cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Левинсон-Лессинг Франц Юльевич
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
1902—1930 йылдарҙа — Петербург Политехник институтында геология минералогия һәм металлургия факультетының кафедра мөдире; 1906 йылдан — металлургия факультеты деканы. 1919—1920 йылдарҙа Политехник институтының химия факультеты деканы вазифаһын башҡара, ә 1921/1922 йылдарҙа физика-математика факультетының декан урынбаҫары була.
1902 йылдан Санкт-Петербург университетында петрография буйынса курс уҡый; 1921 йылдан университеттың петрография кафедраһын етәкләй.
Бынан тыш, 1902—1920 йылдарҙа Бестужев курстарында геология кафедраһының мөдире була
Фәнни эше
1885—1887 йылдарҙа геологияны һәм петрографияны тикшеренеү менән шөғөлләнә.
1886 йылда Санкт-Петербург университетында геология кабинетының консерваторы вазифаһын биләй.
В. В. Докучаевтың Түбәнге Новгород һәм Полтава комплекслы экспедицияларында ҡатнаша
1919 йылда Геология комитетының петрографы булып һайлана.
1919—1923 йылдарҙа — Петроград университетының геология, минералогия һәм агрономия бүлексәһенең рәйесе.
Хәтер
Левинсон-Лессинг хөрмәтенә аталған(шул иҫәптән тере саҡта):
Географик атамалар:
Ойошмалар:
Минералдар:
Организмдар:
Башҡалар:
Библиографияһы
270-кә яҡын ғилми мәҡәләләр һәм монографиялар авторы, геология тематикаһының күп фәнни баҫмалары редакторы була.
Петрография һәм тәбиғәт белеме тарихсыһы булараҡ, тәбиғәт белеме тарихы буйынса махсус монографиялар, күп тарихи очерктар яҙа.
Төп монографиялары:
Ҡыҙыҡлы факттар
1929—1939 — Лейтенант Шмидт яры буйы урамы, 1.
Эльки (провинция)
Эльки провинцияһы  (Provincia de Elqui) — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Кокимбо.
Кый
Кый — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мысовая йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Эльки (провинция)
Майҙаны — 16 895,1 км². Халыҡ һаны — 365 371 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 21,63 кеше/kм².
Кый
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эльки (провинция)
Географик урыны
Провинцияның сиктәштәре:
Байымов Хажиәхмәт Хаживәли улы
Байымов Хажиәхмәт Хаживәли улы (Баемов Хажиахмет Хаживалиевич; 10 ғинуар 1950 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре, инженер-механик, энергетик. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте — башҡорт.
Эльки (провинция)
Административ бүленеш
Үҙенә 6 коммуна берләштерә.
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Байымов Хажиәхмәт Хаживәли улы
Биографияһы
Хажиәхмәт Хаживәли улы Байымов 1950 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ишембай районындағы Ҡарайған ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1971 йылда Томск политехник институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлын юғары уҡыу йортон тамамлаған 1971 йылда Иркутскиҙағы «Востокэнергоремонт» етештереү предприятиеһында мастер вазифаһында башлай, унда 1973 йылға тиклем эшләй.
1973—1975 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1975—1984 йылдарҙа — Башҡортостан энергетика системаһында эшләй: Яңы Стәрлетамаҡ йылылыҡ-электр үҙәгендә (ТЭЦ) ҡаҙанлыҡ машинисы, өлкән машинист, смена начальнигы, начальник урынбаҫары була, йылылыҡ электр станцияһының ҡаҙанлыҡ-турбина цехы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Яңы Стәрлетамаҡ йылылыҡ-электр үҙәге йылылыҡ менән тәьмин итеү ҡоролмаларын сафҡа индереүҙә, проект ҡеүәтенә тиклем еткереүҙә һәм уны үҙләштереүҙә ҡатнаша.
1985—1988 йылдарҙа Күмертау йылылыҡ-электр үҙәгендә баш инженер вазифаһында эшләй, артабан предприятиеның директоры итеп тәғәйенләнә. Күмертау йылылыҡ-электр үҙәгенең техник яҡтан ҡайтанан йыһазландырылыуын, ҡорамалын реконструкциялауҙы һәм модернизациялауҙы тормошҡа ашыра, шул арҡала уны файҙаланыуҙың ышаныслылығы һәм хәүефһеҙлеге арта, шартлы яғыулыҡтың сағыштырма ауырлығы 12 процентҡа кәмеүенә өлгәшелә.
1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһы буйынса «Башкиргосэнергонадзор» дәүләт энергетика күҙәтеүе территориаль идаралығы начальнигы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 йылда Байымов Хажиәхмәт Хаживәли улы Күмертау ҡалаһы буйынса 17-се Күмертау һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған, Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы рәйесе урынбаҫары булған. Был саҡырылыш 1999 йылға тиклем эшләгән.
Миңләхмәт (исем)
Миңләхмәт — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Миңләхмәт исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм миңле Ч-әхмәт (маҡтаулы) тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Моталов Миңләхмәт Ғилметдин улы (19 март 1928 йыл — 5 апрель 2012 йыл) — ғалим-тау инженеры-геолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1961), профессор (1994]). 1963 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, Башҡортостан инженерлыҡ һәм Рәсәй тау фәндәре академияларының мөхбир ағзаһы.
Миңлəхмəт Ишмөхəмəт улы Ғәйнетдинов (22 апрель 1946 йыл) — баянсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1987). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (Мәскәү, 1985), Бөтә Рәсәй халыҡ инструменттарында башҡарыусылар конкурсы (Тула ҡалаһы, 1986), Халыҡ-ара фольклор конкурсы (Өфө, 1991) дипломанты. СССР Тыныслыҡ фонды лауреаты.
Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы (28 август 1914 йыл — 19 апрель 2002 йыл) — алдынғы нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
Сәйфетдинов Миңләхмәт Низаметдин улы — (1903 йыл, Башҡортостан, Кушнаренко районы, Ҡаҙарма ауылы — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1945)
Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы, Лира-Әхмәт Яҡшыбаева (15 февраль 1947 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рамазан Өмөтбаев (2009) һәм Жәлил Кейекбаев исемендәге (2011), шулай уҡ гәзит-журналдар премиялары лауреаты.
Ишемғолов Әмир Миңләхмәт улы (22 май 1960 йыл — 29 октябрь 2020 йыл) — ғалим-зоотехник, умартасылыҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Биология фәндәре докторы (2005), профессор (2006). 1998 йылдан Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия ғилми‑тикшеренеү үҙәге директоры, 2003 йылдан — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2015—2018 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010).
Сафина Миңлеғаян Миңләхмәт ҡыҙы (2 июль 1951 йыл) — Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының ҡурсаҡсы-артисы. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999).
Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы (1 февраль 1950 йыл — 5 сентябрь 2021 йыл) — композитор, фольклорсы. 1986 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусы, шул иҫәптән 1996—2012 йылдарҙа башҡорт музыкаһы факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — традицион музыка башҡарыу кафедраһы мөдире. 1989 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Профессор (2013). Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Батталов Эдварт Миңләхмәт улы (4 март 1951 йыл) — ғалим-химик, уйлап табыусы. 1974 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институтының ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2008).
Сәйетов Эрнст Миңләхмәт улы (2 июнь 1936 йыл — 4 март 2004 йыл) — рәссам-график, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1997). 1971 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1999), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1990) рәссамы. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1974).
Сафин Миңләхмәт Сафа улы (рус. Сафин Минниахмет Сафич (Сафиевич) 21 июль 1906 — 29 октябрь 1981) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы (26 октябрь 1932 йыл — 20 февраль 2010 йыл) — башҡорт журналисы. 1959—1979 йылдарҙа «Башҡортостан пионеры» гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.
Зәйнетдинов Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы (17 апрель 1971 йыл) — донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы, музыкант-педагог. 2000 йылдан Өфөләге мәғариф һәм мәҙәниәт учреждениелары, шул иҫәптән 2005—2012 йылдарҙа Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге 1-се республика балалар йорто уҡытыусыһы; 2013—2019 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-инструменталисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2019), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2004). [1].
Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы (4 февраль 1938 йыл — 25 июнь 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-педагогы, педагогия фәндәре кандидаты, профессор, Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын ойоштороусы.
Ямалетдинов Ильис Миңләхмәт улы (17 ноябрь 1936 йыл) — биҙәү-ғәмәли сәнғәте өлкәһендәге башҡорт рәссамы. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1977). Монреалдә Бөтә донъя күргәҙмәһенең алтын миҙалы (1967)[1].Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985). Рәсәй Рәссамдар союзының алтын миҙалы. Өфө сәнғәт училищеһының сәнғәт бүлеге уҡытыусыһы, ағас буйынса һырлау һөнәренә өйрәтә.
Миңләхмәтов Нурлы Миңләхмәт улы (15 июнь 1914 йыл — 9 сентябрь 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар дивизияһы айырым сапер батальонының отделение командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Губуш-Яха
Губуш-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вебоси-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Россошь (Глубокая ҡушылдығы)
Россошь (Россош) — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Глубокая йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы, йылғанвң РФ менән Украина сигенән Калитва йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Йәрмәкәй
Яңы Йәрмәкәй (Новоермекеево) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 452182, ОКАТО коды — 80225822003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Безымянка (Һөйөндөк ҡушылдығы)
Безымянка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002493
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200249
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Байдач
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы
Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы (3 ғинуар 1930—11 июнь 1999) — инженер‑технолог. Техник фәндәр кандидаты (1980). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1985), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1980), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1982).
Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы 1930 йылдың 3 ғинуарында БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Ергән ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) тыуған. 1963 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты, УГАТУ) тамамлай. 1961 йылдан алып ИПТЭР‑ҙа эшләй: 1972 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978 йылда — лаборатория мөдире, 1987 йылда — төп ғилми хеҙмәткәр. 1961-1999 йылдарҙа -нефть һәм нефть продуктларын йыйыу, әҙерләү һәм транспортлау буйынса Бөтә Рәсәй фәнни-тикшеренеү институтында (ВНИИСПТнефть) эшләй. Нефть үткәргестәр өсөн изоляция материалдарын һәм һаҡлағыс конструкцияларҙы тикшереү һәм эшләү менән шөғөлләнә.
1980 йылда техник фәндәр кандидатына дәғүә итеп, «Разработка технологии защиты магистральных нефтепроводов от почвенной коррозии с применением покрытия "Пластобит"» темаһына диссертация яҡлай.
Рәмиев Мәзит Кәлимулла улының фәнни тикшеренеүҙәре нефть үткәргестәрҙе коррозиянан һаҡлауға арналған. Рәмиев ҡатнашлығында үткәргес торбаларҙы изоляциялау технологиялары, “Пластобит” тибындағы изоляция ҡаплауҙары, УИМ‑14, УИМ‑20НРС, УИМ‑273, УИМ‑720, УИМ‑1020, УИМ‑1220 РС изоляция машиналары уйлап табылған. Асыштары Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының үткәргес торба транспорты предприятиеларында индерелгән.
Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы 35‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 12 уйлап табыу авторы. СССР Министрҙар Советы (1983), И.М.Губкин исемендәге (1983) премия лауреаты.
Мәзит Кәлимулла улы 1999 йылдың 11 июнендә Өфөлә вафат була.
Холокост Венгрияла
Холокост Венгрияла — Икенсе донъя һуғышы осоронда Венгрияла немец нацистары һәм уларҙың венгр союздаштары тарафынан йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү һәм юҡ итеү. Венгр йәһүдтәренең 70 проценттан ашыуы һәләк була.
XIX быуатта Венгриялағы антисемитизм
Венгрияла антисемит ҡараштар XIX быуатта айырыуса көслө була, бигерәк тә 1848 йылғы революция ваҡытында. Венгрия парламенты антисемитизм трибунаһына әүерелә. 1883—1884 йылдарҙағы ҡыйратыуҙар һәм Тисаэсларҙағы ҡанлы ваҡиғалар антисемит кәйефтәренең иң көслө сағын кәүҙәләндерә. 1890 йылдарҙың уртаһында антисемит тулҡыны юҡҡа сыға, һәм XX быуат башында тарихсы Николай Борецкий-Бергфельд, антисемит дауылы бында тәрән «идеялы» эҙҙәр ҡалдырыуға өлгәшмәне, тип яҙа.
Хортиның антисемит сәйәсәт режимы
Беренсе донъя һуғышынан һуң, Венгриянан бер нисә территорияһы тартып алынғандан һуң, илдең йәһүд хлҡы ҡырҡа кмей һәм 1920 йылға ҡарата 473 мең кеше тәшкил итә.
1920 йылдан Венгрияла Миклоша Хортиның авторитар режимы ғәмлдә була. Был режим антисемит сәйәсәтен 1938 йылда тормошҡа ашыра башлай, тап ошо йылда. «Тәүге йәһүд законы» ҡабул ителә, уға ярашлы эш урындарында йәһүдтәрҙең максималь өлөшө 20%-тан артмаҫҡа тейеш. . 1939 йылда йәһүд халҡының квоталарын эш урындарында һәм эшҡыурлыҡта кәметкән « Икенсе йәһүд законы» ҡабул ителә. Өҫтәүенә, ҡабул ителгән закон йәһүддектедин булараҡ түгел, ә раса булараҡ билдәләй, был христиалыҡ динен ҡабул иткән йәһүдтәрҙең статусын үҙгәртә.
Венгрия Икенсе донъя һуғышына 1941 йылдың 18 июлендә ингәндән һуң, венгр хөкүмәте Карпат рутенияла йәшәгән 18000 йәһүдтең яҙмышы өсөн яуаплылыҡты Германия ҡораллы көстәренә күсерә. . Был йәһүдтәр, Венгрия граждандары булмағанға күрә, Каменец-Подольск тирәһендәге районға һөрөләләр. Уларҙың 16 000 урындағы Айнзатц төркөмө частары атып үлтерә.
Ярты йыл үткәндән һуң, Каменец-Подольск тирәһендә партизан ғәмәлдәрен алып барған өсөн репрессалий сифатында венгр ғәскәрҙәре Нови-Сад ҡалаһында тотолған 3000 сербты һәм йәһүдте үлтерәләр.
1941 йылдың авгусында «Өсөнсө йәһүд законы» ҡабул ителә, уға ярашлы йәһүдтәр һәм венгрҙар араһында никахлашыу һәм енси бәйләнештәр тыйыла.
1944 йылдың яҙына тиклем 63 мең йәһүд һәләк була (йәһүд халҡының 8 %).
Немец оккупацияһы
1944 йылдың 19 мартында Германия"Маргарете". операцияһын башлай. Германия ғәскәрҙәре Венгрияны оккупациялай. Бынан һуң йәһүдтәр геттоға бикләнә. Атап әйткәндә, 1944 йылдың 15 июнендә Венгрияның эске эштәр министры Будапешт геттоһын. төҙөү тураһында фарман сығара. Бойороҡҡа ярашлы, гетто өсөн 2000 йорт бирелә. улар һары йондоҙҙар менән билдәләнә һәм диуарҙар менән кәртәләнә. Барыһы геттоға 220 мең йәһүдте күсереү планлаштырыла. 25 июндә Будапешт йәһүдтәре өсөн комендант сәғәте индерелә.
Немецтар йәһүдтәрҙе Польша территорияһындағы үлем лагерҙарына ебәрә башлайҙар. Йәһүдтәрҙең депортацияһы мәсьәләһе менән Адольф Эйхман шөғөлләнә. 15 майҙан алып 9 июлгә тиклем 437 402 кеше депортациялана, 15000 кеше освенцимға ебәрелә.
1944 йылдың август айында Хорти премьер-министры вазифаһына а фашистарға ҡаршы булған генерал Геза Лакатошты тәғәйенләй. лакатош венгр полицияһына венгр граждандарын депортациялауға юл ҡуймаҫҡа ҡуша. Шул уҡ ваҡытта, йәһүдтәр өсөн элек булдырылған «хеҙмәт лагерҙары» ғәмәлдә ҡала.
Салаши түңкәрелеше
Салаши кисекмәҫтән йәһүдтәрҙең эҙәрлекләүен яңырта, улар лакатош хакимлығы сосоронда туҡтатылып тора. Әммә салашиның йәһүдтәргә ҡарата сәйәсәте ҡаршылыҡлы була; элекке премьер Деме Ятояи менән сағыштырмаса, ул немецтарға депортация өсөн тик бер нисә мең йәһүдте бирә. Шул уҡ ваҡытта үҙенең «Уҡҡа уҡ килеү» Скрещенные стрелы партияһы формированиеларының йәһүдтәрҙе күпләп үлтереүе һәм уларҙың мөлкәтен талауға бармаҡ аша ҡарай].
Йәһүдтәрҙе ҡотҡарыу
2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Венгрияның 837 гражданы йәһүдтәрҙе Холокостан ҡотҡарыуҙа ҡатнашҡан өсөн Тыныслыҡ илселәре тип танылалар. «The New York Times » корреспонденты Анна МакКормик Европала йәһүдтәр өсөн Венгрия һуңғы һыйыныр урыны булды, тип яҙа: «үҙҙәрен үҙ йорттарында хужа итеп тоя алғанса венгрҙар йәһүдтәрҙе йәшерергә маташты».
Һәләк булыусылар һаны
1941 йылға ҡарата Венгрия территорияһында йәшәгән яҡынса 800 000 йәһүдтән Холокосты 200 000 тирәһе генә кисерә. Башҡа мәғлүмәт буйынса, яҡынса 803—850 йәһүдтән 565 мең һәләк булған. Ике йыл эсендә Венгрияла, төрлө сығанаҡтарға ярашлы, 500 меңдән 600 меңгә тиклем йәһүд үлтерелгән. бөтәһе Венгрияла йәһүд халҡының яҡынса 70 % һәләк булған.
Сиғандарҙы юҡ итеү
Меңләгән сиған үлем лагерҙарына депортациялана: 70-100 мең тип баһаланған венгр сиғандарынан үлем лагерҙарына 28 меңдән 33 меңгә тиклем оҙатылған.
Һуғыштан һуңғы баһа
Совет режимы яҡлы М. Ракоши власҡа килгәндән һуң элекке режим эшмәкәрҙәренә ҡаршы репрессиялар йәйелә. Уларға йыш ҡына йәһүдтәрҙе үлтереү ғәйебе тағылһа ла, рәсми пропаганда Холокост темаһын асыҡ яҡтыртмай, бигерәк тә 1940-сы йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдар башындағы «антисионист» кампанияһы башланғандан һуң.
Посткоммунистик Венгрияла «Компенсация тураһында закон» 1991 йылдың июнендә ҡабул ителә. Артабан әлеге закон башҡа норматив акттар менән тулыландырыла. Өҫтәмәләрҙең береһе 1939—1944 йылдаҙа мөлкәтен юғалтҡан йәһүдтәргә ҡағыла.
2005 йылда Холокост иҫтәлегенә Будапештта Дунай ярында мемориал урынлаштырыла.
2007 йылдың декабрендә Венгрия хөкүмәте Венгриялағы Йәһүд мираҫының йәмғиәт фонды менән килешеү төҙөй, уға ярашлы артабанғы 5 йыл эсендә ХолокостХолокост ваҡытында зыян күреүселәргә АҠШ-тың 21 млн долларын түләү ҡарала. 2012 йылда Венгрия хөкүмәте иҫәпкә күсергән аҡсаны кире ҡайтарыуҙы талап итә, с өнки аҡсаны бүлеп биреү өсөн яуаплы Claims Conference американ ойошмаһы уларҙың маҡсатлы тотоноуын иҫбатлай алмай.
2009 йылдың йәйендә Венгрияла Холокосты инҡар иткән өсөн енәйәт эҙәрлекләү һәм 3 йылға тиклем иркенән мәхрүм итеү ҡаралған законды кире ҡаға, ә 2010 йылдың 22 февралендә ошо законды ҡабул итә.
5 ноябрь
5 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 309-сы көнө (кәбисә йылында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ельцовка (Сангилька ҡушылдығы)
Ельцовка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Түбәнге Яйыҡбай
Түбәнге Яйыҡбай (Нижнеяикбаево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 140 кеше. Почта индексы — 453657, ОКАТО коды — 80206840004.
Тарихы
1786 йылдан ике Яйыҡбай ауылы билдәле. Уларҙың хәҙерге ваҡытта ла ике исеме бар — Нуғай һәм Яйыҡбай. Профессор Ә. З. Әсфәндиәров фаразлауынса, Нуғай исеме Бөрйән ырыуы башҡорттарының ырыу-ара исеме менән бәйле. Икенсе исеме йорт старшинаһы Яйыҡбай Мырҙаҡов (1739—1817) хөрмәтенә бирелгән. Уның улы Сәғәҙәт Яйыҡбаев(1775—1855) зауряд-яҫауыл булып хеҙмәт итә. Сәғәҙәттең ике улы булған: Әхмәтулла һәм Зәйнәғәбдин (уның улы Ғәтиәтулла, ейәне — Ғәйнетдин), Хөснөтдин, Сәйфитдин һәм Мөхәмәтҡол. Әбйәлил районының Үрге һәм Түбәнге Әбдрәш (йорт старшинаһы Әбдрәшит Араповтың исемен йөрөтә .) ауылдары менән туғанлыҡ мөнәсәбәттәр булыуы билдәле.
Түбәнге Яйыҡбай ауылынан яҡын ғына Мөрсәлим ауылы урынлашҡан була. XIX быуаттың беренсе яртыһында Түбәнге Яйыҡбайҙа Мөрсәлимдең улы, ейәндәре һәм бүләләре йәшәгән.
Ике ауылда 1795 йылда 35 йортта 203 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 680 кеше, X ревизия 98 йорт һәм 680 кеше күрһәтә. 1920 йылда Түбәнге Яйыҡбайҙа 106 йлртт 520 кеше иҫәпкә алынған. 1989 йылда был ауылда 155 кеше йәшәгән.
Рәсәйҙең Францияға ҡаршы 1806—1807 йылдарҙағы һуғышында башҡорт полкы составында Буранбай Әҙебаев була. 1812—1814 йылдарҙа 15-се башҡорт полкында батырҙарса һуғышалар ике көмөш миҙал менән наградланған зауряд-яҫауыл Ибраһим Ишкилде улы Шәрипов, рядовойҙар Хәмит Мәмбәтҡужин, Ғәбделманнан Мөрсәлимов, Мөхәмәтйән Азаматов, Мөхәмәтрәхим Теүәлбаев. .
Яйыҡбай ауылынан булған башҡорт фельдшеры Ғәләүетдин Һибәт улы Фәйзуллин 3-се һанлы йорт идаралығында эшләй.
Йебер-Бергфриден
Йебер-Бергфриден (Jeber-Bergfrieden) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 641 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6862 һәм автомобиль коды — WB.
Түбәнге Яйыҡбай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Әмәндәк янында урынлашҡан.
Яҡын Үләнде
Яҡын Үләнде (Ближняя Улядка) - Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Кваркено районы биләмәләрендә аға. Йылға Яҡшы-Аҡъяр йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Белая Плита
Белая Плита (Белая Плата) — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северский Донец йылғаһының уң ярына тамағынан 1030 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аланейәнғол Ҡотлоғужин
Аланейәнғол Ҡотлоғужин (1670 — 25 август 1740 йыл) — Башҡортостанда 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалында ҡатнашыусы. Баш күтәреүсе Себер даруғаһы башҡорттары отрядтары етәксеһе.
Биографияһы
Аланейәнғол Ҡотлоғужин Себер даруғаһы Әйле улусында йәшәгән, Әйле улусы старшинаһы булған
1737 йылдың июнендә баш күтәреүсе Себер даруғаһы башҡорттары отрядтарына етәкселек иткән. 1738 йылдың июлендә, ҡайһы бер ҡатнашыусылар властар алдында ғәйебен танып баш һалғанлыҡтан, ихтилал бер аҙ туҡталып тора.
Икенсе өлөшө Аланейәнғол Ҡотлоғужин командаһы аҫтында көрәште дауам иткән.
1739 йылдың көҙөндә Аҙнабай Теләүғолов, Мандар Ҡарабаев, Йәрмөхәмәт Хажиев, Исламғол Юлдашев һәм Миңдеғол Юлаев (Ҡараһаҡал) менән берлектә яңы ҡораллы ихтилал әҙерләүгә тотона.
1740 йылдың февралендә Себер даруғаһында ихтилал тағы ла тоҡана. Баш күтәреүселәр хөкүмәткә «тоғро» старшиналарға, полковник И. С. Арсеньев, подполковник Я. С. Павлуцкий, капитан С. Ф. Кублицкий һ. б. етәкләгән ғәскәрҙәргә ҡаршы хәрәкәт итә.
Марттың икенсе яртыһында баш күтәреүселәр күп уңышһыҙлыҡа осрай. Март һуңында Аланейәнғол Ҡотлоғужин ҡулға алына һәм кенәз В. А. Урусов ставкаһына оҙатыла. Тотҡонлоҡта, ашауҙан баш тарта һәм, аслыҡтан ябығып, ҡаҡшап, үлә.
Аҡшишмә
Аҡшишмә (Акчишма) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 453187, ОКАТО коды — 80248860002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кылмова
Кылмова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Охтома йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Анциферов Владимир Васильевич
Анциферов Владимир Васильевич (18 март 1957 йыл) — Рәсәй Федерацияһының хәрби етәксеһе, генерал-майор (2000). 27-се гвардия ракета армияһы гвардия командующийы (2008—2010). Ҡоралландырыу начальнигы — Рәсәй Федерацияһы стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре ҡоралландырыу буйынса командующий урынбаҫары (2010).
Биографияһы
Владимир Васильевич Анциферов 1957 йылдың 18 мартында Украин ССР-ы Кировоград өлкәһе Гайворон ҡалаһында тыуған.
1985—1989 йылдарҙа Ф. Э. Дзержинский исемендәге Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре Хәрби академияһының команда факультетында уҡый. 1989—1991 йылдарҙа — хәрби идара буйынса 586-сы гвардия ракета полкы командиры урынбаҫары. 1991—1995 йылдарҙа — Иркутск ракета полкы командиры. 1995—1999 йылдарҙа — 29-сы гвардия ракета дивизияһы штабы начальнигы һәм командир урынбаҫары. 1999—2004 йылдарҙа — 50-се ракета армияһы составында 29-сы гвардия ракета дивизияһы командиры. В. В. Анциферов етәкселегендәге дивизия частарында «РС-24», «РС-26» һәм «РТ-2ПМ» баллистик ракеталары менән стратегик ракета ҡулайламалары торҙо.
2004 йылдан 2007 йылға тиклем — 33-сө гвардия ракета армияһы командующийының беренсе урынбаҫары һәм Хәрби совет ағзаһы. 2007—2008 йылдарҙа — РФ Хәрби-һауа Көстәре Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренең РВСН ҡоралдарҙы һәм хәрби техниканы эксплуатациялау һәм ремонтлау идаралығы начальнигы, ҡоралландырыу идаралығы начальнигы урынбаҫары. 2008—2010 йылдарҙа — 27-се гвардия ракета армияһы командующийы, В. В. Анцифиров етәкселегендәге алты армия берләшмәһе составында «УР-100Н УТТХ», «Тополь» һәм «Тополь-М» (7) континенталь-ара баллистик ракеталар менән стратегик ракета комплекстары тора. 2010 йылдың февраленән декабренә тиклем — ҡорал начальнигы — Рәсәй Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре командующийының ҡоралландырыу буйынса урынбаҫары.
2010 йылдан Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре запасында. 2010—2012 йылдарҙа — «КАСКАД» ғилми-етештереү берекмәһенең ЦНПО генераль директоры урынбаҫары. 2012 йылдан — Владимир өлкәһе хакимиәтенең мобилизация сәйәсәте буйынса комитеты рәйесе.
Ваҡ сысҡандар
Ваҡ сысҡандар (Sicista) — кимереүселәр отрядының ялман сысҡан һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған заты.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 5—7,7 см, ауырлығы 25 г тиклем. Йөнө ҡыҫҡа, төҫө ерәнһыу-көрәндән алып ҡуңырһыу-һороға тиклем, арҡаһы буйлап буй ҡара һыҙат үтә. Башы осло моронло, күҙе бәләкәй, ҡолағы овал, ҡара‑көрән йәки ҡара‑ҡуңыр, ситтәренән һарғылт ҡаймалы. Артҡы аяғы алғыһынан 2 тапҡырға тиерлек оҙонораҡ. Ҡойроғо 8,5—10 см, эләктереүсән, ҡыҫҡа ҡаты төк м-н ҡапланған.
Үрсеүе
Енси яҡтан 1 йылда өлгөрә. Ғәҙәттә, йылына 1 тапҡыр 4—6 бала тыуҙыра. 2—3 йыл йәшәй. Эңерҙә, төндә, көҙ аҙағында шулай уҡ көндөҙ ҙә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала.
Туҡланыуы
Бөжәк һәм уның балағорттары, үрмәксе һымаҡтар һ.б. ваҡ умыртҡаһыҙҙар, үҫемлектең сәскәһе, емеше һәм орлоғо м-н туҡлана.
Таралыуы
Урман ваҡ сысҡаны ағас тамыры араһындағы бушлыҡта, ағас ҡыуышында, серегән ағас төбөндә йәшәй, ҡайһы берҙә тупраҡта ҡыҫҡа өңдәр ҡаҙый; дала зонаһынан башҡа республиканың бөтә биләмәһендә һыубаҫар әрәмәлегендә, урман һыҙатында осрай; дала ваҡ сысҡаны — ваҡ кимереүселәрҙең ташландыҡ өңдәрендә, Башҡортостандың Урал аръяғы далаларында һәм болондарында тереклек итә. 14 төрө билдәле. Башҡортостанда урман ваҡ сысҡан һәм дала ваҡ сысҡаны тереклек итә.
Кеше өсөн зарары
Ваҡ сысҡан инфекцион ауырыуҙарҙы (талпан энцефалиты, туляремия һ. б.) таратыусы.
Гыда (йылға)
Гыда — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ГЫДА ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 147 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ельцовка (Тым ҡушылдығы)
Ельцовка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вашингтон Монументы
Вашингтон Монументы (Washington Monument) — мэриленд мрамор менән биҙәкләнгән гранит обелискы. Ауырлығы — 91 мең тонна, бейеклеғе — 169 метр.
1848—1884 йылдарҙа төҙөлгән, Джордж Вашингтон һәйкәле тип.
Суринам
Суринам (нидерл. Suriname, МФА: [ˌsyːriˈnaːmə], сранан-тонго теленән Sranan), рәсми исеме — Суринам Республикаһы (нидерл. Republiek Suriname, сранан-тонго. Ripoliku Sranan), элек формаль булмаған рәүештә Нидерланд Гвианаһы булараҡ билдәле — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнсығышындағы ил.
Көнбайышта Гайана Республикаһы, көнсығыштан француз Гвианаһы, көньяҡта Бразилия менән сиктәш һәм төньяҡта Атлантик океан һыуҙары йыуа.
Кулькова Нилия Петровна
Кулькова Нилия Петровна (1 декабрь 1935 йыл — ) — СССР еңел атлеты, барьер йүгереүе буйынса махсуслашҡан. Еңел атлетика буйынса СССР йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. 1950—1960 йылдарҙа Бөтә Союз беренселеге әһәмиәтендәге еңеүсе һәм призёр, Мельбурндағы Йәйге олимпия уйындарында ҡатнаша. Ленинград ҡалаһы һәм «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәте исеменән сығыш яһай. СССР-ҙың спорт мастеры.
Суринам
Этимология
Нидерландтың элекке колонияһы, Нидерланд Гвианаһы 1975 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм «Суринам» тигән исем ала. Суринам һүҙе гидронимдан — Атлантик океанға ҡойған йылға, уның буйында дәүләттең баш ҡалаһы урынлашҡан. Гидронимдың этимологияһы сурима ҡәбиләһе атамаһы менән бәйле.
Географик урыны
Суринам — майҙаны буйынса Көньяҡ Американың иң бәләкәй иле. Илде шартлы рәүештә ике өлөшкә: төньяҡҡа һәм көньяҡҡа бүлергә мөмкин.
Кулькова Нилия Петровна
Биографияһы
Нилия Петровна Кулькова (ҡыҙ фамилияһы Беседина) 1935 йылдың 1 декабрендә Белгород өлкәһендә тыуған. Ленинградта еңел атлетика менән шөғөлләнә, «Динамо» бөтә Союз физкультура-спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай.
Суринам
Географик урыны
Халыҡтың күп өлөшө төньяҡта (Атлантика яры буйында) йәшәй, ерҙәр эшкәртелә. Халыҡтың көньяғында халыҡ юҡ тиерлек, территорияһы саванна һәм тропик ямғыр урмандары менән ҡапланған.
Рельефы
Яр буйы һыҙатынан көньяҡтараҡ Гвиан яҫы таулығының саванна менән ҡапланған тау итәктәре ҡалҡыулыҡтары урынлашҡан. Тупраҡ башлыса ҡом һәм балсыҡтан тора, шуға күрә ауыл хужалығы өсөн яраҡһыҙ.
Кулькова Нилия Петровна
Биографияһы
Тәүге тапҡыр 1956 йылғы миҙгелдә Бөтә Союз кимәлендә үҙен таныта. Ул саҡта Мәскәүҙә СССР халыҡтарының Беренсе йәйге спартакиадаһы сиктәрендә ил чемпионатында бишбәйге программаһында бронза миҙал яулай. Уңышлы сығыштар теҙмәһе ярҙамында Мельбурнда Йәйге Олимпия уйындарында Советтар Союзы данын яҡлау хоҡуғына эйә була — бында ҡаршылыҡтар менән 80 метрға йүгереүҙә алдан уҙғарылған квалификация этабын артабан үтә алмай.
1961 йылда Тбилисиҙа СССР еңел атлетика чемпионатында Кулькова фамилияһы аҫтында 80 метрлыҡ барьерлы йүгереүҙә һәм 4 × 200 метр эстафетала көмөш миҙал яулай.
Суринам
Рельефы
Суринамдың эске көньяҡ өлөшөн Гвиана яҫы таулығы биләй, уның иң бейек нөктәһе — Юлиана тауы (1230 м).
Кулькова Нилия Петровна
Биографияһы
1962 йылда Мәскәүҙә СССР еңел атлетика чемпионатында 80 һәм 100 метрға барьерлы йүгереүҙә көмөш призёр була.
1963 йылда Мәскәүҙә СССР — Америка Ҡушма Штаттары йыйылма командаларының матч осрашыуында ҡаршылыҡлы йүгереүҙә еңеп сыға, шулай уҡ Мәскәүҙә СССР халыҡтарының III йәйге спартакиадаһында — ҡаршылыҡтар менән 80 һәм 100 метрға йүгереүҙә еңеү яулай.
Суринам
Рельефы
Илдең был районы үткеһеҙ урман менән ҡапланған һәм халыҡ булмауы арҡаһында Суринам иҡтисадында ҙур роль уйнамай, әммә төрлө флора һәм фаунаға бай.
Климаты
Экватор эргәһендә урынлашҡан Суринамда климат эҫе һәм дымлы. Һауа температураһы миҙгелдән миҙгелгә үҙгәрмәй тиерлек (2 °C сиктәрендә), Парамарибола уртаса йыллыҡ күрһәткес 26 градус тәшкил итә. бер йыл эсендә ике ямғыр миҙгеле була: декабрҙән февраль башына тиклем һәм апрель аҙағынан август уртаһына тиклем. Йылына уртаса 200 ямғырлы көндә 2000—2500 мм яуым-төшөм яуа.
Кулькова Нилия Петровна
Биографияһы
1966 йылда Днепропетровскиҙа СССР чемпионатында хеҙмәт ҡаҙаныштары исемлегенә 80 һәм 100 метрға барьер йүгереүҙәяуланған бронза миҙалдары өҫтәлде.
П. Ф. Лесгафт исемендәге дәүләт физик культура институтын тамамлаған. СССР-ҙың спорт мастеры.
Суринам
Гидрографияһы
Суринамда йылғалар (Корантейн, Коппенаме, Суринам, Марони һәм башҡалар) күп, әммә бик тупһалы. Ҙур һәм уртаса ҙурлыҡтағы суднолар тамаҡтарында ғына йөрөй ала. Бәләкәй суднолар ҡайһы бер йылғалар ағымы буйлап, юлһыҙ эске райондарҙы яр буйҙары менән бәйләп, 300 километрға тиклем өҫкә күтәрелә ала.
Илдең төньяҡ-көнсығышында эре Брокопондо һыуһаҡлағысы урынлашҡан, ул 1964 йылда алюмин заводтарын электр энергияһы менән тәьмин итеү маҡсатында булдырылған. Уның аша Суринам, Никкери һәм Марони йылғалары аға.
Экологияһы
Суриномда урман ҡырҡыу күрһәткестәре Амазонка төбәгенең бөтә илдәре араһында иң юғарыларҙың береһе булып ҡала.
Сәйәси ҡоролошо
Идара итеү формаһы буйынса Суринам — республика. Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — парламент тарафынан 5 йылға һайланған президент (президентлыҡ ваҡыты сикләнмәгән). 2020 йылдың июленән — Чан Сантохи.
Парламент — бер палаталы Милли йыйылыш, 51 депутат, халыҡ тарафынан 5 йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана.
2010 йылдың май айындағы һайлауҙар һөҙөмтәләре буйынса:
Административ бүленеше
Суринам 10 округҡа бүленә.
Тарихы
Европалылар килгәнгә тиклем Суринамда күскенсе араваки, кариб һәм варрау ҡәбиләләре йәшәгән.
Суринамдың яр буйы өлөшөн 1499 йылда испандарҙың Алонсо де Ожеда һәм Висенте Пинсона етәкселегендәге Көньяҡ Америкаға тәүге экспедицияларының береһе аса. Яр буйы беренсе тапҡыр 1500 йылда, икенсе испан конкистадоры Диего Лепе экспедицияһынан һуң, картаға төшөрөлә. Ил үҙ исемен территорияһы аша аҡҡан йылғанан үҙ ала.
Суринамды колонизациялау XVII быуаттың беренсе яртыһында ғына инглиздәр тарафынан башлана. Әммә 1667 йылда Англия Суринамды Яңы Амстердамға (хәҙерге Нью-Йорк территорияһы) алмашҡа Нидерландҡа бирә. Шул ваҡыттан алып, 1799—1802 һәм 1804—1816 йылдарҙан тыш, Суринам өс быуат дауамында Нидерланд биләмәһе булып тора.
XVII быуат быуат аҙағында Суринам Европа илдәрен шәкәр менән тәьмин итә. Суринамда шәкәр ҡамышын үҫтереү өсөн плантация системаһы булдырыла, плантацияларға эшкә Африканан негр ҡолдары килтерелә.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Суринамда иҡтисад түбән төшә. Төп сәбәптәр — Европала сөгөлдөрҙән шәкәр етештереүҙең яйға һалына һәм, 1863 йылда ҡоллоҡ бөтөрөлгәндән һуң, эшсе көстәрҙең етешмәй, сөнки азат ителгән негрҙар плантацияларҙан ҡалаларға китә. Был мәсьәлә XIX быуат аҙағы — XX быуат башында 60 меңдән ашыу индеецтар һәм индонезиялылар, шулай уҡ ҡытайҙарҙың Суринамға иммиграцияһы арҡаһында ғына хәл ителә.
Азиянан иммигранттар килеү менән, Суринамдың иҡтисады ҡырҡа үҙгәрә — плантация иҡтисадын алмашҡа ваҡ милектәге крәҫтиән хужалығы килә. 1920-се йылдарҙа Суринам сәнәғәте үҫешә башлай, уның нигеҙен боксит һәм алтын сығарыу өсөн шахталар, шулай уҡ ауыл хужалығы продукцияһының төрлө төрҙәрен эшкәртеү предприятиелары тәшкил итә.
1922 йылдан алып ил рәсми рәүештә колония тип йөрөтөлмәй башлай һәм Нидерланд Короллегенә ҡушылған биләмәгә әүерелә.
1954 йылда автономия ала (Нидерландтар ҡарамағында оборона һәм сит ил эштәре генә ҡала), ә 1975 йылдың 25 ноябрендә бойондороҡһоҙ Суринам республикаһы була. Колониаль дәүер мираҫы булып иҡтисади үҫештең түбән кимәле һәм креол (1975 йылда халыҡтың 40 проценты) һәм һинд (1975 йылда халыҡтың 36 %) общиналары араһындағы этник низағтар ҡала.
1980 йылдың 25 февралендә Суринамда хәрби түңкәрелеш яһала. Уны 34 йәшлек штаб сержанты Дези Баутерсе (армияның баскетбол командаһы тренеры) 15 сержант ярҙамында ойоштора. Баутерсе Суринам менән ул ойошторған Милли Хәрби Совет башлығы, диктатор булараҡ идара итә башлай (үҙенә Суринам армияһындағы иң юғары подполковник дәрәжәһен бирә). Ул парламентты тарата, конституцияны юҡҡа сығара, илдә ғәҙәттән тыш хәл индерә һәм элекке хөкүмәт ағзаларының һәм бизнесмендарҙың эштәрен ҡараған махсус трибунал булдыра.
Баутерсе Суринам сәнәғәтен национализациялай башлай. Бынан һуң Суринамда ҙур иҡтисади ҡыйынлыҡтар тыуа (етештереү ҡырҡа кәмей), халыҡтың забастовкалары һәм протестары башлана. 1986 йылда Суринамда Баутерсе режимына ҡаршы партизан һуғышы башлана.
1987 йылда Баутерсе, Суринам ҡораллы көстәре башлығы булып ҡалыу шарты менән, конституцияны тергеҙеү һәм һайлауҙар үткәреүгә килешә.
1990 йылда Баутерсе һайланған хөкүмәтте тағы тарҡата, әммә 1991 йылда яңы һайлауҙар үткәрергә рөхсәт бирә һәм Суринамдың хакимы булыуҙан туҡтай. Шунан алып Суринам менән коалицион хөкүмәттәр идара итә.
Суринамда иҡтисадты диверсификациялау һәм нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү һөҙөмтәһендә иҡтисади хәл яҡшыра.
Халҡы
Халыҡ һаны — 566846 (2013 йылдың июлендә көтөлә).
Йыллыҡ үҫеш — 115 %;
Тыуым — 1000 кешегә 17,1 (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 2,04 тыуған);
Үлем — 1000 кешегә 6,15;
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — ирҙәр өсөн — 69 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарға — 74 йәш.
Иммунодефицит вирусы (ВИЧ) йоҡтороу — 1 % (2009 йыл).
Ҡала халҡы 69 % тәшкил итә (2010).
Этник һәм раса составы (2012):
Грамоталылыҡ кимәле — ир-егеттәр 92 %, ҡатын-ҡыҙҙар 87,4 %.
Телдәр
Илдең рәсми теле — нидерланд теле. Уның менән бер рәттән, урындағы халыҡ түбәндәге телдәрҙә һөйләшә: акурио, аравак, вайвай, варао, ваяна һ.б. Шулай уҡ илдә инглиз, корей, нидерланд ым-ишара диалекты, португал һәм ғәрәп теленең төньяҡ-левант диалекты ҡулланыла.
Иҡтисады
Суринамдың иҡтисадының нигеҙен боксит сығарыу һәм алюмин, алтын һәм нефть экспортлау (экспорттың 85 проценты һәм дәүләт бюджетының килем өлөшөнөң 25 проценты) тәшкил итә. Диңгеҙҙә нефть сығарыу программаһы үҫешә — Суринам дәүләт нефть компанияһы 2004 йылда бер нисә көнбайыш нефть компанияһы менән килешеүҙәр төҙөй. Нидерланд, Венгрия, Бельгия һәм Европа ярҙам итеү һәм үҫтереү фонды Суринамға боксит һәм алтын табыуҙы үҫтереүҙә ярҙам итә.
2009 йылда йән башына эске тулайым продукт — 9,5 мең доллар (донъяла 112-се урын).
Хеҙмәтләндереү өлкәһе — ЭТП-ның 65 проценты, хеҙмәткәрҙәрҙең 78 проценты.
Сәнәғәт (ЭТП-ның 25 проценты, хеҙмәткәрҙәрҙең 14 проценты) — боксит, алтын, нефть, алюмин сығарыу; урман сәнәғәте, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, балыҡ һәм диңгеҙ продукттарын эшкәртеү.
Ауыл хужалығы (тулайым эске продукттың 10 проценты, эшләүселәрҙең 8 %) — дөгө, банан, кокос, арахис; мал, ҡош-ҡорт.
Суринамда дөгө ярмаһы сәсеү өсөн һөрөнтө ерҙәрҙең яртыһы тиерлек файҙаланыла, шул уҡ ваҡытта дөгө уңышының 43 проценты тышҡы баҙарға сығарыла (2013).
Тышҡы сауҙа
2016 йылға мәғлүмәттәр буйынса:
Экспорт — 1,6 миллиард доллар. Төп тауарҙар: алтын (64 %), нефть һәм нефть продукттары (8,6 %), урман материалдары (4,3 %), банандар, дөгө, бокситтар, креветкалар, балыҡтар. Төп һатып алыусылар: Швейцария (30 %), Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (27 %), Бельгия һәм Люксембург (9,6 %), Гайана (5,6 %).
Импорт — 1,32 миллиард Америка доллары. Төп тауарҙар: нефть продукттары, машиналар һәм ҡорамалдар (шул иҫәптән тау сеймалын табыу һәм автомобилдәр), химия тауарҙары, туҡланыу продукттары. Төп тәьмин итеүселәр: Америка Ҡушма Штаттары (24 процент), Тринидад һәм Тобаго (13 процент), Нидерланд (13 процент), Ҡытай (8,6 процент) һәм Сент-Люсия (3,2 процент).
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә.
Территория буйынса бәхәстәр
Суринам Хөкүмәте яр буйында диңгеҙ шельфының дәүләт ҡарамағында булыуы тураһында мәсьәлә буйынса Гайана менән территориаль бәхәс ҡуҙғата. Гайана хөкүмәте транснациональ корпорациялар менән уларға скважиналар быраулау һәм диңгеҙ төбөнән файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу хоҡуғын биреү тураһында килешеү төҙөргә ниәтләй. Суринам хөкүмәте был башланғысҡа ҡаршы сыға. Голландия архив хеҙмәтенә архив документтары — Голландия колониаль биләмәләренең хоҡуҡ вариҫы булараҡ, бәхәсле биләмәләрҙең Суринамға ҡарағанлығын документаль раҫлауҙы һорап мөрәжәғәт итә.
Транспорт
Төп мәҡәлә: Суринамда транспорт
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт телерадиокомпанияһы STVS (Surinaamse Televisie Stiching, «Суринам телевизион фонды»), шул уҡ исемле телеканалды, SRS дәүләт радиокомпанияһын үҙ эсенә ала, шул уҡ исемдәге радиоканалға инә.
Березовская Рассоха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсүлев Ғайса Фәтҡулла улы
Ғайса Фәтҡулла улы Рәсүлев (1866—1921) — башҡорт дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ахун.
Биографияһы
«Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлаған. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Ялсығол ауылы мәсетенең имам-хатибы дәрәжәһендә дингә хеҙмәт иткән.
1888 йылдың 28 авгусында Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Иҫке Байрамғол ауылының ахуны итеп тәғәйенләнгән.
1904-1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашҡан, 3-сө Маньчжур армияһы штабында полк муллаһы булып хеҙмәт иткән. 3-сө дәрәжә ҡылыслы Изге Станислав ордены менән бүләкләнгән.
Һуғыш тамамланғас, тыуған иленә ҡайтҡан. Ахун булып хеҙмәт иткән.
Хәтер
Халыҡта әүлиә булараҡ танылған. Башҡорт риүәйәттәре буйынса, Ғайса Рәсүлев үлгәндән һуң, уның ҡәберенән алыҫ түгел тау ҡуйынынан изге сығанаҡ бәреп әүлиә шишмәһе сыҡҡан.
Ғайса Фәтҡулла улының бер нисә шиғри әҫәре һаҡланған. «Ғайса ахун» («Илсе Ғайса») башҡорт халыҡ йырының килеп сығыуын Ғайса Рәсүлев исеме менән бәйләйҙәр. Был әҫәрҙең нигеҙенә бер туғаны Мусаның һәләк булыуы хаҡында хәбәр алғандан һуң ижад ителгән бәйеттәре һәм мөнәжәттәре һалынған.
Ҡытай үҙәк телевидениеһы
Ҡытай үҙәк телевидениеһы  (China Central Television, Chinese Central Television, сокращается как CCTV;  — материк Ҡытайы биләмәһендәге төп телетапшырыуҙары компаниеһы.