cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Раевка (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — урыҫтар (36,2 %), татарҙар (31,5 %), башҡорттар (23,8 %). .
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бангладеш
Халҡы — 171,7 млн кеше (2021 йыл), территорияһы —. Донъяның иң күп халыҡлы иле (кәрлә илдәрҙе иҫәпкә алмағанда) — 1 км²-ға 1120 кеше. Халыҡ һаны буйынса донъяла һигеҙенсе һәм территорияһы буйынса туҡһан икенсе урынды биләй.
Баш ҡалаһы — Дакка. Дәүләт теле — бенгал теле.
Унитар дәүләт, парламент республикаһы. Economist Intelligence Unit мәғлүмәттәре буйынса, ил Демократия индексы буйынса гибрид режим тип классификациялана.
Бөтә периметры буйынса Һиндостан (көньяҡ-көнсығышта Мьянма менән сиктең ҙур булмаған участкаларынан тыш) һәм Бенгал ҡултығы менән уратып алынған.
Моноэтник дәүләт, халыҡтың 98 % бенгалдар тәшкил итә. Яҡынса 89 % ислам динен тота, 10 % — индуизм диненә ҡарай.
Үҫешеүсе иҡтисади аграр-сәнәғәт иле. 2020 йылда һатып алыу һәләте паритеты буйынса эске тулайым продукт күләме 917,8 млрд АҠШ доллары тәшкил итә (йән башына яҡынса 5400 АҠШ доллары). Аҡса берәмеге — Бангладеш такаһы.
Ил Бөйөк Британияның колониаль биләмәһе була, ул үҙ үҫешен XVII быуаттың беренсе яртыһында башлай һәм хәҙерге Бангладеш территорияһының күпселек өлөшөн XX быуат башына берләштерә. Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1971 йылдың 26 мартында иғлан ителә.
Тарихы
Бенгалия төбәгендә цивилизация яҡынса дүрт мең йыл элек, төбәктә дравид, тибет-бирма һәм австроазиатик популяциялар төпләнгәс, барлыҡҡа килгән. «Бангла» йәки «Бенгалия» һүҙенең килеп сығышы әлегә тиклем билдәһеҙ, әммә ул беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1000 йыл элек был төбәктә йәшәгән дравид ҡәбиләләренән мираҫҡа ҡалған «Банг» һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фараз бар.
Гангаридай короллеге, кәм тигәндә, беҙҙең эраға тиклем VII быуатта барлыҡҡа килә, һуңыраҡ уны Бихар империяһы һәм Магадха, Нанда, Маурье һәм Шунг империялары алмаштыра. Һуңыраҡ Бенгал беҙҙең эраның өсөнсө һәм етенсе быуаттары араһында Гупта һәм Харша империялары, ә һуңынан будда Пала империяһы составына инә.
Һуңғыһы тарҡалғандан һуң Шашанка хакимы егерме биш йыл самаһы дауам иткән батшалыҡ булдыра. Шашанка Бангладеш тарихында беренсе бойондороҡһоҙ король тип һанала. Анархия осоронан һуң өлкә менән (индуистарҙың Сена династияһының ҡыҫҡа хакимлыҡ осоро менән) буддист Пала династияһы дүрт быуат идара итә.
Ислам XII быуатта төбәк аша үтеүсе ғәрәп сауҙагәрҙәре һәм суфый-миссионерҙары менән үтеп ингән, артабан мосолман яулауы исламдың киң таралыуына ярҙам иткән. Полководец афған Бәхтийәр Хилжи (Ikhtiyar ad-Din Muhammad bin Bakhtiyar Khilji) хакимы ғәскәрен ҡыйратыуы 1204 йылда Лакшма династияһы хакимы ғәскәрен ҡыйратҡан һәм төбәктең ҙур өлкәләрен яулаған. Шул ваҡыттан алып төбәк бер нисә йөҙ йыл буйы солтан һәм феодалдар династияһы идаралығына ҡараған. XVI быуатҡа Бенгал төбәге Моголдар Империяһы контролендә һәм Дакка империяның мөһим административ үҙәге була. Европа сауҙагәрҙәре төбәккә XV быуат аҙағында үтеп инә башлай. XVIII быуат башына Европа йоғонтоһо шул тиклем көсәйә, хатта Бенгалия 1757 йылда Плесси һуғышы һөҙөмтәһендә Британияның East India Company компанияһы контроле аҫтына эләгә. Сипайҙар фетнәһе булараҡ билдәле булған 1857 йылдағы үлтереш власты вице-король етәкселегендәге Британия тәхете хакимлығына тапшырыуға килтерә.
Колониаль идара итеү осоронда Һиндостан ярымутрауында бер нисә тапҡыр, шул иҫәптән 1943 йылдағы Бөйөк Бенгалиялағы аслыҡты индереп, аслыҡ була, өс миллионға яҡын кешенең ғүмерен өҙөлә. 1905 йылдан 1911 йылға тиклем Бенгалия өлкәһен ике провинцияға бүлергә маташалар, көнсығыш зонаның баш ҡалаһы итеп Дакка ҡалаһы тора. 1947 йылда Һиндостан бүленгән ваҡытта Бенгалия төбәге дини һыҙаттар буйынса бүленә. Бенгалияның көнбайыш өлөшө Һиндостанға, ә көнсығыш өлөшө Пакистанға Көнсығыш Бенгалия провинцияһы (һуңыраҡ Көнсығыш Пакистан тип үҙгәртелә) тип ҡушыла. Баш ҡалаһы Дакка ҡалаһы.
1950 йылда Көнсығыш Бенгалияла феодаль заминдар (нәҫелдән-нәҫелгә тапшырылыусы ер биләүселек) системаһын юҡҡа сығарған ер реформаһы үткәрелә. Әммә илдең көнсығышының иҡтисади һәм демографик ҡеүәтенә ҡарамаҫтан, Пакистан хөкүмәтендә һәм именлек органдарында көнбайыш өлөштән килгән иммигранттар өҫтөнлөк итә. 1952 йылда бенгал теле статусы хәрәкәтенең барлыҡҡа килеүе Пакистандың ике төбәге араһында низағтың тәүге етди сигналы була. Үҙәк властың иҡтисади һәм мәҙәни хеҙмәттәшлегенә ынтылыуына ҡарата ризаһыҙлыҡ артабанғы ун йыллыҡта ла көсәйә. Уның барышында бангло телле халҡының Авами сәйәси фирҡәһе барлыҡҡа килә. 1966 йылда автономияға өндәгән өсөн Авами лигаһы лидеры шәйех Мүжибур Рахман ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла һәм бары тик 1969 йылда ғына йәмәғәтселек фекере йоғонтоһо аҫтында азат ителә.
1970 йылда Көнсығыш Пакистан ярҙарына ҡеүәтле циклондар ябырыла һәм ярты миллиондан ашыу кеше һәләк булыуының сәбәпсеһе була. Пакистандың үҙәк хөкүмәте стихиялы бәлә-ҡаза эҙемтәләрен бөтөрөүҙә халыҡ-ара реакцияһына уртаса яуап бирә. Емергес циклондарҙан һуң хөкүмәттең булдыҡһыҙ ғәмәлдәренән тыш, шәйех Мүжибур Рахмандың үҙ вазифаһын биләй алмауы бенгал халҡының асыуын ҡабарта, ә уның Авами лигаһы партияһы 1970 йылғы һайлауҙар йомғаҡтары буйынса Парламентта күпселек урынды яулай. Пакистан президенты Яхья хан Мүжибур Рахман менән компромисс табырға маташҡан һөйләшеүҙәр уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, 1971 йылдың 26 мартында һуңғыһын ҡулға алыу тураһында бойороҡ бирелә һәм Көнсығыш Пакистан территорияһын хәрби көс ярҙамында «Прожектор» баҫып алыу операцияһы башлана. Көнбайыш Пакистан армияһының һуғышы ҡан-ҡойошло була һәм күп һанлы кеше ғүмере өҙөлә. Төп маҡсаттары булып Көнсығыш Пакистан интеллигенцияһы, индуистары һәм Һиндостанда һыйыныу эҙләргә тырышҡан ун миллионға яҡын ҡасаҡ тора. Һуғышта һәләк булғандарҙың һандары өс йөҙ меңдән өс миллионға тиклем кеше тәшкил итә тип баһалана.
Ҡулға алыныр алдынан шәйех Мүжибур Рахман формаль рәүештә Бангладештың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә һәм барыһын да, Пакистандың һуңғы һалдаты Бангладеш территорияһын ташлап киткәнсе, һуғышырға саҡыра. Авами лигаһы партияһы лидерҙары Һиндостандың Калькутта ҡалаһында «һөргөнгә ебәрелгән хөкүмәт» ойоштора. Яңы ойошторолған хөкүмәт формаль рәүештә 1971 йылдың 14 апрелендә Көнсығыш Пакистандың Кустия районындағы Мүжиб-Наһар ҡалаһында ант ҡабул итә, беренсе премьер-министр Тажетдин Әхмәд була.
Был үҫеш юлын 1974—1975 йылдарҙағы 1974 йылдың йәйендә ҡот осҡос ташҡын һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән аслыҡ ныҡ ҡатмарлаштыра. 1974 йылдың июль—август айҙарында 20 йыл эсендә көслө ямғырҙарҙан һуң көслө ямғырҙарҙан һуң муссонлы һыу баҫыу ваҡытында 2 меңдән ашыу кеше һәләк була, миллион кеше яралана һәм миллионлаған кеше йортһоҙ ҡала. Август уртаһына илдең 3/4 өлөшө бәләгә тарый. Шул уҡ ваҡытта йәйге уңыштың 80 проценты, шулай уҡ төп ужым культуралары һәләк була. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, йыл һайын етештерелгән продукцияның 40 проценты юҡ ителә. Аҙыҡ-түлеккә ҡытлыҡ, нефткә хаҡтарҙың ҡырҡа күтәрелеүе инфляцияның һиҙелерлек күтәрелеүенә килтерә. Ил етәкселегенең абруйы кәмей, ул непотизмда һәм режимға ҡаршы коррупцияла ғәйепләүҙәр менән бергә премьер-министрҙың абруйын ҡаҡшата. 1974 йылдың декабрендә хөкүмәт хәрби хәл индерә. 1975 йылдың 25 ғинуарында ҡабул ителгән конституцияға индерелгән төҙәтмәләргә ярашлы, демократик парламент системаһы президент хакимлығы һәм яңы ойошторолған «БАКСАЛ» сәйәси альянсы етәкселегендәге бер партиялы системаға күсеү менән алмаштырыла. Уға хөкүмәт барышын хуплаған бөтә партиялар, шул иҫәптән Авами лигаһы, социалистик, коммунистик һәм популяр партиялар инә. Мүжибүр Рахман президент була һәм коррупцияны һәм терроризмды бөтөрөргә тейешле «икенсе революция» кәрәклеге тураһында белдерә. Премьер-министрҙың авторитар режим урынлаштырыу теләге ҡайһы бер офицерҙарҙың ризаһыҙлығын көсәйтә, был ҡанлы хәрби түңкәрелешкә килтерә.
Мүжибур Рахман һәм уның бөтә ғаиләһе тиерлек 1975 йылдың 15 авгусында хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә һәләк була. Артабанғы өс айҙа илдә генерал Зияур Рахмандың власҡа килеүе менән тамамланған сәйәси үлтерештәр, террорҙар, ҡанлы түңкәрелештәр һәм контрһөжүмдәр тулҡыны тоҡана. Ул илдең күп партиялы сәйәси системаһын тергеҙә һәм Бангладеш Милли партияһын ойоштора. Генерал Зияурҙың хакимлығы 1981 йылда хәрбиҙәр тарафынан үлтерелеүе менән тамамлана.
Сираттағы дәүләт башлығы генерал Хөсәйен Мөхәммәт Эршад була, ул власҡа 1982 йылдың 24 мартында ҡанһыҙ түңкәрелештән һуң килә һәм 1990 йылға тиклем власта ҡала. Көнбайыш даирәләре баҫымы аҫтында һәм донъя сәйәсәтенең көслө үҙгәрештәре арҡаһында, антикоммунистик диктаторҙар төбәктә мөһим роль уйнауҙан туҡтай, ул отставкаға китергә мәжбүр була. Шул ваҡыттан алып Бангладешта парламент республикаһы тергеҙелә. Генерал Зияурның тол ҡатыны Халеда Зия Бангладеш Милли партияһын 1991 йылғы дөйөм парламент һайлауҙарында еңеүгә алып килә һәм ил тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ премьер-министр була. Әммә 1996 йылда сираттағы һайлауҙар һөҙөмтәһендә власҡа Мүжибур Рахмандың иҫән ҡалған ҡыҙҙарының береһе шәйех Хасина етәкселегендәге Авами лигаһы килә, әммә 2001 йылда ҡабаттан Бангладеш Милли партияһынан еңелә. 2001 йылда Һиндостан менән Бангладеш араһында ҡораллы конфликт була.
2014 йылда парламент һайлауҙарында еңгәндән һуң, шәйех Хасина Вазед яңы 5 йыллыҡ мөҙҙәткә власта ҡала. 2018 йылдың 30 декабрендә сираттағы һайлауҙар үтә, Авами лигаһы 300 урындың 259-ын яулай, ә шәйех Хасина премьер-министр вазифаһын һаҡлап ҡала.
Хөкүмәт һәм сәйәси система
Бангладеш — унитар дәүләт һәм парламент республикаһы. Илдең бөтә халҡы 18 йәше тулғандан һуң туранан-тура парламент һайлауҙарында ҡатнашыу хоҡуғына эйә. Бер палаталы «Джатия Сангсад» парламентына һайлауҙар биш йылға бер үткәрелә. Джатия Сангсад Бхабан исеме менән билдәле парламент бинаһы архитектор Луи Кан тарафынан проектлана. Парламентта барлығы 345 урын, шул иҫәптән бер мандатлы һайлау округтарынан һайланған ҡатын-ҡыҙ депутаттар өсөн 45 урын махсус резервта бар. Премьер-министр, хөкүмәт башлығы булараҡ, кабинет ойоштора һәм дәүләт менән идара итә. Ул формаль рәүештә Бангладеш президенты тарафынан тәғәйенләнһә лә, ул парламент күпселеген күрһәтергә тейеш. Президент посы церемониялыраҡ, ә илдең президенты парламент тарафынан һайлана.
Ләкин президент власы күсеү һәм власты үткәреү өсөн яуап биргән күсмә хөкүмәт ойоштороу моментында киңәйә. Күсеүсе хөкүмәт офицерҙары мотлаҡ партияһыҙ булырға һәм үҙ бурыстарын үтәү өсөн өс айға вазифаға тәғәйенләнергә тейеш. Власты тапшырыуҙың бындай ысулы беренсе тапҡыр Бангладеш тарафынан 1991 йылда һайлауҙар ваҡытында ҡулланыла һәм 1996 йылда Конституцияға 13-сө төҙәтмә менән нығытыла.
Бангладеш Конституцияһы тәүге вариант буйынса 1972 йылда ҡабул ителә һәм әлеге ваҡытта уға 14 төҙәтмә индерелгән. Илдең юғары суд органы — юғары суд, уға судьяларҙы ил президенты тәғәйенләй. Суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары насар үҫешкән. Суд һәм башҡарма вәкәләттәрҙе бүлеү 2007 йылдың 1 октябренә тамамлана. Был бүленеш һөҙөмтәһендә суд власы битараф һәм көслө булыр тип көтөлә ине. Ҡануниәт системаһы нигеҙендә шулай уҡ инглиз прецедент хоҡуғы бар, ғаилә, никах һәм вариҫлыҡҡа ҡағылышлы закондарҙы иҫәпкә алмағанда, улар төрлө халыҡ төркөмдәренең дини традицияларынан үҙләштерә.
Бангладештың төп партиялары — Авами лигаһы һәм Бангладеш Милли партияһы. Банладеш Милли Ппартияһының лидеры — Халеда Зия һәм уның төп сәйәси союздаштары, төрлө исламсы партиялар, мәҫәлән, «Джамаат Исламия Бангладеш» һәм Ислами Ойкья Джот, шул уҡ ваҡытта « Авами Лигаһы» лидеры шәйех Хасиндың сәйәси союздаштары булып һул һәм дин әһелдәренә ҡаршы партиялар тора. Шәйех Хасина менән Халеда Зиа бер-береһенә дошман булып торалар һәм сәйәси майҙанда 15 йыл өҫтөнлөк итәләр. Тағы ла бер мөһим уйынсы — «Джатья» партияһы тора, уның лидеры — элекке хәрби диктатор Эршад. «Авами лигаһы» һәмБангладеш Милли партияһының ҡапма-ҡаршылығы бик көслө һәм протестар, көс ҡулланыу һәм үлтереүҙәр менән билдәләнә. Йәштәрҙең сәйәси әүҙемлеге сиктән тыш юғары һәм бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш заманынан килә. Бөтә партияларҙың да тиерлек составында йәштәр хәрәкәте бар, уларҙың етәкселәре хатта Парламентҡа һайланалар.
2007 йылдың 11 ғинуарында яңы һайлау исемлеген әҙерләү, илдең хәрбиҙәре хуплаған коррупцияға ҡаршы көрәш тураһында ғәҙәттән тыш ҡарар ҡабул итеү һөҙөмтәһендә, Фәхруддин Әхмәд етәкселегендәге Күсмә хөкүмәт 2007 йылдың 22 ғинуарында һайлауҙарҙы туҡтатып тора. Хәрбиҙәр күсмә хөкүмәткә коррупцияға ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтә, уның һөҙөмтәһендә Бангладеш Халыҡ-ара Transparency International «коррупционлығы индексы» нда иң аҫтан 147 урынға күсә. «Авами лигаһы» етәкселегендәге Ҙур Альянс 2008 йылдың 29 декабрендәге һайлауҙарҙа парламентта 300 урындың 230-ын алып, бер һүҙһеҙ еңеү яулайОло Альянс етәкләгән лиг, һүҙһеҙ еңеү яуланы 2008 йылдың 29 декабрендәге һайлауҙар булһа, парламенттағы урындар 230 алынған 300.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Бангладеш халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә халыҡ-ара ойошмалар менән хеҙмәттәшлекте киңәйтеүгә йүнәлтелгән сәйәси курс буйынса сығыш яһай һәм, иң элек, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән. 1974 йылда Бангладеш Британия Милләттәр Берҙәмлеге һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы берләшмәһенә инә һәм шул ваҡыттан (1978—1979 һәм 2000—2001 йылдарҙа) алып ике тапҡыр БМО Именлек Советының даими булмаған ағзаһы итеп һайлана. XX быуаттың 80-се йылдарында Бангладеш Көньяҡ Азия илдәре менән хеҙмәттәшлекте киңәйтеү маҡсатында Көньяҡ Азия төбәк хеҙмәттәшлеге ассоциацияһын булдырыуҙа төп роль уйнай. Бангладеш 1985 йылда ойошмаға нигеҙ һалынғандан алып ике тапҡыр президентлыҡ итә.
Бангладеш Һиндостан менән иң мөһим һәм ҡатмарлы мөнәсәбәттә. Илдәр араһындағы мөнәсәбәттәр мәҙәни-тарихи бәйләнештәр нигеҙендә формалашҡан һәм ил эсендәге фекер алышыуҙарҙың мөһим өлөшө булып тора. Һиндостан менән мөнәсәбәттәр бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барышында күрһәтелгән хәрби һәм иҡтисади ярҙам һәм һуғыштан һуңғы реконструкция ваҡытындағы ярҙам һөҙөмтәһендә ыңғай башлана. Ваҡыт үтеү менән, илдәр араһындағы мөнәсәбәттәр төрлө сәбәптәр арҡаһында үҙгәрә.
Төп «ыҙғыш алмаһы» булып Фаракка дамбаһын төҙөү һәм файҙаланыуы тора. Һиндостан Ганг йылғаһында 1975 йылда Бангладеш сигенән 18 км (11 миль) алыҫлыҡта дамбалар төҙөй башлай. Бангладеш рәсмиләре әйтеүенсә, плотина илдең ауыл хужалығына кәрәкле ҙур күләмдәге һыуҙы тартып ала һәм тәбиғәт бәлә-ҡазаларынан шул тиклем ныҡ яфаланған илдә кеше ҡулы менән эшләнгән бәлә-ҡазалар кимәлен арттыра. Һиндостан һиндтарға ҡаршы булған сепаратистарға һәм ислам боевистарына иғтибарҙы йәлеп итергә саҡыра, йәнәһе лә улар 2500 миль (4000 км) оҙонлоҡтағы сик буйында һыйыныу урыны тапҡан, шулай уҡ законһыҙ иммигранттар ағымы, Һиндостан уларҙан һаҡланыу өсөн сәнскеле сымдан торған һаҡлағыс хатта ҡоролмалар төҙөй. Ләкин Төбәк-ара Төбәк хеҙмәттәшлек ассоциацияһы саммитында 2007 йылда ике яҡ сик буйы мәсьәләләрен хәл итеү, шулай уҡ хәүефһеҙлекте тәьмин итеү һәм иҡтисади үҫеш менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеү тураһында һөйләшеп килешә.
Ҡораллы көстәр
Бангладеш Ҡораллы көстәре профессиональ нигеҙҙә формалаша. Армияның дөйөм һаны 200 000 кеше тәшкил итә (шул иҫәптән резервтағылар ), шуларҙан хәрби һауа көстәрендә — 22 000 кеше, флотта — 14 950 кеше. 7 дивизиянан тора, уларҙың составында 16 пехота, 1 бронетанк, 3 артиллерия һәм 1 инженер бригадаһы бар. Бынан тыш, 3 бронетанк полкы бар. Башлыса сит илдә етештерелгән, башлыса Ҡытайҙыҡы. Бангладешта яҡынса 160 танк һәм 60 берәмеккә яҡын еңел бронемашина ҡулланыла. Илде һаҡлауҙағы традицион роленән тыш, армия сәйәси тотороҡһоҙлоҡ осоронда һәм тәбиғәт һәләкәттәрен тергеҙеү һәм тәртип һаҡлауға йәлеп ителә. Әлеге ваҡытта Бангладеш хәрби конфликттарҙа ҡатнашмай, ләкин Фарсы ҡултығында һуғышы ваҡытында коалиция ҡарамағына 2300 кеше бирә. Бангладеш БМО эгидаһы аҫтындағы бөтә донъя буйынса операцияларҙа әүҙем ҡатнаша. Мәҫәлән, 2007 йылда Бангладештың Конго Демократик Республикаһында, Либерияла, Суданда, Көнсығыш Тиморҙа һәм Кот-д’Ивуарҙа вәкилдәре була. Хәрби-диңгеҙ флотына 5 фрегат (50-се йылдарҙа төҙөлгән 3 элекке британ фрегаты, «Осман» Ҡытай фрегаты һәм Көньяҡ Кореяның яңы «Бонгобондху» фрегаты), 11 ракета катеры, 11 торпедалы кәмә, 20 ҡарауыл карабы инә.
Илдә шулай уҡ 50 000-дән ашыу кешенән торған (эске эштәр министрлығына буйһонған ун мең сик һаҡсыһы, 30 меңлек «Бангладеш уҡсылары» корпусы, 5000 кешелек хәрбиләштерелгән полиция көстәре, 200 яр буйы һағы кешеһе) хәрбиләштерелгән подразделениелары бар.
Бангладеш Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән иң йылы мөнәсәбәттәрен үҫтерә, был, бигерәк тә һуңғы ун йыллыҡта, Көньяҡ Азия илдәренең иҡтисади хеҙмәттәшлеге һөҙөмтәһе булып тора. 2006—2007 йылдар араһында Бангладешта етештерелгән ҡайһы бер тауарҙарҙың Ҡытай баҙарына пошлинаһыҙ импорт тураһындағы килешеүҙәр һөҙөмтәһендә илдәр араһында тауар әйләнеше 28,5 процентҡа арта. Иҡтисади өлкәлә генә түгел, Бангладеш ҡораллы көстәре менән Ҡытай Халыҡ азатлыҡ армияһы араһында Бангладешты Ҡытай етештергән хәрби техника менән тәьмин итеү тураһындағы ике яҡлы килешеүҙәр нигеҙендә хеҙмәттәшлек нығына. Ҡул ҡуйылған килешеүҙәр атыу ҡоралынан алып ҡытай фрегаты 053H1 кеүек эре диңгеҙ судноларына тиклем хәрби техниканың киң спектрын үҙ эсенә ала.
Административ бүленеш
Бангладеш 8 административ өлкәнән (дивизиондар ) тора, уларҙың һәр ҡайһыһы өлкәнең иң ҙур ҡалаһы исемен йөрөтә: Барисал, Читтагонг, Дакка, Кхулна, Раджшахи, Силхет, Маймансингх һәм Рангпур исемен йөрөтә.
Административ өлкәләр, үҙ сиратында, райондарға бүленә («зила»). Илдә барлығы 64 район бар, уларҙың һәр береһе ярҙамсы райондарға бүленә («упазила» йәки «тхана»). Полиция идаралығы булған территория (police station), ҙур ҡалалар территорияһын иҫәпкә алмайынса, бер нисә коммунаға бүленә, уларҙың һәр береһендә бер нисә ауыл булыуы мөмкин. Ҙур ҡалалар территорияһында полиция бүлектәре участкаларға (ward) бүленә, улар, үҙ сиратында, кварталдарға (mahalla) бүленә. Өлкәләр, округ һәм бәләкәй округтар кимәлендә рәсми рәүештә һайлауҙар процедуралары юҡ, ә тейешле административ берәмектәр етәкселеге тәғәйенләнә. Туранан-тура һайлау һәр участкала (wards) бар, уларҙа кабинет рәйесе һәм ағзалары һайлана. 1997 йылда парламент акты ҡабул ителә, уға ярашлы һайлауҙар ваҡытында һайлау участкаһында мотлаҡ рәүештә ҡатын-ҡыҙ кандидаттар өсөн өс урын ҡалдырыла.
Пешица
Пёшица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәләкәй Моҡас
Бәләкәй Моҡас (Маломукачево) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 193 кеше. Почта индексы — 453866, ОКАТО коды — 80241850005.
Тарихы
Бәләкәй Моҡас ауылы 1860—1902 йылдар араһында барлыҡҡа килә. 1920 йылда унда 207 кеше йәшәгән 45 йорт иҫәпләнә. Шул уҡ йылда Ҙур Моҡас ауылында 51 йортта 248 кеше иҫәпләнгән.
1842 йылда 310 кешегә 296 бот көҙгө ашлыҡ һәм 1596 бот яҙғы иген сәселә. Бөтә халыҡ өсөн 500 йылҡы малы, 336 эре мөгөҙлө мал, 760 баш һарыҡ булған. Бер нисә кеше умартасылыҡ менән шөғөлләнгән — уларҙа 30 умарта иҫәпләнгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (85 %) йәшәй.
Нюдя-Тин-Яха
Нюдя-Тин-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вода-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Минечка
Минечка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песь йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Торт
Торт (torta, ранее от tōrta, йоморо икмәк) — крем йәки джем һеңдерелгән бер нисә ҡамыр йәймәһенән торған десерт; һөт, май, шәкәр, йомортҡаға баҫылған сөсө ҡамырға крем, еләк-емеш һ. б. ҡушып бешергән татлы ашамлыҡ.
Ҡатнашмалар өлөшө
Торт бешереү өсөн: он, аҡ май, шәкәр, ҡамыр йомшартҡыс, йомортҡа, шоколад, ҡуйыртылған һөт, сәтләүек, ҡара емеш, ҡурай һәм ер еләктәре, шыйыҡ сыр кәрәк буласаҡ.
Һылтанмалар
20 июль көнө - Халыҡ-ара Торт байрамы - Донъя кимәлендә билдәләнә.
Булдым
Булдым — Булдым -Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
Географияһы
Булдым күле Силәбе өлкәһенең Кәҫле районында, Вишнёвогорск (Сейәлетау) ҡасабаһының ситендә, төньяҡ-көнбайышҡараҡ урынлашҡан. Кәҫле ҡалаһынан 16 км алыҫлыҡта ята.
Көньяҡ-көнбайышта уға Булдым йылғаһы килеп ҡоя. Төньяҡ-көнсығышта ҡылымыҡ аша Оло Вязовка йылғаһы менән, артабан Илашты күле менән тоташа.
Тасуирламаһы
Булдым күленең майҙаны 2,7 км², һыуы аға. Төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш яҡтарынан күлгә шишмәләр ағып төшә. Көньяҡ ярынан башҡа ярҙары һаҙлыҡлы.
Ҡышҡы максималь боҙ ҡалынлығы 1,65 м.
Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең күренекле географы, топонимисы күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: От тюркского мужского имени Булдым, Булды, производного от глагола була, булыу — «посетить», «быть», «побывать», «приходить», «становиться». В значении «родился», «пришел наследник», с имяобразующим аффиксом -ды, -дым. ..
Японияның милли парламент китапханаһы
Милли парламент китапханаһы (яп. 国立国会図書館 Кокури Кокай Тоскан) — Японияның  - берҙән-бер, донъялағы иң ҙур  китапханаларҙың береһе. 1948 йылда  Япония Парламенты ағзалары ҡулланһын өсөн барлыҡҡа килгән. Маҡсаттары һәм мөмкинлектәре буйынса ул  АҠШ  Конгресы Китапханаһына тиң. Милли парламент китапханаһы  Токиолағы  һәм Киотолағы ике  төп  һәм тағыла бер нисә бүлексәнән тора.
Тарих
Японияла Парламенттың  вәкәләттәре сикләнгәнлектән, уларҙың мәғлүмәткә ихтыяжы бик булмаған. Тәүге  парламент китапханаларында  фондтар ҙа, законға ярашлы тормошҡа мөһим өҫтәлмәләр индереү хеҙмәте лә   булмаған. Икенсе бөтә донъя һуғышында Японияның еңелеүенә тиклем башҡарма хакимиәт, пэрҙарҙы һәм Палаталар вәкилдәрен мәғлүмәт сығанаҡтарына яҡын ебәрмәйенсә, барлыҡ сәйәси документтарҙы үҙ контролендә тотҡан. АҠШ ғәскәрҙәренең оккупацион көстәрекомандующийы Д. Макартур Парламент китапханаһы  системаһын реформалаштырыуҙы  Японияның Икенсе бөтә донъя һуғышында еңелгәндән һуңғы осорҙа илдә барған демократлаштырыу процесының мөһим өлөшө тип иҫәпләгән.
1946 йылда  Парламент палаталары  Милли Парламент китапханаһының даими комитетын төҙөгән. Тарихсы-марксист Горо Хан и <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на японском языке ">(яп. <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на японском языке ">) ., һуғыш ваҡытында  хөкүмәттән айырмалы  ҡарашта булғанлығы арҡаһында төрмәлә ултырған һәм һуғыштан һуң Кәңәшселәр  Палатаһына (Элекке Пэрҙар Палатаһы) һайланғас, был реформаларҙы тормошҡа ашырыуҙы бик уңышлы рәүештә етәкләгән. Хани яңы учреждениела халыҡ суверенитеты үҙәген"  һәм  "тыныс революцияны" тормошҡа ашырыуҙың сараларын күргән. Китапханала реформалар үткәреү өсөн яуаплы булған оккупация офицерҙары "оккупация был осорҙоң катализаторы булып торһа ла, урындағы башланғысты һәм реформаларҙың үҫешен Г. Хани кеүек япондар тормошҡа ашырҙы" тип иҫәпләгән.
Милли парламент китапханаһын 1948 йылдың июнендә  Осрашыуҙар Һарайында  (һуғышта шартлатылған элекке Акасака һарайы) асҡандар. Был ваҡытта китапхананың фондында 100 мең том булған. Уның беренсе директоры итеп сәйәсмән Токудзиро Канамори , ә директор урынбаҫары — фәлсәфәсе  Масакадзу Накай тәғәйенләнгән. 1949 йылда Милли парламент китапханаһы Милли китапхана (элекке Император китапханаһы) менән берләшкән Японияның берҙән-бер милли китапханаһына әйләнгән. Уның фонды элекке Уэнос Милли китапханаһынан алып киленгән  1 млн том  арҡаһында ныҡ тулыланған.
1961 йылда китапхана Парламенттан алыҫ булмаған  хәҙерге Нагатате районына  күсерелгән. 1986 йылда ундағы китаптарҙың һаны  12 млн дана тәшкил иткән. 2002 йылда Кансай Фәнни ҡалаһында (Сейка ҡасабаһы, Сораку өйәҙе, Киото префектураһы) урынлашҡан  Милли парламент китапханаһының Кансай бүлегендә  6 млн. китап һаҡланған. 2002 йылдың майында Уэнола элекке Император китапханаһында яңы бүлек асылған, унда Халыҡ-ара балалар әҙәбиәте китапханаһы урынлашҡан. Был филиалда балалар өсөн бөтә донъя балалар әҫәрҙәренең  400 мең томы бар.
Милли парламент китапһанаһындағы китаптар  һәм уның төрлө хеҙмәттәре менән хәҙерге көндә киң йәмәғәтселек  файҙалана. Мәҫәлән,  2004 йылдың мартында китапхана  250 мең   мөрәжәғәтте хеҙмәтләндергән, был Парламенттан килгән  32 мең  мөрәжәғәттән күпкә ҙур.
Эшмәкәрлеге
Япон закондар ярашлы рәүештә япон нәшриәттәре үҙҙәре сығарған бөтә продукцияны  Милли парламент  китапханаһына ебәрергә тейештәр. Хөкүмәт нәшриәттәре үҙенең һәр нәшер ителгән продукцияһының  30  данаһын, ә шәхси нәшриәттәр - бер китабын  ярты хаҡына Милли парламент китапханаһына  ебәреп тора. Был шарттар  уға  даими рәүештә донъялағы иң яҡшы япон әҙәбиәте  фондтарын тоторға мөмкинлек бирә. Барлыҡ китаптар һәм периодика «Нихон дзэнкоку сёси» (日本全国書誌, «Общегосударственная библиография Японии») библиографик йыйынтыҡҡа  айырым тәртиптә теркәлә бара. Был йыйынтыҡ АҠШ һәм бөйөк Британияның үҙәк китапханаларының  нәшерҙәре менән хөкүмәт-ара алыш-биреште тәьмин итә. Библиографияны тәртипкә килтереүҙә магнит таҫмалар ҡулланылған,  ә 1971 йылдан — компьютер технологиялары ҡулланыла. Китапхана фондтарынан китап эҙләү тиҙ йөрөшлө  системаһын JAPAN/MARC системаһы  менән алып барыла.
Японияның Милли парламент китапханаһы  1 үҙәк һәм 27 ярҙамсы махсуслаштырылған  китапхана бүлектәренән тора. Уларҙың эсенә һирәк  Тоё  һәм Халыҡ-ара балалар әҙәбиәте китапханаһы ла инә. балалар әҙәбиәте. Үҙәк бүлектә  закон проекттарын тикшереү хеҙмәте эшләй, ун да  юриспруденция өлкәһендәге белгестәр менән бер рәттән, сәйәсәт һәм иҡтисад белгестәре,  баҫмаларҙы йыйыу, эшкәртеү хеҙмәте белгестәре эшләй. Китапхана  граждандарҙың киң даирәһе  өсөн һәр ваҡыт асыҡ, унда 1100 ултырыу урыны бар. Китапхана библиографик консультациялар бирә һәм  Японияның йәмәғәт, ҡала, университеттар китапханалары менән  алыш-бирештәр итә. Ул Халыҡ-ара библиотека ассоциациялары һәм учрежденияларының ағзаһы һәм китапхана эшендәге тикшеренеүҙәрҙә ҡатнашлыҡ итә.
Булған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 2001 йылда  китапхана фонды 489 мең китап, 420 мең карта, 470 мең видео һәм аудио-яҙмалар, 167 мең периодик баҫмалар булған. Булған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 2007 йылда китапхана  фондтарында  22.869.278 документтар һаҡланған. 1999 йылда уға 397.000 кеше килгән.
Мөһим махсус коллекциялар
Китапхананың 8 махсус коллекцияһы мөһим булып һанала:
Интернет селтәре өсөн китаптарҙың цифрланыуы
Һуңғы йылдарҙа  китапханала  әүҙем рәүештә инглиз һәм япон телендәге китаптар сайттарға ҡуйылған. Был сайттарға китапхананың дөйөм каталогы, 60 000 заманса китаптар, 37 000  Японияның боронғо  парламент ултырыштарының документтары ингән.
Шайтанка (Межевая Утка ҡушылдығы)
Шайтанка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межевая Утка йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арыҫланов
Арыҫланов — фамилия.
Камыстыаят
Ҡамышлыаят — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ҡаҙағстан биләмәләрендә аға. Йылға Аршаглы-Аят йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 145 км.
Исеменең килеп сығышы
Камыслы-Аят (Камысты-Аят), река, правый приток Арчаглы-Аят, бассейн Аят…
От тюркского слова камыс, камыш, вошедшего в словарный состав русского языка; -лы, -ты, — словообразовательные аффиксы. Камыш — древнее тюркское мужское имя, связанное с тотемическими воззрениями.
Ҡамыш (лат. Scírpus) — күрәндәр төрөнә кергән бер бер һәм күп йыллыҡ яр буйы һыу үҫемлеге, күбеһенсә һыуҙа йәки ярҙа ҡуйы әрәмәлектәр хасил итеп үҫеүсе үҫемлектәр.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000454
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200045
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫке Туҡран
Иҫке Туҡран (Старотукраново) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 173 кеше. Почта индексы — 452976, ОКАТО коды — 80218807010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хельдрунген
Хельдрунген (Heldrungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2215 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 128 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6577 һәм автомобиль коды — KYF.
Дуҫлыҡ монументы
Дуҫлыҡ монументы — башҡорттарҙың Рәсәйгә ҡушылыуына 400 йыл тулыу айҡанлы 1965 йылда Өфө ҡалаһында, Ағиҙел ярында ҡуйылған һәйкәл. Скульпторҙары М. Ф. Бабурин, Г. П. Левицкая, архитекторҙары Г. И. Гаврилов, Е. И. Кутырёв.
1974 йылда РСФСР Министрҙар Советы ҡарары менән «дәүләт әһәмиәтендәге һәйкәл» статусы бирелә.
Ул Ағиҙел йылғаһы буйлап пароходта йөҙөүселәргә лә, күпер аша автобустарҙа үтеүселәргә лә мөһабәт булып күренеп тора.
Тарихы
Уға беренсе таш 1957 йылдың 14 июнендә һалына һәм буласаҡ монумент урынына «Здесь будет сооружён монумент в память 400-летия добровольного присоединения Башкирии к Русскому государству» тигән яҙыулы мәрмәр таҡтаташ урынлаштырыла. Монумент 1965 йылдың 7 авгусында тантаналы асыла, ул тарихи Өфө ҡәлғәһе урынында тора. Авторҙары: Михаил Бабурин; Галина Левицкая.
Гәйнә разъезы
Гәйнә разъезы (Разъезда Гайны) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452132, ОКАТО коды — 80202806004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ургуза
Ургуза — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пильмен-Тосе
Пильмен-Тосё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рафиҡов Ғәли Лотфрахман улы
Рафиҡов Ғәли Лотфрахман улы, Ғәли Рафиҡи (29 июль 1890 йыл — 11 март 1945 йыл) — уҡытыусы, яҙыусы. 1928—1945 йылдарҙа Бәләбәй педагогия училищеһы уҡытыусыһы.
Биографияһы
Ғәли Лотфрахман улы Рафиҡов 1890 йылдың 29 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Баязит ауылында тыуған. Стәрлебаш мәҙрәсәһендә белем ала. 1905 йылдан «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға керә. Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһе асылғас, шунда ҡайта.
1916—1926 йылдарҙа Айыт, Баязит, Кәркәле ауылдарында уҡыта. 1926 йылда коммунистар партияһы сафына алына.
1928 йылдан ғүмеренең аҙағынаса Бәләбәй педагогия техникумында эшләй. Ситтән тороп К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
1944 йылда Бәләбәй ҡалаһында вафат була.
Ашшурбанипал китапханаһы
Ашшурбанипал китапханаһы — боронғо донъяның һаҡланып ҡалған иң ҙур китапханаһы һәм бөтә билдәле китапханаларҙан иң боронғоһо. Ассирияның баш ҡалаһы Ниневияла батша Ашшурбанипал (Ашшурбанапал) (б. э. т. VII б.) бойороғо буйынса 25 йыл дауамында төҙөлә. Шулай уҡ дәүләт архивы хеҙмәтен үтәй. Батша үлгәндән һуң фондтар төрлө һарайҙарға таратыла. Археологтар тапҡан китапхананың бер өлөшө 25 000-30 000 шына яҙыулы текстар менән балсыҡ табличкаларҙан тора. XIX быуат уртаһында китапхананы асыу Месопотамияның мәҙәниәтен аңлау һәм шына яҙыуҙарҙың шифрын асыу өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була.
Фондтары
Ашшурбанипал кешелек туплаған бөтә белемдәрҙе туплаған китапхана булдырырға ниәтләй. Бигерәк тә уны дәүләт менән идара итеү өсөн кәрәкле — нисек илаһтар менән даими аралашыуҙы өҙмәү, яҡтыртҡыстарҙың хәрәкәте һәм ҡорбан малдарының эске ағзалары буйынса киләсәкте алдан әйтеү тураһында мәғлүмәттәр ҡыҙыҡһындыра. Шуға күрә фондтарҙың байтаҡ өлөшөн арбау, күрәҙәлек, тылсымлы һәм дини йолалар, мифологик хикәйәттәр текстары тәшкил итә. Мәғлүмәттәрҙең төп өлөшөн махсус ойошторолған яҙыусылар командаһы шумер һәм вавилон текстарынан алған.
Китапхана медицина текстарының ҙур йыйылмаһына эйә була (тылсым ярҙамында дауалауға баҫым яһала), әммә Вавилондың бай математик мираҫы аңлашылмаған сәбәптәр арҡаһында иғтибарға алынмай. Бында әҙәби-эпик хикәйәттәр исемлеге, атап әйткәндә, Ғилғәмеш тураһында эпос һәм Энум элиштың мифологик тәржемәһе менән табличкалар, шулай уҡ доғалар, йырҙар, юридик документтар (мәҫәлән, Хаммурапи закондары), хужалыҡ һәм административ яҙмалар, хаттар, астрономик һәм тарихи хеҙмәттәр, сәйәси характерҙағы яҙмалар, батшалар исемлеге һәм шиғри текстар менән табличкалар була.
Текстар аккад теленең Ассирия, Вавилон диалектында, шулай уҡ шумер телдәрендә яҙылған. Күп текстар, шул иҫәптән энциклопедик баҫмалар һәм һүҙлектәр параллель рәүештә шумер һәм аккад телдәрендә бирелә. Ҡағиҙә булараҡ, бер текст алты күсермәлә һаҡланған, был бөгөн табличкаларҙың шифрын асыу (сисеү) буйынса эште күпкә еңеләйтә. Бөгөн Ашшурбанипал китапханаһы аккад телендәге текстарҙың иң ҙур йыйынтығы булып тора.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Китапхана Ассирия хакимы Ашшурбанипалдың бойороғо буйынса төҙөлә, ул текстарға һәм дөйөм алғанда ғилемгә ҙур ҡыҙыҡһыныуы менән айырылып тора. Ашшурбанипалдың элгәрҙәре ҙур булмаған һарай китапханаларына эйә булалар, әммә уларҙың береһенең дә текстарҙы коллекциялауға бындай әүәҫлеге булмай. Ашшурбанипал бихисап яҙыусыларҙы үҙҙәренә осраған текстарҙың күсермәләрен эшләү өсөн илдең төрлө төбәктәренә ебәрә. Бынан тыш, Ашшурбанипал бөтә эре ғибәҙәтхана архивтарында текстарҙың күсермәләренә заказ бирә, һуңынан улар уға Ниневияға ебәрелә. Ҡайһы берҙә, хәрби походтар ваҡытында Ашшурбанипал тотош шына яҙыулы китапханаларҙы баҫып алыуға өлгәшә, уларҙы шулай уҡ үҙенең һарайына алып ҡайта.
Китапхананы ойоштороу
Ашшурбанипалдың китапханасылары китапхана текстарын каталоглаштырыу, күсермә яһау, аңлатма биреү һәм тикшереү буйынса ҙур эш башҡаралар, быны күп һанлы глоссарийҙар, әҙәбиәт исемлектәре һәм комментарийҙар дәлилләй. Ашшурбанипал үҙе китапхананы тәртипкә килтереүгә ҙур әһәмиәт бирә. Һәр табличкала уның исеме яҙылған (үҙенсәлекле экслибрис), колофонда күсермәһе эшләнгән үҙенсәлекле табличка атамаһы килтерелә. Китапханала балауыҙ биттәр менән йөҙҙәрсә кодекс була, был балауыҙҙа яҙылған тексты төҙәтергә йәки ҡабаттан яҙырға мөмкинлек бирә. Шына яҙыулы табличкаларҙан айырмалы рәүештә (янғындар ваҡытында улар сынығалар ғына), балауыҙ табличкалары оҙаҡҡа сыҙамай. Улар китапханалағы пергаментлы һәм папируслы төргәктәр кеүек үк һаҡланмағандар. Боронғо каталогтар буйынса фекер йөрөткәндә, Ашшурбанипал йыйған бөтә фондтарҙың 10 проценты беҙҙең көндәргә килеп еткән.
Әһәмиәте
Мин, аҡыл эйәһе Адапа алып килгәндәрҙе өйрәндем, табличкаларҙа яҙыу оҫталығына эйә булдым, күктә һәм ерҙә киләсәкте алдан әйтеүҙе аңлай башланым, ғалим ир-аттарҙың һүҙ көрәштереүендә ҡатнашам, ҡорбан малының бауыры буйынса пәйғәмбәрлек итеүҙең тәжрибәле мәғәнәһен аңлатыусылар менән бергә киләсәктә ни буласағын алдан әйтәм. Мин ҡатмарлы, бүлеүгә һәм ҡабатлауға ябай булмаған мәсьәләләрҙе сисә беләм, даими рәүештә шумер кеүек ҡатмарлы, йәки аңлатма биреүе ҡыйын булған аккад телендә оҫта яҙылған таҡталарҙы уҡыйым, таштағы бөтөнләй аңлашылмаған бик боронғо яҙмалар менән танышмын.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <div class="mw-collapsible mw-collapsed ts-Скрытый_блок ts-Скрытый_блок-gray ts-Скрытый_блок-rightHideLink ts-oq" style="border:none;">
Ашшурбанипалдың үҙенең яҙмалары (бәлки, иң яҡшы яҙыусылар төҙөгәндер) юғары әҙәби сифаттар менән баһаланған.
Артабанғы тарихы
Ашшурбанипалдан һуң быуын аша уның баш ҡалаһы мидиялылар һәм вавилонлылар һөжүме аҫтында ҡолай. Китапхана, ғәҙәттә бындай осраҡтарҙа булғанса, таланмаған, ә үҙе һаҡланған һарайҙар емереклектәре аҫтында ҡалған.
1849 йылда китапхананың күп өлөшөн (Евфрат ярындағы төньяҡ-көнбайыш һарайында һаҡланғанын) британ археологы Остин Генри Лэйард таба. Өс йылдан Лэйардтың ассистенты британия дипломаты һәм сәйәхәтсеһе Ормуз Рассам һарайҙың ҡапма-ҡаршы ҡанатында китапхананың икенсе өлөшөн таба. Ике өлөш тә Британия музейына һаҡлауға сығарыла. Китапхананы асыу ғалимдарға Ассирия мәҙәниәте тураһында «беренсе ҡулдарҙан» төшөнсә алырға мөмкинлек бирә. Быға тиклем Ассирия тураһында Геродоттың һәм Элладаның башҡа тарихсыларының хеҙмәттәренән генә билдәле була, ә уларҙың сығанағы булып, үҙ сиратында, фарсылар хеҙмәт иткән. Гилгәмеш тураһындағы эпостың табылыуы фәнни берләшмәлә иң ҙур сенсация тыуҙыра. Унда библияға яҡын бөтә донъя һыу баҫыуы тарихы тасуирлана.
Ватыҡтар аҫтынан табличкаларҙы сығарғанда уларҙы табыу урынын ентекле иҫәпкә алыу алып барылмаған. Британия музейында ике өлөш тә дөйөм һаҡлағысҡа урынлаштырыла, шуға күрә хәҙер ниндәй табличкалар ҡайҙа табылыуын әйтеп булмай. Ғалимдар әлегә тиклем айырым фрагменттарҙы сорттарға айырыу («joints»), текстарҙы каталоглаштырыу һәм дешифровкалау өҫтөндә эшләй. Британия музейы ираҡ ғалимдары менән бергә Ираҡта музей-китапхана булдырыу өҫтөндә эшләй, унда үҙенсәлекле табличкаларҙың репродукциялары күрһәтелергә тейеш.
Суҡраҡ сейәлеге
Суҡраҡ сейәлеге ― Волга буйы федераль округы Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы сейәлек, төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Суҡраҡ сейәлеге төбәктәре
Һаҡланған тәбиғәт категорияһы: Тәбиғәт ҡомартҡыһы
Махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең әһәмиәте: Төбәк
Эшмәкәрлек йүнәлеше: Ботаника
Ойоштороу датаһы: 19.06.2003
Административ-территориаль бүленеш структураһында махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең урынлашыуы: Волга буйы федераль округы Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы
Дөйөм майҙаны: 400,0 га
Һаҡланған тәбиғәт территорияһын булдырыуҙы һәм уның әһәмиәтен нигеҙләү:Ҡомартҡы ғилми, тәбиғәтте һаҡлау, практик һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.
Төп ҡурсау объекттары исемлеге: дала сейәһе (сейәлек), энә япраҡлы ҡәнәфер; урал ҡәнәфере ; Залесский ҡылғаны, Коржинский татлытамыры (ҡурйынүлән) һәм башҡа һирәк осраған үҫемлектәр. Географик хәле:Воздвиженка ауылынан төньяҡ- көнсығышҡа4- 5 саҡрым.
Сиктәрҙе тасуирлау: Хәйбулла районы Степное урман хужалығы 9 квартал (65, 66, 68, 69, 76, 80, 82, 83 һәм 86) һәм Хәйбулла иген хужалығы биләмәһе.
Һүрәтләмә
Көньяҡ Уралда, Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Воздвиженка ауылынан 5 саҡрым алыҫлыҡта, элекке Сукраҡ-Әбделмәмбәттән 4 саҡрым төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Майҙаны — 4 км2. Урал аръяғының тигеҙлекле ландшафттары араһында ҡая плитәләре сығып торған ҡалҡыулыҡтарҙа урманлы дала участкаһы булып тора. Урмандары ҡайындан һәм уҫаҡтан тора. Урман ситтәрендә һәм һирәк ағаслыҡтар араһында Башҡортостандың Урал аръяғындағы мул уңышлы дала сейәлеге урынлашҡан.
Дала сейәһе — тәмле һәм хуш еҫле емештәр биреүсе ҡиммәтле ҡыуаҡлыҡ. Урал аръяғында ул уңыш биреүсе берҙән-бер емеш-еләк үҫемлеге. Ул ҡоролоҡҡа, һыуыҡҡа сыҙамлы. Сейә бында урман һыҙаты аҫтында ла, урман ситендә лә һәм далала ла осрай.
Апрель-май айҙарында сәскә ата. Аҡ сәскәләре икешәр-өсәр булып сатыр һымаҡ сәскәлеккә йыйылған. Һутлы ҡыҙыл емештәре июль аҙағында өлгөрә. Тәме әскелтем татлы, составында шәкәр, органик кислоталар, С витамины бар.
Дала сейәһе ҡышҡа сыҙамлы сорттарҙы яңы сорттар алыу өсөн селекцияла ҡулланыла. Битләүҙәрҙе һәм йырындарҙы нығытыу, эрозияға ҡаршы тороу, парктарҙа, урамдарҙа тере ҡоймалар өсөн ҡулланалар. Тупраҡҡа талабы ҙур түгел, әммә күләгәлә насар үҫә.
Төбәктең үҫемлектәр япмаһы
Был урын болон һәм далалы үҫемлек берләшмәләренең үрнәге (эталоны). Шулай уҡ бында кеше эшмәкәрлеге арҡаһында тотороҡлоғо боҙолоуҙың төрлө варианттары күҙәтелгән болон һәм далалы үҫемлек берләшмәләре лә етерлек. Уйһыулыҡтарҙа тоҙло тупраҡтар осрай. Шулай ҙа петрофит һәм татырлы далаларға ҡарағанда ҡылғанлы һәм төрлө үләнле далалар өҫтөнлөк итә. Бында Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең күп кенә төрҙәре осрай:сатраш сыбар сәскә, себер ирисе, энә япраҡлы ҡәнәфер; урал ҡәнәфере, Залесский ҡылғаны, Коржинский татлы тамыры, ҡая астрагалы, Волга буйы сиңерткәләре, Урал һәм тар япраҡлы, альп астраһы, йылҡыборсаҡ астрагалы, күк умырзая, волга һары умырзаяһы, тар япраҡлы ҡәнәфер, шиңмәҫгөл (цмин). Татырлы тупраҡтарҙа Коржинский татлытамыры (ҡурйынүлән) үҫә, ул көслө дарыу үҫемлеге булып тора.
Бында тағын ҡыуаҡлыҡта араһында Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән йәнлек төрө — бесәнсе ҡомаҡ (пищуха малая) тереклек итә.
Тарихы
Бында сейәнән башҡа ҡаулан һәм башҡа һирәк осрай торған үҫемлектәр үҫә. Ул көньяҡ түңгәүерҙәр ере, Сукраҡ ауылы кешеләре йәйләүе булған. Хәҙер ул боронғо йөҙөн ныҡ үҙгәрткән.
Молоница
Молоница — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Железинка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нягар-Нэо-Шор
Нягар-Нэо-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ходата йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Караадыр
Караадыр — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бозбие йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәләкәй Шәрип
Бәләкәй Шәрип (Малошарипово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 237 кеше. Почта индексы — 453875, ОКАТО коды — 80241815005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шурыш (Серебрянный ҡушылдығы)
Шурыш — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серебряная йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәтов Спартак Ғәли улы
Әхмәтов Спартак Ғәли улы (8 июнь 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим. 1992—2007 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. Техник фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты, Дәүләт Думаһының Дәүләт Думаһы Регламенты һәм эште ойоштороу комитеты рәйесе урынбаҫары (2007—2011). «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Дуҫлыҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡтың почетлы гражданы.
Биографияһы
Спартак Ғәли улы Әхмәтов 1949 йылдың 8 июнендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында тыуған.
1968—1970 — Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1970—1986 — «Стәрлетамаҡстрой» һәм «Востокнефтезаводмонтаж» трестарында инженер һәм етәксе вазифаларҙа эшләй.
1979 йыл — Өфө нефть институты тамамлай.
1986—1987 — КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының икенсе секретары.