cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аварҙар
Авар ҡағанаты
802—811 йылдарҙа Авар ҡағанаты территорияһын үҙ-ара Бөйөк Карлдың франктары менән хан Крумдың болғарҙары үҙ-ара бүлешә. Славян-карантанлылар 811 йылда аварҙарҙы ҡыҫымға алғанлыҡтан, франктар ирекһеҙҙән үҙҙәренең элекке дошманы, әммә хәҙер ныҡ көсһөҙләнгән аварҙарҙы яҡлап сығыш яһарға мәжбүр була. 896 йылда Паннонияны венгрҙар (мадьярҙар) яулай, һәм аварҙарҙың ҡалған өлөшө улар араһында йотола. Славян йылъяҙмаларында һәм византий хроникаларында түбәндәге мәғлүмәт бар: «Были обры телом велики и умом горды, и Бог истребил их, умерли все, не осталось ни одного обрина. Есть по сей день поговорка на Руси: погибоша, аки обры».
Аварҙарҙың мираҫы
Аварҙар венгр халҡының этногенезында мөһим роль уйнай.
Марсель Дюшан
Анри Робер Марсель Дюшан (Henri Robert Marcel Duchamp, 28 июль 1887 йыл, Бленвиль-Кревон — 2 октябрь 1968 йыл, Нейи-сюр-Сен) — Франция һәм Америка рәссамы, шахматсы, сәнғәт теоретигы, дадаизм һәм сюрреализм башында торған. Ижади мираҫы сағыштырмаса ҙур түгел, әммә идеяларының үҙенсәлекле булыуы арҡаһында Дюшан XX быуат сәнғәтендә иң абруйлы фигураларҙың береһе булып һанала. Уның ижады XX быуаттың икенсе яртыһында сәнғәттә поп-арт, минимализм, концептуаль сәнғәт һ.б. кеүек йүнәлештәрҙең формалашыуына йоғонто яһай.
Бала сағы
Ғаиләлә ете бала була, уларҙың береһе тыуғандан һуң күп тә үтмәҫтән үлә. Балаларҙың дүртәүһе билдәле рәссамдар: Марсель, Жак Вийон (Гастон Дюшан, 1875—1963) һәм Раймон Дюшан-Вийон (1876—1916) (өлкән ағалары), шулай уҡ уның апаһы Сюзанна Дюшан-Кротти (1889—1963).
Ғаиләлә сәнғәткә булған һөйөү һәм ҡыҙыҡһыныу әсәһе яғынан олатаһы — элекке рәссам һәм гравёр Эмиль Николяға бурыслы. Бөтә йорт уның эштәре менән тулы була. Ғаилә башлығы балаларына, эшен дауам итеүҙе талап итмәйенсә, һөнәр һайлау мәсьәләһендә ирек бирә. Дюшан, бер туған ағалары кеүек үк, Руана ҡалаһындағы лицейҙа ун йәштән ун ете йәшкә тиклем уҡый. Ул күренекле уҡыусы булмай, әммә математиканан яҡшы өлгөрә, бер нисә тапҡыр математиканан мәктәп конкурстарында еңеп сыға. 1903 йылда ул шулай уҡ художестволы эштәр конкурсында еңеү яулай.
Ун дүрт йәшендә һүрәт төшөрөү менән етди мауыға башлай. Ошо ваҡыттан бирле уның апаһы Сюзаннаның портреттары һаҡланған. Дюшандың тәүге һынлы сәнғәт эштәре (импрессионизм рухында тирә-яҡ пейзаждары, һүрәттәр) 1902 йылға ҡарай. 1904 йылда ул Парижға килә, Монмартрҙа урынлаша, Жюлиан Академияһында уҡырға маташа, дәрестәрҙе ташлай. Дюшандың был осорҙағы Һынлы сәнғәте үҙ аллы булмай: йә Сезаннаға, йә Матисстың фовизмына яҡын була. 1909 йылда уның эштәре Көҙгө Салонға эләгә, уларға Гийом Аполлинер күҙ һала.
Шахмат
1925 йылда үткән 3-сө Франция чемпионаты йомғаҡтары буйынса, 8-ҙән 4-се мәрәй йыйып, мастер исемен ала. Халыҡ-ара шахмат олимпиадаларында Франция командаһы өсөн сығыш яһай
Дюшан гипермодернистик стилдә уйнай. Мәҫәлән, ул Нимцовичты яҡлауҙы популярлаштырыусыларҙың береһе була. Франция йыйылмаһы ул йылдарҙа ғәҙәттә йомғаҡлау таблицаһының уртаһында урын биләй.
1930 йылдар башында Дюшан уйынсы булараҡ иң юғары нөктәгә етә. Иҫәп алыу буйынса турнирҙарҙа ҡатнаша, шахмат журналисы була (журналда мәҡәләләр яҙа). Бер нисә шахмат мәсьәләһе төҙөй.
Ситтән тороп ойошторолған уйында Дюшан үҙенең шахмат карьераһында ҙур уңышҡа өлгәшә. Ситтән тороп халыҡ-ара шахмат уйындары федерацияһының 5-се чемпионатында еңеүсе була (1932—1933 йылдар).
Кубизм
Марсель Дюшан ағалары Жак Вийон һәм Ремон Дюшан-Вийон аша кубизм менән таныша. Ул «Де Пюто» төркөмөнә ҡушыла, унда Глёз, Метценже кеүек рәссамдар ҡатнаша.
Ижады һәм танылыуы
Һуңынан, 1910—1920 йылдарҙа, Дюшан радикаль авангардистик эҙләнеүгә күсә («Обнажённая, спускающаяся по лестнице », 1912; «Новобрачная, раздетая своими холостяками, одна в двух лицах», 1915—1923), ул уны дадаизм һәм сюрреализм менән яҡынайта. Шул уҡ ваҡытта ул рәссам, профессионал роленән ситләшә, һәм ысынында һынлы сәнғәт менән дә һүҙҙең традицион мәғәнәһендә һирәгерәк, тамашасыларҙы шаҡ ҡатырғыс «әҙер әйберҙәр» алымын ҡулланып, шөғөлләнә («Велосипедное колесо», 1913; «Сушилка для бутылок », 1914; «Фонтан», 1917). 1920-се йылдарҙа Марсель Дюшан «Дада» төркөмөнөң һәм сюрреалистарҙың коллектив акцияларында әүҙем ҡатнаша, журналдарҙа һәм дадаистар альманахында баҫыла һәм бер нисә кинофильм төшөрөүҙә ҡатнаша. Рене Клерҙың дуҫы, авангард композиторы Эрик Сати музыкаһына төшөрөлгән «Антракт» (1924) фильмы улар араһында ҙур танылыу яулай, ул жанр классикаһына әүерелә һәм әле лә популяр. 1915 йылдан 1923 йылға тиклем, 1918–1920 йылдарҙа Буэнос-Айреста һәм Парижда осорҙарҙан тыш, футуризм менән илһамланған Дюшан йыш ҡына «Большое стекло» тип аталған «Новобрачная, раздетая своими холостяками, одна в двух лицах» ҡатмарлы инсталляция өҫтөндә эшләй.
Һуңынан Дюшан, ғилми янындағы эҙләнеүҙәргә һәм шахмат уйнауға бирелеп, ижадынан ситләшә тиерлек, әммә бер нисә тиҫтә йыл дауамында Американың художество сәхнәһе һәм халыҡ-ара авангардының абруйлы фигураһы булып ҡала. 1942 йылдан һуң күпселек өлөшөн АҠШ-та йәшәй, 1955 йылда Америка гражданлығын ҡабул итә.
Дюшан Ман Рэй менән бергә эксперименталь «Анемик Синема» (1926) фильмын төшөрә, уға Паоло-Марину-Бланконың ҡыҫҡа метражлы уйын фильмы бағышланған (2002). 2000 йылда Францияла йәш рәссамдарға Марсель Дюшан премияһы ойошторола.
1968 йылдың 2 октябрендә (81 йәш) Францияның Нейи-сюр-Сен ҡалаһында вафат була
Голубиха (Узола ҡушылдығы)
Голубиха  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Узола йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы
Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы (1919—1921) — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осоронда Башҡорт частарының хәрби формированиеһы.
Ойошторолоуы һәм тарихы
Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы РСФСР-ҙың Революцион хәрби советы рәйесе Л. Т. Троцкийҙың 1919 йылдың 5 апрелендә сыҡҡан 615 һанлы фарманына ярашлы Бәләбәй ҡалаһында Башҡорт корпусы хәрбиҙәре һәм Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Өфө өйәҙҙәре новобранецтары иҫәбенә ойошторола. 1919 йылдың август айында бригада составында 3-се Башҡорт кавалерия полкы, Башҡорт айырым артиллерия дивизионы (3 батарея), запастағы батальон һ.б. булалар. Бригаданың дөйөм иҫәбе 15 373 кеше тәшкил итә.
Сентябрь айында бригада Петроград гарнизоны составына, ә октябрҙә — Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнә инә.
1919 йылдың октябренән башлап Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы составында 1-се, 2-се һәм 3-се башҡорт уҡсылар полктары, 3-се башҡорт кавалерия полкы, Башҡорт айырым артиллерия дивизионы һ.б. булалар.
1920 йылдың башында бригада 7-се армия составына, ә 1920 йылдың май айынан — Петроград хәрби округы составына инә.
Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы частары Петроградты обороналауҙа һәм генерал Н. Н. Юденич етәкләгән Төньяҡ-Көнсығыш армияһын ҡыйратыуҙа ҡатнаша.
1919 йылдың декабрендә Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы Финляндия, ә 1920 йылдың май айынан — Латвия менән дәүләт сиктәрен һаҡлау өсөн күсерелә.
1921 йылдың яҙында Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы тарҡатыла.
Айырма билдәләре
Еңгә беркетелә торған билдә Башҡорт төркөмө ғәсҡәрҙәре шәхси составының айырмалы билдәһе була. Ул йәшел төҫтәге ромбтан ғибәрәт була. Ромбтың ситтәре алтын бау менән ҡаймаланған. Ромб уртаһында алтын еп менән сигелгән ярым ай һәм йондоҙ урын алған. Бынан тыш, еңгә беркетелгән билдәләрҙең башҡа төрҙәре лә булған: ромбһыҙ ҡыҙыл йондоҙ һәм ярым ай (гимнастеркала), ҡыҙыл ҡаймалы йәшел ромб.
Наградалары
1920 йылдың 27 майында фронттарҙа һуғышҡан башҡорт частарының вәкилдәренең Революцион хәрби советы рәйесе Ф. Ә. Әхмәҙуллин Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты исеменән өс башҡорт полкына байраҡтар тапшыра. Хәҙерге көндә был байраҡтарҙың икеһе Башҡортостан Республикаһының милли музейында һаҡлана.
Бунге Александр Андреевич
Бунге Александр Андреевич (Alexander Georg von Bunge; 1803-1890) — немец-урыҫ ботанигы, Император Санкт-Петербург Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, Дерпт университеты профессоры.
Биографияһы
Александр Андреевич Бунге 1821 йылда Дерпт университетына  медицина һәм тәбиғи фәндәрҙе  өйрәнеү өсөн уҡырға инә
1825 йылда «De relatione methodi plantarum naturalis in vires vegetabilium medicales» диссертацияһы өсөн ғилми доктор дәрәжәһен алып, ул үҙенең уҡытыусчыһы К.Ледебур менән Себергә юллана. Сәйәхәт ваҡытында уҡ Колывано-Воскресенск тау заводының табибы булып тәғәйенләнгән Бунге башта  Барнаулдан,  һуңынан Змеиногорсктан, Алтайҙы өйрәнеү өсөн экскурсиялар ойоштора.
1829 йылда бында Александр фон Гумбольдт менән осраша, уның  тәҡдиме буйынса Фәндәр академияһы тарафынан 1830 ылда Ҡытайға киткән рухи миссияға  ебәрелә. Ҡытай буйынса сәйәхәт ваҡытында йыйылған материалдарҙы ул «Enumeratio plantarum quas in China boreali collegit» (Санкт-Петербург, 1831) һәм «Plantarum Mongolico-Chinensium decas I» (Ҡазан, 1835) хеҙмәттәрендә һүрәтләй.
Бунге 1832 йылда икенсе тапҡырға Алтайға бара  (шул ваҡытта йыйылған үҫемлектәр исемлеге 1836 йылда нәшер ителгән), 1833 йылда Петербургҡа ҡайта, ә 1834 йылда Ҡазанға ботаника кафедраһына саҡырыла.
1835 йылда ул Волга буйы далаларынана һәм Әстерхан губернаһына сәфәр ҡыла.
