cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһе
Систематикаһы
Хәҙерге систематикала барлыҡ эт ҡарағатлыларҙы 95 ырыуға бүләләр. Шуларҙың 10 ырыуға ҡараған 30 төрө Рәсәйҙә осрай.Ҡайһылары ҡырҙан килтерелгән һәм культурала ғына осрай ((картуф, помидор, баклажан, гибридлы петуния, хуш еҫле тәмәке). Ҡалғандары ҡырағай хәлдә тәбиғәт шарттарында осрай.
Мөһим вәкилдәре
Эт ҡарағатының өлгөргән ҡара еләктәре ашарға яраҡлы, ә йәшел емештәре, япраҡтары һәм һабаҡтары ағыулы. Сәскәһе был семья үҫемлектәренә хас. Ҡара эт ҡарағатының таж япраҡсаларының төбө, ҡушылып үҫеп, ҡыҫҡа ғына көпшә барлыҡҡа килтерә.
Хуш еҫле тәмәке менән петуния сәскәләре шундай уҡ төҙөлөшлө. Улар сәскә түтәлдәрендә ҡар яуғансы сәскә ата.
Хуш еҫле тәмәкенең таж япраҡсалары оҙон көпшә барлыҡҡа килтерә; емеше — бик күп ваҡ орлоҡтары булған ҡап емеш. Петунияның сәскәләре хуш еҫле тәмәке сәскәләренә оҡшаған, тик уларҙың сәскәһенең сағыу төҫлө 5 таж япраҡсаһы үҙ-ара ҡушылып үҫеп буранканы хәтерләтә. Хуш еҫле тәмәкенең сәскәләре биш мөйөшлө йондоҙҙо хәтерләтә.
Помидорҙың үҙ-үҙенән һеркәләнеүсе һары сәскәләре 5 тешле касанан, 5 йәки күберәк таж япраҡсанан һәм 5 йәки күберәк һеркәстән тора. Помидорҙың емештәре — эт ҡарағатыныҡы кеүек еләктәр (помидорҙар), ләкин улар эре, ҡып-ҡыҙыл, ҡайһы саҡта һары йәки аҡ була. Помидорҙың тыуған ере — Көньяҡ Америка. Беҙҙең илгә был үҫемлектәр 1850 йылда Көнбайыш Европанан килтерелгән һәм бик киң таралып киткән.
Тилебәрәндең йәбешкәк йөнтәҫ һабағынан насар еҫ аңҡып тора. Үҫемлек тотош бик ағыулы. Уның менән ағыуланғанда баш ауырта, йөрәк тибеше йышая, тын ҡыҫыла, нервылар ныҡ ярһый, күҙ ҡараһы ҙурая, ауыҙ эсе кибә. Тилебәрәнде һәм эт ҡарағаты һымаҡтар семьяһына инеүсе башҡа үҫемлектәрҙе тоторға ярамай.
Тәмәке япраҡтарының составында ағыулы матдәләр күп. Бигерәк тә никотин ныҡ ағыулы. Ул ҡанды ағыулай, йөрәкте, һулыш алыу органдарын ҡаҡшата. ҙың хәтере насарая. Һыуыҡ тейеүгә һәм башҡа ауырыуҙарға тиҙ генә бирешеүсәнлек арта. Нервы системаһын ҡаҡшата.
Богемия короллеге
XIII быуат: барлыҡҡа килеүе
Хәйер, Богемияның ҡайһы бер хакимдары XI—XII быуатта король титулы мираҫы менән файҙаланғандар (Братислав II, Владислав II), ә короллек тик 1198 йылда ғына Пржемысл Откар I тарафынан рәсми рәүештә ойошторолған. Уның короллек статусы рәсми рәүештә Швабский Филипп тарафынан таныла. Бының өсөн Швабский Филипп  император IV Оттон менән һуғышҡанда, уға ярҙам итергә тейеш була. 1204 йылда Пржемыслдың короллек титулы Оттон IV үҙе, шулай уҡ папа Иннокентий III тарафынан таныла. Богемия короллеген документаль нығытыу 1212 йылда Сицилия алтын буллала Фридрих II ҡул тамғаһы менән башҡарыла.
Ошо ваҡыттан императорҙың һәм Прага епископының һәр богем хакимын хуплау өҫтөнлөгө бөтөрөлә. Пржемыслдың вариҫы булып икенсе никахтан тыуған улы Вацлав I тороп ҡала. Апаһы Вацлавтың Агнесса, һуңыраҡ изгеләре рәтенә индерелгән, ғәйрәтле һәм бик тәүәккәл ҡатын булған. Ул Изге Рим империяһы императорына кейәүгә сығырға баш тарта, ә уның урынына үл ғүмерен рухи эҙләнеүҙәргә арнаған. 1233 йылда Рим папаһының хуплауы менән ул Ҡыҙыл йондоҙ менән рыцарҙар тәреһе ордены булдыра. Был Чехия коллегендә беренсе рыцарҙар ордены була. XIII быуат Пржемысловичтар династия хакимлығының Чехияла иң динамик осоро. Император Фридрих II урта диңгеҙ эштәре менән хәстәрлеге һәм династия көрәше менән мәшғүллеге менән Үҙәк Европала Бөйөк Батшалыҡ (1254—1273) булараҡ билдәле. Ул император власын ҡаҡшата, шуның менән Пржемысловичтарҙың власын нығыта. Шул уҡ ваҡытта монгол ябырылыуы (1220—1242) Чех короллегенең көнсығыш күршеләренең, венгрҙарҙың һәм поляктарҙың, иғтибарын юғалта.
Һуңғы ваҡытта идара иткән Пршемысловичтар һәм беренсе Люксембургтар ваҡытында Богемия короллеге Изге Рим империяһының иң ҡеүәтле дәүләте була. Король Пржемысл II Отакар Австрия ерҙәренән алып Адриатик диңгеҙенә тиклем хакимлыҡ итә. Король Вацлав II 1300 йылда Польша короле тәхетенә ултыра, ә уның улы Вацлав III бер йылдан Венгрия короле була. Хәҙер Чехия корллеге Венгриянан алып Балтик диңгеҙенә тиклем йәйрәп ятҡан. Пржемысл II Откар (1253—1278) немец принцессаһы Маргарита Бабенбергҡа өйләнә һәм Австрия герцогы була, шуның менән Үрге һәм Түбәнге Австрия һәм Штирияның бер өлөшөн ала. Тиҙҙән Штрияның ҡалған өлөшөн, Каринтияның ҙур өлөшөн һәм Карниоланың бер өлөшөн яулап алған. Уға «тимер һәм алтын короле» (алтын — уның байлығы, тимер — баҫып алғаны өсөн) исем таҡҡандар, Кресенбрунна янындағы алышта Венгрия армияһын ҡыйрата. Шулай уҡ, Пржемысл Пруссия мәжүсилектәрен яулай. 1256 йылда Пржемысл Откар II Краловец ҡалаһына нигеҙ һала, һуңыраҡ ул Кенигсберг буларҡ билдәле, хәҙер Калининград. Әммә 1273 йылдан император Рудольф император власын тергеҙә башлай. Богемияла аристократтарҙың фетнәләре арҡаһында 1278 йылға Пржемысл бөтә немец ерҙәрен юғалта, ә королдең үҙен ярандары ташлап китә, һәм ул Рудольфҡа ҡаршы һуғышта Моравия яланында һәләк була
XIII быуат немец иммиграцияһының киң масштаблы осоро була. Немецтарҙың көнсығышҡа күсенеүен йыш ҡына Пршемысловичтар тарафынан хупланмаған. Немецтар ҡала халҡын тулыландырған һәм айырым осраҡта Чехия ерҙәренә тәрәнерәк инеп колониялар барлыҡҡа килтергәндәр. Кутна Гора, Немец Броды (хәҙер Гавличкув Брод) һәм Йиглава немецтарҙың мөһим тораҡ пункттары булып тора. Немецтар үҙҙәре менән закондар йыйынтығы алып килә — teutonicum ius, — артабан ул Богемия һәм Моравия хоҡуҡтарының коммерция нигеҙендә ята. Тиҙҙән немец һәм чех дворяндары араһында никахтар ғәҙәти күренешкә әүерелә..
XIV быуат: «Алтын быуат»
XIV быуат, ә бигерәк тә Карел I (1342—1378) идаралығында, чех тарихында алтын быуат тип һанала. 1306 йылда Пржемысловтар династияһы киҫешәләр,һәм бер нисә династия һуғышынан һуң, Ян граф Люксембург чех короле итеп һайлана. Ул Вацлав II ҡыҙы Елизаветаға өйләнә. Уның улы, Карл IV, Карел I исеме аҫтында чех короле була. Карл Чехия короллегенең власын һәм абруйын нығыта. 1344 йылда Праганың епархияһын архиепископ статусына күтәрә һәм уны Майнц архиепископы юрисдикцияһынан бушата. Прага архиепископы богемия королдәрен тәхеткә ултыртыу хоҡуғы ала. Карл чех, Моравия һәм Силезия аристокпаттарын «ауыҙлыҡлай», Моравия һәм Богемияның урындағы хакимиәттәрен рационализациялай һәм Бранденбургты (1415 йылға тиклем), Люксембургты (1437 тиклем), Лужицаны (1635 тиклем) һәм Силезияны (1742 тиклем) богемия батшалығы биләмәләре яһай. Был ерҙәр богема батшалығы ерҙәрен барлыҡҡа килтергән.
1355 йылда Карл Изге Рим империяһы императоры тарафынан тәхеткә ултыртыла. 1356 йылда ул император һайлау процесын системалаштырылған 1356 йылғы Алтын булланы баҫтырып сығара. Чех короле ете һайлап алыусының береһе булған, ә чех короле артабан Бранденбургты алыу менән, императорҙың һайлаусылар коллегияһында ике тауыш ала. Карл шулай уҡ Праганы империяның баш ҡалаһы итә.
Ҙур төҙөлөш проекттары король тарафынан тормошҡа ашырылған. Проекттарға яңы ҡалаға иҫкеһенән көньяҡ-көнсығышҡа табан Король һарайына нигеҙ һалыуҙы индерә, Градча — тергеҙепә. Прагала 1348 йылда төҙөлгән Карл университеты  айырым әһәмиәткә эйә. Был Карлдың Праганы халыҡ-ара белем биреү үҙәге эшләргә теләгән ниәтенең шаһиты булып тора.
Карл 1378 йылда вафат була. Чехия тәхетенә уның улы Вацлав IV күсә, шулай уҡ ул да император итеп һайлана, әммә 1400 йылда император тәхетенән ҡолатыла, ләкин чех коронаһын һаҡлай.
XV быуат: гуситтар
Гусит хәрәкәте - (1402—1485) ул иң элек дини күренеш, ә аҙаҡ — милли күренешкә әйләнә. Ул дини реформатор хәрәкәте булараҡ, папа власына хәүеф тыуҙырған, Богемияның сиркәү эштәрендә милли автономияһын раҫлаған. Гуситтар Изге Рим империяһының дүрт тәре походын еңеп сыға. Сөнки тәре йөрөтөүселәрҙең күбеһе немецтар була, шулай уҡ гусит хәрәкәтен чехтарҙың үҙаллылыҡ өсөн хәрәкәте, тип ҡарай башлайҙар. Ул империяға һәм немецтарға ҡаршы төҫ ала, ҡайһы берҙә ул оҙайлы чех -немец этник конфликтының тәүге сәбәбе кеүек билдәләнә.
Гусит хәрәкәте Вацлав IV (1378—1419) оҙаҡ идара иткән ваҡытта — папа һәм уның менән бергә Изге Рим империяһы анархияһының емерелеүе ваҡытында барлыҡҡа килгән. Ығы-зығы Прага ҡалаһында Карл университетындағы бәхәстән башлана. 1403 йылда Ян Гус университеттың ректоры була. Реформистик ҡарашлы Гус Джон Уиклифтың Англияла папаға ҡаршы һәм антииерархик тәғлимәтен яҡлаған. Густың тәғлимәте католик сиркәү боҙоҡлоҡтарын — байлыҡҡа ынтылыш, коррупция һәм симонияны бөтөрөү ниәте менән айырыла. Ул Уиклифтың сиркәүҙең таҙалыҡ һәм фәҡирлек тураһында тәғлимәтен яҡлап сығыш яһай. Диндарҙарҙы сиркәүҙең ике төр йолаһын башҡарырға саҡырған — сиркәү икмәген ҡабыу һәм сиркәү шарабын эсеү (шараплы йоланы католик сиркәү руханиҙарға ҡарата ғына ҡуллана). Артабан Гус тәғлимәтенә уртаса ҡарашлылыр үҙҙәрен чашниктар, ә радикалдар — табориттар, тип йөрөтәләр. Табор ҡала исеме, табориттарҙың резиденцияһы урынлашҡан. Гуситтар сиркәү доктринаһын кире ҡағалар, Бөтә дини мәсьәләләрҙе хәл итеү өлгөһө өсөн Тәүратты ҡалдыралар. Гус вазифаға ултырғандан һуң, немец дини тәғлимәт профессорҙары Уиклиф хеҙмәтен тикшереүҙе талап итә. Университет чехтарына таянып, Гус ҡаршылыҡ күрһәтә. Сәйәси ҡарар ҡабул итеү өсөн өс немецҡа ҡаршы бер тауыш ҡына булып, чехтар аҙсылыҡты тәшкил итә, һәм ортодоксаль позиция еңә.. Артабанғы йылдарҙа чехтар, тауыш биреүҙе тигеҙләү өсөн, университет Уставын ҡайтанан ҡарауҙы талап итәләр. Чех короле Вацлавтың икеләнеүе арҡаһында, университет бәхәсе көсәйә. Уның немецтарға ҡарата хөкүмәт вазифаһына тәғәйенләүҙә яҡшылыҡ күрһәтеүе чех дворяндары араһында милләтселек кәйефен уята, һәм улар Гус менән берләшә. Немец факультеттары Зайич Збинек, Прага архиепископын, һәм немец руханиҙарын. Сәйәси сәбәптәр буйынса Вацлав Густы яҡларға хәл итә. 1409 йылдың 18 ғинуарында Вацлав Кутнагор указын сығара. Указ буйынса Прага университетын контролдә тотоу чехтарға тапшырыла. Һөҙөмтәлә немец студенттары һәм уҡытыусылары Карл университетын күмәкләп ташлап китәләр. Был Лейпциг университетына нигеҙ һалыуға килтерә. Гус триумфы ҡыҫҡа була. Ул индульгенцияны һатыуға ҡаршы була, шуның өсөн королдең үҙенә ҡарата ярҙамын юғалта, сөнки король бындай һатыуҙарҙан процент алған булған. 1412 йыл Гус һәм уның фекерҙәштәрен эштән бушаталар һәм Праганан ҡыуып сығаралар. Ике йыл дауамында реформаторҙар бөтә Чехия буйынса сәйәхәт итеүсе таратыусылар булып хеҙмәт итәләр. 1414 йылда Гус үҙенең ҡарашын яҡлау өсөн Констаца соборона саҡырыла. Килгәс, уны ҡулға алалар. Собор уны еретик булараҡ хөкөм итә. Хөкөм ҡарары менән уны 1415 йылда усаҡта яндыралар (император тарафынан бирелгән хәүефһеҙ сәфәр гарантияһы бындай асыҡтан-асыҡ кафыр өсөн собор тарафынан дөрөҫ түгел, тип иҫәпләнә).
Гус үлеме гусит һуғышына килтерә — тиҫтәләгән йылдарға һуҙылған дини һуғыштар. 1419 йылда Венгрия пропапаһы һәм тәхете вариҫы Вацлав үлә. Сигизмунд немец һәм венгр ғәскәрҙәре яғынан ярҙам булыуға ҡарамаҫтан, оҙаҡ ваҡыт короллекте контролдә тота алмай. Прага ҡалаһында тәртипһеҙлектәр тоҡана. Ян Жижка етәкселегендә табориттар баш ҡалаға юлланалар. Дини ыҙғыштар короллекте тарҡата. Чех ҡала халҡы һәм немец католиктары бер-берһенә ябырылалар. Уларҙың күптәре үлтерелә, бик күп немецтар Изге Рим империяһына ҡасалар. Император Сигизмунд гуситтарға ҡаршы дүрт тәре походы ойоштора, тик улар уңышһыҙ тамамлана. Тәре походы башланғас, радикаль һәм уртаса гуситтар берләшә, дошманды тотҡарлайҙар. Хәүеф янау бөткәс, гусит армияһы короллек территорияһына католиктарҙы эҙерлекләү өсөн ҡайта. Күп тарихсылар гуситтарҙы дини фанатиктар итеп һүрәтләйҙәр. Уларҙың маҡсаты донъяуи — тыуған ерҙе гуситтарҙың хоҡуҡтарын танымаған императорҙан һәм папанан һаҡлау. Армия менән етәкселек иткән Жижка һарайҙарҙы, монастырҙарҙы, сиркәүҙәрҙе һәм ауылдарҙы штурмлай. Католик руханиҙарын ҡыуа, сиркәү ерҙәрен тартып ала.
Сигизмунд армияһына ҡаршы көрәш барышында табориттар хәҙерге Словакия райондарына үтеп инә. Чехия ҡасаҡтары шунда төпләнгән, 1438 йылдан 1453 йылға тиклем чех аристократы Ян Йискра Брандис көньяҡ Словакияның ҙур өлөшөн, Зволендан Кощицеға тиклем, контролдә тотҡан. Шулай итеп, словак гусит доктринаһы словактар араһында таралыу таба, был киләсәктә чехтар һәм словактар союзын тәьмин итеү өсөн нигеҙ була.
1437 йыл Сигизмунд вафат булғас, Чехия юғары ҡатламдары уның вариҫы итеп Альбрехт Австрийҙы һайлайҙар. Альбрехт тиҙҙән вафат була, һәм уның улы Ладислав Постум («Посмертный»), король тип иғлан ителә. Ладислав ваҡытында Богемия ысынбарлыҡта регент советы власы аҫтында була. Улар уртаса дворяндар-реформаторҙан, башлыса чашниктарҙан торған. Эске низағтар арҡаһында короллектә хәл ҡатмарлаша. Чех дворяндарының бер өлөшө көнсөл католиктар, папаға лояль ҡарашлы булып ҡалалар. 1433 йылда Базель чашниктар советы делегацияһы, католик сиркәүе менән ярашырға ла әҙер кеүек булалар. Әммә папа гусит Компакттарын (тәғлимәттең төп положениелары) кире ҡаға, шулай итеп чехия католиктары менән чашниктарҙы ярашыуына юл ҡуймай. Йиржи из Подебрад аҙаҡ Богемияның «милли» короле була, чашниктарҙың регентлыҡ лидерына әйләнә. Йиржи башҡаны чашник яһай, Ян Рокицанды, Праганың архиепископын. Ул радикаль табориттарҙы чехтарҙың реформат сиркәүе менән татыулаштыра ала. Католиктар партияһыһы Праганан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Ладислав лейкемиянан вафат була. 1457 йылда чех юғары ҡатламдары Йиржи из Подебрадты король итеп һайлайҙар. Йиржи сығыш менән затлы булһа ла, король династияһының вариҫы булмай. Шуға күрә уны һайлауҙы папа һәм ниндәйҙер европа монархтары. танымай.
Йиржи « Дөйөм донъя Хартия Союзы» төҙөргә ынтыла. Уның фекеренсә, бөтә монархтар дәүләттең милли суверенитет принцибы нигеҙендә тотороҡло тыныслыҡ дәүәрен яҡынайтыу буйынса, ҡыҫылмау принциптары, шулай уҡ халыҡ-ара трибунала проблемаларҙы һәм бәхәстәрҙе хәл итеүҙә көс һалырға тейештәр. Бынан тыш, Европа төрөктәр менән көрәш өсөн берләшергә тейеш. Шул уҡ ваҡытта был тотороҡло тыныслыҡта Йиржи папа власының урынын күрмәй.
1465 йылда чех католик дворяндары Зеленагур лигаһына ҡушыла. Был Йиржи абруйын төшөрә. Киләһе йылда папа Павел II Йиржиҙы сиркәүҙән айыра Богемия менән Матвей Корвин һәм Фридрих III Габсбург араһында чех һуғышы (1468-1478) башлана. Һуғыш барышында венгр ғәскәрҙәре Маврияның күпселек өлөшөн биләй. 1471 йылда Йиржи из Подебрад вафат була.
1471 йылдан һуң: Ягеллоновтар һәм Габсбургтар идараһы
Гуситтарҙың короленең вафатынан һуң, чех юғары ҡатламдары поляк кенәзе Владислав Ягеллонаны һайлайҙар. 1490 йылда ул шулай уҡ Венгрия короле була, ә поляк Ягеллондар ы Чехия һәм Венгрия менән идаралыҡ итәләр. Ягеллондар Чехия менән формаль идара иткәндәр, уларҙың короллектә йоғонтоһо бик аҙ була, ә ысынбарлыҡта идара итеү урындағы дворяндар ҡулына күсә. Чехия католиктары 1485 йылғы Базель советы килешеүен ҡабул итәләр һәм чашниктар менән татыулашалар. Чехтарҙың империянан ситләшеүе ҡатмарлаша, 1500 йыдға Богемия уның тик формаль өлөшө булып тора. 1526 йылда Владиславтың улы, король Людовик, төрөк-ғосмандарынан Мохач янындағы һуғышта еңелә һәм аҙаҡ үлә. Төрөктәр Венгрияның яртыһын баҫып алалар, ә ҡалған ерҙәрен (башлыса хәҙерге Словакия территорияһы) король Людвиктың никах килешеүенә ярашлы, Габсбург власы аҫтына эләгәләр. .Чехия юғары ҡатламдары Карл V-тең кесе ҡустыһы эрцгерцог Фердинандты король итеп һайлайҙар. Шулай дүрт быуатҡа яҡын Чехия менән Словакияла Габсбургтар идаралығы башлана.
Артабан Чехияны урындағы протестант дворянлығының ихтиярына ҡаршы Габсбург монархияһына индереү 1618 йылдағы дефенестрация һәм Утыҙ йыллыҡ һуғыш башланыуға сәбәпсе була 1620 йылда Белая Гора янындағы һуғышта милләтселәрҙең еңелеүе чехтарҙың автономия өсөн хәрәкәтенең аҙағына килтерә.
1740 йылда Пруссия армияһы чех Силезияһын яулай.1742 йылда Мария Терезияны Пруссияға Силезияның ҙур өлөшөн бирергә мәжбүр итәләр (Цешин, Опава һәм Крнов герцогстваларынан башҡа). 1756 йылда Австрия Силезияны кире ҡайтарыу өсөн, Пруссия короле Фридрих II менән һуғышҡа әҙерләнә башлай. Пруссия армияһы Саксонияны ала һәм 1757 йылда Богемияға бәреп инә. Прага янындағы алышта (1757) Габсбургтар ғәскәрен ҡыйрата, ә һуңынан Праганы ала. Ҡаланың сирегенән ашыуын бинаһы юҡ ителә, Изге Вит соборы ныҡ емерелә. Әммә Колин алышында Фридрих ҡыйратыла, Праганы ташлап китергә мәжбүр була һәм Богемиянан сигенә.
Изге Рим империяһы тарҡалғас, Богемия короллеге 1806 йылда Австрия империяһы составына индерелә. Чех короле титулы автоматик рәүештә Австрия императорына бирелә. 1867 йылдағы Австро-Венгрия килешеүе һөҙөмтәһендә Богемия, Силезия һәм Моравия провинциялары Цислейтания батшаһы ерҙәре булып китә. 1918 йылда Чехия короллеге Чехословакия ға әүерелеү юлы менән рәсми рәүештә йәшәүенән туҡтай.
Хәҙерге Чехияның составы Богемиянан, Моравиянан һәм Чех Силезияһынан  тора. Ул хәҙер ҙә элекке Богемия короллегенең күпселек символдарын ҡуллана — гербта ике ҡойроҡло арыҫлан, ҡыҙыл-аҡ һыҙат дәүләт флагында һәм король һарайын президент резиденцияһы сифатында тота.
Чехия батшаһы ерҙәре
Богемия (Čechy) Глац графлығы менән (Hrabství kladské) Чехия короллегенең төп өлөшө була. Эгерланд (Chebsko) Вацлав II король тарфынан 1291 менән 1345 йылдар араһында алына һәм һуңынын шәхси берләшмә хоҡуғы менән короллеккә ҡушыла. ала һәм һуңынан ҡушыла 1348 йылда Карл IV Чехия Батшалығы ерҙәрен (české Koruny země) ойоштора унда, Богемия тыш, инә:
Чехия королдәре бер ваҡыт идара итәләр:
Цвинге (Айхсфельд)
Цвинге (Айхсфельд) (Zwinge (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 440 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 180–210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.
Тереза Эльффорсс
Антуанетта Тереза Эльффорсс (Antoinette Thérèse Elfforss тыумыштан Эберг (Öberg); 30 ноябрь 1823 йыл, Стокгольм, Швеция — 16 апрель 1905 йыл, шунда уҡ) — Швеция актрисаһы һәм театр директоры. 1869 йылдан 1888 йылға тиклем ул Эльффорсс күсмә театр төркөмө менән идара итә
Биографияһы
Тереза Берг Стокгольмда завод хужаһы Андерс Берг һәм Мария Элизабет Каннстрёмдың ғаиләһендә тыуған. Ул 1837 йылдан Швеция Король балет мәктәбе һәм 1839 йылдан Драма актерҙар мәктәбе (Dramatens elevskola) уҡыусыһы була.
Карьераһы
Тереза 1837—1842 йылдарҙа Король драматургия театрында әүҙем эшләй. 1842—1846 ул йылдарҙа Яңы театрҙа (Nya teatern) уйнай. 1847 йылда яңы ойошҡан театр компанияһы директоры актёр Ларс Эрик Эльфорсҡа (1817—1869) кейәүгә сыға. Һуңғараҡ ул Тереза Эльффорсс псевдонимы менән сығыш яһай. Тереза Эльффорсс күсмә театр труппаһында актриса була һәм 1886—1888 йылдарҙа уның директоры була. Ул театр етәкселеген иренең ауырыуы ваҡытында һәм рәсми рәүештә 1869 йылда ире үлгәндән һуң ала.
Актриса булараҡ, Тереза Эльф бер ҡатлы, донъя күрмәгән героинялар роленән башлай, ә унан һуң теоретик хәрәкәттәге персонаждарҙы һүрәтләүгә күсә. Бер тәнҡитсе һүҙҙәре буйынса, «уның сығыштары рухилыҡ, кескенә деталдәр, йәнле тормошсанлыҡ менән айырылып тора», һәм уның таланттарын таныу билдәһе итеп ул ваҡытта уға Швецияның Бөйөк актрисаһы һаналған Королева драма театрының танылған актрисаһы хөрмәтенә «ауыл еренән сыҡҡан Элиса Хвассер» тигән исем бирелә.
Тереза Эльффорс үҙ карьераһы ваҡытында, бигерәк тә театр режиссеры сифатында оло хөрмәт ҡаҙана:
Уның труппаһы Стокгольмда Юргорден театрында уңышлы сығыш яһай һәм 1869, 1870, 1874, 1877 һәм 1878 йылдарҙа Финляндия буйлап гастролдәргә сыға.
1888 йылда Эльффорсс труппа етәкселеген Август Линдбергҡа (1846—1916) тапшыра, шунан һуң ул исемен Линдберг театр труппаһы тип үҙгәртә. Эльффорсс 1893 йылға тиклем Линдберг труппаһы менән сығыш яһауын дауам итә. 1890 һәм 1893 йылдар араһында Линдберг труппаһы Гётебергтың Стора театрында эшләй. 1893 йылда Линдберг труппаһы тарҡағас, ул улы Юлиус Эрик Энгельбрект Эльффорсс (1847—1925) менән Стокгольмда ҡайта, һәм ул унда 1905 йылда вафат була.
Павло Тычина
Павло Тычина (Павло Григорович Тичина; (23 ғинуар 1891 йыл — 16 сентябрь 1967 йыл) — шағир. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1967). Украина ССР-ының Фәндәр академияһы академигы (1929).
Биографияһы
Павло Тычина (Па́вел Григо́рьевич Тычи́на) 1891 йылдың Украинаның Чернигов губернаһы Пески ауылында тыуған.
Атаһы псаломдар башҡорған, «грамота мәктәбе» уҡытыусыһы булған. Павел бала саҡтан музыкаға, һүрәт төшөрөүгә һәм шиғырҙар ижад итеүгә һәләтле булған.
Башта земство мәктәбендә, шунан Чернигов ир балалар дини училищеһында уҡыған, бер үк ваҡытта монастырь хорында йырлаған, сөнки атаһы вафат булып ҡалып, үҙен-үҙе аҫрарға мәжбүр булған. Ғаиләлә 13 бала булып, дүртәүһе сабый саҡта үлгән булған.
Павел Тычина 1912 йылда баҫыла башлай, тәүге йыйынтығы — «Ҡояшлы кларнеттар» («Солнечные кларнеты»; 1918)
Уның «Берҙәм ғаилә тойғоһо» («Чувство семьи единой»; 1938), «Үҫ, гүзәл донъя» («Расти, прекрасный мир»; 1960) һ.б. шиғри йыйынтыҡтары донъя күргән.
Революция 1917 йыл башланғанда Тычина Киевта булған.
1923 йылда Харьковҡа, Украинаның ул саҡтағы баш ҡалаһына күсенә. Бында ул журналда эшләй, күп яҙыша, әрмән, грузин һәм төрөк телдәрен өйрәнәтурецким языками башлай.
1938—1967 йылдарҙа — УССР Юғары Советы депутаты. 1953—1959 йылдарҙа — УССР Юғары Советы Рәйесе. СССР-ҙың 2—5 саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946—1962). 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1943—1948 йылдарҙа — УССР мәғариф министры (нарком).
УССР Фәндәр Академияһы академигы (29.06.1929), УССР Әҙәбиәт институты директоры. 1947 йылдан Болгария Фәндәр Академияһының мәхбир ағзаһы.
Павло Тычина Башҡортостанда
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфөлә йәшәй (1941—43). шиғырында, Башҡорт фольклоры мотивтарын һәм тарихи факттарҙы файҙаланып, Башҡортостандың Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы тормошон «Йәшен» («Гроза»; 1943) тигән шиғырында бәйән итә. «Сәйфи Ҡудашҡа» («Сайфи Кудашу»; 1943) шиғырында, ғәмәлдә, башҡорт халҡына ихтирамын, һөйөүен белдерә.
П. Тычинаның шиғырҙарын Б.Бикбай, С.Кулибай, Ғ.Й.Рамаҙанов, М.Сөндөклө, Ғ.Әмири һәм башҡалар башҡорт теленә тәржемә иткән. Ул үҙе М.Ғафури, Б.Бикбай, С.Ҡудаш, шулай уҡ башҡа бер нисә авторҙың әҫәрҙәрен украин теленә әйләндергән. Башҡорт әҙәбиәте тураһында мәҡәләләр, «Мәжит Ғафури ижадында патриотизм» (1942; башҡортса тәржемәһе 1943) китабы баҫылып сыҡҡан.
Иҫтәлеге
Киевта — Павел Тычина проспекты, Павел Тычина исмендәге Умань дәүләт педагогия университеты; Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереванда урамға һәм Ванадзор ҡалаһындағы мәктәпкә уның исеме бирелгән.
Өфөлә Украин ССР‑ы Фәндәр академияһы Президиумы урынлашҡан бинаға һәм Павло Тычина йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған.
Видео
Эвакуация в Уфе
Мухин Виктор Сергеевич
Мухин Виктор Сергеевич (16 февраль 1938 йыл) — ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2002), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1978). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007).
Геморрой үләне
Геморрой үләне (Горе́ц почечу́йный, Персикария пятнистая, Persicaria maculosa) — ырыуына ҡараған  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 20-80 см. Июнь-август айҙарында аҡ алһыу сәскә ата, июль-октябрҙа орлоға өлгөрә.
Мухин Виктор Сергеевич
Биографияһы
Виктор Сергеевич Мухин 1938 йылдың 16 февралендә Ярославль өлкәһе Рыбинск ҡалаһында тыуа.
Геморрой үләне
Таралауы
Геморрой үләне дамлы ерҙә, йылға-күл, быуа ярҙарында, соҡор-саҡырлы урында үҫергә ярата. Башкортостанда киң таралған.
Мухин Виктор Сергеевич
Биографияһы
1962 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Кандидатлыҡ диссертацияһын — 1967 йылда Мәскәү авиация технологиялары институтында, докторлыҡ диссертацияһын 1975 йылда Мәскәү авиация институтында яҡлай (специальность 05.07.05).
Эш урындары: Өфө моторҙар эшләү заводында станоксы, техник, инженер (1956—1967); 1968 йылдан Өфө авиация институтында өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, 1975—2003 йылдарҙа машиналар эшләү технологияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1982 йылдан алып фәнни эш буйынса проректор, 1983—88 йылдарҙа Өфө авиация институты эргәһендәге «Искра» махсус конструкторлыҡ-технологик бюроһы директоры, 1995—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Техник фәндәр бүлегенең академик-секретары.
Мухиндың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: двигателдәр эшләү технологияһы; деталдәргә технологик форма биргәндә өҫкө йөҙ ҡатламы барлыҡҡа килеү механизмы, уның химик һәм структура‑фаза составының үҙгәреүе, ныҡлығының артыуы, кәмеүе һәм емерелеүе өлкәһендәге тикшеренеүҙәр, статик һәм юғары температураларҙағы динамик һынауҙарҙың киң диапазонында релаксацион процестарҙың законлыҡтары һәм һәм механизмын өйрәнеү.
Виктор Сергеевич Өфөлә авиация двигателдәренең файҙаланылыу үҙенсәлектәрен яҡшыртыу ысулдарын эшләү менән шөғөлләнгән фәнни мәктәп булдыра.
Мухиндың уҡыусылары араһында 6 фән докторы һәм 25 фән кандидаты бар. Өфө дәүләт авиация техник университетының техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе биреү советы рәйесе.
Хеҙмәттәре
Мухин Виктор Сергеевич — 250-ләп ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 22 уйлап табыу һәм патент авторы.
Кантес
Кантес — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Самуська йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Эресунн
География
Оҙонлоғо 181 км. Минималь киңлеге (Хельсингборг һәм Хельсингёр ҡалалары араһында) — 4 км. Иң ҙур тәрәнлеге 40 м.
Эресунн боғаҙы буйында ике ҙур ҡала — Копенгаген һәм Мальмё урынлашҡан, улар бер-береһе менән 16 км оҙонлоҡтағы Эресунн күпере аша тоташа.
Боғаҙҙа Швецияның Вен һәм Данияның Сальтхольм һәм Пеберхольм утрауҙары урынлашҡан, уларҙың һуңғыһы яһалма утрау булып тора — уны Эресунн күпере төҙөү барышында эшләнгән.
Боғаҙ яҡынса 8000 йыл элек, боҙлоҡ осорондағы боҙҙар ауырлығынан азат ителгән Скандинавия плитаһы үҙенең төняғында күтәрелеп һәм көньяғында төшә барғанда барлыҡҡа киләң. Төньяҡ диңгеҙ һыуҙары хәҙерге Эресунн боғаҙы тирәһендәге муйында ярып, ғәйәт ҙур уйһыу территорияларҙы баҫа, был үҙ сиратында Анцил күленең башта Литорин диңгеҙенә, һуңынан Балтик диңгеҙенә әүерелеүенә сәбәбсе була.
Бачки-Петровац (община)
Бачки-Петровац (сер. Бачка Петровац ) — Сербияның общинаһы, Көньяҡ-Бачка округына инә.
14 108 кеше Бачки-Петроавц общинаһының халҡын тәшкил итә (2007 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Бөгөнгө көндә Бачки-Петровац общинаһының халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 89 кеше тәшкил итә. Общинала йәшәүсе халыҡтың төп милләте-сербтар һәм словактар. Уларҙың төп дини конфессияһы-протестанттар. Бачки-Петровац общинаһы 158 квадрат километр майҙанды биләй, шуларҙың 88,6%-ы община тарафынан сәнәғәт предприятиелары маҡсатында ҡулланыла.
Органик химия
Органик химия — углерод берләшмәләрен, уларҙың төҙөлөшөн, үҙенсәлеген һәм синтезлау алымдарын өйрәнеүсе химия бүлеге. Углеродтың башҡа элементтар менән берләшмәһен органик матдәләр тип атайҙар. Органоген-элементтар тип аталған H, N, O, S, P элементтар менән углерод иң күп берләшмәләр барлыҡҡа килтерә. Органик ҡушылмаларҙың күп төрлөлөгө углеродтың бик күп элементтар менән берләнеп төрлө үҙенсәлекле һәм төҙөлөшлө молекулалар барлыҡҡа килтәрә алыу һәләте менән бәйле. 1999 йылдың 24 майына торошло билдәле химик берләшмәләр һаны 19 миллион ине, шуларҙың 12 миллионы органик берләшмәләр, 2014 йылдың 2 майына торошло органик һәм органик булмаған химик берләшмәләр һаны 87 миллион булып китте.
Бачки-Петровац (община)
Бачки-Петровац общинаһының административ үҙәге — Бачки-Петровац ҡалаһы. Бачки-Петровац общинаһы дүрт тораҡ пунктынан тора, бындағы тораҡ пункттарҙың майҙаны- 39,5 квадрат километр.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Органик химия
Органик химияның маҡсаты, эксперименталь алымдары һәм теоретик күҙаллауҙыра түбәндәгенән ғибәрәт:
Тарихы
Органик матдәләрҙе алыу ысулы боронғо замандан уҡ билдәле булған. Боронғо мысырлылыр һәм римлеләр үҫемлек матдәләренән алынған индиго һәм арарин буяу матдәләрен ҡулланған. Шәкәрле һәм крахмаллы сеймалдан сприртлы эсемлектәр һәм һеркә алыу серҙәрен бик күп халыҡтар белгән.
Хайуан йәки үҫемлек сеймалынан айырып алынған продукттар бер береһенә оҡшаған була, әммә органик булмаған матдәләрҙән айырылалар. «Йәшәү көсө» булғанға был матдәләрҙе тик тере организмдарҙын ғына алып була тигән фекер йәшәп килә. 1753 йылда билдәле швед ғалимы Валлериус, Йерне исемле икенсе ғалимдың китабының инеш һүҙендә «хайуандарҙы ла,үҫемлектәрҙе лә, уларҙың өлөштәрен дә химик сәнғәт юлы менән алып булмай» тип раҫлай. 1806 йылда Й. Я. Берцелиус «Тере химия тураһында лекциялар» («Föreläsningar i Djurkemien») тигән китабының беренсе томында «органик химия» (швед. organisk Kemi) тигән төшөнсә керетә. Ул органик химияға «Тере есемдәрҙә үткән химик процесстарҙы билдәләүсе физиология өлөшө» тигән төшөнсә бирә. «Йәшәү көсө» тураһында тәғлимәт, XIX быуат башында тере организмдарҙа булған мәтдәләрҙе органик булмаған матдәләрҙән алыу юлы асылғас, емерелә. Шуларҙың иң беренсеһен 1828 йылда Фридрих Велер башҡара. Ул аммоний цианатынан (NH4OCN) быуҙа тотоу ысулы менән органик мочевана алыуға ирешә.
Купер һәм Кекуле тәҡдим иткән валентлыҡ теорияһы һәм Бутлеровтың органик матдәләр төҙөлөшө теорияһы органик химияла мөһим этап булып тора. Был теорияларға ярашлы углерод дүрт валентлы һәм сылбырға төҙөлөргә һәләтле. 1859 йылда Кекуле органик химияның беренсе томында хәҙерге төшөнсәгә яҡын булған билдәләмә бирә. Ул «органик химия — углерод ҡушылмалары химияһы» тип билдәләй. 1865 йылда Кекуле бензолдың структур формулаһын тәҡдим итә, был органик химияла иң мөһим асыштарҙың береһе була. 1875 йылда Вант-Гофф һәм Ле Бель углерод атомының тетраэдр моделен тәҡдим итә, был моделгә ярашлы углерод атомы тетраэрдрҙың үҙәгендә урынлашҡан, валентлыҡтар тетраэрдҙың мөйөштәренә йүнәлтелгән. 1917 йылда Льюис химик бәйләнеш элетрон парҙарына бәйле тип аңлатты.
1931 йылда Хюккель ароматик углеводородтарҙың үҙенсәлеген аңлатыу өсөн квант теорияһын тәҡдим итте. Инглиз химигы Ингольд реакция кинетикаһын өйрәнә.
Органик ҡушылмаларҙың төҙөлөшө органик химия өлкәһе тарихы менән бәйле ҡабул итте асыштар яһар, әммә шундай ҙур химия, ғөмүмән, тарихы менән бәйле изложение. Органик химия тарихы менән матди базаһын ҡарауҙан күпкә ҡыҙыҡлы позицияларҙы, йәғни органик химия предметтарын өйрәнеү.
Хәҙерге органик химияла биологик сығышлы һәм таш күмер ыҫмалаһынан торған материал база булыуға ҡарамаҫтан, нефть менән сағыштырғанда был сеймалды эшкәртеү күләме тик әҙ миҡдарҙа башҡарыла. Сеймал базаһының алышыныуы нефть эшкәртеү күләме артыу менән аңлатыла.
Цедлиц (ҡала)
Цедлиц (Zedlitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 665 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 257 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7557 һәм автомобиль коды — GRZ.
Тылуга
Тылуга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рубиха йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Физика
Физика (от φυσική — «тәбиғәт» от φύσις — «тәбиғәт») — тәбиғи фән өлкәһе: тәбиғәттең иң дөйөм закондары, материя, уның төҙөлөшө, хәрәкәте һәм трансформация ҡағиҙәләре тураһындағы фән. Физика төшөнсәләре һәм уның закондары бөтә тәбиғи фәндең нигеҙен биләй. Теүәл фән ул.т. Теүәл фән.
«Физика» термины тәү башлап антиклыҡтың бөйөк аҡыл эйәләренең береһе — Аристотель (беҙҙең эраға тиклем IV быуат) яҙмаларында барлыҡҡа килә. Тәүҙә «физика» һәм «фәлсәфә» терминдары синоним була, сөнки ике дисциплина ла Ғаләмдең төҙөлөшөн аңлатыу теләгенә нигеҙләнә. Әммә XVI быуаттың фәнни революция һөҙөмтәһендә физика үҙ аллы фәнни тармаҡҡа әүерелә.
Хәҙерге заманда физиканың әһәмиәте сиктән тыш юғары. Хәҙерге йәмғиәтте үткән быуаттар йәмғиәтенән айырып торған бөтә нәмә физик асыштарҙы ғәмәли ҡулланыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Шулай итеп, электромагнетизм өлкәһендәге тикшеренеүҙәр телефондарҙың һәм артабан кеҫә телефондарының барлыҡҡа килеүенә килтерә, термодинамикалағы асыштар автомобиль эшләү мөмкинлеген бирә, электроника үҫеше компьютерҙар барлыҡҡа килеүенә килтерә. Фотониканы эшләү ғәмәлдәге электрон ҡорамалдарҙы алмаштырасаҡ яңы — фотоник — компьютерҙар һәм башҡа фотоник ҡорамалдар булдырыу мөмкинлеген бирә. Газ динамикаһының үҫеше самолеттарҙың һәм вертолеттарҙың барлыҡҡа килеүенә килтерә.
Тәбиғәттә барған процестар физикаһын а\лау даими киңәйә һәм тәрәнәйә бара. Яңы асыштарҙың күбеһе тиҙҙән техник һәм иҡтисади ҡулланыш таба (атап әйткәндә, сәнәғәттә). Әммә тикшеренеүселәр даими рәүештә яңы серҙәр менән осраша — был күркнкштәрҙе аңлау өсөн яңы физик теориялар кәрәк була. Тупланған белем күп булыуға ҡарамаҫтан, хәҙерге заман физикаһы тәбиғәттең бөтә күренештәрен аңлатып бирә алмай.
Физик ысулдарҙың дөйөм фәнни нигеҙҙәре фәнде белеү һәм методика теорияһында эшләнә.
Рус теленә «физика» һүҙен М. В. Ломоносов индерә, ул Рәсәйҙә беренсе физика дәреслеге — Х. Вольфтың «Вольф эксперименталь физикаһы» дәреслегенең немец теленән тәржемәһен баҫтырып сығара (1746). Физиканың рус телендәге тәүге үҙенсәлекле дәреслеге булып П. И. Страхов яҙған «Физиканың ҡыҫҡаса контуры» (1810) курсы һанала.
Физика предметы
Физика — иң дөйөм мәғәнәлә тәбиғәт тураһындағы фән (тәбиғи фән), тәбиғәт фәненең бер өлөшө. Уны өйрәнеү предметы булып материя (материя һәм ҡыр формаһында) һәм уның хәрәкәт итеүенең дөйөм формалары, шулай уҡ материя хәрәкәтен контролдә тотоусы тәбиғәттең фундаменталь үҙ-ара тәьҫир итешеүе тора.
Ҡайһы бер законсалыҡ бөтә матди системалар өсөн уртаҡ (мәҫәлән, энергия һаҡлау законы) — физик закондар тип атала. Ҡайһы берҙә физиканы «фундаменталь фән» тип тә атайҙар, сөнки башҡа тәбиғи фәндәр — биология, геология, химия һәм башҡалар — физика ҡанундарына буйһонған матди системаларҙың билдәле бер класын ғына тасуирлай. Мәҫәлән, химия атомдарҙың, уларҙың матдәләрен һәм бер матдәнең икенсеһенә әүерелеүен өйрәнә. Матдәнең химик үҙенсәлектәре физиканың термодинамика, электромагнитизм һәм квант физикаһы кеүек тармаҡтарында тасуирланған атомдарҙың һәм молекулаларҙың физик үҙенсәлектәре менән билдәләнә.
Физика математика менән тығыҙ бәйләнгән: математика физик закондарҙы теүәл формулировкалау өсөн аппарат бирә. Физик теориялар һәр ваҡыт тиерлек математик тигеҙләмәләр рәүешендә формулировкалана, математиканың ҡатмарлыраҡ тармаҡтары башҡа фәндәрҙә ғәҙәттәгенән ҡатмарлыраҡ ҡулланыла. Киреһенсә, математиканың күп йүнәлештәренең үҫешен физика фәненә ихтыяж үҫтерә.
Фәнни ысул
Физика — тәбиғәт фән. Уның буйынса белем сығанағы булып ғәмәли эшмәкәрлек тора: күҙәтеүҙәр, тәбиғәт күренештәрен эксперименталь өйрәнеү, производство эшмәкәрлеге. Физик белемдең дөрөҫлөгө эксперимент, фәнни белемде производство эшмәкәрлегендә ҡулланыу юлы менән тикшерелә. Фәнни күҙәтеүҙәр һәм тәжрибә һөҙөмтәләрен дөйөмләштереү — был күҙәтеүҙәрҙе һәм тәжрибәләрҙе аңлатҡан физик закондар булып тора. . Физика фундаменталь һәм ябай күренештәрҙе өйрәнеүгә һәм ябай һорауҙарға яуап биреүгә иғтибар итә: материя нимәнән тора, материя киҫәксәләренең үҙ-ара нисек тәьҫир итешеүе, киҫәксәләрҙең хәрәкәте ниндәй ҡағиҙәләр һәм закондар буйынса башҡарыла һ. б.
Физик тикшеренеүҙәр нигеҙендә факттарҙы күҙәтеү һәм эксперимент ята. Тәжрибәләр йыйылмаһы мәғлүмәттәрен анализлау законсалыҡты асыҡларға һәм формалаштырырға мөмкинлек бирә. Тикшеренеүҙең беренсе стадияһында законсалыҡ башлыса эмпирик, тәбиғәттә феноменологик күренеш булып тора — йәғни был күренеш өйрәнелгән есемдәргә һәм матдәләргә хас булған билдәле бер параметрҙар ярҙамында һан яғынан тасуирлана. Алынған факттар ябайлаштырыла, идеаль объекттар индереү юлы менән идеаллаштырыла. Идеаллаштырыу нигеҙендә өйрәнелгән объекттарҙың һәм күренештәрҙең моделдәре булдырыла. Физик объекттар, моделдәр, идеаль объекттар физик дәүмәлдәр телендә тасуирлана. Артабан тәбиғәт күренештәре араһында бәйләнештәр урынлаштырыла һәм физик ҡанундар рәүешендә сағыла. . Физик закондар уйланылған эксперимент ярҙамында һынала, унда күренеш (феномен) үҙен мөмкин тиклем таҙараҡ итеп сағылдыра һәм башҡа күренештәр (феномендар) менән ҡатмарлашмай. Законсалыҡ һәм параметрҙарҙы анализлап, физиктар өйрәнелгән күренештәрҙе есемдәрҙең һәм матдәләрҙең төҙөлөшө һәм уларҙың өлөштәренең үҙ-ара тәьҫир итешеүе тураһындағы фекерҙәр нигеҙендә аңлатырға мөмкинлек биргән физик теориялар төҙөй. Физик теориялар, үҙ сиратында, аныҡ тәжрибәләр формулировкаһының тәүшартын барлыҡҡа килтерә, уның барышында уларҙың ҡулланылышы нигеҙҙә билдәләнә. Дөйөм физик теориялар, яңы эксперименталь һөҙөмтәләр туплау уларҙы аныҡлауҙы йәки ҡайтанан ҡарауҙы талап иткәнгә тиклем, дөйөм хәҡиҡәт тип һаналған физик закондар төҙөргә мөмкинлек бирә.
Мәҫәлән, Стивен Грей электр энергияһын ярайһы уҡ ҙур арауыҡта дымланған ептәр ярҙамында тапшырырға мөмкин булыуын күреп ҡала һәм был күренеште тикшерә башлай. Георгий Ом уның өсөн миҡдар законсалығын асыҡлай алған — үткәргестә ток көсөргәнешкә туранан-тура пропорциональ һәм ғәмәлдәге үткәргескә ҡаршылығына киреһенсә пропорциональ. Был закон Ом законы булараҡ билдәле. Был осраҡта, әлбиттә, эксперимент яңынан яңы үлсәү  сығанаҡтарына таянып электр тогы алырға мөмкинлек бирҙе, уны миҡдар менән аңлатып бирҙе.
Әммә физика үҫешен тик эмпирик алым ғына билдәләй тип уйлау дөрөҫ булмаҫ ине. «Ҡәләм осонда» бик күп мөһим асыштар яһалған. Мәҫәлән, Пьер Луи де Мопертуйс 1744 йылда дөйөм фекерҙәр нигеҙендә иң әҙ эш итеү принцибын төҙөй, һәм принциптың универсаллеге арҡаһында уның дөрөҫлөгө эксперименталь рәүештә билдәләнә алмай. Хәҙерге ваҡытта классик һәм квант механикаһы, ялан теорияһы иң әҙ эш итеү принцибына нигеҙләнгән. 1899 йылда Макс Планк электромагнит ҡырының квант төшөнсәләрен, ғәмәл квантын индерә, был да күҙәтеүҙәр һәм тәжрибәләр эҙемтәһе түгел, ә бары тик теоретик гипотеза була. 1905 йылда Альберт Эйнштейн дедукция ысулы менән физик һәм геометрик күҙаллауҙарға нигеҙләнгән Махсус сағыштырмалыҡ теорияһын баҫтырып сығара. Физиканың фәнни алымдарын яҡшы белгән математик Анри Пуанкаре, феноменологик ҡараш та, спекулятив алым да физик фәнде айырым тасуирламай һәм тасуирлай алмай, тип яҙа..
Физика тарихы
Кешеләр материяның үҙенсәлектәрен борондан аңларға тырыша: ни өсөн есемдәр ергә төшә, ни өсөн төрлө матдәләр төрлө үҙенсәлектәргә эйә һ. б. кешеләрҙе донъя төҙөлөшө, Ҡояш һәм Ай тәбиғәте тураһындағы һорауҙар ҙа ҡыҙыҡһындырған. Тәүҙә был һорауҙарға яуапты фәлсәфәлә эҙләргә тырышҡандар. Нигеҙҙә, бындай һорауҙарға яуап бирергә тырышҡан фәлсәфәүи теориялар ғәмәлдә һыналмаған. Әммә йыш ҡына фәлсәфәүи теорияларҙа күҙәтеүҙәр дөрөҫ тасуирланмаһа ла, хатта боронғо заманда ла кешелек астрономияла һиҙелерлек уңыштарға өлгәшә, ә бөйөк грек ғалимы Архимед хатта механика һәм гидростатика закондарының теүәл формулировкаларын биреүгә өлгәшә.
Физика — материя, уның үҙенсәлектәре һәм хәрәкәте тураһындағы фән. Иң боронғо фәнни дисциплиналарҙың береһе. .
Боронғо аҡыл эйәләренең ҡайһы бер теориялары, мәҫәлән, боронғо Грецияла һәм Һиндостанда формулировкаланған атомдар тураһындағы фекерҙәр үҙ заманынан алдараҡ булған. Яйлап тәбиғи фән дөйөм фәлсәфәнән айырыла башлай, уның иң мөһим өлөшө булып физика тора. Аристотель үҙенең төп трактаттарының береһендә «Физика» атамаһын ҡулланған да инде. . Ҡайһы бер дөрөҫ булмаған фараздары булыуға ҡарамаҫтан, Аристотель физикаһы быуаттар буйы тәбиғәт тураһындағы белемдең нигеҙе булып ҡалды.
Фәнни революцияға тиклемге осор
Кешелектең үҙенсәлеге, яңы һорауҙарға яуап эҙләп, быға тиклем берҙән-бер дөрөҫ тип һаналған положениеларҙы шик аҫтына ҡуя һәм ҡайтанан ҡарай, ахыр сиктә бөйөк фәнни асыштар дәүеренә килтерә, бөгөнгө көндә ул XVI быуат уртаһында башланған фәнни революция тип атала. Был фундаменталь үҙгәрештәрҙең тәүшарттары боронғо аҡыл эйәләренең мираҫы арҡаһында барлыҡҡа килгән, уларҙың мираҫын Һиндостан һәм Фарсы республикаһы эҙенә төшөрөргә мөмкин. Фарсы ғалимы Насир әл-Дин әл-Туси Птолемей системаһының һиҙелерлек етешһеҙлектәрен күрһәткән.
Фәнни революция
Фәнни революция осорона фәлсәфә  айырым өлкәгә бүленеүе һәм физиканың айырым бүлектәргә— механика, оптика, термодинамика һ. б. бүленеүе хас.
Күпселек тарихсылар фекеренсә, фәнни революция 1543 йылда, Николаус Коперникҡа Нюрнбергтан «Күк есемдәре әйләнеше» тигән китаптың бер данаһын алып килгәс башлана.
Бынан һуң йөҙ йыл самаһы Галилео Галилей, Кристиан Гюйгенс, Иоганн Кеплер, Блез Паскаль һәм башҡа тикшеренеүселәрҙең хеҙмәттәре кешелекте байыта. Галилей беренсе булып фәнни ысулды эҙмә-эҙлекле ҡуллана, уның фараздарын һәм теорияларын раҫлау өсөн эксперименттар үткәрә. Ҡайһы бер динамика һәм кинематика закондарын, атап әйткәндә, инерция законын төҙөй, уларҙы эмпирик яҡтан һынай. 1687 йылда Исаак Ньютон «Principia» китабын баҫтырып сығара, унда ул ике фундаменталь физик теорияны ентекләп тасуирлай: есемдәрҙең хәрәкәт закондары, Ньютон закондары булараҡ билдәле, һәм гравитация закондары. Ике теория ла экспериментҡа бик тап килә. Китапта шулай уҡ шыйыҡсаларҙың хәрәкәте теориялары килтерелгән була. Классик механика артабан Леонард Эйлер, Джозеф Луи Лагранж, Уильям Роуэн Гамильтон һәм башҡалар тарафынан реформациялана һәм киңәйтелә. . Гравитация закондары астрономик күҙәтеүҙәрҙе тасуирлау һәм аңлатыу өсөн физик теориялар ҡулланған астрофизикаға нигеҙ һала.
Ньютон механика закондарын асҡандан һуң, сираттағы тикшеренеү өлкәһе булып электр энергияһы тора. Электр энергияһы теорияһын булдырыу нигеҙҙәрен XVIII һәм XVIII быуаттарҙа Роберт Бойль, Стивен Грей, Бенджамин Франклин кеүек ғалимдарҙың күҙәтеүҙәре һәм тәжрибәләре нигеҙләй. . Электр заряды һәм электр токының төп төшөнсәләре барлыҡҡа килгән. 1831 йылда инглиз физигы Майкл Фарадей, хәрәкәт итеүсе магниттың электр схемаһында ток тыуҙырыуын күрһәтеп, электр менән магнетизмдың бәйләнешен күрһәтә. Ошо төшөнсә нигеҙендә Джеймс Клерк Максвелл электромагнит ҡыр теорияһын төҙөй. Максвеллдың тигеҙләмәләр системаһынан яҡтылыҡ тиҙлегендә таралыусы электромагнит тулҡындар барлыҡҡа килә. Быны радиотулҡындар асҡан Генрих Герц эксперименталь яҡтан раҫлай. .
Электромагнит ҡыр һәм электромагнит тулҡындар теорияһын төҙөү менән Гюйгенс нигеҙ һалған яҡтылыҡ тулҡыны теорияһының Ньютондың корпускуляр теорияһын еңеүе менән классик оптика төҙөлөшө тамамлана. Огюстин Фреснел һәм Томас Юнг хеҙмәттәре аша оптика дифракция һәм интерференция төшөнсәләре менән байытыла.
XVIII быуатта һәм XIX быуат башында газдарҙың тәртибенең төп закондары асыла, ә Сади Карноттың йылылыҡ машиналары теорияһы буйынса хеҙмәттәре термодинамика формалашыуҙа яңы этап аса. XIX быуатта Юлий Майер һәм Джеймс Джоуле механик һәм йылылыҡ энергияһының эквивалентлығын билдәләй, был энергия һаҡлау законының киңәйеүенә килтерә (термодинамиканың беренсе законы). . Рудольф Клауз тарафынан термодинамиканың икенсе законы формулировкалана һәм энтропия төшөнсәһе индерелә. Һуңыраҡ Йосая Виллард Гиббс статистик физикаға нигеҙ һала, ә Людвиг Больцман энтропия концепцияһына статистик интерпретация тәҡдим итә.
XIX быуат аҙағына физиктар һиҙелерлек асышҡа — атом барлығын эксперименталь раҫлауға ирешә. Был ваҡытта физиканың йәмғиәттәге роле лә һиҙелерлек үҙгәрә. Яңы технологияларҙың барлыҡҡа килеүе (электр, радио, автомобиль һ. б.) ҙур күләмдә ғәмәли тикшеренеүҙәр талап итә. Фән һөнәргә әүерелә. General Electric беренсе булып үҙенең ғилми-тикшеренеү лабораторияларын аса; башҡа фирмаларҙа ла шундай уҡ лабораториялар барлыҡҡа килә.
Парадигмаларҙың алышыныуы
XIX быуаттың аҙағы — ХХ быуат башында физиктарға, яңы эксперименталь мәғлүмәттәр баҫымы аҫтында, материя төҙөлөшөнә тәрәнерәк үтеп инеп, иҫке теорияларҙы яңынан ҡарап, уларҙы яңыларына алмаштырырға тура килгән осор була. Мишельсон-Морли тәжрибәһе, эфир барлығын шик аҫтына ҡуйып, нигеҙҙе классик электромагнетизм теорияһын индерә. Рентген нурҙары, радиоактивлыҡ кеүек яңы күренештәр асыла. Физиктар атом барлығын иҫбатлағандан һуң, электрон барлығы тураһында дәлилдәр барлыҡҡа килә, фотоэлектрик эффектлы тәжрибәләр һәм термаль нурланыш спектрын өйрәнеү классик физика принциптарына таянып аңлатыла алмаған һөҙөмтәләр бирә. Матбуғатта был осор физика кризисы тип атала, әммә ул физиканың триумф осорона әүерелә, ул аңлайышһыҙ күренештәрҙе аңлатып ҡына ҡалмай, тәбиғәтте яңыса аңлатыуға юл асҡан яңы революцион теориялар уйлап сығара. 1905 йылда Альберт Эйнштейн махсус сағыштырмалыҡ теорияһын төҙөй, был электромагнит күренештәрҙе аңлатҡанда эфир төшөнсәһе талап ителмәүен күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта Ньютондың классик механикаһын үҙгәртергә, уға ҙур тиҙлек менән ғәмәлдә булған яңы формулировка бирергә кәрәк була. Йыһан һәм ваҡыт тәбиғәте тураһындағы фекерҙәр ҙә тамырынан үҙгәртелә. Эйнштейн үҙенең теорияһын 1916 йылда Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһына әйләндерә. Яңы теория гравитацион күренештәрҙе тасуирлауҙы үҙ эсенә ала һәм космология — Ғаләм эволюцияһы тураһындағы фәндең формалашыуына юл аса. .
Абсолют ҡара есемдең термик нурланыш проблемаһын иҫәпкә алып, Макс Планк 1900 йылда электромагнит тулҡындар энергияһы йышлыҡҡа пропорциональ булған өлөштәргә бүленеүе тураһындағы фекерҙе тәҡдим итә. Был өлөштәр квант тип атала, һәм идея үҙе яңы физик теория — квант механикаһын төҙөй башлай, ул классик Ньютон механикаһын тағы ла үҙгәртә, был юлы физик системаның бик бәләкәй дәүмәлдәрендә. Шулай уҡ 1905 йылда Альберт Эйнштейн Планктың фотоэлектрик эффектлы тәжрибәләрҙе уңышлы аңлатыу идеяһын ҡуллана. Яҡтылыҡтың корпускуляр теорияһы яңынан тергеҙелә.
1911 йылда Эрнест Резерфорд атомдың планетар теорияһын тәҡдим итә, ә 1913 йылда Нильс Бор атом моделен төҙөй, унда электрондар хәрәкәтенең квант характерын урынлаштыра. Вернер Гейзенберг, Эрвин Шрёдингер, Вольфганг Паули, Пол Дирак һәм башҡа күп кенә башҡа хеҙмәттәре арҡаһында квант механикаһы үҙенең теүәл математик формулировкаһын таба, быны күп һанлы тәжрибәләр раҫлай. 1927 йылда Копенгаген интерпретацияһы булдырыла, ул квант хәрәкәте закондарын сифат кимәлендә аңлауға юл аса.
Надка
Надка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивода йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :