cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иркутск дәүләт университеты
Тарихы
2016 йылда филология, Сит телдәр һәм медитациялар институты ойошторола, составына ИДУ филология һәм журналистика факультеты һәм МДЛУ Иркутск шәһәрендәге филиалының уҡыу бүлектәре инә.
2018 йылдың 27 октябрендә Иркутск дәүләт университеты үҙенең 100 йыллығын билдәләп үтә. .
2019 йылдың 1 сентябренән хәрби уҡыу үҙәге эшләй башлай.
Хәҙерге ваҡытта вуздың белем биреү комплексы 8 өйрәнеү институты, 8 факультет, 1 филиал, Распутин исемендәге фәнни китапхананы үҙ эсенә ала. Университет структураһында фәнни 13 бүлек бар: ғилми-тикшеренеү өлөшө (НИ), 4 ғилми - тикшеренеү институты (ғәмәли физика, биология, нефть һәм углем синтезы, Байкалды хоҡуҡи һаҡлау), яңы мәғлүмәти технологиялар үҙәге (ЦНТ), төбәкара ижтимағи фәндәр институты (МИН), «Байкальский регион» фәнни-тикшеренеү үҙәге, астрономия обсерваторияһы, биология-ер факультеты ботаник баҡсаһы, квант химияһы лабораторияһы, тарихи һәм сәйәси демография лабораторияһы, төбәк проблемалары һәм инновациялар социология лабораторияһы.
Сығанаҡтар
Төркөм:Иркутск университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Бермбах
Бермбах (Bermbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 553 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 510 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98587 һәм автомобиль коды — SM.
Грязнуха (Иртека ҡушылдығы)
Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртек йылғаһының уң ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Верхняя Инегень
Верхняя Инегень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 377 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Голая (Куртлака ҡушылдығы)
Голая — Рәсәй йылғаһы. Ростов өлкәһе,Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куртлак йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Мошто ауыл Советы (Краснокама районы)
Ауыл Советы составы
Иҫке Мошто ауылы — административ үҙәк, Уртауыл ауылы
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: «Яңы Йәнйегет» исеме биреп, Иҫке Мошто һәм Иҫке Йәнйегет ауыл Советтарын берләштерергә. Иҫке Мошто ауыл Советының Иҫке Мошто, Уртауыл ауылдарын, Иҫке Йәнйегет ауыл Советының Иҫке Йәнйегет, Баҫҡытау, Яңы Йәнйегет, Яңауыл ауылдарын Яңы Йәнйегет ауыл Советы составына индерергә. Яңы Йәнйегет ауыл Советының административ үҙәген Яңы Йәнйегет ауылында урынлаштырырға.
Яңы Йәнйегет ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Иҫке Мошто һәм Иҫке Йәнйегет ауыл Советтарын алып ташларға.
Географияһы
Ағиҙел, Кунь йылғалары.
Валгина
Валгина — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тал-Горт-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Вонючка
Оло Вонючка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Сабля йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Отказненск һыуһаҡлағысынан Зеленокумс ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әзербайжан әҙәбиәте
Әзербайжан әҙәбиәте (Azərbaycan ədəbiyyatı) — Әзербайжандың дәүләт теле булған һәм Көньяҡ Әзербайжанда, Ирандың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Грузияла, Төркиәлә һәм Рәсәйҙә киң таралған әзербайжан телендә баҫылып сыҡҡан яҙма әҫәрҙәр йыйылмаһы.
Әзербайжан телендәге әҙәбиәттең барлыҡҡа килеүе
Әзербайжан теле төрки телдәрҙең уғыҙ телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Уғыҙ теле регионда, Урта Азиянан төрки телле ҡәбиләләр килгәндән бирле, XI—XII быуаттарҙан башлап, йәшәп килгән. Иранға килеп урынлашҡандан һуң ике йөҙ йыл дауамында уғыҙҙарҙың ауыҙ-тел әҙәбиәте генә булған.
Әзербайжан әҙәби теле уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәре нигеҙендә үҫешкән, әммә уға ғәрәп һәм фарсы телдәре ҙур йоғонто яһаған. Әзербайжан әҙәби телен ғәрәп-фарсы лексикаһы менән туйындырыу күп дәрәжәлә уны халыҡтың йәнле һөйләшенән алыҫлаштырған. XIII быуаттағы монгол яулап алыуҙары менән бәйле, Әзербайжандың алдағы дәүерҙәрҙә үк башланған төркиләшеүе көсәйгән; XV быуат аҙағына ул төрки тел төркөмөнә ҡараған үҙенең теле булған әзербайжан халҡын барлыҡҡа килтергән. Әзербайжан классик яҙма әҙәбиәте монгол баҫып алыуҙарынан һуң һәм XVI быуатта, Сәфәүиҙәр династияһы Иранда өҫтөнлөгөн урынлаштырғандан һуң, баш алған. Әзербайжан әҙәбиәте фарсы әҙәбиәтенең көслө тәьҫире аҫтында үҫешкән, һәм әзербайжан-төрөк телендә яҙған яҙыусылар, ҡағиҙә булараҡ, ике телгә эйә булған.
Әзербайжан әҙәбиәте тарихы XIII быуаттан башланған. Әзербайжан яҙма әҙәбиәте XIV—XV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән. «Ираника» энциклопедияһы Иззеддин Һәсәноғлыны (XIII—XIV бб.) һәм Нәсимиҙе (XIV—XV бб.)тәүге әзербайжан шағирҙары тип атаған.
XIV—XVIII быуаттар әҙәбиәте
Төрөк-әзербайжан телендәге әҙәбиәт (әзербайжан теле тигән атама ул ваҡытта ҡулланылмаған булған), күбеһенсә дөйөм төрки һыҙатлы булған, һәм XIV—XV быуаттарҙа формалашҡан. XIII—XIV быуаттар сигендә Хөрәсәндә йәшәгән тәүге шағир Изеддин Ғасаноғлынан төрөк телендәге шиғырҙары килеп еткән. ; уның береһе төрөк телдә, икенсеһе фарсы телендә булған ике газеле еткән. Ғасаноғлы әзербайжан төркиҙәре әҙәбиәтенең нигеҙ һалыусыһы тип иҫәпләнә. Төрөк-әзербайжан телендәге иртә текстар ҙа шулай уҡ иҫке ғосман әҙәбиәтенең бер өлөшө тип һанала.
XIV-XV быуаттарҙа йәшәгән төрки халыҡтарҙың уртаҡ шағиры тип һаналған Имадеддин Нәсими әзербайжан шиғриәте үҫешендә танылыу алған, әзербайжан телендәге традицион яҙма шиғриәткә нигеҙ һалған, әзербайжан телендәге традицион яҙма шиғриәткә нигеҙ һалған  поэтом. Нәсими сүриә ҡалаһы Алеппола ғазаплы үлемгә дусар ителгән. Уның замандашы Борханеддин Ғәзи Әхмәд сығышы менән Көнсығыш Анатолиянан булған. Йософ Мәддәх төрөк телендә «Варга һәм Гөлша» эпик поэмаһын яҙған. Лирик поэмаларҙы әзербайжан телендә Хагиги псевдонимы менән дәүләттең солтаны Ҡара-Ҡойонло Йыһаншаһ, шулай уҡ дәүләттең хакимы Аҡ-Ҡойонло Солтан Яғуб яҙған. Тағы ла шуны әйтер кәрәк, Хатаи Тебризиҙың «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы Солтан Яғубҡа бағышланған, һәм был әҫәр әзербайжан телендә яҙылған тәүге поэма тип һаналған.
