cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анализ (математика бүлеге)
Функциональ анализ
Сикләнгән һыҙыҡлы операторҙарҙы өйрәнеүсе операторҙар теорияһы — функциональ анализдың эре аҫбүлеге, ул спектраль теорияны, төрлө операторҙар кластары теорияһын (айырып әйткәндә, компактлы, Фредгольм, йомоҡ операторҙар), махсус нормалаштырылған арауыҡтарҙа операторҙар теорияларын (Гильберт арауыҡтарында — үҙ эйәртеүле, нормаль, унитар, ыңғай операторҙар, функциональ арауыҡтарҙа — дифференциаль, псевдодифференциаль, интеграль һәм псевдоинтеграль операторҙар һәм башҡалар), инвариантлы аҫарауыҡтар теорияһын, операторҙар кластары теорияһын — операторлы алгебралар, операторлы ярым төркөмдәр һәм башҡаларҙы үҙ эсенә ала.
Вариацион иҫәпләмә
Вариацион иҫәпләмәнең төп өйрәнең объекты — функционалдар вариациялары, улар ярҙамында бер йәки бер нисә үҙгәреүсән функцияларҙы һайлауға бәйле экстремаль мәсьәләләр сығарыла. Типик вариацион мәсьәлә — ниндәйҙер бирелгән функционалдың стационарлыҡ шартын ҡәнәғәтләндереүсе функцияны эҙләп табыу, йәғни шундай функцияны, уның сикһеҙ бәләкәй ҡуҙғыуы функционалдың һис юғы бәләкәйлектең беренсе тәртибендә үҙгәрешен тыуҙырмай. Классик вариацион иҫәпләмә физиканың күп бүлектәренә ҙур инструменталь йоғонто яһай (механиканың вариацион принциптарында, шулай уҡ электродинамикала, квант механикаһында киң ҡулланыу таба). Оптималь идара итеү теорияһы — вариацион иҫәпләмә ысулдарын мәсьәләләрҙең әһәмиәтле киң класына ҡулланыу: идара итеүсе параметрҙар сикке ҡиммәттәрҙе лә ҡабул итә алған шарттарҙа, системаларҙың иң яҡшы параметрҙарын билдәләү.
Гармоник анализ
Гармоник анализдың төп принцибы — анализ мәсьәләләрен гармоник функциялар һәм уларҙың дөйөмләштереүҙәре өсөн инструменттар менән тикшереүгә ҡайтарып ҡалдырыу. Классик гармоник анализ төп саралары сифатында тригонометрик рәттәр, Фурье үҙгәртеүҙәре,, Дирихле рәттәре теорияларын үҙ эсенә ала.
Абстрактлы гармоник анализда абстрактлы структуралар өсөн классик ысулдар Хаар үлсәме һәм төркөм күрһәтмәләре кеүек төшөнсәләр ҡулланып дөйөмләштерелгән. Коммутатив гармоник анализдың иң мөһим нәтижәһе — Понтрягиндың ҡапма-ҡаршылыҡлығы тураһында теорема, уның арҡаһында гармоник анализдың бөтә классик һөҙөмтәләре сағыштырмаса ябай дөйөм алгебраик ысулдар менән тасуирланалар. Теорияның артабанғы үҫеше — квант механикаһына мөһим ҡушымталары булған коммутатив булмаған гармоник анализ.
Дифференциаль һәм интеграль тигеҙләмәләр
Дифференциаль тигеҙләмәләр менән бәйле анализда ике төп йүнәлеш айырылып сыға — ябай дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы һәм айырым сығарылмаларҙа дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы (уҡыу материалдарында һәм ҡайһы бер классификацияларҙа «математик физика тигеҙләмәләре» тип йөрөтөлә, сөнки бындай класс тигеҙләмәләрен тикшереү математик физиканың төп  тултырыуын тәшкил итә).
Динамик системалар теорияһы һәм эргодическая теория
Дифференциаль тигеҙләмәләрҙе өйрәнеүҙең төп йүнәлештәренән үҙ аллы бүлектәр сифатында, механик системаларҙың ваҡыт эсендә үҙгәрешен өйрәнеүсе динамик системалар теорияһы, һәм, статистик физиканы нигеҙләүгә йүнәлтелгән эргодическая теория айырыла. Мәсьәләләрҙең ҡулланма характерҙа булыуына ҡарамаҫтан, был бүлектәргә дөйөм матемик әһәмиәтле төшөнсәләрҙең һәм ысулдарҙың киң ҡатламы ҡарай, атап әйткәндә, тотороҡлолоҡ һәм эргодичность төшөнсәләре шундайҙар.
Глобаль анализ
Глобаль анализ — анализдың, функцияларҙы һәм дифференциаль тигеҙләмәләрҙе төрлөлөктәрҙә һәм векторлы ҡатламланыуҙарҙа өйрәнеүсе бүлеге ; ҡайһы берҙә был йүнәлеш «төрлөлөктәрҙә анализ» тип билдәләнә.
Глобаль анализдың тәүге йүнәлештәренең береһе — Морс теорияһы һәм уның Риман төрлөлөктәрендә геодезик тураһында мәсьәләләргә ҡулланылыуы; йүнәлеш «дөйөм вариацион иҫәпләмә» исеме ала. Төп һөҙөмтәләре — шыма функцияларҙың шыма төрлөлөктәрҙә үҙгәрмәгән үҙенсәлекле нөктәләрҙә үҙен тотошон тасуирлаусы Морс леммаһы, һәм Люстерник — Шнирельман категорияһы кеүек шундай гомотопик инвариант. Конструкцияларҙың һәм раҫлауҙарҙың күбеһе сикһеҙ үлсәүле төрлөлөктәр осрағына дөйөмләштерелгән. Айырым нөктәләрҙе глобаль анализлау сиктәрендә алынған нәтижәләр саф топологик мәсьәләләрҙе сисеү өсөн киң ҡулланыу таптылар, шулай, мәҫәлән, математиканың үҙ аллы бүлеге — K-теория өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итеүсе, шулай уҡ h-кобордизм тураһында теорема, уның эҙемтәһе булып Пуанкаре гипотезаһының 4-тән ҙурыраҡ үлсәнеш өсөн үтәлеүе тора.
Глобаль анализ йүнәлештәренең, физикала һәм иҡтисадта киң ҡулланыу алған тағын бер эре блогы — үҙенсәлектәр теорияһы, бифуркациялар теорияһы һәм катастрофалар теорияһы; был блок тикшеренеүҙәренең төп йүнәлеше — һынылыш нөктәләре эргә-яғында дифференциаль тигеҙләмәләрҙең йәки функцияларҙың үҙ-үҙен тотошон классификациялау һәм ярашлы кластарҙың характерлы үҙенсәлектәрен асыҡлау.
Стандарт булмаған анализ
Стандарт булмаған анализ — анализдың төп төшөнсәләрен математик логика саралары менән формализациялау, төп идея — сикһеҙ ҙур һәм сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәрҙе формаль актуалләштереү,һәм улар менән манипуляцияларҙы логик формалләштереү. Был ваҡыттаа стандарт булмаған анализдың саралары бик уңайлы булып сыға: улар ярҙамында, элек күрһәтмәлелектең етешмәүе арҡаһында классик саралар менән табылмаған һөҙөмтәләр алынған.
Стандарт булмаған анализ ике йүнәлешкә бүленә: теоретик-моделле инструменттар ҡулланыусы семантик һәм күмәклектәр теорияһының төрлө төрҙәге киңәйтеүҙәрен ҡулланыусы синтаксик йүнәлештәр. Семантик йүнәлеш үҙсәнлектәрҙе моделдәрҙең урындағы өлөштәренән бөтә моделгә күсерергә мөмкинлек биреүсе Мальцевтың локаль теоремаһына нигеҙләнә. Стандарт булмаған анализдың семантик йүнәлешенең эре үҙ аллы тармағы бар — төшөнсәһе тирәләй барлыҡҡа килтерелгән Буль ҡиммәтле анализ. Синтаксик йүнәлеш нигеҙләнә, уның төп идеяһы стандарт булмаған элементтарҙы һәм стандартлылыҡ  предикатын индереү, һәм уларға  хас сифаттарҙы аксиомалаштырыу. Синтаксик формализацияның икенсе варианты —.
Кесе Нядокота
Кесе Нядокота — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нядокота йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мурсы-Яха
Мурсы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гончар Андрей Александрович
Андрей Александрович Гончар (21 ноябрь 1931 йыл, Ленинград — 10 октябрь 2012 йыл, Мәскәү ) — СССР һәм Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы (1964). СССР Фәндәр академияһы математика бүлегенең ғилми секретары (1963-1965), ағза-корреспонденты (1974), бүлек бюроһы ағзаһы (1976-2012),  Рәсәй Фәндәр академияһының математика бүлеге буйынса академигы (1987), Рәсәй Фәндәр академияһының вице-президенты (1991-1998). Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумының кәңәшсеһе (1998). Функциялар теорияһы һәм яҡынлашыу теорияһы өлкәһендә белгес. С. Н. Мергеляндың уҡыусыһы.
Биографияһы
1931 йылдың 21 ноябрендә Ленинградта тыуған. Атаһы — Гончар Александр Михайлович (1901 (3) — 1938), комсомол эшмәкәре, хәрби инженер, производство ойоштороусы. Әсәһе — Ханджян Алиса Гевондовна (1907-1995); әсәһе яғынан ағаһы — А. Г. Ханджян. Апаһы — Н. А. Гончар-Ханджян (1937 йылғы)<
Ҡамауҙа ҡалған Ленинград кешеһе. 10 йәшендә «Тормош юлы» буйлап Ладога аша ҡамауҙа ҡалған ҡаланан сығарыла.
Эвакуациянан һуң Ереванда йәшәй һәм уҡый, шунда урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай.
М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә, уны 1954 йылда тамамлай (хисаплау математикаһы кафедраһы), В. В. Белецкий, А. А. Боровков, А. Г. Витушкин, Е. А. Девянин, У. А. Джолдасбеков, А. П. Ершов, А. М. Ильин, И. А. Кийко, В. Д. Клюшников, М. Л. Лидов, В. В. Лунёв, Р. А. Минлос, И. В. Новожилов, Н. А. Парусников, Г. С. Росляков, С. А. Шестериков курсташтары булалар. 1957 йылда аспирантураны тамамлай. 4 йыл ассистент булып эшләй (1957-1960), шунан һуң механика-математика факультетының математик анализ кафедраһы доценты була (1960-1963). Андрей Гончар 1964 йылда физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе ала.
1964 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтында эшләй. 1965 йылдан 1968 йылға тиклем Математика институты директоры урынбаҫары була. 1972 йылдан комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы бүлеге мөдире булып эшләй.
1967 йылда Мәскәү дәүләт университетында профессор дәрәжәһенә раҫлана. 1966 йылдан 2012 йылға тиклем механика-математика факультетының функциялар теорияһы һәм функциональ анализ кафедраһы профессоры. 1999 йылда «Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры» исеменә лайыҡ була.
1974 йылдың 26 ноябрендә математика бүлеге буйынса СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, 1987 йылдың 23 декабрендә — математика бүлеге академигы, 1991 йылдың 19 декабренән 1998 йылдың 24 мартына тиклем — Рәсәй Фәндәр академияһының вице-президенты. 1992 йылдан 1993 йылға тиклем ойоштороу директоры вазифаһын башҡара һәм Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фондын ойоштороуҙа хәл иткес роль уйнай.
1987 йылдан Рәсәйҙең иң боронғо «Математик йыйынтыҡ» математик журналының баш мөхәррире вазифаһын биләй. Бынан тыш, «Вестник Российской академии наук» журналдарының һәм «Наука в России» фәнни-публицистик һәм мәғлүмәт журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы булып тора. Фән, технологиялар һәм мәғариф буйынса Рәсәй Федерацияһы Президенты Советы ағзаһы.
1998 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының «Фәнни телекоммуникациялар һәм мәғлүмәт инфраструктураһы» ғилми советы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының Юғары аттестация комиссияһы, «1997-2000 йылдарға юғары белемде һәм фундаменталь фәнде интеграциялауға дәүләт ярҙамы» Федераль маҡсатлы программа советы, Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Фән һәм юғары технологиялар буйынса Совет (2001—2012) ағзаһы.
1966 йылда Мәскәүҙә (СССР) математик конгрестарҙа һәм 1986 йылда Берклиҙа (АҠШ) саҡырылған  докладсы була. А. А. Гончар һәм Е. А. Рахмановтың фәнни һөҙөмтәһе 1987 йылда СССР Фәндәр академияһында йылдың иң яҡшы һөҙөмтәләре иҫәбенә инә.
Математик һәм фән ойоштороусы, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Андрей Гончар 2012 йылдың 10 октябрендә 81-се йәшендә вафат була. Андрей Гончар менән хушлашыу 12 октябрҙә сәғәт 11-ҙә Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы бинаһында үтә, ғалим Троекуров зыяратында ерләнә.
Фәнгә индергән өлөшө
Андрей Александрович Гончарҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе ярайһы уҡ киң: комплекслы анализ һәм яҡынлашыу теорияһы, функцияларҙың структур үҙенсәлектәре менән уларҙың рациональ функцияларға яҡынлашыу тиҙлеге араһындағы бәйләнештәрҙе өйрәнеү, рациональ яҡынлашыу теорияһы һәм аналитик функциялар теорияһы.
