cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҡбаш (Ютазы районы)
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет (XIX быуат аҙағы — XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы) бар.
Шерстня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙналы (Башҡортостан)
Аҙналы (Азналкино) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 415 кеше. Почта индексы — 453520, ОКАТО коды — 80211807002.
Тарихынан
Ауылдың боронғо исеме Мышы, сөнки яҡындағы урмандарҙа борон мышы күп булған.
Ауыл Белорет ҡалаһына ярайһы яҡын урынлашҡан, шуға күрә ауыл кешеләре заводҡа күмер алып барып һата торған булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Мөхәмәтйәнова Ғәлиә Мөхтәр ҡыҙы
Мөхәмәтйәнова Ғәлиә Мөхтәр ҡыҙы (1 декабрь 1950 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры (1998—2004). Рәсәй Федерацияһы Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Йәмәғәт палата­һы ағзаһы (2015). СССР-ҙың мәғариф отличнигы, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре , Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
Биографияһы
Ғәлиә Мөхтәр ҡыҙы Мөхәмәтйәнова 1950 йылдың 1 декабрендә Силәбе ҡалаһында уҡытыусылар ғәиләһендә тыуған. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын 1972 йылда тамамлаған. Хеҙмәт юлын Баймаҡ районың Түбә эшселәр ҡасабыһының 2-се һанлы мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай. Шул уҡ мәктәптә директор урынбаҫары булып эшләй. Артабан Баймаҡ районының Ҡолсара урта мәктәбендә һәм Сибай мәктәп-интернетында уҡыта. 1983 йылдан 1987 йылға тиклем КПСС-тың Башҡорт АССР-ы Сибай ҡала комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары, сәйәси ағартыу кабинеты мөдире булып эшләй. 1987 йылда Өфө ҡалаһына күсенәләр. 1995 йылға тиклем Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифы министрлығында инспектор, методист, әйҙәүсе белгес булып эшләй.
1995—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифы министрлығының Дәүләт инспекцияһы етәксеһе вазифаһын биләй. 1996 йылдан Өфө ҡалаһы хакимиәтенең халыҡ мәғарифы идаралығы етәксеһе булып эшләй. 1998—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры. 2004—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағын­дағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында уҡыта, доцент. 2015 йылда Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы итеп һайлана. Йәмәғәт контроле, экспертизаһы һәм йәмәғәт советтары менән үҙ-ара бәйләнеш буйынса комиссия етәксеһе, Йәмәғәт палатаһы рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғәлиә Мөхтәр ҡыҙы Мөхәмәтйәнова 100-гә яҡын ғилми эш, уҡыу китаптары, монографиялар авторы. Бер нисә тапҡыр иң яҡшы ғилми китап нәшер итеүсе юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларның Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты. Конкурста еңеү яулаған ғилми китаптары:
Графиня Фесенко йорто
Графиня Марии Фесенко йорто — 2013 йылдың 28 октябрендә Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән ҡаралты.Грузияның Хелвачаури муниципалитетындағы  Махинджаури ауылында урынлашҡан.
Тарихы
Тарихи мәғлүмәттәргә ярашлы, өс ҡатлы был һарайҙы үҙенең тәрбиәсеһе графиня Мария Фесенко өсөн Рәсәй императоры Николай II төҙөткән. Совет осоронда һарай Махинджаури балалар йортона бирелгән булған. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында бында госпиталь урынлаштырғандар. Уҙған быуаттың 90-сы йылдарында Фесенко йорто күсеп килергә мәжбүр булыусыларҙы урынлаштырыр өсөн файҙаланылған. Әлеге ваҡытта йорт буш тора.
Һарайҙы төҙөү ХХ быуат башында башланған. Урындағы халыҡ хәтирәләре буйынса, 1900 -1907 йылдарҙа ул төҙөлөп бөткән булған инде. Бина проектын Санкт-Петербург архитекторҙары эшләгән. Уның аналогы шулай уҡ Италияла булған.
Уҙған быуатта бында инглиз, урыҫ ҙәм немец аристократтары йыш булған. Графиня бик ҡунаҡсыл булған.
2006 йылда һарай дәүләт яҡлауына тәҡдим ителгән. 2013 йылда тәҡдим ҡабул ителгәне һәм шул йылдың 28 октябрендә милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары иҫәбенә индерелгән.
Серафимовка (Туймазы районы)
Серафимовка (Серафимовка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 193 кеше. Почта индексы — 452780, ОКАТО коды — 80251847002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Винтертур
Винтертур (Винтертур) (Winterthur) — Швейцарияның Цюрих кантонындағы округ үҙәге булған, илдең төньяҡ өлөшөндәге ҡала. Винтертур округы составына инә. Винтертур үҙендә йәшәгән халыҡ иҫәбе буйынса (2008 йылғы иҫәп буйынса бында 100 000 кеше йәшәй) Швейцария ҡалалары араһында алтынсы ҡала булып һанала. Урындағы диалект диалект буйынса халыҡ уны Винти тип атай. Винтертурҙы Швейцарияла «музейҙар ҡалаһы» тип йөрөтәләр — бында художество музейынан тыш, бик күп ҡала музейҙары бар, шул иҫәптән Фотолар музейы һәм Технорама музейы. Бынан тыш, Винтертур Швейцарияның эре сәнәғәт үҙәге булып тора. 1862 йылда бында Bank in Winterthur in банкыһы барлыҡҡа килгән.
Ҡала өҫтөнлөктәренең береһе булып транспорт мөмкинлектәрен файҙаланыу тора. Ҡала тимер юл менән Швейцарияның төп ҡалалары, шулай уҡ күрше Германия, Италия илдәренең ҡалалары менән бәйле. Ҡаланан Цюрихҡа тиклем үткән юл 19 минут һәм Цюрих аэропортына тиклем 13 минут оҙайлығында. Винтертур аша Женеваға (А1 автомобиль юлы), Шаффхаузенға (А4 автомобиль юлы) һәм Германияның Кройцлинген ҡалаһына (А7автомобиль юлы) үтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мелехов Иван Степанович
Иван Степанович Мелехов (15 сентябрь 1905  йыл — 6 декабрь 1994  йыл) — ғалим-урмансылыҡ белгесе, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1944), профессор (1944),  ВАСХНИЛ академигы (1956), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). СССР Юғары Советының 5-се саҡырылыш депутаты (1958—1962). СССР Фәндәр академияһының урман һәм урман химия институтын ойоштороусы һәм беренсе директоры.
Биографияһы
Архангельск губернаһының Жаровиха ауылында тыуған.
Ленинград урман-техник академияһын тамамлағандан һуң  (1930)  Архангел урман-техник институтының  урмансылыҡ кабинеты мөдире һәм бер үк ваҡытта  ассистент (1930—1932), һуңыраҡ — урмансылыҡ кафедраһы  доценты һәм ғилми  тикшеренеү секторының өлкән ғилми хеҙмәткәре була (1932—1934).
Бер үк ваҡытта СССР ФА Төньяҡ базаһы урман төркөмө ғилми экспедицияһының ғилми етәксеһе була (1938—1942), Архангельск урман-техник институтының дөйөм урмансылыҡ  (1934—1944) һәм урмансылыҡ кафедраһы  (1944—1951, 1952—1958) мөдире
1951—1952 йылдарҙа Ленинград урман-техник академияһында урмансылыҡ кафедраһы мөдире —
1957—1958 йылдарҙа — СССР фәндәр академияһы бүлексәһендә Төньяҡ урман институты директоры.
1958—1962 йылдарҙа — СССР ФА урман химияһы һәм урман институтын ойоштороусы һәм беренсе директоры (Архангельск). Бер үк ваҡытта Архангельск өлкәһенән СССР Юғары Советының 5-се саҡырылыш депутаты (1958—1962).
1965—1971 йылдарҙа — ВАСХНИЛ-дың агроурман мелиорацияһы һәм урмансылыҡ бүлегенең академигы-секретары.
1971—1992 йылдарҙа — Мәскәү урман-техник институтының урмансылыҡ кафедраһы мөдире, профессор
1994 йылдың 6 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Востряковский зыяратында ерләнә
Хәтер
Архангельскиҙа ғалим йәшәгән йортҡа мемориаль таҡта  ҡуйылған. Төбәктә традицион фәнни «Мелехов уҡыуҙары» үткәрелә.
Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы
Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы (Абдульманов Ахмадулла Файзрахманович) (1914—1944) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия рядовойы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Әхмәҙулла (Әхмәй) Фәйзрахман улы Әбделмәнов 1914 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы) тыуған.
1942 йылдың 5 декабрендә Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Гвардия сержанты Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкының гвардия рядовойы.
Хәтер
Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Көйөргәҙе районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Аджика
Аджи́ка – абхаздарҙың паста рәүешендәге әсе тәмләткесе уның составына ҡыҙыл борос, тоҙ, һарымһаҡ, ҡырҡыу тәмле үләндәр (йәшел һәм киптерелгән), уцхо-сунели инә. Уны икенсе төрлө пажитник тип тә йөрөтәләр. Ғәҙәттә, аджика ҡыҙыл төҫтә була. Әммә өлгөрмәгән боростан йәшел төҫтәге тәмләткес тә әҙерләргә мөмкин. Томат традицион аджика составына инмәй, әммә ниндәйҙер ваҡыттан һуң, төрлө йәшелсә иҙмәләре һәм томат ҡушылған варианттар ҙа  барлыҡҡа килә. Бөгөн магазиндарҙа «аджика» тип тәҡдим ителгән үткер соустарҙың күбеһендә помидор бар.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Абхаздарҙан килеп сыҡҡан «аджика» һүҙе тоҙ тигәнде аңлата Ачеи-џьыка—икмәк-тоҙ менән сәләмләү. Бер версия буйынса, яҙ көнө абхаз чабандары тауға һарыҡтар көтөргә киткәс, һарыҡ көтөүе хужалары чабандарға тоҙ биргән. Тоҙ хайуандарҙа һыуһау барлыҡҡа килтергән һәм улар күберәк ашай, эсә башлаған. Был иһә, малдың ауырлығы артыуына ла булышлыҡ иткән. Тоҙ ҡиммәтле продукт булған. Шуға күрә лә, чабандар урламаһын өсөн, уға борос ҡушҡандар. Тик чабандар уны тәмләткес булараҡ, бик яҡшы файҙаланған һәм ҡайһы бер саҡтарҙа уға кинза, хмели-сунели, һарымһаҡ кеүек иң ҡырҡыу тәмләткестәр ҡушҡан. Бындай ҡатышманы абхаздар үҙҙәренсә «апырпыл-джика йәки «аджиктцатца» тип атай. Был һүҙҙәр боросло  тоҙ йәки  нимә менәндер буталған тоҙ, тигәнде аңлата. Донъяның башҡа халҡы был тәмләткесте  аджика тип атай.
Тузов Николай Иосифович
Тузов Николай Иосифович (13 декабрь 1923 йыл — 18 ғинуар 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, ҡыҙылармеец. Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Николай Иосифович Тузов 1923 йылдың 13 декабрендә Губерна ауылында, хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы, тыуа. 4 класс тамамлаған. Колхозда эшләй.
1942 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Шул уҡ йылдың апрелендә фронтҡа эләгә. 149-сы уҡсылар полкының 568-се уҡсылар дивизияһы составында һуғыша. Днепр йылғаһын аша сығыуҙа һәм уң яҡ ярҙа плацдармды тотоуҙа айырыуса айырыла.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 октябрендәге указы менән Днепр йылғаһын уңышлы аша сыҡҡаны, уң яҡ ярҙа плацдармды ныҡлы нығытҡаны өсөн ҡыҙылармеец Николай Иосифович Тузовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены, «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Һуғышты сержант, пулемет расчеты командиры булып тамамлай. 1946 йылдан ВКП(б)/ КПСС ағзаһы. 1946 йылда өлкән сержант Тузов демобилизациялана.
Тыуған иленә ҡайта. Арғаяш районының Байрамғол ауылында йәшәй. Колхоз рәйесе, бүлексә идарасыһы, ауыл советы рәйесе булып эшләй.
2002 йылдың 18 ғинуарында вафат була.
Ленин,1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, миҙалдар менән наградланған.
Кювайка
Кювайка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Еловая йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кисса Наталья Николаевна
Кисса Наталья Николаевна (1908 йыл—1990 йыл) — Аҙау-Ҡара диңгеҙ пароходсылығының «Пионер» теплоходы капитаны, Аҙау диңгеҙендәге беренсе ҡатын-ҡыҙ -капитан. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Кисса Наталья Николаевна 1908 йылдың 13 (26)сентябрендә атаһы Николай Васильевич Кисса капитан булған «Возрождение» пароходы бортында тыуа. Пароход рейс менән Бердянскиҙан Одессаға китеп бара һәм капитандың ҡыҙы тыуған мәлдә Керчь боғаҙында була. Әммә Наталья Николаевнаның рәсми тыуған урыны тип Кишинёв иҫәпләнә, был ҡалала уның бала сағы үтә. Мәрйә.
Натальяның йәшлек йылдары Бердянск (хәҙер Украинаның Запорожье өлкәһе) ҡалаһында үтә. 12 йәшенән ул елкәнле шлюпка менән идара итә, балыҡсылар менән диңгеҙгә балыҡ тоторға йөрөй.
Суднолар ремонтлау заводында эшләй, ремонтланасаҡ судноларҙың һыуҙа торған өлөшөн ҡабырсаҡтарҙан таҙарта. 1928 йылдан «Желанный» елкәнле суднола юнга һәм матрос булып эшләй.
1931 йылда Дондағы Ростовта диңгеҙселек училищеһын тамамлай. Тәүге диңгеҙ практикаһын «Вега» елкәнле баркентинала судно старпомы — Н. А. Лунин (буласаҡ подводник, «К-21» Һыу аҫты кәмәһе командиры, Советтар Союзы Геройы) вахтаһында үтә. Һуңынан «Пионер» пароходында (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитандың 3-сө һәм 2-се ярҙамсыһы була. 1937 йылда, штурман булараҡ, Таганрог — Мариуполь маршруты буйынса илдә беренсе ҡатын-ҡыҙҙар шлюпкаһын етәкләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Анатолий Серов» теплоходында (Аҙау һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙә) штурман була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса старпом ). Одессанан ғәскәрҙәре эвакуациялауҙа, Керчь-Феодосия десант операцияһында, Севастополде обороналауҙа ҡатнаша.
Беренсе Мрәүешле
Беренсе Мрәүешле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иртюбяк йылғаһының уң ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Кисса Наталья Николаевна
Биографияһы
Һуғыштан һуң «Николай Островский» пароходында һәм «Земляк» теплоходында (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитандың 2-се ярҙамсыһы була. 1947 йылдан — өлкән ярҙамсыһы, ә 1953—1959 йылдарҙа — «Райкомвод» теплоходы (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитаны.
Беренсе Мрәүешле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан  Салауатҡа тиклем, Нөгөш  йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Кисса Наталья Николаевна
Биографияһы
Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәрендә үҙен судно менән оҫта идара итеүсе итеп таныта. 1959—1964 йылдарҙа булған — «Пионер» теплоходы (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитаны.
Беренсе Мрәүешле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кисса Наталья Николаевна
Биографияһы
Жданов ҡалаһында (хәҙер — Донецк өлкәһенең Мариуполь ҡалаһы, Украина).
Шаронов Андрей Владимирович
Шаронов Андрей Владимирович (11 февраль 1964 йыл) — «Сколково» Мәскәү идара итеү мәктәбе президенты, элекке Мәскәү Хөкүмәтендәге Мәскәү мэрының иҡтисади сәйәсәт мәсьәләләре буйынса урынбаҫары, Рәсәй Федерацияһының иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министры урынбаҫары һәм Рәсәй Федерацияһы йәштәр эштәре буйынса Дәүләт комитеты рәйесе.
Биографияһы
Андрей Шаронов 1964 йылдың 11 февралендәӨфөлә тыуған. Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын тамамлай һәм шунда инженер булып эшләй.
20-нән ашыу баҫтырған ғилми эш һәм мәҡәлә авторы, уйлап табыуға СССР-ҙың 5 авторлыҡ таныҡлығы эйәһе. Социология фәндәре кандидаты.
Ғаиләһе
Ҡатыны Ольга шулай уҡ Өфө авиация институтында уҡый. 2012 йылдың 24 апреле төнөндә инсульттан вафат була. Ике балалары бар.
Ятвинка
Ятвинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лама йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ябалаҡ (Илеш районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ятвинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ташкисеү
Ташкисеү — топоним.
Илһан Чилер
Чилер Илхан (тур. Çiler İlhan, 1972, Денизли, Төркиә) — төрөк яҙыусыһы, тәржемәсе, журналист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы. Европа Союзының әҙәбиәт буйынса премияһы лауреаты (2011). Өс китап авторы. Уның китаптары донъяның 20-нән ашыу илендә нәшер ителә.
Биографияһы
Чилер Илхан 1972 йылда Денизли ҡалаһында тыуған, Измир ҡалаһында үҫә ..
1979—1983 йылдарҙа Денизли Меркезефенди башланғыс мәктәбендә уҡый. Һуңынан 1983 йылдан 1990 йылға тиклем Измир шәхси колледжы студенты була.
Босфор университетында халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм политология фәндәрен өйрәнә. Швейцарияла Glion Hotel school ҡунаҡхана менеджменты мәктәбен тамамлаған.
Төрлө йылдарҙа Истанбул отелендә йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса менеджер, яҙыусы, мөхәррир, тәржемәсе һәм әҙәби тәнҡитсе булып эшләй.
2017 йылдан ул Нидерландта йәшәй. Condé Nast Traveller Türkiye журналының баш мөхәррире.
Төрөк һәм голланд ПЕН-клубтары ағзаһы. Ул хоҡуҡ һаҡлаусы булараҡ ҙур йәмәғәт эше менән шөғөлләнә. Һүҙ азатлығы, кеше хоҡуҡтары, Төркиә ҡатын-ҡыҙҙарының хоҡуҡтарын яҡлап сығыш яһай. Төркиәлә ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата өйҙә көс ҡулланыуға һәм хоҡуҡ сикләүҙәргә (дискриминация) ҡаршы көрәшә.
Ижады
Илхан үҙенең тәүге шиғырҙарын 10 йәшендә яҙа башлай. Колледжда уҡыған осорҙа үҙенең тәүге көндәлектәрен һәм театраль пьесаларын яҙа.
Уның әҙәби таланты Босфор университетында уҡыған ваҡытында бигерәк яҡшы сағыла, унда, үҙе әйткәнсә, ул «үҙ һүҙҙәре менән аңлы» хикәйәләр ижад итә башлай.
1993 йылда ул Йәшәр Нәби йәштәр премияһының «Мәшһүр хикәйә өсөн» наградаһына лайыҡ була.
Уның хикәйәләре, эссе, китаптарға рецензиялары, сәйәхәттәр тураһында мәҡәләләре һәм төрөк теленә тәржемәләре төрлө журналдарҙа һәм гәзит ҡушымталарында баҫылды.
2011 йылда ул «Һөргөн» («Изгнание») хикәйәләр йыйынтығы өсөн Европа Союзының әҙәбиәт өлкәһендәге Премияһы лауреаты булды. Китап, Бөйөк Британияны, Италияны, Францияны, Нидерландты һәм Мексиканы индереп, егерменән артыҡ илдә баҫыла. Шулай уҡ «Изгнание» йыйынтығы Prix Du Livre Lorientales 2017 әҙәби премияһының шорт-битенә индерелдә .
1 апрель
1 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 91-се (кәбисә йылында 92-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 274 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Серафимов
Серафимов (Серафимовский) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше. Почта индексы — 452780, ОКАТО коды —.
Сөннәт намаҙҙар
Сөннәт намаҙҙар— башҡорт телендә биш ваҡытта уҡыла торған фарыз намаҙҙарҙан  тыш уҡыла торған  намаҙҙарҙы шулай атайҙар. Ғәрәп телендәге атамаһы - рәтибәт.
Тарихы
Мосолмандарға биш ваҡыт намаҙ фарыз ителгән. фарыз намаҙҙарҙан тыш көн һайын уҡыла торған «сөннәт намаҙҙар» ҙа бар. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ундай намаҙҙарҙы Аллаһы тәғәләнән айырым бойороҡ булмай тороп, үҙ теләге менән уҡыған һәм бер ваҡытта ла ҡалдырмай торған булған.
Сәхәбәләр ҙә, пәйғәмбәрҙән күрмәксе, уны уҡый торған булғандар. Пәйғәмбәр сөннәте булараҡ,хәнәфи мосолмандар бөгөн дә уларҙы уҡый һәм сауаплы булырҙарына инана. Уҡылмаһа, гонаһ тип һаналмай, әммә сауабы ла булмай.
Сөннәт намаҙҙарҙы уҡыу тәртибе
Сөннәт намаҙҙар иртәнге намаҙҙа - ике, өйлә намаҙында - алты (дүрт һәм ике), аҡшам намаҙында - ике, йәстү намаҙында - ике рәҡәғәт.
Иртәнге намаҙҙың сөннәте - фарызынан элек, өйлә намаҙының дүрт рәҡәғәт сөннәте - фарызынан элек һәм ике рәҡәғәте - фарызынан һуң, аҡшам һәм йәстү намаҙҙарының сөннәттәре фарыздарынан һуң уҡыла.
Икенде намаҙы фарыз ғына булып, сөннәте юҡ. Ҡалған намаҙҙарҙың фарыздары ла, сөннәттәре лә бар. Иртәнге намаҙ фарыз һәм сөннәте менән - дүрт рәҡәғәт, өйлә намаҙы - ун рәҡәғәт, аҡшам намаҙы - биш рәҡәғәт, йәстү намаҙы алты рәҡәғәт.
Сөннәт намаҙҙар барыһы ла фарыз намаҙҙар кеүек үк уҡыла. Айырма шунда ғына: фарыз намаҙҙар өс һәм дүрт рәҡәғәтле булһа, һуңғы рәҡәғәттәрендә «Фатиха» сүрәһенән башҡа сүрә уҡылмай.
Сөннәт намаҙҙарҙың бөтә рәҡәғәттәрендә лә «Фатиха» сүрәһе, өҫтәүенә, бер сүрә йәки сүрә аяттары уҡыла.
Даянова Тәскирә Байрам ҡыҙы
Даянова Тәскирә (Тәзкирә) Байрам ҡыҙы (10 ғинуар 1948 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, уҡытыусы, 2008 йылдан Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаты (1989), Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр конкурсының Башҡортостан төбәк этабы еңеүсеһе (2014).
Биографияһы
Тәскирә Байрам ҡыҙы Даянова Башҡорт АССР-ының Асҡын районының Королев ауылында тыуған. Ата-әсәһе үҙҙәренең тыуған яҡтарына — Мәсетле районы Һөләймән ауылына күсеп ҡайтҡанлыҡтан, Тәскирә башта Һөләймән башланғыс, артабан Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә белем ала. 1966 йылда Өфөнөң 1-се педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны уңышлы тамамлай (1973).
Сөннәт намаҙҙар
Сөннәт намаҙҙарҙы уҡыу тәртибе
Сөннәт намаҙҙарҙа сүрәләр, тәкбирҙәр, сәләмдәр барыһы ла йәшерен әйтелә.
Даянова Тәскирә Байрам ҡыҙы
Биографияһы
1971 йылдан алып 2003 йылға тиклем Мәсетле районының Йонос урта мәктәбендә башланғыс синыф уҡытыусыһы, тәрбиәсе булып эшләй.
Әҙәби ижады
Мәктәптә эшләгән йылдарында бәләкәйҙәр өсөн тәрбиәүи темаларға арналған ваҡ күләмле әҫәрҙәргә ҡытлыҡ тоя һәм үҙе ижад итә башлай. 1994 йылда «Аҡһаҡ ҡарға бүләге» тигән тәүге әкиәт китабы баҫылып сыға. Бер үк ваҡытта драма түңәрәге өсөн пьесалар яҙа. Йонос урта мәктәбенең драма түңәрәге ул йылдарҙа район һәм республика кимәлендә үткәрелгән конкурстарҙа призлы урындар яулай. Уларҙың был уңыштарын «Башҡортостан» дәүләт телевидениеһы зәңгәр экрандан күрһәтә.
Пьесалар балаларҙа илһөйәрлек сифаттары тәрбиәләй, геройҙары юғары әхләки принциплы, батыр һәм изге күңелле. Был пьесалар «Ҡанбаба» (2002) тигән китабында донъя күрә.
2002 йылда Мәҙәниәт министрлығы менән Милли йәштәр театры бергәләп ойошторған мәктәп йәшендәге балалар өсөн ябыҡ пьесалар конкурсында призлы урын яулай һәм 2003 йылда «Артыҡбикә» пьесаһы Милли йәштәр театрында сәхнәгә ҡуйыла.
Сөннәт намаҙҙар
Сөннәт намаҙҙарҙы уҡыу тәртибе
Сөннәт намаҙҙар өсөн аҙан һәм ҡәмәт (намаҙ алдынан аяғүрә баҫып уҡыла торған доға) әйтелмәй.
Әҙәбиәт
]]
Даянова Тәскирә Байрам ҡыҙы
Әҙәби ижады
2008 йылда Республика балалар өсөн пьесалар конкурсында «Айҙар+Дилә» пьесаһы 2-се урын яулай.
Мәсетле районы администрацияһы ойошторған Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаты.
«Ышан, урман!» (2007) китабында повестар, хикәйәләр һәм новеллалар тупланған. Уларҙа балалар тормошонда наркомания, социаль тигеҙһеҙлек, йәмғиәттә үҙ урыныңда табыу кеүек киҫкен мәсьәләр күтәрелә. Был әҫәрҙәр йәш уҡыусылар өсөн генә түгел, хатта ололар өсөн дә бик ҡыҙыҡлы һәм актуаль.
2009 йылда Тәскирә Даянованың ололар өсөн «Һуңғы шырпы» тигән китабы донъя күрҙе. Китапҡа ингән повесть һәм хикәйәләрҙә ҡатын-ҡыҙ яҙмыштары бәйән ителә. Хәҙерге буталсыҡ һәм ауыр заманда кешеләр тормошта үҙ урынын эҙләгәндә әҫәр геройҙары бәҫтәрен төшөрмәй, насар юлға баҫмай үҙ юлдарын табырға тырыша. Күңелдәрендәге изгелек, мәрхәмәт тойғолары уларҙы алға әйҙәүсе маяҡ булып тора.
2018 йылда Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Ағинәй юлы» исемле яны китабы нәшер ителдее. Китапҡа хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр һәм үҫмерҙәр өсөн повестар ингән.
Ғәиләһе
Тормош иптәше Рим Әхмәҙулла улы менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Әҫәрҙәре
<!-- Әҫәрҙәр исемлеге
Ышан, урман! Повесть, хикәйәләр, пьесалар. – Өфө: Китап, 2007. – 152 бит.
Йөкмәткеһе:
Ышан, урман! (Повесть)
Бәпембә (Хикәйә)
Упҡын күҙле ҡыҙ (Хикәйә)
Һомай (Романтик новелла)
Рухтар аманаты (Пьеса)
Заманымда ҡалам (Пьеса)
Һуңғы шырпы: повестар, хикәйәләр. – Өфө: Китап, 2011. – 188 бит.
Повестар:
Һуңғы шырпы
Хикәйәләр:
Кил һин… Кил…
Өмөтөңдән яҙма
Зәңгәр һаҡал
Мөғжизәгә ышанам
Ағинәй юлы: хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. – Өфө: Китап, 2018. – 124 бит.
Хикәйәт:
Ағинәй юлы
Әкиәттәр:
Илбәк батыр мажаралары:
Һыу ҡапланы
Юханы юҡ итеү
Иблесте эҙләү
Иблестән ҡотолоу
Йылан мөгөҙө
Таштимер менән Етеҙ болан
Йүнбайҙың хазинаһы
Арыҫлан егет йөрәге
Һунарсы Мәргән табышы
Аҡҡош йыры
Аҡсәскә
Батыргәрәй
Аҡ болот
Аҡһаҡ ҡарға бүләге
Азат мажаралары
Азат менән Ел бабай
Маҡтансыҡ рауза менән баҫалҡы гөлйемеш
Япраҡтар ни өсөн һарғая?
Ҡыңғырау сәскәһе
Гөлнурҙың гөлдәре
Ҡыҙыҡһыныусан себеш
Йәмил тураһында хикәйәләр:
Йәмилдең асышы
Йомортҡа тын аламы?
Ҡусҡарҙың күҙе ҡайҙа?
Еләктә
Кишер ни өсөн ҡаты?
Ҡояшлы иртә
Һин барҙа юғалмам
ЖУРНАЛДАР ҺӘМ ГӘЗИТТӘР:
Афанасьевка (Тимшор ҡушылдығы)
Афанасьевка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшор йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Даянова Тәскирә Байрам ҡыҙы
Әҫәрҙәре
Джоконда. Хикәйә. “Шоңҡар” журналы, 2006, №5
Һуңғы шырпы. Повесть. “Ағиҙел” журналы, 2006, № 6
Афанасьевка (Тимшор ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Даянова Тәскирә Байрам ҡыҙы
Әҫәрҙәре
Зәңгәр һаҡал. Хикәйә. “Шоңҡар” журналы, 2009, № 19
Йәмилдең асышы. Хикәйә. “Аҡбуҙат” журналы, 2009, № 4
Йомортҡа тын аламы? Хикәйә. “Аҡбуҙат” журналы, 2011, № 9
Ҡыҙылъяр. Повесть. “Шоңҡар” журналы, 2012, № 1
Яуап тотоу. Хикәйә. “Йәшлек” гәзите, 2011, № 22
Ҡуш өйәңке. Повесть. “Шоңҡар” журналы, 2011
Фәрештәм минең. Хикәйә. “Ағиҙел” журналы, 2013,№ 1
Ҡара донъя, аҡ донъя. Повесть. “Ағиҙел” журналы, 2014,№ 12
Ташлама, һөйөклөм, китмә! Хикәйә. “Башҡортостан ҡыҙы” журналы, 2015, № 8
Ҡояшлы иртә. Повесть. “Аманат” журналы, 2015,№ 7-8
Һин барҙа юғалмам. Повесть. “Аманат” журналы, 2017, № 2-3
Тик һин генә. Хикәйә. “Ватандаш” журналы, 2017,№ 9
Яҙмышым булманың. Повесть. “Шоңҡар” журналы, 2017, № 11-12
Хабелашвили күпере
Хабелашвили күпере (Мост Хабелашвили, ხაბელაშვილების ხიდი) — Грузияның Шуахеви муниципалитеты Хабелашвили ауылындағы күпер.
Тарихы
Күперҙең оҙонлоғо 26 метрға етә. Өс быуат элек был күпер яҡын-тирә ауылдарҙы тоташтырған. Ул Чавнисти үҙәнендәге Шуахеви муниципалитеты ауылдары — Брилли, Земо Хеви һәм Баратули араһында бәйләнеш булдырған.
Күпер тотош көнбайыш Грузия өсөн элементтары, төҙөлөш ысулдары буйынса уникаль һәм һирәк осрай торған ҡоролма булып тора. Күперҙең яндауырҙары каштан, имән ҡулланып эшләнгән, ҡыйыҡ ябылған, ул да ағастан эшләнгән. Күпер тороҡтары яр ситендәге ҡаяларға ҡуйып эшләнгән.
XX быуатта туҙған ҡыйыҡтарҙы ҡалай менән япҡандар.
2013 йылда Грузияның мәҙәниәт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министры приказы (№ 3/182) менән Хабелашвили күперенә Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.
Фистина йорто (Таганрог)
Фистина йорто — Таганрогтағы боронғо йорт  (Грек урамы, 65). 1992 йылдың 18 ноябрендәге  301 -се ҡарарға ярашлы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәниәт мираҫы объекты
Йорт тарихы
Ике ҡатлы йорт XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән.
Йорттоң хужалары һәм уларҙың туғандары билдәле. Башта йорт сауҙагәр ҡатын Фистина Аннаға ҡараған, һуңынан уның вафатынан һуң  бина уның вариҫтарына  күскән. XX быуаттың 70-се йылдар аҙағында йорт шатбс-капитан С. Пекуневичтың ҡатынына ҡарай, һуңынан уны Курск мещаны Тычинин Василий һатып ала. 1890 йылдар аҙағында йортҡа бишенсе артиллерия бригадаһының өсөнсө батарея поручигы Петр Евграфовичтың ҡатыны Людмила Николаевна Лукина хужа була
1910 йылдың 7 ноябрендә Никольский сиркәүендә  45 йәшлек губерна секретары, дворян  Александр Петрович Даниловтың һәм вафат булған полковник Грековтың илле өс йәшлек тол ҡатыны Антонина Домиановнаның никахлашыуы була. Антонина Домиановна  1910 йылда Лукиндарҙан йортто һатып ала. 1910 йылда был йортта Таганрог хәйриә йәмғиәтенең секретары Герман Эммануилович  Штейнфинкель фатирҙа йәшәй.
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе
Башҡортостан Юғары Коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе (Комвуз) — БАССР-ҙың ауыл хужалығына юғары белемле кадрҙар әҙерләгән уҡыу йорто (1933 йылдың ғинуары — 1939 йылдың феврале).
Тарихы
1933 йылдың ғинуарында Башҡортостан Коммунистик университеты ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1932 йылдың 21 сентябрь ҡарары нигеҙендә Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе (БВКСХШ) итеп үҙгәртелә. Яңы барлыҡҡа килгән уҡыу йортоноң төп маҡсаты — республиканың колхоздары, совхоздары, машина-трактор станциялары өсөн, шулай уҡ партия район комитеттары һәм район Советы башҡарма комитеттары, МТС-тарҙың политбүлектәре, эре ауыл хужалығы парткомдары һәм эре ауыл советтары өсөн яҡшы белгестәр әҙерләү. Ошоға бәйле ике бүлексә асыла: 1-се бүлексәлә ике йыл уҡыу мөҙҙәте менән МТС-тар, колхоздар һәм совхоздар өсөн, ә 2-се бүлексәлә өс йыл уҡыу мөҙҙәте менән район партия һәм совет ойошмалары өсөн етәксе кадрҙар әҙерләнергә тейеш була.
Фистина йорто (Таганрог)
Йорт тарихы
Граждандар һуғышы йылдарында бинаны Петр урамындағы булка магазины хужаһы Бруль Греппер  һатып ала. Совет власы йылдарында йорт национализациялана.
Ташкисеү (Ютазы районы)
Ташкисеү — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Ютазы районы ауылы. Ташкисеү ауыл биләмәһе составына керә.
Фистина йорто (Таганрог)
Архитектура үҙенсәлектәре
Фасад яғынан биш тәҙрәһе бар. Тура мөйөшлө тәҙрәләр өҫтө  бөҙрә таштар менән биҙәлгән. Ҡат араһында кәрнизе бар. Ҡыйығы дүрт яҡлы, төп инеү урыны өҫтөндә металл япма бар. Икенсе ҡаттың тәҙрәләре өҫтөндә тура мөйөшлө сандриктар ҡуйылған.
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе
Тарихы
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе туранан-тура ВКП(б) Үҙәк Комитетының ҡарамағында була. Уҡыу йортоноң директорын тик ВКП(б) Үҙәк Комитет ҡына тәғәйенләй һәм эшенән бушата ала.
Ике йыллыҡ бүлексәлә студенттар ялан-баҫыу эштәре (180 студент) һәм малсылыҡ (120 студент) буйынса белем ала; өс йыл уҡығандар тулыһынса партия эше буйынса ғына махсуслаша (200 студент). Уҡыу-производство практикаһын студенттар Дәүләкән районы совхоздарында үтә. Комвузға студентлыҡҡа кандидаттарҙы һайлап алыу өсөн партияның өлкә комитетында мандат комиссияһы булдырыла (рәйесе өлкә комитет секретары). Мандат комиссияһы һайлап алған кандидаттар составы партия өлкө комитетында раҫлана.
Фистина йорто (Таганрог)
Архитектура үҙенсәлектәре
1992 йылдың 18 ноябрендәге  301-се ҡарарға ярашлы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәниәт мираҫы объекты
Ташкисеү (Ютазы районы)
География
Ауыл Әтәмбәй йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан төньяҡ-көнбайыштараҡ 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Фистина йорто (Таганрог)
Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой... (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.
Ташкисеү (Ютазы районы)
Тарих
Ташкисеү — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1815 йылда Ҡырғыҙ улусы Аҡбаш ауылынан сыҡҡан 10 ғаилә тарафынан нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бәйрәкә улусы составына керә.
Фистина йорто (Таганрог)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе
Тарихы
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбенең ректоры итеп ВКП(б) Үҙәк Комитетының Ойоштороу бюроһы ҡарары менән Х. А. Мусаев тәғәйенләнә. Ул 1937 йылға тиклем ошо вазифвлв эшләй. 1937—1939 йылдарҙа В. Донковцев ректор була. Әлбиттә, уҡыу-тәрбиә эшендә төп ролде юғары мәктәптең кафедралары үҙ өҫтөнә ала. 1932 йылда уҡыу йортонда биш кафедра булһа, 1934 йылда тағы ла өс кафедра эшләй башлай. Студенттар дөйөм белемдәргә эйә булыуҙан тыш агрономия, малсылыҡ, ауыл хужалығын механизациялау һәм производствоны ойоштороу кеүек махсус фәндәрҙе лә өйрәнә.
Ауыл хужалығы буйынса педагогтар Игенселек наркоматы һәм ауыл хужалығын үҙгәртеп ҡороу буйынса ғилми-тикшеренеү институтынан эшкә саҡырыла. Бынан тыш Мәскәүҙән тупраҡты өйрәнеү буйынса профессор, малсылыҡ һәм агрономия буйынса ике доцент студенттарға белем бирә.
Ташкисеү (Ютазы районы)
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составында була.
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе
Тарихы
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе 1933—1938 йылдарҙа 1303 белгес уҡытып сығара.
Ташкисеү (Ютазы районы)
Халҡы
1834 йылда ир енесле 105 йән керҙәш башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
Ветожетка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы башынан Үрге Волга бейшлотына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үсҡаныш
Үсҡаныш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан  Салауатҡа тиклем, Нөгөш  йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Әбсәләм
Әбсәләм — топоним.
Винтертур художество музейы
Дөйөм мәғлүмәттәр
Винтертур художество музейында XIX—XXI быуаттарҙағы француз һынлы сәнғәте йүнәлешендә ижад ителгән картиналар һәм башҡа төр сәнғәт әҫәрҙәре һаҡлана. Музейҙың ойоштороусыһы һәм етәксеһе булып 1848 йылда нигеҙләнгән Винтертур Художество союзы тора. Музей дәүләт һәм кантон властарынан башҡа шәхси кешеләрҙең хәйриә финанс ярҙамын ала. Шулай уҡ шәхси коллекцияларҙың бер өлөшө ХХ быуаттың беренсе яртыһында музейға шәхси йыйылмаларҙан тапшырылған.
Бина
Бина иҫке Винтертур ҡалаһының ҡала үҙәгендә, 22 Музеумштрасса (Museumstraße 22) адресы буйынса урынлашҡан. Йорт 1912—1916 йылдарҙа архитекторҙар Р. Ритмайер һәм В. Фуррер проекты буйынса төҙөлә, 1995 йылда киңәйтелә.
Йыйылмалары
Винтербург художество музейында француз һынлы сәнғәте оҫталарының иҫ киткес эштәре тәҡдим ителә, беренсе сиратта француз импрессионистары һәм символистары Клод Моне, Альфред Сислей, Винсент ван Гог, Одилон Редон, Пьер Боннар,Жан Эдуар Вюйар, Феликс Валлотон һәм башҡаларҙың картиналары — ә шулай уҡ Огюст Роден, Аристид Майоль, Медардо Россо скульптуралары.
XХ быуат сәнғәтенең кубизм йүнәлешендәге — Жорж Брак, Пикассо, Хуан Грис, Фернан Леже, абстракционизм йүнәлешендәге — Василий Кандинскийҙың, Пит Модриан, Ганс Арп, Пауль Клей, Робер Делон әҫәрҙәре музейҙа һаҡлана. Бындағы экспонаттар араһында ХХ быуат скульпторҙары Константин Бранкузи, Александр Колдер, Анри Лоран, Осип Цадкин, Вильгельм Лембрук яһаған һындар тора.
Музей йыйылмаһында хәҙерге заман америка (Эльсуорт Келли, Филипп Густон, Джон Чемберлен, Ева Гессе, Агнес Мартин, Роберт Мангольд, Брайс Марден, Ричард Татл) һәм италия сәнғәте (беренсе сиратта Арте повер — Луч Фабро, Яннис Кунеллис, Марио Мерц, Джулио Паолини) әҫәрҙәре бар. Хәҙерге заман Германия рәссамдары һәм скульптурҙары Герхард Рихтер, Иза Генцкен, Томас Шютте, Томас Шейбиц һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен музейҙа күрергә мөмкин. Шулай уҡ музейҙа Швейцария хәҙерге заман рәссамдарының эштәре лә ҡуйылған.
Винтертур художество музейы коллекцияһының бер өлөшө (1900 йылға тиклем ижад ителгәндәре) Винтербургтың икенсе — Оскар Рейнгарт ам Штадтгартен — музейында ҡуйылған.
Йәнбәков Исхаҡ Шәйхетдин улы
Биографияһы
Исхаҡ Шәйхетдин улы Йәнбәков 1907 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында ярлы ғаиләлә тыуған. Бәләбәй татар-башҡорт педагогия техникумын (1930), Өфөлә К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (1935) тамамлай. Баймаҡ мәғариф системаһына ҙур өлөш индергән шәхес: 1930 йылдан — Баймаҡ башланғыс терәк, Бәхтегәрәй башланғыс мәктәптәре мөдире, 1932 йылдан — Татлыбай коммунистик йәштәре мәктәбе, 1935 йылдан — Иҫке Сибай, 1940 йылдан 1-се Этҡол крәҫтиән йәштәре мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор булып эшләй.
1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға алына, һуғышҡа, ҡатыны Хәйернисаны һәм балаларын ҡалдырып, 1-се Этҡол ауылынан китә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында 275-се кавалерия полкы артиллерия батареяһы тоҫҡаусыһы, һуңынан сәйәси мәсьәләләр буйынса комиссар урынбаҫары — политрук була. Ғаиләһенә һуңғы хатын 1942 йылдың 3 июлендә яҙа, 6 июлдә Курск өлкәһе (хәҙер Липецк өлкәһе) Тербун районындағы ҡаты алыштарҙың береһендә батырҙарса һәләк була. Ошо уҡ райондың Борки ауылында ерләнә.
Яугир һәм ҡурайсы Исхаҡ Йәнбәковтың исеме 112-се Башҡорт дивизияһы комиссары С. Р. Әлибаевтың «Көндәлек биттәренән» китабында бер нисә тапҡыр телгә алына.
Ҡаратабан ауыл биләмәһе
Ҡаратабан ауыл биләмәһенең —Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Эткүл районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡаратабан ауылы.
Тарихы
Ҡаратабан ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителгән  «Эткүл муниципаль районы  статусы һәм уның составындағы ауыл биләмәләре сиктәре тураһында» № 310-ЗО-сы законы менән нығытылған.
Ҡаратабан (ауыл)
Ҡаратаба́н — Силәбе өлкәһенең Эткүл районы составына ингән ауыл. Ҡаратабан ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы үҙе ярына урынлашҡан шул уҡ исемдәге күлдән алынған. Күлдең атамаһы иһә бер фараз буйынса ҡара табын тигән башҡорт ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал Шул уҡ ваҡытта күлдә табан балығы күп булып, уның тап ҡара төрө үрсегәне менән бәйле булыуы ла мөмкин
Географияһы
Ауыл Ҡаратабан күле ярында урынлашҡан. Район үҙәге Эткүлгә — 17 км. Ҡаратабан ауыл биләмәһе муниципаль берәмек булып тора, ул Силәбе өлкәһенең Эткүл муниципаль районы составына инә һәм өлкә законы менән ауыл биләмәһе статусы алған. Биләмә Эткүл муниципаль районының көньяғында урынлашҡан. Көньяҡтан ул Уйылға муниципаль районы, ә төньяҡ-көнбайыштан — Беленос ауыл биләмәһе, төньяҡтан — Печенкин ауыл биләмәһе, төньяҡ-көнсығыштан — Белоус һәм Лебедь ауыл биләмәһе, көнсығыштан — Писклов ауыл биләмәһе менән сикләшә.
Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер уйһыулығы); бейеклектәр 205-тән 222 метрға етә. Ландшафт — урманлы дала. Биләмә ерҙәрендә һай күлдәр, һаҙҙар, күлдәр тиҫтәнән ашыу, иң ҙурҙары — Дыуанкүл, Ҡаратабан, Кесе Һарыкүл, Саҡсан, Хохлатое.
Ҡаратабан ауыл биләмәһе аша «Силәбе — Октябрь» шоссе юлы үтә. Күрше ауылдарға ла юл һалынған. Ҡаратабандан район үҙәге Эткүлгә — 18 км.
Тарихынан
Ҡаратабан — Ҡаратабан ауыл биләмәһе үҙәге. Эткүл ҡәлғәһенән күсенеп сыҡҡан кешеләр урынлашҡан урында 1740 йылда барлыҡҡа килгән. Ырымбур казак ғәскәренең 11-се казак полкы Ҡаратабан станицаһы казактары малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнә, Рәсәй империяһы сиктәрен һаҡлай.
Тораҡ пункттары
Ҡаратабан ауыл биләмәһендә (2531 кеше) 6 тораҡ пункт: Ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге пай ерҙәрендә ЯАЙ «Челябинская птицефабрика» акционерҙар йәмғиәте эшләп килә. Ҡаратабанда һәм Сухоруково ауылында 1941 — 1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған яҡташтарына һәйкәл ҡуйылған. Яңы Баланды 1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған яҡташтары иҫтәлегенә йәшел аллея һалынған. Ҡаратабан ауыл биләмәһе территорияһында эшләп килә: «Алмас» бокс секцияһы, Ҡаратабан урта мәктәп бинаһының тренажер залы. Шуға күрә Ҡаратабан ауыл биләмәһе спортта ҙур уңыштарға өлгәшә.
Халҡы
2010 йылғы йәниҫәп буйынса Ҡаратабан ауыл биләмәһендә 1376 кеше йәшәгән (617 ир-ат һәм 759 ҡатын-ҡыҙ).
Лайга (Кеть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Огородников Кирилл Фёдорович
Кирилл Федорович Огородников (, Санкт-Петербург — 30 июн ь 1985) — совет ы.
Биографияһы
1922 йылда Мәскәү университетын, 1923 йылда — Халыҡ мәғариф комиссариатының астрофизика институтын тамамлай, унда 1934 йылға тиклем эшләй (1931 йылда Астрофизика институты Мәскәү дәүләт университетының Штернберг исемендәге берләштерелгән дәүләт астрономия институты составына инә, унда Огородников профессор вазифаһын биләй). 1934—1938 йылдарҙа — Пулково обсерваторияһы хеҙмәткәре. 1939 йылдан Ленинград университетында эшләй (1941—1950 йылдарҙа университет обсерваторияһы директоры була). 1941—1942 йылдарҙа Ленинград фронтында Халыҡ ополчениеһында була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп ғилми хеҙмәттәре йондоҙ һәм галактиканан тыш астрономияға ҡағыла. 1923—1926 йылдарҙа йондоҙҙарҙың радиаль (нур) һәм арауыҡ тиҙлеге буйынса Ҡояштың тиҙлеген һәм апексын билдәләүгә арналған хеҙмәттәр серияһын башҡара. 1932 йылда ул Галактикала тиҙлектәрҙең дифференциаль ҡырының характеристикаларын йондоҙҙарҙың радиаль тиҙлеге һәм үҙ хәрәкәттәре буйынса билдәләү ысулын тәҡдим итә. 1938—1940 йылдарҙа күктең ҡараңғы райондарында йондоҙло иҫәптәргә теоретик анализ яһай, был Галактиканың ҡараңғы томанлығының физик үҙенсәлектәрен билдәләү ысулын эшләү мөмкинлеген бирә. Йондоҙ системаларының дөйөм динамик үҙенсәлектәрен әйтеп бирә, әйләнеүсе йондоҙҙар системаларының тигеҙлек фигураларын ҡарай һәм был осраҡта алынған теоретик эҙемтәләрҙең ҡайһы берҙәре галактикаларҙың күҙәтелгән формаларына тап килеүен күрһәтә. Груша формаһындағы тигеҙлек фигуралы галактикалар һәм орсоҡ формаһындағы тигеҙлек фигуралы галактикалар булыуы ихтималлығын фаразлай. Ҡаты есемле әйләнеүсе галактикаларҙың гравитацион тотороҡһоҙлоғо тураһында һығымтаға килә, шуның менән спираль системалар төҙөлөшөнөң ҡайһы бер үҙенсәлектәрен аңлата. Галактикаларҙың динамик классификацияһын эшләй һәм уларҙың эволюцияһының мөмкин булған эҙмә-эҙлелеге тураһында бер нисә фараз яһай.
«Основы динамики вращающихся звёздных систем» (1948) һәм «Динамика звёздных систем» (Москва: Физматгиз, 1958. — 627 с.) монографияларының авторы. Астрономия тарихы буйынса бер нисә хеҙмәт, шулай уҡ бер нисә популяр китап яҙа: «На чём Земля держится» (Ленинград: Ленингр. газ.-журн. и кн. изд-во, 1945. — 31 с.), «Сколько звёзд на небе» (Москва: Гос. изд-во техн. теорет. лит., 1953. — 40 с.). 1953 йылда «Астрономия» рефератив журналы булдырылғандан алып уның баш мөхәррире була. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968). Халыҡ-ара астронавтика академияһы ағзаһы (1960).
Ҡоҙаш
Ҡоҙаш (Ҡодаш, Ҡудаш) — ир-ат исеме, топоним булараҡта таралған.
Турганов Борис Александрович
Борис Александрович Турганов (8 октябрь 1901 йыл — 7 май 1980 йыл) — СССР ы,.
Биографияһы
Борис Александрович Турганов 1901 йылдың 8 (21) октябрендә Санкт-Петербург ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа.