cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорттарҙың рус әрмеһе походтарында ҡатнашыуы
1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы сит илгә походында 10 мең кешелек 20 атлы башҡорт полкы ҡатнашҡан. Һәр бер полк 500 яугирҙан торған, командирҙар составына 30 кеше ингән (полк командиры, башҡорт командиры старшина, 5 есаул, 5 йөҙ башы, 5 хорунжий, 1 квартирмейстр, 1 мулла, 1-2 писарь һәм 10 илле башы). Француздарға ҡаршы һуғышыусы полктарҙан тыш, 12 мең башҡорт Рәсәйҙең көнсығыш сигендә хеҙмәт итә — һыҙыҡ һағы хеҙмәтен үтәй. 1812 йылғы Ватан һуғышында 1,2,3,4,5 башҡорт полктары ҡатнашҡан, ә ҡалғандары Рәсәй ғәскәренең 1813—1814 йылдарҙағы сит илгә походына ҡушылған. 1-се, 4-се, 5-се, 9-сы һәм 14-се башҡорт полктары Лейпциг эргәһендәге «Халыҡтар һуғышында» ҡатнаша. Парижға еңеү менән ингән 1-се, 2-се, 9-сы, 4-се һәм 5-се полктарҙың айырым командалары яугирҙары «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» тигән көмөш миҙал менән бүләкләнә. Шулай уҡ 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан бөтә яугирҙарға ла «1812-1814 йылдар һуғышы иҫтәлеге» тигән көмөш миҙал тапшырыла. Айырыуса батырлыҡтар күрһәткән күп кенә башҡорт яугирҙары ордендар менән наградлана. Һуғышта ҡатнашҡан 2-се, 3-сө, 4-се, 7-се, 9-сы, 10-сы, 11-се, 19-сы һәм 20-се полктар Ырымбурға 1814 йылдың декабрендә ҡайтып еткәндәр. 6-сы полк 1815 йылдың ғинуарында, 1-се, 5-се, 8-се, 12-се, 13-сө һәм 16-сы башҡорт полктары Ырымбурға саҡ 1815 йылдың февралендә килеп еткәндәр. Ырымбурҙа полктарҙы тарҡатып, яугирҙарын ауылдарына ҡайтарып ебәргәндәр.
1812—1814 йылдарҙағы Ватан һуғышынан һуң башҡорт атлылары өс Европа кампанияларында ҡатнашалар: 1828—1829 йылдарҙа рус-төрөк һуғышында, 1830—1831 йылдарҙа рус-польша һуғышында һәм 1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышында. Бынан тыш башҡорттар ҡаҙаҡ сыуалыштарын тынысландырыу буйынса бик күп һандағы дала походтарында, Ырымбур губернаторы Перовский ойошторған уңышһыҙ булған 1839—1840 йылдарҙағы Хиуа походында һәм 1852—1857 йылдарҙағы Урта Азияны баҫып алыу походтарында ҡатнашҡандар.
1865 йылда Башҡорт ғәскәре бөтөрөлә һәм ошонан һуң башҡорттар рус әрмеһенең частарында дөйөм нигеҙҙә хеҙмәт итә башлай.
Рәсәй алып барған һуғыштарҙа башҡорттарҙың ҡатнашыуы
1877—1878 йылдарҙа — рус-төрөк һуғышында; 1900—1901 йылдарҙа — Ҡытайҙағы сыуалыштарҙы тынысландырыу кампанияһында; 1904—1905 йылдарҙа — рус-япон һуғышында; 1914—1918 йылдарҙа — Беренсе донъя һуғышында; 1917—1922 йылдарҙағы граждандар һуғышында; 1919—1921 йылдарҙағы Совет-поляк һуғышында; 20 быуаттың 30-сы йылдарҙа — Урта Азияла баҫмасыларға ҡаршы һуғыштарҙа 1939—1940 йылдарҙа — Совет-фин һуғышында; 1941—1945 йылдарҙа — Бөйөк Ватан һуғышында фашистик Германияға ҡаршы; 1945 йылдың авгусында — Японияға ҡаршы һуғышта.
Башҡорт егеттәре Әрме сафында хеҙмәт иткән мәлдәрендә Венгрия (1956), Чехословакия (1968), Афғанстан (1979—1989), Чечня һәм башҡа локаль бәрелеш һуғыштарында ҡатнаша.
Чех бәлештәре
Колач (бәлеш) - (kolache,kolace,kolacky, koláče,koláč) - чех һәм словак халыҡтарының емеш-еләк, эремсек (сыр) эслек менән бешерелгән ҡамыр аштары.
Этимологияһы
Ризыҡ атамаһы чех (протославян, боронғо славян) телендәге "коло"- "түңәрәк", "ҡулса" тигәндән килеп сыҡҡан. Клобачник тигән ҡамыр ашы менән бер үк тип һанаусылар бар, әммә клобачник колбаса йәки ит менән генә бешерелә, колач иһә итле генә түгел, емешүеләк, эремсек эслек менән дә бешерелә
Урыҫ һәм башҡорт теленә инеүе
"Колач" һүҙенән урыҫ телендәге шундай таныш һүҙ калач танылып тора. Ысынлап та, улар бер - боронғо славян тамырлы
Урыҫ телендәге "калач"тан башҡорт теленә "ҡалас" булып килеп ингән
Тик был халыҡтарҙа ҡалас бәлеш түгел, ә юғары сортлы ондан әсетеп бешерелгән икмәк.
Колач байрамдары
Чехияла хатта Колач байрамы (Kolache Festival) үткәрелә. Был байрамда төрлө бәлештәр, ҡаластар, ҡамыр аштары бешерелә. Уларҙы әсетелгән ҡамырҙан еләк-емеш йәки татлы сыр эслектәр менән әҙерләйҙәр. Уларға шәкәр онтағы йә мәк һибеп бирәләр.
Ходтарҙың бәлеше
Чехияла ход тигән халыҡ йәшәй. Өс яҡтан немецтар менән күршеләш йәшәһәләр ҙә, улар үҙ телен, мәҙәниәтен һаҡлап ҡала алғандар.
Хотдарҙың ҡалас байрамы 1851 йылдан билдәле, тап ошо йылда уларҙың Тәре йөрөшө тураһында документ һаҡланып ҡалған. Улар өҫтө асыҡ итеп бешерелгән ҙур-ҙур бәлештәр тотоп алған булған (chodské koláče).
Ход бәлештәре ҙур итеп бешерелә. Хужабикәләр төнөн йылы урынға әсетергә ҡуйылған ҡамырҙы өс тапҡыр төшөрөп баҫып ала торған булған. Бәлеште аҡ май йәки туңмай ҡушып баҫылған ҡамырға эремсек, мәк һәм повидло эслек һалып бешерәләр. Эремсекте ике яҡтан башҡа эслектәр менән уратып һалалар. Эслекте шулай һалғанда килеп сыҡҡан биҙәк ходтар йәшәгән ерҙәрҙең сиктәрен хәтерләтә. Мәк менән повидло урман һәм көтөүлектәрҙе, миндаль менән йөҙөм боронғо харабаларҙы һынландыра.
Һәр 11 ход ауылы бәлешен үҙенсә биҙәй.
Әммә төп ике ысул бар. Беренсе вариант - ҡамырҙың өҫтөнә тотош йәйеп эремсек һалына, ә уның өҫтөнән мәк, повидло, йәҙөм һәм миндаль һалына. Икенсе вариант - эслекте түңәрәтеп һалыу - башта эремсек, шуның эргәһенән уратып мәк һәм уларҙы уратып повидло һалына. Тәүге варианты тигеҙлектә йәшәгән байыраҡ ғаиләләрҙә бешерелгән, икенсеһе - тауҙарҙа йәшәгән фәҡирерәктәрҙә.
Илюшиха (Бехтемир ҡушылдығы)
Илюшиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бехтемир йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һенрих Диңгеҙгиҙәр
Генрих (Энрик, Энрике) Диңгеҙгиҙәр (португ. Henrique; 4 март 1394 йыл, Порту — 13 ноябрь 1460 йыл, Сагреш) — португал инфанты, король Жуан I улы, Көнбайыш Африка яры буйлап Мавританиянан көньяҡҡа табан күп кенә португалия диңгеҙ экспедицияларын ойоштороусы.
21 йәшендә Генрих, артабан Африкала португал экспансияһының сауҙа форпосты булып киткән  Сеутаны баҫып алыуҙа ҡатнаша (1415 йыл) (ҡара: Сеута янындағы алыш). 1418 йылдан Генрих  Португалияның көньяғындағы Лагуш ҡалаһы янында төпләнә һәм унда обсерваторияға нигеҙ һала. Сагреш ҡалаһында ул иң яҡшы математиктар һәм картографтар уҡытҡан навигация мәктәбенә нигеҙ һала. Үҙе диңгеҙ экспедицияларында ҡатнашмаһа ла, уларҙы ойоштороуға һәм финанслауға һалған аҡсалата ярҙамы, сауҙагәрҙәр, һыу караптары хужаларын һәм башҡа яңы сауҙа юлдарын асыуға ынтылғандарҙы йәлеп иткән өсөн уны Диңгеҙгиҙәр тип йөрөткәндәр.
Сәйәси эшмәкәрлеге
Генрих Диңгеҙгиҙәрҙең эшмәкәрлегендә төрлө  мәнфәғәттәр бергә үрелгән: колониаторҙыҡы (португал тажы өсөн яңы ерҙәр баҫып алыуға ынтылыш), тикшеренеүсенеке (яңы асылған ерҙәрҙең картаһын төҙөү һ . б.), миссионерҙыҡы (яңы халыҡтар араһында христианлыҡты таратыу), тәре йөрөтөүсенеке (Һенрих рыцарь-монах Христос орденының бөйөк магистры, Төньяҡ Африка ғәрәптәренә ҡаршы күп кенә  походтарҙа ҡатнашҡан. Африканы урап үтеп, Һиндостанға көнсығыш диңгеҙ юлын табыу һәм бербер пираттарына ҡаршы тороп, Португалия ярҙарына һәләкәтле баҫҡынсылыҡты туҡтатыу һәм диңгеҙҙә йөҙөү хәүефһеҙлеген тәьмин итеү маҡсатында, Һенрих көнбайыш Африка ярҙары буйлап көньяҡҡа йөҙөүҙәр ойоштороуға ҙур иғтибар биргән.
Алыҫ Һиндостанға, ҡиммәтле  тәмләткестәр сығанағына, диңгеҙ юлдарын эҙләп табыу Португалия өсөн бик мөһим булған. Ул ваҡыттағы сауҙа маршруттарынан ситтә урынлашҡан ил донъя сауҙһында ҙур табыш менән ҡатнаша алмаған. Экспорт ҙур булмаған, ә Көнсығыштың тәмләткестәр кеүек ҡиммәтле тауарҙарын португалдар бик юғары хаҡҡа һатып алырға тура килгән, ә ил, Кастилия менән һуғыштан һуң, ярлы булған һәм бының өсөн уның финанс мөмкинлеге булмаған.
1419 йылдан башлап һәм вафатына саҡлы, Һенрих  Африканың көнбайыш яр буйына бер-бер артлы экспедициялар  ойоштороп бер нисә утрау аса: Мадейра (1419), Азор утрауҙары (1427), (1456 йылда Диогу Гомеш). Ул ваҡытта европалылар хәҙерге Марокко ярҙары буйында Нун мороно артында нимә барын белмәгән; боронғо диңгеҙ мифтары был морондо диңгеҙҙә йөҙөүҙең һуңғы сиге тип атаһа ла, океан монстрҙары хаҡында бәйән итеп, йөҙөүгә яраҡһыҙ диңгеҙ һәм көйҙөргөс ҡояш был морон аръяғына үтеп ингән теләһә ниндәй  карапты ла юҡ итә тип иҫкәртһә лә, принц Энрикенең диңгеҙселәре быға иғтибар итмәгән: 1421 йылдан  башлап, улар морондоң аръяғына даими йөҙөп үтә башлағандар. Был экспедициялар Бохадор (1434 йылда Жил Эанеш), Кабо-Бланко морондарын урап үткән, мороно Кабо-Бланко, Сенегал һәм Гамбия (1445 йылда Диниш Диаш) йылға тамаҡтарын тикшергәндәр. Артабан алға һәм алға барып, улар гвинея яр буйынан алтын алып килә, асылған ерҙәрҙә терәк пункттар булдырыла. Тәүге ҡара тәнле тотҡондар партияһы күренгәндән һәм ҡолдар менән сауҙа башланғандан уҡ Һенрих ҡолдар менән сауҙа итеүгә дәүләт монополияһы индерә. Диңгеҙ сауҙаһы һәм Диңгеҙ гиҙеүҙең мөһимлеген аңлағанлыҡтан, инфант, төрлө илдәрҙең оҫталарын Португалияға саҡырып, картография һәм караптар төҙөүгә ҙур иғтибар бүлгән.
Был осорҙа Урта диңгеҙ караптары алыҫ океан сәйәхәттәре һәм тикшеренеүҙәре өсөн етерлек шәп һәм булмаған. Һенрих етәкселегендә яңы тип карап булдырылған — ҡыя латин елкәнле каравелла. Бындай каравелла шәп һәм елгә текә ҡаршы бара алған, һәм был уны ғәмәлдә елдәрҙең өҫтөнлөклө йүнәлешенә буйһонмаҫ иткән. Ул асыҡ океанды һәм йылғаларҙы тикшерә алған, шулай уҡ, үҙенең ғәрәп прототибы менән сағыштырғанда, ул күберәк кеше һыйҙырған.
В 1452 году папа римский Николай V издал буллу Romanus Pontifex. Эта булла подтверждала санкционированное ранее право христианских держав на порабощение нехристианских народов и одобряла дальнейшую колонизацию. Но главное, она запрещала другим христианским державам посягать на права португальцев в северо-западной Африке.
Мираҫы
Һенрих Диңгеҙгиҙәрҙең вафатынан һуң португалдарҙың көньяҡҡа колониаль үтеп инеүе бер аҙға аҡрыная. Әммә уның эшмәкәрлеге Португалияның киләсәк диңгеҙ һәм колониаль ҡөҙрәтенә нигеҙ һала. Ул сәйәси көрәштән дә ситләшмәгән, атап әйткәндә, португал тәхете тирәһендәге ҙә лә ҡатнашҡан. Хәрби эштәрҙә әлбиттә уңыш уның яғына булмаған. Мәҫәлән, уның етәкселегендә португал ғәскәрҙәре, 1437 йылда Танжерҙы алып маташҡанда, емергес еңелеүгә дусар ителә, һәм был ваҡиғанан һуң Һенрих Диңгеҙгиҙәр Сеутаны ла бирергә әҙер булған. Принц Һенрих 1460 йылда вафат була, һәм был ваҡытҡа португал тикшеренеүселәре хәҙерге Сьерра-Леоне ярҙарына барып еткән һәм Йәшел Морон утрауҙарын асҡан. Һенрихтың тырышлығы португал ен н урап үтеп Һиндостанға һәм Алыҫ Көнсығышҡа диңгеҙ юлы табыуға дәртләндергән.
Хәтер
Энрике Диңгеҙгиҙәрҙең статуяһы Лиссабондағы яңы ерҙәрҙе тәүге асыусылар һәйкәленең күп кенә скульптура һындарын аса.
Вишье
Вишье — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Супра йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Баҙйылға
Баҙйылға (Базъелга Баз-Елга ) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға, Һәләүек ҡушылдығы. Йылға системаһы: Һәләүек → Ағиҙел → Кама → Волга. Урманлы ерҙә башлана, впадает на территории Ураҙбай ауылы биләмәһенә барып ҡоя.Ишембай районының Ураҙбай ауылы янында быуа ҡоролған (күләме — 2500 мең куб. м., майҙаны 77,0 га).
Вишье
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Иркәнәш
Иҫке Иркәнәш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Иркәнәш ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Ыҡ буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Иҫке Иркәнәш — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1717 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы, ә 1918 йылдан — Әтрәкле улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре пугачевсылар яғында сығыш яһай.
ХХ быуат башында һыу тирмәне, тимерлек, мәсет, мәктәп, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 85 йән башҡорт һәм 5 типтәр; 1816 йылда — 109 башҡорт һәм 1 типтәр; 1834 йылда — 167 башҡорт; 1870 йылда — 395 башҡорт һәм 38 татар йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
СССР-ҙа немецтарҙы депортациялау
СССР-ҙа немецтарҙы депортациялау — совет немецтарын мәжбүри күсереү процесы: депортация бер нисә этапта бара һәм СССР территорияһында немецтарҙың таралып ултырыу ареалының тамырынан үҙгәреүенә килтерә.
1936 йылда немецтар һәм поляктарҙы ҡыуыу депортация
1936 йылда 15 мең немец һәм поляк милләтле кешеләрҙе ғаиләләре менән (яҡынса 65 мең кеше) Украинанан — польша сигенә яҡын территорияларҙан (мәҫәлән Каменец-Подольск өлкәһенән ) — Төньяҡ-Ҡаҙағстанға һәм Караганда өлкәһенә ҡыуыу.
1939-40 йылдарҙа балтик буйы немецтарын Өсөнсө рейхҡа күсереү
Немецтарҙың тәүге ҙур миграция ағымы 1939—1940 йылдарҙа СССР составына ингән территорияларҙы биләй. Балтик буйын советлаштырмаҫ элек үк, Эстония һәм Латвия хөкүмәттәре Германия менән балтик немецтарына Рейхҡа китеү хоҡуғын биреү тураһында килешеү төҙөнө. Молотов-Риббентроп Пакты төҙөлөп, Совет власы урынлаштырылғандан һуң, был дәүләттәрҙә шул килешеү ғәмәлдәре Литва һәм шулай уҡ СССР составына ингән башҡа биләмәләрендә лә раҫлана һәм тарала.
Һөҙөмтәлә Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем Германияға 406 мең немец күсеп китә, шул иҫәптән:
Германияла немец репатрианттары башлыса Рейх 1939 йылдың сентябрендә Польшаны яулау һәм оккупациялау һөҙөмтәһендә баҫып алған көнбайыш поляк ерҙәрендә урынлаштырылған. Шуның менән бергә был территорияларҙан поляк һәм йәһүд халҡын киң күләмле ҡыуып сығарыу башҡарыла.
1941 йылда ҡыуыу депортация
СССР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 28 авгусында ҡабул ителгән «Иҙел буйы районында йәшәгән немецтарҙы күсереү тураһында» указы баҫылып сыҡҡандан һуң, Иҙел буйы немец Автономиялы Республикаһы бөтөрөлә һәм АССР-ҙан немецтарҙы тоталь депортациялау башҡарыла. Был маҡсат өсөн алдан (Иҙел буйы немецтары АССР-ы халҡы хәтирәләре буйынса, 26 августа уҡ) Иҙел буйы немецтары АССР-ы территорияһына НКВД ғәскәрҙәре индерелә. Немецтарға 24 сәғәт эсендә күсенергә әҙер булырға һәм, мөлкәттәрен сикле генә күләмдә алып, йыйылыу пункттарына килергә күрһәтмә бирелә. Республиканың немец халҡы Себер, Ҡаҙағстан һәм Урта Азияның алыҫ төбәктәренә сығарыла. Был указға ярашлы, 1941 йылдың сентябре-октябрендә 446 480, совет немецы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 438 280 ) депортациялана.
Л. Д. Петров хәтирәләре буйынса, совет территорияһына фашист интервенцияһы башлағандан һуң, республикаға фашист формаһын кейеп килеп төшкән совет яугирҙәре десантын республика халҡы көтөп алынған үҙҙәренеке итеп ҡаршы алған.
Артабанғы айҙарҙа депортациялау Рәсәйҙең вермахт яулап өлгөрмәгән Европа һәм Кавказ аръяғы территорияһында йәшәгән бөтә немец халҡына тиерлек ҡағыла. Немецтарҙы күсереү яйлап башҡарыла һәм 1942 йылдың майына тамамлана. Һуғыш йылдарында бөтәһе 950 меңгә тиклем немец күсерелә. 367 000 немец көнсығышҡа (йыйынырға ике көн бирелә): Коми Республикаһына, Уралға, Ҡаҙағстанға, Себер һәм Алтайға депортациялана.
1942 йылдағы хеҙмәт колонналарына мобилизация
1942 йыл башынан 15 йәштән 55 йәшкә тиклемге ир-аттар һәм 16 йәштән 45 йәшкә тиклемге, балалары 3 йәштән өлкән булған ҡатын-ҡыҙҙар, һуңғараҡ тип аталған, хеҙмәт колонналарына мобилизациялана. Мобилизацияланған немецтар завод төҙөй, урман әҙерләй һәм рудникта эшләй. Ҡарар СССР ның 1942 йылдың 10 ғинуары 1123сс һанлы Ҡарары Оборона Халыҡ Комиссариатына Новосибирск һәм Омск өлкәһенә, Красноярский һәм Алтай крайына, Ҡаҙаҡ ССР-ына күсерелгән 17 йәштән алып 50 йәшкә тиклемге ир-егет-немец урман әҙерләүҙә, сәнәғәт һәм тимер юл төҙөлөшөндә эшләргә тейеш тигән бурыс йөкмәтә. СССР Дәүләт Оборона Комитеты, 1942 йылдың 14 февралендә ҡабул иткән 1281сс һанлы ҡарары менән, мобилизацияланырға тейеш булған немецтарҙың исемлеген һиҙелерлек киңәйә. Ниһайәт, Дәүләт Оборона Комитетының 1942 йылдың 7 октябрендә ҡабул иткән № 2383сс ҡарары буйынса, 15 һәм 16 йәшлектән алып 51, 55 йәшкә тиклемге немец ирҙәре һәм 16 йәштән 45 йәшкә тиклемге (йөклө һәм 3 йәшкә тиклемге балаһы булғандарҙан башҡалар) ҡатын-ҡыҙҙар, немкалар, мобилизациялана.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының немец милләтле хәрбиҙәре
Бер аҙҙан сикләүҙәргә төҙәтеүҙәр индерелә — немецтарҙы Ҡыҙыл армия сафтарына дөйөм нигеҙҙә саҡыра башлайҙар, ләкин уларҙы сик буйы хәрби округтарына ебәрмәйҙәр. Оборона Халыҡ Комиссариаты урынбаҫарының 1940 йылдың 3 сентябрендә сыҡҡан 182738-се һанлы Директиваһы Ҡыҙыл армияға немецтарҙы саҡырыуҙы күҙ уңында тота, ләкин уларҙы (СССР-ҙың яңы территорияларында тыуғандарҙан башҡа) эске, көньяҡ округтар частарына, шулай уҡ 1-се һәм 2-се Айырым Ҡыҙыл Байраҡ орденлы армияларға ғына ебәрергә ҡуша.
1941 йылдың башында Ҡыҙыл армияла немец хәрби хеҙмәткәрҙәре аҙ була — СССР-ҙың халыҡтары араһында биләгән өлөшөнән күпкә кәмерәк. 1941 йылдың 1 ғинуарынан Ҡыҙыл армияла 16576 немец була (Ҡыҙыл армияның шәхси составында 0,46-ға %), ә 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу исемлегендә немецтар СССР халыҡтарының 0,84 % тәшкил иткән.
Һуғыш йылдарында Ҡыҙыл Армияла немец һаны :
Был һандарҙан сығып, 1942 йылдың 1 июленә армияла немец һаны бер нисә йөҙгә кәмей, аҙаҡ ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бер аҙ күбәйә төшә, ә 1945 йылдың 1 ғинуарына 200-гә кешегә тиклем кәмей. Шуға ҡарамаҫтан, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында ҡайһы бер немец милләтле офицерҙар һаҡланған. 1944 йылдың 1 майына РККА-ның (СССР Оборона Халыҡ комиссариатының үҙәк идаралыҡтарынан башҡа) идаралыҡтарында 2 полковник, 2 майор һәм 2 подполковник.
1947—1956 йылдарҙа күсерелгәндәрҙең хоҡуҡи статусы
1956 йылға тиклем немецтарҙың күпселеге йәшәгән урындарында махсус биләмә спецпоселение шарттарында булған һәм ай һайын комендатурала билдәләнеп торорға мәжбүр була. 1941 йылға саҡлы СССР-ҙың азия өлөшөндә йәшәгән (Кавказ аръяғынан башҡа) һәм күсерелеүгә дусар ителмәгән немецтар был исемлеккә инмәй. Был үҙе йәшәгән урыны буйынса иҫәпкә алыу 1946—1951 йылдарҙа был немецтар йәшәгән урындары буйынса (махсус биләмә статистикаһында улар «урындағы» тип аталған подконтингентты тәшкил итә) исемлегендә иҫәпкә алына, әммә ысынбарлыҡта немецтарҙың күп өлөшө — Урал, Себер һәм Ҡаҙағстандың электән йәшәгән старожилы немецтары спецкомендатуралар исемлегенә иҫәпкә ҡуйылыуҙан ҡотола. Мәҫәлән, Омск өлкәһендә 46336 урындағы немецтың 1142-һе генә Алтай крайында —17567 кешенән 1130, Чкаловский өлкәһендә — 399 14300 немецтан 399-ы булып теркәлә.
1945 һуң
1945 йылдан, "совет немец"тарын һәм Европа илдәрендәге элекке совет граждандары булған башҡа немецтар менән бер рәттән, язаға тарттырыла торған спецконтингент сифатында, күпләп депортациялау үткәрелә.
1948 йылда совет немецтарының йәшәү шарттары тағы ла ҡәтғиләшә, һәм был яңы мәжбүри күсереүҙәргә килтергән. 1948 йылда Сталинабадтан элек унда ебәрелгән совет немецтары Октябрьский районы «Акгазы» колхозына ауыл хужалығы эштәренә ҡыуылған.
Әхтәмов Насип Сәмерхан улы
Әхтәмов Насип Сәмерхан улы (1914 йыл Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ҡылсынбай ауылы — 1993 йыл, Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Бәләкәй Әбеш ауылы) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945) кавалеры.
Биографияһы
Әхтәмов Насип (Насибулла) Сәмерхан улы 1914 йылда Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Ҡылсынбай (Кильчинбаево) ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Матрай район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101‑се айырым атлы-артиллерия дивизионында тоҫҡаусы булып хеҙмәт итә.
1942 йылда яраланыу сәбәпле демобилизациялана. 1945 йылда «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы, ә 1985 йылда Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы айҡанлы I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Бекетов Андрей Николаевич (ботаник)
Бекетов Андрей Николаевич (, Алферьевка, Һарытау губернаһы  —, Шахматово, Мәскәү губернаһы ) — рус ботанигы, педагог, фәнде ойоштороусы, йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәйҙә үҫемлектәр географияһына нигеҙ һалыусы. Атҡаҙанған профессор, Санкт-Петербург император университетының ректоры. Петербург Фәндәр академияһының мөхбир (1891 й.) һәм почетлы ағзаһы (1895 й.). Йәшерен советник (1879 й).
Шағир, яҙыусы һәм тәржемәсе Е. А. Краснованың, шағир һәм тәржемәсе М. А. Бекетованың, тәржемәсе А. А. Кублицкая-Пиоттухтың аталары. Шағир А. А. Блоктың олатаһы, Н. Н. Бекетовтың ағаһы.
Биографияһы
Андрей Бекетов 1825 йылдың 26 ноябрендә (8 декабрь) диңгеҙ офицеры ғаиләһендә тыуған. Дворяндар нәҫеленән
Санкт-Петербург Беренсе гимназияһын тамамлағандан һуң Император Санкт-Петербург университетының көнсығыш телдәре факультетына уҡырға инә.
1842 йылдарҙа икенсе курстан һуң лейб-гвардия егерҙар полкына юнкер булып китә, әммә тиҙҙән хәрби хеҙмәтте ҡалдыра (1845) һәм Ҡазан университетының физика-математика факультетына (тәбиғи бүлеге) тыңлаусы булып инә, 1849 йылда тамамлай.
1846 йылдың ҡыш аҙағында, яҙ башында А. Н. Бекетов һәм ағайҙары Алексей һәм Николай менән бергә әҙәби-фәлсәфәүи түңәрәк ойоштора, унда шағир А. Н. Майков, тәнҡитсе В. Н. Майков, Ф. М. Достоевский, А. Н. Плещеев, табип С. Д. Яновский, Д. В. Григорович йөрөй.
Университет уҡыуынан һуң өс йыл дауамында Тифлис гимназияһында тәбиғәт белемен уҡыта, бер үк ваҡытта Кавказ аръяғы флораһын өйрәнә һәм һүртәләй. 1853 йылда Петербургта магистр-ботаник дәрәжәһе ала. 1849 йылдан алып 1853 йылға тиклем Грузияла ғилми экспедициялар ойоштора
1861 йылдан 1897 йылға тиклем Санкт-Петербург университетында ботаника кафедраһы буйынса профессор. 1867—1876 йылдарҙа — физика-математика факультеты деканы, 1876 йылдан 1883 йылға тиклем — университет ректоры. Үҙенең оҙайлы профессорлыҡ эшмәкәрлегендә Бекетов бик күп ғалим ботаниктар барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә, уларҙың күбеһе аҙаҡ университет кафедраларын етәкләй. «Уның лекцияларында үҙаллы фәнни фекер һиҙелә ине», — тип хәтерләй уның бер уҡыусыһы.
Бекетов инициативаһы буйынса университетта ботаника баҡсаһы ойошторола. Санкт-Петербургта Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарын ойоштороусы, Андрей Николаевич был уҡыу йорто өсөн өҙлөкһөҙ хәстәрлек күрә. 1889 йылда уны үҙгәртеп ҡорғанға тиклем уның етәксеһе була. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем алыуына яҡлы була.
1861—1863 йылдарҙа Бекетов «Вестник Императорского Русского географического общества» журналын мөхәррирләй. Ирекле иҡтисади йәмғиәттең секретары һәм уның «Труды» гәзитенең мөхәррире була, ә 1891 йылдан — вице-президенты.
Х. Я Гоби менән берлектә Бекетов беренсе рус баҫмаһы «Ботанические записки» (Scripta Botanica) журналын ойоштора. 1892 йылдан 1897 йылға тиклем Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә биология фәне бүлегенең мәхәррире була
Шулай уҡ Андрей Николаевич рус тәбиғәт фәндәре белгестәренең һәм табиптарының съезы эшендә ҡатнаша, унда бер нисә тапҡыр рәйесе итеп һайлана. Санкт-Петербург тәбиғәт фәндәре белгестәре йәмғиәтен ойоштороусы һәм уның (1870—1880 йыл) «Труды» баҫмаһының мөхәррире, 1881—1900 йылдарҙа — уның президенты. В. И. Вернадский хәтирәләре буйынса «А. Н. Бекетов <…> теремек, мәҙәни, йәмәғәт эшмәкәре була <…> … ғүмере буйына фәнгә тоғро ҡала».
Бекетов Дарвин эштәренә тиклем ботаник булараҡ формалаша. Эволюция үҫешен Дарвинға тиклем аңлай.
А. Н. Бекетовтың ғүмере ахыры ауыр була. 1897 йылда үткәргән инсульттан һуң уны фалиж һуға һәм биш йыл дауамында ярҙамға мохтаж була һәм телдән ҡала.
А. Н. Бекетов 1902 йылдың 1 (14) июлендә вафат була. Смоленск православие зыяратында ерләнә. 1944 йылда ҡатынының кәүҙәһе менән Санкт-Петербургтағы Әҙиптәр күперенең некропполенә Волков зыяратына күсереп ерләнә.
Ғаиләһе
1854 йылда А. Н. Бекетов Урта Азияны тикшереүсе Г. С. Карелиндың ҡыҙы Елизавета Григорьевна Карелинаға өйләнә, никахтан өс ҡыҙы Екатерина (кейәүҙә Краснова; 1855—1892), Александра (беренсе ире буйынса Блок, икенсеһе буйынса — Кублицкая-Пиоттух; 1860—1923) һәм Мария (1862—1938) тыуа.
Санкт-Петербургта адрестар
Николай Николаевич һәм уның ҡустыһы Андрей Николаевич хөрмәтенә 2017 йылда Санкт-Петербургтың Васильевский утрауында урам аталған
Фәнгә өлөшө
«Биологик комплекстар», үҫемлектәрҙең теге йәки был төрөнөң тарихи үҫеше процессында яйлашҡан үҫемлектәр төркөмдәре тураһында күҙаллауҙар тәҡдим итә.
«Дала» (йәғни урман-дала) үҫемлектәренең мөстәҡил зона этабын билдәләй
Геоботаниканың ботаника һәм география аспекттарын айырымлай Үҫемлектәрҙең экологик географияһының күп кенә мәсьәләләрен: экологик викариат, яҡтылыҡтың үҫемлектәр тормошона йоғонтоһон һүрәтләй.
Рәсәйҙә беренсе ботаника дәреслеге һәм үҫемлектәр географияһы буйынса автор (1896).
Рус теленә күп классик ботаника эштәрен тәржемә итә (А. Декандоль, А Гризебах, Шлейден, Хаксли, Любен, де Бари, Егер, Россмеслер эштәрен<span title="на немецком языке" class="ref-info" style="cursor:help;">) ).
Декандоль-улының эштәренә нигеҙләнеп ер шарының 12 мөһим флористик өлкәсе менән бер рәттән 8 киң зона поясын (6-төп һәм 2 — күсеш поясы) асыҡлай :
Ҡуян (Калегин ауыл советы, Ҡалтасы районы)
Ҡуян (Кояново) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 184 кеше. Почта индексы — 452872, ОКАТО коды — 80233815003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рәбиғ әл-Мәдхәли
Рәбиғ ибн Һади Ғүмәйр әл-Мәдхәли (ربيع بن هادي عمير المدخلي) - Сәғүд Ғәрәбстанының хәҙерге заман күренекле сәләфи дин белгесе, ислам буйынса бик күп хеҙмәттәр авторы. Оппоненттары уны сәләфилектә мәдхәли  ағымына нигеҙ һалыусы һәм идеологы тип иҫәпләй. Король Ислам стратегик тикшеренеүҙәре үҙәге (Иордания) версияһы буйынса, Рәбиғ әл-Мәдхәли донъялағы иң абруйлы 500 мосолман иҫәбенә инә.
Биографияһы
Рәбиғ әл-Мәдхәли Сәғүд Ғәрәбстанының көньяҡ-көнбайышындағы әл-мәдәхилә (المداخلة) ғәрәп ҡәбиләһенән сыҡҡан. Ул 1931 йәки 1932 йылда (1351 һижри йыл) бәләкәй генә Әл-Жәрәдиә ауылында тыуған. Бер йәш ярымда ул атайһыҙ ҡала, артабан уны әсәһе тәрбиәләй. Һижри 1380 йылда Сәмтә институтын тамамлай һәм Эр-Риядта шәриғәт факультетына уҡырға инә, әммә бер-ике йылдан һуң яңы асылған Мәҙинә ислам университетына  юллана һәм  һижри 1384 йылда уны яҡшы билдәләр менән тамамлай.
Уҡыуын тамамлағандан һуң Рәбиғ әл-Мадхали Мәҙинәләге университеттың институттарының береһендә уҡытыу менән шөғөлләнә, һижри 1397 йылда король Абдул-Ғәзиз Университетында  магистр дәрәжәһен ала. Һижри 1400 йылда шул уҡ университетта докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Һуңынан әл-Мадхали Мәҙинә Университетына ҡайта, унда хәҙис факультетында уҡытыусы булып эшләй һәм унда 1990 йылдар аҙағына тиклем хеҙмәт итә.
Артиллерия ҡурғаны
Артиллерия ҡурғаны — Дондағы Ростов ҡалаһына ингән урында мемориаль комплекс  (Оло Салы ауылынан 2 километр алыҫлыҡта), унда  1941 йылдың ноябрендә  Советтар Союзы Геройҙары Сергей Андреевич Оганов һәм Сергей Васильевич Вавилов етәкселегендә артиллеристар батырлыҡ күрһәтә. Комплекс тимер бетон постаментҡа ҡуйылған  танкыға ҡаршы 76-мм пушканан ғибәрәт, постамент алдында дүрт пилон ҡуйылған, унда Дондағы Ростовта һуғыштарҙа ҡатнашҡан хәрби берләшмәләр һәм частар яҙылған. Һәйкәл 1972 йылдың 8 майында асыла, һәйкәлдең авторы һәм архитекторы  — Э. Калайджан 1975 йылдың 8 майында мемориаль  комплекс ҙурайтыла, монументҡа Леонид Брежневтың сәләмләү һүҙҙәре менән таш куб өҫтәлә, бөтә комплекс  «Ростов өсөн алыш геройҙары» тип атала башлай.
Батырлыҡ
1941 йылдың көҙөндә немец ғәскәрҙәре Төньяҡ Кавказға үтеп инә. Танк һөжүме 17 ноябрҙә башлана, Дон далаларында ҡан ҡойошло оборона һуғыштары башлана. Дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда артиллерия частары һәм 56-сы армия подразделениелары айырым роль уйнай. 17-19 ноябрҙә лейтенант Сергей Андреевич Оганов етәкселегендәге батарея батырлыҡ күрһәтә. Артиллеристар хәҙер Артиллерия ҡурғаны тип аталған Оло Салы ауылынан бер нисә километр алыҫлыҡтағы Бербер-Оба бейеклегендәге позицияны биләй, улар өс көн дауамында позицияларҙы алмаштырып һәм туранан-тура наводка менән орудиены тәгәрләтеп сығарып, гранаталар һәм яныусы ҡатнашмалар ҡулланып,  дошман танкылары һөжүмен кире ҡаға. Барыһы 20-нән ашыу немец танкы юҡ ителә. Батарея командиры Оганов һәм комиссар Вавилов үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Батырҙар һәм уларҙың хәрби иптәштәре  Оло Салы ауылында  туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
Монументта уйып яҙылған хаттан
1941 йылдың көҙөндә Ростов өсөн алыштар тарихи була, беҙҙең Ҡыҙыл Армия оборонанан һөжүмгә күсә. Һеҙҙең тарафтан төҙөлгән һәйкәл киләһе быуындарға Ленин партияһы саҡырыуы буйынса Тыуған илен дошмандарҙан яҡлаған ата-бабаларының батырлығы тураһында хәтерләтеп торасаҡ. Халыҡ хәтерендә уларҙың батырлығы бер ваҡытта ла юйылмаясаҡ
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Әхтәмов Шәймөхәмәт Әҙеһәм улы
Әхтәмов Шәймөхәмәт Әҙеһәм улы (1914 йыл, Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Абҙаҡ ауылы — 10 июль 1942 йыл Курск өлкәһе) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант,.
Биографияһы
Әхтәмов Шәймөхәмәт Әҙеһәм улы 1914 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Абҙаҡ ауылында тыуған. 1939 йылдың 4 декабрендә Белорет ҡала милиция бүлегенең 359 (п.2) номерлы бойороғо менән 3-сө разрядлы милиционер вазифаһына тәғәйенләнә. Повесткалар сығарыусы, КПЗ дежурныйы, тышта поста тороусы булып эшләй. 1940 йылдың 13 ғинуарында ҡала милиция бүлегенең дежурный ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
Ҡыҙыл Армия сафына Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылда саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендә хәбәрһеҙ юғала.
Трапеция
Трапе́ция (τραπέζιον — «бәләкәй өҫтәл» һүҙенән — «өҫтәл» һүҙенән ) — ике яғы параллель булған ҡабарынҡы дүртмөйөш. Йыш ҡына трапеция билдәләмәһендә ҡалған ике яғы параллель булмаҫҡа тейеш тигән шарт өҫтәйҙәр. Параллель булған ҡапма-ҡаршы яҡтары трапецияның нигеҙҙәре тип аталалар, ә ҡалған ике яғы — эргә яҡтары тип атала. Урта һыҙығы — эргә яҡтарының урталарын тоташтырған киҫек.
Билдәләмәнең төрҙәре
Трапецияның икенсе билдәләмәһе лә бар.
Трапеция — ике яғы параллель булған ҡабарынҡы дүртмөйөш. Был билдәләмәгә ярашлы, параллелограмм һәм тура дүртмөйөш — трапецияның айырым осраҡтары. Түбәндә килтерелгән формулалар трапецияның ике билдәләмәһе өсөн дә дөрөҫ.
Тигеҙ эргәле трапецияның үҙсәнлектәре һәм билдәләре
Трапеция тигеҙ эргәле була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр түбәндәге эквивалентлы шарттарҙың теләһә ҡайһыһы үтәлһә:
Бынан тыш
Каба (Садра ҡушылдығы)
Каба  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Садра йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Труа унцияһы
Труа унцияһы — массаны  үлсәү берәмеге,  31,1034768 грамға  тиң.
Төп мәғлүмәттәр
Труа унцияһының атамаһы Франциялағы Труа (Troyes)  ҡалаһына бәйләнгән. Хәҙер банк, ювелир эшендә затлы металдарҙы үлсәү өсөн, шулай уҡ  башҡа ҡайһы бер өлкәләрҙә, мәҫәлән,  косметикала, айырыуса  ҡиммәтле ингредиенттарҙы үлсәү өсөн ҡулланыла.
Алтындың, көмөштөң, аҡ алтындың һәм палладийҙың труа унцияһының халыҡ-ара билдәләнештәре — һаналғанға ярашлы — XAU, XAG, XPT, XPD.
Инвестиция тәңкәләренең ауырлығы йыш ҡына труа унцияһы өлөштәрендә бирелә.
Труа ауырлыҡ системаһы
Инглиз алтын тәңкә фунты (йәки труа фунты, Troy pound) 12 труа унцияһына йәки 373,2417216 грамға тиң. Әлеге ваҡытта ауырлыҡ үлсәү өсөн ҡулланылмай тиерлек. Уны «ҡәҙимге» инглиз фунтынан (Avoirdupois pound) айырыу зарур.
Массаһы буйынса аптека граны менән сауҙа гранына тигеҙ булған труа граны  труа унцияһы массаһының 1/480 өлөшөнә тиң.
Вишья
Вишья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лева йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Комсомольск (Учалы районы)
Комсомольск (Комсомольск) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 433 кеше. Почта индексы — 453714, ОКАТО коды — 80 253 884 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
ISO 4217
ISO 4217 (ИСО 4217) —  Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы (ISO)  стандарты, алфавиттың өс хәрефенән һәм өс урынлы һандан торған валюта  кодтарын  урынлаштыра. Был кодтарҙың төп ҡулланылыу даирәһе  — халыҡ-ара килешеүҙәргә ҡараған документтар һәм мәғлүмәттәр, шулай уҡ  валюта атамаһын кодлы йә ҡыҫҡа формала, шул уҡ ваҡытта бутауҙарға юл ҡуймаҫлыҡ итеп  билдәләү талап ителгән коммерция йә банк эшмәкәрлеге; донъяның ҡайһы бер валюталары бер төрлө атама йөрөткәнгә (АҠШ доллары, Канада доллары, Австралия доллары һ.б.) был айырыуса мөһим.
Сафин Зәки Закир улы
Сафин Зәки Закир улы (Сафин Заки Закирович 1922, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1920 — октябрь 1994) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
ISO 4217
Стандарттың ғәмәлдәге редакцияһының рәсми атамаһы:
Сафин Зәки Закир улы
Биографияһы
Сафин Зәки Закир улы 1922 йылда, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1920 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ишембай районы Түбәнге Әрмет ауылында тыуа. 1941 йылда Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 294‑сы гвардия кавалерия полкының сапер-шартлатыу взводында хеҙмәт итә.
ISO 4217
Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы   18 500 самаһы стандарт эшләгән; ISO 4217 иң ҙур һорау менән файҙаланған һигеҙ  стандарт исемлегенә һәм  ISO үҙе киң таратырға тырышҡан өсәү араһына инә.
Төп нөсхәлә стандарт инглиз һәм француз  телдәрендә нәшер ителә. Рус теленә  һәм донъяның башҡа телдәренә Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы тарафынан авторлаштырылған рәсми тәржемә эшләнмәй.
Сафин Зәки Закир улы
Биографияһы
Һуғышта ҡатнашыу осорҙарында Сафин үҙен ҡурҡыу белмәҫ разведчик итеп күрһәтә. Лобановка-Озерки районы янындағы һуғыштарҙа Сафин разведкаһы мәғлүмәттәре буйынса дошмандың ут нөктәләре юҡ ителә, үҙенең төҙ атыуы менән 7 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Подразделениеның 1942 йылдың 31 июлендәге 68/н бойороғо менән ҡыҙылармеец Сафин Зәки Закир улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
ISO 4217
ISO 4217 Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһының ағзаһы булған илдәргә тәҡдим рәүешендә тапшырыла. Уның нигеҙендә милли стандарттар төҙөлә,  мәҫәлән, Дөйөм Рәсәй валюталар классификаторы йәки Украинаның Валюталар классификаторы (uk:Класифікація валют uk:Класифікація валют). Айырым осраҡтарҙа, мәҫәлән Европа берлеге сиктәрендә,   ISO 4217 үҙе ҡулланыла.
ISO-ның рәсми сәйәсәтенә ярашлы,  ISO 4217 кодтарын файҙаланған өсөн  түләү алынмай.
Стандартты эшләү тарихы һәм  уның структураһы
ISO 4217 стандарты өҫтөндә эш БМО-ның Европа иҡтисад комиссияһы Халыҡ-ара сауҙа процедураларын ябайлаштырыу буйынса эш төркөмө тарафынан 1970 йылда башлана. 1973 йылда эшкә  Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы (ISO) белгестәре ҡушыла. 1978 йылдың февралендә стандарт ҡулланыуға тәҡдим ителә.
Казённая (Неня ҡушылдығы)
Казённая  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Толстиков Александр Генрихович
Толстиков Александр Генрихович (16 август 1957, Алматы) — Рәсәй рәссамы һәм ғалим-химигы, Рәсәй художество академияһының (Рәсем сәнғәте бүлеге) мөхбир ағзаһы (академигы), Рәсәй Фәндәр академияһының (Материалдар фәне тураһында химия бүлеге) ағза-корреспонденты. Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты.
ISO 4217
Стандартты эшләү тарихы һәм  уның структураһы
Һәр  валюта буйынса түбәндәгеләр күрһәтелә:
Толстиков Александр Генрихович
Биографияһы
Александр Генрихович Толстиков Рәсәй Фәндәре академияһының буласаҡ академигы Г. А.Толстиков (1933—2013) ғаиләһендә тыуған, һеңлеһе Татьяна  (1960) — биохимик, Новосибирск дәүләт университеты профессоры.
ISO 4217
Стандартты эшләү тарихы һәм  уның структураһы
Валюта фондтары таблицаһы уға индерелгән аҡса берәмектәренең ҡыҫҡаса тасуирламаһынан тора. Стандарттан сығарылған валюталар исемлегенә уларҙың әйләнештән сығарылыу йылы өҫтәлгән. Стандартҡа индерелгән төҙәтеүҙәрҙә ҡайһы берҙә валютаны индереүҙең аныҡ датаһы, үҙгәртеүҙәр индереүҙең сәбәптәре килтерелә.
Толстиков Александр Генрихович
Биографияһы
1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай.
ISO 4217
Стандартты эшләү тарихы һәм  уның структураһы
Стандарттың яңы редакцияларын эшләү өсөн яуаплы профилле комитет  — TC 68/SC 7 «Банк эше һәм тейешле финанс операциялары / Төп банк операциялары». Стандарт тураһында һәр кем ала алған асыҡ мәғлүмәтте көнүҙәк хәлдә тотоуҙы тормошҡа ашырыусы рәсми ойошма — SIX Interbank Clearing агентлығы, ул үрҙә һаналған  материалдарҙы яңыртып тора, шулай уҡ өҫтәмә рәүештә түбәндәгеләрҙе нәшер итә:
Стандарттың рәсми телдәре — инглиз  һәм француз  телдәре, валюталарҙың атамалары шул телдәрҙә бирелә. Ҡайһы бер аҡса берәмектәре өсөн иҫкәрмә яһалған: уларҙың атамаһы  стандартта төп нөсхәлә бирелә — испан  телендә  (мәҫәлән, Uruguay Peso en Unidades Indexadas — индексланған берәмектәрҙә Уругвай  песоһы).
Толстиков Александр Генрихович
Биографияһы
1986 йылда «Синтез лейкотриенов серий А,С,Е и их аналогов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, 1993 йылда «Синтез природных биорегуляторов ацетогенинового типа и их аналогов» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (рәсми оппоненттары А. Н. Касаткин, И.В.Торгов һәм В.Н.Чарушин).
1989 йылдан 1993 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгендә липидтар синтезы лабораторияһы мөдире.
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
ISO 4217 стандарты  кодын биреүҙең дөйөм принциптары Халыҡ-ара сауҙа процедураларын ябайлаштырыу буйынса эш төркөмө тәҡдимдәрендә, шулай уҡ  ISO сайтындағы ярҙамсы материалдарҙа тасуирлана.
Толстиков Александр Генрихович
Биографияһы
1993 йылдан 2000 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Г.К. Боресков исемендәге Катализ институтында  (Новосибирск) биологик актив ҡатнашмаларҙың металл комплексы һәм биохимия каталитик синтезы бүлеге мөдире. 2000 йылдан - Катализ институтының баш ғилми хеҙмәткәре.
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
ISO 4217 кодының тәүге ике хәрефе, ҡағиҙә булараҡ, валюта органдарының йә  улар урынлашҡан территорияның (дәүләттең) ҡабатланмаҫ кодынан тора һәм күп осраҡта  ISO 3166-1 «Илдәр атамалары өсөн кодтар» стандартының альфа-2  кодтарына тап килә. Валюта аныҡ бер дәүләт менән бәйләнмәгән осраҡта (мәҫәлән, коллектив йә хосуси валюталар), валюта органына  X хәрефенән башланған ике хәрефле махсус код бирелә. Валюта фондтарының һәм ҡиммәттәренең (мәҫәлән, затлы металдар) кодтары ла ошо хәрефтән башлана.
Толстиков Александр Генрихович
Биографияһы
2000 йылда профессор дәрәжәһе бирелә, шул уҡ йылдың 26 майында Рәсәй Фәндәр академияһы Материалдар тураһында фән һәм химия бүлегенең ағза-корреспонденты.
2000 йылдан алып 2003 йылға тиклем РФА Урал бүлегенең (Пермь) техник химия институты директоры. 2001 йылдан алып 2004 йылға тиклем Пермь дәүләт университетының химия факультетында  Тәбиғи ҡушылмалар химияһы кафедраһы мөдире.
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
Стандартты ҡулланыу буйынса тәҡдимдәргә ярашлы,  валютаны атау талап ителмәгәндә йә код аныҡ валюта күҙҙә тотолғанына ишаралаған өҫтәмә  ялан менән бергә ҡулланылғанда, уны идентификациялау өсөн кодтың тәүге ике хәрефе етә. Әгәр валютаның төрҙәрен айырыу талап ителһә йә валюта идентификаторы бирелгән өҫтәмә ялан булмаһа, уның функцияһын алфавит кодының өсөнсө хәрефе башҡара, был өсөнсө хәреф, ҡағиҙә булараҡ, аҡса берәмегенең инглизсә атамаһының беренсе хәрефенә тап килә (dollar — D, pound — P, franc — F).
Толстиков Александр Генрихович
Биографияһы
2003 йылдан 2013 йылға тиклем — РФА Президиумының (Мәскәү) баш ғилми секретары урынбаҫары.
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
Әгәр стандарт йәшәгән ваҡыттан алып (1978 йылдан) ниндәй ҙә булһа дәүләттә  валюта алмашынһа һәм кодтың  валюта атамаһының беренсе хәрефенә тап килгән өсөнсө хәрефе  ҡулланыуға индерелеп өлгөргән булһа, яңы аҡса берәмеге кодының өсөнсө хәрефе итеп N (new — яңы) алына.
Толстиков Александр Генрихович
Биографияһы
2005 йылдан ике урында РФА Өфө ғилми үҙәгенең  Нефть химияһы һәм катализ институтының төп ғилми  хеҙмәткәре (ике урында эшләүсе).
2013 йылдан ике урында РФА Арихивында эшләй. 2015 йылдан — РФА Архивының Музей-күргәҙмә эшмәкәрлеге үҙәгендә етәксе (Мәскәү), Архивтың  директоры вазифаһын башҡарыусы  (2018—2019).
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
Шуныһы:  үрҙә һаналған ҡағиҙәләр күпселек осраҡтар өсөн хас, әммә был ҡағиҙәләргә иҫкәрмәләр ҙә бар.
Толстиков Александр Генрихович
Биографияһы
2013 йылдан алып — Рәсәй художество академияһы академигы. 2014 йылдан 2016 йылға тиклем  — Рәсәй художество академияһы президентының  ғилми-ойоштороу эше буйынса урынбаҫары. 2014 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты В.В.Путиндың Украинала һәм Ҡырымда сәйәсәтенә ярҙам йөҙөнән  РФ мәҙәниәт эшмәкәренең коллектив мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя.
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
Стандарт кодтар миҫалдары:
Толстиков Александр Генрихович
Фәнни эшмәкәрлеге
Органик синтез, ассиметрик металл комплекслы катализ, медицина химияһы, шәкәр-гликалейҙар химияһы,   тәбиғи һәм биологик актив берләшмәләр химияһы,  гетероциклик берләшмәләрҙең химияһы өлкәһендәге белгес.
Медицина һәм ветеринария өсөн «Клатрапростин», «Эстуфалан», «Клатирам» кеүек  простагландин беренсе ватан препараттарын булдырыуҙа әүҙем ҡатнашыусы.
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
АҠШ доллары нигеҙендәге валюта фондтары өсөн код миҫалдары:
Бер дәүләттең бер нисә валютаһы өсөн кодтар миҫалдары:
Толстиков Александр Генрихович
Фәнни эшмәкәрлеге
Хирургия өсөн өр-яңы йөй елеме материалдарын сәнәғәтле алыу ысулдарында әүҙем ҡатнаша. Үҫемлектәрҙең юғары терпеноидтары нигеҙендә ассиметрик гидрирлауҙың яңы катализаторҙарын эшләй. Составында азот булған гетероциклик берләшмәләрҙең биологик активлыҡ менән асимметрик синтезлауҙың яңы ысулдарын эшләй.
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
Коллектив һәм хосус валюталар кодтары миҫалдары:
Толстиков Александр Генрихович
Фәнни эшмәкәрлеге
Ватан һәм сит ил баҫмаларында 370-тән ашыу ғилми баҫма, 6 коллектив монография, фән һәм мәҙәниәт тарихы буйынса 15 фәнни-популяр электронһәм матбуғат баҫмалары авторы һәм авторҙашы.
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
Затлы металдар өсөн кодтар миҫалдары  (ике һуңғы хәреф  металдың Химик элементтарҙың периодик системаһындағы билдәһенә тап килә):
Толстиков Александр Генрихович
Фәнни эшмәкәрлеге
«Вопросы истории естествознания и техники » журналы редколлегия ағзаһы» .'''Список публикаций. Чтобы открыть, нажмите кнопку «показать» справа'''
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
Валюталар һәм валюта ҡиммәттәренән тыш,   ISO 4217 стандартында ике  техник код бар:
Толстиков Александр Генрихович
Һынлы сәнғәттә
Ғилми эшмәкәрлегенән тыш А.Г. Толстиков һынлы сәнғәт менән дә мауыға. Музейҙарға йыш йөрөй. Музейҙа Толстиковтың Башҡортостанда майлы рәсем сәнғәтенә нигеҙ һалыусы Юрий Тимофеевич Игнатьев (1937—1999) менән дуҫлаша. Шуға күрә бөгөнгө көндә Александр Толстиков   — РФА Архивы реставрация үҙәгенең  етәксеһе лә булып тороу осраҡлы түгел.
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
Стандартты булдырыу көнөнә тиклем индерелгән һәм  1978 йылдан һуң әйләнештән сыҡҡан ҡайһы бер валюталар өсөн  ISO 4217 шартлы хәрефле кодтар бирә һәм уларҙың стандарт  код түгеллеген билдәләй, мәҫәлән:
Толстиков Александр Генрихович
Һынлы сәнғәттә
Бөгөнгө көндә А.Г.Толстиков майлы һынлы сәнғәттең традицион техникаһында эшләй. 1986 йылдан — Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә күп һанлы күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
ISO 4217
Валюта кодының структураһы
Стандарт ваҡ аҡса берәмектәренең булыу-булмауын, булһа — база валютаһына нисбәтен дә тасуирлай. Бының өсөн 0, 2, 3 һандары йә  N.A. аббревиатураһы ҡулланыла һәм түбәндәгене аңлата: