cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шара Шалкахази
Дан алыуы
«Социаль шәфҡәт туташтары хеҙмәте» конгрегацияһы 1996 йылда уны рәтенә индереү процедураһы башлай, һәм был башланғысты 1997 йылдың ғинуарында Святейший Престол хуплай, Рим папаһы Бенедикт XVI уны дәрүиштәр рәтенә индереү тураһында декретҡа 2006 йылдың 28 апрелендә ҡул ҡуя һәм был турала 2006 йылдың 17 сентябрендә Будапештағы Изге Иштван базиликаһы алдындағы майҙанда ун мең кеше ҡаршыһына сығып тантаналы хәбәр итәләр.
Наратйылға
Наратйылға (Нарат-Елга) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 120 кеше. Почта индексы — 452662, ОКАТО коды — 80207834002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чунджелька
Чунджелька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Когода ҡылымығына 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 109 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Широва
Широва — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 730 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Танулуо-Яха
Танулуо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петруниха (Вишера ҡушылдығы)
Петруниха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Барак Обама
Барак Хусейн Обама (Barack Hussein Obama; 4 август 1961 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының 44-се президенты. Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты.
Бербер телдәре
Бербер (бербе́р-ливи́я) телдәре — берберҙарҙың телдәре, бербер-гуанч ғаиләһенән бербер-гуанч телдәре ғаиләһе төркөмөнөң береһе, ул афразий макроғаиләһенең афразий теленә инә. Икенсе төркөмгә аҙ өйрәнелгән гуанч (канар) телдәре ҡарай, улар бербер телдәренең бер тармағы булыуы ихтимал. Һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны аныҡ ҡына билдәле түгел һәм 17 млн кешенән 25 млн-ға тиклем тип күҙаллана.
«Берберҙар » атамаһы βάρβαροι грек һүҙенән, barbari латин һүҙенән, йәки ʔal-barbaru ғәрәп һүҙенән килеп сыҡҡан; уларҙың үҙ атамаһы — imaziɣən (имазигхен), берлек һанда amaziɣ (амазигх), ошонан телдең үҙатамаһы — tamaziɣt / ⵜⴰⵎⴰⵥⵉⵖⵜ (тамазигхт). «Бербер-Ливия» атамаһы Төньяҡ Африканың боронғо ҡәрҙәш (боронғо ливия телдәре) телдәренә индереү мөмкинлеген күрһәтә тип ҡарау кәрәк, уларҙың хәҙерге бербер телдәре менән тап килеүе бик үк асыҡ түгел: улар айырым тармаҡтарҙың береһе булып сығыуы йәки төрлө танылған тармаҡтарға ҡарауы ихтимал.
Таралыуы
Бербер телдәре Төньяҡ Африка биләмәләре буйлап Урта диңгеҙ ярҙарынан алып көньяҡта Сенегал һәм Нигерия йылғаларына тиклем һәм Атлантик ярҙарынан көнсығышта Көнбайыш Мысырға тиклем таралған. Улар түбәндәге илдәрҙә лә бар :
Иң тәүге тарих
Бүләбербер-гуанч уларға яҡын бүләчад һәм бүләегипет телдәрендә һөйләшеүселәр беҙҙең эраға тиклем 6000 йылда Нил киңлектәрендә килеп сыҡҡан, һуңынна көнбайышҡа йүнәлгәндәр (Был Сахара тасуирламаларында сағылыш алған). Беҙҙең эраға тиклем 3000 йылдың башынан бүләбербер-ливийҙар Мысырҙың көнбайыш күршеләре итеп танылыу алған (Иҫке Батшалыҡ текстарында һәм Мысыр сәнғәтендә). Хәҙерге бербер телдәренең боронғо теле беҙҙең эраға тиклем 2000 йылдың аҙағында диңгеҙ халҡының һәм мысырҙарҙың союздаш-ливийҙарының оло еңелеүҙәренән һуң бүленгән, үҙҙәре артынан Мысыр сиктәрендәге ливий ырыуҙарын өлөшләтә эйәртеүҙәре һәм уларҙың көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә таарлыуы мөмкин. Урта диңгеҙ яр буйҙарын колонизациялағандан һуң, улар VII—XI быуаттарҙа континенттың төпкөлөнә тиклем өлөшләтә ғәрәптәр тарафынан ҡыҫырыҡланған, өлөшө менән ғәрәп теленә күскән.
Көнбайыш тармаҡ
Көнбайыш бербер тармағы бер телде — зенаганы үҙ эсенә ала (һөйләшеүселәр һаны — 200—300 кеше, Мавританияның көньяҡ-көнбайышында һәм, Сенегалдың төньяҡ-көнбайышында таралыуы ихтимал.
Төньяҡ тармаҡ
Төньяҡ тармаҡ 3 тел төркөмөнә бүленә: атлас, зенет һәм кабиль.
Көнсығыш тармаҡ
Көнсығыш төрлө төҙөлөшлө бербер телдәре бик йыш 2 бойондороҡһоҙ тармаҡ итеп ҡарала. Уларға ете тере һәм бер үле тел инә: гхадамес, сокна теле, фоджаха, тмесса, ауджила, джагбуб, зург(куфра) (Ливия оазистары; 20 мең кеше тирәһе) һәм сива (сиуа) (төньяҡ-көнбайыш Мысырҙағы Сива оазисында 10 мең тирәһе кеше).
Көньяҡ (туарег) тармаҡ
Туарег тармағы телдәре үҙәк Сахарала таралған (Алжир, Мали, Нигер, Ливия, Буркина-Фасо, Нигерия, Чад) һәм 1,9 млн һөйләшеүсе тип иҫәпләнә. Улар өс төркөмгә бүленә, *z рефлекстарға ярашлы (өлөшләтә үҙатамаһында *tămāzəq) sha (тамашек тип аталалар, көньяҡ-көнбайыш), za (тамажек, көньяҡ-көнсығыш) һәм ha (тамахак, төньяҡ).
Боронғо Ливия телдәре
Бербер телдәренә 3 һәйкәл төркөмөндәге үле боронғо ливия: беҙҙең эраға тиклем 1000 йылдар аҙағына — беҙҙең эраның 1000 йылының тәүге яртыһына ҡараған феццан-триполитан, көнбайыш-нумидий һәм көнсығыш-нумидий телдәрен индерәләр. Боронғо ливий яҙыуы менән яҙылған, бер нисә яҙыу латын яҙыуы менән эшләнгән.
Яҙыу
Боронғо ливий яҙмаһына берҙән-бер башланғыс бербер алфавиты инә, ул беҙҙең көндәргә туарегтарынан килеп еткән — тифинаг яҙмаһы. Һуңғы ваҡытта уны төньяҡ бербер телдәре өсөн ҡулланырға тырышалар, Мароккола өлөшләтә рәсми рәүештә мәктәптә уҡытыу индерелгән. Алжирҙа латин яҙмаһы популяр (бигерәк тә кабиль теле өсөн), ул шулай уҡ Нигерҙа һәм Малиҙа рәсми һанала. Урта быуаттарҙа бербер телдәре өсөн ҡулланылған ғәрәп теле хәҙер нигеҙҙә Мароккола һәм Ливияла һаҡлана.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Берберҙар
Юрматы
Юрматы — иң эре һәм иң боронғо боронғо башҡорт ҡәбиләһе. Уның вариҫтары Башҡортостандың хәҙерге Мәләүез, Федоровка, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Ауырғазы, һәм Ғафури райондарында, шулай уҡ Ырымбур өлкәһендәге Туҡ һәм Соран йылғалары буйында ла бар.
Визьма
Визьма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андога йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Икенде
Икенде намаҙын ҡылыу тәртибе
1-се рәкәғәттә «Ҫәнә доғаһы», әғүҙү -бисмилләһте әйткәс, «Фәтиха» сүрәһе һәм Ҡөръәндән бер нисә аят йәки сүрә (мәҫәлән, «Кәүҫәр» сүрәһен) уҡыйбыҙ ҙа, бер рөкүғ һәм ике сәждә ҡылабыҙ.
2-се рәкәғәттә торып баҫҡас, бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен һәм бер ҡыҫҡа сүрәне (мәҫәлән, «Ихлас» сүрәһен) уҡыйбыҙ, бер рөкүғ, ике сәждә ҡылғас, ултырып "Әттәхиййәт"те уҡыйбыҙ һәм өсөнсө рәкәғәткә торабыҙ.
3-сө рәкәғәттә Бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен уҡыйбыҙ, бер рөкүғ, ике сәждә ҡылғас, дүртенсе рәкәғәткә торабыҙ.
4-се рәкәғәттә Бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен уҡыйбыҙ, бер рөкүғ, ике сәждә ҡылғас, ултырып «Әттәхиййәт» менән "Салауат"ты, Раббәнә доғаһын уҡыйбыҙ ҙа, ике яҡҡа сәләм биреп, Сәләм доғаһын уҡыйбыҙ.
Әтеш
Әтеш (Оло Әтеш) (Атиш) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ут йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км. Бассейны — Ут→Бисәрт →Ҡариҙел →Ағиҙел →Кама →Волга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021299
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102129
— Бассейн коды — 10.01.02.011
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Марьевка (Стәрлетамаҡ районы)
Марьевка (Марьевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 453151, ОКАТО коды — 80249836006.
Хөсәйениә мәҙрәсәһе
Хөсәйениә мәҙрәсәһе — Хөсәйениә мәсете нигеҙендә, XIX—XX быуаттарҙа Рәсүлиә (Троицк), Ғосмания (Өфө), Ғәлиә (Өфө), Мөхәмәдиә (Ҡазан) мәҙрәсәләре менән бер рәттән — башҡорт һәм татар халыҡтарының күренекле белем алыу үҙәге булып тора.
Хөсәйенов Әхмәт Ғәли улы татар миллионеры һәм эре меценаты ярҙамы аҡсаһына төҙөлгән. Уның хәйриә аҡсаһына башҡорт һәм татар халыҡтарының күренекле белем биреү үҙәге Хөсәйениә мәҙрәсәһе һәм Хөсәйениә мәсете төҙөлгән.
Мәсет 1931 йылда ябыла. Бинаны Татар педагогия техникумына (аҙаҡ Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһы) тапшыралар. 1992 йылда мәсет мосолмандарға ҡайтарыла.
Хөсәйениә мәҙрәсәһендә Ризаитдин Фәхретдинов, Сәғит Рәмиев, Сәғит Сүнчәләй, Ш. Камал, Ф. Кәрими, Ш. Борхан уҡытҡан.
Шота Руставели
Шóта Руставе́ли (შოთა რუსთაველი, 1172—1216 йылдар тирәһе) — XII быуатта йәшәгән һәм ижад иткән грузин дәүләт эшмәкәре һәм шағиры, «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» (тәржемәһенең варианты — «Ҡаплан тиреһе ябынған баһадир») хрестоматиялы эпик поэманың авторы.
Биографияһы
Шағир тураһында биографик мәғлүмәт үтә ярлы. «Руставели» ҡушаматын уға, күрәһең, тыуған ауылы Руставиға бәйләп биргәндәрҙер. Ул заманда Рустави тип аталған географик пункттар берәү генә булмаған. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, шағир күренекле заттан һәм Рустави майоратының хужаһы булған.
Руставели шәхесенә ҡарата мәғлүмәтте уның поэмаһына яҙылған инеш һүҙҙән белеп була, әҫәр батшабикә Тамараны маҡтауға бағышланған тип билдәләнә. «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр»ҙың һуңғы юлдарында шағир үҙен месхетинлы йәки месх. Грецияла уҡыған, артабан Тамараның, Грузия батшабикәһенең, дәүләт ҡаҙнаһын һаҡлаусыһы булған (1190 йылда уның ҡултамғаһы һалынған акт табылған). Был Грузияның сәйәси ҡеүәте һәм йәш батшабикәнең тантаналы һарайында урта быуаттарға хас рыцарҙарға оҡшарға тырышыу билдәләре менән айырылып торған лирик шиғриәттең үҫешкән дәүере булған.
Ҡайһы бер тарихи мәғлүмәтте Иерусалимдағы Тәре монастырындағы Синодиктан (вафат булғандарҙы иҫкә алыу китабынан) алырға мөмкин. XIII быуатҡа ҡараған яҙмала Шотаның исеме һәм батша һарайындағы вазифаһы иҫкә алынған. Монастырь эсендә (XIII быуаттың беренсе яртыһына ҡараған) аҡһөйәктәр кейемендәге вельможаның фреска портреты бар, ә яҙыуҙа шулай уҡ «Руставели» исемләнә. Шунан сығып, Руставели монастырға күп ярҙам иткән сановник булған тигән һығымтаға килеп була.
Гомер поэмалары һәм Платон фәлсәфәһе, дини тәғлимәт, пиитика нигеҙҙәре һәм риторика, фарсы әҙәбиәте һәм ғәрәп әҙәбиәте менән таныш Руставели үҙен әҙәби эшмәкәрлеккә бағышлаған һәм грузин яҙмаһының биҙәге һәм ғорурлығы булған «Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир» поэмаһын яҙған. Ҡайһы бер легендаларға ҡарағанда, үҙенең хакимәһенә өмөтһөҙ ғашиҡ булған ғалим монастырь (келья) хөжрәһендә ғүмерен тамамлаған. XVIII быуаттағы грузин митрополиты Тимофей Иерусалимда, грузин батшалары төҙөгән Изге Тәре сиркәүендә, Руставелиҙың ҡәберен һәм аскет ҡәһәрмандың сәстән, кәзә йөнөнән ҡапсыҡ кеүек итеп тегелгән оҙон шырау ҡара күлдәктә (власяница) төшкән портретын күргән. Икенсе фараз буйынса, хакимәгә ғашиҡ Руставели Нина исемле башҡа бер ҡыҙға өйләнгән, шағирҙың туйы үтеүгә «идеаль табыныу бикәһе» уға еңелгән шаһтың әҙәби бүләген грузин теленә тәржемә итергә бойорған. Йөкләмәне бик сифатлы башҡарыуына ҡарамаҫтан, шағир бүләктән баш тартҡан. Был ваҡиғанан һуң бер аҙна үтеүгә уның башы сабып үлтерелгән кәүҙәһе табылған, тиелә. Бөгөнгө көнгә саҡлы Руставели һәм уның Тамара батшабикә менән үҙ-ара мөнәсәбәттәренә бағышланған бик күп легендалар килеп еткән.
XVIII быуатта ла әле патриарх Антоний I күмәк халыҡ алдында 1712 йылда Вахтанг VI батша баҫтырып сығарған «Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир»ҙың бер нисә экземплярын яндырған.
Тәржемәләре
«Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир»ҙың тулы тәржемәләре немец (Leist, «Der Mann im Tigerfelle», Лейпциг, 1880), француз («La peau de léopard», 1885), инглиз, ғәрәп, әрмән, осетин, испан, итальян, украин («Витязь в тигровій шкурі», 1937, Микола Бажан), ҡытай, курд, фарсы, япон, сыуаш (2008, Юхма Мишша тәржемәһендә), иврит, һинд һ.б. телдәрендә баҫылып сыҡҡан. Поляк телендә ике тулы текст — 1960 йылда Николай Алексеевич Заболоцкий рус теленән тәржемә иткәндең поляк теленә ауҙарылған варианты һәм Вахтанг VI батшаның грузин оригиналы редакцияһынан 1976 йылда Ежи Загорскийҙың тәржемәһе.
Поэманың рус теленә 5 тулы шиғри тәржемәһе (Константин Дмитриевич Бальмонт, 1933; Пантелеймон Антонович Петренко, 1937; Георгий Константинович Цагарели, 1937; Шалва Исакович Нуцубидзе, 1937; Николай Заболоцкий, 1957) һәм тиҫтәләгән баҫмалары бар. Шулай уҡ С. Г. Иорданишвилиҙың машинала баҫылып башта ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡылған һәм 1966 йылда ғына баҫтырып сығарылған юллап эшләнгән тәржемәһе булған (атап әйткәндә, Н. Заболоцкий ошо юллап эшләнгән тәржемәгә мөрәжәғәт иткән дә инде), 2015 йылда, ентекле комментарийҙар һәм оҙатыу мәҡәләләре менән, яңынан баҫылған.
XX быуаттың 30-сы йылдарынан башлап 80-се йылдары дауамында поэманан өҙөктәр йыш ҡына тәржемә ителгән һәм СССР халыҡтары һәм социалистик лагерға ҡараған илдәрҙең телдәрендә күп тапҡырҙар баҫылып сыҡҡан.
Шожига
Шожига — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоча йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
3-сө гвардия армияһы
3-сө гвардия армияһы — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Ҡораллы Көстәре составындағы оператив хәрби берекмә (ғәскәри армия).
1943 йылдың 2 февраленән алып 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (8-се кавалерия корпусы) 3-сө гвардия армияһы (командующий генерал-лейтенант Д. Д. Лелюшенко) составында һуғыша.
1942 йыл
3-сө гвардия армияһы 1942 йылдың декабрендә ВГК Ставкаһының 1942 йылдың 5 декабрендәге директиваһына ярашлы Көньяҡ-Көнбайыш фронты составында булдырыла. 3-сө гвардия армияһы 1-се гвардия армияһын үҙгәртеп ҡороу барышында барлыҡҡа килә. Армия составына 14-се уҡсылар корпусы, 50-се гвардия, 197-се, 203-сө һәм 278-се уҡсы дивизиялар, 90-се һәм 94-се айырым уҡсылар бригадалары, 1-се гвардия механизацияланған корпусы, 22-се мотоуҡсылар бригадаһы, шулай уҡ 3 танк полкы.
Армия «Уран» операцияһы хәрби ғәмәлдәренә индерелә, уның барышында Урта Донда дошманды юҡ итеүҙә һәм Сталинград тирәһендә дошман ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамауҙан сығармау буйынса хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша.
1943 йыл
Ғинуар-февралдә армия Ворошиловоград һөжүм операцияһында ҡатнаша, һуңынан армия Северский Донец тирәһенә күсерелә, унда обороналау алыштарында ҡатнаша.
Август-сентябрҙә армия — Донбасс операцияһында, октябрҙә — Запорожье операцияларында ҡатнаша. Запорожье операцияһы барышында 8-се гвардия армияһы менән берлектә дошмандың укрепрайонын йырып үтә һәм 14 октябрҙә Запорожье ҡалаһын азат итә, шулай уҡ Днепрҙың һул ярында дошман плацдармын ҡыйрата.
18 октябрҙә армия Көньяҡ фронты составына индерелә, 20 октябрҙә әлеге фронт 4-се Украин фронты итеп үҙгәртелә. Фронт составында армия Никополь дошман плацдармын юҡҡа сығарыу буйынса бик ҡаты алыштар алып бара.
1944 йыл
Ғинуар-февралдә 3-сө гвардия армияһы Никополь-Кривой Рог операцияһында ҡатнаша. Туҡтап тормайынса Днепр аша сыға һәм 6-сы армия менән бер рәттән 8 февралдә Никополь ҡалаһын азат итә. Никополь.
13 февралдә армия ВГК Ставкаһы резервына сығарыла, ә 18 апрелдә 1-се Украин фронты составына индерелә, уның составында армия Львов Сандомир операцияһында, дошмандың оборонаһын өҙөп, һуғыша-һуғыша 250 километр тирәһе үтә, шул уҡ ваҡытта Сан һәм Висла йылғалары аша сыға. Башҡа армиялар менән бергә 3-сө гвардия армияһы Висланың һул ярындағы Сандомир плацдармын яулап ала һәм артабан Польшаны азат итә.
1945 йыл
Ғинуарҙа һәм февралдә армия 1-се Украин фронты составында һәм 1-се Белорус фронтының һуң яғы берекмәләре менән бер рәттән немецтарҙың Островцы-Опаты төркөмөн ҡыйрата һәм алыштар менән 450—470 километр үтеп, Нейса йылғаһына сыға.
Апрель һәм май айҙарында армия Берлин һөжүм операцияһында ҡатнаша. 1-се Украин фронтының уң флангыһында һөжүм итеп, армия көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан немецтарҙың Франкфурт-Губен төрөкмө ғәскәрҙәрен уратып ала һәм уны ҡыйратҡандан һуң Берлин йүнәлешенән Дрезден йүнәлешенә дислокациялана һәм унда Прага операцияһында ҡатнаша.9 майҙың таңында 3-сө танҡк армияһы һәм 4-се гвардия танк армиялары артынан Прагаға аяҡ баҫа.
Ҡыҙҙар-Биргән
Ҡыҙҙар-Биргән (Кызлар-Бирган) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 350 кеше. Почта индексы — 453683, ОКАТО коды — 80227834001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 73 %, рустар 26 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 20-се быуат башында Орск өйәҙендә дегет заводы хужаһы сауҙагәр Привалов нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүселәр утарҙан килгән урыҫ крәҫтиәндәре була. Тәүге күскенселәр Агатуткан, Үркәс, Сәлим-Аяк ауылынан урыҫ крәҫтиәндәре була. Атамаһы оронимдан килеп сыҡҡан (ҡыҙҙарҙы биргән).
Тәбиғәт ҡомартҡыһы
Ҡыҙыл-Биргән эргәһендәге ҡарт ҡарағастар.
Инфраструктура
Төп мәктәп (Кананикольский урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана.
Шеделга
Шеделга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казальцевская ҡылымығының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хинкали
Грузин хинкалиһы составы һәм бешерелеүе менән әзербайжан һәм дағстан хинкалаһынан күпкә айырылып тора.
Аш-һыу составы
Хинкали билмән ҡамырынан әҙерләнә (он, һыу), йомортҡа ҡушыу теләктән тора. Эсенә ваҡлап туралған, йәки ит үткәргестән үткәрелгән ит (күбеһенсә — һыйыр, сусҡа һәм һыйыр итенә ѳҫтѳнлѳк бирелһә, ҡайһы бер ресторандарҙа һарыҡ итен дә ҡулланалар).
Хинкали эшләгән саҡтағы мөһим элемент — уның формаһын яһау. Традиция буйынса грузия хужабикәләре уларҙың өҫкө осон бәләкәс «ҡойроҡ» менән тамамлап ҡуя. Хинкали аҫтынан алып (ҡойроҡҡа етеп барғанда) бөрмәле булып, 18 күберәк булырға тейеш. Уларҙы шулай тотоуы уңайлыраҡ. Эшләнгән хинкалиларҙы ҡайнап сыҡҡан һыуҙа бешерәләр, йә булмаһа табала ҡыҙҙыралар.
Ашау ҡәғиҙәләре лә үҙенсәлекле: ҡойроғонан тотоп, ҡамырын әҙләп кенә тешләп, ипләп иттең һутын тәмләргә, аҙаҡтан ғына нигеҙенә тотонорға. Өҫтәлгә ултыртыр алдынан әҙер аш-һыу ҡара борос менән тәмләтеп ебәрелә.
Писанка (Вишера ҡушылдығы)
Писанка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Динозаврҙар
Диноза́врҙар (Dinosauria, δεινός «ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле» һәм σαῦρος «кеҫәртке» ) — мезозой эраһында Ер йөҙөндә 160 йыл буйы хакимлыҡ иткән умыртҡаһыҙ, ер өҫтө һөйрәлеүселәре отрядына ҡараған хайуан. Улар өҫтөнлөк иткән дәүер — яҡынса һуңғы триас осоронан (бөгөнгөнән 225 миллион йыл элек) аҡбур осоро аҙағына тиклем (бөгөндән 65 миллион йыл элек). Аҡбур осоронан өсөнсөл осорға күскән ваҡытта, сағыштырмаса ҡыҫҡа геологик ваҡыт эсендә, бик күп хайуандар һәм үҫемлектәр менән бергә юҡҡа сыға. Динозаврҙарҙың һөлдәләре планетаның бөтә континенттарында ла табылған. Палеонтологтар тарафынан был хайуандарҙың 500-ҙән артыҡ ырыу һәм 1000-дән артыҡ төрө билдәләнгән һәм тасуирлап һүрәтләнгән Улар ике ҙур төркөмгә бүленә — ҡоштар һәм кеҫәрткеләр.
Этимология
«Динозавр» терминын фәнни әҙәбиәткә 1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн беренсе тапҡыр индереп ебәрә. Ул был һүҙҙе ташҡа әйләнгән боронғо кеҫәрткеләрҙең тәү табылған һәм ҙурлығы менән ғалимдарҙы таң ҡалдырған һөлдәләрен тасуирлағанда ҡуллана. Таксономик яҡтан атама динозаврҙың теше, тырнағы һәм башҡа үҙенсәлегенә ишара булһа ла, Оуэн был терминды табылған һөлдәләрҙең нәҡ ҙурлығына ҡарап бирә. Үҙенең ҡараштарын нигеҙләп, Оуэн динозаврҙарҙы икенсел осорҙоң ҡалын тиреле хайуандары тип нарыҡлай. XIX быуатта ҙур бегемоттарҙы, филдәрҙе һәм носорогтарҙы тап ҡалын тирелеләр тип йөрөткәндәр, ә икенсел осор тип мезозой дәүере аталған.
Өйрәнеү тарихы
Ер аҫтында табылған ҙур һөйәктәрҙе боронғо заманда Троя һуғышында ҡатнашыусыларҙан ҡалған тип, Урта быуаттарҙан XIX быуатҡа тиклем туфан ҡалҡыуы ваҡытында һәләк булған бәһлеүән һөйәктәре тип иҫәпләгәндәр. Алыҫ Көнсығышта аждаһа һөйәктәре, уларҙың дауалау сифаты бар тип ҡарағандар.
1824 йылда Король геология йәмғиәте президенты Уильям Бакэнд Юра осоро сланецтарында табылған бик боронғо хайуан һөйәктәре табылыуы хаҡында сығыш яһай. Сағыштырмаса анатомия белгесе Жорж Кювье ярҙамы менән Бакленд табылған һөйәктәрҙе гигант йыртҡыс кеҫәрткенеке тип квалификациялай, һәм уны мегалозавр, йәғни «ғәйәт ҙур кеҫәртке» тип атай. 1826 йылда Линней йәмғиәте ағзаһы хирург Гидеон Мантелл (Суссекс графлығы) Геологик йәмғиәттә ошоға оҡшаш табыш менән сығыш яһай, ул билдәһеҙ төрҙөң тешен тәҡдим итә. Теште ул игуанодон, йәғни игуана кәҫәрткеһе теше тип атай. 1833 йылда панцирлы анкилозавр кәҫерткеләр вәкиле гилеозавр тураһында яҙа.
1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн ошо өс төрҙөң оҡшашлағын һәм хәҙерге һөйрәлеүселәрҙән айырмаһын иҫәпкә алып, уларҙы айырым Dinosauria («ҡот осҡос кеҫәртке») тигән аҫ отрядҡа керетә.
АҠШ-да 1858 йылда яҡшы һаҡланған гидрозавр һөлдәһе табылғас, ике аяҡта йөрөй алыуы асыҡлана, дүрт аяҡлы динозавр тураһында фаразлау юҡҡа сыға. Артабанғы тиҫтә йыл эсендә динозаврҙар төркөмөнөң төп вәкилдәре өйрәнелә. Динозаврҙарҙы өйрәнеүҙә Америка палеонтологтары Гофониил Марш менән Эдвард Коп өлөшө баһалап бөткөһөҙ, улар апатозавр һәм бронтозавр (һуңынан уларҙы бер төргә керетәләр), диплодок һәм стегозавр, моноклон, трицератопс һәм башҡа, барлығы 142 төрҙө өйрәнә. Йыйылған материал динозаврҙарҙы ике ғаиләгә, ҡошзаврҙар һәм кеҫәрткезаврҙарға бүлергә мәжбүр итә.
1964 йылда дейноних ҡалдыҡтары табылғас, фәндә яңы асыш башлана, уның тән төҙөлөшө буйынса йылғыр һәм йылы ҡанлы йән эйәһе булыуы асыҡлана. Йылы ҡанлы йән эйәһе булған тигән фекер, уларҙың физиология һәм үҙ-үҙен тотошо тураһындағы фаразды киренән ҡарарға мәжбүр итә. 1979 йылда динозаврҙарҙың ата-әсә инстинкты һәм социаль тотошо тураһында дәлилдәр табыла (йомортҡа баҫыу, балаларын һаҡлау һәм туйындырыу). Ниһайәт, дейнонихтың өҫкө ослоҡтарын ҡош ҡанаты менән сағыштырып ҡарау уларҙың яҡын икәнен һәм ҡоштарҙың динозаврҙарҙан килеп сыҡҡан тигәнде иҫбатлай, һуңыраҡ ҡайһы бер динозаврҙар ҡауырһын менән ҡапланған булыуы дәлилләнә. 2005 йылда тираннозаврҙың һаҡланған туҡымаһынан коллаген тигән матдәне айырып алып була, был матдәнең химик составы динозаврҙарҙың хәҙерге ҡоштар менән яҡын икәнен иҫбатлаусы дәлил булып тора.
Хәҙерге ваҡыт
Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, динозаврҙарҙың һүрәтләнгән төрҙөренең өстән бере бөтөнләй булмаған. Быға тиклем тикшерелеп тасуирланған бер үк хайуандың төрлө кимәлдәге үҫешкән һөлдәләре фәнгә билдәһеҙ имеш тип яңынан һүрәтләнгән. Икенсе ғалимдарҙың киңәйтелгән тикшеренеүе күрһәтеүенсә, динозаврҙарҙың барлыҡ төрҙәренең 50 процентҡа яҡыны яңылыш аталып йөрөтөлә.
Хәҙерге ваҡытта динозаврҙарҙы системалаштырыуҙа ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш йәшәп килә. Боронғо ҡаҙылдыҡ хайуандарҙы өйрәнеүсе палеонтологтарҙың бер төркөмө әлегәсә билдәле таксондарҙы бүлгеләп, теге йәки был күрһәткес буйынса уларҙан яңы ырыу һәм төрҙәр айырып сығарһа, уларҙың башҡа һөнәрҙәштәре алдан һүрәтләнгән төрҙәрҙең дә булыу-булмауын шик аҫтына ала. Мәҫәлән, Америка палеонтологы Джек Хорнер (Jack Horner) 2007 йылда баҫылған мәҡәләһендә хәҙерге ваҡытта фәндә Dracorex hogwartsia, Stygimoloch spinifer һәм Pachycephalosaurus wyomingensis исемдәре менән билдәле динозаврҙар бары тик бер төрҙөң төрлө йәштәге вәкилдәре генә тип раҫлай. 2009 йылда Nanotyrannus тип йөрөтөлгән төр вәкиленең баш һөйәген ныҡлап тикшергәндән һуң, Джек Хорнер был динозавр ғәмәлдә Tyrannosaurus тип аталған төрҙөң йәш сағы тигән һығымта яһай. 2010 йылда Journal of Vertebrate Paleontology баҫмаһындағы мәҡәләлә Монтана дәүләт университеты (Montana State University) палеонтологтары шулай уҡ Трицератопстар (Triceratops) һәм Торозаврҙар (Torosaurus) — бер үк хайуан затының төрлө кимәлдә үҫкән вәкилдәре генә тип яҙып сыҡты. Шул уҡ йылда Йель университеты ғалимдары быға тиклем һөйәктәре Chasmosaurus тип аталған төргә индерелеп йөрөтөлгән динозаврҙың яңы — Мохоцератопс (Mojoceratops) төрөүенә ҡарауын нигеҙле тасуирланы.
Боронғо быуындары
Һөйрәлеүселәр динозаврҙар барлыҡҡа килгәнсе уҡ булған. Тәпәйҙәре кәүҙәнең ян-яғынан, хәҙерге кеҫәрткеләрҙеке кеүек, урынлашҡан. Ташкүмер осоронда, бынан 300 миллион йылдар элек, глобаль йылыныу башлана, был тропик урмандарҙы юҡ итә һәм һөйрәлеүселәрҙең эволюцион үҫешенә килтерә. Һәр популяция ҙур булмаған тереклек итеү өлкәһендә бикләнеп ҡала һәм һәр популяция үҙенсә үҫешә башлай, шулай итеп төрлөлөк күбәйә.
Динозаврҙарҙың ата-бабалары — архозаврҙар ("хакимлыҡ итеүсе кеҫерткә"ләр) барлыҡҡа килә. Архозаврҙар килеп сығышы, пермь һәм триас осоро сиктәрендә, терапсидтарҙың күпләп юҡҡа сығыуы менән бергә бара. Триас осоро башында бик күп яңы төрҙәр барлыҡҡа килә.
Динозаврҙарҙың текодонттарҙан айырмаһы, кәүҙә торошо һәм локомоция характеры менән бәйле. Артҡы ослоҡтары вертикаль булып формалаша, алғы ослоҡтарға ҡарағында оҙонораҡ булыуы ике аяҡта йөрөгән тигәнде дәлилләй. Юғары төҙөлөшлө терапсидтар төҙөлөшө буйынса бер арт юллы һөтимәрҙәргә оҡшаш була, ҡайһы бер фараздар буйынса һөт биҙҙәре һәм йөнө булған. Тероморфтарҙың ҡапыл юҡҡа сығыуы һәм «ысын кәҫәрткеләр»ҙең үҫеше — палеонтологияның өйрәнелмәгән даирәһе. Диназаврҙар үҙҙәренең боронғо быуыны архозаврҙарҙан, Пермь осоронда күмәк ҡырылыуҙан 20 миллион йыл үткәс айырыла. Был осорҙа Ерҙәге тереклектең 95%-ы юҡҡа сыға. Бөгөнгө көндә билдәле булған динозавр ҡалдыҡтарының яҡынса йәше 230 миллион йыл.
Динозаврҙар отряды Көньяҡ Америка биләмәһендә барлыҡҡа килгән һәм, триас осоронда 230-ҙан 199-сы миллион йылдар элек барлыҡ Пангеяға таралған тигән фараз бар.
Тәүге динозаврҙар
Хәҙерге Бразилия биләмәһендә табылған ставрикозавр бөгөнгө көндә билдәле булған иң тәүге динозавр булып иҫәпләлә, 228 миллион йылдар элек йәшәгән диназаврҙың өлөшләтә һөлдәһе триас осоро ҡатламдарында табылған. Сираҡ һөйәге бот һөйәгенән оҙонораҡ, һөйәк эсе буш, был йүгереүсе хайуандарға хас. 1963 йылда Аргентинаның төньяҡ-көнсығышында эрреразавр табылыуы тураһында хәбер ителә. Табылған ҡалдыҡтар өлөшләтә булғанға квалификациялап булмай. Тик 1988 йылда баш һөйәге менән тулы һөлдә табылғас, ябай терепод тип квалификациялана. Хәҙерге Мексика биләмәһендә табылған Tawa hallae эрреразавр һуңғы үҫеш осорондағы теропод икәнен раҫлай. Эрреразаврҙың оҙонлоғо 4 метрға, ауырлығы 200—250 киллограммға еткән. Баш һөйәге оҙон һәм тар, һуңғы теропод менән оҡшашлығы юҡ, артҡы ослоҡтары тәүге динозаврҙарҙыҡы кеүек. Аргентинала эрреразавр табылып 4 йыл үткәс тағы бер боронғо динозавр һөлдәһе табыла — 235 миллион йыл элек йәшәгән эораптор. Тышҡы яҡтан ул башҡа һөйрәлеүселәрғе оҡшаған, әммә һөйәк һәм теш үҙенсәлектәре буйынса ябай теропод тип иҫәпләнә. Эораптор төҙөлөшө буйынса динозаврҙарҙың дөйөм ата-бабаһын хәтерләтә, тип иҫәпләй палеонтологтар. Был фараз дөрөҫ тип иҫәпләгәндә, уңың һыҙаттары буйынса, беренсе динозаврҙар ике аяҡлы бәләкәй йыртҡыстар булғандар тип әйтергә мөмкин. Маразух и Lagerpeton кеүек ябай динозаврҙар табылғас, уларҙың ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары ҙур булмаған ике аяҡлы йән эйәләре булыуы тураһында һөйләй.
Уларҙың иң билдәлеһе, хәҙерге Аргентинала өҫкө триас ҡатламында табылған — пизанозавр.
Дөйөм тасуирлама
Динозаврҙар мезозой осороноң юра һәм аҡбур осоронда өҫтөнлөҡ итеүсе ерҙә йәшәүсе умыртҡалы хайуандар була. Башҡа хайуандар ул заманда бик бәләкәй булған (һөтимәрҙәр хәҙерге бесәй ҙурлығында ғына), һәм улар ит ашаусы динозавр өсөн табыш булған. Repenomamus giganticus тигән төрҙө иҫәпкә алмағанда, 12-14 кг ауырлығындағы триконодонт йәш пситтакозавры кеүек ваҡ динозаврҙар менән туҡланған.
Динозаврҙар тәүге асылғандан һуң уларҙың ҡалдыҡтары донъяның бөтә ҡитғаларында ла, шул иҫәптән Антарктидала табылған. Хәҙерге Рәсәй территорияһында табылған динозаврҙар бер нисәү генә. Был хайуандың (амурозавр) ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары Байкал аръяғында һәм илдең көньяғында табылған. Амур йылғаһы буйҙарында: Благовещенск ҡалаһы янында һәм Амур өлкәһенең Архарин районында «олоротитан» исеме алған динозаврҙарҙың ике шаҡтай ҙур ҡәберлеге бар.
Дөйөм характеристика һәм ҙурлығы
Бөгөнгө көнгә динозаврҙарҙың күп төрҙәре билдәле. Уларҙың ҡайһы берҙәре ике аяҡтарында йөрөһә, икенселәре дүрт аяҡлы булған. Ә Ammosaurus һәм игуанодонт тигән исем алғандары бер үк ваҡытта ике аяҡлап та, дүрт аяҡтарында ла еңел хәрәкәт итә алған. Хайуандарҙың күптәре бөтә кәүҙәһе һөйәк бронянан (анкилозавр) һәм мөгөҙ ҡатлауҙан (стегозавр) тороуынан алып, мөгөҙҙәре (трицератопс) һәм баштарындағы кикректәренә (паразауролоф) тиклем характерлы үҙенсәлеккә эйә булған.
Динозаврҙарҙы башлыса һәм йыш ҡына ҙур кәүҙәле хайуан тип һанаһалар ҙа, уларҙың күптәре хәҙерге кеше буйы хәтлем генә, ҡайһылары иһә бөгөнгө бесәйҙәр кеүек кенә булған. Ҡасандыр Төньяҡ Америкала көн иткән һәм Hesperonychus elizabethae исеме менән 2009 йылда тасуирланған динозавр хәҙерге ваҡытта иң бәләкәй тип иҫәпләнә. Уның кәүҙә оҙонлоғо 50 сантиметр, ауырлығы 2 килограмға яҡын булған. Ул, күрәһең, бөжәктәр, ваҡ һөтимәрҙәр һәм динозавр балалары менән туҡланған. 2008 йылда динозаврҙың шул уҡ Төньяҡ Америкала йәшәгән һәм Albertonykus borealis исемен алған, Hesperonychus тип аталғанына ҡарағаанда ла бәләкәйерәк булған тағы бер төрөн тасуирлаһалар ҙа, палеонтологтар был турала рәсми хәбәр таратырға ашыҡмай, сөнки табылған мәғлүмәттәр етди һығымталар яһау өсөн етеңкерәмәй.
Хәҙерге баһалауҙар буйынса, ҡасандыр Ер йөҙөндә көн иткән ит менән туйыныусы йыртҡыс януарҙарҙың иң эреһе спинозавр, ул кәүҙәһенең ҙурлығы күрһәткестәре менән хатта тираннозаврҙы ла уҙып киткән булған: оҙонлоғо 16—18 метрға яҡын, бейеклеге 8 метр. Арҡаһы буйлап 1,8 метр бейеклеккә еткән елкән һымаҡ тире һуҙылып торған. Оҙонлоҡтары 13 метрға еткән гиганотозавр һәм кархародонтозавр барлыҡ динозаврҙарҙың өстән бер өлөшөнән күберәген тәшкил иткән эре тероподтар ярымотрядына ҡарай. Хәҙерге ваҡытта иң билдәле булған йыртҡыс динозавр — тираннозавр — зурлығы менә алда әйтелгән төркәмдән ныҡ ҡалышмаған. Уның иң тулы һаҡланған һөлдәһенең оҙонлоғо 12,8 метрға етә, ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә күренеүенсә, ул 15 метрға тиклем дә еткән булырға тейеш.
1970 йылда Монголияла ҡаҙып алынған дейнохейрустың алғы һаны 2,5 метрға етә. Һаҡланған һөлдә ҡалдыҡтарының бик аҙ булыуы сәбәпле, был төр динозаврҙың дөйөм оҙонлоғо әлегә билдәләнмәгән. Табылғандарға ҡарап, ғалимдар дейнохейрустың оҙонлоғо 20 метрға еткән булыуы мөмкин тип фаразлай.
Үрсеүе
Динозаврҙар ҡаты ҡабыҡлы, ҡош һәм башҡа һөйрәлеүселәр йомортҡаһынан бер ни менән дә айырылмай торған, йомортҡа һалғандар. Йомортҡаны баҫыу өсөн оя төҙөгәндәр.
Йомортҡалары һәм оялары
Беренсе ҡаҙылдыҡ динозавр йомортҡаһы 1959 йылда Францияла табылған. Был гипселозавр йомортҡалары. Дөйөм алғанда, динозавр йомортҡалары йоморо йәки оҙонсараҡ формала. Теризинозавр йомортҡаһы тип фаразланған, Көнсығыш Ҡытайҙа табылған иң ҙур йомортҡа 45 сантиметр ҙурлыҡта. 1995 йылда Ҡытайҙа ергә күмелеп һаҡланған иң ҙур йомортҡалар ятҡылығы табыла. Гоби сүллегендә 1923 йылда динозаврҙар ояһы табыла. Улар ояны ерҙә соҡор итеп йәки ерҙә ҡалҡып торған оя итеп эшләгән. Йомортҡаны инә динозавр баҫҡан. Ояла йомортҡалар рәтләп һәм ярымтүңәрәкләп һалынған. 2010 йылда АҠШ һәм Аргентина ғалимдары динозаврҙар йомортҡа баҫыу өсөн геотермаль сығанаҡ йылыһын файҙаланған икәнен иҫбат итте. .
Юҡҡа сығыуы
Динозаврҙар аҡбур осоро аҙағында, яҡынса 65 миллион йыл элек юҡҡа сыҡҡан. Улар әкренләп үлеп бөткәнме, әллә ҡапыл юҡҡа сыҡынмы, был һорауға хәҙерге көндә яуап юк.
Динозаврҙарҙың ҡырылыуы, «бөйөк ҡырылыу» тип аталған дәүерҙең бер өлөшө, улар менән бергә диңеҙ һөйрәлеүселәре, моллюсктар, күп кенә һыу үҫемдәре юҡҡа сыға. Барлығы диңгеҙ хайуандарының 16 % юҡҡа сыға, һәм ҡоро ерҙә йәшәүсе умыртҡалыларҙың 18%-ы. Бер гипотеза буйынса, Мексика ярымутурауы Юкатан районына төшкән астероид йәки комета «бөйөк ҡырылыу»ға сәбәпсе була, әммә башҡа гипотезалар ҙа бар.
Сәнғәт әҫәрҙәрендә һәм донъя мәҙәниәтендә
Динозаврҙарҙы өйрәнеү һәм уның менән бәйле асыштар сағыштырмаса күптән түгел башланғанға күрә, был терминдың тарихы ни бары йөҙ илле йыл самаһы булғанға күрә, динозавр тип барлыҡ тарихҡа тиклем булған һөйрәлеүселәрҙе атайҙар. Эвалюция тарихында динозаврҙар барлыҡҡа килгәнсе миллион йылдар элек Триас һәм Пермь осорҙарында ер йәҙәндә өҫтөнләк иткән анаспид һәм синаспид кеүек һөйрәлеүселәр өҫтөнлөк итеүе билдәле. Улар дәһшәтле пермь ҡырылыуы осоронда юҡҡа сығалар һәм диназарҙарыҙың ата-бабалары архозаврҙарға йәшәргә юл асалар. Был тарихҡа тиклем булған кәҫәрткенең табылған ҡалдыҡтары донъяның палеонтология музейҙарында яҡшы һаҡланған  булауы ла танылыуына ярҙам итә.
Шулай итеп, динозаврҙарҙаң яҡшы өйрәнелеүе, тарихи драма булған Аҡбур осоронда уларҙың юҡҡа сығыуы, иҫ киткес ҙурлыҡта булыуы кешелек аңында киң популярлыҡ ала һәм күп һанлы әҫәрҙәрҙең геройына әйләнә.
Артур Конан Дойлдың «Юғалған донъя» һәм Владимир Обручев тың «Плутония»  романдарында сикләнгән тәбиғәт анклавтарында,  Юра осоронан бирле үҙгәрештәр кисермәгән, беҙҙең көндәргә тиклем йәшәгән диновазрҙар тураһында һөйләнә. Конан Дойлдың был әҫәре бер нисә тапҡыр экранлаштырыла.
Гарри Гаррисондың «Эдем»  трилогияһында диназаврҙар һәм Мезозой эраһының башҡа йән эйәләре юҡҡа сыҡмаған, мозазаврҙарҙың тоҡомдары киң үҫешкән биологик цивилизация төҙөгәне хаҡында һөйләнә. Америка яҙыусыһы Майкл Крайтон  монивтары буйынса «Юра осоро паркы» һәм уның дауамдары — «Юра осоро паркы 2: Юғалған донъя» һәм «Юра осоро паркы 3» фильмдары төшөрөлә.
Тарка-Няда-Яха
Тарка-Няда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иштома
Иштома — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андога йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туҙға яҙылған грамоталар
Туҙға яҙылған грамоталар — Боронғо Рустың ҡайын ҡабығында, туҙға яҙылған яҙмалары ҡомартҡылары (XI—xv быуаттарҙа). Был ҡомартҡылар көнбайыш славяндары теле һәм көнкүрешен, тарихын һүрәтләүсе яҙмалар. 2020 йылда Бөйөк Новгородта һәм тағы ла Рәсәйҙең башҡа 100 ҡалаларында, Украина һәм Белоруссияла табылған яҙмалар.
Туҙға яҙылған грамоталарҙың асылыуы
Рустә йәшәүе билдәле археолог һәм туҙға яҙып грамоталары енә тиклем буласаҡ. Изге монастырҙың Сергия радонежского «иң китап түгел хартияһы писаха, әммә берестеха» (Иосиф Волоцкий). Музейында һаҡланған архив һәм һуңғы байтаҡ, башлыса старообрядсы документтар, хатта тотош китап яҙылған махсус эшкәртеү (расслаивать) туҙ (XVII—XIX быуаттар). Һарытау янында волга буйында крәҫтиәндәр, силос соҡорҙары рок, табыу 1930 йылдан XIV быуат алтын урҙа туҙған грамоталары. Был яҙмаларҙың барыһы ла эшләнгән ҡаралар.
1930-сы йылдарҙа Новгородта А. В. Арциховский етәкселегендә эшләгән археологик экспедиция күп тапҡырҙар киҫелгән ҡайын туҙҙарын һәм уларҙы соҡоп яҙыу өсөн һөйәктән йә металдан эшләнгән ҡоралдарын (писалоларҙы) таба; хәйер, башта был яҙыу ҡоралдарын ҡаҙау йәки «билдәһеҙ предмет» тип һанайҙар. Был боронғо Новгородтың стило-писалолары 953-989 йылдар ҡатламында табыла. Шул экспедиция сағында уҡ Арциховскийҙың уйында был туҙға яҙылған табыштың грамота булыуы тураһындағы гипотезаһы барлыҡҡа килә. Әммә Бөйөк Ватан һуғышы (ул саҡта Новгородта немец оккупацияһы аҫтында була) археологтарҙың эшен туҡтата, һәм туҡтатылған ҡаҙыуҙар бары тик 1940-сы йылдар аҙағында ғына яынан башлана.
26 июль. 1951 йыл. Неревский ҡаҙыуҙарында № 1 туҙға яҙылған грамота табыла: унда өс ер биләүсе файҙаһына: Фома, Иев һәм өсөнсөһө, бәлки, Тимофей- файҙаларына феодаль йөкләмә (повинность) исемлеге яҙылған була. Был грамотаны новгородта йәшәүсе Нина Акулова табып ала (ул үҙенең йөклө сағындағы ялы ваҡытында аҙ-маҙ аҡса эшләргә тип археологтарға ярҙам иткән була). Хәҙерге көндә уның ҡәберенә ошо грамота хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылған ). Бысраҡҡа батҡан туҙ төргәкте күреп,ул ҡаҙыуҙар участкаһы начальнигы Гайда Авдусина Андреевнаны үҙе янына ҡырып ала, ә тегеһе — төргәкте Арциховскийға күрһәтә, шатлығынан Арциховский Акуловаға премия бирә . Беренсе туҙға яҙылған грамотаның ҡатламы датаһын Арциховский XV быуат аҙағына ҡарай тип билдәләй. Текст төргәген тулыһынса уҡыу өсөн, экспедицияның реставраторы Алексей Кирьянов артефакттарҙы уҡыуҙың яңы методикаһын ҡуллана: содалы йылы һыу менән туҙ башта бик ентекләп йыуыла, ике быяла араһына йәйеп  ҡыҫтырып һалына һәм ошондай хәлендә палеография белгесе Михаил Николаевич Тихомировҡа тапшырыла, уныһы текстағы яҙманы уҡый. Бөйөк Новгородта асылған туҙға яҙылған грамотаға һәйкәлВеликий урамындағы №3 йорто алдында 2019 йылдың 23 авгусында ҡуйыла.
Ошо уҡ археология миҙгелендә тағы ла 9 туҙға яҙылған документ табыла, улар бары тик 1953 йылда ғына баҫмаларҙа яҙылып сыға (башта грамоталар тураһында совет фәненең идеология мәсьәләләре контроле аҫтында торғанлығы арҡаһында матбуғатта был асыш тураһында яҙмайҙар)). Иң тәүге грамоталарҙың датаһы xii быуат менән билдәләнгән.
Асыштары күрһәтеүенсә, барлыҡ грамоталар туҙға сыйып яҙылған һәм ундағы текстары бик еңел генә уҡыла. 1952 йылда уҡ беренселәрҙән булып туҙға яҙылған грамоталары Гнездовский ҡаласығында Смоленск янында, артабан Псковта — 1958 йылда, Витебскиҙа — 1959 йылда табыла.
Һаны
Әлеге ваҡытта археологик ҡаҙыныу эштәре ваҡытында туҙға яҙылған грамоталар табылған боронғо ҡалалар (һаны 2020 йылдың 8 июненә ҡарата күрһәтелгән):
Германия ерҙәре
Ер (Land) — Германияның субъекты. Рәсәйҙә республика, өлкә, край һүҙҙәренә яраша. «Ер» һүҙенең ғәҙәттәге мәғәнәләренән айырма булһын өсөн Федера́ль Ер (Bundesland) тип йыш әйтелә.
Өс Ер «ирекле дәүләт» (Бавария, Саксония, Тюрингия) исемен йөрөтә, ләкин был субъекттар махсус хоҡуҡтарға эйә түгел.
АҠШ Дәүләт департаменты
AҠШ Дәүләт департаменты (United States Department of State) —1789 йылда төҙөлгән АҠШ-тың тышҡы сәйәсәте буйынса илден дәүләт органы. Беренсе AҠШ Дәүләт сәркәтибе Томас Джефферсон булды.
Депратаментта АҠШ гербы – АҠШ ҙур мисәте һаҡлана.
Ойошма Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы һәм башҡа илдәрҙә булған сит илдәр буйынса министрлыҡтар аналогы булып тора.
Вашингтонда урынлашҡан.
Етәкселәр
AҠШ Дәүләт серкәтибе (United States Secretary of State) – АҠШ-тын «Дәүләт департаменты» етәксеһе. Дәүләт департамент, 1789 йылда төҙөлгән илден тышҡы сәйәсәте буйынса илден дәүләт органы.
Мәҙәни антропология
Мәҙәни антропология (ҡайһы берҙә социаль йәки социаль-мәҙәни антропология) — үҫешенең бөтә тарихи этаптарында матди объекттар, идеялар, ҡиммәттәр, күҙаллауҙар һәм тәртип моделдәренең бөтә формалары йыйылмаһы булараҡ, мәҙәниәт тураһындағы фән. Ябайлаштырып әйткәндә, мәҙәни антропология кешенең тәртибен һәм уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәләрен өйрәнеү менән шөғөлләнә. . Үҙ аллы дисциплина булараҡ XIX быуат аҙағында XX быуат башында, башлыса АҠШ-та формалаша. Төп вәкилдәре: Лео Фробениус, Франц Боас, Рут Бенедикт, Маргарет Мид, Бронислав Малиновский, Альфред Радклиф-Браун, Эдуард Тайлор, Марсель Мосс, М. Херсковиц, Люсьен Леви-Брюль, Клод Леви-Стросс һәм Клиффорд Гирц. АҠШ-та — «мәҙәни антропология», Бөйөк Британияла «социаль антропология» төшөнсәһе ҡулланыла.
Этнология/этнография менән бәйләнеше
Мәҙәни антропологияның этнология менән бәйләнеше мәсьәләһе һаманғаса хәл ителмәгән. Был дисциплиналарҙың бәйләнеше тураһындағы һорауға яуаптың дүрт варианты, өҫтәүенә, уларҙың һәр береһенең үҙ апологеттары бар.
Шулай итеп, ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, этнология һәм мәҙәни антропология — синоним төшөнсәләр. Башҡалар, мәҙәни антропология төшөнсәһе киңерәк һәм этнологияны үҙ эсенә ала, тип иҫәпләй. Уларҙың фекеренсә, мәҙәни антропология төп мәҙәниәт институттары тураһында дөйөмләштерелгән белем булараҡ сығыш яһай, шул уҡ ваҡытта этнология мәҙәниәттәрҙе сағыштырмаса анализлауҙан ғибәрәт. Өсөнсөләр, этнология, үҙенең предмет ҡыры буйынса, кешенең биологик һәм физик тәбиғәте тураһындағы фән сиктәренән сыҡмаған мәҙәни антропологиянан күпкә киңерәк, тип ныҡыша. Дүртенсе вариант мәҙәни антропология предметы — кешелек мәҙәниәтенең аспекттары, этнология предметы айырым этностарҙы өйрәнеү һәм этник берләшмәләргә теоретик анализ яһауға ҡайтып ҡала.
Рәсәй фәнендә — өсөнсө, шул уҡ ваҡытта көнбайышта тәүге ике ҡараш ҡараш киң таралған. АҠШ-та һәм Бөйөк Британияла «этнология» термины фәнни дисциплинаны билдәләү термины булараҡ билдәһеҙ тиерлек. Рәсәйҙә XX быуат дауамында (1920 йылдар аҙағындағы сәйәси бәхәстәрҙән һуң) бындай тикшеренеүҙәрҙең фәнни мөхитендә этнография термины нығына; этнология һүҙе 1990 йылдарға тиклем һирәк һәм бик йыш «сит ил этнографияһы» тип аталһа ла, бары тик сит (буржуаз) ил фәненә ҡарата ғына ҡулланыла. 1990 йылдарҙа «этнология» һүҙе вуздарҙың уҡытыу программаларына «этнология» предметы индерелеүе һөҙөмтәһендә йышыраҡ ҡулланыла башлай һәм был термин менән теоретик дисциплинаны, ә «этнография» тип практик (эмпирик) тикшеренеүҙәрҙе атай башлайҙар
Тарихы
Әгәр мәҙәни антропологияның һәм этнологияның синонимлығы тураһында гипотезаны ҡабул итһәк, уның фән булараҡ барлыҡҡа килеүен этнология барлыҡҡа килгән ваҡыт, йәғни 1830 йылдар — 1840 йылдар башы тип иҫәпләргә кәрәк. «Антропология» термины Көнбайышта 1870 йылдар башынан нығытыла, ә 1879 йылда АҠШ-тың Рочестер университетында һәм 1884 йылда Оксфордта уҡытыу башлана. Донъя халыҡтарының төрлө тарихи дәүерҙәрҙә мәҙәниәттәр төрлөлөгөн аңлатыусы бер нисә ҡараш барлыҡҡа килә.
Шул уҡ ваҡытта мәҙәни антропология өйрәнгән проблемаларға антиклыҡ дәүерендә үк иғтибар бүленә. Демокрит һәм Тит Лукреций Кар тарафынан антропосоциогенездың тәүге концепциялары формалаштырыла. Социаль-психологик һәм сәйәси күренештәрҙең тәбиғи-географик бәйләнеше тураһындағы идеяны Гиппократ тәҡдим итә. Корнелий Тацит, күрәһең, цивилизацияға хас булған әхлаҡтың түбәнәйеүенә күрһәтеп, цивилизациялылыҡты ҡырағайлыҡҡа, ҡаршы ҡуйған беренсе этнограф булғандыр.
XVI—XVIII быуаттарҙа Бөйөк географик асыштар һөҙөмтәһендә Европала донъя тураһында белемдең артыуы менән бәйле антропология предметына ҡыҙыҡһыныу уяна. «Примитив халыҡтарҙың» ижтимағи ҡоролошон идеалләштергән һәм киң популярлыҡ яулаған «бәхетле ҡырағай» концепцияһы Пьетро Мартира, Мишель де Монтень, Жан Жак Руссо һәм Дени Дидро исемдәре менән бәйле.
XIX быуатта антропологияның формалашыуына һөҙөмтәле йоғонто яһаған йәмәғәт фекере булып Фергюсон, Кондорсе һәм Тюргоның тарихи прогресс идеялары, немец мәҙәниәт тарихсыһы Гердерҙың эштәре, шулай уҡ «мифологик мәктәп» идеялары тора.
XIX быуатта кешелек мәҙәниәтен ябайҙан ҡатмарлы формаларға күсеү тип ҡараған һыҙыҡлы эволюционизм барлыҡҡа килә. Эволюционистарҙың (Джэймс Фрэзер, Люсьен Леви-Брюль) төп тикшеренеү объекты булып Африка, Көньяҡ Америка, Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы колонияларҙың төп халҡы тора. Был ҡараштың барлыҡҡа килеүе этнографик материал тупланыуға һәм тарихилыҡ принцибының таралыуына бәйле була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Амиранашвили Медея Петровна
Амиранашвили Медея Петровна (მედეა ამირანაშვილი; 10 октябрь 1930 йыл) — грузин опера йырсыһы (лирик сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).