cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ирек (исем)
Билдәле шәхестәр
Юлышев Ирек Ғәле улы (28 апрель 1934 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009).
Зарипов Ирек Фәсхетдин улы (Зарипов Ирек Фәсхетдинович; 18 ғинуар 1956 йыл — 3 сентябрь 2018 йыл) — совет, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Һөнәре — ветеринария табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Манапов Ирек Усман улы (7 май 1947 йыл) — инженер-механик. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2005). Почетлы моторҙар эшләүсе (2005), 2‐се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2000), Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2009)>.
Аблаев Ирек Йомабай улы (Аблаев Ирек Юмабаевич) — (9 май 1946 йыл—11 ғинуар 2011 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре. Полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001).
Аллабирҙин Ирек Латип улы  — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999).
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы (1933) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1963—1966). 1953−1954 йылдарҙа «Трудовые резервы» Балалар спорт йәмғиәтенең тренеры. 1954−1955 йылдарҙа «Колхозник» Балалар спорт йәмғиәтенең Башҡортостан советы инструкторы. 1955−1956 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдиренең урынбаҫары. 1956−1959 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетыныңхәрби-физкультура бүлеге мөдире. 1959−1963 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының икенсе, беренсе секретары. 1963 йылдың авгусынан 1966 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. 1966 йылда партия эшенә күсерелә. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу-партия эше бүлеге мөдиренең урынбаҫары. 1966−1969 йылдарҙа — «Урожай» Балалар спорт йәмғиәтенең Башҡортостан советы начальнигы урынбаҫары. заместитель начальника, главный инженер «Башмелеоводстрой» (1969−1980 йылдарҙа — «Башмелеоводстрой» төҙөлөш тресы идаралығының баш инженеры, начальнигы урынбаҫары. 1980−1988 йылдарҙа — «Башмебельсбыт» берләшмәһенең генераль директоры урынбаҫары. 1988−1992 йылдарҙа — «Башавтоспецоснастка» предприятиеһының директоры урынбаҫары. 1992−2000 йылдарҙа — «Константа» Ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй. 1965 йылда Өфөлә «Башкнигаиздат» нәшриәте Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улының «Обряды и обычаи народов СССР» исемле китабын нәшер итә.
Маннанов Ирек Нәғим улы (15 август 1970 йыл) — спортсы-паралимпиасы. 1997—2010 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Саңғы ярышы (2002) һәм биатлон (2006) буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). Почёт (1998), Дуҫлыҡ (2005), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2006), Халыҡтар дуҫлығы (2002) ордендары кавалеры.
Фәйзуллин Ирек Әнвәр улы — Рәсәй дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалығы министры.
Ирек Ноғоманов — йырсы.
Ауылдар
Ирек (Шишмә районы) (рус. Ирек) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.
Ирек (Бәләбәй районы) (Ирек) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
Ирек — Ишембай ҡалаһында тарихи урын, Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан, элекке ауыл.
Ирек (Әлшәй районы) (Ирик) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
Ирек (Ырымбур өлкәһе) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһеҺарыҡташ районы Воздвиженский ауыл Советы составындағы ауыл.
Ирек — Рәсәй Федерацияһы Төмән өлкәһе Тобол районындағы ауыл.
Джо Байден
Быға тиклем — 47-се вице-президент (2009 йылдың 20 ғинуарынан 2017 йылдың 20 ғинуарына тиклем), Делавэр штатынан сенатор (1973 йылдан 2009 йылға тиклем) булды.
Скрантонда (Пенсильвания) һәм Нью-Клавэр (Делавэр) үҫкән, Байден Делавэр университетында уҡыған, ә 1968 йылда Сиракуз университетында юрист дипломы ала. 1970 йылда Нью-Касл округы кәңәшсеһе итеп һайлана, 1972 йылда, 29 йәшендә, АҠШ-тың Делавэр штатынан Сенатҡа һайлана һәм Америка тарихында иң оло сенатор була. Байден оҙаҡ ваҡыт Сенаттың Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса комитеты ағзаһы, шулай уҡ уның рәйесе була. 1991 йылда Фарсы ҡултығындағы һуғышҡа ҡаршы сығыш яһай, ул Көнсығыш Европала альянсты киңәйтеүгә һәм 1990-сы йылдарҙа Югославск һуғыштарында НАТО ҡатнашыуына, шулай уҡ Ирак илдәренә һөжүм итеүҙе хуплай.
Праймериз барышында 1988 һәм 2008 йылдарҙа Демократик партияларҙан президентта үҙ кандидатураһын уңышһыҙ күрһәтте.
Байден Сенатҡа алты тапҡыр уңышлы һайлана һәм 2017 йылға тиклем эшләгән АҠШ вице-президенты вазифаһына күскәнсе дүртенсе оло сенатор була. Вице-президент сифатында Байден 2008 йылда башланған донъя иҡтисади көрсөгөнә ҡаршы көрәш буйынса саралар ҡабул итте, шулай уҡ АҠШ-тың тышҡы сәйәсәте менән шөғөлләнде. 2019 йылда тышҡы сәйәсәттең украин йүнәлешендәге эшмәкәрлеге арҡаһында «Украинагейт» ағзаһы булды. 2020 йылда һайлауҙар барышында АҠШ президенты итеп һайлана.
Килеп сығышы һәм иртә тормош йылдары
1942 йылдың 20 ноябрендә Скрантон, Пенсильвания штатында тыуған. Ата-әсәһе: атаһы Джозеф Робинетт Ба́йден-өлкән (Joseph Robinette Biden Sr., 1915—2002) һәм әсәһе Кэтрин Юджиния (Джин) Финнеган (Catherine Eugenia «Jean» Finnegan, 1917—2010). Ул әсә һыҙаты буйынса төрлө сығанаҡтар буйынса булған дүрт католик ғаиләһенең беренсеһе,Ирландияла Лаут графсыларынан, йә Дерри графтарынан (хәҙерге Төньяҡ Ирландия).
Джозеф Байден Уилмингтонда Изге Еленә мәктәбендә, һуңынан Делавэр штатындағы Клеймонттағы "Арчмер Академияһы" шәхси әҙерлек мәктәбендә уҡыған. Һуңыраҡ ул Делавэр университетында уҡый, тарих һәм политология фәндәре буйынса бакалавр дәрәжәһенә эйә була. 1968 йылда Байден Нью-Йорк штатындағы Сиракуза университеты юридик мәктәбен хоҡуҡ докторы дәрәжәһе менән тамамлай (Doctor of LAW).
Сәйәси карьера башы (1970-1972)
1970 йылда Байден 4 округтан Ньюкасл округ Советы ағзаһы итеп һайлана. Уға тиклем республика вәкиле Генри Р. Фолс 5 округтан совет ағзаһы булырға һайлана. 1971 йылдың 5 ғинуарында Байден ант килтерә. Советта ул үҙ округы территорияһында юғары тиҙлекле магистралдәр төҙөүгә ҡаршы булараҡ хәтерҙә ҡалды.
1973 йылдың 1 ғинуарында Байден АҠШ-тың Сенатҡа һайланыуы менән бәйле округ советынан отставкаға китә. Уның урынына демократ Р. Свифт һайлана.
АҠШ Сенатында (1972-2008)
1972 йылда Джо Байден тәүге тапҡыр АҠШ-та Сенатына Делавэр штатынан, хәҙерге сенатор һәм элекке губернатор Калеб Боггсты көтмәгәндә еңеп һайланды. Һайланып ҡуйылған мәлгә уға 29 йәш, 30 йәш сенаторҙар өсөн минималь йәш, уға ул инаугурация алдынан тулды. 1978, 1984, 1990, 1996, 2002 һәм 2008 йылдарҙа яңынан һайланды.
1974 йылда Time журналы редакцияһы сенатор Байденды " тарих яһаусы киләсәктең 200 йөҙө" араһына индерҙе.
1987-1995 йылдарҙа Сенатта суд комитетын етәкләй.
1988 йылда Байденға ике баш мейе тамырҙары аневризия диагнозы ҡуйыла, ҡаты торошта ул госпиталгә оҙатыла, унда ашығыс операция эшләнә. Ете айҙан һуң ул Сенатҡа эшкә ҡайта.
1979 һәм 1988 йылдарҙа сенатор Мәскәүгә ике тапҡыр совет етәкселеге саҡырыуы буйынса барып ҡайтты, Алексей Косыгин һәм Андрей Громыко ҡабул уны иттеләр һәм ҡоралһыҙландырыу проблемаһы тураһында һөйләштеләр.
Байден йыш әрмән лобби мәнфәғәтен яҡлап эшләне һәм 1995-2007 йылдарҙа АҠШ Конгрестың әрмән эштәре буйынса төркөмөнә инде. Ул 907-се Азербайжанға ҡаршы төҙәтмә ҡабул итеү һәм һәм 1992-2008 йылдарҙа Әрмәнстанға һәм Таулы-Ҡарабах Республикаһына Америка финанс ярҙамы бүлеп биреү өсөн тауыш бирҙе.
Өс тапҡыр (2001-2003 йылдарҙа һәм 2007-2009 йылдарҙа) халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса сенатор комитеты рәйесе була.
Аҡш-та президент һайлауҙары (2008)
2008 йылға тиклем Делавэрҙан 35 йыл үрге палата ағзаһы вазифаһында тороп, иң тәжрибәле сенаторҙарҙың береһе булды. 2008 йылғы президент һайлауҙары алдынан Байден Демократик партиянан үҙ кандидатураһы өсөн көрәште, ләкин 3 ғинуарҙа ул праймериздан баш тартты һәм Сенатҡа ҡабат һайлауҙа тупланды.
Партияларҙан кандидат итеп Барак Обама һайланғас, ул 2008 йылдың 23 авгусында вице-президент вазифаһына кандидат итеп Джозеф Байденды һайланы. Бынан һуң Байден үҙенең сенатлы кампанияһын да дауам итте.
АҠШ вице-президенты (2009-2017)
Барак Обама һәм Джо Байдендың инаугурацияһы 2009 йылдың 20 ғинуарында булды. Быға тиклем биш көн алдан, 2009 йылдың 15 ғинуарында Байден Сенаттан отставкаға китте. Уның урынына Делавэр губернаторы Демократик партияның икенсе вәкилен Теда Кауфманды ике йылға тәғәйенләне.
Отставкала (2017-2019)
2016 йылдың декабрендә Байден журналистарға 2020 йылда ил президенты вазифаһына дәғүә итә алыуын белдерҙе.
2017 йылдың февралендә Дональд Трамп власҡа килгәс, элекке вице-президент студенттарға Пенсильвания университетында халыҡ-ара дипломатияны уҡытырға ҡарар итте.
Аҡш президенты
2021 йылдың 20 ғинуарында 11: 49 Төньяҡ Америка ваҡыты буйынса Джо Байден Библияла ант бирҙе һәм 46-сы дәүләт башлығы вазифаһына инде. 59-сы тапҡыр инаугурация тантанаһы сиктәрендә Байден Капитолияның Библияла 35 һүҙҙән торған ант уҡыны.
Ант итеүҙе Юғары суд рәйесе Джон Робертс ҡабул итте. Шунан һуң Байден илде берләштереүгә арналған 20 минутлыҡ телмәр тотто.
Мусалла
Мусалла (المصلى — ғибәҙәт ҡылыу урыны; намаҙғоһ, намаҙғы; (Намозгоҳ) — башта мәсеттең синонимы, һуңынан — ҡала ситендәге байрам мәсете.
Тарихы
Мусаллала, ҡала ситендәге байрам мәсете булараҡ, Ҡорбан байрамы һәм Ураҙа байрамдарында доға уҡыу һәм ҡорбан салыу ойошторола.
Байрам намаҙын мусаллала уҡыу традицияһы Урта Азияла XX быуат башына тиклем булған, ә башҡа илдәрҙә (мәҫәлән, Иранда) был традиция яйлап һүнә бара.
Тасуирламаһы
Ғәҙәттә, намаҙғоһ ҡырсынташ йәки ҡом һибелгән тура мөйөшлө асыҡ урындан ғибәрәт, ҡибла яҡ ҡабырғаһында михраб урынлаштырыла.
Архитектура күҙлегенән ҡарағанда, муссалла мәсеттең асыҡ тибына (йәмәғәт менән ғибәҙәт ҡылыу урыны) ҡарай, композицион тибы — ғәҙәттә, михраб, мөнбәр, ә ҡайһы бер осраҡта манараһы булған, кәртәләп алынған майҙан.
Ғибәҙәт ҡылыу ҡоролмаларының был төрө ислам донъяһында киң таралыу алған. Мәҫәлән, ислам таралған төньяҡ территорияларҙа мусаллаға Болғарҙағы Кесе Манара комплексын индерергә була (Татарстан).
Киңерәк мәғәнәлә мусалла — ғөмүмән ғибәҙәт залы, шул иҫәптән мәсеттә урынлашҡаны ла.
Урей (Мокша ҡушылдығы)
Урей  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 258 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Борчин Валерий Викторович
Борчин Валерий Викторович (11 сентябрь 1986 йыл, Поводимово, Дубно районы, Мордва АССР-ы) — Рәсәй еңел атлеты, спорт йөрөшөнөң мордва мәктәбе вәкиле. Милләте эрзя. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы (2006, 2008, 2009). 2008 йылда 20 км ярышта Олимпия чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.
Аңын юғалтыу
2012 йылдың 4 авгусында Валерий Борчин, 20 километрлыҡ дистанцияла финишҡа яҡынса бер километр ҡалғас, өлөшләтә аңын юғалта һәм кәртәгә йығылып, ярышты тамамлай алмай.
Допинг
2005 йылдың мартында Борчин эфедрин ҡабул итеп тотола, һәм тиҙҙән бер йылға дисквалификациялана. Пекин олимпиадаһы алдынан Борчиндың тренеры Виктор Чегин 2008 йылдың апрелендә ҡарауҙағы кешеһенең эритропоэтинға допинг-тикшереүе ыңғай һөҙөмтә бирҙе, тип белдерә. Шуға ҡарамаҫтан тарихы дауам итә алмай.
2012 йылдың декабрендә Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһы (ИААФ) Бөтә рәсәй еңел атлетика федерацияһына (ВФЛА) Рәсәйҙең биш төп йөрөксөһөнөң насар гематологик профиле тураһында хәбәр итә, улар иҫәбендә Валерий Борчин да була. Ике йыл үткәс, 2015 йылдың 20 ғинуарында Рәсәй антидопинг агентлығы (РУСАД) Валерий Борчинды һигеҙ йылға дисквалификациялау тураһында иғлан итә, ул 2012 йылдың 15 октябренән башлана һәм уның өс осрҙағы һәҙәмтәләре юҡҡа сығарыла: 2009, 2011 һәм 2012 йылдар.
2016 йылдың 24 мартында Лозаннала үткән Спорт арбитраж суды Борчиндың 2009 йылдың 14 авгусынан алып 2012 йылдың 15 октябренә тиклем бөтә һөҙөмтәләрен юҡҡа сығарыу буйынса ҡарар сығара.
Дәүләт гимны
Дәүләт гимны (шулай уҡ милли гимн, милли йыр) — ил хөкүмәте тарафынан рәсми милли йыр булараҡ дәүләт символдарының береһе тип танылған тантаналы патриотик музыкаль композиция. Милли йырҙарҙың күпселеге марш йәки гимн стилендә яҙылған, ғорурлыҡ һәм ил тарихына ихтирам уята, үҙ халҡының традицияларын һәм көрәшен сағылдыра.
Тарих
Иң боронғо милли гимн тип япон гимны «Кимигаё» һанала. Уның тексы Хэйан осорондағы шиғырҙар йыйынтығынан алынған (794—1185), әммә уның өсөн музыка яҡынса 1880 йылда яҙылған.
Милли гимндар Европала XIX быуатта, милли-дәүләттәр барлыҡҡа килеү менән барлыҡҡа килә, әммә ҡайһы бер гимндар күпкә иртәрәк барлыҡҡа килә. Иң боронғо дәүләт гимны — Нидерланд гимны, уны «Вильгельм» тип атайҙар.
Иң билдәле дәүләт гимндарының береһе, Бөйөк Британияның дәүләт гимны «Хоҙай, королеваны һаҡла» беренсе тапҡыр 1619 йылда «Хоҙай, королде һаҡла» исеме аҫтында башҡарыла. Уны йәмәғәт һәм тантаналы сараларҙа, шулай уҡ монарх ҡатнашлығында башҡаралар. Был гимн рәсми рәүештә Бөйөк Британияның дәүләт гимны тип иғлан ителмәй, әммә ул йола һәм даими ҡулланыу арҡаһында шулай булып китә.
Телдәр
Дәүләт гимны йыш ҡына илдең милли йәки киң таралған телендә башҡарыла. Берҙән ашыу милли телле дәүләттәрҙең үҙ гимнының бер нисә версияһы булыуы мөмкин, мәҫәлән:
Башҡарыу
Дәүләт гимндары төрлө осраҡтарҙа башҡарыла. Гимндың башҡарылыуы ғәҙәттә билдәле бер ритуал менән оҙатыла. Ғәҙәттә был хәрби хөрмәт, баҫып тороу, баш кейемдәрен алыу һ.б. Сит ил дәүләт эшмәкәрҙәре килгән саҡта уларҙың иленең гимнын башҡарыу дипломатик протокол менән билдәләнә.
Дәүләт гимндары милли байрамдарҙа һәм фестивалдәрҙә, шулай уҡ спорт саралары ваҡытында башҡарыла.
Ҡайһы бер илдәрҙә дәүләт гимны уҡыусылар мәктәп дәрестәре башланыр алдынан көн һайын башҡара. Бындай ритуал, мәҫәлән, Танзания мәктәптәрендә ҡабул ителә.
Күп кенә радио- һәм телевизион станциялар дәүләт гимнын иртән, тапшырыуҙар башланғандан һуң, һәм кис, тапшырыу тамамланғандан һуң башҡара.
Ҡыҙыҡлы факттар
«Marcha Real» — Испанияның дәүләт гимны. Донъялағы дүрт дәүләт гимнының береһе — Босния һәм Герцеговина, Сан-Марино һәм Косово гимндары менән бер рәттән — рәсми һүҙҙәре юҡ. Элек һүҙҙәре булһа ла, улар хәҙер бөтөнләй ҡулланылмай.
Поныш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кеҫә телефоны
Кеҫә телефоны — мобиль телефон, GSM – форматы элемтә селтәрендә ҡулланылған телефон; GSM селтәре ҡаплаған зона территорияһында телефон элемтәһе өсөн ябай радио тулҡындарын һәм традицион телефон коммутацияһын ҡуллана.
thumb|200px|[[Сеул магазины витринаһында кеҫә телефондары, Көньяҡ Корея, 2006 йыл]] thumb|200px|right thumb|150px|Типик [[SIM-карта|сим-карта]]
Әлеге ваҡытта GSM-элемтәһе — бөтә мобиль элемтә төрҙәренән иң таралғаны, шунлыҡтан, спутник телефоны, радиотелефон һәм магистраль элемтә аппараты мобиль телефондарҙан һаналһа ла, кеҫә телефонын ғына мобиль телефон тип һанайҙар.
Кеҫә телефоны — ҡатмарлы юғары технологик электрон ҡоролма. Уға: 2—4 СВЧ-диапазонындағы ҡабул итеү ҡоролмаһы, махсуслаштырылған идара итеү контроллёры, төҫлө/монохром дисплейы, интерфейс ҡоролмаһы, аккумулятор инә. Күп телефондар уникаль номерҙан тора (атам. IMEI — мобиль ҡоролманың халыҡ-ара идентификаторы). IMEI кеҫә телефоны эшләнелгән мәлдә бирелә һәм 15 һандан тора, телефондың модификацияланмаған өлөшөнә яҙыла. Был номер телефондың аккмуляторы аҫтында, этикеткаһында, баҫтырылған, шулай уҡ телефон ҡумтаһында (төргәгендә) ҡуйылған (штрих-код аҫтында). Күп кенә телефондарҙа клавиатураһында *#06# кодын йыйып белергә мөмкин.
Күп кенә мобиль элемтә стандарттары абоненттарҙы идентификациялау өсөн SIM-карта ҡуллана. SIM-карта үҙенсә пластик карта формаһында, микросхемаһы һәм уникаль идентификацион номеры бар. SIM-картаның электр ҡулланыу көсө 3,3 Вольт.
Ябай халыҡ телендә телефондың төрлө атамаһы бар, мәҫәлән, урыҫ теленән «сотовый телефон», «мобильник», «трубка», шулай уҡ «сотовый», «кәрәҙле телефон».
Үрге Шепкә
Үрге Шепкә (Ве́рхние Шипки́, Югары Шепкә) — Татарстан Республикаһының Зәй районында Үрге Шепкә ауыл биләмәһендәге ауыл.
