cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Linux
Ғәҙәттә GNU проектының төп программаларын, мәҫәлән,  bash, gcc, glibc, coreutils, GNOME һәм башҡаларҙы үҙ эсенә компонент итеп индергән системалар ғына Linux  системалары тип иҫәпләнә. Ошоға бәйле, бөтә ғаилә GNU/Linux  булараҡ танылыу алған. Әммә Linux ядроһына нигеҙләнгән, ләкин  GNU программаларынан бойондороҡһоҙ булған системалар ҙа бар, мәҫәлән,  Android һәм  FirefoxOS мобиль системаларын шундайҙарға индерәләр. Linux'тың рәсми логотибы һәм талисманы итеп  Tux пингвины алынған, уны 1996 йылда Ларри Юинг эшләгән. «Linux» сауҙа маркаһына ядроны барлыҡҡа килтергән һәм  эшләгән Линус Торвальдс хужа. Шул уҡ ваҡытта Linux проекты киң мәғәнәлә ниндәй ҙә булһа ойошманыҡы йә кешенеке түгел, уны үҫтереү һәм таратыу менән меңдәрсә бойондороҡһоҙ эшкәртмәсе һәм компания шөғөлләнә,  һәм Linux'ты файҙаланыусылар төркөмө уларҙың үҙ-ара эш итешеү ҡоралы булып тора. Linuxты үҫтереү һәм киңәйтеү маҡсатын ҡуйған коммерцияға ҡарамаған берекмәләр ҙә бар, улар араһында иң билдәлеһе һәм иң ҙуры —  2007 йылда барлыҡҡа килгән The Linux Foundation ойошмаһы. Linux-системаларҙы техник үҫтереү менән шөғөлләнгән ҙур коммерция баҙары бар, уның 70 проценттан ашыуын (2017)   Red Hat корпорацияһы биләй.
Ашхабад
Тарихи исемдәре
Шул уҡ мәлдә был ҡаланың атамаһы Парфян батшалығының Аршакид (Ашканид) династияһынан килә тигән фекерҙәр ҙә бар. Тимәк, уға б.э. тиклем III быуатта нигеҙ һалыныуы ихтимал.
Географияһы
Ашхабад Төркмәнстандың көньяҡ өлөшөндә, Иран сигенән 25 км төньяҡтараҡ, Туран уйһыулығында урынлашҡан.
Ҡала Копетдаг алды тигеҙлегендәге Ахал-Теке оазисында тора. Уға көньяҡтан Копетдаг тауы, төньяҡтан Ҡараҡом сүллеге терәлгән. Диңгеҙ кимәленән 214—240 метр бейеклектә.
1962 йылда ҡалаға Ҡараҡом каналы үткәрелә.
Сәғәт бүлкәте
Ашхабад халыҡ-ара стандарт буйынса UTC+5 тип билдәләнгән сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Бөтә донъя координация ваҡытына (UTC) ҡарата +5:00.
Тарихы
Асхабад ҡалаһына 1881 йылда нигеҙ һалына. Ошондай уҡ атамалы төркмән ҡәлғәһе урынында булдырылған ҡала Рәсәй империяһының сик буйы хәрби нығытмаһы ролен үтәй. Ҡала емеш-еләк баҡсаһы булған саман өйҙәрҙән тора. Ер тетрәү осраҡтары йыш булғанға күрә күпселеген бында бер ҡатлы йорттар төҙөргә ҡарар ителә. 1901 йылда 36,5 мең кеше йәшәүе теркәлгән, шуларҙың 11,2 меңе фарсы, 10,7 меңе рус, 14,6 меңе әрмән һәм башҡа милләттәр. Төркмән халҡы ҡаланан ситтә үҙ йәйләүҙәрендә көн күрә.
1881—1918 йылдарҙа ҡала Каспий аръяғы өлкәһенең, 1918—1925 йылдарҙа Төркмән АССР-ы төркмән өлкәһенең административ үҙәге булып тора.
1925 йылдың февралендә Полторацк атамалы был ҡала төркмән ССР-ның баш ҡалаһы статусын ала.
1948 йылдың 6 октябрендә Ашхабадта иң көслө ер тетрәү теркәлә. Уның усағындағы (эпицентр)көсө 9-10 балл, магнитудаһы М = 7,3. Ҡаланың 90-98 % емерелә, сама менән 60-110 мең кеше һәләк була.
1962 йылда Ҡараҡом каналы Ашхабадҡа тиклем һуҙыла һәм бының менән ҡалала һыу мәсьәләһе хәл ителә.
2003 йылдың июлендә Ашхабадта урам атамалары һандар менән алыштырыла, тик билдәле шағир Махтымкули, төркмәнбашы Сапарморат Ниязов һәм уның ата-әсәһенең исемдәре менән аталғандары ғына һаҡланып ҡалдырыла.
Административ-территориаль бүленеш
Төркмәнстан биләмәләре бүленеше буйынса 2015 йылдың 5 февраленә ҡарата Ашхабад ҡалаһы алты этрапҡа бүленгән:
Арчабил этрабына шулай уҡ Арчабил ҡасабаһы (элекке Фирүзә) индерелгән. Абадан һәм Рухабад этраптары ҡалала 2013 йылда булдырыла. 2015 йылда Чандыбил һәм Арчабил этраптары берләштерелә.
Халыҡ иҫәбе
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Ашхабадта 2012 йылдың 1 ғинуарына ил халҡының 12,7 % йәшәй. Шуларҙың 77 % — төркмән милләтенән, ҡалғандары — төрлө этник төркөмдәр. .
Рәсәй империяһы осоро
Рәсәй империяһы мәлендә Ашхабад ҡыйыҡһыҙ түбәле саман өйҙәрҙән торған ҡала була.
Совет осоро
Совет осоронда Ашхабадта заманса йорттар күтәрелә башлай. 1948 йылдың 6 октябрендә булған ер тетрәү һөҙөмтәһендә улар тулыһынса емерелә, әммә ҡабаттан тергеҙергә хәл ителә. Ҡала 1949, 1959 йылдарҙағы генераль план буйынса төҙөлә. һөҙөмтәлә, урамдар киңәйә, йәшел зоналар булдырыла, яңы биҫтәләр барлыҡҡа килә.
Совет ососронда Төркмәнстандың баш ҡалаһында архитектура иҫтәлеге булырҙай йорттар төҙөлә :
Ҡалала шулай уҡ тап ошо осорҙа төҙөлә:
1991 йылдан һуң
1991 йылдың 26 декабрендә СССР составынан сыҡҡандан һуң ҡалала төрлө административ һәм торлаҡ йорттар, йәмәғәт ҡоролмалары ҡалҡа башлай. Бөгөнгө Ашхабадта йорттар төҙөүҙә көнсығыш стиль һаҡлана, күптәре аҡ мәрмәр менән биҙәлә.
Ҡаланың архитектура ҡомартҡыһы булған бейеклеге 211 метрлыҡ «Төркмәнстан» телерадиотапшырыу үҙәге менән 11 ҡатлыҡ «Багт кошги» («Бәхет ҡошо») Никах һарайы 2011 йылда төҙөлә. 2012 йылдың сентябрендә улар халыҡ-ара «International Property Awards Europe» премияһы менән билдәләнә.
Ашхабадта шулай уҡ «Нейтралитет монументы» тип аталған ҡоролма архитектура яғынан иҫтә ҡалырлыҡ итеп эшләнгән. Көмбәҙле ҡапҡа өҫтөндә елберҙәгән ил флагы янына Төркмәнстан Президенты Сапарморат Ниязовтың 12 метрлыҡ алтынлатылған һыны ҡуйылған. Үҙәк майҙанды үҙгәртеү кәрәк булғас, был арка баш ҡаланың көньяҡ өлөшөнә күсереп яңынан ҡорола.
Бөгөнгө Ашхабадта башлыса торлаҡ йорттар 12 ҡатлы итеп төҙөлә. Уларҙың беренсе ҡаты сауҙа йәки төрлө хеҙмәтләндереү үҙәктәре өсөн бүленә. Күп йорттар, хатта иҫкеләре лә, аҡ мәрмәр менән көпләнгән.
Арчабил шоссеһында эшлекле үҙәк булдырыла башлаған. «Ашхабад-ситила» төрлө министрлыҡтар, мәҙәни, белем биреү һәм тикшереү үҙәктәре төҙөлә.
Иҡтисад
Ашхабадтың иҡтисадын башлыса сәнәғәт, финанс структураһы һәм киң сауҙа селтәре күрһәтә.
Баш ҡаланан 5 км төньяҡҡараҡ «Алтын асыр» баҙары урынлашҡан. Халыҡ араһында шулай уҡ «Йимпаш» сауҙа үҙәге киң билдәле.
Сәнәғәт
Ашхабадта һәм ҡала янында 40-тан ашыу эре, 128 урта, 1700 ваҡ сәнәғәт объекты бар. Иң мөһим сәнәғәт предприятиелары: «Ашнефтемаш», «Туркменкабель», «Туркменбаши текстиль комплекси» и др.
Транспорт
Йәмәғәт транспортынан баш ҡалала автобус ҡына ҡулланыла, башлыса Mercedes-Benz и Hyundai автобустары йөрөй. Ҡаланың көньяғында Ашхабадтан Копетдаг тауына сығыу өсөн аҫмалы канат юлы файҙаланыла.
Ашхабад метроһы
Метрополитен булдырыу мәсьәләһе 2008 йылда күтәрелә. 2014 йылда Төркмәнстан Президенты Гурбангулы Бердымухамедов Ашхабадта халыҡ һаны артыуға бәйле был һорауға тағы ла мөрәжәғәт итә.
Тимер юл транспорты
Ашхабадта тәүге вокзал 1888 йылда төҙөлә. Ер тетрәүҙә тулыһынса емерелгән был бина 1950 йылда яңынан ҡалҡа, 2009 йылда уға ҙур реконструкция яһала. Ҡала аша көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Төркмәнбаши (Красноводск) — Төркмәнабад(Чарджоу) ҡалаларын бәйләгән тимер юл үтә. Ашхабадтан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Ҡараҡом, Дашогуз ҡалаларына 2006 йылда асылған Трансҡараҡом тимер юлы китә.
Һауа транспорты
1994 йылда асылған Сапарморат Төркмәнбашы исемендәге халыҡ-ара аэропорт Ашхабадтан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул баш ҡаланы республиканың ҙур ҡалалары, Азия һәм Европа илдаре менән бәйләй. 2013 йылда ҡала янында тағы ла бер аэропорт төҙөлә башлай. Ул Үҙәк Азияла иң ҙуры буласаҡ. Яңы аэропортты файҙаланыуға тапшырғас, иҫкеһе чартер рейстар өсөн ҡулланыласаҡ.
Мәғариф
Ашхабад — Төркмәнстандың иң мөһим мәғариф үҙәге. 2013/14 уҡыу йылдарында баш ҡаланың 19 юғары уҡыу йортонда 26,7 мең студент белем ала, 139 мәктәптә 114,7 мең бала уҡый.
Фән
1951 йылда Ашхабадта Төркмәнстандың Фәндәр Академияһы булдырыла. 2014 йылда Бикроу районында Технологиялар үҙәге төҙөлә.
Спорт
Ашхабадта профессиональ һәм һәүәҫкәр спорт яҡшы үҫешкән. Ҡалала 1000 урынлыҡ 5 стадион, бик күп спорт залдары, спорт һарайҙары, бассейндар, ҡышҡы спорт төрҙәре өсөн яһалма боҙло ябыҡ объекттар бар.
2010 йылдың 19 декабрендә Кувейтта Ашхабад ҡалаһы яугирлыҡ сәнғәте буйынса V «Азия уйындары-2017» ярышын үткәреү мәмкинлеген яуланы. 2010 йылда баш ҡаланың көньяҡ өлөшөндә Олимпия ҡаласығы төҙөлә башлай. Бында утыҙлап объект, шул иҫәптә параолимпия комплексы, реабилитация үҙәге бар.
Ашхабадтағы профессиональ спорт клубтары:
Ашхабадта Төркмәнстандағы иң ҙур Халыҡ-ара ат спорты комплексы эшләй. Уның майҙаны 90 га. Ипподромда сабыштарҙы ла, юртаҡтар ярышын да үткәреү мөмкинлеге бар.
Һаулыҡ һаҡлау
Төркмәнстанда һаулыҡ һаҡлау буйынса түләүле заманса милли система булдырылған. 2013 йылға 490 ғаилә табибы, 3,8 мең урта медицина персоналы һанала. Дауаханаларҙа 3,6 мең урын ҡаралған. .
Дауалау учреждениелары:
Халыҡ-ара медицина үҙәктәре дирекцияһы
Ашхабадта заманса медицина ҡаласығы булдырылған. Уның составында :
Киң мәғлүмәт саралары
Ашхабадта Копетдаг тауы һыртында телерадиотапшырыу үҙәге урынлашҡан. Ул — ҡалалағы иң бейек архитектура ҡоролмаһы. Башняның бейеклеге 211 метр. Уны биҙәгән һигеҙ ҡырлы йондоҙ донъялағы иң ҙур йондоҙ һыны тип билдәләнә һәм Гиннес рекордттары китабына индерелә. Төндәрен уның яҡтылығын ҡаланың һәр нөктәһенән күрергә була. Башняның 30 ҡатында күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан. Ҡалала 7 телеканал бар. «Ашхабад» каналы — баш ҡалаға ғына эшләй.
Халыҡ-ара ойошмалар
Ашхабадтағы халыҡ-ара ойошмалар :
Ибраһим (исем)
Ибраһим — киң таралған башҡорт исеме. Төрки халыҡтарҙа ла был исем йыш осрай.
Билдәле шәхестәр
Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы (20 сентябрь 1920 йыл — 9 июль 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург. 1947 йылдан — КПСС, 1949 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1980) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1966) ордендары кавалеры.
Ибраһим Ғәзи (шулай уҡ Ибрай; төп исеме һәм фимилияһы Ибраһим Зарифулла улы Минғәзиев; 4 февраль 1907 йыл — 20 февраль 1971 йыл) — СССР яҙыусыһы, тәржемәсе һәм журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969).
Ибраһим Мерәҫов (? — 1788 йыл) — Өршәк-Мең улусы старшинаһы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.
Ғиззәтуллин Ибраһим Ғәзизулла улы (15 сентябрь 1918 йыл — 13 май 1992 йыл) — башҡорт прозаигы, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. III дәрәжә Дан (1943), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1985) ордендары, хәрби миҙалдар менән наградланған, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1968).
Ибраһим Ейәнбай улы Исхаҡов (1891 йыл — 1921 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашҡан башҡорт офицерҙарының береһе, Беренсе донъя һуғышында (1914—1917) һәм Граждандар һуғышында ҡатнаша, Әхмәтзәки Вәлидиҙең шәхси адьютанты.
Ибраһим (1479 йылда үлгән) — Ҡазан ханы (1467); Мәхмүт хандың улы, ағаһы Хәлилгә вариҫ булған.
Ибраһим (XVI быуат) — Ҡазан илсеһе, Сафа-Гәрәй хан илселегенең Мәскәүгә ҡатнашыусыһы (1528).
Ибраһим I (1382—1417) — Ширван Хөкүмәте, Дербенди династияһына нигеҙ һалыусы.
Ибраһим I (1615—1648) — Ғосман солтаны (1640); Әхмәд I улы, ағаһы Морад IV вариҫы була.
Ибраһим-паша (1493—1536) — Бөйөк Сөләйман эргәһендә Ғосман империяһының бөйөк вәзире.
Ибраһим-паша (1789—1848) — Мысырҙың 2-се пашаһы; тәрбиягә бала алган улы Мөхәммәт Али.
Фамилияларҙа
Башҡорттарҙа атаһының йәки олатаһының исемен мәңгеләштереү маҡсатында фамилия итеү осраҡтары йыш булған. Шуға бәйле шәхси исемдән яһалған фамилиялар барлыҡҡа килгән. Ибраһимов Азат Әхмәт улы (1959 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре.
Ибраһимов Байрас Нәҙим улы (1953 йыл) — актёр, театр режиссёры.
Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы (1887 йыл — 1938 йыл) — яҙыусы, тәнҡитсе, әҙәбиәтсе, телсе, философ, тарихсы, күп журналдарҙың баш мөхәррире, революционер. Хеҙмәт Геройы (1932).
Ибраһимов Илдус Ғамир улы (1957 йыл) — техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2009).
Ибраһимов Рәхим Кирәй улы (1904 йыл — 1971 йыл) — БАССР Үҙәк башҡарма комитетының (БашЦИК) 6-cы Рәйесе (1937—1938). БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе (1938—1946).
Ибраһимов Таһир Әсхәт улы (1962 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, полиция генерал-майоры.
Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы (1894 йыл — 1959 йыл) — композитор, драматург, йәмәғәт эшмәкәре. БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1951).
Ибраһимов Шамил Шамил улы (1922 йыл — 1993 йыл) — хор дирижёры, БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972).
Ибраһимов Шаһимарҙан Мерәҫ улы (1841 йыл — 1891 йыл) — башҡорт этнограф-ғалимы.
Ибраһимов Әнүәр Камил улы (1965 йыл) — башҡорт совет фехтовальщигы, Олимпия чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған (1988) һәм халыҡ-ара класлы (1984) спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2004).
Диндә
Ибраһим сүрәһе (ғәр. إبراهيم‎, Ибраһим) — Ҡөрьән Кәримдең 14 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 52 аяттан тора
Ибраһим (ғәр. إبراهيم‎, уҡыла: Ibrāhīm, йәһ. אברהם‎, уҡыла: ʼAḇrāhām) — яҡынса б. э. т. XX быуатта йәшәгән дини шәхес. Ислам динендә Пәйғәмбәр булараҡ, йәһүдилек һәм христианлыҡта иһә бөйөк дини зат буларак ололоҡлана. Исхаҡ һәм Исмәғилдең атаһы. Ғәрәп һәм йәһүд халыктарының тәү атаһы булып иҫәпләнә.
Тораҡ пункттар атамаһы
Ибраһим (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
Ибраһим (Илеш районы) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
Ибраһим (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
Ибраһим (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
Ибраһим разъезы — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
Ибраһим (Шишмә районы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.
Ибраһим (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы бөткән ауыл
Ибраһим (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Үрге Бикҡужа
Үрге Бикҡужа (Верхнебиккузино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 214 кеше. Почта индексы — 453338, ОКАТО коды — 80238855002.
Халыҡ һаны
мини|none|300пкс|Үрге Бикҡуҗа [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел буйында урынлашҡан.]] 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — башҡорттар (65 %), татарҙар (33 %)
мини|300пкс|Үрге Бикҡужа ауылы.
Тарихы
Бикҡужа ауылы 1749 йылда тыуған аҫаба Бикҡужа Юлдашевтың исемен йөрөтә. Уның улдары Динмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Усман, Мәһәҙиә, Әбделнасир (уның улы Дәүләтҡол) Бикҡужиндар Бикҡужала йәшәгән.
1795 йылда ауылда 20 йорт булған, уларҙың һәр береһендә 7,7 кеше йәшәгән. VII ревизия үткәреүгә ҡарата ихаталар һаны 10-ға кәмегән, ауылдарҙы башҡа ауылдарға индереү арҡаһында халыҡ һаны 60 кешегә кәмегән. Әммә 1859 йылға ауылдың үҫеше күҙәтелә: ихаталар һаны 98-гә етә, халыҡ — 582 кеше. Шул ваҡыттан алып Бикҡужа, биш ауылды берләштереп, ауыл йәмғиәтенең үҙәгенә әүерелә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу 141 йортта 745 башҡорт, 303 башҡорт һәм татар йәшәгән элекке Үрге Бикҡужа (Яңы Бикҡужа) һәм Түбәнге Бикҡужа (Иҫке Бикҡужа) ауылдарын күрһәтә. Тимәк, ауылдарҙың бүленеше XIX аҙағында, XX быуат башында булған.
1842 йылда 397 кешенең һәр береһенә 3,3 бот яҙғы иген сәселә (бөтәһенә лә — 1312 бот).
Ай, былбылым
Тарихы
Бөтә Рәсәй буйынса беренсе тапҡыр татар йырсыһы Камил Мөтөғыйҙың 20-се быуат башындағы (1909-17, 1925-29 йылдар) концерттарында башҡарыла.
Тәүге тапҡыр 1913 йылда фонографҡа Ҡазан университетының этнографик экспедицияһы барышында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе башҡорто Солтанғәлиевтан (исеме билдәһеҙ) яҙып алына. Фонографик яҙмалар нигеҙендә 1913 йылда башҡа башҡорт һәм татар йырҙары менән бер рәттән 1923 йылда М. И. Бергтың «Һигеҙ татар-башҡорт йыры» хеҙмәтендә баҫыла. Йырҙың тағы бер варианты билдәле, уның һүҙҙәрен татар шағиры Нәҡи Иҫәнбәт 1956 йылда композиторҙар Александр Ключарев заказы буйынса яҙа.
