cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Волонтир Михай Ермолаевич
Михай (Михаил) Ермолаевич Волонтир (Mihai Volontir; 9 март 1934 йыл — 15 сентябрь 2015 йыл) — СССР һәм Молдова театр һәм кино актёры, театр режиссёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1984). Прапорщик Волентир һәм сиған Будулай ролдәре менән айырыуса билдәлелек ала.
Биографияһы
Михай Волонтир 1934 йылдың 9 мартында ул ваҡытта Румыния короллеге составына ингән Глинжены ауылында (хәҙерге Молдованың Шолданешт районы) тыуған.
Актёрҙың үҙе һөйләүенсә, ул, Орхей жудецының Олишканы коммунаһына яҡын ерҙә, урмансы Ермолай Васильевич Волинтир өйөндә тыуған. Һуңыраҡ сельсоветта документтарҙы алмаштырған саҡта, административ берәмектең атамаһын ғына түгел, фамилияһын да боҙоп яҙғандар. Глинжены ауылында Волинтир фамилиялы ғаиләләр Волонтир булып киткән.
18 йәшендә Попоуцы ауылы мәктәбендә уҡыта. 1955 йылда Орхей педагогия училищеһын тамамлай һәм Резина районы Липчены ауылында клуб мөдире вазифаһында эш башлай.
1957 йылда, республика үҙешмәкәр смотрынан һуң, Бельцтарҙағы Александри исемендәге Музыкаль-драма театрына актёрлыҡҡа өйрәнеү төркөмөнә саҡырыла (хәҙер Василе Александри исемендәге Милли театр), ә һуңынан ошо театрҙың актёры булып китә.
Театрҙа уның дебюты В. Александриҙың «Кирица в Яссах» исемле комедияһында фигурант роле була. Театрҙа ул 120-нән артыҡ төп роль уйнай.
Театр һәм эстрада сәхнәләрендә, кинофильмдарҙа, радио һәм телевидениела йырлай. Уның фонотекаһында хәҙерге ваҡытта шлягер булып танылған 50-нән артыҡ йыр бар.
1967 йылда кинола төшә башлай. «Айырым иғтибарға лайыҡ зона» («Зона особого внимания») (1977) фильмы киң билдәле, унда төп ролдәрҙе Михай Волонтир (прапорщик Волентир) һәм Борис Галкин (лейтенант Тарасов) башҡара. 1981 йылда экрандарға сыҡҡан «Яуап йөрөшө» («Ответный ход») фильм-дауамында төп ролде шул уҡ актёрҙар уйнай.
СССР кинематографистар Союзы ағзаһы.
Бөтә Союзда билдәле һәм данлыҡлы булыуына ҡарамаҫтан, Михай Волонтир бер ҡасан да үҙенең Бельцы ҡалаһын ташлап китмәй, Василе Александри исемендәге Милли театрҙа уйнауын һәм режиссура менән шөғөлләнеүен дауам итә. 2009 йылда унда Б. Хашдеуҙың «Май төнөндәге төш» («Сон в майскую ночь») пьесаһы буйынса музыкаль комедия сәхнәлештерә. 2014 йылда экрандарға М. Волонтирҙың тормошо һәм ижады тураһында беренсе документаль фильм сыға
Молдавия ССР-ы Юғары Советының XII саҡырылышы (1990—1993) депутаты, Волонтирҙың депутатлыҡ осоронда, 1991 йылдың 27 авгусында, Молдова Республикаһы Бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул ителә. Национал-демократ. Молдова дәүләтселеге яҡлаусыһы булараҡ, Молдавия ССР-ы Юғары Советында (1990 йылдың апрелендә) «ҡәһәр һуҡҡан рус оккупанттарына» ҡаршы һәм «мәҙәниәтле молдова теле» яҡлы сығыштары арҡаһында билдәлелек яулай. Артабанғы тормошонда ул 90-сы йылдар дәүерен «юғалған йылдар» тип һанай.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул диабетик ангиопатия һәм ретинопатия ауырыуҙары менән ҡатмарлашҡан шәкәр диабеты менән яфалана. 1990 йылдар аҙағынан алып бер нисә операция үткәрә. Операциялар Санкт-Петербургтың Хәрби-медицина академияһында эшләнә. Актёрға финанс ярҙамын Мәскәү Хөкүмәте, Молдова Республикаһы Хөкүмәте, Рәсәй эшҡыуарҙары, театр йәмәғәтселеге һәм элекке Союздың төрлө тарафтарынан уның ижадының тоғро табыныусылары  күрһәтә.
Суртан (Дыуан районы)
Суртан (Чертан) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 242 кеше. Почта индексы — 452534, ОКАТО коды — 80223807003.
Бәҙретдинов Рәмил Рафаил улы
Бәҙретдинов Рәмил Рафаил улы (17 ғинуар 1958 йыл) — курортолог. Медицина фәндәре докторы (2007). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2004), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010).
Биографияһы
Рәмил Рафаил улы Бәҙретдинов 1958 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Йыланыш ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1982 йылда Дыуан районының санитария-эпидемиология станцияһында санитар табип булып башлай.
1984 йылдан участка дауаханаһының баш табибы, 1987 йылда — райондың баш табибы, 1993 йылда — Дәүләт санитария-эпидемиология күҙәтеүенең Дыуан территорияһы берекмәһенең баш дәүләт санитар табибы.
1994 йылдан район хакимиәте башлығы урынбаҫары. 2001 йылда — «Янғантау» шифаханаһы, 2012 йылдан алып «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы директоры, бер үк ваҡытта 2007 йылдан башлап БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы булып эшләй. Медицина фәндәре докторы (2007).
Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан Республикаһының шифахана-курорт комплексы шарттарында һаулыҡты тергеҙеүсе дауалау эшен ойоштороуҙы камиллаштырыуға арналған. Бәҙретдинов ҡатнашлығында терәк-хәрәкәт аппараты, периферик нервы системаһы ауырыуҙарын, умыртҡалыҡ остеохондрозының неврологик күренештәрен, хроник пиелонефритты һ.б. дауалау алымдары эшләнә.
150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы. Башҡортостан Республикаһының 4‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың депутаты. Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән (2010). Өйләнгән, ғаиләлә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләй
Ишмөхәмәтов
Ишмөхәмәтов — фамилия.
Сэр-Яха (Тиутей-Яха ҡушылдығы)
Сэр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы
Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы (10 сентябрь 1948 йыл) — табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
Биографияһы
1948 йылдың 10 сентябрендә БАССР-ҙың Көйөргәҙе районы Зәк-Ишмәт ауылында тыуған; Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау эше факультетын һәм хирургия һөнәре буйынса интернатура тамамлай.
Селтыт-Сос
Селтыт-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бадмаев Санал Батыевич
Бадмаев Санал Батыевич (31 декабрь 1932 йыл, Һарытау) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Халыҡ-ара юғары белем биреү академияһының ағза-корреспонденты (1995).
130-ҙан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография һәм 4 дәреслек авторы.
Биографияһы
1932 йылдың 31 декабрендә Һарытауҙа Ҡалмыҡ Республикаһының беренсе профессоры һәм Ҡалмыҡ педагогия институтының беренсе директоры Бадмаев Бата Бадмаевич ғаиләһендә тыуған.
Педагогик эшмәкәрлеген 1952 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң башлай һәм урта мәктәптең 5-7 — се кластарында математика фәненән уҡыта. 1954 йылда, башҡа ҡалмыҡтар менән бергә һөргөнгә ебәрелгән атаһы Алтайҙа йәшәгән осорҙа, Алтай ауыл хужалығы институтының (хәҙерге Алтай дәүләт аграр университеты) механизация факультетына уҡырға инә. 1957 йылда, ғаилә Ставрополь крайына ҡайтҡас, Ставрополь ауыл хужалығы институтына (хәҙер Ставрополь дәүләт аграр университеты) күсә, уны 1959 йылда тамамлай.
1959 йылдан Элисталағы Ҡалмыҡ ауыл хужалығы эксперименталь станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй башлай. 1960 йылдан 1962 йылға тиклем ВЛКСМ-дың Элиста ҡала комитетының 1-се секретары булып эшләй, һуңынан 1962 йылдан 1965 йылға тиклем Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы иҡтисады ғилми-тикшеренеү институтының көндөҙгө аспирантураһында уҡый. 1965 йылда «Ҡалмыҡ далалары көтөүлектәрендә һыуҙы күтәреүҙе һәм ташыуҙы механизациялауҙы иҡтисади нигеҙләү» темаһына диссертация яҡлай. 1966 йылда Элистала Волгоград ҡала хужалығы инженерҙары институтының дөйөм техник факультеты ойошторолғас, Санал Бадмаев был факультет деканы була. 1970 йылда Элистала ҡалмыҡ дәүләт университеты асылғандан һуң, дөйөм техник факультет уның составына индерелә, ә Бадмаев был уҡыу йортоноң уҡыу һәм фәнни эш буйынса проректоры булып китә.
1980 йылда ошо вазифала эшләп, докторантурала шөғөлләнә. 1985 йылда « Ҡалмыҡстан милли иҡтисадының этаптары һәм төп йүнәлештәре: 1892—1980 йылдар» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1985 йылдан 1998 йылға тиклем ул политэкономия, иҡтисади теория нигеҙҙәре, иҡтисади теория һәм идара итеү кафедраһы мөдире вазифаһында эшләй.
Әлеге ваҡытта Ҡалмыҡ дәүләт университетының дәүләт һәм муниципаль идара итеү һәм хоҡуҡ кафедраһы профессоры. Волгоград дәүләт һәм Әстерхан техник университет тарында диссертация советы ағзаһы булып тора. 16 фән кандидаты һәм 1 фән докторы әҙерләгә н.
Аҡҡоштар
Аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош (Cygnus) — һыу ҡошо.
Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Йәш саҡта-һорғолт көрән, ҙурайғас-бөтә ҡауырһындары ла ап-аҡ. Йөҙгәндә муйынын туры тота. Күҙҙәре һәм аяҡтары ҡыҙыл, суҡышы ҡыҙғылт һары. Тауышы яңғырауыҡлы: «Ҡаңҡ» йәки «ҡаң-ға». Ярҙары ҡамышлы ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Үлән, төрлө орлоҡ, иген менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ҡуйы ҡамышлыҡтарҙа. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Ҙур ҡоштар, кәүҙәләре 150 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта, ауырлығы 12 кг-ға ҡәҙәр. Кәүҙәһе һуҙынҡы, муйыны оҙон. Ҡаурыйҙары аҡ төҫтә. Башы уртаса ҙурлыҡта. Аяҡтары ҡыҫҡа, бармак араһындағы йөзү ярылары ҙур. Йәш ҡоштарҙың томшоҡтары алһыу төҫтә, осо ҡара. Ыҫылдауыҡ акҡоштоң кәүҙәһе, муйыны оҙон, ҡыҙғылт һары томшоҡ төбөндә ҡалынайған ҡара урыны бар. Һары моронло аҡҡош тәбәнәк формаһы һәм ҡыҫҡа муйыны менән айырылып тора, томшоҡ төбө һары. Аҡҡоштар бер миҙгелдә һорғолт-зәңгәр төҫтәге 5-9 ҙур йомортҡа һала. Һыу үҫентеләре, шулай уҡ бөжәктәр һәм уларҙың ҡурсаҡтары, селәүсендәр, ҡабырсаҡар, балыҡтар менән туҡланалар. Башҡорттарҙа изге ҡош тип иҫәпләнелә. Уны ауларға ярамай. Ҡарғышы ҡаты була, тиҙәр.
Ҡыҙылъяр
Ҡыҙылъяр — күп мәғәнәле һүҙ.
Росдорф (Гентин)
Росдорф (Гентин) (Roßdorf (bei Genthin)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 523 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
Мишель Платини
Мишель Платини Франсуа (Michel François Platini; 21 июнь 1955 йыл) — Француз футболсыһы, спорт функционеры һәм тренер. 1984 йылғы Европа чемпионы. «France Football» баҫмаһы версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы француз футболсыһы.
«Алтын туп» премияһы менән өс йыл рәттән (1983, 1984 һәм 1985) бүләкләнгән берҙән-бер футболсы. IFFHS версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы футболсылары исемлегенә инә. 2011 йылда итальян футбол тарихында иң яҡшы сит ил уйынсыһы булып таныла.
2007 йылдың 26 ғинуарында УЕФА президенты итеп һайлана. 2015 йылдың 8 октябрендә ФИФА-ның Әхлаҡ буйынса Арбитраж палатаһы комитеты тарафынан 90 көнгә вазифаһынан ситләтелә. 2015 йылдың 21 декабрендә 8 йылға дисквалификациялана, 2016 йылдың февралендә был мөҙҙәт 6 йылға тиклем кәметелә, ә 2016 йылдың майында — 4 йыл тиклем.
2020 йылдың 22 ғинуарынан — Профессиональ футболсылар ассоциацияһының халыҡ-ара федерацияһы (FIFPro) президенты кәңәшсеһе.
Тренер һәм функционер
1990 йылдғы Донъя чемпионатының һайлап алыу уйындарында Францияның йыйылма командаһы насар уйнағандан һуң, Мишель Платиниға командаға тренер булып килергә тәҡдим итәләр. Француздар Донъя кубогына сыға алмай, әммә 1992 йылғы Европа чемпионатының һайлап алыу уйындарында 8 уйында 8 еңеү яулайҙар (ситтәге ике уйында Испания менән Чехословакияны еңеүҙе лә индереп). . World Soccer Платиниҙы 1991 йылдың иң яҡшы тренеры тип атай. 1992 йылда Европа чемпионатының финал турниры Швецияла үтә һәм финалға сығыу өсөн Франция менән Дания көрәшә (быға тиклем француздар шведтар һәм инглиздәр менән тигеҙ иҫәпкә уйнай). Хәл иткес осрашыуҙа «зәңгәрҙәргә» хатта тигеҙ иҫәп тә ярап ҡалыр ине, әммә улар 1:2 иҫәбенә еңелә. Йыйылма команданың был уңышһыҙлығынан һуң Платини отставкаға ғына китеп ҡалмай,тренер карьераһын бөтөнләй туҡтата.
Марсашлокк (футбол клубы)
«Марсашлокк» (мальта. FC Marsaxlokk ) — Мальта футбол клубы, Марсашлокк ҡалаһында төпләнгән.
Сереккүл
Сереккүл — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районында Таналыҡ йылғаһы башы эргәһендәге һыуһаҡлағыс. Һарыкүл күлен көнбайыш осонда быуып яһалған. Һыуһаҡлағысты төҙөү 2006 йылдың йәйендә башлана. Төҙөлөш эштәрен «„Башмелиоводхоз“ идаралығы» федераль дәүләт учреждениеһы алып бара. Һыуһаҡлағыстың көтөлгән күләме — 18 млн м³. 2015 йылдың 23 мартына ҡарата һыуһаҡлағыс файҙаланыуға тапшырылмаған.
Һыу өҫтө майҙаны 250 гектар тәшкил итә, күләме — 9,8 млн м³. Һыуһаҡлағыстың гидротехник ҡоролмалары хәүефлектең IV класына ҡарай.
Диңгеҙ кимәленән 520 метр бейеклектә, Ирәндек ҡыҙырымында Һаҡтау һырты янында, Бикеш, Мерәҫ һәм Ниғәмәт ауыл Советтары сиктәре тоташҡан урында, Талҡаҫ күленән 5 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
2006 йылдың 11 ноябрендә һыуһаҡлағыс төҙөлөшөндә Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Г. Рәхимов була.
Һыуһаҡлағыстың атамаһына ҡарата тиҫкәре иҫкәрмәләр:
директор турбазы «Озеро Графское» А. А. Юсупов: — Как человек, конкретно занимающийся организацией досуга людей на берегу водоёма, хочу выразить своё мнение по поводу строительства «Сереккульского» водохранилища. Меня больше волнует название будущего водоема. С какой гордостью в будущем можно будет рекламировать озеро с изначально подмоченной репутацией. Ведь Серек-Куль переводится как гнилое озеро. При определении имени будущего «младенца» следовало бы подойти к этому делу ответственно с учётом географии, истории и будущего назначения водоёма. Не зря говорят, что имя определяет судьбу ребёнка. Эту истину, я думаю, можно применить и в отношении озера.
Россошка (Печеньга ҡушылдығы)
Россошка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Печеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Пос-Я
Пос-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 759 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Низмица
Низмица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаҙ йыуаһы
Ҡаҙ йыуаһы (Gagea) — лилиә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник яҙма
Яҡынса 70 төрө билдәле, Евразияның, Төньяҡ Африканың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 6 төрө үҫә: һары ҡаҙ йыуаһы, бөртөклө ҡаҙ йыуаһы, һуғанбашлы ҡаҙ йыуаһы, кесе ҡаҙ йыуаһы, ненец ҡаҙ йыуаһы, тәпәш ҡаҙ йыуаһы. Һуғанбашлы эфемероидтар, бейеклеге 5—30 см. Һабағы төҙ, 1 тар ҡыяҡлы йәки киң ланцет тамыр яны япрағы һәм 1—3 (һирәк осраҡта 5‑кә тиклем) сәскәлек аҫтында урынлашҡан ҡыяҡ, яҡынайтылған осло япраҡ менән. Сәскәләре тыш яҡтан йәшкелт, эстән — һары, сатыр йәки ҡалҡансыҡ рәүешендәге сәскәлектәргә йыйылған. Апрель—майҙа сәскә ата. Емеше — өс ҡырлы ҡумта, май—июндә өлгөрә.
Таралышы
Һары ҡаҙ йыуаһы һәм кесе ҡаҙ йыуаһы — киң япраҡлы урмандарҙа, тәпәш ҡаҙ йыуаһы далала, тауҙарҙың һәм ҡалҡыулыҡтарҙың ҡоро битләүҙәрендә үҫә; республика бөтә территорияһында таралған. Далала бөртөклө ҡаҙ йыуаһы, һуғанбашлы ҡаҙ йыуаһы (Баймаҡ районында Ирәндек һыртында) һәм Урал эндемигы ненец ҡаҙ йыуаһы (Ауырғазы, Благовар, Мәләүез райондары) осрай.
Файҙаланыу
Һары ҡаҙ йыуаһы — декоратив үҫемлек, составында С витамины, каротиноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Төрҙәре
Ике йөҙгә яҡын төрө билдәле.
Көнбайыш Себер тигеҙлеге
Көнбайыш Себер тигеҙлеге — Азия ҡитғаһының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан тигеҙлек. Себерҙең бөтә көнбайыш өлөшөн алып тора. Көнбайыш сиге булып Урал тауҙары торһа, көнсығышта Урта Себер яҫы таулығы на барып етә.
Алтай, Салаир, Таулы Шория ,Кузнец Алтайы тауҙарының итәгенә килеп тамамланып ҡуя.
Тигеҙлек дөйөм алғанда түбәһе төньяҡҡа ҡарап торған трапеция формаһында. Уның төньяҡтан көньяҡҡа арауығы 2500 саҡрым тирәһе булһа, киңлеге — 800 -ҙән 1900 км тиклем һуҙыла. Ә майҙаны 3 млн км²-ға барып етә яҙа.
Көнбайыш Себер тигеҙлеге — Себерҙең кеше тороу, йәшәү өсөн иң яраҡлаштырылған, үҙләштерелгән өлөшө (бигерәк тә көньяғы).
Уның сиктәрендә Төмән, ,Курган, Омск, Новосибирск һәм Томск өлкәләре, Ямал-Ненец һәм Ханты-Манси автоном округтары, Свердлов һәм Силәбе ө лкәләренең көнсығыш райондары, Алтай кра йының күп өлөшө, Красноярск кра йының көнбайыш райондары ята (Рәсәй майҙанының 1/7 өлөшө).
Ҡаҙағстанға инеп киткән биләмәләрендә Төньяҡ Ҡаҙағстан, Акмолин, Павлодар һәм Көнсығыш Ҡаҙахстан өлкәләренең райондары урынлашҡан.
Геологик төҙөлөшө һәм рельефы
Көнбайыш Себер уйһыулығының өҫтө тип-тигеҙ тиерлек. Ҡалҡып торған ерҙәренең бейеклеге бик ҙур түгел. Шуға ҡарамаҫтан, рельефының төрлөлөге менән айырылып тора. Иң түбән урындары (50-100 м) башлыса тигеҙлектең үҙәк һәм (Кондин һәм Урта Обь уйһыулыҡтары) һәм төньяҡ (Түбәнге Обь, Надым һәм Пурск уйһыулыҡтары) өлөштәрендә урынлашҡан.
Урта һәм һуңғы олигоцен менән неоген дәүерендә плитаның төньяҡ өлөшө күтәрелә. Ә дүртенсел дәүерҙә кире төшә. Ғәйәт ҙур майҙанда плитаның аҫҡа төшөүе — аҙағына тиклем барып етмәгән океанлашыу процесын хәтерләтә.
Плитаның был үҙенсәлеге бындағы һаҙмат тәбиғәттең феноменаль үҫешендә асыҡ сағыла
Көнбайыш Себер плитаһының фундаменты диңгеҙҙең кәүшәк һәм континенталь мезозой-кайнозой тоҡомдарынан торған көп (б балсыҡ, ҡом, мергель һәм башҡалар) менән ҡапланған.
Был көптең дөйөм ҡеүәте 1000 м-ҙан (фундаменттың уйпат урындарында 3000—4000 м) ашып китә. Иң йәш, антропоген ултырмалар Көнбайыш Себер плитаһының көньяғында: һыу ағымы менән килгән (аллювиаль) һәм күл төбөндә йыйылған ултырмалар. Йыш ҡына уларҙың өҫтөн эзбиздән һәм ҡомдан торған һары һәм һарғылт-һоро ултырма (лёсс) һәм ҡом, балсыҡ, эзбиз, таш ватыҡтарынан торған кәүшәгерәк (лёсс һымаҡ мәте) ултырма ҡаплап китә. Көнбайыш Себер плитаһының төньяғында боҙлоҡтан ҡалған һәм диңгеҙ төбөнә йыйылған, ҡеүәте урыны менән 200 м-ға еткән ултырма ята.
Көнбайыш Себер плитаһының төньяғында Надым-Тазов һәм Ямал-Гыдан синеклизы (плитаның көмбәҙ һымаҡ формала батып торған урыны) урынлашҡан. Улар араһын тар ғына Мессоях мегавалы айырып тора.
Көнбайыш Себер тигеҙлегенең үҙәк өлөшөндә бер нисә антеклиз, синеклиз, тар һәм тәрән улаҡтар һуҙылған: Ханты-Мансий синеклизы, Хантей антеклизы (Сургут һәм Нижневартовск көмбәҙҙәре менән), Пурск улағы (Колтогорск-Уренгой рифтының көньяғынан өҫтә), Кеть-Вахск антеклизы һәм Чулым синеклизыһы менән Худосей улағы. Кеть-Вахсктан һәм Хантей антеклизынан көньяҡта Урта Иртыш һәм Кулундин синеклизы һуҙылған.
Ҡайһы бер геологик структуралар ҡалын ултырма ҡатламлы булыуҙарына ҡарамай, тигеҙлек барлыҡҡа килтереүҙә көслө сағылыш таба. Мәҫәлән, (антиклиналь) Верхнетазовск һәм Люлимвор ҡалҡыулыҡтары. Барабинск һәм Кондинск уйһыулыҡтары плита фундаментлы синеклизға ҡарай. Әммә Көнбайыш Себерҙә (инверсион) морфоструктура ла осрай. Мәҫәлән, һөҙәк синеклиза урынында барлыҡҡа килгән Васюган тигеҙлеге һәм фундамент бөгөмө зонаһында урынлашҡан Чулымо-Йәнәсәй платоһы.
Кәүшәк ултырма ҡатламындарында ер аҫты һыуҙары горизонты ята. Сөсө һәм минераль (шул иҫәптән тоҙло), шулай уҡ, ҡайнар (100—150°С) һыу сығанаҡтары булып торалар.
Сәнәғәт ятҡылыҡтарынан нефть һәм тәбиғи газ (Көнбайыш-Себер газлы-нефтле бассейны) бар. Ханты-Манси синеклизы, Иваново, Сургут һәм Салым райондарында 2 км тәрәнлектә Рәсәйҙәге иң ҙур һәүерташлы нефть запасы бар
Климаты
Көнбайыш Себер тигеҙлеге өсөн ҡырыҫ континенталь климат хас. Себерҙән көньяҡҡа ныҡ һуҙылған булыуы асыҡ беленеп торған тәбиғәт зоналарынында сағылыш тапҡан. Көньяҡ һәм төньяҡ өлөштәренең климатында ҙур ғына айырмалар бар.
Көнбайыш Себерҙең континенталь климатына Төньяҡ Боҙло океандың яҡын булыуы ҙур йоғонто яһай. Рельефтың тигеҙлектән ғибәрәт булыуы төньяҡ һәм көньяҡ райондары араһында һауа массалары алмашыныуға булышлыҡ итә. .
Тигеҙлек сиктәрендә һалҡын осор башланыу менән уның көньяҡ өлөшөндәге сағыштырмаса юғары атмосфера баҫымы менән һәм Ҡара диңгеҙе нән һәм төньяҡтағы ярымутрауҙарҙан һуҙылып килгән түбән баҫым өлкәләренең бәрелеше башлана.
Ҡышын уртаса киңлектең континенталь һауа массалары өҫтөнлөк итә. Улар килгән Көнсығыш Себерҙән килә йәки тигеҙлек өҫтөндә һауа һыуыныу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Бында төньяҡ киңлектең 66 һәм 69°араһында урынлашҡан күрше урман-тундра өлкәләренә ҡарағанда температура юғарыраҡ була. Әммә көньяҡтараҡ китә ҡышҡы температура әкренләп күтәрелә. Дөйөм алғанда, ҡышын түбән температура тотороҡло һаҡлана. Имшеү көндәр бик әҙ була.
Көнбайыш Себерҙең бөтә биләмәләрендә тиерлек минималь температура бер төрлө. Хатта илдең көньяҡ сиге эргәһендә, Барнаул да , −50 ° −52-ҡа тиклем һыуыҡтар була. Яҙ ҡыҫҡа ғына, сағыштырмаса ҡоро һәм һалҡын була. Һаҙлыҡлы урман зонаһында апрелде яҙғы ай тип атап та булмай.
Көсһөҙ йәки был менән Шуға бәйле йәйгеһен төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш елдәр өҫтөнлөк итә. Көнбайыштан күскән һауа тәьҫире һиҙелерлек көсәйә.
Майҙа температура тиҙ генә күтәрелә. Әммә Арктиканан килгән һауа массаларының баҫып инеүе һөҙөмтәһендә йыш ҡына һалҡындар һәм ҡырау кире әйләнеп ҡайтҡылай. Иң йылы ай — июль. Уртаса температура Белый утрауында — 3,6°-нан тиклем Павлодар районында 21-22°-ға барып етә. Абсолют максимум температура — төньяҡта (Белый утрауында) 21°-ан көньяҡ райондарҙа 44°-ҡа (Рубцовск) тиклем. Көнбайыш Себерҙең көньяҡ яртыһындағы йәйге юғары температуралар көньяҡтан — Ҡаҙағстан дан һәм Урта Азиянан йылы континенталь һауа инеүгә бәйле. Көҙ, ғәҙәттә, һуң килә.
Яуым-төшөмдең иң күп өлөшө йәйгә тура килә. Ул көнбайыштан, Атлантика яғынан һауа массалары менән килә.
Майҙан октябргә тиклем арауыҡта Көнбайыш Себер йыллыҡ яуым-төшөмдең 70-80%-ын ала. Ә уның иң күп өлөшө июль менән авгусҡа тура килә.
Ҡышҡы яуым-төшөм микдары ҙур түгел. Сама менән айына 5 мм-ҙан 20-30 мм-ға тиклем. Көньяҡ өлөшөндә ҡайһы бер ҡышҡы айҙарҙа яуым-төшөм бөтөнләй үк булмаҫҡа ла мөмкин. Төрлө йылдарҙа яуым-төшөм микдары ныҡ ҡына тирбәлеп тора.
Урманлы дала зонаһында йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 300—350 мм. Ә айырым йылдар буйынса ҡараһаң, ямғырлы йылдарға 550—600 мм, ә ҡоро йылдарға бары 170—180 мм генә тура килә.
Ҡар ҡатламы ятыуының оҙойлығы төньяҡ райондарында 240—270 көнгә етә, ә көньяҡта — 160—170 көн тирәһе.
Ҡар ҡатламының ҡеүәте тундра һәм дала зонаһында 20-40 см тәшкил итә. Урманлы һаҙлыҡ һыҙатында: көнбайышында 50-60 см-ҙан көнсығыш Йәнәсәй яны райондардарында 70-100 см-ға тиклем.
Иҫке Собханғол
Иҫке Собханғол — күп мәғәнәле һүҙ.
Көнбайыш Себер тигеҙлеге
Климаты
Көнбайыш Себерҙең төньяҡ райондарындағы ҡырыҫ климат грунттың туңыуына һәм мәңгелек туңдың таралыуына килтерә.
Ямал, Тазов һәм Гыдан ярымутрауҙарында мәңгелек туң бар ерҙәрендә лә таралған. Был районда уның ҡеүәте 300—600 м-ға барып етә. Температураһы бик түбән. Һыуайырғыс аралыҡта — 4, −9°, ә уйһыулыҡтарҙа — 2, −8°.
Төньяҡ тайга сиктәрендә, уның көньяҡ өлөшөндә, киңлектең 64°-на тиклем мәңгелек туң утрауҙар булып бүлгеләнгән. Иреү ерҙәр менән аралашып ята.Ҡеүәте лә кәмегән. Температураһы 0,5 −1° тирәһенә күтәрелгән. Йәй көнө грунттың иреү тәрәнлеге лә артҡан. Бигерәк тә, минераль тау тоҡомдары ятҡан урындарҙа.
Гидрография
Тигеҙлек ҙур Көнбайыш Себер ҙур-артезиан бассейны сиктәрендә урынлашҡан. Бында гидрогеологтар икенсел дәрәжәләге бер нисә бассейнды айырып йөрөтәләр: Тубыл, Иртыш, Кулундинск-Барнаул, Чулым, Объ һәм башҡалар.
Кәүшәк ултырма ҡатламының (һыу үткәргес тоҡом:ҡом, ҡомташ менән һыу үткәрмәҫ тоҡомдар аралашып килә) ҡеүәтенә бәйле артезиан бассейны күп һанлы һыулы горизонт ята. Улар төрлө дәүер ҡатламдарына (юра, аҡбур, палеоген һәм дүртенсел) ҡарай. Был ер аҫты һыу сифаты бик горизонт различно. Артезиан һыуының ныҡ тәрән горизонттарҙа урынлашҡандары, күпселек осраҡта, һыу өҫтөнә яҡын ятҡандарына ҡарағанда нығыраҡ минералләшкән.
Көнбайыш-Себер тигеҙлегендә 2000-дән ашыу йылға аға. Уларҙың дөйөм оҙонлоғо 250 мең км-ҙан арта. Был йылғалар Ҡара диңгеҙен ә йылына 1200 км³ һыу килтереп тора (Волга нан 5 тапҡырға күберәк)
Йылға селтәре үтә ҡуйы түгел. Был төрлө климат үҙенсәлектәренә бәйләнгән. Тавда бассейнында 1000 км²-ға 350 км булһа, Барабин урманлы далаһында — бөтәһе 29 км. Илдең ҡайһы бер көньяҡ райондарында 445 меңдән ашыу км² тирәһе биләмәлә тик ябыҡ һыу ятҡылыҡтары ғына бар һәм күлдәргә бай булыуы менән айырылып тора.
Күпселек йылғаларҙы туйындырып тороусы төп сығанаҡ — ирегән ҡар һәм йәйге-көҙгө ямғырҙар ғына.
Шуға бәйле, йылғаларға төшкән ағымдың микдары миҙгелдәр буйынса ныҡ айырыла. Яҡынса йыллыҡ сумманың 70-80%-ы яҙ һәм йәйгә тура килә.
Бигерәк тә яҙғы ташҡын осоронда күп һыуҙар ағып, йылға кимәле 7-12 метрға тиклем күтәрелә (Йәнәсәй ҙә хатта 15-18 м тиклем).
Оҙайлы ваҡыт дауамында (көньяҡта — биш, һәм төньяҡта — һигеҙ ай) Көнбайыш Себер йылғаларында боҙ ята. Шуға күрә лә ҡышҡы айҙарға тура килә ағым йыллыҡ күләмдең 10 процентынан артмай.
Көнбайыш Себер йылғалары өсөн, шулай уҡ иң эреләре Обь, Иртыш һәм Йәнәсәй өсөн ауышлыҡ ҙур түгел һәм йылғаның ағыш тиҙлеге яй. Мәҫәлән, Обь йылғаһының Новосибирскиҙан йылға тамағына тиклем арауыҡ 3000 м тирәһе.Ә ауышлыҡ бөтәһе 90 м-ҙан ашмай. Ағым тиҙлеге 0,5 м/сек-тан артмай.
Көнбайыш Себер тигеҙлегендә урынлашҡан бер миллионға яҡын күл бар. Уларҙың дөйөм майҙаны 100 мең км² тәшкил итә. Был күлдәрҙең соҡоро килеп сығышы буйынса бер нисә төркөмгә бүленә.Берәүҙәре тигеҙлектең үҙендә электән булған түбән урындарҙа хасил булған. Карст булған урындарҙа, боҙлоҡтар сигенгәндә барлыҡҡа килгәндәре бар. Йылға үҙәнендәгеләр ике төркөмгә бүленә: һыубаҫар туғайҙарҙа һәм иҫке үҙәндәрҙә барлыҡҡа килгәндәр.
Бында үҙенсәлекле — «томан» тип аталған күлдәр ҙә бар. Тигеҙлек өлөшөндә, киң үҙән урынлашҡандар. Яҙғы ташҡын мәлендә барлыҡҡа киләләр ҙә, йәйгеһен күләмдәрен ҡырҡа кәметәләр. Ә көҙөн бөтөнләй юҡҡа сығалар. Көньяҡ райондарҙа йыш күлдәр тоҙло һыулы булалар.
Көнбайыш Себер берәмек майҙанға тура килгән һаҙымат ерҙәр буйынса (һаҙлыҡтар биләгән майҙан 800 мең квадрат километр самаһы) донъя рекорды ҡуя. Был күренештең сәбәбе булып түбәндәге факторҙар тора: артыҡ дым, яҫы рельеф, күп йыллыҡ туң, һәләте һәм бик күп масса һыуҙы тотоп тора алыусы торфтың күп булыуы.
Тәбиғәт зоналары
Көнбайыш Себер тигеҙлегенең. төньяҡтан көньяҡҡа ныҡ һуҙылған булыуы асыҡ беленеп торған тәбиғәт зоналарынында сағылыш тапҡан. Тупраҡ һәм үҫемлектәр япмаһында зоналар бер-береһен алмаштырып килә: тундра, урманлы тундра, урманлы һаҙлыҡ, урман, дала һәм ярымсүл (иң көньяғында).
Бөтә зоналарҙа ла ҙур майҙандарҙы күлдәр һәм һаҙлыҡтар биләй.
Көнбайыш Себер тигеҙлегенең күп өлөшөн тундра алып тора. Көньяҡҡараҡ урманлы тундра китә. Урманлы һаҙлыҡҡа Көнбайыш Себер тигеҙлегенең 60 % биләмәһе тура килә.
Киң япраҡлы һәм ылыҫлы- киң япраҡлы урмандар бында юҡ.
Көнсығыш Европа тигеҙлегенә ҡарағанда, бындағы климаттың континенталлығы йәһәт арта. Һөҙөмтәлә урманлы һаҙлыҡ зонаһы ҡырҡа ғына ҡоро далалы ландшафт менән алмашына.
Шуға ла, Көнбайыш Себерҙә Көнсығыш Европа тигеҙлегенә ҡарағанда ширина урманлы дала зонаһы күпкә тар.
Ағастарҙан күберәк ҡайын һәм у ҫаҡ ҡына осрай. Көнбайыш Себер уйһыулығының көньяғын дала биләй. Уның күп өлөшө һөрөлгән. Көнбайыш Себерҙең көньяҡ өлөшөндә ялпаҡ ландшафтына төрлөлөк индереүсе ял һымаҡ һыҙат булып ятыусы ҡом өйөмдәре китә. Уларҙың бейеклеге 3-10 метр тирәһе (урыны менән 30 метр). Өҫтәрендә ҡарағай урмандары урын алған.
Башҡорт теле көнө
Башҡорт теле көнө — башҡорт телен һаҡлау, яҡлау һәм үҫтереү маҡсатында үткәрелгән көн. Башҡортостан Республикаһы Башлығы Р. Ф. Хәбировтың указына ярашлы 2019 йылдың 14 декабре башҡорт теле көнө тип билдәләнгән.
Тарихы
Башҡорт теле көнөн 14 декабрҙә билдәләү осраҡлы түгел. Тап ошо көндә күренекле башҡорт шағиры, мәғрифәтсе Мифтахетдин Аҡмулла тыуған. Был көн, 2015 йылдан башлап, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ярҙамында Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһы һәм Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы башланғысы менән билдәләнә, рәсми рәүештә 2019 йылдан үткәрелә. Үҙ туған телен, ата-әсәләрен, олатайҙарын, йүндәрен өйрәнеү цивилизациялы кеше өсөн мотлаҡ. Беренсенән, был кешенең рухи донъяһын байыта, икенсенән, туған телде өйрәнеүҙе күпкә еңеләйтә.
Был көндә Башҡортостанда һәм ситтә төрлө саралар: онлайн һәм офлайн форматтарҙа башҡорт телен һәм башҡорт халҡының мәҙәни ҡиммәттәрен һаҡлауға йүнәлтелгән интернет-флешмоб, викториналар, лекциялар, асыҡ дәрестәр үткәрелә, йылға йомғаҡ яһала, бынан алда уҙғарылған конкурстарҙың еңеүселәре бүләкләнә, киләһе йылға гранттар иғлан ителә. Сарала республиканың барлыҡ мәҙәниәт һәм белем биреү учреждениелары ҡатнаша.
Һылтанмалар
ГТРК Башҡорт теле көнө
Сюнду
Сюнду — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Семыл-Я
Семыл-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы
Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы — 1919—1940 йылдарҙа Свердловск ҡалаһында эшләгән уҡыу йорто.
Тарихы
1919 йылда Екатеринбург ҡалаһында Мосолман педагогия техникумы булараҡ асыла. Ул шулай уҡ «өс йыллыҡ мосолман йәки татар-башҡорт курстары» исемен йөрөткән. Уҡыу йортона элекке политехникум бинаһының тик 4 кабинеты бүленгән. Бынан тыш бында рус педтехникумы, сәнәғәт-иҡтисади техникум, иҫәп-бухгалтер курстары һәм машинопись курстары урынлашҡан. Финанс аҙ бүленгәнлектән техникум ҙур матди-техник ҡыйынлыҡтар кисергән, студенттар (уларҙың өстән бер өлөшөнән күберәге етемдәр йортонан килгән) бәләкәй генә стипендия алып, йыш ҡына өҫкө һәм аяҡ кейеменә мохтаж булған, ағас барактарҙа йәшәгән. Әммә РСФСР-ҙы Мәғариф халыҡ комиссары А. Луначарскийҙың шәхсән ҡыҫылышы арҡаһында, техникумдың финанс хәле яҡшырған. Студенттар ике аҙнаға бер тапҡыр «Пролетарская мысль» гәзитен сығарған, татар-башҡорт клубында сәйәси, музыкаль-хор, әҙәби һәм драма түңәрәктәренә йөрөгән.
Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы 4 бүлектән торған:
1939 йылда татар-башҡорт техникумының 1-се курсына абитуриенттар алынмаған. 1940 йылда А. М. Горький исемендәге педагогия техникумы менән берләштерелгән.
Арғаяш кантоны
Арғаяш кантоны (Аргаяшский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге — Арғаяш ауылы.
Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын (аҙаҡ Арғаяш кантоны тип үҙгәртелә), Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
Арғаяш кантоны составына Екатеринбург өйәҙе, Силәбе өйәҙе, Троицк өйәҙе, Шадринск өйәҙенең 18 улусы инә. Административ үҙәге — Арғаяш ауылы.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Арғаяш кантоны ла була.
1930 йылдың 20 авгусында кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Арғаяш районы (Арғаяш, Губерна, Мөхәмәтҡолой улустары, өлөшләтә Ҡараболаҡ улусы) һәм Ҡоншаҡ районы (Бүре, өлөшләтә Ҡараболаҡ һәм Ҡоншаҡ улустары) составына инә.
Халҡы
1920 йылда — 83831 кеше, 1926 йылда — 100851 (башҡорттар — 40984, мишәрҙәр — 26468, татарҙар — 1127, урыҫтар — 31897 һәм башҡалар). 1926 йылда 7 июнендә Арғаяш кантоны составына Урал өлкәһе Свердловск округының Губерна һәм Кузнецк ауыл советы төҙөлгән Губерна улусы (үҙәге — Губерна ауылы) инә. Бөтә Рәсәй ҮБК ның 1924 йылда 15 декабрҙә декреты менән Арғаяш кантоны 5 улус ойошторола, Бөтә Рәсәй ҮБК ның 1926 йылда 14 июне декреты менән — 6. Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ерҙәр майҙаны 104,3 мең га тәшкил итә, ауыл хужалығы бойҙай сәсеүлеге — 54,7 мең, һоло — 41,1 мең, арыш — 6,2 мең, арпа — 0,6 мең, картуф — 0,7 мең, етен — 0,6 мең; һыйыр малы һаны — 57273 баш, йылҡы — 38910, һарыҡ — 71525, кәзә — 2692, сусҡа — 2317. 8 баҙар була (1926). 1-се баҫҡыс 95 мәктәп (башҡорт телендә уҡытыу 65, татар — 14, урыҫ телендә — 16 мәктәптә алып барыла; 1926); 5 дауахана һәм 8 амбулатория (1930); китапхана һәм 18 уҡыу өйө (1929) иҫәпләнә. thumb|Бәләкәй Башҡортостан, Арғаяш кантоны 1920
Масленников йорто (Вологда)
Масленников йорто (Масленниковтар йорто) — Вологдала XVIII быуат аҙағы бинаһы,  VI Армия яры буйы урамы, 127 йорт  адресы буйынса урынлашҡан, федераль әһәмиәттәге  архитектура ҡомартҡыһы.
Тарихы
Йортто 1780 йылдарҙа голланд контораһы төҙөй. 1789 йылда тәүге тапҡыр планда күрһәтелә. Һуңынан уны Вологда сауҙагәрҙәре Рыбников, Бросов, Извозчиков биләй. Күпемеле ваҡыт ул Прочтмейстер йорто тип иҫәпләнә, бында почта контораһы һәм почтмейстер фатиры урынлаша. Артабан бинаға ҡалала билдәле булған Масленниковтар ғаиләһе хужа була  (1910 йылдараҙ адресы:Дмитриев яры буйы урамы, 12). Совет осоронда ремонттан һуң бында Йәш йылғасылар клубы эшләй (1950 йылдарҙа адресы: Ҡыҙыл флот яр буйы урамы, 16).
Ҡомартҡы бинаһында балалар «Меридиан» диңгеҙ үҙәге урынлаша. 2010 йылда тергеҙеү эштәре сиктәрендә ҡыйығын алмаштыралар, штукатурлау буйынса эштәр башҡарыла, шул уҡ мәлдә сәнғәт белгесе Г.М.Лукомский һүрәтләгән классицизм өсөн хас булған  бер тонлы төҫтәрҙе боҙоп, фасады ике төҫкә — «терракота» һәм аҡҡа буяла.
Архитектураһы
Масленников йорто Вологдалағы иртә классицизмының үҫеше ваҡытына ҡарай. Ярым ҡатлы көмбәҙ түшәмле аҫҡы ҡат менән айырым йорт ярым-ҡат  ярым- антресоль рәүешендә өҫҡорма менән айырылып тора, ул ҡасандыр еңелсә аттик менән биҙәлгән, XX быуат башындағы Петербург архитектура тәнҡитсеһе Г.К.Лукомский һүҙҙәре менән  «бик яҡшы профилдә» була. Был композиция алымы XVIII быуат урталарында Петербург архитектураһынан һуңлап үҙләштерелгән тип иҫәпләнә. Бүлмәләр анфилад урынлаша, өс бүлмәнән төп, үҙәк бүлмә ике семәрле симметрия ишектәре, бигерәк тә  үҙәк бүлмә яғынан бай биҙәлгән ишектәре менән  иғтибарға лайыҡ. Тышҡы баҫҡыстар ихатанан туранан-тура  икенсе ҡатҡа алып бара, был бинаны XVII быуат ҡаралтыларына  яҡынайта.
Фасады биҙәлеше классицизм өсөн хас — өҫтә биҙәкләп һыланған тура мөйөшлө нишалар һәм аҫта тәҙрәләре, үҙәк өлөшөндә улар өҫтөндә сандриктар, шулай уҡ консолдәргә эленеп торған гирляндалар менән тамамланыусы матур фриз  һәм кәрниз. Ярым подвал һәм бина мөйөштәре эре рустовка менән эшкәртелгән. Үҙәк күләмде барокко эҙҙәре булған дүрт пилястра — уртаһында һылап эшләнгән түңәрәктәр бүлә, элек пилястралар бер-береһе менән киҫешкән ботаҡтарҙан капителдәр менән тамамланған (хәҙер юғалған). Тәҙрәләр араһындағы аралыҡ филенкалар менән башҡарылған.
Г. К. Лукомский Масленников йортон  «Людовик XVI стиленең иҫ киткес өлгөһө»  тип атай, бинаның пропорцияларын, кәрнизен, XX быуат башында әле иҫән булған балкон  рәшәткәләрен маҡтай, йорттоң бер тонда терракот төҫөндә  дөрөҫ буяулыуын, тик, ҡыҙғанысҡа, был тон «бер аҙ ҡуйы» булыуын билдәләй.
Шәкәр алмаштырғыстар
Шәкәр алмаштырғыстар —  аҙыҡ-түлек продукттарына татлы тәм бирә һәм шәкәр һәм уның урынына ҡулланыла ( патока, бал ) торған матдәләр химик ҡушылмалар. Ғәҙәттә, шәкәр алмаштырғыстар шул тиклем үк тәм биргән шәкәр күләменә ҡарағанда калориялары түбән була.
Тасуирлама
Шәкәр алмаштырғыстарҙы аҙыраҡ калориялы (шәкәрҙекенә яҡын) һәм түбән калориялы татлағыстарға бүлеп була. Түбән калориялы шәкәр алмаштырғыстары араһында калорияһы аҙ, әммә сахарозанан күпкә татлылары ла (интенсив тәмләткестәр), матдәләр алмашында ҡатнашмаған һәм организм үҙләштермәгән матдәләр ҙә бар.
Шулай итеп, шәкәр алмаштырғыстар консистенцияһы шәкәргә охшаш продукт алырга мөмкинлек бирә.
Фекерҙәр
Халыҡ-ара татлағыстар һәм аҙ калориялы продукттар етештереүселәр ассоциацияһы классификацияһы буйынса ( Calorie Control Council), фруктоза, ксилит һәм сорбит шәкәрҙең үҙен алмаштырыусылар төркөмөнә инә, һәм шулай уҡ һирәк осрай торған татлағыстар төркөмө (матдәләр алмашыуында ҡатнашмаған химик матдәләр; калориялары 0 ккал) бар: цикламат, сукралоза, неогесперидин, тауматин, глицирризин, стевиозид һәм лактулоза
Cell Metabolism журналында баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәргә ярашлы,  ҡайһы бер кеше татлағыстарҙы самалап тотона белмәй, артығын ашай башлай.
2019 йылда баҫылып сыҡҡан 56 тикшеренеүҙе анализлап, авторҙар шәкәр алмаштырғыстар сәләмәтлек өсөн файҙалы тип ышандырырлыҡ дәлилдәр юҡ тигән һығымтаға килә,.
Башҡортостандағы тикшеренеүҙәр һәм етештереү
Башҡортостанда шәкәр алмаштырғыстар етештереүҙә тәбиғи сеймал ҡулланыла: роза һымаҡтар ғаиләһе үҫемлектәренең емештәрендә (сорбит; айырыуса миләш емеше уға бай), бәшмәктәрҙә (ман­нит) һ.б. бар. Төп шәкәр алмаштырғыстар — шәкәр диабеты менән ауырыған һәм һимереү менән яфаланған кешеләр өсөн аҙыҡ-түлек етештереү, диуретик дарыуҙар, косметика компоненттарын һ.б. етештереүҙә файҙаланыла. Теш пастаһы, аҙ калориялы диетаға ярашлы эсемлектәр һ.б. етештереүҙә интенсив шәкәр алмаштырғыстар ҡулланыла.
ХХ быуаттың 40‑сы йылдары аҙағынан70‑се йылдар уртаһына тиклем Өфө витамин заводында сорбит (C вита­минын синтезлауҙың аралаш продукты) сығарылған була.
Балыҡтар
Балыҡтар (Pisces) — хайуандар донъяһының айырым класы; айғолаҡ аша һыуҙа эрегән кислород менән һулыш алыусы умыртҡалыларҙың ҙур төркөмө ; йөҙгөстәр ярҙамында хәрәкәт итәләр. Һалҡын ҡанлы һыу хайуандары.
Балыҡтар тоҙло һәм сөсө һыуҙарҙа, тау шишмәләренән алып океан тәрәнлектәренә тиклем тереклек итә.
Балыҡтар һыу экосистемаһында аҙыҡ сылбыры булараҡ ҙур роль уйнай, шулай уҡ кеше өсөн аҙыҡ булып тора. Балыҡтарҙың ҙурлығы 7,9 мм-ҙан алып (Paedocypris progenetica ) 13,7 м-ға тиклем (кит акулаһы).
Донъяла 25 000—31 000 балыҡ төрө барлығы билдәле. Рәсәйҙә 3000 төрө тереклек итә, шул иҫәптән 280 сөсө һыу балығы.
Зоологияның балыҡтарҙы өйрәнә торған фәне ихтиология тип атала.
Төҙөлөшө, туҡланыуы, үрсеүе һәм йәшәү реүеше буйынса 2 класҡа: кимерсәклеләргә һәм һөйәклеләргә буленә.
Барлыҡҡа килеүе һәм эволюция
Балыҡтарҙы хәтерләткән иң боронғо яңаҡһыҙ хайуандар иртә ордовиктан (яҡынса 450-470 миллион йыл элек) билдәле тип иҫәпләнгән. Шуға ҡарамаҫтан, 1999 йылда Ҡытайҙың Юньнань провинцияһында 530 миллион йыл элек йәшәгән яңаҡһыҙҙар төркөмөнә ҡараған (элекке кембрий) балыҡҡа оҡшаҡан ҡалдыҡтар табыла. Был формалар умыртҡалыларҙың ата-бабалары булғандыр, бәлки.
Айғолаҡ дуғаларынан барлыҡҡа килгән яңаҡ һөйәктәре тәүге балыҡтарҙың үҙенсәлеге булып тора. Яңағынан тыш, балыҡтарҙың пар йөҙгөстәре, эсе өс ярым түңәрәк каналлы, айғолаҡ дуғалары бар. Тәүге яңаҡ-яңаҡ балыҡтарының ордовикта барлыҡҡа килеүенә ҡарамаҫтан, улар, әлбиттә, девонға тиклем булған. Шулай итеп, балыҡтар һәм яңаҡһыҙҙар, хәҙерге ваҡыттан айырмалы рәүештә, 100 миллион йылдан ашыу йәшәй. Кимерсәк балыҡтары силур менән девон сигендә барлыҡҡа килгән, 420 миллион йыл самаһы элек ул карбонда сәскә атҡан. Лопастепёр балыҡтар донъя океандарында кәм тигәндә девондан йәшәй; уларҙың инде силурҙа булыуы ла ихтимал. Guiyu oneiros - иң иртә лопастепёр балығы.
Әлеге ваҡытта йәшәгән умыртҡалыларҙың яртыһынан ашыуы, атап әйткәндә, FishBase мәғлүмәткә ярашлы, 31 меңгә яҡын төрө балыҡтарға ҡарай. Танылған төрҙәрҙең һаны яңы төрҙәрҙең асылыуы, шулай уҡ айырым төркөмдәрҙең таксономик ревизиялары һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Хәҙерге ваҡытта йәшәүсе балыҡтар өс кластан тора: кимерсәкле балыҡтар, лопастепёрлы балыҡтар һәм нурға бай балыҡтар. Һуңғы ике класты бер төркөм һөйәк балыҡтар тәшкил итә.
Хәҙерге һеңеркәле балыҡтарҙы ике төркөмгә бүләләр: Holocephali (бөтә башлы) һәм Elasmobranchii (пластиножаберҙар, уларға акулалар һәм скаттар инә). Хәҙер 900—1000 төр һеңерсәле балыҡ барлығы билдәле.
Кимерсәкле балыҡтар
Күпселек кимерсәкле балыҡтар диңгеҙҙәрҙә йәшәй, айырым төрҙәре генә сөсө һыуҙа осрай.
Хәҙер йәшәгән кимерсәкле балыҡтарҙың төҙөлөшөндә ҡайһы бер боронғо билдәлер: кимерсәкле һөлдә; йөҙөү ҡыуығы юҡ; айғолаҡ ҡапҡастары юҡ, шуға ла, айғолаҡ тишектәре (5-7) тыштан күренеп тора; башының аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан арҡыры ауыҙ тишеге һәм башҡалар һакланған.
Был төркөмгә акулалар һәм скаттар инә.
Һөйәкле балыҡтар
Балыҡтарҙың иң күп төркөмө. Океандарҙа, диңгеҙҙәрҙә, йылғаларҙа, күлдәрҙә, даими һәм вакытлыса булған һыу ятҡылыҡтарында тереклек итәләр. Хәҙерге балыктарҙың 96%-ын һөйәкле балыҡтар тәшкил итә. Уларҙың тән формаһы төрлөсә: оҙонса, түңәрәк һымаҡ, торпедо һымаҡ, япраҡ һымаҡ, йылан һымаҡ була.
Тән төҙөлөшө
Һөйәкле балыҡтар класы, нур ҡанатлылар ярым-класы вәкилдәренең тышҡы ҡиәфәте бик төрлө, ләкин барыһының да уртаҡ билдәләре бар. Уларҙың тәне ян-яҡтан ҡыҫылған һәм баш, кәүҙә, ҡойрок өлөштәренә бүленә. Балыҡтар, береһе өҫтөнә береһе ятҡан, һөйәк пластинкалар (тәңкәләр) менән ҡапланған. Тәңкәләр ярым үтә күренмәле, ҡырыйы шыма йәки тешле була. Тәңкәләр тиренән (дермадан) барлыҡҡа килә. Тәңкә япманың өҫтө лайла менән ҡапланған. Балыҡтың һөлдәһе тулыһынса тейерлек һөйәктәрҙән тора. Умыртҡалыҡ һөйәк умыртҡаларҙан төҙөлгән һәм кәүҙә, ҡойроҡ өлөштәренә бүленә. Умыртҡаларҙың үҫентеләре — өҫкө һәм аҫҡы дуғалары була. Кәүҙә өлөшөндә өҫкө дуғалар ҡушылып арҡа мейе каналын барлыҡҡа килтерә. Тән ҡыуышлығын өҫтән һәм йән-яҡтан ҡабырғалар сикләй. Баш һөйәгенең күп өлөшө — һөйәк, ул мейе тартмаһынан, ҡаҙналык һөйәктәренән, һаңаҡ йәйәләренән һәм һаңаҡ ҡапкасынан тора. Парлы күкрәк һәм ҡорһаҡ йөҙгөстәре бик күп ваҡ һөйәктәрҙән яһалған.
Мускулдары һөйәктәргә беркетелгән. Иң көслө мускулдар кәүҙәһенең арҡа яғында һәм ҡойроҡ бүлегендә була. Кәүҙә мускулатураһы тоташтырғыс туҡыманан торған бүлгеләр менән сегменттарға бүлгәләнгән. Башында һәм йөҙгөстәре янында яңаҡтарҙы, айғолаҡ ҡапҡастарын һәм йөҙгөстәрҙе хәрәкәткә килтерә торған мускулдар урынлашҡан.
Нервылар системаһы
Балыҡтарҙың нерв системаһы баш һәм арҡа мейеһенән, уларҙан китеүсе нервыларҙан тора. Баш мейеһе мейе ҡумтаһында урынлашҡан һәм биш бүлектән тора: алғы мейе, аралыҡ мейе, урта мейе, оҙонса мейе һәм кесе мейе.
Кесе мейе хәрәкәт координацияһы өсөн яуап бирә. Һыу мөхитендә тигеҙлекте һаҡлау зарурлығына һәм хәрәкәт ҡатмарлылығына бәйле, кесе мейенең ныҡ ҡына үҫешкән.
Оҙонса мейе арҡа мейеһенә күсә. Ул умыртҡаларҙың өҫкө йәйәләре барлыҡҡа килтергән тишектәрҙән яһалған умыртҡалыҡ каналы эсенән оҙон аҡ таж булып һуҙылған. Күп һанлы нервтар баш һәм арка мейеһен балыҡтың төрло органдары менән бәйләнештә тота.
Һиҙеү ағзалары
Һиҙеү ағзалары күреү, ишетеү, еҫ һиҙеү һәм һиҙеү ағзаларынан тора. Күҙҙәр баштың ике яғында урынлашҡан һәм яҡындағы предметтарҙы яҡшы күрергә яраҡлашҡан. Ишетеү ағзаһы эске ҡолаҡтан, йәғни, баш һөйәктең артҡы өлөшөндә урынлашҡан лабиринттан ғибәрәт.