cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уң Саб-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цигра-Кнобельсдорф
Цигра-Кнобельсдорф (Ziegra-Knobelsdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2173 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 249 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4720 һәм автомобиль коды DL.
Ҡоро Липовица
Сухая Липовица — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/375/11 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, тамағынан Тамбов ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мутенка (Красивая Меча ҡушылдығы)
Мутенка  — Рәсәйҙәге йылға. Тула өлкәһе, Липецк өлкәһе, Орёл өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Красивая Меча йылғаһының һул ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вотьпа
Вотьпа — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1251 Вотьпинское йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Шматько Николай Гаврило улы
Николай Гаврило улы Шматько (Микола Гаврилович Шматько; 17 август 1943 йыл, Украина ССР-ы, Донецк өлкәһе) — украин рәссамы һәм скульпторы. Әлеге ваҡытта ике улы менән Украинала йәшәй һәм ижад итә.
750 һәйкәл (барельеф, горельеф, скульптура) һәм 500 тирәһе рәсем эшләгән.
«Шматько һәм улдары» галереяһында күрһәтелгән автор коллекцияһында 70 скульптура һәм 300 тирәһе рәсем (живопись, графика) күргәҙмәгә ҡуйылған.
2000 йылдан башлап ул Мәскәү Донья Цивилизация Институтының рәссам ижады кафедраһы профессоры.
2004 йылда Шматько үтенес буйынса Донецк өлкәһе Изге-Тау Лавраһы өсөн «Святогорская Богородица» скульптураһын ижад итә. Богородица скульптураһы ҡуйылғас, реставрация эштәренән һуң Лавра яңынан асыла.
2005 йылда Полтава өлкәһе Келеберда ауылында Успение сиркәүе яңынан төҙөлгән, унда Шматьконың «Христосты тәрегә ҡаҙаҡлау» (Распятие Христа) скульптураһы ҡуйылған.
Премиялар
Православ Сиркәүендә ижады һәм «Святогорская Богородица» скульптураһы өсөн Николай Шматько Нестор-летописец орденын яулай.
Ҡаранай Моратов
Ҡаранай Моратов — Өфө өйәҙе Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарының йөҙ башы, 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе, Пугачев армияһының атаманы һәм баш полковнигы. 1755-1756 йылғы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан. Ҡаранай (хәҙерге Башҡортостан республикаһының Стәрлебаш районы) ауылына нигеҙ һалыусы.
Ихтилалсы эшмәкәрлеге
Ҡазан өйәҙенең властары ошо рәүешле иғландар яһағандар: «…Тирә-яҡта һәр төрлө сара менән ғәскәр йыйығыҙ: тиҙҙән, бик тиҙҙән, алыш буласаҡ… Атаман Ҡаранай үҙе килә ята. Быны бөтә тарафтарға хәбәр итегеҙ…».
1774 йылдың май айында Өфө властары үҙҙәрен шаҡ ҡатырған ошондай мәғлүмәт алалар: «…Ҡаранай Моратов етәкселеге аҫтында, пушкалары 9 меңдән артығыраҡ, Стерлитамаҡ пристаненә етәсәктәр, ә унан Өфө ҡалаһына юл аласаҡтар. Ә унда инде уларға Пугачевтың үҙе, шулай уҡ 2 мең ҡалмыҡ һәм меңләгән башҡорттан торған отряды булған старшина Ҡасҡын Һамаров ҡушылыуы мөмкин…» Был Өфө ҡалаһына ойоштороласаҡ походтың планы була: Пугачев Салауат менән ҡаланы көнсығыштан, Ҡаранай һәм Ҡасҡын Һамаров көньяҡтан атакаларға тейеш була. Әммә Пугачев Өфө ҡалаһына барырға йөрьәт итмәй, сөнки ҡала янында Михельсон корпусы урынлашҡан була. Шул рәүешле поход ғәмәлгә ашырылмай. 18 май Стәрлетамаҡтан өс гусар эскадроны составында подполковник Рылеев отряды сыға. Ҡаранай уға һөжүм итә. Һөжүм ваҡытында 60 кешеһен юғалтҡан гусарҙар ҡасырға мәжбүр булалар.
Ковалевская Софья Васильевна
Софья Васильевна Ковалевская (ҡыҙ фамилияһы Корвин-Круковская, 1858 йылға тиклем — Круковская;  3(15) ғинуар Мәскәү — 29 ғинуар (10  февраль) 1981 йыл, Стокгольм — рәсәй  математигы һәм механигы, 1889 йылдан   — Петербург фәндәре академияһының сит ил мөхбир ағзаһы.  Рәсәй империяһында һәм Төньяҡ  Европала беренсе ҡатын-ҡыҙ профессор һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙан донъяла тәүге — математика профессоры  (элек был исемде алған  Аньезти Мария бер ҡасан да уҡытмаған). «Нигилистка» (1884) повесының һәм  «Бала саҡ хәтирәләре» китабының (1889, тәүге тапҡыр рус телендә 1890 йылда баҫылып сыға) авторы.
Бала сағы
Софья Ковалевская 1850 йылдың 3 (15) ғинуарында Мәскәүҙә,  Стрельцов Алексейҙың ҡала усадьбаһында тыуған: Артиллерияның генерал - лейтенанты В. В. Корвин-Круковский һәм Елизавета Федоровнаның  (ҡыҙ фамилияһы — Шуберт) ҡыҙы. Ковалевскаяның олатаһы, инфантериянан генерал Ф. Ф. Шуберт, күренекле математик, ә олатаһының атаһы Ф. И. Шуберт билдәле астроном булған
Иртә бала сағында Рәсәйҙең төрлө урындарында йәшәй, сөнки уның атаһы йыш ҡына эштәре буйынса ғаиләһе менән бергә урындан урынға күсә.
Ковалевская хәтерләгәнсә, ул «ҡырағай» бала булып үҫә — ҡунаҡтарҙан да, сит бала-сағанан да ситләшә, ваҡыт ваҡыты менән бошоноу тойғоһо кисерә. Иртә бала сағында уҡ уның ғаиләлә өлкән апаһы Анна һәм кесе туғаны Федянан айырмалы рәүештә үҙен яратмаған бала тигән «ҡараш үҫешә». Шундай фекерҙәр уның күп осраҡта бала ҡараусының Фекла тигән ҡыҙ менән  һөйләшеүенән ишетеп ҡалғандан һуң барлыҡҡа килә. Няня уға Софьяны «ваҡытында» тыумаған тип әйтә: уның тыуыуы алдынан ғына Софьяның атаһы уйында шул тиклем оттора, хатта «байбисәнең аҫыл таштарын һалырға тура килә». Шулай уҡ ата-әсәһе малай тыуыр тип өмөтләнә — ә ҡыҙы тыуғандан һуң  «байбисә шул тиклем ҡайғыра һәм хатта уға ҡарағыһы ла килмәй». Ә бала ҡараусы үҙе өс баланың араһынан тап Софьяны «үҙенең тәрбиәләнеүсеһе» тип иҫәпләй,  уны башҡаларынан нығыраҡ  ярата һәм үҙе үҫтергән тип һөйләй, сөнки  башҡаларҙың унда эше лә булманы» тип әйтә. Ковалевская үҙе лә няняһы уға ҡара үлем, әүернә бүре һәм  ун ике башлы йылан тураһында ҡурҡыныс әкиәттәр һөйләһә лә,  уның  эргәһендә үҙен бәхетле хис иткәнен яҙа,  был әкиәттәр бәләкәй ҡыҙҙа ҡурҡыу тойғоһо уята  —«хатта тыны ҡыҫыла...» Атаһы 1858 йылда  отставкаға сыҡҡандан һуң,   ғаилә Витебск губернаһы Невель өйәҙендә урынлашҡан Полибино поместьеһына  күсеп китә (хәҙер — Псков өлкәһе Великолукский районы Полибино ауылы). Бында Софья бала сағын үткәрә.
Полибинола Софьяны тәрбиәләү буйынса инглиз гувернанткаһы Маргарита Францевна Смит шөғөлләнә (1826-1914), ул Софьяның хәтирәләре буйынса,  «текә, ғәйрәтле һәм ҡарышмал» натура була. Ковалевская гувернантканың уны яратыуын, әммә был яратыу «ауыр, көнсөл, бер ниндәй наҙһыҙ» булыуын таный. Софьяның белеме менән Иосиф Игнатьевич Малевич шөғөлләнә (1813-1898), ул ғүмере буйына йорт уҡытыусыһы булып эшләгән  һәм  балаларға киң программа буйынса  ярайһы уҡ ныҡлы белем биргән ваҡ биләмә хужаһының улы була " (1890 йылдың декабрендә  «Русская старина» китабында үҙенең уҡыусыһы тураһында хәтирәләр баҫтыра).
Ковалевская үҙенең хәтирәләрендә яһыуынса, математикаға ҡыҙыҡһыныу унда ике сәбәп буйынса уяна: беренсенән, был фәнгә һөйөүҙе уға яратҡан бабайы Петр Васильевич Корвин-Круковский, атаһының өлкән ағаһы уята, унан тәүге тапҡыр түңәрәктең квадраты һәм асимптот тураһында ишетә. Икенсе сәбәп итеп Ковалевская мәрәкә хәлде атай: Полибиноға күскәндә балаларҙың бер бүлмәһенә обойҙар етмәй — һәм стенаны академик М.В. Остроградскийҙың дифференциаль һәм интеграль иҫәпләмәләре буйынса лекцияларҙың баҫылған баҫмаларының биттәрен стенаға йәбештерәләр.
Шул рәүешле бүлмә күп йылдар тора - һәм, Софья, үҙе хәтерләгәнсә, ошо серле бүлмәлә ул күп сәғәттәрен үткәрә, һөҙөмтәлә күп формулалар һәм фразалар уның хәтерендә тороп ҡала,  ә һуңыраҡ 15 йәшендә дифференциаль  иҫәпләүҙәр буйынса дәрестәр ала, ҡайһы бер математик аңлатмалар уға иҫ китерлек еңел бирелә, әйтерһең, уларҙы ул «алдан белгән».
1886 йылда Ковалевская тәүге тапҡыр сит илгә сыға, ә һуңынан Санкт-Петербургта йәшәй, унда А.Н. Страннолюбскийҙан математик анализдар дәресе ала.
Юғары белеме, кейәүгә сығыуы
Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттарына уҡырға инеү ҡатын-ҡыҙҙар өсөн  тыйыла. Шуға күрә Ковалевская уҡыуын тик  сит илдә генә дауам итә ала, әммә сит ил паспортын ире йәки ата-әсәнең  рөхсәте менән генә алырға мөмкин була. Атаһы рөхсәт бирергә йыйынмай, сөнки ҡыҙының артабан уҡыуын теләмәй. Шуға күрә Софья йәш ғалми В.О.Ковалевский менән фиктив никах ойоштора. Дөрөҫ, Ковалевский һөҙөмтәлә үҙенең фиктив ҡатынына ғашиҡ булырын уйламай.
1868 йылда яңы өйләнешеүселәр сит илгә юллана. 1869 йылда Ковалевская Кенигсбергта Гейдельберг университетында, ә 1870 йылдан алып 1874 йылға тиклем — Берлин университетында  К. Т. В. Вейерштрасста уҡый. Университет ҡағиҙәләре буйынса, ҡатын-ҡыҙҙар  лекция тыңлай алмай. Әммә Софьяның математик һәләтен асыуҙа ҡыҙыҡһынған Вейерштрасс, уның  дәрестәре менән етәкселек итә. Софья өс эш яҙа: : «К теории уравнений в частных производных», «О приведении одного класса абелевских интегралов третьего ранга  к  эллиптическим  интегралам» һәм  «Дополнения  и  замечания  к исследованию Лапласа о форме кольца Сатурна».
Ковалевская революция көрәшен һәм утопик социализм идеяһын уртаҡлаша, шуға күрә 1871 йылдың апрелендә ире В.О.Ковалевский менән бергә ҡамалған Парижға килә,  яраланған коммунарҙарҙы тәрбиәләй. Һуңыраҡ Париж коммунаһы эшмәкәре В. Жакларҙы, үҙенең апаһының - революционер Аннаның ирен төрмәнән ҡотҡарыуҙа ҡатнаша.
Яҡын әхирәттәре Софьяның фиктив ире менән яҡынлығын хупламай. Улар төрлө фатирҙарҙа һәм төрлө ҡалаларҙа йәшәргә мәжбүр була. Был хәл икеһенә лә оҡшамай. 1874 йылда улар бергә йәшәй башлай, ә дүрт йылдан һуң ҡыҙҙары тыуа.
1874 йылда Гёттинген университетында “К теории дифференциальных уравнений в частных производных” темаһына диссертация яҡлап, Ковалевская философия фәндәре докторы дәрәжәһен ала.
1879 йылда Ковалевская тәбиғәт фәндәре белгестәренең һәм  табиптарҙың  Санкт-Петербургта VI съезында  «О приведении абелевских интегралов 3-го ранга к эллиптическим» темаһы буйынса сығыш яһай, 1883 йылда  — Одесса ҡалаһында VII съезда. 1881 йылда Мәскәү математик йәмғиәтенә (приват-доцент) ағза итеп һайлана.
Швеция
Коммерция эштәрендә буталып, ире үҙенә ҡул һалғандан һуң (1883, Ковалевская биш йәшлек ҡыҙы менән аҡсаһыҙ тороп ҡалғас, ул Берлинға килә һәм Вейерштрасста туҡтала. Абруйын һәм бәйләнештәрен файҙаланып, күп тырышлыҡ менән Вейерштрассе һәм Геста Миттаг-Леффлерға Ковалевская өсөн Стокгольм университетында урын йүнләй (1884). Соня Ковалевски исеме аҫтында (Kovalevsky Sonya) Стокгольм юғары мәктәбендә математика кафедраһы профессоры була, аҙаҡ был юғары мәктәп беренсе йылында лекцияларҙы немец телендә, ә икенсе йылында швед телендә уҡытыу бурысы менән Стокгольм университеты  була
1884 йылдың көҙөнән 1889 йылдың көҙөнә тиклем Ковалевская университетта «Теория уравнений в частных производных»; «Теория алгебраических функций по Вейерштрассу»; «Элементарная алгебра»; «Теория абелевых функций по Вейерштрассу»; «Теория потенциальных функций»; «Теория движения твёрдого тела»; «О кривых, определяемых дифференциальными уравнениями, по Пуанкаре»; «Теория тета-функций по Вейерштрассу»; «Приложения теории эллиптических функций»; «Теория эллиптических функций по Вейерштрассу»; «Приложение анализа к теории целых чисел» курстарын уҡый.
Тиҙҙән Ковалевская швед телен өйрәнә һәм был телдә үҙенең математик эштәрен һәм әҙәби әҫәрҙәрен баҫтырып сығара
1880 йылдар аҙағында иренең фамилиялашы  социолог Максим Ковалевский Софьяның дуҫы була. Ул Рәсәйҙән хөкүмәт эҙәрлекләүе арҡаһында сығып китә. Софья уны Стокгольм университетыа лекциялар уҡыу өсөн саҡыра һәм эш хаҡы тәьмин итә Максим Онуфриевич Ковалевский уға тәҡдим яһай, әммә  Софья кире ҡаға, сөнки үҙен яңы никах ептәре бәйләргә теләмәй. 1890 йылда  Ривьера буйлап берлектәге  сәфәрҙән һуң улар айырылыша.
1888 йылда Ковалевская хәрәкәтһеҙ нөктә тирәләй  ауыр есемдең әйләнеүе тураһында мәсьәләнең  сиселә алырлығының өсөнсө классик осрағын  асҡаны өсөн Париж фәндәре академияһының Борден премияһы лауреаты була. Шул уҡ темаға икенсе эше 1889 йылда Швеция фәндәре академияһының   премияһы менән билдәләнә һәм Ковалевская Рәсәй фәндәре академияһының физика-математика бүлегендә мөхбир ағза итеп һайлана
1891 йылда Берлиндан Стокгольмға ҡарай юлда Софья Данияла сәсәк эпидемияһының башланыуын ишетә һәм ҡурҡышынан  маршрутты үҙгәртә. Әммә асыҡ экипаждан башҡа юлды дауам итеү мөмкин булмай. Юлда Ковалевская һалҡын тейҙерә. Һалҡын тейҙереүе үпкә шешеүенә килтерә
Софья Ковалевская 1891 йылдың 29 ғинуарында 41 йәшендә вафат була. Стокгольмда Төньяҡ зыяратта ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Иң мөһим тикшеренеүҙәре ҡаты есемдәрҙең әйләнеү теорияһына ҡарай. Ковалевская ҡаты есемдең хәрәкәтһеҙ нөктә тирәләй әйләнеүе тураһында мәсьәләнең сиселешенең өсөнсө классик осрағын аса. Бының менән Леонард Эйлер һәм Ж. Лангранж башлаған мәсьәләнең сығарылышын алға этәрә.
1889 йылда ауыр симметриялы булмаған өйрөлсәктең әйләнеүен тикшереү буйынса Париж академияһының ҙур премияһын ала.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Софья Ковалевская бик күп әҙәби әҫәрҙәр, шул иҫәптән, бер нисә эре әҫәр яҙа.
Швед телендә поляк ихтилалы тураһында хәтирәләр һәм «Воронцовтар ғаиләһе» романын яҙа, уның сюжеты XIX быуаттың  60-сы  йылдарында рус йәштәре араһындағы сыуалыш осорона ҡарай.
Пыжшор (Адзьва ҡушылдығы)
Пыжшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 65 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Адзьва ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Роксфёрде
Роксфёрде (Roxförde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 222 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Хайдусобосло
[
Хайдусобосло (Hajdúszoboszló) — Венгрияның Хайду-Биһар медьеһы составына ингән ҡала, административ үҙәге — Дебрецен, Хайдусобосло унан 18 км-ҙа тора. Халыҡ һаны буйынса был ҡала Хайда-Биһар медьеһында өсөнсө урында тора.
Урынлашҡан ере
Хайдусобосло ҡалаһы Венгрияның көнсығыш өлөшөндә, украин-венгр сигенән алыҫ түгел урында, ҙурлығы буйынса икенсе урында торған Дебрецен ҡалаһынан 21 км-ҙа һәм Будапештан 202 км-ҙа урынлашҡан. Әлеге ваҡытта илдә иң ҙур популярлыҡ менән файҙаланған бальнеологик курорттарҙыңъ береһе. Уны «ревматиктар Мәккәһе һәм һыу инергә яратыусылар өсөн ожмах» тип йөрөтәләр.
Төрөктәр һөжүменән һуң буш ҡалған ҡала Иштван Бочкаи/Istvan Bocskai арҡаһында тергеҙелә. 1606 йылдың сентябрендә Трансильвания кенәзе Габсбургтарға ҡаршы һәм бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш алып барған 700 гайдукка уларҙың һуғыштағы хәрби ҡаҙаныштары өсөн ер һәм йорт тарата.
1925 йылдың 26 октябрендә бындағы тормош ҡырҡа боролош яһай. Хайдусобосло ҡалаһының төньяҡ-көнсығышында 1090 метр тәрәнлектән ер өҫтөнә тәбиғи газ атылып сыға, үҙе менән бергө һорғолт төҫтәге 75 градуслы термаль һыуҙы ла алып сыға, һыу ғәжәп хуш еҫле, ҡабатланмаҫ составлы була.
Геолог Ференц Паваи-Вайна/Vajna Pavai Ferenc (уның бюсы һыу ингес янындағы паркта ҡуйылған) етәкселегендә ҡала ситендә тәбиғи газ эҙләү эштәре үткәрелә. Бер скважинаны быраулау ваҡытында ер аҫтынан ҙур көс менән «ҡыҙыу алтын» — шифалы, уникаль составлы һорғолт һыу бәреп сыға. Әлбиттә, уның дауалау үҙенсәлектәре һуңыраҡ билдәле була, бындағы эҫе һыулы каналдарҙа даими кер йыуған ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәре ҡулланған һыуҙан тиҫтәләгән йылдар буйына уларҙы яфалаған аяҡ-ҡул быуындары ауыртыуының баҫылыуына иғтибар итә.
Бальнеологтар, химиктар, табибтар һыуҙы тикшерергә керешә, һөҙөмтәлә бөтә Европала билдәле курорт үҫтерелә башлй. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, һыуҙа битум барлығы билдәләнә, шулай уҡ ауыр элементтар күп табыла, мәҫәлән: титан, ванадий, баҡыр, цинк, барий һәм башҡалар. Был ваҡытта, Европа территорияһында бик күп эҫе сығанаҡтар асылған булғанлыҡтан, кешеләр уларҙың шифалы көсөн аңлаған була. Шуға күрә яңы сығанаҡты табыу бик отошло була. Тикшереүҙәр бында сыҡҡан һыуҙың температураһы 75 °C икәнлеген күрһәтә.
Урындағы термаль һыуҙар кеше организмына бик ыңғай йоғонто яһай һәм бальнеотерапияла уңышлы ҡулланыла. Курортҡа төрлө ялҡынһыныу, артроз, хондроз, неврит һәм невралгия, миалгия, хроник аднексит, түлһеҙлек, экзема, псориаз, пруриго аауырыуҙарынан дауаланырға, фалиждан һәм спорт йәрәхәттәренән реабилитацияға киләләр.
Пляж алдындағы паркта үҙенсәлекле архитектуралы «Колокольный дом»/Haranghaz (Золтан Рац) тора, ҡыңғырауҙар 100-ҙән ашыу һанда, улар алюминий ҡушылған иретмәләрҙән эшләнгән. Ирле-ҡатынлы Эдит Оборзил һәм Тибор Енэи ҡыңғырауҙар ҡойоүҙы патентлағандар. Был коллекция Хайдусобослола тыуған Эдит Оборзил тарафынан ҡалаға бүләк ителгән.
Ҡалала музейҙар күп, мәҫәлән, архитектура һәм көнкүреш музейы, Гайдацкий халыҡ ижады музейы, картиналар галереяһы бар.
Изге Ласло ҡорамы 18-се быуатҡа ҡарай. Бындағы фрескалар термаль һыу тарихы хаҡында һөйләй. Силфакалья проспекты янында (Szilfakalja ut) грек католик общинаһы, заманса материалдар менән файҙаланып, византия стилендәге сиркәү төҙөй.
Кальвин майҙанында (ter Kalvin) реформат сиркәүе бар, ул XV быуат фундаменты өҫтөндә төҙөлгән. Уның ҡәлғәһе стеналары архитектура ҡомартҡыһы итеп һаҡланыла.
Хайдусобосло ҡалаһында төрлө ресторандар, кафелар, ҡунаҡханалар күп.
Ҡала майҙансыҡтарында оперетта, халыҡ музыкаһы, популяр музыка һәм джаз концерты күрһәтелә.
Хайдусобосло аэродромы парашют спорты үҙәктәренең береһе булып тора һәм бында һауа шарында осош яһарға мөмкин.
Венгрияның төп иҫтәлекле урындарының береһе — Хортобадь далаһы, ул ҡаланан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта ғына урынлашҡан. Дала Венгрияның иң ҙур милли паркы, унда уникаль үҫемлек һәм хайуандар донъяһы һаҡланған.
Иҫтәлекле урын
Венгрияның төп иҫтәлекле урындарының береһе — Хортобадь далаһы, ул Хайдусобослонан бары тик бер нисә километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Шаһапов Владислав Шәйхеләғзәм улы
Шаһапов Владислав Шәйхеләғзәм улы (17 март 1948 йыл) — ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012). Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2023).
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағас, 1966—1971 йылдарҙа Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика  факультетында уҡый. 1974 йылда шунда уҡ, курста тәүгеләрҙән булып, физика-математика фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1978 йылда  Башҡортостан комсомолының Фән өлкәһендәге премияһы лауреаты була.
1971—1984 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында, СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының  физика һәм математика бүлегендә (1987 йылдан Математика институты) эшләй.
Артабан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының физика һәм математика бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр була. 1988 йылда  Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһе Төмән фәнни үҙәгенең Күп фазалы системалар механикаһы институтына лаборатория мөдире итеп саҡырыла.
1989 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһен алыуға диссертация яҡлай. 1991 йылда Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 1993 йылда Владислав Шәйхеләғзәм улы күп фазалы системалар механикаһы кафедаһы профессоры була.
1995 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Механика институтының баш ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 2001—2005 йылдарҙа —  Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһында ҡулланма математика һәм механика кафедраһы мөдире. 1998 йылда «Сорос  профессоры» конкурсы дипломанты була. 2004 йылдан Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһында ҡулланма математика һәм механика кафедраһы мөдире.
Мәскәүҙә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында  гетероген системаларҙың физик-химик механикаһының төрлө аспекттары буйынса уның уҡыусылары ҡатнашлығындағы ғилми-тикшеренеү төркөмдәре эшләй. Утыҙлап фән кандидаты һәм дүрт физика-математика фәндәре докторы әҙерләгән. Педагогик эшмәкәрлеге барышында түбәндәге дисциплиналар буйынса төп һәм махсус лекция курстары уҡыған: теоретик механика, классик механика, тоташ мөхиттәр механикаһы, тулҡынлы динамика, гетероген системалар динамикаһы. 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм авторлыҡ танытмаһы авторы.
Бөтә ғилми эшмәкәрлеге барышында  хәҙерге замандың  мәшһүр ғалимы академик  Р. И. Ниғмәтулин  йоғонтоһонда  була.
Ғилми хеҙмәттәре күп фазалы системалар  механикаһына арналған. Фаза-ара йылылыҡ һәм масса алмашыу һәм капилляр күренештәренең һуғыу һәм акустик тулҡындарҙың газлы һәм быулы-шыйыҡ системаларҙа таралыу үҙенсәлектәренә, шулай уҡ уларҙың тотороҡлолоғона  йоғонтоһон тикшерә. Теоретик йәһәттән яныусан газлы ҡыуыҡлы шыйыҡлыҡтарҙа  яңғыҙ детонация тулҡындары барлығын дәлилләй,  мейестәрҙәге, скважиналарҙағы һәм ҡатламдарҙағы углеводородлы ҡатнашмалар өсөн гидродинамик һәм   йылылыҡ-физик процестар теорияһын эшләй. Р. И. Ниғмәтуллин менән берлектә  шыйыҡлыҡтағы газ ҡыуыҡтарын һыҙыҡһыҙ-резонанслы даими булмаған баҫым, тирбәлеүсән һәм акустик ялан менән үтә көслө ҡыҫыу ысулын эшләй.
2023 йылда ғалим «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.
Уҡыусылары
Фән докторҙары: Хлесткина Нина Михайловна, Ғималтдинов Ильяс Ҡадир улы, Баянов Илмир Масуил улы, Мусаҡаев Наил Ғәбсәләм улы.
Ыджидвож
Ыджидвож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чукля йылғаһының уң ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Берёзовка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Берёзовка (Берёзовка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 453020, ОКАТО коды — 80235835004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Еврипид мәмерйәһе
Еврипид мәмерйәһе (Σπήλαιου του Ευριπίδη)— Саламин утрауының көньяғында Перистериа ҡасабаһы янындағы мәмерйә. Еврипид мәмерйәһе — Соронич ҡултығына ҡараған тау битләүендә урынлашҡан ҙур булмаған бүлмәләре булған 47 метр тәрәнлектәге тар ғына мәмерйә. Был урын бик боронғо замандан уҡ, драматург Еврипид Трагедияһын яҙған урын булараҡ билдәле, Исеме лә шунан килеп сыҡҡан. Филохор һәм Сатир кеүек боронғо авторҙар Еврипидты мизантроп булараҡ таусирлай, ул мәмерйәлә йәшенеп йәмғиәттән ҡасып ятҡан. Икенсе быуаттың рим авторы Авл Галлей үҙенең Афинаға (XV.20.Аттик төннәре) визиты ваҡытында "ҡаранғы һәм күңелһеҙ мәмерйә" булауын раҫлай.
Археология
1990 йылда Грецияның Мәҙәниәт министрлығының Палеонтология Департаманты хеҙмәттәшлеге менән Янин (Эпир переферияһы) Университетының тарихҡа тиклем археология доценты Яннос Г. Лосос етәкселегендә ҡаҙаныу эштәре башҡарыла.
Табылған әйберҙәр һуңғы неолит осорона ҡарай тип билдәләнә. Улар араһында таштан эшләнгән эш ҡоралдары, уҡ баштары; микен ҡәберлектәре; Б.Э. Т 5-се быуатҡа ҡараған ҡара глазурь керамика; рим тәңкәле һәм статуэткалар. Ошо табылған әйберҙәр буйынса, был урын оҙаҡ ваҡыт табыныу урыны булған тип фараз ителә. Б.Э.Т 5-се быуатҡа ҡараған ҡара глазурҙан эшләнгән скифос фрагменты иң билдәле асыш була.
Һауытҡа яҙылған ΕΥΡΙΠΠ хәрефтәр менән, асыҡтан-асыҡ Еврипид исемдәренең бер өлөшө булып тора. Лосос быны һуңғы осорҙа тоғролоҡҡа илһамландырған өсөн Еврипидҡа нәҙер бүләге тип аңлата. Лосос шулай уҡ мәмерйәнән 70 метр көньяҡ-көнбайышҡараҡ Дионистың изге урынын тапҡан. Табылған мәрмәр фаллос һәм башҡа әйберҙәргә нигеҙләнеп был урын грек театрын яҡлаусы Дионистың изге урыны тип фаразлана.
Инеү
Мәмерйә Колонес һәм Перистерий ауылдары араһында урынлашҡан. Еврипид мәмерйәһенә барыу өсөн яр буйы урамына сыҡҡас, артабан грунт юл буйынса 350 метрға тиклем яҡын барырға. Мәмеййә ишеге тимер ишек менән бикләгән.
Грубе-Шор (Пожема-Ю ҡушылдығы)
Грубе-Шор  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пожема-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сява (Липовица ҡушылдығы)
Сява — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Липовица йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, тамағынан Тамбов ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Полевые Локотцы (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Красивая Меча йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы
Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы (23 февраль 1914 йыл — 1990 йыл)— Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусы, сержант, III дәрәжә Дан ордены кавалеры.
Биографияһы
Ғөзәйер Ғайсар улы Ғайсаров 1914 йылдың 23 февралендә Илсекәй ауылында мулла ғаиләһендә тыуған, Илсекәй башланғыс мәктәбендә белем алған.
Хәрби хеҙмәте
Ғөзәйер Ғайсаров 1942 йылдың башында Үзбәкстандың Бохара өлкәһе Сурхандаръя округы Шурчин районы биләмәһендә десантсылар курсын үтә, әммә механизаторҙарға бронь булғанлыҡтан, Башҡортостанға ҡайтарыла. «Халыҡ хәтере» сайтында Ғ. Ғ. Ғайсаров Үзбәкстандың Шурчин РВК-нан хәрби хеҙмәткә алынған тигән мәғлүмәт тә бар .
1-се Удар армия Төньяҡ-Көнбайыш фронты составында −1942 йылдың мартынан 1943 йыл аҙағына тиклем дауам иткән Старорусск операцияһында,
−1944 йылдың апрель-июнь айҙарында 2-се Балтик буйы фронты составында,
−1944 йылдың июль-авгусында 3-сө Балтик буйы фронты составында Псков-Остров операцияһында,
−1944 йылдың сентябренән 1945 йылдың ғинуарына тиклем Тарту һәм Рига һөжүм итеү операцияларында ҡатнаша.'''
Сержант Ғайсаров Ғөзәйер 33-сө уҡсылар дивизияһының 143-сө армия запас уҡсылар полкы (АЗСП) составында 1943 йылдың мартынан 1944 йылдың 8 авгусына тиклем һуғыштарҙа ҡатнаша, пулемётсылар отделениеһы командиры була. Өс тапҡыр яралана. Уны хатта һәләк булған тип тә иҫәпләйҙәр. Ерләнгән урыны: Ленинград өлкәһе, Старорусск районы, Кузнецов ауылы тип документтарға ла яҙып ҡуйыла.
263-сө эвакогоспиталдә дауалана.
Һуңғы хеҙмәт иткән урындары: 1944 йылдың 3 авгусынан 9 декабргә тиклем 33-сө уҡсылар дивизияһының 82-се уҡсылар полкында хеҙмәт итә.
1944 йылдың 9 декабренән һуғыш тамамланғанға тиклем Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов исемле Ровно 6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы (1944 йылдың 1 апреленән 1-се Украин фронты, 13-сө армия, 27-се уҡсылар корпусы составында) сафында Берлинды штурмлауҙа ҡатнаша
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 25 сентябрь Бойороғона ярашлы, Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы демобилизациялана. Тыуған ауылы Илсекәйгә әйләнеп ҡайта. Колхозда эшләй. Тракторсы, комбайнёр була. Башташ бригадаһы һөт-тауар фермаһы мөдире, келәттә моторист булып эшләй. Балта оҫтаһы Ғөзәйер ауылдаштарына йорттар, ҡапҡалар төҙөй. Кешеләр менән яҡшы аралашҡан, ихлас кеше булған.
Ғөзәйер Ғайсар улы Ғайсаров 1990 йылда вафат була. Тыуған ауылы зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы ике тапҡыр өйләнә. Тәүге ҡатыны — күрше Ҡарағолдан Хәмиҙуллина Зәйтүнә Заһиҙулла ҡыҙы. Был никахтан ҡыҙы Сәғиҙә (1947) һәм улы Сулпан тыуа.
Икенсе ҡатыны Урмансы ауылы ҡыҙы Рамазанова Рафиға Ямалетдин ҡыҙы менән никахынан һигеҙ бала: Илгизәр, Зөфәр, Зәғәфәр, Рәфисә, Ансар, Рәфинә, Гөлгөнә, Илдар тыуа.
Зөфәр ауыл хужалығы институтының механика факультетын тамамлай, Рәфисә менән Ансар математика уҡытыусыһы һөнәренә эйә була. Илдар — юғары белемле иҡтисадсы. Ҡалған балалары урта махсус һөнәри белемгә эйә була.
Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улының ул-ҡыҙҙары үҙ һөнәре буйынса эшләне һәм эшләй, йәмғиәтебеҙҙә лайыҡлы абруй ҡаҙанған.
Хәтер
Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Болдырев Алексей Васильевич
Болдырев Алексей Васильевич (27 март 1784 йыл—29 август 1842 йыл) — шәрҡиәтсе, 1833-1836 йылдарҙа Мәскәү Император университетының ректоры, ординар профессоры, тел фәне бүлеге деканы.
Биографияһы
Алексей Васильевич Болдырев 1784 йылдың 27 мартында Полтавала штаб-лекарь ғаиләһендә тыуған. 1798 йылдың мартында Мәскәү университетының гимназияһына уҡырға инә. 1801 йылда Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә. Бер йылдан философия факультетына күсә. 1805 йылда тел бүлеген яңы осор әҙәбиәте буйынса кандидатлыҡ дәрәжәһенә тамамлай. 1806 йыл да, диссертация яҡлағандан һуң, философия һәм либераль фәндәр магистры дәрәжәһе бирелә; шул уҡ йылда йәһүд грамматикаһын тәржемә иткәне өсөн алтын ҡумта менән бүләкләнә. Киләһе йылда сит илдәргә көнсығыш телдәрен өйрәнеүгә ебәрелә — Гёттингенда семитология һәм ғәрәп телен өйрәнә, Парижда Көнсығыш мосолмандарының телдәрен өйрәнә. 1811 йылда Мәскәүгә ҡайтҡас, Көнсығыш телдәре кафедраһының адъюнкты итеп тәғәйенләнә, рус телен яратыусылар йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп ҡабул ителә.
1815 йылда экстраординар профессор итеп раҫлана. 1811-1818 йылдарҙа Изге Екатренина мәктәбнә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп саҡырыла. 1818 йылдың авгусынан Мәскәү университетының ординар профессоры итеп раҫлана. Рус теле һәм әҙәбиәтен яратыусылар йәмғиәтенә нигеҙ һалыусы һәм уның тулы хоҡуҡлы ағзаһы була.
1827 йылдың июлендә Мәскәүҙә адмирал А. С. Шишков рәйеслегендә уҡыу йорттарын ойоштороу комитеты ултырышында « Юғары фәндәр һәм көнсығыш телдәренең Лазарев әрмән гимназияһының статусы һәм уҡыу программаһы» мәсьәләһе ҡарала, академик Христиан Френ белдереүенсә, «был учреждениены Мәскәү университеты кафедраһына буйһондороу бик ғәҙел, бигерәк тә был һуңғыһында бер профессор булғанлыҡтан, көнсығыш телдәренә ҡарата был учреждение өсөн бик файҙалы булырға мөмкин» — А. В. Болдырев тураһында һүҙ бара..
А. В. Болдыревтың ректор булып эшләгән йылдары властар тарафынан контролдең көсәйеүе менән ҡылыҡһырлана: 1834 йыл дың 1 майында уға студенттар инспекторы булдырыу тураһында указ сығарыла. Быға П. С. Нахимов, билдәле диңгеҙ командующийының ҡустыһы, тәғәйенләнә һәм уның ҡарамағына туранан-тура буйһонған биш ярҙамсы индерелә, студент формаһын кейеү бурысы йөкмәтелә.
Был осорҙа «Мәскәү университетының фәнни яҙмалары» баҫыла башлай, капиталь төҙөлөш алып барыла: 1835 йылда тамаша залы бинаһының архитектура ансамбле һәм йорт сиркәүе (архитекторы Е. Д. Тюрин), элекке Иван Грозный ихатаһын торлаҡ йортҡа үҙгәртеп ҡорола.
А. В. Болдырев Н. Е. Зернов һәм В. С. Межевич үҙ эшмәкәрлектәрен башлаған пансион тотач.
1842 йыл дың 29 авгусында вафат була. Мәскәүҙә Дорогомилов зыяратында ерләнә. Дорогомилов зыяраты бөтөрөлгәс, А. В. Болдыревтың һәм уның туғандарының көлө Дон монастыры зыяратына күсерелә.
А. В. Болдырев университетта ғәрәп, иврит, фарсы һәм башҡа көнсығыш телдәрен өйрәнеү башланғысына һәм Мәскәү рус көнсығыш мәктәбенә нигеҙ һалыусы була.
Воя (Ликина ҡушылдығы)
Воя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ликина йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юговож
Юговож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопья йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пэ-Юмб-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кирилов Иван Кириллович
Кирилов Иван Кириллович (Рус батшалығы, Псковщина — 1695 йыл, Рәсәй империяһы, Ҡазан губернаһы, Һамар) — 1737 йылдың 14 апреле, рус ғалимы һәм дәүләт эшмәкәре, , картограф, , статисы, хоҡуҡ белгесе, Бөйөк Петр реформалары яҡлы һәм уның тарафдашы, ҡала төҙөүсе, баҡыр һәм тимер заводтарын, Тубылда баҡыр һәм тимер заводтарын төҙөүсе.
Иван Кирилов — рәсәй географияһы фәненә һәм иҡтисади географияһы фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1735-1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа әүҙем ҡатнашыусы. Уның фекеренсә, ихтилалдар Ырымбур губернаһында ҡалалар һәм заводтар төҙөүгә һәм «Бохараға, Водокшан, Балх һәм Һиндостанға тауарҙар йөрөтөүҙе тәьмин итерлек ирекле сауҙа юлы асыуға» ҡамасаулаған.
Экспедицияларҙа ҡатнашыусы
А. Ф. Шестаков һәм Икенсе Камчатка экспедицияһын ойоштороуҙа ҡатнашҡан (1731—1733). Статский (1734 йылдан). Ырымбур экспедицияһының (1734—1737) проект авторы һәм етәксеһе. 1735 йылдың 15 авгусында Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалған (хәҙерге Орск). Һиндостанға ҡоро сауҙа юлдары һалыуҙы планлаштырған.
