cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арғужа (йыр)
Легендаһы
Йырҙың барлыҡҡа килеүе Силәбе өйәҙе Ялтыр ауылы кешеһе Шәрәфетдин Вәйсилевтең яҙмышы менән бәйле. Ул ХIХ быуат уртаһында тау заводтары төҙөү өсөн башҡорт ерҙәрен тартып алыуға ҡаршы сыға, шуның өсөн һөргөнгә оҙатыла. Ул тыуған яғын — Арғужа күле буйҙарын — һағынып шиғри хаттар яҙған. Көйҙөң авторы — Шәрәфетдиндең ауылдашы, халыҡ йырсыһы Баһуман тип фаразланыла.
Оҙон көйҙәргә хас булғанса, «Арғужа» көйөнөң формаһы ике төҙөлөштән тора. Көй, асыла барып, икенсе төҙөлөш башында кульминацияһына етә.
Йырҙың тексы
«Арғужа» йыры хәҙерге заманда һыуһаҡлағысҡа әйләнгән ошо атамалы күл тураһында.
Галерея
Арғужа буйы
Сафронова Валентина Ивановна
Валентина Ивановна Сафронова (1918—1943) Бөйөк Ватан һуғышы нда ҡатнаша, Брянск ҡалаһы партизандар отряды партизаны. Советтар Союзы Геройы (1965).
Биографияһы
1918 йылда Брянск ҡалаһында күп балалы ғаиләлә тыуған. Урыҫ ҡыҙы.
Егәрле, ҡыҙыҡһыныусан һәм шат күңелле ҡыҙ булып үҫә. Брянск ҡалаһының 27-се мәктәбендә уҡый. Шунда уҡ пионервожатый, ә һуңынан сберкассала контролёр булып эшләй.
1943 йылдың 1 майында гестапо тарафынан язаланып үлтерелә.
Лопча-Вож
Лопча-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пелингичный йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чернобыль аварияһы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусыларҙың дан мемориалы
Чернобыль аварияһы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусыларҙың дан мемориалы   Донецкиҙа 2006 йылдың 26 апрелендә асыла, ул Чернобыль АЭС-ы  аварияһының 20 йыллығына арнала. Катастрофа эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡан (янғын һүндереүселәр, хәрбиҙәр, медицина хеҙмәткәрҙәре, шахтерҙар) Донецк ҡалаһының 8 мең кешеһе иҫтәлегенә ҡуйылған. Был илдә авария эҙемтәләрен бөтөрөүселәрҙең иҫтәлегенә иң ҙур монумент.
Һәйкәлдең авторы Донецк скульпторы Юрий Иванович Балдин һәм архитекторы Владимир Степанович Бучек
Монумент йыһазландырылған ҡыңғырауҙан ғибәрәт, ул мәңгелек хәтер символы булып тора һәм киләсәктә  бындай  хәлдәрҙең булмауына саҡыра. Ҡыңғырауҙың өҫтөндә — ялҡында яныусы ҡоштар, улар халыҡтың әрнеүен һәм хәтерен сағылдыра. Һәйкәл мәрмәрҙән һәм суйындан  башҡарылған. Һәйкәлдә мозаика техникаһында эшләнгән «Чернобыль спасы»  иконаһы тора.
Һәйкәл «Чернобылселәр» скверында Көньяҡ автовокзалы янында урынлашҡан. Сквер сиктәрендә бәләкәй майҙан барлыҡҡа килә.
Һәйкәл асыу тантанаһында Донецк ҡалаһы башлығы Александр Лукьянченко, өлкә советы рәйесе Анатолий Близнюк, өлкә дәүләт хакимиәте  башлығы урынбаҫары Сергей Дергунов ҡатнаша. Ҡайғылы музыка аҫтында һәйкәлдән япма асыла, мылтыҡтан салют атыла, сәскә һалына, митинг үтә, Свято-Игнатьевский сиркәүенең өлкән священнигы Александр һәйкәлде изгеләндерә.
Һәйкәлде асыуҙан алда был урында 1996 йылдың 26 апрелендә ҡуйылған  «Донецк халҡы —Чернобыль фажиғәһе ҡорбандарына» тигән иҫтәлекле билдә торған. Иҫтәлекле билдә ике плитанан торған стеланан ғибәрәт булған, аҫҡы постаментта йәҙрә маркировкаһы билдәһендә. Иҫтәлекле билдәнең авторҙары  Ю. И. Балдин һәм Н.И. Колесников.
Башта һәйкәл рәсми   «Донецк халҡы —Чернобыль фажиғәһе ҡорбандарына» тип аталған,   ә  2010 йылдың июнендә «Украинаның Чернобыль Союзы» йәмәғәт ойошмаһының мөрәжәғәте буйынса Донецк ҡала советы сессияһында депутаттар уның исемен  «Чернобыль АЭС-ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусыларҙың дан мемориалы» тип үҙгәртеүгә тауыш бирә. Яңы исеме үҙгәртеп атау инициаторҙарының фекере буйынса Донецк халҡының ЧАЭС аварияһы эҙемтәләрен бөтөүҙәге өлөшөн яҡшыраҡ сағылдыра.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шауъяҙы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Саблуков Гордий Семёнович
Саблуков Гордий Семёнович (1803, Асҡын заводы, Ырымбур губернаһы —, Ҡаҙан) — урыҫ шәрҡиәтсеһе, Ҡаҙан дин академияһы профессоры, ислам динен өйрәнеүсе, Ҡөрьәндең ғәрәп теленән урыҫ теленә беренсе тәржемәһе авторы һәм баҫтырып сығарыусыһы.
Биографияһы
Саблуков Гордий Семёнович Асҡын заводында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Архангел районы Архангел ауылы) Михайло-Архангел сиркәүе руханиһы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Гуриевич Симеон Саблуков (1759—1835), әсәһе — Евдокия Семеновна Саблукова (1774—1859).
1826 йылда Ырымбур дини семинарияһын, 1830 йылда — Мәскәү дини академияһын тамамлай.
1830—1849 йылдарҙа Һарытау дини семинарияһында тарих һәм көнсығыш телдәрен уҡыта, атап әйткәндә, 1843—1845 йылдарҙа Н. Г. Чернышевскийҙың уҡытыусыһы була, уның менән һуңғы осрашыуы 1851 йылда Ҡаҙанда була.
1849—1862 йылдарҙа Ҡаҙан дини академияһының мосолмандарға ҡаршы бүлегендә көнсығыш һәм классик телдәрҙе уҡыта.
Ул "Ҡөрьән"де ғәрәп теленән урыҫ теленә тәржемә итә, уның тәржемәһендә Ҡөрьән тәүге тапҡыр типографик ысул менән нәшер ителгән (Ҡаҙан, 1878); Ҡөрьәнгә аннотацияланған күрһәткестәре булған «Ҡөрьән тәржемәһенә ҡушымталар» (1879), һәм ике рисәлә: «Ҡөрьән тураһында мәғлүмәттәр» (Ҡаҙан, 1884) һәм «Сличение магометанского учения о именах Божиих с учением о них христианским» (1873) баҫтырып сығарған.
Һуңыраҡ Саблук унда ислам динен өйрәнеүгә теләк тыуҙырған осраҡ тураһында ошолай хәтерләй: Миңә, ул ваҡытта әле бәләкәй малайға (1817 йыл), алла бер, иман ғына төрлө тип әйтеп минең күңелемдә фекер уятҡан Хәлит башҡорт, ерән ҡарт, Асҡын заводынан 8 саҡрым алыҫлыҡта көньяҡта ятҡан Тимербай ауылынан ине. Шул саҡта мин үҙ-үҙемә: «мин һинең иманыңды (Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең) өйрәнермен әле!» тип әйттем. Нумизматик, Волга буйы, ҡыпсаҡтар, Алтын Урҙа тураһында тарихи-археологик һәм этнографик хеҙмәттәр авторы.
Телдәр белгесе
Телдәр өйрәнеүгә һәләтлеге бәләкәй саҡтан була. Асҡын баҡыр иретеү заводы янындағы башҡорт ауылдарында йәшәүселәр менән аралашып, уларҙан айырым һүҙҙәр, хикәйәләр яҙып ала. Мәскәү руханиҙар академияһында уҡығанда үҙаллы Инжилде йәһүд]] телендә уҡып сыга. Һарытауҙа эшләгәндә Троянскийҙың татар грамматикаһынан татар телен, Болдыревның ғәрәп грамматикаһы китаптарынан ғәрәп телен өйрәнә. 1841 йылда Г. Саблуков ҡалмыҡ теле әлифбаһын төҙәтеү эшендә ҡатнаша.
Белгән телдәре
Ҡаҙанда ерләнгән.
Ғаиләһе
Гордий Семенович Саблуковтың яҡын туғандары һәм туранан-тура вариҫтары араһында:
Нонна Гришаева Саблуков нәҫеленең «Казанских» фамилияһын ҡабул иткән тармаҡтарының береһенән сыҡҡан.
Сятко
Тарихы
1929 йылдың ғинуарынан Һамарҙа нәшер ителә башлай, айына бер тапҡыр сыға. Эрзәләр өсөн ауыл хужалығы йүнәлешендә журнал булдырыу тураһындағы ҡарар 1928 йылдың 5 апрелендә партия хеҙмәткәрҙәренең ваҡытлы һәм ваҡытлы булмаған мордва баҫмалары буйынса Бөтә Рәсәй кәңәшмәһендә ҡабул ителә. "Сятко"ның тәүге һандары Һамарҙа партияның Урта Волга өлкә комитеты мордва секцияһының әүҙем булышлығы менән сыға. Мордва автономиялы өлкәһен ойоштороуға бәйле, 1930 йылдың ғинуарында журнал Саранскиҙа нәшерләнә башлай.
ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1941 йылғы 26 июнь ҡарарына ярашлы, ВКП(б)-ның Мордва Өлкә Комитеты бюроһы 1941 йылдың 5 июлендә Мордва АССР-ы Яҙыусылар союзына айырым күрһәтмә булғанға тиклем «Сятко» журналын сығарыуҙы туҡтатып торорға тәҡдим итә.
1946 йылдың ғинуарынан 1956 йылдың майына тиклем журнал урынына «Изнямо» («Еңеү») әҙәби-нәфис алманахы сыға. 1956 йылдың июненән журнал «Сурань толт» («Сура уттары») атамаһы аҫтында баҫыла. «Сятко» тигән баштағы атамаһы журналға 1956 йылдың ғинуарында ҡайтарыла. Журнал 2 айға бер сыға, 1991 йылдың ноябренән ай һайын сыға башлай.
Журналдың ойоштороусылары: 1990 йылдың декабренә тиклем — Мордва АССР-ының Яҙыусылар союзы, 1991 йылдың ғинуарынан 1999 йылдың майына тиклем — Мордовияның Яҙыусылар союзы һәм редакция коллективы, 1999 йылдың июненән 1999 йылдың декабренәсә — Мордва Республикаһы Хөкүмәте һәм редакция коллективы. 2000 йылдың ғинуарынан Мордва Республикаһы Хөкүмәте «Сятко» журналының ойоштороусыһы булып тора.
СССР Юғары Советы Президиумының 1979 йыл 6 март Указы менән журнал «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана.
Төрлө йылдарҙа «Сятко» журналына етәкселек итәләр:
Әлеге ваҡытта журналдың баш мөхәррире — Т. В. Разгуляева, Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы, Мордва Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре.
Билка (Соб ҡушылдығы)
Билка (Білка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ильинцы һәм Ғайсин райондары аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны — 64,6 км².
Энтль-Гун-Еган (йылға)
Энтль-Гун-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/198 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Письмянка (Зәй ҡушылдығы)
Письмянка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш
Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш (совет тарихнамәһендә төрөк халҡының милли-азатлыҡ һуғышы, Төрөк йәки Кәмалсылар революцияһы; тур. Kurtuluş Savaşı йәки Istiklâl Harbi ) (1919 йылдың 19 майы — 1923 йылдың 29 октябры) — Төркиәнең милли-патриотик көстәренең Мостафа Кәмал етәкселегендә сит ил хәрби интервенцияһына ҡаршы оккупанттарҙы ҡыуып сығарыу һәм республика ҡоролошон урынлаштырыу менән тамамланған ҡораллы көрәше. Грек армияһының Смирна ҡалаһын (Измир) оккупациялауы (1919 йылдың майы) — һуғыш башланған мәл, Лозанна тыныслыҡ килешеүе (1923й) — уның тамамланыуы.
== Низағтың башы, 1918 йыл, октябрь — 1919 йыл, май == 1914 — 1918 йылғы Беренсе донъя һуғышында Ғосман империяһы Германия яғында ҡатнаша, һәм был һуғыш империяның юҡҡа сығыуына килтерә. 1918 йылдың 30 октябрендә бер яҡтан Ғосман империяһы, икенсе яҡтан Антанта илдәре вәкилдәре тарафынан Ғосман империяһы еңелеүе менән тамамланған Мудрос ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
Ваҡытлы килешеү шарттарын ҡабул итеү ғәмәлдә Ғосман империяһының үҙаллылығын тулыһынса юғалтыуын һәм уның еңгән дәүләтттәр мәнфәғәтендә тулыһынса бүлгеләнеүен аңлата. Ваҡытлыса килешеүгә ҡул ҡуйылғандан һуң Антанта илдәре (Франция, Бөйөк Британия, Италия) элекке Ғосман империяһының мөһим хәрби-стратегик райондарын оккупациялауға тотона һәм ғәмәлдә уны бүлгеләй башлай. Ғосман империяһы Кесе Азия (Киликиянан башҡаһын) һәм Истанбул районындағы ҙур булмаған Европа биләмәһенән тыш бөтә биләмәләренә контроллек итеүҙе юғалта.
13 ноябрҙә үк Бөйөк Британия, Франция, Италия, ә бер ни тиклем ваҡыт үткәс, АҠШ илдәренең союздаш ғәскәре Алтын Мөгөҙ бухтаһына инә, Истанбулға десант төшөрә һәм төрөктәрҙең Ҡара диңгеҙ боғаҙындағы нығытылған райондарын баҫып ала, шулай уҡ төрөктәрҙең Урта һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙәге порттарына инә. Месопотамияла, ғәскәренә бәйләнеш хәүефһеҙлеген тәьмин итеү кәрәклегенә һылтанып, инглиз ғәскәрҙәре 3 ноябрҙә нефть районы Мосулды үҙ контроле аҫтына ала. Инглиз ғәскәрҙәре Урта диңгеҙҙә үтә мөһим порт — Александретты (Искендерун) биләй, Антеп, Мараш, Урфа, Эскишехир, Афьонкараһисар, Кютахьяны оккупациялай, шулай уҡ Анатолия — Бағдад тимер юлын һәм Ҡара диңгеҙ порттарына контроллек итә. 1919 йылдың март айында инглиз десант отряды Самсун менән Трабзонға төшөрөлә. Мерзифон һәм Анкараға махсус хәрби подразделениелар ебәрелә.
Француздар Мерсин, Адан өлкәһен, күмер районы Зонгулдакты оккупациялай, ә 1919 йылдың көҙөндә Антеп, Мараш һәм Урфала инглиздәрҙе алмаштыра. Шул уҡ осорҙа Италия Анталья һәм, Кушадасҡа үҙенең десант ғәскәрҙәрен төшөрә, ә һуңынан Конья, Испарта, Бодрум, Мармаристы оккупациялай.
Һуғыштың башы
1919 йылдың 15 майында Мудрос ваҡытлы килешеүенең 7-се статьяһына ярашлы грек ғәскәрҙәре Кесе Азияның көнбайыш яр буйындағы Смирна (Измир) ҡалаһына инә, ә был ҡала халҡының яртыһынан күберәген гректар тәшкил итә, шуға ла улар грек армияһын азат итеүселәр булараҡ ҡаршылай. Смирна ҡалаһын үҙҙәренең оккупация зонаһына индереү һәм Англия менән Францияға бындай мөмкинлектө ҡалдырмау маҡсатында, Италия ошо аҙымды яһарға мәжбүр була. Грек ғәскәрҙәре ҡаланы һәм уның янындағы биләмәләрҙе оккупациялай.
май 1919 й. — март 1920 й
Интервенттарға ниндәй ҙә булһа етди ҡаршылыҡ күрһәтеү мөмкинлеге тик 1919 йылдың июненән һуң ғына, Ғосман армияһы генералы Мостафа Кәмал 1919 йылдың майында Истанбулдан Көнсығыш Анатолияға күсеп килгәс кенә барлыҡҡа килә. Кәмал тарҡау төрөк милли ойошмаларын — «хоҡуҡтарҙы яҡлау йәмғиәтен», төрөктәрҙең бында һаҡланып ҡалған элекке Кавказ фронтының регуляр ғәскәре ҡалдыҡтарын һәм регуляр булмаған ҡораллы формированиеларҙы «милли көстәргә» берләштерә һәм Ғосман империяһы суверенитетын һәм бөтөнлөгөн яҡлауҙы төп маҡсаты итеп ҡуйған Милли хәрәкәтте етәкләй башлай. Уның туранан-тура ҡатнашлығы менән 3 июль — 6 августа Эрзерумда «көнсығыш вилайәттәре хоҡуҡтарын яҡлау йәмғиәтенең» конгресы булып үтә. 4-11 сентябрҙә Сиваста (Себастия) «Анатолия һәм Румелия хоҡуҡтарын яҡлау йәмғиәте» конгресы үткәрелә. Сивас конгресында берләштерелгән бөтә төрөк Анатолия һәм Румелия хоҡуҡтарын яҡлау йәмғиәте — ғәмәлдә яңы Төркиәнең беренсе ваҡытлы хөкүмәте булған Вәкәләтле комитет (рәйесе Мостафа Кәмал) булдырыла. Эрзерум һәм Сивас конгрестары элекке империяның биләмәләрендә әрмән, грек һәм ғәрәп дәүләттәрен төҙөү идеяһын кире ҡаға һәм дәүләттең бөтөнлөгөн һаҡлап ҡалыу кәрәклеге тураһында белдерә.
Төркиә менән Антанта араһында тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәр барған осорҙа, Төркиәнең бер-береһенә ҡаршы көрәшкән сәйәси көстәре араһында үҙ-ара килешеү булдырырға теләгән инглиздәрҙең йоғонтоһо аҫтында солтан хакимиәте кәмалсылар менән яңы парламент һайлауҙарын үткәреү тураһында килешеү төҙөй. 1919 йылдың декабрендә Вәкәләтле комитет кәмалсылар хәрәкәтенең үҙәгенә әүерелгән Ангораға (хәҙер Анкара) күсенә. Кесе Азияның үҙәгендә хәрәкәт иткән ҡораллы крәҫтиән отрядтары («Милләт көсө») хәрәкәттең төп көсө була.
Әммә һайлау һөҙөмтәләре солтан өсөн дә, Англияның оккупацион властары өсөн көтөлмәгән була: депутаттарҙың күпселеге кәмалсылар яҡлы булып сыға. Яңы һайланған депутаттар палатаһы инглиздәрҙең баҫымы аҫтында 1920 йылдың 28 ғинуарында Анкарала түгел, ә Истанбулда йыйыла һәм, Сивас съезының ҡарарҙарына таянып, Төрөк Милли пакты, йәки Милли нәҙер булараҡ билдәле булған «Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо декларацияһын» ҡабул итә. Милли нәҙерҙең 6-сы статьяһында Төрөк дәүләтенең суверенитеты Ҡара диңгеҙ боғаҙҙары зонаһына ла ҡағылыуы тураһында айырып әйтеп үтелә. Территория мәсьәләләре Милли нәҙерҙә түбәндәгесә хәл ителә: ғәрәп ерҙәре тураһындағы мәсьәлә уларҙың халҡының ҡарауына сығарыла, ә төрөк милләте вәкилдәре йәшәгән ерҙәр һис шикһеҙ Төркиә составында ҡалырға тейеш. Төрөк милләте йәшәгән ерҙәр тип хәҙерге Төрөк Республикаһы территорияһы күҙҙә тотола. Юғарыла атап үтелгән документ тик Көнбайыш Фракия һәм Карс, Ардаган һәм Батум райондарына ғына ҡағылмай, сөнки уларҙа был территоррияларҙың ҡайһы дәүләткә ҡараясағын үткәреләсәк референдум билдәләйәсәк.
Милли нәҙер ҡабул ителеүгә яуап итеп, Антанта державалары 16 мартта Константинополде һәм Ҡара диңгеҙ боғаҙҙары зонаһын оккупациялай, 1920 йылдың уртаһынан Төрөк Республикаһына ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башлана. Грек армияһы Антантаның Төркиәгә ҡаршы һуғышында төп удар көс була. Бөйөк Британия, Франция һәм АҠШ үҙ ғәскәрҙәрен Ҡара диңгеҙ боғаҙҙары зонаһында ғына ҡулланыуҙы планлаштыра, Грецияға Төркиәгә ҡаршы һуғышта әллә ни ярҙам күрһәтергә лә йыйынмай.
Вашловани (милли парк)
Вашловани милли паркы (груз. პარკი ვაშლოვანის ეროვნული ) — Грузияның көньяҡ-көнсығышында милли парк, Әзербайжан сигенә яҡын. Урманды яҡлау өсөн булдырылған
Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш
Төркиә Бөйөк милли йыйылышын саҡырыу
1920 йылдың 23 апрелендә Ангорала Вәкәләтле комитет тарафынан саҡырылған Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышының (ВНСТ) беренсе ултырышы асыла. Яңы төрөк парламентының бер өлөшөн (мәжлес) оттоман (ғосман) парламентының Анатолияға ҡасҡан депутаттары (105 кеше), икенсе өлөшөн яңы һайланған депутаттар (233 кеше) тәшкил итә. Шул мәлдән алып Төркиәлә ике власть эшләй — ВНСТ (кәмалсылар хөкүмәте) һәм Төркиәнең оккупацияланған баш ҡалаһында урынлашҡан халыҡ-ара танылыу алған хөкүмәт — солтан Мәхмәт VI Вахидеддин хакимиәте. Солтан хөкүмәтенең кәмалсыларҙың хәрәкәтен үҙ көсө менән туҡтатырға тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа тарый (Анатолияла фетна ойоштороп, халифат тип аталған көстәрҙе ебәреп ҡараһа ла)
ВНСТ 7 июндә 1920 йылдың 16 мартынан, йәғни Истанбулды оккупациялау көнөнән һуң төҙөлгән бөтә договорҙарҙы, конвенциялар, килешеүҙәр, акттар һәм рәсми ҡарарҙар, шулай уҡ ВНСТ хуплауынан тыш солтан хөкүмәте рудниктарҙы һатыу йәки файҙаланыу буйынса төҙөгән консессион килешеүҙәрҙе ғәмәлдән сығарыусы закон ҡабул итә. ВНСТ, солтан хөкүмәте «башҡа диндәгеләр» (неверные) контроле аҫтында, шуға күрә Төркиәнең эштәренә сит ил кешеләренең ҡыҫылыуына ҡаршы тороу — һәр мосолмандың бурысы.
Вашловани (милли парк)
1935 йылда Вашловани ҡурсаулығы булараҡ нигеҙ һалынған. 2003 йылда милли парк ойошторола, майҙаны 251,14 км². 84,8 км² майҙаны менән ҡурсаулыҡ парктың ҡушма өлөшө булып тора.
Парк климаты ҡоро, яуым-төшөм йылына 470 мм. Уртаса йыллыҡ температура 11,6°. Парк территорияһында япраҡлы урмандар ҙа, шулай уҡ урман-дала, дала һәм ярымсүлдәр ҙә бар. Рельефы үҙәндәрҙән (уларҙың ҡайһы берҙәре каньондарҙа) һәм ҡая ултырма массивтарҙан тора (бедленд). Карст мәмерйәләре бар. Паркта 664 төр үҫемлек үҫә, шуларҙың 40 Кавказ өсөн эндемик. Ағастар араһында артыш, сейә, саған, груша, инжир, гранат өҫтөнлөк итә. 80 төр ҡош осрай. Һөтимәрҙәрҙән паркта терпе, ҡуян, төлкө, ҡырағай бесәй, бүре, һоро айыу, бурһыҡ, ҡабан, шаҡал, һыуһар, һыртлан, көҙән, ғәзәл йәшәй. 2004 йылда парктың алыҫ өлөшөндә леопардты күргәндәр.
Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш
Совет Рәсәйе менән бәйләнеш урынлаштырыу
Яңы регуляр армиянан һәм сит ил ярҙамынан тыш Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалыуҙың мөмкин түгеллеген Мостафа Кәмал бик яҡшы аңлай. Ул, дөйөм антиимпериалистик фронт булдырыуға иҫәп тотоп, Совет Рәсәйен һайлай. Мәскәү менән диалог урынлаштырыу кәмалсыларҙың төп тышҡы сәйәси бурысына әйләнә. Дөйөм хәрби стратегия булдырыу һәм большевиктарҙың хәрби ярҙамы төрөктәргә грек интервенцияһын еңергә булышлыҡ итер ине. Шул уҡ ваҡытта, кемалсылар фекеренсә, Төркиә менән хеҙмәттәшлек Совет Рәсәйенә Кавказ аръяғында совет власын тиҙерәк һәм һөҙөмтәлерәк урынлаштырыу мөмкинлеген бирер һәм Ҡара диңгеҙ буйында хәүефтән дә ҡотҡарыр ине.
ВНСТ президиумы рәйесе Мостафа Кәмалдың РСФСР-ҙың Хәрби Комиссарҙар Советы рәйесе В. И. Ленинға Төркиә менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыу тәҡдиме һәм Төркиәгә милли бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәштә ярҙам күрһәтеү тураһындағы мөрәжәғәте яңы хөкүмәттең беренсе тышҡы сәйәси акты була. Совет Рәсәйе һәм кәмалсылар араһында ҡаршылыҡ итеп дашнактар, грузин меньшевиктары һәм Ангшлия булдырған кавказ барьерын еңеүгә лә был стратегияның ҡағылышы бар. Дашнак Әрмәнстаны Төркиәгә йөктәрҙе үҙ биләмәһе аша үткәрергә ризалашмай, ә Ҡара диңгеҙҙән ташыуға Антанта илдәре караптары ҡамасаулай.
Кәмал, «Төркиә Совет Рәсәйе менән берлектә бөтә иҙелгән халыҡтарҙы азат итеү өсөн империалистик хөкүмәттәргә ҡаршы көрәшәсәк <…>» тип белдерә. ВНСТ-ның тышҡы сәйәсәттең төп принциптары түбәндәгеләр, тип әйтелә мөрәжәғәттә: Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү; төрөк дәүләте составына бер ниндәй бәхәсһеҙ төрөк территорияларын индереү;..
Әрмәнстан менән мөнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүе
Июнь айында уҡ солтан хөкүмәтенең Төркиә һәм Әрмән Ресспубликаһы араһындағы сик мәсьәләнең хәл ителешен АҠШ президенты арбитражы Вудро Вильсондың ҡарамағына тапшырыуға ризалыҡ биреүе тураһындағы хәбәрҙе алғас, Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы 9 июндә көнсығыш вилайәттәрҙә мобилизация иғлан итә. Генерал-лейтенант Кәзым-Ҡарабәкир паша командалыҡ иткән Көнсығыш армияһы төньяҡ Иран территорияһы аша Начихиванға (Байлаҡан) йүнәлә.
Төркиәнең кәмалсылар хөкүмәте һәм Әрмәнстан ғәмәлдә 1920 йылдың июненән, ике яҡтың да регуляр ғәскәри частары ҡатнашҡан сик буйы бәрелештәре башланғас та ике арала һуғыш башлана. Совет Рәсәйе Төркиәнең Әрмәнстанға ҡаршы һуғышын хупламауын һәм низағлашҡан яҡтар араһындағы һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашасағы тураһында белдереүе хәрби хәрәкәттәрҙең башланыуын бер ни тиклем ваҡытҡа туҡтатып тора. Севр солох килешеүенә ҡул ҡуйыуға бер нисә аҙна ҡалғас, Әрмәнстан формаль рәүештә Төркиәнеке булмаған, ләкин мосолман ялан командирҙары (башлыса курдтар) һәм төрөк армияһы подразделениелары, Мудрос үҙ-ара килешеүе шарттарын боҙоп булһа ла, контролдә тотҡан Ольтин округына сик буйы ғәскәрҙәрен ебәрә. 19 июндә ғәскәрҙәре инә башлай, ә 22 июндә әрмәндәр округ территорияһының күпселек өлөшөн үҙ контроле аҫтына ала, Ольта һәм Пеняк ҡалаларын да индереп. Төрөк милләтселәре фекеренсә, әрмән ғәскәрҙәренең Төркиә биләмәләренә баҫып инеүҙәре тураһында һүҙ бара, шуға ла уларға ҡорал ҡулланып яуап бирергә тура килә.
Һуғышты тамамлау
Измирҙы азат иткәндән һуң бер ни тиклем ваҡыт үткәс, ваҡытлыса Муданий килешеүенә ҡул ҡуйыла һәм солтанат һәм бөтөрөлә.
Һуғыш йомғаҡтары
Конференция барышында лозанна тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылған 1922—1923 йылдарҙан һуңғы Лозанна тыныслыҡ килешеүе, 1923 йылдың 24 июлендә ҡул араһында бөйөк британия, франция, Италия, Румыния, Япония, Короле сербтар, хорваттар, словендар, бер яҡтан, һәм Ғосман империяһы — икенсе, ҡаралған, тип үҙен һаҡлау өсөн көнсығыш фракия төркиә, Измир (Смирна) һәм башҡа территорияларҙы, севр тыныслыҡ килешеүе буйынса 1920 йылда ул кураға айырыла, әммә дәғүәләр баш тартып Ғәрәбстаны, Мысыр, Судан, Триполитания, Киренаикала, Месопотамияға, Фәләстин, Трансиордания, Ливан, Сүриә һәм эгей диңгеҙе утрауҙарында.
Кесе Кыркыла
Кесе Кыркыла — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сараса йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вонча
Вонча — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем,   Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Савицкая Светлана Евгеньевна
Светлана Савицкая Евгеньевна (8 август 1948 йыл) — СССР космонавы, лётчик-һынаусы, педагог.
Биографияһы
1948 йылдың 8 авгусында Мәскәү ҡалаһында тыуған. Атаһы — совет осоусыһы һәм хәрби эшмәкәре, авиация маршалы Савицкий Евгений Яковлевич. Әсәһе — Павловна Лидия Савицкая, Бөйөк Ватан һуғышында атаһы етәкселек иткән корпуста хеҙмәт иткән була. Аҙаҡтан мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.
Ҡарауһыҙ үҫкән атаһы, ҡыҙын ғәҙәти булмаған ҡарашта тәрбиәләй. Уға тулы ирек бирә. Светлана мәктәпкә факультатив дәрестәргә генә килә. Шул уҡ ваҡытта «бик яҡшы»ға ғына уҡый. Күкте лә һөнәр итеп үҙе һайлай.
1966 йылда, Мәскәүҙең 637 мәктәбен тамамлай (хәҙер «Советтар Союзы Флоты адмиралы Н. Г. Кузнецов исемендәге 1465 мәктәп»).
Мәскәү авиация институтына (МАИ) уҡырға инә һәм 1972 йылда тамамлай. Шул уҡ ваҡытта Калуга авиация осоу-техник училищеһында ла уҡый. Уны 1971 йылда тамамлап, «лётчик-инструктор» квалификацияһын ала.
Светлана Савицкая 1969−1977 йылдарҙа СССР пилотаж спорт буйынса йыйылма командаһы составында була.
1970 йылда поршенлы самолеттарҙа пилотаж спорт буйынса Бөйөк Британияла донъя беренселеген яулай.
Стратосферанан күмәкләп һикереү буйынса парашют спортында өс донъя рекордын ҡуя. 18 спорт рекордын реактив самолеттан һикергәндә күрһәтә. 1970 йылда СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.
Институтын тамамлағандан һуң лётчик-инструктор булып эшләй. Летчик-һынаусылар мәктәбендә уҡый.
1976 йылда «Взлет» Ғилми-етештереү берекмәһендә (Научно-производственное объединение) лётчик-һынаусы булып эшләй башлаған. «МиГ-21», «МиГ-25», «Су-7», «Ил-18», «Ил-28» самолеттарында осоштар башҡарған.
1978 йылдың майынан 1981 йылдың июненә тиклем Мәскәү машиналар эшләү заводы "Тиҙлек"тең А. С. Яковлев исемендәге констркуторҙар бюроһында осоусы-һынаусы булып эшләй.
1980 йылдың авгусында лётчик-космонавтар отрядына йүнәлтмә ала. 1981 йылдың июнь айында ММЗ "Тиҙлек"тән (Мәскәү машиналар төҙөү заводы) космонавт-тикшереүсе булып тәғәйенләнә. [[Файл:1983_CPA_5375_(1).jpg|слева|мини|309x309пкс|Орбиталь станцияһы экипажы «Салют-7»: Л. И. Попов,
С. Е. Савицкая, А. А. Серебро]] 1982 йылда космонавт-тикшереүсе булып «Союз Т-5», «Союз Т-7» корабтарында һәм «Салют-7» орбиталь станцияһында осош яһай.
1984 йылда бортинженер булып «Союз Т-12» кораблендә һәм «Салют-7» орбиталь станцияһында осош яһай. Асыҡ йыһанға беренсе булып сығыусы ҡатын-ҡыҙ була.
1993 йылдың октябренән майор званиеһында пенсияға сығыу сәбәпле космонавтар отрядынан китә.
1993 йылдан алып Мәскәү авиация институтында уҡыта. Доцент, техник фәндәр кандидаты.
2014 йылдың 7 февралендә Сочиҙа Ҡышҡы Олимпия уйындарын асыу тантанаһында Сергей Крикалев етәкселегендә Советтар Союзы һәм Рәсәй космонавтары төркөмө менән Рәсәй Федерацияһы флагын күтәреү хөрмәтенә лайыҡ була.
Алағуян
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама. Алағуян йылғаһы Бөрйән районында Яңы Мөсәт ауылынан үрҙә башланып, Иҫке Собханғол ауылында Ағиҙел йылғаһына ҡушыла. Шуға күрә был ауылдар боронғо исемдәре буйынса Алағуян башы, Алағуян тамағы тип йөрөтөлгән. Йылғаның һул яҡ яры буйҙан-буйға ҡарағай урмандары ҡаплаған ҡая-тауҙарҙан тора. Уларҙа һирәк осрай торған үҫемлектәр һаҡланған.
Репьевка (Сура ҡушылдығы)
Репьевка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 500 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Пушкин урамы)
Александр Сергеевич Пушкин һәйкәле— Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент, 1884 йылда Пушкин урамының скверында ҡуйылған. Һәйкәл скульптор А. М. Опекушин, архитекторҙар Н. Л. Бенуа һәм А. С. Лыткин проекты буйынса эшләнгән. Был Санкт-Петербург ҡалаһында шағирғә ҡуйылған федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттары булып тора.
Тарих
А. Моран заводында шағирҙың бронза скульптураһы ҡойола. Һәйкәлдең постаменты В. Е. Ефимов оҫтаханаһында әҙерләнә. 1884 йылдың 7 авгусы нда һәйкәлде тантаналы асалар. Был тантанала шағирҙың улы А. А. Пушкин, Санкт-Петербург университетының ректоры А. Н. Бекетов, шағир А. Н. Майков, журналист А. А. Краевский, Санкт-Петербург ҡала башлығы П. П. Грессер һәм башҡалар ҡатнаша.
Тасуирлама
Сәнғәт тарихы белгесе В. Г. Исаченко фекере буйынса, скульптура менән пьедесталдың бәйләнеше насар. Бынан тыш, бәләкәй генә һәйкәл үҙенең масштабы менән тирә-йүнендәге килем йорттары менән уратып алынған сквер менән яраҡлаштырылмаған. Яҙыусы А. И. Куприн ҡомартҡыны «самым мещанским, пошлым, жалким, худосочным» тип атай, дөрөҫ, ул скульптураның үлсәмен түгел, ә уның идеяһының «ничтожество идея» насар булыуын күҙ алдында тотоп әйткән. Шул уҡ фекерҙә Ф. И. Шаляпин һәм күп кенә рәссамдар торған.
Лука-Шор
Лука-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Никольск (Тәтешле районы)
Никольск (Никольск) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 452830, ОКАТО коды — 80250825002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек рустар (99 %) йәшәй.
Тарихы
Тәтешле районындағы Никольский ауылы беренсе мәртәбә 1920 йылда теркәлгән. Ауылда 98 кеше йәшәгән, барыһы ла урыҫтар.
Бәкеров
Бәкеров — башҡорт фамилияһы. Мәғәнәһе өйрәнеүсе, тикшереүсе тигәнде аңлата.
Манатау
Манатау (Манагора) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452427, ОКАТО коды — 80228835002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Түбәнге Аташ ауыл Советы — Дүртөйлө районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452313. ОКАТО коды — 80224823000. Семилетка ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 1988 йылда ойошторолған.
Ауыл Советы составы
Түбәнге Аташ ауылы  — административ үҙәк,  Таштау ауылы
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1988 йылдың 13 майындағы «Дүртөйлө районында Түбәнге Аташ ауылы Советын ойоштороу тураһында» 6-2/147 һанлы указы белдерә: 1. Дүртөйлө районы Түбәнге Аташ ауылында административ үҙәген урынлаштырып, Түбәнге Аташ ауыл Советын ойошторорға.
2. Түбәнге Аташ ауылын, Таштау ҡасабаһын Таймырҙа ауыл Советы составынан сығарып, Түбәнге Аташ ауыл Советы составына индерергә. 3. Түбәнге Ааташ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы, ст.1 п. 20) б) белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Семилетка ауылында административ үҙәге менән, «Семилетка» атамаһын һаҡлап, Семилетка, Түбәнге Аташ һәм Түбәнге Маншыр ауыл Советтарын берләштерергә. Түбәнге Аташ ауыл Советының Түбәнге Аташ, Таштау ауылдарын, Түбәнге Маншыр ауыл Советының Түбәнге Маншыр, Ҡораласыҡ ауылдарын Семилетка ауыл Советы составына индерергә.
Семилетка ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы
Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы (27 декабрь 1947 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
Биографияһы
Миңниса Миңлевәли ҡыҙы Бәкерова 1947 йылдың 27 декабрендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Тимербай ауылында тыуған.
1970 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Г. Г. Ғилязев курсы) тамамлай. Училищенан һуң Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй башлай. 1991 йылда Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрына эшкә күсә. 1992—2007 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында Башҡорт республика сәнғәт техникумында уҡыта. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Ире — Башҡортостандың халыҡ артисы Филарит Бәкеров менән бик күп спектаклдәрҙә бергә уйнап, тамашасы һөйөүен яулайҙар.
Русланова Лидия Андреевна
Лидия Андреевна Русланова (тыумыштан Прасковья Андриановна Лейкина-Горшенина ; 14 (27) октябрь 1900 йыл, Һарытау губернаһы, Сердобск өйәҙе, Чернавка ауылы , — 21 сентябрь 1973 йыл, Мәскәү) — Рәсәй империяһы һәм СССР йырсыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисткаһы (1942). Русланова репертуарында төп урынды рус халыҡ йырҙары алып тора. Лидия Русланова СССР-ҙа иң популяр йырсыларҙың береһе була, ә уның рус халыҡ йырҙарын башҡарыуы эталон тип һанала.
Лидия Русланова киң диапазонлы матур һәм көслө тауышлы була. Ул ғүмере буйы рус халыҡ йырҙарын йыя һәм үҙенең башҡарыу стилен барлыҡҡа килтерә. Уның иң популяр йырҙары араһында: «Степь да степь кругом», «Липа вековая», «Я на горку шла», «Златые горы», «Окрасился месяц багрянцем», «Светит месяц», «Валенки» һәм башҡалар бар. Лидия Русланова совет композиторҙары йырҙарын да йырлай. Беренселәрҙән булып "Катюша"ны башҡара.
Биографияһы
Прасковья Лейкина, буласаҡ йырсы Лидия Русланова, 1900 йылдың 14 (27) октябрендә ярлы старовер крәҫтиәне ғаиләһендә тыуа. Әсәһе эрзә була. Прасковьянан тыш, ғаиләлә тағы Юлия менән Авдей исемле балалар донъяға килә. Атаһы Андрей Маркелович Лейкин пристандә йөксө булып эшләй.
Рус-япон һуғышы башланғас, ғаилә башлығын фронтҡа алалар. Ҡатыны Татьяна өс балаһы, һуҡыр ҡәйнәһе һәм ауырыу ҡайныһы менән яңғыҙы ҡала. Ул, Һарытауға барып, кирбес заводына эшкә инә.
Лидаға алты йәш тулғас, әсәһе вафат була. Атаһының хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында хат килә. Ысынында ул иҫән була, тик аяғын юғалта.
Лидаға ете йәш булғанда, уларҙы ҡарап торған өләсәһе лә мәрхүм була.
Хәйер һорашып йөрөгән талантлы ҡыҙға Рус-япон һуғышында һәләк булған бер чиновниктың ҡатыны иғтибар итә. Ул, балаларҙы йәлләп, инстанциялар буйлап йөрөй-йөрөй, уларҙы приюттарға урынлаштырыуға өлгәшә. Өлкәнен Һарытауҙа иң яҡшыларҙан һаналған Киновий сиркәүенең приютына урынлаштыра, бында балалар сиркәү хоры була, ләкин крәҫтиән балаларын унда алмайҙар, ә ҡыҙҙың исем-шәрифе — Агаша Лейкина — уның крәҫтиән сығышлы булыуын һатып тора. Шулай итеп, ялған грамота барлыҡҡа килә, унда ҡыҙҙың яңы исем-аты Лидия Русланова була.
Лидия сиркәү мәхәлләһе мәктәбенең беренсе класына уҡырға алына, хорға солистка итеп ҡуйыла.
Сиркәүҙең ишек төбөндәге хәйерселәр араһында Георгий тәреле һыңар аяҡлы һалдат та ултыра — Лидияның атаһы була ул. Икеһе лә бер-береһен танымамышҡа һалыша, сөнки етемәнең ҡарар кешеһе барлығы билдәле булһа, уны приюттан сығарырҙар ине. Андрей Лейкин фронттан ҡайтҡас өйләнә, ләкин балаларҙы алмай — аҫрарлыҡ хәле булмай. Киләһе ҡыш, үпкәһенә һалҡын алдырып, фәҡирҙәр дауаханаһында вафат була.
Приюттан һуң Лидияны мебель фабрикаһына өйрәнсек итеп бирәләр. Төрлө фабрикаларҙа эшләй, йырлауын дауам итә. Бер ваҡыт уны Һарытау консерваторияһы уҡытыусыһы Михаил Медведев ишетә. Ул Лидия Русланованы консерваторияға ала һәм опера йырсыһы итергә йыйына. Йырсы ике йыл уҡый ҙа академик йырсы булырға теләмәгәнен аңлай.
1917 йылда Лидия Русланова утыҙ биш йәшлек интендант Виталий Степановҡа кейәүгә бара. 1917 йылдың майында улы тыуа, әммә бер ай ҙа тулмаҫтан вафат була. Шул уҡ йылды Һарытау опера театры сәхнәһендә Лидия Русланованың тәүге рәсми концерты үтә.
Граждандар һуғышы йылдарында Русланова Ҡыҙыл Армия яугирҙары алдында сығыш яһай. 1919 йылда Винницала Русланова ВЧК хеҙмәткәре Наум Науминға кейәүгә сыға. 1921 йылда Лидия Мәскәүгә күсә һәм профессиональ артист булараҡ эш башлай.
1923 йылда Дондағы Ростовта Русланованың эстрада йырсыһы булараҡ тәүге концерты үтә. 1924 йылда уны Ҡыҙыл Армия Үҙәк йортона солистка итеп саҡыралар.
1920-се йылдарҙа уның башҡарыу, сәхнәлә үҙен тотоу, концерт кейемдәре һайлау стиле формалаша.
1929 йылда Лидия Русланова Наум Наумин менән айырылыша һәм билдәле конферансье Михаил Гаркавиға сыға. Ә Наумин репрессиялана һәм 1938 йылда мәрхүм була. Гаркави төҫ-башҡа йәмһеҙ, һимеҙ (ауырлығы 120 кг), әммә үткер һәм йор телле, белемле кеше була. Михаил Гаркави коллекциялар йыйыу менән мауыға. Унан күреп, Лидия ла рус рәссамдарының картиналарын, иконалар, фарфор йыйыу менән мауығып китә. Заманы өсөн ул күп аҡса эшләй.
1933 йылдан Лидия Русланова Музыка, эстрада һәм цирк предприятиелары дәүләт берекмәһенең музыка-эстрада идаралығы артисткаһы булып эшләй.
1939 йылда Совет-фин һуғышы башлана. 1940 йылдың ҡышында Лидия Русланова концерт бригадаһы менән фронтҡа китә. Утыҙ градуслы сатнама һыуыҡтар тора. Бик ауыр шарттарҙа эшләргә тура килә. Фанер йорттар поход мейестәре менән генә бер аҙ йылытыла, йоҡлағанда ла фуфайкалар өҫтән төшмәй. Күп артистар түҙмәй. Әммә Русланова түгел. Һалҡын тейҙереп тауышын юғалтмаҫ өсөн ул стрептоцид ҡуллана. Егерме һигеҙ көндә концерт бригадаһы йөҙҙән ашыу концерт бирә. Русланованың «Лидочка-Стрептоцид» тигән ҡушаматы барлыҡҡа килә.
Бөйөк Ватан һуғышы барғанда ла Лидия Русланова һалаттар алдында бик күп тапҡырҙар сығыш яһай.
1942 йылдың апрелендә Волоколамск эргәһендәге Спас-Нуделдә Лидия Русланова 2-се гвардия кавалерия корпусында концерттар бирә һәм унда корпус командиры генерал-майор Владимир Крюков менән таныша. Крюков яңғыҙ була: ҡатыны 1940 йылда вафат булып, биш йәшлек ҡыҙы Маргарита ҡалған була. Генералдың саҡырыуы буйынса Русланова Крюков корпусына бер нисә тапҡыр килә. Гаркави ҡамасауламаһын өсөн, уны эсереп иҫертеп, йоҡларға һалыр булалар. Июлдә Лидия Русланова Гаркави менән айырылыша һәм Крюковҡа бара. Туй үткәс тә Русланова Крюков менән, Ташкентҡа барып, уның ҡыҙы Маргаританы алып ҡайта, баланы үҙ ҡыҙы кеүек күреп тәрбиәләп үҫтерә.
1942 йылдың 28 июнендә Лидия Руслановаға РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисткаһы исеме бирелә.
Маргарита Крюкова шаһитлыҡ итеүенсә, һуғышҡа тиклем эшләп алған аҡсаһына Лидия Русланова "Катюша"ларҙың ике батареяһын һатып ала һәм Беренсе Белоруссия фронтына ире командалыҡ иткән корпусҡа ебәрә.
1945 йылда Лидия Русланова һөжүм итеүсе армия менән әлегә азат итеп өлгөрөлмәгән Берлинға килә. Берлинда рус артистарының беренсе концерты 1945 йылдың 2 майында була. Концерт төнгә тиклем бара. Концерт тамамланғас, Георгий Жуков түшендәге орденды ысҡындырып ала ла Руслановаға тапшыра. Русланова Рейхстаг колоннаһына башҡа һалдаттарҙың фамилиялары эргәһенә күмер менән үҙенекен дә яҙа.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында Русланова йәмғеһе 1 120 концерт бирә.
1947 йылдың июнендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарары менән, Лидия Русланова Жуков һәм Телегин тарафынан орден менән законһыҙ наградланған тип, Бөйөк Ватан һуғышы орденынан мәхрүм ителә. Жуковҡа партия шелтәһе бирелә, генерал-лейтенант Телегин ВКП(б) сафтарынан сығарыла, армиянан ҡыуыла, ҡулға алына.
Тәфтишсегә Лидия Русланованың ҡиммәтле таштары булыуы тураһында ла билдәле була, тик уларҙы таба алмайҙар. Затлы таштарын Лидия Русланова йортон ҡараусы әбейгә һаҡлауға биреп ҡуйған була. Туғандарын, хеҙмәтселәрен ҡулға алыу менән янағас, Русланова шкатулканы тәфтишселәргә бирергә ҡушып, әбейгә хат ебәрә. 1949 йылдың 5 февралендә тәфтишсе делоға өҫтәмә тикшереү барышында «208 бриллиант, бынан тыш зөбәржәт, сапфир, рубин, ынйы таштары, аҡ алтын, алтын көмөш әйберҙәр табылыуы» тураһында мәғлүмәт беркетә.
1949 йылдың 28 октябрендә Лидия Русланованы 10 йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына ебәреү һәм мөлкәтен конфискациялау тураһында хөкөм ҡарары сығарыла. Хөкөм язаһын үтәргә уны ГУЛАГ-тың Тайшет филиалына — Озёрлагҡа ебәрәләр. Хөкөм ителеүселәр БАМ-дың беренсе линияһы булған Тайшет — Братск линияһын төҙөй. Лидия Русланова Изыканда ауыл клубын һәм торлаҡ йорттар төҙөүҙә эшләй.
Изыкандан һуң Лидия Русланованы Тайшетҡа күсерәләр. Тайшетта Лидия Русланова 1949 йылдың декабренән 1950 йылдың мартына тиклем була.
Лидия Русланова холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерында ла концерттар ҡуя.
Владимир централына Лидия Русланова 1950 йылдың 29 июнендә килтерелә.
Русланованың ире Владимир Крюков, РСФСР Енәйәтселек кодексының 58-10 статьяһына һәм 1932 йыл 7 август законына ярашлы, 25 йылға иректән мәхрүм ителә. Уның наградалары һәм мөлкәте конфискациялана.
Русланованың эше тиҙ арала кире ҡарала. Материалдарҙа уның антисовет эшмәкәрлеген раҫлаған дәлилдәр булмай. Дәүләт милкен үҙләштереү йәһәтенән дә ғәйебен тапмайҙар. ССР Союзының Эске эштәр министрлығы эргәһендәге айырым кәңәшмә 1953 йылдың 31 июлендә Крюкова-Русланова Лидия Андреевнаға ҡағылышлы эште туҡтатыу, уны иреккә сығарыу һәм аҡлау тураһында ҡарар ҡабул итә (протокол № 30-а). Августа Лидия Русланованы иреккә сығаралар. Август аҙағында Владимир Крюковты ла сығаралар. Улар Маргарита менән бергә Мәскәүҙә фатир яллап йәшәй башлай. Тотҡонлоҡта Лидия Русланованың тауышы өҙөлә, уның сәхнәгә ҡабат менгеһе килмәй, тамашасы үҙен ҡабул итмәҫ тип уйлай.
Төрмә Владимир Крюковтың да һаулығын ҡаҡшата. Ул ауырлыҡ менән йөрөй. Шунлыҡтан Лидия Русланова иренә автомбиль һатып алыр өсөн ҡабат эстрадаға ҡайтырға ҡарар итә. Лидия Русланова Бөтә Союз гастроль-концерт берекмәһенә артист булып эшкә инә. 6 сентябрҙә Лидия Русланованың беренсе концерты була. Чайковский залына бөтә теләгәндәр ҙә эләгә алмай, шунлыҡтан сығышты радио аша концерт залы алдындағы майҙанға һәм бөтә илгә тапшыралар.
Әүҙем гастроль тормошо, яңы пластинкалар яҙҙырыу башлана. Лидия Русланова иң тәүҙә ире өсөн ҡара төҫтәге ЗИМ автомобиле һатып ала. Фатирҙары иһә был ваҡытта бөтөнләй тиерлек яланғас тора. Бер аҙҙан инде улар Переделкинола йорт ала. Конфискацияланған мөлкәттең дә бер өлөшөн кире ҡайтара.
Лидия Русланованың ире Владимир Крюков төрмәнән һуң ныҡлап аяҡҡа баҫып китә алмай. Ике инфаркт үткәрә. 1959 йылдың 16 авгусында вафат була. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Лидия Андреевна йыш ауырый, йөрәгенә зарлана. Үҙе ҡартайһа ла, тауышы ҡартаймай.
Музыка
Русланованың үҙенә генә хас сағыу башҡарыу стиле Волга буйы крәҫтиәндәре традицияларына барып тоташа. Русланованың тауышы бик көслө, сыңғыр, хатта әсе, юғары йырлау формантаһына эйә, бай тембрлы. Тауыштың бындай һыҙаттары 1930—1940-сы йылдарҙа тауыш яҙҙырыу һәм радионан яңғырау сифаты насар булған шарттарҙа башҡарыусыға ҙур өҫтөнлөк бирә.
Хәтер
1985 йылда Венера планетаһындағы кратерға Русланова исеме бирелә.
Лидия Русланованың тыуыуына йөҙ йыл тулыу уңайынан Пенза өлкәһе Малосердобинск районында район балалар сәнғәт мәктәбе бинаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.
2001 йылдың 7 декабрендә Мәскәүҙә Ленинград проспектының 66-сы йортона (унда Лидия Русланова ғүмеренең һуңғы 20 йылын йәшәй) иҫтәлекле таҡтаташ асыла. Композицияның авторы — Салауат Щербаков.
Рәсәй төбәктәрендә Лидия Русланова исемендәге халыҡ йыры конкурстары үткәрелеп тора (Волгоград, Һарытау , Пенза  , Козельск ).
2018 йылдың апрелендә Һарытауҙа бронза монумент ҡуйыла.
Библиография
<references group="B" />
Гидронимика
Гидрони́мика (ὕδωρ — һыу + — исем) — атамаларҙың килеп сығышын һәм тарихи үҙгәрешен өйрәнүсе топонимика тармағы.
Гидронимдар - йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡтар, шишмәләр һ.б. һыу ятҡылыҡтары исемдәре.
Гидронимдар системаһы оҙон тарихи дәүер дауамында формалаша һәм үҙендә тел белеме, этнография, тарих, география һ.б. өлкәләргә ҡараған мәғлүмәттәрҙе
мәҫәлән:объекттарҙың тәбиғәт һәм хужалыҡ менән бәйле билдәләре, улар янында булған ваҡиғалар, объекттарҙың хужалары тураһында һ.б. туплай.
Төҙөлештәре яғынан гидронимдарҙың күпселеге - ике составлы. Өс, дүрт составлы атамалар ҙа осрай.
Гидронимдарҙың күбеһе «исем+исем» (Минһаҗ бабай чишмәсе) һәм «сифат+исем» (Түгәрәк күл) конструкциялары менән яһала.
Боронғо һәм тотроҡло лингвистик материал булараҡ, гидронимдар тарихи тикшеренүҙәр өсөн ҡиммәтле сығанаҡ булып торалар.
Гидроним төркөмдәре
Түбәндәге гидроним төркөмдәрен айырып йөрөтәләр: