cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Косовоның именлек көстәре
Косовоның именлек көстәре
2014 йылдың 4 мартында Именлек көстәрен Косово Ҡораллы көстәренә үҙгәртеү буйынса ҡарар ҡабул ителә. Именлек министрлығы Оборона министрлығы тип үҙгәртелә. Премьер-министр Хашим Тачи белдереүенсә, ҡораллы көстәр даими ғәскәрҙәрҙә 5 мең кеше һәм 3 мең резервист торасаҡ. Ҡораллы көстәр булдырыу менән бәйле бөтә ойоштороу һәм закондар сығарыу процедураларын 2016 йылдың аҙағына тиклем тамамлау планлаштырыла.
2016 йылдың мартында президент Хашим Тачи Косово парламентына Косово именлек көстәрен (СБК) Косово Ҡораллы көстәренә үҙгәртеү тураһында закон проектын раҫлауға тапшыра. Шул уҡ ваҡытта ул, әгәр парламент был закон проекты өсөн тауыш бирмәһә, ул отставкаға китәсәк, тип белдерә. Тачи шулай уҡ «үҙ иленең армияһын төҙөү өсөн тауыш бирмәгән закондар сығарыу органы таратылырға тейеш», тип һыҙыҡ өҫтөнә ала. 2017 йылдың 15 февралендә Косово парламенты армия ойоштороу өсөн тауыш бирҙе. Бындай ҡарар бер тауыштан ҡабул ителде, әммә «Серб исемлеге» партияһы депутаттары был тауыш биреүгә бойкот иғлан итә. Шулай уҡ Косово Республикаһының буласаҡ Ҡораллы көстәр ен НАТО хәрби көстәре структураһына интеграциялау күҙ уңында тотола.
Иксашка
Иксашка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 299 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалаҡтау (Медногорск ҡала округы)
Ҡалаҡтау (Ҡалак-Тау)) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге тау.
Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә:Топоним башҡорт телендәге ҡалаҡ һәм тау һүҙҙәренән яһалған. Риүәйәтен һөйләгән З. Т. Ҡобағошев, тауҙа борон ҡорбанлыҡ һарыҡтар һуйғандар, ҡорбан ашы ашатҡандар, шуға күрә Ҡалаҡтау, тип аңлатҡан. Икенсе фараздар буйынса, тау үҙе һыҙатланышы менән ҡалаҡты хәтерләткәнгә шундай атама алған.
Тоталь
Тоталь — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кевру-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Әлмән (Ҡурған өлкәһе)
Әлмән (Альменево) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районының административ үҙәге. Әлмән ауыл советы составына инә.
Тоталь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әлмән (Ҡурған өлкәһе)
География
Ауыл Урал аръяғында, Ҡурғандан 207 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Шумиханан 49 км көньяҡтараҡ һәм Силәбенән 180 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына инә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы ҡарамағына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына күсерелә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе нә, 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына инеп, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составын тулыландыра.
Халҡы
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса урыҫтар (48 %), татарҙар (36 %) һәм башҡорттар (13 %) йәшәй.
Иҡтисад
Көн һайын автовокзалдан ҡала-ара автобустар юлға сыға:
Инфраструктура
Ауылда район дауаханаһы, урта мәктәп, аграр-технология техникумы, мәҙәниәт йорто, «Дружба» тарихи крайҙы өйрәнеүсе музей, музыка мәктәбе, район китпаханаһы, балалар ижады йорто, мәсет һәм сиркәү бар. Әлмәндә «Трибуна» район гәзите редакцияһы урынлашҡан.
Спорт
Ауылда артабанғы спорт ҡоролмалары урынлашҡан — «Колос» стадионы, хоккей корты, бала-үҫмерҙәр спорт мәктәбе.
Иҫке Русса
Иҫке Русса — ҡала (с 1167).Рәсәйҙең Новгород өлкәһендәге ҡала.
Өлкә әһәмиәтендәге ҡала һәм Иҫке Русса муниципаль районы һәм Иҫке Русса ҡалаһы ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
1552 йылға тиклем ҡала Руса тип аталған. 2015 йылдың 6 апрелендә Рәсәй Президенты указына ярашлы ҡалаға Хәрби дан ҡалаһы тигән почетлы исем бирелә.
1994 -2003 йылдарҙа ҡаланың майҙаны - 24 км², ә 2005 йылда — 18,54 км².
2018 йылдың 9 октябренән алып Иҫке Русса ҡала башлығы (депутаттар Советы рәйесе ) — Боякова Нина Петровна.
Атамаһының этимологияһы
Иҫке Русса исеме менән (xvi быуатҡа тиклем — Урыҫ.) бәйле фараздар бик күп. Иң ныҡ эшкәртелгән версия - лингвист Р. А. Агеева, В Л. Васильев, М. В. Горбаневскийҙарҙыҡы, уның буйынса ,, ҡаланың тәүге атамаһы (Руса) Порусье йылғаһы атамаһынан килеп сыҡҡан, Порусье (борон Руса тип аталған). Йылға исеме, үҙ сиратында, элек бында йәшәгән балтик ҡәбиләләренән тороп ҡалған. Ҡаланың хәҙерге исеме — Старая Русса — xvi быуаттарҙа ныҡлап яҙма сығанаҡтарҙа нығытылған һәм xix быуатта ғына тораҡ пункт менән бәйләнеше барлыҡҡа килә (шулай уҡ тоҙ ҡайнатыу менән бәйле тораҡ пункттар барлыҡҡа килә),улар «Яңы Русса тип атала ».
Шул уҡ тикшеренеүселәр «Сказание О Словене и Русе » әҫәренә ярашлы ( XVII быуатта ) ҡалала  б. э. тиклемге 2395 йылда йәшәгән легендар герой Рус хөрмәтенә уның исеме менән атала тип фаразлайҙар. Белгестәр фекеренсә, был хикәйә — һуңғы урта быуаттар әҙәбитенең топонимик легендаһы
Географияһы
Ҡала Порус йылғаһының Полисть (Ильмень күле бассейны) йылғаһына ҡушылған ерҙә, 99 км Бөйөк Новгородтан 99 км -ҙа (урау трасса буйлап),Шимскиҙан 48 км көнсығышҡараҡ, Парфинонан 20 км көнбайыштараҡ һәм Поддорьенан 64 км төньяҡтараҡ тора.
Ҡаланың барлыҡҡа килеүе
Әлеге ваҡытта Иҫке Русса ҡалаһы барлыҡҡа килгән ваҡыт тураһындағы мәсьәлә сиселмәйсә асыҡ тора.
Иҫке Русса 1167 йылда йылъяҙмала беренсе тапҡыр телгә алына, әммә Полисть һәм Порусье йылғалар ҡушылған ерҙә ҡала элегерәк барлыҡҡа килгән булған. Новгород ҡалаһында 1975 йылда табылған туҙға яҙылған № 526 грамотаһы Русаның XI быуатта булыуын раҫлай: «На Бояне въ Роусе гр(и)вна, на Житоб(о)уде въ Роусе 13 коуне и гр(и)вна истине…». Был туҙға яҙылған грамотанан һуңыраҡ яҙылғанында— xi быуаттың һуңғы сирегендә яҙылғаны — Русаның үҙендә табылғанында (бурыстар исемлеге, № 13) яҙып ҡуйылған.
Әлеге ваҡытта археология сығанаҡтары Иҫке Руссаның x — xi быуат башында барлыҡҡа килгәнлеген дәлилләй.
iii Бөтә Рәсәй съезында археологик съезында ҡатнашыусылар (Иҫке Русса; 24-29 октябрь, 2011 йыл) «түңәрәк өҫтәл» барышында, Иҫке Русса ҡалаһы һәм Новгород өлкәһенең Старорусский районы хакимиәтенең РФ Мәҙәниәт министрлығына яҙған үтенесен хуплап, ҡалаға 1000 йыл тулыу байрамын 2015 йылда үткәреүҙе ҡулайлы таба. . Новгород өлкәһе губернаторы Г. С. Митин мөрәжәғәт итеү 2012 йылдың 31 майында Рәсәй Фәндәр академияһы президенты Юрий Осиповҡа «2015 йылда...Иҫке Руссаның мең йыллығын үткәреү тураһындағы үтенесемде хуплауығыҙҙы һорайым» тип мөрәжәғәт итә.
Новгород кенәзлеге (XII—XV быуаттар)
1167 йылғы йылъяҙмалар табылып, унда тәүге тапҡыр телгә алынғансы, ҡала тарихы тураһында бары тик археологик ҡомартҡылар нигеҙендә  генә фекер йөрөтөргә мөмкин булған. Ҡаҙыныуҙар материалдары буйынса, Руса xi—XII быуатта үҫешкән мәҙәниәткә эйә булған һәм ҡалала даими яңыртылып торған ағас түшәлгән юл булған. Ҡала халҡы тоҙ ҡайнатыу, сауҙа һәм һәр төрлө һөнәрселек менән булышҡан.
xii быуатта йылъяҙмалар ҡалалағы ваҡиғалар тураһында даими хәбәр итә башлаған. 1192 йылда Новгород архиепискобы, игумен Мартирий, тарафынан Спас-Преображенск монастырына нигеҙ һалынған. 1194 йылда ҡалала ҙур янғын була. 1198 йылда — тәүге таш сиркәү — Спас-Преображенск ғибәҙәтханаһы төҙөлә.
1199-1201 йылдарҙа Руса ҡалаһында нығытмалар барлыҡҡа килә. 1234 йылдарҙа литва ғәскәрҙәре һөжүм ваҡытында ҡалаға бәреп инә, әммә ҡала, сауҙагәрҙәр, гридь һәм огнищанин дарҙы берләштереп, литваларҙың һөжүмен кире ҡаға.
1456 йылда Мәскәү ғәскәрҙәре мәскәү-новгород һуғышы барышында ҡаланы баҫып ала һәм новгород ғәскәрен тармар итә. Унан һуң Новгород баҫып алыусыларҙың талаптарын үтәргә ризалыҡ белдерә һәм Яжелбицкий солохо төҙөлә.
1471 йылдың мартында Луцкиҙың кенәзе Михаил Олелькович үҙ ғәскәре менән ҡаланы талай. Шул уҡ йыл барышында Дмитрий Холмский һәм Федор Хромой ҡаланы баҫа. Руса мәскәү рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына һәм яндырыла.
Мәскәү батшалығы(XV—XVII быуаттар)
1478 йылда — Бөйөк мәскәү кенәзе Иван Өсөнсөнөң походынан һуң Руса бөтә Новгород ерҙәре менән бергә Мәскәү кенәзлеге составына инә.
1565 йылда Иван Грозный Иҫке Русаны опричнина ерҙәре составына индерә һәм уны опричнина террорынан һаклап ҡала. Ҡаланың төп сәйәсәтен тоҙ ҡайнатыу кәсебе тәшкил итә.
XVI быуаттың һуңғы сирегендә ҡала оҙайлы көрсөккә инә. 1581 йылдың февралендә Ливония һуғышы ваҡытында ул тулыһынса баҫып алына һәм бөтә тирә -йүне менән поляк-литва ғәскәрҙәре тарафынан туҙҙырыла.
Иҫке Руссаны 1608 йылдың көҙөндә II Лжедмитрийҙың отрядтары баҫып ала, әммә 1609 йылдың яҙында Федор Чулков һәм Эверт Горн етәкселегендәге рус-швед отряды Русаны тушинлыларҙан азат итә.
1611 йылда Новгород менән бергә швед оккупация зонаһына эләгә. Башҡа ерҙә ҡайтҡан мәлендә һыу Иҫке буйынса Русса араһында тыныслыҡ килешеүе Столбовский 1617 йылда Столбов тыныслыҡ килешеүе буйынса Иҫке Русса кире Новгородҡа ҡайтарылғансы башҡа ерҙәр менән бергә бөтөнләй талана һәм унда барлығы 38 кеше генә ҡалған була.
Рәсәй империяһы
1693 йылда 21 йәшлек Петр I әсәһе рөхсәте менән Архангельскиға юлға сыға һәм юл ыңғайында һәм Иҫке Русаға ҡағыла Ул Иҫке Русала элекке тоҙ ҡайатыуҙы үҫтереү ысулын табырға бойора. 1724 йылда ул ҡалаға икенсе тапҡыр килә.
1708 йылда Рәсәй империяһы губерналарға бүленгәндә ҡала Ингерманланд (1710 йылдан алып — Санкт-Петербург) губернаһы составына инә. 1719 йылдан алып — Новгород провинцияһы составында, 1727 йылдан алып — Новгород губернаһының Новгород провинцияһы составында.
15 февралдә, 1776 йылда, Иҫке Русаға ҡала гербы бирелә һәм ул өйәҙ ҡалаһы тип иғлан ителә.
1785 йылда ҡалала балсыҡ менән дауалау курортына нигеҙ һалына..
1831 йылда Иҫке Русала холера болаһы була.
1878 йылда ҡалала тимер юл бәйләнеше асылды ҡала.
XX быуат башында ҡала Иҫке Русса тип ике "с" менән яҙыла.
Совет осоро (1917-1991 йылдар)
1917 йылдың октябрендәге Петроградтағы ваҡиғаларҙан һуң Иҫке Руссала 3-5 ноябрҙә 1917 йылда совет власы урынлаштырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 9 август 1941 йыл-18 февраль 1944 йылда Иҫке Русса немец ғәскәре оккупацияһы аҫтында була. Көслө емереүҙәргә дусар була.
1944 йылдың 18 февралендә Иҫке Русса совет ғәскәрҙәре тарафынан немецтарҙан азат ителә.
Кесе Мауыҡ
Кесе Мауыҡ — Малый Маук - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Маук йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Башҡорт телендә хәҙер ҡулланылған зәңгәр һүҙе фарсы теленән алынып, ХХ быуатта ғына килеп ингән. Шуға тиклем иҫке китапса ғәрәп теленән алынған мауи һүҙе ҡулланышта булған. Мауыҡ - мауи+ыҡ, йәғни, зәңгәр йылға тигәнде аңлатҡан булыуы ихтимал
Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә Мауыҡ - күңелдәге көслө тартылыу, теләк мәғәнәһе лә бар.
Алисылар
Алисылар (العلويون; Али́ды) - Али ибн Әбү Талип вариҫтары. Алисылар хәрәкәте имам хакимлығының илаһилығын раҫлаусы шиғый мистик тәғлимәтен тыуҙыра. Ҡораллы көрәш барышында Алисыларҙың төрлө тармаҡтары ислам донъяһының төрлө төбәктәрендә власҡа килә ала: Марокко, Төньяҡ Африка, Яҡын Көнсығыш, Йәмән һәм.
Нигеҙ һалыусы
Риүәйәт буйынса, Али ибн Әбү Талиптың балалары күп — 8 йәки 9 ҡатындан 14 (йәки 18) улы һәм 19 (йәки 17) ҡыҙы була. Алиҙың иң билдәле улдары Хәсән һәм Хөсәйен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманан, һәм  бәнү хәнифә ҡәбиләһенән Хәүлә бинт Жәғәфәрҙән тыуған улы Мөхәммәт ибн әл-Хәнәфиә була. Тап ошо өс тармаҡ Хәлифәлектә юғары власҡа дәғүә итә. Шиғый-имамсылар таныған ун ике имамдың туғыҙын Хөсәйен тармағын биргән.
Тарихы
Ислам тарихының бөтә дауамында тиерлек Алисылар йәки улар яҡлылар Хәлифәлек һәм башҡа мосолман дәүләттәре властарына ҡаршы ҡораллы һәм идеологик көрәш алып бара. Али тарафдарҙары уның тоҡомоноң имаматҡа айырым хоҡуҡтарын яҡлай, улар власҡа килеү менән ерҙә тыныслыҡ һәм ғәҙеллек батшалығы хакимлыҡ итәсәгенә ышана. Алисылар хәрәкәте имам хакимлығының илаһилығын раҫлаусы шиғый мистик тәғлимәтен тыуҙыра. Шиғыйҙар «йәшерен» имам миссияһына- Алиҙың вафат булмаған вариҫының ҡайтып, шиғыйҙарҙы етәкләргә тейешлегенә айырыуса ҙур әһәмиәт бирә. Һәр шиғый сектаһы үҙенең лидерын «йәшерен» имам итеп күрә
Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы
Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы (8 март 1908 йыл — 18 октябрь 1991 йыл) — I Бөтә Союз колхозсы-ударниктар съезы делегаты (1933), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1933).
Биографияһы
Хәжәр ағаһы Абдулла һәм ике апаһы — Кәмилә менән Фатима менән бергә үҫә. Атаһы менән әсәһе, уның отҡор бала булыуын аңлап, 8-9 йәштән уҡытырға тырыша, тәүҙә ул Тирмән-Йылға ауылындағы мәктәптә ғәрәпсә уҡырға, яҙырға өйрәнә, шунан 1926 йылда Ишембай ауылында Сәмиғулла мөғәллимдән латин графикаһына өйрәнә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
• 1930 йыл — 1934 йылдың ноябре — БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ районы «Башҡортостан» колхозының ялан бригадиры.
• 1937 йыл — 1938 йыл ноябре — БАССР Юғары Советы Президиумы хеҙмәткәре.
• 1939 йылдың июле — 1940 йыл ғинуары — Өфө ҡалаһының Сталин районы Советы инструкторы.
• 1941 йылдың авгусы — 1955 йыл — Ишембай ҡалаһындағы «Башҡортостан» сәнәғәт артелендә рәйес урынбаҫары, парторг.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1920-се йылдар башынан Хәжәр, төрлө конференцияларҙа Ишембай ауылынан делегат булып ҡатнашып, сәйәси йәһәттән алдынғы ҡарашлы булыуын күрһәтә. 1925—1928 йылдарҙа ул Стәрлетамаҡ районы кимәлендә белемле, әүҙем йәмәғәтсе булып таныла. Бер нисә тапҡыр Өфөлә үткәрелгән республика йәштәр форумдарында ла ҡатнаша.
1929 йылдың ноябрь башында Ишембай ауылына Стәрлетамаҡ районының Аллағыуат ауыл Советы вәкиле Ҡорбанғәлиев килә һәм, ауыл активын йыйып, күмәк хужалыҡ ойоштороу кәрәклеген аңлата. Был йыйылышта Хәжәр үҙенең бер туған апаһы Фатима менән, вәкилдең һүҙен ҡеүәтләп, колхозға инергә ғариза яҙа. Башҡалар ҙа уларҙың һүҙҙәрен хуплай. Шулай итеп, сотник Ишембай Аҡбирҙин ауылында «7-се Ноябрь» исемендәге колхоз барлыҡҡа килә.
1929 йылдың башында Хәжәр, Стәрлетамаҡ колхоз рәйестәрен әҙерләү курсында уҡып ҡайтҡас, рәйес урынбаҫары итеп һайлап ҡуйыла. 1930 йылдың яҙында «7-се Ноябрь» колхозы күршеләге «Башҡортостан» колхозына ҡушыла, һәм Хәжәр Ишембай ауылы ялан бригадаһына бригадир итеп тәғәйенләнә, 1934 йылға тиклем ошо эшендә эшләй.
1932 йылда ауыл Советтары конкурстарында бик яҡшы күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Хәжәр Сәғит ҡыҙы бригадаһы БашЦИКтың аҡсалата премияһы менән бүләкләнә. 1930—1934 йылдарҙа Аллағыуат ауыл Советы ағзаһы ла була. 1933 йылдың февралендә I Бөтә Союз колхозсы-ударниктар съезында ҡатнаша. Съезд үткән көндәрҙә Хәжәр ике тапҡыр Надежда Крупская менән осраша, ошо осрашыуҙарҙан һуң ул артабан юғарыраҡ белемгә ынтылырға ҡарар итә.
1933 йылдың мартында ауыл хужалығын тергеҙеүгә һәм уның бригадаһының юғары уңыш алыуға өлгәшкәне өсөн Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (262-се һанлы) менән бүләкләнә. Орденды ул Бөтә Союз старостаһы Михаил Калинин ҡулынан ала. Ҡайҙа ғына эшләмәһен, Хәжәр Сәғит ҡыҙы һәр саҡ йәмәғәт тормошо уртаһында ҡайнай. 1936 йылда Өфө ҡалаһы Киров районының 1-се саҡырылышы Советы депутаты, артабан 2-се саҡырылыш Өфө ҡала Советы депутаты итеп һайлана. 1939 йылдың июнендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советының юбилей сессияһында Киров район Советы делегаты булараҡ ҡатнаша. ВКП(б) район комитеттарының ауыл хужалығы мәсьәләләре ҡаралған пленумдарында даими ҡатнаша.
1937 йылда Хәжәр Сәғит ҡыҙы ВКП(б) ағзалығына кандидат итеп алына, ә 1939 йылда ВКП(б) ағзаһы итеп ҡабул ителә. Шул дәүерҙән башлап арабыҙҙан киткәнсе, партияның тоғро һалдаты булараҡ, партия ҡайҙа ебәрһә, шунда тырышып эшләй.
Һуғыш осорондағы эшмәкәрлеге
1941 йылда Хәжәр Сәғит ҡыҙы яңғыҙ ҡалған әсәһен ҡарау өсөн Ишембайға «Башҡортостан» сәнәғәт артеленә эшкә ҡайта, һәм унда ул инвалидлыҡ буйынса пенсияға сыҡҡанға тиклем эшләй.
Хәжәр Сәғит ҡыҙы артелдәге баҡса хужалығына ла етди иғтибар бүлә. Был баҡса артель ағзаларын һәм ҡала ашханаларын йәшелсә менән тәьмин итә, хатта һатыуҙан артып ҡалған ҡыяр, кәбеҫтәне ҡышҡылыҡҡа тип ҙур мискәләрҙә тоҙлап та ҡуялар.
Һуғыш башланғас, артель рәйесе Шәмсетдин Туҡтамышев ябай ауыл хужалығы артелен оборона әһәмиәтендәге предприятиеға әйләндереүҙе юллай башлай. Хәжәр Сәғит ҡыҙы ла ошо ниәтте тормошҡа ашырыуға тотона, партия ҡала комитеты, Ишембай ҡалаһының хәрби комиссариаты менән берлектә партияның Өлкә Комитетына мөрәжәғәт итеү үҙ һөҙөмтәләрен бирә. «Башҡортостан» промартеле оборона заказын үтәүсе предприятие исемлегенә индерелә, ә эшселәре фронт өсөн ат сбруйҙары, бричкалар, йөк арбалары һәм башҡа изделиелар етештерә башлай.
''«Хәжәр апайҙың эш көнө белем биреү һәм дауалау учреждениеларын ҡарауҙан башлана торғайны. Иртән уның килеүенә һорауҙарыбыҙҙы, хәл итеүҙә ҡыйынлыҡтар тыуған мәсьәләләрҙе әҙерләп ҡуя торғайныҡ. Йылдар иҫ киткес ауыр ине, етемдәр, берәҙәк булып, хәйер һоранып йөрөгән балалар ҙа байтаҡ булды. Шул етемдәрҙе, аслыҡтан, ауырыуҙан ҡотҡарыу өсөн балалар йорттарына, Стәрлетамаҡтағы Ленин мәктәбенә ебәреү менән дә шөғөлләндек. Байтаҡ ҡына йәш яҡташтарыбыҙҙы комсомол путевкалары менән шул төҙөлөштәргә ебәреүҙе хәстәрләүсе лә Хәжәр апай булды».''
Х. С. Ишембаева артель ағзаларының шәхси иғәнәләре иҫәбенә танк колоннаһы һәм самолет эскадрильяһы төҙөү өсөн Ишембай ҡалаһы янында урынлашҡан Иҫке Ишембай, Ирек, Юрматы, Ҡыҙыл ауыл, Күс ауылдары халҡынан аҡса йыйыуҙы, шулай уҡ фронтҡа йылы кейемдәр менән посылкаларҙы ебәреүҙе ойоштороуҙы ла күҙ уңынан ысҡындырмай. Бөтә йыйылған аҡса, бухгалтерия хеҙмәткәре менән бергә иҫәпләнеп, һаҡлыҡ кассаһына, фронтҡа ярҙам фонды иҫәбенә тапшырыла. Бынан тыш республикала фронт өсөн затлы алтын, көмөш биҙәүестәрҙе үҙ ихтыярҙары менән оборона фондына тапшырыу киң йәйелә. Башҡаларға өлгө булһын тип, Хәжәр Сәғит ҡыҙы ғаиләлә быуындан-быуынға күсеп килгән ҡиммәтле алтын һумлыҡтарҙы, көмөш биҙәүестәрҙе (һаҡал, алҡа һ. б.) беренсе булып фронтҡа ярҙам фондына тапшыра, тик боронғо ҡатын-ҡыҙ еләнен генә әсәһе, илап тигәндәй, иҫтәлеккә тип, алып ҡала
Аслыҡ тәрән тылда урынлашҡан Ишембайға ла килеп етә, ҡала урамы буйынан китеп барған көйө йығылып үлеү осраҡтары ла була хатта. Аяныслы хәл тыуыуын аңлап, Х. С. Ишембаева бер көн һалдат ғаиләләре һәм артелдә эшләүселәрҙең өйҙәре буйлап йөрөп сыға. Ҡот осҡос күренештәргә тап була ул. Артелдең сираттан тыш партия йыйылышында асығыусы ғаиләләргә он, ярма биреү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Ауыл хужалығы производствоһын яҡшы белгән белгес булараҡ, Хәжәр Сәғит ҡыҙы төп вазифа бурыстарынан тыш Ишембай партия ҡала комитеты уполномоченныйы ла була. Маҡар районы колхоздары буйлап йөрөп, уларҙың эшен тикшерә, талап ителгәндә тейешле ярҙам күрһәтә, йүнәлеш бирә. Илебеҙ, республикабыҙ кисергән ауыр һынылыш мәлдәрендә тормошобоҙҙо үҙгәртеп ҡороусыларҙың алғы сафында булған Хәжәр Сәғит ҡыҙы Ишембаеваның тормош һәм хеҙмәт юлы хәҙерге заман йәштәре өсөн өлгө була ала.
Ғаиләһе һәм балалары
Тормош иптәше, һуғыш инвалиды Моғаттаров Мөхәмәтсәғит Аҡмалетдин улы менән өс бала тәрбиәләп аяҡҡа баҫтыра.
Балалары:
• Ғәптерәүеф (1945 йылғы), Ишембай нефть техникумын тамамлай, Салауат нефть-химия комбинаты хеҙмәткәре.
• Ғәптелғәфүр (1947 йылғы), БДУ-ны тамамлай, ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитенының 1-се секретары, «Ишембайнефть» НГДУ-һының профком рәйесе, 1993 йылдан пенсияға сыҡҡансы республика предприятиеларында конкурс идарасыһы.
• Миңлехаят (Хаят)(1950 йылғы), БДУ, уҡытыусы, журналист, «Торатау» гәзите мөхәррире.
Дубровка (Бөрө районы)
Дубровка (Дубровка) — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Осиновка ауыл Советы составындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл.
Географияһы
Дубровка ауылы Бөрөнән Осиновкаға барған автомобиль юлына яҡын, райондың әһәмиәте буйынса икенсе урында торған Бөрө йылғаһына уның һул ҡушылдығы Кутькина ҡойған ерҙә урынлашҡан.
Географик урыны
Алыҫлығы (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата):
— район үҙәгенә (Бөрө) тиклем: 11 км,
— ауыл Советы үҙәгенә (Осиновка) тиклем: 5 км,
— яҡындағы тимер юл станцияһына (Загородный) тиклем: 67 км. Дубровка ауылына яҡын ятҡан ауылдар: Осиновка, Ямаш, Лежебоково ауылдары.
Тарихы
Ауылға атамаһы урыны буйынса бирелгән. Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:
4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
10) Бөрө районында:
а) Баженов ауыл Советының Гребени ауылын;
б) Осиновка ауыл Советының Дубровка ауылын;
в) Осиновка ауыл Советының Ялғаш ауылын.
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 248 кеше йәшәгән; күпселек халыҡ урыҫтар.
Вирушка
Вирушка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атмисс йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тигеҙләмәне сығарыу
Математикала тигеҙләмәне сығарыу — аргументтың тигеҙлек үтәлерлек (тигеҙлек тамғаһының уң һәм һул яғындағы аңлатмалар эквивалентлы булырлыҡ) ҡиммәттәрен (һандарҙы, функцияларҙы, йыйылмаларҙы һ.б.) табыу мәсьәләһе ул. Билдәһеҙ дәүмәлдең тигеҙлек үтәлгәндәге ҡиммәттәре был тигеҙләмәнең сығарылышы йәки тамырҙары тип атала. Тигеҙләмәне сығарыу уның бөтә тамырҙарын табыуҙы йәки тамыры юҡ икәнде иҫбат итеүҙе аңлата.
Мәҫәлән, тигеҙләмәһе x билдәһеҙ дәүмәленә ҡарата x = y + 1 алмаштырып ҡуйыу ярҙамында сығарыла, сөнки x үҙгәреүсәнен y + 1 аңлатмаһы менән алмаштырып ҡуйыу тигеҙләмәне тождествоға әйләндерә:. Бынан тыш, әгәр y үҙгәреүсәнен билдәһеҙ дәүмәл тип ҡараһаҡ, тигеҙләмә y = x - 1 алмаштырып ҡуйыуы менән сығарыла. y үҙгәреүсәнен x - 1 аңлатмаһы менән алмаштырыу тигеҙләмәне тождествоға әйләндерә:. Шулай уҡ x һәм y үҙгәреүсәндәрен бер үк ваҡытта билдәһеҙ дәүмәл итеп ҡарарға мөмкин. Был осраҡта тигеҙләмәнең сикһеҙ күп сығарылышы бар. Мәҫәлән,  — йәғни, x = 1 һәм y = 0, ә дөйөм рәүештә, бөтә мөмкин булған ҡиммәттәре өсөн.
Мәсьәләнең шартына ярашлы, тигеҙләмәнең бер генә сығарылышын (теләһә ниндәй тап килгән сығарылышын) йәки бөтә сығарылыштарын табырға талап ителеүе мөмкин. Тигеҙләмәнең бөтә сығарылыштары уның сығарылыштар күмәклеге тип атала. Ябай ғына, тигеҙләмәнең сығарылышын табыуҙан тыш, тигеҙләмәнең ниндәйҙер параметр буйынса иң яҡшы сығарылышын табыу бурысы ҡуйылырға мөмкин. Бындай төр мәсьәләләр оптимизация мәсьәләләре тип аталалар. Ҡағиҙә булараҡ, оптимизация мәсьәләләрен сығарыу «тигеҙләмәне сығарыу» тип аталмай.
Барҡылдаҡ
Барҡылдаҡ ( урыҫ.деря́ба, лат. Turdus viscivorus)'' — турғай һымаҡтар отрядынан булған сыбар буҙ төҫтәге урманда йәшәүсе һайраусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Яңғыҙ һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Кешене күреп ҡалһа, тырҡылдап баш осонан оса башлай. Һырты көрәнһыу һоро. кәүҙәһенең аҫ яғы эре генә тамсы һымаҡ ҡара таптарп менән сыбарланған аҡ төҫтә. Йырсы барҡылдаҡтан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла. Тауышы көслө "барррҡ- барррҡ! Төрлө тауыш менән һыҙғырып һайрай..
Йәшәү урыны
Барҡылдаҡ Үҙәк Европаның урмандарында, парк, скверҙарында осрай. Ҡоштарҙың күпселеге ҡышҡа көньяҡ-көнбатын Европаға күсенә. Парлашып аялайҙар. Оя эсен сөрөкләнгән ағас менән һылап сығалар. Ҡайһы саҡта ҡыҙыл балсыҡ менән һылайҙар. Урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас ботаҡтарына оялай.
Туҡланыуы
Еләк, ағас һәм үлән орлоҡтары меән туҡлана. Яҙғыһын һәм йәйгеһен төрлө бөжәктәр аулай.
Үрсеүе
Инә ҡош ҡара таплы 4-6 бөртөк алһыу йомортҡа һала һәм ике аҙнаға яҡын баҫа. 12-15 көндән ҡауырһындары сыға, шулай ҙа ата- әсәләре тағы ла бер нисә көн ем менән туйындыра.
Диалекттарҙа әйтелеше
Сыбар барҡылдаҡ, муйыл барҡылдағы, дәүғош, дәүсыпсыҡ
Псков һәйкәлдәре
Псков һәйкәлдәре — Псковтың күренекле шәхестәре хөрмәтенә һәм шулай уҡ ҡаланың уҙған һәм яңы тарихындағы иҫтәлекле ваҡиғаларға ҡуйылған монументаль сәнғәт өлгөләре.
Псков һәйкәлдәре
Совет власы йылдарында Псков ҡалаһында яңы власть өсөн көрәшеүсе В.И. Лениндың ике һәйкәле, С. М. Киров һәйкәле, билдәһеҙ һалдат һәйкәле, Т-34 танкы һәйкәле, Революция өсөн көрәшселәр һәйкәле, яҙыусы В. А. Каверин һәйкәле, данлы 6-сы Псков ротаһы һәйкәле, кенәз ҡатыны Ольга, Александр Невский һәйкәлдәре, шулай уҡ хәҙерге заманда Хәрби дан ҡалаһы стелаһы урынлаштырыла. Был һәйкәлдәр барыһы ла Псковтың данлы үткәнен, ҡаланың данлыҡлы тарихын раҫлап тора.
1991 йылға тиклем асылғандар
Һәйкәлдәге яҙыу: «От трудящихся гор. Пскова Борцам за дело Пролетарской Революции, замученным в 1919 году в гор. Пскове белогвардейскими бандами Булак-Булаховича». Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл немец-фашист илбаҫарҙары тарафынан яртылаш һүтелгән, обелискының түбәһенә свастика ҡуйылған. 1945 йылда Совет власы тарафынан һәйкәл тергеҙелә, 1946 йылда уға металдан мемориаль таҡтаташ ҡойола һәм ҡуйыла.
1969 йылдың 23 февралендә һәйкәл асыу тантанаһында Советтар Союзы маршалы А. А. Гречко (ул ваҡытта СССР оборона министры), И. Х. Баграмян, С. К. Тимошенко, В. И. Чуйков ҡатнашалар. Обелискының бейеклеге - 46,4 метр. Обелискылағы яҙыу: «Маҡтаулы Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына, уның һалдаттарына, командирҙарына һәм политработниктарына 1918 йылда империалистик баҫҡынсыларҙы данлы еңеү хөрмәтенә». Был һәйкәл 1967 йылдың 21 ғинуарында КПСС Үҙәк комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары буйынса төҙөлгән.
Надписи на досках, прикрепленных на постаменте: «23 июля 1944 года войска 3 Прибалтийского фронта освободили город Псков от немецко-фашистских захватчиков. Слава Советской армии. Вечная память павшим героям». «В ознаменование одержанной победы 128 и 376 стрелковым дивизиям, 52 отдельному гвардейскому тяжелому пушечному артиллерийскому краснознаменному дивизиону, 631 армейскому зенитному артиллерийскому полку присвоено наименование Псковских», «В ознаменование одержанной победы 122 армейскому минометному полку, 38 отдельному моторизованному понтонно-мостовому батальону и 85 отдельному полку связи присвоено наименование Псковских».
Оло Воронка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сәйетгәрәев Риф Рәйес улы
Сәйетгәрәйев Риф Рәйес улы (23 август 1960 йыл — 18 июнь 1996 йыл) — СССР һәм Рәсәй спидвей спортсыһы, мотоциклда уҙышыусы. Мотоуҙыш буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси һәм команда зачетында СССР һәм Рәсәй чемпионы, үләндә үткәрелгән спидвейҙа Европа чемпионы.
Биографияһы
Өфөлә тыуа һәм ошо ҡалала спидвей менән шөғөлләнә башлай. Беренсе тренеры — Рәил Ҡәүей улы Сәфәров. «Башҡортостан» командаһы составында СССР-ҙың чемпионат кубогын 5 тапҡыр яулай, тағы ла бер тапҡыр Львов армия спортклубы составында ла еңеүсе булып, кубок яулай. Шулай уҡ ике тапҡыр СССР-ҙың шәхси чемпионатында еңеп сыға һәм 1990 йылда үләндәге спидвей буйынса Европа шәхси чемпионатында чемпион була.
1994 йылда Польшаның «Искра» (Острув-Велькопольский), «ЗКЖ» (Зелена-Гура), тағы ла «Искра» (Острув-Велькопольский) командаларында сығыш яһай. 1996 йылдың 6 июненда «Искра» менән «Уния» командаларынан Лешно (Анджей Шиманьский-Роберт Миколайчак, Павел Ленцкий-Риф Сәйетгәрәев аварияға эләгеп ауыр баш-баш мейе йәрәхәте ала. 12 көндән һуң Риф Сәйетгәрәев Острувский дауаханаһында вафат була.
Оструве стадионында спортсы хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ асыла, шулай уҡ Риф Сәйетгәрәев мемориалы ойошторола.
Хәтер
Спортсы иҫтәлегенә йыл һайын Риф Сәйетгәрәев мемориалы йәки спидвей буйынса ярыштар уҙғарылып килә.
Межевая (Тинес ҡушылдығы)
Межевая — Рәсәй йылғаһы. Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре биләмәләренән аға. Тинес йылғаһының һул ҡушылдығы, уға тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡоя. Оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Масса
Ма́сса — есемдең тиҙлеге яҡтылыҡ тиҙлегенән күпкә әҙерәк хәлдә инерцион һәм гравитацион үҙенсәлектәрен (сифаттарын) билдәләүсе физик дәүмәл ; механикала төп дәүмәлдәрҙең береһе — есемдәге матдә миҡдарын үлсәй торған дәүмәл ; есемдәге матдә миҡдарын үлсәй торған дәүмәл; материяның инерция һәм гравитация үҙенсәлектәрен билдәләй торған берәмек.
Механикалағы «энергия» һәм «импульс» аңлатмалары менән ныҡ бәйле булған масса тәбиғәттә ике төрлө юл менән осрай, был уны ике төрлө төркөмгә индерергә нигеҙ булып тора:
Ләкин эксперименттар гравитация һәм инертлыҡ массаһының пропорциональ икәнен ныҡлы иҫбатлай, һәм теорияла уларҙы бер береһенә тигеҙ тип иҫәпләнә. Шуға күрә,әгәр айырым «яңы физика»ға ҡағылмаһа, «масса» термины һәм m билдәһе бер ниндәй ҙә өҫтәлмә аңлатыуһыҙ ҡулланыла.
Масса бөтә макроскопик объекттарҙа, көнкүреш әйберҙәрендә, күпселек элементар киҫәксәләрҙә (өлөшсә), (электрондарҙа, нейтрондарҙа һ.б.)бар, һуңғыларының ҡайһы берҙәре араһында массаһы булмағандары ла бар (мәҫәлән, фотондар). Киҫәксәләрҙең массаһы булыуы уларҙың Хиггс ҡыры (бозоны) менән үҙ-ара тәҫире менән аңлатыла.
Масса үлсәү берәмектәре
Халыҡ-ара үлсәү системаһында (СИ) масса килограммдарҙа иҫәпләнә. СГС системаһында масса үлсәү берәмеге булып, грамм (1⁄1000 килограмма)тора. Дөйөмләп әйткәндә, төрлө үлсәү системаһында төп (тәүге) физик дәүмәлдәрҙе, уларҙың берәмеген, иҫәбен һайлап алыу ирекле— барыһы ла килешеүгә бәйле һәм масса улар составына һәр ваҡыт инмәй — МКГСС системаһында масса берәмеге сығарылма берәмек Килограмм-сила|кГс•с²/м («техническая единица массы» или «инерта»). В атом физикаһында һәм химияла массаны атомдың сағыштырма массаһы (относительная атомная масса)(а.е.м.)менән бәйләйҙәр, ҡаты есемдәр физикаһында — электрондың массаһы менән (Атомная система единиц), элементар киҫәксәләр физикаһында массаны электронвольттарҙа үлсәйҙәр. Был фәндә ҡулланылған берәмектәрҙән тыш күп кенә тарихи масса үлсәү берәмектәре бар ], улар тормоштоң ҡайһы бер өлкәләрендә ҡулланыла: фунт (үлсәү берәмеге, унция, карат, тонна һәм башҡа. Астрономияла күк есемдәренең массаһын сағыштырыу өсөн берәмек булып Ҡояш массаһы тора.
Ҡайһы бер (:en:Natural units) тәбиғи берәмектәр системаһында масса берәмеге итеп элементар киҫәксәләр- электрон, йә иһә протон массаһы ҡулланыла. Тәбиғи системаларға ҡараған Планк берәмектәр системаһында масса берәмеге булып планк массаһы иҫәпләнә.
Бик бәләкәй киҫәксәләрҙең массаһы комптон тулҡыны оҙонлоғона кире булған берәмек менән билдәләнә: 1 см-1 ≈ 3.52 кг. Бик ҙур йондоҙҙоң, йәки ҡара упҡындың массаһы (чёрная дыра) уның гравитацион радиусына тигеҙ тип иҫәпләнә: 1 см ≈ 6.73 кг.
Үлсәү ысулдары һәм ҡормалдары
Күп кенә масса үлсәү ҡорамалдары инерт һәм гравитация массаһының эквивалентлығы принцибын ҡулланыуға ҡайтып ҡала]]. Үлсәү тип аталған ошондай ҡормаладар менән уларҙың ауырлығы буйынса есемдәрҙең массаһын билдәләйҙәр. Пружиналы үлсәүҙә ауырлыҡ һығылмалы пружинаның деформацияһына ҡарап билдәләнә.Рычаглы үлсәүҙәрҙә ауырлыҡ үлсәнә торған әйберҙең ауырлығын массаһы билдәле эталон (гер) менән сағыштырып билдәләйҙәр.
Тик, мәҫәлән, космос станцияларында ауырлыҡ юғалтыу шарттарында үлсәүҙе ҡулланып булмай һәм башҡа төрлө ҡорамалдар ҡулланыла — массметрҙар, уларҙың эше пружиналағы йөктөң ирекле тирбәлеү периодын үлсәүгә ҡоролған;билдәле булыуынса, тирбәлеү периоды есемдең массаһына бәйле.
Зарядлы элементар киҫәксәләрҙең массаһын Вильсон камераһында ҡалдырған эҙҙәре буйынса билдәләйҙәр. Ҡыҫҡа ғүмерле Вильсон камераһында эҙ ҡалдырмай торған киҫәксәләрҙең массаһын уларҙың тарҡалыу продукттарының дөйөмләштерелгән энергияһын иҫәпләп табалар.
Казанка (Әлшәй районы)
Казанка (Казанка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 350 кеше. Почта индексы — 452111, ОКАТО коды — 80202822001.
Грабежная
Грабёжная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Самарцев
Самарцев (Самарцево) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 453350, ОКАТО коды — 80239840009.
Ильчук
Ильчук — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тотыма-Яун
Тотыма-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1369/184 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлләмов
Ғәлләмов — ир-ат фамилияһы. Ғәлләм исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Ғәлләмова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Сатыртау
Емерелеүҙән (эрозия) һаҡланып ҡалған ҡалдыҡ тау булып тора. Тәбәһе киҫеп алынған кеүек булғанға сатырға оҡшап тора. Тап ошо сатыр рәүешенән сығып бирелгән атамаһы ла.
Дим буйы башҡорттары телендә «сатыра»- ботаҡтары арҡыс-торҡос үҫкән, кеше үткеһеҙ ҡуйы ҡыуаҡлыҡтар, шырлыҡ. Борон бәлки был тирәләрҙә ысынлап та ҡуйы ҡыуаҡлыҡтар үҫкәндер, климат үҙгәреүе һәм күпләп мал көтөү, башҡа төрлө хужалыҡ эштәре башҡарыу сәбәпле Дим йылғаһының уң яҡ ярында ҡыуаҡлыҡтар юҡҡа сыҡҡандыр тигән фараз да бар. Димдең һул яғында ҡыуаҡлыҡтар һаҡланып ҡалған. Сатыртау Башкортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Бөтәһе 8 гектар майҙанды тәшкил итә.
Иң бейеклек нөктәһе — 266,6 м. Дим йылғаһына ҡарата сағыштырма бейеклеге 150 м тәшкил итә.
Был тау һәм уның эргәһендәге биләмәләрҙә бөтөнләй ағастар юҡ. Улар бары тик үҫемлектәр менән генә ҡапланған. Тауҙың көнбайышынан километрҙан саҡ ҡына кәм алыҫлыҡта Дим. йылғаһы үтә.
Тау битләүендә үҫемлектәрҙең бик күп һирәк төрҙәре үҫә.
Шул иҫәптән Ҡыҙыл китапҡа индерелгәндәре бар: жестколистный тонконог,, шиңмәҫгөл, йәки үлмәҫгөл (цмин песчаный),астрагал рогоплодный (дөйә һеңере), люцерна сетчатоплодная(селтәр емешле люцерна), эре тәңкәгөл (копеечник крупноцветковый).
Келети Агнеш
А́гнеш Ке́лети ( тыуғанда Кляйн; 9 ғинуар 1921, Будапешт, Венгрия) — венгрия гимнасткаһы, биш тапҡыр олимпия чемпионы (1952, 1956), донъя чемпионы (1954, брус), спорт гимнастикаһы буйынса Венгрия чемпионы (1947—1954)
Биографияһы
Милләте буйынса йәһүд ҡыҙы. 4 йәшендә гимнастика менән шөғөлләнә башлай, ә 16 йәшендә үҙенең беренсе милли титулын яулай.
Икенсе донъя һуғышы башланғанлҡтан, 1940 йылғы йәйге Олимпия уйындары үткәрелмәй, ваҡытлыса туҡтатыла. Үҙен христиан ҡатыны тип танытып һәм ауылда ялған документтар аҫтында йәшеренеп, ул Холокостан иҫән ҡалған, 1944 йылда гимнаст Иштван Шарканға кейәүгә сыға (һуңыраҡ ошо фамилия менән сығыш яһай — Ágnes Sárkány); 1950 йылда улар айырылыша. Уның атаһы Освенцимға, әсәһе менән һеңлеһе йәшеренеп йөрөй, уларҙы Рауль Валенберг ҡотҡара.
Һуғыштан Һуң Келети 1948 йылғы (травма арҡаһында ҡатнаша алмай ҡала), 1952 һәм 1956 йылдарҙағы олимпия уйындарында ҡатнашыу маҡсатында кавлификация үтә.
Мельбурндағы XVI Олимпия уйындарынан (ноябрь декабрь 1956 йыл) һуң, Келети, мөмкинлектән файҙаланып, Советтар Союзының Венгрияға ғәскәрҙәр индереү менән бәйле, сәйәси һыйыныу урыны ала һәм 1956 йылғы мадьяр ихтилалынан һуң, Венгрияға кире ҡайтмаҫҡа ҡарар иткән 44 венгр атлеты менән бергә, Австралияла мәңгегә йәшәргә ҡарар итә.
1957 йылда Израилгә репатриациялана (тыуған илгә кире ҡайтыу), шулай уҡ әсәһе һәм һеңлеһе лә Венгриянан күсеп килә. Шул уҡ йылда израиль командаһы составында Маккабиадала («Маккаби» Бөтә донъя спорт йәмғиәте Израилдә дүрт йылға бер тапҡыр ойошторолған Олимпия уйындары өлгөһөндә халыҡ-ара ярыштар үткәрә) ҡатнаша. Израилдә Тель-Авив университетының физик тәрбиә буйынса инструкторы, һуңынан йәштәше һәм абсолют олимпия чемпионы Мария Гороховская Вингейт исемендәге институтта</a> эшләй. 1959 йылда Венгриянан күсеп килгән физкультура уҡытыусыһы Роберт Бироға кейәүгә сыға, был никахта ике бала тыуа.
2002 йылда Агнеш Келетиҙың исеме «Бөтә донъя гимнастика даны залы» (Оклахома-Сити, АҠШ) исемлегенә индерелә.
2015 йылда, Израилдә 58 йыл йәшәгәндән һуң, тыуған Будапешт ҡалаһына ҡайта.
2017 йылдың 14 февралендә Агнеш Келети физик культура һәм спорт өлкәһендә Израиль дәүләт премияһына лайыҡ була.
2019 йылдың апрелендә фин спортсыһы Лидия Видеман вафат булғандан һуң, Келети хәҙерге ваҡытта йәшәгән иң өлкән олимпия чемпионы һәм олимпия призёры (ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында). Олимпия уйындарында бер миҙалан артыҡ яулаған тарихтағы иң өлкән спортсы.
2022 йылдың 8 июлендә олимпия алтыны яулаған ҡатын — ҡыҙҙар араһында ғүмер оҙайлығы буйынса рекорд ҡуя — 101 йәш 180 көн.
2023 йылдың 17 мартында 102 йәш 67 көн — Олимпия уйындары тарихында иң өлкән ҡатын-ҡыҙ призёр була.
Фригг
Фригг йәки Фригга (бор. скандинав Frigg, шулай уҡ Фрия' (үрге немец Frigg — «һөйгән йәр») герман-скандинав мифологияһында Одиндың ҡатыны, юғары алиһә . Астар нәҫелен башлап ебәреүсе. Мөхәббәтте, никахты, ғаилә усағын, бала табыуҙы ҡурсалай. Һәр кешенең яҙмышын белгән күрәҙәсе, әммә был белемдәре менән бер кем менән дә уртаҡлашмай.
Фригг һәм Одиндың улдары: Бальдр, Хёд, Һермод.
Фригг Фенсалирҙа (инглиз Fensalir — һаҙлыҡ һыҙаты, ҡайһы берҙә диңгеҙ, һыу йәки океан һыҙығы итеп тәржемә ителә) йәшәй. Уның ярҙамсылары - һеңлеһе һәм хеҙмәтсеһе Фулла, илселәре Гна һәм Глин - кешеләрҙе яҡлаусы. Улар үҙ аллы шәхестәрме әллә Фриггтың кәүҙәләнешеме тулыһынса билдәле түгел.
Ҡолға (иләүес) менән билбауға тағылған асҡыс Фриггтың символдары булып тора.
1862 йылда асылған (77) Фригга астероид алиһә хөрмәтенә аталған.
Традиция буйынса, Фригг никах, мөхәббәт (Фрейя кеүек дәрт алиһәһе генә түгел), ғаилә усағы һәм уңдырышлылыҡ (айырыуса бала табыу яғынан) алиһәһе тип һанала, әммә ваҡыт үтеү менән уның функциялары үҙгәргән, күрәһең.
Эддик текстарға ярашлы, Скандинавия алиһәһе Фригг күрәҙәсе һәләтенә эйә, кешеләрҙең һәм илаһтарҙың яҙмышы менән яҡшы таныш, ләкин бер кемгә лә киләсәк серҙәрен асмай. Билдәле Эдда эпизоды Фригтың, үҙенә билдәле булған киләсәкте үҙгәртергә маташып, берҙән-бер тапҡыр үҙ принциптарына ҡаршы барыуы хаҡында һөйләй. Был - Один һәм Фригганың улы Бальдрҙың һәләк булыуы хаҡында легенда. Алиһә улын яҡлау маҡсатына бар көсөн һала, бөтә тереклекте лә, йәнһеҙ донъяны ла имләй, әммә нәҡ уның хәрәкәте арҡаһында Бальдр һәләк була. Был йәһәттән миф яҙмыштың ҡотолғоһоҙ булыуы тураһында фәлсәфәүи идеяны раҫлай, моғайын, фәһемле лә. Фриггтың символы — орсоҡ, һәм был боронғо скандинав пантеонында был алиһәнең ни тиклем мөһим урын биләүен аңлата. Билдәле булыуынса, норндар кешеләр яҙмышын ептәрҙән үрә, һәм был ептәрҙе нәҡ Фригг үрә. Эзотерик контекста норндар ысынбарлыҡта уны кәүҙәләндерә, әммә был нәҡ Фриг тәүматерия - бөтә нәмәнең йәшәүенә һәм барлығына нигеҙ булдыра.
Аҙнаның «йома» көнө немец телендә (Freitag, инглиз телендә Friday) — Фригг исеме менән аталған, әммә шулай уҡ астар культы сығанағы булған ван ырыуы алиһәһе Фрейя менән контаминация үткәреү күҙ уңында тотола.
Тотлебен (Тюрингия)
Тотлебен (Тюрингия) (Tottleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 151 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.
Яҡуп (Бүздәк районы)
Яҡуп (Якупово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 312 кеше. Почта индексы — 452714, ОКАТО коды — 80217000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пенза дворян институты
Дворян институты — тыумыштан һәм шәхси дворяндарҙың балалары өсөн Пензалағы урта уҡыу йорто.
Тарих
1838 йылда Пенза гимназия пансионы асыла, 1844 йылдың 1 ғинуарынан ул дворян институты итеп үҙгәртелә. Уҡыу йортына уҡырға изге тарих, арифметика, яҙыуҙан ҡабул итеү имтихандарын тапшырғандан һуң, 10-12 йәштәге дворян балалары алына. Уҡыу хаҡы йылына 114 һум 28 тин тәшкил итә. Уҡыу ете йыллыҡ була. Дворян институты дворяндар аҡсаһына тотолған, унда дөйөм белем бирелә, агротехника буйынса, ер үлсәү-таксатор эше өйрәнелә, тәрбиәләнеүселәр бейергә, йырларға, музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәтелә. Көн тәртибен ҡәтғи була: 6 сәғәт 30 минутта уяныу, доға, иртәнге аш; уҡыу менән 14 сәғәткә тиклем шөғөлләнеү, артабан тәрбиәләнеүселәр 19 сәғәткә тиклем ял итәләр һәм рекреация залында 22 сәғәткә тиклем дәрес әҙерләйҙәр. Шәмбе көнө төнө буйына доға ҡылыу, йәкшәмбелә төшкө доға ҡылыу ҡаралған. Формалары — ҡыҙыл яғалы, еҙ төймәле куртка, байрамда — уҡалы яғалы мундир.
1847 йылда институттың өс эҡатлы бинаһы архитектор П. С. Гесс проекты буйынса төҙөлә башлай; уға тиклем институт ике ҡатлы ағас бинала, Дворяндар урамында, урынлашҡан була. 1852 йылдың 8 ғинуарында яңы бинала уҡыуҙар башланып китә. Бинаның беренсе ҡатында вестибюль, гардероб, шинель бүлмәһе, директорҙың 5 бүлмәле фатиры, инспекторҙың 4 бүлмәле фатиры, фельдшер, кәнсәләр бүлмәләре, дарыухана, лазарет, ашхана торған. Икенсе ҡатта тәбиғи тарих һәм физика кабинеттары, тамаша залы, китапхана, физкультура залы була. Өсөнсө ҡатында— Изге кенәз равноапостольный Александр Невский сиркәүе, йоҡо бүлмәһе, йыуыныу бүлмәһе урынлашҡан.
1858 йылда институтҡа ярым пансионатсыларҙы ҡабул итеү рөхсәт ителә.
Институт тәрбиәләнеүселәре араһында: яҙыусы һәм публицист А. Слепцов, педиатрияға нигеҙ һалыусы Н. Ф. Филатова, криминалист Н. А. Неклюдов, генерал-лейтенант Д. И. Аврамов, генерал-майор А. П. Байковский бар.
Институт директорҙары: Н. А. Панютин (пансион менән 1841 йылдан алып етәкселек итә, һуңынан институт менән), Э. И. Цилли, П. Г. Огонь-Догановский, А. В. Тимофеев, Р. А. Шарбе (1861), А. С. Савин.
1868 йылда институт бинаһы 1-се ирҙәр гимназияһына тапшырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Алтыншин Уразбай Фазыл улы
Алтыншин Уразбай Фазыл улы (17 июнь 1927 йыл — 17 июль 2011 йыл) — 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены каваалеры.
Биографияһы
Уразбай Фазыл улы Алтыншин 1927 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районының Тимер ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1941 йылда малсылыҡта башлай. 1951—1954 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Артабан пенсияға сыҡҡанға тиклем малсылыҡта эшләй.
Вшивка (Кириклейка ҡушылдығы)
Вшивка  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кириклейка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.