cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Суртан ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Тарихы
Уҫылы ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Суртан ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Улусук
Улусук — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кадрин йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Австрия Эрцгерцоглығы
Австрия Эрцгерцоглығы (Erzherzogtum Österreich) — Изге Рим империяһы сиктәрендәге иң мөһим дәүләттәрҙең береһе, Габсбургтар монархияһы үҙәге һәм Австрия империяһынан алдараҡ булдырылған дәүләт. Хәҙерге Австрия федераль ере Түбәнге Австрия һәм шулай уҡ Үрге Австрия еренең бер өлөшө булған эрцгерцоглыҡтың үҙәгендә баш ҡалаһы Вена менән яҡынса 700 йыл эсендә ул маркграфлыҡтан империя үҙәгенә әүерелә.
Латвия тарихы
Латвия тарихы — беҙҙең эраға тиклем X—IX меңйыллыҡтан бөгөнгө көнгә тиклем хәҙерге Латвия ерендәге ваҡиғалар.
Австрия Эрцгерцоглығы
Көнсығыш марка
Тәүге осорҙағы Урта быуат дәүерендәге Эрцгерцоглыҡ булған Австрия территорияһы Көнсығыш марка исеме аҫтында билдәле була. Этник немец мигранттары IX һәм X быуаттарҙа урындағы славян халҡын ҡыҫырыҡлап сығара. 955 йылда Лех йылғаһы янындағы алышта был төбәк Изге Рим империяһының маркаһы булып китә һәм 960 йылда маркграфлыҡ статусын ала. 976 йылдан алып төбәк Бабенбергтар династияһы хакимлығы аҫтында була.
Латвия тарихы
Тарихҡаса осор
16 000 йыл элек Латвия еренән боҙлоҡтар килә башлай, әммә беренсе кешеләр бында 11 000 йыл элек төпләнгән. Тәү кешеләр эҙҙәре кунд культураһы артефакттарына ҡарай, уның нигеҙендә нарв культураһы формалаша. Беҙҙең быуатҡа тиклем 3 мең тирәһе йыл элек бында фин-уғыр ырыуҙары килә. Б. э. т. 1 меңйыллыҡтан ҡалмай, бында балт ырыуҙары урынлаша. Улар мал көтөү, ер эшкәртеү менән шөғөлләнә. Ошо уҡ ваҡытта был ерҙәрҙә йәшәүселәр ситтән килгән тимер хеҙмәт ҡоралдарын ҡуллана башлай.
Австрия Эрцгерцоглығы
Австрия Герцоглығы
1156 йылда марграфлыҡ статусы Изге Рим империяһы императоры Фридрих I сығарған Privilegium Minus ярҙамында герцоглыҡ статусына тиклем күтәрелә. 1278 йылда Рудольф I Пржемысл Отакар II еңә һәм Герцоглыҡта Габсбургтар хакимлығын булдыра.
Латвия тарихы
Урта быуат осоро
VII быуатта Латвияның көнбайышында Курземда скандинавтар ултыраҡтары барлыҡҡа килә.
VIII быуатта Латвия халҡы ер өйөнән ағас өйгә күсә, X быуатҡа көршәк яһау һөнәренә эйә була. Табылған ғәрәп дирхәмдәре (IX б. икенсе яртыһынан алып) алыҫ дәүләттәр менән һатып алыу бәйләнештәре әүҙемләшеүе хаҡында һөйләй. Рим аҡсалары Латвияла б. э. II б. уҡ килеп сыға.
Австрия Эрцгерцоглығы
Австрия Эрцгерцоглығы
1359 йылда яһалма Privilegium Minus герцог Рудольф IV тарафынан герцоглыҡ статусын эрцгерцоглыҡ статусына тиклем күтәрер өсөн ҡулланыла, әммә был аҙымды Изге Рим империяһы ҡабул итмәй. Беренсе булып эрцгерцог титулын Эрнст ала.1453 йылда Фридрих III етәкселегендә Габсбургтар Изге Рим империяһы императоры өҫтөнән контроль урынлаштырғанға тиклем, эрцгерцоглыҡ рәсми рәүештә танылмай. Австрия эрцгерцоглыҡ статусы булған берҙән — бер дәүләт була.
Латвия тарихы
Урта быуат осоро
Урта быуат яҙмалары буйынса Латвияла фин (ли́втар), балт (күршеләр, земга́лдар, се́лдар, латга́лдар), славян ырыуҙары йәшәгән.
Австрия Эрцгерцоглығы
Австрия Эрцгерцоглығы
XVI быуаттан эрцгерцог титуллы Габсбургтар башҡа Европа король династияларының принц йәки принцессаларына тиңләштерәләр. 1512 йылдан алып эрцгерцоглыҡ шулай уҡ Изге Рим империяһының башлыса Габсбургтарҙың мираҫҡа ҡалған ерҙәренән торған Австрия округы үҙәге була.
Габсбургтар империяһы
1804 йылда Наполеон Бонапарт баҫымы аҫтында һуңғы император Франц II Изге Рим империяһы тәхетенән баш тарта һәм Франц I исеме аҫтында Габсбургтар биләмәләре нигеҙендә булдырылған Австрия империяһы императоры була. Изге Рим империяҙы ерҙәре күп һанлы ирекле дәүләттәргә һәм ҡалаларға тарҡала. Австрия эрцгерцоглығы империя сиктәрендә Үрге һәм Түбәнге ерҙәргә бүленһә лә, таж ере булараҡ тереклек итеүен дауам итә. Эрцгерцог титулын император ғаиләһе ағзалары ҡулланыуын дауам итә һәм эрцгерцоглыҡ тик 1918 йылда, Австро-Венгрия емерелгәндән һуң һәм өр — яңы Австрия Республикаһында Үрге һәм Түбәнге Австрия айырым федераль ерҙәр ойошторолғандан һуң, туҡтатыла.
Латвия тарихы
Орден осоро (1202—1561)
XII быуат аҙағынан алып һәм XIII быуат аҙағына тиклемге осорҙа хәҙерге Латвия территорияһы Ҡылыс йөрөтөүселәр орденының тәре йөрөтөүселәр тарафынан яулап алына (1237 йылдан — Ливония ордены) һәм Ливонияның бер өлөшө булып китә. Ливония территорияһында бик күп таш замоктар була, уларҙы баҫҡынсылар терәк пункттары сифатында ҡулланалар. Тәре тағыусылар илгә католик динен алып килләр; бында күсенгән немецтарҙан хакимлыҡ иткән (дворянлыҡ һәм диндарҙар — духовенство), синыфтар барлыҡҡа килә, шулай уҡ немецтар күпселектә ҡала халҡы нигеҙең тәшкил итәләр. Урындағы крәҫтиәндәр XV быуатҡа тиклем ирекле булалар һәм йыш ҡына ордендың хәрби структураларына эшкә ялланалар, XVI быуат аҙағына бөтә крәҫтиәндәр крепостной булып китә.
Речь Посполитая һәм Швеция хакимлығы аҫтында (1561—1721)
Реформация Ливония орденының көсһөҙләнеү сәбәптәренең береһе булып тора. Орден Рим католик сиркәү башлығына буйһона, әммә унда ағза булып торған немецтар үҙҙәренең ватандашы Мартин Лютерҙың өгөт-нәсихәтенә биреләләр. Ливония 1558 йылда урыҫ батшаһы Яуыз Иван армияһының бәреп инеүенән башланған Ливония һуғышы барышында бөтөрөлә.
Бер үк ваҡытта Польша үҙен Контрреформация һәм католицизм бастионы итеп таный. Швеция короле үҙен лютерандар протекторы итеп иғлан итә. Шулай итеп, Латвияла Контрреформация поляк-шведтар ҡапма-ҡаршылығына әүерелә һәм үҙенең юғары нөктәһенә поляк-швед һуғыштарында (1600—1629) барып етә. Һуғыш һөҙөмтәһендә хәҙерге Латвия территорияһы ике ил араһында бүленә: Рига һәм Ливония Швецияға бирелә, ә Курляндия менән Латгалия Речь Посполитаяға ҡалдырыла. Ҡампа-ҡаршылыҡҡа өсөнсө көс — Рәсәй империяһы — нөктә ҡуя: ул 1710 йылғы Төньяҡ һуғышы барышында Эстляндия һәм Лифляндия территорияларын биләй, ә 1721 йылда, Ништадт килешеүенә ярашлы, юридик яҡтан хәҙерге Латвия территорияһының бер өлөшөн — элек Швецияға ҡараған өлөштө һәм шул иҫәптән Рига ҡалаһын — үҙенә ҡушып ала.
Рәсәй империяһы составында (1721—1917)
1721 йылғы килешең буйынса Швед Лифляндияһы (хәҙерге Латвияның төньяҡ һәм Эстонияның көньяҡ өлөшө ингән) Рәсәй империяһының Рига губернаһына ингән, һуңынан айырым Лифлянд губернаһы булып китә. 1772 йылда Речь Посполитая беренсе тапҡыр бүленгәндә, Рәсәйгә Латгалия (Поляк Инфлянттары), ә 1795 йылда Курляндия ҡушыла.
Наполеон баҫып алғанда, француз ғәскәрҙәре ваҡытлыса Курляндияны оккупацияға ала, әммә Ригаға инә алмай. 1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң Латвияның күп өлөшөндә крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлә.
XIX б. икенсе яртыһында индустриялаштырыу үтә, 1861 йылда Рига менән Динабург араһында тәүге тимер юл эшләй башлай, һуңынан ул Витебсҡа тиклем һуҙыла. 1862 йылда Рига Политехникумы асыла. Рига индустрия үҙәгенә әйләнә, күп заводтар төҙөлә (шул иҫәптән билдәле Руссо-Балт).
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш
Төп мәҡәлә: Латвия бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш
1918 йылдың 28 ғинуарында Петроградта икенсе сессияға Латыш ваҡытлыса милли совет йыйыла. 30 ғинуарҙағы резолюция, латвия берҙәм, демократик һәм бойондороҡһоҙ республика булырға тейеш, тип иғлан итә. Былар бөтәһе лә йәшерен рәүештә эшләнә, сөнки большевиктар латыштарҙың был ойошмаһын тыялар. Резолюцияла тәүге тапҡыр «бойондороҡһоҙлоҡ» һүҙе тура, кинәйә мәғәнәлә, юридик казуистикаһыҙ ҡулланыла. Һуңғараҡ ошо резолюцияға яңы дәүләттең халыҡ-ара танылыуына ынтылған латыш дипломаттары һылтана. 1918 йылдың 18 февралендә Германия армияһы, өс ай айлыҡ туҡтап тороуҙан һуң, Көнсығыш фронтында хәрби ғәмәлдәрҙе яңырта. Тарҡалған Рәсәй армияһы етди ҡаршылыҡ күрһәтә алмай һәм ун көн дауамында Германия Латвияның бөтә территорияһын биләп ала. Германия һөжүме Исколата Республикаһын юҡҡа сығара.
Латвияға һәм Эстонияға Германия бик тиҙ һәм ифрат уңышлы һөжүм итә. Германдар 17 мең тирәһе әсир, шулай уҡ 1501 пушка, 669 пулемет, 355 миномет, 150 мең винтовка, 20 мең транспорт саралары (шул иҫәптән 769 автомашина) һәм 27 самолет ҡулға төшөрәләр. Был операцияла Германия яғынан юғалтыуҙар бик бәләкәй була — 20 кеше һәләк булған һәм 89 яралы[16]. 1918 йылдың 3 мартында Брест-Литва ҡәлғәһендә Рәсәй Үҙәк державалар — Германия, Австро-Венгрия, Болгария һәм Ғосман империяһы менән солох килешеүе төҙөй.
1918 йылдың 8 мартында Курляндия киңәйтелгән ландтаг Елгавала Курляндия һәм Семигал герцоглығы тергеҙелеүе тураһында иғлан итә. Германия яҡлы даирәләр Германия империяһы менән тығыҙ бәйле булған дәүkәт берәмеген тергеҙергә маташалар. 1918 йылдың 5 ноябрендә, Германия империяһының капитуляцияһы алдынан ., оккупацияланған территорияларҙа Германия протектораты аҫтында Балтия герцоглығы иғлан ителә.
1918 йылдың 18 ноябрендә бер нисә Латвия партияларын һәм йәмәғәт ойошмаларын сағылдырған Халыҡ советы тарафынан Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Шулай уҡ Карлис Улманис етәкселегендәге Ваҡытлы хөкүмәте булдырыла. 1918 йылдың 7 декабрендә Прибалтикалағы Германия вәкиле Август Винниг Латвия территорияһын Ҡыҙыл Армияһынан яҡлау маҡсатында Карлис Улманис хөкүмәте менән килешеү төҙөй, килешеү буйынса Прибалтика ландесверын Латвия Республикаһының ҡораллы көстәре тип иғлан ителә. Был килешеүгә ярашлы ландесвер немец, латыш һәм урыҫ роталарынан торорға тейеш, ошо уҡ ваҡытта латыштарҙың өлөшө өстән ике тәшкил итергә тейеш (был шарт булдырылмай). Латвия Ваҡытлы хөкүмәте немецтар менән килешеүгә килә, сөнки ул ваҡытҡа хөкүмәттең ҡорал һатып алыу өсөн аҡсаһы булмай, ә аҙ һанлы латыш отрядтары Ҡыҙыл Армия менән һуғыша алмай.
1918 йылдың 17 декабрендә Латвия Ваҡытлы эшсе-крәҫтиән хөкүмәтенең совет власын булыдырыу тураһында Манифесты сыға. 22 декабрҙә В. И. Ульянов (Ленин) «Латвия Совет Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таныу тураһында» исемле РСФСР Совнаркомы декретына ҡул ҡуя. 1919 йылдың 3 ғинуарындаилдең баш ҡалаһы Риганы Ҡыҙыл Армияһы частары биләй. Была провозглашена Латвия Социалистик Совет Республикаһы. Иғлан ителә.
Немец етәкселеге яғынан тейешле ярҙам булмағанға күрә, Улманис хөкүмәте ландесверҙан бойондороҡһоҙ латыш хәрбиләштерелгән формированиелар булдыра башлай. Шулай итеп, 1919 йылдың 5 ғинуарында Оскар Калпакс (Колпак) етәкселегендә Айырым Латвия батальоны ойошторола. Көньяҡ Эстонияла латыш отрядтары булдырыла, ундағы иҫәптә торған 9800 тирәһе һалдат һәм офицерҙар һуңынан Эстония Ҡораллы көстәре составында Төньяҡ Латвия бригадаһына берләшә. Бер үк ваҡытта Ваҡытлы хөкүмәтенең оборона министры латыш роталарын ландесверҙан сығара. 1919 йылдың февраль башына Ҡыҙыл Армияһы Латвия территорияһының байтаҡ өлөшөн яулап алыуға өлгәшә, уның сафтарында латыш уҡсылары ла була. Лиепаи порт ҡалаһы тирәһе генә Карлис Улманис хөкүмәте контроле аҫтында ҡала. Шунда уҡ ниндәйҙер кимәлдә Улманисҡа большевиктар менән көрәштә теләктәшлек күрһәткән Остзея немецтарының хәрби формированиелары (Прибалтика ландесверы) урынлаша, уларҙың составына Латыш бригадаһы ла инә (яҡынса 2 мең һалдат һәм офицер).. 1919 йылдың 16 апрелендә Лиепае ҡалаһына ландесверҙың немец отрядтары Германияға ҡаршы тип һаналған Улманис хөкүмәтен ҡолаталар. Бер нисә көндән Улманистың ҡолатылған хөкүмәте «Һарытау» пароходына күсенә, был пароход махсус рәүештә Таллиндан килә һәм инглиз хәрбиҙәре һағы аҫтында Лиепаи портында тора. Британия һәм Франция хәрби караптары һағы аҫтында судно рейдҡа сыға һәм ике ай тирәһе диңгеҙҙә үткәрә.
1919 йылдың 26 апрелендә ландесвер командованиеһы Латвия премьер-министры итеп латыш милләтле лютеран пасторы Андриевс Ниедруны тәғәйенләй, пастор латыш гәзиттәре биттәрендә үҙенең сағыу сығыштары арҡаһында билдәлелек ала. 22 майҙа ландесвер, немец Тимер дивизия һәм Кенәз Ливен етәкселегендә аҡгвардейсылар формированиелары Риганы Ҡыҙыл Армияһынан азат итә һәм шунда Ниедра хөкүмәте күсенә. Риганы яулағандан һуң немец хәрби һәм сәйәси етәкселеге Латвияла герман ориентациялы сәйәси режимы булдырырға маташа һәм эстон армияһына һәм латыш милли ҡораллы формированиеларына ҡаршы (уларҙың контроле аҫытнда Видземе төньяғы була) ҡоралын йүнәлтә. Әммә 1919 йылдың 23 июнендә эстон армияһы һәм латыш полктары Цесис тирәһендә ландесвер һәм Тимер дивизияһы отрядтарын ҡыйрата, уның һөҙөмтәһендә 29 июндә Ниедраның Германия яҡлы хөкүмәте тарҡатыла, ә Ниедра үҙе сит илгә ҡасырға мәжбүр була. 1919 йылдың 27 июнендә Улманис хөкүмәте үҙенең эшмәкәрлеген Лиепаела тергеҙә. 2 июлдә, Й. Лайдонер етәкселегендәге эстон армияһы һәм латыш уҡсылары Рига оборонаһы һыҙатын өҙөү һөҙөмтәһендә, Антанта вәкилдәре ҡатнашлығында немец көстәре һәм эстон армияһы араһында ваҡытлыса һуғышты туҡтатыу буйынса килешеү төҙөлә. Уның шарттары буйынса, 1919 йылдың 5 июленә Тимер дивизияһының аҙаҡҡы частары Риганы ташлап сығалар, ә ландесвер подразделениелары һуңынан Латвия армияһы составына индерелә.
В сентябре 1919 йылдың сентябрендә Латвиялағы герман корпусының элекке командующийы граф Рюдигер фон дер Гольц Веймар республикаһы армияһы етәкселегенән реваншимтик көсәтрҙең ярҙамында Германиялағы әсирҙәр өсөн лагерҙарҙа Латвияға урыҫ һалдаттарын һәм офицерҙарынан вербовка ойоштора, уларҙан полковник П. Р. Бермондт-Авалов етәкселегендә Көнбайыш ирекле армия ойошторола. Көнбайыш армияһы составына шулай уҡ формаль рәүештә бөтөрөлгән фон дер Гольц герман корпусы подразделениелары индерелә. 20 сентябрҙә Бермондт-Авалов үҙ өҫтөнә Прибалтикала бөтә власты алыуы тураһында иғлан иитә һәм Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы аҡ армиялар ғәскәрҙәре командующийы генерал Юденичкә буйһоноуҙан баш тарта. Көнбайыш ирекле армия Антанта ярҙамы менән 1919 йылдың ноябрендә Латвия ғәскәрҙәре тарафынан ҡыйратыла, ә Бермондт-Авалов үҙе Пруссияға ҡаса.
1920 йылдың башында Латвия һәм Польша армияларының берлектәге һөжүме барышында Ҡыҙыл Армия Латгалиянан ҡыҫырыҡлап сығарыла. 1920 йылдың 11 авгусында Латвия хөкүмәте РСФСР менән солох килешеүенә ҡул ҡуя, уға ярашлы Совет хөкүмәте донъяла беренсе булып бойондороҡһоҙ латвия дәүләтен таный. 1921 йылдың 21 ғинуарында Латвияның бойондороҡһоҙлоғон Беренсе донъя һуғышында еңеүсе илдәр (Антанта) таныйҙар. 1921 йылдың 22 сентябрендә Латвия, Литва һәм Эстония менән бер үк ваҡытта, Милләттәр Лигаһына ҡабул ителә.
Иғлан итеү
Беренсе Латвия бойондороҡһоҙлоғо осоро 1918 йылдың 18 ноябренән алып 1940 йылдың июненә тиклем дауам итә. 1917 йылда Латвия бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшкән ике сәйәси көс — Латыш ваҡытлыса милли советы һәм Демократик блок — барлыҡҡа килә. 1918 йылдың 17 ноябрендә ошо ике ойошма Халыҡ советын ойошторалар, ә Халыҡ советы, үҙ сиратында, 1918 йылдың 18 ноябрендә Латвия республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә.
Әммә Конституцион йыйылышына сәйәси консультациялар һәм һайлауҙар үткәреү Халыҡ советының төп бурысы булып тора. Халыҡ советы Латвияла юғары власть органы булараҡ Ойоштороу йыйылышы эшләй башлағанға тиклем ғәмәлдә була (1 май 1920 йыл).
Парламент республикаһы (1920—1934)
1920 йылдың 7 февралендә («Хөкүмәт вестнигы») гәзитендә Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар буйынса Үҙәк һәм район һайлау комиссиялары составтары нәшер ителә. 17 февралдә шул уҡ гәзиттә Үҙәк һайлау комиссияһының «Латвия ойоштороусылар йыйылышы тураһында» тигән тәүге инструкцияһы баҫтырыла.
1 мартта округ һайлау комиссиялары кандидаттарҙы депутаттарға теркәү процедураһын башлайҙар.
Ойоштороу йыйылышы һайлауҙары 1920 йылдың 17—18 апрелендә үтә, уларҙа һайлаусыларҙың 84,9 % (677 084) ҡатнаша.
Ойоштороу йыйылышының беренсе ултырышы 1920 йылдың 1 майында башлана. Рәйес вазифаһына юрист Янис Чаксте һайлана, һуңғараҡ ул латвия республикаһының беренсе президенты була.
1920 йылдың 5 майында Ойоштороу йыйылышы Латвия Республикаһы Конституцияһын әҙерләү өсөн 26 депутат комиссияһын булдыра. Конституция Ойоштороу йыйылышы тарафынан 1922 йылдың 15 февралендә иғлан ителә. Конституция, Латвия ирекле, бойондороҡһоҙ, демократик республика, тип белдерә, унда власҡа Латвия халҡы эйә, ә дәүләт ҡоролошоноң һәм халыҡ-ара статусының үҙгәртелеүе тураһында (мәҫәлән, суверенитетан баш ҡағыу, ниндәй булһа ла башҡа илгә ҡушылыу) ҡарарҙы тик Латвия халҡы үҙе референдум аша ҡабул итә ала.
Эре ер биләмәләрен бүлеү һәм ерһеҙ крәҫтиәндәргә ер биреү яңы властың иң тәүге бурысы булып тора. 1920 йылда уҡ Ойоштороу йыйылышы аграр реформаһын үҙерләү буйынса комиссияһын төҙөй. Биләмәләрҙең максималь күләме 50 га ер тип билдәләнә, бөтә ҡалдыҡтар бушлай ерһеҙҙәргә бирелә. Бирелгән участкалар 10 гектарҙан кәм һәм 22 гектраҙан артыҡ булмаҫҡа тейеш була, ысынында әҙерәк биләмәләр бирелгән осраҡтар ҙа була. Реформа 1937 йылға тиклем дауам итә һәм, дөйөм алғанда, уңышлы була һәм ауыл хужалығының үҫешен тәьмин итә. 1920 йылда ерһеҙ крәҫтиән 61,2 % булһа, крестьян, 1930-сы йылдар уртаһына 18 % тәшкил итә. 1923 йылда баҫыу майҙандары һуғышҡа тиклемге кимәлгә етә.
Үҙ сиратында, урмандарҙың 84 % дәүләт милкенә күсә, дәүләт ағас эшкәртеү сәнәғәтен контролгә алыуға өлгәшә.
1922 йылдың 9 июнендә Һвйлау тураһында закон ҡабул ителә. Законға ярашлы Сеймға һайлауҙар һәр өс йыл һайын үткәрелә. Сеймға үтеү өсөн һайлау сиге бик түбән була (2,5 %). Һөҙөтәлә сәйәси партиялар һәм ағымдар күбәйә һәм сәйәси көрәш киҫкенләшә, был хәл эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡто көсәйтә һәм сәйәси көрсәктә яҡынайта.
Улманистың авторитар режимы (1934—1940)
Карлис Улманис хөкүмәте милли аҙсылыҡтарға ҡарата сәйәсәтте ҡатыландыра: уларҙың йәмғиәт ойошмалары, шулай уҡ милли мәктәптәрҙең күпселеге, ябыла. Латгалдарҙы тулыһынса ассимиляциялаған күрс үткәрелә (латгал крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө мәжбүри рәүештә Латвияның башҡа райондарына күсерелә).
Ауыл хужалығына ярҙам күрһәтелә, яңы заводтарҙы төҙөүгә аҡса бүленә (ВЭФ, Форд-Вайрогс), республика әһәмиәтендәге объекттар (Кегум ГЭС, Кемери санаторийы), милли мәҙәниәт, мәғариф, сәнғәткә бермә-бер иғтибар арта.
1939 йылдың 23 авгусында СССР һәм Германия үҙ-ара һөжүм итмәү тураһында Килешеүгә ҡул ҡуялар, бынан тыш Көнсығыш Европала ике яҡлап мәнфәғәттәрҙе айырыу тураһында йәшерен өҫтөмө протокол төҙөлә. Протоколда Латвияның СССР ихтыяждары өлкәһенә индереү ҡарала.
Советтар Союзына ҡушылыу
1940 йылдың 16 июнендә көндөҙгө сәғәт 14-тә совет сит ил эштәре халыҡ комиссары В. М. Молотов Латвия илсеһе Ф. Коциньшға СССР хөкүмәте ультиматумын уҡып ишеттерә, унда Латвия хөкүмәтенең отставкаға китеүе һәм республикала совет контингентын арттырыуы талап ителә. Ошо уҡ ваҡытта 23:00 сәғәткә тиклем Латвия хөкүмәтенән яуап алынмаһа, СССР Ҡораллы көстәре Латвия территорияһына инәсәк һәм ниндәй булһа ҡаршылашыуҙы баҫтырасаҡ, тип белдерә. Карлис Улманис Латвиялағы Германия илсеһе Ульрих фон Коцҡа властар һәм армияны эвакуациялау өсөн Көнсығыш Пруссияға юл асыу үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Үтенескә ыңғай яуап алынмай. Ҡыҙыл Армия частарына ҡаршылыҡ күрһәтеү тураһындағы фарман алынмай, һәм армия бер нимә эшләмәй. Латвия министрҙар советы армияны совет ғәскәрҙәренә ҡаршы файҙаланыуҙан баш тарта, сөнки ҡанҡойолош Латвияны ҡотҡармай, тип һанай. 16 июне кисен Латвия властары совет ультиматумын ҡабул итеү тураһында хәбәр итәләр.
1940 йылдың 17 июнендә иртәнге сәғәт 9-ҙа Ҡыҙыл Армия вәкиле генерал-полковник Д. Г. Павлов Латвия армияһы вәкиле Отто Удентиньш менән Йонишки тимер юлы станцияһында осраша, әммә һөйләшеүҙәрҙең һөҙөмтәһен көтмәйенсә, Латвия властары яуап биргәнгә тиклем, Ҡыҙыл Армия частары совет-латыш сик буйын үтәләр.
Ошо уҡ көндө, көндөҙгө сәғәт 1-ҙә, Рига ҡалаһына беренсе совет танкылары бәреп инә, бынан һуң ҡалала стихиялы демонстрациялар башлана, халыҡ К. Улманистың отставкаһын талап итә. Латыш полицияһы демонстранттарҙы ҡыуып маташа, әммә һөҙөмтәлә урам бәрелештәре башлана, уның барышында ике яҡтан да һәләк булыусылар һәм яраланғандар барлыҡҡа килә.
17 июнь көнө кисен президент К. Улманис радио аша халыҡҡа мөрәжәғәт итә һәм һәм ҡаршылыҡ күрһәтмәҫкә саҡыра.
1940 йылдың 18 июнендә Латвияла ҡамау хәле иғлан ителә, Ригаға айзсаргарҙар частары килә башлай.
Яңы латыш хөкүмәте ҡамау хәлен алып ташлай, сәйәси тотҡондарҙы амнистиялай, айзсаргтар частарын тарҡата. Милли аҙсылыҡтарға ҡарата сикләүҙәр бөтөрөлә.
1940 йылдың 14-15 июлендә Латвия халыҡ сеймына һайлауҙар үткәрелә.1940 йылдың 21 июлендә үҙенең тәүге сессияһына йыйылған Сейм Латвия Социалистик Республикаһын ойоштороу тураһында ҡарарын ҡабул итә һәм совет хөкүмәтенә республиканы СССР составына алыу буйынса мөрәжәғәт итә. Шул уөҡ көндө Латвия президенты К. Улманис Сейм ҡабул иткән документтарға ҡул ҡуя һәм отставкаға китә.
1940 йылдың 5 авгусында СССР Юғары Советы Латвия Совет Социалистик Республикаһын Советтар Союзы составына индереү буйынса закон ҡабул итә.
1941 йылдың 14-15 июнендә Латвияла ГУЛАГ һәм УПВИ системаһы лагерҙарына депортация башлана, ә шунан халыҡты СССР-ҙың алыҫ көнсығыш өлкәләрендә урынлашҡан лагерҙарға ҡыуалар, шулай уҡ 13 июндән 14 июнгә ҡараған төндә ҡулға алынған кешеләрҙе шул уө төбәктәрҙә урынлаштыралар. Дөйөм алғанда, депортацияға 15 400-тән ашыу кеше дусар ителә. Тотҡарлауҙар, ҡулға алыуҙар һәм атып үлтереүҙәр Балтика буйы стратегик обороналау операцияһы башланғанға тиклем дауам итәләр. Барыһы 1941 йылда Латвия халҡының 0,74 % депортациялана. Латвияла йәшәгән бөтә йәһүдтәрҙең 1,9 %, латыштарҙың 0,8 % ҡыуыла һәм урыҫтарҙың 0,4 % (этник сығышы буйынса депортацияланғандарҙың 81,27 % латыштар, 11,7 % — йәһүдтәр һәм урыҫтар — 5,29 % .)
Депортацияланғандар араһында К. Улманистың элекке латыш дәүләт чиновниктары, латыш милләтсел ойошмалар активистары, элекке полиция һәм төрмә чиндары, аҡ армияларҙың элекке офицерҙары, ышанысһыҙ тип һаналған элекке латыш армияһының ҡайһы бер офицерҙары, ә шулай уҡ енәйәиселәре һәм асоциаль элементтар инә[37]. Латвиянан яҡынса 3600 тотҡон 26 июндә махсус поездарға тейәлә. Ошо тотҡандарҙың 1 % тирәһе Латвияға әйләнеп ҡайта алалар[33]. 4365 кеше «йәмғиәт өсөн хәүефле элементтар» булараҡ ҡулға алынған. 1857 кеше депортация барышында хөкөм ителеүселәрҙең ғаиләләре ағзалары булараҡ ҡулға алына (депортация сәбәбе — «ғаилә өлөшө булараҡ»). Дөйөм алғанда, 1941 йылда яҡлау тәьмин итеү сара булараҡ 6 222 кеше ҡулға алына (бөтә депортацияланғандарҙың 43 %). Дөйөм алғанда, 1941 йылдың июнендәге депортацияла яҡынса 4884 кеше (депортацияланғандарҙың 34 %) һәләк була.
Герман оккупацияһы Икенсе донъя һуғышы йылдарында
1941 йыл дың июне-июлендә Икенсе донъя һуғышы барышында Латвия ССР-ы территорияһы вермахт ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Оккупациның тәүге көндәренән үк йәһүд халҡынһәм коммунист активистарын юҡ итеү башлана. Репрессияларҙа урындағы коллаборационистик формированиелар ҡатнаша.
1941 йылдың 1 сентябрендә Латвия территорияһы Остланд рейхскомиссариаты составына «Латвия генераль округы» булараҡ индерелә. Фольксдойчтарҙан һәм колаборационистарҙан оккупацион администрацияһы, полиция подразделениелары һәм башҡа хәрбиләштергән ҡораллы формированиелары («тимер юлы һағы», «завод һағы» һәм башҡалар) булдырыла башлай. 1941 йылдың авгусындаа герман оккупацион властары бөтә дәүләт предприятиеларын Германия мөлкәте тип иғлан ителә.
1942 йылдың мартында Латвия генераль комиссары О.-Г. Дрехслер ҡарамағында Латвия үҙидараһы  — урындағы коллаборационистик администрацияһы (Латыш армияһының элекке генералы О. Данкерс етәкселегендә) булдырыла.
1942 йылдың башынан бер нисә латыш полиция частарынан Ваффен-СС латыш ирекле легион ойошторола (легион генерал-инспектор итеп Рудольф Бангерский тәғәйенләнә, элекке латыш армияһы генералы).
1943 йылда герман оккупацион властары урындағы халыҡты Ваффен-СС Латыш легионына мобилизациялай башлай. Күп кенә латыштар әлеге мобилизацияға ҡаршы булмай. Ул ваҡыттағы ҡайһы бер немец документтары СС 15-се латыш дивизияһы һалдаттарының кәйефтәрен бик сағыу күрһәтә. Уларҙың береһендә ошолай тип әйтелә: «Улар даими латыш милли дәүләтен теләйҙәр. Поставленные перед выбором — Германия йәки Рәсәй тиһән һайлау алдында ҡуйылып, улар Германияны һайлайҙар…, сөнки немец хакимлығы уларға бәләкәйерәк яуызлыҡ булып күренә. Латвияның оккупацияһы… Рәсәйгә нәфрәт тойғоһон тәрәнәйтте. Улар Рәсәйгә ҡаршы көрәште милли бурыс тип һанайҙар».
Немец оккупацияһы йылдарында нацистар һәм уларҙың урындағы әшнәләре ҡулынан 313 меңдән ашыу тыныс халыҡ ҡырыла (шул иҫәптән Латвия халҡынан — яҡынса 100 мең кеше) һәм 330 меңдән ашыу совет хәрби әсирҙәре. Латвияның йәһүд һәм сиған халҡы тулыһынса тиерлек юҡ ителә (80 мең йәһүдтән барыһы 162 кеше генә иҫән ҡала). Румбулдә бик күп үлтереүҙәр башҡарыла, улар А айнзацтөркөмө, вермахт һәм диңгеҙ пехотаһы (Лиепае), шулай уҡ латыш коллаборационалистар тарафынан эшләнә. Бынан тыш, яҡынса 25 мең йәһүд Германиянан, Австриянан һәм хәҙерге Чехиянан килтерелә, улар араһынан 20 мең кеше үлтерелә.
Күп кенә латыштар немец оккупацияһына ҡаршылаша. Ҡаршылашыу хәрәкәте отрядтарға бүленә, уларҙың ҡайһы берҙәре Латвия бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшһә, советтар яҡлы отрядтар Латвия партизан хәрәкәте сиктәрендә алыша. Уларҙың командиры латыш Артур Спрогис була. Нацистар һуғыштан һуң Балтика буйындағы ерҙәргә немецтарҙы күсереү, ерле халыҡтың бер өлөшөн юҡ итеү, күпмелер өлөшөн немец халҡы тарафынан ассимиляцияға дусар итеү планын төҙөй.
1944 йылдың 13 октябрендә войска Совет армияһы ғәскәрҙәре Риганы азат итеү операцияһын башлай, ә 1944 йылдың 15 октябрендә ҡала тулыһынса немец ғәскәрҙәренән таҙартыла.
Тулыһынса Латвия ССР-ы территорияһы немец-фашист илбаҫарҙарынан 1944 йылдың 24 ноябрендә Балтика буйы операцияһы барышында азат ителә.
Һуғыштан һуңғы осор (1945—1991)
1944 йылдың 24 ноябрендә немец-фашист оккупацияһынан азат ителгәндән һуң Латвия территорияһында Латвия ССР-ы структуралары булдырыла. Ә инде Бөйөк ватан һуғышы тамамланғас, республика сәнәғәте һәм башҡа халыҡ хужалығы тармаҡтары тергеҙелә башлай.
1949 йылда Балтика буйында ҙур март депортацияһы үткәрелә («Прибой» операцияһы), уның барышында 13 624 ғаилә йәки 42 975 кеше, башлыса совет власы тарафынан кулактар тип нарыҡланған ауыл халҡы йәки совет власына ҡаршы һуғышҡан һәм бандитлыҡ менән шөғөлләнгән «урман кешеләренең» әшнәләре һөрөлөргә тейеш була. Һөрөлгәндәр Латвияның дөйөм халҡы иҫәбенән 2,28 % тәшкил итә.
Депортацияланғандарҙың хәтирәләренән: Документты уҡып ишеттерҙеләр, уға ярашлы беҙҙе икенсе урынға күсерәләр, 15 минут эсендә йыйынырға бойорҙолар, йортта нимә ҡала, һуңынан туғандар ебәрерҙәр, тинеләр. 1950-се йылдар уртаһынан 1960-сы йылдар уртаһына тиклем барған ун йыллыҡ «Хрущев йылыныуы» («десталинизация») осоро тамамланғандан һуң, репрессияланған халыҡтар элек йәшәгән райондарға ҡайтыу мөмкинлеген алалар.
1949—1950 йылдарҙа Латвия ССР-ында массауи коллективлаштырыу үткәрелә. 2000-се йылдар уртаһында «Версия» гәзите журналистары үткәргән тикшеренеү һөҙөмтәһендә СССР йыл һайын совет Латвияһына 1,3 миллиард доллар биргән. Мәҡәләлә шулай уҡ, 1930-сы йылдар аҙағына балтика буйы республикаһы иҡтисады бигүк һәйбәт хәлдә булмаған, тип билдәләнә:
«Латыш иҡтисадының һүнеүен совет оккупацияһы боҙа. „Оккупанттар“ илдән ҡиммәтле нимәне сығарыу урынына Латвияға, үҙ иҡтисадына ҡарағанда күберәк аҡса һалалар. 1946—1985 йылдарҙа 216 эре сәнәғәт предприятиелары төҙөлә һәм тергеҙелә».
1950-се йылдарға Латвия ССР-ында йәшәү кимәле Советтар Союзында иң юғарыларҙан була. 1956 йылда йән башына Латвияла килем 717 һум тәшкил итә. Сағыштырыу өсөн, бөтә Советтар Союзында ошо уҡ йылда ошо күрһәткес 535 һум тәшкил итһә, РСФСР-ҙа — 598 һум, Украин ССР-ында — 559 һум, Эстон ССР-ында — 720 һум. Һуғыштан һуңғы индустриаллек сиктәрендә республикалаэре сәнәғәт предприятиелары төҙөлә йәки модернизациялана: «ВЭФ» Рига дәүләт электр-техник заводы, «Радиотехника» Рига заводы, Рига вагондар эшләү заводы (РВЗ) һәм башҡалар. Совет ваҡытында Латвияның энергетик инфраструктураһы төҙөлә: Полоцк — Вентспилс нефть үткәргесе, Вентспилс нефтебазаһы, Инчукалнс ер аҫты газ һаҡлағысы, Рига ГЭС-ы, Плявинь ГЭС-ы, бер нисә ТЭЦ. Текстиль предприятелары төҙөлә йәки модернизациялана (шул иҫәптән, төбәктә иң эре Огра трикотаж комбинаты), химик предприятиелар (Даугавпилс химик сүс заводы), Рига музыкаль инструменттар фабрикаһы, «Дзинтарс» парфюмерия заводы, тағы ла торлаҡ йорттары, университеттар, ғилми-тикшеренеү институттары. Коммунистик субботниктарҙа эшләнгән аҡсаға Ригала «Гайльэзерс» хәстәханалар комплексы һәм 1-се балалар клиник хәстәханаһы төҙөлә.
Автомобиль юлдары селтәре яҡшыра, туристик инфраструктураһы үҫешә. Юрмала СССР-ҙа иң билдәле ҡала-курорт тип таныла.
1945—1990 йылдарҙа Латвия иҡтисады йылдам үҫешә. 1940-сы йылдар аҙағында был союздаш республиканың төп фондтары хаҡы 1 миллиард һум тәшкил итһә, 1990 йыл башына ул 29,9 миллиард һумға барып етә (1973 йылғы хаҡтарға ҡарата), ә әйләнеш аҡса һәм йорт мөлкәте буйынса республиканың милли байлығы 45 миллиард һум тәшкил итә.
Рәсәй Фәндәр академияһы ИМЭМО мәғлүмәттәре буйынса, 1990 йылда СССР-ҙа йән башына тулайым эске продукт, дөйөм алғанда, донъяла 39 урын биләһә, Латвия ССР-ы днъяла 40-сы урын биләй.
Совет Латвияһының партия етәкселәре Мәскәүгә етәкселек урындарға тәғәйенләнә, улар араһында КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы А. Я. Пельше, Латвия ССР-ы КГБ етәксеһе Б. К. Пуго һәм башҡалар.
Бойондороҡһоҙлоҡто тергеҙеү
«Үҙгәртеп ҡороу» башланғандан һуң, 1987 йылда уҡ балтика буйы илдәре баш ҡалаларында масауи сығыштар башлана. 1988 йылда латвия ССР-ында йәмғиәт-сәйәси хәрәкәттәр барлыҡҡа килә. Улар араһында иң эреһе — «Латвия халыҡ фронты» —1989—1990 йылдарҙа яйлап власҡа килә. СССР составында Латвия ССР-ын һаҡлап ҡалыу өсөн сығыш яһаған «Интерфронт» ундай киң танылыу яулай алмай. «Латвия халыҡ фронты» «Эстония халыҡ фронты» һәм «Саюдис» Литва хәрәкәте менән хеҙмәттәшлек итә. 1989 йылдың 23 авгусында бөтә өс хәрәкәт «Балтика юлы» берлектәге йәмғиәт-сәйәси акцияһын үткәрәләр, ул Германия һәм Советтар Союзы араһындағы Һөжүм итмәү тураһындағы пакттың 50-йыллығына арнала һәм Балтика буйы илдәре халыҡтарының СССР-ҙан сығырға теләген күрһәтә. Ҡулға-ҡул тотонған «тере акция» бөтә Балтика буйы территорияһы аша — Таллиндағы Оҙон Герман манараһынан Вильнюстағы Гедимин манараһына тиклем — һуҙыла.
1990 йылдың 4 майында Латвия ССР-ның Юғары Советы Латвия Республикаһының үҙаллылығын тергеҙеү тураһындағы декларация ҡабул ителә.
1990 йылдың 4 майында яңы һайланған Юғары Советы тарафынан Латвия Республикаһы бойондорҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһындағы Декларация ҡабул ителә. Ошо документҡа ярашлы 1922 йылғы Латвия Республикаһы Конституцияһы яңыртыла һәм Сейм саҡырылғанға тиклем де-факто күсеү осоро тип билдәләнә. Бер үк ваҡытта Латвия Республикаһы граждандары Конгресы саҡыртыла, уны һайлауҙа СССР-ға ҡушылғанға тиклем Латвия граждандалығына эйә булған кешеләр һәм уларҙың вариҫтары ҡатнаша ала. 1991 йылдың 6 мартындағы һорауламаға ярашлы Латвия халҡының 74 % демократик һәм бойондороҡһоҙ Латвия өсөн тауыш бирә.
1991 йылдың 17 сентябрендә Латвия Республикаһы БМО ағзаһы итеп алына.
1940 йылда СССР-ға ҡушылғанға тиклем Латвия граждандары булған кешеләр һәм уларҙың вариҫтары, 1991 йылдың 15 октябрендәге Латвия Республикаһы Юғары Советының ҡарарына ярашлы, Латвия гражданлығын тергеҙәләр. Уға ярашлы СССР Юғары советы Президиумының 1940 йылдың 7 сентябрендәге указы ғәмәлдән сығарылған тип иҫәпләнә, ә Латвия гражданлығына 1940 йылдың 17 июнендә Латвия Республикаһы граждандары булған кешеләр һәм уларҙың вариҫтары дәғүә итә ала (яҡынса илдең 2/3 өлөшө); икеләтә гражданлыҡ тыйыла. 1992 йылдың октябрендә Юғары Советтың «1914 йылдың 1 авгусына тиклем Латвия сиктәрендә йәшәгән кешеләрҙең һәм уларҙың вариҫтарының Латвия республикаһы граждандары хоҡуҡтарын таныу шарттары тураһында» тигән ҡарар ҡабул ителә. Латвияға СССР составында булған осорҙа күсеп килгән граждандар һәм уларҙың вариҫтары «Латвия граждандары түгел» (неграждане) тигән статусҡа эйә булалар һәм сәйәси хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителәләр.
1991 йылдың көҙөндә Латвия республикаһында денационализация — элекке хужаларға һәм уларҙың вариҫтарына күсемһеҙ милекте ҡайтарыу процесы башлана, уның һөҙөмтәһендә илдең 20 мең кешеһе үҙ йорттарында һәм фатирҙарында хатта найм шарттарында йәшәү хоҡуғын юғалталар.
Латвия Республикаһы
1994 йылдың 31 авгусында Латвиянан Рәсәй ғәскәрҙәрен сығарыу процесы тамамлана. Ете йыл урынына, АҠШ баҫымы аҫтында, һөйләшеүҙәрҙән һуң ике йыл эсендә ғәскәрҙәр сығарылып бөтә.
1995 йылдың 10 февралендә Латвия Республикаһы Европа Советы ағзаһы булып китә. 1999 йылдың 10 февралендә Латвия Республикаһы Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы итеп алына.
2004 йылдың февралендә НАТО-ның 19 дәүләте Латвияның Төньяҡ-атлантик альянсына инеүе тураһында протоколдарҙы ратификациялай, шул уҡ йылдың май айында Европа берлегенә инә.
2007 йылдың 21 декабрендә Латвия Шенген зонаһы составына инә, 2008 йылдың 30 мартынан алып Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана. 2014 йылдың 1 ғинуарында Латвия 18-се Еврозона ағзаһы булып теркәлә.
2008 −2010 йылдарҙа Латвия иҡтисады көрсөккә эләккәнгә тиклем иҡтисад тотороҡло рәүештә йылына 5—7 % күтәрелә (2006 йылда — 12,6 %, 2007 — 10,3 %). Ил өсөн 2007—2008 йылдарҙағы донъя кризисы осоро айырыуса ауыр була. Әммә айырыуса һәләкәтле тип 2009 йылды ғына билдәләп була, Латвияның эске тулайым продукты 17,8 % төшә — донъяла иң насар күрһәткес. Көрсөккә тиклемге кимәлгә 2014 йылда ғына сығыуға өлгәшәләр, артабан 2020 йылға тиклем иҡтисад үҫеше йылына 2-3 % тәшкил итә.
2009 йылда хөкүмәттең иҡтисади сәйәсәте арҡаһында Иҫке Ригала погромдар барлыҡҡа килә — Дома майҙанындағы Латвия Cеймын тарҡатыу буйынса тыныс митинг тәртипһеҙлектәргә әүерелә. Протест акцияһынан һуң бер нисә бина тәҙрәләре онтала, Сейм бинаһы ла зыян күрә, шулай уҡ бер магазин талана; тәртипһеҙлектәр һөҙөмтәһендә полиция 126 кешене ҡулға ала, уларҙың етеһе реаль срок ала. 2009 йылғы тәртипһеҙлектәрҙең әһәмиәтле һөҙөмтәһе — ике йылдан һуң Сейм тарҡатыла.
2015 йылдың беренсе ярты йыллығында Латвия Европа берлеге Советында рәйеслек итә.
2016 йылдың 2 июнендә Латвия Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының (ОЭСР) 35-се ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Йән башына Эске тулайым продукт (ВВП) буйынса Латвия постсовет илдәре араһында, ике күршеһе Эстония һәм Литванан ҡалышып, өсөнсө урын биләй.
Котельникова Анна Георгиевна
Котельникова Анна Георгиевна (28 ноябрь (15 ноябрь) 1915 йыл — 12 июнь 2004 йыл) — СССР-ҙың театр актёры. 1932—1989 йылдарҙа Кудымкар милли драма театры актрисаһы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1975). Кудымкар ҡалаһының почётлы гражданы (1988).
Биографияһы
Анна Георгиевна Котельникова хәҙерге Пермь крайы Юсьва районының Верх-Мега ауылында 1915 йылдың (15) 28 ноябрендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1922—1929 йылдарҙа Юсьва мәктәбендә уҡый. 1930 йылда Кудымкар ҡалаһында тегенселәр әҙерләү мәктәбенә уҡырға инә. Мәктәп ябылғандан һуң, уны педучилищеға уҡырға күсерәләр. Бында ул бер йыл ғына уҡый. 1931—1935 йылдарҙа Кудымкар милли драма театры ҡарамағындағы студияла уҡый. Актриса был театрҙа бөтә хеҙмәт биографияһын үтә.
Театрҙа эшләү осоронда 400-ҙән ашыу төрлө йәштәге, төрлө характерлы ҡатын-ҡыҙ образын тыуҙыра эшләү. 1934 йылда театрҙа «Хряк» спектаклен ҡуялар. Йәш актриса Анна Котельникова кулак ҡатыны Фёкланы уйнай. Анна Котельникова ҡырҡынсы — илленсе йылдарҙа тулыһынса өлгөргән талантлы актриса дәрәжәһенә үҫеп етә. Был осорҙа ул күп актерҙар ролен барлыҡҡа килтерә. Был Мирандолина (К. Гальдониҙың «Ҡунаҡхана хужабикәһе»), Катерина (А. Н. Островскийҙың «Йәшен»), Ирина (Б. С. Ромашовтың «Утлы күпер»), Лиза (А. С. Грибоедовтың «Горе от ума») һәм башҡа ролдәр була. Уларҙы бер бөтөн итеп берләштергән сифат — яңы идеалдар өсөн, әүҙем тормош өсөн көрәш.
Был йылдарҙа ул Н. В. Гоголдең «Мертвые души», Уильям Шекспирҙың «Гордячка», «Вей, ветерок!», «Һыу диңгеҙ-океан», «Отелло», М. Горькийҙың «Егор Булычев и другие», С. Т. Аксаковтың «Дама — невидимка», «Аленький цветочек», А. Н. Арбузовтың «Богатырский сказ», «Иркутская история» спектаклдәрендә уйнай. 1963 йылда театрҙа М. Горькийҙың «Васса Железнова» спектаклендә Анна Котельникова төп ролде башҡара. 1975 йылда А. М. Горькийҙың тыуыуына 110 йыл булыу айҡанлы үткәрелгән Бөтә Рәсәй драма һәм балалар театрҙары фестивалендә Васса Железнова ролен башҡарғаны өсөн ул икенсе дәрәжә дипломға лайыҡ була. 1970-се йылдарҙа Анна Котельникова М. А. Шолоховтың «Крепкий узел», «Поднятая целина» әҫәрҙәре буйынса спектаклдәрҙә, шулай уҡ «Солдатская вдова», «Бурелом», «Тревога», «Ревизор», «Поздняя любовь», «Брестская крепость» спектаклдәрендә уйнай.
1980-се йылдарҙа актриса «Хата с краю», «Моя тёща»,"Чти отца своего", «Красная шапочка», «Таланты и поклонники» спектаклдәрендә ролдәр башҡара. «Моя тёща» спектакле дүрт миҙгелдә 330 күрһәтелә.
А. Г. Котельникова, театрҙа 1932—1989 йылдар дауамында эшләп, сәхнәгә 58 йыл ғүмерен бирә.
Актриса 2004 йылдың 12 июнендә вафат була.
Коми-пермяк актрисаһы исемен Юсьва урта дөйөм белем биреү мәктәбе йөрөтә.
Иордания
Короллек төньяҡта Сүриә, төньяҡ-көнсығышта Ираҡ, көнсығышта һәм көньяҡта Сәғүд Ғәрәбстаны, көнбайышта Израиль һәм өлөшләтә Фәләстин дәүләте тип танылған Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) менән сиктәш. Иордания Үле диңгеҙҙең яр буйы һыҙаттарын Израиль һәм ФМХ менән; Акаба ҡултығының яр буйы һыҙаттарын Израиль, Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Мысыр менән уртаҡлаша.
Короллек биләмәләренең 90 процентҡа яҡыны сүллекккә һәм ярымсүллеккә тура килә.
Иорданияға туристарҙы Акаба ҡултығының, Үле диңгеҙҙең пляждары, мәрйен рифтары һәм донъяның яңы ете мөғжизәһенең береһе Петраҡалаһы йәлеп итә.
Этимологияһы
Хәҙерге ваҡытта Иордания Хашимит Короллеге — Сәғүд Ғәрәбстаны (Сәғүдиҙәр династияһы) һәм Лихтенштейн кенәзлеге (кенәз Лихтенштейн династияһы биләмәһе) менән бер рәттән идара итеүсе династия (Хашимиттар) хөрмәтенә аталған донъяның өс дәүләтенең береһе.
Боронғо заман
Әз-Зәркә үҙәнендә Олдувай мәҙәниәте ҡоралдары һәм 1,95—2,48 млн йыл элек формалашҡан Даукар формациялары (Dawqara Formation) ултырмаларында һөтимәр хайуандар ҡалдыҡтары табыла.
Неолит дәүерендә (беҙҙең эраға тиклем 8500-4500 йй.) ауыл хужалығы үҫешә башлай. Аммандың төньяғындағы Әйн-Ғәзәл тораҡ пунктында гипс һындар (керамикаға тиклемге неолит B) табыла, ул — боронғо кешенең эре итеп эшләнгән һыны.
Беҙҙең эраға тиклем 4500-3200 йылдарҙа, халколит дәүерендә Фейнанда баҡыр иретеү эше башлана. Телелат Әл-Гхасуль ауылында ошо дәүергә ҡараған фрескалар табыла.
Бронза быуатында (беҙҙең эраға тиклем 3200-1200 йй.) тораҡ пункттары, улар менән бергә архитектура, эш ҡоралдары, сәнғәт, сауҙа йылдам үҫешә. Һуңғы бронза дәүерендә Иордания Мысыр йоғонтоһо аҫтына эләгә.
Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1300 йылдар тирәһендә Иордан йылғаһынан көнсығышҡа табан хәҙерге Иорданияға тап килгән территория, Моав һәм Аманды (Аммон) йәһүд ырыуҙары Рәүвән, Гад һәм ярты Менаше ырыуы баҫып ала, унда улар нығытмалы ҡалалар төҙөй һәм үләне күпереп үҫкән көтөүлектәрҙә малсылыҡ тармағын үҫтерә. Беҙҙең быуаттың I быуатына тиклем был урындарҙа йәһүд ауылдары ултыра, Иордан аръяғы ла йәһүд дәүләтенең бер өлөшө була. Хәҙерге заманда археологтар атап үтелгән осорҙа был ерҙәрҙә йәһүдтарҙың йәшәүен раҫлаусы тарихи артефакттар таба…………………………………………………табылған тарихи һәйкәлдәрҙең беҙҙең, был ерҙә йәһүд ултыртыу осоронда күрһәтеүҙәрен раҫлай.
Тимер быуат (беҙҙең эраға тиклем 1200—332 йй.) дәүерендә Иордания территорияһы йәһүдтәр, аммонит, моавита һәм эдомиттар араһында бүленә. Иҫке Ғәһедтәге һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың төп өлөшө ошо осорға ҡарай. Иорданияның төньяғында ауыл хужалығы юғары үҫешкән була. Был осорҙа Амман, Дейбан, Мадаб, Күк тауҙа, Бусер һәм Каракала тораҡ пункттары бик күп була.
Антик осор
Короллектең ҡораллы көстәре лә король контроле аҫтында.
Иордания 1990-сы йылдарҙа
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырылған (1963 йылдың авгусында СССР менән төҙөлгән). Израиль менән Тыныслыҡ килешеүе 1994 йылда төҙөлгән, шул уҡ ваҡытта формаль дипломатик мөнәсәбәттәр ҙә урынлаштырылған.
Халҡы
Иорданияның халҡы 6,2 млн тәшкил итә, 95 % халыҡ — ғәрәптәр. Иордандар халыҡтың 35, фәләстиндәр — 55 процентын тәшкил итә. Башҡа милләттәр: адыга (черкес), чечендар, әрмәндәр, балҡарҙар, туркоман, көрдтәр һәм башҡалар. Шулай уҡ Европала тыуып үҫкән иордандар, Ираҡ менән Сүриә ғәрәптәре йәшәй.
Халыҡтың бер өлөшө Фәләстин ҡасаҡтары булараҡ теркәлгән. 2003 йылдан Ираҡ һуғышынан һуң бик күп Ираҡ ҡасаҡтары Иорданияла төплөнеп ҡала. Баһалама мәғлүмәттәре буйынса Иорданияла улар, башлыса, Амма һәм Зәркәлә, 150 мең кешенән 300 мең кешегә тиклем етә.
2006 йылдағы Израиль-Ливан конфликтынан һуң Ливандан күсеп килеүселәр һаны иҫәпкә алынмаған. Хеҙмәт министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, сит ил эшселәре һаны яҡынса 300 000 кешегә етә, уларҙың иң ҙур өлөшөн Мысыр ғәрәптәре (000 227) тәшкил итә, ҡалғандары — башлыса, Бангладеш, Ҡытай, Филиппин, Шри-Ланка һәм Һиндостандан. Ираҡ һуғышынан һуң Ираҡ христиандарының күбеһе (ассирий һәм халдей) Иорданияла төпләнә (даими йәки ваҡытлыса).
Дин
Халыҡтың күпселек өлөшө ислам динен тота, уларҙың күпселеге шәфи мәҙһәбенә ҡараған сөнниҙәр.
Христиандар Иордания халҡының 6 процентын тәшкил итә һәм Парламентта 20 % урынды биләй. Иордания христиандары Православие сиркәүенә ҡарай (Иерусалим патриархаты) (ғәрәпсә «румын-ортодокстар») — бөтә христиандарҙың 2/3 өлөшөнән артығырағы, ҡалғандар — Грек-католик йәки Мелькит сиркәүенә (ғәрәпсә «румын-катулик»), Рим-католик сиркәүе (улар бында «латиняниндар тип йөрөтөлә»), Әрмән апостол сиркәүе, маронит һәм төрлө протестант йәмғиәттәренә ҡарайҙар. Иорданияла христиан динен төрлө милләт кешеләре тота (миҫал өсөн, католик месса ғәрәп, инглиз, француз, итальян, испан, тагаль, сингаль телдәрендә, ғәрәп теленең ираҡ диалектында үткәрелә), әммә төп массаны ғәрәп-христиандар тәшкил итә. Православие ғибәҙәтханаларында өгөт-нәсихәт грек телендә алып барыла.
Иордандарҙың бер өлөшө дини аҙсылыҡҡа ҡарай — хәлифәләр һәм бахай дине яҡлылар.
Теле
Рәсми теле — ғәрәп теле, бизнеста, хөкүмәттә, белемле кешеләр араһында инглиз теле киң таралған. Мәктәптәрҙә ғәрәп һәм инглиз телдәрен мотлаҡ өйрәнелә. Француз телендә ҡайһы бер мәктәптәрҙә уҡытыла, ләкин уны өйрәнеү өсөн мотлаҡ түгел. Иордания радиоһы тапшырыуҙарҙы ғәрәп, инглиз һәм француз телдәрендә алып бара. Ғәрәп теле рәсми э башҡарыуҙа, матбуғат, телевидение һәм радиола ҡулланыла, әммә кешеләр үҙ-ара (айырым радиостанциялар ҙа), төрлө диалекттарҙы файҙалана. Иордан диалекты ла бар, ул сиро-ливан диалекттарына ҡарай («аш-шамаил»), әммә баш ҡалала йәштәр араһында фәләстин ала башланы. Бәҙәүин диалекты һәм төбәк (төньяҡ, көньяҡ һәм башҡалар) диалекттары ла аралашыуҙа ҡулланыла.
Дәүләт ҡоролошо
Иордания — дуалистик монархия, был 1952 йылдың 8 ғинуарында ҡабул ителгән Конституцияла нығытылған. Бөтә власть король һәм уның министрҙар советы ҡулында. Король бөтә закондарға ла ҡул ҡуя, уның ветоға хоҡуғы Милли Ассамблеяның ике палатаһындағы тауыштарҙың өстән ике булыуы менән кире ҡағылыуы ихтимал. Ул бөтә судьяларҙы үҙенең указы менән тәғәйенләй, Конституцияға үҙгәрештәрҙе раҫлай, һуғыш иғлан итә һәм ҡораллы көстәр менән командалыҡ итә. Министрҙар советын етәкләгән Премьер-министрҙы король тәғәйенләй, Премьер-министр һорауы буйынса айырым министрҙарҙы ла король вазифаһынан төшөрөргә хоҡуҡлы.
Географияһы
Илдә Яҡын Көнсығышта урынлашҡан һәм төньяҡта Сүриә,, төньяҡ-көнсығышта Ираҡ, көнсығышта һәм көньяҡта Сәғүд Ғәрәбстаны, көнбайышта Израиль һәм Фәләстин ерҙәре (Иордан йылғаһының көнбайыш яры) сиктәш. Юғарыла атап үтелгән илдәр менән ҡоро ер буйынса сиге 1619 км тәшкил итә. Шулай уҡ Акаба ҡултығы һәм Үле диңгеҙҙә билдәләнгән сиктәре бар (яр һыҙаты 26 км тәшкил итә).
Иорданияның төп территорияһын (90 %) сүллек яйлаһы биләй, илдең көнбайышында убалар һәм тауҙар бар. Иордан йылғаһы Иорданияны һәм Израил бүлеп аға. Илдең иң бейек нөктәһе Умм-эд-дами тауы (1854 м), иң түбән нөктәһе — Үле диңгеҙ (-427 м).
Эре ҡалалары — илдең баш ҡалаһы Амман төньяҡ-көнбайышта, Ирбид һәм Әз-Зәркә — төньяҡта.
Иҡтисады
Иорданияла тәбиғәт ресурстарына әллә ни бай түгел, бигерәк тә һыу һәм нефть һәм күмер. 1970-се йылдарҙан 1980-се йылға тиклем Иордания ғәрәп дәүләттәренән ярҙам ала һәм уның тулайым милли килеме йыл да яҡынса 10 % тәшкил итә. 1980-се йылдан һуң халыҡ-ара ярҙам кәмей башлай, һәм тулайым милли килем 2 процентҡа тиклем төшә. халыҡ-ара ярҙам һәм үҫештең әкренәйеүе нвп ҡыҫҡартыу башланғанға тиклем 2 % йылына. Иордания сит илдәрҙән нефть, ҡорамалдар, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, аҙыҡ-түлек һатып ала. Сауҙа барышында килеп тыуған дефицит сил ил кредиттары һәм займдары менән ҡаплатыла. 1989 йыл уртаһында Иордания хөкүмәте, илдең бурыстарын реструктуризациялауһәм бюджет дефицитын кәметеү маҡсатында Халыҡ-ара валюта фонды менән һөйләшеүҙәр алып барырға мәжбүр була.
Өстөнлөктәре: фосфатты экспортлау күләме ҙур. Эшсе көстәре лә күп. Акаба порты — айырым иҡтисади зона.
Мәшғүллек
Илдә эшһеҙлек — 15 %, 2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса Донъя буйынса 169-сы урында тора. 2015 йылда эшһеҙлек кимәле 13 процент булған, донъяла 141-се урын.
Энергетика
Иорданияла бөтә электр энергияһын ғәмәлдә йылылыҡ электр станциялары етештерә, уларҙың күпселеге нефттә эшләй.
Аряш
Аряш — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыулаҡ (йылға)
Һыулаҡ (ХХ быуатҡа тиклем Къой су — «Ҡуй Һыуы», Сулахъ,  — «шаршы» , Сулак мыри, Гӏой-хи ; Сулак) — Дағстандағы йылға.
Топонимияһы
Урыҫса «Койсу» атамаһы төрки (ҡумыҡ) «къой сув» — ҡуй һыуы тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан, башҡортса ла аңлашылып тора.