cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эдинбург регби клубы
Энди Робинсон: 2007-2009
Яңы етәкселек Линн Хоуэллс менән хеҙмәттәшлекте дауам итмәҫкә була, уны тренер вазифаһын башҡарыусы итеп ҡуялар, ә генераль директоры вазифаһын Ник Картрайт биләй. «Бритиш Айриш Лайонза энд» командаһының элекке капитаны Гевин Гастингс клуб президенты тип иғлан ителә. Ларкемды эшкә алмайҙар. Был яңылыҡты бик күңелһеҙ ҡаршылайҙар.
2007 йылдың 1 октябрендә командаға яңы баш тренер булып Энди Робинсон, элекке милли йыйылма командаһы етәксеһе, киләсәге билдәле була. «Эдинбург» Робинсон етәкселеге аҫтында көсәйә башлай, Хейнекен кубоктарында уңышлы уйнай. Шотландтар «Ленстер» һәм «Тайгерс» командаларын еңә, шулай уҡ «Тулузаға» ҡаршы уйнағанда команда  бонуслы мәрәй алыуға өлгәшә.
2008 йылдың 26 декабрендә клуб уйындарында стадионға килгән тамашасылар һаны буйынса яңы рекордтар ҡуйыла. Был «Глазго» командаһына ҡаршы уйынды ҡарарға 12 534 тамашасы килә 2008/09 миҙгелдә «Эдинбург» Кельт лигаһында икенсе урын биләй. Клубтың бөтә тарихында иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтелә.
2009 йылда Энди Робинсон команданы ташлап китә. Роб Моффэт тренер вазифаһын ҡабул итә.
Майкл Брэдли: 2011—
2011 йылдың йәйендә клубы етәксеһе Майкл Брэдли була Элек ул «Коннахт» командаһын һәм Ирландияның «А» командаһын етәкләгән була.
Про12 уңышһыҙ тамамланыуға ҡарамаҫтан, 2011/12 европа миҙгеле шотландтар өсөн уңайлы осор була. Команда төркөм этабында беренсе урынды биләй. 1/4 финалында «Эдинбург» Европала иң титуллы «Тулуза» командаһын еңә (19-14).
2011 йылда команда составы бер нисә йәш регбист менән тулыландырыла. Дебют миҙгелен был ваҡытта 21 йәшлек Мэтт Скотт һәм Грант Джилкрист, шулай уҡ 19 йәшлек Харри Леонард уңышлы уйнай.
Миҙгелдәр
Өй чемпионаты
Ағымдағы составы
2017/18 миҙгел алдынан команда составы:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Иньеста Андрес
Андрес Иньеста Лухан (Andrés Iniesta Luján, испанса әйтелеше: [iˈnjesta anˈdɾes luˈxan];, Фуэнтеальбилие, , Испания)  — испан футболсыһы, ярымһаҡсы һәм Японияның «Виссел Кобе» клубы капитаны. Испания милли йыйылма командаһының экс-вице-капитаны. Донъя футбол тарихында иң күренекле уйынсыларҙың береһе. Испания тарихында иң титуллы уйынсы (37 титул).
«Барселона» футбол академияһы тәрбиәләнеүсеһе. Беренсе команда составында 2002 йылдың 29 октябрендә УЕФА чемпиондары лигаһында «Брюгге» (0:1) командаһына ҡаршы уйнда дебюты була. 2004/2005 йылдар миҙгелендә "каталон"дарҙың старт составында даими уйынсыға әүерелә. Шул ваҡыттан алып клуб менән бергә туғыҙ тапҡыр Испания чемпионы, дүрт тапҡыр УЕФА чемпиондары лигаһы, алты тапҡыр Испания кубогы, ете тапҡыр Испания Суперкубогы, өс тапҡыр Европа суперкубогы өс тапҡыр клубтар араһында донъя чемпионаты еңеүсеһе титулдарына лайыҡ була. 2008/2009 йылдар миҙгелендә Испанияның йыл футболсыһы тип таныла. 2012 йылда — УЕФА версияһы буйынса Европаның иң яҡшы уйынсыһы. Өс тапҡыр — Примераның иң яҡшы һөжүм итеүсе ярымһаҡсыһы (2008/2009, 2011/2012, 2013/2014) һәм ике тапҡыр — донъяның иң яҡшы плеймейкеры (2012, 2013). һәм 2010 йылда донъяның икенсе футболсыһы, 2012 йылда донъяның өсөнсө футболсыһы булып таныла. УЕФА версияһы буйынса — биш тапҡыр Европа символик йыйылма командаһына (2009, 2010, 2011, 2012, 2015) һәм ФИФА версияһы буйынса һигеҙ тапҡыр донъя символик йыйылма командаһына инә (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016). 2014 йылдың 13 октябрендә Иньеста футболсыларға шәхси һәм командалағы юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн бирелгән «Golden Foot» наградаһына эйә була.
Иньеста Испания өсөн халыҡ-ара аренала 16 йәшкә тиклемге йыйылма команданан алып, илдең йыйылма командаһына тиклем уйнай. 16, 17 һәм 19 йәшкә тиклемге Йәштәр йыйылма командалары составында Европа чемпионы була. Испания йыйылма командаһы өсөн беренсе тапҡыр 2006 йылдың 15 майында Рәсәй йыйылма командаһына (0:0) ҡаршы иптәштәрсә матчта сығыш яһай. Ике тапҡыр Европа чемпионы (2008, 2012). Был турнирҙарҙың символик йыйылма командалары составында инә. Евро 2012-нең иң яҡшы уйынсылар булып таныла. Донъя чемпионы (2010). Финал уйындарында Нидерланд менән уйында берҙән-бер хәл иткес гол авторы.
«Барселона»
12 йәшлек Иньестаны «Барселона» скауттары «Альбасете» клубында уйнағанда күреп ҡала. Тиҙҙән ул Каталонияға күсенә һәм Барселонаның беренсе командаһына инә башлай. 2002 йылдың 29 октябрендә Иньеста төп составта беренсе уйынын Чемпиондар лигаһында «Брюгге» командаһына ҡаршы үткәрә. 2003/04 йылдар миҙгелендә ул 11 матч уйнай һәм Испания чемпионатында, нигеҙҙә, клубтың төп йондоҙо Роналдиньоны алмаштырып, бер гол индерә. Шул миҙгелдә «Барселона» чемпионата икенсе урын ала.
2004/05 йылдар миҙгелендә Иньеста 38 уйындан 37 тапҡыр уйнап, төп команда составында үҙ урынын нығыта. Һөжүм итеүсе ярымһаҡсы булараҡ, команданың төп бомбардирҙары Самюэль Это’О һәм Роналдиньоны һөҙөмтәле пастар менән тәьмин итә, үҙе ике тапҡыр гол индерә. Хатта 2004 йылдың йәйендә командаға Декуҙың килеүенә ҡарамаҫтан, Иньестеға команда составында урын табыла, ә йәрәхәтләнгән Хави булмағанда Иньестаға һөжүм менән командалыҡ итеүҙә төп роль тура килә. Шул мәлдә Иньеста Европала иң өмөтлө ярымһаҡсыларҙың береһе була. 2006 йылда Германияла үтәсәк Донъя чемпионатына Испания йыйылма командаһына саҡырыла. 2006 йылдың 22 авгусында, "Бавария"ны 4:0 иҫәбенә еңгәндән һуң, баш өҫтөнә, команда капитаны булараҡ, Жон Гампер кубогының иптәштәрсә уйыны трофейын күтәрә.
2006/07 йылдар миҙгеле «Барселона» өсөн уңышһыҙ була. УЕФА суперкубогында каталондар «Севилье» — 0:3 иҫәбен еңелә. Чемпионатта «Барселона» өҫтәмә күрһәткес буйынса "Реал"дан ҡалышып, 2-се урын ала. Иньеста 36 уйында уйнай (27-һендә тәүге минуттарынан алып), футбол яланында 2604 минут үткәрә, 4 һөҙөмтәле пас бирә һәм 6 гол индерә. Чемпиондар лигаһында каталондар 1/8 финалына тиклем генә етә, унда буласаҡ финалистан — «Ливерпуль» командаһынан еңелә. Был турнирҙа Иньеста 8 уйында уйнай (5-һен баштан алып), майҙанда 483 минут була, 2 гол индерә. Испания кубогында «Барса» ярымфиналға тиклем барып етә, унда "Хетафе"нан еңелә (5:2, 0:4). Клубтарҙың донъя чемпионатында «Барселона» Мексиканың «Америка» командаһын еңә — 4:0. Әммә финалда Бразилияның "Интернасьонал"ынан еңелә — 0:1.
Әшит ҡала округы
Административ үҙәге — Әшит ҡала тибындағы ҡасаба (эшселәр ҡасабаһы).
Иньеста Андрес
«Барселона»
2007/08 миҙгеле «Барселона» өсөн уңышһыҙ була: Испания чемпионатында команда «Реал»һәм "Вильярреал"дан ҡала 3-сө урын ала. Примерҙа Иньеста 31 уйын үткәрә (28-е стартта), 2611 минут уйнай, 3 туп индерә һәм 3 тапҡыр партнерҙарының ассистенты була. Чемпиондар лигаһында Иньесто 11 матч уйнай (9 нигеҙҙә), майҙанында 814 минут үткәрә һәм бер гол индерә. Испания кубогында ла «Барселона» ярымфиналға етә, әммә унда "Валенсия"нан еңелә (1:1, 2:3). Уңышһыҙ миҙгел һөҙөмтәһендә Франк Райкард команданың баш тренеры вазифаһынан китә. Уның урынына клубтың элекке уйынсыһы Пеп Гвардиола тәғәйенләнә.
Әшит ҡала округы
Өлкәнең административ-территориаль ҡоролошо күҙлегенән ҡарағанда ҡала округы Әшит районы административ-территориаль берәмеге сиктәрендә урынлашҡан
Иньеста Андрес
«Барселона»
2008/09 миҙгелдә Иньеста команданың төп уйынсыларының береһе була. Чемпионатта 26 уйын уйнай (22 нигеҙҙә), уйында 1925 минут үткәрә, 4 гол индерә, 9 тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. «Барселона» чемпионаты 1-се урында тамамлай. Чемпиондар лигаһында каталондар ярымфиналға барып етә. Унда «Барселона» Лондондың «Челси»һы менән осраша. Беренсе уйын 0:0 иҫәбе менән тамамлана. Икенсе уйында, «Челси» осрашыу башында туп индереп, финалға яҡынлаша, ләкин, 93 минутта Иньеста индергән гол арҡаһында «Барселона» үтә. Финал «Барса» «Манчестер Юнайтед» менән осраша. Осрашыуҙың 10-сы минутында Самуэль Это’О Иньестаның пасын оҫта файҙаланып, каталондарҙы алға сығара, ә икенсе таймда Лионель Месси иҫәпте арттыра — 2:0. Шулай уҡ «Барселона» финалда «Атлетик Бильбао»-ны еңеп — 4:1, Испания кубогында ла еңеүгә өлгәшә.
Әшит ҡала округы
Географик мәғлүмәттәре
Ҡала округы өлкәнең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Өфө яйлаһының ҡалҡыу тигеҙлеге һәм Урал алды сиктәрендә урынлашҡан. Округ территорияһы 2076 квадрат метр тәшкил итә. Пермь өлкәһе, Красноуфимск округы, Әртә ҡала округы, Түбәнге Серге районы һәм Староуткинск ҡала округы менән сиктәш.
Иньеста Андрес
«Барселона»
2009/10 йылдар миҙгелендә, ул мәлдә рекордлы 99 мәрәй йыйып, «Барселона» йәнә чемпионатта еңә. Иньеста 29 уйында уйнай, шуларҙың 20-һендә — төп уйындарҙа (1928 минут), 5 һәҙәмтәле пас бирә һәм бер гол индерә. Чемпиондар лигаһында «Барса» ярымфиналға тиклем генә етә, артабан уны турнирҙың буласаҡ еңеүсеһе — Миландың "Интер"ы туҡтата. Был миҙгелдә «Барселона» дүрт титул яулай: Испания Суперкубогы, УЕФА Суперкубогы, Клубтарҙың донъя чемпионаты һәм Испания чемпионаты.
Әшит ҡала округы
Географик мәғлүмәттәре
Район Өфө яйлаһының ҡалҡыу тигеҙлеге һәм Урал алды сиктәрендә урынлашҡан. Абсолют бейеклеге: 300-400 метр. Тектоникаһына Рус платформаһы, Герцин йыйырсыҡтары хас. Файҙалы ҡаҙылмалары: тәбиғи газ, нефть (бик аҙ). Торф, балсыҡ, ҡом-ҡырсын материалдары ятҡылыҡтары.
Иньеста Андрес
«Барселона»
2010/11 миҙгеле «Барселона» һәм Иньеста өсөн уңышлы була. Чемпионатта каталондар өсөнсө тапҡыр рәттән беренселекте яулай, ә Иньеста уйынға 34 тапҡыр сыға (шул иҫәптән 32-һендә — старт составында). Майҙанда 2800 минут үткәрә, 8 гол индерә һәм 2 һөҙөмтәле пас бирә. Чемпиондар лигаһында «Барселона», ике йыл элеккесә, финалда Англияның "Манчестер Юнайтед"ын еңә — 3:1. Финалда Иньеста Лионель Мессиға гол индерерлек пас биреүе менән айырыла, бөтәһе 10 матч үткәрә (бөтәһе старт составында), яланда 898 минут була һәм 1 гол индереп, 6 һөҙөмтәле пас бирә (береһе финалға тура килә). Испания кубогында «Барселона» финалға тиклем барып етә, унда төп дәғүәсеһенә — Мадридтың "Реал"ына (0:1) өҫтәмә ваҡытта еңелә. Турнирҙа Иньеста турнир 5 матч уйнай (4-һе — нигеҙҙә), майҙанда 419 минут үткәрә һәм 3 һөҙөмтәле пас бирә. 2011 йылдың ғинуарында Иньеста 174 Лионель Мессиҙан 174 мәрәйгә ҡалышып, 2011 йылдың икенсе футболсыһы тип таныла.
Әшит ҡала округы
Географик мәғлүмәттәре
Климат бүлкәте — уртаса, климат өлкәһе — уртаса континенталь; ғинуарҙың уртаса температураһы: −16º С; июлдә уртаса температура : +17ºС; яуым-төшөм: йылына 500-600 мм; kувл > 1.
Әшит районы буйынса Өфө йылғаһы аға.
Тәбиғәт зоналары — төньяҡ урман.
Урмандар: урта һәм көньяҡ-тайга ҡарағайҙары менән шыршылар һәм йәшеллекә бай ҡарағас-ҡарағай менән үлән. Тигеҙлегендә һаҙлыҡлы ҡарағай урмандары.
Ауыл хужалығы ерҙәре болондар һәм дала болондарын биләй.
Тарихы
Әшит районы 1924 йылдың 27 февралендә Урал өлкәһенең Көнгөр округы составында ойошторола. Тәүҙә район 13 ауыл Советын үҙ эсенә ала: Афанасьев, Әшит, Березов, Быков, Үрге Ирген, Үрге Тисин, Кошаев, Конев, Судницин, Тюшин, Утин, Һатлыҡ, Ялым. 1932 йылдың 1 ғинуарында Әшит районы бөтөрөлә һәм Красноуфимск районы составына индерелә.
1935 йылдың 25 ғинуарында Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарары менән Әшит районы Свердловск өлкәһесоставында яңынан тергеҙелә һәм Артемейков, Афанасьев, Әшит, Березов, Быков, Верхнепотам, Верхнесаинск, Ғәйнә, Зуев (Сажин), Кленов, Корзунов, Урыҫ-Потамский, Судницин, Тюшин, Утин һәм Ялым ауыл советтарын үҙ эсенә ала. 1936 йылда Березов ауыл Советы Шалы районына тапшырыла. Шул уҡ йылда Малоуткин һәм Өфө ауыл советтары ойошторола, ә Ғәйнә ауыл Советы бөтөрөлә. 1939 йылда Артемейков һәм Верхнепотам ауыл советтары бөтөрөлә.
1954 йылда Судницин ауыл Советы Өфө ауыл Советы тип атала башлай. 1957 йылда Манчаж районынан Үрге Арый ауыл Советы Әшит районына тапшырыла. 1958 йылда Ялым ауыл Советы Зарин ауыл Советы тип атала башлай.
1960 йылда Үрге Арый ауыл Советы Арый ауыл Советы тип кенә атала. 1961 йылда Арый ауыл Советы Манчаж районына тапшырыла. 1963 йылдың 1 февраленән 1966 йылдың 30 декабренә тиклем Әшит районы бөтөрөлә, уның территорияһы Красноуфимск районы составына инә. Ҡайтанан тергеҙелгән район составына Арый, Афанасьев, Әшит, Бакряж, Зарин, Каргин, Ключевская, Корзунов, Урыҫ-Потамский, Судницин, Тюшин һәм Утин/Әшит ауыл советтары инә. 1968 йылда Әшит эшселәр ҡасабаһы статусын ала.
1975 йылда Утин ауыл Советына Оло Утин исеме бирелә. 1977 йылда Судницын ауыл Советы бөтөрөлә һәм Үрге Тисин ауыл Советы ойошторола.
2004 йылдың 12 октябрендә Әшит районына ҡала округы статусы бирелә.
2005 йылда яңы Устав ҡабул ителә һәм 2006 йылдың 1 ғинуарынан муниципаль берәмек Әшит ҡала округы тип атала.
Өлкәнең административ-территориаль ҡоролошо сиктәрендә Әшит районы административ-территориаль берәмеге йәшәүен дауам итә.
2016 йылдың 15 февралендә Әшит район суды бөтөрөлә.
Халҡы
Урыҫтар, мариҙар, татарҙар, украиндар, башҡорттар.
Составы
Ҡала округы һәм район составына 53 тораҡ пункты инә. Ҡала округында улар урындағы хакимиәттең 11 (2012 йылға тиклем 13) территориаль органдары — территориаль идаралыҡтарына административ буйһоноулы. 2017 йылдың 1 октябренә тиклем районға 11 административ-территориаль берәмек (1 эшселәр ҡасабаһы һәм 10 ауыл Советы) инә. 2010 йылдың 15 июленән район биләмәһендә Ольховка ауыл тораҡ пункты ойошторола.
Иҫтәлекле урындары
Археологик ҡомартҡы — Каргин ауылы янында боронғо Кирчигал ауылы эҙҙәре.
Хужалығы
Ауыл хужалығы ерҙәре дөйөм майҙандың 35 проценттан ашыу өлөгүшөн тәшкил итә.
Моисеева Светлана Алексеевна
Моисеева Светлана Алексеевна (19.12.1968) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Биографияһы
Светлана Алексеевна Моисеева 1968 йылдың 19 декабрендә Силәбе өлкәһе Верхнеурал районы Ҡырһа ауыл биләмәһенә ҡараған Тайһары ҡасабаһында тыуған.
1989—1992 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетында уҡый. 1992 йылда Магнитогорск педагогия институтын тамамлағандан һуң, туған уҡыу йортонда эшкә урынлаша.
1996 йылдан алып фольклор-этнографик кабинет мөдире, 2012 йылдан халыҡ мәҙәниәте лабораторияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
2002—2006 йылдарҙа ситтән тороп уҡыу аспирантураһы, Екатеринбургтағы Урал федераль университетының фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Филология фәндәре докторы, профессор В. В. Блажес Светлана Алексеевнаның фәнни етәксеһе булған.
2012 йылда Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында хеҙмәт юлын башлай.
Иньеста Андрес
«Барселона»
2011/12 йылдар миҙгелендә Иньеста йыш йәрәхәтләнә һәм бик күп уйындарҙа ҡатнашмай. Ил чемпионатында «Барса» икенсе "Реал"ды үткәреп, икенсе була. Беренселектә ул 27 матчта уйнай (21-е — нигеҙҙә), майҙанда 1864 минут үткәрә, 2 тапҡыр гол индерә һәм 9 һөҙөмтәле пас менән айырыла. Чемпиондар лигаһында каталондарҙы «Челси» туҡтата. Иньеста, 8 уйында уйнай (барыһы ла старттан), майҙанда 573 минут үткәрә, 3 гол индерә һәм бер һөҙөмтәле пас менән айырыла. Испания кубогында «Барселона» еңеүгә өлгәшә, Иньеста 4 уйын үткәрә (3-һө — старттан), майҙанда 209 минут уйнай һәм финалда Лионель Мессиға һөҙөмтәле пас бирә.
Моисеева Светлана Алексеевна
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Иньеста Андрес
«Барселона»
2012 йылдың йәйендә «Барселона»ға яңы тренер — Тито Виланов килә. 2012 йылдың 30 авгусында Иньеста УЕФА версия буйынса, "Реал"дың португал һөжүмсеһе Криштиану Роналдоны һәм клубташы Лионель Мессиҙы үтеп, Европала йылдың иң яҡшы футболсыһы тип таныла. 25 ноябрҙә Испания чемпионаттының ҡунаҡ матчында "Левант"еға (4:0) ҡаршы уйында Иньеста өс һөҙөмтәле пас бирә һәм бер гол индерә. 29 ноябрҙә ул «Алтын туп»ҡа тәҡдим ителә. 9 декабрҙә «Бетис»ҡа (2:1) ҡаршы уйнағанда Мессиға ике һөҙөмтәле пас тапшыра. 7 ғинуарҙа Иньеста 2012 йыл йомғаҡтары буйынса донъяның символик йыйылма командаһына инә, шулай «Алтын туп» өсөн дәғүәселектә Месси һәм Криштиану Роналдонан ҡалышып, өсөнсө була. Иньеста 10,9 % тауыш йыя.
Моисеева Светлана Алексеевна
Фәнни эшмәкәрлеге
2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Иньеста Андрес
«Барселона»
2013 йылдың 23 декабрендә Иньеста «Барселона» менән контрактын 2018 йылға тиклем оҙайта.
Моисеева Светлана Алексеевна
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп ғилми ҡыҙыҡһыныуҙар: рус фольклоры, төбәк традицион мәҙәниәте, эскерһеҙ әҙәбиәт
Иньеста Андрес
«Барселона»
2015/16 миҙгел алдынан, Хави киткәндән һуң, "Барселона"ның капитаны итеп тәғәйенләнә.
Моисеева Светлана Алексеевна
Хеҙмәттәре
Диссертация на тему «Традиционный обрядовый фольклор русских горнозаводских сел Башкирии» (2006)
Иньеста Андрес
«Барселона»
2018 йылдың 27 апрелендә Андрес Иньеста 2017/2018 йылдар миҙгеле тамаланғас "Барселона"нан китәсәге тураһында белдерә. Хатта һуңғы миҙгелдә лә ул команданың төп составында ҡала.
«Виссел Кобе»
2018 йылдың 26 майында Иньеста рәсми рәүештә Японияның «Виссел Кобе» клуб уйынсыһы булып китә. Өс йылға төҙөлгән контракт хаҡы 90 миллион евро тәшкил итә.
Моисеева Светлана Алексеевна
Хеҙмәттәре
Мотивы «прощания/расставания» в свадебной обрядности русских Башкортостана (по материалам фольклорно-этнографических экспедиций 1960—1970 гг., 1993—2007 гг.) //Русская словесность: проблемы эволюции и поэтики. СПб, 2009;
Иньеста Андрес
«Виссел Кобе»
22 июлдә Япония чемпионатынада 59-сы минутта алмашҡа сығып, клуб өсөн дебютын үткәрә.
11 августа «Джубило Ивата» менән уйындың 15-се минутында гол индерә. Ассистенты немец Лукас Подольски була.
Моисеева Светлана Алексеевна
Хеҙмәттәре
Динамика поведения молодёжи в весеннем календарно-обрядовом фольклоре русских Башкортостана //Проблемы истории, филологии, культуры. Москва, Магнитогорск, Новосибирск, 2009. Вып.1
Иньеста Андрес
«Виссел Кобе»
2020 йылдың 1 ғинуарында Япония Кубогын яулай.
Моисеева Светлана Алексеевна
Хеҙмәттәре
Народный календарь Южного Урала. Магнитогорск, 2013 (соавтор).
Иньеста Андрес
«Виссел Кобе»
2020 йылда 8 февралендә Япония Суперкубогында, матч һуңынан пенальти серияһында гол индереп, еңә.
Моисеева Светлана Алексеевна
Һылтанмалар
МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна
Иньеста Андрес
Милли йыйылма командаһы
Иньестаның йыйылма команда өсөн сығышы 2001 йылда, 16 йәшкә тиклемгеләр араһында Европа чемпионатында Испанияға еңеү яуларға ярҙам итеүенән башлана, ә киләһе йылда ул 19 йәшкә тиклемгеләр араһында Европа чемпионатында ҡатнаша. 2003 йылда Испания командаһы составында Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә үткән 20 йәшкә тиклемгеләр араһында донъя чемпионатының финалына етә һәм турнирҙың символик йыйылма командаһына инә. Бер нисә тапҡыр Иньесто йәштәрҙең (21 йәшкә тиклем) Испания йыйылма командаһын матчтарға команда капитаны ролендә алып сыға.
Моисеева Светлана Алексеевна
Һылтанмалар
Диссертация на тему: «Традиционный обрядовый фольклор русских горнозаводских сел Башкирии»
Иньеста Андрес
Милли йыйылма командаһы
Испания милли йыйылма командаһы өсөн 2006 йылдың 15 майында дебют үткәрә — Рәсәй йыйылма командаһы менән иптәштәрсә осрашыу матчында алмашҡа сыға. Йыйылма командала беренсе голын 2007 йылдың 7 февралендә Англияның йыйылма командаһы менән осрашыуҙа индерә.
2006 йылғы донъя чемпионатында испандар Украина (4:0), Тунис (3:1) һәм Сәғүд Ғәрәбстаны (1:0) менён осраша. Төркөмдә Испания 1-се урын ала һәм 1/8 финалда Францияға ҡаршы сыға (1:3). Германияла Иньеста бер генә уйын — Сәғүд Ғәрәбстаны ҡаршы төркөм этабында һуңғы матчты ғына үткәрә, майҙанда бөтәһе 90 минут була.
Евро-2008-ҙә Иньеста ярымһаҡта команданың төп уйынсыһы була. Ул һөжүм ойоштороуҙа мөһим роль уйнай, турнирҙың символик йыйылма командаһына эләгә, унда Испания икенсе тапҡыр европа беренселеген яулай. Иньеста 6 уйында уйнай һәм ике һөҙөмтәле пас бирә.
2009 йылдағы Конфедерациялар кубогында янбашы йәрәхәтләнеп, уның урынын Пабло Эрнандес ала.
2010 йылдағы Донъя чемпионатының беренсе уйынында уҡ испандар көтөлмәгән еңелеүгә дусар була— Швейцария командаһынан 0:1 иҫәбенә еңелә, ә Иньеста 77-се минутта Педроға алмаштырыла. Гондурасҡа ҡаршы киләһе уйында испандар донъя чемпионатында 2:0 иҫәбе менән беренсе еңеү яулай, ә Иньеста запаста ҡалдырыла. Төркөм уйындарының һуңғы этабында (2:1) Иньеста чемпионатта беренсе голын индерә. 11 июлдә Иньесто Нидерландҡа ҡаршы финал уйынының 116-сы минутында берҙән-бер гол индерә. Гол индергәндән һуң, испанлы футболкаһын сисеп, «Jarque Dani: con nosotros siempre» (испан теленән тәржемә иткәндә: «Дани Харко: һәр саҡ беҙҙең менән») тигән яҙыуҙы күрһәтә. Харко — «Эспаньол» каталон клубының 2009 йылдың авгусында 26 йәшендә йөрәк өйәнәгенән вафат булған капитаны. Испандар тәүге тапҡыр Донъя чемпионы титулын яуланы. Иньеста үҙе матчтан һуң былай ти : Турнирҙа Иньеста ике гол индерә, 6 уйын үткәрә (старттан), 557 минут уйнай һәм бер һары карточка ала (финалда). Чемпионаттың символик йыйылма командаһына инә һәм «ФИФА-ның алтын тубына» күрһәтелә. Евро-2012-лә Испания тағы ла трофей яулай. 1 июлдә Киевта турнирҙың финалы үтә. Унда Испания Италияны еңә (4:0). Иньеста өс тапҡыр матчтың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла һәм төп был титулды алыу өсөн мөһим роль уйнай. Ул шулай уҡ финал уйындарында ла иң яҡшы уйынсы булып таныла. Турнирҙа Иньеста бөтәһе алты уйын уйнай (нигеҙҙә) һәм Польша, Украина майҙандарында 551 минут үткәрә, бер һөҙөмтәле пас бирә. Турнирҙың символик йыйылма командаһына инә, шулай уҡ уның иң яҡшы уйынсыһы тип таныла. Йыл йомғаҡтары буйынса Иньесто «ФИФА-ның алтын тубына» күрһәтелһә лә, 10,9 % тауыш йыйып өсөнсө урынды биләй.
Евро 2012-лә «ҡыҙыл фурия» составында еңеп, Иньеста уникаль ҡаҙаныш авторы була. Ул ҙур турнирҙарҙың ете финалында ҡатнаша һәм барыһында ла еңеү яулай: Чемпиондар лигаһы (2006, 2009, 2011, 2015), Европа чемпионаты (2008, 2012) һәм Донъя чемпионаты (2010).
2018 йылда Рәсәйҙә уҙған Донъя чемпионатында Испания йыйылма командаһы төркөмдән беренсе урында сыҡһа ла, 1/8 финалында матч хужаһына пенальти серияһында еңелә (3:4). Осрашыуҙан һуң Иньеста Испания йыйылма командаһында карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә.
Командаларҙа
Барселона
Виссел Кобе
Испания йыйылма командаһы
Шәхси тормошо
Анна Ортис менән өс йыл гражданлыҡ никахта йәшәй. 2011 йылдың 3 апрелендә ҡыҙы Валерия тыуа. 2012 йылдың 8 июлендә никахлашалар. 2015 йылдың 31 майында улы — Андреа Паоло тыуа. 2017 йылдың 16 майында Сиена ҡыҙы тыуа, ә 2019 йылдың 21 июнендә — икенсе улы һәм дүртенсе балаһы Ромео тыуа.
Андрес карьераһында эшләгән сумманың күпселоеген Iniesta Bodega виноһын эшләүгә инвестициялай. Тыуған ҡалаһы Фуэнтеабилье эргәһендә йөҙөм плантациялары ала.
НКВД-ла таҙартыу (1937—1938)
НКВД эсендә таҙартыу — 1937—1938 йылдарҙа нарком Н. И. Ежов етәкселеге осоронда (Оло террор) НКВД хеҙмәткәрҙәренә ҡарата репрессиялар һәм уларҙы эштән сығарыу, ә һуңынан НКВД хеҙмәткәрҙәре тарафынан башҡарылған енәйәттәрҙе тикшереү, законлыҡты боҙоуҙа ғәйепләнеүселәрҙе хөкөм итеү һәм 1938 йылдың аҙағында — 1939 йылда наркомат кадрҙарын яңыртыу.
«Быуындар көрәше»
Билдәле тарихсы Михаил Восленский НКВД кадрҙарын «таҙартыу» сәбәптәрен ике быуын совет номенклатураһы власть өсөн көрәше тип иҫәпләй. Восленский, 1930 йылдар уртаһында ВКП(б)-ла ике етәкселек төркөмдре барлыҡҡа килә, тип һанай, уларҙы тикшеренеүсе шартлы рәүештә Ленин һәм Сталин төркөмдәре тип исемләй. Беренсе төркөм үҙ вазифаларын революцияға тиклемге стажы менән Ленин партияһы ағзалары хоҡуғы буйынса биләгәндәр. Икенсе төркөм 1920-се йылдарҙағы выдвиженецтарынан торған, улар сталинға лояллек буйынса һайланып алынған. 1930-се йылдар урталарына партия аппаратында сталиндар өлөшө бик күпкә арта, әммә ленинсылар һаны ла бик әҙ булмағанға күрә ике быуын араһында көндәшлек, бер-береһен уҙырға тырышыу барлыҡҡа килә. 1936 −1938 йылдарҙағы «таҙартыуҙар» маҡсаты, Восленский фекере буйынса, СССР етәкселегенән «ленинсыларҙы», шул иҫәптән НКВД етәкселегенән, сығарыу булып тора.
Восленский фекеренсә, 1920-се йылдарҙан башлап Сталин етәксе кадрҙары мәсьәләһен үҙ ҡулдарында тупларға тырыша. 1930-сы йылдар уртаһында Сталин юғары һәм урта етәкселек өлкәләрендә үҙ кешеләрен ҡуйыуға өлгәшә. Ләкин күп кенә юғары вазифаларҙы, шул иҫәптән ОГПУ/НКВД өлкәһендә, Сталинға карьераһы өсөн бурыслы булмаған кешеләр биләй. Кировты үлтереү һәм уның артынса ойошторолған «Оло террор» Сталинға «Ленин гвардияһы» ҡалдыҡтарынан арыныу мөмкинлеге бирә, шул иҫәптән НКВД-ла.
«Кландар көрәше»
Л. А. Наумов фекеренсә, НКВД етәкселегенең кардиналь үҙгәрештәре «кландар» араһындағы стихиялы көрәш һөҙөмтә булып тора, тип һанай, йәғни, «Ягода кешеләре», «Ежов кешеләре», «украиндар» (Украинала хеҙмәт иткән чекистар), «төньяҡ кавказлылар», «төркөстанлылар» һәм башҡа кландар араһындағы көрәш күҙ уңында тотола. Тикшеренеүсе һүҙҙәренсә, әлеге кландар бер-береһен юҡҡа сығарыу һөҙөмтәһендә компроматһыҙ «таҙа анкеталы» яңы кадрҙар өҫкә ҡалҡып сыға.
Яңы НКВД составы
Һәр хәлдә НКВД эсендәге массауи кадрҙар алмашыныуында өс төп «тулҡын» күҙәтелә. Беренсе тулҡын 1934 йылдың 10 июлендә эске эштәр наркомы вазифаһына Г. Г. Ягода тәғәйенләнеүе менән бәйле. Әйтергә кәрәк, был үҙгәрештәргә тиклем дә әлеге учреждениены ысынында Ягода етәкләй.
Икенсе «тулҡын» 1936 йылдың 26 сентябрендә Н. И. Ежов нарком вазифаһына тәғәйенләнгәндән һуң башлана, Ежов һәр хәлдә 1937 йылдың йәйенән башлап НКВД-нан Ягода тәғәйенләгән кешеләрҙе ҡыҫырыҡлап сығара башлай. Көрәште Ежов 1934 йылдың 1 декабрендә Кировты үлтергән «фетнәселәргә» ҡаршы көрәш һылтауы менән үткәрә. Тикшеренеүсе Леонид Наумов НКВД-ға килгән беренсе төркөмгә менән М. И. Литвин (1938 йылда үҙ-үҙен атып үлтерә), И.И. Шапито, В.Е. Цесарский, С.Б. Жуковскийҙар исемдәре менән бәйләй. Дөйөм алғанда, Ежов үҙенең халыҡ комиссариатында «төньяҡ кавказлылар» һәм «төркөстанлылар» кландарына таяна. Башлыса Төньяҡ Кавказдан күсерелгән кадрҙарға таянғанға күрә, унда ғы НКВД-ла таҙартыу бик аҙ күләмдә үткәрелә; Ежов үҙе, бөтә ерҙә мин чекистарҙы таҙарттым, тик Мәскәүҙә, Ленинградта һәм Төньяҡ Кавказда таҙартманым, тип таный.
Элекке чекист М. П. Шрейдерҙың мәғлүмәттәре буйынса, Ягода тәғәйенләгән Фриновский уны ҡолатҡандан һуң Ежов яҡлы булып, Ягоданы ҡулға алыуҙа ҡатнашырға теләк белдерә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, шулай уҡ Ежов яғына Я.С.Агранов та ҡаса.
Дөйөм алғанда, тәүге осорҙа Ежов үрләткән кешеләр социаль, милли сығышы, белем кимәле, партстажы буйынса Ягода кешеләренән бер нимәһе менән айырылмай тиерлек.
Шулай уҡ Кобулов Б. З. (атып үлтерелгән 1953) һәм Рапава А. Н. (атып үлтерелгән 1955).
Тикшереүҙәрҙең юридик нигеҙе, 1938—1939
1938 йылдың 17 ноябрендә ҡабул ителгән СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының берлектәге «Ҡулға алыу, прокурор күҙәтеүе һәм тикшереү алып барыу тураһында» исеме ҡарары нигеҙендә башҡарыла, был ҡарарға ярашлы Оло Террор осоронда тиҙләтелгән тәртиптә «халыҡ дошмандары» эштәрен тикшергән «тройкалар» ғәмәлдән сығарыла һәм прокурор күҙәтеүе тергеҙелә. Әлеге ҡарарҙы ғәмәлгә ашырыу маҡсатында яңы нарком Берия Л. П. 1938 йылдың 26 ноябрендәге 00762-се бойороҡҡа ҡул ҡуя
Үтәү өсөн тейешле тип табыла:
Шул уҡ көндө, 1938 йылдың 26 ноябрендә, ВКП (б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы НКВД өсөн кадрҙар мәсьәләһен тикшерә һәм наркомат алдында НКВД хеҙмәткәрҙәре өсөн тиҙләтелгән курстар ойоштороу бурысын ҡуя. НКВД-ының үҙәк аппаратын көсәйтеү маҡсатында 25 ышаныслы коммунист ебәрелә.
26 ноябрҙә генераль прокурор А. Я. Вышинский Үҙәк Комитетҡа закон боҙоу һәм эштәрҙе дөрөҫ алып бармау өсөн яуаплылыҡты прокурорҙарға йөкмәткән ҡарарҙы үтәү буйынса үҙенең ведомство бойороғо проектын раҫлау өсөн ебәрә. Эштәрҙе комплекслы һәм объектив ҡарауҙы һорап мөрәжәғәт итеү, ғәйепләнеүсенең үтенестәрен һәм тикшереү эштәре буйынса ялыуҙарҙы теркәү, һорау алыу яҙмаларын яҙғанда йәки ҡулдан яҙылған күрһәтмәләр биргәндә ғәйепләнеүсенең фекерен һәм ҡаршылығын иҫәпкә алыу, тикшереүҙең бөтә этаптарын яҙма рәүештә яҙыу бурысы: һорау алыуҙың башланыу һәм тамамланыу ваҡыты, прокурорҙың эш менән танышыу ваҡыты һ.б. ҡәтғи йөкмәтелә.
1939 йылдың 9 ноябрендә ҡабул ителгән «НКВД органдарының тәфтиш эштәрендәге етешһеҙлектәр тураһында» бойороғона ярашлы законһыҙ рәүештә ҡулға алынғандарҙың барыһын да һаҡ аҫтынан азат итеү һәм енәйәт процессуаль нормаларын үтәмәү, тикшереү эштәрен ялған һәм тейешенсә теркәмәү өсөн яуаплылыҡты билдәләй. Һөҙөмтәлә 1939 йылда ғына 330 000 кеше һаҡ аҫтынан һәм холоҡ төҙәтеү хеҙмәт учреждениеларынан азат ителә.
Шул уҡ ваҡытта НКВД хеҙмәткәрҙәренә һәм урындарҙа законһыҙлыҡты ойоштороусыларға ҡарата тикшереү башланған. Тикшеренеүсе Л. А. Наумов билдәләүенсә, НКВД-ла таҙартыу башланғанға тиклем ҡырҡа структур тайпылыштар булған; атап әйткәндә, хеҙмәткәрҙәрҙең өстән бер өлөшөнә тиклем элек большевиктар булмаған, ә эшсе йәки крәҫтиән сығышлы кешеләр абсолют әҙселекте тәшкил иткән (яҡынса 42 %). Бынан тыш, 1920-се йылдарҙа партия эсендәге көрәш осоронда Троцкийҙың идеологик яҡлылары ОГПУ-ның билдәле бер өлөшөн тәшкил итеүе билдәле. Сталин Үҙәк Комитетҡа 1936 йылдың 25 сентябрендә ебәргән шифрлы мөрәжәғәтнамәлә «ОГПУ-ның Троцкий-Зиновьев блогы» менән көрәштә «4 йылға һуңлаған» НКВД-ның эшенә ризаһыҙлыҡ белдерелә.
Беренсе Мәскәү процесын ойоштороусыларҙың береһе Генрих Ягода өсөнсөһөндә ғәйепләнеүсе була, ә уны алмаштырған Николай Ежов шулай уҡ сит ил разведкаһы өсөн шпионажда, эштәрҙе уйлап сығарыуҙа, теракт һәм содомияла ғәйепләнеп атып үлтерелә.
Таҙартыу механизмы
НКВД-ны таҙартыу ваҡытында тәҡдим ителгән Ежов хеҙмәткәрҙәрен юҡ итеү маҡсатында НКВД-ның үҙендә комплекслы үҙгәртеп ҡороу үткәрелә, ҡулға алынғанға тиклем төрлө ярҙамсы вазифаларға күсереү киң ҡолас ала; Шулай итеп, М. П. Фриновский СССР Хәрби-диңгеҙ флотының Халыҡ комиссары вазифаһын, Л.M. Заковский Куйбышев гидроузелын төҙөү начальнигы вазифаһына күсерелә. Дөйөм алғанда, НКВД-ны таҙартыу өҙлөкһөҙ кадрҙар алмашыныуы менән оҙатыла. Халыҡ комиссары Ежовтың отставкаға китеүе ҡатмарлы комбинация менән оҙатыла: 1938 йылдың 8 апрелендә СССР-ҙың һыу транспорты халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә, шул уҡ ваҡытта эске эштәр халыҡ комиссары булып ҡала. 23 ноябрҙә Ежов үҙе Эске эштәр халыҡ комиссариаты вазифаһынан китегә ғариза яҙа һәм 25 ноябрҙә үк отставкаһы ҡабул ителә. Отставкаға китеүҙең һылтауы булып НКВД-ның Алыҫ Көнсығыш буйынса тулы хоҡуҡлы вәкиле Г. С. Люшков һәм Украина эске эштәр халыҡ комиссары А. И. Успенскийҙың ҡулға алыныуын көтөп тормаә ҡасып китеүе тора.
Ежовтың отставкаһы тураһындағы ВКП(б) Үҙәк Комитетының ҡарарында ҡулға алыу телгә алынмай, ә сәбәп итеп «ике вазианы бер үк ваҡытта алып барыу өсөн һаулыҡ торошо бирмәй», тип кенә әйтелә. 1938 йылдың 3 декабрендә Я. В. Сталин Халыҡ комиссарының отставкаға китеүе тураһында НКВД-ның урындағы бүлексәләренә хәбәр итергә рөхсәт бирә. . Ежов 1939 йылдың апрелендә генә ҡулға алына. Ежов отставкаға китер алдынан уның ҡатыны Е. С. Хаютина аныҡ булмаған шарттарҙа һәләк була.
Ежовтың яйлап эштән бушатаылыуы менән бер рәттән, 1938 йылдың авгусында Грузиянан үҙәккә күсерелгән Берияның күтәрелеүе лә күҙәтелә, уны %ҙәк Комитетта кадрҙар өсөн яуаплы булған Г. М. Маленков үргә этәрә. 22 августа Берия эске эштәр наркомының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнһә, 8 сентябрҙә — НКВД-ның 1-се идаралығы начальнигы, 29 сентябрҙә — НКВД дәүләт именлеге баш идаралығы начальнигы һәм, ниһайәт, 25 ноябрҙә — СССР эске эштәр наркомы итеп тәғәйенләнә.
НКВД-ла таҙартыу атмосфераһы идаралыҡ начальниктары урынбаҫаҙарына һәм идаралыҡ начальниктарына тиҙ арала күтәрелергә, шул иҫәптән үҙ начальниктарын физик юҡ итеү мөмкинлеген бирә. Шулай уҡ етәксе хәҙмәткәрҙәрҙе илдең бер төбәгенән икенсе төбәккә күсереү чекист «кландарын» емереү ысулы булып тора.
Тикшеренеүсе Л. А. Наумов фекеренсә, урындарҙа НКВД аппаратын таҙартыу 1937 йылдың июлендә Украинанан башлана. Элек Украинала УССР-ҙың эске эштәр буйынса халыҡ комиссары булып хеҙмәт иткән В. А. Балицкийҙы таҙартыу үткәреү өсөн Алыҫ Көнсығышҡа күсерелә, әммә бер айҙан үҙе шунда уҡ репрессиялана. 1937 йылдың 17 июлендә үк Балицкий «советтарға ҡаршы троцкист-фашист заговоры» ойоштороуын таный һәм Украиналағы ҡайһы бер элекке хеҙмәткәрҙәренә ҡаршы шаһитлыҡ итә.
Балицкийҙың кадрҙарын таҙартыу өсөн Украина Халыҡ комиссары итеп Балицкийҙың элекке урынбаҫары И.M. Леплевский тәғәйенләнә, ул 1938 йылдың апрелендә үҙе репрессиялана. Уның урынына Успенский А. И. тәғәйенләнә, ул Украина НКВД-һын «Леплевский кешеләренән» таҙартырға тейеш була. Успенский иһә 1938 йылдың ноябрендә үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙы имитациялап, Воронежға ҡаса. 1939 йылдың апрелендә Силәбе өлкәһендә ҡулға алына һәм тиҙҙән Германия файҙаһына «котрреволюцион фетнә» ойоштороуын «таный». 1940 йылда Успенский атып үлтерелә, шулай уҡ уның ҡатыны ла репрессиялана.
Сталин шәхсән үҙе ҡасҡын наркомды эҙләп табыуҙы контролгә ала. Эҙләү ваҡытында Успенскийҙың ҡатыны ҡулға алына, ә туғандарының береһе, ҡулға алыҙан ҡасып, аҫылынып үлә. 1938 йылдың 16 ноябрендә Хрущев Н. С. ҡасыуға ҡамасауламаған Житомир НКВД өлкә идаралығы начальнигы М. Г. Вяткинды ҡулға алырға ҡуша. Һорау алыу ваҡытында Вяткин Житомир өлкәһендә дүрт мең кешене, шул иҫәптән бәлиғ булмаған балаларҙы һәм йөклө ҡатындарҙы язалауҙы раҫлауы тураһында шаһитлыҡ итә һәм үҙе 1939 йылдың февралендә атып үлтерелә.
Алыҫ Көнсығышта таҙартыу үткәреү өсөн украинанан Оло Террорҙың. этник кореяларҙың һәм башҡа «милли линиялар» буйынса репрессияларҙың иң әүҙем ойоштороусыларының береһе Г. С. Люшков йүнәлтелә. Люшков Алыҫ көнсығышта «Уң троцкистар фетнәһен» «фашлай», шул иҫәптән үҙенә тиклем эшләгән Т. Д. Дерибасты ҡулға ала. 1938 йылда үҙе, ҡулға алыуҙы көтөп, Японияға ҡаса һәм шунда 1945 йылда һәләк була. Люшковтың ҡасып китеүе Алыҫ Көнсығыштағы яңы таҙартыуҙар үткәреү өсөн уңайлы сәбәп булып тора. Һәм, ниһайәт, Люшковтың ҡасыуы Ежовтың үҙен вазифанан төшөрөүгә һылтау була.
Михаил Тумшис һәм Александр Папчинский билдәләүенсә, Хабаровскиға урындағы НКВД-ны таҙартыу өсөн Ленинград, Мәскәү, Вологда, Куйбышев һәм Силәбенән чекистар килә. Урынға халыҡ комиссарының беренсе урынбаҫары М. П. Фриновский (һуңынан үҙе репрессиялана) шәхсән килә, тиҙҙән ул: «Алыҫ Көнсығыш ҡалалары контрреволюцион, ә НКВД органдары социаль яҡтан сит элемент менән тулған. Алыҫ Көнсығышҡа ебәрелгән чектарҙың бурысы — НКВД органдарын советтарға ҡаршы элементтан таҙартыу», — тип белдерә.
Миронов С. Н. Днепропетровскиҙән Көнбайыш себергә күсерелә, бында ул «поляк шпиондарын» репрессиялау менән шөғөлләнә, үҙе Берия тарафынан 1939 йылдың 6 ғинуарында ҡулға алына. Хәҙерге ваҡытта асылған поляк архивтары 1930-сы йылдарҙа Көнбайыш Себерҙә поляк резидентураһы бөтөнләй булмағанын ышаныслы күрһәтә.
Омскиҙы таҙартыу өсөн Төньяҡ Кавказдан Горбач Г. Ф. һәм Валухин К Н. ебәрелә, улар икеһе лә һуңынан репрессиялана. Горбач «дәүләт түңкәрелешен әҙерләүҙә» ғәйепләнә. Горбачты атып үлтереү өсөн һылтауҙарҙың береһе булып, НКВД хеҙмәткәрҙәренең иғтибарһыҙлығы арҡаһында үлем язаһына хөкөм ителгән колхозсы Григорий Чазовты башҡа атып үлтерелгәндәр менән соҡорҙа тере килеш ҡалдырылған һәм һуңынан Мәскәүҙә М. И. Калининға (СССР Юғары Советы башлығы) барып еткән.
Үзбәкстан менән Тажикстанды таҙартыу өсөн Мәскәүҙән Политбюро ағзаһы А. А. Андреев ебәрелә.
А. А. Ждановты Башҡортостанды таҙартыуға ебәрәләр, унда ул хатта ике «заговор» таба: «Троцкист-бухаринсыларҙы» һәм «буржуаз милләтселәрҙе».
Л. M. Каганович СССР-ҙың дүрт төбәгендә таҙартыу үткәрә, шулай уҡ тимер юлдары наркомы булараҡ үҙ ведомствоһында таҙартыу үткәрә.
Сит ил бүлеге
НКВД-ның Сит ил эштәре идаралығы (ИНО) етәкселеген юҡ итеү йыш ҡына йәшерен, судһыҙ һәм тикшереүһеҙ башҡарыла. Атап әйткәндә, НКВД-ның ИНО начальнигы А. А. Слуцкий НКВД Дәүләт именлеге Баш идаралығы начальнигы М. П. Фриновский (1938 йылдың 17 феврале) кабинетында үлтерелә. Йәшерен үлтереүҙәрҙең маҡсаты НКВД-ның сит ил агенттары араһында паниканы һәм дезертирлыҡты булдырмау була. Әммә «таҙартыуҙың» масштабын йәшереү мөмкин булмай һәм күп кенә агенттар Көнбайышта ҡалыуҙы өҫтөн күрә. Мәҫәлән, «ҡайтмағандар» араһында:
Таҙартыуҙар масштабы
1934 йылдың июленән алып 1938 йылдың сентябренә тиклем республикалар НКВД-лары, край, өлкәләр һәм үҙәк комитеты подразделениеларының УНКВД-ларының 322 начальнигынан 241 кеше ҡулға алыа (яҡынса 75 %).
Ежов карьераһы
Мәскәүҙәге беренсе суд процесында Генрих Ягода Эске эштәр халыҡ комиссары һәм Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) начальнигы була. Кировты үлтереүҙе тикшереүҙә әүҙем ҡатнаша, әлеге тикшереү һөҙөмтәләре суд процесының нигеҙен тәшкил итә.
Процесс 1936 йылдың авгусында үткәрелә, ә сентәбрҙә инде Ягода элемтә министры вазифаһына күсерелә, 1937 йылдың 4 апрелендә ҡулға алына. 1938 йылдың февралендә Өсөнсө Мәскәү процессында сит ил граждандары менән хеҙмәттәшлектә һәм Максим Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләнә. Тарихсы М. С. Восленский билдәләүенсә, террор механикаһы шундай булған: Беренсе Мәскәү процесының төп ойоштороусһы Ягода Өсөнсөһендә ғәйепләнеүсе була.
Сит илдән әйләнеп ҡайтмаған совет разведчигы А. Орлов хәтерләүенсә, 1936 йылда Ягода маршал званиеһына торошло дәүләт именлегенең генераль комиссары званиеһына лайыҡ була һәм уның өсөн махсус рәүештә хәрби мундиртегелә, йәғни, вазифанан бушатылыуҙы көтмәй.
1936 йылдың 26 сентябрендә Ежов Ягода урынына эске эштәр халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә, уның етәкселеге аҫтында Икенсе һәм Өсөнсө Мәскәү процестары һәм «Хәрбиҙәр эше» үткәрелә. 1937-1938 йылдарҙы таҙартыуҙы, тәүге сиратта, совет рәсми пропагандаһы һәм халыҡ Ежов исеме менән бәйләй (йәғни, «ежовщина»). Был осорҙа НКВД-ның 2273 хеҙмәткәре эштән бушатыла.
5 апрель 1937 йылдың 5 апрелендә Ягода ҡулға алына. 1938 йылдың февралендә «Өсөнсө Мәскәү процесы» процесында Максим Горькийҙы, шулай уҡ Куйбышев менән Менжинскийҙы үлтереүҙә һәм «троцкистар заговорында» ғәйепләнә.
Етәксе кадрҙарҙың алмашыныуы
НКВД-ны таҙартыу чекистарҙың «уяулығын кәметеү» өсөн тәғәйенләнгән маневрҙар серияһы менән оҙатыла. 1935 йылда «дәүләт именлеге комиссарҙарының» юғары махсусзваниелары индерелә. 1935 йылда был исемдәрҙе йөрөткән 37 юғары чекисттың икәүһе генә 1941 йылға тиклем иҫән ҡала.
1937 йылдың йәйендә таҙартыу башланыу менән бер рәттән НКВД хеҙмәткәрҙәренә бик күп юғары награда, шул иҫәптән күп кенә Ленин ордены тапшырыла. Бынан тыш, таҙартыу сиктәрендә чекистар һәм эске эштәр наркомы Ежовтың исеменә бик күп маҡтау һүҙҙәре яуҙырыла. Ҡайһы берҙә НКВД-ның юғары чиндары Мәскәүгә «үрләтеүгә» саҡырыла һәм ҡулға алына.
1937—1938 йылдарҙа НКВД хеҙмәткәрҙәренән ҡулға алыналар: Ягоданың «уң ҡулы» Я. С. Агранов, Ягода үрләткән П. А. Буланов, Ежовҡа ҡаршы фетнәлә ғәйепләнгән А. Лурье, Г. Е. Прокофьев, Ф. И. Эйхманс, Л. М. Заковский, Весна эшен ойоштороусы И. М. Леплевский, Сталин һағы начальнигы К. В. Паукер, «Киров ағымының» ойоштороусыларының береһе Г. А. Молчанов, В. А. Балицкий, З. Б. Кацнельсон, С. Г. Фирин, Л. Б. Залин, С. М. Шпигельглас, Мәскәү — Волга кналы төҙөлөшө начальнигы М. Берман һәм башҡа массауи террорҙы үткәреүҙә ҡатнашҡан НКВД хеҙмәткәрҙәре.
Сталин һағы начальнигы К. В. Паукерҙың ҡулға алыныуы әлегә тиклем аңлайышһыҙ булып ҡала; замандаштары фекеренсә, Сталиндың Паукер менән мөнәсәбәттәре ышаныслы булған. Тоғро хеҙмәте өсөн Сталин Паукерҙы Ленин һәм Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, Кадиллак һәм Линкольн автомобилдәре менән бүләкләй. 1938 йылда Өсөнсө Мәскәү процесында Паукер немец шпионы тип иғлан ителә. 1937 йылдың июлендә Сталин һағын И. Дагин етәкләй, тиҙҙән ул да ҡулға алына. Дагин 1940 йылдың февралендә атып үлтерелә, Сталин һағының яңы начальнигы итеп был юлы, 1952 йылдың яҙына тиклем, Н. Власик тәғәйенләнә.
1937 йылдың 4 майында Ягоданың яҡын кешеһе, Беренсе Мәскәү процесын ойоштороусыларҙың береһе, Белоруссия НКВД халыҡ комиссары Г. Молчанов ҡулға алына. Ул ғәйепләнеүсе Гольцманды 1932 йылда Копенгагендағы «Бристоль» ҡунаҡханаһында Л. Троцкийҙың улы Лев Седов менән осрашҡанын «танырға» мәжбүр итә, ә ысынында был ҡунаҡхана 1917 йылда уҡ емерелә, ә Молчановтың сәркәтибе уны Ослолағы «Бристоль» ҡунаҡханаһы менән бутай. Бынан тыш, был ваҡытта Лев Седов Берлинда имтихандар тапшыра һәм Копенгагенда бер нисек тә Гольцман менән «осраша» алмай.
1937 йылдың 5 ноябрендә иң боронғо чекистарҙың береһе? Петроград ВРК ағзаһы һәм хатта «Эшсе синыфты азат итеү өсөн көрәш союзы» ағзаһы Г. И. Бокий атып үлтерелә.
ВЧК-ның тәүге етәкселәре
Һәм шулай уҡ Трилиссер М. А., ГПУ-ның Сит ил бүлеген нигеҙләүсе. 1938 йылдың 23 ноябрендә ҡулға алына, 1940 йылдың 2 февралендә атып үлтерелә.
Михаил Тумшис һәм Александр Палчинский үҙҙәренең «1937 йыл. НКВД ЧК-ға ҡаршы» тигән хеҙмәтендә билдәләнеүенсә, НКВД-ны таҙартҡан саҡта шул иҫәптән билдәле «Шахты эше» процесының төп ойоштороусыһы Е. Г. Евдокимов ҡулға алына. Һорау алыу ваҡытында Евдокимов дүрт дәүләт менән «хеҙмәттәшлек итеүен» таный.
Шахты эше буйынса дәүләт ғәйепләүселәре вазифаһын башҡарған Осадчий менән Шеиндың Сәнәғәт партияһы эше буйынса ғәйепләнеүселәр булып хөкөм ителеүә лә ҙур әһәмиәткә эйә. Ниһайәт, 1938 йылда 1930 йылда Промпартия эше буйынса дәүләт ғәйепләүсеһе вазифаһын башҡарған Крыленко Н. В. атып үлтерелә.
НКВД-ның баш идаралығының элекке начальнигы һәм террорҙы тормошҡа ашырыуҙа Ежовтың уң ҡулы, Берия тарафынан ҡулға алынған М. П. Фриновский һорау алыу барышында чекистар тарафынан бөтә террористик заговорҙар ысынбарлыҡҡа тап килмәй, улар системалы рәүештә туҡмау арҡаһында уйлап табылған, тип күрһәтә.
Террор башланыу менән, 1937 йылдың 4 июлендә Харьков өлкәһе НКВД начальнигы С.С Мазо үҙ-үҙен атып үлтерә. 1937 йылдың 8 июлендә знарком урынбаҫары М. В. Курсккий үҙ-үҙенә ата. 1938 йылдың 17 февралендә серле шарттарҙа НКВД дәүләт именлегенең баш идаралығы кабинетында Слуцкий А. А. вафат була. Слуцкий сит илдәрҙә НКВД-ның махсус операцияларын башҡарған кеше, Ягода кешеһе. 1938 йылдың 13 майында Мәскәү өлкәһе буйынса НКВД идаралығы начальнигы Каруцкий В. А. үҙ-үҙен атып үлтерә. .
Таҙартыу барышында НКВД составындағы үҙгәрештәр
Оло террор ваҡытында НКВД-нан башлыса «таҙартыуға» дусар ителәләр:
НКВД хеҙмәткәрҙәренең күрһәтмәләрҙе үтәүҙән баш тартыуы
НКВД хеҙмәткәрҙәре неңғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтереүҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан осраҡтар бик һирәк була, сөнки бындай баш тартыу НКВД офицерының үҙе өсөн өсөн үлемесле хәүефте аңлата. шулай булыуға ҡарамаҫтан, бындай осраҡтар билдәле.
Татар АССР-ының НКВД тройкаһы ағзаһы Я. Я. Веверс 1937 йылдың ноябрендә атып үлтереүҙәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартаҡан С. А. Әүхәҙиевты ҡулға алырға бойора. Әүхәҙиев "советтарға ҡаршы агитация " өсөн 5 йылға хөкөм ителә, әммә 1939 йылда уның эше туҡтатыла.
Алтай крайы буйынса Благовещен УНКВД начальнигы урынбаҫары М. Сәйфулин, хеҙмәттәштәренең һүҙҙәре буйынса, «ҡулға алыуҙар һәм тикшереүҙәр ысулдары менән риза булмай һәм 1938 йылда үҙ-үҙен атып үлтерә». Курск өлкәһе НКВД начальнигы Д. Щекин 1938 йылдың 4 авгусында, ҡулға алынғандарҙың ғаиләләләрендә булғандан һуң, эсеп йөрөй һәм үҙ-үҙенә ҡул һала.
1937 йылдың сентябрендә Воронеж өлкәһеУНКВД референты Гуднев идаралыҡ начальнигының рөхсәтенән тыш «Үҙәк Комитетҡа ҡаршы ҡоротҡос агитация һәм легаль булмаған әҙәбиәт сығарған өсөн» ҡулға алынған дүрт кешене иреккә сығара. Бынан һуң ул юҡҡа сыға, уның менән бергә азат ителгән кешеләр ҙә табылмай. Ҡасыу алдынан Гуднев тикшереүҙә булған бөтә документтарҙы юҡ итә, әлеге документтарға ярашлы ҡулға алынғандарға атып үлтереү янаған була.
Сығанаҡтар
<references group="Прим."/>
Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—1921)
Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше — Совет власының сәйәсәте менән риза булмаған Башҡортостан крәҫтиәндәренең большевиктарға ҡаршы йүнәлтелгән 1918—1921 йылдарҙағы массовый күтәрелеше.
Сәбәптәре
1918—1921 йылдарҙа дауам иткән Башҡортостандағы Крәҫтиән хәрәкәте совет власының сәйәсәте (Хәрби коммунизм һәм башҡалар) менән риза булмауҙан барлыҡҡа килгән.
Хронологияһы
1918 йылдың март-апрель айҙарында Өфө губернаһының Бөрө өйәҙендә беренсе крәҫтиән сыуалыштары ҡабынған. Бөрө өйәҙендә икмәк конфискациялау крәҫтиәндәрҙе айырыуса ҡыйын хәлдә ҡалдырған, һәм 1918 йылдың мартында Борай ауылында ихтилал башланған.
1918 йылдың майынан июнь уртаһына тиклем дауам иткән ихтилалдың икенсе тулҡыны Бөрө, Бөрө өйәҙенең күпселек ерҙәрен, Өфө өйәҙенең Свято-Троицк улустары һәм Өфө губернаһының Златоуст өйәҙенең Нөгөш улусын ялмап алған. Ҡәнәғәтһеҙлектең сәбәбе булып урындағы совет власы идаралыҡтарының саманан тыш ҡәтғи ҡарарҙары торған:
1920 йылдың 19 майында сыҡҡан РСФСР-ҙың һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты башҡорт халҡының ризаһыҙлығына килтергән һәм большевиктар власына ҡаршы ҡораллы ихтилалдың (Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы) төп сәбәбе булған. Баш күтәреүселәр ирекле сауҙа шарттарына кире ҡайтыуҙы, Башҡорт АССР-ына Ә. Ә. Вәлидовтың һәм Башҡорт хәрби-революцион комитетының беренсе составы ағзаларын ҡайтарып, тулы власты улар ҡулына тапшырыуҙы талап иткән. 1920 йылдың ноябрендә совет власы вәкилдәре баш күтәреүселәр менән һөйләшеүҙәр башлай. 1920 йылдың 26 ноябрендә Темәс ауылында килешеү төҙөлгән. Килешеүгә ярашлы, үҙ теләктәре менән сыуалыштан баш тартҡан күтәрелештә бөтөн ҡатнашыусыларҙы амнистиялау шарты ҡуйылған булған.