cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Курташин Владимир Егорович
Биографияһы
1990 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары менән СССР дәүләт премияһы бирелә.
1991 йылдың 24 ғинуарында СССР-Юғары Советы Президиумының «ябыҡ» Указы менән «Энергия-Буран» ракета-космос системаларын эшләүҙәге юғары ҡаҙаныштар өсөн" Курташин Владимир Егорович Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
2003 йылдың 30 сентябрендә Рәсәй Президенты Указы менән В. Е. Курташин 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнә.
2008 йылдың 16 сентябрендә вафат була.
Ягель (Ула ҡушылдығы)
Ягель — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ула йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Гроссенерих
Гроссенерих (Großenehrich) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2634 кеше йәшәй. Майҙаны — 63,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
Ягель (Ула ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Коен
Коен — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Ягель (Ула ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коен
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фернандель
Фернандель (Fernandel, ысын исеме Фернан Жозеф Дезире Контанден, Fernand Joseph Désiré Contandin; 8 май 1903 йыл — 26 февраль 1971 йыл) — француз актёры, Франция һәм Италия театры һәм киноһының бөйөк комиктарының береһе.
Биографияһы
Фернандель Марселдә, Шава (Chave) бульварындағы аптекарь Работюның 73 һанлы йортонда, 1903 йылдың 8 майында тыуған. Ғүмер буйы Прованста йәшәгән. Католик календары буйынса 8 май — изге Дезире көнө, был көн уға Фернандель исемен биргән.
Бала сағы, тәүге сығыштары
Уның атаһы, Контанден Дени, банк хеҙмәткәре, буш ваҡытын Сине (франц. Sined — Denis уның исеменә анаграмма) псевдонимы аҫтында кафела сығыш яһаған. Һуңғараҡ Фернандель дә бында сығыш яһай.
Биш йәшендә Фернандель иҫке «Шав» театры сәхнәһендә мелодрама, пастораль, театрлаштырылған Инжил пьесалары, боронғо фарстарҙа сығыш яһай, атаһын бөтә турне ваҡытында оҙатып йөрөй, күмәк сәхнәлә Империя һаҡсыһы ролендә ҡатнаша. Уның менән бергә ҡустыһы ла сығыш яһай, улар Марсель һәм Фернан дуэтын тәшкил итә.
Фернанделдең мәктәптә уҡыған сағындағы кумиры — бөтә Францияға билдәле комик Полен (Polin) була. Уның менән тәүге осрашыуҙан һуң егет ата-әсәһенә Полен кеүек комик буласағын белдерә, һәм ошо минуттан алып Контандендар фатиры Фернанделдең репетиция залына әйләнә.
Ново-Место
Но́во-Ме́сто (Novo mesto) — Словения ҡалаһы, Крка йылғаһының ярында диңгеҙ кимәленән 181 м бейеклектә урынлашҡан. Ново-Место ҡалаһының майҙаны 33,3 квадрат километр тәшкил итә. Ҡаланың элекке исеме-Рудольфсверт.
Фернандель
Бала сағы, тәүге сығыштары
Өс йыл үткәс, Париждың «Комедия» гәзите һөнәрмән-шансонсылар конкурсын ойоштора. Бөтә Франция буйынса һайлап алыу ярыштары бара. Йөҙҙән ашыу дәғүәсе булһа, улар араһында Фернан икенсе булып еңеп сыға. Был саҡта уға ун ике йәш була. Хәҙер «бәләкәй Синене» (ул атаһының псевдонимы аҫтында йырлай) Марселдең бөтә вагон йөрөтөүселәре таный — ул концерттарына гелән трамвайҙа бара, һәм уны яратҡан кондукторҙар йырсыны трамвайҙа бушлай йөрөтә.
Бер йылдан Беренсе бөтә донъя һуғышы башлана. Атаһы фронтҡа киткәс, Фернандель эшләй башларға мәжбүр була. Сиратлап ул «Милли кредит банкыһында», һабын заводында һәм «Марсель кредит йәмғиәтендә» эшләй. Бында ул оҙайлы ваҡыт эшләй алмай, уны бик тиҙ генә эштән сығарып торалар. Кистәрен ул элеккесә йырлай һәм үҙ белемен тулыландырыу өсөн киске курстарҙа уҡый.
Ново-Место
Ново-Место ҡалаһында Krka фармацевтика компанияһы урынлашҡан, бында шулай уҡ автокомпоненттар етештереүсе «TPV Group» дәүләт компанияһы һәм «Крка» баскетбол клубы бар.
Фернандель
Фернандель — уның Фернаны
Фернандель 19 йәшендә Ниццаның «Эльдорадо» кабареһында «көнөнә йөҙ франк эшләргә» тип беренсе профессиональ контрактҡа ҡул ҡуя.
Ново-Место
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Фернандель
Фернандель — уның Фернаны
«Мин тәүге тапҡыр „Эльдорадо“ афишаһында Фернандель исеме аҫтында сыҡтым» («le Voici Fernand d Elle»), был «уның Фернаны» тигәнде аңлата. Ул — Манс Анриэтта, йырсының банк буйынса элекке хеҙмәттәше һәм буласаҡ сценарисы Жан Манстың апаһы. Уның оперетталарҙа башҡарған йырҙары Фернанделдең артабанғы ҡырҡ йыл дауамындағы даими репертуарына инә.
Фернандель ике йыл буйына Францияның көньяғы буйлап төрлө ябай ғына водевиль, фарс, опереткаларҙа уйнап йөрөй. Труппа Фернанделде беренсе, йәғни оҫта, комик тип йөрөтәләр. Уның физик тышҡы ҡиәфәте һәм «ат кеүек йылмайыуы» башҡалар ҡиәфәтенән ныҡ айырылып тора.
Егерме ике йәшендә Фернандель армияға саҡырыла. Ул туҡһан өсөнсө тау артиллерия полкында писарь булып хеҙмәт итә. Һуңғараҡ ул Марселгә хеҙмәт итергә күсерелә. Хәрби хеҙмәтен тамамлағас, импресарио менән уртаҡ тел таба алмайынса, ғаиләғә сумған йырсы Контанден һабын заводына эшкә барырға мәжбүр була. Әммә тиҙҙән, Марселдә «Парамаунт» театры директоры Фернанделде осрата һәм уға Франция һәм диңгеҙ аръяғы илдәре буйлап күп айлыҡ турнеға оҙаҡ көтөлгән контракт тәҡдим итә. Касабланканан ҡайтҡан Фернандыны өйөндә Париждың «Бобино» театрына эшкә саҡырыу хаты көтә.
1939 йылда Икенсе бөтә донъя һуғышы башланыу сәбәпле уны яңынан 15 эскадрондың рядовой һалдаты сифатында хәрби хеҙмәткә саҡыралар.
Кинолағы карьераһы
Кинола беренсе тапҡыр Фернандель 1930 йылда ҡыҫҡа метражлы «Лучшая нянюшка» — «La bobonne Meilleure» фильмында төшә. 1931 йылда Марк Аллегре(Marc Allegret) Фернанделгә Саша Гитриҙың пьесаһы буйынса ҡуйылған «Белое и черное» — «Le et Blanc le noir» фильмында «тәжрибәһеҙ бур» ролен тәҡдим итә.
Фернандель 150-нән ашыу фильмда уйнай. 1937 йылда ул уйнаған «Бальная записная книжка» (реж. Жюльен Дювивье) фильмы Венеция фестиваленең «иң яҡшы сит ил фильмы» призына лайыҡ була.
1942 йылда Фернандель режиссёр ролендә сығыш яһай. Фернандель өс фильм төшөрә:
Кальва (Үрге айпа ҡушылдығы)
Кальва  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге айпа йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Фернандель
Кинолағы карьераһы
1951 йылда режиссёр Жюльен Дювивьеның «Маленький мир дона Камилло» фильмында уйнап, Фернандель ауыл пасторы дон Камилло тураһындағы ун ике йыл дауамында төшөрөлгән фильмдар серияһына нигеҙ һала.
Донъяға танылыуы
1952 йылда Фернандель Почетлы легион розеткаһы һәм «Гражданлыҡ ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Кальва (Үрге айпа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фернандель
Донъяға танылыуы
Был ваҡытта ул Европа, АҠШ һәм Канада буйынса турнела йөрөй, «беренсе француз мәҙәниәте илсеһе» ироник ҡушаматын ала, рим папаһы XII Пий тарафынан ҡабул ителә, бер нисә тапҡыр Франция комиктарының юғары наградаһы булған Куртелен премияһын ала. Францияның бөтә мәктәптәрендә Фернандель тауышы яңғырай.
1963 йылда Фернандель Жан Габен менән пайлыҡта «ГАФЕР» (GAFER — Gabin & Fernandel) кинофирмаһын аса.
1971 йылдың 21 февралендә Фернандель яман шештән Париждың Фош авенюһындағы үҙ фатирында вафат була. Париж үҙәгендәге бәләкәй генә Пасси зыяратында ерләнә.
Хөрмә
Хөрмә (Diōspyros) — субтропик һәм тропик ғаиләләренә ингән япраҡ ҡойоусы йәки мәңге йәшел ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар. Ағастар биш йөҙ йәшкә тиклем йәшәй ала. Күп төрҙәренең емеше ашарға яраҡлы, ҡайһы бер тропик төрҙәре ҡиммәтле үҙағас сығанағы булып тора — эбен ағасы.
Атамаһы
Ырыуҙың латинса атамаһы, грек сығышлы һәм уны «аллаларҙың ризығы» тип тәржемә итергә мөмкин, икенсе мәғәнәлә — «илаһи ут»
Рус телендә «хөрмә» һүҙе фарсы теленән ингән, унда төп нөсхәлә خرمסالو kormâlu — йәғни финик сливаһы.. خرما kormâ — финик, آلو âlu һүҙе слива тигәнде аңлата. Хөрмә атамаһы башта кавказ хөрмәләре тип йөрөтөлә. Киптерелгән хөрмә тәме финктарға бик оҡшаш, шунлыҡтан фарси телендә кавказ хөрмәһе исеме бирелә. Артабан был атама башҡа төр хөрмәләргә, шул иҫәптән көнсығыш япондарға тарала. Ашарға яраҡлы емешле төрҙәрҙе «ҡырағай финик», «финик сливаһы» тип тә атала.
Ботаник тасуирламаһы
Ағас йәки ҡыуаҡ, япраҡ ҡойоусы йәки мәңге йәшел төҫтә. Терминаль бөрөләре юҡ. Япрағы — ябай, сиратлы, ҡайһы берҙә ярым үтә күренмәле ҙур булмаған биҙсәләр менән. Сәскәһе ике өйлө йәки полигам. Ата сәскәләре япраҡ ҡуйынлы, ҡағиҙә булараҡ, тәлгәштәргә йыйылған. Һеркәстәре 4-тән алып күмәк булырға мөмкин, йыш ҡына парлы. Инә сәскәләр ғәҙәттә яңғыҙ, япраҡ ҡуйынында урынлашҡан. Каса япрағы ғәҙәттә 3-5 (ҡайһы берҙә 7) тажлы, редукцияға бирелеүе мөмкин. Тажы ҡыңғырау йәки көпшәле, 3 — 5 (-7) айырсалы. Емеше — итләс еләк, ҡалын тиресәле, ҡағиҙә булараҡ, эре каса япраҡлы. Орлоғо 1 — 10 һәм унан күберәк, йыш ҡына ян-яғы ҡыҫылған .
Емештәрен ҡулланыу
Өлгөрмәгән хөрмә емештәренең тәме ҡырҡыу һәм ашҡаҙан-эсәк боҙолоуына килтереүе мөмкин.
Шәкәр миҡдары сағыштырмаса юғары булыуға ҡарамаҫтан, хөрмә ҡандағы шәкәрҙең ҡырҡа артыуына булышлыҡ итмәй (гликемик индексы түбән) һәм уның составында 100 г продуктҡа ни бары 62 ккал ғына була. Хөрмәнең сағыу ҡыҙғылт һары төҫө уның бета-каротен һәм биофлавоидтар миҡдары юғары булыуы тураһында һөйләй. Өлгөрөп еткән хөрмә составында (100 граммда/көндәлек ҡабул итеүҙән): 25 % шәкәр, 1,5 % аҡһым, 0,85 % май, 55 процентҡа тиклем С витамины, таннин, йод, тимер, магний, калий кеүек төрлө элементтарҙың эҙе бар.
Хөрмә диуретик эффектҡа эйә.
Традицион медицина емештәрҙән тыш, хөрмәнең япрағын да ҡуллана. Киптерелгән хөрмә япрағы биологик яҡтан әүҙем тип һанала, шуға күрә уларҙан сәй оло йәштәгеләргә, шулай уҡ анемия менән сирләүселәр өсөн файҙалы. Парлы япраҡтар яраларға һәм абсцесстарға һалына.
Хөрмә емештәрен яңы килеш тә, киптереп тә ҡулланалар, ҡайнатма, десерттар, шарап, һыра  әҙерләргә мөмкин.
Ҡыҙҙырылған һәм ваҡланған виргин  хөрмәһе  орлоғон Конфедерация армияһы һалдаттары һәм Көньяҡ халҡы Америкалағы Граждандар һуғышы ваҡытында кофеға алмаш итеп ҡуллана.
Үҙағасы
Үҙағастан ҡайһы бер илдәрҙә мебель һәм спорт ҡорамалдары эшләнә.
Хөрмә үҙағасы шул тиклем һоҡланғыс һәм нәзәкәтле, унан ҡайһы бер музыка ҡоралдары эшләйҙәр. Данлыҡлы ҡара эбен ағасын хөрмә үҙағасынан алалар.
Кандат (Чет ҡушылдығы)
Кандат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының уң ярына тамағынан 244 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 167 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кыпа-Хондыя
Кыпа-Хондыя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1004 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Япон календары
1873 йылдың 1 ғинуарында Японияла григориан календары ҡабул ителә. 1873 йылға тиклем япон традицион ай-ҡояш календары киң ҡулланылған, ул ҡытай календарында нигеҙләнгән. Хәҙерге ваҡытта традицион календарь башлыса церемониаль, астрологик һәм мәҙәни маҡсаттарҙа файҙаланыла. Ә традицион япон йыл хисаплауы (императорҙар буйынса йылдар хисабы) әле лә көндәлек тормошта киң ҡулланыла.
Керәүеш (Бөрө районы)
Керәүеш (Криуши) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше. Почта индексы — 452464, ОКАТО коды — 80213816003.
Япон календары
Йылды хисаплау
Григориан календарын ҡабул иткәндән һуң Японияла фактик рәүештә өс төрлө йыл хисабы системалары тиң ҡулланыла:
Өс системаларҙан һуңғы икеһе бөгөндә ҡулланыла. Японияны нигеҙләгәндән алып хисапланған система 1873 йылдан Икенсе донъя һуғышы тамамлағанға тиклем файҙаланылған.
Керәүеш (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Япон календары
Хәҙерге
Япон айҙарының хәҙерге атамалары һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә «буренсе ай» (Ерҙең юлдашы мәғәнәһендә), «икенсе ай» һам башҡалар, бында тап килеүсе һан суффиксы менән ҡушыла:
Көндәрҙе билдәләү өсөн япон һандары урынына ғәрәп һандарын ҡулланыу (3月, 2月 һәм башҡалар) киң таралған һәм ғәмәлдә норма булып тора.
Традицион
Япон традицион календары өсөн һәр ай тик уға хас булған бер нисә атамаға эйә, улар йыл ваҡыты һынамыштарын, ауыл хужалығы шөғөлдәренең ҡылыҡһырламаһын, йолаларҙы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙесағылдыра.
Иҫке япон календары ҡытай ай календарында нигеҙләнгән. Ай календары буйынса йыл григориан календарынан 3-7 аҙнаға һуңыраҡ башлана, шулай итеп традицион календарҙың тәүге айы ғинуарға тура килмәй.
Миҙгелдәр
Бынан башҡа ҡытайҙарҙан алынған календарь буйынса йыл 24 айға бүленә. Хәҙерге ваҡытта был миҙгелдәр кимононы һәм сәс биҙәүестәрен һайлағанда (бигерәктә гейшалар тарафынан) иҫәпкә алына.
Аҙналар
Япондар көнбайыш календарына тура килгән ғәҙәти ете көнлөк аҙнаны ҡулланалар. Японияла ете көнлөк аҙна астрология һәм ҡайһы бер башҡа маҡсаттар өсөн григориан календарын ҡабул ителеүгә тиклем файҙаланылған. Фукудзава Юкити был системаны рәсми рәүештә ҡабул итеүҙә төп ролде уйнаған. Көндәрҙең алмашыныуы айҙан һәм ҡояштан (инь һәм ян), һәм шулай уҡ күренгән биш планеталарҙың атамаһынан килгән, улар үҙ сиратында биш ҡытай элементтары (У-син: ағас, ут, ер, металл, һыу) хөрмәтенә аталғандар.
Ай шулай уҡ өс 10-көнлөк осорҙарға (декадаларға) б-ленә. Һәр береһе дзюн (旬) тип атала. Беренсеһе дзё: дзюн (上旬), икенсеһе тю: дзюн (中旬), өсөнсөһө гэдзюн (下旬). Был атамалар яҡынса булған ваҡытты күрһәтеү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән: «температура апрелдең дзё: дзюн өсөн ғәҙәти».
Көндәр
Айҙың һәр бер көнө систематик исемгә эйә:
Көндәрҙе билдәләү өсөн япон һандары урынына ғәрәп һандарын ҡулланыу (13日, 14日 һәм башҡалар) киң таралған һәм норма тиерлек булып тора.
Цуйтати был цукитати һүҙенең кесерәйтелгән формаһы, ул айҙың беренсе көнөн аңлата. Традицион календарҙә айҙың аҙаҡҡы көнө тип атала. Хәҙерге ваҡытта 28—31 һандары плюс нити күпкә йышыраҡ осрай. Әммә мисока йыш ҡулланыла, мәҫәлән, контракттарҙа, килешеүҙәрҙә һәм башҡаларҙа, ул һанына ҡарамай түләүҙе айҙың аҙаҡҡы көнөндә индерергә кәрәклеген белдерә. Йылдың аҙҙаҡы көнө — тип атала һәм был термин һаман да киң ҡулланыла.
Күкҡашҡа (тау)
Күкҡашҡа (тау) (Кукашка) — Рәсәйҙәге тау, Башҡортостандың Белорет районындағы 747 метр бейеклектәге урманлы тауы.
Япон календары
Рокуё
Рокуё (六曜) — ҡытай календары буйынса иҫәпләнелгән алты көндән торған теҙмәләр, улар буйынса япондар көндөң даланлығын фаразларға маташҡандар. «Рокуё» япон календарҙарында йыш осрай, был системаны никах туйы һәм ерләү көндәрен иҫәпләп сығарыу өсөн ҡулланалар, шулайҙа күп кенә япондар уны менән даими рәүештә файҙаланмайҙар. «Рокуё» терминының башҡа исеме — рокки (六輝).
Күкҡашҡа (тау)
География
Күкҡашҡа тауы Егәҙе ҡасабаһынан 10 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан һәм Юрма-Тау һыртының көнбайыш армыты булып тора. Географик координаталары: 53.7699, 57.451.
Яҡын тауҙар: Сикәште, Баҡан, Яманташ, Саҡыйтау , Ҡараарҡа , Ҡаратау, Ҡашҡартау , Ҡоҙаш , Арҙаҡты , Ҡылысҡыр, Аҡбулат, Биктимер , Ҡарағай-Маяҡ, Аҡморон , Олояр , Маяҡ , Ҡыҙырым , Ҡарантау , Манайлыбаш , Аҡбейек, Бажай , Айбикә, Баҙал , Күкбейә , Оло Юрмаш , Ҡаратәкә, Өлкөн һәм башҡалар.
Япон календары
Рокуё
Рокуёны япон ҡояш-ай календары буйынса иҫәпләп сығарыуы еңел. Беренсе ғинуар ул һәр ваҡытта «сэнсё», икенсеһе — томобики, һәм башҡалар. Беренсе февралдә хисап яңынан «томобикинан» ашлана. Беренсе март — «сэмбу», һәм артабан алты ай өсөн. Һуңынан хисап яңынан башлана: 1 июль — «сэнсё», 1 декабрь — «сякко», ә Ерҙең юлдашы — ай артынан күҙәтеү өсөн иң ҡулайлы көн тип 15 август иҫәпләнә һәм ул һәр ваҡыт «буцумэцу». «Рокуё» системаһы Эдо дәүерендә популярлыҡ яулаған.
Күкҡашҡа (тау)
География
Яҡын тораҡ пункттар: Инйәр, Үрге Әүжән, Туҡан, Ғәлиәкбәр, Ҡалыуайыры, Иҫке Кәбәс, Иҫке Сәйет, Хәйбулла, Кесе Шешәнәк, Ерекле, Ҡарамалы, Ҡуйлы-Тамаҡ, Баҡый, Шәребаш-Йорт, Толпар, Бикташ, Истамаҡ-Ҡоҙаш, Бутай, Куртаза, Яңы Сәйет, Һуйыр-Айыс, Ҡолмас, Икенсе Шарышка, Куюково, Һарыш, Ҡыҫыҡ, Собханғол, Берәтәк, Химлесхоз.
Ландшафты
Ландшафты — һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле-көлһыу тупраҡтағы ҡатнаш урмандарҙан (йүкә, имән, саған) тора.
Составы
Һырт өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора.
Әл-Бәләд сүрәһе
Әл-Бәләд сүрәһе (سورة البلد, Ҡала ) — Ҡөрьән Кәримдең 90-cы сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 20 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
سورة «البلد» 90
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْب
2وَأَنتَ حِلٌّ بِهَذَا الْب
3وَوَالِدٍ وَمَا وَلَ
4 لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي كَبَ
5 أَيَحْسَبُ أَن لَّن يَقْدِرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ
6 يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالًا لُّبَ
7 أَيَحْسَبُ أَن لَّمْ يَرَهُ أَحَدٌ
8 أَلَمْ نَجْعَل لَّهُ عَيْنَيْنِ
9 وَلِسَانًا وَشَفَتَيْ
10 وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ
11فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ
12وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَة
13 فَكُّ رَقَبَ
14 أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَ
15 يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَ
16 أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَ
17ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ
Павлов эте һәйкәле (Санкт-Петербург)
Эт һәйкәле — фонтанлы һәйкәл. Һәйкәл Санкт-Петербургтың (Академик Павлов урамы, 12-се йорт) Аптекарь утрауындағы Эксперименталь медицина институтының баҡсаһында фәнни эксперименттар һәм тәжрибә хайуандары хөрмәтенә ҡуйылған.
Әл-Бәләд сүрәһе
Ғәрәпсәһе
18أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ الْمَيْمَن
Павлов эте һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарих
Һәйкәлдең авторы: скульптор һәм архитектор И. Ф. Безпалов. 1934 йылдағы проект. Скульптура Күргәҙмә агитация һәм пропаганда комбинатында (КНАП заводында, барельефтағы яҙыуға ярашлы) Ленинградта ҡойолған
Ягрыш (Кичменьга ҡушылдығы)
Ягрыш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Павлов эте һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарих
Һәйкәл Ленинградта һәм Мәскәүҙә 1935 йылдың 9-17 авгусында үткән XV физиологтарҙың халыҡ-ара конгресына тура килтереп урынлаштырылған. Һәйкәл 1935 йылдың 7 авгусында асыла.
Әл-Бәләд сүрәһе
Ғәрәпсәһе
20عَلَيْهِمْ نَارٌ مُّؤْصَدَةٌ
Павлов эте һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарих
«Эйе, был һәйкәлде фотоға төшөрөргә лә уларға ебәрергә ине. Был эткә апофеоз! Кешелектең уға рәхмәте. Эткә һәйкәл ҡуйғас, улар менән минең иҫәбем тамамланды», — тип И. П. Павлов, Лондондағы вивисекцияға ҡаршы сығыусылар менән осрашыуҙы иҫләп, конгрессты әҙерләү буйынса хөкүмәт комиссияһы ағзаларына һөйләй.
Тасуирлама
Һигеҙ эт башы рәүешле маскарондың ауыҙынан фонтандың һауытына һыу түгелә. Хәҙерге ваҡытта был фонтан эшләмәй.
Әл-Бәләд сүрәһе
Транскрипцияһы
1. Ләә уҡсимү биһәәҙәл бәләд.
Ягрыш (Кичменьга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Әл-Бәләд сүрәһе
Транскрипцияһы
2. Үә әңтә хиллүм-биһәәҙәл-бәләд.
Павлов эте һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тасуирлама
Постаменттың барельефындағы яҙмалар:
Ягрыш (Кичменьга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Малышева Клара Николаевна
Малышева Клара Николаевна (31 декабрь 1935 йыл) — Рәсәй, Белоруссия балеты артисы һәм уҡытыусыһы. Белорус ССР-ның Милли опера һәм балет театры солисы (1965—1977), Белорус ССР-ның халыҡ артисы (1971), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы(1964).
Биографияһы
1955 йылда Пермь хореография училищеһен (уҡытыусыһы Е. Н. Гейденрейх) тамамлай.
1955—1957 йылдарҙа Горький опера һәм балет театрында бейей, 1957—1964 йылдарҙа Силәбе опера һәм балет театры солисы. Бөтәһе 20-нән ашыу партия башҡара.
1965—1977 йылдарҙа Беларусь ССР-ның Милли опера һәм балет театры балет труппаһының төп солисы.
Әл-Бәләд сүрәһе
Транскрипцияһы
3. Үә үәәлидиү-үә мәә үәләд.
Павлов эте һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тасуирлама
Баҡсанан алыҫ түгел урында эттәргә һыу эсеү тәрилкәһе-фонтан ҡуйылған (авторы — шулай уҡ И. Ф. Безпалов.). Өсөнсө фонтан институт территорияһында (химик лаборатория бинаһы алдында), уның эткә ҡатнашлығы юҡ : был тәрилкәне, бассейндың парапетындағы дүт металл йылан скульптураһын — медицина символы сифатында урынлаштырғандар. Фонтан архитекторҙар Н. Е. Лансере һәм А. А. Рассадиндарҙың проекты буйынса 1935 йылда төҙөлгән һәм шулай уҡ хәҙергеваҡытта эшләмәй.Эт менән бер үк ваҡытта институттың баҡсаһында И. Ф. Безпалов эшләгән ғалимдарҙың һәйкәл-бюстары ҡуйылған. Ф. Мухаммед:
Әл-Бәләд сүрәһе
Транскрипцияһы
4.Ләҡад халәҡнәл-иңсәәнә фии кәбәд.
Малышева Клара Николаевна
Биографияһы
1977 йылдан Минск хореография училищеһы классик бейеү уҡытыусыһы һәм художество етәксеһе (1977—1992). 1983—2005 йылдарҙа Японияла оҫталыҡ дәрестәре алып бара.
Ғаиләһе
Ире: Отар Михайлович Дадишкилиани — балетмейстер.
Балалары:
Ижады
Юғары техникаға, экспрессив һәм энергетик бейеү манераһына, классик партияларҙан алып гротеск партияларына тиклем киң диапазонлы репертуарға эйә була.
Павлов эте һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тасуирлама
1989 йылда ғалимдарҙың һәйкәле торған аллея ансамбленә Рене Декарттың бюсы һәм И. П. Павловтың яңынан эшләнгән бюсы ҡуйылған.
Ҡарама
Ҡарама (йыла) (вяз, Úlmus) — йылалар ғаиләһенә ингән оҙонсараҡ япраҡлы, йәйенке ботаҡлы, ҡубырсып торған ҡытыршы ҡабыҡлы эре ағас; Йылалар ғаиләһенә ҡараған оҙонса япраҡлы, йәйенке ботаҡлы, бөгөлөп торған ағас. Йыла һымаҡтар яҡынса 40 миллион йылдар элек барлыҡҡа килгән, тип һанала һәм әлеге көндә ундан артыҡ төрө билдәле. Ҡарама ағасынан әҙерләнгән утын йылы биреү сығанағы булараҡ юғары баһалана.
Хөрәфәттә
Башҡорттарҙа дошман күргән, өйөнә килтерергә теләмәгән кеше артынан көл һибеп ҡалыу ырымы булған. Был маҡсатта ғәҙәттә ҡарама көлө ҡулланылған
Һылтанмалар
Төркөм:Ағастар Төркөм:Евразия флораһы Төркөм:Төньяҡ Америка флораһы Төркөм:Көньяҡ Америка флораһы Төркөм:Декоратив үҫемлектәр
Әл-Бәләд сүрәһе
Транскрипцияһы
5. Ә йәхсәбү әлләй-йаҡдира ғәләйһи әхәд.
6. Йәҡууллү әһләктү мәәләл-ләбәдә.
7. Ә йәхсәбү әл-ләм йәраһү әхәд.
8. Ә ләм нәджғәл ләһү ғәйнәйн.
9. Үә лисәәнәү-үә шәфәтәйн.
12. Үә мәә әдраакә мәл-ғәҡабәһ.
13. Фәккү раҡабәһ.
14. Әү итғәәмүң фии йәүмиң ҙии мәсғабәһ.
15. Йәтиимәң ҙәә мәҡрабәһ.
16. Әү мискиинәң ҙәә мәтрабәһ.
17. Ҫүммә кәәнә минә-лләҙиинә әәмәнүү үә тәүәәсау биссабри үә тәүәәсау бил-мархәмәһ
18. Үүләә'икә асхәәбүл-мәймәнәһ
19. Үә-лләҙиинә кәфәруу би'әәйәәтинәә һүм асхәәбүл-мәш'әмәһ
20. Ғәләйһим нәәрум-мәьсадәһ
Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Юҡ, ошо ҡала менән ант итәм!
2. Һәм һин ошо ҡалала тораһың.
3. Һәм тыуҙырыусы ата менән, һәм ул тыуҙырған бала менән ант итәм!
4. Беҙ кешене мәшәҡәтле итеп барлыҡҡа килтерҙек.
5. Әллә ул уға бер кемдең дә көсө етмәҫ тип уйлаймы?
6. «Мин сикһеҙ күп мал һәләк иттем»,— ти ул.
7. Әллә ул уны бер кем дә күрмәне тип уйлаймы?
8. Әллә Беҙ уға ике күҙ яһаманыҡмы?
9. Һәм тел, һәм ике ирен?
10. Һәм Беҙ уны ике бейеклеккә алып барҙыҡ.
11. Ә ул текәлектән ҡыйыу ынтылманы.
12. Һәм ул текәлектең ни икәнен һиңә нимә белдерер?
13. Ҡолдо иреккә ебәреү,
14. йәки аслыҡ көнөндә туйҙырыу
15. яҡындарҙан булған етемде,
16. йәки бер нәмәһе лә булмаған ярлыны.
18. Былар уң яҡ эйәләре.
19. Ә Минең аяттарыма иман килтермәгәндәр, улар — һул яҡ эйәләре.
20. Улар өҫтөндә ут көмбәҙ кеүек булыр.
Һылтанмалар
http://www.falaq.ru/quran/arab/90
Койниха
Койниха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фрейя (алиһә)
Фрейя ( — дама); шулай уҡ Ванадис ( — Ван ҡыҙы); Гефна, Хёрн, Мардёлл, Сюр, Вальфрейя  — герман һәм Скандинавия мифологияһында Асгардта йәшәгән мөхәббәт һәм һуғыш алиһәһе.
Сифаттары
Асгардта Фрейя Фригганан ҡала тәүге урында тороусы ҡатын-ҡыҙ. Уға сибәрлектә илаһтар араһында ла, кешеләр араһында ла тиңдәр юҡ, ә уның күңеле шул тиклем йомшаҡ, һәр кемдең ҡайғы-хәсрәтен тоя. Фрейяның ҡарсыға ҡанаттарынан эшләнгән туны бар, уны кейеп, ҡарсыға булып осоп йөрөй ала, шулай уҡ дүрт гном менән төн үткәргәндән һуң бүләк итеп бирелгән алтын Брисингамен муйынсаһы бар. Фрейяның күҙ йәштәре алтындан. Быларҙан тыш, Фрейя — валькирияларҙың (убыр ҡатындар) башлығы. Фрейя ике бесәй егелгән ике тәгәрмәсле арбала йөрөй; Хильдисвини- уның йорт хайуаны. Фрейя һоҡланғыс Фолькванг (Folkvang — «халыҡ ҡыры», «кешеләр ҡыры») һарайында йәшәй, уның төп залы- Сессрумнир (Sessrumnir).
Мөхәббәттән башҡа Фрейя ер уңдырышлылығы, уңыш һәм уңыш урыу алиһәһе. Шулай уҡ ул яуҙа һәләк булған яугирҙәрҙең яртыһын үҙенә ала, ҡалған яртыһын- Один. Улар һәләк булған яугирҙәрҙе тигеҙ итеп бүлә, яҡшыға, яманға бүлеп тормай.
Фрейя Од исемле илаһҡа кейәүгә сыға, ул Одиндың бер кәүҙәләнеше була.
Фрейяның матурлығы һәм көсө символы- Брисингамен тигән муйынсаһы, уны дүрт тимерсе-гном, ағалы-энеле Брисингамдар эшләгән. Фрейяға был муйынса бик оҡшаған, был иҫ киткес матур әйбер өсөн ул дварфтарға бик ҡиммәтле әйберҙәр биреп ҡараған, тик тегеләре Фрейя менән берәр төн уҙҙырыуҙы талап иткән.
Был хәлдән һуң Од хәләл ефетен ташлап киткән тиҙәр, ә тегеһе уны илай-илай эҙләгән: күҙ йәштәре ергә тейгән саҡта алтынға, ә диңгеҙгә төшһә, гәрәбәгә әйләнгән.
Фрейя астарҙы вандар белгән тылсым һәм сихырға (сейд) өйрәткән.
Гармун
Гармун төрлө конструкциялы һәм көйләнешле телле-клавишалы, пневматик музыка уйын ҡоралы. Европала барлыҡҡа килгән. Беренсе конструкцияһын 1822 йылда немец оҫтаһы К. Ф. Л. Бушман эшләгән. Барлыҡ гармундарга тартып уйнау принцибы һәм тауыш сығанағының конструктив үҙенсәлектәре уртаҡлығы хас. Тауыш сығанағы — металл планкаларының махсус ярыҡтары («тәҙрәләре») өҫтөнә беркетелеүсе, иркен дерелдәүсе металл телдәр. Корпусы һул һәм уң клавиатураларҙан тора, уртаһында күрек урынлашҡан. Күрек ҡыҫылғанда һәм тартылганда һауа ағымы тәҫирендә тауыштар барлыҡҡа килә. Уң клавиатураһы — көй башҡарыу, һулы — бас-аккордтар өсөн тәғәйенләнгән. XIX быуатта уйлап табылғандан һуң уҡ Рәсәйҙә тарала башлай. Башҡорттарҙың музыка мәҙәниәтендә XIX быуат аҙағында ҡулланыла башлай. Гармундың башҡорт йәмғиәтендә ярайһы уҡ киң таралған музыка ҡоралы булыуы тураһында А. П. Чеховтың яҙмаларында, С. Г. Рыбаковтың «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһында очерк менән» китабында һөйләнә.
Кыпа-Хэй-Кы (Ратта ҡушылдығы)
Кыпа-Хэй-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ратта йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саңғытау
Саңғытау (урыҫ телендә Сингитау)— Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы биләмәһендә урынлашҡан.
География
Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы буйлап Ағиҙел йылғаһы киңлек бүлеменән Ҡуҡрауыҡ (Ағиҙел ҡушылдығы) йылғаһына тиклем, Ағиҙел йылғаһының һул яры буйлап, субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо — 20 км, киңлеге — 8 км. Максималь бейеклеге 655 м. Рельефы тәпәш таулы. Көнсығыш битләүҙәре текә, ә көнбайыш битләүҙәре һөҙәк. Бейеклектәре 599—655 метр булған өс түбәһе айырылып тора. Саңғытау һыртында Ағиҙел йылғаһының ҡушылдыҡтары баш ала. Башҡортостан (милли парк) составына инә. Һил урын, халыҡ күп йәшәмәгән төбәк.
Саңғытауға яҡын ятҡан тау һырттары: Машаҡ, Мәсем, Мәйәрҙәк, Нары, Нөргөш, Һарғайы һырты, Салдыс, Седжек, Һилейә Саңғытауы, Суртанды, Таҡаты, Таштыҡоръятмаҫ, Туйтүбә, Уварся (Аурсяк), Олотау, Олоғортау.
Составы
Һырт аҫҡы карбондың эзбизташтарынан, ҡомташтарынан, доломиттарынан, һәүерташтарынан һәм башҡа тоҡомдарынан тора.
Флораһы
Үҫемлектәр донъяһы урман-тау тупрағында һәм кәҫле көлһыу тупраҡта үҫкән япраҡлы (кәкре олонло имәндәр, ҡайын, уҫаҡ) урмандарҙан тора. Битләүҙәрендә киң туғайҙар, емерелгән ҡаялар.
Топонимика
Һырттың исеме ҡушма һүҙ, башҡорт телендәге «саңғы» һәм тау һүҙҙәренән яһалған.
Тимербай (Архангел районы)
Тимербай — Башҡортостандың Архангел районында бөткән ауыл.
Тарихы
1795 йылда Аҫҡын йылғаһы буйында 7 ихатанан торған 45 кеше йәшәгән Тимербай ауылы теркәлгән. 1816 йылда 16 хужалыҡта 86 кеше йәшәгәнен к-рһәтә. 1834 йылға VIII ревизия 18 хужалыҡта 84 кеше йәшәй тип күрһәтә. 1859 йылға ривизия ваҡытында 27 хужалыҡта 27 кеше булыуы теркәлгән. 1896 йылда 34 хужалыҡта 188 кеше булыуы билдәле. XX быуат башында Архангел ауҡылынан 8-9 саҡрым алыҫлыҡта Тимербай ауылы һәм башҡа хуторҙар булыуы теркәлгән.
1920 йылда был ауылда 131 йыртта 279 кеше теркәлгән.
XIX быуаттың 70-се йылдарында ауылда мәсет (1810 йылдан бирле эшләй) һәм башланғыс мәктәп эшләп килгән.
Ауылға нигеҙ һалыусылар
Ишҡул Тимербаев (1759-1823) улдары Урмансы (1781 йылғы) һәм Ҡуныҡбай (1791 йылға) менән йәшәгән. Ауылда Ишҡулдың ағыһы Ҡәйепҡол Тимербаев йәшәгән.
Һылтанмалар
[http://www.ufagen.ru/places/arhangelskiy/timerbaevo_arh.html Тимербаево. Генеология и архивы]
Ҡаракүл (Шаран районы)
Ҡаракүл (Каракулька) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452642, ОКАТО коды — 80258815006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Моталлапов Ишбирҙе Юлдашбай улы
Моталлапов Ишбирҙе Юлдашбай улы (Муталлапов Ишберды Юладашбаевич; 1788 йыл — 1847 йыл) — 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры, зауряд-хорунжий, 1814 йылдың 19 мартында 15-се башҡорт полкы составында Парижды алыуҙа ҡатнаша. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн», «1812 йылды һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән бүләкләнә.
Биографияһы
1816, 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Иҫән ауылында (хәҙерге Баймаҡ районы Иҫән ауылы) йәшәгән Моталлап старшинаның дүрт улы була: Һаҡай, Дәүләткилде, Юлдашбай, Аһылай. 1788 йылда Юлдашбайҙың Ишбирҙе исемле улы тыуа. Ишбирҙе бик ҡыйыу егет булып үҫә. Тирә-йүнгә 12 йәшендә айыу алған, тигән даны тарала. Ә 1805 йылда казак хеҙмәтенә саҡырыла.
Ишбирҙе Моталлапов 1812 йылғы Ватан һуғышында Сибай ауылы янында төҙөлгән 15-се полк составында һуғыша. Полкташтары зауряд-есаул Тутай Яҡшығолов, Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Мөхәмәтәмин Ҡотанов менән бергә ул 1814 йылдың 19 мартында Рәсәй армияһы составында Парижды алыуҙа ҡатнаша һәм беренселәрҙән булып уның урамдарына барып инә. Ошо яуҙан һуң уға зауряд-хорунжий дәрәжәһе бирелә, һәм ике көмөш миҙалға лайыҡ була. Ауылдаштары уны Ишбирҙе батыр тип атай башлай, ә уның нәҫелен Ишбирҙе батыр тоҡомо тип йөрөтәләр.
Ғаиләһе
Ишбирҙенең 1-се ҡатыны Мәхүбәнән Үлмәҫбай, Ғәбделнафиҡ, Һолтантимер тыуа. Ғәбделнафиҡтың улы — Әбделғәлим, уның улы Сәлихйән, уның улдары Ишбулат, Морат, Фуат, Рәшит. Һолтантимерҙең ике улы була: Баһауетдин һәм Ғарифулла. Баһауетдиндән Хажғәле, Нурғәле исемле уландар, ҡыҙы Мәүғиҙә тыуа. Ғарифулланан Тимерйәр менән Шәһәрбостан тыуа. Сәлихйән, Тимерйәр һәм Шәһәрбостандың әсәһе — Вазифа Ишбирҙина.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы;
«1812 йылды һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы.
Сығанаҡтар
Любезные вы мои… Уфа. Башк. кн. изд-во, 1992, —240с.
«Атайсал» гәзите, 2012.01.17. Сибайская городская типография. 2514 экз. 4 с.
Сибайский рабочий. 2012.01.10. Сиб.гор.типография. Т. 7660 экз. — 4 с.
Капидет
Капидет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тюхтет йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғайсина Фәнирә Фәсхетдин ҡыҙы
Ғайсина Фәнирә Фәсхетдин ҡыҙы (8 июль 1973 йыл) — фольклорсы. РФ һәм РБ Журналистар союзы ағзаһы (2007). Филология фәндәре кандидаты (2013).
Биографияһы
Фәнирә Фәсхетдин ҡыҙы Ғайсина 1973 йылдың 8 июлендә Салауат районының Мөсәт ауылында тыуа. 1990 йылда Өфө һынлы сәнғәт интернат-мәктәбен, 1992 йылда Өфө китапхана техникумын һәм 1997 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. Хеҙмәт юлын Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының фольклористика бүлегендә башлай. Фольклорсы булараҡ, Башҡортостандың һәм күрше өлкәләрҙең (Силәбе, Курған, Сверловск, Татарстан, Һамар, Һарытау) төрлө райондарында утыҙҙан ашыу ғилми экспедицияла, командировкала була. РФ һәм РБ Журналистар союзы ағзаһы (2007). «Йәшлек» гәзитенең (2010), «Башҡортостан ҡыҙы» журналы (2014) лауреаты.
2013 йылда фольклористика ғилеме буйынса Ҡазанда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ғилми хеҙмәттәре
Ф. Ф. Ғайсина йөҙҙән ашыу ғилми мәҡәлә авторы. Фольклорҙағы ҡыҙыҡһыныу даирәһе: мифология, йолалар, тарихи һәм дини легенда һәм риүәйәттәр, ырым-ышаныуҙар, тыйыуҙар, һынамыштар, им-том жанры һ.б.
Ягрыш (Шонга ҡушылдығы)
Ягрыш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шонга йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гроссенштайн
Гроссенштайн (Großenstein) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1307 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 288 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
Кыпа-Хэй-Кы (Хэй-Кы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әш-Шәмс сүрәһе
Әш-Шәмс сүрәһе (سورة الشمس, Ҡояш ) — Ҡөрьән Кәримдең 91-cе сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 15 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
سورة «الشمس» 91
1 وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا
2وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا
3وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا
4 وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا
5 وَالسَّمَاء وَمَا بَنَاهَا
6وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا
7وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا
8فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا
11كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا
14 فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُم بِذَنبِهِمْ فَسَوَّاهَا
15وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا
Транскрипцияһы
1.Үә-шшәмси үә духәәһәә
2.Үәл-ҡамәри иҙәә тәләәһәә
3. Үәннәһәәри иҙәә джәлләәһәә
4. Үә-лләйли иҙәә йағшәәһәә.
5. Үәссәмәәи үә мәә бәнәәһәә
6. Үәл-ардыи үә мәә тахәәһәә
7. Үә нәфсиү-үә мәә сәүүәәһәә
8. Фәәлһәмәһәә фүджүүраһәә үә тәҡүәәһәә
9. Ҡад әфләхә мәң зәккәәһәә
10. Үә ҡад хаабә мәң дәссәәһәә
11. Кәҙҙәбәт ҫәмүүдү би-тағүәәһәә
13. Фәҡаалә ләһүм расүүлү-ллаһи нәәҡатә-ллааһи үә сүҡйәәһәә
14. Фәкәҙҙәбүүһү фәғәҡарууһәә фәдәмдәмә ғәләйһим раббүһүм биҙәмбиһим фәсәүүәһәә
15. Үә ләә йәхаафү ғүҡбәәһәә
Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Ҡояш менән һәм уның балҡыуы менән ант итәм!
2. Һәм уның артынан эйәргән сағындағы Ай менән ант итәм!
3. Һәм уны яҡтыртҡан саҡтағы көн менән ант итәм!
4. Һәм уны ҡаплаған саҡтағы төн менән ант итәм!
5. Һәм Күк менән, һәм уны төҙөүсе менән ант итәм!
6. Һәм Ер менән, һәм уны йәйеүсе менән ант итәм!
7. Һәм йән менән, һәм уны тейешле итеп төҙөүсе
8. һәм уға боҙоҡлоҡ һәм тәҡүә һалыусы менән!
9. Уны [йәнде] сафлаған кеше уңышҡа иреште.
10. Ә уны мәкерләгән кеше уңышһыҙлыҡҡа тарыны.
11. Ҫәмүд халҡы аҙғынлыҡтары арҡаһында ялғанға һананы.
12. Бына уларҙың иң гонаһлыһы килде.
13. Һәм уларға Алланың рәсүле: «Алланың инә дөйәһе[нә теймәгеҙ] һәм ул эсһен»,— тине.
14. Ә улар уны алдаҡсыға һананылар, һәм дөйәнең һеңерен киҫтеләр. Һәм Раббылары уларҙы гонаһтары өсөн һәләк ҡылды, һәм быны [ғазапты] тигеҙләне.
15. Һәм бының һөҙемтәһенән Ул ҡурҡмай.
Һылтанмалар
http://www.falaq.ru/quran/arab/91
Колывань (Барнаулка ҡушылдығы)
Колывань  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барнаулка йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Папанин Иван Дмитриевич
Папанин Иван Дмитриевич (, Севастополь — 30 ғинуар 1986 йыл, Мәскәү ) — СССР-ҙың Арктиканы тикшереүсеһе. География фәндәре докторы (1938), контр-адмирал (1943 ), ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1937, 1940).
Биографияһы
Иван Дмитриевич Папанин Севастополь ҡалаһында Хәрби-диңгеҙ флоты моряк ғаиләһендә тыуған. Грек сығышлы, урыҫ.
Белеме
1909 йылда ул башланғыс земство мәктәбен, 1929 йылда — Осоавиахимдың махсус курстарын, 1931 йылда — Почта һәм телеграф халыҡ комиссариатының Үрге бәйләнеш курстарын, 1932 йылда - Планлаштырыу академияһының бәйләнеш факультетының беренсе курсын тамамлай.
Революцияға тиклем эше
Механика оҫтаханалары токаре Черноаз (октябрь 1909 — июнь 1912) уҡыусыһы, Севастополь оҫтаханалары (июнь 1912-декабрь 1913), Ревелдә суднолар төҙөү заводы (хәҙер — Таллин) (декабрь 1913-декабрь 1914) токаре. 1914 йылда хәрби хеҙмәткә алына (флотҡа эләгә).
Граждандар һуғышында ҡатнашыуы
1918-1920 йылдарҙа Папанин Украина һәм Ҡырымдағы Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1920 йылдың 17 авгусында А.В. Мокроусов етәкселегендә 11 кешенән торған отряд Капсихор янындағы кәмәнән Врангель тылына һуғышырға төшә. Унда шулай уҡ Папанин да була. 1920 йылдың көҙөндә ул тағы бер тапҡыр фронт һыҙығын аша үтә һәм Ҡырым порттарына эвакуацияланған Врангелдең Рәсәй армияһы ғәскәрҙәренә ҡаршы забастовкаларында  ҡатнашып, 1920 йылдың 10 ноябрендә 24 моряк көсө менән Ҡырымға ҡайта.
1920 йылдан-Көньяҡ-Көнбайыш фронтының диңгеҙ көстәре менән идара итеүсе оператив идара комиссары.
1920 йылдың ноябрендә ул Ҡырым ғәҙәттән тыш комиссияһы командиры итеп билдәләнә.
1921 йылда ул Харьковҡа Украина Үҙәк Башҡарма комитетының хәрби командиры итеп күсерелә, шуның менән бергә 1921 йылдың июленән 1922 йылдың мартына тиклем Ҡара диңгеҙ флотының Революцион хәрби советы секретары булып эшләй.
Поляр тикшереүсе
1922 йылда Мәскәүгә диңгеҙ эштәре халыҡ комиссариатының Хужалыҡ идараһы комиссары, 1923 йылда почта һәм телеграфтар Халыҡ комиссариатына эштәр идарасыһы һәм Үҙәк хәрби һаҡ идараһы башлығы итеп күсерелә. 1923-1925 йылдарҙа үрге бәйләнеш курстарын тамамлай, унан һуң Якутияға Томмодтағы радиостанцияны төҙөү буйынса экспедиция башлығы урынбаҫары сифатында ебәрелә.
1932-1933 йылдарҙа Бухта Тихая поляр станцияһы (Франц-Иосиф Ере), ә 1934-1935 йылдарҙа Челюскин бортында станция башлығы була
1937 - 1938 йылдарҙа ул донъялағы беренсе "Төньяҡ полюс" станцияһын етәкләй. Уникаль дрейфта алынған фәнни һөҙөмтәләр 1938 йылдың 6 мартында СССР Фәндәр академияһының Дөйөм йыйылышына тәҡдим ителә һәм белгестәр тарафынан юғары бәйәләнә. И.Д. Папанин һәм ҡалған ҡатнашыусылар  география фәндәре докторҙары дәрәжәһен ала.
Алдағы карьераһы
1939-1946 йылдарҙа Төп төньяҡ  диңгеҙ юлдары башлығы, 1941 йылдың 15 октябренән — шулай уҡ Аҡ диңгеҙҙә ташыу  буйынса Дәүләт оборона комитеты вәкиле булып эшләй. 1946-1949 йылдарҙа-ауырыуы буйынса пенсияла (стенокардия ).
1949 йылдан 1951 йылға тиклем экспедициялар буйынса СССР Фәндәр академияһының океанология институты директорының урынбаҫары була, 1951 йылдан башлап тормош аҙағына тиклем СССР ФА ОМЭР — СССР ФА диңгеҙ экспедициялары эштәре бүлегенең космик тикшеренеүҙәр һәм космик тикшеренеүҙәр хеҙмәтен, СССР ФА буйһоноуындағы бүлексәне етәкләй. 1956 йылдан - Борок ауылындағы СССР Фәндәр академияһының эске һыуҙар биология институты директоры. СССР географик йәмғиәтенең Мәскәү бүлеге рәйесе.
Карелия АССР-ынан 1-се һәм 2-се саҡырылыш СССР Юғары Советының Милли Советы депутаты.
Ул 1986 йылдың 30 ғинуарында вафат була. Уны Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләйҙәр.
Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты
Көнсығыш фронты — Граждандар һуғышы осоронда көнсығыш Рәсәйҙәге ҡораллы большевиктарға ҡаршы көстәрҙең оператив-стратегик берекмәһе. Берҙәм фронт булараҡ 1919 йылдың июленән ғәмәлдә була.
Алдағы тарихы
Көнсығыш фронтының барлыҡҡа килеү тарихы урыҫ офицер ойошмаларының ихтилалдары һәм Чехословак корпусы менән бер үк ваҡытта башланған сығышы һөҙөмтәһендә Волга буйында, Уралда, Дала крайы районында, Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта совет власының ҡолатылыуы менән бәйле. 1918 йылдың йәйендә, Чехословак корпусының сығышынан һуң, был йүнәлештә КОМУЧтың халыҡ армияһы һәм Ваҡытлы Себер хөкүмәтенең Себер армияһы, Ырымбур, Урал, Себер, Семиреченск, Байкал аръяғы, Амур, Енисей, Уссури казак ғәскәрҙәренең баш күтәргән казак формированиелары, шулай уҡ төрлө ирекле отрядтар үҙаллы хәрәкәт итә.
21 июлдә Р. И. Гайда командованиеһы аҫтында урыҫ һәм чех частарын берләштергән большевиктарға ҡаршы Көнсығыш фронты ойошторола.