cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шанлыурфа
Боронғо быуаттарҙа
Ургой үҙенең сәркәтибе һәм рәссамы Ханнан аша Ғайса Мәсих менән хат яҙышҡан беренсе мәсихсе-батша Абгар V Уккам арҡаһында билдәле булған. Изге Яҙма йәғни Тәүрат буйынса, Абгар (Авгарь) Ғайсанан һауығыуы тураһында үтенгән. Ғайса, йөҙөн яулыҡ менән һөрткән, һәм уның образы яулыҡта ҡалған. Ғайса яңынан терелгәндән һуң, Фаддей, батшаға яулыҡты ҡайтарып биргән, һәм батша, ундағы образға ҡағылыу менән, һауыҡҡан. Рәхмәт йөҙөнән Абгар христиан динен ҡабул иткән. Шулай итеп, беренсе христиан иконаһы барлыҡҡа килә (ҡара: Спас Нерукотворный).
114 йылда Рим императоры Траян Оронталағы Антиохияға барғанда, шулай уҡ Абгар исемен йөрөткән Эдесса батша уға бүләктәр: улар араһында 200 самаһы ат биргән. Әммә 116 йылда уҡ ҡала римлеләр тарафынан емертелгән. Император Адриан парфян принцы Парфамаспатты Эдессаның хакимы итеп тәғәйенләгән. 165 йылда ҡала парфяндрға ҡаршы фетнә күтәргән һәм римлеләргә ҡала ҡапҡаларын асҡан, рим наместнигы ҡаланың батшаһы булып киткән.
Эдесса баштан уҡ Ай илаһы Синға табыныуҙа эргәһендә урынлашҡан Харранға ҡаршы көрәшә. Шулай уҡ Тарат алиһәһен хөрмәтләп табыныу хаҡында ла билдәле. Вардесандың III быуат башындағы "Закондар китабы"нда Сүриәлә һәм Ургойҙа ирҙәрҙе Тарат хөрмәтенә бестереүҙәре хаҡында хәбәр ителгәйне. Шулай ҙа Эдесса бик иртә христиан ҡалаһы булып киткән. Фаразланыуынса, беренсе мәсихселәр сиркәүҙәре Абгар VIII батша (177—212) идара иткән ваҡытта төҙөлгән булған.
194 йылда Эдесса римлеләргә ҡаршы фетнә күтәргән, ләкин ихтилалды император Септимий Север баҫтырған. Абгар IX (212—214) бер аҙға тәхеткә ултырған. Әммә тиҙҙән ул Римдә вазифаһынан бушатыла һәм император Каракалла тарафынан үлтерелә, ә ҡала 214 йылда Рим колонияһына әйләнә.
233 йылда ҡалаға изге Фоманың (Маар Тумдың) мәйете килтерелеп, төп сиркәүҙә ерләнгән. Артабанғы йылдарҙа Эдессала батшалар идара итеүен дауам иткән, шулай итеп 243 йылда Авгар исемле сираттағы батша ғаиләһе менән Римға күсеп килгән.
259—260 йылдарҙа император Валериан I етәкселегендәге римлеләрҙең ғәскәрен Шапур I етәкселеге аҫтындағы фарсылар Эдесса янында тар-мар итә, ә император үҙе әсирлеккә эләккән.
Һуңғы антиклыҡ
Һуңғы антиклыҡ осоронда Эдесса Сүриә — Рим Көнсығышының мөһим дини һәм ғилми үҙәге булған. Хатта византия императоры Зенондың бойороғо буйынса 489 йылда «Эдесса мәктәбе» ябылған, ә уның профессорҙары фарсы Нусайбинына ҡасҡан. VI быуатта ҡала көнсығыш римдар һәм фарсылар араһындағы көрәш үҙәгенә әүерелгән. 543 йәки 544 йылда Сәсәниҙәр династияһы фарсы шаһиншаһы Хөсрәү I Ануширван тарафынан Эдессаның ғәйәт ҙур нығытмаһы емерелә. 525 йылда ҡаланың күпселек өлөшөн ярҙарынан сыҡҡан Скирт йылғаһы (Дайсан) емерә. Византия императоры Юстиниан I ҡаланы тергеҙеү эштәрен башҡарырға бойорған.
Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)
Ҡуҙы (йондоҙлоҡ) (Aries) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Шератан, яҡтылығы 2,64 була. Майҙаны буйынса урыны — 39.
Шанлыурфа
Урта быуаттар
638 йылда ҡала мосолмандар ҡулына эләгә, шуның менән ҡаланың антик тарихы тамамлана. 1052 йылда Эдесса яңынан Византияға күскән. Шунан һуң власты әрмән кенәзе Абу-Каб баҫып ала, ул үлгәндән һуң ҡала уның улы Вәсилгә күсә. Һуңынан ҡалаға Византияның элекке куропалаты Филарет Варажнуни алмашҡа килә, уға алмашҡа уның офицеры Торос Эдессалы килә. Ул сәлжүктәрҙең сапҡындарын туҡтата, ләкин 1097 йылда беренсе тәре походы тәре йөрөтөүселәрен ярҙамға саҡыра һәм уларҙың башлығы граф Балдуин I Булонскийҙы уллыҡҡа ала. 1098 йылда халыҡ ихтилалында Торос үлтерелгәндән һуң, ҡаланы Эдесса графлығының баш ҡалаһы, ә Балдуинды Эдессаның графы итеп иғлан итеп, власты тәре йөрөтөүселәр баҫып ала. Әммә 1144 йылда Алеппонан Эмад әд-Дин Занга сәлжүктәре ҡаланы баҫып алған, талаған һәм 1147 йылда тулыһынса юҡ иткән. Эдессала архиепископ етәкселегендә йәшәүселәрҙең күбеһе үлтерелгән. Тәре йөрөтөүселәрҙең еңелеүе икенсе тәре походын ойошторолоуына сәбәп була.
Артабанғы быуаттарҙа ҡаланы монголдар, Аҡ Ҡуйлылар державаһы, һуңғараҡ (уңышһыҙ ынтылыштарҙан һуң) мәмлүктәр яулай.
1637 йылда Эдессаны Ғосман империяһы яулап алына һәм ҡала атамаһы Урфа тип үҙгәртелә. Ул ваҡытта ҡала мамыҡ, күн һәм ҡиммәтле таштар һатыу буйынса сауҙа үҙәге булған.
1830 йылда ҡала ҡыҫҡа ваҡытҡа Мөхәммәт али Паша һидивы биләмәһенә (вице-солтанлығы) эләгә.
1895 йылда Анатолияның көньяғында һәм көнсығышында солтандың махсус ғәскәрҙәре — хамидие тарафынан әрмәндәр һәм Сүриә христиандарын физик юҡ иткәндән һуң, 1895 йылда Иоһанн Лепсиус ҡалала һуйыштан ҡотола алғандар өсөн бер нисә миһырбанлыҡ йорто төҙөй. Был йорттарға 1903 йылдан Дания миссионеры Карен Йеппе етәкселек иткән, Беренсе бөтә донъя һуғышы ослронда ул күп әрмән балаларын геноцидтан ҡотҡарыусы булған. 1917 йылда Йеппе сәләмәтлеге ҡаҡшау арҡаһында Төркиәнән китергә мәжбүр була һәм үҙ эшен күрше Сүриәлә Милләттәр лигаһының рәсми вәкиле сифатында дауам итә. 1919 йылдың мартында Британия ғәскәрҙәренең Урфаны баҫып алыуы ҡалаға ҡыҫҡа мөҙҙәткә тын алыу мөмкинлеге биргән. Урфаны тергеҙеү эштәре башланған хатта. Әммә ҡалаға француздар ингән. Һуңғыларын азат итеүсе төрөк ғәскәрҙәре ҡыуып сығарған. 1915 йылғы әрмәндәрҙе үлтереү барышында ҡаланың 35 мең әрмәненән 30 меңе геноцид ҡорбаны булған.
Ҡалаға нигеҙ һалыусы
Ефрем Сирин, Орханы Изге Яҙмалағы Урук (Эрех) менән сағыштырып, Ассирия батшаһы Нимродты ҡалаға нигеҙ һалыусы тип атай. Был фекерҙе Урта быуаттың тәүге энциклопедисы Исидор Севильский күтәреп алған. Яков Эдесский, үҙ сиратында, Нимродты Диодор Сицилийлыны Белдың улы, Ниневияға нигеҙ һалыусы Нин менән, тиңләй. Урфа ҡәлғәһе биләмәһендәге ун биш метрлыҡ бағаналарҙы, мәҫәлән, «Нимрод тәхете» тип йөрөтәләр. Әбү-әл-Фараж бин Харун Енох ҡалаһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләгән. Икенсе ассирия легендаһы буйынса, Урфаға йылан улы Орг нигеҙ һалған.
Дине
Шанлыурфа бөгөнгө көнгә тиклем исламдың «биш пәйғәмбәр ҡалаһы» тип йөрөтөлә. Бында Ибраһим Хәлил һәм Әйүп пәйғәмбәрҙәр (Тәүратта — Иов) йәшәгән. Ислам йолаларына ярашлы, Ибраһим тап ошонда тыуған. Шулай итеп, Шанлыурфа Иҫке Ғәһет Ур ҡалаһы менән бәйле.
Абгар V Уккам батша һәм уның халҡы һыуға сумдырылғандан һуң (тарихи документтар менән раҫланмаған), тәүге христиан сиркәүҙәре төҙөлә. Шулай уҡ, Абгар V Таратаны хөрмәтләү хаҡына үҙен бестерергә рөхсәт икәндәрҙең һәр береһенең ҡулын ҡырҡырға бойорған һәм был традицияның юҡҡа сығыуына булышлыҡ иткән, тип раҫлайҙар. Спас Нерукотворныйҙың йәғни Мандилиондың һәм беренсе мәсихсе иконаһы булып киткән Мәсихтең һүрәте төшөрөлгән яулыҡтың барлыҡҡа килеүе шул осорға тура килә.
Зәкәриә (исем)
Зәкәриә — боронғо йәһүдтәрҙән ғәрәптәргә ингән, ғәрәптәрҙән башҡа төрки телле халыҡтар араһында таралған ир-ат исеме.
Шанлыурфа
Дине
Шанлыурфала изге һәм тейелергә рөхсәт ителмәгән һаҙандар менән тулған Хәлил Раман мәсете һәм уға ҡараған Ибраһим быуаһы төп ғибәҙәт урыны булып тора. Легенда һөйләүенсә, усаҡҡа ырғытылған Ибраһим пәйғәмбәр утты һыуға, ә янған утын ярҡаларын һаҙандарға әйләндереп ҡотола. Икенсе изге күл дә бар. Элегерәк христиан диненә тиклемге осорҙа балыҡҡа бай күлдәр богине Тарата алиһәгә арнап ғибәҙәт ҡылыу урыны булыуы ихтимал.
Зәкәриә (исем)
Этимологияһы
Зәкәриә — «иҫтә ҡалған», «иҫтәлекле» мәғәнәһен аңлатҡан ир-ат исеме.
Шанлыурфа
Дине
Мәсихселәрҙең иманы буйынса, Эдесселағы сүриә сиркәүенә нигеҙ һалған апостол Фома Мәсих Христос шәкерттәренең береһе булған. Шунлыҡтан вафатынан һуң, бында уның мәйетен Парфиянан йәки Һиндостандан алып килгәндәр һәм ошо сиркәүҙә ерләгәндәр.
Зәкәриә (исем)
Билдәле шәхестәр
Зәкәриә Шәрәфетдин улы Аҡназаров (22 август 1924 йыл — 2 апрель 2000 йыл) — совет комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 6—9‑сы, РСФСР-ҙың 10-сы һәм 11‑се, Башҡорт АССР-ының 4—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы. Зәкәрийә Зәкәрийә ибн Азан (زكريا) — Израиль халҡына ебәрелгән Ислам пәйғәмбәре. Библиялағы рухани Захария бер тип һанала. Ҡөрьәндә ете тапҡыр телгә алынған. Яхъя (Иоанн Креститель) пәйғәмбәрҙең атаһы.
Шанлыурфа
Иҫтәлекле урындары
Хәҙерге Шанлыурфаның иҫке һәм яңы өлөштәре араһында киҫкен контраст күҙгә ташлана. Иҫке ҡалала — машиналар өсөн тар урамдар, уңайлы йорттарҙы уратып алған аша сыҡҡыһыҙ ҡоймалар, үҙенсәлекле баҙарҙар, традицион ғәрәп һәм курд кейемле урындағы халыҡ. Шулай ҙа ҡаланың ҡайһы бер халҡы шул тиклем ярлы, һаман тау битләүендә ҡаҙылған мәмерйәләрҙә йәшәй.
Зәкәриә (исем)
Билдәле шәхестәр
Әлимбәтов Зәкәриә Далха улы (?) — педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡорт АССР-ының Атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғәриф алдынғыһы, Малаяҙ мәктәп-интернаты директоры (?), Мәләүездә район мәғарифы етәксеһе (?) һәм республикабыҙҙың Мәғариф министрлығында бүлек начальнигы (?).
Шанлыурфа
Иҫтәлекле урындары
Яңы райондарҙа, киреһенсә, заманса йорттар һәм отелдәр, ресторандар һәм магазиндар урынлашҡан.
Зәкәриә (исем)
Халыҡ ижадында
«Кәриә-Зәкәриә» — йырлы бейеү, уйын:
Шанлыурфа
Иҫтәлекле урындары
Шанлыурфала музей асыу идеяһы тәүге тапҡыр 1948 йылда тыуа. Быға тиклемге экспонаттар Ататөрк исемендәге башланғыс мәктәбендә һаҡлана ине. 1956 йылда улар икенсе башланғыс мәктәпкә тапшырыла, әммә ваҡыт уҙыу менән унда ла ҡырҡа урын етмәй башлай, һәм 1969 йылда Шанлыурфа музейы асыла.
1987 йылдан башлап Ататөрк һыуһаҡлағысы аҫтында археологик ҡаҙыу эштәре алып барыла. 1995 йылдан алып музей Гөбәклетәпә ҡалҡыулығында алып барылған ҡаҙыныу эштәрендә ҡатнаша.
Әммә музейҙа барлыҡ экспонаттар өсөн дә урын етмәгәнлектән, тағы бер бина төҙөлә. Унда хәҙер археология буйынса өс зал, этнография залы, хакимиәт, күргәҙмә һәм конференция залдары, шулай уҡ китапхана бар. Подвалда һаҡлағыс, тикшеренеү лабораторияһы һәм фотолаборатория урынлашҡан.
Күл 1211 йылда төҙөлгән Хәлил-Раман мәсете ихатаһында урынлашҡан. Икмәк ташлаусы кешеләр арҡаһында һимергән һаҙандарҙың күплеге, мәсет тирәһенән баҡсаларҙан айырмалы, артыҡ ҡыуаныслы күренеш тип әйтеп булмаған. Ләкин һаҙандар араһында аҡты күргәндәр күккә эләгер, тигән инаныуҙар бар.
Риүәйәт буйынса, икенсе изге күл Ибраһим артынан усаҡҡа һикергән Нимродтың ҡыҙы Зәлихә хөрмәтенә аталған.
1716 йылда төҙөлгән Балыҡ күле комплексы эргәһендәге мәсет.
1170 йылда ғәрәптәр «ҡыҙыл» тип йөрөткән христиан сиркәүе урынында төҙөлә.
Ҙур мәсеттең көнсығыш өлөшөндә Әйүп (Иов) исемендәге теология мәктәбе стенаһына төҙөлгән фонтан. 1781 йылда Фирүз бей төҙөгән. Хәҙер мәктәпкә нигеҙ һалынған дата тип һаналған 1191 йыл теология мәктәбенән ҡалған яҙыу ғына бар.
Жинжикли, Вәзир, Шабан, Вәлибей, Иҫке Араса, Серче һәм Солтандың йәмәғәт мунсаһы.
Ғәҙәттә, ике секциянан тора: һәрәм (ғаиләнең үҙе өсөн) һәм селам (ҡунаҡтар өсөн). Почтамттан алыҫ түгел Ҡара Майҙан ҡала районында килеүселәргә асыҡ Гажи Хафизлар йорто ошондай йорттарҙың береһе булып тора. Был йорт 1888 йылда төҙөлгән, һуңынан Төркиәнең Мәҙәниәт министрлығы тарафынан реставрацияланған һәм сәнғәт әҫәрҙәренең дәүләт галереяһы итеп үҙгәртелгән.
Б. э. т. 8000 йылдарға ҡараған неолит дәүере тораһы. Хәҙер Ататөрк һыуһаҡлағысының төбөндә урынлашҡан.
Донъялағы иң боронғо таш ҡорамдар емереклеге (б. э. т. 11500 йылдар тирәһе)
Аш-һыуы
Аш-һыу Төркиәнең көньяҡ-көнсығышы өсөн хас. Нигеҙен бөтә иген һәм ит тәшкил иткән баклажан, помидор һәм Төркиәлә бик популяр булған һәм Шанлыурфта хатта һәйкәл ҡуйылған ҡыҙыл борос (айырыуса урындағы «исот» сорты йәки Urfa biber) күп ҡушылған кебабтар, донерҙар йәки шаурма ), и кофе.
Оберкац
Оберкац (Oberkatz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 277 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Чингаль-Кикя
Чингаль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тэкотэдыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Швабах
Билдәле кешеләр
Билдәле булыуынса, ҡаланың почетлы гражданы Гитлер булған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сильвия (Швеция королеваһы)
Королева Сильвия (Silvia, Sveriges Drottning), тыумыштан Сильвия Рената Зоммерлат (Silvia Renate Sommerlath, 23 декабрь 1943, Гейдельберг) — Швеция, королеваһы, Швеция короле Карл XVI Густавтың ҡатыны
Биографияһы
Сильвия Рената Зоммерлат 1943 йылдың 23 декабрендә немец ҡалаһы Гейдельбергта тыуа. Ул немец эшҡыуары Вальтер Зоммерлаттың (1901—1990) һәм уның ҡатыны Алиса Соарес де Толедоның (1906—1997) ҡыҙы, милләте буйынса бразильянлы. Ральфтан (1929), Вальтер Людвигтан (1934) һәм Ханс Йоргтан(1941—2006) ҡала ғаиләлә кесе бала була. 1947—1957 йылдарҙа. ғаилә Сан-Паулула йәшәй. Унда Сильвия Висконде де Перту- Сегуру немец мәктәбенә йөрөй, ә атаһы был ваҡытта юғары вазифалар биләй, мәҫәлән, швед фирмаһы Uddeholms AB бразилия филиалы президенты була. 1957 йылда ғаилә Германияға күсеп ҡайта.
Швеция короле менән никахы алдынан Сильвия Мюнхенда аргентина консуллығында эшләй. Зоммерлаттар ғаиләһе Бразилиянан Германияға ҡайтҡандан һуң, Сильвия Мюнхен тәржемәселәр институтына уҡырға инә һәм 1969 йылда испан телен тәржемәсе булараҡ тамамлай. 1971 йылда Мюнхендағы 1972 йылғы йәйге Олимпия уйындарының ойоштороу комитеты эргәһендә өлкән гид-тәржемәсе булып тәғәйенләнә. Аҙ ваҡыт стюардесса булып эшләй. Ул немец, португал, француз, испан һәм инглиз телдәрен белә, ә никахтан һуң швед телен өйрәнә. Сильвия шулай уҡ һаңғырау кешеләр менән аралашыу өсөн швед ҡул хәрәкәте телен дә белә.
Олимпия уйындары барышында Сильвия, ул ваҡытта тәхет швед вариҫы булған Карл Густав менән таныша. Ураҙың йәрәшеүе 1976 йылдың 12 мартында була, ә шул уҡ йылдың 19 июнендә Стокгольмдың Кафедраль соборында туй тантанаһы үтә. Карл XVI Густав кеүек Швецияның лютеран сиркәүенә ҡарай.
Швеция королеваһы инвалидтарға ярҙам итеү өлкәһендә әүҙем эшләй, ул — Король туйы фонды рәйесе, ул саранан килгән аҡса инвалид спортсыларға ярҙам итеү өсөн тикшеренеүҙәргә китә. Халыҡ-ара балалар фонды етәксеһе (World Childhood FoundationWorld Childhood Foundation).
Лямин-2-се
Лямин-2-се — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 210 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пэ-Хэхэ-Яга
Пэ-Хэхэ-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҙәш Ҡусҡары
Иҙәш Ҡусҡары (Идяш-Кускарово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 203 кеше. Почта индексы — 453614, ОКАТО коды — 80201819003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға Тамъян улусы башҡорттары нигеҙ һала. Верхнеурал өйәҙендә (тәүге төпләнеүсе хорунжий Ҡусҡар Мәхмүтов исеменән) үҙ ерҙәрендә 1789 йылдан алып билдәле. Шулай уҡ Көсҡар булараҡ теркәлгән. 1795 йылда 17 йортта 100 кеше йәшәгән, 1866 йылда 39 йортта — 332 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 20 быуаттың 20-се йылдарында 3 ауыл күрһәтелгән: 1-се Кусҡар (Иҙәштамаҡ, хәҙерге Иҙәш Ҡусҡары); 2-се Ҡусҡар (Талморон, хәҙерге Талҡусҡар); ХӨКҮСӘР (Урһыҡтамаҡ/Урһыҡҡусҡар, 20 быуаттың 70-се йылдарында юҡҡа сыға). 20 быуаттың 30-сы йылдарынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Мунгалова Ольга Петровна
Мунгалова Ольга Петровна (28 ноябрь 1905 йыл — 26 август 1942 йыл) совет балет артисы һәм уҡытыусыһы. 1923 йылдан 1942 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрында эшләй. Бейеүгә яңы ҡатмарлы бейеү элементтары — акробатика индергән шәхес булараҡ билдәле. Хореография училищеһында гротеск классы алып бара. Ул үҙләштергән хәрәкәттәрҙең бер өлөшө мотлаҡ балет тренингына инә.
Биографияһы
1923 йылда Петроград театр училищеһын (педагогтар О. И. Преображенская һәм А. Я. Ваганова) тамамлай. 1915 йылда Мариин театрында М. М. Фокиндың П. И. Чайковский музыкаһына «Ҡыл оркестры өсөн серенадалар» ҡуйылған «Эрос» балетында ҡыҙ партияһы уның тәүге сығышы була. Балетмейстер-новаторҙарҙың спектаклгә симфоник музыка ҡулланыу юлын табырға тырышыуының береһе була, был осраҡта ғәмәлдәге музыкаға билдәле бер сюжет ижад ителә. Балерина «Йәш балет» ижади төркөмөнә инә. Унда ҡатнашыусылар концерт номерҙары менән сығыш яһай, балет эстрада бейеүҙәре менән берләштерелә. Төркөм ижади мәсьәләләрҙе генә түгел, ә ҡатнашыусыларҙың туҡланыу мәсьәләләрен дә хәл итә. Был төркөмдөң лидеры Георгий Баланчивадзе була, ул тиҙҙән эмигрант Джордж Баланчин булып дан ҡаҙана. Күпмелер ваҡыттан һуң ул был йылдарҙа, бик матур аяҡтары булған Ольга Мунгаловаға ғашиҡ булыуын иҫенә төшөрә. Был төркөмдә Петр Гусев 1935 йылға тиклем уның даими партнеры була, шунан һуң ул Ҙур театрға күсә.
Театр сәхнәһендәге ижади уңыштары тәү сиратта театрҙың баш балетмейстеры Ф.Лопухов менән бәйле. Балет ул ваҡытта сағыулыҡтың яңы формаларын эҙләй, ҡайһы берҙә һәр ваҡыт уңышлы килеп сыҡмай. Башҡарыу техникаһы күҙлегенән ҡарағанда, Ольга Мунгалованың акробатика менән мауығыуы һәм эстрада бейеүе менән танышыуы балетмейстер ҡуйған яңы бурыстарға яуап бирә.
Уның театрҙағы тәүге сығыштарының береһе П.Гусев менән берлектә А. Н. Сероватың «Юдифь» боронғо мысыр акробаттары менән бейеүе була. Бейеүҙе Ф. В. Лопухов 1925 йылда ҡуя. Исеменән үк асыҡ күренеүенсә, был яңы бейеү акробатик булған. Ф. В. Лопухов был номерҙы иҫенә төшөрөп: "… Ольга Мунгалованы алайыҡ. П.Гусев менән бергә үҙенең ижади биографияһын «Юдифь» операһында мысыр акробаттары бейеүе менән башлай. Был номерҙы мин бейеү-акробатик номер итеп ҡуйыуым осраҡлы түгел. Гусевтың һәм бигерәк тә Мунгалованың бының өсөн иҫ киткес мәғлүмәттәре була. Һуңынан Гусевты «ярҙам короле» тип атауҙары юҡҡа түгел. Мунгаловаға килгәндә, «ул акробатик ярҙам һәм позалар өсөн фигураға эйә була … Йыйнаҡлығы, теүәллеге, поза тойғоһо, бер аҙ ҡоро, әммә һәр ваҡыт үҙенең пластикаһы буйынса, бейек һикереүе һәм матур аяҡтары Мунгалованы башҡа бейеүселәр араһында айырып тора». В. М. Дешевовтың «Ҡыҙыл боролош» музыкаһына постановкаһы уңышһыҙ тамамлана. Унда Ольга Мунгалова шпана сифатында сығыш яһай. Ғөмүмән, гротеск, модалы бейеүҙәре элементтары менән тулыланған кире персонаждар бейеүҙәре спектаклдең айырылып торған өлөшө була һәм ыңғай геройҙар уларҙың фонында юғала.
Башҡортостан нефтен тәүге асыусыларға һәйкәл
Башҡортостан нефтен тәүге асыусыларға һәйкәл Ишембай ҡалаһында 1969 йылда асыла. Ишембай ҡалаһының һәм Башҡортостандың бөтә нефть сығарыу сәнәғәтенең символы булып тора. Ҡаланың Башҡортостан нефтен тәүге асыусылар майҙанына (элекке Бөйөк Октябрҙең 50 йыллығы майҙаны) ҡуйылған.
Мунгалова Ольга Петровна
Биографияһы
1927 йылда Эдвард Григ музыкаһына Ф. Лопухов ҡуйған «Боҙ ҡыҙ» балеты премьераһы уның беренсе һәм иң уңышлы сығышы. Әкиәт сюжеты буйынса классик балет яңылыҡ элементтарын үҙ эсенә ала, совет хореографияһы формалашыуында мөһим этап булып тора. Был яңылыҡтың бер өлөшө булып Ольга Мунгалова һәм уның төп партнеры Петр Гусев, ышандырырлыҡ итеп күрһәтелгән яңы башҡарыу техникаһы тора. Был дуэт терәк техникаһын ярайһы уҡ үҫтерә. Ольга Мунгалова тәүге тапҡыр классик ғәрәпсә «колечко» төрөн күрһәтә, унда күтәрелгән аяҡ артҡа ташланған баш менән тоташа. Бөтә хәрәкәт пластикаһы кешегә ят тәбиғәт көстәренең образын аса. «… Һәр маҡтауҙан юғарыраҡ Мунгалованың (Сольвейг) сәнғәте — эмоциональ сағыулыҡты, бейеүҙең классик ҡатылығын һәм ҡатмарлы акробатик күнекмәләрҙе уңышлы берләштерә».
1929 йылда Ф. Лопухов П. И. Чайковскийҙың «Щелкунчик» балетының үҙ редакцияһын ҡуя. Төп партияларҙы Ольга Мунгалова һәм Петр Гусев башҡара. Постановка «конструктивистик» тип билдәләнә һәм балетмейстерҙың уңышһыҙлыҡтары иҫәбенә инә.
Башҡортостан нефтен тәүге асыусыларға һәйкәл
Авторҙар коллективы:
Мунгалова Ольга Петровна
Биографияһы
1930 йылда Ольга Мунгалова Д. Д. Шостаковичтең «Алтын быуат» комсомолдар балетында сығыш яһарға тейеш була. Балет өҫтөндә бер нисә ҡуйыусы эшләй, уларҙың иң яуаплыһы Вайнонен. Уның партияһына балетмейстер Якобсон ҡуйған ҡатмарлы акробатик ярҙам инә. Репетицияларҙың береһендә Мунгалова йығылып баш һөйәгенә травма ала, унан һуң оҙаҡ ауырый. Режиссерҙан партияны ябайлаштырыуҙы талап итәләр. Премьерала был ябайлаштырылған вариантта Уланова Галина Сергеевна бейей. Һуңыраҡ Ольга Мунгалова ла был партияны бейей (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уны беренсе башҡарыусы тип дөрөҫ атамайҙар).
Башҡортостан нефтен тәүге асыусыларға һәйкәл
Һәйкәлдең үлсәме:
Мунгалова Ольга Петровна
Биографияһы
Ольга Мунгалова 1931 йылдың 8 апрелендә Д. Д. Шостаковичтең «Болт» премьераһында, Ольга исемле комсомол ячейкаһы секретары партияһын беренсе башҡарыусыһы була. Ф. Лопуховтың әлеге посановкаһы ла ҙур тәнҡит тыуҙыра. Бер нисә уңышһыҙлыҡ һөҙөмтәһендә Ф. Лопухов ГАТОБ-та эшен туҡтата.
1936 йылдың 30 ғинуарында ҡуйылған (А. Адан һәм А. Г. Рубинштейн музыкаһы) Л. М. Лавровскийҙың «Катерина» балетында Юленька ролен башҡара. 1938 йылдың 28 июнендә А. М. Баланчивадзеның «Тауҙар йөрәге» әҫәре буйынса балетмейстер Вахтанг Чабукиани ҡуйған премьераһында Нателла партияһын башҡара. Был балет грузин милли репертуарын булдырыу юлында мөһим этап була. Был балетта тәүге партияларҙы В. Чабукиани үҙе башҡара.
Башҡортостан нефтен тәүге асыусыларға һәйкәл
thumb|left|300px| № 53К-2007. 2007. Май, 7. Ишембай ҡ. Башҡортостан нефте асылыуҙың 75 йыллығына арнап сығарылған конверт
Мунгалова Ольга Петровна
Биографияһы
Премьера ролдәренән тыш, Ольга классик репертуарҙағы күп кенә спектаклдәрҙә сығыш яһай, улар ГАТОБ сәхнәһендә һаҡлана һәм тергеҙелә:
Заманса балеттарҙа ла сығыш яһай:
Ольга Мунгалова 1942 йылда 37 йәшендә Пермдә (Молотов) эвакуацияла вафат була. Егошихин зыяратында бер нисә театр хеҙмәткәрҙәре менән бергә ерләнгән. Ҡәберҙең теүәл урыны билдәһеҙ.
Балеринаның баҫылмаған хәтирәләре Рәсәй Федерацияһының театр эшмәкәрҙәре союзының Ленинград бүлексәһендә һаҡлана.
Эманин
Эманин (Эманино) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 79 кеше. Почта индексы — 453446, ОКАТО коды — 80215804009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чирковая (Ватылька ҡушылдығы)
Чирковая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының һул ярына тамағынан 259 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Митиха (Иня ҡушылдығы)
Митиха  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Егәҙе (йылға)
Егәҙе Еҙем йылғаһының үрге ағымында төп ҡушылдығы булып тора һәм уға тамағынан 183 км алыҫлыҡта йә үрге сығанағынан 25 саҡрым алыҫлыҡта һулдан ҡушыла. Ҡайһы берҙә уны тағы Ҙур Еҙем тип тә атайҙар. Шул уҡ ваҡытта ҡушылған ерҙә Егәҙенең дебеты Еҙемдән ҙурыраҡ булғанлыҡтан, Еҙемдәең үҙен Кесе тип атайҙар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы —  Эҫем йылғаһын индермәй, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин ауылы янындағы үлсәү посына тиклем Ағиҙел йылғаһы, йылғаның бәләкәй йылға бассейны— Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһы һыу хужалығы районлаштырылыуы геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
Хумс
Хумс (خمس — бишенсе өлөш) — мосолман-шиғыйҙарҙа йыллыҡ килемдең биштән бер өлөшөн тәшкил иткән килем һалымы.
Этимологияһы
Хумс һүҙе Ғәрәп телендәге «хәмсә» (биш) һүҙенән килеп сыҡҡан, йыллыҡ килемдең биштән бер өлөшө һалым итеп түләнелгән.
Хумс тарихы
Беренсе мәртәбә хумсты Ғәбд әл-Моталлип түләгән, һуңынан ул Ҡөрьәндең Әл-Әнфәл сүрәһенең («Табыш») 41-се аятына фарыз ғәмәл булараҡ иңгән. Ислам дине тәғлимәтенә ярашлы, Ғәбд әл-Моталлип Аллаһтан ҡабаттан Зәм-зәм тигән изге сығанаҡты һәм уның эргәһендә күмелгән хазинаны тапҡас, төшөндә ошо бойороҡто ала һәм хазина хаҡының биштән бер өлөшөн дини ихтыяждарға тотонорға ҡарар итә.
Хумс Ҡөрьәндә һәм фиҡһта
Хумс тураһындағы положение нигеҙендә түбәндәге Ҡөрьән аяты ята:
Ҡөрьәндәге «ғәнимәт мал» төшөнсәһе хоҡуҡ шәрехләүендә
Шиғый ғалимдары фекеренсә, Ҡөрьәндәге «ғәнимәт» төшөнсәһе хумс тураһындағы аятта ҡулланылған «табыш», йәғни «байлыҡ сифатында килеп ингән билдәле бер мөлкәт» тип тәржемә ителә. Әһеле Бәйт хәҙистәренә ярашлы, хумс түбәндәге мөлкәттәргә һалына:
Фролишня
Фролишня — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Четлас йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мейес (йондоҙлоҡ)
Мейес (йондоҙлоҡ) (Fornax) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α For, яҡтылығы 3,87 була. Майҙаны буйынса урыны — 41.
Мирбадалева Адэльма Сабировна
Мирбадалева Адэльма Сабировна (5.10.1932) — фольклорсы, филология фәндәре докторы (1995).
Биографияһы
Адэльма Сабировна Мирбадалаева 1932 йылдың 5 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
1956 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң, Сит ил һәм милли һүҙлектәр дәүләт нәшриәте мөхәррире булып хеҙмәт юлын башлай.
1961 йылда филология фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай.
1961 — 2005 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Рәсәй Фәндәр Академияһының А. М. Горький исемендәге Донья әҙәбиәте институтында 1977 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1989 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
«Башҡорт халыҡ эпосы» (1977) китабының һәм «СССР халыҡтары эпосы» серияһына ингән башҡа китаптарҙың төҙөүселәренең, тәржемә авторҙарының береһе.
Шамил (исем)
Шамил — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа киң ҡулланыш тапҡан ир-ат исеме.
Этимологияһы
Шамил — «ҙур», «тулы эстәлекле» мәғәнәһен аңлатҡан ир-ат исеме.
Мирбадалева Адэльма Сабировна
Биографияһы
30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Шамил (исем)
Билдәле шәхестәр
Шамил Анаҡ (тулы исеме Мәхмүтов Шамил Ғүмәр улы ; 25 ноябрь 1928 йыл — 21 октябрь 2005 йыл) — башҡорт шағиры. 1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Туҡтар-Әбдрәшит (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Әбдрәшит) ауылында тыуған.
Мирбадалева Адэльма Сабировна
Биографияһы
1995 йылда «Төрки телле эпос текстологияһы: „Манас“ ике телле ғилми баҫмаһының һәм башҡа эпик ҡомартҡыларҙың теоретик һәм методик аспекттары» тнемаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай
Шамил (исем)
Билдәле шәхестәр
Шамил Зариф улы Заһиҙуллин (14 август 1944 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-терапевы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (1991), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2003).
Мирбадалева Адэльма Сабировна
Әҙәбиәт
Башкирский эпос «Урал-батыр» // Башкирский фольклор. Уфа, 2000. Вып.4.
Шамил (исем)
Билдәле шәхестәр
Шамил Ганцев (19 апрель 1951 йыл) — ғалим-хирург-онколог. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтының онкология һәм патологик анатомия курсы менән хирургия һәм онкология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Республика клиник онкология диспансерында онкология клиникаһы, 2012 йылдан — БДМУ ның онкология ғилми-тикшеренеү институты директоры; 2009 йылдан «Креативная онкология и хирургия» электрон журналының, 2017 йылдан «Креативная хирургия и онкология» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһы Онкологтар йәмғиәтенең почётлы президенты; Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009). Почёт (2009) һәм Салауат Юлаев (2017) ордендары кавалеры.
Мирбадалева Адэльма Сабировна
Әҙәбиәт
Башкирский народный эпос. Вступ. статья А. С. Мирбадалевой. - М., Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1977. - 519 с. с ил. («Эпос народов СССР»).
Шамил (исем)
Билдәле шәхестәр
Шамил Сафуан улы Хәзиәхмәтов (8 сентябрь 1941 йыл — 22 декабрь 2012 йыл) — яҙыусы, журналист. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1992 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының Өфө районы Алексеевка ауылында тыуған.
Мирбадалева Адэльма Сабировна
Һылтанмалар
МИРБАДАЛЕВА Адэльма Сабировна
Шамил (исем)
Билдәле шәхестәр
Шамил Хәмәҙинуров (2 сентябрь 1950 йыл — 14 ноябрь 2014 йыл) — башҡорт йырсыһы, 1978—2014 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013). Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Иштебай ауылында тыуған.
Зонтиклы ҡыҙ
Зонтиклы ҡыҙ — Минск ҡалаһында Михайлов паркында Вокзал яны майҙанындағы скульптур композиция. Авторы — Владимир Иванович Жбанов.
Мирбадалева Адэльма Сабировна
Һылтанмалар
https://search.rsl.ru/ru/record/01000124741?ysclid=lebe4zu8xo538652134 Мирбадалева, Адэльма Сабировна. Текстология тюркоязычного эпоса: теоретические и методические аспекты двуязычного научного издания «Манаса» и других эпических памятников
Шамил (исем)
Билдәле шәхестәр
Шамил Зөфәр улы Ҡолбарисов (23 май 1923 йыл — 30 сентябрь 2004 йыл) — башҡорт композиторы, йырсы (баритон) һәм режиссёр. 1978 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР-ының (1968) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры. Өфө губернаһы Өфө кантонының Нөрлө ауылында (Башҡортостан Республикаһының Өфө районы) тыуған.
Шамил Рахман улы Рәхмәтуллин (1 сентябрь 1930 йыл — 22 апрель 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, драматург. РСФСР-ҙың (1991), Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Татарстан Республикаһының (2000) халыҡ артисы. Төмән өлкәһенең Каргасок районы Һөрөнтө ауылында тыуған.
Шамил Тереғолов (29 август 1947 йыл — 28 ноябрь 2008 йыл) — балет артисы һәм педагог. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, һуңынан баш балетмейстеры (1990—2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1997) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1985), «Душа танца» призы лауреаты (2007). Балерина Ҡыуатова Леонора Сафа ҡыҙының тормош иптәше. Өфө ҡалаһында тыуған.
Архитектурала
Шамил башняһы — Курск өлкәһенең Льгов ҡалаһында Красная урамы, 108 адресы буйынса урынлашҡан декоратив өс ҡатлы башня. Кенәз Владимир Иванович Барятинский 1870—1871 йылдарҙа төҙөгән. Льгов ҡалаһының үҙенсәлекле «визит карточкаһы» булып тора.
Оберланд-ам-Ренштайг
Оберланд-ам-Ренштайг (Oberland am Rennsteig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2358 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 580 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96523 һәм автомобиль коды — SON.
Башкарди теле
Башкарди йәки Башагәрди (Bashkardi йәки Bashagerdi) теле Көньяҡ-көнсығыш иран теле, Ирандың көньяҡ-көнсығыш  төбәктәрендә Керман, Систан, Белуджистан һәм Hormozgan провинцияларында ҡулланыла. Был тел ларезани һәм кумзари ҡәүемдәре менән тығыҙ бәйле.
Таралыуы
Тығыҙ ареал бәйләнештәре сәбәпле, был төньяҡ-көнбайыш иран бәлүжиҙәренең күсеш диалекты төркөмөнә күсеүгә нигеҙ булып тора. Көньяҡ Башкарди көньяҡ-көнбайыш Ирандағы күршеләренән Төньяҡ Башкардиҙа йәшәгәндәргә ҡарағанда нығыраҡ айырылып тора. Башкарди Гармсири тел төркөмөнә яҡын һөйләш, Халилруд йылға үҙәненән Ормуз боғаҙына тиклем йәшәгән ҡәүемдәрҙең тығыҙ бәйләнгән диалекттарынан тора.
2009 йылғы Ethnologue баҫмаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, башкарди телендә Иранда 7030-лап кеше һөйләшә, улар Гормозган, Керман, Систан һәм Белуджистан төбәктәрендә йәшәй. Башкарди теле ике диалект төркөмөнә - төньяҡ һәм көньяҡ һөйләштәренә - ҡарай.
Тармаҡланышы
Башкарди теле һинд-европа телдәренең төньяҡ-көнсығыш иран тармағына ҡарай.
Тарихы
Тарихын тикшереү 19-сы быуатта башланған. Башкарди диалектындағы һүҙҙәр һәм һөйләмдәр иң беренсе булып Р. А. Флойерҙың Unexplored Balūchistan ("Өйрәнелмәгән Белуджистан") китабында донъя күрә (467f бите). 1876 йылда Флойер Башкардҡа килгән була. Фарсы ҡултығы яры буйындағы сәйәхәт иткәндә башкардиса яҙып алынған бер нисә һүҙ, Моргенштерн тигән тикшеренеүсе “Balochi Miscellanea” (1948, 253-54 бб.) тигән  мәҡәләләрендә телгә алғансы, иран ғалимдарының иғтибарын йәлеп итмәгән. 1956 йылда И. Гершевич менән ҡатыны Моргенштерн тәҡдиме менән Башкардҡа лингвистик материал йыйыу өсөн сәфәр ҡыла. 1959 йылдың 8 апрелендә И. Гершевич Король Урта Азия йәмғиәтендә сәйәхәт тураһында лекция уҡый һәм шунан бирле башкарди һүҙҙәре һәм грамматик формалары  һәм уларҙың бер-береһе менән бәйле  диалекттары тураһында  мәҡәләләр яҙырға тотона. 1972 йылда норвег ғалимы Продс Октор Скьяерво (Prods Oktor Skjaervo) (Prods Oktor Skjærvø ) күп материал йыйып, яҙмалары  1975 йылда баҫылып сыға.
Башҡорт ғалимы Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов  "Башҡорд һинд-герман философияһы нигеҙҙәре" тигән 4-томлығында  Урал башҡорттары менән Месопотамия курдтарының ҡәрҙәш булыуы тураһында фараз итә . "Урал батыр" эпосын, башҡорт, башкарди телдәрен сағыштырып өйрәнә
Исҡаҡ
Исҡаҡ (Искаково) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 178 кеше. Почта индексы — 453628, ОКАТО коды — 80201816002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кушнаренко
Кушнаренко (Кушнаренково; элекке атамаһы Топорнин) — Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9870 кеше. Почта индексы — 452230, ОКАТО коды — 80240835001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихи урындары
Кушнаренко ҡәберлеге— VI-VII быуаттарға ҡараған боронғо ҡурғанлы ҡәберлек. Археология ҡомартҡыһы.
Пушкин Александр Иванович
Биографияһы
Александр Иванович Пушкин 1907 йылдың 7 сентябрендә Тверь губернаһы Микулино ауылында тыуған. Рус бейеүсеһе, балетмейстер һәм балет педагогы, Император театрҙарының атҡаҙанған артисы Николай Легаттың шәхси мәктәбендә, һуңынан — Петроград театр училищеһында уҡый. Педагогы — хореограф һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Владимир Иванович Пономарёв. 1925 йылдан С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры солисы. Педагогик эшмәкәрлеген педагог-репетитор булараҡ башлай. 1932—1978 йылдарҙа Ленинград хореография училищеһының ирҙәр классик бейеүенең күренекле уҡытыусыһы була. Үҙ тәжрибәһен уҡыусыға тапшырыу һәм талант осҡононан бөйөклөк ялҡынын тоҡандырыу мөмкинлеге биреү һәләтлеге талантлы балет артистарын тәрбиәләргә мөмкинлек бирә. Аскольд Макаров, Рудольф Нуриев, Ф. М. Саттаров, Х.Ғ.Сафиуллин, Михаил Барышников, Юрий Соловьев, Сергей Викулов, Олег Виноградов кеүек донъя кимәлендәге балет йондоҙҙары төркөмөн тәрбиәләй. 1951 йылда Владимир Иванович Пономарёвтан Киров театры бейеүселәрен камиллаштырыу класына ҡабул итә. Пушкин дәрестәрен «йондоҙҙар класы» тип йөрөтәләр — Ленинград балетының ғына түгел, бөтә донъя премьераларына ла эләгергә ынтылалар.
Академик традицияларға таянып, бейеү техникаһын камиллаштырыуға булышлыҡ иткән үҙенең уҡытыу методикаһын төҙөй. XX быуаттың 30—60-сы йылдарында Ленинград хореография училищеһы милли бүлегенең башҡорт төркөмөнә һайлап алыу һәм ҡабул итеү комиссияһы ағзаһы була.
Пушкин 1970 йылдың 20 мартында Ленинградта фажиғәле вафат була. Санкт-Петербургтың Большеохтинск зыяратында ерләнгән, унда шулай уҡ ҡатыны К. И. Юргенсон ерләнә. .
Йомағужа Ҡотлоғошов
Йомағужа Ҡотлоғошов (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Лянис-Игл
Лянис-Игл — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сугмутен-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 350 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гостищев Виктор Кузьмич
Виктор Кузьмич Гостищев (21 ноябрь 1937 йыл, Белгород өлкәһе Гостищево ауылы) — СССР һәм Рәсәй хирургы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы (1999, 1993 йылдан ағза-корреспонденты) һәм Рәсәй Фәндәр академияһы (2013) академигы. Хирургик инфекция, ашығыс абдоминаль хирургия өлкәһендә белгес.
Биографияһы
Курск медицина институтының дауалау факультетын тамамлай (1961).
1965 йылдан И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетының дөйөм хирургия кафедраһында эшләй. Бында СССР Медицина фәндәре академияһы академигы В. И. Стручков етәкселеге аҫтында кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1988 йылдан әлеге көнгә тиклем И. М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһының дөйөм хирургия кафедраһы мөдире. Сеченов университеты Аҡһаҡалдар советы ағзаһы. Уның етәкселегендә 27 докторлыҡ һәм 80-дән ашыу кандидатлыҡ диссертациялары яҡланған.
2013 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы булып китә.
«Хирургия. Журнал имени Н. И. Пирогова» журналының редколлегия ағзаһы.
Хирургик инфекция буйынса 20-нән ашыу монография, уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәр авторы, 500-ҙән ашыу хеҙмәте баҫылып сыҡҡан, 20-нән ашыу уйлап табыу һәм патенттар авторы.
Хирургик инфекция, этиология, патологик физиология, эренле хирургик инфекцияларҙы, эренле яраларҙы хирургик һәм өҫтәлмә дауалау алымдарын эшләү, ашығыс абдоминаль хирургия өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр алып бара.
Эренле перитонит ваҡытында үҙенсәлекле лапаростомия методикаһы, үпкәнең эренле-емергес сире ваҡытында торакостомия һәм торакоабсцессостомия методикаһы, эренле сакроилеит ваҡытында операциялар методикаһы авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
.
Чистая (Чангыль-Кы ҡушылдығы)
Чистая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чангыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вероника сәс (йондоҙлоҡ)
Вероника сәс (йондоҙлоҡ) (Coma Berenices) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — β Com, яҡтылығы 4,26 була. Майҙаны буйынса урыны — 42.
Пэ-Яга
Пэ-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарембой-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Библия
Библия, Мөҡәддәс китап — йәһүд һәм христиан диненең изге китаптары тупланмаһы. Уртаҡ бүлеме — Тәүрат, тик христианлыҡта ғына изге һаналғаны — Инжил. Ислам динендә Тәүрат, хөрмәт ителһә лә, Аллаһтың хаҡ һүҙе тип танылмай.
Иҫке Ғәһед бер нисә өлөштән тора. Тәүрат (йәһүдсә — Тора) тип аталған өлөшөн Муса пәйғәмбәрҙең 5 китабы тәшкил итә, тағы бер ҙур ғына өлөшө йәһүд халҡының боронғо тарихын бәйән итеүсе 13 китапты берләштерә, Зәбүр (Псаломдар) тигән өсөнсө өлөшөндә христиандарҙа һәм йәһүдиҙәрҙә ғибәҙәт ҡылғанда уҡыла торған дини шиғырҙар тупланған. Иҫке Ғәһед ун бер йәһүд пәйғәмбәренең асылмыштарын бәйән иткән Пәйғәмбәрҙәр китабы менән йомғаҡланған. Йәһүдиҙәр Иҫке Ғәһедтең йәһүд телендәге текстын изге тип иҫәпләй. Христиандар иһә беҙҙең эраға тиклем II быуатта Александрия ҡалаһында тәржемә ителгән тексты (уның төҙөлөшө һәм тексы йәһүдиҙәрҙекенән бер аҙ айырала) ҡануни тип таный. Иҫке Ғәһед латин, боронғо славян һәм башҡа телдәргә грек теленән тәржемә ителгән. Яңы Ғәһед фәҡәт христиандарҙа ғына изге тип һанала. Ул 27 китаптан — Ғайсаның тормошо һәм тәғлимәте, Изге илселәр ғәмәлдәре менән бәйән ителгән 4 Инжилдән (Евангелие; мәғәнәһе — «изге хәбәр»), илселәрҙең 21 хатынан һәм Иоанн Богослов асылмышынан ғибәрәт. Яңы Ғәһед тексты грек телендә яҙылған.
Рус православие сиркәүе Библияның IX Кирилл һәм Мефодий тарафынан тәржемә ителгән боронғо славян телендәге текстын файҙалана. Христиан динендәге башҡа милләт вәкилдәре үҙ теленә тәржемә ителгән Библияны ҡуллана. Библияны урыҫ теленә XVI быуат башында тәржемә итә башлайҙар. 1822 йылда Яңы Ғәһедтең урыҫ телендәге тексы тәүге тапҡыр тулыһынса баҫылып сыға. 1876 йылда Урыҫ православие сиркәүенең юғары идаралығы Синод етәкселегендә тәржемә ителгән тулы Библия (Иҫке һәм Яңы Ғәһед) баҫып сығарыла һәм сиркәү тарафынан рәсми раҫлана. Был баҫманы урыҫ протестанттары ла ҡуллана.
Мосиха (йылға)
Мосиха  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/25 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Сәлиткүл (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Оло Сәлиткүл Урал федераль округы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы Писклово ауыл биләмәһенә ингән күл.
Географик координаттары 54°36'13" N и 62°11'56" E (DMS)
Ҡулланылышы
1949 йылда Силәбе өлкәһенең Октябрьский районында 16,9 мең га майҙанда Сәлиткүл һунарсылыҡ хужалығы төҙөлә. Уның көньяҡ өлөшө
Хужалыҡтың тәбиғәте ошо күлдәрҙекенән дә тора. Уның урмандарында еләк һәм бәшмәк күп.
Һунар фаунаһынан илек, төлкө, ҡуян, ҡор ауларға рөхсәт ителә, ағуна бар (һунар тыйыла).
Һыу ҡоштары күп - ҡаҙ, төрлө төр өйрәктәр, ҡылғойроҡ.
Этимологияһы аныҡ түгел. Башҡорт халҡында Сәлим һүҙенән ҡыҫҡартып яһалған Сәлиғәскәр тигән исем бар. Ихтимал, күл Сәли тип башланған исемдән яһалғандыр. Сәлим, Сәлих тигәндән дә килеп сығыуы ихтимал. .
Саранда
Саранда Ион диңгеҙе яры буйында, грек утрауы Корфу ҡаршыһында урынлашҡан. Саранда портын йыш ҡына «Албанияның көньяҡ ҡапҡалары» тип атайҙар.
Тарихы
Баш ҡаланың хәҙерге исеме ҡырҡ Севастия ыҙа сигеүсеһе хөрмәтенә булған византия монастыры Айя-Саранд исеменән килә, борон ҡаланы Онхесм тип хаона ҡәбиләләре атаған (бер сығанаҡтар буйынса, боронғо грек, ә башҡа сығанаҡтар буйынса иллирия). 1912 йылдың 28 ноябрендә Влерала Албанияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, әммә был ваҡытҡа тиклем 1920 йылдарҙа, ил биләмәләре әленән әле итальян, грек, серб ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана.