cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шәки хан һарайы
Архитектураһы
Һарай ҡабырғалары, залдарҙың һәм бүлмәләрҙең тәҙрә уйымдары ысҡындырып алына торған витраждар — «шебеке» менән биҙәлгән. Шебеке тәҙрәләрҙең төрлө төҫтәге быялалары һарай фасадының дөйөм композицияһы менән ярашлы. Һарай фасадына үҙәк залдарҙың һәм ҡабырғалағы бүлмәләҙең витраж-шебекеләре дөйөм берлек барлыҡҡа килтерә. Көҙгөлө лоджия-балкондарҙа уларҙан сағылған нур уйнай. Шебеке семәрҙәре халыҡ оҫталары тарафынан елемһеҙ һәм сөйһөҙ башҡарылыуы менән таң ҡалдыра. Залдарҙың тышҡы диуарҙарында күтәреп була торған витраждар менән биҙәлеүе был алғы павильон архитектураһының үҙенсәлеге тип һанала.
Диуарҙарҙағы биҙәктәр
Диуарҙар, уйымдар, диуарҙан плафондарға күскән сталактит көмбәҙҙәр, ике ҡаттағы залдарҙың һәм бүлмәләрҙең плафондары — һәммәһе лә семәрҙәр менән биҙәлгән. Һарайҙағы һүрәт-биҙәктәр дүрт төркөмгә бүленә: геометрик һәм үҫемлек биҙәктәр, сюжетлы күренештәр һәм үҫемлектәр араһында ҡоштар төшөрөлгән һүрәттәр .Һарай биҙәлешендә бик күп алтынһыу төҫтәр ҡулланыла. Төҫтәр һүрәт төшөрөү өсөн ҡулланылған материалдарға ла бәйле булған: гипс левкасҡа йомортҡалы темпера менән һүрәт төшөргәндәр.
Төп фасад бик бай семәрләнгән. Төҫлө сграффито һәм һырлы штукатурка, геометрик һәм и үҫемлек орнаменттары, сталактитлы көмбәҙҙәр, шебеке-витраждар нәфислеге һәм нәзәкәтлелеге менән һарай фасадына ғәҙәттән тыш байрамса төҫ бирә. Аҫҡы ҡаттағы «тормош ағасы» эргәһендәге ҡасандыр изге һаналған тауис ҡоштар төшөрөлгән панно иғтибарҙы йәлеп итә. .
Һарай эсендәге бүлмәләр шулай уҡ тотош орнаментлы һәм биҙәлгән; уйымдар (тахча), төтөн торбалары (бохарҙар), түшәм, сталактит кәрниздәр, шебеке-витраждар аша төшкән төрлө төҫтәге яҡтылыҡ — былар барыһы ла зиннәтле һарай күренешен тыуҙыра. Төҙөүсе-оҫта бүлмәләр артыҡ бейек булмаһа ла (барлығы 3,35 м), декоратив ысулдар менән бейегерәк итеп күрһәтә, оптик иллюзия тыуҙыра алған тип һанайҙар.
Интерьерҙар төрлө ваҡытта биҙәлгән — «франк» (Европа) оҫталары эштәре аҫҡы залдағы сталактит плафондарҙа һаҡлана, XX быуат башында эштәр билдәле оҫта — Уста Гамбар (Оҫта Ғәмбәр) һәм уның туғаны Сафар, улы Шөкөр тарафынан башҡарылған. Улар Шушанан булған. Шулай уҡ Шемаханан Али Кули, Ҡорбан Кули һәм Джафар оҫта Аббас Али эштәре һәм хатта ябай һүрәт бар.
Биҙәктәрҙең иң боронғоһо XVIII быуатта төшөрөлгән, Аббас-Кули төшөргәндәре лә шул ваҡытҡа ҡарай. Тап исеме һарай диуарҙарына яҙылған Аббас-Кули уның архитекторы булған тип һанайҙар. Аҫҡы ҡаттағы һүрәттәр 1895/96 йылдарҙа Шемаханан Мирза Джафарҙыҡы, ә икенсе ҡатта — 1902 йылда Шуша кешеһе Оҫта Ғәмбәр төшөргән. Шемаханан рәссам Али Кули һәм Ҡорбан Кули башлыса өҫкө ҡатта ижад иткән.
Халыҡ рәссамдары төшөргән, семәрләгән биҙәктәр башлыса ике ҡаттың да ике залында һәм икенсе ҡаттың ҡабырғалағы ике бүлмәһендә башҡарылған.
Орлинная
Орлинная — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Чернаковка (Тара ҡушылдығы)
Чернаковка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 455 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡараталаят
Ҡараталаят (Ҡараталлыаят) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аят йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 175 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге ҡаратал+аят һүҙҙәре ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән. "Словарь топонимов Башкирской АССР" белешмәһендә Ҡаратал атамаһына ошондай аңлатма яҙылған: ''Урғаҙа (Уртазымка) — река, правый приток Урала в Баймакском, Хайбуллинском районах.В верхнем течении Оло Урғаҙа, Кесе Урғаҙа. Возможно от диал. ур - ров, канава и древнетюрк.'' угуз - р е к а.
Урыҫ теленә ни сәбәптәндер Уртазымка булып инеп киткән гидроним башҡортса Урғаҙа тип атала.
Ҡаратал атамаһы тураһында "Словарь топонимов Башкирской АССР" белешмәһендә "ҡаратал - чернотал" тигән ағас атамаһынан килеп сыҡҡан тигән аңлатма яҙылған:
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә аят' һүҙенә: Ҡөрьән сүрәһенең айырым бер доғаһы тигән аңлатма бирелгән
Әзербайжан Милли фәндәр академияһы
Әзербайжан Милли фәндәр академияһы (Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası) — Әзербайжан Республикаһының төп фәнни учреждениеһы. Һайланған академия ағзаларын (ғәмәли ағзалар, мөхбир ағзалар, сит ил ағзалары), почётлы докторҙарҙы, ғилми хеҙмәткәрҙәрҙе һәм белгестәрҙе берләштерә, улар ғилми, ғилми-хеҙмәт, белем биреү һәм социаль-хеҙмәт предприятиеларында эшләй.
Тарихы
1932 йылда Әзербайжан дәүләт ғилми-тикшеренеү институты нигеҙендә СССР Фәндәр академияһы Кавказ аръяғы филиалының Әзербайжан бүлексәһе асыла. Рухулла Ахундов мөдирлек итә.
1935 йылда Кавказ аръяғы филиалы СССР Фәндәр академияһының Әзербайжан филиалы тип үҙгәртелә. Етәксеһе итеп академик Ф. Ю. Левинсон-Лессинг тәғәйенләнә. Филиалдың Гәнжәлә һәм Нахчиванда бүлексәләре була.
1945 йылдың 23 ғинуарында Әзербайжан Фәндәр академияһы ителә.
1945 йылдың 31 мартында М. Мирҡасимов президент итеп һайлана.
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, 1991 йылда Әзербайжан Республикаһы Фәндәр академияһы тип үҙгәртелә.
2003 йылдан Әзербайжан Милли фәндәр академияһы тип атала.
2013 йылдың 20 февралендә Әзербайжан Геология институты директоры, академияның вице-президенты Акиф Ализадә академияның президенты вазифаһын башҡарыусы итеп, 25 апрелдә президенты итеп раҫлана.
Эшмәкәрлеге
Илдә «2009—2015 йылдарҙа Әзербайжан Республикаһында фәнде үҫтереү буйынса милли стратегия» һәм ""2009—2015 йылдарҙа Әзербайжан Республикаһында фәнде үҫтереү буйынса милли стратегия"ны тормошҡа ашырыу буйынса дәүләт программаһы" эшләй, улар ил Президентының 2009 йыл 4 май бойороғо менән раҫланған. Әзербайжан Милли фәндәр академияһы президенты академик А. Ализаде фекеренсә, «Әзербайжан фәне совет осоронда ла союздаш республикалар араһында тәүге бишәү иҫәбендә» булған. Илдең фәнни потенциалын үҫтереү маҡсатында 2014 йылдың июнендә «Әзербайжан Милли Фәндәр академияһын 2020 йылға тиклем үҫтереү концепцияһы» раҫлана. Яңы концепция сиктәрендә Академия өсөн физика-химия йүнәлеше, нефть һәм нефть химияһы, Ерҙең геодинамикаһын өйрәнеү, геномика, биотехнология, молекуляр генетика перспективалы һәм өҫтөнлөклө тип билдәләнә.
Әзербайжан Президенты Хакимиәте инициативаһы буйынса, 2014 йылдан алып Әзербайжан Милли фәндәр академияһы «ирекле Википедия энциклопедияһы биттәрендә Әзербайжандың милли-әхлаҡи ҡиммәттәрен пропагандалау, һаҡлау һәм дөрөҫ мәғлүмәтте үҫтереү» менән шөғөлләнергә тейеш. Ошо маҡсатта даими эшләүсе махсус «wiki-төркөмдәр» ойошторола.
Недожатка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таҙтүбә (Борай районы)
Таҙтүбә (Тазтуба) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452969, ОКАТО коды — 80218843010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кельце
Кельце (Kielce; урыҫ исеме ваҡытта поляк батшалығы — Кельц, орфография дореформенный аша яҙылған ять — Кельц — ҡатмарлаша ярашлы, польша) — үҙәк Польша ҡалаһы, Польшаның баш ҡалаһы Варшаванан, 170 саҡрым көньяҡта урынлашҡан. 1999 йылға тиклем Кельце ҡалаһы Кельце воеводствоһының баш ҡалаһы була, 1999 йылдағы административ реформанан һуң, ул Свентокшиский воеводствоһының баш ҡалаһы ҙур автомобиль һәм тимер юлдары үҙәге. Халҡы — 196 335 кеше (2018йыл).
Тарих
Хәҙерге ваҡытта Кельце ҡалаһы Свентокшиш тауҙарының итәгендә (Изге тәре тауы) урынлашҡан, археологик ҡаҙыуҙар бында кельт осоронда уҡ славяндар йәшәгән булған тип иҫбатлай.
XI — XII быуаттарҙа Кельце урынындағы ауыл Краков епископтарының милке була. Ҡаланың Краков янында тороуы уны йәрминкә үҙәге итә. 1171 йылда беренсе таш сиркәү төҙөлә, аҙаҡ ул кафедраль соборға әйләндерелә, ә 1295 йылда Кельц ҡала статусын ала.
XV быуатта ҡала тирәһендә мәғдән ятҡылыҡтары асылғандан һун Кельце иң эре металлургия үҙәге була, ҡала тиҙ үҫешә.
1660 йылда шведтар менән һуғышҡанда шведтар ҡаланы талай һәм яндыра. Ҡаланы тергеҙеү XVIII быуатҡа тиклем дауам ителә.
1795 йылда Польшаны Өсөнсө бүлеүҙән һуң, Кельце Австрия составына инә. Наполеон һуғышы ваҡытында бойондороҡһоҙ Варшава кенәзлегенең өлөшө була, Наполеон еңелгәндән һуң Рәсәй составындағы Поляк батшалығына күсә.
XIX быуат ҡала сәнәғәт үҙәге һәм шахтерҙар ҡалаһы булып үҫешеүен дауам итә, 1816 йылда Польшала беренсе булып Кельц техник университеты асыла.
Ҡарабатыр
Ҡарабатыр (Карабатыр) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы тау.
Кельце
Тарих
Рәсәй империяһы составында —ул Келец губернаһының административ үҙ:әге була.
Ҡарабатыр
Географияһы
Тау урынлашҡан Һарыҡташ районы Ырымбур, Һаҡмар, Төйлөгән, Ҡыуандыҡ, Беляевка райондары һәм Башҡортостан менән сиктәш.
Кельце
Тарих
Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡала Польшаның бойондороҡһоҙ бер өлөшө булып ҡала. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында нацистар оккупацияһында була, ҡаланың тирә-яғында, бигерәк тә Свентокшиш тауҙарында партизандар отряды әүҙем хәрәкәт итә.
Ҡарабатыр
Риүәйәттәре
Тау тураһында риүәйәттәр бик күп. Бында Емельян Пугачёв үҙенең ғәскәре менән туҡтаған булған тигән хәтирәләр ҙә бар. Батша ғәскәре менән оло яу тотҡан улар бында. Аҙаҡтан тауҙа Екатерина Икенсе заманындағы боронғо ҡорал:пушкалар, һаймандар (кольчуга), һөңгөләр, ҡылыстар, ҡалҡандар табылып торған.
Кельце
Тарих
4 июль, 1946 йыл. Польшала һуғыштан һуңғы иң эре Кельце еврей ҡыйралышы була, уның барышында яҡынса 40 йәһүд үлтерелә һәм яҡынса 50-һе яралана.
Иҫтәлекле урындар
Туристарҙы йәлеп итеүсе Свентокшиш тауҙарын айырыуса билдәләп үтергә кәрәк..
Ҡарабатыр
Әҙәбиәттә
Ҡарабатыр тураһында ҡыҙыҡлы легенда XIX быуатта яҙыусы П.М. Кудряшёв тарафынан яҙып алынған һәм «Искак» тигән повесында ентекле итеп һүрәтләнелгән.
Кельце
Иҫтәлекле урындар
== Туғанлашҡан ҡалалары ==
Ҡарабатыр
Әҙәбиәттә
Ҡарабатыр мөһабәт кәүҙәле, яҡшы ҡоралланған булған, кейеме лә, ҡоралдары ла гел ҡаранан булған. Имештер, ҡара сихыр менән дә шөғөлләнгән, ғәрәсәттәр тыуҙыра алған. Шуға күрә уны Ҡарабатыр тигәндәр ҙә.
Ләкин Ҡарабатыр барыһынан да былай башҡорт халҡының яуыз дошмандары — ҡырғыҙҙар-ҡайсактар менән ҡаты көрәшеүе менән данлы булған. Улар менән ҡаты ҡан ҡойошта һәләк тә булған. Башта ул еңеренә ышанған, ике йөҙләп ҡайсаҡты турап һалған, тик дошман ябырылып килеүен дауам иткән, биш йөҙҙән ашыу юлбаҫар уға ташланған. Уны ат өҫтөнән бәреп төшөрөп, һөңгө менән сәнскеләп бөткәндәр, шунан тәнен ваҡлап турап, ергә таратҡандар.
