cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Муратов Дмитрий Андреевич
Биографияһы
Хәрби хеҙмәттән һуң «Волжский комсомолец» гәзитендә эшләй. 1987 йылда «Комсомольская правда» гәзитенең комсомол тормошо бүлеге мөдире була. 1990 йылда баҫманың мәғлүмәт бүлеге мөхәррире була. 1992 йылдың ноябрендә «КП»-нан китә һәм бер үк ваҡытта «6-й этаж» журналистар ширҡәтенә нигеҙ һала, уның составына гәзиттең яңы редакция сәйәсәте менән риза булмаған журналистар ҙа инә. Киләһе йылда ширҡәт «New Daily New Newspaper» гәзитенә нигеҙ һалыусы була, уның беренсе сығарылышы 1993 йылдың 1 апрелендә сыға. Моратов уның редакцияһына инә һәм баш мөхәррир урынбаҫары була.
1994 йылдың декабренән — 1995 йылдың ғинуарында Чечня территорияһындағы хәрби зонала гәзиттең махсус хәбәрсеһе була. 1995 йылдың февралендә «Новая ежедневная газета»нан «Новая газета» тип кенә аталған баҫманың баш мөхәррире була. Күпмелер ваҡыт Моратов гәзиттә һәм телевидениела эшләүҙе берләшә. Әйтәйек, 1997 йылда «Пресс-клуб» (ATV — ORTV) программаһын алып барыусы була, 1998-2000 йылдарҙа — «НТВ» телеканалында «Суд идёт» аҙналыҡ программаһын алып барыусы була.. 2004 йылда «2008: Свободный выбор» комитетына нигеҙ һала, әммә 2005 йылда унан ситләшә, «демократтарҙың берләшергә тырышыуы менән бөтөнләй ҡәнәғәт түгелмен» тип белдерә.. 2004 йылда Яблоко Рәсәй демократик партияһына инә.[3 ] 2005 йылда «Крокодил» журналының милекселәре иҫәбенә инә. . Әммә 2008 йылда яңыртылған журнал ншер ителеүҙән туҡтатыла.
2009 йылда Мәскәү ҡала думаһына V саҡырылыш һайлауҙарҙа «Яблоко» партияһы ярҙамы менән, V саҡырылыш Мәскәү ҡала думаһына инә. 2011 йылда 101 номеры буйынса Яблоко Рәсәй Берләшкән Демократик партияһының һайлау исемлегенә инә.
2013 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Моратов Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы ҡарамағындағы йәмәғәт советы ағзаһы булып тора. .
2017 йылдан «Новой газета»ның баш мөхәррир вазифаһын ҡалдыра, 2019 йылда шул уҡ вазифаға кире ҡайта.
2019 йылдың 8 июнендә Иван Голуновҡа суд булғанға тиклем үк, Моратов «Эхо Москвы» гәзитенең баш мөхәррире Алексей Венедиктов менән бергә Мәскәү мэрҙарының ике урынбаҫары Александр Горбенко (хәүефһеҙлек һәм мәғлүмәт сәйәсәте өсөн яуаплы) һәм Наталья Сергунина (сәйәси йүнәлеште күҙәтә), шулай уҡ Мәскәүҙә Эске эштәр министрлығы етәксеһе Юрий Баранов менән осрашты. Моратовтың һүҙҙәре буйынса, фекер алышыуҙан һуң был ултырышта ҡатнашыусыларҙың барыһы ла «ғәйепләүсенең дәлилдәре бик һай» булыуын аңлай, һәм «Ваняны кәм тигәндә өйҙәге тотҡонлоҡта иреккә сығарыу кәрәк тигән фекер тыуа» тигән фекер тыуа.»
2021 йылдың октябрендә американ-филиппин журналисы Мария Резса менән бергә тыныслыҡ буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. . Моратов фекеренсә, был премия — Новая Газета һәм вафат булған журналист коллегалары Игорь Домниковтың, Юрий Щекочихиндың, Анна Политковскаяның, Анастасия Бабурованың, Наталья Эстемированың һәм Станислав Маркеловтың ҡаҙаныштары. . Моратов шулай уҡ: «Әгәр мин комитетта булһам, бөтә букмекерҙар ставка яһаған өсөн тауыш бирер инем. Әммә был кешенең алда барыһы ла барҙыр әле, тип уйлайым. Мин, әлбиттә, Алексей Навальный тураһында һөйләйем». Моратов үҙенең Нобель премияһын умыртҡа һөйәге мускул атрофияһы булған балаларҙы дауалауға һәм журналистикаға йүнәлтергә, шул иҫәптән «сит ил агенттары» тип иғлан ителгән кешеләргә ярҙам итергә ниәтләүен белдерҙе. Уның һүҙҙәренсә, аҡса бүлеү тураһында һуңғы ҡарарҙы «Новая газета» редакцияһы ҡабул итәсәк. .
Хәйриә
2019 йылдың 19 апрелендә «Моратов» һәм «Новая газета» комала ятҡан журналист һәм яҙыусы Дмитрий Быков өсөн Өфөнән Мәскәүгә махсус медицина рейсы ойошторалар һәм түләйҙәр. .
2020 йылдың февралендә Моратов, хоккей һөйөүсе булараҡ, Валерий Харламовтың таяғын һатыуға ҡуя. 100 000 аҡш доллары күләмендәге килемде Моратов умыртҡа һөйәге мускуллы атрофия менән сирләгән балаларға ярҙам итеү менән шөғөлләнгән хәйриә фондына күсерә. .
2021 йылда тыныслыҡ буйынса Нобель премияһын алғас, Моратов аҡсаһының бер өлөшөн «Изге хәйриә түңәрәге» фондына тапшырасағы тураһында белдерә. .
Сәйәси ҡараштары
Владимир Путиндың төрлө мәсьәләләр буйынса сәйәсәте, шулай уҡ БДБ илдәренең башҡа лидерҙары сәйәсәте менән бер нисә тапҡыр килешмәүсәнлеген белдерҙе. Атап әйткәндә, 2014 йылдың мартында Рәсәй властарының Ҡырымдағы сәйәсәтенә ҡарата апелляцияға ҡул ҡуя. һәм 2020 йылдың сентябрендә — Белоруссияла илдең ғәмәлдәге президенты Александр Лукашенкоға ҡаршы протест акциялары яҡлап хат яҙа.
2016 йылда Рәсәй Федерацияһының VII саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа Яблоко сәйәси партияһының ышаныслы кешеһе була. 2018 йылда Моратов Президентлыҡҡа кандидат Григорий Явлинскийға һәм уның ышаныслы кешеһенә ярҙам итеү буйынса Йәмәғәт штабы рәйестәше була. .
2021 йылдың ғинуарында Алексей Навальный ҙы иреккә сығарыуҙы талап иткән петицияны хуплай. .
Ҡыйғы урамы
Ҡыйғы урамы — Өфө ҡалаһының  Калинин районы, Шаҡша биҫтәһендә урынлашҡан.
Транспорт
«Керамик завод» туҡталышы. Автобус — 35б, 59б, 59э,  маршрут таксилары, 221, 221к, 291, 299, 299д, 300, 71, 71а
Предприятиелар
Керамика эшләү заводы (хәҙер —«Балтика» предприятиеһы складтары). Элек балсыҡ сығарған карьерҙы һыу менән тултыралар һәм хәҙер ул урамдың төньяҡ өлөшөнә терәлә. Ҡыйғы урамында рельстар һалынған булған һәм унан тейәгес экскаватор йөрөгән (Өфө картаһында бәләкәй мөйөш, 6 б. ).
Мәғариф
Күрше Стадион урамында  —131-се һанлы мәктәп һәм 122-се һанлы гимназия
Атеизм
Атеи́зм (ἄθεος «Аллаһһыҙ» һүҙенән; шулай уҡ дәһрилек, динһеҙлек) — Аллаһ, илаһи заттар һәм рухтар, башҡа матди (материаль) булмаған заттар һәм көстәр, әхирәт донъяһы булғанлығын, йәндең үлемһеҙ булыуын һ.б. кире ҡаҡҡан донъяға ҡараш. Атеизм буйынса, тәбиғи донъя үҙ-үҙенә тулы нигеҙ булып тора һәм булмышы өсөн Аллаһ йә илаһи заттар яғынан терәккә мохтаж түгел. Донъялағы барлыҡ диндәр ҙә кеше тарафынан уйлап сығарылған, тип иҫбат ителә.
