cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Афанасьев биҫтәһе
Инфраструктураһы
Ауылда тыуған Леонид Шумилов һәм Николай Курсенков үҙ инициативаһы буйынса һәм үҙ аҡсаларына, шулай уҡ тыуған ауыл кешеләре йыйған аҡсаға 2018 йылда Псков өлкәһе Себеж районының Афанасьев биҫтәһендә, үҙҙәренең тыуған ауылында, Себежскийҙың Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә сиркәү төҙөйҙәр. Был сиркәү 2018 йылдың 29 июнендә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәләк булған һәм ауыл зыяратында ерләнгән партизандар һәм тыныс ауыл кешеләре иҫтәлегенә изгеләндерелә.
Транспорт
Биҫтәгә барыу юлдары ябай урман юлы, унда шоссе юҡ.
Шишмә ауыл Советы (Шишмә районы)
Шишмә ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Составы
* Шишмә ауылы,
* Игнатовка ауылы,
* Исаковка ауылы,
* Күсем ауылы,
* Түбәнге Хәжәт ауылы,
* Яңы Сафар ауылы.
Жиһанов Нәжип Ғаяз улы
Жиһанов Нәжип Ғаяз улы (15 ғинуар 1911 йыл — 2 июнь 1988 йыл) ― совет татар композиторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың халыҡ артисы (1957). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981). Ике тапҡыр икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1948, 1950). СССР Дәүләт премияһы рауреаты (1970).
16 симфония, 8 опера, 3 балет? күп һанлы камера, вокаль, инструменталь әҫәрҙәр авторы.
Биографияһы
Нәжип Ғаяз улы Жиһанов 1911 йылдың 15 ғинуарында Уральскиҙа (хәҙер — ҠаҙағстандағыКөнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең административ үҙәге).
Бик иртә ата-әсәһеҙ ҡала, балалар йортонда тәрбиәләнә. 1928 йылда Ҡазанға, музыкаль техникумына инеү ниәте менән Фаиза апаһы янына килә. балалар йортонда уҡ ул музыкаға ғашиҡ була, Беренсе уҡытыусыһы — Санкт-Петербург консерваторияһын тамамлаған Светчина (фамилияһы Жиһанов хәтеләүенсә бирелә). Ҡазанда Н. А. Шевалинанан дәрестәр ала. 1929 йылда Көнсығыш музыка техникумына уҡырға инеп ҡарай (1904 һәм 1936 йылдан — Ҡазан музыка училищеһы), әммә уңышһыҙ. Техникум уҡытыусылары уның менән шөғөлләнә — фортепьяно класы буйынса С. А. Пятницккая, виолончель класыбуйынса — Р. Л. Поляков. 1931 йылда, композиторы А. С. Ключарев кәңәше буйынса Мәскәүгә китә һәм унда Өлкә музыка техникумына уҡырға инә (хәҙер П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы эргәһендәге музыка училищеһы), уны 1935 йылда тамамлай, һуңынан консерваторияның өсөнсө курсына ҡабул ителә(Г. И. Литинский класы). 1937 йылда Татар дәүләт филармонияһы асылған саҡта уның беренсе симфониһы башҡарыла — был жанрҙа тәүге татар әҫәре. 1938 йылда консерваторияны тамамлап, Ҡазанға ҡайта.
1943 йылда татар опера һәм балет театрының художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә (хәҙер —М. Йәлил исемендәге), 1939 йылда театрҙы асыу тантанаһында Жиһановтың «Ҡасҡын» операһы башҡарыла (диплом эше)
1944 йылда Татар АССР-ының Министрҙар Советына Ҡазанда консерватория булдырыу буйынса тәҡдим менән мөрәжәғәт итә. СССР Халыҡ комиссарҙары Советының 1945 йылдың 13 апрелендәге Ҡарарына ярашлы республика әһәмиәтендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһы ойошторола. 1945 йылдың июнендә уның директоры итеп тәғәйенләнә (оркесмтровканы уҡыта, 1953 йылдан ― профессор). Консерватория менән 40 йылдан ашыу ректор булараҡ етәкселек итә.
1939 −1977 йылдарҙа Татар АССР-ының композиторҙар союзын етәкләй. СССР композиторҙар союзының беренсе съезы делегаты (1948), унда ул идаралыҡ ағзаһы итеп һайлана. 1957 йылда икенсе съезда идаралыҡ секретары итеп һайлана. Әлеге вазифаны 1962 йылдан алып 1988 йылға тиклем биләй. 1960 йылда РСФСР композиторҙар союзының идаралығы ағзаһы итеп һайлана. 1952 йылдан Республика тыныслыҡ өсөн көрәш комитеты составына инә, 1958 йылдан — Татар АССР-ының Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премиялары буйынса Комитет ағзаһы. 161—1988 йылдарҙа — СССР Министрҙар Советы Эргәһендәге Ленин һәм дәүләт премиялары буйынса Комитет ағзаһы. Татар АССР-ы Юғары советының 8-9 саҡырылыш, РСФСР Юғары советының 2-54 саҡырылыш, СССР Юғары Советының 7-се саҡырылыш депутаты (1966—1970). ВКП(б) ағзаһы (1944 йылдан). 1988 йылдың 2 июнендә Өфөлә, Башҡорт АССР-ында Татарияның әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрен үткәргән саҡт, «Йәлил» операһынның яңы редакцияһын башҡарғандан һуң, кинәт кенә вафат була. Ҡазанда Арса зыяратында ерләнгән.
Шумер
Шуме́р — Көньяҡ Месопотамияның (хәҙерге замандағы Ираҡтың)  тарихи өлкәһендәге халколит һәм башланғыс бронза дәүерендәге беренсе ҡала цивилизацияһы. Донъяның беренсе цивилизацияһы булыуы ла мөмкин.
Б. э. тиклем IV мең йыллыҡта бында тәүяҙманың башланғысы барлыҡҡа килә. Урук һәм Джемдет-Наср ҡалаларының иң боронғо яҙмалары яҡынса б. э. тиклемге 3300 йыл менән даталана. Шына яҙыуҙың иң боронғо формалары б. э. тиклем яҡынса 3000-се йылдарында барлыҡҡа килгән.
Хәҙерге заман тарихсыларының фекеренсә, Месопотамияның көньяғында шумерҙарҙың тәүге утыраҡтары б. э. тиклем 5500 һәм 4000 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Был фекерҙе агглютинатив изолятлы шумер телендәге ҡалалар, йылғалар һәм шундай атамалар иҫбатлап тора.
Был осорҙа йәшәүселәр шумер булғандармы, юҡмы, быныһы билдәһеҙ, бары тик уларҙың Убейд мәҙәниәтен йөрөтөүселәр булыуы билдәле. Ә был мәҙәниәт үҙ нәүбәтендә Месопотамияның төньяҡ өлөшөндәге (Ассириялағы) Самарр мәҙәниәтенән үҫешеп сыҡҡан. Убейдтар (уларҙы тәүге евфратлылар тип тә йөрөтәләр) бер генә шумер текстарында ла телгә алынмаһалар ҙа, тап уларҙы хәҙерге заман тарихсылары Шумерҙағы тәүге цивилизация көсө тип һанай, сөнки улар һаҙлыҡтарҙы киптергән, ауыл хужалығы, сауҙа һәм һөнәрселек менән, шул иҫәптән туҡымалар туҡыу, тире-күндән, металдан әйберҙәр эшләү менән, көршәк яһау, таштан йорттар һалыу менән шөғөлләнғән.
Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ғалимдар тәү евфрат теленең булыуы һәм шумер теле был төбәктәге тел субстратынан барлыҡҡа килгән тигән гипотезаны инҡар итә. Улар фаразлауынса,шумер теле башта Убейд мәҙәниәтенең теле булмаған, ә Көнсығыш Аравияның һаҙлыҡлы ярҙарҙа йәшәгән һәм Аравияның бифациаль мәҙәниәтенә ҡараусы һунарсылар һәм балыҡсыларҙың теле булған. Шумер телендәге хаҡ, иң дөрөҫ яҙмалар Эн-Мебарагеси (яҡынса б. э. тиклемге 26 быуат) идара иткән осорҙа килеп сыға. Юрис Заринс иҫәпләүенсә, шумерҙар боҙлоҡ дәүерендә һыу аҫтында баҫылып ҡалған Көнсығыш Аравияның яр буйҙарында йәшәгән.
Төп шумер цивилизациһы Урук осоронда (б. э. тиклемге 4 мең йыллыҡ) формалаша, өҫтәүенә тарих аренаһына ул, әйтерһең дә бер ниндәй ҙә тәутарих эпохаһын үткәрмәгән кеүек, тулыһынса формалашҡан көйө килеп инә. Ләкин б. э. тиклем 3 мең йыллыҡта аккад телендә һөйләшеүсе шумер һәм семиттар мәҙәниәтенең синтезы барлыҡҡа килә. Шумер һәм аккад телдәренең бер-береһенә йоғонтоһо лексик үҙләштереүҙән башлап, синтаксик, морфологик һәм фонологик конвергенцияларҙың барлыҡ өлкәләрендә лә күренә. Ошо күренештәрҙән сығып, ғалимдар шумер һәм семит телдәренең берләшмәһе б. э. тиклемге 3 мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән тигән гипотезаны постулатлай. Яҡынса б. э. тиклемге 2270 йылдарҙа (ҡыҫҡаса хронология) Шумер семит телле Аккад батшалары тарафынан баҫып алынған, тик шулай ҙа шумер теле байтаҡ ваҡыт изге тел статусын һаҡлап ҡала алған.
Шумерҙар Ураның Өсөнсө династияһы (яҡынса б. э. тиклемге 2100–2000 йылдарҙа) ваҡытында хакимлыҡты үҙ ҡулына төшөрә, ләкин уларҙың хакимлығы семит-аморейҙар һәм эламиттар тарафынан юҡҡа сығарыла.
Атамаһының килеп сығышы
Аккаданың көнсығыш семит кешеләре «Шумер» термины менән Месопотамияның семиттарға тиклемге халҡын атаған. Шумерҙар үҙҙәрен ùĝ saĝ gíg-ga (𒌦 𒊕 𒈪 𒂵), /uŋ saŋ giga/ тип атаған, был һүҙмә-һүҙ әйткәндә «ҡара башлы кеше» тигәнде аңлата, ә улар үҙ илен — ki-en-gi(-r) (урын + хаким, бойороусы + затлы нәҫел) тип атай, был яҡынса «затлы нәҫелдән сыҡҡан хаким, бойороусылар иле» тигәнде аңлата. Аккад һүҙенең сығышы билдәһеҙ, ләкин был һүҙгә, ихтимал, йәһүд һүҙе Shinar, египет һүҙе Sngr һәм хетт һүҙе Šanhar(a) барып тоташа.
Шумерҙар
Шумерҙар — тарихи осорҙоң башында Тигр менән Евфрат йылғалары араһындағы Көньяҡ Месопотамияла (хәҙерге Ираҡтың көньяғында) йәшәгән халыҡ. Шумерҙар - шына яҙыуын уйлап сығарыусылар. Улар шулай уҡ тәгәрмәс технологияһын һәм яндырылған кирбестең технологияһын белгән.
Тел
Шумер теле - агглютинатив структуралы тел. Хәҙерге ваҡытта уға туған торған телдәр билдәһеҙ, бары тик бер нисә гипотеза ғына эшкәртеү аҫтында тора.
Яҙмалар
Шумер телендә бер ижекле һүҙҙәр бик күп, шунлыҡтан бындай һүҙҙәрҙе аңлатҡан, һүҙҙең фонетик бирелешен һәм грамматик күрһәткестәрен танытҡан логограммаларҙы файҙаланыу мөмкинлеге булған. Был һүҙҙәр бер ниндәй рәсемле билдә-идеограммалар ярҙамында күрһәтелә алмаған. Шулай итеп ло­гограммалар силлабограммалар булып ҡулланыла башлаған.
Тарих
Б. э. тиклемге 4-се мең йыллыҡта Көньяҡ Месопотамияла шумер халҡы килеп сыҡҡан. Улар яңыраҡ яҙма документтарҙа үҙҙәрен « ҡара башлылар» (шумерса «санг-нгига», аккадса «цальмат-каккади») тип йөрөткән. Был халыҡ - этник, лингвистикһәм мәҙәни яҡтан шумерҙар менән яҡынса бер ваҡытта йәки бер аҙ һуңғараҡ Төньяҡ Месопотамияла йәшәгән семит ҡәбиләләренә сит халыҡ. Ғәжәйеп грамматикалы шумер теле беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған бер телгә лә туған түгел. Ул телдең тәүге тыуған илен табырға тырышыу хәҙерге көнгә тиклем уңышһыҙ барып бөтә.
Моғайын, шумерҙар килгән ил ҡайҙалыр Азиялағы таулы һәм шул уҡ ваҡытта диңгеҙгә табан төшкән ерҙәрҙә булған, шулыҡтан уның халҡы диңгеҙҙә йөҙөү оҫталығына эйә була алған. Шумерҙарҙың ҡорамдарҙы яһалма күтәртелгән ерҙә, йә булмаһа кирбестән йәки балсыҡ блоктарҙан уба-террасаларҙа һалыу ысулы уларҙың таулы илдән килгәнлеген иҫбатлап тора. Тигеҙлектә йәшәгән кешеләр бындай ысулды, ихтимал, ҡуллана белгәнме икән? Бындай ысулды үҙҙәренең дине менән бергә хоҙайҙарына ҙур хөрмәт йөҙөнән тауҙа ҡорам төҙөгән бары тик тау кешеләре генә үҙҙәре менән алып килә алған. Тағы ла ошо фаразды раҫлаусы бер дәлил — шумер телендәге «ил» һәм «тау» һүҙҙәре бер иш яҙыла.
Шулай уҡ шумерҙар Месопотамияға диңгеҙ юлы менән килгән тип фаразлана. Беренсенән, улар йылға тамаҡтарында күренгән. Икесенән, уларҙың динендә төп ролде Ану, Энлиль һәм Энки исемле хоҙайҙары уйнаған. Һәм, ахырҙа, Месопотамияға килгәс тә шумерҙар ирригациялы хужалыҡ, диңгеҙҙә йөҙөү һәм йылға, каналдар буйлап караптар йөрөтөү меән шөғөлләнә башлаған. Месопотамияға иң тәү килгән шумерҙар аҙ һанлы кешеләр төркөмөнән торған. Уларҙың ул ваҡытта күпләп диңгеҙ юлы менән миграцияға килгәнлеге тураһында уйларға ла мөмкин түгел. Шумерҙарҙың эпосында уларҙың иле итеп бөтә кешелектең тәү ере тип аталған Дильмун утрауы иҫкә алына, әммә был утрауҙа бер ниндәй ҙә тау юҡ.
