cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аргентина
Тәбиғәт ресурстары
Аргентинаның бай ер ресурстары, тәү сиратта, иҡтисади үҫештең тәбиғи нигеҙе булып тора. Ер фонды структураһында ауыл хужалығы биләмәләре яҡынса 70 % тәшкил итә, әммә көтөүлектәр өҫтөнлөк итә. Пампа биләмәһенең байтаҡ өлөшө һөрөлгән. Агроклимат ресурстарының уңайлы берләшеүе илдең иген хужалығында һәм тәбиғи көтөүлектәрҙәге малсылыҡта халыҡ-ара хеҙмәт бүленешендә махсуслашыуын билдәләне.
Аргентинаның һыу ресурстарында йылғалар төп роль уйнай. Йылға селтәре ике күп һыулы йылға ҡушылған төньяҡ-көнсығышта, Ла-Платаның дөйөм тамағында, яҡшыраҡ үҫешкән. Парана — бассейнының оҙонлоғо һәм майҙаны буйынса Амазонканан һуң икенсе урында торған Көньяҡ Америка йылғаһы. Иң ҙур Аргентина йылғалары ямғыр менән туҡлана. Тауҙарҙа, шулай уҡ Парана һәм Уругвай бассейндарында башланған Патагония йылғалары төп иҡтисади гидроэнергетик потенциалға эйә, әммә был потенциалдың бер өлөшө генә файҙаланыла.
Флораһы
Аргентина үҫемлектәр төрлөлөгө менән айырылып тора: Патагония һәм Пуналағы тропик урмандарҙан алып ярымсүлдәргә тиклем. Төньяҡ Йылға аралығында составында төрлө төрҙәр булған субтропик урмандар үҫә. Бында ҡиммәтле үҙағасҡа эйә араукария, седро, лапачо осрай. Көньяҡтараҡ ҡыуаҡ үҫемлектәр өҫтөнлөк итә, һаҙлыҡлы киңлектәр ҡамыш, ағайрыҡ (тростник), томбойоҡтар менән, ә ҡалҡыу һәм ҡоро ерҙәр — бай үлән япмаһы булған болондар менән ҡапланған. Акацияларҙан, мимозаларҙан, дөйәғош ағасынан һирәгәйгән урмандар, йылға буйҙарында пальма ҡулҡылары (роща) осрай.
Көньяҡҡа табан йүнәлеш буйынса — асыҡ үлән участкалары, Энтре-Риос провинцияһының көньяҡ өлөшөндә Пампаға күсеү өлкәһендә ҡыяҡлы прерия күбәйә. Кечуа индейҙары теленән тәржемә иткәндә ағас үҫемлектәртәре булмаған урынды аңлата. Дымлы Пампаның икһеҙ-сикһеҙ дала киңлектәре ҡасандыр ҡыяҡлылар: ҡылған, ынйыҡас (перловник), ҡырағай тары һәм төрлө төҫлө үлән менән ҡапланған, әммә бында тәбиғи үҫемлектәр аҙ ҡалған, биләмәнең байтаҡ өлөшө һөрөлгән, ә ҡасандыр малсылыҡ өсөн тәбиғи мал аҙығы базаһы булған уны ҡаплаған үлән ҡатламы оҙаҡ ваҡыт мал көтөү һөҙөмтәһендә сүпләнгән һәм үҙенең тәүге ҡиммәтен юғалтҡан.
Ҡоро Пампаға ксерофил үҫемлектәр — тәпәш ағастар, сәнскеле ҡыуаҡлыҡтар, ҡаты үләндәр хас. Ошоға оҡшаш үҫемлектәр ҡоро көнбайышта, тау-ара бассейндарында ла таралған, унда ҡаты ҡыяҡлылар һәм ксерофил ҡыуаҡтарының шәлкемдәре кактустар менән сиратлаша.
Аргентинала ер фондының 12%-ын урмандар биләй. Йылғалар аралыҡтары һәм дымлы Анд ылыҫлы ағастары, шулай уҡ Чаколағы кебрачо урмандары айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә. Уларҙы файҙаланыу алыҫта урынлашҡан булыуы менән ҡыйын, шуға күрә Пампаның иң тығыҙ районында яһалма ағас ултыртырға маташалар.
Чаконың урман ресурстары нығыраҡ үҙләштерелгән, әммә бында, оҙайлы файҙаланыу һөҙөмтәһендә, уларҙы етди һаҡлау һәм тергеҙеү мәсьәләһе киҫкен тора.
Эритрина әтәс тарағы (эритрина петушиный гребень) — Аргентинаның милли сәскәһе.
Фаунаһы
Аргентинаның фаунаһы, Латин Америкаһының башҡа илдәрендәге кеүек үк, бай һәм төрлө булмаһа ла, күп кенә эндемик төрҙәргә эйә. Был хайуандарҙың барыһы ла тиерлек эндемик, Анд тауҙары һәм уның тау итәктәрендә, шулай уҡ Патагонияның аҙ халыҡлы өлкәләрендә йәшәй. Пунала реликт йәнлек тип иҫәпләнгән күҙлекле айыу осрай.
Пума Патагонияның асыҡ ярымсүллек киңлектәрендә һәм Чако саванналарында таралған. Анд тауҙарында йомшаҡ йөнлө викунья, нәҙберек көмөш төклө чинчилья (шиншилла) осрай. Әммә тегеләре лә, былары ла тулыһынса тиерлек юҡҡа сыҡҡан. Кимереүселәр, броненосецтар, күп. Чако, Йылға аралығында, Патагонияла һаҙ ҡондоҙо (нутрия), ҡамалар киң таралған.
Һаҙлыҡтарҙа һәм күлдәрҙә һыу ҡоштары йәшәй, уларҙың күбеһе үҙенең сағыу төҫө менән айырылып тора. Һыу ятҡылыҡтары ярҙарында фламингоны, селәнде күрергә мөмкин. Урмандарҙа колибриҙар осрай, улар араһында эндемик төрҙәр, мәҫәлән, Патагон Андтарындағы пыр ҙа пыр осоусы зөбәржәт бар. Аргентинала йәшәгән ысын мейессе (настоящий печник) тип аталған ҡош 1928 йылда илдең милли символдарының береһенә әүерелгән.
Вальдес ярымутрауы — малдарҙың миҙгелле миграция үҙәктәренең береһе. Июндән декабргә тиклем бында — көньяҡ шыма киттар, сентябрҙән март-апрелгә тиклем — магеллан пингвиндары һәм косаткалар, декабрҙән мартҡа тиклем һоро дельфиндар йөҙөп килә. Йыл әйләнәһенә бында сыбар дельфиндарҙы, диңгеҙ филдәрен, диңгеҙ арыҫландарын, гуанако, патагон марҙарын, нанду дөйәғоштарын, һоро төлкөләрҙе һәм броненосецтарҙы осратырға мөмкин.
Ягуар, туҡан.
Климат
Аргентина баш ҡалаһы Буэнос-Айрестың климаты дымлы субтропик. Буэнос-Айрес көньяҡ ярымшарҙа урынлашҡанға күрә, унда йәй декабрҙән февралгә тиклем, ә ҡыш июндән авгусҡа тиклем дауам итә. Ҡышы йомшаҡ, оҙайлы ямғырлы, һирәкләп еңелсә ҡырау төшөүе мөмкин. Йәй оҙайлы, һауа торошо эҫе һәм бик бөркөү, мул яуым-төшөмө менән айырыла. Июлдә уртаса һауа температураһы +10 градус, ғинуарҙа +24 градус тәшкил итә. Ҡала биләмәһендә яуым-төшөм күләме йылына 987 миллиметр тәшкил итә. Баш ҡала Аргентинаның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә субтропик муссон климатлы субтропик тәбиғәт бүлкәтендә урынлашҡан.
Тарихы
Хәҙерге Аргентина биләмәһенә б. э. т. 10 меңенсе йылдарҙа һунарсылар һәм йыйыусылар ҡәбиләләре килеп ултырған. Б. э. т. 1 мең йыллыҡтың 2-се яртыһы тирәһендә тау тигеҙлектәре халҡы игенселеккә һәм малсылыҡҡа күсә. 1470-се йылдарҙа хәҙерге Аргентина территорияһын Инктар колонияға әйләндерәләр.
XVI быуат башында Аргентина территорияһында: теуэльче (хәҙерге Патагонияла), Rehuelches, Pampas, Matacos (Чако, Салта һәм Тукуман райондарында), Guaycures, Huerpes, Diaguitas, араукандар-мапуче (Неукенала, Рио-Негро, Чубуте, Ла-Пампе һәм Буэнос-Айреста), Энтре Риостағы, Корриентес һәм Мисьонестағы гуарани (халыҡтар төркөмө) һ. б. — төрлө этник төркөмдәр йәшәгән. Хәҙерге Аргентина территорияһында һаны унда европалылар күренер алдынан индейҙар һаны 300 мең кешегә еткән.
1535 йылда күп һандағы ат һәм провизияға эйә экспедиция башында торған Педро де Мендоса хәҙерге Аргентинаның баш ҡалаһы Санта Мария дель Буэн Айре фортына нигеҙ һала. 1776 йылда Рио де ла Плата вице-короллеге ойошторола, уның составына Парагвай, Аргентина, Уругвай һәм Буэнос-Айрес баш ҡала булған Боливияның бер өлөшө инә. 1805 һәм 1806 йылдарҙа Буэнос-Айресты яулап алырға тырышышҡан инглиз ғәскәрҙәре тар-мар ителә. Эре буржуазия 1810 йылда башланған революцион хәрәкәткә етәкселек итә, ошо хәрәкәттең еңеүе һөҙөмтәһендә Рио де ла Плата Берләшкән Провинциялары ойошторола. 1810 йылдың 25 майында муниципаль совет Вице-Короллекте таратыу һәм король Фенандо VII идараһын индереүҙе иғлан итә.
1816 йылдың мартында Тукуманда бер нисә провинция вәкилдәре йыйыла. 9 июлдә Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ һәм Көньяҡ Американың Берләшкән Провинциялары (һуңыраҡ Рио де ла Плата Берләшкән Провинциялары) ойошторолоуы иғлан ителә. Яңы дәүләт башында Юғары хаким торһа ла, Конгресс дәүләт власы формаһы тураһында килешә алманы. Делегаттарҙың күбеһе, атап әйткәндә, ҡаланан һәм Буэнос-Айрес провинцияһынан делегаттар, конституцион монархия яҡлы була. Һуңынан үҙәкләштерелгән республика системаһы файҙаһына үҙгәртелгән үрҙә күрһәтелгән позиция федераль дәүләт ҡоролошо системаһын яҡлаған башҡа провинцияларҙан килгән делегаттар йөҙөндә оппозиция менән осраша. Ике фракция араһындағы бәхәс 1819 йылғы граждандар һуғышына килтерә.
Генерал Хосе де Сан-Мартин испандарҙы еңгән армияны етәкләй. Сан-Мартин Аргентина, Чили һәм Перуҙың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш эшенә ҙур өлөш индерә.
Тыныслыҡ килешеүе 1820 йылда тергеҙелгән. Шуға ҡарамаҫтан, төп мәсьәлә, атап әйткәндә, тотороҡло идара итеү формаһын булдырыу, хәл ителмәгән булып сыҡты. Киләһе тиҫтә йылда Берләшкән провинциялар 1825—1827 йылдарҙа Бразилия менән һуғыш арҡаһында анархия хәлен кисерә. Бразилия Уругвайға территориаль дәғүәләр йәһәтенән конфликтта еңелә. Конфликт һөҙөмтәһендә Уругвай үҙ аллы дәүләт булып киткән.
1833 йылда Бөйөк Британия Мальвин утрауҙарын биләй.
Росастың диктатор режимын 1852 йылда быға тиклем Энтре-Риос губернаторы булған генерал Хусто Уркиса етәкселегендәге төркөм ҡолата. Уркиса Уругвай һәм Бразилия ғәскәрҙәре ярҙамында еңгән. 1853 йылда Аргентина Конституцияһы ҡабул ителә, ә Уркиса Аргентина республикаһының беренсе президенты була. Буэнос-Айрес провинцияһы конституцияға ҡушылмай һәм 1854 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Ике дәүләттең үҙ-ара дошманлығы 1859 йылда һуғышҡа килтерә. Аргентина Республикаһы тиҙ арала еңеү яулай, һәм шул уҡ йылдың октябрендә Буэнос-Айрес провинцияһы Конституцияға ҡушыла. Әммә ул тиҙҙән 1861 йылда башланған федераль хөкүмәткә ҡаршы яңы фетнә үҙәгенә әүерелә. Генерал Бартоломе Митре командованиеһы аҫтында фетнәселәр шул уҡ йылдың сентябрендә милли армияны тар-мар итә. 5 ноябрҙә республика Президенты үҙенең отставкаһы хаҡында иғлан итә. Киләһе йылдың майында Митре Конгресс тарафынан президент вазифаһына һайлана, ә Буэнос-Айрес Аргентинаның баш ҡалаһына әйләнә.
Киләһе ун йылда әлеге ваҡытта Рио-Негро провинцияһы булараҡ билдәле Лас-Пампасты яулап алыу башлана, уның барышында аборигендар яғынан янаған хәүеф бөтөрөлә. Генерал Хулио Рока етәкселегендәге Сүллек һуғышы (1879—1880) игенселекте һәм малсылыҡты үҫтереү өсөн уңайлы киң территорияларға юл аса. 1880 йылда Буэнос-Айресты күтәреүгә ҡаршы булған Рока президент вазифаһына һайлана. Ул еңгәндән һуң йылдарҙа Буэнос-Айрес провинциянан айырыла һәм Аргентинаның һәм федераль округтың баш ҡалаһы итеп раҫлана. 1880 йылда барған 50 йыл дауамында Аргентина әһәмиәтле иҡтисади һәм социаль уңыштарға өлгәшкән. XX быуат башында Аргентина донъяның иң бай илдәренең береһенә әүерелә. Илгә миллионлаған европалылар килеүе арҡаһында Аргентинаның популярлығы үҫкән.
Аргентинала 1930 йылдарҙа президент Иполито Иригойенды ҡолатҡан хәрби түңкәрелеш башланыр алдынан социаль хәл 1930 йылға тиклем тотороҡло булып ҡала.
1946 йылда Перон Хуан Доминго Аргентина президенты итеп һайлана. Социаль программаларҙы тормошҡа ашырыуҙа етәкселек иткән Перон һәм уның ҡатыны Эва (Эвита) халыҡ араһында ҙур популярлыҡ яулай. 1952 йылда Перон ҡабат президент итеп һайлана. Ул үҙенең күренекле һәм көслө рухлы ҡатыны Эва менән ҡаты иҡтисади реформа үткәрә. Программа Аргентинаның индустриялаштырылыуына һәм үҙбилдәләнешенә ҙур иғтибар бүлә, ул консерватив милләтселәр фракцияһы һәм эшселәр тарафынан хуплана. Перондың дәүләтте секулярлаштырырға маташыуы Католик сиркәүе менән конфликтҡа килтерә. 1955 йылда Перон режимы ҡолатыла.
Бер нисә хәрби һәм граждандар хөкүмәтен алмаштырғандан һуң, Перон 1973 йылда власҡа кире ҡайта, ләкин 1974 йылда вафат була, президент вазифаһына уның сәйәси тәжрибәһе булмаған өсөнсө ҡатыны, вице-президент Исабель тәғәйенләнә. Ул идара иткән осорҙа марксист йүнәлешле Монтонерос революционерҙары террор ойоштора, ул 1976 йылда хәрби түңкәрелеш ойоштороуға сәбәп була. Ул саҡта армия хәрбиҙәр «емергес элементтар» тип иҫәпләгәндәрҙең барыһына ҡаршы «бысраҡ һуғыш» ойоштора: меңләгән аргентиндар үлтерелә һәм хәбәрһеҙ юғалған тип иғлан ителә. 1981 йылда Исабель Перонды властан ситләткән генерал Видела урынына президент вазифаһын генерал Роберто Виола биләй. Бер йылда үтмәй, уны генерал Леопольдо Галтьери алмаштыра.
<!-- В 1982 году «в целях преодоления экономического кризиса» Гальтиери отдал приказ аргентинской армии высадиться на Фолклендских (Мальвинских) островах, которые с 1833 года контролировались Великобританией. К удивлению правительства военных, Великобритания направила в Южную Атлантику свои войска и через три месяца аргентинский контингент на островах капитулировал. Острова вернулись к Великобритании. Галтьери ушёл в отставку, и вскоре в 1983 году в результате демократических выборов к власти пришёл Рауль Альфонсин, кандидат от Радикального гражданского союза. В мае 1989 лидером страны, пришедшим к власти демократическим путём, стал Карлос Саул Менем, руководитель хустисиалистской (перонистской) партии.
С 1991 года при активном участии министра экономики Доминго Кавальо проводились программы либерализации экономики и развития свободной торговли. В качестве президента Менем добился коренных изменений в аргентинской экономике, а также установления политической стабильности.
В 1995 году Менем был переизбран президентом Аргентины. Перонистская партия, возглавляемая Менемом, также одержала победу на выборах в конгресс и получила большинство в Палате депутатов. Аргентина оставила позади мрачные годы военной диктатуры и перешла к условиям развитых демократических свобод. В том же году под давлением оппозиционных партий министр экономики Доминго Кавальо оставил свой пост: это стало первым звонком, предвещавшим скорый тотальный коллапс «экономического чуда».
В 2001 году реформы министра Кавальо и президента Менема привели страну к техническому дефолту. Основные причины: беспрецедентное открытие экономики, слишком резкая либерализация режима иностранных инвестиций, дерегулирование рынков. В результате образовалась слишком большая зависимость от иностранных инвестиций. Привязка песо к доллару по курсу 1:1, во-первых, требовала больших ресурсов для поддержания, во-вторых, сделала экономику менее конкурентоспособной по сравнению с соседями (Бразилией). Большой проблемой явилось и то, что большинство вложений и кредитов населению (около 70 %) выдавалось в долларах, что сильно осложняло возможность плавной девальвации песо.
После технического дефолта отсутствие рычагов административного давления на банки привело к тому, что не удалось ограничить объёмы продаж песо. Как результат, нехватка средств для поддержания конвертации песо—доллар могла привести к полному обесцениванию песо. МВФ отказал стране в кредитовании и выдвинул достаточно жёсткие условия (один из предложенных вариантов — долларизация экономики, то есть полный отказ от национальной валюты). Существует мнение, что именно МВФ существенно усугубил кризис, так как именно МВФ активно настаивал на реформах, и правительство было вынужденно приводить их в жизнь из-за зависимости от займов. В результате правительство конвертировало все долларовые сбережения населения в песо по курсу 1:1,4 (в ~3 раза дешевле актуального на тот момент курса). Иностранные банки были обязаны принимать в оплату долларовых кредитов, взятых до дефолта, песо по старому курсу (1:1), что привело к совокупным потерям банков 7—10 млрд долларов. Безработица достигла критической отметки 22—24 %. Кризис привёл к массовым беспорядкам и погромам.
Аргентина имеет дипломатические отношения с Российской Федерацией: установлены с Россией 22 октября 1885 года, были приостановлены после октября 1917 и возобновлены с СССР в 1946.
В 2010 году в стране были легализованы однополые браки. -->
Сәйәси структураһы
1853 йылғы Конституцияға ярашлы, илдә властар милли кимәлдә лә, урындағы кимәлдә лә башҡарыу, закондар сығарыу һәм суд властарына бүленә. Аргентина — 23 провинцияға һәм 1 федераль баш ҡала округына бүленгән федератив республика.
Министрҙар кабинеты башлығы — Аргентина премьер-министры. Юғары закондар сығарыу органы булып Министрҙар кабинеты башлығы — Аргентина премьер-министры. Юғары закондар сығарыу органы булып Милли конгресс тора, Сенаттан (72 кеше) һәм Депутаттар палатаһынан (257 кеше) ҡатнаша. Сенат рәйесе илдең вице-президенты вазифаһын биләй. Әлеге ваҡытта Амадо Буду Сенат рәйесе һәм вице-президент булып тора.
Парламентҡа һайлау ике йыл һайын уҙғарыла — сенаторҙарҙың өстән бер өлөшө һәм депутаттарҙың яртыһы яңыртыла. Сенаттан (72 кеше) һәм Депутаттар палатаһынан (257 кеше) торған тора. Сенат рәйесе илдең вице-президенты вазифаһын биләй. Әлеге ваҡытта Амадо Сенат рәйесе һәм вице-президент булып тора.
1853 йылғы декларация буйынса Буэнос-Айрес баш ҡала булһа ла, ҡала 1880 йылда ғына, Буэнос-Айрес провинцияһынан айырым административ берәмеккә айырылғандан һуң ғына, рәсми баш ҡалаға әүерелә.
Сәйәси партиялары
Уларҙан тыш, тағы 20-нән ашыу легаль партия бар, ҡайһы берәүҙәренең сенатта һәм депутаттар палатаһында ҙур булмаған вәкиллеге бар.
Тышҡы сәйәсәт
Аргентина Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Халыҡ-ара валюта фонды, Аменрика Дәңләттәре Ойошмаһы, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, Ҙур егерме, МЕРКОСУР ағзаһы булып тора, Көньяҡ Америка милләттәре союзының элекке ағзаһы.
Аргентина — Рәсәй Федерацияһы
2009 йылдың 11 мартында Аргентина хөкүмәте Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте менән ике ил араһында виза режимын бөтөрөү тураһында ноталар менән алмашыу формаһында хөкүмәт-ара килешеүгә ҡул ҡуйҙы. Документҡа Рәсәйҙең Аргентиналағы илсеһе Юрий Корчагин ҡатнашлығында Көньяҡ Америка республикаһының сит ил эштәре министры Хорхе Тайана ҡул ҡуйҙы һәм Рәсәй яғы ла раҫлауы маҡсатында Мәскәүгә ебәрелде.
2009 йылдың 18 мартында шулай уҡ Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Сергей Лавров Аргентина илсеһе Леопольдо Браво ҡатнашлығында Мәскәүҙә документҡа ҡул ҡуйҙы.
Әлеге ваҡытта Аргентинаға туристик маҡсат менән килгән Рәсәй граждандары 90 көнгә тиклем визаһыҙ йөрөй ала, ошондай уҡ режим Рәсәйҙә Аргентина граждандары өсөн билдәләнгән.
Аргентина — Америка Ҡушма Штаттары
Ҡушма Штаттар 1823 йылда, Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Аргентина менән дипломатик мөнәсәбәттәр булдыра. Илдәр араһындағы ике яҡлы мөнәсәбәттәр, төбәктә тыныслыҡ һәм тотороҡлоҡто һаҡлау, кеше хоҡуҡтарын яҡлау һәм коммерция бәйләнештәрен үҫтереүҙе индереп, дөйөм мәнфәғәттәргә нигеҙләнгән. Аргентина Хөкүмәте, тыныслыҡҡа булышлыҡ итеү һәм күпләп юҡ итеү ҡоралын таратмауҙы пропагандалау буйынса халыҡ-ара операцияларҙа ҡатнашыу юлы менән, Америка Ҡушма Штаттарына милли һәм халыҡ-ара хәүефһеҙлек өлкәһендә ярҙам итә.
Ҡораллы көстәре
Аргентина ҡораллы көстәре армия, флот һәм авиациянан тора. Улар менән, баш командующий һәм Оборона министрлығы аша уларҙың мәсьәләләре менән шөғөлләнгән, президент етәкселек итә.
Административ бүленеше
Аргентина — федератив һәм вәкәләтле республика, уның составына 23 провинция һәм автономиялы баш ҡала округы инә.
Иҡтисады
Аргентина — тиҙ үҫешеүсе аграр-индустриаль дәүләт. 1990 йылдар башынан алып илдә хосусилаштырыу сәйәсәте әүҙем алып барыла һәм сит ил капиталын тағы ла киңерәк йәлеп итеү күҙәтелә. МЕРКОСУР-ға (Көньяҡ Америка дөйөм баҙары) инеү Аргентинаның эске баҙарын ярайһы уҡ киңәйтте. Аргентинала эшкәртеү сәнәғәт һәм унда ауыр сәнәғәт өҫтөнлөк итә; әммә традицион еңел һәм айырыуса аҙыҡ-түлек сәнәғәте тармаҡтары элеккесә мөһим урын биләй һәм экспорт әһәмиәтенә эйә.
Шуға ҡарамаҫтан, уйлап еткерелмәй башгҡарылған реформалар үткәреү арҡаһында 2001 йылда иҡтисади көрсөк социаль көсөргәнешлектең һәм дефолттың ярайһы уҡ артыуына килтерә (дәүләт бурысы суммаһы ул ваҡытта 132 миллиард доллар тәшкил итә, был тарихта иң ҙуры була) ).
Сәнәғәтте урынлаштырыуға юғары территориаль тупланыу хас: ауыр сәнәғәт предприятиеларының байтаҡ өлөшө Парананың түбәнге ағымында, Буэнос-Айрес һәм Росарио араһындағы сәнәғәт бүлкәтендә тупланған; сәнәғәт продукцияһының яртыһынан ашыуы Ҙур Буэнос-Айреста етештерелә.
Нефть сығарыу буйынса ил Латин Америкаһында (Венсуэла, Эквадор һәм Бразилиянан һуң) дүртенсе урынды биләй. Сығарыу илдең ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндерә (дәүләт компаниялары Enarsa, YPF; шәхси компаниялар Bridas, Pluspetrol), һәм дәүләт нефтте сит илгә сығармай.
Аргентина уран запасы буйынса алдынғы ун ил иҫәбенә инә. Ил ядро энергетикаһы һәм уран сәнәғәте өлкәһендәге ғилми асыштары (INVAP, Nucleoeléctrica Argentina) менән билдәле.
Төҫлө металлургия тармаҡтарынан үҙҙәренедәге һәм ситтән килтерелгән сеймал нигеҙендә ҡурғаш, цинк, баҡыр, алюмин етештереү үҫешкән.
Машиналар эшләү ауыр сәнәғәттә продукция хаҡы буйынса алдынғы урынды биләй. Айырыуса транспорт машиналарын эшләү (Аргентинала Ford, Chrysler, Toyota, Peugeot һ. б. үҙ заводтарын ойошторған), ауыл хужалығы машиналарын эшләү, аҙыҡ-түлек сәнәғәте өсөн ҡорамалдар, электр техникаһы (IBM, Siemens заводтары) етештереү үҫешкән. Транспорт машиналары эшләүҙә автомобилдәр эшләү (Буэнос-Айрес, Кордова) алдынғы урында, суднолар төҙөү һәм суднолар ремонтлау (Буэнос-Айрес, Энсенада), авиатөҙөлөш (FAdeA, Aero Boero, Laviasa), вертолёттар етештереү (Cicaré, AeroDreams) һәм вертолеттар етештереү (Кордова, Буэнос-Айрес) үҫешкән.
Экспорт тармаҡтары араһында сей итте һыуытып эшкәртеү — ил өсөн традицион һәм үҙенсәлекле тармаҡ айырым урын биләй. Аргентина иң күп ит, нигеҙҙә, һыйыр ите етештереүселәр һәм уның экспортёрҙары иҫәбенә инә. Аҙыҡ-түлек сәнәғәтенең башҡа тармаҡтарынан үҫемлек майҙары етештереү, һуңғы йылдарҙа — соя, шулай уҡ он тартыу, май һығыу тармаҡтары һәм шарап эшләү экспорт әһәмиәтенә эйә. Эске баҙарға сәнәғәттең йәшелсә-емеш, консерва, шәкәр тармаҡтары, эсемлектәр етештереү йүнәлтелгән.
Аргентина ауыл хужалығының үҙенсәлеге шунда: Латин Америкаһының башҡа илдәре менән сағыштырғанда, ул үҙен аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тәьмин итеп кенә ҡалмай, ә уны экспортҡа сығара (эшләүселәрҙең тик 2 % ғына ауыл хужалығында мәшғүл). Йән башына аҙыҡ-түлек ҡулланыу буйынса ил төбәктең башҡа илдәренән өҫтөн. Ауыл хужалығы һәм малсылыҡ продукцияһы экспорт килеменең 50%-тан ашыуын бирә. Эре мал башы буйынса Аргентина донъяла алтынсы, йән башына ит етештереү буйынса — бишенсе, ә уны ҡулланыу буйынса беренсе урынды биләй. Ит — Аргентина халҡының милли аҙығы.
Үҫемлекселектә төп урынды ғәҙәттәгесә экспорт әһәмиәтендәге иген, май һәм тәмәке культуралары биләй. Бойҙай һәм тәмәке уңышы йыйыу буйынса Аргентина — донъялағы алдынғы илдәрҙең береһе. Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2012 йылда ил бойҙай экспорты буйынса донъяла алтынсы урында торған (8,4 млн тонна). Бынан тыш, Аргентина йомортҡа, һөт, арпа һәм тәмәке экспортёры.
2018 йылдың сентябренә ҡарата Аргентинала хеҙмәткә түләүҙең уртаса күләме 31 898 песо (835,44 $) тәшкил итә. 2019 йылдың 1 октябренән минималь эш хаҡы күләме 16 875 аргентина песоһы (нетто, ҡайтарманан тотоп ҡалынған килем һалымының 14 % — 242,60 US$) тәшкил итә.
Тауарҙар һәм хеҙмәттәр экспорты динамикаһы
2017 йылда Аргентинала тауарҙар һәм хеҙмәттәр экспорты 71 миллиард АҠШ доллары тәшкил итте (1-се табл.) :
Был таблицалағы мәғлүмәт 2002 йылдың икенсе яртыһында алып 2008 йылдың дүртенсе кварталына тиклем дауам иткән тикшерелгән осорҙоң тәүге яртыһында иҡтисади үҫештең күтәрелә барыусы тренды формалашыуы хаҡында һығымта яһарға мөмкинлек бирә. Был 2002 йылдың ғинуарында ҡабул ителгән һәм йыл һайын оҙайтылған «аҡса тигеҙлегенән (паритет) баш тартыу һәм Аргентина песоһын ирекле котировкалау тураһында» көрсөккә ҡаршы сара һөҙөмтәһе була. Милли валютаны деальвациялау урындағы производство файҙаһына хаҡтар нисбәтен үҙгәртте, ә бер аҙ һуңыраҡ, иҡтисадтың контролдә тотоусы органы булараҡ, дәүләттең ролен арттырыуҙы үҙ эсенә алған, иҡтисади план әҙерләнде. Шуға ҡарамаҫтан, 2008—2009 йылдарҙағы донъя финанс көрсөгө тауарҙар һәм хеҙмәттәр экспорты күләменең үҫеш темптарын ярайһы уҡ тотҡарланы. Әгәр 2008 йылда үҫеш 0,022 % тәшкил итһә, 2009 йылда көрсөк эҙемтәләре арҡаһында ул −0,018 %-ҡа тиклем кәмене. Көрсөктән һуң тиҙ арала ярайһы уҡ йәнләнеү башлана. 2003 йылда башланған индустриялаштырыу процесы дәүләт тарафынан ҡәтғи көйләнә, был иҡтисадты конкуренцияға һәләтле агросфераны һәм сәнәғәтте үҫтереүгә йүнәлтергә мөмкинлек бирә. 2010—2011 йылдарҙа уҡ уртаса йыллыҡ үҫеш темптары 1,022%-тан ашыу тәшкил итте (был ҡаралған осорҙа иң юғары күрһәткес булып тора). 2011 йылда экспорт күләменең хаҡ күрһәткесе — 97 АҠШ миллиард доллары. Шуға ярашлы, ул иҡтисадтың күтәрелеш осороноң иң юғары нөктәһенә әүерелде. Бынан һуң килгән 2012—2015 йылдар рецессияһы күбеһенсә Аргентинаның төп сауҙа-иҡтисади партнёры — Бразилияла иҡтисади үҫеш темптарының кәмеүе менән аңлатыла. Аргентинаның яңы президенты Маурисио Макриҙы тәғәйенләү 2015 йылда тауарҙар һәм хеҙмәттәр экспорт экспансияһының туҡтатылған процесын яңыртты. Уның сәйәсәте иҡтисади яҡтан отошло сауҙа партнёрҙарын йәлеп итеп, Америка Ҡушма Штаттары менән туранан-тура яҡынайыуға ҡайтып ҡала, ул сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү һәм нығытыу, шулай уҡ Тымыҡ океан альянсы һәм Европа Союзы менән интеграциялау өсөн сығыш яһай. Шулай итеп, 2002—2017 йылдарҙа тауарҙар һәм хеҙмәттәр экспорты күләме йылына 2,9 миллиард АҠШ долларына йәки сағыштырмаса сағылышта 6,5 %-ҡа артҡан. Уртаса күрһәткес күләме 65,89 миллиард АҠШ доллары тәшкил иткән.
https://www.worldbank.org сайты мәғлүмәттәре буйынса төҙөлгән
Таблицаға ярашлы, йыл һайын илдең эске тулайым продуктынан тауарҙар һәм хеҙмәттәр экспорты өлөшө кәмей. 2002 йылда ул — 30 % самаһы, 2017 йылда — ни бары 11 % тәшкил итте. Күрһәткестәр кире бәйләнештә: эске тулайым продукт кимәле ни тиклем юғары булһа, унда экспорт өлөшө лә шул тиклем аҙыраҡ. Аргентинала йән башына тауарҙар һәм хеҙмәттәр экспорты 2017 йылда 1610 долларға тиң булған.
Тауарҙар һәм хеҙмәттәр импорты динамикаһы
3-сө таблицаға ярашлы, 2017 йылда Аргентинаға индерелгән тауар һәм хеҙмәттәрҙең суммаһы 87 миллиардтан ашыу АҠШ долларын тәшкил иткән. Тауарҙар импортына 63 миллиард АҠШ долларынан ашыу тура килгән (72,8 %), шул уҡ ваҡытта хеҙмәт импорты 23 миллиард долларҙан (27,2 %) ашып киткән. 2016 йыл менән сағыштырғанда, дөйөм импорттың артым темпы 18 процентҡа тиң — ул 2007—2017 йылдар осоронда үҫеш темпының иң юғары күрһәткестәренең береһе.
Ҡаты протекциялау сараларына һәм импортты алмаштырыу сәйәсәтенә ҡарамаҫтан, 2008 йылда дөйөм импорттың ыңғай яҡҡа үҙгәреүе күҙәтелә — +27,4 %, 2009 йылда донъялағы ауыр көрсөк ситуацияһы арҡаһында −27,2 %-ҡа кәмей.
2010—2011 йылдарҙа, илгә тауарҙар һәм хеҙмәттәр индереүҙе контролдә тотоуға һәм дәүләт яғынан уны яһалма туҡтатыуға ҡарамаҫтан, Аргентина сәнәғәтенең импортҡа ныҡ бәйле булғанлыҡтан, йәнә импорт күләменең үҫеүе һиҙелә. Проблема тиҫтәләрсә йылдар дауам итә. Сәнәғәт һатып алыуҙары өлөшө импорттың дөйөм күләменән 85 % тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта ил был статьянан баш тарта алмай, сөнки үҙенең етештереүселәре тауарҙарҙың бер өлөшөн үҙ аллы һәм кәрәкле күләмдә тәьмин итә алмай.
Алдағы йылдарҙа, 2013 йылдағынан тыш, импорт сикләүҙәренең даими артыуы арҡаһында кире яҡҡа үҫеш һиҙелә. Был осор, 2016 йылда Европа союзы илдәре консультацияһы һорауы буйынса 2012 йылда Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы Аргентинаға һалған йөкләмәләрен үтәүгә тиклем, дауам итә. 2016 йылдың 14 ғинуарында ил сауҙа талаптарын ҡулланыуға бәйле тәҡдимдәрҙең үтәлеше һәм Присяжный импорт декларациянын (DJAI) ғәмәлдән сығарыу хаҡында хәбәр итте.
Аргентинаның 2007—2017 йылдарҙағы тауарҙар һәм хеҙмәттәр импорты күләме
Тауарҙар һәм хеҙмәт күрһәтеү импортының структураһы
Дефолттар
2020 йылға тиклем Аргентинала 9 дефолт, шуларҙың өсәүһе XXI быуатта — 2001, 2014 һәм 2020 йылдарҙа булған. 2001 йылғы дефолттан һуң Аргентина фондтарҙың 93 % реструктуризациялау хаҡында килешә алды. Мәҫәлән, 2014 йылдың 30 июлендә кредиторҙарҙың бер өлөшө алдындағы бурысты ҡаплау ваҡыты үтте. Бурыстар буйынса түләнмәй ҡалған сумма 1,3 миллиард доллар тәшкил итте. Аргентина властары 2014 йылғы дефолтты раҫлауҙан баш тартты. Аргентина президенты Кристина Киршнер дефолт иғлан итеүҙе кире ҡаҡты, ә илдең иҡтисад министры Аксель Кисильоф Аргентинаға ҡаршы «дефолт» һүҙе тыуҙырған, «паника һәм ҡурҡыу сәсергә тейешле компания» йәйелдерелеүен белдерҙе. 2020 йылғы дефолтта хәл башҡаса ине. Аргентинаның иҡтисад министры Мартин Гусман кредиторҙарға процент һәм төп бурысты (69 миллиард доллар) өс йылға кисектерергә, һуңынан төп бурыс суммаһының 94,6%-ын һәм өҫтәп иҫәпләнгәндең 48%-ын түләргә тәҡдим итте. Инвесторҙар бының менән ризалашманы һәм Аргентина хөкүмәте үҙенең дәүләт облигациялары буйынса 500 миллион доллар түләмәне.
Транспорты
Аргентинаның транспорт инфраструктураһы сағыштырмаса үҫешкән. Юлдарҙың оҙонлоғо 230 000 километр тәшкил итә (шәхси ауыл юлдарын иҫәпкә алмағанда), уларҙың 72 000 километры — ҡаты япмалы, 1575 километры — юғары тиҙлекле и 1575 км — скоростные, уларҙың күбеһе хосусилаштырылған түләүле юлдар. Һуңғы йылдарҙа күп һыҙатлы юғары тиҙлекле юлдарҙың оҙонлоғо икеләтә артты. Хәҙер улар бер нисә ҙур ҡаланы үҙ-ара тоташтыра. Тағы ла күберәк ошондай юлдар төҙөлөү стадияһында. Әммә улар ғына 2009 йылға ҡарата илдә теркәлгән 9,5 миллион автомобилдең (1000 кешегә 240) нормаль хәрәкәтен ойоштороу өсөн етерплек түгел.
Лоренц (милли парк)
Лоренц (Taman Nasional Lorentz. Индонезияның Папуа провинцияһындағы милли парк. Көньяҡ-Көнсығыш Азияла иң ҙур тәбиғәтте һаҡлау территорияһы булып тора.
Аргентина
Транспорты
Тимер юлдар селтәренең дөйөм оҙонлоғо 31,4 мең километр тәшкил итә. Утлы Ер провинцияһында донъяның иң көньяҡ тимер юлы (донъя сигендәге поезд) урынлашҡан. Ташыуҙарҙың бер нисә тиҫтә йыл кәмеүенән һәм инфраструктураның етерлек кимәлдә тәьмин ителмәүенән һуң 1992 йылда Ferrocarriles Argentinos тимер юл компанияһы хосусилаштырыла, ҡала-ара пассажир маршруттарының күбеһе ябыла һәм мең километр юлдар (юғарыла күрһәтелгән дөйөм оҙонлоҡҡа индерелмәй) әлеге ваҡытта файҙаланылмай. Буэнос-Айрес районындағы ҡала яны тимер юлы пассажирҙарҙы йөрөтөү, метроға төшөп ултырыуҙың еңел булыуы сәбәпле, ҙур ихтыяж менән файҙалана. Бер нисә линияла әлеге ваҡытта ҡала-ара пассажир ташыуҙар тергеҙелә.
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Ғәзнәүиҙәр дәүләте (фарс., ингл. — gaznaviyan) үҙәге Афғанстандың Ғәзне ҡалаһында урынлашҡан дәүләт, уны 977 йылда төрки ғәскәр башлығы Әлп-Тәғин Сәмәниҙәр дәүләтенән айырып алғандан һуң ойоштора. 1186 йылда дәүләтте Ғөридтәр солтанаты «йота».
Лоренц (милли парк)
Географияһы
Парк майҙаны 25 056 кв. км тәшкил итә. Лоренц Яңы Гвинеяның биологик төрлөлөгөнөң күренекле миҫалы булып тора. Ул — Азияның Тымыҡ океан төбәгендәге берҙән-бер ҡурсаулығы һәм үҙ эсенә диңгеҙ буйы райондарын, мәңге йәшеллеккә күмелеп ултырған мангр ағасы урмандарын, һаҙлыҡтарҙы, уйһыулыҡтарҙы, тауҙағы тропик урмандарҙы, Альп билбауын һәм боҙлоҡтарҙы ала. Диңгеҙ кимәленән 4884 метр бейеклектә һәм Пунчак-Джая тауы паркы биләмәһендә урынлашып, ул Гималай һәм Анд тауҙары араһында иң бейек тау булып тора.
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Сәбүк-тәғиндең улы Мәхмүт Ғәзнәүи, Сәмәниҙәр империяһынан айырылып, бойондороҡһоҙлоҡҡа эйә булыуҙары хаҡында иғлан итә һәм Ғәзнәүиҙәр империяһын көнсығышта Амударьяға, Һинд йылғаһы һәм Һинд океанына һәм көнбайышта Рей йылғаһына һәм Хәмәданға тиклем киңәйтә. Мәсүд Беренсе идара иткән осорҙа Ғәзнәүиҙәр династияһы үҙенең көнбайыштағы территорияларына контролде кәметә, Данданаҡан янындағы алыштан һуң һалйоттар был ерҙәрҙе үҙ ҡулдарына ала башлай, шуға ла ғәзнәүиҙәр биләмәләре хәҙерге Афғанстан, Пакистан (Пенджаб һәм Бәлүджистан) сиктәрендә генә урынлаша. 1151 йылда Солтан Баһрам-Шах Ғәзниҙе Ғүрид хакимы әд-Дин Хөсәйенгә бирә.
Аргентина
Транспорты
1913 йылда асылған Буэнос-Айрес метрополитены Латин Америкаһында һәм көньяҡ ярымшарҙа тәүге метрополитен була. Бөгөн ул Көньяҡ Америкала иң ҙуры түгел, әммә уның 87,3 саҡрым линиялары буйлап көнөнә 1,2 миллиондан ашыу пассажир йөрөтөлә.
Аргентинала 11 000 саҡрым самаһы эске һыу юлы бар, улар буйынса тимер юлдарға ҡарағанда күберәк йөк ташыла. Аргентинаның бик күп тәбиғи һыу юлдары булһа ла, бында каналдар селтәре лә инә. Улар араһында Рио-де-Плата, Парана, Уругвай, Рио-Негро һәм Парагвай йылғалары иң мөһимдәре булып тора.
Aerolíneas Argentinas илдең төп авиакомпанияһы эске һәм халыҡ-ара пассажирҙарҙы йөрөтөүҙе тәьмин итә.
Aerolíneas Argentinas илдең бөтә территорияһын тигеләй биләгән маршрут селтәренең бүлендек компанияһы — Austral Lineas Aereas. LADE — Хәрби-һауа көстәре идара иткән авиакомпания эске маршруттарҙың киң селтәрен хеҙмәтләндерә.
Халҡы
2001 йылға ҡарата илдә халыҡ һаны 36 260 130 кеше, 2010 йылдың июленә — 40 412 000 кеше тәшкил иткән. Әлеге ваҡытта Аргентина был күрһәткес буйынса Көньяҡ Америкала — 3-сө һәм донъяла 33-сө урынды биләй. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы бер квадрат километрға 13,3 кеше тәшкил итә. Халыҡтың артыуы 2010 йылда 0,87 %, тыуым 18,7/1000 кеше, үлем — 7,9/1000 кеше тәшкил итте.
15 йәшкә тиклемгеләр — 24,9 %, 65 йәштән өлкәндәр 10,6 % тәшкил итә. Аргентинала урбанизация Латин Америкаһында Уругвайҙан ҡала иң юғарыһы булып тора.
Гран-Чако һәм Ла-Платала миллион ярым индей халҡы, шулай уҡ Патагонияның йөҙ меңлек халҡы XVI быуатта Испания колониялаштырыуы, һуңынан, XIX быуат аҙағына тиклем, Пампа һәм Патагония ерҙәрен баҫып алыу барышында тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға. Аргентин милләте XIX—XX быуаттарҙа Европаның күп һанлы иммигранттары тарафынан формалашҡан. Аргентиндарҙың 85%-тан ашыуы аҡ расаға ҡарай. Индей халҡы (мапуче, колла, тоба һәм башҡалар) — халыҡтың 1,5 % тәшкил итә, ҡалғандары — башлыса метис, шулай уҡ мулаттар.
Иммигранттарҙың милли составы төрлө булған: Испанияла тыуып үҫкәндәр (башлыса басктар һәм галисийҙар) һәм итальяндар (әлеге ваҡытта ил халҡының өстән бер 1/3 өлөшөн тәшкил итә) өҫтөнлөк иткән, француздар, немецтар, инглиздәр (күбеһенсә ирландтар), поляктар, чехтар, хорваттар, украиндар, йәһүдтәр, швейцарҙар, даттар, голландтар, ғәрәптәр, 1,3 миллиондан 3 миллионға тиклем), литвалылар, гректар, әрмәндәр. 1880—1950 йылдар араһында Аргентинаға 5 миллиондан ашыу иммигрант килгән. XIX быуат аҙағынан алып Европанан иммиграция туҡтап тиерлек ҡалған (Румыния һәм Украинанан тыш). Күпселек иммигранттар илгә Көньяҡ Американан: Боливиянан, Парагвайҙан, Перуҙан, Чилиҙан килә. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Аргентинала 1806 мең башҡа илдәрҙә тыуғандар (ил халҡының 4,5%-ы) йәшәгән, шул иҫәптән 81,5%-ы — Көньяҡ Америка илдәренән, һәм ни бары 16,5%-ы ғына Европа илдәренән. Аргентинала революцияға тиклемге Рәсәйҙә тыуып үҫкән, күбеһенсә украиндар, Волга буйы немецтары, белорустар, рустар, йәһүдтәр, литвалар, йәшәй. Байтаҡ булыуҙарына ҡарамаҫтан (төрлө баһалар буйынса — 100-ҙән 250 меңгә тиклем кеше, башлыса Буэнос-Айреста, Мар-дель-Платта, Кордобала, Мисьонес провинцияһында), Аргентинала рустарҙың ойошҡан берләшмәһе юҡ. Улар — Рәсәйҙән һәм СССР-ҙан, шул иҫәптән көнбайыш губерналарҙан крәҫтиәндәрҙе, аҡ гвардеецтарҙы, күсерелгән кешеләрҙе, старообрядсыларҙы индереп, бер нисә эмиграция тулҡыны тоҡомдары. Һуңғы 20 йылда Аргентинаға бер нисә мең урыҫ, башлыса квалификациялы белгестәр, күсеп килгән. Ләкин Рәсәйҙән Аргентинаға иммиграция киң таралмаған. 2004—2010 йылдарҙа, мәҫәлән, Рәсәйҙән 873 кеше даими йәшәү рөхсәте бирелгәндәр статусын алған.
Аргентина бик күп илдәрҙең һәм халыҡтарҙың йолаларын үҙенә һеңдергән, һәм был һөҙөмтәлә уның мәҙәниәтенә, көнкүрешенә һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә тәьҫир иткән. Дәүләт сәйәсәте иммигранттарҙың тиҙ ассимиляцияһына булышлыҡ итә. Америка Ҡушма Штаттарынан һәм Канаданан айырмалы рәүештә, Аргентинала айырым милләттәр тупланып йәшәгән райондар юҡ, ә халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәргәндә «сығыш иле» графаһы юҡ. Илдә ғәмәлдә булған закон буйынса, уның биләмәһендә тыуған һәр кем аргентинлы тип иҫәпләнә. Бөгөн Аргентинала халыҡ иҫәбенең динамикаһы тәбиғи үҫеше менән билдәләнә: уның темптары — 1990-сы йылдар уртаһында 0,91 % — Латин Америкаһында иң түбәне һәм кәмеү тенденцияһына эйә (илдә оҙайлы демографик көрсөк күҙәтелә). Был йәш быуындың (15 йәшкә тиклем) кәмеү яғына һәм өлкәндәрҙең (65 йәштән күберәк) артыуына табан үҙгәреүсе халыҡтың йәш структураһы динамикаһында ла сағыла.
Тормоштоң социаль-иҡтисади күрһәткестәре буйынса Аргентина Латин Америкаһының күп кенә илдәрен уҙып китә (тормош кимәле буйынса Чилиҙан бер аҙға ғына ҡалыша). Илдә уртаса ғүмер оҙонлоғо 77 йәш тәшкил итә (ир-егеттәр — 73,5, ҡатын-ҡыҙҙар — 80 йәш). Өлкәндәр (15-тән 49 йәшкә тиклем) араһында ВИЧ-инфекциялыларҙың өлөшө — 0,5 %. Ил ҡалаларында бөгөн халыҡтың 87%-тан ашыуы йәшәй, ә ҡала халҡының 2/5-нән ашыуы Буэнос-Айрес өлөшөнә тура килә. 12 миллион самаһы халыҡ йәшәгән Буэнос-Айрес донъяның 10 иң ҙур агломерацияһы иҫәбенә инә. Кордова (1,4 миллион кеше), Росарио (1,2 миллион), Мендоса (0,9 миллион самаһы), Тукуман (0,8 миллион) башҡа ҙур ҡалалар булып тора.
Дине
Конституция дин тотоу иреклеген гарантиялай.
Христиан дине илдә өҫтөнлөк итә. 2017 йылға мәғлүмәттәр буйынса, католиктар — халыҡтың 77,1 %, протестанттар 10,8 % тәшкил итә. Протестанттарҙың күпселеге — пятидесятниктар (3 миллион самаһы).
Мосолмандар — 500 мең тирәһе, йәһүдтәр — 180 мең кеше. Халыҡтың яҡынса 10%-ы үҙҙәрен дини кеше тип һанамай.
Ғәмәлдәге Рим папаһы Франциск — аргентинлы.
Спорты
Иң популяр спорт төрө — футбол. Бразилия һәм Франция менән бер рәттән ир-егеттәр милли йыйылма командаһы — иң мөһим халыҡ-ара өс ярышта: донъя чемпионатында еңгән, Конфедерациялар кубогын һәм олимпия алтын миҙалын яулаған берҙән-бер спорт берләшмәһе.
Тәүге популяр спорт кумиры Хорхе Ньюбери була (1875—1914), ул фехтовальщик, боксёр һәм лётчик булараҡ билдәлелеке яулаған. Өс эшмәкәрлек төрөнә: футбол, бокс һәм автоспортҡа халыҡ һөйөүе нигеҙендә XX быуаттың тәүге өс тиҫтә йылында киң таралыу ала. 1978 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты ике йыл элек хәрби диктатура көс ҡулланып террористик дәүләт ойошторған осорҙа уҙа. 1978 йылда 1930 йылдан уҡ был хоҡуҡ өсөн көрәшкән Аргентинаға донъя чемпионатын үткәреү бурысы йөкмәтелә.
2018 йылдың 6-18 октябрендә Буэнос-Айреста үҫмерҙәрҙең III йәйге Олимпия уйындары уҙҙы. Ярыштарҙа 200-ҙән ашыу илдән 15-18 йәштәрҙәге 4000 самаһы спортсы ҡатнашты. Улар спорт программаһының 36 төрөндә 241 наградалар комплекты уйнатты.
Аргентинаның футбол ассоциацияһына 1893 йылдың 21 февралендә нигеҙ һалынған. Был йәше буйынса донъяла һигеҙенсе футбол федерацияһы.
Аргентина футболы йондоҙҙары: Диего Марадона, Лионель Месси, Серхио Агуэро, Анхель ди Мария, Габриэль Батистута, Хавьер Маскерано, Пабло Сабалета.
Аргентина 1950 һәм 1990 йылдарҙа баскетбол буйынса донъя чемпионатын ҡабул итте.
Байрамдары
өй байрамы.
Мәғарифы
Аргентинала грамоталылыҡ кимәле 97 % тәшкил итә. 20 йәштән өлкән һәр һигеҙ өлкәндең өсәүһе урта йәки юғарыраҡ белемле.
5 йәштән 17 йәшкәсә балалар өсөн мәктәпкә йөрөү мотлаҡ. Аргентинаның мәктәп системаһы 6 йәки 7 йыл дауамында башланғыс һәм 5-6 йыл дауамында урта белем биреүҙән тора.
Аргентинала белем биреү, университеттан һуңғы белем биреүҙең төп өлөшөн иҫәпкә алмағанда, бөтә кимәлдәрҙә лә бушлай. 1947 йылдан башлап белем кимәле абсолют кимәлгә яҡын булһа ла, XX быуаттың беренсе яртыһында Аргентина йәштәренең күбеһенең мотлаҡ ете йыллыҡ башланғыс белемдән башҡа кимәлдә белем алыу мөмкинлеге юҡ ине. Урта һәм университет кимәлендә бушлай белем биреү индерелгәс (1970-се йылдарҙа), уға ихтыяж йыш ҡына бюджет мөмкинлектәренән артығыраҡ була башлай. Тимәк, дәүләт белем биреү учреждениелары йыш ҡына аҡса етешмәүҙе кисерә һәм уҡытыу сифатын түбәнәйтә. Был шәхси белем биреүҙең сәскә атыуына ыңғай йоғонто яһаны, ә бит шәхси мәктәптәрҙең йыш ҡына стипендия биреү программаһы булмауы сәбәпле, унда уҡыу мөмкинлеге булғандар һәм йәмғиәттең башҡа ағзалары араһындағы тигеҙһеҙлекте сағылдырҙы. Яҡынса дүрт уҡыусының береһе һәм алты студенттың береһе шәхси уҡыу йорттарында уҡый. 2006 йылда формаль белем биреү процесына 11,4 миллион самаһы кеше, шул иҫәптән илдең 85 университетынан 1,5 миллион студент йәлеп ителде. 38 университет дәүләт университеттары булып тора. 38 университетов являются государственными. Иң әһәмиәтле университеттар: Буэнос-Айрес университеты, Кордова Милли университеты, Ла Плата Милли университеты, Росарио Милли университеты, Милли технологик университет. Дәүләт университеттары 1980 һәм 1990 йылдарҙа финанслауҙың ярайһы уҡ ҡыҫҡарыуына тап булды, был белем биреү сифатының түбәнәйеүенә килтерҙе.
Лоренц (милли парк)
Географияһы
Лоренц паркында тикшерелмәгән һәм картаға индерелмәгән райондар бик күп. Шулай уҡ, моғайын, бында әле лә көнбайыш фәнендә билдәһеҙ булған үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың бик күп төрҙәре лә булыуы ихтимал. Урындағы берләшмәләрҙең этноботаник һәм этнозоологик белеме лә ярайһы уҡ насар документацияланған.
Сидоров Виктор Владимирович
Сидоров Виктор Владимирович (10 май 1932 йыл — 2015 йыл) — ғалим-тарихсы, фольклорсы. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевты өйрәнеүсе. Тарих фәндәре кандидаты (1985). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы луреаты (1983).
Лоренц (милли парк)
Тарихы һәм уның тәбиғәтен һаҡлау
1919 йылда Голландияның колониаль хөкүмәте беренсе булып 3000 квадрат км территорияны биләгән Лоренц ландшафын Лорец тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таный һәм уның яҡланыулы булыуын иғлан итә. 1978 йылда Индонезия хөкүмәте 21 500 кв. км майҙанлы ҡурсаулыҡ ойоштора. 1997 йылда территорияһы 25 056 кв. км. биләгән майҙан Лоренц Милли паркы тип иғлан ителә, уға шулай уҡ көнсығыштағы территориялар, яр буйы һәм диңгеҙ райондары ла инә. Лоренц Милли паркы 1999 йылда Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә, әммә 1500 кв км территория, геология-тикшеренеү эштәре үткәрелгән милек булғанлыҡтан, Милли парк составынан алына. Парк 1909 — 1910 йылдарҙа экспедиция менән ошо ерҙәр аша үткән голланд тикшеренеүсеһе Хендрик Лоренц исеме менән аталған.
Сидоров Виктор Владимирович
Биографияһы
Виктор Владимирович Сидоров 1932 йылдың 10 майында Һарытау ҡалаһында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан беренсе класты тамамлай. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев менән танышыуы 1942 йылда була — ҡулына Степан Злобиндың «Салауат Юлаев» тигән китабы килеп эләгә һәм ул уның өҫтәл китабына әүерелә. 1952 йылда Сидоровтар Өфөгә күсенә. Виктор Владимирович К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының Әҙәбиәт факультетына уҡырға инә. 1956 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Дыуан районының Мәсәғүт ауылына эшкә йүнәлтелә, унда ике йыл рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй, ошо ваҡытта Салауат тураһында риүәйәттәр йыя, уның эҙҙәре буйлап йөрөй. 1958 йылда Виктор Владимирович Өфөгә ҡайта һәм СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында эшләй башлай, ситтән тороп аспирантураға инә. Һуңынан Ленинградта «Историческое предание о Пугачевском восстании и Салавате Юлаеве» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1983 йылда «О башкире певце и бесстрашном бойце» китабы донъя күрә. Ошо китабы өсөн ул В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһына лайыҡ була. Һуңынан был баҫма башҡорт теленә тәржемә ителә. 1988 йылда «По следам Салавата» китабын яҙа. 2004 йылда, Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулған ваҡытта уның «Был героем Салават» һәм «Слово о Салавате» китаптары сыға. Салауатты өйрәнеүсе башҡа белгестәр менән берлектә «Салауат Юлаев» энциклопедик баҫмаһын сығара, ундағы 900 мәҡәләнең 146-һын яҙа.
Лоренц (милли парк)
Тарихы һәм уның тәбиғәтен һаҡлау
2005 йылғы мәғлүмәттәр буйынса парктың үҙенең хеҙмәткәрҙәр һәм һаҡсылар штаты булмай. Шуға ҡарамаҫтан, бында бер нисә төрлө тәбиғәтте һаҡлау ойошмаһы эшмәкәрлеге алып барыла. 2006 йылда илдең урман хужалығы министры парктың идара итеүсе ойошмаһын булдыра, уның штабы Ваменда урынлаша, һәм ул 2007 йылда үҙ эшмәкәрлеген башлап ебәрә, ә 2008 йылдың уртаһына уның хеҙмәткәрҙәре штаты 44 кешегә етә. Шуға ҡарамаҫтан 2008 йылда ЮНЕСКО тарафынан үткәрелгән мониторинг, финанслау, ҡорамалдар һәм тәжрибә етешмәү сәбәпле, ойошманың потенциалы бик наҡыҫ булыуын күрһәтә.
Фаунаһы
Паркта 630-ҙан ашыу ҡош-ҡорт (70 проценты — Папуаның бөтә төрҙәре) һәм 123 төр һөтимәрҙәр көн итә. Түбәндәге ҡоштар бында оя ҡора: казуарҙарҙың 2 төрө, күгәрсендәрҙең 31 төрө, какадуларҙың 31 төрө, боҙ тишкес турғайҙарҙың 13 төрө һәм нектарниктарға ҡунған турғайҙарҙың 29 төрө. Юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған ҡоштар: шлемоносный казуар, каштановогрудный венценосный голубь, бөркөткә оҡшаш тутыйғош һәм буйлы өйрәк.
Һөтимәрҙәргә түбәндәгеләр ҡарай: проехидна, австралия ағыулы йыланы, валлаби, кускустар, урман бесәйе, ағас валлабиһы һ. б. Судирман тау һырты өсөн эндемик ағас кенгуру дингисо төрө көнбайыш фәндәре өсөн 1995 йылда ғына асыла.
Таһиров Афзал Мөхитдин улы
Таһиров Афзал Мөхитдин улы (25 октябрь 1890 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — СССР-ҙың дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының партколлегия секретары, 1931 йылдан — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты, бер үк ваҡытта 1934 йылдан БАССР Яҙыусылар союзы рәйесе, 1936 йылдан Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
Лоренц (милли парк)
Халҡы
Милли парк территорияһында 25 000 йылдан ашыу кеше йәшәй. Лоренц урмандары 8 ҡәбиләнең традицион йәшәү территорияһы булып тора, шул иҫәптән: асмат, амунгме, яһаҡ, семпан һәм ндуга. Парктың хәҙерге халҡы 6300 10000 кеше тәшкил итә.
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Мәҙәниәттә лә, дәүләт идаралығында ла, әҙәбиәттә лә көслө фарсылаштырыуға дусар булалар, төрки-фарсы традицияларын үҫтереүҙә мөһим роль уйнайҙар, шуның арҡаһында төрки династияһына ҡарамай, фарсы династияһы булып китәләр.
Сәскә атыу осоро
Шулай итеп, дәүләттең иң ҙур сәскә атыу осоро булған 1030 йылға уға хәҙерге Афғанстан территорияһы, Ирандың бер нисә өлкәһе, Мавераннахра һәм Хорезмдың бер өлөшө, Һиндостандың төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш провинциялары индерелә. Дәүләт Ҡытай һәм көнсығыш Урта диңгеҙ араһындағы сауҙа юлдарын контролдә тотоу мөмкинлеген ала.
Бөлгөнлөккә төшөү осоро
Әммә яулап алыу походтары, ахыр сиктә, дәүләт ҡеүәтен көсһөҙләндереүгә килтерә. Тотош өлкәләр бөлгөнлөккә төшә, һуғарыу системаларын емерелә, халыҡ талана һәм тиҫтәләрсә мең ҡол әсирлеккә оҙатыла. Мәхмүт Ғәзнәүи үлгәндән һуң, Ғәзнүиҙәр дәүләте бөлгөнлөккә төшә башлай. Масуд Беренсе дәүерендә Хорезм юғалтыла. Мавераннахраның Ҡараханид хакимдары Амударъяның үрге ағымындағы ерҙәрҙе тартып ала. Һалйоттар менән Данданакан һуғышынан һуң (1040) Афғанстан һәм Пенджаб территорияһының бер өлөшө генә дәүләт составына инә.
1058 йылда Масудтың улы — бөйөк каллиграф, Ҡөрьәнде үҙ ҡәләме менән яҙған Ибраһим хаким булып китә. Ибраһим, һалйоттар менән тыныслыҡ килешеүе төҙөп, мәҙәни һәм сәйәси бәйләнештәрҙе тергеҙеп, империяның нигеҙен нығыта. Ибраһим һәм уның вариҫтары дәүерендә империя тотороҡло тыныслыҡ осоро кисерә. Үҙенең көнбайыштағы ерҙәренән мәхрүм ителгәндән һуң, ул Төньяҡ Һиндостан аша башҡа ерҙәргә баҫҡынсылыҡ ҡылыу һөҙөмтәһендә тупланған байлыҡтар менән нығыраҡ тәьмин ителә Әммә ул Парамар Малва һәм Гахадвала Каннаудж кеүек Һиндостан хакимдары яғынан ҡаты ҡаршылыҡҡа тап була. Һуңғы һөжүмде ғүриҙәр яһай, улар 1170-се йылдар аҙағында Ғәзнәүиҙәрҙе Төньяҡ Һиндостанданға ҡыҫырыҡлап сығара. Ғәзнәүиҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы Лахор була (хәҙерге Пакистан территорияһы). 30 йыл буйына Ғәзнәүиҙәрҙең төп баш ҡалаһы Ғәзниҙең хакимы Бахрам-Шах ғәзнәүиҙәрҙең һуңғы хакимы була. 1148 йылда ул Сәйф әд-Дин Сүриҙән еңелә, ләкин киләһе йылына баш ҡаланы ҡайтарып ала. 1151 йылда Ғүридтәр хакимы Ала әд-Дин Хөсәйен Джахансуз, әллә ни ҙур булмаған енәйәте өсөн язаланға ағаһы Кутуб әд-Диндең үлеме өсөн үс алыу ниәтендә ҡайтанан баш ҡаланы баҫып ала. Бахрамға ярҙамғә һалйоттар килә, һәм Ғәзни ҡалаһы ҡайтанан ғәзнәүиҙәрҙекенә әйләнә. Ғәзнәүиҙәр ғүридтәр менән артабанғы йылдарһа һуғышып тора. Төньяҡ-көнбайыш Һиндостанда ғәзнәүиҙәр власы гүридтар тарафынан 1186 йылда Лахорҙы Хосров Маликтан тартып алғанға тиклем дауам итә. Гүридтәр Лахорҙы тартып алғандан һуң 1186 йылда Ғәзнәүиҙәр дәүләте йәшәүҙн туҡтай.
Аргентина
Һаулыҡ һаҡлау
Медицина хеҙмәтләндереүе эш биреүселәр һәм профсоюздар тарафынан финансланған пландарҙы (Obras Sociales) дәүләт страхованиеһын, дәүләт госпиталдәре һәм клиникалары комбинациялау иҫәбенә, шулай уҡ медицина страхованиеһына иҫәбенә күрһәтелә.
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Армия һәм тактика
Ғәзнәүиҙәр армияһының ядроһын башлыса төркиҙәр, шулай уҡ меңәрләгән төп афғандар тәшкил итә, улар хәҙерге Афғанстан территорияһындағы Гиндукуштан көньяҡҡа ҡарай урынлашҡан райондан йыйып алына һәм шунда уҡ өйрәтелә. Солтан Мәхмүт идара иткән осорҙа Бостала (хәҙерге Лашкаргах) яңы, эрерәк хәрби уҡыу үҙәге булдырыла. Был район тимерселәр менән билдәле була, унда хәрби ҡорал етештерелә. Пенджабты баҫып алып, Ғәзнәүиҙәр индустарҙы үҙ армияһында ҡуллана башлай.