cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Килдеғол
Килдеғол ауылы тирәһендәге ер — һыу атамалары
Көрәште тауының итәгендә халыҡ "Ҡыҙыл һыйыр" тип атаған үҙәк бар. Эпостың ололар һөйләгән варианты буйынса, ошо "Ҡыҙыл һыйыр" тигән үҙәктә ҡыҙыл һыйыр үлә. Шуға ул ерҙе "Ҡыҙыл һыйыр" тип атағандар. Шунан Ҡарағөлөмбәтте йәйәүләп тау башына мендерәләр. Тау бейек, алыҫҡа ҡараһаң, ялан яҡтары күренгән кеүек.
Шунда Күсәк бей Ҡарағөлөмбәткә, "Әйҙә ошонда көрәшәйек. Һин мине еңһәң, үлтермәйем, ебәрәм, ана ялан яғына. Мин һыңар ҡулым менән көрәшәм", тей. Күсәк бер ҡулын бәйләтә. Көрәшә башлайҙар. Ҡарағөлөмбәт әсир булып йөрөп хәлһеҙ була. Олоғайған да була. Йәш һәм көслө Күсәкте еңә алмай. Шунан артабан юл тоталар. Шунан тауҙы «Көрәште» тип атағандар. «Иген саттығы» ерендә элек-электән иген үҫтерәләр. Хәҙер бында «Урал» колхозы үҫтерә. Шуға был иген үҫкән ер «Иген саттығы» булып ҡалған.
Был бесәнлектә колхоздыҡылар ятып бесән эшләй. Улар йоҡлағанда көн һайын кемдәрҙер һөйләнә, тауышлана, йөрөй икән. Унда биреләр бар тип һөйләйҙәр.
Аҡбалсыҡ ҡаяһы Ҡаяла балсыҡ күп, ул балсыҡтан ғына тора тиһәк тә яңылышмаҫбыҙ. Ауыл халҡы мейесен аҡларға шул балсыҡты килеп ала. Мейес аҡ ҡына булып китә.
Был ерҙә йәйләү урынлашҡан. Бер заман бик күп еләккә сыҡҡан ҡыҙҙар аҙашып ошо йәйләүгә килеп сығалар. Йәйләүҙекеләр уларға юл өйрәтеп, сәй эсереп ебәргәндәр. Ҡыҙҙар имен — аман үҙҙәренең тыуған ауылына ҡайтып еткән.
Күренекле кешеләр
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар исемлеге
Ураһа
Ураһа (Ураса́, ураһа) — сахаларҙың боронғо йәйге торлағы төрө, һайғауҙарҙан өҫкә табан ҡыя теҙеп ослайтып, туҙ менән көпләп һалынған ҡыуыш. Ураһа сахаларҙың иң боронғо торлаҡ төрө тип һанала.
Ураһа төрҙәре
Ураһаларҙың дәүмәле буйынса өс төрө бар.
XIX быуат ахырына сахалар йәйге торлаҡ сифатында ураһа төҙөүҙе туҡтата. Әлеге ваҡытта яҡут халыҡ байрамы Ыһыах үткәргәндә ураһаның ябайлаштырылған вариантын төҙөйҙәр.
Ураһа сәнғәттә
2000 йылдың 19 майында Новгород өлкәһенең Старорусский районында 1943 йылдың ҡышында Ильмень күле өсөн яуҙа һәләк булған саха уҡсыларына бағышланған туғандар ҡәберлеге мемориалы асыла. Проект авторы — Д. Саввинов. Стилләштерелгән ураһа һөлдәһе мемориал композицияһының төп элементтарының береһе булып тора
Кесе Нарыс
Кесе Нарыс — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Носка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Новосибирск дәүләт медицина университеты
Новосибирск дәүләт медицина университеты — юғары медицина белемле белгестәр әҙерләү менән шөғөлләнеүсе юғары уҡыу йорто.
Тарихы
1935 йылдың 17 авгусында СССР халыҡ комиссарҙары Советының Сталинград, Ленинград һәм Новосибирск ҡалаларында медицина институттары асыу тураһында 1818-се ҡарары сыға. Новосибирск медицина институты Омск һәм Томск медицина институттары һәм Новосибирск табиптарҙың белемен камиллаштырыу институты (шулай уҡ 1932 йылда Томскиға күскән) базаһында төҙөлә.
Асылған мәлендә институтының дауалау факультеты ғына була. Директоры итеп Лившиц Исаак, уның урынбаҫары һәм уҡытыу процесын төп ойоштороусы итеп Б. Я. Жодзишский тәғәйенләнә.
Яңы юғары уҡыу йортоноң уҡытыусылары составына В. М. Мыш, А. Л. Мясников, А. В. Триумфов, А. А. Боголепов, И. С. Пентман, П. В. Бутягин, Н. П. Шавров, Н. Г. Гинзберг, А. А. Колен, Н. И. Горизонтов, В. А. Пулькис, Я. И. Бейгель кеүек талантлы педагогтар инә.
Һуңынан тәжрибәле белгестәр Д. Т. Куимов, Г. Д. Залесский, К. В. Ромодановский, А. А. Дёмин, М. Я. Субботин киләләр, улар кафедра мөдире булып китәләр. Уларҙың хеҙмәте арҡаһында йәш институт фәнни даирәләрҙә абруй ҡаҙана, йәштәр араһында популяр булып китә.
1999 йылға тиклем институт Новосибирск Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы медицина институты (НоТКЗми) исемен йөрөтә, 1999 — 2005 йылдарҙа — Новосибирск дәүләт медицина академияһы.
1996 йылдан 2007 йылға тиклем вузды профессор А. В. Ефремов етәкләй.
2008 йылдың 21 февралендә НДМУ ректоры итеп медицина фәндәре докторы, профессор Игорь Олегович Маринкин һайлана.
Хәҙерге ваҡытта юғары медицина белемле белгестәр әҙерләү биш белем биреү йүнәлеше буйынса алып барыла:
Структураһы
Әлеге ваҡытта университет 8 факультетты, 76 кафедраны, 20-нән ашыу курсты, 10 ғилми-уҡыу-производство берекмәһен, 3 академик лаборатория һәм ЦНИЛ үҙ эсенә ала. Университетта 1750-нән ашыу хеҙмәткәр эшләй, шуларҙың яҡынса 860-ы — профессор-уҡытыусылар составы (390 фән кандидаты һәм 213 доктор), 10 Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы һәм ағза-корреспонденты, 59 йәмәғәт һәм халыҡ-ара академиялар ағзалары, 9 «Атҡаҙанған фән эшмәкәре», 4 «Атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре», 2 «Атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре», 23 «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы». НДМА-ла биш мең самаһы студент белем ала.
НДМУ янында медицина консультация үҙәге, косметология институты, эске медицина институты, бойондороҡһоҙ медицина эксперттар советы, сертификация үҙәге, СФО үҙәк аттестация комиссияһы, Халыҡ-ара белем биреү һәм тел коммуникация үҙәге, әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау буйынса округ үҙәге, спорт-һауыҡтырыу лагеры, «Сибмедиздат» нәшриәте, «Авиценна» видеостудияһы һәм башҡалар бар, «Журнал клинической и экспериментальной медицины» баҫтырып сығара.
2-се Башҡорт кантоны
2-се Башҡорт кантоны (10 апрель, 1798 йыл) — Пермь губернаһының Екатеринбург һәм Красноуфимск өйәҙҙәрендә ойошторолған идаралыҡ.
Тарихы
Кантон системаһы тотош мәсьәләләр комплексын хәл итеү, шул иҫәптән башҡорт ихтилалдарын иҫкәртеү, ил сиген нығытыу, крайҙы колониялаштырыу һ.б. маҡсаттарынан 1798 йылдың 10 апрелендә Указ нигеҙендә индерелә. Кантон идаралығы осоронда 2-се Башҡорт кантоны составына Пермь губернаһының Екатеринбург һәм Красноуфимск өйәҙҙәре (хәҙерге Свердловск, Силәбе өлкәләре һәм Башҡортостандың өлөштәре) башҡорттары инә.
2-се Башҡорт кантоны 7 йортҡа (команда) бүленә, командалар ауылдарҙан тора.
Беренсе йортҡа Юлдаш, Ҡолошбай, Ямантай, Биктимер, Ҡарағайкүл, Ибраһим, Һарыкүлмәк, Апаҡ, Ҡырмыҫҡалы, Ҡайынҡул, Суртаныш ауылдары инә.
Икенсе йорт Әсән, Кесе Әсән, Итбай, Назар, Соболево, Фәйзулла, Шәрипҡол, Һарына, Таскино, Һөләймән ауылдарынан тора.
Өсөнсө йортто Бердинеш, Ҡотҡасыҡ, Һунарғол, Аяҙғол, Һатлыҡ, Сабит, Нурыш, Мусыҡай, Алабуға ауылдары тәшкил итә. Дүртенсе йортҡа Зырянкүл, Сагильжино, караболка, 1-се Итҡол, 2-се Итҡол, 3-сө Итҡол инә.
Алтынсы йортҡа Теләш, Ишәле, Тякино, Тимербай, Ҡорғат, Буғалыш, Оло Ока, Ҡыҙылбай ауылдары ҡарай.
Етенсе йорт — Бишково, рахманғол, Устьбаяк, Биккенә, Бикмәт, Ғәйнә, Әҙеғол, Яманйылға, Озерково, һыҙғы, Ҡуян ауылдары.
1-се һәм 2-се Башҡорт кантондарында 20-се Башҡорт полкы төҙөлә. 1812 йылдың 30 октябрендә полк Пермь губернаһы Пермь өйәҙенең Ҡуян ауылында йыйылып, Полтава губернаһының Галяч ҡалаһына, граф, генерал-лейтенант П. А. Толстойҙың ополчение корпусы менән ҡушылыу өсөн юлға сыға.
Полк Пенза ополчениеһына ҡушылырға бойороҡ ала һәм уның составында 1813 йылдың майында Варшава кенәзлегенә килеп, кенәз, генерал Д. И. Лобанов-Ростовский етәкселегендәге Резерв армияһы составына индерелә. Полктың бер өлөшө әсирҙәрҙе һаҡлай, транспортты оҙатып йөрөй, икенсе өлөшө Резерв армияһының 3-4-се корпустары араһында бәйләнеш булдыра.
3-сө йорттоң урядниктары Ҡолмөхәмәт Көсәғолов менән Хәмит Тойғонов «Парижды алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә, «шуға күрә 20-се полктың ҡайһылыр йөҙ яугиры Gарижды штурмлағанда ҡатнашыуы ихтимал йәиһә улар икенсе полкта [еҙмәт итеүе мөмкин», — тип фаразлай был факт буйынса Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек етәксеһе Зөфәр Ғәтиәтуллин.
Ольховое ауыл Советы (Өфө районы)
Ольховое ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Ельцовка (Калманка ҡушылдығы)
Ельцовка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калманка йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Ольховое ауыл Советы (Өфө районы)
Административ үҙәге — Ольховое ауылы.
Ельцовка (Калманка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ольховое ауыл Советы (Өфө районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ельцовка (Калманка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ольховое ауыл Советы (Өфө районы)
Тарихы
Статья 1. Башҡортостан Республикаһы Өфө районының Булгаков ауыл Советын бүлеү юлы менән, административ үҙәге 119-сы ат заводы Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһында булған, Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Ольховое ауыл Советын ойошторорға, Ольховое ауыл Советы составына 119-сы ат заводы Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһын һәм Федоровка ҡасабаһын индерергә.
Статья 2. Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Ольховое ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схематик картаға ярашлы раҫларға.
Ед-Яха (Надым ҡушылдығы)
Ед-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 299 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ян Вермеер
Ян Вермеер (Вермеер Делфтский, Jan Vermeer van Delft йәки Johannes Vermeer van Delft МФА; 1632—1675) — нидерланд рәссамы, көнкүреш рәсем сәнғәте һәм жанр портреты оҫтаһы. Терборхҡа эйәреүселәр араһында иң һәләтлеләрҙең (де Хох менән бер рәттән) береһе. Рембрандт, Хальс һәм Вермеер ижады Голландия алтын быуат сәнғәтенең иң юғары нөктәһе тип һанала.
Урыҫ сәнғәт ғилеме традицияһында рәссам исемен яҙыуҙа Вермеер Дельфтский айырыуса киң таралған вариант булып тора. Башҡа варианттар — Йоханнис ван дер Мер, Йоханнис вер Мер, Вермер Делфтский. Голландия исемдәре транскрипцияһы ҡағиҙәләре буйынса ее яҙылышы е тип бирелә.
Биографияһы
Вермеер тормошо тураһында бик аҙ билдәле. Ул 1632 йылдың 31 октябрендә Делфтта сауҙагәр-эшҡыуар ғаиләһендә тыуған (һәр хәлдә суҡындырылған). Ғаиләлә Ян икенсе бала һәм ата-әсәһенең берҙән-бер улы була. Уның атаһы сығышы менән Антверпендан була, 1611 йылда Амстердамға күсә һәм ебәк буйынса туҡыусы булып эшләй. 1653 йылда ул өйләнә, Делфт ҡалаһына күсеп килә һәм мосафихана хужаһы булып китә. Ул ебәк туҡыусылыҡ менән шөғөлләнеүен дауам итә, шулай уҡ Изге Луканың гильдияһында сәнғәт предметтары менән сауҙа итеүсе сифатында теркәлгән.
Белеме
Вермеерҙың уҡыусылыҡ йылдары тураһында ышаныслы мәғлүмәт һаҡланмаған. 1653 йылдың 29 декабрендә Ян Вермеерҙың Изге Лука гильдияһына ҡабул ителеүе билдәле. Гильдия шарттары буйынса, унда алты йыл дауамында ағза булып гильдияла торған оҫтаның етди һынлы сәнғәт белемен үҙләштерә. Ян Вермеер рәссамдар Леонарт Брамер һәм Герард тер Борх менән таныш була. Әлеге фактҡа нигеҙләнеп, Вермеерҙы уларҙың береһендә уҡыуы мөмкин, тигән фараздар төҙөлә. Бынан тыш, рәссам Карел Фабрициус, үҙ сиратында Рембрандттың уҡыусыһы, Вермеерҙың уҡытыусыһыбулыуы тураһында фараздар ҙа бик ныҡ таралған. Һис шикһеҙ, 1652 йылдан 1661 йылға тиклем Делфтта йәшәгән Голландияның жанр һынлы сәнғәте оҫтаһы Питер де Хох Вермеерҙың ижадына ҙур йоғонто яһаған, был «Юлдаштары менән диана» картинаһында сағылыш тапҡан. Уның стиле Вермеер эштәрендә артабанғы үҫешен ала.
Ғаиләһе һәм эше
Ян Вермеер 1653 йылдың 20 апрелендә Делфт янындағы ауылдан Катарина Болнесҡа өйләнә. Уның кальвинистик дине башта католик Болнес ғаиләһендә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Католик Брамерҙың өгөт-нәсихәттәренән һуң ғына буласаҡ Вермеер ҡәйнәһе ҡыҙына никахҡа инергә рөхсәт бирә.
1660 йылда ҡатыны менән бергә ҡәйнәһенең йортона күсә. Вермеерҙың 15 балаһы тыуа, әммә 1 шуларҙың дүртәүһе сабый сағында вафат була. Күренеүенсә, балаларын бер ниндәй ауырлыҡтарһыҙ аҫрай алғанға күрә, рәссамдың матди хәле бик насар булмаған. Мәғлүм булыуынса, Вермеер йылына икешәр генә картина яҙған, шуға уның башҡа килем сығанаҡтары ла булған. Ул әсәһенә ирен юғалтҡандан һуң мираҫҡа ҡалған Делфттың төп баҙарында «Мехелен» трактирына идара итергә ярҙам иткән. Был трактирҙа Вермеерҙың ул ваҡыттағы Голландия рәссамдары өсөн ғәҙәти сәнғәт предметтары менән сауҙа итеүе күҙ уңында тотола. 1662—1663 һәм 1670—1671 йылдарҙа Вермеер Изге Лука гильдияһы деканы вазифаһын биләп, уға етәкселек итә. XVII быуатта һәр һөнәрсе һәм рәссам һөнәр вәкилдәренең эшмәкәрлеген көйләүсе тейешле гильдияла торған. Рәссамдар гильдияһы деканы вазифаһы бик абруйлы булғанға күрә, Делфтта Ян Вермеерҙың абруйы ҙур булыуы хаҡында һөйләй. Рәссам иҫән сағында уҡ уның картиналары өсөн бик һәйбәт аҡса түләйҙәр. Башлыса Вермеер үҙенең заказсы-меценаттары өсөн яҙа. Рәссамдың төп яҡлаусылары һәм уның ижадын үҙ итеүселәр — икмәк бешереүсе Хэндрик ван Буйтен һәм баҫма оҫтаханаһы хужаһы Якоб Диссиус. Диссиустың коллекцияһында 1682 йылғы инвентарь исемлегенә ярашлы Вермеерҙың 19 картинаһы теркәлгән. Вермеерҙың меценаттарҙың заказы буйынса яҙғанмы-юҡмы икәнлеге билдәһеҙ ҡала. Вермеер сәнғәт мәсьәләләре буйынса билдәле эксперт булған. Мәҫәлән, ул Бранденбург курфюсты Фридрих Вильгельм I 30 мең гульденға Венеция һәм Рим картиналары коллекцияһының ысын булыуын билдәләргә ышанып тапшырған эксперттар иҫәбендә булған. 1672 йылда Вермеер Гаагаға килә һәм унда икенсе рәссам Якоб Йорданс менән картиналарҙың хаҡы тураһында һығымта бирә. Нотариус алдында ул коллекцияның төп нөсхәһен кире ҡаға һәм коллекцияның ғәмәлдәге хаҡының ундан бер өлөшөнән артығыраҡ тормауын белдерә.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Ғүмеренең аҙағына рәссамдың иҡтисади хәле насарайған һәм ул кредит алырға мәжбүр була. 1672 йылда Франция ҡаршы башланған (1679 йылға тиклем дауам иткән) һуғыш һөҙөмтәһендә һынлы сәнғәт менән сауҙа итеү туҡтап ҡала. 1676 йылдың 30 апреленә ҡарата бурыстарын өлөшләтә иҫәптән сығарыу тураһында үтенесендә Вермеерҙың ҡатыны һуғыш ваҡытында иренең картиналарҙы кәметелгән хаҡ буйынса һатырға мәжбүр булыуын аңлата.
1675 йылда Вермеер ауырып китә һәм бер нисә көндән вафат була. Уны ғаилә склепында Иҫке сирк биләмәһендә ерләйҙәр,ерләү урынын рәссамдың ҡәйнәһе Мария Тиннс 1661 йылда һатып ала. Ҡатыны мираҫтан баш тартырға мәжбүр була, сөнки кредиторҙарға бурыстарҙы түләй,  һәм уның хатта мемориаль плитә ҡуйыуға аҡсаһы ҡалмай.
Художество манераһы
Вермеер эштәренең күбеһе ентекле яҙылған интерьерҙа, һындар һаны аҙ булған композицияларҙан ғибәрәт. Шулай уҡ бер нисә ҡала пейзажы бар. Дини темаларға сюжеттар юҡ тиерлек.
Күп кенә хәҙерге авторҙарҙың фекере буйынса (рәссам Дэвид Хокни, архитектор Филип Стейдмен (Philip Steadman), Вермеер һәм тағы бер нисә рәссам техник саралар — камера-обскура, камера-люсида һәм сфера көҙгөләре менән файҙаланған). Был теориялар гипотезаға нигеҙләнгән тип иҫәпләнә һәм рәссамдар, ғалимдар тарафынан тәнҡитләнә.
Һаҡланып ҡалған эштәре
Якоб Диссиус үлгәндән һуң 1696 йылдың 16 майында үткәрелгән аукцион каталогында Вермеерҙың 21 картинаһы күрһәтелгән бөгөнгө көндә улар араһынан 16 картина билдәле. Сәнғәт белгестәре оҙаҡ ваҡыт Вермеерҙың билдәһеҙ картиналарын эҙләне. Был эштәрҙең ғәйәт ҙур әһәмиәте 1930 йылдарҙа бер нисә уңышлы ялған картиналарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Иң уңышлы фальсификатор — Вермеер эштәре (мәҫәлән, «Эммауста Христос») сифатында һатылған бер нисә эштең авторы, шул иҫәптән нацистик Германияһы етәкселәренә, Хан ван Мегерен була.
XIX быуат аҙағында Вермеерҙың дүрт рәсеме Рәсәй коллекционерҙары ҡулына эләгә. Флоренция тирәһендәге Демидовтар виллаһында «Географ» һәм « Офицер һәм көлөп торған ҡыҙ» картиналары эленгән була. А. А. Половцов үҙ ҡунаҡтарына «Хужабикә һәм хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙ» тигән ҙур картинаһын күрһәткәне билдәле. Рәссам Илья Остроухов, Эглон ван дер Нераның эше тип сауҙагәр Д. И Щукинға «Иман аллегорияһы» исемле картинаһын һата; Щукин һуңғараҡ, ысын авторы билдәләнгәс, был әҫәрҙе Маурицхейс директоры Бредиусҡа һата.
Хәҙерге ваҡытта Вермеерҙың 34 картинаһы ысын тип иҫәпләнә, тағы ла бишәүһе — бәхәсле. Хәҙерге Рәсәй йыйынтыҡтарында Вермеерҙың картиналары юҡ.2018 йылда Гаагалағы Маурицхёйс галереяһы һәм Google Arts & Culture онлайн-платформаһы виртуаль музей булдыра, унда Вермеерҙың бөгөнгө көнгә билдәле эштәре ҡуйыла.
Штайнхайд
Штайнхайд (Steinheid) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1264 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 800 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98749 һәм автомобиль коды — SON.
Оло Шелом (Оло Торҡатау)
Ҡытау Оло Шелом (Оло Торҡатау) —  Көньяҡ Уралда Егәлге  һыртындағы  тауҙар ҙың береһе.Башҡортостандың. Белорет районы биләмәһенә инә.
Был Егәлге  һыртының иң бейек һәм  иң   көньяҡ түбәһе..Көньяҡ Уралда буйынса   бейеклеге буйынса бишенсе урынды биләй.
Унан бейек түбәләр: Оло Ямантау (1640 м), Оло Ирәмәл (1582 м), Кесе Ямантау (1510 м) Кесе Ирәмәл (1464. м.).
Оло Торҡатау һәм Кесе  Торҡатау (Кесе Шелом) ) тауҙары араһынан  билән  (седловина)  үтә.Уға Прогон тип атама биргәндәр.
Оло Торҡатауҙың түбәһе  тәбиғәте буйынса тау   тундраһы булған  ике  яҫы ҡалдыҡ тауҙан тора. Береһе төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, икенсеһе көньяҡ-көнсығыш. яғында.
Түбәнең көньяҡ-көнсығыштағы өлөшө тауҙың иң бейек нөктәһе булып тора.
Кедровка (Саянзас ҡушылдығы)
Кедровка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саянзас йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Оло Шелом (Оло Торҡатау)
Түбәнән көньяғынан киң генә яҫы таулыҡ  һуҙыла.Ул көньяҡҡа  ҡарай әкренләп кенә түбәнәйә барып,  Егәлге һәм  Нәре  һырттарын  бүлеүсе Ҡытау йылғаһы үҙәненә төшә.
Тбилиси этнография музейы
Тбилиси этнография музейы (თბილისის ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშ) Тбилисиҙағы музей. Триалет һырты битләүендә Ваке паркындағы Черепашье күле янында асыҡ һауала урынлашҡан.
Экспозицияһы
Музей 52 гектар майҙанды биләй һәм ун бер зонала урынлашҡан, экспозицияһына яҡынса 70 бина һәм 8000-дән ашыу предмет инә, көнсығыш Грузия өсөн традицион дарбази тибындағы ҡоролмалар ҡуйылған, ҡыйығы көнбайыш Грузияланан килтерелгән һаламдан йәки таҡталарҙан ике яҡлап ябылған ажурлы ағас йорттар, Хевсурети, Пшави һәм Сванетия таулы провинцияларынан ҡарауыл башнялары, кахетин шарап етештереү һәм һыу тирмәндәре, шулай уҡ иртә христиан базиликаһы һәм саркофагы менән VI—VII быуат төрбәле ғаилә кәшәнәһе, шулай уҡ традицион көнкүреш әйберҙәре коллекцияһы — иләүестәр, бәйләү рамдары, кейем, келәмдәр, керамика һәм мебель.
Тарихы
Күренекле грузин этнографы һәм тарихсы Г. Читая нигеҙ һалған (1966).
2004 йылдың 30 декабренән Грузияның милли музейы составына инә.
Оло Шелом (Оло Торҡатау)
Тау исеме рус телен дәге "шелом"  (шлем) һүҙенән алынған.Башҡортса торҡа тигәнде аңлата. Был атама Ҡытау ( катавский) тау заводында эшләүсе    урыҫ күскенселәре тарафынан бирелгән. Тәүге башҡорт атамаһы билдәле түгел. [сығанаҡ 3065 көн күрһәтелмәгән]
Кедровка (Саянзас ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оло Шелом (Оло Торҡатау)
Һауа торошо яҡшы булғанда  федераль трассанан М5  тауҙың күренеше асыҡ күренә. Уны ниндәй ҙә булһа башҡа тау түбәһе менән бутарлыҡ түгел.
Кедровка (Саянзас ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Шелом (Оло Торҡатау)
Был тау  Көньяҡ-Урал ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан. Шуға рөхсәтһеҙ тауға үтеү тыйылған. Әммә бында экологик һуҡмаҡ яһарға йыйыналар.Ул саҡта һәр теләгән кеше аҡса  түләп тауға күтәрелеү мөмкинлеге  аласаҡ [сығанаҡ 3065 көн күрһәтелмәгән].
Ҡыҙыл балыҡ
Ҡыҙылса, Ҡыҙылбалыҡ (Hucho taimen, Обыкнове́нный тайме́нь ) — ҡараһыу тәңкәле, ҡыҙғылт ҡанатлы йыртҡыс балыҡ ; һөмбаш балыҡтар ғаиләһенә ҡарай. Шулай уҡ, урыны менән ҡыҙыл суртан, шүкә һәм крәсүлә тигән атама менән дә йөрөй. «Ҡыҙыл китап»ҡа кергән.
Ҡылыҡһырлама
Ҡиммәтле һөмбаш балыҡтарға ҡарай. Ҡыҙыл төҫтәге балыҡ. Тәне оҙонсай, итләс. Ҙур ауыҙында осло үткер тештәре эс яҡҡа бөгөлөп тора.
Һөмбаштар балыҡтар араһында иң эреһе. Оҙонлоғо 1,5—2 м-ға, ауырлығы 60—80 кг-ға етә.
Суртандыҡына оҡшап, туҡмаҡ башлы. Шуға «ҡыҙыл суртан», «шүкә» тигән исеме лә бар. Арғаяш яҡтарында, Уралда, ҡыҙыл балыҡты крәсүлә тиҙәр. Ваҡ тәңкәле. Ҡабырға яҡтарында тәңкәләре сағыу көмөш төҫөндә йәки һорораҡ була. Арҡаһындағылары ҡара-һоро булып, ҡорһаҡ яғындағылыр тоноҡ аҡ төҫтә. Башы, ҡабырғалары, йөҙгөстәре таптар менән ҡапланған. Ҡойроҡ йөҙгөсө ҡыҙыл йәки ҡыҙыл ҡара.
Таралыуы
Уралда ҡыҙыл балыҡтар Ҡариҙел, Ағиҙел, Нөгөш, Еҙем баштарында һәм уларҙың ҡушылдыҡтарының ҡайһы берҙәрендә ҡалған. Башҡортостан киңлектәренән, Ырымбур яҡтарынан Пермь яҡтарына хәтле таралған.
Яйыҡ йылғаһы тармаҡтарында осрай, ләкин унда ла шаҡтай һирәк. Заманында крәсүлә Кесе Эйектә күренгеләгән.
Миәс йылғаһында (Силәбе өйәҙендә) үтә һирәк булмаған. Бик ҙур балыҡтар шулай уҡ Пермь, Өфө губерналарының ҡайһы бер завод быуаларында осраған.
Арғаяш яҡтарында, Уралда, ҡыҙыл балыҡты крәсүлә тиҙәр.
Ихтиолог ғалимдар белдереүенсә, ҡасандыр ҡыҙыл балыҡ Ҡара диңгеҙ бассейнынан Себер аша Тымыҡ океан бассейнына тиклем таралған булған. Хәҙер көнбайыштараҡ һыуҙарҙа ул бөткән.
XIX быуат аҙаҡтарында уҡ Кама менән Ҡариҙелдә ҡыҙыл балыҡ һирәк- һаяҡ осраштыра. Ә инде үткән йөҙҙөң 60-сы йылдарында Ағиҙелдә был балыҡ ҡаҙағы бер тәңкәнән һатылған, йәғни мул ауланған.
Һуғыштан элек Бөрйән яҡтарындағы Һеүәнәккә, Көньяҡ Уралдың саф һыулы бәләкәй йылғаларҙың береһенә ыуылдырыҡ сәсергә тип Ағиҙелдән ҡыҙыл балыҡтар күп үрләгән булған. Хәҙер инде Көньяҡ Уралда ҡыҙыл балыҡ тик Ағиҙелдә һәм уның инештәрендә күренгеләй.
Йәшәү рәүеше
Сөсө һыулы ятҡылыҡтарҙы төйәк итә. Шәп аҡҡан, таҙа, һалҡын һыулы йылғаларҙа йәшәй. Иң ағын урындарҙы һайлай.
Башҡортостанда Ҡариҙел, Ағиҙел, Еҙем йылғаларында осрай. Сөсө һыулы күлдәрҙә лә осраштырғылай.
Ҡыҙыл балыҡ көслө, сос һәм етеҙ йыртҡыс. Ташбашҡа, сабаҡҡа, маймаға, бәрҙегә һәм башҡа ваҡ балыҡтарға һунар итә.
Һыуҙағы ғына түгел, ярҙағы хәрәкәт итеүсе обьекттарҙы ла һәйбәт күрә. Табыштары араһында һыуҙа йөҙөүсе ваҡ йән эйәләре, ҡоштар, ҡоро ер хайуандары ла бар.
Ҡыҙыл балыҡтың иң әүҙем мәле ыуылдырыҡ сәскәндән һуң башлана һәм яҙ мәленә, йәй башына тура килә. Йәйге эҫе мәлдәрҙә балыҡ һүлпәнәйә. Яңынан әүҙемләшеүе август аҙағына башлана.
Үрсеүе
Енси етлегеү, үрсей башлау мәле 5-7 йәштәренә тура килә. Ҡыҙыл балыҡ ыуылдырыҡ сәсеү өсөн шәп ағымлы йылғалар үренә йөҙәр километрға күтәрелә.
Ыуылдырығын һай урындарҙа, ҡомдарҙан оя өйөп, һала. Ояларының тәрәнлеге яртышар метрға етә яҙа. Үрсем һаны 10—34 мең тирәһендә тирбәлә
Ыуылдырыҡтарын сәсеү менән йәшәгән урындарына кире йүнәләләр.
Яралғы осоро һыу температураһына бәйле һәм 28-38 тәүлек тирәһенә һуҙыла.
Чуман (Бурла ҡушылдығы)
Чуман — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бурла йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суфия (исем)
Суфия — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ҡатын-ҡыҙ исем.
Этимологияһы
Суфия — «суфый, тыйнаҡлы»; «изге» мәғәнәләрен аңлатҡан ҡыҙ балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Суфия Шәрифулла ҡыҙы Ҡорбанғәлиева(13 февраль 1949 йыл) — башҡорт артисы, уҡытыусы һәм тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2000) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1990) артисы.
Суяия Ғилман ҡыҙы Кусимова (5 март 1944 йыл) — ғалим-театр белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1982 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында факультет деканы, 1983—1987 һәм 1992—2011 йылдарҙа кафедра мөдире. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1974), профессор (1997). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы, Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән (2014).
Суфия Мирғәли ҡыҙы Китапова (12 ноябрь 1922 йыл — 24 декабрь 1997 йыл) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре кандидаты (1959), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).
Суфия Фатих ҡыҙы Юлмәтова (2 ғинуар 1919 йыл — ?) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1981), профессор (1984). БССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәскәү дәүләт университетын тамамлай (1941). «Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы» баҫмаһы авторҙарының береһе (1966).
Архитектурала
Суфия (мәсет) халыҡ телендә Ҡантүк мәсете  тип тә йөрөтөлә — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Ҡантүк ауылында урынлашҡан мәсет. Башҡортостан Республикаһының иң матур мәсеттәре иҫәбенә инә.
Айя Суфия (Ἁγία Σοφία, полностью: Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας; Ayasofya) — Истанбулдағы мәсет. 1935 йылда музей статусы ала. Хәҙерге көндә лә музей (Ayasofya Müzesi). ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Элекке христиан храмы.
Ерна
Ерна — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кепина йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Р (кириллица)
{| align=right cell-padding=11px Рр [рэ] — Башҡорт алфавитының егерме өсөнсө хәрефе.
Яңғыҙ (ауыл)
Яңғыҙ Янгиз) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы Марьевка ауыл Советындғы ауыл.
Географияһы
Ауыл Һайылмыш йылғаһының уң ҡушылдығы Яңғыҙ йылғаһы буйында район үҙәге Һаҡмар ауылынан төньяҡҡа табан 8 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1901 йылдан алып Яңғыҙ йылғаһы буйында урынлашҡан Яңғыҙ (Казак Яңғыҙы) утары булараҡ билдәле, ул йылда торама 38 ихатанан торған, унда 221 кеше йәшәгән.
1926 йылда ул Яңғыҙ, шулай уҡ Марьевский тип иҫәпләнә, унда 331 кеше йәшәгән, 64 йорт-ихата иҫәпләнгән, шуларҙың 59-ы урыҫ һәм 5-е украин милләтле булған.
1931 йылда Яңғыҙ ҡасабаһы тип билдәләнгән, 82 йорт-ихата булған, 400 кеше йәшәгән, бөтәһе лә урыҫтар. Совет йылдарында «Ҡыҙылармеец» колхозы булдырылған.
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны — 25 кеше (урыҫ 80 %), 2010 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса — 36 кеше.
Этимологияһы
Ауылға атама уның янынан аҡҡан Яңғыҙ йылғаһы исеменән бирелгән. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында, Яңғыҙ атамаһы башҡорт теленән килеп сыҡҡан, урыҫ телендәге «одинокая» тигәнгә тап килә, тип яҙған. Йәғни, бер үҙе. Артабан ошо төбәктәге йылғаларҙы, ул барып ҡушылған Һайылмыш йылғаһын күҙҙән үткәреп, Моисеев, йылға был йәһәттән яңғыҙ түгел тигән һығымта яһай. Баҡһаң, Яңғыҙ йылғаһының ҡушылдыҡтары юҡ икән, шуға күрә ул бер үҙе.
Кесе Нелым
Кесе Нелым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рыбный Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡолғана
Ҡолғана (Кулганино) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 288 кеше. Почта индексы — 453592, ОКАТО коды — 80219840001.
Географик урыны
Ауыл Үҙән йылғаһы буйында урынлашҡан. Алыҫлығы:
Тарихы
Ауылға 19 быуат башында Верхнеурал өйәҙенең Тамъян улусы Ярлыҡап ауылы (хәҙерге Әбйәлил районы) башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе тархан Ҡолғана Түлебаев исеме менән аталған. 1866 йылда 30 йортта 207 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, урман кәсептәре, һунарсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр
1834 йылда ауылда 151 кеше, 1859 йылда — 207 кеше, 1917 йылда - 516 кеше йәшәгән. 1812 йылғы Ватан һуғышында Ҡолғана ауылынан Ишкенә Ҡоҙаҡҡолов та ҡатнаша. Ул ике миҙал кавалеры, 14-се башҡорт полкы составында 1812—1814 йылдың 19 мартында Парижды алыуҙа үҙ өлөшөн индерә. 1930 йылдың авгусында Бөрйән районын ойошторғанда Ҡолғана ауылы ошо районға инә. Ауылда колхоз, ағас әҙерләү контораһы ойошторола. 1946 йылдың 26 мартында Ҡолғананы Ҡаҙмаш ауыл Советына ҡаратып, Әбйәлил районына буйһондоралар. Ҡолғана халҡының кәртәһенә терәлеп торған ерҙәр, урмандар тулыһынса Бөрйән районы ҡарамағында ҡала. 1984 йылдың 29 декабрендәге Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Указы буйынса Ҡолғана ауылы ҡайтанан Бөрйән районына күсерелә. Бөйөк Ватан һуғышында ғына Ҡолғана ауылынан Ватанды һаҡлауҙа 55 кеше ҡатнаша. 1998 йылдың 29 сентябрь айында закондар сығарыу Палатаһы тарафынан Ҡолғана ауыл Советы ойоштороу тураһында Закон сығарыла. 10 октябрь Вәкилдәр палатаһы тарафынан хуплана һәм Ҡолғана ауыл Советы ойошторола.
Ауыл бөгөн
Ауыл Ҡолғана ауыл Советы үҙәге. 1900 йылда мәсет теркәлгән. Башҡорттар йәшәй (2002). Ауылда төп мәктәп (Әбделмәмбәт урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (“Тамъян гәүһәрҙәре” башҡорт халыҡ фольклор ансамбле), китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Ауыл эргәһендәге ер-һыу
Мейес асығы 30-сы йылдарҙа Ҡолғана ауылынан Һарғая ауылына барған юл буйындағы бер асыҡта таштан мейес сығарып, Ҡыраҡанан ат менән ташып, ҡайын, ҡарағай утындарын мейестә яҡҡандар. Эре-эре күмерҙәрҙе, ат йөгөнә тулғас, суйын иретеү заводына ебәргәндәр. Күмерҙе Әбйәлил районының Хәлил ауылы баҙарына алып барып һатҡандар. Ялан яғының кешеләре күмерҙе мейес тоҡандырыуға, самауыр ҡайнатыуға һатып алғандар. Мейес яҡҡан урынды бөгөн ерле халыҡ Мейес асығы тип йөрөтә.
Ғылым ордасы
«Ғылым ордасы» — Алма-Ата (Ҡаҙағстан) ҡалаһының Ҡаҙағстан фәндәр академияһы бинаһында урынлашҡан ғилми һәм музей үҙәге.
Тарихы
Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 11 февралендә ҡабул ителгән 84-се һанлы ҡарарына ярашлы, «Ғалимдар йорто» һәм Үҙәк фәнни китапханаһы ҡушылыу юлы менән Ҡаҙағстан мәғариф һәм фән министрлығының Фән буйынса комитеты ҡарамағында «Ғылым ордасы» дәүләт предприятиеһы ойошторолған.
2012 йылда, яңынан төҙөкләндерелгәндән һуң, берләштерелгән музей комплексы халыҡ килеп ҡарау өсөн асыла.
Ойошма эшмәкәрлеге
«Ғылым ордасы» хеҙмәткәрҙәре башҡа ғилми ойошмалар менән берлектә мәғариф һәм фән өлкәһендә үҙ аллы һәм координацияланған фәнни тикшеренеүҙәрҙе һәм инновацион-техник проекттарҙы тормошҡа ашыралар, китапхана эше буйынса проект ойошторалар, төрлө фән өлкәһенә ҡараған музейҙар булдыралар һәм үҫтерәләр, эшмәкәрлектең стратегик үҫеш өлкәләрендә халыҡ-ара мөнәсәбәттәр урынлаштыралар.
Ҡаҙағстан фәндәр тарихы музейы
Музей 2010 йылда асылды. Музейҙа Әбү Насир әл-Фараби, Хужа Әхмәт Яссауи, Мөхәммәт Ҡашғари, Йософ Баласағуни, Ҡадырғәли Жалайри, Мөхәммәт Хәйҙәр Дулати кеүек урта быуаттар аҡыл эйәләренең экспозицияһы эшләй. Күргәҙмә шулай уҡ XIX быуат ҡаҙағстан мәғрифәтселәре Ыбрай Алтынсариндың, Чокан Валихановтың, Абай Ҡонанбаевиың тормошон һәм ижадын сағылдыра. Музей экспозицияһы билдәле шәрҡиәтселәр, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының тарихы, уның етәкселәре һәм ҡаҙаҡ халҡының ерҙәрен, ауылдарын, тарихын, көнкүрешен, йолаларын тикшереп өйрәнеүсе Рус география йәмғиәтенең күренекле вәкилдәре тураһында һөйләй.
Тәбиғәт музейы
Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы Зоология институтының 1932—1957 йылдарҙа йыйылған коллекцияһын туплаған Тәбиғәт һәм палеонтология музейы 1961 йылда ойошторолған. Экспонаттар араһында хайуандар һәм үҫемлектәрҙең ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары, динозаврҙар, тарбозаврҙар һөлдәләре, шулай уҡ боронғо фаунаның башҡа вәкилдәре бар. Предметтар Ҡаҙағстан биләмәләрендә ҡаҙыныу һөҙөмтәһендә табылған, һәм был коллекцияның үҙенсәлеге булып тора.
Һирәк китаптар музейы
Музей 2010 йылда асылған. Музей экспозицияһы боронғо ҡулъяҙмалар һәм раритеттар Үҙәк ғилми китапханаһы фонды нигеҙендә ойошторолған. Унда ҡаҙаҡ дала киңлектәре һәм унан ситтә яҙылған мәҙәни һәм тарихи ғилми ҡулъяҙмалар һәм китаптар бар. Маҡсаты — XIII—XX быуаттарҙың социаль-тарихи әһәмиәткә эйә мәҙәни-тарихи мираҫын күрһәтеү. Музейҙа шулай уҡ интеллигенцияның тәүге баҫмаһы «Алаш». китаптары ла бар.
Үҙәк фәнни китапхана
СССР Фәндәр Академияһының Ҡаҙаҡ бүлегендә ғилми китапхана 1932 йылда булдырылған. Китапхана фонды составына: ҡаҙаҡ телендәге XIX—XX быуат ғилми әҙәбиәте; рус баҫмаһының һирәк осрай торған китаптары — авторҙарҙың үҙҙәре тере саҡта баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре, боронғо славян баҫмаһының һирәк китаптары; XVII—XVIII быуаттың граждандар баҫмаһы; художестволы биҙәү һәм полиграфия яғынан иҫ киткес сифатлы башҡарылған китаптар; XVI—XIX быуат баҫмалары; XII—XIX быуат көнсығыш баҫмалары; автографлы, фотодокументлы материалдарҙы үҙ эсенә алған «Ҡазағстаника» фонды; ҡулъяҙмалар фонды — фольклор материалдарының, Ҡазағстандың тарихына, иҡтисадына һәм мәҙәниәтенә ҡараған ҡулъяҙма документтарҙың ҙур йыйынтығы; Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы учреждениеларының Ғилми советтарында яҡланған диссертациялар фонды; китапхана-ара абонент МБА аша алынған микрофильмдар, микрофиштар, әҙәбиәт фонды.
Грачёв Иван Николаевич
Грачев Иван Николаевич (1903—1943) — Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сержанты,  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Иван Грачев 1903 йылда  Верхнеугличино ауылы (хәҙер — Ҡырмыҫҡалы районы, Башҡортостан) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл хужалығын етәкләүсе хеҙмәткәрҙәр курсын тамамлап, шул уҡ районда «Ҡарламан» совхозында сусҡа фермаһы мөдире булып эшләй, һуңынан Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районында 8 март исемендәге совхоз директоры урынбаҫары була. 1941 йылдың июлендә Эшсе - крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылдың сентябрендә —  Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнаша.1942 йылда ауыр яралана. Сержант Грачев Иван 13-сө Үҙәк армия 74-се уҡсылар дивизияһының 78-се уҡсылар полкы отделениеһы менән командалыҡ итә. Днестр өсөн һуғышта батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 23 сентябрендә Грачев үҙенең батальонында беренсе булып Белорус ССР-ының Гомель өлкәһе Брагин районы Комарин ҡасабаһы эргәһендә  Днепр аша сығып һәм, дошманға  50 метр тирәһе яҡынлашып, уның оборонаһы тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр йыя һәм командованиеға еткерә, был Днепрҙы уңышлы аша сығыуға булышлыҡ итә. Плацдарм өсөн яуҙа Грачев яугирҙәрҙе үҙенең артынан эйәртә, шәхсән дошмандың ике пулемёт нөктәһен юҡ итә. һуғыштарҙың береһендә  ауыр яралана һәм госпиталгә оҙатыла.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 октябрендәге указы менән  «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы  һәм батырлығы өсөн» сержант Грачев Иван  Советтар Союзы Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була.
1943 йылдың 20 октябрендә госпиталдә вафат була, Украинаның Чернигов өлкәһенең Чернигов районы Ковпыта ауылында туғандар зыяратында ерләнә.
Ленин ордены менән бүләкләнә.
Грачев хөрмәтенә Ковпыта ауылында  урам аталған. Йәрмәкәй ауылында уның бюсы ҡуйылған.
Ибраһим маҡамы
Ибраһим маҡамы (مقام إبراهيم; Макам Ибрахима) — Ҡәғбә төҙөлөшө ваҡытында ислам пәйғәмбәре Ибраһим баҫып торған урын, Әл-Харам мәсете комплексы сиктәрендә был урында ҙур булмаған көмбәҙле ҡоролма урынлашҡан.
Ҡөрьәндә
Ибраһим маҡамы атамаһы Ҡөрьәндең 3-сө сүрәһенең 97-се аятында телгә алына:
Тарихы
Ислам риүәйәттәренә ярашлы, Аллаһ Ибраһим пәйғәмбәргә Ҡәғбә төҙөргә бойорғандан һуң, ул улы Исмәғил менән ғибәҙәтхана төҙөүгә тотонған. Исмәғилгә таш килтереү бурысы йөкмәтелгән, ә Ибраһим диуар күтәреп, һалып барған. Бина диуарҙары Ибраһимдан өҫкә күтәрелгәс, Исмәғил уның аяҡ аҫтына таш килтереп ҡуйған. Ташҡа менеп, Ибраһим эшен дауам иткән. Был ташта Ибраһим пәйғәмбәрҙең аяҡ эҙҙәре ҡалған.
Урыҫ-Юрмаш ауыл Cоветы (Өфө районы)
Урыҫ-Юрмаш ауыл Cоветы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Урыҫ-Юрмаш ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Өфө ҡалаһы Октябрь районынан 550 гектар биләмә Урыҫ-Юрмаш ауыл Cоветына тапшырыла (Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр, сиктәрен үҙгәртеү һәм Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәрен үҙгәртеп төҙөү тураһында» Законы).
Костин Яков Дмитриевич
Костин Яков Дмитриевич (20 октябрь 1917 йыл — 20 сентябрь 1993 йыл) — 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә ҡатнашҡан Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкы минометсыһы, кесе сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Яков Дмитриевич Костин 1917 йылдың 20 октябрендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе. Баҡалы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Татар. 1947 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Ермолаевка ҡасабаһында Көйөргәҙе ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Баҡалы ауылында ветеринар табип булып эшләй.
1938 йылдың сентябрендә Башҡорт АССР-ы Баҡалы район хәрби комисариаты тарафынан Ҡыҙыл  Армия сафына алына. 1938—1940 йылдарҙа СССР НКВД-һының сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, 1938 йылда Хәсән күле янында япон милитаристарына ҡаршы яуҙа ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышын сик буйы һаҡсыһы Я. Д. Костин Алыҫ Көнсығышта ҡаршылай. 1941 йылдың ноябрендә 11-се сик буйы дивизияһы составында Можайск ҡалаһы янында һуғыша.
Мәскәү эргәһендәге һуғышта Костин Яков ҡаты яралана, ә госпиталдән һуң «строй хеҙмәтенә яраҡлы түгел» тигән һығымта ала. 1943 йылда ныҡышмалы ғаризаһынан һуң хәрәкәт итеүсе армияға йүнәлтелә. Ялан, 2-се һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша, яу менән Эльба йылғаһына тиклем барып етә.
1945 йылда старшина Я. Д. Костин демобилизациялана. Тыуған иленә— Башҡортостанға ҡайта, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Баҡалы район Советы башҡарма комитетының ауыл хужалығы бүлегендә ветеринария технигы, Баҡалы көнкүреш комбинатында балта оҫтаһы булып эшләй.
1993 йылдың 20 сентябрендә вафат була. Баҡалы ауылында ерләнгән. .
Батырлығы
1234-се уҡсылар полкының миномет ротаһы рядовойы (370 уҡсылар дивизияһы, 69-сы армия, 1-се Белоруссия фронты) 1944 йылдың 18 июлендә Костин Яков миномет расчеты менән Украинаның Владимир-Волынская өлкәһе Тивалы ауылы районында һөжүм итеүсе подразделениеларға миномет уты менән ярҙам күрһәтә. Миномет сафтан сыҡҡас, ҡыҙылармеец Костин снайперҙар винтовкаһынан ундан ашыу немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 5 авгусындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн ҡыҙылармеец Костин Яков Дмитриевич 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 5 февралендә уҡсылар отделениеһы составында Костин Яков беренселәрҙән булып Фюрстенберг ҡалаһы районында Одра йылғаһын һуғышып аша сыға һәм плацдармды баҫып алыуҙа ҡатнаша. 1945 йылдың 6 февралендә Костин отделение яугирҙәрен атакаға күтәрә, улар Клессин ҡалаһы йүнәлешендәге юлды киҫә. Алышта ундан ашыу дошман пехотасыһын юҡ итә.
1234-се уҡсылар полкы уҡчылар ротаһы отделениеһы командиры (370-се уҡсылар дивизияһы, 69-сы армия, 1-се Белоруссия фронты) кесе сержант Костин Яков 1945 йылдың 16 апрелендә Маттель-Мюлин тораҡ пункты районында (Германия) беренселәрҙән булып дошман траншеяһына үтеп инә һәм биш гитлерсыны юҡ итә. Ун ике гитлерсыны әсирлеккә алыуҙа ҡатнаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн кесе сержант Костин Яков Дмитриевич 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнеп, Дан орденының тулы кавалеры була.
Бүләктәре
1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.
Хәтер
Дан орденының тулы кавалеры Я. Д. Костин исеме менән Баҡалы ауылында урам аталған.
Кедровка (Том ҡушылдығы)
Кедровка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 497 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Садыкова Саламат
Саламат Садиҡова (Саламат Садыкова; тыу. 28 сентябрь 1956 йыл Ҡыҙыл Юл ауылы, Баткен өлкәһе, Ҡырғыҙстан) — ҡырғыҙ йырсыһы. Ҡырғыҙстан Республикаһының халыҡ артисы (1995). Ҡаҙағстандың атҡаҙанған артисы (1995). Ҡырғыҙ Республикаһының әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Токтокул исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004). Ҡырғыҙстанда «Эл Энеси» (Милләт әсәһе) координация советы етәксеһе. Бик күп халыҡ ара һәм милли конкурстар лауреаты.
Кедровка (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Садыкова Саламат
Биографияһы
Саламат Садыкова 1956 йылдың 28 сентябрендә Баткен өлкәһенең Ҡыҙыл-Юл ауылында тыуған. Уға ике йәш булғанда атаһы вафат була, ә әсәһе ҡыҙға туғыҙ йәш тулғанда вафат була. Ул башта Ҡара-Һыуҙағы мәктәп-интернатта, ә һуңынан Ош музыка мәктәбендә уҡый. 1973 йылда Баткен район мәҙәниәт йортонда эшләй башлай, бик күп ижади конкурстарҙа ҡатнаша.
1988 йылда Садыкова «Тогуз кайрык» республика фестивалендә ҡатнаша һәм жюриҙың юғары баһаһына лайыҡ була. Һуңынан уны Токтогул Сатылғанов исемендәге Милли филармония ҡарамағындағы «Камбаркан» ансамбленә солист сифатында саҡыралар һәм ул әле лә шунда эшләй.
Үҙенең ижади уңыштары һәм таланты, ҡырғыҙ милли музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1995 йылда Ҡырғыҙ Республикаһының халыҡ артисы исеме ала. Шул уҡ йылда Ул Ҡаҙағстандың атҡаҙанған артисы була.
Репертуарында өс йөҙгә яҡын йыры булған артистың ижадын Сыңғыҙ Айытматов юғары баһалай. 1980-се йылдарҙа Фрунзелағы мәҙәни сараларҙың береһендә яҙыусы бер нисә тапҡыр «бис» ҡа бер йырҙы башҡарыуын һорай. Бынан һуң да улар бик яҡшы мөнәсәбәттә булалар.
Саламат Садыкова концерттары менән Рәсәйҙә, Испанияла, Оманда, Украинала, Нидерландта, Бельгияла, Люксембургта була, унда музыкаль конкурстарҙа ҡатнашты. ТӨРКСОЙ халыҡ-ара премияһы менән бүләкләнгән.
Шәхси тормошо Йырсы үҙе ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә. Оло ҡыҙы журналист, икенсеһе бөгөн сит илдә эшләй. Саламат Садыкова-дүрт ейәненең өләсәһе. Хәҙер ул филармонияла «Камбаркан» фольклор-этнографик ансамбль менән етәкселек итә һәм йырлауын дауам итә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- III дәрәжә "Манас " ордены (30 август 2016) — Ҡырғыҙстан халҡының тарихи һәм мәҙәни мираҫын, республиканың социаль-иҡтисади, интеллектуаль һәм рухи потенциалын үҫтереүгә индергән өлөшө, күп йыллыҡ емешле хеҙмәте, батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, Ҡырғыҙстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғоноң 25 йыллығы хөрмәтенә.
- Ҡырғыҙстан Республикаһының халыҡ артисы (21 август 1995) — ҡырғыҙ милли музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн.
- Ҡаҙағстандың атҡаҙанған артисы (1995).
- Ҡырғыҙ Республикаһының әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Токтогул исемендәге дәүләт премияһы (21 ноябрь, 2004) — концерт-башҡарыу программаһы өсөн ..
- «Манас-1000» иҫтәлекле алтын миҙалы (15 август 1995)
Ергол
Ергол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 477 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Леонов Евгений Павлович
Леонов Евгений Павлович (2 сентябрь 1926 йыл — 29 ғинуар 1994 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1978). СССР-ҙың (1976) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) дәүләт премиялары лауреаты. КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Евге́ний Па́влович Лео́нов 1926 йылдың 2 сентябрендә Мәскәүҙә авиазавод инженеры һәм йорт хужабикәһе ғаиләһендә икенсе бала булып тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ни бары етенсе синыфты тамамлаған үҫмер ата-әсәһенең тәҡдиме менән авиация заводына токарь өйрәнсеге булып эшкә бара.