cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дәрбәнт
Дәрбәнт — Дербе́нт (от Дербенд   — «ябыҡ ҡапҡа», агул Цал, Дербенд, Дәрбәнд, Dərbənd — «тар ҡапҡа», Dəmir Qapı — «тимер ҡапҡа»,  , лезг. Кьвевар, Цал, Чур, рутул Дербенд , табас. Цали, Деребенд   — Рәсәйҙең көньяғында Дағстан Республикаһы составындағы ҡала, Махачҡаланан көньяҡ-көнсығышҡа 125 километр алыҫлыҡта, Каспий диңгеҙе ярында, Ҙур Кавказдың Табасаран армыттарында урынлашҡан. Бәлки, Рәсәйҙең бөгөнгө ҡалаларынан иң боронғоһолор.
Дәрбәнт районының (составына инмәгән) административ үҙәге. Республика әһәмиәтендәге ҡала, уның составындағы берҙән-бер тораҡ пункт булараҡ, Дербент ҡалаһы ҡала округыстатусы менән муниципаль берәмек барлыҡҡа килтерә.
Этимологияһы
Дәрбәнт фарс. دربند Дарбанд — «Бикле (бәйле) ҡапҡалар», төрлө халыҡтарҙа төрлө атама менән билдәле булған.
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы — металл эшкәртеү ҡорамалдарын етештереү буйынса ҙур станоктар эшләүсе предприятиеларҙың береһе. Рәсәй Федерацияһы предприятиеләр системаһын барлыҡҡа килтереүсе — тейешле теҙмәгә индерелгән станоктар эшләүсе биш предприятиеның береһе.
Дәрбәнт
Этимологияһы
Боронғо гректар һәм римлеләр өсөн Дәрбәнт Каспий йәки Албан ҡапҡалары булған, шул уҡ исем аҫтында ҡала III—VI быуаттағы фарсы һәм Сүриә сығанаҡтарында билдәләнә. Семён Броневский былай тип яҙған: «Дербент ҡалаһы торған был ара йә pylae Caspiae йә pylae Albaniae, йәғни боронғолар уны Каспий йәки Албан ҡапҡалары булараҡ билдәле».
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы станоктар эшләүсе эре предприятие һанала. Продукция: индекслы боролошло, йәки инструмент шпинделе вертикаль йәки горизонталь күсәр менән глобус өҫтәлле, эшкәртеү үҙәге һанлы программа менән идара ителеүсе быраулы-фрезерлы-ҡырғыслы токарлыҡ станоктары; универсаль быраулау станоктары һәм башҡалар.
Дәрбәнт
Этимологияһы
Тәүге исемдәрҙең береһе — Верóй-пахр — «Грузин һаҡсыһы» ( Wirōpahrg; Իւրոյ Պարհակ Iwroy Parhak; Ἰβῆρες).
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы
Тарихы
1865 йылда Одесса ҡалаһында «Юғарыла раҫланған ширҡәт „Беллин-Фендерихъ“ механика һәм суйын ҡойоу заводы», ауыл хужалығы ҡоралдары, локомобиль, порт механизмдары сығара. 1925 йылда завод токарлыҡ, фрезерлы, ҡырғыс, йышыу станоктарын етештереүҙе үҙләштергән. 1940 йылда Одессаның ''В. И. Ленин исемендәге станоктар эшләү заводында 24'' 52 кеше эшләй, шул иҫәптән 362 инженер-техник хеҙмәткәрҙәр.
Дәрбәнт
Этимологияһы
V—XVIII быуаттарҙағы иртә әрмән сығанаҡтарында ҡала Čor/Čoł тип атала.
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы
Тарихы
1941 йылдың 3 июлендә Одессанан завод Стәрлетамаҡ ҡалаһына эвакуацияланған, унда шул уҡ йылдың 24 августта килеп етә. Яңы урында завод 1941 йылдың 11 октябрендә ҡайтана эшләй башлай.
Завод 1943 йылда Ленин орденына лайыҡ булған. 1940 йылдың 2-се яртыһында предприятие ағым менән универсаль станоктар етештереүҙе ла үҙләштерә. Ошо уҡ осорҙа заводтың һөнәри махсуслашыуы раҫлана: универсаль вертикаль быраулау, уртаса ҙурлыҡтағы вертикаль хонлау станоктарын етештереү.
Дәрбәнт
Этимологияһы
Иртә урта быуат кавказ аръяғы авторҙары уны ЧорҠапҡалары (Джора), ҡәлғә, Чог ҡалаһы, Чол, һундар ҡапҡаһы, ҡайһы берҙә диңгеҙ ҡапҡалары йәки Дарубанди (დარუბანდი) тип йөрөтә, ә византийҙар — Тзор, Тзур, Цур (Τζουρ) нығытмаһы тип атаған.
Һуңыраҡ (күрәһең, VI быуаттан) фарсылар ҡаланы Дәрбәнт ( дер — ишек бенд — кәртә, ҡойма йәки застава), ә сүриәлеләр — Торайе ҡапҡалары, ғәрәптәр — Баб аль-абваб (بَاب ٱلْأَبْوَاب — ҡапҡаның ҡапҡаһы), Баб ал-хадид (بَاب ٱلْحَدِيد — тимер ҡапҡа), грузиндар — Згвис карибче (ზღვის კარიბჭე — диңгеҙ ҡапҡаһы), монголдар — Кахулга (ҡапҡа), төрөктәр — Демир ҡапы тимер ҡапҡа), урыҫтар — Дербент тип атай.
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы
Тарихы
1960-1970 йылдарҙа производство ҡеүәттәрен арттыра, һанлы программа менән идара ителеүсе сериялы станоктар етештереү үҙләштерелгән, 1980—1990 йылдарҙан төп продукция төрҙәрен тәшкил итеүсе — күп маҡсатлы станоктарҙың агрегат комплексы, быраулы-фрезерлы-ҡырғыслы ИР-800 эшкәртеү үҙәктәре.
1990 йылда «В. И. Ленин исемендәге Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы» АЙ-енә үҙгәртелә. 1994 йылда предприятиела 2670 кеше эшләгән.
Дәрбәнт
Этимологияһы
Боронғо тарихсыларҙың күрһәтмәләре буйынса, Албанус һәм Кассы йылғалары араһында ятҡан Албана ҡалаһын — Дербенд, Албанус йылғаһын — Самур, ә Кассыны Буйнаҡ (Олубийаул) менән Таркы араһында аҡҡан Манастип ҡабул итергә мөмкин.
Колодинка (Колпа ҡушылдығы)
Колодинка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы
Тарихы
1998 йылда «В. И. Ленин исемендәге Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы» АЙ-е мөлкәтен өлөштәргә бүленә, уның базаһында асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Стәрлетамаҡ-М. Т. Е» төҙөлә, ул юридик яҡтан заводтың вариҫы түгел.
Бынан һуң «В. И. Ленин исемендәге Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы» АЙ-те бурысҡа бата һәм 2002 йылда тарҡатыла.
«В. И. Ленин исемендәге Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы» АЙ-тенең мөлкәт комплексы ҡалдыҡтарын Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Стәрлетамаҡ-М. Т. Е» һатып ала.
2004 йылда «Станкомонтаж» ААЙ-те ойошторолған, уны ойоштороусылар — «Стерлитамак-М. Т. Е» ААЙ-те һәм Башҡортостан Республикаһы. 2006 йылда Башҡортостан Республикаһы пакеты «Башҡорт тракторының» устав капиталына индерелә. 2010 йылдан «Стерлитамак-М. Т. Е.» ААЙ-нең пакеты В. П. Заточныйға күсә, 2013 йылдан «САНТ төркөмө» ЯСЙ-тенең аффилирланған кешеләренә тапшырыла.
2011 йылдың сентябрь башында В. Н. Жариновтың яңғыҙаҡ ҡарары менән «Станкомонтаж» ААЙ -те эшмәкәрлеген туҡта.
2010 йылда завод менән бер адреста 10 000 һум устав капиталы менән яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт «Стәрлетамаҡ станоктары тышҡы сауҙа компанияһы» (ООО «ВТК СТЕМ») ойошторола. Уның берҙән-бер ойоштороусыһы һәм етәксеһе Зөлфиә Хадиева Фаилевна — заводтың алыштырғыһыҙ (1996 йылдан алып) тышҡы иҡдисади бәйләнеш начальнигы була. Был ойошма завод продукцияһын һатыусы булып сығыш яһай һәм конкурс массаһын 95 миллион һумдан ашыуға кәметеү өсөн (активтарҙа сығарыу) ҡулланыла. Бындай уүренештәр суд акттары (№ А07-4656/2010) менән дәлилләнгән, конкурс идараһы был ойошма менән килешеү ғәмәлгә яраҡһыҙ тип таныу тураһындағы ғариза бирә.
2011 йылда сираттағы структура булдырыла — «Станоктар заводы» ААЙ-те, ойоштороусыһы заводтың элекке баш конструкторы Зинов Валерий Лукьянович; яуаплылығы сикләнгән йәмғиәткә ҡуртымға йыйыу производствоһы һәм бер нисә цех тапшырыла.
Колодинка (Колпа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы
Бөгөнгө предприятие
2003 йылда предприятие үҙ эсенә 15 цехты һәм етештереү участкаларын, шул иҫәптән суйын һәм төҫлө металл ҡойоу; 5 механика, 2 механика йыйыу, йыйыу һәм башҡа; ҡайһы бер үҙәктәр. һәм идаралыҡ, шул иҫәптән, техник хеҙмәтләндереү, конструкторлау, технология, иҡдисад-анализ үҙәге, маркетинг менән идара итеү һәм башҡа үҙәктәр.
2010 йыл һөҙөмтәләре буйынса предприятие Рәсәйҙә 2000 шт етештерелгән металл ҡырҡыусы станоктарҙың 25 % — ын эшләгән (516 шт. (шул иҫәптән универсаль быраулау станоктары).
Предприятиеға ҡарата 2011 йылдың 25 майында Башҡортостан Республикаһы Арбитраж суды билдәләүе буйынса № А07-4656/2010 эшенә ярашлы күҙәтеү процедураһы индерелә. БР арбитраж суды 8 августта заводты банкрот тип иғлан итә, конкурс производствоһы асыла.
Дәрбәнт
Этимологияһы
Дәрбәнт VIII быуат башында ғәрәптәр баҫып алғандан һуң Баб-аль-Абваб (аль-Баб) тип үҙгәртелә. Ғәрәп тарихи-географик әҙәбиәтендә ошо исем менән йөрөтөлгән. Ул шулай уҡкүпмелер вҡытҡа иран һәм төрки телле әҙәбиәттә лә киң таралған. Ғәрәп хәлифәлеге ҡолатылғандан һәм үҙ аллы дәүләттәр ойошторолғандан һуң төбәктә ҡаланы иҫкесә — Дәрбәнт тип атай башлайҙар.
Географияһы
Дәрбәнт — Рәсәй Федерацияһының иң көньяҡ ҡалаһы. Каспий диңгеҙенең көнбайыш ярында, Суходол йылғаһы буйында, Рубас йылғаһы тамағынан төньяҡта, Оло Кавказ тауҙары, өс километр киңлектәге тигеҙлек һыҙаты ҡпалдырып, Каспий диңгеҙенә яҡын урынлашҡан. Уның ҡарауы, ҡала улай тип йөрөтөлгән Дербент йәки Каспий үткәүелен барлыҡҡа килтерә. Борон Дербенттың һәм Дербент юлының роле бөйөк булған, ул Көнсығыш Европаны һәм Алғы Азияны тоташтырған билдәле Каспий яны юлының стратегик мөһим һәм топографик урынына әйләнгән.
Уны бикләп, ҡала Дәрбәнт йәки Ҙур Кавказ үткәүелен барлыҡҡа килтергән. Борон Дәрбәнттең һәм Дербент үткәүеле әһәмиәтле роль уйнаған, ул Көнсығыш Европаны һәм Алғы Азияны тоташтырған билдәле Каспий яны юлының стратегик һәм топографик яҡтан мөһим урынына әйләнгән.
Климаты
Дәрбәнт климаты — уртаса субтропиктан ярым ҡоро һауа торошона күсеүсән. Климатҡа Каспий диңгеҙе тәьҫир итә, шуға көҙ оҙон һәм йылы, ә яҙ тотҡарланып килә. Ҡыш йомшаҡ, ҡар йылына ни бары ике аҙна ғына ята, февраль иң һалҡын ай булып тора. Йәй оҙон һәм эҫе.
Дербенттағы уртаса йыллыҡ температура ыңғай: +13,7 °C, февралдең уртаса айлыҡ температураһы +3,0 °C, июлдә уртаса айлыҡ температура +25,7 °C (максималь +38,8 °C). Йылы осор 270 көн дауам итә. Йылына уртаса 400 миллиметр самаһы яуым-төшөм; иң ямғырлы ай — октябрь. Һауаның уртаса йыллыҡ дымлылығы — 69,5 %, елдең уртаса тиҙлеге — 6,0 м/с.
Августа уртаса һыу температураһы +25,6 °C, иң юғары температура +31,0 °C (июлдә).
Боронғо осоро
«Каспий ҡапҡаһы» беренсе тапҡыр б. э. т. VI быуатта — Гекатей Милетский яҙмаларында телгә алына. Б. э. т. IV быуатта ҡәлғә тураһында Харес Мителенский (б. э. т. VIII—VII быуаттарҙа булып үткән ваҡиғаларҙы тасуирлай) яҙа.
Боронғо грек тарихсыһы Геродот б. э. т. V быуатта «Дәрбәнт үткәле» тураһында мәғлүмәттәр килтерә. Сәләүкиҙәр империяһы ла ҡалаға ҙур ҡыҙыҡһыныуын белдергән, б. э. т. 290—281 йылдарҙа Никатор Сәләүк I беренсе хәрби походын ойошторған. Б. э. т. 66 — 65 йылдарҙа Луций Лукулл һәм Бөйөк Гней Помпей, Дәрбәнтте баҫып алыу маҡсатында, Кавказға хәрби поход менән килгән.
Иртә Урта быуатта Кавказ өсөн барған көрәштә Византия һәм Сәсәни Ираны Рим һәм Парфияның вариҫтарына әйләнә.
Ҡайһы бер авторҙарға ярашлы Диаун исеме менән Кавказ Албанияһы составына ингән Дәрбәнт тарихында христиан динен ҡабул итеү мөһим факт булған. Ҡала Албананияның төньяҡ форпосы булып хеҙмәт иткән. V быуаттың икенсе яртыһында Албан батшаһы Ваче II бер ни тиклем ваҡытҡа Дәрбәнт ҡалаһын Албананияның зороастризмға ҡаршы көрәшендә төп христианлыҡ терәгенә әүерелдерә. V быуаттан алып ҡаланың әүҙем үҫеше, шулай уҡ фортификация төҙөлөшө башлана. Ул алғы Азияны күсмә халыҡтарының яңы тулҡынынан — һун һәм хазар төрки ҡәбиләләренән һаҡларға тейеш була. Шул уҡ ваҡытта, ҡаланы нығытыуҙан тыш, күсмә халыҡтарҙы тыныс юл менән ауыҙлыҡларға тырышыу ҙа туҡтамаған. Әрмәнстанда Иранға ҡаршы 449—451 йылдарҙағы баш күтәреүҙе һүрәтләгән тарихсы Егише (V быуат) Фарсы иле контроле аҫтында булған Дәрбәнтте алғандан һуң, Вардан Мамиконян етәкселегендәге әрмән ғәскәре, «ҡапҡа коменданты» кенәз Ваанға …һундар иленә һәм уларға ярҙам иткән бүтән вәхши халыҡтарға барып, тыныслыҡ килешеүе төҙөү һәм дошманға бер булып ҡаршы тороу бурысын йөкмәткән.
439—457 йылдарҙа Йездегерд I фортификация ҡоролмалары төҙөтә; 479—529 йылдарҙа Хусрау I Ануширван элекке сей кирбестән һалынған диуарҙарҙы таш менән алмаштыра. Нығытма беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған төҫөн алған. Тау һырты итәгендә урынлашҡан ҡәлғәнән диңгеҙгә ике диуар төшкән, улар, ҡаланы һәм сауҙа юлын һаҡларға тәғәйенләнгәнлектән, Каспий буйы үткәлен арҡыры кәртәләгән.
626 йылда көнбайыш төркиҙәр Дәрбәнт аша Кавказ аръяғына баҫып инә. Дәрбәнтте яулауҙы Мовсес Каганкатваци һүрәтләнгән:
Ю. Д. Бруцкус яҙғанса, б. э. V быуатынан йәһүдтәрҙең бер өлөшө Фарсы иленән Дәрбәнткә күсенгән.
Хазарияның хакимдары VIII быуат башында Көнсығыш Кавказ йәһүдтәре (хәҙерге тау йәһүдтәре) йоғонтоһонда иудаизмға күскән, тигән фараз бар. Риүәйәткә ярашлы, был өс дин вәкилдәре араһында төҙөлгән диспут ваҡытында булған, әйтер кәрәк, йәһүд вәғәзсеһе хазар һарайында алдараҡ булған, ә мәсихселәрҙән һәм мосолмандарҙан килгән илселәр саҡырыу буйынса килгән.
Каспий һәм Волганың көнбайыш яры буйлап сауҙа юлы Урта Көнсығыш илдәрен Хазария, Киев Русе, Волга буйы Болғары, Урал буйы һәм Төньяҡ халыҡтары менән тоташтырған. Дәрбәнт мөһим үҙәк ролен үтәгән. Был Ирандан Хазария баш ҡалаһы Итилгә барасаҡ караптар өсөн порт булған, унда караптарҙа килтерелгән тауарҙарҙы Кавказ аръяғына юлланған йөк каруандарына тейәгәндәр. Күләме һәм әһәмиәте буйынса Дәрбәнт Ардебиль менән Тифлистан артығыраҡ булып, хәлифәнең Кавказдағы наместнигының элекке баш ҡалаһы Бердаға тиңләшкән. Бында тәңкәләр сүкелгән. Дәрбәнттә иң иртә баҡыр тәңкә 794 йылда һуғылған. Дәрбәнттә үҙ тәңкәһен сүкеү, ҡағиҙә булараҡ, Дәрбәнт кенәзлегенең үҙаллылығын көсәйтеү менән тап килгән.
Ғәрәптәрҙеең яулап алыуы
Ҡала үҫешенең яңы этабы VII быуатта ғәрәптәрҙең яулап алыуына бәйле. 642/643 йылда Дәрбәнт ҡапҡаһы янында тәүге ғәрәп отрядтары пәйҙә булғанда, ҡаланың сәсәниҙәр наместнигы Шаһрбараз (Шаһрияр) идарасы булған. Ошо ваҡыттан алып ҡала халҡын исламлаштырыуҙың әүҙем процесы башлана. Шул ваҡытта боронғо Жума мәсете лә төҙөлә.
Дәрбәнт Арран менән берҙәм наместник идаралығы биләмәһендә булған Әрмәнстан менән берләштерелә. Албанияның элекке Иран марзбанлығы биләмәһенең әрмән өлкәләре Сюник һәм Тифлис менән бергә наместниклыҡ төбәктәренең береһе — Арминий составына инә. Территория бывшего иранского марзбанства Албания вместе с армянской областью Сюник и Тифлисом вошла в состав одного из регионов наместничества — Арминийа.
Дәрбәнт әмирлегенең баш ҡалаһы
Хәлифәт тарҡалған осорҙа Дәрбәнт халҡы 869 йылда Хашим ибн Суракты үҙҙәренең әмире итеп иғлан итә, һәм ул Хашимиҙар династияһына нигеҙ һала. Уның улы Мөхәммәт I идара иткәндә, 901 йылда батша К-са ибн Булжан етәкселегендә Дәрбәнткә хазарҙар һөжүм итә, әммә кире ҡағыла. 969 йылда әмир Әхмәд цитадель һалдырып, унда нығына. Жума мәсете иң боронғо ҡорам булып тора, ғәрәптәр яулап алғандан һуң, мәсет итеп үҙгәртелгән, уның инеү урыны шул турала һөйләй. Мәсеткә инеү һәр саҡ төньяҡтан булһа, Жума мәсетенең инеү урыны — көньяҡтан.
Сәлжүктәрҙән Сәфәүиҙәргә тиклем
XI быуатта Алғы Азияға Месопотамия, Сүриә һәм Ирандың күп өлөшөн үҙ эсенә алған держава булдырған сәлжүк төрөктәре баҫып инә. 1067 йылда Дәрбәнткә солтан Алып-Арыҫлан хажибы — Әбү Мансур Сау-Тегин етәкселегендәге тәүге сәлжүк отряды инә. 1075 йылда ҡала тулыһынса сәлжүкиҙәр власы аҫтына күсә. XII быуатта Дәрбәнттә яңынан үҙ аллы кенәзлек барлыҡҡа килә, ул 1239 йылға тиклем генә тора. 1395 йылда Тамерлан Дәрбәнт юлы аша Терек төбәгенә сыға һәм уның ярҙарында алтын Урҙа ғәскәренә емергес һөжүм яһай. Шул уҡ йылда ул Ибраһим I Ширваншаһҡа үткәлде һаҡларға ҡушып, Дәрбәнтте тапшыр.
1469 йылда ҡала Афанасий Никитин үҙенең «Хожение за три моря» («Өс диңгеҙ аръяғында булыу») юл яҙмаларында Дәрбәнтте телгә алған.
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы
Бөгөнгө предприятие
Суд ҡарары менән генераль директор вазифаһында 25 йылдан ашыу эшләгән В. Н. Жаринов эшенән бушатыла, конкурс нигеҙендә идарасы итеп Александр Владимирович Нудельман раҫлана. Кредиторҙар алдындағы бурыс 800 миллиондан ашыу тәшкил итә.
Кредиторҙарҙың реестрға индерелгән талаптары 800 миллион һумдан ашыу тәшкил итә. Эре кредиторҙар:
Дәрбәнт
Сәлжүктәрҙән Сәфәүиҙәргә тиклем
1541 йылдан 1542 йылға тиклем Дәрбәнт Самур үҙәненең үҙ-ара низағтарында ҡатнаша. Ширваншаһтар баш ҡалаһы Шамаха 1538 йылдан Ширван бәғләрбәктәре урынына әүерелгән Шамаха ярҙамында үҙ әһәмиәтен яҡларға күнеккән ахтындар яңы власҡа, Дәрбәнт хакимы бәғләрбәк Алхас мырҙа Сәфәүигә мөрәжәғәт итә. Алхас мырҙа, сөнниҙәр биләмәһендә нығынырға теләгән Иран мәнфәғәтендә эш итеп, Рутулға һөжүм ойоштора. Һөҙөмтәлә Кумух менән бер яҡ булған Рутул 1541—1542 йылдарҙа ҡыҙылбаш-ахтын ғәскәре тарафынан яндырыла. Алхас мырҙа — Иран властарының Төньяҡ-көнсығыш Кавказдағы вәкиле, үҙәге Дәрбәнт ҡалаһы булған сәфәүиҙәр өйәҙе хакимы.
XVI быуаттан алып Дәрбәнт, бөтә Ширван кеүек үк, Сәфәүиҙәр дәүләте составына ингән. 1578—1590 йылдарҙағы төрөк-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә, Сәфәүиҙәр власы бер аҙға юғала. Киләһе 1603—1618 йылдарҙағы төрөк-фарсы һуғышы барышында Сәфәүиҙәр Дәрбәнттә үҙ власын тергеҙә.
Рәсәй менән Фарсы иле араһында
1668 йылдың мартында Дон казак атаманы Степан Разин, Волга һәм Яйыҡ йылғалары һәм Каспий диңгеҙе буйлап походҡа сыҡҡанда, Дәрбәнтте штурм менән яулай. Тап Дәрбәнтте алыуҙан Разиндың Каспий диңгеҙендә фарсы флотын яндырып юҡҡа сығарыу менән тамамланған походы башлана.
XVIII быуат башында Пётр I билдәле фарсы (каспий буйы) походын (1722—1723) башлай. 1722 йылдың 5 авгусында генерал-адмирал Апраксин етәкселегендәге рус армияһы Дәрбәнткә йүнәлә, ә 15 августа ҡалаға капитан Верден командалығындағы артиллериялы һәм провиантлы транспорт флотилияһы (21 судно) килә. 23 августа рус армияһы ҡаланы ала. Урындағы халыҡ, Имам Кулибәк һәм мосолман руханиҙары етәкселегендә рус императорын тантаналы рәүештә ҡаршылап, уға ҡала ҡапҡаларының ике көмөш асҡысын һәм ҡаланың тарихын бәйән итеүсе «Дербент Наме» китабын бүләк итә. Пётр I уның тарихи ҡомартҡыларына айырыуса иғтибар итә. Уны оҙатып йөрөүсе ярандар араһында булған ғалимдар һәм белгестәр: Д. К. Кантемир, И. Г. Гербер, Л. Я. Соймонов тарихи ҡомартҡыларҙы беренсе булып тасуирлай, Дәрбәнтте өйрәнеүгә нигеҙ һала. Ҡаланы һаҡлау һәм төҙөкләндереү буйынса саралар күрелә, һыҙым буйынса гавань төҙөргә ҡушыла, аҙыҡ-түлек складтары, лазареттар, рус сауҙагәрҙәренең факториялары асыла. Пётр I дәрбәнттәргә Рәсәй сиктәрендә ирекле сауҙа итеү хоҡуғын бирә, бында виноградсылыҡ, шарап эшләү, ебәк эшкәртеү үҫешен планлаштыра. Әммә 30 йөк судноһын ҡыйратып юҡ иткән дауыл башлана. Ашарға етмәй, ә Ширван менән Мөшкөрҙөң ихтилалдар солғап алған ерҙәрендә икмәк табыу мөмкин булмай. Эпизоотия башлана — бер төн эсендә 1700 ат үлә. Һөҙөмтәлә хәрби совет, ҡалала ҙур булмаған гарнизонды ҡалдырып, көньяҡҡа сығыуҙы туҡтатырға ҡарар итә, һәм Пётр I кире боролорға мәжбүр була.
30 августа Пётр I писал адмирал Корнелиус Крюйсҡа Дәрбәнттән яҙған хатында, Дәрбәнт наместнигының, ҡала ҡапҡаһы асҡысын тапшырып, ихлас ҡаршылауы, шулай уҡ Баҡынан да хат килеүе һәм унда ла гарнизон ебәрергә кәрәклеге тураһында бәйән итә. Әлегә аттарҙы ашатырлыҡ аҙыҡ булмауы һәм, артыҡ эҫе көндәр торғанлыҡтан, маршҡа сығыу мөмкин булмауын дә аңлата.
12 сентябрҙә Рәсәй Фарсы иле менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй, уның буйынса, эргә-тирә өлкәләре менән, Дәрбәнт ҡалаһы Рәсәйгә бирелә. Пётр I-нең күсеп ултырыу мөмкинлеген биргән сәйәсәте арҡаһында 1723 йылда уҡ ҡалала ҙур әрмән һәм грузин «слободалары» барлыҡҡа килә.
1735 йылғы Гәнжә килешеүе буйынса Дәрбәнт яңынан Иранға күсә, унан һуң Надир шаһтың беренсе дағстан походы башлана. Дәрбәнт Иран ғәскәрҙәренең Дағстанды буйһондороу форпосына әйләнә. 1741 йылда Надир шаһ Дағстанға өсөнсө походын ойоштора Һәм Андадаль алышы барышында ҡыйратыла. 1747 йылда Әхмәд хан уцмий Дәрбәнтте Иран гарнизонынан таҙарта. Шул уҡ 1747 йылда Надир шаһ үлтерелә.
XVIII быуат—XIX быуат башында Дәрбәнттә Төньяҡ-Көнсығыш Кавказдың иң ҙур ҡолдар баҙарының береһе урынлаша.
1758 йылдан — Фатали хан идара итә. Атаһы иҫән сағында уҡ әле ул 1757 йылда Сәлмән округын Куба ханлығына ҡуша. 1759 йылда Фәтали хан шамхал Муртузали, уцмий Эмир-Гамза һәм Табасаран ҡазыйы менән бергә халҡы, бигерәк тә бәктәр хупламаған Магомед-Гасан-хан идара иткән Дәрбәнткә эйә булырға теләй. Фатали хан, бүләктәр биреп, бәктәр менән йәшерен һөйләшеүҙәр башлай, уларҙың яҡлауына өмөт итә.
Феодалдар Дәрбәнттең әһәмиәтен, Фатали ҡаланы яулаһа, Куба ханлығы көсәйеүен яҡшы аңлай. Фатали хан Дәрбәнтте ҡамауын башлағанда, ағалы-энеле Мөхәммәт-Хөсәйен менән Тарихбәктең хакимлығы менән ҡәнәғәт булмаусылар баш күтәрә. Ҡала халҡы, һөнәрселәр, ваҡ сауҙагәрҙәр, союз ғәскәрҙәренә Дәрбәнт ҡапҡаһын аса. Дәрбәнткә хужа булған кубалы Фатали хан союздаштарына крәҫтиәндәре менән ҡуша ауылдарҙы бирә һәм ҡаланың сауҙа пошлиналарынан алынған килем менән бүләкләй. Дәрбәнтте ҡушҡандан һуң төбәктең сәйәси тормошонда Куба ханлығының әһәмиәте тағы ла арта.
1795 йылдың яҙында Каджарҙар династияһына нигеҙ һалыусы Ага Мөхәммәт шаһ етәкселегендә фарсы ғәскәрҙәре Кахетияға баҫып инә, ә 12 сентябрҙә Тбилисиҙы баҫып ала һәм талай. 1783 йылғы Георгий трактаты буйынса үҙ йөкләмәләрен үтәп, рус хөкүмәте Каспий корпусын (яҡынса 13 мең кеше) Дағстан аша Фарсы иленә ебәрә.
1796 йылдың 2 майында баш командующий генерал-поручик граф Валериан Александрович Зубов 6000 мосолман һәм 3000 әрмән йәшәгән Дәрбәнткә штурм башлай. 10 майҙа — аҡ флаг күренә, унан һуң рус лагерына Шәйех Әли хан да килә. Шул уҡ көндө Дәрбәнт ҡәлғәһе коменданты итеп генерал-майор Савельев тәғәйенләнә, ә 13 майҙа баш командующий граф Зубов тантаналы рәүештә ҡалаға инә. Шәйех Әли хан, ҡасып киткәнсе, урыҫ лагерында почётлы тотҡон булып ҡалды. Зубов Дәрбәнттә тыныслыҡ тергеҙә, идаралыҡ хандың бер туған ағаһы Ҡасимға тапшырыла. Рәсәй тәхетенә Павел I килгәндән һуң, тышҡы сәйәсәт курсы үҙгәрә, шул уҡ йылдың декабрендә Кавказ аръяғынан рус ғәскәрҙәре кире ҡайтарыла, ә бөтә яулап алынған өлкәләр кире ҡайтарыла. 1799 йылда Куба ханы Фаталиҙың кесе ул — Гасан Дәрбәнт ханы тип иғлан ителә. Шәйех Әли хан 12 көн дауамында Дәрбәнтте ҡамарға маташа, әммә Гасан хан менән килешеү төҙөй. 1802 йылда Дәрбәнт ханы вафат булғандан һуң, Шәйех Әли хан Дәрбәнт биләмәһен Куба ханлығына ҡуша.
Рәсәй империяһы составында
1813 йылда Гөлистан тыныслыҡ килешеүе буйынса Дәрбәнт Рәсәй империяһына ҡушыла, 1846 йылдан Ләрбәнт — губерна ҡалаһы Дағстан өлкәһе составына инә. 1840-сы йылдарҙан башлап йылдам иҡтисади күтәрелеш, атап әйткәндә, арзан буяу үләне марена үҫтереүгә бәйле. Урындағы халыҡтың төп шөғөлө: марена үҫтереү һәм баҡсасылыҡ. Дәрбәнттең көньяғында 1865 йылға ҡарата 1,500 баҡса иҫәпләнә. Уларҙа йөҙөм (виноград), шәфтәле (персик), өрөк (абрикос), ҡара емеш (слива), армыт (груша) һәм башҡа культуралар үҫтерелә. Виноградтан әрмәндәр шарап һәм араҡы етештергән. Ҡайһы бер кешеләр зәғфрән (шафран), йәшелсә үҫемлектәрен үрсеткән, шулай уҡ игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Йәһүдтәр тәмәке үҫтереү менән шөғөлләнгән. 1898 йылда Дәрбәнт аша Порт-Петровск (Махачҡаланың элекке исеме) — Баҡы тимер юлы үтә.
СССР составында
1921 йылда Дағстан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составына инә. 1953 йылда Дәрбәнт округының административ үҙәге була.
Бөйөк Ватан һуғышы
Дәрбәнттән фронтҡа күп кенә доброволкцтар китә, улар араһында 9 кеше Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Хронология
<!-- * Примерно с V—IV веков до н. э. на месте Дербента располагалась кочевая стоянка маскутских (массагетских) племён.
В 1796 году Дербент завоёван русскими войсками (См. Штурм Дербента). -->
Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй йәниҫәбе мәғлүмәттәре буйынса: Ислам энциклопедияһына ярашлы, XX быуат башында ҡала халҡының этно-дини составы түбәндәгесә була: 57 % — мосолмандар, 18 % -ы — урыҫтар, 16 % -ы — йәһүдтәр һәм 7 % -ы — әрмәндәр.
Дербентта бер нисә мең шиғый диаспораһы йәшәй.
Халыҡ иҫәбен алыуҙың һуңғы мәғлүмәттәренә ярашлы, Дәрбәнттә күпселекте — 53,5 % — Нах-дағстан ғаиләһенә ҡараған лезгин теле тармағы халыҡтары тәшкил итә.
Сәнәғәте
Дәрбәнт ҡалаһында коньяк, шарап заводтары һәм комбинаттары, ит һәм консерва комбинаттары, икмәк, һөт заводтары, төҙөлөш комбинаты эшләй.
Дәрбәнт гербы
Дербент өйәҙенең гербын батша хөкүмәте 1843 йылдың 21 мартында Рәсәй империяһы Каспий өлкәһенең башҡа гербтары менән бергә раҫлаған. Һуңыраҡ был символика 170 йыл дауамында Дәрбәнт ҡалаһы гербы булған.
Ҡаланың флагы әлегә раҫланмаған.
«Беренсе алтын ерлектә (Каспий өлкәһе гербының өлөшөн ҡабатлай) — баҫып тороусы юлбарыҫ; икенсе алтын ерлектә — ерҙән ялҡын ялмап алған газ ағымы; өсөнсө көмөш ерлектә — бер яҡтан тауҙар һыртына беркетелгән, икенсе яҡтан диңгеҙгә тоташҡан ҡапҡалы иҫке ҡәлғә диуары, дүртенсе көмөш ялатылған ерлектә — буяу марена үҫемлеге һәм алтын бау менән бәйләнгән бер нисә мәк һабағы».
Марена менән мәк шуға төшөрөлгән: урындағы халыҡ тәүгеһен эшкәртеү менән уңышлы шөғөлләнгән, һәм мәктән дауалау әфиүнен (ширяк) әҙерләү маҡсатында үрсетеүе билдәһе булған өсөн.
Театрҙары
Дәрбәнттә 3 дәүләт һәм 1 муниципаль театр эшләй.
Мәғарифы
Дәрбәнттә түбәндәге уҡыу йорттары бар: «Юждаг» институты, 3 башланғыс һөнәри белем биреү уҡыу йорто, 3 колледж, 1 колледж филиалы, 26 мәктәп, 28 балалар баҡсаһы
Дәрбәнтте өйрәнеү
Ҡала мәктәптәрендә «Дербентоведение» предметы уҡытыла.
Бөтә донъя мираҫы
Халыҡтарҙың Бөйөк күсенеүе осороноң монументаль шаһиты һәм күренекле оборона архитектураһы ҡомартҡыһы, Дәрбәнт ҡәлғә комплексы 1500 йыл дауамында ҡурғаулау функцияларын башҡарған. Ул, унда ике оҙон ҡала стенаһы юлды тулыһынса ҡаплаған һәм, порт барлыҡҡа килтереп, диңгеҙгә сығып киткән урныдағы Нарын-ҡала ҡәлғәһен үҙ эсенә ала. 2003 йылда ЮНЕСКО традицион төҙөлөшлө Дербенттың иҫке өлөшөн Бөтә донъя кешелек мираҫы тип таныны:
Ҡаланың ҡапҡалары
Дәрбәнт ҡәлғәһе — Кавказ аръяғы һәм Алғы Азия халыҡтарын төньяҡтан күсмә халыҡтар һөжүменән һаҡлаған ғәйәт ҙур оборона системаһының бер өлөшө. Система эсенә ҡала стеналары, цитадель, диңгеҙ стеналары һәм Дағ-барҙың Тау стенаһы инә.
Дәрбәнттең 2000 йылын билдәләү
<!-- 21 ноября 2012 года Президент России Владимир Путин подписал Указ «О праздновании 2000-летия основания г. Дербента Республики Дагестан» за № 1559.
В связи с исполняющимся в 2015 году 2000-летием основания г. Дербента Республики Дагестан постановляю: 1. Принять предложение Правительства Российской Федерации о праздновании в 2015 году 2000-летия основания г. Дербента Республики Дагестан. 2. Рекомендовать органам государственной власти субъектов Российской Федерации и органам местного самоуправления принять участие в подготовке и проведении празднования 2000-летия основания г. Дербента Республики Дагестан. 3. Настоящий Указ вступает в силу со дня его подписания. На 19 сентября 2015 года намечено празднование 2000-летнего юбилея города. Приедут более 40 делегаций (около 5 тысяч гостей) из разных регионов России и стран ближнего и дальнего зарубежья (Ирана, Турции, Азербайджана, Грузии, Казахстана).
К юбилею Дербента заработал сайт «Дербент-2000». Ожидается приезд ряда известных лиц: Глава Центрального духовного управления мусульман (ЦДУМ) верховный муфтий России Талгат Таджуддин, Чрезвычайный и полномочный посол Азербайджана в РФ, народный артист Азербайджанской ССР, композитор Полад Бюльбюльоглу , бывший полпред и действующий полпред в СКФО Александр Хлопонин и Сергей Меликов , российская оперная певица, народная артистка РСО-Алания, солистка Большого театра Вероника Джиоева, народный артист России, Карачаево-Черкесской Республики, Кабардино-Балкарской Республики и Республики Адыгея Заур Тутов , руководители городов и районов Дагестана и Северного Кавказа. Также приедут со своими постановками приедут театральные и музыкальные коллективы. Так, Мариинский театр изъявил желание принять участие в торжествах по случаю 2000-летнего юбилея Дербента.
18 сентября Президент Азербайджана Ильхам Алиев поздравил жителей города Дербента с 2000-летием его основания. Поздравление было размещено на сайте президента Азербайджана.
Среди учёных нет единогласного мнения о возрасте города, многие утверждают, что городу более 5000 лет. До последнего времени, на протяжении всей истории России, Дербент отмечал 5000 лет.
К юбилею города были выпущены 3 монеты (одна золотая и 2 серебряные), 2 почтовые марки и 2 конверта. -->
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
2008 йылдан Дербент ҡалаһы «Берләшкән ҡалалар һәм урындағы властар» (ОГМВ) Бөтә донъя ойошмаһының Евразия төбәк бүлексәһе ағзаһы булып тора. 2004 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ярҙамында булдырылған «Берләшкән ҡалалар һәм урындағы властар» Бөтә донъя ойошмаһы 136 илдән 1000-дән ашыу ҡаланы һәм донъя ассоциацияларын берләштерә. Евразия төбәк бүлексәһе БДБ илдәренең һәм Монголияның урындағы властарының 109 ҡалаһын һәм ассоциацияһын үҙ эсенә ала.
2003 йылда ЮНЕСКО Дәрбәнттең традицион төҙөлөшлө иҫке өлөшөн Бөтә донъя кешелек мираҫы объекты тип таныны. Дәрбәнт Бөтә донъя мираҫы ҡалаларының ойошмаһы ағзаһы (ОГВН) булып тора.
Дәрбәнттә кино
СССР-ҙа ла, Рәсәйҙә лә Дәрбәнттә кино төшөрәләр:
Бәләкәй Юлдыбай
Бәләкәй Юлдыбай (Малоюлдыбаево) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 208 кеше. Почта индексы — 453684, ОКАТО коды — 80227836003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә.
Тарихы
Ауылға 20-се быуат башында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 19-сы быуат башында) Орск өйәҙендә шул уҡ өйәҙҙең Юлдыбай ауылы кешеләре бүлендек ауыл булараҡ нигеҙ һала. Икенсе исеме Һынташ төбәк исеменән алынған (һынташ, башҡорт, һүҙмә-һүҙ таш фигура).
Ый (Тым ҡушылдығы)
Ый  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 354 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Яңы Кәстәй
Түбәнге Яңы Кәстәй (Нижнее Новокостеево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 452657, ОКАТО коды — 80207810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡорт мегантиклинорийы
Башҡорт мегантиклинорийы — Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы (киң антиклинорий) Көньяҡ Урал тектоник структураһы.
Рельефы
Рельефы көнбайыш һәм көнсығыш өлкәлә айырыла. Көнбайыш өлөшөнә йыйырсыҡлы -киҫәкле структура хас (Алатау, Тараташ, Ямантау антиклинорийҙары, Ҡаратау структура комплексы, Инйәр синклинорийы). Көнбайыш өлөшөндә мегантиклинорийҙың палеозой ултырмалары кембрийға тиклемге ултырмаларҙың өҫтөндә ята. Көнсығыш өлөшөнә батҡан йыйырсыҡлы структуралар хас (Йылайыр синклинорийы, Уфалей антиклинорийҙары).
Тарихы
Башҡорт мегантиклинорийы оҙайлы ваҡыт дауамында формалаша. Рифей дәүерендә Башҡорт мегантиклинорийы Кама-Бельский авлакогены менән бәйле була, ул 13 км тәрәнлеккә тиклем бата. Венде дәүерендә ултырма ҡалын ҡатламдар йыйырсыҡтар булып баҫыла, шулай итеп боронғо антиклинорий барлыҡҡа килә
Ордовик дәүерендә батыу циклы үтә. Палеозой дәүерендә 3 километрҙан алып 4 километрға тиклем ҡалынлыҡтағы һыуы һай ултырмалар туплана. Һуңғы палеозой дәүрендә ултырма ҡатламдар йыйырсыҡланып бата һәм көнбайышҡа күсә.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар
Башҡорт мегантиклинорийында түбәнге һәм урта рифейҙың карбонатлы, балсыҡлы-карбонатлы ултырмалары бар. Улар менән магнезит (Һатҡы), тимер (БаҠал төркөмө), полиметалдар (Аршы, Ҡужа), флюорит (Соран) ятҡылыҡтары бар.
Мәғдән ятҡылыҡтарының формалашыу механизмын Л. В. Алфимов тасуирлай.
Тархуты-Харвута-Яха
Тархуты-Харвута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мудуй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Михайловка (Стәрлетамаҡ районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 453153, ОКАТО коды — 80249844004.
Ачит (Бисерта ҡушылдығы)
Ачит — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шошуй
Шошуй — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Поча йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Биҡҡол (Әбйәлил районы)
Биҡҡол — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Ташбулат ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 292 кеше. Почта индексы — 453612, ОКАТО коды — 80201834002.
Тарихы
XVIII быуат аҙағында Бикҡол ауылы Теләштән 2 тапҡырға ҙурыраҡ була. 22 йортта 126 кеше йәшәгән. X ревизияла унда 200 кеше һәм 33 ярд кеше билдәләнгән. 1920 йылда 49 йорт хужалығында 224 кеше була.
Ауыл Тамъян улусы старшинаһы Бикҡол Бараҡовтың исемен йөрөтә. Уның исеме 1783 йылда Күбәләк улусы аҫабалары менән ер бәхәсе тураһындағы бер эштә телгә алына. Улдары Рахманғол (1790) һәм Абдулвахит йөҙ башы булып хеҙмәт иткәндәр. 14-се Башҡорт полкы составында Рахманғол Бикҡолов 1814 йылдың 19 мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша; уның хәрби ҡаҙаныштары миҙалдар менән билдәләнә.
Ауыл халҡы — ярым күсмә халыҡ. Йәйләүгә 28 йорттоң 25-енән 174 кеше Йүкәле, Тумға йылғалары үҙәндәренә сыҡҡан. Уларҙың 225 аты, 110 һыйыры, 100 һарығы, 30 кәзәһе була. Ауыл халҡы өсөн игенселек яңы тармаҡ була, һәм ул ауырлыҡ менән үҙләштерелә. Һөрөнтө ерҙең 36 десятинәһен генә эшкәрткәндәр. 1843 йылда 768 бот яҙғы иген сәселә. Мулллазаман Тушмаҡаев һәм уның атаһы Тушмаҡай Әүәлиев 160 бот сәскән. Шул уҡ ваҡытта Кесе Ҡыҙыл йылғаһы янында тирмән эшләгән
Байым (Әбйәлил районы)
Байым — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Байым ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1083 кеше. Почта индексы — 453611, ОКАТО коды — 80201813001.
Географик урыны
Байым ауылы Кесе Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа 67 километр һәм тимер юл станцияһы Ташбулат ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Байым ауылына Нуғай даруғаһы Күбәләк улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл 1740 йылдан билдәле. Ауыл Күбәләк улусы старшинаһы, тархан Байым Ҡыҙраев исемен йөрөтә. Уның олатаһы Төрмәмбәт Ялтиков кенәз булған. Байымдың улдары — Абҙан (уның улы Сәлих), Әбдүкәй, 1761 йылғы (уның балалары Мөхәмәтйәр, Мөхәмәткәрим, Йәһүҙә) һәм 1762 йылғы Ҡаҙымбәт билдәле. Улар 5 ауыл ингән 21-се йортта «тәртип һәм тынлыҡ өсөн» яуаплы йорт йөҙ баштары (сотник) булып хеҙмәт иткән. 1773 йылдан, атаһы отставкаға киткәндән һуң, Абҙан улус старшинаһы булып китә. 1795 йылда 19 хужалыҡта 158 кеше йәшәгән. Х ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 86 хужалығында 253 ир һәм 249 ҡатын йәшәгән. Йәйләүгә байымдар Туйыш ауылы халҡы менән бергәләп сыҡҡан. Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында тирмән эшләгән.
1755 йылдың 15 майында Бөрйән улусыһында ихтилал башлана, ул бөтә Башҡортостанға тарала. Неплюев уны баҫтырыу өсөн бер нисә полк ебәрә. Бер полк командиры Исаковҡа «баш күтәреүселәр торлаҡтарында тамыр табырға һәм юҡ итергә» бойороҡ бирелә. 1755 йылдың 15 майында Бөрйән улусыһында ихтилал башлана, ул бөтә Башҡортостанға тарала. Неплюев уны баҫтырыу өсөн бер нисә полк ебәрә. Бер полк командиры Исаковҡа «баш күтәреүселәр торлаҡтарында тамыр табырға һәм юҡ итергә» бойороҡ бирелә. Ҡыҙыл ҡәлғәһендә наряд менән хеҙмәт иткән Байым тархан Ҡыҙраевты Исаков тарафынан ҡулға алына. Исаков башҡорт старшинаһын «йәшерен бүре» тип һанай һәм уны ике тапҡыр язалай. Байым тархан «вәхшиҙәрсә һындырылған». «Тоғролоҡ» өсөн ҡылыс менән бүләкләнгән, батша хөкүмәтенә тоғро старшина менән шулай мөғәләмә иткәндәр.
«Абруйлы һәм затлы» Байым тарханға академик Иван Лепехин 1770 йылдың 18—19 июнендә килә. Ул саҡта старшина Белорет заводынан 15 саҡрым алыҫлыҡта йәйләүҙә була. Уның байлығы, йылҡы өйөрҙәре тураһында И. Лепёхин яҙмаларында ла мәғлүмәттәр табырға мөмкин.
Мурзинка (Горноуральск ҡала округы)
Мурзинка — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге Горноуральск ҡала округына ҡараған боронғо урыҫ ауылы. Урыҫ халыҡ кәсептәре — урал ташын һырлау оҫталығы үҙәге.
Халҡы
Ауылда— 400 тирәһе кеше йәшәй.
Географияһы
Ауыл Урал тауҙарының көнсығыш битләүендә, Екатеринбургтан төньяҡҡа 120 км һәм Түбәнге Тагилдан көньяҡ-көнсығышҡа 81 км алыҫлыҡта, Нейва йылғаһы ярында урынлашҡан. Мурзинка аша Алапаевск — Мурзинка — Петрокаменка — Николо-Павловка, автомобиль юлы үтә, ул Алапаевск ҡалаһын Түбәнге Тагил менән тоташтыра.
Тарихы
Мамин-Сибиряк буйынса, был урындарҙа татар мырҙаһы йәшәү сәбәпле Мурзинка (Мырҙаҡай) исеме барлыҡҡа килгән. Ауылға 1639 йылда баяр улы Андрей Буженинов Верхотур трактын һаҡлаусы Мырҙа бастругы булараҡ нигеҙ һалған. Мурзинская елань тип тә, Мурзинский острог тип тә аталған. 1662 йылда Мурзинка татар-башҡорт-вогул сапҡынсылары тарафынан яндырыла.
Инфраструктураһы
Ауылда фельдшер пункты, почта, магазин һәм ауылдың иҫтәлекле урыны — Минералогия музейы бар. Музей бинаһында шулай уҡ мәҙәниәт йорто (ауыл клубы) һәм православие ғибәҙәтханаһы урынлашҡан.
Мурзинкаға Түбәнге Тагил һәм Алапаевск ҡалаларынан автобуста барырға мөмкин.
Аҫыл таштар
Ауыл Уралдың аҫыл таштарға бай һыҙаты тип аталған биләмәһендә урынлашҡан һәм Мурзинка-Адуй мегаантиклиналь йыйырсығына ҡарай. Мурзинка үҙенең зәңгәр һары яҡуты (топаз), берилдары, пегматиты, тау гәлсәре һәм башҡа ҡиммәтле минералдары менән билдәле.
Байым (Әбйәлил районы)
Тарихы
Байымдар 14-се полкты ойоштороуҙа һәм уны Наполеонға ҡаршы һуғышҡан армияла хеҙмәт иткән. Шуларҙың береһе Шәғәрәзе Тунынбаев Парижды алған өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә.
Мурзинка (Горноуральск ҡала округы)
Аҫыл таштар
Урта Уралдағы Мурзинка ауылы районындағы пегматиттар XVII быуаттан алып билдәле була. Михаил Тумашев 1668 йылда «Нейва йылғаһы буйындағы тауҙарҙа, Мурзинка острогы янында төҫлө таштар һәм баҡыр мәғдәне» табыуы тураһында иғлан итә. 1669 йылда Мурзинка эргәһендә тәүге аквамарин сығарыла. Бында йәшәгән халыҡ быуындан быуынға аҫыл таштар табыу һәм сығарыу, таш уйыу сәнғәте менән шөғөлләнгән. Аҫыл таштарҙы хатта император һарайына ла тапшырылған. Драгоценные камни поставлялись даже к императорскому двору.
Байым (Әбйәлил районы)
Тарихы
Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында старшина Байым Ҡыҙраев, үҙенең данлыҡлы сығышына ҡарамаҫтан, үпкәләүҙәрен иҫенә төшөрөп, баш күтәреүселәр яғына баҫа. 1774 йылдың апрель баштарында Пугачёв уға атлы отрядтарҙы баш күтәреүселәр ғәскәренә оҙатыуҙы ойоштороу үтенесе менән хат ебәрә. Ҡыҙраев Пугачёвҡа, «уны ҡунаҡҡа саҡырырға» йөҙ кешелек команда менән бара. Пугачёвтың хәрби коллегияһы баш күтәреүсе полковник Байым тарханды Башҡортостан судьяһы итеп тәғәйенләй.
Мурзинка (Горноуральск ҡала округы)
Аҫыл таштар
Ауыл эргәһендә Мокруша (топаздар) йәки Ватиха (аметистар сығарыу шахтаһы) кеүек билдәле ятҡылыҡтар урынлашҡан. Ятҡылыҡтарҙың күбеһе эшкәртелгән тип иҫәпләнә, ләкин хатта уларҙың емереклектәре лә һаман таш һөйөүселәрҙе йәлеп итә.
Байым (Әбйәлил районы)
Тарихы
1795 йылда ауылдағы 19 йортта 158 кеше, 1866 йылда 86 хужалыҡта — 473 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Байымдар Рәхмәттәргә ҡарағанда етешерәк йәшәгәндәр. 393 кеше йәшәгән 65 йортҡа 500 ат, 220 һыйыр, 246 һарыҡ, 35 кәзә тура килгән. Күсмә тормошта байымдар Туйыш ауылы халҡы менән бергә булған. Игенселек өсөн эшкәртелгән һөрөнтө ер 290 дисәтинәгә тиң булған. 1843 йылда улар 360 бот ужым һәм 2968 бот яҙғы иген сәскән. Сәсеүҙең байтаҡ өлөшө өс кешегә тура килгән — Тажетдин Мөхәмәткилдин 180 бот, Хөснөтдин Мөхәмәтшәрипов 187 бот һәм Абдулвахит Абдрахманов 206 бот сәскән.
Мурзинка (Горноуральск ҡала округы)
Музей
1964 йылда Мурзинкала билдәле Урал таусыһы Д. К. Зверевтың ейәне — Иван Зверев башланғысы буйынса ойошторолған А. Е. Ферсман исемендәге Минералогия музейы асыла. Д. К. Зверев П. П. Бажовҡа «Малахит ҡумта» урал хикәйәттәре персонажы Данила мастер (оҫта) прототибы булып хеҙмәт иткән. Әйтергә кәрәк, Мәскәүҙә шундай уҡ исем йөрөткән Рәсәй Фәндәр академияһының музейы эшләй. Мурзинка музейы 1729 йылда мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән Сретенск сиркәүенең бинаһында урынлашҡан. Экспозицияла урындағы минерал өлгөләре, боронғо таш уйыу ҡулайламалары, крәҫтиәндәрҙең көнкүреш әйберҙәре күрһәтелгән.
Сәнәғәттә
Ауылда күп профилле «Самоцветы Мурзинки» ЯСЙ-е эшләй.
Байым (Әбйәлил районы)
Тарихы
1900 йылда шулай уҡ һыу тирмәне теркәлгән.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Байым ауылында урта мәктәп, Асҡар сәнғәт мәктәбенең филиалы, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, Мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ театры), китапхана, мәсет бар.
Колошма
Колошма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының уң ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Насимович Андрей Александрович
Насимович Андрей Александрович (6 октябрь 1909 йыл — 29 июнь 1983 йыл) — СССР-ҙың ғалим-биогеографы һәм экологы, ҡурсаулыҡ эше эшмәкәре. География фәндәре докторы (1953). Ҡурсаулыҡ һәм һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләрен урынлаштырыу географияһы өлкәһендә белгес. Зоогеография һәм хайуандар экологияһы буйынса тикшеренеүҙәр авторы
Териология йәмғиәтенең Почетлы ағзаһы.
М. А. Мензбирҙың һәм Б. М. Житковтың уҡыусыһы.
Биографияһы
Андрей Александрович Насимович Мәскәүҙә уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.
1927 йылда Мәскәү дәүләт университетына уҡырға инә, уны 1931 йылда тамамлай; умыртҡалылар, промысла эштәре һәм һунарсылыҡ буйынса белгес, зоолог характеристикаһы ала. 1931 йыл аҙағында һәм 1932 йылдың беренсе яртыһында ҡошсолоҡ һәм ҡошсолоҡ сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының ҡырағай ҡошсолоҡ өлкәһендә ассистент булып эшләй.
1930 йылда Кавказ ҡурсаулығы фаунаһын өйрәнеү буйынса профессор С. С. Туровтың экспедицияһында ҡатнаша, артабанғы йылдарҙа Кавказ тауҙарында эшләүен дауам итә. 1933—1938 йылдарҙа Кавказ ҡурсаулығы хеҙмәткәре була. .
1934 һәм 1935 йылдарҙа ҡышын ике тапҡыр тау саңғыһында һәм ҡар баҫҡыстарында Төп Кавказ һырты аша сыға. Һырттың ике кисеүе ауыр шарттарҙа үтә һәм ҡар тикшереүе менән оҙатыла (Кавказдың был өлөшөндәге тикшеренеүҙәр тарихында беренсе).
1938 йылда биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Зима как трудный период жизни диких копытных Кавказского заповедника» темаһына диссертация яҡлай.
1938 йылдың март айынан 1941 йылдың октябрь айына тиклем — Лапланд ҡурсаулығының ғилми өлөшө етәксеһе, эвакуациянан һуң 1942 йылдың ғинуарынан 1943 йылдың июненә тиклем Таулы-Алтай өлкәһендә һунарсылыҡ белгесе булып эшләй.
1946 йылдың йәйенән — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы (һуңыраҡ — СССР Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында) ҡурсаулыҡтар буйынса Баш идаралыҡтың өлкән ғилми хеҙмәткәре.
1953 йылда Г. Д. Рихтер етәкселеге аҫтында СССР Фәндәр академияһының География институты докторантураһын тамамлай, «Роль снежного покрова в жизни копытных на территории Советского Союза» темаһына диссертация яҡлай һәм география фәндәре докторы дәрәжәһе ала.
1953 йылдан — СССР Фәндәр академияһының География институтында биогеография лабораторияһы өлкән ғилми хеҙмәткәре.
1954—1963 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй фәнни һәм техник мәғлүмәт институты «География» рефератив журналының баш мөхәррире һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре (үҙе эшләгән осорҙа 5 меңдән ашыу рефераттар һәм сит ил биологик фәнни китаптарына һәм мәҡәләләренә бер нисә йыйылма күҙәтеү әҙерләй һәм баҫтырып сығара).
Әүлиә
Әүлиә (أولياء), берл. үәли (والي — «изге»  — исламда, үҙенең бөтә көндәрен даими намаҙ ҡылып һәм Аллаһыны иҫкә алып уҙғарған кешеләр. Улар, рухи донъяһын камиллаштырып, тәҡүә тормош алып бара һәм гонаһтарҙан ҡаса.
Ҡөрьәндә
Ундай кешеләр тураһында Ҡөрьәндә түбәндәге аяттарҙа иҫкә алына:
Билдәләмә
Ҡөрьәндә үәли тигән һүҙ, күрәһең, Аллаһҡа һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡарата «ҡурсыусы», кешеләргә ҡарата «Аллаһ ҡурсалауында булған» тигәнде аңлаталыр. Суфый шәйехе Ҙүн-Нүн әл-Мисриҙа (IX быуат) үәли термины асыҡ теософик төҫ ала. Хәҙистәрҙә, тәүге шәрехләүҙәрҙә, мөхәддистәрҙә һәм заһиттарҙа ул Аллаһтың «яҡыны», «дуҫы» һәм хатта «һөйгәне» (үәли Аллаһ) тип аңланыла.
Әүлиәләр культы
Исламда әүлиә ғәҙәттән тыш һәләттәргә (кәрәмәт) эйә була, улар — Аллаһтың рәхмәтенә (бәрәкәткә) ирешеүселәр. Улар йыш ҡына төрлө хөрәфәттәр объектына әүерелә, ҡәберҙәренә зыярат ҡылалар; кешеләргә төрлө ауырыуҙарҙан һауығырға ярҙам итә алыуына ышаналар. Улар йыш ҡына «рәсми» ҡаҙыйҙарға һәм фаҡиһтарға ҡарағанда ҙурыраҡ абруй ҡаҙаныусан. Шуның менән бергә әүлиә йыш ҡына милли-азатлыҡ хәрәкәттәре башында тора, колонизаторҙарға ҡаршы әүҙем көрәшә (Алжирҙа Әбд әл-Ҡадир, Ливияла — санусия (суфыйҙар тәриҡәте) һ.б.)
«Әүлиәләр» культы һәм уларҙың кәшәнәләре Афғанстанда, Иранда, Йеменда, Пакистанда, Төньяҡ Африкала, Төркиәлә һәм башҡа ислам илдәрендә киң таралған.
Таунгынян-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
3-сө армия (СССР)
3-сө армия (СССР) (3 А) — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Ҡораллы Көстәре РККА составындағы оператив хәрби берекмәһе (ғәскәри армияһы).