cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Достоевский Фёдор Михайлович
Уҡый башлауы. Даровое утары.
1834 йылдың сентябрендә Федор һәм Михаил Достоевскийҙарҙы Яңы Басманный урамындағы Леонтий Иванович Чермак пансионына уҡырға индерәләр. Заманында был пансион Мәскәүҙәге иң яҡшы шәхси уҡыу йорттарының береһе тип иҫәпләнә. Бында уҡыу бик ҡыйбат тора, әммә Куманиндар ярҙам итә. Пансионда көн режимы ҡәтғи була. Тулы пансионда уҡыусы бала бары тик ял көндәрендә генә өйөнә ҡайтып килә алған. Иртән сәғәт алтыла балалар уятылған, ҡыш — сәғәт етелә; иртәнге доға һәм ашағандан һуң улар сәғәт ун икегә тиклем уҡыу менән шөғөлләнгән; төшкө аштан һуң сәғәт икенән алтыға тиклем улар уҡыуын дауам иткән, киске аштан һуң сәғәт етенән алып унға тиклем дәрес әҙерләгән һәм шунан һуң йоҡларға ятҡан. Тулы курсы өс кластан торған һәм уның һәр оҙонлоғо 11 ай булған. Уҡыусылар бындаматематика, риторика, география, тарих, физика, логика, рус, грек, латин, немец, инглиз, француз телдәре, матур яҙыу, хатта бейеү һәм рәсем төшөрөүгә өйрәнгән. Леонтий Чермак пансиондың тормошон ғаилә тормошона оҡшатып ойошторорға тырышҡан: «ул үҙе уҡыусылар менән бер өҫтәл артына ултырып ашаған, уҡыусыларға, үҙ улдарына ҡараған кеүек, яғымлы мөрәжәғәт булдырған», балаларҙың бөтә ихтыяждарын ингән, уларҙың һаулығын күҙәтеү аҫтында тотҡан. Достоевский Федор, синыфташтары хәтирәһе буйынса, ул ваҡытта бик «етди, уйланыусан, аҡһыл сәсле, аҡ йөҙлө малай булған. Ул уйындар менән мауыҡмаған, тәнәфестәр ваҡытында китабын ҡулында тотҡан һәм буш ваҡыттарын үҙенән өлкән синыф малайҙары менән һөйләшеп үткәргән». 1835 йылдың ҡышында,Достоевский беренсе тапҡыр быума (ҡуянсыҡ) өйәнәге менән ауырыған. Федор менән Михаил пансион уҡытыусылары араһында  рус теле уҡытыусыһы  Николай Иванович Билевичты ныҡ яратҡан, ул балалар өсөн өлгө булып торған. Билевич Гоголь менән бер ваҡытта уҡырған, әҙәби мәжлестәргә йөрөгән, шиғырҙар яҙған, Шиллерҙы тәржемәләгән. Достоевский биографтары фаразы буйынса, был педагог балаларҙы ағымдағы әҙәби ваҡиғалар менән таныштырған, ә Билевич-әҙәбиәтсегә ҡарап, Федор Достоевский әҙәбиәтсе һөнәрен һайларға  булышлыҡ иткән. Ял көндәрендә һәм йәйҙәрен Достоевскийҙар ғаиләһендә Державин, Жуковский, Карамзин, Пушкин әҫәрҙәрен уҡығандар. 1835 йылда ғаилә «Бблиотека для чтения» журналына яҙылған, унда буласаҡ яҙыусы тәүге тапҡыр Пушкин Александр Сергеевичтың «Пиковая дама»һын, Оноре де Бальзактың  «Отец Горио»һын,  Виктор Гюго һәм Жорж Санд әҫәрҙәрен һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен уҡыған.
Йәшлек
Достоевскийға 16 йәш тулғас, атаһы уны һәм Михаилды Петербургтағы Төп инженерлыҡ училищеһына уҡырға алып килә. Достоевский федор һәм Михаил әҙәбиәт менән шөғөлләнергә теләй, ләкин аталары яҙыусы хеҙмәте улдарының киләсәген тәьмин итмәйәсәк тип уйлай һәм уларҙы көсләп училищеға уҡырға индерә. «Яҙыусы көндәлектәрендә Достоевский  ағаһы менән Петербургҡа барғанда юл буйына «шиғриәт һәм шағирҙар тураһында ғына хыялландыҡ» тип яҙа" . Егеткә училищела уҡый оҡшамай, ул бер ниндәй ҙә инженер булырлыҡ һәләттәрен күрһәтмәй. Достоевский дәрестән буш ваҡытында Гомер, Корнель, Расин, Бальзак, Гюго, Гете, Гофман, Шиллер, Шекспир, Байрон, урыҫ авторҙарынан Державин, Лермонтов, Гоголь әҫәрҙәрен уҡый һәм Пушкиндың бөтә әҫәрҙәрен яттан белә тиерлек . Рус географы  Семенов-Тян-Шанский хәтирәләре буйынса, Достоевский  «үҙ заманындағы күп кенә рус яҙыусыларынан, мәҫәлән, Некрасов, Панаев, Григорович, Плещеев һәм хатта Гоголдән  байтаҡ юғары белемле булған».
Уҡығаны менән илһамланып, егет төндәрен әҙәби ижадта үҙенең тәүге аҙымдарын яһай. Достоевский буйынса инженер училищеһына уҡырға әҙәби түңәрәге дуҫ йоғонтоһо аҫтында 1838 йылдың көҙөндә Достоевскийҙың йоғонтоһо аҫтында И. И. Бережецкий, Н. Витковский И., А. Н. Бекетов һәм В. Д. Григорович Төп инженерлыҡ училищеһында әҙәби түңәрәк ойоштора. 1843 йылда Достоевский училищеһын тамамлай һәм инженер-подпоручик булып Петербург инженерҙар командаһында тәғәйенләнә, ләкин ул киләһе йыл йәй башында уҡ, үҙен тотошлай әҙәбиәткә бағышларға ҡарар итә һәм 1844 йылдың 19 октябрендә поручик чинында отставкаға сыға.
