cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәнғәт
Этимология һәм семантикаһы
Роман телдәрендәге аналогтарҙан айырмалы рәүештә: art, art, arte, Kunst — рус һүҙе «искусство» киңерәк мәғәнәгә эйә: оҫталыҡ,  сәнғәт. Яйлап, тарихи үҫеш һәм рус телендәге һүҙҙәрҙең мәғәнәһен дифференциациялау процесында (гот. handags  — һығылмалы, аҡыллы;handus- ҡул ) художестволы тигән мәғәнәлә термин барлыҡҡа килә. Роман телдәрендә һәм, шуға ярашлы, Көнбайыш Европа сәнғәт тарихында терминдарҙы бер телдән икенсеһенә тәржемә итеүе ауыр булған «сәнғәткә» һәм «художество»ға бүленеш юҡ. Бер нисә бер-береһенә яҡын торған төшөнсә бар: мәҫәлән, оҫталыҡ(англ. skill, фр. compétence, итал. maestria, abilità, нем. Fertigkeit), Һөнәр, ҡул менән эшләү (англ. handicraft, arts and crafts, фр. artisanat, maîtrise, métier). Аристотель сәнғәтте (др.-греч. techne — искусство, мастерство, умение) сәнғәт, оҫталыҡ, оҫталыҡ) «ысын аҡылға эйәргән ижади ғәҙәт» тип билдәләй. «Рукомесло» тигән урыҫ телендәге иҫке төшөнсә яҡын мәғәнәгә эйә; ошо уҡ мәғәнәлә лат. ars (бер формаһы лат. artificium), киң мәғәнәлә инглиз. art яҡын, «компиляция», нимәнеңдер мәғәнәүи синтезы күҙҙә тотола. «Яһалма», «хәрби сәнғәт», «артиллерия» һәм «артефакт» һүҙҙәре оҡшаш этимологияға эйә. . Француз яҙыусыһы П. Валери «сәнғәт» төшөнсәһенең түбәндәге билдәләмәһен бирә: "«Сәнғәт» һүҙе башта эш итеү рәүешен белдерә һәм башҡа бер нәмәне лә аңлатмай. Әммә бындай киң аңлау ҡулланыштан сыҡты. «Сәнғәт» термины әкренләп мәғәнәһе буйынса тарҡала һәм ниндәй ҙә булһа аңлы йәки аңлы кондиционерлы эшмәкәрлектә эш итеү режимына ғына ҡарата ҡулланыла башлай. Һүҙ машина йөрөтөү сәнғәте йәки аш-һыу әҙерләү сәнғәте, тын алыу сәнғәте һәм йәшәү сәнғәте хаҡында бара. Әммә бөтә «сәнғәт юлдары» һәр кешегә бер тигеҙ барып етмәй, шуға күрә «сәнғәт» һүҙенең мәғәнәһе эш-хәрәкәт режимының сифаты йә ҡиммәте төшөнсәһе менән тулыландырыла" .Шулай итеп, сәнғәт төшөнсәһе бик киңәйә, шул иҫәптән художестволы ижадты ла «сәнғәт ысулдарының» береһе булараҡ үҙ эсенә ала.
Төшөнсәләр: сәнғәт, эстетик һәм художество эшмәкәрлек
Индивидуаль һәм ижтимағи тормошта оҫталар : (лат. Homo faber — ижад итеүсе кеше) һөнәрсе, техник, ижади фекер йөрөтөүсе уйлап табыусылар була, әммә улар художестволы образдар тыуҙырмай. Икенсе нәмә (лат. Homo artifex) — рәссам, ижадсы, М. С. Каган билдәләмәһе буйынса, ул художество эшмәкәрлеге ярҙамында билдәле бер сәнғәт төрө материалында «образлы моделдә үҙен ике тапҡырға арттыра». Образлы фекерләү « объектты икеләтә арттырырға дәртләндерә, шулай итеп рәссам үҙ-үҙен кәүҙәләндерә ». Шулай итеп, сәнғәт төшөнсәһе бик киң булып китә, шул иҫәптән художестволы ижад «сәнғәт ысулдарының» береһенә әйләнә. «Эстетик» һәм «художестволы» төшөнсәләре синоним була алмай һәм художестволы тип кенә «эстетиканың юғары сағылышы» тип баһалана алмай. Художестволы образ һәр ваҡыт аныҡ, индивидуаль (субъектив) һәм эмоциональ. Оҫта матди эштәрҙә — ябай кәсептә, образлы модель, ҡағиҙә булараҡ, килеп сыҡмай. Эстетик эшмәкәрлек художестволы образдар тыуҙырмай, ә ысынбарлыҡта булған объекттарҙы һәм уларҙың фекерҙәге моделдәрен яраштыра ғына. Художестволы әҫәр эстетика өлкәһендә өлөшләтә йәки унан бөтөнләй ситтә булырға мөмкин, ә эстетик эшмәкәрлек, үҙ сиратында, художестволы әҫәргә тап килмәй. Мәҫәлән, пляжда төҫлө ҡырсынташ йыйыу йәки бүлмәлә мебель урынлаштырыу, стеналарына картиналар элеү эстетик, әммә художестволы эшмәкәрлек түгел. Кеше бер үк ваҡытта матурлыҡ тураһында хәстәрлек күрһәтһә лә, рәссам булып китмәй. .Роман телдәрендә «сәнғәт» һәм «художество» төшөнсәләре араһында лингвистик һәм семантик айырма юҡ. Сәнғәт, оҫталыҡ бер төрлө билдәләнгән (ингл., фр. art, итал. arte, нем. Kunst). Шуға күрә Көнбайыш Европа эстетикаһында хәҙерге заман сәнғәте теорияларында айырыуса кире сағылыш тапҡан башҡа категориялы мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, «сәнғәт объекты» төшөнсәһе һәр нәмәне аңлата ала:йыш ҡына эстетик һәм художестволы үҙенсәлектәргә эйә булмаған һынлы йәки һынлы булмаған сәнғәт әҫәрҙәре, дадаизм, инсталляция, боди-арт, реди-мейд.
Икенсе концепция ла бар. М. С. Каган сәнғәтте (формулировкаһы: ижади һәм ижади эшмәкәрлектә) синкретик художество эшмәкәрлегенең дүрт төп аспектының береһе тип һанай. .
XX быуаттың икенсе яртыһында — XXI быуат башында ҙур оҫталыҡ талап иткән эшмәкәрлек социаль психология өлкәһендә түгел, ә феноменология өлкәһендә, йәғни социаль түгел, ә индивидуаль аң һәм уникаль шәхси ижади фекерләү күренеше булараҡ ҡарала.
Сәнғәт тарихы
Сәнғәт күренешен, атап әйткәндә, сәнғәт тарихын, дөйөм тарих һәм сәнғәт тарихының бер өлөшө булараҡ, фәнни өйрәнеү нигеҙенә боронғо мәҙәниәт һәм Көнбайыш Европа цивилизацияһының христиан традициялары булдырған күп кенә төп төшөнсәләр һалынған. Бындай мәжбүри евроцентризм, тәү сиратта, көнсығыш мәҙәниәттәрендә тарихи ваҡыт һәм йыһан тураһында башҡа фекерҙәр булыуы менән бәйле. Европа фәнендәге төп төшөнсәләр: Донъяны барлыҡҡа килтергәндән алып Һуңғы хөкөмгә тиклем тарихи ваҡыттың берҙәм йүнәлеше тураһындағы фекерҙәр (кешелек тарихсылығы (историзм) принцибы һәм, атап әйткәндә, художестволы фекерләү принцибы), хронотоп төшөнсәләре (сәнғәт әҫәрен ижад итеүҙең ваҡыты һәм урыны берҙәмлеге), танып белеүҙең аныҡ һәм интуитив алымдары, ижади фекерләү, фекерләү һәм баһалау азатлығы комбинацияһы һәм башҡалар.
Килеп сығышы
Таш быуатта сәнғәт тәүтормош йолаларынан, музыканан, бейеүҙәрҙән, тән биҙәүестәренән, геоглифтарҙан — ерҙәге һүрәттәрҙән, дендрографияларҙан — ағас ҡабығындағы һүрәттәрҙән, мәмерйәләрҙәге һүрәттәрҙән, ҡаяға төшөрөлгән картиналарҙан, петроглифтарҙан һәм скульптуранан ғибәрәт.
Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, ул мәғлүмәтте ҡабул итеү һәм һаҡлау, тапшырыуҙың телгә бәйле ысулдары барлыҡҡа килгәнсе үк барлыҡҡа килгәндер.
Тәүтормош сәнғәте
Тәүтормош музыкаһы, бейеүҙәре, йырҙары һәм йолалары, шулай уҡ геоглифтар — ер өҫтөндәге һүрәттәр, дендроглифтар — ағас ҡабығындағы һүрәттәр һәм хайуан тиреһендәге һүрәттәр, төҫлө пигменттар ярҙамында тәндең төрлө биҙәктәре һәм мунсаҡ кеүек төрлө тәбиғи әйберҙәр, мәҫәлән, мунсаҡтар.
Тәүтормош сәнғәтенә тылсым, өйрәтеү, коммуникатив-телмәр функциялары синкретизмы (берлек) хас. Һынлы сәнғәттең төп моделе булып «йәнлектең тәбиғи моделе» тора. Тәүтормош ижадының коммуникатив утилитаризмы эстетик аспектты үҫтереү менән бер рәттән бөтә халыҡтарҙың мәҙәниәттәренең полиграфияға тиклемге фольклор осоронда асыҡ күҙәтелә. Сәнғәттең биологик функцияһы (художество инстинкты) теорияһы ла бар.
Боронғо сәнғәт
Хәҙерге заман мәғәнәһендә сәнғәт нигеҙҙәрен боронғо цивилизациялар һалған: Мысыр, Месопотамия, фарсы, һинд, ҡытай, грек, рим, шулай уҡ Ғәрәбстан (боронғо Йәмән һәм Оман) һәм башҡалар. Иртә цивилизацияларҙың был үҙәктәре быуаттар буйы һаҡланып ҡалған һәм артабанғы мәҙәниәттәргә йоғонто яһаған үҙенсәлекле сәнғәт стилен булдырған. Шулай уҡ улар рәссамдар ижадының тәүге тасуирламаларын ҡалдырған. Мәҫәлән, боронғо грек оҫталары күп йәһәттән кеше тәнен һүрәтләүҙә башҡаларҙы уҙып киткән һәм уның мускулдарын, торошон, дөрөҫ пропорцияларын һәм матурлығын күрһәтә алған.
Урта быуаттар сәнғәте
Византия сәнғәте һәм Көнбайыш Урта быуат готикаһы рухи хәҡиҡәттәргә һәм Библия сюжеттарына иғтибар итә. Улар һынлы сәнғәттә һәм мозаикала алтын фон ҡулланып, Күк донъяһының (горний мир, Небесное царство) күҙгә күренмәҫ юғары мөһабәтлегенә баҫым яһай, яҫы ысынбарлыҡҡа бик оҡшамаған формаларҙа кеше һындарын кәүҙәләндерә. Көнсығышта ислам илдәрендә һынлы сәнғәт башлыса архитектураға, орнаментҡа, биҙәүгә, каллиграфияға, биҙәүестәргә һәм башҡа декоратив-ҡулланма сәнғәт төрҙәренә ҡайтып ҡалған.
Һиндостанда һәм Тибетта сәнғәт дини бейеү һәм скульптура менән бик ныҡ бәйле була, уларға һынлы сәнғәт оҡшарға тырышҡан, сағыу контраст төҫтәргә һәм асыҡ контурҙарға ынтылған. Ҡытайҙа күп төрлө сәнғәт төрө сәскә ата: таш семәрләү, бронза скульптура, керамика (шул иҫәптән император Цинь терракотаһының билдәле армияһы), шиғриәт, каллиграфия, музыка, һынлы сәнғәт, драма, нәфис әҙәбиәт һ. б. Ҡытай сәнғәтенең стиле дәүерҙән дәүергә үҙгәрә һәм ғәҙәттә хакимлыҡ итеүсе династия исеме менән атала. Мәҫәлән, Тан дәүерендәге һынлы сәнғәт, ҡатмарлы һәм монохром, идеаллаштырылған пейзаж һүрәтләнгән, ә Мин дәүерендә ҡуйы төҫтәр һәм жанрлы композициялар булған.
Сәнғәттә япон стилдәрен урындағы император династиялары тип тә атайҙар, ә уларҙың һынлы сәнғәтендә һәм каллиграфияһында үҙ-ара ярайһы уҡ бәйләнеш һәм тәьҫир итешеү күҙәтелә. XVII быуаттан бында ағас гравюраһы ла таралған.
Ренессанстан хәҙерге осорға тиклем
Көнбайыш яңырыуы матди донъя һәм гуманизм ҡиммәттәренә әйләнеп ҡайта, был тағы ла һынлы сәнғәт парадигмаһының үҙгәреүенә килтерә. Мәғрифәтселек осоронда рәссамдар ҡатмарлы һәм камил сәғәт механизмы кеүек тойолған Ғаләмдең физик һәм рациональ аныҡлығын, шулай уҡ үҙ заманының революцион идеяларын сағылдырырға тырыша. Шулай итеп, Уильям Блейк Ньютондың портретын илаһи геометр образында төшөрә, ә Жак-Луи Давид үҙ таланты менән сәйәси пропаганда өлкәһендә хеҙмәт итә. Романтизм дәүере рәссамдары Гёте шиғырҙары менән илһамланып, тормоштоң эмоциональ яғына һәм кеше индивидуаллеген һүрәтләргә ынтыла. XIX быуат аҙағына академизм, символизм, импрессионизм, фовизм кеүек бер нисә художество стиль барлыҡҡа килә.
Әммә уларҙың ғүмере бик ҡыҫҡа була, һәм иҫке тенденцияларҙың аҙағын Эйнштейндың сағыштырмалығы һәм Фрейдтың «unconscious» (бессознательное, аңға бәйле булмаған) кеүек яңы асыштары ғына түгел, ә ике донъя һуғышы арҡаһында техниканың бығаса күрелмәгән үҫеше лә яҡынайта. XX быуат сәнғәте тарихы яңы визуаль мөмкинлектәр һәм матурлыҡтың яңы стандарттарын эҙләү менән тулылана, уларҙың һәр береһе элеккеләре менән конфликтҡа инә. Импрессионизм, фовизм, экспрессионизм, кубизм, дадаизм, сюрреализм һәм башҡа нормалар уларҙы тыуҙырған ижадсылар йәшәгән осорҙа ғына популяр була. Глобалләшеүҙең көсәйеүе мәҙәниәттәрҙең үҙ-ара йоғонтоһо артыуға килтерә. Шулай итеп, Матисс һәм Пабло Пикассо ижадына Африка сәнғәте ҙур йоғонто яһай, ә япон гравюралары (үҙҙәре көнбайыш яңырыуы йоғонтоһонда) импрессионистар өсөн илһам сығанағы булып хеҙмәт итә. Сығышы буйынса көнбайыштан булған коммунизм һәм постмодернизм идеялары сәнғәткә лә ҙур йоғонто яһаған.
Модернизм, үҙенең ҡаты нормалар культы һәм ХХ быуаттың икенсе яртыһында хәҡиҡәтте идеалистик эҙләү менән үҙенең тормошҡа ашмаҫлыҡ булыуын аңлауға юл аса. Ҡиммәттәрҙең сағыштырмалығы хәҙерге заман сәнғәте осороноң башланыуын һәм сәнғәттең тамамланыуы тураһында фекер алышыу тыуҙырған постмодернизмды тәнҡитләү осорон билдәләгән хәҡиҡәт булараҡ ҡабул ителә. Донъя мәҙәниәте һәм тарихы, сәнғәте шулай уҡ ирония менән эшкәртелә башлаған сағыштырма һәм үткер категориялар тип һанала башлай, ә төбәк мәҙәниәттәре сиктәренең буралыуы уларҙың берҙәм глобаль мәҙәниәттең бер өлөшө булараҡ аңлауына килтерә.
Классификацияһы
Сәнғәт — төрлө йәмғиәттәрҙә һәм мәҙәниәттәрҙә ижад теорияһын һәм физик сағылышын күҙҙә тотҡан термин. Сәнғәттең төп компоненттарына әҙәбиәт (шул иҫәптән драма, шиғриәт һәм проза), башҡарыу сәнғәте (улар араһында бейеү, музыка һәм театр) һәм һынлы сәнғәт (шул иҫәптән һүрәт, һынлы сәнғәт, кино төшөрөү, архитектура, керамика, скульптура һәм фотография) инә. Ҡайһы бер сәнғәттәр визуаль компонентты башҡарыу компоненты (йәғни кинематография) йәки визуаль компонентты яҙыу (мәҫәлән, комикстар) менән берләштерә. Тарихҡаса булған мәмерйә картиналарынан алып хәҙерге заман фильмдарына тиклем сәнғәт хикәйәләр һөйләү һәм кешенең тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәте тураһында хәбәр еткереү өсөн үҙенсәлекле һауыт булып хеҙмәт итә.
Сәнғәт төрлө критерийҙар буйынса классификациялана ала. Һынлы сәнғәт тышҡы ысынбарлыҡты һынландыра, шул уҡ ваҡытта сәнғәттең пикториаль булмаған формалары эске донъяны кәүҙәләндерә. Һынлы булмаған сәнғәтте сағылдырыу һәм ҡабул итеү төрө буйынса музыкаль, бейеү һәм әҙәби сәнғәткә бүлеү мөмкин, ҡатнаш типтар ҙа була. Сәнғәттең төрлө төрҙәренә жанр дифференциацияһы хас.
«Мерриам-Уэбстер һүҙлеге» «сәнғәтте» «һынлы сәнғәт, скульптура, музыка, театр, әҙәбиәт һ. б. тип билдәләй. .
Сәнғәттең үҫеш формаһы буйынса улар арауыҡта (билдәле бер географик өлкәлә) һәм ваҡыт арауығында (билдәле бер дәүерҙә) айырыла.
Утилитаризм күҙлегенән ҡарағанда, сәнғәт ғәмәли (эстетиканан тыш, ниндәйҙер көнкүреш функцияһы булған) һәм нәфис («саф», эстетик функция ғына үтәй) сәнғәт төрҙәренә бүленә.
Ҡулланған материалдар буйынса сәнғәтте түбәндәге төрҙәргә бүлергә мөмкин:
традицион һәм заманса материалдар (буяуҙар, поляр, балсыҡ, ағас, металл, гранит, мәрмәр, гипс, химик материалдар, күпләп сығарылған сәнәғәт әйберҙәре һ.б.) ҡулланылған
мәғлүмәтте һаҡлау һәм үрсетеүҙең заманса ысулдары (заманса кеше-машина интерфейсы саралары, визуалләштереү, шул иҫәптән компьютер графикаһы, өс үлсәмле 3D)
Медиа-сәнғәт: компьютер сәнғәте, цифрлы һынлы сәнғәт, нет-арт һ. б. Рекламаны йыш ҡына сәнғәт төрҙәренең береһе тип атайҙар. . тауыш (һауаның яңғырауыҡлы тирбәлеүҙәре)
Музыка: классик, академик, электрон (ҡара: музыкаль жанрҙар һәм стилдәр)
каллиграфия, йырҙар, әҙәбиәт (проза, шиғриәт)
кеше- аралашсы (башҡарыусы: актер, йырсы, клоун һ.б.)
Темаһына, объектына һәм презентация ысулына йәки уларҙың ҡайһы бер тотороҡло, идеологик яҡтан аҡланған, комбинацияһына, сәнғәт жанрҙарына (драма, натюрморт, сюита һ. б.) һәм стилдәргә (классицизм, импрессионизм, джаз һ.б.) ҡарап бүленә ала.
Билдәле бер шарттарҙа аңлы рәүештә эстетик йоғонто яһау йәки башҡарыу оҫталығы критерийҙары буйынса сәнғәтте ниндәй ҙә булһа эшмәкәрлек тип атарға мөмкин. — Бының өсөн активистҡа эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһен айырым, ҡабатлауы ауыр, тәжрибәһе тип ҡарау етә, быны үҙенең ғәмәлдәре аша күрһәтергә һәм был тәжрибә тураһында ғына башҡа кешеләр менән бәйләнешкә инергә теләй. Мәҫәлән, һүҙ ағас һырлау сәнғәте, кейенеү сәнғәте, гөлләмәләр эшләү сәнғәте, һуғыш сәнғәте, эшҡыуарлыҡ сәнғәте һ. б. тураһында бара.
Шуны иҫтә тоторға кәрәк: сәнғәткә һылтаныу критерийҙары, шулай уҡ «сәнғәт» терминының йөкмәткеһе лә ваҡыт үтеү менән үҙгәрә. Даими үҙгәреп торған донъяла билдәле бер билдәләнгән ҡиммәттәрҙе ҡайтанан ҡарарға тура килә. Сәнғәт иҫкерергә лә, хатта юғалырға ла мөмкин. Икенсе яҡтан, быға тиклем булмаған яңы эшмәкәрлек төрҙәре яңы сәнғәт исеменә дәғүә итә ала. Сәнғәтте классификациялау тураһында фекер алышыуҙар бер ҡасан да туҡтамай.
Ҡайһы берҙә ҡатмарлы һүҙҙәрҙә сәнғыт («искусство») һүҙе урынына сит сығышлы «арт» синонимы ҡулланыла, мәҫәлән: «пиксель сәнғәте», «ОРФО- арт» », «артпедагогия», «арт-терапия», «боди-арт» (авангард сәнғәтенең бер төрө), «видеоарт», «саунд-арт», «нет-арт».
Хосаев Хәлит Сәйет
Хәлит Сәйет Хосаев (әзерб. Xocayev Xalid Sәid, 1888—1937) — үзбәк-әзербайжан тел белгесе, төркиәтсе, әзербайжан телен латин алфавитына күсереүҙә ҙур роль уйнай.
Биографияһы
Хәлит Сәйет Хосаев 1888 йылда Ташкенттан алыҫ түгел Ҡош-Ҡурған ауылында тыуған. Башланғыс белемде Ташкент мәҙрәсәһендә ала. Уҡыуға ҙур теләге уны Төркиәгә алып килә, унда ул 1914 йылда Истанбул Университетының медицина факультетына уҡырға инә. 2 йыл уҡығандан һуң Хәлит Сәйет тарих-филология факультетына күсә һәм 1918 йылда уҡыуын тамамлай.
1918 йылда Хәлит Сәйет Төркиәнән Әзербайжанға килә һәм Гәнжә һәм Баҡы ҡалаларындағы урта һәм юғары уҡыу йорттарында уҡыта башлай, һуңғараҡ СССР-ҙың фәндәр академияһының Әзербайжан филиалына эшкә төшә. Урта Азиялағы милли-территориаль бүленешенән һуң (1924 йыл) Хосаев шулай уҡ Үзбәкстан илселегендә эшләй, Әзербайжан уҡыу йорттарында үзбәк белгестәренең уҡыуын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Хәлит Сәйет Хосаев Баҡыла үткәрелгән Беренсе Төркиәтселәр съезы ойоштороусыларының береһе һәм делегаты була (1926 йыл). Ун ике телдә иркен һөйләшкән. Төрки телдәре фәне буйынса күп кенә ғилми хеҙмәттәр авторы, шулай уҡ Көнсығыш Төркөстан филологы Мәхмүт әл-Кашгариҙең «Диуан-лөғәт-әт-төрк» һүҙлегенең тәржемәсеһе. 1937 йылда Хәлит Сәйет Хосаев, контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәғәйепләнеп, ҡулға алына һәм шул уҡ йылдың октябрендә атып үлтерелә.
Ғаиләһе
Әзербайжанда Хосаев Талышинская Ситара Рза ҡыҙына өйләнә. Уларҙың ҡыҙы — Бәхиджә Хосаева-Мамедова.
Ер-Яха (Хасуй-Нгыня-Се ҡушылдығы)
Ер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хасуй-Нгыня-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Касев-Хулюм
Касев-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тур-Пат-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йерхель (Гарделеген)
Йерхель (Гарделеген) (Jerchel (bei Gardelegen)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 320 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 58 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Ҡағы ауыл Советы
Ҡағы ауыл Советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһе, муниципаль берәмек. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1184 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1507 кеше. Административ үҙәк Ҡағы ауылы.
Эштәр менән идара итеүсе — Борисова Татьяна Константиновна. Ҡағы ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең почта адресы:
453538, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Ҡағы ауылы, Ленина урамы, 47.
Состав
Белорет районының Ҡағы ауыл Советы ауыл биләмәһе составына Ҡағы, Түбәнге Әүжән, Бельский ауылдары керә. Бөтәһе — 1184.
Тарихи белешмә
1769 йылдың 5 октябрендә Евдоким Демидов Ҡағы йылғаһы буйында тимер эшләү заводының төҙөлөшөнә рөхсәт ала. Шул уҡ йылда завод төҙөлөп үҙ эшен башлай. Ҡағы заводы Үрге Әүжән-Петровский заводынан килтерелгән суйынды эшкәрткән, ә 1777 йылда Үҙән заводы асылғас, суйындың күләме ике тапҡырға арта. Шул уҡ йылда Ҡағы йылғаһында тирмән һәм ике сүкеш заводы өсөн быуа төҙөлә.
1911 йылдың 12 июлендә янғын сыға. Бер нисә сәғәт эсендә завод һәм 500 торлаҡ янып юҡҡа сыға. Завод тергеҙелмәй. Янғындан ҡалған завод ҡорамалдары Белорет заводына килтерелә. Ҡорамалдар менән бергә завод оҫталары Түбәнге ауылға (Нижнее Селение) күсерелә.
30-сы йылдар башында Ҡағы ауылында ике колхоз «Ҡыҙыл партизан» менән «Еңеү» ойошторола. Киләсәктә бары «Еңеү» колхозы ғына тороп ҡала. Уның базаһы нигеҙендә бөгөнгө көндә «Еңеү» совхозы һәм «Ҡағы» ойошмаһы эшләй.
Бөгөнгө көндә ауыл биләмәһе территорияһында «Ағиҙел», «Тәңре» ял итеү базалары, Белорет ЮРТИ-ның Ҡағы бүлексәһе, Ҡағы мәҙәниәт йорто, китапхана, дауалау амбулатория, почта урынлашҡан.
Әбү Ҙәр әл-Ғифәри
Әбү Ҙәр Жүнүб ибн Жәнәдә әл-Ғифәри (أبو ذر جندب بن جنادة الغفاري; вафаты, ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе. Тәүгеләрҙән булып ислам ҡабул итеүсе. Ул ислам динен дүртенсе йә бишенсе булып ҡабул иткән тип хәбәр ителә, бәҙәүиҙәр араһында беренсе мосолман.
Биографияһы
Сығышы менән Мәккәгә яҡын Ваддан үҙәнендә йәшәгән ғифәр ҡәбиләһенән. Ғифәрҙәр юлдарҙа талау менән шөғөлләнгән һәм ошо урындар аша үткән ҡорайыш каруандарынан өлөш тартып алып тора. Әбү Ҙәр әл-Ғифәри Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вәғәздәре башланғанға тиклем мәжүсилектән баш тарта. Күпмелер ваҡыт ул Ибраһим динен тотоусыларҙың береһе — хәниф була. Әммә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр тураһында ишеткәс, Мәккәгә килеп, Али ибн Әбү Талиб менән һөйләшкәндән һуң ислам ҡабул итә.
Ислам динен ҡабул иткәндән һуң, Әбү Ҙәр үҙҙәренә ҡайта һәм ырыуҙаштары араһында яңы дин тарата башлай. Бынан һуң ғифәрҙәрҙең күпселеге ислам динен ҡабул итә, ә ҡалғандары Мәккәнән Мәҙинәгә Һижрәтенән һуң иманға килә. Әбү Ҙәр мосолман йәмәғәте тормошонда әүҙем эш алып бара, Бәҙер ], [[Өхүд, Ур һәм башҡа һуғыштарҙа ҡатнаша. Мәккәне яулағанда, ул үҙ ырыуының байраҡсыһы була.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Әбү Ҙәр әл-Ғифәри Мәҙинәнән Сүриәгә күсеп китә һәм Әбү Бәкер менән Ғүмәр ибн әл-Хәттаб идара итеү осоронда шунда йәшәй. Әбү Ҙәр рухи практикаға ҙур әһәмиәт бирә, тәҡүә һәм аскеттарса көн итә. Усман ибн Әффан идара иткән осорҙа ул әр-Рабада ауылына күсеп килә, унда вафатына тиклем донъяуи тормоштан ваз кисеп йәшәй.
Әбү Ҙәр әл-Ғифәри 281 хәҙис һөйләп ҡалдырған.
Ғәрәп авторы Әхмәт Рида артынан фарсы ғалимы Али Шәриғәти ҙә Әбү Ҙәрҙе беренсе ислам социализмы вәкиле тип иҫәпләй.
Фәләстин тарихы
Ҡәнғән
Беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта күсмә семиттар менән урындағы протоһурриҙар ҡушылыуынан Ҡәнғәндең (урыҫ. Ханаан) башланғыс гасул осоро ярала (беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ). Ҡәнғән осоро протойәһүд ҡәбиләләре баҫып ингәнгә тиклем 2 меңләп йыл дауам итә. Бер ни тиклем ваҡыт Фәләстингә Боронғо Мысыр хужа була. Беҙҙең эраға тиклем XVIII быуатта Фәләстингә гиксостар һөжүм итә. Беҙҙең эраға тиклем XII быуатта Ҡәнғәндә пелештиҙәр төпләнә. Диңгеҙ буйлап һуҙылған территория атамаһы булып ошо халыҡтың исеме нығынып ҡала (Фәләстин — пелештиҙәр иле).
Боронғо Исраил менән Йәһүҙиә тарихы
Библияға ярашлы, Нун улы Йушағ етәкселегендәге боронғо йәһүд ҡәбиләләре Ҡәнғәнгә көнсығыштан Моав ерҙәре аша бәреп инә. Иң элек улар Иерихонды баҫып ала. Ҡәнғән ерҙәренең ҙур өлөшөн алған боронғо йәһүд ҡәбиләләре пелештиҙәрҙең аяуһыҙ ҡаршылығына осрай. Уларҙы тик Дауыт һәм Сөләймән батшалар ваҡытында ғына еңәләр. Сөләймәндең вафатынан һуң, беҙҙең эраға тиклем 928 йылда, боронғо йәһүд батшалығы төньяҡ (Исраил) һәм көньяҡ (Йәһүҙиә) өлөштәргә тарҡала. Беҙҙең эраға тиклем 722 йылда Исраилды ассирийҙар яулап ала. Улар исраилдарҙы ҡыуа, урындарына Месопотамия менән Сүриәнән йәһүд булмаған халыҡтарҙы (кутиҙарҙы, халдейҙарҙы, арамиҙарҙы) күсерә (4Батш. 17:24). Артабан уларҙың тоҡомдары самариҙар тип йөрөтөлә башлай. Беҙҙең эраға тиклем 586 йылда Йәһүҙиәне Бабил батшаһы Навуходоносор II яулай, әммә тиҙҙән Ике йылға араһын фарсылар баҫып ала һәм йәһүдтәргә Бабил әсирлегенән үҙ ерҙәренә ҡайтып китергә рөхсәт итә. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта Фәләстингә Селевкиҙар, унан һуң римлылар хужа була.
Рим һәм Византия осорҙары
Рим осоро беҙҙең эраға тиклем 66 йылдан башлана. Шул заманда Помпей Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы территориялары менән бергә Фәләстинде лә үҙенә ҡуша. Тәүҙә йәһүдтәр, алыҫтан тороп идара иткән римлылар илдең эске эштәренә ҡыҫылып бармаҫ, тип өмөләнә. Ләкин римлылар үҙҙәрен тоғро булған идумиҙарҙы власҡа килтерә, Бөйөк Ирод батша уларҙың иң билдәле вәкиле була.
132 йылда Йәрүсәлимдә тоҡанған Бар-Кохба етәкселегендәге ихтилал баҫтырыла, ҡайһы бер сығанаҡтар раҫлауынса, 1000 самаһы ҡала-ауыл емертелә, 500 000-дән ашыу кеше үлтерелә, йәһүдтәрҙең күп өлөшө римлылар тарафынан илдән ҡыуыла. Йәһүҙиә провинцияһына, йәһүдтәрҙең бында йәшәүенең эҙен дә ҡалдырмаҫ өсөн, Сүриә Фәләстине тигән исем бирелә.
Рим империяһы 395 йылда тарҡала һәм Фәләстин Византияның провинцияһына әйләнә.
614 йылда Фәләстинде фарсылар яулап ала һәм Сәсәниҙәр империяһы на ҡуша.
629 йылда Фәләстин ҡабат Византия провинцияһына әүерелә.
Ғәрәп осоро (638—1099)
Ғәрәптәрҙең Фәләстингә тәүге бәреп инеүе 634 йылда була. Хәлиф Әбү Бәкерҙең ғәскәрҙәре Византияның Босра тигән ҡәлғәһен ҡулға төшөрә. Ғәрәп хәлифәлегенең ҡеүәте бөткәс, X быуатта Фәләстин Мысырға буйһона.
Тәре йөрөтөүселәр осоро (1099—1291)
1099 йылда Европа тәре йөрөтөүселәре Йәрүсәлимде баҫып ала һәм Йәрүсәлим короллеген иғлан итә. Короллеккә Фәләстиндән тыш Ливан менән Сүриәнең диңгеҙ буйы өлөшө лә ҡарай. Рыцарҙарҙың аҙ һанлы булыуы, үҙ-ара низағтар, Европа митрополиялары яғынан иғтибар етешмәү һөҙөмтәһендә короллек тарҡала. Тәре йөрөтөүселәр иң һуңғы булып 1291 йылда Акра ҡалаһын ҡалдыра.
Мәмлүктәр осоро (1291—1516)
1187 йылда тәре йөрөтөүселәргә Сәләх-әд-дин ҡаты һөжүм яһай. Ул ҡыҫҡа ваҡытҡа Йәрүсәлимде ала. Шунан ул Әйүбиҙәр тип йөрөтөлгән үҙ династияһы менән Мысырҙа нығына; Әйүбиҙәрҙе мәмлүктәр алмаштыра. Айн-Ялут эргәһендәге алышта монголдарҙың һөжүмен кире ҡағып, 1260 йылдың 3 сентябрендә мысырҙар Фәләстиндәге хакимлығын нығыта. Был еңеү менән илһамланып, мәмлүктәр Бейбарс етәкселеге аҫтында Фәләстиндең төньяғында тәре йөрөтөүселәрҙең замоктарын да тартып ала: 1265 йылда Цесария менән Арсуф бирелә, 1266 йылда Сафед ҡолай.
Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында (1516—1917)
1517 йылда Фәләстин территорияһы Сәлим I солтан (1512—1520) етәкселегендәге ғосман төрөктәре тарафынан баҫып алына. 400 йыл буйы ул ғәйәт ҙур Ғосман империяһы составында була.
Христиандар һәм йәһүҙиҙәр, мосолман ҡанундарына ярашлы, «зимми» статусына эйә була, йәғни граждан булараҡ һәм дин тотоуҙа сағыштырмаса ирекле, әммә ҡорал тоторға, армияла хеҙмәт итергә, ат менеп йөрөргә хоҡуҡһыҙ һәм айырым һалымдар түләргә тейеш була.
XVI быуатта йәһүд общиналары Йәрусәлим, Хеврон, Цфат, Тверия ҡалаларында ныҡлы төпләнеп ҡала.
1799 йылда Фәләстингә Наполеон һөжүм итә. Француздар Ғәззәне, Рамланы, Лодты һәм Яффаны ала. Төрөктәр ныҡ ҡаршы тора, шунан уларға ярҙамға инглиз флоты килә. Ауыр артиллерияһы булмағанлыҡтан Наполеон Мысырға сигенергә мәжбүр була.
1800 йылда Фәләстин халҡы 300 меңдән артыҡ булмай, шуның 25 меңе христиан була. Христиандар Йәрүсәлимдә, Назаретта һәм Бет-Лехемда (урыҫ. Вифлеем) йәшәй. 5 мең самаһы йәһүд булып (башлыса сефардтар), күпселеге Йәрусәлим, Хеврон, Цфат, Тверия ҡалаларында йәшәй. Илдең ҡалған халҡы (270 мең самаһы) мосолмандар, бөтәһе лә тиерлек сөнниҙәр була
1800—1831 йылдарҙа илдең территорияһы ике вилайәткә бүленә. Үҙәк-көнсығыш таулы район төньяҡта Шхемдан башланып көньяҡта Хевронға тиклем (Йәрүсәлимде лә индереп) етә һәм был өлөш Дамаск вилайәтенә ҡарай; Галилея менән диңгеҙ буйы һыҙаты Акко вилайәтенеке була. Негевтың ҙур өлөшө был ваҡытта Ғосман буйһоноуында була.
1832 йылда Фәләстин территорияһы Мысыр вице-короле Мөхәммәт Алиҙың улы хәрби түрә Ибраһим паша тарафынан яулап алына. Мысырҙар уға һигеҙ йыл идара итә (1832—1840), Европаса реформалар үткәрә, был ғәрәптәрҙең ризаһыҙлығын уята. Уларҙың болалары көс менән баҫтырыла. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте Англияға Йәрүсәлимдә консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем Европа дәүләттәренең консуллыҡтары Акко, Хайфа, Яффа кеүек портлы ҡалаларҙа һәм Рамлала ғына була). 20 йылдан Көнбайыштың бөтә эре дәүләттәренең, шул иҫәптән АҠШ-тың да Йәрүсәлимдә консуллыҡтары була.
XIX быуатта Йәрүсәлим ҡабаттан мөһим йәһүд үҙәге Эрец-Исраэлгә әүерелә. Исраил менән дини беренселек өсөн ярышҡан Цфат ер тетрәүҙән (1837) ныҡ зыян күрә, 2 меңләп йәһүд һәләк була һәм бөлә.
1880 йылға Фәләстин халҡының һаны 450 меңгә етә, шуның 24 меңе йәһүд була. Йәһүдтәрҙең күпселеге әүәлгесә Йәрүсәлимдә (ундағы 25 мең кешенең яртыһынан ашыуы йәһүд), Цфатта (4 мең), Тверияла (2,5 мең) һәм Хевронда (800), шулай уҡ Яффала (1 мең) һәм Хайфала (300) йәшәй. Йәрүсәлим илдең иң эре ҡалалары иҫәбенә инә. Йәһүдтәрҙең ҙур өлөшө сефард общинаһына ҡарай, уларға Төньяҡ Африка, Бохара, Иран һәм башҡа илдәрҙән иммиграциялаған йәһүдтәр өҫтәлә. Ашкеназ общинаһы башлыса Көнсығыш Европа йәһүдтәренән тора, был йәһүдтәр хәсидтәргә һәм улар менән дошманлашып йәшәгән митнагдимдарға бүленә. Күпселек йәһүдтәр ҡәтғи ортодоксия яҡлы була һәм раввиндарға буйһона. Одесса менән Яффа араһында пароход юлы асылғас, алия (йәһүдтәрҙең Израилгә ҡайтыуы) ағымы көсәйә төшә, йәһүдтәрҙең һаны артыу дауам итә.
Йәһүдтәрҙең Сионға ынтылыуы һәм сәйәси сионизм барлыҡҡа килеүе
]] Диаспорала йәшәгән йәһүдтәрҙең һәр ваҡыт Сионға һәм Фәләстингә ҡайтҡыһы килә. XII быуаттан башлап йәһүдтәрҙең христиан сиркәүе тарафынан эҙәрлекләнеүе уларҙың Изге ергә ағыла башлауына килтерә. 1492 йылда был ағым Испаниянан ҡыуылған йәһүдтәр менән тулынлана, улар Цфат йәһүд общинаһына нигеҙ һала.
Хәҙерге заман йәһүд иммиграцияһының тәүге тулҡыны (Беренсе алия) 1881 йылда башлана, йәһүдтәр үҙҙәренә ҡаршы ҡыйралыштар башланыу һөҙөмтәһендә Рәсәйҙән ҡаса.
Фәләстиндә Британия мандаты (1918—1948)
Икенсе алия (1904—1914 йылдар) Кишинёв ҡыйралышынан һуң башлана. Сама менән 40 мең йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә. Беренсе һәм Икенсе алия иммигранттарының күпселеге ортодоксаль йәһүд була, ләкин Икенсе алия менән социалистар ҙа килә, улар артабан киббуц хәрәкәтен нигеҙләй.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында В. Жаботинский һәм И. Трумпельдор инициативаһы буйынса британ армияһы составында «Йәһүд легионы» төҙөлә, ул британ ғәскәрҙәренә Фәләстинде баҫып алыуҙа ярҙамлаша. 1917 йылдың ноябрендә Бөйөк Британияның сит ил эштәре министры Артур Бальфур артабан Бальфур декларацияһы тип аталған документты баҫып сығара. Унда Британияның «Фәләстиндә йәһүд халҡы өсөн милли йортҡа нигеҙ һалыуға» ыңғай ҡарауы белдерелә.
1919—1923 йылдарҙа (Өсөнсө алия) Фәләстингә башлыса Көнсығыш Европанан 40 мең йәһүд күсә. Был тулҡында ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән һәм иҡтисадты үҫтерерлек кешеләр күп була. Изрэель һәм Хефер үҙәндәрендәге һаҙлыҡтар киптерелә һәм ауыл хужалығы өсөн яраҡлыға әйләнә. Ошо осорҙа профсоюздар федерацияһы Һистадрут ойошторола.
Ғәрәптәрҙең ҡаршылыҡ күрһәтеүе 1920 йылда Фәләстин фетнәләрен тоҡандыра, быға яуап итеп, йәһүдтәрҙең «Һаганаһ» (ивритса оборона) тип аталған хәрби ойошмаһы барлыҡҡа килә.
Сан-Ремолағы конференция (1920) ҡарарҙары нигеҙендә Милләттәр Лигаһы 1922 йылда Бөйөк Британияға Фәләстин өҫтөнән мандат тапшыра, был «илдә йәһүд милли йортон ойоштороу хәүефһеҙлеге өсөн сәйәси, административ һәм иҡтисади шарттар булдырыу» ихтыяжы менән аңлатыла. .
Ул саҡта илдә мосолман ғәрәптәр күпселекте тәшкил итә, әммә иң ҙур ҡала булған Йәрүсәлимдә йәһүдтәр күпселекте алып тора.
Мандат башланғас та тоҡанған Яффа фетнәләре арҡаһында Британия йәһүд иммиграцияһын сикләй һәм 1921 йылда мандат территорияһының 3/4 өлөшөн яңы ойошторолған Трансиордания әмирлегенә тапшыра, һуңынан (1946 йылда) унда бойондороҡһоҙ Трансиордания короллеге булдырыла, уның территорияһында йәһүдтәргә төпләнеү тыйыла.
1924—1929 йылдарҙа (Дүртенсе алия) Фәләстингә 82 мең йәһүд килә, быға башлыса Польша менән Венгрияла антисемитсылыҡ тулҡыны күтәрелеү сәбәп була. Был ағым башлыса урта синыфҡа ҡараған ғаиләләрҙән тора, улар үҫештәге ҡалаларға килеп төпләнә, сауҙа, йәмәғәт туҡланыуы һәм еңел сәнәғәт тармаҡтарында бәләкәй предприятиелар аса. Һуңынан был тулҡын менән килгәндәрҙең 23 меңе кире китә.
Израилде төҙөгәс
1947 йылдың аҙағында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарарына ярашлы британ Фәләстинен ғәрәп һәм йәһүд өлөштәренә бүлергә һәм Йәрүсәлим районына БМО идаралығы аҫтындағы айырым статус бирергә хәл ителә. Ләкин ғәрәптәр үҙҙәренеке тип һаналған территорияла Израиль Дәүләте төҙөүгә ҡаршы була. Оҙайлы ғәрәп-израиль конфликты башлана.
Беренсе ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Фәләстин территорияһы Израиль, Мысыр һәм Трансиордания араһында бүленә.
Ғәрәп әүҙемдәре шунда уҡ Израилгә ҡаршы террористик һөжүмдәргә күсә. Теракттарҙың күпселеге Мысыр разведкаһы хеҙмәткәрҙәре тарафынан ойошторола һәм Гәззә секторы һәм Йәһүҙиә менән Самария территорияһынан тормошҡа ашырыла.
Ғәрәптәрҙе халыҡ-ара ойошмалар һәм социалистик лагерь илдәре хуплай. 1967 йылда Алты көнлөк һуғыш һөҙөмтәһендә британ Фәләстиненең ҙур майҙаны Израиль контроленә эләгә. 1987 йылда башланған Беренсе фәләстин интифадаһы һөҙөмтәһендә БМО менән Израиль араһында һөйләшеүҙәр үткәрелә, улар буйынса Осло Килешеүҙәре ҡабул ителә. 1994 йылда Фәләстин милли хакимиәте ойошторола, уның етәксеһе итеп Ясир Арафат ҡуйыла. Рамаллаһ ҡалаһында Фәләстин хакимиәтенең баш ҡалаһы урынлаша.
2005 йылда Израиль "Бер яҡлы сикте айырыу планы"н тормошҡа ашырғанда Ғәззә секторы (Газа секторы)нан бөтә йәһүд тораҡ пункттарын эвакуациялай һәм ғәскәрҙәрен дә алып сыға.
Ивановка (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ушаковтың крәҫтиәндәре крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң ер бүлемдәренән баш тарта, күпселеге мещан ҡатламына күсерелә. Бер өлөшө бер нисә алпауыттан ер һатып ала. Улар Ивановка ауылына нигеҙ һала. XX быуат аҙағында 111 йорт иҫәпләнә.
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… у) Баты ауыл Советы Ивановка ҡасабаһының
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (97 % %).
Оло Аҡа ауыл Советы (Мәсетле районы)
Оло Аҡа ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Оло Аҡа ауылы. Оло Аҡа ауыл Советы төньяҡтан Свердловск өлкәһе, көнбайыштан Абдулла, көньяҡтан Әләгәҙ ауыл Советы менән сиктәш.
Тарихы
Оло Аҡа ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Каст-Хатэн-Юган
Каст-Хатэн-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ҡайпан
Ҡайпан (урыҫ. Кайпан) — Танып ҡәбиләһе башҡорттары составындағы ырыу исеме.
Ырыу аралары
Ҡайпан ырыуында түбәндәге аралар бар: ҡоҙаш, кәлтәй, салдау, шәрҙәк, юҙа.
Этник тарихы
Ҡайпан ырыуы Танып ҡәбиләһе менән, килеп сығыштары буйынса түгел, ә аҫаба ерҙәрен бергәләп файҙаланыуы менән генә бәйле.
Ҡайпандар мәҙәниәте нигеҙендә төрки, дала мәҙәниәте ятыуы асыҡ төҫмөрләнә. Был хаҡта С. Н. Шитова үҙенең халыҡ кейеме буйынса ғилми хеҙмәтендә бик яҡшы итеп һүрәтләй. Ҡайпан һәм ҡаҙансы башҡорттары араһында уларҙың олаталары әйткәнсә: «хәҙер инде был яҡтарҙа онотолған ҡурай моңдары аҫтында боронғо ваҡиғалар тураһында һөйләүҙәрен» һағынып иҫкә алыуҙарын ишетергә була.
Этнонимы
«Ҡайпан — Р.: название башкирского рода: И.: bashkir clan name; Т.: bir Baskort seyunun ismi)»
Еңеү паркы (Өфө)
Еңеү паркы (Парк Победы) — Өфө ҡалаһының төньяҡ өлөшөндә (Черниковка районы) урынлашҡан, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү мемориаль комплексы. 1947 йылда асыла. 1980 йылға тиклем «Нефтсе» паркы тип атала. Уның биләмәһендә күп төрлө каруселдәр, балалар майҙансығы һәм күҙәтеү тәгәрмәсе урынлашҡан була.
Ҡайпан
Этнонимы
Ҡайпан этнонимы Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында осрай; ошолай аталған аралар боронғо башҡорт ҡәбиләләре составына инә.
Еңеү паркы (Өфө)
Парк Орджоникидзе районында Ағиҙел йылғаһы ярында урынлашҡан. Көньяҡтан «Ләлә-Тюльпан» мәсете биләмәһенә терәлеп тора, төньяҡтан «Нефтсе» стадионы менән сиктәш.
Еңеү паркының майҙаны: 62 гектар
Ҡайпан
Һылтанмалар
Башҡорт шәжәрәләре: Танып, Ҡаҙансы, Ҡайпан
Еңеү паркы (Өфө)
Еңеү паркы бөгөн
Парк халыҡтың ғәҙәткә ингән ял итеү урыны булып тора. Бында мәктәп уҡыусылары «һуңғы ҡыңғырау»ға һәм яңы өйләнешеүселәр киләләр. Ҡыш өсөн парк артында битләүҙә ҙур булмаған саңғы трассаһы эшләй.
Ҡайпан
Библиография
Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа.. М, Наука, 1974.
Сығанаҡтар
Башҡорт теленең академик һүҙлеге. Өфө. 2013. Башҡортостан «Китап» нәширәте дәүләт унитар предприятиеһы. Т. 3 100 экз. С. 887.
Еңеү паркы (Өфө)
Еңеү паркы бөгөн
2010 йылдың 8 майында Еңеү паркында ике генералдың — Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарыы Миңлеғәле Шайморатовтың һәм Таһир Кусимовтың бюсын асыу тантанаһы үтә.
2010 йылдың 22 июнендә Еңеү паркында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65 йыллығына арналған «Хәтерлә мине» социаль-патриотик акцияһы үтә.
Баҙы
Баҙы (База) — Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге йылға.
Географик белешмә
Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының Шаран районы Михайловка ауылынан көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта баш ала. Көньяҡтан төньяҡҡа Шаран, Саҡмағош, Илеш, Дүртөйлө райондары биләмәһе аша Ағиҙел йылғаһына (тамағынан 110 км) ҡоя. Дөйөм оҙонлоғо 123 км, бассейн майҙаны 1590 км², дөйөм түбәнләнеше 150 метр. Башлыса яҙғы ҡар һыуҙары менән тулылана. Йыллыҡ ағымы 65%-ы яҙғы (апрель—май), 20%-ы йәйге-көҙгө (июнь—октябрь), 15%-ы ҡышҡы (ноябрь—март) осорҙарға тура килә.
Илеш районы Рсай ауылы янында уртаса йыллыҡ ағымы 2,5 м³/с тәшкил итә. Бассейны Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяғында һәм өҫкө пермдең өфө ярусы һәм ҡазан ярусының алевролиттары, ҡомташтары, эзбизташтары, доломиттары, мергелдәре һәм аргиллиттарынан торған Кама-Ағиҙел ҡырлалы уйһыулығында урынлашҡан. Ландшафттары ярлы ҡара тупраҡлы, урманлы даланан тора, көнбайыш өлөшөндә һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар осрай. Бассейндың 8%-ын урман ҡаплаған, 65-%ы һөрөлгән. Иң ҙур ҡушылдығы — Кеүәш.
Ай-Лып-Юган
Ай-Лып-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Лып-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарый (Ҡөрьәнде тәжүидсә уҡыусы )
Ҡарый  (قَارِئ — уҡыусы; Кари — Ҡөрьәнде тәжүидкә ярашлы, йәғни, айырым ҡағиҙәләр буйынса уҡыусы.
Тарихы
Ҡөрьәнде яттан дөрөҫ итеп уҡыу — ҡираәт  — мосолман йәмәғәте барлыҡҡа килеүенең тәүге йылдарынан уҡ йола практикаһында ҙур роль уйнай. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң мосолмандарҙа үәхиҙәрҙең тамамланған китабы булмай, өҙөктәр генә һаҡлана, ҡайһы бер диндарҙар (хафиздар) үәхиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн яттан һөйләй. Ғәрәп яҙмаһында диакритик билдәләрҙең булмауы һаҡланып ҡалған яҙмалар төрлө бәхәстәргә килтерә, был беренсе мосолмандар араһындағы фекер айырымлыҡтары тыуҙыра.
Был етди сәйәси проблемаларға килтереүе ихтимал була, сөнки мосолман йәмәғәтселегенең һәм бөтә Ғәрәп хәлифәлегенең тормошон регламентлауҙа Ҡөрьән төп роль уйнай. Усман ибн Әффан хәлифә идара иткән осорҙа (650һәм 656 йй. араһында) Ҡөрьәндең берҙәм тексын әҙерләүгә ынтылыш яһала. Ҡөрьәнде ятлау менән профессиональ шөғөлләнгән кешеләрҙең махсус төркөмө Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең үәхиҙәрен ятҡа бикләп, һаҡлап ҡала.
Штаккелиц
Штаккелиц (Stackelitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 203 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 108 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6862 һәм автомобиль коды — WB.
Туҡай урамы (Өфө)
Тарихы
Урамдың элекке исеме — Воскресенский. Урам Воскресенск кафедраль соборы исеме менән йөрөтөлгән, ул залының төп туре менән урам яғына сығып торған. Телеграф урамы яғынан Троицкий сиркәүе яғына ҡарай урам саты өлөшө Фролов урамы тип атала, унда Фролов сиркәүе төҙөлгән (Изге Фрол һәм Лавр хөрмәтенә), был ҡаланың иң боронғо сиркәүҙәренең береһе.
1920 йыл аҙағында шағир Ғабдулла Туҡай (Туҡаев Ғәбдулла Мухәмәтғариф улы, 1886—1913) хөрмәтенә урам Туҡай урамы тип атала.
Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы)
Абдулла ауыл Советы — ауыл биләмәһе, Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы муниципаль берәмек. Совет власының урындағы идара органы булараҡ 1919 йылда төҙөлгән, 2005 йылдан ғәмәлдәге статусында. Административ үҙәге — Абдулла ауылы. Төньяҡтан Свердловск өлкәһенең Красноуфимск районы, көнсығыштан һәм өлөшләтә көньяҡтан Мәсетле районының Оло Аҡа ауыл Советы, көнбайыштан һәм өлөшләтә көньяҡтан Дыуан районы Мәтәле ауыл Советы менән сиктәш.
Тарихы
1919 йылдан 1957 йылға тиклем үҙаллы Абдулла ауыл советы булараҡ билдәле. Совхоздарҙы эреләтеү барышында Александр Матросов исемендәге колхоз ерҙәре «Мәсәғүт» совхозына, Абдулла ауыл Советы Әләгәҙ ауыл Советына ҡушыла.
1965 йылда «Мәсәғүт» совхозның Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан 1-се, 2-се, 3-сө, 4-се, 5-се бүлексәләренән «Әй» совхозы төҙөлә, хәҙерге Аббдулла ауыл Советана ҡараған ауылдар Оло Аҡа ауыл Советына ҡушыла.
1930 йылда ауыл Советы биләмәһендә Крахали хуторы һәм Төңгөлдә ауылы теркәлгән, 1963 йылда улар рәсми бөтөрөлгән.
1996 йылда Оло Аҡа ауыл Советы составынан Абдулла, Ключевой, Жвакин ауылдары сығарыла һәм яңынан тергеҙеләгән Абдулла ауыл Советына индерелә.
2005 йылда «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәр сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон» менән ауыл биләмәһе статусы бирелә. .
Васильевка (Устья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Демина (Угра ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Батыев Сәлих Ғилемхан улы
Батыев Сәлих Fилемхан улы  (24 ноябрь 1911 йыл — 7 декабрь 1985 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1960—1983 йылдарҙа Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе (Татарстан тарихында был яуаплы вазифаны иң оҙаҡ биләгән етәксе), РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.
Биографияһы
Сәлих Fилемхан улы Батыев 1911 йылдың 11 (24) ноябрендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Дөмәй ауылында башҡорт ғәиләһендә тыуған. Үҫмер йылдарынан уҡ йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, тыуған ауылында тәүге комсомол ячейкаһын ойоштороусыларҙың береһе була.
1930—1931 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡорт АССР-ы Баҡалы район комитетында пропагандист булып эшләй. 1931 йылда Ҡазанда финанс-экономика институтына инә, өсөнсө курста партия саҡырыуына яуап итеп, уҡыуын ҡалдыра һәм комсомол органдарында эш башлай: 1933—1936 йылдарҙа Татар АССР-ының ул саҡтағы Аҡташ районында МТС начальнигының комсомол эштәре буйынса ярҙамсыһы, артабан ВЛКСМ-дың Арса район комитеты секретары була. 1935 йылда партия өлкә комитетының беренсе секретары Лепа тәҡдиме менән 25 йәшлек Сәлих Батыев ВЛКСМ-дың Татарстан өлкә комитетына бүлек мөдире теп үрләтелә.
Шакиров Миҙхәт Закир улы
Шакиров Миҙхәт Закир улы (5 октябрь 1916 йыл — 1 май 2004 йыл) — СССР-ҙың хужалыҡ һәм партия органдары эшмәкәре. 1944 йылдан ВКП(б) (КПСС) ағзаһы. 1969—1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Биографияһы
Миҙхәт Закир улы Шакиров 1916 йылдың 5 октябрендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Өфө ҡалаһында тыуған. Милләте башҡорт. Атаһы — күренекле башҡорт тел белгесе һәм педагог Закир Шакир улы Шакиров (1881—1968; Ҡарасайылға ауылынан), әсәһе — Ғәфифә Яҡуп ҡыҙы (Ябалаҡ ауылынан). Ҡартатаһы Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәнов (1853/54—1920-се йылдар башы) сығышы менән Иҫке Таҙлар ауылы башҡорттарынан (типтәр ҡатламынан) булған, 1880 йылда Ҡарасайылға ауылы мәсетенең имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөғәллиме итеп тәғәйенләнгән; уның ҡатыны Ғәлимә Нурмөхәмәт ҡыҙы Вәлитова (1861/62—?) тоҡомло почёт гражданины титулына эйә булған мишәр ғаиләһенән сыҡҡан. Шәжәрәһе: Әмәт → Фәйзулла (1746—1807) → Зәйнулла (1783/84—?) → Шәрәфетдин (1799/1800—?) → Мөхәмәтйән (1825—?) → Мөхәмәтшакир (1853/54—1920-се йылдар башы) → Мөхәмәтзакир (1881—1968) → Миҙхәт.
Өфө ҡалаһының 11-се урта мәктәбенең ете классын тамамлағандан һуң, 1932 йылда урындағы паровоз ремонтлау заводы ҡарамағындағы фабрика-завод училищеһына уҡырға инә. Бында слесарь һөнәрен үҙләштерә һәм 1934 йылда Өфө паровоздар ремонтлау заводында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1936 йылда Бежеца (Орджоникидзеград) машиналар эшләү институтының механика-технология факультетына уҡырға инә. Институтты 1941 йылда, иретеп йәбештереү буйынса инженер-механик һөнәре алып, тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан Ворошиловград паровоз эшләү заводына ебәрелә, августа завод Өфөгә эвакуацияланан. Өфөгә ҡайтҡас, эвакуацияланған Харьков электромеханика заводы базаһында йәйелдерелгән коммутацион аппаратура етештереүсе 656-сы оборона заводында эшләй башлай, бындағы вазифалары:
1944 йылдың декабрендә ВКП(б) сафына ҡабул ителә.
1945 йылдың июне — сентябрендә Германияла командировкала була: Дрезден, Лейпциг һәм башҡа ҡалаларҙа немец предприятиеларының йыһаз-ҡорамалдары һәм етештереүҙе ойоштороу менән таныша.
1947 йылдың 15 сентябренән декабргә тиклем ВКП(б)-ның Өфө ҡалаһы Ленин район комитетының кадрҙар буйынса секретары булып эшләй. Артабан 1948 йылдың 15 октябренә ҡәҙәр Башҡортостан АССР-ының Урындағы сәнәғәт министрлығында баш инженер вазифаһын башҡара. Һуңынан «Башнефть» берекмәһенең Стәрлетамаҡ геология-эҙләнеү контораһының геофизик оҫтахана-лабораторияһы мөдире итеп тәғәйенләнә, ә 1950 йылдың 15 сентябренән ошо оҫтахана нигеҙендә төҙөлгән «Геофизприбор» заводының тәүге директоры була.
1950 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһы Молотов районы Советына депутат һәм СССР нефть сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзы башҡарма комитетының ағзаһы итеп һайлана.
1952 йылдың 17 октябренән — магистраль газ үткәргестәр төҙөү, газ һәм нефть промыслаларын тәртипкә килтереү менән шөғөлләнгән 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығының етәксеһе итеп ҡуйыла.