cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Янгня-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кача юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы
'''А. Ф. Мясников исемендәге Ленин ордены Кача юғары хәрби-авиация осоусылар училищеһы''' — Рәсәй Империяһының һауа флоты, СССР һәм РФ Ҡораллы Көстәренең 1910 йылдан 1998 йылға тиклем хәрби лётчиктар менән төп тәьмин итеүселәрҙең береһе булып тора.
Тарихы
XX быуаттың тәүге ун йыллығына Рус император армияһында һауала осоу буйынса ҡайһы бер функциялар ғәҙәткә инәләр — инде 20 йылдан ашыу һауа шарҙары ярҙамында артиллерия утына разведка һәм төҙәтмәләр индерелә. Рәсәй империяһы генералитеты мөхитендә бомбардировка һәм самолёттар истребителдәре араһындағы һауа алыштарында техник яңылыҡтар ҡулланыла башлай. Бөйөк кенәз Александр Михайловичтың ярҙамы менән һауа шарҙары пилоттарына өҫтәп, тағы ике авиамәктәп төҙөлә: Гатчинда Офицер һауала йөҙөүсе мәктәп һәм Севастополл авиация офицерҙар мәктәбе — буласаҡ Кача осоу училищеһы. Әйтергә кәрәк, Гатчинала мәктәп хәрби һәм граждан пилоттарын әҙерләй, ә Севастополдә — тик хәрбиҙәрҙе.
Севастополь офицерҙар мәктәбе
Севастополь офицерҙар авиация мәктәбе 1910 йылдың 21 ноябрендә асыла, ә беренсе сығарылыш 1911 йылдың 26 октябрендә Николай II ҡатнашлығында үтә. Училищеларҙың тәүге самолеттары: 2 биплан Farman IV, Blussiriot XI, 1 «Соммер» моноплан һәм 2 «Антуаниет» монопланы. 1911 йылдың йәйендә бында Дәүләт Думаһы рәйесе Гучков киле китә, унан һуң хөкүмәт авиамәктәпкә аэродромға ер һатып алыу өсөн 1,5 миллион һум бүлә. Был аҡсаға, Севастополдән 20 километр алыҫлыҡта, Кача йылғаһы буйында, 658 тиҫтә (7,1 квадрат километр) ҙурлыҡтағы, яраҡлы ер участкаһы һатып алына. 1912 йылдың йәйендә мәктәп яңы аэродромға һәм уның эргәһендәге Александро-Михайловка утарына тәүге тапҡыр юллана. Мәктәп инфраструктураһын үҫтереү элекке хуторға ла үҫеш өсөн яңы этәргес көс бирә. тип үҙгәртелгән Кач ҡасабаһын үҫтереүгә этәргес бирҙе.1912-1914 йылдарҙа мәктәп менән генераль штаы полковнигы А. А. Мурузи етәкселек итә. 1914 йылдың 9 сентябренән Севастополь авиамәктәбе начальнигы итеп Буксведен Герберт Оттович тәғәйенләнә. 1917 йылға тиклем мәктәп 609 хәрби летчик әҙерләй, Беренсе донъя һуғышында улар үҙ белемен алыштарҙа раҫлай. Бөйөк Октябрь социалистик революцияһфынан һуң 1910—1917 йылдарҙағы сығарылыш уҡыусылары Граждандар һуғышы яландарында бе-беренә ҡаршы һуғышалар. Революцион Севастополь Советының комисары Филипп Задорожный була, ул Качин авиамәктәбендә хеҙмәт иткән. Шулай уҡ Василий Ремезюк, Михаил Ефимов большевиктар яҡлы булалар. Хәрби осоусылар араһындағы ҙур абруйы мәктәпкә нигеҙ һалған Бөйөк кенәз Александр Михайловичҡа ғүмерен һаҡлап ҡалырға ярҙам итә, уны һәм башҡа Романовтарҙы 1917 йылда ҡырымда ҡулға алалар һәм Дюльберҙың йортонда тоталар, ҡулға алынғандарҙы большевик задорожный яҡлап сыға, атып үлтереүгә юл ҡуймай.
Граждандар һуғышы осоронда авиа мәктәп Аҡ хәрәкәтенең Ирекле армияһы өсөн летчиктар әҙерләй.
Ҡыҙыл Армияның 1-се авиация мәктәбе һәм Мясников исемендәге Кача Ҡыҙыл Байраҡ хәрби авиация мәктәбе, һуғыш һәм эвакуация
Ҡыҙыл Армия еңгәндән һуң мәктәп ҡыҙыл Армияның 1-се авиация мәктәбе булараҡ хәрби летчиктарҙы әҙерләүен дауам итә, уның составына 1922 йылда Ҡыҙыл Һауа флотының 1-се Мәскәү хәрби осоусылар мәктәбе ҡушылдырыла(элекке Гатчина авиамәктәбе, Граждандар һуғышы осоронда Мәскәү өлкәһе Зарайск ҡалаһына күсерелә,). Шулай итеп, Рәсәйҙең ике боронғо мәктәптәре берләшә.
1938 йылда хәрби осоусылар авиация мәктәбе Мясников исемендәге Кача Ҡыҙыл Байраҡ хәрби авиация мәктәбе тип исемләнә башлай. Качин исеме рәсми рәүештә ҡулланыла башлай
1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, мәктәп Һарытау өлкәһе Красный Кут ҡалаһына күсерелә һәм тиҙләтелгән режимда фронт өсөн летчиктар әҙерләй башлай. Шулай уҡ мәктәп филиалы Сталинград өлкәһе Палласовка ҡасабаһында урынлаша, бында курсанттарҙан тыш, Палласовка станцияһы ПВО-һы шөғөлләнә.
Һуғыштан һуңғы осор, Мясников исемендәге Кача Ҡыҙыл Байраҡ хәрби авиация мәктәбе, тарҡатылыуы
1947—1954 йылдарҙа училище тамбов өлкәһе Мичуринск ҡалаһында урынлаша.
1954 йылда училище Сталинград ҡалаһына күсерелә, уға Сталинград авиаучилищеһының инфраксруктураһы ҡала (был училище һуғыштан һуң Ҡостанайға ҡайтарылмай, 1946 йылда Новосибирскиға күсерелә), училищеның төп аэродромы Бекетовкала була. Красный Кут ҡалдырылған инфраструктурала Краснокут осоу граждан авиацияһы училищеһы булдырыла. Сталинградтан тыш, айырым уҡыу корпустары һәм аэродромдары Камышинда, Котельниковола, Морозовскиҙа булдырыла.
1990-сы йылдарҙа илдә хәрби летчиктарҙың һәм шуға ярашлы хәрби осоу училищеларын һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1997 йылда Качин йәки Армавир училищеларының береһен ҡалдырыу мәсьәләһе күтәрелә. Һөҙөмтәлә Кача училищеһын тарҡатыу буйынса ҡарар сығарыла. Кача осоу училищеһы Рәсәй Федерацияһы Оборона министры Игорь Сергеевтың 1997 йылдың 6 ноябрендәге 397-се бойороғона ярашлы бөтөрөлә.
Рәсәй авиацияһының 100-йыллығы айҡанлы байрамда 2010 йылдың ноябрендә Оборона министры Анатолий Сердюков Краснодар авиаучилищеһына Кача исемен биреү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя, әммә училищеның исеме үҙгәртелмәй.
Училище йыһазының ҡайһы бер өлөшө рәсәй армияһына хеҙмәт итеүен дауам итә: Волгоградта уҡыу корпустары — 20-се мотоуҡсылар Прикарпатье-Берлин дивизияһына, кесе авиация белгестәре мәктәбе биналары — 242-се мотоуҡсылар полкына, Котельников ҡалаһындағы аэродром һәм уҡыу полкы Краснодар хәрби авиация училищеһына бирелә, Бекетовка аэродромы спорт аэродромына әүерелә.
Колзак
Колзак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цухау
Цухау (Zuchau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 339 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 68 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39240 һәм автомобиль коды — SLK.
Чирик (йылға)
Чирик  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Заломная ҡылымығының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Количи
Количи (Джанга-Кулачай) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Барсиса
Барсиса (برصيصا) — ғәрәп-мосолман риүәйәте персонажы, ярымлегендар дәрүиш, шайтан ҡотортоуы буйынса Аллаһтан баш тартҡан.
Риүәйәт буйынса, Барсисаға ауырыу ҡыҙ тураһында хәстәрлек күреүҙе ышанып тапшыралар. Шайтан Барсисаға Аллаһтан баш тартҡан осраҡта ярҙамлашырға вәғәҙә итә. Барсиса ҡыҙҙы көсләй, ә һуңынан үлтерә. Ҡыҙҙа алырға ағалары килгәс, Шайтан уларға Барсисаны фашларға һәм яза бирергә ярҙам итә.
Мөфәссирҙәр Ҡөрьән Барсисаны әл-Хәшр сүрәһендәге исемһеҙ персонаж менән тиңләштерә:
Текстың үҙенсәлеге — аныҡ хәл һәм тура телмәрҙең булыуы — уның буйынса Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең замандаштарына билдәле булған риүәйәтте фаразларға мөмкинлек бирә.
Бауырһаҡ
thumb|330px|Бауырһаҡ төрҙәре Бауырһаҡ (сәк-сәк, моҡом) — йомортҡаға ғына баҫып бәләкәй шар рәүешендә майҙа бешерелгән ашамлыҡ.
Бауырһаҡ әҙерләү:
Он 600 г, йомортҡа 5 шт, шәкәр ҡомо 1 аш ҡалағы, һөт 50 мл, һары май 1 аш ҡалағы, тоҙ.
600 г май бешереү өсөн. Юғары сортлы он, яңы йомортҡа, һөт, май, шәкәр ҡомо, тоҙ ярҙамында сөсө ҡамыр әҙерләнә. Ул йомшаҡ ҡына булырға тейеш. Ҡамырҙы өлөштәргә бүлеп, ҡабарһын өсөн әҙерәк көтәбеҙ. Артабан уны оҙонса итеп йәйәбеҙ, киҫәктәргә киҫәбеҙ. Улар уртаса 1,5—3 см оҙонлоғонда булырға тейеш. Ҡаҙанға, ҡыҙҙырылған һары майға һалып, даими болғатып, алтынһыу төҫкә кергәнсе бешереп алабыҙ ҙа, тишекле сүлмәк аша һөҙөп, һыуытырға ҡуябыҙ.
Әҙер бауырһаҡты баллауҙы йәки эретелгән шәкәргә бутауҙы кәрәк тапһағыҙ, балда әүәләп алырға, ә шәкәр онтағын (пудра) өҫтөнә һибеп сығырға була.
Һыуынғас, сәйгә бирергә мөмкин.
Майда (йылға)
Майда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мартинесси Марсело
Биографияһы
Марсело Мартинесси Парагвайҙың баш ҡалаһы Асуньсонда тыуған, урындағы Католик университетын тамамлай, унан һуң Лондон киномәктәбендә кино сәнғәтен өйрәнә.
2009 йылда Мартинесси кинорежиссер булараҡ тәүге тапҡыр сығыш яһай — был 19-минутлыҡ ҡыҫҡа метражлы «Карай Норте» фильмы була, унда аҡ-ҡара техникала Парагвай граждандар һуғышы ваҡиғалары һүрәтләнә.
2010 йылда Мартинесси Парагвайҙың дәүләт телевидениеһында карьераһын башлай, әммә  2012 йылда түңкәрелештән һуң Милли телекопанияның Йәмәғәт Советы етәксеһе вазифаһынан китә. Шул уҡ ваҡытта 12-минутлыҡ ҡыҫҡа метражлы документаль «La voz perdida» фильмын төшөрә (халыҡ-ара исеме: The Lost Voice), фильм милли тарихтың драматик ваҡиғалар тураһында һөйләй. Фильм Мартинессиға 2016 йылда Венеция кинофестиваленең призын алып килә.
Ваһап
Ваһап (Ваһип) — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ваһап (Ваһип) — «башлаусы», «бүләк биреүсе» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме. .
Фамилияларҙа
Ваһапов Рәшит Ваһап улы (7 май 1908 йыл — июль 1937 йыл) — 1941—1962 йылдарҙа Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһы солисы, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған (1949) һәм халыҡ (1967) артисы.
Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы (10 май 1904 йыл — 7 август 1992 йыл) — хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1940 йылдан БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе, 1946—1953 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 1‑се секретары. 1950—1954 йылдарҙа СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы Президиумы ағзаһы, СССР, РСФСР һәм БАССР-ҙың 1—3‑сө саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Дүрт Ленин (1943, 1944, 1948, 1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1972) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры.
Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы (11 июль 1942 йыл — Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Үрге Санъяп ауылы) — анатом, медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мəктəп хеҙмәткәре (2002), Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002), Башҡортостан Республикаһының халыҡ мəғарифы отличнигы (2011), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Икенсе донъя һуғышының Тымыҡ океан хәрби хәрәкәттәр театры
Икенсе донъя һуғышының Тымыҡ океан хәрби хәрәкәттәр театры (ингл. Pacific War: Тымыҡ океан һуғышы) (1941—1945) — Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Алыҫ Көнсығышта, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла һәм Тымыҡ океанда барған хәрби хәрәкәттәр. Был төбәктә урындағы хәрби ғәмәлдәр 1931 йылдан, Япония Маньчжурияны баҫып алғандан һуң алып барыла.
Ҡытайҙа япон экспансияһы (1931—1939)
Ғәмәлдә, Тымыҡ океан төбәгендә хәрби хәрәкәттәр 1931 йылдың 18 сентябрендә, Япония Корея биләмәһенән Маньчжурияға баҫып ингәс башлана. 1932 йылдың 7 ғинуарына япон ғәскәрҙәре Бөйөк Ҡытай диуарына барып етә. Оккупацияланған территорияла Маньчжоу-го марионетка дәүләте ойошторола.
1937 йылдың йәйендә экспансия яңынан көсәйә, уға Лугоуцяолағы инцидент сәбәпсе була. Тарҡаулыҡ һәм эске ҡапма-ҡаршылыҡтар арҡаһында Ҡытай һөҙөмтәле ҡаршылыҡ ойошторора алмай. 1937 йылдың 28 июлендә Пекин бирелә. Йәй аҙағына япон ғәскәрҙәре урындағы коллаборационистар ярҙамы менән Эске Монголияны (Мэнгцзян) баҫып ала. Ноябрҙә, ныҡышмалы алыштан һуң, Шанхай, ә декабрҙә Ҡытайҙың баш ҡалаһы Нанкин бирелә. Халыҡ күпләп йәшәгән территорияны буйһондороп тотоу өсөн япондар марионеткалар хөкүмәтен: Оло юл Хөкүмәте (Шанхай) һәм Ваҡытлы хөкүмәт (Пекин) булдырыуҙы дауам итә. Даими армияның ҡыйратылыуы партизандар хәрәкәте үҫешенә булышлыҡ итә, был хәрәкәттә төп ролде коммунистар уйнай. Ҡытай территорияһын тулыһынса контролдә тотоу мөмкин булмауын аңлап, япондар стратегик пункттарҙы баҫып алыуға һәм тотоп тороуға иғтибар бирә. 1938 йыл аҙағында улар Фучжоуҙы баҫып ала. 1939 йылдың февралендә япон десант көстәре Хайнань утрауына төшә.
1938—1939 йылдарҙа япон Квантун армияһы бер нисә тапҡыр совет Алыҫ көнсығышына һәм Монголияға баҫып инергә маташа. Баҫып ингән ғәскәрҙәр совет армияһы тарафынан тәүҙә Хасан күле буйында, һуңыраҡ монгол ғәскәрҙәре менән берлектә Халхин-Гол йылғаһы буйында сигендерелә. Япония һәм СССР араһындағы килешеү 1945 йылдың авгусына тиклем дауам итә.
Һинд-Ҡытайҙа япон экспансияһы (1940—1941)
Икенсе донъя һуғышы башында Француз Һинд-Ҡытайы Францияның колонияһы була. Әммә Францияның 1940 йылдағы кампанияла еңелеүе сәйәси бушлыҡ барлыҡҡа килтерә, һәм, шуны файҙаланып, Япония 1940 йылдың сентябрендә Һинд-Ҡытайҙы баҫып ала. Төбәктә Таиланд уның союздашы була, ул япон ғәскәрҙәрен үҙ территорияһында урынлаштырырға рөхсәт бирә. Уның урынына Лаосты һәм Камбоджа территорияһының бер өлөшөн ала, ә 1942 йылда Бөйөк Британия һәм АҠШ-ҡа һуғыш иғлан итә.
1941 йылдың декабрендәге япон блицкригы
1941 йылдың 7 — 8 декабрендә Япония Азиялағы Британия (Гонконг) һәм Тымыҡ океандағы Америка базаларына (Перл-Харбор) һөжүм итә. Был һөжүмдәр ваҡытында Американың «Аризона» линкоры юҡ ителә, 1000-дән ашыу матрос һәләк була. 1941 йылдың 10 декабрендә япон авиацияһы, Көньяҡ Ҡытай диңгеҙендә Британия флотына һөжүм итеп, «Принц Уэльс» линкорын һәм «Рипалс» линия крейсерын батыра.
Инглиз-американ ғәскәрҙәренең еңелеүе япондарға Британия Малайзияһын, Бирманы һәм Филиппинды баҫып алыу буйынса операция башларға мөмкинлек бирә. Шул уҡ ваҡытта Гуам һәм Уэйк утрауҙарында америка базалары ҡыйратыла. 1942 йылдың 2 ғинуарында япондар Маниланы баҫып ала, ә 11 ғинуарҙа британ ғәскәрҙәре Куала-Лумпурҙан сигенә.
Юғалтыуҙар
Тымыҡ океандағы һуғышта Ҡушма Штаттарҙың 200 мең самаһы хәрби хеҙмәткәре һәләк була. Япон әсирлегендә 27 465 хәрби әсирҙән 11 107-е һәләк була. Бынан тыш, 60-ҡа яҡын америкалы тапманан вафат була.
Яңы Зеландияның ҡораллы көстәре Тымыҡ океан кампанияһы барышында 578 кешеһен юғалта. Бынан тыш, ҡайһы бер яңы зеландиялылар башҡа илдәрҙең армияларында хәрби хеҙмәт үтәгәндә һәләк була.
Япония менән һуғышта Ҡытайҙың 1,5 миллион кешеһе һуғышта һәләк була, 750,000 кешеһе хәбәрһеҙ юғала һәм 1,5 миллион кешеһе ауырыуҙарҙан вафат була.
Был һуғышта 2,1 миллиондан ашыу япон хәрби хеҙмәткәрҙәре һәм самаһы граждан һәләк була. 1,1 млн кеше АҠШ һуғышта, ә Ҡытай менән һуғышта 500 мең кешеһен юғалта.
Әҙәбиәт
Рәсәй генерал-эмигранты, хәрби теоретик, Париж университетының Рәсәй тарих-филология факультеты профессоры Николай Головиндың адмирал Александр Бубнов менән авторҙашлыҡта яҙған һәм инглиз телендә 1922 йылда Нью-Йоркта һәм Лондонда, 1924 йылда Прагала, ә 1925 йылда Мәскәүҙә Карл Радек прецедентында баҫылған китабында. Тымыҡ океан бассейнында буласаҡ япон-америка ҡапма-ҡаршылығы, яҡтарҙың ресурстары, иҡтисад, армия, флот көстәре, һыу аҫты һуғышы, блокадалар, диңгеҙ һуғыштарының һәм десанттарҙың төшөү урындары анализлана, һәм Япония Гуам Һәм Филиппинды оккупациялау ихтималлығы һәм һуғыштың беренсе этабында уның еңеүҙәренең ҡотолғоһоҙ булыуы тураһында һығымта яһай. Англияның Япония һәм АҠШ менән союздаш булыу мөмкинлеге лә күҙаллана. Китап түбәндәге бүлектәрҙе үҙ эсенә ала: «Тымыҡ океанда буласаҡ көрәш», «Америка Һәм Японияның Тымыҡ океанда Диңгеҙ ҡораллы көстәре», «Американың Япония менән алышының стратегик шарттары», «Тымыҡ океан проблемаһында Рәсәйҙең әһәмиәте».
