cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәйфулла Сәйҙәшев
Тормош юлы
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Дала Ҡурғаны
Дала Ҡурғаны — Ростов өлкәһе Сальский районындағы ҡасаба. Маныч ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Тарихы
1907 йылдың 4 ноябрендә Столыпин реформаһы ваҡытында нигеҙ һалынған. Бында ат заводы хужаһы Феодонтий Яковлевич Корольковтың поместьеһы урынлашҡан булған. Халыҡтың төп шөғөлө малсылыҡ була: һарыҡ һәм йылҡы үрсетәләр. 1922 йылда агробаза ойошторола. Агробазаның сәсеү майҙаны 400 гектар тәшкил итә. 1924 йылда мәктәп асыла. 1926 йылда агробаза урынында тоҡомсолоҡ хужалығы (Племхоз № 2) ойошторола. 1934 йылда тоҡомсолоҡ хужалығы Будённый исемендәге ат заводы составына индерелә (4-се бүлек). 1937 йылдан — Халыҡ оборона комиссариатының Маныч хәрби ат заводы. 1941 йылда совхоздың малы Волга аръяғына һәм Кавказ аръяғына эвакуациялана. 1944 йылда кире ҡайтарыла. 1945 йылдың 31 ғинуарында хужалыҡҡа «М. В. Фрунзе исемендәге 161-се хәрби ат заводы» исеме бирелә. 1955 йылда Фрунзе исемендәге совхоз тип үҙгәртелә.
1965 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. 1967 йылда Мәҙәниәт йорто асыла. 1968 йылда Фрунзе Михаил Васильевичҡа һәйкәл ҡуйыла. 1969 йылда ауылдаш фронтовиктарға һәйкәл асыла. Мәрмәр плитәлә Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ауылдаштарының исемдәре соҡоп яҙылған. 1978 йылдың 1 ғинуарынан совхоз Төньяҡ-Кавказ институтының орлоҡсолоҡ буйынса тәжрибә хужалығы булып китә. Төп тармаҡ — һарыҡсылыҡ.
Географияһы
Ҡасаба Сальск ҡалаһынан 70 км төньяҡ-көнбайышта, Веселовское һыуһаҡлағысы ҡултыҡтарының береһенең яр буйында урынлашҡан.
Иҫтәлекле урындары
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған һуғышсыларға һәйкәл һәм туғандар ҡәберлеге.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Дала Ҡурғаны ҡасабаһы өсөн һуғышта һәләк булыусыларға һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ауылдаштарына һәйкәл 36 һәләк булған һуғышсы ерләнгән туғандар ҡәберлегенә ҡуйылған. Һәйкәл Дала Ҡурғаны ҡасабаһының уртаһында тора.
Һәйкәл һәләк булған иптәштәренең ҡәбере өҫтөндә торған һалдат скульптураһынан ғибәрәт. Һалдат скульптураһы монолит бетондан эшләнгән. Скульптуранан уң яҡта горизонталь стена ҡуйылған, унда Совет Армияһының һәр төрлө ғәскәрҙәре һалдаттарының барельеф һүрәте күренә. Стенала яҙыу эшләнгән: «Туҡта! Был фамилияларҙы иҫтә ҡалдырығыҙ, һәр исемдең артында һеҙҙең менән беҙ бәхетле йәшәһен өсөн бирелгән, үҙҙәренең ғүмере бар ине. 1941—1945 йылдарҙа Ватанды азат итеү өсөн һуғышта һәләк булған һуғышсы-ауылдаштарға дан».
Һәйкәл алдында һуғыш йылдарында һәләк булған ауылдаш һуғышсыларҙың исемдәре яҙылған өс мәрмәр ҡәбер ташы ҡуйылған. Һәйкәл 1969 йылдың 9 майында асыла. Һәйкәлдең авторҙары рәссам Джалуханян һәм скульптор Салгоян.
Кюль-Игай
Кюль-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оз. Дальнее   ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мюглицталь
Мюглицталь (Muglitztal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2062 кеше йәшәй. Майҙаны — 21 км2. Диңгеҙ кимәленән 150–450 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1809 һәм автомобиль коды PIR.
Шельмас
Шельмас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васина йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мюка
Мюка (Mucka) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1127 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 142 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2906 һәм автомобиль коды NOL.
Ледовая (Махня ҡушылдығы)
Ледовая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Махня йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шежамка
Шежамка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №2286 ҡылымығының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мюлау (Саксония)
Мюлау (Саксония) (Muhlau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2240 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 329 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9241 һәм автомобиль коды MW.
Шетьяс
Шетьяс — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шер-Вож (Кемысь ҡушылдығы)
Шер-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемысь йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы
Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы (1794 йыл — ?) — зауряд-хорунжий. 1812 йылда 20-се Башҡорт полкында хеҙмәттә була.
Биографияһы
Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы 1794 йылда ул ваҡытта 1-се Башҡорт кантоны составына ингән Пермь губернаһының 1-се йортона ҡараған Уймыж ауылында (хәҙер Пермь крайының Барҙы районы Федорков ауыл биләмәһе составына инә) тыуа. Зауряд хорунжий дәрәжәһендә 20-се Башҡорт полкында хеҙмәт итә, әммә һуғыштарҙа ҡатнашмай. 20-се Башҡорт полкы 1812 йылдың 30 октябрендә Пермь губернаһы Пермь өйәҙенең Ҡуян ауылында ойошторола һәм Полтава губернаһының Галяч ҡалаһына генерал-лейтенант граф П. А. Толстой командалығындағы ополченецтар корпусына барып ҡушыла. Полк Пенза ополчениеһына ҡушылғандан һуң, 1813 йылдың майында Варшава кенәзлегенә барып етә һәм генерал Д. И. Лобанов-Ростовский командалығындағы Резерв армияһы составына инә. Полктың бер өлөшө әсирҙәрҙе һаҡлай, транспортты оҙатып йөрөй, 3-сө һәм 4-се корпустар менән элемтә булдыра. Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII мәғлүмәттәре буйынса Уймыж ауылында йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырып сығара. Унда Ибниәмингә — 40, уның улдары Низаметдингә — 5, Шәрәфетдингә 1 йәш булыуы теркәлгән. Башҡортостан Республикаһы Үҙәк тарих архивының фондында һаҡланған 1836—1843 йылғы формуляр исемлек мәғлүмәттәрендә Ибниәмин Ғәбдүкәйев 46 йәштә тип күрһәтелгән.
Лиственная (Кельват ҡушылдығы)
Лиственная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кельват йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шомвуква
Шомвуква — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының һул ярына тамағынан 274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лесмуровка
Лесмуровка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягыл-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яблоковтарҙың сауҙа йорто
Яблоковтарҙың сауҙа йорто — Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамы, 64 урамы буйынса урынлашҡан бина. Йорт 1898 йылда архитектор Е. М. Гулина проекты буйынса төҙөлә. Бина төбәк әһәмиәтендәге мҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Йорт Т. С. Яблоков милкендә була. Уның беренсе ҡатын сауҙа ойошмалары: жирардов мануфактураларының акционер йәмғиәттәре һәм Эмиль Циндель мануфактуралары берлеге ҡуртымға ала. Бинаның подвалын «Фортуна» ренков мөгәрәбе биләй (инеү — Николаев тыҡырығы яғынан). Унда йыш ҡына кабаре һәм театр коллективтары сығыш яһай. Яблоковтар йортоноң икенсе ҡатын 1904 йылда Р. Штермер ҡуртымға ала. Унда Рәсәйҙең Көньяғында иң беренсе электробиография (ул ваҡытта кинотеатрҙарҙы шулай атайҙар) асыла.
1917 йылда электробиограф «Олимп» кинотетары тип атала башлай. 1924 йылда Яблоковтарҙың йорто дәүләткә бирелә. Уның беренсе ҡатында Военторг һәм Роспромторг магазиндары урынлаша. 1930 йылдарҙа кинотеатр «Комсомолец» исемен ала. Һуғыштан һуң ул үҙенең эшмәкәрлеген дауам итә, әммә 1990 йылдарҙа ябыла. Шул ваҡытта архитектор Е. Г. Рекало проекты буйынса бинаға реставрация эшләнә.
Отто фон Бисмарк
Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк-Шёнхаузен (нем. Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen}}, 1871 йылдан кенәз; 1 апрель 1815 йыл, Шёнхаузен — 30 июль 1898 йыл, Фридрихсру) — Германия империяһының беренсе канцлеры, 1871 йылда Германияны Кесе Германия менән берләштереүҙе планлаштырған һәм тимер канцлер ҡушаматын алған эшмәкәр. Отставкаға сыҡҡанда, нәҫел буйынса күсә торған «Лауэнбург герцогы» титулын һәм генерал-полковник чинындағы Пруссия генерал-фельдмаршалы дәрәжәһен ала.
Пруссия рейхсканцлеры һәм министр-рәйес булған осоронда Рейхта алып барылған сәйәсәткә әҙ иғтибар бүлә һәм отставкаға сыҡҡансы шулай ҡала. Эске сәйәсәттә ҡеүәт баллансы (йәки Европа тигеҙлеге өсөн) принцибына таяна.
Ул етәкслек иткән дәүерҙәге эске сәйәсәтте ике өлөшкә бүлергә мөмкин. Тәүҙә ул уртасыл ҡарашлы либералдар менән килешеү төҙөй. Ошо осорҙа күп һанлы эске реформалар үткәрелә. Шуларҙың береһе- гражданлыҡ никахын индереү. Был юл менән Бисмарк сиркәүҙең тәьҫирен әҙәйтергә теләй. 1870 йылдан башлап, ул либералдарҙан айырыла. Был осорҙа ул протекционизм сәйәсәте менән мауыға һәм дәүләт иҡтисадына ҡыҫылырға теләй. 1880 йылда социалистарға ҡаршы закон керетелә. Ул саҡтағы Германияның йәш императоры — кайзер Вильгельм II менән килешмәүҙәре арҡаһында отставкаға китә.
Сығышы
Отто фон Бисмарк 1815 йылдың 1 апрелендә Бранденбург провинцияһында (хәҙерге Саксония-Анһальт ере) әҙ ерле дворян ғаиләһендә тыуған. Бисмарктар нәҫеле һәр саҡ дәүләттә хәрби етәкселәр булып торған. Улар юнкерҙар — йәғни баҫып алыусы рыцарҙар нәҫеле, Эльбанан көнсығыштағы ерҙәрендә ауылдарын төҙөгәндәр. Бисмарктар ерҙәренең күплеге, аристократ һәм бай булыуҙары менән маҡтана алмаған, тик аҡһөйәк булыуҙары менән ғорурлана алған.
Йәшлек йылдары
Отто 1822 йылдан 1827 йылғаса Пламан мәктәбендә уҡый һәм физик яҡтан үҫешә. Тик ул бының менән генә ҡәнәғәт булмай, ошо турала ата-әсәһенә яҙа. Ун ике йәшенән Пламанды ҡалдыра, әммә Берлиндан китмәй. Фридрихштрасселағы Бөйөк Фридрих исемендәге гимназияға бара. Ә ун биш йәше тулғас, «Һоро монастыр»ҙағы гимназияға күсә һәм үҙен тик яҡшы яҡтан ғына күрһәтә. Гимназияны тамамлауға әсәһе уны Гёттингендағы Георг Август исемендәге университетҡа алып бара. Был университет Һанновер короллегендә була. Йәш Бисмарк хоҡуҡты һәм дипломатия эшен өйрәнер тип өмөтләнәләр. Тик ул да башҡа «алтын» немец йәштәренән әллә ни айырылмай. 27 тапҡыр дуэлдә була. Шуларҙың береһендә сикәһе яралана һәм ғүмерлеккә йөй ҡала. Уға унивеситетты тамамларға тура килмәй. Кеҫәһе йоҡа булғанлыҡтан, университет етәкселеге уны ҡулға алыу менән янай һәм Бисмарк ҡаланы ташлап китергә мәжбүр була. Артабан ул Берлин университеттарының береһенә урынлаша һәм философиянан диссертация яҡлай. Уҡыуын тамамлағас та, Бисмарк эш табырға ашыҡмай. Пруссияның ул ваҡыттағы сит ил эштәре министры уға Германияның берәй ҡалаһында административ эшкә барырға кәңәш итә.
Хеҙмәте
Ахенда етәкселәре менән уртаҡ тел таба алмағас, Бисмарк хәрби хеҙмәткәр булып эшкә төшә — 1838 йылдың яҙында ул егерҙәрҙең гвардия батальонына яҙыла. Әммә әсәһенең сирләүе арҡаһында, хеҙмәт итеү срогы ҡыҫҡартыла. Әсәһенең вафаты Бисмарктың үҙ күңеленә хуш килгән эште табырға тырышыуын туҡтата. Помераниялағы поместьеһына идара итеүҙе үҙ өҫтөнә алырға тура килә.
Померанияға урынлашҡас, Отто фон Бисмарк поместьеларының табышын арттырыу юлдарын эҙләй башлай, күршеләре менән дуҫлашып ала. Ппоместьела йәшәү уның тормошон юлға һала. Ул үҙен алдан күрә белеүсән һәм тәжрибәле ер хужаһы булараҡ таныта. Ләкин студент сағындағы холҡо юҡ-юҡ та үҙен һиҙҙерә, шуға ла шул тирәлә йәшәгән юнкерҙар уға «ҡоторған» ҡушаматын бирә.
Бисмарк Берлинда уҡыуын тамамлаған һеңлеһе Мальвина менән дуҫлаша. Ағай менән һеңле араһында рухи берлек булыуы тойола.
Сәйәси карьераһы
Төҙәлмәҫлек консерватор репутацияһы арҡаһында Бисмарк яңы Пруссияның милли йыйылышына инә алмай (дөйөм тауыш биреүҙә халыҡтың ир-егеттәре генә ҡатнаша). Отто юнкерҙарҙың традицион хоҡуҡтарының сикләнеүенән ҡурҡа, тиҙҙән был йәһәттән дә тыныслана. Ул үҙенең поместьеһына ҡайта һәм яңы консерватив «Кройццайтунг» гәзитен сығара башлай. Тап ошо осорҙа Отто фон Бисмарк ингән консерватив кәйефле сәйәсмәндәр блогының эшмәкәрлеге көсәйә.
Бындай кәйефтарҙың көсәйеүенә 1848 йылдағы контрреволюцион түңкәрелеш, шулай уҡ королдең, парламент ултырышын туҡтатып, Берлинға ғәскәр индереүе сәбәпсе була. Бисмарк был түңкәрелеште әҙерләүгә ифрат ҙур өлөш индереүгә ҡарамаҫтан, король уны «бар булмышы менән реакционер» тип атап, министр посына тәҡдим итеүҙән баш тарта. Король реакционерҙарға ирек биреү тураһында уйлап та ҡарамай: түңкәрелештән һуң ул Конституцияны баҫтырып сығара: унда монархия принцибы ике палаталы парламентты булдырыу менән яраштырыла. Монарх шулай уҡ абсолют тыйыу хоҡуғын һәм ғәҙәттән тыш указдар ярҙамында идара итеү хоҡуғын үҙендә ҡалдыра. Был Конституция либералдарҙың өмөттәрен аҡламай, әммә Бисмаркҡа ул барыбер үтә прогрессив булып тойола.
Әммә Бисмарк буйһонорға мәжбүр була һәм парламенттың түбәнге палатаһына депутатлыҡҡа кандидат булып күрһәтерлергә ҡарар итә. Һайлауҙарҙың ике турын да бик ҡыйынлыҡ менән үтә ул. 1849 йылдың 26 февралендә ул депутат урынын ала. Әммә Бисмарктың Германияны берләштереүгә һәм Франкфурт парламентына кире мөнәсәбәте уның репутацияһын төшөрөүгә килтерә. Король парламентты таратҡандан һуң, ғәмәлдә, Бисмарк ҡайтанан депутат булып һайланыуға мөмкинлеген юғалта. Ләкин был юлы уға юл асыла, сөнки король һайлау системаһын үҙгәртә, һөҙөмтәлә Бисмарктан һайлау алды көрәшен алып барыу талап ителмәй. 7 августа Отто фон Бисмарк яңынан үҙенең депутат урынына ултыра.
Санкт-Петербургта (1859—1862)
Горчаков Бисмаркҡа бөйөк киләсәк фаразлай. Рәсәйҙә Бисмарк урыҫ телен өйрәнә. Айыуға һунарҙа ҡатнашып, ике айыуҙы атып ала, ләкин аҙаҡ һунарға йөрөүҙән баш тарта.
Тимер һәм ҡан менән
Бисмарктың был телмәре хөкүмәт һәм парламент араһындағы бүленеште еңеүгә йүнәлтелә. Парламент план буйынса армияла реформа үткәреүгә аҡса бүлеүҙән баш тарта, әммә либераль күпселек армияны үҙгәртеп ҡороу һәм көсәйтеү идеяһынан баш тартмай. Улар армияла ике йыл хеҙмәт итеүҙе һаҡлап ҡалыуҙы гарантиялауҙы, һәм либераль кәйефтәр көслө булған ландверҙы таратмауҙы талап итә. Бер-береһен аңлауға өлгәшеү һәм Пруссия парламенты яғынан хуплау алыу маҡсатында, Пруссия премьер-министры Отто фон Бисмарк 1862 йылдың 30 сентябрендә телмәр менән сығыш яһай, унда шундай һүҙҙәр ҙә яңғырай: .
Бында Бисмарк 1813 йыл үҙ теләге менән һуғышҡа киткән Макс фон Шенкендорфтың шиғыр юлдарына таяна.
Лиственная (Егол-Ях ҡушылдығы)
Лиственная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Егол-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Отто фон Бисмарк
Тимер һәм ҡан менән
Шулай итеп, Бисмарк әүҙем тышҡы сәйәсәткә аяҡ баҫа. Парламенттың либераль күпселеге «герман мәсьәләһен» көс ҡулланмайса хәл итеп булмаясағын аңлаһа ла, Бисмарктың телмәре, бигерәк тә (либераль) матбуғат тарафынан, туранан-тура көс ҡулланыуға саҡырыу һәм тышҡы сәйәсәт афераһы булараҡ ҡабул ителә, речь Бисмарка была расценена, особенно прессой, как прямой призыв к насилию и как внешнеполитическая афера.
Лиственная (Егол-Ях ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Отто фон Бисмарк
Тимер һәм ҡан менән
Бының тарихы түбәндәгесә: ҡарар ҡабул итергә һәләтле булмаған король Фридрих Вильгельм Дүртенсенең регенты — армия менән тығыҙ бәйле булған принц Вильгельм ландверҙың — Наполеон менән көрәштә хәл иткес роль уйнаған һәм либераль кәйефтәрҙе һаҡлап ҡалған территориаль армияның булыуына риза булмай. Өҫтәүенә, хөкүмәттән сағыштырмаса бойондороҡһоҙ булған ландвер 1848 йыл революцияһын баҫтырғанда бер ниндәй эффектив саралар ҙа күрә алмай. Шуға күрә регент хәрби реформаны төҙөүҙә Пруссияның хәрби министры Альбрехт фон Роон яҡлы була. Роон, пехотала хеҙмәт итеү срогын 3 йылға һәм кавалерияла 4 йылға тиклем оҙайтып, регуляр армияны булдырырға тәҡдим итә. Хәрби сығымдарҙы 25 процентҡа арттырыу күҙҙә тотола. Был ҡаршылыҡ тыуҙыра, һәм король, либераль хөкүмәтте таратып, уны реакцион хакимиәт менән алмаштыра. Ләкин бюджет тағы ла раҫланмай.
Был ваҡытта Европа сауҙаһы әүҙем рәүештә алға бара, унда сәнәғәте интенсив рәүештә үҫешкән Пруссия мөһим роль уйнай, әммә протекционизм ҡарашында торған Австрия быға аяҡ сала. Австрияға әхлаҡи зыян килтереү маҡсатында, Пруссия Габсбургтарға ҡаршы революция тулҡынында килгән итальян короле Виктор-Эммануилдың легитимлығын таный.
1861 йылда Вильгельм Пруссия короле Вильгельм I булып китә, һәм ул Ландтаг депутаттарының бюджет мәсьәләһе буйынса уға ҡаршы булыуҙарына тап була, был хәл конституцион көрсөккә килтерә. Ошо көрсөктө юлға һалыу өсөн Париждан унда илсе булып эшләгән Бисмаркты ҡайтарырға ҡарар ителә.
Бисмартың консерватор ҡарашлы булыуын белгәнгә, Вильгельм бындай тәғәйенләүгә икеләнеп ҡарай. Әммә 1862 йылдың 22 сентябрендә Бабельсбергта үткән аудиенцияһында Бисмарк королде, вассал үҙенең сюзеренына хеҙмәт иткән кеүек, тоғро хеҙмәт итәсәгенә ышандыра. 1862 йылдың 23 сентябрендә король Бисмаркты, уға киң вәкәләттәр биреп, Пруссия хөкүмәте рәйесе итеп тәғәйенләй.
Бисмарк үҙенең кабинетына консерватив министрҙарҙы индерә, улар араһында Роондан башҡа сағыу шәхестәр ҙә булмай. Артабан Бисмарк «конституциялағы етешһеҙлеккә» иғтибар итә, унда конституцион көрсөк ваҡытында хөкүмәттең эшләү механизмы тураһында яҙылмаған икән.
Ландтагтың түбәнге палатаһындағы билдәле телмәрендә, 1848—1849 йылдарҙа ҡарарҙы күпселек тауыш принцибы юлы менән ҡабул итеү хата була, тип белдерә ул, шуға ла мөһим ҡарарҙар «тимер һәм ҡанға» таянып ҡабул ителергә тейеш. Бында ул иң тәүге сиратта Германияны берләштереүҙе күҙ уңында тота. Немец ерендә өҫтөн булыу өсөн Пруссия менән Австрия араһында көрәштең башланыуы өсөн иң уңай мәл килеп етте, тип иҫәпләй Бисмарк.
Килеп тыуған хәүефте һиҙеп, Австрия бөтә немец дәүләттәренең етәкселәре конференцияһын саҡырыу инициативаһы менән сығыш яһай. Был форумдың маҡсаты: Франц-Иосиф рәйеслегендә перспективаға йүнәлтелгән федераль реформалар ҡабул итеү һәм милли парламентҡа артабан дөйөм һайлауҙар үткәреү. Франц-Иосиф Гастайнерталь курортына килә, шул мәлдә король Вильгельм да унда булып сыға, ләкин Бисмарк король Вильгельмдың был конференцияға барыуҙан баш тартыуына өлгәшә. Традиция буйынса Майндағы Франкфуртта йыйылған немец дәүләттәре етәкселере, Пруссия ҡатнашлығынан тыш Германияны берләштереү мөмкин түгел, тигән ҡарарға килә. Австрияның немец ерендә гегемонияға өлгәшеү хыялы мәңгелеккә юҡҡа сыға.
Шлезвиг һәм Гольштейнды ҡушыу
1864 йылда Данияның көньяҡ өлөшө булған, ләкин күбеһенсә этник немецтар йәшәгән Шлезвиг һәм Гольштейндың статусы мәсьәләһе буйынса Дания менән һуғыш тоҡана. Низағ күптән быҫҡып ятҡан була, ләкин ике яҡтың да милләтселәре баҫымы аҫтында ул янғынға әйләнеп китә. Һөҙөмтәлә Пруссия ғәскәрҙәре Шлезвиг-Гольштейнды ала, һәм тиҙҙән был герцоглыҡтар Пруссия һәм Австрия араһында бүленә. Әммә барыбер низағ туҡтарға уйламай, Австрия менән Пруссия араһындағы мөнәсәбәттәр даими рәүештә көрсөк хәлендә ҡала.
Көнбайыш Германияны ҡушыу
1866 йылда Австрия-Пруссия-Италия һуғышы башланасағы асыҡлана, ике яҡ та үҙҙәренең хәрби көстәрен мобилизациялай башлай. Пруссия Италия менән тығыҙ бәйләнештә була, ул Австрияға көньяҡ-көнбайыштан баҫым яһай һәм Венецияны баҫып алырға ынтыла. Пруссия армияһы ярайһы уҡ тиҙ арала көнбайыштағы герман ерҙәрен баҫып ала һәм Австрияға ҡаршы төп хәрби кампанияға әҙер була. Австрия ғәскәре бер туҡтауһыҙ еңелә, шуға күрә Пруссия тәҡдим иткән тыныслыҡ килешеүен ҡабул итергә мәжбүр була. Пруссия составына Гессен-Кассель, Нассау, Һанновер, Шлезвиг-Гольштейн һәм Майндағы Франкфурт индерелә.
Төньяҡ Германия берлеген булдырыу
Австрия менән һуғыш канцлерҙың хәлен ала, һәм сәләмәтлеге ҡаҡшай. Бисмарк ял ала. Ләкин оҙаҡ ял итергә тура килмәй уға. 1867 йылдың башынан Бисмарк Көнбайыш Германия конфедерацияһы Конституцияһын төҙөү өҫтөндә ныҡышмалы эшләй. Ландтагҡа ҡайһы бер ташламалар яһағандан һуң, Конституция ҡабул ителә, һәм Төньяҡ Германия берлеге хасил була. Ике аҙнанан һуң Бисмарк канцлер итеп тәғәйенләнә. Пруссияның шулай көсәйеүе Франция һәм Рәсәй батшаларын ныҡ борсой. Александр II менән мөнәсәбәттәр һәүетемсә булһа, француздар немецтарға ҡарата кире ҡарашта була. Тәхет вариҫлығы буйынса килеп тыуған испан көрсөгө лә утҡа май өҫтәй. Гогенцоллерндарҙың Бранденбург династияһына ҡараған Леопольд Гогенцоллерн-Зигмаринген испан тәхетенә дәғүә итеүселәрҙең береһе була. Франция уны мөһим испан тәхетенә ултыртырға теләмәй. Ике илдә лә патриотик кәйефтәр өҫтөнлөк ала. Өҫтәүенә, көньяҡ герман ерҙәре Францияның көслө йоғонтоһонда була, был да Германияны берләштереүгә ҡамасаулай. Күп тә үтмәй һуғыш сыға.
Империяны иғлан итеү
1870—1871 йылдарҙағы Франция-Пруссия һуғышында француздар еңелә, бигерәк тә оло ҡорбандар килтергән Седан янында еңелеү француздарҙың хәтерендә оҙаҡ һаҡлана. Император Наполеон III әсиргә төшә, ә Парижда сираттағы Сентябрь революцияһы еңә. Был ваҡиғаларҙан һуң Пруссияға Эльзас һәм Лотарингия, Саксония, Бавария короллеге һәм Вюртемберг короллектәре ҡушыла. Бисмарк 1871 йылдың 18 ғинуарында Икенсе рейхты булдырыу тураһында иғлан итә, Вильгельм I Германия императоры (кайзер) титулын ҡабул итә. Бисмарк үҙе, дөйөм популярлыҡ тулҡынында, кенәз титулын һәм Фридрихсрула яңы поместье алыуға өлгәшә.
Шиес
Шиес — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Зарипова Рина Баян ҡыҙы
Зарипова Рина Баян ҡыҙы (12 (19) март 1941 йыл — 10 ғинуар 2008 йыл) — журналист, уҡытыусы, тәржемәсе. 1973—2002 йылдарҙа «Татарстан яшьләре» гәзитенең хаттар бүлеге мөдире. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), «Бәллүр каләм» («Гәлсәр ҡәләм») журналистар бәйгеһе лауреаты (2001).
Биографияһы
Рина Баян ҡыҙы Зарипова (шулай уҡ Зарифова; ҡыҙ фамилияһы Ағумова) 1941 йылдың 12 мартында Татар АССР-ының Меңнәр ауылында уҡытыусылар Мәсрүрә Зарифуллина менән Фәтхелбаян Ағумов ғаиләһендә тыуған. Документтарҙа тыуған көнө 19 март итеп теркәлгән. Ғаиләлә барлығы 8 бала була. Атаһы Фәтхелбаян яғынан Рина Зарипова журналист Әлфиә Самат, яҙыусы Фәйрүзә Мөслимова, уҡытыусы Тәҡи Зәкиев менән туғандаш.
1960 йылда Алабуға педагогия институтының урыҫ-татар филология факультетына имтихандарҙы уңышлы тапшыра. 1965 йылда институтты тамамлай. Лайыш районы Татар Сараланы урта мәктәбенә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы институт тарафынан ебәрелә.
Физика уҡытыусыһы Заһит Зариповҡа өйләнә. Һуңыраҡ ғаилә Ҡазанға күсенә, Рина Зарипова 1969 йылдың 20 февраленән "Татарстан яшьләре" газетаһына тәржемәсе булараҡ эшкә алына. 1973 йылда хаттар бүлеген етәкләй башлай һәм был вазифаны 2002 йылға тиклем башҡара.
1995 йылдың 13 февралендә матбуғат өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн ТР президенты указы менән Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре исемен ала. 2001 йылда журналистарҙың "Бәллүр каләм" бәйгеһендә лауреат премияһына лайыҡ була.
Пенсияға сығыу менән 2002 йылдан Рина Зарипова яҙмалары "Татарстан яшьләре", "Татар иле", "Ватаным Татарстан", "Шәһри Казан", "Мәгърифәт", "Молодежь Татарстана" гәзитләрендә, "Идел" журналында басыла.
2003 йылда Зариповтар ғаиләһенә арналған "Адәм белән Хәва" ("Әҙәм менән Хауа") тапшырыуы "Яңа гасыр" (Яңы Быуат) телеканалының эфирында сыға.
Яман шеш табылыу сәбәпле ғүмеренең һуңғы йылдарында Рина Зарипова ике операция кисерә. 2008 йылдың 10 ғинуарында онкология ауырыуынан Ҡазанда донъя ҡуя. Ҡаланың Мамадыш трактындағы мосолман зыяратында ерләнә.
Татарстан яшьләре
Рина Зарипова "Татарстан яшьләре"нең хаттар бүлеге етәксеһе булараҡ ошо бүлек менән тығыҙ бәйләнгән популяр сәхифәләрҙе лә алып бара.
"Серҙәш" сәхифәһе
Рина Зарипованы "Татарстан йәштәре"ндәге "Серҙәш" сәхифәһе менән Татар Сараланы уҡыусылары таныштыралар. Был журналист Суфия Әхмәтова тарафынан асылған сәхифәлә газета уҡыусылары төрлө серҙәре менән бүлешәләр һәм ауыр һорауҙарын сисеүҙә ярҙам итеү маҡсаты менән газетаға һәм башҡа уҡыусыларға хаттар юллайҙар."'Үҙенең 40 йыллыҡ тарихында 'Серҙәш' кемдәр өсөн генә дуҫ, иптәш, серҙәш булмағандыр, кемдәрҙе генә ашығыслыҡ менән хата аҙым яһауҙан һаҡлап ҡалмағандыр. Бөтөнөһө тураһында яҙа башлаһаң, газета биттәре етмәс. Хәйер, газетаның күпйыллыҡ төпләмәләре быға шаһит', — Рина Зарипова, 'Татарстан яшьләре', март 2005"1969 йылдың 20 февраленән Рина Зарипова "Татарстан яшьләре"ндә эшләй башлай. Башта тәржемәсе вазифаһын үтәй, хаттар бүлеге мөдире журналист Суфия Әхмәтованың булышсыһы була. Суфия Әхмәтованың пенсияға китеүе менән, 1970 йыл дауамында хаттар бүлеге һәм был сәхифә менән күп кенә шәхестәр етәкселек итәләр: Фәрит Хәкимйәнов, Ғәлиә Раимова, Фәрит Ғәлиев һ.б. Шунан һуң хаттар бүлеге һәм "Серҙәш" сәхифәһе Рина Зарипова ҡарамағына күсә.
"Шәмбе" сәхифәһе
Газетаның "Шәмбе" сәхифәһе ҙур шәхестәргә арналған, күп осраҡта йырҙар ноталары менән уҡыусылар теләктәре буйынса баҫылып барған. Уҡыусыларҙың йыш Сара Садыҡова йырҙарын һорап хаттар ебәргәнгә күрә, Рина Зариповаға күренекле композитор менән күп тапҡыр күрешергә тура килә, һәм был уларҙы дуҫлаштыра."'Үҙең менән аралашҡан кешеләрҙең бөйөклөгөн йәшәй-йәшәй күберәк аңлайһың икән ул', — Сара Садыҡова турында Рина Зарипова, 'Татарстан яшьләре', декабрь 2004"
"Ғаилә йылыһы" китабы
1982 йылда Татарстан китап нәшриәтендә Рина Зарипованың төрлө йылдарҙа уҡыусылар хаттары буйынса яҙылған мәҡәләләргә нигеҙләнгән китабы баҫтырыла. Китап ғаилә темаһы менән тығыҙ бәйләнгән әхлаҡ, тәрбиә, социаль проблемаларын асыҡлай, һәм һәр бүлексә авторҙың нәтижәһе менән тамамлана.
Ғаиләһе
Ире — Заһит Саҙрислам улы Зарипов — оҙаҡ йылдар Ҡазан авиация институтында дөйөм һәм ҡулланма физика өлкән уҡытыусыһы һәм инженер булып эшләгән. Дүрт бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Пирогов ордены
Пирогов ордены — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы. Рәсәй Федерацияһы Президентының 2020 йылдың 19 июнендәге «Пирогов орденын һәм Лука Крымский миҙалын булдырыу тураһында» исемле 404-се Указына ярашлы булдырыла.
Награда хәрби-ялан хирургияһына нигеҙ һалыусы, шулай уҡ ғилми дисциплина булараҡ хирургияға нигеҙ һалыусы урыҫ хирургы, ғалим һәм педагог Николай Иванович Пироговтың (1810—1881) исемен йөрөтә.
Тарихи контекст
Николай Иванович Пирогов 1810 йылдың 25 ноябрендә Мәскәүҙә тыуған. 1828 йылда Император университетында медицина факультетының табип (медицина) фәндәр бүлеген тамамлай, 1828—1832 йылдарҙа Рәсәй университеттары өсөн профессорҙар әҙерләү өсөн асылған Император Дерпт университеты янындағы профессорлыҡ институтында хирургия буйынса махсус белем ала. 1833 йылда уға медицина докторы дәрәжәһе бирелә, 1836 йылда ошо уҡ университетта теоретик һәм практик хирургия буйынса профессор итеп, ә тағы ла ун йылдан һуң Петербург фәндәр академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Пирогов орденының совет проекты
Тарихсы-фалерист В. А. Дуров билдәләүенсә, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында офицер-медиктарҙы наградлау өсөн Пирогов исемен йөрөткән орден булдырыу идеяһы тыуа. Шулай уҡ һалдат Георгий тәреһен тергеҙеү, партизандарҙы бүләкләү өсөн Денис Давыдов орденын булдырыу һәм хатта немец Тимер тәреһенә ҡаршы ҡуйырлыҡ Тимер йондоҙ орденын булдырыу мөмкинлеге тикшерелә; әлеге проекттарҙың береһе лә тормошҡа ашмай.
Тарих фәндәре докторы, профессор С. С. Илизаров, КПСС Үҙәк комитетының фән бүлегендә 1942—1953 йылдар осорона ҡараған документтарын тикшереү һөҙөмтәһендә ғалимдарҙы бүләкләү өсөн М. В. Ломоносов, Д. И. Менделеев, Н. И. Пирогов, И. П Павлов исемдәрен йөрөткән ордендар булдырыу буйынса проекттар әҙерләнеүенә иғтибарын йүнәлтә.
Шулай уҡ архивта Ломоносов, Менделеев, Пирогов һәм Павлов ордендары проекттары тураһында ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары А. А. Жданов исеменә ебәрелгән документтар барлығы асыҡлана. Шулай уҡ Илизаров, ордендарҙың проекттары башлыса 1945 йылда эшләнгән, тип билдәләй.
Статут проектына ярашлы, совет Пирогов ордены менән «медицина фәндәр өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары һәм квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙәге уңыштары өсөн» фән эшмәкәрҙәре бүләкләнеүе фаразлана. Награданың ике дәрәжәһе булырға тейеш була: I дәрәжә ордены менән — академиктар, Фәндәр академияһының мөхбир ағзалары һәм фән докторҙары, II дәрәжә ордены фән докторы ғилми дәрәжәһенә эйә булмаған профессорҙар, фән кандидаттары, доценттар, өсөн юғары уҡыу йорто уҡытыусылары һәм ғилми-тикшеренеү институты ғилми хеҙмәткәре бүләкләнеү өсөн тәғәйенләнә.
Пирогов ордены Рәсәй бүләкләү системаһында
2020 йылға Рәсәйҙә, шулай уҡ СССР-ҙа, медицина ҡаҙаныштар өсөн бүләкләү өсөн тәғәйенләнгән Н. И. Пирогов исемен йөрөткән махсуслаштырылған ордендар булмай. Совет осоронда медицина хеҙмәткәрҙәренә «РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы» һәм «СССР-ҙың халыҡ табибы» исемдәре бирелә, ошондай уҡ исемдәр Рәсәй Федерацияһында ла индерелә: «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» һәм «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре». Йәмәғәт наградаһы сифатында Пирогов ордены 2004 йылдың 17 апрелендә Европа тәбиғи фәндәр академияһы тарафынан булдырыла. 2014 йылда Рәсәй медицина тарихсылары йәмғиәте Пирогов миҙалын Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ведомство наградаһы булараҡ булдырыу башланғысы менән сығыш яһай. 2019 йылдың декабрендә Ухандә (Хубәй провинцияһы, Ҡытай) SARS-CoV-2 коронавирус инфекцияһы таралыуы теркәлә. 2020 йылдың 30 ғинуарында Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы был сирҙе халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған йәмәғәт һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә ғәҙәттән тыш хәл тип иғлан итә, ә 11 март — пандемия тип атай. Рәсәйҙә COVID-19 инфекцияһы 2020 йылдың апрель уртаһында бөтә Федерация субъекттарында асыҡлана. 2020 йылдың 26 майында Рәсәй Президенты В. В. Путин белдереүенсә, Рәсәйҙә эпидемия пигы үтелгән. 2020 йылдың июнендә Рәсәй федерацияһы хөкүмәте рәйесе урынбаҫары Т. А. Голикова Рәсәйҙә COVID ауырыуының пигы 11 майға тура килде, тип иғлан итә: был көндә тәүлек эсендә 11 656 кеше ауырыған. COVID — 19 сиренән Рәсәйҙә, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 2020 йылдың август аҙағында 17 меңдән ашыу кеше вафат булған ; шул уҡ ваҡытта сирләгән һәм вафат булғандарҙың һаны рәсми мәғлүмәттәр буйынса бер нисә тапҡыр тәнҡиткә дусар була, шул иҫәптән сит ил киң мәғлүмәт сараларында.
Орден статуты
Орден статутына ярашлы, Рәсәй Федерацияһы Президентының 2020 йылдың 19 июнендәге «Пирогов орденын һәм Лука Крымский миҙалын булдырыу тураһында» тигән 404-сы Указы буйынса Пирогов ордены менән Рәсәй Федерацияһы граждандары түбәндәге осраҡтарҙа бүләкләнә :
Орден статуты буйынса, «ҡатмарлы клиник осраҡтарҙа медицина ярҙамын күрһәтеү, айырыуса хәүефле ауырыуҙарҙы дауалау, Рәсәй медицина ойошмаларының фәнни эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашыу өсөн» сит ил граждандары лайыҡ була ала".
Рәсәй гражданын Пирогова ордены менән бүләкләү, ҡағиҙә булараҡ, орденға тәҡдим ителгән граждандың Рәсәй Федерацияһының башҡа дәүләт наградаһы булырға тейеш. Шулай уҡ орден менән үлгәндән һуң наградлау рөхсәт ителә.
Орден билдәһе күкрәктең һул яҡында йөрөтөлә һәм Рәсәй федерацияһының башҡа ордендары булған осраҡта «Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» орденынан һуң урынлаштырыла. Айырым осраҡтар өсөн орден билдәһенең миниатюр күсермәһен йөрөтөү ҡарала, «Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» орденының миниатюр күсермәһенән һуң урынлаштырыла. Хәрби кейемдә орден таҫмаһын йөрөткән саҡта ул «Диңгеҙ ҡаҙаныштары» ордены таҫмаһынан һуң урынлаштырыла.
Тасуирламаһы
Пирогов ордены билдәһе көмөштән эшләнә. Ул дүрт мөйөшлө тура тәренән ғибәрәт, ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған. Тәре ситтәре алтынға ялатылған тар һәм ҡабарынҡы рант менән ҡаймалана.
Тәрегә ҡабарынҡы күтәрмәле түңәрәк медальон һалынған, ул аҡ эмаль менән ҡапланған, ситендәге күтәрмәнән 2 мм аралыҡта эске ҡабарынҡы күтәрмә урынлашҡан, күтәрмәләр араһында фианиттар ҡуйылған. Медальонда Н. И. Пироговтың яртылаш боролған килеш портреты урынлаштырылған. Портрет өҫтөндә алтын төҫтәге рельефлы хәрефтәр менән «НИКОЛАЙ ПИРОГОВ» тип яҙылған. Тәре аҡ эмаль менән ҡапланған түңәрәк платформаға һалынған. Тәре остары араһында пирамидалар эшләнгән. Тәренең өҫкө өлөшөндә зәйтүн тажы һалынған, уның эсендә Гиппократ табағы — алтын төҫтәге йылан менән уратылған табаҡ — урынлашҡан.
Билдәнең артҡы яғында рельефлы хәрефтәр менән ордендың девизы «МИЛОСЕРДИЕ, ДОЛГ, САМООТВЕРЖЕННОСТЬ» яҙылған. Девиз аҫтында орден һаны күрһәтелгән.
Пирогов ордены билдәһе элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырыла, ҡалып аҡ төҫтәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың уртаһынан өс ҡыҙыл буй төшә. Таҫма киңлеге 24 мм, урталағы буйҙың киңлеге — 3 миллиметр, уның уң һәм һул яғындағы һәр буйҙың киңлеге — 2 миллиметр, уларҙың араһы — 1 миллиметр.
Пирогов ордены билдәһенең миниатюр күсермәһе ҡалыпта йөрөтөлә. Тәре остары араһы — 15,4 миллиметр тәшкил итә, ҡалыптың бейеклеге аҫҡы мөйөштән өҫкө яҡтың уртаһына тиклем — 19,2 миллиметр, үрге яҡтың оҙонлоғо — 10 миллиметр, һәр ҡабырғаның оҙонлоғо — 10 миллиметр, һәр береһенең оҙонлоғо шулай уҡ 10 миллиметр.
Хәрби кейемгә Пирогов ордены билдәһе таҫмаһын тағыу өсөн 8 мм бейеклктәге планка ҡулланыла. Пирогов ордены таҫмаһына розетка рәүешендә орден билдәһенең миниатюр һүрәте беркетелә, ул эмаль менән ҡапланған ҡалайҙан эшләнә. Тәре остары араһы — 13 мм, ә розетка диаметры 15 мм тәшкил итә.
Кавалерҙар
Пирогов ордены менән тәүге бүләкләүҙәр 2020 йылдың 21 июнендә үткәрелә: был көндә Рәсәйҙә медицина хеҙмәткәрҙәре көнө билдәләнә. Рәсәй Федерацияһы Президентының «Коронавируслы инфекция (COVID-19) менән көрәшкә ҙур өлөш индергән, табип бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән юғары фиҙакәрлек һәм профессионализм өсөн» исемле 407-се указына ярашлы Пирогов орденына 1175 кеше лайыҡ була, ә Рәсәй Федерацияһы Президентының «Коронавирус инфекцияһына ҡаршы көрәшкә ҙур өлөш индергәне (COVID-19), һөнәри бурысын үтәгәндә күрһәткән фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» 408-се указына ярашлы 630 кеше бүләкләнә.
Киң мәғлүмәт сараларында Карсун (Ульяновск өлкәһе) ҡалаһында йәшәгән Светлана Анурьеваны Пирогов ордены ордены менән наградлау тураһында бик күп яҙылды. Карсун медицина колледжынжа уҡыған ҡыҙ 2019 йылдың февралендә волонтер булып китә; эпидемия ваҡытында ул хаҡлы ялдағыларға аҙыҡ-түлек ташый. 2020 йылдың майында Анурьевала дүртенсе дәрәжә яман шеш булыуы асыҡлана. 12 майҙа ул хәстәхананан сыға һәм ярҙамға мохтаждарға ярҙамын дауам итә, әммә 22 майҙа уны ҡабаттан әхәстәханаға һалалар, ә 31 майҙа Светлана Ануньева вафат була. 2020 йылдың 29 июнендә Рәсәй Федерацияһы Президентының 431-се Указына ярашлы С. Анурьева үлгәндән һуң орден менән бүләкләнә.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 675-се Указына ярашлы, «Һаулыҡ һаҡлау үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн, коронавируслы (COVID-19) инфекцияның таралыуын иҫкәртеү һәм булдырмау буйынса эште ойоштороу, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн» Федераль медик-биологик агентлығы етәксеһе (2012—2020 ҡала йылдан — Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министры) В. И. Скворцова бүләкләнде.
Мюленталь
Мюленталь (Muhlental) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1563 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,56 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8626 һәм автомобиль коды V.
Сарматтар
Сарматтар (бор. грек Σαρμάται, Sarmatae) — Тиса һәм Дунай йылғаһынан Арал диңгеҙенә (хәҙерге Украина, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан биләмәләре) тиклемге һыу айырғыстың дала райондарында иртә Тимер быуат (VI—IV бб.) аҙағында йәшәгән иран телле күсмә ҡәбиләләрҙән торған халыҡ. Тикшеренеүселәр фекеренсә, сарматтарҙы, «савроматтар» исеме аҫтында, тәүге тапҡыр Геродот телгә алған, ул былай тип хәбәр иткән: «Әгәр Танаис (хәҙ. Дон) йылғаһын кисеп сыҡһаң, унда инде скиф ерҙәре түгел, ә савромат өлкәһе». Н. Лысенко фекере буйынса, Марк Випсани Агриппа (б. э. т. I б.) донъя картаһын төҙөгән ваҡыттан бирле «савромат» һәм «сармат» этнонимдары синоним итеп ҡулланылған.
Антик авторҙар сарматтарға: аорстарҙы, языгтарҙы, сиракиларҙы, аландарҙы, роксоландарҙы, сайиларҙы индергән.
Иртә тарихы
Диодор Сицилийский скифтарҙың Мидиянан Танаис йылғаһына савроматтарҙы күсереүе тураһында хәбәр итә. Плиний шулай уҡ сарматтар мидийҙарға туғандаш тип хәбәр итә. .
Геродот, сарматтар «Танаистан көнсығышта төньяҡ еле йүнәлешендә өс көнлөк алыҫлыҡтағы ерҙәрҙән» ҡатындары менән күсеп килгән скиф егеттәренә кейәүгә сыҡҡан амазонкаларҙан барлыҡҡа килгән, тип хәбәр итә.
Әммә, скифтарҙың үҙҙәренең сығышы тураһында әйткәндә, Геродот, Азияла йәшәгән «күсмә скифтар» массагеттар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған һәм, «Аракс йылғаһын кисеп,, при этом неуверенно причисляя самих массагетов к тем же скифам. Киммерий еренә киткән», шул уҡ ваҡытта ул, икеләнеп булһа ла, массагеттарҙы скифтарға индерә. Шулай уҡ Геродот, «элек-электән ул телдә хаталы һөйләшәләр» тип хәбәр итә. Во время вторжения Дария I в Скифию сарматы поддержали скифов и составляли часть войска скифских царей. . Дарий I Скифияға баҫып ингән ваҡытта, сарматтар скифтарға ярҙам итә һәм скиф батшаһы ғәскәренең бер өлөшөн тәшкил итә ..
Скифияны яулау
Б. э. т. V—IV быуатҡа тиклем сарматтар Скифияның тыныс күршеләре булған. Көнсығыш илдәренә юлланған скиф сауҙагәрҙәре сармат иркен ерҙәре аша иркен үткән. Фарсылар менән һуғыш барышында скифтар сарматтарҙың ышаныслы союздаштары булған. Атей заманында союздашлыҡ мөнәсәбәттәре һаҡланған, сармат отрядтары скиф батшаһы ғәскәрендә һәм һарайында хеҙмәт иткән. Сарматтарҙың айырым төркөмдәре Европа Скифияһы территорияһына күсеп ултыра.
Б. э. т. III быуатта дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре дошманлыҡ һәм сарматтарҙың Скифияға хәрби һөжүме менән алмашына. Йәш сармат союздарының агрессив һуғышсанлығы Скиф батшалығының көсһөҙләнгән дәүере менән тап килә. Б. э. т. IV быуат аҙағына скифтар Фракия хакимы Лисимахтан еңелгән. Галаттарҙың фракий һәм кельт ҡәбиләләре скифтарҙы көнбайыштан ҡыҫымға алғандар. Хужалыҡтың бөлгөнлөккә төшөүе һәм элек яулап алынған ерҙәр һәм ҡәбиләләрҙең Скифиянан айырылыуы уңышһыҙ һуғыштарҙың эҙемтәһе булған.
Лукиандың «Токсарис йәки дуҫлыҡ» тигән билдәле хикәйәһендә скифтар Дан-дамис һәм Амизок үҙҙәренең дуҫлыҡҡа тоғролоғон сармат баҫып алыуының ауыр ваҡиғаларында һынай. «''Ҡапыл беҙҙең ергә ун мең һыбайлы иҫәбендә сарматтар һөжүм итте, — тип һөйләй скиф Токсарис, — ә йәйәүлеләр, әйтер кәрәк, өс тапҡыр күберәк. Ә уларҙың һөжүме көтөлмәгән булғас, улар барыһын да ҡасырға мәжбүр итә, күп батырҙарҙы үлтерәләр, башҡаларын тереләй алып китәләр. …Сарматтар шундуҡ табышты ҡыуа, әсирҙәрҙе бер төркөмгә йыя, сатырҙарҙы талай башланылар, кешеләре-ние менән күп һанлы арбаларға эйә булдылар''».
Сармат ҡәбиләләренең скиф территорияларына даими һөжүме һәм яйлап яулай барыуы сарматтарҙың Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына күпләп күсеп урынлашыуы менән тамамланған.
Помпоний Мела үҙенең тасуирламаһында б. э. 5 йылында Ютландияға барып еткән рим диңгеҙ экспедицияһы мәғлүмәттәрен ҡулланған. Бөтә герман ҡәбиләләренән тик гермиондар ғына Эльбанан көнсығышҡа табан йәшәгән, әммә Помпоний уларҙың, күрәһең, көнсығыш күршеләрен белмәгән, Рим империяһы менән хәҙерге Венгрия сигендә булған кеүек, уларҙы сарматтар тип уйлаған, һәм был этнонимды Дунайҙан төньяҡҡараҡ һәм Эльбанан көнсығышҡараҡ герман булмаған бөтә ҡәбиләләргә лә ҡулланған.
Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе
Беҙҙең эра башында башланған Халыҡтарҙың бөйөк күсенеү дәүере башлана, күп кенә тикшеренеүселәр фекере буйынса, уны һундар башлап ебәргән.
Аврелий Виктор «Цезарҙар тураһында» әҫәрендә, Константты (320—350 йй. тирәһе) цезарь итеп иғлан иткән ваҡытта.
370 һәм 380 йылдар араһында һундар остроготтарҙы ҡыйрата, ә бынан алда, Иордандың һүҙҙәре буйынса, Меотида (Аҙау диңгеҙе) аша күсеп, уларҙың йыш ҡабатланған бәрелештәренән көсһөҙләнеп, аландарҙы буйһондора.
Сарматтарҙың тел буйынса тоҡомдары — осетиндар, ә уларҙың ата-бабалары —аландар — сармат ҡәбиләләренең бер өлөшө булған.
Птолемей Сарматияһы
Клавдий Птолемей үҙенең «География буйынса ҡулланма», трактатында, араһында Танаис сик ролен үтәгән Европа һәм Азия Сарматияһы бар, тип яҙған.
Б. э. т. II быуаттан башлап сарматтар йыш ҡына грек, рим һәм көнсығыш авторҙары хеҙмәттәрендә һүрәтләнә башлай. Беҙ Страбон хеҙмәттәренән уларҙың ҡәбиләләре исемдәрен — языгтар, роксоландар, аорстар, сирактар, аландар — беләбеҙ; Тациттың роксоландарҙың Рим империяһының дунай провинцияһы Мезияға б. э. 68 йылында бөлдөргөс һөжүме тураһында «ике ны ҡырып һалған» тип хәбәр итә; Б. э. 8 йылында Томы ҡалаһына һөргөнгә ебәрелгән шағир Овидий үҙенең "Хәсрәтле элегия"ларында һағыш һәм ҡурҡыу менән ҡалаға яҡын килгән сарматтарҙы — «аты менән һәм етеҙ осҡан уғы менән көслө дошман талай … күрше ерҙе» һүрәтләй; Иосиф Флавий һәм Арриан аландарҙың I һәм II быуаттарҙа Әрмәнстанда һәм Каппадокияла һуғыштары — «аяуһыҙ һәм мәңге һуғышсан аландар» тураһында хәбәр ҡалдырғандар.
«Европа Сарматияһы»
Көнбайыш сармат ҡәбиләләре — роксаландар һәм языгтар — Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы далаларын биләй. Б. э. т. яҡынса 125 йылда бик ныҡлы булмаһа ла, бик көслө федерация булдырған, уның барлыҡҡа килеүе көнсығыш сармат ҡәбиләләренең баҫымына ҡаршы тороу кәрәклеге менән аңлатыла. Күрәһең, был күсмә ҡәбиләләр өсөн типик батша сарматтар ҡәбиләһе етәкселегендәге иртә дәүләт булған. Әммә көнбайыш сарматтарға скифтарҙың дәүләт тәжрибәһен ҡабатлау мөмкин булмаған — б. э. т. I быуат уртаһынан улар ике үҙ аллы союз булараҡ эшләгән. Дон һәм Днепр араһындағы далаларҙа роксоландар күсеп йөрөгән, уларҙан көнбайышта — Днепр һәм Дунай араһында — языгтар йәшәгән.
160-сы һәм 170-се йылдарҙа сарматтарҙың Рим менән көрәше бигерәк тә көсөргәнешле була. Языгтар 179 йылда император Марк Аврелий менән төҙөгән солох килешеүе шарттары билдәле. Рим Һуғыш римлеләрҙе генә түгел, сарматтарҙы ла ҡаңғыртҡан була, улар рәтендә ике партия — килешеү яҡлылар һәм уға ҡаршылар көрәшкән. Ниһәйәт, тыныслыҡ яҡлы партия еңә, һәм Банадасп батша, һуғыш яҡлылар юлбашсыһы, һаҡ аҫтына алына. Марк Аврелий менән һөйләшеүҙе Зантик етәкләй. Килешеү нигеҙендә языгтар роксоландарға рим ерҙәре аша үтергә хоҡуҡ юллап ала, ләкин Дунай йылғаһы буйлап караптарҙа йөҙмәҫкә һәм сик буйына яҡын урынлашмаҫҡа йөкләмә ала. Һуңғараҡ римлеләр был сикләүҙәрҙе юҡҡа сығара һәм сарматтарға Дунайҙың рим ярҙарына сығып сауҙа алып бара торған махсус көндәр билдәләй. Языгтар Римгә 100 мең әсирҙе кире ҡайтара.
Һигеҙ йөҙ яугирҙан торған языг атлы отряды Рим армияһына ҡабул ителә, һәм һыбайлыларҙың бер өлөшө Британияға ебәрелә. Ҡайһы бер ғалимдар, мәҫәлән, Жорж Дюмезиль, фаразы буйынса, нәҡ ошо сарматтар король Артур һәм түңәрәк өҫтәл рыцарҙары тураһында кельт мифтары сығанағы булып тора.