Тәүге әҙәби тәжрибәһе, баҫмалары һәм петрашевсылар
1840-1842 йылдарҙа, училищела уҡыған сағында уҡ, Достоевский «Мария Стюарт» һәм «Борис Годунов» драмаларын яҙа, 1841 йылда ул ағаһына был драмаларҙан өҙөктәр уҡый. 1844 йылда Достоевский ғинуарында ағаһына «Жид Янкель» драмаһын яҙып бөтөрөүе тураһында яҙа. Үҫмерҙең был беренсе әҫәрҙәре һаҡланмаған. 1843 йыл аҙағында 1844 йыл башында Достоевский Эжен Сю романы «Матильда»ны рус теленә тәржемә итә, һәм, бер ни тиклем һуңыраҡ, Жорж Сандтың «Последняя из Альдини» романын руссаға әйләндерә һәм үҙенең «Ярлы кешеләр» романын яҙа башлай. Ике тәржемә лә тамамланмай ҡалған. Достоевский шул уҡ ваҡытта хикәйәләр ҙә яҙған, уларҙы ла тамамлай алмай. 1844 йылда Достоевский эштән сыҡҡанға тиклем кәмендә бер йыл алда Бальзактың «Евгения Гранде» романын рус теленә тәржемә итә, ул 1844 йылда «Репертуар и пантеон» журналында баҫылып сыға. 1845 йылдың май аҙағында үҙенең «Бедные люди» романы баҫыла. был әҫәре өсөн Достоевский Белинский түңәрәгенә бик йылы ҡабул ителә Барыһы ла уның тураһында «яңы Гоголь» барлыҡҡа килгән тип һөйләйҙәр. Күп йылдар үткәс хәтерҙә ҡалған һүҙ достоевский белинский «яҙыусыларҙың көндәлектәре»:
Әммә Достоевскийҙың ике.нсе әҫәрен «Двойник»ты, Белинскийҙан башҡа, күптәр аңламаусанлыҡ менән ҡаршы ала. Тургенев менән 1846 йылда Достоевскийҙың бәхәсләшеүе арҡаһында, Белинский түңәрәге тарҡала. Достоевский "Современник" журналынан китә һәм "Отечественные записки" журналы менән хеҙмәттәшлек итә башлай
Достоевский билдәлеН. А. Майков,И. А.. Гончаров, училищела бергә уҡыған класташы Бекетов Алексей Николаевичтың аға-энеләре һәм үҙенең буласаҡ әҫәрҙәре геройҙарының прототиптары менән таныша. 1846 йылдың яҙында Достоевскийҙы А. Н. Плещеев Ш. Фурье тәғлимәтен һөйөүсе М. В. Петрашевский менән таныштыра. Достоевский йПетрашевский ойошторған «йома» кисәләренә 1847 йылдың ғинуары аҙағында мөрөй башлай. Был осрашыуҙарҙа Петрашевскийҙың фекерҙәштәре китап баҫыуҙа азатлыҡ, суд эштәрен үҙгәртеп ҡороу һәм крәҫтиәндәрҙе азат итеү мәсьәләләре тураһында фекер алыша.1849 йылдың яҙында Достоевский С, Ф. Дуровтың әҙәби-музыкаль түңәрәгендә ҡатнаша. Был түңәрәккә йөрөүселәр Петрашевский түңәрәгенең сәйәси ҡараштарын хупламайҙар. 1848 йылда Достоевский үҙен коммунист тип атаған Н. А. Спешнев менән таныша, тиҙҙән уның тирәһендә иң радикаль ете петрашевсы берләшә, улар айырым йәшерен ойошма төҙөй. Достоевский был йәмғиәттең ағзаһы була. Йәмғиәттең маҡсаты - Рәсәйҙә рөхсәтһеҙ типография булдырыу һәм илдә түңкәрелеш булдырыу була. Достоевский С. Ф. Дуров түңәрәгендә тыйылған «Письмо Белинского Гоголю» хатын бер нисә тапҡыр ҡысҡырып уҡый. «аБелые ночи» баҫылғандан һуң, 1849 йылдың 23 апрелендә иртән иртә петрашевсылар иҫәбендә Достоевский ҡулға алына. 8 ай буйына Петропавловский ҡәлғәһендәге төрмәлә тотола. Петрашевсыларҙың эшен тикшергәндә Спешневтың түңәрәге тураһында бер һүҙ ҙә сыҡмай ҡала. Һорау алыусыларға Достоевский үҙен һәм башҡаларҙы ғәйепләрлек мәғлүмәт бирмәй.
Каторга һәм һөргөн
3 января Семеновплацта петрашсыларҙың баш өҫтөндә ҡылыс һындырып «атып үлтереү үлем язаһы» тураһындағы суд ҡарарын уҡыйҙар, һуңынан был язаны туҡтаталар һәм уларҙы ярлыҡау тураһында ҡарар уҡыйҙар. Яза инсценировкаһы аҙағында петрашевсыларға каторга эштәренә хөкөм язаһы тәғәйенләү тураһындаәйтәләр. Үлем язаһына хөкөм ителгәндәрҙең береһе, Николай Григорьев, аҡылдан шаша. Тойоу, кисереү мөмкин Достоевский быны үҙенең "Идиот" романының кенәз Мышкин образында һүрәтләй. Моғайын, Петропавловский ҡәлғәһендә уҡ яҙыусының булған сәйәси ҡараштары үҙгәрә, уның дини ҡараштары православие дине ҡарашына нигеҙләнә.
Төрмәнән сыҡҡандан һуң ай самаһы ул Омск ҡалаһында үткәрә, унда билдәле ҡаҙаҡ сәйәхәтсеһе һәм этнографы Валиханов Чокан, менән осраша. 1854 йылдың феврале аҙағында Достоевский 7-се Себер сиге линия батальонына Семипалатинскиға ебәрелә. Шунда ул урындағы эскесе чиновник Александр Исаевтың ҡатыны Исаева Мария Дмитриева менән яҡындан таныша Бер ни тиклем ваҡыттан һуң был урындан Исаевты Кузнецк ҡалаһына трактир ҡарауылсыһы итеп күсеерәләр. Федор Михайлович 1855 йылдың 14 авгусында М, Д. Исаеваның үлеме тураһында Кузнецкиҙан хат ала.
1855 йылдың 18 февралдә Достоевский яҙған император Николай I тол ҡатыны императрица Александра Федоровнаға бағышланған шиғыр яҙа. Айырым Себер инфантерия корпусы командующийы генерал Г. X. Гасфорт юлламаһы буйынса Достоевский хәрби министр бойороғона ярашлы унтер-офицер итеп тәғәйенләнә. 1855 йылдың 27 март башында Александр II батшалыҡҡа ултырыу йыллығын билдәләү айҡанлы хөкөмгә тарттырылғандарҙың ҡайһы бер өлөшөнә льготалар бирелә. Яңы император Александр II ярлыҡауына ышанған федор Михайлович үҙенең танышы, Севастополде геройҙарса обороналауҙа ҡатнашҡан генерал-адъютант Тотлебен Эдуард Ивановичҡа, хат яҙа һәм унан император алдында үҙен ярлыҡауҙы һораүын үтенә. Был хатты Петербургҡа яҙыусының дуҫы барон Врангель Александр Егорович алып бара, ул, Достоевский үлгәндән һуң, үҙенең хәтирәләрендә был турала яҙып баҫтыра. Э. И. Тотлебен император шәхси ҡабул иткәндә Достоевскийҙы ярлыҡау тураһында император ҡарарын ала. 1856 йылдың 26 авгусында Александр II тәхеткә ултыртыу көнөндә петрашевсылар ғәфү ителә тип иғлан ителә. Әммә Александр II яҙыусыны йәшерен күҙәтеү аҫтында тоторға бойора. 1856 йылдың 20 октябрендә Достоевский прапорщик булып күтәрелә.
Урыҫ православие сиркәүендә 1857 йылдың 6 февралендә Достоевский Кузнецкиҙа Мария Исаева менән никахлаша. Бынан бер аҙна үткәс, ирле-ҡатынлылар Семипалатинскиға китә һәм Барнаулда, П П. Семеновйортонда, Достоевскийҙы быума өйәнәге йыға. Был никах бәхетһеҙ була. Ярлыҡау Достоевский (йәғни рөхсәт ителгән һәм тулы амнистия булған) 1857 йылдың 17 апрелендә батшаның юғары указы буйынса иғлан ителә, уға ярашлы, дворянлыҡ хоҡуҡтары уға ҡайтарыла. Достоевский тормошонда төрмәлә һәм һөргөндә булыу, хәрби хеҙмәт итеү ҙур боролош осоро була һәм һөҙөмтәлә тормошта «дөрөҫлөк эҙләүсе кешенән» ул тәрән дини кешегә әйләнә, уның идеалы - Иисус Христос була.
Һөргөндән һуң
1859 йылдың 30 июнендә Достоевскийға ваҡытлы билет бирелә, был уға Тверь ҡалаһына барырға рөхсәт итә. 2 июлдә яҙыусы Семипалатинскиҙан китә. Достоевский ҡатыны һәм уның улы Павел менән 1859 йылдың декабрь аҙағында Петербургҡа ҡайта, әммә яҙыусының йәшерен күҙәтеү аҫтында тороуы 1870 -се йылдар уртаһына тиклем туҡтатылмай. 1875 йылдың 9 июлендә Достоевский полиция күҙәтеүенән азат ителә.
1860 йылда Достоевский әҫәрҙәренең йыйынтығы ике томлыҡта баҫылып сыға. Унда «Дядюшкин сон» һәм «Село Степанчиково и его обитатели» әҫәрҙәре инә, ләкин ул яҙыусыға ҙур уңыш килтермәй. Достоевский, ҡабаттан әҙәби дебют яһап, «Записки из Мертвого дома» әҫәрен баҫтырып сығара (тәүге тапҡыр тулыһынса «Время» журналында, 1861-1862). Яҙыусының был новаторлыҡ әҫәре Рәсәй уҡыусыларын шаҡ ҡатыра. Замандаштары өсөн «Записки» яңылыҡ була, сөнки Достоевскийға тиклем бер кем дә каторжандар тормошо тураһында яҙмаған була. Шуның өсөн был әҫәре арҡаһында яҙыусы булараҡ донъя һәм рус әҙәбиәтендә лайыҡлы урын биләй. А. И. Герцен әйтеүенсә, «Записки из Мертвого дома» әҫәрендә Достоевский русДантеһы була, ул йәһәннәмгә төшә һәм уның тураһында яҙа. Герцен уның «Записки» әҫәрен Микеланджелоның Ҡурҡыныс суд фрескаһы менән сағыштыра, ул яҙыусының әҫәрен инглиз теленә тәржемә итергә тырыша, әммә тәржемә ҡыйынлыҡтары арҡаһында баҫма сығарылмай ҡала.
1861 йылда ағаһы Михаилға Федор Михайлович үҙенең әҙәби-сәйәси журналы, «Ваҡыт»ты сығарырға булышлыҡ итә, ул ябылғас, 1863 йылда Достоевскийҙар «Эпоха» журналын сығара башлай. Был журналда Достоевский үҙенең«Униженные и оскорбленные» (1861), «Записки из Мертвого дома», «Скверный анекдот» (1862) , «Зимние записки о летних впечатлениях» (1863) һәм «Записки из подполья» (1864) әҫәрҙәрен баҫтыра. «Время» һәм «Эпоха» журналдары менән хеҙмәттәшлек итеү Достоевскийҙың публицистик эшмәкәрлегемә нигеҙ һала. Достоевский 1862 йылдың йәйендә тәүге тапҡыр сит илгә сәфәр ҡыла: Германия, Франция, Англия, Швейцария, Италия һәм Австрияла була. Сәйәхәтенең төп маҡсаты немец Баден-Баден курортында дауаланыу була, әммә шуға ҡарамаҫтан ул рулетка уйыны менән мауыға һәм аҡсаға даими мохтажлыҡ кисерә. Европаға барыуының икенсе өлөшөндә Достоевский 1863 йылдың йәйен эмансипациялы Аполлинария Суслова менән үткәрә («инферналь ҡатын-ҡыҙ» яҙыусы һүҙе буйынса), ул Аполлинария менән 1865 йылда Висбаденда  тағы ла бер тапҡыр осраша. А. П. Сусловаға ҡарата һөйөүе яҙыусының «Игрок» романында сағылыш таба. Достоевский Баден-Баден, Висбаден һәм Гомбург казиноларына 1862, 1863, 1865, 1867, 1871 һәм 1870 йылдарҙа йөрөй. 1871 йылдың 16 апрелендә яҙыусы һуңғы тапҡыр Висбаденда рулеткала уйнай, уйында отолғандан һуң башҡа бер ваҡытта ла уйнамаҫҡа һүҙ бирә һәм һүҙендә тора. Европа илдәре буйлап тәүге сәйәхәттән алған тәьҫораттарында ул бөйөк француз революцияһы — «Азатлыҡ, тигеҙлек һәм туғанлыҡ» тураһында  «Зимние заметки о летних впечатлениях» 8 очерк-эссела һүрәтләй.
1864 йылда яҙыусының ҡатыны һәм ағаһы үлеп китә.
Ижадының сәскә атыуы
Яҙыусының донъя һәм рус әҙәбиәтендәге иң ҙур әһәмиәтле өлөшө булып уның 5 роман китабы һәм уникаль фәлсәфәүи-публицистик әҫәре «Дневник писателя» тора:
Дринфельд
Дринфельд — йәһүд фамилияһы.
Залаэгерсег
Транспорт һәм географияһы
Залаэгерсег Көнбайышын-Задунайский крайында, Будапештан 200 саҡрым тирәһе көньяҡ-көнбайышта һәм 35 километр төньяҡ-көнбайыш, осонда күл — Балатон күленең көнбайыш сигенән 35 километр төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Сама менән 40 саҡрым көнбайышҡа табан Австрия һәм Словения сиктәре үтә. Ҡалала тимер юл станцияһы бар. Залаэгерсег аша Е65 Вашвар — Залаэгерсег — Надьканижа автомобиль юлдары үтә. Ҡала биләмәләрендә Зала йылғаһы (Балатон бассейны) аға.
Тарих
Беренсе тапҡыр ҡала 1247 йылда телгә алынған, ә 1293 йыл Эгерсег кеүек телгә алына. 1266 йылда король Бела IV ҡаланы Веспремский диоцезына ҡуша һәм Эгерсег менән веспремск епископтары идара итә. XIV быуатта Эгерсег төбәктә иң ҙур ҡала була. 1368 һәм 1389 йылдар осоронда Эгерсег королдең ирекле ҡалаһы статусын ала, әммә һуңынан тағы веспремск епископтары милкенә ҡарай һәм шунда 1848 йылға тиклем тора. 1381 йылда ҡалала беренсе таш сиркәү төҙөлә. Ҡала халҡы бик тиҙ арта, Эгерсег «де-факто» Зала комитатының баш ҡалаһы була.
Мохач эргәһендәге алышта 1526 йылда еңелгәндән һуң, Ғосман империяһы ғәскәрҙәре венгр ерҙәрен баҫа башлаған, шунлыҡтан ҡалала фортификацион эштәр үткәрелә, стеналар һәм нығытмалар төҙөлә. Төрөктәр тәүге тапҡыр ҡалаға 1570 йылда һөжүм итә, әммә Эгерсегты ала алмай. Көньяҡта ятҡан эре Надьканижа ҡалаһын төрөктәр баҫып алғас, Эгерсегтың стратегик әһәмиәте бик ныҡ үҫкән. Төрөктәрҙең 1616 йылдағы икенсе һөжүме лә йәнә уңышһыҙлыҡҡа осрай. Эгерсег 1664 ғына төрөктәр тарафынан баҫып алына, әммә XVII быуат аҙағында ҡаланы төрөктәрҙән австрия армияһы азат итә.
XVIII быуатта комитат баш ҡалаһы рәсми рәүештә Эгерсегҡа күсерелә.1730 йылда ҡалала барокко стилендә ратуша, ә 1760 йылда ҙур сиркәү төҙөлә. XIX быуатта ҡала роле кәмей башлай, Надьканижа һәм Кестхей комитат баш ҡалаға конкурент булып тора. 1870—1885 йылдарҙа Эгерсег ҡала статусын юғалта. XIX быуатта ҡаланы Залаэгерсег тип атайҙар, йәғни «Залалағы Эгерсег». Тимер юлы ҡалаға 1890 йылда килә. Быуаттар сигендә ҡалала күп яңы биналар төҙөлә.
Икенсе донъя һуғышында Залаэгерсгтың 1220 йәһүде Освенцимда һәләк булған. 28 мартта, 1945 йылда, ҡала Совет армияһы тарафынан азат ителә. Һуғыш ваҡытында ҡалаға ҙур зыян булмай.
Һуғыштан һуңғы ваҡытта ҡалала бер нисә сәнәғәт предприятиеһы төҙөлә, нефть эшкәртеүсе эре предприятиелары һәм текстиль фабрикаһы барлыҡҡа килә. Күпселек тирә-яҡ ауылдары иҫәбенә ҡала тиҙ үҫешә. Социализм ҡыйралғандан һуң барлыҡҡа килгән көрсөк 90-сы йылдарҙа иҡтисади үҫеше менән алмашына.
Спорт
Залаэгерсег ҡалаһында илдең шул уҡ исемдәге көслө футбол клубы төпләнгән. 2002 йылда был команда ил чемпионы булды. Венгрия 2006/2007 сезоны чемпионатта Залаэгерсег командаһы өсөнсө урынды биләй.
2004 йылда ҡалала ҡатын-ҡыҙҙар гандболы буйынса Европа чемпионаты үтә, ә 2005 йылда — фехтование буйынса Европа чемпионаты.
1983 йылдың йәйендә Залаэгерсег эргәһендә спорт орентиры буйынса донъя чемпионаты үткәрелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Лямбирка
Лямбирка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Пензятка шишмәһенең уң ярына тамағынан 6,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клетштедт
Клетштедт (Klettstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 212 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
Сюзя-Шурка
Сюзя-Шурка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Постолка йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Игебай
Игебай (Игубаево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 172 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238815004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пифагор теоремаһы
Пифаго́р теоремаһы — тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтары араһында бәйләнеш уранлаштырыусы, Евклид геометрияһының төп теоремаларының береһе: катеттар оҙонлоҡтарының квадраттары суммаһы гипотенуза оҙонлоғоноң квадратына тигеҙ.
Был нисбәт теге йәки был күренештә боронғо мәҙәниәткә беҙҙең эраға тиклем күп йылдар элек билдәле булған тип фараз ителә; беренсе геометрик иҫбатлау Пифагорҙыҡы тип иҫәпләнә. Раҫлау Евклидтың «Башланғыстарына» 47-се Һөйләм булып ингән.
Шулай уҡ, гипотенузала төҙөлгән квадраттың майҙаны катеттарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандары суммаһына тигеҙ, тигән геометрик факт булараҡ күрһәтелергә мөмкин. Кире раҫлау ҙа дөрөҫ: ике яғының оҙонлоҡтарының квадраттары суммаһы өсөнсө яғының оҙонлоғоноң квадратына тигеҙ булған өсмөйөш тура мөйөшлө була.
Был теореманың бер нисә дөйөмләштереүе бар — ирекле өсмөйөштәр өсөн, юғары үлсәмле арауыҡтарҙағы фигуралар өсөн. Евклидтыҡы булмаған геометрияларҙа теорема үтәлмәй.
Тарихы
Математика тарихсыһы Мориц Кантор фекеренсә, Боронғо Египетта батша Аменемхет I осоронда (б. э. тиклем XXIII быуат) яҡтары 3, 4, 5-кә тигеҙ булған тура мөйөшлө өсмөйөш тураһында билдәле булған — уны гарпедонаптар — «арҡан тартыусылар» ҡулланғандар. Хаммурапи осорона ҡараған (б. э. тиклем XX быуат) Боронғо Вавилон тексында гипотенузаны яҡынса иҫәпләү килтерелгән. Ван-дер-Варден фекеренсә, нисбәт дөйөм күренештә Вавилонда яҡынса б. э. тиклем XVIII быуатта уҡ билдәле булыуы ихтимал.
Б. э. тиклемге V—III быуаттар осорона ҡараған Боронғо Ҡытайҙың «Чжоу би суань цзин» китабында яҡтары 3, 4 һәм 5-кә тигеҙ булған өсмөйөш килтерелә, шуның менән бергә һүрәтте теорема нисбәтен график нигеҙләү итеп аңлатып була. «Математика в девяти книгах» Ҡытай мәсьәләләр йыйынтығында (б. э. тиклем X—II быуат) айырым китап теореманың ҡулланыуына бағышланған.
Нисбәтте иҫбатлау боронғо грек философы Пифагор (б. э. тиклем 570—490) тарафынан бирелгән тип дөйөм ҡабул ителгән. Проклдың (412—485 н. э.), Пифагор, өс һандан торған Пифагор төркөмөн табыу өсөн, алгебраик ысулдар ҡулланған тигән раҫлаусы дәлиле бар, ләкин шуның менән бергә, Пифагор үлгәндән һуң биш быуат дауамында, уның авторлығын иҫбатлау тураһында тура телгә алыу табылмай. Әммә Плутарх һәм Цицерон кеүек авторҙар Пифагор теоремаһы тураһында яҙалар, йөкмәткеһенән күренеүенсә, Пифагорҙың авторлығы дөйөм билдәле һәм һис шикһеҙ. Диоген Лаэртский еткергән риүәйәт бар, уның буйынса Пифагор йәнәһе үҙенең теореманы асыуын ҙур мәжлес яһап байрам иткән.
Яҡынса б. э. тиклем 400 йылда, Прокл фекеренсә, Платон алгебра һәм геометрияны берләштергән, өс һандан торған Пифагор төркөмөн табыу ысулын биргән. Яҡынса б. э. тиклем 300 йылда Евклидтың "Башланғыстар"ында Пифагор теоремаһының бик боронғо аксиоматик иҫбатлауы күренә.
Әйтелештәре
Төп формулировкала алгебраик ғәмәлдәр бар — катеттарының оҙонлоғо a һәм b, ә гипотенузаһының оҙонлоғо — c булған тура мөйөшлө өсмөйөштә, түбәндәге нисбәт үтәлә:
Фигураның майҙаны төшөнсәһенә таяныусы, тиң булған геометрик формулировкаһы булырға мөмкин: тура мөйөшлө өсмөйөштә гипотенузала төҙөлгән квадраттың майҙаны, катеттарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарының суммаһына тигеҙ. Евклидтың "Башланғыстар"ында теорема ошондай күренештә әйтеп бирелгән.
Пифагорҙың кире теоремаһы — яҡтарының оҙонлоғо ошо нисбәте менән бәйләнгән өсмөйөштөң тура мөйөшлө булыуы тураһында раҫлау. Эҙемтә булараҡ, теләһә ниндәй ыңғай өс a, b һәм c шундай һандары өсөн, бында, катеттары a һәм b һәм гипотенузаһы c булған тура мөйөшлө өсмөйөш бар.
Иҫбатлауҙар
Фәнни әҙәбиәттә Пифагор теоремаһының 400-ҙән кәм булмаған иҫбатланышы теркәлгән, был теореманың геометрия өсөн ҙур әһәмиәте, шулай уҡ һөҙөмтәнең ябайлығы менән аңлатыла. Иҫбатлауҙың төп йүнәлештәре: өсмөйөш элементтарының нисбәтен алгебраик ҡулланыу (шулай, мәҫәлән, популяр булған оҡшашлыҡ ысулы), майҙандар ысулы, шулай уҡ төрлө экзотик иҫбатлауҙар осрай (мәҫәлән, дифференциаль тигеҙләмәләр ярҙамында).
Майҙандар ысулы менән иҫбатлау
Иҫбатлауҙарҙың күбеһе майҙан төшөнсәһен ҡуллана. Уларҙың күбеһе ҡарар күҙгә ябай булыуға ҡарамаҫтан, бындай иҫбатлауҙар, иҫбатланышы Пифагор теоремаһының үҙен иҫбатлауға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ булған фигураларҙың майҙаны үҙсәнлеген ҡулланалар.
Тигеҙ тулыландырыу аша иҫбатлау
Тигеҙ тулыландырыу аша иҫбатлау катеттары a, b һәм гипотенузаһы c булған тура мөйөшлө өсмөйөштөң дүрт күсермәһен ҡуллана, улар яғы a+b булған квадрат һәм яғының оҙонлоғо c булған эске дүртмөйөш барлыҡҡа килерлек итеп урынлаштырыла. Был конфигурацияла эске дүртмөйөш квадрат була, сөнки тура мөйөшкә ҡаршы ятҡан ике ҡыҫынҡы мөйөштөң суммаһы — 90°, ә йәйелмә мөйөш — 180°. Тышҡы квадраттың майҙаны (a+b)^2-ға тигеҙ, ул майҙаны c^2 булған эске квадраттан һәм һәр береһенең майҙаны -гә тигеҙ булған дүрт тура мөйөшлө өсмөйөштән тора, һөҙөмтәлә нисбәтенән алгебраик үҙгәртеүҙәр ярҙамында теореманың раҫлауы килеп сыға.
Евклид иҫбатлауы
Евклидтың классик иҫбатлауы гипотенузала төҙөлгән квадратты тура мөйөш түбәһенән төшөрөлгән бейеклек менән киҫкәндә барлыҡҡа килгән тура дүртмөйөштәрҙең майҙандары катеттарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарына тигеҙ булыуын килтереп сығарыуға йүнәлтелгән.
Иҫбатлау өсөн ҡулланылған конструкция шундай: тура мөйөшө C булған тура мөйөшлө өсмөйөшө, катеттарында төҙөлгән ACED һәм BCFG квадраттары һәм гипотенузала төҙөлгән ABIK квадраты өсөн CH бейеклеге һәм уны дауам итеүсе s нуры үткәрелә, ул гипотенузала төҙөлгән квадратты ике AHJK һәм BHJI тура дүртмөйөштәренә бүлә. Иҫбатлау AHJK тура дүртмөйөшө майҙанының AC катетында төҙөлгән квадрат майҙанына тигеҙ булыуын килтереп сығарыуға йүнәлтелгән; икенсе тура дүртмөйөштөң майҙаны икенсе катетта төҙөлгән квадраттың майҙанына тигеҙ булыуы оҡшаш рәүештә килтереп сығарыла.
AHJK һәм ACED тура дүртмөйөштәренең майҙандарының тигеҙлеге һәм  өсмөйөштәренең конгруэнтлығы аша килеп сыға, уларҙың һәр береһенең майҙаны ярашлы рәүештә AHJK һәм ACED тура дүртмөйөштәренең майҙандарының яртыһына тигеҙ, сөнки: әгәр өсмөйөш менән тура дүртмөйөштөң бер яғы уртаҡ, ә өсмөйөштөң уртаҡ яҡҡа төшөрөлгән бейеклеге тура дүртмөйөштөң икенсе яғы булһа, өсмөйөштөң майҙаны тура дүртмөйөштөң майҙанының яртыһына тигеҙ була. Өсмөйөштәрҙең конгруэнтлығы ике яҡтарының (квадраттарҙың яҡтары) һәм улар араһындағы мөйөштәренең (тура мөйөштән һәм A түбәһендәге мөйөштән торған) тигеҙлегенән килеп сыға.
Леонардо да Винчи иҫбатлауы
Леонардо да Винчи тарафынан табылған иҫбатлау майҙандар ысулына ҡарай. C мөйөшө тура мөйөш булған тура мөйөшлө өсмөйөшө һәм ACED, BCFG һәм ABHJ квадраттары бирелһен ти (һүрәтте ҡарағыҙ). Был иҫбатлауҙа һуңғы квадраттың HJ яғында тышҡы яҡҡа өсмөйөшөнә конгруэнт, шуның менән бергә гипотенузаға ҡарата, шулай уҡ уға төшөрөлгән бейеклеккә ҡарата сағылдырылған өсмөйөш төҙөлә (йәғни JI = BC һәм HI = AC). CI тура һыҙығы гипотенузала төҙөлгән квадратты ике тигеҙ өлөшкә бүлә, сөнки һәм  өсмөйөштәре төҙөү буйынса тигеҙҙәр. Иҫбатлау CAJI һәм DABG дүртмөйөштәренең конгруэнтлығын асыҡлай, дүртмөйөштәрҙең һәр береһе, бер яҡтан, катеттарҙа төҙөлгә квадраттарҙың яртышар майҙандарының һәм бирелгән өсмөйөш майҙанының суммаһына тигеҙ, икенсе яҡтан, гипотенузала төҙөлгән квадрат майҙанының яртыһы менән бирелгән өсмөйөш майҙанының суммаһына тигеҙ. Һөҙөмтәлә, катеттарҙа төҙөлгә квадраттарҙың яртышар майҙандарының суммаһы гипотенузала төҙөлгән квадрат майҙанының яртыһына тигеҙ, был Пифагор теоремаһының геометрик формулировкаһына тиң.
Оҡшаш өсмөйөштәрҙең майҙандары аша
Артабанғы иҫбатлау, оҡшаш өсмөйөштәрҙең майҙандары ярашлы яҡтарының квадраттары кеүек сағыштырылалар тигән раҫлауға нигеҙләнгән.
ABC тура мөйөшлө өсмөйөш булһын, ти, AD — тура мөйөшө түбәһенән гипотенузаға төшөрөлгән перпендикуляр. ABC, DBA өсмөйөштәре оҡшаш, сөнки тура мөйөштәре бар һәм B мөйөшө уртаҡ. Тимәк
Шул уҡ юл менән табабыҙ
DBA һәм DAC өсмөйөштәре икеһе бергә өсмөйөшөн төҙөгәнлектән, һәм майҙандарының суммаһы  майҙанына тигеҙ. Ошонан сығып йәки
Сикһеҙ бәләкәйҙәр ысулы менән иҫбатлау
Дифференциаль тигеҙләмәләр техникаһына таяныусы бер нисә иҫбатлауҙар бар. Атап әйткәндә, a һәм b катеттарының һәм c гипотенузаһының сикһеҙ бәләкәй ҡушымтаһын ҡулланыусы иҫбатлау Хардиҙыҡы тип иҫәпләнә. Мәҫәлән, b катеты даими булғанда a катетының ҡушымтаһы da dc гипотенузаның ҡушымтаһына килтерә, шулай итеп
Үҙгәреүсәндәрҙе айырып алыу ысулы менән уларҙан дифференциаль тигеҙләмәһе килеп сыға, уны интеграллау нисбәтен бирә. башланғыс шарттарҙы ҡулланып константа b^2 булыуын асыҡлайбыҙ, һөҙөмтәлә теореманың раҫлауы килеп сыға.
Ахырғы формулала квадрат бәйләнеш өсмөйөштөң яҡтары һәм ҡушымталар араһында һыҙыҡлы пропорционаллек арҡаһында килеп сыға.
Өс яғында оҡшаш геометрик фигуралар
Евклид үҙенең «Башланғыстарында», яҡтарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарынан ирекле оҡшаш геометрик фигураларҙың майҙандарына күсеп, Пифагор теоремаһының мөһим геометрик дөйөмләштерелеүен биргән : катеттарҙа төҙөлгән бындай фигураларҙың майҙандарының суммаһы, гипотенузала төҙөлгән уларға оҡшаш фигураның майҙанына тигеҙ.
Был дөйөмләштереүҙең төп идеяһы шунда, оҡшаш геометрик фигураның майҙаны үҙенең теләһә ниндәй һыҙыҡлы үлсәменең квадратына пропорциональ, һәм, айырым осраҡта теләһә ниндәй яғының квадратына. Ошонан сығып, ярашлы рәүештә оҙонлоҡтары a һәм b булған катеттарҙа һәм c гипотенузаһында төҙөлгән, майҙандары A, B һәм C булған оҡшаш фигуралар өсөн, ошо нисбәт дөрөҫ:
Пифагор теоремаһы буйынса булғанлыҡтан, A + B = C тигеҙлеге дөрөҫ.
Бынан тыш, тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтарында төҙөлгән өс оҡшаш геометрик фигураларҙың майҙандары өсөн A + B = C нисбәте үтәлә икәнлеген Пифагор теоремаһына таянмай иҫбатлау мөмкин булһа, Евклид дөйөмләштереүен иҫбатлауҙы кире тәртиптә ҡулланып, Пифагор теоремаһын иҫбатлауҙы килтереп сығарып булыр ине. Мәҫәлән, әгәр гипотенузала, майҙаны C булған баштағы өсмөйөшкә конгруэнт тура мөйөшлө өсмөйөш, ә катеттарҙа — майҙандары A һәм B булған уға оҡшаш ике тура мөйөшлө өсмөйөш төҙөгәндә, катеттарҙағы өсмөйөштәр баштағы өсмөйөштө уның бейеклеге менән бүлеүҙән килеп сыға икән, йәғни өсмөйөштөрҙең ике бәләкәй майҙандарының суммаһы өсөнсөһөнөң майҙанына тигеҙ була, шулай итеп A + B = C һәм, оҡшаш фигуралар өсөн нисбәтте ҡулланып, Пифагор теоремаһы килтереп сығарыла.
Косинустар теоремаһы
Пифагор теоремаһы — ирекле өсмөйөштә яҡтарының оҙонлоғон бәйләүсе, дөйөмөрәк булған косинустар теоремаһының айырым осрағы : бында \theta — a һәм b яҡтары араһындағы мөйөш. Әгәр был мөйөш 90° булһа, ул саҡта, һәм формула ғәҙәти Пифагор теоремаһына тиклем ябайлаша.
Ирекле өсмөйөш
Пифагор теоремаһының, тик яҡтарының оҙонлоғо нисбәтенә генә таянып эш итеүсе, ирекле өсмөйөшкә дөйөмләштерелеүе бар. Ул беренсе булып Сабии астрономы Сабит ибн Курра тарафынан асылған тип иҫәпләнә. Унда яҡтары a, b, c булған ирекле өсмөйөш өсөн, уға нигеҙе c яғында булған, түбәһе бирелгән өсмөйөштөң c яғына ҡаршы ятыусы түбәһе менән тап килгән, нигеҙе эргәһендәге мөйөшө c яғына ҡаршы ятыусы \theta мөйөшөнә тигеҙ булған, тигеҙ эргәле өсмөйөш ҡамала. Һөҙөмтәлә бирелгән өсмөйөшкә оҡшаш булған ике өсмөйөш барлыҡҡа килә: беренсеһе — яҡтары a, ҡамалған тигеҙ эргәле өсмөйөштөң унан алыҫтағы эргә яғы, һәм r — c яғының өлөшө; икенсеһе — уға b яғынан симметрик һәм c яғының өлөшөнә ярашлы яғы s. Һөҙөмтәлә булғанда Пифагор теоремаһына әүерелеүсе  :
Нисбәт барлыҡҡа килгән өсмөйөштәрҙең оҡшашлығы эҙемтәһе булып тора:
Күп үлсәмле дөйөмләштереүҙәр
Тағы ла бер күп үлсәмле дөйөмләштереү тура мөйөшлө параллелепипедтың диагонале оҙонлоғоноң квадратын табыу мәсьәләһенән килеп сыға: уны иҫәпләү өсөн ике тапҡыр Пифагор теоремаһын ҡулланырға кәрәк, һөҙөмтәлә ул параллелепипедтың өс эргәләш яҡтарының квадраттарының суммаһын төҙөй. Дөйөм осраҡта, эргәләш яҡтарының оҙонлоҡтары булған n-үлсәмле тура мөйөшлө параллелепипедтың диагоналенең оҙонлоғо түбәндәгесә:
Парсеваль тигеҙлеге Пифагор теоремаһын сикһеҙ үлсәмле арауыҡтарға дөйөмләштереү булып тора.
Евклид булмаған геометрия
Пифагор теоремаһы Евклид геометрияһы аксиомаларынан килеп сыға һәм Евклид булмаған геометрия өсөн дөрөҫ түгел — Пифагор теоремаһының үтәлеше Евклидтың параллеллек тураһында постулатына тиң көслө.
Евклид булмаған геометрияла тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтары араһындағы нисбәт, һис шикһеҙ, Пифагор теоремаһынан айырмалы формала була. Мәҫәлән, сферик геометрияла тура мөйөшлө өсмөйөштөң, берәмек сфераның октантын сикләп торған бөтә өс яғының оҙонлоғо \pi/2, был Пифагор теоремаһына ҡаршы килә.
Шуның менән бергә, әгәр өсмөйөштөң тура мөйөшлө булыу шартын өсмөйөштөң ике мөйөшөнөң суммаһы өсөнсө мөйөшөнә тигеҙ булыу шарты менән алмаштырһаң, Пифагор теоремаһы гиперболалы һәм эллиптик геометрияла дөрөҫ.
Сферик геометрия
Радиусы R булған сферала яҡтары a, b, c булған теләһә ниндәй тура мөйөшлө өсмөйөш өсөн (мәҫәлән, әгәр өсмөйөштә \gamma мөйөшө тура мөйөш булһа) яҡтары араһындағы нисбәт түбәндәге күренештә була :
Был тигеҙлек бөтә сферик өсмөйөштәр өсөн дөрөҫ булған сферик косинустар теоремаһының айырым осрағы булараҡ килеп сығырға мөмкин:
Тейлор рәтен косинус функцияһына ҡулланып, әгәр R радиусы сикһеҙлеккә ынтылһа, ә,  һәм  аргументтары нулгә ынтылһа, ул саҡта тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтары араһындағы сферик нисбәт Пифагор теоремаһына яҡыная икәнен күрһәтеп була.
Лобачевский геометрияһы
Лобачевский геометрияһында яҡтары a, b, c, тура мөйөшөнә ҡаршы ятҡан яғы c булған тура мөйөшлө өсмөйөш өсөн, яҡтары араһындағы нисбәт түбәндәгесә була :
бында — гиперболалы косинус. Был формула бөтә өсмөйөштәр өсөн дөрөҫ булған гиперболалы косинустар теоремаһының айырым осрағы булып тора :
бында \gamma — түбәһе c яғына ҡаршы ятҡан мөйөш.
Тейлор рәтен гиперболалы косинус өсөн ҡулланып, әгәр гиперболалы өсмөйөш бәләкәсәйһә (йәғни, a, b һәм c нулгә ынтылғанда), ул саҡта тура мөйөшлө өсмөйөштә гиперболалы нисбәт классик Пифагор теоремаһы нисбәтенә яҡыная икәнлеген күрһәтеп була.
Ике үлсәмле тура мөйөшлө системаларҙа алыҫлыҡ
Пифагор теоремаһының мөһим ҡулланылышы — тура мөйөшлө координаталар системаһында ике нөктә араһындағы алыҫлыҡты табыу: координаталары (a, b) һәм (c, d) булған нөктәләр араһындағы s алыҫлығы тигеҙ:
Комплекслы һандар өсөн Пифагор теоремаһы комплекслы һандың модулен табыу өсөн тәбиғи формула бирә — z=x+yi өсөн ул комплекслы яҫылыҡта (x, y) нөктәһенә радиус-векторҙың оҙонлоғона тигеҙ:
һәм комплекслы һандары араһындағы алыҫлыҡ шулай уҡ Пифагор теоремаһы формаһында күрһәтелә :
Евклид метрикаһы
Евклид метрикаһы — Евклид арауыҡтарында Пифагор теоремаһы буйынса иҫәпләнгән алыҫлыҡ функцияһы, ике үлсәмле осраҡта туранан-тура, һәм күп үлсәмле арауыҡта эҙмә-эҙ ҡулланылышы; n-үлсәмле арауыҡтың һәм  нөктәләре өсөн улар араһындағы d(p, q) алыҫлығы түбәндәгесә иҫәпләнә:
Һандар теорияһы
Пифагорҙың өс һаны — тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтары була алған өс (x,\;y,\;z) натураль һандары йыйылмаһы, йәғни Диофант тигеҙләмәһен ҡәнәғәтләндереүсе натураль һандар. Һандар теорияһында Пифагорҙың өс һаны мөһим роль уйнай, уларҙы эффектив табыу мәсьәләһе боронғо замандарҙан алып бөгөнгө көнгә тиклем киң эш ҡатламы тыуҙырҙы. Ферманың бөйөк теоремаһы формулировкаһы 2-нән ҙурыраҡ дәрәжә өсөн Пифагорҙың өс һанын табыу мәсьәләһенә оҡшаш.
Шидмозерка
Шидмозерка (Шиндозерка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подломка йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гөлсөм
Гөлсөм — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Гөлсөм исеме башҡорт теленә фарсы теленән килеп ингән. Мәғәнәһе алһыу йөҙлө тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы (5 март 1943 — 22 декабрь 2016) — эстрада артисы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1987) артисы.
Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы (10 июнь 1938 йыл) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының (1996) һәм Татар АССР-ының халыҡ артисы (1988).
Асҡарова Гөлсөм Зәйнулла ҡыҙы (20 ғинуар 1942 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1966—1998 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхозы һауынсыһы. СССР-ҙың Х саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1979—1984). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986), II (1981) һәм III (1975) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997), Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданины (1997).
Абдрахманова Гөлсөм Мөхәмәт ҡыҙы (1961), мәғариф алдынғыһы. Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле урта мәктәбе уҡытыусы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (2009). Сығышы менән ошо райондың Иҫәнбай ауылынан.
Гөлсөм Бикбулатова (1979), Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры актёры, йырсы. Халыҡ-ара, төбәк-ара һәм республика ижади конкурстары лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы Мәҡсүт ауылынан.
Гөлсөм исеменең талисмандары
- Бәхетле төҫө зәңгәр (күк).
- Бәхетле йыл миҙгеле: Яҙ
- Аҙнаның бәхетле көндәре: Дүшәмбе һәм йома.
- Аҙнаның бәхетһеҙ көндәре: Кесаҙна
- Талисман—үҫемлеге: Клевер
- Талисман-ташы: Гематит, Бронза, Латунь, Алебастр, Аҡ Коралл, Тау гәлсәре, Сапфир, Зөбәржәт, Аҡыҡ, Нефрит, Хризопраз, Агат, Фирүзә, Малахит.
- Табынған хайуаны: Ҡондоҙ
Принстон (Көнбайыш Виргиния)
Принстон (ингл. Princeton ) — АҠШ-та Көнбайыш Виргиния  штатындағы ҡала. Ул Мерсер округының административ үҙәге. 2010 йылда ҡалала 6432 кеше йәшәгән.
Географик урыны
Принстон Көнбайыш Виргиния штатының көньяғында урынлашҡан һәм Мерсер окурыгының административ үҙәге булып тора. АҠШ дөйөм халыҡтың иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы Принстон ҡалаһының дөйөм майҙаны 7,90 квадарт километр тәшкил итә,  уларҙың  7,80 квадрат километрын ҡоро ер  һәм  0,10 квадрат километрын  һыу биләй.
Халҡы
3030 йорт хужалығынан 36,5 % ирле-ҡатынлы булып бергә йәшәгән парҙар,   (11,6 проценты 18 йәштән кесе балалар менән ), 14,6 % ҡатын-ҡыҙ ирһеҙ йәшәй, 4,5 % ир-егеттең ҡатыны юҡ,  44,5 % ғаиләһе юҡ. Йорт хужалығын уртаса 2,12 кеше алып бара, ә ғаиләнең уртаса күләме —  2,79 кеше була.
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы йәш диапазоны буйынса ҡала халҡы  түбәндәгесә бүленә: 19,4 проценты — 18 йәштән кеселәр, 3,4 проценты — 18  һәм 21 йәш араһы,  56,5 % — 21 йәштән алып 65 йәшкә тиклем һәм   20,7 % —  65 йәштән өлкәндәр. Халыҡтың уртаса йәше — 42,6 йәш.
2014 йылда ғаиләгә медиана килеме 48 229 $, йорт хужалығына 30  523.$ иҫәпләнгән. Йән башына килем — 19 021 $.
Халыҡ һаны динамикаһы:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бродский Виктор Леонидович
Бродский Виктор Леонидович (1903—1958) — инженер-конструктор, караптар эшләүсе, төҙөлөп бөтөү этабында «Киров» крейсерының баш төҙөүсеһе
Биографияһы
Виктор Леонидович Бродский 1903 йылдың 7 сентябрендә  Полтавала тыуа.
1920 йылда коммерция училищеһын тамамлай һәм Одесса политехник институтына инә. Уҡыуҙы махсус тәғәйенләнештәге коммунистик бригадала инструктор, эшсе-крәҫтиән инспекцияһында таратыусы булып алып бара.
1923 йылда Ленинград политехник институтының караптар төҙөү факультетына күсенә, шул уҡ ваҡытта  Балтика караптар төҙөү заводында эшләй.
1930 йылда институтты тамамлағандан һуң, Балтика заводының проект бюроһын  етәкләй, корпус цехы начальнигы була.
1934—1935 йылдарҙа крейсерҙар проектлау тәжрибәһен алыу өсөн Италияға  командировакаға ебәрелә.
1937 йылда карапты һыуға төшөргәндән һәм беренсе һынауҙар ваҡытында асыҡланған етешһеҙлектәрҙән һуң  «Киров» крейсерының төҙөлөп бөтөү этабында  баш төҙөүсе.
1937 йылдың 12 майында ҡулға алына. 1938 йылдың 3 мартында Енәйәт Кодексының 58-6-сы статьяһы буйынса 20 йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына  хөкөм ителә. Төрмәлә ултырып, төрлө проект-конструкторлыҡ бюроларында эшләй. 1938—1939 йылдарҙа  «Болшево» махсус техник бюроһының конструкторҙар төркөмө менән етәкселек итә, 1939—1941 йылдарҙа - «Кресты» айырым техник бюроһының конструкторҙар төркөмө етәксеһе, 1941—1942 йылдарҙа Зеленодольсктағы 340-сы заводтың проект бүлеге етәксеһе була. 1942—1945 йылдарҙа, тотҡон булараҡ, Молотовскиҙа 402-се заводта баш төҙөүсе һәм суднолар ремонтлау бүлеге начальнигы булып эшләй, унда Америка һәм инглиз судноларын ремонтлау менән етәкселек итә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң караптар төҙөү төркөмөнөң етәксеһе булып эшләй  һәм ОКБ-172 («Крест») проектының етәксеһе була.
1949 йылдан алып — корпус бүлеге етәксеһе, Ленинградта Судно төҙөү сәнәғәте министрлығының  5-се заводында Махсус конструкторлыҡ бюроһында -5  баш конструктор вазифаһын башҡара. 1951 йылдан Красноярск крайында һөргөндә була. Йәнәсәй районында юл мастеры, Маклаковола урман заводы цехы начальнигы була.
1958 йылдың 6 февралендә вафат була. Санкт-Петербургта Красненькое зыяратында ерләнә.
Ҡарағанда өлкә тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Ҡарағанда өлкә тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Ҡарағанда өлкәһендәге иң ҙур музей.
Тарихы
Музей 1932 йылда политехник музей булараҡ ойошторола. Уны ойоштороуҙа Ленинград политехник музей ҙур ярҙам күрһәтә: были привезеныи тау машиналарының моделдәре килтерелә, улар урындағы материал менән берлектә экспозиция барлыҡҡа килтерә. Беренсе директоры Р. Бикметов була. 1938 йылда өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип үҙгәртелә. Директоры итеп музей менән эшләү тәжрибәһе булған Л. Семенов ҡуйыла. Тәүге йылдарҙа музей фондында 712 экспонат була. Штат 7 кешенән тора. Фотолабораторияһы, тар таҫмалы киноаппараты, диапроекторы, патефоны була. 1936 йылда музей фонды СССР Фәндәр академияһы ебәргән файҙалы ҡаҙылма байлыҡ коллекцияһы менән тулыландырыла. 1940 йылда музей профессор С. Киселев етәкселегендә беренсе археологик экспедиция ойоштора. Бронза дәүеренең 15 ҡәберлеге тикшерелә, Андрон мәҙәниәтенең уникаль ҡомартҡылары табыла. Музей урынлашҡан хәҙерге бина было сдано ве 1979 йылдың декабрендә файҙаланыуға тапшырыла
Залдары
Әлеге ваҡытта музейҙа дүрт ғилми-тикшеренеү бүлеге бар: дөйөм тарих, этнография һәм археология, хәҙерге заман тарихы, һәм экскурсион-масса эше. Музей фондтарында 139037 экспонат (2006 йыл) бар. Музейҙың дөйөм майҙаны 1800 м² тәшкил итә. Музей экспозицияһы 14 залда урынлашҡан. Ҡаҙаҡстандың боронғо халҡының портреттарын тергеҙеүсе «Лики предков» яңы уникаль компьютер анимацияһы залы асылған. Археология һәм этнография түңәрәктәре, «Что? Где? Когда?» мәктәп интеллектуаль уйын клубы, «Предпоследний рубеж» йәш шағирҙар клубы эшләй. Йыл һайын семинарҙар, конференциялар, түңәрәк өҫтәлдәр, Асыҡ ишектәр көнө, Халыҡ-ара музейҙар көнөнә акциялар үткәрелә. Директоры: Ержан Нурмағанбетов
Адресы: Ерубаева, 38, +7(7212) 56-58-89, museumkz@mail.ru
Узгинка
Узгинка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чур йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шилокша (Вадья-Вадьинская ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зубарев Прокопий Тимофеевич
Зубарев Прокопий Тимофеевич (февраль 1886— 15 март 1938 — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары, Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Иҡтисади Совет рәйесе урынбаҫары (1923).
Биографияһы
Прокопий Тимофеевич Зубарев 1886 йылдың февралендә Вятка губернаһы Котельнич өйәҙенең Смертин улусы Зубари ауылында тыуған. Хәҙер ауыл юҡ, Киров өлкәһенең Котельнич районы Котельнич ауыл ултырағы биләмәһенә ҡарай.
1901 йылдан алып 1905 йылға тиклем Вятка ауыл хужалығы техник училищеһында белем ала.
1904 йылдан — РСДРП(б) ағзаһы.
1915 йылда армияға саҡырыла. Прапорщик.
Кинжир (Дудета ҡушылдығы)
Кинжир — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дудет йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Зубарев Прокопий Тимофеевич
Биографияһы
1922 йылдың июленән 1923 йылдың декабренә тиклем — Башҡорт АССР-ның Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесенең урынбаҫары, Башҡорт АССР-ның Халыҡ комиссарҙары Советы янындағы Иҡтисади Советтың рәйесе урынбаҫары.
Кинжир (Дудета ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Зубарев Прокопий Тимофеевич
Биографияһы
1924 йылдан партия эшендә була: Урал өлкәһендә, ВКП(б)-ның Ҡурған округ комитетының яуаплы секретары.
Кинжир (Дудета ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зубарев Прокопий Тимофеевич
Биографияһы
1929-1930 йылдарҙа — Төньяҡ крайы буйынса Бөтә Рәсәй Башҡарма комитетының Ойоштороу комитеты рәйесе, Урал өлкә Советының башҡарма комитеты рәйесе, шул уҡ ваҡытта ВКП(б)-ның Урал өлкә комитетының 2-се секретары.
1931 йылдан 1934 йылдың март айына тиклем — СССР-ҙың игенселек халыҡ комиссариатында.
1937 йылға тиклем — РСФСР-ҙың игенселек халыҡ комиссары урынбаҫары. Мәскәүҙә йәшәй, Серафимович урамы, 2-се йорт (Хөкүмәт йорто) адресы буйынса.
Репрессиялана. 1937 йылдың 15 мартында ҡулға алына. Өсөнсө Мәскәү процесы ғәйепләнеүсеһе. СССР-ҙың ВКВС тарафынан 1938 йылдың 13 мартында хөкөм ителә: контрреволюцион террорсылыҡ ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнә.
1938 йылдың 15 мартында атып үлтерелә. Ерләнгән урыны: «Коммунарка» атыу полигоны. 1965 йылда реабилитациялана.
Партияға ҡаршы эшмәкәрлеге
Тикшереү ваҡытында контрреволюцион һәм партияға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһында һөйләгән:
Норматив этика
Норматив этика — фәнни дисциплина, йәшәп килгән әхлаҡ нормаһы, моралистик тәғлимәтте тикшереүсе этика бүлеге. Теоретик этика — нормалар тураһында фән бүлеге итеп ҡаралырға мөмкин.
Норматив этика ике: когнитивистик һәм нонкогнитивистик позицияларынан ҡаралырға мөмкин. Нонкогнитивистик позициянан сыҡҡанда, норматив этика әхлаҡи аң элементы булараҡ ҡарала һәм уға әхлаҡ тураһында белем булған дескриптив этика ҡаршы ҡуйыла. Норматив этика когнитивистик позициянан әхлаҡтан айырылмай һәм, шулай итеп, тикшереүҙең үҙенең  объекты булып тора, ә әхлаҡ төшөнсәһе һәм әхлаҡ тураһындағы белем бутала.
Конгнитивистик позицияға тоғро ҡалыусы ҡайһы бер хәҙерге заман тикшеренеүселәре, норматив этиканы фәнни теория сифатында ҡарау кәрәк түгел тип раҫлай, сөнки уның предметының ҡәтғи дөйөмләштерелеүе һәм системалаштырылыуы  мөмкин түгел.
Норматив этика йүнәлештәре
Теләһә ниндәй рационалистик моралистика, һәм шул иҫәптән конкрет әхлаҡ өгөт-нәсихәттәренә тиклем, ғәмәли этика, норматив этиканың йүнәлештәренең береһе булараҡ ҡаралыуы мөмкин.