Атаманың этимологияһы
Топоним татар телендәге "юғары" (үрге) һүҙенән һәм "Шепкә" (Шипка) гидронимынан килеп сыҡҡан. "Шепкә" һүҙе иһә башҡорт һөйләшенән килеп сыҡҡан, ул алты көлтә бәйләп, береһе өҫтөнә икенсеһен баштүбән ҡаплап ҡуйылған һоҫлан, ҡаҙғанат.
Һыу буйында балыҡсы
Һыу буйында балыҡсы: балыҡтар хаҡында китап (Начинающему рыболову Башкортостана) башҡорт телсе-ғалимы Шамил Нафиҡовтың китабы. Тәүге тапҡыр 1997 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә донъя күрә.
Үрге Шепкә
Географияһы
Ауыл Шепкә йылғаһы буйында, Зәй ҡалаһынан 10 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Һыу буйында балыҡсы
Тәғәйенләнеше
Балыҡ тоторға әүәҫ кешеләргә тәғәйенләнгән китапта автор Башҡортостандағы балыҡтар, йылға-күлдәрҙә балыҡ тотоу үҙенсәлектәре, балыҡ тотоу ҡоралдары һәм ысулдары менән таныштыра, был шөғөлгә бәйле төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәттәр туплай. Китапта һүрәттәр, шиғырҙар, төрлө мәҙәктәр һ.б. урын алған.
Үрге Шепкә
Тарихы
Ауыл янында археологик ҡомартҡылар - Үрге Шепкә торамаһы табылған (Дөйөм Болғар осоро).
Һыу буйында балыҡсы
Төп өлөш
Шамил Нафиҡовтың китабы туған башҡорт теленә һөйөү тәрбиәләгән атаһы менән әсәһенә һәм балыҡсы ҡомарын уятҡан Яйыҡ йылғаһына бағышлап яҙылған.
Үрге Шепкә
Тарихы
Ауыл XVII быуат аҙағында нигеҙләнгән. Революцияға тиклемге сығанаҡтарҙа Шәпкәбаш, Шепкәбаш тип тә телгә алына.
Һыу буйында балыҡсы
Төп өлөш
Китаптың тәүге бүлектәрендә автор балыҡсыға һәр айҙа ниндәй балыҡ үҙен нисек тотоуы тураһында мәғлүмәт, ҡайһы айҙа ҡайһы балыҡ ауларға йөрөү буйынса кәңәштәр бирә, әлеге ваҡытта Башҡортостанда ун бер төргә ҡараған балыҡ барлығын белдерә.
Шамил Нафиҡов уҡыусыларҙы рус һәм башҡорт яҙыусылары әҫәрҙәренән өҙөктәр менән, таныштыра. Мәҫәлән, С. Т. Аксаков тәүге тапҡыр Димдә балыҡ тотҡандан һуң был шөғөлдө ташламай, 1847 йылда уның «Балыҡ тотоу тураһында яҙмалары» баҫылып сыға.
Китапта Ғ.Үзбәков, Ғ.Шәмсетдинов (Суртан тураһында), Сабир Шәрипов (табан балыҡ), Ҡадир Даян (Бөгәрсә, йәки йомро сабаҡ), Ш. Нафиҡовтың (опто — ажау) төрлө балыҡтар тураһында бай йөкмәткеле яҙмалары урын алған.
Д. Бураҡаев, Р. Сабитов, Ә. Чаныш, М.Бураҡаева, М. Ғафури, Е. Кучеровтың тәбиғәт, йылға-күлдәргә арналған күҙәтеүҙәре лә бирелгән.
Үрге Шепкә
Тарихы
1860-сы йылдарға тиклем халыҡ дәүләт крәҫтиәндәре категорияһына ҡараған. Был осорҙа игенселек һәм малсылыҡ - төп кәсептәр, умартасылыҡ, мискә эшләү, сана бөгөү, туҡыусылыҡ, септә һуғыу һәм башҡа шөғөлдәр киң таралған.
Һыу буйында балыҡсы
Төп өлөш
Телсе-ғалим булараҡ Ш. Нафиҡов балыҡтарҙың, төрлө балыҡсылыҡ ҡоралдарының башҡорт һөйләштәрендәге атамаларын да теркәп барған. Мәҫәлән, суртан тураһында яҙмала ул былай ти:
Балыҡсылар төрлө мәҙәк хәлдәргә тарый. Бөйөк инглиз яҙыусыһы Ч.Диккенс менән дә шундай хәлдәр булғылаған икәнен Ш.Нафиҡов китабынан беләбеҙ.
XIX быуатта йәшәгән билдәле рус зоологы, натуралист, һунарсы һәм балыҡсы Л. П. Сабанеев, Ғ. Шәмсетдинов, Сабир Шәрипов яҙып ҡалдырған тәбиғәт, балыҡтар тураһында мауыҡтырғыс, тәрән эстәлекле мәғлүмәт менән дә ошо китапта танышырға була.
Китапта Рәсәй, Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына ингән балыҡтар тураһындағы яҙмалар, балыҡтан төрлө аш-һыу әҙерләү серҙәре, ашарға ярамаған балыҡтар исемлеге менән танышырға була.
Автор башҡорттарҙың боронғо балыҡ тотоу ҡоралдары һәм ысулдары тураһында ла һөйләй.
Китапта төрлө һынамыштар, йомаҡтар, кроссвордтар, балыҡ исемдәренә бәйле ер-һыу атамаларына ла урын бирелгән. Баҫманың һуңғы биттәрендә автор балыҡ исемдәренең руссаға тәржемәһе (Краткий алфавитный указатель названий рыб), ҡыҫҡаса балыҡ тотоуға бәйле русса-башҡортса терминдар һүҙлеге бирелә.
Һылтанмалар
Рыбы Башкирии
Үрге Шепкә
Тарихы
1870 йылда ауылда мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне, ХХ быуат башында шулай уҡ мөгәзәй, 2 бакалея кибете булған. Был осорҙа ауыл общинаһының ер биләме 1749 дисәтинә тәшкил иткән
1912-1913 йылдарҙағы ихата иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 336 йортта 68-е - ат, 262-һе - бер, ике ат, 6-һы өсәр һәм унан күберәк эш аты тотҡан; 2311 баш мөгөҙлө эре һәм башҡа мал, 703 бал ҡорто күсе теркәлгән; 252 хужалыҡ һөнәрселек кәсебе менән шөғөлләнгән
1920 йылға тиклем ауыл Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Тәкмәк улусына ҡарай. 1920 йылдан алып Минзәлә, 1922 йылдан - ТАССР-ҙың Саллы кантондары составында. 1924 йылда ауылда дүрт синыфлы мәктәп асыла.
Ауылда коллективлаштырыу осоронда "Кзыл Татарстан" колхозы ойошторолған. 1930 йылдың 10 авгусынан - Шереметьев, 1935 йылдың 10 февраленән - Зәй, 1963 йылдың 1 февраленән - Саллы, 1972 йылдың 1 ноябренән Зәй районында. 1987-1993 йылдарҙа ауыл эргәһендә Зәй кирбес заводы сафҡа индерелгән
Халҡы
Ауылдың милли составы: татарҙар — 90% (2017 йыл).
Иҡтисады
Ауыл халҡы крәҫтиән фермер хужалыҡтарында эшләй (баҫыусылыҡ, һөт малсылығы).
Мәғариф, медицина һәм мәҙәниәт объекттары
Ауылда балалар баҡсаһы эшләй (2013 йылда төҙөлгән), китапхана һәм мәҙәниәт йорттары(икеһе лә — 1971 йылғы), табип амбулаторияһы бар.
Дини объекттар
Мәсет (1991 йылдан).
Зыя (исем)
Зыя — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Зыя исеме ғәрәп теленән нур, яҡтылыҡ тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Нуриев Зыя Нурый улы (21 март 1915 йыл — 19 октябрь 2012 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, СССР-ҙың 4—11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1986), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). Иҡтисад фәндәре кандидаты (1966).
Хәлилов Зыя Ишбулды улы (13 июнь 1953 йыл — 10 апрель 2009 йыл) — ҡурайсы, йырсы; башҡорт халыҡ уйын ҡоралдары: ҡурай, ҡумыҙ яһау оҫтаһы; Рәсәй, республика күргәҙмәләре һәм конкурстарында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1986). Ҡурайсылар Союзы ағзаһы (1999).
Әхмәт Зыя Өсҡайнаҡ (Зыя Ураҙов; 1904—1967) — Төркиә уҡытыусыһы, профессор.
Сәфәрғәлиев Зыя Сәфәрғәли улы (Сафаргалиев Зия Сафаргалиевич 21 сентябрь 1913 йыл — 21 апрель 1990 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945)
Бәширов Зыя Әхмәт улы (26 сентябрь (8 октябрь) 1910 йыл — 28 декабрь 1976 йыл, Силәбе) — сәйәси эшмәкәр, пропагандист, отставкалағы полковник.
Әминев Зыя Әсҡәт улы (9 ноябрь 1914 йыл — 12 март 1969 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Бөрө уҡытыусылар институтында уҡытыусы, СССР тарихы кафедраһы мөдире, институт директоры урынбаҫары. 1950—1965 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының һәм Башҡорт дәүләт университетының СССР тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1968).
Зыя Бажаев — Рәсәй бизнесмены, «Альянс» компанияһын ойоштороусы.
Зыя Самеди — уйғур яҙыусыһы.
Tiësto
Tiësto (ысын исеме — Tijs Michiel Verwest, МФА: [ˈtɛi̯s miˈxil vərˈʋɛst], Тие́сто  , 17 ғинуар 1969 ) — Нидерланд диджейы.
Биографияһы
Tiësto 17 ғинуар 1969 йылда Нидерландтың Төньяҡ Брабант провинцияһындағы Бреда ҡалаһында тыуған.
Бүләктәр
2009:
WMC Awards Miami (IDMA):
«Иң яҡшы планета яңғыҙ артисы»
«Иң яҡшы mix-CD» («In Search Of Sunrise 7: Asia»)
Club life — «Иң яҡшы подкаст-шоу»
2008:
WMC Awards Miami: «Иң яҡшы планетаның диджей»,
«Иң яҡшы mix-CD» («In Search Of Sunrise 6: Ibiza»)
2007:
Grammy премияһы номинанты, категория «Best Electronic/Dance Album»
BUMA Awards Nederland
«Музыкаға ҡаҙанышы»
Trance Awards: «Иң яҡшы ремиксер»
«Иң яҡшы mix-CD» («In Search Of Sunrise 5: Los Angeles»)
2006:
D-Mode Award Argentina: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
TMF Award Nederland: «Иң яҡшы бейеү диджей»
TMF Award Belgium: «Ҡаҙаныш тормошсан ине»
2005:
Edison Music Award: «Иң яҡшы альбомы» («Just Be»)
Release Dance Award: «Иң яҡшы бейеү артисы»,
«Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
TMF Award Belgium: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
TMF Award Nederland: «Иң яҡшы халыҡ-ара бейеү артисы»,
«Йыл синглы»,
«Ҡаҙаныш тормошсан ине»
WMC Awards Miami: «Иң яҡшы саунд-продюсер»,
«Иң яҡшы трек» («Love Comes Again»),
«Иң яҡшы европаның DJ»
DJ Mag Top 100: Беренсе урыны
Ibiza DJ Award: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
ID&T Dutch Award: «Иң яҡшы DJ» (халыҡтан һорашып сығыу)
TMF Award Nederland: «Иң яҡшы милли DJ»,
«Иң яҡшы милли бейеү артисы»
WMC Awards Miami: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
World Music Award
2003:
ID&T Dutch Award: «Иң яҡшы DJ» (профессионал һорашып сығыу),
«Иң яҡшы DJ» (халыҡтан һорашып сығыу)
Mixmag Award: «Иң яҡшы Ибица резиденты»
MTV Europe Award: «Иң яҡшы нидерландтар артисы»
Radio 538 Award: «Аудитория симпатияһы»
TMF Award Belgium: «Иң яҡшы халыҡ-ара бейеү артисы»
World Dancestar USA: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
2002:
Ibiza DJ Award: «Иң яҡшы алдынғы (прогрессив) DJ»
World Dancestar U.K.: «Иң яҡшы халыҡ-ара клуб DJ»
Дискография
Студия альбомдары
Иваненко Дмитрий Дмитриевич
Иваненко Дмитрий Дмитриевич (16 (29) июль 1904 йыл, Полтава — 30 декабрь 1994 йыл, Мәскәү) — СССР Һәм Украина физик-теоретигы, физика-математика фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры (1943). Сталин премияһы лауреаты, протон-нейтрон йәҙрә моделен асыусы (1932).
Биографияһы
Дмитрий Дмитриевич Иваненко 1904 йылда Полтавала тыуа. 1920 йылда Полтава ирҙәр гимназияһын тамамлай. 1920—1923 йылдарҙа Полтаваның хеҙмәт мәктәбендә физика һәм математика уҡытыусыһы булып эшләй, бер үк ваҡытта  Полтава педагогия институтында уҡый һәм шул уҡ ваҡытта Полтава астрономия обсерваторияһында эшләп, уны тамамлай. Харьков университетна уҡырға инә, беренсе курстан һуң Ленинград дәүләт университетына күсерелә, уны 1927 йылда тамамлай. Иваненко тарих, әҙәбиәт, музыка, һынлы сәнғәтте һәйбәт белгән, төп Европа телдәрендә (инглиз, немец, француз, итальян) һөйләшкән. Бер мәл немец профессоры менән Гётены кемуҙарҙан  уҡығанлығы тураһында һөйләй — кем күберәк белә — һәм уны еңеп сыға.
1927—1929 йылдарҙа — В.А. Стеклов исемендәге стипендиат, Рәсәй Фәндәр академияһының П.Н.Лебедев исемендәге физика институты Ленинград бүлексәһенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1929 йылда Харьковҡа килә, Украина физика-техник институтының физик-теоретик бүлеген  етәкләй, Харьковта сит телдәрҙә баҫылған тәүге  «Физический журнал Советского Союза» (Physikalische Zeitschrift der Sowjetunion) журналының тәүге мөхәррирҙәренең береһе була, тәүге өс Бөтә Союз теоретик конференцияларҙың инициаторы һәм ойоштороу комитеты ағзаһы була. 1931 йылдың февраль айында УССР ВСНХ президиумы тарафынан профессор дәрәжәһенә  раҫлана. 1930—1931 йылдарҙа Харьков механика-машиналар төҙөү институтының теоретик физика кафедраһының мөдире, Харьков университетының профессоры була.
1931 йылдан йәнә Ленинградта, Ленинград физика-техника институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, ядро физикаһы буйынса семинар етәксеһе. 1933 йылдың сентябренән А. Ф. Иоффе һәм И. В. Курчатов менән бергә Ленинградта 1-се  Бөтә Союз ядро конференцияһын ойоштора. 1932—1935 йылдарҙа — Дәүләт техник-теоретик нәшриәттең Ленинград бүлеге мөхәррире, уның мөхәррирлеге аҫтында тәүге тапҡыр рус телендә заманса физика классиктары эштәренең  8 йыйынтығы һәм китаптары сыға (Л. де Бройль, В Гейзенберг, П. Дирак, Шредингер, М. Бриллюэн, А. Зоммерфельд, А. Эддингтон). 1933—1935 йылдарҙа — профессор, физика кафедраһы мөдире М.Н. Покровский исемендәге Ленинград педагогия институтының профессоры.
1935 йылдың 27 февралендә ҡулға алына, 1935 йылдың 4 мартында СССР НКВД ҡарамағында Айырым кәңәшмә ҡарары менән  өс йылға хөкөм ителә һәм «социаль хәүефле элемент» кеүек Ленинградтан Караганданың  холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына ебәрелә. 1935 йылдың 30 декабрендә Махсус кәңәшмәнең ҡарары менән лагерь срок аҙағына тиклем Томск ҡалаһына һөргөн менән алмаштырыла. Һөргөндә (1936—1939) Себер физика-техник институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, унда теоретик бүлектең  теоретик семинары һәм дөйөм институт теоретик семинары менән етәкселек итә, шулай уҡ аспиранттар һәм дәғүәселәр өсөн семинар алып бара,  «Труды СФТИ» журналын мөхәррирләй, Томск университетының теоретик физика кафедраһы профессоры һәм мөдире була. 1937/38 уҡыу йылында Томск педагогия институтында бер нисә урында эшләй.
1939—1942 йылдарҙа — профессор, А.М.Горький исемендәге Урал дәүләт университетында теоретик физика кафедраһы мөдире (Свердловск), 1940—1941 йылдарҙа — профессор, теоретик Т. Г. Шевченко исемендәге Киев дәүләт университетында  физика кафедраһы мөдире. 1940 йылдың 25 июнендә Рәсәй Фәндәр академияһының Н.П.Лебедев исемендәге физика институтында «Основы теории ядерных сил» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1944 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына мөдир һайлауҙарға әҙерлек ваҡытында ғалимдар советының  консерватив күпселеге һәм факультет деканы А.С. Предводителев яғында сығыш яһай, Таммдың эштәрендә бер нисә хатаны күрһәтә, һөҙөмтәлә А.А. Власов — 24, Тамм 5 тауыш йыя. В. Л. Гинзбург интервьюһында Иваненконың Тамм һәм уның өҫтөнән ошаҡ яҙыуҙарын раҫлай.
1944—1948 йылдарҙа К.А.Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының физика кафедраһы мөдире, бында биофизик лаборатория ойоштора, унда  ауыл хужалығында һәм биологияла атом фәнен һәм  техникаһын ҡулланыу буйынса эш менән етәкселек итә. Академиянан 1948 йылда ВАСХНИЛ-дың август сессияһынан һуң бушатыла. 1945 йылдың апреленән авгусына тиклем Германияла Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1944 йылда Иваненко һәм  И.Я.Померанчук бетатронда электрон энергияһының билдәле бер сиккә тиклем генә артыуын билдәләй, был приборҙың нормаль эшләүенең боҙолоу мөмкинлеген тәүге тапҡыр күрһәтәләр. Был асыш магнит ҡырында релятив электрондарҙың нурланышын тикшереү буйынса ҙур эш циклының башланыуына булышлыҡ итә, ул синхротрон нурланыш тигән атама ала.
1950—1963 йылдарҙа — Фәндәр академияһының Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
1961 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән беренсе гравитацион конференция инициаторы, гравитацион комиссия ойоштороусыһы була. 1959—1975 йылдарҙа — Халыҡ-ара гравитацион комитет ағзаһы.
1994 йылдың 30 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнә.
Фәнни тикшеренеүҙәре
Эштәре ядро физикаһына, ҡыр теорияһына,  синхротрон нурланышҡа, майҙандың берҙәм  теорияһына, гравитация теорияһына,  физика тарихына ҡарай. XX быуаттың беренсе яртыһында ҙур физиктар менән берлектә күпселек эштәр башҡара.
А. Г. Гамов менән берлектә Шредингер тигеҙләмәләрен сығара (1926).
Л. Д. Ландау менән берлектә тулҡын механикаһының классика менән бәйләнешен ҡарай (1927).
А. Г. Гамов һәм Л. Д. Ландау менән берлектә донъя константалары теорияһы ҡарай (1928).
А. В. Фок менән берлектә спинорҙарҙың параллель күсереү теорияһын эшләй (1929).
В. А. Амбарцумян менән берлектә үҙ-ара йоғонто яһау процесында, заманса квант теориясһы нигеҙенә ятҡан массив киҫәксәләрҙең барлыҡҡа килеү гипотезһын әйтә (1930).
Беренсе булып протон-нейтрон йәҙрә моделен тәҡдим итә (1932).
Е. Н. Гапон менән берлектә атом йәҙрәләренең ҡабыҡлы моделен эшләй (1932).
Соколов А. А. менән берлектә йыһан нурҙары ҡоймаһының математик аппаратын эшләй (1938) (Ландау һәм Румерҙың тейешле эштәренән һуң).
Дирак тигеҙләмәһенең һыҙма булмаған дөйөмләштереүен тәҡдим итә (1938), уның нигеҙендә 1950—1960 йылдарҙа Вернер Гейзенберг менән йәнәш  майҙандың һыҙма булмаған теорияһын үҫтерә
И. Я Померанчук менән берлектә алдан синхротрон нурланышын әйтә (1944). Соколов А. А. менән берлектә синхротрон нурланыштың классик теорияһын эшләй (1948).
Д. Ф. Курдгелаидзе менән берлектә 1964 йылдағы деконфайнментты алдан әйтә.
1960—1980 йылдарҙа уҡыусылар менән берлектә гравитация теорияһы буйынса бик күп эштәр башҡара, шул иҫәптән кварк йондоҙҙары гипотезаһын тәҡдим итә, гравитацияның дөйөмләштерелгән һәм калибрлы теорияһын эшләй.
300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 монография нәшер итә. Уның мәхәррирлеге аҫтында 27 мәҡәләләр йыйынтығы һәм төп сит ил ғалимдарының китаптары сыға.
Меньшиков Пётр Михайлович
Пётр Михайлович Меньшиков (1918—1970) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы өлкән сержанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Пётр Меньшиков 1918 йылда Курорт Боровое (хәҙер — Ҡаҙағстандың Аҡмола өлкәһендәге Щучинск ҡалаһы ситендә) станцияһында тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, тимер юлында эшләй. 1941 йылда Меньшиков Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1943 йылдың сентябренә гвардия өлкән сержанты Пётр Меньшиков Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы,58-се гвардия кавалерия полкының взвод командиры ярҙамсыһы була. Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәткән. 1943 йылдың 27 сентябрендә Меньшиков Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр аша сыҡҡан һәм уның көнбайыш ярында немецтарҙың бер нисә контратакаһын кире ҡаға-ҡаға, дошман плацдармын яулап алыу һәм ҡулда тотоуҙа әүҙем ҡатнаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуар Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән сержанты Меньшиков Петр, Ленин ордены һәм 3042-се һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ була.
Һуғыш тамамланғандан һуң Меньшиков демобилизациялана. Щучинск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1970 йылдың 21 февралендә вафат була, Щучинск ҡалаһында ерләнгән.
Щучинскиҙа Герой хөрмәтенә бер урамға Меньшиков исеме бирелгән.
Флох-Зелигенталь
Флох-Зелигенталь (Floh-Seligenthal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 6316 кеше йәшәй. Майҙаны — 68,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 340–480 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98593 һәм автомобиль коды — SM.
Һарытау дәүләт юридик академияһы
Һарытау дәүләт юридик академияһы (1994 йылға тиклем — Д. И. Курский исемендәге Һарытау юридик институты, 2011 йылға тиклем — Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһы) — юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы. 16 корпусы, Иҙел буйы уҡыу йорттары араһында иң ҙур фәнни-хоҡуҡи китапханаһы бар, аспирантура, докторантура, 4 диссертация советы эшләй.
Тарихы
Һарытау дәүләт академияһы барлыҡҡа килеү менән бәйләргә ҡарар вцик хоҡуҡтарын 20 апрелендә 1931 йылда «совет төҙөлгән эшселәр кадрҙар әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү буйынса саралар тураһында». Был ҡарар хоҡуҡты үҙгәртергә хоҡуҡтарын һәм һарытау совет төҙөлөшө институты факультеты совет сгу. Тәүге директоры итеп тәғәйенләнә. м. сюи клугман М.
1938 йылда Һарытау совет хоҡуҡ институты Һарытау хоҡуҡи институты, ә 1939 йылда — Һарытау юридик институты тип үҙгәртелә. 1948 йылда СССР Үҙәк башҡарма комитетының "Д. И. Курский иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында"Указы менән институтҡа уның исеме бирелә.
Һуғыш йылдарында уҡытыусыларҙың һәм студенттарҙың күпселеге фронтҡа китә, ә ҡалғандар Һарытау халыҡ ополчениеһы уҡсылар дивизияһының Киров полкы рәтен тулыландырҙы. 1950-1980-се йылдарҙа юғары уҡыу йорто уңышлы үҫешә, 1972 йылда яңы уҡыу корпусын төҙөү тамамлана. СССР Юғары Советы Президиумының указы 1981 йылдың 16 сентябре Указы менән Һарытау юридик институты «Почёт билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Рәсәй Юғары уҡыу йорттары Дәүләт Комитетының 1995 йылдың 23 июне бойороғо менән Д. И. Курский исемендәге Һарытау юридик институты Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһы итеп үҙгәртелә.
Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһы күп сит ил юғары уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлек итә. Улар араһында Ярослав Мудрый исемендәге Милли юридик академияһы (Харьков, Украина), Көнбайыш-Ҡаҙағстан университеты (Уральск, Ҡаҙағстан), П. Мендес-Франс исемендәге университет (Гренобль, Франция), Париж-8 университеты (Франция), Даллас университеты (АҠШ), Көньяҡ Методист университеты (Даллас, США), Икенсе Неаполитан университеты (Неаполь, Италия), «Ла Сапиенца » университеты (Рим, Италия), Катани университеты (Италия), Амстердам университеты (Нидерланд), Вена университеты (Австрия), Тарту университеты (Эстония), Донъя иҡтисады университеты (София, Болгария), Кёльн университеты (Германия).
2007 йылда Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһы стеналарында мәктәп уҡыусыларының тарих һәм йәмғиәт буйынса Бөтә Рәсәй олимпиадалары үткәрелде.
2011 йылда ГОУ ВПО Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһы (Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 26 июлендәге 539-сы ҡарары менән раҫланған үҙгәрештәр, үҙгәртеп ҡороу, федераль дәүләт учреждениелары уставтарын үҙгәртеү һәм уларҙы бөтөрөү тәртибенә ярашлы), шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 26 июлендәге 539-сы ҡарары менән раҫланған үҙгәрештәр, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының 2011 йылдың 6 июлендәге 2110-сы бойороғо нигеҙендә) Һарытау дәүләт юридик академияһы федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы (ФГБОУ ВО) итеп үҙгәртеп ҡорола.
Уҡыу подразделениелары
Әлеге ваҡытта БӨТӘ ФГБОУ «Һарытау дәүләт юридик академияһы» киләһе бүлегенә уҡырға инә :
Кафедралары
Академияла түбәндәге кафедралар эшләй :
Билдәле уҡытыусылары һәм тамамлаусылары
Касаева Татьяна Виктор Ҡыҙы
Константинова Валентина Семеновна
Корноухов Валентин Егорович
Кошлевский Валерий Демьянович
Крючков Владимир Александрович
Кудинов Илья Александрович
Малко Александр Васильевич
Мартыненко Петр Федорович
Матузов Николай Игнатьевич
Наумов Сергей Юрьевич
Никитина Валентина Петровна
Ссянников Сергей Александрович
Панкин Вячеслав Кириллович
Погонина Наталья Андреевна
Попов Василий Константинович
Пыленко Игорь Павлович
Радионова Светлана Геннадьевна
Саранск
Сара́нск (мордв. Саранош, мордв. Саран ош) — Рәсәйҙәге ҡала, Мордва Республикаһының баш ҡалаһы. Ҡала Инсар йылғаһы ярҙарында урынлашҡан. 12 июнь ҡала көнө тип һанала. Сара́нск (мордв. Саранск ошсь, мордв. Саранскяйсь, мордв. Саран ош, мордв. Саранской ) — Рәсәйҙәге ҡала, Мордва Республикаһының баш ҡалаһы. Саранск ҡала округын барлыҡҡа килтерә. 1641 йылда нигеҙ һалынған.
Ҡалаға уның биләмәләрендә ағыусы Саранка йылғаһы атамаһынан исем бирелгән. 1934 йылдың башынан Мордва Республикаһының баш ҡалаһы булып тора.
Волга буйы ҡалҡыулығындағы Көнсығыш Европа тигеҙлегенең үҙәк өлөшөндә Инсар йылғаһының ике яҡ ярында урынлашҡан.
Саранск Рәсәйҙә халыҡ иҫәбе буйынса 64-се урында тора, 2017 йылдың 1 ғинуарына бында 314 789 кеше йәшәй.
2018 йылдың йәйендә Саранск Футбол буйынса Донъя чемпионат матчтарын ҡабул итте.
Географик урыны
(Волга бассейнына) ҡараған Инсар йылғаһы бассейнының үҙәк өлөшөндәге ике яҡ яры буйлап урман-дала ландшафтында, Мәскәүҙән көньяҡ-көнсығышҡа 642 км (тура юлдан — 500 км) урынлашҡан. Ҡаланың майҙаны — 81,478 км².
Саранск ҡалаһы Мордва Республикаһының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Мәскәүҙән тура юлдан 500 километрҙа ятһа ла, әммә Саранск федераль трассаларҙан ситтә ятҡанлыҡтан, автомобиль юлынан араһы 642 км тәшкил итә. Иң яҡын төбәк үҙәге — Пенза (128 км). Географик координаталар (ҡала үҙәге): төньяҡ киңлектән 54°11′ һәм көнсығыш оҙонлоҡтан 45°11′.
Сәғәт
Ҡабул ителгән ваҡытҡа һәм географик оҙонлоҡҡа ярашлы уртаса ҡояшлы көн уртаһы Саранскиҙа 11:59 сәғәттә етә.
Климат
Уртаса континенталь климат, сағыштырмаса һыуыҡ ҡыш һәм уртаса эҫе йәй менән ҡылыҡһырлана. Уртаса йыллыҡ температура +3,9 °C. Ҡыштың уртаса температураһы −11 °C, лета +18 °C. Иң һыкуыҡ ай — ғинуар, уртаса температураһы −11,7 °C, иң йылыһы — июль, уның уртаса температураһы +19,3 °C. Абсолют температура максимумы +37 °C тәшкил итә (2010 йылда Рәсәйҙә аномаль эҫе көндәр, һауа температура +39 °C юғары булған ), ә абсолют температура минимум −49 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы яҡынса 500 мм тәшкил итә. Минималь һәм максималь күрһәткестәр яғына тайпылыш 180 мм-ға тиклем тәшкил итә.
Рельефы
Ҡала рельефы уның Волга буйы ҡалҡыулығында урынлашыуы менән билдәләнә. Ҡала үҙәгенең уртаса бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 160 метр. Саранскиҙың төп торлаҡ массивтары 125—200 м бейеклек интервалында ята. Һыу айырғыс нда абсолют бейеклектәр 230—250 м-ға етә. Ҡала территорияһында геологик мөхит ташкүмер, юрский, һәм  ҡатламдар ҡушылдығынан тора.
Флораһы һәм фаунаһы
Ҡарағыҙ: Мордовия географияһы.
Нигеҙ һалыныуы
Саранскиға 1641 йылда нигеҙ һалынған Рус батшалығының көньяҡ-көнсығыш сигендә, 1638 йылдан 1653 йыл арауығында төҙөлгән һәм Белгородтан Сембергә тиклем һуҙылған, нығытылған Атемарский ҡәлғәһе булараҡ төҙөлгән. Ҡәлғә Саранский Острожек тип аталған һәм Сарлей йылғаһы тамағында (хәҙерге көндә Инсарҙың ҡушылдығы Саранка), Инсар йылғаһының һул, бейегерәк ярында урынлашҡан. Был атамалар нигеҙендә «ҙур күрәнле һаҙ, һаҙымаҡ һыубаҫар туғай» тигән мәғәнә йөрөткән сара (эрзә телендә бындай һүҙ юҡ) һүҙе ята, һәм географик шарттарға тап килә. Ҡәлғәнең тәүге кешеләре яҡын ятҡан ҡалаларҙан саҡырылған казактар, стрелецтар һәм, шулай уҡ яҡын ятҡан ауылдарҙан күсереп килтерелгән (рустар, эрзәләр, муҡшылар һәм татарҙар) булған.
Ҡәлғәне боронғораҡ тасуирлау 1703 йылға ҡайтып ҡала. Ул, диуары имән бүрәнәләрҙән төҙөлгән квадрат формаһындағы ағас ҡәлғә булған. Һәр мөйөшөндә бейеклеге 16 метр, диаметры 8 метр тәшкил иткән, пушкалар урынлаштырырлыҡ майҙансыҡтары булған дүрт алты мөйөшлө башнянан тора. Диуар урталарында дүрт квадрат башня урынлашҡан. Туғыҙынсы башня ҡала үҙәгендә торған (дошман эскә үтеп ингән осраҡта), унда һуғыш  һаҡланған. Ҡәлғә, тышҡы яғынан тәрән соҡорҙар ҡаҙылған менән уратылған. На Иң бейек Спасский башняһына ҡала сәғәте ҡуйылған. Төньяҡ һәм көньяҡ квадрат башня аша Ҡырым-Ҡаҙан юлы үткән. Ҡәлғә эсендә келәттәр һәм мөгәрәптәр, ат аҙбарҙары, төрлө ярҙамсы ҡаралдылар, ә тирә-яҡта хеҙмәтсе халыҡ һәм посад халҡы йәшәгән ләр урынлашҡан.
1670 йылдың көҙөндә уны Степан Разиндың Михаил Харитонов етәкселегендәге отрядтарының береһе яулап алған, ҡала һәм өйәҙ күпмелер ваҡытҡа Разин ғәскәрҙәрен аҙыҡ-түлек, фураж һәм ҡорал менән тәьмин итеүҙең терәк пунктына әйләнгән. Шул уҡ йылдың декабренә, бер нисә тапҡыр ҡамауға ынтылып, ҡаланы ҡулдарына алғандар, һәм Разин ғәскәрҙәре Саранскиҙы ҡалдырырға мәжбүр булғандар.
XVII быуат аҙағына ҡалала 4 меңдән артыҡ кеше йәшәгән. Биҫтәләргә бүлеүҙән тыш ҡаланы урамдарға бүлеү барлыҡҡа килгән.
Рәсәй империяһы
1708 йылда Пётр I батшалыҡ иткәндә воевода идаралығы губернатор идаралығы менән алмашынған, Рус батшалығы территорияһы 8 эре губернаға бүленгән. Саранск башта Аҙау губернаһына беркетелгән булған, әммә 1709 йылда Астрахань губернаһына ҡаратылған. 1719 йылда көсһөҙ идара ителгән ҙур территорияларҙы ваҡлау реформаһы уҙғарылған — губерналар провинцияларға бүленгән. Саранск Ҡаҙан губернаһының Пенза провинцияһы составына ингән.
XVIII быуат башына Саранск ысыныбарлыҡта үҙенең хәрби әһәмиәтен юғалтҡан. Ағас ҡәлғә бик ныҡ иҫкергән, һәм уны ҡарап сыҡҡан хәрби чиновниктар ҡәлғәнең һәр бер ҡоролмаһына етди ремонт талап итеүен асыҡлаған. Саранск яйлап һөнәрселек һәм сауҙа ҡалаһына әүерелә барған (төп етештереү һәм сауҙа предметы — ашлыҡ,, ағас, тире, ит, бал булған). Был эшкә ҡаланың уңайлы географик урыны — ҡала Астраханды Мәскәү, Ҡырымды Ҡаҙан менән тоташтырған ҙур йөк ташыу тракттары киҫелешендә урынлашыуы ярҙам иткән.