cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вексельбург монастыры
Тарихи очерк
Утыҙ йыллыҡ һуғыш осоронан һуң Шёнбургтар быға тиклем бөлгөнлөккә төшкән конвент барокко һарайын үҙгәртеп төҙөйҙәр, һарай 1945 йылдарҙағы ер реформаһына тиклем уларҙың биләмәләрендә тора. Шул уҡ ваҡытта элекке монастырь сиркәүе башта лютеран сиркәүе булараҡ ҡулланыла, һәм 1869 йылда — Вексельбург хужаларының католиклыҡҡа күсенеүе менән бәйле — католиктар йолаһы буйынса ҡабаттан тергеҙелә.
Икенсе донъя һуғышының һуңғы көндәрендә зыянланған сиркәү 1953—1965 йылдарҙа яңынан тергеҙелә һәм артабан мәхәллә сиркәүе сифатында ҡулланыла.
Германия берләшкәндән һуң, 1993 йылдың 28 авгусында, Вексельбургтың Изге Августин монастырына ҡайтанан нигеҙ һалына һәм унда йәшәргә Баварияның Этталь аббатлығынан монахтар күсеп килә.
2012 йылдың 14 сентябрендә монастырь Этталь аббатлығының бойондороҡло приораты статусын ала. Монастырҙың беренсе приоры итеп Мавр Крас тәғәйенләнә (Maurus Kraß), быға тиклем ул монастырь мәктәбен етәкләгән була.
Хосе де Рибера
Хосе йәки Хуселе де Рибера  (José de Ribera)  Спаньолетто ҡушаматлы (Ауазы Spagnoletto — «бәләкәй испанлы»; 17 февраль 1591 йыл, Хатива — 2 сентябрь 1652 йыл, Неаполь — барокко дәүерендәге испан караваджисы, итальян Неаполендә  йәшәгән һәм эшләгән. Һынлы сәнғәт эштәренән тыш графиканың ҙур күләмен ҡалдырған.Гойяға тиклем эшләгән иң мөһим испан гравёры.
Уның күпселек әҫәрҙәре Прадо музейынды һәм неаполитан  сиркәүҙәрендә һаҡлана (башлыса, изге Януарий ғибәҙәтханаһында).
Биографияһы
Биограф Паломино  хәбәр итеүенсә, Франсиско Рибальтаның оҫтаханаһында уҡыған . Рибераның йәшлек йылдары тураһында мәғлүмәттәр әҙ. 1613 йылдарҙан ҡалмай Италияға күсеп килеүе ихтимал, унда, нигеҙҙә, Парма һәм Римдә боронғо оҫталарҙың картиналарын өйрәнә.
Ижады
Рибераның тәүге картиналары тенебризм  традицияһына ярашлы һәм остазы Рибальта эштәренә оҡшаш, Караваджоның  көслө йоғонтоһо аҫтында башҡарылған. Һуңыраҡ караваджо нигеҙенә Караваджонан сиктән тыш алыҫ булған Караччи болон академистарының йоғонтоһо һалына. Караваджо осрағында һымаҡ уҡ, Рибераның стиль манераһы яҡтылыҡ һәм күләгә контрасына ҡорола. Драматик ыҙа сигеү күренештәренда тән ғазабы һәм ыҙа сигеү өҫтөнән рухтың һәм ихтыяр көсөнөң еңеүен күрһәтә.
Рибера һүрәттәренең натурализмы уны ҡурҡыныс легендаларҙың һәм ғәйбәттәрҙең геройы яһай. Күп йылдар төрмәләрҙә һорау алыу ваҡыттарын һүрәткә төшөрә, кешеләрҙең язалау ваҡытында үҙҙәренең тотошон күҙәтә. Рибераның ижади мираҫында мифологик һәм дини темалар өҫтөнлөк итә. Уны боронғо тарих, Иҫке һәм Яңы Ғәһед  ваҡиғалары, изгеләрҙең  тормош күренештәре ҡыҙыҡһындыра. Шулай уҡ бер нисә портрет һаҡланған.
Ҙур совет энциклопедияһында билдәләнеүенсә,  яҡынса 1635 йылдан алып Рибера «баҫалҡыраҡ төҫтәргә күсә: әҫәрҙәрендә яҡтылыҡ һәм күләгәләр йомшағыраҡ була, төҫтәр гаммаһы алтын  һәм көмөш  төҫмөрҙәр менән тулыландырыла». Ҡурҡыныс реалистик деталдәр тупаҫ буяу аша башҡарыла. Яра, йыйырсыҡ, һаҡалдарҙың драматик эффекты  йыш ҡына буяу ҡатламын ҡалынайтыу юлы менән өлгәшелә.
Рәссамдың  иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип «Изге. Инесса» картинаһы иҫәпләнә (1641; Дрезден, картиналар галереяһы).
Тимәш (Миәкә районы)
Тимәш (Тимяшево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 452092, ОКАТО коды — 80244825004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Калиопи
Калиопи (, Охрид) — йырсыһы.
Расколина
Расколина — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инвешка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Бонни Блэйр
Бонни Кэтлин Блэр (Bonnie Kathleen Blair, 18 март 1964 йыл, Корнуолл<sup id="cxmwCQ" tabindex="0">[en], Нью-Йорк штаты, АҠШ) — Америка конькисыһы, биш тапҡыр Олимпия чемпионы, өс тапҡыр донъя чемпионы, күп тапҡыр донъя һәм 500 метрҙа күп төрлө спринт ярышы рекордсмены. Дүрт Олимпиадала ҡатнашыусы.
Биографияһы
Иллинойс штаты Шампейнта үҫкән, Джефферсон исемендәге урта мәктәптә уҡый, уны тамамлағас, Милуокиға күсә һәм конькиҙа йүгереү спорты буйынса АҠШ йыйылма командаһында шөғәлләнә башлай.
1984 йылда Сараевола ул 500 метр арауыҡта 8-се урын яулай. Был Блэйр өсөн тәүге олимпиада була. Күп төрлө спринт ярышы буйынса донъя чемпионатында 1986 йылда — бронза миҙал, 1987 йылда көмөш миҙал яулай.
1988 йылдарҙа Калгариҙа 500 метрҙа Олимпия чемпионы, 1000 метрҙа — бронза призеры була һәм 1500 метрҙа — дүртенсе була. Дүрт йыл үткәс, Альбервилдә үткән Олимпиадала 500 һәм 1000 метрҙа тағы ике алтын миҙал яулай.
Ике йылдан һуң Лиллехаммерҙағы Олимпиадала үҙенең уңышын ҡабатлап, биш тапҡыр Олимпия чемпионы була.
1989, 1994, 1995 йылдарҙа күп төрлө спринт ярышы буйынса Донъя чемпионатында өс тапҡыр еңеү яулай. Һуңғы чемпионат Блэйр карьераһы өсөн аҙаҡҡыһы була.
Конькиҙа йүгереүҙән тыш шорт-тректы сығыш яһай һәм 1986 йылда донъя чемпионы була.
Sports Illustrated (Юхан-Улаф Косс менән берлектә) 1994 йылда версияһы буйынса «Йыл спортсыһы» титулын яулаусы.
Донъя рекордтары
Бонни Блэйр туғыҙ тапҡыр донъя рекорды ҡуя, биш тапҡыр спринтерский многоборье (500, 1000, 500, 1000) һәм дүрт тапҡыр 500 метр.
Салауат Юлаев (опера)
Салауат Юлаев — Баязит Бикбай либреттоһына Заһир Исмәғилев яҙған 4 акттан, 7 шаршауҙан торған опера. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев тураһында тарихи-героик музыкаль драма.
1-се редакция
Операның беренсе редакциялағы премьераһы 1955 йылдың 15 апрелендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында ҡуйыла. Дирижёры — В. В. Целиковский;
Режиссёры --ҡуйыусылар: СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәков Һәм А. Н. Бакалейников
Хормейстеры — Л. Х. Исхакова;
Рәссамы — Мѳхәмәт Нуриәхмәт улы Арыҫланов.
1955 йылда Мәскәүҙә үтәсәк Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы алдынан «Салауат Юлаев» операһын комиссияға тапшырыу була. Унда Салауат Юлаев партияһын Мәскәү консерваторияһының тәүге Башҡорт студияһы ҡарлуғастарының береһе, беренсе башҡорт опера йырсыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Хәбир Ғәлимов башҡара.
Салауат ролен РСФСР-ҙың халыҡ артисы Мәғәфүр Хисмәтуллин башҡара.
Көнбикә ролен РСФСР-ҙын халыҡ артисы Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы Сәлиғәскәрова башҡара. 1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында уңышлы күрһәтелә.
Операның яңынан тергеҙелеүе
2016 йылдың декабрендә Заһир Исмәғилевтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы композиторҙың «Салауат Юлаев» операһы, тәүге варианттында тергеҙелеп, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә ҙур уңыш менән ҡуйылды. Авторҙар — Мариин театры режиссёр Иркин Ғәбитов һәм театрҙың баш дирижёры Артем Макаров 1954 йылда Баязит Бикбай либреттоһына яҙылған әҫәрҙең бар музыкаль һәм поэтик үҙенсәлектәрен мөмкин тиклем тулыраҡ бирергә ынтылған.
Төп партияны — Салауат ролен Башҡортостандың һәм Татарстандың атҡаҙанған артисы Илһам Вәлиев башҡарҙы. Әминә ролендә тәүге тапҡыр Башҡортостандың халыҡ артисы Эльвира Фатыхова сығыш яһаны. Икенсе состав артистар уйнауында опералағы төп родәрҙе Иҙел Аралбаев менән Гөлнара Вәлиева башҡарҙы.
Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы
Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы — Астана. Йыл һайын 6 июль көнө Ҡаҙағстанда Баш ҡала көнө үткәрелә.
Ҡаҙағстан баш ҡалаларының хронологияһы
Ҡаҙағстандың (Алаш автономияһының) беренсе баш ҡалаһы булып, 1917—1920 йылдарҙа Алаш-ҡала исеме менән танылған, Семипалатинск ҡалаһы һаналған.
РСФСР составында Ҡырғыҙ АССР-ы булып иҫәпләнгән республиканың 1920 йылда баш ҡалаһы Ырымбур була.
1925 йылда республика Ҡаҙаҡ АССР-ы исемен ала, баш ҡалаһы шул айҡанлы Ҡыҙыл Урҙа тип үҙгәртелгән Аҡ-Мәсеткә күсерелә.
1929 йылда республиканың баш ҡалаһы тағы күсерелә, был юлы Алма-Аты ҡалаһына. 1936 йылда Ҡаҙаҡ АССР-ы РСФСР составынан сығарыла һәм Ҡаҙаҡ ССР-ы итеп үҙгәртелә.
1929 йылдан алып 1936 йылға тиклем Алма-Аты ҡалаһы — Ҡаҙаҡ АССР-ының, 1936—1991 йылдарҙа — Ҡаҙаҡ ССР-ының, 1991—1997 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы булып тора. Алма-Аты ҡалаһы Ҡаҙаҡ ССР-ының һуңғы баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы була, аҙаҡ Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе баш ҡалаһы һәм берҙән-бер миллионер-ҡалаһы була.
Аҡмула Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы итеп 1997 йылдың 10 декабрендә рәсми рәүештә иғлан ителә. 1998 йылдың 6 майында баш ҡаланың исемен Астана итеп үҙгәртелә. Астананы халыҡ-ара кимәлдә баш ҡала яңы сифатында иғлан итеү тантанаһы 1998 йылдың 10 июнендә үткәрелә. Алматы ҡалаһы Ҡаҙағстандың Көньяҡ баш ҡалаһы статусы аҫтында нығына. Шул ваҡыттан алып был термин матбуғатта ла йыш ҡулланыла һәм Алматыны күҙ уңында тота.
1999 йылдың майы тирәләрендә матбуғатта Атырауҙы Ҡаҙағстандың нефть баш ҡалаһы тип йөрөтә башлайҙар. Быға тиклем нефть баш ҡалаһы тигән почетлы титулын Аҡтау йөрөткән була.
Клара замогы
Клара замогы (ингл. Каро Castle ; ирл. Caisleán Chláraigh ) —  Ирландия замоктарының береһе,   Килкенни графлығында урынлашҡан
Тарихы
Клара замогы XV быуатта аристократ Шорталл ғаиләһе тарафынан төҙөлгән. Был ғаилә һарайҙа  1640 йылға тиклем йәшәгән, һуңынан Ирландия бойондороҡһоҙлоғо өсөн ихтилал  башлана.Оливер Кромвель  ихтилалды баҫтырғанда  Джонсон Генри Клара һарайын баҫып ала. Һуңынан замокта Бирн  ғаиләһе йәшәй. Энтони Бирн (1656—1720), Льюис Бирн (1690—1766), Мэтью Бирн (1694—1754),  Энтони Бирн (1725—1810), Майкл Бирн (1762—1835). Замок 1905 йылға тиклем  торлаҡ йорт  була.
Норманн тибындағы Клара замогы, замок башняһы биш ҡатлы, ҡаттар араһында көмбәҙҙәр бар. Ишектәренең күп балкалары, XV быуат таяуҙары һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ һарайҙа бойницалар, шул иҫәптән улар һарайға инеү урынында ла һаҡланған. Икенсе ҡатта лорд бүлмәһе, йоҡо бүлмәһенә утеү урыны бар. Диуарҙарында фрескалар һаҡланған. Бер ҡат өҫтә йәшерен бүлмә бар. Өҫкө ҡатта лорд ғаиләһе өсөн ҡулланылған бүлмә яҡшы яҡтыртылған. Ҙур камин, ирланд стилендә манараларҙың сығынтылары, бойницалар һаҡланған.
Вут-Курр-Юхль
Вут-Курр-Юхль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡанығабаҡ
Ҡанығабаҡ (Каныкабак) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы менән Башҡортостан Республикаһы сиге буйлап аҡҡан йылға.
Географияһы
Ҡанығабаҡ йылғаһы үҙе кеүек үк ике субъект сигендә ағып, Ҡыуандыҡ районы аша Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районына барып сыҡҡан Турат йылғаһына Ҡыуандыҡ районының Һарыбай ауылы янында һул ярынан ҡоя. Шуғамылыр, Турат йылғаһын Ҡанныҡабаҡ тип тә атайҙар. Һарыбай ауылы иһә округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡараҡ туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡанығабаҡ йылғаһы, Турат ҡушылдығы булараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына инә, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Тәбиғәте
Ҡанығабаҡ йылғаһының текә ярлауҙары бар. Климаты уртаса-континенталь. Ярайһы уҡ тотороҡло ҡар ҡатламы, ул уртаса алғанда 150 көн дауамында ята.
Этимологияһы
"Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге"ндә йылға атамаһы Ҡанығабаҡ тип бирелә һәм ҡанлы һәм ҡабаҡ һүҙҙәренән ҡушылып яһалған тип аңлатыла.
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников иһә үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында был хаҡта ла яҙа, әммә Яңы Сембер һәм Һарыбай ауылы кешеләре һөйләшендә — Ҡайынҡабаҡ, тип яҙа.
Айыу-күбәләк
Айыу-күбәләктәр  (Arctiidae, (Медведицы) — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһендәге төн күбәләктәре. 7 меңдән артыҡ төрө билдәле, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә 50-ләп төрө осорай. Күбеһенсә асыҡ һәм сыбар төҫтәге күбәләктәр, ҡайһы берҙәренән тыш, уртаса ҙурлыҡтағы йыуан кәүҙәле булалар. Түше йыш ҡына асыҡ төҫтә, күренеп торған тимгелдәре һәм һыҙыҡтары бар. Ата заттарның мыйыҡтары тарак һымаҡ, хортумсыгы ҡыҫҡа. Күбәләк ҡорттары ҡуйы төк менән ҡапланған, күбеһенсә үләнсел үҫемлектәр менән туҡланалар. Күбәләктәр кис һәм төндә актив, һирәк төрҙәре көндөҙ оса, мәсәлән, ҡанлы айыу-күбәләк. Кайя айыу-күбәләге (Arctia coja L.) төндә утҡа осоп килә; йыш ҡына болон айыу-күбәләге (Diacrisia sannio L.) һәм баҡа япрағы айыу-күбәләге (Parasemia plantaginis L.) — дымлы болондарҙа йәшәйҙәр. Күп төрҙәре һирәгәйә бара.
Ауыл айыу-күбәләге (Epicallia villica L.), ҡанаттарының йәйеме 50-60 мм. Алғы ҡанаттары ҡара төҫтә, аҡ таптары бар, арттағылары һары төҫтә, ҡара таплы. Май-июнь-июль айҙарында оса, күбәләк ҡорттары ҡара төҫтә, баштары ҡыҙыл, баҡа япрағы, кесерткән һ.б. үләнсел үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр.
Айыу-күбәләк Гераның (Caallimorpha quadripunctaria P.) ҡанат йәйеме 50—55 мм, алғы ҡанаттары ҡара төҫтә, ҡыйғас аҡ һыҙыҡлары бар, арттағы ҡанаты ҡыҙыл төҫтә, ҡара төрткөләре бар, июль-августта көндөҙ ҙә оса, күбәләк ҡорттары ҡара йәки һоро төҫтә, арҡаһында һары йәки ҡыҙғылт-һары һыҙығы һәм як-яғында ҡыҙғылт-һары сөйәлле һары һыҙыҡтары бар, баҡа япрағы, туҡранбаш, ҡарағат һ.б. үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр
Хужабикә айыу-күбәләк (Pericallia matronula L.), ҡанат йәйеме 70—80 мм, ҡуйы көрән төҫтә, июнь-июлдә оса, ш.у. айыу-күбәләк Геба (Ammobiota hebe L.), бикә айыу-күбәләк (Panaxia dominula L.), ҡыҙыл таплы айыу-күбәләк (Utetheisa pulchella L.) һәм һары айыу-күбәләк (Arctia flavia) бар.
Ҡуяш (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ҡуяш (Куяшкино) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 453019, ОКАТО коды — 80235875004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Происхождение названия
По мнению (ФИО автора) ойконим Ҡуяш происходит от антропонима Ҡуяш.
Чангара (Заборная ҡушылдығы)
Чангара  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Заборная йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Коркищенко Алексей Абрамович
Алексе́й Абра́мович Корки́щенко (2 март, 1926 — 19 октябрь, 2009) — рус совет яҙыусыһы-прозаик һәм очерксы, СССР Яҙыусылар союзы, артабан Рәсәй Яҙыусылар союзы  ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының аткаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре. Башлыса балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҫәрҙәр яҙа.
Тормош юлы
Төньяҡ Кавказ крайының (хәҙер Ростов өлкәһе) Еремеевский утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ете йыллыҡ мктәпте тамамлаған буласаҡ яҙыусы колхоздың трактор бригадаһына иҫәпсе, яғыулыҡ материалдары менән тракторҙарҙы тәьмин итеүсе булып эшкә инә. Фашистар Ростов өлкәһен биләгәс, ул оккупация аҫтындағы территорияла тороп ҡала. Утарҙы немец-фашист илбаҫарҙарынан азат иткәс, 1943 йылдың апрелендә үҙ теләге менән фронтҡа китә. Уны артиллерияға ебәрәләр һәм ул Көньяҡ Көнбайыш һәм 1-се Украина фронттарында хеҙмәт итә, Украинаны һәм Польшаны фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышты Германияла, Бреслау ҡалаһында, тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Коркищенконы хәрби-диңгеҙ мәктәбенә уҡырға ебәрәләр. Уны Коркищенко 1946 йылда тамамлай, Ҡара диңгеҙ флотында минёр-тралсы булып хеҙмәт итә.
Хәрби-диңгеҙ флотынан 1950 йылда демобилизацияланғас, Коркищенко тыуған утарына әйләнеп ҡайта һәм колхозда эшләй. Артабан Ростов мәҙәни ағартыу мәктәбенә уҡырға инә. 1954 йылда уҡып бөткәс, Развиленский районында мәҙәниәт бүлеге мөдире, Каменск өлкәһенең мәҙәниәт идараһы янындағы Халыҡ ижады һарайында директор булып эшләй.
1955 йылда Советтар Союзы Коммунистар партияһы сафына инә.
Үҙенең булмышы яҙыусылыҡ икәнен аңлап, ул журналист эшенә күсә. 1957 йылдан алып ул «Красное Приазовье» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, «Молот» гәзитенең хәбәрсеһе, Ростов теле-радио тапшырыуҙар комитетында мөхәррир булып эшләй. Уҡыуын камиллаштырыу маҡсатында Мәскәү дәүләт университетының журналистар факультетына һәм Бөтә Союз кинематография институтының сценаристар факультетына ситтән тороп уҡырға инә һәм уны уңышлы тамамлай.
Хикәйәләр яҙа башлай. 1955 йылда Коркищенконың тәүге хикәйәләренең береһе «Вепрь» «Дон» журналында баҫылып сыға. Артабан Ростов нәшриәтендә уның «Похождения деда Хоботьки» (1959) тигән сатирик хикәйәһе баҫыла.
Коркищенко балалар өсөн дә китаптар яҙа. 1962 йылда «За жёлтым ериком» хикәйәләр йыйынтығы, 1965 йылда — «Полосатые чудаки» повесы, артабан фашист оккупанттары менән көрәшкән дон утары балалары тураһында «Внуки красного атамана» (1969) һәм «Старая лошадь Зина» (1973) тигән китаптары баҫыла.
Ул ололар өсөн дә китаптар яҙа, шуларҙың береһе – «Твой светлый дом» (1980) повесы. Ул шулай уҡ Социалистик Хеҙмәт Геройы Ф. Я. Канивец тураһындағы «Золотой круг» документаль повесының авторы.
Рыльск
Рыльск — Рәсәй федерацияһының Курск өлкәһендәге ҡалаһы, Рыльск районының административ үҙәге.
Рыльск ҡала муниципаль берәмеге, уның биләмәһе составында берҙән-бер тораҡ пункты.
Коркищенко Алексей Абрамович
Тормош юлы
Ул шулай уҡ байтаҡ гәзит-журналдарҙа баҫылған хәҙерге заман ауыл проблемалары тураһында яҙылған хикәйәләр ҙә яҙа.
Советтар Союзы һәм СССР Яҙыусылар союзы тарҡалғандан һуң ул иң тәүгеләрҙән булып Рәсәй Яҙыусылар союзына инә.
Дондағы Ростовта 2009 йылдың 19 октябрендә 84-се йәше менән барғанда вафат була.
Рыльск
Сейм йылғаһының ике ярында ла (бассейн Днепр) урынлашҡан, Курск ҡалаһынан көнбайышҡа табан 124 км алыҫлыҡта тора. Халҡы — 16 319 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Рыльск Рәсәйҙәге иң боронғо ҡалаларҙың береһе булып тора.
Исеменең килеп сығышы
Исеме бындағы Рыло йылғаһынан килеп сыҡҡандыр, моғайын, тигән фараз бар, бәлки русса РЫТЬ һүҙенән сыҡҡандыр. йылғаның атамаһы килеп сығышы билдәле түгел. Шулай уҡ бер нисә «халыҡ этимологияһы» версияһы бар:
Бер версия буйынса исеме преподобный Иоанн Рыльскийға барып тоташа. Әммә преподобный бер ҡасан да Рыльскиҙа йәшәмәгән, ә — Болгарияла йәшәгән. Шулай уҡ ҡала исеме Рильский тауҙары менән бәйле тип тә әйтелә.
Икенсе фараз яҡлылар, ҡаланың исеме боронғо Ярило һүҙнән килеп сыҡҡан тип уйлай (Яри(ы)льск).
Климаты уртаса-континенталь. Ҡалала йылы яҙ һәм оҙайлы йәй. Ҡыш болотло һәм дымлы, һыуыҡ һауа тулҡындары епшек ҡар менән алмашына. Күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр буйынса, иң һалҡын ай-ғинуар, уның уртаса температураһы −6,9°С, иң йылы ай июль, июлдә уртаса температура — +19,5 °С, йыллыҡ яуым — төшөм күләме-638 мм.
Иҫтәлекле урындары
Торлаҡ һәм административ биналар һаҡлана. Рыльскиҙа бер нисә тиҫтә XVIII—XIX быуаттарһан һаҡланып ҡалған торлаҡ һәм административ биналар бар: Покровка православие соборы (1822), Успение соборы (1811), Вознесение сиркәүе (1866). Ҡалала крайҙы өйрәнеү музейы эшләй,, унда сәнғәт әйберҙәренең бай коллекцияһы һаҡлана.
Музей
Рыльскиҙан алыҫ булмаған «Марьино Усадьбаһы» музейы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Вангута-Яха (Надуй-Яха ҡушылдығы)
Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Надуй-Яхайылғаһының уң ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таяу Шебеньга
Таяу Шебеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дальняя Шебеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гаджимагомедов Нурмагомед Энгельсович
Гаджимагомедов Нурмагомед Энгельсович (29 сентябрь 1996 йыл — 24 февраль 2022 йыл ) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре. Гвардия өлкән лейтенанты. 247-се гвардия һауа-десант штурмы Кавказ казак полкының рота командиры. Рәсәй Федерацияһы Геройы (үлгәндән һуң, 2022). 2022 йылда Украиналағы махсус операцияла ҡатнашып, «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеменә лайыҡ булған беренсе хәрби.
Биографияһы
Нурмагомед Энгельсович Гаджимагомедов 1996 йылдың 29 сентябрендә Дағстандың Южно-Сухокумск ҡалаһында лак (лацы) ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәджимагомедов Энгельс Магомедович (14.05.1966 йыл, Кани, Дағстан АССР-ы), Ингушетия эске эштәр министры урынбаҫары, полиция полковнигы, өс Батырлыҡ ордены, «Батырлыҡ өсөн» һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн». миҙалдары менән бүләкләнә. Әсәһе — Сапиджат Исаевна Мазаева, Махачҡала биҫтәһендәге 54-се мәктәптең башланғыс синыф уҡытыусыһы. Нурмагомед 2021 йылдың мартында өйләнә, 2022 йылдың 20 февралендә тыуған Теймия исемле ҡыҙы бар.
Бала сағынан спорт менән мауыға, карате менән шөғөлләнә. 2012 йылда Махачкалала 42-се урта мәктәпте тамамлай. 2015 йылдың майында Пермь ҡалаһында кикбоксинг буйынса Рәсәй чемпионатында бронза миҙал яулай. Шағир Рәсүл Ғамзатов ижадын ярата һәм үҙе лә шиғырҙар ижад итә
Бала саҡта Иингушетия Республикаһы башлығы Евкуров Юнус-Бек Баматгиреевич өлгөһөндә десантник булырға теләй. 2017 йылда Рязань юғары һауа-десант училищеһы тамамлай. 1-полкының взвод командиры курсы була. Уҡыған сағында армия ҡул һуғышы менән шөғөлләнә, һуңыраҡ Рәсәй спорт мастеры исемен ала. Ставропол дә урынлашҡан Рәсәй һауа-десант ғәскәрҙәренең 247-се гвардия һауа-десант штурмы Кавказ казак полкында рота командиры булып хеҙмәт итә. Рәсәйҙең Сүриә ләге хәрби операцияһы барышында ике тапҡыр оҙайлы командировкаларҙа була.
2022 йылдың февралендә Рәсәйҙең Украиналағы махсус операцияһында ҡатнаша. Рәсми версия буйынса, Ғаджимагомедов яралана, ҡамауға эләгә һәм дошман менән бергә үҙен шартлата. 2022 йылдың 3 мартында Рәсәй Президенты Владимир Путин указы менән «хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ була (үлгәндән һуң).
Кани ауылында ерләнгән. Үлгәндән һуң Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты «Әл-'Иззат» ордены («Дан, почёт һәм намыҫ») менән бүләкләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ҡайраҡ ауыл Советы (Мишкә районы)
Ҡайраҡ ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡайраҡ  ауылы.
Тарихы
Ҡайраҡ  ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда ауыл советы составына Сабыҡ ауыл советы инә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
35) Мишкә районы буйынса:
б)Ҡайраҡ ауылында административ үҙәге менән «Ҡайраҡ» атамаһын һаҡлап, Ҡайраҡ  һәм Сабыҡ ауыл Советтарын берләштерергә.
Сабыҡ ауыл Советының Сабыҡ, Бикшик ауылдарын Ҡайраҡ ауыл Советы составына индерергә.
Ҡайраҡ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Сабыҡ ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға;
Любляна мәсете
Ислам дини-мәҙәни үҙәге (Islamski versko-kulturni center), шулай уҡ Любляна мәсете (Džamija V Ljubljani) йәки Люблян мәсете (Ljubljanska džamija) исемдәре аҫтында билдәле - сөнни мәсет һәм мәҙәни үҙәге, Люблянала (Словения) Безиград районында урынлашҡан. Комплекс мәсет, китапхана, фонтан һәм башҡа ҡоролмаларҙы үҙ эсенә ала.
1960-сы һәм 1970-се йылдарҙа Словенияға күрше югослав республикаларынан күп һанлы мосолмандар күсеп килә. 1969 йылда улар беренсе тапҡыр мәсет төҙөүгә рөхсәт һорай, әммә уларҙың үтенесе кире ҡағыла. 1990 йылдарҙа улар тағы ла мәсет төҙөүгә өлгәшергә тырыша, әммә был юлы ла ниәттәре тормошҡа ашмай. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Словения халҡының 2,4 процентын (яҡынса 47 000 кеше) мосолмандар тәшкил итә (ҡара: Словенияла ислам). Афина менән бер рәттән Любляна Европаның мәсетһеҙ бер нисә баш ҡалаһының береһе була.
2003 йылдың декабрендә Любляна муниципалитеты мәсет төҙөүгә рәсми рөхсәт бирә, әммә радикаль ҡарашлы исламға ҡаршы активистар бинаны төҙөүҙе тыйыу тураһында 12 мең ҡултамға йыя, был төҙөлөште кисектереүгә булышлыҡ итә. 2004 йылдың июлендә Конституция суды референдумды «конституция менән гарантияланған дини аҙсылыҡтарҙың хоҡуҡтарына ҡул һуҙыусы" булараҡ юҡҡа сығара.
Мәсет киң йәмәғәтселеккә 2020 йылдың февралендә асыла.
Үрге Бәгәнәш
Үрге Бәгәнәш (Верхний Бегеняш) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 95 кеше. Почта индексы — 453492, ОКАТО коды — 80205834003.
Тарихы
XVIII һәм XIX быуаттарҙа Үрге Бәгәнәш Бәгәнәш-Әбүкән тип атала. Һуңынан Түбәнге Бәгәнәш-Әбүкән исеме менән ике ауыл барлыҡҡа килә, унда типтәрҙәр, сыуаштар, башҡорттар йәшәгән. Бәгәнәш — этнонимға әйләнгән - улус исеменә әйләнгән антропоним. Эш шунда: Мең улусы 1671 йылда 11 ырыу-ҡәбиләгә бүленгән булған. Уның тарҡалыуы артабан да дауам итә. 7203 йылда мосолман календары (—5508=1695 г.) Теләш ауылы кешеһе Теләш Бәгәнәшев Бәгәнәш-Мең улусының аҫаба башҡорттары өсөн иҫәп буйынса яңы 12-се Мең улусының тыуыуын раҫлаусы грамота ала. Күренеүенсә, Теләш Бәгәншевтың атаһы тархан була. Ғаиләләр төркөмө уның улы Теләш ваҡытында барлыҡ меңдәрҙән айырылып сыға һәм үҙенең улусын ойоштора. Бәгәнәш исеме яңы улусҡа бирелә. Теләш ауылы һуңынан тархан Теләш Бәгәнәш исеме менән яңы Бәгәнәш исемен алған, тип күҙаллана. Артабан ул Бәгәнәш Әбүкән була. Әбүкән шулай уҡ антропоним. Был улустың аҫаба ер биләүсеһе Әбүкән Исмәғилов XVIII быуаттың 70-се йылдарындағы сығанаҡтары буйынса билдәле.
Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, тимерлек теркәлгән. 20 быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәлит ибн әл-Вәлит
Әбү Сөләймән Хәлит ибн әл-Вәлит ибн әл-Мүғирә әл-Мәхҙүми әл-Ҡүрәши (أبو سليمان خالد بن الوليد بن المغيرة المخزومي القرشي; 592, Мәккә, Хижәз — 1 ғинуар 642, Мәҙинә йәки Хомс) — Ислам полководецы һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәштәренең береһе (ҡушаматы — Сәйфуллаһ (سيف الله — Аллаһ ҡылысы).
Биографияһы
592 йылда Мәккәлә тыуған. Ҡорайыштарҙан. Тәүҙә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ﷺ дошманы була һәм 625 йылда Өхүд янындағы һуғышта мосолмандарҙы тар-мар итә. Хоҙайбирҙе солохона тиклем Мәккә ғәскәре командирҙарының береһе була. Һижрәнең 7-се йылында ислам ҡабул итә һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең мөһим полководецы булып китә, Сәйфуллаһ — «Аллаһ Ҡылысы» тигән ҡушамат ала.
Хәлид 43 көрәш үткәрә. Был полководец — һуғышта еңелмәгән бик һирәктәрҙең береһе.
642 йылда вафат була. Полководец Сүриәнең Хомс ҡалаһында ерләнгән. Ҡәберстаны өҫтөндә төҙөлгән мөһабәт мәсет уның исемен йөрөтә. Яңы тарихта оппозиция көстәре һөжүме арҡаһында мәсет зыян күрә.
Оппозицияның ҡораллы көстәрен Иҫке ҡала кварталдарынан ҡыуып сығарғандан һуң бер ай үткәс, Сүриәнең мосолмандар берләшмәһе эштәре буйынса министры ил президенты Бәшәр Әсәттән мөмкин тиклем тиҙерәк Хәлит ибн әл-Вәлит мәсетен тергеҙеү тураһында күрһәтмә алыуы хаҡында хәбәр итә.
Вальден Павел
Павел Иванович Вальден (Пауль Вальден, Pauls Valdens, Paul von Walden; 14 (26) июль 1863 йыл, Розуль улусы, Лифляндия губернаһы, Рәсәй империяһы — 22 ғинуар 1957 йыл, Гаммертинген, Германия) — урыҫ, латыш, немец химигы, фән тарихсыһы, Рига Политехник институты профессоры(18941918), Петербург Фәндәр Академияһының ординар академигы (1910 йылдан), СССР Фәндәр Академияһының почётлы сит ил тлы ағзаһы (1927). Эретмәләрҙең электрохимияһы, оптик изомерия буйынса хеҙмәттәре (вальден әйләнеүе), химия тарихы.
Тормош юлының башы
Вальден Лифлянд губернаһының Розуль улусында (хәҙерге Латвия) ҙур крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Дүрт йәшендә ул атаһын, ә һуңыраҡ әсәһен юғалта. Ригала йәшәгән (береһе сауҙагәр, икенсеһе армияла хеҙмәт итә һәм лейтенант дәрәжәһенә эйә була) ике өлкән ағаһының финанс ярҙамы арҡаһында, Вальден үҙенең уҡыуын тамамлай — Цесис башта ҡалаһында өйәҙ училищеһын отличие менән (1876), ә һуңынан Рига техник мәктәбен (1882) тамамлай. 1882 йылдың декабрендә ул Рига политехник училищеһына уҡырға инә һәм химия менән етди ҡыҙыҡһына башлай. 1886 йылда ул төрлө реагенттар менән һәм азот кислотаһын төҫлө асыҡлау ысулының һиҙгерлек сиктәрен билдәләү, азот һәм азот кислотаһы төҫлө реакциялары буйынса үҙенең тәүге ғилми тикшеренеүҙәрен баҫтырып сығара. 1887 йылдың апрелендә Рус физика-химия йәмғиәте ағзаһы итеп һайлана. Был ваҡытта Вальден Вильгельм Оствальд (1909 йылда Химия буйынса Нобель премияһы лауреаты) менән хеҙмәттәшлеген башлай, был уның ғалим булараҡ үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Уларҙың берлектәге тәүге эше 1887 йылда баҫылып сыға һәм тоҙҙарҙың һыу эретмәләре электр үткәреүсәнлегенең уларҙың молекуляр массаһына бәйлелегенә арналған.
Профессиональ эшмәкәрлеге (химия)
1892 йылдың йәйендә ул физик химия кафедраһы доценты итеп тәғәйенләнә. Бер йылдан ултырма плёнкаларҙа осмотик күренештәр буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1894 йылдың сентябрендә Рига политехникумында аналитик һәм физик химия профессоры була. Ул унда 1911 йылға тиклем эшләй, 1902—1905 йылдарҙа университет ректоры вазифаһын биләй. 1895 йылда Вальден үҙенең иң билдәле һәм мөһим асышын яһай: бер химик берләшмәнең төрлө стереоизомерҙарының, эҙмә-эҙлекле алмашыу реакциялары ярҙамында, бер-береһенән алыныу мөмкинлеген аса, һуңынан уны Вальден әйләнеүе тип атайҙар. П. Вальден үҙе фосфор пентахлоридының эфирҙағы һәм дымлы көмөш оксидының эҙмә-эҙлекле тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә алма кислотаһының L-һәм D- әүерелештәрен өйрәнә. Был тема уның 1899 йылдың мартында Санкт-Петербург университетында яҡланған докторлыҡ диссертацияһының нигеҙенә һалына.
Бынан һуң Вальден һыуһыҙ эретмәләрҙең электрохимияһы менән ҡыҙыҡһына башлай. 1902 йылда ул органик булмаған һәм органик эреткестәрҙең автодиссоциацияһы теорияһын тәҡдим итә. 1905 йылда шыйыҡ электролиттарҙа удельный үткәреүсәнлеге (сағыштырма үткәреү) һәм йәбешкәклеге менән бәйләнешен билдәләй; 1906 йылда «сольватациялау» терминын индерә. Стереохимик эштәр менән бергә был һөҙөмтәләр уға билдәлелек килтерә, атап әйткәндә, ул 1913—1914 йылдарҙа химия буйынса Нобель премияһына тәҡдим ителә.
Вальден шулай уҡ талантлы химия уҡытыусыһы булараҡ билдәле була. Үҙенең мемуарҙарында ул былай тип яҙа: «Минең аудиториям ғәҙәттә тулы була, һәм тыңлаусыларҙың киң күңелле реакцияһы миңә көс бирә… лекцияларымда мин, аңлатыуыма яңылыҡ индереү маҡсатында, импровизацияланым… Уҡытыуҙы мин бер ҡасан да ауыр йөк тип һанаманым».
1896 йыл Рига техник университетына реформалар килтерә. Әгәр элек бөтә уҡытыу немец телендә алып барылған булһа һәм Вальден рус телендә бер нисә курс биргән берҙән-бер профессор булһа, 1896 йылдан рус теле рәсми тел статусын ала. Был Рәсәй хөкүмәтенән субсидиялар һәм сығарылыш уҡыусыларына Рәсәйҙә позиция алыуҙа ярҙам мөмкинлеген бирә. Был реформалар Вальдендың Оствальд менән ғәҙәти булмаған хеҙмәттәшлегенә килтерә: Вальден химия факультетын үҙгәртеп ҡороуға тотона, һәм Оствальд миҫал сифатында Лейпциг химия лабораторияһының һыҙмаларын ебәрә. 1910 йылдың майында Вальден Петербург фәндәр академияһының ағзаһы итеп һайлана һәм 1911 йылда, 1748 йылда Михаил Ломоносов нигеҙ һалған Санкт-Петербург Академияһының химия лабораторияһы етәксеһе итеп саҡырыла. Был вазифала ул 1919 йылға тиклем ҡала. Унда тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн иң яҡшы мөмкинлектәре булғанлыҡтан, иҫкәртеү тәртибендә уға Ригала ҡалырға рөхсәт итәләр, әммә, Академик йыйылыштарға һәм тикшеренеүҙәр менән етәкселек итеү маҡсатында, аҙна һайын тиерлек поезда Санкт-Петербургка килергә мәжбүр булған. 1911—1915 йылдарҙа «Известия Академии наук» баҫмаһында Вальдендың һыуһыҙ эретмәләрҙең электрохимияһы буйынса 14 мәҡәләһе донъя күрә. Атап әйткәндә, 1914 йылда Пауль Вальден иреү температураһы бүлмә температураһынан түбән, иреү температураһы 12 °C тәшкил итеүсе — этиламмоний нитратын (C2H5)NH+NO3- — беренсе ионлы шыйыҡса ала.
1915 йылдан һуң Беренсе донъя һуғышы, Рәсәйҙәге сәйәси сыуалыштар, ә һуңынан Октябрь революцияһы ауыр шарттары менән бәйле, Вальден үҙенең ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеген ҡыҫҡарта һәм, фәндә алдынғы позицияларҙы биләп, уҡытыу һәм административ эштәргә иғтибар итә. Латвиялағы сәйәси сыуалыштар арҡаһында Вальден ғаиләһе менән Германияға күсеп китә. Бында ул органик булмаған Ро́сток университетына химия профессоры итеп тәғәйенләнә, унда 1934 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем эшләй. 1924 йылда Вальденды Ригаға саҡыралар, унда ул лекциялар серияһы менән сығыш яһай. Уға Ригала һәм Ленинградта химия өлкәһендә алдынғы позициялар тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта. Эмиграцияла булыуына ҡарамаҫтан, Вальден Рәсәйҙә популярлығын һаҡлап ҡала, һәм 1927 йылда СССР Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы итеп һайлана. Һуңыраҡ ул шулай уҡ Швед (1928) һәм Фин (1932) академиялары ағзаһы була.
Ғүмеренең һуңғы осоро
Оло йәштә Вальден иғтибарын химия тарихына йүнәлтә һәм 10 меңдән ашыу томдан торған уникаль китапхана йыя. Әммә 1942 йылда Ростокты британ бомбаға тотоуы ваҡытында йорт та, китапхана ла юҡ ителә. Вальден Берлинға, ә һуңынан Майндағы Франкфуртҡа күсеп килә, унда урындағы университетта химия тарихы буйынса саҡырылған профессор сифатында эшкә алына. Икенсе донъя һуғышы ахырын ул, совет зонаһына ингән Росток университетынан ситләшеп, француз оккупация зонаһында ҡала, һәм йәшәү өсөн ҡыйын шарттарҙа — аҡсаһыҙ тороп ҡала. Ул немец химиктары биргән пенсияға йәшәй, ҡайһы берҙә Тюбингенда лекциялар уҡый һәм мемуарҙар яҙа. 1949 йылда Вальден үҙенең иң билдәле «История химии» китабын баҫтырып сығара. Ул Гаммертинген (ГФР) 1957 йылда 93 йәштә вафат була. Уның мемуарҙары 1974 йылда ғына баҫылып сыға.
Хәтер
Ғалим иҫтәлегенә Вальден—Писаржевский Ҡағиҙәһе — матдәнең даими дәүмәле булып эреткестәргә бәйле булмаған шыйыҡ электролиттар йәбешкәклеге һәм сағыштырма үткәреүсәнлек ҡабатландығы тора, тип белдереүсе ҡағиҙә аталған.
2003 йылда Ригала Кронвальд Бульвары, 4-се йорт янында П. Вальденға һәйкәл ҡуйылған.
Башҡортостан (милли парк)
Башҡортостан милли паркы 1986 йылдың 11 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә ойошторола.
География
Милли парк Көньяҡ Уралдың көньяҡ-көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Һыуайырғыс Уралтау һыртынан көнбайышта Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөн биләй.
Биләмәһенә өс административ район: Мәләүез районы, Күгәрсен районы, Бөрйән районы ерҙәре инә. Биләмә сиктәрендә 3,8 мең кеше йәшәгән 15 тораҡ пункты бар.
Милли парктың дөйөм майҙаны 92,0 мең га. Шуның эсенән 83,2 мең гектары (дөйөм майҙандың 90,4 %) милли парктың үҙенә бирелгән.
8,8 мең гектар ер айырым ҡулланыусыларҙыҡы һәм милек эйәләренеке. Был ерҙәр хужалыҡ ҡулланылышынан алынмайынса ғына милли парк составына индерелгән.
Урманлы ерҙәр 79,2 мең гектарҙы биләй (милли парк биләмәһенең 95,0 проценты). Шуның 76,5 мең гектары урман менән ҡапланған (91,8 %).
Урманһыҙ ерҙәр 4,1 мең гектар (5,0 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр, сабынлыҡтар, көтөүлектәр — 1,2 мең (1,4 %), юлдар һәм ҡырҡынты ерҙәр — 0,2 мең (0,2 %), һыу ятҡылыҡтары һәм һаҙлыҡтар 50 гектар самаһы (0,1 %).
Фауна
Имеҙеүселәрҙән йыртҡыстар: һоро айыу, бүре, төлкө, һеләүһен, бурһыҡ, һуҫар, аҫ, йәтсә, европа шәшке һе, ҡомаҡ, көҙән киң таралған.
Ҡуян һымаҡтарҙан аҡ ҡуян, урғуян; кимереүселәрҙән тейен, осар тейен, әлгәнйәк, ондатра, йомран, алйырҙан, ҡыр сысҡаны, ҡыр йоҡосоһы, ялман; тояҡлыларҙан мышы менән илек тереклек итә.
Милли парк сиктәрендә 231 төр ҡош асыҡланған. Шул төрҙәр эсенән 148 төр бында оя ҡора.
Һыу ятҡылыҡтарҙа 32 төр балыҡ табылған. Суртан, ҡыҙыл балыҡ, бәрҙе, һыла ғәҙәти балыҡтарҙан һанала. Тау йылғаларында бағыр осрай.
Флора
Милли парктың үҫемлектәр донъяһы дөйөм алғанда киң япраҡлы, шулай уҡ, ваҡ япраҡлы һәм киң япраҡлы ағастарҙан торған ҡатнаш урмандарҙан ғибәрәт.
Көпшәле (сосудистые) үҫемлектәрҙең һаны яҡынса 765 төр тирәһе.
Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы на ингән һирәк осраусы һәм бөтөп барыусы 40 төр үҫемлек асыҡланған. Шуларҙың 12 төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына ла индерелгән.
Туризм
Йыл әйләнәһендә парк биләмәһендә 30 меңгә яҡын кеше була. Туристарҙы бигерәк тә Ағиҙел (йылға) һәм Нөгөш (йылға), Ҡотоҡ-Сумған, Нөгөш һыуһаҡлағысы үҙенә тартып тора. Ҡотоҡ-Сумған ға спелеологтар өсөн туристик маршрут эшләнгән. Уға 36 карст мәмерйәһе, карст туннель, күпер, төрлө ҙурлыҡтағы соҡорҙар, ҡоҙоҡтар, шишмәләр инә. Милли парк биләмәһендә өс тәбиғәт ҡомартҡыһы бар: карст мәмерйәһе емеректәренән хасил булған күпер («Күперле »), Ҡотоҡ-Сумған (бөтөп барыусы йылғалар менән спелеологик музей-лаборатория) һәм «Айыулы аҡлан».
Барлыҡ тәбиғәт ҡомартҡыларына ла йәйәүле һәм һыбай маршруттар булдырылған.
Выхоль-Ю
Выхоль-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерка-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хорват теле
Хорват теле (6,200,000) рәсми рәүештә Хорватия, Босния һәм Герцеговина.
right|350px thumb|right|250px|Хорват теле 1100. thumb|right|150px|Хорват теле 1200. thumb|right |200px|Хорват теле 1368. thumb|right| 200px|Хорват теле 1380—1400.
Хорват латин әлифбаһы «Гаевица»
bg hr hu ro
Благасов Леонид Ефимович
Благасов Леонид Ефимович (1938 йыл — 2011 йыл) — журналист, Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Благасов Леонид Ефимович 1938 йылдың 15 майында Белгород өлкәһенең Иҫке Оскол ҡалаһында тыуған. Белгород педагогия институтын, КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлаған. Белгород өлкәһенең район гәзиттәрендә, «Белгородская правда» гәзитендә үҙ хәбәрсеһе һәм яуаплы секретарь урынбаҫары булып эшләй. 1969 йылдан КПСС өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлегенең матбуғат, радио һәм телевидение секторы мөдире. Өс йылдан — партияның өлкә комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары, һуңынан ошо бүлек мөдире.
1982 йылда партияның өлкә комитетында административ органдар бүлеген, 1988 йылда «Белгородская правда» гәзите редакцияһын етәкләй. Егерме йылдан ашыу, Белгородтағы иң боронғо баҫманың коллективын етәкләп, ул уҡыусылар өсөн алыштырғыһыҙ һәм изге әңгәмәсе, ғәҙел һәм юғары профессиональ журналистика өлгөһө булһын өсөн бөтә көсөн һалаhttps://beluezd.ru/blagasov-leonid.html.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Л. Е. Благасовтың күп йыллыҡ емешле хеҙмәте «Почет билдәһе» ордены, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән билдәләнә. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы уға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә.
Әхмәр (исем)
Әхмәр — башҡорт һәм башҡа төрки телдәрҙә ҡулланылған ир-ат исеме.
Билдәле кешеләр
Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы (29 ғинуар 1960 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир һәм журналист. Башҡортостан Яҙыусылар союзы (1992), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары (2006) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2007).
Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы (23 май 1934 йыл — 4 октябрь 2021 йыл) — тел белгесе, педагог‑методист, партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1976—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире; 1989—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты проректоры. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2006). Дуҫлыҡ ордены кавалеры.
Садиҡов Әхмәр Садиҡ улы (Садыков Акмар Садыкович) 1902 йыл — яҡынса 13 июль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.
Фамилияла
Әхмәров Ҡасим Закир улы (7 ноябрь 1900 йыл — 11 февраль 1969 йыл) — башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
Әхмәров Ғәбит Абдулла улы (24 февраль 1921 йыл — 11 апрель 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты[1]. Советтар Союзы Геройы (1944).
Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы (13 март 1919 йыл — 22 июнь 2006 йыл) — театр актёры. 1940—1990 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры актёры, театрға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1958).
Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы (14 ноябрь 1928 йыл — 20 март 2004 йыл) — педагог-методист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре. Өфөнөң тыуған яҡты өйрәнеүселәр йәмғиәтен ойоштороусы һәм уның тәүге рәйесе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).
Ауылдар
Яңы Әхмәр (Новоахмерово) — Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ауылы.
Ҡоҙғон-Әхмәр (Кузгун-Ахмерово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
Әхмәр (Ахмерово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Әхмәр (Ахмерово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл
Әхмәр (Ахмерово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл
Әхмәр (Ахмерово) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл
Әхмәр (Ахмерово) — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы башҡорт ауылы.
Топонимикала
Әхмәр урманы — Рәсәйҙәге япраҡлы урман массивы, Башҡортостандың Ишембай районында урынлашҡан.
Әхмәр соҡоро — Башҡортостандың Ауырғазы районының Әхмәр ауылынан 1 км алыҫлыҡта, Р-240 Өфө — Ырымбур автомобиль юлынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан карст мәмерйәһе, асыҡ-һоро ауыр гипс көңгөр ярустарында барлыҡҡа килгән. Бындай ҙур күләмле тотороҡло ер аҫты барлыҡҡа килеүҙәр гипс тоҡомдарҙа һирәк күренеш, был мәмерйәне туризм өсөн ҡыҙыҡлы итә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әхмәр ҡәберлеге— Башҡортостандың Ишембай районындағы археология ҡомартҡыһы (III—IV быуаттар). Ишембай районы Әхмәр ауылынан көньяҡтараҡ 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1972 йылда асылған.
Оло Ваиньга
Оло Ваиньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сельменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ғаилә
Ғаилә — тарихи аныҡ ойошҡанлыҡҡа эйә булған, ағзалары никах йәки туғанлыҡ (һәм тәрбиәгә алған балаларға) мөнәсәбәте менән бәйле, уртаҡ көндәлек тормош, үҙ-ара әхлаҡи яуаплылыҡ һәм социаль зарурлыҡ менән йәшәгән социаль төркөм. Ғаилә йәмғиәттең халыҡ һанын арттырыу ихтыяжы шарты менән булдырыла.
Хәҙерге йәмғиәттә йәшәгән күп кеше өсөн иң мөһим тормош ҡиммәте булып ғаилә тора. Йәмғиәттең һәр ағзаһы тыуған көнөнән һуңғы көнөнә тиклем социаль статусынан, милләтенән, мөлкәтенән һәм матди хәленән тыш, ғаилә-никах хәле тураһында характеристикаға эйә. Бала өсөн ғаилә — физик, психик, эмоциональ, интеллектуаль уҫеше өсөн мөхит. Өлкән кеше өсөн ғаилә ихтыяжын ҡәнәғәтлендереү сығанағы, төрлө һәм ҡатмарлы талаптар ҡуйыусы кесе коллектив. Кешенең йәшәү циклында уның ғаиләләге статусы һәм бурысы үҙгәрә.
Ғаиләне билдәләгән аспект
Төрлө тарихи дәүерҙә иҡтисади һәм территориаль аспект өҫтөнлөк алған. Мәҫәлән, Францияла «төнгөлөктә бер ишек артында бикләнгән кешеләр төркөмө» ғаилә тип ҡаралған. Ә урыҫ земство статистикаһы йорт буйынса иҫәп үткәргәндә «даими бер өҫтәл артында, бер табаҡтан ашаған кешеләр»ҙе ғаилә тип иҫәпләгән.
Ғаилә функциялары
Балалар табыу һәм тәрбиәләү, уртаҡ хужалыҡ алып барыу, мираҫҡа мөлкәт ҡалдырыу һ.б. Башҡорттарҙа ғаилә традицион формалары төп урынды тотҡан ярым күсмә малсылыҡ хужалыҡ-мәҙәни тибы шарттарында барлыҡҡа килгән.
Хужалыҡ итеүҙең традицион формалары
Игенселек, Малсылыҡ һ.б., тарихи-мәҙәни традициялар менән бәйле булған. Ғаилә эсендәге мөнәсәбәттәр туғанлыҡ системаһына ярашлы ҡоролған, йола хоҡуғы нормалары, исламды ҡабул иткәндән һуң, шулай уҡ шәриғәт ярҙамында көйләнгән