Кельце
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡарабатыр
Фараздар
Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында тау атамаһы нисек барлыҡҡа килгәнен һәм уның тәүҙә билдәләгәнен факттарға таянып аңлатырға тырыша. Батыр һүҙе географик термин булараҡ та ҡулланыла, ти ул. Үҙенең коллегаһы, ҡаҙаҡ топонимсыһы Е. Койчубаев та «Краткий толковый словарь топонимов Казахстана» тигән китабында ошо хаҡта яҙыуын әйтә. Бейеклеге һәм ҙурлығы буйынса башҡа ҡалҡыулыҡтарҙан, ҡурғандарҙан, үҙе тирәһендәге убаларҙан айырылып торғандарын «батыр» тип атайҙар, тигән ул. Ҡара төҫтө генә түгел, насар, яман тигәнде лә аңлата. Тимәк, Ҡарабатыр тауы — яман тау. Бындай тауҙарҙың түбәһендә һәм битләүҙәрендә тупраҡ уңдырышһыҙ (ҡомташ, балсыҡ, таш); ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар үҫмәй; үлән әҙ йәки бөтөнләй юҡ.
Зап. Чусовая
'''Зап. Чусовая''' — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 553 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, инештән Ревда ҡалаһына тиклем, Ревда йылғаһын һәм Ново-Мариинск һыуһаҡлағысынан сыҡҡан йылғаны индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы
Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы (25 ғинуар 1934 йыл — 17 февраль 2008 йыл) — башҡорт йырсыһы (бас), юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1976—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1976) артисы. Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007).
Биографияһы
Зәки Ғиззәт улы Мәхмүтов 1934 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Красноусол районы Үтәк ауылында тыуған.
1954 йылдан алып Башҡорт опера һәм балет театры хорында йырлай. Аҙаҡ Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлегенә уҡырға инә, Т. И. Жоголева класында уҡый. 1960 йылда уҡыу йортон тамамлай.
1958—1963 йылдарҙа һәм 1976 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
1970 йылда Гнесиндар исемендәге Музыкаль-педагогик институтын уңышлы тамамлай (Г. А. Мальцева класы).
1998—2007 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.
Ижади эшмәкәрлеге
Хөсәйен Әхмәтов, Заһир Исмәғилев, Рафиҡ Сәлмәнов, Рим Хәсәнов һәм башҡа композиторҙарҙың күп кенә йырҙарын һәм романстарын тәүге башҡарыусы ла була.
Ҡолой Балтасов, Сураман, Юлай Аҙналин («Салауат Юлаев»), Ямай («Ағиҙел тулкындары»), Мулла («Ҡоҙаса»), Аяҙгөл («Шәүрә»; барыһы ла — З. Исмәғилев), Ныязғол («Дауыл»), Скула (А. П. Бородиндың "Кенәз Игорь"ы), Малюта Скуратов (И. А. Римский-Корсаковтың "Царская невеста "һында) һәм башҡа геройҙарҙың сағыу образдарын тыуҙыра.
7 уҡытыу—методик ҡулланма авторы.
Башҡорт йыр сәнғәтен пропагандалауға индергән ҙур өлөшө һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн 2007 йылда Зәки Мәхмүтовҡа Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — 21 быуат» мәҙәниәт фонды ижтимағи ойошмаһы булдырған Мәжит Ғафури исемендәге премия бирелә.
Уң Пешинская Рассоха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бая-Маре
Бая-Маре йәки Байя-Маре (румын. Mare Baia, венгр исемдәре Nagybánya, немец — Frauenbach) — Румыния ҡалаһы, Трансильвания төбәгендә урынлашҡан, Марамуреш жудецының административ үҙәге. 1329 йылан алып ҡала билдәле. 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Бая-Марела 137 921 кеше йәшәй, 2007 йылда − 140 кеше.
Тарих
Ҡала үҫеше Сэсар йылғаһының урта ағымы ярында башлана. Бында бронза быуат осоронда фракия ҡәбиләләре йәшәгән. Һуңыраҡ Бая-Маре король Буребиста ойошторған дак батшалығына инә. Был төбәк көмөш һәм алтын ятҡылыҡтарына бай булыуы менән билдәле. Бая-Маре Карл I тарафынан 1328 йылда Dominarum Rivulus исеме аҫтында (урыҫ теле: «Ханым йылғаһы») телгә алына.
Һуңғараҡ, 1347 йылда, Людовик I уны тау сәнәғәте үҫешкән ҙур ҡалаларҙың береһе тип тасуирлай. 1411 йыл Бая-Маре-һәм уның тирәһе Хуньяди ғаиләһенә император Сигизмунд тарафынан тапшырыла.
Ҡала үҫеше Стефан соборы төҙөлгән ваҡытҡа тура килә. Хәҙер был собор башняһы беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған иң билдәле тарихи иҫтәлекле урындарҙың береһе булып тора. Беренсе мәктәп Rivulina Scoala тип атала, ул 1547 йылда асыла.
1703 йылда Пынте Батыр ҡаланы Изге Рим империяһынан азат итә. Шул ваҡыттан алып ул Бая-Маре тарихында булған иң әһәмиәтле фигура булып һанала.
Географияһы
Ҡала һәм  тауҙары янында тора Ҡайһы бер урындарҙа уларҙың бейеклеге 1400 метрға етә. Ҡала Бая-Маре үҙәнендә урынлашҡан һәм бөтә яҡтан тауҙар һәм ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған, бында йомшаҡ климат.
Был өлкәлә яуым-төшөм һаны юғары, йыллыҡ уртаса яуым-төшөм күләме — 1000 мм.
Мәҙәниәт һәм иҫтәлекле урындар
Ҡаланың мәҙәниәт һәм белем биреү юғары кимәлдә ; бында алты музейы, планетарий, обсерватория, ике театр, мәҙәниәт йорто, китапхана һәм мәктәптәр (бер нисә филиалдары менән).
Халыҡ
Бая-Маре муниципалитетының дөйөм халыҡ һаны 2002 йылда 137921 кеше, уларҙың күпселеге румындар. Ҡаланың этник составы түбәндәгесә: 642 кеше башҡа халыҡтарға ҡарай, шул иҫәптән гректар, төрөктәр, итальяндар, поляктар һәм словактар.
Туғанлашҡан ҡалалар
Бая-Мареның туғандаш ҡалалары түбәндәгесә:
Иҡтисад
Элек иҡтисадының нигеҙен тау предприятие, яҡын-тирәләге райондарҙа урынлашҡан тау предприятиеһы тәшкил иткән. Әммә 1989 йылдағы революциянан һуң мәғдән сығарыу ныҡ кәмей. Ҡалала иҡтисадтың яңы тармаҡтары үҫешә башлай. Хәҙер Бая-Маре — иҡтисади яҡтан иң үҫешкән төбәктәрҙең береһе булып тора. Ҡалала бер нисә супермаркет төҙөлгән һәм ике сауҙа үҙәген төҙөү буйынса саралар планлаштырыла. . Көнсығыш Европала иң эре диван етештереүсе предприятие — «Italsofa» — Бая-Маре түңәрәк автомобиль юлынан алыҫ түгел урынлашҡан. Бында шулай уҡ юл төҙөлөшө алып барыла. Ҡалалар араһында тиҙ йөрөшлө шоссе төҙөү планлаштырыла.
Һары (Һары ауыл советы)
Һары (Сара)—Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Һары ауылы округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһына көньяҡ-көнсығышҡа туранан яҡынса 35 километр алыҫлыҡта Сабаҡлы йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡушылдығы Һары йылғаһы исеме менән уны ла Һары тип атап йөрөткөләйҙәр
Тарихы
Ауылға 1861 йылдан һуң нигеҙ һалынған. Риүәйәттәр буйынса, күсенеүселәр — Башҡортостандағы Йылайыр ауылы эргәһендәге Угара ауылынан урыҫ иҫке йола тотоусылары. Тәүге исеме — Петропавловка — сиркәү байрамы буйынса ҡушылған. 1901 йыл сығанағында Петропавловск ауылы күренә. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Һары ауыл Советына ингән, уның үҙәге булған; муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.
Этимологияһы
Ауылдың тәүге исеменә Һары тип ҡушылып йөрөтөлә башлауы шул уҡ төбәктә икенсе Петропавловка (Новопетропавловка) ауылы һалыныуы сәбәпсе була. Буталыш килеп сыҡмаһын өсөн быныһын йылға исеме менән Сара-Петропавловка тип йөрөтә башлайҙар, сөнки йылғаны урыҫ телендә Сара тип атайҙар. Архив материалдарында, документтарҙа, шулай уҡ баҫма сығанаҡтарҙа Петропавловканы село Петропавловское (Сара тож) тип яҙғандар. Ваҡыт уҙыу менән ауыл исеменең тәүге өлөшө — Һары ғына тороп ҡалған.
Һары йылғаһының атамаһы буйынса төрлө фараздар күп булһа ла, ғәмәлдә уның ярҙарындағы һәм эргә-тирәһендәге һары балсыҡтан алып ҡушылған.
Халҡы
2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса ауылда даими рәүештә йәшәүселәр 893 кеше (урыҫтар 81 %) тәшкил иткән, 2010 йылда — 642.
Шарлыҡ районы
Шарлыҡ районы — Ырымбур өлкәһендәге район. Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка, Ырымбур өлкәһенең Октябрьский, Пономарёвка һәм Александровка райондары менән сиктәш. 1924 йылда район территорияһы Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составынан сығарыла.
Райондағы ауыл советтары
Район аша «Ырымбур—Ҡазан» федераль юлы үтә.
Сунь Цзы
Сунь Цзы ( Чжэнчжан: ; тыуғанда Сунь У, икенсе исеме Чжанцин) — ҡытай стратегы һәм аҡыл эйәһе, б.э.т. VI быуатта йәшәгән. «Һуғыш сәнғәте » исемле данлыҡлы трактат авторы.
Тарихи факттар
Сунь Цзының тормош даталары б.э.т. 544—496 йылдар менән билдәләнә. Әммә 1972 йылда Хань дәүере башындағы ҡәберлектә табылған Сунь Цзының яңы киңәйтелгән хеҙмәт варианты уны б.э.т. V быуаттың икенсе яртыһында (б. э. т. 453—403 йылдарҙа) йәшәгәнен иҫбатлай. Ә ҡытай һәм көнбайыш ғалимдары үткәргән бер нисә һуңғы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе күрһәтеүенсә, Сунь-цзы б. э. т. яҡынса 380—325 йылдар дауамында Ци Батшалығында йәшәгән Һуғышыусы батшалыҡтар осоронда реаль тарихи шәхес, полководец Сунь Бинға оҡшаш булырға мөмкин. Сунь Цзының тағы бер тарихи прототибы — У Цзысюй.
Сунь Цзы тураһындағы биографик мәғлүмәттәрҙе Сым Цянь үҙенең «Тарихи яҙмаларында» яҙып ҡалдырған. Сунь Цзының исеме " У " булған. Ул Ци батшалығында тыуған. Сунь Цзы У батшалығында Хэлюй кенәзгә ялланма полководец булып хеҙмәт итә. Сым Цянь фекеренсә, кенәз Хэлюй Сунь Цзыны хәрби эш тураһында һөйләшергә саҡыра. Үҙенең оҫталығын күрһәтер өсөн, полководец кенәздән үҙенең һәрәмдәрен тапшырыуын һорай. Сунь Цзы йәриәләрҙе ике отрядҡа бүлә, һәр береһе башына етәксе ҡуя, алебардо тарата һәм хәрби командаларҙы аңлата башлай. Отрядтар теҙелешә, әммә Сунь Цзы «уңға», «һулға», «алға» командалыҡ итә башлағас — бер кем дә командаларҙы башҡармай, ә бөтәһе лә көлә генә. Бер нисә тапҡыр шулай ҡабатлана. Шул саҡта Сунь-цзы былай ти: командалар үтәлмәй икән, был командирҙарҙың ғәйебе. Һәм ике төп йәриәне язаларға бойора. Кенәз, был шаяртыу түгел икәнен аңлап, язаны юҡҡа сығарыуҙы һорай, әммә Сунь Цзы, һуғышта полководец хакимдән мөһимерәк һәм уның бойороҡтарын бер кем юҡҡа сығара алмай, тип белдерә. Ҡатындар язалап үлтерелә. Бынан һуң бөтә ҡатын-ҡыҙҙар ҙа тештәрен ҡыҫып, командаларҙы теүәл башҡара башлай. Әммә ғәскәрҙәр смотрына кенәз килмәй. Шуға ҡарамаҫтан, хәрби хәүеф килеп тыуғас, кенәз Сунь Цзыны саҡырырға һәм уға ышанырға мәжбүр була, һәм Сунь-цзы ҙур еңеүҙәр яулай.
Ғәскәрҙәр командующийы вазифаһында Сунь Цзы ҡеүәтле Чу батшалығын ҡыйрата, уның баш ҡалаһын баҫып ала, Ци һәм Цзинь батшалыҡтарын тар-мар итә. Уның еңеүҙәре арҡаһында У батшалығы ҡеүәтен көсәйтә, һәм Чжоу династия батшалары етәкләгән Ҡытай батшалыҡтары иҫәбенә инә. Хэлюй батша «чжухоу» рәсми рәүештә танылған үҙ аллы биләмә хакимдары составына инә Б.э.т. IV быуатта Вэй Лао Цзы былай тип яҙа: «Барыһы 30000 ғәскәре булған кеше була, һәм Ҡытайҙа уға бер кем ҡаршы тора алмай. Был кем? Яуап бирәм: Сунь Цзы».
Сунь Цзы кенәз Хэлюйҙың үтенесе буйынса хәрби сәнғәт тураһында трактат яҙа, уны ғәҙәттә «Һуғыш сәнғәте»(Н. И. Конрад, В. А. Шабан, В. В. Малявин тәржемәһендә) тип исемләйҙәр. Һуңынан ул тыуған Цибатшалығына ҡайта, тиҙҙән шунда вафат була. бер нисә быуат үткәс тә, Өс батшалыҡ дәүәрендә йәшәгән Суней уланы вәкилдәре (Сунь Цзянь, Сунь Цэ, Сунь Цюань), беҙ Сунь Цзы вариҫтары типдәғүә белдергәндәр.
Идеялары
Сунь Цзы һуғышты мәжбүри яуызлыҡ тип һанай, һәм унан мөмкин булғанса ҡотолорға тырышыр кәрәк, ти. Ул, «һуғыш — ул ут һымаҡ, ҡоралын һалмаған кешеләр үҙ ҡоралынан һәләк булырҙар», тип билдәләй. Һуғышты, иҡтисади юғалтыуҙарға юл ҡуймау өсөн, тиҙ арала алып барырға кәрәк: «бер оҙайлы һуғыш та илгә табыш алып килмәне: 100 алышта 100 еңеү — ул көлкө генә. Дошмандарҙың еңелеүе менән айырылып торған һәр кем, дошман хәүефе ысынбарлыҡ булып киткәнгә тиклем үк еңә». Китапҡа ярашлы, һуйыуҙарҙан һәм йыртҡыслыҡтарҙан һаҡланыу зарур, сөнки был ҡаршылыҡ тыуҙыра һәм дошманға һуғышты үҙ файҙаһына бороу мөмкинлеген бирә ала.
Сунь Цзыны дөйөм идеологияһы бер үк ваҡытта конфуциан социаль яҡлау нигеҙҙәрен Дао диалектикаһын, инь-ян космик циклизмын, легизм сәйәсәтен һәм моистарҙың идаралыҡ прагматизмын үҙ эсенә ала. Был синтез 5 принципта дөйөмләштерелгән:
Был принциптар 7 «иҫәп-хисап» ярҙамында тормошҡа ашырылырға тейеш:
Артабан был тоғролоҡ һәм алдау, көс һәм хәлһеҙлек, һуғышсанлыҡ һәм тыныслыҡ диалектикаһы традицион ҡытай мәҙәниәтенең, сәнғәтенең төп методологемы һәм стратагемына әүерелә.
Сунь Цзы һуғышты, дипломатиянан һәм мобилизациянан башлап һәм шпионаж менән бөтөрөп, органик бөтөнлөк итеп ҡарай. Бер ҡасан да һуғыштың маҡсатын оноторға ярамай — халыҡ яҡшы йәшәһен һәм хакимға лояль булһын өсөн барыһын да эшләргә кәрәк.
Идеаль еңеү — хәрби ғәмәлдәргә инмәй, дипломатик ысулдар менән башҡа дәүләттәрҙе буйһондороу. Шуға күрә әүҙем дипломатия алып барырға, дошман союздарын емерергә һәм уның стратегияһын юҡҡа сығарырға кәрәк.
Сунь Цзы даими рәүештә, хәрби ғәмәлдәр дәүләткә һәм халыҡҡа зыян килтереүсе ҡиммәтле шөғөл булып тора, тип һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шуға күрә һуғыш йылдам, һөҙөмтәле, мобиль булырға тейеш. Һуғышты һуҙыу — халыҡҡа ҡарата шәфҡәтһеҙ ғәмәл.
Сунь Цзы концепцияһы нигеҙендә дошман менән идара итеү, шул ваҡытта еңеү еңел бирелә. Дошманды тоҙаҡҡа эләктерергә һәм дошмандың әҙерлекле көстәре менән бәрелешеүҙән ҡасырға кәрәк. Көстәрҙе тигеҙ бүлмәү, йәғни стратегик концентрация мөһим.
Дошмандың ҡайҙа булыуы һәм ғәмәлдәре тураһында мәғлүмәт тупларға, шул уҡ ваҡытта үҙ ғәмәлдәрен йәшерергә кәрәк. Шпиондар эшмәкәрлеген теләһә ниндәй күләмдә түләү армияны тотоуға ҡарағанда арзаныраҡҡа төшәсәк. Шуға күрә шпионажға һәм һатып алыуға /подкуп аҡса йәлләргә ярамай.
Сунь Цзы күп тапҡыр ғәскәрҙәрҙә тәртип һәм рух (ци) кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә ала. Ғәскәр рухы нығынған хәлдәрҙе булдырырға, армия ихтыярын юғалтҡан хәлдәрҙән сығыу яғын ҡарар кәрәк..
Ингерманландтар
Ингерманландтар, йәки фин-ингерманландтар, йәки ингерманланд финдары (inkeriläiset, inkerinsuomalaiset, ingerlased, finskingermanländare, иҫкесә финн-инкери, ленинград финна, неол. ингро-финна) — бер версия буйынса, был финдарҙың субэтник төркөмө, XVI быуаттаI тарихи Ингерманландия территорияһында барлыҡҡа килгән, башҡа версия буйынса — шулай уҡ Ингерманландия территорияһында барлыҡҡа килгән үҙаллы фин-уғыр этносы.
Әлеге ваҡытта ингерманландтар, нигеҙҙә, Рәсәйҙә (Санкт-Петербург, Ленинград өлкәләре, Карелия, Көнбайыш Себер, Эстония, Финляндия һәм Швецияла йәшәй. Ингерманланд теле (inkerin murre) ҡарап көнсығыш фин теленең көнсығыш диалекттарына ҡарай . Дини инаныстары буйынса ингерманландтар лютеран сиркәүенә ҡарай, әммә уларҙың бер өлөшө православие дине тота.
Тарихы
Этник төркөм Швеция хакимиәте тарафынан 1610—1617 йылдарҙағы Рәсәй-Швеция һуғышынан һуң эвремейстарҙың, өлөшләтә савакоттарҙың Швецияға күсерелеүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Ижора ерен финлаштырыу күбеһенсә бындағы ауыр демографик юғалтыуҙар арҡаһында еңеләйә, бигерәк тә көнсығыш өлөшө, Фетнәле осорҙа (Смутное время) ҡәүем ҙур юғалтыуҙарға дусар була.
1675 йылдан һуң төньяҡ һәм үҙәк Ингерманландия лютеранлыҡ тотҡан һәм фин телле ҡәүем булып китә. Урындағы властың мәжбүри лютеранлаштырыу ғәмәлдәренән ҡасып, православие тотҡан ҡәүемдәрҙең (карел, ижора, вожан, рус), күп өлөшө Ингерманландиянан китергә мәжбүр була. Уларҙың урынын биләгән эвремейс һәм савакоттар үҙенсәлекле субэтник мәҙәниәт барлыҡҡа килтерә. Шул уҡ ваҡытта ингерманландтар тулыһынса килмешәктәрҙән тора тип әйтеп булмай. XVII быуат аҙағында 3000 ижора ғаиләһе лютеранлыҡ ҡабул иткән була, лютеран водь ҡәүеме 12-15 мең һәм самаһы кеше тәшкил итә. Улар ингерманланд этносының өлөшөнә әүерелә. Хәҙерге заманда игерманланд этностар, шулай итеп, ҡатнаш дүрт ҡәүемдән — ижора, водь, савакот һәм эвремейстарҙан тора.
Православие Ингерманландияның көнбайышында үҙ позицияларын һаҡлап ҡалған. 1656 йылдахалыҡтың 41 проценты — лютеран, ә 1695 йылда — яҡынса 75 %. Территория XVIII быуатта, Санкт-Петербург барлыҡҡа килгәндән һуң, яңынан урыҫлаша. Шуға ҡарамаҫтан, XIX быуат башында ла, Санкт-Петербург тирәһендәге халыҡ тулыһынса тиерлек фин телендә генә һөйләшә.
1917 йылда Ингерманландияла яҡынса 160 000 фин йәшәгән, уларҙың яҡынса 140 000-е — лютерандар була.
Ғабдулла (исем)
Ғабдулла — ғәрәптәрҙән таралған мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ғабдулла — «алла ҡошо» тигән мәғәнәне аңлата. Ир балаларға мосолман халҡында йыш ҡушылған исем.
Билдәле шәхестәр
Ғабдулла Сәиди (Ғабдулла бин Сәид әл-Болғари әл-Бөрйәни әл-Һаҡмари; ысын исеме — Ғабдулла Сәйетбаттал улы Нурмөхәмәтов; 3 май 1836 йыл — 1 сентябрь 1914 йыл) — башҡорт дин әһеле, ишан, мәғрифәтсе, яҙыусы һәм шағир.
Ингерманландтар
Репрессия һәм депортация
1930 йылдар башынан ингерманланд халҡы совет власы яғынан репрессия дусар ителә, һөҙөмтәлә 1940 йылдарҙың икенсе яртыһында традицион йәшәгән райондары тулыһынса тиерлек юҡҡа сыҡҡан .Ингерманландтарға ҡарата репрессияларҙы биш «тулҡын»ға бүлергә мөмкин. Өс «тулҡын» һуғышҡа тиклем үтә (1930—1931 йылдарҙа, 1935—1936 һәм 1937—1938 йылдарҙа), ә тағы икеһе — һәм һуғыштан һуңғы осорға: 1941—1942 һәм 1944—1947 йылдарға тура килә.
Һуғыштан һуң
Ингерманландарҙың барлығы 63 меңен һуғыш ваҡытында Финляндияға күсергәндәрн. 1944 йылдың сентябрендә солох шарттары тураһында һөйләшеүҙәр барышында СССР Финляндиянан үҙ граждандарын — ингерманланд һәм эстондарҙы — кире ҡайтарыуҙы талап ит. 1944 йылдың көҙөндә башланғас 55 мең кеше, совет власы вәғәҙәләренә ышанып, тыуған иленә кире ҡайтырға ризалаша. Тик репатрианттарҙы тыуған яғына түгел, ә Псков, Калинин, Новгород, Ярославль өлкәләренә оҙаталар. Ингерманландарҙы совет власы органдары үҙ теләктәре менән сит илгә сыҡҡан ышанысһыҙ элементтар тип һанай. Тыуған йорттарын күсерелгән кешеләр биләгән була, улар ингерманландтарҙың ҡайтыуына ҡаршылаша. Бары Сталин үлгәндән һуң ғына күпмеләрҙер тыуған яғына ҡайта ала. Ингерманландтарҙың һуғыштан һуң тыуған быуыны мәктәптәрҙә туған телдә уҡыу мөмкинлегенә эйә булмай (ингерманланд фин диалекты), хатта ғаиләлә рус телендә аралашалар, һөҙөмтәлә, туған телен белгән кешеләр бик аҙ ҡала, ә фин телен сит ил теле булараҡ өйрәнәләр.
Ғабдулла (исем)
Билдәле шәхестәр
Ғабдулла ибн Ғәбд әл-Моталлип — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең атаһы, Ғәбд әл-Моталлиптың улы.
Ингерманландтар
Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә йәшәүселәр һаны
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәйҙә 441 ингерманланд бар тип иҫәпләнә, әммә т.ф.д. ''В. И. Мусаев'' ингерманландтарҙың күп тоҡомдары рәсәй финдары һанына ингән (20 мең самаһы, улар илдең төрлө төбәктәренә таралған:
Ғабдулла (исем)
Билдәле шәхестәр
Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм атаҡлы сәхәбәһе һәм ике туғаны, ислам экзегетикаһына нигеҙ һалыусы. Ғәббәс ибн Ғәбдел Мотталибтың улы була. Ул иң яхшы Ҡөрьән мөфәссирҙәренән була Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд — 2005 йылдың 1 авгусынан (Урағай) Сәғүд Ғәрәбстаны короле.
Ингерманландтар
Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә йәшәүселәр һаны
«При проведении переписей, финны-ингерманландцы не выделялись в качестве особой группы, но можно с уверенностью сказать, что среди финского населения бывшего СССР лица неингерманландского происхождения составляют не очень значительное меньшинство.»
Ғабдулла (исем)
Фамилияларҙа
Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы (1 май 1940 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республиканың социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Ингерманландтар
Башҡортостанда
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Башҡортостанда 53 кеше — фин, 1- ингерманланд тип теркәлгән
Ғабдулла (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғабдулла Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкы
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Яр Саллы)
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Түбәнге Кама, 1991)
Мотай
Мотай (Мутаево) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 153 кеше. Почта индексы — 453872, ОКАТО коды — 80241875008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1795 йылда Мотай (Темәк) ауылында 12 йортта 81 кеше йәшәгән. Мотай ауылы XVIII быуаттың 70-се йылдарында барлыҡҡа килә. Ауылға нигеҙ һалыусының улы Шәкәр Мотаевҡа 1816 йылда 70 йәш тулған. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса 34 йортта 180 кеше йәшәгән. XX быуат башына ауыл халҡы этник яҡтан ҡатнаш булған — бында, башҡорттарҙан тыш, мишәрҙәр төпләнә. 1920 йылда 61 йортта 367 кеше йәшәгән.
1842 йылда 138 кешегә 424 бот яҙғы иген сәселгән.
Урамдары
Урам исемдәре :
Паксырта-Неру-Яха
Паксырта-Неру-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Шуга ([[Обь ҡушылдығы)|Шуга]] йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Теа Луиза Стьернесунн
Теа Луиза Стьернесунн (Thea Louise Stjernesund; 24 ноябрь 1996 йыл) — Норвегия тау саңғысыһы, слалом менән шөғөлләнеүсе. 2021 йылда команда беренселегендә донъя чемпионы.
Спорт карьераһы
Тау саңғыһы спортсыһы Теа Луиза Стьернесунн 2016 һәм 2017 йылдарҙағы юниорҙар донъя чемпионатында Норвегия вәкиле булараҡ сығыш яһай. 2016 йылда ул команда беренселегендә бронза призер була, ә бер йыл үткәндән һуң уның гигант слаломдағы шәхси ярышта күрһәткән иң яҡшы һөҙөмтәһе 8 урын була.
2018 йылдың 27 октябрендә Зельденда үткән Донъя Кубогы тау саңғыһы ярыштарындағы Зельден этабында норвег спортсыһы Теа Луиза Стьернесунн дебют яһай — гигант слаломда икенсе тапҡыр шыуып төшкәндә 2-се ваҡытты күрһәтә һәм финиш протоколында 9-сы булып ҡала. Донъя Кубогы этаптарында Теа Луиза Стьернесунн параллель дисциплиналарҙа иң яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә: 2020 йылдың ғинуарында Сестриерҙағы параллель гигант слаломда ул 7-се, ә шул уҡ йылдың ноябрендә Цюрста үткәрелгән ярышта — параллель слаломда 6-сы була.
2019 йылдағы донъя чемпионатында Теа Луиза Стьернесунн ярыштың ике төрөндә ҡатнаша: гигант слалом буйынса ике тапҡыр шыуып төшөү ваҡыты суммаһы буйынса 18-се була, ә норвегия командаһы составында ул сирек финал стадияһын үтәй алмай.
Ике йылдан һуң Стьернесунн Кортина д ' Ампеццо ҡалаһында үткән донъя беренселегендә донъя чемпионаттары тарихтында тәүге тапҡыр үткәрелгән прараллель гигант слаломда, уңышһыҙ сығыш яһап, квалификацияһын яҡлай алмай, гигант слаломда беренсе тапҡыр шыуып төшкәндә 35-се булғандан һуң, ул артабан был дисциплинала ҡатнашыуҙан баш тарта , ә слаломда 22-се урын яулай. Норвегияның йыйылма командаһы, спортсылары бик күп һанлы йәрәхәттәр алыуға ҡарамаҫтан, командалар араһындағы беренселектә чемпионаттың алтын миҙалын яулай ; Теа Луиза был еңеүгә ҙур өлөш индерә — ул дүрт тапҡыр шыуып төшкәндә лә еңеүсе була.
Тәмәке фабрикаһы
«Тәмәке фабрикаһы» —Дондағы Ростов ҡалаһы үҙәгендә заман сәнғәте үҙәге,  Красноармейский урамы, 170 йорт адресы буйынса уырнлашҡан, 2010 йылда Беренсе хәҙерге заман сәнғәтенең Көньяҡ-рәсәй  биенналеһын үткәреү ваҡытында асылған.
Тарихы
«Тәмәке фабрикаһы» тарихы 2009 йыл аҙағында башлана, Беренсе   хәҙерге заман сәнғәтенең Көньяҡ-Рәсәй биенналеһы әҙерлеге этабында  бизнес хужалары менән  1,5 мең квадрат метрлыҡ  Дон тәмәке фабрикаһында «С-В-Я-З-И connection» һәм «Waterлиния» биеннале секцияларын урынлаштырыу буйынса килешеү төҙөлә. Саҡ ҡына һуңыраҡ  матбуғата «Тәмәке фабрикаһы» заман сәнғәте  үҙәге тип аталған иҫке цехтарҙың майҙандарында Беренсе Көньяҡ-рәсәй биенналеһының махсус проекттары күргәҙәмәһе ҡуйыла тигән мәғлүмәт сыға
«Тәмәке фабрикаһы» заман сәнғәте үҙәге  24 майҙа хәҙерге заман сәнғәтенең Беренсе Көньяҡ-Рәсәй биеннале сиктәрендә асыла. РФ дәүләт думаһы депутаты Иван Саввиди, бина хужаһы, үҙ сығышында былай тип белдерә: «был билдәле дәрәжәлә тирә-яҡ мөхиттең һәм кеше күңеленең  санацияһы. Беҙ, профессиональ тәмәке етештереүселәр, кешенең һаулығына зыян килтергәнгә был ваҡиғаны физик зыян өсөн компенсация тип һанайбыҙ».
Биеннале асылғандан һуң, матбуғатта «АГРОК төркөмө» элекке тәмәке фабрикаһы бинаһын заман сәнғәте стационар үҙәгенә бирергә ниәтләй тип хәбәр ителә. Улай ғына түгел, «Агрок» төркөмөнөң 2010 йылдың  4 июн ендәге рәсми сайтында ошондай хәбәр барлыҡҡа килә: «Бөгөн „тәмәкенең“ иҫке бинаһы яңынан тыуҙы. Биеннале тамамланыу менән цехтарҙа даими эшләп килгән заманса сәнғәт үҙәге урынлашасаҡ. Әһәмиәтле ҡала һәм төбәк проекттарында ҡатнашыу —„Агрок төркөмөнөң“ төп йүнәлештәренең береһе булып тора».
Тәмәке фабрикаһының өсөнсө ҡатында   хәҙерге заман сәнғәтенең Беренсе Көньяҡ- рәсәй биенналеһының 12 проектынан бишәүһе урынлаша: «Йоҡо районы — 2», «С. -.-Я-З-И-Connection», «Сикләнгән зона. Видео-арт», «Ҡыҙыл мөйөш», «Йәш мумиелар».
2010 йылдың октябрендә «Тәмәке фабрикаһы»  заман сәнғәте үҙәге территорияһында  Дондағы Ростовта «Германия Көндәре» сиктәрендә немец рәссамы Кристина Шнаппенбургтың  «Яҡтылыҡ скульптуралары»  күргәҙмәһе үткәрелә.
Заман сәнғәте үҙәге төҙөү инициативаһы артабан дауам итмәй.
Илсеғол Этҡолов
Биографияһы
Илсеғол Этҡолов Себер даруғаһының Ҡошсо улусы Ҡыҙылбай ауылынның (хәҙерге Башҡортостандың Мәсетле районы Оло Ҡыҙылбай ауылы) башҡорто. Шул уҡ улустың старшинаһы була.
Ихтилалға 1773 йылдың декабрендә ҡушыла. Ул үҙенең отряды менән Салауат Юлаевтың ғәcкәренә инә һәм уның иң яҡын көрәштәше булып китә. 1774 йылдың 4 — 8 ғинуарында Илсеғол Этҡолов власть вәкилдәре менән Красноуфимск ҡәлғәһе буйынса һөйләшеүҙәр алып бара, артабан, 9 ғинуарҙа, ул бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ ҡәлғәне биләй. Көңгөр ҡалаһын ҡамауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. Этҡолов Салауат Юлаевтың ҡаланы ихтилалсыларға һуғышһыҙ тапшырыу тураһында өгөт-нәсихәтенә (увещевание) ҡул ҡуйғандарҙың тәүгеләренән була. Февралдән алып И. Н. Зарубиндың бойороғона ярашлы Ҡошсо улусы халҡын баш күтәреүселәр ғәскәренә (Чесноковка ихтилалсылар үҙәгенә) мобилизациялау менән шөғөлләнә. Апрель айында Салауат Юлаев һәм Иван Белобородов менән бергә Көңгөргә ҡабаттан һөжүм итергә йыйына. Ошо ваҡытта И. Этҡолов һәм Бәхтийәр Ҡанҡаев араһында конфликт барлыҡҡа килә, Ҡанҡаев Белобородовҡа Этҡоловтың уға ихтилалға халыҡты йыйыу буйынса ҡамасаулауы, бойороҡтарҙы үтәмәүе тураһында хәбәр итә.
Пугачев ғәскәренең Кама алды походында Уҫы ҡалаһы тирәһендәге бәрелештәрҙә ҡатнаша (18 — 21 июндә). Ҡәнзәфәр Усаевтың һүҙҙәренсә, был көндәрҙә Этҡолов Пугачевтың иң яҡын кешеләре араһына инә.
Йәй—көҙ көндәрендә Башҡортостандың төньяҡ‑көнсығышында эш итә. Ихтилал баҫтырылғандан һуң дезертирлыҡҡа ҡаршы көрәшә, Салауат Юлаев һәм Илсеғол Этҡолов октябрҙә лә «казактарҙы» Бисерт, Клен, Әсет ҡәлғәләренә һөжүм итеү өсөн туплауҙы дауам итәләр(Бисерт завод контораһы мәғлүмәттәренән).
И. Этҡоловтың халыҡ көрәшенә тоғролоғо, бирешмәүсәнлеге 10 октябрҙә Красноуфимск коменданты Я. Г. Савиновҡа яҙған хатынан күренә, ул бирелеүҙән баш тарта, киреһенсә, Савиновты үҙ яғына ауҙарыу маҡсатында Пугачевтың булмаған «уңыштары» тураһында арттырып яҙа.
И. Этҡоловтың ихтилалдағы урыны, уның эшмәкәрлеге властарға бик яҡшы билдәле була. Ҡаҙан Йәшерен комиссияһының начальнигы П. С. Потемкин уны «иң төп боласылар араһында» атап үтә, уны Кинйә Арыҫланов һәм Салауат Юлаев менән рәткә ҡуя.
Салауат Юлаевты тотоп алғандан һуң, ноябрь башында, властарға бирелә. 1775 йлдың 5 февралендә уны Ҡаҙан Йәшерен комиссияһына алып киләләр, Потемкин унда булмай, сөнки комиссия үҙ эшен тамамлаған саҡ була. Илсеғол Этҡоловтың ихтилалда ҡатнашыуы тураһында документтар табылмай. Ғәйебен таныуҙы иҫкә алып, И. Этҡолов 1775 йылдың 27 мартында азат ителә.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Георгиева Гүзәл Рафиҡ ҡыҙы
Георгиева Гүзәл Рафиҡ ҡыҙы  (14 июль 1976 йыл) — спортсы. Халыҡ-ара шашка уйындары буйынса 1998 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәй гроссмейстеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2003).
Биографияһы
Гүзәл Рафиҡ ҡыҙы Георгиева (ҡыҙ фамилияһы Ишморатова) 1976 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуған. 1998 йылдан башлап Рәсәй йыйылма командаһына инә.
1999 йылдан алып «Нефтсе» һәм «Башнефть»-Ишембай, «Башнефть»-Өфө профессиональ шашка клубтары өсөн сығыш яһай.
Халыҡ-ара шашка буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында төп программала Рәсәй чемпионы (2001, 2002, 2004). Рәсәй чемпионаттарының көмөш (1998) һәм бронза (1997) призеры. Европа (2002) һәм Рәсәй (2009) шашка конфедерацияһы Кубоктарын яулаусы
2003 йылда Гүзәл Георгиеваға «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» исеме бирелә.
Тренерҙары
Шашка буйынса Ишембай спорт мәктәбе һәм тренер Юрий Чертоктың тәрбиәләнеүсеһе. 1996 йылдан уның менән шулай уҡ ире Александр Георгиев күнекмәләр үткәрә.
Ғаиләһе
Ире Александр Георгиев. Ике балаһы бар: Светлана һәм Сергей. Ғаилә Санкт-Петербург ҡалаһында йәшәй.
Неледина
Неледина — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Могоча йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хеншлебен
Хеншлебен (Henschleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 356 кеше йәшәй. Майҙаны — 7 км2. Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99634 һәм автомобиль коды — SOM.
Рупия
Ру́пия  (санскриттан — һуғылған көмөш) — һинд тарихи көмөш тәңкәһе, әйләнешкә XV быуатта индерелгән, шулай уҡ Көньяҡ Азиялағы бер нисә  илдең аҡса берәмеге.
Хәҙерге замандағы символдары: һинд рупияһы —, Индонезия рупияһы — Rp, башҡа рупиялар — ₨.
Һиндостанда британ биләмәләре рупияһы
1671 йылда Британия Ост-Һинд компанияһы Бөйөк Моголдар империяһы тәңкәһенә оҡшатып беренсе рупияны баҫа. Ләкин рупияларҙың сифаты төрлө төбәктә төрлөсә була. XVIII быуат уртаһынан инглиз рупияларын сығарыу  өс төр менән сикләнә: бенгаль рупияһы «сикка» (sicca-rupie), бомбей рупияһы «сират» (sirat-rupie) һәм мадрас  рупияһы «аркот» (arcot-rupie).
1835 йылда Ост-Һинд компанияһының унификацияланған рупиялары сығарыла башлай, уларға инглиз  королдәре төшөрөлә (беренсеһендә Вильгельм IV портреты була). Тәңкәнең дөйөм ауырлығы  11,664 г (10,692 г саф көмөш) тәшкил итә. 1862 йылда был рупия  «хөкүмәт рупияһы» тигән атама ала:
Рупия аҡсалары
XVIII быуаттың икенсе яртыһында рупиялар ҡағыҙ банкноталар рәүешендә сығарыла башлай. Уларҙы Индостан банкы (1770—1832), Бенгал менән Бихарҙың Генераль банкы  (1773—1775), Бенгал банкы (1784—1791) һәм башҡалар сығара.
1861 йылда Һиндостанда аҡса сығарыуға монополияны Британия хөкүмәте ала.
1935 йылда Һиндостандың Резерв банкы нигеҙләнә, аҡса эмиссияһын ул тормошҡа ашыра.
Рупияның «төшөүе»
Тарихи рупия көмөш тәңкәнән ғибәрәт була, ғәҙәттә бөйөк державаларҙың валюталары алтын стандартҡа нигеҙләнгән булған.
XIX быуат аҙағында алтынға ҡарата көмөштөң хаҡы киҫкен арзанайыу арҡаһында ҡыҫҡа ваҡытҡа рупия курсының түбәнәйеүе күҙәтелә: әгәр XIX быуаттың 70-се йылдарында рупия  23 пенстан  ҡиммәтерәк торһа, XIX быуат аҙағына валюта алмашыу курсы бер рупияны 15 пенсҡа, йәғни стерлинг фунтының 1/16 өлөшөнә тиңләй.
Башҡа британ биләмәләренең рупиялары
Британ һинд рупияһы Ғәрәбстан ярымутрауында, Британияның Көнсығыш Африкалағы биләмәләрендә һәм Һинд океаны утрауҙарында  таралыу таба. XIX быуат башында күпмелер ваҡыт  британ Ост-Һинд компанияһының рупиялары Австралияла ҡулланыуҙа була. 1836 йылда һинд рупияһы Цейлондың төп аҡса берәмегенә әүерелә. 1871 йылда Цейлон үҙ рупияһын = 100 цент  сығара (шулай итеп, тәүләп Цейлонда рупияның унлы системаға күсеүе ғәмәлгә аша).
1878 йылда — Маврикий,  1914 йылда  Сейшел утрауҙары үҙ рупияһын сығара башлай. Мальдив утрауҙарында бер ни тиклем ваҡыт Цейлон рупияһы йөрөй. Мальдив утрауҙарының үҙ көмөш аҡсаһы руфия тигән атама ала.
1906—1920 йылдарҙа рупия британ Көнсығыш Африкаһының аҡса берәмеге була. Британ Көнсығыш Африкаһының 1 рупияһы  = 100 цент.
1908—1935 йылдарҙа Занзибарҙың аҡса берәмеге була. Занзибарҙың 1 рупияһы = 100 цент. Ул һинд рупияһы менән тиң йөрөй.
Бөйөк Британия Бирманы баҫып алғас, 1852 йылда һинд рупияһы уның аҡса берәмеге ителә. 1938 йылда Бирма айырым британ колонияһына әйләнә, бынан бер йыл элек Бирма рупияһы сығарыла башлаған була, ул 1952 йылға тиклем дауам итә. 1952 йылда Бирма рупияһы кьятҡа алмаштырыла.
Португалия биләмәләренең рупияһы
Португалия колониялар хакимиәте үҙенең Гоа һәм Диу биләмәләре өсөн рупия сығара. 1 рупия = 16 тәңкә = 960 рейс.
Рупия Һиндостандағы Португалия биләмәләренең аҡса берәмеге булып  1959 йылға тиклем ҡала, унан һуң ул Португалия Һиндостаны эскудоһына алмаштырыла. 1 рупия 6 эскудоға тиң була.
Франция биләмәләренең рупияһы
Француз Һиндҡытай банкы Һиндостандағы  француз биләмәләре өсөн үҙ рупияһын сығара. Ул тәүҙә тәңкә, унан һуң ҡағыҙ банкнота рәүешендә була. Францияның колониаль хакимиәте рупияһы британ һинд рупияһына тигеҙ була.
Германия биләмәләренең рупияһы
Көньяҡ-Көнсығыш Азияла британ һинд тәңкәләре әйләнештә йөрөй. 1890 йылда тәңкә һуғыу хоҡуғы алған Немец Көнсығыш Африка компанияһы Берлинда үҙ рупияларын һуға башлай. Тәңкәнең ауырлығы 1,6637 г (10,6917 г саф көмөш) тәшкил итә, аверсына Германия императоры Вильгельм II һүрәте төшөрөлгән була. 2, 1, 1/2 һәм 1/4 рупиялы тәңкәләр баҫыла. 1 рупия = 64 баҡыр песа (һинд пайсалары тиңе). 1903 йылда Германия империяһы Көнсығыш Африка  компанияһынан уның тәңкә системаһын үҙләштергәс, рупия (3 рупия = 4 алтын марка дәүмәлендә) алтын маркаға тиңләштерелә. Баҡыр песа һуғыу туҡтатыла, уны геллер алмаштыра: 1 Герман Көнсығыш Африкаһы рупияһы = 100 геллер. Герман Көнсығыш Африкаһы рупияларын сығарыу 1916 йылға тиклем дауам итә, рупиялар Танганьикала 1920 йылға тиклем әйләнештә йөрөй.