cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Остготтар
III быуат уртаһынан алып һундар хакимлығынан азат булғанға саҡлы
III—IV быуаттарҙа остготтар йәшәгән ареалды вестготтар ареалынан Днепр-Днестр йылға араһы ғына айырған; остготтар ул саҡта Ҡырым да һәм Аҙау буйы далаларында Днепр һәм Дон йылғалары араһында йәшәгән. Шуға ярашлы, ҡырым готтары был тармаҡҡа яҡыныраҡ.
Археологик тикшеренеүҙәр, IV быуат башында, ярылып ятҡан вельбар традициялары менән, черняхов мәҙәниәтенә ҡараған айырым төркөмдәр, Стугна йылғаһынан, киев мәҙәниәте халҡын ҡыҫырыҡлап, төньяҡҡа шыуыша башлай; Р. В. Терпиловский фекере буйынса, был ситуация Иордан тасуирлаған остготтар менән венеттар араһындағы һуғыштарға күберәк тура килә.
Яҡынса 370 йылдарҙа түбәнге Донда һундар пәйҙә була һәм остготтарҙың бай биләмәләренә һөжүм итә. Германарих үҙ ғәскәрен һундарға ҡаршы әйҙәй, әммә еңелеүгә дусар була. 375 йылда Германарих үлтерелгәндән һуң, уның вариҫы Витимир — Винитарий («Витимир — венедтарҙы еңеүсе») илдәре буйһоноп һундарға буйһонған анттар иленә һөжүм итә, һәм уларҙың юлбашсыһы Бозды, уның улдарын һәм 70 аҡһаҡалды тәрегә ҡуша ҡағырға ҡуша; был ваҡиғанан һуң бер аҙ ваҡыт үтеүгә Витимир һундар менән һуғыша, еңелә һәм 376 йылда һуғыш яланында һәләк була. Ҡалған остготтар һәм Витимирҙың бәләкәй улы менән полководецтар Алатей һәм Сафрах Днестрға, вестготтар лагеры һағы аҫтына сигенә; ҡалған остготтар, элекке йәшәү урынында ҡалырға рөхсәт биргәнлектән, һундарға буйһона.
Бик күп остгот хәрби түрәләре (начальник) һәм хатта Амалдар вариҫтары остготтар менән берлектә походҡа сыҡҡан Аттила полководецтары араһында осрай. Көнсығыш рим императоры Феодосий заманында остготтарҙың бер өлөшө Кесе Азияла — Лидия һәм Фригияла урынлаша. Аттила үлгәндән һуң, уның дәүләте тарҡала башлай, һәм остготтар Амалдар ырыуынан ағалы-энеле өсәү, Валамир, Теодемир һәм Видимир I етәкселеге аҫтында һундарға ҡаршы баш күтәреп, Паннонияла урынлаша. 454 йылда Паннонияла Недао йылғаһы янындағы алыш һөҙөмтәһендә Европалағы һун хакимлығы һиҙелерлек ҡаҡшатыла.
Остготтар короллеге
Император Маркиан дәүерендә остготтар федераттархоҡуғында Паннония провинцияһында урынлаша. Әммә Көнсығыш Рим империяһы императоры Лев I Макелла остготтарға эш хаҡы түләмәгәнлектән, улар, яһаҡ түләүҙе талап итеп, Иллирияға һөжүм итә, артабан Италия менән бергә Иллирияны һәм Далмацияны рус телендә Остготтар короллеге атамаһы менән йөрөтөлгән дәүләттәре составына индерә. Һәм Көнсығыш Рим империяһына һөжүм итеү маҡсатында Гейзерих менән килешеү төҙөй.
454 йылда Теодемирҙың яратҡан кәнизәге Эреливаның (Евсевия йәки Елиена) һуңғараҡ Бөйөк тигән исем менән билдәлелек аласаҡ улы, Теодорих, тыуа. Бала сағында, остготтар һәм Көнсығыш Рим империяһы араһында 461 йылда килешеү төҙөлгәндән һуң, ул аманат итеп Константинополгә ебәрелә, һәм унда белем ала, тәрбиәләнә. 18 йәшендә атаһына әйләнеп ҡайтҡас, яҡынса 475 йылда ул тәхеткә ултыра, ә 481 йылда бөтә остготтар короленә әүерелә. Теодорих император Зенон рөхсәте менән Одоакр хакимлыҡ иткән Италияға походҡа юллана.
488 йылдың ҡышында готтар Паннон тигеҙлектәренән Теодорих короллеге баш ҡалаһы Новыға (en. Novae) килә, һәм 250 меңгә яҡын ғәскәр Италияға юллана. Ныҡлы Равенна арҡаһында Одоакр бер нисә йыл бирешмәй, әммә 493 йылда Одоакр менән Теодорих араһында икеһе бер булып Италия менән идара итәсәге тураһында солох килешеүе төҙөлә. Һуңынан Теодорих Одоакрҙы үлтерә һәм Италияның, шулай уҡ Норик, Реция, Тиролдең берҙән-бер хакимы булып ҡала. Теодорих остготтарҙы һәм римлеләрҙе бер халыҡ итеп ҡушыу, рим менән герман элементтарын берләштереү, рим мәҙәниәтен германдар араһында таратыу һәм варварҙарҙы буйһондороу тураһында хыялланған.
Әммә Теодорих император булмай: Көнсығыш Рим империяһы (dominus rerum) императорының наместнигы һәм гот короле була. Империя менән татыу йәшәргә кәрәккәнлектән, уның менән мөнәсәбәттәре ялған була, шул уҡ ваҡытта ул бойондороҡһоҙ хаким булырға теләй. Теодорихтың тышҡы сәйәсәте тыныс характерға эйә була; булған, ул бөтә варвар королдәре араһында иң өлкәне була. Ул үҙен һәм остготтарҙы боронғо антик донъя һәм варвар донъяһы араһындағы аралашсы итеп һанай. Теодорих ғаиләһе рим өлгөһөндәге белем ала. Арианлығы уны диндәргә айырмай ҡарауға килтерә, әммә гот-ариандарҙың һәм никейлы римлеләрҙең дини антогонизмы уның ынтылыштарының уңышына төп кәртә була. Теодорих һарайында Симмах, Боэций, Кассиодор, Иордан йәшәгән.
Дини ыҙғыштар Остготтар короллеге һәм Көнсығыш Рим империяһы араһында бәрелештәргә сәбәпсе була; был Теодорихтың күңелен ҡатыра, һәм ул ғүмере ахырына рим сенаторҙарын һәм никейлыларҙы эҙәрлекләй башлай. 526 йылда Теодорих вафат була, һәм шул ваҡыттан алып Теодорих хакимлыҡ иткән йылдарҙа юғары дәрәжәлә сәскә атҡан Остгот короллеге тарҡала башлай.
Башта Теодорихтың ҡыҙы Амаласунта (526—534), үҙенең сабый улы Аталарихтың ҡурсалаусыһы опекун булараҡ, идара итә. Белемле һәм аҡыллы булһа ла, римлеләрҙе ҡанат аҫтына алғаны өсөн, уны готтар яратып етмәй. Ул Боэций һәм Симмах балаларына атаһынан тартып алынған ерҙәрен имение ҡайтарып бирә, эшмәкәрлеге барышында Кассиодор кәңәштәренә таяна, ә улы Аталарихты фән менән шөғөлләнергә мәжбүр итә.
Велизарийҙың баҫып инеүе
Юстиниан, Амаласунта тере саҡта уҡ, Италияны үҙ империяһына ҡушырға теләп, остготтар менән даими бәйләнештә торған кеше, 535 йылда Амаласунта өсөн үс алыусы ролен үҙ өҫтөнә ала (әйткәндәй, ул Италия рим халҡының һөйөүен яулаған була) һәм остготтарға һуғыш иғлан итә, 20 йылға яҡын һуҙылған был һуғыш Остгот короллегенең ҡолауы менән тамамлана. Был һуғыш башында уҡ (535—536) империяға Далмация, Сицилия, Сардиния һәм Корсика ҡушыла. 536 йылда Велизарий, Юстиниандың полководецы, Неаполде ала, Кампанияны, ә уның артынан — бөтә Көньяҡ Италияны яулай.
Теодохадтың үҙ короллеген яҡларлыҡ көсө булмағанын күреп, остгот ғәскәренең бер өлөшө 536 йылдың ноябрендә яңы остгот короле тип Витигес — билдәһеҙ, ләкин батыр яугирҙы иғлан итә; тиҙҙән Витигес ебәргән һуғышсы ҡулынан Теодахад һәләк була.
Витигес Амаласунтаның ҡыҙына өйләнә һәм һуғышҡа әҙерләнә башлай. Яҡынса 150 000 кешенән торған ғәскәр йыйып, франктарға Провансты бирәм тип, вәғәҙә итеп, уларҙан ярҙам һорай һәм Римде ҡамай (537—538) башлай. Әммә Велизарийҙың хәрби сәнғәттә оҫталығы һәм мәкерлелеге, Римде бер йыл ҡамауҙа тотҡандан һуң да, остготтарҙы ашығыс сигенергә һәм Равеннаға китергә мәжбүр итә; Велизарий Урта Италияны тулыһынса тиерлек яулап ала, мутлыҡ ярҙамында Равеннаға (539 йылдың декабрендә) эйә була һәм 540 йыл башында Константинополгә әсиргә алынған Витигесты алып ҡайта. Витигес православие ҡабул итә һәм Кесе Азияла бай имениелар, шулай уҡ, сенатор санын һәм патриций титулын ала.
Контрһөжүм
Әммә остготтар көрәште туҡтатмай. Улар ороль булып һайланған, улар батыр полководецты, вестгот короле туғаны Теудистың улы Ильдебадты (540—541) король итеп һайлай. Ул дошмандың ваҡ отрядтары менән уңышлы алыша, әммә һәләк булған. 541 йылда король итеп Эрарих һайлана, әммә 5 ай ғына хаким булып өлгөрә, Юстиниан менән бәйләнеш тотҡаны өсөн үлтерелә. Остготтар ул үлгәндән һуң король итеп Тотиланы, Ильдебадтың ағаһының улын һайлай. Тотила, таралышҡан остготтар отрядтарын бергә йыйып, Аппенинды буйлай, Беневент, Кума һәм Неаполде ала һәм бөтә Көньяҡ Италияны биләй, ә 546 йылда Римгә инә. Көнсығыш рим чиновниктарынан айырмалы рәүештә, Тотила колондарҙы дәүләт һалымынан азат итә, оброкты ҡаҙнаға йыя, хатта ҡасып киткән ҡолдарҙы ла армияға йәлеп итә.
Нарсестың баҫып инеүе, короллектең һәләкәте
Юстиниан Велизарийҙы Италияға икенсе тапҡыр ебәрә, ләкин уның етерлек кимәлдә запастары булырға тейеш түгел һәм ул 549 йылда Италиянан сығып китергә тейеш була. Остготтар Сицилияны һәм Корсиканы ала, Керкираны һәм Эпир ярҙарын талай. Әммә Юстиниан Тотила тәҡдим иткән тыныслыҡҡа риза булмай һәм ҙур һуғышҡа әҙерләнә. Был хаҡта белеп ҡалғас, әле остготтар тарафынан яуланып өлгөрмәгән диңгеҙ буйы ҡалалары Анкона, Кротон һәм Центум Целлы халҡы оборонаға ҡаты әҙерләнә башлай, ләкин Анкона янында гот флоты ҡыйратыла. Италиялағы көнсығыш рим ғәскәрҙәренең яңы баш командующийы, әрмән сығышлы стратег, Нарсес, Равеннаға ҡарай хәрәкәт итә. 552 йылдың июлендә Тагин (Этрурия) янында хәл иткес алыш була; остготтар ҡыйратыла, ә Тотила үҙе үлемесле яранан һәләк була.
Павияла йыйылып, остгот ғәскәрҙәре Тейяны, Тотиланың ҡыйыу полководецын, король итеп һайлай. Ул остготтарҙың һуңғы короле була. Тере ҡалған остготтарҙың ҙур булмаған отряды башында Павиянан ҡамалған ағаһы Алигернға. ярҙамға йүнәләләр. Неаполитан ҡултығына ҡойған Сарна шишмәһе ярында ул Нарсес менән осраша. Аслыҡ остготтарҙы үтә тәүәккәл һуғышҡа инергә мәжбүр итә, һәм ул өс көн дауам итә; Тейя үлтерелә, остготтарҙың бер өлөшө Павияға китә, ҡалғандары Италия буйынса таралыша. Тейяның ағаһы, Алигерн, король ҡаҙнаһы йәшерелгән Кумыны оҙаҡ һаҡлай. Остготтар, франктар һәм алеманндар ярҙамы менән, Италияны кире ҡайтарыу мөмкинлегенә өмөтләнә, әммә 554 йылда уларҙы Вольтурн ярында, Казилин (en. Casilinum) янында Нарсес тар-мар итә. Остготтар отрядының 7000 һуғышсыһы аҙыҡ-түлек менән яҡшы тәьмин ителгән тау ҡәлғәһе Кампста кәрәшен дауам итеп ҡарай; әммә бер нисә айҙан был отряд та Нарсесҡа бирелә. Егерме йыл көрәшкәндән һуң, Остготтар короллеге ҡолатыла.
Юстиниан «Прагматик санкциялар» иғлан итә, византиялылар баҫып алған Италияла Тотила яңылыҡтарын (милек хужаларының хоҡуғын тергеҙелә, колондар һәм азат ителгән ҡолдар кире ҡайтарылырға тейеш була) һәм уны ғәмәлгә ашырыусы Юстиниан кодексын юҡҡа сығара. Хәйер, тарихсы Прокопий Кесарийский, урындағы остгот халҡына артабан да Италияла йәшәү мөмкинлеге бирелеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Абдуллаһ әл-Харари
Әбу́ Абдуррахма́н Абдулла́һ ибн Мөхәммәт әл-Харари́ әл-Хәбәши (عبد الله الهرري; һижри 1910 йыл, Харэр, Эфиопия — һижри 2.9.2008 йыл, Бейрут, Ливан) — ислам теологы. 1983 йылда AICP — Association of Islamic Charitable Projects (ислам хәйриә проекттары ойошмаһына, ғәр. — ‏جمعية المشاريع الخيرية الإسلام) нигеҙ һала. Тарафдарҙары һәм шәкерттәре белдереүе буйынса, атаһы — Мөхәммәт яғынан уның шәжәрәһе Бәнү Шәйбә нәҫеленә һәм әсәһе Фатима аша — беренсе хәлифә Әбү Бәкергә барып тоташа.
Биографияһы
Әбу Абдуррахман Абдуллаһ ибн Мөхәммәт ибн Юсуф ибн Абдуллаһ әл-Харари әш-Шиби әл-Абдари 1910 йылда Эфиопия ҡалаһы Харар төбәгендә тыуған. 1950 йылда Ливанға күсеп килә. 1983 йылда ислам хәйриә проекттары ойошмаһын аса. Ул рифәғилек һәм ҡадирилек тәриҡәттәренә ҡарай. Үәһһәбилеккә ҡаршы эҙмә-эҙлекле көрәшсе була.
2008 йылдың 2 сентябрендә 98 йәшендә вафат була.
Тәриҡәт Әр-Рифәғилекте шәйех Абдур-Рохман Әс-Сабсабий Әл-Хәмуий һәм шәйех Таһир Әл-Ҡәйәлийҙән, шәйех Әхмәд Әл-Ирбинийҙән — Әл-Ҡадирилек тәриҡәтен алған.
Доммич
Доммич (Dommitzsch) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2735 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 83 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4880 һәм автомобиль коды TO.
Приказчиктар клубы (Дондағы Ростов)
Приказчиктар клубы — Дондағы Ростовта, 1899 йылда «Дондағы Ростов приказчиктарының үҙ-ара кредит йәмғиәте» өсөн төҙөлгән йорт. 1918 йылдың апрелендә бында Дон республикаһы Советтарының I съезы үтә. Приказчиктар клубы федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ статусына эйә. Әлеге ваҡытта бина файҙаланылмай һәм насар торошта. Унда реставрация эштәре башҡарыу планлаштырыла.
Тарихы
«Дондағы Ростов приказчиктарының үҙ-ара кредит йәмғиәте» 1871 йылда ойошторола. 1880 йылдар аҙағында Йәмғиәт үҙ бинаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. 1890 йылдарҙа Тимерницкая һәм Ҡазан (хәҙерге Серафимович урамы) урамдары араһындағы кварталда өс ҡатлы таш бина төҙөлә башлай. Эш ҡала архитекторы Владимир Карпович Шкитко етәкселегендә бара. 1899 йылда төҙөлөш тамfvлана һәм унда Йәмғиәт идараһы урынлаша. Биҙәү эштәре 1902 йылға тиклем дауам итә.
XX быуат башында клубта йыш ҡына балдар, маскарадтар, Раштыуа һәм Пасха кисәләре үткәрелә. Клубта гастролдәр менән Федор Шаляпин һәм Сергей Рахманинов сығыш яһай. 1912 йылда бинаға ике төрлө яҡтылыҡ булған, фасады Темерницкая урамына сығып торған яңы тамаша залы корпусы өҫтәлә.
1918 йылдың 9-14 апрелендә клуб бинаһында Дон республикаһы Советтарының I съезы үтә, унда 800-ҙән ашыу кеше ҡатнаша. 1920 йылдарҙа элекке клуб бинаһында Ҡыҙыл Армия йорто урынлаша. 1927 йылдың 27 ноябрендә бында шағир Владимир Маяковский сығыш яһай. 1930 йылдар уртаһынан бинаны «Музыкаль комедия театры» биләй. 1934—1935 йылдарҙа йорт өлөшләтә реконструкциялана: тамаша залының үҙгәртелә һәм нигеҙ нығытыла.
1950 йылдар уртаһында бинаға капиталь ремонт үткәрелә. 1957 йылда төп бина стилистикаһына оҡшатып төҙөлгән кирбес бина өҫтәлә. 1990 йылдар башында йорт авария торошонда була. 2000 йылда «Музыкаль комедия театры» яңы бинаға күсенә һәм шунан бирле йорт элекке приказчиктар клубы эксплуатацияланмай. 2014 йылда бында ремонт-реставрация эштәрен үткәреү планлаштырыла. Һуңынан «В. М. Величкина исемендәге Ростов өлкә балалар китапханаһы» һәм «Һуҡырҙар өсөн Ростов өлкә махсус китапханаһы урынлаша».
Архитектураһы
Приказчиктар клубтың таш йорто өс ҡатлы һәм подвалы бар. Ҡоролма ҡатмарлы конфигурацияға эйә, эсендә ҙур булмаған ихата-ҡоҙоҡ бар. 1899 йылда төҙөлгән фасад Серафимович урамына сыға, ә 1912 йылда төҙөлгән корпус — Темерницкая урамына. Инеү — Серафимович урамы яғынан.
Серафимович урамына ҡараған фасад эклектика йүнәлешенең неоклассика стилендә башҡарылған. Асимметрик фасад композицияһында ике сығынты айырылып тора. Беренсе ҡат юнылған таш менән эшләнгән. Ярус структураһында тәҙрә формаһына һәм биҙәлешенә иғтибар бирелә. Беренсе ҡатта улар тәҙрә йәҙләгә һәм декоратив йоҙаҡтар менән биҙәлә. Юғары ҡаттарҙың тәҙрәләре өсмөйөшлө кәрниз менән байытылған. Фасадты кәрниз тамамлай.
Темерницкая урамына саҡҡан фасад модерн стилендә эшләнгән. Беренсе ҡат юнылған, икенсе ҡаттың тәҙрәләре дүртмөйөш формаһында, ә өсөнсө ҡаттыҡылар йөҙлөк дуғаһы менән тирәсләнгән ярымтүңәрәк тишектәр формаһында башҡарылған. Фасадтың үҙәк өлөшөн дүрт колонна айыра. Уның өҫкө яғы һәм геометрик фигуралар менән биҙәлгән.
Беглица мороно
Беглица мороно — Аҙау диңгеҙенең төньяҡ Рәсәй ярында, Таганрог ҡултығында, Таганрог ҡалаһынан яҡынса 25 км көнбайышта, һәм Кривая морононан 30 саҡрым көнсығышта, һыу ағыҙып килтергән ҡомло-ҡабырсаҡлы морон. Шулай уҡ морондан алыҫ түгел, төньяҡ-көнбайышта, Миус йылғаһы барлыҡҡа килтергән Миус лиманы (ҡултыҡ) урынлашҡан. Беглица мороно, административ-территориаль бүленеш буйынса, Ростов өлкәһенең Неклиновский районы биләмәһенә инә.
Моронда сөсө һыулы бер нисә бәләкәй күл бар, улар ғәҙәттә эҫе йәйге айҙарҙа ҡорой. Шулай уҡ моронда Орлов исемендәге балыҡсылыҡ колхозының ташландыҡ ҡаралтылары (бер нисә кирбес барак, яр буйы тулҡын бәрелеше менән емерелгән туҡтау урыны) һәм, морондоң ситке көнсығыш осонда, маяҡ бар. Морон менән яр араһындағы ҡултыҡ түңәрәк формаһында — һай һәм сөсө һыулы, күп өлөшөн ылымыҡ баҫҡан.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Шулай уҡ, ҡултыҡтың юғары тиҙлектә һайығыуы менән бәйле, морон тирәһендә балыҡ тотоу күптән тыйылған. Был сара бында йәшәүсе ҡырағай өйрәктәр һәм аҡсарлаҡтар колонияһы өсөн бик яҡшы шарттар тыуҙыра.
Туризм
Беглица морононоң эре торлаҡ пункттарҙан һәм юлдарҙан алыҫлығы, уның туристар араһында популярлығына булышлыҡ итмәй. Бында тик ауыл-ара арба юлы (түшәлмәгән юл) илтә, ул көслө ямғырҙарҙан һуң бөтөнләй үтә алмаҫлыҡҡа әйләнә. Моронда ниндәй ҙә булһа инфраструктураның булмауы арҡаһында палаткаларҙа ял итеү таралған. Әҙ һандағы туристарҙы ҡомло-ҡабырсаҡлы һыу инеү урыны (кварцлы ҡом һәм ҡабырсаҡ өлөшө 70 %-ҡа етә) һәм ләм менән дауаланыу процедуралары йәлеп итә. Шул уҡ исемдәге ҡултыҡтың төбөндә ҡом һәм балсыҡ ултырмаларынан торған ҡалын ләм ҡатлауы ята. Беглица мороно һыу күтәрелеү һәм ҡайтыу зонаһына (литораль) инә. Шуға ла, төбөндәге ләм ҡырсынташтан, ваҡ таштан, ҡомдан, органик ҡалдыҡтарҙан һәм ҡомло, балсыҡлы, ҡабырсаҡлы һаҙлыҡ тупрағынан тора. Дөйөм алғанда, ләменең һаулыҡ өсөн бөтә яҡлап файҙалы тәъҫире бар. . Тулы, яҡшы сифатлы һыу инеү өсөн морон тик һыу күтәрелгән ваҡытта ғына яраҡлы була. Ярҙан 100 метр алыҫлыҡта ғына һыу тәрәнлеге 1 м-ға етә. Диңгеҙҙең тәрән булмаған һыуы (урыны менән 50 см) бәләкәй балалары булған ғаиләләрҙе йәлеп итә. Һәр ваҡытта ла ел булыуы һәм бейек үҫемлектәрҙең булмауы сәбәпле, Беглица мороно дельтаплан һәм парапланда осоусылар араһында популярлыҡ яулай.
Орья (йылға)
Орья  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/73    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Орья (река)
Черемхов
Черемхо́в (Шэрэмхэ) — ҡала (1917 йылдан) Рәсәйҙең Иркутск өлкәһе, Черемхов районының (унда инмәй) административ үҙәге. Уның составындағы берҙән-бер тораҡ пункт булараҡ ҡала округы статусы менән (Черемхово ҡалаһы) Черемховский муниципаль берәмеге муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә.
Транссебер магистраленең ике яғында урынлашҡан. Себерҙә күмер сығарыу буйынса ҙур үҙәктәрҙең береһе. Халҡы — кеше (2021), өлкәлә ҙурлығы буйынса алтынсы ҡала.
Этимологияһы
Хәҙерге ҡала урынында 1722 йылда почта станцияһы, һуңыраҡ беренсе Черемховск ауылына нигеҙ һалына. Атамаһы — шэрэмхэ — бүрәт телендә таш күмер тигән төшөнсәне аңлата. 1917 йылдан ҡала —Черемхов.
Тарихы
1722 йылда Мәскәү трактындағы почта станцияһы янында Черемхово ауылы булараҡ нигеҙ һалынған.
Иркутск (Черемхов) таш күмер бассейны ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тәүге шахта 1896 йылда төҙөлә. Транссебер магистрале төҙөлгәнлектән, эшселәр ҡасабаларында хеҙмәтсәндәр йәшәгән ҙур булмаған шахталар һаны тиҙ арта (1906 йылға 89 шахта булып, уларҙа яҡынса 8000 кеше эшләгән).
1905—1907 йылдарҙағы революциянан һуң, һөргөнгә ебәрелгән поляктар, мәҫәлән, И. В. Коморовский менән И. Собещанский, эшләгән Урыҫ-Азия Тау сәнәғәте ширҡәте компанияһы урынлашҡан урындарҙың береһе.
Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәтенең 1917 йылдың 3 (16) июнендә ҡабул ителгән Постановлениеһы менән ауыл ҡала тип раҫлана.
Рәсәй Хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында»ғы 1398-се бойороғо менән Черемхов ҡалаһы муниципаль берәмеге «Рәсәй Федерацияһының социаль-иҡтисади хәленең насарайыуы хәүефе булған Монопрофилле муниципаль берәмектәре» категорияһына индерелгән.
Власть органдары
Составында берҙән-бер тораҡ пункты Черемхо́в ҡалаһы булған ҡала округы статусына эйә Черемхов ҡалаһы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә. 2005 йылға тиклем Черемхов өлкә буйһоноуындағы ҡалаһына Свирск ҡалаһы буйһонған.
Ҡаланың урындағы үҙидара органдары структураһында:
Ҡала составына бынан алда төрлө сәнәғәт предприятиелары, карьерҙар, шахталар, киҫелештәр ҡарамағында ойошторолған 9 ҡасаба инә. Ҡала ерҙәренең көньяҡ өлөшөндә Восточный, Касьяновка ҡасабалары урынлашҡан. Төп ҡаланан көньяҡ-көнсығышта Каменный Карьер, Кирзавод, Индустриальный, Штольня ҡасабалары урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Шахтёрский ҡасабаһы урынлашҡан. Ҡаланан төньяҡҡа табан 4-7 км алыҫлыҡта Ершовка һәм Трудовой ҡасабалары бар.
Тәбиғәт шарттары
Ҡала территорияһы Иркутск-Черемхов тигеҙлегендә урта Себер яҫы таулығының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Был ер таш күмергә бай ултырма ҡатламдар менән тулған. Төбәк урман-дала подзонаһына (урман массивтары ҡайын һәм ылыҫлы ағастарҙан тора) ҡарай.
Черемшанка йылғаһы йылға селтәрен барлыҡҡа килтерә.
Территоияның климаты киҫкен континенталь, температура амплитудаһы ҙур, яуым-төшөмдөң аҙ булыуы, ҡояш радиацияһының юғары коэффициенты хас. Ҡала биләмәһе «1В» климат зонаһында урынлашҡан һәм 7-8 балл сейсмик районға ҡарай.
Һауа температураһының нуль аша тотороҡло күсеүе, ғәҙәттә, апрелдең икенсе декадаһы башында була. Һауа торошоноң һыуыҡ булмаған осоро уртаса 105 тәүлек тәшкил итә. Иң юғары һауа температураһы июлдә билдәләнә. Июлдә һауа температураһының иң юғары нөктәһе — плюс 36 °C.
Көҙ көнө һауа температураһының нуль аша тотороҡло күсеүе октябрь уртаһына тура килә. Көҙгө һыуыҡтар осоронда (сентябрь—ноябрь) һауа температураһының нығыраҡ түбәнәйеүе күҙәтелә. Октябрҙә-ноябрҙә уртаса айлыҡ һауа температураһының һикереүе 10-11 °C тәшкил итә һәм иң ҙур йыллыҡ температура булып тора.
Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге 2,9 м/с тәшкил итә. Йыл дауамында елдең уртаса тиҙлеге айҙан айға бер аҙ үҙгәрә. Был апрель-майға һәм декабргә ҡағылмай.
Иҡтисады
Черемхов — Иркутск бассейнында асыҡ ысул менән күмер сығарыу үҙәктәренең береһе (күмер киҫелеше, байыҡтырыу фабрикаһы). Таш күмер, тальк, доломит, балсыҡ, магнезит ятҡылыҡтары.
Заводтар: ауыр машиналар төҙөү, механика, «Химик».
Еңел сәнәғәәт: тегеү фабрикаһы.
Ауыл хужалығы: районда бойҙай, һоло, арпа, ҡарабойҙай үҫтерелә. Һөт йүнәлешендәге эре мөгөҙлө мал үрсетелә.
Сауҙа: бихисап сауҙа-күңел асыу үҙәктәренән һәм өйҙәрҙән, баҙарҙарҙан һәм күмәртәләп-ваҡлап һатыу базаларынан, супермаркеттарҙан ғибәрәт.
Дона
Дона (Dohna) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6145 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 130–150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1809 һәм автомобиль коды PIR.
Ямалетдинов
Ямалетдинов — башҡорт фамилияһы.
Ошья (Беүә ҡушылдығы)
Ушъя (Ошья) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Евклид
Евкли́д  йәки  Эвкли́д (Εὐκλείδης, «изге дан» һүҙенән, ок. 300 г. до н. э.) — боронғо грек математигы, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған теоретик математика буйынса ғилми хеҙмәт авторы. Евклидтың биографияһы буйынса мәғлүмәт бик аҙ. Уның ғилми эшмәкәрлеге Искәндәриәлә Б. Э.Т. III быуатта үткән тигән мәғлүмәтте дөрөҫ тип ҡабул итергә була Евклид — Александрия мәктәбенең беренсе математигы. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Башланғыстар». Был хеҙмәттә ул Планиметрия, Стереометрия, Һандар теорияһына аңлатма бирә; грек математикаһы үҫешенә нәтижә яһай һәм математиканың артабанғы үҫешенә нигеҙ һала. Математика буйынса башҡа китаптарынан, ғәрәп теленә тәржемәһе һаҡланған «О делении фигур», материалдары Аполлоний Пергскийҙың шул уҡ исемдәге китабына ингән 4 «Конические сечения», шулай уҡ «Поризмы» китаптарын билдәләп китергә була, улар тураһында Папп Александрийскийҙың «Математическое собрание» китабынан төшөнсә алырға мөмкин. Евклид, шулай уҡ, астрономия, оптика, музыка буйынса әҫәрҙәр авторы.
Биографияһы
Евклидтың портретына өҫтәлмә мәғлүмәтте Папптан һәм Стобейҙан алырға була. Папп, математика фәндәрен үҫтереүгә әҙ генә булһа ла булышлыҡ итә алған бөтәһе менән дә Евклид йомшаҡ һәм кеселекле булды тип хәбәр итә, ә Стобей Евклид тураһында тағы бер анекдот еткерә. Бер үҫмер, геометрияны өйрәнә башлап беренсе теореманы төшөнгәс, Евклидтан һорай: «Ә миңә был фәндән ниндәй файҙа була?». Евклид ҡолон саҡырып ала һәм әйтә: «Ул уҡыуҙан табыш алырға теләгәс, өс обол бир уға». Был һүҙҙәрҙең тарихи булыуы шикле, сөнки Платон тураһында ла шулай уҡ һөйләнә.
Ҡайһы бер хәҙерге заман авторҙары Проклдың Евклид Птолемей I Сотер осоронда йәшәгән тигән раҫлауын, Евклид Птолемей һарайы даирәһендә йәшәгән һәм Александрия Мусейонына нигеҙ һалыусы булған тип аңлаталар. Ләкин, әйтергә кәрәк, был ҡараш Европала XVII быуатта нығына, урта быуат авторҙары иһә Евклидты Сократтың уҡыусыһы, Мегара философы Евклид менән тиңләштерәләр.
Ғәрәп авторҙары Евклид Дамаскта йәшәгән һәм унда Аполлонийҙың «Башланғыстар»ын баҫтырып сығарған тип иҫәпләгәндәр. XII быуаттың аноним ғәрәп ҡулъяҙмаһы белдереүенсә : Евклид, Наукраттың улы, боронғо замандың «Геометр» исеме аҫтында билдәле булған ғалимы, үҙенең сығышы буйынса грек, йәшәгән урыны буйынса Сириялы, Тир ҡалаһында тыуған…
Евклид исеме менән шулай уҡ Александрия математикаһының (геометрик алгебраның) фән булараҡ формалашыуын бәйләйҙәр. Дөйөм алғанда Евклид тураһында мәғлүмәттәр шул тиклем әҙ, хатта (дөрөҫөн әйткәндә, киң таралмаған) Александрия ғалимдары төркөмөнөң коллектив псевдонимы тураһында һүҙ бара тигән фекер бар.
Евклидтың «Башланғыстар»ы
Евклидтың төп китабы Башланғыстар тип атала. Геометрияның һәм теоретик арифметиканың бөтә төп факттары эҙмә-эҙ яҙылған шундай уҡ исемле китаптар алдараҡ Гиппократ Хиосский, Леонт һәм Февдий тарафынан төҙөлгән булған. Ләкин Евклидтың Башланғыстары бөтә был китаптарҙы ҡулланыштан ҡыҫырыҡлап сығара һәм ике мең йыллыҡтан артыҡ ваҡыт геометрияның төп дәреслеге булып ҡала. Евклид үҙенең дәреслеген төҙөгәндә, унан алдағылар булдырған күп нәмәне, был материалды эшкәртеп һәм бергә туплап, китабына индерә.
Башланғыстар ун өс китаптан тора. Беренсе китабында һәм ҡайһы бер башҡаларында билдәләмәләр теҙмәһе алдан яҙып ҡуйылған. Беренсе китапҡа инеш рәүешендә шулай уҡ постулаттар һәм аксиомалар исемлеге индерелгән. Ҡағиҙә булараҡо, постулаттар төп төҙөүҙәрҙе билдәләй (мәҫәлән, «теләһә ниндәй ике нөктә аша тура һыҙыҡ үткәрергә мөмкин булыуы талап ителә»), ә аксиомалар — дәүмәлдәр менән эш иткәндә һығымта яһауҙың дөйөм ҡағиҙәләре (мәҫәлән, «әгәр ике дәүмәл өсөнсөһөнә тигеҙ булһа, улар үҙ-ара тигеҙ»).
Беҙҙең көндәргә килеп еткән ҡулъяҙмаларҙа был ун өс китапҡа тағы ла икәү өҫтәлгән. XIV китап александрийсы Гипсиклдыҡы (яҡынса б. э. тиклем 200 йыл), ә XV китап Изге София сиркәүен (Константинополь) төҙөүсе Исидор Милетский йәшәгән осорҙа яҙылған (б. э. VI быуаты башы).
Башланғыстар Архимедтың, Аполлонийҙың һәм башҡа боронғо авторҙарҙың артабанғы геометрик трактаттары өсөн дөйөм нигеҙ булып торалар; уларҙа иҫбат ителгән һөйләмдәр дөйөм билдәле тип иҫәпләнәләр. Борон Башланғыстарға Герон, Порфирий, Папп, Прокл, Симпликий комментарийҙар биргәндәр. Проклдың I китапҡа комментарийы, шулай уҡ Папптың X китапҡа комментарийы (ғәрәп теленә тәржемәлә) һаҡланған. Боронғо авторҙарҙан комментатор традицияһы ғәрәптәргә, ә аҙаҡ Урта быуат Европаһына күскән.
Яңы осор фәне барлыҡҡа килеүҙә һәм үҫешендә Башланғыстар мөһим роль уйнай. Улар теге йәки был математик фәндең төп фекерҙәрен ҡәтғи һәм системалы яҙыусы математик трактат өлгөһө булып ҡалалар.
Евклидтың башҡа китаптары
Евклидтың башҡа китаптарынан һаҡланып ҡалғандар: Явления — сферик геометрияның астрономияға ҡушымтаһы;
Ҡыҫҡаса тасуирлауҙар буйынса билдәлеләр:
Шулай уҡ Евклидтыҡы тип иҫәпләнә:
Евклид һәм боронғо философия
Пифагорсылар һәм Платон осоронан уҡ («математик» фәндәр тип аталыусы, һуңғараҡ Боэций квадривий тип атаған) арифметика, музыка, геометрия һәм астрономия системалы фекерләү өлгөһө һәм философияны өйрәнеүҙең баштағы баҫҡысы сифатында ҡаралалар. Платон Академияһына инеү ишеге башында «Да не войдёт сюда не знающий геометрии» тигән яҙыу урынлаштырылған тигән риүәйәт юҡҡа ғына барлыҡҡа килмәгән.
Ярҙамсы һыҙыҡтар үткәргәндә, күренеп тормаған дөрөҫлөк асыҡ күренгән геометрик һыҙмалар, Платон тарафынан Менонда һәм башҡа диалогтарҙа үҫтерелгән таныу тураһында ғилем өсөн иллюстрация булып хеҙмәт итәләр. Геометрияның һөйләмдәре, уларҙың асылына төшөнөү өсөн һыҙманы ябай күҙ менән түгел, ә «аҡыл күҙе» менән үҙләштерергә кәрәк булғанға ла, теоремалар тип аталалар. Теоремаға һәр һыҙма идеяны кәүҙәләндерә: беҙ алдыбыҙҙа был фигураны күрәбеҙ, ә уның менән бер үк күренештә булған бөтә фигуралар тураһында фекер йөрөтәбеҙ һәм һығымта яһайбыҙ.
Евклидтың ҡайһы бер «платонизм»ы шулай уҡ шуның менән бәйле, Платондың Тимейында дүрт төҙөк күпҡырға (тетраэдр — ут, октаэдр — һауа, икосаэдр — һыу, куб — ер) ярашлы булған дүрт элемент тураһында тәғлимәт ҡарала, бишенсе күпҡыр, додекаэдр, «йыһанда фигура өлөшөнә тура килә». Ошоноң менән бәйле, Башланғыстар «Платон есемдәре» тип аталған биш төҙөк күпҡырҙы төҙөү тураһында, башҡа төҙөк күпҡырҙар булмауын иҫбатлау менән тамамланған тәғлимәт кеүек ҡаралырға мөмкин.
Икенсе аналитикала үҫеш алған иҫбатлау тураһындағы Аристотель тәғлимәтенә Башланғыстар шулай уҡ бай материал бирә. Башланғыстарҙа геометрия сығарылма белем системаһы кеүек төҙөлә, унда бөтә һөйләмдәр, иҫбатлауһыҙ ҡабул ителгән күп булмаған башланғыс раҫлауҙар йыйылмаһына нигеҙләнгән сылбыр буйлап, эҙмә-эҙ береһе икенсеһенән сығарыла. Аристотель буйынса, шундай башланғыс раҫлауҙар булырға тейеш, сөнки сығарылма сылбыры, сикһеҙ булмаҫ өсөн, ҡайҙалыр башланырға тейеш. Артабан, Евклид дөйөм характерҙағы раҫлауҙарҙы иҫбатларға тырыша, был шулай уҡ Аристотелдың яратҡан өлгөһөнә тап килә: «әгәр һәр тигеҙ эргәле өсмөйөшкә суммаһы ике тура мөйөшкә тигеҙ булған мөйөштәре булыу хас булһа, был уға ул тигеҙ эргәле булған өсөн түгел, ә өсмөйөш булған өсөн хас» (An. Post. 85b12).
Урта быуаттағы әрмән теленә тәржемәләре
В XI веке н.э. Григор Магистрос перевел с греческого на армянский «Начала» Евклида. Более обширный перевод Евклида сделан в позднем средневековье и приписывается автору XVII века Григору Кесараци.
Мурь-Ю
Мурь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуб йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александр колоннаһы (Дондағы Ростов)
Александр колоннаһы (Александрийская колонна ) — Дондағы Ростовта Витя Черевичкин исемендәге паркта урынлашҡан һәйкәл. Ул 1894 йылда Дондағы Нахчиван ҡалаһында (хәҙерге Дондағы Ростовтың Пролетар районы). Александр колоннаһы — ҡаланың совет осоронда һаҡланып ҡалған берҙән-бер революцияға тиклемге һәйкәл. Ул урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Александр колоннаһы 1894 йылдың 18 сентябрендә, Екатерина II һәйкәле менән бер көндә тантаналы асыла. Монумент Александр II батшалыҡ итә башлауға 25 йыл тулыуға бағышлана. Колонна ҡуйылған парк Александр паркы атамаһын ала.
Һәйкәл иң осона Рәсәй гербы ҡуйылған, тотош граниттан эшләнгән 11-метрлыҡ колоннанан ғибәрәт. Һәйкәл ултырған майҙан сылбырлы ҡойма менән уратылған. Проект авторы Нахчиван архитекторы Н. Н. Дурбах. Һәйкәл С. А. Тониттоның Ростов оҫтаханаһында эшләнә. Ҡуйылғанға тиклем һәйкәл «Александр Икенсегә — Нахчиван әрмәндәренән» тигән рәсми исем менән йөрөй. <gallery caption="Һәйкәл фрагменттары" />
Дорфкемниц
Дорфкемниц (Dorfchemnitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1687 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 572 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9619 һәм автомобиль коды FG.
Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы
Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы (1906 йыл, БАССР, Бөрйән районы, Тарыуал ауылы — 1965 йыл, БАССР, Бөрйән районы, Иҫке Собханғол ауылы) — сержант. 1-се Украина фронтының 10-сы Айырым Армия трофей батальоны  5-се гвардия армияһының взвод командиры ярҙамсыһы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1945). «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945).
Биографияһы
Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы 1906 йылда Бөрйән районының Яңы Тарыуал ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 2 июлендә Ҡыҙыл Армия сафына Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1-се Украина фронтының 10-сы Айырым Армия трофей батальоны  5-се гвардия армияһының ат тотоусыһы булып хеҙмәт итә башлай. Мәскәү, Сталинград, Курск, Белгород һәм Полтава янында Бөйөк Ватан һуғышы алыштарында ҡатнашып, биш тапкыр яралана. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң демобилизацияланғас, Бөрйән районына ҡайта. Иҫке Собханғол ауылында май һығыу цехы шофёры, эшселәрҙе  тәьмин итеү бүлегендә йөк ташыусы булып эшләй. Өйләнә, алты балаһы була. 1965 йылда вафат була.
Батырлығы
1941 йылдың декабренән батальонда хеҙмәт итә,  намыҫлы, тырыш, хәрби заданиеларҙы теүәл үтәүсе яҡшы  яугир була. 1944 йылдың ноябрендә яңғыҙы бер көн эсендә бер вагон металл һынығын тейәй. 1945 йылдың 27 мартында Яуер ҡалаһы янында немец разведкаһына юлыға, алышҡа инә һәм ике немец һалдатын юҡ итә. Апрель айында алғы һыҙыҡтан 200 метр алыҫлыҡта дошман уты аҫтында үҙенең йөк арбаһында Гучдорфҡа 27 тонна шәкәр сығара. “Өлгөлө эше һәм тәртибе өсөн иптәш Ҡолһарин ат тотоусынан взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. «2-се дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ»,- тип яҙа уның тураһында 10-сы Айырым Армия трофей батальонының 5-се гвардия армияһы майоры Лагутин.
СССР Юғары Советы Президиумы исеменән фронтта командованиенең хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм  немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 10-сы айырым  армия трофей батальонының взвод командиры ярҙамсыһы Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы 1945 йылдың июнендә Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Дорфхайн
Дорфхайн (Dorfhain) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1120 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 362 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1738 һәм автомобиль коды DW.
Геодезия, аэросъёмка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты
Геодезия, аэросъёмка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты (рус. Центральный научно-исследовательский институт геодезии, аэросъёмки и картографии, ҡыҫҡ. ЦНИИГАиК) — 1928—2013 йылдарҙа Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография федераль хеҙмәтенә ҡараған һәм геодезия, картография һәм аэрофотосъёмка өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнгән ғилми-тикшеренеү институты.
Эшмәкәрлек йүнәлештәре
1928 йылда мәшһүр ғалим, геодезист Феодосий Николаевич Красовский тарафынан асыла. Институттың бурыстарына Ерҙең гравитацион яланын, күләмдәрен, һынланышын астрономик-геодезик, гравиметрик һәм  спутниктан алынған бирелмәләр  буйынса асыҡлау, шулай уҡ хәҙерге осорҙа ер ҡабығының хәрәкәтләнеүен өйрәнеү инә. Аэросъёмка һәм фотограмметрия эштәренең теоретик һәм ғәмәли яҡтарына, уларҙы топографик карталар һәм пландар төҙөүҙә һәм яңыртыуҙа ҡулланыуға институт эшмәкәрлегендә айырым урын бирелә.
Институтта шартлы тамғалар һәм билдәләр эшләнә, улар топографик пландарҙа һәм карталарҙа 1:500-ҙән 1:10000-гә тиклемге масштабтарҙа оҙаҡ йылдар буйы ҡулланыла.
1978 йылда илле йыллыҡ юбилейы айҡанлы институтҡа уның нигеҙ һалыусыһы Ф. Н. Красовский исеме бирелә һәм «Почёт Билдәһе » ордены тапшырыла.
2013 йылдың 19 июлендә «Геодезия, картография һәм аралыҡ бирелмәләре инфраструктураһы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы ойошторола,  «Ф. Н. Красовский исемендәге „Почет Билдәһе“ орденлы Геодезия, аэросъемка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты» федераль дәүләт унитар предприятиеһы — «ЦНИИГАиК» ФДУП та уның составына инә.
Мус (Чуб ҡушылдығы)
Мус  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуб йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рабаковка
Рабаковка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/128    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәммәт әл-Арифи
Мөхәммәт ибн Абдуррахман әл-Арифи (محمد بن عبد الرحمن العريفي; род. 15 июль 1970, Эр-Рияд, Сәғүд Ғәрәбстаны) — сәғүд ислам вәғәзсеһе, Сәғүд короле университеты профессоры, Бөтә донъя ислам лигаһы һәм Мосолман ғалимдары ассоциациялары ағзаһы.
Сәғүд Ғәрәбстанындағы иң йоғонтоло блогер булып тора: Ул Youtube ресурсындағы роликтары менән бөтә донъяла билдәлелек яулай.
Академик квалификациялары
Мөхәммәт әл-Арифи 1991 йылда Эр-Риядта Ибн Сәғүд ислам университетында мосолман дин ғилеме өлкәһендә бакалавр дәрәжәһенә эйә була.
В 1996 йылда ул шулай уҡ ислам дине һәм ислам секталары нигеҙҙәре темаһына ислам теологияһы магистры дәрәжәһен ала.
Блогерлығы
Твиттерҙа аль-Арифи аккаунтына 20 миллиондан ашыу кеше яҙылған. 2019 йылдың 6 майына Facebook аккаунтына 24 миллиондан ашыу лайк йыйған , был уның аккаунтын топ-100 иң популяр һәм ғәрәп донъяһының һәм Яҡын Көнсығыштың шәхестәре араһында иң популяр топ-10 аккаунттары иҫәбенә инә. BBC ярашлы, әл-Арифиҙы «Мосолман дини тәғлимәте мөхитенең Бред Питы» тип атарға мөмкин.
Әл-Арифи үҙенең ҡырҡыу һәм ксенофоб һүҙҙәре менән билдәле. Шиғыйҙарҙы «яуызлыҡ» тип атап, ҡаты тәнҡит менән сығыш яһай. Шиғый дин әһеле аятолла Систаниға тәҡфир сығарҙы. Сәғүд Ғәрәбстанында мавзолейҙар, йәмәғәт статуялары, мәсих тәреләре юҡ, тип ғорурланып әйтә.
Тәнҡит
2013 йылдың июлендә әл-Арифи үҙенең YouTube-каналында Мысырҙағы хәрби түңкәрелешкә ҡарата тәнҡитле фекерҙәре арҡаһында Сәғүд Ғәрәбстаны властары тарафынан тотолған.
2013 йылдың июлендә Швейцария 5 йылға уға илгә инеүҙе тыйҙы.
Драйхайде
Драйхайде (Dreiheide) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2339 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4860 һәм автомобиль коды TO.
Мерв
Мерв (Merw; перс. مرو‎), Гәүр-ҡала  — Үҙәк Азияның бик боронғо билдәле ҡалаһы, Төркмәнстандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Мургаб йылғаһы ярында тора. Хәҙерге Мары ҡалаһынан көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта, Байрамали ҡалаһы янында урынлашҡан.
Фарсы Маргиана сатрапияһының һәм сәлжүктәрҙең төрки империяһы баш ҡалаһы. Мерв емереклектәре — кешелектең Бөтә донъя мираҫы һәйкәле. Боронғо Мерв Урта Азияның бик ҙур ҡалаһы булған. Уның шәһәрстан майҙаны 350 гектарға еткән.
Тарихы
Мервтың тарихы 4 мең йыл элек Мургаб йылғаһы буйында кешеләрҙең тәүге ауылы барлыҡҡа килгәндә башлана. Ауыл урынында ҡала барлыҡҡа килеүенең аныҡ ваҡыты билдәһеҙ, шуға күрә ҡаланың йәшен б.э.т. VI быуаттан һанау ҡабул ителгән. Ул ваҡытта Мару йәки Маргу исемдәре менән билдәле булған.
Һуңғараҡ Маргиана һәм Маргуш кеүек вариациялар барлыҡҡа килгән. Мең йыллыҡтар сигендә Мерв хәҙерге Үзбәкстан, Афғанстан, Иран, Һиндостан һәм башҡа илдәргә сауҙа юлдары үткән ҙур ҡалаға әүерелә.
Тәүҙә ҡалала зороастрҙар булған, һуңынан буддасылар килгән, ә III быуатта уларға христиандар ҡушылған. Әммә VII—VIII быуаттар дауамында бында мосолмандар килеп, ислам динен нығытҡан. Мервтағы VIII быуатҡа ҡараған Бәни Мәкхан мәсете Үҙәк Азиялағы тәүге мәсеттәрҙең береһе булып торалыр, моғайын.
Кинематографта
Белое солнце пустыни тигән совет кинофильмы өлөшләтә Боронғо Мерв территорияһында төшөрөлгән.
Тапья
Тапья — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ирмиза йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карл Корренс
Карл Корренс йәки Эрих Карл Корренс   (Carl Correns йәки Carl Erich Correns  йәки Кarl Correns йәки Carl Erich Franz Joseph Correns йәки Carl Franz Joseph Erich Correns, 19 сентябрь 1964  — 14 февраль 1933) — немец биологы , ботаник , миколог , профессор , ботаника профессоры почетлы профессоры Берлин университетының почетлы профессоры, биология профессоры ,  Германияла иң тәүге генетиктар ҙың береһе,  Мендель закондарын ҡабатлап асыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Карл Корренс 1864 йылдың 19 сентябрендә Мюнхен да тыуған. Уның атаһы рәссам булған. Бәләкәй сағында уҡ ата-әсәһен юғалтҡан. Уны инәйе тәрбиәләп үҫтергән. Башланғыс белемде  Швейцария ла Санкт-Галлендә алған.
1885 йылдан 1888 йылға тиклем ул Грацта, Берлин да һәм Лейпциг та ботаника буйынса белем алған.
1885 йылда Корренс Мюнхен университетына уҡырға инә. Унда ботаника буйынса Карл Вильгельм фон Негели уҡытҡан; Корренстың ата-әсәһе булмауын белеп, ул уға уҡыуҙа бар яҡлап  ярҙам итергә тырышҡан.
Негели Карлда үҫемлектәрҙең нәҫеллек билдәләрен өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу уятҡан. Шулай уҡ Корренсҡа диссертация яҙыуҙа ярҙам күрһәткән.
1892 йылда Карл Корренс Карла Вильгельм фон Негелиның туғаны Элизабетҡа өйләнгән.
Корренстың ике улы ла билдәле ғалимдар: минералог Вильгельм Карл Корренс (1893-1980) һәм Эрих Корренс химияһының (1896-1981)
Мюнхен университетын тамамланғандан һуң, диссертацияһын да тамамлап,  1889 йылда  Карл Корренс доктор дәрәжәһен ала һәм Тюбинген университетында уҡытыусы вазифаһына тәғәйенләнә.
1897 йылдан ул Тюбинген университеты профессоры була. 1899 йылда Карл Корренс Тюбингены университетында ботаника профессоры була. 1902 йылда Мюнстера университетында ботаника профессоры дәрәжәһенә һәм Ботаника институты директоры вазифаһына эйә була.
1903-1907 йылдарҙа Карл Корренс Лейпциг университеты профессоры, ә 1909-1914 йылдарҙа Мюнстер университеты профессоры дәрәжәһенә өлгәшә. Ул шулай уҡ Берлин университетының почетлы профессорыла булып торған.
Карл Корренс Германияның "Леопольдин" тәбиғәтте өйрәнеүселәр йәмғиәте ағзаһы була.
1914-1933 йылдарҙа Корренс Берлиндағы биология институты директоры булып эшләй. 1920 йылда ул биология профессоры булып китә.
1915-1919 йылдарҙа  Берлинда Пруссияның Король Фәндәр академияһы ағзаһы.
1919-1933 йылдарҙа Берлинда Пруссия Фәндәр академияһы ағзаһы һәм Пруссия фәндәр академияһы ағзаһы була.
1932 йылда Корренс Лондондағы король йәмғиәте тарафынан Дарвин Медалы  менән бүләкләнә. Шул уҡ йылда Гарнака миҙалына лайыҡ була.
Карл Корренс 1933 йылдың 14 февралендә Берлинда вафат була. Ул Берлиндың көньяҡ-көнбайышында, Штеглиц-Целендорф округына ҡараған Далем урман зыяратында ерләнгән. 1938 йылда уның хөрмәтенә Кайзер институтынан алыҫ түгел ерҙә өс мөйөшлө парк асылған. Корренстың күп кенә эштәре баҫылып өлгөрмәгән һәм 1945 йылда Берлинды бомбаға  тотҡанда  юҡ ителгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Карл Корренс мук һымаҡтарҙы, ылымыҡтар ҙы, орлоҡло үҫемлектәрҙе өйрәнеү һәм микология буйынса  махсуслаша.
Корренстың төп  ҡаҙанышы  голланд Xуго де Фриз һәм Австрия ғалимы  Эрих Чермак менән бер үк ваҡытта Мендель тарафынан асылған  нәҫеллек ҡанундарын ҡабатлап  асыуға һәм раҫлауға ҡайтып ҡала.. Үҫемлектәр нәҫеллеге хаҡында Корренстың тикшереү эштәренең тәүге һөҙөмтәләре 1900 йылда баҫылып сыға.
Карл Корренстың хеҙмәттәре үҫемлектәр ҙә нәҫеллек билдәләренән: ксения күренештәрен, енес билдәләре формалашыуын, сыбар япраҡлылыҡ һәм  плазматик нәҫеллеккә эйә булыу күренештәрен артабан өйрәнеүгә арналған. .
Корренс хромосома ларҙа (1902) гендар алмашыныу (кроссинговер) һәм гендар эләгешеү ҡанундарын һәм үҫемлектәрҙә енес билдәләренең Мендель   закондарына  ярашлы нәҫелгә күсеү сәбәптәрен бик күптәрҙән алда уҡ аңлау дәрәжәһенә өлгәшкән ғалимдарҙың береһе.
Муска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сальск ипподромы
Сальск ипподромы ― Сальск ҡалаһында 1935 йылда төҙөлгән ипподром.
Адресы: Ростов өлкәһе, Сальск ҡалаһы, Чернышевский урамы, 32/к. Директоры — Гладкий Роман Сергеевич.
Тарихы
1935 йылда Сальск дәүләт тоҡом малы үрсеткес тәүге дон һәм инглиз-дон аттарын үрсетеүсе булды. Шул уҡ йылда уның янында даими эшләүсе ипподром төҙөлә. Иң юғары күрһәткестәр 1970 йылдан 1991 йылға тиклем күҙәтелә. Сальск ипподромы хеҙмәте менән файҙаланыусы хужалыҡтар составында даими рәүештә 19 ферма һәм 2 ат заводы иҫәпләнә (Зимовниковский һәм С. М. Буденный исемендәге). Был йылдарҙа һынау үткән аттарҙың һаны 200-ҙән 350-гә тиклем тирбәлә. СССР тарҡалғандан һуң, был күрһәткестәр ныҡ кәмей. Мәҫәлән, 2012 йылда ипподромда бары бер генә сабыш көнө булған.
Ипподром 39,9 гектар майҙан биләй. Түңәрәк ябай, кәртәләнмәгән. Сабыш юлы оҙонлоғо — 1609 метр. Старт боксы юҡ. Старт, сабыш ҡатнашыусылары тигеҙләнеп баҫҡас, старт сигналын биреүсе флагты һелтәү буйынса башҡарыла. Сальск ипподромы территорияһында ат һарайы, спорт манежы, аттар өсөн ялан кәртә, ҙур булмаған ҡунаҡхана бар. Сальск ипподромы, Дәүләт завод атлыҡса (ГЗК — конюшня) функцияһын бергә алып барыуҙы дауам итә. Унда менге ат һәм екке ат тоҡомдарын үрсетеүсе нәҫел айғырҙары бар, уларҙы башҡа йылҡыларҙы ла ҡасырыу өсөн икенсе хужалыҡтарға ла биреп торалар.