cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хадаханэ Мария Андреевна
Ижады
Үҙенең хеҙмәттәрендә М. Хадаханэ яҙыусыларҙың ижадтарын ижадын анализлап, Тыва прозаһының үҫеш юлдарын билдәләй. Тыва әҙәбиәт ғилеме, нәфис әҙәбиәте тарихы инешендә булып, Тыва нәфис әҙәбиәтенең актуаль проблемалары һәм тарихы мәсьәләләрен эшләүҙә актив ҡатнаша. Ул библиографик күрһәткестәр төҙөй, „История советской многонациональной литературы“, „Краткая литературная энциклопедия“, „Большая литературная энциклопедия“ға Тыва яҙыусылары тураһында мәҡәләләр һәм күҙәтеүҙәр яҙа. Бөтә Союз, төбәк, халыҡ-ара фәнни конференцияларҙа ҡатнаша. РСФСР яҙыусыларының III һәм VIII съезы делегаты була III. Уның Тыва тураһында мәҡәләләре Театральная жизнь», «Литературная Евразия», «Советская женщина », «Российский писатель», «Сибирские огни » матбуғат баҫмаларында донъя күрә.
Төп хеҙмәттәре
1. Тувинская проза. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 1968. — 130 с.
2. Литературная Тувы. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 1986. — 124 с.
4. Очерки тувинской культуры. — Кызыл: Тув. кн. изд-во, 2008. — 66 с.
Һылтанмалар
1. Поздравления с юбилеем Марие Хадаханэ!
3. Мария Хадаханэ: В каждом человеке есть своя тайна
4. Биография и книги автора Хадаханэ Мария Андреевна
5. Добрейшей души человек
Долгоун
Долгоун — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четьйылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 118 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Блудная (Пёза ҡушылдығы)
Блудная  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 150 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Проток Аксай
Проток Аксай (Аҡһыу) — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атеросклероз
Атеросклероз (греч. athḗra, кашица +, ) — липид һәм аҡһым алмашыныуы боҙолоуы арҡаһында барлыҡҡа килгән эластик һәм мускул-эластик артерияларҙың хроник ауырыуы, шул уҡ ваҡытта ҡан тамырҙары эсендә холестерин һәм ҡайһы бер липопротеид фракцияларҙың ултырмалары тупланыуы күҙәтелә. Ултырмалар атероматоз төйөрсәләр рәүешендә формалаша. Уларҙа артабан тоташтырғыс туҡыма (склероз) үҫеше һәм ҡан тамыры стенкаһының кальцинозы уның эске киңлегенең деформацияһына һәм обтурацияға (ҡан тамырының тығылыуы) килтереүе мөмкин. Атеросклерозды, артерияларҙың урта тиресәһенә кальций тупланыуҙан, зарарланыуҙың диффузлығынан (төйөрсәләр булмауы), ҡан тамырҙарының аневризмаһы менән характерлы склеротик зарарланыуҙың башҡа төрө, Менкеберг атериосклерозынан, айырыу мөһим. Йөрәк тамырҙары атеросклерозы йөрәктең ишемия ауырыуы үҫешенә алып килә.
Эпидемиологияһы
Тотош организмға таралған атеросклероздың бер күрһәткесе — йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәренән үлем яҡшыраҡ өйрәнелгән. Рәсәй Федерацияһында 2000 йылда ҡан әйләнеше системаһы ауырыуынан үлем осраҡтарының стандартлаштырылған күрһәткесе 100 мең кешегә 800,9 тәшкил итте. Сағыштырыу өсөн: Францияла был күрһәткес 182,8 (Европала иң түбән), Японияла — 187,4. Был илдәрҙә йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре хәүефенең түбән булыуы медицина ярҙамы сифатына ғына бәйле түгел, ә йәшәү рәүеше һәм туҡланыу үҙенсәлектәренә бәйле, тип иҫбатлана.
Этиологияһы
Әлеге ваҡытта был ауырыу барлыҡҡа килеүҙең берҙәм теорияһы юҡ. Түбәндәге варианттар һәм уларҙың бергә килеү осраҡтары атала:
Хәүеф тыуҙырыусы шарттар
Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарын булдырмау буйынса Европа ҡулланмаһына (European on Disease Cardiovascular Prevention Guidelines) ярашлы, төп хәүеф факторҙарын баһалау SCORE (Systemic COronary Risk Evaluation) шкалаһы нигеҙендә үткәрелә.
Патогенезы
Атеросклероз патогенезы атерогенез тип атала. Ул бер нисә этапта үтә. Атеросклеротик зарарланыуҙың үҫеше — был липопротеид һәм лейкоциттарҙың интимаға инеү һәм сығыу, күҙәнәктәрҙең пролиферацияһы һәм үлеме, күҙәнәк-ара матдәнең барлыҡҡа килеүе һәм үҙгәртеп ҡоролоуы, шулай уҡ ҡан тамырҙарының япрайыуы һәм уларҙа процестарының йыйылмаһы. Был процестар бик күп һәм йыш ҡына төрлө яҡҡа йүнәлтелгән сигналдар ярҙамында идара ителә. Ҡан тамырҙары стенкаларының күҙәнәктәр функциялары үҙгәрештәре һәм уларға күсеп ингән лейкоциттар һәм атеросклероз хәүефе факторҙары араһында ҡатмарлы патогенетик бәйләнеш тураһында һаман күберәк мәғлүмәт туплана.
Липопротеидтарҙың тупланыуы һәм модификацияһы
Артерияларҙың интимаһы нормала күҙәнәктәр араһындағы матдәгә батырылған шыма мускул күҙәнәктәре ятҡан бер күҙәнәкле эндотелиаль ҡатлам ярҙамында булдырылған. Ауырыуҙың тәүге билдәләре — липид (һыуҙа иремәй, әммә бензинда, эфирҙа, ацетонда иреүсән органик матдәләр) таптар. Уларҙың барлыҡҡа килеүе интимала липопротеидтарҙың урындағы ултырмалары менән бәйле була. Бөтә липопротеидтар ҙа атероген үҙенсәлеккә эйә түгел, ә фәҡәт түбән тығыҙлыҡлы (ЛПНП) һәм бик түбән тығыҙлыҡлылары ғына (ЛПОНП). Баштараҡ улар башлыса күҙәнәктәр араһындағы матдәләр — протеогликанин компонентары менән интимала бәйләнеү иҫәбенә туплана. Липид таптар барлыҡҡа килгән урында гепарансульфаттарҙың башҡа ике гликозаминогликанин — кератансульфат һәм хондроитинсульфаттан өҫтөнлөгө ҙур роль уйнай.
Интимала липопротеидтар, бигерәк тә протеогликанин менән бәйлеләре, химик реакцияларға инеүе мөмкин. Ике нимә: окисланыу һәм фементативланмаған гликозилирланыу төп ролде уйнай. Интимала, плазманан айырмалы рәүештә, антиоксиданттар аҙ була. Окисланған ЛПНП ҡатышма барлыҡҡа килә, өҫтәүенә, липидтар ҙа, шулай уҡ аҡһым компоненты ла окислана. Липидтар окисланғанда гидроперекись, лизофосфолипид, оксистерин һәм альдегидтар (май кислоталарының перекись менән окисланыуы) барлыҡҡа килә. Апопротеиндарҙың окисланыуы пептид бәйләнештәренең өҙөлөүенә һәм аминокислоталарҙың ситтәге сылбырҙарының (ғәҙәттә, лизиндың β-аминотөркөмдәре) майлы кислоталарҙың тарҡалыу матдәләре (4-гидроксиноненаль һәм малон диальдегид) менән ҡушылыуына килтерә. Шәкәр диабетында күҙәтелгән тотороҡло гипергликемия интималағы апопротеиндарҙың һәм үҙ аҡһымының ферментатив булмаған гликозилирланыуына булышлыҡ итә, һәм был да уларҙың функцияларын боҙа һәм атерогенезды тиҙләтә.
Лейкоциттарҙың миграцияһы һәм ксантом (күбекле) күҙәнәктәрҙең барлыҡҡа килеүе
Лейкоциттарҙың, бигерәк тә моноциттарҙың һәм лимфоциттарҙың миграцияһы — липид таптары үҫешенең икенсе стадияһы. Уларҙың интимаға миграцияһын эндотелийҙа урынлашҡан рецепторҙар — адгезия молекулалары тәьмин итә. VCAM-1 һәм ICAM-1 молекулалары (иммуноглобулиндар суперғаиләһенән) һәм Р-селектиндар айырым иғтибарға лайыҡ. Адгезия молекулаларының синтезы цитокинды арттырыуы мөмкин. Мәҫәлән, интерлейкин-1 (ИЛ-1) һәм шештәрҙең некроз факторы (ФНОа) эндотелиаль күҙәнәктәр тарафынан VCAM-1 һәм ICAM-1 синтезына алып килә йә көсәйтә. Үҙ сиратында, ҡан тамырҙары стенкаһы күҙәнәктәренең цитокин сығарып ташлауын модификацияланған липопротеидтар стимуллаштыра. Боҙоҡ ҡуласа барлыҡҡа килә.
Ҡан ағымы характеры ла роль уйнай. Үҙгәрмәгән артерияның күпселек участкаһында ҡан ламинар аға, һәм шул уҡ ваҡытта барлыҡҡа килгән көстәр адгезия молекулаларының эндотелиаль күҙәнәктәре өҫтөндәге экспрессияны (күренеш) кәметә. Шулай уҡ ламинар ҡан ағышы эндотелийҙа NO азот оксиды барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Ҡан тамырын киңәйтеү тәьҫиренән башҡа, түбән тупланған эндотелий концентрацияһы ярҙамында, мәҫәлән, VCAM-1 синтезын кәметеп, шешкә ҡаршы тороу әүҙемлегенә эйә. Әммә тармаҡланған урында йыш ҡына ҡан ағышы боҙолған була, ғәҙәттә, тап шунда атеросклеротик төйөрсә барлыҡҡа килә.
Адгезиянан һуң лейкоциттар эндотелий аша үтәләр һәм интимаға эләгәләр. Липопротеидтар миграцияны туранан-тура көсәйтеүе мөмкин: окисланған ЛПНП лейкоциттар хемотаксисына булышлыҡ итә.
Липид табының артабанғы барлыҡҡа килеүендә моноциттарҙың ҡатнашы бар. Моноциттар интимала макрофагҡа әйләнәләр, липопротеидтар эндоцитозы рецепторҙары аралашсылығы иҫәбенә липидтар менән тулған ксантомлы (күбекле) күҙәнәктәр барлыҡҡа килә. Элегерәк эндоцитозда ЛПНП-ның билдәле рецепторҙары ҡатнаша, тип фаразлағандар, әммә эксперименталь хайуандарҙа ла, ауырыуҙарҙа ла, был рецепторҙарҙың етешһеҙлеге булғанда (мәҫәлән, ғаилә гиперхолестеринемияһы осрағында), барыбер күп һанлы ксантомдар һәм ксантом күҙәнәктәр тулған атеросклеротик төйөрсәләр бар. Бынан тыш, экзоген холестерин был рецепторҙарҙы синтезлауҙы тотҡарлай һәм гиперхолестеринемияла улар әҙ була. Хәҙер макрофагтарҙың (башлыса модификацияланған липопротеидтарҙы бәйләй) һәм окисланған ЛПНП һәм ваҡ атероген ЛПОНП һәм башҡа рецепторҙар өсөн скэвенджер-рецептор роле фаразлана. Липопротеидтарҙы күҙәнәк-ара яҫылыҡтан йотҡан ҡайһы бер ксантом күҙәнәктәр липидтар тупланыуын тотҡарлап артериялар стенкаларын ташлап китәләр. Интимаға липопротеидтар килеүе уларҙы макрофагтар (йәки башҡа юл) менән сығарыуҙан өҫтөнөрәк булғанда, липидтар туплана бара, атеросклеротик төйөрсөктәр барлыҡҡа килә. Үҫә барған төйөрсөктә ҡайһы бер ксантом күҙәнәктәр апоптозға һәм некрозға дусар ителә, ксантомлы некроз йәки төйөрсөк үҫә. Һөҙөмтәлә төйөрсөк үҙәгендә атерогенездың һуңғы стадияларына хас бай липид масса тултырылған һыҙаттар барлыҡҡа килә.
