cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Асыу тәлгәштәре
Асыу тәлгәштәре (The Grapes of Wrath) — Джон Стейнбек тарафынан яҙылып, 1939 йылда баҫтырып сығарылған роман, 1940 йылда Пулитцер премияһына һәм 1962 йылда Нобель премияһына лайыҡ була. Романда Бөйөк депрессия осоро сағыла, Оклахома штатындағы өйҙәренән ҡоролоҡ, иҡтисади ауырлыҡтар һәм финанс һәм ауыл хужалығындағы үҙгәрештәр арҡаһында сығып киткән ярлы крәҫтиән ғаиләһе — Джоудтар тураһында бәйән ителә. Саң ҡаҙаны тип аталған көслө саңлы дауылдар теҙмәһенән һуң сараһыҙ хәлдән Джоудтар Калифорнияға табан юллана. Меңләгән башҡа «Оки»лар менән ҡуша улар ҙа бында эш эҙләй, йәшәр урын, өмөтлө киләсәккә ынтыла.
Сюжеты
Роман Том Джоудтың Мак-Алестер төрмәһенән билдәләнгән ваҡыттан алда иреккә сығыуынан башлана. Оклахомалағы Саллисо ҡалаһы янындағы өйөнә ҡайтышлай, ул элекке дин таратыусы Джим Кейсины осрата, һәм улар артабан бергә китәләр. Бала сағы үткән фермаһының өйөн Том ташландыҡ хәлдә күреп, аптырашта ҡала. Уларға күршеләре Мьюли Грейвс тап була һәм ул ғаиләнең өйҙән китеп, ағалары Джон Джоудтың өйөндә тороуын, шулай уҡ банктарҙың бөтә фермерҙарҙан ерҙәрен тартып алыуын, әммә үҙе был ерҙән китергә баш тартыуын һөйләп бирә. Том һәм Кейси икенсе көн иртә менән Джон ағаларына китә. Бында уның ғаиләһе бар булған мөлкәтен йөк машинаһына тейәп йөрөй; уларҙың бөтә игене Саң ҡаҙанында ҡырыла, һөҙөмтәлә улар банк алдында бурысын түләй алмай, ерһеҙ ҡала. Бөтә Оклахома буйлап таралған, Калифорниялағы уңдырышлы ерҙәр һәм юғары эш хаҡтары тураһында яҙылған реклама ҡағыҙҙарына ышанып, Джоудтар булған аҡсаларын яҡшы тормошҡа өмөт биргән сәйәхәткә һала. Оклахома штатын ҡалдырыу Томдың ваҡытынан алда төрмәнән сығыу шарттарын боҙһа ла, ул тәүәкәлләп, ғаиләһе менән бергә китә, Кейси ҙа ғаиләгә ҡушыла. 66-сы шоссе буйлап улар көнбайышҡа табан юллана, был шоссе иһә шул уҡ вәғәҙә менән ҡыҙыҡтырылған, шул уҡ тарафҡа юл алған башҡа ғаиләләр менән тулған була. Бер ғаилә ялға туҡтағанда, һәр ваҡыт эргәһендә бер нисә башҡа ғаилә туҡтай, юлда үҙ ҡанундары булған лагерҙар барлыҡҡа килә. Калифорнияға яҡынлашҡан һайын, унан кире ҡайтып барған кешеләр йышыраҡ осрай. Улар Калифорнияла эш етмәүен, эшләгәндәргә лә бик аҙ түләгәндәрен, хатта ашарға лә етмәүен һөйләйҙәр. Әммә Джоудтар рекламала тасуирланған ил шулай ҙа барлығына өмөтөн һүндермәй. Сәйәхәт башында уҡ олаталары үлеп китә һәм юл буйында ерләнә. Калифорнияға инмәҫ элек өләсәләре лә үлеп китә. Томдың ағаһы Ной, һуңынан Джоудтың ауырлы ҡыҙы Роза Саронаның ире Конни ғаиләнән бүленеп ҡала, ҡалған ғаилә ағзалары әсәләре етәкселеге аҫтында, башҡа барыр урындары юҡлығы һәм юлды артабан дауам итергә кәрәклеген аңлап, сәйәхәтен дауам итә.
Килеп еткәс, эш эҙләүселәрҙең артыҡ күплеге һәм эшселәрҙең хоҡуҡтары тупаҫ боҙолоуы, эре фермерҙар килешеп эш итеүе, ә ваҡ фермерҙар хаҡтарҙың ҡырҡа төшөүенән зыян күреүе арҡаһында ғаилә йәшәү өсөн кәрәкле минимум табырға тырышып, аслы-туҡлы көн итә. Һыу, йыуыныу урындары менән тәьмин ителгән, таҙа хөкүмәт лагерына урынлашҡас, киләсәккә өмөт осҡондары ҡабына. Был лагерҙарҙа ысынлап та яҡшы шарттар, хатта күскенселәрҙе туҡтауһыҙ эҙәрлекләгән Калифорния идаралығы вәкилдәренә бында инеү тыйыла, әммә яҡын-тирәлә эш юҡлыҡтан, Джоудтар хөкүмәт лагерынан китергә мәжбүр була.
Ялланыусыларҙы экспулатациялауға яуап итеп, ҡайһы бер кешеләр, шулар араһында таныҡлаусы менән низағтан һуң төрмәгә ултырырға мәжбүр булған Кейси, эшселәрҙе союздарға берләштерергә тырыша. Джоудтар иһә Кейси менән эшселәр төркөмө забастовка башлаған шафталы (персик) баҡсаһына штрейкбрехер булып эшкә керә. Көнө буйы бөтә ғаилә менән баҡсала эшләүҙән һуң алынған аҡса киске ашҡа саҡ етә. Том Джоуд Кейсины осратып һөйләшә, уны үлтергән саҡтарында шаһит була һәм уға ҡул күтәреүсене үҙе үлтерә, үҙе лә йәрәхәт ала. Икенсе көн полиция йөҙө яраланған үлтереүсене лагерь буйлап эҙләй. Забастовка туҡтатылғас, эш хаҡы ике тапҡыр төшә, шулай ҙа аслыҡтан йонсоған халыҡ баҡсалағы һәр уңыш өсөн хатта һуғышырға әҙер.
Артабан ғаилә мамыҡ фермаһына урынлаша, бында ҡасҡынға әйләнгән Том әсәһенә уңыштар теләп, үҙенең ҡайҙа барһа ла, иҙелеүселәрҙе яҡлаясағын вәғәҙә итеп, ғаиләһенән айырыла. Ямғырҙар мәле башлана, мамыҡ йыйыуҙан һуң яҙға тиклем эш юҡ. Ямғыр ваҡытында йылға ярҙарынан сығып, эшселәр йәшәгән вагондарҙы баҫа башлай. Был ваҡытта Роза Саронаның балаһы үле тыуа. Ғаилә һыу баҫмаған юғарыраҡ урынға китә һәм юл буйындағы һарайға табан юллана. Һарай эсендә — аслыҡтан көсһөҙләнгән ир менән улы, Роза Сарона ирҙе үҙ һөтө менән үлемдән ҡотҡара.
Яҙылыу тарихы
1936 йылдың йәйен Стейнбек Калифорнияның ялланып эшләүселәре араһында үткәрә, лагерҙар һәм гувервилдәр буйлап йөрөй, забастовкалар шаһиты була. Һөҙөмтәлә Калифорнияның ауыл хужалығы индустрияһында эшләүсе күскенселәре тураһында мәҡәләләр шәлкеме яҙыла. Мәҡәләләр дөйөм «Уңыш йыйыу сиғандары» («The Harvest Gypsies») исеме аҫтында «San Francisco News» гәзитендә 1936 йылдың октябрендә баҫыла. Эшселәр менән аралашҡан ваҡыт эсендә күргәндәре һәм ишеткәндәре яҙыусыға шул тиклем тәрән тәьҫир итә, һәм ул был турала әҙәби китап яҙырға ниәтләй.
Романдың исеме
Романға исемде ҡатыны Кэрол тәҡдим итә, «асыу тәлгәштәре» фразаһы «Республиканың хәрби гимны» («The Battle Hymn of the Republic») патриотик йырынан алынған. Йыр иһә үҙ сиратында Тәүраттың Апокалипсисына һылтана:
Был фраза шулай уҡ романдың аҙыҡты хаҡтар юғары кимәлдә ҡалһын өсөн аңлы рәүештә юҡ итеү һүрәтләнгән 25-се бүлегендә осрай:
Тәнҡит
Китап хайран ҡалдырырлыҡ ҙур уңышҡа өлгәшә — уның тиражы 14 миллион экземплярға етә. Роман «милли ваҡиға масштабындағы күренеш» була. Ул «халыҡ тарафынан асыҡ тыйыла һәм яндырыла, уның турала милли радио селтәрҙәрендә фекер алышына, әммә барыһынан да бигерәк, ул уҡыла.» Стейнбектың күп замандаштары романды ҡабул итмәй, ҡайһы берҙәр хатта уны «яла яғыу», «тупаҫлыҡ» һәм «әхлаҡһыҙлыҡ» өcөн тыйырға тырыша, ҡалаларҙа әҫәр китапханаларҙан алып ташлана. Тәнҡит айырыуса ныҡ Калифорнияның фермерҙар ассоциацияһынан яуа, улар китапты «алдаҡ менән тулы» булыуында һәм «коммунистик пропаганда» алып барыуында ғәйепләй.
Артабанғы йылдарҙа китапҡа ҡарата ыңғай баһалар һаны арта бара. Гәзиттәр һам журналдар дәүләт эшмәкәрҙәренең, социологтарҙың Стейнбек тарафынан китапта килтерелгән факттарҙың дөрөҫлөгөн тулыһынса раҫлаған дәлилдәрен баҫтырып сығара башлай. 1940 йылда Стейнбек китап өсөн АҠШ-тағы иң юғары премияларҙың береһе — Пулитцер премияһын яулай.
1962 йылда Нобель премияһы комитеты «Асыу тәлгәштәре»н «оло хеҙмәт» тип атай һәм ул Стейнббекка Әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһын биреү өсөн төп сәбәптәрҙең береһе була.
1998 йылда Modern Library нәшриәте «Асыу тәлгәштәре»н үҙенең «20-се быуаттың 100 иң яҡшы инглиз телендәге романы» исемлегенә унынсы итеп керетә.
Әҫәр сәхнәлә һәм экрандарҙа
1940 йылда режиссёр Джон Форд роман буйынса фильм төшөрә. Әммә фильмдың аҙағы әҫәрҙекенән ныҡ айырыла — Голливуд ҡанундарына ярашлы, фильм «хэппи-энд» менән тамамлана, китапта иһә геройҙарҙың артабынғы яҙмышы өмөтһөҙ һәм трагик.
Чикаголағы «Дала бүреһе» театр компанияһы («Steppenwolf Theatre Company») китап нигеҙендә тамаша әҙерләй, сценарийы яҙыусы, режиссёр Фрэнк Галати тарафынан яҙыла, Гэри Синиз 1990 йылда Том Джоуд роле менән тәү башлап Бродвей сәхнәһендә сығыш яһай.
«Minnesota Opera» театры һәм «Utah Symphony and Opera» театры берлектә романға нигеҙләнгән опера әҙерләй, көйөн композитор Рикки Иен Гордон, һүҙҙәрен Майкл Кори яҙа. Операның премьераһы 2007 йылдың февралендә була.
Тарасова Татьяна Анатольевна
Тарасова Татьяна Анатольевна (13 февраль 1947 йыл) — фигуралы шыуыу буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1975), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Билдәле совет хоккейы тренеры Анатолий Тарасовтың ҡыҙы.
2004 йылға уның уҡыусылары Донъя һәм Европа чемпионтаттарында дөйөм алғанда 41 алтын миҙал, шулай уҡ дүрт мөмкинлектән өс дисциплинала ете алтын миҙал яулай:
Биографияһы
Татьяна Анатольевна Тарасова Мәскәүҙә СССР-ҙың билдәле хоккейсыһы һәм тренеры Тарасов Анатолий һәм Тарасова Нина Григорьевна ғаиләһендә тыуған. Өлкән апаһы — Галина, педагог.
Татьянаға биш йәш булғанда уны атаһы конькиҙа шыуырға өйрәтә.
1967 йылда Тарасова тренерлыҡ эштәре һәм программалар ҡуйыу менән шөғөлләнә башлай. Ул йылдарҙағы уҡыусылары араһында:
Ирина Роднина, Александр Зайцев, Моисеева Ирина, Андрей Миненков, Алексей Йәһүҙиндың, Илья Кулик, Денис Те, Наталья Бестемьянова, Марина Климова, Ирина Романова, Игорь Ярошенко, Саша Коэн, Алиса Дрей, Джонни Вейр, Сидзука Аракава, Оксана Грищук, Барбара Фузар-Поль, Андрей Букин, Евгений Платова, Сергей Пономаренко, Мао Асада, Эван Лайсачек, Ирина Николаева һ. б була. .
1974 йылда Физик культура институтына уҡырға инә, уны 1979 йылда уңышлы тамамлай.
1990 йылдар уртаһында «Бөтә йондоҙҙар» боҙ театры ойоштора, төркөмгә күп кенә билдәле совет фигуристары инә. Театр 14 йыл эшләй. Тарасова унда тренер, балетмейстер, һәм режиссёр булып сығыш яһай. Театрҙа ысын классик балет тамашалар ойошторола: «Ночь на Лысой горе», «Спящая красавица», «Золушка», «Аленький цветочек». Репертуарҙа шулай уҡ Тарасова ҡуйған «Русские на Бродвее» серияһы, билдәле «Вестсайдская история» бродвей спектакле, «Фантом в опере», «Кабаре», «Кордебалет», «Кошки» һәм башҡалар була
2001 йылда автобиографик «Красавица и чудовище» китабын сығара.
2005 йылда Тарасова Татьяна Рәсәйҙең фигуралы шыуыу буйынса федерацияның тренер-консультанты итеп тәғәйенләнә.
Беренсе каналдың бер нисә телевизион шоу жюри рәйесе («Йондоҙҙар боҙҙа» — 2006, «Боҙлоҡ осоро» — 2007 йылдан — 2009 йылға тиклем һәм 2012 йылдан, 2010 йылдан 2011 йылға тиклем «Боҙ һәм ялҡын»). 2018 йылдың 1 апреленән — «Боҙлоҡ осоро. Балалар» телевизион проектының жюри рәйесе
2008 йылдың 21 мартында Гётебергта донъя чемпионаты үткәреү көндәрендә Т. А. Тарасова Донъя фигуралы шыуыу даны залына и ндерелә.
Шул уҡ йылдың йәйендә Тарасова етәкслеге аҫтында 2008 йылда донъя чемпионкаһы япон ҡыҙы Мао Асада күнекмәләр ала башлай. Шул уҡ ваҡытта Асада Нагоялағы университет базаһында ла күнекмәләр ала һәм Татьяна Анатольевнаға Мәсекәүгә ваҡыт ваҡыты менән генә килә. Үҙ сиратында, Тарасова шулай уҡ ҡайһы саҡ Японияға спортсы янына бара һәм уның мөһим старттарында оҙатып йөрөй. 2010 йылдағы Олимпия уйындарынан һуң Мао донъя чемпионатында көмөш миҙал яулай һәм был хеҙмәттәшлек туҡтай.
2011 йылдың ҡышында Тарасова етәкселеге аҫтында боҙ сәхнәлә Шарль Перроның «Спящая красавица» әкиәте мотивтары буйынса спектакль ҡуйыла.
Тарасова Татьяна Анатольевна тренер булараҡ фигуралы шыуыу буйынса Ҡышҡы Олимпия уйындарында, донъя һәм Европа чемпионаттарында ҡатнаша. Йыш ҡына «Беренсе канал» һәм «Матч ТВ» телеканалында фигуралы шыуыу буйынса ярыштарға комментарийҙар бирә.
Спорт ҡаҙаныштары
Георгий Проскурин менән парҙа:
Сәйәси ҡараштары
2001 йылдың апрель айында яңы етәкселеккә ҡаршы сыҡҡан НТВ телекомпанияһының журналистар коллективын яҡлап сығыш яһай.
2012 йылдың ғинуарында Рәсәй Президентына кандидат Владимир Путиндың «Халыҡ штабы» ағзаһы була (Мәскәү буйынса). 2012 йылдың 4 февралендә Мәскәүҙең Поклонный тауында Владимир Путинды хуплап митинта сығыш яһай. 2012 йылдың 6 февралендә Рәсәй Президентына кандидаттың һәм ғәмәлдәге президент Владимир Путиндың ышаныслы кешеһе булып теркәлә. 2018 йылда президент һайлауҙарында Владимир Путиндың ышаныслы вәкиле булып тора.
Ниндәйҙер сәйәси партияның ағзаһы түгел.
Шәхси тормошо
Өс тапҡыр никахта була, Тарасова Татьяна ирҙәре:
Никахтарынан балалары булмай.
Батҡаҡ (Тиреҫ ҡушылдығы)
Батҡаҡ — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиреҫ йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поляр координаталар системаһы
Поляр координаталар системаһы — яҫылыҡтағы һәр нөктә ике һан — поляр мөйөш һәм поляр радиус менән бер төрлө билдәләнгән ике үлсәмле координаталар системаһы. Поляр координаталар системаһы бигерәк тә нөктәләр араһындағы бәйләнеште радиустар һәм мөйөштәр рәүешендә һүрәтләү ябайыраҡ булған осраҡта файҙалы; киңерәк таралған Декарт, йәки тура мөйөшлө, координаталар системаһында ундай бәйләнештәрҙе тик тригонометрик тигеҙләмәләр ҡулланыу юлы менән генә булдырырға мөмкин.
Ошолай итеп билдәләнгән радиаль координата нулдән сикһеҙлеккә тиклемге ҡиммәттәр ҡабул итә ала, ә мөйөшлө координата 0°-дән 360°-ҡа тиклем ҡиммәттәр ҡабул итә. Әммә, уңайлылыҡ өсөн поляр координатаның ҡиммәттәре өлкәһен тулы мөйөштән ситкә киңәйтергә, шулай уҡ уға поляр күсәрҙе сәғәт уғы йүнәлешендә бороуға тап килгән тиҫкәре ҡиммәттәр ҡабул итергә рөхсәт итергә лә мөмкин.
Тарихы
Мөйөш һәм радиус төшөнсәләре б. э. т. беренсе мең йыллыҡта уҡ билдәле булған. Грек астрономы Гиппарх (б. э. т. 190—120 йй.) төрлө мөйөштәр өсөн хордалар оҙонлоғо килтерелгән таблица төҙөй. Уның тарафынан күк есемдәренең урынын билдәләү өсөн поляр координаталар ҡулланылыуы тураһында мәғлүмәттәр бар. Архимед үҙенең «Спиралдәр» китабында Архимед спирален, радиусы мөйөшкә бәйле функцияны һүрәтләй. Әммә грек ғалимдарының хеҙмәттәре координаталар системаһын тулы билдәләүгә тиклем үҫешеп етмәй.
IX быуатта фарсы математигы Хаббаш әл-Хасиб (әл-Мәрүәзи́) поляр координаталарҙы үҙәге сфералағы ниндәйҙер нөктәлә булған икенсе координаталар системаһына үҙгәртеү өсөн картографик проекция һәм сфера тригонометрияһы ысулдарын ҡуллана, был осраҡта, Ҡибланы — Мәккәгә йүнәлеште билдәләү өсөн. Фарсы астрономы Әбү Райхан Бируни (973—1048) поляр координаталар системаһын һүрәтләүгә оҡшаған идеялар тәҡдим итә. Ул яҡынса 1025 йылда күк йөҙөнөң поляр экви-азимуталь тигеҙ аралыҡлы проекцияһын һүрәтләүсе беренсе кеше була.
«Метод флюксий» китабында (инглизсә Method of Fluxions, 1671 йылда яҙылған, 1736 йылда баҫтырылған) сэр Исаак Ньютон поляр координаталар араһында үҙгәртеүҙе тикшерә, ул уларҙы «Етенсе ысул; Спиралдәр өсөн» («Seventh Manner; For Spirals»), һәм туғыҙ башҡа координаталар системалары тип аңлата. 1691 йылда Acta eruditorum журналында баҫылып сыҡҡан мәҡәләлә, Якоб Бернулли тура һыҙыҡта нөктә билдәләнгән система ҡуллана, уларҙы ул ярашлы рәүештә поляр күсәр һәм полюс тип атай. Координаталар полюстан алыҫлыҡ һәм поляр күсәрҙән мөйөш итеп бирелә. Бернулли хеҙмәте был координаталар системаһында бирелгән кәкре һыҙыҡтарҙың кәкрелек радиусын табыу проблемаһына арналған була.
«Поляр координаталар» терминын Грегорио Фонтана индергән тип иҫәпләйҙәр. XVIII быуатта ул итальян авторҙарының лексиконына инә. Инглиз теленә термин Сильвестр Лакруаның «Дифференциальное и интегральное исчисление» трактатының 1816 йылда Джордж Пикок эшләгән тәржемәһе аша инә Өс үлсәмле арауыҡ өсөн поляр координаталарҙы беренсе тапҡыр Алекси Клеро тәҡдим итә, ә Леонард Эйлер ярашлы системаны беренсе булып  ентекләп эшләй.
График күҙаллау
Поляр координаталар системаһында һәр нөктә ике поляр координата менән бирелә, ғәҙәттә r радиаль координата (тамғалауҙың \rho тигән варианттары осрай) һәм \varphi мөйөшлө координата, поляр мөйөш, фаза мөйөшө, азимут, позицион мөйөш (ҡайһы берҙә \theta йәки t тип яҙыла) тип атала. r координатаһы нөктәнән үҙәккә, йәғни координаталар системаһының полюсына тиклемге алыҫлыҡты күрһәтә, ә \varphi координатаһы 0°-лы нурҙан (ҡайһы берҙә координаталар системаһының поляр күсәре тип атала) сәғәт уғына ҡаршы йүнәлештә иҫәпләнгән мөйөшкә тигеҙ.
Поляр радиус яҫылыҡтың теләһә ниндәй нөктәһе өсөн билдәле һәм һәр ваҡыт тиҫкәре булмаған ҡиммәттәр ҡабул итә. Поляр мөйөш \varphi O полюсынан башҡа яҫылыҡтың теләһә ниндәй нөктәһе өсөн билдәле һәм ҡиммәттәрен ҡабул итә. Поляр мөйөш радиандарҙа үлсәнә һәм поляр күсәрҙән башлап иҫәпләнә:
Поляр координаталар системаһының мөһим үҙсәнлектәренең береһе булып, бер үк нөктәнең сикһеҙ күп ысулдар менән күрһәтелә алыуы тора. Был шунлыҡтан килеп сыға, азимутты билдәләү өсөн поляр күсәрҙе ул нөктәгә күрһәтерлек итеп борорға кәрәк. Ләкин нөктәгә йүнәлеш, ирекле һанда өҫтәлмә тулы әйләнеш яһауҙан үҙгәрмәй. Дөйөм осраҡта нөктәһе  йәки  күренешендә күрһәтелергә мөмкин, бында n — ирекле бөтөн һан.
Полюс координаталары менән бирелә. \varphi координатаһына бәйһеҙ рәүештә, полюстан нуль алыҫлығындағы нөктә һәр ваҡыт шунда ята. Нөктәнең бер төрлө координаталарын алыу өсөн, ғәҙәттә алыҫлыҡ ҡиммәтен тиҫкәре булмаған ҡиммәттәргә тиклем, ә \varphi мөйөшөн йәки  (радиандарҙа [0,\;2\pi) или ) интервалы менән сикләргә кәрәк.
Поляр координаталарҙа мөйөштәр йәки градустарҙа, йәки радиандарҙа бирелә, шуның менән бергә. Һайлау, ҡағиҙә булараҡ, ҡулланыу өлкәһенә бәйле. Навигацияла традиция буйынса градустар ҡулланыла, физиканың ҡайһы бер бүлектәрендә һәм математиканың бөтә бүлектәрендә тиерлек радиандар ҡулланыла.
Декарт һәм поляр координаталар араһында бәйләнеш
r һәм \varphi поляр координаталар парын x һәм y Декарт координаталарына синус һәм косинус тригонометрик функцияларын ҡулланып күсерергә була (шуның менән бергә, поляр координаталар системаһының нулле нуры Декарт системаһының x күсәре менән тап килә тип күҙаллана): Ә ике x һәм y Декарт координаталарын r поляр координатаһына күсерергә мөмкин: \varphi мөйөш координатаһын табыу өсөн түбәндәге ике фекерҙе иғтибарға алырға кәрәк:
\varphi-ның ҡиммәтен [0,\;2\pi) интервалында иҫәпләү өсөн, түбәндәге тигеҙләмәләрҙе файҙаланырға була ( тангенсҡа кире функцияны аңлата): \varphi-ның ҡиммәтен интервалында иҫәпләү өсөн, түбәндәге тигеҙләмәләрҙе файҙаланырға була: Поляр мөйөштө иҫәпләү өсөн y-тең x-ҡа сағыштырмаһын белеү генә етмәй, ә тағы ла был һандарҙың тамғаһын белергә кәрәк икәнен иҫәпкә алып, хәҙерге программалау телдәренең күптәренең, һандың арктангенсын билдәләүсе   функцияһынан тыш, үҙенең функциялары араһында тағы ла өҫтәлмә   функцияһы бар, уларҙың числитель һәм знаменатель өсөн айырым аргументтары бар. Мотлаҡ белергә кәрәк булмаған аргументтарға булышлыҡ итеүсе программалау телдәрендә (мәҫәлән, Common Lispта),   функцияһы x координатаһының ҡиммәтен алырға мөмкин.
Кәкре һыҙыҡтарҙың поляр координаталарҙа тигеҙләмәһе
Поляр координаталар системаһының радиаль тәбиғәте арҡаһында, ҡайһы бер кәкре һыҙыҡтар ябай поляр тигеҙләмә менән бирелергә мөмкин, ә тура мөйөшлө координаталар системаһында тигеҙләмә күпкә ҡатмарлыраҡ булыр ине. Иң билдәле кәкре һыҙыҡтар араһында: поляр роза, Архимед спирале, Лемниската, Паскаль ҡусҡары һәм кардиоида.
Әйләнә
Үҙәге нөктәһендә һәм радиусы a булған әйләнәнең дөйөм тигеҙләмәһе түбәндәге күренештә: Был тигеҙәләмәне айырым осраҡтар өсөн ябайлаштырып була, мәҫәлән үҙәге полюста һәм радиусы a булған әйләнә тигеҙләмәһе.
Поляр роза
Поляр роза — сәскә таждарына оҡшаған билдәле математик кәкре һыҙыҡ. Ул поляр координаталарҙа, ирекле \theta_0 даими өсөн (0-де лә индереп), ябай тигеҙләмә менән бирелергә мөмкин: Әгәр k — бөтөн һан булһа, тигеҙләмә таҡ k өсөн k таж япраҡлы розаны, йәки йоп k өсөн 2k таж япраҡлы розаны билдәләй. Әгәр k — рациональ, ләкин бөтөн түгел икән, тигеҙләмә менән бирелгән график розаға оҡшаш фигураны барлыҡҡа килтерә, ләкин таждары ябыласаҡ. Әгәр k — иррациональ һан булһа, роза өлөшләтә бер береһенең өҫтөнә һалынған сикһеҙ күп таждарҙан тора. 2, 6, 10, 14 һ. б. таждары булған розаларҙы был тигеҙләмә менән биреп булмай. a үҙгәреүсәне таждарҙың оҙонлоғон билдәләй.
Әгәр радиус тиҫкәре була алмай тип иҫәпләһәк, натураль k өсөн беҙ k-тажлы роза алырбыҙ. Шулай итеп, тигеҙләмәһе ике тажлы розаны бирә. Геометрик күҙлектән сығып ҡарағанда радиус — полюстан нөктәгә тиклемге алыҫлыҡ һәм ул тиҫкәре була алмай.
Архимед спирале
Архимед спирале уны уйлап табыусы, боронғо грек математигы Архимед хөрмәтенә аталған. Был спиралде ябай поляр тигеҙләмә ярҙамында бирергә мөмкин: a параметрының үҙгәреүе спиралде бороуға, ә b параметрының үҙгәреүе — конкрет спираль өсөн константа булған урамдар араһындағы алыҫлыҡтың үҙгәреүенә килтерә. Архимед спираленең ике тармағы бар, береһе \varphi>0 өсөн, ә икенсеһе \varphi<0 өсөн. Ике тармағы талғын ғына полюста тоташа. Бер тармағын 90°/270° мөйөш аша үткән тура һыҙыҡҡа ҡарата көҙгөләгесә сағылдырыу икенсе тармағын бирә. Был кәкре һыҙыҡ шуныһы менән ҡыҙыҡлы, математик әҙәбиәттә ул конус киҫелешенән ҡала беренсе булып тасуирланған һәм тап поляр тигеҙләмә менән башҡаларға ҡарағанда яҡшыраҡ билдәләнә.
Конус киҫелештәре
Фокустарының береһе полюста, ә икенсеһе поляр күсәрҙә ҡайҙалыр (бәләкәй ярымкүсәр поляр күсәр буйлап ятырлыҡ итеп) урынлашҡан конус киҫелеше түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә: бында e — эксцентриситет, ә \ell — фокаль параметр. Әгәр e>1 булһа, был тигеҙләмә гиперболаны бирә; әгәр e=1 булһа, ул саҡта параболаны; әгәр e<1 булһа, ул саҡта эллипсты билдәләй. e=0 радиусы \ell булған әйләнәне билдәләүсе айырым осраҡ булып тора.
Комплекслы һандар
Һәр комплекслы һан комплекслы яҫылыҡта нөктә менән күрһәтелергә мөмкин, һәм, ярашлы рәүештә, был нөктә Декарт координаталарында (тура мөйөшлө йәки Декарт формаһында), йәки поляр координаталарҙа (поляр форма) бирелергә мөмкин. z комплекслы һаны тура мөйөшлө формала ошолай яҙылырға мөмкин: бында i — уйланма берәмек, йәки поляр формала (юғарыла ҡарағыҙ: координаталар системалары араһында үҙгәртеү формулалары): һәм ошонан сығып: бында e — Эйлер һаны. Эйлера формулаһы арҡаһында, ике күренеш тә эквивалентлы (Был формулала, мөйөштәрҙе дәрәжәгә күтәреү ингән ҡалған формулаларға оҡшаш рәүештә, \varphi мөйөшө радиандарҙа бирелгән)
Комплекслы һандарҙың тура мөйөшлө һәм поляр формала күренештәре араһында күсеү өсөн, юғарыла килтерелгән координаталар системалары араһында үҙгәртеү формулаларын ҡулланырға мөмкин.
Комплекслы һандар менән ҡабатлау, бүлеү һәм дәрәжәгә күтәреү ғәмәлдәрен поляр формала башҡарыу ябайыраҡ. Дәрәжәгә күтәреү ҡағиҙәләренә ярашлы:
Математик анализда
Математик анализ операцияларын шулай уҡ поляр координаталарҙы файҙаланып әйтеп бирергә мөмкин.
Дифференциаль иҫәпләү
Түбәндәге формулалар дөрөҫ: Поляр кәкре һыҙыҡтың теләһә ниндәй бирелгән нөктәһендә үткәрелгән тейеүсенең r(\varphi) ауышлыҡ мөйөшө тангенсын Декарт координаталарында табыу өсөн, уларҙы параметрлы күренештә тигеҙләмәләр системаһы аша күрһәтәбеҙ: Ике тигеҙләмәне лә \varphi буйынса дифференциаллап табабыҙ: Был тигеҙләмәләрҙе бүлеп (икенсеһен беренсеһенә), Декарт координаталар системаһында нөктәһендә тейеүсенең эҙләнгән ауышлыҡ мөйөшө тангенсын табабыҙ:
Интеграль иҫәпләү
R — r(\varphi) поляр кәкреһе һәм \varphi=a һәм \varphi=b нурҙары төҙөгән өлкә булһын, ти, бында 0<b-a<2\pi. Ул саҡта был өлкәнең майҙаны аныҡ интеграл аша табыла: Бындай һөҙөмтәне шулайтып табып була. Тәүҙә [a,\;b] интервалын ирекле n һандағы аҫинтервалдарға бүләбеҙ. Шулай итеп, шундай һәр аҫинтервалдың оҙонлоғо b-a (интервалдың тулы оҙонлоғо), бүленгән n-гә (аҫинтервалдар һаны) тигеҙ. Һәр аҫинтервал өсөн \varphi_i — урталағы нөктә булһын ти. Үҙәге полюста, радиустары, үҙәк мөйөштәре һәм дуға оҙонлоғо  булған секторҙар төҙөйөк. Шундай һәр секторҙың майҙаны була. Ошонан сығып, бөтә секторҙарҙың тулы майҙаны: Әгәр аҫинтервалдарҙың n һанын арттырһаҡ, ул саҡта был яҡынса аңлатманың хатаһы кәмейәсәк. n\to\infty булғанда, килеп сыҡҡан сумма интеграль сумма була. Был сумманың булғандағы сикләмә юғарыла әйтелгән интегралды бирә:
Дөйөмләштереү
Бынан алдағы бүлектә тасуирланған майҙанды табыу өсөн формула f=1 осраҡ өсөн табылған. Күп тапҡырлы интегралдар өсөн формуланы ҡулланыуҙың ҡыҙыҡлы һөҙөмтәһе булып Эйлер — Пуассон интегралы тора:
Векторлы анализ
Поляр координаталар өсөн векторлы анализ элементтарын ҡулланырға мөмкин. Теләһә ниндәй \mathbf{F} векторлы яланды, берәмек векторҙарҙы ҡулланып поляр координаталар системаһында яҙырға мөмкин: \mathbf{r} йүнәлешендә, һәм F_x һәм F_y яланының Декарт компоненттары һәм уның поляр координаталар системаһындағы компоненттары араһында бәйләнеш түбәндәге тигеҙләмәләр менән бирелә: Ярашлы рәүештә поляр координаталар системаһында векторлы анализ операторҙары бирелә. Мәҫәлән, скаляр яландың градиенты ошолай яҙыла:
Өс үлсәмле киңәйтеү
Поляр координаталар системаһы өсөнсө үлсәмгә ике система менән киңәйтелә: цилиндрик һәм сфералы, икеһе өсөн дә ике үлсәмле поляр координаталар системаһы аҫкүмәклек. Асылда, цилиндрик система расширяет поляр координаталар системаһын тағы бер алыҫлыҡ координатаһын өҫтәп киңәйтә, ә сфералы — тағыла бер мөйөш координатаһын.
Цилиндрик координаталар
Цилиндрик координаталар системаһы, тураһын әйткәндә, яҫы поляр системаны, Декарт системаһы өс үлсәм осрағында киңәйгән кеүек, «бейеклек» тип аталған һәм нөктәнең нуль яҫылығынан бейеклегенә тигеҙ булған өсөнсө һыҙыҡлы координата өҫтәп киңәйтә. Өсөнсө координата ғәҙәттә z тип тамғалана, өс координата барлыҡҡа килтерә.
Өс цилиндрик координатаны Декарт системаһына түбәндәге үҙгәртеүҙәр менән күсереп була:
Сферик координаталар
Шулай уҡ поляр координаталарҙы өс үлсәм осрағына, z вертикаль күсәрҙән боролоу мөйөшөнә тигеҙ булған \theta мөйөш координатаһын өҫтәп киңәйтергә мөмкин (зенит йәки киңлек тип атала, ҡиммәттәре 0-дән 180°үҡа тиклемге интервалда була). Йәғни, сферик координаталар, ул өс координа, бында r — координаталар үҙәгенән алыҫлыҡ, \varphi — x күсәренән мөйөш (яҫы поляр координаталарҙағы кеүек), \theta — киңлек. Сферик координаталар системаһы Ер өҫтөндә урынды билдәләү өсөн булған географик координаталар системаһына оҡшаған, унда координаталар башы Ерҙең үҙәге менән тап килә, киңлек \delta — \theta-ның өҫтәмәһе була һәм -ға тигеҙ, ә оҙонлоҡ l ошо формула буйынса иҫәпләнә.
Өс сферик координатаны Декарт системаһына түбәндәге үҙгәртеүҙәр менән күсереп була:
n үлсәм осрағына дөйөмләштереү
Поляр координаталар системаһын n-үлсәмле арауыҡ өсөн киңәйтеп була. ,  — n-үлсәмле тура мөйөшлө координаталар системаһының координаталар векторҙары булһын ти. n-үлсәмле поляр системала кәрәкле координаталарҙы векторының x_{i+2} координаталар күсәренән тайпылыу мөйөшө итеп индерергә мөмкин.
Дөйөмләштерелгән n-үлсәмле поляр координаталарҙы Декарт координаталарына күсереү өсөн түбәндәге формулалар менән файҙаланырға мөмкин: n=2 осрағы яҫылыҡтағы ғәҙәттәге поляр координаталар системаһына, ә n=3 — ғәҙәттәге сферик координаталар системаһына тап килә икәнен күрһәтергә мөмкин.
Ҡулланылышы
Поляр координаталар системаһы ике үлсәмле һәм шуға күрә ул яҫылыҡта нөктәнең урынын асыҡлағанда ғына, йәки өсөнсө үлсәмдә система үҙсәнлектәренең бер төрлөлөгө осрағы өсөн ҡулланыла ала, мәҫәлән, түңәрәк торбала ағымды ҡарағанда. Поляр координаталарҙы ҡулланыуҙың иң яҡшы контексы булып, йүнәлеш һәм ниндәйҙер үҙәктән алыҫлыҡ менән тығыҙ бәйләнгән осраҡтар тора. Мәҫәлән, юғарыла килтерелгән миҫалдарҙан күренеүенсә, Архимед спирале кеүек кәкреләрҙе поляр координаталарҙа биреү өсөн ябай тигеҙләмәләр етә, уларҙың тура мөйөшлө координаталар системаһынды тигеҙләмәләре күпкә ҡатмарлыраҡ. Бынан тыш, үҙәк тирәләй әйләнеүсе есемдәре булған күп физик системаларҙың, йәки ниндәйҙер үҙәктән таралған күренештәрҙең моделен поляр координаталарҙа эшләү күпкә еңелерәк. Поляр координаталар системаһын булдырыуҙың сәбәбе орбиталь һәм түңәрәк буйлап хәрәкәтте тикшереү була.
Позиционирование һәм навигация
Поляр координаталар системаһын йыш ҡына навигацияла ҡулланалар, сөнки тәғәйенләнгән пунктты башланғыс нөктәнән алыҫлыҡ һәм хәрәкәт йүнәлеше менән бирергә мөмкин. Мәҫәлән, авиацияла, навигация өсөн поляр координаталарҙың бер аҙ үҙгәргән версияһын ҡулланалар. Ғәҙәттә навигация өсөн ҡулланылған был системала 0° нурын йүнәлеш 360 тип атайҙар, ә мөйөштәр сәғәт уғы йүнәлешендә иҫәпләнәләр. Йүнәлеш 360 магнитлы төньяҡҡа, ә 90, 180, һәм 270 йүнәлештәре магнитлы көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайышҡа тап килә. Шулай, көнсығышҡа 5 диңгеҙ миле осҡан самолётты 90 йүнәлешендә (осош менән идара итеү үҙәге уны найн-зиро тип атай) 5 берәмек осҡан самолёт итеп һүрәтләргә мөмкин.
Моделләштереү
Координаталар системаһының полюсы симметрия үҙәге менән тап килгән радиаль симметриялы системалар, радиаль координаталарҙа һүрәтләү өсөн бик яҡшы тура киләләр. Миҫал итеп радиаль симметрик ҡоҙоҡ осрағында, грунт һыуҙары ағымы тигеҙләмәһен килтерергә мөмкин. Үҙәк көстәре булған системалар шулай уҡ поляр координаталарҙа моделләштереү өсөн яраҡлы. Ундай системаларға кире-квадрат бәйләнеш законына буйһонған гравитацион ҡыр, шулай уҡ радиоантенна кеүек нөктәле энергия сығанағы булған системалар инә.
Динамиктар тауышын өс үлсәмле моделләштереү уларҙың эффективлығына прогноз яһау өсөн ҡулланылырға мөмкин. Поляр координаталарҙа йышлыҡтарҙың киң диапазоны өсөн бер нисә диаграмма эшләргә кәрәк, сөнки тауыш йышлығына бәйле рәүештә фронт һиҙелерлек үҙгәрә. Поляр диаграммалар күп тауыш көсәйткестәрҙең йышлыҡ кәмеү менән йүнәлешлеге юғала икәнен күрергә ярҙам итәләр.
Ҡарағайкүл (Благовещен районы)
Ҡарағайкүл (Карагайкуль) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 111 кеше. Почта индексы — 453455, ОКАТО коды — 80215834005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ананас
Бүрекле Ананас йәки ысын Ананас йәки ҙур өлтөклө Ананас (Ananas comosus) — күп йыллыҡ  үҫемлек, Бромелия  (Bromeliaceae) ғаиләһенән Ананас (Ananas) төрө.
Ысын ананастың күп төрлө сорттары Көньяҡ Америкала ғына түгел,  ер шарының бөтә тропик илдәре буйынса киң таралған.
Синонимдар:
Тарихы
Уның беренсе тасуирламаһы 1553 йылда Сьеса де Леондың «Перу хроникаһы» китабында телгә алына.
Морфологик тасуирламаһы
60 см тиклем бейеклектәге тропик күп йыллыҡ үҫемлек, ситтәре тешле оҙонса, тар, шул уҡ ваҡытта тупаҫ һәм һутлы (суккулент) япраҡтар менән.
Сәскәләре сәскә һабағында өҫтә, ишелмә буйлап сәскәлек барлыҡҡа килтерерлек итеп ҡуйы урынлашҡан. Сәскәләре ике енесле, зигоморфлы, сәскә эргәлегендә өс япраҡ, бер емешлек һәм алты һеркәлек менән. Бөтә сәскәләре лә үҙ-ара берегеп үҫкән, сәскә эргәлеге һәм ҡаплама япрағының өҫкө япраҡтары ғына ирекле ҡала. Жгут рәүешендә һеркәлектәре ишелмә буйлап өйөмдө уратып ала. Емшәне өс емеш япрағынан тора, өс оялы, орлоҡ бөрөләре менән плацентаһы емешлек япрағы ҡушылып үҫкән урын буйлап бүлкәттәрҙә урынлашҡан.
Ананас емеш сифатында ҡулланылған ваҡытта ҙур (2 кг тиклем) ылыҫлы ағас тубырсығына оҡшаш була,  алтынһыу-көрән төҫтәге ҡуш емеш, өҫкө ҡыҫҡа япраҡтары шәлкеме менән, улар пролиферация — ҡуш емеш аша сәскә һабаҡтарында үҫеү һөҙөмтәһендә ҙурая. Ҡуш емеш бер-береһенә ҡушылып үҫкән һутлы һәм йомшаҡ емештәрҙең ҡабырғаларға китеүсе  ярайһы уҡ һутлы, ләкин ҡаты үҙәктән тора. Айырым емеш көбө емешлек япрағынан һәм сәскәлек эргәлегенең япраҡтарынан,  сәскә төбөнән һәм ҡаплама япрағынан барлыҡҡа килә, ҡайһы берҙә 3 ояның береһе үҫешеп етмәй.
Ананастың культуралы сорттары орлоҡтары үҫешмәй. Өлгөрөп еткән емештең ояларында ваҡ орлоҡ бөрөләрен күрергә мөмкин, улар оя ситтәре фонында аҡ төҫтә айырылып тора. Ҡуш емештең бөтә өлөштәре шәлкемдәр менән теҙелгән. Үҙәк өлөшөндә улар башлыса вертикаль буйлап бара, үҙәктән шәлкемдәр ҡыя йүнәлештә емешкә бара.
Ананастың өлгөрөп етмәгән ҡуш емеше әсе үҙенсәлеккә эйә, иренде яндыра, ашҡаҙандың көбөн ярһыта, эсәктәргә көслө эс йомшартыусы булараҡ тәьҫир итә. Өлгөргән емеше әсе үҙенсәлектәрен юғалта.
Химик составы
Ананастың йомшағы 86 процент һыуҙан тора, унда ярайһы уҡ ябай шәкәр күп (12-15 мг %), нигеҙҙә, ул сахароза, органик кислоталар (0,7 мг %) — башлыса лимон кислотаһы, һәм  50 мг % тиклем аскорбин кислотаһы. Бынан тыш ананаста В1, В2, В6, РР витаминдары, А провитамины бар.
Ананастың ҡуш емешендә углеводтар, А, В һәм С витаминдары һәм  микроэлементтарҙан тыш тағы  бромелаин — юғары әүҙемлектәге протеолитик ферменттар комплексы (йәғни аҡһымдарға тарҡатыусы) бар. Бромелаин арҡаһында организм аҡһымлы матдәләрҙе яҡшы үҙләштерә. Ананасты үтә күп ҡулланыу ауыҙҙың лайлалы тышсаһына зыян килтерә. Ананаста С 40 мг% витамины бар (япраҡтарында  120 мг% тиклем).
Ҡулланыу
Ананастың ҡуш емеше — ҡиммәтле туҡланыу ашамлығы. Сей йәки консерваланған килеш ҡулланыла, кондитер сәнәғәтендә киң ҡулланыла (кәнфиттәр, джем, ҡайнатма). Биологик актив матдәләр комплексы ярҙамында ананас файҙалы сифаттарға эйә: аш эшкәртеүҙе көйләй, эсәктәргә санация яһай, ҡандың үҙлелеген кәметә. Шуның менән бергә ананас киҫкен ашамлыҡ икәнлеген оноторға ярамай, ул ашҡаҙан ауырыуҙары ваҡытында тәҡдим ителмәй. Ананастарҙа елһенеүгә ҡаршы көслө сара — бромелаин ферменты күп.
Япраҡтарында ныҡлы сүстәр күп,  шуға күрә  ананасты  еп иләү культураһы итеп тә ҡулланалар.
Ҡуш емешен ҡулланыу :
Культивация
Ананастарҙың бөтә ашамлыҡ һәм десерт төрҙәре ҙур өлтөклө Ананас сортына ҡарай. Тыуған яғы үҙәк Бразилияның ҡоро яҫы таулығы, унан ананас культураһы бөтә донъя буйлап таралған. 1519 йылда Магеллан йөҙөүе ҡатнашыусыларының береһе ананасты «ерҙә табырға булған иң тәмле емеш» тип тасуирлай. Бер аҙҙан Американы асҡандан һуң португалдар ананас культураһын Африкаға һәм Һиндостанға алып килә. Европаға ананасты яҡынса 1650 йылда тәүге тапҡыр килтерәләр. Европала уны оранжереяларҙа үҫтерәләр (хатта Санкт-Петербургтың тирә-яғында  һәм Соловецкий утрауҙарында). XIX быуат уртаһында ананасты тропик плантацияларҙан туранан-тура пароходтарҙа алып киләләр һәм ананастың оранжерея культураһы бөтөрөлә.
XXI быуат башында ананастың  иң ҙур плантациялары  Гавай утрауҙарында туплана (донъя етештереүенең 30 %-ы). Шулай уҡ донъя кимәлендә ананас үҫтереү буйынса лидерҙар  Таиланд, Филиппин, Бразилия, Коста-Рика.
Филиппин һәм Тайвандә ананас шулай уҡ япраҡтарынан сүс алыу өсөн үҫтерелә.
Сәскә атһын өсөн һыу менән кальций карбиды ҡатнашмаһынан алынған ацетилен киң ҡулланыла. Был ҡатышманы ҙур булмаған миҡдарҙа өҫкө япраҡтары ҡуйынына һибәләр. Ацетилен сәскә атыуға стимулятор булараҡ тәьҫир итә, һөҙөмтәлә ананасты йыл әйләнәһенә алырға мөмкин була. Ананас — мул ашлама индереүҙе һәм ҡул менән йыйып алыуҙы талап иткән культура. Һуңғыһы плантация хеҙмәткәрҙәренән төрлө хәүефһеҙлек сараларын ҡабул итеүҙе талап итә, сөнки ананас ныҡ сәнскеле үҫемлек.
Ананасты үрсетеү өсөн ҡуйын бөрөләренән барлыҡҡа килгән үрентеләрҙе файҙаланалар. Емештең «өлтөгөн» киҫергә һәм тамырландырырға мөмкин, сөнки үҫеш нөктһе һаҡлана.
Ананас геральдикала һәм сәнғәттә
Ананас емеше Ямайка, Антигуа һәм Барбуданың гербтарында төшөрөлгән. 1915 йылда Петроградта шағир Игорь Северянин үҙенең билдәле «Ананасы в шампанском» шиғырын яҙа, ул былай тип башлана :
Ананасы в шампанском! Ананасы в шампанском! Удивительно вкусно, искристо и остро!
1917 йылда шағир Владимир Маяковский киң танылған һәм цитата итеп килтерелгән рифмовкаһын яҙа:
Пензятка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Пензятка (приток Инсара)
Атанғолова Әлифә Ҡотой ҡыҙы
Атанғолова Әлифә Ҡотой ҡыҙы — «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Германияны еңгән өсөн», «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» ордендары менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Әлифә Ҡотой ҡыҙы Атанғолова 1920 йылдың 20 июнендә Йылайыр районы Һабыр ауылында тыуған. 1929—1936 йылдарҙа Һабыр ете йыллыҡ мәктәбендә башланғыс белем ала.
Темәс педагогия училищеһында 1936—1939 йылдарҙа уҡый. 1949—1955 йылдарҙа Өфө уҡытыусылар әҙерләү институтында уҡып, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы тигән диплом ала.
1939 йылдың 1 сентябренән 1940 йылдың 1 июненә тиклем Ҡаҙырша ауылында уҡыта. 1940 йылдың 1 сентябренән 1943 йылдың 1 сентябренә тиклем Һабыр ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта, уҡытыу-тәрбиә мөдире лә һәм директор ҙа булып эшләй. 1943—1944 йылдарҙа Матрай РОНО-һында кабинет мөдире вазифаһында эшләй. 1944—1946 йылдарҙа яңынан Һабыр ете йыллыҡ мәктәбе директоры итеп ҡуйыла. 1946 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.
Математик гипотеза
Математи́к гипо́теза — хәҙерге заман физикаһында танып-белеү методтарының береһе. Реаль донъяның математик формулаларҙа һәм тигеҙләмәләрҙә сағылыш тапҡан дөйөм үҙсәнлектәрен ҡабатлауға нигеҙләнгән. Математик гипотеза законлылығы асыҡланмаған, тикшерелмәгән күренештәрҙе өйрәнеү өсөн ҡулланыла. Бының өсөн фәндең йәнәш өлкәләренән алынған билдәле математик формулаларға өйрәнелгән өлкәнең конкрет йөкмәткеһен ҡуялар, бынан һуң математик теорияны ысынбарлыҡ менән сағыштырып ҡарайҙар.
Ягрова
Ягрова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лепша йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Самоса
Самоса (фарсы. سنبوساگ Sanbosag, کاغذی سموسہ kaghazi samosa) — эслек (тәмләткес картуф, һуған, борсаҡ, яҫмыҡ борсағы, ит, тауыҡ) һалып ҡыҙҙырылған йәки бешерелгән ҡамыр. Ҙурлығы һәм формаһы төрлө, әммә иң киң таралғандары - өсмөйөш. Йыш ҡына соустар менән бирелә. Самоса Һиндостан субконтинентында, көньяҡ-көнсығышта, Үҙәк һәм Көньяҡ-Көнбайыш Азияла, Ғәрәбстан ярымутрауында, Урта диңгеҙ яры буйында, Африканың төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрендә популяр. Яҡынса был ризыҡ X быуатта Үҙәк Азияла (унда ул самса булараҡ билдәле) барлыҡҡа килгән. Самоса иран тарихсыһы Әбү-әл-Фадль Байхакиҙың хеҙмәттәрендә телгә алына (995—1077). Самоса Һиндостанда XIII быуаттан башлап популярлыҡ яулай һәм сауҙагәрҙәр тарафынан күрше төбәктәргә килтерелә. Израилдә һәм Ираҡта бер үк ризыҡтың төрлө атамалар аҫтында бик күп төбәк версиялары бар, мәҫәлән, «самбус(а)к» (סמבוסק sambusaq, سمبوسك sambousek).
Кызыкчуль
Кызыкчуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кызылка (Кизилка) йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бағышаев Ғәни Исҡужа улы
Бағышаев Ғәни Исҡужа улы — РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, хеҙмәт ветераны
Атанғолова Фәғилә Ғәлиәхмәт ҡыҙы
Атанғолова Фәғилә Ғәлиәхмәт ҡыҙы — «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн», миҙалы, «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнеүсе. РСФСР — ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы
Биографияһы
Фәғилә Ғәлиәхмәт ҡыҙы Атанғолова Һабыр мәктәбен тамамлай, һуңынан уҡытыусы була.
Крафтсдорф
Крафтсдорф (Kraftsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4075 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7586 һәм автомобиль коды — GRZ.
Бағышаева Суфия Ниғәмәт ҡыҙы
Бағышаева Суфия Ниғәмәт ҡыҙы — БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы
Ам-Уть-Ях
Ам-Уть-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алексеевка (йылға)
Алексеевка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печор диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грибановка (Силәбе өлкәһе)
Грибановка — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Уй районындағы ауыл. Вандышевка ауыл тораҡ пункты составына инә.
Географияһы
Грибановка ауылы Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Ул Вандышевка ауыл тораҡ пункты составына инә. Ә Вандышевка Уй районының үҙәк өлөшөндә ята, янынан ғына Ғимат йылғаһы аға, йылғала быуа эшләнгән. Вандышевка күршеләге тораҡ пункттары менән ауыл һәм шоссе юлдары менән тоташҡан. Грибановка урман-дала зонаһында, Грибановка йылғаһының (Ғимат йылғаһы ҡушылдығы) уң ярында, райондың административ үҙәге булған Уй (Рәсәй) ауылынан (тураға) көнсығышҡа табан яҡынса 7 километр йыраҡлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 345 метр.
Грибановка ауылы, Силәбе өлкәһендәге кеүек үк, МСК+2 сәғәт бүлкәтенә (Өфө ваҡыты) ҡарай. Ҡулланыу ваҡыты UTC-ҡа ҡарата +5:00 тәшкил итә.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр 51,5 %, ҡатын — ҡыҙҙар 48,5 % тәшкил итә.
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында башҡорттар һаны 32 %, татарҙар — 29 %, урыҫтар — 26 % тәшкил итә.
Урамдар
Ауыл бер урамдан тора (Үҙәк урам).
Күренекле кешеләре
Вандышев Игнатий Лукич — рәссам, СССР-ҙың Рәссамдар Берлеге ағзаһы, 1891 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Вандышево утарында тыуған.
Солтанғужина Гөлнур Яныбай ҡыҙы
Солтанғужина Гөлнур Яныбай ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
Кызылка (Чулым ҡушылдығы)
Кызылка (Кизилка) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1535 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Аношкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәләбәй (йылға)
Бәләбәй  — Белебейка -Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өҫән йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Бәләбәй ҡалаһының сайтында «Бәләбәй ҡалаһы ҡайҙан башланған» («Откуда пошел город Белебей») тигән мәҡәлә бар:
Һамар-Златоуст тимер юлы
Һамар-Златоуст тимер юлы (1890 йылға тиклем — Һамар-Өфө тимер юлы ) — Рәсәй империяһында ҡаҙна иҫәбенә төҙөлгән тимер юл. 1885 йылда төҙөлә башлаған, юлдың Һамарҙан Өфөгә тиклем өлөшө 1888 йылдың 8 (20) сентябрендә асыла, Златоустҡа тиклем өлөшө һуңыраҡ — 1890 йылдың 20 сентябрендә асыла. Силәбе ҡалаһына тимер юл 1892 йылда килеп етә.
Был юл XIX —XX быуаттың утыҙынсы йылдарына тиклем Рәсәй тимер юлдары араһында иң ҙур юлдарҙың береһе була. Юл Һамар, Ырымбур һәм Өфө губерналары биләмәләре аша үтә һәм Волга һәм Көньяҡ Уралды бер-береһе менән бәйләй. Себер тимер юлы һәм Екатеринбург — Силәбе (1896 йылда) юлы асылғандан алып, Петербург-Вологда-Вятка тимер юлы асылғанға тиклем Рәсәйҙең Европа өлөшөн Урал, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш менән тоташтырып торған берҙән-бер рельслы юл була.
Тарихы
Волга менән Көньяҡ Уралды тимер юл менән тоташтырыу тураһында һүҙ XIX быуат 70 -се йылдарынан алып барыла, әммә был осорҙа донъяла башланған ауыл хужалығы көрсөгө төҙөлөштө башларға бирмәй. Транссебер магистрален төҙөү Көньяҡ Урал һәм Волга араһында тимер юл төҙөү ҙе көн үҙәгенә ҡуя. 1882 йылда Һамар — Өфө участкаһында тикшеренеүҙәр башлана. Төҙөлөш 1885 йылда ҡаҙна иҫәбенә башлана. Юл төҙөлөшө инженеры К. Я Михайловский төҙөлөш етәксеһе, П. С. Жуков менән П. С. Мухлинский уның ярҙамсылары була, һуңынан улар Транссиб тимер юлын төҙөй.
Һамар- Өфө линияһын төҙөү ҡатмарлы шарттарҙа бара. Эшселәр һәр саҡ етешмәй, сөнки төҙөлөш халыҡ аҙ йәшәгән райондарҙа бара. Юлдың байтаҡ өлөшө ҡаты һәм ҡая ташлы урындарға тура килә. Төҙөлөш өсөн кәрәкле материалдар менән дә ауырлыҡтар тыуа. Эзбизташты яҡында ғына сығаралар, ләкин ҡом менән балластты алыҫтан ташырға тура килә.
Юл төҙөлөшө 1892 йылда тамамлана.
Үҫеше
1890—1893 йылдарҙа тимер юлда етди проблемалар була. Юлда йөк һәм пассажирҙар ташыу көйләнмәгәнлектән тимер юл ауыр иҡтисади хәлгә тарый һәм Һамара- Златоуст юлы идаралығы төнгө ваҡытта Кинель — Похвистнево һәм Раевка — Өфө юлдары буйлап поездар өсөн хәрәкәтте һәм бер нисә переезды яба. Ауырылҡтарға ҡарамаҫтан, тимер юл үҫешен дауам итә. 1890 йылдың 8 сентябрендә 300 саҡырымлыҡ Өфө — Златоуст юлы төҙөлөп бөтә, ә был тимер юл «Һамар-Златоуст юлы» тип йөрөтөлә башлай. 1892 йылдың 22 октябрендә Златоуст — Силәбе араһындағы 150 саҡрымлыҡ юлда хәрәкәт асыла. 1893 йылдың 1 ғинуарынан шәхси Ырымбур тимер юлы менән берләштергәндән һуң, уны «Ырымбур тармағы менән Һамар-Златоуст» юлы тип йөрөтә башлайҙар, тимер юлдың оҙонлоғо 1410 саҡырымға етә.