Әзербайжан территорияһында йәшәгән авторҙар араһында шулай уҡ Сефевидтар династияһына нигеҙ һалыусы, Хатаи поэтик псевдонимы аҫтында яҙған, «Дехнаме» («Ун хат») поэмаһы авторы шаһ Исмаил I булған. Уның һарайында «шағирҙар батшаһы» тип аталған Хәбиби йәшәгән.
Славинский Пётр Михайлович
Славинский Пётр Михайлович (28 октябрь 1989 йыл — 2 май 1977 йыл) — совет дирижёры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған, БАССР‑ҙың халыҡ артисы (икеһе лә — 1944).
Биографияһы
Пётр Михайлович Славинский 1899 йылдың 28 октябрендә Харьковта донъяға килә. Виолончель класы буйынса (уҡытыусыһы Семен Козолупов) 1928 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай. Студент сағында уҡ, 1925 йылдан алып, Ҙур театр оркестрында солист булараҡ уйнай башлай. 1936 йылдан алып СССР-ҙың төрлө ҡала опера театрҙарында (Пермь, Ташкент) дирижер була, ә 1938 йылда яңы ойошторолған Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры итеп тәғәйенләнә, бында ул бер нисә башҡорт милли опералары премьераларын тормошҡа ашыра: «Һаҡмар» (Мәсәлим Вәлиев), «Аҡбуҙат» (Антонио Спадавеккиа һәм Халиҡ Заимов), «Карлугас» (Николай Чемберджи), «Ашҡаҙар» һәм «Мәргән» (Антон Эйхенвальд). 1944 йылда Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы исемдәренә лайыҡ була.
Әзербайжан әҙәбиәте
XIV—XVIII быуаттар әҙәбиәте
Шул уҡ периодта Ираҡта әзербайжан, фарсы һәм ғәрәп телдәрендә бер үк нәфислек менән яҙған күренекле әзербайжан һәм төрөк -ғосман шағиры Физули йәшәгән һәм ижад иткән.
Славинский Пётр Михайлович
Биографияһы
Һуғыштан һуңғы йылдарҙаКуйбышев һәм Харьков опера театрҙарныда хеҙмәт итә. 1950 йылдан — С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү музыкаль театрының музыкаль өлөшөн етәкләй, 1961 йылдан алып Мәскәү художество театрының музыкаль бүлек мөдире һәм оркестр дирижёры. Был осорҙа Славинскийҙың постановкалары араһында — Эдуард Направниктың «Дубровский» операһы (Сергей Лемешев төп партияла) фильм-спектакль булараҡ яҙҙырылған.
Әзербайжан әҙәбиәте
XIV—XVIII быуаттар әҙәбиәте
XVII—XVIII быуаттарҙа Иран Әзербайжанында Сәиб Тәбризи, Говси Тәбризи, Мөхаммәд Амани, Тарзи Афшар һәм Тәсир Тәбризи кеүек шағирҙар ижад иткән. Урта быуаттар шиғриәтенең әзербайжан телендә яҙылған иң яҡшы романтик поэмаларының береһе булған шағир Мәсихиҙең «Варга һәм Гөлша» поэмаһы килеп еткән.
Славинский Пётр Михайлович
БДОБТ-та Славинский етәкселегендәге постановкалар
— урыҫ һәм сит ил опера классикаһы әҫәрҙәренән: «Тирмәнсе ҡыҙы», «Иван Сусанин» (М. И. Глинка), «Евгений Онегин» һәм «Пики дамаһы» (П. И. Чайковский), «Фауст» (Ш. Гуно), «Аида», «Травиата» һәм «Риголетто» (Дж. Верди), «Кармен» (Ж. Бизе), «Чио чио сан» (Дж. Пуччини), «Севилья цирюльнигы» (Дж. Россини) һәм башҡа тәүге постановкалар ҡуйыла.
— «Коппелия», «Сыңрау торна» балеттары, симфоник концерттар менән дирижёрлыҡ итә.
Әзербайжан әҙәбиәте
XIV—XVIII быуаттар әҙәбиәте
XVIII быуатта Ширван мәктәбе шағирҙары — Шакир Ширвани, Нишат Ширвани, Махжур һәм Аға Мәсих Ширвани ижад иткән. Был периодта халыҡ ауыҙ-тел ижады әҙәбиәтенә, әзербайжан ашуғтары сәнғәтенә тәьҫир көсәйгән. Яҙма шиғриәт халыҡ ижәды мотивтары һәм темалары менән байыған, ә шиғри тел ҡанунлаштырылған нормаларҙан һәм стереотиптарҙан таҙарынған. Ҡарабах ханының һарайында вәзир булып йөрөгән шағир Молла Панах Вәғиф әзербайжан әҙәбиәтендә реализмға нигеҙ һалыусы булған. Уның шиғриәтенең төп темаһы булып мөхәббәт һәм кешенең күңел матурлығы торған. Вәғифтең ижады яҙма шиғриәттә киң файҙаланыла башлаған халыҡ шиғри формаһы — ғошма үҫешенә килтергән. Молла Вәли Видади, Вәғифтең яҡын дуҫы, киреһенсә, намыҫлылыҡҡа, ҡыйыулыҡҡа, тәрән аҡыллылыҡ көсөнә һәм зиһенгә дан йырлаған, ә шулай уҡ үҙ-ара низағты һәм шулай уҡ феодаль ҡанһыҙлыҡты тәнҡитләгән. Уның төшөнкө кәйефе «Торналар», «Шағир Вәғифкә мөрәжәғәт», «Иларһың» тигән шиғырҙарында сағылған. Вәғиф һәм Видади ижады әзербайжан әҙәбиәтендә XVIII быуат шиғриәтенең ҡаҙанышы булған. Әрмән шағиры һәм ашуғы Саят-Нова помимо әрмән һәм грузин телдәрендә генә түгел, әзербайжан телендә лә яҙған. Саят-Нова әзербайжан шиғырҙарында ашуғ шиғриәтенең художество алымдарын һәм табыштарын файҙаланған. Уның йырҙарының күпселеге әзербайжан телендә яҙылған. Халыҡ дастаны «Шаһрияр һәм Санубар» нигеҙендә аноним автор ижад иткән «Шаһрияр хаҡында хикәйәт» XVIII быуаттың иң әһәмиәтле проза һәйкәле булып тора.
Славинский Пётр Михайлович
БДОБТ-та Славинский етәкселегендәге постановкалар
БДОБТ-тың симфоник оркестрын ойоштороусы.
Әзербайжан әҙәбиәте
XIV—XVIII быуаттар әҙәбиәте
Әзербайжан тикшеренеүсеһе A. С. Сумбатзаде билдәләгәнсә, XVIII быуатта үҙаллы әзербайжан теле формалашыу процесы тамамланған.
Иҫке Супты
Иҫке Супты (Старые Чупты) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 452212, ОКАТО коды — 80256835003.
Славинский Пётр Михайлович
Сығанаҡтар
•
Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы
Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы (5 июнь 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, йәмәғәт эшмәкәре
Әзербайжан әҙәбиәте
XIV—XVIII быуаттар әҙәбиәте
XIX быуатта Молла Панах Вәғиф менән бер дәүерҙә Мир Мохсун Навваб, Мешади Эюб Баҡы, Хөршидбаныу Натаван, Сары Ашығ, Ашуғ Гурбани, Леле, Ашығ Сафи Вәлех, Ашуғ Самед — Валехтың уҡытыусыһы, Ашығ Мөхәммәт (Валехтың атаһы), Аббас Туфарғанлы, Мискин Абдал, Ашығ Пери, Ғасымбәк Закир һ.б. ижад иткән.
Иҫке Супты
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы
Биографияһы
Мөхәррәм Абдразаҡ улы Ҡасҡынбаев 1963 йылдың 5 июнендә Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылында тыуған.
Славинский Пётр Михайлович
Әҙәбиәт
• Ланге В. Башкирский государственный театр оперы и балета в годы Великой Отечественной войны //Вопросы истории башкирской музыкальной культуры. Уфа, 1990.
Әзербайжан әҙәбиәте
XIX быуат әҙәбиәте
XIX быуатта Әзербайжан территорияһы Рәсәй империяһы составына ингән, был ваҡиға урындағы халыҡтың фарсы традицияларынан айырылыуына һәм рус-европа мәҙәниәтенә яҡынайыуына килтергән. Был осорҙа Ғасымбәк Закир, Сәйед Абулғасым Небати, Сәйед Азим Ширвани, Хөршидбаныу Натаван, Аббасғулу Аға Баҡыйханов, Мирза Шәфи Вазех, Исмаилбәк Ғутҡашынлы, Джалил Мамедкулизаде ижад иткән. Солтан Меджид Ғанизаде күп кенә прозаик әҫәрҙәрҙең авторы булған. Уның публицистик хикәйәһе «Уҡытыусылар ғорурлығы», «Кәләш муйынсаһы» повесы, «Аллаһ диваны» хикәйәләре, «Ғурбан байрамы» һ.б. әҫәре билдәле. Таги Сидги тигән яҙыусы ла прозаик әҫәрҙәр авторы.
Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы
Биографияһы
1980 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының физика-математика факультетына уҡырға инә. Бөтә Союз бүленеше буйынса Чита өлкәһенең Приоргун районы Зоргол ауылында (ҠХР менән сиктәш) физика һәм математика уҡытыусыһы булып эшләй.
Әзербайжан әҙәбиәте
XIX быуат әҙәбиәте
Әзербайжандың Көньяҡ Дағстан менән тарихи-мәҙәни үҙ-ара мөнәсәбәттәре әзербайжан әҙәбиәтен дағстан авторҙары ижады менән байытҡан. Лезгин яҙма әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Етим Эмин, туған лезгин телендә лә, шулай уҡ әзербайжан телендә лә яҙған. Лезгин донъяуи яҙма әҙәбиәтенең күренекле шағиры һәм ғалимы Һәсән Алҡадари үҙенең әҫәрҙәрен шулай уҡ лезгин һәм әзербайжан телендә яҙған. 1892 йылда ул, үҙенең (Аҡадариҙың) күп һанлы комментарийҙарын, иҫкәрмәләрен һәм шиғри өҫтәмәләрен индереп, Дағстандың тарихы буйынса көнсығыш яҙма мәғлүмәттәр йыйылмаһы булған «Асари-Дағстан» тигән китабын әзербайжан телендә яҙған. XX быуат башында ижад иткән Дербент ашуғы тау еврейы Шаул Сименду шулай уҡ әзербайжан телендә иврит хәрефтәре менән яҙған. Ул осорҙағы әзербайжан әҙәбиәтендә әзербайжан ашуғтары шиғри сәнғәте ҙур урын алған. Ашуғ Алескер, Наджафкули, Ғөсәйн Бозалғанлы һ.б. ашуғтар киң билдәлеләре булған.
Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы
Биографияһы
1991 йылда Бөрйән районына физика һәм математика уҡытыусыһы булып ҡайта. 1994 йылда Яңы Мөсәт мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. 2000 йылда уның етәкселегендә мәктәптең яңы бинаһы һалына.
2005 йылда Бөрйән районы хакимиәтендә физкультура һәм спорт буйынса баш белгес, 2008 йылдың сентябренән 2008 йылдың ноябренә тиклем эштәр менән идара итеүсе, 2008 йылдың ноябренән социаль мәсьәләләр буйынса хакимиәт башлығы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2009 йылдың сентябрендә Бөрйән районы хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы итеп күсерелә.
Әзербайжан әҙәбиәте
XIX быуат әҙәбиәте
XIX быуат аҙағында үҙҙәренең әҙәби ижадын Джәлил Мәмәдкулизаде һәм Нариман Нариманов башлаған. Нариманов Әзербайжандағы тәүге халыҡ китапхана-уҡыу бүлмәһен асҡан, әзербайжан әҙбиәте тарихындағы тәүге тарихи «Нәдир-шаһ» трагедияһын һ.б. әҫәрҙәр яҙған.
Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы
Биографияһы
2011 йылдың 1 сентябренән Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Яңы Мөсәт филиалы етәксеһе.
Әзербайжан әҙәбиәте
XX быуат башы әҙәбиәте
XX быуатҡа яҡын арауыҡта Әзербайжанда Джәлил Мәмәдкулизаде һәм Нариман Кербалаи Наджаф оғлы (Нариман Нариманов) ижад иткәндәр. Джәлил Мәмәдкулизаде был периодта әзербайжан тәнҡит реализмының классикаһына әйләнгән «Мәйеттәр» (1909), «Минең әсәйемдең китабы» (1918) пъесаларын, «Почта йәшниге» (1903), «Зәйнал ирене» (1906), «Иранда Конституция» (1906), «Курбанали бәк» (1907) тигән хикәйәләрен яҙған. Быуат башында әзербайжан әҙәбиәтенең прогрессив романтизмына нигеҙ һалған Мөхәммәт Һади, шулай уҡ Ғөсәйн Джәвид һәм Аббас Сиххат ижадтарын башлаған. Аббас Сиххат ике өлөштән торған «Көнбайыш ҡояшы» (1912) китабына егерменән артыҡ рус шағирының үҙе тәржемә иткән әҫәрен индергән,һәм был ул замандың ҙур мәҙәни ваҡиғаһына әүерелгән. Үҙҙәренең әҫәрҙәрендә Сиххат һәм Абдулла Шаиһ алғы планға мәғрифәтселек, мәғариф, тәрбиә һәм әхлаҡ проблемаларын ҡуйған. Шағир Сабир Мирза Алекпер Сабир әҙәби мәктәбенә - Көнсығыштағы шиғри мәктәпкә нигеҙ һалған. Мирза Али Моджуз, Нәзми (Əli Nəzmi), Алиғулу Ғамғюсар, Байрамали Аббасзаде(Bayraməli Abbaszadə) был мәктәптең сағыу вәкилдәре булған. Күренекле лезгин шағиры Сөләймән Стальский ҙә үҙенең ҡайһы бер шиғырҙарын әзербайжан телендә яҙған («Муллаға», «Ҡаф тауы», «Колхоз», «Селлә аша ашыҡмай» һ.б.). Әзербайжан телендә рутуль шағирҙары Хазарчи Гаджиев һәм Джамисаб Саларовтар, шулай уҡ грузин шағиры Иетим Гурджи яҙған.
Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Мөхәррәм Абдразаҡ улы Ҡаскынбаев уҡытыусы һәм мәктәп етәксеһе булыуҙан тыш киң йәмәғәтселек эшмәкәрлеге алып бара:
Әзербайжан әҙәбиәте
XX быуат башы әҙәбиәте
1910—1920-се йылдарҙа Әзербайжандың 1918 йылда яулап алынған дәүләт бойондороҡһоҙлоғон Джафар Джаббарлы, Әхмәд Джәвәд, Өммөгөлсөм кеүек авторҙар данлаған. Был дәүерҙә тәүге ҡатын-ҡыҙ драматург Сәкинә Ахундзаде ижад иткән. Әзербайжан әҙәбиәте өсөн Нариман Наримановтың драматургияһы оло әһәмиәткә эйә. Наримановтың төп әҫәрҙәре: «Баһадур һәм Сона», «Мәжлес», «Надир шаһ» һәм «Шамдан бәк». Оло педагог Рәшид бәк Эфендиев күп кенә драмататик әҫәрҙәрҙең авторы булған.
Совет Әзербайжаны әҙәбиәте
Әзербайжанда совет власын урынлаштырыу Гәнжә төрмәһендә әзербайжан мәғрифәтселәренең береһен — Ҡаҙаҡ уҡытыусылар семинарияһы директоры, «Әзербайжан татарҙарының әҙәбиәте» (Тифлис, 1903) брошюраһының авторы Фирудин бәк Әхмәд бек оғлы Кочарлинскийҙы атыу менән билдәләнгән. Артабан әзербайжан әҙәбиәтендәге прогрессив романтизмға нигеҙ һалыусы һәм драматург Һөсәйен Джәвид, шағир Микаил Мушфиг, прозаик һәм әҙәби тәнҡитсе Сәйед Һөсәйен, шағир, Әзербайжан гимны авторы Әхмәд Джәвәд, яҙыусы һәм ғалим Йософ Вәзир Чәмәнзәминли һ.б. репрессия ҡорбандары булғандар.
Һөсәйен Джәвид — әзербайжан романтизмының әһәмиәтле вәкилдәренең береһе. Һөсәйен Джәвидтең сағыу әҫәрҙәре булып «Әсә», «Санан шәйех» һәм «Демон» шиғри трагедиялары, «Бәйғәмбәр» (1922), «Аҡһаҡ Тимер» (1925), «Кенәз» (1929), «Сеявуш» (1933), «Хәйәм» (1935) пьесалары һәм «Азер» (1923—1932) поэмаһы һ.б. торған. Икенсе шағир — Самед Вургундың ыҡсым һәм тотанаҡлы стиле әзербайжан шиғриәтенең хәҙерге стиле һәм теленең формалашыуына, уның архаизмдан таҙарыныуына булышлыҡ иткән. Ул «Вәғиф» героик-романтик шиғри драмаһын (1937), «Ханлар» шиғри тарихи драмаһын (1939), «Фархад һәм Ширин» мөхәббәт-героик шиғри драмаһын (1941), шулай уҡ бик күп башҡа әҫәрҙәр ижад иткән. Яҙыусы Мехти Ғөсәйн 1942 йылда «Комиссар» тәүге әзербайжан тарихи повесын ижад иткән. Был периодта Осман Сарывелли, Рәсүл Рза, тарихи романсы Мамед Сәйед Ордубади, драматургтар Сөләймән Сани Ахундов, Мирза Аждар оғлы Ибраһимов, Самед Вургун, Сабит Рахман, Әнвәр Мамедханлы, Ильяс Магомед оғлы Эфендиев, Шихали Гурбанов яҙғандар. Иран Әзербайжанынан Төньяҡ Әзербайжанға күсеп килгән шағирҙар Балаш Азероғлу, Мәдинә Гөлгөн, Сохраб Таһир һәм Окума Биллури үҙҙәренең ижады менән әзербайжан әҙәбиәтен байытҡан.
Башҡа әҙәби жанрҙар ҙа әүҙем үҫешә барған. Джамшид Әмиров әзербайжан әҙәбиәтендә детектив жанрға нигеҙ һалыусы булған. XX быуат аҙағында 70-тән артыҡ шиғри йыйынтыҡ һәм 20 поэма яҙған Бәхтияр Ваһабзаде танылыу алған. Уның «Гөлөстан» поэмаһы Рәсәй һәм Иран араһында бүленгән һәм берләшергә ынтылған әзербайжан халҡына бағышланған.
Иран Әзербайжаны әҙәбиәте
1941 йылда совет-британ ғәскәрҙәре тарафынан ойошторолған Иран операцияһы һәм Көньяҡ Әзербайжанда дәүләт ҡоролошо булдырыу совет-иран сиктәре менән бүленгән әзербайжандарҙың берләшеү, шулай уҡ әзербайжан әҙәби телен тергеҙеү теләген тыуҙырған, ләкин 1946 йылда Әзербайжан автономиялы хөкүмәте ҡыйратылған һәм Иран регионда яңы контроль урынлаштырған. Шул ҡыҫҡа периодта Совет Әзербайжаны йоғонтоһонда Али Туде, Балаш Азероғлу, Мәдинә Гөлгөн, Хөкүмә Биллури һәм сәйәси публицист Ферейдун Ибраһими кеүек авторҙар ижад иткән. Сатирик шағир Ибраһим Дакер, Али Фитрат, шағир һәм педагог Мир Махди Этимад һәм ашуғ Хөсәйн Джаван кеүек элекке яҙыусылар әүҙемлек күрһәткән. Көньяҡтың да, Төньяҡтың да әҙәбиәт һөйөүселәренә берҙәй таныш талантлы шағирҙы — фажиғәле яҙмышлы кешене, еңелмәҫ көрәшсене, Мөхәммәт Бирийҙе айырып билдәләп китер кәрәк.
1946 йылдан һуң Әзербайжандың ике өлөшөнөң күпселеген шиғриәттә асылған яҡынлыҡ тойғоһо «һағыш әҙәбиәте» тип билдәлелек алған әҙәби ағымға ғүмер биргән, һәм шул ағымдың стандарт символикаһы түбәндәге шиғри юлдарҙа асылған :
Аракс, наполняющий нас печалью, Течёт и разрезает пространство подобно молнии. Да, Аракс разделяет народ, Но земля под ним — одна.
Ике телдә яҙған Мөхәммәт Хөсәйн Шаһрияр ике илдә лә киң баһалы. Ул үҙенең әҫәрҙәрен әзербайжан теле һәм мәктәптәрҙә туған телдә уҡытыу проблемаһына, әзербайжан халҡының ике дәүләттә бүленеп ҡалғанына, шулай уҡ Көньяҡ Әзербайжанда 1945—1947 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтенә бағышлап яҙған. «Хәйдәр-Баба»тигән романы уға ҙур дан алып килгән. Балалар яҙыусыһы Сәмәд Бәһранги, фарсы шағирҙары Әхмәд Шамлу, Форуғ Фаррохзад һәм Мәһди Ахаван-Салестың поэмаларын әзербайжан теленә тәржемә итеп, әзербайжан әҙәбиәтен байытҡан.
Хәҙерге заман әҙәбиәте
Хәҙерге заман Әзербайжанында фәҡәт рус телендә яҙған кинодраматург Рөстәм Мамед Ибраһим оғлы Ибраһимбәков һәм детектив романдар авторы Чингиз Абдуллаев ҙур билдәлелек яулаған.
Шиғриәтте билдәле шағирҙар Нариман Һәсәнзаде, Хәлил Рза, Сабир Новруз, Вәкилов Вәғиф Сәмәдоғлу, Носрат Кесемәнли, Рәмиз Ровшан, Гамлет Абдулла оғлы Исаханлы, Зәлимхан Яғуб һ.б. кәүҙәләндерә. Хәҙерге заман әзербайжан драматургтарынан Ф. Һоджаны, Эльчинде, К. Абдулланы, А. Мәсүдте, Г. Мираламовты, Э. Һөсәйенбейлиҙе, А. Раһимовты, Р. Аҡбәрҙе, А. Әмирлене һ.б. атап була
Яңы әзербайжан прозаһы сиктәрен детектив, фантастика, антиутопия, төрөк мифологияһы, көнсығыш сюрреализмы элементтары киңәйтә. Был жанрҙарға мөрәжәғәт иткән яҙыусыларҙан Анарҙы, М. Сөләймәнлене, Н. Рәсүлзадены, Р. Рахманоғлуны атарға була. Йәш прозаиктар йышыраҡ милли тарихҡа һәм этник хәтергә мөрәжәғәт иткән һайын, әзербайжан реализмы көс йыя барҙы. Был осраҡта Эльчин Һөсәйенбейлиҙең «Ун өсөнсө апостол, йәки Йөҙ ҙә ҡырҡ беренсе Дон Жуан» тарихи-синтетик романын һәм Юныс Оғуздың исторические романы «Шаһ Аббас» һәм «Надир шаһ» атамалы тарихи романдарын атарға була.
Ҡарабах һуғышы хәҙерге заман әзербайжан әҙәбиәтендә үҙенең эҙен ҡалдырҙы: Г. Анарғызы, М. Сөләймәнле, А. Раһимов, С. Әхмәдле, В. Бабанлы, К. Нәзирле, А. Ҡулиев, А. Аббас, М. Бәкирле кеүек яҙыусылар ҡасаҡтарҙың яҙмышы темаһына, юғалтҡан Шушаны һағыныуға, Ходжали үлтерешенә, һуғыш ҡанһыҙлығына һ.б. мөрәжәғәт итте
Йәш яҙыусыларҙы күтәреү маҡсатында 2009 йылда «Али һәм Нино» нәшриәте Әзербайжандың Милли китап премияһы булдырылған, ул һәр йылдың әҙәбиәт яңылыҡтарын күҙәтеп бара һәм элекке йылда сығарылған уңышлы әҫәр өлгөләрен премия менән билдәләй. Премия жюрийына танылған әзербайжан яҙыусылары, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре инә.
Дәүләт ярҙамы
Әзербайжан дәүләт бойондороҡһоҙлоғона эйә булғандан һуң, мәҙәниәт, шул иҫәптән әзербайжан әҙәбиәте лә, дәүләт ярҙамына мохтаж ине. Бының менән бәйле тормошҡа ашырылған киң масштаблы саралар бер үк ваҡытта әзербайжан әҙәбиәте һәм әҙәбиәтте өйрәнеү фәненең үҫешенә һәм ҡаҙаныштарына етди гарантия булып тора.
Ғәйдәр Әлиевтең шәхси инициативаһы буйынса һәм уның туранан-тура етәкселеге аҫтында төрөк эпосы «Ҡорҡот олатайымдың китабы»ның  1300 йыллығы, шағир Мөхәммәт Фүзулиҙың 500 йыллығы билдәләнде.
Әҙәби процесты йәнләндереүгә, ижад донъяһына яңы талантлы авторҙар килеүенә әзербайжан хөкүмәтенең илдең дәүләт бюджетынан «Әзербайжан», «Әҙәби Әзербайжан», «Улдуз», «Гобустан» журналдарын һәм «Әдәбийәт газети» гәзите кеүек әҙәби органдарҙы регуляр финанслау тураһындағы махсус ҡарары ҙур әһәмиәткә эйә булды.
Әзербайжан Республикаһы Президентының 2004 йылдың 12 ғинуар «Әзербайжан телендәге күп кеше ҡулланған баҫмаларҙы латин графикаһына күсереү» һәм 2004 йылдың 27 декабрендә сыҡҡан «2005—2006 йылдарҙа латин графикаһына күсерелергә тейешле әзербайжан телендәге әҫәрҙәр исемлеген раҫлау тураһында» тигән күрһәтмәһенә ярашлы, әзербайжан һәм донъя әҙәбиәте бөйөк вәкилдәренең әҫәрҙәре күп кеше уҡырлыҡ тиражда сығарылды һәм илдең китапхана селтәрҙәренә тапшырылды. Ике бойороҡ буйынса ла дөйөм тиражы 9 миллиондан артыҡ экземпляр тәшкил иткән әзербайжан һәм донъя әҙәбиәте циклы китаптары, шулай уҡ һүҙлек һәм энциклопедиялар китапханаларға оҙатылған һәм китап уҡыусылар ҡарамағына тапшырылған.
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы
Мөхәмәтһарун (Һарун) Ғәбиҙулла улы Ҡорбанғәлиев (1892—1920) — хәрби эшмәкәр, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһында 3-сө Башҡорт пехота полкының 1-се батальон командиры.
Фикрет Муалла
Фикрет Муалла Сайғы (Fikret Muallâ Saygı; 1903, Кадыкөй, Истанбул, Төркиә — йыл,, Франция) — ХХ быуаттың төрөк сығышлы  авангардсы  рәссамы. Эштәрендә экспрессионизм һәм фовизм йоғонтоһо сағыла, Париж урамдары тормошо һүрәтләнә.
Биографияһы
Фикрет Муалла Истанбулдың Кадыкөй районында тыуа, 1939 йылдан башлап оҙаҡ йылдар Парижда йәшәй һәм рәссам булып эшләй.
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы
Биографияһы
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун (Һарун) Ғәбиҙулла улы 1892 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡолой улусы (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Миҙиәк ауылында тыуған. Сығышы менән дин әһелдәре Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленән. Атаһы билдәле ишан Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы, ағаһы — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы.
Фикрет Муалла
Биографияһы
Фикрет Муалла әсәһен бик ныҡ ярата. Был мөнәсәбәт тормошонда ҙур роль уйнай. 12 йәшендә футбол уйнағанда, «Фенербахче» футболсыһы булған ҡәрҙәше Хикмәт Топузерға  оҡшатырға тырышып, уң аяғын зарарлай. Бынан һуң күп тә үтмәй  грипп  эпидемияһы ваҡытында әсәһе вафат була. Атаһы йәп-йәш ҡатынға өйләнә, әммә Фикрет үгәй әсәне ҡабул итмәй.
Европала
Мәктәпте тамамлағас, атаһы уны Цюрихҡа (Швейцария)  инженерлыҡҡа уҡырға ебәрә. Фикрет Муалла тиҙҙән Швейцариянан китә һәм Берлинға (Германия) килеп төйәкләнә. Бала сағындағы ҡазаланыуҙан ҡалған ғәриплеге өлкәнәйгән Муалланың шәхесен тотороҡлолоҡтан мәхрүм итә һәм психикаһы боҙолоуға килтерә. Бер нисә тапҡыр дауаханала ятып, алкоголгә бойондороҡлолоҡтан һәм көслө паранойянан дауалана. 1928 йылда  Берлинда һаташыу арҡаһында дауаханаға эләгә. Унан һуң сәнғәттәр баш ҡалаһы булған Парижға килә, уның өсөн ҡала сикһеҙ ирек үҙәге була. Әммә атаһы башҡа аҡса ебәрмәгәнгә Муалла өйөнә ҡайтырға мәжбүр була.
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы
Биографияһы
1918 йылда Мөхәмәтҡолой улусы комитетының рәйесе итеп һайлана. 1918 йылдың 4 июнендә Силәбелә Башҡорт хәрби шураһын ойоштороу маҡсатында 7 кешенән торған комиссия һайлана, улар араһында Мөхәмәтһарун да була.
Фикрет Муалла
Төркиәлә
Истанбулда Муалла Баҡыркөй психиатрия дауаханаһында өс көн ятҡандан һуң психик яҡтан сәләмәт тип табыла. Фикрет Муалла Айвалыҡтағы урта мәктәпкә рәсем уҡытыусыһы булып эшкә урынлаша. Әммә был эште ташлап, Истанбулдың Бейоғлу районына күсә. Бер ни тиклем ваҡыт көсөн әҙәбиәттә һәм һүрәт төшөрөүҙә һынап ҡарай. Сопрано Семиха Берксой, яҙыусы Назым Хикмәт  һәм рәссам Абидин Дино менән дуҫлаша. Тәүге күргәҙмәһе 1934 йылда була, унда рәсемдәре, акварелдәре һәм дизайн проекттары ҡуйыла, ләкин күргәҙмә лайыҡлы иғтибар тапмай. 1936 йылда ул ике тапҡыр дауаханаға һалына. Дауахананан сыҡҡас, Муалла Төркиәнән китергә була, сөнки бында уны аңламайҙар тип иҫәпләй. 1939 йылда Парижға киткәнгә тиклем, яҡын дуҫы Абидин Диноның үтенесен тыңлап, Нью-Йорктағы Бөтә донъя күргәҙмәһенең Төркиә павильоны өсөн майлы буяуҙар менән 30-лап картина яҙа.
Францияла
Париждағы тормошо алкоголгә бәйлелек, аҡылдан яҙыу һәм  когнитив  диссонанс менән оҙатыла. Ул төрөк рәссамы Хәлә Асафҡа ғашиҡ була, ләкин ҡатын уның хистәренә яуап бирмәй. Муалла тағы ике айға дауаханаға һалына, дауаланып ятҡанда ла һүрәт төшөрөүҙән туҡтамай. Француз моделе Дина Верни уны депортацияланыуҙан ҡотҡарып алып ҡала. 1954 йылда Фикрет Муалла Парижда беренсе күргәҙмәһен ойоштора. Күп билдәле рәссамдар, шул иҫәптән Пабло Пикассо  менән дуҫлаша. Һуңынаныраҡ ул Пикассо ҡултамғаһы һалынған фотографияны бер шешә шарапҡа алмаштыра. Икенсе күргәҙмәһенән һуң тағы дауаханаға эләгә.
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы
Биографияһы
Башҡорт армияһы составындағы 3-сө Башҡорт пехота полкының 1-се батальонына командалыҡ итә.
3-сө Башҡорт полкы Аҡтар ғәскәрҙәре составында Һамар — Златоуст араһында хәрәкәт итә. 1918 йылдың сентярендә Дәүләт Кәңәшмәһе эшләгән осорҙа 900 кешенән торған полктың бер батальоны Өфөлә була һәм ҡаланы үҙ ҡулында тота. Һамар хөкүмәте бойороғо буйынса полковник Тереғолов һәм уның ярҙамсыһы Мөхәмәтһарун Ҡорбанғәлиев Сызрангә ебәрелә.Сызрангә төньяҡтан РККА-ның 1-се армияһының 24-се Сембер, төньяҡ-көнбайыштан Инза, көнбайыштан Пенза һәм көньяҡтан Вольск дивизиялары йүнәлә. 3-сө Башҡорт пехота полкының 1-се батальоны эвакуация башланған ҡалаға 30 сентябрҙә килеп етә. 1 октябрҙә батальон тимер юл күпере тирәһендә Батрак бейеклеген биләй һәм Сызрандән эвакуацияны ҡаплап тороусы берҙән-бер хәрби часть булып тора. Генерал-майор Каппель етәкселегендәге аҡтар ғәскәрҙәренең рус һәм чехословак частары сигенгәндә, РККА-ның Сембер дивизияһы күперҙе биләргә маташа, әммә башҡорт батальоны ҡыҙылдарҙың һөжүмен кире ҡаға. Ләкин РККА частарының десанты башҡорт батальонын күперҙән айыра, ә аҡтарҙың Халыҡ армияһының 2-се дивизияһы һәм өс чехословак полкы батальонға бер ниндәйҙә ярҙам күрһәтмәй. Дошман уты аҫтында М. Ғ. Ҡорбанғәлиев командалығында батальон Волганың һул яҡ ярына кәмәләрҙә үтә һәм Һамарҙы обороналауҙа ҡатнаша. Сызрандәге алышта 3-сө Башҡорт пехота полкының 1-се батальонының юғалтыуҙары — һәләк булғандар һәм яраланғандар 70% тәшкил итә. 7 сентябрҙә башҡорттар һәм чехословактар Һамар ҡалаһын ҡалдыралар. Бынан һуң Ғәлимйән Таған етәкселегендәге 3-сө Башҡорт пехота полкы Каппель ғәскәрҙәре составында Бөгөлмә тирәһендәге Төпкилде ауылы янындағы ҡаты алышта ҡатнаша. Был алышта Аҡтар еңеүенә ҡарамаҫтан, Мәскәүҙән ебәрелгән Ҡыҙылдарҙың яңы көстәре ҡыҫымы арҡаһында Өфөгә сигенергә мәжбүр була.
Фикрет Муалла
Францияла
Фикрет Муалла, Абидин Дино менән бер рәттән, ХХ быуаттағы төрөк сәнғәтенең иң сағыу вәкилдәренең береһе һанала.
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы
Биографияһы
1919 йылдың ғинуар башына Әхмәтзәки Вәлиди башҡорт ғәскәрҙәренең бөтәһен тиерлек ике дивизиянан торған Башҡорт корпусына туплауға өлгәшә, тик Каппель корпусында йөрөгән 3-сө Башҡорт пехота полкы ғына ситтә тороп ҡала. Башҡорт корпусының командалығы 18 февралгә ҡәҙәр 3-сө полктың башҡорт ғәскәрҙәренә килеп ҡушылырына өмөтөн өҙмәй һәм уны корпустың 2-се дивизияһына индерергә ниәтләй. Ләкин аҡтар Ғәлимйән Таған етәкселегендәге 3-сө Башҡорт полкына Башҡорт корпусына барып ҡушылырға мөмкинлек бирмәй, ә Колчак был полкты бөтөнләй таратырға бойора. Әхмәтзәки Вәлиди яҙыуынса: ''«Полктың бер өлөшө Ләмәҙ исемле рус ауылында — Таған, икенсе өлөшө Һатҡы заводында Һарун Ҡорбанғәлиев етәкселегендә булды һәм Колчактың ҡоралды тапшырырға ҡушҡан әмеренә буйһонмай, ике аҙна ҡаршылыҡ күрһәтте. Колчак ризыҡ яғын да ҡыҫты һәм һалдаттарға ауылдарына таралырға бойороҡ бирҙе. Таған менән Һарун Ҡорбанғәлиев, ҡалын ҡар яуған ҡыш айҙары булмаһа, Колчак әмерен тыңламай, төп башҡорт ғәскәрҙәренә килеп ҡушылыр инек, тип рапорт бирҙе»''.
Аҙаҡ Мөхәмәтһарун Ҡорбанғәлиев айырым отряд менән етәкселек итә, был хәрби берәмек Ҡорбанғәлиевтар булышлығы менән төҙөлә һәм «Мөхәмәт полкы» тип йөрөтөлә. Артабан Омск, Мысовая станцияһы, Петровский заводы өсөн оборона алыштарында ҡатнаша.
1920 йылдың 8 апрелендә Чита янындағы Беклемишево станцияһы янында ҡыҙылдар менән алышта һәләк була.
Төркиәнең сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлеге
Төркиәнең сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлеге (Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği), ҡыҫҡартмаһы TOBB — Төркиәләге бөтә төбәк сауҙа, сәнәғәт һәм диңгеҙ сауҙа палаталарының, шулай уҡ тауар биржаларының конфедерацияһы. 1950 йылдың 8 мартында Анкарала хөкүмәткә ҡарамаған ойошма, иҡтисадтың хосуси секторының юғарғы вәкәләтле органы булараҡ нигеҙләнә. Берлектең Үҙәге Анкарала  Думлупынар бульвары, 252 адресы буйынса урынлашҡан. 2001 йылдан алып Сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлегенең президенты — Мостафа Рифат Хисаржыклыоғлу. Әлеге ваҡытта Берлеккә 365 сауҙа палатаһы һәм тауар биржаһы инә, улар иҫәбендә:
1,4 миллион төрлө-төрлө компания Берлектең ағзаһы булып тора. Сауҙа палаталары берлеге Европа сауҙа-сәнәғәт палаталары (Европалаталар) ассоциацияһына, Ислам сауҙа-сәнәғәт палатаһына, Урта диңгеҙ буйы сауҙа-сәнәғәт палаталары ассоциацияһына (ASCAME), Балҡан палаталары ассоциацияһына (ABC)  һәм Ҡара диңгеҙ зонаһы сауҙа-сәнәғәт палаталары ассоциацияһына (BCCI) инә. 2014 йылда Берлек Германия һәм Төркиәнең иҡтисади партнёрлығы йылының (Deutsch-Türkisches Jahr der Forschung, Bildung und Innovation) партнёры була.
Спасская (Ляль ҡушылдығы)
Спасская — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грязнушка
Грязнушка балка Старцев Дол) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чаган йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әминев Тельман Ғәзиз улы
Әминев Тельман Ғәзиз улы (Аминов Тельман Газизович, 20 ғинуар 1936 йыл — 6 ғинуар 2021 йыл) — ғалим-химик. 1975 йылдан СССР, артабан Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институты ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (2002), профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы.
Биографияһы
Тельман Ғәзиз улы Әминев 1936 йылдың 20 ғинуарында Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуған. Әсәһе — Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева. Атаһы — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры Ғәзиз Әминев.
1953 йылда Өфө ҡалаһының 10-сы урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлағандан һуң Мәскәү дәүләт университетының химия факультетынаына уҡырға инә, шунда уҡ аспирантура тамамлай.
Мәскәү физика-техник институтында хеҙмәт юлын башлай.
1966 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында «Уран һәм плутонийҙың ҡайһы бер ҡушылмаларының магнитҡа һиҙгерлеге» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлаған.
1975 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһы Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институтында эшләй, хәҙер — магнит материалдары лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре.
2002 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге дөйөм һәм органик булмаған химия институтында (Мәскәү) «Хром халькогенидтары синтезы һәм магнит үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Көньяҡ Рәсәй дәүләт техник университетының дөйөм һәм органик булмаған химия кафедраһында ҡыҫҡа ваҡытта профессор булараҡ дәрестәр бирә (Новочеркасск политехник институты).
Тельман Әминев — ҡаты есемдең физик химияһы өлкәһендә танылған белгес. Уның фәнни эшмәкәрлеге ярымүткәргес электрониканың һәм компьютер техникаһының тиҙ үҫә торған яңы йүнәлеше — спинтрониканың физик-химик нигеҙҙәрен, ошо йүнәлештә магнит материалдары булдырыуға һәм тикшереүгә йүнәлтелгән. 2020 йылғы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, әлеге ваҡытта фәнни эштәренең төп йүнәлеше — электрон һәм компьютер техникаһында артабанғы прогресс менән бәйле спинтроника һәм спинтронлы материалдар өлкәһендә фәнни эҙләнеүҙәр һәм уйлап табыуҙар. Беҙҙең эштәрҙең икенсе мөһим йүнәлеше — спин быяла һәм наномагнетизм — кеше хәтере, дарыу матдәләренең организмға аныҡ төбәп йүнәлтелеүе проблемаларына ҡағыла.
Тельман Ғәзиз улы 270-тән ашыу ғилми, уҡытыу-методик эштәр һәм уйлап табыуҙар авторы. Ул — РФФИ һәм ОХНМ проекттарының етәксеһе һәм бер нисә проектында ҡатнашыусы. Уның хеҙмәттәре белешмә әҙәбиәттә һәм ғилми монографияларҙа ныҡлы урын биләй.
Тельман Ғәзиз улы Әминев 2021 йылдың 6 ғинуарында Мәскәүҙә вафат булды.
Орловица
Орловица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 840 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ислам Биби
Биографияһы
Ислам Биби 1974 йылда Афғанстандың төньяҡ-көнсығышында Ҡондоҙ провинцияһында тыуа. 1990 йылдарҙа бер ни тиклем ваҡытҡа Иранға күсергә мәжбүр була. Һуңынан Биби иленә кире ҡайтып, 2005 йылдан полиция участкаһында эшләй башлай. Ваҡыт үтеү менән ул өлкән лейтенант званиеһын ала. Шуныһы иғтибарға лайыҡ — ул 10 йәштән үткәс кенә уҡый башлай ашыу ул уны ҡасан булһа.
32 ҡатын-ҡыҙға етәксе булып, ул бик күп хәүефле операцияларҙа ҡатнаша һәм ҡалаға үтеп ингән Талибан төркөмө ағзаларын уңышлы ҡулға ала. Уның өсөн көндәлек эш талиптарға һәм ҡәбилә кенәздәренә ҡаршы көрәш кенә түгел, шәхси ғаиләһендә урынлаштырылған тәртиптәргә ҡаршы көрәш тә була. . Уның ғаиләһе полицияла эшләүенә ҡаршы була. Ислам хоҡуҡ һаҡлау органдарында эшләй башлағандан һуң ике йыл үткәс, телефондан шылтыратып янай башлайҙар.
Ислам Биби кейәүгә сыға һәм алты бала таба (ике малай һәм дүрт ҡыҙ).
2013 йылдың 3 июле иртәһендә Ислам Бибиҙы билдәһеҙ боевиктар атып үлтерә. Шуға тиклем ул бүлексәгә шылтыратып, эшкә хәүефһеҙ барып етер өсөн транспорт саҡырта. Уға мәсьәләне үҙенә хәл итергә ҡушалар, йәғни полицияла эшләгән ҡайныһы килеп уны мотоциклда эшкә алып барырға тейеш була. Уны өйөнән 50 метр алыҫлыҡта атып үлтерәләр. Һөжүм ваҡытында туғандарының береһе яралана. Бер шаһит белдереүенсә, ул өс тапҡыр атыу тауышын ишетә, башҡалар иһә 10 тапҡыр ти. Ҡатын алған яраларынан дауаханала вафат була.
Вәхитов Раян Йәләй улы
Вәхитов Раян Йәләй улы (1936) — инженер-нефтсе, техник фәндәр кандидаты (1974).
Биографияһы
Вәхитов Раян Йәләй улы 1936 йылда Башҡорт АССР-ы Малаяҙ районының (хәҙер — Салауат районы) Бишәүҙәр ауылында тыуа. Бала сағы ауыр һуғыш йылдарына тура килә. Арҡауыл ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң Р. Вәхитов Өфө нефть институтына уҡырға инә. 1958 йылда димплом алғандан һуң, хеҙмәт юлын «Башвостокнефтеразведка» тресы системаһында башлай. 1968—1971 йылдарҙа Өфө нефть фәнни-тикшеренеү институтында аспирантурала уҡый. Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, скважиналар төҙөү өлкәһендә эшләй. 1958—1989 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһендә быраулаусы, инженер, өлкән инженер була, өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1990—1996 йылдарҙа — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр, «Ижад» НТЦ-һы директоры. 1996 йылда — «ЗапСибБурНИПИ» ғилми-тикшеренең институтының «Экобуртехнология» НТЦ-һы директоры урынбаҫары.
Фәнни эшмәкәрлеге
Скважиналар төҙөүҙәге ҡатмарлыҡтарҙы бөтөрөү, продуктив ҡатламдарҙы асҡанда скважиналарҙың дебитын күтәреү технологияларын эшләү, нефть ятҡылыҡтарының экология хәүефһеҙлеген яҡшыртыу менән шөғөлләнә. Уның уйлап табыуҙары «Башнефть» АНК-һы, «Татнефть» АО-һы, «Пурнефтегаз» АО-һы предприятиеларында киң ҡулланыла. Уйлап табыуға 24 авторлыҡ танытмаһына һәм патентына эйә. 100-ҙән ашыу баҫма эш авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» миҙалы.
Ваньвож
Ваньвож — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Соль йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Танды-Хорды-Юган
Танды-Хорды-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хат-Горт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Добрая (Чира ҡултығы)
Добрая — Рәсәй йылғаһы. Ростов өлкәһе,Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чир шығанағындағы Цимлян һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәфәрғол
Сәфәрғол (Сафаргулово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 99 кеше. Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 80211820010.
Тарихы
Сәфәрғол XVIII быуаттың 70-се йылдарында барлыҡҡа килгән. 1795 йылда унда 20 ир-ат һәм 11 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән йәмғеһе 7 йорт була. X рәүиздә 35 йортта 369 кеше йәшәгәне күрһәтелгән. 1920 йылда ауылда 75 йортта 371 кеше йәшәгән.
Тәүге төпләнеүсенең улы Мөхәмәтрәхим Сәфәрғолов 1777—1847 йылдарҙа йәшәгән. IX рәүиз бер оҙон ғүмерле кешене — 87 йәшлек Һөйәрғол Өмөтбаевты асыҡлаған.
Йәйләүҙәргә күсенеп йәшәү 10 майҙан 1 октябргә тиклем дауам иткән. Бының өсөн Убалы Ялан, Төлмәй йылғаһы буйын һайлағандар. XIX быуаттың 40-сы йылдары уртаһында 16 йортта 113 кеше йәшәгән, хужалыҡтарҙа 56 ат, 35 һыйыр, 40 һарыҡ аҫралған. Ауылдың бер кешеһе 18 бот яҙғы иген сәскән.
Ун туғыҙынсы быуатта Инйәр төбәгендә урман сәнәғәте буйынса эшмәкәрлек башлана. Артынса тау сәнәғәте лә барлыҡҡа килә. Суйын иретеү заводы асыла. Завод эшмәкәрлеге оҙаҡ йылдар Инйәр төбәге халҡының социаль статусын билдәләй. Сәфәрғолдар ҙа урмансылыҡ менән шөғөлләнеп кенә ҡалмай, заводты төҙөлөш материалдары, яғыулыҡ менән тәьмин итә, шулай уҡ һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә ..
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге Котанда
Үрге Котанда — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 444 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Байдаков Владимир Георгиевич
Байдаков Владимир Георгиевич (11 апрель 1946, Полетаево, Сосновка районы, Силәбе өлкәһе, СССР) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, физигы һәм педагогы, метастабиль фаза хәлдәренең йылы физикаһы өлкәһендә белгес, физик-математика фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең йылы физика Институтының директоры (2002—2019). Фән һәм техника өлкәһендә РФ дәүләт премияһының лауреаты (1999). Рәәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008).
Биографияһы
Байдаков Владимир Георгиевич 1946 йылдың 11 апрелендә Силәбе өлкәһенең Полетаево ауылында тыуа.