Николай Головиндың 1934 йылдың 1 мартында уҡыған һәм шул уҡ йылда брошюра рәүешендә Белградта нәшер ителгән докладында, Советтар Союзының һәм Маньчжурия/Японияның Алыҫ Көнсығышта иҡтисади ресурстары һәм хәрби потенциалы сағыштырыла. Һуғыштың ҡотолғоһоҙлоғо һәм унда Япон империяһының еңеүе тураһында һығымта яһала. Бүлектәрҙең исемдәре: «Рәсәй Приморьеһында һәм Амур төбәгендә иҡтисади һәм сәйәси хәл», «Алыҫ Көнсығышта туплана алған ҡыҙыл көстәрҙең максималь күләме», «Японияға Приморьены ниндәй ҡораллы көстәр баҫып алырға кәрәк», «Алыҫ Көнсығышта һауа көстәренең өҫтөнлөгө кем яғында буласаҡ».
Самуэль Делингер һәм Чарльз Гериҙың 1936 йылда Нью-Йоркта һәм 1939 йылда-Мәскәүҙә-Ленинградта Ссср Эшсе-Крәҫтиән Хәрби-диңгеҙ флотының Хәрби нәшриәтендә нәшер ителгән китабында АҠШ-тың Япония менән хәрби бәрелешенең ҡотолғоһоҙ булыуын күҙаллай һәм был һуғыштың мөмкин булған сценарийҙары ентекле анализлана. Китапта СССР-ҙың АҠШ-тың союздашы булыу мөмкинлеге ҡаралмай.
Бокий Игорь Александрович
Игорь Александрович Бокий (Ігар Аляксандравіч Бокій; 1994 йылдың 28 июнендә тыуған, беларусь спортсыһы, насар күреүселәр араһында паралимпиадала  ҡатнашыусы. 11 тапҡыр паралимпия чемпионы, күп тапҡыр донъя һәм Европа чемпионы. Беларусь Республикаһының халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2011). Ирекле стилдә 50м һәм салҡан ятып 50м һәм 100м, баттерфляй 200м һәм 100м дистанцияға йөҙөү буйынса  ете тапҡып паралимпия чемпионы.
2012 йылғы Лондондағы Йәйге Паралимпия уйындарында Беларусь командаһында сығыш яһап 6 миҙал алды: 5 алтын миҙал һәм 1 көмөш миҙал. 2016 йылғы Рио-деЖанейро Паралимпия уйындарында 6 алтын миҙал һәм 1 бронза миҙал алды.
2016 йылда Бобруйск ҡалаһының почётлы гражданы исеме бирелде.
Яңы Сафар (Мишкә районы)
Яңы Сафар (Новосафарово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 452357, ОКАТО коды — 80243870003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күренекле кешеләр
Тыуғандар
Терпекәй үлән
Терпекәй үлән(урыҫ. Мордовник) - аҡһыл миләүшә төҫөндәге йөҙләгән ваҡ сәскә өйкөмөнән торған тумалаҡ башлы, баллы үҫемлек.35-40 көн буйына шау сәскәлә ултыра, ҡорттар уның татын һәм һеркәһен яратып йыйалар, шәкәрлелеге 100кг/га. Шулай уҡ дарыу үҫемлеге лә. thumb|left|[[Терпекәй үлән — ябай төр Терпекәй үләндәр ғаиләһе. ]]
Колзас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Янгота (Нгарка-Пыря-Яха ҡушылдығы)
Янгота  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кубате-котты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)
Новоуральск — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл Жангызагашсай йылғаһы Яйыҡ йылғаһына ҡойған урында ,Ҡыуандыҡтан көньяҡ-көнбайыштараҡ 27 саҡрым, Орскиҙан көнбайышҡа табан 90 саҡрым, Ырымбурҙан көньяҡ-көнсығышҡа табан 160 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Новоуральск ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.
.
Тарихы
Ауыл ХХ быуаттың тәүге тиҫтә йыллығында барлыҡҡа килгән. 1960 йылғы исемлектәрҙә Ново-Уралец тип аталған — был хаҡта Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында яҙған.
Ҡыуандыҡ районынан Ҡыуандыҡ ҡала округына күсерелгәнгә тиклем Новоуральский ауыл Советы үҙәге булып торған.
Этимологияһы
Ауылға исем Урал (Яйыҡ) йылғаһы буйынса бирелгән, сөнки шул йылға буйында ултыра. Элгәре уны Уральский посёлок тип тә йөрөткәндәр. «Приуральский» совхозының үҙәк усадьбаһы булып торғанлыҡтан, халыҡ телендә Приуральск тигән исеме лә булған.
Инфрастуктураһы
Ауылда икмәк пекарняһы, почта бүлексәһе, дауахана, магазиндар бар.
Чуприха
Чуприха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нижне-Калманка йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Инцы
Кесе Инцы — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вайсенфельс
Вайсенфельс (Weißenfels) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 41434 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 100 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK (элек: WSF).
Сураҡай ауыл Советы (Әлшәй районы)
Сураҡай ауыл Советы — Әлшәй районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Шафран ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Почта индексы — 452107. Код ОКАТО — 80202867000.
Составы: Сураҡай ауылы — административ үҙәге, Иҙрис, Ҡаран, Колонка, Ташкисеү ауылдары. 2005 йылда ауыл Советында Аҡыстау ҡасабаһы бөтөрөлә. 2005 йылдың 20 июлендә ҡабул ителгән 211-з һанлы («Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статустарын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, ст. 4, 1) а)).
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, 1-се статьяла түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: д) Әлшәй районының Шафран һәм Сураҡай ауыл Советтарын, «Шафран ауыл Советы» атамаһын һаҡлап, берләштерергә, административ үҙәген Шафран ауылына урышлаштырырға. Сураҡай ауыл Советының Сураҡай, Идрис, Ҡаран, Колонка, Ташкисеү ауылдарын Шафран ауыл Советы составына индерергә. Шафран ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Сураҡай ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға; 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Торонтайыш ауыл Советы, Казанка ауыл Советы, Раевка ауыл Советы, Ҡармыш ауыл Советы, Шафран ауыл Советы ("Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһында "") Законы (ред. 19.11.2008).
Колтас
Колтас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 736 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Троицкий (Мишкә районы)
Яңы Троицкий (Новотроицкое) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 450 кеше. Почта индексы — 452349, ОКАТО коды — 80243855001.
Гордон Ньюфелд
Гордон Ньюфелд — философия фәндәре докторы, Канада (Ванкувер) психолог-девелопменталисы, врач Габор Матэ менән авторлыҡта яҙылған «Үҙегеҙҙең балаларығыҙҙы ҡулдан ысҡындырмағыҙ» (Hold on to Your Kids: Why Parents Need to Matter More Than Peers) китабының авторы. Әлеге ваҡытҡа китап 10 (ун) телгә, шул уҡ ваҡытта рус теленә тәржемә ителгән. Ньюфелд ҡарашы (уның бәйләү нигеҙендәге үҫеш концепцияһы) Джон Боулбиҙың бәйләү теорияһына нигеҙләнгән. Ньюфелд 6 (алты) кимәлдән торған бәйләү теорияһын, шулай уҡ оялыуҙы һәм һаҡлаусы ситләшеүҙе анлатҡан бәйләү поляризацияһы төшөнсәһен эшләгән. Уның бәйләү моделе универсаль: уны олололарға ҡарата ла, балаларға ҡарата ла, өйҙә лә, уҡыу йортонда ла ҡулланып була.
Һоло
Һоло (Овёс посевно́й, Овёс кормово́й, Овёс обыкнове́нный, Avéna sátiva) — бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50-170 см-ға етә. Июнь-июль айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә һоло бөртөктәре өлгөрә. Аҙыҡ һәм малға ашатыу өсөн сәсеп үҫтерелә торған ауыл хужалығы культураһы.
Бармаҡ (мәғәнәләр)
Бармаҡ (Па́лец):
Гордон Ньюфелд
1946 (бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ алтынсы) йылда Канаданың Ванкувер ҡалаһында тыуған. Психолог-девелопменталист. Биш балаһы бар. Бынан тыш Ньюфелд — Канадалағы Ванкувер ҡалаһындаНьюфелд институтына нигеҙ һалыусы. Институт специалистарға һәм ата-әсәләргә шәхси уҡыу программаларын, шулай уҡ презентациялар, семинарҙар, курстар, видеокурстар тәҡтим итә. Уҡытыу бер нисә телдә алып барыла: инглиз, француз, немец, испан, иврит, швед һәм рус телендә.
Һоло
Тасуирламаһы
Бер йыллыҡ үлән үҫемлеге.
Сәскәлек өлөшө — һеперткегә оҡшаш, эре, бер аҙ һалынып торған башаҡтары ян-яғынан бер аҙ төрөлгән ике өс сәскәнән тора; башаҡтағы тәңкәләре эре, арҡа яғынан бер аҙ йоморолана, ситтәре ярылы. Түбәнге сәскә тәңкәһе осҡа табан бер аҙ киҫелгән була, ике тешле, ҡылсыҡлы. Емшәненең осо төклө; башаҡ нигеҙенән йәки уртаһынан ҡауырһынлы емешлек ауыҙы сығып тора.
Емеше — иген, сәскә тәңкәһе менән тығыҙ итеп төрөлгән һәм оҙонса улаҡ эсенә ҡуйылған.
Тарихы
Һоло Бронза быуаты ауылдарында — хәҙерге Швейцария, Франция и Дания территорияһында ла табыла. Был культура тураһында беҙҙең эраға тиклем IV быуатта йәшәгән грек табибы Диейхстың яҙмаларында атап үтелә. Өлкән Плиний, боронғо германдар һолоны үҫтереп, унан бутҡа бешергән, тип яҙа. Римлылар һәм гректар, был культураны тик малдарға яраҡлы, тип иҫәпләп, уларҙан көлгәндәр. Гален мәғлүмәттәре буйынса, Һиндостанда ла һоло сәсәләр. Диоскорид, һоло хаҡында яҙыуҙан тыш, уны үҙенең медицина практикаһында ла ҡуллана.
779 йылда һолоноң инглиз-саксон Англияһында ла күп итеп үҫтерелеүе тураһында документаль раҫлауҙар бар. Быуаттар дауамында һыу һәм тоҙ ҡушып, һоло ононан бешерелгән йәймәләр Бөйөк Британияла, айырыуса Шотландияла йәшәүселәр өсөн төп ризыҡ була. Һоло — һалҡын һәм дымлы климатта яҡшы уңыш биргән берҙән-бер иген культураһы. Һоло йәймәләре шулай уҡ Уэльста һәм Ирландияла ла бик популяр була. боронғо документтарының береһе һаналған 1678 йылда яҙылған Шайтан-ураҡсы хартфордшир ксилографияһында шайтандың һоло баҫыуында ҡулсалар яһауы һүрәтләнә.
Нюрнбергта 1290 йылда һыраны тик арпанан ғына ҡойорға, тигән закон сығарыла. Һыраны һоло, бойҙай һәм арыштан ҡойоу ҡәтғи тыйыла. Шуға ҡарамаҫтан XVI быуатта Гамбург һәм Нюрнберг оҫталары һолонан һыра ҡойорға өйрәнә.
Рәсәйҙә элек-электән һоло мөһим иген культураларының береһе була. Рәсәй халҡы һоло ононан (Толокно) әҙерләнгән ашамлыҡтарҙы меңәр йылдар һуҙымында бешергән һәм ҡулланған. Хатта һолонан кисель дә ҡайнатҡандар, был хаҡта «Повесть временных лет» тарихи яҙмаһында иҫкә алына.
Классификацияһы
Һолоноң 26 төрө бар. Ул, нигеҙҙә, Европа, Азия ҡитғаларында үҫә, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала бик һирәк осрай. Ҡырағай һолоноң да бер нисә төрө бар.
Һолоноң культуралы төрҙәре ауыл хужалығы култураһы булараҡ баҫыуҙарҙа үҫтерелә. Был файҙалы үҫемлектең сорттары селекция ярҙамында яҡшыртыла.
Хужалыҡта ҡулланыу өсөн бигерәк тә, йәки мал һолоһо — ғәҙәти һоло киң таралған. Һолоноң башҡа төрҙәре ҡый үләнедәре төрөнә ҡарай, улар араһында  — бик тиҙ үрсеүсән ҡый үләне.
Сәсеү әйләнешендәге урыны
Кукуруз, картуф, иген-ҡуҙаҡлылар, баҡса культуралары, етендән һуң һолоно сәсеү мул уңышты гарантиялай. Әммә һолонан һуң шәкәр сөгөлдөрөн сәсеү тәҡдим ителмәй, сөнки нематода сире таралған булыуы ихтимал. Һолоно тағы бойҙайҙан һуң сәсергә мөмкин.
Тупраҡты эшкәртеү
Тейешенсә үҫеү өсөн һолоға дым күп талап ителә. Иген культураларынан һуң һоло сәсергә йыйынғанда дым запасын һаҡлап ҡалыу өсөн ерҙе һөрөргә һәм йомшартырға кәрәк. Ҡоролоҡло йылдарҙа һоло сәсеүлектәренең уңышы түбәнәйә.
Яҙын һөрөү ерҙәге дымды кәметә, йыш ҡына уңыш гектарынан 5 центнерға тиклем кәмерәк сыға. Түбәнерәк урынлашҡан һәм һаҙмат урындарҙа ғына яҙын һөрөүҙе ҡулланырға мөмкин. Тик ерҙе мотлаҡ тырматырға һәм ерҙең кибеүен булдырмау өсөн, тешле катуктар менән тапатырға кәрәк.
Ашламалар
Башҡа иген культураларынан айырмалы, һоло тупраҡ уңдырышлығына әллә ни талапсан түгел, ул туҡлыҡлы матдәләрҙе әүҙем үҙләштерергә һәләтле. Ауыр ирегән берләшмләрҙән калийҙы ла яҡшы үҙләштерә, дымлы райондарҙа фосфорит оно ашлама булараҡ ҡулланыла. Урман-дала зонаһында тупраҡҡа тиҙәк индереп өс-дүрт йыл үткәс кенә һоло сәсәләр. Тәжрибәләр күрһәтеүенсә, һолоно бойҙай йәки арыштан һуң ултыртҡан осраҡта гектарына 30 кг иҫәбенән азот һәм фосфор ашламаларын ергә индереү уңышты 4 — 8 центнерға арттыра. Ҡомло тупраҡҡа һолоно картуфтан һуң сәсеү уңышлы.
Киптерелгән торфлы тупраҡҡа гектарына 80—100 килограмм калий ашламаһын индереү мотлаҡ, ә һаҙлыҡлы баҫыуҙарҙа гектарына 30—50 килограмм иҫәбенән фосфор ашламаһы (P2О5) талап ителә. Бынан тыш пирит ҡалдыҡтары (гектарына 5 центнеров) йәки баҡыр купоросы ла (гектарына 15—20 килограмм) яҡшы һөҙөмтәләр бирә.
Сәсеү
Һолоно тар рәттәр менән арҡыры-буй ысул ҡулланып, йышыраҡ итеп сәсәләр.
Тупрағы дымлы булған төньяҡ райондарҙа һоло орлоғон 2,5—3 см, ә ҡара тупраҡлы ерҙәрҙә — 4—5 см, ҡоролоҡло көньяҡ райондарҙа 5—6 см тәрәнлеккә сәсәләр.
Сәсеүлектәрҙе тәрбиәләү
Һауа шарттары ҡоро булһа, сәскәндән һуң сәсеүлектәрҙе тешле катуктар менән катуклап сығалар, әгәр ер дымлы булһа, тырматалар. Әммә тырматҡанда сәселгән орлоҡтарҙың да зыян күреүе ихтимал. Ҡый үләндәрен бөтөрөү өсөн гербицидтар файҙаланыла.
Һоло урыу
Һолоно башҡа иген культураларын һуғыуҙа файҙаланылған комбайндар менән туран-тура йәки айырым ысул ҡулланып һуғалар. Һолоноң өҫкө орлоғо өлгөрөп етеү менән уны йыйып алырға кәрәк, юғиһә орлоҡтарҙың ергә ҡойолоп бөтөүе ихтимал. Әммә хәҙер орлоҡтарҙың ҡойолоуын булдырмаған сорттар уйлап табылған.
Борондан Рәсәйҙә һоло урағына иҫке стиль буйынса 26 августа төшкәндәр, халыҡ был көндө Наталья Овсяница тип йөрөткән.
Һоло үҫтергән илдәр
Һоло уртаса климатлы зонала игелә. Бойҙай, арыш йәки арпанан айырмалы рәүештә, ул йылылыҡты бик талап итмәй, дымлылыҡты ярата, шуға ла йәйҙәре дымлы һәм һалҡыныраҡ булған территорияларҙа уны күпләп үҫтерәләр, мәҫәлән, Европаның төньяҡ-көнбайышында. Рәсәйҙә (донъя буйынса үҫтерелгән һоло сәсеүлектәренең 20 проценты) һәм Канадала, шулай уҡ Польша, Финляндия һәм Белоруссияла һоло — төп иген культураларының береһе.
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берлеге территорияһында һоло сәсеү Рәсәйҙең ҡара тупраҡлы булмаған зонаһында, Белоруссия, Ҡаҙағстан, районах Көнбайыш һәм Көнсығыш Себерҙә киң таралған.
Заманса технологияларҙы ҡулланып эшләгән осраҡта һолоноң гектарынан 50—55 центнер уңыш алына, ә ауыл хужалығы культураларын һынау үткәрелгән учаскаларҙа гектар көсө 65—80 центерға етә.
Хужалыҡтағы әһәмиәте, ҡулланылышы
Һоло аҙыҡ сәнәғәтендә киң файҙаланыла. Үҫемлек, башҡа иген култураларынан айырмалы рәүештә, йылылыҡҡа һәм тупраҡтың уңдырышлылығына ҡарата әллә ни талапсан түгел, ҡырауҙарға бирешмәй, һолоға тиҙ арала тамырланыу хас, шуға ла башҡа үҫемлектәр менән сағыштырғанда ул ҡоролоҡто еңел кисерә. Аҙыҡ культураһы булараҡ, һолоноң әһәмиәтен уның орлоғоноң биохимик составы билдәләй. Төрөнә ҡарап уның биохимик составы ла үҙгәрә. Аҡһым сифаты орлоҡтарҙағы аувпаИп төркөмөнә ҡараған глобулиндарҙың һанына бәйле (70-80 % тулы аҡһым).
2018 йылда Рәсәйҙә һоло сәсеүлектәре 2,848 млн га ерҙе биләй һәм 4,7 млн тонна уңыш йыйып алына
Таралыуы
Һолоноң тыуған яғы — Монголия һәм Ҡытайҙың көньяҡ-көнсығыш провинцияһы. Ауыл хужалығы культураһы булараҡ бөтә донъяға таралған.
Урта диңгеҙ ярҙары буйынса һолоноң (Avena) 33 төрө таралған. 2−4 эре сәскәле эре башаҡсыҡтар йәйенке һеперткегә йыйылған. Игеүле һоло (A. sativa) — киң майҙандарға сәселә торған культура. Сәсеү майҙаны буйынса бөртөклөләр араһында бойҙай, арыш, кукуруз, арпанан ҡалып, бишенсе урында килә.
Һоло орлоғонан талҡан, һоло ярмаһы, геркулес әҙерләйҙәр. Һоло мал аҙығы итеп тә ҡулланыла.
Кенәз
Кенәз  — IX—XVIII быуаттарҙа славяндар һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтарҙа феодаль монархия дәүләте (кенәзлеге) йәки айырым сәйәси берәмектең (биләмә (удел кенәзе) башлығы; феодаль аристократия вәкиле; һуңыраҡ — Көнбайыш һәм Көньяҡ Европала мөһимлеге буйынса принц йәки герцог менән тиңләштерелгән юғары дворян титулы, Үҙәк Европала (элекке Изге Рим империяһы) был титул фюрст, ә Төньяҡ Европала — конунг тип аталған.
«Кенәз» термины princeps һәм Fürst, ҡайһы берҙә dux (ғәҙәттә герцог) тигәнгә барып тоташҡан көнбайыш европа титулдарын тапшырыу өсөн ҡулланыла.
Бөйөк кенәз/Бөйөк кенәз ҡыҙы — Рәсәй империяһы нда Рәсәй императоры фамилияһы ағзаларының дворян титулы, 1886 йылдан Рәсәй императорҙарының улдарына (ҡыҙҙарына) һәм ир линияһы буйынса ейәндәренә (әммә ейәнсәрҙәренә түгел) генә ҡараған.
(Бөйөк) кенәз ҡатыны — (бөйөк) кенәздең ҡатыны, шулай уҡ дворян ҡатламындағы ҡатын-ҡыҙ титулы; княжич — кенәздең улы (славяндарҙа ғына), княжна — кенәздең ҡыҙы.
Этимологияһы
Ш.Ондруш тарафынан 1977 йылда тәҡдим ителгән, үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең кире йүнәлеше (слав. kъnъ-дан *kun-ingo- 'торчащий, выдающийся', иҫке поляксанан: kien 'пень, колода', словинсанан: kno 'рукоять весла' фаразлап герман телдәренә) фәндә танылыу алмаған.
Славян телдәренең ҡайһы берҙәрендә был тамырҙың формаль сикләнгән өҫтәмә мәғәнәһе бар: болгарса «кнез» — аҡһаҡал ('князь' — княз), чех, словак һәм поляк телдәрендә — knez, ksiąz — 'священник, рухани', сағыштыр: ксёндз -нәсихәт, урта ксёндз ('князь' мәғәнәһенә был телдәрҙә тәү мәғәнәһе 'сын князя', 'княжич', кенәз улы тигәнде аңлатыусы һүҙ ҡулланыла), юғары- һәм түбәнге лужицк телдәрендә knjez — ир-атҡа яғымлы өндәшеү, knjeni — кейәүҙәге ҡатынға, ә knježna — кейәүгә сыҡмаған ҡыҙға ҡарата ҡулланыла. Русин телендә «кенәз» һүҙе тарихи рәүештә ауыл старостаһын күҙ уңында тотҡан.
Славян булмаған телдәрҙәге үҙләштермәләр:
Славяндарҙа
Тәүҙә кенәз хәрби демократия органдарын етәкләгән ҡәбилә етәксеһе булған. Ырыу аҡһаҡалдары булараҡ кенәздең боронғо сифаты рус туй лексикаһына һалынған, бында яңы өйләнешеүселәр (нәҫелгә нигеҙ һалыусылар) «кенәз» һәм «кенәз ҡатыны» тип атала. Һуңынан кенәз яйлап иртә феодаль дәүләтенең башлығына әүерелә.
Кенәздең функциялары:
Тәүҙә һайланма власть булған кенәз власы яйлап нәҫелдән күсә килгәнгә (Русь — Рюриковичтар, Бөйөк Литва кенәзлеге — Гедиминовичтар һәм Ягеллондар, Польша — Пясты, Чехия — Пржемысловичтар (?) һ. б.).
Арҙаширова Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы
Арҙаширова Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы (7 апрель 1951 йыл) — ғалим-сәнғәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри биреү хеҙмәткәре (2005).
Кенәз
Славяндарҙа
Рәсәй ҙә һәм Литва ла эре феодаль дәүләт берәмектәре башлыҡтары булып торған кенәздәр бөйөк кенәздәр тип атала (ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, Хорватия ла (925 йылдан алып), Польша ла (1025 йылдан алып), Чехия ла (1198 йылдан алып), Сербия ла (1217 йылдан алып), Галицк-Волын кенәзлегендә (1254 йылдан алып), кенәздәр — феодал монархиялар башлыҡтары — король титулын ҡабул иткәндәр).
Үҙәкләштерелгән дәүләт барлыҡҡа килгәс, удел кенәздәре яйлап Мәскәү кенәзлегендә (батшалығында) бөйөк кенәздәр (1547 йылдан алып) Бөйөк Мәскәү кенәзлеге (батшалығы) һарайына һәм Польша-Литва дәүләтендә (Речь Посполитая) король һарайы составына күскән.
Арҙаширова Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы
Биографияһы
Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы Арҙаширова 1951 йылдың 7 апрелендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Кенәз
Славяндарҙа
Рәсәйҙә XVIII быуатҡа тиклем кенәз дәрәжәһе ырыу кенәзе генә булған. XVIII быуат башынан кенәз титулы шулай уҡ айырыуса ҡаҙаныштары өсөн юғары дәрәжәле чиновниктарға бирелә башлай (беренсе дәрәжә кенәз А. Д. Меншиковҡа бирелә).
Арҙаширова Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы
Биографияһы
1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
Кенәз
Славяндарҙа
Кенәзлек титулы (башҡа дворян титулдары менән бергә) Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Кмитетының 1917 йылдың 10 ноябрендә ҡабул ителгән «Ҡатламдарҙы һәм гражданлыҡ чиндарын юҡ итеү тураһында»ғы декреты менән бөтөрөлгән.
1817—1882 йылдарҙа Сербияла, 1832—1912 йылдарҙа Самос ҡалаһында, 1852—1910 йылдарҙа Черногорияла, 1878—1908 йылдарҙа Болгарияла, 1914—1925 йылдарҙа Албанияла һәм 1941—1944 йылдарҙа Пиндала — дәүләт башлығы титулы. Фердинанд I Болгар кенәзлеген батшалыҡҡа әйләндергәндән һуң, кенәз дәрәжәһен идара итеүсе Болгария батшаһының тоҡомдары йөрөтә.
Арҙаширова Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Арҙаширова Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы фәнни тикшеренеүҙәре нә, хәҙерге донъяла кешенең рухи йәшәйешенә, уҡыусыларҙың эстетик һәм рухи мәҙәниәтен формалаштырыу проблемаларына бағышланған. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Кенәз
Славяндарҙа
Шулай уҡ ҡайһы бер осраҡтарҙа рус телендәге «кенәз» титулы атамаһы менән кенәз титулына тиң булған (жупан, балҡан славяндары хакимдары), господарь (Молдавия һәм Валахия хакимдары), домнитор (Берләшкән Валахия һәм Молдавия кенәзлектәре идарасылары), тавади (Грузия феодал кенәздәре), мтавар (Абхазия кенәзлеге, Гурия кенәзлеге, Мегрель кенәзлеге хакимдары һәм Сванетия кенәзлеге/самтавро) үҙенсәлекле титулдар алмаштыра.
Урта быуат монголдарында
Монголдарҙа кенәздәр тип Сыңғыҙлылар йортоноң бөтә вариҫтары аталған. Хөкүмәт һәм вазифалы кешеләр иерархияһында, беҙгә килеп еткән ярлыҡтар таныҡлығы буйынса, урта быуат монголдарында хандарҙан һуң тәүгеләрҙән булып кенәздәр торған.
Үзбәк хан митрополит Пётрға биргән ярлыҡта кенәздәрҙең түбәндәге дәрәжәһе һәм эйәрсән исеме бар:
Митрополит Михаилға Әтүләк хан ярлыҡтарында кенәздәр бүленгән:
Мәңғү-Тимер хандың ярлыҡтарында телгә алына:
Бирҙебәк хандың ярлыҡтарында митрополит Алексейға улус һәм ғәскәр кенәздәре, улус даруғаһы кенәздәре тураһында бәйән ителә
Йылъяҙмалар һәм ярлыҡтарҙағы бөтә мәғлүмәт монголдарҙың кенәзлек дәрәжәһе нәҫелдән килеүен, һәм төрлө нәҫел вәкилдәренең төрлө юғары вазифалар биләй алыуын, монгол кенәздәре нәҫелдәре хандың беренсе хеҙмәт ҡатламы булыуын күрһәтә.
Көнбайыш европа титулдары
Урта быуат Германияһында кенәз (Fürst) — Изге Рим империяһының үҙенә генә хас хоҡуҡтарға эйә юғары аристократияһы вәкиле, был титулды шулай уҡ юғары руханиҙар вәкилдәре лә (Империяла сәйәси хоҡуҡҡа эйә «Сиркәү кенәздәре») йөрөткән, уларҙың Империяла хоҡуҡтары ла, сәйәси хоҡуҡтары ла бар. Шулай уҡ уның был өлкәләге ҡаҙаныштары тураһында ла әйтелде. Fürst титулы менән бер рәттән Prinz титулы ла ҡулланышта булған.
Хәҙерге Европала Андорра, Монако һәм Лихтенштейн бойондороҡһоҙ кенәзлектәре бар. Кенәз-епископ дәрәжәһенә Рим папаһы, шулай уҡ кенәз титулына Мальта ордены магистры ла эйә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ:
Джамна
Джа́мна , Яму́на , Джу́мна (यमुना, , Ямуна , шулай уҡ जमुना, Джамуна ) — Һиндостандағы йылға. Гангтың иң оҙон һәм күп һыулы ҡушылдығы.
Гидрография
Үҙәк Гималай тауҙарының көньяҡ битләүҙәренең Заскар һыртындағы Ямунотри боҙлоғонан (3255 м бейеклектә) ағып төшә.
Һиндостандың Харьяна һәм Уттар-Прадеш штаттары, баш ҡалаһы Нью-Дели, һәм шулай уҡ Матхура һәм Агра ҡалалары буйлап аға. Ямунанагар ҡалаһы тирәһендә көньяҡҡа борола һәм Һинд-Ганг тигеҙлегенә сыға. Аллаһабад ҡалаһында Ганг йылғаһына ҡоя.
Төп ҡушылдыҡтары: Тонс, Чамбал, Бетва, Синд һәм Кен.
Инештән 5 км алыҫлыҡта изге урындарға сәфәр ҡылыусы индуистарҙың популяр урыны Ямунотри һәм Калси ҡасабалары урынлашҡан, бында эҫе һыу сығанағы (90 °C), ғибәҙәтханалар һәм төрбә бар.
Һыу эйәһе
Һыу эйәһе — һыу рухы. Ҡара сәсле ҡатын булып күренә.
Эпик ҡомартҡыларҙа
Боронғо халыҡ һыу эйәләрен һәм уларҙың донъяһын әкиәттәрҙә, риүәйәттәрҙә һүрәтләй.
Һыу зйәһе һәм һыу культы халыҡ аңына ныҡ һеңешкән булған һәм фольклорҙа художестволы сағылыш тапҡан. Изгелекле һыу эйәләре йыш ҡына ер кешеләренә, эпос батырына ярҙам итәләр, төрлө хәүефте иҫкәртәләр.
«Аҡбуҙат» эпосында
Һыу ҡыҙы Нәркәс ер улы һәүбән батырҙы Шүлгән батша, һыу аҫты батшалығы дейеүҙәре мәкеренән, яуызлығынан ҡурсалай, батырға хәүефтән ҡотолоу өсөн төрлө тылсымдар өйрәтә, дейеүҙәр тарафынан Урал батырҙың урланған мифик Аҡбуҙатын, алмас ҡылысын алырға ярҙам итә, ер улына (һәүбәнгә) кейәүгә сыға. Ул һыу атынан яҡшы тоҡомло йылҡы малы сығара. «Заятүләк менән һыуһылыу» эпик ҡомартҡыһында
Заятүләк батыр һыу эйәһенән уның ҡыҙы һыуһылыуҙы ала.
Һыуһылыу Заятүләкте һәр төрлө хәүефтән һаҡлай, уға кәңәштәр бирә, һыу аҫты малын ер өҫтөнә сығара, һыу багшаһы ер халҡын төрлө бәлә-ҡаза килеүҙән иҫкәртә, кешеләргә мал бирә, яҡшы тоҡом йылҡы үрсетергә булышлыҡ итә.
Асылыкүл, Дим буйы башҡорттарының ышаныуҙарына ҡарағанда, Асылыкүлдең батшаһы — иң оло эйәһе илгә ҙур афәт, бәлә-ҡаза килеүен алдан иҫкәртеп ҡуйыр булған. Бәлә-ҡаза килер алдынан уның һыуы ныҡ ташып, тирә-яҡты баҫыр булған.
Асылыкүл бәлә-ҡазаны алдан иҫкәртә, тигән һүҙҙәрҙе Дим буйы башҡорттары араһында хәҙерге көндә лә ишетергә мөмкин. Асылыкүлдең ташыуын икенсе төрлө аңлатыу ҙа бар. Һыу батшаһы ер кешеләренең берәй эшенә йә яман ҡылығына асыуланһа, күл ташып, тирә-яҡты баҫа, тиҙәр.
Даль Владимир Иванович яҙып алған вариантта һыуһылыу Заятүләкте, ата-әсәһенә һәм ағаларына күрһәтмәй, үҙ тирмәһендә йәшереп тота. Әммә берҙән-бер көн һыуһылыуҙың ҡара атҡа атланған, ҡара кейемле ағаһы Заятүләктең һыу аҫты батшалығында уның һеңлеһе менән йәшәп ятыуын белеп ҡала һәм «ҡашын төйөп» асыулана. Уның асыуланыуы була, Асылыкүл, бәлә-ҡаза килерен белдереп, ҡайнап ҡабара, таша башлай.
Йолаларҙа
Һыу эйәһе культы йолаларҙа ла киң таралған. Ҡорбан килтереү йолаһы башҡорт эпосында ла сағылмай ҡалмаған. «Урал батыр» эпосында Ҡатил батшалығында әсиргә алынған төрлө ырыу кешеләрен, ҡулы бәйле ирҙәрҙе һыуға ташлауҙары һүрәтләнә:
Һәр йыл батша тыуған көн,
Ата-әсәһе хаҡы өсөн,
Батша тыуғас, һыу алып,
Йыуған ҡойоһо өсөн,
Ҡорбан бирер йола бар — тип әйтелә ҡобайырҙа.
Йылға, күл эйәләре көндөҙ ял итә, ә төндә улар уйнайҙар, кәйеф-сафа ҡоралар, һыу өҫтөнә сығып, таш өҫтәренә ултырып, сәстәрен тарайҙар, биҙәнәләр, тип уйлағандар. Шуның өсөн төндә һыуға барып, һыу эйәләрен бимазалап йөрөү ныҡлы тыйылмаһа ла, хуп күрелмәгән.
Янг-Яха (Хейги-Яха ҡушылдығы)
Янг-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.