cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татар Ҡарамалыһы
География
Ауыл Ҡарамалы йылғаһы буйында, Сарман ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка-Ҡарамалы административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, хужалыҡ магазины теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ауылда 136 башҡорт, 112 татар һәм 9 типтәр; 1859 йылда — 108 ир затлы татар һәм 159 ир затлы башҡорт; 1912 йылда — 133 ихатала 464 аҫаба башҡорт һәм 89 ихатала ? дәүләт крәҫтиәне (татарҙар) иҫәпләнгән.
Пяк-Яха (Индик-Яха ҡушылдығы)
Пяк-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индик-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ҡаработаҡ (Яйыҡ ҡушылдығы)
Ҡаработаҡ — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 2217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001634
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200163
- Бассейн коды — 12.01.00.001
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Бүреҡаҙған
Бүреҡаҙған (Буриказганово) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 845 кеше булған. Почта индексы — 453161, ОКАТО коды — 80249828001.
"Псковитянка"
«Псковитянка» — композитор Николай Римский-Корсаковтың Лев Мейҙың шул исемдәге драмаһы мотивтары буйынса өс актлы (шаршаулы) алты картиналы либреттоһын үҙе яҙған операһы. Беренсе тапҡыр Мариинский театрында, Санкт-Петербургта, 1873 йылда дирижер Эдуард Направник етәкселегендә ҡуйылған. 1894 йылда Римский-Корсаков операһын яңынан эшкәрткән.
1898 йылда композитор яҙған бер актлы «Боярыня Вера Шелога» операһы бер үк ваҡытта «Псковитянка» операһының прологы булып тора ала.
Персонаждар
Баярҙар, опричниктар, халыҡ.
Сюжет
Опералағы ваҡиғалар Псковта һәм уның тирә-йүнендә 1570 йылда бара.
Крив-Вагранский
Крив-Вагранский — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
"Псковитянка"
Беренсе шаршау
Беренсе картина. Псковтың абруйлы посаднигы, батша наместнигы кенәз Токмаков йорто янындағы баҡсаорто янындағы баҡсала һөт әсәләр Перфилиевна менән Власьевна азат Псковҡа Новгород азатлығын тармар иткән мәскәү батшаһы Иван Васильевичтың яҡынлашып килеүе тураһында һөйләшәләр. Ҡыҙҙар горелки уйнайҙар, бары тик Токмаковтың балалыҡҡа ҡабул иткән ҡыҙы Ольга һәм уның менән посадничий улы Михайло Туча менән осрашыуҙары тураһында серләшкән Стеша ғына уйнамай. Власьевна ҡыҙҙарға әкиәт һөйләп, ошо саҡта Тучаның һыҙғырғаны ишетелә. Уның янына йәшеренеп кенә Ольга сыға, улар мөхәббәттәре тураһында һөйләшә. Бына улар яҡынлашып килгән аяҡ тауыштарын ишетеп ҡала һәм Туча ҡойма артына һикерә, ә Ольга ҡыуаҡтар артына йәшеренә. Баҡсаға кенәз Токмаков менән ҡарт баяр Матута килеп инә. Матута Ольгаға өйләнергә теләүен белдерә. Токмаков, Ольганың үҙ әсәһе — баяр ҡатын Вера Шелоганың барлығы, ә атаһы кем икәнлеген белмәүе тураһында Матутаға әйтә. Ошо саҡта вечеға саҡырып саң һуғалар. Ишеткән хәбәрҙәр Ольганы ныҡ тетрәндерә.
Крив-Вагранский
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
"Псковитянка"
Беренсе шаршау
Икенсе картина. Псков майҙанына халыҡ йыйылған. Майҙанда сапҡынсы Юшка Велебин, ул рус батшаһы Иван Грозныйҙың Новгородты баҫып алыуы һәм хәҙер инде Псковҡа юл тотоуы тураһында һөйләй. Халыҡ аптырашта ҡатып ҡала. токмаков менән Матута Иван Грозныйға буйһонорға кәрәк тиҙәр. Михайло Туча уларға ҡаршы сыға һәм үҙе янына азатлыҡ өсөн янған йәштәрҙе туплай һм батшаға ҡаршы сығырға өндәй. Ул йәштәр менән майҙандан сығып китә. Майҙанда тороп ҡалған халыҡ йәштәрҙе йәлләй, уларҙың иҫән-һау ҡалыуҙарына күҙе етмәй, сөнки улар Иван Грозныйҙың ҡулы артыҡ ҡаты икәнлеген бик яҡшы аңлай.
Икенсе шаршау
Беренсе картина. Псковтағы ҙур майҙан. Йорт алдында — буйһоноу билдәһе итеп батшаны һәм уның ғәскәре ҡаршы алырға тип өҫтәлдәргә икмәк-тоҙ сығарып ҡуйылған. Халыҡ ҡурҡыуға ҡалып батшаның ҡалаға килеп инеүен көтә. Ольга Власьевнағаүҙе ишеткән ғаилә серен аса. Власьевна Ольганың бәхетһеҙлеген күҙаллай. Ҡалаға батша килеп инә.
Икенсе картина. Токмаков йортондағы бүлмә. Токмаков менән Матута Иван Грозныйҙы ҡаршылай. Ҙур күндәмлек менән Ольга батшаны һыйлай. батша Ольгаға бик яҡшы ҡарай һәм ҡыҙҙың әсәһенә ныҡ оҡшашлығын күрә. Ҡыҙҙар батшаны данлап йырлай. Иван грозный Токмаковтан Ольга тураһында белешә һәм Ольганың үҙ ҡыҙы икәнлегенә инана, йәшлек хәтирәләрен иҫенә төшөрә.
Өсөнсө шаршау
Беренсе картина. Печера монастырена табан юл, төпкөл урман. Батша урманда һунар итә. Йәшен башлана. Юл буйлап һөт әсләре менән бергәләшеп баяр ҡыҙҙары үтә. Ольга уларҙан ҡалыша, сөнки монастырға ул бары тик Михайло туча менән осрашырға ғына килгән була. Ошо юлда ғашиҡтар осраша. Улар һөйләшеп торғанда Михайлоға Матутаның ялсылары ташлана, Туча яралана, Ольга һуштан яҙа, Матутаның ялсылары Ольганы күтәреп алып китә, ә Матута батша Иван Грозныйға Тучаның хыянаты тураһында һөйләрг йыйына.
Икенсе картина. Псков янындағы батша ставкаһында Иван Грозный хәтирәләргә бирелеп ултыра, Уның уйҙарын батша һаҡсыларының Ольганы урларға маташҡан Матутаны тотоуҙары тураһындағы хәбәре бүлдерә.. Тучаны хыянатта ғәйепләргә тырышыусы Матутаны Иван Грозный тыңлап та тормай. Батша янына Ольганы алып киләләр. Башта Иван Грозный уның менән дорфа һөйләшә, ҡыҙҙың бер генә һүҙенә лә ышанмай. Тик ғашиҡ ҡыҙҙың үҙ мөхәббәте тураһында шул тиклем асыҡ итеп һөйләгәнен, уның мөләйемлелеген күреп, батшаның йөрәге ирей. Тучаның яралары төҙәлгәндән һуң, ул, Ольганы азат итер өсөн, үҙенең отряды менән батша һаҡсыларына һөжүм итә. Иван Грозный Псков «вольницаһын» атып бөтөрөргә, ә Михайло Тучаны үҙе янына тотоп килтерергә бойора. Әмм Туча әсирлектән ҡотола. Ольга шул саҡта Тучаның бик алыҫта хушлашыу йырын йырлағанын ишетеп ҡала: ҡыҙ сатырҙан егете яғына табан йүгереяземскийҙың Тучаға тип атҡан уғы аҫтына яңылыш барып эләгә. Ольга үлә. Грозный ҡыҙының үле тәненә табан бөгөлә. Псков халҡы бөйөк ҡалаһының һәләк булыуына ҡайғырып илай.
Ионова Елена Евгеньевна
Ионова Елена Евгеньевна (3 апрель 1958 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең опера һәм оперетта йырсыһы (меццо-сопрано), Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2014).
Биографияһы
Елена Евгеньевна Ионова 1958 йылдың 3 апрелендә Мәскәүҙә тыуған. Гнесиндар исемендәге Мәскәү музыка училищеһының музыкаль комедия факультетын, һуңынан Театр сәнғәтенең дәүләт институтының музыкаль театр факультетын, профессор Г. П. Ансимов курсын тамамлай.
ГИТИС-ты тамамлағандан һуң, 1985 йылда «Мәскәү оперетта» Дәүләт академик театрына эшкә инә, хәҙерге көнгә тиклем шунда эшләй, Имре Кальман оперетталарында төп партияларҙы башҡара («Королева чардаша» Сильва, «Фиалка Монмартра» Мадлен, «Марица» Марица, Франц Легарарҙың «Весёлая вдова» әҫәрендә Валентина һ. б.)
1998 йылдан — Мәскәү Геликон-Опера театры солисы. Партиялары араһында — Жорж Бизеның «Кармен» операһында төп партия, «Аидала» Амнерис һәм Джузеппе Вердиҙың «Травиатаһында» Флора һәм башҡалар.
Елена Ионова шулай уҡ оперетта артистары конкурсы дипломанты, Марк Горенштейн идаралығы аҫтындағы Светланов исемендәге Дәүләт симфоник оркестры менән хеҙмәттәшлек итә. Kammeroper Wiener (Австрия) сәхнәһендә йырлай, Сполетола (Италия) композитор Джанкарло Менотти фестивалендә ҡатнаша. Гастролдәргә әүҙем йөрөй. Япония, Ҡытай, Австралия, Франция һәм Америкала концерт программалары менән даими сығыш яһай.
Елена Ионова ике театрҙа һәм ике жанрҙа: опера һәм опереттала уңышлы эшләй.
Бөгөнгө репертуары
Бөгөн оперетта театры репертуарында:
К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры
'''К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры ''' (მარჯანიშვილის თეატრი) —  Грузиялағы төп драма театрҙарының береһе,  Тбилиси ҡалаһының   Марджанишвили урамындағы  8-се йортта урынлашҡан.
Театр тарихы
1928 йылда  Котэ Марджанишвили  тырышлығы менән Кутаисиҙа  2-се Дәүләт драма театры тип аталған театр асыла. 1930 йылда  театр Тбилисиға  күсерелә һәм Зубаловтың Халыҡ йорто бинаһына урынлаштырыла.
Котэ Марджанишвили менән бергә театрҙы ойоштороуҙа уның уҡыусылары ҡатнаша:  Верико Анджапаридзе, Тамара Чавчавадзе, Ушанги Чхеидзе, Шалва Гамбашидзе, Додо Антадзе, Александр Жоржолиани.
1933 йылда театрға Котэ Марджанишвили исеме бирелә.
1949—1952 һәм 1963—1964 йылдарҙа театрға  Арчил Евстафьевич Чхартишвили етәкселек итә.
1958 йылда театр коллективы  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1966 йылда театрға академия исеме бирелә.
Кесе Мойва
Кесе Мойва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мойва йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мёринген
Мёринген (Möringen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 797 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39599 һәм автомобиль коды — SDL.
Карповка (Баҡалы районы)
Карповка (Карповка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 38 кеше. Почта индексы — 452663, ОКАТО коды — 80207831003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тастус (Нюхча ҡушылдығы)
Тастус — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюхча йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәғриб
Мәғриб (المغربالمغرب‎, әл-Мәғриб: «ҡояш байыған яҡ») — урта быуаттарҙа ғәрәп диңгеҙселәре, тарихсылары һәм географтары тарафынан Төньяҡ Африкалағы Мысырҙан көнбайышта урынлашҡан илдәргә бирелгән атама.
Тарих
Ғәрәп телендә был атама хәҙер ҙә һаҡланған, бының асыҡ миҫалы — Марокконың был телдә әлегә тиклем нәҡ шулай аталыуы. Ғәҙәт буйынса, «Мәғриб» тип көньяктан Сахара Атласы һәм төньяктан Атлантик океан йәки Урта диңгеҙ ярҙары менән сикләнгән Марокко, Алжир, Тунистың төньяҡ өлөшөндәге ерҙәрҙе атайҙар.
Әлеге ваҡытта Мәғриб төшөнсәһе сәйәсәттә киң мәғәнәгә эйә (йәғни Ҙур Мәғриб) һәм уға (көнбайыштан көнсығышҡа) Көнбайыш Шәкәр, Мавритания, Марокко, Алжир, Тунис, Ливия илдәре инә. Урта быуаттарҙа «Мәғриб» төшөнсәһенә мосолман Испанияһы (Андалусия) һәм Урта диңгеҙҙең көнбайышындағы элекке Ғәрәп Хәлифәтенең башҡа биләмәләре (Балеар утрауҙары, Сардиния, Сицилия) инә.
Дөйөм атаманы «эль-Мәғриб» тип был дәүләттәр ғәрәптәрҙең баҫып алыу походтары осоронда алалар. Ғәрәп теленән тәржемә иткәндә эль-Мәғриб — «ҡояш байыған ил» йәки «Көнбайыш». Эль-Машрик (йәғни «Көнсығыш») атамаһына ҡаршы мәғәнәлә.
1956 йылда Марокко һәм Тунис бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Марокко короле Мөхәммәт V менән Тунистың премьер-министры Хәбиб Бургиб «Бөйөк Ғәрәп Мәғрибе» төбәк берекмәһен булдырыу идеяһын тәҡдим итәләр.
Танжерҙа (1958) һәм Рабатта (1963) ҡайһы бер Мәғриб илдәренең берләшмәләр проблемаларына арналған конференциялары үткәрелә. 1964 йылда Мәғриб илдәренең даими консультатив комитеты булдырылып, уға Марокко, Алжир, Тунис, Ливияның иҡтисад министрҙары инә. 1964—1968 йылдарҙа комитет ҡарамағында тармаҡ комитеттары булдырыла. Мәғриб илдәренең иҡтисадтың төрлө өлкәһендә хеҙмәттәшлеге тураһында бер нисә килешеү төҙөлә. Ливия бөтә Мәғриб төбәк ойошмаларынан 1970 йылда сыға. Ошо уҡ йылда комитетта күҙәтеүсе сифатында Мавритания ҡатнаша.
Күп быуаттар дауамында Мәғриб илдәре халыҡтары баҫып алыусылар менән алып барған көрәштә үҙенең иҡтисади һәм сәйәси мәнфәғәттәрен яҡлай. Ғәрәпләштерелгән бәрбәр, рим оккупацияһы, романизация, вандалдар, Византия, ғәрәп, төрөк, француз колониаль хакимлығы — былар бөтәһе ошо төбәктең оҙайлы һәм ҡатмарлы тарих биттәре. Мәғриб илдәренең бойондороҡһоҙлоҡ алыуы менән был дәүләттәр үҫешендә яңы этап асыла.
1989 йылдың февралендә Алжир, Марокко, Тунис, Ливия, Мавританияның етәкселәре Ғәрәп Мәғрибе Союзы (Союз Арабского Магриба — САМ) — төбәк яңы сәйәси-административ ойошма төҙөү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы.
Саламанка университеты
Саламанка университеты (Universidad de Salamanca) — Испанияның иң боронғо ғәмәлдәге университеты. Ул Болонья, Оксфорд һәм Сорбонна менән бергә Европаның иң элекке дүрт университеты иҫәбенә инә. Кастилия һәм Леон автономиялы берләшмәһендәге Саламанка ҡалаһында урынлашҡан. 1254 йылда Кастилия короле Альфонс X университет статусын биргән, һәм бер йылдан уның статсуын Рим папаһы Александр IV таныған.
Тарихы
Кастилия короле Альфонсо X идара итеү йылдарында учреждение «дөйөм мәктәптән» «университет»ҡа әүерелә. Саламанка университеты Европалағы үҙенең халыҡ өсөн асыҡ китапханаһы булған беренсе белем биреү учреждениеһы була. 1255 йылдың 6 апрелендә Рим папаһы Александр IV Саламанканың университет статусын таный, шулай уҡ учреждениеға үҙ матбуғаты хоҡуғын һәм уны тамамлаусылағар — бөтә ерҙә уҡытыу хоҡуғын биргән.
Саламанка университеты үҙенең биналарына эйә булыр алдынан ике быуат үткән. Быға тиклем белем биреү Иҫке соборҙа (Catedral Vieja), Изге Бенито сиркәүендә һәм башҡаларҙа алып барылған. Университеттың милке булған тәүге бина Изге Варфоломей колледжы була (һуңғараҡ бина «Colegio Viejo» исеме менән билдәле була). Уны 1401 йылда епископ Диего де Анай Мальдонадо нигеҙләгән. Авиньон тәхетенә Бенедикт XIII исеме аҫтында ингән Арагон кардиналы Педро де Луна Escuelas Mayores (уларҙы йыш ҡына университеттың «тарихи корпустары» тип атайҙар), Escuelas Menores һәм госпиталь (Hospital del Estudio — хәҙерге ректорат) биналарын төҙөлөшөнә булышлыҡ итә.
XV быуат башында Толедо архиепискобы бай булмаған студенттар өсөн колледждар асырға тәҡдим иткән һәм оҙаҡламай был идеяны бойомға ашырған. Һуңыраҡ университет биләмәһендә ошондай пландағы тағы бер нисә учреждение барлыҡҡа килә: берәүҙәре — «ҙурҙар» (Colegios Mayores), ә икенселәре «бәләкәйҙәр» (Colegios Menores) тип атала башлай. Тәүгеләре монах ордендары аҡсаһына төҙөлгән һәм эшләгән, шуға күрә тәриҡәттәр уларҙа үҙҙәренең уставына ярашлы тәртип урынлаштырған. XVIII быуатҡа улар үҙҙәренә нигеҙ һалыусыларҙың ғаиләләре тарафынан раҫланған ябыҡ йәмғиәткә әйләнгән. Уларҙың күбеһен Наполеон ғәскәрҙәре тарафынан ҡыйратҡан. Бөгөн уларҙың ҡайһы берәүҙәрендә факультеттар йәки ятаҡтар урынлашҡан.
Россомаха (Копкес ҡушылдығы)
Россомаха  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Копкес йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Саламанка университеты
Тарихы
Quod natura non dat, Salmantica non praestat («Тәбиғәт тарафынан бирелмәгәнде, Саламанкала алып булмай») һәм Multos et doctissimos Salmantica habet («Саламанкала күптәр һәм бик тәжрибәлеләр») тигән тарихи фразалар унверситет тиҙ арала яулап алған абруй хаҡында төшөнсә бирә.
Россомаха (Копкес ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Саламанка университеты
Тарихы
Испанияның алтын быуаты (яҡынса 1550—1715 йлыдар) аҙағында Испания университеттарында белем биреү сифаты кәмегән. Дипломдар тапшырыу йышлығы, уҡытыу диапазоны, шулай уҡ уның студенттары һаны ҡырҡа кәмегән. Саламанканың күп быуатлыҡ Европа абруйы төшә.
