cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сент-Люсия
Кухняһы
Сент-Люсия кухняһы Кариб бассейнындағы башҡа илдәрҙең аш-һыуҙары менән уртаҡ һыҙатҡа эйә. Урындағы йәшелсә-емештәрҙе киң ҡулланып, француз, көнсығыш-Һиндостан һәм Британия аш-һыуҙарының берләшеүенән ғибәрәт. Банандар, икмәк ағасы емештәре һәм тоҙло балыҡ урындағы халыҡтың яратҡан аҙығы булып тора. Милли аш-һыу — йәшел банандан һәм тоҙло балыҡтан. Буйон (вouyon) — урындағы бүлбе, йәшелсә менән ваҡланған ит һалынған ҡыҙыл фасоль менән аш йәки рагу. Каллалу (callaloo) япрағынан аш. Аккра (аccra) — ондан, йомортҡанан, тәмләткестәрҙән һәм тоҙло балыҡтан торған ҡыҙҙырылған ҡабымлыҡ.
Ғәскәрҙәре
Сент-Люсияның даими армияһы юҡ. Махсус хеҙмәт һәм яр буйы һаҡсылары Сент-Люсияның король полицияһы командованиеһы аҫтында. . Америка Ҡушма Штаттарының Ҡораллы көстәре Сент-Люсияны Кариб бассейнында партнер-ил тип иҫәпләй.
Спорты
Утрауҙа йыл һайын трансатлантик регата үткәрелә. Сент-Люсия Олимпия комитеты президенты Ричард Петеркин (тыуған яғы) 1948) 2009 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты составына һайлана.
Башҡалар
Тышҡы сәйәсәт — Сент-Люсияның халыҡ-ара эштәрҙәге дөйөм курсы. Тышҡы сәйәсәт Сент-Люсияның башҡа дәүләттәр менән мөнәсәбәттәрен көйләй. Был сәйәсәтте тормошҡа ашырыу менән Сент-Люсияның Сит ил эштәре министрлығы шөғөлләнә.
Транспорт. Автомобиль бәйләнеше үҫешкән. Барлыҡ ҙур торама пункттар баш ҡала менән диңгеҙ порттары һәм юл ҡулсалары менән тоташҡан. 1210 саҡрым автомобиль юлдарының 63 саҡрымының ғына ҡаты япмаһы бар. Ике аэропорт эшләй.
Мәғариф. Бөтә ауыл биләмәләрендә лә тиерлек дәүләт башланғыс мәктәптәре бар. 20-гә яҡын урта дәүләт мәктәбе, 10 шәхси мәктәп, колледж, шулай уҡ Вест-Һиндостан университетының филиалы.
Профсоюздар. Төп — Хеҙмәтсәндәрҙең милли союзы, Диңгеҙселәр һәм порт эшселәре профсоюзы, Сент-Люсия Эшселәре союзы.
Ҡораллы көстәр. Король полиция частарынан тыш, махсус көстәр подразделениелары һәм Яр буйы һағы ла бар.
Башакүл
Башакүл (Башакуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ҡасаба. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (66 %) йәшәй.
Кәрәкә (Ҡармасан ҡушылдығы)
Кәрәкә  (Каряка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡармасан йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Яңы Ҡорман
Яңы Ҡорман (Новое Курманово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.
Невра
Невра — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ландех йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рагули (Көнсығыш Маныч ҡушылдығы)
Рагули  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Восточный Маныч йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Көнсығыш Маныч йылғаһы башынан Чограй һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Йоматау сельхозтехникумы
Йоматау сельхозтехникумы (Село Юматовского Сельхозтехникума) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 355 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грибанов Евгений Никитич
Грибанов Евгений Никитич (21 июнь 1895, Омск — 20 март 1941 йыл, Өфө) — ғалим-физик, профессор, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты физика-математика факультеты деканы, шулай уҡ Өфө физика институты уҡытыусыһы һәм Башҡорт дәүләт медицина инстиутының физика кафедраһы мөдире.
Биографияһы
Евгений Никитич Грибанов 1895 йылдың 21 июнендә Омск ҡалаһында ауыл хужалығы академияһы профессоры ғаиләһендә тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетына уҡырға инә, уны 1918 йылда тамамлай. Бынан һуң Красноярск ҡалаһына күсенә, күпмелер ваҡыт ауыл хужалығы политехникумында уҡыта. Атылыу ҡурҡынысы аҫтында Грибанов көнсығышҡа сигенгән Аҡ армия сафына алына, ләкин ылауҙа иҫәпләнә һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай. 1923 йылдан Өфөлә Өфө физика институты һәм Башҡорт дәүләт медицина институтының физика кафедраһында уҡыта, унда 1932 йылдан физика кафедраһы мөдире вазифаһын биләй. 1937 йылдан «Красная Башкирия», «Правда» һәм «Комсомольская правда» гәзиттәрендә Грибановты йәшерен эшмәкәрлектә һәм университетта ерле милли кадрҙарҙың үҫешенә ҡаршы тороуға ғәйепләүсе ҡайһы бер ялған мәҡәләләр баҫылып сыға. Евгений Никитич 1941 йылдың март айында вафат була һәм 45 йәшендә Өфө ҡалаһының Сергий зыяратында ерләнә.
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
Өфө ҡалаһына күсеп килгәндән һуң К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында (хәҙер Башҡорт дәүләт университеты) уҡытыусы булып эшләй. 1930 йылдан Е. Н. Грибанов — физика кафедраһы доценты һәм мөдире, Өфө физика институтының IV физика бүлеге етәксеһе, Өфө электрофизика лабораторияһының ғилми етәксеһе. 1932 йылда РСФСР Халыҡ Һаулыҡ һаҡлау комитеты уны профессор итеп раҫлай. Бер үк ваҡытта Өфө физика институтында һәм Башҡорт дәүләт медицина институтында (хәҙер Башҡорт дәүләт медицина университеты) уҡыта, бында 1932 йылда физика кафедраһын ойоштора һәм 1939 йылға тиклем уның мөдире була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Грибановтың фәнни эшмәкәрлеге электроника, тәбиғи мөхиттең радиоактивлығы өлкәһендәге тикшеренеүҙәр менән бәйле, шулай уҡ башҡа өлкәләрҙә лә ғилми тикшеренеүҙәрҙе үҫтерергә тырыша. Евгений Никитич электрондарҙың металл өҫлөгөнән сығыуын билдәләү, һыу-нефть эмульсияларын дегидратациялау өсөн юғары йышлыклы тирбәнештәрҙе ҡулланыу ысулын тәҡдим итә, шулай уҡ ҡыҫҡа тулҡынлы нурланыштарҙың нефттәге парафиндар окисләнеүе процесына тәьҫирен тикшерә, Урал аръяғы кварцтарының пьезоэлектрик үҙенсәлектәрен өйрәнә. Башҡортостанда һауаның, тупраҡтың һәм һыуҙың радиоактивлығын тикшереү идеяһы тап уға ҡарай, өҫтәүенә, беренсе ынтылыштар 1924 йылда ҡабул ителә. Бынан тыш Е. Н. Грибанов электрон лампаларҙың хеҙмәт итеү ваҡытын оҙайтыу маҡсатында активлаштырылған катодтар менән тергеҙеүҙең бер нисә ысулын эшләй. Шулай уҡ Грибанов радиоһәүәҫкәрлеге өлкәһендә ҙур энтузиаст була. 1927 йылдың сентябрендә уның тарафынан ҡеүәтле ҡыҫҡа тулҡынлы тапшырғыс эшләнә, ул Өфө физика инстиутында ҡулланыла, уның ярҙамында Рәсәй һәм сит ил радиоһәүәҫкәрҙәре араһында бәйләнеш булдырыла. Шуны ла әйтеп китергә кәрәк, 1934 йылда радиотехника буйынса дәреслекте ул башҡорт телендә яҙа.
Салауат батыр (йыр)
Салауат батыр (йыр) (рус. Салават батыр (песня) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Е. Пугачев ғәскәрендә полковник. Туған халҡының яҙмышын, ҡайғы-хәсрәтен күңеленә һеңдергән батыр.
Тарихы
Бик күп йырҙарҙа Пугачев менән Салауат образдары бергә ҡуйыла, йәғни уларҙың берҙәмлегенә, бер юлдан барыуҙарына баҫым яһала. Салауат халыҡ хәтерендә оҫта етәксе, хәтәр эштәргә әйҙәүсе батыр булып һаҡлана. Шуға ла йырҙарында ла Пугачевҡа ҡушылыуҙың ни тиклем ғәҙәттән тыш ваҡиға булыуына иғтибарҙы йүнәлтә, бындай эштәрҙе тик Салауат кеүек иргә таянып эшләү мөмкинлегенә ишара яһала. Ихтилал фажиғәле тамамлана, һәм Салауат, батшабикәнең ярлыҡау бирәсәге тураһындағы вәғәҙәһенән баш тартып, каторгаға китеүҙе өҫтөн күрә. Халыҡ уның был аҙымын күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәйенсә, көрәште дауам итергә кәрәклек тип ҡабул итә. Шулай итеп, Салауат батыр Тыуған иле, Уралы алдында изге бурысын үтәгән батыр булараҡ халыҡ йөрәгендә, халыҡ күңелендә һаҡлана. Салауат батыр Тыуған илендә үлемһеҙ булып ҡала.
Йырҙың тексы
Йырҙа халыҡ ил кисергән тарихты, шул тиклем ғазаптарҙан һуң да төшөнкөлөккә бирелмәүе хаҡында бәйән итә. Шулай итеп, ул күңелен йыуатҡан, килер быуындарға йыр-моң аша амантын әйтеп ҡалдыра килгән.
Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы
Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы (1905-1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның байраҡсыһы, өлкән сержант, ВКП(б) ағзаһы, 1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1938—1946).
Биографияһы
1929 йылдан БАССР-ҙың Краснокама районы Урал ауылы «Бүләк» колхозы рәйесе урынбаҫары, 1934 йылдан рәйесе. 1938 йылдан район башҡарма комитетының юл бүлеге мөдире. 1942 йылда яңынан «Бүләк» колхозы рәйесе итеп һайлана. 1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1938—1946).
1942 йылдың ғинуарында Краснокама район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 9-сы запастағы кавлерия полкына (Туймазы) ебәрелә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294‑се кавалерия полкында пулемет эскадронында хеҙмәт итә. Эскадрон партия ойошмаһы секретары, дивизияның байраҡсыһы була.
1943 йылдың февралендә дошмандар тарафынан көслө һаҡланған тимер юл күперен юҡ итеү буйынса приказды үтәгәндә һәләк була. Чернушки ауылы эргәһендә ерләнгән. Икенсе мәғлүмәт буйынса 1943 йылдың февралендә дивизия 8-се кавалерия корпусы составында дошман тылында хәрәкәт итә. 23 февралдә иртәнге сәғәт 5-тә дивизия яугирҙәре дошман тылын йырып сығыу өсөн ҡаты һуғыш алып бара. Әхмәтхужа Әхмәҙуллин шул һуғышта генерал Шайморатов менән бергә һәләк була. Он похоронен в братской могиле на территории Луганск өлкәһе биләмәһендә туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Хәтер
2020 йылдың 1 декабрендә Яңы Аҡтанышбаш ауылында легендар 112-се Башкҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙәре Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улына һәм Нурғәлиев Хәнәфи Нурғәле улына мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы үтә. Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы хөрмәтенә мемориаль таҡта Мәҙәниәт һарайы бинаһына ҡуйыла. С. Р. Ҡадыровтың «Через огни и воды» китабында телгә алына.
Физиология
Физиология (φύσις — тәбиғәт һәм  — һүҙ) — йәнле тәбиғәттең тереклек процестарын өйрәнеүсе фән.
Физиология фәненең бурыстары
Тереклек эшмәкәрлеге төшөнсәһенең нигеҙендә матдәләр, энергия һәм мәғлүмәт (информация) алмашыныу процесы тураһында белем ята. Тереклек эшмәкәрлеге файҙалы һәм кәрәкле һөҙөмтәгә өлгәшеүгә һәм организмды мөхит шарттарына ҡулайлашыуға йүнәлтелә.
Физиология үҫемлектәр физиологияһы һәм  кеше  һәм  хайуандар физиологияһы дисциплиналарына айырып өйрәнелә.
Физиология анатомия һәм гистология менән бергә медицинаның теоретик нигеҙен тәшкил итә.
Кеше физиологияһының ҡыҫҡаса тарихы
Физиология өлкәһендәге тәүге эштәр боронғо донъяға уҡ барып тоташа.
Медицинаның атаһы тип иҫәпләнгән Гиппократ (беҙҙең эраға тиклем 460—377 йй..) кеше организмын шыйыҡ мөхит менән шәхестең психик булмышы (склад) берҙәмлеге итеп ҡарай. Кешенең мөхит менән бәйләнешен һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм был бәйләнештең төп формаһы булып хәрәкәт тора тип һанай.
Шул уҡ принцип боронғо Ҡытай, Һиндостан, Европа һәм Яҡын Көнсығыш табиптары өсөн дә хас булған алымдар булып тора.
Әммә XVIII быуатҡа тиклем физиология анатомия һәм медицина өлөшө булараҡ ҡына үҫешә.
1628 йылда табип Уильям Гарвей аксиома урынына йөрөгән, тере кешенең артерияларында һауа тултырылған тигән ҡарашты кире ҡаға. Тере организмдарҙағы йөрәк һәм ҡан әйләнеше эшмәкәрлеген дөрөҫ итеп һүрәтләп бирә. Шулай итеп, хәҙерге фәнни эксперименталь физиологияға нигеҙ һалына.
Физиология йүнәлештәр
Физиология бер -береһенә бәйләнгән бер нисә дисциплиналарҙы үҙ эсенә ала:
Һәр дисциплинаға хас үҙенсәлектәре һәм айырмалары булыу сәбәпле, улар эсендә айырым тармаҡтар барлыҡҡа килгән:
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Әхмәҙуллин Ғабдрахман Хәйрулла улы
Әхмәҙуллин Ғабдрахман Хәйрулла улы (1911 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Әхмәҙуллин Ғабдрахман Хәйрулла улы 1911 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы Ҡарамалы ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылдың 5 декабрендә Өфө ҡалаһы Ленин районы (икенсе мәғлүмәттәр буйынса Киров районы) хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62‑се гвардия кавалерия полкында 76-мм батарея старшинаһы булып хеҙмәт итә. Һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1945 йылдың 8 апрелендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре: 16.02.1945, 17.02.1945. 1945 йылдың 8 апрелендә подразделениеның 22/н номерлы приказы.
Сечань
Сечань (Сечањ, SečanjСечањ, Sečanj) ― Сербиялағы ҡала,  Урта Банат округының Сечань общинаһының административ үҙәге. Халҡы ― 2 107 кеше (2011 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).
Исеме
Күрше халыҡтар телдәрендә ҡала шулай уҡ башҡа исемдәр аҫтында билдәле: Торонтальсечань (TorontálszécsányTorontálszécsány); Зечан йәки Петерсхейм (Setschan, PetersheimSetschan, Petersheim) һәм Сечани (SeceaniSeceani).
Тарихы
Ҡалала урта быуат некрополе урынлашҡан, һәм уны 2011 йылдан башлап археологтар тикшерә.
XVIII быуат аҙағында ― XIX быуат башында сербтар, бөтә Банаттағы кеүек, Сечандан бында бер нисә тиҫтә йыл йәшәгән төрөктәрҙе ҡыуа башланы. Бынан һуң урындағы халыҡтың күпселеген Икенсе донъя һуғышынан һуң бында ҡыуылған немецтар тәшкил иткән, ә уларҙың урынын Босниянан һәм Герцеговинанан һәм Югославияның башҡа төбәктәренән сыҡҡандар биләгән.
Үҙенең тарихы дауамында ҡала исемен күп тапҡыр үҙгәртә: 1717 йылдан башлап ул Сечань, 1719—1888 йылдарҙан — Торонталь, 1922 йылда — тағы Сечань булараҡ билдәле.
1717 йылда биләмәлә 27 йорт булған һәм административ яҡтан Темешвар Банатының Бечкерек районына ҡараған. 1727 йылда бында 23 йорт ҡына тороп ҡалған. Әммә 1773 йылда уҡ ҡалала 113 йорт иҫәпләнгән: 1750 йылдарҙа бында тағы яр районы халҡы күскән тип фаразлана. 1779 йылда ҡала Торонталь комитатына ҡаратылған.
1895 йылда Сечье ауылынан сербтар башлыса немец Банатына күсеп ултырған һәм бында Самош ауылына нигеҙ һалған. Улар урынына Торонталь комитаты немецтары килгән. 1811 йылда Сечанда 905 йән, ә 1823 йылда ― инде 1306 иҫәпләнгән. 1824 йылда ауылда үҙ дин әһеле лә булған.
1826 йылда ауылда сиркәү төҙөү план раҫланған, һәм 1830 йылда тамамланған. Шул уҡ йылда зыярат, өс йыл үткәс ― яңы мәктәп асылған.
1830-сы йылдарҙа ауылда ике эпидемияһы һөҙөмтәһендә бер нисә тиҫтә кеше вафат булған. Енәйәтселек кимәле юғары булыуы билдәләнгән, бигерәк тә талау һәм үлтереү осраҡтары бик күп булған. 1848 йылғы Революция Сечанға бер нисек тә ҡағылмай тиерлек.
1870 йылда Сечандың тирә-яғын һыу баҫа, бының арҡаһында 300-гә яҡын кеше Хәрби Крайнелағы Элизенхайм ауылына күсеп килә. 1876 йылда Сечанда тәүге почта бүлексәһе асыла.
1889 йылда Тамиш йылғаһы аша мөһим бәйләүсе быуын булып Торонтал комитатының.үрге һәм түбәнге өлөштәре араһында ҙур ағас күпер төҙөлә. 1889 йылда ауылда Торонталь банкының бүлеге асылған.
1889 йылдың 4 майында Бечкерек ― Нинцицево; 1981 йылдың 7 июлендә ― Сечань ― Вршац; 1898 йылдың 25 ноябрендә ― Сечань ― Алибунар тимер юлдары асылған.
1905 йылда был яҡтарҙа ҡабаттан ҙур ташҡын булған. 1908 йылда ауылдан Америкаға тәүге эмигранттар күсеп киткән, һәм Дакотала йәшәй башлаған.
1919 йылдан Сечань Торонталь-тамиш жупанияһына ҡараған. 1921 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, бында 2343 кеше: 66 серб; 8 словак; башҡа 4 славян; 24 румын; 2090 немец; 104 венгр; 47 башҡа милләт вәкилдәре йәшәгән.
1928 йылда урындағы банк Панчево банкының филиалы булып киткән.
Мәҙәниәте
1968 йылдың апреленән башлап бында йыл һайын   Воеводинаның нәфис һүҙ һөйләүселәр конкурсы — Песниче народа мог үткәрелә. Унда 190-ға яҡын кеше ҡатнашҡан. Улар араһында — Воеводинала йәшәгән бөтә халыҡтарҙың вәкилдәре, һәм уларҙың һәр береһе үҙенең туған телендәге  әҫәр менән сығыш яһарға ирекле. Фестивалдә шулай уҡ сәнғәт  күргәҙмәһе, әҙәби кисәләр, яҙыусылар менән осрашыуҙар үткәрелә.
Антонов Яков Дмитриевич
Антонов Яков Дмитриевич (23 октябрь 1909 йыл — 14 август 1986 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар полкы автоматсыһы, гвардия өлкән сержанты. Дан орденынның тулы кавалеры.
Биографияһы
Яков Дмитриевич Антонов 1909 йылдың 23 октябрендә Ырымбур өлкәһе Боғорослан районы Узели ауылында тыуа. Мордва. 1931—1935 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә. Хеҙмәтен тамамлап ҡайтҡас, Магнитогорск ҡалаһына яҡын урынлашҡан Көньяҡ Урал тимер юлының Куйбас станцияһында үлсәүсе булып эшләй.
Рәсәй Федерацияһының Тотороҡландырыу фонды
Тотороҡландырыу фонды (Ф) — Рәсәй Федерацияһы ның иҡтисадты тотороҡландырыу маҡсатында булдырылған һәм файҙаланылған махсус дәүләт фонды. Тотороҡландырыу фонды түбәндәге функцияларҙы башҡара: Асылда ул бюджет аша Федераль Йыйылыш түгел, ә туранан-тура хөкүмәт идара итә торған финанс активы булып тора.
РФ Тотороҡландырыу фонды 2004 йылдың 1 ғинуарында булдырыла . 2008 йылдың 1 февраленән тотороҡландырыу фонды ике өлөшкә  бүленә: Резерв фондына ( 01.05.2012 *  йылғы мәғлүмәттәр  буйынса — 1 825,28 млрд һум) һәм Милли етешлек фондына (2 трлн 619,52 млрд һум 01.05.2012 ). Нефть-газ трансферты иҫәбенә ебәрелә торған дөйөм аҡса күләме бюджет ҡануниәте тарафынан билдәләнгән һәм тулайым эске продукт тың (ЭТП) дәүмәленә бәйләнгән: 2008 йылға — ЭТП-ның 6,1 проценты, 2009 йылда — 5,5 проценты, 2010 йылда — 4,5 проценты, ә 2010 йылдан һуңғы күләме ТП-ның 3,7 проценты күләмендә нығытылған.
Антонов Яков Дмитриевич
Биографияһы
1942 йылдың ғинуарында Силәбе өлкәһе Агаповск район хәрби комиссариаты уны ҡабаттан армия сафына саҡыра. Шул уҡ йылдың апреленән хәрәкәт итеүсе армия составында хеҙмәт итә. Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө Украина һәм 1-се Белорус фронттарында һуғыша. 1943 йылдан ВКП/КПСС ағзаһы. 1944 йылдың яҙына гвардия сержанты Антонов 57-се гвардия уҡсылар дивизияһы 170-се гвардия полкының автоматсылар ротаһы парторгы була.
Рәсәй Федерацияһының Тотороҡландырыу фонды
Закон нигеҙе
Тотороҡландырыу фондын төҙөү һәм файҙаланыу тәртибе тәүҙә РФ Бюджет кодексының "Рәсәй Федерацияһының Тотороҡландырыу фонды" тигән 13.1-се бүлеге менән көйләнә. 2008 йылдың 1 ғинуарынан был бүлек  үҙ көсөн юғалта, уның урынына кодекс  "Федераль бюджеттың нефть һәм газ килемдәрен файҙаланыу" тигән 13.2-се бүлек менән тулыландырыла.
Фондтың сараларына идара итеү
Иң беренсе сиратта Тотороҡландырыу фондындағы аҡсаға идара итеү менән уны ҡулланыу араһында аныҡ сик үткәрергә кәрәк. Фондың тәғәйенләнеше — илдең стратегик финанс резервы булып хеҙмәт итеү, ә идара итеүҙең төп маҡсаты Тотороҡландырыу фондындағы аҡсаны хаҡы төшөүҙән һаҡлау һәм  юғары ликвидлыҡ (аҡсаға әйләндереү) мөмкинлеген тәьмин итеүҙән ғибәрәт. Ҡағиҙә булараҡ, аҡсаны урынлаштырып, юғары килемлелек тәьмин итеү  ҙур хәүеф менән янай, ә был  фонд  функцияһының асылына ҡаршы килә. Хөкүмәт ҡарары нигеҙендә Финанс министрлығы Тотороҡландырыу фонды аҡсаһына ике ысул менән идара итергә хоҡуҡлы (һәр береһе менән айырым йә икеһе менән бер юлы): Дәүләттәр исемлеген  һәм уларҙың бурыс  йөкләмәләренә талаптарҙы  Хөкүмәт билдәләй, ә Финанс министрлығы Фонд сараларының  норматив валюта структураларын, бурыс йөкләмәләрен ҡаплауға тиклемге минималь һәм максималь мөҙҙәттәр нормативтарын, иҫәп-хисап алып барыу һәм проценттар өҫтәү тәртибен һәм операцияларҙы үткәргәндә Федераль казначейство менән эш итеү эшләй. 2006 йылдың 24 июлендә Фондтың бөтә аҡсаһын сит ил валюталарына әйләндереү процесы башлана һәм 2006 йылдың 16 октябрендә был эш тамамлана. Шунан башлап ингән һәр аҡса Үҙәк Банктың валюта счёттарына урынлаштырыла бара. 2007 йылдың майына ҡарата Фонд  аҡсалары ошо валюта структураһына ярашлы урынлаштырыла: доллар һәм евро — 45 %, фунт — 10 %. Бурыс йөкләмәләрен ҡаплау көнө уларҙы һатып алыу көнөнә ҡарата (портфель формалаштырыу көнө) түбәндәге мөҙҙәт менән сикләнгән (йылдарҙа): 0,25 — 3. Йыл һайын Үҙәк Банк бурыс йөкләмәләренән барлыҡҡа килгән портфелдәрҙең керем индереү эквивалентына ярашлы рәүештә  проценттар түләй (ул бурыстарға АҠШ хөкүмәтенең, Бөйөк Британияның һәм ҡайһы бер ЕС илдәренең ҡиммәтле ҡағыҙҙары инә).
Антонов Яков Дмитриевич
Биографияһы
1944 йылдың 11-15 майында Малаешты тораҡ пунктынан төньяҡтараҡ Днестр аръяғындағы плацдармда барған һуғышта гвардия сержанты Антонов ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өлгөһө күрһәтә. Көсөргәнешле алыштар барышында, дошман контратакаһын кире ҡаҡҡанда, рота һалдаттарын алға әйҙәй. Шәхсән үҙе 10-дан ашыу дошман һалдатын юҡ итә.
Рәсәй Федерацияһының Тотороҡландырыу фонды
Үҙгәрештәр динамикаһы
2004 йылдың аҙағында Фонды күләме аҡсалары 500 млрд һумдан артып киткән, шунлыҡтан артыҡ сумма киләһе йылда  тышҡы бурысты  түләргә һәм  Пенсия фондының ҡытлығын ҡапларға  түбәндәге күләмдә йүнәлтелгән: 2006 йылда шул уҡ маҡсаттарҙа 605 миллиард, ә 2007 йылда — 12 млрд һум тотонолдо.
2008 йылдың 1 февралендә Фонд ике өлөшкә бүленгәнсә фондтың күләме 3 852 млрд. һум тәшкил итте.
Антонов Яков Дмитриевич
Биографияһы
1944 йылдың 1 июнендә 57-се гвардия уҡсылар дивизияһы буйынса приказ менән гвардия сержанты Антонов Яков Дмитриевич 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Рәсәй Федерацияһының Тотороҡландырыу фонды
Үҙгәрештәр динамикаһы
2006 йылдың   24 июленән алып (Стабфонд сараларын инвестициялау башланыу датаһы) - 2007 йылдың15 декабрендә инвестициялауҙан килгән дөйөм табыш  174,78 миллиард һум тәшкил иткән. ( 2006 йыл дың 15 декабренән алып  2007 йылдың  15 декабренә тиклемге йыллыҡ табыш— 151,89 млрд. һум тәшкил иткән). АҠШ доллары менән инвестициялау буйынса керемдәрҙең үҫеше бер йыл эсендә 10,94 процент, һумдарҙа — яҡынса 5 % тәшкил иткән.
Антонов Яков Дмитриевич
Биографияһы
1944 йылдың июль аҙағында 1-се Белоруссия фронты составына ингән 8-се гвардия армияһы Висла йылғаһына сыға һәм уның аша сыға башлай. 1 августа гвардия капитаны А. А. Сбитнев командалыҡ иткән автоматсылар ротаһы (Я. Д. Антонов та ошо рота составында була), Висла йылғаһы аша уңышлы сығып, иң тәүге дошман траншеяһын биләп ала һәм дошман плацдармын яулай.
Рәсәй Федерацияһының Тотороҡландырыу фонды
Тәнҡит
Шуныһы ҡыҙыҡ,  РФ  2006 йылдың 21 апрелендә сыҡҡан № 229, "О порядке управления средствами Стабилизационного Фонда РФ" Хөкүмәт Ҡарары буйынса сит илдәр хөкүмәттәренең   ҡиммәтле ҡағыҙҙарына  Финанс министрлығы  аҡсаларҙы тик инглиз алфавиты тәртибендә генә  урынлаштыра ала, йәғни <blockquote class="" style="min-height: 215.6px;"> "бурыс йөкләмәләре рәүешендәге  хөкүмәт ҡиммәтле ҡағыҙҙары Австрия, Бельгия, Финляндия, Франция, Германия, Греция, Ирландия, Италия, Люксембург, Нидерланд, Португалия, Испания, Бөйөк британия һәм АҠШ илдәренең бары тик АҠШ долларында, евро һәм английский фунт стерлингендә генә " Был факт оппозицияға Стабфонд аҡсаларын урынлаштырыу тураһындағы закондың башта уҡ тик инглиз телендә яҙылыуы тураһында һөйләргә мөмкинлек бирҙе.
Антонов Яков Дмитриевич
Биографияһы
1944 йылдың 17-20 авгусында Магнушев ҡалаһы янында барған алышта гвардия өлкән сержанты Антонов үҙенең отделениеһы менән йәшерен рәүештә дошман тылына инә һәм көтөлмәгән һөжүм менән дошман көслө терәк пунктына әйләндергән 111,6-сы исемһеҙ бейеклекте яулай. Гвардеецтар дошмандың бик күп контрһөжүмен кире ҡаға һәм 40-лап дошман һалдатын юҡ итә
Рәсәй Федерацияһының Тотороҡландырыу фонды
Тәнҡит
Тәнҡиттең иң төп сәбәбе булып  шулай уҡ, Стабфонд капитал аҡсаларының түбән нәтижәлелеге тора. 2006 йылдың май айында «Родина» (Народная воля — СЕПР) Дума фракцияһы, Минфин башлығы Алексей Кудринды   һәм МЭРТ башлығы Герман Грефты Рәсәй  Стабилизация фонды менән   эффективлы идара итмәүҙәре сәбәпле отставкаға ебәрергә тәҡдим итте. <blockquote class="" style="min-height: 240.6px;"> "Беҙҙең фекер буйынса һәм күп эксперттар баһаламалары буйынса,  Стабилизация фонды менән идара итеү бик түбән дәрәжәлә алып барыла.  Һуңғы ике йылда аҡса юғалтыуҙар 133 млрд. һум күләмен тәшкил иткән, был  2005 йылда уҡыу-уҡытыу системаһын финанслау күләменә тиң " Ҡайһы бер иҡтисадсыларҙың  инфляцияны туҡтатыу өсөн стабфонд аҡсаларын сит ил активтарына индереү тураһындағы аргументтары оппозициялағы иҡтисадсылар тарафынан түбәндәге нигеҙҙәр буйынса ныҡ тәнҡитләнә:
Антонов Яков Дмитриевич
Биографияһы
8-се гвардия армияһы ғәскәре буйынса 1944 йылдың 12 ноябрендәге приказына ярашлы гвардия өлкән сержанты Яков Дмитриевич Антонов 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. .
Одер йылғаһына табан юлда бер алышта гвардия өлкән сержанты Антонов контузия ала. Бер нисә көндө госпиталдә үткәрә. Һауыҡҡандан һуң Суворов орденлы 83-сө гвардия Ҡыҙыл байраҡлы уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводына ебәрелә. Тиҙҙән ул ошо полк командиры гвардия подполковнигы Чувилкиндың ординарецы булып китә.
Берлин ситендәге майҙанды яулау өсөн барған яуҙа гвардия өлкән сержанты Антонов батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өлгөһө күрһәтә. Полк командиры ординарецы булараҡ, ул көслө ут аҫтында хәрби приказдарҙы батальондарға алып барып тапшыра. 25 апрелдә 2-се батальон командирына ашығыс пакетты алып барғанда Антонов дошман автоматсыларының көслө уты аҫтына эләгә. Ул дошман автоматсылары урынлашҡан бина эсенә гранаталар ташлап өлгөрә һәм дошмандың биш һалдатын юҡ итә, өсәүһе яралана, икеһен әсирлеккә ала. Пакет ваҡытында тәғәйенләнеше буйынса тапшырыла. Икенсе бер заданиены үтәгәндә — 1-се батальонға штаб күрһәтмәһен тапшырырға барғанда дошман уты аҫтында ауыр яралы офицерҙы алып сыға һәм медсанбатҡа алып барып урышлаштыра.
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы Указы менән илбаҫарҙар менән яуҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия өлкән сержанты Антонов Яков Дмитриевич 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.
1945 йылда Антонов демобилизациялана. Магнитогорск ҡалаһында йәшәй. Куйбас станцияһында жекта эшләй. 1986 йылдың 14 авгусында вафат була.
I дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, өс дәрәжә Дан ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.
Тальк
Тальк — Mg<sub id="mwCw">3 Si<sub id="mwDA">4 O<sub id="mwDQ">10 (OH)<sub id="mwDg">2  — силикаттар класы, ҡатлы силикаттар аҫкласына ҡараған минерал. Кристаллик матдә, тотҡанда майлы булып тойолған аҡ (һирәгерәк йәшел) төҫтәге онтаҡ. Тальктың сифатын уның аҡлыҡ дәрәжәһенә ҡарап билдәләнә. Сәнәғәт маҡсаттарында онталған тальк, микротальк һәм башҡалар ҡулланыла.
Үҙенсәлектәре
Төҫө аҡтан алып йәшелгә тиклем. Майлы кеүек ялтырай, ҡатламдары мәрүәтле. Ҡатламдары бик камил. Талькты ғалим Майкл Фарадей асҡан. Мосс шкалаһы буйынса минималь (1—2 балл) ҡатылыҡҡа эйә — тырнаҡ менән сыйыла, гипс менән эшкәртеүгә бирелә. Тотоп ҡарағанда майлы кеүек.
Ҡулланыу
Балалар өсөн онтаҡ дарыу компоненты булып тора. Көнкүрештә бер-береһенә тейеп торған өҫлөктәрҙең ышҡылыуына ҡаршы ҡулланыла (резина бирсәткәлә, аяҡ кейемендә, камера менән вело/мото-покрышка араһында), шулай уҡ оҙаҡ һаҡлана торған резина әйберҙәрҙең йәбешеүен булдырмай.
Тальк,ышҡылыуҙы кәметкәнлектән, ограниченно юғары ҡаҙаныштар спортында — ауыр атлетикала, спорт гимнастикаһында һәм  ҡаяға үрмәләүҙә (тәү сиратта, спортта) ҡулланылғылай. Спортта тальк башлыса күнекмәләр ваҡытында (һөйәлдәргә һәм тире ышҡылыуҙарға юл ҡуймаҫ өсөн) тотонола, ә ярыш ваҡытында ҡул снаряд менән яҡшы берекһен өсөн ҡоро йә шыйыҡ магнезиялы ҡатнашмалар — 4MgCO3*Mg(OH)2*4H2O файҙаланыла.
Косметикала пудра ингредиенты булып тора.
Резина, ҡағыҙ, лак-буяу, медицина (таблеталарҙа), парфюмерия-косметика һәм башҡа сәнәғәт тармаҡтарында тултырғыс итеп ҡулланыла.
Файҙаланыуҙың мөһим өлкәһе — керамика (айырыуса радиоизоляцион).
В аҙыҡ сәнәғәтендә E553b аҙыҡ өҫтәмәһе сифатында теркәлгән.
Пластмассалар сәнәғәтендә  нуклеатор (нуклеирлаусы өҫтәмә) итеп ҡулланыла, ул полимерҙарҙың кристаллашыу циклын ҡыҫҡарта һәм уларҙың физик-механик үҙенсәлектәрен яҡшырта. [источник не указан 1729 дней]
Табыу һәм етештереү
Тальктың эре ятҡылыҡтары — Канадала (Мейдок), АҠШ-та (Гавернур), Францияла (Люзенак).
Бирмингем (аэропорт)
Бирмингем халыҡ-ара аэропорты (ингл.   International Airport Birmingham ) (IATA: BHX, ICAO: EGBB) — халыҡ-ара аэропорт, ул Англияның Солихалл, Уэст-Мидлендс округында, Бирмингемдан көньяҡ-көнсығышта, 10,2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Йыш һәм көсөргәнешле ҡулланыу буйынса 2006 йылда Бөйөк Британияның Хитроу, Гатвика, Манчестер, Станстед һәм Лутон аэропорттарынан һуң алтынсы урынды биләүсе аэропорты.
Бирмингем аэропортының лицензияһы (P451 һанлы) бар, ул летчиктарҙы уҡытыу һәм уларҙан пассажирҙар ташытыу хоҡуғын бирә.
2007 йылда аэропорт менән 9,232,496 пассажир файҙалана (0,9 % күберәк, был 2006 йылға ҡарағанда 0,9 % күберәк, ә 2001 йылға ҡарағанда 18 процентҡа күберәк). Аэропорт Бөйөк Британияның башҡа аэропорттары һәм Европа, Һиндостан, Урта Көнсығыш һәм Төньяҡ Американың аэропорттары менән авиа бәйләнеш булдырған.
Тарих
Аэропорт Эмдонда 1939 йылдың 8 июлендә асыла һәм Бирмингем ҡала советы идаралығы ҡулы аҫтында була. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында аэропорт Ккороль хәрби һауа көстәре тарафынан реквизациялана һәм хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыла. 1946 йылдың июлендә аэропорт яңынан граждандарҙы хеҙмәтләндерә башлай, тик дәүләт идаралығы аҫтында.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа бында төрлө саралар, ярыштар һәм самолет авиашоуҙары үткәрелә. 1960 йылда аэропорт менән идара итеү Бирмингем властары ҡулына күсә. Аэропорттың хужаһы булып 1974 йылда Уэст-Медлиндс графлығы тора. 1984 йылда яңы терминал асыла, ул йылына өс миллион пассажир хеҙмәтләндереүгә иҫәпләнгән. Икенсе терминал, «Еврохаб», донъяла, бәлки, беренсе булып, эске һәм халыҡ-ара рейстар хеҙмәтләндереүсе, 1991 йылдың 26 июлендә асыла һәм аэропорттың үткәреү һәләтен ике тапҡырға арттыра. 1939 йылда ар-деко стилендә төҙөлгән беренсе терминал һәм контроль-диспетчер пункты элеккесә ангарҙар эргәһендә, осоу-ултрырыу һыҙатынан көнбайышҡа табан тора.
1983 йылда аэропорт приватизациялана, әммә урындағы власҡа акцияларҙың 49%-я өлөшө ҡарай. 1987 йылдың 1 апреленән аэропорт хужаһы Birmingham International Airport plc компанияһы була.
Польша скульпторы Валенти Пител эшләгән «Һауаға күтәрелеү» скульптураһы аэропорттан алыҫ түгел урынлашҡан. Ул 1985 йылда ҡуйылған, бейеклеге — 1,4 м. Ҡорос һын Европалағы тыныслыҡтың 40 йыллығына ҡуйылған 2007 йылдың июлендә Бирмингем аэропорты Европала йылына 5-тән алып 10 миллионға тиклем пассажир хеҙмәтләндереү категорияһында иң яҡшы аэропорт тип табыла.
Киләсәге
Аэропорттың 2030 йылға тиклем үҫеш планы бар.
Статистика
2007 йылдың 10 скачать даими иң тәғәйенләнгән була: Дублин, Амстердам, Эдинбург, Белфаст, Дубай, Париж, Глазго, Франкфурт, Аликанте һәм Малага. Скачать булып чартер тәғәйенләнешендәге иң 10 Пальма-Майорка, Тенерифе, Арресиф, Пафос, Далам, Лас-Пальмас-де, Гераклеон, Фуертевентер, Ларнака һәм Ибица.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тонтортүз
Тонтортүз (Тонтортамаҡ, Тауауыл ; Усть-Тунтор) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Елпачиха ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204819004.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 15 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 277 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 115 ир һәм 162 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 336 кеше йәшәгән.
Ауылдың тарихы
Усть-Тунтор ауылы Тауауыл, Усман исемдәре аҫтында ла билдәле булған.
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 69 йортонда 219 ир һәм 208 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 100 йортта 277 ир һәм 255 ҡатын-ҡыҙ, ә 1859 йылда 133 йортта 425 ир һәм 367 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.
Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған.
1839 йылда йорт старшинаһы вазифаһын 52-йәшлек зауряд-хорунжий, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы ветераны Каһарман Кәрәй улы Аширов башҡарған.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Музычук Мария Олеговна
Биографияһы
Ата-әсәләре — шахмат тренерҙары, Украинаның атҡаҙанған тренерҙары
Мария 2015 йылдың донъя чемпионы титулын яулай. Финалдың 1/32 уйынында Канада вәкиле Юань Юаньлинде   2½:1½. иҫәбе менән еңә. Финалдың 1/16 финал уйынында  Польша шахматсыһы  Моника Соцконы  3:1 иҫәбе менән еңә. Финалдың 1/8 уйынында  донъя чемпионы болгар ҡыҙы  Стефанов Антоанета — 1½:½ иҫәбе менән еңә. Финалдың 1/4 уйынында донъяның  вице-чемпионы 2011 Һиндостан вәкиле  Конер Хампиҙы   2½:1½. иҫәбе менән еңә. Ярымфиналда Музычук икенсе Һи ндостан вәкиле Харика Дронаваллиҙы 3½:2½ иҫәбе менән еңә. Финалда Мария Рәсәй вәкиле Наталья Погонинаны   2½:1½. менән еңә. Чемпионат барышында  буласаҡ донъя чемпионы менән халыҡ-ара гроссмейстер Александр Белявский күнекмәләр үткәрә. 2015 йылдың 8 апрелендә донъя чемпионатында еңеү шахматсы өсөнсө дәрәжә  «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә.
Иң яҡшы шахматсы булараҡ ФИДЕ Caissa award 2015 премияһына лайыҡ була. Шахмат «Каисса» Оскары 2016 йылдың 8 сентябрендә Баҡыла  42-се шахмат олимпиадаһы ваҡытында  ваҡытында тапшырыла
Мария Музычук 2016 йылда ҡытайлы Чифань Хоу менән уйында үҙенең донъя чемпионы титулын яҡлап  ҡала алмай
Шахмат олимпиадалары
Украина милли ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында өс олимпиадала ҡатнаша (2010, 2012, 2014).
Команда донъя чемпионаты
Украинаның милли ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында дүрт донъя чемпионатында ҡатнаша (2009, 2011, 2013, 2015).
Команданың Европа чемпионаты
Украина милли ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында өс Европа чемпионатында ҡатнаша (2011, 2013, 2015).
Ливияла Граждандар һуғышы (2011)
Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы АҠШ, ЛАГИ, ЕС, башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт 2011 йыл, революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған бәрелештәргә килтерә. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.
Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға.
Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара , һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә.
Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә. Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.
Дәүләт идаралығы
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә, Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән.
Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була, ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,  улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар.
Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. , һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған. . Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.
Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған.
WikiLeaks арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н күрһәтте. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған.
Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «мәжнүн» – аҡылһыҙ тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.
Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә : балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған , күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән , Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.
1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.