cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Банишевский Анатолий Андреевич
Хәтер
Әзербайжандың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Масаллы ҡалаһындағы стадионға Анатолий Банишевский исеме бирелгән. 2003 йылда Европала һәм Азияның ҡайһы бер көнбайыш төбәктәрендә футбол менән идара итеүсе халыҡ-ара спорт ойошмаһы УЕФАның 50 йыллыҡ юбилейы айҡанлы уның составына ингән илдәр Анатолий Банишевскийҙы бер тауыштан «Һуңғы ярты быуаттың иң яҡшы футболсыһы» тип атаны. Әзербайжан футбол федерациялары ассоциацияһы шулай уҡ ошо дәүерҙең «Иң шәп уйынсыһы» итеп таный. 2010 йылдың 23 февралендә Баҡы ҡалаһында легендар футболсының тыуыуына 64 йыл тулыуҙы тантаналы шарттарҙа билдәләнеләр. 2008 йылда Мәскәүҙең «Центр Пропаганды» нәшриәте Азер Джангиров авторлығында «След кометы. Страницы жизни Анатолия Банишевского» тигән матур йөкмәткеле китап баҫып сығарҙы.
СССР йыйылма командаһы өсөн уйындары
Анатолий Банишевский футбол буйынса ил йыйылма командаһы өсөн 50 матч үткәреп, улар барышында дәғәүәселәре ҡапҡаһына 19 гол индерә. Билдәле һөжүмсенең тәүге уйыны Бразилияның йыйылма командаһына ҡаршы 1965 йылда була һәм ул 0:3 ҡоро иҫәбе менән СССР уйынсылары файҙаһына тамамлана. Спортсы ил йыйылма командаһы составындағы һуңғы уйыны 1972 йылда ул саҡтағы Германия Федератив Республикаһының футбол буйынса йыйылма командаһы менән була. Анатолий Банишевский өсөн үҙенсәлекле иҫтәлеккә эйә булған был матчта ла Советтар Союзы футболсылары шулай уҡ ҡоро иҫәп — 0:3 менән матур еңеү яулай.
Ҡаршы яҡ командаһы ҡапҡаһына бер матчта Анатолий Банишевский индергән иң күп туптар һаны — өсәү. Был уйын 1965 йылда Грецияның футбол буйынса йыйылма командаһы менән була һәм 4:1 иҫәбе менән СССР йыйылма командаһы футболсылары файҙаһына тамамлана).
Советтар Союзының футбол буйынса йыйылма командаһы составында уйнағанда 1966 йылда Анатолий Банишевский футбол буйынса донъя чемпионатының ярым финалсыһы була. Шундай уҡ кимәлдәге уңышҡа 1968 йылдағы футбол буйынса Европа чемпионатында тағы ла бер тапҡыр өлгәшә, ә 1972 йылда Европа беренселегендә көмөш миҙал алыуға ирешә.
Уйындары статистикаһы
Сығанаҡ
Кипрҙа туризм
Кипрҙа туризм — Кипр Республикаһының иҡтисадының төп өлкәләренең береһе. Ул Кипр мәҙәниәтенә һәм уның үҫешенә күп йылдар дауамында йоғонто яһай.
2006 йылда туризм илдең эске тулайым продуктына 10,0 % өҫтәй, ә туризм өлкәһендә 113 мең кеше шөғөлләнә. Кипрға йылына 4 миллион турист килә. Популярлығы буйынса донъяла 40-сы һәм йән башына туристар һаны буйынса 6-сы урынды биләй. Кипр 1975 йылдан алып Бөтә донъя туристик ойошмаһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора.
Тарихы
Вароша донъялағы иң популяр курорттарҙың береһе була, унда йыш ҡына Голливуд киноактерҙары килә. Төрөктәрҙең 1974 йылдың 20 июлендә Кипрға баҫып инеүенән һуң, квартал «шәүлә ҡалаға» әүерелә: хәҙер уның территорияһы ғәскәрҙәр тарафынан һаҡлана һәм инеү тыйыла.
Конкурентлыҡ һәләте
Бөтә донъя иҡтисади форумының 2013 йылғы отчетына ярашлы, Кипрҙың туристик индустрияһы дөйөм конкурентлыҡ һәләте буйынса донъяла 29-сы урынды биләй. Туризм инфраструктураһы буйынса ул донъяла беренсе урынды биләй. Европаның иң популяр һәм иң таҙа пляждар менән бер рәттән Кипрҙың туристик индустрияһы туристарҙы йәлеп итеү өсөн диңгеҙ ҡояшына һәм ҡомона таяна. Был туристарҙың ҡайһы миҙгелдә килеүендә сағыла, уларҙың күп өлөшө йәйге айҙарҙа килә.
Инвестициялар
2016 йылда Бөтә донъя туризм һәм сәйәхәттәр буйынса советы отчетына ярашлы, 2015 йылда сәйәхәттәр һәм туризм тармағына инвестицияларҙың дөйөм күләме 273,7 миллион евро тәшкил итә (инвестицияларҙың дөйөм суммаһынан 14 процент); 2026 йылға инвестицияларҙың үҫеше 384,6 миллион евроға тиклем күҙаллана.
Зәңгәр флагтар
Зәңгәр флаг менән бүләкләнгән пляждарҙың күбеһе утрауҙың көнсығыш өлөшөндә.
Тел һәм сервис
Утрау тормошо туризм менән бәйле булғанға, инглиз теле мөһим роль уйнай, әммә утрауҙа Рәсәй туристары һаны артыуы сәбәпле урыҫ теле лә тарала. Кипр гректары һәм кипр төрөктәре һөйләшкән төп тел булып грек һәм төрөк телдәре ҡала.
Статистикаһы
Күпселек туристар Европаның башҡа илдәренән килә: килеүселәрҙең 80 проценттан ашыуы — Төньяҡ, Көнбайыш һәм Көнсығыш Европанан. улар араһында иң күбеһе — Британия туристары. Быға бер нисә фактор, шул иҫәптән киң таралған инглиз теле, шулай уҡ утрауҙың колониаль империя составында булыуы һәм Акротири һәм Декелияның Британия хәрби базаларының урынлашыуы булышлыҡ итә.
2008—2009 йылдарҙағы донъя иҡтисади көрсөгө осоронда туристар һаны кәмей, сөнки Кипр туристик индустрияһы Британия баҙарына бәйле. 2009 йылда башҡа илдәрҙән килеүселәрҙе йәлеп итергә тырышлыҡ һалына.
Хәҙерге геосәйәси ваҡиғаларға ярашлы, Рәсәй граждандары был илгә килеүселәр исемлегендә икенсе урында тора; был 2000 йылдар аҙағында башлана һәм шул ваҡыттан алып уларҙың һаны арта.
2018 йылда Кипрға туристик маҡсаттар менән 3,93 миллион кеше килә. Ҡыҫҡа ваҡытҡа килгән туристарҙың күпселеге түбәндәге илдәрҙән:
Тимер-бетон
Тимер-бетон — бетондан һәм ҡоростан торған төҙөлөш композицион материалы. 1967 йылда Жозеф Монье менән үҫемлектәр өсөн кадоктар материал һымаҡ патентланған. 1802 йылда Царскосельский һарай өсөн урыҫ төҙөүселәре эзбиз бетон ҡуланғандар.
Рәсәйҙә тимер-бетонды 20-се быуaттың башында Лолейт Артур Фердинандович, Гвоздев Алексей Алексеевич, Михайлов Виктор Васильевич, М. С. Боришанский, А. П. Васильев, В. И. Мурашев, П. Л. Пастернак, Я. В. Столяров, О. Я. Берг үҙләштерәләр.
XX быуатта тимер-бетон төҙөлөштә иң йыш ҡулланылған материал булып сыға.
Күрһәткестәр
Тимер-бетондың ыңғай яҡтары: Насар яҡтары:
Иҫәп һәм проектлау ысулдары
РФ-ла ике хәл буйынса расчётлана : 1-се хәләт буйынса маҡсаттары :
Армирование бер стержень, сеткалар һәм каркастар менән ойошторола. Арматура тартылған зоналарҙа (йәки ҡыҫыу зоналарҙа, тартылған ныҡлығы етмәғәндә), конструктив буйынса урынлаштырыла. Эшләү буйынса бүләләр:
Бөгөлөү элементтар (таяҡтар, плиталар)
Конструкцияның элементтары:
Конструкцияның параметрҙары:
Алдынан тартылған арматура менән ҡоролмалар
Алдынан тартылған (алдынан көсөргәнеш бирелғән) арматура ҡулланыуы иҡтисад яҡтан ыңғай була.
Таратыу-бүлеү арматураһы (4) конструктив маҡсат менән ойошторола. Бетон эштәрҙә ул арматураны каркаса бәйләй.
Ҡыҫылған элементтар (колонналар)
Оҙон буйлы элементты ҡыҫылыуҙа уның тотороҡлоғо юғалтыуы була (һүрәттә). Ҡыҫылған элементттың эше бөгөлгән таяҡтын эшенә оҡшаш, ләкин ҡыҫылған элементта тартылыу зонаһы тыумай. Ҡыҫылған элементының бөгөлөүе ҙур булһа, ул үҙәктә ҡыҫылмаған һымаҡ расчетлана.
һүрәттә: 1 — буй арматура
2 — арҡыры арматура
Минималь яғы 400 мм. Күберәк булһа колонналар массив тип иҫәпләнә. Массив колонналарҙа бетондын ныҡлығы күп ваҡыт арта. Иҡтисад, йәшәү урыны һәм масса араһында баланс кәрәк (Sustainable construction) www.concreteresearch.org
Тимер-бетон фундаменттар
3 төрлө бар: Нуль циклы эштәрен уңайлығы өсөн йыйылма колонналарҙын юғары отметкаһын таҙа иҙәндән 150 мм. түбән алалар (монолит колонналар өсөн – 50 мм.). Был маҡсат буйынса колонналарҙы фундамент менән берләштереү стаканлы форма аша эшләнә. 2.02.01-83 һанлы Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр буйынса фундамент майҙаны:
Ян-Уве Вальднер
Ян-Уве Вальднер (Jan-Ove Waldner; 3 октябрь 1965 йыл) — Швецияның данлыҡлы өҫтәл теннисы уйынсыһы. Донъяның элекке беренсе ракеткаһы. Яңғыҙ разрядта олимпия чемпионы (1992). Берҙән-бер европалы — өҫтәл теннисы буйынса олимпия чемпионы. Яңғыҙ разрядта Олимпия уйындарының көмөш призёры (2000). төрлө разрядта 6 тапҡыр донъя чемпионы (1989—2000), Донъя кубогы еңеүсеһе (1990), төрлө разрядлы 11 тапҡыр Европа чемпионы, 7 тапҡыр Евро-Топ-12 еңеүсеһе. Вальднер — бар замандың да өҫтәл теннисы буйынса бөйөк уйынсыларының береһе, тип даими рәүештә танылып тора (мәҫәлән, Халыҡ-аратеннис федерацияһы уны өҫтәл теннисы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсыһы тип таный).
Вальднерҙың ҡушаматтарының береһе — «өҫтәл теннисының Моцарты».
Бала сағы
Ян-Уве Вальднер 1965 йылдың 3 октябрендә Швецияның Стокгольм ҡалаһында тыуған. Ул замандағы күп кенә швед ғаиләләрендәге кеүек үк, әсәһе һәм атаһы эшләгән. Әсәһе һатыусы булып магазинда, ә атаһы гәзиттә график ярҙамсы булып эшләй. Өҫтәл теннисы менән Ян-Уве алты йәшенән шөғөлләнә башлай. Быларҙан тыш, Вальднер өҫтәл теннисы, футбол, ҙур теннис менән мауыға, ул шулай уҡ был спорт төрҙәрендә күп яҡтан һәләтле икәнен күрһәтә. Бәләкәй Ян-Уве, һәр спортсы кеүек, бик тиҙ үҫә. 9 йәшендә ул үҙ тиҫтерҙәре араһында Швеция чемпионы була, ә 16 йәшендә үенең беренсе автомобилен — Porsche ота, тик уның руле артына ултырыу хоҡуғын бары ике йылдан һуң ғына ала.
Юниорҙарҙа
1977 йылдың 5 октябрендә, 12 йәше тулып, бер көн үткәс, Ян-Уве Швеция лигаһының өҫтәл теннисы буйынса юғары дивизионда беренсе уйынын уйнай. Бер нисә аҙнанан һуң, бәләкәй спортсы (буйы 140 см) тәүге тапҡыр өлкән спортсы менән уйнап, уны еңеүгә өлгәшә. 1979, 1980 Ян-Уве Европа чемпионаттарында кадеттар араһында яңғыҙ финалдарҙа уйнай, 1980 командала чемпион була. 1980—1983 йылдарҙа Ян-Уве Европа беренселегендә юниорҙар араһында яңғыҙ разрядта өс тапҡыр чемпион, өс тапҡыр — парлы разрядта, ике тапҡыр — команда разрядында һәм ике тапҡыр ҡатнаш разрядта көмөш призёр була.
Профессионалдарҙа
1982 йылда Будапештта үткән үҙенең тәүге Европа чемпионатында уҡ Вальднер геройҙарҙың береһенә әйләнә: ул ваҡытҡа донъя рейтингында 30-сы урында торған 16 йәшлек Ян-Уве, финалға илткән юлда легендар спортсылар Стеллан Бенгтссон һәм Тибор Клампарҙы уҙып, еңеү яулай. Финал уйыны ваҡытында Вальднер үҙенең тәжрибәле яҡташы Микаэль Аппельгрендан 2-1 иҫәбе менән алда була, әммә һөҙөмтәлә 2-3 иҫәбе менән еңелә. 1983 Ян-Уве беренсе тапҡыр Швеция чемпионы була, Токиолағы донъя чемпионатында сығыш яһай: бөтә индивидуаль разрядтарҙа ла Ян-Уве16 иң көслөләр араһына эләгә, ә команда разрядында көмөш миҙал ала. Ошо уҡ йылда Вальднер тәүге тапҡыр донъя кубогының финалында уйнай. 1984 йылда Братислава турнирында ул Европаның иң көслө 12 спортсыһын — ЕвроТОП −12,-лә еңә, шулай уҡ Европа чемпионатының парлы разрядында көмөш призёр була. 1987 йылда донъя чемпионатының финалында Вальднер ғәмәлдәге донъя чемпионы Цзян Цзяляндан ғына ҡалыша, ә Швеция йыйылма командаһы составында көмөш миҙал яулай. 1989 йылдың Дортмундта үткән киләһе донъя чемпионатында Ян-Уве Вальднерҙы тулы уңыш көтә — командала һәм яңғыҙ разрядта алтын ала. 1991 һәм 1993 йылдарҙағы донъя чемпионаттарында үҙ титулын раҫлап, Швеция командаһы донъя аренаһында гегемония урынлаштыра. Донъя кубогында шәхси зачетында ла 1990 йылда шулай уҡ милли йыйылма команда составында команда зачетына еңде. 1991 йылда Вальднер яңғыҙ разрядта өсөнсө тапҡыр донъя чемпионаты финалына сыға, унда үҙенең ватандашы һәм команда буйынса иптәше Йорген Перссондан ғына ҡалыша.
1992 йылда Вальднер үҙ исемен олимпия тарихына яҙып ҡуя — яңғыҙ разрядта Барселонаның олимпия чемпионы булыуға өлгәшә (Барселона Уйындарында бөтә спорт төрҙәрендә лә Швеция йыйылма командаһы яулаған берҙән-бер алтын була). 7 матчтан торған бөтә турнир дауамында Вальднер бер генә партияла отола — сирек финалда Йорг Росскопфҡа. 1996 йылда Братиславала үткән Европа чемпионатында Вальднер шәхси, парлы һәм команда разрядтарында еңә. 1997 йылда Манчестерҙағы донъя чемпионатында Вальднер яңғыҙ разрядта турнир дауамында бер генә сетта ла еңелмәй, шуның менән рекорд ҡуя. 2000 йылда Швеция йыйылма командаһы составында дүртенсе тапҡыр донъя чемпионы була, һәм Сидней Олимпиадаһында шәхси беренселектә көмөш миҙал ала. 2004 йылғы Афина Олимпия уйындарында 38 йәшлек Ян-Уве Валднер үҙенең донъя класынын раҫлай: турнир барышында Ма Линды һәм Тимо Боллды еңә, ярымфиналда Көньяҡ Кореяның буласаҡ олимпия чемпионы Рю Сён Миндан ғына артта ҡала.
Лох-Несс ғифрите
Лох-Несс аждаһаһы (ингл. Loch Ness Monster), Не́сси, (ингл. Nessie) — Шотландияның Лох-Несс күлендә йәшәгән хайуан йәки хайуандар төркөмө. Ул Бөйөк Британияла иң ҙур сөсө һыу ятҡылығы. Лох-Несс аждаһаһы ҡар кешеһе һәм чупакабра менән бер рәттән иң билдәле криптидтарҙың береһе булып тора. Уны өйрәнеү менән криптозоология псевдоғилеме шөғөлләнә. Күпселек ғалимдар хайуандың барлығын иҫбатлаусы хәҙерге дәлилдәр базаһын һөҙөмтәһеҙ тип таба. Йыш ҡына кешеләрҙең Несси менән осрашыуы тураһында белдереүҙәре йә алдау, йә билдәле хайуанды йәки күренеште күҙәтеү булып тора. Әммә бөтөн донъя буйынса был хайуандың барлығына күптәр ышана. Хайуандың тәбиғәтен аңлатырға тырышҡан иң популяр теориялар уны плезиозавр, тюлень, йыланбалыҡ йәки бикре төрө тип билдәләй.
Лох-Несс аждаһаһын йыш ҡына бәләкәй башлы, оҙон муйынлы, ике үркәс йәки бер үркәсле һәм ҡара тиреле итеп тасуирлана.
Лох-Несс күле
Лох-Несс — күләме буйынса Британияның сөсө һыу ятҡылығы. Күл оҙон һәм тар — оҙонлоғо яҡынса 38 километр, киңлеге — уртаса 1,6 километр. Күл диңгеҙ кимәленән 16 метр бейеклектә урынлашҡан. Лох-Ойх күлt менән бергә Глен-Мор тектоник уйпатлығында Каледон каналын барлыҡҡа килтерә. Һыу ятҡылығының сите текә генә, ә максималь тәрәнлеге 230 метрға тиклем етә. Күлгә бик күп тау шишмәләре ҡоя, улар алып килгән торф күл төбөнә ултыра. Был һыуға ҡара тутыҡҡан төҫ бирә һәм һыуҙың төбө насар күренә. Лох-Нессс ҡышын туңмай, ә күлдә уртаса йыллыҡ һыу температураһы яҡынса 5,5 градус тәшкил итә.
1933 йылға тиклем
Ошо аждаһа тураһында тәүге яҙма мәғлүмәттәрҙе Шотландиялағы Айон монастыры аббаты Адамнан яҡынса 700 йылда яҙған, тип иҫәпләнә. Ул изге Колумбаның тәржемәи хәлен һүрәтләндә уның тураһында телгә ала. Колумба ул саҡта Шотландияның көнбайыш ярындағы яңы монастырында пикт халҡы һәм скотт ҡәбиләләре мәжүсиҙәрен христиан диненә өгөтләү менән шөғөлләнә. Пикттар батшаһы Брюд I Колумба тарафынан яҡынса 565 йылда суҡындырыла; баш ҡалаһы Брюде Инвернесс Лох-Несс эргәһендә урынлашҡан була. Уның бер нисә версияһы барлыҡҡа килә, әммә уларҙың күбеһендә изге Колумбаның яҡынса 565 йылда бер крәҫтиәнде аждаһанан ҡотҡарыуы тасуирлана. Адамнандың әҫәрендәге аждаһа тураһындағы бүлек «Изге кеше һыу аждаһаны доға ҡылып ҡыуҙы» тип атала.
Джимми Хоссак — аждаһаны шәхсән күрҙем тип раҫлаусы беренсе кеше, ул 1862 йәки 1865 йылдарҙа күреүен әйтә. 1871 йылдың йәки 1872 йылдың октябрендә Д. Маккензи күл буйлап йөҙгән сәйер объектты күҙәтеүен тасуирлай, объект түңкәрелгән кәмәне хәтерләтә. Һуңыраҡ, 1888 йылда, Абрайченда йәшәүсе Александр Макдональд билдәһеҙ нәмә күрә, ул көн һайын күл буйлап пароходта Инвернесҡа барып йөрөй. Уға йыш ҡынайөн менән ҡапланған йән эйәһен («саламандра» тип атай) күрергә тура килә.
1920-се йылдарҙа уны ике кеше күрә. 1919 йылда Маргарет Кэмерон һәм өс бала, йәнәһе лә, урмандан сығып, Инчнакардоч ҡултығындағы күлгә һикерергә йыйынған аждаһаны күреп ҡала. Уның тасуирлауынса, йән эйәһе 6 метр самаһы оҙонлоҡта булған һәм ҡарышлауыҡ һымаҡ хәрәкәт итә. 1923 йылдың апрелендә Альфред Круикшанк күл янынан үтеп барышлай, үҙенән ун биш метр алыҫлыҡта, бейеклеге 2 метр самаһы булған ҙур көмрө йән эйәһен күреп ҡала. Уның тасуирламаһы буйынса, заттың филгә оҡшаш дүрт аяғы һәм ҙур табаны булған.
1930 йылда Northern Chronicles «Лох-Несстағы сәйер мажара» тигән мәҡәлә баҫтырып сығара, унда шул йылдың июлендә ике дуҫы менән Дорес ҡултығында балыҡ тотҡан балыҡсы Ян Милн тураһында бәйән ителә. Ҡапыл улар алдынан 6,5 метр ҙурлығындағы объект йөҙөп үтә. Уның 2 йәки 3 үркәсе була.
Мораҙым (Бөрйән районы)
Мораҙым (Мурадымово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. Байназар ауыл советына ҡарай. Тәүге төпләнеүсе Мораҙым Әлмөхәмәтов исеме менән аталған.
Икенсе атамаһы — А р а т а у. Был ауыл тауҙар араһында урынлашҡанға шулай атағандар.
Тағын бер атамаһы — Биштирәк. Ҡасандыр матур булып, ауылға йәм биреп биш тирәк үҫеп ултырған. Шулай уҡ Мораҙыш, Имес исемдәре менән билдәле булған.
Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылда тик башҡорттар йәшәй.
Халҡы: 1900 йылда — 174 кеше, 1920 йылда — 207, 1939 йылда  — 133, 1959  йылда— 199, 1989 йылда — 326, 2002  йылда  381 кеше йәшәгән. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 374 кеше.
Почта индексы — 453591, ОКАТО коды — 80219810004.
Төп мәктәп (Байназар урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылға нигеҙ һалыусылар
Мораҙым ауылына нигеҙҙе ун туғыҙынсы быуаттың беренсе   яртыһында  үҙ ерҙәрендә Верхнеурал өйәҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының Байназар ауылы  башҡорттары  һалған. Малсылыҡҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда мәсет теркәлгән.
1850 йылда унда — 19 йортта 120 кеше, 1866 йылда 21 йортта — 102 кеше, 1920 йылда 45 йортта 207  кеше  йәшәгән. Ауылға нигеҙ һалыусы - Мораҙым Әлмөхәмәтов. Уның улдары Үлмәҫбай, Сөләймән, Насретдин.
Урамдары
Урам исеме :
Гончарная урамы (Мәскәү)
Гончарная урамы (1922—1992 йылдарҙа — Володар урамы, 1918 йылға тиклем Швивая Горка урамы ла ингән) — Мәскәү үҙәк административ округының Таган районындағы радиаль урам. Оло Ватин тыҡрығынан Таган майҙанына тиклем һуҙыла. Мәскәү йылғаһы яр буйҙары менән Котельнический (1-ҙән 5-сегә тиклем) тыҡрыҡ менән тоташҡан, Үрге Радищев урамы — Рюмин, 5-се Котельнический, 1-се Гончарный тыҡрығы. Ватин тыҡрығындағы йорттарҙың һаны Б..
Исеменең килеп сығышы
Гончар биҫтәһе көршәк һүҙенән (XVI—XVIII быуаттар).
Тарихы
Гончар биҫтәһе — иң иҫкеләрҙән һанала. Йылъяҙма сығанаҡтарҙан күренеүенсә, башта ҡала хәҙерге Гончарная урамы районында урынлашҡан булған, ә XII быуат аҙағында Кремль биләмәһенә күскән. XVI быуатта уттан һаҡланыу маҡсатында көршәк яһаусыларҙы Яуза йылғаһы аръяғына, Швивый тауына, ҡыуып ебәрәләр, (ул саҡта — Бетле тауы). Көршәк оҫтаханалары 1947—1948 йылда Котельнический урамында бейек йорт өсөн тәрән соҡор ҡаҙғанда табыла. Бында ҡорал яһау оҫталарының да биләмәләре булған— уларҙың ҡәберҙәре Ыҙа сигеүсе Никита ғибәҙәтханаһын тергеҙгәндә табылған. Әлеге ғибәҙәтхана Федор Иоаннович ваҡытында Иван III нигеҙ һалған ағас сиркәү урынында төҙөлгән.
1812 йылғы янғын ваҡытында Гончарная урамы, ут үҙәгендә булып, юҡҡа сыға, әммә XIX быуат тың 1-се яртыһындағы тергеҙеү эштәре һөҙөмтәһендә XVII быуаттың боронғо палаталары һаҡланып ҡала. 1917 йылға тиклем был урамда килем йорттары булмай. 1918 йылда революционер В. Володарский хөрмәтенә Володар урамы итеп үҙгәртелә.
Бәләкәй Ҡыпсаҡ
Бәләкәй Ҡыпсаҡ (Малый Кипчак) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. Ҡыпсаҡ ауыл советана ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 57 кеше. Почта индексы — 453583, ОКАТО коды — 80219820004.
География
Бәләкәй Ҡыпсаҡ — ауылы Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Ҡыпсаҡ ауыл биләмәһенә ҡараған ауыл. Ул Үҙән йылғаһы буйында, һөҙәк тау битендә урынлашҡан. Тирә-яғын ҡуйы урмандар ҡаплап тора. Тау башынан ҡарағанда, ауыл соҡор эсендә ултырған кеүек тойола.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Ауыл янындағы ер-һыу атамалары
Ауыл янындағы ер-һыу атамалары бик һуң барлыҡҡа килгән һәм ҡасандыр ошонда йәшәп киткән кешеләр менән бәйле. 1950 йылға тиклем үк, Үҙән йылғаһының һул ярында урман ҡарауылсыһы Капалов Петр Иванович йәшәгән (башта ул дүрт бүлмәле ҙур йортта тора, ауыл төҙөлә башлағас, иҫке өйҙө һүтеп, шул нигеҙгә бәләкәйерәк өй һалып бирәләр — 90-сы йылдарға тиклем ултыра был йорт).
Ауылдан көнсығышта, 200—300 метр алыҫлыҡта, ҙур булмаған асыҡлыҡ бар — унда Петр Иванович бесән сапҡан. Бөгөнгө көндә был асыҡлыҡ Кыпыл сабыны тип йөрөтөлә.
Һарағы юлы буйындағы һулаҡайҙағы асыҡлыҡты Кәлентей баҡсаһы тип атаған халыҡ. Элек ошо ерҙә Кочетков Калентий баҡса тотоп, картуф сәскән. Атама шунан ҡалған да инде.
Һарғая юлы буйында әүәл икешәр квартиралы 4 йорт була. Халыҡ күсенеп киткәс, иң аҙаҡҡы булып, ошо йорттарҙың береһендә Ҡарасурин Муса Сәләх улы йәшәй. Ул күсенеп киткәс, был тирә Муса туғайы тип атала.
Кыпыл сабыны янындағы ауылда күренеп торған ҡабаҡ Пикарный тауы, ә үҙәк Пикарный тип аталыуы ҡыуғын мәлендә ошо урында төҙөлгән пекарнянан тороп ҡалған.
Үҙән йылғаһының ҡаяға һуғылып, киҫкен боролош яһап аҡҡан һулаҡай яры — шау ҡырсын аръяҡтағы ҡаршыһындағы ҡая — Ҡырсынҡая исемен алған. Янындағы үҙәктән Суҡмуйыл (һөрөп ташланғанға ҡәҙәр суғым ғына муйыл ағастары бар ине) яландары янынан башланған ҡотоғо аға. Элек йәшәп киткән урыҫтарға эйәрә, ауыл халҡы туғайҙарҙы исеме менән түгел, ә кисеү һаны менән йөрөтә. Урал колхозы биләмәһенә ҡараған был туғайҙарҙың үҙ атамаһы бар.
Тарих яҙыр инем ташына
1950 йылға тиклем хәҙерге ауыл ултырған тау битендә ҡуйы урман, Үҙән туғайы шау әрәмәлек була. Был тирәлә тик урман ҡарауылсыһы Петр Иванович Капаловтың ғына, русса әйтмешләй, кордоны була. (Ауылдың тәүге — Кордон исеме лә шунан ҡалған. Ә рәсми документтарҙа Бәләкәй Ҡыпсаҡ тип яҙыла — ауылдың тәүге уҡытыусыһы Ғәликәев Мөҙәрис, ауыл советы рәйесе Ғәлиәкбәров Ғәлийәндәр яҙҙыралар).
1950 йылда Әүжән химлесхозына ҡарағанКөньяҡ Үҙән участкаһы асыла. Участкала ағас ҡырҡыу, таҡта ярыу, һал ағыҙыу эштәре башҡарылырға тейеш була. Ситтән эшселәр йыйыу башлана. Килеүселәр өсөн биш бүлмәле дөйөм ятаҡ төҙөлә. Янында дөйөм мунса ла була. Шулай уҡ, күрше ауылдарҙан йөрөп эшләүселәр ҙә була.
Участканың тәүге мастеры — Яхин Рәхимйән. Был осорҙа сайырсылыҡ киң ҡолас ала. Сайыр ағыҙыу — мәшәҡәтле эш. Шуға ла уға әҙерлек ҡыш көнө үк башлана. Ҡыш диләнкәләге ҡарағайҙың ҡабығы әрселә. Ул осорҙа тимер мискәләр булмай. Ағас мискә һәм ҡатырға мөшкәт(воронка) һәм ағас сөй әҙерләү өсөн 1952 йылда бондарка асыла. Тәүге бондар (мискә яһаусы) Витя Пиндюрин. Мискә өсөн бер тигеҙ таҡталар — көлөпкә ярыла. Уны бондарканың сушилкаһында киптерәләр.
Сушилкала Гущенская Мария (аҙаҡ Һарғаяла йәшәй) эшләй. Ут яғып, глицерин ҡатнаштырып, елем әҙерләнә. Кипкән таҡтанан, алты урындан ҡоршау һуғып, төпләп мискә яһайҙар. Эҫелә ултырған мискәнең бик тиҙ ҡорғаҡһып шаурауы мөмкин. Шуға ла, мискәне диләнкәләргә таратҡас, ерҙә баҙ ҡаҙып, «хронилкаға» ултырталар. Ағас сөй ярыу эше лә булған. Шулай уҡ, газогенераторлы техника өсөн «чурка» ярғандар.
Ҡайын ағасынан, башта тәгәрмәстәр бысып, шаҡмаҡлап туралған утын яғыулыҡ итеп файҙаланыла. Эшселәр бер диләнкәлә бригада ысулы менән күмәкләп «һыҙып», (ағастарға сайыр ағыҙып төшөрөү өсөн һаҡ (резец) менән һыҙылған юлдар), бергәләп йыйғандар. Быға урмандарҙа айыуҙарҙың ишәйеүе, кеше ашау осраҡтары булыуы ла сәбәп.
Ауылда барлығы 1 ат, ул да булһа, начальник өсөн. Еккегә ике үгеҙ тотола. 1952 йылда эш тарҡала башлай, килгән кешеләр ҙә ҡайталар. 1953 йылда, эш яңынан башланғас ҡына, ғаиләлеләр күсеп килә башлайҙар. Беренсе булып — Петр Поросенков, икенсе — Әйүп Әбдрәшитов. Шул уҡ йылдың 8 июнендә Ҡаһарманов Мөхәмәдйән, унан Исмәғилев Хәкимйәндәр ғаиләләре менән киләләр. Ситтән кешеләрҙе эшкә йыйыу башлана, вербовать ителеп тә киләләр. Әүжәндән килгән балтасылар бригадаһы икешәр квартиралы дүрт йорт төҙөйҙәр(унда бондарҙар һәм уҡытыусылар тора).
Ирҙәр ҡыш Әүжәндә ағас ҡырҡыуҙа яталар. Ә ҡатын-ҡыҙҙар, бригада ысулы менән, акаринйәлә(ағас ҡабығын әрсеүҙә) йөрөйҙәр. Йәй ирҙәр сайыр һыҙа, ә ҡатын-ҡыҙҙар йыя (тулы мөшкәттәрҙәге сайырҙы махсус бысаҡ менән биҙрәгә йыйып, биҙрәләгеһен төйөп-төйөп мискәгә тултырыу). Тәүге сборщиктар (сайыр йыйыусылар): Юлдашева Ғәфифә, Теләүбаева Бибиямал, Байрамғолова Йәмилә, Абдуллина Зәйтүнә, Алтыншина Хәҙисә. Сайыр ташыу эшендә Исмәғилев Х. менән Ҡаһарманов М. йөрөйҙәр. Ат көсөнә мохтажлыҡ тыуғанға, 1954 йылда 28-30 эш аты килтерелә. Ошо осорҙа иң тәүге шәхси өйҙәр барлыҡҡа килә. Батыров Сәлимйән һәм Зәкирйәндәр беренсе булып, үҙ йорттарын бөтөрөп инәләр. Ауыл ҙурая, халыҡ һаны ла арта, эш тә көсәйә.
1962 йылда Әүжәндәге Серегин Николайҙың төҙөлөш бригадаһы өҫкө урамда йорттар һала башлай. Әйткәндәй, заманында дан өйҙәр була улар. Бер стандартта — бейек болдорло, ҡупшы соланлы, бер иш кәртә-ҡуралы һәм һарайлы, матур ихаталы һәм өй алды баҡсаһы булған — күрше ауылдағыларҙың күҙҙәрен ҡыҙҙырырлыҡ инде! Хатта ете йыллыҡ мәктәп асырға тип, ҙур бина ла һалына башлай. Эш гөрләй, план үтәлә. Һаман да бригада ысулы менән эшләнә: бер бригада Бөрйәндә ағас ҡырҡа, икенсеһе акаринйәлә йөрөй. Сайыр Белоретҡа, шунан Свердловскиға китә.
Буйҙаҡ эшселәргә һәм ағас ҡырҡыусылар өсөн пекарня асыла. Исмаҡова Рәйсә, Мөхәмәтғалина Мөнийә, Исмәғилева Зөлхизә, Ҡарабулатова Флүрә, Теләүбаева Бибиямалдар икмәк бешерәләр. Ҡыуғын мәлендә Үҙән тамағына тиклем (Янһары ауылы эргәһе) ҡыуғынсыларға ат менә икмәк ташыйҙар. Дөйөм мунсала Сафина Зәйтүнә, Батырова Мәрйәм эшләй. Магазин бик бай була. Уралда йәйләүселәр, башҡа юлаусылар, яҡын тирәләге ауылдыҡылар баҙарға барғандағы кеүек, тейәнеп ҡайта торған булғандар. Башҡа яҡтарҙа булмаған ҡуйыртылған һөт, быҡтырылған ит, колбаса, какао, өрөк һәм башҡа ризыҡтар килтереп һатыла.
Халыҡ, тауышһыҙ булһа ла, кино ҡарай. Клуб юҡ, тип аптырап тормағандар. Урамда ла, бондаркала ла кино күрһәткәндәр. Тәүге тауышлы киноны 1965 йылда Ишембай районы кешеһе Абдуллин ҡуя. Клуб 1966 йылда ғына, мәктәп менән бер бинала төҙөлә. Уға тиклем мәктәп1959 йылдан бирле тау аҫтындағы йортта урынлашҡан була. Фәйзуллин Булат, Ғәбиҙуллин Хамматта тәүге кино ҡуйыусылар була.
1974 йылда Үҙән йылғаһынан һуңғы тапҡыр ҡыуғын (сплав) ҡыуыла. Ауылдағы ағас әҙерләү бригадалары Бөрйәнгә Ағиҙел поселогына күсерелә шулай уҡ бухгалтерия һәм бөтә төр техниканы ла алып китәләр. Ауылда тик сайыр әҙерләү участкаһы ғына тороп ҡала. Ағас ҡырҡыу эше бөтөү менән күптәр, бигерәк тә урыҫтар, ауылдан китә башлайҙар. Ҡалған урман ҡырҡыусылар ҙа сайыр ағыҙыу эшенә күсә. Кордон сайыр участкаһы Бөрйән леспромхозында иң ҙур сайыр участкаһы була: Ҡолғананан 23, Һарағынан — 15, Ҡыпсаҡтан — 12 сайырсы эшләй.
1980 йылдар башында Ҡолғана айырым участка булып айырыла. Сезонға 250—300 тонна сайыр әҙерләнә. Тәүге осорҙан айырмалы рәүештә хәҙер бригада ысулы менән түгел, ғаилә подряды менән эшләнә. Эш хаҡы яҡшы — сезонға 400—700 һум түләнә.Йәй буйы урманда сайыр һыҙған ирҙәрҙең ҡатындарына мал көтөү, бесән әҙерләү эштәрен үҙҙәренә атҡарырға тура килә. 1
974 йылда ауылға терәп, Муса туғайында иген сәсәләр, аръяҡҡа колхоздың һимертеүгә тана-торполары килтерелә. Былай ҙа диләнкә сапҡан урмансыларҙың сабындары махсус рәүештә колхоз малдарынан тапатылып, тәләфләнә, ауыл эсенән ситкә сыҡҡан быҙауҙар бикләп ҡуйыла. Ауыл аша үткән юғары вольтлыэлектр линияһы үтә, ләкин Бәлкәй Ҡыпсаҡҡа һуҙмайҙар. Йән-яҡлап ҡыҫырыҡланған ауыл перспективаһыҙҙар иҫәбенә индерелә, йылына 1-2 ғаилә күсеп китеп тора, ауыл яйлап бөтөүгә бара.
Начальник һәм мастерҙар
Ошо йылдарҙа эшләп киткән начальник һәм мастерҙар: Бардин, Мөхәмәтйәнов Мәрхәм, Килдейәров Альберт, Көмөшбаев Сабир, Йоспов Рәсүл, Волков Андрей, Әбдрәшитов Әйүп, Островский Николай, Кимирилов Дмитрий, Ҡарағолов Батыр, Сальников Михаил, Мөхәмәтғалин Зәки.
Тәүге фельдшерҙар: Пашина Мария, Пудовкин Геннадий.
Тәүге һатыусылар: Поросенков Петр, Дауытова Нина, Шәйхисламов Нуриман, Усманова Ғәйшә, Хәсәнова Нина, Кимирилов Дмитрий.
Мәктәп тормошо
Ғәликәев Мөҙәрис ауылдың тәүге уҡытыусыһы була (ике йылға яҡын уҡыта). Унан Ҡәҙерғолова Мәрйәм уҡытып китә. Бик дәртле уҡытыусы була: концертын да ойоштора, кисәләр ҙә үткәрә. Уларҙан тыш, Дятлова Валентина, Мәғәфүрова Нажия, Ишбулатова Роза, Зәйнуллина Ғәлиә, Уразаева Сәғүрә, Ҡасимова Зәкиә, Ҡаһарманова Мәрйәм, Ҡаһарманова Фәүриә Бәләкәй Ҡыпсаҡта уҡытып китәләр.
Тәүге сығарылыш уҡыусылары: Балгазин Марат, Исаев Владимир, Яровая Любовь, Исмәғилев Хәсән, Ҡаһарманова Фәүриә, Поросенков Михаил, Сөләймәнов Таһир.
РСУ
1979 йылда Башремстрой берекмәһе, 10 йылға договор төҙөшөп, Бәләкәй Ҡыпсаҡ ауылында Салауат РСУ-һының Бөрйән урман участогын аса. Ҡыш уртаһында ауылға электр линияһы һуҙыла, пилорама ултыртыла, дөйөм ятаҡ өсөн буш өйҙәр ремонтлана, контора эшләнә, урман ҡырҡыу эшенә кәрәкле техникалар килә башлай. Ауылдан һәм ситтән эшселәр йыйыу башлана, Ҡолғананан Ишбулатов Вәлит һәм Ильястарҙың ғаиләләре күсеп килә, халыҡ дәртләнеп йорт төҙөү эшенә тотона. (Батыров Зәкирйән һәм Сәлимйәндәр, Насыров Вәлиттәр 80-се йылдарҙа яңы өй бөтөп инәләр.)
Салауат РСУ-һының урман участкаһы тиҙ арала нығына: бер бригада урманда ағас әҙерләй икенсеһе пилорамда таҡта быса. Йылына уртаса 3,5-4 мең кубометр, шул иҫәптән, 1,5кубометр ҡарағай,2,5 мең кубометр ҡайын ағасы әҙерләнә, 1-1,5 мең кубоетр ағас пилорамда таҡтаға ярыла. Әҙерләнгән ағас-таҡталарҙы Башремстройҙың райондарҙағы РСУ-ларынан килеп алалар (Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Дәүләкән, Күмертау). Ҡолап барған ауыл клубына капиталь ремонт эшләнә. 90 сы йылда, бер нисә ай эсендә, тимер свайҙар ҡатып, Үҙән йылғаһы аша күпер һалына. РСУ-ның урман участогында оҙаҡ йылдар мастер булып Фәйзуллин Булат эшләй.
Ауылдың яртыһы РСУ-ның урман участогында, яртыһы сайырсылыҡ участкаһында эшләй. Сайыр эше яйлып һүрелә башлай. Сайыр тапшырыу, сайырҙы йыйған расходтар үҙен аҡламай. 1995 йылда сайыр ағыҙыу эше бөтөнләйгә туҡтап ҡала. Хатта йыйылған сайырҙар ауылда мискәләрҙә ултырып, тик ике йылдан һуң, 1997 йылда ғына һуңғы сайыр оҙатыла. Элекке сайырсылар леспромхозға заказ буйынса бура бурау эшенә тотоналар. Ауылда яңы магазин бинаһы төҙөлә. Участканың һуңғы мастеры — Боҫҡонов Әбүзәр. (1987-97 й.й.)
1991 йылдың аҙаҡтарында бөтә ил буйынса милек бүлешеү башлана. Башҡортостан территорияһында урынлашҡан Рәсәй предприятиелары республика милкенә, Бөрйән районында урынлашҡан һәм районға ҡарамаған предприятиелар райондың муниципаль милке тип һанала. Бөрйән районының муниципаль милке иҫәбенә Башремстрой берекмәһенән Бәләкәй Ҡыпсаҡ ауылында урынлашҡан Бөрйән урман участогы ла инә. 15 кешенән торған урман участогы ҡапыл эшһеҙ ҙә, аҡсаһыҙ ҙа тороп ҡала. Районда, тәүгеләрҙән булып, Башарт бәләкәй предприятиеһы төҙөлә. Элекке урман участогы мастеры Ҡаһарманов Фәрзәт предприятие начальнигы булып тәғәйенләнә.
1992 йылдың көҙөндә дүрт бүлмәле мәктәп бинаһы төҙөлә башланып, тик 1997 йылда ғына эксплуатацияға тапшырыла. 1995—1996 йылдарҙа ауылда көслө янғындар була Мөхәмәтғалин Зәки йәшәгән ике квартиралы, Исмаков Ғаяз һәм Балгазин Мараттар йәшәгән ике квартиралы йорттар бөтә кәртә-ҡураһы менән янып бөтә. 1996 йылдың июнь айында Батыров Сәлимйән, Батыров Ғәлимйәндең оло һәм бәләкәй өйө, яңы күтәреп ултыртҡан өйө янып, көлгә әйләнә. Был ваҡиғанан һуң янғында ҡазаланыусылар, Ҡыпсаҡ, Һарағы, Һарғая ауылдарына күсәләр.2001 йылдың апрелендә Ковалевский Виктор ике квартиралы йортта янып үлә.
1996 йылда Башарт предприятиеһы ябыла, бурысы һәм бар мөлкәте менән Урал колхозына күсеп, төҙөлөш бригадаһы булып һанала. Бригадирҙар булып Насыров Юнир, Һарағынан Усманов Рәфис эшләй. 1998 йылда Бәләкәй Ҡыпсаҡта Шәрипов Юлайҙың шәхси предприятиеһы барлыҡҡа килә 1990 йылдың ташҡынында үҙән йылғаһы ташып, туғайҙарҙы баҫа, аҫҡы урамдың кәртә-ҡураһын емерә. Ошонан һуң халыҡ өйҙө өҫкө урамға һалыуҙы хуп күрә.
Музейы
2008 йылда Миңнур Ҡасимова Әбделмәмбәт мәктәбе директоры булып эшләгән сағында Бәләкәй Ҡыпсаҡ мәктәбенең бер бүлмәһен сайыр музейы итеп үҙгәртә. Рәсәй Президенты грантын алғас, экспонаттар йыйыу, йәғни музейҙы сайырсының эш ҡоралдары менән тулыландырыу, капиталь төҙөкләндереү эше башлана. Музей­ҙа сайырсыларҙың исемлеге лә тергеҙелә. Бөрйән районында был эшкә ихлас тотон­алар. Шулай итеп Бәләкәй Ҡыпсаҡ ауылында үҙенсәлекле Сайыр музейы асыла.
Ауылдың күренекле шәхестәре
Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы (15 июль 1966 йыл) — уҡытыусы, яҙыусы һәм үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008).
Ҡаһарманова Сәриә Мөхәмәдйән ҡыҙы—- "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы - 2003" төбәк-ара конкурсында " Ил һөйәрҙе - тел һөйәр" номинацияһы еңеүсеһе; "Башҡортостан Республикаһы Мәғариф отличнигы» (2005 йыл); "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы 2007" төбәк-ара конкурсында "Уҡытыусы-эҙләнеүсе номинацияһы еңеүсеһе;  "Иң яҡшы башҡорт һәм рус теле уҡытыусһы" Республика конкурсы еңеүсеһе (2007 йыл); "РФ-ның яҡшы уҡытыусылары" конкурсы еңеүсеһе (2008 йыл);  РФ дөйөм мәғарифының почетлы хеҙмәткәре ( 2008 йыл);  "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы - 2018" муниципаль конкурсында еңеүсе
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пель-Ега
Пель-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының һул ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ак-су (йылға)
Ак-су — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әмиров Йыһангәрәй Ғилман улы
Йыһангәрәй Ғилман улы Әмиров — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
1917 йылдың 8–20 декабрендә Ырымбурҙа уҙғарылған III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында ҡатнаша. Ҡоролтай барышында Башҡортостан автономияһының Кесе Ҡоролтайына (предпарламентҡа) ағза итеп һайлана.
1918 йылдың ғинуарында Пермь губернаһы башҡорттарынан вәкил булараҡ Өфөлә төрки-татарҙарҙың Милли мәжлесе съезында ҡатнаша, башҡорт делегацияһы составында Әмиров Башҡортостан автономияһы мәнәғәттәрен яҡлап сығыш яһай.
1918 йылдың йәйендә Башҡорт хөкүмәтенең Финанс бүлеге мөдире урынбаҫары вазифаһын башҡара. Һуңынан Башҡорт хөкүмәтенең махсус йомоштар үтәүсе чиновнигы булып хеҙмәт итә. Шул йылдың октябрендә хөкүмәт тарафынан Орск ҡалаһына Орск өйәҙе земствоһын бөтөрөү буйынса комиссияла ҡатнашыу өсөн ебәрелә.
Башҡорт АССР-ы Мәғариф халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы була. Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитетының 1922 йылдың 16 февралендәге ҡарарына ярашлы Мәғариф халыҡ комиссариатының фәнни бүлеге эргәһендә Башҡортостан көнкүрешен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү буйынса йәмғиәт ойошторола, уның ағзаһы итеп Әмиров һайлана.
1927 йылда  Башҡорт АССР-ының  Мәскәүҙәге сауҙа вәкиллегендә эшләй. Шул уҡ йылдың майында Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе Әҡсән Мөхәмәтҡоловтың тәҡдиме буйынса, республиканың Госпланына эшкә күсерелә.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Комова
Комова — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корба йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мод Олофссон
Мод Элизабет Олофссон (Maud Elisabeth Olofsson; ) — швед сәйәсмәне. 2001—2011 йылдарҙан Швецияның Үҙәк партияһын етәкләй. = Биографияһы = Мод Олофссон 1955 йылдың 9 авгусында Арнассваллда тыуған, ләкин бала сағы Вестерноррландта, Эрншельдсвик муниципалитеты Хёгбинда үткән. Сәйәсәттә 1974 йылдан Үҙәк Партияның йәштәр ойошмаһы омбудсмены, 1976 йылда Лулео муниципалитетының урындағы совет ағзаһы булып тора. 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Карл Бильдтың һул үҙәк хөкүмәте ваҡытында, Хеҙмәт министрлығында министр Бёрье Хёрнлундтың советнигы була. 1996 йылдан Үҙәк Партия Идаралығы ағзаһы. 1997 йылдан 2001 йылға тиклем Вестерботтенда ауыл хужалығы һәм ауыл хужалығы Hushållningssällskapet йәмғиәттәренең идарасы директоры булып эшләй. 2001 йылдың 19 мартында Ланнарт Далеусты алмаштырып, партия лидеры булып һайлана. 2002 йылғы һайлауҙарҙан һуң 1973 йылдан Үҙәк Партияның һайлауҙарҙа күтәрелеше «Мод эффекты» тип аталған һөҙөмтәгә ҡайтып ҡала.
Олофссондың сәйәси ҡараштары Үҙәк Партияның традицион позицияһы менән бәйле, уға ярашлы Швецияның ауыл райондарына баҫым яһап, ауыл общиналарының иҫән ҡалыуы уң үҙәк иҡтисади сәйәсәт менән бәйле. Әммә был Үҙәк партияның тарихында яңы үҙенсәлек була, Олофссон үҙ партияһының идеологияһын социал-либерализм кеүек характерлай. Ҡайһы саҡта Үҙәк партия хаким итеүсе социал-демократтар менән хеҙмәттәшлек итһә лә, Олофссон ваҡытында партия либералдар, христиан демократтар һәм Уртаса коалиция партияһы менән союзын нығытфп, күрәләтә оппозиция ролен һайлай.
Олофссон партияны яҡшырта, уны Евросоюз һәм Баҙар либелаизмы өсөн асығыраҡ яһай. «Alliansen» альянсын төҙөүҙә ҡатнаша.
2006 йылда һайлауҙарҙа еңеп, фракция Фредрик Райнфельдт башлығында яңы хөкүмәт төҙөй. Олофссонды премьер-министр урынбаҫары һәм эшҡыуарлыҡ һәм энергетика министры итеп тәғәйенләйҙәр.
2011 йылдың 17 июнендә партия лидеры вазифаһынан китеүе тураһында иғлан итә, 2011 йылдың 23 сентябрендә уның алмашсыһы Анни Лёф була. Пенсияға киткәндән һуң ул Швеция дәүләт энергетика компанияһының 2009 йылда яуаплы министр булған сағында «Vattenfall Nederland» Голландия компанияһына артыҡ күп түләгәне мәғлүм булғас, тәнҡиткә юлыға.
2012 йылдан «Visita» сауҙа ассоциацияһы рәйесе.
Шәхси тормошо
Мод Олофссон замужем муниципалитет персоналы буйынса элекке Робертсфорс Рольф Олофссон менән никахта (1948). Парҙың өс балаһы бар. Олофссондың академик белеме юҡ, тик урта мәктәпте тамамлаған.
Байтуллин Раил Ғәлимулла улы
Байтуллин Раил Ғәлимулла улы (22.10.1941) — хужалыҡ эшмәкәре, ауыл хужалығы тармағы етәксеһе, Хамматов исемендәге колхоз рәйесе, Салауат районының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры
Биографияһы
Раил Ғәлимулла улы Байтуллин 1941 йылдың 22 октябрендә Салауат районы Лаҡлы ауылында тыуған. Күрше Йыланлы ауылында урта мәктәпте тамамлап, Өфөлә заводта эшләй.
Тыуған ауылында колхозда бер аҙ эшләгәндән һуң, Башҡортостан ауыл хужалығы институтына уҡырға инә.
Икенсе курстан Совет Армияһы сафына алынып, унда взвод командиры булып хеҙмәт итә.
Хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, институтта уҡыуын дауам итә, агрономия факультетының студенттар профкомы рәйесе була.
Институтты тамамлағас, «Әй» колхозында агроном булып хеҙмәт юлын башлай.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1970 йыл - Хамматов исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана. Был осорҙа бер туған ағаһы Рафит Ғәлимулла улы Салауат исемендәге колхозға етәкселек итә. Раил Ғәлимулла улы етәкләгән ваҡытта колхоз барлыҡ иҡтисади күрһәткестәр буйынса Салауат районының алдынғы хужалығы була. 1976 йылда Хамматов исемендәге колхоз СССР-ҙың Ауыл хужалығы министрлығының һәм ВЦСПС-тың Ҡыҙыл Байрағы, шулай уҡ ул ваҡыттағы иң яҡшы еңел автомобиль — «ВАЗ-2106» машинаһы менән бүләкләнә.
1979—1991 йылдарҙа - район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары — Салауат районының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.
1991 йылдан Салауат районының Ер комитеты начальнигы. Дөйөм алғанда ер эшенә 40 йыл ғүмерен бағышлай.
Ғаиләһе
Студент йылдарында Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетында уҡыған сығышы менән Асҡын районы Гөлзада Малиҡ ҡыҙына өйләнә. 48 йыл бергә ғүмер итеп, ул һәм ҡыҙ үҫтерәләр.
Биш ейән-ейәнсәре бар. Береһе — табип, икенсеһе — именлек хеҙмәтендә. Икәүһе — юғары уҡыу йорто студенттары. Бишенсеһе — Малаяҙ башҡорт гимназияһы уҡыусыһы.
Эльрих
Эльрих (Ellrich) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5712 кеше йәшәй. Майҙаны — 69,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 99755 һәм автомобиль коды NDH.
Урал батыр (мәғәнәләр)
Урал батыр һүҙбәйләнешенең бер нисә төшөнсәһе бар.
Йылболаҡ (Дим ҡушылдығы)
Йылболаҡ (Елбулак) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 378 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге «йылы» һәм «болаҡ» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Болаҡ — ҡыҫҡа йылға тигәнде аңлата. Республикала шулай уҡ Төртөк ҡушылдығы Йылболаҡ һәм Йылболаҡ-Матвеевка тигән йылғалар бар. Улар ҙа йылы ағымлы болаҡтар.
Куимты-Шор
Куимты-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының һул ярына тамағынан 264 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Климиха
Климиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Речка йылғаһының һул ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Пезас
Кесе Пезас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уҡытыусылар семинарияһы (Новочеркасск)
Уҡытыусылар семинарияһы — Новочеркасскиҙағы элекке уҡыу йорто, ҡаланың үҙәгендә Платовский проспекты, 63 һәм Пушкин урамы, 47 (элекке Почта) киҫелешендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта бинала РФ Эске эштәр министрлығының Суворов училищеһы эшләй. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Бина ХIХ быуаттың икенсе яртыһында һалынған була, килем йорто, милеккә инженер-механик Д. И. Жученковтың милеге булған. 1878 йылда унда, октябрҙә бер йыл алдараҡ нигеҙ һалынған уҡытыусылар семинарияһы эшләй башлай. Әммә, башҡа мәғлүмәт буйынса, бина 1885 йылда ғына төҙөлә. Шулай уҡ училище янында ике класлы өлгөлө мәктәп асыла. 1904—1906 йылдарҙа (1967 йылғы мемориаль табличкаға ярашлы — 1907—1908 ) семинарияла урыҫ һәм славян телдәре дәрестәрен урыҫ әҙәбиәтсеһе һәм драматургы, «Донская жизнь» һәм «Донская речь» новочеркасск гәзиттәре мөхәррире Константин Андреевич Тренёв уҡытҡан.
Уҡытыусылар семинарияһы бөтә бинала урынлашмаған, бинаның бер өлөшө дарыуханаға һәм башҡа ға ла арендатор бирелә. 1912—1914 йылдарҙа бина яңынан ҡорола реконструкция, проект авторҙары — архитектор С. И. Болдырев, һөҙөмтәлә бинаның тышҡы күренеше өлөшләтә үҙгәрә. Фасадтарҙы тикшеренеү һөҙөмтәләренә ышанһаң, нигеҙҙә бинаның беренсе ҡаты үҙгәртелә.
Был бина XIX быуат аҙағы — XX быуат башы Новочеркасск ҡалаһына хас булған квартал мөйөшөн нығытыусы торлаҡ һәм ижтимағи социаль архитектура өлгөһө. Ростов өлкәһендә һәм ғөмүмән Новочеркасскиҙа йыш осраған биналарҙың төп фасадтарын «кирбес стилендә» биҙәү ҙур мәҙәни ҡиммәткә эйә. Кирбес стеналар, деталдәре, вертикаль һәм горизонталь, шулай уҡ ишек һәм тәҙрә , шулай уҡ кәрниздәре лә һуҙылған штукатурланған профилле булыуы уның хас һыҙаты булып тора.
Бина планда — тура мөйөшлө, оҙонораҡ яғы менән көнбайыш-көнсығыш һыҙатында. Көньяҡ фасадта икенсе ҡат һәм осортма, сарлаҡ мезонин кимәлендә дүрт колонналы  эре ордеры урынлашҡан. Портик беренсе ҡаттың ҡумта көмбәҙ менән ҡапланған галереяһында урынлашҡан, уның уртаһында бинаға төп инеү урыны бар. Төньяҡ фасадында, габариттары һәм структураһы менән колонналы көньяҡ фасадҡа оҡшаш, пилястрлы портик урынлашҡан. Ҡабырға фасадтарында, шунда эшләнгән балкондарҙы тотоп торған, сүкелеп яһалған металл кронштейндар бар, хәҙерге көндә улар һаҡланмаған.
1923 йылдан бинала милиция уҡыу йорттары урынлашҡан булған: 1946 йылда Новочеркасск ның милиция мәктәбе итеп үҙгәртелгән 3-сө урта команда составының дон мәктәбе булған. 1991 йылда РФ ның Новочеркасск урта училищеһы (суворов училищеһы өлгөһөндә) барлыҡҡа килә, ә һуңынан Эске эштәр министрлығының Суворов хәрби училищеһы тип үҙгәртелә.
Көршәле
Көршәле (Куршалино) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Яңы Мишәр ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452566, ОКАТО коды — 80242835003.
Урамдар
Урам исеме :
Фән (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йөрмә (тау)
Йөрмә тауы (Юрма) — Силәбе өлкәһе  Ҡуҫа районы  биләмәһендәге «Тағанай » милли паркының төньяғында урынлашҡан  шундай уҡ  атамалы тау һырттарының иң бейек нөктәһе.
Географияһы
Мең метр кимәлен үткән тауҙарҙың тәүгеһе.Бейеклеге дингеҙ кимәленән – 1003 метр. Төньяҡтан көньяҡҡа 21 километрға һуҙылған Йөрмә һыртының көньяғында ята.
Көньяҡ Урал Йөрмә тауынан башлана, йәғни тау Көньяҡ Уралдың иң төньяҡ осо булып тора. Унан да төньяҡтараҡ Урта Урал  тауҙары  китә.
Йөрмәнән көнбайышҡа табан 8 км йыраҡлыҡта Александровка ауылы урынлашҡан. Ә көнсығышҡа табан 20 км-ҙа Ҡарабаш ҡалаһы ята.
Ҡаялар шундай ныҡ сатнаған, туҙған, ярыҡтар менән телгеләнеп, ҡырласланып,  сыбарланып бөткән. Ҡолап төшөрҙәй булып торған ҡаяташтар эргәһенән үтеүе үтә ҡурҡыныс һәм хәуефле.