cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чадыр-Лунга
Инфраструктураһы
Ҡалала Ҡазан Божья Матерь Иконаһы ғибәҙәтханаһы төҙөлә, ул 1972 йылда коммунистар тарафынан емерелгәндең теүәл күсермәһе була. Ғибәҙәтхананың архитектура ансамбле византия стилендә башҡарылған, был ғибәҙәтхананы ҡаланың  иҫтәлекле урындарының береһе яһай. Чадыр-Лунгала үҙенең музейы бар, ул ҡасандыр тергеҙелгән сауҙагәр йортонда урынлашҡан.
Башҡортостан йәмәғәт именлеге советы
Дөйөм характеристика
Башҡортостан Президентының 1994 йылдың 5 апрелендәге указына ярашлы Башҡортостан Республикаһы именлек советы булдырыла. Был конституцион органдың төп маҡсаты булып Башҡортостан Республикаһы Президентының кеше һәм граждан хоҡуҡтарын һәм азатлығын яҡлау, Башҡортостандың иҡтисади һәм сәйәси мәнфәғәттәрен, уның территорияһында законлылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү мәсьәләләре буйынса вәкәләттәрен тормошҡа ашырыу тора.
Чадыр-Лунга
Тарихы һәм этимологияһы
Чадыр һәм Лунга ултыраҡтары рус-төрөк һуғыштары ваҡытында Ғосман империяһының күскенселәре: гагауз һәм болгарҙар (шул ваҡытта болгар этник үҙаңына эйә булғандар) тарафынан барлыҡҡа килә. Улар бында төрөк иҙеүенән ҡасалар. «Чадыр» гагауз теленән тәржемәләгәндә — традицион төрки сатыры (тирмә); «Лунга» — йылға атамаһы, уның яры буйында ҡала урынлашҡан. Легенда буйынса,  бәшнәктәр, ә һуңынан татарҙар ваҡытында  ҡала урынында  күскенселәр  үҙҙәренең чадырҙарын (юрталарын) ҡороп, ваҡытлыса урынға туҡтағандар. Чадыр атамаһы шунан киткән.
Башҡортостан йәмәғәт именлеге советы
Дөйөм характеристика
Совет Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына һәм Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына, федераль һәм республика закондарына, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының башҡа норматив-хоҡуҡи акттарына нигеҙләнеп эшләй.
Чадыр-Лунга
Тарихы һәм этимологияһы
1819 йылда рухани Захарий Чакир Чадыр-Лунгала Бессарабияның беренсе болгар училищеһын асҡан. Чадыр һәм Лунга ауылдары Молдавия Совет Социалистик Республикаһының Юғары Советы Президиумының ҡарары менән  1958 йылдың  9 июнендә Чадыр-Лунга ҡалаһына берләшә. 1969 йылдың 14 апрелендә Чадыр-Лунгала тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла.
Башҡортостан йәмәғәт именлеге советы
Дөйөм характеристика
2003 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының Ведомство-ара йәмәғәт именлеге советы тип атала.
Чадыр-Лунга
Спорты
Ҡалала «Саксан» футбол клубы, үҙенең автодром менән  "АВТОКОРРИДА" автомобиль спорт-клубы  бар, автодромда Молдованың автокросс буйынса чемпионаттары үткәрелә.
Туғандаш ҡалалар
.
Башҡортостан йәмәғәт именлеге советы
Дөйөм характеристика
Совет составына секретарь һәм Башҡортостан Президенты тәғәйенләп ҡуйған башҡа ағзалар инә, ә Президент үҙ сиратында уның рәйесе булып тора.
Чадыр-Лунга
Туғандаш ҡалалар
XX быуат аҙағында - XXI быуат башында Чадыр-Лунга бер нисә ҙур ҡалалар менән туғанлаша. Бөгөнгө көнгә туғандаш ҡалалары булып Измит (Төркиә), Бурса (Төркиә), Северодонецк (Украина), Каварна (Болгария) һәм Солигорск, Добруш, Речица (Беларусь Республикаһы) һәм башҡалар тора.
Башҡортостан йәмәғәт именлеге советы
Дөйөм характеристика
Йәмәғәт именлеге советы ултырыштары кварталға бер тапҡырҙан да кәм булмаған йышлыҡта үткәрелә.
Чадыр-Лунга
Туғандаш ҡалалар
Чадыр-Лунга бәйләнеште сит ил ҡалалары менән генә  тотмай. Гагаузия ҡалалары менән партнерлыҡ мөнәсәбәттәре лә мөһим булып ҡала. Әлеге ваҡытта Чадыр - Лунганың рәсми партнеры булып Комрат (Гагауз Ери) муниципийы тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Башҡортостан йәмәғәт именлеге советы
Төп бурыстары
Башҡортостан йәмәғәт именлеге советының төп бурысы булып тора:
Оло Толкай
Оло Толкай — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кинель йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кашкен
Кашкен — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының һул ярына тамағынан 342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡсулпанов
Аҡсулпанов — фамилия.
Аралбаев
Аралбаев — фамилия.
Урыҫ Ҡоро Иҙәге
Урыҫ Ҡоро Иҙәге (Русский Сухой Изяк) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 453293, ОКАТО коды — 80254840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бёрнихен (Мәғдән тауҙары)
Бёрнихен (Мәғдән тауҙары) (Bornichen/Erzgeb.) — Германияның Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1031 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 517 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы — 9437, автомобиль коды — MEK.
Яңы Бәрҙәш
Яңы Бәрҙәш (Новый Бердяш) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 309 кеше. Почта индексы — 452372, ОКАТО коды — 80234816002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төркиә энергетикаһы
Төркиә энергетикаһы — Төркиә Республикаһының электр энергияһы етештереү һәм импортлау менән шөғөлләнгән иҡтисад тармағы. Бөгөн Төркиә үҙе тотонған энергияның ҙур өлөшөн ситтән ала. Төркиәлә  2008 йылда миллион кешегә 1146 ТВт⋅сәғ. йәки 16 ТВт⋅сәғ. беренсел энергия ҡулланылған. Стратегик хәл күҙлегенән ҡарағанда, Төркиә ике ҡитғала урынлашҡан, әммә энергия ресурстарының 65 проценты — илдең көнсығышында, ә ихтыяждың 65 проценты  — көнбайышында.
Энергия балансы
2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Төркиәлә энергия нигеҙҙә ҡаҙылма яғыулыҡтан алынған: күмер (29,5 %), тәбиғи газ (33,1 %), нефть (27 %) — йәмғеһе  дөйөм ҡулланылған беренсел энергияның  89,6 проценты; был яғыулыҡ төрҙәренең 74 проценты импортланған.
Оло Шонома
Оло Шонома — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Төркиә энергетикаһы
Энергия балансы
2014 йылда Төркиәлә йән башына энергия тотоноу  донъялағы уртаса күрһәткестең  84 процентын тәшкил иткән; сағыштырып ҡарағанда, мәҫәлән, Францияла һәм Германияла был күрһәткес Төркиәләгенән ике тапҡырға күберәк. Электр энергияһы 2014 йылда ахырғы ҡулланыуҙың 20,6 процентын ҡаплаған; ул башлыса ҡаҙылма яғыулыҡтан (йылылыҡ генерацияһы) етештерелгән: 79 проценты — тәбиғи газдан (48 %), күмерҙән (30 %); гидроэлектростанциялар — 16 %, ә ел генерацияһы  3,4 % биргән. Төркиә гидрогенерация буйынса 2015 йылда донъяла 11-се урынды алған һәм донъя етештереү күләменең 1,7 процентын биләгән.