Рәсәй иҡтисади географияһының башланғысында тора; ул беренсе булып илдең иҡтисади-географик тасуирламаһын төҙөгән, һәм «Бөтә рәсәй дәүләтенең сәскә атҡан хәленә еткереүҙе артыҡ күп маҡталмаған хеҙмәте менән башланы, уны тормошҡа ашырҙы һәм беҙгә ҡалдырҙы Бөйөк Пётр» (1-2 китап) (1727).
Ырымбур губернаһы биләмәләрен үҙләштереү һәм башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу
1735 йылдың декабрендә Кирилов Башҡортостанды үҙләштереү планын күҙаллап, башҡорт ихтилалын казактар көсө менән баҫтырыу һәм башҡорттарҙы Ырымбур губернаһынан ҡыуыу пландарын раҫлатыу маҡсатында, Петербургҡа сығып китә һәм императрица Анна Иоановнаны быға ышандыра. Кирилов үҙе үлгәнгә саҡлы ошо планына тоғро ҡала. Ырымбур губернаһында төҙөлә башлаған ҡалаларға башҡорттарҙың һөжүмдәре күскенсе рустар араһында күп һанлы ҡорбандарға килтергән һәм губерна үҫешенә ҡамасаулаған — Кирилов бындай аяуһыҙ саралар тәҡдим итеүенең сәбәбен шулай аңлатҡан. Кириловтың ҡайһы бер проекттары хөкүмәттең башҡорттар йәшәгән ерҙәрҙә эске үҙидара системаһын контролдә тотоуға һәм башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуға йүнәлтелгән 1736 йылдың 11 февралендәге раҫланған указдар ҙа ингән. Өфө провинцияһы территорияһында яңы тәртип урынлаштырыу маҡсатында, ихтилалдарҙы баҫтырыуҙа Кирилов үҙе лә бик әүҙем ҡатнашҡан.
В. Н. Витевскийға ярашлы, И. К. Кирилов отрядтары 1736 йылдың март аҙағынан бикм күп ауылдарҙы һәм Ҡазый мәсетен яндырған. И. К. Кирилов һөжүме ваҡытында 700 башҡорт кешеһе һәләк була, ихтилал өсөн 158 кешегә яза бирелә, 160 башҡорт ҡулға алына, 99 отзейский һөргөн полкына оҙатыла һәм 85 кеше крепостной хеҙмәтендә була. Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу буйынса рәхимһеҙ акция Ырымбур губернаһындағы яңы терәк пункттарын раҫлауҙы тамамлау һәм көньяҡ урал йүнәлешендә Рәсәй позицияһын уңышлы нығытыу мөмкинлеген биргән. Шулай уҡ Кирилов тарафынан башҡорт ихтилалы баҫтырыу буйынса сараларҙы ойоштороу Рәсәйҙән Һиндостанға сауҙа юлдары асыуҙы тәьмин иткән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалим булараҡ, Кирилов үҙ дәүеренең күп интеллектуалдары менән хат алыша. Геодезистар ебәргән карталар буйынса үҙ инициативаһы менән сенаттан үҙ иҫәбенә Atlas imperii russici атласын төҙөүгә рөхсәт ала. Кирилов ниәтләгән монументаль хеҙмәтенең тәүге өлөшөн тамамлап өлгөрә. Atlas imperii russici бик күп яңылыҡтарға бай булған һәм төп атлас сифатында Рәсәйгә тағы ла илле йылдан ашыу хеҙмәт иткән. А. А. Половцов Кириловты бына нисек баһалаған: «Бөйөк Пётр заманында Кирилов, энергияһы һәм төрлө файҙалы тәжрибәләре предприятиелары һәм хеҙмәттәре менән мауығыуы арҡаһында, үҙенсәлекле һәм һоҡланғыс эшмәкәрҙәрҙең береһе булып торған».
Вафаты
Кирилов 1737 йылдың 14 апрелендә Һамар, ҡалаһында, үҙ ғаиләһе ағзалары уратыуында, сиренән вафат булған. Чудотворец николай сиркәүендә ерләнгән.
Пыжъель
Пыжъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ростов дәүләт иҡтисад университеты
Ростов дәүләт иҡтисад университеты (РДИУ) — Рәсәй көньяғының иҡтисад һөнәре буйынса белгестәр әҙерләүсе уҡытыу-методик һәм ғилми-тикшеренеү үҙәге
Тарих
Был 1930—1931 йылдарҙа СССР-ҙа Мәскәүҙә, Ленинградта, Харьковта, Ташкентта, Иркутскиҙә, Ҡазанда, Киевта һәм Дондағы Ростовта (1931) финанс-иҡтисад институттары барлыҡҡа килә.
Ростов финанс-иҡтисад институты (РДИУ) Төньяҡ-Кавказ дәүләт университетының иҡтисад факультеты базаһында барлыҡҡа килә. Нәҡ бына уның кадрҙар, ғилми-тикшеренеү һәм уҡытыу-методик базаһында Ростов институты һуғыш алдындағы ун йыллыҡта үҫешә.
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының (28 февраль, 1933 йыл, 330-се) ҡарары буйынса РФИИ илдең юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерелә. Юғары уҡыу йорто Бөтә Союз Комитеты (11 март, 1939 йыл) бойороғо нигеҙендә институттың уставы раҫлана.
13 октябрь, 1964 йыл. РСФСР юғары һәм урта белем биреү Министрлығы фарманы менән РФИИ Ростов халыҡ хужалығы институтына (РХХИ) әүерелә..
1994 йылда институт академияға, ә 2000 йылда университетҡа әйләндерелә.
Джон Мьюр
Джон Мьюр (John Muir; 21 апрель 1838 йыл — 24 декабрь 1914 йыл) — АҠШ-тың тәбиғәт фәндәре белгесе, яҙыусы һәм ҡырағай тәбиғәте ҡурсалаусы Уның хаттары, эсселары һәм китаптары тәбиғәтте өйрәнеү, башлыса Калифорниялағы Сьерра-Невада тауҙары хаҡында һөйләй.
Биографияһы
Джон Мьюр 1838 йылдың 21 апрелендә Британия империяһы Шотландияның Данбар ҡалаһында Дэниэль Мьюр һәм Эни Гилрой ғаиләһендә тыуған. 1849 йылда Мьюрҙар ғаиләһе АҠШ-ҡа эмиграцияға китәләр, тәүҙә Висконсин штатының Портэйдж ҡалаһы янындағы фермала йәшәйҙәр.
Джон Мьюрҙың әҫәрҙәре уҡыусыларҙы, шул иҫәптән президенттарҙы һәм конгрессмендарҙы, илһамландырған һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса эштәрҙең уңышлы һөҙөмтәләргә килтереүенә булышлыҡ иткән. Уның әүҙем ҡатнашлығында Йосемити, Секвойя һәм башҡа парктар төҙөлөп ҡырағай тәбиғәт мөйөштәре һаҡлап ҡалына. Джон Мьюр 1892 йылда Sierra Club ойошмаһына нигеҙ һала һәм уның президенты була. Һуңынан ул АҠШ-та иң әһәмиәтле экологик ойошмаларҙың береһе булып китә.
Хәтер
Мьюрға арнап Аляскала боҙлоҡ һәм Калифорнияла яр буйы аталған. 2005 йылда АҠШ-тың 50 штатының квотерҙар серияһында 520 400 000 дана тираж менән һәм Хаф-Доум ҡаяһы фонында Джон Мьюрҙың һүрәте менән 25 цент номиналындағы баҡыр никель тәңкә баҫылып сығарыла
Штиге (Гарц)
Штиге (Гарц) (Stiege (Harz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1170 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 478 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38899 һәм автомобиль коды — HZ.
Фигуралы шыуыу
Фигуралы шыуыу — конькиҙа уҙышыу буйынса спорт төрө, ул ҡатмарлы йүнәлешле спорт төрҙәренә ҡарай. Төп идеяһы шунда: яңғыҙ спортсы йәки спортсы парҙар конькиҙа боҙ буйлап шыуыу йүнәлешен алмаш-тилмәш үҙгәртә һәм музыка аҫтында өҫтәмә элементтар (әйләнеү, һикереү, комбинациялы аҙымдар, күтәреү һ. б.) башҡара.
Фигуралы шыуыуҙың айырым спорт төрө булып формалашыуы 1860 йылдарға ҡарай, ә 1871 йылда конькиҙа уҙышыусыларҙың I Конгресында уны үҙ аллы спорт төрө тип ҡабул итәләр. Фигуралы шыуыу буйынса беренсе ярыш ир-егеттәр араһында 1882 йылда Венала үткәрелә.
1908 һәм 1920 йылдарҙағы Йәйге Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу буйынса ярыштар үтә; фигуралы шыуыу олимпия программаһына индерелгән ҡышҡы спорт төрҙәренең иң тәүгеләренең береһе була. 1924 йылдан алып фигуралы шыуыу Ҡышҡы Олимпия уйындары программаһына мотлаҡ рәүештә инә килә.
1886 йылдан алып хәҙерге көндәргә тиклем фигуралы шыуыу буйынса халыҡ-ара рәсми ярыштарҙан донъя чемпионаты, Европа чемпионаты, Дүрт континент чемпионаты һәм башҡалар Халыҡ-ара конькиҙа уҙышыусылар берләшмәһе эгидаһы аҫтында үтә (ИСУ, ингл. International Union Skating, ISU).
Фигуралы шыуыуҙа 5 дисциплина айырып йөрөтөлә: ир-егеттәрҙең яңғыҙ шыуыуы, ҡатын-ҡыҙҙарҙың яңғыҙ шыуыуы, парлы фигуралы шыуыу, спорт бейеүе һәм төркөмдәрҙә синхрон шыуыу. Төркөмдәрҙә синхрон шыуыу әлегә рәсми ярыштар программаһына индерелмәгән, фигуралы шыуыуҙың был төрө буйынса конькиҙа синхрон шыуыу булараҡ айырым донъя чемпионаты үткәрелә.
2014 йылдан Ҡышҡы олимпия уйындары программаһына фигуралы шыуыу буйынса команда ярыштары индерелгән.
Дөйөм тарих
Фигуралы шыуыуҙы яратыусылар клубтары XVIII быуатта (1742) Британия империяһының Эдинбург ҡалаһында барлыҡҡа килә. Ярыштарҙа мотлаҡ башҡарылырға тейешле фигураларҙың исемлеге лә, тәүге ярыштарҙың рәсми ҡағиҙәһе лә тап ошонда булдырыла. Артиллерия лейтенанты Роберт Джоунз «Конькиҙа шыуыу тураһында трактат» (1772) баҫтырып сығара, унда ул үҙ заманында билдәле булған бөтә төп фигураларҙы ла һүрәтләй.
Европанан фигуралы шыуыу АҠШ-ҡа һәм Канадаға барып эләгә һәм унда киң үҫеш ала. Бында фигуралы шыуыусыларҙың күп һанлы клубтары ойошторола, конькиҙарҙың яңы моделдәре уйлап сығарыла, үҙҙәренең техника мәктәптәре булдырыла. 1860 йылда Европаға АҠШ фигурисы Джексон Гейнс килгәс, хатта үҙен иң тәжрибәле тип иҫәпләнгән Европа фигуристарына ла унан күп нәмәгә өйрәнергә мөмкин икәнлеге асыҡлана.
Был хаҡта Панин-Коломенкин Николай Александрович түбәндәгеләрҙе яҙып ҡалдырған: "...ул (Джексон Гейнц) һоҡланыуҙарын йәшерә алмаған Европа халҡына бәйләнешле һоҡланғыс ҡуйылышта һәм тәндең һомғол хәрәкәттәре аша эҙмә-эҙлелектең, етеҙ фигуралар һәм элегант ритмик бейеүҙәрҙең көтөлмәгән мөмкинлектәрен күрһәтте һәм быларҙың барыһын да улаҙың күҙ алдына баҫтырҙы. Уның сәнғәтенең йоғонтоһо бик ҙур булды. Һуңынан ул фигуралы шыуыуҙы сифат яғынан күтәреп, сәнғәтте сағылдырыуҙың яңы формаһы барлыҡҡа килеүенә килтергән этәргес көс булып хеҙмәт итте."
100 йыл үткәндән һуң (1742 йылда) фигуралы шыуыуҙа хәҙерге заманда мотлаҡ үтәлергә тейеш тип иҫәпләнгән фигуралар ҙа, уларҙы үтәү өсөн кәрәкле төп техник алымдар ҙа билдәле була, быға Глазго ҡалаһының конькиҙа уҙышыусылар клубы президенты Д. Андерсондың «Конькиҙа шыуыу сәнғәте» тигән китабы һәм Лондондан X. Вандервел менән Т. Максвелл Уитмандың хеҙмәттәре раҫлай. Был китаптарҙа хәҙерге фигуралы шыуыуҙың нигеҙендә ятҡан һигеҙле, өслө, элмәк һәм башҡа элементтарҙың тасуирламаһы бирелгән.
1871 йылда үткән Конькиҙа уҙышыусыларҙың I конгресында фигуралы шыуыу спорт төрө тип таныла.
1882 йылда Венала фигуралы шыуыу буйынса Европаның беренсе рәсми ярыштары үткәрелә. Дөрөҫ, Алексей Мишин, билдәләүенсә, «былар ни бары кулуар ярыштары» ғына була, сөнки унда бер нисә спортсы ғына сығыш яһай.