Йылға тамаҡтарында утраҡланған шумерҙар Эреду ҡалаһын ҡулға төшөрә. Был уларҙың беренсе ҡалаһы. Һуңғараҡ шумерҙар Эреду ҡалаһын үҙ дәүләттәренең сәңгелдәге тип һанай башлай. Байтаҡ йылдар үткәс, шумерҙар Месопотамия тигеҙлегенә табан күсә, ундағы ҡалаларҙы баҫып ала һәм яңы ҡалаларға нигеҙ һала. Бынан алдағы боронғо замандар өсөн шумер традициялары шул тиклем легендаға оҡшаш, шунлыҡтан уның бер ниндәй ҙә тарихи әһәмиәте юҡ. Берос иҫәпләүҙәре буйынса, вавилон ҡанбабалары (жрецтары) үҙ иле тарихын ике осорға бүлеп йөрөтә: «һыу баҫҡанға тиклем» һәм «һыу баҫҡандан һуң». Берос үҙенең тарихи хеҙмәтендә «һыу баҫҡанға тиклемге» осорҙа йәшәгән 10 батша һәм уларҙың идара итеүе тураһында фантастик цифрҙар килтерә. Ошондай уҡ күрһәткестәрҙе шумерҙарҙың б. э. тиклемге 21-се быуатында яҙылған «Царский список» тексы бирә. Эредунан башҡа «һыу баҫҡанға тиклем» осорҙа шумерҙарҙың үҙәге тип «Царский список» тексында Бад-Тибира, Ларак (һуңынан әҙ әһәмиәтле тораҡтар), һәм шулай уҡ төньяҡта Сиппар һәм илдең үҙәгендәге Шуруппак  ҡалалары һанала.
Башланғыс (иртә) династия осороноң I этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2750—2615 йылдар.)
Б. э. тиклемге 3-сө мең йыллыҡта Тигр һәм Евфрат йылғалары араһында бер тиҫтәгә яҡын ҡала-дәүләттәр булған. Яҡын-тирәләге бәләкәй утраҡтар үҙәккә буйһонған. Һәр бер үҙәк ҡаланың башында идара итеүсе хаким торған, ул бер үк ваҡытта юғары ҡанбаба ла (жрец) була. Хәҙерге ваҡытта ундай ваҡ дәүләттәрҙе грек термины менән «номдар» тип атау ҡабул ителгән. Башланғыс (иртә) династия осороноң башында бында йәшәгән түбәндәге «номдар» билдәле:
Түбәнге Месопотамиянан тыш торған шумер-көнсығыш семит мәҙәниәте ҡалаларынан башҡа, Урта Евфратта торған Мари, Тигрҙан көнсығышҡа табан Эламға табан барған юлдағы Урта Тигр янындағы Ашшур ҡалаларын әйтеп үтергә мөмкин.
Шумер-көнсығыш семит ҡалаларының культ үҙәге -Ниппур ҡалаһы. Ниппур номының иң башта Шумер тип аталыуы ла мөмкин. Ниппурҙа дөйөм шумер хоҙайы Энлилгә бағышланған Э-кур ҡорамы булған. Тарихта, тарихҡа тиклемге осорҙа һәм шумерҙарҙың мифы менән легендаларында Ниппур бер ваҡытта ла сәйәсәт үҙәге тип һаналмаһа ла, Энлиль бер нисә мең йылдар буйына шумерҙар һәм көнсығыш семиттәре (аккадтар) тарафынан иң баш хоҙай тип һаналған.
«Царский список» һәм археологик күрһәткестәр буйынса, Башланғыс (иртә) династия осоронда Түбәнге Месопотамияның ике төп үҙәге булып төньяҡта — Киш (Евфрат-Ирнина каналдары селтәрҙәренә хаким иткән) ҡалаһы, ә көньяҡта сиратлашып — Ур һәм Урук ҡалалары торған. Төньяҡ һәм көньяҡ үҙәктәрҙең йоғонтоһона ҡарамайса ҡалған ҡалалар: Эшнунна һәм, бер яҡтан, Диялы йылғаһы үҙәнендәге башҡа ҡалалар, икенсе яҡтан И-нина-гена каналы янындағы Лагаш ҡалаһы була.
Башланғыс (иртә) династия осороноң II этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2615—2500 йылдар)
Аганың Урук стеналары янында еңелеүе уның атаһы тарафынан буйһондоролған эламиттарҙың ябырылыуына килтерә. Киштың I династияһынан һуң, Киш традицияһы, күренеүенсә, эламдың Аван ҡалаһы династияһын урынлаштырып ҡуя. Быныһы, үҙ сиратында ,Эламдан башҡа, Ике йылға араһының төньяҡ өлөшөндә үҙ гегемонияһын булдыра. Аван династияһы батшаларының исеме яҙылған бит «Царский список» тексында юҡ, ул бит зыян күргән, ә бәлки, был батшаларҙың береһе Месалим булғандыр.
Көньяҡта Аван династияһына параллель рәүештә Уруктың I династия гегемонияһы хакимлыҡ һөргән. Уның хакимы Гильгамеш, вариҫтары менән бергә, Шуруппак ҡалаһы архивы документтарына ҡарағанда, үҙ янындағы ҡала-дәүләттәрҙе йыйып, хәрби союз (берләшмә) төҙөгән. Был союз Түбәнге Месопотамияның, Ниппурҙан түбәндәрәк, Евфрат, Итурунгаль йылғалары һәм И-нина-гена каналы буйындағы Урук, Адаб, Ниппур, Лагаш, Шуруппак, Умма һәм башҡа ҡала-дәүләттәрҙе үҙ янына туплаған. Әгәр был союздың биләп торған территорияһын иғтибарға алһаң, уларҙың йәшәгән ваҡытын Месалимдың идара итеүенә тиклем булған тип әйтергә мөмкин, сөнки, билдәле булыуынса, Меселим хакимлыҡ иткән саҡта Итурунгаль һәм И-нина-гена каналы уға буйһоноп торған. Был союз тап бәләкәй дәүләттәрҙең хәрби союзы булған, ә берләшкән хөкүмәт түгел. Был осорҙоң архив документтарында Урук хакимдарының Шуруппактың эштәренә ҡыҫылыуы һәм уларға яҫаҡ түләүе тураһында яҙылған бер генә яҙма ла юҡ.
«Номлы» дәүләттәрҙең хакимдары, Урук хакимдарынан айырмалы рәүештә, хәрби союзға берләшкәс, «эн» (номдың культ башлығы) титулына эйә булған, улар үҙҙәрен энси йәки энсиа[к] (аккадса - ишшиаккум, ишшаккум) тип йөрөткән. Был термин, моғайын, «ҡоролмаларға нигеҙ һалыусы хужа әфәнде (йәки ҡанбаба, дин әһеле)» тигән төшөнсәне аңлатҡан. Ысынбарлыҡта иһә, энси культ әһеле генә булып ҡалмайынса, хатта хәрбиҙәр башлығы функцияһын үтәп, үҙ ҡорамының кешеләренән торған ҡораллы ғәскәрҙең башында торған. Номдарҙың ҡайһы бер хакимдары үҙҙәренә хәрби юлбашсы исемен (лугаль) биргән. Был лугаль исеме йыш ҡына хакимдың бойондороҡһоҙлоҡҡа дәғүә итеүен аңлатҡан. Тик «лугаль» титулы һәр ваҡытта ла илдәге гегемонияның таныҡлығы булып тормаған. Хәрби юлбашсы-гегемон үҙен «ном лугале» итеп кенә иҫәпләп ҡалмаған. Ул үҙен төньяҡтың номдары лугале тип дәғүә итһә, «Киш лугале» тип, ә инде бөтә илдең лугалемен тип дәғүә итһә, «ил лугале» (Каламдың лугале) тип атап йөрөтөлгән. Дөйөм шумер культ союзы булып торған Ниппурҙағы хаким ғына уны өҫтөнлөккә эйә хәрби юлбашсы итеп таныһа, юлбашсыға «ил лугале» тигән бындай титул бирелгән. Ҡалған лугалдәр функциялары буйынса ғәмәлдә энсиҙарҙан айырылып тормаған. Ҡайһы бер номдарҙа бары тик энсиҙар булған (мәҫәлән, Ниппурҙа, Шуруппакта, Кисурҙа), икенселәрендә лугалдәр (мәҫәлән Урҙа), өсөнсөләрендә төрлө осорҙа (мәҫәлән,Кишта) йәки уларҙың һуңғыларының икеһендә лә (мәҫәлән,Урукта, Лагашта) хакимдар ваҡытлыса айырым (хәрби йә булмаһа икенсе төрлө) вәкәләтле лугаль исеменә лайыҡ булған.
Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2500—2315 йылдар)
Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабы байлыҡтың бик шәп артыуы, мөлкәткә эйә булыу буйынса ҡатламдарға тарҡалыу, социаль ҡаршылыҡтарҙың көсәйеүе һәм Месопотамия менән Эламдағы барлыҡ номдарҙың башҡалар өҫтөнән гегемон булырға тырышып, арыу-талыуһыҙ бер-береһенә ҡаршы һуғышыуҙары менән ҡылыҡһырлана.
Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабына Мари ҡалаһының Ике йылға араһына баҫышып инеүе ҡарай. Мариҙың ябырылыуы яҡынса Түбәнге Месопотамияның төньяғындағы элам Аваны гегемонияһының һәм көньяҡта I Урук динстияһының бөтөүе менән бер ваҡытҡа тап килә. Быларҙың сәбәбе бер-береһе менән бәйләнгәнме, юҡмы икәнен иҫбатлау мөмкин түгел. Улар юҡҡа сыҡҡандан һуң илдең төньяғында ике династия, күренеүенсә, уларҙың береһе Евфратта, икенсеһе - Тигр менән Ирнинала, бер-береһе меән ярыша башлай. Былар II Киш династияһы һәм Акшака династияһы була. «Царский список» мәғлүмәттәренә ҡарағанда, улар менән идара итеүсе лугалдәрҙең исемдәре көнсығыш семит (аккад) сығышлы. Моғайын, был ике династия ла телдәре буйынса аккад телле булған, ә батшаларҙың ҡайһы берҙәренең щумер исемле булыуы мәҙәниәт йолаларының оҙайлы көсө менән аңлатылалыр. Аравиянан килгән күсмә халыҡ — аккад халҡы булған, улар, ахырыһы, шумерҙар менән яҡынса бер ваҡытта Месопотамияла урынлашып тороп ҡалған. Улар Тигр менән Евфраттың үҙәк өлөшөнә үтеп ингән һәм шунда ултыраҡ тормошҡа күсеп, ер эшкәртеү менән шөғөлләнә башлаған. Яҡынса 3-сө мең йыллыҡта аккадтар Шумерҙың төньяғындағы Киш һәм Акшта ныҡлап төпләнеп ҡалған. Барыбер был ике династия илдең көньяғының яңы гегемоны булған Ур лугалдәренә ҡарағанда әҙ әһәмиәткә эйә булып торған.
Боронғо шумер эпосы буйынса, яҡынса б. э. тиклемге 2600 йылда Шумер Урук батшаһы Гильгамеш власы аҫтында берләшә, һуңғараҡ власты ул Ур династияһына тапшыра. Артабан тәхетте Адаб хакимы Лугальаннемунду биләй. Ул Шумерға Урта диңгеҙҙән алып көньяҡ-көнбайыш Иранға тикле һуҙылған ерҙәрҙе ҡуша. Б. э. тиклемге XXIV быуатта яңы һуғышып баҫып алыусы Умма батшаһы Лугальзагеси был биләмәләрҙе Персия ҡултығына  тиклем ҙурайта.
Б. э. тиклемге XXIV быуатта Шумерҙың ҙур өлөшө Аккад батшаһы Шуррукин (Саргон Древний) тарафынан баҫып алына. Б. э. тиклемге II мең йыллыҡта Шумерҙы көс туплаусы Вавилон империяһы үҙ эсенә йота. Бынан алдараҡ, б. э. тиклемге III мең йыллыҡта, шумер теле үҙ-ара һөйләшеү теле статусын юғалта. Шулай ҙа ул тағы ла киләсәк ике мең йыллыҡта әҙәбиәт һәм мәҙәниәт теле булып ҡала.
Мәҙәниәт
Шумер — боронғо билдәле цивилизация. Шумерҙар бик күп әйберҙәр уйлап сығарған, шул иҫәптән, тәгәрмәс, яҙма(әлифба), ирригация системаһы, ауыл хужалығы ҡоралдары, көршәк яһау түңәрәге һәм хатта һыра ҡайнатыу (хәйер, был эсемлек структураһы буйынса һуңғыраҡ замандың эсемлеге структураһына тура килеү-килмәүе тулыһынса билдәле түгел).
Сәнғәт
Шумерҙар үҙҙәренән һуң бик күп сәнғәт әҫәрҙәре ҡалдырған булһа ла, был төшөнсә (Боронғо Греция осорона тиклемге башҡа халыҡтарҙағы кеүек) улар мәҙәниәтендә булмаған, сөнки уларҙың сәнғәт әйберҙәре билдәле бер функцияны : мемориаль, культ һәм йорт-кәрәк-яраҡтары, прагматик функцияһын - үтәгән. Прагматик функцияһы шунан ғибәрәт, мәҫәлән, мисәт кешенең социаль статусын күрһәтеп торған, культ әйберҙәре дини йолаларҙы үткәреүҙә ҡулланылған, ә мемориаль функцияһы киләсәк быуын кешеләренә үткән заман кешеләрен, уларҙың данлыҡлы эштәрен иҫтә тоторға, уларға ҡорбан килтерергә ярҙам иткән. Шумер әйберҙәренең эстетик функцияһы булмаған.
Архитектура
Көньяҡ Месопотамияла ағастар һәм таштар бик әҙ, шунлыҡтан унда төҙөлөш материалы булып иң башта балсыҡ, ҡом һәм һалам ҡушылмаһынан яһалған яндырылмаған кирбес торған. Шыйыҡ балсыҡ һәм ҡом ҡушылмаһы кирбестәрҙе тоташтырыусы иҙмә булған.
Көньяҡ Месопотамияның архитектураһы нигеҙен батша һарайҙары һәм дини монументаль ҡоролмалар һәм йорттар барлыҡҡа килтергән. Беҙҙең заманға тиклем һаҡланып ҡалған ҡорамдар б. э. тиклемге IV—III мең йыллыҡта төҙөлгән була. Был нығытылған ҡеүәтле культ башнялары зиккурат(ziggurat— изге тау) тип аталған, улар квадрат формала булған, йә булмаһа күп киртләсле пирамиданы хәтерләтеп тора. Киртләстәр баҫҡыстарға тоташҡан, стеналарҙың ситтәрендә ҡорамға алып инеүсе пандустар яһалған. Стеналар ҡара (асфальт), аҡ (эзбиз) һәм ҡыҙыл(кирбес) төҫлө.
Монументаль йорт төҙөүҙөң конструктив үҙенсәлеге булып б. э. тиклемге дүртенсе мең йыллыҡтан һаҡланып тороп ҡалған ысул — яһалма платформалар күтәреп ҡуйыу ысулы торған. Был, моғайын, йортто һыу баҫыу ваҡытта еүешлектән һаҡлар өсөн, ә бәлки, йорт тирә-йүндән ҡараған саҡта һәр яҡтан күренеп торһон өсөн эшләнгәндер. Боронғо традиция буйынса йорт төҙөүҙең икенсе үҙенсәлеге — стеналарҙың алға табан сығып торған киртләсле һыныҡ һыҙыҡлы булыуы. Тәҙрәләр, әгәр эшләнә ҡалһа, стеналарҙың өҫкө яғында булған һәм тар ғына ярыҡ формалы була. Йорт эсе шулай уҡ ишек уйымдары аша һәм йорт түбәһендәге тишек аша яҡтыртылған. Йорт түбәһе нигеҙҙә ялпаҡ формала була, шулай уҡ уларҙың көмбәҙ формалылары ла билдәле.
Шумер көньяғында алып барылған археология ҡаҙыуҙары ваҡытында тораҡ йорттар ҙур эске асыҡ ихата һәм улар тирәһендә төркөм-төркөм торған бер нисә ҡыйыҡлы ҡоролмалар табылған. Йорттарҙы былай планлаштырыу илдең климат шарттарына тура килгән һәм көньяҡ Ике йылға араһында һарайҙар төҙөүҙең нигеҙен тәшкил иткән. Шумерҙың төньяғында, асыҡ ихата булмайынса, үҙәк бүлмә ихата менән бер ҡыйыҡ аҫтында торған өйҙәр табыла.
Әҙәбиәт
Шумер әҙәбиәтендәге иң таныҡлы әҫәр - «Эпос о Гильгамеше» — шумер легендалары йыйынтығы, һуңғараҡ ул аккад теленә тәржемә ителгән. Эпос яҙылған йәҙүәлдәр (табличкалар) Ашшурбанапал батшаның китапханаһында табыла. Был эпоста легендар Урук батшаһы Гильгамеш, уның дуҫы ҡырағай Энкид һәм үлемһеҙлек серен эҙләү тураһында бәйән ителә. Кешелекте һәм бөтә донъяны һыу баҫыуҙан ҡотҡарыусы Утнапиштимдың тарихы Тәүраттағы (Библиялағы) Нух кәмәһен ҡабатлай.
Шулай уҡ шумер-аккадтарҙың космогоник эпосы «Энума элиш» һәм «Урра-Хубуллу» йәҙүәлдәр серияһы (шумерса һәм аккадса «бурыс» йәки «процентлы үтес»), 24 китаптан торған энциклопедияһы ла билдәле.
Дин
Шумерҙар пантеоны һәр саҡ башында хоҙай-батша торған ассамблея кеүек эшләп килгән. Хоҙайҙарҙың йыйылмаһы төркөмдәргә бүленгән, шуларҙың иң төп дәрәжәлеһе «Бөйөк Хоҙайҙар (Великие Боги)» 50 хоҙайҙан торған һәм шумерҙарҙың дини ҡарашы, инанысы буйынса кешелектең яҙмышын хәл иткән тип һаналған. Хоҙайҙар шулай уҡ ижади һәм ижади булмағандарға бүленгән. Ижад хоҙайҙары: Ан күкте, алиһә-әсә Нинхурсаг ерҙе, Энки диңгеҙҙе, Энлиль ерҙе - ҡурсалаған һәм улар өсөн яуап биргән. Космос күренештәре һәм мәҙәни феномендар «Мэ» (йәки «Ме») тигән ҡағиҙәләр йыйылмаһы менән һаҡланып, тотолоп торған. Мэ — ҡағиҙәләр йыйылмаһы. Улар һәр бер космос функцияһы һәм мәҙәни феномен өсөн яуаплы булған һәм уларҙың функцияһын һаҡлап тотоп килгән хоҙай кландары тарафынан мәңгелеккә бирелгән. Мэ ҡағиҙәләре:
Шумер мифологияһы буйынса кеше хоҙай ҡаны менән балсыҡтың ҡатнашмаһынан яһалған. Шулай уҡ шумерҙарҙа бөтә донъяны һыу баҫыу тураһындағы миф йәшәп килә.
Шумер мифологияһында йыһан түбәнге һәм өҫкө донъянан һәм улар араһындағы ерҙән ғибәрәт була. Түбәнге донъя, күктән айырмалы рәүештә, ер аҫтындағы ҙур космос киңлегенән торған тип һаналған. Түбәнге донъя менән Нергаль һәм Эрешкигаль тигән хоҙайҙар идаралыҡ иткән.
Шумерҙар уларҙы юғары Хоҙайҙарға хеҙмәт итеү өсөн яралған һәм хоҙайҙар араһында бик тығыҙ бәйләнеш бар, тип иҫәпләгән. Үҙ хеҙмәттәре менән улар юғары Хоҙайҙарҙы «туҡландыра» һәм уларҙан башҡа һуңғылары ла, шумерҙар хоҙайҙарҙан башҡа йәшәй алмаған кеүек, үҙаллы йәшәй алмаған.
Сиде
Сиде (SideSide, др.-греч.Σίδη) — Антальялағы боронғо грек ҡалаһы, ул Урта диңгеҙҙең көньяҡ-көнбайыш ярында урынлашҡан. Сиде — хәҙерге популяр туристик курорт — Антальянан көнсығышҡа табан 75 километрҙа һәм Манавгаттан көнбайышҡа табан 15 километрҙа ятҡан Сәлимейә ауылы янында урынлашҡан (Анталья провинцияһы, Төркиә).
Тарихы
Антик тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Сидела грек колонияһы беҙҙең эраға тиклем VII быуатта барлыҡҡа килә, уға нигеҙҙе Кима Эолийскийҙан күсенеп килгән гректар һала. Күсенеп килгән гректарға урындағы сидет телендә һөйләшеүселәр тап була. Ошо үҙенсәлекле телдә яҙылған яҙмалар ҙа осрай. Анатолия диалектында Сиде һүҙе «гранат» емешен аңлата. Урындағылар ҡаланы нимфа Сиде исеме менән атай (ғәмәлдә улар боронғо грек пантеоны аллаһы Артемиданы шулай атай — гранат уның символдарының береһе булып тора). Сиде Памфилияла иң мөһим һәм бик ҙур порт була. Сиде ярымутрауҙа төҙөлә һәм ярымутрауҙың ике ярында ла порттары була. Беҙҙең эраға тиклем V быуатта, фарсы гегемонияһы осоронда, Сидела әйләнештә үҙ аҡсаһы йөрөй. Беҙҙең эраға тиклем 334 йылда ҡалала йәшәүселәр бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Искәндәр Зөлҡәрнәйгә (Александр Македонский) баш һала. Аҙағыраҡ улар тәүҙә Птолемейҙар, аҙаҡ Селевкидтар ҡул аҫтында була. Беҙҙең эраға тиклем 190 йылда. Сиде Родос һәм Сүриә араһында барған диңгеҙ һүғышы аренаһына әйләнә. Сүриә флотына билдәле карфаген ғәскәр башлығы Ганнибал командалыҡ итә. Артабан Сиде Пергама составына инә, уның менән бергә Рим республикаһы буйһоноуына күсә. Беҙҙең эраға тиклем II быуатта Сиде сауҙа, мәҙәниәт һәм күңел асыу үҙәгенә әйләнә. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта ҡаланы Киликия пираттары баҫып ала. Сиде диңгеҙ судоверфенә һәм ҡолдар һатыу үҙәгенә әйләнә.
Сиде элеккесә сауҙа үҙәге һәм ҡолдар баҙары булып ҡала. Мысыр менән сауҙа бәйләнештәре урынлаштырыла. Был осорҙа Сиденың ҙур флоты була. Илдә христианлыҡ тарала. V һәм VI быуаттарҙа Византия империяһы дәүерендә Сидела Көнсығыш Памфилияның епископ кафедраһы барлыҡҡа килә. VII быуатта көньяҡ Анатолияның ҙур ғына өлөшөнә ғәрәптәр баҫып инә, улар ҡаланы тулыһынса яндыра һәм юҡ итә. Ҡасандыр ҙур һәм өлөгөлө ҡала булып иҫәпләнгән Сиде бушап ҡала, унда йәшәүселәр Антальяға күсенә (VIII ьыуат).
Климаты
Сиде Урта диңгеҙ климаты зонаһына ҡарай, эҫе, ҡоро йәй һәм еләҫ, йомшаҡ ҡыш. Ҡышын уртаса һауа температураһы 10 °C төшмәй, йәйгеһен эҫелек 45 °C (бик һирәк) етеүе ихтимал. Ҡышҡы айҙарҙа диңгеҙ һыуы — 17 °C, йәйге айҙарҙа — 28 °C. Май — октябрь айҙары ял итеү өсөн иң уңай осор тип иҫәпләнелә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡалаға даими рәүештә хәүеф янай, шуға ла диңгеҙ яғынан да, ғоро ер буйынса ла крепостной стеналар менән уратып алынған. Йыш ҡына ер тетрәүҙәр булыуға ҡарамаҫтан, ҡоро ерҙәге крепостной стеналар шул килеш тиүрлек һаҡланған, ә бына диңгеҙ буйындағылары бер ни тиклем емерелгән. Көнсығыш тарафтағы стеналағы ҡапҡалар — ҡалаға инеү ҡапҡалары. Үҙәк ҡапҡалар янына ике башня ҡуйылған. Ҡапҡанан ингәс тә Төп проспект башлана ,һәм ул ярымутрау тамамланғансы Көнбайыш ҡапҡаларғы тиклем барып терәлә.
Ҡаланың тарихи үҙәгендә, ҡапҡалар янында Төркиәләге иң ҙур амфитеатр урынлашған, ул бер юлы 20 мең тамашасыны ҡабул итергә һәләтле булған. Әлеге мәлдә сәхнәнең бер өлөшө тергеҙелгән һәм трибуналар һәм галереялар аҫтынан үткән юл таҙартылған. I—IV быуаттарҙа был театр сәхнәләштерелгән байрамдар үткәреү өсөн генә түгел, ә гладиатор һуғыштарын ойоштороу өсөн дә ҡулланылған. Ҡаланан ситтә Рим ҡоролмаларының харабалары ята, яр буйында — Аполлон ғибәҙәтханаһының бер нисә колоннаһы тора. Эллин һәм Рим осорондағы ҡоролмаларҙың харабалары һыу аҫтынанн күренеп ята, улар бер нисә километрға һуҙылған.
Ҡаланан ситтә бик күп некрополдәр бар. Бында төрлө типтағы ҡәберлектәрҙе күрергә була — ғибәҙәтханаға оҡшатып эшләнгән ҡәбер таштары, ябай ғына итеп, рельефһыҙ эшләнгән саркофагтар.
Кумистави
Прометей мәмерйәһе (груз. პრომეთეს მღვიმე ), шулай уҡ   Кумистави ммерйәһе  булараҡ билдәле (гурз. ყუმისთავის მღვიმე ), цхалтуб мәмерйәһе йәки Цхалтуб-Глиана мәмерйәһе  (груз. ღლიანის მღვიმე ) — Грузияның көнбайышында,  Цхалтубо ҡалаһы янында карст мәмерйәһе,  тәбиғәт ҡомартҡыһы (Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы классификацияһы буйынса III категория). Мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо яҡынса 11 км тәшкил итә, шуларҙың 1060 метр оҙонлоғо кешеләр өсөн асыҡ.
Тарихы
Мәмерйә ҙур арка рәүешендә күптән билдәле булһа ла 1983 йылдың 15 июлендә Багратиони Вахушти исемендәге география институты эксепдицияһы тарафынан табыла. 1985 йылдан мәмерйәне экскурсия объекты булараҡ йыһазландыра башлайҙар. 1989 йылда мәмерйәлә экскурсия маршруты һалына, сығыу урынында  150 метрлыҡ туннель төҙөлә, ваҡытлыса яҡтыртыу ҡорамалдары ҡуйыла һәм ер өҫтө биналарын төҙөү башлана. 1990 йылда экскурсион мәмерйәнең йыһазландырыу проекты ябыла.
2007 йылдың мартында мәмерйәгә француз экскурсион мәмерйәләренең идарасылары саҡырыла, улар экскурсион объект булараҡ мәмерйәнең торошон һәм проектты тамамлау өсөн тейешле эштәрҙең күләмен баһалай. Грузияның президенты Михаил Саакашвили уны  2010 йылда ҡарап сыға   һәм уны Прометей мәмерйәһе тип атарға кәрәк тей, сөнки Прометей  тап ошо районда тауға бығаулап ҡуйыла. Йыл дауамында мәмерйә төҙөкләндерелә - биналар  өҫтәлә, уларҙың төҙөлөшө 1989 йылда  башлана, мәмерйәгә электр  линияһы үткәрелә, Цхалтубонан алып юл һәм инеү-сығыу юлдары  төҙөлә. Немец фирмаһы GermTec GmbH & Co. KG мәмерйәлә 15 экскурсион зона  бүлә, уларҙың һәр береһе   динамик яҡтыртыу менән йыһазландырыла. Зоналар араһындағы участкалар статик яҡтылыҡ менән яҡтыртыла.
Характеристика
Мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо яҡынса 11 км тәшкил итә 1060 метр оҙонлоғо килеүселәр   өсөн асыҡ. Мәмерйә каналы киң, аҙ тармаҡлы, һарҡындылар менән бай биҙәлгән , бигерәк тә алыҫ өлөшөндә. Иҙәне балсыҡ. Көмбәҙенең максималь бейеклеге - 21 м.
Анновка (Бәләбәй районы)
Анновка (Анновка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 325 кеше. Почта индексы — 452027, ОКАТО коды — 80209813001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Анновка ауылына 19 быуат башында Бәләбәй өйәҙендә нигеҙ һалына. 1841—42 йылдарҙа Тула губернаһының Георгиевский, Ивановский ауылдарынан Д. Е. Бенардакиҙың (ҡара: Бенардакиҙар) алпауыт крәҫтиәндәре килеп урынлаша. 1865 йылда 60 йортта 433 кеше иҫәптә торған. Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ, балта эше менән шөғөлләнгән. Май һығыу заводы, һыу тирмәне булғанлығы билдәле. 1906 йылда сиркәү, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 3 һыу тирмәне, тимерлек, шарап кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән. Ауыл Дегет йылғаһы (Өҫән йылғаһы басс.) буйында урынлашҡан. Халҡы: 1906 йылда — 680, 1920 йылда—873, 1939 йылда—770, 1959 йылда—322, 1989 йылда—367, 2002 йылда—333, 2010 йылда—325 кеше йәшәгән. Урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002). Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. .
Оло Резка
Оло Резка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лопва йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курск
Курск (Курск) — Курск өлкәһенең үҙәге.
Транспорты
Курск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Башҡортостан халҡы
Башҡортостан халҡы
«Башкортостанстат» мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, Башҡортостан Республикаһының халҡы 4 065 993 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 28,4 кеше/км² (2010).
Тыуым-үлем һандары
Халыҡтың 27 проценты Өфөлә һәм Өфө районында йәшәй (2002). Халыҡ иң иркен торған төбәктәр араһында — Йылайыр (3 кеше/км²), Белорет (3,7 кеше/км²) һәм Бөрйән (4 кеше/км²) райондары. Халыҡ иң тығыҙ урынлашҡан төбәктәр иҫәбендә Өфө (37 кеше/км²), Ҡырмыҫҡалы (30 кеше/км²), Шишмә (29 кеше/км²) һәм Туймазы (27 кеше/км²) райондары.
2010 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы:
Бөтә Рәсәй күрһәткестәренә ҡарағанда, Башҡортостанда йәштәр халыҡтың тосораҡ өлөшөн тәшкил итә (18%, Рәсәй буйынса дөйөм һан – 16%); оло йәштәге халыҡ өлөшө дөйөм ил күрһәткестәренә ҡарата түбәнерәк (тейешлесә 19 һәм 21%). Шул уҡ ваҡытта, халыҡ дөйөм алғанда олоғая бара.
2006 йылда ғүмер оҙонлоғо Башҡортостанда бөтә Рәсәйгә ҡарата бер йылға оҙағыраҡ ине (тейешлесә 67,5 һәм 66,6 йыл).
Халыҡтың милли составы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алғанда, Башҡортостан халҡының милли составы түбәндәгесә булып сыҡты:
Һаны 1 меңдән ашыу булған халыҡтар күрһәтелгән
Башҡортостанда барлығы 100-ҙән ашыу милләт йәшәй.
=== Милләттәрҙең республика буйынса таралышы (2002 халыҡ иҫәбе мәғлүмәте) ===
left|196px|Муниципаль берәмектәр буйынса башҡорттар өлөшө left|196px|Муниципаль берәмектәр буйынса урыҫтар өлөшө left|196px|Муниципаль берәмектәр буйынса татарҙар өлөшө left|196px|Муниципаль берәмектәр буйынса сыуаштар өлөшө left|196px|Муниципаль берәмектәр буйынса марыйҙар өлөшө
Ҡала халҡының милли составы
<!-- === Райондар буйынса милли состав үҙгәреше ===
Тел белеү
2002 йылға ҡарата, Башҡортостан халҡының 96,4 %-ы урыҫ телен, 25,75 %-ы башҡорт телен, 34%-ы татар телен белә. .
Малютина Татьяна Сергеевна
Малютина Татьяна Сергеевна (7 июль 1953 йыл, Челново-Покровское, Тамбов өлкәһе) — археолог, тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент. «Арҡайым» үҙәгенең кесе ғилми хеҙмәткәре. Торамалар археологияһы буйынса белгес.
Биографияһы
Татьяна Сергеевна Малютина 1953 йылдың 7 июлендәРСФСР-ҙың Тамбов өлкәһе Челново-Покровское ауылында тыуған.
1986 йылда Мәскәүҙә СССР Фәндәр Академияһы Археология институтының аспирантураһында уҡып сыға.
1976 йылдан Силәбе дәүләт университетында уҡыта, 2000 йылдан шунда уҡ археология, этнография һәм социо-тәбиғи тарих кафедраһы доценты.
Фәнни эҙләнеүҙәре
«Урал-Ҡаҙағстан далаларының Фёдорово мәҙәниәте» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Билдәле булыуынса, бронза быуатында Көньяҡ Уралда абаш мәҙәниәте, алакүл мәҙәниәте, межовка мәҙәниәте, петровка мәҙәниәте, саргарин мәҙәниәте, һынташты мәҙәниәте, бура мәҙәниәте, һәм черкаскүл мәҙәниәте менән бер рәттән фёдорово мәҙәниәте лә формалашҡан.
Фән өлкәһендәге тикшеренеүҙәре даирәһе — Урал һәм Ҡаҙағстандың дала һәм урманлы дала райондарының бронза осорон өйрәнеү проблемалары; Андронов мәҙәни-тарихи бергәлеге һәм Һынташты-Арҡайым мәҙәниәте.
Ҡаҙағстанда Петровка II, Яңы Никола I, Сарғары тораларында; Көньяҡ Уралда Атамановка V һәм Илъяс ҡәберлеге I ҡаҙыныу эштәрендә ҡатнаша һәм етәкселек итә.
Һынташты-Арҡайым мәҙәниәте Аланд, Берсуат торамаһы, Ҡуйсаҡ кеүек протоҡалаларын нығытыу өсөн археологик тикшеренеүҙәр алып бара. Силәбе өлкәһе Наследницкий ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡтың аҙағы — II мең йыллыҡтың башына ҡараған Һынташты мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы Берсуат торамаһы тураһында мәҡәлә Башҡорт энциклопедияһына ла ингән. Был ҡомартҡыны асыусылар араһында Т. С. Малютина ла аталып кителгән.
«Силәбе өлкәһе» энциклопедияһында археология буйынса мәҡәләләр авторы.
Туарма
Туарма (Белый Ключ) — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лючер
Лючер — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куярка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Диңгеҙбаева Рәүилә Муса ҡыҙы
Диңгеҙбаева Рәүилә Муса ҡыҙы (10 декабрь 1958 йыл) — агроном, педагог. Баймаҡ районындағы Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2004).
Биографияһы
1974 йылда урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, уҡыуын 1-се Төрөкмән ауыл мәктәбендә дауам итә һәм 1976 йылда бында урта белем тураһында таныҡлыҡ ала.
1982 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетын тамамлай һәм юллама буйынса тыуған районына ҡайта. Бында юғары белемле йәш белгесте ул саҡтағы Баймаҡ ауыл хужалығы техникумының ВЛКСМ комитеты секретары итеп тәҡдим итәләр.
1983 йылдан башлап Рәүилә Диңгеҙбаева артабан «Урал аръяғы агросәнәғәт колледжы»ның исемдәрен алған ошо махсус урта уҡыу йортонда хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә: уҡытыусы була, күп йылдар директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡара. Юғары категориялы уҡытыусы булараҡ, бөгөнгө көндө ул — колледждың уҡытыу бүлеге мөдире.
1990 йылда төп эшенән айырылмай ситтән тороп К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының педагогия факультетын тамамлай.
Намыҫлы хеҙмәте өсөн Рәүилә Муса ҡыҙы Диңгеҙбаева 2004 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була, 2015 йылда Баймаҡ район Советының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнә.
Уҡытыусының тикшеренеү эштәре 2015/2016 уҡыу йылында Мәләүез ҡалаһында үткән һәм 2016/2017 уҡыу йылында Сибай ҡалаһында ойошторолған  фәнни-ғәмәли конференциялары йомғаҡтары буйынса әҙерләнгән йыйынтыҡтарҙа баҫылған.
Түбәнге Асҡар
Түбәнге Асҡар (Нижнеаскарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Оло Эйек йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Түбәнге Асҡар ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә.
Антон Павловский
Антон Павловский (1985) — виолончелист, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — виолончелдә юғары башҡарыу оҫталығы өсөн (2011).
Биографияһы
Антон Павловский 1985 йылда Өфөлә тыуған. Виолончелдә уйнарға 5 йәшенән башлай (проф. М. Афанасьевтың класы). 7 йәшенән алып Рәсәй һәм халыҡ-ара үҫмер конкурстарында һәм фестивалдәрҙә ҡатнаша, күп тапҡыр лауреат исеменә лайыҡ була. Иң беренсе Гран-приһын Антон Павловский 1999 йылда, 14 йәшендә, Леопольд һәм Мстислав Ростроповичтар исемендәге асыҡ конкурсында ала.
1997—1998 йылдарҙа проф. А. Селезнев класында шөғөлләнә. 2008 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү Консерваторияһын отличие менән тамамлай (СССР-ҙың халыҡ артисы Н.Шаховская класы), ә 2011 йылда шул уҡ класта аспирантураны тамамлай. Мастер-кластар сиктәрендә М. Ростропович, Д. Шафран, Д. Герингас, Л. Кларет, Э. Финке, М. Хомицер, В. Фейгин, Д. Ферштман, С. Ролдугин, И. Гаврыш һәм башҡа билдәле музыканттар менән виолончель серҙәренә төшөнә, үҙ-үҙен камиллаштыра.
Йәш артист камера концерттарында бик ҙур теләк менән ҡатнаша, уның партнерҙары — Сергей Лейфкеркус, Давид Герингас, Семен Скигин, Михаил Безносов, Никита Борисоглебский. 2012 йылдың декабрендә Антон Павловский «Виолончельный концерт XX века» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2015 йылда Антон Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһының магистратураһын тамамлай — опера-симфоник дирижерлыҡ итеү кафедраһы (проф. Федосеев Владимир Иванович класы).
Йәш музыкант Мәскәү ҡалаһының ҙур концерт залдарында, Рәсәй ҡалаларында, шулай уҡ Нидерландта, Германияла, Бөйөк Британияла, Швейцарияла, Францияла, Норвегияла һәм Бельгияла концерттар бирә.
Конкурстар, фестивалдәр
2006 йылда 58-се Халыҡ-ара «Prague Spring International Music competition» виолончелистар конкурсында 2-се премияһы лауреаты исеменә, шулай уҡ 4 махсус призға лайыҡ була.
2009 йылдың ноябрь-декабрендә С. М. Козолупов исемендәге 1-се Халыҡ-ара виолончелистар конкурсында (Мәскәү) 1-се премия лауреаты була. 2010 йылдың ғинуар-февралендә — 5-се Халыҡ-ара UNISA International String Competition конкурсының лауреаты (Претория, КАР).
2013—2014 йылдарҙағы сезонда «Концертгебау» концерт залында дебют сығышын яһай (Амстердам).
Солист булараҡ күп кенә симфоник һәм камера оркестрҙары менән уйнай, улар араһында: Е. Ф. Светланов исемендәге Рәсәй Госконцерты, Рәсәйҙең Милли филармония оркестры, Чайковский исемендәге Ҙур симфоник оркестры, Прага симфоник оркестры, Йоханнесбург филармония оркестры, Санкт-Петербург филармонияһының Академия симфоник оркестры, Рәсәйҙең Дәүләт Академия Симфоник Капеллаһы, Украинаның Милли симфоник оркестры, Брауншвайг Дәүләт оркестры, Франкфурттың Бранденбург Дәүләт оркестры, Мәскәү Дәүләт Симфоник оркестры, Саратов Академия Симфоник оркестры, Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестры; Х. Гриффитс, В. Спиваков, Ч. Оливиери-Мунро, А. Сладковский, В. Урюпин, К. ван Альфен, А. Джоэл, А. Богорад, Н. Дядюра, А. Левин, В. Платонов, В. Валитов, И. Ғайсин, М. Емельянычев, Т. Ахназарян һәм башҡа дирижерҙар менән хеҙмәттәшлек итә.
Бик күп фестивалдәрҙә ҡатнаша: Халыҡ-ара вилончель фестивале Кронбергта (П. Казальстың иҫтәлегенә), Л. Бернстайн иҫтәлегенә арналған Халыҡ-ара музыкаль фестиваль (Кольмар), «Музыкальный Олимп» (Санкт-Петербург), «Виртуозы Планеты» (Киев) һәм башҡалар.
Өфө концерттары
2015 йылдың май айы аҙағында Антон Павловский Шаляпин залында Өфө тамашасыларын камера концерты менән ҡыуандырҙы. Музыкант Өфө сәнғәт институты профессоры Рөстәм Шәйхетдинов менән И. С. Бах, П. И. Чайковский, С. С. Прокофьев һәм башҡа композиторҙар әҫәрҙәрен уйнаны. Бөтә концерттарҙа республиканың мәҙәниәт йәмғиәте вәкилдәре һәм уның беренсе уҡытыусыһы Марк Афанасьев булдылар. Антон Павловский Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестрының XXIII ижади сезонын ябыу концертында («Башкортостан» Дәүләт концерт залында) ҡатнашты. Ул ҙур оҫталыҡ менән Антонин Дворжактың виолончель өсөн си минор оркестры концертын башҡарҙы.
«Каждый мой приезд в Уфу — большой праздник для меня, ведь это мой родной город. Для меня все концерты в Башкирии особенные, и вдвойне приятно, что перед моими ответственными мероприятиями мне удалось приехать сюда и представить эту программу родной публике. Сегодня третий концерт этой серии, завтра играем в Стерлитамаке. Я очень благодарен башкирской публике и уверен, что эти концерты принесут мне удачу», — тип әйтте Антон Павловский. 28 майҙа симфоник оркестр һәм Антон Павловский Стәрлетамаҡ ҡалаһында сезонды яптылар.
Эш урындары
2004—2008 йылдарҙа — Рәсәй Милли оркестрында (РНО); 2010—2012 йылдарҙа — Рәсәйҙең Милли филармония оркестрында (НФОР); 2015—2016 йылдарҙа — MusicAeterna оркестрында — дирижерҙар Мстислав Ростропович, Геннадий Рождественский, Михаил Плетнев, Владимир Юровский, Семен Бычков, Пааво Берглунд, Зубин Мета, Кент Нагано, Теодор Курентзис, Владимир Спиваков, Джеймс Конлон, Мишель Плассон, Шарль Дютуа етәкселеге аҫтында; 2010 йылда — Мәскәү консерваторияһында, Рәсәй ҡалаларында мастер-кластар үткәрә; 2012 йылда — Е. Ф. Светланов исемендәге Рәсәй Госоркестрының виолончелистар төркөмөнөң концермейстеры (художество етәксеһе Владимир Юровский); 2015 йылда проф. В. И. Платонов һәм В. А. Понькин кластарҙа шөғөлләнә, ошо уҡ йылдың ноябрендә Пермь опера һәм балет театрында дирижер булараҡ дебютлы сығыш яһай (Ж. Массне, «Синдерелла, или Сказка о Золушке»); 2016 йылда Ҡатар филармония оркестрында виолончелистар төркөмөн етәкләй башлай; 2017 йылдың ғинуарында дирижер сифатында Мәскәү консерваторияһының Ҙур залында дебют сығыш яһай.
Березин Всеволод Леонидович
Березин Всеволод Леонидович (16 декабрь 1922 йыл — 3 август 2016 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), техник фәндәре докторы (1970), профессор (1969). РСФСР-ҙың (1982) һәм Башҡорт АССР-ының (1968) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре; СССР-ҙың (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының (1995) Яғыулыҡ һәм энергетика министрлыҡтарының, СССР газ сәнәғәтенең (1983), РСФСР «Нефтеснаб»ының (1987) почётлы хеҙмәткәре; Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1995).
Биографияһы
Всеволод Леонидович Березин 1922 йылдың 16 декабрендә Тамбов губернаһының Иль-Рождественно ауылында тыуған.
Барнаул миномет училищеһында, Новосибирск хәрби транспорт инженерҙары институтында (1940-42) уҡый. Һуғыш ваҡытында 1-се Украина һәм 3-сө Белоруссия фронттарында (1942—1946) һуғыша.
Эш урыны: 1954 йылдан — Өфө нефть институты: 1955 йылдан башлап кафедра мөдире, 1964 йылдан алып ректор; нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре квалификацияһын күтәреү институты директоры (1970—1979); кафедра мөдире (1970—1991), 1991 йылдан И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институты, хәҙерге И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университеты профессоры.
Фәнни эш йүнәлештәре: үткәргес торба транспорты, һыу аҫты үткәүелдәрен траншеяһыҙ төҙөү ысулы, түбән температурала нефть резервуарҙарының ышаныслылығын арттырыу ысулдары; нефть һәм газ үткәргестәрҙең һыулы тупраҡта тотороҡлолоғон арттырыу.
Ғалимдың уҡыусылары араһында 12 фән докторы һәм 79 фән кандидаты.
Березин Всеволод Леонидович СССР Газ сәнәғәте министрлығының фәнни-техник советы ағзаһы (1975 йылдан) һәм ошо советтың секция рәйесе; Бөтә Союз фәнни-техник ойошмалар советы президиумының мәғариф буйынса комитеты ағзаһы; «Недра» нәшриәте һәм «Строительство трубопроводов» журналы мөхәрриәте ағзаһы.