cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киселевская мәмерйәһе
Тасуирлама
Оҙонлоғо 35 м, киңлеге 10 м тиклем, максималь бейеклеге 20 м. Һыуыҡ ваҡытта йәшен ваҡытында боҙло сталактиттар һәм сталагмиттар барлыҡҡа килә (бейеклектәре 50-70 см тиклем), стеналары ҡар кристалдары менән ҡаплана.
Текә генә төшөү урыны - Манеж һәм Температура аномалияһы мөгәрәләренә алып килә.Температура аномалияһы мөгәрәһендә диуарҙары ҡыштың аҙағына бәҫ менән ҡаплана.
Артабан мәмерйә күбеһенсә төньяҡ йүнәлештә, үҙ-ара тоташҡан залдарҙың (анфилада) теҙмәһе рәүешендә үҫешә.
Уларҙың беренсеһе - Орган мәгәрәһе. Уның түшәмендә тулыһынса кальцит ҡатламдары менән тулған 4 органлы торбалар бар. Стеналары һарҡҡан ҡайыр һәм мондмильд ("Ай һөтө") - аҡ төҫтәге коллоидлы кальцит иретмәһе менән ҡапланған. Мәғәрә  диуарындағы   бәләкәй уйым  ғәжәйеп формалағы сталактит-һаламдар  һәм сталагмиттар менән тулған.
Төп юл  буш мәғәрәне  киҫеп үтеп Мәрйен мәғәрәһенә  - мәмерйәләге иң матур урындарҙың береһенә алып килә. Стеналарында, иҙәндә һәм түшәмдә  бик  күп кальцит ҡатламдары (сталактиттар, сталагмиттар, йоҡа ғына  торба-һаламдар, тараҡсалар, һарҡынды ҡабыҡ, сталактит-геликтиттар  бар.
Мәгәрәнең көнсығыш стенаһында  мәмерйә ынйыһы табылған. Айырым мәрйендәрҙең  диаметры 1,5 сантиметрға етә. Улар ярайһы уҡ тығыҙ, аҡ, һоро, йәки ҡарағусҡыл төҫтә. Мәмерйә ынйыһы - Силәбе  мәмерйәләрендә генә түгел, бөтә Уралдың мәмерйәләрендә һирәк осрай торған табыш.
Тәпәш кенә үткәүел Мәрйен мәғәрәһенән иң дәү тау ҡыуышы — Банкет  Залына алып килә.
Мәмерйәнең иң ҙур ҡыуыш урыны (мөгәрә) ул —Банкетлы Зал. Уның оҙонлоғо 100 метр, киңлеге 10-40 метр, ә бейеклеге 10 метрға етә.
Залының диуары һәм түшәме һарҡынды барлыҡҡа килтергән төрлө биҙәктәр менән һырланған. Был залдан ҙур булмаған мөгәрәгә инергә тишек бар. Уның иҙәне һығылмалы еүеш балсыҡ менән ҡапланған.
Артабан эскә ингән һайын балсыҡ кәмей һәм ҡорораҡ була бара. Диуарҙарҙа һарҡындылар арта бара. Уларҙың баҫҡыс-баҫҡыс кеүек өҙлөкһөҙ ағымы, ҙур булмаған сталактиттар, тараҡ һәм ваҡ флагтар формаһындағы яралтмыштар барлыҡҡа килтерәләр.
Бик матур үҙенсәлекле композициялар — әкәмәт, ғәжәп формалағы тәбиғи яралтмыштар, буяуҙарҙың һоронан алып сағыу-ҡыҙғылт һары һәм зәңгәргә тиклем тағы ла серлерәк төҫтәренә инеп, мәмерйәгә иҫ китмәле фантастик донъя рәүешен бирәләр.
Мәмерйәлә ер аҫты йылғаһы аға. Йылғаның йырҙаһы балсыҡ ҡатламдарында урынлашҡан. Шишмәнең йырҙаһында  кальцит плотиналар менән уратып алынған   кескенә   бассейндар  табылған.
Мәғәрәнең көньяҡ-көнсығыш өлөшө  бер нисә тиҫтә тонна  емерелеп төшкән  эзбиз плиталары менән тулған. Һөҙөмтәлә бында ҙур уба  - " Эверест тауы" барлыҡҡа килгән.
Шулай уҡ, мәғәрәнең был өлөшөндә, ҡырындағы  уйымдарҙа саф таҙа һыулы бәләкәй генә күлдәр бар. Банкет Залының көньяҡ-көнбайыш өлөшөнә  ҙур булмаған таш ҡыуышы —Балсыҡ Аллалар  мәғәрәһе терәлеп тора. Унда ғәйәт күп  еүеш һығылмалы карст балсығы бар. Килгән-киткән халыҡ бында шул балсыҡтан  төрлө фигуралар   әүәләп, шул   һындарҙан галерия эшләп ҡуйған.
Мәмерйәнең төп юлы  Банкет Залының  төньяҡ өлөшөнән дауам итеп, Хаос мәғәрәһенә, унан  еүеш балсыҡ менән ҡапланған эзбизташ киҫәктәре  менән тулған Обвальный мәғәрәһенә алып бара. Унан ситкә тар ғына тишек  - Прокатный стан китә. Ул  Балсыҡлы мәғәрә аша  ер аҫты шишмәһенә алып сыға. Мәғәрә иҙәнендә балсыҡтан  ғәҙәти булмаған  формалағы  яралтмыштар табылған.
Мәмерйә фаунаһы
Киселёв мәмерйәһендә төрлө бөжәктәр: күбәләктәр, төнгө күбәләктәр һәм серәкәйҙәр  (инеү өлөшөндә) тереклек итә; ярғанаттар  көндөҙгә һыйыныу урыны һәм ҡышҡылыҡҡа  йоҡлау өсөн урын таба.
Әҙәбиәт
●Пещеры Урала. Составитель Лобанов Ю. Е. – М.: Физкультура и спорт, 144 с.
●Баранов С. М. Экспедиция по исследованию Ашинского карстового района “ЧКС – Аша – 71”. Отчет. – Челябинск: Челябинский клуб спелеологов “Плутон”, 1971.
Бурводстрой (Ишембай)
Бурводстрой — Ишембай ҡалаһы микрорайоны, уның төньяҡ өлөшөндә,  Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Унан аша Ишембай — Стәрлетамаҡ юлы үтә.
Бындағы Сикүл шишмәһе Ишембай районы менән Ишембай ҡалаһы араһында тәбиғи сик булып тора.
Тарихы
Ишембай ҡалаһы билмәһендәге Бурводстрой биҫтәһенең тарихы «Башҡортостан сода компанияһы» эшмәкәрлегенә бәйле. 1949 йылда Яр Бишҡаҙаҡ ауылы янында Рассолпромысел цехы төҙөлә башлай. 1955 йылда СССР Министрҙар Советы Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Каустик» заводын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ил сәнәғәтенә, бигерәк тә быяла эшләү производствоһына химик сеймал кәрәк була. Ишембай районы Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы янында табылған бер ниндәй ҡатнашмаһыҙ тиерлек аш тоҙо— каустик сода эшләп сығарыу өсөн төп сеймал булып тора. Ер аҫтынан тоҙ иретмәһе юғары баҫым аҫтында ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм торбалар аша ҡулланыусыға ебәрелә. Иремәй торған матдәләр иретеү камераһының төбөнә ултыра. 1964 йылдың 8 авгусында Стәрлетамаҡ химия заводының беренсе сиратын эксплуатацияға ҡабул итеү тураһында акт төҙөлә. Компанияла каустик сода, хлор, дихлорэтан, хлористый водород һәм тоҙ кислотаһы заводтары, дөйөм тәғәйенләнештәге объекттар бар. Башҡортостан сода компанияһы— Европалағы иң ҙур кальцийланған соданы экспортҡа сығарыусы компания.
Яр Бишҡаҙаҡ тоҙ ятҡылығы Ағиҙелдең ике яҡ ярында урынлашҡан, улар Уң яҡ һәм Һул яҡ участкалар тип йөрөтөлә. Уң яҡ ярҙағы участкалағы тоҙҙо «Сода» ААЙ эшкәртә. Һул яҡ ярҙағы участка ер аҫтының бүлеп бирелмәгән фондында ҡала. Тикшерелгән ер аҫты тоҙ запасы 4 миллиард тонна, натрий хлориды (NaCL) ер ҡатламының 65— 98 % тәшкил итә. 2009 йылда Роснедра федераль агентлығы был ятҡылыҡты 1 млрд 293 млн һумға һатыуға ҡуя. Ул саҡта был ниәт тормошҡа ашмай ҡала.
«Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһы муниципаль берәмеге сиген билдәләү тураһында» 2002 йылдың 25 декабрендәге 425-з номерлы Закон ҡала сиген билдәләне: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Ишембай ҡалаһының «Төньяҡ» муниципаль берәмегенең төньяҡ сиге Ағиҙел йылғаһы буйлап, унан һуң 2150 м оҙонлоҡта Сикүл шишмәһе буйынса уҙа һәм көньякҡа борола; көнығыш сиге Сикүл шишмәһенән Ишембай ҡалаһының «Бурводстрой» баҡсасылыҡ йәмғиәте сиге буйлап Ишембай — Петровское автомобиль юлына тиклем бара<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">—  Закон Республики Башкортостан от 25 декабря 2002 года № 425-з «Об описании границы муниципального образования Север города Ишимбая Республики Башкортостан»  <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)  (недоступная ссылка). Региональное законодательство. Башкортостан. Дата обращения: 28 октября 2011. Архивировано 16 июля 2012 года. Ишембай ҡалаһының Төньяҡ һәм Көньяҡ муниципаль берәмектәре 2009 йылда юҡҡа сығарыла.
Ишембай ҡалаһы Бурводстрой биҫтәһе янында ҡала халҡының бер нисә баҡсасылар йәмғиәте бар. Унан алыҫ түгел Торатау геопаркы һәм Урман-Бишҡаҙаҡ ауылы урынлашҡан.
Тағы ҡарағыҙ
- Ишембай
- Сикүл
Ботиха (йылға)
Ботиха — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пашпанак йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волчков Эдуард Петрович
Биографияһы
Эдуард Петрович Волчков 1937 йылдың 6 майында Ижевск ҡалаһында тыуған.
1960 йылда Мәскәү энергетика институтын тамамлай. 1961 йылдан алып йылылыҡ физикаһы институтында эшләй. 200-ҙән ашыу хеҙмәте, шул иҫәптән өс монографияһы баҫылып сыҡҡан, Новосиби́рск дәүләт техни́к университе́т (НГТУ) кафедраһы филиалы мөдире, бер нисә махсуслаштырылған һәм координация советтары ағзаһы, кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса совет рәйесе, бер нисә редколлегия ағзаһы, Теплофизика и Аэромеханика журналының баш мөхәррире, Рәсәй Фәндәр академияһының йылылыҡ һәм масса алмашыныу буйынса Милли комитеты ағзаһы.
1961 йылдан алып Себер бүлексәһендә эшләй: кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире, ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары (1986—1997), СССР Фәндәр академияһының (Рәсәй Фәндәр академияһы) Себер бүлексәһе Йылылыҡ физикаһы институтының термогазодинамика бүлеге мөдире. Новосибирск һыу транспорты инженерҙары институты (1981—1984), Новосибирск электротехника институты (1985—1988) профессоры булып тора. Йылылыҡ физикаһы институты янындағы Новосибирск дәүләт техник университетының техник йылылыҡ физикаһы кафедраһы филиалын етәкләй (1995).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге физик-химик әүерелеүҙәр сик ҡатламында турбулент йылылыҡ масса алмашыныуҙы өйрәнеүгә арналған.
Уның тарафынан 20-нән ашыу фән кандидаты һәм 7 фән докторы әҙерләнгән.
300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәте нәшер ителгән, шул иҫәптән 7 монографияның авторы һәм авторҙашы.
Хәтер
Новосибирскиҙа Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Барахманка
Барахманка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мигунов Александр Сергеевич
Мигунов Александр Сергеевич (2 декабрь 1940 йыл — 17 август 2016 йыл) — философ һәм сәнғәт фәне белгесе. Философия фәндәре докторы (1988), МДУ-ның философия факультеты профессоры (1991) һәм эстетика кафедраһы мөдире (2001) МДУ-ның атҡаҙанған профессоры (2008).
Биографияһы
Александр Сергеевич Мигунов Мәскәүҙә 1940 йылдың 2 декабрендә тыуа; 1970 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының философия факультетын уңышлы тамамлай. Биш йылдан һуң был юғары уҡыу йортоноң философия факультетында эшләй башлай, ә 1976 йылда «Художество образдарын комплекслы анализлауҙың эстетик проблемалары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1988 йылда «Сәнғәт һәм донъяны аңлап белеү процесы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, ә 1991-1992 йылдарҙа Александр Мигунов Мәскәү дәүләт университеты профессоры итеп һайлана. 2001-2016 йылдар араһында Мәскәү дәүләт университеты философия факультетының эстетика кафедраһы мөдире була. 2008 йылда уға «Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры» тигән маҡтаулы исеме бирелә. Философия ғалимы Александр Сергеевич Мигунов 2016 йылдың 17 авгусында Мәскәүҙә вафат була.
Хеҙмәттәре
Александр Мигунов туғыҙ тиҫтәнән ашыу фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора, шул иҫәптән ике монография яҙған; ҡырҡ философия фәндәре кандидаты исеменә дәғүә итеүсегә диссертацияларын әҙерләүҙә ҡатнаша һәм биш философия фәндәре докторының ғилми етәксеһе булып тора. Эстетик модернизм һәм авангардта махсуслашҡан, шулай уҡ сәнғәт философияһынның көнүҙәк проблемаларын тикшерә, шул иҫәптән постструктурализм эстетикаһын да :
Төньяҡ зыярат (Дондағы Ростов)
Дондағы Ростовта төньяҡ зыярат — Майҙаны буйнса Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге иң ҙур зыярат  Европала иң ҙур  зыяраттарҙың береһе.
Тарихы
1972 йылда асыла. 400 гектар майҙанды биләй. Ҡәберлектәр һаны — 500 меңдән  ашыу. 2009 йылға ҡарата 355 гектарҙа ерләүҙәр һаны 355034 тәшкил иткән. Зыяратта  крематорий эшләй, әммә мәрхүмдәрҙең туғандары күпселек традицион ерләү йолаларына өҫтөнлөк бирә. Төньяҡ зыяратта шулай уҡ Изге Покров ҡорам-сиркәүе, колумбарий, административ ҡоролмалар, ҡәбер ҡоролмалары менән шөғөлләнгән фирмалар урынлашҡан.
Зыярат биләмәһендә автобустар йөрөй, хәрәкәт интервалы — 30 минут.
Зыярат даими ҙурая. Йәйге айҙарҙа ерләүҙәр һаны көнөнә 50 кешегә етте.
Көнсығыш яҡтан зыярат «Темерницкий» совхозыерҙәре менән сиктә. Төньяҡтан зыяратҡа «Суворов» торлаҡ биҫтәһе йәнәш тора. Зыяраттың көньяҡ-көнсығыш осонан 300 м алыҫлыҡта   «Ашан» һәм «Леруа-Мерлен» магазиндары урынлашҡан. Зыяраттың көньяҡ-көнбайыш яғында йорт хайуандарын ерләү урыны булған, аҙаҡ, 2016 йылда һүтеп алынған.
Зыяраттың абруйлы кварталдарына инеү урыны   даими видеокүҙәтеү һәм һаҡлау аҫтында тора, был  ҡиммәтле  ҡәбер таштарын һәм һәйкәлдәрҙе   вандалдар емереүен булдырмаҫ өсөн эшләнә.
Зыярат хакимиәтенең компьютер мәғлүмәттәр базаһы 1974 йылдың декабренән башҡарылған ерләүҙәрҙе эҙләү мөмкинлегенә эйә.
Төньяҡ зыяратта Ростов яҙыусыһы Антон Вильгоцкийҙың «Пастырь мертвецов» романының бер эпизодынан ваҡиғалар һүрәтләнә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ахтиялка
Ахтиялка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы/ Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Күлмәк
Атамаһы
Ауыл күсеп ултырған кешеләрҙең береһенең исеме менән аталған (Күлмәк; Килмәк боронғо башҡорт теленән — «килмешәк»; ваҡыт үтеү менән, күрәһең, географик термин күлмәк менән алмашынған — «таҙа һыу менән үлән баҫҡан һаҙлыҡ»).
Тасуирламаһы
Рельефы — ярым тигеҙлек (Урал арты пенеплен); Ландшафты — урман-дала. Ауыл тирәләй — күп һанлы ваҡ урманлыҡтар. Кәҫле күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдар менән бәйләнгән. Ауыл биләмәһенә, Береговой ҡасабаһына тиклем — 12 км. Халҡы 4 кеше. (1970 йылда — 137, в 1983 йылда — 50, 1995 йылда — 14).
Ахтиялка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күлмәк
Тарихы
Ауылға 18 быуат — 19 быуат башында Олоҡатай сиктәрендә башҡорттар нигеҙ һала.
Халҡы
Мәғлүмәттәр буйынса Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда даими халыҡ һаны ауылда юҡ
Урамдары
Ауыл бер урамдан тора (Урман урамы).
Үрге Санъяп
Үрге Санъяп (Верхнесанзяпово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 234 кеше. Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238873001.
Нуғайбәков Измаил Әхмәтмөхтәр улы
Измаил Әхмәт (Әхмәтмөхтәр) улы Нуғайбәков (20 сентябрь 1896 йыл — 15 февраль 1959 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре, танк ғәскәрҙәре генерал лейтенанты
Үрге Санъяп
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (89 %)
Нуғайбәков Измаил Әхмәтмөхтәр улы
Биография
Измаил Нуғайбәков 1896 йылдың 20 сентябрендә Шадринск ҡалаһында (хәҙерге Ҡурған өлкәһе) башҡорт дворян ғаиләһендә тыуған. . Армиянан суд буйынса бушатылған штабс-капитан Нуғайбәков Әхмәтмөхтәр Шаһингәрәй улының (1854—?) улы. 1899 йылда коллеж асессор Нуғайбәков Әхмәтмөхтәр Шаһингәрәй улы Тобольск округы полиция идаралығының исправнигы булды. Ә.Ш.Нуғайбәковтың ғаиләһендә ундан артыҡ кеше булған.
Үрге Санъяп
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нуғайбәков Измаил Әхмәтмөхтәр улы
Биография
Ташкент кадет корпусы (1914), Констанин Артиллерия училищеһын (Петроградта, 1915) тамамлай. 1915 йылда — Император рус армияһының офицеры. 1915—1916 йылдарҙа запастағы атлы-артиллерия дивизионы прапорщигы булып килә, 1916 йылда фронтҡа ебәрелгән , 26-сы атлы-артиллерия батарея Йыйылма кавалерия дивизияһында подпоручик артабан поручик булып хеҙмәт итә 1917 йылдың 13 һәм 15 (28) июлендә булған Збруч йылғаһы янындағы Гусятин һәм Швайковец торлоҡ пункттары эргәһендә үткән яуҙар өсөн поручик Нуғайбәков Лавр ботаҡлы Георгий тәреһе орденының 4-се дәрәжәһе менән бүләкләнде. Батарея командиры итеп һалдаттар Нуғайбәковты һайлай. 1917 йылдың аҙағында Нуғайбәков хеҙмәт иткән (Могилев-Подольский эргәһендә торған) артдивизион, тарҡатылған. Офицер Ҡыҙыл гвардияһының мосолмандар полкы формалаштырылғанын белеп Петроградҡа китә. 1918 йылдың башында Төнъяҡ Кавказға киткән икмәк һатып алыу өсөн делегацияһын һаҡлаусылар полкының наряды составында. Нуғайбәков Владикавказға эләккән, бында ул иген һатып алыу делегацияһының бухгалтер вазифаһын башҡара. Ике ай үткәс, В. Н. Марцинкевич етәкселегендәге Интернациональ атлы отрядының өлкән адъютанты (һуңынан — штаб начальнигы урынбаҫары),1918-1919 йй башында Терек өлкәһендә 9-сы армияһы составында Иреклеләр әрмеһенә ҡаршы яуҙарҙа ҡатнаша.
Был ваҡытта ул үҙенең буласаҡ ҡатыны менән таныша. Муротандова Антонина Васильевна, ҡыҙ Хәрби-Грузин юлы подрядчигының ҡыҙы. 1918 йылдың сентябрендә улар никахҡа инә. Ирекле әрменең Владикавказға инеүе менән Ҡыҙыл әрменең күп подразделенялары тар-мар ителде Нуғайбәков ҡатынын Тифлисҡа эвакуацияландыра, унан һуң отряды сигенеүе менән үҙе лә Тифлисҡа барып эләгә. Һуңынан ҡатынының туғандары янына Сухумиға күсә. Бында Нуғайбаков 1919 йылдың аҙағына тиклем бухгалтер булып эшләй. 1920 йылдың ғинуарында улар Баҡыға китте. Баҡы юлында Поти ҡалаһында Грузин демократик республикаһының, контрразведкаһы тарафынан ҡулға алына. , Контрразведка Нуғайбәковтән, элекке офицеры булараҡ, Грузия әрмеһенә инеүен талап итте. Ул Баҡыға килгәс Әзербайжан әрмеһенә инеүен белдерҙе. (Әзербайжан Грузияның союздашы ине). , 1920 йылдың ғинуарынан алып 20 апрелгә тиклем тиклем ӘДР армияһында артиллерия батареяһының офицеры булып хеҙмәт итә (уның һүҙе буйынса Ҡыҙыл армияның ӘДР-ға ҡаршы хәрәкәттәренә тиклем бер аҙна ҡалғас ул Әзербайжан әрмеһенән китә). Совет ғәскәрҙәре Баҡыны баҫып алыу көнөнән (1920 йылдың 28 апрелендә) Нуғайбәков Әзербайжан Ҡыҙыл Әрмеһе Айырым атлы-тау батарея командирының хужалыҡ буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнде.
Үрге Санъяп
Тарихы
1842 йылда 211 кешегә ужым игене — ни бары бер сирек, йәғни 8 бот, яҙғы иген 105 сирек, йәғни 840 бот сәселгән.
Нуғайбәков Измаил Әхмәтмөхтәр улы
Биография
1 сентябрь 1920 йыл — взвод командиры, 1920 й. 2 декабренән Ташкент юғары хәрби команда составын камиллаштырыу мәктәбенең батарея командиры ярҙамсыһы. Урта Азиялағы баҫмасыларҙы баҫтырыуында ҡатнаша. 1921 йылдың ғинуарынан — Төркөстан артиллерия курстарының (Фергана). батарея командиры 1921 й авгусынан ошо курстарҙың батарея командиры в. 1921 йылдың авгусынан башлап шунда уҡ дивизион командирының вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусыһы. 29-сы Мосолман пехота командирҙарының курстары начальнигы (Ташкент). 1922 йылдың июленән хәрби уҡыу йорттарының Баш идаралығы ҡарамағында була.
1922 йылдың авгусынан Ленин исемендәге 23-сө Ташкент пехота мәктәбендә уҡыта.
1923 йылда. Әзербайжан ССР-ына күсерелә. 1923 йылдың ғинуарынан — Әзербайжан еңел артиллерия дивизияының дивизионы командиры. 1923 йылдың февраленән — шул уҡ дивизияның батарея командиры. 1924 йылдың май айынан — Әзербайжан артиллерия дивизияһы мәктәбенең начальнигы. 1924 йылдың ноябренән алып — Әзербайжан дивизияһының артиллерия полкы мәктәбенең начальнигы. 1925 йылдың май айынан сентябргә тиклем — Әзербайжан дивизияһының артиллерия полкы командирының вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусыһы. 1925 йылдың ноябренән — Әзербайжан дивизияһының артиллерия полкының штаб начальнигы.
1926 йылдың авгусында Фрунзе исемендәге ЭКҠӘ Хәрби академияһына (Мәскәү) уҡырға инә. Уны 1929 йылдың июлендә тамамлаған.
1929 йылда июленән — 5-се айырым артиллерия бригадаһының штаб начальнигы (Полоцк).
1931 йылдың майынан — Томск артиллерия мәктәбенең уҡытыу бүлеге начальнигы. 1931 йылдың 1 октябренән алып — Томск артиллерия мәктәбенең штаб начальнигы.
Оборона буйынса Халыҡ комиссариаты 380 һанлы Приказы менән 1935 йылдың 10 февралендә 218 -се уҡсылар полкы командиры итеп тәғәйелнә(Татарск).
Оборона буйынса Халыҡ комиссариаты 485 һанлы Приказы менән 1937 йылдың 29 ғинуарында 85 -се уҡсылар дивизияһының штаб начальнигы итеп тәғәйелнә (Силәбе).
Оборона буйынса Халыҡ комиссариаты 00506 һанлы приказы менән 1938 й 2 ноябренән хәрби хеҙмәттән азатлана.
1940 йылдың февралендә Ҡыҙыл армияһында тергеҙелде. ОХК 0451 приказы менән 1940 йылдың 4 февралендә уны Фрунзе ис. Хәрби академияһы Дөйөм тактика уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнгән. Фрунзе М. В. 1940 йылдың сентябрендә 04011 приказы менән Ҡазан пехота училищеһы начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнде 01020 Приказы менән 1941 йылдың 14 апреленән Ҡазан танк училищеһы начальнигының урынбаҫары булды.
1942 йылдан ВКП (б) ағзаһы,
1942 йылдың майында Ғәмәлдәге армияға 148-се танк бригадаһының командирының урынбаҫары сифатына ебәрелә.1942 йылдың 13 июлдә яралана.
1942 йылдың 5 октябренән ОХК 06333 һанлы приказы менән Нуғайбәков 17 -се танк корпусының штаб начальнигы булып китте. Ул вазифала һуғыштың аҙағына тиклем буласаҡ. 1943 йылдың 3 ғинуарында Урта Дон яҡтарында немец-фашист илбаҫарҙарынан ҡаршы ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн корпус почетлы 4-се гвардия танк корпусы исемен ала, һуңынан почетлы исеменә «Кантемировский» исеме менән лайыҡ була. Нуғгайбәковтың корпусы сос Брянск, Воронеж, Көньяҡ-Көнбайыш һәм 1-се Украина фронттары составында. контрһөжүмендәрендә ҡатнаша. Сталинград, Курск янындағы һуғыштарҙа булһа, Житомир-Бердичев, Проскуровский-Черновцы, Львов-Сандомирский, Карпат-Дуклинский, Висла-Одерский, Түбәнге-Силезский һәм Үрге-Силезский, Берлин һәм Прага операцияһында ҡатнаша. Мул уңыш өсөн Нуғайбәковкә Ленин һәм Ҡыҙыл байраҡ ордены менән наградланған. 1944 йылдың 2 авгусында танк ғәскәрҙәренәң генерал-майор званиеһы бирелгән (СССР халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары № 1024 02.08.1944 й.).
1945 йылдың июнендә корпус. 4-се. гвардия Каниемировка дивизияһында үҙгәртелә 1945 йылдың сентябрь айында дивизия Наро-Фоминск (Мәскәү өлкәһе) ҡалаһына күсерелә. Танк ғәскәренең гвардия генерал-майор Нуғайбәков 1946 йылдың 17 апреленә тиклем дивизияның штаб начальнигы булып ҡала.
СССР Ҡораллы көстәре Министры 1946 й 17 апрель 0032 һанлы приказы менән Германияны оккупациялау Совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң 1 -се гвардия танк армияһының (1946 йылдың сентябренән алып — 1-се гвардия механизацияланған армия)штаб начальнигы итеп тәғәйенләнгән
1945 йылдың 27 июнендә танк ғәскәрҙәренең генерал-лейтенант исеме бирелде (СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары № 1511 . 27.06.1945).
1950 йылдың 9 февралендә ҠКМ 0247 приказы менән Ф. М. Толбухин ис. СССР Ҡораллы көстәренең. Юғары үҙе йөрөгән артиллерия офицерҙары мәктәбенең начальнигы булып китә (Ломоносов Ленинград өлкәһе).
1954 йылдың 29 апрелендә баш кадрҙар идаралығы ҡарамағында. Ҡытайҙа Совет хәрби кәңәшсеһе булып хеҙмәт иткән.
СССР Оборона Министрлығы № 05010 приказы буйынса 1954 йылдың октябрендә Нуғайбәков 60б статьяһы буйынса (ауырыу сәбәпле), хәрби кейемде погондарҙа айырма билдәләүҙәре менән ҡуша кейеү хоҡуҡы менән отставкаға ебәрелде.
Измаил Әхмәтмөхтәр улы Нуғайбәков 1959 йылдың 15 февралендә вафат булды.Курск өлкәһенең Курск ҡалаһында Никитин зыяратында ерләнгән.
Иҙрис (исем)
Билдәле шәхестәр
Иҙрис Мөҙәрис улы Ғәзиев — (21 апрель 1960 йыл) — йырсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2009), профессор (2013). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1999), Башҡортостан Республикаһының (1993) һәм Татарстан Республикаһының (2002) халыҡ артисы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1998) һәм Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы (2020), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1990) лауреаты.
Иҙрис Батыршәйех улы Кәлимуллин — (30 март 1965 йыл) —,. 1997 йылдан «Сәйәр» эстрада театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2011), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы, эстрада артистарының Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты.
Иҙрис Мөҙәрис улы Сәйетғәлиев — (16 апрель 1961 йыл) — журналист. 1984 йылдан «Ҡыҙыл таң» республика гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007), Рәсәй һәм республика кимәлендәге ижади конкурс һәм бәйгеләр еңеүсеһе.
Иҙрис Мөҙәрис улы Ноғоманов — 1 сентябрь 1952 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. Әбйәлил районының И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы лауреаты. «Һаҡмарбаш» исемле тарихи роман авторы.
Фамилияла
Иҙрисов Фәрит Фәтих улы (12 июль 1954 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дирижёр, композитор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Подполковник. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997), Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны музыкаһы авторы.
Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы (11 июль 1995 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. 2017 йылғы донъя чемпионатының бронза призёры, Европа чемпионы (2016, 2021), халыҡ-ара гроссмейстер (2016).
Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы (16 сентябрь 1913 йыл — 5 февраль 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Иҙрисов Мөхәммәт Рамаҙан улы (18 февраль 1920 йыл — 4 февраль 2012 йыл) — бейеүсе, 1941—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1953). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (Бухарест, 1953) лауреаты, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949).
Иҙрисова Дилара Марс ҡыҙы (1 февраль 1989 йыл) — Рәсәй опера йырсыһы (сопрано).
Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы (24 май 1963 йыл) — табип-ғалим, невролог, физиотерапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002).
Иҙрисова Миләүшә Абрар ҡыҙы (28 декабрь 1961 йыл) — музыка белгесе, журналист, педагог. Сәнғәт ғилеме кандидаты (2014). Журналистар союзы (2002), Композиторҙар союзы (2006) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006)
Иҙрисов Миңдулла Сәлимйән улы (17 ғинуар 1948 йыл) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1979) һәм халыҡ (2003), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2010). Салауат башҡорт дәүләт драма театрының «икенсе быуын» артистарының иң сағыу вәкилдәренең береһе.
Иҙрисов Роберт Хәбиб улы (1944 йыл 13 апрель)— инженер-механик, техник фәндәре докторы (2002), профессор (2007), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1980).
Иҙрисов Мәхмүтйән Мөҙәрис улы (Идрисов Махмутзян Мударисович) (20 февраль 1948 йыл) — совет һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1988 йылдан Краснокама районы башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Топонимикала
Иҙрис — Салауат районындағы ауыл. Иҙрис (Ҡыйғы районы) — Ҡыйғы районындағы ауыл. Иҙрис (Әлшәй районы) — Әлшәй районындағы ауыл. Иҙрис мәмерйәһе — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы мәмерйә. Тарихи, тәбиғәт һәм федераль әһәмиәттәге археология ҡомартҡыһы.
Диндә
Иҙрис пәйғәмбәр — Ҡөрьәндә телгә алынған пәйғәмбәр, боронғо Изге Яҙманы яҡшы белгән һәм Шис(Сиф) белгесе, тип иҫәпләнә.
Треугольница
Треугольница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ундоша йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ер-һыу хайуандары
Ер-һыу хайуандары, йәки амфи́биялар (Amphibia) — умыртҡалы дүрт аяҡлы хайуандар класы. Тереклек итеүҙәре һыу менән дә, шулай уҡ ер өҫтө мөхите менән дә бәйләнгән умыртҡалы хайуандар.
Был класҡа тритондар, саламандралар, баҡалар һәм аяҡһыҙ амфибиялар (червяги)  керә (башҡа мәғлүмәт буйынса — 5000 тирәһе төр, ) сағыштырмаса бик күп түгел
Рәсәйҙә — 28 төр, Мадагаскарҙа — 247 төр булыуы билдәле.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ер-һыу хайуандары 320 млн йылдар элек барлыҡҡа килгәндәр.
Улар ябай төҙөлөшлө умыртҡалы ер һәм һыу хайуандары булараҡ ҡоро ерҙә тереклек итеүсе беренсе хайуандар булғандар.
Уларҙың үрсеүе һәм үҫешенең тәүге этабы, йәғни личинка стадияһы һыуҙа үтә. Личинка стадияһы дәүерендә ер-һыу хайуандары тулыһынса әүерелеш  (метаморфоз) кисерә. Йәғни һыуҙа йәшәүсе личинка булыуҙан дымлы ҡоро ерҙә терекләк итеүсегә әйләнә. Айғолаҡтар менән һулыш алыу урынына үпкә менән һулыш алыу барлыҡҡа килә. Ҡан әйләнеше системаһы үҙгәрә, ослоҡтар барлыҡҡа килә, һиҙеү органдары системаһы үҫешә.
Амфибияларҙы өйрәнеүсе фән герпетология тип атала.
Ер-һыу хайуандары йылы климатлы һәм дымлы климатта таралған. Һалҡын ҡыш була торған урындарҙа бер нисә ай ғына тереклек итергә бик аҙ һанлы вәкилдәре генә яраҡлашҡан. Ошо ваҡыт эсендә улар ыуылдырыҡ сәсеп, яңы быуын үстерергә һәм ҡышын йоҡоға талырға өлгөрә.
Ер-һыу хайуандары өс отрядҡа бүленә: ҡойроҡлолар, ҡойроҡһоҙҙар, аяҡһыҙҙар.
Ер-һыу хайуандарына дөйөм ҡылыҡһырлама
-Ер-Һыу хайуандары — ер өҫтө-һауа һәм һыу мөхитендә тереклек итеүгә яраҡлашҡан һалҡын ҡанлы хайуандар.
-Тиреләре яланғас һәм лайлалы.
- Ике пар аяҡ ослоҡтары
-Һулыш үпкә һәм тире аша.
-Өлкән хайуандарҙың йөрәге өс камералы.
-Күреү һәм ишетеү ағзалары һауа мөхитендә эшләүгә яраҡлашҡан.
-Ыуылдырыҡ сәсеп үрсейҙәр.
- Үҫештәренең  тәүге этабы һыуҙа личинка стадияһы аша  тулы әүерелеш менән бара ,
Өлкән хайуандарҙа һулыш алыуҙа лайлалы яланғас тире ҡатнаша. Шуға ла ер-һыу хайуандары дымлы урындарҙа йәшәргә ярата.
Һөлдә
Тәндәре башҡа, кәүҙәгә, ҡойроҡҡа (ҡойроҡлоларҙа) һәм биш бармалы алғы һәм артҡы ослоҡтарға  бүленә. Башы кәүҙәгә хәрәкәтсән тоташҡан.
Һөлдә түбәндәге бүлектәрҙән тора:
- умыртҡалыҡ (үҙәк һөлдә);
- баш һөлдәһе;
- парлы ослоҡтар һөлдәһе.
Умыртҡа һөйәгендә 4 бүлек бар: муйын, кәүҙә, һигеҙгүҙ һәм ҡойроҡ. Умыртҡалылар һаны — ҡойроҡһоҙҙәрҙа 7-нән аяҡһыҙ амфибияларҙа 200-гә тиклем барып етә.
Муйын умыртҡаһы (1) баш һөйәгенең соңҡа өлөшөнә хәрәкәтсән беркетелә һәм баштың хәрәкәтсәнлеген тәьмин итә. Кәүҙә умыртҡаларына ҡабырғалар беркетелгән (әммә ҡойроҡһоҙҙарҙанҙың ҡабырға һөйәктәре юҡ). Берҙән-бер һигеҙгүҙ умыртҡаһы артҡы ослоҡтар билбауына (таз һөйәгенә) тоташтырылған. Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандарының ҡойроҡ умыртҡалары үҫеш дәүерендә редуҡциялана һәм ҡыҫҡа ғына ҡоймос һөйәге булып ҡала.
Яҫы һәм киң баш һөлдәһе умыртҡалыҡҡа  ике соңҡа байырсаһы (мыщелки) ярҙамында хәрәкәтсән ялғанған..
Алғы һәм артҡы ослоҡтар һөлдәһе ослоҡтар билбауы һәм ирекле  ослоҡтар  һөлдәһенән барлыҡҡа килә. а
Ирекле алғы ослоҡтар һөлдәһе төп өс бүлектән тора: ҡулбаштан,  беләктән (ҡушар) һәм ослоҡ суғы (беләҙек, ус һәм бармаҡ фалангаһынан) тора.Ослоҡ  ослоҡ суғы дүрт бармаҡ менән тамамлана, бишенсе бармағы үҫмәй ҡалған.
Артҡы ослоҡтар билбауын (таз) үҙ-ара ҡушылып үҫкән парлы янбаш (подвздошные), ултырыш (седалищные) һәм сат (лобковые) һөйәктәре тәшкил итә. Таз һигеҙгүҙгә янбаш һөйәктәре менән хәрәкәтһеҙ тоташҡан.
Ирекле артҡы ослоҡтар өс бүлектән: бот, енсек (ҙур һәм кесе сираҡ һөйәктәре) һәм кәтмәндән (бәшәләй,туларһыҡ ) тора. Кәтмән биш бармаҡ менән тамамлана. Һыу мөхитендә тереклек итеүсе вәкилдәрендә улар йөҙөү ярыһы ярҙамында бер-береһе менән тоташҡан.
Ослоҡ бүлектәре үҙ-ара быуындар ярҙамында тоташҡан. Артҡы аяҡтары алғы аяҡтарынан оҙонораҡ һәм көслөрәк. Улар хәрәкәт иткәндә һикереү өсөн ҡеүәтле рычагтар барлыҡҡа килтерә.
Ултырған саҡтарында бер аҙ бөгөлгән алғы ослоҡтарына таяналар. Был саҡта  бөкләнгән артҡы ослоҡтары ян-яҡтарында була. Уларҙы бик етеҙ турайтып, алға һикергән саҡта алғы аяҡтары хайуанды ергә бәрелеүҙән һаҡлай.
Тәлмәрйен йөҙгәндә артҡы ослоҡтарын әле үҙенә тартып ала, әле турайтып ебәрә, ә алғы ослоҡтарын был саҡта кәүҙәһенә ҡыҫа.
Мускулдар системаһы
Мускулдар кәүҙә  һәм ослоҡ  мускулдарына бүленә. Кәүҙә мускулдары сегментланған. Махсус мускулдар төркөмдәре рычаг барлыҡҡа килтереп ослоҡтарының ҡатмарлы хәрәкәтен тәьмин итә.
Башын  күтәреүсе һәм төшөрөүсе мускулдары бар. Тәлмәрйендәрҙә, мәҫәлән, яңаҡтарындағы  һәм ослоҡтарындағы мускулдар  яҡшы үҫешкән. Ҡойроҡло амфибияларҙың ҡойроҡ мускулдары ла ныҡ үҫеш алған.
Ҡоро ерҙәге йәшәү рәүешенә бәйле амфибияларҙың мускул системаһы һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Личинка осорондағы сегментлы төҙөлгән   мускулдары  баштың, ослоҡтарҙың, ауыҙ ҡыуышлығының махсуслашҡан  мускулдарына әүерелә.
Һулыш ағзалары
Амфибияларҙа һулыш алыу органдары:
- айғолаҡтар (ҡайһы бер һыуҙа йәшәүселәрҙә һәм сүмесбаштарҙа).
Күпселек төрҙәрҙә, үпкәһеҙ саламандерҙарҙан һәм тәлмәрйендәрҙән( Barbourula kalimantanensis) башҡаларында бик ҙур булмаған   үпкәләре  бар. Үпкәләре йоҡа стеналы ҡаптар рәүешендә һәм ҡан тамырҙарының тығыҙ селтәре менән уратып алынған.
Һәр үпкә ларингеаль-трахея ҡыуышлығына үҙ аллы тишек менән асыла (бында орофарингеаль ҡыуышлыҡҡа асылған тауыш ярылары урынлашҡан).
Һулыш алыу орофарингеаль ҡыуышлыҡ күләменең үҙгәреүе арҡаһында барлыҡҡа килә. һауа орофарингеаль ҡыуышлыҡҡа танау тишеге аша эйәк аҫтын төшөргәндә инә. Төбө күтәрелгәндә үпкәгә һауа этәрелә.
Ҡорораҡ мөхиттә йәшәүгә яраҡлашҡан әрмәнделәрҙә тире кератинизациялана, шуға һулыш  башлыса үпкә аша башҡарыла.
Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы
Ҡан әйләнеше системаһы йомоҡ, йөрәк өс камералы: ике йөрәк алды һәм ҡарынсыҡтан тора. Һул йөрәк алдындағы артериаль һәм уң йөрәк алдындағы ҡатнаш ҡандың ҡарынсыҡтарҙа ҡушылыуы (ике камералы йөрәкле пульмонарһыҙ саламандерҙарҙан башҡа) һөҙөмтәһендә тән күҙәнәктәре ҡатнаш ҡан менән тәьмин ителә. Шуға күрә матдәләр алмашыныу процесы әкркн бара һәм тән температураһы тирә-яҡ мөхит температураһына бәйле (һалҡын ҡанлы хайуандар).
Ҡарынсыҡтан спираль клапан менән йыһазландырылған артериаль спираль клапанлы конус сыға.
Артериялар:
- тире-үпкә артериялары (үпкәгә һәм тирегә веноз ҡанды алып бара);
- аорта дуғалары ҡатнаш ҡанды тәндең ҡалған өлөшөнә алып бара.
Кесе ҡан әйләнеше түңәрәге —кан  үпкә аша үткән түңәрәк. Һулыш алыу ағзаларына (үпкә һәм тирегә) веноз ҡан алып барған тире-үпкә артерияларынан башлана. Үпкәләрҙә һәм тирелә ҡан углекислы газдан арынып һәм кислородҡа байып парлы үпкә веналарына йыйыла һәм һул йөрәк алдына килә.
Ҡан әйләнешенең ҙур түңәрәге тән ағзаларында һәм туҡымаларҙа тармаҡланыусы аорта  дуғаларынан һәм йоҡо  артерияларынан башлана. Веноз ҡан парлы алғы эсе ҡыуыш  веналар  парһыҙ артҡы эсе ҡыуыш  вена аша  уң йөрәк алдына килә. Бынан тыш, алғы эсе ҡыуыш веналарға  тиренән кислородҡа байытылған ҡан ҡушыла. Шунлыҡтан уң йөрәк алдындағы ҡан ҡатнаш була.
Ғәҙәти йөрәктән тыш, бөтә амфибияларҙа ла лимфа йөрәктәре бар, улар лимфа тамырҙары веналарына ҡушылған урындар алдында урынлашҡан.
Аш һеңдереү системаһы
Табыш аулағанда төп ролде күҙҙәре уйнай. Ниндәй ҙә булһа берәй бөжәкте йәки башҡа берәй ваҡ хайуанды күреү менән, йәбешкәк киң телдәрен ауыҙҙан бик йәһәт һуҙып сығаралар, һәм табышы уның телдәренә йәбешеп ҡала, унан ҙур тиҙлек менән тамаҡ төбөнә ырғытыла.
Яңаҡтарында табышын тотоп ҡалыу өсөн хеҙмәт иткән тештәр бар. Тәлмәрйендәрҙә улар өҫкө яңаҡта ғына урынлашҡан.
Бүлеп сығарыу системаһы
Бүлеп сығарыу ағзалары — парлы бөйөрҙәр, унан  бәүел көпшәләре айырылып китә һәм  клоакаға асыла. Клоаканың стенаһында бәүел ҡыуығының  тишеге урынлашҡан. Шул тишек клоакалағы бәүел ҡыуыҡҡа йыйыла.
Амфибияларҙың бөйөрҙәрендә  һыуҙы  һурып алыу механизмы  юҡ. Бәүел ҡыуығы тулғандан һәм уның стеналарының мускулдар ҡыҫҡара һәм ҡуйыртылған бәүел, клоака аша сығарып ташлана. Бындай механизмдың үҙенсәлекле ҡатмарлылығы амфибияларҙың күберәк дым һаҡлап ҡалыу кәрәклеге менән аңлатыла. Шуға күрә бәүел клоаканан шунда уҡ сығарылмай.
Метаболик продукттарҙың бер өлөшө һәм артыҡ һыу тире аша бүленеп сыға. Был үҙенсәлектәр амфибияларға тулыһынса ҡоро ерҙә тереклек итеү  рәүешенә күсергә мөмкинлек бирмәгән.
Нервы системаһы
Балыҡтар менән сағыштырғанда амфибияларҙың мейе нисбәте ҙурыраҡ. Баш мейеһенең тән  ауырлығының  проценттарҙа нисбәте:  балыҡтарҙа— 0,06-0,44 %, һөйәкле балыҡтарҙа — 0,02-0,94, ҡойроҡло амфибияларҙа — 0,29-0,36, ҡойроҡһоҙ амфибияларҙа  0,50-0,73 % тәшкил итә.
Баш мейеһе 5 бүлектән тора:
- алғы мейе сағыштырмаса ҙур; 2 ярымшарға бүленгән;унда  еҫ һиҙеү  зонаһы ныҡ үҫешкән;
- аралыҡ мейеһе яҡшы үҫешкән;
- кесе мейе ҡатмарлы булмаған хәрәкәттәргә бәйле насар үҫешкән;
-оҙонса мейе — һулыш алыу, ҡан әйләнеше һәм аш һеңдереү системаһы үҙәге;
- урта мейе сағыштырмаса ҙур түгел, унда күреү һәм   һөлдә мускулдары тонусын  көйләүсе  үҙәктәр урынлашҡан.
Баш мейеһенән 10 пар баш мейеһе нервыһы китә (I-X).
Ҡойроҡһыҙ һәм ҡойроҡло амфибияларҙың арҡа мейе нервылары яҡшы үҫешкән ҡулбаш һәм бил нервы сырмалсыҡтары барлыҡҡа килтерә.
Симпатик нервы системалары яҡшы үҫешкән. Ул башлыса умыртҡалыҡтың ике яғынан һуҙылып киткән нервы олондарынан ғибәрәт.
Һиҙеү ағзалары
Тәлмәрйендәрҙең һиҙеү ағзалары төҙөлөшө ҡоро ер мөхитенә яраҡлашҡан.
Күреү
Балыҡтар менән сағыштырғанда ер-һыу хайуандарында күҙҙәренең мөгөҙ ҡатлауы ҡабарыңҡыраҡ. Ә яҫмыҡтың алғы ( хрусталик) алғы өҫлөгө ялпағыраҡ һәм
ике яғы ҡабарынҡы линза формаһын ала. Күҙҙәрҙең был төҙөлөшө уларҙың ярым ҡоро ер мөхитендә тереклек итеүҙәренә бәйле һәм алыҫыраҡ урынлашҡан әйберҙәрҙе күрергә мөмкинлек бирә. Һыу эсендә мөгөҙ ҡатлау балыҡтарҙыҡына оҡшап ялпаҡлана.
Селтәрле шәкәрәлә рецепторҙар (таяҡсалар һәм колбочкалар)  нейрондар аша  биполяр күҙәнәктәргә тоташа. Улар мәғлүмәтте детекторҙарға — ганглийлы күҙәнәктәренә тапшыра.
Был күҙәнәктәр бер нисә функциональ типҡа бүленә: берәүҙәр объекттарҙың формаһын айыра, икенселәре  дөйөм фонда объекттарҙы айыра. Шулай уҡ объекттарҙың хәрәкәтен һәм уның йүнәлешен билдәләүсе детекторҙар бар; яҡтылыҡ кимәлен асыҡлаусы  детекторҙары бар. Шулай итеп, визуаль мәғлүмәтте тәү  эшкәртеү күҙ алмаһында бара.
Ҡоро ерҙәге тереклектәренә бәйле  күҙҙәрен  тышҡы йоғонтонан һаҡлау механизмдары бар. Атап әйткәндә, хәрәкәтсән күҙ ҡабаҡтар, йомғос яры (өсөнсө ҡабаҡ) һәм күҙҙәрҙе сылатып тороусы йәш  биҙҙәре. Улар күҙ ҡабаҡтарын асып-йомоп, күҙҙәренә кергән туҙан бөртөктәрен һепереп төшөрә һәм күҙ өҫлөгөн еүешләп тора ала Был ағзалар  барыһы ла метаморфоз ваҡытында, ҡоро ергә  ергә сығыр алдынан барлыҡҡа килә.
Амфибияларҙың эске ҡолағы бар. Әммә тауыш тулҡындары һауала һыуҙағынан насарыраҡ тарала. Шуға күрә, яҡш ыраҡ ишетер өсөн, тәлмәрйендә урта ҡолаҡ та үҫешкән. Ул тауыш ҡабул итеүсе ҡолаҡ ярыһынан — күҙ артындағы түңәрәк йоҡа шекәрәнән башлана. Унан тауыш тибрәнештәре иш етеү һөйәге аша эске ҡолаҡҡа тапшырыла.
Еҫ һиҙеү
Еҫ ағзалары тик һауа мөхитендә  генә эшләй. Улар парлы һиҙеү моҡсайҙарынан ғибәрәт. Уларҙың стеналары еҫ һиҙеү рецепторҙары булған эпителий менән көпләнгән. Танау тишектәре менән тышҡа, ә  хоаналар менән ауыҙ  ҡыуышлығына асылалар.
Ишетеү
Балыҡтарҙағы кеүек үк, амфибияларҙың да эске ҡолағы бар. Әммә тауыш тулҡындары һауала һыуҙағынан насарыраҡ тарала. Шуға күрә, яҡшыраҡ ишетер өсөн, урта ҡолаҡ та үҫешкән. Ул тауыш ҡабул итеүсе ҡолаҡ ярыһынан — күҙ артындағы түңәрәк йоҡа шекәрәнән башлана. Унан тауыш тибрәнештәре ишетеү һөйәге аша эске ҡолаҡҡа тапшырыла.
Ҡолаҡтың ике яғындағы баҫымды тигеҙләү өсөн урта ҡолаҡ ҡыуышлығы ауыҙ ҡыуышлығында тамаҡ өҫтөнә ишетеү торбаһы аша тоташа.
Тейеп һиҙеү
Тейеү ағзаһы булып тактиль нервы остары булған тире тора. Һыуҙа йәшәүсе вәкилдәренең һәм сүмесбаштарының  ян ( латераль һыҙығы) ағзаһы бар.
Енес системаһы
Бөтә амфибиялар ҙа айырым енесле. Күпселек амфибияларҙа тышҡы аталаныу   (һыуҙа) хас.
Үрсеү осоронда өлгөрөп еткән ыуылдырыҡтар тулған  йомортҡалыҡтары инә  заттарҙың бөтә ҡорһаҡ ҡыуышлығын тиерлек алып тора.
Ата заттарҙа парлы орлоҡ биҙҙәре бар. Уларҙан орлоҡ көпшәләре аша бәүел көпшәләренә эләгә. Унан енес күҙәнәктәре клоакаға асылалар.
Өлгөрөп еткән ыуылдырыҡтар көпшәле юлдар буйлап клоакаға килә, ә унан тышҡа сығарып ташлана. . Ата хайуандар улар өҫтөнә составында сперматозоидтар булған шыйыҡлыҡ ебәрә.
Йәшәү циклы
Амфибияларҙың йәшәү циклында дүрт үҫеш стадияһы аныҡ айырыла: йомортҡа (йомортҡа), личинка (сүмесбаш), метаморфоз осоро һәм өлкән заттар.
Амфибияларҙың ыуылдырыҡтары  (йомортҡалары) балыҡтарҙыҡы кеүек кибеүҙән һаҡлай торған ҡабығы юҡ. Ыуылдыҡтың үҫеше өсөн уның даими дымланып тороуы  кәрәк. Амфибияларҙың ҙур өлөшө сөсө һыу ятҡылыҡтарына йомортҡа һала.
Әммә аяҡһыҙ амфибиялар (червяги) йомортҡаларын тупраҡҡа һалып, уларҙы кәүҙәләре менән  уратып яталар. Шуның менән йомортҡаларын лайлалары менән еүешләп торалар. Амфиума баҡаһы, гигант саламандерҙар һәм ҡайһы бер башҡа амфибиялар ҙа ҡоро ергә ыуылдырығын һалалар.Әммә бындай осраҡтарҙа ла йомортҡаға тирә-яҡ мөхиттең юғары дымлылығы һәм был юҫыҡта  ата-инәләренең ярҙамы талап ителә.
Ыуылдырыҡтан һыу мөхитендә генә тереклек итә алған  личинка— сүмесбаш  сыға. Тышҡы күренеше менән ул ҙур ҡойроҡло бәләкәй балыҡты хәтерләтә.
Сүмесбаш тәүҙә тышҡы айғолаҡтар ярҙамында (улар баштың ян-яҡтарында урынлашҡан бәләкәй шәлкемдәр рәүешендә була) һулыш ала. Тиҙҙән улар эске айғолаҡтар менән алмашына.
Сүмесбаштың ҡан әйләнеше түңәрәге бер генә, йөрәге ике камералы, тиреһендә ян һыҙаты беленеп тора. Шулай итеп, ер-һыу хайуандарының личинкаһында балыҡтар төҙөлөшөнә хас ҡайһы бер билдәләр була.
Уларҙың төҙөлөшөндә литар балыҡтарҙы хәтерләтә: уларҙың парлы ослоҡтары юҡ.
Метаморфоз кисереп, личинка ерҙә йәшәү рәүешен алып барыусы өлкән баҡаларға әйләнә. Ҡойроҡһоҙ амфибияларҙа метаморфоз процесы бик тиҙ бара, ә примитив саламандраларҙа һәм аяҡһыҙ амфибияларҙа ныҡ  ҡына һуҙыла.
Йәшәү рәүеше
Ҡоро ер мөхитендә йәшәү өсөн амфибияларҙың етерлек яраҡлашмауы йәшәү шарттарының миҙгелле үҙгәреүенәҡарап  йәшәү рәүештәренең ҡапыл үҙгәреүенә килтерә.
Амфибиялар насар шарттарҙа (һалҡын, ҡоролоҡ һ. б.) оҙайлы ваҡытҡа йоҡоға талалар. Ҡайһы бер төрҙәрҙә әүҙемлек температура үҙгәргәндә  төндән көнгә  үҙгәрергә мөмкин.
Амфибиялар йылы шарттарҙа ғына әүҙем. +7 — +8 °C температурала күпселек төрҙәр ҡатып ҡала, ә  -2 °C -та — үлә. Әммә ҡайһы бер амфибиялар оҙаҡҡа һуҙылған туңыуға, киптереүгә бирешмәҫкә, шулай уҡ юғалған тән өлөштәрен регенерациялауға һәләтле.
Ҡайһы бер амфибиялар, мәҫәлән әрмәнде-ага ''Bufo marinus һәм краб тәлмәрйен Fejervarya cancrivor тоҙло һыуҙа йәшәргә һәләтле.Әммә күпселе амфибиялар тик сөсө һыуҙа ғына тереклек итә алалар. Шуға ла улар өсөн уңайлы шарттар булыуға ҡарамаҫтан, күп  кенә океан һәм дингеҙ   утрауҙарҙарында осрамайҙар''
Туҡланыуҙары
Ҡойроҡло амфибияларҙың личинкаларының туҡланыу рәүеше өлкән хайуандарҙың туҡланыуына оҡшаш тиерлек. Ҡойроҡһоҙ амфибияларҙың личинкалары туҡлауында ҡырҡа айырма бар.Улар үҫемлек аҙыҡ һәм детрит менән туҡлана, йыртҡыслыҡҡа бары тик личинка стадияһының аҙағына ғына күсә. .
Классификация
«Амфибия» боронғо грек теленән алынған һүҙ— ἀμφίβιος (amphíbios) терминынан алынған.
«Ике тормош төрө» ( ἀμφί —«ике төрлө» һәм βιος «йәшәү») тигәнде аңлата. Башта термин һыуҙа ла һәм ҡоро ерҙә лә йәшәргә һәләтле барлыҡ хайуандар өсөн ҡулланыла (шулай уҡ, тюлендәр, диңгеҙ бесәйҙәре һ.б.
Амфибияларҙы өс аҫклассҡа бүләләр:
Ике аҫкласс вәкилдәре юҡҡа сыҡҡан( Юҡҡа сыҡҡан төрҙәр) :
Әҙәбиәт
• Рәхимов И. И. Р96 Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы : Уку әсбабы / И. И. Рәхимов, K. K. Ибраһимова; Русчадан Ф. Г. Иштирәкова, P. 3. Закирова тәрҗ. — Казан: Мәгариф, 2007. — 199 б.: рәс. б-н. — ISBN 978-5-7761-1710-7
Каледин Сергей Львович
Сергей Львович Каледин (10 февраль 1968 йыл) — Рәсәй еңел атлеты, оҙон дистанцияларға йүгереү һәм марафон буйынса белгес. 1991—2013 йылдарҙа профессиональ кимәлдә сығыш яһай, шоссела бер нисә эре халыҡ-ара старттар еңеүсеһе һәм призёры, Европа чемпионатында ҡатнашыусы (Будапешт). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998).
Биографияһы
Сергей Львович Каледин 1968 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.