cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Речбер Рюштю
Йыйылма командала
Речбер өсөн артабанғы (һәм һуңғы) турниры булып Евро-2008 тора, унда 35 йәшлек голкипер икенсе номер сифатында бара. Әммә Хорватия менән сирек финал уйынында уға уйындан ситләтелгән Волкан Демирель урынын биләргә тура килә. Был уйында Речбер бер нисә сейв яһай, әммә тап уның хатаһы арҡаһында хорват Иван Класнич төрөктәр ҡапҡаһына туп индерә. Үҙ хатаһын Речбер пенальти серияларында компенсациялай: Петрич Младендың һөжүмен кире ҡаға һәм үҙ командаһына ярым финалға путевка алып бирә. Немецтарға ҡаршы уйналған ярым финал матчында Рюштю старт составында сығып ҡына ҡалмай, ә капитан таҫмаһын ала. Матч төрөктәр командаһының 2:3 иҫәбе менән еңелеүе менән тамамлана, шунан һуң Речбер халыҡ-ара карьераһын тамамларға ҡарар итә.
Әммә 2012 йылдың майында Речбер менән хушлашыу өсөн Финляндия йыйылма командаһы менән махсус иптәштәрсә матч ойошторола. Был матчта Речбер 40 минут дауамында уйнай һәм йыйылма команда өсөн уйынын 120-гә тултыра. Ул был күрһәткес буйынса рекордсмен булып тора.
Маскарен утрауҙары
Маскарен утрауҙары (ингл. Mascarene Islands, фр. Mascareignes, порт. Ilhas Mascarenhas) — Мадагаскарҙан 650 саҡрым көнсығыштараҡ урынлашҡан Һинд океанындағы архипелаг. Реюньон (Réunion), Маврикий (Mauritius) һәм Родригес (Rodrigues) утрауҙарын үҙ эсенә ала.
Реюньон утрауы Францияның сит ил департаменты булып тора, башҡа утрауҙар Бөйөк Британияның Милләттәр Берләшмәһенә ингән Маврикий дәүләте составында.
Утрауҙар XVI быуатта йәшәүсе арҙаҡлы португал диңгеҙсеһе һәм сәйәси эшмәкәр Педру ди Машкареньяш (Pedro de Mascarenhas) хөрмәтенә аталған.
Географияһы
Реюньон утрауының майҙаны — 2512 км², Маврикий утрауы — 1865 км², Родригес утрауы — 104 км².
Реюньонда утрауҙарҙың иң юғары нөктәһе — 3069 метр бейеклектәге һүнгән Питон-де-Неж (Piton des Neiges) вулканы урынлашҡан. Шулай уҡ утрауҙа Питон-де-ла-Фурнез (Piton de la Fournaise) вулканы бар. Утрауҙың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан был вулкан донъяла иң әүҙемдәрҙең береһе булып тора.
Маврикий утрауының иң бейек нөктәһе — 826 метр бейеклектәге Питон-де-ла-Ривьер-Нуар (Piton de la Rivière Noire) тауы. Родригес утрауы диңгеҙ кимәленән 398 метрға ғына күтәрелә.
Тәбиғәте
Утрауҙар Маскарен урмандары булараҡ билдәле айырым экотөбәк барлыҡҡа килтерә. Элек улар дымлы киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған булған. Утрауҙар флораһының һәм фаунаһының күп төрҙәре эндемик: Psiloxylon mauritanum үҫемлеге, трохетия (Trochetia) затының бөтә 18 төрө һәм латанияның (Latania) бөтә өс төрө, дронттар (додо) — юҡҡа сыҡҡан осмаған ҡоштар (3 төр, һәм бер утрауға берешәр төр), шулай уҡ юҡҡа сығыу хәлендә ҡалған додо ағасы (Sideroxylon grandiflorum), 13 төр һөйрәлеүселәр. Утрауҙарҙа ҙур ҡоро ер гөбөргәйелдәре йәшәгән, уларҙы португалдар юҡ иткән. Башҡа төрҙәр диңгеҙ йәки Мадагаскарҙан һәм Африка ҡоштары аша индерелгән. Кеше килгәнсе утрауҙарҙа ярғанаттарҙан башҡа һөтимәрҙәр булмаған.
Кеше утрауҙарҙың күпселек урмандарын ҡырҡып, уларҙы шәкәр плантациялары һәм баҡсалар менән алмаштырған. Сусҡалар, ҡомаҡтар, бесәйҙәр, маймылдар һәм мангустар индерелеп, улар утрауҙарҙың экосистемаһына төҙәтеп булмаҫлыҡ зыян килтергән.
Тарихы
1507 һәм 1572 йылдар араһында утрауҙарҙы португалдар аса. Португалдар уларҙы үҙ караптарындағы провиантты һәм һыу запасын тулыландырыу өсөн база итеп ҡуллана.
1720 йылда утрауҙарҙы контролдә тотоу Францияға күсә. Француздар утрауҙарға Маврикий һәм Реюньондың шәкәр плантацияларында эшләү өсөн негр ҡолдарын индергән. 1799—1815 йылдарҙағы Наполеон һуғыштары ваҡытында утрауҙарҙы Британия империяһы баҫып ала, ул эшләү өсөн һиндтарҙың плантацияларында ҡатнашыуҙы йәлеп итә, уларҙың тоҡомдары хәҙерге Маврикий халҡының күпселеген һәм Реюньонда ҙурыраҡ общинаны тәшкил итә. Һуңыраҡ Реюньон Францияға ҡайтарыла. 1968 йылда Маврикий һәм Родригес утрауҙары Маврикий дәүләте составына инә.
Халҡы
Халыҡтың күпселек өлөшө — Һиндостанда тыуып үҫкән нәҫел-ырыуы, шулай уҡ афро-француз креолдары, француздар һәм инглиздәр йәшәй.
Иҡтисад
Утрауҙарҙа шәкәр, ром, кокос сәтләүектәре, вулкан тоҙо, копра, ваниль һәм алоэ фибраһы етештерелә.
Украина иҡтисады
Украина иҡтисады  — донъяла 134-се үлсәмле ВВП (номинал) йән иҫәбенә, илдәр исемлеге ( МВФ-тың 2015 йылға биргән мәғлүмәте буйынса).
Региональ айырмалыҡтар
300px|right|thumb|[[ Украинаның иҡтисади райондары
Иҡтисади яҡтан иң үҫешкән региондар — Донбасс (Донецк өлкәһе һәм Луганск өлкәһе), Приднепровье (Днепропетровск өлкәһе һәмЗапорожск өлкәһе), шулай уҡ Киев, Харьков, Одесса, Львов ҡалалары. Аграр яҡтан иҡтисади үҫешкән райондар: Подольск, Үҙәк һәм Причерноморск.
ВВП
br>Иҫкәрмә: Башланғыс файл — интерактив]] * Экстраполированные значения.
** МВФ-тың йыллыҡ күҙаллауы.
Тарих
1980 йылдар уртаһында, «Үҙгәртеп ҡороуҙар» башланыу менән, Украина ССР-ы иҡтисады бер өлөшө булған, СССР иҡтисадында кире тенденциялар көсәйә. Чернобыль АЭС-ындағы авария хәлде ҡырҡыулаштырып ебәрә, уның ликвидацияһы күп кенә көс һәм сығым талап итә.
XII биш йыллыҡта (1986—1990) ВНП-ның уртаса йыллыҡ үҫеш темпы 2,4 %-ҡа тиклем түбәнәйә (сағыштырыу өсөн: X- ла йылына 4,8 % һәм XI биш йыллыҡта йылына  3,7 %), ә 1990 йылда бөтөнләй кире булып сыға.
1990 йылдың 16 июлендә УССР Юғары Советы Украинаның дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул итә.,. Был деклорация Украинаның иҡтисади үҙаллылығын иғлан итә һәм бойондороҡһоҙ тышҡы сәйәсәт алып барыуға хоҡуҡлы булыуын белдерә (шул иҫәптән, тышҡы иҡтисади сәйәйсәт тә). Иҡтисадты үҙгәртеү өсөн,норматив-хоҡуҡи база булдырыу буйынса эш башлана.
Ғафаров Азамат Фидан улы
Ғафаров Азамат Фидан улы (19 июнь 1974 йыл) — драма артисы, йырсы, 1996 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2004) һәм халыҡ (2014) артисы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
Биографияһы
Азамат Фидан улы Ғафаров 1974 йылдың 19 июнендә Өфө ҡалаһында танылған драма артисы Ғафаров Фидан Сафа улы ғаиләһендә тыуған. Өфөләге 35-се мәктәпте, Өфө дәүләт сәнғәт институтын (1996) тамамлаған.
Хеҙмәт юлы
1993 йылдан Өфө «Нур» татар дәүләт театры, 1996 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры.
Иҗады
2019 йылдың 21 июнендә, артистың 45 йәшлек түңәрәк йәшен билдәләгәндә, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова Азамат Ғафаровты юбилейы менән ҡотлап:
Ижад кисәһендә Азамат Ғафаров төрлө планлы биш ролен уйнаны. Улар араһында — «Башмағым» спектакленән өҙөк, Салауат Әбүзәрҙең "Хыялый"ынан (режиссёры А.Йәнбәков), Илшат Йомағоловтың «Нәркәс» (режиссёры — И. Ғиләжев), А. Ишбулдинаның «Баллы, тирәкле Балтирәк» (режиссёры А.Әмиров), «Өс егет» әҫәрҙәренән өҙөктәр күрһәтеп, ҡыуандырҙы.
Репертуары
Шулай уҡ «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», «Тылсымлы күлдең сере», «Бесән өҫөндәге эт», «Нәркәс», «Атилла», «Ҡыҙыл яулыҡлы тирәккәйем», «Салауат», «Өсәү мажаралары» тип аталған театраль эштәре бар.
Ай-Нерум-Яун
Ай-Нерум-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мильтон-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Эфиопия таулығы
Эфиопия (Абиссиния) таулығы — Африканың төньяҡ-көнсығышында Эфиопияла, Эритреяла һәм Сомалиҙың төньяғында урынлашҡан тау системаһы. Тау континентта иң ҙур өҙлөкһөҙ ҡалҡыулыҡ барлыҡҡа килтерә, уның өҫкө йөҙөнөң бик аҙ өлөшө генә 1500 метрҙан түбәнәйә. Тау түбәләре 4550 метрға тиклем етә. Уның бейеклеге һәм ҙур майҙаны арҡаһында ҡайһы берҙә «Африканың ҡыйыҡтары» тип атайҙар. Эфиопия таулығының күпселек өлөшө үҙәк һәм төньяҡ Эфиопияның бер өлөшө булып тора, ә уның иң төньяҡ өлөшө Эритреяға тиклем һуҙыла.
Ҡылыҡһырлама
Уртаса бейеклеге 2000—3000 м. Иң бейек нөктәһе — Рас-Дашен тауы (4533 м), ул Африкала бейеклеге буйынса дүртенсе урында тора. Таулыҡты ҡайһы берҙә «Африка ҡыйыҡтары» тип тә атайҙар. Тауҙың көнсығыш һәм көньяҡ ситтәре — тәрән үҙәнгә текә һикәлтәләрҙән тәрән үҙәнгә. Көнбайыш өлөшө киртләсле, Зәңгәр Нил каньондары һәм уның ҡушылдыҡтары менән йырғыланған. Сейсмиклығы юғары.
Тау 75 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән. Тау битләүе гнейстарҙан һәм кристаллы һәүерташтарҙан тора, уларҙан өҫтәрәк вулкан тоҡомдары ята. Тәрән һәм тар үҙәндәр менән тау битләүе айырым массивтарға — амбаларға бүленә.
Тарих
Эфиопия таулығының көньяҡ өлөшөндә ҡасандыр Каффа короллеге — урта быуаттарҙағы боронғо дәүләт урынлашҡан, унан Ғәрәбстан ярымутрауына кофе сығарылған. Элекке короллек ере урман массивтары менән таулы. Ер бик уңдырышлы, йылына өс уңыш алырға һәләтле. «Кофе» термины qahwah (قهوة) ғәрәп теленән килеп сыҡҡан һәм короллек атамаһына барып тоташа.
Атлығас
Атлығас (Атлегач) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 398 кеше. Почта индексы — 452822, ОКАТО коды — 80259830003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Суразовка
Суразовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Атлығас
Тарихы
Ауылға Уҫы даруғаһы Эске-Елан улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә килешеүе буйынса яһаҡлы мариҙар нигеҙ һалған. Килешеү тексы һаҡланмаған, әммә был XVIII быуат башында булған тип фаразларға була. 1748 йылдағы II ревизияла 149 мариҙы иҫәпкә алған. 1795 йылда V ревизия типтәр ҡатламына  күскән 149 мириҙы иҫәпкә алған.
Суразовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атлығас
Тарихы
1834 йылдағы VIII ревизия ваҡытында 52 йорт хужалығында 323 кеше йәшәгән. 1842 йылда уларҙың 9 дисәтинә усадьба ерҙәре, 440 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре, 141 дисәтинә бесәнлек һәм 400 дисәтинә урман ерҙәре булған. Ауылда 197 ат, 250 һыйыр, 300 һарыҡ, 130 кәзә булған. 3 һыу тирмәне, умартасыларҙың 40 умартаһы һәм 4 солоғо булған. 1859 йылда 416 керҙәш иҫәпкә алынған.
1870 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең 3-сө станы Атлығас ауылында 74 йорт хужалығы һәм 427 кеше (217 ир-ат һәм 210 ҡатын-ҡыҙ) сирмеш теркәлгән. Халыҡ ауыл хужалығы һәм умартасылыҡ менән шөғөлләнгән, ауылда 5 һыу тирмәне булған.
1896 йылда Бөрө өйәҙе VII станы Кейекбай улусында 105 йортта һәм 620 кеше (317 ир-ат, 303 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, ауылда шарап лавкаһы булған. 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда барлығы 639 кеше йәшәй (318 ир-ат һәм 321 ҡатын-ҡыҙ), шуларҙың 616-һы мәжүси була. 1897 йылда земство бер класлы мәктәбе асыла.
1906 йылда ауылда 697 кеше йәшәй, земство мәктәбе, шарап лавкаһы һәм 2 аҙыҡ-түлек магазины булған.
1917 йылда Ауыл хужалығын иҫәпкә алыу мәғлүмәте буйынса, ауылда 154 йорт хужалығында 810 мари һәм 14 урыҫ йәшәгән, 1920 йылда рәсми мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ  ауылда 148 йорт хужалығында 693 кеше йәшәгән (320 ир-ат, 373 ҡатын-ҡыҙ).[1] 1926 йылда ауыл Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Краснохольм улусына ҡарай.
1930-сы йылдарҙа коллективлаштырыу башлана, «Ужара» колхозы ойошторола (1935 йылдан Чкалов исемендәге колхоз — Новотроицк ауылы менән бергә), бер үк ваҡытта дүрт класлы башланғыс мәктәп асыла. 1939 йылда Яңауыл районының Ишбольдин ауыл советына ҡараған Атлығас ауылында 682 кеше йәшәй (322 ир-ат, 360 ҡатын-ҡыҙ).
1960 йылдарҙан Атлығас ауыл (село) булып иҫәпләнә. 1970 йылда Зайцев ауыл биләмәһендә 665 кеше йәшәй (302 ир-ат, 363 ҡатын-ҡыҙ). 1979 йылда 565 кеше (265 ир-ат, 300 ҡатын-ҡыҙ).
1981 йылда Атлығас Яңы Троицк ауылы менән бергә «Мир» колхозына берләшә. 1980-се йылдарҙа мәктәп бинаһы, таҡта ярыу цехы, колхоз йорттары төҙөлә, производство күрһәткестәре лә яҡшыра. 1987 йылдың аҙағында Атлығас ауыл Советы ойошторола. 1989 йылда Атлығас ауыл Советы үҙәге булған ауылда 408 кеше йәшәй (190 ир-ат, 218 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.
2002 йылда 317 кеше (166 ир-ат, 151 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә, күпселеге мариҙар (94 %).
2008 йылда Атлығас ауыл советы бөтөрөлә һәм ауыл Ижбулды ауыл советына тапшырыла.
2010 йылда 398 кеше (208 ир-ат, 190 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән.
Отан-Упыль-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы
Биографияһы
Фаяз Шәңгәрәй улы Ҡарамышев 1915 йылдың 22 сентябрендә Ишембай районы Маҡар ауылында тыуған. Башланғыс белемде ауылда ала.
1933 йылда ете синыф тамамлап Өфө моторҙар заводының нигеҙен ҡороуҙа ҡатнаша. Унан һуң кирбес заводының карьерында забойсы булып йөрөй. Киске йәштәр мәктәбендә белем ала.
1936 йылда белем алыу теләге менән ҡара металлургия рабфагына уҡырға инә. Ләкин оҙаҡ тормай рабфак ябыла.
1940 йылда мәғариф министерствоһы йүнәлтмәһе менән Өфөлөге 3-се мәктәп янындағы уҡытыусылар курсына алып килә.Шунда уҡ ул Тимирязев исемендәге педагогия институтының физика-математика факультетына ситтән тороп уҡыу өсөн имтихан тапшыра.
1940 йылдың йәйендә Башҡортостан мәғариф комиссариаты юлланмаһы менән Бөрйән районы Яңы Собханғол ете йыллыҡ мәктәбенә физика-математика уҡытыусыһы итеп ебәрелә.
Күп тә үтмәй Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Тәүҙә полк мәктәбен тамамлай һәм 1942 йылдың майында Дон йылғаһын обороналауҙа ҡатнаша. Ул осорҙа был районда
бик ҡаты алыштар бара. Тәүҙә взвод командиры ярҙамсыһы, ә һуңынан ротала политрук була.
10 декабрҙә фронт Воронеж-Липецк йүнәлешендә һөжүмгә күсә. Новый, Старый Сокол, Хопер ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Шунан һуң Воронеж фронтының командирҙар курсында уҡый һәм взвод командиры булып Курск дуғаһында һуғыштарҙа ҡатнаша. Курск, Сумы, Люблино ҡалалары аша үтә. Еңеү көнөн Чехословакияла взвод командиры, лейтенант булып ҡаршылай.
уҡытыусылар институтына уҡырға йылдан инә һәм уны 1953 йылда уңышлы тамамлай. 1957 партия һәм власть органдарында эшләй башлай. 1960 йылға тиклем Байназар ауыл советы председателе булып эшләй.
14 йыл “Ағиҙел” колхозында партия ойошмаһы секретаре була. Аҙаҡ пенсияға сыҡҡансы тағы ла урындағы совет власе менән етәкселек итә. Пенсияға сыҡҡас та интернат мөдире булып эшләй. Партия һәм Совет хөкүмәте Фаяз Шәңгәрәй улы Ҡарамышевты Тыуған ил алдында күрһәткән хеҙмәтен орден, миҙалдар менән бүләкләне. Тормош иптәше Мәхмүтова Рәйсә Исламғәле ҡыҙы менән 67 ете йыл бергә ғүмер итеп 5 бала тәрбиәләп үҫтерҙеләр. .
Наградалары
1.Орден “Отечественной войны”
2. Орден “Знак почета”
3.Медаль”За победу над Германией”
4. Медаль”За освобождение Праги”
Таған Ғәлимйән Ғирфан улы
Ғәлимйән Ғирфан улы Таған (1 ғинуар 1892 йыл — 29 июнь 1948 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт армияһында полк командиры. Этнограф, музей белгесе, иҡтисад фәндәре (1929) һәм төркиәт докторы.
Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы
Наградалары
6.” Медаль Жукова”
7. Медаль”Ветеран труда” за долголетний доблестный труд.
8.Юбилейные медали: 20 лет победы; 30 лет победы; 40 лет победы; 50 лет победы; 60 лет победы; 65 лет победы; 50 лет Вооруженных сил; 60 лет Вооруженных сил; 70 лет Вооруженных сил.
Таған Ғәлимйән Ғирфан улы
Биографияһы
Тыуған ауылындағы мәҙрәсәлә уҡый, рус мәктәбен һәм мөғәллимдәр гимназияһын тамамлай. Артабан рус урта мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй.
Һалдатҡа алынғас, Тифлиста (хәҙерге Тбилиси) хәрби мәктәптә уҡып сыға. Беренсе донъя һуғышында батша армияһында кесе офицер — прапорщик званиеһында ҡатнаша башлай. Кавказ фронтында хеҙмәт итә.
1917 йылда Ғәлимәйән Таған Башҡорт милли хəрəкəтенә ҡушылып, 1919 йылда Башҡорт хөкүмәте Советтар яғына сыҡҡанға тиклем Башҡортостан автономияһы азатлығы өсөн көрәштең алғы сафында була. Бында ул башта Башҡорт армияһының 5-се уҡсылар полкының, һуңыраҡ 3-сө пехота полкының башлығы вазифаһында бихисап батырлыҡ күрһәтә. 1918 йылда Башҡорт хәрби шураһы составына инә, уның рәйесенең урынбаҫары була. Ваҡытлыса Ялан кантоны рәйесе эштәрен башҡара. Урал өлкә мосолмандар Шураһы ағзаһы була.
Әхмәтзәки Вәлиди Туған, уның хәрби эшмәкәрлегенә туҡталып, аҙаҡ ошолай тип яҙа: «Хәтирәләр» әҫәрендә иһә ул 1918 йылдың 15—18 авгусында Ғәлимйән Таған менән Ғабдулла Ғәмбәров етәкселегендә 3-сө Башҡорт пехота полкының Өфөнән көнсығышта Иглин станцияһы янындағы Ырныҡшы тигән ерҙә Кашириндар менән өс көн һуғышып, башҡорттарҙың уларҙы ҡаты еңелеүгә дусар итеүҙәре тураһында әйтеп үтә һәм ошондай иҫкәрмә лә яһай: «Әммә большевиктар унда үҙҙәренең саҡ-саҡ үлемдән ҡотолоп ҡалыуҙарын «Уралда граждандар һуғышы» исемле китапта 3-сө Башҡорт полкының еңелеүе тип тасуирлай». Асылда хәл бөтөнләй икенсе төрлө була һәм, ғөмүмән, Ғәлимйән Таған етәкселек иткән ғәскәри бүлкәттәр, Муса Мортазин һымаҡ уҡ, Башҡортостан азатлығы өсөн барған һуғыштарҙа һис ваҡытта ла еңелеү белмәй.
1919 йылдың февралендә Башҡорт ғәскәрҙәренең һәм хөкүмәте Ҡыҙылдар яғына сығыуына ҡаршы була. 3-сө Башҡорт полкы менән Аҡтар хәрәкәтендә ҡала. Колчак ғәскәрҙәренә ҡушылған башҡорт частарының етәкселәренең береһе була. 1919 йыл аҙағынан Колчак ғәскәрҙәре менән бергә көнсығышҡа сигенә, был ваҡиғаны Ғәлимйән Таған «башҡорт яугирҙәренең боҙло походы» тип исемләй. 1920 йылдың 14 мартында Чита ҡалаһында башҡорт аҡ ғәскәрҙәре етәкселәре Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев һәм Ғәлимйән Таған казак атаманы ''Г. М. Семёнов'' менән осраша, ул айырым башҡорт ғәскәрҙәре төҙөүгә булышлыҡ итәсәген белдерә. Рəсəйҙең көнсығыш сиктəрендəге Башҡорттарҙың хəрби‑милли идаралығы ойошторола, унда Таған штаб башлығы була, подполковник чинын ала.
Эмиграцияла
1920 йылдың 14 июнендә башҡорт вәкилдәренең кәңәшмәһендә сығыш яһай, резолюция төҙөй. 1920 йылдың ноябрендә «аҡтар»ҙың ғәскәрҙәре Чита ҡалаһын «ҡыҙылдар»ға тапшырғас, Ғәлимйән Таған ҡалған 2 мең башҡорт менән Ҡытай сиген үтеп, Маньчжурияға юллана. 1921 йылдың февралендә Таған Японияға бара.
Токиола мадьяр илсеһе һәм шәрҡиәтселәре Вилмош Прёле һәм Бенедек Баратоши-Балог менән таныша, уларҙың ярҙамы менән 1922 йылдың июлендә Венгрияға барып урынлаша. Дебрецен ҡалаһында Ауыл хужалығы академияһында биш йыл уҡып, уны 1927 йылда тамамлай.
Будапештҡа барып, Мадьяр дәүләт этнография музейына эшкә урынлаша. Франц Иосиф исемендәге техника университетының иҡтисад факультетына аспирант булып уҡырға инә һәм уны 1929 йылда тамамлай, «Һуғыш ваҡытында һәм һуғыштан һуң Рәсәйҙең валютаһы» тигән диссертация яҡлап, мадьяр һәм немец телдәрендә нәшер иткәндән һуң, «иҡтисад фәндәре докторы» дәрәжәһен алыуға өлгәшә.
Артабанғы ғилми эҙләнеүҙәрен ул тулыһынса этнография фәненә һәм музей эшмәкәрлегенә арнай. Хеҙмәттәренең төп темаһы — төрки халыҡтар, башлыса башҡорт һәм ҡаҙаҡ-ҡырғыҙҙарҙың матди мәҙәниәте. Быға венгр ғалимдары менән бергә Шәреҡ төркиҙәре, башҡорт һәм ҡаҙаҡ этнографияһы менән шөғөлләнеүсе рус ғалимы Харузов менән эмиграцияға тиклем таныш булыуы ла ярҙам итә. Будапештта ул Мадьяр дәүләт этнография музейының ислам һәм төрки бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта Мадьяр этнография йәмғиәтенең сәркәтибе була.
1932, 1937 һәм 1939 йылдарҙа ул ошо ике ғилми ойошманың йөкмәтеүе буйынса Төркиәгә барып, Көньяҡ Анатолияла йәйләү тормошо менән йәшәүсе төрөктәрҙең көнкүрешенә арналған материалдар йыя.
1938, 1941 йылдарҙа Исландияла, Финляндияла һәм Эстонияла экспедицияла була. Урал-Алтай халыҡтарының сағыштырма этнографияһын өйрәнеү эше менән шөғөлләнә.
30-сы йылдар уртаһынан 1945 йылға тиклем уның мадьяр журналдарында мадьяр телендә (француз һәм немец телдәрендәге аңлатмалары менән) тиҫтәләрсә күләмле мәҡәләһе баҫылып сыға. Әхмәтзәки Вәлиди, мәҫәлән, үҙенең шәхси китапханаһында нөсхәләре булған хеҙмәттәренең ошондай исемлеген һанап үтә: «Башҡорттоң тирмә йорттағы көнкүреше» (1934), «Башҡорттарҙа һәм ҡырғыҙҙарҙа ат ауырыуҙары һәм уларҙы дауалау» (1936), «Башҡорттарҙа һәм ҡырғыҙҙарҙа ат ярыштары һәм байрамдары», «Ҡырғыҙҙарҙа ат урлауға ҡараған хоҡуҡи мәғлүмәт», «Башҡорттарҙа мал тамғалау ысулы», «Башҡорттарҙа һәм ҡырғыҙҙарҙа ат тәрбиәләү ысулдары» (1936), «Башҡорттарҙа һәм ҡырғыҙҙарҙа йөк ташыу һәм сәйәхәт итеү саралары» (1938), «Кесе Азия төрөктәрендә кәзә үрсетеү һәм йөн эшкәртеү» (1939), «Тороста Ҡаратепе төрөктәре этнографияһы» (1940) һәм «Торостың көньяҡ бүлегендә этнография тикшеренеүҙәре» (1942).
Этнография менән шөғөлләнгән Ғәлимйән Таған матди мәҙәниәт ҡомартҡыларын фотоға төшөрөү һәм шуның менән фән өсөн ҡиммәтле материалдар йыйнау эшенә бик ҙур әһәмиәт биргән. Уның был эшмәкәрлеге этнографтар өсөн өлгө булып тора. Үҙенең тикшеренеүҙәре һәм ғилми сәйәхәттәре һөҙөмтәһендә ул төрки халыҡтарының матди этнографияһы буйынса меңәрләгән фоторәсем туплай һәм «Мадьяр музейы коллекцияһын был хосуста иң бай коллекция хәленә килтереүҙә бөйөк тырышлыҡ күрһәтә».
Эмиграцияла йәшәгәндә Ғәлимйән Таған сәйәсәткә ҡатнашмай, «һуғыш барышында мадьярҙарҙың һәм немецтарҙың сәйәси эшкә ҡушылырға тәҡдим итеүҙәренә яҡынлашмайынса», ғилми эшмәкәрлегенә тоғро ҡала. Шул уҡ ваҡытта уға тыуған илебеҙ — ғәзиз Башҡортостаныбыҙҙың, башҡорт халҡының яҙмышы тураһындағы уйҙар һис кенә лә тынғы бирмәй. Вәлиди буйынса,
1945 йылда Ғәлимйән Таған, совет ғәскәре Венгрияға барып кереү менән, НКВД агенттарының электән дә тынғы бирмәүенә хәүефләнеп, Төркиәгә китергә ынтылып ҡарай. Әммә был тырышлыҡ бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй, һәм ул Германияға күсергә мәжбүр була. Шул ваҡыттан алып ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем Гамбург университетында төркиәтселек лекторы вазифаһын башҡара. 1946 йылдан алып университетта башҡорт телен уҡыта — был Германия университеттары тарихында тәүге башҡорт телен уҡытыу тәжрибәһе була.
Ғәлимйән Таған Гамбургта 1948 йылдың 29 июнендә вафат була.
Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы
Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы (21 декабрь 1901 йыл — 30 август 1969 йыл) — театр актёры. 1936 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1944), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1940) һәм атҡаҙанған (1935) артисы. Башҡорт театрына нигеҙ һалыусыларҙың һәм тәүге актёрҙарының береһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы Йосопова 1901 йылдың 21 декабрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Орск ҡалаһында тыуған.
1915 йылда Орск уҡытыусылар курсын тамамлай һәм 1918 йылға ҡәҙәр татар мәктәбендә уҡыта.
1919—1929 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының төрлө мәктәптәрендә эшләй һәм Мәғариф халыҡ комиссариаты бүлектәрендә төрлө вазифалар башҡара.
1926—1969 йылдарҙа Башҡорт дәүләт драма театры актрисаһы. 1946—1949 йылдарҙа Бөтә Рәсәй театр йәмғиәте Башҡортостан бүлексәһенең яуаплы сәркәтибе, ә 1952—1961 йылдарҙа ошо ойошманың рәйесе була.
Ижади эшмәкәрлеге
1916 йылда «Йәмғиәти хәйриә» идаралығы ҡарамағындағы «Йәштәр союзы» («Союз молодёжи») эргәһендәге һәүәҫкәр театр сәхнәһендә «Юғалған ҡатын» («Потерянная женщина») драматик этюдында Люси псевдонимы менән тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1918 йылда Орскиҙа Мирхәйҙәр Фәйзиҙең «Ауыл байрамы» пьесаһында төп роль булған Мәғрүфкамал ролен башҡара. Ғәлиәбаныу («Ғәлиәбаныу», М. Фәйзи) ролен тәүге башҡарыусы. Барлығы 120‑нән ашыу төрлө пландағы ролдәрҙә уйнай. Шулай уҡ ҡобайырҙар, башҡорт халыҡ йырҙары һәм бейеүҙәре менән концерттарҙа һәм спектаклдәрҙә сығыш яһай. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда фронтҡа концерттар менән сыға.
Теннесси
Теннесси (Mississippi) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 36. 1796 йылдың 1 июлендә төҙөлгән. Элек Делавэр колонияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Ирекле Штат.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Теннесси штатында 6 403 353 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 58,61 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 17.
Гырба (Кос-Ю ҡушылдығы)
Гырба  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кос-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Намаҙ
Намаҙ уҡыу тыйылған ваҡыттар
1 – Ҡояш ҡалҡҡанда. Әгәр иртәнге намаҙ ваҡытында ҡояш ҡалҡа башлаһа – намаҙ боҙола.
2 – Зәүүәл ваҡыты. Өйлә намаҙы башланыр алдынан 45 минут алда.
3 – Ҡояш байығанда. Аҡшам намаҙына әйтеләсәк аҙан алдынан 45 минут алда. Әгәр өлгөрмәй ҡалһаң, ҡояш байығанда икенде намаҙының фарызын ғына уҡырға мөмкин.
Уҡыласаҡ намаҙҙы ниәтләү
Намаҙ уҡыр алдынан. уҡыласаҡ намаҙҙы күңел менән ниәтләү фарыз, тел менән ниәтләү мөхтәсәб. Имамға ойоған кеше лә ойоуҙы ниәтләргә тейеш. Биш намаҙға ла ошо рәүештә ниәт ҡылына:
"Әғүүҙү билләәһи минәш шәйтаанир ражим. Бисмилләәһир рахмәәнир рахим" тип намаҙлыҡҡа баҫабыҙ, өс тапҡыр Әстәғифируллааһ тип әйтеп үәәәә әтүүбү иләйһи, тип тәүбә итәбеҙ. Күңелдән ниәт ҡылына:"Бисмилләәһир ирахмәнир рахим. Иләһи,бер Үҙеңдең ризалығың өсөн(ниндәй) намаҙҙың(нисә) рәҡәғәт (фарызын йәки сөннәтен) уҡырға ниәт ҡылдым,(имамға ойоп уҡыһа, ошо урында, ойоном ошо имамға тип әйтелә) йөҙөмдө йүнәлдерҙем ҡибла тарафына, хаалисан лилләәһи тәғәәләә, -тип әйтәбеҙ. Намаҙға баҫҡас, бары тик сәждәгә барасаҡ урынға ғына ҡарап торабыҙ.
Ифтитах (үәжәхтү) доғаһы
Ифтитах (үәжәхтү) доғаһы намаҙға баҫып, ниәт иткәс, "Әғүҙү" тип әйткәнгә тиклем ("Фатиха" сүрәһенә тиклем) уҡыла. Ул сөннәт ғәмәл, йыназа намаҙҙа ғына уҡылмай.
وجهت وجهي للذي فطر السماوات والأرض حنيفاً مسلما وما أنا من المشركين إن صلاتي ونسكي ومحياي ومماتي لله رب العالمين لا شريك له وبذلك أمرت وأنا من المسلمين
Үәжәхтү үәжхиә лилләҙи фәт’әрә ссәмәүәти үәл арҙа хәнифән мүслимән үә мә әнә минәл мүшрикин(ә). Иннә сәләти үә нүсүки үә мәхйәйә үә мәмәти лилләһи  раббил ғәләмин. Лә шәрикә лаһу үә би ҙәликә үмирту үә әнә минәл мүслимин(ә)».
Тәслим
Тәслим - намаҙҙы тамамлау ҡағиҙәһе. Ғәҙәти вариант — һуңғы рәҡәғәттә тәшәһһүд - әттәхиәт һәм салауаттарҙы әйтеп бөтөргәс, башты уңға бороп "әссәләмү ғәләйкүм үә рәхмәтуллаһ" тип сәләм бирәләр, шунан башты һулға бороп, шулай уҡ сәләмләйҙәр.Ошонан һуң намаҙ тамамланған һанала.
Рәтибәт намаҙҙар
Рәтибәт намаҙҙар— биш ваҡытта уҡыла торған фарыз намаҙҙарҙан тыш уҡыла торған намаҙҙарҙы шулай атайҙар. Башҡорт телендә телендәге атамаһы - сөннәт намаҙҙар.
Иртәнге намаҙ фарыз һәм сөннәте менән дүрт рәҡәғәт, өйлә намаҙы ун рәҡәғәт, аҡшам намаҙы - биш рәҡәғәт, йәстү намаҙы алты рәҡәғәт килеп сыға
Йәмәғәт намаҙы
Йәмәғәт тип аталыусылар:
Әгәр намаҙға баҫыусылар араһында ир-ат юҡ икән, ҡатын-ҡыҙ имам итеп һайлана.
Әгәр ир-ат имам янында үҙ ҡатыны була икән, ул намаҙын имам артына баҫып уҡый. Әгәр ирҙәр булмай ҡатындар ғына имамға ойоп уҡыйҙар икән, нисә ҡатын-ҡыҙ булыуына ҡарамаҫтан, имам артынан беренсе рәттә түгел, икенсе рәткә тороп уҡыйҙар. Әгәр бер ир генә эйәреп уҡыһа, ул имам артына баҫмай, ә уң яғынан арттараҡ баҫып уҡый.
Ҡәсер (ҡыҫҡартылған) намаҙ
Ҡәсер намаҙ (قصر الصلاة — ҡыҫҡартылған намаҙ) — мосафирҙар өсөн ике намаҙҙы ҡушып уҡыу. Ҡәсер намаҙы тәүгеһенең ваҡыты сығып барған, ә икенсеһенең ваҡыты инеп барған ваҡытта уҡыла. Мосафир был ваҡытта юлда китеп барған булһа, икенсе намаҙҙың ваҡыты ингәндә туҡтап, ике намаҙҙы ҡушып уҡый (жәмү таһир).
Яңғыҙ (үҙ аллы) намаҙ
Былар йәмәғәт намаҙында ҡатнашмаҫҡа рөхсәт итә, әммә бушай алмау арҡаһында ҡатнашмау дөрөҫ түгел.
Намаҙҙың 12 фарызы
(намаҙ эсендә – 6, намаҙҙан тыш – 6)
Намаҙ шарттары (намаҙҙан тыш фарыздар)
1 – Хәдәстән таҙарыныу: тәһәрәт, ғөсөл һәм тәйәммүм яр-ҙамында рухи бысраҡлыҡтан таҙарыныу.
2 – Нәжестән таҙарыныу: тәнде, кейемде, намаҙ уҡый торған урынды физик бысраҡлыҡтан таҙартыу.
3 – Ғәүрәт: тәндең тыйылған ерҙәрен кейем менән ҡаплау. Ирҙәрҙең кендектән алып тубыҡтың аҫҡы өлөшөнә ҡәҙәр, ҡатындарҙың бөтөн тәне, бите, ҡул һәм аяҡ остарынан башҡа.
4 – Истиҡбали-Ҡибла – Ҡибла тарафынан йүнәлгән булыу.
5 – Ваҡыт – һәр намаҙҙы үҙ ваҡытында уҡыу.
6 – Ниәт – намаҙ уҡырға эстән ниәтләнеү.
намаҙ рөҡөндәре (намаҙ эсендәге фарыздар)
3 – Ҡыраат – намаҙҙа Изге Ҡөрьәнде уҡыу.
4 – Рөҡуғ: билдән эйелеп тороу.
5 – Сәждә: ергә маңлайҙы, ҡул һәм тубыҡтарҙы тейгеҙгәнсе эйелеү.
6 – Ҡаҙаи-Әхирә: намаҙ һуңында «Әт-Тәхиәт»те уҡығанда ултырыу.
Башҡортостанда намаҙ ваҡыты
Башҡортостанда өйләнән башҡа намаҙ ваҡыты көн оҙонлоғона ла, кеше йәшәгән урындарҙың географик урынлашыуына ла бәйле. Мосолмандар намаҙҙарын һуңлатмаһын өсөн Диниә назараттары махсус календарҙар сығара, сайттарҙа хәбәр итә. Һәр район өсөн ваҡытты мәғлүм иткән сайттар бар
Теләшев Илшат Ғүмәр улы
Теләшев Илшат Ғүмәр улы  (21 ноябрь 1956 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең нефтсе-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1992), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы (2001), Атырау нефть һәм газ институтының почётлы профессоры (2003).
Кругляшова Вера Петровна
Кругляшова Вера Петровна (24 август 1923, Невьянск, Свердловск өлкәһе — 26 октябрь 2001, Екатеринбург) — совет һәм рәсәй фольклорсыһы, филолог, филология фәндәре докторы (1977), профессор (1978).
Биографияһы
Вера Петровна Кругляшова 1923 йылдың 24 авгусында Невьянск ҡалаһында тыуған.
Мәктәпте отличие менән тамамлағандан һуң, Урал университетының яңы асылған филология факультетына имтиханһыҙ уҡырға инә.
Теләшев Илшат Ғүмәр улы
Биографияһы
Ата-әсәһе: атаһы Ғүмәр Ғариф улы (1935 йылғы) — Социалистик Хеҙмәт Геройы, әсәһе Фәүиҙә Ғүмәр ҡыҙы. Икеһе лә Дәүләкән районынан, Өфө нефть институтын тамамлағандар, Өфөнөң нефть эшкәртеү заводтарында эшләгәндәр. Ағай-энеләре — Рәйес һәм Раушан.
Кругляшова Вера Петровна
Биографияһы
1945 йылда уҡыуын тамамлағандан һуң, университетта төрлө вазифаларҙа эшләй. Ул рус әҙәбиәте кафедраһында ассистент була. Шул уҡ ваҡытта рус фольклоры кабинетын етәкләй.
Ҡашҡалаша
Ҡашҡалаша (Кашкалаши) — Башҡортостан Республикаһының Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 611 кеше булған. ОКАТО коды — 80214819001.
Кругляшова Вера Петровна
Биографияһы
Шул ваҡытта ул М. Г. Китайник етәкселегендә ялан фольклористикаһы менән шөғөлләнә башлай, һуңынан уның аспиранткаһы булып китә.
Теләшев Илшат Ғүмәр улы
Биографияһы
Илшат Ғүмәр улы Өфөнөң 62-се урта мәктәбен, 1979 йылда Өфө нефть институтын «Нефть һәм газ эшкәртеүҙең химик технологияһы» специальносы буйынса тамамлай. Институтта уҡығанда йәй һайын студент төҙөлөш отрядтарында эшләй: боец, отряд комиссары, отряд командиры, интернациональ лагерь командиры була. Туризм, спорт менән мауыға, комсомол эше менән шөғөлләнә.
Кругляшова Вера Петровна
Биографияһы
1975 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Тау заводтары Уралы һәм Пугачёв ихтилалы тарихи риүәйәттәре һәм йырҙары» («Исторические предания и песни на горнозаводском Урале и Пугачёвском восстании») кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Теләшев Илшат Ғүмәр улы
Биографияһы
Эш урындары: Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында 1979—1980 — «Органик химия» кафедраһы инженеры; 1980—1983 — «Физик һәм органик химия» кафедраһының аспиранты, кесе ғилми хеҙмәткәре; 1983—1993 — «Физик һәм органик химия» кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, төп ғилми хеҙмәткәре; 1996—2000 йылдарҙа һәм 2004 йылдан башлап — «Нефть һәм газ технологияһы» кафедраһы профессоры; 1997 йылдан — Башҡортостан Фәндәр академияһының, Башҡорт дәүләт университетының һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының «Технологик процестарҙы һәм ҡорамалды моделләштереү, ҡулайлаштырыу һәм идара итеү» вуз-ара уртаҡ уҡыу-ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире; «Нефтте химик эшкәртеү институты» Башҡортостан Республикаһы дәүләт унитар предприятиеһында: 1993—1997 йылдарҙа — «Технологик процестарҙы ҡулайлаштырыу» лабораторияһы мөдире, «Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр» бүлеге мөдире урынбаҫары; 1997 йылдан әлегә тиклем — «Башҡортостан Республикаһының Нефтте химик эшкәртеү институты» акционерҙар йәмғиәте директоры; 1997—2004 йылдарҙа — Өфө бәләкәй тоннажлы производстволар тәжрибә заводы директоры; 1997—2006 йылдарҙа — «Нефтте химик эшкәртеү» ғилми-етештереү берекмәһенең генераль директоры.
Кругляшова Вера Петровна
Биографияһы
1963-1967 йылдарҙа декан була.
Теләшев Илшат Ғүмәр улы
Биографияһы
Башҡорт дәүләт университетында уҡыта: 1996—2000 йылдарҙа — «Тоташ мөхиттәр механикаһы» кафедраһы профессоры; Өфө дәүләт авиация техник университетында: 2003 йылдан — кафедра филиалы мөдире, етештереү хәүефһеҙлеге һәм сәнәғәт экологияһы кафедраһы профессоры.
Кругляшова Вера Петровна
Биографияһы
1975 йылда фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһын ойоштора. 1977 йылда Докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1991 йылға тиклем ул кафедра етәксеһе вазифаһын биләй.
Теләшев Илшат Ғүмәр улы
Биографияһы
1983 йылда — кандидатлыҡ, 1992 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Кругляшова Вера Петровна
Биографияһы
1981 йылда СССР Фәндәр Академияһының Рус теле һәм әҙәбиәте бүлеге ҡарамағындағы фольклор буйынса ғилми совет ағзаһы була. Урал яҙыусылары музейының Ғилми советы, Урал университетында филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса совет составында була.
Теләшев Илшат Ғүмәр улы
Биографияһы
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Эксперт советы ағзаһы, Рәсәй Энергетика министрлығының нефть эшкәртеү буйынса эшсе төркөмө ағзаһы, Атырау Нефть һәм газ институтының (Ҡаҙағстан Республикаһы Атырау ҡалаһы) докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы рәйесе урынбаҫары, Өфө дәүләт нефть техник университетының диссертация советтары ағзаһы.
2012 йылда Илшат Теләшев Башҡортостан Республикаһы Президентының нефть сығарыу, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы мәсьәләләре буйынса кәңәшсеһе.
Кругляшова Вера Петровна
Биографияһы
1958—1991 йылдарҙа Урал университетының фольклор экспедицияһы етәксеһе булараҡ, хеҙмәттәштәре менән Уралдың бөтә райондарында тиерлек була.
Д. Н. Мамин-Сибиряктың тыуған ерендә — Свердловск өлкәһендәге Висим ҡасабаһында стационар тикшереүҙәр менән етәкселек итә. «Д. Н. Мамин-Сибиряктың тыуған яғында фольклор» тигән китабы шул тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе булып донъя күрә.
Теләшев Илшат Ғүмәр улы
Биографияһы
Ғаиләһе: ҡатыны Гүзәл Жәүәт ҡыҙы Теләшева Өфө дәүләт нефть техник университетының сәнәғәттең йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы доценты, техник фәндәр кандидаты. Ике ҡыҙҙары бар: Айгөл һәм Диләрә.
Кругляшова Вера Петровна
Биографияһы
Уның етәкселегендә биш филология фәндәре кандидаты диссертация яҡлай.
Теләшев Илшат Ғүмәр улы
Хеҙмәттәре
Теләшев Илшат Ғүмәр улы — 600-ҙән ашыу публикация һәм 150-ләп патент авторы.
Кругляшова Вера Петровна
Фәнни эшмәкәрлеге
Кругляшованың бөтә фәнни эшмәкәрлеге Урал тематикаһы, атап әйткәндә, Уралдың рус ауыҙ-тел ижадын йыйыу һәм өйрәнеү менән бәйле була. Әкиәт булмаған проза менән шөғөлләнеүсе тәүге фольклорсыларҙың береһе була.
Һәм Урал тау сәнәғәте райондарының әкиәт булмаған халыҡ прозаһына, ялан фольклористикаһы проблемаларына арналған. Риүәйәттәрҙең сюжетикаһын, жанрҙар үҙенсәлеген, морфологияһын, төрлө функцияларын һәм циклдарын, фабулаттарын өйрәнә. Ул етәкселек иткән байтаҡ ғилми эштәр фольклор нерратологияһы проблемаларына арнала.
1949 йылда Вера Петрованың ялан яҙмалары «Урал фольклоры» («Уральский фольклор») йыйынтығына инә.
Һуңынан, 1961 йылда, «Чусыу йылғаһы риүәйәттәре» («Предания реки Чусовой») йыйынтығы нәшер ителгән.
50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
1974 йылда «Урал тау сәнәғәте фольклорының әкиәт булмаған проза жанрҙары» («Жанры несказочной прозы уральского горнозаводского фольклора») китабында легенда һәм риүәйәттәрҙең, шул иҫәптән Салауат Юлаев тураһындағыларының, жанр үҙенсәлеге ҡарала.
В. П. Кругляшова, баш мөхәррир һәм мәҡәләләр авторы булараҡ, «Урал фольклоры» («Уральский фольклор») фәнни мәҡәләләр йыйынтығы баҫмаһын 10 сығарылышта баҫтыра.
1981 йылдан алып Вера Петровна Кругляшова СССР Фәндәр Академияһы эргәһендәге Фольклор буйынса совет ағзаһы.
Урал университетында эшселәр фольклоры буйынса бөтә Союз конференцияһын ойоштора, һәм өсәүһендә, «Урал төбәгендә фольклор йылы йомғаҡтары» («Итоги фольклорного года в Уральском регионе») тип аталған туғыҙ конференцияла ҡатнаша.
Әҙәбиәт
''Блажес В. В., Якунцева Т. Н''. Памяти профессора В. П. Кругляшовой // Изв. Урал. гос. ун-та. 2002. № 24. С. 292.
Алексеев Михаил Егорович
Алексеев Михаил Егорович (24 октябрь 1949, Мытищи — 23 май 2014, Өфө) — СССР һәм Рәсәй лингвисы, Кавказды өйрәнеүсе, дағстан телдәренең типологияһы һәм сағыштырмаса -тарихи грамматикаһы буйынса белгес. Профессор, филология фәндәре докторы, ун йылдан ашыу Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының директор урынбаҫары. Кавказ телдәре институтының бүлек мөдире.
Биографияһы
Михаил Егорович Алекссев Мәскәү дәүләт университетында филология факультетының  структур  һәм ғәмәли лингвистика бүлеген тамамлай. Студент йылдарында Кавказда арчин (1968, 1971) һәм хиналуг (1970, 1971), Памирҙа (1969) шугнан телдәрен өйрәнеү буйынса  Структур  һәм ғәмәли лингвистика бүлеге экспедицияларында  ҡатнаша. 1972 йылда А.Е. Кибрик етәкселегендә «Значения основных падежей в арчинском и аварском языках» темаһына диплом яҡлай; дипломында Дағстанда ялан эштәрендә булған материалдарҙы ҡуллана.
1972—1975 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтында аспирантурала уҡый, 1975 йылдың декабрь айында Г.А. Климов етәкселегендә «Проблема аффективной конструкции предложения» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1975 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының Кавказ телдәре бүлегендә кесе, унан өлкән, төп ғилми хеҙмәткәр була. 1970 һәм унан һуңғы йылдарҙа  ялан эштәре барышында   Дағстан телдәрен  буйынса  (рутуль, крыз, будух, цез һ. б.)  өйрәнеүҙе  дауам итә. Экспедицияларҙа йыйылған мәғлүмәттәр нах-дағстан телдәренең типологик характеристикаһында  (айырым алғанда, «Типология кавказских языков» монографияһында) һәм лезгин телдәренең сағыштырмаса-тарихи грамматикаһында ҡулланыла, шулай уҡ күп кенә лингвистик мәсьәләләр  өсөн материал булып хеҙмәт итә.
1988 йылда Тел ғилеме институтында «Сравнительно-историческая грамматика лезгинских языков» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бер аҙ ваҡыт РФ Мәғариф министрлығының Милли мәғариф проблемалары институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй (1991—1995), РФ Мәғариф министрлығының Рәсәй халыҡтары институтының төбәк телдәр һәм аҙсылыҡ телдәре  бүлеге мөдире  (1993—1997). 2001 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары итеп һайлана, 2003 йылдан  РФА Тел ғилеме институтында Кавказ телдәре бүлеге мөдире.
Кавказ белгестәренең Европа йәмғиәте ағзаһы; Европаның лингвистик атласының редколлегия ағзаһы. «Кавказоведение» журналының баш мөхәррире, «Кавказский вестник» журналының баш мөхәррире урынбаҫары,  "Общественные науки: Серия «Языкознание» журналының редколлегия ағзаһы. Рәсәй дәүләт гуманитар университеты һәм РФА Тел ғилеме институты ҡарамағында диссертация советтарының ағзаһы.
«Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән (1997).
Тикшеренеүҙәр өлкәһе
С.А. Старостиндың дөйөм лезгин теле-нигеҙенең фонетик реконструкцияһына таянып, морфология һәм синтаксис кимәлендә боронғо лезгин теленең структураһын реконструкциялай. Төрлө алымдарҙы ҡулланыу нигеҙендә (глоттохронология, инновациялар берлеге) лезгин төркөмөнөң составы асыҡлана һәм хиналуг теле уның ағзаһы булмауы билдәләнә. Артабан авар-анд телдәренең һәм нах-дағстан ғаиләһе телдәренең сағыштырмаса-тарихи грамматикаһын төҙөй (исемдең материалдары морфологик категориялары материалында).
В.М. Заһиров менән берлектә «Школьный этимологический словарь табасаранского языка » һүҙлеген төҙөй һәм баҫтырып сығара. Шулай уҡ Б.М. Атаев менән берлектә «Этимологический словарь аварского языка » һүҙлеген баҫмаға әҙерләй һәм ботлих-рус һүҙлеге өҫтөндә эшләй.
Дағстандың бер нисә теленең (авар, лезгин, табасаран, рутуль, будух) ҡыҫҡаса грамматик очерктарын төҙөй, «Языки мира: Кавказские языки» энциклопедик баҫмаһының мөхәррире сифатында сығыш яһай. Яуаплы мөхәррир сифатында хәҙерге күп ғалимдарҙың хеҙмәттәрен баҫтырып сығара, шулай уҡ Кавказ ғилеме буйынса классиктарҙың  (А.Н.Генко, Н.Ф.Яковлев, Е.А.Бокарев, Б.Б.Талибов һ. б.) хеҙмәттәрен  баҫмаға әҙерләй. «Кто есть кто в кавказоведении?» биобиблиографик һүҙлек-белешмәне һәм Кавказ ғилеме киң  библиографияны төҙөй (В. И. Кикилашвили менән берлектә).
Милли мәғариф проблемалары институтында туған телдәрҙә әлифбалар булдырыу мәсьәләләре менән шөғөлләнә; элек яҙмаһыҙ цез теле өсөн эксперименталь әлифба төҙөй.
Библияны тәржемә итеү институтында хеҙмәттәшлек итеп, библия китаптарын Дағстан халыҡтары теленә тәржемә итеүҙең редакторы сифатында сығыш яһай.
Михаил Егорович Алекссев 2014 йылдың 23 майында Өфөлә вафат була.
Кашвиц
Кашвиц (Caaschwitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 649 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 176 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7586 һәм автомобиль коды — GRZ.
Күк сарлаҡ
Күк сарлаҡ, күксәй, күксә сарлаҡ, аҡсарлаҡ, мауыҡ сарҙаҡ (Cизая чайка, Larus canus) — сарлаҡтар ғаиләһендәге ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Ҡарға ҙурлыҡ. Парлашып йә күмәкләшеп йылға-күл, яңы һөрөлгән баҫыу өҫтөндә осоп йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө аҡ. һырты һәм яурындары күкһел һоро, ҡанаттарының осо ҡара. Суҡышы һәм аяҡтары һары. йәш ҡоштар тигеҙ көрәнһыу һоро. Аҡсарлаҡтан бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡаа-ҡааа».
Йәшәү рәүеше
Күлдәрҙә, ҙур йылғаларҙа йәшәй. Балыҡ, төрлө һыу һәм ҡоро ер бөжәктәре, кеҫәрткеләр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ҡалҡыуыраҡ урында оялай. Ғәҙәттә, тиҫтәгә яҡын оя бер тирәлә урынлаша, һәр ояла ҡара-көрән таплы 2—3 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.
Можары
Можары (Можары) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 393 кеше. Почта индексы — 452925, ОКАТО коды — 80237805003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғирфанов
Ғирфанов — фамилия.
Рус-төрөк һуғыштары
Рус-төрөк һуғыштары (Osmanlı-Rus SavaşlarıOsmanlı-Rus Savaşları) — XVI—XX быуаттарҙағы Рәсәй һәм Ғосман империялары араһында бер нисә хәрби конфликт
Һуғыштар башта Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйын һәм Төньяҡ Кавказды, һуңыраҡ — Көньяҡ Кавказды контролдә тотоу, ҡара диңгеҙ боғаҙларындағы суднолар хоҡуҡтары, Ғосман империяһы сиктәрендә христиан хоҡуҡтарын һәм урыҫ монархын яҡлау хоҡуғы, ә XIX быуаттың икенсе яртыһында уларҙың ғосман хакимлығынан азат итеү һәм Рәсәй йоғонтоһона индереү өсөн алып барыла (Көнсығыш мәсьәләһе); Беренсе донъя һуғышы барышында урыҫ хөкүмәте тарафынан Константинополь һәм боғаҙҙарҙы үҙләштереү мөмкинлектәре ҡарала.
Дөйөм алғанда, рус-төрөк һуғыштары үҙ эсенә 351 йыллыҡ осорҙо ала (1568—1918 йылдар). Ошо осор эсендә Рәсәй һәм Төркиә 69 йыл һуғыш хәлендә булалар. Уртаса алғанда, урыҫ-төрөк һуғыштарын бер-береһенән барыһы 25 йыл айырып торған.
Конфликт башы
Рәсәй менән Төркиә араһында мөнәсәбәттәр Төркиәнең 1475 йылда Ҡырымды (Ҡырым ханлығы һәм Генуя ҡалаһы Кафа) яулап алыуынан башлана. Мнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүе Аҙауҙа һәм Кафала төрөктәр яғынан урыҫ сауҙагәрҙәрен ҡыҫырыҡланыуҙан башлана
Артабан, XVI−XVII быуаттарҙа урыҫ-төрөк мөнәсәбәттәре ярайһы уҡ көсөргәнешле була. Төркиәнең ҡырым ханын даими рәүештә яҡлауынан тыш, яңы ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килә: Мәскәү подданныйҙары булып һаналған Дон казактары Аҙау казактарына, нуғайҙарға һөжүм итеп, уларға ҡамасаулыҡ килтерәләр. Нуғайҙарҙы солтан үҙенең подданныйҙары тип һанай. 1637йылда Дон һәм Запорожье казактары Аҙауҙы баҫып алалар һәм 1643 йылға тиклем ҡулдарынан ысҡындырмайҙар.
1556 йылда ҡырым ханы Мәскәүгә ҡаршы сыға. Батша уға ҡаршы Матвей Иванович Ржевский (ҡушаматы «Дьяк») ебәрә, Ржевский ҡырымлыларҙы ҡыуыу ғына түгел, Днепрҙың түбәнге ағымына, Очаковҡа тиклем барып етә һәм унда төрөктәрҙе ҡыйрата. Әлеге походта Ржевскийға Запорожье казактары ярҙам итә. 1558 йылда ҡырымлылар менән яңы бәрелештә Днепр тамағына Данило Адашев бара, ул Ҡырымды бөлгөнлөккә төшөрә һәм ике төрөк кораблен үҙенә ала.
1554 йылда Урус батшалығы Әстерхан ханлығына, союздаш Ҡырымға һәм төркиәгә ҡаршы хәрби ғәсмәлдәр башлай. 1556 йылда ханлыҡ яулап алына.
1568—1570 йылдар
1569 йылдың йәйендә Әстерханде ҡамау һәм Волга һәм Дон йылғаларын тоташтырыусы каналдың төҙөлөшөн башлар өсөн Ҡасим паша етәкселегендәге 15 мең яңысарҙан, ике мең сипаһтан, бер нисә мең аҙаптан һәм аҡынсыларҙан торған ҙур ғәскәр ебәрелә. Оттоман флоты Аҙау тирәһендә торған саҡта, Әстерханға ҡырым хандың ғәскәре лә килеп етә.
Әммә Әстерханды азат итеү өсөн ебәрелгән кенәз Петр Семенович Серебряный- Оболенский етәкселегендәге ғәскәр һәм гарнизондың көтөлмәгән һөжүме дошман ҡамауын алып ташларға мәжбүр итә, 15 мең кешенән торған ғәскәр канал төҙөүселәрен ҡыуып ебәрә һәм төҙөүселәргә ярҙамға ебәрелгән 50 меңлек ҡырым татарҙары ғәскәрен еңә. Ошо уҡ ваҡытта Оттоман флоты ла көслө шторм, шулай уҡ берләшкән Дон һәм украин казактары ғәмәлдәре ярҙамында, юҡҡа сығарыла.
1672—1681 йылдар
Ғосман империяһының урыҫ-поляҡ ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттәрен ҡыҫылырға һәм Уң ярҙағы (Правобережный) Украинаны контролдә тоторға маташыуы һуғыштың башланыуына сәбәпсе була. 1669 йылда Уң ярҙағы Украина гетманы Пётр Дорошенко Ғосман империяһының вассалына әйләнә.