cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Филатов Григорий Иванович
Биографияһы
1937 йылдан Ҡыҙыл Армияла, 1939 йылда Пермь хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай. 1941 йылдың июненән хәрәкәт итеүсе армияла. Ленинград, Волхов һәм Көнбайыш фронттарында һуғыша. 1941 йылдың авгусынан 1943 йылдың майына тиклем 283-сө истребитель авиация полкында хеҙмәт итә, И-16 һәм Як-7 самолеттарында оса; 1943 йылдың май айынан алып июлгә тиклем — 146-сы ИАП-та (һуңыраҡ — 115-се гвардия истребитель-авиация полкы (ИАП), Як-7 самолетында оса; 1944 йылдың июненән 1945 йылдың майына тиклем — 7-се ГвИАД идаралығында, Як-9 һәм Як-3 самолеттарында осош башҡара.
1943 йылдың 31 июлендә һауа һуғышында ҡаты яралана һәм 1943 йылдың сентябренә тиклем Смоленск районындағы партизан отрядында була.
1943 йылдың 2 сентябрендә дошман менән алышта күрһәткән ҡыйыулығы һәм хәрби батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
1944 йылда Юғары офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай һәм фронтҡа кире китә. Барлығы 136 хәрби осош яһай, 21дошман самолетын бәреп төшөрә.
1946 йылда гвардия капитаны Г. И. Филатов ауырыуы арҡаһында запасҡа сыға. Мәскәүҙә йәшәй, Ғилми-тикшеренеү институттарының береһендә эшләй.
2000 йылдың 23 мартында вафат була. Мәскәүҙә Митино зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
Г. И. Филатовтың бүләкләү ҡағыҙынан: «..Калинин һәм Волхов фронттарындағы операцияларҙа 1942 йылдың 9 сентябренә тиклем 116 хәрби осош башҡара, һауа һуғыштарында шәхсән үҙе 9 дошман самолетын (5 бомбардировщик һәм 4 истребитель) һәм төркөмдә 2 бомбардировщикты бәреп төшөрә……
1943 йылдың 12 июлендә…, ер өҫтө ғәскәрҙәренең ышыҡлау буйынса хәрби заданиены үтәгән саҡта дүрт ЯК-7б составында алты 6 МЕ-110 һәм дүрт ME-109 дошман самолеттары менән һауа һуғышында ҡатнаша. Әлеге һуғышта Филатов шәхсән үҙе бер МЕ-110 самолетын бәреп төшөрөүе ер өҫтө частары тарафынан раҫлана».
Арча (Чижапка ҡушылдығы)
Арча  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының һул ярына тамағынан 464 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пилыс
Пилыс — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиес йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Китцен
Китцен (Kitzen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1885 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4460 һәм автомобиль коды L.
Ҡунафин Марат Һәүбән улы
Ҡунафин Марат Һәүбән улы (1 июнь 1963 йыл) — хирург. Медицина фәндәре докторы һәм профессор (2001).
Биографияһы
1992 йылда Кунафин Марат Һәүбән улы Харьков медицина институтында кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 2000 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетында срогынан алда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 2001 йылда Юғары аттестация комиссияһы раҫлай. 2011 йылдың июненән Кунафин Марат Һәүбән улы Дипломдан һуң белем биреү институтының тиҙ ярҙам һәм һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡунафин Марат Һәүбән улының фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзаларының ашығыс хирургияһы, дөйөм хирургия, колопроктология, ангиохирургия. «Хирургик ауырыуҙар» буйынса проблемалы комиссия ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы янындағы аттестация комиссияһы һәм «хирургия» һөнәре буйынса диссертация советы ағзаһы. 300‑ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр һәм 18 уйлап табыу авторы. 6 йыл дауамында ике тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы гранттары буйынса тикшеренеү эштәре башҡара.
Пожёг (Вымь ҡушылдығы)
Пожёг  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ачуга
Ачуга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/114/235    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Манапов Ирек Усман улы
Манапов Ирек Усман улы (7 май 1947 йыл) — инженер-механик. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2005). Почетлы моторҙар эшләүсе (2005), 2‐се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2000), Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2009).
Фәнни эшмәкәрлеге
Манапов Ирек Усман улы рационализаторлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, патенттар авторы. Уның ҡатнашлығында һалҡын вальцовкалау ысулы менән көрәксәләр әҙерләү технологияһы ғәмәлгә индерелә, нефть ташыу өсөн насостарҙы сериялы етештереү уйлап табыла һәм үҙләштерелә. Ирек Усман улы Манапов етәкселегендә АЛ‐31СТ, Д436Т1, УМЗ‐340/341, ҡаргиҙәр һәм башҡа двигателдәр өсөн төп изделиелар етештереүгә технологик әҙерлек үткәрелә.
Болотная (Васюган ҡушылдығы)
Болотная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 732 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шликбаш
Шликбаш (Үрге Шлыҡ, Шлик ; Верх-Шлык) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Төнгүк ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204804005.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 24 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 144 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 65 ир һәм 79 ҡатын.
2005 йылда ауылда 233 кеше йәшәгән.
Тарихы
Тарихи сығанаҡтар буйынса тәү башлап ауыл Шлыково исеме аҫтында билдәле. Ауыл 1820 йылда Төнгүк ауылының утары һымаҡ барлыҡҡа килгән. Иң тәүҙә ауылда, 1820 йылдан алып, Ғилмитдин һәм Имаметдин Монасиповтар улдары менән йәшәй башлайҙар. 1825 йылда ауылға 1-се Ҡыҙылъяр ауылынан Йәнмөхәммәт Мөсәғитов (Зянмухамат Мусагитов), Төнгүк ауылынан 1826 йылда Дәүләтбай Абдулов (Давлетбай Абдулов), 1831 йылда Ғабдулшафиҡ Мөсәғитов (Габдулшафик Мусагитов), Хөснөтдин Ғәмилев (Хуснутдин Гамилев), Күзмәнән Рәхмәтулла Ҡантуғанов (Рахматулла Кантуганов) күсеп киләләр.
1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 7 йортонда 40 кеше, ә 1859 йылда 20 йортта 127 кеше йәшәгән, улар бөтәһе лә милләттәре буйынса башҡорт булғандар.
1842 йылда ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәтендә 80 ат, 40 һыйыр, 20 һарыҡ, 24 умарта һәм 4 солоҡ иҫәпләнгән.
Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 20 малай һәм 10 ҡыҙ белем алған.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
Әдирнә
Әдирнә (Edirne, Αδριαηοπούλι, Одрин, Эдирне) — халыҡ һаны буйынса Төркиәнең өсөнсө ҡалаһы.
Клаусниц
Клаусниц (Clau?nitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3359 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 309 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9236 һәм автомобиль коды MW.
Артемьев Михаил Алексеевич
Артемьев Михаил Алексеевич (12 апрель 1932 йыл — 12 май 2001 йыл) — йырсы (лирик тенор). 1965—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1976).
Биографияһы
Михаил Алексеевич Артемьев 1932 йылдың 12 апрелендә Урта Волга крайының (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең) Тоцк ауылында тыуған.
1951 йылда Ырымбур музыка училищеһын тамамлаған (В. Л. Яблоновская класы). 1952 йылдан алып Волга буйы хəрби округының Йыр һəм бейеү ансамбле солисы, 1965—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.
2001 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
Киң диапазонлы, матур тембрлы көслө тауышҡа һəм сағыу актёрлыҡ һəлəтенə эйə булған. Төп партиялары: Заман композиторҙары операларында бихисап образдар тыуҙырған: Концерт репертуарында — рус һəм сит ил композиторҙарының операларынан ариялар һəм камералы вокаль əҫəрҙəр, рус халыҡ йырҙары һəм боронғо романстар. А. Ф. Ведерников, Т. А. Милашкина, Е. С. Мирошниченко, А. П. Огнивцев, Б. Т. Штоколов һәм башҡалар менән бергə сығыш яһаған. СССР, Ҡытай, Польша буйлап гастролдəрҙə булған.
Болотная (Сыглын-Игай ҡушылдығы)
Болотная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сыглын-Игай йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пожёг-Роща
Пожёг-Роща — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг-Шор йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Амантаев Рафаэль Альберт улы
Амантаев Рафаэль Альберт улы (19 октябрь 1962 йыл) — бейеүсе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997). Шағир һәм яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре Ғабдулла Амантайҙың ейəне.
Биографияһы
Рафаэль Альберт улы Амантаев 1962 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Ижади эшмәкәрлеге
Рафаэль Альберт улында башҡарыу виртуозлығы («Арагон хотаһы» — «Арагонская хота», «Бесəнселəр», «Гопак») сағыу образлылыҡ («Андалузия кистəре» — «Андалузские вечера», «Бөркөткə һунар уйыны», «Кейəү» — «Жених») менән уңышлы берлəшə. Бөтə Рəсəй яңғыҙ халыҡ бейеүҙəрен башҡарыусылар конкурсы лауреаты (Һамар ҡалаһы, 1993).
45 йәше лә тулмаған Амантаев хаҡлы ялға сыҡҡас, яңы һөнәр үҙләштерә, төрлө биҙәүестәр, сулпылар, ҡәмәр-ҡайыштар яһай башлай. Рафаэль бер нисә йыл рәттән тотош ансамблдәге бейеүселәргә милли биҙәүестәр, ҡәмәр-ҡайыштар етештерә. Ул етештергән әйберҙәргә һорауҙар арта. Амантаев, шәхси иҫәп асып, үҙенең оҫтаханаһын булдыра. Бөгөн уның «Амантай» ижад үҙәге уңышлы эшләй. Билбау ҡаптырмаһы, алҡа-сулпылар, иҫке салғы киҫәгенән эшләнгән нәҡ боронғоса ағас һаплы башҡорт бысаҡ-хәнйәре, баҡыр беләҙек, барыһы ла Рафаэль Амантаевтың ҡулында зауыҡлы, камил төҫ ала. Амантаев бөгөн башҡорттоң милли яу-һунар ҡоралы булған йәйәһен тергеҙеү өҫтөндә әүҙем шөғөлләнә.
Клингенталь (Саксония)
Клингенталь (Саксония) (Klingenthal) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8 268 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8248 һәм автомобиль коды V.
Пожёг-Шор
Пожёг-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Болотная (Чертала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клипхаузен
Клипхаузен (Klipphausen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 6174 кеше йәшәй. Майҙаны — 61,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1665 һәм автомобиль коды MEI.
Рәсәйҙә 1916 һәм 1917 йылдарҙа ауыл хужалығы иҫәбен алыу
1916 йылда ауыл хужалығы иҫәбен алыу
Аҙыҡ-түлек эше тураһында фекер алышыу һәм сараларҙы берләштереү буйынса Махсус кәңәшмә ҡарарына ярашлы, Игенселек Министры бойороғо менән, 1916 йылда Беренсе бөтә рәсәй ауыл хужалығы иҫәбе үткәрелә.
Ауыл хужалығы менән бәйле халыҡ иҫәбен алыу был иҫәп алыу эшенең туранан-тура бурысы булып тора. Шуға күрә лә ҡала халҡы иҫәбе алынмай, тимер юл һыҙаты, шулай уҡ ауыл хужалығы менән шөғөлләнмәгән халыҡ та иҫәпкә алынмай, ситләштерелә.
Күп кенә губерналарҙа айырым күрһәткестәр буйынса мәғлүмәт тупланмай ҡала. Мәҫәлән, крәҫтиән хужалыҡтарында 1915 һәм 1916 йылдар буйынса мәғлүмәт хужалыҡтарҙың дөйөм иҫәбенән тик 5 % ғына иҫәпкә ала. Шуларҙан хужалыҡтарҙың тик 2%-да ғына фураж һәм аҙыҡ-түлектең килем-сығымы иҫәпкә алына.
1916 йылдағы ауыл хужалығы иҫәбен алыу буйынса һигеҙ иҫәп алыу формуляры булдырыла:
1916 йылғы иҫәп баҫмаларында бөтә хужалыҡтар: 1) крәҫтиән тибындағы хужалыҡтар 2) биләмә тибындағы хужалыҡтарға бүленә.
1917 йылда ауыл хужалығы иҫәбен алыу
Аҙыҡ-түлек буйынса Махсус кәңәшмәнең эштәре Идаралығы янында Халыҡ иҫәбен алыу бүлеге булдырған Халыҡ иҫәбен алыу программаһы 1917 йылдың 18-21 апрелендә Мәскәүҙә үткәрелгән Бөтә Рәсәй земство статистиктары съезында раҫланған. 1917 йылдың июнендә Халыҡ иҫәбен алыу бүлеге иҫәп алыу материалдарын алдан ентекләп эшләү өсөн программалар һәм инструкциялар төҙөй һәм урындарға тарата.
1917 йылғы ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа алты формуляр ҡулланыла:
План буйынса, Финляндиянан һәм дошман биләгән территорияларҙан башҡа, ауыл хужалығы иҫәбен алыу илдең бөтә территорияһын солғап алырға тейеш була. 1917 йылғы Ауыл хужалығы иҫәбен алыу барышында урчындарҙа программаға үҙгәрештәр индерелә. 1917 йылдың яҙы һәм йәйе бөтә губерналарҙа тиерлек барған аграр хәрәкәт иҫәп алыуҙың дөрөҫ эшенә бер ни тиклем йоғонто яһай; ҡайһы бер урында мәғлүмәт алыу бөтөнләй мөмкин булмай, әммә бындай хәл күпселек осраҡта айырым ауылдарға һәм ихаталарға һәм бик һирәк тотош улустарға ҡағыла. Финляндиянан башҡа, дошман оккупациялаған губерналарҙа — Гродно, Ковен, Холм, Курлянд һәм Вильно, Волынь, Витебск, Минск һәм Лифлянд губерналарында ауыл хужалығы иҫәбе алынмай. Юлдарынан үтерлек булмаған ҡайһы бер райондарҙа: Урал өлкәһе, Бохара һәм Хиуа, шулай уҡ Себер, Приморье, Амур, Байкал апъяғы, Иркутск һәм Енисей губерналарында ауыл хужалығы иҫәбен алыу үткәрелмәй.
Губерналарҙа 1917 йылдың йәйендә башланған көслө аграр хәрәкәте арҡаһында, иҫәп менән солғанған бөтә объекттар, бигерәк тә хосуси биләмәләр, зыян күрә. Эште алып барыу ваҡытының оҙаҡҡа һуҙылыуы, шулай уҡ 1917 йылда етәксе һәм техник составтағы үҙгәрештәр йомғаҡ программаларының тулылығына һәм һәм уны үтәү берҙәмлегенә негатив йоғонто яһай. Шулай уҡ, 1916 йылдағы кеүек, был иҫәп алыу барышында ла, күмәк халыҡтың хужалыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнашыуҙан баш тартыуы күҙәтелә, иҫәпләнмәй ҡалған ихаталар иҫәп объекттарының ҙур өлөшөн тәшкил итә
1917 йылғы хужалыҡ иҫәбен алыу түбәндәге мәғлүмәтте: хужалыҡтар һаны; ғаилә составы; мал һаны һәм төрҙәре; культуралар буйынса сәсеү майҙандары күләме, ер майҙаны һәм файҙаланыуға яраҡлы ер биләмәләре; ерҙе, бүлем (надел), купчий һәм башҡа ер биләү формалары буйынса, бүленгән ерҙе биләү һәм ерҙе файҙаланыу үлсәмдәре; ерҙәрҙе ҡуртымға тапшырыу; ауыл хужалығы инвентары, сәнәғәт һәм сауҙа йорто булыуын теркәй.
Әгәр 1916 йылда бөтә крәҫтиән хужалыҡтары крәҫтиән һәм биләмә төрҙәренә бүленгән булһа, 1917 йылғы иҫәп алыуҙа «крәҫтиән хужалығы булмаған башҡа төрҙәр» тигән категория ҡушыла. Бүленеш нигеҙенә хеҙмәт принцибы һалына: бөтә хужалыҡтар, уларҙың ҙурлығына ҡарамай, тик үҙ көсө менән алып барылһа, крәҫтиән тибында; ялланған хеҙмәткә таянған хужалыҡтар — биләмә тибында тип ҡарала. Бер яҡтан, Үҙәк статистика комитеты һәм Игенселек министрлығы баҫмаларының күпселегенә хас булғанса, ҡатламдарға бүлеүгә ҡарағанда, классификацияның хеҙмәт принцибы дөрөҫөрәк була. Икенсе яҡтан — был 1916 һәм 1917 йылғы ауыл хужалығы иҫәбен алыу мәғлүмәттәрен алдағы йылдарҙа ауыл хужалығы иҫәбен алыу мәғлүмәттәре менән сағыштырыуҙы ҡатмарлаштыра.
Һөҙөмтәләрҙе баҫтырыу
1916 йылда ауыл хужалығы иҫәбе һөҙөмтәләрен баҫтырыу 1916—1917 йылдарҙа өс сығарылыш аша тормошҡа ашырыла.
1917 йылдағы ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙың яҡынса һөҙөмтәләре 1919 йылда баҫыла башлай. 1921 йылда 52 губерна һәм өлкә буйынса йыйылма мәғлүмәт нәшер ителә. «Поуездные итоги Всероссийской сельскохозяйственной и земельной переписи по 57 губерниям и областям» тигән баш аҫтында иң тулы баҫма 1923 йылда тормошҡа ашырыла. 1921 йылғы баҫмала 106 күрһәткес, 1923 йылғы баҫмала 62 күрһәткес кенә була.
1916—1917 йылдарҙағы ауыл хужалығы иҫәбен алыу барышында йыйылған күп кенә мәғлүмәт эшкәртелмәй һәм йомғаҡлау баҫмаларына индерелмәй ҡала. Әммә улар индерелгән беренсел материалдар — ихата карточкалары — архивтарҙа ҡала. Новосибирск дәүләт университетында 1960-сы йылдарҙа Л. М. Горюшкин етәкселегендә Томск губернаһы буйынса шундай материалдарҙы эшкәртеү һәм баҫтырыу ойошторола. Әммә дөйөм алғанда, әлегә тиклем ауыл хужалығы иҫәбен алыу материалдары етерлек дәрәжәлә фәнни әйләнешкә индерелмәгән.
Жданов Хөснөтдин
1767 йылда Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы Балыҡлыкүл ауылында тыуған (хәҙерге Ауырғазы районыны). Стәрлебаш мәҙрәсәһен тамамлаған һәм 60 йылдан ашыу ауылында имам-хатиб булып торған. Бер үк ваҡытта уҡытҡан. Мәктәп мәғарифы реформаһы өсөн сығыш яһаған, уҡытыуҙың дини йүнәлешен һәм схоластиканы тәнҡитләгән. Ғәрәп, фарсы телдәрен белгән. Көнсығыш әҙәбиәте белгесе булған. Гуманизм һәм мәғрифәтселек идеялары менән һуғарылған шиғырҙар яҙған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы уның әҫәрҙәре һаҡланмаған.
Хөснөтдин Әждани (Жданов) ахун оҙон ғүмеренең ахырына тиклем, Бохара кеүек сит тарафтарҙағы уҡыу йорттарына ҡарағанда, урындағы мәҙрәсәләрҙә уҡыу күпкә яҡшыраҡ, тигән ҡарашта йәшәгән.
Тыуған ауылында 1869 йыл вафат булған.
Оло Бобровка (йылға)
Оло Бобровка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/652/186    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Каирка
Оло Каирка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягыл-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Покъю
Покъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 351 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Позялем
Позялем — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рутчин Алексей Иванович
Рутчин Алексей Иванович (6 декабрь 1911 йыл — 7 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, гвардия уҡсылар дивизияһы шоферы, гвардия старшинаһы, Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Биографияһы
рус. Мәктәптең 6 класын тамамлаған.
Ейәнсура районы Куйбышев исемендәге колхоздағы малсылыҡ фермаһында, 1936—1941 йылдарҙа — Үзбәк ССР-ының Сәмәрҡәнд өлкәһендәге Ҡаттаҡурған һыуһаҡлағысының төҙөлөшөндә эшләй.
Ҡыҙыл армияға 1941 йылдың октябрендә Куйбышев өлкәһенең Бор район военкоматы тарафынан саҡырыла. 1942 йылдың декабрендә фронтҡа эләгә, 1943-се йылда ВКП(б)-ға инә.
Гвардия старшинаһы Рутчин 1943 йылдың 7 октябрендә Куцеволовка ауылы янында Днепр ярындағы алышта батырлыҡ күрһәтә (Кировоград өлкәһенең Онуфриев районы).
Әлеге алышта ул ауыр яралана һәм шул уҡ көндө вафат була. Башҡортостан Геройы Куцеволовка ауылында ерләнгән.
Рутчин Алексей Иванович командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм ошо ваҡытта күрһәткән батырлыҡтары өсөн үлгәндән һуң 1944 йылдың 22 февралендә Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Батырлығы
«109-сы гвардия айырым танкыға ҡаршы истребитель дивизионының (Дала фронт, 37-се армия,110-сы гвардия уҡсылар дивизияһы) өлкән шоферы, гвардия старшинаһы Рутчин 1943 йылдың 7 октябрендә Днепр йылғаһының уң яҡ ярындағы алышта Куцеволовка ауылы районында (Кировоград өлкәһенең Онуфриев районы) батырлыҡ күрһәтә: дивизион тылдарына дошман пехотаһы бәреп инә, Рутчин түңәрәк оборона ойоштора һәм подразделение яугирҙары менән гитлерсыларҙың һөжүмдәрен кире ҡаға. Яңғыҙы ҡалғас, өҫтәмә көс килеп еткәнсе, һуғышты дауам итә. Әлеге алышта үлемесле яралана».
Хәтер
Герой исемен Башҡортостандың Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында ауыл урамы йөрөтә. Ул уҡыған мәктәп бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Әҙәбиәт
Книга: Герои Советского Союза  1  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" id="CITEREFГерои_Советского_Союза1988-1-" style="position: relative;">2
Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы
Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы (17 декабрь 1946 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы мәғариф хеҙмәткәре, уҡытыусы — методист, юғары категориялы уҡытыусы.
Биографияһы
Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы Баязитова 1946 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында Һәҙиә һәм Тимерҡаҙыҡ Кулбаевтар ғаиләһендә 6-сы бала булып донъяға килгән. Тыуған ауылында һигеҙенсе класты тамамлағас, 1962 йылда Салауат педучилищеһына уҡырға инә. 1966 йылда училещены уңышлы тамамлап, тыуған мәктәбенә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшкә ҡайта.
1967 йылда Баязитов Роберт Ишдәүләт улы (буласаҡ РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы) менән тормош юлын бәйләп, 1968 йылдан Иҫке Собханғолда "Пионерҙар йорто"ның директоры булып эшләй башлай.
1971 йылда Иҫке Собханғол балалар баҡсаһына эшкә күсә.
1974 йылда Роберт Ишдәүләт улын Байназар мәктәбенә директор итеп тәғәйенләйҙәр. Күсеп килгәндән алып Байназар мәктәбендә башланғыс синыф уҡытыусыһы булып Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы 34 йыл буйы уңышлы хеҙмәт итә.
1981 йылда ситтән тороп Магнитогорск дәүләт педагогик институтының «Башланғыс мәктәптә уҡытыу педагогикаһы һәм методикаһы» бүлеген тамамлай.
Уҡытыу-тәрбиә эшендә гел юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Шуға ла, Байназар урта мәктәбенә ҡараған башланғыс мәктәп уҡытыусылары методик берекмәһенә етәксе итеп тәғәйенләйҙәр. 30 йыл дауамында төп эше менән бергә ошо вазифаны ла оло яуаплылыҡ менән алып бара.
Дөйөм педагогик стажы — 42 йыл.
Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙының фиҙакәр хеҙмәте юғары баһа ала. Уҡытыусы — методист, РСФСР-ҙың мәғариф алдынғыһы, РСФСР халыҡ мәғарифенең маҡтаулы эшмәкәре тигән исемдәргә лайыҡ була.
Полуденная (Сойга ҡушылдығы)
Полуденная  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сойга йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клиттен
Клиттен (Klitten) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2008 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 526 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,289 км2. Диңгеҙ кимәленән 134 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2943 һәм автомобиль коды GR.
Оло Налиминка
Оло Налиминка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягыл-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 235 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы
Юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы (ЮНЭ)
физиология ның үҙәк нервы системаһының юғары нервы эшмәкәрлеген өйрәнеүсе бүлеге. Был эшмәкәрлек баш мейеһе нең ҙур ярымшарҙар ҡабығына бәйле. Тап уның аша организмдың тышҡы яҡ мөхит менән ҡатмарлы мөнәсәбәттәре тәьмин ителә
Юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы  шартлы рефлекстарҙың барлыҡҡа килеүен, ҙур ярымшарҙар ҡабығында барған үҙ-ара ҡуҙғыу һәм тотҡарланыу процестарының үҙ-ара бәйләнешен өйрәнә.
ЮНЭ Физиологияһы — ул баш мейеһенең мөһим бүлектәренең эшмәкәрлеге тураһындағы фән.
Тарих
Юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһына нигеҙ һалыусы — Иван Петрович Павлов.
Башлап был фәнгә нигеҙ 1917 йылда яҙылған һәм 1924 йылда Хәрби-Медицина академияһында уҡылған лекцияларында һалынған. Тәүге тапҡыр лекциялар. 1927 йылда «Баш мейесенең ҙур ярымшарының эше тураһында» исеме аҫтында баҫыла.
Яңы эксперименталь мәғлүмәттәр нигеҙендә тыуған идеяларын И. П. Павлов «Хайуандарҙың юғары нервы эшмәкәрлеген (ҡылыҡтарын) объектив өйрәнеүҙең егерме йыллыҡ тәжрибәһе» тигән хеҙмәтендә һүрәтләй.
П. Павловтың эштәре Иван Михайлович Сеченовтың, рефлекстар тураһындағы тәғлимәтенә таяна («Баш мейеһенең рефлекстары»)хеҙмәттәренә таяна.
И. М. Сеченовтың идеялары ул иҫән ваҡытта уҡ, Сергей Петрович Боткин тарафынан медицина ла ҡулланыш таба.
Иван Петрович Павлов, шартлы рефлексты өйрәнгәндә, был процесс бөтә тере организмдарҙың психик реакцияларын формалаштырыуҙың, шул иҫәптән кешелә фекерләү процесының нигеҙе булып тора, тип фараз итә.
Хәҙер асыҡлауынса, кешенең фекерләү процесы бер төрлө түгел, ә шартлы рефлекстарҙың дүрт төрөндә нигеҙләнә. Шартлы рефлекстарҙың беренсе төрө — ул объекттарҙың ысынбарлыҡ торошон (ҡарап торғанын) образдарҙа ҡабул итеү нисбәтенә ҡараған рефлекстар. Рефлекстарҙың был төрө Ерҙә тере организмдарҙың төп йәшәү эшмәкәрлеген ойоштороуҙы билдәләй.
Шартлы рефлекстарҙың икенсе төрө — элгәре күргән ысынбарлыҡ объекттар менән уларҙы образдарҙа ҡабул итеү нисбәтенә ҡараған рефлекстар.
Шартлы рефлекстар өсөнсө төрө — дөйөмләштерелгән образдарға ҡарата рефлекстар булып тора. Был рефлекстар заманса фекер йөрөтөү психологияһы булмаған, мейенең үҫеш кимәле фекер йөрөтөүҙең неандерталецтарҙыҡына тура килгән образлы дөйөмләштерелгән төрө булып тора.
Дүртенсе төр — хәҙерге заман кешеһенең мейеһе кимәленә тура килгән, төшөнсәләр ярҙамында фекерләүгә бәйле шартлы рефлекстар. Кеше предметтар, уларҙың үҙсәнлектәре һәм билдәләре тураһындағы, тәбиғәт күренештәре тураһындағы төшөнсәләрҙе лә, үҙенең хис-тойғоларын, кисерештәрен дә һүҙҙәр ярҙамында дөйөмләштерә.
Перспективалар
Хәҙерге ваҡытта ВНД (ЮНЭ) физиологияһы өйрәнеү менән Рәсәй фәндәр Академияһының Мәскәүҙәге һәм Санкт-Петербургта ғы нейрофизиология һәм юғары нервы эшмәкәрлеге Институты шөғөлләнә.
Юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләү Мәскәү дәүләт университеты (юғары нервы эшмәкәрлеге институты, биология факультеты) һәм Санкт-Петербург дәүләт университетында алып барыла.
Аҡтәкә (үҙән)
Аҡтәкә (Актака) — үҙән, Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә урынлашҡан.
Географияһы
Аҡтәкә үҙәне Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Яңы һаҡмар ауылы янында, Яйыҡ йылғаһы Рәсәй өлөшө бассейнына ингән Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы Бохарсы йылғаһының уң ярында урынлашҡан. .
Этимологияһы
Өлкәнең География институты Социаль-иҡтисади география бүлегенең «» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәргә ярашлы, үҙәндең атамаһы башҡорт телендәге «аҡ» һәм «тәкә» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Дурасов Владимир Александрович
Дурасов Владимир Александрович (14 июль 1935 йыл, РСФСР, Башҡорт АССР-ы, Ейәнсура районы, Күгәрсен ауылы) — совет дәүләт эшмәкәре. 1986—1989 йылдарҙа СССР-ҙың төҫлө металлургия министры, 1989—1991 йылдарҙы СССР-ҙың Дәүләт план комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — СССР Министры. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Оло Налимка
Оло Налимка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/452/37/45    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Помрас
Помрас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кодерсдорф
Кодерсдорф (Kodersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2571 кеше йәшәй. Майҙаны — 42,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 328 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2923 һәм автомобиль коды NOL.
Кольдиц
Кольдиц (Colditz) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9370 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4680 һәм автомобиль коды MTL.
Попан-Ёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ножевая
Оло Ножевая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Егол-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Посная
Посная — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡапҡаташ (арка)
Ҡапҡаташ  — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Лаҡлы ауылынан көнсығышҡа табан 1,3 км алыҫлыҡта, Əй йылғаһы үҙəненең ҡаялы һул ярында, Ыласынташ төбəгендə урынлашҡан таш арка.
Был урында Әй йылғаһы Ҡапҡаташ ҡаяһы янында каньон барлыҡҡа килтерә. Таш арка вертикаль төшкән эзбизташ ҡатламдарынан ғибәрәт. Таш арка боронғо карст мәмерйәһе емерелеүҙән хасил булған.
Тау тоҡомдары иртә ташкүмер осоронда барлыҡҡа килгән һыуҙа иреүсән карбонат эзбизташтарынан тора. 2 метр ҡалынлыҡтағы эзбизтан ҡаяла 4 метр киңлектәге һәм 4.2 метр бейеклектәге емерелгән мәмерйә ауыҙы һаҡланып ҡалған.
Ҡыйғы районы менән сиктәш был урын Салауат районының уникаль тәбиғәт ҡомартҡаһы булып тора.
Тирә-яғындағы ландшафт башлыса ҡарағай һәм ҡайын ағастары үҫкән ҡатнаш урмандарҙан тора.
БАССР Министрҙар Советының 1965 йылдың 18 июлендәге ҡарарына ярашлы объектҡа урындағы әһәмиәтле тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә. Һирәк осрай торған карст ҡатламдарынан торған таш арка категорияһына ҡарай.
Император фарфор заводы
Император фарфор заводы — нәфис фарфор изделиеларын етештереү буйынса Европалағы иң боронғо, ә Рәсәйҙә тәүге һәм иң ҙур предприятиеларҙың береһе. Санкт-Петербургта урынлашҡан, 1744 йылда ойошторолған.
Атамаһы
Башта «Нева порцелин мануфактураһы», 1765 йылдан — Император фарфор заводы, 1917 йылдан — Дәүләт фарфор заводы (келәймәһе — ГФЗ — аббревиатура (Государственный фарфоровый завод)). 1924 йылдан — Ленинград фарфор заводы. 1925 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының 200 йыллығы айҡанлы предприятиеға М. В. Ломоносов исеме бирелә; заводтың рәсми исеме — '''М. В. Ломоносов исемендәге Ленинград фарфор заводы, ҡыҫҡаса ул — Ломоносов фарфор заводы (ЛФЗ — аббревиатураһы (келәймә) Ленинград фарфор заводы''' тип тә аңлатыла) — 2005 йылға тиклем.
XVIII быуат
XVIII быуатта Рәсәйҙә фарфорға ҡыҙыҡһыныу бермә-бер арта. Императрица Елизавета Петровнаның камергеры, барон Николай Корф дипломатик йомош менән Стокгольмда булғанында императрицаның ҡушыуы буйынса, Санкт-Петербургта фарфор фабрикаһын ойоштороу маҡсатында, 1744 йылдың 1 февралендә Христофор Гунгер менән килешеү төҙөй. Буласаҡ порцелин мануфактураһын ойоштороу һәм уның эшен юлға һалыу Император ғали йәнәптәре кабинеты идарасыһы барон Иван Черкасовҡа йөкмәтелә.
Гунгер матди ярҙам һәм был йүнәлештә ирекле эшләү хоҡуғын ала, әммә фарфор етештереүҙе нолдән башлау өсөн уның етерлек белеме булмай. 1744 йылдың аҙағында Гунгер, уға өйрәнсек итеп ҡуйылған Дмитрий Виноградов менән бергә, Гжель балсығы менән тәжрибәләр үткәреүгә тотона. Рәсәйҙә йәшәгән йылдарында (1744—1748 йй.) ул сифаты шикле булған ҡара төҫтәге һәм дөрөҫ булмаған формалағы алты сынаяҡ етештерә. Гунгер фабриканы ҡорғанда бер нисә хатаға юл ҡуя, өҫтәүенә өйрәнсегенә фарфор етештереү технологияһы серҙәрен асырға теләмәй. Черкасов фарфор эшләү эшен Дмитрий Виноградовҡа ышанып тапшырырға мәжбүр була. Виноградов 10 йыл дауамында Санкт-Петербургта юғары сифатлы фарфор етештереүҙе юлға һалыуға өлгәшә. Ул 1747—1748 йылдарҙа, тәжрибәләр үткәреү һөҙөмтәһендә, «ярайһы уҡ аҡ һәм үтә күренмәле, глазуры сынаяҡтан айырылмаған фарфор» алыуға өлгәшә; 1750—1751 йылдарҙа тәүге табакеркалар һәм ваҡ-төйәк һауыт-һаба етештереү яйға һалына. 1751 йылда император фарфор заводында етештерелгән фарфор табакерка императрица Елизавета Петровнаға бүләк ителә. Табакеркалар император фарфор заводның күпләп һатыуға сығарған продукцияһының тәүге төрө була. Тәүге осорҙа эшләнгән ҙурыраҡ әйберҙәр әллә ни уңышлы килеп сыҡмай. Етештереү күләмдәре ярайһы уҡ ҙур булғанға күрә, табакеркаларға һүрәттәр төшөрөү өсөн Император Сәнғәт академияһы уҡыусыларға йәлеп ителә.
1764 йылдың мартынан фабрикала француз Арну, унан һуң Карловский эшләй. 1776 йылда Олсуфьев урынына Н. Г. Теплов килә, ә 1773 йылда фабрика генерал-прокурор А. А. Вяземскийҡарамағына бирелә, ул хужалыҡ өлөшөн алып барыуҙы яҡшырта һәм Европа оҫталарын эшкә саҡырған.
Екатерина II идара иткән осорҙа етештерелгән һауыт-һаба һәм әйберҙәрҙең бейеклеге 40-50 сантиметрҙан ашмаған. Заводтың технологик мөмкинлектәренә бәйле булған. Өҫтәүенә Наполеон I идараһы ваҡытында Севр заводы ла кабинеттар һәм һарайҙар өсөн ҙур фарфор әйберҙәр етештереүҙе юлға һала, һәм был модаға әйләнеп китә.
1792 йылда идаралыҡ кенәз Н. Б Йосоповҡа тапшырыла. Ул идаралыҡ иткәндә «Екатерина фарфоры техник камиллыҡҡа һәм юғары нәфислек ҡиммәтенә өлгәшә». Йосопов туранан-тура күҙәтеүҙе Самуил Самойлович Фигнерға йөкмәтә.
Павел I идара иткәндә завод эшселәренең хеҙмәт шарттары яҡшыртыла: 1797 йылда хәстәхана төҙөлә. 1800 йылда икмәк һатыу ойошторола, сөнки икмәк заводында эшләүселәр эш хаҡынан тыш икмәктә алыр була. Павел I хакимлыҡ итеү аҙағында заводта 202 хеҙмәткәрҙәр штатта тора. Завод Һарай контораһы, шулай уҡ ситтән килгән заказсылар заказдары буйынса ла продукция етештерә.
Павел I идараһы ваҡытында завод йыл һайын 5000 боттан ашыу Глухов балсығын тотона, өҫтәүенә был балсыҡты тик бер генә алпауыт Маркевич ҡына килтерә. 2000 боттан ашыу кварц, шпат — 1300 боттан ашыу шпат тотонола. Улары Олонецкий губернаһынан килтерелә. Был ваҡытта заводта табакерка етештереү туҡтала, әммә фарфор йомортҡалар әүҙем етештерелә, улар Пасха байрамында ғәли йәнәптәренә бүләк итеп тапшырыла.
XIX быуат
Тәүҙә завод Император фарфор мануфактураһы статусына эйә була һәм Нева ярҙары буйында, Петербургтан 10 саҡрым алыҫлыҡта, Шлиссельбург трактында урынлаша. Уның эргәһендә генә 1730 йылда төҙөлгән Преображен сиркәүе эшләй, ә эргәһендә Фарфор заводы зыяраты барлыҡҡа килә. XХ быуатта был участка тотошо менән ҡала һыҙатына инә (Обухов оборонаһы проспекты, 151).
1800 йылда Санкт-Петербургта заводтың фирма магазины асыла, шундай уҡ тѳрҙәге продукция Мәскәүгә килтереп һатыла. Был магазиндарҙың эшләү тәжрибәһе һатып алыусылар араһында эре, бай йөкмәткеле итеп биҙәлгән әйберҙәрҙең ҙур һорау менән файҙаланылыуын күрһәтә, ғәҙәттә уларҙы хәлле кешеләр һатып ала. Ғәҙәти әйберҙәргә ихтыяж аҙ була, сөнки улар башҡа фарфор фабрикалары продукцияһынан сағыштырмаса ҡиммәтерәк тора. 1806 йылда завод продукцияһы Новгород йәрминкәһендә күрһәтелә. 1810 йылда завод тауарҙары Ригала ла һатыла.
1802 йылда император Александр I указы сығара, уға ярашлы, завод фарфор, Гатчиналағы завод һәм ҡаҙна ҡарамағындағы фаянс заводы Император Ғали Йәнәптәре кабинеты буйһоноуына күсә. Буйһондороуҙы алмаштырыу менән бергә заводта киң масштаблы үҙгәртеп ҡороу үткәрелә. Гатчина фабрикаһы ябыла. Фаянс заводы ла ябыла, уның активы Император фарфор заводы һәм Император быяла заводыараһында бүленә. Шулай уҡ завод эшләгән ваҡытта етештерелгән фарфор изделиелары арзанлатып һатыла. 75000 һумлыҡ бурыс ҡаплатыла, ә завод ҡорамалдарын яңыларына алмаштырыу өсөн 5 йыллыҡ мөҙҙәт менән 20 000 һумлыҡ заём бирелә. Завод мәктәбе һәм мәрмәр оҫтаханаһы ябыла. Завод бер-береһенән бойондороҡһоҙ ике өлөшкә бүленә — һөнәрселек һәм туранан-тура директорға буйһонған хужалыҡ бүлектәренә.
Заводтың яңы етәксеһе Д. А. Гурьев тәжрибәле керамист Ф. Ф. П. Гаттенбергерҙы директор итеп тәғәйенләй һәм Берлин король фарфор заводынан өс өҫтаны — арканист Шульц, механик Шрейберг һәм әйберҙе утта сыныҡтырыусы Зейффертты, модельмейстер Муснерҙы эшкә саҡыра. Улар араһынан тик Зейфферт ҡына заводҡа һиҙелерлек ярҙам күрһәтә. Ул заводтағы ҡайһы бер производство етешһеҙлектәрен атай. Шулай уҡ, иң Сәнғәт академияһынан С. С. Пименов саҡырыла.
1806 йылда Гурьев инициативаһы буйынса фарфор һәм фаянсты сит илдән индереүҙе тыйған закон ҡабул ителә. Әммә был саралар Император фарфор заводының изделиеларын һатыу проблемаһын хәл итмәй, ләкин Рәсәй Империяһы территорияһында башҡа фарфор һәм фаянс етештереүсе производстволарҙың артыуына булышлыҡ итә.
1815 йылда заводҡа Франциянан технолог, биҙәүсе, рәссам һәм токарь кеүек байтаҡ ҡына белгестәр эшкә килә. 1831 йылда күңелһеҙ хәл булғанға тиклем заводтың модельмейстер оҫтаханаһына Пименов етәкселек итә: Николай I академия күргәҙмәһе өсөн әҙерләнгән үҙенең бюсы һәм императрица бюсынан ҡәнәғәт булмай. Модельмейстер бүлексәһен етәкләү 15 йыл заводта эшләгән И. А. Воронихинға йөкмәтелә.
1837 йылда заводта изделие өлгөләрен күрһәтеү бүлмәһе асыла, 1845 йылдан ул музейға әйләнә. Завод клиенттары продукцияны өлгөләрҙе күрһәтеү бүлмәһендә лә, шулай уҡ Санкт-Петербург үҙәгендәге фирма магазинында ла һайлау мөмкинлеген ала.
Николай I идара иткән дәүерҙә заводҡа Комаров, П. И. Пенский, В. Е. Галямин, А Д. Озерский, П. А. Языков идара итә.
1880-се йылдарҙа шәхси кешеләргә фарфор һатыу тыйыла. Завод директоры булып Д. Н. Гурьев эшләй, ә Николай II дәүерендә — Н. Б фон Вольф (1910 йыл тиклем), ә 1911 йылдан — Н. В. Струк.
XX быуат
1901—1907 йылдарҙа Адамсондың түбәндәге скульптуралары бисквитта эшләнә: «диңгеҙ шыбырлауына тыңлап», «Тулҡын үбеүе», ;, «Демон», «Күңел әрнеүе»