cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге
Хәлифәлектең тасуирламаһы
Ғәббәсиҙәр династияһы идара иткән йылдарҙа ғәрәптәр Сицилия, Кипр, Крит утрауҙарын һәм Көньяҡ Италияның бер өлөшөн баҫып ала. Яулап алынған өлкәләрҙә крәҫтиәндәрҙән ҙур һалым йыйылған. Ислам динен ҡабул иткәндәр башта йән башынан алына торған һалымдан азат ителгән, был яулап алынған илдәрҙә күп халыҡтың икенсе дингә күсеүенә этәргес биргән. Әммә һуңғараҡ был ташлама бөтөрөлгән. Мосолмандар Иран, Ираҡ, Афғанстан, Мысыр, Сүриә, Африканың байтаҡ өлөшө, Һиндостандың бер өлөшө һәм Индонезияның күпселек халҡын тәшкил иткән. Ғәббәсиҙәр осоронда ислам Урта Азияла, Төньяҡ һәм Көнсығыш Кавказ менән Волга буйының күп халыҡтары араһында, шул иҫәптән башҡорттарҙа нығынған.
Хәлифәлектә мосолман булмаған бөтә кешеләр юғары һалымдар түләгән һәм үҙ иҫәптәренә ғәскәр аҫрарға тейеш булған. Баҫып алынған илдәрҙең халыҡтарына ҡорал йөрөтөү тыйылған, улар ғәрәптәрҙән кейемдәре менән айырылып торорға тейеш булған. Уларға судта мосолмандарға ҡаршы шаһит булып сығыш яһарға рөхсәт ителмәгән. VIII—IX быуаттарҙа хәлифәлектә ғәрәптәрҙең хакимлығына һәм халыҡты иҙеүгә ҡаршы ихтилалдар тулҡыны күтәрелгән, хәлифәлек эстән ҡаҡшаған. Халыҡ ихтилалдарын баҫтырыр өсөн, хәлифәләр ғәскәрҙәрҙе төрки халыҡтарынан йыйған, уларҙан хакимдарға тоғро гвардия ойошторолған. Әммә һуңыраҡ, көслө власҡа эйә булып алғас, гвардия башлыҡтары хәлифәләрҙе үҙ ихтыярҙары менән тәхеткә ултыртҡан һәм бәреп төшөргән.
1118 йылда, сәлжүк солтаны Мөхәммәт I үлгәндән һуң, Ираҡ солтанатлығы тарҡалыш кисерә башлаған. Ғәббәсиҙәр яңынан власты ҡайтарыр өсөн көрәш башлаған. 1124 йылда Әбу Мансур әл-Мөстәшиҙи сәлжүк солтанына — Мөхәммәт II һалым түләүҙән баш тарта һәм 30 меңлек ғәскәр йыйып, Бағдадты сәлжүктәр буйһоноуынан ҡотҡара. Бөүәхиҙәргә тиклемге замандан алып тәүге тапҡыр бойондороҡһоҙ хаким тип Мөхәмәт әл-Мөҡтәфи (1136—1160) идаралығы осоро һанала. Хәлифәлектең биләмәләре Тигр һәм Ефрат йылғаларының бассейнында Тикрит ҡалаһынан алып Шатт-әл-Ғәрәбкә тиклем һәм Әл-Күфәнән алып Хульванға тиклем һуҙылған. Әл-Мөҡтәфинең вариҫтары дәүләттең сәйәси һәм иҡтисади торошон нығытҡан. Хәлифә Әл-Mөстәжи (1160—1170) сәлжүктәрҙең көслө союздаштарын — Мазйәҙиттәрҙе ҡыйрата, ә хәлифә Әл-Mөстәжи (1170—1180) Әзербайжан атабәктәре һәм Әйүбиҙәр менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштыра.
Хәлифә Әхмәт ән-Насир (1180—1225) дәүләт составына Хузестан, Рей һәм Хәмәдан ҡала-өлкәләрен ҡуша. Хорезм шаһы Текеш ярҙамында Ираҡтағы сәлжүктәрҙе еңеп ҡуя, 1194 йылда сәлжүк солтаны Тогрул III хорезмлылар менән алышта һәләк була. Әммә тиҙҙән хәлифәлектең Хорезм менән низағ барлыҡҡа килә. Ән-Насир хорезмлыларҙан Көнбайыш Иранды ташлап китеүҙе талап иткән, әммә хорезмшах Текеш Хузестанды уға биреүен һораған. 1200 йылда, Текеш үлгәндән һуң, ихтилал тоҡана, Хорезмдың ғәскәрҙәрен баш күтәреүселәр ҡыйрата.
Хәлифәлектең тарҡалыуы
1258 йылдың февралендә Монгол империяһының кенәзе Хүләгү Бағдадты яулап ала һәм ҡаланы талай. Баш ҡала яулап алынғандан һуң 10 көн үткәс, Бағдад хәлифәлегенең иң аҙаҡҡы хәлифәһе Әл-Мөстәһсим язалап үлтерелә. Уның нәҫеленән тик кесе улы Хүләгүнең ҡатыны булышлығында тере ҡалдырыла. 1261 йылда Мәмлүк солтаны Бейбарыҫ I Ҡаһирәлә хәлифә итеп Бағдадтан ҡасып килгән һәм үҙен Ғәббәсиҙәр нәҫеленән булыуын иғлан иткән Әл-Мөстәнсир II әл-Ҡаһирәне ҡуйған. Әммә монголдар менән алышта Әл-Мөстәнсир II юҡ булған һәм хәлифә итеп Әл-Хаким I әл-Ҡаһирә (идара итеү йылдары: 1262—1302) танылған. Ҡаһирә хәлифәләре артабанғы йөҙ йыллыҡтарҙа солтандарҙың ихтыярына бәйле булған, тик һарайҙағы һәм дини церемонияларҙа ғына ҡатнашҡан. Улар был вазифаны Мысырҙы 1517 йылда Ғосман империяһы баҫып алғанға тиклем башҡарған. Шул уҡ йылды ғосман солтаны Сәлим I, һуңғы Ҡаһирә хәлифәһен Әл-Mөтәүәки III Истанбулға һөргөнгә ебәреп, хәлифә титулын ҡабул итә.
Хәлифәлек мәҙәниәте
Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең сәскә атыу осоро Әбу Йәғәфәр әл-Maнсур (754—775), Мөхәмәт әл-Mahди (775—785), Һарун әр-Рәшит (786—809), Ғабдулла әл-Мәһмүн (813—833) хакимлығына тап килә.
Хәлифәлектә ислам дине менән берлектә ғәрәп теле киң таралыу алған, был телдә рәсми власть органдары, судтар эш алып барған, шәкерттәрҙе уҡытҡандар. Ғәрәп теле фән һәм әҙәбиәт теленә әйләнгән. Илдә күпләп мәғариф үҙәктәре — мәктәбәләр һәм мәҙрәсәләр асылған.
