cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Витевский Владимир Николаевич
Фәнни эшмәкәрлеге
В. Н. Витевский буйынса Силәбе ҡалаһы 1736 йылда «Силәбе башҡорт ауылы урынында» төҙөлгән, уның буйынса «Силәбе — башҡорт һүҙе, урыҫ теленә тәржемә иткәндә „күнәк“ йәғни „бурак“ тип аңлатыла», ә «Силәбенең урынлашыу урыны ысынлап та күнәк рәүешендәге уйпатты хәтерләтә».
Людвигсбург
Людвигсбург (Ludwigsburg, алем. Ludisburg, Ludigsburg)(Ludwigsburg  — Германиялағы ҡала, район үҙәге, Баден-Вюртемберг ерендә урынлашҡан.
Штутгарт административ округына буйһона. Людвигсбург районы составына инә. Халыҡ һаны — 87 735 кеше (2010 йыл, 31 декабрь). 43,33 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 08 1 18 048.
Иҫтәлекле урындары
Ҡаланың тышҡы йөҙөн төп иҫтәлекле урын һәм символы — барокко стилендәге Людвигсбург һарайы билдәләй, ул Европалағы барокко стилендәге иң ҙур һарай комплекстарының береһе. Бынан тыш элекке герцог резиденцияһының иркен паркында Фаворит һәм Монрепо һарайҙары ла урын алған. менән бина һәм уның ҡыҙыҡлы. Евангелия һәм католик сиркәүҙәр урынлашҡан Баҙар майҙаны ансамбле лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята
Людвигсбург ҡалаһында нацистар енәйәтен тикшереүсе Федераль үҙәк урынлашҡан.
Саки (ҡала)
Саки (Саки, Saq, Сакъ) — Ҡырымдағы ҡала. Ҡырымдың Сак районының үҙәге, әммә район составына инмәй, ә Саки ҡала округын булдыра (Сак ҡала советы). Бальнео-батҡаҡ курорты. XXI быуат башында БДБ илдәренең «инвалид-коляскала йөрөүселәренең баш ҡалаһы» булараҡ әүҙем үҫешә: ҡала урамдары, магазин, хәстәханалары 80 процентҡа пандустар менән йыһазландырылған һәм мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙе ҡабул итеү өсөн ҡулайлаштырылған, ундайҙар ҡала халҡының дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил итә. Йылы климат һәм диңгеҙ буйының ялпаҡ тигеҙлеге лә быға булышлыҡ итә
Географияһы
Саки Ҡырымдың көнбайыш яры буйында Ҡара диңгеҙҙән 4-5 км, Евпаториянан 22 саҡрым, Симферополдән 45 км алыҫлыҡта ята. Географияһы буйынса ярайһы уҡ үҙенсәлекле ҡала: Сак күленән төньяҡҡа табан диңгеҙ буйы тигеҙлегендә урынлашҡан. Орехово, Лесновка, Владимировка, Прибрежное, Яңы Федоровка, Михайловка, Чеботарка ҡасабалары ҡалаға терәлеп кенә ултыра. Шулай уҡ Михайлов, Тобе-Чокрак күлдәре һәм Ковш быуаһы ла ҡала һыҙатында ята. Ҡалала ағып ятҡан йылға юҡ. Ҡала территорияһына ҡараған ҡом пляждары (Ҡара диңгеҙҙең Каламит ҡултығы) 4,6 километрға һуҙыла.
Климаты
Саки бик күптәнге бальнеологик курорт булараҡ киң билдәле. Ҡала тәбиғәт һәм климат шарттары буйынса Евпаторияға яҡын. Бында диңгеҙ буйы-дала климаты, шуға ла уға ҡоро йәй һәм уртаса йылы, йомшаҡ ҡыш хас. Йыш ҡына көслө еле иҫеүсән. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +12,2 °C, был Ҡырымдың көньяҡ яры буйындағы һауа шарттарына ҡарағанда бер аҙ һалҡыныраҡ. Йәйге айҙарҙа уртаса температура +22 °C, ҡышҡыһын — яҡынса +2 °C. Сакиҙа йәшәүселәр йылына ҡояш балҡышын 2 500 сәғәт татый (Ялтала — 2 223 сәғәт).
Тарихы
Ҡала Ҡырым ханлығы дәүерендә Мансур тип аталған киң билдәле ҡырым ырыуы биләмәһенә ингән ҙур булмаған ауыл була. Саки атамаһы, бәлки, борон был төбәктә көн иткән сактар ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡандыр.
1827 йылда Сакила Рәсәйҙәге тәүге батҡаҡ менән дауалау ҡулланылған шифахана асыла, ә ун йылдан һуң бында Симферополь хәрби госпиталенең бүлексәһе эшләй башлай.
Ҡырым һуғышы осоронда Сакиҙан алыҫ түгел, Сак һәм Ҡызыл яр, күлдәре араһына, коалиция ғәскәрҙәренең ғәйәт ҙур армияһы килеп урынлаша, ул бик күп айҙар буйына Севастополде ҡамауҙа тота. 1855 йылдың февраль башында, Евпаторияла дошман нығытмаларына һөжүм итеү алдынан, бында С. А. Хрулевтың ғәскәре урынлаша. Саки ауылы дошман уты аҫтында емерелә.
Ҡырым һуғышынан һуң 1860—1864 йылдарҙа Ҡырым татарҙарыэмиграцияһының икенсе тулҡынынан барышында, «Таврия губернаһының 1867 йылғы Хәтер китабына» ярашлы, ҡырым-татар халҡының күпселеге Саки ҡалаһын ташлап китә, әммә һуңыраҡ ҡайтанан татар, грек һәм рус күскенселәре килеп тула. Емерелгән һәм ташланған ҡасаба әкренләп ҡайтанан төҙөлә башлай.1858 йылда Полтава губернаһы күскенселәре бында күсенеп килә, һуңынан Константинополь гректары килеп тула. Ҡала гербында бронтозавр һүрәтләнгән.
Әммә тик совет дәүерендә генә Саки ысын ҡалаға әүерелә, сөнки халыҡ һанының ҡырҡа артыуы күҙәтелә. 1952 йылда уға ҡала статусы бирелә.
Халҡы
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2001 һәм 2014 йылдарҙа халыҡтар һаны түбәндәгесә: 1805 йыл — 396 кеше (378 ҡырым татарҙары, 16 сиған, 2 ясырь)
1926 йыл — 2450 кеше (1792 урыҫ, 327 украин, 112 ҡырым татарҙары, 52 әрмән, 48 йәһүд, 14 немец, 12 эстон)
2006 йыл — 26 400 кеше (66 % урыҫтар, 25 % украиндар, 6,5 проценты — ҡырым татарҙары, 2 % белорустар, шулай уҡ әрмән, грек, йәһүд, поляк, ҡырымчаҡтар, ҡараимдар)
Курорт тармағы
Үтә ныҡ минералләнгән ләмле яр буйы батҡағы һәм рапа (тоҙға бай булған күл һыуы) Сакины бар тарафҡа таныта. Ҡалала туғыҙ шифахана, шул иҫәптән Николай Бурденко исемендәге арҡа ауырыуҙарын дауалау өсөн махсус санаторий, курорт поликлиникаһы, батҡаҡ шифаханаһы һәм минераль һыу биреү өсөн махсус бювет ҡуйылған һыу менән дауалау шифаханаһы уңышлы эшләй.
Иҡтисады
Ҡалала Ҡырымда калий перманганатын, бромлы метил, персоль һәм аш тоҙон сығарыуға махсуслашҡан иң эре химик заводтарҙың береһе урынлашҡан. Ҡалдыҡтарҙы утилләштереү буйынса проблемалар тыуыуға бәйле, завод 2002 йылда эшләүҙән туҡтай.
Минераль сығанаҡтар базаһында минераль һыу етештереү буйынса завод эшләй. Заводта 1990 йылда 40,9 миллион, 1994 йылда — 16,7 миллион шешә һыу шешәләргә тултырылған. Ҡырымда һәм унан ситтә танылыу алған «Ҡырым» минераль һыуы ла Саки ҡалаһында сығарыла.
Ә Евпатория ҡалаһы һөт заводының һөт цехы һәм икмәк комбинаты — эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары.
Ҡалала йод-бром сәнәғәте һәм марганец берләшмәләре технологияларын эшкәртеү буйынса ғилми, конструкторлыҡ һәм эксперименталь-сәнәғәт базаһы булған Ғәмәли химия ғилми тикшеренеү институтына нигеҙ һалынған һәм ул үҫешә.
Төҙөлөш материалдары заводында төҙөлөш өсөн тимер-бетон изделиелар сығарыла. Тәбиғи таш — ҡабырсыҡтарҙан торған эзбизташты һәм төҙөлөш ҡомон сығарыу ҙа юлға һалынған.
Транспорты
Ҡала аша үткән транспорт магистралдәре: республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы һәм электрлаштырылған тимер юлы (Остряково-Евпатория тимер юлы). Ҡалала автовокзал һәм тимер юл станцияһы бар. Сакиҙан 36 км алыҫлыҡта аэропорт, 20 километрҙа (Евпатория) йөктәр һәм пассажирҙар өсөн диңгеҙ порты ята. Ҡала юлдарының оҙонлоғо — 62 км.
Сакила 6 автобус маршруты бар.
Евпаториянан Сакиға ҡала яны поезы йәки рейс автобусы менән барырға мөмкин. Ҡалалар араһы ни бары 20 км. Автомобиль юлы яр буйындағы пляждар янынан үтә. Симферополдән Сакиға яҡынса бер сәғәт эсендә барып етеп була.
Иҫтәлекле урындары
Ҡаланың иҫтәлекле урыны — һикһән төргә яҡын ағас һәм ҡыуаҡлыҡтары булған Саки курорт паркы. Леся Украинка, Н. С. Гоголь һәм С. О. Макаровтарға ҡуйылған һәйкәлдәр уларҙың Сакила дауаланыуҙары тураһында хәтерләтә. Евпаториянан 5 км алыҫлыҡта моряк-десантсылар — Евпатория диңгеҙ десанты геройҙарына ҡуйылған һәйкәл урынлашҡан. Диңгеҙ урамы башында грек-скифтарҙың Ҡара-Түбә ҡаласығы ята.
== Туғанлашҡан ҡалалар ==
Хахельбих
Хахельбих (Hachelbich) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 610 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99706 һәм автомобиль коды — KYF.
Ткаченко Яков Тарасович
Ткаченко Яков Тарасович (15 июль 1906 йыл — 15 октябрь 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары, капитан, Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Яков Тарасович Ткаченко 1906 йылдың 15 июлендә Кесе Деевка ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 4 класс тамамлаған. Хәлле крәҫтиәндәрҙә эшләй, һуңыраҡ — Стәрлетамаҡ кантоны «Маяк» колхозында, аҙаҡ Силәбе округының Златоуст ҡалаһында механика заводында эшләй.
1928—1930 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хәрби хеҙмәт үтә, 1930 йылда ВКП(б) ағзаһы була. Запасҡа сыҡҡас, Магнитогорск металлургия комбинатында төҙөлөштә эшләй. Унан һәләтле ойоштороусы булараҡ уны Свердловск ҡалаһына Бөтә союз үҙәк профессиональ союздар советына (ВЦСПС) уҡырға ебәрәләр.
Уҡыуын тамамлағас, 1937 йылда Свердловск өлкәһенең Үрге Иҫәт металлургия заводында завод профсоюз комитеты рәйесе булып эшләй.
1941 йылдың июлендә Свердловск ҡала хәрби комитеты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хәрәкәт итеүсе армияла — 1942 йылдың мартынан. 2-се Балтик буйы һәм 3-сө Белоруссия фронттарында һуғыша. Бер нисә тапҡыр яралана, ике тапҡыр бик ауыр яралана.
1979 йылдың 15 октябрендә вафат була. Екатеринбургтың Широкореченск зыяратында ерләнә.
Батырлығы
1945 йылдың 17 апрелендә 43-сө армия 3-сө Белорус фронтының 319-сы уҡсылар дивизияһы 1336-сы уҡсылар полкы батальоны командиры урынбаҫары капитан Ткаченко батальон менән командалыҡ итеүҙе үҙ өҫтөнә ала (командир яраланған була) һәм Ляуке Флисс йылғаһы аша сығыуҙы оҫта ойоштора. Ике тапҡыр яралана, әммә батальон менән командалыҡ итеүен дауам итә, һәм беренселәрҙән булып Фришес-Хафф ҡултығы ярына сыға.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн капитан Ткаченко Яков Тарасовичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 5010) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Бүләктәре
Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ (24.04.1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (19.09.1944) ордендары, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (07.03.1943) , башҡа миҙалдар менән бүләкләнә.
1965 йылда «Фашистик Германияны еңеүгә ХХ йыллыҡ көнөнә» тигән яҙыу менән исемле алтын сәғәт менән бүләкләнә.
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление ссылки на статью о Герое Советского Союза на сайте Warheroes.ru">Warheroes  Идентификатор <span data-key="id" title="идентификационный номер статьи на сайте warheroes.ru." class="cx-template-editor-param-desc"> 2190
Унарка
Унарка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гамлет
«Га́млет» — инглиз шағиры һәм драматургы Уильям Шекспирҙың биш актлы трагедияһы, уның иң билдәле һәм донъя драматургияһының иң танылған пьесаларының береһе. Әҫәрҙең тулы атамаһы «Дат принцы Гамлет хаҡында трагик тарих» (урыҫса «Трагическая история о Га́млете, принце датском» (The Tragical Historie of Hamlet, Prince of Denmarke). Пьеса 1600—1601 йылдарҙа яҙылған. Ул Шекспирҙың иң оҙон әҫәре — 4042 юлдан һәм 29 551 һүҙҙән тора.
Персонаждар
Һарайҙағылар: Офицерҙар:
Иҙел
Иҙел — күп мәғәнәле һүҙ:
Ауыл кешеләре (повесть)
Баҫмалар
Новелла 1897 йылдың апрелендә Русская мысль баҫмаһында сыға. Әҙерәк үҙгәртелеп, повесть айырым китап итеп сығарыла: башта Алексей Суворин нәшриәтендә, аҙаҡтан ― «''1. Ауыл кешеләре. (1936) Минең тормошом'' тип айырым китап итеп баҫыла. Адольф Маркс 1899―1901 йылдарҙа яҙыусының баҫҡан әҫәрҙәре йыйылмаһының туғыҙынсы томына Чехов үҙе был повесты, әҙерәк үҙгәртеп, индерә.
Яҙылыу тарихы
Әҫәрҙең сюжеты Чеховтың үҙ имениеһы Мелиховола йәшәгәндә күргәндәре нигеҙендә яҙыла. 1897 йылдың 2 апрелендә Чехов ағаһы Александрға: „Русская мысль“ баҫмаһының апрель сығарылышында минең Мелиховола һеҙ 1895 йылда булған янғын тураһында әҫәрем сығасаҡ», тип яҙа.
«Ауыл кешеләре» повесы тураһында Чехов Елена Шавроваға 1897 йылдың 1 ғинуарында Мелиховола булған сағында хат яҙа: «муйындан эшкә сумғанмын, яҙам, һыҙам, тағын яҙам…» Ҡасан яҙа башланыуы билдәле булмаһа ла, повесть 1897 йылдың февраль аҙағына яҙылып бөтөлә, 1 мартта ул Алексей Суворинға: «мин ауыл кешеләре тураһында повесть яҙып бөтөрҙөм, тик цензура үткәрмәҫ тип, яртылаш ҡыҫҡартырға тура килер, моғайын», тип яҙа. Повесть «Русская мысль» баҫмаһына 15 — 18-се март араһында ебәрелә, был хаҡта Чеховтың Виктор Гольцевҡа яҙған хатында телгә алына.
Цензура менән проблемалар
Икенсе апрелдә «Русская мысль» баҫмаһы повесть типографияла баҫтырыуға ебәрелә, шунан һуң ул цензор С. И. Соколовҡа күрһәтелә. Үҙенең докладында С. И. Соколов: « Чехов ауыл тормошон бик ныҡ ҡара буяуҙар менән һүрәтләй, ундағы геройҙарҙың иҫерек көн итеүен, бисәләрен туҡмауын. хәйерселектә, рухи ҡараңғылыҡта йәшәүен, хатта ҡайһы берҙәренең Хоҙайға ла ышанмауын һүрәтләй. — тип яҙа. — Автор фекеренсә, хәҙер крәҫтиәндәр крепостное право ваҡытындағыға ҡарағанда ла насарыраҡ йәшәй: элек туҡ булһа, хәҙер ас».
Соколов докладының икенсе данаһын Мәскәү цензура комитетына ошо уҡ һығымталары меән ебәрә. Шунлыҡтан повестың туғыҙынсы киҫәгенең бер өлөшө әҫәрҙән ҡырҡып алына.
Шул уҡ йылда Суворин повестың был киҫәген, әҙерәк Чеховтан үҙгәрттереп, әҫәрҙе баҫтырып сығара.
Мөхәмәтйәр (Ырымбур өлкәһе)
Мөхәмәтйәр Мухамедьярово — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Ауыл кешеләре (повесть)
Цензура менән проблемалар
Һуңғараҡ француз тәржемәсеһе Денис Руше авторҙан повестың тулы версияһын һорай. Чехов был турала Фёдор Батюшковҡа: «Руше минән теге цензура ҡырҡып ташлаған киҫәктәрҙе һораны, тик мин уларҙы Парижға ебәреүҙе кәрәк тип тапмайым, сөнки унда ҡыҫҡартыуҙар түгел, ә повестың бер бүлеге алып ташланғайны». Был бүлек шулай табылмайынса тороп ҡала.
Мөхәмәтйәр (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Ауыл Һаҡмар йылғаһының һул ярында, Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәгенән туранан көнбайышҡа табан яҡынса 25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауыл кешеләре (повесть)
Цензура менән проблемалар
Повесть француз телендә 1897 йылдың сентябрендә ике аҙнаға бер тапҡыр сығарыла торған Quinzaine баҫмаһында донъя күрә. 1901 йылда Парижда Илья Репин иллюстрациялары ҡуйылып, повесть айырым баҫма булып сыға. Репин Таганрог ҡала китапханаһында 1901 йылдың 10 апрелендә булған саҡта Чеховҡа был үҙенсәлекле һүрәттәрен тапшыра.
Мөхәмәтйәр (Ырымбур өлкәһе)
Климаты
Ауыл климаты Ҡыуандыҡ төбәгенә хас - уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, иң күп яуым-төшөм яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә. .
Ауыл кешеләре (повесть)
Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Урыҫ әҙәбиәте тарихсылары Чеховтың әҫәрен 1890-сы йылдарҙағы йәмғиәттең реаль тормошон күрһәтеүсе әҫәр тип атай. «Һеҙҙең „Ауыл кешеләрен“ уҡып сыҡтым. Шул тиклем иҫ китеп һоҡланырлыҡ, төнгә ҡаршы уҡып сыҡтым, төнө буйы йоҡлай алманым»,- тип Николай Лейкин 1897 йылдың 29 апрелендә Чеховҡа яҙа. 1897 йылдың майында актёр һәм драматург Александр Южин Чеховҡа: «…һинең „Ауыл кешеләре“ — урыҫ кешеһе өсөн һуңғы йылдарҙа сыҡҡан бөйөк әҫәр»… — тип яҙа. Чехов В. И. Немирович-Данченконан да: «Ауыл кешеләрен шул тиклем көсөргәнеш менән уҡыным. Төрлө яҡтан килгән баһаламалар буйынса, һинең ул тиклем уңыш ҡаҙанғаның юҡ ине», — тип яҙылған хат ала.
Мөхәмәтйәр (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
Риүәйәттәрҙә бәйән ителеүенсә, мөхәмәтйәрҙәр - Волга буйы төбәктәренән килгән татарҙар. Улар иң башта бөгөнгө Индустрия ҡасабаһы урынлашҡан биләмәне биләйҙәр. Был ерҙәрҙе улар Ейәнсура һәм Башҡорт Ҡансыраһы ауылдары башҡорттарынан ҡуртымға алған булған. Барлыҡҡа килгән ауылды Микитә тип исемләйҙәр: тирмән хужаһы урыҫ кешеһе Никита тигән кеше булған ул. Ҡуртым ваҡыты уҙғас, татарҙар был урындарҙан китергә теләмәгән, һөҙөмтәлә низағтар килеп сыҡҡан. Хөкүмәт ҡарары буйынса татарҙарҙы башҡорт ауылдарына күсереп бөтөргәндәр.
Ауыл кешеләре (повесть)
Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Яҙыусыны маҡтап ҡына ҡалмайҙар, ә кире лә баһалайҙар. Чеховты бик ныҡ яратҡан Лев Толстой уның был хикәйәһен уҡығас, Виктор Миролюбов әйтеүе буйынса, үҙ ҡуйын дәфтәренә: «уның Ауыл кешеләре — халыҡҡа ҡарата ҙур гонаһ, сөнки ул урыҫ кешеһен бөтөнләй белмәй», — тип яҙған. 1898 йылда Чехов Урыҫ яҙыусыларының бер-береһенә ярҙам итеү берләшмәһенә ағза булып инә, ләкин уға тауыш биреүселәрҙең "Ауыл кешеләре"нә дошмандарса ҡарағанлығы арҡаһында һайлана алмай ҡала. Был турала Алексей Суворин, 1898 йылдың апрелендә үҙенең ҡуйын дәфтәренә яҙып ҡуйған. Насар баһаламаларҙы Новости и биржевая газета (1897 йыл. № 118, 1 май, Скриба), Санкт-Петербургские ведомости (1897 йыл. № 114, 29 апрель, Н. Ладожский) һәм Московские ведомости (1897 йыл. № 114, 29 апрель, К. Медведский) баҫмаларында яҙылып сыға.
Мөхәмәтйәр (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
Мөхәмәтйәров фамилиялы ауыл аҡһаҡалының юллап йөрөүе һәм йүнселлеге арҡаһында ғына 1826 йылда ер татарҙарға ер участкаларын бүлеп биреүгә һәм ауылдаштарҙың берләшеүенә өлгәшә алалар. Ауыл яңы, әлеге көн иткән урынында һалынған да инде. 1901 йылдағы исемлектә деревня Мухаметдиярова тип теркәлгән ауыл бар. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Мөхәмәтйәр ауыл Советына ингән, уның үҙәге булған; муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.
Ауыл кешеләре (повесть)
Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Шуға ҡарамаҫтан, повесть 1890-сы йылдарҙа әҙәбиәттә ҙур урынды биләй. Аноним рецензиялаусы Северный вестник журналында (№ 6, 1897) Чехов хикәйәһенең уңышы Тургенев йәки Достоевскийҙың яңы романдары баҫылып сыҡҡан ваҡытты хәтерләтә, тип яҙа. .
Мөхәмәтйәр (Ырымбур өлкәһе)
Халҡы
2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса ауылда даими рәүештә йәшәүселәр 506 кеше (татарҙар - 95 %) тәшкил иткән, 2010 йылда — 432.
Ауыл кешеләре (повесть)
Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Эре гәзит-журналдар повесҡа рецензиялар яҙа һәм, Чеховтың биографы Родионов әйтеүенсә, уларҙың күбеһе бары тик әҫәрҙең сюжетын ғына баһалай.
Петр Струве, Новое время гәзитендә һәм Николай Михайловский Русское богатство баҫмаһында был повесть тураһында ҡайнар бәхәс алып бара. Струве Чеховты маҡтаһа, Михайловский уны ныҡ тәнҡитләй
Сюжет
Элекке тап-таҙа, яҡты ата-әсәһе йорто хәҙер бысраҡ һәм ҡап-ҡараңғы. Быны Николай һәм уның ҡатыны Ольга яҡшы аңлай. Улар өйгә килеп ингәндә унда бер бәләкәй ҡыҙыҡайҙан башҡа бер кем дә булмай. Кискеһен алпауытҡа эшләгән Николайҙың ата-әсәһе, килендәре Марья менән Фекла ҡайтып инә. Марья менән Кирьяктың алты балаһы, Фекла менән һалдатҡа алынған Денистың ике балаһы бар. Кирьяк урман ҡарауылсыһы, ул да кис ҡайтып инә һәм, бер ни ҙә әйтеп тормайынса, ҡатыны Марьяны ҡанға батырып туҡмай. Балалар ҡурҡып илай, ә Кирьяк сәй эсергә ултыра. Кис барыһы ла ятып йоҡлай.
Иртәнсәк Ольга Марья менән сиркәүгә китә. Марья, сиркәүҙәге руханиҙың ҡалын тауышын ишетеп, Киоьяк бында микән тип, ҡурҡышынан тертләп китә.
Ауыл халҡы Николайҙы күрергә килә. Улар ауырыу Николайҙы һәм уның ҡыҙы Сашаны йәлләй. Был көндө өйҙәгеләрҙең береһе лә эшкә бармай.
Николайҙың әсәһе барыһын да әрәмтамаҡ тип әрләй, күршеләренең ҡаҙҙары баҡсалағы кәбеҫтәне ашап ҡуймаһын тип ҡурҡа. Көнө буйын өйҙә ҡысҡырыш һәм әрләш тора.
Николай менән Ольганың кәйефтәре төшә, уларға барыһы өсөн дә оят була. Бер нисә көн үткәс, Николайҙың әсәһе Сашаны йәшелсә баҡсаһын күрше ҡаҙҙарынан һаҡларға ҡуша. Ҡыҙыҡай һеңлеһе Мотьканы күрә һәм уның янына йүгереп китеп уйнай башлай. Шул арала ҡаҙҙар кәбеҫтәне ашай. Оләсәйҙәре ҡыҙҙарҙы сыбыҡ менән яра. Николай, ҡыҙын туҡмағаны өсөн, әсәһенә асыулана. Кискеһен әбей оҙаҡ ҡына арыш икмәгенең ҡатыһын һыуға ебетеп ашай. Быны күреп торған Саша менән Мотька, ураҙа ваҡытында ашап ултырған оләсәләрен был гонаһы өсөн тамуҡҡа эләгәсәк, тип шатлана. Чикильдеевтар өйөндә көн дә талашалар. Марияның үлгеһе килә, ә был Фёклаға оҡшай, сөнки ул үҙе һуғышырға ярата. Ул Ольгаға әрәмтамаҡ тип һуға. Кискеһен улар йортона генерал Жуковтың ашнаҡсыһы килеп инә һәм төрлө тарих һөйләй. Унғансы өйгә ниндәйҙер кешеләр тарафынан сыр яланғас сисендерелгән Фекла ҡайтып инә.
Ҡышҡыһын Николай үлә. Өйҙәгеләр ярым ас йәшәүҙәрен дауам итә. Хәҙер өйҙә йәшәгән иҫерек Кирьяк гел генә тауыш ҡуптара, өйҙәгеләрҙе ҡурҡыта, иртәнсәк кис эскән араҡыһынан башы ауыртып яфалана. Яҙ көнө Ольга, ҡыҙы Сашаны алып, Мәскәүгә эш эҙләп табырмын тип китә. Иренең туғандары быға бары тик шатлана — ни тиклем артыҡ тамаҡ әҙерәк, шул тиклем уларға яҡшыраҡ. Әсә менән ҡыҙ ауылдан алыҫлашҡан һайын уларға еңелерәк тойола. Улар ауыл кешеләре һәм Жуковоны онота. Көндөҙ Ольга менән Саша ҙур ауылға килеп инә һәм өй беренсә хәйер һорап йөрөй.
Ғөшөр
Ғөшөр түләү мотлаҡлығы Ҡөрьәндә, Сөннәттә раҫланған һәм  ислам ғөләмәләре тарафынан да фәтеүә сығарылған (иджмә)[1]:
Саҙаҡа биреү тураһында: сиктән сыҡмағыҙ, йәғни ҡулығыҙҙағы нәмәнең һәммәһен бер юлы биреп бөтөрөп, үҙегеҙ аптырап ҡалмағыҙ. Шулай уҡ - һаранлыҡта сиктән сыҡмағыҙ, тип әйтеү ҙә. Аллаһы Тәғәлә белеүсерәк.
Аллаяр суфый
Аллаяр суфый (1644—1721) — үзбәк шағиры, фәйләсүф, Мәүераннахрҙа суфый тәғлимәте вәкиле.
Биографияһы
Аллаяр суфый 1644 йылда Бохара ханлығы составында булған Минглар ауылында (Сәмәрҡәндтан көнбайышҡа табан 90 саҡрым алыҫлыҡта) тыуған. Ул сығышы менән үзбәк утарча ырыуынан. Уның атаһы Аллакули дини белемле кеше булған һәм үҙенең улына дини белем биреүгә айырым иғтибар бүлә. Аллаяр суфый урындағы мәктәпте тамамлағас, белем алыуҙы Бохара мәҙрәсәһендә дауам итә. Бында ул Нәҡшбәндиә шәйехтәренең (Хужа Мөьмин, Мөхәммәт Ғәзни, Пири Камил Шәйех Суфи Навруз Бухари, Пири Камил Шәйех Хәбибулла) мөрите була.
Аллаяр суфый тормошо һәм эшмәкәрлегенең күпселек ваҡыты Аштархан хакимдары хакимлыҡ иткән дәүерҙә үтә: Әбуләзиз-хан (1645—1680), Сөбханкулихан (1680—1702), Үбәйҙулла-хан II (1702—1711) һәм Әбулфәйез-хан (1711—1747). Ул 25 йәшендә Бохарала һалым йыйыусыларҙың (таможня хеҙмәте) башлығы итеп тәғәйенләнә. Ғүмеренең күп өлөшөн шағир Кәттәҡурған ҡалаһында үткәрә. Ғүмеренең аҙағында ул күп сәйәхәт итә. Уның ағайы Фәрхәд бер осор Кәттәҡурғандың губернаторы була.
Аллаяр суфыйҙың үзбәк телендә яҙылған суфый фәлсәфәһенә бағышланған данлыҡлы шиғри әҫәре «Ҫабат әл‑ғажизин» («Көсһөҙҙәр ныҡлығы», «Саботул ожизин») һуңыраҡ Бохара, Коканд һәм Хива мәҙрәсәләре өсөн уҡыу әсбабы булып китә. Әҫәре бер нисә тапҡыр Төркиәлә, Пакистанда, Сауд Ғәрәбстанында һәм Рәсәйҙә (Ҡазан) яңынан баҫылып сыға. Аллаяр суфый шулай уҡ фарсы-тажик һәм ғәрәп телдәрендә яҙа.
Үлеме
Аллаяр суфый 1721 йылда Сөрхандарья өлкәһе Алтынсай районының Катта Вахшивор ауылында вафат була. Был ауылда әлегә тиклем уның тоҡомдары йәшәй.
Аллаяр суфый тураһында риүәйәттәр
Риүәйәт буйынса Аллаяр суфый Кәттәҡурған ҡалаһына нигеҙ һалыусы була.
Легендаларҙың береһендә ҡаланың барлыҡҡа килеү тарихы әмир чиновниктарына — үзбәк утарча ырыуы вәкилдәре — Фәрхәд-Аталык, Алла Назарбай һәм Аллаяр суфыйға ҡайтарып ҡалдырыла. Легендала һөйләнеүенсә, Аллаяр суфый төҙөлөш өсөн урын һайлай һәм шәйехтән фатиха алырға китә. Фәрхәд-Аталык, ағайының ҡайтҡанын көтмәйенсә, өйөп яһалған ҡурғанда — убала ҙур ҡәлғә төҙөргә тотона.
Аллаяр суфый әйләнеп ҡайтҡас, ҡурғанда ҙур ҡала күрә, һәм төҙөлөш унһыҙ башланыуына бик ныҡ асыуланып, күрше Гузар беклығына китә, шунда вафат була. Ошонан ултыраҡ Кәттәҡурған исеме аҫтында билдәле була, йәғни ҙур ҡәлғә. Тәүҙә бында Фәрхәд-Аталык үҙе хеҙмәтселәре һәм ғаиләһе менән йәшәгән. Артабан ҡурғанда һәм унан алыҫ түгел туғандары һәм ырыуҙаштары килеп төпләнә, улар Фәрхәдте үҙҙәренең бегы (бек-хаким) итеп таныйҙар. Ваҡыт үтеү менән ауыл үҫә, ҡурған яңы өйөмдәр менән ҙурая, диуар менән уратып алына, һәм нығытма Урҙа тип атала башлай.
Һылтанмалар
[http://www.kattakurgan.uz/blog/2009-04-05-59 Каттакурган краткий путеводитель, 1968г, часть 1,2 И. Б. Бекмурадов]  (недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.kattakurgan.uz/blog/2009-04-05-59 история]) .  «Ташкент» (1968 год). — Об образовании Каттакургана.
Ибраһимов Ғәбдрәшит Ғүмәр улы
Ибраһимов Ғәбдрәшит Ғүмәр улы (23 апрель 1857 йыл — 31 август 1944 йыл) — ҡаҙый (судья), публицист һәм дин таратыусы. Панисламизм идеяһын яҡлаусы.
Биографияһы
Ғәбдрәшит Ғүмәр улы Ибраһимов (Ғәбдрәшит бин Ғүмәр бин Ибраһим бин Ғәбдеррәшид бин Ғәбдеррахим) 1857 йылдың 23 апрелендә Тубыл губернаһы Тара өйәҙенең Тара ҡалаһында тыуған. Уның ата-бабалары тел һәм сығышы буйынса төркиҙәр. Ғәбдрәшит Ибраһимов үҙен татар тип һанаған, ә уның атаһы Ғүмәр бохарҙарҙан булған. Атаһы яғынан ҡартатаһы — Ғәбдрәшит Тара ҡалаһында ахун булған, ҡала таш мәсеткә нигеҙ һалыусы булып һанала. Әсәһе Ғәфифә ҡырҡ йыл тирәһе мөғәллимә була, әсәһенең атаһы, Ибраһим, Әлмән ауылы башҡорто була, Тара ҡалаһында мулла булып хеҙмәт итә.
Ете йәшенән Зәйналбаширҙан белем ала, Әлмән ауылы мәҙрәсәһендә. 17 йәшендә етем ҡала һәм Төмән ҡалаһына китә. Унда уҡыуын «Яңы ауыл» мәҙрәсәһендә дауам итә, артабан — Ҡышҡар ауылы мәҙрәсәһендә. 1878—1879 йылдарҙа ҡаҙаҡ далаларында (хәҙер Ҡаҙағстандың Аҡмолла өлкәһе) уҡытыу эше менән шөғөлләнә.
1885 йылда Рәсәйгә ҡайта. 1885 йылда Тарала йәмиғ мәсетенең имам — хатибы булып хеҙмәт итә, шунда уҡ мәҙрәсәлә мөҙәрис була. 1892—1894 йылдарҙа Ырымбур мосолман дини йыйылышының ҡаҙыйы булып хеҙмәт итә.
1900 йылдан башлап Санкт-Петербургта үҙ типографияһында төрки телендә «Миръат» («Көҙгө»; 1900—1903, 1907—1909) журналын, «Өлфәт» («Дуҫлыҡ»; 1905—1907) гәзитен, «Нәҗат» («Ҡотҡарыу» журналын; 1907) һәм ғәрәп телендә — «әт‑Тилмиз» («Шәкерт»; 1906—1907) гәзитен сығара.
1905—1907 йылдарҙа — Иттифаҡ әл-Муслимин либераль-демократик мосолман партияһының үҙәк комитеты ағзаһы (Рәсәй мосолмандары союзы).
1919—1921 йылдарҙа Рәсәй мосолмандары алдында Совет власы байрағы аҫтындағы империализмға ҡаршы көрәшкә саҡырыу менән сығыш яһай.
Ғәбдрәшит Ибраһимов йәш сағында йәдитселек идеяларын яҡлай. Рәсәй мосолмандары араһында панисламизм позицияларынан батшалыҡҡа ҡаршы пропаганда эшен алып барған Ғ. Ибраһимов «кафырҙар» яғынан бөтә мосолман халыҡтарын ниндәй булһа ла юҫыҡта колониаль иҙеүҙән азат итеүҙе үҙенең маҡсаты итеп ҡуя. Был хәлдә Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышта элекке конкуренты — Япония, көнбайыштағы Ғосман империяһы кеүек панисламистарҙың тәбиғи союздашы булып тора. Уны, башҡа империализмға ҡаршы булған көнсығыш милләтселәрен кеүек, Японияның индустриаль яҡтан тиҙ күтәрелеүе һөйөндөрә. Берҙәм мосолман ғәмәлдәр фронтын булдырыу ниәтендә Ибраһимов 1897 йылда Ғосман империяһына барып ҡайта.
1898 йылда Тара ҡала думаһына 1898—1902 йылдарҙағы икенсе дүрт йыллыҡҡа гласныйҙарҙы һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә була.
1906 йылда Рәсәй империяһының Дәүләт думаһына Тара өйәҙенән выборщик булып һайлана. Сауҙа менән шөғөлләнә. Әммә 1907 йылда һайлауҙарҙан ситләтелә һәм алдынғы мосолман гәзите мөхәррире булараҡ хөкөмгә тарттырыла.
Ғ. Ибраһимовтың Истанбулға әйләнеп ҡайтыуын ''Адзия Хоружая (Азия, уян!) япон йәмғиәте финанслай һәм аҡсалата ярҙам итеү бер йыл дауамында бара, сөнки уның маршруты Ҡытай, Британия һәм Нидерланд Индияһы мосолман үҙәктәре аша үтә. Был сәйәхәттә Ибраһимов тәүгеләрҙән булып ислам динен ҡабул иткән һәм үҙен артабан Йомер Ямаока тип атай башлаған япон Ямаока Котаро '' (1880—1959) менән осраша. Улар икәүләп Мәккәгә баралар.
1910 йылда Ибраһимов Төркиәнең баш ҡалаһына килгән саҡта унда йәш төрөктәр (младотурки) хакимлыҡ итә һәм улар билдәле дин таратыусы булып киткән Ибраһимовтың идеяһына ыңғай ҡарашта булалар. Ибраһимов урындағы ғәлимдән һәм уның менән бәйләнештә булған ойошмаларҙан хуплау таба. Көнсығыш Азиялағы хәлдәр тураһында үҙенең күҙәтеүҙәрен ул ''Alem-i-da ' ve Japonya’Intişar Islam-Islamiyet ı (Ислам донъяһы һәм ислам диненең Японияла таралыуы) эшендә асып бирә. Артабанғы йылдарҙа Ибраһимов Истанбулда бер нисә ислам журналын нәшер итә  (Sırat-Müstakim ı, Tearüf-Muslimin i'') шунда уҡ япон Ямаока ла баҫтырыла. Ибраһимовтың улы атаһының идеяларын Рәсәйҙә таратыу менән шөғөлләнә: Ҡазанда ислам журналын сығара. Ғәбдрәшит Ибраһимов йыш ҡына өгөт-нәсихәткә оҡшаған телмәр тоторға яратҡан, панислам берҙәм фронты өсөн өгөтләй. Ваҡыт үтеү менән Ибраһимов, ул яҡлаған идеялар киң танылыу тапмауын аңлап, пантөрөк Әнүәр паша менән яҡынлаша һәм уның идеяларын Төркиәлә татар эмигранттары араһында таратырға маташа. Ошондай уҡ мәкерле эштәрен алып барыу өсөн Рәсәйҙә Татар хәйриә йәмғиәте хеҙмәт итә. 1913 йылда Ибраһимов ''Islam Dünyası. ''гәзитенең баш мөхәррире һәм нәшерсеһе булып китә һәм уның 27 һанын баҫтырып сығара.
1911 йылда Ибраһимов, Әнүәр паша тәҡдиме буйынса, Teşkilât-ı Mahsusa йәшерен төркөмөнә ҡабул ителә. Ошо уҡ йылда улар икәүләп Ливияға, Триполиға, юлланалар, унда Италияға ҡаршы мосолман һәм бәҙүән ҡәбиләләрен ойоштороу өсөн итальян ғәскәрҙәре килеп төшкән була. Беренсе донъя һуғышы осоронда Ибраһимов Германияла мосолман әсирҙәренән Британия колониализмына ҡаршы көрәшкә ебәреү маҡсаты менән хәрби подразделениелар ойошторорға маташа. 1918 йылда ул, Рәсәй депутаты булараҡ, Берлинда Ihtilal Cemiyetleri Ittihadı (элекке Teşkilât-ı Mahsusa) ойошмаһының 2-се конгресында ҡатнаша. Был ваҡытта Ғ. Ибраһимов бер аҙ ваҡытҡа большевиктар менән берләшә. 1922—1923 йылдарҙа Совет Рәсәйендә йәшәй.
Каменная (Яндырка ҡушылдығы)
Каменная — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яндырка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотош (Мәләүез районы)
Тарихы
Ҡотош ауылы 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары тар-мар ителгәндән һуң барлыҡҡа килә. Тамьян улусы старшинаһы Ҡотош Мортазиндың исемен йөрөтә. Ҡотоштоң өс улы була — Әбләс (1758—1818), Абдулла һәм Әхмәт. Әбләс Ҡотошевтың ике улы — Күзәхмәт (1788 йылда тыуған) һәм Аллагүз (1802 йылда тыуған) була. Күзәхмәт Әбләсовтың 4 улы билдәле: Мөхәмәтҡүзиә (1815 йыл) — уның улы Фәйзулла, Килдигүзиә (1817 йыл), Ҡотлоәхмәт (1819 йыл) — уның улы Мөхәмәтша һәм 1821 йылда тыуған Мәхмүт (улы Хәбибулла) Күзәхмәтовтар. Аллагүз Әбләсовтың улы Вәлиәхмәт (1822 йыл), уның улдары Мөхәмәтзаһир һәм Йәһүдә.
Абдулла Ҡотошевың бер улы Аллагуза (1808 йыл), уның Мәһәҙий һәм Мөхәмәҙей тиган улдары була. Әхмәт Ҡотошевтың улы Йомағол, Мөхәмәтшә исемле ейәне була.
Бишенсе ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 25 йортта 198 кеше иҫәпләнә. 64 йылдан һуң 62 йорт һынала (1 ихатаға 7-шәр кеше тура килә). 7 йортта типтәрҙәр йәшәгән. 1920 йылда —121 йорт (1 ихатаға 5 кеше).
1842 йылда 325 кешегә крәҫтиәндәр 400 бот көҙгө ашлыҡ, 1304 бот яҙғы культура сәсә. Ярым күсмә малсылыҡ тәрән көрсөккә тарый. Бөтә халыҡ өсөн бары тик 340 ат, 250 эре мөгөҙлө мал, 58 һарыҡ, 10 баш кәзә тура килгән. Ауылда 36 умарта булған.
Мөслим ибн әл-Хажаж
Биографияһы
Уның тулы исеме: Асакируддин Әбул-Хөсәйен Мөслим ибн әл-Хажаж ибн Мөслим ибн Вард ибн Кәүшаз әл-Кушайри ән-Найсабури. Уның тыуған йылы датаһын асыҡлауҙа тарихсыларҙың фекерҙәре айырыла. Хижрә йылының 202 йылын (817/818), хижрә йылының 204 йылын (819/820), йәки хижрә йылының 206 йылын (821/822) атайҙар. Ул хәҙерге төньяҡ-көнсығыш Иран территорияһында, Хөрәсән провинцияһының Нишапур ҡалаһында тыуған. Нисба әл-Кушайри Бану Кушайр ҡәүеменә ҡарағанлығын күрһәтә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Мөслим ошо ҡәүемдән сыҡҡан, ә уның ата-бабалары Фарсыға Ғәрәп баҫып алыуы осоронда килгәндәр һәм дәүләттә юғары постар (эш урындары) биләгәндәр. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса ул бәлки фарсы булғандыр, ә уның ата-бабалары кушайриттарҙың иреккә ебәрелгән кешеләре йәки кушайриттарҙан ислам ҡабул итеүселәр булғандар. Бик бәләкәйҙән Мөслим атайы етәкселегендә хәҙистәр өйрәнә башлай, атайы улын тәрбиәләүгә һәм уға белем биреүгә ҙур иғтибар бүлә. Ул шулай уҡ Нишапурҙың (Исхак ибн Рахавейх, Ибн Шихаб әз-Зөһри һәм башҡалар), Бохараның һәм Сәмәрҡәндтың билдәле дин белгестәренән белем ала. Артабанғы йылдарҙа, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙистәрен йыйыу һәм өйрәнеү өсөн, ул Яҡын Көнсығыш илдәренә — Ираҡҡа, Сүриәгә, Мысырға, Хиджазға (Көнбайыш Ғәрәбстан) сығып китә. Мөслим ибн әл-Хажаж сауҙа менән шөғөлләнгән һәм үҙен тулыһынса хәҙистәр йыйыуға, төрлө ҡалалар буйлап сәйәхәт итеүгә арнау өсөн етерлек байлығы булған. Ун дүрт йәшлек сағында Мәккәгә барып хаж ҡылған. Хиджазда булғанда ул Исмаил ибн Әбү Увайс (ум. 841-2), Сәит ибн Мансур (ум. 842) һәм башҡа абруйлы урындағы мөхәддистәр менән осраша. Исмаил ибн Әбү Увайс бәхәсле тапшырыусы булып иҫәпләнә, сөнки ул бер тапҡыр Мәҙинә ғалимдары араһында уйлап сығарған хәҙис ярҙамында бәхәс ойоштороуы тураһында иҡрар итә. Ислам сығанаҡтарында күрһәтелгәнсә, ул 300 мең хәҙисте ҡарап сыға, шуларҙың 12 меңен генә ышаныслы тип таба. Уның хәтере шул тиклем яҡшы була. Уҡыуын тамамлағандан һуң Нишапурҙа төпләнә һәм бөтә ҡалған ғүмерен кешеләргә хәҙистәр өйрәтеп шунда үткәрә. Бер нисә тапҡыр Бағдадта була. Һуңғы тапҡыр вафат булырынан ике йыл алда була. Шейх Абдул-Латиф һүҙҙәре буйынса, Әбү Иса әт-Тирмизи һәм Мөслим ибн әл-Хажаж шафиит мазхабына эйәреүселәр булалар. Маулана Абдур-Рәшит имам Мөслим маликит булды тип раҫлай. Шейх Таһира Джазари имам Мөслим маликит та, хәнәфит тә, шафиит та булманы тип әйтә, ләкин ул яҙған «Сахих Мөслим» уның шафиит мазхабына нығыраҡ ауышыуын дәлилләй. Хижрә буйынса 261 йылда (875) рәжәп айының 25 -дә Нишапурҙа вафат була. Насарабадта (Нишапур ҡалаһы янында) ерләнгән. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, финиктарҙы артыҡ ашау үлеменә сәбәп була. Һирәк осрай торған хәҙис эҙләп ултырып, үҙенең артыҡ күп финик ашауын һиҙмәй ҡалған. Һөҙөмтәлә ул ауырып китә һәм үлә.
Сәхих Мөслим
Сахихты ҡулланыуы уңайлы булһын өсөн төрлө ваҡыттарҙа бер нисә ҡыҫҡартылған варианттары төҙөлә, уларҙа хәҙисте тапшырыусылар сылбыры төшөп ҡалдырыла. Уларҙың иң яҡшылары иҫәбенә Абдул-Азим әл-Мунзириҙың «Мөхтасар Сәхих Мөслим» китабы инә (1185—1258). Ҡайһы бер дин белгестәре әл-Бохари һәм Мөслимдең хәҙистәр йыйынтығын берләштерәләр, уларҙың иң билдәлеләре:
Мөслимдең Сәхихы төрлө ислам илдәрендә бер нисә тапҡыр баҫып сығарыла. Мөхәммәт Фуад Абдул-Баки редакторлаған баҫма иң яҡшыһы тип һанала.
Библиография
Мөслим ибн әл-Хажаж ике тиҫтәгә яҡын китап төҙөй, уларҙың күптәре хәҙистәр һәм уларҙы тапшырыусылар тураһындағы фәнгә ҡағылышлы.
Ноде-Яха
Ноде-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 560 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кейәүеште (йылға)
Кейәүеште — Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға Һаҡмар йылғаһының уң ярына тамағынан 736 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инеш башынан алып Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәйбассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004846
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112200484
Черный Шишим
Чёрный Шишим — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Шишим йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Кейәүеште (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Бассейн коды — 12.01.00.005
Черный Шишим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Кейәүеште (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Гө буйынса томы — 12
Черный Шишим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кейәүеште (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Гө буйынса сығарылыш — 2
Аҡболаҡ районы
Аҡбола́ҡ райо́ны Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһенә ҡараған административ-территориаль берәмеге — муниципаль районы. 1930-сы йылдарҙаҠаҙаҡ АCСР-ҙан РСФСРға индерелде.
Административ үҙәге — Аҡболаҡ ҡасабаһы.
Географияһы
Биләмә майҙаны: 4977 км². Ҡаҙылма байлыҡтар: ҙур булмаған нефть (Копанский), газ (Ноғоман), шулай уҡ төрлө төҙөлөш сеймалы ятҡылыҡтары.
Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк һәм Беляевский райондары, шулай уҡ Ҡаҙағстан Республикаһы менән сиктәш.
Аҡболаҡ районы аша Ҡазан (ҡала) — Ырымбур — Аҡболаҡ — «Ҡаҙағстан сиге» федераль юлы үтә.
Тарихы
Аҡболаҡ районы тәүге тапҡыр Ҡырғыҙ АССР-ы Аҡтүбә губернаһы составында 1921 йылдың 2 апрелендә барлыҡҡа килә. Уның составына 22 улус: Аҡболаҡ, Астрахань, Беляевскй, 1-се Бүртә (күсмә), 2-се Бүртә (күсмә), Жиренкопинский (күсмә), Илек (күсмә), Калинин, Ключевский, Крючковский, Михайловский, Николаевская, Ново-Алексеевская, Ново-Михайловская, Петропавловская, Саздинская, Тамдинская (кочевая), Томар-Уткульская (кочевая), Туатюбинская (кочевая), Харьковский, Хобдинский (күсмә), Яйсан улустары инә.
1921 йылдың 5 октябрендә Беляевский, 1-се Бүртә, 2-се Бүртә, Ключевский, Крючковский һәм Михайловский улустары Ҡырғыҙ АССР-ы (1920-1925) Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе составына бирелә.
1921 йылдың 21 октябрендә Ново-Михайловский улусы Аҡтүбә губернаһының Аҡтүбә районына күсә.
1922 йылдың 5 июлендә Аҡболаҡ районы был Аҡболаҡ өйәҙе итеп ҡорола.
1924 йылдың 16 ғинуарында Аҡболаҡ өйәҙе бөтөрөлә. Уның территорияһы Аҡтүбә өйәҙенә ҡушыла.
1928 йылда Аҡболаҡ районы Аҡтүбә округы составында тергеҙелә.
1930 йылдың декабрендә, округтарға бүлеүҙе бөтөрөү сәбәпле, Аҡболаҡ районы Ҡаҙаҡ АССР-ына туранан-тура буйһондорола, 1932 йылдың февралендә ул Аҡтүбә өлкәһе составына инә.
1934 йылдың 7 декабрендә район составынан Ҡаҙаҡ АССР-ы составында ҡалған Мартукский районы сығарыла, ә Аҡболаҡ районы Ҡаҙаҡ АССР-ының Аҡтүбә өлкәһенән алынып, үҙ сиратында, РСФСР составындағы Ырымбур өлкәһенә бирелә.
1963 йылдың ғинуарында СССР-ҙа административ-территориаль бүленеш реформаһы үткәрелгәнлектән (1962—1963), Аҡболаҡ районы бөтөрөлә, ә 1965 йылдың ғинуарында тергеҙелә.
Территориаль ҡоролошо
Ырымбур өлкәһенең административ-территориаль ҡоролошо берәмеге булараҡ, Аҡболаҡ районына 15 ауыл Советы һәм 1 ҡасаба советы инә. Ырымбур өлкәһенең административ-территориаль бүленеше сиктәренә ярашлы, Аҡболаҡ муниципаль районы ауыл биләмәләре (ауыл Советы/ҡасаба советы статусы менән) 16 муниципаль берәмектән тора :
Иҡтисады
Районда сәнәғәт ҙур үҫеш алмаған. Район ауыл хужалығына: игенселек, ит-һөт, йөн етештереүгә махсуслашҡан.
Сагарчин ауылынан 17 километрҙа бөтә донъя граждандарын хеҙмәтләндереүсе автомобилдә Ҡаҙағстан сиген үтеү пункты урынлашҡан.
Сагарчин ауылы янында Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәтенең Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиген тәртиптә тотоу буйынса федераль агентлығы йәғни Сикте һаҡлау идаралығының пункты урынлашҡан.
Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалы — «Урал алды далаһы» урынлашҡан.
Букаев Геннадий Иванович
Букаев Геннадий Иванович (15 сентябрь 1947 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, партия, һалым һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1980 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың Бәләбәй ҡала комитетының беренсе секретары. 2000—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Бөтә ил буйынса ИНН индереү идеяһы авторы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2007) һәм Почёт ордендары кавалеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
Биографияһы
Геннадий Иванович Букаев 1947 йылдың 15 сентябрендә Ырымбур өлкәһе Абдулла районының Степное ауылында тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң 1962—1965 йылдарҙа Боғорослан нефть промыслаһы техникумында уҡый. Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген «Оренбург-нефтегазразведка» тресының Абдулла экспедицияһында быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай.
1966 йылда Өфө нефть институтына инә һәм был юғары уҡыу йортон «инженер-электрик» һөнәре буйынса 1971 йылда тамамлай. Артабан бер йыл дауамында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Студент төҙөлөш отрядтарының республика штабы начальнигы була.
1972 йылдан «Связьстрой-5» тресының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы 510-сы механикалаштырылған күсмә колоннаһының өлкән инженеры, 1973 йылдан — ошо трестың Төмән ҡалаһындағы 507-се механикалаштырылған күсмә колоннаһының, 1974 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 510-сы колоннаның баш инженеры.
1975—1977 йылдарҙа Өфө нефть институтының капитал төҙөлөш бүлеге начальнигы була, шунан — Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
1978—1980 йылдарҙа Свердловск Юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы.
В 1990—1992 годах — заведующий отделом торговли, потребкооперации, лёгкой промышленности Совета Министров БАССР.
В 1992—1998 годах — начальник Госналогинспекции по Республике Башкортостан.
В 1998—1999 годах — руководитель Госналогинспекции по Республике Башкортостан. Внес значительный вклад в становлении налоговых органов Республики.
В 1998—1998 годах — член коллегии Госналогслужбы России.
В 1999—2000 годах — руководитель Госналогинспекции по г. Москве, провел реорганизацию инспекций г. Москвы, создал Центр обработки данных (ЦОД).
В 1999—2000 годах — член коллегии Министерства Российской Федерации по налогам и сборам.
24 февраля 2004 года указом президента России Букаев был отправлен в отставку вместе с правительством Касьянова.
В 2004—2008 годах — помощник Председателя Правительства Российской Федерации Михаила Ефимовича Фрадкова. Удостоился благодарности за успехи в области финансово-экономической деятельности. Правительство было отправлено в отставку 12 сентября 2007 года.
В 2008—2012 годах — помощник Первого заместителя Председателя Правительства Российской Федерации.
с 28 августа 2012 года — 6 апреля 2013 года — Советник Президента Республики Башкортостан.
с 6 апреля 2013 года по март 2015 года — Советник Президента компании ОАО «Роснефть»
С июня 2016 — вице-президент — руководитель Службы внутреннего аудита ПАО "НК «Роснефть».
С июля 2016 г. — член Правления.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Буранов Юрий Алексеевич
Буранов Юрий Алексеевич (1933, Серов ҡалаһы Свердлов өлкәһе — 2004, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1983).
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағандан һуң Урал дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. Тарихсы В. В. Адамовта аспирант була. 1967 йылда «Промышленность и рабочие Урала в 1890—1917 гг. (по материалам Богословского горнозаводского округа)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, совет осорона тиклемге Урал дәүләт университетының СССР тарихы кафедраһы доценты булып эшләй.
1982 йылда баҫылып сыҡҡан монографияһында тәүге тапҡыр реформанан һуңғы осорҙа Урал тау-завод сәнәғәтен акциялаштырыу процесына комплекслы анализ бирә. Свердловск ҡалаһындағы Академик иҡтисад институтында (1983) был китап буйынса тарих фәндәре докторы дәрәжәһен алғас, Мәскәүгә марксизм-ленинизм институтының документтарҙы һаҡлау һәм файҙаланыу үҙәге бүлеге мөдире вазифаһына саҡырыла.
1991 йылда В. И. Ленин архивында эшләп, "Ленин васыятнамәһе"нең фальсификацияланыуын иҫбатлаусы төп нөсхә документтар таба. Ике йылдан һуң Нью-Йоркта был темаға монография баҫтырып сығара, һуңынан ул донъяның төрлө илдәрендә бер нисә тапҡыр ҡабаттан баҫылып сыға. 1992 йылда "Записки Юровского"ның авторлығына ҡарата шик белдерә.
Һуңғы тикшеренеүҙәре батшаның ҡиммәтле хазинаһы темаһына арнала. 2000 йылдан алып Рәсәй Федерацияһының Гохран ҡалаһында Романов йортоноң хазинаһы һәм Рәсәй империяһының алтын запасы тарихы буйынса архив мәғлүмәт базаһын булдыра. 2003 йылда Швецияла үткән ювелир В. А. Болиндың батша хазиналары күргәҙмәһендә швед король пары менән осрашыуға саҡырыла.
Ғүмеренең аҙағында йөрәк сиренән яфалана.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Н К. Чупин исемендәге премия лауреаты (1982)
«Судьба Династии» үҙәгенең почетлы ағзаһы (2002)
Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы
Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы (1 август 1941 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының ХII саҡырылыш халыҡ депутаты (1991—1995), Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2013—2018). Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролотайы (Конгресы) рәйесе (2006—2009, 2012—2015). Милләте башҡорт.
Биографияһы
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, Свердловск юғары партия мәктәбен, Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһын тамамлаған.
1965-1966 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә 1966-1975 йылдарҙа Көйөргәҙе районы Мораптал совхозында баш инженер булып эшләй.
1975—1983 йылдарҙа — КПСС-тың Күмертау ҡала комитеты инструкторы, бүлек мөдире, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы.
1983—1990 йылдарҙа. — КПСС-тың Баҡалы район комитетының икенсе секретары — халыҡ депутаттарының Баҡалы район Советы рәйесе.
1995—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинетында бүлек мөдире.