cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кәкүк (мифологияла)
Ышаныуҙар, юрауҙар, йола-теләктәр
Кәкүк саҡыра башлағас, ергә йығылып ғүмер һорайбыҙ, иген һорайбыҙ, үлән дауаһын һорайбыҙ.
Кәкүк тауышын ишеткәндә :
Тәнемдең һаулығын бир,
Йәнемдең һаулығын бир,
Тәнемдең зәҡәтен бир;
Илдең именлеген бир!
Күпте күрҙем.
Алда ла тағы күпте күрергә насип булһын! — тип әйтергә кәрәк.
«Саҡырмасы, кәкүк» көйөнөң йырҙары ла төрлө вариантта йөрөй. Йола атҡарғанда һәр йырсы ул йырҙарҙың үҙ хәленә, үҙ кәйефенә тура килгәнен башҡарған :
Саҡырма ла, кәкүк, ай, ҡашымда,
Уңлы ла ғына һуллы ҡаптым тарта —
Ни булыр ҙа ғәзиз башыма?
Бер-бер нәмә булыр микән ни?
Юраусылар юрап әйткәненсә,
Ғүмерем зая үтер микән ни?
Ошо рәүешле ырым, ритуаль бейеү менән кеше үҙ үлеменә «кәртә ҡуйған», яман хәбәр килтереүсе ҡошто «алдап», үҙенең күңелен тынысландырған. Ф. Нәҙершина «Легендалар һәм риүәйәттәрҙә халыҡ тарихы» монографик хеҙмәтендә 1990 йылда Ейәнсура районының Иҫәнғол ауылында ҡурайсы Нәжметдин Танһыҡхужа улы Хәсәновтан яҙып алынған кәкүк бейеүенең башҡарылыу рәүешен биргән: «Бейеүсе, ҡош һымаҡ, ҡулдарын йәйеп бейей. Көйҙөң «Кәк-күк! Кәк-күк!» тигән өлөшөндә кәзәкейенең сабыуын тота ла, ҡулдарын артҡа ҡайырып, янбашына һала. Сабыу осон тотоп, бер-береһенә тейеп торған ҡулдар кәкүктең ҡойроҡ осон хәтерләтә. Ҡулдарын ошо хәлдә тотҡан килеш бейеүсе кой ыңғайына алға иңкәйә, аҙаҡ, артҡа ҡайҡая биреп: «Кәк-күк!» тип ҡысҡырып, хәрәкәтте өс мәртәбә ҡабатлай. Ҡатын-ҡыҙҙар иһә яурын баштарына уртаға бөкләнгән шәл һалып бейей. "Кәкүк ҡойроғо"н күрһәтергә кәрәк булғанда, шәл остарын услап, ҡулдарын артҡа һала».
Боронғо башҡорттар кәкүкте алдан һиҙә белеүе, аҡыллы йән эйәһе итеп белгәндәр. Ҡалған ғүмерҙең күпмелеген белер өсөн халыҡта: «Кәкүк, кәкүк, минең ғүмерем нисә йыл?» —тип, кәкүккә мөрәжәғәт итеү бар. Ошолай тигәндән һуң, кәкүк нисә ҡабат ҡысҡырһа, кеше шул тиклем йәшәй була, йәнәһе.
Легендалар һәм хөрәфәти материалдар күрһәтеүенсә, тотош ил-ырыуға килгән үлемесле яуҙы әшкәртеүсе сыңрау торна образынан айырмалы рәүештә, кәкүк күберәген шәхси бәхетһеҙлек, шәхси фажиғәне иҫкәртеүсе ҡош булараҡ сығыш яһай. Йырҙарға ҡарағанда, ике кәкүктең ҡуш саҡырыуы яу фажиғәһенә ишара рәүешендә ҡабул ителгән.
Тыйыуҙар һәм һынамыштар
Кәкүк күкәйе. Кәкүк күкәйенә тейергә ярамай, рәнйеше көслө була, йылына икене генә һала, үҙе баҫмай.
Кәүктән алда тәүге күк күкрәһә, йыл яҡшы килә. Күк күкрәгәндә, ер һелкенеп, балсыҡ таралып, үҫемлек үҫеүгә уңай була. Ундай йылда илгә ырыҫ килә.
Башлап ҡысҡырғанда кәкүк япраҡ ярмаған ағасҡа ултырһа, йыл ауыр килә. Йәшел ағасҡа ултырһа, йыл матур килә.
Тәү башлап ҡысҡырғанда кәкүк ағастың аҫҡы ботағына ултырһа, йыш ҡына оҙаҡ саҡырһа, ул тиҙ һаҡауланмай. Шул йылды ямғыр мул була. Инде лә кәкүк ағастың иң өҫкө ботағына ултырһа, ул тиҙ һаҡаулана — йәй аяҙ була.
Адендың айырым йорто (Чилликоти)
Адендың айырым йорто (ингл.  Mansion Adena ) — Чилликоти ҡалаһы үҙәгенән көнбайышҡа ҡарай ҡалҡыулыҡ түбәһендә урынлашҡан тарихи йорт,   Огайо штаты, АҠШ.
Тарихы
Адендың айырым йорто Томас Уортингтон өсөн архитектор Бенджамин Латроб тарафынан 1807 йылда төҙөлә. Айырым йортто уратып алған биләмәлә Аден мәҙәниәтенә ҡараған беренсе табылған ҡурған урыны була. Бинаның хәҙерге исеме халыҡ атамаһынан һәм аден мәҙәниәтенән килә. Штаттың гербы Аден айырым йорто биләмһендәге Логан тауына күренеште  һүрәтләй тип һанала. Ҙур булмаған айырым йорт килеүселәр өсөн ҙур булмаған түләү менән асыҡ
Таш йорт тарихи аныҡ интерьерға, шул иҫәптән йыһаздарға  эйә, Биләмәһе алпауыт йортоноң тәүге 2 000 акр (8,1 кв.км) булған майҙанының  300 акрын  (8,1 кв.км) биләй. Баҡсала төрлө тәмләткес һәм күпйыллыҡ үҫемлектәр үҫтерелә, уларҙың ҡайһы бер сорттарын һатып алырға мөмкин. Элекке ҡарауылсы йорто тергеҙелгән. һәм был райондағы немец иммигранттарының тормошон   күрһәтә. Поместьела урынлашҡан хәҙерге музейҙа һәм белем биреү үҙәгендә Огайо иртә европа ауылының экспонаттары бар. Шулай уҡ ялланып эшләгән хеҙмәтселәр өсөн документтар, археологик табылдыҡтар  һәм башҡа сығанаҡтар  күрһәтелә.
Томас Уортингтон Аденды үҙенең поместьеһы өсөн атама сифатында һайлай, сөнки был урындар иҫ киткес матур, тип яҙа. Музейҙа Аден атамаһы йәһүд һүҙенә нигеҙләнгән тип раҫлаған күргәҙмә бар.
Красноуфимск
Красноуфимск (Красноуфимск ҡәлғәһе)  — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге ҡала (1781), Красноуфимск ҡала округы һәм Красноуфимск округы муниципаль берәмегенең административ үҙәге.
Адендың айырым йорто (Чилликоти)
Тарихы
2003 йылда Огайоның ике йөҙ йыллығын байрам итеү өсөн Аден айырым йорто үҙенең XIX быуаттағы ҡиәфәтендә тергеҙелә. 2003 йылдың 28 февралендә йорт Милли тарихи ҡомартҡы булып таныла, сөнки архитектор Патробтың һаҡланып ҡалған берҙән-бер ҡоролмаһы булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Красноуфимск
Ҡала Ҡариҙел (Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы) буйында, Екатеринбургтан 224 км алыҫлыҡта, урынлашҡан. Красноуфимск аша Екатеринбург — Ҡаҙан тимер юл магистрале һәм автомобиль юлдары (Ачит — Мәсәғүт) үтә.
Нигеҙ һалыу
1736 йылда Себер даруғаһы Һыҙғы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының уң ярында Һарға йылғаһы һыуҙарын ҡойған урында полковниктар П. Мартаков һәм А. И. Тәвкилев («боласы башҡорттарҙы» тынысландырыр өсөн) хәрби нығытма булараҡ нигеҙ һала. Полковник ошо үҙәндә нығытма төҙөү өсөн иң уңайлы урын таба. Тап ошонда Көңгөр ҡалаһына һөжүм итеү өсөн башҡорттар файҙаланған юл ята. 1734 йылдың 21 апрелендә Тәвкилев Екатеринбургтағы Себер тау заводтары идарасыһы В. Н. Татищевҡа: «Трудно описать, сколько сие место удобно для постройки крепости и поселения людей…», — тип хәбәр итә. Ҡәлғә Ҡариҙелдең бейек уң яҡ ярында урынлашып, көнбайыштан таш һыртына һыйына. Һырттар буйлап пушкалар менән ҡоралланған бастиондар төҙөлә. Артабан, йылға буйлап аҫҡа ҡарай башнялы бейек ағас диуарҙар һуҙыла. Ҡәлғәне нығытыр өсөн тыш яҡтан үрҙәр эшләнә, ә эс яғында — буралған замок, уның эсендә — сиркәү, канцелярия һәм воеводаның йорто.
1736 йылдың 25 июнендә ҡәлғә янында башҡорт баш күтәреүселәре һәм хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында алыш була, ул тарихҡа Красноуфимск алышы булараҡ инә.
1736 йылда Ҡыҙыл Яр ҡәлғәһендә 516 кеше һәм 171 йорт иҫәпләнә. Бында элеккесә казак гарнизоны һаҡлана, уға әленән-әле баш күтәргән башҡорттарҙың һөжүмдәрен кире ҡағырға тура килә. Гарнизон пехота ротаһынан һәм Ырымбур казак ғәскәренең 300 казагынан торған. Халҡы башлыса игенселек менән шөғөлләнгән. 1760 йылдар уртаһында ҡәлғә ҡала яны статусы ала һәм ҡала воеводаһы тарафынан идара ителә башлай. 1768 йылда 3 меңгә яҡын кеше иҫәпләнә.
Әлеге ваҡытта ҡәлғәлә беренселәрҙән булып төҙөлгән ҡарауыл казак йорто һаҡланып ҡалған. Йорт бик уңайлы урында, йылғаның текә бөгөлөндә, төҙөлгән, эргә-тирә бик яҡшы күренә.
XVIII—XIX быуаттар
XVIII быуаттың икенсе яртыһында Красноуфимскиҙа йәшәүселәрҙең күпселеген казактар тәшкил итә — 475 кеше, 325 мещан, XIX быуат башына өсөнсө гильдия сауҙагәҙәре йөҙҙән саҡ ҡына ашыу кеше булғанлығы мәғлүм. Ҡала халҡы — мещан һәм, беренсе сиратта, сауҙагәрҙәр сауҙа һәм кәсептәр менән шөғөлләнә. Саугәҙәрҙәр Эрбет йәрминкәһенә йөрөп, унда һатылған ҡытай, немец, Рәсәй ебәк туҡыма, ҡағыҙ тауарҙарын һатып алалар, һуңынан уларҙы Красноуфимскиҙа уҙғарылған йәрминкәләрҙә һатҡан, улар йыл һайын 9 майҙа һәм 6 декабрҙә үткән.
Красноуфимск Пермь, Екатеринбург һымаҡ ҙур ҡалаларҙан, тимер юлынан да алыҫ урынлашҡан — 200-ҙән ашыу саҡрым. Ул ваҡытта грунтлы юлдарҙан башҡа бәйләнеш булмау сәбәпле, һыу юлдары менән ебәреү яғын хәстәрләй башларға тура килә. Ҡариҙел йылғаһында бер нисә тимер эшләү заводтары һәм йылға ағымы буйлап бер нисә пристань тора. Һал судоходствоһы Түбәнге Уфалей заводынан Красноуфимскиға тиклем күҙәтелә. Йылға буйлап йөктәрҙе ташыу ваҡыты яҙ-йәй осоронда мөмкин була. 1901 йылда Ҡариҙел йылғаһынан һәм уның ҡушылдыҡтарынан 144 судно һәм 993 һал ебәрелә, башлыса тимер изделиелары, ағас, ағас әйберҙәре һәм иген.
1773 — 1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда Красноуфимск һәм Көңгөр ҡәлғәләләре баш күтәреүселәр районы үҙәгенә әүерелә. Бөтә халҡы ихтилалға ҡушыла, төп өлөшө Салауат Юлаев отряды составына инә. 1774 йылдың мартында ҡәлғә эргәһендә баш күтәреүселәрҙең А.В.Папава етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштары була
1897 йылда, Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, өйәҙҙә 261 мең кеше йәшәгән, шул иҫәптән Красноуфимск ҡалаһында — 6,4 мең кеше. Тимер яһау һәм суйын ҡойоу заводтары яҡынса 20 иҫәпләнә. Тау-завод эштәренән тыш, халыҡтың төп шөғөлө — игенселек һәм малсылыҡ.
1875 йылдың 1 июлендә ҡала реаль училище бүлексәһе асыла. Ауыл хужалығы фәндәре реаль училищеһында 1880 йылдан алып уҡытыла башлай.
XX быуат
1918 йылда большевиктар, халыҡтың ҡаршылығына ҡарамаҫтан, бер нисә руханиҙарҙы атып үлтерәләр. Улар араһында Александр Малиновский, Лев Ершов һәм Алексий Будрин.
1930 йылдарҙа Красноуфимск эре ауыл хужалығы үҙәгенә әүерелә. 1939 йылда Красноуфимск ҡалаһында 23 мең кеше йәшәй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Красноуфимск тыл ҡалаһы була, бында илдең көнбайышынан 10 төрлө предприятиелар һәм заводтар эвакуациялана, һуғыштың тәүге ике йылында ҡалала 15 мең кеше урынлаштырыла.1942 йылда «Красноуфимск тимер юлсыһы» бронепоезды һәм мунса-поезд төҙөлә. Красноуфимск территорияһында 5 дивизия формалаша, 20 меңдән ашыу кеше фронтҡа алына, уларҙың 8 меңе һәләк була.
Ҡала гербы
Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙ ҡалаһының гербы 1783 йылдың 17 июлендә булдырыла.
Әҙәбиәт
ВТ-ЭСБЕ  1  Красноуфимск
Тепор-Ега
Тепор-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чепырь-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фальк Иоганн Петер
Иоганн (Юхан) Петер Фальк (Johan Peter Falck, 20 ғинуар — 31 март) — Швеция сәйәхәтсеһе һәм ботанигы, Рәсәй тәбиғәтен өйрәнеүсе. Карл Линнейҙың уҡыусыһы, уның «апостолдарының» береһе. Медицина докторы. Рәсәй империяһының көньяҡ-көнсығыш төбәктәрен өйрәнеү буйынса Академик экспедициялар етәксеһе.
Биографияһы
Швецияла (Kockstorp, Västergötland) 1732 (башҡа сығанаҡтар буйынса 1725, 1727 йәки 1733 ) йылда дин әһеле ғаиләһендә тыуған.
1751 йылда Уппсала университетына уҡырға керә, бында медицинаны өйрәнә. Уның уҡытыусылары араһында Карл Линней (1707—1778) була. Медицина докторы дәрәжәһе менән Уппсала университетын тамамлай.
1760 йылда Карл Линней Фалькты үҙенең икенсе уҡыусыһы Пер Форссколь менән Дания экспедицияһына ебәрергә ниәтләй, әммә экспедиция етәкселәре уның кандидатураһын раҫламай.
Линнейҙың рекмендацияһы менән 1767 йылда Рәсәй Император Фәндәр һәм сәнғәт академияһына ҡабул ителә һәм Санкт-Петербургта Ботаника баҡсаһы директоры була. Император Ирекле иҡтисади ойошмаһы ағзаһы итеп һайланған.
Карл Линнейҙың уҡыусыларын, шул иҫәптән Фалькты «Линнейҙың апостолдары» тип йөрөтәләр, улар донъяның төрлө ҡитғаларынанда экспедицияларҙа ҡатнашып үҙуҡытыусыһының планы буйынса эшләйҙәр, уға үҫемлектәр орлоҡтарын, шулай уҡ гербарий һәм зоологик өлгөләрҙе ебәргәндәр.
1767 йылдан Георги Иоганн Готлиб етәкселегендәге Рәсәй империяһының көньяҡ-көнсығыш төбәктәрен өйрәнеү буйынса Академик экспедицияларҙа ҡатнаша, отряд менән етәкселек итә. Экспедициялар арышында Ырымбур губернаһының Өфө һәм Иҫәт провинцияларында, шул иҫәптән Көньяҡ Уралдың 19 тау заводында (Белорет, Вознесенка, Ҡытау-Ивановск, Әүжән-Петровск заводтары һәм башҡалары), Бөрө, Өфө ҡалаларында, Табын ҡәлғәһендә булған. Башҡорт, ҡаҙаҡ, мари, татар, урыҫ, удмурт, сыуаш һәм башҡа халыҡтар тураһында этнографик материалдар йыйған. Башҡорт ауылдарының төҙөлөшөн, традицион шөғөлдәрен (малсылыҡ, солоҡсолоҡ), хужалығын, йәйләүҙәрен тасуирлаған. Урал тауҙары буйы флораһы буйынса күп материалдар туплаған.
Рәсәй империяһы буйлап сәйәхәт барышында опиум менән мауығып китә.
1774 йылда Ҡазанда булып үткәндә, депрессия һөҙөмтәһендә үҙ үҙенә атып үлә.
Фальктан ҡалған ҡиммәтле фәнни материалдары Иоганн Георги һәм Эрик Лаксман тарафынан туплана һәм 1785—1786 йылдарҙа Фәндәр академияһы ҡарамағында немец телендә нәшер ителә.
Сурағол (исем)
Сурағол — башҡорт ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Сурағол Миңлебаев — 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Мулла.
Рәмил Сурағол, Сурағолов Рәмил Мотаһар улы (16 август 1962 йыл) — шағир һәм композитор, меңдән ашыу йыр авторы, көйҙәр ҙә яҙа. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010); Башҡортостандың, Рәсәйҙең Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы (1996).
Ауылдар
Сурағол (Сурагулово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
Әҙәбиәттә
«Сурағол» — Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улының повесы.
Яңы Ямаш
Яңы Ямаш (Новоямашево) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 86 кеше. Почта индексы — 453354, ОКАТО коды — 80239820011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Веселуха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Яңы Ямаш
Тарихы
Ямаш ауылы Ҡыпсаҡ улусы Мишәүле түбәһенә ҡараған. 1806 йылда Керәүле йылғаһының уң ярында барлыҡҡа килә. Ун йылдан һуң бында 11 йорт була X ревизияла 148 кеше йәшәгән 20 ихата күрһәтелгән. 1920 йылда 44 хужалыҡта 190 кеше йәшәгән.
Веселуха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Двойная (станция)
{{{Ук}}
Яңы Ямаш
Тарихы
Халҡы — ярым күсмә малсылар. 1838 йылда 135 кешегә 300 баш йылҡы, 155 баш һыйыр малы, 40 баш һарыҡ тура килгән. Әммә малсылыҡтағы көрсөк яйлап ауыл халҡын игенселеккә күсергә мәжбүр итте. Шул уҡ ваҡытта 304 бот яҙғы иген сәселгән.
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы, 25 — 27 октябрь (7 — 9 ноябрь) 1917 йыл, Смольный, Петроград.
Яңы Ямаш
Тарихы
Ямаштар илде Наполеон һөжүменән һаҡлауҙа әүҙем ҡатнашты. Уларҙың береһе, 28 йәшлек Сәйетҡол Илкәев, яу яланында ятып ҡалған.
Двойная (станция)
Двойная — Ростов төбәге Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы Ростов өлкәһе Орловский районының Орловский ҡасабаһында урынлашҡан.
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы
Тарих башы
1917 йылдың көҙ айҙары дауамында Рәсәйҙә РСДРП(б)-ның Советтарҙа күпселек яулау процесы киң йәйелдерелә, тәү сиратта Мәскәү һәм Петроградта.
Двойная (станция)
Станцияның тарихы һәм эшмәкәрлеге
Двойная станцияһы ике юллы үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған Волгоград-1 — Сальск тимер юлы һыҙығында урынлашҡан. Рәсәй тимер юлдары асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Ростов төбәге Төньяҡ-Кавказ тимер юлы структураһына инә.
Тәйәммүм
Тәйәммүм  — Исламда айырым осраҡтарҙа тәһәрәт урынына ҡом йәки махсус таш менән таҙарыныу-һөртөнөү. Тәйәммүм өсөн ҡоро тупраҡ, саң, эзбиз, гипс, цемент, балсыҡ һәм башҡа ҡоро матдәләр ҡулланыла ала.
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы
Тарих башы
17 сентябрҙә Моссовет Пезидиумы рәйесе итеп большевик В. П. Ногин һайлана. 25 сентябрҙә Петросовет рәйесе итеп Л. Д. Троцкийҙы һайлайҙар.
Тәйәммүм
Тарихы
Һижрәнең 5-се йылында (миләди 627 йыл) Бәнү Мусталиҡ ырыуы менән яу тотҡанда, мосолмандар тәһәрәт өсөн һыу таба алмай. Шул мәлдә Мөхәммәт пәйғәмбәргә тәһәрәт һәм тәйәммүм тураһында аят иңә.
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы
Тарих башы
Большевиктар Петросоветта — 90 %-ҡа һәм Моссоветта 60 %-ҡа тиклем урын биләй.
Тәйәммүм
Тәйәммүм ҡылыу тәртибе
Тәйәммүм совершается следующим образом:
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы
Тарих башы
1917 йылдың сентябрь аҙағынан алып большевиктар бөтә Рәсәй совет органдарында күпселекте яулау буйынса эш башлайҙар, бының өсөн уларға советтарҙың тейешле съездарында күпселекте алыу талап ителә.
Ошо маҡсат менән РСДРП(б) Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттарының Икенсе саҡырылышын иғлан итә. Сентябрь аҙағында большевиклаштырылған Петросовет исполкомы 69 урындағы башҡарма комитетына һәм армия һалдаттары комитеттарына Икенсе съезд саҡырылышына мөнәсәбәте хаҡында запрос яһай.
Был идеяға эсер һәм меньшевиктар ҡаршы төшә.
Тәйәммүм
Боҙолоу шарттары
Тәһәрәтте ни боҙа, тәйәммүмде лә шул боҙа. Тәйәммүм ҡылыр шарттар юҡҡа сыҡҡанда (мәҫәлән, һыу табылһа йә яра төҙәлһә) тәһәрәтте һыу менән яңыртыу фарыз.
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы
Тарих башы
69 һоратылған органдарҙан тик 8 генә ыңғай яуап бирә. Бигерәк тә киҫкен реакцияһын эсер-меньшевик армия комитеттары күрһәтә, улар Съезд саҡырылышын «ваҡытһыҙ» тип таный.
Советтарҙың большевиклаштырылыуы сәйәси һәм хәрби хәлдәрҙең үтә киҫкенләшкән ваҡытҡа тура килә: Ваҡытлы хөкүмәт оҙаҡ мәшәҡәттәрҙән һуң, ниһайәт, Учредителдәр йыйылышына һайлауҙарҙы 12 ноябргә, ә уның беренсе ултырышын — 28 ноябргә тәғәйенләй.
Ленин Рәсәйҙәге крәҫтиәндәрҙең күпселеге эсерҙар өсөн тауыштарын бирәсәген яҡшы аңлай һәм Учредителдәр йыйылышында дүрттән бер өлөш тауышҡа ғына өмөт итә.
Был осорҙа фронтта ла хәлдәр ныҡ насарая: 3 (16) октябрҙә Ревелде эвакуациялау тураһында бойороҡ сыға, 8 (21) октябрҙә немецтар Моонзунд утрауҙарын яулап алалар һәм шуның менән Петроград өсөн хәүеф тыуҙыралар.
Большевиктар өсөн улар ойошторған Төньяҡ өлкәһенең Советтары I съезы буласаҡ II Съездың генераль репетицияһы кеүек була, уның делегаттарының күпселек өлөшөн ул ваҡытҡа инде байтаҡ большевиклаштырылған Петроград һәм Балтия флоты вәкилдәре тәшкил итә.
Ричард Пайпс билдәдәүенсә, был Съезд армия, флот һәм Финляндияның эшселәренең танылмаған Өлкә комитеты (ОКАФРФ) тарафынан саҡырылған була. Делегаттар араһында хатта Төньяҡ өлкәгә ҡағылышы булмаған Мәскәү губернаһының вәкилдәре лә була.
Съезд большевиктар һәм һул эсерҙарҙың күҙгә күренерлек өҫтөнлөгө менән айырылып тора. Уның һөҙөмтәләре буйынса большевик-һул эсер Төньяҡ өлкә комитеты һайлана, 16 октябрҙән алып ул II Съезд саҡырылышы буйынса эшмәкәрлеген йәйелдерә.
Большевиктарҙың ошо бөтә эшмәкәрлеге элекке совет органдары менән бер нисек тә тура килтерелмәгәнлектән, уларҙа күпселекте эсер-большевиктар (Эшсе һәм һалдат депутаттары Советының I Съезы Башҡарма комитеты, крәҫтиән депутаттары советының I Съезы Башҡарма комитеты), армия комитеттары, Центрофлот тәшкил итә. Элекке ВЦИК II съезд законһыҙ һәм «айырым Советтарҙың шәхси кәңәшмәһе» булып һаналасаҡ тип белдерә.
Съезға әҙерләнеү Ленин менән Троцкий араһында фекер айырымлыҡтарҙы булдырыуға сәбәп була.
Съезд барыһы ике ултырыш үткәрә:
Двойная (станция)
Станцияның тарихы һәм эшмәкәрлеге
Двойная станцияһының бер ҡатлы тимер юлы вокзалы бар, ул Орловский ҡасабаһының үҙәгендә урынлашҡан. Пассажирҙарҙың икенсе платформалағы пассажир поездарына сығыуы өсөн үтеп йөрөү күпере бар.
Тегквиц
Тегквиц (Tegkwitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 328 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Двойная (станция)
Станцияның тарихы һәм эшмәкәрлеге
Двойная станцияһы аша  Сальск — Котельниково, Сальск — Куберле — Волгодонск — Морозовская һәм кире йүнәлештә йөк поездары йөрөй.
Двойная станцияһында шулай уҡ маневр эштәре башҡарыла.
Пассажирҙар хәрәкәте
Двойная станцияһының Ростов-Главный, Сальск, Волгодонск һәм Куберле, шулай уҡ был йүнәлештәге аралаш станциялар менән ҡала яны хәрәкәте бар.
Станция буйлап алыҫ юлға хәрәкәт
2018 йылдың декабренә ҡарата станция буйлап поездарҙың  алыҫ хәрәкәте:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы
Съезд барышы
Съездың беренсе ултырышы 25 октябрҙең 22 сәғәт 45 минуттан 26 октябрҙең иртәнге сәғәт 6-ға тиклем бара:
Съезды меньшевик Дан 25 октябрь (7 ноябрь) 22 сәғәт 45 минутта, Петроградтағы ҡораллы ихтилалдың ҡыҙған сағында, аса; съезда урындарҙан килгән бик күп делегатттар ҡатнаша.
Съезда барыһы 402 Совет күрһәтелә: шул иҫәптән, 195 берләштерелгән эшсе һәм һалдат депутаттары Советтары, крәҫтиәндәр ҡатнашлығында 119 эшсе һәм һалдат депутаттары Советтары, 46 эшсе депутаттары Советтары, 22 һалдат һәм матрос депутаттары Советы, 19 крәҫтиән депутаттары Советтары һәм 1 казак депутаттары Советы.
Бөтә фракциялар бюролары мәғлүмәттәренә ярашлы, съездың асылыу ваҡытына 649 делегат иҫәпләнә, шуларҙың: 390 — большевиктар, 160 -эсерҙар, 72 — меньшевиктар, 14 берләштерелгән интернационалистар, 6 меньшевик-интернационалист, 7 украин социалисы. Съездың аҙағына, уң социалистарҙың киткәненән һәм яңы делегаттар ҡушылғандан һуң делегаттарҙың һаны 625 кеше була, шуларҙың: 390 — большевиктар, 179 — һул эсерҙар, 35 — берләштерелгән интернационалистар, 21 украин социалисы. Шулай итеп, большевик-һул эсерҙар коалицияһы съезда яҡынса өстән ике өлөш тауыш йыя. Большевиктар съезд асылған мәлдә инде бөтә Петроградты контролдә тота, әммә Ҡышҡы һарай әле баҫып алынмаған була. 18 сәғәт 30 минутта Ҡышҡы һарайҙы яҡлаусыларға «Аврора» крейсерынан һәм Петропавловск нығытмаһынан атыу ҡурҡынысы аҫтында ультиматум иғлан ителә. 21 сәғәттә «Аврора» бер пуляһыҙ (холостой) патрон менән ата. 23 сәғәттә Петропавловск нығытмаһынан тоҫҡамайса атыш булдырыла. Төндә һарайҙы яҡлаусыларҙың күпселеге тарала һәм һарай революцион һалдаттар һәм матростар менән яулап алына. 2 сәғәт 10 минутта Антонов-Овсеенко В. А. тарафынан ҡулға алынған Ваҡытлы хөкүмәт министрҙары Петропавловск нығытмаһына килтерелә. Юлда, Троицкий күпере янында, министрҙарҙы уратып алған бер өйөр кеше уларҙың «баштарын өҙөп, Неваға ташлауҙы» талап итә.
Беренсе ултырыш ике өлөшкә бүленә:
— Съезд президиумы һайланғанға тиклем — большевиктарҙың ихтилалына ҡаршы ризаһыҙлыҡ белдергән урталыҡты тотҡан социалистик партияларҙан тора;
— Съезд президиумы большевиктарҙан һәм һул эсерҙарҙан һайланғандан һәм съезды меньшевиктар, уң эсерҙарҙың вәкилдәре һәм Бунд вәкилдәренең ташлап сығыуынан һуң Съезд етәкселеге тулыһынса большевиктарға күсә.
Съезд ултырышын асыу бик ҡаты сәйәси көрәш менән оҙатыла, большевиктар позицияһын иң һәләтле оратор булараҡ Троцкий сағылдыра. Крәҫтиән советтары һәм армияның бөтә кимәлдәге һалдаттар комитеттары съезда ҡатшашыуҙан баш тарта. Меньшевиктар һәм эсерҙар большевиктарҙың сығышын «законһыҙ түңкәрелеш» тип таныйҙар. Большевиктарҙың оппоненттары уларҙы съезд делегаттарын һайлаған саҡта бик күп мутлыҡтарҙа ғәйепләне. 25 октябрҙә Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитетының (ВЦИК-тың) иҫке составы шулай уҡ большевиктарҙы ғәйепләй:
''Центральный исполнительный комитет считает II съезд несостоявшимся и рассматривает его как частное совещание делегатов-большевиков. Решения этого съезда, как незаконные, Центральный исполнительный комитет объявляет необязательными для местных Советов и всех армейских комитетов. Центральный исполнительный комитет призывает Советы и армейские организации сплотиться вокруг него для защиты революции. Центральный исполнительный комитет созовёт новый съезд Советов, как только создадутся условия для правильного его созыва.''
Меньшевиктар партияһының үҙәк комитеты Октябрь сығышын «большевиктар тарафынан хәрби заговор аша власты яулау» тип исемләп ғәйепләй. Меньшевик Ю. Мартов килеп сыҡҡан хәлдең ике мәғәнәлелеген билдәләп үтә: бер яҡтан, ҡораллы һалдат ихтилалы аша булдырылған власть ил һәм демократия итеп танылмаясаҡ, икенсе яҡтан, большевиктарҙы ҡорал көсө менән еңһәләр, барыһын да баҫтырған ниндәйҙер өсөнсө көс еңеүсе булыуы ихтимал. Меньшевик М. Либер 30 ноябрҙә меньшевиктарҙың сираттан тыш үткән съезында власты тотоп ҡалыуы тик большевиктар ысулы менән генә мөмкин ине, тип белдерә.
Эсерҙарҙың да реакцияһы үтә ҡәтғи була. Мәҫәлән, эсерҙар партияһының үҙәк матбуғат органы булған «Дело народа» гәзите, «беҙҙең бурыс — эшсе синыфтың хыянатсыларын фашлау. Беҙҙең бурыс — бөтә көстө йыйып, революция эшен яҡлау» тип белдерә һәм большевиктарҙың сығышын ғәйепләй.
Предпарламент үҙенең аҙаҡҡы мөрәжәғәтендә яңы власты «халыҡтың һәм революцияның дошманы» тип исемләй һәм большевиктарҙы Ваҡытлы хөкүмәттең министрҙарын, шулай уҡ социалист министрҙарҙы ҡулға алыуҙа ғәйепләй.
Съезд президиумы большевиктарҙан һәм һул эсерҙарҙан һайланғандан һуң бер нисә урталыҡты тотоусы социалистик партиялары (меньшевиктар, уң эсерҙар, Бунд делегаттары) большевиктар ихтилалына ризаһыҙлыҡ белдереп, Съезды ташлап сыға һәм уның эшенә бойкот яһай. Улар Петроград Ҡала думаһына күсәләр һәм «Ватанды һәм революцияны яҡлау комитеты»н булдыралар (29 октябргә тиклем ғәмәлдә була).
Үҙ сиратында, Троцкий II съездың беренсе ултырышында «халыҡ массаларының ихтилалы аҡлауға мохтаж түгел; килеп сыҡҡан хәл заговор түгел, ә ихтилал. Беҙ Петроград эшселәренең һәм һалдаттарының революцион энергияһын сыныҡтырҙыҡ, беҙ асыҡ-асыҡтан массаларҙың ихтыярын заговорға түгел, ихтилалға йүнәлттек» тип белдерҙе.
26 октябрҙә съездың беренсе ултырышында 2 сәғәт 40 минуттан алып 3 сәғәт 10 минутҡа тиклем тәнәфес була.
Яҙмыш ҡушыуы буйынса, тап ихтилалға ҡаршы сығыш яһаған Л. Б. Каменевҡа Советтар съезы делегаттарына ихтилалдың еңеүе тураһында иғлан итергә тура килә. РСДРП(б)-ның Үҙәк комитеты ултырышында Каменев, «ахмаҡлыҡ эшләп, власты ҡулға алғас, министрлыҡ булдырыр кәрәк» тип әйтеп үтә.
26 октябрҙең иртәнге сәғәт 6-ла съезд үҙенең беренсе ултырышын тамамлай.
Съездың икенсе ултырышы 26 октябрҙең 21 сәғәттән 27 октябрҙең 5 сәғәт 15 минутҡа тиклем бара:
Икенсе ултырышта оҙайлы алҡыштар менән ҡаршы алынған Ленин съезға Тыныслыҡ тураһында декретты һәм Ер тураһында декретты уҡып ишеттерә. Артабан Ленин съезға ВЦИК-тың элекке составын таратып, уның урынына яңы состав һайларға һәм ваҡытлы эшсе-крәҫтиән хөкүмәтен — Халыҡ Комиссарҙары Советын булдырырға тәҡдим итә. Съезд бер-бер артлы тәҡдим ителгән декреттарҙы ҡабул итә (26 октябрҙең 22 сәғәт 30 минут тирәһе һәм 27 октябрҙең төнгө сәғәт 2-лә) ' Тыныслыҡ тураһында декретта барлыҡ һуғышта ҡатнашҡан халыҡтарға һәм уларҙың хөкүмәттәренә бер ниндәй аннексияһыҙ һәм контрибуцияһыҙ «кисекмәҫтән ғәҙел демократик солох тураһында һөйләшеүҙәр башларға» тигән өндәүҙәр була.
Ер тураһында декретында бөтә ерҙе национализациялау (хосуси милекте дәүләт ҡарамағына алыу) һәм уны бөтә халыҡ байлығына әүрелдереү; алпауыттар имениеларын конфискациялау һәм уларҙы ер комитеттары һәм крәҫтиән депутаттарының өйәҙ советтары ҡарамағына тапшырыу; ерҙе крәҫтиәндәргә тигеҙләштереү принциптарында файҙаланыуға биреү (хеҙмәт йәки ҡулланыу нормалары буйынса); ялланма хеҙмәтте ҡәтғи тыйыу пункттары була.
Советтарҙың II Съезы ваҡытлы эшсе һәм крәҫтиән хөкүмәтен раҫлай һәм ойоштора — Халыҡ Комиссарҙары Советы, Советты В. И. Ленин етәкләй, һул эсерҙар Советҡа инеүҙән баш тартыу сәбәпле уның составына тик большевиктар ғына инә. Троцкий — сит ил эштәре буйынса нарком, милләттәр буйынса рәйес итеп Сталин тәғәйенләнә. Тимер юлдары буйынса нарком посы ваҡытлыса билдәләнмәй ҡала.
Советтарҙың II Съезының икенсе ултырышында һул эсер Борис Камков, һул эсерҙар меньшевиктар һәм уң эсерҙар артынан съезды ташлап китергә йыйынмауын белдерә, әммә «крәҫтиәндәр большевиктар менән түгел, ә крәҫтиәндәр — революцияның пехотаһы, унһыҙ революция үлемгә дусар була» тип билдәләп үтә.
Съезд ҡабул иткән «Халыҡ Комиссарҙары Советын булдырыу тураһында» Декретына ярашлы, Совнарком Учредителдәр йыйылышына тиклем булдырыла, яңы хөкүмәт Советтар Съезы һәм уның даими органы — ВЦИК-тың ҡарамағында булыуы раҫлана.
Яңы ЦИК-тың (йышыраҡ ВЦИК аббревиатураһы ҡулланыла) 101 ағзаһы араһында 62 большевик һәм 29 һул эсер, 6 берләштерелгән социал-демократ интернационалистары, 3 украин социалисы һәм 1 эсер-максималисы була. ВЦИК-тың рәйесе итеп Л. Б. Каменев тәғәйенләнә. 27 октябрҙә (9 ноябрҙә) Съезд урындағы Советтарға «ВЦИК-тың яңы составы эргәһендә тупланырға» өндәмәһе менән мөрәжәғәт итә, элекке ВЦИК составы (эсерҙар һәм меньшевиктар) комиссарҙары вәкәләттәре армияла һәм урындарҙа туҡтатылған тип иғлан ителәи.
27 октябрҙә 5сәғәт 15 минутта икенсе ултырыш тамамлана һәм Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы ябыла.
1917 йылдың 27 октябрендә (9 ноябрендә) Ваҡытлы хөкүмәттең ҡулға алынған бөтә социалист министрҙары азат ителәләр. Уларҙың ҡайһы берҙәре большевиктарға ҡаршы эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай; мәҫәлән, аҙыҡ-түлек министры С. Н. Прокопович 25 октябрҙә үк азат ителә һәм шундуҡ большевиктарға ҡаршы булған «Ватанды һәм революцияны яҡлау комитеты» составына инә һәм Петроград ҡала думаһы депутаттарының ризаһыҙлыҡ демонстрацияһын етәкләй, уның төп ойоштороусыларының береһе була.
Ҡабул ителгән документтар
Съезда ҡабул ителгән документтар (декреттар, ҡарарҙар һәм башҡа документтар), даталары һәм и цитаталары менән :
Волчиха (Рубиха ҡушылдығы)
Волчиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рубиха йылғаһының һул ярына тамағынан 0,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мемориал (электрон архив)
«Мемориал» берләштерелгән электрон мәғлүмәттәр банкы (ОБД) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәм һуғыштан һуңғы осорҙа һәләк булған, вафат булған йәки хәбәрһеҙ юғалған совет яугирҙары тураһында мәғлүмәттәр тупланған банк. Мәғлүмәттәр базаһы Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы (Рәсәй Оборона министрлығы) тарафынан булдырыла, проекттың техник өлөшөн ЭЛАР компанияһы тормошҡа ашыра.
2015 йылға ҡарата, мәғлүмәттәр базаһында архив документтары иҫәбенән 37 миллион яҙма бар.
Булдырыу тарихы
«Мемориал» йәмәғәт хәрәкәтенең эшмәкәрлеге Рәсәй Федерацияһы Президентының 2003 йылдың 23 апрелендәге Рәсәй Федерацияһында хәрби-мемориаль эште ойоштороу буйынса Йомоштар исемлегенә һәм 2006 йылдың 22 ғинуарындағы 37-се һанлы «Ватанды һаҡлап һәләк булғандар иҫтәлеген мәңгеләштереү мәсьәләләре» исемле Указына ярашлы башлана.
2006—2008 йылдарҙа масштабы, технологиялары һәм башҡарыу сроктары буйынса Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәренең Хәрби-мемориаль үҙәге (Рәсәй Ҡораллы Көстәре) тарафынан башҡарылған уникаль эше булып тора, уның һөҙөмтәһендә донъя практикаһында аналогтары булмаған мәғлүмәт-белешмә системаһы булдырыла. ОБД Рәсәй Оборона министрлығында һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре Хәрби-мемориаль үҙәгендә һаҡланған архив документтарының мәғлүмәт-эҙләнеү интернет-системаһына сканлау, эшкәртеү һәм индереү юлы менән булдырыла.
2008 йылға ҡарата проект сиктәрендә интернетта асыҡ рәүештә яҡынса 10 000 000 000 архив документы һәм 30-ҙан ашыу хәрби ҡәберлектәр паспорттары урынлаштырыла. Уларҙа урынлаштырылған шәхси мәғлүмәт 20 000 000 ашыу яҙма тәшкил итә, шул иҫәптән шәхси мәғлүмәт тә бар (йыш ҡына бер нисә яҙма бер үк кешәгә ҡарай).
2008 йылда эштәрҙең икенсе этабы башлана: конкрет шәхестәр буйынса аныҡлау һәм төрлө сығанаҡтарҙан яҙмаларҙы берләштереү. «Мемориал» хәрәкәте ҡулланыусылары кире бәйләнеш системаһы ярҙамында шулай уҡ хаталар тураһында хәбәр итә һәм өҫтәмәләр ебәрә алалар.
Артабан ОБД-ны ХХ быуаттағы башҡа хәрби конфликттар барышында һәләк булған йәки хәбәрһеҙ юғалған яугирҙарға ҡаҡылған мәғлүмәт менән тулыландырыу планлаштырыла, бындай мәғлүмәттәр Рәсәй Федерацияһы архивтарында һаҡлана.
2015 йылда «Халыҡ хәтере» порталы эшләй башлай, Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығы тарафынан элек тормошҡа ашырылған «Мемориал» һәм «Халыҡ батырлығы» проекттарының Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы мәғлүмәттәр базалары берләштерелә. Әлеге порталда шулай уҡ Беренсе донъя һуғышында һалдаттар һәм офицерҙарҙың наградланыуы һәм юғалтыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар.
Мәғлүмәтте ОБД-ға тапшырыу
Проекттың төп маҡсаты — миллионлаған граждандарға үҙҙәренең һәләк булған йәки хәбәрһеҙ юғалған туғандары һәм яҡындары тураһында мәғлүмәт табыу, уларҙың ерләнеү урындарын билдәләү мөмкинлеген биреү. «Мемориал» хәрәкәтен төҙөү барышында Рәсәй Оборона министрлығының архив үҙәгендә һаҡланған 58-се һәм 33-сө фондтар («Хәрби юғалтыуҙар тураһында хәрби частарҙың хәбәрҙәре» һәм совет хәрби әсирҙәрен иҫәпкә алыу картотекаһы эшкәртелә, шулай уҡ Рәсәй Ҡораллы көстәре Хәрби-мемориаль үҙәгендә һаҡланған «Ерләү паспорттары» ҡулланыла.
Эшкәртелгән документтарҙың төп массивы:
ОБД-лағы һәр яҙмала хәрби хеҙмәткәрҙең фамилияһы, исеме, атаһының исеме, тыуған көнө, тыуған урыны һәм һәм юҡҡа сығыу датаһы теркәлә (документта булған осраҡта). Улай ғына ла түгел, сайтта кешеләр тураһында бөтә мәғлүмәт булған документтарҙың сканланған күсермәләре бирелә. Йыш ҡына уларҙа өҫтәмә мәғлүмәт бирелә, шул иҫәптән похоронкалар ебәрелгән туғандарының исемдәре һәм адрестары.
Инеүҙе сикләү проблемаһы
2010 йылдың 28 ғинуарынан персоналийҙар тураһындағы мәғлүмәттәр өлөшөнә инеү сикләнә (2006 йылдың 27 июнендәге 152-ФЗ «Персональ мәғлүмәттәр тураһында» һәм 2004 йылдың 22 октябрендәге 125-ФЗ «Рәсәй Федерацияһындағы архив эше тураһында» Федераль Закондар нигеҙендә). ОБД сайтында яугирҙарҙың абруйына тап төшөрөү мәғлүмәттәр (немец ғәскәрҙәре яғына күскән кешеләр, хәрби трибунал тарафынан хөкөм ителгән һәм башҡа) дөйөм формулировкаларға алмаштырыла («передовойға ебәрелә», вафат булыуының, юҡҡа сығыуының башҡа сәбәбе күрһәтелә), шулай уҡ башҡа кешеләрҙең документтарын ҡарау сикләнә.
Был сара киң фекер алышыуға килтерә, Солдат.ги сайтында Рәсәй Президенты Д. А. Медведевҡа хат баҫтырыла, унда килеп тыуған хәлде тикшерергә һәм ОБД мәғлүмәттәренә ҡулланыусыларҙың асыҡ рәүештә инеүен тергеҙеүҙе һорайҙар. Хатҡа Рәсәй, СНГ һәм Балтия илдәре эҙәрмәндәре ҡул ҡуя. Хат аҫтында бер нисә мең ҡултамға йыйыла, шулай уҡ президент блогында ла хат урынлаштырыла.
2010 йылдың март башында ОБД сайтында сикләүҙәр бөтөрөлдө тигән хәбәр баҫтырыла.
Азясь
Азясь — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/620 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сипылдаҡ төйөт
Сипылдаҡ төйөт (урыҫ пеночка-трещотка) (лат. Phylloscopus sibilatrix) — Һылыуҡастар (Sylviidae) ғаиләһенән булған һайраусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикереп йөрөүсе етеҙ ҡош. Һырты яғы көрәнһуы йәшел.Ҡашы, башыныү ике яғы, тамағы һәм түше тоноҡ һары, ҡорһағы аҡ.Ҡанаттарының ҡауырһындары һары ситле ҡара- көрән. Башҡа төйөтәрҙән төҫө менән әллә ни айырылмай, ләкин һайрауы үҙенсәлекле. Ҡыҫҡа ғына: «төйөт» йәки «төйт», ә һайрауы яңғырауыҡлы «зи-зи-зи зирррр».
Йәшәгән урыны
Урман һәм ҡыуаҡлыҡтар араһында йәшәй. Күсмә ҡош, киң таралған. Ерҙә, һирәкләп ағас баштарында оялай.
Туҡланыуы
Төрлө ваҡ бөжәктәр менән туҡлана.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. —— 91-се бит. thumb|Ҡош балалары
Урал дәүләт тау университеты
Тарихы
1914 йылдың 3 (16) ғинуарында батша Николай II, «Штандарт» император яхтаһы бортында «Екатеринбург ҡалаһында тау институтын булдырыу тураһында» законын раҫлай.
1915 йылдың 7 (20) ноябрендә Екатеринбург ҡала думаһы залында Төҙөлөш комиссияһының беренсе ултырышы үтә, ул буласаҡ Тау институты бинаһының проектын раҫлай.
1916 йылдың 17 (30) июлендә Урал тау институтының тәүге нигеҙ ташы һалына.
1916 йылдың 6 (19) ноябрендә Төҙөлөш комиссияһы, институт төҙөлөшөн тиҙләтеү маҡсатында, Николай II институтты «Император Ғали йәнәптәре ҡурсыуына алыуын һәм уға „Император Николай II Урал тау институты“ исемен биреүҙе» юллап мөрәжәғәт итә.
1917 йылдың 3 (16) ғинуарында «Екатеринбург тау институтын Император Ғали йәнәптәре ҡурсауына алыу һәм был уҡыу йортона „Император Николай II Урал тау институты“» исемен биреү тураһында закон ҡабул ителә.
1917 йылдың 9 (22) октябрендә Екатеринбургта Тау институты асыла, уның ректоры итеп ҡаланың почетлы гражданы Петр Петрович фон Вейрман тәғәйенләнә. 1947—1993 йылдарҙа институт СССР күмер сәнәғәте халыҡ комиссары В. В. Вахрушев исемен йөрөтә. Университетының беренсе уҡыу бинаһы ихатаһында ҡуйылған бюст ошо хаҡта хәтерләтеп тора.
СССР Юғары Советы Президиумының 1969 йылдың 12 майындағы указы менән халыҡ хужалығы өсөн белегстәр әҙерләүҙә һәм фәнни тикшеренеүҙәрҙе үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн В. В. Вахрушев исемендәге Свердловск тау институты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.
1993 йылда Урал дәүләт тау-геология академияһы тип үҙгәртелә. 2004 йылдың майында Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Аккредитация коллегияһы ҡарары менән юғары уҡыу йорто — «Университет» статусына эйә була.
2014 йылда вуздың 100 йыллығы байрам ителә, ошо ваҡыт эсендә ул 50 меңдән ашыу тау инженеры, йөҙләгән фән докторы һәм кандидаты әҙерләп сығара. Йыл һайын 25 йүнәлеш буйынса 2,5-3 мең белгес һәм етәксе һөнәри квалификацияһын күтәреү һәм белемде арттырыу буйынса курстар үтә.
Н. Э. Бауман исемендәге МДТУ-ҙың «Һөнәри белем биреү учреждениеларын тамамлаусыларҙы эшкә урынлаштырыуға ярҙам итеүҙең координация-аналитика үҙәге» (КЦСТ) рейтингы буйынса, Тау университетының Мәшғүллеккә булышлыҡ итеү үҙәге (РГППУ менән бергә), вуз үҙәктәре араһында Урал дәүләт урман-техник университетын (4-се урын) һәм Рәсәйҙең беренсе президенты Б. Н. Ельцини семендәге Урал федераль университетын (5-се урын) үтеп, Свердловск өлкәһе вуздары буйынса 3-сө урын яулай. Рейтингта Рәсәйҙең 79 субъектынан 754 вуз ҡатнаша.
Хәҙерге университет
2016 йылда 9000 тирәһе студент уҡый.
2015 йылда юғары уҡыу йортоноң килеме 463,9 миллион һум тәшкил итә, сығымдары — 426,9 миллион һум.
Факультеттары:
Воробьёв Анатолий Андреевич
Воробьев Анатолий Андреевич (1923—2006) — совет ғалимы һәм педагогы, микробиолог һәм иммунологы, медицина фәндәре докторы, профессор, СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1991; 1984 йылдан ағза-корреспонденты), медицина хеҙмәте генерал-майоры. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1980) һәм Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (2001). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999).
Биографияһы
1923 йылдың 5 февралендә Красноярск крайының Курғанный ҡалаһында тыуған.
1940 йылдан алып 1945 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында уҡый, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Каспий хәрби флотилияһы частарында хеҙмәт итә һәм Ленинград оборонаһында ҡатнаша. 1945 йылдан 1948 йылға тиклем Төньяҡ флот караптары берләшмәһенең хәрби-диңгеҙ табибы сифатында СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотында хеҙмәт итә.
1948—1951 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының физик һәм коллоидлы химия кафедраһы һәм микробиология кафедраһы буйынса адъюнктураһында уҡый, академик П. Ф. Здродовскийҙың уҡыусыһы була. 1951 йылдан 1956 йылға тиклем был академияла өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында педагогик эштә.
1956 йылдан 1978 йылға тиклем СССР Оборона министрлығының ғилми-тикшеренеү институтында ғилми эш менән шөғөлләнә, фән буйынса бүлек начальнигы һәм был институттың фән буйынса начальнигы урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1978 йылдан 1987 йылға тиклем СССР Медицина һәм микробиология сәнәғәте министрлығы системаһында, Биопрепарат баш идаралығында ғилми-тикшеренеү эштәрендә, фән буйынса был бүлек етәксеһенең беренсе урынбаҫары була. 1987 йылдан 2006 йылға тиклем И.M. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина институтында вирусология һәм иммунология менән микробиология кафедраһы мөдире булып эшләй. .
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
А. А. Воробьёвтың төп фәнни-педагогик эшмәкәрлеге микробиология өлкәһендәге мәсьәләләр, иммунитетты модуляциялау принциптарын эшләү, йоғошло ауырыуҙарҙың дөйөм иммунопрофилактикаһы һәм иммунология мәсьәләләре менән бәйле. Уның етәкселегендә эпидемик сабыртмалы тифҡа һәм Q биҙгәгенә ҡаршы химик вакциналар, шулай уҡ полианатоксиндар һәм дифтерия һәм һын ҡатыу ауырыуына ҡаршы иммунлаштырыу өсөн ҡулланылған юғары таҙартылған сорбланған анатоксиндар булдырыла. А. А. Воробьёв СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының вакциналар һәм сывороткалар буйынса комитеты ағзаһы, Иммунологтарҙың Бөтә Союз ғилми йәмғиәте идараһы ағзаһы, «Иммунология» һәм «Микробиология, эпидемиология һәм иммунобиология» фәнни-медицина журналдарының редколлегия ағзаһы.
1951 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы, 1960 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1964 йылда уға профессор ғилми исеме бирелә.1984 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, ә 1991 йылда мөхбир ағзаһы итеп һайлана. А. А. Воробьёв етәкселегендә дүрт йөҙгә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән ун монография яҙылған. 1980 йылда «күпләп иммунлаштырыу сараларын эшләгәне өсөн (перораль, аэрозоль, энәһеҙ)» СССР дәүләт премияһына лайыҡ була. 2001 йылда «клиник ҡулланыуҙың фундаменталь принциптарын эшләгәне һәм Экспресс-мониторинг диагностикалау өсөн лазерлы флуоресценция ысулдарын индергәне, эренле инфекция һәм дисбиоз менән ауырыған пациенттарҙа ауырыуҙы дауалауҙың һөҙөмтәлелеген баһалағаны һәм прогнозлағаны өсөн» Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһына лайыҡ була. .
2006 йылдың 23 мартында Мәскәүҙә вафат булған, Троекуров зыяратында ерләнгән.
Мэри Уортингтон Макомб йорто
Мэри Уортингтон Макомб йорто (ингл. Mary Worthington Macomb House ) — Чилликоти ҡалаһының көньяҡ өлөшөндәге тарихи бина,  Огайо штаты, АҠШ.
Тварихы
Бина  Саут-Пейнт-стритта, Пейнт-Крик ярында урынлашҡан. Макомб йорто Чилликоти ҡалаһында иң боронғо йорттарҙың береһе, 35 сутый майҙанлы участканы биләй (14 гектар), ул башта Натаниэль Массиға ҡараған. Йорт хужаһы 1813 йылда бинаны төҙөй башлай  һәм ике йылдан һуң тамамлай. Шул уҡ йылда АҠШ-тың элекке сенаторы һәм буласаҡ губернатор Томас Уортингтон милекте һатып ала.
Губернатор Уортингтондың иң өлкән ҡыҙы Мария 1797 йылда тыуа. Мэри һәм уның ҙур ғаиләһе  Адендың айырым йортонда  ҡаланың  төньяҡ яғында йәшәгән,  1816 йылда Мария  кейәүгә сығырға ҡарар итә. Ире Дэвид Макомб, урындағы билдәле ғаиләнең ағзаһы була, әммә уның мөлкәт менән насар идара итеүе арҡаһында ғаилә бурысҡа бата. 1836 йылда улар Техасҡа  күсенергә мәжбүр була,  һәм шунда Мэри вафат була. Көньяҡҡа күсер алдынан, Макомбтар ҡомташтан торған ҙур блоктарҙан төҙөлгән был ике ҡатлы йортта йәшәй.
Макомбтар киткәндән һуң, бина сәнәғәт ҡулланыуы өсөн яңынан үҙгәртеп төҙөлә. 1845 йылға иҫке бина тирәләй бик күп яңы ҡоролмалар,  шул иҫәптән мал һуйыу урыны төҙөлә. 1976 йылда Макомб Йорто әһәмиәтле тарихи объект булараҡ тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. XXI быуат башына йорт ташландыҡ хәлгә килә. 2009 йылда ҡомартҡыны тергеҙеү буйынса федераль дотацияға ғариза бирелә һәм тулы реставрация яҡынса 500 мең доллар баһалана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">