cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кольцов Алексей Васильевич
Ижады
Кольцов, Кашкиндан тыш, иң кәрәкле тип тапҡан һәр кемде үҙенең шиғырҙары менән таныштырған. Ул шиғырҙары буйынса фекер тупларға тырышҡан һәм был мәсьәләгә бик иғтибарлы ҡараған. Тиҙҙән уның шиғырҙары исемлектәрҙә таратыла башлай. Шулай итеп, Воронежда, шиғыр яҙа башлағанынан алып, Кольцовтың билдәлелеге киң була. Кольцов үҙе кеүек үҙешмәкәр шағирҙар менән аралашҡан, ошо шағирҙар ойошторған әҙәби түңәрәктәр эшмәкәрлегендә ҡатнашҡан. 1827 йылда Кольцов Воронеж дини семинарияһы студенты, семинарияла эшләп килгән әҙәби-философия түңәрәге лидеры Андрей Сребрянский менән таныша. Сребрянский, Кольцов кеүек үк, 1809 йылда тыуһа ла, үҙенең шаҡтай белемле булыуы менән айырылып торған, тиҙ арала Кольцовтың остазы, шулай уҡ уҡыусыһы, тәнҡитсеһе һәм уның шиғырҙарын мөхәррирләүсе булып китә. Сребрянский әҫәрҙәрен мөхәррирләгән, төҙәткән, һыҙып ташлаған һәм шиғри ижады әлегә көсһөҙ булып тойолғандарын юҡ иткән. Сребрянский, остаз ғына түгел, үҙе лә шағир, ярышташ булғанлыҡтан, бергәләп шиғриәт менән шөғөлләнеү тағы ла ҙурыраҡ дәрт һәм ҡыҙыҡһыныу уятҡан. Әҙәбиәт менән генә сикләнеп ҡалмай, Сребрянский Кольцовтың донъяға ҡараш йәһәтенән дә уҡытыусыһы була. Тап Сребрянский Кольцовта философияға ҡыҙыҡһыныу уятҡан. 1829 йылдың авгусында Кольцов Воронеж семинарияһы профессоры Александр Дмитриевич Вельяминов менән таныша. Ул унда философия һәм физика-математика фәндәрен уҡытҡан, шулай уҡ ижад һәм тәржемәләр менән шөғөлләнгән. Кольцов Вельяминовта тәнҡитселәрҙең һәм әҙәби кәңәшселәрҙең береһен күргән һәм йыш ҡына уға үҙенең шиғырҙары яҙылған дәфтәрҙәр килтергән. Бынан тыш, Вельяминов ярҙамында Кольцов Новгород һәм Троица-Лавр семинариялары китапханаларынан һуң өсөнсө урынды биләгән Воронеж дини семинарияһы китапханаһына йөрөй алған. Шулай уҡ Кольцов Вельяминовтың шәхси китапханаһы менән дә файҙаланған. Был Кольцов өсөн айырыуса мөһим булған, сөнки ул ваҡытта Воронежда асыҡ китапханалар булмаған.
1829 йылда Кольцов Кашкин аша Василий Сухачёв менән таныша. Сухачев менән осрашыу бик ҡыҫҡа була, әммә уға ышанған Кольцов шиғырҙарын уҡытып өлгөрә. 1830 йылда «Листки из записной книжки В. Сухачева» баҫмаһында Кольцовтың авторы күрһәтелмәгән «Не мне внимать», «Приди ко мне», «Мщение» шиғырҙары баҫыла. Бындай аноним баҫма уңайһыҙлыҡтар тыуҙырманы, сөнки Воронежда әҙәбиәткә ҡағылышы булған кешеләр шиғырҙарҙы кем яҙғанын белә ине. Шуға ҡарамаҫтан, «Листки»ла Сухачёвтың шиғырҙары тип яҙылмаһа ла, һуңынан уны сит шиғырҙарҙы үҙләштереүҙә ғәйепләйҙәр. Алексей Кольцов үҙенең исеме менән 1831 йылда Мәскәүҙә сыҡҡан «Листок» гәзитендә шиғырҙарын баҫтыра. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: унда Кольцовтың буласаҡ дуҫы һәм биографы - Виссарион Белинский ҙа сығыш яһаған. Шул уҡ йылда Кольцов Николай Станкевич менән таныша. Уның тырышлығы менән Кольцовтың «Русская песня» («Я затеплю свечу…») шиғыры башында Дельвиг, Вяземский, Пушкин торған «Литературная газета» баҫмаһында донъя күрә. Станкевич мөхәрриргә тәүге тапҡыр яҙған хатында тәүләп шағир менән таныштыра: «Бына һәләтле шағир Кольцов әфәнденең шиғыры. Ул Воронеж мещаны, уға егерме йәш тирәһе; бер ҡайҙа ла уҡымаған һәм атаһының ҡушыуы буйынса сауҙа эштәре менән мәшғүл булып, йыш ҡына юлда, төндә, атта һыбай йөрөгәндә яҙа. «Әҙәби гәзит» уҡыусыларын уның таланты менән таныштырығыҙ». Шулай итеп, Кольцов ҙур әҙәбиәткә генә түгел, Станкевич түңәрәгенә лә инә. Кольцовты замандаштары ҡабул итеүе тураһында Белинский былай тип яҙа: «Уҡыусыларының күпселек өлөшө Кольцовты, грамотаға саҡ өйрәнгән һәм үҙендә шиғыр яҙыу һәләтен асҡан һәм үҫтергән ябай урыҫ мужигын күргән <…> Ул мещан да, мал һатыусы ла булмаһа, уның шиғырҙары күҙгә эленер инеме икән. Кольцовтың тәүге шиғырҙары һирәкләп төрлө аҙ билдәле баҫмаларҙа баҫыла башлай».
1835 йылда Станкевич һәм В. Г. Белинский көсө менән «Стихотворения Алексея Кольцова» тип аталған тәүге шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителә. Шағир иҫән сағында нәшер ителгән берҙән-бер йыйынтыҡ. Александр Шалышин: «Беҙгә ун нда Недежиндың аптыранған һәм һанға һуҡмаған телдән баһалауы билдәле, әммә был Белинскийға шул уҡ Надеждин нәшер иткән «Телескоп»та шәфҡәтле мәҡәлә биреүгә ҡамасауламаны. Бының менән славянофил матбуғаты рус халыҡ рухының үҙенсәлекле сағылышын күрһәтте».
1836 йылдың башында Кольцов ҡабат Мәскәүгә китә һәм унан атаһының суд һәм сауҙа эштәре буйынса тәү тапҡыр Санкт-Петербург ҡалаһына бара. Станкевич ярҙамында ул үҙенең «Урожай» шиғыры баҫылған «Современник» журналы хеҙмәткәрҙәре Василий Андреевич Жуковский, Пётр Андреевич Вяземский, Владимир Фёдорович Одоевский һәм Александр Сергеевич Пушкин менән таныша. «Молодая жница», «Пора любви» һәм «Последний поцелуй» шиғырҙары баҫылып сыҡҡандан һуң Михаил Салтыков-Щедрин да Кольцов менән ҡыҙыҡһына. Ул был шиғырҙарҙың төп үҙенсәлеге «шәхестең көйҙөргөс тойғоһо» тип атаған. Әммә уның өсөн Виссарион Белинский менән осрашыу айырыуса әһәмиәтле булған, сөнки һуңынан уның менән мөнәсәбәттәре дуҫлыҡҡа әүерелгән. Кольцов Петербургка күскәндән һуң, Белинский менән хатлаша башлай, һәм был Кольцов ғүмеренең аҙағына тиклем дауам итә. Шәкерттең остазына мөрәжәғәтендә сикһеҙ рәхмәт тойғоһо тәү баштан уҡ ишетелә.
Сова-Юган
Сова-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Кольцов Алексей Васильевич
Ижады
Атаһының сауҙа эштәре буйынса йөрөгәндә, Кольцов төрлө кешеләр менән осраша, фольклор йыя. Уның лирикаһы ябай крәҫтиәндәрҙе, уларҙың хеҙмәтен һәм тормошон данлаған.
Сова-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кольцов Алексей Васильевич
Ижады
1838 йылдың 3 авгусында Андрей Сребрянский вафат була. 1840 йылдың 25 июнендә Николай Станкевич вафат була. Кольцов сауҙагәр һөнәренә тартылмай, Воронеждағы элекке дуҫтарынан алыҫлаша.
Сова-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кольцов Алексей Васильевич
Ижады
1840 йылдың 15 авгусында Кольцов Белинскийға яҙа: ««Сауҙагәр булырға күңелем ятмай, сауҙа мәшәҡәттәрен ташлап, түрҙә ултырып уҡырға, өйрәнергә теләк бар. Тәүҙә үҙемдең урыҫ тарихын, һуңынан тәбиғи, бөтә донъя тарихын яҡшы итеп өйрәнергә, һуңынан Шекспир, Гёте, Байрон, Гегелды уҡырға, астрономия, география, ботаника, физиология, зоология, ИТәүратты, Инжилды уҡырға һәм һуңынан ике йыл Рәсәй буйлап йөрөргә һәм Питерҙа йәшәргә теләр инем». Был осорҙа әҙәби ижадын хупламаған атаһы менән ыҙғыштары ла башланған.
Депрессия һәм оҙайлы дауам иткән ҡара үпкә сире һөҙөмтәһендә Кольцов 1842 йылда утыҙ өс йәшендә вафат була. Шағир Воронеждағы Митрофаньевский зыяратында ерләнгән.
1846 йылда романтизм осороноң билдәле рус актёры, А. В. Кольцовты яҡшы белгән П. С. Мочалов «Репертуар һәм Пантеон» журналында үҙенең Кольцовҡа бағышланған шиғырын баҫтыра
Тәнҡит
1856 йылда «Современник» журналының бишенсе һанында Н. Г. Чернышевскийҙың А. В. Кольцовтың ижадына арналған мәҡәләһе баҫыла Кольцовтың шиғриәте - әҙәбиәтебеҙ ауылы. Ул беҙҙе ҡаланан, мәҙәни нескәлектәр төйәгенән, асыҡ яланға, йәшеллек һәм болон сәскәләре батшалығына алып сыға, һәм күҙҙәребеҙгә бер кем тарафынан сәселмәгән, тәрбиәләп үҫтерелмәгән арыш араһындағы күксәскә асыла. Бында барыһы ла ысын күңелдән, тәбиғи, һәм тормош үҙенең тәүторошонда һәм ябайлығында бирелгән.
А. В. Кольцов һәйкәлдәре
1868 йылда Кольцов скверында шағирға бюст ҡуйыла. 1918 йылда Китайгород стнаһы янындағы скверҙа бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған гипс һәйкәл ҡуйыла; һәйкәлде асыуҙа берҙән-бер һаҡланып ҡалған кинотаҫмала күренгән Есенин Сергей Александрович ҡатнашҡан. 1976 йылда Воронеждың Совет майҙанында шағир һәйкәле ҡуйылған. Һуңғыһы 2017 йылда майҙандан алынған һәм 2018 йылда Кольцов урамының Кольцов бульварында урынлаштырылған.
А. В. Кольцов исемендәге Воронеж дәүләт академия театры
1959 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Воронеж дәүләт драма театрына Алексей Васильевич Кольцов исеме бирелә. Быға тиклем бер йыл алдан театрҙың баш режиссёры Фирс Ефимович Шишигин В. А. Кораблиновтың «Алексей Кольцов» повесы буйынса спектакль ҡуйған. Премьера 1958 йылдың майында була. Воронеж яҙыусыһы һәм журналисы Валентин Ющенко былай тип яҙҙы: "Режиссер хор менән башҡарыу сәхнә артына сығарылған йоланан баш тартты. Хор сәхнәгә сыҡты һәм әүҙем ҡатнашыусы булды. Беҙҙең сәхнәлә данлы шағир образын тергеҙеү - ҡала мәҙәни тормошоноң байрам ваҡиғаһы."
1958 йылдың 19 июнендә Мәскәүҙә Воронеж өлкәһенең Һөнәри һәм үҙешмәкәр сәнғәт декадаһы сиктәрендә «Алексей Кольцов» спектакле Владимир Маяковский исемендәге Мәскәү академия театры сәхнәһендә күрһәтелә. Маяковский урамы. Бынан һуң күп кенә актёрҙар маҡтаулы исемдәр менән бүләкләнә.
Башҡа тораҡ пункттарҙа
<!-- Именем поэта названо село Кольцово (бывшее — Сергиевское) в Калужской области.
Кольцовская улица в Таганроге переименована (бывшая Выгонная) в честь поэта в 1909 году.
Улица Кольцова в посёлке Радица-Крыловка названа в честь поэта.
Музыкала
Многие стихотворения Кольцова были положены на музыку русскими композиторами XIX века, среди которых И.И. Геништа («Последняя борьба», «Лесной староста»), А. С. Даргомыжский («Без ума, без разума», «Не судите, люди добрые», «Не скажу никому», «Приди ко мне»), М. А. Балакирев («Обойми, поцелуй», «Исступление», «Песнь старика», «Приди ко мне», «Я любила его»), М. П. Мусоргский («Дуют ветры, ветры буйные», «Много есть у меня теремов и садов», «По-над Доном сад цветёт», «Весёлый час»), Н. А. Римский-Корсаков («Пленившись розой, соловей»).
В 1998 году в Воронеже Олегом Пожарским, автором и исполнителем, был записан и выпущен CD с песнями на стихи А. В. Кольцова и И. С. Никитина «Кольцовский сквер — площадь Никитина», включающий в себя произведения: «Где вы, дни мои», «Ты прости-прощай», «Кольцо», «Путь», «Дуют ветры», «Дума Сокола», «Исступление», «Грусть девушки», «Дума селянина», «Соловьём залётным», «Ярко звёзд мерцанье» (И. С. Никитин), «Не весна тогда», «Утро» (И. С. Никитин).
Филателияла, нумизматикала, сигиллатияла һ. б.
-->
Воронеждағы адрестары
<!-- * Ул. Большая Стрелецкая, 53 — предположительно на этом месте стоял дом, в котором родился Алексей Васильевич. В 1984 году во время празднования 175-летия со дня рождения поэта на стене дома была повешена мемориальная доска со следующим содержанием: На этом месте стоял дом, в котором 3 (15) октября 1809 г. родился русский поэт Алексей Васильевич Кольцов. … Октября 3 рождён… Вопринимали при крещении купец Николай Иванов Галкин и купецкая жена Евдокия Васильева Чеботарёва. В этом доме в 1837 году А. В. Кольцов встречался с поэтом В. А. Жуковским Здесь стоял дом, в котором жил народный поэт Алексей Васильевич Кольцов
Санкт-Петербургтағы адоестары
-->
Отнурок (Белорет районы)
Отнурок (Отнурок) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 239 кеше. Почта индексы — 453510, ОКАТО коды — 80211840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Маматовка
Маматовка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Пеженга (Юга ҡушылдығы)
Оло Пеженга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 458 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Окол
Оло Окол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 485 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Хәкимйәнова Айгөл Мөжәүир ҡыҙы
Хәкимйәнова Айгөл Мөжәүир ҡыҙы (10.07.1973) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2015).
Биографияһы
Айгөл Мөжәүир ҡыҙы Хәкимйәнова 1973 йылдың 10 июлендә Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Әзекәй ауылында тыуған.
1991 йылда 2-се һанлы Өфө педагогия училищеһының музыка бүлеген тамамлай. 1997 йылда «Филолог. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1999 йылда тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының фольклористика бүлегендә эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Хәкимйәнова (Мостафина) Айгөл Мөжәүир ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге башҡорт фольклорының текстологияһын, музыкаль һәм йыр фольклорының жанр үҙенсәлеген һәм поэтикаһын, башҡорт фольклорының хәҙерге торошон өйрәнеүгә, ҡыр тикшеренеүҙәренә арналған.
«Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына инеш мәҡәлә һәм комментарийҙар яҙа. Экспедиция материалдары йыйынтыҡтарын төҙөүселәрҙең һәм авторҙарҙың береһе.
2016 йылда ҡырғыҙ халҡының «Манас» героик эпосын башҡорт теленә тәржемә итеү эшендә ҡатнаша.
15-тән ашыу фольклор экспедицияһы ҡатнашыусыһы, фольклор экпедициялары материалдары йыйынтығын төҙөүсе. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙмәттәре
Лирические песни башкир. Поэтика. Концептосфера. Уфа, 2019.
Төп баҫмалары
Жемчужины земли давлекановской / Сост. Хакимьянова А. М., Мухаметгалин Р. Г. Уфа, 2008. 328 с. (башҡорт телендә).
Башкирский народный кубаир «Урал-батыр»: Библиографический указатель (авторҙаш, 2011).
Манас. Героический эпос кыргызов (на кыргызском и башкирском языках) // ИИЯЛ УФИЦ РАН (Перевод. Сиразитдинов З. А., Хусаинова Г. Р., Хакимьянова А. М., Хуббитдинова Н. А., Юлдыбаева Г. В. Уфа: Китап, 2016. 388 с.
Хакимьянова А. М., Султангареева Р. А. Башкирские свадебные песни (текст и практика). Уфа: Мир печати, 2018. 176 с. с ил. (урыҫ һәм башҡорт телендә).
Хакимьянова А. М., Лирические песни башкир. Поэтика. Концептосфера. Монография. Уфа: Китап, 2019. 160 с.
Башҡорт халыҡ ижады. XIV том: Бөйөк Ватан һуғышы фольклоры" / Төҙөүселәре Хәкимйәнова А. М., Хөсәйенова Г. Р. Яуаплы редакторы Ф. А.Нәҙершина. Өфө: Китап, 2020. 376 б. (Башкирское народное творчество. Том XIV: Фольклор Великой Отечественной войны / Төҙөүселәре: Хакимьянова А. М., Хусаинова Г. Р. Ответ. ред. Ф. А. Надршина. Уфа: Китап, 2020. 376 с).
Хусаинова Гульнур Равиловна: Биобиблиографический указатель. Уфа: ИИЯЛ УФИЦ РАН, 2019. 88 с. с илл. (Төҙөүсеһе Хәкимйәнова А. М.).
Хусаинова Г. Р. Избранные научные труды. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2019. 240 с. с илл. (Төҙөүсеһе Хәкимйәнова А. М.).
Хакимьянова А. М. Словесно-поэтический репертуар башкирской свадьбы: прошлое и настоящее (Scopus) / Oriental Studies. Элиста, 2020. № 13 (5). С. 1476—1487 (doi.org/10.22162/2619-0990-2020-51-5-1476-1487).
Хакимьянова А. М. Современное состояние песенного фольклора башкир (XXI быуат экспедиция материалдары буйынса) (Scopus) / Oriental Studies. Элиста, 2021;14(2). С. 409—419 (doi.org/10.22162/2619-0990-2021-54-2-409-419).
Һылтанмалар
ХАКИМЬЯНОВА Айгуль Мужавировна
Старший научный сотрудник отдела фольклористики ИИЯЛ УФИЦ РАН Хакимьянова Айгуль Мужавировна
диссертация на тему: «Башкирские народные лирические песни: поэтическое своеобразие жанра»
Масленая
Масленая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балабанка
Балабанка (1-Балабанка) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таловая йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бельштедт
Бельштедт (Bellstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 172 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 225 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
Үзбәк хан
Үзбәк, ислам титулы — Солтан Гийас әд-Дин Мөхәммәт (башҡ. Үзбәк, ﺋوﺯﺒﻪﻙ, Өзбек, яҡынса 1283 — ) — 1313 йылдан Джучи Олоҫо (Алтын Урҙа) ; Тоғрол улы (Тоғролша, Тоғролсы), Менге-Тимерҙең унынсы улы; Тохта хан туғаны.
Алтын Урҙаның иң ҡеүәтле сағы Үзбәк хакимлығы осорона тура килә. рус йылъяҙмаларында Алабуға, Азбяк, Озбяк булараҡ билдәле.
Шәхесе
XIV—XV быуаттарҙа ғәрәп-фарсы авторҙарының күбеһе Үзбәк ханды (ғәр./) дәүләт эшмәкәре һәм кеше булараҡ һүрәтләй. 1333 йылда уның менән шәхсән осрашҡан Ибн Баттута ханға бик юғары баһа бирә: «Донъялағы иң бөйөк һәм иң ҡеүәтле ете батшаның береһе ул». Тарихсы-хроникасы әл-Муфаддаль: «… Был йәш кеше матур ҡиәфәтле, яҡшы холоҡлы, мөләйем мосолман, ҡыйыу һәм ғәййәр». Географ һәм тарихсы әл-Айни: «Ул батыр һәм ҡыйыу, диндар һәм тәҡүәле, хоҡуҡ белгестәрен хөрмәт итә, ғалимдарҙы ярата, уларҙы тыңлай белә [кәңәштәрен], уларға ышана, мәрхәмәтлелек күрһәтә, шәйехтәрҙә була һәм уларға ҡарата изгелек эшләй».
Әл-Бирзали, мәҫәлән, былай тип яҙа: «Был батша [Тохта''] вафат булғандан һуң тәхеткә утыҙ йәшлек йәш кеше — Үзбәк хан ултыра. Ул ислам динен тота, аҡылы, матур ҡиәфәте һәм һомғол буй-һыны менән айырылып тора''». Икенсе урында шундай юлдар бар: «матур ҡиәфәтле, күркәм тәбиғәтле, һоҡланғыс мосолман һәм ҡыйыу егет». Әз-Заһаби ла уның тураһында үҙ фекерен әйтә: «…ҡыйыу батыр, ыҫпай ҡиәфәтле, бик күп әмирҙәрҙе һәм күрәҙәселәрҙе юҡ иткән мосолман». Хатта хулагуид тарихсыһы Вассаф, Үзбәк хан менән дуҫлыҡ мөнәсәбәтендә булмаһа ла уның тураһында бик күп маҡтау һүҙҙәре әйтеп ҡалдыра: «Хан улы Үзбәк бик тәҡүәле булды, — ти ул, — Тоглуҡ улы, Токтай улы, Мәнге-Тимер улы Аллаһы Тәғәләгә иман килтергән, шул уҡ ваҡытта батшаларға хас күркәмлелекә эйә''».
Үзбәк исеменең төркиҙәрҙән сығыуы һәм Урта Көнсығышта Сыңғыҙхан походтарына тиклем үк ошо исемдәге кешеләрҙең булыуы билдәле. Был исем Усама ибн Мункызаның (вафаты 1188 й.) "Өгөт-нәсихәт китабы"нда ла осрай; Иранда Һалйоғоттар осоронда булған ваҡиғаларҙы һүрәтләгәндә автор шундай билдәләмә ҡалдыра: хаким Хәмәдан Бурһыҡ ғәсҡәрҙәре етәкселәренең береһе 1115—1116 йылдарҙа «ғәскәр әмире» Үзбәк — Мосул хакимы була. Рәшит әт-дин мәғлүмәттәре буйынса, Тәбриздә идара иткән Илдегизид төрки династияларының һуңғы вәкиленең исеме Үзбәк Мозафар (1210—1225) була.
Власҡа килеү һәм исламды таратыу
Үзбәк хан Тохта хандың ағаһы йәки ҡустыһының улы. Тохтаның улы Иҡсар (Илбаҫар, Илбаҫмыш) ҡеүәтле көскә эйә булған әмир Ҡаҙаҡтың тырышлығы менән хан тип иғлан ителә, ә Ҡаҙаҡ үҙе баш вәзир булып ҡала. Ләкин 1313 йылдың ғинуарында Үзбәк хан бикләрбәк Ҡотло-Тимер менән бергә мәрхүм Тохта хандың яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлашыу өсөн Гүргәнжгә килә һәм Иҡсар менән Ҡаҙаҡты үлтерә. Аҙаҡ Үзбәк Ҡотло-Тимер һәм атаһының ҡатыны Баялун ярҙамында Алтын Урҙала хакимлыҡты үҙ ҡулына ала. .
Үзбәк батша тәхетенә ислам яҡлылар ярҙамында ултыра. Был ваҡиғанан байтаҡ ваҡыт алда тәхет өсөн сәмле көрәш бара, сөнки күсмә тормошта йәшәүселәрҙең аҡһөйәктәре Урҙа тәхетендә Тохтаның вариҫын, традицион йолалар һәм тәңрелек яҡлыны күрергә теләй. Шуға ла ислам яҡлылар ярҙамында тәхеткә ултырған Үзбәккә һигеҙ йыл буйы Төньяҡ Арҡала (Дәште-Ҡыпсаҡта) йәшәргә тура килә. 1313 йылдың ғинуарында Үзбәк хан тәхеткә ултыра. Тик 1320 (1321) йылда ғына Баб Арыҫлан Йәнге-Аты тоҡомонан һәм уның вариҫы Сәйет-Атынан ислам динен рәсми рәүештә ҡабул итә. Баб Арыҫлан дини даирәлә ныҡ танылған суфый, төрки ҡәбиләләре идеологы Әхмәт Йәсәүиҙең остазы була.
XV быуаттың аноним авторы «Шәжәрә әл-әт-төрк» (төркиҙәр шәжәрәһе) яҙмаһында Үзбәк хандың һигеҙ йыл буйы Дәште-Ҡыпсаҡта йәшәүе һәм шунан һуң ғына ислам динен ҡабул итеүе тураһында бәйән итә :
Хан булғас, Үзбәк Ҡотло-Тимер талабы буйынса ислам динен ҡабул итә (Симеон йылъяҙмаһында шундай юлдар бар: «тәхеткә ултырҙы һәм басурманға әйләнде») һәм Мөхәммәт исемен ала. Ислам динен дәүләт дине итеп индерергә тырышыу Урҙа аҡһөйәктәре яғынан ҡаршылыҡҡа осрай. Оппозиция етәкселәре Тунғуз, Таз һәм Ҡотло-Тимер Һарайы әмире Үзбәк алдына шундай шарт ҡуя: «Һин беҙҙән күндәмлек, бер һүҙһеҙ буйһоноу көтәһең, ә беҙҙең ниндәй динде тотоуыбыҙҙа, ҡайһы Аллаға баш эйеүебеҙҙә һәм Сыңғыҙхандың законын һәм уставынан баш тартып, ғәрәп диненә күсеүебеҙҙә һинең ни эшең бар?», — тиҙәр улар. Әммә иҫке монгол йолалары һәм дине яҡлылар — әмирҙәр һәм уларҙың улдары язалап үлтерелә. 120 сыңғыҙиҙарҙың язаланыуы тураһында хәбәр ителә.
Идара итеүе
Үзбәк хан ҡаты ҡуллы хаким була һәм сик буйындағыларҙың кем менәндер бәйләнеш урынлаштырырға тырышыуын аяуһыҙ баҫтыра. Ул рус дәүләтендәге баҫҡаҡлыҡты (һалым йыйыу менән шөғөлләнеүселәр) бөтөрә, һалым йыйыу һәм уны Урҙаға ебәреү хоҡуғы рус кенәздәренә тапшырыла.
Алтын Урҙаның иң ҡеүәтле сағы Үзбәк хан хакимлыҡ иткән осорға тура килә. Был дәүер мәҙәни күтәрелеш һәм киң масштабта ҡала төҙөлөшөн алып барыу менән билдәләнелә. Яңы баш ҡала — Һарай әл-Йәдид төҙөлә. Хан сауҙаны үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлә. Каруан юлдарының хәүефһеҙ булыуы, уларҙы төҙөкләндереү тәьмин ителә. Урҙа Көнбайыш Европа илдәре, Кесе Азия, Мысыр, Һиндостан, Ҡытай менән йәнле сауҙа алып бара.
рус кенәздәре менән мөнәсәбәттәр
[[Файл:35_History_of_the_Russian_state_in_the_image_of_its_sovereign_rulers_-_fragment.jpg|мини|Михаил Ярославич Тверской Үзбәк хан янында
В. П. Верещагин һүрәте]] 1317 йылда Үзбәк хан Мәскәү кенәзе Юрий Даниловичҡа һеңлеһе Кончакты кейәүгә бирә, хатта уға православие диненә күсергә рөхсәт итә, һөҙөмтәлә ул бөйөк кенәз Михаил Ярославич Тверской менән һуғышта ярҙамға иҫәп тота. Үзбәк хан Юрийға Урҙаның Ҡаугады етәкселегендәге отрядын бирә, әммә Михаил Ярославич Бортенев алышында берләштерелгән татар-монгол ғәскәрҙәрен ҡыйрата. Кончактың Тверҙә әсирлектә үлемендә Юрий Михаилды ғәйепләй, Кончакты ағыулап үлтергәндәр, тип аңлата ул Үзбәккә. Михаил Тверской Урҙаға саҡыртыла һәм ошонда Үзбәктең бойороғо буйынса үлтерелә. «Үзбәк хан хакимлыҡ иткәндә уның ҡушыуы буйынса Урҙала биш бөйөк рус кенәзе үлтерелә: бөйөк кенәз Михайло Ярославич Тверской һәм уның ике улы, бөйөк кенәз Дмитрий Михайлович һәм уның ҡустыһы бөйөк кенәз Александр Михайлович, бөйөк кенәз Василий Рязанский, бөйөк кенәз Иван Ярославич Рязанский; өс удель кенәзе: кенәз Александр Новосельский, бөйөк кенәз Михаил Ярославич Тверскойҙың ейәне кенәз Федор Александрович һәм кенәз Федор Иванович Стародубский. Ошо уҡ Үзбәк хан заманында Урҙала бөйөк кенәз Дмитрий Михайлович Тверской бөйөк кенәз Юрий Данилович Московскийҙы үлтерә. Үзбәк хан Урҙала бөйөк кенәздәрҙән һәм удель кенәздәрҙән түғыҙ кешене үлтерә» (Лицевой йылъяҙма йыйынтығы). Михаил Тверскойҙың улы Александр Мәскәү кенәзе Иван Калита менән һуғышыуын туҡтатмай, 1327 йылғы ихтилалда ҡатнаша. Шул ихтилал ваҡытында Тверь һуғышсылары Урҙа илсеһе Щелканды һәм уның һаҡсыларын тулыһынса ҡырып һала. Үзбәк хан, был турала белгәс, ныҡ асыулана һәм Мәскәү кенәзен килтереүҙәрен талап итә. Башҡа мәғлүмәт буйынса, Калита, Тверҙағы ваҡиғаны үҙ файҙаһына бороу өсөн Урҙаға килә. Үзбәк уға кенәзлек итеү ярлығы һәм 50 000 яугирҙан торған ғәсҡәр бирә. 1327 йылда Калита Суздаль отрядтары менән бергә Тверь ғәсҡәрен ҡыйрата, ихтилалды аяуһыҙ рәүештә баҫтыра һәм Тверь кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрә. Ошонан һуң Үзбәк Төньяҡ-Көнсығыш Русь территорияһын (Бөйөк Владимир кенәзлеген) ике өлөшкә бүлә, береһен Иван Калитаға, икенсеһен әллә ни билдәле булмаған, Суздаль кенәзе Александр Васильевичҡа бирә, уның вафатынан һуң 1331 йылда бөтә кенәзлек Иван Калитаға тапшырыла.
Александр Михайлович Тверской, Үзбәк хандың асыуынан ҡотолоу өсөн, Бөйөк Литва кенәзлегенә ҡаса. 1337 йылда ул ханға килеп ярлыҡауын үтенә. Үзбәккә кенәздең ҡыйыулығы оҡшай, һәм ул уны ғәфү итә. Әммә 1339 йылдың 29 октябрендә Иван Калитаның ошағы арҡаһында Александр һәм уның улы язалап үлтерелә.
1340 йылда яһаҡ түләргә теләмәгән Смоленск кенәзе Иван Александровичҡа Үзбәк ғәскәр ебәрә, шулай итеп Смоленск ере талана.
Тышҡы сәйәсәт
Үзбәк хан бик әүҙем тышҡы сәйәсәт алып барыуға ҡарамаҫтан, дәүләт территорияһы үҙгәрештәр кисермәй. Хан поляктарҙың Галиция-Волынь кенәзлеге яулап алыуына юл ҡуймаҫҡа тырыша. 1337 йылда берләшкән рус-урҙа ғәскәре Люблинға һуғыш менән бара. Артабан Галицын бояры Дмитр Дедко үтенесе буйынса король Казимир III-кә ҡаршы Үзбәк 40 меңлек ғәскәр ебәрә, әммә ул Вислала тар-мар ителә.
Джучидтарҙың традицион сәйәсәтен дауам итеп, Үзбәк Кавказ аръяғы территорияларына дәғүә итә. 1318/1319, 1325 һәм 1335 йылдарҙа Урҙа ғәсҡәрҙәре Ширван и Арранға бәреп инә, ләкин һиҙелерлек уңышҡа өлгәшә алмай. Бикләрбәк Ҡотло-Тимер был һуғышҡа ҡаршы була, һуғыш сауҙаны һәм Урҙаның эске тотороҡлолоғон ҡаҡшатыр, тип уйлай ул.
Үзбәк хан Византия, Һиндостан, Көнбайыш Европа илдәре менән дипломатик мөнәсәбәттә йәшәй, Мысыр мәмлүктәре менән дә бәйләнештәр тергеҙелә. Хан Византия императоры Кесе Андроник II-нең ҡыҙына өйләнә, шулай уҡ Мысыр солтаны ән-Насыр Мөхәммәткә үҙенең ағаһының ҡыҙы Тулунбайҙы кейәүгә бирә. Тиҙҙән солтан был ҡатынан айырып ебәрә, ә Үзбәктең (737/1336—1337) солтан ҡыҙҙарының береһенә өйләнергә теләүе тураһындағы үтенесенән ән-Насыр, ҡыҙҙарым бәләкәй әле, тип кире ҡаға. Шуға ҡарамаҫтан, был ике мосолман иле араһындағы мөнәсәбәттәрҙе бик тығыҙ дуҫлыҡ ептәре бәйләй, — тип һыҙыҡ өҫтөнә ала солтан ән-Насырҙың сәркәтибе Ибн-Фадлуллах әл-Ғүмәри.
Үзбәк хан бер ни тиклем ваҡыт Византия менән яҡшы мөнәсәбәттә була. Әммә Андроник II хакимлығы аҙағына мөнәсәбәттәр ҡырҡа насарая. 1320—1324 йылдар тирәһендә Үзбәк-хан ғәсҡәре Фракияға баҫып инә һәм уны сираттағы тапҡыр талап сыға.
1341 йылда Үзбәк хан үлгәндән һуң Алтын Урҙала власть бик ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа уның улы Тинебәккә күсә.
Тайдаково
Тайдаково — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Мазин eknss) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Биккенә
Иҫке Биккенә (Старобиккино) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 236 кеше. Почта индексы — 452209, ОКАТО коды — 80256820003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Докучаева Алла Анатольевна
Докучаева Алла Анатольевна (7 ғинуар 1935 йыл) — яҙыусы, журналист. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). (1959), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1997). Башҡортостан Министрҙар Кабинеты премияһы лауреаты (1997). С. Злобин исемендәге премия лауреаты (2010).
Биографияһы
Докучаева Алла Анатольевна 1935 йылдың 7 ғинуарында Түбәнге Новгород ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Тыуған ҡалаһында урта мәктәпте, 1957 йылда Горький университетының филология факультетын тамамлай. Университетты тамамлағас, Горький ҡалаһындағы гәзит һәм журналдарҙа эшләй, 1970 йылдан — Өфөлә «Вечерняя Уфа» гәзитенең бүлек мөдире, 1982 йылдан — секретары, 1993—2001 йылдарҙа — баш мөхәррир урынбаҫары.
Алла Анатольевна детектив жанрында проза әҫәре, балалар өсөн шиғырҙар, әҙәбиәт һәм сәнғәт темаһына мәҡәләләр яҙа.
Әҫәрҙәре
Докучаев Алла Анатольевна — 20-нән ашыу документаль һәм нәфис китап авторы, танылған детектив оҫтаһы.
Китаптары: «Уроки на всю жизнь» (1986 йыл), «И лишь однажды осветило…» (1990), «Реликт сауҡалыҡтағы үлтереш» («Убийство в реликтовой роще», 1991), «Иҫке йорт серҙәре» («Тайны старого дома», 1993), « „Маскарад“ ағыуы» («Яд „Маскарада“», 2005), фәнни-фантастик роман «Алла хөкөмө» («Суд Божий», 2005).
Очерктар китаптары: «Балалар беҙгә оҡшаған» («Дети похожи на нас», 1991), «Лица. Знакомые и не очень» (2000).
Оло Пелягинец
Оло Пелягинец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 314 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солам-Нюр-Соим
Солам-Нюр-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лар-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарт-Шишмә
Һарт-Шишмә (Сарт-Чишма) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 908 кеше. Почта индексы — 453013, ОКАТО коды — 80235845007.
Тарихы
Һарт-Шишмә — шул уҡ һарттарҙан сыҡҡан башҡорт торамаһы. XVIII быуат аҙағында унда 20 йортта 54 башҡорт һәм 11 типтәр (4 йорт) иҫәпләнгән. Халыҡтың һәм ихаталар һанының артыуы түбәндәге һандарҙа күренә: 1816 йылда 17 йортта 127 кеше, 1834 йылда 19 йортта 126 кеше, 1850 йылда 20 йортта 148 кеше йәшәй. 1859 йылғы X рәүиздә 150 кеше һәм 31 йорт күрһәтелгән. 1870 йылда 478 кеше һәм 85 йорт теркәлгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 952 кеше һәм 191 йорт иҫәпләнә. 1860 йылға тиклем 18 типтәрҙән башҡа, бөтә халыҡтың ер биләмәләре аҫаба тип иҫәпләнгән. Һуңынан халыҡ араһында типтәрҙәр күпселекте тәшкил итә. Уға типтәрҙәр булып киткән бик күп ерһеҙ башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың керҙәшлеге булышлыҡ иткән.
1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауылда мәсет һәм уның эргәһендә мәктәп эшләй. .
Топонимикаһы
Һарт-Шишмә ауылының тарихы Һарт-Наурыҙ ауылының тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. Тарихи яҙмаларға ярашлы, Һарт-Наурыҙға 1712 йылда нигеҙ һалына. Легенда буйынса, Кәлсир исемле башҡорт Бохара яғынан ҡайтҡан кешеләргә Еҙем ҡултығы менән Ағиҙел ҡушылған ерҙәрҙән урын күрһәткән. Был кешеләр, айырыуса, ҡарт-ҡоролары һарт телендә һөйләшкән. Шуға ла башҡорттар уларҙы һарт тип йөрөткәндәр. Һарттар ауыл ҡорғанда, Наурыҙ исемле кеше уларға ярҙам итеп йөрөгән. Ауылдың Һарт-Наурыҙ тип аталыуы ошоға бәйле. Ҡарттарҙың һөйләүе буйынса, һуңыраҡ Һарт-Наурыҙ ауылынан 12 ғаилә айырылып сыҡҡан. Улар Ағиҙел үренә табан өс-дүрт саҡрым үрләп, шишмә буйҙарында яңы ауылға нигеҙ һалған. Шулай Һарт-Шишмә ауылы барлыҡҡа килгән. Тарихи сығанаҡтар буйынса, 1870 йылда уҡ ауылдың мәсете була, мәсет ҡаршыһында мәктәп эшләй. Ауыл халҡы малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнә. Ауыл янында Изгеләр зыяраты бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (86 %)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шәретдинов Эдуард Фәүзи улы
Шәретдинов Эдуард Фәүзи улы (Шаретдинов Эдуард Фавзиевич) - (5 май 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәйәси эшмәкәре. Юридик фәндәр кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты Милләте - башҡорт
Биографияһы
Эдуард Фәүзи улы Шәретдинов 1947 йылдың 5 майында Башҡорт АССР-ының Асҡын районы Асҡын ауылында тыуған.
1972 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1980 йылда Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1966 йылда Өфө авиация техникумын тамамлағандан һуң "Гидравлика" заводында технолог булып башлаған. Артабан прокуратурла стажер булып эшләгән.
Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен тамамлағандан һуң КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбаҫары булған, республика прокурорының беренсе урынбаҫары, партияның өлкә комитетында бүлек мөдире.
1990 йылда Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына Октябрьский ҡалаһы, 108-се Ыҡ һайлау округынан депутат итеп һайланған
1991 йылда Закондар сығарыу, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре комиссияһы рәйесе, Юғары Совет Президиумы ағзаһы, ә һуңынан 12-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары була.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында юридик фәндәр уҡыта.
2015 йылдың 5 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була
Ғаиләһе
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Иҫәнбаев Мазһар Насип улы
Иҫәнбаев Мазһар Насип улы (15 сентябрь 1936 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2002 йылдан).
Биографияһы
Мазһар Насип улы Иҫәнбаев 1936 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Икенсе Этҡол ауылында тыуа. Атаһы Иҫәнбаев Насибулла Мәхмүт улы фронтта һәләк була. Өлкән ағаһы Лоҡман да Бөйөк Ватан һуғышында 18 йәшендә Латвияның Приекуле ҡалаһын азат иткәндә һәләк була.
1955 йылда Мазһар Насип улы отличие менән Темәс педагогия училищеһын тамамлай. 1956 йылда Башҡорт дәүләт университетына инә һәм уны 1961 йылда отличие менән тамамлай. Университеттың бишенсе курсында саҡта өйләнә һәм уҡыуҙы тамамлағандан һуң ҡатыны Фәүзилә Лотфрахман ҡыҙы менән Баймаҡ ҡалаһына 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы булып эшкә китә.
1963 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегендә (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институты) эшләй.
1971 йылда — бүлектең өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылда — ижтимағи етештереүҙең һөҙөмтәлелеге секторы мөдире. 1977—1981 һәм 1987—1990 йылдарҙа бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге мөдире урынбаҫары ла була.
1987 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1990—1997 йылдарҙа М. Н. Иҫәнбаев Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай социаль-иҡтисади проблемалар бүлеге мөдире була, бер үк ваҡытта 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе кәңәшсеһе, 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Рәйесенең иҡтисад мәсьәләләре буйынса кәңәшсеһе. 1998 йылдан ул Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтында бүлек мөдире һәм төбәк иҡтисады проблемалары секторы мөдире булып эшләй.
1989 йылдан — профессор, 1991 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Рәсәй Инженерлыҡ академияһы академигы (1993 йылдан), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1994), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2002).
М. Н. Иҫәнбаев әле — Рәсәй Фәндәр академияһы эргәһендәге иҡтисад фәндәре докторы һәм кандидаты ғилми дәрәжәләрен биреү буйынса махсус советтың ағзаһы, Башҡорт энциклопедияһының мөхәрририәте һәм ғилми-методик советы ағзаһы, Башҡортостан Фәндәр академияһының «Йәдкәр» ғилми-гуманитар һәм ижтимағи-сәйәси журналының мөхәрририәт ағзаһы.
Хеҙмәттәре
М.Н. Иҫәнбаев — 380-дән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 50 монография авторы.
Күсем хан тоҡомдары
Күсем хан тоҡомдары (шулай уҡ себер батшаһы улдары һәм себер кенәздәре булараҡ билдәле) — Күсем (كوچم) хандың туғанының күп һанлы балалары һәм шулай итеп сыңғыҙиҙар (чингизиды) һәм шибаниҙар (шейбаниды). Рәсәйҙең Себер ханлығын яулап алыуы барышында күсемиҙәр әсирлеккә эләгә. Рәсәйҙә уларҙы Ярославлдә һәм Мещёрала, урынлаштырылалар, себер батшаһы улдары тип аталалар. Уларҙың күбеһе хәрби хеҙмәттә батырлыҡтары менән айырыла. Себер батша ҡыҙҙарының береһе Пётр I батша бабаһының ҡатыны була, икенсеһе грузин батшаһына кейәүгә сыға.
Тарихы
Сыуаш моронондағы хәл иткес алыштан һуң, Ермак, күсем улдары ҡулға алына һәм Рәсәйгә килтерелә. 1591 йылда Себер хандары династияһынан Күсемдең улы Әбүлхәйер иң беренсе булып православие диненә күсә. Бөтә ғаиләһе уның өлгөһөнә эйәрә, һәм был, ахыр сиктә, уларҙың ассимиляцияһына килтерә һәм рәсәй дворянлығын тулыландыра. Уның улы Василий Абулгарович исемен, ә ейәне — Роман Васильевич, һәм быны ғәҙәти урыҫ исеменән айырып булмай.
1686 йылда рәсәй батшаһы Имеретия батшаларын, Себер батшаһы улдарын һәм Ҡасим кенәздәрен рус дворянлығының шәжәрә китабына индереү тураһында указ сығара. Пётр I батшаның 1718 йылғы указы себер батша улдарын кенәз тип атарға ҡуша.
Себер кенәздәренең билдәле вәкилдәре
Али һәм Әбелхәйер тоҡомло нәҫеле өҙөлмәй, уларҙы Пётр I һарай улустарына ҡуша, ә Ҡасим татарҙарын Воронеж карап төҙөлөшө верфтәренә тәғәйенләй.
XVII быуатта Ҡасимов 3 бер төрлө өлөшкә бүленә: Ҡасим хандары һәм бәктәре уделы (Иҫке Татар биҫтәһе (Ҡазан)); Ҡазан ям биҫтәһе(Мәскәүгә туранан-тура буйһонған, уларҙың тоҡомдары, татар дворяндар ырыуы, ҡатнашлығында һуңынан Мәскәүҙә һәм Рәсәй империяһының башҡа ҡалаларында ла аналогтары булдырыла), ҡаланың ҡалған өлөшө ҡала (шул иҫәптән Марфина Слобода) Ҡасим воеводаһы тарафынан идара ителә. 1708 йылда Рәсәйҙе 8 губернаға бүлгәндә, Ҡасимов Ҡазан губернаһы индерелә, 1719 й. — Азов губернаһының Шацк провинцияһына ҡарай, 1778 йылда Рязань наместниклығының өйәҙ ҡалаһы, 1796 йылда — Рязань губернаһының өйәҙ ҡалаһы. Алексей Михайлович ваҡытында татарҙар ихтыярҙарына ҡаршы суҡындырылған, әгәр суҡынырға теләмәгәндәрҙең, аҫаба һәм бүлеп бирелгән (надел) ерҙәрен тартып алғандар. Шуға ла Михаил Романович осоронан башлап, себер хан нәҫелдәре Күсемдең икенсе улы, батша улы Алтанайҙан дауам иткән. Уның ул саҡта батша улдары тип аталған ике улы: Дос-Солтан (суҡындырылғандан һуң Пётр) һәм Иш-Солтан (суҡындырылғандан һуң Алексей) була. Уларҙың икеһе лә, ҡатындары һәм балалары, Мәскәүҙәге Новоспасск монастырында ерләнгән, һәм уларға батша улдары титулы бирелә, һәм был киләһе быуындар өсөн дә, Себер батша улы Алексей Алексеевич балалары: Григорий, Василий һәм Дмитрий өсөн XVII быуат аҙағы XVIII быуат башына саҡлы һаҡлана. Улар иң һуңғы себер батшаһы улдары була.
Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы
Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы (9 июнь 1934 йыл) —, ,. Профессор (1997). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Удмурт Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014). СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1961). Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы театрҙары өсөн актёрҙар, режиссёрҙар әҙерләүсе төп белгестәрҙең береһе.
Күсем хан тоҡомдары
Себер кенәздәренең билдәле вәкилдәре
Себер хандары вариҫтары ата-бабаларының тыуған иленә һөргөнгә оҙатылыуҙан да ҡотола алмаған. Василий Алексеевич Себерле, батша улы Алексей яҡлы булып, Пётр Беренсегә ҡаршы сығыш яһағандыр. Шуға ул 1718 йылда Архангельскиға һөргөнгә ебәрелә. Унда ла үҙен бөтөнләй күндәм тотмай. Сиркәү тәреләренә атҡан һәм Себергә хужа булмауына зарланған икән, тигән ялыуҙарҙы Пётр I батшаға еткереп торғандар. Пётр батша уның вариҫтарын батша улы титулынан мәхрүм итә, шулай ҙа кенәз титулын ҡалдыра. Василий Алексеевичтың ҡатыны Анна Семёновна Грушецкая (1711 йылда вафат була) — батша Фёдор Алексеевичтың тәүге ҡатыны Агафья Семёновна Грушецкаяның һеңлеһе була.
Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы
Биографияһы
Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы Ҡасимова 1934 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ы Иҫке Балтас ауылында тыуған.
Күсем хан тоҡомдары
Себер кенәздәренең билдәле вәкилдәре
Василий Алексеевичтың ейәне, кенәз Василий Фёдорович Себерле, Бөйөк Екатерина осоронда хеҙмәт итеп, инфантериянан генерал дәрәжәһен алыуға өлгәшә, әммә батша Павел I уны Себергә оҙата. Александр I уны Санкт-Петербургҡа ҡайтара һәм сенатор итеп тәғәйенләй.
Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы
Биографияһы
1959 йылда Иҫке Балтас урта мәктәбен тамамлай. Бер төркөм йәштәр: Г.Мөбәрәкова, З.Атнабаева, Р.Кәримова, Х.Яруллин, Ф.Ҡасимова һ.б Мәскәүгә башҡорт төркөмөндә уҡырға ебәрелә.
Күсем хан тоҡомдары
Себер кенәздәренең билдәле вәкилдәре
Уның улы Александр Васильевич шулай уҡ генерал, 1812 йылғы һуғышында ҡатнаша. 1826 йылда, декабристар буйынса тикшереү эштәре барышында, үҙенең етәкселеге аҫтында эшләгән П. И. Пестелгә яҡшы характеристика биргәне өсөн, Киевта хеҙмәтенән ситләтелә. 1836 йылда вафат була һәм сиркәү янындағы Аскольд ҡәберлегенә ерләнә.
Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы
Биографияһы
1959 йылда Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтын тамамлай (Б. В. Бибиков, О. И. Пыжова курсы).
Псыган-Су (Черека ҡушылдығы)
Псыган-Су — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы
Биографияһы
1959—1965 йылдарҙа Нальчик ҡалаһында А. Шогенцуков исемендәге Ҡабарҙы‑Балҡар драма театры актёры булып эшләй, 27 спектаклдә төп ролдәр башҡара.
Күсем хан тоҡомдары
Себер кенәздәренең билдәле вәкилдәре
Уның улы Александр Александрович Себерле (1824—1879) ҙа хәрби хеҙмәттә була һәм Ҡырым һуғышында ҡатнаша. Ул Ҡырымдағы грек колонияларында һәм Рәсәйҙең Көньяғында үҙе өйрәнгән Боспор батшалығы миҙалдары һәм тәңкәләре тураһында монография авторы булараҡ билдәлелек ала. Монографияның бөтә тиражы һыу баҫыу ваҡытында юҡҡа сыға һәм өс данаһы ғына һаҡланып ҡала. 1859 йылда Александр Александрович Себерле ошо хеҙмәте өсөн Демидов премияһына.лайыҡ була. А. А. Себерле йыйған боронғо тәңкәләр коллекцияһы уның вафатынан һуң бөйөк кенәз Александр Михайловичҡа тапшырыла.
Псыган-Су (Черека ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы
Биографияһы
1965 йылдан А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтының актёрлыҡ оҫталығы кафедраһы аспирантураһында белем ала.
1968—1971 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусы булып эшләй.
1971—1972 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының театр бүлеге мөдире вазифаһын үтәй. 1972 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта. 1982—1984 йылдарҙа ошо юғары уҡыу йортоноң театр факультеты деканы, ә 1997—1999 йылдарҙа режиссура һәм актёр оҫталығы кафедраһы мөдире вазифаларын башҡара.
2008—2013 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһында режиссура кафедраһы мөдире була.
Балтас районында Фәрҙүнә Ҡасимова призына арналған «Тамаша» Республика театр коллективтары фестиваль уҙғарыла.
Билдәле уҡыусылары
З. Ғ. Баязитова, И. И. Ғәзетдинова, Б. Н. Ибраһимов, И. Б. Кәлимуллин, А. В. Кузьменко, С. Ш. Ҡорбанғәлиева, Ә. Ҡ. Сафиуллин, Х. Ғ. Үтәшев, Р. Р. Фәхруллина, О. З. Ханов, Удмурт Республикаһы халыҡ артистары А. Д. Баймырҙин, Г. И. Бекманов, А. Я. Лазарева.
Ғаиләһе
Ире: Хажиев Фәнғәт Хаммат улы — биология фәндәре докторы, Башҡортостандың атҡа­ҙанған фән эшмәкәре.
Оло Сугаш
Оло Сугаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 528 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Матьецовка
Матьецовка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.