cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хады-Яха (Сава-Яха кушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы проблемаларын хәл итеү юлдары
Экологик проблемаларҙы хәл итеүҙең төп юлы булып, ер менән файҙаланыу культураһын күтәреү, тәбиғәт ресурстарын файҙаланыуға яуаплы ҡарау тора. Шулай уҡ, ерҙе оҙаҡ ваҡытҡа шәхси милек итеп файҙаланыуға алыусы фермер хужалыҡтарын үҫтереү ҙә ерҙең етешетереү потенциалын һаҡлауға стимул булыр ине.
Ауыл хужалығының киләсәге
Бөгөн ауыл хужалығын алып барыуҙы камиллаштырыу буйынса селекция, генлы инженерия алымдары ярҙамы менән тикшереүҙәр алып барыла. Ҡоротҡос бөжәктәргә ҡаршы торорлоҡ, сыҙамлы, юғары уңыш биреү сифаттарына эйә булған яңы төр үҫемлек, хайуандар уйлап сығарыла.
Константин Эдуардович Циолковский XX быуат башында уҡ, үҙаллы кислород һәм аҙыҡ-түлек етештереүсе автоном станциялар төҙөмәйенсә алыҫ космосты үҙләштереп булмай, тип раҫлай.
Киләсәк перспективаһында кешегә яраҡлы йәшәү шарттары һәм биосфера булдырыу өсөн планетаның климатик шарттарын үҙгәртеү мөмкинлеге ҡарала
Сәғит (Архангел районы)
Сәғит (Сагитово) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 59 кеше. Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203828002.
Әхмәров Йосоп Ғәле улы
Әхмәров Йосоп Ғәле улы(1905−1938) — Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының беренсе секретары (июнь 1936 − октябрь 1937). Сәйәси золом ҡорбаны (1938).
Биографияһы
Әхмәров Йосоп Ғәле улы 1905 йылдың 20 октябрендә Рәсәй империяһының Ырымбур өлкәһе Силәбе өйәҙе «Андрлы» приискыһында тыуған. Милләте буйынса башҡорт. Күп балалы, ярлы ғаиләлә үҫә. Бала саҡтан уға нужа һурпаһын эсергә тура килә: аслыҡ-яланғаслыҡ, әсе йәтимлек, батраҡлыҡ. Шуға күрә Йосоп Октябрь революцияһын ысын күңелдән, ҡыуанып ҡаршы ала, ярлы һәм мохтаждар өсөн яңы тормош башланыуына ышана. Ул башланғыс мәктәбен генә тамамлай ала, әммә белемгә ынтылышы бик көслө була.
Тыңғыһыҙ, эшлекле йәш егетте бик тиҙ күреп ҡалалар. Тиҙҙән Йосоп комсомолға инә. 1925 йылда уны Таналыҡ улусы (хәҙерге Баймаҡ ҡалаһы) комсомол комитеты секретары итеп һайлайҙар. Аҙналар буйы ул ауылдар буйлап йөрөй, яңы ячейкалар ойоштора, халыҡ менән осраша, йәштәр араһында бик күп аңлатыу эшен алып бара.
1926—1929 йылдарҙа социаль-иҡтисади яҡтан бик ҡатмарлы булған Йылайыр кантоны комитетына инструктор, артабан комитет секретары булып тәғәйенләнә. 1928 йылда коммунистар партияһына инә.
1929 йылда Йосоп Әхмәровты Өфөгә эшкә саҡыралар — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт һәм пропаганда бүлеге мөдире вазифаһына. Был эшендә лә ул ҙур тырышлыҡ күрһәтә. 1930—1933 йылдарҙа уны Мәскәүгә И. В. Сталин исемендәге Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең Коммунистик университетына уҡырға ебәрәләр. 1933—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының игенселек халыҡ комиссариаты МТС-ның комсомол буйынса начальниктың ярҙамсыһы бурыстарын башҡара. 1935 йылда уны ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетынына эшкә саҡыралар, бында ул башта эшсе йәштәре бүлеген, һуңынан етәксе комсомол органдары бүлеге мөдире булып эшләй.
1937 йылдың октябрь айында республикаға ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 3-сө ғәҙәттән тыш пленумына Үҙәк Комитеттың секретары Андрей Жданов килә. Пленум барған саҡта һәм пленумдан һуң партия һәм дәүләт етәкселәрен ҡулға ала башлайҙар. Әхмәров Й. Ғ. 1937 йылдың 16 ноябрендә ҡулға алына.
1938 йылдың 10 июлендә Өфөлә СССР-ҙың Юғары суды Хәрби коллегияһының күсмә сессияһы үткәрелә. Был көн республика тарихына «ҡанлы йәкшәмбе» булып инә. Хәрби коллегия 43 кешене үлем язаһына хөкөм итә.
Йосоп Әхмәров 58-2, 58-8, 58-11 иң ауыр статьялар буйынса хөкөм ителә. 1938 йылдың 10 июлендә, Хәрби коллегия хөкөм сығарған көндө үк, атып үлтерелә. Атыу хәҙерге Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәйҙең Наркоконтроль идаралығы бинаһының подвалында башҡарыла (Коммунистик урамы, 29-сы йорт). Үлтерелгәндәрҙе Сергиев зыяратына алып баралар һәм алдан әҙерләп ҡуйған соҡорҙа күмәләр.
Әхмәров Йосоп Ғәле улы тураһында айырым мәғлүмәттәрҙе Хәтер китабында, Башҡортостан Республикаһының сәйәси репрессиялар ҡорбандары Хәтер китабында, «Сталин исемлектәре» сайтында, Үҙәк дәүләт архивында табып була.
1957 йылдың июлендә реабилитациялана.
Ивановка (Ғафури районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше. Почта индексы — 453060, ОКАТО коды — 80221813004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һөйөндөк (исем)
Һөйөндөк — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Һөйөндөк — «һөйөнөү» һүҙенән (көтөп алған балаға ҡушылған исем). .
Билдәле кешеләр
Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы (10 декабрь 1934 йыл — 26 март 2020 йыл) — башҡорт театр белгесе, тәнҡитсе, драматург. РСФСР-ҙың (1987), Башҡорт АССР-ының (1979) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Фамилия
Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы (20 сентябрь 1960 йыл) — ғалим-эколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының (2012) һәм Рәсәй Тәбиғәт ғилеме академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы (22 апрель 1935 йыл), хеҙмәт ветераны. 1960—1994 йылдарҙа бөгөнгө Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһының хеҙмәтләндереү бүлеге мөдире. РСФСР-ҙың (1987) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Ауылдар
Һөйөндөк (рус. Суюндюково) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Почта индексы — 452668, ОКАТО коды — 80207864004.
Һөйөндөк (рус. Суюндюково) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. Почта индексы — 452393, ОКАТО коды — 80234844003.
Һөйөндөк (рус. Суюндюково) — Башҡортостандың Шаран районында 2012 йылға тиклем булған ауыл. 2012 йылдың 30 ғинуарында Башҡортостан Республикаһы законы (№ 497-з) менән ауыл бөтөрөлгән һәм иҫәп яҙыуынан алынған.
Һөйөндөк — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 117 кеше[1]. Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820009.
Сөйөндөк, (Һөйөндөк, Сөендек, Суюндук) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Һөйөндөк йәки Һыуындыҡ (Суундук (Суындык)) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Кваркен, Адамовка, Новоорск райондары биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1828 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 174 км.
Һөйөндөк — күп мәғәнәне берләштергән йүнәлтеү бите.
Ҡамыш (Иҫәт ҡушылдығы)
Ҡамыш  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 464 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡана (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы)
Ҡана (Кана) — Башҡортостандағы йылға. Йылға тамағы Ағиҙелдең һул яҡ яры буйынса 1065 км урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо — 94 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 976 км2.
Йылға башында Сәрбиә ауылы урынлашҡан. Ҡана йылғаһы Әтек (Бөрйән районы) һәм Ҡананикольский (Йылайыр районы) ауылдары эргәһенән аға.
Кисеү
Йылға башында кисеүҙәр бар, ә артабан ағым буйлап түбәндә автомобиль өсөн күперҙәр урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Ар ташынан алып Йомағужа һыу үҙәгенә тиклем (2). Йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының Федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһының райондарға бүленеше буйынса мәғлүмәттәренә ярашлы :
Дресвянка (Балыксу ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гуанакасте (тәбиғәтте һаҡлау территорияһы)
Гуанакасте (Area de Conservación Guanacaste) — Коста-Риканың төньяҡ-көнбайышында Гуанакасте провинцияһындағы ЮНЕСКО тарафынан Бөтә донъя мираҫы объекты һәм тәбиғәтте һаҡлау территорияһы.
1994 йылдан биләмә Коста-Риканың  тәбиғәтте һаҡлау территорияларының Милли системаһының өлөшө була (SINAC), ә 1999 йылда ЮНЕСКО-ның  Бөтә  донъя мираҫы  объекттары исемлегенә индерелә. Территория дүрт паркты үҙ эсенә ала: Санта-Роса милли паркы, Гуанакасте милли паркы, Вулкан Ринкон-де-Вьеха милли паркы, Чинкилья-Бэй ҡырағай тәбиғәт ҡурсаулығы. Территорияның дөйөм майҙаны 1400 км² тәшкил итә. 2004 йылда тәбиғәтте һаҡлау территорияһына  Санта-Элена  паркы өҫтәлә.
Санта-Роса милли паркы
Санта-Роса милли паркы 1971 йылда Санта-Роса янындағы көрәштәр урынын (1856 йылдың 20 марты) һаҡлау өсөн төҙөлә,  һәм уның көнсығыш өлөшө Панамерика шоссеһы менән сиктәш була. Үҙәк парк Либериянан, Гуанакасте провинцияһының административ үҙәгенән төньяҡҡа ҡарай ни бары 36 саҡрым алыҫлыҡта ғына ята. Паркты төҙөү өсөн өҫтәмә сәбәп булып урындағы саванналарҙы, япраҡлы урмандарҙы, һыу-һаҙлыҡ ерҙәрен һәм мангр урмандарын яҡлау  тора. Парктың майҙаны км² тәшкил итә. Уның биләмәһендә  койот,  коати, ҡарсыға, өс төр маймыл (коата, ревун, капуцин), шулай уҡ гөбөргәйелдең диңгеҙ һәм ҡоро ер төрҙәре йәшәй. Паркта шулай уҡ бер нисә төр бесәй һымаҡтар (ягуар, пума, оцелот) йәшәй, әммә уларҙы күҙәтеү ҡатмарлы.
Гуанакасте милли паркы
Гуанакасте милли паркты Ороси һәм Какао вулкандарының көнбайыш битләүен үҙ эсенә ала һәм Панамерика шоссеһы һәм Санта-Роса парктары менән сиктәш. Санта-Роса паркы 1989 йылда төҙөлгән, өлөшләтә доктор Даниэль Янсен тырышлығы менән ойошторола, сөнки ул һәр миҙгел һайын күп төрлө хайуандарҙың ҡоро ямғыр урмандар  «коридоры»  аша күсенеп йөрөүен теләй. Парк майҙаны яҡынса 340 км² тәшкил итә, фаунаһында   140 төр һөтимәрҙәр, 300 төр ҡош, 100 төрө ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәр, шулай уҡ 10000 ашыу бөжәк төрҙәре бар.
Паркҡа яҡын ҡала — Ла-Крус, ул унан төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Паркта бер нисә  административ бина бар: парктың төньяҡ-көнсығышында, вулкандарҙан  көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай һәм ике вулкан араһында.
Вулкан Ринко-де-ла-Вьеха милли паркы
Парк фаунаһы бай: 300 төр ҡоштар, улар иҫәбендә квезаль һәм бөркөт, һөтимәрҙәр араһында — пума, киң танаулы маймыл һәм мартышка һымаҡтар, кинкажу, ягуар һәм башҡалар йәшәй.
Чинкилья-Бэй ҡурсаулығы
Чинкилья-Бэй ҡурсаулығының флораһы һаҡланыусы ҡоро тропик урмандар һәм  яр эргәһендә йәнәш урынлашҡан  мангр әрәмәлектәренән ғибәрәт. Ҡурсаулыҡ 1995 йылда төҙөлгән.
Санта-Элена һәм Орисонтис урманы
Санта-Элена паркы биләмәһе   Гуанакасте менән сиктәш,  башта шәхси биләмәлә була урынлашҡан, әммә 2004 йылда Коста-Рика хөкүмәте уны хужаларынан һатып ала һәм тәбиғәтте һаҡлау территорияһына берләштерә.
Парк составына шулай уҡ эксперименталь Орисонтис урманын индерәләр, унда ҡоро тропик урмандарҙы тергеҙеү буйынса ғилми тикшеренеү эштәре алып барыла.
Вишерск ҡурсаулығы
Һылтанмалар
Уға 1991 йылдың 26 февралендә нигеҙ һалынған (РСФСР Министрҙар советының 120-се ҡарары менән).
Һаҡланған биләмәнең майҙаны - 2412 км² (241,2 мең гектар).
Шунан ҡара ылыҫлы тайга урмандарына - 183,243 мең гектар (76%), урманһыҙ тау  ландшафттарына - 48,511 мең гектар (20%), һаҙлыҡтарға - 8,789 мең га (3,6%), һыу (йылғалар, шишмәләр, күлдәр)  ятҡылыҡтарына  0,657 мең га (0,4%), күл буйҙарына  тура килә.
Ҡурсаулыҡтағы иң ҙур йылға Вишера.Уның дөйөм оҙонлоғо 130 км.
Географияһы
Вишерск ҡурсаулығы Төньяҡ Урал дың көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Ҡурсаулыҡтың төньяҡ сикке сиге - Саклаимсори-Чахль тауының түбәһе (1123,1 метр).
Ул шулай уҡ Пермь крайының иң төньяҡ нөктәһе һәм Уралдағы өс бөйөк йылғаның: Кама, Печора һәм Обь йылғалары бассейндарының берҙән-бер һыу айырғысы  булып тора.
71 квартал (һаҡ зонаһы)  ыҙанында  Вишера йылғаһының өҫкө йөҙөнөң  (һаҡланған биләмәнең минималь бейеклеге ) диңгеҙ кимәленән бейеклеге—  230,9 м.
Ҡурсаулыҡтың иң юғары пункты - Лув-Нёр һыртының төп түбәһе (Тулым ташы) - 1469,6 метр. Ул шулай уҡ Пермь крайының иң юғары нөктәһе булып тора.
Флора һәм фауна
Вишера йылғаһының үрге ағымында Европаның  иң ҙур эталон (кеше аяғы баҫмаған, кеше ҡулы теймәгән ерҙәр) массивтарының береһе— ҡараңғы ылыҫлы тайга  урманы урынлашҡан.
Ҡурсаулыҡта кедр (себер ҡарағасы), миләш, ҡайын ҡушылған шыршылы-аҡ шыршы һәм аҡ шыршылы -шыршы , ҡайын, миләш һәм ҡайын урмандары бар.
Ҡурсаулыҡта булған хайуандарҙың  36 төрө һөтимәрҙәр — һуҫар, европа шәшкеһе, һоро айыу, бүре, төньяҡ боланы һ. б., 155 төр ҡош, амфибия төрҙәренән икәү (үлән тәлмәрйене, осло моронло тәлмәрйен), 12 балыҡ төрө  (европа бәрҙеһе,  гольян сабаҡ, шамбы, зөгәй ябай, ҡәҙимге еҙмыйыҡ, ҡыҙыл балыҡ, суртан, йылға алабуғаһы, ҡорман, сабаҡ, ҡыҙылғанат, опто).
Шулай уҡ
Рәсәй ҡурсаулыҡтары исемлеге
Королева Елизавета утрауҙары
Королева Елизавета утрауҙары (bнгл. Queen Elizabeth Islands, фр. Îles de la Reine-Élisabeth; элек Парри утрауҙары йәки Парри архипелагы булараҡ билдәле) — Канада Арктика архипелагының иң төньяҡ өлөшө: Нунавут һәм Төньяҡ-Көнбайыш биләмәләренә ҡараған төрлө ҙурлыҡтағы утрауҙар төркөмө булып тора.
Географияһы
Утрауҙар Төньяҡ Боҙло океан бассейнында ята:
Мак-Клур, Вайкаунт́-Мелвилл, Барроу, Ланкастер (инглиз телле сығанаҡтарҙа был дүрт боғаҙ Parry Channel (Парри боғаҙы) тип атала) боғаҙҙары системаһынан төньяҡтараҡ..
Утрауҙар формаһы буйынса өсмөйөшкә тартым: түбәһендә — Элсмир утрауы, ә нигеҙендә Принс-Патрик, Мелвилл, Батерст, Корнуоллис, Девон утрауҙары ята. Исеме алмаштырылғандан һуң, Парри архипелагы термины архипелагтың көньяҡ-көнбайыш өлөшө өсөн (Принс-Патрик, Мелвилл, Батерст, Борден, Маккензи-Кинг, Корнуоллис утрауҙары һәм уларҙы уратып алған ваҡ утрауҙар) ҡулланылыуын дауам итә.
Башҡа утрауҙарҙың бер өлөшөн (Амунд-Рингнес, Аксель-Хейберг, Эллеф-Рингнес, Корнуолл) Свердрупа утрауҙары төркөмөнә индерәләр.
Иң таулыһы — архипелагтың иң ҙур утрауы — Элсмир, унда Барбо түбәһе урынлашҡан (2616 метр) — Элсмир утрауының, архипелагтың һәм Нунавут биләмәһенең иң бейек түбәһе.
Утрауҙарҙың климаты бик ҡаты, арктик. Утрауҙар поляр сүллектәр менән ҡапланған.
Утрауҙарҙың дөйөм майҙаны 419 061 км² тәшкил итә. Утрауҙарҙың күбеһе Ер шарындағы иң ҙурҙар иҫәбенә инә, шуларҙың иң ҙуры — Элсмир, икенсеһе — Девон.
Халҡы
Халыҡ һаны — 375 кеше (2006). Иң ҙур торама пункттар — Корнуоллис утрауындағы Резольют (229 кеше) һәм Элсмирҙағы Грис-Фьорд (141 кеше) ҡасабалары. Элсмирҙа шулай уҡ донъялағы иң төньяҡ торама пункт — Алерт урынлашҡан (5 кеше). Башҡа утрауҙарҙа даими йәшәүселәр юҡ. Төп хужалыҡ эшмәкәрлеге — нефть быраулау.
Шаршамбы
Шаршамбы — аҙнаның шишәмбе менән кесаҙна араһындағы көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — шәмбенән һуң дүртенсе көн.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, шаршамбы аҙнаның өсөнсө көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның бишенсе көнө көнө.
Атама аңлатмалары
Урыҫ телендә был көн "среда" тип атала, йәғни "урталыҡ", был славяндарҙың 5 көнлөк эш аҙнаһынан сығып бирелгән.
Ҡайһы бер ибраһими диндәрҙә был көн аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Португал телендә quarta-feira («дүртенсе көн»),  грек телендәΤετάρτη «дүртенсе» генә. ТШул уҡ мәғәнә ғәрәп телендә (أربعاء), ивритта (רביעי - ревии). Әрмән телендә (Չորեքշաբթի — чорекшабти́), грузин телендә (ოთხშაბათი — отхшабати),, тажик телендә (чоршанбе) һәм татар телендә (чәршәмбе) шулай уҡ «шәмбенән дүртенсе көн» тигәнде аңлата.
Шаршамбыға бәйле мәҙәни традициялар
1890-сы йылдарҙан 1916 йылға тиклем Мәскәүҙә шаршамбы көндәре әҙәби "Әҙәби шаршамбы" "(Литературный кружок "Среда") тигән түңәрәк эшләп килгән. Унда Викентий Вересаев, Александр Куприн, Иван Бунин, Максим Горький һәм башҡалар килә торған булған. 1905—1907 йылдарҙағы революциянан һуң  Ю. А. Бунин етәкселегендә  «Йәш шаршамбы» тигән түңәрәк эшләй башлай. Яңы ҡатнашыусыларҙан - Иван Шмелёв, Борис Пильняк, рәссам Аполлинарий Васнецов була.
1905—1909 йылдарҙа Санкт-Петербургта шаршамбы көндәре Вячеслава Ива́нов фатирында шул замандың күренекле шағирҙары һәм аҡыл эйәләре йыйыла торған булған
Башҡорт исемдәрендә - "шаршамбы"
Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында шаршамбы ла бар, ул ҡатын-ҡыҙ исемендә генә осрай - Шаршамбикә
Шәбеҙ (инеш)
Шәбеҙ (Шабиз) — Шәбеҙ йылғаһының уң ҡушылдығы. Татарстандың Аҡтаныш районы биләмәләрендә аға. Йылға Шәбеҙ йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км. Ағымының йүнәлеше - төньяҡ-көнсығыш.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412211100026864. Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102686. Бассейн коды — 10.01.01.014. ГӨ буйынса томы — 11. ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Характеристика
Бассейны: Шәбеҙ / Ағиҙел / Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы / Кама / Волга / Каспий диңгеҙе.
Йылға башы Шәбеҙбаш ауылынан Көньяҡҡа 2 саҡрым, устье Иҫке Уразай күленә, Шәбеҙ йылғаһы тамағынан 1,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 29 км, бассейнының майҙаны 0 км2.
Йылға башының абсолют бейеклеге 160-170 м тирәһе, тамағына – 63 м. Ауышы — ~350 см/км.
Шәбеҙбаш, Ҡыр-Ҡайын Түбә, Иҫке Ҡормаш, Иҫке Балтас, Яңы Балтас, Иҫке Жиәш, Иҫке Теләкәй, Мерәҫ ауылдары ҡырыйынан ағып үтә. Шулай уҡ йылға бассейнында Таҡталасыҡ, Уразай (икеһе лә өлөшләтә) һәм башҡа ауылдар ла бар.
Шәбеҙ инешенең төп 2 (уң) кушылдығы бар — Мерәҫ һәм Йүкәлекүл.
Таҡталасыҡ (Татарстан)
Таҡталасыҡ (Юғары Таҡталасыҡ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Таҡталасыҡ ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
Атамаһы
Ауылдың атамаһы – «таҡта» һәм «аласыҡ» һүҙҙәренән тора. Был атаманың килеп сығышы гәрәй башҡорттарының йәйләү урынына бәйле булған.
География
Ауыл Ярлыкүл һәм Шәбеҙ йылғалары буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайыштараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға гәрәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1702 йылда телгә алына. Ауыл Гәрәй улусының Таҡталасыҡ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы составына керә һәм ошо улустың үҙәге була.
Гәрәй улусының Таҡталасыҡ түбә башҡорттарының биләмәләре тураһында артабанғы документта бәйән ителә: ''«Жалованные оберегательные памяти их предкам даны в 1700 и 1701 гг. по указам великого государева царя и великого князя Петра Алексеевича и от стольников и воевод Бориса Аничкова, Ефима Панкратьевича Зыбина. По ним видно: велено оным Гарейской волости башкирцам Кузюмке Бекметеву и Ишкиняшке Темкееву с тов. владеть старинной своею вотчиною как прадеды и деды и отцы их владели и состоящими в той их вотчине озерами Липадой, Емадой, Чукеим, а по руски слывет Чекаево (Сутли), Шабизом, Пазеим, Карчиным (Карым) и Емалинском, Кабанским и речкою Тармалою с мелкими озерами и ключами и стоками и мелкими речками»''.
1751 йылда йөҙбаш Тимер Мутин (Мөтәев) ауылдаштары менән Ҡаракүл улусы һарай крәҫтиәндәренә Закалья (Юрмалы) күлендә балыҡ тотоу урындарын йылына 1 һум 50 тин түләү алып 10 йылға ҡуртымға биргәндәр. 1763 йылда Таҡталасыҡ ауылынан старшина Аҙнағол Тимеров һәм 8 башҡорт, шулай уҡ башҡа ауыл вәкилдәре Ҡаракүл улусы һарай крәҫтиәндәренә Шабыҡ (Моховое) күлендә балыҡ тотоу урындарын йылына 12 һум түләү алып 20 йылға ҡуртымға биргәндәр. Сәфәрғәли Тимер улы Мутин дистанция начальнигы, поход старшинаһы, 13 класс чиновнигы булып хеҙмәт итә һәм шәхси дворянлыҡ хоҡуғы ала. Старшина Кунур Мутин ауылдаштары менән һарай крәҫтиәндәренә Ҡабан (Ялан), Инеш-Түбә, Ҡарыш-Әрәм күлдәрендә (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы территорияһы) балыҡ тотоу урындарын 20 йылға ҡуртымға биргәндәр.
Ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша.
1840 йылда 782 башҡорт 187 сиреккә ужым һәм 260 сиреккә яҙғы икмәк сәскән. 1848 йылда 145 ихатала йәшәүсе 909 башҡортҡа 855 йылҡы, 472 һыйыр, 293 һарыҡ һәм 857 кәзә малы, шулай уҡ 45 умарта тура килгән; ә 28 ихатала йәшәүсе 269 типтәргә 146 йылҡы, 11 һыйыр, 65 һарыҡ һәм 216 кәзә малы тура килә. 1870 йылда ауылда 8 ел тирмәне (1848 йылда — 1), бакалея кибете, баҙар, хужалыҡ магазины, улус идаралығы теркәлгән. 1848 йылда 3 мәсет, 1870 йылда — 2 мәсет, 1905 йылда — 2 мәсет һәм шул һанда мәктәп булған.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
1927 йылда ауыл кешеләре Мәсәҙе ауылына нигеҙ һала.
Халҡы
1795 йылда ауылда 67 ихатала 422 аҫаба башҡорт, 1816 йылда — 587 башҡорт һәм 89 типтәр, 1834 йылда —792 башҡорт һәм 119 типтәр, 1859 йылда ир енесле 797 йән аҫаба башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәш иҫәпләнгән. 1870 йылда 281 ихатала — 1545 башҡорт, 1902 йылда 391 ихатала — 1345 йән аҫаба башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәш, 1905 йылда 503 ихатала — 2473 кеше, 1912 йылда 464 ихатала — 2324 кеше разряды буйынса («по разряду крестьян») аҫаба, халҡы буйынса («по народности») башҡорт йәшәй.
Семиттар
Семиттар — немец ғалимдары А. Л. Шлёцер һәм И. Г. Эйхгорн тарафынан 1780-се йылдарҙа фәнгә айырым телдәр ғаиләһенә ҡараған, дөйөм йәшәү төбәге, уртаҡ культ һыҙаттары, матди мәҙәниәт менән көндәлек тормоштары оҡшаш булған боронғо халыҡтарҙы билдәләү өсөн индерелгән термин. Иҫке Ғәһедтән алынған, унда Яҡын Көнсығыштың ҡайһы бер халыҡтары «Шем балалары» (Шма, Сим улдары) тигән дөйөм исем аҫтында берләштерелә.
Хәҙерге фәндә «Семит» термины ҡулланылған осраҡтар:
1.Протосемит телендә һөйләшкән реконструкцияланған этник берләшмәгә ҡарата. Прасемит тел — Көнбайыш Азияла бер нисә дәүләт булдырған күп халыҡ телдәренә башланғыс биргән тел (протосемит, протосемиттар);
2.Семит телдәре ғаиләһенә ингән телдәрҙә һөйләшкән боронғо һәм хәҙерге заман халыҡтарына ҡарата.
Хәҙерге семит халыҡтарына ғәрәптәр, йәһүдтәр, мальта, ливан, ассирийҙар, Көньяҡ Ғәрәбстанда көньяҡ семиттарҙың көньяҡ төркөмсәһенең боронғо вәкилдәре (Махри, Шаһри, Сокотри һ. б.), амхара, тигри, тиграи һәм Эфиопияның башҡа этник төркөмдәре инә.
Атаманың килеп сығышы
Библияла (Изге Китап) Ибраһим (Авраам) үҙенең нәҫелен Нухтың (Ной) өлкән улы Шемдан (Сим) башлай тиелә, шуға ла Ибраһимдың вариҫтары тип һаналған Яҡын Көнсығыш халыҡтары Библияла «Шем улдары» тип атала. «Семит» төшөнсәһен хәҙерге заманда ҡулланыуҙы немец тарихсыһы А. Л. Шлёцер башлап ебәрә.
Килеп сығыштары
Киң таралған фараз буйынса, Көнбайыш Азияға Африканан протосемит телендә һөйләшеүселәрҙең ата-бабалары килгән, улар афро-азия телдәрендә һөйләшкән. Ҡасандыр төньяҡ Сахарала протосемиттар (күскенселәр һәм малсылар) йәшәгәнде, унан б.э.т. V мең йыллыҡ башында климаттың бик ныҡ үҙгәреүе арҡаһында уларҙың көнсығышҡа табан күсенә башлауын дәлилләүсе фәнни материалдар бар.
Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә (нем. T. Nöldecke һәм ингл. W. Robertson-Smith), семиттар яйлап Ғәрәбстан ярымутрауына күсенәләр, шунан улар бер нисә мең йылға һуҙылған дәүерҙә Урта диңгеҙҙең көнсығыш ярына, Месопотамия һәм Сүриә далаһына бер нисә тулҡын булып үтеп инә. Ҡайһы бер ғалимдар (мәҫәлән, И. М. Дьяконов, СССР) Нил дельтаһын аша сыҡҡандан һуң ҡайһы берҙәре көньяҡҡа табан күсенеп, Ғәрәбстанда төпләнгән, ә икенселәре төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа киткән, тип иҫәпләй. Ҡайһы бер ғалимдар (мәҫәлән, Я. Кюппе, Бельгия) семиттар, Сахара нан киткәндән һуң, күпмелер ваҡыт бер-береһе менән бәйләнеш һаҡлап, Сүриә далаһында йәшәгән, һәм тап ошонан улар тарала башлаған, тип иҫәпләй. Ҡайһы берәүҙәр, бөтә семит-хәмит халыҡтары Ғәрәбстандан сыҡҡан, тип фаразлай. Семитолог Ж. Заринс фекеренсә, семит телдәре Ғәрәбстанда күсмә малсылыҡ комплексы территорияһында барлыҡҡа килгән, ә ул боронғо Яҡын Көнсығышта прекерамик неолит аҙағында, климаттың ҡорораҡ була барған осоронда барлыҡҡа килгән (беҙҙең эраға тиклем 6200 йылдарҙағы глобаль һыуытыу).
Киң таралған фекер буйынса, беҙҙең эраға тиклем 4-се мең йыллыҡтың аҙағында — 3-сө мең йыллыҡ башында семиттар ике ҙур төркөмгә — көнсығыш һәм көнбайышҡа бүленә.
Көнсығыш (төньяҡ-көнсығыш) төркөмө башта Көньяҡ Месопотамияның төньяҡ өлөшөндә төпләнә, унда шумерҙар менән бәйләнешкә инә (беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡ башы). Был төркөм вәкилдәре аккад телендә һөйләшкән. Беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтың уртаһынан Көньяҡ Месопотамияның көньяҡ өлөшөнә аккадтар үтеп инә, тиҙҙән семиттарҙың төньяҡ-көнсығыш төркөмө теле шумер телен ҡыҫырыҡлап сығарған. Семиттарҙың был төркөмөнөң артабанғы яҙмышы Аккад, Вавилония һәм Ассирия тарихы менән бәйле.
Семиттарҙың көнбайыш төркөмө, үҙ сиратында, ике төркөмгә бүленә: төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ семит. Төньяҡ-көнбайыш төркөмө Ханаан, Сүриә, Төньяҡ Месопотамияға ике тулҡын менән килә. Был төркөмдөң тәүге билдәле вәкилдәре (беҙҙең эраға тиклем 3-2 мең йыллыҡ) амориҙар, һуңынан финикийҙар һәм йәһүдтәр (беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡ аҙағынан) һәм семиттарҙың айырым төркөмсәһе — арамейҙар; арамеандарҙың айырым ҡәбиләләре (халдейҙар) Көньяҡ Месопотамияға үтеп инә һәм хатта Тигр йылғаһы аша сыға. Б. э. т. 2 мең йыллыҡта Көньяҡ семит төркөмө Ғәрәбстан ярымутрауы территорияһын биләй. Көньяҡ өлөшөн Көньяҡ Ғәрәбстандың боронғо дәүләттәрендә йәшәгән халыҡтар: Майна, Саба, Катабана, Хадхрамаут (Майн, Хадхрамаут, Саба, Катабан һ.б.) тәшкил иткәндер. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта Эфиопияны тап ошо төркөм вәкилдәре үҙләштергәндер, тип иҫәпләнә.
Сирень
Сирень (Сирень обыкновенная, Syringa vulgaris) — зәйтүн ағасы ғаиләһенән ҡыуаҡ. Бейеклеге 2-7 м. Май-июнь айҙарында ҡыҙғылт-миләүшә (һирәк аҡ) төҫтәге сәскә ата, июлдә орлоғо өлгөрә. Декоратив маҡсатта баҡсаларҙа, парктарҙа, өйэргәһендә үҫтерелә.
Таралыуы
Сирендең тыуған иле — Балҡан ярымутрауы.
Себер дәүләт тимер юл университеты
Себер дәүләт дәүләт тимер юл университеты — Новосибирск ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто. Вуз Рәсәй Федерацияһы тимер юл транспорты Транспорт министерствоһы ҡарамағында.
Элекке исемдәре — Себер дәүләт тимер юл академияһы, Новосибирск тимер юл транспорты инженерҙары институты, Новосибирск хәрби транспорт инженерҙары институты, Новосибирск тимер юл транспорты инженерҙары институты.
Тарихы
1934 йылда Новосибирск хәрби транспорт инженерҙары институты итеп үҙгәртелә.
1932 йылдан 1941 йылға тиклем Новосибирск хәрби транспорт инженерҙары институты хәҙерге Новосибирск приборҙар эшләү заводы биләмәһендәге биналарҙа урынлаша. 1941 йылда был биналарҙа эвакуацияланған завод урынлаша, уҡытыу 1941 йылдан 1955 йылға тиклем Совет урамы, 20 (хәҙерге Совет, 18) адресы буйынса йортта алып барыла.
Институттың төп корпусы 1949—1955 йылдарҙа Мәскәү архитекторы В. С. Масленников проекты буйынса Дуся Ковальчук урамында төҙөлә.
Институттың меңдән ашыу студенттары һәм уҡытыусылары Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, шуларҙан 60-тан ашыу кеше һуғышта һәләк була, В. Н. Безукладников, Ю. И. Дерябин һәм Е. И. Стерин Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булалар. Беренсе сығарылыштан күп инженерҙар ҙур хәрби начальниктар булып китәләр.
1953 йылда институт Новосибирск тимер юл транспорты инженерҙары институты итеп үҙгәртелә. 1956 йылда Новосибирск тимер юл транспорты инженерҙары институтының ситтән тороп уҡыу бүлеге базаһында ситтән тороп уҡыу факультеты булдырыла. 1957 йылда «Сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө» факультеты, 1962 йылда — «Инженер-иҡтисад факультеты» асыла.
1993 йылда институтҡа академия статусы (Себер дәүләт юл бәйләнеше академияһы), 1997 йылда — университет статусы (Себер дәүләт юл бәйләнеше университеты ) бирелә. 1995 йылда «Донъя иҡтисады һәм хоҡуғы» факультеты, 2002 йылда — «Персонал менән идара итеү» факультеты, 2004 йылда — «Бизнес-информатика» факультеты асыла. Перспективалы транспорт технологиялары һәм кадрҙарҙы ҡайтанан әҙерләү институты университет составына инә. Университет базаһында Транспорт системаларын комплекслы тикшеренеүҙәр институты эшләй.
Юғары уҡыу йорто үҙе эшләгән йылдарҙа 45000 -дән ашыу белгестәр әҙерләй.
Йүнәлештәр һәм һөнәрҙәр исемлеге
Себер дәүләт юл бәйләнештәре университеты — бакалавриат һәм магистратуранан башҡа специалитет — инженер квалификацияһы биргән классик биш йыллыҡ инженер белеме биреү һаҡланған күп булмаған вуздарҙың береһе.
Юл (Чулышман ҡушылдығы)
Юл — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙыл Юл (Мишкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шванебек
Шванебек (Schwanebeck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2577 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 109 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39397 һәм автомобиль коды — HZ.
Войжновка
Войжновка (Войжановка, Волживка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузнечиха ҡушылдығының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4,5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Апартеид
Апартеид, апартһейд (африк. apartheid — «айырымлыҡ», йәғни айырым йәшәү, эшләү һ. б.) — 1948—1994 йылдарҙа Көньяҡ Африка Республикаһында (КАР, 1961 йылға тиклем Көньяҡ Африка Союзы, КАС) идара итеүсе Милли партия тарафынан алып барылған рәсми сәйәсәт, асылы раса сегрегацияһынан, йәғни халыҡты расаларға айырып ҡарауҙан, ғибәрәт.
Ниндәй ҙә булһа билдәләр буйынса айырып ҡарау КАР-ҙағы тарихи сегрегация өлгөһөндә шулай уҡ апартеид тип аталырға мөмкин.
Асылы
КАР-ҙа апартеид банту халыҡтарын махсус резервацияларға (бантустандарҙа) ҡыуып индерә, был биләмәләр европалылар килгәнгә тиклем бантуҙар йәшәгән ер майҙандарының 30 процентында урынлаша. Резервацияларҙан сығыу һәм ҙур ҡалаларға килеү тик махсус рөхсәт буйынса ғына йәки эш урыны булғанда ғына (ерле халыҡ нигеҙҙә хеҙмәтләндереү өлкәһендәге бысраҡ һәм ауыр эштәргә генә алына) мөмкин була. Апартеид ҡоролошон индереү барышында КАР-ҙың ҡара тәнле халҡы граждан хоҡуҡтарының бөтәһенән дә тиерлек мәхрүм ителә. Белем биреү, һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре «айырым булһа ла, тиң шарттарҙа» күрһәтелә, тип раҫлана, ләкин ғәмәлдә ҡара тәнлеләргә күрһәтелгән хеҙмәттәрҙең сифаты күпкә түбән була. Европалағы «һулдарҙың» фашлауҙарына Көньяҡ Африка хөкүмәте биргән аңлатмаларҙан күренеүенсә, негр табиптары, йән башына күсереп иҫәпләгәндә, хатта күберәк булһа ла, уларҙың түбән квалификациялы булыуы арҡаһында дауалау сифаты ла насарыраҡ. Ә бының сәбәбе әүәлге дәүләт сәйәсәтенең белем биреү өлкәһендәге хатаһына — ҡара тәнле студенттарҙы күбәйтеү маҡсатында негр абитуриенттарына талаптарҙың йомшаҡ булыуына бәйләп күрһәтелә. Хөкүмәт, үҙе тарафынан күрелгән яңы саралар медицина хеҙмәттәрендәге тиңһеҙлекте XXI быуат башына бөтөрөр, тип фараз итә. Ләкин был пландарға ғәмәлгә ашырға насип булмай.
Ҡара тәнле халыҡты сәйәси хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү Европа колонияларында әүәлдән килгән ғәҙәт була, ләкин Африкала колониялар бөтөрөлгәс, ул апартеид сәйәсәтенең өлөшө булараҡ ҡарала башлай.
Апартеидҡа ҡаршы көрәш 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа БМО-ның өҫтөнлөклө бурыстарының береһенә әйләнә. Көрәшкә күп һанлы хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары ҡушыла. КАР-ҙа эске диссидентлыҡ хәрәкәте көсәйә. Апартеид режимының ҡолауы Нельсон Мандела һәм уның Африка милли конгресындағы (АМК) фекерҙәштәренең әүҙем эшмәкәрлеге менән бәйләп ҡарала. Һуңғараҡ Нельсон Мандела был көрәше өсөн Нобелдең тыныслыҡ премияһы менән бүләкләнә. АМК-ның ҡораллы көрәше һәм расасылыҡҡа ҡаршы күрелгән халыҡ-ара саралар менән бергә апартеид ҡоролошоноң ҡолауына аҡ тәнлеләр һанының 1940 йылдағы 21 проценттан 1990 йылға 11 процентҡа ҡалып ҡыҫҡарыуы ла, йәнә Фредерик де Клерк идара иткән осорҙа апартеид ҡоролошон һүтеүгә йүнәлтелгән саралар ҙа булышлыҡ итә.
Апартеид осоронда меңдәрсә сәйәси тотҡон ябылған «Роббен-Айленд» төрмәһе апартеид символы булып ҡала. Хәҙер төрмә КАР-ҙа туристар ҡарай торған ҡомартҡы булып тора.
Апартеид ҡоролошоноң барлыҡҡа килеүе
Билдәле булыуынса, «апартеид» (дөрөҫөрәге, «апартһейд», африкаанс теленән «айырымлыҡ» тип тәржемә ителә) һүҙен беренсе тапҡыр 1917 йылда үҙенең телмәрендә Ян Христиан Смэтс ҡуллана, ул 1919 йылда КАС-тың премьер-министры итеп тәғәйенләнә. Апартеидты ғәҙәттә 1948 йылдан 1994 йылға тиклемге осорҙа хөкүмәттә африканерҙарҙың, йәғни голланд, немец, француз сығышлы колонистар тоҡомдарының, өҫтөнлөк итеүе менән бәйләһәләр ҙә, Британия империяһы әле XIX быуатта уҡ ҡара тәнле африкандарҙы үҙ төбәктәренән аҡ һәм төҫлө тәнлеләр биләгән Кап колонияһы менән Наталь яғына күсенеү хоҡуғынан мәхрүм иткән. Ҡара тәнлеләргә был ерҙәргә күсенеү генә түгел, хатта махсус рөхсәттән тыш барыу ҙа тыйылған. Кейптаунда һәм Наталдәге ҡалаларҙа уларға ҡояш байығандан һуң урамға сығырға ярамаған.
Йәғни, был миҫалдарҙы килтереп, апартеид сәйәсәте — ул Көньяҡ Африкала аҡ хөкүмәттәр әүәлдән алып барған кеше айырыу сәйәсәтен дауам итеү, тип раҫламаҡсы булалар. Был сәйәсәт өлгөһө итеп 1912 йылғы Ер актын һәм ҡара тәнле африкандарҙың эшкә алыныуына сикләүҙәр индереүҙе килтерергә була. Был документтар инглиз-бур һуғышынан һуң бур республикаларының (Трансвааль һәм Һары азат республика) Британия империяһы менән килешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Икенсе яҡтан, башта апартеид идеяһы тик сәйәси айырыуҙы ғына («ҙур апартеид») күҙҙә тота, көнкүреш кимәленә («ваҡ апартеид») ҡағылмай, тигән фекер ҙә йәшәй. Мәҫәлән, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Смэтстың Берләшкән партияһы хөкүмәте сегрегациялау (айырыу) закондарының үтәлешен әллә ни ҡаты күҙәтмәй.
1948 йылғы дөйөм һайлау алдынан барған һайлау алды кампанияһында Милли партия апартеид сәйәсәтен үҙ программаһының нигеҙе итә. Ул, Смэтстың Берләшкән партияһын күпкә артта ҡалдырып, еңеп сыға һәм протестант руханийы Д. Ф. Малан етәкселегендәге Африканерҙар партияһы менән коалицион хөкүмәт төҙөй. Ғәмәлдә, африканер милләтселәренең Брудербонд тигән йәшерен ойошмаһы власҡа килә.
Хөкүмәт йәһәтләп апартеидты индереүгә тотона. Ҡатнаш никахтарҙы тыйған закондар сығарыла, бөтә граждандарҙы расаларға бүлеү индерелә, ауыр осраҡтарҙы ҡарау өсөн комиссия төҙөлә. 1950 йылда ҡабул ителгән Төркөмдәр өлкәләре тураһындағы закон (Group Areas Act) апартеидтың нигеҙенә әүерелә, раса буйынса географик бүленеште ғәмәлгә ашырыу уның төп маҡсаты була. Апартһейд ҡоролошон рәсмиләштереү Азия һәм Африка илдәрендә колонияларға ҡаршы көрәш ҡыҙған шарттарҙа бара, был Милли партия хөкүмәтенең сәйәсәтендә лә сағылмай ҡалмай. Апартһейд аҡтарға ҡара тәнлеләр йәшәгән территорияларҙы сикләү аша үҙ хакимлығын һаҡларға ярҙам итергә тейеш була. Был махсус биләмәләр, һоумлендтар, һуңынан бантустан тигән атама аҫтында киң билдәлелек ала. Уларҙа ерле африкан сәйәси элита контроле аҫтында ҡара тәнле халыҡтың күпселек өлөшөн туплау күҙаллана, ә аҡ тәнлеләргә беркетелгән биләмәләрҙә сәнәғәт предприятиеларында һәм аҡ тәнлеләрҙе хеҙмәтләндереүҙә эшләүселәр генә ҡалдырыла. 1953 йылда айырым хеҙмәтләндереү тураһындағы закон (Separate Amenities Act) сығарыла, уға ярашлы, айырым пляждар, йәмәғәт транспорты, дауаханалар, мәктәптәр һәм университеттар булдырыла. Паспорт режимы тағы ла ҡәтғиләшә төшә. Бынан ары ҡара тәнле африкандар үҙҙәре менән шәхес таныҡлығын даими йөрөтөргә тейеш була. Был уларҙың илдәге «аҡ» төбәктәргә күсенеүен бик ныҡ ҡатмарлаштыра. Был закон индерелеү менән ҡара тәнле африкандарға махсус рөхсәттән тыш «аҡ» ҡалаларҙа йәшәү, хатта уларға барып килеү ҙә тыйыла.
Маландан һуң премьер-министр вазифаһын биләгән Йоһаннес Стрейдом ҡара тәнлеләрҙе тауыш биреү хоҡуғынан да мәхрүм итә. Уға тиклемге хөкүмәт 1951 йылда Һайлаусыларҙың айырым вәкәләтлелеге тураһында закон ҡабул итә, ләкин уның конституцияға ярашлылығы өҫтөнән дәғүә дүрт һайлаусынан торған төркөм тарафынан Берләшкән партия булышлығы менән судҡа бирелә. Кап провинцияһының Юғары суды уларҙың дәғүәһен ҡарауҙан баш тарта, ләкин Апелляция суды уларҙың протесын ҡабул итә һәм закондың көсө юҡлығын таный, сөнки конституцияны үҙгәртер өсөн парламенттың ике палатаһы депутаттарының өстән ике өлөшөнөң тауышы талап ителә. Ул сағында хөкүмәт, Парламент юғары суды тураһында закон сығарып, парламентҡа суд ҡарарҙарын кире ҡағыу хоҡуғын бирә. Апелляция суды ла, Кап провинцияһы суды ла быны законһыҙ тип таба. 1955 йылда Стрейдомдың хөкүмәте Апелляция судында судьялар һанын биштән ун бергә еткерә, яңы урындарға апартеид сәйәсәте яҡлы судьяларҙы тәғәйенләй. Шул уҡ йылды Сенат тураһында закон сыға, ул депутаттар һанын 49-ҙан 89-ға еткерә, һөҙөмтәлә Милли партияның урындары һаны 79-ға етә. Ниһайәт, ике палатаның берлектәге ултырышында Һайлаусыларҙың айырым вәкәләтлелеге тураһындағы закон ҡабул ителә, һәм Кап провинцияһында төҫлө һайлаусыларҙың айырым исемлеге төҙөлә.
Төп «апартеид закондары» түбәндәгеләр була: Башҡа илдәр (мәҫәлән, АҠШ) дискриминациялаусы закондарҙы юҡҡа сығарған бер ваҡытта КАР-ҙа, киреһенсә, раса-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе яңынан-яңы хоҡуҡи акттар ҡабул ителә. Аҡ тәнле африкандарҙың апартеид яҡлы булыуы ниндәйҙер кимәлдә демография менән бәйле була: аҡ тәнлеләр һаны тәбиғи юл менән кәмей барған, ҡара тәнлеләр һаны артҡан осорҙа улар илдә үҙ хакимлығын һаҡлап ҡалырға тырыша.
Көндәлек тормош
Апартеид ҡоролошо закон менән билдәләнә: бөтә сикләүҙәр закон менән нығытыла. Мәҫәлән, Айырым хеҙмәтләндереүҙе тәьмин итеү тураһындағы закон властарға төрлө раса кешеләренә төрлө сифатлы хеҙмәттәр күрһәтеүҙе рөхсәт итә.
Бантустандар системаһы
Апартеид яҡлылар фекеренсә, системаны тулыһынса индергәс, ҡара тәнле африкандар, Көньяҡ Африка Республикаһы граждандары булыуҙан туҡтап, бойондороҡһоҙ дәүләтте хәтерләтергә тейеш булған резервацияларҙың (англ.  homelands ) граждандарына әйләнә. Шулай итеп, КАР-ҙа эшләп йөрөгән бантустанлылар ваҡытлы рөхсәт менән эшкә алынған хеҙмәт иммигранттары тип таныла.
Ҡара тәнле африкандарҙың күбеһе уларҙың бантустаны «бойондороҡһоҙ» тип иғлан ителгәндән һуң гражданлыҡтан мәхрүм ителә. Шулай итеп, улар сит илгә сығыу хоҡуғын биргән КАР паспортын ала алмай. Хәйер, паспортты унһыҙ ҙа алыу бик ҡатмарлы була. Паспортлы булыу хоҡуҡ түгел, өҫтөнлөк булып тора.
Мәжбүри күсереү
1960-сы, 1970-се йылдарҙа һәм 1980-се йылдар башында хөкүмәт «күсереп ултыртыу» сәйәсәтен үткәрә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул йылдарҙа күсереп ултыртылған халыҡ һаны өс ярым миллионға етә. Түбәндәге төркөмдәр күсенергә мәжбүр ителә: 1950-се йылдарҙағы иң билдәле һәм иң күләмле күсереүҙәр Йоһаннесбургта була. Ундағы 60 мең кеше ҡала янындағы Соуэто тигән биҫтәгә күсерелә.
Артабанғы йылдарҙа Йоһаннесбург эргәһендәге Софиятаун тигән биҫтә лә ҡара тәнлеләрҙән бушатыла һәм аҡ тәнлеләр ҡарамағына тапшырыла. Артабан Дурбанда һәм Кейптаунда (55 мең төҫлө тәнле һәм һинд күсерелә) ҡараларҙан ер бушатыу осраҡтары була. Төркөмлө өлкәләр тураһындағы закондан ҡара тәнлеләр генә түгел, 600 мең төҫлө тәнле, һинд һәм ҡытай, шулай уҡ 40 мең аҡ тәнле зыян күрә.
«Төҫлөләр»
Законға ярашлы, илдең бөтә халҡы дүрт төркөмгә бүленә: ҡара тәнле африкандар, аҡ тәнлеләр, азиаттар (башлыса һиндтәр) һәм «төҫлөләр». Һуңғыһына ҡатнаш сығышлылар индерелә, улар араһында нәҫелендә койсандар ҙа, бантуҙар ҙа, европалы иммигранттар ҙа (шулай уҡ малайҙар ҙа) ҡатнашып бөткәндәре була; «төҫлөләр» иҫәбенә «таҙа ҡанлы» койсандар ҙа эләккеләй. КАР властары кемдәрҙең «төҫлөләргә» ҡарауын билдәләй торған ҡатмарлы ҡағиҙәләр төҙөй. Ҡарар сығарыу ваҡ чиновниктарға йөкмәтелә. Бер ғаилә кешеләренең төрлө төркөмдәргә индерелеү осраҡтары ла була.
Апартеид осоронда төҫлөләр ҙә дискриминацияға дусар ителә: уларҙы махсус ҡала яны биҫтәләренә күсерәләр, бының өсөн улар оҙаҡ йәшәгән йорттарын ҡалдырып китергә мәжбүр ителә. Төҫлөләр алған белем сифаты ла насарыраҡ була (ләкин ҡара тәнле африкандар алған белем сифатынан яҡшыраҡ). Төҫлөләрҙән күптәр апартеид менән көрәшкә өлөш индерә: мәҫәлән, 1902 йылда ойошторолған Африка сәйәси ойошмаһы үҙ сафтарына тик төҫлөләрҙе генә ала.
«Рәсми» апартеид осоронда — 1950 йылдан 1983 йылға тиклемге арауыҡта — төҫлөләр, ҡара тәнлеләр кеүек үк, ғәмәлдә тауыш биреү хоҡуғынан мәхрүм була. 1983 йылда конституцияға индерелгән төҙәтмәгә ярашлы, төҫлөләр һәм азиаттар өс палаталы парламентҡа һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә була.
Апартеидҡа ҡаршы көрәш
Аҡ тәнле халыҡ араһында апартеидты хупламағандар ҙа була. Ҡасандыр төрлө раса студенттары уҡыған университеттарҙың етәкселеге һәм уҡытыусылары араһында апартеид сәйәсәте йыш тәнҡитләнә.
Шулай уҡ Икенсе донъя һуғышы ветерандары ойошмаларының ҡайһы берҙәре лә апартеидты хупламай. Апартеид сәйәсәтен үткәргән Милли партияның һуғыш ваҡытында нацизмға теләктәшлек күрһәтеүе был ҡаршылыҡ сәбәптәренең береһе була. Элекке хәрби лётчик Адольф Малан 1950-се йылдарҙа киң ҡоласлы манифестациялар ойоштора.
1948 йылда власҡа килеп, апартеидты рәсми сәйәсәт тип иғлан иткән Милли партия хөкүмәтенең аҡ тәнле булмағандарға ҡарата репрессиялар башлауы Африка милли конгресы (АМК) эшмәкәрлеген йәнләндерә. 1949 йылда АМК забастовкалар, протест демонстрациялары, граждандарҙың буйһонмаусылыҡ акцияларын үткәреүҙе күҙҙә тотҡан программа ҡабул итә. 1955 йылдың 25 — 26 июнендә бер нисә ойошма, шул иҫәптән Һинд комитеты, АМК, Йоһаннесбург эргәһендәге Клиптаунда «Халыҡ конгресына» йыйыла һәм Азатлыҡ хартияһын ҡабул итә, унда Көньяҡ Африка Союзын (КАС) раса дискриминацияһын белмәгән демократик дәүләт итеү идеяһы күтәрелә. Хартия шулай уҡ монополиялар хужа булған «ер аҫты минераль байлыҡтарын», банктарҙы һәм сәнәғәт предприятиеларын национализациялауҙы күҙҙә тота. Хартия ҡабул ителгәндән һуң апартеид дошмандары (юлбашсы Лутули, Нельсон Мандела, Уолтер Сисулу, Мозес Котане, Оливер Тамбо, Расти Бернштейн, Джо Слово һ.б.), дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына, ләкин 1961 йылдың 29 мартында суд уларҙы аҡлай.
1960 йылдың 21 мартында Шарпевиль ҡасабаһында полиция ҡоралһыҙ ҡара тәнле демонстранттарға ҡаршы ут аса, 69 кешене һәләк итә, был бөтә донъяла асыу уята. Ошо ваҡиғанан һуң апартеидҡа ҡаршылар көс ҡулланыу юлына күсергә ҡарар итә, ошо маҡсатта «Умконто ве сизве» («Милләт һөңгөһө») тигән хәрби ойошма төҙөлә. Шул уҡ йылды КАС Британия Берләшмәһенән сыға һәм үҙен Рес­публика (КАР) тип иғлан итә.
Илдәге көсөргәнешле хәл 1976 йылда Йоһаннесбург яны биҫтәһе Соуэтола ҡара тәнле африкандарҙың ихтилалы башланыуға сәбәп була. Ул башҡа ҡалаларға ла тарала. Илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә, шуға ҡарамаҫтан болалар йылға яҡын дауам итә.
Соуэтолағы ваҡиғаларҙан һуң Көнбайыш илдәре КАР-ға ҡаршы санкциялар индерә. 1977 йылда төрмәлә хоҡуҡ яҡлаусы Стив Биконың һәләк булыуы донъяла асыу тулҡынын ҡуҙғата. Ошо ваҡиғалар, шулай уҡ Анголалағы һуғышта еңелеү, Мәғлүмәт министрлығындағы коррупцияға бәйле янъял («Эшель Руди афераһы») хөкүмәттең позицияларын ҡаҡшата. Апартеидты ҙур ныҡышмалылыҡ менән үткәргән премьер-министр Балтазар Форстер, юстиция, полиция һәм төрмәләр министры Джимми Крюгер, Дәүләт хәүефһеҙлеге бюроһы директоры Һендрик ван ден Берг отставкаға китергә мәжбүр була.
Яңы Питер Бота хөкүмәте һаҡ ҡына реформалар үткәрә башлай — транспортта, спортта сегрегациянан баш тартыла, африкандарҙың профсоюздары легалләштерелә.Илдең яңы конституцияһы ҡабул ителә, ул КАР-ҙы президент республикаһына әүерелдерә һәм аҡ тәнлеләр, төҫлөләр һәм һиндтәрҙең һәр ҡайһыһына тәғәйенләнгән өс палаталы парламент булдырыуҙы күҙҙә тота (шул уҡ ваҡытта ил халҡының күпселеген тәшкил иткән ҡара тәнлеләргә тауыш хоҡуғы бирелмәй). Ҡара тәнлеләр, тәбиғи, был конституция менән ҡәнәғәт булмай, уға ҡаршы демонстрациялар үтә, забастовкалар башлана.
1985 йылдың мартында полиция тыныс демонстрацияны тағы ата. Һөҙөмтәлә дөйөм забастовка башлана, ул, бөтә ҡалаларға таралып, ҡара тәнле африкандарҙың ихтилалына әйләнә. 25 меңләп кешене ҡулға алыуға ҡарамаҫтан, хөкүмәт 1986 йылдың аҙағына тиклем фетнәне баҫа алмай.
БМО һәм Халыҡ-ара енәйәт суды
1973 йылда БМО Генераль ассамблеяһы Апартеид енәйәтен туҡтатыу һәм уның өсөн яза биреү тураһында халыҡ-ара конвенция ҡабул итә. Конвенция БМО ағзаһы булған илдәр КАР хөкүмәтенең сәйәсәтен үҙгәрттерерлек санкциялар индерә алһын өсөн юридик нигеҙҙәр булдырыу маҡсатын ҡуя. Конвенция 1976 йылда көсөнә инә.
Рим статуты апартеидты кешелеклелеккә ҡаршы 11 енәйәттең береһе тип ҡарай. Күпселек дәүләттәр (шул иҫәптән КАР) граждандарының бындай енәйәтте ҡылған йәки уға булышлыҡ иткән өсөн Халыҡ-ара енәйәт суды алдына баҫыуы ихтимал.
Спорт ярыштары
Күп йылдар буйына КАР спортсылары халыҡ-ара спорт ярыштарында ҡатнаштырылмай.1976 йылда Африка илдәре тарафынан Олимпия уйындарына бойкот иғлан ителеүе киң билдәле.