cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эсперанто
Мәҙәниәт
Эсперанто телендә ижад ителгән һәм тәржемә ителгән әҙәбиәт йыйынтығы байтаҡ — 25 меңдән ашыу китаптар менән бер рәттән 100-ҙән ашыу журналдар даими баҫыла. Эсперанто телендә һөйләшеүселәрҙең күбеһе был телде донъя сәйәхәттәрендә ҡуллана. Йыл һайын эсперантола һөйләшеүсе 1500 — 6000 кеше эсперанто телендә һөйләшеүселәр конгресында осраша. Эсперанто телендә яҙылған музыканың күбеһе төрлө халыҡ йолаларына нигеҙләнә, ә аҙаҡҡы йылдарҙа әҫәрҙәр рок һәм башҡа жанрҙарҙа ижад ителә. Эсперанто телендә ике нәфис фильм төшөрөлгән.
Фән
Эсперанто теленең барлыҡҡа килеүенән алып тиерлек был тел ғилми мәҡәләләр баҫтырыу өсөн ҡулланыла. Эсперанто — «Эсперанто Университеты» булараҡ билдәле Сан-Марино халыҡ-ара фәнни академияһының тәуге уҡытыу һәм етәкселек итеү теле булып тора.
Әбү әл-Ғази
Әбүлғази, Әбү әл-Ғази хан (Абдәл-ғази, Багадур-хан, Абульгази Багадырхан, Abulgʻozi Bahodirxon, 24 август 1603, Гүргәнж — 1664, Хиуа) — Хиуа ханы шейбанид, шулай уҡ тарихсы булараҡ билдәле. Гүргәнжтә тыуған, Араб Мөхәммәт-хан улы.
Идаралыҡ
Әбүлғази 17 йәшендә атаһынан биләмә ала, һәм шунан һуң ул ағайҙары менән боҙолоша, ағайҙары уны Сәфәүи империяһына ҡыуалар. 1644 йылда Әбүлғази Гүргәнжкә әйләнеп ҡайта һәм хан тип иғлан ителә. Тәхеткә 1643 йылда, ағайҙары менән оҙайлы көрәштән һуң ултыра. Төрөкмәндәргә, ҡалмыҡтарға һәм Бохар ханлығына ҡаршы һуғыша. 1663 йылда улы Мөхәммәт Ануша файҙаһына тәхеттән баш тарта, 1664 йылда вафат була.
Әҫәрҙәре
Әбүлғази ике тарихи әҫәрҙең авторы булараҡ билдәле: «Төрөкмәндәр шәжәрәһе» (1661 йылға тамамлаған), һәм «Төрөктәр шәжәрәһе» (1852 йылда Ҡаҙанда һәм 1871 йылда Петербургта баҫыла); ул Саблуков тарафынан бер нисә Европа телдәренә, һәм шул иҫәптән урыҫ теленә тәржемә ителгән, һәм ''И. Н. Березин'' тарафынан «Көнсығыш тарихсылары китапханаһы» нәшриәтенә урынлаштырылған (т. III, Ҡаҙан, 1854 йыл).
Ғүмеренең һуңғы йылдарында таҙа үзбәк телендә (ҡыпсаҡ) Сыңғыҙ хан нәҫеле һәм Шайбан ырыуы тарихын яҙа башлай. Әбүлғазиҙың үзбәк әҙәбиәте өсөн әһәмиәте шунан тора: ул фарсы телдәренең көслө йоғонтоһона дусар булған чагатай әҙәби теленә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыш яһай. Әбүлғази теле — Хиуа үзбәктәренең еңел, ябай теле һәм чагатай әҙәби теленән бик ныҡ айырыла. Әбүлғази стиле, уның әҫәрҙәренең фәнни характерҙа булыуына ҡарамаҫтан, асыҡлыҡ һәм һүҙ байлығы менән айырылып тора.
Хан-Тәңре
Хан-Тәңре (Кан-Теңири, Хан Тәңірі, 汗腾格里峰) — Ҡырғыҙстан, Ҡаҙағстан һәм Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы сигендә Тянь-Шандәге Тәңре-Таг һыртында пирамида түбәһе. Бейеклеге — 7010 метр (боҙлоҡ менән), тоҙ ҡатламын иҫәпкә алмайынса — 6995 метр. Төрөк теленән тәржемә иткәндә уның исеме «Күк батшаһы» тигәнде аңлата.
Өйрәнеү тарихы
Хан-Тәңре тураһында беренсе фәнни мәғлүмәттәр  XIX быуат уртаһына ҡарай, был түбәне Тянь-Шангә үҙенең сәйәхәтендә 1856—1857 йылдарҙа билдәле рус географы һәм сәйәхәтсеһе Петр Петрович Семёнов-Тян-Шанский һүрәтләй.
1857 йылда Ысыҡ-Күлде уратҡан Терскей Алатау һыртының көнсығыш артылышынан Түбәләрҙең һәм боҙлоҡтарҙың мөһабәт күренешенә таң ҡалып, ул пирамидаларҙың иң бейеген һәм матурын — бөтә Тян-Шандең иң бейек нөктәһен легендар Хан-Тәңре түбәһе тип билдәләй.
Ул уның артынан Ҡаҡшаал-Тоо сик һыртының бөтә Тянь-Шань өҫтөнән ҡалҡып торған ҙур ҡарлы-боҙло тауын  күрмәй. Көньяҡтан, уйғыр Аҡсу ҡалаһынан, Тарим йылғаһы үҙәненән, был тау яҡшы күренә һәм электән Хан-Тәңре тип атала. Оҙатып йөрөүселәрҙең был түбәне урындағы ҡырғыҙҙар Ҡан-Тоо, ә ҡаҙаҡтар Ҡантау (тәржемәлә  «ҡанлы тау», ҡояш байығанда ҡыҙыл мәрмәрҙән торған тауҙың алһыу төҫкә инеп сағылыуы)  тип атай, тигән дәлилдәренә иғтибар итмәй, Петр Семенович осло түбәле пирамиданы Хан-Тәңре түбәһе тип атай һәм картала түбәне төньяҡҡа ҡарай  20 км күсереп, уны Тянь-Шань һырттарының үҙәгенә урынлаштыра
Ләкин 1895 йылда Ҡытай яғынан билдәле швед сәйәхәтсеһе Свен Гедин, европалыларҙан беренсе булып, ысын Хан-Тәрене күрә    (7320 м) һәм бейеклеген дөрөҫ билдәләй (әлеге ваҡытта — Еңеү түбәһе), әммә уның Хан-Тәңреһе  Ҡаҡшаал-Тоо һыртында урынлаша.
1902 йылда немец географ  Готфрид Мерцбахер Тироль оҙатып йөрөүселәре менән тәүге тапҡыр  Ҡан-Тоо итәгенә етә  (Семеновтың Хан-Тәңреһе) һәм Көньяҡ Иныльчек боҙлоғо  буйынса үтеп, был пирамиданың төп һырттың үҙәгендә түгел  — унда ике осло Сатыр  түбәһе тора (6700 метр), ә унан көнбайышҡа ҡарай, Тәңре-Тау һырты тип аталған ҡыҫҡа бейек армытта урынлашҡанлығын  асыҡлай. Уның бейеклеген 7200 метр тип билдәләй.
1943 йылда совет топографтары, Свен Гединдан һуң 50 йыл үткәс,  шулай ҙа боронғо  йылъяҙмалар буйынса билдәле булған ысын Хан-Тәңрене таба, әммә уны ошо айҡанлы  Еңеү түбәһе (7439 м)  тип атайҙар.
Географик сығышы менән проблемалар
Рус географы Петр Петрович Семёнов- -Тян-Шанскийҙың хатаһы был түбәнең дөрөҫ булмаған  атамаһын ғына тыуҙырмай, шулай уҡ был тау районындағы сиктәрҙең үтеүе тураһында күп йыллыҡ бәхәстәргә килтерә. Киләһе тикшеренеүселәр дөрөҫ булмаған Семёновтың схемаһын ала һәм уны сик буйы комиссарҙары 1882 йылғы Ҡашғар протоколы буйынса  Ҡытай менән сиктәрҙе билдәләгәндә  ҡуллана.
Һуңғараҡ, Еңеү пигын тапҡандан һуң 1943 йылда, Семёнов-Тян-Шанскийҙың хатаһын аңлап, совет топоргафтары үҙҙәренең карталарында сикте төп үҙәккә шылдыра (Сатыр пигы) һәм  уны, Нарынколь һыртын Еңеү түбәһе менән тоташтырған  Меридиональ һырт буйынса үткәрә. Ысын Хан-Тәңренең Савабци һыртында урынлашыуы тураһында һәр ваҡыт белгән Ҡытай яғы шулай ҙа Семёнов-Тян-Шанскийҙың хатаһы менән файҙалана, һәм сикте үҙҙәренең карталарында Семёнов Ха-Тәңреһенән көнбайыштараҡ һәм төньяҡтараҡ үткәрә, шулай итеп үҙҙәренә көньяҡтан Кокшаал-Тоо һырты һәм төньяҡтан Тәңре-Таг һырты араһында урынлашҡан Көньяҡ Эныльчек боҙлоғон ала. Семёнов-Тян-Шанскийҙың география фәнендә абруйы ҙур, әммә уның XIX быуатта эшләгән иң ҙур хатаһы, беҙҙең көндәрҙә прецедент — ҡытай-ҡырғыҙ сигендә бәхәсле участка тыуҙыра.
Семёнов-Тян-Шанскийҙың хатаһы әлегә тиклем төҙәтелмәгән, әммә дипломаттар тапҡан компромисс яҡтарҙы  ҡәнәғәтләндерә. 1996 йылдың 4 июлендә ҡытай-ҡырғыҙ сиге тураһында Ҡытай һәм Ҡырғыҙстан араһында килешеү төҙөлә. Хан-Тәңре пигы районы проблемалары буйынса оҙайлы фекер алышыуҙарҙан һуң ике яҡ та компромисс нигеҙендә майҙаны яғынан тигеҙ территориялар менән алмаша. Килешеүгә 1999 йылдың 24 — 26 авгусында Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы башлыҡтарының осрашыуы ваҡытында Ҡырғыҙстандың президенты ҡул ҡуя. Ҡан-Тоо (Хан-Тәңре) формаль  өс дәүләттең түбәһе һәм бөгөнгө донъяның  хәлен сағылдыра. Әммә ысынында ҡытай сиге, элекке  кеүек,  12 км көнсығыштараҡ, һыу айырғыс буйлап үтә, бөтә донъяла ҡабул ителгәнсә, был ҡоролоҡло төбәктә ҙур әһәмиәткә эйә. Совет карталарындағы  кеүек, сик Ҡаҙағстан Нарынколынан көньяҡҡа Мәрмәр стена, Рус географик йәмғиәтенә 100 йыл, Көнбайыш Сатыр  (Көнсығыш Сатыр Ҡытайға күсә)  түбәләре аша үтә һәм артабан Меридиональ һырты буйлап Зорге, Дуҫлыҡ, Нагела түбәләре аша, һуңынан Кокшаал-Тоо һырты буйынса Хәрби топографтар, Еңеү, Важа Пшавела, Неру һәм артабан һырт буйлап көньяҡ-көнбайышҡа борола. Ҙур боҙлоҡтарҙа йыйылған Һыу запастары, үткән быуаттарҙағы кеүек үк Тянь-Шандән көнбайышҡа һыу айырғыстан — ҡырғыҙ Нарынына һәм Һырдаръяһына һәм көнсығышҡа — ҡытай Таримы бассейнына ағыуын дауам итә,  шуның менән бергә Ҡырғыҙстан һәм Урта Азияның башҡа үҙәндәрен, шулай уҡ ҡытай Синьцзянының тығыҙ ултырған ерҙәрен һуғара.
Ә Тәңре-Таг Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстан араһындағы сик булып тороп ҡала. Ҡаҙағстан яғынан уны Төньяҡ Иныльчек, ә Ҡырғыҙстан яғынан Көньяҡ Эныльчек боҙлоғо уратып ала. Был боҙлоҡтарҙа тауға үрләүселәр өсөн, шул иҫәптән Хан-Тәңрегә лә, ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ турфирмалары ойошторған халыҡ-ара Альп лагерҙары урынлаша.
Күтәрелеүҙәр
1931 йылда беренсе тапҡыр түбәһенә Михаил Погребецкой, Борис  Тюрин һәм Зауберер Франц күтәрелә. Экспедицияның баҫмасыларҙан ҡораллы һаҡлаусылары була, сөнки баҫмасылыҡ шул саҡта әле таулы тарлауыҡтарҙа  реаль ҡурҡыныс була. Погребецкийға тау түбәһенә менеү өсөн дөрөҫ маршрутты билдәләүгә  ике йыл кәрәк була. Беренсе тау түбәһенә менеүселәрҙең мемуарҙарынан юлдың өс  варианты ҡаралғанлығы  билдәле, әммә бер юл һайлап алына «киң, ҡар менән тулған  соҡор, ул төньяҡта ҡара ҡаялар һәм көньяҡта яҡты  мәрмәр ҡаялар  араһынан үтә һәм бер-береһе менән  түбә аҫтында тоташа, унан һыртҡа сығырға кәрәк була». Улар Көньяҡ Иныльчек боҙлоғо буйлап Чапаев пигына, һуңынан Хан-Тәңренең көнбайыш яғына һәм артабан көньяҡ-көнбайыш битләү буйлап өҫкә бара. 11 сентябрь бөтә өс күтәрелеүсе  түбәгә етә.
М. Т. Погребецкий «В глубь Центрального Тянь-Шаня». Сборник «К вершинам Советской земли», стр. 361 —
Хан-Тәңрегә төньяҡтан беренсе күтәрелеүҙе 1964 йылда «Дауыл ҡошо» йәмғиәтенән альпистар төркөмө, Е.И.Тамм етәкселегендә экспедиция башҡара. Төньяҡ Иныльчек боҙлоғона Мерцбахер күле яры буйлап үтергә мөмкин булыуы билдәһеҙ булғас, алдан төркөм ебәрелә, ул боҙлоҡҡа Мушкетов боҙлоғонан Сарыджас һыртындағы артылыш аша күлдән өҫтәрәк сығыу юлын өйрәнергә тейеш була. Төркөм артылышты, күл яры буйында лагерь өсөн һәм вертолеттан ташлана торған йөктәрҙе ҡабул итеү өсөн уңайлы  урын таба. Экспедицияның төп составы лагерға, Төньяҡ һәм Көньяҡ Иныльчекты айырыусы һырттың контрофорс биләне аша күлде һул яр буйын урап килеп етә. Хан-Тәңрегә күтәрелеүҙе ике төркөм башҡара. Е.И. Тамм етәкселегендәге беренсе төркөм алты көн күтәрелгәндән һуң ҡатмарлы һауа торошо шарттары арҡаһында кире әйләнеп ҡайта. К.Кузьмин етәкселегендәге икенсе төркөм, беренсе төркөм сығып ике көн үткәс, маршрутҡа сыға, һалынған юлдан күтәрелеп, тиҙ хәрәкәт итә һәм бер көндән һуң  «киҫкен»  урынға барып етә, алдан яуған ҡарҙы ҡар ишелмәһе һепереп алып китә һәм юл шуға күрә бик үк ҡурҡыныс булмай. Тау түбәһендә бынан бер нисә көн элгәре Көньяҡ Иныльчек боҙлоғонан  Хан-Тәңре мәрмәр ҡабырғаһы  буйлап тауға күтәрелгән Б.Романов етәкселегендәге  «Хеҙмәт» йәмғиәте төркөмөнөң  яҙыуын таба. Был ике күтәрелеү ҙә бейеккә артылыу класы буйынса иң яҡшыһы тип таныла, ә уларҙың  ҡатнашыусылары  алтын миҙалға лайыҡ була,.
Донецкиҙа Максим Горький һәйкәлдәре
Максим Горький һәйкәлдәре — билдәле рус яҙыусыһы Максим Горькийға Донецк ҡалаһында ҡуйылған һәйкәлдәр. Донецкиҙа Максим Горькийға бер нисә һәйкәл ҡуйылған. Уларҙың икәүһе Горький исемендәге скверҙа сиратлап урынлаштырылған (был сквер хәҙер юҡ инде, ул Артем урамынан Ябыҡ баҙарға тиклем һуҙылған була).
Горький исемендәге скверҙа икенсе һәйкәл үҙәк ремонт-механик оҫтаханаһында бронзанан ҡойолған булған һәм 1977 йылда ҡуйылған.
Скульптура 1891 йылда Славянск тимер юл станцияһында ремонт бригадаһында эшләп йөрөгән йәш Алеша Пешковты һүрәтләй.
1997 йылда Горький исемендәге скверҙа Изге-Преображенский кафедраль собор төҙөлә башлай. Собор территорияһы бөтә скверҙы биләй. Һәйкәл Донецк дәүләт медицина университеты территорияһына күсерелә.
Һәйкәл медицина университеты территорияһына осраҡлы ғына күсерелмәй — университет Горький исемен йөрөтә. Ясиненко скульптураһынан башҡа медицина университеты территорияһында тағы ла бер Горькийгә һәйкәл бар — яҙыусының өлгөрөп еткән йәшендәге бюсы.
Шулай уҡ Крупская исемендәге Донецк өлкә китапханаһы бинаһында Максим Горькийҙың Наум Абрамович Гинзбург ижад иткән горельефы бар.
Сушенка
Сушенка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерская йылғаһының һул ярына тамағынан 0,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡ Нил
Аҡ Нил — Нил йылғаһының ике сығанағының береһе (икенсеһе Зәңгәр Нил), Африкалағы иң оҙон йылға.
География
Аҡ Нил Үҙәк Африканың дымлы тропиктарында, Руанда һәм Бурунди тауҙарында башлана. Артабан ярым сүллек зонаһы буйлап Танзания, Уганда, Көньяҡ Судан илдәре аша аға, һуңынан Судандың Хартум ҡалаһы янында Зәңгәр Нил менән ҡушыла һәм Нил йылғаһын барлыҡҡа килтерә.
Оҙонлоғо 3700 км-ҙан ашыу, бассейн майҙаны 1800000 км². Виктория күленән Хартум ҡалаһына тиклем оҙонлоғо 2870 км итә.
Амурка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҫау (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)
Аҫау (рус. Асава)— Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы һәм Стәрлетамаҡ райондары биләмәләрендә аға. Ҡуғанаҡ ҡушылдығы. Йылға системаһы: Аҫау → Ҡуғанаҡ → Ағиҙел → Кама → Волга. Йылға оҙонлоғо 31 км, бассейны майҙаны 188 км² тәшкил итә.
Атамаһы
1)Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлегендә аҫау һүҙенә (аҙау һүҙенең диалект варианты) оҙаҡ һаҡланған һәм шуның һөҙөмтәһендә иҫкергән нәмә тигән аңлатма бирә. 2)"Словарь топонимов Республики Башкортостан" авторы А. А. Камалов гидронимдың «аҫау» ­ асы тигән һүҙҙән килеп сығыуы мөмкин тип иҫәпләй, йәғни тоҙлораҡ һыулы Аҫау. 3)Аҫауйылға-Уҫалйылға (асыулы, уҫал йылға) тигән аңлатма ла бар. Элек йылға тулы һыулы, шәп ағымлы булған, ташҡан ваҡытта кешеләргә күп зыян килтергән. «Аҫау»­ «теҙгенһеҙ», «үҙ һүҙле, кире» («ҡулға эйәләштерелмәгән», мәҫәлән: ҡулға эйәләштерелмәгән айғыр).
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018449
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101844
— Бассейн коды — 10.01.02.007
— Гө буйынса томы — 11
— Гө буйынса сығарылыш — 1
Ҡушылдыҡтары
— Аҡбатыр
— Буҙай
— Бүреҡаҙған (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)
— Гранлей
— Ҡамышлы
— Урман
— Тәғзимә
Топографик картаһы
Лист карты N-40-76 Ишпарсово. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1979 г.
Хуновейяга
Хуновейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таулы
Таулы (Тавлинка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453883, ОКАТО коды — 80241880008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Таулы ауылына 1893 йылда Пенза губернаһынан күсеп килеүселәр Мырҙаш ауылы башҡорттарынан ҡуртымға алынған, һуңынан уларҙан һатып алынған ерҙә нигеҙ һалған. Быуат аҙағында 24 йортта йәшәгән 101 ир-ат һәм 116 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.
Шайбе-Альсбах
Шайбе-Альсбах (Scheibe-Alsbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 568 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 610 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98749 һәм автомобиль коды — SON.
Улома (Шексна ҡушылдығы)
Улома — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антонов Коргон
Антонов Коргон — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коргон йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Самуська
Самуська — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк (Кижиров ҡушылдығы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хрипань (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вьетнам тарихы
Мифология
Вьетнам дың төп халҡы вьеттар (ҡыт. "юэ", боронғо — «байюэ»), улар хәҙерге вьетнам территорияһына әкренләп төньяҡтан күсенәләр. Мифологияла беренсе вьеттар байюэ - Бөйөк аждаһа Лак Лонг Куан (вьетн. Lạc Long Quân, ты-холдинг" <span lang="vi" style="font-size: 110%; font-family: HanaMinA, HanaMinB, Nom Na Tong, HAN NOM A, HAN NOM B, SimSun, SimSun-ExtB">雒龍君 ) һәм Үлемһеҙ  фея Ау Коның нәҫеле(вьетн. Âu Cơ , ты-холдинг" <span lang="vi" style="font-size: 110%; font-family: HanaMinA, HanaMinB, Nom Na Tong, HAN NOM A, HAN NOM B, SimSun, SimSun-ExtB">嫗姬 ). Лак Лонг Ҡуан һәм Ау Коның 100 улы була, шуларҙың 50-һе әсәләре менән тауҙарға, 50-һе аталары менән һыуға китә. 100 улдан 100 вьет ырыуы китә.
Лак Лонг Ҡуандың өлкән улдары Хунг Лан<span class="iw plainlinks" data-lang="vi" data-lang-name="вьетн." data-title="Хунг Лан"><sup class="iw__note noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span class="iw__tooltip" title="Hùng Lân (vua) — версия статьи «Хунг Лан» на вьетнамском языке">[vi]  <span class="iw plainlinks" data-lang="vi" data-lang-name="вьетн." data-title="Хунг Лан">  15 ырыуҙың батшаһы була, ул Хунгтар династияһы — Хонг-бангҡа нигеҙ һала. Хунгдар хәҙерге төньяҡ Вьетнам ерҙәре булған Ҡыҙыл (Хонгха) йылғаһы буйында урынлашҡан илдәрен — Ванланг тип атайҙар. Ванлангтағы 15 ырыуҙың кешеләре лаквьеттар булараҡ билдәлеләр.
Боронғо донъя
Вьетнам, дәүләт булараҡ, Хонгха йылғаһы бассейны территорияһында көньяҡ вьеттарҙың цивилизацияһынан үҫеп сыға. Беренсе дәүләттәр б.э.т. VII быуатта барлыҡҡа килә.
Тарихи документтар буйынса, Лак Лонг Куан аждаһаның һәм фея-ҡош Ау Коның өлкән улы булып иҫәпләнгән батша (хунгвыонг) Фонгтяу (хәҙерге провинция Виньфук) баш ҡалаһына нигеҙ һала, үҙен Хонг-банг династияһының өсөнсө батшаһы тип иғлан итә һәм илен Ванланг тип атай.
Лаквьеттар, Ванланг
Ванлангта башҡа боронғо көньяҡ-көнсығыш йәмғиәт тәрендәге һымаҡ уҡ матриархат йәмғиәте була.
Ванланг халҡы лаквьеттар булараҡ билдәле.
Ул ваҡыттағы тормош тураһындағы мәғлүмәттәрҙе боронғо легендарҙан алып була. Уллегендаларҙа яугирҙәр тимер кейем йөрөтәләр, уҡтарҙан аталар.
Аувьеттарҙың, Аулаҡтың барлыҡҡа килеүе
Ҡытай хәрби начальнигы Чжао То (Triệu Đà, чьеу да) Ан Зыонг-выонгтың ҡыҙына өйләнепгәс, уның улын Чонг Тхюины (Trọng Thủy) урлай. Ан Зыонг-выонг батшалыҡтан ҡолатыла.
Династия Чьеу, Намвьет
Чжао То Аулаҡ дәүләтен ең тарҡалыуы тураһында иғлан итә, үҙен яңы Намвьет (кит. упр. 南越, пиньинь: Nán Yuè, палл.: Нань Юэ) дәүләтенең батшаһы тип белдерә.
Б.э.т. 196 йылда ҡытай династияһы Хань һәм Намвьет араһында килешеү төҙөлә, уның буйынса ҡытай императоры Лю Бан Чьеу Даны Намвьеттың законлы хакимы тип таный. Әммә бер аҙҙан Чьеу был килешеүҙе өҙә, сөнки императрица Люй-хоу Намвьетҡа тимер, мал-тыуар һәм башҡа тауарҙарҙы һатыуҙы тыя. Был һуғышҡа килтерегә тейеш була. Ләкин Хань империяһының һуғыш алып барырға хәле булмай.
Чьеу династияһын ҡолатыу һәм Ҡытайға бойһондороу
Б.э.т. 111 йылдарҙа ҡытай империяһы Хандын армияһы Чьеу династияһының һуңғы монархын ҡолата. Намвьет өс территорияға бүленә: Зяоти (вьетн. Giao Chỉ, тьы-ном 交趾, кит. «цзяочжи»; хәҙерге территория Хонгхи), Кыутян (вьетн. Cửu Chân, Тханьхоанан Хатиняға тиклем), и Нятнам (вьетн.  Nhật Nam, Ҡуангбинянан Хюэға тиклем). .
Беҙҙең эраның 39—43 йылдарында "Апалы-һеңлеле ихтилалы" (Чынгтар) башлана, ул ваҡытлыса бойондороҡһоҙлоҡ яулап алырға ярҙам итә. Чынг Чак батшабикә булып ултыра. 42 йылда император Гуан У-ди үҙенең иң яҡшы генералы Ма Юанды ихтилалды баҫтырырға ебәрә.Ихтилалды баҫтырғас, ҡытайҙар вьеттарҙы ассимилировать итергә тырышалар. Ләкин 225 йылда икенсе ҡатын Чьеу Тхи Чинь (вьетн. Triệu Thị Trinh ) баш күтәрә, яу өс йыл дауам итә.
44 йылда 2-се ҡытай хакимлығы башлана һәм Ли династияһының баш күтәреүе менән тамамлана (544—602).
Лян дәүләте менән һуғыш туҡтатылғандан һуң вьеттар араһында үҙ-ара һуғыш башлана, ил 550 йылдар аҙағында ике өлөшкә бүленә: көнбайышта Чьеу Куанг Фук, көнсығыш — Ли Фат Ты хакимлыҡ итә.
602 йылда Ҡытайҙы берләштергән Суй империяһы вьет дәүләтенә ҡаршы һуғыш аса. 603 йылда вьет ғәскәрҙәре еңелә, ил Суй хакимлығын танырға мәжбүр була.
Иртә династияһы (Нго, Динь һәм Ле)
Динь Бо Линь һәләк булғандан һуң ҡытайҙар илде баҫып алырға булалар. Феодалдар хәрби башлыҡ Ле Хоанды (рәсми исеме — Ле Дай Хань) император итеп иғлан итеп, уның ҡул аҫтында берләшергә була. 981 йылда яңы вуа, Ле Хоан сун армияһын тар-мар итә. Уның Иртә Ле династияһы 1009 йылға тиклем илдә хакимлыҡ итә.
Һуңғы Ли. Дайвьет иле
1010 йылда Һуңғы Ли династияһы башлана, ил «Дайвьет» тип атала башлай. Баш ҡала яңы төҙөлгән Тханглонг ҡалаһына (хәҙерге Ханой) күсерелә.
Чан династияһы
1225 йылда Чан династияһының хакимлығы башлана. Ли династияһының нәҫелдәре юҡ ителә.
Был ваҡытта монголдар Азияны буйһондоралар. 1260 йылда Хубилай үҙен бөйөк хан тип иғлан итә. 1257 йылда монгол армияһы Урянхатай етәкселегендә Дайвьетты баҫып ала. Ләкин 1258 йылда баҫҡынсылар ҡыуып сығарыла.
Әммә 1276 йылда Көньяҡ Һун ҡолатыла, 1277-1278 йылдарҙа монголдар был турала хәбәрҙе бөтөн Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренең баш ҡалаларына ебәрәләр.
1282 йылда монгол-ҡытайҙарҙың 200-меңлек армияһы Сәғәт етәкселегендә 350 ҡарапта Чамп ярҙарына килеп туҡтайҙар. Илдә оҙайлы партизан көрәше башлана. Сәғәт башҡа дәүләттәрҙән ярҙам һорай, ләкин улары Чампоға теләктәш булалар. 1283 йылда монголдар тауҙарҙа тоҙаҡҡа эләгәләр һәм тар-мар итәләләр. 1284 йылда монголдар Чампо менән тынслыҡ килешеүе төҙөйҙәр.
1285 йылдың башында монгол-ҡытай армияһы Хубилай улы Туған етәкселегендә Дайвьетҡа баҫып инә. Ләкин был һөжүмдән һуң монгол-ҡытай ғәскәрҙәренең ундан бер өлөшө генә иленә әйләнеп ҡайта.
Ҡышын 1287 йылда 300-меңлек монгол армияһы тағы Дайвьетҡа бәреп инә. Әммә вьеттар аҙыҡ-түлек запастарын юҡ итәләр, шулай уҡ диңгеҙ юлы буйлап та ғәскәргә аҙыҡ-түлек килтерергә ирек бирмәйҙәр
1288 йылдың аҙағында Туған сигенергә мәжбүр була. Киләһе алты йыл Хубилай Дайвьет сигендә көслө армия тота, ләкин һөжүм итергә ҡыймай.
1407 йылда илде ҡабат ҡытайҙар яулап ала. Ҡытайҙарға ҡаршы феодал Ле Лой баш күтәрә, 1427 йылда ул еңә, ҡытай ғәскәре илдән ҡыуыла (1427).
Һуңғы Ле династияһы
1428 йылда Ле үҙен яңы император тип иғлан итә. Ул башлаған Һуңғы Ле династияһы XVIII быуат аҙағында булған тэйшондар ихтилалына тиклем ил менән идара итә.
"Хонг-дыҡ" "алтын быуат"ынан һуң ил көрсөккә килеп терәлә. XVI быуатта илдә кризис башлана: һуғыш, ҙур идара аппараты крәҫтиәндәрҙе ярлыландыра. Хөкүмәттең ауыл хужалығын үҫтереүҙе уйламауы ла халыҡтың асыуын килтерә. Кризис Тэйшндар ихтилалына килтерә, ул 1773-1802 йылдарҙа бара. Утыҙ йыл барған граждандар һуғышы баш күтәреүселәрҙең еңелеүе менән тамамлана. Тәхеткә үҙен Зя Лонг тип атаған император менеп ултыра. Вьетнам конфуциан принциптарына нигеҙләнгән бер дәүләткә берләшә.
Сөләймәнов Әнүәр Зөфәр улы
Сөләймәнов Әнүәр Зөфәр улы (6 сентябрь 1954 йыл) — хеҙмәт ветераны, журналист, яҙыусы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). Бишбүләк районының Фәтих Кәрим исемендәге һәм Бәләбәй районының Динис Бүләков исемендәге премиялары лауреаты.
Биографияһы
Әнүәр Зөфәр улы Сөләймәнов 1954 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Ҡыңғыр-Мәнәүез ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1972 йылда урта мәктәп тамамлай һәм саҡырыу буйынса Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә.
1980 йылда юғары белем алған йәш белгес тыуған районының «Светлый путь» — «Яҡты юл» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып үҙаллы эш башлай.
1981 йылдан — Бишбүләк район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире. Мәскәүҙә РСФСР Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы Етәксе һәм ижади хеҙмәткәрҙәрҙең белемен күтәреү үҙәк институтында махсус курс тамамлай.
Артабанғы йылдарҙа Бәләбәй ҡалаһындағы һөнәри-техник училище уҡытыусыһы.
1991—1996 йылдарҙа Өфөлә татар телендә нәшер ителгән «Өмет» республика йәштәр гәзитендә хәбәрсе һәм яңылыҡтар бүлеге мөдире булып эшләй.
1996—2005 йылдарҙа «Кызыл таң» республика гәзитенең хаттар, һуңынан яңылыҡтар бүлектәре мөдире, үҙ хәбәрселәр төркөмө етәксеһе, көнбайыш рйондар буйынса үҙ хәбәрсе була.
2011 йылдан «Ермекеевские новости» район гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаһын үтәй, баҫманың башҡорт телендә сыҡҡан «Етегән» ҡушымтаһын сығарыу өсөн яуаплы була.
Егәнлек (Туҡ ҡушылдығы)
Егәнлек — Ырымбур өлкәһендәге йылға, Туҡ ҡушылдығы.
География
Ырымбур өлкәһенең Красногвардейский, Александровский районындағы йылға. Туҡ йылғаһына уң яҡтан барып ҡушыла (Туҡтың башланған урынынан 180 км үрҙәрәк). Егәнлек йылғаһының оҙонлоғо- 49 км. Башҡортса «екән»- күл, йылға буйҙарында үҫә торған үлән. «Екәнлек», йәки «егәннек»- екән, егән үҫкән урын. Топонимдарҙы тәү сиратта ерле халыҡ теленә бәйләп өйрәнеү зарур тип иҫәпләгән тикшереүселәр күпселекте тәшкил итә.
Ләкин был топонимды фин-уғыр телдәрендәге һүҙҙәр менән бәйләүселәр ҙә бар (хант телендә «ёхан» — «йылға», «инеш», мари телендә «йогы» — «ағым») ).
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстары федераль агентлығының РФ биләмәһен һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
Шайдиц
Шайдиц (Scheiditz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 41 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Зимняя (йылға)
Зимняя  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом куле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хэсейпезя
Хэсейпезя (Хэсей-Пензя) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коврига йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Искәндәриә китапханаһы
Александрина китапханаһы  йәки Яңы Искәндәриә китапханаһы (مكتبة الإسكندرية الجديدة) — Мысырҙа, Урта диңгеҙ ярындағы Искәндәриә ҡалаһындағы китапхана һәм мәҙәни үҙәк. Боронғо емерелгән Искәндәриә китапханаһы урынында төҙөлгән.
Уломка (Славянка ҡушылдығы)
Уломка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Славянка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Искәндәриә китапханаһы
Тарихы
1970 йылда Искәндәриә университетының профессорҙар төркөме боронғо Искәндәриә китапханаһы урынына яңыһын төҙөргә тигән фекергә килә. 1980 йылдарҙа Мысыр президенты Хөсни Мөбәрәктең һәм ЮНЕСКОның ризалығын алырға өлгәшәләр.
Уломка (Славянка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Искәндәриә китапханаһы
Тарихы
1988 йылда төҙөлөш өсөн ер һатып алына, һәм китапхананыңтәүге нигеҙ ташы һалына. Төҙөү сәнғәте буйынса конкурста Норвегияның төҙөү сәнғәте бюроһы  һәм австрия архитекторы Кристоф Капелланың проекты еңеп сыға. Төҙөлөш өсөн Snøhetta етәкселегендә Англия һәм Италия төҙөлөш компаниялары консорциумы ойошторола.
Китапхана өсөн финанс мәсъәләһе Асуанда үткән конференцияла ҡарала. Ираҡ, Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре 65 млн доллар аҡса бүләләр. Египет 120 млн доллар аҡса ҡуша. Тағын 26 ил тарафынан 27 млн доллар өҫтәлә. ЮНЕСКО-ла финанслауҙа ҡатнаша.
Төҙөлөш 1992 йылда башлана, 1995 йылдан ныҡлы ҡолас ала һәм 2001 йылда тамамлана. 2002 йылдың 16 октябрендә күп илдәрҙең етәкселәре ҡатнашлығында китапхананы тантаналы асыла.
Китапхананың һәм бинаһының үҙенсәлектәре
Китапхана 8 млн китап һыйҙыра ала. Төп уҡыу залының майҙаны 70 000 м², төрлө кимәлдәге 11 һикәлтә(каскад) рәүешендә эшләнгән. Конференц-үҙәк, балалар, үҫмерҙәр һәм һуҡырҙар өсөн махсус китапханаһы, өс музей (ҡомартҡылар, ҡулъяҙмалар һәм Әнүәр Садатҡа арналған), дүрт сәнғәт галерияһы, планетарий, ҡулъяҙмаларҙы реставрациялау өсөн лабораторияһы бар.
Бинаның төҙөлөше бик үҙенсәлекле. Көньяҡ символикаһына нигеҙләнеп эшләнгән. Көньяҡтан бейегерәк, төньяҡҡа ауышыраҡ, ҡояш дискына оҡшатып төҙөлгән. Ҡыйыҡтың төньяҡҡа ауыш яғынан быяла япмалары аша яҡтылыҡ төшөп тора.
Төп уҡыу залы 32 метрлы быяла ҡыйыҡ аҫтында урынлашҡан. Ҡыйыҡ үҙе диңгеҙгә түңкәрелгән ҡояш сәғәте, рәүешендә. Диаметре 160 м. Диуары асуан граниты менән көпләнгән. Ә уның өҫтәнә 120 яҙыу системаһы өлгөләре ырылған (графема).
Китап һаҡлағыс келәттәре ер аҫтында урынлашҡан.
Унда китаптарҙы, һәр төрлө яҙмаларҙы һауалағы диңгеҙ тоҙҙарының емергес тәъҫиренән һаҡлау өсөн бөтә саралар ҡаралған.
Диңгеҙ елдәренән һаҡлау өсөн бина өҫтәлмә диуар менән ҡапланған. .
Александрина китапханаһында бөтә ер йөҙөнән йыйылған хеҙмәттәр тупланған.
Испандарҙың маврҙар дәүеренә ҡараған документтар тапшырған.
Франция Суэц каналы төҙөлөшенә ҡараған документтар биргән.
Китапханала Интернет архивы урынлашҡан.
Етәкселек
Әлеге ваҡытта директор —. Ул тикшереү институттары һәм музейҙары берләшмәләренең директорҙәр советын етәкләй. Нидерландала Вагенинген университеты профессоры булып тора.
Мореснет
Мореснет (Морне) йәиһә Нейтраль Мореснет (Нейтраль Морне) – 3,5 кв. км. ҙурлығындағы 1816 йылдан 1919 йылға тиклем йәшәгән кес кенә Европа иле. Уның ике ҙур күршеһе – Нидерланд һәм Пруссия - был ерҙәр кемгә тейеш булыуында уртаҡ фекергә килә алмай, һөҙөмтәлә, уны ике ил дә тигеҙ етәкселек иткән нейтраль өлкә яһарға ҡарар итә. Һуңынан был өлкә үҙаллылыҡ ала. Төрлө илдәрҙән ҡасҡалаҡтар Мореснетҡа ағыла, бында полиция булмай, бында йәшәүселәр гражданлығы булмаған кешеләр булып һанала, әммә уның үҙ гербы һәм флагы була. Тик 1919 йылдан һуң ғына – Беренсе донъя һуғышынан һуң – Версаль Килешеүе буйынса Нейтраль Мореснет Бельгия ҡарамағына күсә.
Барлыҡҡа килеүе
1815 йылғы Вена конгресы барышында Европа картаһы сәйәси көстәрҙең яңыса бүленеүенә яраҡлаштырыу өсөн байтаҡҡа үҙгәртелә. Яңынан һыҙылырға тейеш сиктәрҙең береһе – яңы Нидерланд Ҡушма короллеге һәм Пруссия араһында була. Сиктең күпселек өлөшөндә һәр яҡ та элекке һыҙыҡтар менән ризалаша, тик Мореснет өлкәһендә генә ҡыйынлыҡтар тыуа. Мореснет һәм Яңы Мореснет ауылдары эргәһендә ҡиммәтле цинк табыу шахтаһы урынлашҡан була. Нидерланд та, Пруссия ла был ятҡылыҡты үҙ өлөшөнә керетергә теләй. 1816 йылдың 26 июнендә килешеү юлы табыла: Мореснет өлкәһе өс өлөшкә бүленә. Мореснет ауылы Нидерландтыҡы, Яңы Мореснет – Пруссияныҡы, ә шахта һәм күрше урынлашҡан Келмис ауылы ике яҡ та етәкселек иткән уртаҡ өлкә тип табыла. Сиктәр 1818 йылдың 23 сентябрендә рәсми билдәләнә.
Нейтраль Мореснет формаһы менән нигеҙе Ахендан Льежға барған төп юлда булған өсмөйөшкә оҡшаш була. Ауыл һәм шахта ошо юлдың нәҡ төньяғында урынлашҡан. 1830 йылда, Бельгия Нидерландтан бойондороҡһоҙ дәүләткә әүерелгәс, Мореснет менән идара итеүҙә ҡатнашыу Нидерландтан Бельгияға күсә.
Нейтраль Мореснетта йәшәүселәрҙең төп эшмәкәрлек урыны цинк шахтаһы була, һәм ул күрше илдәрҙән күп кенә эшселәрҙе үҙенә йәлеп итә, шулай ҙа был өлкәлә йәшәүселәр һаны бер ҡасан да 3000-дән артмай. Бында йәшәүҙең ҡайһы бер өҫтөнлөктәре була, мәҫәлән, түбән һалымдар, ике күрше ил өсөн дә тауар керетеү өсөн һалымдарҙың бөтөнләй булмауы, хаҡтарҙың түбәнлеге. Почта хеҙмәте һымаҡ күпселек хеҙмәттәр Бельгия һәм Пруссия араһында бүленгән була. Урындағы халыҡтың шулай уҡ ҡайһы илдең хәрби хезмәтен үтергә һем ҡайһы илдең юрисдикцияһына ҡарарға икәнен һайлау мөмкинселеге була. Бында йәшәүҙең кире яғы – Нейтраль Мореснетта йәшәүселәр бер илдең дә гражданы булып һаналмай, һәм Мореснеттың үҙ хәрби көстәре булмай.
Юҡҡа сығыуы
1885 йылда, шахта тотонолоп бөткәс, Нейтраль Мореснеттың артабанғы яҙмышы тураһында икеләнеүҙәр үҫә башлай. Был өлкәлә казино йә почта хеҙмәте һымаҡ үҙаллы ойошма булдырыу тураһында фекерҙәр тәҡдим ителә, ләкин был тәҡдимде урындағы үҙидара органы кире ҡаға. Иң шәп тәҡдимде доктор Вильгельм Молли яһай - ул 1908 йылда ул Нейтраль Мореснетты эсперанто теле төп теле булып һаналған илгә әүерелдерергә тәҡдим итә.
1919 йылғы Версаль килешеүе Нейтраль Мореснетты Бельгия ҡарамағына биреп, йөҙ йыл элек иғлан ителгән нейтраль өлкә мәсьәләһен хәл итә. Германия Икенсе донъя һуғышы ваҡытында был өлкәне ҡыҫҡа ваҡытҡа үҙ биләмәләренә ҡайтанан ҡуша, әммә ул 1944 йылда Бельгияға кире ҡайтарыла.
Аскаты
Аскаты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 275 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сарла (Мутная ҡушылдығы)
Сарла — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мутная йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Платонов Алексей Трофимович
Платонов Алексей Трофимович (1 июнь 1920 йыл — 26 март 2012 йыл) — рәссам. 1955 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1969). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Алексей Трофимович Платонов 1920 йылдың 1 июнендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Әлшәй ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Раевка ауылында тыуған. 1940 йылда Өфө театр-художество училищеһының художество бүлеген тамамлай.
Рәссам. 1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1955 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. КПСС ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы, 1969.
Ҙур йәмәғәт эше алып бара, 1955-1957 йылдарҙа — Башҡортостан Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. 1952-1955 йылдарҙа — ул М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры. Башҡортостан Рәссамдары союзының партия бюроһы ағзаһы.
2012 йылдың 26 мартында Өфөлә вафат була.
Платоновтың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), Милли музей йыйылмаларында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Эштәре
«Ярҙамсы ҡыҙ», киндер, май, 1955. «Кис», к. м., 1955. «Күгәрсендәр», х. м., 1957. «Таулы Башҡортостан», х. м., 1960. «Епшек көн», х. м., 1961. «Һалҡынса ел», х. м., 1961. «Белореттың сите», х. м., 1963. «Тауҙарҙағы ауыл», х. м., 1963. «Ураҡ өҫтө», х. м., 1964. «Россыпи», х. м., 1965. «Уралда көҙ», х. м., 1965. «Абзан», х. м, 1965. «Забастовка. Уралда 1905 йыл», х. м., 1967. «Шествие к коммунизму» — сграффито, «Павлов ГЭС-ы», (К. К. Тереғолов менән берлектә) (1967—1969).
Заһретдинов Роберт Абдрахман улы
Заһретдинов Роберт Абдрахман улы (16 декабрь 1932 йыл — 1 март 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең бар донъяла танылыу алған атаҡлы ҡумыҙсыһы, педагог-музыкант. РСФСР-ҙың (1987) һәм Башҡорт АССР-ының (1981) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың (1978) һәм Башҡорт АССР-ы (1974) халыҡ мәғарифы отличнигы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1993), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).
Биографияһы
Роберт Абдрахман улы Заһретдинов 1932 йылдың 16 декабрендә Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районының Әжекәй исемле башҡорт ауылында тыуған. Бәләкәйҙән ҡумыҙ менән ҡыҙыҡһына. Тәбиғәттәге тауыштарға оҡшатып уйнарға өйрәнә. Өфө сәнғәт училищеһының халыҡ музыка ҡоралдары бүлеген, Свердловск музыка-педагогия институтын тамамлай.
1969 йылда Роберт Абдрахман улы Өфө музыка-педагогия училищеһынының баян класында эшләй башлай. Был инструмент өсөн 300-ҙән ашыу пьеса ижад итә. Ошо осорҙа уның ҡумыҙҙа уйнауға ҡыҙыҡһыныуы ҡабат уяна. Музыкант уйын ҡоралдарын үҙе яһай башлай, уларҙың яңы төрҙәрен уйлап сығара, камиллаштыра.
1991 йылда Роберт Заһретдинов Саха Республикаһында ЮНЕСКО ойошторған II Халыҡ-ара уйын ҡоралдары фестивалендә ҡатнаша, «Донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы» исеменә лайыҡ була. Унда музыкант 22 илдән килгән 200 башҡарыусы араһынан беренсе урынды яулай һәм махсус бүләк — алтын ялатылған платинанан авторҙың үҙенә генә исемләп эшләнгән ҡумыҙ ала.
1998 йылда ул, баһалама ағзаһы булараҡ, Австрияға халыҡ-ара фестивалгә бара, унда «Ҡумыҙ буйынса халыҡ-ара класлы оҫта» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Был уға бар донъяның теләгән бер музыка уҡыу йортонда оҫталыҡ дәресе күрһәтеү хоҡуғын бирә. Роберт Заһретдинов Австрия, Болгария, Бельгия, Голландия, Польша, Швейцарияла ошондай дәрестәр бирә. Германия, Италия, Монголия, Норвегия, Швейцария һәм Финляндияға гастролдәр ойоштора.
Роберт Заһретдиновтың репертуарында 200-ҙән ашыу әҫәр була: башҡорт, урыҫ һәм сит ил композиторҙары әҫәрҙәренең ҡумыҙ өсөн эшкәртмәләре, башҡорт халыҡ йырҙарының инструменталь варианттары, үҙенең ижад емештәре.
«Ҡумыҙҙа уйнау мәктәбе» әсбабы өсөн Роберт Заһретдинов «Джордж Сорос исемендәге халыҡ-ара премия»ға лайыҡ була. «Мелодия» фирмаһының пластинкаларына, компакт-дискыһына яҙҙырылған Р. Заһретдинов башҡарыуындағы әҫәрҙәр Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы фондында һаҡлана.
Арҙаҡлы ҡумыҙсы оҙаҡ ауырығандан һуң 2016 йылдың 1 мартында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Тыл — фронтҡа (монумент)
«Тыл — фронтҡа» һәйкәле — Бөйөк Ватан һуғышы иҫтәлегенә Магнитогорск ҡалаһында ҡуйылған һәйкәл. Авторҙары: скульптор — Лев Николаевич Головницкий, архитектор — Яков Борисович Белопольский. Материал — бронза, гранит. Бейеклеге — 15 метр.
Тасуирламаһы
Һәйкәл эшсе һәм яугир фигураһынан торған композицияны тәшкил итә. Эшсе — көнсығышҡа, Магнитогорск металлургия комбинаты яғына, яугир — көнбайышҡа, һуғыш ваҡытында дошман булған яҡҡа ҡараған. Урал ярында ҡойолған ҡылысты һуңянан Сталинградта Ватан-әсә күтәрә һәм ул Еңеүҙән һуң Берлинда төшөрөлә, тип күҙаллана. Композицияға шулай уҡ карел гранитынан эшләнгән сәскә һәм мәңгелек ут инә.
Статистика буйынса һәр өсөнсө снаряд һәм һәр икенсе танк Магнитогорск металынан эшләнгәнлектән, һәйкәлде ошо ҡалала төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Урал йылғаһы ярында 18 метр яһалма уба эшләнә. Уның нигеҙе тимер-бетон свайҙар менән нығытыла. Һындар Ленинград монументаль скульптуралар заводында эшләнә. Монумент 1979 йылдың 28-29 июндә асыла.
«Тыл — фронтҡа» Волгоградта Мамай ҡурғанында ҡуйылған «Ватан-әсә саҡыра!» һәм Берлинда Трептов паркта ҡуйылған «Азат итеүсе яугир» монументтарынан торған триптихтың беренсе өлөшө тип иҫәпләнә. . Магнитогорскиҙағы монумент төҙөлгән ваҡытҡа атап үтелгән ике һәйкәл авторы Евгений Викторович Вучетич вафат булған була.
Монумент кеше бейеклегендәге ике трапеция менән тулылана. Уларҙа барельеф менән Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған Магнитогорск яугирҙарының исемдәре яҙылған. 2005 йылдың 9 майында тағы ла өсмөйөш рәүешендә эшләнгән ике гранит секция асыла. Уларҙа Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булыусы яҡташтарҙың исемдәре уйып яҙылған (бөтәһе 14 000 ашыу фамилия).
Чарка (Пеша ҡушылдығы)
Чарка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шалькау
Шалькау (Schalkau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3202 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96528 һәм автомобиль коды — SON.
Шарков Гаврил Антонович
Шарков Гаврил Антонович (1 ғинуар 1927 йыл — 18 март 2002 йыл) — «Башкируголь» күмер комбинаты карьерының экскаваторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Етенсе саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1966-1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған шахтеры (1981).
Биографияһы
Гаврил Антонович Шарков 1927 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Анновка ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда Ермолаевка машина-трактор станцияһының тракторсылар курсын тамамлағандан һуң башлай. 1944-1951 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң 1954 йылға тиклем «Башуглеразрезстрой» тресының Ермолаевка шахта төҙөү идаралығында электрослесарь булып эшләй. Ситтән тороп экскаваторсылыҡҡа уҡый, курстарҙы тамамлағас, «Башкируголь» комбинатының Күмертау күмер карьерында экскаватор машинисы булып, бригадир булып эшләй.
Г. А. Шарков экскаваторсы һөнәрен камил белә. Сифатлы итеп, машинаһын ваҡытында ҡарап, уны техник яҡтан дөрөҫ эксплуатациялап, күмер сығарыу буйынса ете йыллыҡ планды (1959-1965)  106 процентҡа үтәй, пландан тыш 145 мең тонна күмер тейәп оҙата. 1965 йылдың йөкмәткеһен 113 процентҡа үтәй.
Г. А  Шарков экскаваторҙы забойҙа урынлаштырыу, техниканың ҡеүәтен арттырыу өсөн уның айырым тармаҡтарын реконструкциялауға рациональ тәҡдимдәр индерә. Уның ҡатнашлығында экскаваторҙың ротор тәгәрмәсенең конструкцияһы үҙгәртеп ҡорола: был экскаватор сүмесенә күмер йәбешеүҙе кәметә һәм машинаның етештереүсәнлек һәләтен  20 процентҡа арттырырға мөмкинлек бирә.