Атеизм бик боронғо заманда уҡ ижтимағи-сәйәси мөнәсәбәттәрҙең үҫеше, фән һәм материалистик философияның уңыштары нәтижәһендә барлыҡҡа килгән.
Үҙ-үҙен атеист тип һанаған кешеләр илаһи заттар барлығына шиксел ҡарай — уларҙың ысынбарлыҡта бар булыуы тәжрибә, һиҙем йә һынау аша иҫбатлана алмай, тип раҫлана. Атеизм яҡлы кешеләр үҙ ҡарашын шулай уҡ фәлсәфә, социология йә тарихҡа таянып яҡлай; уларҙың күбеһе донъяуи (дини булмаған) фәлсәфә йүнәлештәренә эйәрһә лә, барлыҡ атеисттарға хас булған дөйөм фекер-ҡараштар системаһын йәки тәртип ҡалыбын айырым билдәләп булмай.
Этимология
Боронғо грек телендеге ἄθεος (ἀ — «юҡ» + θεός — «Аллаһһ») «Аллаһһыҙ» тигәнде аңлата.
Б.э.т V быуатта был һүҙ элекке әшәке, ерәнес һүҙе урынына «Аллаһ менән мөнәсәбәтте өҙгән» тигән мәғәнә ала. Был термин иртә христиандар һәм мәжүсиҙәр араһындағы бәхәстә киң ҡулланыла, һәр яҡ икенсе яҡты кәмһетергә тырыша. «Атеист» һүҙе беренсе мәртәбә 1577 йылда ҡулланыла. Һуңыраҡ, 1621 йылда ҡәрҙәш деист һүҙе ҡулланыла, теист — в 1662 , теизм — 1678 (башҡа сығанаҡтарҙа 1743 йылда ) һәм деизм — 1682 йылда.
Атеизм һәм агностицизм
Атеизмды агностицизмдан айырым күрер кәрәк. Агностицизм буйынса, Аллаһның барлығы-булмағанлығын танып белеү йәки аңға таянып иҫбатлау өсөн ысул юҡ ; шул уҡ ваҡытта агностиктар берҙәм йә бер нисә Аллаһға ышана ала. Атеистар иһә Аллаһға ышаныуҙы ҡәтғи рәүештә кире ҡаға һәм быны йыш ҡына аҡылға таянып нигеҙләй. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың фекер йөрөтөүе түбәндәге өс юлдың (Аллаһның барлығына ҡаршы дәлилдең) береһенә эйәрә:
Ниндәй ҙә булһа Аллаһның бар булыуын ҡабул итеү өсөн шәхси асыш кәрәк, тип күрһәтелә. Аллаһның барлығын иҫбатлаған дәлилдәр тик бер генә дин өсөн хас түгел; киреһенсә, был дәлилдәр тигеҙ нигеҙлек менән төрлө диндәргә ҡағылышлы ҡулланыла ала. Кеше ниндәй ҙә булһа бер динде ҡабул итһә, башҡа диндәрҙе кире ҡағырға тейеш була. Шәхси асыш булмаған осраҡта ысынлыҡҡа дәғүә итеүсе диндәр араһынан береһен һайлап алыу ҡыйынға төшә.
Христиандар Ғайса пәйғәмбәр донъяны ҡотҡарыусы һәм Аллаһның улы, тип ышана; йәһүҙиләр быға ҡаршы килә. Мосолмандар Ҡөрьән Аллаһ тарафынан тапшырылған, тип ышана; христиандар ҙа, йәһүҙиләр ҙә быға ышанмай. Бындай бер-беренә тура килмәгән ҡараштар бихисап; хата берҙәм дин эсендә лә тарҡалыу осраҡтары аҙ түгел. Мәҫәлән, христианлыҡ диненең эсендә бер күп йүнәлештәр бар; улар йыш ҡына бер-беренә тап килмәй.
Хәҙерге көндә
Бөгөнгө көндә, донъя халҡының 2.3%-ы үҙен атеист тип иҫәпләй; 11.9% самаһы үҙен ‘’нонтеизм’’ яҡлы, йәиһә дингә битараф тип таныта. Рәсәйҙә «битараф» кешеләр 48%-ты тәшкил итә. Европа илдәрендә был һан 6%-тан (Италияла) 85%-ҡаса (Швецияла) тәшкил итә.
Саян тауҙары
Саян  (Саян тауҙары) — Көньяҡ Себерҙәге ике тау теҙмәһенең уртаҡ исеме. Рәсәй Федерацияһы субъекттарының: Красноярск крайы, Иркутск өлкәһе, Хакасия, Тыва, Бүрәт республикалары, шулай уҡ Монголияның Рәсәй Федерацияһы менән  сиктәш. төньяҡ райондары эсендә ята.
Характеристика
Ике тау  теҙмәләрен:  һәм Көнсығыш Саян айырып йөрөтәләр. Көнбайыш Саян осло түбәле һәм баштары тигеҙләнгән, үҙ-ара уйпатлыҡтар менән бүлгеләнгән  тау һырттарынан тора.Түбәләрендә боҙлоҡтар юҡ.
Көнсығыш Саян тауҙарында боҙлоҡтар ята. Йылғалары  Йәнәсәйҙең бассейнына ҡарай. Тау битләүҙәрендә тайга өҫтөнлөк итә. Тайга артабан тау тундраһына күсә.
Тау  һырттары араһындағы   тиҫтәнән артыҡ төрлө ҙурлыҡтағы һәм  тәрәнлектәге  уйпатлыҡтар урынлашҡан. Улар араһында иң данлыҡлыһы —  үҙенең археологик ҡомартҡылары менән билдәле Минусинск соҡоро.
Көнбайыш Саян
Көнбайыш Саяндың  оҙонлоғо 650. км. Көньяҡ-көнбайыш өлөшө менән Алтайға сиктәш. Уның төп һырты   Һыуайырғыс Саян һырты. Был һырттың иң бейек нөктәһе —  Кызыл-Тайга (3121 м.).
Көнбайыш Саяндың һырттары  текә битләүҙәре  телгеләнгән рельефы айырылып  тора. Ҙур-ҙур майҙандарын таш һибелмәләре (курум-уронник) биләгән. Көнбайыштында  тау түбәләренең бейеклеге  2500-3000 м-ҙан ашмай. Көнсығышына ҡарай бейеклектәре 2000 метрға тиклем кәмей.
Көнсығыш  Саян
Көнсығыш Саян Көнбайыш Саянға тура мөйөш яһап арҡыры ята. Төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай,  Йәнәсәйҙән  Байкалға тиклем 1000 км -ға һуылған.
Төньяҡ-көнбайышында һырттар барлыҡҡа системаһы "аҡтауҙар" ( "белогорье" ) теҙмәһен барлыҡҡа килтерә (Манский, Канский). Был исем уларға  йыл әйләнәһенә иремәй ятҡан  ҡарлы түбәләре өсөн бирелгән.
Көнсығыш Саяндың үҙәк өлөшөндә,   Казыр һәм Кизир йылғаларының  үрендә бер  нисә һырт  "төйөн" барлыҡҡа килтерә. Иң юғары нөктәһе —  Грандиозный түбәһе (пик, 2982. м.).
Көньяҡ-көнсығышында  иң бейек һәм үтеп ингеһеҙ һырттар урынлашҡан:Ҙур Саян, Тункинский Голец, Китойские Гольцы,, Кропоткин һырты һәм башҡалар. Бында  Көнсығыш Саяндың   иң юғары нөктәһе — Мунку-Сардык (3491 м) тауы ( шул уҡ исемле һырттың бер өлөшө).Саян тауҙарының иң-иң бейек урыны. Шулай уҡ, бында шул тиклем шарлауыҡтар күп.
Флора
Бәләкәй йылғалар үҙәне буйлап ҡыҙыл һәм ҡара ҡарағат, көртмәле, ҡыҙыл көртмәле, ҡайын еләге, голубика, ҡурай еләге үҫә.
Фауна
Үҫемлектәр кеүек, бында   хайуандар донъяһы ла бик бай. Йәнлектәр һалған  һуҡмаҡтар менән бөтөн ер сыбарланып бөткән.
Тайгала һәм тауҙарҙа айыу, бүре, һеләүһен, маралдар, мышылар, кабаргалар, тейендәр, әлгәнйәк, ҡуяндарҙы күрергә мөмкин. Ҡоштарҙан иң күп һанлылары  булып кедр турғайы, йәки баян ҡош (кедровка), бараба (сойка), тумыртҡа, шыршы турғайы, ҡарағай турғайы (щур), һуйыр, ағуна, сел һанала.
Йылғаларында   бәрҙе, ленка, ҡыҙыл балыҡ (таймень) тереклек итә. Бөжәктәрҙән вәкилдәре  серәкәй, ләпәктәр бында күп түгел. Ә  үтәтма үҙәндәрҙә улар юҡ.
Йылғалары
Саян тауҙарындағы йылғалар ямғыр һәм ҡар һыуҙары менән тулыланып тора. Улар июндән сентябрға тиклем  йөҙөү өсөн асыҡ була. Барыһы ла  Йәнәсәй йылғаһының  бассейнына ҡарай. Йәнәсәйҙең баш алған инештәре булып тау йылғалары:  Оло Йәнәсәй (Бей-Хем) һәм Кесе Енисей (Каа-Хем) тора. Оло Йәнәсәй (Бей-Хем) Йәнәсәйҙең  төп  инеше һанала. Ул  Көнсығыш Саяндан, уның Топограф   тигән  түбәһенә (пик) яҡын ғына ерҙән башлана. Йылға бик матур һәм халыҡ йәшәмәгән ерҙәрҙән үтә. Оҙонлоғо Бей-Хемдың  оҙонлоғо  —600 км. Йәнәсәйҙең  икенсе инеше — Каа-Хем —яҡынса 500  км. Монголия биләмәләренән башланғыс ала.
Тораҡ пункттар
Красноярск (Көнсығыш Саяндың төньяҡ-көнбайыш осонда)  — Саянда иң ҙур ҡалаларҙың береһе
Әҙәбиәт
ВТ-ЭСБЕ  1  Саянский горный хребет <div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора или список авторов. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Пример: Петров А. Б." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" id="mwcw-автор-" style="position: relative;">Степанов Н.В. и др. <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwcw-заглавие-" style="position: relative;">Флора Саян   <span id="ссылка" class="cx-template-editor-param-key">ссылка <span data-key="ссылка" title="Ссылка на источник в интернете. Относится к полю заглавие." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ссылка" id="mwcw-ссылка-" style="position: relative;"> http://ashipunov.info/shipunov/school/books/stepanov2003_flora_sajan.djvu    <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwcw-место-" style="position: relative;">Красноярск   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwcw-год-" style="position: relative;">2003
Хризантема
Хризанте́ма (Chrysánthemum, χρῡσανθής, «алтын сәскә» − Ойошма сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған әремдеке кеүек әскелтем еҫле, киртләс япраҡлы, ялбыр сәскәле декоратив емлек; алтын сәскә ; ойошма сәскәлеләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ, күп йыллыҡ үлән йә иһә ярымҡыуаҡсыҡ үҫемлек. 150 төрҙө уҙ эсенә алған үҫемлек ырыуы; башлыса, Европа, Азия, Африкала; БДБ илдәрендә 70-80 төрө үҫә.
Хризантеманың япраҡтары тоташ йә иһә киҫкәләнгән ситле, ҡуйы йәшел төҫтә. Сәскәләре ябай һәм суҡлы, төрлө формалары (эре сәскәле, вак сәскәле) һәм төҫтәре (аҡ, алһыу, һары, алтынһыу-ҡыҙғылт, ҡыҙыл һ.б.) менән айырылалар. Емеше - орлоҡ. Эре сәскәле сорттары бер ботаҡлы, һирәгерәк 3-4 һабаҡлы ҡыуаҡ төрөндә, вак сәскәлеләре ҡыуаҡ формаһында була. Асылмалы, энәле, батынҡы, көпшә һамаҡ сорттары бик киң таралған. Шулай уҡ сәскәләре түбәнгә таба каскад һамаҡ урынлашҡан алтын сәскә үҫтерелә. Асыҡ грунтта үрсетелә, орлоҡтары көҙҙән, яҙ көнө йә иһә үренте түтәленә сәселә.
Сәскә түтәлдәренә, клумба һәм сүлмәктәргә күсереп ултыртыла һәм киҫелгән килеш сәскә бәйләмдәре яһау өсөн файҙаланыла. Грунтта үҫә торған күп йыллыҡ хризантеманың эре, асыҡ ҡыҙыл, киҫкәләнгән ситле япраҡлы төрҙәре киң таралған, уларҙы ҡыуаҡты айырыу һәм сыбыҡсалар ярҙамында үрсетәләр (орлоҡтан үрсетеү ысулы селекция максаттарында ҡулланыла). 10 меңләгән сорты сығарылған. Августтан декабрьгә тиклем сәскә ата, сәскә атыу ваҡыты буйынса иртә (август - октябрь уртаһы), уртаса (октябрь аҙағы - ноябрь), һуңғы (декабрь) сәскәләргә айырыла.
Кыбы Чунджелька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маҡан
Маҡан — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға Таналык йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Хәйбулла районының Маҡан йылғаһы үҙәне Башҡортостан Республикаһының айырым һаҡланыусы тәбиғәт ҡомартҡыһы исемлегенә ингән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002912
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200291
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Мантой-Яха
Мантой-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цабакук
Цабакук (Zabakuck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 206 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
Нембас
Нембас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрмый
Юрмый (Юрми, Юрмый, Йүрми) — төньяҡ-көнбайыш башҡорттары составындағы боронғо башҡорт ҡәбиләһе.
Этноним
Юрмый этнонимы болгарҙарҙа, венгрҙарҙа һәм сыуаштарҙа билдәле. Топонимикала Юрмияз, Юрминка, Юрмиязбаш кеүек һ.б. исемдәр осрай.
Этник тарихы
Башҡорттарҙың юрмый ҡәбиләһенең этник тарихы Волга булғарҙары, мадьярҙарҙың Кер Кер ырыуы менән һәм болгарҙарҙың Бөйөк Болгария Ерми ырыуы менән бәйле.
Б. С. Ильясовтың яҙмаларына ҡарағанда, юрмыйҙар V быуат аҙағында башҡа (юрматы, байлар, юламан, ғәйнә ҡәбиләләре һәм куртугурҙар менән ҡәбилә союзы һәм боронғо башҡорт халҡын төҙөй . Юрмыйҙарҙың формалашыуына уларҙың йәнәй, ҡатай, юрматы башҡорт ҡәбиләләре менән күрше булыуҙары йоғонто яһай. XII—XIII быуаттарҙа юрмыйҙар Дала Зәйе һәм Шишмә йылғалары буйында, ә XIII—XIV быуаттарҙа — Ыҡ йылғаһы бассейнында көн иткән, күршеләре байлар, бүләр, йылан, ирәкте, ҡатай һәм ҡырғыҙ башҡорт ҡәбиләләре булған.
XIV быуат аҙағы — XV быуат башында юрмый ҡәбиләһенең бер өлөшө ҡатайҙар менән себер яҡтарына күсенә һәм Төй, Етеҙ Танып йылғалары буйлап урынлаша. Бер өлөшө юрматы ҡәбиләһе менән көньяҡҡа юлланып, Ашҡаҙар, Ағиҙел, Стәрле йылғалары һәм Нөгөш йылғаһының уң яғында йәшәй башлай.
Таралыу территорияһы
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең биләмәләрендә Ҡазан даруғаһының Юрмый улусы барлыҡҡа килә.
XVII быуат аҙағынан XIX быуатҡа тиклем юрмыйҙарҙың ерҙәре Бөгөлмә өйәҙенә, а кантон идаралығы системаһы дәүерендә — 12‑се башҡорт кантонына инә.
Хәҙер юрмый ҡәбиләһе таралған ерҙәрҙә Башҡортостандың Баҡалы, Туймазы һәм Шаран, Татарстандың Аҙнаҡай, Әлмәт һәм Лениногорск райондары урынлашҡан.
Рязань
Хәрби, эре фән һәм сәнәғәт үҙәге. Ҡаланы ике аэропорт, ике тимер юлы, ике йылға порттары хеҙмәтләндерә. Порттарҙан Антлантик һәм Төньяҡ боҙло океанға сығыу мөмкинлеге бар. Ҡала майҙаны - 224 км².
Үҫемлектәр донъяһы
Рязань урман һәм дала майҙанында урынлашҡан (Ока йылға менән бүленә).
Эре паркттар:
Ҡоролош
Рязань 4 административ округҡа бүленә:
Уҡыу йорттары
Рязань дәүләт медицина университеты
Билдәле шәхестәре
Ғалимдар һәм конструкторҙар
Яҙыусылар
Адвокаттар
Йырсылар һәм музыканттар
Спортсылар
Эшҡыуарҙар
Мәҙһәбһеҙлек
Мәҙһәбһеҙлек йәки мәҙһәбтәрҙе инҡар итеү — исламдағы билдәле бер дини-хоҡуҡи мәктәптән (мәҙһәб) баш тартыу һәм уларҙың барлығын кире ҡағыу. Бындай кешеләр үҙҙәрен ябай мосолман тип атай.
Ғәрәп телле әҙәбиәттә мәҙһәбһеҙлекте билдәләү өсөн «лә-мәҙһәбиә» (لا مذهبية) термины ҡулланыла. Дүрт мәҙһәбкә эйәреүҙән баш тартҡан (тәҡлидте танымағандар), әммә сөннәтте таныған мосолмандарҙы ғәйре мүҡәллид" (غير مقلد) тип атайҙар.
Мәҙһәбтәрҙән баш тартыу
Ул тәҡлидтән — мөжтәһидтәрҙең йәки мөфтөйҙәрҙең күрһәтмәләренән баш тартырға саҡыра.
Шулай уҡ мәҙһәбтәрҙең тарҡалыуына Мөхәммәт ибн Ғәбд әл-Уаһһабтың реформаторлыҡ хәрәкәте йоғонто яһай(1703—1792), ул мәҙһәбтәрҙең законлылығын инҡар итә һәм текстарҙы туранан-тура Ҡөрьән һәм сөннәттән уҡырға саҡыра. Һуңғараҡ сәғүд ғалимдәренең тәғлимәтенән мәҙһәбтәргә сиктән тыш дошманлығы юҡҡа сыға, әммә баштағы өнәмәү бүтән даирәләрҙә һаҡланып ҡала һәм бөтә ислам донъяһына тарала.
2000 йылда Рәсәй мөфтөйҙәр советы уаһһабсылыҡ билдәләренең береһе итеп «тарихи формалашҡан дүрт мәҙһәбте инҡар итеү» тип иғлан итә.
Ниндәй ҙә булһа мосолман ағымына индерелеүҙән баш тартыу
74 % Ҡаҙағстан мосолмандары, 65 % Албания мосолмандары 64 % Ҡырғыҙстан мосолмандары үҙҙәрен "мосолмандар ғына"тип атағандар. Шулай уҡ бындай мосолмандарҙың өлөшө Индонезияла (56 %), Малиҙа (55 %) һәм Камерунда (40 %) юғары.
Цимлянск урамы (Өфө)
Цимлянск урамы — Өфөнөң Калинин районы. Инорс тораҡ пунктында урынлашҡан
Өфө йылғаһы яры буйында урынлашҡан.
Урам үҙенең исеме менән Ростов өлкәһендәге Цимлянск ҡаласығына бәйле, дөрөҫөрәге Дон йылғаһы буйындағы Цимлянск Гидроэлектростанцияһы исеменән килә. Бейеклеге 32 метр тәшкил иткән гидрогигант эксплуатцияға 1952 йылда индерелә. Яҡынса шул ваҡыттарҙа Өфөнөң  ИНОРС районы ситтәренән УМЗ (хәҙер Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе) хеҙмәткәрҙәренә Өфө йылғаһы буйынан ерҙәр бүлеп бирә башлайҙар.
Собрино де Ботин
Собрино де Ботин (Sobrino de Botín) — донъялағы боронғо өҙлөкһөҙ эшләүсе ресторан (Гиннес рекордтар китабы буйынса). Ресторанға 1725 йылда нигеҙ һалынған. Рәссам Франсиско де Гойя Королдең зауыҡлы сәнғәт академияһына уҡырға алыуҙарын көткән сағында Ботин кафеһында официант булып эшләй. Ресторан Эрнест Хемингуэй романында һәм Бенито Перес Гальдостың «Фортуната и Хасинта» китабында (1886—1887 йылда баҫыла) телгә алына. Ресторан Мадридтың Кучильерос урамындағы 17-се йортта урынлашҡан.
Тарих
Ресторанға француз Жан Ботин һәм уның ҡатыны 1725 йылда нигеҙ һала һәм ресторан башта Каса Ботин (Casa Botín) тип атала. Ботиндың туғаны Кандидо Ремис ресторанды мираҫҡа алғас, уның исемен «Собрино де Ботин» тип үҙгәртә. Был исем беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Собрино испан теленән «туған» тип тәржемә ителә. 1868 йылда ресторанда утын яғып бешерә торған мейес һалына.
Ресторан үҙенсәлекле рецептар ҡулланыуҙан тыш бер ваҡытта ла уты һүнмәгән мейесе менән билдәле билдәле. Ресторан һәм уның төп ризығы асадо кочинильо (cochinillo asado, ҡыҙҙырылған сусҡа бәрәсе ите) Эрнест Хемингуэйҙың «И восходит солнце (Фиеста)» романының һуңғы биттәрендә телгә алына. Икенсе де сопа ахо (херес һәм һарымһаҡ өҫтәлгән тауыҡ һурпаһында бешерелгән йомортҡа) ризығы Мадрид ирҙәренең потенцияһын күтәреү сараһы булараҡ ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
Ресторан фасадына 1971 йылдың 25 майында Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ҡуйған таҡтаташта был урындың Бенито Перес Гальдостың «Фортуната и Хасинта» китабында телгә алыныуы тураһында яҙылған. Әммә ресторан романда икмәкхана тип күрһәтелгән.
1920 йылда уҡ «Собрино де Ботин» Деэса-де-ла-Вильела пикник өсөн майҙансыҡтар итеп үҙ филиалдарын аса. XХ быуатта ресторан менән Гонсалестар ғаиләһе (Эмилио Гонсалес һәм Ампаро Мартин) идара итә. 2004 йылдың ғинуарында Гонсалес ғаиләһе Мексикала «Собрино де Ботин» филиалын аса (унда үҙенсәлекле төп мейестең күсермәһе ҡуйылған).
Инглиз телендә был урынды телгә алыусы авторҙар — Грэм Грин(«Монсеньор Кихот» романы) һәм Фредерик Форсайт («Икона» һәм «Кобра» романдары). Шулай уҡ сәйәсмән Индалесио Прието «Моя жизнь» китабында «иҫ китмәле бартолильос де Ботин» тураһында яҙа.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Андреева Галина Трофимовна
Биографияһы
Галина Трофимовна Андреева 1938 йылдың 29 ғинуарында Якутск ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған: атаһы — Трофим Никифорович Саввин товаровед, әсәһе Раиса Сергеевна Саввина — рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.
Мәктәптә 1946 йылда уҡый башлай. Якутскиҙың 2-се мәктәбен тамамлағас, 1955 йылда Мәскәү дәүләт университетына уҡырға инә. Юғары һөнәри белем алғандан һуң, туған мәктәбендә өлкән кластарҙа рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1961 йылда ғалим-геофизик Андреев Будимир Гавриловичҡа кейәүгә сыға һәм уның менән Нюрба ҡалаһына китә. Нюрбала ул тәүҙә уҡытыусы булып эшләй, артабан КПСС-тың район комитеты агитация һәм пропаганда бүлеге ҡарамағындағы «Белем» йәмғиәтенең урындағы бүлексәһенең етәксеһе була. Һуңынан район радиотапшырыуҙар редакторы һәм директоры вазифаһын башҡара. Бында уның балалары — Ольга (1962), Татьяна (1964), шулай уҡ Евгений һәм Александр (1967) тыуа.
1969 йылда ире эшкә Якутскиға күсерелә, ғаилә был ҡалаға күсеп килә һәм Галина Трофимовна Яҡут дәүләт университетының һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһына вакантлы урынға ассистент итеп эшкә ҡабул ителә. 1971 йылда Ленинград дәүләт университетының аспирантураһына рус әҙәбиәте кафедраһының көндөҙгө бүлегенә уҡырға инә. Уның ғилми етәксеһе филфактың рус әҙәбиәте тарихы кафедраһы доценты Геннадий Владимирович Иванов була. 1975 йылда Ленинградта Г. Т. Андреева XIX быуат яҙыусыһы С. Н. Терпигорев-Атаваның ижады буйынса «Цикл очерков С. Н. Терпигорева „Оскудение“» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 1998 йылда Мәскәүҙә «Художественный мир С. Н. Терпигорева в контексте русской литературы XIX века» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2001 йылда уға рус һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы буйынса профессор дәрәжәһе бирелә, шулай итеп Саха республикаһында «рус әҙәбиәте» һөнәре буйынса ул берҙән-бер филология фәндәре докторы була.
Андреева Галина Трофимовна Төньяҡ-Көнсығыш федераль университетың филология факультетында иң алдынғы, әйҙәүсе уҡытыусыларының береһе була, яҡут филология факультетының рус бүлегендә рус әҙәбиәте тарихы буйынса лекциялар уҡый. Ул күп ғилми хеҙмәттәр, шул иҫәптән монографиялар, авторы була; уның етәкселегендә байтаҡ уҡыусылары кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Якутскиҙа 2018 йылдың 21 мартында вафат була.
Галина Трофимовна «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре» һәм «Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре», шулай уҡ «СВФУ-ның почетлы ветераны» исемдәренә лайыҡ була, СССР халыҡ мәғарифы буйынса дәүләт комитетының «Эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» түш билдәһе менән бүләкләнә.
Байдәүләт
Байдәүләт (Байдавлетово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Байдәүләт ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453387, ОКАТО коды — 80226807002.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 482 кеше; 1920 йылда — 492 кеше иҫәпләнгән. Башҡорттар йәшәй.
Географик урыны
Байдәүләт ауылы Оло Һүрәм йылғаһы буйында урынлашҡан
Ер-һыу атамалары
Йылғалар Тауҙар
Әрмән батшалығы
Ани батшалығы (йәки Багратид Әрмәнстаны, Багратид Әрмән батшалығы) — 885 йылдан алып 1045 йылға саҡлы йәшәгән әрмән феодаль дәүләте. Багратидтар дәүләттең рәсми атамаһына әйләнгән  «Бөйөк Әрмәнстан» тигән сәйәси терминды ҡулланышҡа кире ҡайтарыуға ирешә ..
Әрмәнстанды ғәрәптәр баҫып алғанлыҡтан, һикһән йылға саҡлы эске автономияны һаҡлап килгән Багратуни ырыуы хакимлығы аҫтында булғандан һуң, Багратидтарҙың Әрмән батшалығына Ашот I нигеҙ һала.
Тарихтың башы
Бөйөк Әрмәнстан Рим империяһы һәм Сәсәниҙәр Фарсыстаны араһында бүлеүгә дусар ителгәндән һуң, 387 йылда әрмән халҡы үҙенең бойондороҡһоҙ дәүләтселеген юғалта. Илдең әҙерәк, көнбайыш өлөшө Римгә, төп өлөшө Сәсәниҙәр дәүләтенә күсә. Илдең фарсы өлөшөндә Аршакид династияһынан әрмән батшалары 428 йылға саҡлы хакимлыҡ иткән. Зороастрий Ираны дини иҙеүенең ауыр осорон кисереп, Әрмәнстан VII йөҙйыллыҡ уртаһына ғәрәптәр хакимлығы аҫтына эләгә. IX быуат башында әрмән батшалығын тергеҙеү өсөн килеп тыуған реаль тарихи тәүшарттар барлыҡҡа килгәнгә саҡлы,  VIII—IX  быуаттар дауамында әрмәндәр ғәрәп иҙеүенә ҡаршы бик күп тапҡыр баш күтәргән.
VII быуат уртаһында Әрмәнстан территорияһының күпселек өлөшө ғәрәптәр хакимлығы аҫтында була. IX быуат башынан алып Ғәббәсиҙәр хәлифәлегендә һуңғараҡ тарҡалыуға килтергән процестар башланған. Хәлифәлектең хәлһеҙләнеүе Әрмәнстан менән мөнәсәбәттәрҙә һығылмалы сәйәсәткә күсергә мәжбүр итә. Шулай, 804 йылда уҡ әрмән кенәзе Ашот Мсакер (Ит ашаусы) хәлиф тарафынан  Әрмәнстанға. идара итергә тәғәйенләнә. Үҙ сиратында, уның улы Багарат Багратуни инглиз. Bagrat II Bagratuni, бөтә Әрмәнстан әмирлектәре «кенәздәренең кенәзе» булып китә һәм хәлифәнән батрик ал батарик титулын ала. Әрмәндәрҙең һаман да арта барған буйһонмауын баҫтырыу ниәтендә 851—852 йылдарҙа ғәрәп хәрби начальнигы Буг етәкләгән каратель экспедицияһы Ғәрәп хәлифәлегенең һуңғы тырышыуы булған, әммә был ынтылыш ғәрәптәрҙең власын нығытыуға алып килмәй. Ибн әл-Асир ваҡиға тураһында ошоларҙы яҙа:
IX быуат аҙағы— X быуаттың беренсе яртыһы
885 йылда Әл-Мутамид хәлиф йөҙөндә Ғәрәп хәлифәлеге һәм Василий I Македониялы йөҙөндә Византия империяһы Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғон таныған һәм Ашот Багратуниға таж ебәргәндәр. Был акт Әрмәнстандың 860-сы йылдарҙан уҡ килгән ысын бойондороҡһоҙлоғон юридик яҡтан раҫлаған. Католикос Геворг II Гарнеци баш ҡалала, Багаранда, Ашот I-не тантаналы рәүештә тәхеткә ултыртҡан, хакимлыҡ тажын башына кейҙергән. Бөйөк Әрмәнстан ҡолатылғандан һуң яҡынса 450 йыл үткәс, әрмән дәүләте тергеҙелгән : «әрмән батшалығының Ашот Багратуни аша яңыртылыуы», — был ваҡиғаны Багратидтар заманы тарихсыһы Степанос Таронеци шулай тип атай. Мхитар Айриванеци шулай уҡ: «885. А. 334. Аршакидтар династияһы хакимлығы өҙөлгәндән һуң 434 йыл (ысынында 457 йыл) үткәс, Әрмәнстанда Ашот Багратуни тәхеткә ултырған» тип яҙған, Товма Мецопеци, үҙ сиратында: «Аршакуни ырыуынан һуң улар Ани халҡының һәм башҡа әрмәндәрҙең батшалары булған» тип иҫкә төшөрә.
Ахурян йылғаһы бассейнында урынлашҡан Ширактағы адиинистратив берәмеге, Гавар дәүләттең үҙәге булып китә. Ашот I-гә үҙенең власы аҫтында бөтә Әрмәнстанды ғына түгел, ләкин Кавказ Албанияһы менән көнсығыш Грузияны ла берләштергән. Ул илдең на ирешкән, ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Әрмәнстан сиктәре Ван күле өлкәләренә, көнсығышта Кура йылғаһына тиклем йәйрәп ятҡан, ә төньяҡта Ашот I Тифлис ҡалаһына тиклем Гугаркты ҡайтанан берләштергән. Шулай итеп, үҙәк Әрмәнстанда урынлашҡан яңы монархия үҙенең эсенә түбәнге Әрмәнстандыһәм Кавказ аръяғы Әрмәнстанының күпселек өлөшөн индергән. Бөтә ысын әрмән өлкәләрен бер дәүләткә туплау теләге Багратидтарҙы боронғо әрмән дәүләтенең — «Бөйөк Әрмәнстан» атамаһын нең сәбәбе булған. Бойондороҡһоҙлоҡто тергеҙеү алдынан Багратидтар ырыуҙары имениелары менән бергә шулай уҡ Васпуракан һәм Сюник та Әрмәнстандың иң эре кенәз биләмәләре булған, һәм шуға ярашлы урындағы Арцрунидтар һәм Сюни ырыуҙары идара иткән.
Византия ла, хәлифәлек тә Әрмәнстан менән дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙе яйға һалырға тырышҡан һәм уның йөҙөндә үҙенең союздашын күрергә теләгән. Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғон таныуҙан тыш, хәлифәлек бөтөн Кавказ аръяғы хөкөмдарҙары өҫтөнән, христиан, мосолман булһындармы улар, Ашот I-нең сәйәси өҫтөнлөгөн таныған. IX быуат аҙағынан — X быуат башынан Византия империяһы шулай уҡ Кавказ аръяғында Әрмәнстандың сәйәси гегемонияһын таныған — һис юғында христиан дәүләттәренә ҡарата. Әрмән батшалары Ашот I, Смбат I һәм Ашот II «архонттарҙың архонты» тигән титулға эйә булған, уларға Кавказ аръяғының византия ориентациялы башҡа хакимдары өҫтөнән юғары власть бирелгән. Византия императоры Константин Багрянородный, Әрмәнстандың беренсе багратид батшаһы Ашот I тураһында әйткәндә, ул «барса көнсығыш илдәре менән идара иткән» тип хәбәр иткән. Хәлифәлек, үҙ сиратында, әрмән батшаларына шаһиншаһ — «башаларҙың батшаһы» тигән титул бирә, һәм был да Әрмәнстан батшаларына Әрмәнстандың һәм Кавказ аръяғының башҡа хакимдары өҫтөнән идара итерлек юридик хоҡуҡ биргән.
890 йылда Ашот I-не уның улы Смбат I алмаштырған, уның батшалыҡ власын хәлифәлек тә таныған. Смбат I, уның элгәреһе кеүек үк, көслө үҙәкләштерелгән власть сәйәсәте үткәргән, ул идара иткәндә, әрмән монархияһының сиктәре тағы ла нығыраҡ киңәйгән. 890-сы йылдар уртаһында ул, Двин һәм Нахичеванды ҡушып, Саджидтар династияһынан Мөхәммәд ибн Абу Саджды, тар-мар иткән. Әммә бер нисә йылдан Саджидтар тағы ла Двинды яулаған, һәм унда әрмән батшаһы менән көрәштә һуңғараҡ мөһим хәрби форпост ролен үтәгән ҙур булмаған әмирлек булдырғандар. Ике тиҫтә йылдан артыҡ фәҡәт Саджидтар ғына Әрмәнстандың иң төп дошманы булған. Шул уҡ ваҡытта тәүге әрмән батшалары Багратидтар бөтә Әрмәнстан территорияһында абсолют власҡа эйә булған. Мәҫәлән, 904 йылда Смбат I-нең Нахичеван өлкәһен Васпуракандан айырып алғаны һәм Сюник өлкәһе составына тапшырғаны билдәле. Ул хакимлыҡ иткән осорҙа Әрмәнстандың баш ҡалаһы Багарандан Ширакаванға күсерелә. Әрмәнстан батшалығын таныуға ҡарамаҫтан, ғәрәптәр, Әрмәнстанды үҙенең вассалы тип һанап, унан яһаҡ талап иткәндәр. Әрмән дәүләтенең көсәйеүе сәбәпле хафаға төшкән хәлифә, үҙенең наместнигы саджид әмире Йософҡа таянып, Әрмәнстанды буйһондороу юҫығында планлы көрәш башлаған. Багратуни һәм Арцруни ырыуҙары араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар менән файҙаланып, 908 йылда васпуракан кенәзе Гагик Арцруни инглиз. Gagik I of Vaspurakan хәлиф исеменән, Смбат I-гә ҡаршы ҡуйып, «Әрмәнстан батшаһы» тип иғлан ителә. Бер йылдан һуң Йософ Васпуракан әрмән ғәскәрҙәре менән Смбат I-гә ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башлай. Дзкнавачар янындағы ҡаты алышта еңелгәс, Ниг өлкәһендә һуңғыһы Йософҡа әсирлеккә эләгә. 914 йылда Алинджакала (Ернджак) ҡәлғәһен һаҡлаусыларға бирелергә бойороуҙан баш тартҡанға Смбат язаланған, һуңынан уның кәүҙәһе Двинда тәрегә ҡаҙаҡланған. Ихтимал, Смбат I үлгәндән һуң Кайсиктар әмирлеге Византияның булған.
Әрмәнстан азат ителгән, һәм уның үҙаллығы Смбат I вариҫы Тимер Ашот II ваҡытында тергеҙелгән. 918—920 йылдар дауамында Константинополь патриархы Николай Мистик I һәм әрмән католикосы Ованес Драсханакертци (Иоан Драсханакертци) араһында мосолмандарға ҡаршы кавказ аръяғы союзы булдырыу маҡсатында һөйләшеүҙәр алып барған. Ашот II 921 йылда Константинополгә барыуын дипломатик тырышлыҡтарҙың кульминацияһы тиһәк тә була, уның һөҙөмтәһе булып империянан хәрби ярҙам алыу булған. Әрмән батшалығын тар-мар итергә ынтылған ғәрәптәр Ашот II ҡаршы ҡуйып, был юлы, уның туғанының улы Ашот Шапухянды «Әрмәнстан батшаһы» тип иғлан итәләр. Тыуған иленә ҡайтҡас, Ашот II көрәште дауам иткән һәм, Багреванд, Ширак, Гугарк, Акстафа (Агстев) үҙәнен һәм төньяҡ Әрмәнстанды сиратлап кире ҡайтарып, иленең күпселек өлөшөн азат иткән. 921 йылғы Севан ҡаты алышы хәл иткес була. Ғәрәптәрҙе еңгән Ашот II-гә Әл-Муктадир хәлифә 922 йылда шаһиншаһ титулын бирә  — царя царей  — и был признан царём Армении. Уның сәйәси өҫтөнлөгө бөтә Кавказда танылған. Ашот шулай уҡ илдең ситендә йәшәгән ваҡ феодалдарҙың үҙәктән ҡасыу ынтылыштарын баҫтырыуҙа ла уңышлы булған. Шулай, Гардмандағы Саак Севада, Тучкатакта (Тавуш) Цлик Амрам, сиктәге төньяҡ Гугаракта кенәздәр Самшвилде буйһондоролған. Ашот Шапухян компенсация сифатында Вагаршапатты һәм уның тирә-яғын алған һәм сәйәси көрәш аренаһынан ситләштерелгән, ә Гагик Арцруни Васпуракандың батшаһы титулына ҡәнәғәт булған.
Әрмәнстан Ашот II-нең вариҫтары осоронда үҙенең сәйәси һәм мәҙәни үҫешенә өлгәшә. Уның 928/929 йылдарҙа тәхеткә ултырған ағаһы Абас I баш ҡаланы Ширакавандан Карсҡа күсергән. Уның өлөшөнә һуғыштарҙан йонсоған ил тейә. Абас батша заманын тыныслыҡ һәм тотороҡлоҡ йылы тип иҫәпләү ҡабул ителгән, Степанос Таронеци әйткәнсә, «Абас әрмән ерендә тыныслыҡ һәм төҙөкләндереү урынлаштырҙы». Ул шулай уҡ донъяуи власты үҙәкләштереү өсөн көрәшкән, сиркәү мәнфәғәттәрен был эшкә буйһондорорға ынтылған.
X  быуаттың икенсе яртыһы— XI  быуат башы
X быуаттың икенсе яртыһынан Византияның баҫып алыу сәйәсәте һәм уның көнсығышҡа артабанғы экспансияһы Әрмәнстан батшалығының хәүефһеҙлегенә ҡурҡыныс тыуҙырған. 949 йылда уҡ империя (Эрзурум) Каринды баҫып алған. Каринды алыу менән аҡрынлап әрмән ерҙәрен артабанғы көслөк менән баҫып алыу аннексия башланған : 966 йылда Византия империяһына Тарондағы Багратидтарҙың әрмән кенәзлеге ҡушылған, ә бер нисә йылдан ул ваҡытҡа империяның яһаҡ түләүселәре булған Кайсиктарҙың Малазгирты (Маназкерт) ҡушылған. В X столетии, однако, территориальное расширение Византии этим и ограничилось. 952 йылда Ашот III Мәрхәмәтле шаһиншаһ титулы менән Әрмәнстандың батшаһы булған. Һуңғыһы ла, элгәреләренә оҡшап, власты үҙәкләштереү сәйәсәте үткргән, көслө регуляр армия төҙөгән. Әрмән батшаларҙың батшаһы 80 мең яугирҙан торған армия менән командалыҡ иткән. Ул кавказ таулыларына һәм Хамданидтар әмирлегенә ҡаршы һуғыштарҙа, Двинды азат итергә тырышҡанда уңышһыҙлыҡҡа осраһа ла,, уңыш ҡаҙанған. Үҙенең хакимлығының тәүге осоронда Ашот III берләшкән батшалыҡ башында торған һәм илдең бөтә ҙур кенәздәре өҫтөнән тулы власҡа эйә булған. Шуға ҡарамаҫтан, X быуат уртаһынан Әрмән батшалығы, үҙәкләштерелгән дәүләт булараҡ, артабанғы үҫеш этабында феодал тарҡаулыҡ кисерә. Ашот III хакимлыҡ иткән йылдарҙа 961 йылда илдең баш ҡалаһы Карстан Аниға күсерелгән. Карстың хакимы итеп батшаның ир туғаны Мушег Багратуни тәғәйенләнгән, 963 йылда ул Карс батшалығын иғлан иткән. Ашот III Карсты, бөтә өлкәһе менән ағаһына биргән. 974 йылда Византия императоры Иоанн I Цимисхий әрмән монархияһы сиктәренә яҡынлаған. Васпуракан, Сюник, Ташир Дзорагет әрмән хөкөмдарҙары һәм 80 меңлек берҙәм армия батшаларҙың батшаһы тирәләй берләшкән әрмән-византий сиге янында Харкта урынлашҡан. Византия императоры артабанғы хәрби бәрелештәрҙән баш тартҡан һәм әрмән батшаһы менән союз төҙөгән.
Тиҙҙән батшалыҡты башҡа болалар дер һелкеткән. 977 йылда Ашот III вафат булған, был хәлдән һуң уның ир туғаны Мушег менән улы Смбат II араһында әрмән тәхете өсөн киҫкен конфликт тыуа. Ахырҙа конфликт Смбаттың еңеүе һәм яҡтарҙың тыныслыҡ килешеүе менән тамамлана. Шул уҡ ваҡытта 978 йылда Ашот III-нөң кесе энеһе Гургендың өлөшөнә Ташир һәм уның тирә-йүнендәге өлкәләр эләгә, һәм унда Ани батшалығына вассал буйһоноуында булған Ташир-Дзорагет батшалығы барлыҡҡа килгән. Раввадид Абу-л-Хайдждың Двинға походынан һәм 987 йылда уның Абу Дулаф әл-Шайбани янында ҡаланы баҫып алыуынан һуң, Смбат II уға яһаҡ түләргә мәжбүр булған. Шул уҡ осорҙа, Ани батшалығының ваҡытлыса көсһөҙләнгән сағында, Сюниктың сюзерены Смбат I Саакян үҙенең өлкәһе, Сюник батшалығын айырым батшалыҡ тип иғлан иткән, әммә бер йылдан һуң яңынан Смбат II-нең юғары власын таныған. Дөйөм алғанда, Смбат II-гә илдәге хәлдәрҙе тотороҡландырыу мөмкин булған.
989 йылда власть шаһиншаһ  — батшаларҙың батшаһы титулы менән Гагик I-сегә күскән. Уның хакимлыҡ осоро Багратидтар Әрмән батшалығының сәскә атҡан дәүере тип һанала. Ул әрмән ерҙәрен берләштереү һәм власты үҙәкләштереү сәйәсәтен уңышлы үткәргән. 1001 йылда ул үҙенең туғанының улы, Ташир-Дзорагеттың батшаһы, Ерһеҙ Давид I-нең ихтилалын баҫтырған, «бының һөҙөмтәһендә Давид Гагикка, улы атаһын тыңлаған кеүек, буйһоноп йәшәргә тейеш була», — XI быуат башы тарихсыһы Степанос Таронеци шулай тип яҙған. Бынан тыш, вассал кенәзлектәр һәм батшалыҡтар өлкәләре — Сюник, Васпуракан, Парисос, Хачен аннексияға дусар ителгән. Гагик күпмелер ваҡытҡа Двинды ла кире ҡайтарған. Ил тергеҙелгән, уның киләсәктә уңышлы үҫешенә тәүшарттар тыуҙырылған. 998 йылдың октябрендә әрмән-грузин коалицияһы Раввадидтар династияһы батшаһы Мамлан I ғәскәренә емергес һөжүм яһай, шуның менән уларҙы Әрмәнстанға үтеп инеүҙәре тамамланған. 1001 йылда, Давид III Куропалат үлгәндән һуң, Византия, уның васыятына ярашлы, Тао-Кларджет кенәзлеген көслөк менән баҫып алған аннексия. Шулай итеп, Давидтың биләмәләренюҡҡа сығарғандан һуң, Византия Әрмән дәүләтенең туранан-тура күршеһенә әйләнгән, һәм был, тәбиғи, византия ҡурҡынысын тағы ла яҡынайтҡан. Шул уҡ йылды ГагикI Васпуракандан Цахкотн һәм Коговит өлкәләрен тартып алған.
ГагикI 1020 йылда вафат булғандан һуң, әрмән дәүләте яйлап бөлгөнлөккә төшә барған. Әрмән тәхетенең тулы хоҡуҡлы вариҫы Ованес-Смбаттың батшалыҡ итеүен уның туғаны Ҡыйыу Ашот IV танымаған. Тәхеткә эйә булыу маҡсатында, Ашот ағаһына ҡаршы сыҡҡан. Васпуракан батшаһы Сенекерим Арцруниҙан өҫтәлмә ғәскәр алып, Ашот Әрмәнстандың баш ҡалаһын — Аниҙы ҡамауға алған. Һуғышта еңелгән Ованес-Смбат килешеү төҙөргә риза булған. 1022 йылда, Грузия батшаһы ГеоргийI аралашсылығында, тыныслыҡ килешеүе төҙөлгән, уға ярашлы, Ованес-Смбат Аниҙа һәм уның тирә-яҡ өлкәләрендә, ә Ашот — Фарсыстан һәм Грузия территорияһы сиктәрендә хакимлыҡ иткән:
Көсһөҙләнеүе һәм тарҡалыуы
Ованес-Смбаттың ҙур сәйәси хатаһы булып 1014—1023 йылдарҙағы Византий-грузин һуғышында Грузия батшаһы ГеоргийI яҡлы булыуында. Еңелеүгә дусар ителгәс, Ованес-Смбат 1022 йылда, үҙенең вафатынан һуң, Ани батшалығын Византияға бирергә ризалашҡан. Был мәсьәлә буйынса һөйләшеүҙәр шул уҡ йылдың ғинуарында Трапезундта католикос Петрос I Гетадарц һәм и император Болгаробойца ВасилийII араһында барған һәм килешеү төҙөлгән, һәм Трапезунд килешеүе тип атала. XI быуат тарихсыһы Аристакес Ластивертци уны «Әрмәнстанды юҡҡа сығарыу грамотаһы» тип атаған. Килешеү Аниҙа ярһыу ризаһыҙлыҡ тыуҙырған, һәм, башта Севастияла, аҙаҡ Васпураканда нигеҙләнгән Гетадарц ике тапҡыр ҡаланы ташлап китергә мәжбүр булған. 1025 йылға үҙәк һәм көнсығыш Әрмәнстандың күп өлөшө Византия власы аҫтында булған, царский домен ограничивался в основном Шираком. 1041 йылда Ованес-Смбат вафат булғандан һуң, византий императоры Михаил IV Пафлагонский уның васыятының үтәлеүен талап иткән. Дәүләт өсөн ауыр йылдарҙа әрмән сәйәси ике төркөмгә бүленә: католикос ПетросI Гетадарц һәм кенәз Саркис Хайказн византийҙарҙы яҡлау позицияһына баҫҡан, дворяндарҙың икенсе өлөшө кенәз Ваграм Пахлавуни һәм уның ғәскәре тирәһендә берләшкән, шул уҡ йылда уның АшотIV , 17 йәшлек ГагикII-не батша итеп иғлан иткән. Власҡа килгәс, Гагик II Трапезунд килешеүенең шарттарын үтәүҙән баш тартҡан. Спарапет Ваграм Пахлавуни һәм Григор Магистрос ярҙамы менән ГагикII әрмән баш ҡалаһы диуарҙары янында византий ғәскәрен тар-мар иткән. Шул уҡ ваҡытта византийлылар Шеддадидлы Абу-л-Асварҙы, Двин хакимын, ГагикII-гә ҡаршы көньяҡ-көнсығыштан хәрби хәрәкәт башларға дәртләндергән, һәм шуның менән уны компромисҡа барырға мәжбүр итергә өмөтләнгәндәр. Һуңғыһына, Иоанн Скилица хәбәр итеүенсә, уға «Какикийҙың баҫып алынған бөтә ҡәлғәләренә һәм ауылдарына, һуғыш закондары буйынса, бәхәсһеҙ хужаһы буласаҡһың» тип вәғәҙәләгәндәр. 1041 йылда ДавидI Ерһеҙҙең, Әрмән дәүләтенең бүленмәҫ тәхетен уңышһыҙ яулап алыу маҡсатында Аниға төньяҡтан һөжүм итеүе, хәлде тағы ла ҡатмарлаштырған. Хәрби юл менән һөҙөмтәгә өлгәшә алмағас, император КонстантинIX Мономах, тыныслыҡ тураһында һөйләшеү һылтауы менән, ГагикII-не Константинополгә саҡырған. Саркиса Хайказн һәм католикос Петрос I Гетнадарцтың дименә бирнешеп, ул осрашыуға барырға ризалаша. Константинополдә әрмән батшаһына һәм башалыҡты Византияға бирергә  тәҡдим итәләр. Шул уҡ ваҡытта католикос һәм Саркис Хайказн Әрмәнстандан әрмән баш ҡалаһының асҡысын ебәрәләр. 1045 йылда паракимомен Николай командалығында сираттағы ҡамауҙан һуң баш ҡала, Ани ҡалаһы еңелгән. Империя шулай уҡ, вәғәҙәһен онотоп, Абу-л-Асвар баҫып алған ауылдарҙы ла, ҡәлғәләрҙе лә биләгән. Ани батшалығы, католикос етәкләгән әрмән феодалдарының ҡайһы берҙәренең тырышлығы менән,, йәшәүҙән туҡтаған. Шулай уҡ, Саркис Хайказн үҙенең эшмәкәрлеге менән әрмән тәхетенә эйә булырға маташҡан тигән мәғлүмәт бар. Аристакес Ластивертци, ваҡиғалар замандашы, үҙенең «Әрмән халҡының михнәттәре тураһында хикәйәләү»ендә былай тип яҙған:
1045 йылда Әрмәнстан Тайк менән, үҙәге Аниҙа булған «Ивирия» фемаһын барлыҡҡа килтергән. ГагикII-гә компенсация сифатында Каппадокия ерҙәрендәге Харсиан һәм Ликанд фемаларын бүләк итәләр, где, через некоторое время, тот был убит. Византия империяһы Әрмәнстанды үҙенә ҡушыуына ҡарамаҫтан, византийлыларҙың ундағы позициялары үтә ныҡ булмаған.
Багратидтар үҙәкләштерелгән Әрмәнстан дәүләтен нигеҙҙә үҙҙәренең сәйәсәте арҡаһында тарҡатҡан. Дәүләттең берлеген һаҡламайса, уны ырыуҙың бер нисә тармағына бүлеп бирҙеләр, шулай Карс һәм Ташир-Дзорагет башалыҡтары барлыҡҡа килгән. Багратидтар ырыуы кешеләрен айырым өлкәләргә хаким итеп ултыртыу батшалыҡтың территориаль бөтөнлөгөн һаҡлау маҡсатында эшләнгән тигән фекер ҙә бар, әммә бер быуын үтеүгә батша ғаиләһе ағзалары, өлкәләрҙең үҙәктән алыҫ булыуы арҡаһындалыр микән, үҙҙәрен бойондороҡһоҙ тип иғлан иткән. Билдәле, бындай айырылыуға ынтылғанлыҡ сепаратизм Византия һәм Хәлифәлек тарафынан хупланған. Феодал һәм сиркәү ығы-зығыһы дәүләтте тағы ла көсһөҙләндергән. Төрлө ваҡытта Арцрунидтар һәм Сюни ырыуҙарына ҡараған Васпуракан һәм Сюник кенәздәре батша титулын алған. XI быуаттан Византия Әрмәнстанға ҡарата баҫып алыу сәйәсәтен башлай. Әрмәнстан буфер дәүләтенә ярҙам итер урынға, уның иҫәбенә үҙенең территорияларын үҫтреү яғын ҡарай. Ситуацию ещё более усугубили начавшиеся с 1016 года нашествия кочевников огузов. 1021 йылдағы ВасилийII-нең походы ваҡытында Васпуракан батшаһы Сенекерия үҙенең биләмәләрен Византияға бирергә мәжбүр булған. Шулай булһа ла, Багратидтар хакимлыҡ иткән дәүерҙә Әрмәнстан Хәлифәттән дә, Византиянан да бойондороҡһоҙ көйө һаҡланған.
Әрмән батшалығының тарҡалыу эҙемтәләре
Византияның Әрмән батшалығын аннексияһы, шулай уҡ сәлжүк ҡәбиләләре башлап ебәргән көслө ябырылыуҙар әрмән халҡының тарихи тыуған иленән күп быуаттарға һуҙылған эмиграцияһын башлап ебәргән. Васпуракандан Каппадокияға ғына 400 мең кеше күсенгән. Әрмәндәр шулай уҡ Грузияға, бигерәк тә Киликияға күсенгән. Әрмән милли-дәүләт ҡоролошоноң ҡалдыҡтары Сюник батшалығында (Зангезурҙа), Ташир-Дзорагет батшалығында һәм Хачен кенәзлегендә йәғни Таулы Карабахта ғына һаҡланып ҡалды. 1080 йылда уҡ Киликия әрмәндәре бойондороҡһоҙ кенәзлек ойошторған, һәм 1198 йылда Левон II осоронда короллек итеп үҙгәртелгән (Ҡара: Киликия әрмән дәүләте). XIII быуатта Мхитар Айриванеци бындай юлдар яҙған :
Тарихи Әрмәнстан ерендә дәүләтселекте тергеҙеп булманы. Рәсәй белгестәре билдәләүенсә, бының сәбәптәре булып күп һанлы төрөк күскенселәренең таралып ултырыуы һәм төп әрмән халҡын үҙ ерҙәренән ҡыуып ебәреү тора. Был процестар ағымында шулай уҡ ңре һәм урта әрмән феодалдарының байтаҡ өлөшө юҡ ителгән, ә уларҙың биләмәләре төрөк һәм курд хандарына бирелгән. Әрмән батшалығын аннексиялау шулай уҡ сәлжүктәрҙең Кесе Азия йүнәлешендә тотҡарлыҡһыҙ үтеүенә һәм Византия империяһын артабан да яулана барыуына ярҙам иткән. Матфей Эдесский, XII быуат тарихсыһы, яҙған: