cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡуяштыр ауыл Советы (Асҡын районы)
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:д) Асҡын ауыл Советын Борма һәм Ҡуяштыр ауыл Советтары менән, «Асҡын» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, Асҡын — административ үҙәк. Борма ауыл Советының Яңы Борма, Үрге Никольский, Талог, Төй ауылдарын, Ҡуяштыр ауыл Советының Ҡуяштыр ауылын Асҡын ауыл Советы составына индерергә. Асҡын ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Борма, Мәтәле һәм Ҡуяштыр ауыл Советтарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға; Ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Ҡубияҙ ауыл Советы, Асҡын ауыл Советы, («Башҡортостан Республикаһының 17.12.2004 й., 126-з һанлы (ред. от 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Руссо йорто
Руссо йорто — Таганрогта боронғо айырым йорт (Фрунзе урамы, 65).
Архитектура үҙенсәлектәре
Бер ярым ҡатлы йорт. Фасады буйынса — алты тәҙрә.
Тарихы
1870 йылдар аҙағына тиклем йорт сауҙагәр Миоти йорто булған, һуңынан уның ҡатыны Евдокияға ҡараған. 80-се йылдар аҙағында йортто коллеж сәркәтибе ҡатыны  Мария Никаноровна Маслакова һатып ала. Ул  1911 йыл дың  4 ғинуарында  81 йәшендә бауырҙың  яман шешенән вафат була. Уның ире Николай Иванович 1898 йылдың 3 мартында 79 йәштә вафат була. Икеһен дә Успение соборында йыназалайҙар.
Йорттоң һуңғы хужалары Лука Егорович, уның ҡатыны һәм Анна Петровна һәм Семен Лукич.Руссо була. Лука Георгиевич (Егорович)  1839 йылдың 16 июлендә  Балаклавский бастионының рус рядовойы  һәм Марфа Ивановна ғаиләһендә тыуа. Бәлиғ йәшенә еткәс, Троица сиркәүендә дворян Анна Максимовна менән никахлаша.
1857 йылдан 1866 йылға тиклем Лука Егорович Руссо ҡала думаһында канцелярия хеҙмәткәре, һуңынан столоначальниктың канцелярия ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1873 йылда идаралыҡтың эш башҡарыусыһы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Бөтә эштәрҙе лә шелтәһеҙ алып бара.
1917—1918 йылдарҙа йорт эргәһендәге участкала баҡса булдырыла, унда кәрлә ағастар һәм емеш-еләк ағастары, шулай уҡ декоратив үҫемлектәр ултыртыла. Баҡсала груша, алмағас, слива, алыча, өрөк, персиктар үҫә. Роза сәскәләре, зәңгәр шыршы, артыш, туя, ҡырағай виноград, үрмәле «Crimson Rambler» розалар үҫә. Ҡыуаҡлыҡтарҙан сирень, баҡса айыу баланы, сәтләүек,  иргә, барбарис, ҡарағат, шулай уҡ тирәк, урман сәтләүеге, амур бәрхәте ултыртыла. Баҡсала бөтәһе 72 бөтә төр  сәскә үҫтерелә. Дөйөм ултыртыу майҙаны 330 квадрат сажин (1500 м²) тәшкил итә.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="1">
Лэрухэй-Яха
Лэрухэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасовая йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәрмәр мәмерйә (Косово)
Мәрмәр мәмерйә (алб. Shpella e Gadimës, шулай уҡ Mermerit Shpella, Мермерна пећина/Mermerna pećina) — Косово Республикаһының Липлян биләмәһенә ҡараған Түбәнге Гадиме ауылына (Доње Гадимље) яҡын ерҙәге мәмерйә. Жеговац тау теҙмәһенән көнбайышта, Приштинанан 20 саҡрымдай көньяҡтараҡ, Скопье юлына йәнәшә урынлашҡан. Клисир йылғаһының ике ярында ла мәмерйәгә инеү урыны бар (алб. Klysyr), йылға тамағынан 6 −10 метр өҫтәрәк — өсәүһе йылғаһының уң ярында һәм берәүһе һул яҡ ярында.
Мәмерйә, һирәк күренеш һаналған, мәрмәрҙең карст процесы арҡаһында барлыҡҡа килә. Мәмерйәгә тәү тап булғанда, уны тулыһынса тиерлек бысраҡ һәм ылымыҡ баҫҡан була. Мәрмәр мәмерйәһенең төрлө яҡҡа айырылған тармаҡтары әле булһа таҙартылып бөтмәгән, шунлыҡтан тикшерелмәгән. Әлегә билдәле коридорҙарының дөйөм оҙонлоғо яҡынса — 1260 метр, ә майҙаны 1350 m² тәшкил итә. Иң аҫҡы ҡатында 25-тән ашыу тотороҡло күл бар, уларҙың тәрәнлеге 10 метрға тиклем барып етә. Мәмерйә коридорҙарында күп һанлы сталактиттар һәм сталагмиттар осрай. Ошонда уҡ оҙонлоғо 30 сантиметрға еткән, төрлө йүнәлештә үҫеүсе арагонит кристалдары ла тап була.
Гора (төбәк)
Гора — гора (славян-мосолмандар) халҡының традицион йәшәү урыны булған Метохияның көньяҡ өлөшөндәге тарихи-географик өлкә. 1992—1999 йылдарҙа Гора халҡы һаны 17 574 кешегә еткән муниципалитет була. Хәҙерге көндә был төбәк Драгаш муниципалитетының бер өлөшө һанала.
Исеме
«Гора» атамаһы башҡа славян телендә лә, рус телендә лә шул уҡ «тау» тигәнде аңлата.
Тарихы
Беренсе тапҡыр 1348 йылда ете ауылдан торған Серб батшалығы жупаһы Стефан Душан указында телгә алына, уларҙың Призрен янындағы сиркәүенә Душан изге Фәрештәләр һынын бүләк итә.
Халҡы
1991 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Гора муниципалитетында халыҡ һаны:
Оло Леушинская
Оло Леушинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 983 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полоть
Полоть — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воря йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Ураз (исем)
Ураз — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Ураз башҡорт исеме — бәхет, ҡот мәғәнәһендә
Полоть
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Ураз (исем)
Этимология
Уразай — Ураз исеменең өндәшеү, иркәләү формаһы
Билдәле кешеләр
Йәғмүр Ураз (тUraz Yağmur; 19 февраль 1990 йыл) — төрөк футболсыһы. «Киречбурну Спор» һәм Төркиәнең йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.
Полоть
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ураз (исем)
Фамилияла
Уразова Гүзәл Асҡар ҡыҙы (8 ғинуар 1982 йыл) — йырсы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған (2009) һәм халыҡ (2019) артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2019) артисы.
Уразов Георгий Григорий улы (1884 йыл —1957 йыл) — рус һәм совет химигы, СССР Фәндәр академияһы академигы.
Уразов Даянчклыч Чарыярклыч улы (1978 йылда тыуған) — төркмән футболсыһы.
Дидарклыч Чарыярклыч улы (1977 йыл —2016 йыл) — төркмән футболсыһы.
Уразов Дмитрий Васильевич (1871 -?) — земство табибы, Воронеж губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзаһы.
Уразов Ильяс (1922—1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Советтар Союзы Геройы.
Уразов Нургожа Нарыҫбай улы — совет һәм ҡаҙаҡ шағиры, прозаик, тәржемәсе, публицист.
Уразов Рафаэль Александр улы (1990) — Ҡаҙағстан балет артисы.
Уразов Сәмиғулла Хәмзә улы (1957) — ҡаҙаҡ дәүләт эшмәкәре, Ҡаҙағстан парламенты Мәжлестең депутаты.
[Уразов Чутак] (1920—1944) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Советтар Союзы Геройы
Ауылдар
Ураҙ — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Ураҙ ауыл советы үҙәге.
Ураз — Валуйский ҡала округында (Рәсәй Белгород өлкәһенең) ҡала тибындағы ҡасаба.
Каде (ҡала)
Каде (ҡала) (Kade) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 735 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
Евгения Шварцвальд
Евгения Шварцвальд (Eugenie "Genia" Schwarzwald, ҡыҙ фамилияһы — Нусбаум (Nußbaum); 1872—1940) — Австрия педагогы һәм йәмәғәт эшмәкәре, ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары өсөн көрәшсе.
Биографияһы
1872 йылдың 4 июлендә Австро-Венгрия империяһы Галиция өлкәһе (хәҙерге Украинаның Подволочиссы районы) Полупановка ауылында Лев Нусбаума (Leo Nussbaum) һәм уның ҡатын Эстер (Ester Nussbaum) йәһүд ғаиләһендә тыуған. Ҡустыһы Антон Норст (Нусбаум) — Австрия журналисы һәм чиновнигы.
Черновцы ҡалаһында педагогия колледжында белем алған, артабан 1895—1900 йылдарҙа Цюрих университетында немец телен һәм башҡа предметтарҙы (инглиз телен, фәлсәфәне һәм педагогиканы) өйрәнгән. „Metapher und Gleichnis bei Berthold von Regensburg“ тигән диссертацияһы өсөн 1900 йылдың 30 июлендә ул Австрия ҡатын-ҡыҙҙары араһынан тәүгеләрҙән булып фәлсәфә докторы дәрәжәһен алған.
1911 йылдан 8-класслы ҡыҙҙар реаль гимназияһы менән етәкселек иткән, был Австрияла ҡыҙҙар юғары белем ала алған тәүге мәктәп булған. Евгения Шварцвальд педагог булараҡ билдәлешәхестәрҙе саҡырған: Оскар Кокошка (һынлы сәнғәт һәм графика), Адольф Лоз (архитектура), Арнольд Шёнберг һәм Эгон Веллес (музыка), Ганс Кельзен (социология һәм иҡтисад) һәм Отто Роммель (әҙәбиәт). Шулай уҡ Роммель 1916 йылдан 1919 йылға ҡәҙәр гимназияның директоры булған.
Беренсе донъя һуғышы осоронда ул йәмәғәт аш-һыу бүлмәләрен, приюттар һәм уҡыу йорттары ойошторған. Инфляция осоронда ( Inflationszeit) «Германия өсөн ярҙамға Австрия хеҙмәтен» («Österreichische Freundeshilfe für Deutschland») нигеҙләгән һәм Берлинда коммуналь аш-һыу бүлмәләрен асҡан. Һуғыш аҙағында балалар һәм ололар өсөн бер нисә ял йорттары, шул иҫәптән Шоштандә, Земмерингтә, Бад-Ишлдә, Мёдлингтә, Райхенау-ан-дер-Ракста, Вайдхофен-ан-дер-Ибстә һәм Бад-Фишау-Бруннда асҡан, шулай уҡ Вена ҡалаһының Фаворитен районында малайҙар өсөн йәштәр оҫтаханаһын ойошторған.
1933 йылдан Евгения Шварцвальд социал-демократтар тарафынан эҙәрлекләнгән Германиянан килгән ҡасаҡтарға ярҙам иткән. 1938 йылда үҙенең йәһүд сығышлығы арҡаһында Австрияны ташлап китергә мәжбүр була һәм Швейцарияға эмиграциялай; уның мәктәптәре ябылған. Уның ире 1938 йылда шулай уҡ Швейцарияға эмиграциялай һәм бында 1939 йылда вафат булған.
Евгения Шварцвальд 1940 йылдың 7 авгусында Цюрихта вафат булған.
Хәтер
2011 йылда уның хөрмәтенә Вена ҡалаһының Донауштадт районы урамдарының береһе аталған.
Сычёв Алексей Яковлевич
Сычев Алексей Яковлевич (5 (18) октябрь 1902 йыл —12 июль 1976 йыл) — СССР ғалимы, педагог, хәрби эшмәкәр. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. 1951―1962 йылдарҙа Силәбе политехник институты ректоры, 1965―1970 йылдарҙа Ҡурған машиналар эшләү институты ректоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, подполковник.
Биографияһы
Алексей Яковлевич Сычев 1902 йылдың 5 (18) октябрендә Иркутск губернаһы Киренск өйәҙенең Верхнемарково ауылында тыуа (хәҙер ҡасаба, Иркутск өлкәһе Усть-Кут районы Верхнемарково ауылы биләмәһенең административ үҙәге.
1919—1920 йылдарҙа Киренск педагогия техникумына уҡырға инә.
1920—1924 йылдарҙа Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итә. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
1921 йылда РКП(б)-ға инә, 1925 йылда партия ВКП(б) тип үҙгәртелә. 1952 йылда КПСС партияһы тип атала.
1920 йылда комсосмолдың өйәҙ комитеты рәйесе, ВЧК вәкиле була.
1930 йылда Иркутск дәүләт университетының иҡтисад факультетының сәнәғәт бүлеген тамамлай. Кочкарь (Кочкарь ауылы, хәҙер Силәбе өлкәһе)  алтын сәнәғәте тресының план-производство бүлеге начальнигы итеп ебәрелә
1930 йылда Свердловск ҡалаһына күсә: Свердловск  ВКП(б) өлкә комитеты инструкторы, иҡтисадсы. 1932 йылдан — Урал төҫлө металдар институтының инженер -иҡтисад факультеты деканы, 1934 йылдан — Урал индустриаль институты деканы ; 1934 йылдан алып — Урал индустриаль институтның социалистик сәнәғәт иҡтисады кафедраһы мөдире. 1938 йылда «Эффективность технической реконструкции медной металлургии Урала»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
ВКП(б) Үҙәк комитеты ҡарары буйынса  1941 йылдың майында ҡабаттан армияла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 24-се, 28-се һәм 65-се армиялар составында  Көньяҡ-Көнбайыш, Дон, Сталинград һәм Үҙәк фронттарҙа һуғыша. 65-се армияның сәйәсәт бүлек буйынса тылдағы етәксе урынбаҫары,  подполковник. 2 тапҡыр еңел яралана һәм контузия ала. 1945—1946 йылдарҙа — Берлинда совет оккупацияһы зонаһы интенданты, Варшавала сәйәси бүлек буйынса хәрби комендант урынбаҫары (Польшала СССР-ҙың хәрби миссияһы). 1946 йылдың 8 февралендә демобилизациялана.
Һуғыш тамамланғандан һуң педагогия эштән ҡайта. 1946—1951 йылдарҙа — С. М. Киров исемендәге Урал индустриаль институты доценты, 1948 йылдан — С. М.Киров исемендәге Урал политехник институтыдоценты; институттың партия комитеты секретары була.
1948 йылда СССР фәндәр академияһының Иҡтисад институты ҡарамағында докторантураға уҡырға инә
1951—1963 йылдарҙа Силәбелә эшләй. Силәбе политехник институтының ойоштороусыларының береһе; 1962 йылдың 31 июленән  1951 йылдың 16 авгусына тиклем  — юғары уҡыу йорто ректоры. 1951 йылдың 31 авгусынан 1962 йылдың 27 сентябренә тиклем сәнәғәт иҡтисадын һәм производство ойошмаһы кафедраһын  етәкләй. Инженер-иҡтисад белеменең Урал фәнни мәктәбен төҙөүҙә ҡатнаша.
1951 йылдың 2 октябрендә СССР Фәндәр академияһының Металлургия институты советында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1952 йылдың ноябрендә уға профессор исеме бирелә. Аспирантураның ғилми етәксеһе була. 1953 йылдың июлендә Мәскәүҙә Урал автомобиль заводының киске факупьтетын ойоштороу  етәксеһе була.
1965―1970 йылдарҙа Ҡурған машиналар эшләү институты ректоры.
Силәбе КПСС өлкә комитетының Пленум ағзаһы итеп һайлана,  КПСС-тың XXII съезы делегаты
Сычев Алексей Яковлевич 1976 йылдың 12 июлендә Ҡурған ҡалаһында вафат була. Ҡурған өлкәһе Ҡурған ҡалаһының Яңы Рябково зыяратында ерләнә.
Хәтер
Профессорҙың мәрмәр бюсы Көньяҡ Урал дәүләт университетының төп корпусында ҡуйылған, уның исеме менән Көньяҡ Урал дәүләт университетының 401-се аудиторияһы аталған һәм исемле йыл һайын премия булдырылған.
Лонгла
Лонгла — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Народ йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәҙәйшишмә
Бәҙәйшишмә (Ключ Бедеево) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҡ томбойоҡ
Аҡ томбойоҡ (Nymphaéa) — томбойоҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Күп йыллыҡ үлән, тамырһабаҡлы һыу үҫемлеге.
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт
Япрағының оҙонлоғо 10—30 см, дуға һымаҡ һеңерсәле түңәрәк‑эллиптик йәки йөрәксә‑ялпаҡ формала, шыма ситле йәки уймалы, төкһөҙ, йөҙөүсе, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе эре, аҡ, ике енесле, актиноморф, яңғыҙ, оҙон сәскә һаплы. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — еләк һымаҡ, тумалаҡ, июль—октябрҙә өлгөрә.
Таралышы
Күлдә, быуала, ҡылыла һәм йылға ҡултыҡтарында үҫә, башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында таралған.
Яҡынса 50 төрө билдәле, ике ярымшарҙың тропик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда аҡ томбойоҡ үҫә.
Файҙаланылышы
Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, йөрәк гликозидтары, крахмал, май (орлоҡ), флавоноидтар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Тамырһабағы һәм орлоғо һыуҙа йөҙөүсе ҡоштар, йылға ҡондоҙо, ондатра һ.б.өсөн аҙыҡ булып тора.
Беренсе май паркы (Өфө)
«Беренсе май» мәҙәниәт һәм ял паркы — Өфөнөң Калинин районындағы Беренсе май урамының иң осонда, Орджоникидзе һәм Машина эшләүселәр урамдары киҫешкән урында урынлашҡан парк.
Тарихы
Беренсе май паркы — Өфөнөң сағыштырмаса йәш паркы. Ул Калинин район халыҡ депутаттары советының 1991 йылдың 10 июлендәге ҡарарына ярашлы, «Калинин» ял һәм мәҙәниәт паркы булараҡ төҙөлә. 1995 йылда исеме «Беренсе май» мәҙәниәт һәм ял паркы тип үҙгәртелә, 1996 йылда муниципаль учреждение статусын ала, ә 2006 йылдан муниципаль унитар предприятие итеп үҙгәртелә.
Парк Черниковка халҡының популяр ял итеү урыны булып тора. Парк биләмәһендә урынлашҡан ташландыҡ «Тепличное» күле бысраҡ һәм сүп-сарҙы таҙартылған, уның ярҙары тигеҙләнгән һәм газон үләне сәселгән, күлдә фонтан төҙөлгән. Күлгә ике ҡараулы аллея илтә, «Мөхәббәт аркаһы» һәм «Теләктәр эскәмйәһе» ҡуйылған. Ҡыш паркта саңғы трассаһы һәм һырғалаҡ эшләй. Шулай уҡ ике йәштән ҙурыраҡ балалар өсөн аттракциондар булған балалар күңел асыу майҙансығы эшләй. Бында тротуар брусчаткаһы (шаҡмаҡлап ваҡланған таш) түшәү, тротуарҙың асфальт ҡатламын яңыртыу, торшер тибындағы фонарҙар ҡуйыу, декоратив ҡоймалар һәм балалар спорт майҙансыҡтары төҙөү планлаштырыла.
Абсаттар (исем)
Абсаттар — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Люби-Яха
Люби-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Абсаттар (исем)
Этимологияһы
Абсаттар исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән абу+саттар һәм тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Абсаттар Бағышбай улы Дербисәли (15 сентябрь 1947, Тюлькубас районы, Казах ССР — 15 июль 2021) — Ҡазахстан дин әһеле, дипломат, тел-белгесе. Филология фәндәре докторы, профессор.
Люби-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абсаттар (исем)
Билдәле шәхестәр
Вахитов Венер Абсатар улы (11 ноябрь 1945 йыл) — ғалим-биохимик, биолог һәм биотехнолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), биология фәндәре докторы (1990), профессор (1993), Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биохимия һәм генетика институты директоры, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Абсаттаров Абдулла Әхмәт улы (рус. Абсаттаров Абдулла Ахметович) (1 ғинуар 1902 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны ҡылыссыһы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы (1 октябрь 1957 йыл) — бейеүсе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.
Абсаттаров Ғәлимйән Раушанбек улы — ҡазаҡ ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәйәсәт фәндәре кандиадыт. Абай исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетының тарих фәндәре факультеты деканы урынбаҫары.
Китап әһелдәре
Китап әһелдәре, әһле әл-китаб, Исламда —  йәһүд дине (йәһүди) һәм христиан дине (нәсара) вәкилдәре, шулай уҡ сабийҙар (саби’ун), улар  Тәурат (Тора), Зәбур (Псалтирь) һәм Инжил (Евангелие) китаптарын Аллаһынан иңгән Китаптар тип һанайҙар. Ҡайһы берәүҙәр «китап әһелдәренә» Зороастризм инаныслыларҙы ла индерә. «Китап әһелдәре» термины менән мосолмандар уларҙы мәжүсиҙәрҙән айырып ҡарай. Ҡөрьәндә был термин бер нисә урында телгә алына. Ислам мосолмандарға Китап әһелдәрен мыҫҡыллауҙы, ғүмеренә, малына, намыҫына, дәрәжәһенә янауҙы тыя. Ислам дәүләтендә йәшәгәндә улар иркен рәүештә үҙ динен тота алған. Бының өсөн улар зиммиҙәр кеүек махсус һалым (жизйә) түләгән, мосолмандар иһә зәкәт биргән.
Мосолмандарға Китап әһелдәре ҡыҙҙарына өйләнергә, эш алып барырға рөхсәт ителгән. Мосолман ҡыҙҙарына мосолман булмағандарға кейәүгә сығырға рөхсәт булмаған. Мосолмандар китап әһелдәре үҙ дине буйынса әҙерләгән, шәриғәт рөхсәт иткән хәләл ризыҡты ашай ала.
Еменьга (Вага ҡушылдығы)
Еменьга (Колгозерка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Семантика
Сема́нтика σημαντικός «билдәләүсе») — тел берәмектәренең мәғәнәһен өйрәнеүсе лингвистика бүлеге.
Өйрәнеү ҡоралы сифатында семантик анализ ҡулланыла. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында семантика йыш ҡына шулай уҡ семасиоло́гия (σημασία «билдә»; күрһәтмә) тип аталған. Семантика менән шөғөлләнгән ғалимдар әле һаман семасиологтар тип атала. Шулай уҡ «семантика» тип тел берәмектәренең ҡайһы бер класына ҡараған мәғәнәләр даирәһе билдәләнеүе мөмкин (мәҫәлән, «хәрәкәт ҡылымдары семантикаһы»).
Семантика тарихы
Борон-борондан уҡ философик фекер семантик проблемаларҙы тикшергән. Боронғо заманда аналогист һәм аномалистарҙың, Урта быуаттарҙа номиналистар, реалистар, концептуалистар араһындағы һүҙҙәрҙең мәғәнәләренең килеп сығышы һәм уларҙың йәшәйешкә һәм һәм фекерләүгә мөнәсәбәте тураһындағы бәхәстәр бына ошондай; суппозициялар тураһында, йәғни урта быуат философияһы һәм фекерләү стилистикаһы үҫешкән контексҡа һәм конкрет хәлгә бәйле һүҙ мәғәнәһенең үҙгәреүе тураһындағы схоластик тәғлимәт; тел буйынса фекерләүҙең һәм улар араһында ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың берҙәй сағылышы, XVII—XVIII быуаттарҙағы философия күрһәткән фекерләүҙең һәм телдең үҫеш проблемалары ошондай. Әммә был проблемаларҙың барыһы ла лингвистик дисциплиналар, мәҫәлән, грамматика эшкәртеүҙәренә бәйле тикшерелмәгән. Лингвистик йәһәттән иһә XIX быуатҡа тиклем бер генә дисциплина — этимология ғына — бер һүҙҙәрҙең икенселәренән яһалғанын аңлатып, ул һүҙҙәрҙең мәғәнәһенең үҙгәреүен дә теркәргә мәжбүр булғанлыҡтан, семантика мәсьәләләренә ҡағылды. ХХ быуаттың икенсе яртыһында ғына һүҙҙең өн яғына ғына түгел, «психологик» яғына ла ҡыҙыҡһыныуҙың артыуына бәйле, мәғәнәнең үҙгәреүе тураһындағы тәғлимәт булараҡ семантик яҡтан тәүҙә һүҙҙәрҙе генә айырып күрһәтергә кәрәк була (ҡара: Семантик үҙенсәлек). «Семантика» терминын француз лингвисы Мишель Бреаль индергән. Тел семантикаһын тикшереүҙә ғәмәли мәсьәләләрҙең береһе ҡулланыусының һорауы буйынса мәғлүмәтте берҙәй эҙләү зарурлығы менән барлыҡҡа килә (ҡара: Релевантлыҡ). Семантик анализ теорияһы фразаның мәғәнәһен аңлау һәм эҙләү системаһына һорау биреү мөмкинлеге менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеүгә йүнәлтелгән.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башы
XIX һәм XX быуат лингвисттары һүҙҙәрҙең мәғәнәһен билдәләү мәсьәләһенә ҡағылышы юҡ тиерлек: философтарға һәм психологтарға был мәсьәләне хәл итеү юлын табып һәм һүҙҙең мәғәнәһен йәки ул предмет тип атаған нәмәне тиңләштереүҙән, йәки был предметты һөйләүсенең аңында күҙаллауҙан ҡәнәғәтләнеп, тел ғилеменә индерелгәндә лә, семантика буйынса махсус хеҙмәттәрҙә лә (Эрдманн, Кристофер Нюроп) ҡабатланған һүҙҙең мәғәнәһен билдәләү айырыуса киң таралған була. Һүҙ мәғәнәһенең бер яғы ғына лингвистикала — XIX—XX быуат баштарында ентекләберәк тикшереүгә дусар ителә — был уның этимологик мәғәнәһе, йәғни һүҙҙә уның этимологик анализы аша асылған мәғәнәһе, шулай уҡ йәки уға яҡын телдәрҙең башҡа һүҙҙәре менән бәйләнеш булдырыу. Был этимологик мәғәнә йәки, ҡыҫҡаһы, һүҙҙең бөтә эстәлегенә ҡарата этимон нисбәте проблемаһы Вильгельм Гумбольдттан башлап һүҙҙәрҙең тел ғилемендә тикшерелә; Гумбольдтың был нисбәттең предметҡа ҡарашын белдереүсе һүҙҙең эске формаһы булараҡ билдәләмәһе психологистар тарафынан предметты образлы итеп күрһәтеү (Штейнталь) йәки төшөнсәнең өҫтөнлөклө билдәһе (Вундт), ә уларҙың дошмандары — һүҙ йөкмәткеһе менән бәйле булмаған уның формаһының структуралығы (Марти) менән бәйле.
Берлин
Берли́н (Berlin) — Германия Федератив Республикаһының баш ҡалаһы, халыҡ һаны һәм территория ҙурлығы буйынса Германиялағы иң ҙур ҡала. Лондондан һуң Берлин — майҙаны буйынса Европа Берләшмәһендә икенсе урында.
Берлин — ГФР составындағы 16 ерҙең береһе. Ҡала Шпрее (шул арҡала Берлинды «Шпреелағы Афина» тип тә йөрөтәләр) һәм Бранденбург федераль ерҙең үҙәгендәге Хафель йылғалары ярында урынлашҡан. 1200 йылға тиклем хәҙерге Берлин ҡалаһы урынында Кёльн һәм Берлин исемле ике сауҙа итеү ауылы булған. Уларҙың ҡасан ҡала исеме хоҡуғы алыу ваҡыты аныҡ ҡына билдәле түгел. Кёльндың ҡала булараҡ телгә алыныуы 1237 йылда, ә Берлиндыҡы 1244 йылда теркәлгән. 1307 йылда ике ҡала берләшеп, уртаҡ ҡала идараһы булдырыла. 1400 йылда берләшкән Берлин ҡалаһы халҡы 8 000 кеше тәшкил итә. «Кёльн»дың тарихи исеме Нойкёльн районында сағылыш таба.
Берлин 1417 йылдан Бранденбург маркграфлығы/курфюрлығының һәм Пруссияның (Бранденбург менән Пруссия герцоглығы ҡушылғас) баш ҡалаһы, Германия империяһы булдырылғас, уның баш ҡалаһы була.
Икенсе Бөтә Донья һуғышы тамамланғас, Ялта конференцияһы ҡарарына ярашлы, Берлин, Совет оккупацияһы зонаһында урынлашыуына ҡарамаҫтан, 4 еңеүсе-держава тарафынан оккупация секторҙарына бүленә.
Һуңғараҡ өс оккупация секторы айырым дәүләт ойошмаһы статусы алған Көнбайыш Берлинға үҙгәртелә. Шулай булһа ла, Көнбайыш Берлин Германия Федератив Республикаһы менән тығыҙ бәйләнештә була. Берлин секторҙары араһында күсеп йөрөү оҙаҡ ваҡыт ирекле булһа ла, Германия Демократик Республикаһы хөкүмәте, халыҡ һанын кәметмәү маҡсатында, Берлин стенаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был стена 1961 йылдың 13 авгусынан Көнбайыш Берлинды уратып ала.
Һалҡын һуғыштың мөһим символдарының береһе булған Берлин стенаһы 1989 йылға тиклем тора. 1990 йылда Германия ҡушылғас, уның баш ҡалаһы Берлин була. 1994 йылда Бонн ҡалаһынан Берлинға бундестаг, президент администрацияһы һәм федераль министрлыҡтар менән бергә федераль канцлер ведомствоһы күсерелә.
Бөгөн Берлин донъя мәҙәниәте үҙәге булып тора. Ул Европаның иң эре транспорт үҙәге. Бында велосипедта йөрөү киң таралған. Күп кенә юлдарҙа велосипедсылар өсөн махсус урындар ҡалдырылған, унда хәрәкәт итеүҙе светофорҙар тәртиптә тота. Берлиндың университеттары, тикшеренеү институттары һәм музейҙары бөтә донъяға билдәле. Ҡалала планетаның төрлө мөйөшөнән килгән рәссамдар, дипломаттар, иммигранттар эшләй һәм йәшәй.
Географияһы
Берлин Германияның көнсығышында, Польша сигенән 70 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Берлин тулыһынса Бранденбург федераль ерендә урынлашҡан, үҙе лә федераль ер хоҡуҡтарына эйә. Ҡаланың тарихи үҙәге уйһыу ерҙә Шпрее йылғаһы туғайының Барним һәм Тельтов ҡалҡыулыҡтары араһында ята. Хәҙерге ҡаланың байтаҡ ҙур өлөшө шул ике ҡалҡыулыҡта урынлашҡан: Барнимда – Райникендорф, Панков, Лихтенберг һәм Марцан-Хелерсдорф, ә Тельтов ҡалҡыулығында — Шарлоттенбург-Вильмерсдорф, Штеглиц-Целендорф, Темпельхоф-Шёнеберг, Нойкёльн.
Климаты
Ҡала уртаса климат зонаһында урынлашҡан. Йылдың уртаса температураһы +9,2 °C тәшкил итә. Иң йылы айҙар булып — +16,6 — нан +18,4 °C уртаса тәүлек температураһына эйә булған июнь, июль, август айҙары һанала. Ә иң һыуыҡ айҙар — 1,3 °C уртаса тәүлек температуралы декабрь, ғинуар, февраль. Ҡышҡыһын ҡалалағы температура яҡын тирә-яҡҡа ҡарағанда уртаса 2-3 градусҡа юғарыраҡ була.
Барлыҡҡа килеүе
Берлин ҡалаһы Берлин — Кёльн парлы ҡалаһынан барлыҡҡа килә. Кёльн Шпрее йылғаһының утрауында, ә Берлин уға ҡаршы көнсығыш ярҙа урынлашҡан. Кёльн беренсе тапҡыр 1237 йылда, Берлин 1244 йылда телгә алына. 1307 йылда ҡалалар ҡушылып, уртаҡ ратуша (ҡала идараһы) төҙөлә. «Берлин» һүҙенең килеп сығыуы тураһында төрлө фекерҙәр йөрөй: ул полаб теленең berl/birl (һаҙлыҡ) һүҙенән барлыҡҡа килгән, тигән версия ла бар. Әммә Германияла башҡаса фекер йөрөтәләр, мәҫәлән, Теодор Целль (Theodor Zell) ҡала исемен «айыу» (Bär) һүҙенән килеп сыҡҡан, тип һанай. Билдәле булыуынса, кәмендә 1280 йылдан алып айыу Берлин ҡалаһының символы ла булып тора.
Курфюрсттарҙың ҡала-резиденцияһы
1415 йылда курфюрст Фридрих I Бранденбург маркграфлығына нигеҙ һала һәм 1440 йылға тиклем унда идара итә. Шул саҡтан башлап 1918 йылға тиклем Берлинда Гогенцоллерннар династияһы ағзалары етәкселек итә. Башта Бранденбург ере маркграфтары, аҙак Пруссия королдәре буларак һәм, ниһайәт, Герман императорҙары (кайзерҙар) булып. Ҡала халкы идаралағы үҙгәрештәрҙе гел генә ыңғай яҡтан ҡабул итмәй. Мәҫәлән, 1448 йылда Тимер Фридрих II-нең курфюрст замогын төҙөүенә ҡаршы халыҡ сыуалышы хаҡында билдәле була. Әммә был протест уңышҡа ирешмәй, а халыҡ, үҙ сиратында, күп кенә иҡтисади һәм сәйәси иректәрҙән мәхрүм ителә. 1451 йылда Берлин бранденбург маркграфтарының һәм курфюрстарының ҡала-резиденцияһы, тип иғлан ителә һәм ирекле сауҙа ҡалаһы статусын юғалта. 1618 йылдан алып 1648 йылга тиклем барған утыҙ йыллыҡ һуғыш ҡалаға ҙур зыян килтерә: биналарҙың өстән бер өлөшө емерелә, халыҡ һаны яртылаш кәмей. 1640 йылда Бөйөк Бранденбург курфюрсты тип танылған Фридрих Вильгельм идара итеүҙе атаһынан үҙ ҡулына ала. Уның сәйәсәте иммиграцияны яҡлай һәм дини толерантлыҡҡа хас була. Идара итеүенең икенсе йылында уҡ ул Фридрихсвердер, Доротеенштадт һәм Фридрихштадт биҫтәләренә нигеҙ һала.
1671 йылда Фридрих Вильгельм Австриянан килгән 50 йәһүд ғаиләһен үҙ ерендә һыйындыра. 1685 йылда Потсдам эдикты менән Бранденбургка француз гугеноттарын саҡыра. 15000-дән ашыу француз килә һәм 6000-е Берлинда йәшәргә ҡала. 1700 йылдарҙа Берлин халкының 20%-ын француздар тәшкил итә. Францияның мәҙәни тәьҫире лә ғәйәт ҙур була. Шулай уҡ ҡалала Богемиянан, Польшанан һәм Зальцбургтан килгән иммигранттар һаны ла ҙурая.
Король баш ҡалаһы
1701 йылда уҙған Фридрих I коронацияһы һөҙөмтәһендә Берлин Пруссияның баш ҡалаһы статусын ала. 1709 йылда Берлин, Кёльн, Фридрихсвердер, Доротеенштадт һәм Фридрихштадт ҡалалары берләшә. Ысынбарлыҡта улар күптән инде Берлин ҡалаһының өлөштәре, тип һаналып килгән була.
1760 йылдың 9 октябрендә ете йыллыҡ һуғыш (1756—1763 йылдар) ваҡытында Берлин генерал граф З. Г. Чернышев етәкселегендәге урыҫ корпусынан еңелә. 4500 һалдат әсирлеккә алына. Урыҫтарға 143 ҡорал, 1800 мылтыҡ һәм пистолет, 2 млн.-ға яҡын талер контрибуция трофей булып төшә. Шул ваҡытта ҡала властары тарафынан урыҫ генералына бирелгән Берлиндың символик асҡысы әле лә Санкт-Петербургтың Ҡазан соборында һаҡлана. Берлинда дүрт көн торғандан һуң, Чернышев дошмандың ҡалаға яҡынайыуы тураһында хәбәр ала һәм корпусын ҡышҡы фатирҙарға күсерә. 1806 йылдың 14 октябрендә Йен һәм Ауэрштедт тирәһендә уҙған Наполеон ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышта Пруссия еңелә. Был Прус дәүләтендә мөһим роль уйнаған реформаларға килтерә. «Прус реформалары» иҡтисад һәм мәғариф үҫешенә ҙур этәргес була. 1806 йылдың ноябрендә француз ғәскәрҙәре Берлинға инә. 1806 йылдың 21 (9) ноябрендә Наполеон Англияға континенталь блокада иғлан итә. 1813 йылдың февралендә Наполеон армияһы ҡалдыҡтарын эҙәрлекләгәндә, урыҫ ғәскәрҙәре А. И. Чёрнышев етәкселегендә икенсе тапҡыр Берлинды ала. 1861 йылға Берлинға Веддинг, Моабит, Темпельхоф һәм Шёнеберг биҫтәләре ҡушыла.
Германия империяһы баш ҡалаһы һәм Веймар республикаһы
1871 йылда Берлин ҡабаттан ойошторолған Герман империяһының баш ҡалаһы тип иғлан ителә.
1919 йылда Беренсе донъя һуғышы тамамланғас, Берлинда Веймар республикаһы иғлан ителә. Рәсми рәүештә дәүләт, Герман империяһы ваҡытындағы кеүек, «Герман рейх»ы тип аталыуын дауам итә. 1920 йылда Ҙур Берлин барлыҡҡа килеүе тураһында закон сыға. Ул Берлин янындағы барлыҡ ҡалаларҙы, биҫтәләрҙе, ерҙәрҙе, округтарҙы үҙе тирәләй берләштерә. Бынан һуң Берлин халҡының  һаны артып, 4 миллион кешенән ашып китә. Берлин Германияның эре сәнәғәт, фән һәм мәҙәниәт үҙәгенә әйләнә.
Нацист Германияның баш ҡалаһы
1933 йылда хөкүмәт башына национал-социалисттар килеүе сәбәпле, Берлин Өсөнсө рейх баш ҡалаһы тип таныла. 1936 йылда ҡалала йәйге Олимпия уйындары уҙа һәм нацистар уларҙы пропаганда маҡсатында файҙалана. Альберт Шпеер етәкселегендә Берлинды буласаҡ «Германия донъяһы баш ҡалаһы» итеп төҙөүҙең генераль планы булдырыла. Был пландың тормошҡа ашмауына Икенсе Бөтә Донъя һуғышы сәбәпсе була. 1945 йылда бомбаға тотоуҙан, артиллерия утынан, урам һуғыштарынан ҡалаға ҙур зыян килә.
Тарҡалыуҙан берҙәмлеккә
Көнбайыш союздаштар менән Советтар Берлеге араһында булған ҡаршылыҡтар 1948—1949 йылдарҙа Көнбайыш Берлиндың иҡтисади блокадаһына килтерә. Унан сығыу, халыҡты тәьмин итеү өсөн һауа күпере тип аталған һауа юлы ойошторола. Ахыр сиктә был ҡаршылыҡтар оккупацияланған ерҙәрҙә ике Герман дәүләте ойоштороуға килтерә: башта көнбайыш зонала — Германия Федератив Республикаһы, һуңғараҡ — Германия Демократик Республикаһы (икеһе лә 1949 йылда). 1953 йылда Көнсығыш Берлинда хөкүмәткә ҡаршы күпләп халыҡ ҡатнашҡан борсолоуҙар уҙа. ГДР дәүләте һорауы буйынса, ул Советтар берлеге тарафынан баҫтырыла.
Граждандарҙың бер территориянан икенсеһенә күсеүе сик контроль-үткәреүе буйынса ғына рөхсәт ителгән. 1971 йылда Көнбайыш Берлин статусын көйләүсе дүрт яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла.
1949 йылдан һуң, ҡаланың көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәргә бүленеүенең тәүге осоронда, бөтә төбәк төҙөлөш проекттарының иғтибарға лайыҡ ваҡиғаһы булып архитекторҙарҙың уларҙы һанға һуҡмауы тора. Мәҫәлән, 1965—1978 йылдарҙа булдырылған «Көнбайыш Берлин территорияһын файҙаланыу планы» бөтә Берлин территорияһының демографик гипотезаһын һәм транспорт инфраструктураһын үҫтереүҙе үҙ эсенә ла. 1984 йылда ғына әлеге пландың яңы редакцияһында уның проект ҡарарҙары ҡәтғи рәүештә ҡаланың көнбайыш өлөшөн үҫтереүгә йүнәлтелә һәм бөтә ҡала райондың, көнсығыш өлөштөң проблемаларына ҡағылмай. Ошондай уҡ тенденция Көнсығыш Берлиндың генераль планын төҙөгәндә лә күҙәтелә. 1949 йылда ук төҙөлә башлаған ошо планда ла, «Ҙур Берлин территорияһын булдырыу планы»нда ла (1955 йылда төҙөлә башлай) һүҙ берҙәм ҡала районы тураһында бара.
Көнсығыш Германияның халҡы баҫымы аҫтында Советтар Берлегенең ГДР-ҙың эске эштәренә ҡыҫылмауы һөҙөмтәһендә, 1989 йылда Берлин стенаһы емерелә. 1990 йылдың 3 октябрендә Германия Демократик Республикаһы Германия Федератив Республикаһының төп законына буйһона. Германия берҙәм илгә әйләнә. 1991 йылда бундестаг Берлинға күсеү тураһында ҡарар ҡабул итә һәм шуның менән Германия хөкүмәтенең ҡайҙа урынлашыу бәхәсенә нөктә ҡуя. 1999 йылдың 1 сентябрендә Германия хөкүмәте һәм парламенты Берлинда үҙ эшенә тотона. Берлинда 147 илдең илселеге урынлашҡан.
Дәүләт ҡоролошо
Закондар сығарыу органы—Депутаттар Палатаһы (Abgeordnetenhaus) 5 йылға һайланған 149 депутаттан тора, башҡарма орган — Сенат (Senat) — идара итеүсе бургомистрҙан (Regierenden Bürgermeister) һәм сенаторҙарҙан (Senatoren) тора, конституцион күҙәтеү органы— Берлин еренең суд эшмәкәрлеге (Verfassungsgerichtshof des Landes Berlin), юғары суд инстанцияһы — Камерный суд (Kammergericht).
Административ бүленеш
Берлин — Германия составындағы 16 ерҙең береһе. 12 административ (Bezirk) округка һәм уға ингән 95 районға (Ortsteil) бүленә.
Дин
Дингә ышаныусыларҙың күбеһе — лютерандар, эре лютеран деноминацияһы — Берлин-Бранденбург-Силезий Үрге Лужицаның (Evangelische Kirche Berlin-Brandenburg-schlesische Oberlausitz) Евангелий Сиркәүе.
Халыҡ һаны
Берлин метрополияһында 3 950 887 кеше 5370 квадрат саҡрым майҙанлы территорияла йәшәй. Төбәктә халыҡ тығыҙлығы 1 квадрат метрға 736 кешегә барып етә, ә ҡаланан ситтә бер квадрат метрға яҡынса 123 кеше тәшкил итә. Берлинлыларҙың уртаса йәше 41,7 йыл. Бында 185 дәүләттән килгән яҡынса 450 900 сит ил кешеһе йәшәй. Шулай итеп, ситтән килеүселәр Берлин халҡының 14 процентын тәшкил итә. Уларҙың 36 000 гражданы — Польшанан, яҡынса 119 000-ы Төркиәнән. Берлин Европалағы этник төрөктәр общинаһының иҫәбе буйынса Төркиәнән ҡала икенсе урында тора. 60 процент төрөк немец гражданлығы алған. Урыҫ телле халыҡ яҡынса 3 процент. Улар социаль торлаҡлы, күп ҡатлы йорттарҙан торған Марцан и Хеллерсдорф райондарында йәшәй.
Статистик мәғлүмәттәр буйынса, яҡынса 60 процент Берлин халҡы бер дини ойошманың да ағзаһы булып тормай. 22 проценты — Евангелий христианы, 9 проценты — католик, 6 проценты — ислам динен тота.
Ҡатындар ирҙәргә ҡарағанда күберәк. 50 проценттан ашыу берлинлы ғаиләһеҙ йәшәй. Фатир арендаһы һәм түләүҙәренә әҙерәк түләү өсөн өйҙәш менән тороу ғәҙәти күренеш һанала. Ир менән ҡатын айырым йәшәгән ғаиләләр киң таралған.
Иҡтисад
Берлин — Германияла ғына түгел, ә бөтә Евро Союзда иң эре иҡтисади-финанс үҙәге. Радиоэлектрон сәнәғәт, машиностроение, транспорт төҙөлөшө үҫешкән. Ҡала халыҡ-ара сауҙа йәрминкәләре, күргәҙмәләр ойоштороу өсөн мөһим сауҙа үҙәге булып һанала. 20009 йылда Берлиндың эске тулайым продукты €90,1 млрд тәшкил иткән. .
Ул 2008 йыл менән сағыштырғанда 1,7%-ҡа артҡан. Берлинда эшһеҙлек кимәле юғары. 2010 йылдың майында 13,6 %, бөтә ил буйынса 7,7 % булған. Яҡынса 17 % халыҡ Социаль кодексҡа ярашлы ярҙам ала. Берлиндың яҡынса 80 % компанияһы хеҙмәтләндереү секторында эшләй.
Инфраструктураһы
Берлин — эре транспорт үҙәге; каналдар селтәре ҡаланы Эльба һәм Одер йылғалары менән тоташтыра. Тегель — Берлиндың халыҡ-ара аэропорты. Берлиндың үҙәк вокзалы Европалағы иң ҙур вокзал һанала.
Урындағы йәмәғәт транспортын BVG һәм Deutsche Bahn компаниялары тәьмин итә. Ул 1626 саҡрым автобус маршрутына, 187 саҡрым трамвай линияһына, 150 саҡрым Берлин метрополитенына һәм 328 саҡрым ҡала тимер юлына эйә. 2006 йылда футбол буйынса донъя чемпионатына ҡарата яңы тимер юл вокзалы асыла.
Берлинды ике аэропорт хеҙмәтләндерә: Бранденбург федераль ере сигендә урынлашҡан Берлин-Тегель һәм 2010 йылда 15,7 млн кеше файҙаланған Берлин-Шёнефельд аэропорты.
Берлин метрополитены (U-Bahn Berlin) — ҡаланың мөһим транспорт үҙәге булып тора. Ул 1902 йылда асыла. Бөгөн метро 151,7 саҡрымлыҡ юлы һәм 173 станцияһы булған төп 9 линияға эйә. Иң оҙон линия — U7, уның оҙонлоғо 32 саҡрым. Ул Германияның иң оҙон ер аҫты юлы булып һанала. U4 линияһы иң ҡыҫҡаһы, бары тик 3 саҡрымлыҡ ҡына. 2003 йылдан алып U4 линияһынан башҡа бөтө маршруттарға ла төнгө линиялар индерелә. Юлдың 80 % -ы ер аҫтында. Берлин ҡала электричкаһы (S-Bahn Berlin) — йәмәғәт транспортының бер төрө. Берлин ҡала электричкаһының тимер юлы селтәре 331 саҡрым оҙонлоҡта, 166 станцияға эйә. Тимер юл селтәренең үҙәк өлөшө өс магистральдән тора:Stadtbahn — көнбайыштан көнсығышҡа үтә, ер аҫты һәм өҫтө юлдары бар; Nord-Süd Bahn — төньяҡтан көньяҡҡа, күбеһенсә туннельдән үтә; Ringbahn — түңәрәк маршрут.
Мәҙәниәт һәм иҫтәлекле урындар
Ҡала үҙенең урта быуаттарҙа төҙөлгән ҡайһы бер һыҙаттарын һаҡлап ҡала алған. 18-19 быуаттарҙа дөрөҫ һыҙыҡлы майҙандар (Жандарменплатц), киң урамдар (Унтер-ден-Линден), барокко стилендәге биналар төҙөлә.
20 быуат башында төҙөлөш айырыуса киң үҫеш ала. 1920 йылда «Ҡала төҙөүҙең төп принциптары» тип аталған күргәҙмәлә Берлин үҙе ынтылған Европа ҡалаһы үрнәген күрһәтә. Икенсе Бөтә Донъя һуғышы тамамланғас, емерелгән тарихи урындар, һәйкәлдәр ҡабат терегеҙелә һәм уларға өҫтәп яңылары төҙөлә. Мәҫәлән: көнсығышта — Лихтенберг һәм Марцан, көнбайышта — Меркишес Фиртель райондары. Элекке төҙөлөштәрҙән Берлинда Опера театры, Ҡыҙыл ратуша, Бельвю һарайы, Бранденбург ҡапҡалары, Изге Мария сиркәүе, Рейхстаг (1999 йылда яңынан төҙөлә) һакланып ҡалған.
Брайтшайдтплатц майҙанында император Вильгельм сиркәүе харабалары һуғышты иҫкәртеүсе һәйкәл булараҡ һаҡланған. Трептов паркында Берлин өсөн көрәштә һәләк булған Совет армияһы яугирҙәрына бағышланған тарихи мемориаль зыярат урынлашҡан. Унда мавзолей һәм азат итеүсе яугирға һәйкәл дә бар (скульпторы Е. В. Вучетич). Һуғыштан һуңғы йылдарҙағы яңы төҙөлөштәргә төрлө милләт архитекторҙар коллективы төҙөгөн Ганза кварталын, Олимпия кварталы янындағы торлаҡ кварталды (архитекторы Ле Корбюзье,) Карл-Маркс-аллеяһын, Берлин филармонияһын, Яңы милли галереяны (архитекторы Л. Мис ван дер Роэ) һ.б. индерергә була.
Берлиндың визит карточкаһы булып бөтә донъяға билдәле Бранденбург ҡапҡаһы һәм Еңеү колоннаһы тора. Әммә ҡаланың быларҙан тыш та, Германияның толерантлығын, асыҡлығын күрһәтеүсе сағыу символы бар — берлин айыуы.
Берлин парктары
Ҡаланың көнбайышын һәм көньяҡ-көнсығышын киң урмандар алып тора. Һәр урам тиерлек ағастар менән биҙәлгән. Шуға күрә Берлинды Германияның иң йәшел метрополияһы тип әйтергә була. Бында 2500-ҙән артыҡ парк һәм ял итеү урыны бар. Уларҙың дөйөм майҙаны 5500 гектар. Парктар, урмандар, йылғалар, күлдәр һәм каналдар ҡала майҙанынынң 30%-ын алып тора.
Ҡала уртаһында Тиргартен паркы урынлашҡан. Ул 500 йыл дауамында ҡаланың иң оло һәм ҙур (210 гектар) паркы булып һанала. Тиргартен паркынан тыш, Трептов паркы ла ҙур майҙанды алып тора. Ул 1876—1882 йылдарҙа Берлиндың беренсе бакса төҙөлөшө директоры Иоганн Генрих Густав Мейер етәкселегендә төҙөлә. 1896 йылда Трептов-паркында һөнәрселек күргәҙмәһе үтә.
Берлин ботаника баҡсаһы айырым иғтибарға лайыҡ. Ул ҡаланың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм ҡала халҡы араһында ял итеү урыны булараҡ популяр.
Музейҙар
Берлин — музейҙар ҡалаһы. Уларҙың тарихы — Германия тарихы, уларҙың бүленеше менән тығыҙ бәйле. Элекке Пруссия батшалары йыйынтығы һуғыш вакытында өлөшләтә эвакуациялана, өлөшләтә йәшерелә. Һуғыш тамамланғас, коллекцияның бер өлөшө Көнсығышта, икенсеһе Көнбайышта булып сыға. Хәҙерге Берлинда бер нисә музей үҙәге бар. Тәү сиратта көнсығышта урынлашҡан, үҙенә Боде һәм Пергам музейҙарын, Иҫке милли галереяны һыйындырған Музейҙар утрауы. Көнбайыштағы музейҙар Европа рәсем сәнғәте һәм башҡа әҫәрҙәрҙең байлығы менән дан тота. Башҡа музей үҙәктәре — Мысыр һәм Далем музейҙары (этнологик музей, Һиндостан сәнғәт музейы һ.б.) Далемда урынлашҡан. Улар шулай уҡ иғтибарға лайыҡ. Музейҙар утрауында һуғышҡа тиклемге Берлиндың мәҙәни ҡиммәттәре һаҡланған. Һуғыш ваҡытында ҙур зыян күрһә лә, төп коллекция һаҡланып ҡала.
Берлин дәүләт музейҙарының үҙенсәлеге — һәр кесаҙна 16.00 сәғәттән 20.00 сәғәткә тиклем инеү бушлай.
Иҫке милли галерея боронғо Рим храмына оҡшаған бинала урынлашҡан. Бында төрлө художество йүнәлештәре — реализм, импрессионизм, дадаизм, экспрессионизм тупланған. Баҫҡыста бронза «Бейеүсе» Георг Кольбе тора, залда К. Шмидт-Ротлуф, Э. Л. Кирхнер, О. Мюллер һүрәттәре күргәҙмәгә ҡуйылған.
Театрҙар
Театрҙар араһында: Немец операһы, Берлин дәүләт операһы, Комиш опер, Шиллер исемендәге театр, Берлинер ансамбль, Немец театры, Курфюрстендамдағы театр, Берлин драма театры, Фридрихштадтпаласт, Метрополь халыҡ театры, бик күп варьете һәм кабарелар һ.б. бар. Үҙ ваҡытында Вильгельм Фуртвенглер һәм Герберт фон Караян етәкселек иткән Берлин филармония оркестры ҙур билдәлелек яулаған.
Театр тормошо Берлинда бер ваҡытта ла туҡтап тормай. Уға сәйәси ваҡиғалар ҙа, һуғыш та кәртә була алмай. Ул хатта бүленгән ике ҡаланы берләштереүсе лә булып тора.
Башҡа иҫтәлекле урындар
Берлин үҙәгенән 30 минут алыҫлыҡта урынлашҡан Ҙур Ванзее күлендәге пляж да ял итеү өсөн ҙур мөмкинлектәр бирә. Берлин территорияһында урынлашҡан иң ҙур урман — Отто фон Бисмарк ваҡытында төҙөлгән торлаҡ квартал буйлап һуҙылған билдәле Грюневальд һәм шулай уҡ, боҙлоҡ дәүерендәге Халензее Кёнигсзе, Дианазее Хундекельзее (хәҙер унда каштан, ҡайын, бук ағастары үҫә) күлдәре сылбыры халыҡтың яратҡан ял итеү урыны.
Мәғариф һәм фән
Берлиндың Пруссия, һуңырак Герман империяһының баш ҡалаһы булыуы, уның фәнни үҙәккә әүерелеүен алдан уҡ билдәләй. Билдәле булыуынса, Икенсе Бөтә Донъя һуғышы тамамланғас, ҡала икегә бүленә. Көнсығыш өлөштә ҙур фәнни ойошмалар яңынан тергеҙелә. Улар араһында Германия фәндәр академияһы, Гумбольдт исемендәге Берлин университеты, Берлин техник университеты, Берлин сәнғәт университеты бар.
Дәүләт сәйәсәтенең Көнбайыш Берлиндағы фәнгә ярҙам итеүе арҡаһында Берлин ирекле университеты асыла, фәндең стратегик йүнәлешен булдырыуға, фәнни кадрҙар әҙерләү буйынса рекомендациялар индереүгә һәм иҡтисади тикшеренеүҙәр, урбанистика, ядро тикшеренеүҙәре буйынса фәнни үҙәктәр асыуҙы маҡсат итеп ҡуйған Макс Планк ойошмаһы булдырыла.
Германия берләшкәс, Берлин Европаның алдынғы фәнни үҙәктәренең береһе булыу статусын кире ҡайтара. Бөгөнгө Берлин студенттары һаны яҡынса 140 000 кеше тәшкил итә.
Роговый Александр Иванович
Роговый Александр Иванович  (1 ноябрь 1958 йыл) — украин тарихсыһы, крайҙы өйрәнеүсе, архивсы, педагог. Украина тыуған яҡты өйрәнеүселәр милли союзы, Украина Геральдика йәмғиәте коллегияһы ағзаһы, «Соб» район-ара крайҙы өйрәнеү үҙәге рәйесе, Украинаның почетлы крайҙы өйрәнеүсеһе.
Биографияһы
Александр Иванович Роговий 1958 йылдың 1 ноябрендә Волынь өлкәһенең Турийск районы Лукыв ауылында тыуа. 1980 йылда Винница педагогия институтының тарих факультетын тамамлай. Украинаның мәғариф отличнигы. 1996 йылдан — Липовец район хакимиәтенең архив бүлеге начальнигы. Крайҙы өйрәнеүселәр милли союзының III һәм IV съезы делегаты. 2012 йылға тиклем  — республика ойошмаһы, әлеге ваҡытҡа тиклем — Украина Крайҙы өйрәнеүселәр милли союзының Винница өлкә идараһы ағзаһы. К.  А. Тимирязев исемендәге Украина Милли ктапханаһы Винница бүлегенең «Крайҙы өйрәнеүсе» фәнни-крайҙы өйрәнеү клубы ағзаһы.
Эшмәкәрлеге
Липовец районының административ-территориаль үҙәктәренең гербтары авторы. 1-се өлкә тыуған яҡ байрамын (Иҫке Прилука ауылы, 1993), 1996 йылда Словактарға һәйкәл эргәһендә татыулыҡ һәм килешеү халыҡ-ара акцияһын, «Йылғаның атамаһы ҡайтарырға» өлкә конкурсын ойоштороусы. Украинаның географик энциклопедияһының һәм Хәҙерге Украина энциклопедияһының мәҡәләләр, 30-ҙан ашыу китап һәм брошюра, Подолье тарихы буйынса 500-ҙән ашыу журнал-гәзит мәҡәләләре авторы. Мөһим эштәре  — «Пуг буйы тарихы», «Интеллектуаль уйындар һүҙлеге», «Тыуған крайҙың риүәйәттәре һәм топонимдары», «Винницалағы һуғыш серҙәре», «Липовец районы тарихы», «Дарий походы», шулай уҡ «Казак Винницаһы» тарихи-край картаһы (2009). Лукашов ауылының тарихи исемен ҡайтарыу, Дан орденының тулы кавалеры А. Д.  Ковбасюк ҡәберенә һәйкәл ҡуйыу, район-ара шахмат мемориалдары ойоштороу инициаторы. Яңы Прилуки ауылында тыуған күренекле ғалим Ваксман Зельмандың иҫтәлеген мәңгеләштерә, Подольела яҙыусы Ф.  М.  Достоевскийҙың шәжәрәһен тикшерә, википедияның конференцияларында һәм крайҙы өйрәнеү экспедицияларында актив ҡатнаша һ. б.
Полуга
Полуга — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воря йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тавричанка (Дәүләкән районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Исемдәре:
Оло Низямская Речка (Обь ҡушылдығы)
Оло Низямская Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 889 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.