Про — һәм антиатероген факторҙар
Модификацияланған липопротеидтарҙы йотҡанда, макрофагтар цитокиндар һәм төйөрсә үҫешенә булышлыҡ итеүсе факторҙар бүлеп сығара. Цитокиндарҙың һәм үҫеш факторҙарының бер төрө шыма мускуллы күҙәнәктәр бүленешенә һәм төйөрсәлә тупланған күҙәнәк-ара матдәләр синтезына стимул бирә. Башҡа цитокиндар, бигерәк тә әүҙемләшкән Т-лимфоциттарҙың интерферон-γ, шыма мускуллы күҙәнәктәрҙең бүленеүен һәм коллаген синтезын тотҡарлай. ИЛ-1 һәм ФНО кеүек факторҙар төйөрсәнең артабанғы яҙмышында, интимала үҫештең тромбоцитар факторын һәм фибробластар үҫеше факторын тыуҙырып, үҙ ролен уйнай. Шулай итеп, атерогенезды бер үк ваҡытта тиҙләтә лә, тотҡарлай ҙа торған факторҙарҙың үҙ-ара ҡатмарлы йоғонтоһо барлыҡҡа килә. Аҡһымһыҙ медиаторҙарҙың да роле ҙур. Күҙәнәк ҡан тамырҙары стенкаларының әүҙемләшкән макрофагтары һәм күҙәнәктәре (эндотелиаль һәм шыма мускуллы) кислородтың шыма мускуллы күҙәнәктәргә стимул биреүсе, цитокиндар синтезын көсәйтеүсе, шулай уҡ NO бәйләүсе ирекле радикалдарын эшләп сығара. Икенсе яҡтан, әүҙемләшкән макрофагтар индуцирланған NO-синтаза синтезына һәләтле. Был юғары әүҙем ферменттың конститутив формаһы яһаған ҙур булмаған NO тупланмаһынан—эндотелиаль NO-синтазанан—айырмалы, юғары, потенциаль ағыулы, концентрациялағы NO эшләп сығара.
Макрофагтарҙан тыш, холестеринды зыян күргән интиманан сығарыуҙа юғары тығыҙлыҡтағы липопротеидтар (ЛПВП), холестериндың кире транспортын тәьмин итеүҙә ҡатнаша. ЛПВП холестерины тупланыуы менән Йөрәктең ишемия сире ИБС араһында аныҡ кире бәйләнеш булыуы иҫбат ителгән. Бала табыу мөмкинлеге булған ҡатын-ҡыҙҙарҙа, уларға тиңдәш ир-аттарға ҡарағанда, ЛПВП холестерины тупланмаһы юғарыраҡ, шуның арҡаһында ҡатын-ҡыҙҙар атеросклероздан һирәгерәк яфалана. Тәжрибә күрһәтеүенсә, ЛПВП ксантом күҙәнәктәрҙән холестерин ҡыуырға һәләтле.
Шыма мускул күҙәнәктәренең ҡатнашыуы
Атеросклеротик төйөрсә липид табынан үҫешә, әммә бөтә таптар ҙа төйөрсәгә әйләнмәй. Әгәр липид таптарға ксантом күҙәнәктәрҙең тупланыуы хас булһа, төйөрсәләргә — фиброз хас. Төйөрсәлә күҙәнәк-ара матдәне нигеҙҙә шыма мускуллы күҙәнәктәр синтезлай, һәм уларҙың миграцияһы һәм пролиферацияһы — моғайын, ксантом күҙәнәктәр тупланған урында фиброз төйөрсә барлыҡҡа килеүҙең киҫкен мәле.
Ҡатмарлашҡан төйөрсәнең үҫеше
Ябай хәүеф факторҙары һәм тасуирланған цитокиндарҙан тыш атеросклероз үҫешенең аҙаҡҡы стадияһында ҡан системаһында ҡан туҡтау тиҙлеге лә мөһим роль уйнай. Липид таптар барлыҡҡа килһен өсөн, эндотелийҙың зарарланыуы йәки ғына талап ителмәй. Әммә артабан унда микроскопик өҙөктәр барлыҡҡа килеүе мөмкин. Яланғасланған базаль мембранала тромбоциттарҙың адгезияһы бара һәм ваҡ тромбоцитар тромбтар барлыҡҡа килә. Әүҙемләшкән тромбоциттар бер нисә әүҙем матдәләрҙе айырып тромбоцит фиброзды тиҙләтеүсе бер нисә матдә бүлеп сығара. Шыма мускул күҙәнәктәренә, үҫештең тромбоцитар һәм р трансформалашҡан үҫеш факторҙарынан тыш, түбән молекуляр медиаторҙар, мәҫәлән, серотонин тәьҫир итә. Ғәҙәттә был тромбтар, бер ниндәй ҙә симптом ҡалдырмай, һәм эндотелий бөтөнлөгө тергеҙелә.
Төйөрсә үҫә барған һайын, уға мул рәүештә vasa vasorum (ҡан тамырҙарының ҡан тамырҙары) батып инеп үҫә башлай. Яңы ҡан тамырҙары төйөрсә яҙмышына бер нисә юл менән йоғонто яһай. Улар лейкоциттарҙың төйөрсә эсенә күсеүенә лә, унан сығыуына ла киң яҫылыҡ аса. Бынан тыш, яңы ҡан тамырҙары — диабетик ретинопатиялағы кеүек, төйөрсөккә ҡан һауыу сығанағы: улар һынып барыусан. Ҡан һауыуҙың барлыҡҡа килеүе тромбозға килтерә, тромбин барлыҡҡа килә. Ул гемостазда ғына ҡатнашмай, интима күҙәнәктәренә лә йоғонто яһай: шыма мускуллы күҙәнәктәр бүленешенә һәм улар тарафынан цитокин эшләп сығарыуына стимул бирә, шулай уҡ эндотелийҙың үҫеш факторҙары синтезын тыуҙыра. Ҡан һауыу һөҙөмтәһендә төйөрсәләрҙә йыш ҡына фибрин һәм гемосидерин була.
Атеросклеротик төйөрсәләр йыш ҡына эзбизһеҙләнә. Төйөрсәләрҙә һөйәк туҡымаһына хас кальций бәйләүсе остеокальцин һәм остеопонтин аҡһымдары (мәҫәлән, һөйәк морфогенезын көйләүсе аҡһымдар) була.
Клиникаһы
Клиник сағылышы йыш ҡына морфологияһына тап килмәй. Патологоанатомик тикшереү ваҡытында ҡан тамырҙарының ярылып ятҡан атеросклеротик зарарланыуы табыш булыуы мөмкин. Һәм, киреһенсә, органдың ишемия клиникаһы ҡан тамырҙары көпшәлегенең уртаса облитерацияһы булғанда ла барлыҡҡа килеүе мөмкин. Башлыса айырым артериаль бассейндар зыян күреүе мөмкин. Сирҙең клиник картинаһы шуның менән бәйле. Коронар артерияларҙың зарарланыуы яйлап йөрәктең ишемия ауырыуы булараҡ сағылыш тапҡан коронар етешмәүсәнлекккә алып килә. Церебраль артериялар атеросклерозы йә тиҙ үтә торған мейе ишемияһына йә инсультҡа килтерә. Аяҡтар артерияһының зарарланыуы — аҡһауға йә ҡоро гангренаға сәбәп була. Брыжеечный артерияһы атеросклерозы эсәктәр ишемияһына йә инфарктына (мезентриаль тромбоз) килтерә. Шулай уҡ бөйөр артериялары зыянлауы менән бәйле, Голдблатт бөйөрөн формалаштырыу тип аталған күренешкә килтереүе мөмкин. Хатта типик һәм күрше участкаларҙың яҡшы һаҡланыуы фонында — айырым артериаль бассейндар сиктәрендә булыуы мөмкин. Мәҫәлән, йөрәк ҡан тамырҙары окклюзияһы йыш ҡына һул коронар артерияның алғы желудочковый-ара тармағының проксималь бүлегендә барлыҡҡа килә. Башҡа типик локалләшеүе — бөйөр артерияһының проксималь бүлеге һәм йоҡо артерияһының бифуркацияһы. Ҡайһы бер артериялар, мәҫәлән, эске күкрәк артерияһы, коронар артерияларға яҡын урынлашыуы һәм төҙөлөшөнә ҡарамаҫтан, һирәк зарарлана. Атеросклеротик төйөрсәләр йыш ҡына артериялар бифуркацияһында — ҡан ағымы бер тигеҙ булмаған ерҙә барлыҡҡа килә; икенсе төрлө әйткәндә, гемодинамика төйөрсәләр урынлашҡанда (патогенезын ҡара).
Диагностикаһы
Атеросклерозға бәйле ауырыуҙар диагностикаһы:
Дауалау
Атеросклерозды дауалау схемаһында медикаментоз, һәм медикаментоз булмаған саралар ҡарала.
Гиперлипидемияны медикаментоз булмаған коррекция ысулдары
Яҡшы һөҙөмтәгә ирешеү өсөн дауалау ваҡыты 6 айҙан кәм булырға тейеш түгел. Дауалау схемаһында ошо шарттарҙы үтәү мөһим (ҡара: Хәүеф факторҙары):
Дарыуҙар менән дауалау
Атеросклерозды дарыуҙар менән дауалау артериаль гипертензияны (юғары ҡан баҫымын, бигерәк тә систолик АД-ны), шәкәр диабетын, метаболик синдромды (һимереүгә бәйле ауырыуҙарҙы) һәр саҡ контролдә тотоу, улар менән көрәшеүгә ҡайтып ҡала. Айырыуса липид спектрын нормаға килтереү (дөйөм холестерин, триглицеридтар, ЛПВП, ЛПНП, атерогенлыҡ индексы) мөһим. Был маҡсатта ҡулланылған препараттар дүрт төркөмгә бүленә:
Беренсе төркөм
Шулай итеп, алиментар һәм/йәки плазматик холестерин менән көрәш мәғәнәһеҙ һәм хәүефле сара булып тора, һәм был сир менән көрәштә бер файҙаһы ла юҡ.
Икенсе төркөм
Атеросклерозды дауалауҙа интенсив алым булараҡ статиндар һәм фенофибратты берләштереп ҡабул итеү тәҡдим ителә.
Һынау стадияһындағы препараттар
Циклодекстриндың, холестерин кристалдарын иретеп, уны төйөрсәләрҙән юҡҡа сығара алыуын һәм атеросклерозды уңышлы дауалай алыуын сысҡандар менән тәжрибәләрҙә күренде. Билдәле булыуынса, циклодекстрин кешеләр өсөн хәүефһеҙ, хәҙерге ваҡытта был препарат атеросклероз сире менән яфаланыусыларҙы дауалау маҡсатында тестлау буйынса потенциаль кандидат булып тора.
Ас-hE18A-NH2 (клиник эшләү стадияһында, АЭМ-28 атамаһы менән йөрөтөлә) тип аталыусы пептид холестерин һәм триглицеридтар кимәлен кәметә, шулай уҡ шешеүгә ҡаршы тороу кеүек һоҡланғыс үҙенсәлектәргә эйә. Әйткәндәй, статиндар һәм PCSK-9 ингибиторҙарынан айырмалы рәүештә, ул гепарансульфат протеогликанин (HSPG) менән бәйләнешкә инеп, холестеринды кәметә ала. Әлеге ваҡытта ул клиник һынауҙарҙың 1a/1b фазаһын үтә һәм кеше ҡабул итерлек икәнен, иң мөһиме, һөҙөмтә өмөтлө булыуын күрһәтә.
мРНК аполипопротеин(а) трансляцияһын ингибирлаусы ISIS-APO(a)Rx һәм уның көслөрәк аналогы ISIS-APO(a)-LRx кеүек антисенс препараттары ҡан плазмаһында apo(a)/Lp(a) кимәлдәрен һәм уның менән бәйләнгән окисланған фосфолипид (OxPL) формаларын 86 % һәм 93 % кәметеүгә һәләтле.
Кутэль-Кы
Кутэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ньюган-Токаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Гревенрода
Гревенрода (Grafenroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3358 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99330 һәм автомобиль коды — IK.
Молдова гагауздары
Гагауздар — Молдавиялағы һан яғынан иң эре милли аҙсылыҡты тәшкил итеүсе халыҡ, улар дәүләттә дүртенсе урынды алып тора. 2004 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, гагауздар 151 мең 596 кеше булып, дөйөм халыҡ һанының 3,85 процентын тәшкил иткән.
Бессарабияның көньяғында урынлашҡан һәм ҡасандыр Рәсәй империяһының колонияһы булған тарихи Буджак өлкәһенә сағыштырмаса һуң ғына күсеп ултырһалар ҙа артабан үҙаллылыҡ алған Молдавия биләмәләрендә ныҡлап ултырып ҡалыусылар нәҡ ошо гагауздар. Ил биләмәләре буйлап улар тигеҙ таралмаған. Улар башлыса көнъяҡтағы төбәктәрҙә йәшәй (милләт вәкилдәренең 90 проценттан артығы) һәм Гагауз Автономиялы Территориаль Берәмегендә күпселекте тәшкил итә. Молдова гагауздары башлыса ауылдарҙа көн күрә.
Халыҡтың тупланып ултырыуы
Молдова дәүләте халҡының милли составында гагауздарҙың өлөшө һәм алып торған урыны йылдан-йыл күтәрелә бара, һәм был тенденция тотороҡло һаҡланып килә. Дөйөм халыҡтың абсолют иҫәбе кәмеү менән бер рәттән гагауздарҙың һан кимәле Гагаузияның үҙендә лә (хәҙер был күрһәткес 83,8 процентҡа тиң), шулай уҡ башлыса гагауздар күптән ныҡлы этномәҙәни бәйләнештәр урынлаштырған болгарҙар йәшәгән күрше Тараклий районында (бындағы күрһәткес 9,0 процент) даими арта бара. Бессарабия районында көн иткән гагауздарҙың һаны ла тотош ил буйынса булған күрһәткестән (7,4 %) юғарыраҡ, әммә уның бында аҡрынлап түбәнәй барыуы күҙәтелә. Шулай уҡ гагауз халҡы вәкилдәренең бар йәшәүселәрҙең 2,7 процентын алып торған Ҡағул районын айырым билдәләп үтергә була. Илдең башҡа төбәктәрендә был милли аҙсылыҡ ысын мәғәнәһендә аҙсылыҡты тәшкил итә һәм уларҙың өлөшө дөйөм халыҡтың бер процентынан да кәмерәк. Молдова буйынса тотошлай гагауздарҙың миграцион әүҙемлеге әллә ни юғары түгел: ситкә китеүсе эмигранттарҙың күпселеге үҙҙәренең тораҡ пунктарын ҡалдырған осраҡта туранан-тура Рәсәй Федерацияһы төбәктәренә юл ала.
Этник һәм тел күренештәре
Практик йәһәттән килгәндә, Молдавия биләмәләрендә көн итеүсе гагауздар, ҡағиҙә булараҡ, күп теллеләр, үҙ-ара һәм башҡа милләт вәкилдәре менән аралашҡанда гагауз теле менән бер рәттән рус телен дә иркен ҡуллана. Күптәр румын телен дә яҡшы белә.
Сыбар барҡылдаҡ
Сыбар барҡылдаҡ, ҡоролдаҡ. (Gестрый дрозд, Zoothera dauma)— барҡылдаҡтар ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан байтаҡ ҙур. Иң ҙур барҡылдаҡ, һырты киң ҡара һыҙыҡтар менән сыбарланған. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән таплы, ҡойроғоноң ике яҡ сите аҡ. Башҡа барҡылдаҡтарҙан ҙурлығы һәм төҫө менән айырыла.
Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «хорр-хорр». һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше
Урманда, башлыса йылға буйҙарында йәшәй. Күбеһенсә ерҙә йөрөй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Яҙ һәм йәй көндәрендә бөжәктәр, көҙгөһөн еләк менән туҡлана. Ояһын абағанан, сыбыҡтан, мүктән ергә лә, ағас ботаҡтарына ла эшләй. Унда көрән таплы 4—5 бөртөк ҡыҙғылт-һары йомортҡаһы була.
Ғилманов Фәрит Фәррәх улы
Ғилманов Фәрит Фәррәх улы (8 февраль 1976) — дәүләт хеҙмәткәре. 2011 йылдың апреленән Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы (2011 йылдың 18 мартынан—Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығын ваҡытлыса башҡарыусы). 2011 йылдан Берҙәм Рәсәй партияһы ағзаһы.
Белеме
1998 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының Санкт-Петербург янғын хәүефһеҙлеге институтын тамамлай. 2008 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының Санкт-Петербург янғын һүндереү хеҙмәте университетының адъюнктураһын тамамлай. Педагогия фәндәре кандидаты.
«Педагогические условия развития профессиональной компетентности сотрудников Государственной противопожарной службы МЧС России» темаһына диссертация яҡлай. Яҡлау урыны: Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Санкт-Петербург университеты.
Әҙәбиәт
Ғилманов Фәрит Фәррәх улы. «Педагогические условия развития профессиональной компетентности сотрудников Государственной противопожарной службы МЧС России», диссертация кандидата педагогических наук : 13.00.08 / Гильманов Фарит Фаррахович; — Санкт-Петербург, 2008.- 156 с.: ил. РГБ ОД, 61 09-13/325
Алмаштырыу реакциялары
Алмаштырыу реакциялары (substitution reaction, Реакции замещения) — химик берләшмәне тәшкил иткән ҡайһы бер функциональ төркөмдәр башҡа төркөмдәргә үҙгәрә, йәғни ябай матдә менән ҡатмарлы матдә араһында барған химик реакция ваҡытында ябай матдәнең атомдары ҡатмарлы матдә элементтарының береһенең атомдарын алмаштырған химик реакция. Алмаштырыу реакциялары инглиз хәрефе «S» менән билдәләнә.
Алмаштырыу реакцияларының дөйөм төрө:
Ғәҙәттә, алмаштырыу барған реагенттарҙың береһе («R-X»), субстрат, ә икенсеһен («Y-Z») — һөжүм итеүсе реагент тип атайҙар. Төркөм «X» китеүсе, ә төркөм «Y» — инеүсе тип атала.
Алмаштырыу реакцияһы миҫалы булып метандың фотолитик хлорлауы торорға мөмкин :
Органик химияла алмаштырыу реакциялары мөһим әһәмиәткә эйә. Реакцияның типик механизмын ентекле өйрәнеү уның һөҙөмтәһен аныҡ реакторҙар өсөн алдан әйтеп кенә ҡалмай, ә уның барышы өсөн температураның оптималь шарттарын һайлау, иретмәне йәки мөмкин булған катализаторҙы һайлау тураһында төшөнсә алырға ла мөмкинлек бирә.
Нуклеофил алмаштырыу реакциялары
Нуклеофил алмаштырыу реакцияларында һөжүм итеүсе киҫәксә нуклеофил тора, йәғни кире зарядлы киҫәксә йәки ирекле электрон парлы киҫәксә. Китеүсе төркөм нуклеофуг исемен йөрөтә.
Нуклеофил алмаштырыу реакциялары алифатик системаларға хас. Нуклеофил алмаштырыу реакцияларының дөйөм күренеше:
Нуклеофил алмаштырыу реакциялары билдәләнә «SN». Ғәҙәттә, алифатик (SN һәм ароматик (SNAr) нуклеофил алмаштырыу реакцияларына бүленә.
Нуклеофил алмаштырыу реакцияларының ике төрө киң таралған :
Алкил галогендарының гидролизы нуклеофил алмаштырыу реакцияһы миҫалы булып тора:
Иң киң таралған нуклеофил төркөмдәр:
Электрофил алмаштырыу реакциялары
Электрофил алмаштырыу реакцияларында һөжүм итеүсе киҫәксә электрофил, йәғни ыңғай зарядлы киҫәксә йәки электрондарға ҡытлыҡ булған киҫәксә. Китеүсе киҫәксә электрофуг тип йөрөтөлә.
Электрофил алмаштырыу реакциялары ароматик системаларға нығыраҡ хас.
Электрофил алмаштырыу реакцияһының дөйөм күренеше:
Электрофил алмаштырыу реакциялары SR" билдәләнә.
Ароматик системалар өсөн электрофил алмаштырыуҙың бер генә (төп) механизмы бар SEAr, ул аралаш ыңғай зарядлы интермедиат булдырыуҙы үҙ эсенә ала, икенсе стадияла унан китеүсе төркөм айырыла.
Алифатик берләшмәләрҙең механизмдар булараҡ осрай SE1, шулай уҡ SE2 механизмдарға оҡшаш SN1 и SN2
Электрофил алмаштырыу реакцияһы миҫалы:
Иң киң таралған электрофил төркөмдәр:
Радикал алмаштырыу реакциялары
Радикаль алмаштырыу реакцияларында һөжүм итеүсе киҫәксә булып ирекле радикалдар тора.
Радикал алмаштырыу реакцияларының дөйөм төрө:
Радикал алмаштырыу реакциялары «SR» билдәләнә.
Радикал алмаштырыу реакцияһы миҫалы итеп юғарыла бирелгән метанды хлорлау реакцияһы торорға мөмкин.
Оло Вельморда
Оло Вельморда — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 308 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асҡар (Мәсетле районы)
Асҡар (Асҡар һөт-тауар фермаһы, Асҡар МТФ-һы) — бөткән утар. Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы биләмәһенә тура килә. Асҡар утары 1930—1935 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Утарға Әжекәй ауылы егете, көтөүсе Асҡарҙың исеме бирелгән. Утар халҡы фермала эшләгән.
Географик урыны
1952 йылда утары Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы составында була, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡҡа тиклем 8 км, ауыл Советы үҙәге Кесе Ыҡтамаҡҡа тиклем 2 км алыҫлыҡта ята.
Тарихы
Ферма биләмәһендә Малсылар йорто булған. Ҡайһы бер малсылар ферма эргәһендә үк йорттар төҙөп йәшәгән, мәҫәлән, Кирәевтәр ғаиләһе, Федор һәм Зоя Коряковтар (ҡайһы берҙәренең исем-шәрифтәре билдәһеҙ). 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ферма янындағы 3-4 йортта ун кеше йәшәгән. 1959 йылғы Халыҡ иҫәбен алыуҙа Асҡарҙа бер кем теркәлмәгән.
Асҡар фермаһы юғары күрһәткестәр буйынса дан тотҡан ферма: Башҡортостан буйынса В. И. Ленин исемендәге колхоздың Һөт-тауар фермаһы призлы урындар яулай. Ул ваҡытта ферма мөдирҙәре булып Ватолин А. Г., Новоселов А. И., Томилов С. эшләй.
1978 йылда Асҡар һөт-тауар фермаһы Түбәнге Бобин ауылына күсерелә. Асҡарҙа быҙау аҙбары ғына тороп ҡала
Чирюг
Чирюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шелюг йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бунимович Абрам Исаакович
Абрам Исаакович Бунимович (1917—1999) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы, физика-математика фәндәре докторы (1969), профессор (1970).
Биографияһы
Абрам Исаакович Бунимович 1917 йылдың 22 декабрендә Киевтә тыуған. 1934 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Мәскәү университетының механика-математика факультетына уҡырға инә һәм 1940 йылда уны гидромеханика кафедраһы буйынса отличие менән тамамлай. Бынан һуң ул Мәскәү дәүләт университетының механика ғилми-тикшеренеү институты ҡарамағындағы аспирантураға ҡабул ителә.
Әммә ул саҡта аспирантураны тамамларға насип булмай: Бөйөк Ватан һуғышы башлана, һәм 1941 йылдың 23 июнендә Абрам Бунимович аспирантураның икенсе курсынан фронтҡа китә. Һуғыш ваҡытында Волхов, Дала, 1-се һәм 2-се Украина фронттарында һуғыштарҙа ҡатнаша; артиллерия разведкаһы офицеры сифатында Корсунь-Шевченко, Днепр-Карпат, Яссы-Кишинев, Бухарест-Арад, Будапешт, Вена, Прага һәм башҡа хәрби операцияларҙа ҡатнаша. Разведка взводы командирынан 2-се Украина фронтының артиллерия разведкаһы начальнигының өлкән ярҙамсыһына тиклем хәрби юл үтә.
Ул унда рәшәткәле системаларҙы тауыш тиҙлегенән бәләкәйерәк тиҙлекле газ ағымы уратып ағыуын теоретик һәм эксперименталь өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр башҡара, уларҙың һөҙөмтәләре реактив двигателдәрҙе проектлау һәм эшләү ваҡытында киң ҡулланыу таба.
1961 йылдан А. И. Бунимович МДУ мехматының газ һәм тулҡын динамикаһы кафедраһында доцент булып эшләй. Шулай уҡ 1961—1963 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының механика институтының газ һәм тулҡын динамикаһы бүлеген етәкләй. Ә эксперимент үткәргәндә А-8 тауыштан шәберәк торбала авариянан һуң механика институтынан китә.
1977 йылдан газ һәм тулҡын динамикаһы кафедраһы профессоры. 1969 йылда уға физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе, ә 1980 йылда профессор ғилми исеме бирелә.
Востряково зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
А. И. Бунимович күп хеҙмәттәрен шыйығайтылған газдың каналдарҙа һәм рәшәткәләрҙә ағыуын өйрәнеүгә бағышлай. Ул үҙенең уҡыусылары менән бергә әйләнеүсе есемдәрҙе шыйығайтылған газ ағымы уратып ағыуын өйрәнеү буйынса ҙур эштәр циклы башҡара. Деформацияланыусы мөхиттәргә үтеп ингәндә иң бәләкәй ҡаршылыҡлы есемдәрҙең оптималь формаһы тураһында мәсьәлә ҡуя һәм үҙе хәл итә. А. И. Бунимович һәм уның уҡыусылары (В. Р. Душин, Б. И. Сиперштейн, А. В. Краснослободцев) механиканың мөһим практик ҡулланылышы булған (кинетик тигеҙләмәләрҙең инвариантлы-төркөмдән торған сығарылыштарын өйрәнеү һәм башҡалар) яңы мәсьәләләрен төркөмләп тикшеренеүҙәрҙең ҙур класын башҡара.
Ермачиха (йылға)
Ермачиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кишкинский Исток йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тюли (Ханты-Мансийск районы)
Тюли — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628512, ОКАТО коды — 71129940001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Немет Жанетт
Жанетт Немет (, р 21 ғинуарҙа 1994) — венгр спортсыһы, ирекле стиль көрәшсеһе, европа чемпионаты призёры.
Биографияһы
1994 йылда Веспремда тыуған. 2013 йылда донъя чемпионатында 16-сы урын биләй. 2014 йылда Европа чемпионатында 5-се һәм донъя чемпионатында —15-се урындар. 2015 йылда Европа уйындарында - 8-се урын, һәм донъя чемпионатында — 21-се. 2016 йылда Европа чемпионатында - 9-сы урын яулай, бынан тыш Рио-де-Жанейрола Олимпия уйындарында ҡатнашып, 10-сы урынға сыҡты. 2017 йылда Европа чемпионатында көмөш миҙал яуланы, һәм донъя чемпионатында 12-се урын яуланы. 2018 йылда Европа чемпионатында - 7 урын.
Бухарест ҡалаһында 2019 йылда үткән Европа чемпионатында 76 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яуланы.
Бахтыбай
Бахтыбай (Бахтыбаево) — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 887 кеше. Почта индексы — 452476, ОКАТО коды — 80213807001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Салантырь
Салантырь — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тузлов йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гревенталь
Гревенталь (Grafenthal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2471 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98743 һәм автомобиль коды — SLF.
Кый-Пюрма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дер
Дер (шум. — DI-E-IR) йәки Дурум  — Боронғо Ике йылға араһындағы (Месопотамияла)  шумер   ҡалаһы,  Тигр аръяғында  Элам яғына ҡарай хәҙерге  Ираҡтың  Бадра ҡалаһынан алыҫ түгел урында була.
Боронғо аккад осоронан башлап  селевк осорона тиклем телгә алына килә. Өлкә баш ҡалаһы статусында Дер сәйәси әһәмиәткә эйә була,  тик оҙаҡ түгел —  был статусы иртә иҫке бабил осороноң башында ғына һаҡлана.
Скаляр ҡабатландыҡ
Ғәҙәттә түбәндәге тамғалауҙарҙың береһе ҡулланыла: йәки (квант механикаһында векторҙар өсөн йыш ҡулланылған Дирак тамғалауы):
Ғәҙәттә скаляр ҡабатландыҡ ыңғай тип уйланыла, йәғни
Әгәр бындай фаразлау булмаһа, ҡабатландыҡ индефинит йәки асыҡланмаған тип атала.
Билдәләмә
\mathbb L векторлы арауығында \mathbb C комплекслы (йәки \mathbb R ысын) һандар яланы өҫтөндә скаляр ҡабатландыҡ тип, элементтары өсөн,  һәр элементтар пары өсөн \mathbb C (йәки \mathbb R) ҡиммәттәре ҡабул иткән һәм түбәндәге шарттарҙы ҡәнәғәтләндергән  функцияһы атала:
Билдәләмәнең 2п. булыуы килеп сыға. Шуға күрә, скаляр ҡабатландыҡтың комплекслы (дөйөм осраҡта) ҡиммәттәр ҡабул итеүенә ҡарамаҫтан, п.3 мәғәнәһе бар.
Алгебраик билдәләмә
n-үлсәмле ысын арауыҡта ике a = [a1, a2, ..., an] һәм b = [b1, b2, ..., bn] векторҙары өсөн скаляр ҡабатландыҡ ошолай билдәләнә: Мәҫәлән, өс үлсәмле арауыҡта [1, 3, −5] һәм [4, −2, −1] векторҙарының ҡабатландығы ошолай иҫәпләнә:
a = [a1, a2, ..., an] һәм b = [b1, b2, ..., bn] комплекслы векторҙары өсөн скаляр ҡабатландыҡ ошолай билдәләнә: Мәҫәлән,
Геометрик билдәләмә
Әгәр векторҙың оҙонлоғо һәм векторҙар араһындағы мөйөш төшөнсәләренә билдәләмә, бәйһеҙ рәүештә скаляр ҡабатландыҡ төшөнсәһен индергәнгә тиклем бирелһә (классик геометрияла, ҡағиҙә булараҡ, шулай итәләр ҙә инде), ул саҡта скаляр ҡабатландыҡҡа билдәләмә ҡабатлашыусыларҙың оҙонлоғо һәм улар араһындағы мөйөш төшөнсәләре аша бирелә:
Хәҙерге аксиоматика ғәҙәттә скаляр ҡабатландыҡтан башлап төҙөлә, ул саҡта векторҙың оҙонлоғо һәм векторҙар араһындағы мөйөш төшөнсәләре скаляр ҡабатландыҡ аша бирелә (түбәндәрәк ҡарағыҙ).
Бәйле билдәләмәләр
Хәҙерге аксиоматик ҡарашта векторҙарҙың скаляр ҡабатландығы төшөнсәһе нигеҙендә түбәндәге сығарылма төшөнсәләр индерелә:
Коши — Буняковский тигеҙһеҙлеге
Скаляр ҡабатландыҡлы һыҙыҡлы арауыҡтың теләһә ниндәй \mathbf x һәм \mathbf y элементтары өсөн
тигеҙһеҙлеге үтәлә
Тарихы
Скаляр ҡабатландыҡ У. Гамильтон тарафынан 1846 йылда, кватерниондар менән бәйле векторлы ҡабатландыҡ менән бер үк ваҡытта индерелә  — ярашлы рәүештә, скаляр өлөшө нулгә тигеҙ булған ике кватернион ҡабатландығының скаляр һәм вектор өлөшө кеүек.
Вариациялар һәм дөйөмләштереү
Тензорлы алгебрала сикле үлсәмле скаляр ҡабатландыҡтың иң ябай дөйөмләштереүе булып ҡабатланыусы индекстар буйынса төргәк тора. Шундай уҡ дөйөмләштереүҙе сикһеҙ үлсәмле осраҡта ла эшләргә мөмкин (Функцияларҙың сикһеҙ үлсәмле арауыҡтары өсөн — миҫалдарҙы ҡарағыҙ (юғарыла)).
Дүртөйлө (Шаран районы)
Дүртөйлө (Дюртюли) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 582 кеше. Почта индексы — 452642, ОКАТО коды — 80258820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Кеслома
Оло Кеслома — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йырсы барҡылдаҡ
Тауышы
Тауышы киҫкен тел шартлатҡан һымаҡ йәки: «тсии». Көслө генә сутылдап һайрай: Уны: «Сафураҡай, Сафураҡай (йәки Шәгүрәкәй, Шәгүрәкәй), көйләй-көйләй сәй ҡой, сәй ҡой», — тигәнгә оҡшаталар.
Йәшәү рәүеше
Урмандарҙа йә шәй. Төрлө еләк, ағас һәм үлән орлоҡтары, бөжәктәр ме¬нән туҡлана- Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағастарҙа оялай. Ҡара таплы 4—5 бөртөк зәңгәр төҫтәге йомортҡа¬һы була.
Албулена Криезиу
Албулена Криезиу (Albulena Kryeziu; 27 август 1986 йыл ) — албан актрисаһы, 2003 йылда "Debanti politik"театр постановкаһында актриса сифатында дебют яһай. Иң билдәле роле — «Debanti politik» исемле һабын операһында — Мимоза Укай һәм «O sa mirë» ситкомында Тринги Белегу роле.
Биографияһы
Албулена Криезиу 1986 йылдың 27 авгусында Джяковицала тыуа. Бала саҡтан актриса булырға хыяллана.
Пече ҡалаһындағы Одхис Паскале сәнғәт мәктәбендә актерлыҡ оҫталығы буйынса урта мәктәпте тамамлай. 2008 йылда тамамлай Приштина университетының сәнғәт факультетыy шулай уҡ актерлыҡ оҫталығы буйынса тамамлай, һуңынан шул уҡ өлкәлә магистр дәрәжәһен ала.
Альбулена кинола һәм театрҙа бик күп ролдәр уйнай. Гьяков профессиональ театрында, Приштиналағы Додона театрында, Скопьелағы Албан театрында һәм Act Productions-да хеҙмәт итә. 2016 йылда Италияла уҙғарылған "Урта Диңгеҙ кинофестивале"ндә һәм Францияла DC фестивалендә «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» наградаһын ала /
Приштинала йәшәй, Косово милли театрында хеҙмәт итә. Криезиу үҙе хәбәр итеүенсә, театр уның өсөн — «икенсе йорт», сөнки унда ул үҙен иркен тоя, ә унда эшләү «айырыуса рәхәтлек килтерә».
Шәхси тормошо
Бер нисә тапҡыр кейәүгә сыға. 2016 йылдың авгусында режиссер Илер Бокшиға кейәүгә сыға. 25 декабря 2017 года у них родился сын Дон.
Бер интервьюһында Албулена Криезиу үҙенең яратҡан проекты тип Гьяков профессиональ театрында ире һәм режиссеры Илир Бокши менән бергә уйнаған «Dorëzimi në Spokan» спектаклен атай.
Кыка-Кикя
Кыка-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Няркыль-Чор йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мышар барҡылдағы
Мышар барҡылдағы, мышар турғайы, миләш сыпсығы, шоморт сыпсығы (дрозд-рябинник, Turdus pilaris) — Евразияла таралған ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Түбәһе, елкәһе, ҡойроҡ төбөнөң өҫ яғы күкһел һоро. Арҡаһы, ҡа¬наттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара буй таптар менән сыбарланған һарғылт ерән, ҡорһағы аҡ. Башҡа барҡылдаҡтарҙан түбәһендәге, елкәһендәге-һәм ҡойроҡ төбөндәге һорғолт күк төҫө менән айырыла
Тауышы
Тауышы көслө генә: «трррҡ-трррҡ». һайрауы сырылдаҡ, тауыштарҙан тора
Йәшәү рәүеше
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Башлыса мышар һәм балан менән туҡлана, бөжәктәр ҙә аулай. Ҡайһы ваҡыт йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе-урынға күсеп йөрөй. Бик киң таралған. Ояһы ағастарҙа була. Ҡара таплы 4—5 бөртөк зәңгәр төҫтәге йомортҡа һала.
Сухов Владимир Павлович
Сухов Владимир Павлович (11 февраль 1934 йыл — 26 февраль 2016 йыл) — ғалим-геолог һәм педагог‑методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре кандидаты (1969), педагогия фәндәре докторы (2005), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Владимир Павлович Сухов 1934 йылдың 11 февралендә нең эшселәр ҡасабаһында тыуған.
1957 йылда Ленинград дәүләт университетының геология факультетын тамамлай. Красноярск геология идаралығында эшләй: 1958 йылдан алып инженер-геолог, 1959 йылдан геология-экспедицияның эҙләү отряды начальнигы. 1961—1963 йылдарҙа Башҡортостан территориаль геология идаралығының Көнбайыш Башҡортостан комплекслы геология экспедицияһында начальник, өлкән геолог, 1966 йылдан геология институтында (Ѳфѳ). СССР фәндәр академияһының Башҡортостан филиалының геология институтында аспирантураны тамамлай (1966 йыл), һарытау университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (1969 йыл).
1974 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия институтында (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) өлкән уҡытыусы вазифаһын башҡара, һуңынан доцент була, 1992 йылдан — профессор. 1990—2000 йылдарҙа — иҡтисади география кафедраһы мөдире. 2005 йылда А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетында (Санкт-Петербург) мәктәптә география уҡытыу методикаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: геология өлкәһендә — Башҡорт Урал алды кайнозой палеогеографияһы, педагогика өлкәһендә — урта дөйөм белем биреү мәктәбендә фекерләүҙе үҫтереү йәһәтенән географияны уҡытыу методикаһы.
Рәсәй һәм Башҡортостан (М. Ф. Хисмәтов менән авторҙаш) мәктәптәре өсөн география дәреслектәре авторы (6 һәм 8 кластар өсөн). СССР һәм Рәсәй география уҡытыусылары өсөн квалификация күтәреү курстарында лектор булараҡ билдәле (1980 йылдар аҙағынан 2000 йылдарға тиклем).
Ғалим 2016 йылдың 26 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Төп хеҙмәттәре
100-ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик эштәр авторы.
Ефремиха
Ефремиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Повалиха йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чирядка
Чирядка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Егоров (Чет ҡушылдығы)
Егоров — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 333 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Пыя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙылъяр мәмерйәһе
Ҡыҙылъяр мәмерйәһе (Кызылъяровская пещера) — атаҡлы спелеолог-ғалим Г. А. Максимович исемендәге мәмерйә, Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Был тау ҡыуышы Уралдың — иң ҙур, Башҡортостан Республикаһының иң оҙон мәмерйәһе, боронғо протозерой ҡатламдарында барлыҡҡа килгән.
Тасуирламаһы
Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы биләмәһенә инә.