cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Силәбе юғары танк команда училищеһы
Училищены бөтөрөү
2007 йылдың 19 апрелендә Рәсәй Хөкүмәтенең Силәбе танк институтын 2007 йылдың 31 декабренә тиклем бөтөрөү тураһындағы ҡарары сыға.
2007 йылдың 22 майында Силәбе танк институты ПУрВО ғәскәрҙәре командующийы бойороғо менән тарҡатыла.
Училище Геройҙары
Бөйөк Ватан һуғышы яландарында күрһәткән ҡаһарманлыҡ өсөн Силәбе танк училищеһының 21 сығарылыш уҡыусыһына Советтар Союзы Геройы исеме бирелде.
Рәсәй Федерацияһы Геройы 8 таммамлаусыға бирелә.
Училище начальниктары
— Игнатьев А. А. — 1941—1942 — Казаков А. И. — 1942—1948 — Тюкачёв К. Я. — 1967—1973 — Терещенко В. Г. — 1973—1978 — Кожевников Л. П. — 1978—1984 — Бельников В. В. — 1984—1989 — Куимов Н. Г. — 1989—1994 — Лукьянов В. М. — 1994—2004 — Фёдоров А. Э. — 2004—2005 — Сидоров В. А. — 2005—2006 — Чучваго В. М. — 2006—2007 — Бизяев В. Ю. — 2007
Сандэй-Яха
Сандэй-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Мариэтта йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Зоммерсдорф
Зоммерсдорф (Sommersdorf (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1457 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 165 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
Сандэй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәрәүәр ағасы
Мәрәүәр ағасы, осҡот (Бузина́ чёрная, Sambúcus nígra) — эре ҡыуаҡлыҡ. Бейеклеге 6 м-ға етә. Май-июнь айҙарында һары аҡһыр сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Мәрәүәр ағасының тыуған иле — төньяҡ Африка. Рәсәйҙә ылыҫлы һәм япраҡлы урмандарҙа үҫә. Үҫемлек декоратив маҡсатта юл буйҙарында, ауыл-ҡала ерендә, йылға ярҙарында үҫтерелә.
thumb|left|Сәскәлеге thumb|left| Мәрәүәр ағасының еләге
Бурлы
Бурлы (Бурлы) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 539 кеше булған. Почта индексы — 453060, ОКАТО коды — 80221813001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Балтика ауыл Советы (Иглин районы)
Балтика ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Плесовчиха
Плесовчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 469 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Плачковица
Плачковица — тау һырты, Төньяҡ Македония Республикаһының көнсығыш өлөшөндә ята. Радовиш һәм Виница. ҡалалары араһында урынлашҡан.
Һырттың иң юғары сусағы — Лисец тауы (1754 м). Төп һырт оҙонлоғо 34 км, Зрновска йылғаһы үҙәне тауҙы икегә: көнсығыш һәм көнбайышҡа бүлә. Туртел түбәһе — тауҙың көнбайыш өлөшөндә иң бейек түбә (1689 м). Тауҙың башҡа эре түбәләре: Чупино Брдо (1725 м), Бел Камен (1707 м) һәм Ҡара Тәпә (1625 м).
Төньяҡ Македония Республикаһының был өлөшөндә, иң ҡатмарлы түбә булараҡ, Лисец урындағы альпинистар араһында иң популяр маршрут булып тора. Хатта июндә лә тау түбәһе йыш ҡына ҡар менән ҡаплаған була. Тау сусағы районында ике тау өйө бар: Штипка яғынан Вртешка һәм Радовиш яғынан Джумай.
Тауҙарҙа бер нисә мәмерйә бар, шуларҙың бишеһе инеү өсөн уңайлы. Иң эреһе булған Ҙур мәмерйәнең оҙонлоғо 600 метрға етә.
Плачковица тауҙарында бер ни тиклем Урта диңгеҙ климаты йоғонтоһо һиҙелгән уртаса континенталь климат. Уртаса йыллыҡ температура 10-12 °C тирәһе. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм түбәнге өлөшөндә 500 мм-ҙан башлана һәм юғарыға күтәрелә бара 800 мм-ға тиклем етә.
Плачковица тауҙарында беренсе македон астрономик обсерваторияһын төҙөү ҙә пландарҙа бар. Ул Штип ҡалаһы университеты идараһында булырға тейеш.
Руфина
Этимология
Руфина латин теленән башҡорт теленә тәржемә иткәндә ҡыҙғылт һары сәсле, ерән тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Гашева Руфина Сергеевна (1921—2012) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья штурманы(325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы 2-се Белорус фронты), гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы (17 март 1999 йыл, Ишембай) — Рәсәй спортсыһы (рус һәм халыҡ-ара шашка). 2012 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (Белоруссия). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (Польша). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Франция), халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призёры.
(1939), ҡурсаҡ йөрөтөүсе актёр]]. 1961—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры актёры. 1963 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының халыҡ артисы (1985). Бөтә Рәсәй драма һәм балалар театрҙары спектаклдәре конкурсы дипломанты (1970). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
Шаһапова Руфина Алик ҡыҙы — БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаты.
Ҡыҙыл Еҙем
Ҡыҙыл Еҙем (Красный Зилим) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 586 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203825001.
Халыҡ һаны
1906 йылда — 1328.; 1920 — 1862; 1939 — 1390; 1959 — 1061; 1989 — 580; 2002 — 556; 2010 — 534 кеше йәшәгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһында өҫтөнлөк иткән милләт — урыҫтар (92 %)
Тарихы
Еҙем йылғаһы буйындағы Еҙем ауылының барлыҡҡа килеүе Архангел заводына бәйле.
1795 йылда Еҙем ауылында 385 ир-ат һәм 437 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. XIX быуат уртаһында ауыл Урыҫ Еҙеме тип атала башлай. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 458 ир-ат булған. Уларҙың һәр береһе өсөн 2,25 сутый ер тура килгән. 1896 йылда 645 ир-ат һәм 691 ҡатын-ҡыҙ йәшәй: улар араһында 80 — 90 йәштә — 8 кеше, 90-99 йәш — 3, 100—109 йәш — 1 кеше.
Сиркәү эргәһендә мәхәллә мәктәбе була. Еҙем ауылында кибеттәр, он тартыу тирмәне һәм мөгәзәй булған.
Бөтә Рәсәй ҮБК-ның 1929 йылдың 10 июлендәге ҡарары менән Еҙем ауылы Ҡыҙыл Еҙем тип үҙгәртелде. .
Ҡәҙер ауыл Советы (Илеш районы)
Ҡәҙер ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡәҙер ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сундрук
Сундрук — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Редупликация
Редупликация (һуңғы осор латин. reduplicatio — ике тапҡыр ҡабатлау ) — тотош һүҙҙең,  уның берәй ижегенең йә нигеҙенең (тулыһынса йә өлөшләтә) ҡабатланыуынан торған фономорфологик күренеш.
Редупликацияның тулы осрағы булып ҡабатлау — тотош һүҙҙең ҡабатланыуы — тора  (еле-еле, очень-очень, ҙур-ҙур, күп-күп), ҡушма һүҙ яһауға яҡын торған күренеш. Тамыр икеләтелгәндә һуҙынҡыһы үҙгәреү ихтимал (бор. грек.'' [dí-dōmi] — бирәм, <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">δέ-δωκα [dé-dōka] — бирҙем).
Белдергән мәғәнәләре
Донъяның төрлө телдәрендә редупликация төрлө мәғәнә белдерә:
Ҡытай телендә  редупликация исем һүҙҙәргә  «һәр, бөтә…» мәғәнәһен өҫтәй (人 rén — кеше，人人 rénrén — һәр кеше, бөтә кеше， 天 tiān — көн, 天天 tiāntiān — һәр көн), сифат һүҙгә — артыҡлыҡ дәрәжәһе  мәғәнәһен (漂亮 piàoliang — матур, 漂漂亮亮 piàopiàoliàngliàng — бик матур), ҡылымға  эш-хәрәкәттең ҡыҫҡалығы мәғәнәһен бирә (看 kàn — ҡарау, 看看 kànkàn — ҡараш ташлау, ҡарап алыу).
Редупликация шулай уҡ өноҡшаштар һәм идеофондар барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнаша.
Ирюм
Ирюм — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уртаҙым
Географияһы
Уртаҙым ауылы Ырымбур өлкәһенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, дала зонаһында, Урал йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Кваркено ауылынан көнбайыш-төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 60 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 249 метр.
Атамаһы
Тораҡ пункт үҙ исемен бында аҡҡан Уртаҙым (Урғаҙа) йылғаһы исеменән алған. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә Ур һүҙенә шундай аңлатмалар бирелгән: 1.Тәрән итеп ҡаҙылған тар, оҙон соҡор. 2. Тупрағын алдына өйөп, тәрән, тар итеп ҡаҙылған хәрби нығытма. Башҡортостанда -ғаҙы (ғаҙа) ҡушымтаһы менән яһалған гидронимдар йыш осрай.
Климаты уртаса һыуыҡ ҡышы һәм йылы йәйе менән ҡоро һәм ҡырҡа континенталь. Уртаса көндөҙгө һауа температураһы иң йылы айҙа (июль) — 22 — 24 °C (абсолют максимум — 40 °C); иң һыуыҡ (ғинуарҙа) — -16 — -12 °C (абсолют минимумы — -46 °C) тәшкил итә. Уртаса йыллыҡ атмосфера яуым-төшөм һаны яҡынса 350 мм тәшкил итә. Ҡар ҡатламы ноябрь аҙағында була һәм апрель башына тиклем ята.
Уртазым ауылы, бөтә Ырымбур өлкәһе кеүек үк сәғәт зонаһы МСК+2 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата сәғәт айырмаһы +5:00 тәшкил итә.
Тарихы
Уртаҙым ауылының башы бик борондан килә. Екатерина II идара иткән осорҙа ауыл урынында бер нәмә лә булмай. Батша Урал заводтарына юл һала. Бында ул туҡтап ял итә, аттарын алмаштыра һәм артабан юлын дауам итә. Был туҡталыштар урынында ул нығытмалар төҙөй. 1743 йылда инде шул нығытмаларҙың береһе Уртаҙым тип атала. Уртаҙым ҡәлғәһе йырындар һәм валдар менән уратып алынған тупраҡ нығытма булған, мөйөштәрендә пушкалар урынлаштырылған. Ҡәлғәгә ике драгун һәм биш пехоталы рота һалдаттары нигеҙ һала. Ҡәлғәгә башҡорттар тыныс йәшәргә мөмкинлек бирмәй, сөнки был ерҙәрҙе улар борондан килгән үҙҙәренең ерҙәре тип һанағандар. 1774 йылдың 22 майына ҡарай төндә пугачевсылар ҡәлғәгә һөжүм итә, хөкүмәт ғәскәрҙәрен сигенергә мәжбүр итә, ә ҡәлғәне яндыра. Артабан Уртаҙымды икенсе урынға, ә 1960 йылда өсөнсө урынға күсерәләр. Совет осоронда Уртаҙым ҡасаба тип атала, 1926 йылда унда 925 кеше йәшәгән, 210 ихата иҫәпләнгән. 20-се йылдар башында Уртаҙымда коммуна төҙөлә, 1934 йылдың авгусында 78 ихата «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозына берләшә, шул уҡ йылда Уртаҙым машина-трактор станцияһы ойошторола. 1937 йылда тулы булмаған урта мәктәп асыла. 2018 йылға тиклем Уртаҙым бөтөрөлгән Уртаҙым ауыл Советының (Кваркен районы) административ үҙәге була.
Халҡы
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса гендер структурала ир-егеттәр 45,1 %, ҡатын- ҡыҙҙар 54,9 % тәшкил итә.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтләренә ярашлы халыҡтың милли структураһында урыҫтар 748 кешенең 82 процентын тәшкил итә
Карел-фин мифологияһы
Карел-фин мифологияһы — карел һәм финдар, яҡын туған фин-уғыр халыҡтары мифологияһы. Уртаҡ фин-уғыр мифологияһының бер өлөшө. Финдарҙың традицион ышаныуҙарына туранан тура бәйле.
Мәжүси дин һәм финдарҙың боронғо мифологияһы һыҙаттары оҙайлы ваҡыт дауамында төрлө риүәйәттәр, имләүҙәрҙә һәм төньяҡтағы билдәле сихырсылар, бигерәк тә фин Лапландияһы бағымсылары ҡулланған тылсымлы медицина алымдарында һаҡланған. Был ҡалдыҡтарҙан тыш, фин эпик шиғриәтендә (ҡара: «Калевала» карел-фин шиғри эпосы) бындай мөһим роль уйнаған финдарҙың боронғо дине һәм башланғыс мифтарын фәнни тергеҙеү өсөн материал булып урта быуат яҙыусыларының, XVI һәм XVII быуаттарҙағы тәүге протестант вәғәзселәренең — халыҡ тормошон күҙәтеүселәренең ҡайһы бер хәбәрҙәре хеҙмәт итә ала.
Тикшереү тарихы
Фин аллаларының тәүге исемлеген фин яҙма әҙәби теленә нигеҙ һалыусы епископ Микаэль Агрикола (яҡынса 1510—1557) бирә.
Гавр диссертацияһы фин мифологияһын системалы тасуирлауҙың тәүге тәжрибәһе тип иҫәпләнә. Арктополитана «De origine ас religione Femiorum»; 1782 йылда Э. Ленквистың «Specimen âcad. de superstitione vet. Fennorum» хеҙмәте, 1789 йылда — Кристфрид Ганандерҙың «Mythologia Fennica» хеҙмәте донъя күрә.
Фин мифологияһын өйрәнеү өсөн Матиас Александр Кастрендың (1813—1852) Санкт-Петербургта (1854) нәшер ителгән «Vorlesungen über finnische Mythologie» лекциялары ҙур әһәмиәткә эйә булды. Был хеҙмәте, уның финдар тылсымсылығы тураһындағы башҡа мәҡәләләре («Ueber d. Zauberkunst der Finnen») кеүек үк, мәжүсилек ваҡытындағы дини тәғлимәттең һәм магияһын дөйөм күҙәтеү (ҡара: «Kleinere Schriften», стр. 9, 225 сл.), башҡа фин халыҡтарының инаныуҙарын сағыштырм өйрәнеү һәм фин эпосы килеп сығышын тәнҡитләү-генетик өйрәнеүгә бәйле мәсьәләләрен сағыштырып тикшеренеү юлын күрһәтә. 1883 йылда Финляндия әҙәби йәмғиәте Юлий Крондың «Финдарҙың мәжүси дине тураһында» («О языческой религии финнов») хеҙмәтен — боронғо культ тураһында, изге урындарға, Аллаһ һүрәттәренә, шамандарға, боронғо ҡанбабаларға (жрец), финдарҙағы һәм уларға туғандаш халыҡтарҙағы ҡорбан ғөрөф-ғәҙәтенә арналған лекциялар баҫтыра. Улар изге урындарға, Аллаһы Тәғәлә һүрәттәренә, шамандарға, финдарҙағы һәм туғандаш халыҡтарҙағы ҡорбан йолаларына бағышланған. 1890 йылда Николай Харузиндың «Русские лопари» (М., т. 66 «Изв. Имп. общ. люб. естествознания, антроп. и этногр.») фундаменталь хеҙмәте сыға ; 4-се киң бүлектә лопарҙарҙың боронғо дине XIX быуат урыҫ лопарҙары араһында боронғо дини инаныуҙар эҙҙәре тураһында бәйән ителә. 1900 йылда доктор Бертольд Кольбах (Kohlbach) «Der Mythus und Kult der alten Ungarn» («Archiv für Religionswissenschaften», т. III, 322 сл.) хеҙмәтен баҫып сығара.