Заманса башҡарыуҙа уны бигерәк тә СССР һәм Рәсәй эстрада йырсыһы Ренат Ибраһимов популярлаштыра.
Төрлө ваҡытта барлыҡ билдәле татар башҡарыусылары репертуарына инә, башҡорт башҡарыусылары араһында киң таралмаған. Рәсәй опера йырсыһы Илдар Абдразаков уны 2018 йылың 24 апрелендә Өфөлә Илдар Абдразаҡов исемендәге I халыҡ-ара музыка фестивалендә башҡара.
Шулай уҡ ҡайһы бер постсовет киңлегендә славян башҡарыусылары йырлай, атап әйткәндә, «Премьер-министр» Рәсәй поп-төркөмө. Беларусь йырсыһы Алена Ланская уны Гродно ҡалаһында XI Республика милли мәҙәниәттәр фестиваленең гала-концертында башҡара.
Йыр Татар АССР-ының, КПСС-тың Татарстан өлкә комитеты пленумдарын да индереп, һәм Татарстан Республикаһының барлыҡ рәсми дәүләт концерттарында йырлана.
Динә Гарипова башҡарыуында йыр « Зөләйха күҙҙәрен аса» сериалының сандтрекы сифатында ҡулланыла. Сериалдың 2020 йылдың 13 апрелендә «Рәсәй-1 » телеканалынағы премьераһынан һуң йыр элекке совет республикаларында популярлыҡ яулай.
Башҡорт телендә
Ай, былбылым, вай, былбылым, Ағиҙелдең ҡамышы; Таң алдынан сут-сут килә Һандуғастар тауышы.
Ай, былбылым, вай, былбылым, Ҡунып һайрай талдарға. Һинең хаҡта серҙәремде Асам һандуғастарға.
Татар телендә
Ай былбылым, вай былбылым Агыйделнең камышы Таң алдыннан чут-чут килә Сандугачлар тавышы
Ай былбылым, вай былбылым Агыйделдә таң ата Таңнар ата, өзелә үзәк Җырлата да елата
Ай былбылым, вай былбылым Кунып сайрый талларга Синең хакта серләремне Сөйлим сандугачларга
Әсән
Топоним.
Мөхәмәтғәли Буранғолов
Мөхәмәтғәли Буранғолов (1780—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Мөхәмәтғәли Буранғолов Ырымбур губернаһы Ҡаңлы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡаңны-Төркәй ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 4-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 4-се Башҡорт атлы полкы 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа бара. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 4-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Кешенең именлеге һәм һатып алыусылар хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте
Кеше именлеге һәм һатып алыусылар хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса буйынса федераль хеҙмәте (Роспотребнадзор) — тура Рәсәй Президентына буйһонған дәүләт органы. Федерация кимәлендәге башҡарма власть органдары системаһына инә.
Ашҡашлы
Ашҡашлы (Ашкашла) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 453447, ОКАТО коды — 80215825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Адам Мицкевич һәйкәле (Минск)
Адам Мицкевич һәйкәле — сығышы менән Белоруссияныҡы, шағир һәм милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Адам Мицкевич һәйкәле. Минскта Ҡала Валында, Немига һәм Романовская Слобода урамдары киҫелешенән алыҫ түгел, шағир хөрмәтенә аталған Адам Мицкевич скверында ҡуйылған. 2003 йылдың 6 октябрендә асыла. Һәйкәлде проектлау һәм төҙөү Беларусь Республикаһы мәҙәниәт министрлығы аҡсаһы иҫәбенә башҡарыла. Өс метрлыҡ бронза скульптураның авторы — дәүләт премияһы лауреаты А. Заспицкий, скульптор — А. Финский, архитектор —Г. Федоров.
Тарихы
Минск ҡалаһында Адам Мицкевичҡа һәйкәл ҡуйыу Беларусь Республикаһындағы поляк диаспораһы инициативаһы булып тора. Башта һәйкәл сифатында XIX быуатта уҡ эшләнгән шағирҙың бюсы тәҡдим ителә. Әммә был эш стенаға ҡуя торған скульптура итеп эшләнгән була, һәм уны урамда ҡуйыу мөмкин булмай.
Беларусь Республикаһы мәҙәниәт министрлығы иң яҡшы проектҡа конкурс иғлан итә, унда һигеҙ автор коллективы ҡатнаша, уларҙың һәр береһе үҙенең эскизын тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә скульпторҙар Андрей Заспицкий һәм Александр Финскомое эше ҡабул ителә, улар бюст түгел, ә Мицкевич фигураһын эшләргә тәҡдим итәләр. Улар Мицкевичты романтик, оҙон сәйәхәттән һуң тыуған яғына ҡайтып килеүсе кеше образында һүрәтләргә теләйҙәр.
Андрей Заспицкий өсөн Минск ҡалаһындағы Мицкевич һәйкәле шағир образы өҫтөндә беренсе эше түгел: Гродно ҡалаһында Мицкевичтың ҙур бюсы тора, ә Минск һәм Новогру́док музейҙарында шулай уҡ Заспицкийҙың эштәре бар.
Һәйкәлде асыу
2003 йылдың 6 октябрендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Тантанаға саҡырылған юғары вазифалы ҡунаҡтар араһында Республика Советы рәйесе Геннадий Новицкий, Польша Республикаһы Сенаты маршалы Лонгин Пастусяк, шулай уҡ ике ил илселәре сығыш яһай.
Польша Республикаһы Сенаты маршалы Лонгин Пастусяк сығышында «Адам Мицкевич бөйөк европалы булды, уның һәйкәле белорус һәм поляк халҡына уларҙың берҙәмлеген һәм туғанлығын, уларҙың бөйөк үткәнен иҫкә төшөрөп торорға тейеш» тип белдерҙе. Поляк делегацияһы вәкилдәре үҙ сығыштарында, Мицкевичҡа һәйкәл урынлаштып, «Белоруссия Европаға яҡынайҙы» тип һыҙыҡ өҫтөнә ала. Ә Белоруссияның Милли йыйылышы Республика советы спикеры Геннадий Новицкий, Мицкевич әҫәрҙәре « әлеге ваҡытта ла үҙҙәренең әһәмиәтен юғалтмаған» тип билдәләй.
Ҡыҫала
Ҡыҫала (Crustacea, Ракообразные) — быуынтығаҡлылар тибының ҡыҫалалар класына ҡараған хайуан. Хитиндан торған тышҡы һөлдәһе булған, айғолаҡтар менән һулыш алыусы, йөҙгөс ҡойроҡло, ҡыҫҡыс аяҡлы йән эйәһе.
Ҡыҫалаларҙы зоологияның карцинология бүлеге өйрәнә.
Төҙөлөшө
Размерҙары — 150—300 мкм-нан алып (паразит тантулокаридтар) 80 см оҙонлоҡа ҡәҙәре (аяҡ йәйеме — 2 метрғаса).Ауырлыҡтары10 кг, ә гигант тасмания крабы (Pseudocarcinus gigas) — 14 кг-ғаса. Тәне күп һанлы сигменттарҙан(бүлкәттәрҙәҙ) тора. Ҡыҫала һымаҡтар башҡа быуынтыҡ аяҡлыларҙан ике пар башындағы мыйыҡтары менән айырыла. Улар һиҙеү ағзалары.
Йәшәү рәүеше
Ҡыҫала һымаҡтар, башлыса, һыуҙа йәшәйҙәр. амфибиотик һәм ҡоро ерҙә йәшәүселәре лә бар. Улар араһында айырым йәшәүселәр һәм паразит рәүешендә йәшәүселәр ҙә бар.
Халыҡ хужалығында
Ҡыҫала һымаҡтар – кәсепселектең төп тармаҡтарының береһе. Креветкала, крабтар, лангустар һәм башҡа төрҙәр ҡиммәтле делектик аҙыҡтарҙан һанала. Балыҡ үрсетеү заводтарында ҡыҫала һымаҡтарҙан ем эшләйҙәр. Ҡыҫала һымаҡтар биологик һыу таҙартыу яғынан моһим роль уйнайҙар. Уларҙың ҡайһы берҙәре биофильтр һәм детритофаг төркөмдәрен тәшкил итә.
Куба (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Еруслан башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сугульда-Чор (Акыль-Чора ҡушылдығы)
Сугульда-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Акыль-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Саланга
Оло Саланга — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кургусуль йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы
Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы (5 май 1894 йыл — 5 март 1947 йыл) — театр актёры, режиссёр, ҡурайсы, бейеүсе һәм йырсы. Башҡорт АССР-ының халыҡ һәм атҡаҙанған артисы, Беренсе бөтә донъя һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ғиниәт Ғабдулла улы Ушанов 1894 йылдың 5 майында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы) Шәҙиғәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнаша. 1919—1920 йылдарҙа Башҡортостан мәғариф халыҡ комиссариатының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы художество бүлегенең театр студияһында эшләй.
Беренсе ролдәре: М. Буранғоловтың "Ашҡаҙар"ында Йомағол, "Дала кешеһе Йәркәй"ендә Йәрмөхәмәт, "Шәүрә килен"ендә Айсыуаҡ ролен, Ф. Сөләймәнов Инан, С. Мрәҫов, В. Мортазин-Иманскийҙарҙың «Салауат» драмаһында Салауат,Х. Ғәбитовтың "Ынйыҡай һәм Юлдыҡай"ында Юлдыҡай.
Был ролдәрҙе уйнағанда уның лирик-романтик амплуалы артист икәнлеге таныла һәм алдағы ижадының йүнәлеше билдәләнә.
Олоғайғас, Ушанов башлыса сатирик акцентлы комик ролдәрҙе уйнай, мәҫәлән; Х. Ибраһимовтың "Башмағым"ында Вафа, "Кейәүкәй"ендә Низами, Ҡ. Даяндың "Таңсулпан"ында Мортаҙа, А. Н. Островскийҙың "Бирнәһеҙ ҡыҙ"ында («Бесприданница») Карандышев, "Шаулы-гөрло урын"ында («На бойком месте») Аҙғын (Непутевый) ролдәрен башҡара.
Арепа
Был илдәрҙә арепа көн һайын тиерлек ҡулланыла. Улар шулай уҡ яртылаш теленә һәм эслегенә сыр (queso), авокадо һ.б бирелә. Күләме, кукуруз ононоң төрө һәм өҫтәлә торған ингредиенттары менән айырыла. Арепаларҙы Панамала, Пуэрто-Рикола, Доминика Республикаһында, Триниадала һәм Тобагола һәм Канар утрауҙарында осратырға мөмкин. Улар формаһы буйынса мексика гордит һәм сальвадор пупустарына оҡшаш.
Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы
Биографияһы
Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы бейеүсе һәм ҡурайсы булып республикала концерттар ҡуя. Уның эстрада репертуарында театр һәм фольклор әҫәрҙәре ҙур урынды биләп тора.
Арепа
Характеристика
Арепа — яҫы түңәрәк, кукуруз ононан сөсө йәймә. Әҙерләү ысулы буйынса ҡыҙҙырылған, бешерелгән, быҡтырылған булыуы мөмкин. Арепалар шулай уҡ төҫө, еҫе, эслеге һәм күләме менән төбәккә ярашлы айырылырға мөмкин. Арепалар ит, йомортҡа, помидор, салат, сыр, балыҡ йәки диңгеҙ ҡыҫалалары менән тултырылырға йәки ҡапланырға мөмкин.
Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы
Биографияһы
Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улына 1935 йылда Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған, ә 1944 йылда «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» исеме бирелә.
Арепа
Әҙерләнеүе
Кукуруз онон һыу һәм тоҙ менән, ҡайһы берҙә  аҡ май, йомортҡа йәки һөт менән болғайҙар. Ҡатышманан котлет рәүешендә еңел генә йәймәләр формалаша. Арепа өсөн кукуруз әҙерләү никстамализацияһыҙ башҡарыла (бешереп йәки кукуруз орлоғон эзбиз йәки көо иретмәһендә бүрттереп). Был арепа өсөн ондо тортилиялар өсөн ҡулланылған ондан айырмалы итә.
Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы
Биографияһы
1947 йылдың 5 мартында Өфө ҡалаһында вафат була һәм Көньяҡ мосолман зыяратында ерләнә.
Арепа
Әҙерләнеүе
Арепа әҙерләү өсөн һыуҙа бешерелгән һәм һуңынан киптерелгән  махсус он шулай уҡ  хальякас, больос, тамалес, эмпанадас һәм чича кеүек блюдоларҙы  әҙерләүҙә ҡулланыла. Он masarepa, masa de arepa, masa al instante йәки harina precocidaалам тип атала''. '' Арепа өсөн кукуруз ононоң бренды булып Венесуэлала Harina PAN, Harina Juana һәм, Колумбияла Areparina тора
Ханская (аэродром)
Ханская — Рәсәйҙең Адыгей Республикаһында хәрби аэродром. Ханская станицаһынан көнсығышҡа табан 3 км, ә Майкоптан төньяҡ-көнбайышҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Советтар Союзы Геройы А. К. Серов исемендәге Краснодар юғары хәрби авиация училищеһының 2-се категориялы Суворов һәм Кутузов орденлы Полоцк авиабазаһында урынлаша. Л-39 уҡыу самолеттары менән ҡоралланған.
2-се класлы Ханская аэродромы Ту-134, Ан-12, Ил-18 һәм бөтә еңел самолёттарҙы, шулай уҡ бөтә төр вертолеттарҙы ҡабул итә ала.
2009 йыл ға тиклем берләштерелгән аэродром була, шулай уҡ граждандар авиацияһы аэропорты сифатында ҡулланыла.
Аэродром тураһында мәғлүмәт
Иҫкәрмә. Грунтлы осоу һыҙаты 04R/22L ла хупланмай.
Тарихы
Һуғыштан һуңғы осорҙа аэродромда 709-сы уҡыу авиация полкының ике эскадрильяһы (хәрби часть 55661) урынлаша. 709-сы УАП Армавир юғары хәрби авиация Ҡыҙыл байраҡлы осоусылар мәктәбенең уҡыу барышын тәьмин итә.
1961 йылда аэродром реконструкциялана.
1991 йылдың 20 авгусында, Хәрби көстәрҙе үҙгәртеп ҡороу менән бәйле, Аджикабул аэродромында (Әзербайжан ССР-ы) нигеҙләнгән 761-се Полоцк Суворов һәм Кутузов орденлы авиация полкы Армавир хәрби-авиация идаралығының 709-сы уҡыу авиация полкы менән берләштерелә һәм шул уҡ йылдың ноябрендә Майкопҡа «Ханский» аэродромына сығарыла. Шул уҡ ваҡытта полктың ысын исеме һәм регалийҙары бөтөрөлгән 709-сы УАП-ҡа күсә.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2001 йылдың 10 майындағы ҡарары һәм Рәсәй Оборона министрының 2001 йылдың 23 июнендәге 278-се бойороғо менән Краснодар хәрби авиация институтына Армавир һәм Балашов хәрби институты ҡушыла. Полк Краснодар хәрби авиация институтына буйһона.
Шулай уҡ Ханск аэродромын ваҡыты-ваҡыты менән граждандар авиацияһы файҙалана.
Хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса талаптарҙы боҙоу менән бәйле, Майкоп һәм Ханск аэродромдарында граждандар авиацияһы һауа судноларының осоштары 2009 йылдың сентябрендә туҡтатыла, был аэродромдарҙың дәүләт теркәүе һәм файҙаланыуға яраҡлылығы тураһында таныҡлыҡтар Һауа транспорты буйынса федераль агентлығы тарафынан ғәмәлдән сығарыла.
2009 йылда 761-се Полоцк Суворов һәм Кутузов орденлы авиация полкы таратыла. Аэродромда 272-се Полоцк Суворов һәм Кутузов орденлы уҡыу авиация базаһы ойошторола.
2010 йылда Адыгея властары Рәсәй федераль бюджеты иҫәбенә аэродромды реконструкциялау инициативаһы менән сығыш яһай.
Клайнойтерсдорф
Клайнойтерсдорф (Kleineutersdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 385 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 171 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Ғәниев Әлмир Әмир улы
Биографияһы
Ғәниев Әлмир Әмир улы 1940 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Миндәк ауылында тыуа.
1963–1966 йылдарҙа – өлкән, төп инженер.
1970–1972 йылдарҙа – Ленинград политехник институтының аспиранты
1973 йылдан – Өфө авиация институтында уҡыта – ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор. 2001–09 йылдарҙа машиналар һәм иретеү производствоһы технологияһы кафедраһын етәкләй.
2000 йылда техник фәндәр докторы исеменә дәғүә итеп, «Повышение жаропрочности литейных никелевых сплавов с использованием методов активного и пассивного экспериментов» темаһына диссертация яҡлай.
Баймырҙа (Ишмөхәмәт ауыл Советы)
Баймырҙа (Баймурзино) — бөткән ауыл. 1812 йылда Әптекәй ауылы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. 1980-сы йылдарҙа исемлектән төшөрөлә. 2005 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Ишмөхәмәт ауыл Советы составында булған. 2005 йылдың 20 июлендәге Башҡортостан Республикаһы Законының 211-з, 1-се статьяһына ярашлы бөтөрөлә.
Ырыуы
Бөрйән ырыуы вәкилдәре. Ырыу аралары: Канчуриндар, боҫторма (Ракаевтар), бүре (Иҫәнәмановтар, Ульябаевтар), зәкәй (Байназаровтар, Зәйнетдиновтар, Кәлимуллиндар, Төхвәтуллиндар), ҡаҙаҡ (Сәғәҙиевтар, Сариндар), ҡалмаҡ (Барлыбаевтар), ҡамғаҡ (Ярмуллиндар.
Географик урыны
Тау итәгендә, Буреле йылғаһы ярында урынлашҡан. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһына тиклем — 25 км, ауыл Советы үҙәге Ишмөхәмәт ауылына тиклем — 6 км, иң яҡын Сибай тимер юлы станцияһына тиклем 52 км алыҫлыҡта ятҡан.
Тарихы
Ауыл нигеҙ һалыусы йорт старшинаһы ярҙамсыһы Баймырҙа Ҡарасурин хөрмәтенә исемләнгән. Уның ағаһы Хәбибулла Ҡансурин 4-се Башҡорт кантоны башлығы булған. Үҙ ваҡытында Баймырҙа ауылы билдәле тораҡ пункты булып торған. 1859 йылда ауыл Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 4-се башҡорт кантоны 10-сы йортоноң Теләүҡабул ауыл йәмғиәте составында тора, 1866 йылда — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 1-се Бөрйән улусының Теләүҡабул ауыл йәмғиәте составында. 1856—1864 йылдарҙа Баймырҙа ауылы 4-се башҡорт кантоны үҙәге була.
1885—1901 йылдарҙа Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы составында, 1907—1917 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән-Таналыҡ улусы составында. Октябрь революцияһынан һуң, 1917 йылдың декабренән 1919 йылдың 20 мартына тиклем Бәләкәй Башҡортостандың Бөрйән-Түңгәүер кантоны Бөрйән-Таналыҡ улусы составында иҫәпләнһә, совет властары менән килешеүгә ҡул ҡуйылғас, 1919 йылдың 20 мартынан алып 1922 йылдың 14 июненә тиклем Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының ошо ук кантоны һәм улус составында ҡала. 1922 йылдың 14 июненән ошо уҡ йылдың 5 октябренә тиклем — БАССР-ҙың Бөрйән-Түңгәүер кантоны Бөрйән-Таналыҡ улусы Бәхтегәрәй ауыл Советы, артабан 1923 йылдың 30 октябренә тиклем Йылайыр кантоны Бөрйән-Таналыҡ улусы Бәхтегәрәй ауыл Советы составында. 1923 йылдың 30 октябренән 1930 йылдың 30 авгусына һәм 1933 йылдың сентябренән 1955 йылға тиклем тиклем Баймырҙа ауылы Баймырҙа ауыл Советы үҙәге булып тора. 1955—1980 йылдарҙа Баймырҙа ауылы Баймаҡ районы Ишмөхәмәт ауыл советы составында. Ошо уҡ ваҡытта Баймырҙа ауылы халҡы Ишмөхәмәт ауылына күсенә башлай. 1980-се йылдарҙа ауыл тораҡ пункттары исемлегенән алына, әммә ҡайһы бер кешеләр 1990-се йылдар башына тиклем ауылды ташламай.
4. Киләһе тораҡ пункттарын бөтөрөргә:
5) Баймаҡ районында:
а) Ишмөхәмәт ауыл Советынан Баймырҙа ауылын
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 153 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар.
Билдәле кешеләр
— Ҡансурин Хәбибулла Баймырҙа улы — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 4-се башҡорт кантоны начальнигы, сотник (1857), 1839-1840 йылдарҙағы Хиуа походы ҡатнашыусыһы, Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең шәхси дворяны
— Ульябаев Ҡотлоюл — беренсе уҡытыусы
— Кәримов Ҡасым Илһаметдин улы — РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Тажик ССР-ының игенселек наркоматы комисары урынбаҫары, РСФСР Ауыл хужалығы министрлығының баш белгесе
— Сәлимов Мөхәмәтйән Һибәт улы — Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1981), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1999)
— Сәлимов Һөйөндөк Шәрәфетдин улы — II һәм III дәрәжә Дан ордены кавалеры
— Кәлимуллин Нурулла Ғәбит улы — РСФСР халыҡ мәғарифы алдынғыһы (1968), СССР халыҡ мәғарифы алдынғыһы (1976), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980)
— Сәлимов Фазылйән Йәноҙаҡ улы — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1954), Ленин ордендары кавалеры (1957)
— Улйәбаев Хәкимйән Әҙеһәм улы — Ленин ордены кавалеры (1964)
— Ярмуллин Зөбәйер Булат улы —Почёт Билдәһе, III дәрәжә Дан, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974), II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары (1985) кавалеры
— Йәрмөхәмәтов Әкрәм Ғәлимйән улы — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) кавалеры
— Кәлимуллин Марс Вәли улы — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)кавалеры
— Кәлимуллин Мөхәмәдиә Бикҡол улы — Түбә руднигының баш маркшейдеры, «Урал» (1978—1980), «Печора» (1981—1987) һәм «Рудная» (1987—1988) старателдәр артелдәре баш маркшейдеры
Заславль замогы
Заславль замогы — Белоруссияның иң боронғо  бастион  замоктарының береһе, XVI быуат уртаһында поляк-литва магнаттары Глебовичтар тарафынан   Заславль ҡалаһы янында  (хәҙ. Минск өлкәһе ,Минск районы, Белоруссия) төҙөлгән.
Тасуирламаһы
Замок ҡалҡыулыҡта урынлашҡан һәм 200X100 метр майҙанды биләгән һәм һәр яғынан һыулы йырындар менән уратып алынған. Ер бастиондар таш һәм кирбес менән түшәлгән. Валдарҙың емерелеүен булдырмау өсөн 0,33 м ҡалынлығында һәм   2,5 метр бейеклектә стеналар күтәрелгән. Замокҡа берҙән-бер инеү урыны ике метрлыҡ ҡалынлыҡтағы таш стеналарға эйә булған ике ҡатлы ҡапҡа аша көньяҡ яҡтан  булған. Ҡапҡаларға йырын аша ағас күпер алып барған. Замокта кирбес менән түшәлгән ер аҫты юлы булған, ул замок ситкә алып барған, сығыу урыны метал рәшәткәләр менән ябылған. Ҡамалып ҡалыу осрағына замокта ҡоҙоҡ булған
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта Спас-Преображенск сиркәүе, һарай  емереклектәре һәм йырындары һаҡланған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Атемарка
Атемарка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавла йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тихманица
Тихманица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лепша йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы
Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы (9 декабрь 1945 йыл) — ғалим-башҡорт әҙәбиәте белгесе, яҙыусы. 1977 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1984 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 1987 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, филология фәндәре докторы (2001), профессор (2014). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1995). Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты (2006). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).
Биографияһы
Мирас Хәмзә улы Иҙелбаев 1945 йылдың 9 декабрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ишбирҙе ауылында тыуа.
1963 йылда Өфө ҡалаһында 1-се интернат-мәктәпте тамамлап, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. 1964—1967 йылдарҙа сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Университетты 1971 йылда тамамлай. Артабан Урал аръяғы зонаһында Башҡортостан радиоһының үҙ хәбәрсеһе, комсомолдың Сибай ҡала комитеты ойоштороу бүлеге мөдире, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының бүлек мөхәррире булып эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
Мирас Иҙелбаевтың төрки һәм башҡорт әҙәбиәттәре тарихы өлкәһендәге ғилми тикшеренеүҙәре боронғо һәм урта быуат төрки әҙәбиәтен, башҡорт ауыҙ-тел әҙәбиәтен өйрәнеүгә, башҡорт әҙәбиәтен уҡытыу теорияһына һәм методикаһына бағышланған. Алты томлыҡ «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» (1990—1996) баҫмаһы авторҙарының береһе. Башҡорт әҙәбиәте буйынса 500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, уҡытыу-методик ҡулланма һәм дәреслектәр авторы. Шуларҙың йөҙҙән ашыуы башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың тормош юлы һәм ижадына бәйле яҙылған. М. Иҙелбаев — «Салауат Юлаев» энциклопедияһын төҙөүселәрҙең береһе.
Ижады
Мирас Иҙелбаев әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә. «Һынау»(1984), «Юлдаштар» (1989) исемле тәүге китаптарына ингән хикәйәләрендә замандың әхлаҡ мәсьәләләре күтәрелә. Ул Салауат Юлаевтың тормошо һәм эшмәкәрлеге хаҡында «Юлай улы Салауат» тигән тарихи-документаль әҫәрен, В. И. Лениндың Ҡазан дәүләт университеты буйынса һабаҡташы һәм көрәштәше, Баймаҡ районының Хәсән ауылында тыуып үҫкән Мирсаяф Бейешев тураһында «Декабрь йондоҙҙары» повесын, шул уҡ Ирәндек төбәгендәге Байым ауылынан сыҡҡан башҡорт зыялыһы — әҙип, ғалим, йәмәғәт эшмәкәре Мөхтәр Байымов хаҡында тарихи-документаль «Ҡыҙыл ҡарҙар» повесын яҙҙы.
Әзербайжанда урыҫ теле
Әзербайжан граждандарының 150 меңдән күберәге өсөн урыҫ теле туған тел булып тора, уларҙың күпселеге — этник урыҫ, шулай уҡ урыҫлашҡан әзербайжандар, лезгиндар, аварҙар, украиндар, йәһүдтәр һәм башҡалар ошо телде туған теле һанай. 1994 йылда икенсе тел сифатында урыҫ телендә Әзербайжан халҡының 38 %-ы ирекле һөйләшә алған
Тарихы
Урыҫ теле XIX быуаттың беренсе яртыһында Көньяҡ Кавказдың урыҫ колонияһына әйләнеүе менән бәйле. 1830-сы йылдарҙа уҡ инде хәҙерге Әзербайжан территорияһындағы күп кенә ҡалаларҙа  урыҫ мәктәптәре асыла. Әзербайжандар араһында белемде урыҫ телендә алыу 1887 йылға тиклем популярлыҡ һәм ышаныс менән файҙаланмай. Был Һәбиб-бәк Мәхмүтбәков һәм Солтан-Мәжит Ғәнизадә Баҡыла беренсе донъяуи рәсәй-әзербайжан (урыҫ-мосолман, урыҫ-татар) училищеһына нигеҙ һалғансы дауам итә. Училищела уҡытыу урыҫ телендә бара (әзербайжан теле дәрестәре инә), программа тап  мосолман халҡының мәҙәни ҡиммәттәренә һәм традицияларына ярашлы була Совет осорона тиклем Көньяҡ Кавказда  240 шундай мәктәп булған, шул иҫәптән 1901 йылдан ҡыҙҙар мәктәптәре лә эшләп килгән. 1894 йылда тәүге урыҫ-әзербайжан китапхана-уҡыу бүлмәһе асыла  1918 йылда ҡыҫҡа ғына ваҡытта бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһында  әзербайжан теле илдә дәүләт теле тип иғлан ителә, әммә урыҫ телендә эш ҡағыҙҙары ҡулланыу урыҫ кадрҙары әзербайжан телен өйрәнгәнсе генә рөхсәт ителә
Урыҫ телле әзербайжан әҙәбиәте
Әзербайжан авторҙарының урыҫ телендәге тәүге хеҙмәттәре XIX быуатта күренә башлай. Мәҫәлән, Әхмәт-бәк Жаваншир 1883 йылда «1745-1805 йылдарҙа Ҡарабах ханлығының сәйәси хәле тураһында» тарихи  очерк яҙа.Әзербайжан драматургы Мирза Фатали халыҡ араһында урыҫ телен таратыу буйынса күп көс һалаб. Йылдан-йыл урыҫ телендә яҙыусы авторҙар арта бара Урыҫ телле әзербайжан әҙәбиәтенең формалашыуы тулыһынса совет осорона тура килә. Был осорҙоң сағыу вәкилдәре булып Имран Касумов, Һәсән Сәидбәйли, Маҡсуд һәм Рустам Ибраһимбәковтар, Иван Третьяков, Мансур Вәкилов, Чингиз Һүсәйенов, Натик Расулзаде, Лев Аскеров, Владимир Кафаров, Алла Ахундова тора; советтан һуңғы осорҙа Чингиз Абдуллаев, Александр Хакимов, Дмитрий Дадашидзе, Һәсән Кулиев, Игорь Ревва, Динара Каракмазли уларҙың традицияларын дауам итә. СССР тарҡалғас, урыҫ телендә яҙған йәш авторҙар Вячеслав Сапунов, Марина Янаева, Яна Кандова, Рена Юзбаши, Насиба Ализаде], Самит Алиев, Нателла Османлы, Элизабет Тюдор, Натик Джафаров, Нигяр Гасанзаде, Гюлюш Агамамедова һәм башҡалар килеп сыға
2003 йылда «Луч» урыҫ телле әзербайжан яҙыусылары ассоциацияһына нигеҙ һалына һәм Әзербайжан яҙыусылар союзының мәскәү бүлексәһе ойошторола, 2004-тә —  «Содружество литератур» шағир һәм яҙыусылар ассоциацияһы төҙөлә.«Литературный Азербайджан» журналы, «Мир литературы» гәзите сығарыла,  «Луч» Вәғиф исемендәге һәм «Гранат» тигән премия булдырған 2009 йылдан Урыҫ китабы йорто эшләй
Видеояҙмалар
Русские в Азербайджане,или статус русского языка.
Оло Яга
Оло Яга (Прямая Яга) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғиҙҙәт мөҙҙәте
Ғиҙҙәт мөҙҙәте (عدة «бер нексе»; Идда) — иренән айырылғандан йәки ире вафат булғандан һуң башҡа иргә кейәүгә сығыу хоҡуғына эйә булмаған көтөү осоро.
Маҡсаты
Ғиҙҙәт осоро ҡатын-ҡыҙҙың йөклөлөгөн билдәләү һәм артабан баланың атаһын билдәләү өсөн кәрәк. Ғиҙҙәттең ваҡыты 4 ай һәм 10 көн (ире вафат булған осраҡта) йәки өс күрем (айырылышҡан осраҡта), ә йөклөлөк осоронда бала тапҡанға тиклем тәшкил итә. Ғиҙҙәт осорондағы ҡатынды иғдәд тип йөрөтәләр. Ғиҙҙәт мөҙҙәтендә элекке ире уны кәрәкле бөтә нәмә менән тәьмин итергә бурыслы.
Үтәү осоро
Мәҙһәбенә бәйле рәүештә 4-20 аҙна үткәс, ҡатынға тағы кейәүгә сығырға рөхсәт ителә.
Ваҡытлыса никах тарҡалғанда ла ғиҙҙәт мөҙҙәтен үтәү мотлаҡ.
Ҡөрьәндә
Әл-Бәҡара сүрәһе, 228-се аят:
Отрожина
Отрожина — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солёная Куба йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Еруслан башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төньяҡ торлаҡ массив
Төньяҡ торлаҡ массив (ТТМ) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы 2 торлаҡ массивтарҙың береһе, ҡаланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм шуға күрә үҙенең исем алған. Төньяҡ торлаҡ массивҡа ҡайһы бер райондарҙың 3 төньяҡ өлөшө инә.
Тарихы
Большевиктар власҡа килгәс, Дондағы Ростовта индустриялаштырыу осоронда эре сәнәғәт гиганттары күп төҙөлә: 1926 йылда  Ростсельмаш төҙөлә башлай, 1932 йылда  "Труболит" заводы төҙөлә, эшкәртеү сәнәғәтенең яңы предприятиелары барлыҡҡа килә, шампан шараптары заводы, ит комбинаты, икмәк заводы төҙөлә. Был яңы эшсе ҡулдар талап итә, ошоноң менән бәйле ҡалала яңы торлаҡ  ҡасабалар: Төньяҡ, Сельмаш, Орджоникидзе исемендәге, Фрунзе исемендәге, Ҡыҙыл ҡала-баҡса барлыҡҡа килә. 1971 йылда Дондағы Ростовты төҙөү буйынса яңы план төҙөлә. Ҡаланың сиктәре киңәйә, төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта  Төньяҡ ҡасабаһы, Орджоникидзе, Сельмаш  ҡала составына индерелә. Көнбайышта ҡала составына көнбайыш Советск сәнәғәт ҡасабаһы индерелә.
Торлаҡ массив сиктәре
Торлаҡ массивтарының аныҡ сиктәре юҡ, әммә шартлы рәүештә Темерник йылғаһының иҫке һәм яңы йүнәлештәре буйынса билдәләргә була, улар көньяҡтан күп ҡатлы биналар биҫтәһен сикләй. Күп ҡатлы биналар арҡаһында массив Дондағы Ростов ҡалаһында иң күп халыҡлы район булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Үрге Һаҙ
Үрге Һаҙ (Верхнее Сазово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 179 кеше. Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1860 йылда ереклеләрҙән 189 кеше Үрге Һаҙ ауылына нигеҙ һалған. Төп ауылда 458 ир-егеттең 168-е тороп ҡалған. Үрге Һаҙҙа беренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙа 420 кеше йәшәгән 80 ихата күрһәтелгән.