Россомаха (Копкес ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саламанка университеты
Тарихы
2018 йылдың ғинуарында университет, Times Higher Education тарафынан төҙөлгән Европаның 10 иң матур университеты исемлегендә 2-се урынды алған.
XVI быуатта Саламанка университетында схоластика йүнәлештәренең береһе — «Саламанка мәктәбе» булдырылған. Уның вәкилдәре Фома Аквинскийҙың тәғлимәтен үҫтергән һәм, атап әйткәндә, иҡтисади күренештәрҙе аңлатыуға ҙур иғтибар бүлгән. Рим папаһы Григорий XIII тарафынан католик илдәрендә Григориан календарын раҫланған, был календарь реформаһын әҙерләүҙә Саламанка университеты математиктары ҡатнашҡан.
1845 йылда университет докторлыҡ дәрәжәһен биреү хоҡуғын оҙаҡҡа юғалта (бынан алып Мадридтың Үҙәк университеты өсөн резервта ҡалдырылған).
Китапханала яҡынса 906 000 том бар.
Папа университеты
Саламанка университеты 1852 йылдың 21 майына тиклем Рим папаһы университеты була, ул саҡта ошо учреждениела теология факультеттары революция кәйефе ҡыҫымы аҫтында юҡ ителә. 1940 йылдың 25 сентябрендә Рим папаһы Пий XII икенсе бойондороҡһоҙ университетта — Саламанка Папа университетында теология һәм ҡануни хоҡуҡ факультеттарының эшмәкәрлеген яңырта.
Студенттар һәм уҡытыусылар
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Категория:Саламанка университетын тамамлаусылар Саламанка университеты бөтә Испаниянан һәм бөтә донъянан студенттарҙы һәм аспиранттарҙы йәлеп итә. Был университет Испанияла башҡа төбәктәрҙән студенттар һаны буйынса беренсе урынды биләй. Ул шулай уҡ йыл һайын ике меңдән ашыу сит ил студентын йәлеп иткән испан теле курстары менән билдәле.
Бөгөн Саламанка университеты гуманитар фәндәрҙе өйрәнеүҙең мөһим үҙәге булып тора һәм айырыуса үҙенең тел өлкәһендәге тикшеренеүҙәре, шулай уҡ юриспруденцияһы һәм иҡтисады менән билдәле. Фәнни тикшеренеүҙәр университетта һәм уның менән бәйле Яман шеште тикшереү үҙәге (Centro de Investigación del Cáncer), Кастилия һәм Леондың неврология институты (Instituto de Neurociencias de Castilla y León) , Ультранәҙек ультраинтенсив импульслы лазерҙар үҙәге (Centro de Láseres Pulsados ​​Ultracortos Ultraintensos) кеүек тикшеренеү үҙәктәрендә алып барыла.
Панина Ирина Геннадьевна
Ирина Геннадьевна Панина, ҡыҙ фамилияһы Самсонычева (4 апрель 1979 йыл) — ултырып  волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, 2017 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы  спорты мастеры.
Биографияһы
Ирина Геннадьевна Панина 1979 йылдың 4 апрелендә Иваново ҡалаһында тыуған. Иваново 3-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тәрбиәләнеүсеһе, беренсе тренеры — Любовь Фёдоровна Чебунина, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. Иваново ҡалаһының 56-сы мәктәбендә уҡыған сағында күнекмәләр ала башлай. Мәктәпте алтын миҙал менән, университетты ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Инвалидлығы аяҡтарының аҫҡы мускулдарының өлөшләтә парезы менән бәйле. Инвалидлыҡ ҡуйылғандан һуң ЦСП-Крылатское командаһы составында волейбол буйынса сығыш яһауын дауам итә.
2017 йылда Ирина Панина Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе һәм 2018 йылдарҙа донъя чемпионаты еңеүсеһе була ; 2014 йылда донъя чемпионатының бронза призёры. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеме бирелә.
Америка дардар кебләһе
Америка дардар кебләһе (Prociphilus fraxinifolii) —Пансильван дардарының хәүефле ҡоротҡосо.
Төп йәшәү өлкәһе Төньяҡ Америка: АҠШ, Канада һәм Мексика. 2000-се йылдарға Европаға пенсилван дардары аҙыҡ үҫемлмеге менән бергә килеп кергән. (Иҫке донъяға ул XVIII быуатта уҡ алып киленгән). 2003 йылда уны Венгрияла табалар. . Ул шулай уҡ Көньяҡ Америкала (Чили,1977), Көнбяҡ Африкала (1958) Көнсығыш Азия биләмәһендә (Ҡытай) билдәләнгән.
Украинаның Карпат аръяғы өлкәһенедә Ужородта 2005 йылда тәү башлап табылған. 2012 йылда Киев, 2015 йылда Донецк өлкәләрендә ла билдәләнгән..ө 2010 йылда Украинанан Рәсәй биләмәһенә лә үтеп кергән. Ростов (2016 йылда), Воронеж, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәләрендә билдәләнгән.. Шулай уҡ Сербия (2007), Болгария (2009) , Испания (2012) , Бөйөкбритания (2011) , Польша (2016) һәм Ҡаҙағстан (2017 Kadyrbekov) илдәрендә табылған. 2015 йылда тәүге тапҡыр европа төрҙәрен табыла. Натив excelsior төрө дүрт локалитет (Halaj & 2017 Osiadacz) Польшала күҙәтелгән.
Классификация
Был төр беренсе булып 1879 йылда америка энтомологы Чарлз Валентайн Райли (Charles Valentine Riley, 1843—1895) тарафынан Pemphigus fraxinifolii исеме аҫтында яып алынған. Монотип аҫҡы ырыу составына керетелгән Meliarhizophagus.
Ҡандыболаҡ
Ҡандыболаҡ — Кандыбулак - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Ҡандыболаҡ йылғаһы Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 2343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге" биргән аңлатмала ошолай бәйән ителә: Ҡандыболаҡ (Кандыбулак) — pека, левый приток Урала в Учалинском районе. От ҡанды - кровавый и болаҡ - родник, источник.
Кәүжиәк
География
Ауыл Кәүжиәк йылғаһы буйында, Сарман ауылынан көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1744 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 3 мәсет, 2 мәҙрәсә, тимерлек, хужалыҡ магазины, 4 бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 32 башҡорт, 78 яһаҡлы татар һәм 111 типтәр; 1870 йылда — 425 типтәр, 275 татар һәм 194 башҡорт; 1912 йылда — 528 аҫаба башҡорт, 404 дәүләт крәҫтиәне (татарҙар) һәм 733 типтәр иҫәпләнгән.
Пясовей-Тарка-Яха
Пясовей-Тарка-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нянгус-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крив-Сосьвинский
Крив-Сосьвинский — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 596 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айыт торамаһы
Айыт торамаһы — (Аитовское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Айыт ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. XVI—XIII мең йыллыҡтарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Айыт торамаһы Бишбүләк районы Айыт ауылынан көньяҡҡа йүнәлештә 1,5 — 2 км алыҫлыҡтағы Ташлыкүл ярында урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Ер өҫтөнә бүрәнәнән һалынған бағана конструкциялы 6 ҡоролмаһы ҡаҙылған. 2 яҡлы ҡыйыҡ аҫтындағы солан‑тамбурлы (1x1,5 м) һәм усаҡлы, майҙаны 100—150 м² тәшкил иткән 3 торлаҡ; 4 яҡлы ҡыйыҡ аҫтындағы майҙаны 200—230 м² тәшкил иткән торлаҡҒ 2 хужалыҡ ҡаралтыһы (60—87 м²).
Торлаҡтарҙың береһе эсендә тәрәнлеге 3 м ҡоҙоҡ табылған.
Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттар Бура мәҙәниәтенә ҡарай. Улар банка рәүешендә, киртектәр, төртөктәр, тешле штамп биҙәктәре төшөрөлгән.
Аҫҡы ҡатламдарҙа бик аҙ һанда Абаш мәҙәниәте һауыттары осрай.
Торамала яҡынса 30 мең әйбер: бронза ҡармаҡ, беләҙектәр, баҡыр киҫәктәре, шлак, таш уҡ башаҡтары, бысаҡтар, төйгөстәр, керамика, һөйәк энәләр, псалийҙар, йышҡылар, беҙҙәр һ.б табылған.
Табылдыҡтар торама халҡы металлургия, һөйәктән әйберҙәр яһау, малсылыҡ менән шөғөлләнеүен күрһәтә.Йылҡы, һыйыр малы һәм ваҡ мал үрсетелгән.
Айыт торамаһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан ..
Асыш авторҙары
1965 йылда археолог А. М. Кинйәбаев тарафынан асыла, 1985—91 йылдарҙа Ю. А. Морозов тикшерә.
Иҙелбаева Айгөл Рамаҙан ҡыҙы
Ишемғужина (Иҙелбаева) Айгөл Рамаҙан ҡыҙы (5 октябрь 1977 йыл) — журналист, шағир, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар һәм Журналистар берлектәре ағзаһы.
Биографияһы
Айгөл Ишемғужина (Иҙелбаева) сығышы менән Баймаҡ районы Ҡолсора ауылынан. БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетын 1999 йылда тамамлап, хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының 136-сы башҡорт лицейында уҡытыусы булараҡ башлай. 2000 йылдан алып 18 йыл «Һаҡмар» гәзитендә, артабан 2 йыл Баймаҡ телевидениеһында хәбәрсе була.
Әлеге ваҡытта Баймаҡ биләмә-ара үҙәк район китапханаһында эшләй. Ике тиҫтә йыл китапхана янындағы «Йәнгүҙәй» әҙәби-ижад берекмәһен етәкләй, һуңғы йылдарҙа «Игебай мәктәбе» клубын да алып бара.
Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар һәм Журналистар берлектәре ағзаһы. Шиғырҙары З.Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә сыҡҡан «Балҡыштар», «Йырлы йортом», «Биҙәктәр» йыйынтыҡтарына ингән, шулай уҡ альманахтарҙа донъя күргән. Сибай типографияһында «Ҡарағай менән аҡ бейеү» исемле проза йыйынтығы баҫылды. Рәмил Ҡолдәүләт исемендәге республика әҙәби, Ю.Мәҡсүтов исемендәге Баймаҡ районы журналистар премиялары, «Йәшлек» гәзите лауреаты.
Тормош иптәше Венер Мәхмүт улы Иҙелбаев менән Яҙгөл, Айгизә һәм Динислам исемле балалар үҫтерәләр. Кескәйҙәре лә, үҙҙәре кеүек, күп ҡырлы ижади шәхестәр булып үҫеп килеүе һөйөнөслө.
Ҡадәриҙәр
Ҡадәриҙәр, ҡәҙәрилек (القدرية;  — «яҙмыш, тәҡдир, күрәсәк»; Кадари́ты, кадари́зм — ислам ағымдарының береһенә ингән, кеше үҙ уйҙарында һәм эштәрендә ирекле, һәм Аллаһ унда ҡатнашмай тигән фекерҙә тороусылар (ҡадәр). Башҡорт теленә ҡадәр һүҙе "ҡәҙәр" булып ингән
Тарихы
Ҡәҙәрилек тәғлимәте Ираҡта VII быуатта барлыҡҡа килә. Тәғлимәт элекке нәсраниҙар тарафынан нигеҙләнгән, һәм уның оппоненттары ҡәҙәрилек мәсихселәрҙең идеялары нигеҙендә килеп сыҡҡан тип раҫлай. Ҡәҙәрилектең тәүге идеологтары — Мәбәд әл-Жухани (699—700 йәки 703-04 йылдарҙа үлтерелә) һәм Ғәйлән әд-Димәшки (742 тирәһендә үлтерелә). Беренсеһен хәлифә наместнигы Хәжәж ибн Йософ, икенсеһен Хишам Ғәбдел-Мәлик хәлифә осоронда язалап үлтерәләр. Өмәүиҙәр идара иткән осорҙа ҡәҙәрилек хәлифәлектә киң таралған.
Ҡәҙәриҙәр кешенең абсолют ихтыяр азатлығы яҡлы булалар. Ҡәҙәриҙәр фекеренсә Аллаһ кешенең ни ҡылырын алдан белмәй. Уларҙың концепцияһында кеше үҙ ғәмәленең ижадсыһы булып тора (халиҡ). Ҡәҙәриҙәргә мөғтәзилиҙәр ҙә индерелә.
Кесе Потымка
Кесе Потымка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Боровая йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы
Күсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы (20 февраль 1929 йыл — 9 август 1994 йыл) — БАССР-ҙың Ейәнсура һарыҡ үрсетеү совхозының өлкән чабан, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1940 йылда Ейәнсура районының һарыҡсылыҡ совхозында чабан ярҙамсыһы булып башлай. 1943 йылдан алып өлкән чабан булып эшләй, 1951 йылда һарыҡ үрсетеүгә күсерелә. 1953 йылда 800 баш бәрәс ала һәм ошонан һуң йыл һайын яҡшы һөҙөмтәләргә һәм юғары үрсемгә өлгәшә. Һәр 100 һарыҡтан йылына уртаса 110-120 бәрәс ала һәм уларҙы үлтермәй һаҡлап ҡалып, тулыһынса үҫтерә, һәр һарыҡтан 5 - 5,5 килограмм йөн ҡырҡыу алыуға өлгәшә. Һарыҡсылыҡта алдынғы ысулдарҙы ҡулланып 1964 йылдан 100 һарыҡҡа 124 бәрәс алыуға һәм уларҙы тулыһынса үҫтереүгә өлгәшә, һәр һарыҡтан ҡырҡылған йөн 5,2 килограмға етә. 1965 йылда был күрһәткестәр 135 бәрәс һәм бер һарыҡтан 5,5 килограм йөн кимәлендә була.
Малсылыҡта өлгәшкән уңыштары, етештереүсәнлекте, ит, һөт, йөн алыуҙы арттырғаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумының  1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән  Сабир  Мөхәмәтғәле улы  Күсәковҡа Социалистик Хеҙмәт геройы исеме бирелә.
Күсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы  1994 йылдың 9 авгусында вафат була.
Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы
Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы (15 март 1939 йыл — 21 ноябрь 2016 йыл) — башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Гуманитар Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академик, 1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (2016), филология фәндәре докторы (1991), профессор (1995). 1995 йылдан Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (1999). Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987) һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014). Бөрйән районының почётлы гражданы.
Ҡаранйылға (Яйыҡ ҡушылдығы)
Ҡаранйылға (Каранелга) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2316 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инешенән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы
Биографияһы
Университетта уҡыу йылдарында уҡ ғилми эшкә ылыҡҡан егет тиҙҙән аспирантураға саҡырыу ала. 1972 йылдан башлап БДУ-ла башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһында уҡытыусы, доцент. 1991 йылдың ғинуарынан — Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында фольклор һәм сәнғәт бүлеге мөдире. 2006 йылдан Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте кафедраһы профессоры.
Ҡаранйылға (Яйыҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы
Биографияһы
2016 йылдың 21 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була. Тыуған ауылы Нәбиҙә ерләнгән.
Ғилми эшмәкәрлеге
Әхмәт Сөләймәнов 1991 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ул 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 30-ҙан артыҡ монография, мәктәп уҡыусылары һәм юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн 40-тан артыҡ уҡыу әсбабы һәм уҡыу-методик ҡулланма авторы.
Иҫке Имән
Иҫке Имән (Имән, Көтөүсаз, Көтөүсаз-Имән; Түбән Бикмәт, Нижнее Бикметово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
География
Ауыл Көтөүсаз йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, тимерлек, икмәк магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 65 башҡорт, 134 яһаҡлы татар һәм 4 типтәр; 1870 йылда — 646 башҡорт, 283 татар һәм 39 типтәр (8 башҡорт ғаиләһе Чукмарлы ауылына, ә татарҙар Яңы Имән ауылына күсә); 1912 йылда — 1158 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.
Бирҙәш (Йылайыр районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 2 % сыуаштар (65 %), рустар (30 %) тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Һылтанма буйынса уҡығыҙ
Тастус (Пинега ҡушылдығы)
Тастус — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 460 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөйөк Литва кенәзлеге
Бөйөк Литва кенәзлеге — Көнбайыш Двина менән Висла йылғалары араһында Литва ҡәбиләләре йәшәгән. Улар игенселек һәм һунарсылыҡ менән шөгөлләнгән. XII быуат аҙағында — XIII быуат башында уларҙа феодаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән, ләкин тәүтормош-община ҡоролошоноң; тәртиптәре лә әлегә көслө булған. Немец рыцарҙарының ябырылыу ҡурҡынысы һәм уларҙан һаҡланыу кәрәклеге литва ҡәбиләләренең Бөйөк Литва кенәзлегенә берләшеүен тиҙләткән. Литва дәүләте. XIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән, ә XIV быуаттың тәүге яртыһында кенәз Гедимин осоронда ул байтаҡҡа киңәйгән. Рустың көсһөҙләнеүенән файҙаланып, литва феодалдары элекке Киев дәуләтенен, көнбайышындағы һәм көньяғындағы ерҙәрен баҫып алған.
Украин һәм белорус халыҡтары барлыҡҡа килгән һәм уҫә барған ерҙәр, шулай уҡ Смоленск менән бергә Көнбайыш Русь Бөйөк Литва кенәзлеге власы аҫтында тороп ҡалган. Көнбайыш Русь, Украина һәм Белоруссия ерҙәре Литва дәүләтенең уҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Бөйөк Литва кенәзлегендә урыҫ теле дәүләт теле һаналған, шулай уҡ закондарың да күп өлөшө Боронғо Рустағы закондар булған. Ләкин литва феодалдары урыҫ, белорус һәм украин ерҙәренең үҙ аллылығын бөтөрөргә тырышҡандар. Тора-бара был ерҙәрҙәге электән үк йәшәп килгән кенәзлектәр бөтөрөлгән, улар менән хәҙер Литва наместниктары идара итә башлаған. Бында католиктар православие сиркәүенә ҡарағанда өҫтөнлөк менән файҙаланған. Хатта украин һәм белорус феодалдары ла литва феодалдарына (шляхтаға) ҡараганда түбәнерәк кимәлдә булған. Юғары феодаль аҡһөйәктәрҙән совет — рада төҙөлгән, ул Бөйөк Литва кенәзенең власын сикләп торған. Шулай уҡ шляхта ваҡыт-ваҡыт съездарға — сеймдарға йыйылған. XIV—XV быуаттарҙа Литвала эре феодаль ер биләүселек урынлашҡан, крепостнойлыҡ мөнәсәбәттәре уҫеш алган. Крәҫтиәндәр оброк түләргә тейеш булғандар һәм барщинала эшләгәндәр. Феодалдар үҙ крәҫтиәндәрен уҙҙәре хөкөм итеү хоҡуғына эйә булған. Вильнюс, Каунас, Тракай ҡалалары һөнәрселек менән сауҙаның эре үҙәктәренә әүерелгән. Литва сауҙагәрҙәре урыҫ ерҙәре менән һәр ваҡыт бәйләнештә булған.
Башҡорт Википедияһы
Башҡорт Википедияһы — Википедияның башҡорт телендәге бүлеге.
Тарихы
Википедияның башҡорт телендәге бүлеге 2002 йылдың 2 июнендә асыла. Башҡортостан исемле беренсе мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә аноним яҙыусы тарафынан төҙөлә, был көн Башҡорт Википедияһының тыуған көнө булып иҫәпләнә. Бер йылдан һуң, 2006 йылдың 26 апрелендә Химия исемле 100-сө мәҡәлә теркәлә.
Тәрәнлеге
Шулай уҡ Башҡорт Википедияһының үҫеше буйынса айлыҡ статистик мәғлүмәттәрҙе ҡарағыҙ
Берләшмә
Берләшмә эшендә һәр ҡатнашыусы тигеҙ хоҡуҡлы. Бейҙәрҙең, хакимдарҙың, Юғары шура ағзаларының һәм башҡа дәрәжәгә һайлап ҡуйылған ҡатнашыусыларҙың өҫтәмә бурыстары бар.
Башҡорт телен туған тел итеп һанаған хакимдар өсәү (Рөстәм Нурыев, Haqmar, Саган).
Киң мәғлүмәт сараларындағы хәбәрҙәр
Киң мәғлүмәт сараларында хәбәрҙәр исемлеген бында ҡарағыҙ.
Чэнду
Чэнду ( 成都 , пиньинь : Chéngdū) — Ҡытайҙың көньяҡ-көнбайышында, Миньцзян йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан субпровинциаль әһәмиәттәге ҡала, Сычуань провинцияһы властары йәшәгән урын.
Ҡаланың эмблемаһы — 2001 йылда ҡала эсендә Цзиньши мәҙәниәте эҙҙәре булған урында ҡаҙылма эштәре алып барғанда табылған «Алтын Ҡояш Ҡошо» боронғо алтын дискыһы.
Тарихы
Чэндуға беҙҙең эраға тиклем IV быуатта нигеҙ һалына. Шу батшалығына нигеҙ һалыу өсөн килгән кешеләргә шундай һүҙҙәр әйтелә: «тәүге йылда — тораҡ пункты, икенсеһендә — ҡала булһын, өсөнсө йылда баш ҡалаға әйләнһен» (一年成聚，二年成邑，三年成都); «баш ҡалаға әйләнһен» һүҙбәйләнешенән (成都) «Чэнду» атамаһы килеп сыға. Боронғо Шу батшалығында Чэнду, Синьду һәм Гуанду (хәҙерге Шуанлю), бергә «өс Ду» тип аталған (三都) бик билдәле була, әммә тап Чэнду өҫтөнлөк ала, ә Синьду менән Гуанду хәҙерге ваҡытта уның состав өлөшө булып китә.
Беҙҙең эраның башында Чэнду барса (парча) етештереү менән дан тота, һәм Цзиньчэн («барса ҡалаһы») тип атала. Беҙҙең эраға тиклем 316 йылда Шу батшалығының баш ҡалаһы була, Өс батшалыҡ дәүерендә, 221 йылдан 263 йылға тиклем, — Шу-Хань батшалығының баш ҡалаһы, IV быуаттың беренсе яртыһында — Чэн дәүләтенең, V быуат башында — Көнбайыш Шу дәүләтенең, ә биш династия осоронда — Тәүге Шу һәм Һуңғы Шу дәүләттәренең баш ҡалаһы була. 994 йылда Чэнду бер ни тиклем ваҡыт баш күтәргән Ли Шу дәүләтенең баш ҡалаһы булып ала.
1644-46 йылдарҙа Чэндула Чжан Сяньчжундың баш күтәреүселәр армияһы урынлаша, һәм ҡала Бөйөк Көнбайыш Дәүләтенең баш ҡалаһына әүерелә. Бөйөк крәҫтиәндәр һуғышы, Ҡытайҙы маньчжурҙың баҫып алыуы һәм өс кенәз ҡағанлығы һуғышы йылдарында ҡалаға ныҡ зыян килтерелә һәм, ғәмәлдә, ул кешеләрһеҙ ҡала тиерлек. Цин империяһы урынлашҡандан һуң хөкүмәткә бушап ҡалған Сычуань провинцияһына кешеләрҙе кире ҡайтарыу буйынса махсус саралар күрергә тура килә, һәм ҡала әкренләп тергеҙелә. Сычуань провинцияһы айырым хәрби наместниклыҡҡа бүленә, һәм 1731 йылда Чэнду Сычуань наместнигының резиденцияһына әйләнә.
XX быуатҡа тиклем Чэнду үҙенең идара итеү органдары булмаған өйәҙ ҡалаһы була. 1928 йылда Чэнду һәм Хуаян өйәҙҙәре рәсми рәүештә үҙенең власть органдары булған Чэнду ҡалаһы итеп берләштерелә.
1949 йылдың 27 декабрендә Чэнду ҡалаһына Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһы инә, һәм Чэнду ҠХР составына инә. 1952 йылда Сычуань провинцияһы тергеҙелә, һәм Ченду провинциаль буйһоноуҙағы ҡалаға әйләнә, провинция хөкүмәте лә ошонда урынлаша.
Географияһы һәм климаты
Ҡала Сычуан соҡороноң көнбайыш осонда, Чэнду тигеҙлегендә урынлашҡан. Ҡала округы көнбайыштан көнсығышҡа табан 192 километрға һәм төньяҡтан көньяҡҡа табан 166 километрға һуҙылған, майҙаны — 12 390 км². Дэян, Цзыян, Мэйшань һәм Яань ҡала округтары, шулай уҡ Нгава-Тибетско-Цянским автономиялы округы менән сикләшә. Ҡала территорияһы диңгеҙ кимәленән яҡынса 500 метр бейеклектә ята. Чэнду ҡала округының иң түбән нөктәһе 378 метрҙа, зҡаланан ситтә рельеф төрлө-төрлө.
Чэндуның климаты — дымлы субтропик. Йәшәү өсөн дә, шулай уҡ ауыл хужалығы тармағы буйынса эштәр башҡарыу өсөн дә бик ҡулай. Циньлин тауҙары ҡаланы Себерҙән төньяҡ һауа массаларының үтеп инеүенән ҡаплап тора, шуға ла Чэндула, Янцзының түбән өлөшөндәгегә ҡарағанда, ҡыш йомшаҡ була. Ғинуарҙыа уртаса температура — 5°С; ҡар бик һирәк яуа, ләкин ҡыҫҡа ваҡытлы ҡырауҙарҙың булыуы ихтимал. Йәй — дымлы һәм ярайһы уҡ эҫе. Июль һәм августа уртаса температура — яҡынса 25 °С, көндөҙ температураның 37 °С градустан юғарыраҡ күтәрелеүе лә ихтимал. Ямғыр, нигеҙҙә июндән сентябргәсә яуа.
Административ-территориаль бүленеше
субпровинциаль әһәмиәттәге Чэнду ҡалаһы 11 район, 5 ҡала өйәҙе, 4 өйәҙгә бүленә:
Транспорт
Чэндула метрополитен рәсми рәүештә 2010 йылдың 1 октябрендә асыла. 2017 йыл аҙағына ул, ҡулса линияһын да индереп, 6 линиянан тора. Ҡалала һәм агломерацияла яҡынса 400 автобус маршруты бар.
В Чэнду пересекаются множество национальных автотрасс идущих из провинций Шэньси, Юньнань провинцияларынан һәм Тибет автономиялы районынан килгән бик күп милли автотрассалар Чэндула киҫешә. Чэнду—Чунцин автотрассаһы илдәге һәм уның көнбайыш өлөшөндәге тәүге автобан була.
Полосинский
Полосинский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Форштадт ауыл биләмәһе составына инә.
Тангельн
Тангельн (Tangeln) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 387 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 78 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38489 һәм автомобиль коды — SAW.
Атлантас (футбол клубы)
«Атлантас» (Futbolo klubas Atlantas) — Литваның футбол клубы. Атлантас ҡалаһында урынлашҡан. 1996 йылда барлыҡҡа килгән.
Тарихы
1962 йылда барлыҡҡа килгән. 1996 йылда тергеҙелгән.
Пясовэй-Тарка
Пясовэй-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыгдер-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Фарсы әҙәбиәте
Фарсы әҙәбиәте  ( adabiyāt-i fārsi) — һуңғы ике мең ярым йыл дауамында барлыҡҡа килгән фарсы телендәге яҙма әҫәрҙәр тупланмаһы, ислам диненә тиклемге осорға ҡараған күп өлөшө юғалтылған. Фарсы әҙәбиәтенең тамырҙары боронғо Фарсия әҙәбиәтенә барып тоташа. Хәҙерге Иран территорияһы һәм Үҙәк Азияның электән фарсы телле булған төбәктәре Фарсияға ҡараған. Мәҫәлән, Фарсияның ҙур һөйөү ҡаҙанған шағиры   Жәләлетдин Руми Вахшта (хәҙерге Тажикстан территорияһындағы ҡасаба) тыуған, фарсы телендә ижад иткән, ул заманда Сәлжүк солтанлығының баш ҡалаһы булған Коньяла йәшәгән. Ғәзнәүиҙәр Үҙәк һәм Көньяҡ Азияла ҙур территорияларҙы баҫып ала һәм, фарсы теленә күсеп, уны һарай теле сифатында файҙалана. Ошо сәбәпле Ирандан, Әзербайжандан, Тажикстандан, Афғанстандан һәм Үҙәк Азия менән Кавказ аръяғының төрлө төбәктәренән сыҡҡан фарсы әҙәбиәте бар. Шул уҡ ваҡытта бөтә фарсы әҙәбиәте лә фарсы телендә яҙылмаған. Айырым авторҙар фекеренсә, фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәре араһында грек, ғәрәп һәм башҡа телдәрҙә ижад иткән этник фарсыларҙың әҫәрҙәре лә бар.
Пясовэй-Тарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фарсы әҙәбиәте
Фарсы әҙәбиәте кешелектең иң бөйөк әҙәбиәттәренең береһе һанала. Фарсы әҙәбиәтенең тамырҙары урта фарсы һәм боронғо фарсы телдәрендә яҙылған әҫәрҙәргә китә. Боронғо фарсы телендә яҙылған әҫәрҙәр беҙҙең эраға тиклем 522 йылға (Әһәмәниҙәр осороноң иң боронғо яҙмаһы һаналған бисүтун яҙмаһы ла ошо йылдыҡы) ҡарай. Беҙҙең көндәргә килеп еткән фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәренең төп өлөшө беҙҙең эраның 650 йылы тирәһендәге Фарсияға ислам дине ингәндән һуңғы осорға ҡарай. 750 йылда власҡа Ғәббәсиҙәр килгәс, фарсылар Ислам империяһының кәтиптәре һәм бюрократтары булып китә, яҙыусылар һәм шағирҙар ҙа улар араһынан сыға. Яңы фарсы әҙәбиәте Хөрәсәндә һәм Мавараннаһрҙа тыуа һәм сәскә ата, сөнки сәйәси сәбәптәр арҡаһында иран династияларынан Таһириҙар һәм Сәмәниҙәр Хөрәсәндә йәшәй.
Киркоров Филипп Бедросович
Киркоров Филипп Бедросович (Фи́лип Бедро́сов Кирко́ров, төп исеме — Фили́пп Бедро́с Кирко́ров ; 30 апрель 1967 йыл, Варна, Болгария) — СССР һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы, актёр, композитор һәм продюсер. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2008).
Һигеҙ тапҡыр «Овация» премияһына, биш тапҡыр «World Music Awards» наградаһына лайыҡ булған, күп тапҡырҙар «Алтын граммофон», «Йөҙ ботло хит», «Көмөш галош» премияларын алған, йыл һайын үткәрелеүсе «Йыл йыры» фестивале лауреаты. 2002 йылда «Кинотавр» фестивалендә «Вечера на хуторе близ Диканьки» мюзиклындағы роле өсөн Киркоров «Иң яҡшы ирҙәр роле» номинацияһында еңеүсе була.
Фарсы әҙәбиәте
Фарсылар фарсы телендә лә, ғәрәп телендә лә яҙған, ләкин һуңғыраҡ осор әҙәби даирәләрендә фарсы теле өҫтөнлөк иткән. Фирҙәүси, Саади, Хафиз Ширази, Руми һәм Ғүмәр Хәйәм кеүек фарсы шағирҙары бөтә донъяға билдәле һәм күп илдәрҙең әҙәбиәтенә йоғонто яһаған.