cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төрөк теле
Төрөк теле (үҙатамаһы — Тürk dili, Türkçe), алтай телдәр ғаиләһе төрки телдәр тармағының көнбайыш-уғыҙ төркөмөнә ҡараған тел. ТөркиәттәTürkiye Türkçesi тигән атамаһы ла осрай. Төркиәнең дәүләт теле. Кипр Республикаһында грек теле менән бер рәттән дәүләт теле булып тора. Әҙәби төрөк теле истанбул диалектына нигеҙләнә. 1928 йылға тиклем ғәрәп яҙыуы, унан һуң латин хәрефтәре ҡулланыла.
Әҙәби төрөк теле X—XI быуаттарҙа Анатолия ярымутрауына үтеп ингән уғыҙ-сәлжүк ҡәбиләләре йоғонтоһонда формалаша. Элек уны ғосман теле тип йөрөткәндәр. Ғосман дәүерен өс осорға бүлеп йөрөтәләр.
Беренсе осорҙа ғәрәп-фарсы телдәре йоғонтоһо көслө була. Икенсе осорҙа әҙәби телдә ғәрәп-фарсы телдәренән ингән һүҙҙәр 90 проценттан ашып китә. Әҙәби тел менән һөйләш теле араһында ҙур ғына айырма хасил була. Өсөнсө осорҙа ғәрәп-фарсы һүҙҙәренән арыныу, уларҙы төрөк һүҙҙәре менән алыштырыу, әҙәби телде һөйләш теленә яҡынайтыу мөмкинлеге ҡарала.
Лексика, фонетика һәм синтаксис яғынан төрөк теленә иң яҡын телдәр — Молдавия, Румыния һәм Болгарияла таралған гагауз теле (гагауз һәм балҡан-гагауз телдәре) һәм ҡырым татарҙары теленең көньяҡ диалекты. Әзербайжан теле әҙәби төрөк теленә яҡын.
Төрөк алфавиты
Боронғо көнсығыш төркиҙәр заманы өсөн алдынғы мәҙәниәткә эйә була: төрки рун яҙыуын ҡуллана.
X быуатҡа уғыҙҙар мосолман динен ҡабул итә һәм, фарсыларҙан ингән ҡайһы бер билдәләрҙе лә өҫтәп, ғәрәп яҙмаһына күсә. Ләкин төрөк теленең фонема байлығына был алфавит тап килеп бөтмәй.
1926 йыл башында Кәмал Ататөрк Баҡыла төркиәтселәр  конгресында ҡатнаша, шунда,  төрки телдәрҙе латинлаштырып,  яңы төрки алфавиты булдырыу тәҡдиме яңғырай.
1928 йылдан төрөк теле өсөн латин шрифты варианты ҡулланыуға индерелә, уны эшләүҙә Ататөрк тә ҡатнаша. Һүҙҙәр яҙылышы өсөн (тотош тел реформаһы өсөн дә) нигеҙ итеп истанбул диалекты алына.
Хәҙерге төрөк алфавитында 29 хәреф бар: a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z.
Интонация һәм баҫым
Интонация һәм баҫым башҡорт телендәгегә оҡшаш.
Морфология
Төрөк теле агглютинатив телдәргә ҡарай, йәғнм һүҙҙең тамыры асыҡ айырылып тора,  ә  бөтә грамматик формалар тамырҙың уң яғынан өҫтәлә килгән аффикстар менән белдерелә (башҡорт телендәге кеүек).
Дөйөм алғанда төрөк морфологияһына юғары тотороҡлолоҡ һәм иҫкәрмәләрҙең булмауы хас. Төрөк телендә исем кластары, род категорияһы юҡ.
Айдарак
Айдарак — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тунгужуль йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Төрөк теле
Ҡылым
Ҡылымдың нигеҙе берлектәге бойороҡ һөйкәлеше формаһына тап килә. Хәҙерге һүҙлектәрҙә ҡылым нигеҙ + исем ҡылым аффиксы -mak/-mek («эшләү») (йәғни инфинитив) формаһында бирелә.
Төрөк телендә 5 һөйкәлеш бар: теләк, хәбәр, бойороҡ, шарт, тейешлек.
Айдарак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төрөк теле
Ҡылым
Хәбәр һөйкәлешендә 5 ябай ваҡыт формаһы бар:
Был һөйкәлештә шулай уҡ  7 ҡатмарлы ваҡыт формаһы бар:
Башҡа һөйкәлештәрҙә берәр үткән һәм киләсәк заман бар. Йәнә 6 шартлы модаллек формаһы бар.
5 йүнәлеш бар: төп (тура), ҡайтым, уртаҡлыҡ, төшөм, йөкмәтеү.
Төрөк телендә bir («бер») тигән билдәһеҙлек артикле бар.
Синтаксиста билдәләүсе билдәләнеүсенән алда килә (ҡәҙимге һүҙ тәртибе: Эйә-Тура Тултырыусы-Хәбәр (S-O-V)).
Килештәр
Миҫалдар:
bahçe-d e баҡсала, lokanta-d a ресторанда
dişçi + niz — dişçiniz теш табибығыҙ
köprü + nüz — köprünüz күперегеҙ
iki masa ve üç sandalye getır. Ekmek kes./Ики маса ве үч сандалъе гетыр. Экмек кес./ ''Ике өҫтәл һәм өс ултырғыс килтер. Икмәк киҫ.''
Лексика
Сәлжүк ҡәбиләләре (йәғни хәҙерге төрөктәрҙең элгәрҙәре) IX—X быуаттарҙа исламды ҡабул иткәндән һуң 1928 йылға тиклем төрөк теле өсөн ғәрәп яҙмаһы ҡулланыла (ғосман яҙмаһы,  الفبا elifbâ). Ошо сәбәпле ғәрәп теленән лексик һәм грамматик үҙләштереүҙәр күп була. Сәлжүктәр Фарсияны алғас, бер ни тиклем ваҡыт фарсы теле рәсми һәм әҙәби тел булып йөрөй, үҙ сиратында унда ла ғәрәп теленән ингән һүҙҙәр күп була. Оҙаҡ ваҡыттар буйы зыялы төрөктәрҙеъ теле төрки, ғәрәп, фарсы лексикаһы ҡатнашмаһынан тора. Ғосман империяһы барлыҡҡа килгәс, был тел ғосман теле тип атала башлай һәм рәсми статус ала.
Төрөктәр яулап алған Византия халҡы һөйләшкән грек теле лә төрөк лексикаһында үҙ эҙен ҡалдыра.
Бөтә был осор дауамында (X—XX быуаттар) төрки нигеҙе буйынса күпкә бер төрлө «вульгар» төрөк теле (тур. kaba Türkçe) ябай халыҡтың һөйләш теле булып ҡала килә.
1923 йылда Төркиә республикаһы барлыҡҡа килгәс, телде реформалау саралары күрелә, латин графикаһына күсеү менән бергә, ғәрәп һәм фарсы телдәренән ингән һүҙҙәрҙең күбеһе халыҡтың йәнле телендә  (kaba Türkçe) һаҡланған төрки сығышлы һүҙҙәргә алмаштырыла. Айырым төшөнсәләр өсөн иҫке төрки нигеҙҙәренән неологизмдар яһала.
Төрлө телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәр миҫалдары:
Шулай уҡ балҡан халыҡтарының телдәренә лә бик күп төрөк һүҙҙәре ингән.
Яңғыҙлыҡ исемдәр, географик атамалар, фәнни терминдар һ.б. менән бергә төрөк телендә 616,5 меңдән ашыу һүҙ бар («Төрөк теленең ҙур һүҙлеге» буйынса).
Төрөк халыҡ мәҡәлдәре
Aç ayı oynamaz. Ас айыу уйнамаҫ.
Allah gümüş kapıyı kaparsa, altın kapıyı açar. Алла көмөш ишекте япһа, алтын ишекте асыр.
Aç tavuk kendini arpa ambarında sanar. Ас тауыҡ үҙен арпа амбарында (тип) һанар.
Açık yaraya tuz ekilmez. Асыҡ яраға тоҙ түгелмәҫ.
Практик транскрипцияһы
Төрөк теле практик транскрипцияһы
Сеймов Валентин Михайлович
Биографияһы
1928 йылдың 14 июнендә Түбәнге Волга крайының (хәҙер Волгоград өлкәһе) Рябовский утарында тыуған.
Белеме
Урта белемде Ростов өлкәһенең Аҡсай станицаһында 1-се мәктәптә ала. 1947—1952 йылдарҙа Ленинград һыу инженерҙары транспорты институтын (ЛИИВТ,  һыу коммуникацияларының Санкт-Петербург дәүләт университеты)  «инженер-гидротехник»  һөнәре буйынса тамамлай.
1956—1958 йылдарҙа УССР ФА гидрология һәм гидротехника институтында аспирантурала «гидротехника»  һөнәре буйынса уҡый. 1959 йылда  «Исследование напряжений в плитах гидротехнических сооружений при учёте сил трения по контакту с основанием» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1960 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен ала. 1974 йылда «Некоторые динамические контактные задачи теории упругости и гидроупругости» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1977 йылда техник фәндәр докторы дәрәжәһенә лайыҡ була. Борис Андреевич Пышкиндың тәрбиәләнеүсеһе.
Эшмәкәрлеге
ЛИИВТ-ты тамамлап, 1952—1955  йылдарҙа инженер-проектлаусы һәм Һарытауҙа төҙөлөш-монтаж һәм һыу аҫты-техник эштәрҙең  идаралығында өлкән инженер булып эшләй.
Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, 1958 йылда, Украина ССР-ы Фәндәр академияһының гидрология һәм гидротехника институтында эшләй: кесе ғилми хеҙмәткәр (1958—1962), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1964—1971). Һуңынан институт УССР Фәндәр академияһының гидромеханика институты тип атала башлай, һәм Валентин Сеймов директор вазифаһын башҡарыусы була, 1972 йылдан 1977 йылға тиклем ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1976 йылдан 2007 йылға тиклем УССР ФА гидромеханика институтында шыйыҡсалы мөхиттә һығылмалы системалар динамикаһы  бүлегенең мөдире булып эшләй.
Валентин Михайлович Сеймов ғәмәли механика өлкәһендә фәнни мәктәпкә нигеҙ һала. 5 фән кандидаты һәм 1 фән докторы әҙерләй. Механика буйынса Болгарияла II һәм II Милли съездарҙа ҡатнаша, халыҡ-ара, Бөтә Союз, республика фәнни һәм фәнни-техник конференцияларҙа докладтар менән сығыш яһай.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — УССР ФА Президиумы ҡарамағында «Гидромеханика» проблемалары буйынса ғилми совет ағзаһы, СССР ФА ышҡылыу һәм майлау ғилми советының «Теория контактного взаимодействия твердых тел» секцияһы ағзаһы,  «Механика» рефератлы журналының референты булып тора.
2008 йылдың 17 майында Киевта вафат була. Ҡаланың Берковецкий зыяратында ерләнгән.
Күп миҙалдар менән наградланған, улар араһында «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡ айҡанлы» (1970), «Киевтың 1500-йыллығы иҫтәлегенә» (1982), «Хеҙмәт ветераны» (1984) миҙалдары бар. КПСС Үҙәк Комитетының, СССР Министрҙар Советының, ВЦСПС-тың әһм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почет грамоталарына лайыҡ була.
Төрки телдәр
Төрки телдәр — Алтай макро-ғаиләһенә ингән ҡәрҙәш телдәр ғаиләһе; Азияла һәм Көнсығыш Европала киң таралған. Төрки телдәрҙә оло биләмәлә — Көнсығыш Себерҙәге Лена йылғаһынан алып Урта диңгеҙҙең көнсығыш ярҙарына тиклем йәшәүселәр — һөйләшә.
Һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 167,4 миллиондан артыҡ кеше.
Төрки тәүтел Көньяҡ Себерҙә һәм Алтайҙа б.э.т. I быуатта барлыҡҡа килгән тип һанала. Төрки телдәре ғәҙәттә Алтай макро-ғаиләһенә индерелә, әммә һуңғы ваҡытта ҡайһы бер тюркологтар (төрки тел белгестәре) быны шик аҫтына ала башланы. Төрки телдәр был макро-ғаиләләге монгол телдәренә оҡшаш.
Төрки телдәр үҙ сиратында Уғыҙ, Ҡыпсаҡ, Ҡарлуҡ, Көньяҡ Себер, Яҡут һәм Болғар тел төркөмдәренә бүленә.
Уғыҙ төркөмө: Төрөк, Төрөк-месхетин, Гагауз, Әзербайжан, Ирандың,Иракдың төрки ҡәбиләләре телдәре, Шахсевендар, Кашкайҙар, Каджарҙар, Төрөкмән, Салар телдәре;
Ҡыпсаҡ төркөмө: Татар, Керәшен, Нуғайбәк, Себер татар, Ҡырым татар, Башҡорт, Ҡарасай, Балҡар, Ҡарайым, Ҡырымсаҡ, Ҡумыҡ теле, Нуғай, Ҡаҙаҡ, Ҡарағалпаҡ, Ҡырғыҙ;
Ҡырым татарҙарының Ҡырым ярымутрауының көньяҡ өлөшендә йәшәгәндәре уғыҙ төркөменә кергән диалектта һөйләшә.
Бучацкий Роман Зиновьевич
Бучацкий Роман Зиновьевич (26 март 1896 йыл,  Херсон губернаһы Яңы Прага ауылы — 25 декабрь 1937 йыл,  Өфө) — «Уралнефть» тресының беренсе  етәксеһе, Башҡорт АССР-ы Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районында нефть табыуҙың беренсе ойоштороусыһы
Роман Зиновьевич Бучацкий Башҡортостан ғына түгел, шулай уҡ СССР-ҙың бөтә көнсығышында нефть сәнәғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. «Востокнефть» тресында эшләгән осоронда ул туранан-тура Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында һәм Ишембай районында эҙләнеү-разведка эштәрен һәм нефть сығарыуҙы ойоштороу эштәре менән етәкселек итә. 1929 йылдың 27 октябренән «Уралнефть» тресы менән етәкселек итә.
Биографияһы
Роман Зиновьевич Бучацкий 1896 йылдың  26 мартында Херсон губернаһының Александрийский районы Яңы Прага ауылында мал сәнәғәтсеһе приказчигы ғаиләһендә тыуған.
1903 йылда малай ғаиләһе менән Екатеринослав ҡалаһына күсенә. Һигеҙ йәшенән Роман Гоголь исемендәге башланғыс ҡала училищеһында уҡый. Мәктәпте тамамлағас, 13 йәшенән әҙер күлдәктәр кибетендә эшләй. Бер нисә айҙан һуң теш техник  оҫтаханаһына уҡырға  инә. 1910 йылдан Екатеринослав ҡалаһында Брянск заводының күпер цехында һәм механика цехында токарь ярҙамсыһы булып эшләй.
1916 йылда Волынь пехота полкына хәрби хеҙмәткә саҡырыла, 3 айҙан — 7-се Лубянск гусар полкында хеҙмәт итә. Шул уҡ йылда Австрия фронтында яралана. Таганрог ҡалаһында дауалана. Ошо ҡалала Таганрог гарнизон комиссияһы депутаты итеп һайлана. 1917 йылдың апрелендә артабан дауаланыу өсөн Екатеринослав губернаһының Верхне-Днепровск ҡалаһына күсерелә.
1917 йылда Р. З. Бучацкий социал-демократтар (большевиктар) партияһына инә.
1920 йылда Роман Зиновьевич Алтын улусы крәҫтиәненең ҡыҙы Екатерина Дмитриевна Сартаковаға өйләнә,  бер йылдан һуң улдары тыуа.
Бучацкий Р. З. продагент, Упродкомиссар, Губпродком коллегияһы ағзаһы, округ башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары булып эшләй. 1922 йылда Роман Зиновьевичтың атаһы вафат була. 1905 йылға тиклем социал-демократтар («меньшевик») ағзаһы  апаһы Татьяна Зиновьевна Нарым крайында һөргөндә булғанлыҡтан, Р.З. Бучацкий ғаиләһе уға Уралға  күсергә мәжбүр була. Унан һуң өс ҡустыһы Давид, Моисей һәм Матвей уның менән бергә Силәбе, Свердловск өлкәләрендә эшләй.
1929 йылда Р.З. Бучацкий «Уралнефть»  тресы идарасыһы итеп тәғәйенләнә, 1931 йылда ул — «Востокнефть» тресы етәксеһе. Бөтә ваҡытын күберәк Бучацкий Стәрлетамаҡ (Ишембай) нефть разведкаһына бүлә. Был осорҙа иң мөһиме – планлаштырыусы органдарҙы яңы быраулауҙарға нигеҙ һалыу зарурлығына ышандарыу ине. Бәхеткә күрә, ышандырыу И. М. Губкин, А А. Блохин ярҙамында ҡатмарлы булмай.
1930 йылдың мартында «Уралнефть» тресы етәкселәре К. А. Румянцев һәм Р. З. Бучацкий нефть сәнәғәтенең эш тәжрибәһен өйрәнеү һәм ҡорамалдар һатып алыу өсөн Германия ға һәм АҠШ-ҡа командировкаға ебәрелә.
30-сы йылдарҙа «Уралнефть» тресы СССР өсөн мөһим булған туранан-тура сит ил менән эшләүгә преференция ала. Быраулау комплектацияһы өсөн АҠШ-тан «Ли-Мур» фирмаһының металл вышкалары, «Юза», «Рида» һәм «Симплекс» тибындағы шарошкалы бырауҙар килтереү ойошторола. 1930 йылда яңы техниканы үҙләштереү өсөн «Уралнефть» тресынан АҠШ-ҡа ун эшсе һәм белгес ебәрелә.
«Востокнефть» тресы идарасыһы Р.З. Бучацкий 1932 йылда былай тип билдәләй: «Артабан быраулауҙың ыңғай һөҙөмтәләре булған осраҡта нефть ҡыуҙырыусы завод, Стәрлетмаҡ нефть үткәргесе нефть ташыған урынға тиклем кәрәкле энергетик база проектлаштырылырға тейеш» ("Башҡортостан вышкаһы" гәзите. – 1932. – 8 июль).
1934 йылда Бучацкий Ишембай ҡасабаһында нефть промыслаһы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның махсус белеме булмаһа ла ул, ул күп уҡый, Баҡыла нефть эшен өйрәнә, Германияла һәм АҠШ-та промыслаларҙа була. Былар бөтәһе лә Ишембай ҡалаһында уның туранан-тура етәкселеге аҫтында эшләнә.
Ҡатыны уның менән айырылыша һәм Свердловск ҡалаһында ҡала, Өфө фатирында уның әсәһе менән ун биш йәшлек улы Владимир йәшәй.
Бучацкий— Ишембай нефть промыслаһы проекты авторы. Ул буласаҡ Ишембай ҡасабаһы өсөн урын күрһәтә. Һайланған урында барактар төҙөлә башлай. Бучацкий беренсе нефтте һатыу һәм һаҡлау буйынса күп көс һала.
1937 йылдың яҙында «Главнефть» ойошмаһын - СССР ауыр сәнәғәт Халыҡ Комиссариатының нефть сәнәғәте Баш идараһын тикшереү башлана.
1936-1938 йылдарҙа нефть сәнәғәтендә етәксе инженер-техник хезмәткәрҙәрҙең бер өлөшө репрессиялана. Репрессиялар шулай уҡ «Башнефть» тресы хеҙмәткәрҙәренә лә ҡағыла. Ишембай нефть промыслаһында Роман Зиновьевич Бучацкий директорлығы вазифаһында түбәнәйтелә, сөнки ул «Востокнефть» тресы менән етәкселек итә, һәм уның ҡул аҫтында Уралдан алып Сахалинға тиклем нефть сәнәғәте була.
1937 йылдың апрелендә Бучацкий контрреволюцион ойошмалар ҡатнашыусыһы кеүек ҡулға алына. Роман Зиновьевичты промыслала фатирында ҡулға алалар, Уны контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләйҙәр.
Бучацкий эше менән шөғөлләнеүсе тыуған яҡты өйрәнеүсе Владимир Леонтьевич Игнатьевич промысла профкомы рәйесе Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улының яҙмаларын таба. Уға Бучацкийҙың етәкселек итеү алымдары оҡшамай. 1935 йылдың июнендә был мәсьәлә ВКП(б) өлкә комитеты бюроһында тикшерелә. Ҡарар ителә - Бикбовтың сигналдары ваҡытлы, ләкин промыслала һөҙөмтәле эшкә яҡшы кәйеф, хеҙмәткәрҙәрҙең юғары яуаплылығы һәм яҡшы хеҙмәт дисциплинаһы һиҙелә, әммә сит элементтарға ҡаршы көрәш етерлек кимәлдә алып барылмай.
1936 йылдың авгусында Бучацкийға уның  1923 йылда троцкистарға ҡушылып китеүен иҫкәртәләр. Промыслала өс көн үткән партия йыйылышында, Зиновьевич аҡлана: «Мин  7 өлкә ингән трест менән етәкселек иттем,  һәм, һис шикһеҙ,  бысраҡ эш ҡылған кешеләр ҙә килгәндер".
Бучацкий эшләүен дауам итә, әммә йыйылыштың яңы дәғүәләре барлыҡҡа килә. Бер нисә көн дауам иткән нефть промыслаларының берләштерелгән партия йыйылышы резолюция сығара, унда былай тиелә: «Захаров, Борзенко һәм Самострелов ышығы аҫтында Бучацкий һәм Жоров етәкселегендәге шпионлыҡ һәм ҡоротҡослоҡ «Башнефть» тресының бөтә мөһим участкаларын ялмап алды».
Йыйылыш Бучацкийҙы ВКП(б) сафынан сығара, әммә был ваҡытта ул Өфө төрмәһендә була. 113 көндән һуң, Бучацкий үҙ өҫтөнә күп нәмәләрҙе ала - йәнәһе троцкистар ойошмаһында ҡатнаша (уның 14 ҡатнашыусыһының  исемен әйтә), бер нисә йыл партияға һәм Совет власына ҡаршы контрреволюция көрәше алып бара, төҙөлөш сроктарын һуҙа һәм  аҡсаны күп  объекттарға урынһыҙ тотона,  «эшселәрҙең һаулығына зарар итһен өсөн» ҡасабаны уңайһыҙ урында төҙөй, йорттарҙы емерерлек итеп төҙөй...». 1937 йылдың 4 апрелендә Бучацкийҙы ҡулға алалар.
Ябыҡ суд 1937 йылдың 25 декабрендә Өфөлә үтә. Р. З. Бучацкий РСФСР ЕК 58 статьяһының өс пункты буйынса хөкөм ителә һәм шул уҡ көндө Өфө төрмәһе ихатаһында атып үтерелә. 1957 йылдың сентябрендә аҡлана.
Хәтер
Ишембай ҡалаһы урамдарының береһе Роман Бучацкий исемен йөрөтә.
Библиография
https://web.archive.org/web/20151208173409/http://www.vestnik-samgu.samsu.ru/gum/2006web10-1/hist/3-6.pdf
Бучацкийҙың шәхси эштәре Ишембай тарих-крайҙы өйрәнеү музейы архивында һаҡлана
Чёрный Ключ
Чёрный Ключ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Арша йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Конъюнктивит
Конъюнктивит — кеше куҙенең лайлалы тиресә шешеүе. Йыш ваҡыт аллергик реакция һәм инфекция менән бәйле.
Аденовирус (фарингоконъюнктивит лихорадкаһы), энтеровирус, герпес, бактериаль, хламидия, аллергия, ҡаты һәм хроник конъюнктивитты айыралар.
Варианттар
Блефароконъюнктивит — конъюнктивит блефарит (күҙҙең өҫкө ҡабаҡтары шешеүе) менән бәйле.
Эписклерит — шешеү процессы.
Уң-Егорлык каналы
Уң-Егорлык каналы — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Раздел. на Л ветвь Право-Егорлыкско йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Сантеку-Яха
Сантеку-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вэсако-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Уң-Егорлык каналы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сантеку-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Евтушенко Евгений Викторович
Евтушенко Евгений Викторович (29 июль 1962 йыл) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006). 2006—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш министры.
Биографияһы
Евгений Викторович Евтушенко 1962 йылдың 29 июлендә Ырымбур өлкәһе Ташлы районы Вязовое ауылында тыуған.. 1984 йылда «Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларында иҡтисад һәм идара итеү» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң — Өфө синтетик спирт заводында, артабан 1985 йылдан алып «Башнефтехимзаводы» берекмәһендә эшләй. 1986—1988 йылдарҙа Өфө нефть институтында өлкән инженер була. 1991 йылда ошо институтта аспирантура тамамлай. 1992 йылдан башлап башлап Өфө нефть эшкәртеү заводының баш бухгалтеры, 1995 йылдан — «Нефтехиминвест» ЯАЙ-ның (Өфө) генераль директоры. 1998 йылда ҡабаттан ӨДНТУ-ға эшкә ҡайта һәм 2012 йылға тиклем шунда эшләй. 2001 йылдан алып — иҡтисад һәм менеджмент факультеты деканы, 2004 йылдан — Иҡтисад институты директоры. 2006 йылда — нефть һәм газ сәнәғәте предприятиенда иҡтисад һәм идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2006—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш министры. 2012 йылдан башлап Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы уҡытыусыһы. .
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте предприятелары эшен стратегик планлаштырыу, ойоштороу, идара итеү, яңыртыу һәм һөҙөмтәлелеген күтәреү мәсьәләләренә арналған.
Шырлыҡ (Благовар районы)
Шырлыҡ (Шарлык) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 506 кеше. Почта индексы — 452734, ОКАТО коды — 80214843001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
«Башкиравтодор» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ҡырсынташ ваҡлау-сортлау заводы
«Башкиравтодор» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ваҡлау-сортлау ҡырсын заводы
Тарихы
Урындағы транспорттың үҙ аллы органы «Башмест» – буласаҡ «Башкиравтодор» БАССР Халыҡ комиссарҙары комитеты СНК һәм Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитетының 1924 йылғы ҡарары нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Бөтә юл инвентары, милеге, шоссе һәм грунт юлдары бүлеге материалдары, шулай уҡ юл төҙөлөшөнөң бөтә кредиттары уның ҡарамағына ингән. Башмест структураһы бик ябай, штаттар һаны бик аҙ булған. Юл эштәре фәҡәт ялланған эшселәрҙең ҡул көсө менән башҡарылған.
1970-1980-се йылдарҙа юл-төҙөлөш предприятиеларының материаль-техник базаһы тиҙләтелгән темптар менән нығытылған, 10 асфальт-бетон заводы сафҡа баҫҡан. Асфальт-бетон ҡапламалы юлдар төҙөү башлана. 1980 йылға республикала дөйөм ҡулланышлы 1 6,4 мең км автоюл һалынған, шуларҙың 1,5 мең км – камиллаштырылған ҡаплау менән. Өфө-Стәрлетамаҡ юлын реконструкциялау тамамлағандан һуң, Республикала тәүге дүрт һыҙатлы тиҙлекле магистраль барлыҡҡа килде.
РСФСР Автомобиль юлдары министрлығы Минавтодорының 1987 йылдың 3 декабрь бойороғо менән БАССР-ҙың автомобиль юл төҙөлөшө һәм уларҙы эксплуатациялау производство идаралығы «Башкиравтодор» берекмәһе тип үҙгәртелде.
Республика хөкүмәте ойошмаға 2000 йылға саҡлы Өфө ҡалаһы менән район үҙәктәрен асфальт-бетон япма менән, ә колхоз һәм совхоздарҙың үҙәк усадьбаларын район үҙәктәре менән – ҡаты япмалы юлдар менән ҡаплау бурысын ҡуйған.
Эшмәкәрлек йүнәлеше
"«Не секрет, что строительство качественных дорог – залог экономического процветания страны. Акционерное Общество «Башкиравтодор» - ведущее предприятие в дорожной отрасли Башкортостана. Высокое качество исполнения заказов в оптимальные сроки – приоритет опытнейших сотрудников компании, усилия которых направлены на выполнение единой задачи – сделать наши дороги лучше»." «Башкиравтодор» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры Артур Шайнуров.
1995 йыл – «Башкиравтодор» юлсылары өсөн иң һөҙөмтәлеләрҙең береһе. Республикала 903 км автоюл, 49 күпер төҙөлгән һәм. 1997 йылда төҙөлгән Ҡаға-Иҫке Собханғол юлы иң әһәмиәтле еңеү булған. Был баш ҡала менән район үҙәген тоташтырыусы асфальт япмалы һуңғы юл була. Шулай итеп, район үҙәктәрен Өфө менән тоташтырыусы ун йыллыҡ эпопея уңышлы тамамланған. Йылайыр йылғаһы аша күпер файҙаланыуға тапшырылған, Сермән ауылы янында Ағиҙел йылғаһы аша, шулай уҡ Дүртөйлө районының Яубазы йылғаһы аша һалынған урап үтеү өсөн тәғәйенләнгән күпер төҙөлгән.
1999 йыл. Заказсы – Юл төҙөлөшө идаралығы - урамдарҙы асфальт менән ябыу подрядын алыу буйынса беренсе торгтар үткәрә. XXI быуаттың беренсе ун йыллығында Башкҡртостанда 6864 км автомобиль юлы төҙөлә һәм яңынан йүнәтелә, 14,8 мең күпер файҙаланыуға тапшырыла. Республика ауылдарында 650 км асфальтланған урам барлыҡҡа килә. 2000 – 2005 йылдар. Территориаль заказ буйынса 237 км автоюл һәм 1126 пм күпер төҙөү һәм яңыртып ҡороу реконструкция, асфальтирование 90 км урамды асфальтлау, 649 км юлды һәм 400 пм күперҙе ремонтлау ҡаралған. Предприятиела ГОСТ Р ИСО 9001-2001 -ҡа ярашлы сифат менеджменты системаһы индерелгән, сығарылған продукцияға 58 сифат сертификаты тапшырылған. Урындарҙа 45 лаборатория булдырылған.
Яңы энергия һаҡлаусы ҡоролма сафҡа индерелгән. 76 асфальт-бетон ҡоролмаһында һәм 66 базаһында газ үткәрелгән, 11 асфальт-бетон заводы компьютерлаштырылған.
2005 – 2010 годы. «Башкиравтодор» юлдар япмаларын соҡорло йүнәтеүҙә һалҡын асфальт-бетон әҙерләү һәм ҡаплау буйынса «Матрекс» канада технологияһын үҙләштергән. Шулай уҡ яңы юл төҙөлөшө материалы – полимербитумлы материал ентекләп эшләнгән һәм уңышлы ҡулланыла башланған. Тәүге тапҡыр был япма районында Өфө (Ҡариҙел) йылғаһы аша яңы күперҙе төҙөгәндә ҡулланылған. 2010 – 2015 йылдар. 84 асфальт-бетон ҡоролмаларға газ үткәрелгән, мини-ҡаҙан сафҡа индерелгән, Йылайыр районында битум һаҡлағысты яңыртып ҡороу тамамлана. Асфальт-бетон заводтарында технологик процесты автоматлаштырыу эше дауам итә. Үҙҙәренең аҡсаһына 135 берәмек яңы быуын юл төҙөлөшө техникаһы һатып ала. Үҙәк лабораторияға заманса н экспресс-анализлау станцияһы һатып алынған.
Бөгөн предприятие данлы традицияларҙы дауам итеүсе генә түгел, юл төҙөлөшөндә инновациялар файҙаланыу маҡсатын ҡуйған. Компанияның төп эшмәкәрлеге - Башҡортостан Республикаһының төбәк, муниципаль-ара һәм урындағы әһәмиәткә эйә автомобиль юлдарын тәрбиәләп тороуға, ремонтлауға, капиталь ремонтлауға, төҙөүгә һәм яңыртып ҡороуға йүнәлтелгән территориаль заказын тормошҡа ашырыу.
«Башкиравтодор» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим бүлексәһе
Салауат районы Мөрсәлим ауылы таш ятҡылығында ваҡлау-сортлау ҡырсын заводы төҙөлгән.
Мөрсәлим ауылы - Мөрсәлим ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Мөрсәлим ауыл биләмәһенә 5 тораҡ пункт: Мөрсәлим, Башҡорт Илсекәйе, Ҡарағол, Яңы Сүрәкәй, Рус Илсекәйе инә.
2011 йылдың 1 ғинуарына биләмәләге халыҡ һаны - 3368 кеше. Хужалыҡ һаны - 975, шуларҙан ир-егеттәр – 1602, ҡатын-ҡыҙҙар – 1766, пенсионерҙар – 600, мәктәп йәшендәге балалар – 236. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар – 4;
Мөрсәлим ауыл биләмәһендә урынлашҡан төп предприятиелар, учреждениелар, крәҫтиән-фермер хужалығы (КФХ):
Ауыл биләмәһенең ижтимағи-иҡтисади үҫеше
Коллектив
АО "Башкиравтодор" реализует известняковый щебень с Мурсалимкинского карьера Салаватского района РБ. Различные фракции, от 200 руб. за тонну. Самовывоз.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Адрес: Республика Башкортостан, г. Уфа, ул. Кирова, 128А Телефон: (347) 262-55-55 Факс: (347) 262-51-30 Диспетчерская (круглосуточно): (347) 262-52-00; +7 927 950 59 59 Email: dor@avtodor.rbinfo.ru
Яңылыҡтар
2018 йылдың 12 июлендә БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, Төҙөлөш һәм архитектура буйынса Дәүләт комитеты е Андрей Трухан эш визиты менән Ҡариҙел районына килде. Бында "Башкиравтодор" АЙ-те төбәктең иң масштаблы проектын тормошҡа ашыра. Ҡариҙел ауылы аша урау юл һәм Ҡариҙел Өфө йылғаһы ярҙарын тоташтырыусы күпер төҙөү хаҡында һүҙ бара.
60 километрға яҡын оҙонлоҡтағы Бөрө - Таҙтүбә - Һатҡы автомобиль юлы төньяҡ-көнсығыш төбәкте Республиканыңын үҙәк биләмәләре менән тоташтырасаҡ. бөгөнгө көнгә урман ҡырҡыу һәм һыу үткәргес торбаларҙы монтажлау эштәре тулыһынса тамамланған, күпергә алып барыусы техник юл һалынған, 225 688 м³ күләмендәге тау массаһы шартлатылған. Юлдың ер полотноһын булдырыу өсөн 1 млн 600 кубометрға яҡын грунт кәрәк. Бөгөн юлсылар был материалды күсереүҙе тамамларға тора.
Мадмас (Ус ҡушылдығы)
Мадмас  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ус йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Савельев Владимир Андреевич
Савельев Владимир Андреевич (18 апрель 1947 йыл—5 ноябрь 2020 йыл) — театр актёры, мәҙәниәт эшмәкәре. 1990 йылдан хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры директоры, 1995—1997 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Мадмас (Ус ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Савельев Владимир Андреевич
Биографияһы
Владимир Андреевич Савельев 1947 йылдың 18 апрелендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы Ҡаранторау ауылында тыуған. 1973 йылда Ҡазан дәүләт театр училищеһын тамамлай. Училищены тамамлағандан һуң Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт драма театры актеры булып эшләй. 1979—1982 йылдарҙа Республика рус дәүләт драма театрының художество-постановка бүлеген етәкләй, 1982 йылдан директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1989 йылда Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының Өфөлә ике телле — башҡорт һәм рус — Йәш тамашасы театрын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителгәс, яңы асылған театрҙың директоры итеп тәғәйенләнә. 1995 йылдың февраленән 1997 йылдың декабренә тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының генераль директоры.2006—2007 йылдарҙа Ә.Абдразаҡов исемендәге «Башҡортостан» киностудияһында директор вазифаһын башҡарыусы, кино төшөрөү буйынса директор урынбаҫары була. Актёр 2020 йылдың 5 ноябрендә Өфөлә вафат була.
Мадмас (Ус ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөздәлифә
Мөздәлифә (مزدلفة) — Сәғүд Ғәрәбстанынының Мәккә ҡалаһы янындағы үҙән. Мина үҙәне менән Ғәрәфә тауы араһында урынлашҡан.Ғәрәфәт тауында көн буйы торғандан һуң хажиҙарҙы Мөздәлифә үҙәненә килтереп, таңға тиклем тоталар. Зөлхизә айының туғыҙында йыл һайын хаж ҡылырға килгән  мосолмандар ошо үҙәнгә йыйыла. Бында улар шайтанға атыр өсөн ваҡ таш йыя. Таштар 49-ҙан кәм булмаҫҡа тейеш. Шунан Мина үҙәненә алып китеп,  хажиҙар өс көн дауамында шайтандарға таш аталар. Шайтанды Мина үҙәненә ҡуйылған өс бағана кәүҙәләндерә.
Мөздәлифәлә ҡыйыҡһыҙ мәсет бар, ул "Тыйыулы баҡса" тип атала. (әл-Мәш’әр әл-Харам).
Мөздәлифә тарихы
- Улыңды салып енәйәт эшләйәсәкһең, һин бит төш күреп һаташҡанһың да шуға ышанып ҡына киләһең, - тип күңеленә шик һалып маташҡан. Пәйғәмбәр ерҙән таш алып бәргәс, шайтан юҡҡа сыҡҡан, әммә йәнә ике тапҡыр вәсвәсә һалып маташҡан. Пәйғәмбәр ҡотҡоға бирелмәгән, уны йәнә таш бәреп ҡыуып ебәргән. Иблис Исмәғилгә :
- Атайың һине ҡорбан итеп салырға алып бара, - тип бышылдай башлаған.
Малай:
- Атайым Аллаһ ризалығы өсөн быны эшләргә йыйына икән, нисә ғүмерем булһа ла бирер инем, - тип яуаплаған һәм һәр юлы уны таш бәреп ҡыуған.
Былар тыңламағас, Иблис Һәжәр Инәбеҙҙе ҡоторторға маташҡан. Берҙән-бер улы менән ниндәй хәл булыуы мөмкинлеген ишеткәс, изге әсә:
- Аллаһ ризалығы өсөн икән, мин нисә улым булһа ла ҡорбан ителеүенә риза булыр инем, - тип шайтанды ҡыуып ебәргән. Тауға килеп еткәс, атаһының үҙен ҡорбанға килтерергә йыйынғанын күргән Исмәғил бер генә теләк әйткән:
- Атай, ни эшләргә йыйынғаныңды беләм. Салған саҡта күҙемә ҡарама, юҡһа, йәлләрһең. Ҡулымды муйыныма бәйлә, йөҙтүбән һал. Ибраһим пәйғәмбәр ул әйткәнсә эшләргә йыйынғас, малай кинәт:
Әммә үткер бысаҡ ҡапыл киҫмәҫ була, ә Ибраһим пәйғәмбәр асыуланып уны ергә атып бәргәс, ҡапыл телгә килгән дә:
Ошо мәлдә Аллаһы Тәғәлә ергә бер һарыҡ төшөргән. Шунан бирле Ҡорбан байрамы үткәрелеп, унда айыра тояҡлы берәй мал салалар. Ибраһим һәм улы Исмәғил тураһындағы риүәйәттәрҙә пәйғәмбәрҙәрҙең диндән яҙмаҫ өсөн ниндәй ҡорбандарға барыуы бәйән ителә. Уларҙың иман ныҡлығы, Алланың ҡушҡанына саҡ ҡына ла шик тотмауҙары, ошо юлда йәндәрен дә, иң ғәзиз ҡиммәттәрен дә аямауҙары тураһында был ҡомартҡы. Ошо инанғанлыҡ, һынауҙы ихласлыҡ, сабырлыҡ менән уҙғаны, тулы иман өсөн Алланың рәхмәтен алған улар. Хаҡ тәғәлә юлында үлемдән ҡурҡмауҙары менән үлемһеҙлеккә лайыҡ булғандар. Шуның өсөн дә улар - пәйғәмбәр
Мөхәмәтйәнов Әсфән Хөрмәт улы
Мөхәмәтйәнов Әсфән Хөрмәт улы (15 март 1937 йыл) — нефть һәм газ сығарыу объектарын төҙөү тармағы ветераны. 1963—1991 йылдарҙа «Главтюменнефтегазстрой» тресының баш технологы, махсус һәм субподряд эштәре идаралығының начальник урынбаҫары һәм начальнигы, трест начальнигының производство буйынса урынбаҫары. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Әсфән Хөрмәт улы Мөхәмәтйәнов 1937 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында тыуған.
Яңы Ҡуғанаҡ 2-се
Яңы Ҡуғанаҡ 2-се (Яңы Ҡуғанаҡ Икенсе) — Башҡортостандың (Рәсәй) Стәрлетамаҡ районы хәҙерге Подлесный ауыл Советы биләмәһендәге бөтөрөлгән ауыл.
Географияһы
Райондың төньяҡ өлөшөндә, Мәҫәле йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Мәҫәле төньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә ағып, бер нисә километрҙан шулай уҡ төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ағыусы Ҡуғанаҡ йылғаһына ҡушыла. Йылға яры сағыштырмаса һирәк осрай торған үҫемлек менән ҡапланған. Ауылдан төньяҡ-көнбайыштараҡ Волков урманы тип аталған урман массивы башлана. Ауылдан көнсығыштараҡ йылға аша кисеү булған.
Яҡын тораҡ пункттар
Яҡын тирәләге тораҡ пункттарҙан түбәндәге ауылдар: ҙур ауыл Оло Ҡуғанаҡ — 2,2 км көньяҡ-көнсығышта, Ҡуғанаҡ һәм Мәҫәле аръяғында (ауыл Ҡуғанаҡтың уң яҡ ярында урынлашҡан; Ҡуғанаҡ ауыл Советының үҙәге булып тора, Ҡарлыман—Мораптал аралығында Ҡуғанаҡ тимер юл станцияһы бар); Талалаевка ауылы — 1,8 км көньяҡ-көнбайышта, Мәҫәле йылғаһының көньяҡ ярында; Спасский ауылы — 1,4 км төньяҡ-көнбайышта; хәҙер бөткән ауыл Белороевка — 2,3 км шулай уҡ төньяҡ-көнбайышта, Волков урманы ситендә урынлашҡан; хәҙер кеше йәшәмәгән ауыл Валентиновка — кәмендә 1 км төньяҡ-көнсығышта, зыярат аръяғында урынлашҡан.
Тарихы
1926 йылдағы СССР-ҙың беренсе Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Стәрлетамаҡ кантонының Ашҡаҙар улусы Спасский ауыл Советы составындағы Яңы Ҡуғанаҡ 2-се ҡасабаһында 19 йорт һәм 101 кеше (48 ир-ат һәм 53 ҡатын-ҡыҙ) булған. 1983 йыл мәғлүмәттәре буйынса, тораҡ пунктта 20-гә яҡын кеше йәшәгән. Ауыл Талалаевка ауыл Советы составына ингән.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июлендәге указы менән юҡҡа сығарыла. Талалаевка ауыл Советы 2008 йылда йәшәүҙән туҡтай, уның биләмәһе Подлесный ауыл Советына ҡушыла.
Синицебина
Синицебина (Синцебина) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Насиров Шакир Ғиниәт улы
Насиров Шакир Ғиниәт улы (6 март 1913 йыл — 3 октябрь 1968 йыл) — яҙыусы, журналист, тәржемәсе. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942).
Биографияһы
Шакир Ғиниәт улы Насиров 1913 йылдың 6 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ибраһим ауыл Ғафури районының Ибраһим ауылында тыуған. Башланғыс белемде ауылдарында ала. 1929—1931 йылдарҙа Өфө сәнәғәт-иҡтисади техникумында уҡый. Артабан журналистика өлкәһендә эш башлай. «Башҡортостан» гәзитендә эшләй. 1935—1937 йылдарҙа әрме сафтарында була.
1942 йыл Быҙаулыҡ хәрби училищеһын тамамлай. Артабан Башҡорт атлы дивизияһында, фронт гәзитенең яуаплы сәркәтибе, полк агитаторы була. 1943 йылда яралана. 1946 йылда демоблизациялана. Ҡайтыу менән «Совет Башҡортостаны» гәзитендә яуаплы секретарь вазифаһына эшкә алына. Партия мәктәбе тамамлай.
Коптяева Антонина Дмитриевна
Антонина Дмитриевна Коптяева (1909—1991) — урыҫ совет яҙыусыһы, өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950).
Биографияһы
А. Д. Коптяева 1909 йылдың 25 ноябрендә (7 ноябрь) үҙенең атаһының Южный приискыһында (хәҙерге Амур өлкәһе Зейский районы) тыуған. 1926 йылдан башлап Алдан приискыларында контора хеҙмәткәре булып эшләй.
1932 йылда ире Карл Янович Зейтэ менән Колымаға бара, ул унда һөргөнгә ебәрелгән була (Дальстрой производство бюроһы начальнигы урынбаҫары булып эшләй, һуңынан атып үлтерелә).
Тәүге хикәйәһе 1935 йылда баҫылып сыға. 1939 йылдан А. М. Го́рький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый (һуғыш ваҡытында өҙөклөктәр менән, госпиталдә эшләй), уны 1947 йылда тамамлай. 1958—1990 йылдарҙа РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы ағзаһы, 1971 йылдан — шулай уҡ СССР Яҙыусылар союзы идараһы ағзаһы була.
Иң билдәле әҫәре — табип-нейрохирург И. И. Аржановтың тормошо тураһында трилогия («Иван Иванович», «Дружба», «Дерзание»). Ун йылдан артыҡ Граждандар һуғышы ваҡиғалары тураһындағы «На Урал-реке» романы өҫтөндә эшләй (1971—1986), ул тамамланмай ҡала.
Әҫәрҙәре
- Колымское золото, 1936 (А. Зейтэ тип ҡул ҡуя)
- Были Алдана, 1937 (А. Зейтэ)
- Фарт, 1941 (приискыларҙағы тормош тураһында роман)
- Товарищ Анна, 1946 (ҡатын-ҡыҙҙың ғаилә проблемалары тураһында роман, 1947 йылда сәйәсәткә битараф булыуҙа шелтәләгәндән һуң һиҙелерлек эшкәртелгән)
- трилогия
-- Иван Иванович, 1950 (ваҡиғалар Якутияла һуғыштан алдағы йылдарҙа бара)
-- Дружба, 1954 (ваҡиғалар Сталинград һуғышы ваҡытында бара)
-- Дерзание, 1958 (һуғыштан һуңғы осор тураһында)
- Дар земли, 1965
- На Урале-реке
-- 2-се китап // Молодая гвардия. — 1978. — № 2—5
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950) — «Иван Иванович» романы өсөн (1949)
- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (09.11.1959; 20.11.1969)
- «Почёт Билдәһе» ордены
- миҙалдар
Әлмәс
Әлмәс (Альмясово, боронғо атамаһы Татыр) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 301 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238815002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 84 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1816 йылда тәүге төпләнеүсенең улы Күскилде Әлмәҫовҡа 45 йәш тула. Ул ваҡытта ауылда 13 йорт иҫәпләнгән, уларҙа 75 ир-ат һәм 54 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 43 йылдан һуң ихаталарҙың һаны 49-ға еткән, ә халыҡтың һаны — 300 кеше. 1920 йылда 83 йорттоң һәр береһендә 5,1 кеше йәшәгән.
Тарихы, Ер-һыу атамалары, һөйләше
Файловый архив студентов. Файловый архив студентов
Билдәле шәхестәр
Үлмәҫбаева Тәнзилә Абдулла ҡыҙы (14.03.1963), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы лауреаты (2006).
Алтатка
Алтатка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Листвянка йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Литинка (Рәсәй)
Литинка (Литовка ) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл, 1970 йылдарҙа бөтөрөлгән. Рәсми рәүештә 2005 йылда Һарай ауыл Советының Литинка ҡасабаһы булараҡ бөтөрөлә
Координаталары: 54° 0'11,7648", 54° 39'16,5528". Почта индексы 452134
Литинка ҡасабаһы Ҡорһаҡ йылғһы буйында, Белюковский йылғаһы ҡойған урындан 350 метр алыҫлыҡта урынлашҡан
Күренекле Рәсәй совет археологы Пшеничнюк Анатолий Харитоновичтың кесе тыуған иле булараҡ билдәле.
Уның иҫтәлектәренән:<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Ул тыуған һәм үҫкән Литенка хәтергә төшә, Столыпин реформаһы ваҡытында украин күскенселәре тарафынан нигеҙ һалынған ун дүрт ихаталыҡ һәм 60-70-се йылдарҙа Ауырғазы районының картаһынан юҡҡа сыҡҡан бәләкәй генә ауыл.
Башҡорт Литенкаһы Винница янында ҡалған тыуған Литенканың күсермәһе тип әйтәләр, исеме лә шул уҡ. Таҙа, һалам менән ябылған ағартылған өйҙәр, өй алды баҡсалары, ситән менән уратып алынған баҡсалар, арымай-талмай бәрхәт иңкештәр мыжғыған мальвалар. Мәктәпкә яланаяҡ йүгереүсе бала-саға, уның дуҫтары, үл үҙе…Хәҙер унда бушлыҡ, тик әрем, кесерткән һәм шайтан таяғы.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=3898&num=164 Был мәғлүмәттәргә ҡарағанда, һүҙ Украиналағы Литинка ауылы тураһында бара (Літинка), ул Винница өлкәһенең Литинка районында урынлашҡан
1920-1930 йылғы сығанаҡтарҙан түбәндәгеләр билдәле.
1926 йылда — Бәләбәй кантоны Ыҫлаҡ улусына ингән ауыл.
Өҫтөнлөклө милләт — украиндар. Үҙәккә тиклем (Ыҫлаҡ) — 4 саҡрым. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 43 ихатала 237 кеше йәшәй — 114 ир-егет, 123 ҡатын-ҡыҙ. 1925 йылда хужалыҡтар һаны — 39. (Башҡортостан тораҡ пункттары... 54-се бит)
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үзҙгәреүе, административ үҙәктәр күсеүе менән бәйле рәүештә үҙгәрештәр индереү тураһында» N 211-з законы хәбәр итә: 4. п. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
1) Әлшәй районында:
ж) Һарай ауыл Советының Литинка ауылын
Санькина
Санькина — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ратта йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Визеньга
Кесе Визеньга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Визеньга йылғаһының уң ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лобачевский Николай Иванович
Лобачевский Николай Иванович (20 ноябрь (1 декабрь) 1792 йыл — 12 (24 февраль) 1856 йыл) — Рәсәй империяһы математигы, Евклидтыҡы булмаған геометрияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, юғары мәкәп һәм мәғариф эшмәкәре. Билдәле инглиз математигы Уильям Клиффорд Лобачевскийҙы «Геометрия Копернигы» тип атай.
Лобачевский 40 йыл дауамында Ҡазан Император университетында уҡыта, шул иҫәптән 19 йыл уның ректоры була; әүҙемлеге һәм уның оҫта етәкселеге һөҙөмтәһендә университет Рәсәй империяһының алдынғы уҡыу йорттары иҫәбенә инә. Н. П. Загоскин фекеренсә, Лобачевский Ҡазан университетының «бөйөк төҙөүсеһе» була.
Ата-әсәһе, тыуыу датаһы һәм урыны
1940 йылдар аҙағына тиклем Н. И. Лобачевскийҙың тыуыу датаһы һәм урыны тураһында мәғлүмәт ҡаршылыҡлы була. 1948 йылда А. А. Андронов был йәһәттән яңы тикшеренеүҙәрҙә тураһында мәҡәлә баҫтыра, унда математиктың аныҡ тыуыу датаһы тип 1792 йылдың 20 ноябрен (иҫке стиль буйынса), ә тыуған урыны тип Түбәнге Новгород ҡалаһын (1948 йылдан — Горький) иҫәпләргә кәрәклеген белдерә. Һуңыраҡ Н. И. Привалова П. А. Лобачевскийҙың йорт урынын билдәләй. Уларҙың тикшеренеүҙәре дөйөм танылыу таба һәм Горький исемендәге университетҡа Н. И. Лобачевский (1956) исемен биреүгә эәтргес була.
Николай — Прасковья Александровна Лобачевская (1765 йылдар тирәһе — 1840) менән геодези департаменты чиновнигы Иван Максимович Лобачевскийҙың (1760—1800) өс улының уртансыһы. Н. И. Лобачевскийҙың тыуыуы тураһында, Нижегород университетының математика профессоры Дмитрий Андреевич Гудков (1918—1992) әҙәби һәм архив сығанаҡтарына таянып, Николай Иванович Лобачевский һәм уның ике ағаһы — Александр менән Алексей — Прасковья Александровна Лобачевскаяның Макарьево ер үлсәүсеһе һәм капитан Сергей Степанович Шебаршиндың никахһыҙ тыуған балалары тип раҫлай.