Шулай уҡ В. М. Майновтың мордва мифологияһы тураһындағы мәҡәләләрен дә билдәләп үтергә мөмкин («Les restes de la mythologie Mordvine», «Journ. de la Soc. finno-ougrienne», V, 1889). Вотяктар дине тураһында Смирнов, Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе вотяктары тураһындағы тикшеренеүҙәр. Финдарҙа, фин-уғыр һәм алтай төркөмөнөң бөтә халыҡтарындағы кеүек үк, бик боронғо заманда шаманлыҡ, йәки тылсымсылыҡ дине була. Бынан тыш, уларҙа тәбиғәткә, ырыу көнкүрешен ҡурсалаусыларға, ата-бабалар рухына, билдәле ендәргә һәм геройҙарға табыныу. Ағас болвандар һәм изге таштар (сейдтар) рәүешендә алла һынын һүрәтләй башлау осраҡтары бар.
Фин аллалары пантеоны
Фин илаһтарына, Матиас Александр Кастренға ярашлы, 1) Юмала, 2) Укко, 3) күк яҡтыртҡыстары — Ҡояш (Päivyt), Ай (Kuu), Етегән йондоҙ (Otava) һәм йондоҙҙар (Tähti).
Христианлыҡ ҡабул ителгәс, Тыуҙырыусы Алла Юмала тип аталған. Уның менән шайтандарға һәм сихырсыларға ҡаршы торған күк илаһы Укко (Остаз) тиңләштерелә.
Һыу Финляндияла күп ерҙәрҙә Пюхаярв йәки изге күл, Пюхяйоки йәки изге йылға, pyhä vesi йәки изге һыу тип хөрмәтләнгән.
Рун яҙмаларында диңгеҙ хакимы һәм «һыу хужаһы» (veen isäntä) Ахти йәки Ахто (Ahto) тип хөрмәт ителгән. Был диңгеҙ аллаһын финдар үлән һаҡаллы (ruohoparta) һәм диңгеҙ күбектәренән етештерелгән хитон кейгән оло йәштәге ҡартҡа (ukko) оҡшаған. Ул һыу эйәһе, диңгеҙ тулҡындары короле һәм ҡоштар хакимы. Үҙенең байлығын ул бай Сампоныъ диңгеҙгә сумыуынан ала. Уның ҡатыны — Веламмо (Vellamo).
Яуыз ендәр исемлегендә — Хийси, Wesi һәм Ику-Турсо (Meri—Tursas)]].
Карел аллалары пантеоны
Микаэль Агриколаның "Псалтыр"ында (1551) карел аллалары араһында телгә алыналар: юғары илаһтар остаз Укко һәм дауыл илаһы Ильмаринен, һауа торошон һәм уңышты ҡурсалаусы Укко һәм уның ҡатыны Рауни, һунарсыларҙы ҡурсалаусы Хийси, балыҡсыларҙы ҡурсалаусы Веден-эма, йорт хайуандарын һаҡлаусы Кекри һәм башҡалар.
Әхирәт донъяһы
Манала әхирәт донъяһы Туон илаһына (йәки Манаға) буйһона. Бында ҡояш ерҙәге кеүек яҡтырта, һыуға ҡытлыҡ юҡ, урман, баҫыу, болондар бар, айыуҙар, бүреләр, йыландар, балыҡтар йөрөй — әммә илдең дөйөм характеры ҡара һәм хәүефле. Үлем нәҫеле: Туонен-укко — атаһы, Туонен-акка — уның ҡатыны, ырғаҡ һымаҡ бармаҡлы ҡарт ҡатын, Калма — ҡәберҙәр һәм мәйеттәр өҫтөнән батшалыҡ иткән алла (Kalma үлек кәүҙәһенең еҫен аңлата); Туонен пойка — ҡаты, аяуһыҙ һәм ҡан эскес улы, Туонен-тюттерет — тәпәш буйлы, ҡара йөҙлө ҡыҙҙары. Шуларҙың береһе, Ловиатар, ел менән бергә енәйәт ҡылыусы кешелек затының туғыҙ ыҙаһын барлыҡҡа килтерә, икенсеһе Кипу-тютта — сирҙәр ҡыҙы. Был донъяның шиғри һүрәтләнешен Вейнемейнендың әхирәткә барыуын тасуирлаған билдәле рун яҙмаһы һынландыра.
Бары тик иң зирәк һәм ҡеүәтле шамандар ғына Туонелуға барып алған. Йәйҙең яҡты байрамына ҡаршы торғаны йылдың иң ҡараңғы төнөндә билдәләнгән Христос Раштыуаһы байрамы тора. Финляндияла, ошо төндә шәм ҡабыҙмаҫтай бер фәҡир бәләкәй өй (хижина) юҡ. Өй иҙәненә һалам түшәйҙәр, турғайҙарға һәм йорт малдарына мул аҙыҡ һалына. Лопарҙар тамуҡ хакимы Ротты хөрмәт иткән һәм Раштыуа байрамы алдынан ошо илаһты байрам иткән. Тамуҡ (Ротаймо) лопарҙарҙың күҙаллауы буйынса, аҫта, тәрәндә урынлашҡан; унда төрлө сихырсылар барып йөрөгән. Тамуҡҡа ҡайһы берҙә күлдәр, ҡайһы берҙә ер ярыҡтары аша инеү мөмкин. Унда үлгәндәрҙе терелтеүгә һәләтле кеше ашаусы ҡарсыҡтар йәшәй. Йән кешеләрҙең һул ҡабырғаһына яҡыныраҡ, йөрәктән алыҫ түгел, үҙағасы көньяҡҡа яҡыныраҡ булған ҡарағай кеүек, йәшәй. Кеше үлеп киткәс, йән өс көн буйы Аллаһ янында була. Һуңынан ул, ергә әйләнеп ҡайтып, элекке урындары буйлап сәйәхәт итә. Яҡты һәм ҡарағусҡыл илаһтар артынан Ерҙә һәм һыуҙа, урмандарҙа һәм тауҙарҙа йәшәгән икенсе дәрәжәле рухтарҙың бер нисә илаһы килә.
Түбән мифология
"Калевала"ның 19-сы руны Илмариненға суртанды тоторға ҡамасаулаған һыу эйәһе (vetehinen) хаҡында хәтергә ала. Алтмыш йыл элек тә һыу сығанаҡтары рухына ҡорбан рәүешендә ваҡ тәңкә килтергәндәр. Мышар ағасы (pihlaja) изге: әгәр уны утта яндырһаң, ул кейәүҙәргә һәм кәләштәргә киләсәген әйтеп бирә тигән ышаныу йәшәй. Тәлмәрйендәрҙе, ҡарлуғастарҙы үлтерергә ярамай, сөнки тәлмәрйен элек кеше булған, ә ҡарлуғас йылдан-йыл диңгеҙ төбөндә йоҡлай. Кешенең төшкән тештәре үрмәксегә ҡорбан ителергә тейеш. Йыландар асыҡ йыйылыштарҙа бер-береһе менән кәңәшләшә.
Кастрен уларҙың дүрт категорияһын килтерә: а) даһиҙар һәм тәбиғәт ендәре; б) үлгәндәрҙең рухы һәм йәне; в) тере кешеләрҙең рухы һәм г) рәт ауырыуҙары иблистәре. Тонтту (Tonttu) — өй эйәһенә — иртә һайын бутҡа ашатҡандар. Пара үҙенең хакимына эремсек, май һәм башҡа аҙыҡ-түлек килтергән. Маахистар (Maahinen) тупһа аҫтында, ағастарҙа, таштарҙа һәм ер аҫтында йәшәгәндәр. Уларға ҡорбанлыҡҡа яңы бешерелгән икмәктең беренсе киҫәген, һыраның тәүге йотомон, хужабикәләр, һөт хужалығында уңышҡа өлгәшеү өсөн, һөт биргәндәр. Ғөмүмән, финдарҙа рухтар иҫ киткес күп. Уларҙың күпселеге урмандарҙа, тауҙарҙа, Лапландия күлдәрендә йәшәй. Һыуҙа Тшадзеравган — һыу мәрхүме йәшәй; ошо ике төрлө рухтар музыка ярата һәм йыш көйҙәр уйнай, ләкин әле булһа уларҙы бер кем дә күргәне юҡ. Көнбайыш финдарҙың һыу илаһтары ла музыкаға ғашиҡ. Смиеринатта — бур рухы, ул үҙенең хужаһына башҡаларҙан урланған мөлкәтте алып килә.
Культ
Утҡа һәм ҡояшҡа табыныу Иван Купала (Иван көнө) алдынан йә Троица көнөнә ҡарата төндә тоҡандырылған «кокко» усаҡтарында һаҡланған. Был усаҡтар helavalkea, йәғни яҙ байрамы уты тип атала. Кокко ғәҙәттә тау баштарында йәки ҡайҙалыр һыу өҫтөндә яндырыла. Кокко усағын яндырыу халыҡтың иң яратҡан байрамы һанала. Элек был Бальдер хөрмәтенә, ҡояштың офоҡ өҫтөндәге иң бейек торған мәлендә эшләнгән. Кастрен финдарҙың тораташтары (идол) һәм изге урындары тураһында бик аҙ мәғлүмәттәр килтерә. Төньяҡ Двина ярҙарында боронғо биармлыларҙың уртаһында Юмала бото һалынған ғибәҙәт ҡылыу урыны булған тигән мәғлүмәтте еткергән скандинав «сага»һы бар.
Урта быуаттағы вәғәзселәрҙең хәбәрҙәрендә изге ағастар хаҡында ғына әйтелә; папа Григорий IX буллаһынан тавасттар, мәжүси диндән баш тартҡандары өсөн үс алып, мәсихселәрҙе (христиан) изге ағастар тирәләй үлгәнсегә ҡәҙәр ҡыуғандары билдәле. Лопарҙарҙа боттарға табыныу күп төрлө булған. Күк күкрәү һәм йәшен илаһын һүрәтләү өсөн ағас ҡулланғандар, шуға күрә был ботҡа ағас Алла (муора юбмел) тип исем ҡушҡандар: ҡайын алғандар, олононан кәүҙә, тамырҙарынан баш яһағандар, уң ҡулына сүкеш һалғандар, башына тимер сөй йәки саҡматаш киҫәге ҡаҡҡандар. Былай һынландырыу идеяһы Скандинавиянан индерелеүе бик тә ихтимал.
Эддала, Тор, Гругнир менән алышҡанда сүкеш ташлап, Гругнир ташын ватҡан, һәм таш ике өлөшкә бүленгән дә, береһе Торҙың башына эләккән, тигән риүәйәт бар. Икенсе илаһ, Сторьюнкаре, икенсе төрлө, таш илаһ (Киед-юбмел) тип аталған. Бер яҙмаларҙа ул ҡош, икенселәре буйынса кеше йәки ниндәй ҙә булһа хайуан ҡиәфәтенә эйә булған. Сейд тип аталған таштар ата-бабалары иҫтәлегенә ҡуйылған. Лопарҙар мәйеттәрен ҡурғандарҙа ла, долемендарҙа ла ерләмәгәнлектән, улар төрлө ергә сәселгән булған. Сейдтар янында мәрхүмдәргә ҡорбан килтерелгән. Әгәр сейдтың ниндәй ҙә булһа ғәйебе бар тип һаналһһа, уны туҡмағандар йәки, уға ауыртыныу килтерер өсөн, бер киҫәген балта менән киҫкәндәр.
Сейд торған урын изге һаналған. Уны ҡойма менән уратып алғандар, һәм, ҡорбан салыу маҡсатынан тыш, бер кем дә уның сигенә аяҡ баҫмаған. Унда ҡатын-ҡыҙ инергә тейеш булмаған. Таш сейдтарҙан тыш, Лапландияла: а) тамырҙары башты һүрәтләгән ағастарҙан б) ергә ҡаҙап ҡуйылған ҡаҙыҡтарҙан торған ағас сейдтар ҙа булған. Лопарҙарҙа ғибәҙәт ҡылыу урындары (капища) күптәнән түгелгә тиклем һаҡланып ҡалған; уларҙың урындары Харузин тарафынан билдәләнгән.
Имләүҙәргә (luvut) ышаныу әле лә тере. Улар ярҙамында ауырыуҙарҙан дауаланалар, һөйөүҙә, һәйбәт уңыш алыуҙа, малсылыҡта, балыҡ тотоуҙа һәм һунарҙа уңышҡа өлгәшәләр. Төрлө ышаныуҙар араһында яраҡлы халыҡ саралары, мәҫәлән, хәҙерге көндә лә ҡабул ителгән массаж да бар. Төньяҡҡа яҡыныраҡ ерҙә төрлө сихырсылар йәшәй, улар ҙур абруй ҡаҙанған. Фин телендә сихырсыларҙы билдәләү өсөн төрлө һүҙҙәр бар: velho, tietäjä һәм loitsija. Швецияла бөтә финдарҙы ла бағымсылыҡта (ведовство) ғәйепләйҙәр, Нюландияла тавастландтарға ышанмаусылыҡ күрһәтәләр, Тавастландияла Эстерботния халҡынан ҡурҡалар, ә Эстерботнияла лопарҙарҙы иң уҫал тылсымсылар тип иҫәпләйҙәр. Әгәр ҡайҙалыр өйөрмә өйөрөлһә, был өйөрмәгә ҡорос әйбер ташларға һәм шундуҡ был ҡойондо барлыҡҡа килтергән лопарь ҡатынын күреп ҡалып була.
Туғандаш халыҡтарҙың инаныуҙары тураһында ғилми хеҙмәттәр етмәгәнлектән һәм тейешле эҙләнеүҙәр яһалмағанлыҡтан, фин-уғыр ҡәбиләләренә ҡараған халыҡтарҙың мифтарын төгәл генә айырып булмай. Кастрендың тикшеренеүҙәре әлегә финдарҙа тәбиғәткә табыныуҙың төп һыҙаттарын, ырыу көнкүрешенең һәм ата-бабаларҙы хөрмәтләү йолаһының ҡайһы бер яҡтарын ғына асыҡлай. Мифологияла һәм демонологияла скандинавтарҙың йоғонтоһо билдәләнә, ләкин шаманлыҡ һәм боронғо финдарҙың ҡорбан йолалары туғандаш халыҡтарҙың — ливтарҙың, эстондарҙың, саам, удмурт, мариҙарҙың һәм башҡаларҙың фольклорын артабан сағыштырып өйрәнеүҙә генә асыҡланыуы мөмкин. Финдарҙа Вяйнемёйнен, Лоухи, Лемминкяйнен, Илмаринен һ. б. геройҙар иҫәбенә инә.
Поозерье (Белоруссия)
Поозерье, йәки Подвинье — Беларустың тарихи-этнографик төбәге. Республиканың төньяғында урынлашҡан, Витебск өлкәһенең күпселек өлөшөн биләй. Көньяҡ-көнсығышта Днепр-двина һыу айырғысы буйлап Поднепровье менән, көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта Борисов һәм Логойсктан Постава аша — Үҙәк Белоруссия һәм Понеманье буйлап төньяҡҡа шартлы һыҙат булып үтә.
Тарихи-этнографик төбәк булараҡ, Полоцк ерҙәренең (полоцк кривичы) төп массивына тап килә.
Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы
Биографияһы
Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы Абдуллина 1926 йылдың 6 декабрендә Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантонының Мораҡ ауылында тыуған.
Поозерье (Белоруссия)
Поозерьеның ерле һөйләше белорус теленең төньяҡ-көнсығыш диалектына ҡарай.
Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы
Биографияһы
1944 йылда Йомағужа урта мәктәбен тамамлай.
Поозерье (Белоруссия)
Тарихы
Урта быуаттарҙан алып XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем Поозерье һәм Поднепровьеның бер өлөшө өсөн Белая Русь тигән этнографик атамаһы һаҡлана, ул яйлап хәҙерге Беларустың бөтә территорияһына тарала.
Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы
Биографияһы
1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлағандан һуң, Мораҡ һәм Темәс башҡорт педагогия училищеларында уҡыта.
Поозерье (Белоруссия)
Тарихы
1569 йылда Речь Посполитая барлыҡҡа килгәндән һуң, Поозерьела католицизм таралыш ала, иезуиттарҙың ер биләмәләре лә арта.
Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы
Биографияһы
1961—1984 йылдарҙа Өфөләге 1-се мәктәп-интернатта эшләй.
Поозерье (Белоруссия)
Тарихы
Патриарх Никон реформаһынан һуң, социаль һәм дини эҙәрлекләү баҫымдан ҡотолорға теләп, бында рус староверҙарының бер өлөшө күсеп килә.
1558—1583 йылдарҙағы Ливония һуғышы, 1654—1667 йылдарҙағы Рус-поляк һуғышы, 1700—1721 йылдарҙағы Төньяҡ һуғышы һөҙөмтәһендә, урындағы иҡтисад һәм мәҙәниәт ҙур юғалтыу кисерә, халыҡтың географик таралышында һәм этносоциаль структураһында күҙгә күренерҙәй үҙгәрештәр булып үтә, халыҡтың бер нисә тапҡырға кәмеүе күҙәтелә.
Речь Посполитаны бүлгәндән һуң (1772 һәм 1793 йылда), Поозерье Рәсәйгә ҡушыла, башта ул Полоцк, 1796 йылдан — Белорус, ә 1802 йылдан — Витебск губернаһы составына инә; көнбайыш өлөшө Вилен губернаһына бирелә.
1917 йылда БССР төҙөлгәндән һуң, төньяҡ Подвинье БССР составында ҡалдырыла; Подвиньеның көнбайыш (һул яҡ) өлөшө1939 йылда БССР-ға ҡушыла.
Хужалыҡ кәсептәре
Поозерьеның традицион-көнкүреш мәҙәниәте быуаттар дауамында формалаша, унда дөйөм белорус һыҙаттарҙы ла, урындағы тарих һәм тәбиғәт шарттарының үҙенсәлектәре лә сағылыш таба. Халыҡ хужалығы тәжрибәһе, урындағы тәбиғәт шарттарын иҫәпкә алып, үҙенең йыллыҡ календарын, тупраҡ эшкәртеүҙең үҙенсәлекле ысулын, сәсеүлектәрҙе тәрбиәләү, уңыш йыйыу һәм башҡа алымдарын барлыҡҡа килтерә. Яландарҙы күсеп йөрөтмәле кәштәһе булған һәм бик боронғо ҡымтыулы тырмаһы (ҡыҫҡыс) булған һуҡаның был яҡтарҙағы варианты ярҙамында эшкәрткәндәр; ҡыҙыл балсыҡлы ерҙә сәнскеле түмәр, ә киҫәктәрҙе онтау өсөн мәтүк, йәки сикүшкә (ағас туҡмаҡ) ҡулланғандар.
Баҫыуҙарҙан йыйып алынған етенде йылға йәки күлгә һалғандар, аҙаҡ Поозерьеға хас булған ике ҡырлы ауыш талҡыларҙа эшкәрткәндәр.
Һутлы үләнле болондар һәм көтөүлектәр малсылыҡты үҫтереүгә булышлыҡ итә. Крәҫтиән хужалығында ат төп, ә күпселек осраҡта, берҙән-бер эш малы булған. XIX быуат аҙағында малсылыҡтың төп йүнәлеше булып ит-һөт етештереү тора (Диснен өйәҙе — Вилен губернаһында танылыу тапҡан май етештереү үҙәге).
Капиталистик мөнәсәбәттәр үҫеш алыу менән, урман кәсептәре: урман әҙерләү, брус, ҡоршау, мискә бөкөләре эшләү киң тарала, һәм уларҙы Балтик буйы порттарына сығаралар. Бик күп крәҫтиәндәр төҙөлөш һәм ер эштәренә ылыға: урындағы таш шымартыусы, ташсы, балта оҫтаһы кеүек һөнәр кешеләрен Рәсәйҙең төрлө губерналарында осратырға мөмкин булған.
Ултыраҡ
Көнбайыш Двинаның һул яҡ яры элек-электән халыҡтың иң тығыҙ урынлашҡан ерҙәренән һанала. Поозерьела аҙ ихаталы ауыл биләмәһе (3-5 утар) өҫтөнлөк итә, улар оло юлдан ситтә, йылға һәм күлдәргә яҡын урманлы ҡалҡыулыҡтарға таралышҡандар. Ауыл һәм утарҙар эргәһендә көтөүлектәрҙең һәм буш ерҙәрҙең булыуы, урман һәм һыу ятҡылыҡтары булған урындарҙа йәшәү күл буйы халҡына патриархаль-экзотик һыҙаттар өҫтәй. Ҙур булмаған ауыл, утар һәм ихаталарҙы ҡом-таш түшәлмәгән юл һәм тар һуҡмаҡ бәйләй; ауыл юлдары тупраҡтың әҙ тапалғанлығы һәм көсһөҙ һыҙатын менән билдәләнә. Ҡышын ҡышлыҡтар тип аталған ваҡытлы юлдар барлыҡҡа килә.
Иң таралған йорт ҡаралтыһы булып венок төҙөлөшө тора: өй йәки хужалыҡ ҡаралтылары бөтә ихатаны уратып ала. Йыйнаҡ ҡына ҡоролмалар ҙа осрай, был осраҡта хужалыҡ ҡаралтылары торлаҡҡа тығыҙ тейеп тора, ул өҫтө ябылған бер бөтөн торлаҡ-көнкүреш комплексын (был төбәккә генә хас) күҙ алдына баҫтыра. Ихатаның урта өлөшөндә 50-60 метр алыҫлыҡта ырҙын һәм мунса төҙөгәндәр. Был яҡтарҙың ырҙыны — ырҙын табағы (ток, токовище), киптергес (осец, овин), бесән һалам һалыу өсөн бесәнлекте үҙ эсенә алған хужалыҡ комплексы. Йыш ҡына асыҡ урынға бәләкәй генә ел тирмәне ҡуйылған, ул крәҫтиән хужалығы ихтыяждарын ҡәнәғәтләндергән.
Торлаҡтың ғәҙәттәге планлаштырылышы: йорт + солан + мейеслек (варывня). Йорт бураһын ҡарағай йәки шыршының йоморо бүрәнәләренән эшләгәндәр, улар үҙ-ара «артып ҡалған» («сынаяҡ») ябай мөйөштәре менән тоташтырылған. Ҡыйыҡтары ғәҙәттә ике яҡлы, ә XIX быуаттың икенсе яртыһынан — каркаслы («алтымөйөш»); уларҙы «башаҡ һымаҡ» итеп ҡыйыҡлап япҡандар, һирәк ораҡта транса ҡулланғандар.
Кейем
Поозерье халҡының традицион кейеме өсөн тура, иркен итеп бесеп-тегеү хас. Иң киң таралған кейем төҫө — аҡ һәм асыҡ һоро. Бөтә белорустар ҙа үҙ иткән свитка һәм толоп кеүек өҫ кейеменән тыш, теләһә ҡайһы һауа торошонда ла кейеп булған киндер насов киң ҡулланылған.
Ҡатын-ҡыҙҙың билле кейемдәре ғәҙәти күп төрлөлөгө менән айырылып торған: етен итәктәр, төрлө төҫтәге биҙәкле туҡымалар, саяндар, андарактар, биҙәкле дрылихалар. Өлгөлө биҙәү техникаһында сигеү һәм биҙәкле туҡыма өҫтөнлөк итә, улар ҡатын-ҡыҙ кейемендә (эскүлдәк, алъяпҡыс) бәйләнгән селтәр (кружево) һәм туҡыманың арҡау ептәрен һурып алып яһалған биҙәкле селтәр (мережко) менән матурланған. Сигеүҙәргә — ҡыҙыл төҫтәр, ә биҙәкле туҡымаларҙа зәңгәр йәки күк төҫтәр өҫтөнлөк иткән.
Керамика
Керамика формаһының ҙурлығы (һуңғы ваҡытҡа тиклем бында әүәләү һаҡланып ҡалған) ентекле эшкәртелеше менән билдәләнгән.
Көтөүлек һыуһаҡлағысы
Көтөүлек һыуһаҡлағысы (Кутулукское водохранилище) — Көтөүлек йылғаһында төҙөлгән яһалма һыу ятҡылығы, беренсе сиратта баҫыуҙарҙы ирригация системаһы ярҙамында һуғарыу өсөн тәғәйенләнгән. Һыу йыйғыс бассейнының майҙаны — 889 км².
Тарихы
1935 йылда яңы һыуһаҡлағыс проекты эшләнгән. 1938 йылда һыуһаҡлағыс төҙөү өсөн төҙөлөш ойошмаһы булдырылған.
Был төҙөлөш эштәрендә Куйбышев өлкәһенең 10 районынан 11 мең колхозсы, яҡынса 1250 ылау, 578 автомашина, 120 инженер ҡатнаша.
1940 йылдың 7 июнендә ирригация системаһының беренсе сираты сафҡа инә, ул 6000 гектар майҙанды һыу менән тәьмин итә. Һыуһаҡлағыстың һыу запасы 7300 гектар майҙанда үҙлегенән һуғарыуҙы, ә механик ысул менән 12 000 гектарға тиклем һуғарыуҙы тәьмин иткән.
Географияһы
Һыуһаҡлағыс Оло Кенәле ҡушылдығы Көтөүлек йылғаһының урта ағымында барлыҡҡа килгән. һамар өлкәһенең Богатово һәм Бор муниципаль райондары территорияһында урынлашҡан.
Карнейро де Мендонса Маркос
Маркос Карнейро де Мендонса (порт. Mendonça Marcos de Carneiro; 25 декабрь 1894 йыл, Катагуазис, Минас-Жерайс штаты — 19 октябрь 1988 йыл, Рио-де-Жанейро) — Бразилия футболсыһы, ҡапҡасы.
Көтөүлек һыуһаҡлағысы
Иҡтисад
1990 йылға предприятие мәғлүмәттәре буйынса һуғарыу майҙаны 7742 га тәшкил иткән, шунан һуң ул бик ныҡ кәмегән. 2003 йылдың 1 майына һуғарыу ерҙәренең майҙаны 1834 га ғына ҡалған. Һыу ҡулланыуҙың күләме кәмеү һыу кимәленең амплитудаһы тирбәлешенә һиҙелерлек йоғонто яһай, б үҙ сиратында был һыуһаҡлағыс экологияһын үҙгәртә.
Карнейро де Мендонса Маркос
Карьераһын Рио-де-Жанейро клубтарында үткәрә. 1910 йылда «Хаддок Лобо» командаһында уйнай башлай, киләһе йылына «Америка» клубына күсә. Унда өс йыл уйнай һәм шул осорҙа 1913 йылда Кариока Лигаһы еңеүсеһе була. 1914 йылда «Флуминенсеға» күсенә, унда карьераһын тамалғанға тиклем уйнай. Рио чемпионатында өс йыл рәттән чемпион титулын яулай. «Флу» өсөн 127 матч уҙғара, ҡапҡаһына 164 гол үткәрә.
Көтөүлек һыуһаҡлағысы
Экология
Һыуһаҡлағысты үҫемлек уңдырышлылығын арттырыу өсөн (1,5-3 тапҡыр) ҡулланыу ыңғай күренеш булыу менән бер рәттән һәм шулай уҡ тиҫкәре яҡтары ла бар.
Карнейро де Мендонса Маркос
1914 йылдан Бразилия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай башлай, уның тарихында беренсе ҡапҡасы була. 1914 йылдың 21 июлендә ҡапҡаны Көньяҡ Америка буйлап турнела йөрөгән «Эксетер Сити» инглиз клубынан һаҡлай. Был йыйылма команда тарихында беренсе уйын була, бразилиялылар 2:0 иҫәбе менән еңә; шул уҡ йылдың 20 авгусында аргентиналар менән уйнай. Дәғүәселәр 3:0 иҫәбенә еңелә. Был ике бөйөк команданың бер-береһенә ҡаршы тороу тарихының тәүге уйыны була. Шул уҡ йылдың 27 сентябрендә команда тарихында уға беренсе титул килтергән матчта — Рок кубогында уйнай (Бразилия -Аргентинаның бер матчлы турниры; иҫәп 1:0). Көньяҡ Американың өс чемпионатында Бразилия йыйылма командаһы өсөн уйнай. 1916 йылда уҙған беренсе чемпионатта дүрт команда ҡатнаша, уның командаһы өсөнсө була, футболсы үҙе өс матчтың береһендә уйнай, ике уйында ҡапҡаны Каземиро до Амарал һаҡлай. 1919 йылдағы Көньяҡ Америка чемпионаты бразилиялылар өсөн уңышлы була, унда Некоменән Фриденрайх яҡшы уйын күрһәтә, ә Маркос Карнейро де Мендонса дүрт уйында ла ҡапҡа һаҡлай. 1921 йылғы КА чемпионатында бер уйында ла ҡатнашмай, бары тик Жулио Кунцтың дублеры була. 1922 йылда, үҙе өсөн һуңғы уйында биш уйындың өсөһөндә ҡатнаша (өс матчта ҡапҡала Кунц тора) һәм икенсе тапҡыр континент чемпионы титулын яулай. Барлығы йыйылма команда өсөн 16 матч уҙғара һәм 12 ҡапҡаһына 12 туп үткәрә.
Көтөүлек һыуһаҡлағысы
Экология
Һуғара башлағансы тупраҡтың торошо Нижневолгопроект тупраҡ белгестәре тарафынан ентекләп өйрәнелгән. Ул ваҡытта ҡара тупраҡта грунт һыуҙары 5-10 м тәрәнлектә ятҡан. Татырлы тупраҡтарҙа грунт һыуҙары 3-5 м тәрәнлектә урынлашҡан
Карнейро де Мендонса Маркос
Карьераһы тамамланғас тарихсы булып китә. 1941—1943 йылдарҙа — «Флуминенсе» клубы президенты. 1988 йылда Риола вафат була.
Көтөүлек һыуһаҡлағысы
Экология
Көтөүлек һуғарыу системаларын эксплуатациялау грунт һыуҙары кимәле күтәрелеүгә килтерә, уларҙың тәрәнлеге территорияның күп өлөшөндә 1975 йылда уҡ 1-3 метр тәшкил иткән, ә уйһыулыҡтарҙа — 1-1,5 м. 2002 йылға һуғарылған 7 гектар ерҙә грунт һыуҙары 1,0 м-ҙан түбәнерәк, 88 гектарҙа — 1,5 метрға ҡәҙәр, 135 гектарҙа 2 метрға тиклем тәрәнлектә була. Һыуҙа һәр ерҙә үҫемлектәр өсөн үтә лә ағыулы матдә — сода табыла. Тупраҡтың тоҙлолоғо шаҡтай артҡан, 1578 га майҙанда ул 1 г/л тирәһенә етә, 256 га майҙанда — 1-3 г/л..
Карнейро де Мендонса Маркос
Ҡыҙы Барбара Элиодора (1923—2015 ) — театр тәнҡитсеһе, Шекспир буйынса белгес, «O Globo » гәзитендә колонкалар алып бара.
Октябрь инҡилабынан һуң Башҡортостан
Индустриялаштырыу
1928—1936 йылдарҙа Башҡортостандың күп кенә төбәктәрендә академик А. Е. Ферсман етәкселегендә академик экспедициялар эшләй, улар яңы сеймал һәм яғыулыҡ ятҡылыҡтарын үҙләштереү, ер, урман, һыу ресурстарын, мал аҙығы майҙандарын һ. б. ш. рациональ файҙаланыу буйынса фәнни нигеҙләнгән тәҡдимдәр эшләү менән шөғөлләнә һәм тупраҡ, геоботаника, гидрографик һәм башҡа төрлө карталар әҙерләй.
30-сы йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинаты төҙөлөү менән бәйле рәүештә Урал аръяғының һәм Уралдың көнсығыш битләүҙәренең уға яҡын ятҡан төбәктәре геологик, гидрогеологик, гидрологик һәм урман иҡтисады йүнәлешендә ентеклерәк өйрәнелә башлай, һөҙөмтәлә марганец һәм хромит мәғдәндәре, магнезит, төҙөлөш материалдары сеймалы ятҡылыҡтары асыла һәм өйрәнелә, урман һәм һыу ресурстары запасы билдәләнә. Шул уҡ йылдарҙа республиканың төньяҡ-көнсығышында Күкшек боксит ятҡылығы табыла. Шулай уҡ Ағиҙелдең урта ағымында фосфориттар, республиканың таулы төбәгендә түбә ябыу һәүерташтары тәүләп асыла.
Минераль-сеймал һәм яғыулыҡ базаһын киңәйтеү ҡара һәм төҫлө металлургияны яңыртыуға, сәнәғәттең яңы тармаҡтарын булдырыуға этәргес бирә: яңы эшкәртелә башлаған Күсем һәм Ныяҙғол рудниктары Магнитогорск металлургия комбинатына марганец, Күкшек руднигы Днепр алюмин заводына бокситтар ебәрә башлай. Әммә 30-сы йылдарҙа Башҡортостандың ер аҫтын үҙләштереүҙең төп һөҙөмтәһе нефть сәнә-ғәтенең барлыҡҡа килеүендә күренде, сөнки шунан алып республиканың иҡтисади үҫешендә боролош билдәләнде. Нефть эҙләү барышында шул саҡта һәм артабан бик күп төрлө минераль байлыҡтар (тәбиғи газ, таш күмер, аш тоҙо һ. б.) асылды һәм был сәнәғәттең сеймал нигеҙен байтаҡ нығытты.
Aғас эшкәртеү
Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа уҡ ағас эшкәртеүсе предприятиелар төҙөлә башлағас, урман ресурстарын үҙләштереү һәм файҙаланыуҙың характеры үҙгәрҙе — Башҡортостандан ситкә эшкәртелмәгән ағас урынына фанер, дуплау материалдары, шырпы, бысылған ағас ебәрелә башланы.
Ер-төҙөкләндереү эштәре
Ер-төҙөкләндереү эштәре, һыу сығарыу скважиналары быраулап һәм баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары ултыртып, Урал аръяғы һәм Урал алды көньяғының ҡоролоҡло далаларында игенселек һәм малсылыҡ совхоздарын төҙөү ерҙе файҙаланыуҙы яҡшыртыуға булышлыҡ итте. Каучук (күк һағыҙ, тау һағыҙы) биреүсе үҫемлектәрҙе һәм фабрика сөгөлдөрөн сәсеү әйләнешенә индереү мөмкинлектәрен өйрәнеү эше яйға һалынды.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында нефть, һоро күмер, төҫлө һәм аҫыл металл ятҡылыҡтарын, ер аҫты һыуҙарын эҙләү эштәре туҡтатылманы; йылғаларҙы энергия өсөн файҙаланыу мөмкинлектәре өйрәнелде, ҡырағай рәүештә үҫкән аҙыҡ һәм шифалы үләндәрҙең таралыу ареалдарын өйрәнеү эштәре алып барылды.
Һуғыштан һуң ил хужалығы
һуғыштан һуң ил хужалығын тыныс тормош рельстарына күсереү республиканың көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш төбәктәрендә яңы нефть ятҡылыҡтарын, Сибай һәм Учалы баҡыр колчеданы мәғдәнен, шулай уҡ Күмертау һоро күмер ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе киң ҡолас менән алып барыу мәленә тап килде. Ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн 40-сы йылдарҙа башланған бәләкәй гидро-электр станциялары төҙөү Ҡариҙел йылғаһының энергияһын үҙләштереүгә барып тоташты һәм унда Павловка ГЭС-ы төҙөлдө, ул бөтә республиканы өҙлөкһөҙ рәүештә энергия менән тәьмин итергә тейеш, тип күҙ уңында тотолдо.
Республиканың халыҡ хужалығы бурыстарын хәл итеүҙә урындағы фәнни һәм уҡыу йорттарының — 1947 йылда асылған Өфө Нефть ғилми-тикшеренеү институтының, СССР Фәндәр академияһының 1951 йылда ойошторолған Башҡортостан филиалының, ауыл хужалығы, нефть, авиация институттарының, шулай уҡ 1957 йылда асылған Башҡорт дәүләт университетының роле йылдан-йыл күтәрелә барҙы.
50-се йылдар
50-се йылдар аҙағынан Башҡортостан хужалығын структура яғынан үҙгәртеп ҡороуҙа яңы этап билдәләнде һәм ул химия һәм нефть химияһы сәнәғәтен әүҙем үҫтереү менән бәйле булды. Был республиканың төп тәбиғи ресурстарын (нефть һәм газ, көкөртлө колчедан мәғдәне, урман сеймалы, аш тоҙо, эзбизташтар) күп яҡлы файҙаланыу өсөн киң мөмкинлектәр асты, етештереүҙе комплекслы ойоштороу нигеҙен киңәйтте, ауыл хужалығы менән сәнәғәтте интеграциялы (яраштырып) үҫтереүгә булышлыҡ итте.
Артабанғы йылдарҙа ла нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы, нефтте һаҡлау һәм ташыу, үҫемлектәрҙе һаҡлауҙың химик саралары, ауыл хужалығы, төҙөлөш һ. б. ш. тармаҡ ғилми-тикшеренеү институттарын ойоштороу иҫәбенә республика иҡтисадының йылдам үҫеүсе тармаҡтары алдында торған проблемаларҙы өйрәнеү һаман киңерәк ҡолас ала бара.
Башҡортостан ерҙәрен хужалыҡ яғынан үҙләштереү
Башҡортостан ерҙәрен хужалыҡ яғынан үҙләштереү тәрәнәйгән, етештереүҙе әүҙемләштергән сәнәғәт һәм ауыл хужалығы объекттары күбәйә барған һайын, уның ҡалалары, ауылдары һәм райондарының экологияһы ла насарайғандан насарайҙы. Әммә тәбиғәтте һаҡлау проблемалары хәл ителәһе урынға артабан тағы ла ҡырҡыуыраҡ төҫ ала барҙы. Был бөтәһенән элек республика ерҙәрендә урынлашҡан күпселек предприятиеларға хужа булып алған Союз министрлыҡтары һәм ведомстволарының башбаштаҡлыҡтары менән аңлатыла. Был «хужалар» республиканан Мәскәү файҙаһына мөмкин тиклем күберәк табыш һығып алыу менән генә ҡыҙыҡһынды, урындағы социаль иҡтисади һәм экологик ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндереүгә бик аҙ ғына аҡса ҡалдырылды.
һөҙөмтәлә республика предприятиеларында авариялар булып, таҙартылмаған ҡалдыҡтарҙы йылға һәм күлдәргә ағыҙыу осраҡтары йышайҙы; Ағиҙел йылғаһының байтаҡ өлөшө эсәр һыу менән тәьмин итеү сығанағы сифатында файҙаланыу өсөн яраҡһыҙға әйләнде. Күп ҡалаларҙың һауаһы бысраныу кимәле буйынса юл ҡуйылған норманан ашып китте. Шаҡтай ҙур майҙанда тупраҡ япмаһы нефть, пестицидтар, ауыр металдар менән зарарланды.
Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология
Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология буйынса республика концепцияларын һәм программаларын эшләүгә һәм ҡабул итеүгә айырыуса ҙур әһәмиәт бирелә. Улар араһында «Тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыу әлкәһендә Башҡортостан Республикаһының дәүләт сәйәсәте концепцияһы», «1996—2000 йылдар осоронда Башҡортостан Республикаһының экологик хәүефһеҙлеге» кеүек дәүләт акттары бар.
Башҡортостан Республикаһында ҙур иҡтисади ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан тәбиғәтте һаҡлау буйынса бер нисә бик мөһим проект ғәмәлгә ашырыла. «Асылыкүл», «Ҡандракүл» һәм «Мораҙым тарлауығы» тәбиғәт парктарына нигеҙ һалынды. Республикала нефть эшкәртеү, нефть химияһы һәм химия предприятиеларының бер нисәһендә һыу ятҡылыҡтарына, атмосфера бассейнына һәм тәбиғәттең башҡа өлөштәренә етди зыян килтереп эшләүсе байтаҡ технологик ҡоролмалар эштән туҡтатылды. Ауыл-ҡалаларҙы һыу менән тәьмин итеүҙе яҡшыртыу һәм һыу баҫыуҙы иҫкәртеү маҡсатында Урал аръяғының ҡайһы бер райондарында һәм таулы төбәктәрҙә һыу һаҡлағыстар сафҡа индерелде, ә Ағиҙел йылғаһында Йомағужа һыу һаҡлағысы төҙөлә башланы.
Ерҙәрҙе уйлап еткермәйенсә үҙләштереү, бөтә урында ауыр техника менән ер һөрөү тупраҡтың боҙолоуы-на, саң бурандары туҙҙырыуға булышлыҡ итә. Шуға күрә һуңғы йылдарҙа саманан тыш һөрөлгән майҙандарҙа ерҙең бер өлөшөн сәсеү әйләнешенән алып туғайға әйлән-дерә башланылар.
Урманды һаҡсыл файҙаланыу, урман ресурстарын һәм тәбиғи мал аҙығы ерҙәрен тергеҙеү, ер аҫты һыуҙары, файҙалы ҡаҙылмалар запасын һәм сифатын билдәләү программаларын эшләү шаҡтай уңышлы ойошторолған. Бер үк ваҡытта эшләп килгән нефть, химия, тау-мәғдән сәнәғәте, шулай уҡ төҙөлөш материалдары сәнәғәте тармаҡтарыяңы булған минераль сеймал төрҙәрен (плавик шпат, магнезит, цеолит, пирофиллит) асыу иҫәбенә һуңғы йылдарҙа файҙалы ҡаҙылмалар исемлеге һиҙелерлек киңәйҙе.
Нигеҙут
Нигеҙут (Дескура́йния, Декуре́ния, Дескуре́ния, Кружевни́ца, Descurainia) — ғаиләһенән бер йыллыҡ ағыулы һәм һаҫык еҫле үлән үҫемлек, бейеклеге 15-80 см. Май-август айҙарында аҡһыл һары сәскә ата, июнь-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Төньяҡ Американың уртаса климатында үҫә, Евразия һәм Африкала бер нисә төрө осрай. Башҡортостанда сүп үләне буларак таралған. Нигеҙут ташландыҡ ерҙә, ҡойма, юл буйҙарында, элек мал ятҡан урындарҙа үҫә.
Башҡорт хәрби шураһы
Башҡорт хәрби шураһы  (Башҡорт хәрби советы, Башҡорт ғәскәрҙәренең штабы) — Башҡорт Хөкүмәтенең Башҡорт ғәскәрҙәре менән идара итеү органы.
Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы милиция менән ҡораллы көстәрҙе ойоштороу тураһындағы резолюцияны раҫлай. Уларҙың төп бурысы булып Башҡортостан автономия һын яҡлау булып тора. Ҡораллы көстәр менән идара итеү өсөн Үҙәк хәрби шураһы һәм башҡорт ғәскәрҙәренең Баш штабын булдырыу ҡарала.
Башҡорт хәрби шураһы Башҡорт хөкүмәтенең 1918 йылдың 12 июнендәге фарманы (бойороғо) буйынса Силәбе ҡалаһында Башҡорт ғәскәре менән идара итеү өсөн булдырыла.
Башҡорт хәрби шураһының фарманы (бойороғо) буйынса ғәскәр штабының составында түбәндәге бүлектәр булдырыла: строевой, мәғлүмәт, артиллерия, инженерҙар, мобилизация, хужалыҡ, интендант, санитар, хәрби уҡыу һәм үҙ теләктәре менән ҡушылғандар өсөн айырым бүлексә. Шулай уҡ хәрби-табиптар һәм хәрби-тикшереү комиссиялары ла булдырыла. 1918 йылда июль уртаһынан алып шура Башҡорт ғәскәрҙәренең штабы функцияһын үтәй. Ваҡытлы Себер хөкүмәтенә буйһонмаҫ һәм ҡорал, обмундирование, аҡса, аҙыҡ-түлек алыу өсөн Башҡорт хәрби шураһы Бөтә Рәсәй Ойоштороу комитеты ағзаларынан Башҡорт айырым корпусының Халыҡ армияһына индерелеүенә ирешә. Комуч Башҡорт ғәскәренә 10 пулемёт, 1 мең винтовка һәм 5 мең обмундирование комплекты бүлә.
1918 йылдың авгусынан Башҡорт хәрби шураһының урынлашҡан ере Ырымбур ҡалаһы була. 1918 йылдың 13 июлендә шураның бойороғо буйынса башҡорт ғәскәрҙәре өсөн берҙәм униформа ҡабул итеү буйынса Комиссия төҙөлә. 1918 йылдың 28 авгусында Башҡорт хәрби шураһы айырыу билдәләрен, ә 10 сентябрҙә — Башҡорт ғәскәрҙәренең берҙәм хәрби кейем формаһын ҡабул итә.
Етәкселәре һәм ағзалары
Башҡорт Хәрби Шураһының рәйесе һәм Ғәскәр хакимиәтенең башлығы Башҡортостан Хөкүмәтенең ағзаһы, хәрби бүлек мөдире булырға тейеш була.
Шураның рәйесе вазифаһында тәүҙә Ғ. Ғәбитов (июнь 1918), уның урынбаҫары Ғ. Таған, ә шураның секретаре У. Тереғолов була.
Һуңыраҡ рәйес итеп Әхмәт-Зәки Вәлиди һайлана (июнь 1918 — февраль 1919), хәрби эштәр буйынса уның урынбаҫары — подпоручик Ғ. Ғәбитов, шура ағзалары — Ғ. Иркәбаев, Т. Ғисмәти, прапорщиктар Ғ. Мөхәмәтйәров һәм Ғ. Таған, секретаре — прапорщик Х. Тереғолов була. 1918 йылдың июлендә Башҡорт хәрби шураһының рәйесе урынбаҫары булып Илдархан Мутин билдәләнә, август айында ул Башҡорт хәрби шураһының рәйесе вазифаһын башҡарыусы булып ҡуйыла.
Базас (Оргон ҡушылдығы)
Базас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ортон йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сандя-Яха
Сандя-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының һул ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.