cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иҫке славян теле
X быуат аҙағында башҡа славян телдәре йоғонтоһонда үҙгәрештәр кисерә, һәм шул осорҙан һуң яҙылған ҡулъяҙмалар сиркәү славян телендә лә яҙылған тип һанала. Көньяҡ славян тармағы көнсығыш төркөмө диалекттарының береһенә генә нигеҙләнгән иҫке славян телен бөтә славян телдәре өсөн нигеҙ булған боронғораҡ праславян теле менән бутарға ярамай.
Атамаһы
Тел барлыҡҡа килгәндән һуң яҙылған ҡулъяҙмаларҙа «славян» йәки «словен» теле (иҫке славян телендә — словѣньскъ) тип атала. «Жития Мефодия» китабының V бүлегендә Византия императоры Михаил III, Кирилл менән Мефодийға мөрәжәғәт итеп, былай ти: иҫке славян телендә — «Вы бо ѥста селꙋнѧнина, да селꙋнѧне вьси чисто словѣньскы бесѣдѫѭть}}» (вы же есть селуняне, да селуняне все чисто по-славянски беседуют). XV бүлегендә Мефодий Солунский китаптарҙы славян теленә тәржемә итеүе иҫке славян телендә — прѣложи въ бързѣ вьсѧ книгы ѿ грьчьска ѩзыка въ словѣньскъ}} (бөтә китаптарҙы ла бик тиҙ грек теленән славян теленә тәржемә итте), ә XVII бүлектә — Мефодийҙың вафатынан һуң уҡыусылары ғибәҙәт ҡылдылар, шул иҫәптән славян теленә лә: иҫке славян телендә — слꙋжьбѫ цьркъвьнѫѭ латиньскы, грьчьскы и словѣньскы сътрѣбиша}} (службу церковную по-латыни, по-гречески и по-славянски отслужили). Был атаманы яҙыусы Иоанн Экзарх та ҡуллана.
XVIII—XIX быуат башындағы рус әҙәбиәтендә тәүге славян текстары телен шулай уҡ «славян», «славен» йәки «славянлыҡ» тип атағандар (М. В. Ломоносов, А. С. Шишков һ.б.). 1758 йылда «боронғо сиркәү славен теле» (нем. Altkirchenslawische, инглиз Old Church Slavonic) терминын Ломоносов ҡулланған, «церковнославянский» («сиркәү славян» теле) тигән атаманы тәүге тапҡыр А. Х. Востоков, 1836 йылда Н. И. Надеждин «Европеизм и народность в отношении к русской словесности» мәҡәләһендә ҡуллана. М. А. Максимович үҙенең 1830—1840-сы йылдарҙағы эштәрендә «сиркәү славян теле» һәм «иҫке славян теле» терминдарын ҡуллана. И. И. Срезневский 1849 йылда «иҫке славян һөйләше» (наречие) тураһында әйткән.
1919 йылда баҫылған «Лекциях по фонетике старославянского (церковнославянского) языка» Фортунатов Филипп Фёдорович, славян әҙәбиәтенең тәүге ҡомартҡылары яҙылған телде «иҫке славян» тип атарға, ә сиркәү әҙәбиәтенең хәҙерге теле — «сиркәү славян теле» тип, йәғни «иҫке славян теле» һәм «сиркәү славян теле» тигән төшөнсәләрҙе айырып күрһәтергә тәҡдим итте.
«Иҫке славян» термины хәҙерге урыҫ телле фәндә иң ҡабул ителгәне булып тора, әммә шулай уҡ әҙәбиәттә һәм «боронғо славян» төшөнсәһе лә осрай (Н. И. Толстой, Франтишек Мареш, Н. А. Мещерский, М. М. Копыленко). Славянизм терминын иҫке славян теленән дә, сиркәү-славян теленән дә үҙләштерелгән һүҙҙәргә ҡулланырға мөмкин.
Килеп сығышы
Иҫке славян теленең барлыҡҡа килеүен Кирилл һәм Мефодий исемдәре менән бәйләйҙәр, улар ғибәҙәт китаптарын (Изге Яҙманың ҡайһы бер өлөштәрен: Инжил, Псалтирь, Паремия (литургика) һ.б.) славян теленә тәржемә итергә тотонған. Иҫке славян теленең диалект нигеҙе булып IX быуатта Кирилл һәм Мефодийҙың тыуған ҡалаһы Солуни (Фессалоника) тирәһендә йәшәгән славяндарҙың һөйләштәренең береһе торҙо. Хәҙерге тикшеренеүселәр был һөйләште праславян теленең көньяҡ славян тармағы көнсығыш төркөмөнә индерә. Ул ваҡытта славян телдәре араһында айырма ҙур булмай, шуға күрә иҫке славян теле дөйөм славян әҙәби теле роленә уңышлы дәғүә итә алған.
Уның нигеҙендә иҫке славян яҙмаһы эшләнгән диалект тураһындағы алдараҡ булған башҡа теориялар тарихи ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра
Болгар теорияһы
Шафарик Павел Йозеф, һуңыраҡ А. Лескин тарафынан эшләнгән теорияға ярашлы, иҫке славян теле ысынында ла боронғо болгар теле булып тора, унан һуңғараҡ хәҙерге болгар теле үҫешә. Был теория әлеге ваҡытта Болгария лингвистарының күбеһендә хуплау таба.
Македон теорияһы
Игнатий Викентьевич Ягич һәм уның уҡыусыһы Ватрослав Облак македон (болгар-македон) теорияһы яҡлы була, ул 1892 йылда Салоники районына диалектологик экспедиция ойоштора, һәм уның барышында македон һөйләштәренең боронғо славян теле менән бәйләнешен асыҡлай. В. Облак был диалекттар өсөн «болгар-македон» (bulgarisch-macedon. Dialecte) терминын һәм «западноболгарские» ҡуллана, һәм иҫке славян теленең болгар-македон сығышы (bulgar.-macedonische Provenienz des Altsloven) тураһында яҙа.
Паннон-каринтий теорияһы
Паннон теорияһына ярашлы, иҫке славян теленең яҙмаһы хәҙерге словендарҙың ата-бабалары булған Каринтия һәм Паннония славяндары телдәре нигеҙендә эшләнгән. Был теория яҡлы Ерней Бартол Копитар менән Франц Миклошич, иҫке славян телендәге текстарҙан немец, латин һәм венгр үҙләштерелмәләре паннон славяндары диалекты нигеҙендә яҙылған тип аңлатырға мөмкин, тип раҫлай. Копитар шулай уҡ, беренсе славян Изге Яҙмаһы (Библия) нәҡ күрһәтелгән славян ҡәбиләләрендә барлыҡҡа килгән, тип раҫлаған, әммә И. Ягичтың, В. Облактың, М. Фасмерҙың һәм В. Щепкиндың тикшереүҙәре был теорияны нигеҙһеҙлеген күрһәтте. Бөтә мәғлүмәттәр миграция процестарының ҡатмарлыраҡ үтеүе хаҡында һөйләй. Балҡанға көнбайыш һәм көнсығыш Паннониянан күсенгәндәр. Изоглос йүнәлешенә ҡарағанда, боронғо Паннонияла Дунайҙан төньяҡҡа табан диалект уртаҡлығы булған, ул көньяҡ славян телдәре һәм диалекттары сығанағы булып торған.
Тарихы
Әлеге ваҡытта боронғо славяндарҙа Кирилл һәм Мефодий миссияһына тиклем яҙма булыу мәсьәләһе бәхәсле тема булып тора. Күп кенә тикшеренеүселәр (В. А. Истрин, Л. П. Якубинский, С. П. Обнорский, Б. А. Ларин, П. Я. Черных, А. С. Львов) славяндарҙа христиан миссионерҙарының эшмәкәрлегенә тиклем яҙма булыуы тураһында фаразлай. Уның ысынлап та булыу ихтималлығы бер нисә тарихи сығанаҡта — Титмар Мерзебургский хроникаһында, "Мефодий һәм Константин житиялары"нда , Ибн Фаҙлан яҙмаларында Фәхр-И Мөдәриббир яҙмаларында , ; Әл-Мәсудиҙең «Алтын һөңгөләр һәм аҫыл таштар» китабы ; 911 һәм 945 йылғы Русь-Византия килешеүҙәре. Әммә христиан яҙмаһына тиклемге әҙәби ҡомартҡылар әле булһа табылмаған.
Иҫке славян азбукаһын төҙөү
Иҫке славян телендә яҙыу славяндарҙы христианлаштырыу процесында бер туған Кирилл менән Мефодийҙың миссионерлыҡ эшмәкәрлеге менән бәйле. Константинополь патриархы һәм Рим папаһы араһындағы низағ (Фотиев схизмаһы) барышында Бөйөк Моравия кенәзе Ростислав 862 йылда Византия императоры Михаил III-гә үҙ сиркәү идаралығына нигеҙ һаласаҡ уҡытыусыларҙы, руханиҙарҙы йәки епископты уның дәүләтенә ебәреүҙәрен һорап мөрәжәғәт итә. Император ризалыҡ биргән һәм миссионерҙар сифатында славян ҡәбиләләре йәшәгән Салоники (Фессалоники) ҡалаһынан килгән һәм славян телендә яҡшы һөйләшкән бер туған Кирилл менән Мефодийҙы һайлаған. Моравияға китер алдынан, 863 йылда ағаһы Мефодий һәм уҡыусылары ярҙамында Кирилл старославян әлифбаһын төҙөй һәм грек телендәге төп ғибәҙәт китаптарын иҫке славян теленә тәржемә итә. Иҫке славян әлифбаһын уйлап табыу ваҡытын болгар монахы Симеон I батшаның замандашы Черноризец Храбрҙың «Описьменах» хикәйәте күрһәтә. Унда была тип яҙылған :
Если же спросить славянских грамотеев так: кто вам письмена сотворил или книги перевел, то все знают и, отвечая, говорят: святой Константин Философ, нареченный Кириллом — он нам письмена сотворил и книги перевел, и Мефодий, брат его. Поскольку ещё живы видевшие их. И если спросить, в какое время, то знают и говорят, что во время Михаила, царя греческого, и Бориса, царя болгарского, и Ростислава, князя моравского, и Коцела, князя блатенского, в лето от сотворения всего мира 863 год (6363). {{oq|cu|Аще ли въпросиши словѣньскыѧ боукарѧ, глаголѧ: «Къто вы письмена сътворилъ есть, или кънигы прѣложилъ?» — То вьси вѣдѧтъ и отъвѣщавъше рекутъ: «Свѧтыи Костанътинъ Философъ, нарицаемыи Кѵрилъ, тъ намъ письмена сътвори и кънигы прѣложи, и Меѳодие, братъ его. Суть бо еще живи иже суть видѣли ихъ». И аще вопросиши: «в кое времѧ?» то ведѧтъ и рекутъ: «ѧко въ врѣмена Михаила, цѣсарѧ грьчьска, и Бориса, кънѧза блъгарьска, и Растица кънѧза моравьска, и Коцелѧ кънѧза блатьньска въ лѣто же отъ съзъданьѧ вьсего мира 863 йыл (6363)»{{конец цитаты}} Мәсихселәр китаптары Салоники ҡалаһы янында йәшәгән көньяҡ славяндар диалекттарының береһенә грек теленән тәржемә ителгән, ул башҡа славяндарға ла аңлайышлы булған.
Әле тикшеренеүселәр араһында билдәле иҫке славян әлифбаларының ҡайһыһын — глаголицанымы йәки кириллицанымы, Кирилл эшләгән тигән берҙәм ҡараш юҡ {{sfn|Щеулин|2007|c=221—222}}. Әммә ғалимдарҙың күбеһе, Кирилл Философ яҙған боронғо иҫке славян алфавиты булып глаголица тора, ә кириллица һуңыраҡ грек алфавиты нигеҙендә барлыҡҡа килгән, тигән фекергә килә. Славян әҙәби ҡомартҡыларының лингвистик анализы күрһәтеүенсә, глаголицала яҙылған текстар кириллицала яҙылған текстарға ҡарағанда күберәк архаизмдарға (морфологияла һәм лексикала) эйә. Иҫке славян телендәге текстарҙың күбеһе Глаголицала яҙылған (Миссал, Инжил (Евангелие), Псалтирь, доғалар, вәғәздәр һәм изгеләрҙең житиялары). Глаголицала башта «Жития Кирилла и Мефодия» яҙылған, һуңғараҡ улар кириллица яҙмаһына яңынан күсереп яҙылан. Кирилл глаголицала үҙенең славян әлифбаһын һәм Изге Яҙманың славян тәржемәләрен яҡлаған «Проглас» шиғри әҫәрен дә яҙған. Был ҡараш яҡлылар кириллицаны X быуатта Кирилл һәм Мефодийҙың уҡыусыһы Климент Охридский булдырған тип иҫәпләй (шуға бәйле уның икенсе исеме «климентица»). Икенсе теория буйынса, кириллица Болгарияла глаголицанан 30-40 йылға һуңыраҡ Болгария батшаһы Симеон I һәм болгар руханиҙары Константин Преславский менән Иоанн Экзарх ҡатнашлығында барлыҡҡа килгән. Иҫке славян кириллицаһының 38 хәрефенең 24 хәрефе грек алфавиты нигеҙендә булдырылған, етмәһә ҡайһы берҙәре механик ысул менән үҙләштерелгән (мәҫәлән, Д, Т, П, И). Уларға славян теле үҙенсәлегенә хас һәм грек телендә булмаған өндәрҙе билдәләү өсөн 19 хәреф өҫтәлгән.
Телдең таралыуы
Венецияла улар ул ваҡытта мәсихселәр сиркәүендә өҫтөнлөк иткән өс телле ересь (өҫтөнлөк итеп килгән дин ҡанундарына ҡаршы булған дини тәғлимәт) яҡлылар менән низағҡа инергә мәжбүр булған. Был тәғлимәт буйынса Изге яҙма тик өс телдә — латин, грек һәм боронғо еврей телдәрендә генә яҙылырға мөмкин булған. Оппоненттар менән бәхәстә Кирилл иҫке славян әлифбаһын төҙөү хоҡуғын яҡлай : Алланан ямғыры бөтөнөһөнә лә бер тигеҙ яумаймы, әллә ҡояш бөтөнөһө өсөн дә бер тигеҙ балҡымаймы, әллә бөтә тереклек бер үк һауа һуламаймы? Һеҙ, өс телдән тыш, башҡа ҡәбиләләр һәм телдәр һуҡыр һәм һаңғырау булырға тейеш, тип уйларға оялмайһығыҙмы?{{oq|ru| Разве не идет от Бога дождь одинаково на всех, или солнце не сияет для всех, или вся тварь не дышит одним воздухом? Как же вы не стыдитесь думать, что, кроме трёх языков, все остальные племена и языки должны быть слепыми и глухими? {{конец цитаты}}
Римға килгәс, Кирилл Рим папаһы Адриан II-гә Таврия Херсонесында изге Климент I-нең изге мәйетен (мощи) Рим папаһына тапшыра, папа шунан һуң славян телендә ғибәҙәт ҡылыуҙы раҫлай, һәм тәржемә ителгән китаптарҙы Рим сиркәүҙәренә һалырға бойороҡ бирә. Папа ҡушыуы буйынса, Формоз (Порто-Санта Руфина епискобы) һәм Гаудерик (Веллетрий епискобы) Кирилл һәм Мефодий менән сәйәхәт иткән өс ағай-энелене руханилыҡҡа бағышлаған. 869 йылда Римда Кирилл вафат була, ә Мефодий киләһе йылда Моравияға архиепископ дәрәжәһендә ҡайта, һәм унда ул йәнә Германия руханиҙарының ҡаршылығына осрай. Бөйөк Моравия кенәзе Ростиславтың немец кенәзе Людовик II-нән еңелеүенән һуң немец сәйәси йоғонтоһона бирелгән ҡустыһы Святополк I килгәндән һуң, хәл ҡатмарлаша.
Ул эшләгән осорҙа Мефодий хатта швабтағы монастырҙарҙың береһенә - Райхенауға ябыла, ләкин папа Иоанн VIII ҡыҫылыуынан һуң, өс йылдан һуң тотҡонлоҡтан азат ителә, шулай уҡ славян телендә ғибәҙәт ҡылыу ҙа тыйыла, вәғәзгә генә рөхсәт бирелә. Мефодий азат иткәндән һуң, папаның тыйыуына ҡарамай, ғибәҙәт ҡылыуҙы славян телендә дауам итә, чех кенәзе Борживой I-не һәм уның ҡатыны Людмиланы һыуға сумдыра (крещение). 879 йылда Мефодий Римда славян телендә ғибәҙәт ҡылырға рөхсәт иткән папа буллаһын ала. Мефодий үлгәндән һуң, Моравияла уның урынына шәкерте Горазд Охридский ҡалған.
Горазд ваҡытында славян яҙмаһына ҡаршы тороусылар папа Стефан V-нән сиркәү литургияһында славян телен тыйыуға өлгәшә, ә Мефодийҙың уҡыусылары Моравиянан ҡыуыла. Шуға ҡарамаҫтан, Моравияла һәм Чехияла иҫке славян телендә яҙыу туҡталмаған. Был илдәрҙә глаголица менән иҫке славян телендә яҙылған X һәм XI быуат әҙәби ҡомартҡылар — Киевские листки, Пражские глаголические отрывки һәм башҡалар билдәле{{sfn|Хабургаев|1974|c=25}}. XI быуаттан алып көнбайыш славяндар яҙыуҙа латин алфавитын ҡуллана, шул иҫәптән XI—XII быуаттарҙа латиница менән яҙылған славян телендәге боронғо текст — Фрейзингенские отрывки яҙылған.
Мефодийҙың уҡыусылары, Моравиянан киткән, өлөшләтә хорваттарға, ә бер ни тиклеме — Болгарияға юл тотҡан, унда славян яҙмаһын үҫтереү эшен дауам иткән. Тап Болгария IX быуат аҙағында иҫке славян телендә яҙыуҙы таратыу үҙәгенә әүерелә. Бында ике ҙур мәктәп - Охрид һәм Преслав китап мәктәптәре формалаша, унда билдәле болгар китапсылары Климент Охридский, Наум Охридский, Иоанн Экарх, Константин Преславский һәм Черноризец Храбр ижад итә{{sfn|Хабургаев|1974|c=25}}.
X быуатта, христиан динен ҡабул иткәндән (крещение) һуң, иҫке славян теле әҙәби тел сифатында Руста ҡулланыла башлай.
Иҫке славян теле ҡомартҡылары
Славян телендәге Кирилл һәм Мефодий йәки уларҙың уҡыусылары яҙған IX быуат әҙәби ҡомартҡылары беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. Боронғо яҙмалар X быуат менән билдәләнә, әммә билдәле ҙур ҡомартҡыларҙың күбеһе XI быуатта барлыҡҡа килгән. Уларҙың бер өлөшө глаголица, бер өлөшө — кириллица менән яҙылған. Бөтә ҡомартҡылар ҙа тиерлек (күп булмаған осраҡта) урта быуат Болгарияһында яҙылған һәм грек теленән тәүге тәржемәләрҙең яҡыныраҡ һәм сифатлыраҡ күсермәһе булып тора. Уларҙың грамматик төҙөлөшөндә һәм телдең өн системаһында уларҙы барлыҡҡа килтереүҙең иртәрәк осоро сағыла. Лексикаға килгәндә, ул тәржемә ителмәгән грек һүҙҙәренең күп булыуы менән характерлана. Кириллица ҡомартҡылары иҫке славян теленең һуңғыраҡ торошон сағылдыра. Күп кенә осраҡтарҙа улар күсермәләрҙән түгел, ә грек теленән яңы тәржемәләрҙән ғибәрәт һәм глаголица ҡомартҡылары менән сағыштырғанда төп нөсхәләргә ҡарата аныҡ ҡына түгел. Бөтә билдәле славян телендәге әҙәби ҡомартҡыларҙың да яҙылыу датаһы юҡ, һәм уларҙы барлыҡҡа килтереү ваҡыты палеографик мәғлүмәттәргә һәм теге йәки был мәлгә телдең торошо тураһында белемгә нигеҙләнеп, яҡынса тергеҙелгән.
Хабургаев Георгий Александрович, Селищев Афанасий Матвеевич һәм Радослав Вечерка (чех — Radoslav Večerka) иҫке славян теленең әҙәби ҡомартҡыларына индерергә мөмкин булған бер нисә тексын атай. Зализняк Андрей Анатольевич иҫке славян текстары исемлегенә һуңыраҡ асылған Новгородский кодексты өҫтәне :
Глаголицала яҙылған текстар: Кириллицала яҙылған текстар
Сиркәү славян теленә үҙгәртеү
Славян халыҡтары араһында әҙәби тел булараҡ таралып, иҫке славян теле уны ҡуллана башлаған халыҡтарҙың йәнле телмәре йоғонтоһонда шунда уҡ тиерлек үҙгәрештәр кисерә башлай. X быуат аҙағында «классик» иҫке славян теле яҙыуҙа ҡулланылмай башлай, һәм ошо осорҙан һуң яҙылған текстар сиркәү славян теленең бер нәшерендә (извод) яҙылған тип һанала.
Ғалимдарҙың хеҙмәттәрендә төрлөсә уҡыу бар, иҫке славян йәки сиркәү славян теленә дөйөм славян китап теленең урындағы редакциялары барлыҡҡа килгәндәге әҙәби ҡомартҡыларҙы индерергә була. Хабургаев менән Селищев уларҙы иҫке славян теленең урындағы сығарылыштарына (извод), ә Изотов, Маршева , Шушарина һәм Асадов сиркәү славян теленең урындағы сығарылышынан тәүге ҡомартҡыларға индерә. Шартлы бүленеш булһа ла, был текстар урындағы телдәрҙең үҙенсәлектәрен сағылдыра:
Моравско-чешский извод церковнославянского языка (Чешский извод): (глаголицала яҙылған) Паннон изводы: (латиницала) Сиркәү славян теленең боронғо рус изводы (кириллицала)
Ижек структураһы
йәғни аҙ яңғырағандарҙан алып иң яңғырауыҡлыларына тиклем.
Ижек һалмаҡ йәки һуҙынҡы («асыҡ ижек законы») менән тамамланған, ижектә башҡа төркөмдәрҙән өндәрҙең булыуы мотлаҡ булмаған. Төрлө ижектәргә ҡарай алһалар ғына, бер төркөм өндәрҙең күршелеге мөмкин ине.
Шуның менән бергә яңғырашта артыҡ киҫкен күсеүҙән һаҡланыу тенденцияһы барлыҡҡа килде, тимәк, йыш ҡына алынмалы тартынҡылар — [зр]>[здр], [ср]>[стр] барлыҡҡа килгән.
Һуҙынҡылар
Түбәндәге билдәләре менән айырылған 11 һуҙынҡы фонема булған:
Фонетик система һүҙҙә көслө позицияла (тулы һуҙынҡыларға анығыраҡ яҡынайып) йәки көсһөҙ позицияла булыуы мөмкин булған үтә ҡыҫҡа (редукцияланған, иҫке терминологияла «һаңғырау» өндәр) /ъ/ и /ь/ булыуы менән характерлана. Редукцияға бирелгәндәрҙең позициялары һүҙ аҙағынан билдәләнә.
Өс йомшаҡ позиция:
Көслө позициялар:
Аҙаҡтан көсһөҙ позицияла редукцияланғандар әйтелештән юғалған, был күренеш «редукцияланғандарҙың төшөүе» тип атала. Иҫке славян һәйкәлдәрендә был процестың башланғыс стадияһы сағыла.
Тартынҡылар
26 тартынҡы фонемаһы (27 - үҙләштерелгән һүҙҙәрен иҫәпкә алып /ф/), түбәндәге билдәләр менән айырылғандарын:
Иҫке славян теленең әһәмиәте
Лингвистика өсөн иҫке славян теленең әһәмиәте, тәү сиратта, уның боронғо булыуы менән билдәләнә, шуға күрә ул башҡа славян телдәренә ҡарағанда гипотетик преславян теленә яҡыныраҡ тора.
IX—X быуаттарҙа күпселек славян халыҡтарының әҙәби теле булараҡ, ул ваҡыттағы күп йәш славян телдәренең формалашыуына ыңғай йоғонто яһай, мәҫәлән, әлегә атамалары булмаған төшөнсәләрҙе ситләштерелгән (абстракт) иҫке славян теле һүҙҙәре менән рус телен байыта. Ә иҫке славян теле өсөн әҙерләнгән кириллица артабан рус, украин, белорус, македон, болгар һәм серб әлифбаһы нигеҙенә һалына. Шулай уҡ XX быуаттың 60-сы йылдарына тиклем боронғо славян теле өсөн эшләнгән глаголица Хорватияла глаголик йола буйынса сиркәү славян телендә католик ғибәҙәт ҡылыу өсөн ҡулланылған.
Голодаевка
Голодаевка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Касьма йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гөлсара (Гульчара)
Гульчара (გულჩარა; 1600—1612) — Картли батшалығынан грузин дворянкаһы, XVII быуат башында грузин-ғосман-сәфәүи дипломатияһында мөһим роль уйнай. Ул 1612 йылда Төрөк-фарсы һуғышы (1603—1618) этаптарының береһендә килешеү төҙөүгә булышлыҡ итә.
Тарихы
Гульчара Картли батшаһы Симон Беренсегә яҡын була. Фарсы тарихсыһы, уларҙың замандашы, ул Симон ғаиләһенә туған, тип яҙа, шул уҡ ваҡытта Фарсыға ебәрелгән португал илсеһе Антонио де Гувейя уны Симон I йәриәһе булған тип раҫлай. Грузия тарихсылар араһында Гульчараны (исеме, йәки ҡушаматы, фарсы теленән килеп сыҡҡан: гол-чехр- «ал йөҙлө» ) Тинатин (йәки Елена), Симон I ейәнсәре һәм Картли батшаһы Георгий X-ның Симон I Константинополь төрмәһендә ултырғанда уның эргәһенә барып йөрөгән ҡыҙына тиңләштерелгән версия дөйөм ҡабул ителгән тип иҫәпләнә. Хәҙерге Британия тарихсыһы Дэвид Блоу Гульчараны Симон I ҡатын булараҡ күҙәллай.
Сәнжар әл-Башҡорди
Алтын Урҙа осоронда, бигерәк тә XIV быуат урталарынан, алыҫ ғәрәп иле Мысырҙа бер үк ваҡытта төрки телле фән һәм мәҙәниәт һиҙелерлек үҫеш ала. Һарайҙағы ҡаршылыҡтар, тәхет өсөн талаш-тартыш арҡаһында Урал, Волга, Яйыҡ буйҙарынан, Хәрәзмдән, Ҡырымдан бик күп ғалимдар, әҙиптәр Мысырға күсә. Үҙ сиратында Мысырҙа был дәүерҙә башлыса төркиҙәрҙән торған (уғыҙҙар, күберәк ҡыпсаҡтар) мәмлүктәр династияһы урынлаштырылған була. (Мәмлүк солтандары был илдә 1250 йылдан алып 1803 йылға тиклем хакимлыҡ итә.) Боронғораҡ дәүерҙә башҡорттар донъя халыҡтары тарихында һиҙелерлек ҡатнашҡан халыҡ булғандыр, күрәһең. Волга буйы Болғары дәүләтендә әйле башҡорттарының хандар династияһы, Дәшти Ҡыпсаҡта Башҡорт хандың хаким булып тороуы, урта быуаттарҙа Иранда Ғазан хан тигән башҡорттоң генерал дәрәжәһенә өлгәшеүе, Болғар дәүерендә йәшәгән Яҡуп ибн Ноғман, Ҡол Ғәли, йәнә башҡа шөһрәтле исемдәр шул фекерҙе дәлилләй. Алтын Урҙала урынлашҡан ҡыҫымға түҙә алмайынса йә башҡаса сәбәптәр арҡаһында Мысырға йыш ҡына башҡорттар ҙа барып юлыҡҡан. Улар араһында юғары ҡатлам мәмлүктәренән Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡорди менән Насретдин әл-Насыри үҙҙәрен дәүләт эшмәкәрлеге, ғилем һәм шиғриәт өлкәһендә танытҡаңдар. Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡордиҙың Мысырҙа әмир булып торғанлығы билдәле. Уның исеме Әл-Факиһи тигән ғәрәп ғалимының «Мәккә тарихы»нда 1284 һәм 1290 йылдарҙағы ваҡиғалар айҡанлы телгә алына. Тәүге осраҡта ул: Бынан ары китапта ошондай мәғлүмәт бирелә: «Мысырҙан хажға килеүселәр каруанының башы — Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡорди ине».
Ғиззәтуллин Абдулла Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
Ғиззәтуллин Абдулла Ғөбәйҙулла улы 1904 йылдың 5 майында Шишмә районы Ибраһим ауылында тыуған. Башланғыс белемле. 1938 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышы на тиклем Шишмә районы «Өршәк» совхозында трактор бригадаһы бригадиры булып эшләгән.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына Шишмә район хәрби комиссариаты тарафынан 1942 йылдың майында саҡырыла. 1942 йылдың декабренән башлап Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы
60-сы гвардия кавалерия полкы отделение командиры (Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы), гвардия сержанты А. Ғ. Ғиззәтуллин немец илбаҫарҙары менән алышта иҫ киткес батырлыҡ күрһәткән.
1943 йылдың 20 сентябрендә Гомель өлкәһе Лопатино ауылы өсөн барған алыштарҙа А. Ғ. Ғиззәтуллин дошмандың ике танкы һәм пехотаһы контратакаһын кире ҡаға, һәм артабанғы яуҙа үҙенең отделениеһы менән беҙҙең частарҙың алға барыуына ҡамасаулаған дошмандың пулемёт нөктәһен баҫа.
1943 йылдың 28 сентябрендә дошман артиллерия һәм пулемёт уты аҫтында А. Ғ. Ғиззәтуллин эскадронда беренселәрҙән булып Днепр йылғаһының көнбайыш ярына сыға.йылдары Гомель өлкәһе Брагин районы Галки ауылы янында плацдармды ҡулда тотоу өсөн ьарпған аяуһыҙ һуғыштарҙа ул шәхсән дошмандың 2 пулемётын юҡ итә һәм полктың башҡа подразделениеларына йылға аша уңышлы сығырға мөмкинлек бирә. Ауыр яраланғандан һуң, һуғыш яланын ташлап китмәй. СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуары Указы менән командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн гвардия сержанты Абдулла Ғөбәйҙулла Ғиззәтуллинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
А. Ғ. Ғиззәтуллин, госпиталдә дауаланып сыҡҡандан һуң, тағы фронтҡа китә, әммә үҙ часына эләгә алмай, истребитель танкыға ҡаршы артиллерия полкының орудие расчёты командиры була.
1945 йылдың 15 мартында, Советтар Союзы Геройы исеме бирелгәнен ишетмәгән көйө, һәләк була. Устфав ҡалаһында (Германия) ерләнгән. Геройҙың ҡәберенең ҡайҙа урынлашыуы һәм нисек һаҡланыуы тураһында бер нимә лә билдәле түгел.
Хәтер
Башҡортостанда геройҙың исемен ҡәҙерләп иҫкә алалар. Шишмәлә бер урам уның исемен йөрөтә. Башҡортостан Республикаһының Милли музейында, 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы Музейында ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһының 78 Советтар Союзы Геройҙары исеме араһында уның да исеме алтын хәрефтәр менән уйылған. Тыуған ауылындағы мәктәп Герой исемен йөрөтә (Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы муниципаль районының Ибраһим ауылының Абдулла Ғиззәтуллин исемендәге урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы).
Офицерҙар йыйылышы (Выборг)
Тарих
Ике ҡатлы обер-офицерҙар йорто классицизм стилендә 1809 йылда Короно-Санкт-Анна ҡәлғәһе территорияһында 1804 йылда төҙөлгән. XVII быуаттың икенсе яртыһында Рәсәй империяһының ҡораллы көстәренең хәрби частарында аҡрынлап үҙенсәлекле клуб ойошмалары - офицерҙар йыйылышы барлыҡҡа килә башлай, улар өсөн айырым бина урынлаштырыу йөкмәтелә. 1874 йылда « Выборг ҡәлғәһе һыҙмаһы буйынса ҡәлғәнең № 74 обер-комендант флигелендә дөйөм офицерҙар ашханаһы һәм хәрби хеҙмәткәрҙәр йыйылышы өсөн ҡулайламалар төҙөү тураһында» ҡарар ҡабул ителә.
Йорттоң беренсе ҡатында офицерҙар (хәрби) йыйылышы ихтыяждары өсөн ҡунаҡ бүлмәһе, ашхана, буфет, китапхана һәм уҡыу өсөн бүлмәләр булдырыла. Икенсе ҡатында ҙур концерт һәм балдар залы, бильярд бүлмәһе, уйын һәм аш бүлмәләре булдырыла. 1902 йылда раҫланған офицерҙар йыйылышы бинаһының проектына ярашлы, йорт киңәйтелә һәм унда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн биҙәнеү бүлмәһе, кәңәшмәләр бүлмәһе, музыканттар өсөн махсус бүлмә булдырыла.
Выборг офицерҙар йыйылышы йыйылыш уйлап сығарған һәм гарнизон начальнигы раҫлаған ҡағиҙәләр нигеҙендә эшләй. Уның янында төрлө комитеттар эшләй, спорт ярыштары ойошторола, бал, бейеү кисәләре үткәрелә, шулай уҡ дауалау өсөн финанс ярҙамына бәйле булған саралар, ерләү, торлаҡ шарттарын яҡшыртыу саралары үткәрелә.
Финляндияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң йорт Финляндия ҡораллы көстәре ҡарамағына күсә, һәм Совет-фин һуғышына (1939-1944) тиклем унда фин гарнизонының офицерҙар йыйылышы урынлашҡан.
Артабан, Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, бинаны торлаҡ итеп яраҡлаштыралар (башта СССР оборона министрлығы хәрби хеҙмәткәрҙәре, һуңғараҡ «Маяк» тегеү фабрикаһы хеҙмәткәрҙәре өсөн). Унда тәүгеләрҙән булып Беренсе Выборг советы иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйыла. 1959 йылда Ленинград өлкә башҡарма комитеты ҡарарына ярашлы элекке офицерҙар йыйылышы  бинаһы тарих һәм сәнғәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелергә һәм һаҡланырға тейеш була. Әммә тегеү фабрикаһының 1990-сы йылдарҙа банкрот булыуы арҡаһында йорт авария хәлендә ҡала, ә унда йәшәүселәр икенсе урынға күсерелә.
Фәтхиә
Тарихы
Ҡала территорияһында антик дәүерҙә Телмесс ҡалаһы булған (Τελμησσος). Ҡала бик билдәле була, һәм Аполлонға бағышланған күрәҙәселек үҙәге булып тора. Телмесс грек Родосы менән иҡтисади бәйләнеш тотҡан һәм беҙҙең эраға тиклем V быуатта Афиналар контролдә тотҡан Делосс союзы составына ингән.
Беҙҙең эраға тиклем 240—197 йылдарҙа Телмесс менән Птолемей һәм уның нәҫелдәре — улы Лисимах, ейәне Птоломей һәм ейәнсәре Береника идаралыҡ иткән. Апамей килешеүе буйынса (б. э. тиклем 189) Телмесс Пергама батшаһына күсә, ә 133 йылда Римдың союздашы булған Ликия союзына инә. Беҙҙең эраның 43 йылында Ликия бойондороҡһоҙлоғон юғалта һәм рим провинцияһына әүерелә.
VIII быуатта ҡала византия императоры хөрмәтенә Анастасиополис булып үҙгәртелә. Киләһе быуатта Макри тигән яңы исем ала (Μακρη — оҙон), бухтаға инеү ерендәге утрау исеменән килә. Шундай исемде ҡала 1914 йылға тиклем йөрөтә, аҙаҡ гректар күсеп ултырғандан һуң ошонда тыуған һәм 1914 йылда самолет һәләкәтендә вафат булған хәрби осоусы Фети-бей хөрмәтенә исеме үҙгәртелә.
1912 йылда бында йәшәүселәр: төрөктәр— 14 242 кеше, гректар — 9 217 кеше.
1857 йылда һәм 1957 йылдарҙағы ер тетрәүҙәр бөтөн боронғо ҡоролмаларҙы тиерлек емерә. Ҡалала боронғо рим театры ҡалдыҡтары, XV быуатың урта быуат рыцарҙар замогының емереклектәре һаҡлап ҡалына. Ҡалаға сиктәш торған тауҙың битләүендә ликия кәшәнәләре һәйбәт һаҡлана. Иң ҙур кәшәнә —Аминтас кәшәнәһе, диуарында грек яҙыуы һаҡланған «Ermagiou Amyntou tou (Аминтас, Хермагиос улы)» — Аминтас Телмессос хакимдарының береһе булған. Ҡалала Ҡала музейы эшләй, унда археологик табылдыҡтар коллекцияһы һәм этнологик сәнғәт әйберҙәре бар.
Злотский Семен Соломонович
Злотский Семен Соломонович  (10 ноябрь 1946 йыл) — ғалим-химик-технолог. Химия фәндәре кандидаты (1973), (1977), профессор (1981), РАЕН ағза-корреспонденты (1995), РАЕН академигы. Сорос стипендиаты (1994). БР ағза-корреспонденты, БР Халыҡ-ара мәғариф академияһы академигы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989).
Биографияһы
Семен Соломонович Злотский 1946 йылдың 10 ноябрендә Одессала тыуған.
1968 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
1968 йылдан алып Өфө нефть институтында (ӨДНТУ) ассистент, с.н.с., доцент, «Дөйөм химия» кафедраһы профессоры булып эшләй.
Злотскийҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: циклик ацеталдәр, уларҙың аналогтары һәм ҡәрҙәш берләшмәләре химияһы, Гомолитический Злотскийҙың 1,3-дигетероциклоалкандарҙың гомолитикҡа әйләнеүен өйрәнеүе төрлө полифункционалле гликолдәр эфирҙарын, галоидгидриндарын алыу ысулдарының дөйөм методтарын булдырыу мөмкинлеген бирә; шулай уҡ әүҙемле радикаль диалкоксиалкиллы радикалдарҙың төҙөлөшө; полифункционаллы ҡуйы гетероцикллы берләшмәләрҙе синтезлау эштәре башҡарылаһәм уларҙың иреткес, пластификатор, коррозия ингибиторы, биологик актив препараттарға өҫтәмә полимерҙар һәм стабилизаторҙар; органик синтез һәм медицина-биологик тикшеренеүҙәр өсөн циклик ацеталь класлы реактивтар булдырыла.
Ғилми журналдар: Юғары уҡыу йорттары хәбәрҙәре, Башҡорт химия журналы — редколлегия ағзаһы. Өфө дәүләт нефть техник университетыңың һәм (1978) һәм Самара ГТУ (2006) диссертацион советы ағзаһы; ВАК эксперт советы ағзаһы (2007).
С. С. Злотский 4 фән докторы һәм 75 фән кандидаты әҙерләгән.
Хеҙмәттәре
Семен Соломонович Злотский — 12 монография авторы, 234 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент алыусы, 700-гә яҡын ғилми баҫмалар авторы. 234.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
БР атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009)
Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Башҡортостан республикаһы кемдең кем булыуы. Уфа: Башкортостан, 1995
Һылтанмалар
http://www.anrb.ru/blog/alias/zlotskiy
Яйпаҡ
Яйпаҡ (күл) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Калиновка ауылы эргәһендә Дим йылғаһының һул яҡ яр буйындағы туғайҙа урынлашҡан күл.
Тасуирламаһы
Яйпаҡ күле Дим йылғаһының элекке йырҙаһында барлыҡҡа килгән. Һыу ятҡылығы төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Күл яуым-төшөм, ер аҫты һвуҙары, аҙ кимәлдә ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Һыуы таҙа, үтә күренмәле. Майҙаны — 0,2 квадрат километр. Төбө ҡомло. Күлдең ярҙары һөҙәк һәм убалы. Көнбайыштан, Калиновка ауылы яғынан, ерек, тал, имән, уҫаҡ ағастары менән ҡапланған. Көнсығыштан һыубаҫар туғайҙар һуҙылған. Исемһеҙ ваҡ һыу ятҡылыҡтары бар. Туғайҙарҙың флораһын кесерткән,әрем,меңъяпраҡ һәм башҡа үләндәр тәшкил итә.Йәйге осорҙа «ҡырағай» яр буйҙары күрән, шыршы үләне,ҡырҡбыуын һәм ҡамыш менән ҡаплана. Күлдә төрлө балыҡ:алабуға,суртан,сабаҡ,ҡорман,ҡарабалыҡ, табан балыҡ,ҡыҙылғанат йәшәй Ялпаҡ күле ял итеүселәрҙең һәм балыҡ тотоусыларҙың яратҡан урыны Географик координаталары: Киңлеге: 54°16′29″N (54.27467) Оҙонлоғо: 55°10′45″E (55.179178) Район үҙәге Дәүләкән 15 саҡрым алыҫлыҡта. Яҡындағы тимер юлы Дәүләкән (15 км) Яҡындағы ауылдар: Калиновка, Вперёд,Яңы Яппар Тәбиғәт ҡомартҡыһы — Калиновка туҡталҡаһы (XV—IX быуат б.э.) 1,1 саҡрым алыҫлыҡта. Һыу ятҡылыҡтары — Шөңгәккүл (15 км),Яҙлаукүл (4,5 км) Йырын Сакла — 3,9 км
Этимологияһы
Яйпаҡ (яйпы) — диалект һүҙ. Йәйелеп ятҡан, киң мәғәнәлә ҡулланыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Асылыкүл
Тюн-Амбий-Кы
Тюн-Амбий-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Матыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нораю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрьев Виктор Леонидович
Юрьев Виктор Леонидович (19 ғинуар 1951 йыл, Өфө) ― ғалим, инженер-механик, ауыл хужалығы производствоһын механизациялау өлкәһендәге белгес. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2006), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, Рәсәй Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2014), Рәсәй Федерацияһының почётлы авиаэшләүсеһе (2000), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1987).
Биографияһы
Виктор Леонидович Юрьев 1951 йылдың 19 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 1973 йылда «Машиналар эшләү технологияһы, металл ҡырҡыу станоктары һәм инструменттары» һөнәре буйынса Өфө авиация институтын тамамлай. 1973 йылдан В. Л. Юрьевтың бөтә производство эшмәкәрлеге Технология һәм производствоны ойоштороу институты (НИИТ) менән бәйле, 1979 йылдан алып Урал филиалында ғилми‑тикшеренеү секторы начальнигы, 1983 йылдан — фәнни эштәр буйынса начальник урынбаҫары, 1992 йылдан башлап директор, 1995 йылдан — генераль директор. 2000 йылда «Комплексная технология изготовления сложнофасонных деталей газотурбинных двигателей (ГТД) при нестационарных условиях обработки» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. Л. Юрьевтың фәнни эшмәкәрлеге авиация двигателдәре деталдәрен яһау технологияларын эшләү менән бәйле. Ул тәүге тапҡыр стационар булмаған механик эшкәртеүҙе оптималләштереүҙең күп параметрлы алымдарын дәлилләй һәм тәҡдим итә. Тармаҡ ғилми йүнәлеше етәксеһе, уның сиктәрендә стационар булмаған механик эшкәртеүҙе күп параметрлы оптималләштереү алымдары, технологик параметрҙарҙы тотороҡландырыу системалары тәҡдим ителә, газ турбиналы двигателдәрҙең көрәксәләрен үткер йөҙ һәм абразив менән эшкәртеү өсөн һанлы программаланған махсус ҡорамалдар, шул иҫәптән һанлы программа менән идара ителеүсе беренсе махсуслаштырылған станок (4ФСЛ-8П) эшләнә. Улар илдең станоктар эшләү заводтарында эшләп сығарылған һәм Рәсәй Федерацияһы һәм Украина предприятиеларында индерелгән. В. Л. Юрьевтың әүҙем ҡатнашлығында һәм етәкселегендә үткәрелгән ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре СССР Авиация сәнәғәте министрлығының мөһим фәнни ҡаҙаныштары иҫәбендә күп тапҡыр билдәләнә һәм бер нисә халыҡ-ара күргәҙмәгә ҡуйыла. В. Л. Юрьевтың күп яҡлы эшмәкәрлеге күп тапҡырҙар Авиация сәнәғәте министрлығының, Рәсәй авиация-йыһан агентлығының рәхмәт хаттары һәм почет грамоталары менән билдәләнә.
Стационар булмаған механик эшкәртеү өлкәһендәге тикшеренеүҙәр циклы өсөн ул ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнә. Уйлап табыуҙарға 7 авторлыҡ танытмаһы бар, уларҙы ҡулланған өсөн уға «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» тигән түш билдәһе тапшырылған (1987 йыл). 120 баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән ике монография авторы.
Педагогик эшмәкәрлеге
В. Л. Юрьев Өфө дәүләт авиация техник университетының «Машиналар эшләү технологияһы» кафедраһы профессоры булараҡ ғилми-педагогик эшмәкәрлеккә, юғары квалификациялы белгестәр әҙерләүгә ҙур иғтибар бүлә. Күп йылдар дауамында ул аттестация һәм имтихан комиссиялары рәйесе, диссертация советтары ағзаһы һәм попечителлек советы ағзаһы булып тора. Кафедраның уҡытыу-методика базаһын камиллаштырыу менән системалы шөғөлләнә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Юрьев Виктор Леонидович шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһы идараһы ағзаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһының Сәнәғәт үҫеше буйынса комитеты ағзаһы булып тора.
Нидергебра
Нидергебра (Niedergebra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 703 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99759 һәм автомобиль коды — NDH.
Лариха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әзербайжан яҙмаһы
Әзербайжан әлифбаһы — Әзербайжан теле алфавиты. Әзербайжан теленең өс рәсми әлифба системаһы бар: Әзербайжанда — латиница, Иранда — ғәрәп яҙмаһы, Рәсәйҙә (Дағстан) — кириллица.
Ғәрәпсә әлифба ҡулланыу
1922 йылға тиклем Әзербайжандар төрки телдәргә хас өҫтәмә тамғалар ҡуйып, ғәрәп хәрефтәрен файҙаланғандар. (ڭ‎, گ, ۋ, ﭺ, پ, ژ‎). Был график системаның ярайһы уҡ ауыр булыуын күренекле әзербайжан мәғрифәтселәре лә электән әйтеп килгән. .Мәҫәлән, шағир Физули XVI быуатта уҡ ғәрәп яҙмаһының ҡыйынлығын билдәләгән. Әзербайжан ССР-ында ғәрәп алфавиты (һуңғы йылдарҙа латиница менән бер рәттән) 1929 йылға тиклем ҡулланылған. Ирандағы Әзербайжандар ғәрәп хәрефтәре менән яҙыуҙы дауам итә, мәгәр был яҙманың орфографияһы һаманғаса стандартлаштырылмаған.
Латинлаштырыу
Әзербайжан яҙмаһын латин әлифбаһына күсерергә ынтылыш XIX быуаттың урталарында уҡ барлыҡҡа килгән. Яңәлифтең бер варианты Мирза Фатали Ахундов тарафынан тәҡдим ителгән, тик эш проекттан ары китмәй. 1857 йылда әле Ахундов фарсыса үҙенең тәүге проектын яҙа, унда ул ғәрәп яҙмаһының ҡайһы бер кәмселектәрен күрһәтә һәм уны хәл итеү юлдарын күрһәтә. . 1863 йылда Ахундов Истанбулға бара, унда үҙенең проектына яҡлау табырға уйлай. Әммә хөрмәтләп ҡаршы алһалар ҙа, «Анджуман-Даниш» фәнни йәмғиәте уның проектын кире ҡаға. Яуаплап, Ахундов «ислам әлифбаһынан баш тартып, европа яҙыу системаһын ҡабул итергә һәм һулдан уңға яҙа башларға»… һ.б. тәҡдим итә. Яңы проекттар өҫтөндә эшләп, Европа системаһына ярашлы 42 тамғанан торған яңалиф тәҡдим итә. (32 тартынҡы һәм 10 һуҙынҡы хәреф). Яңалифтә Ахундов ғәрәп алфавитындағы хәрефтәрҙе һаҡлай һәм һуҙынҡылар өҫтәй. .
XX быуат башында Әзербайжан зыялылары латиницаға күсеү тураһында хәбәрҙе тағы күтәреп сығалар. Ғәрәп әлифбаһынан баш тартыуҙы Джәлил Мәмәдкулизадә, Һәсән-бек Зардаби, Нариман Нариманов һәм башҡалар яҡлап сыға. 1919 йылда Әзербайжан Демократик Республикаһында мәғариф министрлығы тарафынан яңалиф эшләү буйынса комиссия төҙөлә. Один из проектов, А. Әфәндезадә тәҡдим итнә проектты хуплайҙар һәм ул баҫылып сыға.
Әфәндезадә әлифбаһы: a ä b c ç d e ë f g h i j k l m n n̈ o ö p q ƣ r s t u v w x y z ƶ ’ (апостроф)
Граждандар һуғышы ваҡиғалары был проектты тормошҡа ашырырға ҡамасаулай. Әзербайжан ССР-ы иғлан ителгәс, яҙманы латин графикаһына күсереү ҡабаттан көн үҙәгенә сығарыла. Оҙайлы бәхәстән һуң, 1922 йылда яңалиф раҫлана, ә 1925 йылда ул ғәрәп графикаһы менән бер рәттән рәсми ҡулланылышҡа индерелә. 1922 йылғы әлифба: Aa Bb Cc Çç Dd Ee Əə Ff Gg Ƣƣ Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ŋŋ Oo Ɵɵ Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Xx Yy Zz Ƶƶ  ’ (апостроф)
1926 йылда яңалифте камиллаштырыу тураһында һүҙҙәр күтәрелә башлай. 1926 йылдың майында Ағамалы оғлы латинлаштырыуҙы Шәреҡтәге революцияның төп мәсьәләһе тип иғлан итә .Һөҙөмтәлә 1933 йылда ҡайһы бер хәрефтәрҙең яҙылышын, ҡайһыларының әйтелешен үҙгәрткән яңалиф донъя күрә. Йәнә бер үҙгәрешкә әзербайжан латин латинизированный әлифбаһы 1938 йылда дусар була(N̡n̡ хәрефе юҡҡа сығарыла).
1938 йыл әлифбаһы: Aa Bʙ Cc Çç Dd Ee Əə Ff Gg Ƣƣ Hh Ii Ьь Jj Kk Qq Ll Mm Nn Oo Ɵɵ Pp Rr Ss Şş Tt Uu Vv Xx Yy Zz Ƶƶ ’ (апостроф)
Яңалиф индереү крәҫтиәндәр тарафынан ҡаршылыҡҡа осрай. 1928—1929, 1931—1932 йылдарҙа Әзербайжандың барлыҡ төбәктәрендә уҡырға һәм яҙырға өйрәтергә ауылға килгән уҡытыусыларға, комсомолдарға һәм ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге активисткаларына ҡарата көс ҡулланыу күренештәре була.
Кириллаштырыу
1939 йылдың майында әзербайжан әлифбаһын кириллаштырыу йәһәтенән хәрәкәт башлана. Матуғатта төрлө проекттар донъя күрә. Бына бер вариант: Аа, Бб, Вв, Гг, Ƣƣ, Дд, Ее, Әә, Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Ққ, Лл, Мм, Нн, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Ўў, Фф, Хх, Һһ, Чч, Ҷҷ, Шш, Ыы, ’ (апостроф). 1939 йылдың авгусында кириллицаның икенсе варианты тәҡдим ителә: Аа, Бб, Вв, Гг, Gg, Һһ, Ƣƣ, Дд, Ее, Әә, Жж, Зз, Ии, Јј, Кк, Лл, Мм, Нн, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Үү, Фф, Хх, Чч, Шш, Ыы, ’ (апостроф).
Һөҙөмтәлә 1939 йылдың 15 ноябрендә Әзербайжан ССР-ы совнаркомы әлифба комиссияһы әҙерләгән рәсми кириллица әлифбаһын раҫлай.
1939 йылғы яңалиф: Аа, Бб, Вв, Гг, Ғғ, Дд, Ее, Ёё, Әә, Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Ҝҝ, Лл, Мм, Нн, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Үү, Фф, Хх, Һһ, Цц, Чч, Ҹҹ, Шш, Щщ, Ъъ, Ыы, Ьь, Ээ, Юю, Яя, ’ (апостроф)
Америка ғалимы, Яҡын һәм Урта Шәреҡ илдәре тарихы проблемалары белгесе философия докторы Френк Хагл ''«кириллица ғәрәп графикаһына ҡарағанда һуҙынҡы өндәр гармонияһы менән айырылып торған әзербайжан теленә нығыраҡ тура килә. Ч Фонетикаһына килгәндә, хәҙерге алфавит — төрки телдәр өсөн иң ҡулайы» тип яҙа''.
1947 йылда алфавиттан элек урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙһе яҙыу өсөн ҡулланылған Цц хәрефе бөтөрөлә. 1958 йылда Ёё, Щщ, Ъъ, Ьь, Ээ, Юю, Яя хәрефтәре лә шул яҙмышҡа дусар була, ә Йй хәрефе Јј тип яҙыла башлай. Был әлифба рәсми рәүештә 2001 йылға тиклем ҡулланыла. Әммә Рәсәйҙә йәшәгән әзербайжандар уның менән әле лә ҡуллана. (мәҫәлән Дағстандың «Dərbənd» гәзитендә). Әзербайжан кириллицаһының айырмалы үҙенсәлеге булып унда башҡа телдәрҙә осрамаған Ҝ һәм Ҹ булыуы тора.
Бөгөнгө латиница
Әзербайжан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң яҙма яңынан латин әлифбаһына ҡайтарыла, (баштағы проектта Əə хәрефе Ää менән алмаштырылырға тейеш була). 1992 йылда яйлап латиницаға күсә башлайҙар, был 2001 йылда тамамлана. Әлифбала 32 хәреф ҡала.
Хәҙерге әлифба: Латиница һәм кириллица бер-береһенә ярашлы, тик хәрефтәр икенсе тәртиптә урынлаштырылған.
Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе яҙыу
Сит ил исемдәре һәм атамалары әзербайжан графикаһы ҡағиҙәләренә ярашлы яҙыла : мәҫәлән, George Bush (Джордж Буш) «Corc Buş» тип яҙыла, Gerhard Schröder (Герһард Шрёдер) — «Gerhard Şröder», Jacques Chirac (Жак Ширак) — «Jak Şirak» һ.б..
Миҫалдар
Бөтә кешелек хоҡуҡтары декларацияһының 1-се статьяһы әзербайжанса:
«Урал» мәрхәмәтлек фонды
«УРАЛ» хәйриә фонды — 2006 йылдың мартында төҙөлгән хәйриә фонды. «Ағиҙел», «Инйәр», «Йүрүҙән» хәйриә фондтарын берләштереп «УРАЛ» хәйриә фонды ойошторолдо.
Фондтың маҡсаты
Фондтың маҡсаты : Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының социаль үҙ-ара ярҙамлашыу һәм үҫеш традицияларын үҫтереу.
Фондтың етәкселәре
Фондты Совет рәйесе Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы етәкләй. Генераль директоры ''Мирсаитов Ю. М.''.
Эш нәтижәләре
2011 йылдың 5 октябренә ҡарата фонд һәм уның эсенә кергән фондтар тарафынан 12,3 млрд. һумлыҡ шәфҡәтлелек эшмәкәрлеге күрһәтелгән
Чехов Башҡортостанда
Чехов Башҡортостанда Андревский ҡымыҙ менән дауалау учреждениеһында (кумысолечебница), хәҙерге Чехов исемендәге шифаханала, бер ай дауалана. Был ваҡытта яҙыусы дауаланған да, эшләгән дә, крәҫтиәндәр һәм руханиҙар тормош тураһында белешкән. Уның «Мәшәҡәт» («Канитель») хикәйәһенең сюжеты Башҡортостан да йәшәгән ҡатындың һөйләгәненә оҡшаш.
Тарихы
1897 йылдың яҙында мәскәү ҡалаһы клиникаһында ҡара үпкә сиренән (чахотка) дауаланып ятҡан Антон Павлович Чехов Лев Толстой менән осрашҡан. Һуңыраҡ үҙе алдараҡ Башҡортостанда биш тапҡыр  дауаланған Л. Толстой Чеховҡа ла унда һаулығын төҙәтергә кәңәш итә. 1901 йылдың 25 майында, Мәскәү Художество театры артискаһы Ольга Книппер менән никахлашҡандан һуң, Чехов Ольга Леонардовна менән Өфө губернаһына юлға сыға. Ҡама һәм Ағиҙел йылғалары буйлап Чехов йөҙгән пароход Өфө ярҙарын килеп тора. Өфөнән хәҙерге  Аксёнов ауылындағы станцияға саҡлы яҙыусы тимер юлдан килә. Унда Андреевский ҡымыҙ менән дауаланыу учреждениеһы булған. Ольга Леонардовна Книппер хәтирәләренән бына шуларҙы белергә мөмкин: «Ул ваҡытта был шифахана (санаторий) артыҡ ябай  примитив була.... Усадьба уртаһында ҙур ағас бина тора, унда ашхана урынлашҡан. Беҙ унда иртәнге, төшкө, киске ашты ашай инек... Беҙ Антон Павлович менән бәләкәй генә өйҙә, дөрөҫөрәге, ике кескәй генә бүлмә-кабинканы хәтерләткән беседкала, урынлаштыҡ... баҡһаң, беҙ, ҡаҙна кәрәк-яраҡтары ҡаралмағанлыҡтан, үҙебеҙ менән мендәр һәм түшәк кәрәк-ярағы килтерергә тейеш булғанбыҙ икән. Икенсе көндә миңә Өфөгә юлланырға  һәм мендәр, простыня, мендәр тышы һ.б. ваҡ-төйәк һатып алырға тура килде. Антон Павлович өсөн карауат бик ҡыҫҡа булып сыҡты (белеүегеҙсә, уның буйы оҙон). Уға йоҡлау уңайлы булһын өсөн, һәр кис һайын мин карауат янына ултырғыс ҡуям, карауаттың арҡаһындағы аралыҡ аша ул аяҡтарын һоноп ята. Әммә был үтә ябай шифахананың уңайһыҙлыҡтары мөғжизәле тәбиғәт, һауа менән ҡаплана. Тирә-яҡта - имән урманы, һутлы йәшел үлән, хуш еҫле ялан сәскәләре». Ҡымыҙ менән дауаланыу учреждениеһында яҙыусыижади эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, урындағы халыҡ менән аралаша. Ҡымыҙҙың шифалы үҙенсәлектәре һәм тирә-яҡ буйлап йәйәү йөрөү, урындағы тәбиғәт, балыҡ тотоу Чеховҡа ыңғай йоғонто яһай. Текә ауыш төшөү урынлы бик бейек булмаған тау Чеховтың яратҡан ял урыны була. Яҙыусы тауға ҡулдан яһалған өҫтәл һәм ултырғыс мендереп ҡуйған була. Ул шунда, тирә-яҡты ҡарап ултырырға,  хаттар уҡырға, яҙырға яратҡан, Маркс нәшер иткән әҫәрҙәр йыйынтығының  бишенсе томына төҙәтеүҙәр индергән. Хәҙер был тауҙы «Чехов тауы» тип атайҙар. Яҙыусы ҡайһы берҙә почта өсөн күрше Самодуровка ауылынан хаттар  барып алған, унда йәш уҡытыусы Иванов Фаина Васильевна Иванова менән таныша. Иванова яҙыусыға ауылдағы Воздвиженский сиркәүендә булып үткән ҡыҙыҡлы хәлде һөйләй. Сиркәү руханийы Кибирдин ҡайҙалыр киткән саҡта, дини хеҙмәтте служба иҫерек священник алып бара. Ғибәҙәтханаға үҙ ихтыяждары буйынса мәхәлләгә йөрөүселәр күп килгәнлектән, дьяк, кемгә һаулыҡ здравие өсөн доға ҡылырға, ә кемде суҡындырырға тейешлеген онота һәм яңылыша. Был ваҡиға яҙыусының «Мәшәҡәт» хикәйәһе сюжеты менән киҫешә».
1901 йылдың 25 майынан 1 июленә саҡлы дауаланғандан һуң, Чехов Ялтаға  китә.
Башҡортостанда яҙыусының хәҙерге республикабыҙҙың тарихи биләмәләрендә булғаны халыҡ  хәтерендә йәшәй. Хәҙер элекке Андреевский ҡымыҙ менән дауалау учреждениеһы Чехов исемен йөрөткән шифахана. Унда Чехов йәшәгән бина  һаҡлана. Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районында йыл һайын «Чехов июне» тип аталған фольклор байрамы үткәрелә.
Чеховтың әҫәрҙәре башҡорт теленә тәржемә ителә. Тәржемә итеүсе яҙыусылар: Сәғит Ағишев, Зәйнәб Биишева, Мостай Кәрим, Ә. Вәли, Н. Иҙелбай һ. б. Чехов әҫәре буйынса Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт драма театры, Милли йәштәр театры, Рус драма, «Нур» татар театрҙарында  спектаклдәр ҡуйылды һәм ҡуйыла. Өфө, Стәрлетамаҡ, Белорет, Туймазы ҡалаларындағы урамдарға Чехов исеме бирелгән.
Р. М. Нурмөхәмәтовтың «Чехов Башҡортостанда » (1956) картинаһы  сюжеты Чеховтың Башҡортостанда дауаланыу ваҡиғаһы менән бәйле.
Золоев Татарҡан Магомет улы
Золоев Татарҡан Магомет улы (17 ноябрь 1905 йыл — 15 июль 1985 йыл) — СССР-ҙың нефтсе-геологы.
Биографияһы
1934 йылда Рәсәй дәүләт нефть һәм газ институтын тамамлай.
Эш урыны: 1929—1934 йылдарҙа — Эхаби промыслаһында өлкән геолог; 1934—1942 йылдарҙа — «Сахалиннефть» тресында баш геолог; 1942—1963 йылдарҙа — «Туймазынефть» тресының баш геологы; 1963—1965 йылдарҙа — Урта Волга совнархозы идаралығының баш геологы; 1965 йыл — ИГиРГИ лабораторияһы мөдире.