Андрей Александрович Гончарҙың фәнни тикшеренеүҙәре рациональ һәм гармоник яҡынлашыуҙар теорияһындағы проблемаларҙы, комплекслы анализдың потенциаль теорияһы һәм башҡа бүлектәре теорияһын, функцияларҙың квази-аналитик кластары теорияһын үҙ эсенә ала. Бөтә был өлкәләрҙә лә математика йүнәлештәренең артабанғы үҫешен билдәләүсе билдәле бер һөҙөмтәләргә өлгәшә. Бынан тыш, Андрей Александрович аналитик функцияларҙың аппроксимация теорияһы буйынса бөтә донъяға билдәле фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы була.
Беренсе ғилми хеҙмәттәре функцияларҙың конструктив теорияһының төп проблемаларына — функцияның шымалығы менән уның яҡынлашыу тиҙлеге араһындағы бәйләнешкә арналған. Андрей Александрович Гончар күрһәтеүенсә, иң яҡшы рациональ яҡынлашыуҙарҙың үҙ ирке менән тиҙ кәмеүе аппроксимацияланыусы функцияның өҙлөкһөҙлөк модуленең нулгә ынтылышы менән тап килә. Шул уҡ ваҡытта иң яҡшы рациональ яҡынлашыу тиҙлеге функцияларҙың (полиномдар осрағындағы кеүек) дифференциаль үҙенсәлектәрен тәьмин итә, ауырма тик шунда ғына, был үҙенсәлектәр бөтә ерҙә лә түгел, бөтә ерҙә лә тиерлек гарантиялана. Шулай итеп, рациональ яҡынлашыуҙың бирелгән тиҙлеге кире теоремаларҙың раҫлауҙарында «бүленергә» мөмкин: уның бер өлөшө функцияның яҡшы дифференциаль үҙенсәлектәрен раҫлауға, ә бер өлөшө был үҙенсәлектәр уларһыҙ ҙа булған үҙенсәлекле күмәклекте тасуирлауға китә.
Андрей Александрович был өлкәлә тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлештәрен билдәләүсе хәҙерге заман Паде яҡынлашыуҙар теорияһына нигеҙ һала. Аппроксимациялар теорияһының кире проблемаларын өйрәнеү барышында ул һиҙелерлек һөҙөмтәләр ала. Андрей Александрович векторлы теоретик-потенциаль тигеҙлек проблемаларын ҡулланыу нигеҙендә рациональ яҡынлашыу теорияһының классик проблемаларын хәл итеүҙең яңы ысулын уйлап сығара, уның ярҙамында Эрмит-паде
һәм дөйөмләштерелгән Паде аппроксимацияларының йыйылыусанлыҡ тиҙлеге тураһында нескә һөҙөмтәләр ала.
Төп ғилми хеҙмәттәренә түбәндәгеләр инә: рациональ функциялар менән иң яҡшы яҡынлашыуҙар тураһында кире теоремалар (1963), рациональ кәсерҙәр менән яҡынлашыу тиҙлеге һәм функцияларҙың үҙенсәлектәре (1968), комплекслы үҙгәреүсәнле функцияларҙың яҡынайыу теорияһы (1970), Аналитик функцияларҙың тигеҙлек бүленеше һәм рациональ яҡынлашыу тиҙлеге (1987).
Яңы Исай
Яңы Исай (Новоисаево) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 452445, ОКАТО коды — 80245840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Альбока
Альбока (alboka, albogue) — баск тынлы музыка ҡоралы. Испанияның Бискайя, Гипускоа һәм Наварра провинцияларында таралған.
Тасуирламаһы
Бынан тыш, тын алыуҙы туҡтатыу һәм тәьмин итеү өсөн телсек тирәләй хайуан мөгөҙөнән ҡамыш ҡалпаҡ кейелә түңәрәк тын алыу даими уйнау өсөн. На баск теле альбок уйынсыһы тип атала albokari Альбок йырсыға бубналағы аккомпанемент өсөн ҡулланыла.
Альбока Басктар төбәгенән Сыҡһа Ла, Бындай ҡоралдарҙы Бөтә Испанияла, Шул Иҫәптән Мадридта ла табырға мөмкин (gaita serranaturullugaita gastorena Исемдең килеп сығышы ғәрәп al-bûq (البوق
Һыбыҙғылар тотош ҡамыштан, бармаҡтары менән тишекле ҙур булмаған диаметрлы көй торбаһынан һәм традицион рәүештә хайуан мөгөҙөнән эшләнгән ҡыңғырауҙан яһала. Хайуан мөгөҙөнән яһалған ҡалпаҡ ғәҙәттә идиоглот ҡамышын үҙ эсенә ала. Был ҡоралдар Мысырҙа беҙҙең эраға тиклем 2700 йылда табылған бер үҫмер идиоглотлы инструменттарҙан барлыҡҡа килгән. Мысырҙа Боронғо батшалыҡ осоронда (беҙҙең эраға тиклем 2778-2723 йылдар) меметтар Саккаррала ете кәшәнә рельефында, Гизала алты кәшәнәлә һәм Хенткаус королеваһы пирамидаһында һүрәтләнә. Һуңғараҡ ҡамыш торбаһына резонансты көсәйтеү өсөн рожкалар өҫтәлә. Ҡамыш тирәләй ҡалпаҡтар ҙа өҫтәлә, һәм уйынсы ҡамышты активациялау урынына, уны ауыҙына тотоу урынына, рожков торбаһына өрөп өрөргә тейеш була.
Альбоктың ике ҡамыш көпшәһе, һәр осонда ағас тотҡаһы һәм рожок бар. Бәлки, ул ике ҡамыш көпшәһенән торған марокко икеләтә һыбыҙғыһынан килеп сыҡҡандыр, уларҙың һәр береһе һыйыр мөгөҙө менән тәьмин ителгән. Альбок Испанияла 13-сө быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Был хаҡта уйланырға мөмкин Poema de Alexandre
Билдәле Alboka Ул шулай уҡ хәҙерге төркөмдәргә берләштерелә Kalakan
Вож-Юган (Бобровка ҡушылдығы)
Вож-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҙур ҡарабаш сарлаҡ
Ҡылыҡһырлама
Бөтә Ер шарында таралған. Күсмә ҡош. Кәүҙә оҙонлоғо 57—60 см, ауырлығы — 2 кг тиклем, ҡанатының ҡоласы — 170 см тиклем. Башы бәрхәт-ҡара төҫтә, күҙе тирәләй ҙур булмаған аҡ таптары бар, күҙ ҡабағының ситтәре сағыу ҡыҙыл. Суҡышы һары, осона табан ҡыҙыл төҫтә, ҡара таҫмалы. Арҡаһы күкһел һоро, ҡанат остары ҡара. Муйыны, ҡойроҡ өҫтө, ҡойроғо һәм ҡорһағы аҡ. Аяғы һары йәки йәшкелт һары. Йәш ҡоштарҙың башы асыҡ төҫтә, кәүҙәһенең өҫкө өлөшө көрәнһыу һоро (ҡауырһын остары асыҡ төҫтә), аҫты — аҡ. Моногам.
Үрсеүе
Колониялар менән оя ҡора. Ояһы — ылымыҡтар менән үлән түшәлгән бәләкәй соҡор. Йылына 1 тапҡыр бала сығара, ғәҙәттә 3 һорғолт шәмәхә һәм ҡарағусҡыл таплы һарғылт йомортҡа һала. Инә һәм ата ҡош 25—29 көн баҫа. Көндөҙгө ҡош.
Туҡланыуы
Балыҡ, ҡайһы берҙә ваҡ кимереүселәр, бөжәктәр, һыу ҡоштарының балалары менән туҡлана.
Йәшәйеше
Ярымсүл, дала, һирәгерәк урманлы далаларҙың тоҙло һәм аҙ тоҙло күлендә, һыуһаҡлағыстарҙа тереклек итә. Йылы яҡҡа киткәндә-ҡайтҡанда, күсеп йөрөгәндә Башҡортостан Республикаһы Ҡарағайлы, Сыбаркүл, Талҡаҫ күлдәренең тирә-яғында осрай. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
Грёбиц
Грёбиц (Gröbitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 500 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,56 км2. Диңгеҙ кимәленән 214 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
Илсекәй Биктуғанов
Илсекәй Биктуғанов (1729 йыл—1812 йыл) — хәрби эшмәкәр, Е. И. Пугачёв етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан.
Тормошо
Себер даруғаһы Түбәләҫ улусы Иштуған ауылы башҡорто. Һуңғараҡ шул уҡ улустың Биктуған ауылында, ул яндырылғандан һуң, Илсекәй ауылында (хәҙер — Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылы) йәшәгән. "«Илсекәй ауылының исеме атаһы, ағай-энеһе, бабайҙары менән Оло Ҡатау (Катав-Ивановск) заводына улыс ерҙәрен бер генә тапҡыр һатмаған әүҙем общинник һәм йөҙ башы (сотник) Илсекәй Биктуғанов исеме менән бәйле. Уның шәжәрәһе түбәндәгесә: Тархандың улы Мишәр. Мишәр Тарханов Мишәр ауылында йәшәгән, 1740 йылда Түбәләҫ улусы старшинаһы булған Мишәрҙең улдары Иштуған, Биктуған — өсөһө лә, шулай уҡ Күсәш һәм Таҡый Мишәровтар, Илсекәй һәм Монас Биктуғановтар 1740 йылдағы ихтилалда ҡатнашҡандар»".
1774 йылда Түбәләҫ улусы башҡорттарынан торған командаһы менән Юлай Аҙналиндың йыйылма отрядына ҡушыла. Баш күтәреүселәр Йүрүҙән, Ҡытаутамаҡ һәм Ҡытау-Ивановск заводтары районында хәрәкәт иткән.
1773—1775 йылдарҙағы Салауат Юлаев етәкселегендәге көрәшкә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев (Күсәбаев) (Һунбыҡ нәҫеленән), Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев (Тәүеш нәҫеленән), Сүрәкәй ауылынан Ҡалмаҡҡол Килтәков, Арыҫланғол Собханғолов, Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәк(н)әев ҡушыла. Улар бөтәһе лә С. Юлаев һәм уның атаһы Ю.Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ тарихҡа инеп ҡалған. Ошо шаһиттар Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡатау-Иван заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр. Әммә С. Юлаевтың һәм Ю. Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: «Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек»,- тип яуап бирәләр. Был мөмкин тиклем ихтилал етәкселәрен яҡларға тырышыу тураһында һөйләй.
1765 йылдан бирле Себер юлы Түбәләҫ улусы старшинаһы вазифаһын башҡарған Собханғол Килтәков (1720—1774) командаһында 1773 йылда 91 йорт булған. «Салауат Юлаев» энциклопедияһында Собханғол Килтәков Пугачёв ихтилалында ҡатнашыусы, полковник, тигән аңлатма бирелә. 1773 йылда ул, улустың батыр йөрәкле ирҙәрен йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән.
Килтәков Көнгөрҙә язалап үлтерелгәндән һуң, Илсекәй Биктуғанов ихтилалдан ситләшә һәм 1774 йылдың 11 ноябрендә Силәбе ҡәлғәһенә килеп властар алдында ғәйебен таный.
Өфө воеводаһы А. Н. Борисов Илсекәй Биктуғановты Түбәләҫ улусы старшинаһы итеп тәғәйенләй.
1775 йылдың май-июнендә Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналин эше буйынса Өфө провинциаль канцелярияһында тикшереү һәм суд барышында ғәйепләү шаһиты булып сығыш яһай.
Словенияла ислам
Словенияла Ислам — илдә тотолған диндәрҙән христианлыҡтан ҡала икенсе урында тора.
Мосолман йәмәғәттәре
XX быуаттың икенсе яртыһында  Югославияның башҡа республикаларынан  башҡа мосолман мигранттар күпләп күсенеү сәбәпле Словенияла Ислам дине тотоусылар һаны һиҙелерлек арта.
Мосолмандар республика халҡының яҡынса 3 процентын тәшкил итә, уларҙың иң ҙур өлөшө — бошняктар.
2004 йылда Любляна муниципалитеты мәсет төҙөргә рәсми мандат бирә, ләкин халыҡтың католик динле өлөшө  протесы арҡаһында бер-нисә йыл буйы был   төҙөлөш кисектереп торола.
Словения мосолмандары этник билдәләнеше буйынса (2002 йыл) :
Исламғол Юлдашев
Исламғол Юлдашев (? — 3 июнь 1740 йыл) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Тормошо
Исламғол Юлдашев Себер даруғаһы Ҡаратаулы улусы биләмәһендә йәшәгән, йөҙбашы (сотник) булған.
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашыуы
1736 йылдан башлап Мәндәр Ҡарабаев менән берлектә Себер даруғаһы территорияһында хәрәкәт иткән.
1737 йылдың яҙ аҙағында Ҡоҙаш Рахманғолов, Таймаҫ Шәһимов һәм башҡа хөкүмәткә «тоғро» старшиналар етәкселегендәге ғәскәри отрядтарға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.
1737 йылдың аҙағында Исламғол Юлдашев, Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге һәм башҡа отрядтар Йүрүҙән йылғаһы буйында урынлаша.
. 1739 йылдың көҙөндә Исламғол Юлдашев, Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, Аҙнабай Теләүғолов, Мәндәр Ҡарабаев, Миңлеғол Юлаев (Ҡараһаҡал) һәм Тырнаҡлы улусы старшинаһы Йәрмөхәмәт Хажиев һәм башҡалар менән бергә, яңы ихтилалды ойоштороу эштәре менән шөғөлләнгән.
Артабан да Исламғол Юлдашев Себер даруғаһы территорияһында Ҡоҙаш Рахманғолов етәкселегендәге хөкүмәткә «тоғро» старшиналарға һәм Л. Я. Соймонов командалығы аҫтындағы ғәскәрҙәргә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.
Тубыл йылғаһы буйында подполковник Я. С. Павлуций командалығындағы хөкүмәт ғәкәрҙәре менән алышта Исламғол Юлдашев көрәштәштәре Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, Төлкөсура Алдағолов һәм башҡалар менән бергә батырҙарса алышып, һәләк була.
Аллаяр (исем)
Аллаяр-башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимология
Аллаяр ғәр.,фарс.-алла һәм яр (иптәш, дуҫ) һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем.
Индевка
Индевка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обиль йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Поль-Я
Кесе Поль-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Поль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Михайловка ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Михайловка ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы билдәләнелә.
Әл-Көтөбиә
Әл-Көтөбиә (جامع الكتبية; ; Аль-Кутубия; "китап һатыусылар мәсете ") — Марокко ҡалаһы Марракештағы 69 метрлыҡ гүзәл манаралы иң ҙур мәсет. Был манара Рабаттағы Хәсән манараһының, Севильялағы мәсет манараһы — Гиральданың прототибы булып хеҙмәт иткән. Төҙөлөштөң заказсыһы әмир Яҡуп әл-Мансур (1184-99 йй. идара иткән) булған.
Манараны дүрт баҡыр шар ослай.Ә эсендәге баҫҡысының киңлеге мәзин атҡа атланып менерлек итеп төҙөлгән.
Гребеников Евгений Александрович
Биографияһы
Дин әһеле һәм һәм башланғыс кластар уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған, атаһы иртә вафат була.
1949 йылда Кагулда 2-се мәктәпте тамамлай. Кишинев университетының физика-математика факультетына имтихандарҙы уңышлы тапшырғандан һуң Мәскәү дәүләт университеты вәкиле тарафынан Мәскәү дәүләт университетында уҡыуын дауам итеү өсөн һайлап алына. Саралар И. В. Сталиндың 70 йыллығына бәйле үткәрелә.
1954 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай, Н. Д. Моисеевтың уҡыусыһы. Мәскәү дәүләт университетына аспирантураға ҡалдырыла, КПСС сафына инә, 1957 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1967 йылда «Качественное исследование дифференциальных уравнений небесной механики» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, доцент, Патрис Лумумба исемендәге Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының математика кафедраһы доценты вазифаһында эшләй.
Денеб (йондоҙ)
Денеб (йондоҙ) —— Аҡҡош α‑һы, ифрат гигант аҡ йондоҙ. Визуаль йондоҙ дәүмәле 1m,26. Радиусы Ҡояштыҡынан яҡынса 40 тапҡырға ҙурыраҡ. Ерҙән 1400 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Төньяҡ ярымшар йондоҙлоғона ҡарай. Альтаир һәм Вега менән бергә ҙур йәйге өсмөйөштө барлыҡҡа килтерә. Башҡортостан территоряһында байымай торған яҡтыртҡыс, йыл әйләнәһенә күренә. Август‑сентябрҙә, төн уртаһында Денеб офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (79°) күтәрелгән саҡ — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор.
Гребеников Евгений Александрович
Биографияһы
1978—1988 йылдарҙа Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҫәпләү үҙәге директоры һәм шул уҡ ваҡытта Мәскәү авиация институтының алгебра һәм анализ кафедраһы мөдире була.
1986 йылдан 1996 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр академияһының Иҫәпләү саралары институтының ғилми директоры.
1996 йылдан Седльце ҡалаһы университетында (Польша) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының иҫәпләү үҙәгенең хәүефһеҙлек проблемалары һәм һыҙыҡлы булмаған анализ бүлегендә эшләй.
Төп фәнни ҡаҙаныштары
Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң Е. А. Гребеников дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса махсуслаша һәм уларҙың асимптотик тәртибен тикшерә. Яһалма юлдаштарҙың Ер тирәләй осоу теорияһын төҙөүҙә һәм коллегалары менән бергә Леонард Эйлерҙан Анри Пуанкареға тиклем математиктар шөғөлләнгән билдәле өс һан мәсьәләһен хәл итеүҙә яңы алым табыуҙа был теорияның мөһим ғәмәли ҡулланылышын табыуға өлгәшә.
Е. А. Гребеников юлдаштың хәрәкәт шарттарын яҙҙырғанда комплекслы үҙгәреүсәндәргә күсергә тәҡдим итә. Килеп сыҡҡан математик аппарат махсус функцияларға таяна һәм юлдаштарҙың күп тиҫтә йылдар тотороҡло әйләнеүен гарантиялаған сығарылыштар бирә. Был алым Ерҙең яһалма юлдаштарының хәрәкәтен иҫәпләү ысулында ысын мәғәнәһендә революцияға килтерә, иҫәпләү ваҡытын бер-ике сәғәткә тиклем ҡыҫҡарта.
Был хеҙмәте өсөн Евгений Александрович Гребеников 1971 йылда СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була. Халыҡ-ара астрономия союзы уның хөрмәтенә 1972 йылда асылған (4268) бәләкәй планетаға (астероид) Grebenikov исемен бирә.
Монографиялары
Шулай уҡ бер нисә ғилми-биографик китап авторы. Уларҙың береһе уның ғилми етәксеһе — Н. Д. Моисеевҡа арналған:
Икенсеһе — Николай Коперникка арналған:
Кесе Пуйва
Кесе Пуйва — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пуйва йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Готтесцелль монастыры (Түбәнге Бавария)
Готтесцелль монастыры  (Kloster Gotteszell) — ирҙәр өсөн элекке цистерциан аббатлығы. Был аббатлыҡ Баварияның Готтесцелль (Түбәнге Бавария) общинаһында урынлашҡан. Аббатлыҡ Регенсбург епархияһы ҡарамағында торған. Монастырға Генрих фон Пфеллинг 1285 йылда нигеҙ һалған. Бавариялағы секулярлаштырыу ваҡытында, 1803 йылда, монастырь таратыла.
Тасуирлау һәм тарихы
Готтесцелль монастыры Дева Мария һәм Изге Анна хөрмәтенә бағышлап төҙөлгән, 1285 йылда Генрих фон Пфеллинг уны Альдерсбах монастырының филиалы итеп нигеҙләй. Генриң үҙенең Акслахтағы усадьбаһын монастырға бүләк итә. 1286 йылда яңы монастыр булдырыуҙы Генихты. ҡәйнеше Регенсбург епискобы Генрих II фон Роттенег рәсми рәүештә раҫлай. Шунда уҡ Готтесцелль Баварияның бер нисә кенәзенән — Людвиг III, Стефан I һәм III Оттонан — байтаҡ иғнә ала. Улап монастырға урындағы замокты һәм Румансфельден йәрминкәһе общинаһын бүләк итә. 1320 йылда монастырь аббатлыҡ рангына күтәрелә. Монастырҙың беренсе руханийы аббат Бертольд була. 1339 йылда Богородица хөрмәтенә арналған монастырь сиркәүе төҙөлә башлай. 1345. йылда император Людвиг IV уға монастырҙың урындағы властарҙан бойондороҡһоҙлоғон раҫлаусы документ бирә.
Артабанғы йылдарҙа Готтесцелль Изге Аннаға табыныу үҙәге була һәм XV быуатта Германияла ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Шул уҡ быуатта монастырь бөлгөнлөккә төшә башлай. XV быуат аҙағында монастырҙа барлығы бер генә монах була. Киләһе руханиҙар: Эйнспек Ахатий (1596—1611) һәм Михаэль Кесслер (1611—1638) — монастырҙы көрсөктән сығарыуға өлгәшә. Әммә Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында, 1629 йылда, сиркәү һәм монастырь биналары янғындан ныҡ зыян күрә. Һуңынан, 1633—1634 йылдарҙа, швеция ғәскәрҙәре Готтесцеллға баҫып инә. Һалдат-протестанттар аббатты тота һәм язалай, ғәрипләй. 1641 йылда швед һалдаттары монастырҙы яңынан бер аҙ ваҡыт биләп тора.
Артабанғы дәүерҙә, аббат Хегер Герхард идаралыҡ итеүенән алып Готтесцелль аббатлығы киң билдәле була: унда тәбиғи фәндәр, философия һәм теология үҫешә. 1729 йылда, аббат Вильгельм I Графстурм идара иткән осорҙа, йәмиғ сиркәүе гипстан эшләнгән биҙәүестәр һәм фрескалар менән биҙәлгә, ә көнсығыш стенаһында «Успение Девы Марии» картинаһы төшөрөлә. Картинаны рәссам Космас Домиан Азам төшөрә. Вильгельмдың вариҫтары Бавария хөкүмәтенең монастырҙарға ҡаршы алып барған сәйәсәтенә әүҙем ҡаршылыҡ күрһәтә. Төбәктәге секулярлаштырыу барышында, 1803 йылдың 24 мартында, монастырь таратыла. Аббатлыҡ яңынан изгеләндерелә һәм мәхәллә сиркәүенә әйләндерелә. Элекке монастырь биналарында урындағы башланғыс мәктәп һәм пастор йорто барлыҡҡа килә. Монастырҙың туҙған өлөштәре һүтелә, ҡалғандары шәхси милеккә күсә. Популяр яҙыусы Максимилиан Шмидттың «Der Prälatenschatz» («Прелат хазинаһы» хикәйәһендә, 1895) элекке Готтесцелль монастырында секулярлаштырыу осоронда йәшерелгән хазина менән бәйле сюжет бәйән ителә.
Изге Анна мәхәллә сиркәүе
Элекке монастырь сиркәүе — хәҙерге Изге Аннамәхәллә сиркәүе — трансептһыҙ өс көмбәҙ ҡыйыҡлы базиликанан ғибәрәт. Сиркәү 1339 йылдар самаһында төҙөлгән. 1629 йылдың 24 мартындағы янғындан һуң, уны реконструкциялау башлана. Төҙөлөш төрлө хәрби ваҡиғалар арҡаһында өҙөлөп тора. 1889 йылда сиркәүҙең интерьерындағы барокко деталдары бөтөрөлә. «Успение Девы Марии» фрескаһы тамашасы өсөн 1940 йылда ғына ҡабаттан асыла.
Хабаров Леонид Васильевич
Гвардия капитан Хабаров 40-сы армия сафында 1979 йылдың декабрь һуңында беренселәрҙән булып Афғанистан биләмәлеренә инә. Уның етәкселегендәге штурм-десант батальоны дүрт йөҙ илле саҡрымлыҡ араны 22 сәғәт эсендә ҡаршылыҡһыҙ һәм юғалтыуһыҙ үтеп бөтә яҡтан да мөһим булған Саланг артылышын һаҡ аҫтына ала. Артабан ай ярым дауамына артылыштың беренсе коменданты вазифаһын үтәй.
Афғанистан Республикаһында интернационал бурыс үтеүҙә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлыҡтары өсөн «Ҡыҙыл Байраҡ ордены» һәм ««Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены һәм миҙалдар мәнән бүләкләнгән. Хәрби хеҙмәттен тамамлағас, Урал дәүләт техник университетының Хәрби-техник белем биреү һәм хәүефһеҙлек институтын етәкләй. Бер үҡ ваҡытта Афған һуғышы ветерандары Рәсәй ойошмаһының Свердловск өлкә бүлексәһенең рәйес урынбаҫары булып һайлана.
Жизйә
Жизйә йәки жи́зиә (جزْية), шулай уҡ хараж — мосолман дәүләттәрендә башҡа дин тотоусыларға (зимми) йән башына һалынған яһаҡ. Ислам хоҡуҡ белгестәре жизйәне яулап алынғандарҙың ғүмере, мал-мөлкәте именлеген тәьмин иткән өсөн түләү тип ҡарай. Яһаҡ түләүҙән ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарттар, инвалидтар, ярлы бәндәләр, монахтар (VIII быуат башына тиклем) һәм мосолман армияһы сафында һуғышҡан христиандар азат ителгән.
Хабаров Леонид Васильевич
«Хәрби фетнә ойоштороуҙа һәм башҡа кешеләрҙе террористик эшмәкәрлеккә йәлеп итеүҙә» ғәйепләнеп 2011 йылдың 19 июлендә ҡулға алына, енәйәт эше ҡуҙағатыла, Екатеринбург ҡалаһында изоляторҙа һаҡ аҫтында тотола. Рәсәй Федерацияһының бик күп ҡалаларында, БДБ илдәрендәге Рәсәй илселеге ойошмалары янында Хабаровты яҡлап һәм уны ҡулға алыуға ризаһыҙлыҡ белдереп митингтар үткәрелә.
Жизйә
Тарихы
"Жизйә" һүҙе Әт-Тәүбә сүрәһенең 29-сы аятында осрай. Урта быуат хоҡуҡ белгестәре бының яһаҡ тураһында булыуына шикләнә, бары түләү булғандыр тип фараз итәләр. әлбиттә был аятаҫтында түгел, ә бары тик «гүзәл». VII быуатта жизйә менән хараж менән бутала, сөнки яулап алынған өлкәләрҙән алынған яһаҡ түләнеү тип ҡабул ителгән. VIII быуаттың  тәүге сирегендә жизйә  индивидуаль яуаплылыҡ талап иткән яһаҡ булараҡ үҫешә. яһаҡтар арта, шул сәбәпле халыҡтың матди хәле лә хөртәйә.
Түләүҙәр
Жизйәне балиғ булған ир-ат түләгән. Һалым түләүсенең мөлкәт хәленә ҡарап, жизйә 12, 24 48 йәки дирһәм тәшкил иткән, ә әйләнештә алтын булған илдәрҙә — 1,2,4 динар. Был ставкалар XV быуатҡа тиклем һаҡланған, әммә Ғосман империяһында аҡса осһоҙланыу сәбәпле һалым күләме үҙгәрә бара.
XI—XIII быуаттарҙа күпселек исла илдәре коллектив яуаплылыҡ системаһына күсә. Яһаҡты йыйыу һәм ваҡытында тапшырыу өсөн йәмәғәт башлығы яуап биргән.
Мираҫҡа ер алған ҡатындар ҙа яһаҡ түләгән. Жизйәнән мосолман армияһы сафында һуғышҡан христиандар азат ителгән. Сицилия графлығында мосолмандарҙан йән башына йыйған түләүҙәр ҙә жизйә тип аталған.
Мэлово-Яха (Сядор-Яха ҡушылдығы)
Мэлово-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сядор-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дельвиг йорто
Дельвиг йорто (Тычинкин йорто йәки Шишкин йорто) —  Санкт-Петербургтың Үҙәк районындағы тарихи йорт, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ҡала сите проспекты һәм  Щербаков тыҡрығы киҫелешендә урынлашҡан  (рәсми адресы— Щербаков тыҡрығы, 14/1), мөйөшө  Владимир майҙанына сыға.
Тарихы
1811—1813 йылдарҙа йорт архитектор М.А. Овсянников проекты буйынса сауҙагәр Тычинкин өсөн төҙөлә, бер тапҡыр ҙа яңынан төҙөлмәгән, бөтә һуғыштарҙа ла имен ҡалған  һәм XIX быуат башында төҙөлгән төп нөсхәһендәге биналарҙың  береһе. Ике тапҡыр йорт йүнәтелә — 1961 һәм 1990 йылдарҙа.
Антон Антонович Дельвиг (1798—1831)   1829 йылдың ноябренән алып 1831 йылдың 14 ғинуарына тиклем  ошо йортта йәшәй, һәм бында ул  вафат була. Нәҡ ошо йортта йәшәгән осоронда ул «Литературная газета» баҫмаһын сығара, уның даирәһендә пушкин ҡоро берләшә. Дельвиг салонында . С. Пушкин, В.А. Жуковский, В Ф. Одоевский, П. А. Плетнев була, салон Санкт-Петербургтың мәҙәни тормошонда ҙур роль уйнай.
Үҙгәртеп ҡороуҙар осоронда.
1980 йылдар уртаһында «Достоевская» метроһы станцияһын төҙөү баршында йорт һүтеүгә планлаштырыла. Ләкин 1986 йылда, үҙгәртеп ҡоролоусы Ленинградта беренсе йәмәғәт шау-шыуы арҡаһында   «Дельвиг йорто» һаҡланып ҡала. Метро төҙөүселәр тарихи бинаны емермәйенсә станция төҙөү юлын табалар.
Сережинка
Сережинка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Безвель йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Дельвиг йорто
Үҙгәртеп ҡороуҙар осоронда.
Ҡомартҡыны һаҡлап алып ҡалыу буйынса «Ҡотҡарыу» төркөмөнөң әүҙем ағзаһы Алексей Ковалев шул саҡтағы ваҡиғаларҙы ошолай тасуирлай:
Сережинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Дельвиг йорто
Үҙгәртеп ҡороуҙар осоронда.
''Дельвиг йортон һаҡлау буйынса кампания теүәл бер ай дауам итә. Беҙ «Смена» гәзитендә бер нисә мәҡәлә яҙыуға, радио тапшырыуҙарында, телевидениела (әйткәндәй, ул ваҡытта популяр «Телекурьер») сығыш яһауға, Пушкин йорто хеҙмәткәрҙәре имзаһы менән «Литературная газета» гәзитенә хат баҫтырып сығарыуға (тап ошо йортта Дельвиг  «Литературная газета» гәзитенә  нигеҙ һала һәм баҫтырып сығара) өлгәштек, меңләгән ҡултамғалар йыйырға, бинаға контрекспертиза  үткәреүгә, һәм  йорттоң проекты һәм торошо  тураһында мәғлүмәттәр йыйыуға, уның тарихы тураһында, СССР һәм РСФСР мәҙәниәт министрлығы менән бәйләнеш тотоуға, һәм, ниһайәт, 19 октябрҙә,  лицей йыллығына  Владимир майҙанында байрам-митинг үткәреүгә, шулай уҡ ленинград властарының законһыҙ эш итеүҙәре тураһында КПСС Үҙәк Комитетына хат ебәреүгә өлгәштек. Һөҙөмтәлә 22 октябрҙә ҡаланың баш архитекторы С  И. Соколов һәм ГИОП начальнигы П. Саутов матбуғат конференцияһында бинаны һаҡлап ҡалыу тураһында принципиаль ҡарарҙы иғлан иттеләр.''
Хәҙерге заманда
2014 йылда йорттоң тышҡы ҡиәфәтен үҙгәрешһеҙ ҡалдырып капиталь ремонт үткәрәләр, шунан һуң да бизнес-үҙәк урынлаша. Ремонттан һуң йортҡа яңынан мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Истыма
Истыма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дибциг
Дибциг (Diebzig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 276 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 51 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Хәсән манараһы
Хәсән манараһы (صومعة حسان; Башня Хасана — Марокконың Рабат ҡалаһындағы мәсет
Тарихы
1195 йылда Әлмөхәд әмире Яҡуп әл-Мансур Ҡәсбә Үдәйә янында нигеҙ һалдырған мәсет манараһы. 86 метр бейеклектә төҙөлөп, ул ислам донъяһының иң бейек бинаһы буласаҡ тип фараз ителә. 1199 йылда, манараһы 44 метр бейеклеккә тиклем төҙөлөп бөткәс, әмир вафат була һәм төҙөлөш туҡтатыла.
Үҙенең архитектура күренеше буйынса Хәсән манараһы шул уҡ ваҡытта төҙөлөп ятҡан Севильялағы Гиральда манараһына яҡын — ихтимал, шул уҡ архитекторҙар күҙәтеүе аҫтында төҙөлгәндер. Ике бинаның да прототибы булып Марракештағы бейеклеге 70 метрға яҡын Әл-Көтөбиә мәсете манараһы иҫәпләнә.
Манара янында төҙөлөргә тейеш булған мөһабәт мәсеттән ҡомташтан һалынған ике йөҙләп бағана ғына һаҡланып ҡалған.
1960-сы йй. ошо бағаналар торған майҙандың икенсе яғында Мөхәммәт V һәм уның улдарына бағышланған заманса кәшәнә төҙөлгән.
Кесе Туруп-Я
Кесе Туруп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Туруп-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сигоса
Сигоса — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 232 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мюмдяхэвы-Яха
Мюмдяхэвы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ензор-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Динислам (исем)
Этимологияһы
Динислам башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән, дин һәм ислам һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем. Ислам динендәге кеше тигәнде аңлата. Ҡыҫҡартылып Динис (Денис) булып йөрөй.
Билдәле кешеләр
Арыҫланов Динислам Ғәйнислам улы (22 сентябрь 1955 йыл) - төҙөүсе, «Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе» билдәһе менән бүләкләнгән.
Иманғолов Динислам Ислам улы (10 сентябрь 1924 йыл — 22 сентябрь 2014 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1951—1994 йылдарҙа Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты слесары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IX саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974 йыл). Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1969 йыл).
Исҡужин Динислам Мостафа улы (1960 йыл) - бейеүсе, хореограф. 1989—1995 һәм 1999—2011 йылдарҙа Баймаҡ районының «Ирәндек» халыҡ бейеү ансамбле етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988 йыл), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1990 йыл).
Джеймс Мейс
Джеймс Мейс (James Mace, Джеймс Мейс; 18 февраль 1952 йыл — 3 май 2004 йыл) — Америка һәм Украин тарихсыһы, политолог, Роберт Конвесттың ассистенты, Украиналағы аслыҡты (голодомор) геноцид тип таныу яҡлы.
Биографияһы
АҠШ-та Оклахомала тыуған.
1981 йылда Мичиган университетында "Коммунизм һәм милли-азатлыҡ дилеммалары: 1918—1933 йылдарҙағы совет Украинаһында милли коммунизм" темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Был хеҙмәтендә ул милли-патриотик идеяларҙың һәләкәтенең һәм украинлаштырыу процесының коммунистик идеологияға тап килмәү сәбәптәрен аңлата.
1982 йылда Тель-Авивта Европа йәһүдлегенең һәләкәтенә арналған халыҡ-ара конференцияла Мейс түбәндәгеләрҙе белдерә: «Хакимлыҡты тулыһынса Сталиндың ҡулында   үҙәкләштереү өсөн украин крәҫтиәнен, украин интеллигенцияһын, украин телен, … украин тарихын, Украинаның үҙен юҡҡа сығарыр кәрәк ине. '' Калькуляция бик ябай һәм примитив: халыҡ юҡ, тимәк, айырым ил юҡ, ә һөҙөмтәлә — проблемалар юҡ». Дж. Мейстың был сығышы украин тәржемәһендә 2007 йылда "Українськї історичнї журнал"дың 2-се һанында баҫылып сыға.
1983 йылда Мейс «Коммунизм һәм милли азатлыҡтың дилеммалары: 1918—1933 йылдарҙа Совет Украинаһында национал-коммунизм» исемле монографияһын баҫтыра.
1983 йылдың 2 октябрендә Вашингтонда СССР илселеге алдында украин диаспораһы ның «украиндарҙы ҡырыу эшен туҡтатырға» лозунгы аҫтында үткәргән демонстрацияһында ҡатнаша.
1986—1987 йылдарҙа Джеймс Мейс АҠШ Конгресы ҡарамағындағы тикшереү комиссияһының башҡарма директоры итеп тәғәйенләнә. Комиссия алдына 1932—1933 йылдарҙа Украиналағы ваҡиғаларға баһа биреү бурысы ҡуйыла. Уның тикшеренеүҙәре, нигеҙҙә, төрлө ваҡытта СССР-ҙан Канадаға һәм АҠШ-ҡа күсенгән кешеләрҙең шаһитлыҡ күрһәтмәләрен йыйыуға ҡайтып ҡала
1993 йылда Мейс Украинаға күсеп ҡайта. Киев -Могилян академияһының политология кафедраһында уҡыта. Джеймс Мейс «геноцидтан һуңғы украин йәмғиәте» теорияһын тәҡдим итә. Теория «ҡыҙғылт революцияның аҙағына барып етмәүенең сәбәптәре тураһында» тигән һорауға яуап бирә.
2004 йылдың 3 майында вафат була, Киевта ерләнә. 2005 йылдың 26 ноябрендә Украина Президенты Виктор Ющенко уны үлгәндән һуң II дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены менән бүләкләй, ә 2005 йылдың 2 декабрендә Мейстың исемен мәңгеләштереү тураһында ҡарарға ҡул ҡуя. 2011 йылда Мейс хөрмәтенә Киевтағы Юрий Коцюбенко урамының исемен үҙгәртеп, Мейстың исемен бирергә тигән тәҡдим була (элекке Новопавловск урамы). Әлеге көндә был урам компартияның тәүге етәкселәренең береһе, большевик Юрий Коцюбинский исемен йөрөтә; бынан тыш был урамда 2012 йылға тиклем Украиналағы АҠШ илселеге урынлашҡан була. Киев ҡала советы депутаттары ҡарарҙы ҡабул итмәй. 2016 йылда Киевта ҡала башлығы Виталий Кличко күрһәтмәһе буйынса, Мейс хөрмәтенә элекке Коллективлаштырыу урамының исеме Мейс урамы тип үҙгәртелә.
Кутья
Кутья́ (сочиво, кутя́, куцця́, куця́, кутя́, )  — славяндарҙың (бигерәк тә көнсығыш, көньяҡ славяндарҙың) бөтөн бойҙайҙан, дөгөнән, һирәк осраҡта арпанан йәки башҡа ярманан өҫтөнә мәк һибеп йәки йөҙөм, сәтләүек, һөт, варенье, бал, шәкәр һалып бешерелгән, мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу табынына ҡуйыла торған ризыҡ. Шулай уҡ, православтарҙың Бөйөк посында ла был блюдоны бешереү киң таралған.
Килеп сығышы
Кутья — грек теленән үҙләштерелгән дөйөм славян һүҙе, византия телендәге һүҙҙән яһалған. κουκκί(ον), мн. ср.-κουκκιά «бобы», которое является производным от ср.-κόκκος «зерно».