Хәлифәлектә математика, астрономия, география, медицина һымаҡ фәндәр ныҡ үҫешкән. VIII—IX быуаттарҙа боронғо грек, фарсы, һинд ғалимдарының хеҙмәттәре ғәрәп теленә тәржемә ителгән. Бигерәк тә Һарун әр-Рәшит хакимлығы осоронда күп хеҙмәттәр тәржемә ителгән, Бағдадта ҡулъяҙмалар һаҡлана торған йортҡа — «Аҡыл йорто»на нигеҙ һалынған. Һуңыраҡ шундай йорттар илдең башҡа эре ҡалаларында барлыҡҡа килгән, уларҙа ғалимдар китаптар, торлаҡ, аҡса менән тәьмин ителгән.
Ғәрәптәргә Пифагор, Евклид һәм Архимедтың, һинд астрономдары һәм математиктарының хеҙмәттәре билдәле булған һәм улар алгебраны төҙөгән, һинд цифрҙарын ҡулланған. Һуңғылары ғәрәптәр аша Европаға үтеп инеп, ғәрәптәрҙеке булып киткән.
Бағдад һәм Дамаск ҡалаларында обсерваториялар эшләгән. Ғәрәп астрономдары Ерҙең әйләнәһен яҡынса хисаплап сығарған, йондоҙҙарҙың урынлашыуын һүрәтләгән. Урта Азия ғалимы Әл-Бируни (973—1048) география, тарих, астрономия һәм башҡа фәндәр буйынса хеҙмәттәр яҙып ҡалдырған. Ул Ғаләмебеҙ үҙәгендә Ҡояш тора һәм Ер уның тирәләй әйләнә тигән фаразды әйтеп ҡалдырған. Ғәрәп сәйәхәтселәре, географтары һәм тарихсылары хәлифәлеккә ингән илдәрҙең, Һиндостан, Ҡытай, Африка, Европа һәм Азия дәүләттәренең тарихы һәм географияһы тураһында мәғлүмәттәр йыйған.
Хәлифәлектә медицина ла тиҙ үҫеш алған. Урта Азияла йәшәгән философ, табип, астроном, географ һәм шағир Әбүғәлисина (980—1037) йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы булған, уны хөрмәтләп «ғалимдарҙың ғалимы» тип атағандар.
Хәлифә Һарун әр-Рәшит (768—809) мәшһүр «Мең дә бер кисә» әкиәттәр йыйынтығының геройы булған. Әкиәттәрҙә Һарун ғәҙел батша булып күҙ алдына баҫа. Подданныйҙарының мохтажлыҡтарын белер өсөн, ул, кейемен алмаштырып, төндәрен Бағдад урамдарына сыға, уны бер вәзире һәм тәнһаҡсыһы ғына оҙатып йөрөй. Ысынында иһә Һарун әр-Рәшит мәкерле һәм ҡанһыҙ хаким булған. Подданныйҙары уны күрә алмаған. Хәлифә Бағдадта торорға ҡурҡҡан һәм ҡала ситендәге ҡәлғәлә йәшәгән. Ҡалаға ул һалымдан алып еткерелмәгән түләүҙәрҙе алыу өсөн генә килеп киткән. Бик бай Иран ырыуынан булған вәзиренең байлығына һәм йоғонтоһона ҡыҙығып, хәлифә уны язаларға әмер биргән, ә уның байлығын, һарайҙарын, йорт-ерҙәрен ҡаҙнаға тартып алған. Һарун хәлифәлектең сиктәрен тағын да киңәйтергә тырышҡан, Византия империяһына ҡаршы һуғыш алып барған һәм Кесе Азиялағы биләмәләрен бөлгөнлөккә төшөргән, әммә етди уңыштарға өлгәшә алмаған.
Фарсы телендә ижад иткән билдәле шағир Фирҙәүси (934—1020) «Шаһнамә» поэмаһын 30 йыл дауамында яҙа.
Явас (йылға)
Явас  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/105/39 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ураҡсина Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы
Ураҡсина Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы (19 октябрь 1950 йыл — 23 август 2015 йыл) — башҡорт балалар шағиры, яҙыусы, фольклорсы, тәржемәсе, педагог. СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991). Филология фәндәре кандидаты.
Биографияһы
Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы Ураҡсина 1950 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районы Яңы Яппар ауылында тыуған. Ауылдарындағы башланғыс мәктәптә, артабан Өфөләге 1-се башҡорт мәктәп-интернатында (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) белем ала.
1974 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, күп йылдар Сибай педагогия училищеһында (хәҙер колледж) һәм 1992—95 йылдарҙа Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында уҡытыусы булып эшләй.
1995 йылдан (тәнәфестәр менән) Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) педагогика һәм мәктәпкәсә белем биреү методикаһы кафедраһы доценты.
1996—2000 йылдарҙа Өфөләге 2-се педагогия колледжында директорҙың фән буйынса урынбаҫары,артабан бер ни тиклем ваҡыт республиканың Милли әҙәбиәт музейендә бүлек етәксеһе була.
2002—2007 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында М. С. Щепкин исемендәге Юғары театр училищеһында уҡыта.
Рәсимә Ураҡсина 2015 йылдың 23 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Әҙәби ижады
Емешле фәнни-педагогик эшмәкәрлеге менән бер рәттән Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнде. Ул балалар әҙәәтеби һәм драматургия өлкәһендә емешле ижад итте. Талантлы әҙиптең моңло, әсәлек наҙы менән һуғарылған шиғырҙарына композиторҙар Салауат Низаметдинов һәм Әлфиә Зиннурова кескәйҙәр өсөн бер нисә тиҫтә йыр яҙған. 1997 йылда Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союздары ағза итеп ҡабул ителә.
Әҙиптең балаларға тәғәйенләнгән драма әҫәрҙәре Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры һәм Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры һәм республиканың башҡа театрҙары сәхнәләрендә ҡуйылды.
Рәсимә Ураҡсина шулай уҡ тәржемә өлкәһендә лә эшләне. Ул башлыса драматургтарҙың донъя һәм рус әҙәбиәте классикаһына ингән пьесаларын башҡортсаға ауҙарҙы. Улар араһынан Жан Батист Мольерҙың "Дон Жуан"ын, Шекспирҙың «Ромео һәм Джульетта» трагедияһын, Сергей Найдёновтың «Ванюшин балалары» (Дети Ванюшина) пьесаһын айырым билдәләргә була.
Һынамыштар, Һанашмаҡтар, Тиҙәйткестәр, Үсекләшеүҙәр һ. б. балалар фольклоры өлгөләре тупланған ике томлыҡ йыйынтыҡты нәшер итеүгә ҙур өлөш индерҙе. .
2015 йылдың декабрендә республиканың һуҡырҙар өсөн махсус китапханаһында Рәсимә Ураҡсинаның «Тыуған ерем — торған ерем» исемле китабы донъя күрҙе. Ул ике форматта — Брайль шрифты менән һәм электрон вариантта башҡорт һәм рус телдәрендә баҫылған. Китапты нәшер итеү «Башҡортостан Республикаһында Рәсәй милләтенең берҙәмлеген нығытыу һәм халыҡтарҙың этномәҙәни үҫеше» дәүләт программаһы буйынса ғәмәлгә ашырылған. Йыйынтыҡта шиғырҙар, хикәйә һәм пьесалар тупланған.
Абрар (исем)
Абрар — Башҡорт ир-ат исеме, мосолман илдәрендә осрай.
