cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грузияның ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге
Исемлектән сығарылған объекттар
2018 йылдың июль мәғлүмәттәре буйынса, ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы Төп һәм Көнэлгәре исемлегенән Грузия сығарылған объекттары юҡ. Сығарылған объекттар буйынса сығанаҡтар:,.
М. И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһы
'''М. И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһы (академияһы) ''' — Магнитого́рская госуда́рственная консервато́рия (академия) имени М. И. Гли́нки -- Магнитогорскиҙағы  дәүләт бюджет юғары уҡыу йорто. Бөйөк рус композиторы Михаил Иванович Глинка исеме менән аталған. Ҡыҫҡаса атамаһы  "М. И. Глинка исемендәге МаДК"
Тарихы
Магнитогорск консерваторияһы ҡала төҙөлә башлаған осорҙа 1939 йылда Эйдинов Семён  Григорьевич  тарафынан асылған М.И. Глинка исемендәге Магнитогорск музыка училищеһынан ойошторолған. Уны ойошторошҡан Б. Л. Яворский кеүек ойоштроусылар хеҙмәте менән М.И. Глинка исемендәге Магнитогорск музыка училищеһы Магнитогорск ҡалаһынан ситтә лә танылыу ала һәм 90-сы йылдар башланғанға тиклем эшләп килә.
Александр Николаевич Якупов, уның хеҙмәттәштәре - Наталья Николаевна Веремеенко, Марк Моисеевич Берлянчик һәм бөтә команда ярҙамы менән М.И. Глинка исемендәге Магнитогорск музыка училищеһы М.И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт музыка-педагогия институтына үҙгәртелә. . 1996 йылда институт - консерватория статусы, ә бер ни тиклем ваҡыттан һуң академия дәрәжәһе ала.
Структураһы
М. И. Магнитогорск Глинка исемендәге дәүләт консерваторияһы -  яңы типтағы вуз-комплекс, һөнәри музыкаль белемдең барлыҡ баҫҡыстарын  - башланғыс, урта һәм юғары белем биреүҙең өс баҫҡысын, шулай уҡ  "Музыка сәнғәте" һөнәре буйынса аспирантура белеме лә бирә. Вокал, дирижерлыҡ, музыкаль- инструменталь башҡарыу оҫталығы  буйынса ассистентура-стажировка үтеп булған  юғары уҡыу йорто.
Һәр белем кимәле артабанғы белем биреүҙә күсәгилешлелек, өҫтөнлөклө берҙәм маҡсат, килешеүгә ярашлы бурыстар булыуы менән бәйле.
Консерваторияның составына шулай уҡ Хореография училищеһы инә, уға нигеҙ һалынғандан алып 30-ҙан ашыу балет артисы сығарылған. Сығарылыш уҡыусылары илдең күп театрҙарында: Силәбе, Магнитогорск, Мәскәү, Краснодар, Һамар, Екатеринбург, Әстерхан ҡалаларында көтөп алалар.
Уҡыу процесы
Факультеттар:музыка ғилеме-башҡарыу оҫталығы; театр, хореография һәм музыкаль белем биреү факультеты.
Бүлексәләре:сит ил студенттары бүлексәһе; ситтән тороп уҡыу бүлексәһе
Кафедралары:
Диссертация советы
Совет М.И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһы, М.П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһы һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы тарафынан ойошторолған.
Совет Оло Урал һәм Көнбайыш Себер төбәктәрендә музыка сәнғәтенең фәнни-педагогик кадрҙарын әҙерләүҙе оптималләштереү өсөн кәрәкле шарттарҙы тәьмин итеү маҡсатында ойошторолған. Совет фәнни дәрәжәгә дәғүә итеүсенең эштәрен  әҙерләү һәм ойоштороу урынына ҡарамай диссертация яҡлауға ҡабул итә.
Уҙған осорҙа (1997-2012) Магнитогорск консерваторияһы ҡарамағында эшләгән советта 87 диссертация, шул иҫәптән 6 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған. Уларҙың тематикаһын һигеҙ йүнәлеш буйынса бүлергә мөмкин.
Магнитогорск диссертация советында диссертация яҡлаған дәғүәселәрҙең географияһы киң: Магнитогорскиҙан тыш Өфө, Екатеринбург, Пермь, Һарытау, Ырымбур, Силәбе, Омск, Төмән, Мәскәү, Санкт-Петербург, Тольятти,Сургут, Сочи, Тула, шулай уҡ сит илдәр - Бөйөк Британия,  Вьетнам.
Магнитогорск ҡалаһының музыкаль мәҙәниәт музейы
Музей фондтарында экспонаттар һаны 6674 берәмек тәшкил итә. 2011 йылда пианист В.П. Галицкий иҫтәлегенә, РСФСР-ҙың халыҡ артисы С.Г. Эйдиновтың 100 йыллығына, пианистка -педагог Н.М. Амнуэлдең 100 йыллығына 3 яңы экспозиция әҙерләнгән.
Сәйетбаттал
Сәйетбаттал (рәсми атамаһы Ҡуяндар) — бөткән ауыл. БАССР-ҙың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советы составындағы ауыл, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп-хисап мәғлүмәттәренән алыу тураһында» исемле Н 6-2/396-сы Указына ярашлы бөтөрөлгән. Почта индексы — 453672.
Сәйетбаттал ауылы бик матур урында — Таулы йылғаһы ҡушылдығы Саҡмағош йылғаһы буйында, ауыл Советы үҙәге 2-се Этҡолдан — 5 км, район үҙәге Баймаҡтан — 41 км, Сибай тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта урынлашҡан була.
Исеменең килеп сығышы
Башта тораҡ пункты ауылға нигеҙ һалыусы Сәйетбаттал Исҡужин исемен йөрөтә. Уның ике улы була: Мырҙабулат һәм Сәйетғәфәр. Башҡорт тарихсыһы З. Л. Әсфәндиәров фекеренсә, ауылдың икенсе исеме — Ҡуяндар — ырыу-ара атамаһынан барлыҡҡа килгән.
Демографик хәле
Ауылға нигеҙ 1834 йылда һалына, башта бында 70 кеше йәшәүе билдәле. Х ревизияға тағы ла ун кеше өҫтәлә. Әлеге ауылға халыҡ 2-се Этҡол ауылынан бүленеп күсеп ултырған.
1859 йылда Сәйетбаттал ауылында 100 кеше йәшәһә, 1920 йылда — 204, 1999 йылда 12 кеше күрһәтелгән. Бөгөнгө көндә район картаһында ауыл күрһәтелмәй, бөткән ауылдар иҫәбенә инә.
Коллективлашыу осоронда 1930 йылда Сталин исемендәге колхоз составына инә. 1932 йылда «Икенсе Этҡол» колхозының бүлексәһе. 1938 йылда әлеге колхоздың исеме «Ҡыҙыл Байраҡ» тип үҙгәртелә. 1960 йылда «Үрнәк» исеме аҫтындағы эреләтелгән колхоз составына индерелә. 1965 йылда эреләтелгән колхоздар бөтөрөлгәс, «Урал» колхозы составында була, әммә 1981 йылда перспективаһыҙ ауылдар исемлегенә индерелгәндән һәм бөтөрөлгәндән һуң халыҡ Икенсе Этҡолға, Байымға һәм башҡа яҡтарға күсә. 1990-сы йылдар башында бер нисә фермер хужалығы төркөмө ауылды тергеҙә башлай.
Билдәле кешеләр
Ошо ауылдан 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы билдәле кешеләрҙән — урядник Ғүмәр Моратшин.
Һылтанмалар
— Саитбатталово (Куяндар) —
Дингельштедт
Дингельштедт (Dingelstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4665 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,4 км2. Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37351 һәм автомобиль коды — EIC.
Изге Мартин сиркәүе (Корнвестхайм)
Изге Мартин сиркәүе (нем. Kirche St. Martin йәки нем. Evangelische Martinskirche ) — протестант сиркәүе,  Баден-Вюртемберг ҡалаһы үҙәгенең төньяғында Корнвестхаймда урынлашҡан; хәҙерге готика  сиркәүе.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Изге Мартин сиркәүенең дә, унан алдағы биналарҙың да 1967 йылда Шолькман Барбара етәкселегендә үткәрелгән ҡаҙыу эштәренән һуң тарихы ентекле билдәле була. 630—640 йылдарҙа был урында 9,8х4,5 м ҙурлыҡтағы  беренсе ағас сиркәү булған. VIII быуат уртаһында ағас бина 12,7х7,7 м ҙурлыҡтағы таш ҡорам менән алмаштырылған. Төҙөлөштөң өсөнсө этабында Корнвестхаймда ҙур заллы сиркәү төҙөлә (14,7х 7,8 метр). Шул осорҙа монастырь документтарында тәүге тапҡыр «Мартинскирхе» телгә алына; XII—XIII быуаттарҙа хор роман  архитектураһына хас ярым көмбәҙгә эйә була.
Иҫке ҡорам янғандан һуң, XIII быуат яртыһында уның урынында  —  Бебенхаузен монастыры ҡурсауы аҫтында — 22,7 х 9,5 м  ҙурлыҡтағы  яңы сиркәү төҙөлә. 1481 һәм 1495 йылдар араһында   пастор Якоб Бемпер етәкселеге аҫтында сиркәү нефының ремонты үтә, шулай уҡ һуңғы готик тәҙрәләр һәм порталдар ҡуйыла. XV аҙағынан  1516 йылға тиклемге киләһе этапта архитектор Ганс фон Ульм етәкселеге аҫтында яңы бинаның төҙөлөшө башлана, әммә тик хор һәм уның башняһы ғына төҙөлә, планлаштырылған нефты яңыртыу, күрәһең, 1525 йылда Крәҫтиәндәр һуғышы  һәм Вюртембергта Реформациялар башланыу менән бәйле тамамланмай, уның барышында Бебенхаузен монастыры таратыла. Шул ваҡыттан алып ҡалала берҙән-бер булған сиркәү протестант сиркәүе булып ҡала. XVI быуат аҙағына ҡорамдың нефы көнбайыш йүнәлешкә ҡарай ҙурайтыла һәм биналарҙың тәҙрәләре алмаштырыла. 1881 йылдан алып 1882 йылға тиклем  ғибәҙәтханала комплекслы реконструкция үтә. Интерьеры модерн стилендә үҙгәртеп ҡорола. 1967—1968 йылдарҙа сиркәүҙә нефтың капиталь ремонты үтә. Бөгөн сиркәүҙең дөйөм оҙонлоғо 35,5 м.тәшкил итә; мәхәллә 400 кешегә  иҫәпләнгән. 1968 йылда рәссамдар Рудольф Елин-кесе һәм Коперҙың эскиздары буйынса яңы  витраждар төҙөлә. Ҡорамдың көньяҡ диуарында 1480 йыл самаһы эшләнгән готик тәре урынлашҡан.
1682 йылда хор галереяһында беренсе орган ҡуйыла,   ә 1841 йылда уны Фридрих Валькер оҫтаханаһынан яңы инструмент алмаштыра,  1968 йылда хорҙа  яңы орган ҡуйыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мукими
Муһаммад Аминхожа Мукими (Muhammad Aminxoʻja Muqimiy; 1850, Коканд — 25 майҙа 1903, Коканд) — үзбәк яҙыусыһы, шағир, сатирик. Үзбәк реализмына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Шағирҙың «Мукими» псевдонимы — «даимилыҡ» тигәнде аңлата.
Биографияһы
Мөхәммәт Аминхожа, Мукими булараҡ билдәле, 1850 йылда (әлегә тиклем уның тыуған датаһы теүәл асыҡланмаған) Кокандта Мирзахожаның тоҡомдан килгән икмәк бешереүсе ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә биш бала булып, Мукими улар араһында берҙән-бер малай була. Мукиминың әсәһе, Ғәйшәбиби бик яҡшы белемле, шиғри күңелле, халыҡ ауыҙ-тел ижадын бик яҡшы белгән һәләтле ҡатын-ҡыҙ була. Мукимиҙың шиғри һәләте әсәһе ярҙамында үҫешкән, сөнки әсәһе уны Алишер Навои, Хафиз, Жәми йөҙөндә көнсығыш классик әҙәбиәте менән таныштыра, һәм шағир ғүмеренең ахырына тиклем уға мөхәббәт һаҡлай. Үҙенең беренсе шиғырын ул ун йәшендә яҙа.
1865 йылда Мукимиҙың рухи ярҙам күрһәтеүсеһе, әсәһе вафат була. Һуңынан Мукимиҙың шиғырҙарында әсәһен иртә юғалтыу ҡайғыһы шәүләһе йыш тойомлана.
1872 йылда, коканд мәҙрәсәһен тамамлап, Мукими Бохараға данлыҡлы Мехтар-Айым мәҙрәсәһенә уҡырға килә. Бында юғары кимәлдә фарсы телен, шиғыр төҙөү алымдарына, башҡа фәндәрҙә үҙенең танып-белеүен киңәйтә. Мәҙрәсәлә уҡыу уның рухи үҫешендә бик ҙур роль уйнай. Тап унда шағир күп яҙа, уның шиғырҙарында әлегә бөйөк шағирҙарға оҡшарға тырышыу күп һиҙелә, әммә оҡшатыу призмаһы аша шағирҙың ғәҙәти булмаған, үҙенә генә хас тауышы ишетелә.
Мукими, 1876 йылда уҡыуын тамамлап, шөһрәт яратыусы пландарға тулышып, Кокандҡа ҡайта. Коканд ҡалаһын юғары ҡатламы тар даирәләрендә уны һағайып ҡаршы алалар, ҡабул итмәйҙәр. Шағир үҙе яҙғанса, «тап шул коканд аристократияһының танымауы миңә үҙемдең принциптарымды ҡайтанан ҡарап сығыуға һәм яңы әхлаҡи-әҙәби ҡараштар эшләп сығарыуға этәрҙе. Өмөт өҙөлөү миңә ныҡ ярҙам итте». 1870-се йылдарҙың икенсе яртыһында Мукимиҙың бик матур төҙөлгән сатирик йүнәлешле шиғырҙары ижад ителә һәм уларҙың йөкмәткеһенән шағирҙың үҙаңы ниндәй дәрәжәлә артҡанын аңларға мөмкин.
1880-се йылдар башында Мукими шиғриәткә новаторлыҡ ҡараш менән айырылып тороусы бер нисә фекерҙәш шағиры менән Йәш шағирҙар түңәрәге булдыра. Унда яңы үзбәк реализмына нигеҙ һалыусы Фуркат, Завки, Камил, Нисбәт һәм Мухаир ингән. Әммә шул уҡ ваҡытта йәш шағирҙар һәм шиғриәттең иҫке тулҡын вәкилдәре араһында килешмәүсәнлек тә барлыҡҡа килә. Ваҡыты менән әҙәби бәхәстәр киҫкен идеология көрмәкләшеүенә әүерелә, һәм һуңғараҡ был дәүерҙең күп кенә шағирҙары сәйәси эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә.
Атаһы вафат булыуы сәбәпле, уға күҙ терәп ҡалған ғаиләһенә ярҙам итеү маҡсатында, Мукими Ташкентҡа күсергә мәжбүр була. Шағирҙың Ташкентта бер аҙ йәшәүе файҙалы була, аңы киңәйеүенә, ҡарашы нығыныуына, оҫталығы камиллашыуға ыңғай йоғонто яһай. Әҫәрҙәре яңыса, ҡыйыу һәм үҙенә бер төрлө төҙөлөшлө булһа ла, уларҙы бер кем дә баҫтырмай, һәм Мукимиға тереклек итеү сараһы бөтөнләй булмай. Шуның өсөн ул атаһының йортон һатырға, мәҙрәсәлә бәләкәй генә хөжрәһендә улы Акбархожа менән йәшәргә мәжбүр була. Тап шунда, мәҙрәсә хөжрәһендә шағир үҙенең исемен үлемһеҙ иткән иҫ киткес әҫәрҙәрен ижад итә.
Рус теленә тәржемәләре
Шағир шиғриәттең төрлө жанрҙарында 100-ҙән ашыу шиғыр ижад итә.
Мукими шулай уҡ 30-ға яҡын юмористик әҫәр ижад итә. Иң билдәлеләре: «Ат тураһында», «Бысраҡ тураһында», «Арба тураһында». Сатира кеүек үк, Мукими юморының ижтимағи һәм сәнғәт ҡиммәте ҙур. Мукими былай тип яҙа: «Кемдең йөрәге ғәҙел, мине аңлар».
Хәтер
Үзбәкстанда Мукими исемен йөрөткән ҡала урамдары, Үзбәк дәүләт музыкаль театры, Коканд дәүләт педагогия институты һ. б. бар.
Мифтахов Ҡәйүм Ғәйнан улы
Мифтахов Ҡәйүм Ғәйнан улы (16 июнь 1892 йыл — 4 октябрь 1948 йыл) — фольклорсы, ҡырғыҙ эпосы «Манас»ты яҙып алыусы һәм өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ҡәйүм Ғәйнан улы Мифтахов 1892 йылдың 16 июнендә Рәсәй империяһының Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Нәсибаш ауылында тыуған.
Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Нисе (башҡортса Миҫе) йылғаһы буйында урынлашҡан мишәр ауылы Нәсебашта йәшәгән Мифтаховтарҙың 16 балаһы араһында 5-се бала була. Лаҡлы мәктәбендә уҡый. 1906 йылдан 1913 йылға тиклем Троицк ҡалаһындағы — «Рәсүлиә» мәҙрәсәһе, һуңыраҡ Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый. Ҡаҙаҡ байы Ибрай Торҙоғоловҡа көтөү көтөргә, уның балаларын уҡытырға яллана. «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә ул буласаҡ башҡорт шағиры Шәйехзада Бабич менән дуҫлаша.
1916 йылда Ҡырғыҙстанға бара һәм ауыҙ-тел ижады материалдарын йыя. Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығыш райондарында йәшәгән ҡырғыҙ, уйғыр, ҡаҙаҡ халыҡтары араһында фольклор әҫәрҙәрен өйрәнә. 1920 йылдарҙан ҡырғыҙ халҡының «Манас» эпосы менән етди ҡыҙыҡһына. Ул йыйған материалдарҙың байтағы Төркөстан партия ойошмалары архивтарында бикләнә. 1922 йылда күренекле манасссыларҙың иң һуңғыһы булған Сагымбай Орозбаков менән осраша. Күп йылдар дауамында ул 900-ҙән ашыу йыраусы сказители менән осрашып, ишетелгән һәр бер һүҙҙе ентекләп яҙып ҡуйған. Ғалим был яҙмаларҙы ғәрәп графикаһы нигеҙендәге хәрефтәр ярҙамында теркәгән. Ҡайһы бер хеҙмәттәрен:, Мөхәмәд Ниси, Шоңҡар һ.б. псевдонимдары менән билдәләгән. 1923 йылда Ҡәйүм Мифтахов «Тильчи» (№ 23) һәм «Джетысуйская правда» (№ 28 и 29) гәзиттәрендә уҡытыусыларға үҙенең тәҡдимдәрен баҫтырып сығара (һуңғараҡ уларға нигеҙләнеп ҡырғыҙ орфографияһы эшләнгән).
1924—1926 йылдарҙа Мифтахов Ташкентта (үзбәксә Toshkent) йәшәй һәм «Көнсығыш хәҡиҡәте» «Правда Востока» гәзитендә хәбәрсе булып эшләй, шул уҡ ваҡытта уҡытыу эшен дә алып бара. 1926 йылда Ҡырғыҙстанға кире ҡайта. Һәм ғалимдың 1941 йылға саҡлы тормошо бик һөҙөмтәле һәм бай йөкмәткеле була. Ҡырғыҙ халҡының «Манас» эпосын яҙып ала һәм уның һаҡланып ҡалыуына ҙур өлөш индерә.
1928 йылда тыуған ауылы Нәсибашҡа ялға ҡайта, яҡташ ҡыҙға өйләнә. 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1942 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә. Балтик флоты караптарында хеҙмәт итә, Ленинград блокадаһы алыштарында ҡатнаша, контузия ала. 1944 йылда яраланғандан һуң, ғаиләһе менән Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡалаһында йәшәй, 1-се мәктәптә уҡыта. 1945 йылда ҡабаттан Ҡырғыҙстанға сығып китә.
Мираҫы
Ҡәйүм Ғәйнан улы Мифтахов — иң емешле эшләгән күренекле төркиәтсе-ғалимдарҙың береһе. Ул алты телдә иркен аралашҡан. Донъя мәҙәниәте шедевры булған ҡырғыҙ халҡының «Манас» эпосы поэтик текстарын йыйыу һәм тәртипкә килтереүгә бөтә ғүмерен бағышлаған. Мифтахов Ҡ. Ғ. йыйған баҫма 788 бит күләмендәге өлгөләрҙең төп нөсхәһе оригиналы Ҡырғыҙстан Республикаһы баш ҡалаһы Бишкәктә (Фрунзе) Фәндәр Академияһының Тел һәм әҙәбиәт институтында һаҡлана. Уның эсенә ҡырғыҙ фольклоры, тарихы һәм этнографияһы буйынса 1 000 биттән артыҡ күләмдә материал ингән.
Күренекле төркиәтсе ғалимдар В. Бартольд, С. Е. Малов менән хат алышҡан.
В газете «Советская Киргизия» от 20 октября 1929 года есть небольшая заметка «Сокровище под спудом», где говорится: "В хранилище научно-исследовательского института имеется редчайший и даже единственный в мире документ — полная построчная запись национальной киргизской поэмы — «Манас». В этой же заметке пишется и о «частном собирателе песен» Каюме Мифтахове, которому удалось собрать полный текст «Манаса». Всего, как сказано в документах киргизской академии наук, к 1947 году ученым собрано 258 печатных листов по эпосу «Манас». Многие из сохранившихся его трудов сегодня пылятся на полках в архивах киргизской академии наук и не печатаются.
Яңы Бәйки
Яңы Бәйки (Новобайкиево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренё ҡарата халыҡ һаны 38 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830010.
Яңы Петров
Яңы Петров (Новопетрово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 452475, ОКАТО коды — 80213837007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Веприк (Ичня районы)
Веприк (Веприк) — Украинаның Чернигов өлкәһе Ичня районындағы ауыл, Монастырище ауыл советы составына инә.
КОАТУУ коды — 7421786802. 2001 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 20 кеше тәшкил иткән.
Географик урыны
Веприк ауылы Мирное ҡасабаһынан 1 саҡрым һәм Монастырище ауыл советынан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Эргәһендә Т-2527 автомобиль юлы һәм тимер юлы бар, Яхновка станцияһы 1 км алыҫлыҡта.
Үрге Иг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Манбас (Пёза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ләүйылға
Ләүйылға (Леуза) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Ләүйылға ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1076 кеше. Почта индексы — 452506, ОКАТО коды — 80236840001.
Географик урыны
Ләүйылға ауылы Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Ләүйылға буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 18 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 61 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ләүйылға ауылына Троицк өйәҙе Дыуан улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1802 йылда (әҙәбиәттә — 1833—1835 йй.) шул уҡ Дыуан өйәҙе Таҙтүбә (хәҙерге Дыуан районы) ауылының ышаныслы кешеһе Козьма Чагин менән бергә килешеү төҙөгән дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. Артабан был биләмәгә башҡа 17 губернанан сыҡҡан крәҫтиәндәр килеп ултырған.
1816 йылда ике ауылда 280 кеше йәшәгән.
Ләүйылға ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1859 йылда — 468 кеше, 1865 йылда 153 йортта 991 кешк йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, сана эшләү, утын әҙерләү (дровня) менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда сиркәү, 7 һыу тирмәне булған. Йәрминкәләр үткәрелгән.
1895 йылда — 367 йортта 558 ир-ат йәшәгән.
XIX быуат аҙағында Ләүйылға йылғаһының уң түбәнгә табан һөҙәкләнгән ярында урынлашҡан ауылдың оҙонлоғо 10 саҡрым тәшкил иткән.
Ауылдың земство баҫмаһында донъя күргән тасуирламаһы ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. «Ер һатып алғандан һуң һөрөнтө ер ҡалдау итеп ҡалдырыла. Ер биләү формаһы - община ере. Ауылға ҡараған 3000 дисәтинәгә яҡын ерҙәрҙең 163 дисәтинәһендә ауыл урынлашҡан. Һөрөнтө ерҙәр ҡалҡыулыҡтар менән сиратлашҡан тәпәш урында. Һөрөнтө ерҙәр буйлап Ләүйылға, Кесейек йылғалары һәм бик күп инеш аға. Тупраҡ көлһыу-ҡара тупраҡ. Тупраҡ ныҡ һөрөлгән. Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше системаһы. Ҡайһы бер хужалыҡтар америка арышын сәсә. Баҫыуҙарға ашлама индерелә: арыш өсөн баҫыуҙың бөтә һыҙаты — өс сәсеү һайын ашлана. 1 дисәтинәгә 25-әр бот тейәлгән 100-150 йөк тиреҫ һалына. Ашламалар пар араларында етештерелә. Ауылда 20 үҙ ҡулдары менән эшләнгән ат һуҡҡысы, Мәсәғүт ауылынан бер данаһы - 20-25 һум менән һатып алынған 30 елгәргес бар. Көтөүлектәр 1106 дисәтинә тәшкил итә. Утлауҙа 2800 башҡа тиклем мал ашатыла. Һәр һыйыр башына 20 тин түләп 5 көтөүсе һәм 5 көтөүсе ярҙамсыһы яллана, бынан тыш, көтөүселәрҙе ашатыу, 1 һыйыр өсөн — 1 сират, ойошторолған. Һарыҡ өсөн 5 көтөүсе һәм 5 көтөүсе ярҙамсыһы, 1 баш ваҡ малға — 10-ар тин һәм 2-шәр фунт он, көтөүселәрҙе һәр йорт сиратлап, 10 һарыҡҡа — 1 сират— ашатыу ойошторола. Мал урылып алынған урындарҙа, ҡурпыла туҡлана. Ауылда бер ҙә малһыҙ ҡалған ихата юҡ. Халыҡ урман ҡырҡмай. Урман миндек һәм һепертке өсөн генә файҙаланыла. Йығылған ҡоро-һары ағас, лапы яғыулыҡ итеп тотонола. Халыҡ 2-се Әйле улусы башҡорттарынан дисәтинәһенә 5-6 һум түләп, 25 дисәтинә ағас һатып ала. Халыҡ ерҙәрҙе ҡортомға алыу практикаһын ҡуллана». 2-се Әйле улусы башҡорттарынан 4 хужа 6 йылға 50 дисәтинә ерҙе ҡортомға ала. Шарты: тәүге өс йылға бөтә участка өсөн 30-ар һумдан, ә ҡалған өс йылда — 110 бот арыш индерергә.
Ләүйылға ауылының бөтә йорт хужалары ҡыҫҡа мөҙҙәткә 2-се Әйле улусы башҡорттарынан 2400 дисәтинәгә яҡын ерҙе, бер дисәтинәһенә 50 тиндән 1 һумға тиклем түләү шарты менән, ҡуртымға ала. Шулай уҡ башҡорттарҙан 1500 дисәтинә сабынлыҡ та алған. Халыҡ үҙ ерен ҡуртымға бирмәй. Ауылдың оброк статьяһы - 1 дисәтинә йәрминкә майҙаны; сиркәүгә килемдәр менән файҙаланыу сиге билдәләнмәгән. Игенселек - әһәмиәтле кәсеп. Кемдер көнлөк эшкә яллана - мәғдән ҡаҙа, тимер юлда эшләй. Өлкән ир-ат, үҙенең ризығы менән, 40 тингә тиклем аҡса таба. Ауылда 7 тимерлек, 5 кибет, 2 һарыҡ тиреһен эшкәртеү оҫтаханаһы, 1 тире эшкәртеү оҫтаханаһы, 2 май һығыу урыны, 6 һыу тирмәне бар».
Вдовина Нина Павловна
Вдовина Нина Павловна (11 декабрь 1918 йыл — 2004 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы, Карелия АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Биографияһы
Нина Павловна Вдовина 1918 йылдың 11 декабрендә Ярославль губернаһының (хәҙерге Вологда өлкәһе) Пошехонск өйәҙе Спас-Мякса улусы Петряево ауылында тыуған.
Ләүйылға
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
Ләүйылға - улус идаралығы үҙәге. 1906 йылда Ләүйылға ауылында 1895 йылда төҙөлгән сиркәү, земство мәктәбе, министрлыҡ мәктәбе, май һәм 2 тире заведениеһы, 8 тимерлек, 5 һыу тирмәне, 3 бакалея һәм 3 мануфактура кибете, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән. Йәрминкәләр үткәрелгән.
Вдовина Нина Павловна
Биографияһы
Кулак ҡыҙы булғанлыҡтан 1931 йылда Мякса РИК-ы ҡарары менән «синфи яҡтан социаль хәүефле» тип таныла һәм Мурманск өлкәһе Кандалакша районы Нивастрой махсус ҡасабаһына һөрөлә.
Ләүйылға
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
Әлеге ваытта Ләүйылға ауылында урта мәктәп, 2 балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, Мәҙәниәт йорто, клуб, китапхана бар.
Вдовина Нина Павловна
Биографияһы
1936 йылда Беломорск ҡалаһы 1-се урта мәктәбенең 10 класын тамамлай, А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтына (хәҙерге А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты) уҡырға инә. Юғары һөнәри белем алғас, 1941 йылдың авгусынан йүнәлтмә буйынса 1-се урта мәктәптә география уҡытыусыһы булып эшләй башлай, 1941 йылдың декабренән (хәҙер инде эвакуацияла) — Свердловск өлкәһе Слободо-Турин районы Сладково ауылының тулы булмаған урта мәктәбендә география уҡытыусыһы һәм уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй.
Ләүйылға
Халыҡ һаны
Ләүйылға ауылында урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002).
Вдовина Нина Павловна
Биографияһы
1944 йылда Карелия Мәғариф министрлығы Нина Павловнаны эвакуациянан саҡырып ала һәм ошо йылдың авгусынан Беломорск ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә география уҡытыусыһы һәм уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй башлай. 1953 йылдың июнендә был урта мәктәптең директоры итеп тәғәйенләнә, унда 1974 йылдың 5 майында хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.
Ләүйылға
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вдовина Нина Павловна
Биографияһы
Вологда өлкәһе Эске эштәр идаралығы тарафынан 1992 йылдың 9 майында аҡлана.
Ләүйылға
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Вдовина Нина Павловна
Биографияһы
Беломорск ҡалаһында 2004 йылда вафат була.
Ләүйылға
Тирә-яҡ мөхит
Урмандар:
Вдовина Нина Павловна
Биографияһы
Нина Павловна Вдовина тыуыуының 100-йыллығы менән бәйле Беломорск 1-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уның иҫтәлегенә бағышланған дәрес үткәрелә.
Ләүйылға
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәлдәре:
Костинка
Костинка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 801 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Костинка
Лекат-Кы
Лёкат-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Меретка
Меретка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яппаров
Яппаров — башҡорт фамилияһы. Яппар исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.
Япаров тигән бер П хәрефе менән яҙылған вариантлы фамилия ла бар.
Йылға ауышлығы
Йылға ауышлығы (Уклон реки) — йылға (йәки башҡа һыу ағымы) һарҡыуының ниндәйҙер киҫемендә шул уҡ киҫемдең оҙонлоғона нисбәте.
Ауышлыҡты билдәләү
Йылға ауышлығы промилле йәки проценттарҙа, шулай участка оҙонлоғона ҡарата һарҡыу дәүмәле булараҡ ҡулланыла. Тау йылғалары һәм шарлауыҡтар өсөн ҡайһы ваҡыт мөйөш градусын үлсәү ҡулланыла. Тигеҙлек йылғаларында йылға ауышлығы промилле йөҙөнсө өлөштәр тәшкил итә (километрына беренсе дәрәжә берәмектәр һәм тиҫтәләрсә сантиметр). Мәҫәлән, Волга йылғаһының уртаса ауышлығы 0,07 промилле (1 км-ға — 7 см), уйһыулыҡтарҙа — 3-5 промилле. Тау йылғаларында йылға ауышлығы йөҙҙәрсә тапҡырға күберәк булырға мөмкин (бер километрға бер нисә метр һәм хатта тиҫтәләрсә тапҡыр ҙурыраҡ). Ғәҙәттә йылға ағымының йүнәлеше буйынса буй ауышлығы иҫәпкә алына. Буй йылға һарҡыуы, ҡағиҙә булараҡ, инештән тамағына ҡарай кәмей, ләкин айырым осраҡтарҙа йырҙа үткән урындарҙың рельефы, тупраҡ һәм тау тоҡомдары төрҙәре йоғонтоһонда буйындағы һарҡыу төрлө була ала.
Участкалар буйынса ауышлыҡтар һайыҡҡан осорондағы һыу кимәле буйынса билдәләнә. Тотош йылғаның дөйөм ауышлығын уның айырым участкаларының уртаса ауышлығы күрһәткестәре менән иҫәпләп сығаралар.
Йылғаның арҡыры ауышлығы (һыу көҙгөһөнөң ауышайыуы) йырҙа рәүеше тәьҫирендә барлыҡҡа килә (мәҫәлән, бөгөлдәрҙә "дуға"ның эске яҡ ярына йүнәлә), ел, гидротехник ҡоролмалар һәм башҡа сәбәптәр булыуы ихтимал.
Һыу көҙгөһөнөң уртаса ауышлығы, ғәҙәттә, һыу ағымы төбөнөң уртаса ауышлығына яҡын.
Әҙәбиәт
Чеботарёв А. И. Гидрологический словарь. Л., Гидрометеоиздат, 1978 год.
Бачинский Кшиштоф Камиль
Биографияһы
1942 йылда Бачинский йәшерен нәшриәттә Ян Бугай исеме менән «Һайланма шиғырҙар» китабын сығара. 96 дана итеп ротаторҙа баҫылған китап тиҙ таралып бөтә, авторҙа берҙән-бер дана тороп ҡала.
1942 йылдың июнендә Бачинский бергә йәшерен университетта полонистиканы өйрәнгән Барбараға өйләнә.
Бачинский 1944 йылда Варшава ихтилалы барышында һәләк була. Бер нисә аҙнана һуң уның ҡатыны ла үлтерелә.
Кшиштоф Камиль Бачинский Варшавала Воинское Повонзки зыяратында ерләнгән.
Ижады
Йәшерен рәүештә бәләкәй генә әҙ тиражлы бер нисә китап сығара. 500-ләгән шиғырҙан, бер нисә поэманан һәи ике тиҫтә хикәйәнән торған әҙәби мираҫы һуғыштан һуң донъя күрә. Әҙәбиәт тарихында үҙ быуынының (Колумбтар быуыны) иң күренекле шағиры, поляк әҙәбиәтенең легендар шәхесе булып ҡала.
Уның исемендәге әҙәби премия булдырыла. Шиғырҙарына яҙылған йырҙарҙы Эва Демарчик һәм башҡа танылған бардтар башҡара.
рус телендә Бачинскийҙы Анатолий Гелескул, Борис Дубин, Георгий Ефремов, Мария Петровых, Александр Ревич, Борис Слуцкий, Зыгмунт Левицкий, Наталья Горбаневская, Дмитрий Кузьмин тәржемә итә.
Дингслебен
Дингслебен (Dingsleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 267 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 435 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98646 һәм автомобиль коды — HBN.
Ғиззәтуллин Ибраһим Ғәзизулла улы
Ғиззәтуллин Ибраһим Ғәзизулла улы (15 сентябрь 1918 йыл — 13 май 1992 йыл) — башҡорт прозаигы, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. III дәрәжә Дан (1943), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1985) ордендары, хәрби миҙалдар менән наградланған, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1968). Республикала ғына түгел, элекке Советтар Союзында ла «Башҡорт Маресьевы» исеме аҫтында киң билдәлелек алған ҡаһарман шәхес.
Биографияһы
Ибраһим Ғәзизулла улы Ғиззәтуллин 1918 йылдың 15 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Түбәнге Әрмет ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Күрше Йәнырыҫ ауылында ете йыллыҡ мәктәпте бөтөргәс, 1935—1938 йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы педагогия училищеһында уҡый. Уны тамамлағандан һуң, Йәнырыҫ мәктәбенә эшкә ебәрелә һәм тарих менән башҡорт теле уҡыта башлай.
1939 йылда Ҡыҙыл Армияға хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Алыҫ Көнсығышта взвод командиры ярҙамсыһы һәм взвод командиры булып хеҙмәт итә. Дивизияның ике йыллыҡ партия мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән хәрәкәт итеүсе армияға ебәрелә һәм Төньяҡ-Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре составында фашистарға ҡаршы ҡаты бәрелештәрҙә ҡатнаша. Комсомолдарҙан удар төркөм ойоштороп, командование заданиеларын уңышлы үтәгәне һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн III дәрәжә Дан ордены менән наградлана, ике хәрби миҙал менән бүләкләнә. 1941 йылдың 23 октябрендәге алыштарҙың береһендә ҡаты яралана һәм фалиж һуғыу арҡаһында хәрәкәт итеү мөмкинлегенән мәхрүм ҡала, ҡул-аяҡтары бөтөнләй тиерлек йөрөмәй. Ғүмеренең ҡалған йылдарын түшәктә үткәрергә мәжбүр була.
Стәрлетамаҡ педагогия училищеһында үҙен рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡытҡан, һуңынан Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған шағир Хөсәйен Ҡунаҡбайҙың үҙ ваҡытында биргән кәңәшен иҫкә төшөрөп, кисәге яугир 1944 йылда ижад эшенә тотона. Был «тотоноу», әлбиттә, мең ғазаптар аша була. Әҙерәк хәрәкәт иткән һул ҡулын эшкә ҡушып, Ибраһим Ғәзизулла улы ҡәләм тоторға өйрәнә, әкренләп яҙа башлай. Гәзиттәрҙә хәбәрҙәр баҫтырыуҙан башлап, йылдар үтеү менән әҙәби ижадҡа килә. Артабан хикәйәләр, шунан повестар, ХХ быуаттың етмешенсе йылдарында романдар яҙа. Әлбиттә, ауыр эшендә әҙип яңғыҙ булмай. Бер нимәгә ҡарамай, үҙенең яҙмышын түшәктә ятҡан яугир менән бәйләгән күрше Түбәнге Әрмет ауылы уҡытыусыһы булып эшкә килгән «Зөләйхә Тәхәү ҡыҙы уның машинисткаһы ла, водителе лә, кәңәшсеһе лә, илһам сығанағы ла...», шулай уҡ «...ҡулы ла, аяғы ла, күңеле лә, йөрәге лә була. Әйтеүе генә анһат: йәш кәләше уны көн һайын иртән түшәгенән күтәреп торғоҙа, йыуындыра, кейендерә, ашата. Бына шулай 48 йыл бергә тормош көтөүҙәре осоронда бала урынына тәрбиәләй Зөләйха Ибраһимын. Бынамын тигән өс ул, береһенән-береһе һылыу ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә улар. Ни тиклем ауыр булһа ла, барыһына ла өлгөрә Зөләйха Тәхәү ҡыҙы, уҡытыу эшен ташламай, хаҡлы ялға сыҡҡансы Түбәнге Әрмет урта мәктәбенең алдынғы уҡытыусыһы була».
Ярты быуатҡа яҡын ижади эш менән әүҙем шөғөлләнеп, ике тиҫтәгә яҡын китап баҫтырып, үҙенең фиҙакәр тормошо менән бөтөн илгә «Башҡорт Корчагины» булып танылыу ала башҡорттоң ҡаһарман ир-уҙаманы яугир-яҙыусы Ибраһим Ғиззәтуллин.
Әҙип 1992 йылдың 15 майында, яҡты донъяны ҡалдырып, баҡыйлыҡҡа күсте. Ул тыуған ауылы Түбәнге Әрметтә ерләнгән.
Танылған яҙыусы һәм һоҡланғыс ир-уҙаман Ибраһим Ғиззәтуллинды ижадташтары, яҡташтары, республика йәмәғәтселеге онотмай. Уның тыуған яғында, баш ҡалабыҙ Өфөлә һәм республиканың бар тарафтарында әҙиптең юбилейына, уның тормошона һәм ижадына арналған төрлө йүнәлештәге саралар даими үткәрелә, уның әҫәрҙәре һәр китапханала бар, ҡайһы берҙәре мәктәп программаларына индерелгән. Үҙенең ижады һәм үҙенсәлекле тормошо менән «Башҡорт Корчагины» милли әҙәбиәт һәм республика тарихында лайыҡлы урын алып тора.
Ижади эшмәкәрлеге
Бөтөнләй хәрәкәтһеҙ тиерлек түшәктә ятҡан кисәге ҡаһарман яугирҙың ҡулына ҡәләм алыуы бер ҙә нигеҙһеҙ булмай. Ибраһим Ғиззәтуллин Стәрлетамаҡ педагогия училищеһындағы уҡытыусыһы — шағир Хөсәйен Ҡунаҡбаевтың «Яҙырға кәрәк һиңә, яҙырға» тигән һүҙҙәрен нәҡ ошо ваҡытта яңынан иҫенә төшөрөп кенә ҡалмай, ә остазының кәңәшен көндәлек йәшәү девизы итә. 1944 йылда ижад эшенә тотоноп, тәүге аҙымдарын кәрәкле тәжрибә туплауға йүнәлтә. Ул район гәзитенә, республика баҫмалары «Совет Башҡортостаны» һәм «Ҡыҙыл таң»ға хәбәрҙәр яҙа башлай һәм был баҫмаларҙың әүҙем хәбәрсеһенә әйләнә. Йылдар үтеү менән уларҙа мәҡәләләр, очерктар баҫтыра, үҙен төплө әҙәби ижадтың тәүге баҫҡысында — хикәйә яҙыуҙа һынап ҡарарға тәүәкәллек ҡыла. Йәш әҙиптең тәүге ижад емеше булған «Гөлзәйнәп» хикәйәһе 1955 йылда «Әҙәби Башҡортостан» (1961 йылдан «Ағиҙел») журналында баҫылып сыға. Был, әлбиттә, уға һәм Ибраһим Ғәзизулла улының тормош иптәше һәм таянысы Зөләйхә апайға яңынан-яңы дәрт-дарман өҫтәй. Артабан яҙылған хикәйәләре Башҡортостан китап нәшриәтендә 1960 йылда айырым йыйынтыҡ итеп нәшер ителә. Ошо уҡ жанр әҫәрҙәренән торған икенсе китабы — «Йәшәү йәме» 1964 йылда донъя күрә. Был ваҡытта яҙыусы ҙурыраҡ күләмле әҫәрҙәр — повестар ижад итеүгә ныҡлап тотона. Һөҙөмтәлә, ХХ быуаттың алтмышынсы йылдары аҙағында уның ике повесы уҡыусыға тәҡдим ителә. Шуларҙың 1967 йылда баҫылған «Юлға сығыр алдынан» әҫәренә 1968 йылда ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының Ғәлимов Сәләм исмендәге әҙәби премияһы (аҙаҡтан Ғ. Сәләм исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы) бирелә. Ярайһы уҡ әҙәби тәжрибә туплаған һәм үҙен тулы әҙерлекле яҙыусы итеп күрһәткән Ибраһим Ғиззәтуллин өсөн етмешенсе йылдар ҙа әүҙем ижад осоро була. Был осорҙа уның «Ғашиҡтар баҡсаһы», «Саттар күҙлеге» повестары, шулай уҡ «Икенсе күкрәү» романы башҡорт һәм рус телдәрендә донъя күрҙе. Был әҫәрҙәрҙә ауыл халҡының 30-сы йылдарҙа һәм Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында күп яҡлы тормошо матур образдар аша һүрәтләнә. Ижади уңыштары өсөн ныҡлы рухи көсө менән илебеҙҙә йәшәүсе меңдәргә матур үрнәк булған яҙыусы 1978 йылда Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән наградлана. Әҙиптең 1981 йылда сыҡҡан ике романы һәм «Үлгәндән һуң утыҙ йыл» автобиографик повесы ла уҡыусылар тарафынан бик йылы ҡабул ителде.
Ижади уңыштары менән ҡанатланған Ибраһим Ғәзизулла улы үҙен шиғриәттә һәм балалар өсөн әкиәттәр яҙыуҙа ла һынап ҡараны. Уның бер шәлкем шиғырҙарына йырҙар ижад ителгән. 1988 йылда етмеш йәшен тултырған әүҙем яҙыусы «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.
Яугир яҙыусы һәм яҙмышынан юғары булырға көс тапҡан ир-уҙаман Ибраһим Ғәзизулла улы Ғиззәтуллиндың әҫәрҙәрен бер нисә быуын уҡыусылары яратып уҡый. Әҙиптең хикәйә һәм повестары башҡа телдәргә лә тәржемә ителгән. Улар тураһында әҙәбиәт белгестәре һәм тәнҡитселәр тик йылы һүҙ әйтә.
Вәхитов Риф Хәйрулла улы
Вәхитов Риф Хәйрулла улы  (4 сентябрь 1940 йыл — 14 сентябрь 2021 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1990 йылдарҙа КПСС-тың Салауат район комитетының беренсе секретары, 1995—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты етәксеһе. Башҡорт АССР-ының ХII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Салауат районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Риф Хәйрулла улы Вәхитов 1940 йылдың 4 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ (хәҙерге Салауат районы) Арҡауыл ауылында колхоз төҙөүҙә актив ҡатнашҡан Хәйрулла менән Мәнзүмә Вәхитовтарҙың ғаиләһендә тыуған. Хәйрулла Вәхитов «Игенсе» колхозының тәүге рәйесе була.
Арҡауыл урта мәктәбен тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын 1958 йылдың сентябрендә «Йүрүҙән» колхозының Арҡауыл МТС-ы (һуңынан Малаяҙ РТС-ы) токары булып башлай.
Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, 1962 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына уҡырға инә. Юғары һөнәри белем алған йәш белгес тыуған ауылына ҡайтып, «Һарғамыш» совхозында агроном булып эшләй башлай. Шулай уҡ совхоз партия комитетының кабинеты менән етәкселек итә.
1967—1974 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Салауат район комитетының беренсе секретары.
1974—1976 йылдарҙа — Свердловск юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу-партия эштәре бүлегендә инструктор. 1979 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Салауат районы Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1982 йылдан — КПСС-тың Салауат район комитетының беренсе секретары. Башҡор АССР-ы 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1995 йылдың апреленән — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының ойоштороу бүлеге мөдире була, һәм шул уҡ йылдың май айынан 2000 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатын етәкләй.
Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, тыуған республика һәм тыуған районы тормошонда әүҙем ҡатнашыусы булып ҡала. Оҙаҡ йылдар етәксе вазифаларҙы биләһә лә, халыҡ күңелен ябайлығы менән яулаған. Республика етәкселәре, РФ субъекттарындағы коллегалары, депутаттар араһында ҙур абруй менән файҙалана. «Салауаттар» яҡташтар төбәк берекмәһенең әүҙем ағзаһы.
Верхняя Карманга
Үрге Карманга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе (Плесецкий район) биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Карм күле - күл - Карманга йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мильтюш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әшә (йылға)
Географияһы
Әшә йылғаһы Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы ерҙәре аша аға, Эҫем йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы.
Силәбе өлкәһе Әшә районында урынлашҡан Ҡаратау битенән баш ала һәм юғары ағымында кеше йәшәмәгән урындарҙан аға. Эҫем йылғаһына уның тамағынан 120 км өҫтәрәк Әшә ҡалаһы ситендә килеп ҡушыла.
82 ҡушылдығы бар. Уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 180 км. Силәбе өлкәһенең тәбиғәт һәйкәле.
Тарихы
Ҡасандыр йылға буйында махсус торлаҡ пункттар, ағас бысыу һәм күмер яндырыусы ауылдар: Үрге Әшә, Ивановка, Тройчатка булған
Хәҙерге ваҡытта Әшә йылғаһы буйында Точильный ҡасабаһы урынлашҡан. Ул ҡасандыр Әшә-Балашов заводы ихтыяждары өсөн тирә-яҡ урмандарҙы ҡырҡыусыларҙың балталарын сыныҡтырыу өсөн ҡайраҡ түңәрәктәр яһаусыларҙың йәшәү урыны булараҡ барлыҡҡа килгән. Әшә-Балашов заводы, һуңынан Әшә заводы 1947 йылға тиклем ағас күмере ҡулланып эшләгән.
Һыу реестры мғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестрының мғлүмәттәре буйынса, Кама һыу бассейны округына инә, һыу хужалығы йылға бассейны - йылға башынан тамағына тиклем — Эҫем йылғаһы, бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама йылғаһы.
Этимологияһы
Йылға исеменең килеп сығышын Свердловск өлкәһе төбәкте өйрәнеүсеһе, географы, топонимдар белгесе Шувалов Николай Иванович тың "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатылыуынса, ике фараз осрай: Аша, река, правый приток Сима, бассейн Белой; город областного подчинение; районный центр. Поселок основан в 1898 г. в связи со строительство металлургического завода, с 1933 г.— город. Название имеет два толкования. Одно рассматривает топоним с точки зрения оценки местных природных условий, с тюркским глагол ас, аш — «переваливать», «переходить» (через горы), т. е. река, пробивающаяся через горы. Другое толкование из этнический терминологии. В первоисточникахрека называется Асса (звуковое соответствие «с» и « ш»), что позволяет отнести название к родоплеменному «ас», «ассы», «аша». Род асс, ас входит в племя катайцев.
Ғиззәтуллина-Волжская Сәхибъямал Ғиззәтулла ҡыҙы
Ғиззәтуллина-Волжская Сәхибъямал Ғиззәтулла ҡыҙы (15 май 1892 йыл — 6 апрель 1974 йыл) — театр актёры, режиссёр. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1966).
Биографияһы
Сәхибъямал Ғиззәтулла ҡыҙы Ғиззәтуллина-Волжская 1892 йылдың 15 майында Рәсәй империяһының Ҡазан ҡалаһында тыуған.
1907 йылдан Ильясбәк Батыргәрәй улы Ашҡаҙарскийҙың «Фажиғә вә мөсәккин исламия» (Мосолман драмаһы һәм мелодрамаһы; «Сәйяр») труппаһы актёры. 1912 йылдан Өфөлә профессиональ «Нур» театр труппаһын ойоштора. Граждандар һуғышы йылдарында Көнсығыш фронттың 2‑се армияһы ҡарамағындағы 6‑сы фронт труппаһына етәкселек итә. 20‑се йылдарҙа Ижевскиҙа, Ҡазанда һ. б. урындарҙа драма театрҙарында эшләй. Реалистик йүнәлештә ижад иткән актриса. Милли сәхнәлә тәү башлап сит ил классикаһы әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙә ролдәр башҡара. 1923 йылдан Башҡорт драма театры сәхнәһендә сығыш яһай һәм сағыу Зөләйха («Йософ һәм Зөләйха», К. Ғ. Тинсурин) менән Сәрби («Йәш йөрәктәр», Ф. Бурнаш) образдарын кәүҙәләндерә. Режиссёр булараҡ, героик-романтик һәм трагик сюжеттарҙы, ҙур, көслө тойғоларҙы сағылдырыуға ынтыла: Ф. Әмирхан «Йәштәр», «Тигеҙһеҙҙәр», Ғ. Исхаҡи «Зөләйха» һ. б. Н. Иҫәнбәттең «Гөльямал» пьесаһы Ғ.‑В. тормошона һәм ижадына арналған.
Театр оҫтаһы 1974 йылдың 6 апрелендә Татар АССР-ының Чистай ҡалаһында вафат була, Ҡазанда ерләнә.
Медянка (Лофтура ҡушылдығы)
Медянка  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лофтура йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сапронов Николай Сергеевич
Сапронов Николай Сергеевич (11 сентябрь 1937 йыл — 29 июнь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй фармакологы, ИЭМ почетлы докторы, РМФА ағза-корреспонденты (1999), РФА ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
Николай Сергеевич Сапронов Владивостокта 1937 йылдың 11 сентябрендә тыуған.
Әзербайжан аты
Әзербайжан аты ( Azərbaycan atı) - тау тоҡомо менге-йөк төрөндәге аттар, элек-электән Әзербайжан территорияһында үрсетелә.
Сапронов Николай Сергеевич
Биографияһы
1962 йылда Ленинград санитар-гигиена медицина институтын тамамлай, аҙаҡ Ырымбур өлкәһенең бер сиҙәм районында 2 йыл баш санитар врачы булып эшләй.
Әзербайжан аты
Әзербайжан аттары оҙаҡ йәшәүе, сыҙамлығы, юғары эш сифаты менән айырылып тора, шулай уҡ көтөүҙә йөрөтөүгә яҡшы яйлаштырылған. Әзербайжан аттарының конституцияһы көслө, етеҙ, ҡоро һөйәкле. Төҫтәре төрлө. Был тоҡомдо "үҙ эсендә" үрсетеп тә, ғәрәп һәм терек тоҡомдары менән ҡушып та яҡшырталар.
Сапронов Николай Сергеевич
Биографияһы
1964 йыл — Эксперименталь медицина институтының аспирантураһына уҡырға инә (ғилми етәксеһе — фармакология академигы, СССР МФА академигы С. В. Аничков), ә 1968 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм ИЭМ фармакология бүлегендә эшкә ҡалдырыла, бында кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып эксперименталь фармакология лабораторияһы етәксеһенә тиклем юл үтә (1985 йыл) һәм артабан институттың фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары (1990), ә 1995 йылдан алып — академик С. В. Аничков исемендәге нейрофармакология бүлеге етәксеһе, 2009 йылдан алып 2010 йылға тиклем — институт директоры вазифаһын башҡарыусы, 2011 йылдан алып тормошоноң аҙағына тиклем — нейрофармакология бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре.
2019 йылдың 29 июнендә вафат була.
Әзербайжан аты
Төрҙәре
Әзербайжан аты бер нисә төрҙө үҙ эсенә ала, улар үҙ үҙенсәлектәренә эйә һәм үрсетеү урыны буйынса аталалар; ҡарабах аттары, куба юрғаһы, ширван аттары һәм делибоздар (яҡшыртылған төр, нигеҙҙә, Азербайжандың Газах өлкәһендә үҫтерелә, шуға күрә делибоздың тағы бер исеме - газах аттары).
Сапронов Николай Сергеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Нейроэндокринология һәм нейрофармакология өлкәһе белгесе.
Әзербайжан аты
Ҡарабах аты
Карабах аты - бик боронғо тау аты. Ул XVIII быуатта Таулы-Ҡарабахта сығарылған һәм бороңғо Иран, Төркмәнстан, һуңынан ғәрәп аттары йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән. Был төр Әзербайжан ир-аты аты Рәсәйҙең көньяғында һәм Көнбайыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә ( Польша, Франция ) йылҡы үрсетеүгә ҙур йоғонто яһай. Ҡарабах аттары оҙон юлдарҙа сыҙам. Ҡарабах атын үрсетеү эше ҡасандыр Әзербайжан ССРының Агдам йылҡы заводында башҡарылған.
Сапронов Николай Сергеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Нервы системаһын һәм эске ағзалар ауырыуҙарын коррекциялау өсөн яңы нейротроп саралар эҙләй һәм тикшерә.