cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стокгольм
Тарихы
1634 йылдан алып Швед батшалығының рәсми баш ҡалаһы булыу арҡаһында, XVII быуатта башҡа ҡалаларға ҡарағанда күпкә тиҙерәк үҫешә. XVIII быуат башында (1713—1714) ул тағун эпидемияһынан зыян күрә. 1721 йылда, Рәсәй менән һуғыш ваҡытында ҡаланың төньяҡ райондары етди зыян күрә, ә үҫеш туҡтала. XVIII быуат биналары — заманса Стокгольмдың иң боронғо биналарының береһе. Иҫке ҡаланың (Норрмальм) төньяғында урынлашҡан биҫтәләрҙең күпселек өлөшө 1751 йылда янғын ваҡытында юҡ ителә. XIX быуаттың беренсе яртыһына Стокгольмдың әһәмиәте кәмей. XIX быуаттың икенсе яртыһында ул үҙенең иҡтисадын тергеҙә һәм үҫешен яңырта. Етештереүҙең яңы төрҙәренең килеп сығыуы ҡаланы эре сауҙа һәм хеҙмәтләндереү үҙәгенә әйләндерә.
1901 йылда Стокгольм Нобель комитеты ултырышы үткәрелә, йыл һайын Нобель премияһы лауреаттарын бүләкләү тантанаһы.
1912 йылда бында йәйге Олимпия уйындары үткәрелә.
Король һарайы янында һәр көн үҙәгендә ҡарауыл алмашы церемонияһы үтә.
Климаты
Климаты: уртаса диңгеҙ, һалҡынса йәй һәм йомшаҡ ҡыш менән. Метеорологтарҙың күҙәреүҙәр тарихында ҡаты һыуыҡтар ҙа, эҫе лә теркәлгән булмаған. Түбән киңлектәрҙә ятҡан Мәскәү, Ҡазан, Өфө, Минск, Харьков һәм башҡа Консығыш Европа ҡалаларына ҡарағанда ҡыш күпкә ҡыш йылыраҡ һәм йомшағыраҡ. Был Гольфстримдың йоғонто көслө булыуы менән аңлатыла. Ҡалала йәй һалҡын, температураһы 25 °C-тан һирәк күтәрелә.
Халҡы
Стокгольм төбәге 20 % ил граждандарының йорто булып тора һәм Швецияның 25 % ЭТП-һын тәьмин итә.
Стокгольмдың географик атамаһы ваҡыт үтеү менән үҙгәрә. XIX быуат башында ул рәсми рәүештә өс райондан тора, бөгөн уны ҡала үҙәге тип атайҙар, яҡынса 35 км² йәки хҡаланың хәҙерге майҙанынан 1/5 тәшкил итә. Артабанғы ун йыллыҡта Стокгольмға башҡа райондар ҙа инә, мәҫәлән, 1913 йылда ҡушылған Бранчюрка, ул саҡта 25 000 кеше иҫәпләнә, ә Спанга 1949 йылда ҡушыла. 1971 йылда Ханста районы ҡушылыуы менән ҡаланың тәүге аныҡ сиктәре барлыҡҡа килә. 1982 йылда ҡалаға тағы бер сателлит — Соллетун ҡушыла, шул ваҡыттан алып ҡала сиктәре рәсми үҙгәрмәй. 2000 йылда Стокгольм зоналары 11 муниципалитетҡа бүленгән (Стокгольм — 750 000 кеше; Худдинг — 94 209; Ярфелл — 60 254; Соло — 56 605; Соллетун — 53 715; Ботчюрка — 48 268; Ханниг — 40 151; Тюрес 483 36; Сунлбюберг — 868 33; Нацка — 25 170; Дандерюд — 600 24) һәм бөтәһе 1 200 000 кеше самаһы һанала. Бөтә Стокгольм агломерацияһы 26 муниципаль берәмектән тора, уларҙың халҡы 1 900 000 кеше тәшкил итә.
Иҡтисад
Күпселек халыҡ хеҙмәтләндереү өлкәһендә эшләй, 85 % эш урындарын тәшкил итә. Ауыр индустрияның булмауы Стокгольмды донъялағы иң таҙа ҡалаларҙың береһе итә.
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа яңы технологиялар уйлап табыу һәм әйләнешкә индереү менән шөғөлләнгән компанияларҙа күп һанлы вакансиялар булдырыла. Бында бөтә донъяға билдәле булған IBM, Ericsson һәм Electrolux компаниялары урынлашҡан. Стокгольмдың төньяғының, Таҙа районында, абруйлы IT-үҙәге урынлашҡан.
Стокгольм — эре финанс үҙәге. Бында Скандинавия банкыларының: Swedbank, Handelsbanken, һәм Banken Skandinaviska Enskilda ҙур штаб-фатирҙары урынлашҡан. Skandia һәм Trygg-Hansa страховкалау компаниялары ла бар. Билдәле Стокгольм (Stockholmsbörsen) фонд биржаһы ла Стокгольмда. Дөйөм алғанда, бөтә Швеция компанияларының 45%-ы үҙҙәренең штаб-фатирҙарын ошо ҡалала урынлаштырған. Ҙур H&M компанияһы шулай уҡ Стокгольм ҡалаһында урынлашҡан.
Туризм һуңғы 15 йыл эсендә ҡала иҡтисадында мөһим роль уйнай башлай. 1991—2004 йылдарҙа Швецияның баш ҡалаһын күрергә теләүсе туристар һаны ныҡ арта. Ҡунаҡтар өсөн күңел асыу йорттары һәм ҡунаҡханалар һаны күбәйә. Стокгольмға йыл һайын яҡынса 7,5 миллион турист килә.
Стокгольмдың эре компаниялар хеҙмәткәрҙәре һаны :
Транспорт
Стокгольмда 3 аэропорт эшләй. Унан 42 км алыҫлыҡта Стокгольм-Арланда халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан. Шулай уҡ ҡала эргәһендә Бромма аэропорты һәм ҡаланан көньяҡтараҡ 95 км алыҫлыҡта урынлашҡан Скавста аэропорты эшләй.
Фән һәм мәғариф
Беренсе ҙур уҡыу йорттары һәм ғилми үҙәктәр Стокгольмда XVIII быуатта нигеҙләнә. Бында төрлө ғалимдарҙың тикшеренеүҙәре үткәрелә, шуның менән бер рәттән төрлө һөнәрҙәргә өйрәтеү ҙә бара, мәҫәлән, астрономия һәм медицинала. Шул ваҡытта Стокгольм обсерваторияһы төҙөлә. Медицина белеме Каролина институтында тупланған. Король технология институты (Högskolan Tekniska Kungliga, йәки KTH) 1827 йылдарҙа төҙөлгән һәм Скандинавияның иң ҙур технология институты булып тора. Бында 13 000 яҡын студент уҡый. Стокгольм университеты 1878 йылда нигеҙ һалына, 1960 йылда ғына тулы юғары уҡыу йорттарының статусын ала. 2004 йылда университетта 35 000 студент уҡый. Тәбиғәт фәндәре институттары төҙөлә, уларҙың иң билдәлеһе Швед тәбиғәт тарихы музейы, һәм trädgården Bergianska ботаника баҡсаһы. 1909 йылда илдең шәхси юғары уҡыу йорттарының береһе — Стокгольм иҡтисад мәктәбе төҙөлә. Стокгольмда һынлы сәнғәт, музыка институттары һәм башҡа уҡыу йорттары бик күп. 1771 йылда Стокгольмда нигеҙләнгән Король юғары музыка мәктәбе донъялағы боронғо музыка мәктәптәренең береһе, ә Король һынлы сәнғәт университеты 1735 йылда асыла. Ул тарихи Швед король сәнғәт академияһы менән бәйләнгән. Швед мимика һәм ым-ишара академияһы Король драма театрының дауамы булып тора. Унда билдәле актриса Грета Гарбо эшләгән. Башҡа мәктәптәр ойошторола: «Констфак» (1844 йылда барлыҡҡа килгән) дизайн мәктәбе, Стокгольм университетының опера колледжы (1968 йылда нигеҙ һалына, әммә уның боронғо тамырҙары бар), Университет бейеү колледжы һәм Университет музыкаль белем биреү колледжы. «Сёдертёрн» колледжы күп профилле институт кеүек 1995 йылда көньяҡ Стокгольмда барлыҡҡа килә. Ул ҡаланың төньяғында урынлашҡан уҡыу йорттарына альтернатива була.
Шулай уҡ эшләйҙәр:
Мәҙәниәт
Стокгольм үҙенең бай мәҙәниәте менән билдәле. Бында танылған кешеләр йәшәгән һәм эшләгән, төрлө мәҙәни учреждениялар нигеҙләнгән. Ул 1998 йылда Европа мәҙәниәтенең баш ҡалаһы итеп һайлана.
Әҙәбиәт
Стокгольмда билдәле шағир һәм композитор Микаэль Карл Бельман (1740—1795), драматург һәм рәссам Август Стриндберг (1849—1912), новелласы Седерберг Яльмар (1869—1941), балалар яҙыусыһы Астрид Линдгрен (1907—2002) йәшәй һәм эшләй. Уларҙың орининал эштәре һаман ҡалала һаҡлана. Швед мәҙәниәтенә нобель премияһының әҙәбиәт буйынса лауреаты Эйвинд Юнсон (1900—1976), шулай уҡ популяр композитор һәм шағир Тобой Эверт (1890—1976) ҙур өлөш индергән. Новелласы Фогельстрем Пер Андерс (1917—1998) Стокгольмың XIX һәм XX быуат урталарындағы тормошо тураһында тарихи хикәйәләр яҙа.
XVI быуатта швед королдәре китап, манускрипт һәм географик карталар коллекцияларын йыйыуҙы башлай, әлеге көндө был йыйылыштар, ҙурлығы буйынса донъяла — 17се һәм Европала — 10-сы урында булған, Швеция Милли китапханаһы булараҡ билдәле.
Фестивалдәр
Йыл һайын ноябрҙә ҡалала бик күп фестивалдәр үтә:
Музейҙар
Стокгольм — Европан билдәле музей үҙәге. Ҡалал бөтәһе 80-дән ашыу музей иҫәпләнә. Уларға йыл һайын 9 миллионға тиклем кеше килә.
Музыка
Стокгольмда 1975, 2000 һәм 2016 йылдарҙа Евровидение конкурсы уҙғарыла.
Архитектура
Ҡала үҙәгенең бәләкәй генә утрауында урынлашҡан иң боронғо район — Гамластан тип атала (Gamla Stan, Иҫке ҡала). Бында Стокгольм төҙөлә башлаған бик күп урындарҙы табып була. Бында Немец сиркәүе кеүек билдәле булған биналар, шулай уҡ төрлө йорттар һәм һарайҙар урынлашҡан: Аҡһаҡалдар йорто, Бунд йорто, Тессиндар йорто һәм Оксеншерна һарайы. Ҡалала иң иҫке бина булып XIII быуатта төҙөлгән Риддархольм сиркәүе һанала. 1697 йылдың янғыны урта быуаттар баш замогын Тре-Крунурҙы юҡ итә, Стокгольм король һарайын үҙгәртеп барокко стилендә төҙөйҙәр. Стокгольм соборы, элекке замок менән бер рәттән, Стокгольм епархияның үҙәге булып тора. Собор XIII быуатта төҙөлһә лә, биш быуат тороп, ҡырҡа үҙгәртеп ҡоролоуына ҡарамаҫтан, боронғо ҡоролма тип иҫәпләнмәй. Ул да барокко стилендә биҙәлгән.
Ҡаланы әүҙем ҙурайтыу XV быуатта уҡ башлана. Ул ваҡытта Стокгольм хәҙерге иҫке ҡаланың сиктәренән сыға. Хәҙер Седермальмда индустрия дәүеренә тиклемге бер нисә генә бина табырға мөмкин. Илде индустриялаштырыу осоронда Швецияның баш ҡалаһы бик тиҙ үҫешә, архитектура пландары Европаның ҙур ҡалалары: Берлин һәм Венанан алына. Был ваҡытта ҡалала барлыҡҡҡа килгән бик күп биналарҙы хәҙерге көндәрҙә лә күрергә мөмкин. Швед короле операһына нигеҙ һалына, Страндвегенда бай кешеләр өсөн биналар төҙө үҫешә.
XX быуат башында, шул иҫәптән архитектурала ла патриотик кәйеф көсәйә. Архитекторҙар милли оҡшашлыҡ эҙләп урта быуат, шулай уҡ ренессанс дәүерҙәренең элементтарын швед бинларында тергеҙә. Иң билдәле булып 1911—1923 йылдарҙа Рагнар Эстберг (Ragnar Östberg) проекты буйынса төҙөлгән ҡала үҙәгендәге Стокгольм ратушаһы була. Унда әлеге көндәргә тиклем туристик объекты булған, көн дә экскурсиялар уҙғарылған, ҡала үҙидараһы ултырышы үткәрелә. Ратушала Концерт йортонда (Konserthuset) Нобель премияһы тапшырыу хөрмәтенә банкет ойошторола. Ошо уҡ йылдарҙа ҡаланың бейек доминаттарының береһе — Энгельбрект сиркәүе төҙөлгән.
1930 йылдарҙа модернизм Стокгольмда үҫеш һәм киңәйтеү символы була. Йердет кеүек яңы торлаҡ райондары төҙөлә. Накка районы янында урынлашҡан Кварнхольмендә сәнәғәт производствоһы мануфактуралар төҙөй. Метрополитендың барлыҡҡа килеүе 1950 йылдарҙа биҫтәләр үҫешенә яңы импульс ала. Веллингбю һәм Фарст райондары тиҙ күтәрелә. 1960 йылдарҙа был райондарҙың үҫеше дауам итә, әммә эшселәр йәшәгән элекке блоктар, шулай уҡ завод биналары, стокгольмсыларҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра.
Әлбиттә, биҫтәләрҙең тиҙ үҫеше, ҡала үҙәге үҙгәреүен туҡтатмай. Ҡала үҙәгендә 5 башня бизнес- үҙәк урынлашҡан Сергельсторг майҙаны төҙөлә. Был майҙанды төҙөү өсөн 1960 йылдарҙа ҡала үҙәге таҙартыла, шул арҡала баҙарҙың тулыһынса бөтөрөлөүенә алып килә.Был ваҡытта ҡала театры һәм Швецияның Милли банкына нигеҙ һалына. Был биналарҙы төҙөү менән Петер Цельсинг шөғөлләнә.
Иҫтәлекле урындар араһында: Зәңгәр ҡапҡа, Стокгольм ратушаһы, Катаринахиссен (Какнестурнуть күтәргесле күҙәтеү майҙансығы), Стокгольм телебашняһы, Эрикссон-Глоб (Эрикссон Глобусы), алыҫтан күренгән диаметры 100 метр һәм бейеклеге 85 метр булған донъялағы иң бейек сфера ҡоролмаһы, Грем-Лунд күңел асыу паркы, Стокгольм метрополитетының күк линияһы.
Грета Тунберг
Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг (Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg; 3 ғинуар 2003 йыл) — 15 йәшенән швед парламенты эргәһендә ҡаршылыҡ белдерә башлаған швед уҡыусыһы. Ул Риксдаг алдында даими рәүештә «климат өсөн мәктәп забастовкаһы» тип яҙылған плакат менән ултыра, шул ысул менән климат буйынса Париж килешеүе нигеҙендә климаттың үҙгәреүенә ҡаршы көрәш буйынса кисектергеһеҙ эшмәкәрлеккә саҡыра. Уның ғәмәле башҡа илдәрҙәге йәштәргә шундай уҡ демонстрациялар үткәреүгә этәргес була. Был ҡаршылыҡты улар «климат өсөн мәктәп забастовкаһы» йәки «киләсәк өсөн йомалар» тип атала.
Биографияһы
Грета 2003 йылдың 3 ғинуарында Стокгольм ҡалаһында тыуа. Уның әсәһе Малена Эрнман — швед опера йырсы, атаһы — актёр Сванте Тунберг. Олатаһы — актёр Олоф Тунберг.
Йылда 11 йәшендә Грета депрессия кисерә, һөйләшмәй һәм ашамай башлай. Ике ай эсендә 10 килограмға ябыға [сығанағы 40 көн күрһәтелмәгән]. Һуңынан уға — Аспергер синдромы, фәнни-компульсив тарҡалыу һәм селектив мутизм диагнозы ҡуйыла. Грета фекеренсә, селектив мутизм уның өсөн, «кәрәк ваҡытта ғына фекер белдереү мөмкинлеге. Хәҙер — тап шундай ваҡыт». Аспергер синдромын ул «бүләк», тип иҫәпләй, күпселектән айырмалы рәүештә, ул уның донъяны ҡабул итеүен «ҡара-аҡ төҫтәрҙә» билдәләй. Ата-әсәһе уның ҡәтғилеген һәм принципиаллеген ошо синдром менән бәйләй.
Гретаның атаһына уның дәрес ҡалдырыуы оҡшамай, әммә ул, уның фекерен мәктәптә ихтирам итәләр, тип белдерә һәм ҡыҙының бәхетле булыуын теләй. Грета ғаиләһен веганлыҡҡа күсергә һәм углерод эҙҙәрен кәметеү өсөн самолетта осоуҙы туҡтатырға инандыра.
Экологик әүҙемлек
2019 йылдың ғинуарында Тунберг Давос форумында ҡатнаша. Сараға поезда килә. Ул сәйәсмәндәрҙе һәм бизнесмендарҙы тәүәккәллеккә саҡыра.
2019 йылдың 29 — 31 мартында Берлинда, Бранденбург ҡапҡалары алдына йыйылған 25 000 кеше алдында сығыш яһай. 30 мартта Грета «Алтын камера» махсус немец призына лайыҡ була. Приз тапшырыу тантанаһындағы телмәрендә ул билдәле кешеләрҙе үҙҙәренең йоғонтоһон климат кризисы менән көрәшкә ярҙам итеүҙә ҡулланырға саҡыра.
2019 йылдың апрелендә Страсбургта Европа парламенты вәкилдәре менән осрашыуҙа ул ҡатнашыусыларҙы өсөн «Брексит өсөн ашығыс өс саммит йыйыу һәм тирә-яҡ мөхиттең, климаттың боҙолоуына бағышланған бер генә ашығыс саммит йыймауҙа» тәнҡитләй. Уның сығышы оҙайлы көслө алҡыштарға күмелә.
2019 йылдың майында Шварцнеггер тарафынан Париж килешеүен тормошҡа ашырыуҙы ашыҡтырыу маҡсатында ойошторолған конференцияла Арнольд Шварценеггер, БМО-ның генераль секретары һәм Австрия президенты менән осраша. Һуңғы доклад яҙып МГЭИК-тың һуңғы докладынан өҙөмтә килтереп, ул: «Әгәр беҙ яҡынса 2030 йылға тиклем бер ни ҙә эшләмәһәк, кире ҡайтарып һәм контролләп булмаған сылбырлы реакция башланасаҡ. Ҡайтыу нөктәһен үтеп китәсәкбеҙ», — ти.
Наградалары һәм премиялары
2019 йылдың мартында швед Риксдагының оппозициялағы Һул фирҡәнең ике депутаты (Йенс Хольм һәм Хокан Свеннелинг) ), Норвегия стортингының оппозицион Һул социалистик партияһының өс депутаты (Фредди Андре Овстегорд, Мона Фагерос һәм Ларс Халтбреккен) ) Грета Тунбергты Нобелдең тыныслыҡ премияһына тәҡдим итә. Быны улар, әҙәр беҙ бер нәмә лә эшләмәһәк, глобаль йылыныу һуғышҡа, низағҡа һәм ҡасаҡтар барлыҡҡа килеүгә сәбәп буласаҡ, тип дәлилләй.
2019 йылда Швецияла Йыл ҡатын-ҡыҙы тип иғлан ителә.
2018 йылда «Time» Гретаны йылдың иң йоғонтоло 25 үҫмер араһында индергән. 2019 йылдың апрелендә Time уны, йылдың йоғонтоло 100 кешеһенең береһе, тип атай. Ә 2019 йылдың майында ул журнал тышлығында сыға.
2019 йылдың 7 июнендә Грета һәм Fridays for future («Киләсәк хаҡына йома») хәрәкәте Намыҫ илсеһе исемен — Аmnesty internationalдың юғары наградаһын ала. Грета әйтеүенсә, был награда климатты яҡлау забастовкаһында ҡатнашҡан барыһыныҡы ла.
2019 йылдың июлендә Францияла Грета Нормандияға төшөү ветерандағы ҡатнашлығында «Азатлыҡ премияһын» ала. Премияның аҡсалата өлөшө — 25 000 евро. Грета был аҡсаны эшләү өсөн «климат ғәҙеллеге өсөн эшләүсе һәм планетаның көньяғында ғәҙәттән тыш экологик һәм климатик хәл-торошҡа дусар булған кешеләргә ярҙам итеүсе» дүрт ойошмағы бирәсәге тураһында белдерә.
Эшмәкәрлегенә баһа
Британия журналисы Джо Сандлер Кларк фекере буйынса, Тумбергтың климат өсөн мәктәп забастовкалары иғтибар үҙәгенә сыҡҡас, климат үҙгәреүен инҡар итеүселәр уны «дискредитацияларға» тырыша. The Guardian һул либераль баҫмаһы кллумнисы Адитья Чакрабортти, Грета Тунбергты тәнҡитләү «шәхси бысраҡ өйөү» формаһын алды, тип билдәләй.
Швецияла Грета Тунберг эшмәкәрлеге айырым уң сәйәсмәндәр һәм публицистар тарафынан тәнҡиткә дусар була. Журналист Изобель Хэдли-Кампц Hufvudstadsbladet фин гәзитендә, сәйәсмәндәрҙе Тунбергтың уларға ҡарағанда үҙ эшен яҡшыраҡ башҡарыуы тынғы бирмәй, тигән фекер белдерә.
Дөйәташ (Ырымбур өлкәһе)
Дөйәташ (Верблюжка) — Ырымбур өлкәһе Беляевский районындағы тау.
География
Тау Яйыҡ йылғаһы янында өс дөйә үркәсе кеүек ҡабарып торған ҡалҡыулыҡтан ғибәрәт. Бейеклеге- 198 м. Ситтән ҡарағанда «ике үркәсле» кеүек күренә, шуға тауҙы Дөйәташ тип атағандар ҙа инде («Верблюжка»). Ул тауҙы хасил итеүҙә Яйыҡ менән уның Ҡушылдығы булған Елшанка йылғаһы ҙур роль уйнаған. Был йылғалар ҡаты ғына эзбизташтан торған тау тоҡомон ике урында йыуа-йыуа һыртты икегә бүлгән .Ул Кандуровка ауылына табан төньяҡ-көнбайышҡа табан һуҙылған. Пермь системаһының ассель ҡатламы ҡоромуйын свитаһы эзбизташтарынан торған һырттары Яйыҡ йылғаһы үҙәненең көньяғында күренеп тора. Эзбизташтарҙан битум еҫенә оҡшаш еҫ килә, быға тауҙарҙы тикшергән Э. А. Эверсманн иғтибар итә (1840). Йылғаның текә ярының өҫкө өлөшөндә тағы бер ҡалын ҡатлам бар (80 см тиклем), эзбизташлы брекчия тип атайҙар. Бындай брекциялар диңгеҙ төбөндәге болғансыҡ ағымдарҙа барлыҡҡа килә.
Тауҙың көнсығыш һырты көнбайыш һыртына ҡарағанда ла текәрәк. Һыу ашаған урында тау түбәһе һаҡланмаған, шуға күрә тауҙың үҙәк өлөшөндә һыу менән йыуылып китә торған алевролиттар һәм ҡомташ ята. Был тау тоҡомдары бик ҡаты булмағанлыҡтан дөйәтауҙың ике үркәсе араһында билән (седловина) барлыҡҡа килгән.
Дөйәташ түбәһе һәм битләүҙәрендә үҫкән дала үҫемлектәре: петрофиттар һәм кальцефиттар. Улар араһында реликт һәм эндемик үҫемлектәр күп. Бында ҡушбашаҡ үләне (ҡыҙылса), клаусия, ябай оносма,һолобаш, аласуҡ (опеечник), гөбөрлө кейәү үләне һәм башҡа.
Черногорияла ислам
Черногорияла мосолмандар — илдең халыҡ һаны буйынса (христиан) динендәгеләрҙән ҡала икенсе урынды биләгән төркөм.
Исламдың таралыуы
Черногория, Монтенегро йәки Ҡаратау — Көньяҡ-Көнсығыш Европалағы дәүләт, Балҡан ярымутрауының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, бер нисә дин тотҡан, төрлө инаныслы, төрлө милләттәр йәшәгән дәүләт.
Черногорияла йәшәгән мосолмандар 110 000-дән ашыу һәм илдең бөтә халҡының 17,74 процентын тәшкил итә. Мосолман-славяндар бер нисә төп төркөмгә бүленә: босния телендә һөйләшкән бошняктар, славян мосолмандар үҙҙәре һәм ҡаратау телендә һөйләшкән ҡаратаулылар, шулай уҡ этник албандар.
Албандар — айырым этник төркөм, үҙ-ара албан телендә һөйләшә. Албан телен ил халҡының 5,26 проценты белә. Улар башлыса Улцинь ҡалаһында, илдең көньяҡ-көнсығышында йәшәй. Бында улар иң ҙур диаспора булып тора. Бошняктар — славян мосолмандар, боснийя телендә һөйләшә. Башлыса төньяҡ-көнсығышта йәшәйҙәр.
Черногория мосолмандары — сөнниҙәр.
Тарихы
XV быуатта Ғосман империяһы Черногорияның ҙур өлөшөн яулап ала һәм уның биләмәләренә Ислам дине индерә. Илгә хакимлыҡ иткән Черноевичтар династияһы быға бик скептик ҡарашта була. 1499 йылда Черногория Искәндәриә санжагы (Скадар санджак) составына инә. 1513 йылда бында Ивана Черноевичтың Ислам ҡабул иткән улы Станко-Искәндәр бәк (Скендер бег) идара иткән үҙаллы санджак барлыҡҡа килә (Скендер санджак (İskenderiye Sancağı, İşkodra Sancağı,, Скадарски санџак) — Осман империяһының 1479 йылдан — Албания һәм 1496—1867 йылдарҙа Черногорияла булдырылған өлкәһе, артабан ул Искәндәр вилайәте тип үҙгәртелә.
1704 йылда ҡаратаулылар Раштыуа байрамы алдынан мосолман халҡын ҡанға батыра, был хәл тарихҡа «Төрөктәрҙе эҙәрлекләү» булараҡ инеп ҡалған.
XXI быуат
Черногория бошняктары һәм албандары мосолман булып тора, әммә шулай уҡ үҙҙәрен бошняк һәм/йәки албандар менән бер ҡан тип иҫәпләйҙәр (улар үҙҙәрен ислам дине менән ассимиляцияланған ҡаратаулылар тип һанай). Башлыса мосолмандар Черногорияның Санджак өлкәһендә йәшәй.
Эскәре шәһәр
Эскәре шәһәр (İçərişəhər — Эскәрешәһәр), халыҡ телендә — ҡала (Qala), йәки «иҫке» ҡала  — боронғо мәхәллә — Баҡылағы тарихи-архитектура ҡурсаулығы Әзербайжан) . Яҡшы һаҡланған ҡәлғә диуарҙары менән аймап алынған иң боронғо өлөшө һәм ҡаланың күренекле урыны. 221 мең м² майҙанлы, унда 1300-ләп ғаилә йәшәй..
Ҡурсаулыҡҡа ингән биләмәлә бронза быуатында уҡ йәшәй башлағандар. Археологик эҙләнеүҙәр Эскәре шәһәр ерендә  VIII—XIбб. уҡ тығыҙ урынлашып йәшәй башлаған булғандар, сауҙа, төрлө кәсептәр үҫешкән булған. . XV быуатта Ширваншаһ үҙенең резиденцияһын Шемаханан Баҡыға күсергән, был  Эскәре шәһәрҙең үҫешенә килтергән. . 1747дан 1806 йылға тиклем  Баҡы нигеҙҙә Эскәре шәһәр сиктәрендә генә  төйәкләнгән, Баҡы ханлығы баш ҡалаһы булған. 1806 йылда Баҡыны урыҫтар алғас, бигерәк тә нефть сығарыу артып киткәс ( XIX б.уртаһы —  XX б.башы), Баҡы ҡәлғә тышына барып сыҡҡан.
Черногорияла ислам
XXI быуат
Фейзич, 8 йыл эшмәкәрлеге осоронда Черногорияла бик күп мәсет һәм мәҙрәсәләр төҙөлдө, әммә иң ҙур ҡаҙаныш — ошо документтың рәсиләштерелеүе, тип хәбәр итә. «Беркетмә беҙгә йома намаҙҙарына эштән китеү хоҡуғы, армияла, именлек органдарында, хастаханаларҙа, уҡыу йорттарында һәм социаль учреждениеларҙа хәләл туҡланыу тәьмин ителә, ә хижәп ябыныу һәммә уҡыу йорттарында һәм йәмәғәт урындарында гарантиялана», — ти Фейзич. Уның һүҙҙәренсә, Беркетмә Черногория мосолман йәмғиәтенең төп проблемаларын хәл итеүҙә һәм ирекле йәмғиәт төҙөү юлында бер аҙым булып тора.
Демография
2011 йылғы йәниҫәп буйынса илдең этник составы түбәндәгесә :
Эскәре шәһәр
1977 йылда Эскәре шәһәр тарихи-архитектура ҡурсаулығы тип иғлан ителгән. , 2000 йылда Ширваншаһтар һарайы менән Ҡыҙ ҡәлғәһен индереп, Эскәре шәһәр   ЮНЕСКО исемлегенә индерелгән.
Урынлашыуы
«Эскәре шәһәр» тарихи-архитектура ҡурсаулығы Баҡы ҡалаһының Сабаил районынында, Каспий диңгеҙе ярында, бейек булмаған убала урынлашҡан.Эскәре шәһәр  диуар бейеклеге  8-10 метрға, ҡалынлығы— 3,5 метрға еткән ҡәлғә менән уратып алынған.
Урта быуаттар башында
Сәсәниҙәр осронда Баҡыла үҙәге булған Апшерон   Ширван тигән айырым провинция булып торған. Ғәрәптәр яулап алғандан һуң Ширван шаһлығы барлыҡҡа килгән, уның башлығы Ширваншаһ тип аталған. Баҡының VII—X бб. осоро тураһында мәғлүмәттәр өҙөк-өҙөк кенә. Ҡалаға төньяҡтан төркиҙәр һәм урыҫтар һөжүм итеп торған. Мәҫәлән, 914 йылда Баҡы ярҙарынан урыҫтар һөжүм иткән. Масуди һүҙҙәренсә, урыҫтар Ширваншаһ батшалығының нефтле яры   Баҡыға килеп еткән. Ширваншаһ Али ибн Хайсамдың Каспийҙа флоты булмаған, ғәскәрен баркаларҙа, сауҙа кәмәләрендә ебәргән. Был яуҙа мдәрсә мосолман һәләк булған. Баҡы менән Апшеронға артабан да һөжүмдәр булып торған.
Ширваншаһтар осоро
X—XI бб. Ғәрәп хәлифәте тарҡалғас, ҡайһы бер шаһтар үҙаллы идара итә башлаған. Баҡы менән Шамахи был осорҙа бай ҡалалар  булып әүерелгән, сит илдәр баҫышыуы йыш булған. 1030 йылда Баҡыла урыҫтар менән   ширваншаһ Минучихр I ибн Йәзид ғәскәре һуғышҡан. Урыҫтар еңгәс, Аракс буйлап Байлаҡанға йүнәлгән. Бер йылдан урыҫтар Баҡы аша Ширванға һөжүм иткән,  әммә Арран шаһы Муса ибн Фадл ғәскәре улар менән көрәшеп, илдән ҡыуып сығарған.
1040-сы йылдарҙа ширваншаһтар  уғыҙҙар һөжүменән һаҡланыр өсөн ҡалалар тирәләй ҡәлғәләр төҙөй башлаған. Уларҙың ябырыла башлауҙары шул ваҡытҡа тура килә. XI быуатта сәлжүктәр, уғыҙҙарҙың бер тармағы, көслө империя булдыра һәм Алғы Азия илдәренә янай башлай. 1066 йылда уғыҙҙар  Ҡара-Тәкин  ҡулы аҫтында  Ширван менән  Баҡыға һөжүм итә. Ширванға башҡа сәлжүктәр ҙә яу тота. Әммә ширваншаһтар әлегә үҙаллы идара итә. Ираҡ—Ғәрәп һәм Фарсы илдәренә Сау-Тегин идара итә башлағас, Фарибуз ширваншаһ сәлжүктәргә вассал булып китә. XII быуатта Илдегиз тотош Ширванды,Баҡыны ла ҡушып, яулап ала. XII быуатта Ширваншаһтар бойондороҡһоҙ һаналһа ла ғәмәлдә  Илдегизиҙар ҡулы аҫтында ҡала.
1191 йылда Шамахиҙа ер тетрәп, ныҡ емерелгәндән һуң ширваншаһ Ахситан I   резиденцияһын  Баҡыға күсергән тип һанайҙар. Ширваншаһтар ҡаланы ҡоролмалар төҙөп матурлайҙар, нығыталар. XII урталарында ҡалаға ҡәлғә төҙөйҙәр,  фортификация эштәре үткәрәләр. Һаҡланыу системаһына Ҡыҙ ҡәлғәһе (башняһы) ла инә. Ширваншаһтар сәлжүктәргә ҡаршы грузин хакимдары менән берләшәләр. Грузин йылъяҙмаһынан күренеүенсә, 1222 йылда Баҡыла туйҙа ҡатнашырға   грузин батшаһы Георгий IV Лаша килә. Ҡаланың әһәмиәте арта бара. Фарсы шағиры Хағани Ширвани ширваншаһ Ахситан ибн Минучихрҙы маҡтап ҡасида яҙа, Баҡыны яулап булмаҫ ҡәлғә тип атай һәм  Хорасандың иң нығытылған ҡалаһы Бестам менән сағыштыра.
1220 йылда Ширванға  монголдар бәреп инә. Сераб менән Байлаҡанды баҫып алып, улар Шемахины баҫып алаһәм   Дербент тарлауығы аша үтеп китә. Икенсе тапҡыр улар 1231 йылда килә. Гәнжә, Барда, Байлаҡан, Шабран кеүек эре ҡалалар уларҙың яуынан һуң оҙаҡ төҙәлеп китә алмай. Ғәрәп географы  Әбд әр-Рәшид әл-Баҡыуи яҙыуынса, монголдар Баҡыны оҙаҡ буйһондора алмай, тик тотош ил еңелгәс кенә Баҡы баш һала.
1258 йылда Сыңғыҙхан ейәне Хулагухан Бағдадты яулап ала, шул рәүешле  Аббасидтар хәлифәте тарҡала,   Хулагиҙар династияһы башлана. Ильхандар Кавказ аръяғын баҫып ала, сөнки улар Алтын Урҙаны танырға теләмәй, ике арала быуат самаһы бәрәлештәр булып тора. Был осорҙа дәүләттәр араһындағы сик берсә Дербент,берсә Баҡы эргәһенән үтә. Ширваншаһтар был ваҡытта үҙ биләмәләрендә монгол вассалдары булараҡ идара итә, илхан батшалары өсөн яуға бара. Илхандар осоронда Баҡы  монгол хандарының ҡыш үткәреү урыны була. 1297 йылда Баҡыға ҡышлауға Һазан-хан килә. Одорико Порденоне «Бында (Солтаниәлә) хан йәй үткәрә, ҡышҡыһын Бакук (Bacuc) тигән ҡалаға китә", - тип яҙған».
Урҙа тарҡалғас, XIV быуатта Ширваншаһтар бында тамырланып өлгөргән  Илхан Чобаниҙар,ә шунан  Йылайырҙар менән көрәшә. Ширванға шулай уҡ Туҡтамыш хан да и Аҡһаҡ Тимер ҙә һөжүм итә, уның бында  булыуы тураһында  XIV быуатта һуғылған тәңкә һөйләй. Аҡһаҡ Тимер үлгәс, Ширван бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Майҙандар
Баҙар майҙаны 1964 йылда Ҡыҙ ҡәлғәһенән (башняһынан) төньяҡтараҡ табылған. Ҡомартҡы бар яҡтан да балкондар һәм колонналы аркалар менән уратып алынған, Мәккәне хәтерләтә. Археологик тикшеренеүҙәр барышында бында  52 ҡәбер табылған, ҡайһы берҙәрендә икешәр тапҡыр ерләнгәндәр. Ҡәбер таштары һарыҡ, стела, шулай уҡ һырлы таштар рәүешендә. Хәҙер бында асыҡ һауала музей ойошторолған.
Эскәре шәһәр урамдары
Урамдар тарау-торау урынлашҡанлыҡтан ел үтә бәреп тормай.
Бынан тыш Эскәре шәһәрҙә бик күп бәләкәй урамдар, тыҡрыҡтар һәм тупиктар һаҡланған.
1840-сы йылдарҙа Баҡыла булып киткән И. Березин: «урамдар шул тиклем тар һәм буталсыҡ, Баҡыла бер ай йәшәгәндән һуң да берәй урамға барып инһәм унан кире сыға алырыма ышанмай инем», - тип яҙған.
1850-се йылдарҙа Баҡыла булып киткән А. Ф. Писемский, урамдар шул тиклем бысраҡ, ике яҡтан тәҙрәһеҙ диуарҙар, баш осонда күк йөҙөнөң тар ғына таҫмаһы, аяҡ аҫты - тиҙәк, тип иҫкә алған.
Музыкала
2014 йылда Сати Казанованың һәм Арсениумдың «До рассвета» йырына клип төшөрөлгән
Кинола
Эскәре шәһәрҙә танылған әзербайжан һәм совет фильмдары өлөшләтә  төшөрөлгән. Улар араһында «Бриллиантовая рука», «Человек-амфибия (фильм, 1961)|Человек-Амфибия», «Айболит-66», «Тегеран-43», «Не бойся, я с тобой (фильм)|Не бойся, я с тобой», «День прошёл» һәм башҡалар.
Һынлы сәнғәттә
Эскәре шәһәр атаҡлы күп рәссәмдәр әҫәрҙәрендә сағылдырылған. Улар араһында Кемпфер Энгельберт, Алексей Боголюбова, Григорий Гагарина, Василий Верещагин, Александр Куприн Әзим Әзимзадә,  Таир Сәләхов һәм башҡалар бар.
Баҡы Рәсәйгә буйһондоролғас, XIX быуатта ҡалаға ҡыҙыҡһыныу рәссамдар араһында ла арта. Эскәре шәһәр планы 10 манатлыҡтың артҡы яғына ла төшөрөлгән.
Әҙәбиәттә
Ҡорбан Сәидтең  тәүге тапҡыр 1937 йылда  Венала   немец телендә сыҡҡан «Али һәм Нино» тигән романында «иҫке шәһәр» ентекле һүрәтләп бирелә, романдың төп геройы  Али хан Ширваншир шунда йәшәгән була
Филателияла
Иҫке шәһәр ҡомартҡылары һүрәте бик күп почта маркаларына төшөрөлгән.
Йылы күл (Өфө)
Йылы күл (Тёплое озеро) —Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы Калинин районы Инорс биҫтәһендә урынлашҡан яһалма күл.
2-се йылылыҡ электр үҙәгенең һыуытыу системаһын һыу менән тәьмин итеп тороусы яһалма быуа. Район халҡының яратҡан йәйге ял урыны булып тора.
Өфөнөң 2-се йылылыҡ электр үҙәге менән бер туҡтауһыҙ йылылыҡ алмашыуы арҡаһында күлдә һыу йыл әйләнәһенә туңмай. Күл ябыҡ түгел. Ундағы һыу тәүҙә Ҡариҙел йылғаһына, артабан Ағиҙелгә ағып төшә.
Оҙонса формала һыу ятҡылығы. Яр буйы оҙонлоғо 2,65 саҡрым самаһы. Һыуы сағыштырмаса таҙа.
Йәйен күлдә рәсми пляж, кафе, ағастан ятыу һәм ҡояштан ышыҡланыу өсөн урындар, кейенеү бүлмәләре һәм йыуыныу кабиналары эшләй. Һыуытҡыс быуа ҡала эсендә урынлашҡан.
Күлдә һыу ҡышын туңмай, ҡайһы бер күсер ҡоштар көньяҡҡа осоу урынына күлдә ҡышлай.
Һүрәтләмә
Уртаса тәрәнлеге: 2,5 м
Шегурчинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Йылы күл (Өфө)
Һүрәтләмә
Оҙонлоғо:0, 97 км
Шегурчинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йылы күл (Өфө)
Һүрәтләмә
Киңлеге:0, 3 км
Яр ситенең урамаһы:2,63 км
Майҙаны: 0,015км2
Һыу менән тәьмин итеү сығанаҡтары: Суртан күле (Щучье, или Холодное озеро ) һәм Ҡариҙел йылғаһы (Ағиҙел ситтәре) менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.
Һыу ятҡылығының килеп сығышы: Яһалма
Төбө: Ҡомло, урыны менән үлән барлыҡҡа килә
Балыҡ: Һыу ятҡылығында күл һәм йылға балыҡтары йәшәй.
Урынлашҡан ере:Йылылыҡ электр үҙәге янында.
Иҫкәрмә: Күлдең төбөндә тәрән упҡын урындары күп. Һһаҡлыҡ сараларына ҡарамаҫтан, йыл һайын күп кеше батып һәләк була.
Географик координаталары:киңлек: 54°46′56″N (54.78236) Оҙонлоҡ: 56°6′19″E (56.10526
Яр буйына торама пункттар: Өфө ҡалаһы
Үҙенсәлектәре: Ҙур булмаған яһалма һыу ятҡылығы; күл йыл әйләнәһенә йылы.
Суходол күле
Суходол күле (1950 йылға тиклем — Суванто йәки Суванто-ярви, Suvantojärvi) — Ленинград өлкәһе Приозерский районындағы күл, Карел муйынының төньяғында урынлашҡан. Вуокса күл-йылға системаһының өлөшө булып тора. Трасса буйлап Санкт-Петербургтан алып аралыҡ — 95 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы: Лосево һәм Громово. Уларҙан күлгә бер нисә асфальт һәм грунт юлдары алып бара.
Күл эргәһендә боронғо культ таштары һәм таш быуат ваҡытынан ғибәҙәтхана комплекстары урынлашҡан.
Флора һәм фаунаһы
Суходол күле балыҡтың  ҙур запасына эйә. Иң күп осрай торған осрай балыҡ төрҙәре: ҡорман, сабаҡ, шамбы, күстерә, шырт балыҡ, алабуға, суртан, аҡ сабаҡ. Һирәк осрай торған төрҙәре: һыла, опто, йомро сабаҡ, алабалыҡ, һөмбаш, бәрҙе, бағыр (бәрҙе һәм алабалыҡ —  лицензиялы тотоу, һөмбаш —  тотоу тулыһынса тыйыла).
Тарихы
XVIII быуат аҙағында киләһе этабы була. 1741 йылда урындағы ауылдарҙан крәҫтиәндәр Ладогаға һыу ебәреү өсөн канал ҡаҙа башлай, был 1807 йылға тиклем дауам итә. Көслө көнбайыш елдәре һәм яуым-төшөмдәр был эшкә ярҙам итә. Һөҙөмтәлә Суванто һәм Ладога күлдәре араһындағы һыу баҫмаған тоташтырма киңлеге 50 метрға тиклем кәмей. 1818 йылдың яҙында урындағы күлдәрҙә һыу кимәле көслө ямҙырҙарҙан һәм ҡар иреүҙән һуң ҡапыл күтәрелә. Яҡындағы болон һәм баҫыуҙарҙы һыу баҫа. 18 майҙың төнөнән 19 майға ҡарай шторм сыға, һыу ҡомло тоташтырғысты емерә һәм Ладогаға тиклем каналды йыуа. Күлдә һыу кимәле 7 м тиҙ кәмей, шуға күрә Вуоксаға һыу ағымы туҡтай. Ошоноң эҙемтәһендә ҙур һикәлтәләр менән Тайпалеен-йоки йылғаһы барлыҡҡа килә. Яңы йылға исемен яҡындағы Тайпале ауылы исеменән ала.
Сувантоның Ладогаға йырылып китеүе тирә-яҡ территорияларға етди үҙгәрештәр  килтерә. 1818 йылдан һуң ҡороған күл төбө өҫкә сыға,  уның  киңлеге яҡынса 2 км була. Һыу кимәле кәмеү һөҙөмтәһендә 5000 гектар тирәһе ер кибә. Ул органик матдәләргә бай булған ләм менән ҡапланған була. Ер саманан тыщ уңдырышлы була һәм уның байтаҡ өлөшө болндар һәм тирә-яҡ ауылдарҙағы крәҫтәиндәргә һөрөнтө ере итеп бирелә. Бөгөнгө көндә элекке яр һыҙатын Суходолье ҡасабаһында тимер юлы полотноһынан  30-50 метр алыҫлыҡта күркргә мөмкин. Таштар теҙмәһе, унан һуң тигеҙ яландар   — элекке яр буйындағы һайлыҡ урындары.
Совет-фин «ҡышҡы» һуғышы ваҡытында фронт Суванто-күле аша үтә, ләкин көньяҡ ярҙан артиллерия утынан тыш  башҡа хәрби хәрәкәттәр был участкала булмай. 1940 йылдың яҙында Мәскәү тыныслыҡ килешеүенә ярашлы Карелия муйыны биләмәһен, шул иҫәптән Суванто-ярви  биләмәһен Финляндия Советтар Союзына тапшыра.
1944 йылда Мәскәү ваҡытлыса килешеү шарттары буйынса икенсе тапҡыр СССР биләмәһенә тапшырыла.
1950 йылда Суванто-ярви күле Суходол күле тип атала.
Күл ижадта
1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында Ҡыҙыл армия Суванто күле аша өҫтәмә һөжүм итә, көслө алыш була. Был ваҡиғалар  А. Т. Твардовский ижадында сағылыш таба, ул һуғыш ваҡытында Карел муйынында хәрби корреспондент сифатында тап Суванто күленең көньяҡ ярында була. Әгәр «переправа, переправа…» шиғри юлдары Кивиниеми ҡылымығында (хәҙер Лосево)  тыуһа,  1943 йылда яҙылған уның «Две строчки» шиғырындағы ваҡиғаларҙы  1939 йылдың  25—26 декабрендә йәки 1940 йылдың 19 февралендә Волоссула ауылы янында  Ҡыҙыл Армияның Келья ҡасабаһы (хәҙер Портовое ауылы) эргәһендәге плацдармды уңышһыҙ яулап алырға маташыуы  тураһында тәьҫораттар һөҙөмтәһе тип иҫәпләү нигеҙе бар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 01040300211102000012172.
Красноуфимск округы
Красноуфимск округы — Рәсәй Федерацияһының ҡала округы статуслы Свердловск өлкәһенең муниципаль берәмеге. Өлкәнең Көнбайыш идаралыҡ округына ҡарай. Административ үҙәге — Красноуфимск ҡалаһы (муниципаль берәмек составына кермәй).
География
Округ төньяҡ-көнсығыштан һәм көнсығыштан — Свердловск өлкәһенең Әшит һәм Әртә ҡала округтары, көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан — Башҡортостандың Асҡын, Дыуан һәм Мәсетле райондары, көнбайыштан — Пермь крайының Октябрь һәм Суксун райондары менән сиктәш. Округтың административ үҙәге булған Красноуфимск ҡалаһы айырым муниципаль берәмек (Красноуфиск ҡала округын) тәшкил итә.
Тарих
1924 йылдың 27 февралендә Урал өлкәһе Көңгөр округы составында Красноуфимск районы ойошторола. 1934 йылда район Свердловск өлкәһе составына керә. 1967 йылда Красноуфимск районы составынан Әшит районы сығарыла.
1995 йылдың 5 авгусында төбәк референдумы һөҙөмтәләренә ярашлы район «Красноуфимск районы» муниципаль берәмеге тип үҙгәртелә.
Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, округ халҡы 0 ( й.) кеше тәшкил итә.
Тораҡ пункттар
Округ составына 68 тораҡ пункт керә.
Красноуфимск округының башҡорт ауылдары: Бишкәү, Бәйәктүз, Рахманғол, Боғалыштамаҡ (Боғалыштүз), Ҡуян, Урта Боғалыш, Үрге Боғалыш, Табанлыкүл (Озерки), Һыҙғы (Сыҫҡы, Иҫкауыл), Оло Төрөш һ.б.
Ельцина Наина Иосифовна
Биографияһы
1932 йылдың 14 мартында Иосиф Алексеевич (1910-1966) һәм Мария Фёдоровна (1910-1994) Гириндарҙың ғаиләһендә тыуған. Ул Гирининдарҙың алты балаһы араһынан иң өлкән ҡыҙы. .Тыуғас, Анастасия булараҡ яҙылған, ләкин уны бөтәһе лә Ная йәки Наина тип атағандар. Анастасия исеме ҡулланылмаған. Эшләй башлағас, барыһы ла уны атаһының исеме менән атай башлаған. 25 йәшендә Наинға исем рәсми рәүештә алмаштыра, сөнки "Анастасия Иосифовна" тип өндәшеүгә өйрәнмәгән.
1955 йылда М. Киров исемендәге Урал политехник институтының төҙөлөш факультетын (Свердловск) "инженер-төҙөүсе" һөнәре буйынса тамамлай. Шунда уҡ буласаҡ тормош иптәше Елена Б. Н. менән таныша, ғаилә юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң күпмелер ваҡыттан һуң рәсмиләштерелә. 1985 йылға тиклем Свердловск өлкәһендә таҙартыу ҡоролмалары проектлаусыһы булып эшләй.
1955-1956 йылдарҙа - Ырымбур тресы һыу канализацияһының етештереү бүлегендә инженер-төҙөүсе, мастер булып эшләй.
1956-1985 йылдарҙа - проекттың баш инженеры, һуңынан - Свердловск ҡаоаһында "Водоканалпроект" институты төркөмендә, 55 йәштән хаҡлы ялда. .
1985 йылдан Мәскәүҙә йәшәй.
2008 йылдан ул Б.Н. Ельциндың Президент үҙәгенең попечителдәр советына инә, Борис Ельциндың иҫтәлегенә арналған сараларҙа әүҙем ҡатнаша. .
2017 йылда Наина Ельцина тәүҙә "Ельцин-үҙәк"тә, һуңынан Мәскәүҙә "Шәхси тормош" мемуарҙар китабын тәҡдим итте.
Ғаиләһе
1956 йылда Борис Ельцинға кейәүгә сыҡҡас, Үрге Иселтәрендәге колхозсы йортонда никахлашалар.
Михаил Полторанин раҫлауынса, Ельциндың ҡатыны ил етәкселеге кадрҙар сәйәсәтенә йоғонто яһаған.
Ҡыҙҙары:
Үрге Тыхта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миңеште ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Миништинский сельсове́т — Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө муниципаль районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлгән. Почта индексы — 452318. ОКАТО коды — 80224819000. Миәҙәк ауыл биләмәһе менән берләштерелгән.
Географияһы, тәбиғәте
Ағиҙел йылғаһы.
Ауыл Советы составында
Миңеште ауылы — административ үҙәк, Йәрмиә, Әтәс, Барғыҙбаш, Покровка, Успеновка ауылдары. 1981 йылда Абҙай (Күл) ауылы Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарының иҫәп мәғлүмәттәрен алып ташлау тураһындағы» Указына ярашлы бөтөрөлә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 п. 20) а) түбәндәге юлдар бар : ""Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Дүртөйлө районы буйынса:
«Миәҙәк» атамаһын һаҡлап, Миәҙәк һәм Миңеште ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Миәҙәк ауылында урынлаштырырға. Миңеште ауыл Советының Миңеште, Йәрмиә, Әтәс, Барғыҙбаш, Покровка, Успеновка ауылдарын Миәҙәк ауыл Советы составына индерергә.
Миәҙәк ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Миңеште ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
Кесе Пихтовая
Кесе Пихтовая — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пихтовая йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Türkvizyon-2017
Turkvizyon-2017 йыр конкурсы (ярышы).
2017 йылда Turkvizyon йыр конкурсы (ярышы) бишенсе тапҡыр үтәсәк. Конкурс йыл һайын үтә һәм, ҡағиҙә буйынса, TURKSOY тарафынан һайланған, төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһында үтергә тейеш. Ләкин 2015 йылда Төркмәнстан, 2016-ла Әзербайжан, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында, ярышты үҙҙәрендә үткәреүҙән баш тарттылар. Шул сәбәптән 2015 һәм 2016 йылдарҙа конкурс Төркиә лә үтә. TURKSOY ойошмаһы ҡарары буйынса, Ҡаҙағстандың Туркестан ҡалаһы 2017 йылда төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһы итеп һайланды. Әлегә, Turkvizyon-2017 ярышының Ҡаҙағстан ерендә үтәсәге-үтмәйәсәге тураһында мәғлүмәт юҡ.
Нәшриәт
Конкурсҡа нигеҙ һалыусы Төркиәнең TMB TV каналы.
Урыны
Конкурс Астана, Алматы, Туркестан ҡалаларының береһендә үтеүе мөмкин.
Гайрабетов йорто
Гайрабетов йорто — Таганрог ҡалаһының үҙәк өлөшөндә боронғо өс ҡатлы йорт. Федераль әһәмиәттәге тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта унда Чехов исемендәге Таганрог педагогия институтының сит телдәр факультеты  урынлашҡан.
Тарихы
1861 йылда Нахичеван сауҙагәре Карп Маркович Гайрабетов үҙенең ике ҡатлы йортон үҙәгртеп ҡорорға ҡарар итә. Йортто яңынан төҙөү Таганрог ҡалаһы архитекторы Михаил Прокопьевич Петров   (1867 — 1873) проекты буйынса башҡарыла. Йортҡа өҫтәп ҡат төҙөлә, фасадын өс мөйөшлө фронтон менән һигеҙ колонна биҙәй. Беренсе ҡатында рельефлы һалыу башҡарылған.
Гайрабетов йортто һатып алғанға тиклем бында Таганрогтың  популяр  «Траттория» кафеһы урынлаша. 1860 йылдан йортта коммерция  йыйылышы клубы, һуңынан — йәмәғәт йыйылышы урынлаша. Йорттоң өлөшөн аяҡ кейемдәре  магазины (хужаһы Т. И. Ильенко), ирҙәр эшләпәләре  (хужаһы И Лев), велосипед, тегеү машинкаһы һ. б. (И. Розенштейн) магазиндары биләй. Шулай уҡ А. Г. Карелиндың «Тәмәке» һәм «Сәй» магазиндары була.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында йортта лазарет йорто эшләй. Октябрь революцияһынан һуң йортта профсоюз хеҙмәткәрҙәре йорто, музей һәм  Атаман полкы клубы, губерна курстары биләй.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йортта Аҙыҡ-түлек  техникумы эшләй, 1955 йылдан Педагогия институты йорто урынлаша.
«Гайрабетов йорто» бинаһы федераль әһәмиәттәге тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Архитектура үҙенсәлектәре
Бина хәҙерге ҡиәфәтен 1861 йылда үҙгәртеп ҡоролғандан һуң ала. Бинаның фасадында һигеҙ колонна төҙөлә, бинаның үҙәк өлөшө өс ҡатҡа тиклем өҫтәп төҙөлә. Беренсе ҡат тәҙрәләре бөҙрә таш менән биҙәлә, икенсе ҡаттағы тәҙрәләре өҫтөнән кронштейндарҙа сандриктар башҡарыла. Кәртәләп алынған колонналары икенсе ҡатта балкон барлыҡҡа килтерә.
Урамы яғынан бинаға бер нисә инеү урыны була.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта бинала Чехов исемендәге Таганрог педагогия институтының сит телдәр факультеты  урынлашҡан.
Краснов Сергей Борисович
Краснов Сергей Борисович (31 август 1948 йыл — 16 июнь 2020 йыл) — рәссам. Рәсәй художество академияһы академигы (2007). 1976 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2008). Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1988).
Биографияһы
Сергей Борисович Краснов 1948 йылдың 31 авгусында Өфөлә тыуған. Олатаһы рус-япон һуғышында ҡатнашҡан. Цусимда һуғышҡан. Краснов белемде Өфөнөң 2-се педагогия училищеһының сәнғәт бүлегендә алған (хәҙер колледж). 1978 йылдан 1981 йылға тиклем СССР художество академияһы ижади оҫтаханаларында академик Е. А. Кибрик һәм О. Г. Верейскийҙарҙа эшләгән.
Сергей Борисович — башҡорт һынлы сәнғәт академияһы кураторы.
Өфө дәүләт сервис институты дизайн факультетының Дәүләт имтихандары комиссияһы рәйесе.
1999 йылда галерея хеҙмәткәре Александр Глезер саҡырыуы буйынса Нью-Йорк ҡалаһына бара. Сәфәре һөҙөмтәһендә «Идолы на Гудзоне» картинаһы яҙыла.
Рәссам 2020 йылдың 16 июнендә Өфөлә вафат була.
С. Б. Красновтың ҡыҙы, Мария Краснова — Шабаева (1981 й.), Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика бүлегендә, хәҙерге заман сәнғәт проблемалары институтында белем алған (2007), рәссам. Ул Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә 30-ҙан ашыу күргәҙмәләрҙә ҡатнашҡан. Маша хәҙер Голландияла йәшәй һәм эшләй.
Ижады
Красновты "фантастик реализм" вәкиле тип һанайҙар, ул аэроландшафт оҫтаһы, интеллектуаль һынлы сәнғәт яҡлы, әҫәрҙәрендә, мифологиянан һәм фольклорҙан башлап ғаләмдең төҙөлөшө һәм килеп сығышын аңлатҡан хәҙерге фәнни гипотезаларға тиклем рәссамдың мәғлүмәтлелеге һиҙелә.
Уның иң билдәле картиналары: Воспоминание об Италии, Сентябрь, 1975г, «Атомный город», 1986 г. , Давид и Голиаф. Холст. Масло., 1995 г., Кафе «Ящерица». 1995 г., Ода взлетевшему острову. 1984 г. , Тайный сад герцогини Баттиста Сфорца, Утро в Венеции, Архипелаг Шишкина. 2003, Автопортрет, 1982.
1990 йылда рәссамдың дини-фәлсәфәүи йүнәлешле ижади эштәре барлыҡҡа килә: «Святой Иероним», «Свечение головы Иоанна Крестителя», «Иоанн. Год 91-й», «Вознесение церкви», «Преображение Святого Андрея»
Сергей Красновтың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, М. А. Врубель исемендәге Омск өлкә һынлы сәнғәт музейында,  Удмурт Республикаһының (Ижевск) һынлы сәнғәт музейында, РФ Рәссамдар союзы дирекцияһы күргәҙмәһендә (Мәскәү), сит илдә Рус музейында (Монжерон, Франция), заманса рус сәнғәте музейында (Джерси-Сити, АҠШ), Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа (шул иҫәптән Ди Роза тупланмаһында — Монтегранаро, Италия, шулай уҡ Австрия, Германия, Голландия, Израиль, Испания, АҠШ, Франция) һаҡлана.
Башкирия, земля моя. линогравюралар серияһы‚ 1966—1969. Уфимский кремль, линогравюра, 1969.
«Женщины Башкирии» китабын биҙәгән, Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. «Мальчиш-Кибальчиш» китабын биҙәгән, Башҡортостан китап нәшриәте‚ 1977.
Күргәҙмәләре
Краснов Сергей Борисович ҡатнашлығындағы күргәҙмәләр
Республика күргәҙмәләр, Өфө, 1972 йылдан алып бөтәһендә лә.
Зона күргәҙмәһе «Социалистик Урал»: Өфө, 1974.
БАССР рәссамдары әҫәрҙәренең Ҡарағалпаҡ АССР-ында декада күргәҙмәләре, Нукус, 1976.
Йәш рәссамдарҙың Бөтә Рәсәй күргәҙмәләре, Мәскәү, 1972. «Совет Рәсәйе-5» Бөтә рәсәй күргәҙмәһе, Мәскәү, 1975.
Бөйөк Октябрҙең 60-йыллығына арналған Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе, Мәскәү, 1977.
Йәш рәссамдар әҫәрҙәренең Бөтә Союз күргәҙмәһе, Мәскәү, 1972.
Йәш рәссамдар әҫәрҙәренең Бөтә Рәсәй күргәҙмәһе, Мәскәү, 1976.
«Ил йәшлеге», Бөтә Союз һынлы сәнғәт күргәҙмәһе, Мәскәү, 1976.
Бөйөк Октябрҙең 60-йыллығына арналған «Ленин юлы буйлап» Бөтә Союз һынлы сәнғәт күргәҙмәһе, Мәскәү, 1977.
ГДР-ҙа БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Галле, 1975.
Болгарияла йәш рәссамдар әҫәрҙәре Халыҡ-ара күргәҙмәһе. София, 1976.
СССР сәнғәт академияһынан йәш рәссамдар әҫәрҙәре күргәҙмәһе, ГДР, Берлин, 1976
Өфө, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы. 1982, 1988
Өфө, Башҡортостан Республикаһының фәндәр академияһы (УНЦ УО РАН) 1984, 1985
Монтегранаро, Италия, Муниципаль галерея 1992
Чивитанова-Марке, Италия, «Тавалоцца» галереяһы, 1992
Өфө, «Сәнғәт» галереяһы, 1994
Мәсәкү, РФ һынлы сәнғәт академияһы, 1997
Джерси-Сити, АҠШ, заманса рус сәнғәте музейы. 1998
Мәскәү, ЦДХ 1999
Мәскәү, "Три «Т» студияһы (Никита Михалковта), 1999
Мәскәү, МСИ 2000
Милләттәр йорто, Мәскәү, 2002
«Сны Евы» «Мираҫ» галереяһы, Өфө, 2003
Халыҡ-ара күргәҙмә, Merc Art. Швейцария, Лугано, 2004
Мәскәү, «Сергей Краснов һәм уның дуҫтары» күргәҙмәһе, 2008
Бүләктәре һәм премиялары
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1998).
Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2008).
1976 йылдан алып Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы
«Март» ижади төркөмө ағзаһы (1989—1993 йй.).