cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тянь-Шань
Тикшеренеүҙәр
1840 йылдарҙа вулканды эҙләү маҡсатында тикшеренеүҙәрҙе архитектор һәм рәссам Томас Уитлам Аткинсон үткәрә, сәйәхәтен Лондонда 1858 йылда сыҡҡан китабында һүрәтләй.
Черемушка (Луза ҡушылдығы)
Черёмушка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 543 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әр-Рәхман сүрәһе
Әр-Рәхман сүрәһе (سورة الرحمن, Шәфҡәтле ) — Ҡөрьән Кәримдең 55-се сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 78 аяттан тора.
Транскрипцияһы
33-38. Йәә мәғшәраль-джинни үәл-инси инистәтағтүм әң тәңфүҙүү мин әҡтаари-ссәмәәүәәти үәл-ардыи фәңфүҙүү ләә тәнфүҙүүнә илләә бисүлтаан. Фәби`әййи әәләә`и раббикүмәә түкәҙҙибәән. Йүрсәлү ғәләйкүмәә шүүәәҙум мин нәәриү үә нүхәәсүң фәләә тәнтәсыираан. Фәби`әййи әәләә`и раббикүмәә түкәҙҙибәән. Фәиҙәңшәҡҡатиссәмәә`ү фәкәәнәт үәрдәтәң кәддиһәән. Фәби`әййи әәләә`ир раббикүмәә түкәҙҙибәән.
Йырсы ҡурҙай
Йырсы ҡурҙай (урыҫ. соловьиная широкохвостка) — турғайҙар отрядендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ҡуйы үлән йәки ҡыуаҡ араһында ергә "яҡын йөрөй, йырлағанда, үләндең осона күтәрелә. Ҡойроғо киң, түңәрәкләнеп тора. һырты ҡыҙғылт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ, ҡабырғалары һор¬ғолт көрән, ҡаштары аҡ. Башҡа ҡурҙайҙарҙан тауышы һәм киң ҡойроғо менән айырыла.
Йәшәү рәүеше
һыу буйындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа үлән араһында йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ерҙә йәки ҡыуаҡ араһында оялай. З—5 бөртөк ҡыҙыл йомортҡаһы була.
Иҫкәрмәләр
enn:Cetti's Warbler
Удмурт дәүләт университеты
Удмурт дәүләт университеты (УдГУ, элекке Удмурт дәүләт педагогия институты) — Ижевск ҡалаһында юғары уҡыу йорто, Удмурт Республикаһының иң эре юғары белем ҙур үҙәге. Университет составына 13 факультет, 7 институт, 18 ғилми-тикшеренеү лабораторияһы, 7 вәкиллек, 134 кафедра, 19 уҡыу-эшлекле үҙәге инә.
Тарихы
1931 йылдың 10 апрелендә Удмурт дәүләт педагогия институты ойошторола (УДПИ). 1958 йылда УДПИ өсөнсө  категориянан  юғарыраҡҡа  — икенсегә,  аспирантура хоҡуғына эйә булған категорияға күсерелә. 1971 йылдың 5 мартындағы СССР Иинистрҙар советы Ижевск ҡалаһында Удмурт дәүләт университетын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә.
1971 йылдың 19 апрелендә — СССР Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығының 323-сө бойороғо менән УДПИ Удмурт дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. 1972 йылдың 29 декабрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән РСФСР Юғары һәм урта махсус белем министрлыгының 50 йыллығы исемендәге Удмурт дәүләт университеты исеме бирелә.
2002 йылдың 20 сентябренән университет «Юғары һөнәри белем биреүҙең  Дәүләт мәғариф учреждениеһы „Удмурт дәүләт университеты“» исемен йөрөтә. 2011 йылдың 23 мартынан — «юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы „Удмурт дәүләт университеты“» тип атала. 2016 йылдың 19 апреленән  — «юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы „Удмурт дәүләт университеты“» тип үҙгәртелә.
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
Удмурт дәүләт университеты сит ил юғары уҡыу йорттары һәм ойошмалары менән халыҡ-ара партнерлыҡты әүҙем үҫтерә, Европа Университеттары Ассоциацияһы, Евразия университеттары ассоциацияһы, фин-уғыр Университеттары Ассоциацияһы ағзаһы  булып тора.
УдДУ сит ил юғары уҡыу йорттары, халыҡ-ара ойошмалар һәм сит илдәрҙең илселектәре менән халыҡ-ара килешеүҙәр сиктәрендә  фәнни-мәғариф өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте тормошҡа ашыра. Ике яҡлы килешеү сиктәрендә Испания, Финляндия, Корея, Чехия, Германия, Польша, Италия юғары уҡыу йорттары менән  студенттар алмашыу тормошҡа ашырыла.
Йыл һайын Удмурт дәүләт унгиверситетына ике йөҙҙән ашыу сит ил студенты, уҡытыусылар һәм фәнни хеҙмәткәрҙәр килә. Уларҙың төп максаты-рус телен өйрәнеү.
Иҫкәрмәләр
Сығанаҡтар
Горелая (Талановка ҡушылдығы)
Горелая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талановка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ворониха (Барнаулка ҡушылдығы)
Ворониха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барнаулка йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Виви Лоран-Текхолм
Виви Лоран-Текхольм (Vivi Laurent-Täckholm; 7 ғинуар 1898 йыл — 3 май 1978 йыл) — Швецияның ғалим-ботанигы һәм балалар яҙыусыһы.
Биографияһы
Виви Лоран-Текхолм 1898 йылдың 7 ғинуарында Швецияның Дандерюд ҡалаһында тыуған. Ботаниканы Стокгольм университетында өйрәнә һәм 1921 йылда бакалавр дәрәжәһен ала.
1921—1923 йылдарҙа АҠШ буйлап сәйәхәт итә. 1926 йылда ботаника профессоры Гуннар Текхольмға (1891—1933) кейәүгә сыға. Ошо уҡ йылда улар Мысырға күсә һәм төбәк үҫемлектәр донъяһын өйрәнә башлай.
Икенсе донъя һуғышы осоронда Стокгольмдә гәзит корреспонденты булып эшләй, һуғыш тамамланғас Мысырға ҡайта. 1946 йылдан Ҡаһирә университеты профессоры, 1947 йылдан — Александрия университеты профессоры булып эшләй. 1948 йылда Ҡаһирәгә ҡайта. 1952 йылда Стокгольм университетының Почётлы философия докторы булып китә.
Чивка
Чивка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 467 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Виви Лоран-Текхолм
Биографияһы
Ҡаһирә университетында Ботаника институтын ойоштора. Африкала иң ҙур гербарий йыя, коллекцияға бөтә донъянан, шул иҫәптән Мысырҙан, Ливандан, Ғәрәбстан ярымутрауынан һәм Судандан 100 меңдән ашыу үҫемлектәр инә. Уның Швеция менән бәйләнештәре арҡаһында Стокгольм ауыл хужалығы академияһы Ботаника институтына 700 килограмм китап тапшыра, ә Швеция короле Густав VI Адольф сит ил әҙәбиәтен һатып алыуҙы финанслай. Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм үҫеш мәсьәләләре буйынса Швеция агентлығы (SIDA) ярты миллиондан ашыу китап биттәренә һәм гербарийҙар өлгөләренә микрофильмдар коллекцияһын институтҡу бүләк итә. «Knut and Alice Wallenberg Foundation» фундацияһы ярҙамында университетта электрон микроскоп ярҙамында һеркәне анализлау өсөн лаборатория төҙөлә. Текхолм Ботаника институты менән идара иткән осорҙа штатта 20-нән ашыу профессор булған һәм 2 000-дән ашыу студент уҡыған.
Чивка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Виви Лоран-Текхолм
Биографияһы
Виви Лоран-Текхолм 1978 йылдың 3 майында Швецияға булғанда вафат була һәм Уппсала ҡалаһының Иҫке зыяратында ерләнә.
Серге (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Серге  (Серга) — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе буйлап аға, Ҡариҙел йылғаһының уң ҡушылдығы (йылға бассейны — Кама). Коновалов ҡырласы итәгендә, Моховое Болото туғайында баш ала.
Оҙонлоғо 113 км, бассейн майҙаны 2170 км2. Тау йылғаһы, тәрәнлеге ҙур түгел — 0,5-1 метр, ҡаялар янында 10-15 метрға тиклем етә. Быуылған урындарҙа киңлеге 8-10 метрҙан 20-30 метрға тиклем йәйелә. Ағым тиҙлеге 0,3-0,5 м/с. 800 метрҙан артмаған үҙәненең 3 кимәл террасаһы бар: һыу кимәле өҫтөнән 3-5 м, 12-14 метр һәм 25 метр. Эргә-тирәһендәге территория кеүек үк, уға карст рельефы ла хас. Йылғала бер нисә элекке завод быуаһы урынлашҡан: хәҙер Үрге Серге, Түбәнге Серге тип аталған быуалар һәм Михайловка һыуһаҡлағысы.
Тәбиғәте
Йылғала суртан, бәрҙе, ажау, алабуға, сабаҡ, ташбаш үрсей. Йылға үҙәненең үҫемлектәр донъяһы тайга һәм урман-дала сифаттарын үҙ эсенә ала, ылыҫлы (башлыса ҡара һәм аҡ шыршы), шулай уҡ киң япраҡлы: саған, ҡарама һәм йүкә) урмандар үҫә, үҙәндәр буйлап Түбәнге Сергегә тиклем барып етә торған реликт далалар китә. Эзбизташ ҡаяларҙы шулай уҡ даланыҡына әйләнгән үҫемлектәр ҡаплаған. Уларҙың составында реликт үҫемлектәр күп. XX быуат башына тулыһынса юҡҡа сыҡҡан, әммә 70-се йылдар аҙағынан башлап яңынан күпләп үрсеп киткән ҡондоҙҙарҙы билдәләп була. Серге ҡушылдыҡтары буйлап урындағы гидрологик режимды үҙгәртеп, ҡондоҙҙар үҙ быуаларын һала. Орнитофауна төрлө, шул иҫәптән селән һәм өйрәктәр үрсей.
Этимологияһы
«Башҡортостан Республикаһы топонимдары һүҙлеге» Ҡариҙел йылғаһының был ҡушылдығы атамаһын башҡорт телендәге серге һүҙенән алынған тип аңлата.
Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы
Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы (12 сентябрь 1946 йыл) — ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2003); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡортостан Республикаһы Инженерҙар академияһының ағза корреспонденты.
Биографияһы
Рәфил Сәйфулла улы Абдуллин 1946 йылың 12 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Ҡарлы ауылында тыуа.
1968 йылда Салауат индустрия техникумын, 1975 йылда Өфө нефть институтын тамамлай
1968 йылдан Салауат машиналар эшләү заводында инженер-технолог булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1973 йылдан өлкән мастер, 1978 йылдан «Салауатнефтемаш» производство берекмәһендә аппараттар цехы начальнигы булып эшләй.
Уң яр буйы Украина
Уң яр буйы Украина — у1660—1793 йылдарҙа Днепрҙың уң яҡ ярындағы территорияның тарихи атамаһы. Украина тарихи өлкәһенең уң яр буйы өлөшө булған (хәҙерге Украина дәүләте менән бутамаҫҡа).
Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы
Биографияһы
1982 йылда «Гидромаш» заводы директоры урынбаҫары.
Уң яр буйы Украина
Һул яр буйы полктары Юрий Хмельницкийҙың хакимлығын таныуҙан баш тартҡандан һәм үҙ гетманын һайлай башлағандан һуң Руина барышында формалаша. Әлеге хәл 1667 йылғы Андрус ваҡытлы килешеү нигеҙендә нығытыла, килешеүгә ярашлы Уң яр буйы Украина Речь Посполитаяға буйһондорола, ошо уҡ ваҡытта «Уң яр буйы Украина» термины барлыҡҡа килә (термин Андрус ваҡытлы килешеү тексында булмай).
1672 йылғы Бучач солохо Уң яр буйы Украинаны өс өлөшкә бүлә: Подолье (Буг һәм Днестрҙың һул яр буйы өлкәһе), уға Төркиә хужа була; Брацлавщина (хәҙерге Винница һәм Хмельницк өлкәләренең өлөштәре) һәм көньяҡ Киевщина Төркиәнең уң яр буйы казак гетман-вассалы П. Д. Дорошенко хакимлығы аҫтына эләгә; Уң яр буйы Украинаның ҡалған территорияһы Польшаныҡы булып ҡала.
Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы
Биографияһы
2009 йылдан алып Өфөлә Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтында (ИПТЭР) баш ғилми хеҙмәткәр.
Уң яр буйы Украина
1683 йылда төрөк өҫтөнлөгө Уң яр буйы Украинала бөтөрөлә. Төркиәгә ҡаршы һуғыштың һөҙөмтәһендә 1698—1699 йылғы Карловица солохо шарттары буйынса Төрөк Подольеһы речь Пополитая составына ҡайтарыла.
1793 йылда Польшаның икенсе бүленешенән һуң, Екатерина II-ның 27 марттағы манифестына ярашлы, Украина Рәсәй империяһы составына инә
1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Уң яр буйы Украина үҙ территорияһын Германия ғәскәрҙәренән азат итеү өсөн көрәш алып бара. Днепр-Карпат стратегик һөжүм операцияһы барышында (24 декабрь 1943 — 17 апрель 1944 йыл) тормошҡа ашырыла, әлеге операция дөйөм стратегик маҡсат менән берләштерелгән бер нисә фронт операцияһын үҙ эсенә ала.
Хильда Циммерман
Хильда Циммерман (Hilde Zimmermann, ҡыҙ фамилияһы Wundsam; 12 сентябрь 1920 йыл — 25 март 2002 йыл) — Австрия сәйәси активисткаһы, нацизмға ҡаршы көрәшсе
Австрия Ҡаршылығы ҡатнашыусыһы, Равенсбрюк концлагерында һәм Үлем маршында тотҡонлоҡта була.
Биографияһы
Хильда Циммерман 1920 йылдың 12 сентябрендә Вена ҡалаһында тыуған. Уның ата-әсәһе әүҙем социал-демократтар була: әсәһе Анна Вудсам (Anna Wundsam) Австрия социал-демократик партияһының мәғариф секцияһында эшләй, атаһы тимер юлында эшләй һәм шулай уҡ инанған социал-демократ була.
1936 йылда ата-әсәһе айырылыша. Был ваҡытта ҡыҙ йыйыштырыусы булып эшләй һәм йорт эштәре буйынса курс үтә. Һуңынан Венгрияла тәрбиәсе булып урынлаша һәм 1938 йылда ғына Австрияға әйләнеп ҡайта, унда ул әсәһе менән Кагранда йәшәй. 1939 йылда, тентеү ваҡытында полиция коммунистик листовкаһын тапҡандан һуң, Хильда һәм уның ҡустыһы ҡулға алыналар. Ҡустыһы яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала һәм туғыҙ ай дауамында төрмәлә тотола. Хильда бер аҙнанан һуң азат ителә.1941 йылда ул Вена ҡатын-ҡыҙҙар академияһында скульптура буйынса уҡый башлай һәм унда үҙенең 1944 йылдың мартында ҡулға алыныуына тиклем уҡый.
Икенсе донъя һуғышы башланғас, уның ҡустыһы хеҙмәткә алына. Хильда 1943 йылда Ҡаршылыҡ подпольщиктары менән таныша. 1944 йылда СССР-ҙан халыҡ араһында нацистарға ҡаршы хәрәкәтте киңәйтеү өсөн ебәрелгән Рәсәй десантниктары менән хеҙмәттәшлек итә. Фашистар тарафынан ҡулға алына һәм үҙенең әхирәттәре менән бергә Равенсбрюк концентрацион лагерына ебәрелә. Уның Отмар ҡустыһы ла һуғыштан отпускыға ҡайтҡан саҡта ҡулға алына һәм Бухенвальд концлагерына оҙатыла. Һуғыш аҙағында, лагерҙы эвакуациялаған саҡта, Хильда Циммерман ҡаса, был ваҡытта Равенсбрюк Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителгән була. Һуңғараҡ, тиф менән ауырып һауыҡҡандан һуң, 1945 йылдың июлендә Берлин аша Венаға әйләнеп ҡайта.
Австрияла ул бер ни тиклем ваҡыт тотҡонлоҡтан иҫән ҡайтҡан ҡустыһы менән йәшәй, башҡа концлагерь тотҡондары менән бәйләнештәрҙе өҙмәй, Австрия коммунистар партияһының йәштәр ойошмаһы эшендә (Kommunistische Jugend Österreichs) ҡатнаша. Шулай уҡ ул партия гәзите эшендә ҡатнаша һәм Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале делегаты була, шулай уҡ ул Вена концлагерҙар тотҡондары союзы (KZ-Verband) ағзаһыһәм Австрия лагерҙар берләшмәһе (Österreichischen Lagergemeinschaft Ravensbrück, ÖLGR) ойоштороусыларының береһе була һәм шунда ғүмеренең аҙағынаса эшләй. 1968 йылғы Чехословакиялағы ваҡиғаларҙан һуң Хильда Циммерман Австрия компартияһынан ситләшә.
Ғаиләһе
Уның Отмар ҡустыһы һуғыштан һуң рәссам булып китә
Кукры-Игол (Поколька ҡушылдығы)
Кукры-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әл-Уаҡиға сүрәһе
Әл-Уаҡиға сүрәһе (سورة الواقعة, Уаҡиға ) — Ҡөрьән Кәримдең 56 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 96 аяттан тора.
Үрге Ташлы
Үрге Ташлы (Верхние Ташлы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 248 кеше. Почта индексы — 452645, ОКАТО коды — 80258840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ялан-Ҡатай районы
Географияһы
Ялан-Ҡатай районына сиктәш:
- көнбайышта — РСФСР-ҙың Урал өлкәһе Силәбе округындағы Эткүл районы;
- төньяҡ-көнбайышта — РСФСР-ҙың Урал өлкәһенең Силәбе округындағы Мейәс районы;
- төньяҡта — РСФСР-ҙың Урал өлкәһенең Силәбе округындағы Щучанка һәм Шумиха райондары;
- төньяҡ-көнсығышта —РСФСР-ҙың Урал өлкәһенең Силәбе округындағы Мишкә районы;
- көнсығышта — РСФСР-ҙың Урал өлкәһенең Ҡурған округындағы Ҡуртамыш районы;
- көньяҡта — РСФСР-ҙың Урал өлкәһенең Силәбе округындағы Уй һәм Чудиново райондары.
Тарихы
Районлаштырғандан, йәғни Ялан кантонын Ялан (административ үҙәге Сафакүл ауылы) һәм Ҡатай (административ үҙәге Әлмән ауылы) райондарына бүлгәндән һуң, уның халҡының бер өлөшө районлаштырыу эҙемтәләре менән ҡәнәғәт булмауын белдерә, уларҙың үтенесе тулыһынса ҡәнәғәтләндерелмәүе, бер кантон урынына ике райондың барлыҡҡа килеүе менән килешмәүҙәрен әйтәләр. Шуның менән элекке биш волость менән нығынған традицион хужалыҡ, иҡтисади, милли һәм башҡа бәйләнештәр боҙола. Һәм был кешеләрҙе борсой. Йыйылыштарҙа, хужалыҡ мөнәсәбәттәрендә ғәҙәти һәм милләт мөнәсәбәттәрендә бер төрлө территориаль берәмек булғандағы хәлгә әйләнеп ҡайтырға тигән тәҡдимдәр индерелә. Юғары органдарға мөрәжәғәт итеүҙәр башлана.
1930 йылдың 20 апрелендә ВЦИК Ялан һәм Ҡатай райондарын бөтөрөргә, уларҙың территорияһында берләштерелгән бер Ялан-Ҡатай районын барлыҡҡа килтерергә тигән ҡарар ҡабул итә. Район үҙәге итеп Сафакүл ауылы һайлана. Район РСФСР-ҙың Урал өлкәһенең Силәбе округы составында була.
Район составына инәләр: элекке Ҡатай районынан: Әлмән, Бохара (Айыу ауылы), Сейәле, Иванков, Искәндәр, Казенное, Күлһары (1969 йылда бөткән ауыл) Кулсарино, Тәңрекүл, Тузово һәм Шәрип ауыл Советтары; элекке Ялан районының: Әбделмән, Атйетәр, Аҙналы (Чудиново районына ҡараған Боровое һәм Преображенка хуторынан башҡа), Бахарево, Баязит, Ҡараһыу, Мансур, Мартыновка, Мырҙабай, Сафакүл, Солтан (Яманйылға районына ҡараған Совкультура (Бредихин), Федоровка һәм Хохлан тораҡ пункттарынан башҡа) һәм Һөлөклө ауыл Советтары, Щучье районына ҡараған Аптыҡай ауыл Советының Аптыҡай ауылы.
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1934 йылдың 17 ғинуарындағы ҡарары менән Силәбе өлкәһе ойошторола, Ялан-Ҡатай районы уның составына инә.
Биш йыл да үтмәй, был тема буйынса фекер айырымлыҡтары яңы көс менән тоҡанып китә. Район бик ҙур һәм ҙур биләмәлә эштәр менән идара итеү, бигерәк тә яңы иҡтисади үҫеш шарттарында, ауыр булыуы асыҡ була башлай.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 12 ноябрендәге һәм 1940 йылдың 17 декабрендәге указы менән район бөтөрөлә, биләмәһе Силәбе өлкәһенең Әлмән һәм Сафакүл райондары араһында бүленә.
- Сафакүл районы составына инәләр: Әбделмән, Атйетәр, Аҙналы, Баҡай, Бахарево, Баязит, Ҡалмаҡ-Әбдрәш, Ҡараһыу, Мансур, Мартыновка, Мырҙабай, Покровка, Сафакүл, Сокловский, Солтан, Һөлөклө ауыл Советтары һәм Ялан ҡасаба Советы.
Иҡтисады
ВКБ(б) Үҙәк Комитетының 1930 йылдың 5 ғинуарындағы «Коллективлаштырыу темпы һәм колхоз төҙөлөшөнә дәүләт ярҙамы саралары тураһында» ҡарарында, илдең төрлө райондарында коллективлаштырыу үткәреүҙең яҡынса ваҡыты билдәләп ҡуйыла. Бында райондың иҡтисади үҫеш үҙенсәлектәре, крәҫтиән массаларының колхозға күсергә әҙерләнгәнлеге иҫәпкә алына. Урал өлкәһе иген райондарының икенсе төркөмөнә ҡарай, унда тотош коллективлаштырыуҙы 1932 йылдың яҙында тормошҡа ашырыу күҙ уңында тотола. Партия, совет һәм колхоз етәксе органдары 1930 йылға коллективлаштырыу буйынса арттырылған бурыстар билдәләй. Бындай коллективлаштырыу темпын тиҙләтеү уның юғары проценты артынан ҡыуыуға килтерә. Күп урындарҙа агитация эше алып барыу урынына бойороҡтар биреп кенә етәкселек итеү алымдары ҡулланыла башлай. Был крәҫтиәндәр яғынан ризаһыҙлыҡ һәм протест тыуҙыра. Ҡайһы бер урындарҙа был тулҡынланып антикғаоҡаршы зный характер ала. Ҡәнәғәт булмаған крәҫтиәндәрҙең колхоздан сығыуы йышая. 1930 йылдың мартында «Партия линияһының колхоз хәрәкәтендә тайпылыштары менән көрәшеү тураһында» ҡарар сыға, унда самаһыҙлыҡ һәм боҙоҡлоҡ ғәйепләнә. 1930 йылдың 20 мартынан 20 апреленә тиклем бер ай эсендә колхоздарҙан унда ингән хужалыҡтарҙың яртыһынан күберәге кире сыға. Ялан-Ҡатай районында коллективлаштырыу проценты март айындағы 73,2 проценттан 41 процентҡа тиклем кәмей. Силәбе округы колхоздар союзы документында билдәләнгәнсә, Ялан-Ҡатай районы 1930 йылда сәсеүгә орлоҡ әҙерләү буйынса артта ҡалыусылар иҫәбендә була. Артта ҡалыуҙы бөтөрөү өсөн, бында кешеләрҙе ҡулға алыу башлана, ҡулға алыныусылар араһында яҡынса 70%-ы колхозсылар була.
1931, 1932 һәм 1933 йылдар уңдырышһыҙ була.
Етәкселәре
- Ялан-Ҡатай РКП(б) район комитетының яуаплы (беренсе) секретары, 1931 сентябрь — 1932 декабрь — Кәрим Зәкир улы Мостафин.
- Ялан-Ҡатай ВКП(б) район комитеты секретары,, 1935 йыл — Ғафан Ислам улы Юлдашев (1936 йылдың 1 ғинуарында ҡулға алына, 5 йылға иркенән мәхрүм ителә, 1956 йылдың 16 ноябрендә аҡлана).
- Ялан-Ҡатай ВКП(б) район комитеты секретары, 1937 йылға тиклем — Мөхәммәт Әхмәнйән улы Әхмәтйәнов.
Матбуғат
Районда татар телендә «Колхозсылар тауышы» исемле гәзит сығарыла.
Ата‑бабалар культы
Ата‑бабалар рухы — үлгән ата-бабаларға йәки данлыҡлы ырыу башлыҡтарына дини табыныу.
Башҡорттар ислам динен ҡабул иткәнгә тиклем үк ата‑бабалар рухына табынған. Ваҡыт үтеү менән, үҙгәрештәр кисерә. Ата-бабалар культы өлөшләтә һаҡланған һәм башҡорт мәҙәниәтенең төрлө өлкәләрендә сағылыш тапҡан. Был культ буйынса вафат булғандарҙы ҡурсалауға ышаныу арҡаһында мәрхүмдәрҙең йәне тураһында хәстәрлек күреү (ҡорбан килтереү, доға ҡылыу һ.б.) тере туғандарҙың мотлаҡ бурысы тип иҫәпләнә. Ата-бабалар культының нигеҙен йән һәм рухтар барлығы (Анимизм) идеяһы тәшкил итә. Йән хайуан, ҡош, күбәләк (тотемизм) формаһын алып, өйөнә ҡайтып, яңы түгел, ә үҙгәртелгән тормош менән йәшәй ала, (элекке өйҙәрендә вариҫтары менән бергә йәшәү, шул уҡ ихтыяждарҙы тойоу, вафат булғанға тиклемге хәстәрлектәргә эйә булыу) тип һаналған. Был йола һәр айырым ғаиләнең бер нисә быуын ата-бабаһына ғына тарала.
Башҡа халыҡтарҙа
Көнсығыш славян халыҡтарының (белорустар, урыҫтар, украиндар) күп традицион байрамдары — Святки, Радоница, Семик ата-бабалар культы менән бәйле. Был көндәрҙә йола аҙығы (кутья, ҡоймаҡ, кеҫәл) әҙерләгәндәр, өлкән ғаилә ағзалары ата-әсәнең ҡәберенә барған.
Удмурттар араһында ғаилә ата-бабаларына — воршудуға табыныу киң таралған була: ул ғаилә бетеүҙәре һаҡланған йәшник, ихаталағы махсус бүлмәлә (куала) урынлаштырғандар. Воршуду ҡатын-ҡыҙҙар нәҫеле буйынса тапшырылған.
Сыуаштар араһында ата-бабалар культы октябрҙә үткәрелгән «Юпа ирттерни» («Ата-бабаларҙы иҫкә алыу») йолаһы менән бәйле. Йолала ҡорбан килтереү менән бәйле, ул доға ҡылыу (хывня), ағас фигурала йәки бағанала шәмдәр ҡабыҙыу (алча юпа) менән бергә бара, улар иртәнгә тиклем янып тора, унан һуң фигураны йәки бағананы зыяратҡа ҡуялар. Кисен усаҡ яҡҡандар, йырҙар (юпа юррисем) менән әйлән-бәйлән уйнағандар, скрипкала, һ.б. уйын ҡоралдарында уйнағандар. Сыуаштарҙа ата-бабаларҙы иҫкә алыу шулай уҡ яҙ (калам) һәм йәй (симек) көндәрендә үткәрелгән.
Был культ шулай уҡ кавказ, һинд-европа халыҡтарының күбеһендә таралған була.
Аҡҡайын (Бөрө районы)
Аҡҡайын (Аккаиново) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 452466, ОКАТО коды — 80213822002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл (Пермь)
Сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл — Пермдәге һәйкәл. Һәйкәл Егошиха зыяратының көнбайыш битләүендә, Пермдең 1-се СИЗО-һының (1930—1940 йылдарҙа был НКВД төрмәһе була) арт яғында урынлашҡан. Электән йәшәүселәрҙең «Оло террорҙың» (1937—1938) аяныслы йылдары тураһында хәтирәләре буйынса, язаланыуҙарҙан һәм күтәрә алмаҫлыҡ шарттарҙан үлгән арестанттарҙың мәйеттәрен төндә төрмәнән алып сығалар һәм ҡабалан ғына Егошиха йылғаһының үҙәнендә ерләйҙәр.
Ике стелала яҙыу: «Памяти жертв политических репрессий», «О, люди! Люди с номерами, вы были люди, не рабы. Вы были выше и упрямей своей трагической судьбы. Анатолий Жигулин».
Һәйкәлдең авторы: архитектор Михаил Футлик.
Һәйкәл «Мемориал» халыҡ-ара ойошмаһының Пермь төбәк бүлексәһе инициативаһы буйынса, 1996 йылдың 30 октябрендә, Пермь халҡы иғәнәһенә, шулай уҡ өлкә һәм ҡала хакимиәтенең финанс ярҙамы менән ойошторола.
Арҡауыл һаҙлығы
Арҡауыл, Ассы (Аркауловское) — Башҡортостан Республикаһы Салауат районының төньяҡ-көнсығышындағы һаҙлыҡ Арҡауыл ауыл Советы үҙәге Арҡауыл ауылынан 700 м алыҫлыҡта ята. Йүрүҙән йылғаһы бассейнына ҡарай, уның уң ярында урынлашҡан. 2005 йылдан алып «Арҡауыл һаҙлығы» төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле булараҡ дәүләт тарафынан һаҡлана.
Диңгеҙ кимәленән 280 м бейеклектә Мүктек йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Соленый Ключ араһында ятҡан та урынлашҡан.
Һаҙлыҡ майҙаны 150 гектар тәшкил итә. Карбонат тибындағы уйһыу һаҙлыҡтан ғибәрәт, көслө минераллаштырылған ер аҫты һәм ер өҫтө һыуҙары иҫәбенә туҡлана.
Айырыуса һаҡланған тәбиғәт ҡомартҡыһының тәбиғи үҙенсәлектәре: Һаҙлыҡ төрлө эталон һаҙлыҡ үҫемлектәренә, шул иҫәптән һирәк осрай торған үҫемлектәргә ифрат бай. Шулай уҡ һаҙлыҡта бик матур, бәләкәй генә күлдәр бар, улар эзбизле туфтар урынында барлыҡҡа килгән. Һаҙлыҡҡа зыян килтергән ниндәй булһа эшмәкәрлек (еләк йыйыу, мал көтөү, мүк әҙерләү, ер һөрөү, торф йәки эзбиз сығарыу, яҙлы-йәйле һунар итеү), ҡәтғи тыйыла
Һаҙлыҡ флораһында һирәк осрай торған үҫемлектәр бар: һаҙанаҡ, көртмәле, шикша, күк көртмәле, һаҙ мүк еләге, Лезель липарисы һәм башҡа бик күп үҫемлектәр.
Арҡауыл һаҙлығы тәбиғәт һәм фәнни әһәмиәтенә эйә.
Семейка (Ханты-Мансийск районы)
Семейка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 13 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628516, ОКАТО коды — 71129948002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Йенни Линд
Йоханна Мария Линд, бигерәк тә Женни Линд исеме аҫтында билдәле (6 октябрь 1820 йыл — 2 ноябрь 1887 йыл) — Швеция опера йырсыһы, «швед һандуғасы» тип йөрөтөлгән. XIX быуаттың иң билдәле йырсыларҙың береһе, ул Швецияла һәм бөтә Европала операла сопрано партиялары сығыштары менән, һәм шулай уҡ 1850 йылдан Америкала популяр концерт турнелары менән билдәле булған. 1840 йылдан Швеция король музыкаль акдемияһы ағзаһы була.
Биографияһы
Йоханна Мария Линд 1820 йылдың 6 октябрендә Швецияның баш ҡалаһы Стокгольмдә тыуған. Адольф Фредрик Линдблад уҡыусыһы.
1838 йылда Швецияла Карл Мария фон Веберҙың «Ирекле уҡсы» («Вольный стрелок») операһындағы сығышынан һуң билдәле булып китә. 1840-сы йылдарҙа Феликс Мендельсондың протежеһы булып бөтә Швеция һәм төньяҡ Европа буйлап опера партиялары менән уңышлы сығыш яһай. Лондонда ике уңышлы миҙгелдән һуң 29 йәшендә үҙенең операнан китеүе хаҡында иғлан итә.
1850 йылда шоумен Финеас Тейлор Барнум саҡырыуы буйынса Америка Ҡушма Штаттарына килә, уның өсөн 93 ҙур масштабтағы концерттар ҡуя. Артабан үҙ гастролдәрен үҙе ойоштора. Бында концерттарҙа аҡса эшләй. Алған килеменә Швецияла Ирекле мәктәптәр фондын ойоштороп иғәнә маҡсатында тотона.
1852 йылда ире Отто Гольдшмидт менән Европаға ҡайта, бында 3 бала таба һәм артабанғы ике тиҫтә йыл дауамында осраҡлы рәүештә концерттарҙа ҡатнаша. 1855 йылдан Бөйөк Британияла йәшәй.
1882 йылдан бер нисә йыл дауамында Лондонда Король музыкаль колледжында профессор булып эшләй.
1887 йылдың 2 ноябрендә Мальвернда вафат була.
Сыров Харлампий Павлович
Сыров Харлампий Павлович (10 февраль 1911 йыл — 15 декабрь 1972 йыл) — СССР геологы, нефть ятҡылыҡтарын беренсе асыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1941—1942 йылдарҙа СССР Нефть сәнәғәте халыҡ комиссариатының өлкән геологы, 1942–1950 һәм 1952–1959 йылдарҙа Ишембайнефть нефть промыслаһы идаралығының ғилми тикшеренеү һәм етештереү эштәре цехында баш геолог урынбаҫары, 1960–1969 йылдарҙа өлкән геолог, 1950–1952 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең, 1959–1960 йылдарҙа «Алькеевнефть» нефть промыслаһы идаралығының баш геологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). Ленин (1952), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948) һәм Почёт Билдәһе (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Харлампий Павлович Сыров 1911 йылдың 10 февралендә  Һарытау губернаһының Бәләкәй Озерки ауылында тыуған.
1934 йылда Баҡы ҡалаһында Әзербайжан индустриаль институтын «инженер-нефтсе» һөнәре буйынса тамамлай һәм ул саҡтағы «Башнефть» тресына эшкә ебәрелә. Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеге:
Рифтарҙың геологик төҙөлөшө моделен тәҡдим итә, риф ятҡылыҡтарын разведкалау методикаһын эшләй, ул түбәнге пермь йәшендәге риф массивтарына ҡарата нефть ятҡылыҡтарын эҙләүҙә ҡулланыла. Был Башҡортостан Урал алды территорияларында яңы нефть ятҡылыҡтарын асыу мөмкинлеген бирә.
Академия театры
Академия театры — СССР-ҙа иң ҙур һәм боронғо театрҙарға бирелгән юғары исем.
Был юғары исем 1919 йылда индерелә. Академик театр статусын илдең иң боронғо алты театры ала: Ҙур театр, Кесе театр, Художество театры, Александрин театры, Мариин театры, Михайлов театры.
1920 йылда статус алған театрҙар, академик театрҙар ассоциацияһына берләштерелә, ул бер йыл ғына йәшәй.
1920-се һәм 1930-сы йылдар сиктәрендә академия театрҙар һаны байтаҡҡа арта. Е. Б. Вахтангов исемендәге театр, Шевченко исемендәге Украина опера һәм балет театры (1926), Одесса милли академия опера һәм балет театры (1926), Иван Франко исемендәге украин театры (1940), Ғәлиәсҡәр Камал исемендәге Татар театры (1926), Хәмзә исемендәге Үзбәк театры (1933), Башҡорт дәүләт драма театры (1935) , Лахути исемендәге Таджик театры (1939), Лысенко исемендәге Украина опера һәм балет театры (1934) , 1967 йылда М. Горький исемендәге Ташкент рус драма театры маҡтаулы исем алды.
Рәсәйҙә
1996 йылда Краснодар академия драма театрына, В. И. Качалов исемендәге Ҡазан драма театрына академия исеме бирелә.
1998 йылда Якутск дәүләт рус драма театрына һәм Ю. П. Киселев исемендәге Һарытау йәш тамашасы театрына бирелә.
Башҡа илдәрҙә
2004 йылда Бабур исемендәге исемендәге Ош дәүләт музыкаль-драма театры академия исемен яулай. 2006 йылда Харьков музыкаль комедия театры һәм Михаил Водяный исемендәге Одесса музыкаль комедия театры был маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
6 сентябрь
6 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 249-сы (кәбисә йылында 250-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 116 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Биатлон уҙыштары
Хәҙерге ваҡытта биатлон уҙыштарының бихисап төрҙәре бар. Уларҙың барыһы ла төрлө кластарға ҡараған ҡатнашыусылар араһында теге йәки был ярыштар сиктәрендә үткәрелә. Алты уҙыш (шәхси уҙыш, спринт, пасьют, масс-старт, эстафета һәм ҡатнаш эстафета) Донъя чемпионаты һәм Донъя кубогы сиктәрендә алып барыла, был ярыштар Халыҡ-ара Биатлонсылар союзының рәсми документтарында урын алған аныҡ һәм даими ҡулланылған үткәреү ҡағиҙәләренә таянып үткәрелә. Биатлон дисциплинаһының ҡалған төрҙәре әлегә юғары вәкәләтле ярыштарға индерелмәгән, сөнки уларҙы үткәреү ҡағиҙәләре лә тейешенсә эшкәртелмәгән һәм ярыштар барышында уларға төрлө үҙгәрештәр һәм төҙәтмәләрҙең индерелеүе ихтимал.
Шәхси уҙыш
Классик шәхси уҙыш — хәҙерге биатлондың иң тәүге дисциплинаһы. Бөгөн ул ир-егеттәр өсөн 20 километрлыҡ, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 15 километрлыҡ һәм дүрт ут нөктәһе булған уҙыштан ғибәрәт. Спортсылар яҡынса бер үк оҙонлоҡтағы биш түңәрәкте үтергә тейеш. Улар 30 секундтан 1 минутҡа тиклемге арауыҡ аша, һәр береһе айырым, әммә бер-бер артлы старт ала. Беренсе һәм өсөнсө атыуҙы улар ергә ятҡан килеш башҡара, ә икенсеһен һәм дүртенсеһен — тороп ата. Һәр бер яҙа атыу спортсының дистанцияны үтеү ваҡытына берәр штраф минутын өҫтәй.
Спринт
Спринт уҙышы — интервал менән старт бирелгән, ир-егеттәргә 10 км һәм ҡатын-ҡыҙҙарға 7,5 км һәм ике ут нөктәһе булған уҙыш. Спортсылар яҡынса бер оҙонлоҡтағы өс түңәрәкте үтә. Улар 30 секундтан 1 минутҡа тиклемге арауыҡ аша, һәр береһе айырым, әммә бер-бер артлы старт ала. Беренсе атыуҙы улар ергә ятҡан килеш башҡара, ә икенсеһен — тороп. Һәр бер яҙа атыу өсөн спортсы оҙонлоғо 150 метрға тиң булған өҫтәмә штраф түңәрәген үтергә тейеш була.
Эҙәрлекләү уҙышы
Пасьют (икенсе исеме эҙәрлекләү уҙышы) — ир-егеттәр өсөн 12,5 км һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 10 км һәм дүрт ут нөктәһе булған уҙыш. Спортсылар яҡынса бер оҙонлоҡтағы биш түңәрәкте үтә. Улар айырым, бер-бер артлы, бынан алдағы квалификация уҙыштарында — спринт, шәхси уҙыш йәки масс-стартта еңеүсенән артта ҡалыуына ярашлы, гандикап менән старт ала. Квалификация уҙышы йомғаҡтары буйынса иң яҡшы тип танылған 60 спортсы был ярашта ҡатнашыу хоҡуғына эйә. Тәүге ике атыу ятып, ҡалған икеһе тороп башҡарыла. Һәр бер яҙа атыу өсөн спортсыға оҙонлоғо 150 метрға тиң булған өҫтәмә штраф түңәрәген үтеү ҡаралған.
Масс-старт
Дөйөм старттан уҙыш — биатлон ярыштарының иң матур тамашаларының береһе. Ир-егеттәр өсөн 12,5 км һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 10 км һәм дүрт ут нөктәһе булған уҙыш. Спортсылар яҡынса бер оҙонлоҡтағы биш түңәрәкте үтә. Масс-стартта теге йәки был ярыштар йомғаҡтары буйынса иң яҡшы тип танылған 30 спортсы ғына ҡатнаша ала. Улар, ҡағиҙә булараҡ, унарлап, өс рәткә теҙелеп, бер юлы старт ала. Тәүге ике атыу ятып, ҡалған икеһе тороп башҡарыла. Һәр яҙа атҡан өсөн спортсы оҙонлоғо 150 метрға тиң булған өҫтәмә штраф түңәрәген үтергә тейеш.
Эстафета
Эстафета уҙышы — ярыштарҙың команда төрө, ул дүрт (ир-егеттәрҙә, ҡатын-ҡыҙҙарҙа һәм юниорҙарҙа) йәки өс (юниор ҡыҙҙарҙа, үҫмер егеттәрҙә һәм үҫмер ҡыҙҙарҙа) этаптан тора. Командаларҙың беренсе булып ҡатнашыусылары стартты бер юлы ала. Һәр этапта бер генә спортсы йүгерә, шунан һуң ул эстафетаны артабанғы этапта йүгереүсе спортсыға тапшыра (һуңғы этапта йүгереүсе финишҡа килә). Һәр этап (әлеге ваҡытта ир-егеттәрҙә 7,5 км һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа 6 км) дистанцияның өс түңәрәгенән һәм ике ут нөктәһенән ғибәрәт (беренсеһе ятып, икенсеһе тороп башҡарыла). Әгәр тәүге биш патронды атҡандан һуң ябылмаған сәптәр ҡалһа, спортсыға үҙенә өҫтәмә патрондарҙы мылтыҡҡа ҡуйырға тура килә (һәр ут нөктәһендә өстән артыҡ өҫтәмә патрон ҡуйырға ярамай). Әгәр спортсы 8 патрон менән 5 сәпте яба алмаһа, ябылмаған һәр сәп өсөн спортсы 150 метр штраф дистанцияһын үтергә тейеш.
Ҡатнаш эстафета
Был эстафетала ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡатнаша. Беренсе һәи икенсе этаптарҙы (6-шар км) ҡатын-ҙыҙҙар үтә, өсөнсө һәм дүртенсе этаптарҙы (7,5-әр км) — ир-егеттәр. Артабан ҡатнаш эстафетаны үткәреү ҡағиҙәләре «классик» эстафеталағы кеүек. Ҡатнаш эстафета — халыҡ-ара кимәлдә үткәрелгән биатлон ярыштарының иң йәш төрө. 2014 йылда Сочила булып үткән Ҡышҡы Олимпия уйындары программаһына индерелгәйне.
Суперспринт
Биатлон ярыштарының был төрө ике үҙаллы старттан — квалификация и финал ярыштарынан тора, улар бер үк көндә үткәрелә. Квалификация ярышы спринт уҙышына оҡшаш: спортсылар, бер-береһенән 15 секундҡа ҡалышып, старт ала һәм өс түңәрәктән торған дистанцияны үтә (ир-егеттәр 3,6 км, ҡатын-ҡыҙҙар 2,4 км), ике тапҡыр ата (тәүҙә ятып, шунан тороп). Һәр атыу өсөн спортсыға биш патрондан торған обойма һәм өс өҫтәлмә патрон бирелә. Әгәр спортсы өҫтәлмә патрондарҙы атҡандан һуң да сәптәрҙе тулыһынса яба алмаһа, ул квалификацияһынан мәхрүм ителә һәм финал ярыштарына үткәрелмәй. Квалификация һөҙөмтәләре буйынса иң яҡшы 30 спортсы финал ярыштарына үткәрелә (улар масс-стартҡа оҡшаш). Өсәрләп теҙелгән спортсыларға старт бирелә. Ир-егеттәрҙә дистанцияның оҙонлоғо 6 км, ҡатын-ҡыҙҙарҙа — 4 км. Спортсылар биш түңәрәк үтә һәм дүрт тапҡыр атыу урынына инә, тәүҙә ике тапҡыр ятып ата, шунан ике тапҡыр — тороп. Квалификация ярыштарындағы кеүек һәр атыу өсөн спортсыға биш патрондан торған обойма һәм өс өҫтәлмә патрон бирелә. Әгәр спортсы өҫтәлмә патрондарҙы атҡандан һуң да сәптәрҙе тулыһынса яба алмаһа, ул квалификацияһынан мәхрүм ителә. Биатлон буйынса Рәсәй чемпионатында суперспринт финалында атыу ҡағиҙәләре Халыҡ-ара Биатлонсылар союзында ҡулланылған ҡағиҙәләрҙән бер ни тиклем айырыла: спортсыға һәр атыуға биш патрон бирелә һәм ул ябылмаған һәр сәп өсөн 100 метр оҙонлоғондағы штраф түңәрәген йүгереп үтергә тейеш була. Финал ярыштарында финишҡа беренсе булып килгән биатлонсы суперспринтта еңеүсе тип таныла.
Суперпасьют
Биатлон ярыштарының был төрө лә, суперспринт кеүек, ике үҙаллы старттан — квалификация һәм финал ярыштарынан тора. Ике ярыш та бер көндә үткәрелә. Квалификация ярыштары классик спринт уҙышын хәтерләтә: һәр спортсыға айырым старт бирелә, ир-егеттәр 4,5 км, ҡатын-ҡыҙҙар 3,6 км араны үтә, ике тапҡыр мылтыҡтан ата (тәүҙә ятып, аҙаҡ — тороп). Спортсыға һәр атыу өсөн биш патрондан торған обойма һәм өс өҫтәлмә патрон бирелә. Әгәр спортсы өҫтәлмә патрондарҙы атҡандан һуң да сәптәрҙе тулыһынса яба алмаһа, ул квалификацияһынан мәхрүм ителә һәм финал ярыштарына үткәрелмәй. Квалификация һөҙөмтәләре буйынса финал ярыштарында ҡатнашасаҡ спортсыларҙың исемлеге төҙөлә, был ярыштар классик эҙәрлекләү уҙышына оҡшаш. Спортсыларға квалификация һөҙөмтәләренә ярышлы һәм, быға тиклемге артта ҡалыуҙарын иҫәпкә алып, старт бирелә. Дистанцияның оҙонлоғо — ир-егеттәрҙә 7,5 км һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа 6 км-ға тигеҙ. Спортсылар биш түңәрәк үтә һәм дүрт тапҡыр атыу урынына инә, тәүҙә ике тапҡыр ятып ата, шунан ике тапҡыр — тороп. Һәр атыу өсөн спортсыға биш патрон бирелә. Һәр сәптән яҙа атыу өсөн 100 метр оҙонлоғондағы штраф дистаницияһын үтеү ҡаралған. Финал ярыштарында финишҡа беренсе булып килгән биатлонсы суперпасьютта еңеүсе тип таныла.
Марафон
Марафон (шулай уҡ супермарафон) — ир-егеттәр өсөн 40 км-ға, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 30 км-ға тигеҙ һәм һигеҙ ут нөктәһе булған уҙыш. Бөгөнгө көнгә был ярыштарҙы үткәреү өсөн берҙәм ҡағиҙәләр әлегә юҡ. Әйтәйек, төрлө ярыштарҙа уҙыш дистанцияһының төрлөсә үҙгәреүе ихтимал. . Марафон дөйөм старт менән башлана, тәүге дүрт атыу ятҡан килеш, ҡалған дүртеһе — тороп башҡарыла. Беренсе түңәрәкте үткән 30 биатлонсы атыу өсөн туҡтала, ҡалғандары уҙышты дауам итә. Икенсе түңәрәкте үткәс, ҡалған биатлонсылар атыу өсөн туҡтала, ә беренсе түңәрәктән һуң атҡандар уҙышты дауам итә. Уҙыш барышында ошондай цикл ҡабатланып тора: старт-листағы тәүге 30 спортсы дистанцияның таҡ түңәрәктәрен үткәндә, ҡалғандары йоп түңәрәктәрен үткәндә ут нөктәһендә була. Сәпкә яҙа атыу 100 метрлыҡ штраф түңәрәген үтеүҙе күҙаллай.
Командалар уҙышы
Командалар уҙышы — интервал аша старт бирелгән уҙыш ул, унда ниндәйҙер команданың бер генә спортсыһы түгел, ә дүрт спортсынан торған команда (патруль уҙышында команда биш спортсынан тора) стартҡа баҫа. Трассаны үткәндә команданың тәүге һәм һуңғы ағазаһы араһындағы айырма 15 секундтан йәки 50 метрҙан (ярыштар регламентына ярашлы) артмаҫҡа тейеш. Сәпкә яҙа атыу 150 метрлыҡ штраф түңәрәген үтеүҙе күҙаллай (патрулдәр уҙышынан башҡа, сөнки ул төр ярышта дистанцияны үтеүҙең дөйөм ваҡытына штраф минуты өҫтәлә). Команданың һуңғы ағзаһының финишҡа инеүе менән йомғаҡлау ваҡыты иҫәпләнелә. Уҙыштар бер нисә төргә бүленә:
Көньяҡ Себер ботаника баҡсаһы
Көньяҡ-Себер ботаника баҡсаһы — Алтай дәүләт университетының ботаника баҡсаһы (КСББ, русса (ЮСБС)).
Көньяҡ-Себер ботаника баҡсаһы 1979 йылдың декабрь айында, РСФСР-ҙың юғары, дөйөм һәм урта махсус белем биреү мәғариф министры бойороғо менән асыла. Баҡса Алтай дәүләт университетының ботаника һәм зоология кафедраһы ҡарамағындағы Алтайҙың флораһын өйрәнеү һәм һаҡлау үҙәге булараҡ ойошторола. Баҡса биләмәһе (48,2 га) Барнаул ҡалаһының таулы өлөшөндә, Үҙәк райондың Көньяҡ ҡасабаһы янында, таҫма ҡарағай урманында урынлашҡан. Ботаник баҡса коллекцияларында 1587 таксон (962 төр, 625 форма һәм сорт) тупланған.
- Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 194—203 м.
- Климат: континенталь,, урт-йыл t °С = +1,0 °C; урт-ғин t°С = −17,7 °C; урте- июль t°С = +19,7 °C.
- Йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы: 480 мм.
- Вегетация осоронда яуым-төшөм суммаһы: 300 мм.
- Тупрағы: һоро көлһыу урмантупрағы, һелтеле ҡара тупраҡлы, ҡомло һәм урман тупрағы.
Рәсми адресы: 656049, Барнаул ҡалаһы, Алтай крайы, Ленин проспекты, 61, ауд. 217.
Төп коллекцияһы урыны буйынса адресы: 656906, Барнаул ҡалаһы, Көньяҡ ҡасабаһы, Лесосечная урамы, 25
Көньяҡ-Себер ботаника баҡсаһының ғилми хеҙмәткәрҙәре, ойоштороусыһы һәм нәшер итеүсеһе Алтай дәүләт университеты булған ботаника буйынса «Turczaninowia» ғилми журналын баҫмаға әҙерләү буйынса эшсе төркөм һәм редколлегия составына инәләр. Журнал 1998 йылдан алып сыға. Журналда флористика, систематика, үҫемлектәрҙең молекуляр генетикаһы, геоботаника, биотехнология һәм башҡалар өлкәһендәге ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре баҫыла. «Turczaninowia» журналы IPNI (International Names Index The Plant, www.ipni.org) индексланған журналдар исемлегенә индерелгән, шулай итеп, унда фән өсөн яңы таксондарҙы тасуирлау рәсми рәүештә рөхсәт ителгән. Журналдағы һәр баҫмаға халыҡ-ара индекс DOI бирелә. Журналдарҙы һайлап алыу буйынса Scopus (CSAB) Советы ҡарары буйынса фәнни периодик журнал «Turczaninowia» 2016 йылдан Scopus-ара халыҡ-ара өҙөмтә килтереү базаһына индерелгән. Журнал Себер флораһын өйрәнеүсе күренекле белгес Николай Степанович Турчанинов (1796—1863) — беренсе урыҫ ботанигы, Себерҙе тикшереүсе исеме хөрмәтенә аталған. Николай Степанович Көнсығыш Себер райондары өсөн тәүге тапҡыр үҫемлектәрҙең йөҙҙән ашыу төрөн һәм меңдән ашыу формаһын тапҡан.
Кейәүөйгән
thumb|Елмерҙәк тауы. Белорет юлынан күренеш Кейәүөйгән – Белорет районында урынлашҡан тау. Елмәрҙәк һыртында урынлашҡан түбә. Бейеклеге 909 м. Бирйәндән ҡала (921 м.)икенсе урында. Елмәрҙәктең икенсе бейек түбәһе. Ноҡат ауылынан 7 км йырыҡлыҡта,көньяҡ көнбайышта урынлашҡан.
Тарихы
Тауҙа бесән эшләп ятҡан, яңы кәләш алған егет өс саҡрым түбәндә урынлашҡан йәүләүҙә йәшәгән кәләше эргәһенә көндә килеп йөрөгән. Килер алдынан көндә тауға таш күтәреп менеп бер ергә һала барған. Шулай итеп ҡорған барлыҡҡа килгән. Был Корған әлегә тиклем һаҡланған. Халыҡ был егет хөрмәтенә тауға Кейәүөйгән таш тип исем биргән.
Молдова
Республика энокультураларҙың күплеге менән айырыла. Халыҡтың күпселеге (2004 йылғы иҫәп алыу буйынса 93 %) православие динендә. ЭТП күләме 2012 йылда 7,559 миллиард доллар тәшкил итте, йән башына 2128 доллар самаһы. Аҡса берәмеге — лей. 2014 йылдың 4 октябренә торошло 1 молдава лейе 2,7 һумға тигеҙ булды.
1924—1940 йылдарҙа Молдавия АССР-ы Украина ССР составында була. 1940 йылдан 1991 йылға тиклем Молдавия Совет Социалистик Республикаһы исеме менән союздаш республикалар хоҡуғында СССР составында була. 1990 йылдың 5 июненән — Молдова Совет Социалистик Республикаһы. 1991 йылдың 27 авгусында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителә. Баш ҡалаһы — Кишинев. 2020 йылдың 24 декабренән президент посын Майя Санду биләй. Премьер-министры 2020 йылдың 31 декабренән Аурелий Чокой.
Этимология
Ил атамаһы Moldova Молдова йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан, ул хәҙер Румынияның төньяҡ-көнсығышында аға. Легендаға ярашлы, тап Молдова бассейнында Молдавия кенәзлегенең тәүге үҙәге урынлашҡан булған.
Географияһы
Молдавия Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көньяҡ-көнбайыш сигендә, икенсе сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Днестр менән Прут йылғалары араһының күп өлөшөн, Днестр йылғаһының урта һәм түбәнге ағымында һул яҡ яр буйының тар һыҙатын (Приднестровье, Молдавия 1990-сы йылдар башында уның өҫтөнән контролен юғалта), шулай уҡ яҡынса 600 м Дунай яр һыҙатын биләй. Диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Дунай яны дәүләте һәм 1998 йылдың 26 мартынан Дунай комиссияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора, Дунай буйлап судноларҙа ирекле йөрөү хоҡуғына эйә.
Молдавия төньяҡта, көнсығышта һәм көньяҡта Украина, көнбайыштан — Румыния менән сиктәш. Илдең майҙаны 33,7 мең км2 тәшкил итә. Молдавия территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа 350 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа 150 километрға һуҙылған. Илдең ситке нөктәләре: төньяҡта — Наславча ауылы (48°29' так как), көньяҡта — Джурджулешты ауылы (45°28' так как), көнбайышта — Крива ауылы (26°30' к. о.), көнсығышта — Паланка ауылы (30°05' к. о.).
Әберсә турғайы
Әберсә турғайы, баҡса турғайы (урыҫ. зеленая пересмешка)— турғай һымаҡтар отрядындағы ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтарында йәки ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе теремек ҡош. Һырт яғы йәшкелт һоро. Ҡанат ҡауырһындарының сите аҡ ҡайыулы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡһыл һары. Сырҡылдаҡ турғайҙан йәшкелт төҫө менән айырыла.
Молдова
Географияһы
Климаты - уртаса континенталь. Ҡышы йомшаҡ, ҡыҫҡа, йәй эҫе, оҙайлы. Ғинуарҙың уртаса температураһы −4 °C, июлдә +21 °C. Абсолют минимум −36 °C, максимум +42 °C. Кишиневта ҡояшлы көндәр һаны йылына Римдәгенән 15 процентҡа ғына әҙерәк.
Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 380—550 мм сиктәрендә тирбәлә. 2012 йылдың 7 авгусында Молдавия территорияһында йәйге миҙгелдә барлыҡ күҙәтеү осоронда иң юғары һауа температураһы күҙәтелә — +42,4 ℃ (Фалешты ҡалаһы).
Әберсә турғайы
Тауышы
Тауышы көслө генә: «бит-бит-бит» йәки «тсе-тсе-титийит».
Молдова
Географияһы
Молдавияның бөтә йылғалары ла Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Иң ҙур йылғалары — Днестр менән Прут. Йылға үҙәндәрендә күп һыубаҫар күлдәр. Тупрағы башлыса ҡара тупраҡлы (75 %). Молдавия территорияһының ҙур өлөшө һөрөлгән. Дала үҫемлектәре ҙур булмаған участкаларҙа ғына һаҡланып ҡалған. Урман территорияһының 6 процентын биләй. Тәбиғи райондары: Төньяҡ-Молдова урманлы далаһы (Толтры), Үҙәк Молдова урманы (Кодры), Көньяҡ-Молдова далаһы.
Оло Һатҡы
thumb|250px|«Пороги» плотинаһы
Молдова
Тарихы
XIV быуатҡа тиклем хәҙерге Молдавия территорияһы төрлө ваҡытта төрлө ҡәбиләләр союзы (гето-дактар, готтар, анттар, тиверҙар) һәм дәүләттәр (Киев Русе, Галич кенәзлеге, Алтын Урҙа) биләмәләренең бер өлөшө булған.
Әберсә турғайы
Йәшәү рәүеше
Төрлө ҡоштарҙың тауышына оҡшатып һайрай, һирәк ағаслы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, көҙгөһөн еләк-емеш менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында йәки ерҙә оялай. Ҡыҙғылт таплы 4—6 бөртөк алһыу йомортҡаһы була.
Молдова
Тарихы
XIV быуат уртаһында бында Алтын Урҙа күскенселәре хужа булған. 1351 йылда Венгрия короле Бөйөк Лайош I бойороғо буйынса воевода Драгош Алтын Урҙаға ҡаршы ҡурғаулау сиге булдырыу өсөн Марамурештан китә. Уның кампанияһы һөҙөмтәһендә монголдар Днестр йылғаһынан көнсығышҡа сигенә. Азат ителгән территорияла, Венгрияны монголдарҙан һаҡлау маҡсатында, Драгошҡа үҙенең кенәзлеген булдырырға рөхсәт ителә. Кенәзлекте валахтар һәм русиндар төҙөй.
Хәҙерге Байя йәки Баня[hu]ҡалаһы кенәзлектең тәүге резиденцияһы була, ул ваҡытта «Молдавия» тип атала. Аҙаҡ бер нисә йылдан һуң резиденция Сирет ҡалаһына, һуңғараҡ унан Сучава ҡалаһына күсә.
1711 йылда Молдова господары Дмитрий Кантемир Яссы ҡалаһында Рәсәйгә тоғролоҡҡа ант итә. Рәсәй армияһы өсөн уңышһыҙ Прут походы һөҙөмтәһендә батша һәм ул үҙенең ғаиләһе һәм батша һарайындағылар менән Рәсәйгә күсә, унда Петр I-нең яҡындарының береһе булып китә, Молдова кенәзлеге Ғосман империяһының вассалы булып ҡала.