Оло Шонома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Төркиә энергетикаһы
Энергия балансы
Төркиә иҡтисады оҙаҡ ваҡыт йылдам үҫә, шуға энергетикаға ихтыяж да арта бара; 1990 йылдан 2014 йылға тиклем үҫеш 130 процент була. Яңы барлыҡҡа килгән был ихтыяжды ҡәнәғәтләндерер өсөн хөкүмәт Анкарала ике ҙур  проектты башлай: Көньяҡ-Көнсығыш Анатолия проекты буйынса 19 яңы гидроэлектростанция төҙөү ҡарала, ә 2007 йылда Төркиә атом энергетикаһы институты башлаған ядро энергетикаһын  үҫтереү милли программаһы атом энергияһы тотоноуҙы 2020 йылға кәм тигәндә — 8 процентҡа, 2030 йылға 20 процентҡа еткереү маҡсатын ҡуя.
Оло Шонома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркиә энергетикаһы
Күмер
Төркиәнең разведкаланған һәм сығарыла алған күмер запастары 2015 йылға 8,7 миллиард тонна тип баһалана, был 192 йылға етер ине: таш күмер менән лигнит резервтың 96 процентын биләй, был күрһәткес буйынса Төркиә донъяла бөтә күләмдең  1,0 проценты менән 11-се урында тора. 2015 йылда донъяла сығарылған күмерҙең 0,3 % проценты Төркиәгә тура килә.
Нефть
2014 йылда Төркиәлә 2,61 миллион тонна нефть сығарыла, был 1990 йылдағынан 28 процентҡа күберәк; шуның менән бергә башҡа илдәрҙән 18,6 миллион тонна нефть һәм  22,3 миллион тонна нефть продукттары  һатып ала. 2015 йылда Төркиә 38,8 миллион тонна, йәғни тәүлегенә 0,835 миллион баррель, нефть һәм нефть продукттары тотона.
Газ
2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Төркиә 1990 йылға ҡарағанда 126 процентҡа күберәк тәбиғи газ сығара, әммә ул ил ихтыяжының 1 процентын ғына ҡәнәғәтләндерә.
Үткәргес торбалар аша башҡа илдәрҙән  39,7 млрд куб метр газ алына, шуның 26,6 млрд м³ (67 %) — Рәсәйҙән, 7,8 млрд м³ (20 %) —  Ирандан,  5,3 млрд м³ (13 %)   Әзербайжандан. Бынан тыш, 7,5 млрд м³ газ шыйығайтылған тәбиғи газ рәүешендә импортлана: Алжирҙан —  яҡынса 3,8 млрд м³, Нигериянан — 1,5 млрд м³,  Катарҙан — 1,7 млрд м³.
Газ үткәргестәр
Nabucco газ үткәргесен төҙөү проекты Иран менән Үҙәк Европаның газ транспортлау системаларын тоташтырыр ине тип көтөлә  (Төркиә территорияһы аша), әммә проект тормошҡа ашырылмай. 2013 йылдың 28 июнендә «Набукко» проекты ябыҡ тип иғлан ителә, хәҙер Трансадриатик газ үткәргесе тураһында һүҙ бара, әммә ул да әлегә һорау аҫтында көйө ҡала.
Ядро энергетикаһы
2017 йылда Урта диңгеҙ буйында Анталия эргәһендә Рәсәй ҡатнашлығында Аккую тигән ерҙә беренсе АЭС төҙөлә башлай (беренсе энергоблокты 2023 йылда эшләтеп ебәреү планлаштырыла),  дүрт   энергоблоклы был АЭС-тың тулы проект  ҡеүәте 4800 МВт тәшкил итәсәк.
Япония һәм Франция ҡатнашлығында Ҡара диңгеҙ буйында Синоп провинцияһында шулай уҡ дүрт энергоблоклы һәм  4800 МВт тулы ҡеүәтле тағы бер АЭС проектлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Бишбүләк ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Бишбүләк ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бад-Брамбах
Бад-Брамбах (Bad Brambach) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 2074 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 604 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 8648 һәм автомобиль коды V.
Кальмиус
Кальмиус, Калмөгөҙ йәки Мөгөҙ һыу (Кальміус) — Украиналағы йылға. Донецк өлкәһенең аша көньяҡҡа табан аға. Азов диңгеҙене ҡоя. Оҙонлоғо — 209 километр. Бассейн майҙаны — 5070 км².
Хакастар
Хакастар (хакастар һәм тадарлар атамаһы ҡулланыуҙан сыҡҡан — минусин татарҙары, абака́н (Йәнәсәй) татарҙары, а́чин татарҙары) — Рәсәйҙең Көньяҡ Себерҙә Хакас-Минусин һөҙәк соҡороноң һул яғында йәшәгән төрки халҡы. XIX быуатта күбеһе православие диненә (йыш ҡына көс ҡулланып) күскән.
Субэтник төркөмдәр
Түбәндәге субэтник (диалекттарға) төркөмдәргә бүленә:
Мәҙәниәт һәм тел буйынса теленгиттар, телеуттар, чулымдар, шорҙар хакастарға яҡын.
1926—2010 йылдарҙа Хакасияла хакастарҙың һаны
2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса Рәсәй Федерацияһында хакастарҙың дөйөм һаны (72 959 кеше) 2002 йыл менән сағыштырғанда (75,6мең кеше) кәмегән. Тик Аскиз муниципаль районында ғына хакастар күпселекте тәшкил итә (50,4 %).
Хакас теле
Хакас теле төрки телдәренең көнсығыш-һун (көнсығыш төрки) тармағының уйғыр (иҫке уйғыр) төркөмөнә ҡарай.
Хакас телендә дүрт диалект бар: качин, сагай, ҡыҙыл һәм шор диалекттары. Хәҙерге заман яҙмаһы кириллица нигеҙендә булдырылған.
Генетика
Хакастарҙа У хромосомы гаплотөркөмө бүленеше
Халыҡ уйындары һәм ярыштары
Ҡайһы бер хакас халыҡ уйындары һәм ярыштары
Физик антропология
Совет антропологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе — А. И. Ярхо 1920-се йылдарҙа хакастарҙың физик антропологияһын өйрәнә. 1930-сы йылдарҙан башлап, Хакасия халҡының боронғо һәм хәҙерге заман антропологияһын ватаныбыҙҙың абруйлы антропологтары — Г. Ф. Дебец, В П. Алексеев, В В. Бунак һәм башҡалар тикшерә
Хакастар ике антропологик типҡа бүленә. Дөйөм алғанда хакастар килеп сығыштары буйынса монголоид һәм европеоид расаларына барып тоташа [источник не указан 679 дней]:
Хакастарҙың монголдар менән күҙалланған этник бәйләнеше
Йәнәсәй ҡырғыҙҙары әҙәбиәттә түбәндәге исемдәр менән дә билдәле: хягас, хагас, сяцзястар һәм башҡалар. Тикшеренеүселәр фаразлауынса, хакастар үҙҙәренең шәхәрә башы булған боронғо хягастар ерендә йәшәй. Боронғо ҡырғыҙҙар монголдар менән тығыҙ этник бәйләнештә булған, тигән фекер ҙә барс. Хакастарҙың ойрат, паратан (фаралауҙар буйынса барындар) һәм халмах (калмак) ырыуҙары монголдарҙан килеп сыҡҡан, тип фаразлай тикшеренеүселәр. Буруттарҙың килеп сығышы ла монголдарға барып тоташа, тигән фараз да йәшәй. Борон был ерҙәргә монголдарҙың кереит, тумат, меркит, ордут (хонгодорҙар йәки удуит-меркиттар) күсенеп килеп төпләнгән һәм үҙҙәрен ҡырғыҙҙар тип атай башлаған.
Н. Я. Бичурин фекеренсә, боронғо ҡырғыҙҙарҙың (хягастар) тамырҙары монголдарға, йәки төрки-монголдарға барып тоташа.
В. Я. Бутанаев, хакастарҙың ата-олаталарының монголдар менән мәҙәни йәһәттән тығыҙ аралашып йәшәүе тураһында фактик материалдар күп, тип яҙа. Население Хакасияның халҡы XIII—XIV быуаттарҙа Монгол империяһ составына инә һәм 9-ар меңдән ашыу яугир бирә алған төмәндән (тумен) торған. Формирование этнополитического объединения Хонгорай этно-сәйәси берекмәһенең формалашыуы монгол хәрби-административ системаһы шарттарында башлана.
Керс (Тельбес ҡушылдығы)
Керс  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тельбес йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Азатлыҡ майҙаны (Кобрин)
Азатлыҡ майҙаны (Плошча Свабоды) — Беларусь Республикаһындағы Кобрин ҡалаһының тарихи үҙәгендәге төп майҙаны. Азатлыҡ майҙаны Ленин, Беренсе май, Октябрь, Интернациональный, Суворов, Совет, Матросов, 17 Сентябрь урамдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан.
Буръяҡ (йылға)
Буръяҡ (Бурачка) — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кинель йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Азатлыҡ майҙаны (Кобрин)
Тарих һәм архитектура
Тарихи майҙан баҙар майҙаны булған, элек ул Баҙар майҙаны тип аталған. Кобрин ҡалаһы үҙәгендәге ҙур майҙанда каруанһарай һәм сауҙа рәттәре торған, ә уның ике яғында — торлаҡ һәм йәмәғәт биналары булған. 1939 йылда, Көнбайыш Белоруссия СССР-ға ҡушылғандан һуң, майҙан Азатлыҡ майҙаны тип атала. Азатлыҡ майҙаны ансамбле XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында барлыҡҡа килгән. 1920 йылда кайзер ғәскәрҙәре Кобрин ҡалаһын баҫып алғандан һуң, майҙандағы янған сауҙа рәттәре яңынан үҙгәртеп төҙөлгән, 1961 йылда элекке Кобрин баҙары территорияһында тегеү фабрикаһының өс ҡатлы корпустары төҙөлә.
Буръяҡ (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем).. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Азатлыҡ майҙаны (Кобрин)
Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
Кобриндың майҙан ансамбле архитектураһында классицизм һәм барокко һыҙаттары сағыла. Азатлыҡ майҙаны ансамбле Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән (код 112Е000383). Ансамблгә, сауҙа рәттәренән тыш, майҙандың көньяғындағы төҙөлөп бөтмәгән көйө һаҡланған 7, 9, 12, 13 торлаҡ йорттары, Ленин урамындағы 1970-се йылдарҙа яңынан үҙгәртелеп төҙөлөп бөткән 15, 17, 19, 29 йорттар һәм башҡа биналар инә.
Буръяҡ (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Азатлыҡ майҙаны (Кобрин)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Буръяҡ (йылға)
Этимологияһы
Ҡыҫҡа ғына был йылға ямғырҙар, ташҡын ваҡытында буръяҡлана. Атама уның ошо сифатынан сығып бирелгән
Бикҡол ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Бикҡол ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Озерки (Ҡариҙел районы)
Озерки (Озерки) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 501 кеше. Почта индексы — 452371, ОКАТО коды — 80234860001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кинерка (Кондома ҡушылдығы)
Кинерка  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эльбрус
Этимологияһы
Эльбрус кавказ халыҡтарында ғына түгел, ситтә лә борондан билдәле булған. Шуға күрә теүәл этимологияһы, атаманың килеп сығышы билдәһеҙ. Дөйөм ҡабул ителгән фараздарҙың береһе булып килеп сығышы фарсыса «Elburz» — «бейек тау» тигәндән тип иҫәпләнә. Иранда оҡшаш атамалы Эльбурс тауы бар .Шуныһы ҡыҙыҡ, фарсы (һәм дөйөм алғанда шәрҡиәтсе) йылъяҙмасыһылар ғөмүмән бөтә Төп Кавказ һыртын Эльбурз тип атай. Күрәһең, һуңыраҡ исем был тау есөн генә һаҡланып ҡалғандыр инде.
Төп кавказ халҡы араһында иң таралғаны ҡарасай-балҡарса Минги-Тау (Мәңге-Тау) һәм ҡабарҙыса «Ошхамахо» исемдәре(Ӏуащхьэмахуэ). Минги-Тау «Мәңге тау» тигәнде аңлата. Кабардыларҙың Ошхамахо атамаһы «бәхет тауы» тип тәржемә ителә (Ӏуащхьэ — «бейеклек, уба», һәм махуэ — «бәхет» ), икенсе аңлатмаһы — «көн тауы».
Төрки халыҡтар Эльбрусты «Джин-Батша» (Ендәр батшаһы) тип атаған. Адыгэларҙа — Къусхьэмаф — «бәхет биреүсе тау», абхаздарҙа — Орфи-туб — «ғөрөф тауы» атамаһы бирелгән, абазиндарҙа — Урым йхъымгӀва һәм Урышв ихъымгӀва , Грузияла — იალბუზი (Иалбузи) — «боҙ ялы» йәки Бурцими — «ослайып күтәрелгән». Әрмәнстанда Альберис тип билдәле — Альп тауҙары менән оҡшаштырып алынған булыуы ла ихтимал.
Физик-географик тасуирлама
Эльбрус Оло Кавказдың ҡабырға һыртында, Баш Кавказ һыртынан 10 км төньяҡҡараҡ, Ҡабарҙы-Балҡар һәм Ҡарасай-Черкес Республикалары сигендә урынлашҡан һәм нигеҙ диаметры 15 км һәм аныҡ беленеп торған оҙон яҫы биле (Эльбрус биле артылышы йәки үткәүеле, 5416 м) менән Көнсығыш (5621 м) һәм Көнбайыш (5642 м) түбәләренә бүленгән вулкан эшмәкәрлеге арҡаһында барлыҡҡа килгән тау теҙмәләренән ғибәрәт. Тау түбәләре араһы 1500 м. Түбәнге өлөшөнөң цоколь абсолют бейеклеге — 3200—3800 м. Һөҙәклектәренең уртаса текәлеге 35°. Эльбрустың бейеклеген тәүге тапҡыр 1813 году академик Викентий Карлович Вишневский билдәләй һәм 5421 м тип билдәләй.
Эльбрус битенән дөйөм майҙаны 134 км² булған 23 боҙлоҡ ағып төшә. Улар араһында иң ҙурҙары: Ҙур Азау һәм Кесе Азау, Терскол, Көкөртлө (атамаларҙың варианттары булыуы мөмкин), Ирик. Эльбрус боҙлоҡтарының максималь оҙонлоғо 6—9 км, Кавказдың иң ҙур Дых-Котү-Бугойсу (Дыхсу) һәм Безенгий боҙлоҡтарынан ике тапҡырға ҡыҫҡараҡ тиергә була. Һуңғы 100 йыл эсендә боҙлоҡтарҙың дөйөм майҙаны 18 %-ҡа, ә Кубань уйһыулығына ағып төшкәне — 33 %-ҡа кәмене. Эльбрус боҙлоҡтары Кавказ һәм Ставропольеның иң ҙур өс йылғаһын: Баксан, Малка һәм Кубанды тулыландыра.
Эльбрус тирәһендәге вулкан әүҙемлеге тарихы
Эльбрус тирәһендәге йәш вулкан тоҡомдарын систематик тикшереүҙе XIX быуат уртаһында уҡ Г. В. Абих башлағайны. Артабанғы ваҡыттарҙа изучением геологии Эльбрус геологияһын өйрәнеү менән билдәле ватан ғалимдары В. В. Дубянский, А. П. Герасимов, С. П. Соловьев, К. Н. Паффенгольц, Е. Е. Милановский, Н. В. Короновский һ. б. шөғөлләнде. Һуңғы ике белгестең хеҙмәттәре вулкандарҙы тикшереүҙең беренсе «иртә» этабын йомғаҡланы. Улар ошо ваҡытҡа Эльбрустың геологик төҙөлөшөн тикшереү буйынса баҫылған материалды йомғаҡлай һәм геоморфологик һәм стратиграфик мәғлүмәттәр нигеҙендә йәш лава ҡатламдарын бүлгеләп, магматизм фазаһын айырып алып, Оло Кавказдың был өлөшө сиктәрендә вулкан әүҙемлеге эволюцияһын өйрәнергә тырышты.
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа комплекслы геологик тикшеренеүҙәр Эльбрусты потенциаль әүҙем вулкандар категорияһына ышаныслы индереү мөмкинлеген бирҙе, һәм ошо был төбәктә магматизм үҫешенең тарихын һәм законлылығын аңлау, магматик иретмәләрҙең сығышын өйрәнеү, вулкан урғылыу арҡаһында тәбиғи палео-һәләкәт эҙҙәрен эҙләп табыу маҡсатында юғары ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы.
Эльбрус алды биләмәләрендә дүртенсел осор уртаһында, 950—900 мең йыл элек, вулкан төбәктең көнсығышында әүҙемлек күрһәткән. Тызыл йылғаһы тамағында базальт андезиттарҙың лава ағымы барлыҡҡа килгән; Ташлысырт тауы итәгенән бер аҙ көньяҡҡараҡ дациттарҙан төҙөлгән шул уҡ исем йөрөткән вулкан конусы ҡалҡып сыҡҡан. Тағы ла көньяҡҡараҡ, Ҡыртыҡ һәм Сылтран йылғалары араһында шул уҡ дацит лаваһын урғылдырыусы бер нисә лава коеусы барлыҡҡа килгән. Дүртенсел магматизмдың артабанғы импульсы (800—700 меңйыл элек) иртә плейстоцен йәшендәге бер нисә үҙ аллы вулкан (Палео-Эльбрус, Чучхур, Чомарткол һәм Таштүбә) Эльбрус алды биләмәләренең көнбайыш өлөшөндә күренгән. . Кубань йылғаһы сығанағында кратеры емерек Палео-Эльбрус вулканы, моғайын, уларҙың иң ҙуры булғандыр. Уның әүҙемлеге риодацит игнимбрит эксплозив ярыҡтар барлыҡҡа килтереүсе урғылыуҙарҙан башлана, артабан үҙәк типтағы урғылыуҙар һәм баш һәм ҡыр аппараттарынан сыҡҡан дацит ағымы менән алмашына. Хәҙерге көндәге Көкөртлө һәм Уллу-Кам диуарҙары киҫелештәре һымаҡ дацит субвулкан тау теҙмәләре вулкан эшмәкәрлегенең һуңғы стадияһында формалашҡан.
Яҡынса 250 мең йыл элек хәҙерге Эльбрус вулканының формалашыуы башланған. Дацит составлы лавалар урғылдырған ике конуслы стратовулкан Эльбрус хәҙерге көндә планда нигеҙенең уртаса диаметры яҡынса 18 км тәшкил иткән түңәрәк түбәнән ғибәрәт. Вулкан төҙөлөшөнөң фундаменты 3000-3900 м абсолют билдәһенә тиклем асылған һәм палеозой метаморфик тоҡомдар һәм гранитоидтарҙан тора. Шулай итеп, Эльбрус вулканының сағыштырмаса бейеклеге 2000—2500 м тәшкил итә.
Эльбрустың вулкан урғылдырыу әүҙемлеге, тиҫтә мең йылдар дауамындағы ялы менән, өс дискрет фаза (225—170, 110-70 һәм 30 мең йылдан аҙыраҡ элек), барышында күренгән. Урғылыуҙың беренсе, икенсе һәм өсөнсө фазаһы башында көнбайыш конустан урғылған; дацит ағымы унан көньяҡҡа, көнбайышҡа һәм төньяҡҡа ағып төшкән. Иң дауамлыһы, оҙонлоғо 15 км һуҙылған, бер үк исемле йылға үҙәненә ағып төшкән Малкин ағымы. Мезмай мәмерйәһендә Эльбрустың урғылыуы 45 мең йылға яҡын элек булған һыуытыуға тап килгән вулкан көлө табылған. III фаза аҙағында Эльбрустың көнсығыш конусы барлыҡҡа килгән, уның түбәһендәге кратерҙан һәм битләүендәге ярыҡтарҙан (мәҫәлән, Акчерьяколь ағымы) урғылған. Тупраҡ күмгән органик материал буйынса баҫылып сыҡҡан радиоуглерод мәғлүмәткә ярашлы, Эльбрус һуңғы тапҡыр голоценда, бер нисә мең йыл элек, урғылған булып сыға.
Шулай итеп, Эльбрус алды биләмәһендә йәш вулканизм һуңғы 3 млн йыл дауамында үҫешкән, һәм бында вулкандың һуңғы урғылыуы, моғайын, тарихи осорҙа булғандыр. Яңы геофизик мәғлүмәткә ярашлы, Эльбрус вулканы төбөндә, 7-13 км тәрәнлектә һыуынмаған иретмәһе һаҡланған магматик камера ята. Көнсығыш түбәһенең көньяҡ битләүендә фумароль поля бар, Малка йылғаһы үҙәнендә термаль сығанаҡтар (Жилы-Су) билдәле. На основании совокупности Изотоплы-геохронологик һәм геофизик мәғлүмәттәр буйынса хәҙерге ваҡытта Эльбрус вулканы потенциаль-әүҙем тип ҡарала.
Эльбрус неовулкан үҙәгенең схематик геологик картаһына һылтанма, Эльбрустың көньяҡ битләүенең ентекле геологик картаһы — һылтанма буйынса.
Климаты
Райондың климаты тау рельефына хас һауа массаларының миҙгел циркуляцияһы йоғонтоһонда формалаша. эльбрус алды биләмәләренә насар һәм яҡшы һауа торошоноң цикллығы хас. Йәй 5—7 көн, йәйҙең беренсе яртыһында икенсе яртыһына ҡарағанда һауа торошо насарыраҡ була. йәй дымлы һәм һалҡынса, 2000 метр бейеклектә максималь температура +35°С, ә 3000 м бейеклектә — +25°С була. Көҙ август аҙағында — начале сентябрь башында башлана. 3000 метр һәм артығыраҡ бейеклектәрҙә ҡыш октябрҙә башлана. Ҡар ҡатламының уртаса ҡалынлығы, бейегерәк булған һайын арта барып, 50—80 см тәшкил итә. Көньяҡ битләүҙәрендә төньяҡтағына ҡарағанда ҡар аҙыраҡ. 3000 метр кимәлендә ғинуарҙың уртса температураһы −12°С, ә билдәләнгән абсолют минимум −27°С. Эльбруста яҙ майҙың беренсе ун көнөндә башлана. 3000 метр кимәлендә ҡар (йыш ҡына еүеш күскен йәки лайғы лавина булып) май һуңына тиклем ирей. Юғары бейеклектәрҙә даими һәм фирналы яландар ятып ҡала, һәм улар иҫәбенә боҙлоҡтар үҙ ауырлығын үҫтерә. Шулай уҡ 5000 метрҙан да юғарыраҡ бейеклектәрҙә, һауа температураһына һәм башҡа һауа шарттарына ҡарамай, ҡар иремәй.
тәр тарихы
Кавказ нығытылған линияһы начальнигы генерал генерал Георгий Арсеньевич Эммануэль тәҡдиме менән һәм уның дөйөм етәкселеге аҫтында Рәсәй Фәндәр Академияһы ойошторған ғилми экспедиция сиктәрендә Эльбрустың бер түбәһенә беренсе уңышлы күтәрелеш thumb|Эльбрусты буйһодороу иҫтәлекле плитаһы. Суйын. Нальчик ҡалаһы. [[Ҡабарҙы-Балҡария. 1828 йыл. Луганск ҡойоу литейный заводы. Ғәрәп телендә яҙылған икенсе плита Пятигорскиҙа ҡуйылған. Был тантанала XIX быуаттың күренекле ғалимдары профессор Адольф Купфер —Санкт-Петербургта А. И. Воейков исемендәге Баш геофизика обсерваторияһына нигеҙ һалыусы, физик Эмилий Ленц, зоолог Эдуард Минетрие — основатель Рус энтомологик йәмғиәтенә нигеҙ һалыусы, ботаник Карл Антонович Мейер (һуңғараҡ — Санкт-Петербургта Рәсәй Фәндәр академияһының Император Ботаник баҡсаһы академигы һәм директоры), рәссам-архитектор Иосиф Карлович (Джузеппе-Марко) Бернардацци (Эльбрустың тәүге рәсемен эшләүсе), Венгрия сәйәхәтсеһе Янош Бессе ҡатнашҡан . Күтәрелеш Эльбрустың төньяғынан Малка йылғаһының үрге ағымынан «текә ҡаялы ҡара тауҙар араһынан» башҡарылған . 1829 йлдың 22 июленең төш ваҡытында Көнсығыш түбәһенә экспедицияны оҙатып йөрөтөселәрҙең береһе Килар Хаширов (Хачиров) күтәрелгән, һәм үҙе менән йәшкелт юлаҡлы ҡара базальт киҫәге алып килә (уның бер өлөшөн Петербургҡа оҙаталар, ә икенсеһен Эммануэль Бессеға Будапешт милли музейында һаҡларға бирә). Ҡалған артылыусылар яҡынса 5300 метр бейеклеккә етә алған. Эльбрусҡа тәүге күтәрелеште өс тапҡыр мылтыҡтан атып сәләмләгәндәр. Экспедиция иҫтәлегенә база лагеры янындағы етәксе ҡаяла түбәндәгене уйып яҙырға ҡушҡан:
''«Бөтә Рәсәй императоры Николай I батшалыҡ иткәндә, бында 1829 й. 20 июленән 23 июленә тиклем лагерь ҡороп Кавказ линияһы ғәскәрҙәре командующийы кавалерия генералы Георгий Емануель торҙо. Уның менән бергә: 14 әйәшлек улы Георгий, рәсәй хөкүмәте ебәргән академиктар: Купфер, Ленц, Менетрие һәм Мейер; тау корпусы чиновнигы Вансович, минераль һыуҙар архитекторы Иосиф Бернадацци һәм венгр сәйәхәтсеһе Иван де-Бесс килгәйне. Академиктар һәм Бернадацци, диңгеҙ кимәленән 8 мең фут (1143 сажин) юғары торған лагерҙы ҡалдырып, 22 июлдә Эльборусҡа 15 700 фут (2223 сажин). 16 330 фут (2333 сажин) бейеклеккә <> Киляр ғына етте. Әйҙә ошо ябай таш тоҡомдарыбыҙға әлегә тиклем менеп булмаҫлыҡ тип һаналған Эльборусҡа юл һалған кешеләрҙең ҡаҙанышын һәм исемдәрен хәтерҙәренә төшөрөп торһон'' »
"Эммануэль ҡаяһы"н совет альпинистары 1932 йылда ғына таба. Эльбрус түбәһенә тәүге күтәрелеү күп кенә нашло отражение в трудах многих рәсәй географ ғалимдарының, Пётр Петрович Семёнов-Тян-Шанский һәм Густав Иванович Радде, хеҙмәттәрендә сағылған.
Эльбрустың Көнсығыш түбәһенә Дуглас Фрешфилд етәкселегендә инглиз альпинистары төркөмө 1868 йылда икенсе күтәрелеү ойошторған, һәм улар шул уҡ йылда Казбек түбәһенә тәүге тапҡыр уңышлы күтәрелгән. Альпинистарҙы оҙатып йөрөтөүсе — беренсе артылыш ҡатнашыусыһы Ахия Соттаев булған.
1874 йылда, инглиз альпинистары төркөмө, Флоренс Кроуфорд Гроув етәкселегендә һәм А. Соттаев оҙатыуында, Эльбрустың бейегерәк Көнбайыш (иң бейек) түбәһенә күтәрелгән.
1890 һәм 1896 йылдарҙа рус хәрби топографы һәм альпинисы Андрей Васильевич Пастухов, Кавказдың картаһын төҙөү маҡсатында фәнни экспедициялар барышында, Эльбрустың Көнбайыш һәм Көнсығыш түбәһенә күтәрелә. А. В. Пастуховтың Эльбрусты һәм Кавказды тотош тикшереү эшенә күп өлөш индереүе хөрмәтенә, Эльбрустың 4800 метр бейеклектәге көньяҡ битләүендәге ҡаялар төркөмө уның исеме менән аталған.
1891 йылда Готфрид Мерцбахер һәм Людвиг Пурчеллер, урындағы ике оҙатыусы менән, көньяҡ итәгенән Эльбрустың Көнбайыш түбәһенә 8 сәғәттә күтәрелгән — артылыштар тарихы башланғандан алып иң ҡыҫҡа күтәрелеш.
1910 йылда швейцар альпинистары Гуги һәм Де-Рами тәүгеләрҙән булып "Эльбрус сатрашы"н эшләйҙәр — Эльбрустың ике түбәһенә бер күтәрелеш сиктәрендә артылдылар.
1925 йылда Эльбрусҡа беренсе ҡатын-ҡыҙ — А. Джапаридзе күтәрелә. :Файл:Albours.jpg]] 1934 йылда совет альпинистары В. Корзун һәм А. Гусев Эльбрус беренсе тапҡыр ҡыш күтәрелә.
1939 йылда мәскәү тау саңғысыһы Вадим Евгеньевич Гиппенрейтер тәүге тапҡыр саңғы менән Эльбрус түбәһенән "Ун беренселәр приюты"на шыуып төшә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 1942 йылдың 21 авгусында «Эдельвейс» немец һөжүм итеү операцияһы барышында капитан Грот командалығындағы «Эдельвейс» тау-уҡсылар дивизияһы төркөмө Эльбрусҡа күтәрелә һәм уның көнбайыш һәм Көнсығыш түбәләренә үҙҙәренең подразделениеһы флагын ҡаҙай. Бер фараз буйынса, немец альпинистары рәхмәт урынына — Адольф Гитлер, «Гитлер пигы», тип аталырға тейешле Европаның иң юғары түбәһендә свастикалы байраҡ тороуын теләгәнлектән, шелтә ала, шуның өсөн альпинистар унда тағы ла менергә һәм кәрәкле флагты элергә тейеш була, икенсе фараз буйынса ''«… был еңел аҡыл ҡаяға үрмәләүселәрҙе Гитлер ҡаты һүккән, „хәрби трибунал судына тарттырыр кәрәк“ тигән. Һуғыштың иң ҡыҙыу мәлендә уйынсыҡ уйнайҙар, Сухумиға йырып керер урынға, шул идиот пикка күтәреләләр»''. Совет яугирҙәре немец штандарттарын 1943 йылдың 13 һәм 17 февралдәрендә алып ташлайҙар.
XX быуаттың беренсе сирегенән алып, инфраструктура үҫеше һәм уңайлы транспорт мөмкинлектәре һәм альпинист ҡарашынан сағыштырмаса еңеллек менән бәйле, Эльбрус түбәләренә халыҡ күп күтәрелә башланы. 1928 йылда Эльбрусҡа поднялись 32 группы совет альпинистарының 32 төркөмө күтәрелде, 1935 йылда түбәлә 2016 кеше, ә 1960 йылда Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының 40 йылын билдәләгәндә, күмәк кешене йәлеп иткән альпиниадала 1395 спортсмен ҡатнашты.
1998 йылдың 12 авгусында Эльбрустың көнсығыш түбәһенә Ҡылысгәрәй Урусов менән Әхмәт Тебуев етәкләгән ҡарасай тоҡомло Даур һәм Хурзук ҡушаматлы аттар күтәрелде. Акция был тоҡомдо һаҡлау һәм артабан үҫтереүгә бағышланды.
1989 йылдан башлап, Эльбруста уның түбәһенә ҙур тиҙлек менән күтәрелеү чемпионаттары йыл һайын үткәрелә. 1990 йылда Анатолий Николаевич Букреев Приют 11-ҙән Эльбрустың Көнсығыш битләүенә 1 сәғәт 47 минутта күтәрелә. 2006 йылда Азау аҡланынан алып (2400 м.) Көнбайыш түбәһенә тиклемге дистанцияны Денис Викторович Урубко 3 сәғәт 55 минут 58 секундта күтәрелде. 2017 йылға саҡлы Азау аҡланынан алып Көнбайыш түбәһенә тиклем тиҙлнекм менән күтәрелеү буйынса донъя рекордын рәсәй альпинисы Виталий Шкель ҡуйғайны — 3 сәғәт 28 минут 41 секунд. 7 мая 2017 года эквадорский альпинист Карл Эглофф установил новый рекорд по скорости подъёма на вершину — 3 часа 24 минуты 14 секунд. Женский рекорд в тот же день установила Диана Зеленова (Россия, Свердловская обл.) — 4:30:12.
Инфраструктураһы
Эльбрустың көньяҡ һәм көнсығыш тирә-яғы райондарында сервис структураһы (ҡунаҡханалар, турбазалар, йәмәғәт туҡланыу урындары һ. б.) көньяҡтан (Азау аҡланынан) автомобиль юлы үткән Баҡсан тарлауығында урынлашҡан. Эльбрустың битләүҙәрендә бер нисә бейек тау приюты, ҡунаҡханаһы һәм канат юлы инфраструктура объекттары бар.
Эльбрустың төньяғында тау инфраструктура насар үҫешкән — Эммануэль аҡланында төрлө туроператорҙар палатка лагерҙары ойоштора, һәм 3800 метр бейеклектәге бер моренала туристар һәм Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы МЧС хеҙмәткәрҙәре файҙаланған кескәй өйҙәр бар.
Бейек тау приюттары
Тауға үрмәләүселәр өсөн иң тәүге Эльбрустың көньяҡ битләүендә 1909 йылда 3200 метр бейеклектә барлыҡҡа килә. Был Кавказ тау йәмғиәте 5 кеше һыйырлыҡ итеп өлөшләтә таштан төҙөгән ярым ер өй була. 1932 йылда 4200 метр бейеклектә туристар һәм альпинистар өсөн 40 урынлыҡ ағас бина — «11 Приюты» төҙөлә, һәм 1939 йылда уның нигеҙендә ҡунаҡхана эшләй башлай. 1933 йылда Эльбрус билендә «Бөгөл», ә Ун бер Приютынан йыраҡ түгел — «Туғыҙ Приюты» метеостанцияһы төҙөлә. 1980-се йылдарҙа «Ғара-Баши» канат юлының һуңғы станцияһынан 100 метрҙа тиҫтәнән артыҡ алты урынлы йылытылған торлаҡ вагонсыҡтан һәм кухнянан торған «Мискәләр» тигән приют төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта был Эльбрусҡа күтәрелеүсе турист һәм альпинистарҙың төп старт урыны.
2001 йылда 1998 йылдың 16 авгусында янған Ун бер Приютын тергеҙеү башлана. Унан йыраҡ түгел 12 урынлы торлаҡ вагонсыҡтар, кухня ҡуйылған. Кистәрен вагонсыҡтарға электр энергияһы биреү өсөн дизель электростанция (генератор) эшләй.
2012 йылдың сентябренә Эльбрус бөгөлөндә Европаның иң бейек тау приютына әйләнгән «EG 5300 станцияһы» тип аталыусы ҡотҡарыу приюты ҡорола. Әммә, декабрҙә был кескәй өй ел тарафынан емерелә. 2013 йылда EG5300 станцияһы нигеҙенән 300 м арауыҡта бөгөнгә тиклем тоған 4-6 кешелек авария кескәй өйө төҙөлә. 2014 йылда Эльбрустың көньяҡ битләүендә 3900 метр бейеклектә 40 кешегә иҫәп тотолоп төҙөлгән Европаның иң бейек тау ҡунаҡханаһы «LeapRus» сафҡа баҫты.
Канат юлдар
«Эльбрус-1» от станции «Азау» станцияһынан (2350 м) «Кругозор» (3000 м) станцияһына тиклемге канат-маятник юлының беренсе сираты 1969 йылда эшләй башлай. Уның оҙонлоғо, (бейеклек 650 метрға тиклем кәмеүе мөмкин№ 1740 метр тәшкил итә. 1976 йылда «Кругозор» станцияһынан «Мир» (диңгеҙ кимәленән 3500 метр) станцияһына тиклемге икенсе сираты эксплуатацияға индерелә. Уның оҙонлоғо 1800 метр, бейеклек 500 метрға тиклем кәмеүе мөмкин . В конце 1970-х была построена и канатно-кресельная дорога от станции «Мир» до станции «Гара-Баши» (3780) протяжённостью 1000 метров и перепадом высот 250 метров.
2006 һәм 2009 йылдарҙа гондоль тибындағы заманса «Эльбрус» канат юлының ике сираты сафҡа баҫты, һәм улар «Азау» аҡланындағы түбәнге кире әйләнеп ҡайтыу юлын «Мир» станцияһы менән тоташтырҙы. Яңы канат юлы электән эшләп килгән маятник канат юлы менән параллель рәүештә эшләй.
2015 йылдың 27 декабрендә канат юлының «Мир» станцияһынан «Ғара-Баши» станцияһына тиклемге 1675 метр оҙонлоҡтағы өсөнсө сираты эшләй башланы, һәм ул, Церматтан (Швейцария) ҡала, Европалағы иң бейек канат юлы (күтәрелештең иң бейек нөктәһе 3847 метр) булып һанала. «Ғара-Баши» станцияһының үткәреү һәләте сәғәтенә 750 кеше.
Күтәрелеү маршруттары
Рәсәй һәм сит ил классификаторҙары мәғлүмәте буйынса, Эльбрусҡа барлығы унға яҡын маршруттар категорияланған (Көнсығыш һәм Көнбайыш түбәләренә менеүҙе айыралар).
Классик маршрут
Иң билдәлеһе. Рәсәй классификацияһы буйынса маршрут ҡатмарлылығы 1Б. Ҡағиҙә булараҡ, маршрут «Бочки» приютынан (канат юлының аҙағы, 3720 м) һәм Ун бер приюты (4050м), күп һанлы яңы приюттар һәм Пастхов ҡаяһы (4550-4700) эргәһенән үтеп, үргә, яҡынса 5100 метр бейеклеккә, Көнсығыш түбәгә күтәрелә, һәм шунан, «ҡыя кәштә» аша бөгөлгә (5416) барып сығыу мөкин. Артабан бөгөлдән түбәләрҙең ҡайһына булһа ла күтәреле мөмкин. Ҡағиҙә булараҡ, транспорт сығымдарын, акклиматизация сығыуҙарын, һауа торошон һәм артылыусыларҙың әҙерлек кимәлен иҫәпкә алып, күтәрелеүгә 7—10 көн (әҙерлекле спортсылар өсөн Ун бер Приютынан түбәһенә тиклем, төшөү ваҡытын иҫәпләмәй, 5—6 сәғәт) үтә.
Рәсәй классификацияһы буйынса маршрут ҡатмарлылығы 2A. Маршрут 2500 метр бейеклектәге база лагерынан башлана һәм Төньяҡ приюттан (3700) һәм Ленц ҡаяһынан (улар яҡшы тәбиғи ориентир булып тора) Көнсығыш түбәһенә килтерә. Маршруттың үрге өлөшөндә бөгөл йүнәлешендә һәм артабан Көнбайыш түбәһенә үтергә мөмкин. (Көньяҡ менән сағыштырғанда), инфраструктураның аҙыраҡ концентрацияһы (2012 йылдан Эммануэль аҡланында (2600м) һәм боҙлоҡ алдындағы ҡаяларҙа (3750м) байтаҡ яңы кескәй өйҙәр һәм палата лагерҙары пәйҙә булыуғы ҡарамаҫтан), маршруттың үҙенсәлеге булып тоа, һәм был күтәрелеүҙә ҡатнашыусыларҙан күберәк автономлыҡ һәм күберәк туристик квалификация талап итә. Иң төп проблема булып, һуңғы стационар лагерҙан 2000 м вертикаль бейеклекте артылыу бурысы тора, ә көньяҡтан коммерция тар күп булыу сәбәпле, был проблеманың.
Көнсығыш ҡабырғаһы маршруты
Маршрут ҡатмарлылығы 2Б. Күтәрелеү Эльбрус ҡасабаһынан башлана һәм Ирикчат тарлауығы, шундай уҡ атамалы артылыш һәм көнсығыш ҡабырғаһы башланмаҫ борон, боҙлоҡ аша — Ачкерьяколь лава ағымы янынан Көнсығыш түбәһенә (ҡырас башына сығыу варианттары бар) яһала.
Башҡа маршруттар
Бер күтәрелеү сиктәрендә Көнсығыш һәм Көнбайыш түбәләренә артылыу ( маршруты) маршруты ҡатмарлылығы 2Б. Иң ҡатмарлы, әҙерлекле спортсы-альпинистар - тау туристары ғына үтә алырлыҡ маршруттар - төньяҡ-көнбайыш ҡабырғаһы буйлап, Эльбрус (Көнбайыш) (3А) һәм, көньяҡ стена буйлап,  (Эльбрустың көнбайыш иңенә (5А) ҡатнаш маршруттары.
Эльбрусҡа тәүге булып күтәрелгән башҡорт ҡатыны
2017 йылдың август аҙағында Учалы районында тыуып үҫкән, хәрби хеҙмәт юлы үтеп, хәҙер Мәскәүҙә табиб булып эшләгән 50 йәшлек Ғәлиә Ғүмәрова Рәсәй менән Европаның иң бейек тауы — Эльбрус түбәһенә милли кейем кейеп менеп, 5642 метр бейеклектә атаҡлы «Заһиҙә» бейеүен башҡара.
Күтәрелеүҙәр ваҡытында бәхетһеҙлеккә тарыу осраҡтары
Эльбрустың түбәһенә менеү сағыштырмаса ябай һымаҡ тойолһа ла, унда йыл һайын15-20 кеше һәләк була, һәм был Эльбрус алды биләмәләрендәге бөтә хәүеф-бәләләрҙең 80 %-н тәшкил итә. Һәләк булыусылар һәм зыян күреүселәр араһында һәүәҫкәр туристар («ҡырағай туристар») ғына түгел, хатта тауҙарҙа артылыу тәжрибәһе булған, әҙерлекле спортсылар ҙа йыш осрай.
Башаптүз
Башаптүз (Башаптамаҡ, Усть-Ашап) — Пермь крайының Барҙа районындағы башҡорт ауылы, Сәрәш ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урыны
Башап йылғаһы Тол йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 99 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 40 ир-егет һәм 59 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 124 кеше йәшәгән.
Әлибаев Зәки Арыҫлан улы
Әлибаев Зәки Арыҫлан улы (10 ғинуар 1967 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе. 1992 йылдан Башҡорт дәүләт университеты, 2009 йылдан — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2017—2022 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы рәйесе. Филология фәндәре кандидаты (1997), доцент. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).
Биографияһы
Зәки Арыҫлан улы Әлибаев 1967 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Йөйәк ауылында тыуған. 1974—1984 йылдарҙа урындағы урта мәктәптә уҡый. Өлкән синыфтарҙа әҙәби ижадҡа ылыға, республика балалар һәм үҫмерҙәр матбуғаты менән бәйләнеш тота. 1984 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә, һуңғы курстарҙа әҙәбиәт белеме буйынса ғилми тикшеренеүҙәр башлай.
1985 йылдың июленән 1988 йылдың майына саҡлы Мурманск өлкәһенең Североморск ҡалаһында СССР Хәрби-Диңгеҙ Флотында хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — I статья старшинаһы.
2002 йылдың июле — 2009 йылдың авгусы — БДУ-ның башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһы доценты.
2009 йылдан — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте кафедраһы доценты.
2022 йылдың 16 декабрендә Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.
Ғилми эшмәкәрлеге
1992—1996 йылдарҙа Зәки Әлибаев ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының аспирантураһында уҡый, 1997 йылдың мартында «Хәҙерге заман башҡорт романдарында конфликт тәбиғәте» тигән тема буйынса «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Әҙәбиәт ғилеме һәм уҡытыу методикаһы буйынса илленән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Хәҙерге заман башҡорт прозаһына эпик традицияларҙың тәьҫирен өйрәнеү, боронғо башҡорт эпостарында герой концепцияһын, «Урал батыр» эпосында башҡорт романы сығанаҡтарын тикшереү менән шөғөлләнә.
Роберт Байымов, Мирас Иҙелбаев, Зәйнәб Биишева, Жәлил Кейекбаев, Кирәй Мәргән һәм башҡа яҙыусылар ижадына бағышланған эштәре бар. Әҙәби һәм тәнҡит мәҡәләләре «Ватандаш», «Ағиҙел», «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналдарында, республика гәзиттәрендә баҫылып тора. 50-нән артыҡ фәнни хеҙмәте нәшер ителде.
Әҙәбиәт фәненә бәйле дисциплиналар буйынса махсус курстар алып бара. БДПУ-ның башҡорт филологияһы факультеты студенттары уның етәкселегендә «Филология. Рәсәй халыҡтарының телдәре һәм әҙәбиәте» (төрөк төркөмө) тип аталған Бөтә Рәсәй студент олимпиадаһында ҡатнашып, 2014 йылда − беренсе, 2015 йылда — өсөнсө урын алды. Ижади йәштәр менән әүҙем эшләй, улар «Тулҡын» исемле гәзит нәшер итә.
2001—2007 йылдарҙа Анкарала төрөк телендә баҫылып сыҡҡан 35 томды үҙ эсенә алған «TURKI DUNYSI ORTAK EDEBIEATLARI» («Төрөк донъяһының дөйөм әҙәбиәте») йыйынтығының башҡортса өлөшөнөң авторҙашы.
Рәсәйҙәге төрлө кимәлдәге һәм сит илдәрҙә ойошторолған халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша. Башҡорт һүҙ сәнғәте үҫеше тураһындағы докладтар менән Астанала (Ҡаҙағстан), Стамбулда (Төркиә), Ашхабадта (Төркмәнстан) сығыш яһаны. Республика мәктәптәренә ғилми-методик ярҙам күрһәтә.
Ветлянка (Сарбай ҡушылдығы)
Ветлянка  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарбай йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кагальник (станция)
Кагальник — Ростов өлкәһе Кагальник районының Малиновка ҡасабаһында урынлашҡан электрлаштырылмаған Батайск — Сальск тимер юлы һыҙығындағы тимер юлы станцияһы.
Балыҡ тотоу
Балыҡ тотоу — балыҡты төрлө һыу ятҡылыҡтарынан сығарыу ысулы.
Кагальник (станция)
Станция эшмәкәрлеге
Кагальник станцияһы Ростов төбәгендә Рәсәй тимер юлдарының Төньяҡ-Кавказ тимер юлы составына инә.
Балыҡ тотоу
Балыҡ тотоу кәсеп йәки ял итеү төрө була ала. Балыҡ тотоу өсөн ҡармаҡ, балыҡ тотоу ауы, гарпун һәм башҡа ҡулайламалар ҡулланыла. Балыҡтан тыш, төрлө диңгеҙ продукттары: моллюскылар, ҡыҫала һымаҡтар һәм энә тирелеләр тотола. Ғәҙәттә, «балыҡ тотоу» термины балыҡсылыҡ хужалыҡтарында үҫтерелгән балыҡты, шулай уҡ диңгеҙ имеҙеүселәрен: кит һымаҡтарҙы, ишкәк тәпәйлеләрҙе, сиреналарҙы аулауға ҡарата ҡулланылмай. ФАО (Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы) мәғлүмәте буйынса, 2009 йылда донъяла балыҡ (аквакультура продукттарын иҫәпкә алмайынса) тотоу 90 млн тонна, ә йән башына балыҡ ҡулланыу 2009 йылда 17,2 кг/кеше тәшкил иткән, шуларҙың 62 проценты ҡырағай мөхиттә тотолған балыҡ өлөшөнә тура килгән. Өҫтәүенә, һәүәҫкәр (рекреацион) балыҡсылыҡта дөйөм донъя балыҡсылығы, баһалауҙар буйынса, йылына 2 миллион тонна самаһы балыҡ тәшкил итә һәм хайуан аҡһымының мөһим сығанағы булып тора, бигерәк тә — үҫешеүсе дәүләттәрҙә.
Кагальник (станция)
Станция эшмәкәрлеге
Кагальник йөк станцияһы булып тора.
Балыҡ тотоу
Тәүтормошта балыҡсылыҡ
Балыҡ тотоу — кешеләрҙең иң боронғо туҡланыу формаларының береһе, ул урта палеолит дәүеренән үк һунарсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыу менән бер рәттән ҡулланыла. Бломбос мәмерйәһендә балыҡ һәм ишкәк аяҡлыларҙың һөйәктәре табылыуы ошоларҙы раҫлай. Һөҙөмтәлә балыҡ тотоу иң мөһим шөғөл булараҡ бөтә кешелектең йәшәйешендә ныҡлы урын ала һәм бөгөнгө көндә лә даими үҫешә.
Кагальник (станция)
Станция эшмәкәрлеге
Станция хужалығында  ҡабул итеү-ебәреү һәм инеү урындары, шул иҫәптән Кагальник элеваторы  бар. Станцияла төрлө йөктәрҙе бушатыу һәм тейәү   башҡарыла.
Балыҡ тотоу
Тәүтормошта балыҡсылыҡ
Тәүтормош йәмғиәттә үк балыҡҡа ҙур ихтыяж кешеләрҙе йылға, күл, диңгеҙ буйында төпләнергә мәжбүр итә, беренсел таралыуҙың мөһим факторҙарының береһе була. Был ауыл һәм ҡалаларҙың артабанғы этномәҙәни урынлашыуына ҙур йоғонто яһай. Боронғо замандарҙа тотош балыҡ тотоу торамалары барлыҡҡа килгән, унда йәшәүселәр быуындан быуынға үҙҙәренең белемен һәм балыҡ тотоу һәм эшкәртеү оҫталыҡтарын тапшыра килгән.
Кагальник (станция)
Станция эшмәкәрлеге
Станцияла тимер юлы вокзалының бер ҡатлы кирбес бинаһы бар (кирбес плитка менән көпләнгән)
Балыҡ тотоу
Тәүтормошта балыҡсылыҡ
Тәүге цивилизациялар барлыҡҡа килгән осорҙа балыҡ тауарҙар менән алмашыуҙа ҡиммәтле ресурс була. Был табышлы кәсеп була һәм балыҡсылыҡтың таралыуына иҡтисади нигеҙе булып торған.
Кагальник (станция)
Станция эшмәкәрлеге
Бинала станция начальнигы һәм станция буйынса дежурның бүлмәләре бар.
Балыҡ тотоу
Тәүтормошта балыҡсылыҡ
Кешеләрҙең алыҫ ата-бабалары архантроптар һәм неандерталецтар тәрән булмаған һыу ятҡылыҡтарында «ялан ҡул» менән балыҡ аулай алған. Амазонияның һинд ҡәбиләләре һай ҡултыҡтарҙа балыҡтарҙы ботаҡтар менән һуғып шаңғытып тотҡан. Элеккегә ҡарағанда был «камил» ысулды 1950-се йылдарҙа аҡ тәнле Бразилия кешеһе Хелена Валеро ентекләп һүрәтләй, ул яномамо ҡәбиләләре араһында 20 йыл йәшәй.
Кагальник (станция)
Станция эшмәкәрлеге
Кагальник станцияһы вокзалында ҡала яны поездарына билеттар һатылмай.