1857 йылда Персияны өйрәнеү өсөн эксепдицияға ҡушыла. Тифлис, Баҡы, Каспий диңгеҙе, Астрабад, Нишапурҙа һәм Мәшһәд аша ул Гератҡа бара, унан 1858 йылда Фарсының төрлө урындарын  тикшереү өсөн  экскурсиялар ойоштора; 1859 йылда  Тәһран аша   Тифлисҡа Дерптҡа  ҡайта.
1867 йылда отставкаға сыға һәм Фарсияла йыйған материалдарҙы эшкәртеү менән шөғөлләнә.
1874 йылда Флоренцияла ботаника конгресының ҡатнашыусыһы була
Мәскәү тәбиғәтте һынаусылар йәмғиәте ағзаһы
Раади (Тарту) зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Александр Андреевичдың улдары:
Ҡыҙы Мария Елизавета (1834—1909) — Эдуард фон Вальдың ҡатыны.
Әҫәрҙәре
Бынан юғарыла күрһәтелгән әҫәрҙәренән тыш, баҫылғандары:
Тулы исемлеге Траутфеттер «Florae Rossicae fontes» эшендә («Труды Императорского ботанического сада», т. VII, 1880).
Үҫемлектәр нәҫеле
семейства
Яманһаҙ
Яманһаҙ (Ямансаз) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 733 кеше. Почта индексы — 453695, ОКАТО коды — 80227842001.
Тарихы
Ауылдың тарихы сағыштырмаса ҙур булмаһа ла, ҡыҙыҡлы ғына. Ул 1906 йылдың йәйендә, Воскресенск ауылынан өс кеше — Тамбов губернияһынан сыҡҡан кешеләр — Гальчатник йылғаһы тамағында 500 дисәтинә ер һатып алып, Яманһаҙ утарына нигеҙ һалған саҡта барлыҡҡа килә. Исемен ул тарихи урындың исеме буйынса алған. Был тораҡ пункты тураһында документаль яҙма иһә тәүге тапҡыр 1926 йылда Башҡортостан Республикаһы торамалары исемлегендә барлыҡҡа килә. 1937 йылда ҙур ауылға, ә 109-сы йылҡысылыҡ заводының административ үҙәгенә әүерелә, ул ваҡытта бөтә Рәсәйгә үҙенең аттары менән билдәле.
Бөгөн ауылда меңдән ашыу кеше йәшәй. Уға газ үткәрелгән, һыу үткәргес бар. Унда торлаҡ, урамдар аҙ төҙөлмәй, асфальт түшәлгән. Ауылда башҡорттар ғына түгел, урыҫтар, украиндар, сыуаштар, мордвалар ҙа йәшәй. Барыһы ла башҡортса яҡшы һөйләшә.
Шулма (Суда ҡушылдығы)
Шулма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының һул ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Умрау һөйәге
Умрау һөйәге (clavicula, ключица) — ҡалаҡ һөйәге менән түш һөйәген тоташтырып торған һөйәк, юғары ослоҡ һөлдәһе өлөшө; ҡулды күкрәк ситлеге менән тоташтыра.
Колпенка (Сосна ҡушылдығы)
Колпенка — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының һул ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дондағы Ростовта Собор майҙаны
Собор майҙаны — Дондағы Ростовтың Ленин районындағы майҙан.
Тарих
XVIII быуат аҙағында Дондағы Ростовтың һалдат биҫтәләре йылдам үҫеп китә, һөҙөмтәлә, урындағы майҙан барлыҡҡа килә, унда баҙар ойошторола. 1781 йылдың февралендә майҙан янында Пресвятая Богородица Рождествоһы ағас сиркәүе төҙөлә башлай. шул уҡ йылдың сентябрендә сиркәү изгеләндерелә. Әммә ун йыл үткәс, сиркәү йәшен атыуҙан янып бөтә. 1860 йылда ағас сиркәү урынында Пресвятая Богородица Рождествоһы сиркәүе таштан төҙөлә, ул хәҙерге ваҡытта ла ғәмәлдә. 1887 йылда ғибәҙәтхана янында ҡыңғырауҙар манараһы төҙөлә, уның өҫкө өлөшө Бөйөк ватан һуғышы ваҡытында, дошман тарафынан артиллерия утына тотолоуға ориентир булып тормаһын тип, һүтелә.
Собор алдындағы Мәскәү һәм Станиславский урамдары араһында Собор майҙаны урынлашҡан. 1890 йылдың апрелендә унда ҡала кешеләре Александр II рәхмәт йөҙөнән һәйкәл ҡуйғандар. 1920 йылда һәйкәлгә ҡыҙыл йондоҙло йәшник кейҙерәләр, ә 1924 йылда монументты һүтәләр. 1999 йылда, һүтеп алынған император һәйкәле янында Святитель Димитрий Ростовскийҙың һәйкәлен төҙөп ҡуялар. Монумент Дондағы Ростовтың 250 йыллығы тантанаһына бик йәһәт кенә монтажлана. Шул уҡ йылда сиркәүҙең ҡыңғырауҙар манараһы тулыһынса төҙөкләндерелә. Оло Баҡса урамынан майҙанға Йәмиғ тыҡрығы сыға, ул ҡаланың йыллығына ҡала йәйәүлеләр зонаһына әйләндерелә.
Шуныһы ҡыҙыҡ, был йола 2014, 2015 һәм 2016 йылдарҙа ла дауам итә, Дондағы Ростовта бешерелгән 500 килограмлы пасха шулай уҡ Севастополь, Донецк һәм Симферополь ҡалаларына ла алып барыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Урта Золотиха
Урта Золотиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хэяхан-Яха
Хэяхан-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Йосопов Булат Тимербай улы
Йосопов Булат Тимербай улы (15 сентябрь 1973 йыл) — башҡорт режиссёры, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты, Рәсәй Федерацияһы Кинематографсылар союзы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы кинорежиссёрҙар Гильдияһы ағзаһы.
Биографияһы
Булат Тимербай улы Йосопов 1973 йылдың 15 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография университетының (Всероссийский государственный университет кинематографии имени С. А. Герасимова) режиссёр факультетын тамамлаған. Башҡортостандың халыҡ шағиры Тимер Йосоповтың улы.
Хэяхан-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәлимуллина Лилиә Барый ҡыҙы
Кәлимуллина Лилиә Барый ҡыҙы (Калимуллина Лилия Барыевна;19 октябрь 1941 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-нейробиолог. 1964 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты, 1971—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2010 йылдарҙы кеше һәм хайуандар морфологияһы һәм физиологияһы кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Касамаевка
Касамаевка (Суханка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кошелевка йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Кәлимуллина Лилиә Барый ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге мейенең баҙам рәүешле комплексының структур-функциональ ойошторолошондағы эволюцион-морфологик һәм нейроэндокрин аспекттарҙы өйрәнеүгә, уның патологияһының төп формаларын моделләштереүгә арналған. Лилиә Барый ҡыҙы Кәлимуллина был комплекс ядроһының мейенең енси дифференциацияһы процестарында ҡатнашыуын асыҡлай һәм иҫбат итә. 600-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы. Сит телдәргә тәржемә ителгән хеҙмәттәре:
Касамаевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәлимуллина Лилиә Барый ҡыҙы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011); — Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кәлимуллин Барый Ғибәт улы
Ай-Негус-Ях
Ай-Негус-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сергей Есенин һәйкәле (Воронеж)
Сергей Есенин һәйкәле Воронеж ҡалаһында Кардашов һәм Карл Маркс урамдары киҫелешендә ҡуйылған.
Тарихы
Сергей Есенин һәйкәленә 2006 йылдың 25 октябрендә нигеҙ һалына. Һәйкәлдең авторы булып Рәсәйҙең халыҡ рәссамы, Рәсәй сәнғәт академияһының вице-президенты  Анатолий Бичук сығыш яһай. Монументтың ауырлығы 250 килограмм тәшкил итә. Ул Константиново ауылының Ҡазан ғибәҙәтханаһы протоиерейы Александр Куропаткин тарафынан изгеләндерелә. Был ғибәҙәтханала йөҙ йылдан ашыу элек яҙыусы үҙе суҡындырылған.
Һәйкәл ҡуйыласаҡ урынды актёр Сергей Безруков һайлай, ул шул исемдәге фильмда шағир ролендә уйнай. Сергей Безруков уҡытыусыһы Олег Табаков менән Воронежға гастролгә килгәндә, спектаклдән һуң икенсе көнөнә ҡала администрацияһы башлығы уға Есенин һәйкәле өсөн урын һайларға тәҡдим итә. Оҙаҡ икеләнеүҙән һуң Сергей Безруков һәйкәл өсөн Кардашов урамындағы скверҙы һайлай, ул хәҙер Есенин скверы тип атала, актёр постаментты ҡуйыу өсөн байтаҡ аҡса иғәнә итә.
Һәйкәлде булдырыуҙа урындағы телевидениела эшләүсе һәм Сергей Есенин тураһында фильм төшөрөүсе режиссёр ҙур роль уйнай.
2007 йылдың апрелендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Һәйкәл асыу тантанаһында Воронеж халҡы, һәйкәл авторы, Сергей Безруков атаһы менән, шулай уҡ сит ил ҡунаҡтары ҡатнаша.
Ҡазыханов Вил Суфиян улы
Ҡазыханов Вил Суфиян улы (Казыханов Виль Суфиянович; 24 сентябрь 1939 йыл) — уҡытыусы, йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Вил Суфиян улы Ҡазыханов 1939 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Дүртөйлө ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын район гәзитендә техник секретарь булып башлай. Университетты тамамлағас рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Артабан Илеш Районы паркомы инструкторы, ВЛКСИ комитеты секретары, Дүртөйлө ракомында комсомол секретары. 1966—1994 йылдарҙа Дүртөйлө 3-сө урта мәктәбенең директоры. Дүртөйлө ҡалаһы 85-се Горшков һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡорт АССР-ының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Габон
Габо́н (Gabon ), рәсми исеме — Габо́н Респу́бликаһы (République gabonaise) — Үҙәк Африкалағы дәүләт, Францияның элекке колонияһы. 2013 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны 1 811 079 кеше тәшкил итә  , территория 267 667 км² тәшкил итә. Халыҡ һаны буйынса донъяла 145-се һәм территорияһы буйынса 76-сы урынды биләй.
Фәтхуллин Харис Ғиниәт улы
Биографияһы
Харис Ғиниәт улы Фәтхуллин 1921 йылдың 21 мартында хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы Ҡушый ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Баймаҡ ауыл хужалығы техникумын тамамлай. 1937–1940 йылдарҙа колхозда эшләй. 1940 йылда Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Фәтхуллин менән бергә Асҡар ауылынан 112 кеше һәм 100 баштан ашыу ат юллана. Генерал-майор Таһир Кусимов командир булып хеҙмәт иткән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составына килгәс, икенсе көндө үк уларҙы полктарға, полктарҙы эскадрондарға бүләләр. Лейтенант И. Вәлишин уның эскадрон командиры була, Фәтхуллинды 294-се кавалерия полкына ҡабул итәләр һәм пулеметсыға өйрәтәләр. Дивизия автобронетранспортының өлкән писары булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың февралендә полктан дивизия штабы эргәһендәге яңы ойошторолған Артиллерия паркына күсерелә, шул уҡ көндө унда комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлайҙар. Уның фотоһы дивизия штабтарына хәрби әҙерлек отличнигы һәм комсомол ойошмаһының иң яҡшы секретары булараҡ урынлаштырыла
Габон
Баш ҡалаһы — Либревиль. Рәсми теле — француз теле.
1966 йылдың 20 сентябренән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы.
Фәтхуллин Харис Ғиниәт улы
Биографияһы
1942 йылдың апрелендә дивизияны эшелонға тейәйҙәр, Тула өлкәһенең Ефримовка ҡалаһына фронтҡа ебәрәләр. 1942 йылдың 2 июлендә дивизия һуғышҡа инә.
1942 йылдың декабрендә Фәтхуллинды йәнә 294 йылға пулеметсылар полкына күсерәләр.
Габон
Унитар дәүләт, туғыҙ провинцияға бүленә. Президент Республикаһы — Али Бонго Ондимба 2009 йылдың 30 авгусында президент итеп һайлана.
Фәтхуллин Харис Ғиниәт улы
Биографияһы
1943 йылдың сентябрендә Чернигов ҡалаһын азат итеү өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша. 1944 йылдың июлендә һаулыҡ торошо буйынса демобилизациялана. Әммә ул 1945 йылдың майына тиклем хеҙмәт итә. 1944–1952 йылдарҙа төрлө эштәрҙә эшләй, 1953 йылда  һөтсөлөк-тауар фермаһы мөдире, 1976—1983 йылдарҙа XXII партсъезд исемендәге колхозда агроном-мелиоратор, 1948 йылда Әбйәлил районының Таҡһыр ауылында колхоз рәйесе, 1966 йылдан — Дәүләт ауыл Советы, 1974—1976 йылдарҙа Хәмит ауыл Советы рәйесе вазифаһын башҡара. 13 йыл депутат итеп һайлана. 1970 йылдың 24-26 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында Кремлдә Бөтә Рәсәй башҡарма комитет рәйестәре Советы ҡатнашыусыһы.
Габон
Үҙәк Африканың көнбайышында урынлашҡан, көнбайыштан [[Гвинея ҡултығы йыуа. Ҡоро ерҙә Конго Республикаһы, Камерун һәм Экватор Гвинеяһы менән сиктәш.
Фәтхуллин Харис Ғиниәт улы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ватан һуғышы ордены (1985), «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары, “Батырлыҡ өсөн” (1944), “Фиҙакәр хеҙмәте өсөн. В.И.Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы” (1970), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945), «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» (1957) миҙалдары менән бүләкләнгән.
Габон
Диндарҙарҙың күбеһе төрлө мәғәнәләге христиан динен тота (башлыса католицизм).
Нефть ятҡылыҡтары һәм сит ил инвестициялары Габонды Африканың иң бай һәм тотороҡло дәүләттәренең береһенә әйләндерерә. Кеше үҫеше индексы ҙурлығы буйынса 8-се, Африкала йән башына иҫәптә тулайым эске продукт күләме буйынса дүртенсе (номинал) һәм Африкала йән башына эске тулайым продукт күләме буйынса бишенсе (Сейшел утрауҙары, Маврикий һәм Экватор Гвинеяһы республикаларынан ҡала) урынды биләй. Әммә килемдең тигеҙ бүленмәүе арҡаһында халыҡтың байтаҡ өлөшө ярлы. Аҡса берәмеге — Африка франкы.
Этимологияһы
Габон атамаһы португал телендә Мбе йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан: «Gabao» (капюшонлы пальто) — йылға тамағы формаһы.
Географик урынлашыуы
Африка ҡитғаһында иң бай һәм тотороҡло дәүләт булып иҫәпләнә. Төньяҡ-көнсығыштан Экваториаль Гвинея, төньяҡтан Камерун, көнбайыштан һәм көньяҡтан Конго Республикаһы менән сиктәш. Көнбайыш ярын Атлантик океан йыуа.
Сигенең дөйөм оҙонлоғо — 2551 км, яр буйының оҙонлоғо — 885 км. Илдең яр линияһын Лопес мороно ике өлөшкә бүлә. Унан көньяҡҡа табан ярҙары тура, яҫы, һай һыулы ҡултыҡлы. Морондан төньяҡҡа табан яр буйы һыҙаты ҡатмарлыраҡ, бында уңайлы бухталар — ил йылғалары эстуарийҙары урынлашҡан. Габондың дөйөм майҙаны — 267 667 км². Һыу өҫтө 10 000 км² тәшкил итә (дөйөм майҙандың 3,7 проценты), ә ҡоро ер 257 667 км² майҙанды биләй. Ер фондының күпселек өлөшөн (77 %) урман биләй, көтөүлектәр ерҙең 18 процентын тәшкил итә, ә 2 проценты һөрөнтө ерҙәр өсөн һаҡлана.
Тәбиғәт шарттары
Габон экваториаль һәм субэкваториаль бүлкәттәрҙә урынлашҡан. Эҫе һәм дымлы климат арҡаһында ил территорияһының яҡынса 80 процентын ҡуйы мәңге йәшел урмандар биләй. 30 — 200 км киңлектәге һаҙлыҡлы яр буйы уйһыулығы булған көнбайыштан көнсығышҡа табан күтәрелә, унда яйлалар һәм тау һырттары урынлашҡан.
Административ бүленеше
Габон 9 провинциянан тора, улар үҙ сиратында 50 департаментҡа бүленә.
Халҡы
2020 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, илдә халыҡтың дөйөм һаны — 2 230 908 кеше. 2020 йылда уртаса ғүмер оҙайлығы — 69 йәш.
Демографик картина һәм енес-йәш буйынса структура
Габон халҡының йыллыҡ үҫеше — 2,5 процент тирәһе. 2020 йылда тыуым кимәле — мең кешегә 26,3 бала, ә тыуымдың дөйөм коэффициенты — ҡатын-ҡыҙға 3,41 бала. Илдән 8700-ҙән ашыу кеше (мең кешегә 3,9 кеше) күсеп китә. Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 69 йәш (ирҙәр өсөн — 67,3, ҡатын-ҡыҙҙар — 70,8). Халыҡтың ир-ат өлөшө ҡатын-ҡыҙҙарҙан күберәк (2020 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 100 ҡатын-ҡыҙға 108 ир-ат тура килә). Өлкән йәштәгеләр төркөмөндә ҡатын-ҡыҙҙар күберәк — 44 368 ир-егеткә 44 381 ҡатын-ҡыҙ тура килә, ә кесе (399 374 ҡыҙға 413 883 малай) һәм урта (700 513 ир-егеткә — 628 389 ҡатын-ҡыҙ) төркөмдә кире күренеш күҙәтелә.
Телдәре һәи этник составы
Рәсми тел — француз теле. 2018 йылға француз телле илдәрҙең халыҡ-ара ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, Габон халҡының 66 проценты француз телен белә. Халыҡтың күпселек өлөшө банту төркөмө телдәрендә (фанг, мьене, баньяби һ.б.) һөйләшә. Ун туғыҙынсы быуатта урындағы бер нисә тел өсөн христиан миссионерҙары латин алфавиты буйынса яҙыу әҙерләй, әммә уларҙың күбеһе яҙыуһыҙ ҡала.
Иҡтисады
[[Файл:Gabon Map.jpg|thumb|300px|Габонадың картаһы]
Габон — көсһөҙ үҫешкән аграр дәүләт. Нефть, газ, марганец һәм уран мәғдәненең тәбиғи запастары күп булыуы һәм сағыштырмаса аҙ һанлы халҡы арҡаһында Габон 2023 йылға ҡарата Африканың иң бай илдәренең береһе булып тора. Йән башына эске тулайым продукт күләме буйынса Африкала (номинал) дүртенсе (Сейшел утрауҙары, Маврикий һәм Экватор Гвинеяһы республикаларынан һуң) һәм Африкала йән башына эске тулайым продукт күләме буйынса бишенсе (Сейшел утрауҙары, Маврикий, Ливия һәм Ботвана республикаларынан һуң) урынды биләй.
Эшкә яраҡлы халыҡтың 60 процент самаһы ауыл хужалығында йәки ағас әҙерләүҙә мәшғүл.
Ауыл хужалығы (тулайым эске продуктының 5 проценты) какао, кофе, шәкәр, пальма майы, каучук, малсылыҡ продукттары етештерә.
Сәнәғәт (хеҙмәткәрҙәрҙең 15 проценты, ЭТП-ның 57 проценты) — нефть сығарыу һәм эшкәртеү (2013 йылда етештерелгән 11,8 миллион тонна ), марганец һәм алтын сығарыу, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, ағас эшкәртеү.
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата минималь эш хаҡы айына 150 000 франк (259,09 АҠШ доллары) тәшкил итә. Хөкүмәт хеҙмәткәрҙәре бер балаға 20 000 франк (34,55 АҠШ доллары) күләмендә өҫтәмә айлыҡ пособие ала. Шулай уҡ дәүләт хеҙмәткәрҙәре транспорт, торлаҡ һәм ғаилә пособиеһы ала; Законда шәхси сектор хеҙмәткәрҙәренә торлаҡ йәки ғаилә пособиеһы тәғәйенләнмәгән.
Рыбкин
Рыбкин (Рыбкинский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы утар. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 453162, ОКАТО коды — 80249880006.
КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә
КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә — Континенталь хоккей лигаһының ун икенсе миҙгеле. Даими чемпионат 2019 йылдың 1 сентябрендә Асыш кубогы өсөн уйын менән башлана һәм февралдә тамамлана. Артабан апрель аҙағына тиклем Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындары уҙа. Лига составынан Братиславанан «Слован» хоккей клубы сыға — тәүге миҙгелдәге кеүек 24 команда көрәш алып барасаҡ.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
2018/19 йылдар миҙгеленән һуң финанс ауырлыҡтары булғанға күрә, Словакиянан «Слован» хоккей клубы чемпионатта ҡатнашыуҙар баш тарта.
Лига составында командалар һаны үҙгәргәнгә күрә, конференциялар менән дивизиондар эсендә лә үҙгәрештәр була. Түбәнге Новгородтан «Торпедо» кире Көнбайышҡа Тарасов дивизионына күсерелә. Көнсығышта Новосибирскиҙан «Себер» Харламов дивизионында сығыш яһаясаҡ. Үҙгәрештәрһеҙ тик Бобров дивизионы ғына ҡала.
Эш хаҡтарының түбәһе
2019/2020 йылдар миҙгелендә КХЛ клубтарының уйынсыларға дөйөм түләүҙәр 800 миллион һумдан артыҡ булырға тейеш түгел. Был күрһәткесте уҙҙырған һәр клубҡа 30 процентлы штраф бирелә.
«Аҡыллы» шайбалар
2019 йылдың ғинуарында Ҡазанда үткән КХЛ йондоҙҙар уйынында тәүге тапҡыр ҡаралған «аҡыллы» шайбалар һәм формаларҙағы чиптар КХЛ-дың был миҙгеленән алып бар уйындарында ҡулланыласаҡ. Лиганың бар ареналарында чиптарҙан мәғлүмәтте секундына 100 тапҡыр һанай алған сенсор датчиктар ҡуйыласаҡ. Был датчиктар тренерҙарға үҙҙәренең уйынсылары артында күберәк мәғлүмәт алыр өсөн эшләнә.
Даими чемпионат
Даими чемпионатта һәр команда 62 осрашыу уҙғара. Лиганың бар командалары менән икешәр (өйҙә һәм ҡунаҡта), үҙ дивизионы командалары менән дүртешәр осрашыу клубтар уҙғарасаҡ. Шулаҡ уҡ үҙ конференцияның икенсе дивизион командалар менән өҫтәмә осрашыуҙар уйындар һанын 62-гә тиклем еткерергә ярҙам итә. Һәр конференциянан иң яҡшы һигеҙ команда артабан Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындарында ҡатнаша. Даими миҙгелдә бар еңеү өсөн ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта йә буллитар серияһында еңелгәнгә бер мәрәй менән баһалайҙар.
Асыш кубогы
Миҙгелдең тәүге уйынында Асыш кубогы өсөн үткән миҙгелдең чемпионы Мәскәүҙән ЦСКА һәм Гагарин кубогының финалсыһы «Авангард» хоккей клубтары осраша.
КХЛ донъя уйындары
Лига икенсе йыл рәттән KHL World Games исеме аҫтында даими миҙгелдең рәсми уйындарын Европала үткәрә. 2018 йылдың 23 декабрендә Швейцарияның Давос ҡалаһы йәшәүсеһеләре «Йәшел Дерби» — «Салауат Юлаев» менән «Аҡ Барс» араһында осрашыуҙы күрә. Ике команда ла өсөн бындай форматта тәүгегә ҡатнаша. Был уйындан һуң «Салауат» Шпенглер кубогында ҡатнашырға тип Давоста ҡала.
Сығарылған уйындар
«Барыҫ» хоккей клубы үҙенең өйҙәге ике уйынын Алма-Ата ҡалаһында үткәрә, «Йокерит» үткән миҙгелдәге кеүек Эстонияның баш ҡалаһы Таллинда «Северсталь» хоккей клубы ике тапҡыр ҡабул итә. Ә Ҡытайҙың «Куньлунь Ред Стар» командаһы Шэньчжэнь ҡалаһында «Барыҫ», «Трактор» һәм «Салауат Юлаев» менән 6 осрашыу үткәрә.
КХЛ йондоҙҙар уйыны
КХЛ йондоҙҙар мини-турниры һәм оҫталыҡтар конкурстары, ҠҠХЛ менән ЙХЛ йондоҙҙар уйыны Мәскәүҙә ВТБ Аренала 11—19 ғинуарҙа үтә. Был сараларҙы ҡабул итер өсөн шулай уҡ Санкт-Петербург, Хельсинки, Ярославль, Новосибирск, Магнитогорск һәм Владивосток көрәшә.
Турнир таблицаhы
Яртыса ҡалын шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән. Курсив менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән. р — Континент кубогы яулаусыһы (даими беренселектең еңеүсеһе), к — конференция еңеүсеһе, д — дивизион еңеүсеһе.
Һөжүмселәр
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Һаҡсылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Гагарин кубогы финалы
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Ҡапҡасылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны
КХЛ бүләктәрен тапшырыу церемонияһы
КХЛ миҙгеле тамамланғас, чемпионаттың ябыу тантанаһында миҙгелдең бар геройҙарын бүләкләйҙәр.
Городиславка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Яңы Шәрәшле
Яңы Шәрәшле (Новые Шарашли) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 452675, ОКАТО коды — 80207858007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәсән Хәмиҙулла
Хәсән Хәмиҙулла (Хәсән Хәмидулла, 1895 йылдың 25 ноябре, Актук, Түбәнге Новгород губернаһы, Россия империяһы - 1988 йылдың 6 октябре, Хельсинки, Финляндия ) - фин татары йәмғиәт эшлеклесе, татар телле яҙыусы, журналист. Ул китаптарын үҙ нәшриәтендә татар телендә баҫтырып бушлай тарата торған була.
Биографияһы
Хәсән Низаметдин улы Хәмиҙулла 1900 йылның 25 ноябрендә Нижгар губернаһының Сергач өйәҙе Яңыпар (Актук) ауылында тыуған. Ауыл мәҙрәсәһендә белем ала.
Хәсән Хәмиҙулла ғаиләһе Бөйөк Финляндия кенәзлегенә Түбәнге Новгород губернаһы Актук ауылынан 1915 йылда күсенеп килә. Уның бабаһы ә Финляндияла 1860 йылдарҙан менән йәшәй торған була. Ғаилә 1923 йылға тиклем Терийоки ҡалаһында, артабан ОуУлу һәм Кеми шәһәрҙәрендә йәшәй. Ҡайһы бер йәнлектәрҙә кибете тота. 1925-1927 йылдарҙа Төркиядә хәрби хеҙмәттә ҡапма-ҡаршы булып Финляндияға ҡайта. Хәмиҙулла тиҫтә йылдар дауамында Кемила һәм электротехник радиотехник бизнес менән идара итә, ул һуғыш ваҡытында шулай уҡ фин һәм немец армияларын электр йыһаздары, батарейҙа һәм двигателдәре менән тәьмин итә.
1950 йылдан Хәмиҙулла Хельсинкиҙа йәшәй һәм Tehowatti исемле ҙур булмаған магазин тота. 1980-се йылдарға уның электр энергияһы эшләп сығарыу буйынса үҙ бизнесы була.
Ул шулай уҡ фин Ислам йәмғиәтенә йоғонто яһаусыларҙан була. Үҙ ғүмере эсендә ул Мәккәгә ике күмәк сәйәхәт итә. 1988 йылдың 6 ноябрендә вафат була.
Әҙәби хеҙмәте
Үҙенең туған теленән тыш Хәмиҙулла фин, швед, инглиз, гус һәм төрөк телдәрендә һөйләшкән. 1925 йылда әҙәби ул эшсәнлеген Кемдәге «Mägrifät» татар телле газетаһының унике томын баҫтырып сығарыу итеүҙән башлай. Хәмиҙулла үҙ нәшриәтендә күп йылдар дауамында, тарих һәм мемуарҙарҙан башлап, Ислам дини әҙәбиәтенә тиклем, үҙе яҙған күп һанлы китаптар брошюралар һәм баҫтырған. Ул шулай уҡ пьесалар һәм ижади йыйынтыҡтар кеүек нәфис әҙәбиәт яҙған. 1943-1977 йылдарҙа «Шимал осҡондары» журналын сығара.
Акту ауыл тарихын («Yañapar tārhihi», 1954), татар мәҡәлдәре һәм халыҡ йырҙары йыйынтыҡтарын әҙерләй. 1943 йылда Хәмиҙулла Кемда 1897 йылда нәшер ителгән 20 000 данала ғәрәп телле Коръән баҫмаһын сығара. Ул Ҡыҙыл Армияның Финляндия һәм Германиялағы мосолман солдатлар араһында таратыла. Ҡөрьәндең икенсе баҫмаһы 1969 йылда баҫыла. Хәмиҙулланың иң беренсе баҫмалары ғәрәп хәрефтәре менән яҙылған, әммә һуңыраҡ ул ғәрәп һәм латин алфавиттарын менән бер үк тексты ҡабул итә. Ул 1970 йылдар аҙағына ҡәҙәр актив рәүештә баҫма эшен дауам итә, шулай уҡ фин телендәге иң киң билдәле «Nyyrikki» журналы өсөн мәҡәләләр ҙә яҙған. Үҙенең мәҡәләләрен, әҙәби әҫәрҙәрен фин теленә тәржемә итеп баҫтырған.
Х.Хәмиҙулла 1985 йылда Финляндия яҙыусылар ойошмаһына ҡабул ителә.
Рассказы
Стихи, пьесы, пословицы
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Йәмәғәт эшлеклеләре Төркөм:Финляндия татарҙары Төркөм:Финляндия эшмәкәрҙәре Төркөм:Татар яҙыусылары Төркөм:Татар журналисттары Төркөм:Татар шағирҙары Төркөм:Финляндия яҙыусылары
Ай-Нин-Еган
Ай-Нин-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нин-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сүкеш һөйәк
Сүкеш һөйәк (Malleus, молоточек) — урта ҡолаҡтағы бәләкәй һөйәк. Урта ҡолаҡта өс ишетеү һөйәге бар. Сүкеш һөйәк барабан ярыһына тейәлгән, өҙәңге һөйәк — эске ҡолаҡҡа барған оваль тәҙрә ярыһына тейеп тора. Һандал һөйәк улар араһында урынлашҡан.
Был һөйәктәр организмдағы иң бәләкәй һөйәктәр, уларҙың ауырлығы 0,5 грамм самаһы.
Һылтанмалар
Gehoorbeentje
Шуранкүл
Шуранкүл - Шуранкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Географияһы
Силәбегә тиклем — 75 км, Екатеринбургҡа – 265 км, Ҡалмаҡ Кисеүенә – 30 км, Урыҫ Тинесе ҡасабаһына – 10 км.
Координаттары: 55°44′53″N 62°22′43″E
Уның тирәһендә Аҡҡош күле, Үләнде һәм Страшное күлдәре урынлашҡан. Алыҫыраҡта — Белеккүл.
Тасуирламаһы
Ҙур булмаған түңәрәк күл.
Күл һыуы юғары минераллылығы арҡаһында шифалы үҙенсәлектәргә эйә һәм унда һыу инеү һаулыҡты нығыта тип иҫәпләйҙәр. Медицина йәһәтенән тикшеренеүҙәр үтмәгән булһа ла, шулай уҡ батҡағын да дауаланыуҙа ҡулланалар.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата:  ''Шуранкуль, озеро, деревня, Красноармейский район. По именованию обитавшей здесь семейно-родственной группы шуран из башкирского племени табынцев. В основе — древнее башкирское мужское имя Шуран''.
Йәғни, гидроним шуран+күл һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Ҡансура (Наҙы ҡушылдығы)
Ҡансура — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нязя йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы
Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы  (7 август 1929 йыл — 27 декабрь 2014 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1957—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы «Матрай» совхозы тракторсыһы, оҫтахана механигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Абдулла Мөхәмәтдин улы Фәйзуллин 1929 йылдың 7 авгусында БАССР-ҙың Хәйбулла районы Рафиҡ ауылында тыуа. Белеме — тулы булмаған урта.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда «Таналыҡ» колхозында башлай, 1947 йылда тракторсы булып эшләй, 1951 йылда — Молотов исемендәге колхоз тракторсыһы, 1957 йылдан — Хәйбулла районының Матрай совхозы тракторсыһы.
Тракторсы-машинист булып эшләп, А. М. Фәйзуллин йыл һайын юғары күрһәткестәргә өлгәшә һәм социалистик ярыш еңеүсеһе була. 1963 йылда уның бригадаһына беркетелгән майҙанда иген уңышы гектарынан 15,2 центнер тәшкил итһә, 1966 йылда был күрһәткес гектарынан 29,8 центнерға етә. Бер центнер игендең үҙҡиммәте 3 һум 45 тин тип планлаштырылһа, ғәмәлдә ул 2 һум 45 тин тәшкил итә. 1964—1966 йылдарҙа ғына 4 мең килограмм яғыулыҡ-майлау материалдары һәм 386 һумлыҡ запас частар экономиялана.
Һарыкүл бүлексәһендә иген уңышы гектарынан 26,8 центнер тәшкил итә. Бүлексә планда ҡаралған 42 мең центнер урынына 102,2 мең центнер иген ала. Был уңышта А. М. Фәйзуллиндың да хеҙмәт өлөшө бар.
1966 йылда иген үҫтереүҙә һәм етештереү кимәлен арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы президиумының 1967 йылдың 19 апрелендәге Указы менән А. М. Фәйзуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1989 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Абдулла Мөхәмәтдин улы Хәйбулла районы Матрай совхозының машина-трактор оҫтаханаһында механик булып эшләй.
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1966).
2014 йылдың 27 декабрендә тыуған ауылы Рафиҡта вафат була.
Косоржа
Косоржа — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тим йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Мейәс
Яңы Мейәс — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.
Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан. Иң яҡын тораҡ пункты — Мәүлит ауылы. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем — 44 км
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы 2010 йылда ауылда 164 кеше ир-атйәшәгән, шул иҫәптән, 77 ир-ат һәм 87 ҡатын-ҡыҙ. Ауыл халҡының күпселеген башҡорттар тәшкил итә — 68 %, урыҫтар — 26 %, татарҙар — 4 % (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы).
Урамдары
Ауыл ике урамдан һәм бер тыҡрыҡтан тора.
Чугорь-Яха
Чугорь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 159 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альто-дель-Кармен
Альто-дель-Кармен (Alto del Carmen) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Уаско провинцияһына ҡарай.
Коммунаның майҙаны — 5939 км². Халыҡ һаны — 4840 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 0,81 кеше/км².
Географик урыны
Ҡасаба, Уаско йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан.
Автомобиль юлынан ҡалаға хәтлем ара: Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Коммуна 12 райондан тора:
Шухтовка
Шухтовка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андога йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Киров күпере (Һамар)
Төҙөлөштөң генподрядсыһы ЯАЙ «Волгаспецстрой» була .«Волгаспецстройҙағы» банкротлыҡ процедураһынан һуң  яңы подрядсы ЯСЙ «Самаратрансстрой» була. Күперҙе асыу бер нисә тапҡыр күсерелә.
2014 йылдың 10 октябрендә Һамар өлкәһе губернаторы Николай Меркушкин һәм Рәсәй Федерацияһы транспорт министры Максим Соколовтар алдында күпер асыла. Киров проспектынан алып Белозерка—Черновский—Николаевка автомобиль юлдарына тиклемге участкала хәрәкәт асыла Ике йылдан һуң күперҙе Һамарҙың Волжский районындағы урап үтеүсе юлында юл сиселеше төҙөлөп бөтә.
2017 йылдың йәйенә Киров күперен, проект документацияһынан тайпылғаны арҡаһында, файҙаланыуға индереү тыйыла. Ростехнадзор бер нисә тапҡыр судҡа мөрәжәғәт итә, суд Һамар өлкәһенең Транспорт министрлығына төҙөлөп бөтөлмәгән объектты файҙаланғаны өсөн штраф һала.
Экологик эҙемтәләр
Һамар өлкәһенең Транспорт һәм автомобиль юлдары министрлығы күпер төҙөүҙең тәбиғәткә килтерелгән зыянын баһаланы. Ул зыян сазан балығының 208236 һәм стерлядь балығының 63048 селберәһенә тиң тип табыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Урта Рассоха (Оло Шалюга ҡушылдығы)
Урта Рассоха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Шалюга йылғаһының уң ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Соловьёв Владимир Георгиевич
Соловьёв Владимир Георгиевич (15 июнь 1921 — 1 март 2008) — СССР Ҡораллы Көстәре генерал-майоры,  1970—1977 йылдарҙа  Ленинград Суворов хәрби училище начальнигы.
Биографияһы
Соловьёв Владимир Георгиевич 1921 йылдың 15 июнендә Ферзиково районының Титово ауылында тыуған (хәҙерге Калуга өлкәһе Ферзиково районы). 1939 йылда урта мәктәпте һәм 1941 йылда  Мәскәү юғары хәрби команда училищеһын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1941 йылда фронтҡа Тула өлкәһе Дугна район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла,  хеҙмәтте  взвод командир булып башлай.