cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әхмәтов Фәрит Ғәфәр улы
Хәрби хеҙмәттән һуң
Подполковник дәрәжәһендә хәрби хеҙмәтен тамамлап, отставкаға сыҡҡас, Фәрит Ғәфәр улы Өфөгә күсеп ҡайта һәм хеҙмәт юлын китап нәшриәтендә дауам итә. Әҙәби ижадҡа тотона. Уның байтаҡ хикәйәләре «Офицер яҙмалары» тигән шәлкем рәүешле республика баҫмаларында баҫылып сыға. Әҫәрҙәре урыҫ теленә тәржемә ителеп, «Наши погоны» тигән китабы 2009 йылда ғына баҫылып сыға, үҙе уның сыҡҡанын күреп өлгөрмәй: ул 2001 йылдың 17 ғинуарында ҡаты ауырыуҙан вафат була.
Исламлаштырыу
Исламлаштырыу (أسلمة — aslamah) — йәмәғәт сәйәсәтенең һәм йәмәғәт тормошоноң төрлө өлкәләрендә исламдың үҙ йоғонтоһон арттырыу процесын, шулай уҡ билдәле бер төбәктә йәки илдә ислам динен тотоусылар һанын арттырыу процесын аңлатҡан сәйәси термин.
Мосолмандар һаны
Әлеге ваҡытта донъяла ислам динен тотоусы 1 миллиардтан ашыу кеше иҫәпләнә. 1900 йылда мосолмандар өлөшөнә халыҡтың ни бары 4,2 проценты тура килһә, бөгөн Ер халҡының яҡынса 22 проценты мосолман. Фараздарға ярашлы, мосолмандар һаны Ерҙә 2030 йылға 26,4 процентҡа тиклем артасаҡ һәм 8 миллиард кеше йәшәгән осраҡта 2 миллиардтан кәм булмаясаҡ, был исламды донъяла иң тиҙ үҫешкән дин итә.
Үткәндәр
Ислам барлыҡҡа килгән тәүге быуаттарҙа исламлаштырыу ғәрәп баҫып инеүҙәре ваҡытында баҫып алынған территорияларҙа йәшәгән халыҡтарҙың исламға күсеүен аңлата. Исламдың артабанғы таралыуы яулап алыуҙар аша ла була: Мысырҙы ғәрәптәр баҫып алыуы (639—654), Фарсияны ғәрәптәр баҫып алыуы, Афғанстанға ғәрәптәр баҫып инеүе, хазар-ғәрәп һуғыштары, Пиреней ярымутрауын, Көньяҡ Азияны мосолмандар яулап алыуы быға миҫал булып тора. Шулай уҡ ислам таралыуында Сәлжүктәр дәүләте, Европала Ғосман империяһы һуғыштары, Алтын Урҙала Үзбәк хан йоғонто яһаған.
Хәҙерге заман
20-е быуат дауамында, шул иҫәптән Икенсе донъя һуғышынан һуң да, деколонизация барышында ғәрәп донъяһы илдәренең бойондороҡһоҙлоҡ алыуы ислам тарихының яңы битенә әйләнә.
Башлыса мосолман халҡы йәшәгән Афғанстан (1919), Ираҡ Короллеге (1921), Мысыр Короллеге (1922), Фәләстин (1922), Йәмән (1918), Индонезия (1945), Сүриә (1946), Иордания (1946), Пакистан (1947), Тунис (1956), Ливия (1951), Марокко (1956), Мавритания (1960), Сомали (1960), Кувейт (1961), Алжир (1962), Оман (1970), Ҡатар (1971), Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (1971), Бахрейн (1971), Джибуттиҙар (1977), Бруней (1984) һ. б. бойондороҡһоҙ дәүләттәр булып китә.
21-се быуатта исламлаштырыу менән бәйле Ислам терроризмы, ИГИЛ, Европала миграция көрсөгө, ҡайһы бер илдәрҙә йәшәүселәргә АҠШ-ҡа инеү тыйылыу иң киҫкен проблемалар булып тора.
Европаны исламлаштырыу теорияһы
711 йылда Испанияға ғәрәптәр баҫып инеүенән башлап Европаның төрлө мөйөштәрендә мосолман дәүләттәре барлыҡҡа килә: Кордова әмирлеге, Сицилия әмирлеге, Алтын Урҙа һәм уның бүлкәттәре, Ғосман империяһы.
Көнбайыш Европаға мосолманлыҡ күптән түгел килеп еткән, Икенсе донъя һуғышы ахырына тиклем ислам динен тотоусылар бик аҙ була. Әммә әлеге ваҡытта, Франция, Германия, Бөйөк Британия, Европаның башҡа илдәрендә лә ислам йоғонтоһо көсәйә. Был, нигеҙҙә, Мәғриб һәм Яҡын Көнсығыш илдәренән ислам динен тотҡан граждандары иммиграцияһы, шулай уҡ иммигранттарҙың беренсе быуын тоҡомдарының тәбиғи үҫешеартыу арҡаһында була. Европаның хәҙерге мосолман дәүләттәре араһында — Албания, Босния һәм Герцеговина, Косово Республикаһы.
Исламлаштырыуға ҡаршы көрәш
Ҡайһы бер йәмәғәт ойошмалары һәм сәйәсмәндәре, шул иҫәптән, үҙҙәрен исламофобтарға йәки неонацистарға индермәгәндәре лә, исламлаштырыуға әүҙем ҡаршы торалар, уны кире һәм хатта социаль-тарҡаулаштырыу күренеше тип иҫәпләйҙәр. Уларҙың эшмәкәрлеге донъяуи законға һәм әхлаҡҡа ислам йәшәү нормаларын индереүҙе тыйыуға һәм, шулай уҡ мәсеттәр һәм мосолман мәҙәни үҙәктәре төҙөлөшөнә ҡаршы көрәшкә йүнәлтелгән.
Армази (ҡала)
Армази (არმაზი) йәки Армазцихе (არმაზციხე) — Грузияла  Мцхетанан  төньяҡ-көнбайышҡа  ҡарай 2 км, Тбилисиҙан   төньяҡҡа табан 22 км алыҫлыҡтағы урын. Ҙур Мцхетаның тарихи өлөшө. Был урында боронғо Армази ҡалаһы,  Иберия батшалығының баш ҡалаһы урынлашҡан. Армази б.э. тәүге быуаттарында ныҡ үҫешкән һәм  730 йылда ғәрәптәр баҫып алыуынан емерелгән.
Археология
Армази биләмәһендәге 1890 йылда үткәрелгән ваҡ  ҡаҙыу эштәре ҡаланың таш баҫҡыстары менән балсыҡ ҡатыш  стеналарының плинтусын асыҡлаған. Шулай уҡ ике бүлмәле бина таҙартылған, унда I быуат ҡатын-ҡыҙ кәүҙәһенең таш ярсыҡтары табылған. 1943 йылдан 1948 йылға тиклем Грузия фәндәр академияһынан Андриа Апакидзе етәкселегендә эре масштаблы ҡаҙыу эштәре үткәрелә, улар 1985 йылда  яңыртыла һәм әлегә тиклем бара.
Өс мәҙәни ҡатлам булыуы асыҡлана: иртәнге б.э. тиклем III—IV быуаттарға ҡарай (Армази I), уртаса б.э. тиклем III—  I быуаттарға (Армази II),    һәм һуңғыһы б.э. I—VI быуаттарына ҡарай (Армази III).
Армази I ҙур таш блоктарҙан төҙөлгән, әммә стеналары балсыҡ кирбестәрҙән һалынған. Унда черепица ҡыйыҡлы ҙур алты колонналы зал булған. Армази II апсида менән ҡорам урынлашҡан. Армази III — иң бай ҡатлам, ул бер-береһе менән эзбизле иретмә һәм металл беркетмәләр менән тоташтырылған бөхтә шымартылған таш блоктарҙан яһалған. Һаҡланып ҡалған ҡоролмалар  араһында батша һарайы, бер нисә бай биҙәлгән  ҡәберлек,  мунсалар һәм ҙур булмаған таш мавзолей бар.
Армази әлеге ваҡытта Ҙур Мцхетаның Милли археологик музей-ҡурсаулығының өлөшө булып тора.
Барлыҡҡа килеүе
Археологик мәғлүмәттәр боронғо Армази хәҙергегә ҡарағанда күпкә киңерәк булған тип һөйләй. Ҡаланың стратегик торошо Даръял тарлауығына — Ҙур Кавказдағы төп юлға еңел үтеү мөмкинлеге менән аңлатыла, ул юл аша скифтар боронғо Яҡын Көнсығышҡа баҫып ингәндәр.
Ҡаланың һәм уның акрополе Армазцихе исеме  (არმაზციხე, һүҙмә-һүҙ: Армази цитаделе) ғәҙәттә   Армазинан  — Иберияның мәжүси  пантеонының төп  аллаһы исеменән сыҡҡан тип иҫәпләйҙәр. Исем иртә урта быуат грузин тарихында телгә алына, унда һис шикһеҙ ул күпкә өлкән һәм классик  Армастика йәки  Страбон, Плиния, Птолемея, һәм Диона Кассия исемдәрендә сағыла.
Урта быуат грузин йылъяҙмаларына  ярашлы, Армазцихе б.э. тиклем III быуатта Иберия батшаһы Фарнаваз I тарафынан барлыҡҡа килә. Был ҡәлғә хәҙерге тауҙа, Кура йылғаһының уң ярындағы Багинетила тора. Икенсе цитадель  Цицамури (წიწამური), йәки классик авторҙарҙан Севсамора, Арагви йылғаһының һул ярында тора һәм Казбек тауына юлды контролдә тота.
Шәгәбыуа (тау)
Шәгәбыуа— Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Рәүҙәк һәм Кесе Рәүҙәк араһында ята. Тауҙың иң бейек нөктәһе- 574 м. Битләүҙәре һөҙәк. Йәнәшәһендә ятҡан Божор тауы менән Шәгәбыуа тауҙары араһында— тәрән йырын. Тау тоҡомо ҡомташтар, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаларынан тора.
Армази (ҡала)
Барлыҡҡа килеүе
Мцхетаны үҫтергәндән һуң да, Иберияның баш ҡалаһы булараҡ, Армази Иберия мәжүсилегенең изге ҡалаһы һәм Мцхетаның оборона пункттарының береһе булып ҡала. Ҡәлғәне б.э. тиклем  65 йылда Иберия батшаһы Артаг менән көрәше кампанияһы ваҡытында  Рим полководецы Помпей баҫып ала. Шул ваҡытта Кура йылғаһы артындағы емерелгән ҡоролманы әлегә тиклем «Помпей күпере» тип йөрөтәләр.
Шәгәбыуа (тау)
Шәгәбыуала Шәгә йылғаһы (Кесе Рәүҙәк ҡушылдығы) баш ала.
Кәләпүш
Кәләпүш, башкейем (урыҫса каляпуш) — башҡорт ҡатын-ҡыҙының боронғо баш кейеме. Байрамда һәм төрлө йола башҡарғанда кейгәндәр.
Шәгәбыуа (тау)
«Шәгәбыуа» атамаһының килеп сығышы «Шәгә» йылғаһы исеменә бәйле. Уның килеп сығышына бәйле бер нисә фараз бар.Шуларҙың береһе— «Шәгә»- кеше исеме. Ҡыпсаҡ телендә, хәҙерге ҡаҙаҡ телендә «шеге»- ҡаҙаҡ. Тимер ҡаҙаҡ кеүек ныҡлы булһын тип малайҙарға ошо исемде ҡушҡандар. «Быуа» — быуылып торған һыу (рус. пруд, запруда).
Армази (ҡала)
Үҫеше
Ошо ваҡыт эсендә  Армази менән питиахш вариҫтары идара итә. Питиахш Иберия батшалығы  иерархияһында икенсе кеше була. Хакимдар династияһы некрополен ҡаҙыу эштәрендә ике питиахштың (Аспарух (рим император Адриандың замандашы булыуы ихтимал, б. э. тиклем 117—138 йылдарҙа идара итә), Зевах  (б.э. тиклем 150 йылдарҙа идара иткән) соҡоп эшләнгән портреты менән ике таш табылған, аутентик грузин портреты миҫалының һирәк өлгөһө . Аарамей яҙмалары шулай уҡ батша архитекторын һәм эпитропосты (надзиратель-идарасы) телгә ала.
Кәләпүш
Тегелеше
Кәләпүш бейек ярымтүңәрәк көмбәҙләп тегелгән, тирәсенең артҡы яғына яҫы арҡалыҡ беркетелгән. Түбәһен һәм көмбәҙен буҫтауҙан йәки туланан киндер эслек һалып теккәндәр. Уны ҡыҙыл йәки ҡомас кизе-мамыҡ туҡыма менән  тышлағандар. Кәләпүште тулыһынса, көмбәҙ өлөшөн дә, "ҡойроғон" да ҡаплап еҙ йә көмөш тәңкәләр, мәрйендәр тағып сыҡҡандар. Арҡалыҡтың бер өлөшөнә бәрхәт туҡыма һәм мәрйен селтәр, суҡтар теккәндәр. Ситтәрен мәрйен һәм йоморсаҡ аҡыҡ төймәләр менән биҙәгәндәр. Түбә өлөшөнөң уртаһын мәрйен менән сигеп,  металл суҡы беркеткәндәр.
Армази (ҡала)
Үҫеше
Армази боронғо грузин мәҙәни тормошонда һәм урындағы эпиграфика үҫешендә V быуатта грузин алфавиты булғанға тиклем ҙур роль уйнай. Армазила табылған ҡыҙыҡлы яҙыуҙар араһында иң мөһиме булып оҙаҡ йәшәмәгән Серафитаны һәм уның аҫыл сығышын ололап иҫкә төшөргән грек-арамей эпитафияһы («армази билингваһы») тора. Был табылдыҡ грузин  яҙыуының көнсығыш арамей яҙыуы төрө менән генетик  бәйле икәнлеген раҫлай
Кәләпүш
Таралышы
19-сы быуат урталарына тиклем Урал аръяғында, Башҡортостандың урта һәм төньяҡ-көнбайыш райондарында киң таралған булған. Быға оҡшаш баш кейемдәре ҡайһы бер төрки һәм фин-уғыр халыҡтарында ла осраған.
Армази (ҡала)
Бөлгөнлөккә төшөүе
V быуат аҙағы йәки VI быуат башында баш ҡала Тбилисиға күсерелгәс, Армази яйлап тарҡала, әммә элеккесә үҙенең юғары дәрәжәле  коменданттарына эйә була. Ҡала тулыһынса 736 йылда ғәрәп полководецы Мөхәммәт ибн Мәрүән тарафынан емерелә һәм ер йөҙөнән юҡҡа сыға.
Цугругашени сиркәүе
Цугругашени сиркәүе - (грузинса: ეკლესია წუღრუღაშენის) -  Грузияла Болниси районындағы Грузин православ сиркәүе.
Тарихы
Стилистик яҡтан Цугругашени сиркәүе 12-се һәм 13-сө быуатттарҙағы башҡа грузин сиркәүҙәре менән оҡшашлыҡтары бар (мәҫәлән, Вифания Кватахеви һәм Питарети  монастырҙары), әммә ул тегеләренән бәләкәйерәк, көмбәҙе иһә бейегерәк. Планы тура мөйөшлө һәм Грузия традицион орнаменттары кеүек үк бик бай биҙәлгән.
Географияһы
Сиркәү Болнисисцҡали йылғаһының уң ярында, Болниси Сионы базиликаһынан 2 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. .
Тютнярь
Тютнярь — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/724/58 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шемәк (тау)
Шемәк— Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ишембай районы Маҡар  ауылынан  6 км төньяҡ-көнсығыштараҡ Һикәҙе йылғаһының һул яҡ ярында ята.
Иң бейек нөктәһе—547,0 м. Һөҙәк битләүҙәре йылға яры булып тора.
Тау тоҡомо ҡомташ, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаларынан тора.
Федосова Ирина Андреевна
Федосова Ирина Андреевна (, Олонецк губернаһы Сафроново ауылы —, Олонецк губернаһы Лисицыно ауылы ) — халыҡ сәсәниәһе, һыҡтаусы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы.
Биографияһы
Ирина Андреевна Федосова Андрей Ефимович һәм Елена Петровнаның күп балалы ғаиләһендә тыуған. Алты йәшенән эшләй башлай, ә 12 йәшендә туйҙарҙа   йырҙарҙа ҡатнашып йырлай башлай. 1840 йылдың аҙағына Заонежьела иҫ киткес сеңләүсе булараҡ киң танылыу ала. 1864 йылда ғаиләһе менән Петрозаводск ҡалаһына күсеп килә.
Юсов Тауы ауылының Кузаранда мәхәллә сиркәүе янында, Онега күле яры буйында зыяратта ерләнә.
Ижады
Унан беренсе фольклор яҙмаларын Олонецкий дини семинарияһы уҡытыусыһы 1867 йылда  Васильевич Елпидифор Барсов яҙып ала һәм  «Олонецкие губернские ведомости» гәзитендә баҫтырып сығара. Был төрлө жанрҙағы текстар була: ун дини шиғыр, улар рухи шиғыр, «О девяти братьях-разбойниках», «Василий и Софья», «Казань-город» балладалары һәм «Чурилушка Пленкович» былинаһы. Әммә Федосованың төп жанры булып һыҡтауҙар була. Е.В. Барсов ике йыл дауамында «Причитания Северного края» өс томлығына ингән илауҙарҙы яҙып ала, улар фольклористикала һәм этнографияла иң күренекле ваҡиға тип танылған. «Причитания» китабының беренсе өлөшө —  «Плачи похоронные, надгробные и надмогильные» — 1872 йылда сыға, икенсеһе — «Плачи завоенные, рекрутские и солдатские» — 1882 йылда, өсөнсөһө — «Свадебные причитания»  — 1885 йылда
Фольклорсылар Федосованан бөтәһе 30 000 ашыу шиғыр: һыҡтау-поэма, сеңләү, лирик йырҙар, былина, баллада, әкиәт, мәҡәл, әйтем, тарихи һәм дини йырҙар - яҙып ала. Уларҙы Е. В. Барсов, Ф. М. Истомин һәм О. Дютш, О. Х. Агренева-Славянская яҙып ала.
1895—1896 йылдарҙа Федосова Петербург, Мәскәү, Түбәнге Новгород һәм башҡа ҡалаларҙа сығыш яһай. Ойоштороусыһы Петрозаводск гимназияһы уҡытыусыһы  Павел Тимофеевич Виноградов була, уға Т.И. Филиппов, Ф.М. Истомин һәм башҡа йәмәғәт эшмәкәрҙәре һәм фольклорсылар ярҙам итә. Матбуғат Федосованың Рәсәйҙең  төрлө ҡалаларында   31 сығышы  тураһында хәбәр итә, уларҙың күпселеге  Петербургта һәм Түбәнге Новгородта үтә.
1895 йылдың ғинуарында Петербургта Тоҙ ҡаласығында, Фәндәр академияһы ултырышында, Археология институты ултырышында, гимназияларҙа һәм шәхси йорттарҙа сығыш яһай, «урыҫ халыҡ шиғриәтен байытыу өсөн» көмөш миҙал һәм Фәндәр академияһының дипломы менән бүләкләнә; уға  фәнни ойошмаларҙың  махсус ултырыштары арнала.
1896 йылдың июнендә Түбәнге Новгородта Бөтә Рәсәй художество-сәнәғәт күргәҙмәһендә сығыш яһай, уның тыңлаусылары Рәсәйҙең бөтә өлкәләренән килгән кешеләр була, һәм ул иң күп аудиторияға эйә була.
Сәфәрҙәре ваҡытында 1890 йылғы рус әҙәбиәтенең һәм сәнғәтенең күп эшмәкәрҙәре менән осраша — М. Горький, Шаляпин Фёдор Иванович,  Н. А. Римский-Корсаков, М.А. Балакирев. Уны шул ваҡыттың эре филологтары — А Н. Веселовский, Л. Н. Майков, В Ф. Миллер һ. б. тыңлай. И.Федосованың сағыу портретын М.Горький  «Вопленица» очеркында,   «Жизнь Клима Самгина»  романында һүрәтләй.
XIX быуат классикаһына әйләнгән Федосова һыҡтауҙары үҙенең  художество кимәле буйынса бөгөнгө көнгә тиклем халыҡ йолаһы шиғриәтенең иҫ киткес өлгөһө булып тора. Уны «халыҡ шағирәһе» тип атайҙар, һәм бында бер ниндәй ҙә арттырыу юҡ — уның һыҡтауҙары күп осраҡта «авторлыҡ» була.
Ете ырыу бағанаһы (Бөрйән районы)
Асылыу тарихы
2006 йылдың авгусында Баймаҡ районы делегацияһы Бөрйән районында булып ҡайта. Уларҙың сәфәренең маҡсаты ете ырыу бағанаһы өсөн урын билдәләү була. Ете башҡорт ырыуы вәкилдәре йыйынға йыйылған элекке Атайсал (хәҙерге Тарауыл) яланында символик ҡаҙыҡ ҡағыла. Легенда буйынса, тап ошо урында имәндән бағана торған. Асыу алдынан урын Баймаҡ ҡалаһында әҙерләнгән ете бағана (ете ырыу билдәһе) һәм сылбырлы тимер ҡойма менән кәртәләнә.
2006 йылдың 5 октябрендә Тарауыл яланында Ҡыпсаҡ (Бөрйән районы), Бөрйән (Бөрйән һәм Баймаҡ райондары), Тамъян (Әбйәлил районы) һәм Табын (Ғафури районы) ырыуҙары вәкилдәре йыйыла. Асыуҙа филология фәндәре докторҙары, академик Ә. М. Сөләймәнов һәм Ғ. Б. Хөсәйенов, Бөрйән районы муниципаль район башлығы И. Ф. Зарипов, башлыҡтың социаль-гуманитар мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Р. Ш. Ғүмәрова, «Табын» гәзите мөхәррире С. М. Ғәлиуллин (Ғафури районы), «Осҡон» гәзите мөхәррире С. И. Фәйзуллин (Әбйәлил районы) ҡатнаша.
Стеланың һүрәтләнеше
300 йәшлек ҡарағастан торған бағана 7 метр бейеклектә. Бағананың иң өҫкө өлөшөндә — ҡурай сәскәләре, бағананың үҙендә ете ырыу (Бөрйән, Түңгәүер, Ҡыпсаҡ, Үҫәргән, Табын, Юрматы һәм Тамъян) тамғалары уйып яҙылған.
Был стеланың эскизы авторы — рәссам Рәмил Иманғолов. Ағасты Мөхәррәм Вәхитов һырлай.
Сарлыбаев Әхмәҙулла Харрас улы
Сарлыбаев Әхмәҙулла Харрас улы (Сарлыбаев Ахметдулла Харрасович; 1904 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының орудие тоҫҡаусыһы, өлкән сержант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, III дәрәжә Дан ордены кавалеры.
Биографияһы
Әхмәҙулла Харрас улы Сарлыбаев 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҙелбай ауылында тыуа. 1941 йылдың 12 ноябрендә Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 275-се кавалерия полкының 28-се уксылар дивизияһында орудие тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә.
Батырлығы
III дәрәжә Дан орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙынан:.
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте
Әрмәндәр геноциды бер нисә стадияла: әрмән һалдаттарын ҡоралһыҙландырыу, сик буйында йәшәүсе әрмәндәрҙе депортациялау, көс ҡулланып күсереү законын ҡабул итеү, әрмәндәрҙе күпләп күсереү һәм үлтереү аша башҡарылған. Ҡайһы бер тарихсылар был яуызлыҡҡа 1890-сы йылдарҙағы үлтереүҙәрҙе, Смирналағы һуйышты һәм 1918 йылда төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғындағы ҡанһыҙ эш итеүен дә индерә (1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы бүлеген ҡара).
«Геноцид» терминын үҙ ваҡытында уның авторы Рафаэль Лемкин Ғосман империяһында әрмәндәрҙе һәм нацистик Германия оккупациялаған территорияларҙа йәһүдтәрҙе күпләп үлтереүҙе билдәләү өсөн тәҡдим итә. Әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү (геноцид) Холокосттан һуңғы тарихта өйрәнелеү буйынса икенсе акт булып тора. 1915 йылдың 24 майҙа союздаш илдәрҙең (Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй) берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе күпләп үлтереү тарихта тәүге тапҡыр кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип танылды.
Хәҙерге заман Төркиәһе һәм Әзербайжан шулай уҡ, был илдәрҙең рәсми тарихнамәһе геноцид фактын инҡар итә, әммә күп һанлы әрмән ҡорбандарын таный.
Ғосман империяһы халҡы һәм терминология
XIX быуат аҙағында Ғосман империяһы халҡы этник яҡтан төрлө була. Унда бер нисә мосолман этносы: төрөктәр, курдтар, ғәрәптәр, черкестар һәм башҡа Төньяҡ Кавказдан сыҡҡан халыҡтар була, христиан этностары араһында әрмәндәр, гректар, болгарҙар һ. б. айырылып тора. Шулай уҡ Ғосман империяһында йәһүдтәр һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәре йәшәгән. Шул иҫәптән, бигерәк тә Ғәбделхәмит II солтан идара иткән осорҙа (1876—1909), юғары хөкүмәт вазифалары биләгән ғосман офицер корпусы сафында ғәрәптәр ҙә хеҙмәт итә.
XX быуат башына тиклем «төрөк» (Türk) этнонимы йыш ҡына кәмһетеү мәғәнәһендә ҡулланыла. «Төрөктәр» тип Анатолияның төрки телле крәҫтиәндәрен, уларҙың наҙанлығынан көлөү (мәҫ. kaba türkler «тупаҫ төрөктәр») маҡсатында, атағандар. XX быуат башында власҡа йәш төрөктәр килгәндән һуң, төрөк милләтсе сәйәсәте билдәлеоек ала, пантюркизм рәсми идеологияға әйләнә, ә «төрөк» этнонимы кире коннотацияһын (ҡара: «Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы ойоштороу» бүлеге) юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә ғәрәптәр империяның ахырына тиклем үҙҙәрен «ғосман» тип һанаған.
Ғосман империяһы тарҡалыуы алдынан булған ваҡиғаларҙы тасуирлағанда, әгәр билдәле этник төркөмдәр булмаһа (мәҫәлән, күсмә курд ҡәбиләләре) мосолман халҡы өсөн «мосолман» йәки «ғосман» терминын ҡулланғандар, әлбиттә, ҡәтғи әйткәндә, әрмәндәр ҙә формаль рәүештә һуңғыларына индерелгән. Беренсе донъя һуғышы дәүерендә ғосман ғәскәренә солтанға буйһонған бөтә халыҡтар вәкилдәре тиерлек, шул иҫәптән әрмәндәр ҙә ингән. Аңлатыусы термин ҡулланыла империяһы Беренсе донъя һуғышы тамамланғанға тиклем, империяның дәүләт институттарын биреү өсөн башлыса «оттоман» йәки «ғосман», был атама рус тарихнамәһендә (мәҫәлән, Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) ҡабул ителһә лә, һирәгерәк «төрөк» термины ҡулланылған.
Әрмәндәрҙе үлтереүҙә күп мосолман этностары, шул иҫәптән курдтар һәм черкестар ҡатнашҡан, әммә йыш ҡына был ғәмәлдәр вазифалы төрөктәр күрһәтмәһе нигеҙендә башҡарылған.
Ғосман империяһында әрмән мәсьәләһе
Ғосман империяһы әрмәндәре, мосолман булмағанлыҡтан, икенсе дәрәжәле кеше — зимми һаналған. Әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, улар күберәк һалым түләргә тейеш булған. Христиан әрмәндәр судта шаһит булыу хоҡуғынан мәхрүм ителгән.
Әрмән халҡының 70%-ын ярлы крәҫтиәндәр тәшкил итеүгә ҡарамаҫтан, мосолман халҡы араһына ҙур коммерция талантына эйә хәйләкәр һәм уңышлы әрмән стереотибы таралған. Үҙ сиратында, байып киткән әрмәндәр мосолман халҡында даими асыулы ҡараш тыуҙырған. Әрмәндәргә ҡарата нәфрәт ҡалаларҙа хәл ителмәгән социаль мәсьәләләр һәм ауыл хужалығында ресурстар өсөн көрәш менән көсәйтелгән. Был процесс мөһәжирҙәр —Ҡавказдан (Кавказ һуғышы һәм 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы) һәм яңы төҙөлгән балҡан дәүләттәренән, шулай уҡ ҡырым татарҙары, йәғни, ҡасаҡтар артыуы арҡаһында ҡатмарлашҡан. Христиандар ерҙәренән ҡыуып ебәргәнлектән, ҡасаҡтар үҙ нәфрәтен урындағы христиандарға күсергән. Әрмәндәрҙең шәхси һәм коллектив хәүефһеҙлек яҡлау мөмкинлеге дәғүәләре һәм шуның менән бергә Ғосман империяһында уларҙың хәленең насарайыуы көнсығыш проблемаһының бер өлөшөн тәшкил иткән "әрмән мәсьәләһе"н барлыҡҡа килтергән.
1882 йылда Эрзерум өлкәһендә әрмәндәрҙе курд һәм башҡа күсмә ҡәбиләләрҙең талауҙарын һаҡлау маҡсатына хеҙмәт итерлек беренсе әрмән берекмәһе — «Ауыл хужалығы йәмғиәте» булдырылған. 1885 йылда, платформаһы мәғариф һәм пропаганда ярҙамында әрмән үҙбилдәләнешенә нигеҙ һалырға тейеш булған, шулай уҡ дәүләт террорына ҡаршы тороуҙы күҙ уңында тотҡан Арменакан тип аталған беренсе әрмән сәйәси партияһы булдырыла. 1887 йылда бөтә этник төркөмдәрҙең революцияла ҡатнашыуы юлы менән төрөк Әрмәнстанын азат итеү һәм бойондороҡһоҙ социалистик дәүләт барлыҡҡа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған Гнчакян социал-демократик партияһы барлыҡҡа килә. Ниһәйәт, 1890 йылда Тифлиста иң радикаль Дашнакцутюн партияһының беренсе съезы үтә. Партия программаһы Ғосман империяһы сиктәрендә автономия булдырыуҙы, бөтә халыҡ төркөмдәре өсөн азатлыҡ һәм тигеҙлек булдырыуҙы ҡараған, ә социаль өлөшөндә яңы йәмғиәттең төп элементтары булараҡ крәҫтиән коммуналары төҙөүгә таянған.
1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү
1894—1896 йылдарҙа күп тиҫтә, хатта йөҙләгән мең әрмәндең ғүмерен өҙгән күпләп үлтереүҙең өс төп: Сасун ҡырылышын, 1895 йылдың көҙ һәм ҡышы империяның бөтә территорияһында әрмәндәрҙе үлтереү, Истанбулда һәм Ван районында әрмәндәрҙе ҡырыу эпизодтарын үҙ эсенә ала. Бындай яуызлыҡтың сәбәбе булып урындағы әрмәндәрҙең протесы торған. Иң ҡанлыһы һәм өйрәнелмәгәне икенсе фазаһы. Властарҙың ҡырылыш ойоштороуҙа ҡатнашыуы әлегә тиклем ҡаты бәхәстәр предмет булып тора.
Сасун (гавар) районында курд юлбашсылары әрмән халҡына күтәргеһеҙ һалым һалалар. Шул уҡ ваҡытта ғосман хөкүмәте элек курд талауҙарын иҫәпкә алып, ғәфү ителгән дәүләт һалымдарын түләүҙе талап итә. Икенсе йылға ла курдтар һәм ғосман чиновниктары әрмәндәрҙән һалым түләүҙәрен талап итә, әммә ҡаршылыҡҡа осрай. Уны баҫтырырға Дүртенсе атлы армия корпусы ебәрелә. Һөҙөмтәлә 3 меңләп кеше үлтерелә. Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй тикшереү буйынса комиссия ойошторорға тәҡдим итә, әммә Порта уны кире ҡаға.
Әрмән проблемалары яйға һалынмауға ризаһыҙлыҡ белдереп, Гнчакян Социал-демократик партияһы 1895 йылдың сентябрендә ҙур демонстрация ойошторорға ҡарар итә, әммә уларҙың юлын полиция бүлә. Башланған атыштан тиҫтәләгән әрмән үлтерелә һәм йөҙәрләгәне яралана. Полиция әрмәндәрҙе тотоп софтарға — ислам уҡыу йорттары уҡыусыларына бирә, һәм улары таш бәреп туҡмап язалайҙар. Ҡырылыш 3 октябргә тиклем дауам итә. 8 октябрҙә Трабзонда мосолмандар меңләгән әрмәнде үлтерә һәм тереләй яндыра. Был ваҡиға ғосман властарының Көнсығыш Төркиәлә: Эрзинжан, Эрзурум, Гөмөшхан, Байбурт, Урфала, Битлиста әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү яуызлығы булып тарихҡа кергән.
Дашнактар күп халыҡ йыйылған акцияларҙан туҡталып тороуға ҡарамаҫтан, 1895 йылғы ҡырыу Истанбулдағы Оттоман банкын баҫып алыу ҡарарына килтерә. 1896 йылдың 26 авгусында Оттоман банкына баҫып инә, шартлатыу менән ҡурҡытып, европа персоналын аманат итеп ала, төрөк хөкүмәтенән вәғәҙә иткән сәйәси реформалар талап итә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә рәсәй илселеге вәкиле һәм банк директоры Эдгар Винсент һөжүм итеүселәрҙе шәхси хәүефһеҙлек гарантиялары менән бинанан китергә күндерәләр. Әммә властар, дашнактар төркөмө банктан китеп өлгөрмәҫ элек үк, әрмәндәргә һөжүмде рөхсәт итә. Ике көн эсендә властарҙың юл ҡуйыуы арҡаһында 6 меңдән ашыу кеше үлтерелә.
1894—1896 йылдарҙағы ҡырыуҙың ҡорбандарын иҫәпләп бөтөү мөмкин түгел. Был осорҙа, көс ҡулланыу ваҡиғалары тамамланыуға тиклем, Төркиәлә булған лютеран миссионеры Иоһаннес Лепсиус, немец һ. б. сығанаҡтарҙы файҙаланып, түбәндәге статистика йыйған: үлтерелгәндәр — 88 243 кеше, бөлгөнлөккә төшөрөлгән — 546 000 кеше, таланған ауыл һәм ҡалалар — 2493, ислам диненә күсерелгән ауылдар — 456, мәсхәрәләнгән сиркәү һәм монастырҙар — 649, мәсетткә әйләндерелгән сиркәүҙәр — 328. Кинросс, үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын баһалап, 50—100 мең цифрын килтерә, Блоксхэм — 80—100 мең , Ованнисян — 100 меңгә яҡын , Адалян һәм Тоттен — 100 меңдән 300 меңгә тиклем , Дадрян — 250—300 мең тиҙәр , Сюни — 300 тысяч человек.
Йәш төрөктәрҙең власҡа килеүе. Киликий ҡырылышы
1860-сы йылдарҙа Абдулхәмид II (1876—1909) солтан хакимлығы осоронда Ғосман империяһында таралыу алған буржуаз-либераль конституцион идеялар йәш төрөктәр хәрәкәтендә сағылыш тапты. 1894 йылда «Берләшеү һәм прогресс» (Иттихад, İttihat ve Terakki) йәшерен йәмғиәтенең, ниндәй дин тотоуға ҡарамай, «ҡанлы» солтан режимына, деспотизм һәм тиранияға ҡаршы көрәшергә саҡырған беренсе листовкаһы тарала. Йәш төрөктәрҙең әрмән милли партиялары һәм македон азатлыҡ көрәше лидерҙары ла ҡатнашҡан II конгресында (Париж, 1907) конституцияны тергеҙеү һәм парламент саҡырыу «Декларация»һы ҡабул ителә. Ул империяның бөтә халыҡтарын Абдулхәмид режимын ҡолатыуға йүнәлтелгән дөйөм ихтилалға саҡыра.
1908 йылдың 24 июлендә Абдулхәмид ҡайһылыр юл ҡуйыуға барырға була, 24 июлдә конституцияны тергеҙеү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Йәш төрөктәрҙең еңеүе империяның мосолман һәм әрмән халҡын дәртләндереп ебәрә. Әммә «Берләшеү һәм прогресс» партияһын сәйәси партияға әйләндергәндә (1908 йылдың октябре), империя өсөн мөһим булған милли мәсьәлә яңы партия программаһының панғосманизм идеологияһына (ниндәй дин тотоуҙарына ҡарамаҫтан, солтандың бөтә подданныйҙары — «ғосмандар») яраҡлашҡан булыуын күрһәтә.
Йәш төрөктәр халыҡтың бөтә ҡатламы араһында ла популярлығын юғалта башлай. Улар, элекке милли өлкәләрҙе автономлаштырыу вәғәҙәләренән баш тартҡанлыҡтан, милли-сәйәси көстәрҙең хуплауын да юғалта. Йәш төрөктәр түңкәрелеше Төркиәлә йәшәүсе әрмән халҡы көткән һиҙелерлек ыңғай үҙгрештәр килтермәй.
1909 йылдың 13 апреленә ҡаршы төндә, Абдулхәмид хуплауы менән, баш ҡала гарнизоны һалдаттарының контрреволюцион болаһы тоҡана. Шул уҡ ваҡытта Аданала әрмән халҡын ҡырыу башлана. 2 мең әрмән үлтерелеүенә ике көн үткәненән һуң ғына властар ҡыҫылырға була. Ҡалаға килгән армия подразделениелары боласылар менән бергә ҡаланың әрмәндәр йәшәгән биләмәләренә һөжүм итә һәм тулыһынса яндыра. Бөтә Киликия буйлап, Кахраманмараш һәм Кессабҡа тиклем, погромдар ойошторола.
Йәш төрөктәр ысынында Абдулхәмид осоронда әрмән халҡының ерҙәрен тартып алыуҙы таный һәм был территорияларға мөһәжирҙәрҙең күсеп килеүен хуплай. Истанбул болаһын баҫтырғандан һуң, йәш төрөктәр халыҡты көсләп төрөкләштереү кампанияһын башлай һәм төрөк этник маҡсатына ярашлы булмаған ойошмаларҙы тыя. 400 000 мөжәһир Анатолияла урынлаша, һәм был империяла мосолмандарҙың артыуына килтерә, әйтер кәрәк, XIX быуат уртаһында мосолман булмағандар халыҡтың 56 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән. Төрөк буржуаз революционерҙар Иттихат партияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙе туҡтатып, әрмән сәйәси партиялары тағы ла европа державаларына яҡлау эҙләп мөрәжәғәт итә. 1914 йылға Рәсәй төрөк властарынан Төрөк Әрмәнстанына ҡарата етди юл ҡуйыуҙарға өлгәшә. Күп йылдарға һуҙылған һөйләшеүҙәрҙән һуң, Рәсәй һәм башҡа европа державалары менән берлектә әрмән виләйәттәрендә реформалар үткәреү буйынса Килешеү төҙөлә, үҙгәрештәр алты әрмән өлкәһе һәм Трапезунд ҡалаһынан ике зона төҙөргә, һәм Порта менән үҙ-ара килешеп эшләгән европа державалары вәкилдәре тарафынан идара ителергә тейеш була. , сөнки "әрмән реформалары"н үткәреү буйынса бөтә башҡа килешеүҙәр — айырым алғанда, Берлин конгресының 61-се статьяһы һәм 1895 йылдың октябрендә Абдулхәмид II иғлан иткән Әрмәнстанда реформалар үткәреү тураһында Декрет — фәҡәт ҡағыҙҙа ғына ҡала һәм төрөк дәүләтенең әрмәндәргә ҡарата мөнәсәбәтен тағы ла күберәк дәрәжәлә тәрәнәйтә. Был реформалар планын әрмән дәүләтселегенә юлда беренсе аҙым икәнен һәм Оттоман империяһының ҡурҡыныс менән янауын йәш төрөктәр режимы ҡарашында әрмән мәсьәләһен тағы киҫкенләштергән. Эске эштәр министры һәм хакимлыҡ итеүсе триумвират ағзаһы Талаат-паша реформаларҙан баш тартыу маҡсатында алты көнсығыш-анатолий виләйәтенән әрмән халҡын күсереү сараларын эшләй башлай. Төркиә менән Рәсәй араһында һуғыш хәрәкәттәре башланыр алдынан ысынында ике айлап алдараҡ, Төркиә был килешеүҙе юҡҡа сығара. .
Әрмәндәрҙе физик юҡ итеүҙе ойоштороу
Иттихат революцияһынан һуң, 1908 йылда төрөктәр алдына яңы берҙәйлек (идентичность) эҙләү мәсьәләһе килеп баҫа. Империя оттоман берҙәйлеге Ғосман империяһы халҡының төрлө төркөмдәре хоҡуҡтарын тигеҙләүсе һәм төрөктәрҙе империя халҡы статусынан мәхрүм иткән конституцияһы менән күҙҙән төшә. Бынан тыш, империя идеологияһы пантөрөклөк агрессив идеология һәм ислам доктринаһы алдында отола. Үҙ сиратында, ислам идеологияһы позициялары күрше шәһит дәүләттәре Персия барлығын һәм Иттихат лидерҙарының атеистик донъяға ҡарашын иҫәпкә алмай.
Тәүге ҡыйралыштар
1915 йылдың ғинуарында көнсығыш фронтта барған Һарығамыш алышында Энвер пашаның ғәскәрҙәрен урыҫ армияһы тар-мар итә. Һөҙөмтәлә ғосман армияһы Тәбриз һәм Хой ҡалаларынан алып ташлана. Рәсәй армияһының еңеүенә Рәсәй империяһында йәшәүсе әрмәндәрҙең үҙ теләге менән алышыуы күп дәрәжәлә ярҙам итте, һәм Иттихатҡа бөтә әрмәндәрҙең хыянаты тураһында пропаганда алып барыу мөмкинлеге бирҙе.
Энвер, Конья архиепискобына хат ебәреп, Һарығамыш алышы осоронда төрөк әрмәндәренең лояллеге өсөн асыҡтан-асыҡ рәхмәт әйтә. Энвер хатында Сивас әрмән офицерының уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуы тураһында ла хәбәр итә, который вынес его с поля боя во время панического бегства. Эрзерумдан Константинополгә тиклем ул шулай уҡ төрөк әрмәндәренә «ғосман хөкүмәтенә тулыһынса тоғро» булғандары өсөн рәхмәт әйтә. Әммә Константинополдә Энвер «Танин» гәзитен нәшерләүсе һәм ғосман парламенты вице-президентына еңелеү әрмән хыянаты һөҙөмтәһе булды һәм әрмәндәрҙе көнсығыш өлкәләрҙән көсләп сығарыу ваҡыты етте ти. Асатурян Энверҙың позицияһы үҙгәреүенпрестижын һаҡлау һәм еңелеү өсөн аҡланыу алымы ти. Февралдә ғосман әрмәндәренә ғәҙәттән тыш саралар ҡулланыла. Ғосман армияһының 100 000гә яҡын әрмән һалдаты ҡоралһыҙландырыла, әрмән милләтле граждандарҙың 1908 йылдан бирле рөхсәт ителгән ҡоралы тартып алына. Шаһиттар һөйләүенсә, ҡоралһыҙландырғандан һуң, әрмән хәрбиҙәрен ҡанһыҙ рәүештә муйындарынан һуйып үлтергәндәр йә тереләй күмеп язалағандар.
Ғосман империяһындағы АҠШ илсеһе өлкән Генри Моргентау ҡоралһыҙландырыуҙы әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең прелюдияһы тип атаған. Ҡайһы бер ҡалаларҙа властар күмәк халыҡты репрессияға дусар итеү менән янаған, шулай уҡ, властар билдәләгән һандағы ҡорал килтергәнсегә тиклем, төрмәләрҙә аманат итеп йөҙәр миллионлап кешене тотҡан. Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу кампанияһы аяуһыҙ язалар менән оҙатылған. Йыйылған ҡоралды фотоға төшөрөп, «хыянат» дәлиле сифатында Истанбулға ебәрелгән.
Әрмәндәрҙе көсләп күсереү
Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу Ғосман империяһының әрмән халҡына ҡаршы, күмәк халыҡты, мародёрҙар бандаларынан йәки аслыҡтан һәм һыуһап үлеү ҡурҡынысы аҫтына, сүллеккә ҡыуыу кеүек системалы кампаниялар үткәреү мөмкинлеген биргән. Империяның һуғыш эсендәге сик буйы райондарынан ғына түгел, бөтә төп үҙәктәренән тиерлек көсләп күсереү. Геноцидты ойоштороусылар империяның көнсығыш провинцияларын тулыһынса әрмәндәрҙән таҙартыу, шул иҫәптән әрмәндәрҙе был провинцияларҙа автономия дәғүәләшә алмаҫлыҡ аҙ һанда ҡалдырыу бурысы ҡуйған
Баштараҡ властар, яҡшы теләкле хөкүмәт, хәрби ихтыяждан сығып, әрмәндәрҙе яңы өйҙәргә күсереүҙе әҙерләй, тип алдап, сәләмәт ирҙәрҙе йыйған. Был ир-егеттәрҙе төрмәгә япҡандар, һуңынан ҡаланан сүллеккә сығарып, шунда утлы ҡоралдан атып йә сәнсеп юҡ иткәндәр. Һуңынан ҡарттарҙы, ҡатын-ҡыҙҙыһәм балаларҙы йыйып, уларға ла күсереү хәбәрен еткергәндәр. Уларҙы колоннаға теҙеп, жандармдар конвойы аҫтында ҡыуғандар. Кем юлын дауам итә алмай, хатта йөклө ҡатындарҙы ла, үлтергәндәр. Жандармдар, мөмкин тиклем оҙон маршрут һайлап, кешеләрҙе, һыуһағанлыҡтан йә астан һуңғы кеше үлгәнсе, атларға һәм шул уҡ маршруттан кире килергә мәжбүр иткәндәр.
Көсләп күсереүҙең беренсе фазаһы 1915 йылдың апрель башында Сөләйманлы (Зәйтүн) һәм Дёртйол әрмәндәрен кү сереүҙән башланған. 24 апрелдә Истанбулдың әрмән элитаһы, Александретта һәм Адана әрмән халҡы ҡулға алына һәм көсләп күсерелә. 9 майҙа Ғосман империяһы хөкүмәте Кесе Азия (Анатолия) әрмәндәрен компакт йәшәгән урындарынан көсләп күсереү ҡарарын ҡабул итә. Күсерелеүсе әрмәндәр урыҫ армияһы менән хеҙмәттәшлек итеүенән ҡурҡҡанлыҡтан, көньяҡҡа күсереү ҡаралған була, әммә һуғыш ығы-зығыһында был бойороҡ үтәлмәй ҡала. Ван ихтилалынан һуң, көсләп күсереүҙең 4-се фазаһына ярашлы, сик буйында һәм Киликияла йәшәүсе бөтә әрмәндәр ҙә күсерелергә тейеш була.
1915 йылдың 26 майында Мәһмәд Талаат паша тыныс тормош осоронда хөкүмәткә ҡаршы сығыусыларға арналған «Депортация тураһындағы закон» иғлан итә. 1915 йылдың 30 майында Законды мәжлес раҫлай. Әрмәндәр аталмаһа ла, закон уларға ҡағылғаны аңлашылып торған. 1915 йылдың 21 июнендә, көсләп күсереүҙең һуңғы актында, Талаат Ғосман империяһының ун провинцияһында йәшәүсе «бөтә әрмәнде лә», дәүләткә файҙалы тип танылғандарын ғына ҡалдырып, көсләп һөрөргә бойора. Депортация өс принципҡа ярашлы атҡарыла: 1) "ун процент принцибы"на ярашлы, мосолмандар менән сағыштырғанда, төбәктә әрмәндәр 10%-тан артырға тейеш түгел, 2) көсләп күсерелгәндәрҙең өй һаны 50-нән артырға тейеш түгел, 3) көсләп күсерелгәндәргә тәғәйенләнгән урындарын үҙгәртеү тыйылған. Әрмәндәргә үҙ мәктәптәрен асыу тыйылған, әрмән ауылдары араһындағы юл бер-береһенән биш сәғәтлектән кәм булмаҫҡа тейеш. Бөтә әрмәндәрҙе лә көсләп күсереү талабы ҡуйылһа ла, сит ил граждандары был процестың шаһиты булмаһын тигәндән сығыптыр, Истанбул һәм Әдирнә ҡалаларында йәшәгән әрмән халҡының ҙур ғына өлөшө күсерелмәй ҡала. Измир ҡалаһының әрмән халҡын, әгәр әрмәндәр күсерелә ҡалһа, ҡала сауҙаһы бөлгөнлөккә төшәсәк, тип фекер йөрөткән губернатор Рәхим бей ҡотҡара. 5 июлдә депортация сиктәре көнбайыш провинциялары (Анкара, Эскешәһәр]] һ. б.), Киркук, Мосул, Евфрат үҙәне һ. б. иҫәбенә киңәйтелә. 1915 йылдың 13 июлендә Талаат депортация «әрмән мәсьәләһен ахырынаса хәл итеп ҡуйыр өсөн» үткәрелде, тип иғлан итә, һәм был ысынында Ғосман империяһында әрмән проблемаһын бөтөрөүҙе аңлатҡан.
Тәүге депортациялар
1915 йылдың март уртаһында британ-француз көстәре Дарданеллға һөжүм итә. Истанбулда баш ҡаланы Эскешәһәргә күсереү һәм урындағы халыҡты эвакуациялау буйынса әҙерлек эштәре башлана. Әрмәндәрҙең союздаштарына ҡушылыуынан ҡурҡып, Ғосман империяһы хөкүмәте Истанбул һәм Эскешәһәр араһындағы әрмән халҡын күсерергә ниәтләй. Шул уҡ ваҡытта Иттихат үҙәк комитетының бер нисә ултырышы була, һәм унда «Тәшкиләт-и Махсуса|Специальная организация» ойошмаһы башлығы Бехаэддин Шакир көнсығыш Анатолияла әрмән төркөмдәренең эшмәкәрлеген раҫлаған дәлилдәр килтерҙе. "Эске дошман"дың ҡурҡынысы «тышҡы дошманға» ҡарағанда кәм түгел ти Шакир. Уға киңерәк вәкәләт бирелә. Март аҙағында — апрель башында "Махсус " Иттихат радикаль эмиссарҙары, шул иҫәптән, артыҡ ҡанһыҙ ысул, ҡулға алыуҙар һәм язалауҙар, менән Рәшид-бей (Reşit Bey) ҡорал таптырған, ә һуңыраҡ әрмәндәрҙе үлтереүсе фанатикка әйләнә. Акчам Танер әрмәндәрҙе дөйөм көсләп ҡыуып сығарыу ҡарары мартта уҡ ҡабул ителгән була тигән фаразлау бар. , әммә Истанбулдан көсләп күсереү үткәрелмәүе ул мәлгә әрмәндәрҙең яҙмышы һуғыштың артабан нисек барышына бйле булғандыр тип фаразларға була.
Йәш төрөктәрҙең, депортация әрмәндәрҙең Көнсығыш фронтта лояль булмауы менән бәйле тип раҫларға маташыуына ҡарамаҫтан, әрмәндәрҙең беренсе көсләп күсерелеүе Әхмәд Жемаль паша етәкселегендә көнсығыш фронты менн күршеләш райондарҙа түгел, ә Кесе Азияның (Анатолия) үҙәгенән (Киликия) Сүриәгә йүнәлтелгән. Мысыр кампанияһында еңелгәндән һуң, ул Сөләймәнле (Зәйтун) һәм Дүртөйлө әрмән халҡын потенциаль ҡурҡыныс тип таныған һәм, союздаш державаларҙың үтеп инеүе осрағын күҙ уңында тотоп, үҙенең контроле аҫтындағы территорияның этник составын үҙгәртеү маҡсатынан беренсе тапҡыр әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙе тәҡдим итә. Әрмәндәр депортацияһы 8 апрелдә быуаттар дауамында өлөшләтә бойондороҡһоҙ булған һәм төрөк властары менән ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттәрҙә торған Зәйтун ҡалаһынан башлана. Был хәрәкәтте нигеҙләү маҡсатында Зәйтун әрмәндәре һәм Рәсәй хәрби штабы араһында йәшерен килешеү барлығы тураһындағы хәбәр килтерелгән, әммә Зәйтүн әрмәндәре бер ниндәй ҙә дошманлыҡ саралары күрһәтмәгән.
Зәйтун әрмәндәрен көсләп күсереү геноцидты ойоштороу менән бәйле мөһим мәсьәләне асыҡлай. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер өлөшө Сүриәнән һәм Ираҡтан алыҫ урынлашҡан Коньяға — һуңынан, нигеҙҙә, әрмәндәр шунда күсерелгән. Әхмәд Жемал паша шәхсән Месопотамияны түгел, боеприпастарҙы ташыуға ҡаршылыҡ булдырмаҫ өсөн, Коньяны һайланым, тп раҫлаған. Әммә апрелдән һуң һәм Жемал юрисдикцияһы аръяғына күсерелеүсе әрмәндәрҙең бер өлөшө Коньяға оҙатыла, һәм был депортация планының 1915 йылдың апрелендә үк булғанлығына ишаралай.
Ван ихтилалы
Һарығамыш һуғышында тар-мар ителгәндән һуң, Ван ҡалаһы төрөк яғы өсөн дә, урыҫ яғы өсөн дә мөһим стратегик ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. 1914 йылдан, ҡалала ҙур йоғонтоға эйә булған Дашнакцутюн ойошмаһы йәшерен рәүештә күп ҡорал йыйған була. После подхода российских добровольцев под командованием Озанян Андраник Торосович етәкселегендәге үҙ теләге менән һуғышта ҡатнашҡан рәсәйлеләр Һарайға (Ван) яҡынлашҡандан һуң, ғосман властары дашнактарҙан төрөк армияһынан ҡасҡан әрмән дезертирҙарын тотоп биреүен талап итә, ҡала менән телефон бәйләнешен өҙә, урындағы халыҡты талау менән шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә, бер яҡтан һалдаттар менән чете (мосолман бандиттары) араһында һәм икенсе яҡтан әрмән үҙоборона төркөмдәре араһында бәрелештәр тоҡана. 1915 йылдың февралендә империяла әрмәндәр күпселекте тәшкил иткән берҙән-бер өлкәнең Ван ҡалаһы губернаторы итеп, Энверҙың ҡәйнеше — көс ҡулланыуға тартымлығы менән билдәле, ҡорал тартып алыу кампанияһында әрмән халҡын ҡурҡыу аҫтында тотҡан Жәүдәт-бей тәғәйенләнә. Жәүдәт яңы ғына Фарсыстанға (Иран) уңышһыҙ походтан ҡайтҡан була, уны бер нисә мең курд һәм черкес регуляр булмаған һалдаты йәки «итсе батальондары» оҙатып йөрөй. 1914 йыл аҙағында Төркиә хөкүмәте, Вн районындағы әрмәндәрҙе һәм ҡайһы бер фарсы ҡәбиләләрен Төркиәнең дошмандары ҡоралландыра, тип раҫлап, Ванда ихтилал булыу мөмкинлеген билдәләй. Вандағы әрмән лидерҙары властарҙы тынысландырырға маташа һәм Жәүдәткә буйһоноуы тураһында әйтә. 1915 йылдың март башында Жәүдәт Чатак әрмәндәренән, үлем язаһы һәм ғаиләләрен көсләп күсереү менән янап, 18 йәштән алып 45 йәшкә тиклемге бөтә ир-атты (4000 ир-егет, шулай уҡ күп һанлы дезертирҙар) армия эшселәре сифатында биреүҙе талап итә. Әрмәндәр 400 кеше генә бирә, ә ҡалғандары өсөн «иреккә сығарыу һалымы» (закон рөхсәт иткән армия хеҙмәтен үтәмәгән өсөн билдәле бер сумма аҡса түләү) түләргә тәҡдим итә, Жәүдәт был үтенесте кире ҡаға. Жәүдәт 8 кешенән торған әрмән-төрөк төркөмөн Шадах ауылына бер әрмәнде төрмәгә ултыртыу тарихын асыҡлау буйынса ебәрә. Юлда төркөмдәге бөтә дүрт әрмән дә үлтерелә. 17 апрелдә Жәүдәт "итсе батальондары"н Чатак әрмәндәрен ҡырырға ебәрә, әммә тәртипкә күнмәгән ғәскәр иң яҡын әрмән ауылдарына һөжүм итә.
Күмәк халыҡты үлтереүҙәр 19 апрелдә башлана, Ван ҡалаһы янында 2500-гә тиклем әрмән, ә яҡындағы бер нисә көндә 50 меңләп әрмән үлтерелә. Әрмәндәргә һөжүмде Иттихат ойошторғанын һуңыраҡ Вандың ике генерал-губернаторы, Ибраһим Арвас һәм Хасан Ташин таный. Мосолмандарға, үлем менән янап, әрмәндәрҙе яҡлау тыйылған. Ван әрмәндәре, һөжүм көтөп, бер нисә аҙна дауамында ҡаланың үҙҙәре йәшәгән өлөшөн нығытҡан һәм дүрт аҙна дауамында һөҙөмтәле ҡаршылыҡ күрһәтә. Вандың әрмән өлөшө халҡы 30 мең кешенән торған, шуларҙың 1500 ҡоралланған була. Ҡоралды ваҡ һөнәрселек етештереүе (кустарный) ысулы менән эшләгәндәр. 16 майҙа, урыҫ армияһы Ванға яҡынлашҡас, төрөктәр китергә мәжбүр була. Урыҫ генералы Николаев Ванда әрмән хөкүмәтен иғлан итә. Алты аҙнанан урыҫтар, китә алырлыҡ әрмәндәрҙе үҙҙәре менән алып, сигенә.
Ван ваҡиғалары алдан әҙерләнгән характерҙа булмай, әрмәндәр Фарсыстанғапотенциаль ҡасыу өсөн коридорҙы һаҡларға тырышҡан, ә Жәүдәт күҙенә күренгән "әрмән ихтилалы ҡурҡынысы"н баҫыу маҡсатында репрессиялар ҡулланған. Уның хәрәкәте ул осорға хас булмаған. Шул уҡ ваҡытта происходили восстания курдов в районе Битлис районында курдтар ихтилалы һәм Башҡалда ассирийҙар ихтилалы ҡупҡан.
Депортацияларҙың дауамы
Дөйөм депортация алдан әҙерләнмәгән булһа ла, 1915 йылдың март кәңәшмәләренән һуң, Иттихат вәкилдәре әрмәндәрҙе күпләп юҡ итергә кәрәклеге тураһында агитация йәйелдерә. Ван ваҡиғалары һәм үлтерелгән 150 000 мосолман тураһындағы рәсми төрөк статистикаһы мәғлүмәттәренә (Хәлил Берктай 1915 йылда бөтә көнсығыш Анатолияла әрмәндәр 12 мең мосолманды үлтергән тип баһалай) таяныу ғосман властары өсөн шулай уҡ әрмәндәргә ҡаршы хәрәкәт атҡарыуға сәбәп була. 24 апрелдә Константинополдә 235 күренекле әрмән ҡулға алына һәм артабан һөргөнгә оҙатыла. Шуның артынса уҡ 600 әрмән, һуңынан тағы 5 мең әрмән әсирлеккә алына. Уларҙың күпселеге Истанбул янында үлтерелә. Был яуызлыҡ законға таянып эшләнмәгән, ә АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри менән һөйләшкәндә, Талаат был ҡара эште «үҙоборона» булараҡ ҡылыҡһырлай. 30 майҙа Ғосман империяһы министрҙар советы хәрби командалыҡҡа халыҡтың ҡораллы ҡаршылығын баҫтырырға һәм хыянатта йәки шпионаж менән шөғөлләнеүҙә ғәйеплеләрҙе көс ҡулланып күсерергә рөхсәт иткән закон ҡабул ителә. Законлы төҫ бирер өсөн, һөргөнгә оҙатылғандарҙы һаҡлау һәм юғалған мөлкәтенә компенсация түләү күҙ уңында тотолорға тейеш булһа ла, ысынында иһә был шарттарҙың береһе лә үтәлмәй. Әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә төп ролде Эрзерумда урынлашҡан һәм башлыса «четтес» — төрмәләрҙән сығарылған енәйәтселәрҙән торған йәғни 34 000 ағзаһы булған «Айырым ойошма» — Тәшкиләт-и Махсуса шөғөлләнгән. «Айырым ойошма» туранан-тура Талаатҡа буйһонған. Был ойошма 1914 йылдың декабрендә, әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙең рәсми сәбәбе тип аңлатылған Ван ваҡиғаларынан ярты йыл алдараҡ, сигенеүсе урыҫ ғәскәрҙәре ҡалдырып киткән райондарҙа әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған репрессияларҙа үҙен беренсе тапҡыр күрһәтә. Күп кешене үлтереүҙәрҙә илдең махсус хеҙмәттәре башында тороусы һәм махсус үлем эскадрондары булдырыусы Шакир Бехаэддин әүҙем ҡатнашҡан.
18 апрелдә Эрзерум янында күмәк төрөк йыйылған митингта әрмәндәрҙе хыянатта ғәйепләйҙәр һәм әрмәндәргә ярҙам иткән мосолмандарҙы ла әрмәндәр яҙмышы көтөүен иҫкәртәләр. Алдағы аҙналар дауамында Эрзерум өлкәһе әрмәндәре төрөктәрҙең һөжүме сериялары объектына әйләнә. Май уртаһында Хыныс һәм уның тирә-яғында ҡырылыш ойошторола — 19 000 әрмән үлтерелә. Өлкәнең башҡа ауылында йәшәгән әрмәндәр Эрзерумға көсләп күсерелә, һәм күбеһе аслыҡтан, һыу эсмәү һәм ябығып хәлһеҙләнеү арҡаһында үлә, ә ҡалғандарын Кемах тарлауығы текә битләүҙәренән йылғаға ырғытҡандар. Эрзерумдың 65 мең әрмән халҡынан күбеһе июнь — июль дауамында көсләп күсерелгән һәм Кемах тарлауығында үлтерелгән, ҡалғандары Алеппо һәм Мосулға күсерелә, бик һирәге генә тере ҡала. Эрзерумда мөһим хәрби объекттарҙа 100-гә яҡын әрмән хеҙмәт иткән. Эрзинжан әрмәндәре лә шулай уҡ Кемах тарлауығында үлтерелә. Эрзерум өлкәһенең тағы бер ҡалаһы Байбурт әрмәндәренән башта аҡсаларын һәм, хәүеф янамаясағында ышандырып, йәш ҡыҙҙарын тартып алғандар, һуңынан уларға "четтес"тар һөжүм иткән. Эрзинжанға ҡасып китергә маташыусыларҙы жандармдар атып үлтергән.
Орду ҡатын-ҡыҙы һәм балалары, Самсунға сығарылыу һылтауы менән, баржаларға тейәлә, һуңынан диңгеҙгә сығарыла һәм борттан ырғытыла. 1919 йылдағы трибунал барышында Трапезунд полицияһы начальнигы өлкә губернаторы бүләге сифатында йәш әрмән ҡыҙҙарын Истанбулға Иттихат лидерҙарына ебәргәнлеген таныны. Ҡыҙыл ярымай дауаханаһындағы әрмән ҡыҙҙарын Трапезунд губернаторы наложница итеп тотҡан һәм мәсхәрәләүгә дусар иткән. Көнбайыш Әрмәнстандың көньяҡ өлөшөн Жәүдәт һәм уның «итсе батальондары» (төр. kesab taburi) әрмәндәрҙән таҙартҡан. Битлис әрмәндәре закон боҙмауына ҡарамаҫтан, Жәүҙәт башта уларҙан выкуп талап иткән, һуңынан уларҙың күпселеген аҫтырған. 25 июлдә ҡаланы Жәүдәт ғәскәре уратып алған, һәм ҡыҫҡа ваҡыт ҡамауҙан һуң, ҡаланың рмәндәр йәшәгән өлөшө бирелгән. Ир-ат үлтерелгән, йәш ҡыҙҙарҙы урындағы төрөктәргә һәм курдтарға биргәндәр, ҡалған әрмәндәрҙе көньяҡҡа оҙатҡандар һәм Тигр йылғаһында батырғандар. Битлиста барлығы 15 000 әрмән үлтерелгән, уларҙың өйҙәре төрөк һәм курд мөжәһирҙәренә бирелгән.