Этимологияһы
Абрар исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе изге, яҡшы күңелле тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы (12 июль 1942 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2007). Халыҡтар Дуҫлығы (1988) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Саҙретдинов Абрар Мәсәлим улы (4 апрель 1933 йыл) — дәүләт, йәмәғәт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим. Иҡтисад фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы. Башҡорт АССР-ының VII, VIII һәм X саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1971, 1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Мәсетле районының почётлы гражданы (2005)
Игелеков Абрар Ғабдулла улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, механизатор.
Абрар Хөсәйен (9 февраль 1965 йыл — 16 июнь 2011 йыл) — Пакстан боксеры, Олимпия уйындарында бер нисә тапҡыр ҡатнашыусы, беренсе ауырлыҡта сығыш яһаусы (71 кг)
Абрар (Аброр) Һиҙиәтов (Abror Hidoyatov (1900 йыл — 1958 йыл) — СССР, үзбәк театры һәм кино актеры, йырсы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1945).
Суджа
Суджа — Рәсәйҙең Курск өлкәһе Суджа районындағы ҡала, Суджа районының административ үҙәге.
Суджа ҡала биләмәһе менән бергә муниципаль берәмек барлыҡҡа килтерә, был берәмектәге берҙән-бер ҡала статуслы тораҡ пункты.
Халҡы — 5 738 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
Этимологияһы
Суджа гидронимының килеп сығышы тураһында төрлө фекерҙәр әйтелде, әммә ышаныслыһы юҡ. Иң ышаныслы гипотеза, моғайын: «су» — тимәк, татарса «һыу»; «джа» урын, йәғни — «һыу урыны». XХ быуаттың беренсе яртыһында Суджа тарихсыһы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсеһе А. И. Дмитрюк «Суджа» һүҙенең йыш ҡына телгә алынған башҡа формаһын — "Суржа"ны күрһәтә һәм ул һүҙ икмәк телемдәрен аңлата тип әйтә, йәнәһе, бөйөк рус телендә «суржа» арыш һәм бойҙай бөртөктәре ҡушылмаһын аңлатҡан. Ошонан сығып, «Суджа» «төрлө урындан килгән кешеләр ҡатышмаһы» тип фаразларға була.
Географияһы
Ҡалала Урта рус ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайыш армыттарында, Суджа һәм Олешня (Псел йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары ярында, Курск ҡалаһынан 105 км, Украина сигенән 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климат
Климат уртаса-континенталь. Ҡыш уртаса һалҡын. Ҡыштың беренсе яртыһы йылыраҡ, епшектәр була. Ғинуар-февраль һыуыҡ була, был ваҡытта көслө һыуыҡтар ҙа була. Бик һалҡын март, апрель башында яҙ башлана. Йәй уртаса дымлы һәм йылы, ваҡытлыса эҫе менән һалҡынкөндәр була. Сағыштырмаса йылы көҙ.
Тарих
Польша менән тыныслыҡ килешеүе төҙөгәндән һуң, Украина Рәсәй империяһына ингәс, Суджа ҡалаһы үҙенең хәрби әһәмиәтен юғалтҡан, әммә сауҙа ҡалаларының береһенә әүерелгән, унда урындағы сауҙагәрҙәр сәскә атҡан. 1708 йылдан алып Суджа Киев губернаһы составында тора, 1719 йылдан алып — был губернаның Белгород провинцияһына ҡарай, 1721 йылдың (20 октябренән (иҫке ст.) алып 1917 йылдың 1 сентябренә тиклем (иҫке ст.) Рәсәй империяһы) составында тора. XVIII быуатта Суджа Рәсәйҙең көньяғындағы бәләкәй сауҙа ҡалаһы булып тора. Указ императрица Екатерина II указы буйынса 1785 йыла ҡала тәүге тапҡыр өйәҙ үҙәге булып китә.
XIX быуат аҙағында Суджа — ҙур булмаған сәнәғәт һәм мәҙәни үҙәк. Ҡалала 8 сиркәү була. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар гимназиялары, реаль училище, земство асыҡ китапханаһы, земство дауаханаһы, уҡытыусылар семинарияһы, ике мәхәллә училищеһы эшләй. Бында араҡы, селитра, ярма, май сығарыу, күн иләүзаводтары була. 1897 йылдар ҡалала 7 433 кеше, шул иҫәптән украиндар — 4546, урыҫтар — 2765, йәһүдтәр — 87 йәшәй.
Был ваҡытта Суджа һөнәрселек-сауҙагәрҙәр ҡалаһына әйләнә-бында көршәк яһау ныҡ үҫешә. XIX быуат уртаһында көршәк яһау сәскә ата. Париждағы керамика күргәҙмәһендә ҡаланың XIX быуаттағы көршәк яһау оҫталары миҙалға лайыҡ була.
Беренсе донъя һуғышында Бында Германия ғәскәрҙәре күренә. Ҡала 1917 йылдың 1 сентябренән (иҫке ст.) 25 октябренә (иҫке ст.) тиклем Рәсә республикаһы составында була. Граждандар һуғышы ваҡытында ҡала ҡулдан-ҡулға күсә, уны йә ҡыҙылдар, йә Деникин армияһы, йә петлюрасылар һәм хатта батька Махно баҫып ала. Бер аҙ ваҡыт Суджала, 1918 йылдың декабренән алып 1919 йылдың ғинуарына тиклем Советтар Украинаһы хөкүмәте тора. 1922 йылдың декабрендә Суджа ҡалаһы СССР-ҙың Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы составында тора. 1920-се йылдарҙа Суджала театр төҙөлә. 1928 йылдың 30 июлендә Суджа районы ойошторола һәм ҡала уның административ үҙәгенә әйләнә.
Совет власы йылдарында бында туҡыусылар мәктәбе, ә һуңынан «Ткачиха» артеле асыла. 1938 йылда Нью-Йорктағы күргәҙмәлә, шулай уҡ Брюсселдә һәм Монреалдә, Суджа артеленең данлыҡлы келәмдәре күрһәтелә.
Бөйөк ватан һуғышы ваҡытында, 1941 йылдың 18 октябрендә, Суджаны немец-фашист ғәскәрҙәре баҫып ала. Ҡала 16 акй дауамында оккупация, Ивницкий трагедияһын кисерә. Суджана фронтҡа киткән 12 мең кешенең 7 меңе ҡайта алмаған, 6 меңдән ашыуы орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Һуғыш ваҡытында ҡала ныҡ емерелә. 1943 йылдың 3 мартында ҡала гитлер германия ғәскәрҙәренән совет ғәскәрҙәренең Воронеж фронтытарафынан Харьков һөжүм операцияһы (шулай уҡ ҡарағыҙ: Харьков һөжүм операциялары 2.02-3.03.1943 йыл: ) барышында азат ителә.
Һуғыштан һуң ҡалала төҙөлөш предприятиелары һәм эшкәртеү сәнәғәте, май заводы, ҡош ите комбинаты, элеватор, консерва заводы, шарап цехы, һыра заводы, икмәк заводы, колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы (МСО), төҙөлөш предприятиелары һәм башҡалар барлыҡҡа килә.
Хәҙерге Суджа
Суджа — Курск өлкәһенең муниципаль берәмектәре составында. Закондар сығарыу власының органы — ҡала советы, башҡарма властың — ҡала хакимиәте. Суджала «Суджа районы» муниципаль берәмегенең урындағы үҙидара органдары бар.
Суджа ҡалаһында музыка мәктәбе, музыка училищеһы, ауыл хужалығы техникумы, суджанский филиалы Хәҙерге гуманитар академияның Суджа филиалы эшләй. Ҡалала ауахана һәм поликлиника, спорткомплексы, ял паркы, кинотеатр, Мәҙәниәт йорто, район тыуған яҡты өйрәнеү музейы (1962) бар. Тыуған яҡты өйрәнеү музейында рәссамдар картиналарының ҙур йыйылмалары тора, мәҫәлән, И. Е. Репиндың уҡыусыһы, Суджа ҡалаһында тыуған П. К. Лихиндың картиналары. Ҡалала ике гәзит «Суджанские вести» һәм «Вестник Суджи» сыға, үҙешмәкәр коллектив Тимоня (Плехово ауылы, Суджа районы) билдәле. Суджа ҡалаһын урап Курск — Суджа — Сума (Украина) автомобиль юлы үтә. Ҡала янында Санкт-Петербург — Иркутск — Суджа — Харьков (Украина) тимер юл магистрале үтә. XVIII—XIX быуаттарҙың архитектура ҡомартҡылары һаҡланған: Троицкий сиркәүе (Вознесенский, 1812); Раштыуа сиркәүе (1799—1828); Покров Пресвятой Богородицы сиркәүе (1799—1828); Суджа янында, Замостье һәм Заолешенка ауылдарында — 5 манаралы XIX быуатта ялған рус стилендә төҙөлгән сиркәүҙәр; кенәз Долгоруков һарайы (емереклектәр, архитекторы А. В.. Щуко); рус актеры М. С. Щепкин һәйкәле (1895) һ. б. Суджа районында тәбиғәт ҡомартҡылары һаҡланған.: Клюквенный күле, Бөйөк ыҙан, Крейдянка ыҙаны, Гуево ауылындағы кенәз Долгоруков паркы, 300 йәшлек ҡарағай, төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы « Горналь ыҙаны» һәм башҡалар. Районда бик күп матур күлдәр, ылыҫлы һәм ҡатнаш урман массивтары, аҡбур тауҙар (уларҙың араһында иң билдәлеһе Фагор тауы).
Чистюнька (Яма ҡушылдығы)
Чистюнька — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яма йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тепла
Тепла — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Имелбаева Эльвира Арҡам ҡыҙы
Имелбаева Эльвира Арҡам ҡыҙы (2 ғинуар 1955 йыл) — ғалим-биолог. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2002).
Биографияһы
Эльвира Арҡам ҡыҙы Имелбаева 1955 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Йәрмәкәй ауылында тыуған. 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын һәм 2003 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. 1980 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина институтында: 1988—1990 йылдарҙа һәм 1996—1998 йылдарҙа үҙәк ғилми‑тикшеренеү лабораторияһында (1996 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр), 1999 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтында.
Фәнни эшмәкәрлеге
Имелбаева Эльвира Арҡам ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре иммунологияның экологик аспекттарына, гинекология, дерматовенерология, стоматология һәм клиник цитологияла иммунопатология проблемаларына арналған. Эльвира Арҡам ҡыҙы ҡатнашлығында республика дауалау практикаһына серологик скрининг һәм йөклөлөктөң 1‑се һәм 2‑се триместрҙарында тыумыштан булған үҫеш кәмселектәрен диагностикалау ысулдары индерелә, гинекологик һәм башҡа ауырыуҙарҙы цитологик диагностикалау үҫтерелә. 330‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Чилликоти (Огайо)
Чилликоти<sup class="" style="white-space: nowrap">], ингл. Chillicothe (ˌtʃɪlɨˈkɒθi әйтелеше ) — Огайо  штатындағы  ҡала, Росс округының административ үҙәге. Штаттың көньяғында Сайото йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡаланың исеме индеецтар телендә шони Chalahgawtha һүҙенән килеп сыҡҡан, ул «төп ҡасаба» тигәнде аңлата. Чилликоти ҡалаһы Огайо штатының беренсе һәм өсөнсө баш ҡалаһы була.
Тарихы
Борон Чилликоти урынында Хоупвелл традициялары үҙәге — эраға тиклем 200 — 500 йылдар осоронда индеецтар ҡәбиләһенең мәҙәни һәм социаль бәйләнештәренең  киң селтәре булған. Хоупвелл сауҙа селтәрҙәре Ҡаялы тауҙарға тиклем еткән, ә Сайото һәм Огайо йылғаларының үҙәндәрендә улар күп ҡурғандар төҙөгән. Һуңыраҡ был урындарға европалылар килгәнгә тиклем, бында шони ҡәбиләһе индеецтары күсеп килгән.
Күп европа ауылдары Америка революцияһынан һуң барлыҡҡа килгән. Виргиниянан һәм Кентуккинан мигранттар ер эҙләп Огайо йылғаһы буйлап көнбайышҡа киткән. Чилликоти ҡалаһы штат барлыҡҡа килгән мәлдән 1801 йылда һәм 1810 йылға тиклем Огайоның баш ҡалаһы була (ике йылға баш ҡала булып Зейнсвиил тора). 1812 йылда яңынан баш ҡала булып Чилликоти тора, әммә 1816 йылда ул халыҡ өсөн уңайлы урын булараҡ Колумбусҡа күсерелә.
Чилликотила мигранттар араһында ирекле афроамерикандар күп була, улар бында әүҙем община  булдыра. Чилликоти Ер аҫты тимер юлының — ҡасаҡ ҡолдарҙы төньяҡ штаттарға ебәреү өсөн легаль һәм ярым легаль контакттарҙың селтәре  пункты булып хеҙмәт иткән
Географияһы
Ҡала Аллегейн Көнбайыш  яҫылығының  экотөбәгендә урынлашҡан. Ул Сайото һәм Пейнт-Крик йылғалары араһында, уларҙың ҡушылдығынан алыҫ түгел ерҙә ята.
АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса ҡаланың дөйөм майҙаны   10,60 квадрат миль (27,45 кв. км) тәшкил итә, шуларҙың 10,43 квадрат миль (27,01 кв. км) ҡоро ер, ә 0,17 квадрат миль ( 0,44 кв.км) — һыу тәшкил итә.
Ҡала фермерлыҡ общиналары менән уратып алынған,  Чилликоти халҡы был районды Алпалачи тауҙары итәге тип йөрөтә
Халҡы
2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы ҡала халҡы 21 796 кеше тәшкил иткән. 2007 йылда халыҡ иҫәбе 22 187 кешегә артҡан. Росс округында иң ҙур ҡала  булып тора.
Иҡтисады
Округта ҙур ҡала булараҡ, Чилликоти  иҡтисади әүҙемлеге   үҙәге булып тора. Сауҙа үҙәктәре, дауаханалар, төрмәләр һәм студент ҡаласыҡтары эш биреүселәрҙең береһенә әйләндерә. Был районда иң эре эш биреүсе булып  Pixelle  ҡағыҙ фабрикаһы тора, ул  100 йылдан ашыу эшләй. Ҡайһы берҙә фабрика зарарлы еҫ сығара, уны халыҡ  «аҡса еҫе» тип атай.
Ҡала халҡының әҙ булыуға ҡарамаҫтан, унда  холоҡ төҙәтеү учреждениеһы — Чилликоти төрмәһе Чилликоть (1966) һәм Росс округы төрмәһе урынлашҡан (1987).
Иҫтәлекле урындары
Ҡала эргәһендә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән Хоупвелл Милли тарихи мәҙәниәт паркы урынлашҡан.
Ҡала  Йоктанга паркы Огайо көньяғының телдән хикәйәләү фестивален үткәреү буйынса майҙансыҡ булып тора. Шулай уҡ паркта  насос станцияһы бинаһы урынлашҡан, ул 1882 йылда төҙөлгән, хәҙер унда  музей урынлашҡан.
Был ҙур булмаған ҡалала АҠШ-тың тарихи урындарының Милли ресстрына индерелгән күп һанлы тарихи йорттар бар. Улар араһында Адендың айырым йорто, Мэри Уортингтон Макоб йорто, Оак-Хилл, Джордж Реник йорто, Чарльз Сэйп йорто, Танглвуд, Джон Вантеметр йорто, Энтони һәм Сьюзен Уолктар йорто бар.
Спорты
Ҡалала Чилликонти Пэйнтс бейсбол клубы урынлашҡан, уның үҙ стадион  булып  [[В. А. Мемориэл Стэдиум] тора. Майҙанда шулай уҡ софтбол һәм футбол буйынса ярыштар һәм спортҡа ҡағылышы булмаған саралар үтә.
Туғандаш ҡалалары
Чилликоти ҡалаһы  бер нисә туғандаш ҡала менән хеҙмәттәшлек итә:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Быстров Алексей Петрович
Быстров Алексей Петрович (1 февраль 1899 йыл — 29 август 1959 йыл) — анатом, гистолог һәм палеонтолог, профессор.
Биографияһы
Алексей Петрович Быстров 1899 йылдың 20 ғинуарында (1 февраль) Рязань губернаһында ауыл дин әһеле һәм уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
Белемде үҙ ауылы мәктәбендә ала башлай, һуңынан дини училищены тамамлай. Рязань рухи семинарияһына уҡырға инә, әммә 1918 йылдың яҙында яңы хөкүмәт тарафынан ул таратыла. Урта белем алғандан һуң, Ҡыҙыл армияға мобилизациялана. «Дөрөҫ булмаған» социаль сығышына ҡарамаҫтан, ул Петроградта Хәрби-медицина академияһына (ВМА) уҡырға инеүгә ирешә. Уны тамамлағандан һуң шунда уҡ эшкә ҡала.
Уның фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары кеше анатомияһы өлкәһенән яйлап умыртҡалылар палеонтологияһына күсә. Уның байтаҡ мәҡәлләренең булыуы уға 1935 йылда диссертация яҡламайынса медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе алырға мөмкинлек бирә.
1937 йылда Мәскәүгә күсеп килгәс, Палеонтология институтының түбәнге умыртҡалылар бүлегендә эшләй башлай. Ошо хеҙмәт һөҙөмтәһендә И. А. Ефремов менән берлектә Эотриас лабиринтодонтының остеологияһы һәм анатомияһы буйынса монографияһы баҫылып сыға, уның өсөн авторҙар Линнен йәмғиәтенең (Англия) почетлы дипломдары менән бүләкләнә.
1939 йылдың авгусында Ленинградҡа ҡайта, ә 1940 йылда биология фәндәре докторы дәрәжәһенә «Структура зубов кроссоптеригий и лабиринтодонтов» темаһына диссертация яҡлай. Ошо ваҡыт эсендә Хәрби-диңгеҙ медицина академияһында эшләй, унда нормаль анатомия кафедраһы профессоры итеп һайлана.
Һуғыш тамамланғандан һуң Ленинградҡа ҡайта һәм Санкт-Петербург дәүләт университетына күсә, бында ул студенттарға палеонтология курсы уҡый. 1946 йылда уны Бөтә Рәсәй дәүләт палеонтология йәмғиәтенең мөхәррире һәм Умырҡалылар палеонтологияһы йәмғиәте ағзаһы итеп һайлайҙар.
1947 йылда Ленинград дәүләт университетының палеонтология лабораторияһына етәкселек итә. Һуғыштан һуңғы тормош осорона ғилми хеҙмәттәр серияһы хас, улар араһында «Прошлое, настоящее, будущее человека» монографияһы айырым урын биләй, уны яҙыуға ун йылдан ашыу ваҡыт киткән. Ул 1957 йылда, автор ғүмеренең аҙағында донъя күрә. 1959 йылда ул Ленинград дәүләт университетында 1957-58 йылдарҙағы иң яҡшы ғилми эш тип таныла һәм Ғилми Совет премияһына лайыҡ була, Сталин премияһына тәҡдим ителә.
1959 йылдың 29 авгусында вафат була, Ленинградта Серафимовка зыяратында ерләнгән. И. А. Ефремовтың яҡын дуҫы була.
Хәтер
Уның тураһында иҫтәлек бер нисә ҡаҙылма хайуандың фәнни атамаларында, шулай уҡ донъя картаһындағы ике географик объектта (Быстров мороно һәм Быстров ҡаяһы) мәңгеләштерелгән. Әммә ғилми берләшмә алдындағы ҡаҙаныштарын иң яҡшы таныу — уның ғилми хеҙмәттәрен өҙлөкһөҙ өҙөмтәләр килтереү.
А. П. Быстров хөрмәтенә бирелгән организмдарҙың латинса исемдәре:
А. П. Быстров Иван Ефремовтың «Лезвие бритвы» мажаралы романының төп геройы Иван Гириндың прототибы була, был турала автор әҫәрҙең икенсе баҫмаһына баш һүҙҙә үҙе әйтә, һәм шул уҡ авторҙың «Звёздные корабли» романы геройы Шатровтың прототибы.
Библиография
Төп ғилми баҫмалары:
Гадяч
Гадяч (Гадяч) — Украинаның Полтава өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 23 960 кеше йәшәй.
Волоковая (Пеша ҡушылдығы)
Волоковая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Теңкелдәк төйөт
Теңкелдәк төйөт (ruпе́ночка-тенько́вка  ,) — һылыуҡастар ғаиләһенән булған ваҡ урман ҡошо.
Ҡылыҡһырлама
Төҫө сағыу булмаған, ҡыҫҡа ҡойроҡло, түңәрәкләнгән ҡанатлы ҙур булмаған тәбәнәк ҡош. Кәүҙәһе 10—12 см, ата ҡош ауырлығы 7—8 г, инә ҡош 6—7 г.
Танглвуд (Чилликоти)
Танглвуд (ингл. Tanglewood ) —Чилликоти ҡалаһының  көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи йорт,  Огайо штаты, АҠШ.
Тарихы
1850 йылда төҙөлгән йорт үҙендә грек яңырыуы һәм итальян стилдәрен  берләштергән. Шулай уҡ йорт торлаҡ дизайнында һирәк ҡулланылған «фонарҙарҙың»  яҡшы һаҡланған   миҫалдарының булып тора.
Тегау
Тегау (Tegau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 399 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
Танглвуд (Чилликоти)
Тарихы
Католик руханийы Джон МаКлин йортто төҙөүҙе ойоштора, әммә ул уны тамамламаҫ элек урындағы  юрист  Ричард Дугласҡа һата. Дуглас та был йортҡа оҙаҡ хужа булмай, ул йорт төҙөлөп бөтөү менән вафат була. Йорттоң иң билдәле хужаһы булып Уильям Эдвин Саффорд тора, ул бында үҙенең бала сағын үткәрә. Балиғ булғас ул Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндәге утрауҙарҙа төп натуралист булараҡ яҡшы репутацияға өлгәшә, һәм һуңыраҡ 1898 йылда Ҡушма Штаттар утрауҙы яулап алғандан һуң, Гуаманың беренсе вице-губернаторы булып тәғәйенләнә.
Таш фундаментта кирбестән төҙөлгән йорттоң ҡыйығы черепица менән ябыла һәм кирбестән һәм тимерҙән төрлө архитектура элементтарына эйә була. Танглвуд — грек яңырыуы стилендәге күп һанлы элементтар менән ҡатмарлы күп ҡатлы йорт. Уның деталдәре араһында — капителдәр менән күп һанлы колонналар, тәҙрәләре өҫтөндә   бормалы фриз һәм итальян стиленең ҡайһы бер элементтары,  ул XIX  быуат уртаһында  ғына популяр булып китә.
1979 йылда Танглвуд үҙенең яҡшы һаҡланып ҡалған архитектураһы арҡаһында тарихи урындарҙың Милли  реестрына индерелә. Был Огайо штатында Реестр исемлегендәге һаҡ аҫтына алынған ике йорттоң береһе, икенсеһе Сент-Парис ауылындағы  халыҡта «Күҙәтеү йорто»  булараҡ билдәле ҡоролма.
Зәрәғәт
Зәрәғәт (Зарагат) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452105, ОКАТО коды — 80202861005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге Тунгуска (Тара ҡушылдығы)
Үрге Тунгуска  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе/ Новосибирск өлкәһе/ Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоншаҡ (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)
Ҡоншаҡ— Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының тимер юл станцияһы ҡасабаһы. Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе составына инә.
Тасуирлама
Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы үҙәгенең координаталары — 55°40' төньяҡ киңлеге һәм 61°35' көнсығыш оҙонлоғо.
Көньяҡ Урал тимер юлының 5-се класлы аралаш станцияһы. Был урынлашҡан линия Силәбе— Каменский-Уральский линияһында урынлашҡан. Ҡоншаҡтан, район үҙәгенең 5 километрҙа, көньяҡ-көнсығышында.
1956 йылда Силәбе-Синара тимер юл линияһынң үткәреү мөмкинлеген көсәйтер өсөн асылған. Ҡасаба ҡарамағындағы тимер юл станцияһында 1997 йылда 56, 2002 йылда — 57 кеше йәшәгән. Ҡоншаҡ станцияһы аша Екатеринбург йүнәлешенең йөк, пассажир һәм ҡала яны поездары йөрөй. Төбәк буйлап һәм алыҫ араға йөрөүсе поездарға (багаж операциялары башҡарылмай) билеттар һатыла.
Этимология
Алыҫ илдәрҙән китеп барған карауан төнгә табан бер матур күл эргәһендә туҡтай. Һәм аҡһаҡал: «Ҡунасаҡбыҙ!», — ти.
Иртән иртүк аҡһаҡал зәңгәр күл янында зәңгәр кейем кейгән бер кешене күрә. Ҡамыш һелтәп, балыҡтарҙы ярға ҡыуып йөрөй, ти. Балыҡ көтөүсеһе, тип атарға була. «Күл балығын бөтә күңелең менән ҡабул ит», — ти зәңгәр кейемле кеше аҡһаҡалға.
Ҡунаҡсыл тәҡдим аҡһаҡалға, әлбиттә, оҡшай. Был тирәләге күлдәрҙә балыҡ мыжғып торғанын аңлай ул. Һәм аҡһаҡал ихласлап: «Ҡунасаҡбыҙ!» — тип яуаплай, йәғни тағы бер төн ҡунырға ҡала карауан.
Икенсе иртәлә аҡһаҡал тағы бер күренешкә ғәжәпләнә: гел йәшелдән кейенгән берәү урман яғынан килә. Һәм ул аҡһаҡалға ҡып-ҡыҙыл еләк менән өйәләмә тулған тырыз тоттора. Аҡһаҡал, әлбиттә, бындағы урмандарҙа еләк мул уңыш биргәнен аңлай. Һәм йәнә: «Ҡунасаҡ-быҙ!», ти. Тағы бер төн ҡунырға ҡалалар.
Ә өсөнсө иртәлә аҡһаҡал ҡаршыһында ялтырап торған алтын төҫтәге кейем кейгән кеше хасил була. Уның ҡосағында — алтын көлтә. Һәм аҡһаҡал бындағы халыҡ икмәкһеҙ йәшәмәгәнен аңлай.
«Ҡоншаҡ» атамаһы шулай килеп сыҡҡан икән тиҙәр.
Халҡы
1997 йылда — 56, 2002 йылда — 57 кеше йәшәй.
Верхнеурал районы
Верхнеурал (Үрге Урал) районы — Силәбе өлкәһендә район. Районда Кирса, Яйыҡ йылғалар аға. Район Силәбе өлкәһенең Уй, Троицк, Чесмен, Агаповка, Ноғайбәк һәм Башҡортостандың Әбйәлил, Белорет, Учалы райондары менән сиктәш. Районда Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты Үҙйылға баҡыр ятҡылыҡты эшкәртә (Межозерный ҡасабаһында бүлексә).
Административ ҡоролошо
Районда 10 муниципаль берекмә 51 пункты берләштерә:
Һарығамыш күле
Һарығамыш күле (Һарығамыш; төркм. Sarygamyş köli, каракалп. Sariqamis kóli, үзб. Sariqamish ko‘li) — Ҡараҡом сүленән төньяҡтараҡ Һарығамыш уйпатының үҙәк өлөшөндә, Туран уйһыулығында урынлашҡан аҡмаусы асы тоҙло күл. Төркмәнстандың иң ҙур күле булып тора, уға бөтә күл майҙанының дүрттән өс өлөшө тура килә (майҙандың дүрттән бер өлөшө Үзбәкстанға). Амударъяның Һарығамыш уйпаты һәм Һарығамыш дельтаһы Төркмәнстандың Ташуғыҙ вилайәтенең физик-географик тәбиғәт райондары булып тора. Майҙаны — 5000м².
Тарихы
Үҙ тарихында күл бер нисә тапҡыр юғала һәм тағы ла яңынан тула, сөнки ул Амударъя йылғаһы һыуҙарына бәйле. Һарығамыш күленең ҡороу осоро йылғаның Арал диңгеҙенә ҡойоуы менән бәйле. Элек күлде Амударъя һыуы тулыландырған. Унан көнбайышта, Төркмәнстандың Ташуғыҙ вилайәте территорияһында, боронғо Амударъя ҡушылдыҡтарының үҙәндәре һаҡланған, уларҙың иң ҙуры — Дарьялыҡ һәм Даудан. Дарьялыҡ дельтаның төньяҡ өлөшөн биләй. Даудан — тармаҡлы, Һарыҡамыш буйы дельтаһының урта һәм көньяҡ өлөшөндә. Артабан, күлдең элекке көньяҡ ҡултығынан Каспий диңгеҙе йүнәлешендә йылға ағып сыға, уның үҙәне (Узбой) беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Күл неоген осороноң аҙағында (диңгеҙ кимәленән 58 метрҙа) була. Уның майҙаны Ассаке-Ауандың хәҙерге уйпатлығын үҙ эсенә алған. Һуңғы тапҡыр Амудья һыуҙары 1878 йылда һыу баҫыу ваҡытында уйпатлыҡҡа инә. Әл-Бируни осоронда Һарығамыш күле Хыз-Тәнгизи (төркм. Gyz deňiziGyz deňizi ), төрки телдәренән «ҡыҙ диңгеҙе» тип тәржемә ителә.
Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, урта быуаттар аҙағында төркмәндәр Һарығамыш битләүҙәрендә ҡатмарлы һәм киң һуғарыу селтәре булдырған, унда ерҙе һуғарыу ныҡ үҫешкән :
География һәм гидрология
Һарығамыш күле Һарығамыш уйпатының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, ул овал формаһында, төбө — киң яҫы. Соҡорҙоң көнсығышында Амударъя дельтаһы, ә ҡалған яҡтарҙа Устюрт чинкалары менән сикләнә. Гидрогеологик йәһәттән Һарыҡамыш бассейнының неоген һәм дүртенсел осор ятҡылыҡтары — Амударья, Көньяҡ-Көнсығыш Ҡараҡом дельтаһы һәм үҙәне, Төркмәнстандың Мурхаб һәм Тежен йылғалары дельталары менән берҙәм һыу ятҡылыҡтары комплексы.
Әлеге ваҡытта уның майҙаны үҙгәреүсән һәм, нигеҙҙә, Ташуғыҙ вилайәте биләмәһенән коллектор һыуҙары килеүенә бәйле. 1977 йылға күл өҫтө майҙаны яҡынса 1500 км2 тәшкил итә, тоҙлолоғо яҡынса 7 процент, йыл һайын күлгә 4 км3 һыу килә. 1985 йылға ер өҫтө майҙаны 3200 км2 тиклем арта. Сағыштырмаса даими һыу кимәле урынлашҡас, тоҙлолоҡ арта һәм 15 — 20 %-ҡа етә. 2017 йылға күлдең өҫкө йөҙ майҙаны яҡынса 3000 км², тәрәнлеге 40 м тәшкил итә.
Фаунаһы
Күл булған осорҙа унда балыҡтарҙың 36 төрө бар: һаҙан, йәйен, карп. 2020 йыл аҙағында ике тонна балыҡ селбәрәләре ебәрелә. Күлдә шулай уҡ 17 төр балыҡ тотола.
Һарығамыш күлендә шулай уҡ аҡ аҡҡош, алһыу һәм бөҙрә пеликан, баклан кеүек ҡош төрҙәре йәшәй. 1970-се йылдарҙа күлдә ни бары 90 төрлө ҡош төрө теркәлгән, уларҙың 30 проценты оя ҡора.
Тәбиғәтте һаҡлау
Һарығамыш күленең ҙур өлөшө Каплангыр ҡурсаулығы һәм Төркмәнстандың Һарығамыш ҡурсаулығы составына инә.
Авгура
Авгура — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сивинь йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нашидә Гөзде Дурмуш
Нашидә Гөзде Дурмуш (Naşide Gözde Durmuş; 1985), Измир) — төрөк генетигы.
Тикшеренеүҙәре башлыса нанотехнология һәм микротехнология өлкәләрендә бара һәм яман шеште дауалау, антибиотиктарға бирешмәүсәнлек проблемаларына тоҫҡала. Массачусесетс технология институты журналы MIT Technology Review уны үҙенең йыл һайын төҙөлә торған «TR35» исемлегендә 2015 йылда иң яҡшы йәш 35 новаторҙан торған пионерҙар категорияһына индергән.
Биографияһы
Дурмуш 1985 йылда Төркиәнең Измир ҡалаһында тыуа. 2003 йылда Анкаралағы Яҡын Көнсығыш техник университетына уҡырға инә, молекуляр биология һәм генетика буйынса махсуслаша. Һуңыраҡ Дурмуш Фулбрайт программаһы грантын ота һәм белем алыуын дауам итер өсөн АҠШ-ҡа китә. 2009 йылда Бостон университетында техника һәм технология магистры дәрәжәһен ала, ә 2013 йылдың майында Браун университетында биомедицина инженерияһы өлкәһендә философия докторы дәрәжәһенә эйә була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Эшмәкәрлеге ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡиммәт булмаған нанотехнологик инструменттар эшләүгә йүнәлтелгән, мәҫәлән, күҙәнәкте магнит яланында левитациялап, уның физик үҙенсәлектәрен тиҙ билдәләү ысулын эшләү менән шөғөлләнә, был микробтың теге йәки был препаратҡа реакцияһын тиҙ арала билдәләргә һәм яман шеш күҙәнәктәрен сәләмәт күҙәнәктәр менән бутамаҫҡа мөмкинлек бирә.
Юлдашев Хисмәт Хәсән улы
Юлдашев Хисмәт Хәсән улы (1 апрель 1957 йыл) — башҡорт шағиры, 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015)
Биографияһы
Хисмәт (Хисмәтулла) Хәсән улы Юлдашев 1957 йылдың 1 апрелендә хәҙерге Ҡаҙағстандың Ҡустанай өлкәһе Амангилде районы Өрпәк ауылында тыуған. Балалыҡ һәм үҫмер йылдары Ырымбур өлкәһе Александров районы Иҫәнгилде ауылында үтә. Ошонда һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Күрше ауыл Карл Маркста урта мәктәп бөтөрә. Мәскәүҙә М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында юғары белем ала. Хисмәт Юлдашев Ғ. Сәләм исемендәге премия лауреаты. 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Шиғырҙары рус, төрөк, сыуаш, ҡаҙаҡ һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.
Хеҙмәт юлы
1984 йыл — Мәскәүҙә М Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. 1984—1987 йылдар — Башҡортостан китап нәшриәтендә әҙәби мөхәррир булып эшләй. 1987—1988 йылдар — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында мөхәррир, баш мөхәррир, әҙәби тапшырыуҙарҙың баш мөхәррире, «Ижад» ижад берекмәһенең етәксеһе була. 1998—1999 йылдар — М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында директорҙың репертуар һәм реклама буйынса урынбаҫары. 1999—2002 йылдар — Өфө Быраулау эштәре идаралығында (Көнбайыш Себер) эшләй. 2002—2005 йылдар — «Ағиҙел» журналының публицистика бүлеге мөдире. 2005—2006 йылдар — М. Ғафуриҙың йорт-музейы директоры. 2006 йылдан алып әлегәсә — «Өфөнефть» НГДУ-һының «Башнефть-Добыча» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә технологик насостар һәм компрессорҙар машинисы (Көнбайыш Себер).
Волонга
Волонга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шишмә (Бүздәк районы)
Шишмә (Чишма) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 134 кеше. Почта индексы — 452726, ОКАТО коды — 80217825007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чудотвориха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәлилов Әҡсән Насретдин улы
Хәлилов Әҡсән Насретдин улы (14 август 1959 йыл) — педагог, шағир. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Әҡсән Насретдин улы Хәлилов 1959 йылдың 14 авгусында Көйөргәҙе районы 1-се Кинйәабыҙ ауылында тыуған. Башланғыс мәктәптән һуң Өфө ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә (бөгөн Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) белем ала, аҙаҡтан Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Силәбе өлкәһенең Минйәр ҡалаһында уҡытыусы, мәктәп директоры, Стәрлетамаҡ ҡалаһында сыҡҡан «Ашҡаҙар» гәзитенең баш мөхәрирре булып эшләй. Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы В. И. Ленин исемендәге лицей—интернатта директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡара. 2013 йылдан Стәрлетамаҡ В. И. Ленин исемендәге 2 -се һанлы лицей-интернатта педагог-тәрбиәсе. 2018 йылдан алып Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы рәйесе. Биш китап авторы.
Кәкүк (мифологияла)
Кәкүк (Кукушка в мифологии) — ҡатын-ҡыҙ символикаһы менән мифологиялы ҡош, күрәҙәсе, тотем.
Кәкүк — серле ҡош
Йомортҡа баҫып бала сығармауы арҡаһында башҡа ҡоштарҙан ныҡ айырылып тороуы менән элек-электән кешеләрҙең иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Уның серлелеге төрлө легендалар, ышаныу һәм юрауҙар барлыҡҡа килеүгә сәбәпсе була. Кәкүк — кеше затынан тигән ҡараш күп халыҡтарҙың легендаларында урын алған. Ул ҡатын-ҡыҙ башланғысы менән бәйле.
Легендаларҙа
Башҡорт легендаларында кәкүк — кеше, ҡатын-ҡыҙ затынан яралған йән эйәһе. Һөйгәне Кәкүктән айырылған ҡыҙҙың сикһеҙ зарығып теләк теләүе һәм шул теләктең ҡабул булыуы тураһында легенда:
Урал тауының көньяҡ битләүендә бер башҡорт ырыуының Кәкүк исемле батыры дошман яуына ҡаршы сыға. «Китер алдынан ул бәләкәйҙән яратып йөрөгән һылыу ҡыҙ Ҡарағашҡа әйткән: — Әгәр мин яуҙа ятып ҡалһам, аҡҡан ҡанымдан ҡып-ҡыҙыл сәскәләр шытып сығыр. Ул сәскәләр һиңә мөхәббәтемде хәтерләтеп торор. Тик шуны бел: үҙем ҡайталмаһам, исемем урап ҡайтыр, — тигән ул. Ҡыҙ Кәкүкте көтөргә вәғәҙә биргән: „Өҫтәмә таш яуһа ла, һине бүтәнгә алмаштырмам“, — тигән.» Артабан Кәкүк батырҙың яуҙа һәләк булғаны, Ҡарағоштоң бер байға көсләп кейәүгә бирелеүе, яратмаған бәндәне үлтерегә йынынғанын һиҙеп, ҡыҙҙың зинданға япҡандары, ҡошҡа әүерелеп осаһы килгән теләге тасуирлана.
…Ҡыҙҙың теләге ҡабул булған: бер саҡ күҙ алдында бәләкәсәйә барған был. Ҡулдары урынына ҡанат үҫеп сыҡҡан. Ҡошҡа әйләнеп, тимер рәшәткәле зиндан тәҙрәһенән иреккә осоп киткән. Ағастан ағасҡа, сусаҡтан сусаҡҡа осоп ҡунып, «кәк-күк», «кәк-күк» тип һөйгәнен саҡыра икән был. Йомортҡа һалһа ла, уны баҫып сығарырға һис түҙемлеге етмәй, һәр саҡ һөйгәнен эҙләй, ти, ул. Сәскә атҡан мәлдә ул һаман моңайып, һөйгәнен саҡыра, сәскәләр һулығас, теленән дә яҙа хатта Ана шулай гел генә «кәккүк» тип саҡырып йөрөгән ҡошто халыҡ «кәкүк ҡошо», ә теге ҡыҙыл сәскәләрҙе «кәкүк сәскәһе» тип атап алып киткән.
Легенда буйынса, ҡан төҫөндәге сәскәләр ҡыҙға һөйгәненең үлемен әшкәрткән. Легенданың икенсе вариантында шул уҡ теләктең ҡабул булыуы (һүҙҙең магик көсөнә ышаныу һөҙөмтәһендә тыуған бик архаик мотив) үҙәк урында тора.
Кәкүк — һыу батшаһы улының исеме. Ер өҫтөнә сығып йөрөгәндә ул бер батшаның ҡыҙын ала. Бер аҙ торғас, был егет: «Мин ата-әсәмде күрәм», — тип һыу аҫтына төшә лә кире сыҡмай. Ҡыҙ, уны һағынып, илап, зарығып, һыу буйлап йөрөгән. Бер ваҡыт ҡыҙ сәсен тарап ултырғанда теләк теләгән: «Ул килмәгәс, мин йә донъянан юҡ булһамсы, йә ҡош булып осоп китһәмсе»,— тигән. Шул ерҙа ул ҡош булып осоп киткән. Уның сәсенең бер толомо үрелгән, икенсе яғы үрелмәй ҙә ҡалған. Шуға ла кәкүктең бер яҡ ҡанаты һалпы. Ҡыҙҙың ғүмере һыу батшаһының улы Кәкүкте эҙлсп, моңайып үтә. Шуның өсөн дз кәкүкте моңло ҡош тип атайҙар. Ул хәҙер ҙә «кәк-күк» тип егетте эҙләй икән.
Ышаныуҙар, юрауҙар, йола-теләктәр
Ике кәкүк күрше ҡысҡырһа, ҡаза килер. Кәкүк өй башына ҡунып ҡысҡырһа, өй хужаһы үлә.
Тәүге кәкүк тауышын уң ҡолаҡ менән ишетһәң, гел яҡшылыҡ ишетәһең, һул ҡолаҡ менән — насарлыҡ.
Йорт тирәһендәге ағасҡа, ҡаралтыға кәкүк ултырып ҡысҡыра икән, был инде йорт хужаһына ҙур хәүеф килерен хәбәр итеү, тип аңлатыла. Ҡайғы, бәлә-ҡазанан һаҡланыу йөҙөнән кәкүк ултырған ағасҡа, бағанаға һөт йә булмаһа ҡатыҡ ҡойоу йолаһы бар. Был боронғо йолала кәкүккә табыныу, уға саҙаҡа, ҡорбан килтереү кеүек ҡараш-хөрәфәттәр сағыла. Кәкүк тауышы шом тойғоһо уятҡанлыҡтан, бәлә-ҡазанан, хәүефле хәлдәрҙән ҡотолоу маҡсатында, кешеләр торло ырымдар, теләктәр ярҙамында бәләне кире ҡайтарырға, булдырмаҫҡа тырышҡан.
Кәкүк тауышын ишеткәс тә, тауыш килгән яҡҡа ҡарап, өс тапҡыр тәгәрәргә кәрәк.Һәр осраҡта шулай итһәң, килешә.