cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәсәй гимны
Рәсәйҙә
Рәсәй мәҙәниәтенең ҡайһы бер эшмәкәрҙәре Владимир Грамматиков, Тереза Дурова, Александр Калягин, Игорь Моисеев, Татьяна Доронина, Геннадий Хазанов, Георгий Жжёнов, Юрий Соломин, Вячеслав Тихонов, Марлен Хуциев, Зураб Церетели, Карен Шахназаров, дәүләт символикаһы өлкәһендә президент башланғыстарына ярҙам итеүҙәрен һорап, Дәүләт Думаһы депутаттарына Асыҡ хатҡа ҡул ҡуйҙы.
Сәйәси эшмәкәрҙәр В. Жириновский, Е. Примаков һәм Д. Рогозин, тренер В. Фетисов, Рәсәйҙең Олимпия комитеты һәм башҡа эшмәкәрҙәр, ойошмалар ҙа, Александров музыкаһына гимнды яҡлап, сығыш яһаны.
Рәсәй хөкүмәте, тарихҡа ҡарамаҫтан, музыканың тантаналылығы һәм гимн һүҙҙәренең шиғрилығы Рәсәй халҡының берҙәмлек символы булып тора, тип раҫлай; гимн тексының һүҙҙәре «ватансылыҡ тойғоһон, ил тарихына, уның дәүләт ҡоролошона ихтирам тойғоһон уята».
2009 йылдың авгусында ВЦИОМ - Бөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге үткәргән һорау алыуҙан күренеүенсә, Рәсәй граждандарының 56  %-ы дәүләт гимнын тыңлаған ваҡытта ил өсөн ғорурлыҡ тойғоһо кисерә. Шуға ҡарамаҫтан, респонденттарҙың 39 %-ы ғына гимндың тәүге юлының һүҙҙәрен хәтеренә төшөрә алды. Дөйөм алғанда, һорау алыныусыларҙың 25 %-ы проценты гимнға һөйөү белдерә. Шулай уҡ йәштәр йышыраҡ(18-24 йәшлек респонденттарҙың 56 %-ы, рәсәйҙәрҙең өлкәнерәк йәштәгеләренең 24-41 %-ы проценты) ил гимнын йышыраҡ хәтеренә төшөрә.
2009 йылдың авгусында Мәскәүҙәге «Курская-кольцевая» метро станцияһының тарихи реставрацияһы барышында вестибюлдең триумфаль аркаһы йыйылмаһында реставраторҙар Советтар Союзы гимнының «сталин» вариантынан юлын яңынан тергеҙҙе: «Нас вырастил Сталин на верность народу, на труд и на подвиги нас вдохновил». Яҙма 1950-се йылдар уртаһында, «десталинизация» буйынса кампания ваҡытында уҡ һүтелгән. Был ваҡиға йәмәғәтселектә төрлө фекерҙәр тыуҙырҙы, әммә, Мәскәү метрополитены вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, был «тарихи ғәҙеллекте тергеҙеү» һәм станцияның тәүге йөҙөн тергеҙеүгә ынтылыш ҡына.
Рәсәйҙең Коммунистар партияһы Александровтың көйөн тергеҙеүҙә ҡәтғи ҡатнаша, әммә ҡайһы берҙәре текста үҙгәрештәр тәҡдим итә. Мәҫәлән, 2010 йылдың мартында КПРФ партияһынан депутат Борис Кашин дәүләт гимны тексынан «Алла» һүҙен алып ташларға тәҡдим итте. Кашиндың тәҡдимен 2005 йылда ла Конституция судына ошондай уҡ ялыу менән мөрәжәғәт иткән «Спид-Инфо» гәзите күҙәтеүсеһе Александр Никонов та хупланы. Уларҙың фекеренсә, дин граждандарҙың шәхси эше булырға һәм донъяуи дәүләт яғынан бер нисек тә файҙаланылмаҫҡа тейеш. 2010 йылдың март аҙағында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте коммунистарҙың гимндың тексынан «Алла» һүҙен алып ташлау тураһындағы үтенесен кире ҡаҡты.
Сит илдәрҙә
2008 йылдың 17 июнендә Литва Республикаһының Сеймы СССР гимнын тыйҙы, артабан күмәк сараларҙа Советтар Союзы һәм нацист Германияһы символикаһын тыйыу тураһында закон ҡабул итте. Шуға бәйле Сеймға ҡабул ителгән законға аңлатма талап иткән бик күп һорауҙар бирелде: Литва биләмәһендә Рәсәй спортсылары ҡатнашлығында халыҡ-ара ярыштар уҙғарған һәм Рәсәй гимнын башҡарған осраҡта (мәҫәлән, Рәсәй һәм Литваның гипотетик футбол матчы алдынан) турнирҙы ойоштороусыларҙы, шулай уҡ Рәсәй командалары делегацияһын енәйәт яуаплылығына тарттырыуҙары мөмкин. Сейм, Рәсәй спортсылары сығыш яһаған һәм Рәсәй гимнын башҡарған осраҡта бер кем дә яуаплылыҡҡа тарттырылмай, тип аңлатма бирҙе. .
2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары барышында Рәсәй олимпия комитетын дисквалификацияланыуына бәйле, Алтын миҙалдар менән бүләкләгәндә олимпия флагы аҫтында сығыш яһағанлыҡтан, РФ гимны түгел, ә олимпия гимны башҡарылды, әммә был олимпия чемпиондары титулдарын яулаған Рәсәй йыйылмаһы хоккейсыларына һәм трибуналарҙа Рәсәй көйәрмәндәренә ҡамасауламаны, уны олимпия гимнынан наградлау барышында а капелла башҡарырға ҡамасауламаны. Интернетта барған ялыуҙар һәм ҡаршылыҡтар тулҡынына ҡарамаҫтан, Халыҡ-ара олимпия комитеты Рәсәйҙән Олимпия атлеттары делегацияһына ҡарата бер ниндәй ҙә сара күрмәҫкә ҡарар итте, сөнки «был экстраординар шарттарҙа алтын миҙал яулағандан һуң ҡуҙғытыуға бәйле эшләнде».
Рәсәй Федерацияһы гимнын ҡулланыу
Рәсәй Федерацияһы гимнын рәсми файҙаланыу тәртибе Рәсәй президенты В. Путин ҡул ҡуйған 2000 йылдың 25 декабрендә Федераль Конституция законында яҙылған. Гимнды оркестр, хор, оркестр-хор йәки башҡа вокаль һәм инструменталь вариантта, раҫланған музыканы һәм тексты теүәл тура килтереп башҡарыла. Гимн яңғырағанда тауыш һәм видео яҙҙырыу, шулай уҡ теле- һәм радиотрансляция сараларын файҙаланыу рөхсәт ителә. Гимн Президент, дәүләт власы органдары етәкселәре вазифаларын ҡабул иткәндә, Федерация Советы һәм Дәүләт Думаһы ултырыштарын, сит ил дәүләттәре башлыҡтарының рәсми сәфәрҙәре менән Рәсәйгә килгән кешеләрҙе осрашыу һәм оҙатыу тантаналарын, дәүләт флагын күтәргәндә һәм башҡа рәсми тантаналарҙы асҡанда мотлаҡ яңғырарға тейеш.
Ҡағиҙә булараҡ, гимн Мәскәүҙәге Еңеү парады кеүек тантаналы йәки байрам сараларында башҡарыла. 2009 йылдың 9 майында Ҡыҙыл майҙанда гимн инструменталь башҡарыуҙа ғына яңғыраны, сөнки айырым акустика арҡаһында был урында текстың бер өлөшөн шаңдау йота. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимнын көн һайын дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компаниялары - эфирға сығыр алдынан һәм һуңында, ә тәүлек әйләнәһенә эфирға сыҡҡанда сәғәт 6-ла һәм 24 сәғәттә трансляциялай. Шулай уҡ гимн президенттың Яңы йыл төнөндә ҡотлауынан һуң яңғырай. Законға ярашлы, Рәсәй Федерацияһы гимны, ошо ярыштарҙы уҙғарыу ҡағиҙәләрен иҫәпкә алып, Рәсәй биләмәһендә һәм унан ситтә спорт ярыштары ваҡытында рәсми тантаналар үткәргәндә башҡарыла. Гимн рәсми рәүештә яңғырағанда ҡатнашыусылар баҫып тыңларға, ир-егеттәр баш кейемдәрен һалырға тейеш. Әгәр флаг күтәрелһә, халыҡ флаг янына йөҙө менән борола. Бынан тыш, 2003, 2004, 2006 һәм 2007 йылдарҙағы Еңеү парадтарында гимн а капелла, йәғни оркестр оҙатыуынан тыш башҡарылған.
РФ гимны өс куплеттан тора, 2/4 йәки 4/4 так үлсәмдәре менән башҡарыла, тоналлеге — до мажор, темпы — минутына 76 сирек. Һәр музыкаль размерҙы файҙаланыу әҫәрҙе тантаналы һәм йырлап башҡарыуға булышлыҡ итергә тейеш. Яңы гимндың тоналлеге һәм темпы 1977 йылғы СССР гимнының музыкаль редакцияһы менән сағыштырғанда үҙгәрешһеҙ ҡалған. Гимндың ике музыкаль редакцияһы бар: симфоник һәм тынлы оркестрҙар өсөн.
Авторлыҡ хоҡуҡтары тураһында Рәсәй законы буйынса дәүләт символдары авторлыҡ хоҡуғы объекттары булып тормай, шуға күрә гимндың музыкаһы һәм һүҙҙәре башҡа музыкаль һәм башҡа сәнғәт әҫәрҙәрендә ирекле ҡулланыла ала.
2004 йылда Путин дәүләт гимны яңғыраған саҡта Рәсәй футболсыларының тәртибе менән ҡәнәғәт булмауын белдерҙе. Португалияла Европа чемпионатында Рәсәй гимнын башҡарыу тантанаһында видеокамера Рәсәй йыйылмаһы уйынсыларының һағыҙ сәйнәп тороуын төшөргән. Путин Рәсәй Олимпия комитеты башлығы Леонид Тягачёв менән телефон аша һөйләшкәндә футболсылар һағыҙ сәйнәп тормаһын тине.
2006 йылдың 7 октябрендә Грозный үҙәгендә 60 меңдән ашыу кеше ҡулға-ҡул тотоношоп РФ Гимнын йырланы. Акция Президент Владимир Путиндың тыуған көнөнә арналды.
2012 йылда Accept рок төркөмө Stalingrad альбомына ингән Stalingrad йырының солоһына гимндың бер нисә музыкаль фразаһын алды.
2019 йылдың 1 сентябрендә Санкт-Петербургтың «Газпром Арена» стадионында 8097 музыкант Рәсәй гимнын башҡарҙы һәм баҫмаға индереү өсөн Гиннестың Рекордтар китабы вәкилдәре теркәгән донъя рекордын ҡуйҙы. .
2019 йылдың 18 ноябрендә Архангел районы суды Шиес станцияһында сүп-сар полигонын урынлаштырыуға ҡаршы сығыш яһаған экоәүҙемсе Анна Вешкурцеваға митингыла Рәсәй гимнын башҡарған өсөн 2 мең һум күләмендә штраф тәғәйенләне. Суд фекеренсә, митинг тантаналы сара түгел, уны уҙғарыу барышында РФ Дәүләт гимны башҡарылыуы РФ Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодексының 17.10-сы статьяһын боҙҙоref>.
Рәсәй Мәғариф министрлығы белдереүе буйынса, 2022 йылдың 1 сентябренән мәктәптәрҙә дәрес алдынан аҙнаһына бер тапҡыр дәүләт гимны башҡарыла.
Батиниҙар
Батиниҙар ( — әл-ба́тин; эске, йәшерен; Батини́ты) — Ҡөрьәнде һәм сөннәтте ирекле, аллегорик рәүештә шәрехләүҙе яҡлаусыларҙың дөйөм атамаһы. Һүҙмә-һүҙ, тура мәғәнәлә генә аңлатыусы Ҙаһири мәҙһәбкә ҡапма-ҡаршы, батиниҙар Ҡөрьәндә һәм сөннәттә «йәшерен», эзотерик мәғәнә эҙләй. Аллегорик аңлатмалар индереү кәрәклегенең нигеҙен батиниҙар Ҡөрьәндең үҙендә тапҡандар. Айырым аяттарҙа Аллаһтың асыҡ һәм йәшерен мәрхәмәте, асыҡ һәм йәшерен гонаһ, асыҡ һәм йәшерен Аллаһ, шәфҡәтлелек («эске») һәм яза («тышҡы») һ.б. ҡаршы ҡуйыла.
Тарихы
Ҡөрьәнде аллегорик аңлатыу ысулы (тәьүил) Ираҡта VIII быуатта барлыҡҡа килә.
Исмәғилиҙәрҙә батин артабанғы үҫеш ала. «Батин», «тәьүил» һәм «әл-хәссә» төшөнсәләре исмәғилиҙәрҙең дини-философик доктринаһында мөһим урын алып тора. Мосолман дин белгестәре батиниҙарға сакраль текстарҙы символик аңлатыу мөмкин тип һанаған суфыйҙарҙы, мөтәзилиҙәрҙе һәм «фәйләсуфтарҙы» (фәләсифа) индерәләр).
Кисец
Кисец — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 223 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәҙин Әфтәх
Әхмәҙин Әфтәх (Әфтәхетдинов Әхмәҙин Мөхәмәтдин улы; 31 октябрь 1947 йыл) — яҙыусы, шағир, публицист. РФ һәм БР Журналистар союздары ағзаһы.
Биографияһы
Хәҙер рәссам Әхмәт Лотфуллин исемен йөрөткән Абҙаҡ урта мәктәбендә уҡыған йылдарында тәүге ҡәләмен һынай Әхмәҙин. Башҡорт яҙыусылары һәм шағирҙарының китаптарын яратып уҡый, урындағы матбуғатта тәүге әҫәрҙәре донъя күрә.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Әхмәҙин Әфтәхетдинов башҡорт һәм рус телендә нәшер ителгән район гәзитенә әҙәби хеҙмәткәр булып эшкә урынлаша.
Ошо ярты йыл дауамындағы тәжрибәһе уның артабанғы яҙмышында боролошло әһәмиәткә эйә. Тап ошо район күләмендәге кескәй гәзиттә эшләгәндә, ул үҙенең төрлө ваҡ хәбәр яҙыу өсөн генә тәғәйенләнмәгәнлеген тоя. Өлкән журналистар башлап яҙыусы шағирға кәңәштәре менән ярҙам итә.
Артабан Әхмәҙин Әфтәхетдинов өс йылға яҡын хәрби хеҙмәттә була. Хеҙмәт иткә йылдпарында ла ул әҙәби өлкәлә эшкә әҙерләй, күренекле яҙыусылар менән хат алыша, башҡорт баҫмаларына яҙыла. Уның тәүге шиғырҙары республика гәзит-журналдары битендә күренә башлай.
Әрме хеҙмәтенән ҡайтҡас, Әхмәҙин Әфтәх «Таң» гәзитендә эшен дауам итә.
1969 йылда комсомол путёвкаһы менән Силәбе өлкәһе Һатҡы ҡалаһындағы «Магнезит» заводында эшләй, «Саткинский рабочий» ҡала гәзите менән хеҙмәттәшлек итә.
1976 йылдан «Башҡортостан пионеры» республика балалар һәм үҫмерҙәр гәзите һәм «Пионер» журналының әҙәби хеҙмәткәре. Артабан 1979 йылдан алып 2007 йылға саҡлы «Аманат» журналы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, әҙәби бүлек мөхәррире, яуаплы сәркәтип булып эшләй.
Әҙәбиәткә 60-сы йылдарҙа килә, шиғыр жанрында эшләй.
1995 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ошо йылдарҙа Әхмәҙин Әфтәх ныҡышмалы итеп шиғриәттә үҙ юлын эҙләй.
1993 йылда «Йәшлегем урамдары» исемле тәүге шиғри йыйынтығы «Китап» нәшриәтендә баҫылып сыға. Артабан, ,   шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. Һәм был әҫәрҙәр башҡорт әҙәбиәтенә үҙ тауышы менән, донъяны үҙенсә күрә белгән тағы ла бер ысын шағир килеүен күрһәтә.
2007 йылда Әхмәҙин Әфтәх уҡыусылар хөкөмөнә  тигән яңы китаптарын тәҡдим итә. Йыйынтыҡҡа көнүҙәк әхлаҡи-әҙәп мәсьәләләрен күтәреүсе шиғырҙар һәм поэмалар инә. Уларҙа шағир теүәл һәм тәрән фекерле хужожество алымдары һәм образдар ярҙамында замандаштың типик образын тыуҙыра, заман рухын, рухи яңырыу һәм әхлаҡи юғалтыуҙарын тапшыра. Юғары әхлаҡи принциптар пропагандалағаны өсөн шағир шул уҡ йылда «Матбуғаттың алтын фонды»  менән бүләкләнә һәм исмле сертификат эйәһе була.
Әхмәҙин Мөхәмәтдин улы Әфтәхетдинов - БР, РФ журналистар союзы ағзаһы.
Черногория аш-һыуы
Тасуирлама
Италия, Левант (көньяҡ-көнбайыш Азия) һәм Төркиә, Венгрия, континенталь Европа Черногория аш-һыуына айырыуса ҙур йоғонто яһай.
Әхмәҙин Әфтәх
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Шағир Әхмәҙин Әфтәх йыш ҡына халыҡ алдында сығыш яһай, мәктәп уҡыусылар, өлкән китап һөйөүселәр менән ихлас аралаша.
Ижад емештәре
Шағир халҡының рухи ынйыларына, йолаларына һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә, тыуған тәбиғәтенә һаҡсыл ҡарай һәм китап уҡыусыларҙы донъя серҙәрен аңларға һәм асырға саҡыра. Тыуған илен яратыу тойғоһо Әхмәҙин Әфтәх әҫәрҙәрендә авторҙың үҙ халҡы һәм туған теле яҙмышын даими хәстәрләү, тулҡынланыу, ҡайғырыу хис-тойғолары менән тығыҙ бәйләнгән.
Черногория аш-һыуы
Тасуирлама
Италия йоғонтоһо: икмәк, ит, сыр, шарап һәм башҡа алкоголь эсемлектәре, һурпалар, рагу, полента, фаршлы борос, фрикадельки, приганица һәм башҡалар әҙерләү.
Төркиәнең һәм Левантаның йоғонтоһо: долма, мусака, былау, пита (икмай икмәге), буҙа, люль-кебаб һәм татлы тәм-том (пахлава, тулумба һәм башҡалар).
Венгр йоғонтоһо: гуляш, сатараш, дьювеч.
Континенталь Европаның йоғонтоһо: пончик, джем, төрлө печенье һәм торт әҙерләү.
Яр буйы Черногорияһы кухняһы шулай уҡ төньяҡ бейек таулы төбәктәрҙең кухняһынан айырылып тора. Яр буйы райондары, ғәҙәттәгесә, Урта диңгеҙ кухняһын, күп төрлө балыҡ ризыҡтарын тәҡдим итә.
Яратҡан аш-һыу араһында шулай уҡ цицвара, попара, каймак, пршут, чевапчичи, паланчинки һәм башҡалар бар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Черногорияла ниндәй иң яҡшы ризыҡтарҙан ауыҙ итергә мөмкин
Ит ризыҡтары:
Негуш пршуты
«Черногория йөрәге» экскурсияһы
Өлкәндәр (12) — 50 евро
Балалар (0 — 11)
Экскурсия ваҡытында һеҙ Черногорияның боронғо баш ҡалаһы — Цетинда һәм Цетин монастырына киләһегеҙ. Негуши ауылында һеҙ билдәле булған Негуш пршутын тәмләрһегеҙ, шунда уҡ тәмле сувенирҙар һатып ала алаһығыҙ. Ҙур бейеклектән Бока-Которлыҡ бухтаһына менерһегеҙ. Яхта Боко-Которск бухты буйлап йөҙөп була.
Чевапи
Чевапи (evapi) — һуған һәм һәр төрлө тәмләткестәр өҫтәлгән ваҡ мал итенән бешерелгән колбаса (һарыҡ һәм быҙау итенән бешерелә). Ресторандарҙа чеваптарға гарнир итеп һәр ваҡыт тиерлек картуф, печенье йәки картуфа-фри, шулай уҡ яңы йәки грилдә бешерелгән йәшелсә бирелә. Был — Черногорияның ресторандарында киң таралған ризыҡ, шуға күрә уны илдең бөтә ресторандарында тиерлек табып була. Ресторанда ризыҡтың хаҡы яҡынса 6—10 евро.
Плескавица
Плескавица (Pljeskavica) — ҙур яҫы кәтлит, диаметры 20 сантиметрға етеүе мөмкин. Ресторандарҙа картуф һәм йәшелсәләр менән ашайҙар. Улар бик тәмле һәм ҡиммәт түгел.
Рибля чорба
Ресторандарҙа беренсе тапҡыр Рибля чорба тип йөрөтөлгән ҡуйы ҡурҡа ашарға тәҡдим итәләр (Riblja Chorba). Был балыҡ һурпаһы Черногорияның яр буйы курорттарында бик популяр. Классик рецепт буйынса балыҡтың төрлө төрҙәренән әҙерләйҙәр. Әгәр әҙерләүҙең бөтә ҡағиҙәләрен үтәһәләр, балыҡтарҙың төрҙәре унға яҡын булырға тейеш, әммә ресторандарҙа 2—3 төр менән сикләнәләр. Төрлө ингредиенттар ҡушыла: томат соусы, паприка, йәшелсә, кесерткән. Ресторандарҙа бер порция хаҡы 3—9 евро була.
Карп «скадарски»
Скадарса күле янында тағы бер балыҡ ризығын — карп әҙерләргә яраталар. Скадарса күлендә тотолған карп, ҡаймаҡ, алма йәки айва ҡушып, табала ҡыҙҙырыла.
Гулина Эльвира Александровна
Гулина Эльвира Александровна (31 март 1936 йыл — 21 ғинуар 2012 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1960—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Благовещен районының «Степановка» совхозы Ильина Поляна һөт-тауар фермаһы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981, 1982).
Биографияһы
Эльвира Александровна Гулина 1936 йылдың 31 мартында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 27 сентябрендә ) Төньяҡ Кавказ крайының Ҡабарҙы-Балҡар автономиялы округы Нальчик ҡалаһында тыуған (хәҙер Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы). Хеҙмәт юлын 1954 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ының Алма-Ата өлкәһендәге Аксуйск районында башлай. 1960 йылдан — Башҡорт АССР-ы Благовещен районының Ильин-Полянский һөт-тауар фермаһы һауынсыһы. Хаҡлы ялға киткәнгә тиклем шунда эшләй. Һауынсылар араһында Бөтә союз социалистик ярыш еңеүсеһе, биш йыллыҡ фондына шәхси өлөш индереү өсөн республика малсылары араһындағы хәрәкәттең инициаторы була. Һауынсыларҙың республика алдынғы тәжрибә мәктәбе менән етәкселек итә.
Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы һәм унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1975—1985).
Эльвира Гулина 2012 йылдың 21 ғинуарында Ильина Поляна ауылында вафат була.
Литозера
Литозера — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нырза йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Исмәғил Тасимов
Исмәғил Тасимов — мәғдән сәнәғәтсеһе. Рәсәйҙең тәүге техник юғары уҡыу йорто — Санкт-Петербург тау институтын асыусы. Был институт Фрейнбергтағы донъяла беренсе тау академияһынан ете йыл һуңыраҡ асылған.
Литозера
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исмәғил Тасимов
Биографияһы
Исмәғил Тасимов Өфө өйәҙе Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусының Ҡуян ауылында тыуған. XVIII быуатта Уралда ныҡлы үҫеш юлына баҫҡан мәғдән сәнәғәтселегендә күренекле урын тотҡан башҡорт феодалы Тасим Маймәтовтың улы. XVIII быуаттың тәүге яртыһында Пермь мәғдән сәнғәтселәренең күпселеге (360 кешегә тиклем) нәҡ бына шул ғәйнә башҡорттары, башлыса Ҡуян ауылы йүнселдәре була, улар менән бергә бер нисә рус мәғдәнсеһе эшләй.
Был шөғөл Үрге һәм Түбәнге Йоҡ (Юг), Ягошиха, Мотовилиха, Пыскор, Анненский, Висим баҡыр иретеү заводтары төҙөлөү арҡаһында алға китә. Гәйнә башҡорттары, Тасим Майметов һәм бөтөн ауылы менән мәғдәнселек эшенә тотонған Ҡуян ауылы халҡы, үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә ҙур-ҙур мәғдән ятҡылыҡтары табып, әлеге заводтарҙы сеймал менән тәьмин итеп торалар. Мәғдән ятҡылыҡтары табыуҙағы һәм эшкәртеүҙәге тырышлыҡтары өсөн Себер, Ҡазан һәм Ырымбур заводтары Баш идараһының башлығы В. Н. Татищев Ҡуян ауылы башҡорттарына 1796 йылдың 6 мартында махсус указ менән рәхмәт белдерә.
1771 йылда Тасимов иптәштәре менән үҙ рудаларын Югов баҡыр иретеү заводтарына ебәреүҙе һәм ҡаҙна рудниктарын уларға тапшырыуҙы һорап Берг-коллегияға ғариза яҙа. Ошо уҡ ғаризала улар тау заводтарында «начальниктар һәм һаҡсылар» әҙерләү өсөн офицерҙар мәктәбен булдырыу тураһында үтенәләр. Бындай мәктәпте тотоуға ул «үҙ рудаһынан иретелгән һәр бот баҡырҙан сирек тин» бүлергә йөкләмә ала. Берг-коллегия был мәктәптең рус тау промыслаһы өсөн файҙалы булыуын таный. «Тау мәктәбен булдырыу тураһында» Сенатҡа докладында Берг-коллегия Тасимовтың тәҡдимен хуплай һәм уны «файҙалы ғына түгел, бөтә Тау корпусы өсөн кәрәкле» тип таный һәм тәҡдимде ҡабул итергә ҡарар сығара.
1773 йылдың 21 октябрендә (яңы стиль буйынса 3 ноябрҙә) Екатерина II Рәсәйҙә беренсе юғары техник мәктәбен булдырыу тураһында Сенат ҡарарын раҫлай. Ул кадет корпусы тип түгел, ә «дворян балаларынан тыш, башҡалар ҙа уҡый алһын өсөн» Тау училищеһы тип атала. Тау кадет корпусын тамамлаусы академик Дмитрий Соколов 1830 йылда үҙ хеҙмәттәренең береһендә: «Төпкөл ауылдан ярым ҡырағай башҡорт Тау корпусына тәүге нигеҙ ташы һалыуына ышанырлыҡ түгел», — тип яҙа.
Тасимовтың яҙмышы — ғәйнә башҡорттарының ғорурлығы.
Икенсе бер белгес, почетлы академик, профессор Д. И. Соколов иһә хатта: «Кем белгән, төтөнлө ауылда йәшәгән ярым ҡырағай башҡорт Тау корпусының нигеҙенә тәүге ташты һалһын әле бына», — тип яҙа.
Сәйғәфәр
Икенсе исеме Комсомол
Исеменең килеп сығышы
Исеме ҡыҫҡартылып Сәйетғәфәр антропонимынан алынған.
Тарихы
Һаҡмар йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Ауыл йорт старшинаһы Сәйетғәфәр Байегетовтың утары урынында барлыҡҡа килә һәм уның исемен йөрөтә. 1931 йылдан РККА-ның 46-сы Баймаҡ йылҡы заводының — Комсомол бүлексәһе, 1956 йылдан — Баймаҡ совхозының, 1997 йылдан — «Баймаҡ» ПСК-һының бүлеге. Халыҡтың төп шөғөлө — игенселек һәм малсылыҡ. Ауылда бөрйән башҡорттары йәшәй.
Бөгөнгөһө
Ауылда мәҙәни тормош ҡайнап тора. Клубты ремонтлағандан һуң бигерәк тә әүҙемлелек һиҙелә: һәр урам концерт әҙерләй, ауыл һәүәҫкәрҙәре спектакль әҙерләйҙәр. «Хазина» ансамбле ойошторолған, ағинәйҙәр ойошмаһы бик әүҙем, йолаларҙы тергеҙеү эшен яҡшы ойоштора. Шәхси эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән кешеләр бар. Һаумыһығыҙ, ауылдаштар, йыйындар кеүек мәҙәни саралар, спорт ярыштары, төрлө акциялар, флешмобтар үткәрелә.
"«Беҙҙең Һаҡмар буйында муйыл иҫ киткес мул үҫә. Йыл һайын күп итеп йыйып, ит турағыстан үткәреп, ҡышҡылыҡҡа әҙерләп ҡуя инек. Әле лә тыуған яғыма — Баймаҡ районы Сәйғәфәр ауылына, еләк-емештең өлгөргән осорона тура килтереп, ҡайтырға тырышабыҙ, элеккесә муйылға сығабыҙ» (Рәшиҙә Мәһәҙиева .)"
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, бөрйән ырыуы башҡорттары (97 %) йәшәй.
Лебединский Лев Николаевич
Лебединский Лев Николаевич (5 ноябрь 1904 йыл — 21 ноябрь 1992 йыл) — совет музыка белгесе, фольклорсы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
Биографияһы
Лев Никола́евич Лебеди́нский 1904 йылдың 5 ноябрендә Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙе Миәс заводы ҡасабаһында тыуған. Ул — яҙыусы Либединский Юрий Николаевичтың ҡустыһы.
Топлинка
Топлинка — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северский Донец йылғаһының уң ярына тамағынан 972 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Лебединский Лев Николаевич
Биографияһы
1919—1920 йылдарҙа Рәсәйҙә барған Граждандар һуғышында ҡатнаша (атлы разведка менән етәкселек итә). 1923—1932 — йылдарҙа Пролетар музыканттарҙың Рәсәй ассоциацияһы етәкселәренең береһе: 1925—1930 йылдарҙа — рәис, 1930—1932 йылдарҙа — яуаплы сәркәтип.
Топлинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Лебединский Лев Николаевич
Биографияһы
1930 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының ғилми композиторлыҡ факультетын тамамлай.
Топлинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лебединский Лев Николаевич
Биографияһы
1930—1932 йылдарҙа Әҙәбиәт, сәнғәт һәм тел институтының Коммунистик академияһында музыкаль секция мөдире була.
1935—1939 йылдарҙа Рәсәй фәндәр академияһының Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Этнология һәм антропология институтының фольклор секцияһында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1937 йылда башҡорт халыҡ йырҙарын яҙып алыу маҡсаты менән Башҡорт АССР-ына килә, ә 1939 йылда БАССР-ҙың көньяҡ-көнсығыш райондары буйлап ойошторолған комплекслы фольклор экспедицияһының етәксеһе була.
1939—1940 йылдарҙа Башҡорт АССР-ның Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант вазифаһында эшләй.
1940—1941 йылдарҙа — РСФСР комиссияһының яуаплы сәркәтибе һәм СССР композиторҙар берекмәһе ойоштороу комитетының рәисе ярҙамсыһы була. .
Ҡатын (хатун)
Ҡатын (Хатун) ( —  Kh ātūn, Hatun, тат. хатын, хатан, - ҡатын)  — ирҙәрҙең «хан» титулына тап килгән һүҙ,  Төрөк ҡағанатында, Монгол империяһында һәм Осман империяһында ҡулланылған. Яҡынса көнбайыштың «императрица», «царица», «королева» титулдарына тап килә.
Лебединский Лев Николаевич
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Подольск ҡалаһында үҙешмәкәр коллективтың художество етәксеһе булып эшләй.
Исиувы-Яха
Исиувы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Лебединский Лев Николаевич
Биографияһы
1962—1969 йылдарҙа — РСФСР Композиторҙар берекмәһенең берләшкән фольклор комиссияһы рәисе.
1971—1974 йылдарҙа РСФСР Композиторҙар берекмәһенең Халыҡ музыкаһы ижады комиссияһы етәкселәренең береһе була.
Ғилми эшмәкәрлеге
«Музыкаль яңылыҡ», «Музыка һәм Октябрь», «Музыка белеме», «Пролетар музыкант», «Пролетар музыка өсөн», «Совет сәнғәте», «Музыкаль үҙешмәкәрлек», «Совет музыкаһы» һәм башҡа ғилми журналдарҙа һәм гәзиттәрҙә әүҙем авторҙарҙың береһе иҫәпләнә. 1969 йылда «Азия һәм Көнсығыш халыҡтары музыкаһы» йыйынтығында уның «Башҡорттарҙың оҙон көйлө йыры „Зөлхизә“» тигән мәҡәләһе донъя күрә..
«Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығы уның авторлығы аҫтында нәшер ителә. Был китаптың нигеҙен Лев Николаевичтың төрлө йылдарҙа яҙып алған яҙмалары тәшкил итә, уға башҡорт халыҡ музыкаһының йыр һәм инструменталь жанр өлгөләре индерелә. Структур яҡтан С. Г. Рыбаковтың «Көнкүреше тураһындағы очерктар менән Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары» (СПб., 1897), ләкин жанрҙарҙың киң ҡырлы тикшерелеше яғынан һәм магнитофон яҙмаларын нотаға һалыу кимәлен сифатлы ҡулланыу йәһәтенән дә С. Г. Рыбаков хеҙмәтенән айырыла.
Исиувы-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лебединский Лев Николаевич
Ғилми эшмәкәрлеге
Л. Н. Лебединскиҙың методик ҡулланмаһы — " Башҡорт халыҡ йырҙарын яҙҙырыу, фонояҙманы уҡыу һәм мөхәрирләүҙең ҡайһы бер принциптары тураһында ", уның ҡулъяҙма варианты Өфө дәүләт сәнғәт интститутының Фольклор фонды архивында һаҡлана, халыҡ музыкаһын өйрәнеүселәр өсөн ғәмәли ҡулланма булып хеҙмәт итә.
Мөхәмәтша Абдрахман улы Буранғолов, Әхнәф Ибраһим улы Харисов, Хөсәин Фәйзулла улы Әхмәтов һәм башҡалар менән хеҙмәттәшлек итә.
Ҡатын (хатун)
Төрки-монгол донъяһында таралған башҡа бик күп титулдар кеүек үк, «ҡатын (хатун)» икенсе (һинд-европа) тел төркөмөнән алынған һәм согди тамырлы тип һанайҙар.
Осман империяһы барлыҡҡа килгәндән һуң солтандарҙың әсәләрен Вәлидә-солтан тип йөрөтә башлағандар, ә кәнизәктәрҙе "ҡатын" тип атағандар.
Билдәле ҡатындар (хатундар)
Шул уҡ ваҡытта Теркен-хатун, Туркан-хатун (1140-е—1233) — Хорезм ханбикәһе тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Уның ире Текеш була, улы Әлә-әд Дин Мөхәммәд II.Атаһы - Ҡыпсаҡ ханы Йәнкиш,  баят ырыуынан.Тәркән ҡатын дәүләт эштәренә ныҡ ҡыҫылған, хатта улы Мөхәммәд тә әсәһе һүҙенән сыға алмай, ҡарарҙарын үҙгәртә торған булған. Монголдар һөжүм итеп, уларҙың дәүләтен еңгәс, үҙен "Донъялар ханбикәһе" тип кенә ататып йөрөгән Тәркән ҡатын әсиргә эләгә. Шаһтың икенсе ҡатыны Ай-Сәсәктән тыуған улы уға әсирҙән ҡасырға тәҡдим иткәс, ул ғорур ғына итеп:"Ай-Сәсәк улынан ярҙам алыуға ҡарағанда минең әсирҙә булыуым өҫтөнөрәк", - тип яуап бирә. Барыһы тарафынан да онотолған ғорур ҡыпсаҡ ханбикәһе хәйерселектә, билдәһеҙлектә үлеп ҡала (1233 йыл).
*Һунат ҡатын (хатун) комплексы 1246 йылда төрөк ҡалаһы Кайсериҙа төҙөлгән. Әләәтдин Кәйҡубат солтандың ҡатыны рухына бағышлап һалынған. Һунат ҡатындың ҡушаматы Маһпери Хатун (Айҙай сихри) булған. Комплексҡа (көллиәткә) мәсет, һамам һәм төп бина инә
Билдәле ҡатындарҙың төрбәләре (кәшәнәләре)
Мөмүнә ҡатын төрбәһе —Төрбәне илдәгизиҙәрҙең урындағы бер хакимы - Әзербайжан Атабәге Йыһан Пәһләүән (Йыһан Пәһләүән Шәмс әд-Дунийа үә-д-Дин Әбу Жәфәр Мөхәммәд ибн Илдениз) әсәһенең рухына бағышлап төҙөткән. Ҡоролманың атамаһы ла уның исеме менән бирелгән. Ике Атабәк табып үҫтергән, Атабәк Әл-Дениздең хәләл ефете Мөмүнә ҡатын. Бабажы ҡатын кәшәнәһе- (ҡаҙ. Бабажы қатын кесенесі) ) — XI быуат кәшәнәһе.  Әйшә-биби XI быуаттың билдәле ғалимы һәм аҡыны  Хәким Сөләймән Баҡырғандың ҡыҙы була. Уға Тараз (хәҙерге Джамбул) ханы ғашиҡ була. Ҡыҙҙы һоратҡас, атаһы ризалашмай.  Әйшә һөйгәне янына ҡасып китә, тик юлда йылан сағыуҙан һәләк була. Хан һөйгән ҡыҙының ҡәбере өҫтөндә кәшәнә төҙөтә, ул Джамбул ҡалаһынан 18 км алыҫлыҡта. Автор һәм төҙөүселәре билдәле түгел. Ҡыҙҙы оҙатып барған Бабажы ҡатын ғүмеренең ахырына тиклем кәшәнәне ҡарап, тәрбиәләп тота. Үҙен шунан йыраҡ түгел ерләйҙәр, ә кәшәнәгә уның исемен бирәләр. 1982 йылдан дәүләт ҡурсыуында ..
Спартак (Йәрмәкәй районы)
Спартак (Спартак) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 924 кеше. Почта индексы — 452182, ОКАТО коды — 80225822001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бойстер
Бойстер (Beuster) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 510 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 18 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Тиргәмеш
Тиргәмеш (Тиргамыш, уст. Дергамыш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға Ташла йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002875
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200287
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Оло Мысья
Оло Мысья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Лимари (провинция)
Лимари провинцияһы (Provincia de Limarí) — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Овалье.
Үҙенә 5 коммуна берләштерә.
Майҙаны — 13 553,2 км². Халыҡ һаны — 156 158 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 11,52 кеше/kм².
Географик урыны
Провинцияның сиктәштәре:
Административ бүленеш
Үҙенә 5 коммуна берләштерә:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты (INE-2002), халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Һүҙ азатлығы
Һүҙ азатлығы — кешенең үҙ уй-фекерҙәрен иркен әйтеү хоҡуғы. Хәҙерге ваҡытта башлыса телдән һәм яҙма формала (мәҫәлән, матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары азатлығы) уй-фекерҙәрҙе иркен әйтеүҙе үҙ эсенә ала, ә сәйәси һәм социаль рекламаға (агитацияға) аҙыраҡ кимәлдә ҡағыла. Был хоҡуҡ ҡайһы бер халыҡ-ара һәм Рәсәй документтарында телгә алына: «Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы» (19-сы статья), «Кешенең хоҡуҡтарын һәм төп азатлыҡтарын яҡлау тураһында Европа Конвенцияһы» (10-сы статья) һәм Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы (29-сы статья).
Ҡайһы бер осраҡтарҙа Һүҙ азатлығының башҡаларҙың хоҡуҡтары һәм азатлыҡтары менән ҡапма-ҡаршылыҡҡа килеүе мөмкин. Шуға ла һәр дәүләттең хоҡуҡ нормалары үҙ биләмәләрендә һүҙ азатлығын сикләүҙе тәртипкә һала. Халыҡ-ара хоҡуҡҡа ярашлы, һүҙ азатлығын сикләүҙәр өс шартҡа яуап бирергә тейеш: ҡанундарға ҡәтғи ярашлы булыу, легитим (законлы) маҡсаттарҙы күҙ уңында тотоу һәм уларға өлгәшеү өсөн мотлаҡ кәрәкле һәм тулыһынса таш килешле (адекват) булыу. Сикләүҙәр индереүсе ҡанундар ике мәғәнәлек булмауына ынтылырға һәм төрлөсә аңлатма биреүгә килтермәҫкә тейеш. Мәҫәлән, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы социаль, раса, милләт-ара һәм дини нигеҙҙә күрә алмаусанлыҡ һәм дошманлыҡ тыуҙырыуҙы, шулай уҡ дәүләт сере булған мәғлүмәттәрҙе таратыуҙы тыя. Ваҡытлы һәм айырым сикләүҙәр шулай уҡ суд ҡарары менән дә индерелергә мөмкин.
Утилитар һәм либерал ҡараштар
Һүҙ азатлығы дөрөҫлөк һәм хәҡиҡәтте асыҡлау, үҙидаралыҡ, сәйәси системаның һығылмалылығын, шәхестең эске мөмкинлектәрен бойомға ашырыу һәм үҙ-үҙен иҫбатлауын, кешенең тәбиғи хоҡуҡтарын тәьмин итеү һәм уларҙы яҡлау мәсьәләләре менән тығыҙ бәйләнгән.
Тарихи күҙлектән ҡарағанда, һүҙ азатлығы дәүләт власть органдарының мәғлүмәтлеген һәм юғары компетентлыҡ кимәлен тәьмин итеү ҡоралы булараҡ тыуған.
Когозес
Когозес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 712 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Динмөхәмәт (исем)
Динмөхәмәт (исем) — башҡорт ир-ат исеме,башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Динмөхәмәт ғәрәп теленән — дин+мөхәмәт.
Билдәле кешеләр
Хафизов Динмөхәмәт Сәмәхужа улы (17 май 1883 йыл — 1966 йыл) —  педагог, РСФСР-ҙың мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Фамилия
Динмөхәмәтов Рәшит Зиннәтулла улы — (1916-?). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән лейтенант, ҡыҙылармеец
Атаһының исеме
Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы (16 август 1935 йыл) — телсе ғалим. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Ҡолмөхәмәтов Хәйрулла Динмөхәмәт улы (1 сентябрь 1904 йыл) — крайҙы өйрәнеүсе, Салауат Юлаев исемен башҡорт халҡына яңынан ҡайтарыусы, тормошон һәм көрәш юлын өйрәнеп, уның шәжәрәһен төҙөүсе; Әйле ҡәбиләһе башҡорттарының шәжәрәһен тергеҙеүсе. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хужалыҡ һәм партия эше активисы
Крылова-Лукомская Татьяна Николаевна
Татьяна Николаевна Крылова-Лукомская (1901—1984) — совет ғалимы, -оптик, оптик көпләү өлкәһендә белгес.
Биографияһы
1924 йылда А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетын тамамлай. 1932 йылдан алып 1984 йылға тиклем Дәүләт оптика институтында эшләй. Өлкән ғилми хеҙмәткәр (1949), техник фәндәр докторы, профессор (1966).
1931—1933 йылдарҙа хром оксиды нигеҙендә полировкалау пастаһы (ГОИ пастаһы) эшләүҙә ҡатнаша. Фундаменталь тикшеренеүҙәр һәм интерференцион оптик көп, шул иҫәптән фото— һәм кинооптика, төҫлө телевидение өсөн ахроматик ялтырауыҡ ҡаплау технологиялары авторы. «Способ изготовления интерференционных дихроических светоделительных зеркал для приемных и передающих устройств цветного телевидения» асышы авторҙашы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Икенсе дәрәжәләге Сталин премияһы лауреаты (1952 йыл)— приборҙар эшләү өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн.
- «Почёт Билдәһе» ордены (1953),
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
- миҙалдар.
Хеҙмәттәре
- Руководство рабочим к пользованию пастами Г. О. И. для полировки закаленной стали. Сост. Несмелов О. В., Крылова Т. Н., Лавров В. П. Под. ред. акад. Гребенщикова И. В. Л.: ГОИ, 1934. 1500 экз.
- Крылова Т. Н. Интерференционные покрытия. Оптические свойства и методы исследования. Л. : Машиностроение, 1973. — 224 с.
- Крылова Т. Н., Альбом спектральных кривых коэффициента отражения тонких непоглощающих слоев на поверхности стекла. Л.: ОНТИ Гос. оптич. ин-та, 1956.
Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улы
Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улы (5 март 1913—17 сентябрь 1994) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1954). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1977), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улы 1913 йылдың 5 мартында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. 1935 йылда Ташкент ауыл хужалығы институтын, 1941 йылда Мәскәүҙә Маркс—Энгельс— Ленин институтын тамамлаған. 1933 йылдан алып Ташкентта эшләй: Үзбәк юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбендә, 1937 йылдан башлап Ташкент ауыл хужалығы институтында уҡыта. 1942—43 йылдарҙа Һырдаръя район ер бүлегенең агросәнәғәт участкаһы мөдире вазифаһын башҡара. 1945 йылдан алып Әлшәй районының Курорттар идаралығы ярҙамсы хужалығының өлкән агрономы булып эшләй. 1949 йылдан башлап Башҡортостан баҫыусылыҡ ғилми‑тикшеренеү станцияһында эшләй: өлкән ғилми хеҙм‑р, 1952 йылдан алып бүлек мөдире була. 1954—80 йылдарҙа Башҡорт ауыл хужалығы институтында эшләй. 1966—69 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1978 йылға тиклем дөйөм игенселек кафедраһы мөдире вазифаһында. 1953 йылда ауыл хужалығы фәндәре кандидатына дәғүә итеп, Һарытау ауыл хужалығы институты янында «Подбор и агротехника смесей многолетних трав на сено для полевых севооборотов Башкирской АССР» темаһына диссертация яҡлай. Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улының фәнни тикшеренеүҙәре күп йыллыҡ үләндәр һәм уларҙың ҡатышмаларын һайлап алыуға һәм агротехникаһына, тупраҡтың уңдырышлылығын арттырыуға, ерҙе эрозиянан һаҡлауға, ҡый үләндәре менән көрәш сараларын уйлап табыуға арналған. 1958 йылда Рәхимов тарафынан Миловка уҡытыу‑тәжрибә хужалығында баҫыуҙағы сәсеү әйләнешенең, даими сәсеүҙең продуктлылығын өйрәнеү буйынса стационар баҫыу тәжрибәләре башланған. Рәхимов ҡатнашлығында баҫыуҙағы сәсеү әйләнешенең теоретик нигеҙҙәре һәм ундағы ашлама системалары (Башҡортостандың Урал алды ҡара тупрағы), кукурузды силосҡа үҫтереү технологияһы һ.б. эшләнә. 97 фәнни хеҙмәт авторы.
Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улы 1994 йылдың 17 сентябрендә Өфөлә вафат була.
Яр Малинов
Яр Малинов — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плотва йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Борисовка (Стәрлебаш районы)
Борисовка (Борисовка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 35 кеше. Почта индексы — 453183, ОКАТО коды — 80248810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ихиро-Яха
Ихиро-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лодозера
Лодозера (Ладозера, Ладогора) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Металлургия
Металлургия —ауыр сәнәғәттең руданан металл алыу һәм уны башланғыс эшкәртеү менән шөғөлләнгән тармағы, металдарҙы мәғдәндән айырып алыу һәм эшкәртеү тураһында фән.
Тимер — ҡара металл булып иҫәпләнә. Ҡалған металдар — төҫлө металдар тип иҫәпләнә. Физик үҙәнсәлектәре буйынса төҫлө металдар ауыр (баҡыр, ҡурғаш, цинк, аҡ ҡурғаш, никель) һәм еңел (алюминий, титан, магний) металдарға бүленә.
Металл сеймалы табыу сәнәғәте
Металл сеймалы табыу сәнәғәте ҡиммәтле металды руданан айырып алыу һәм айырылған сеймалды иретеүҙән тора. Металл оксидын йәки сулфидын таҙа металл алыу өсөн физик, химик һәм электролитик процесс үткәрергә кәрәк.
Әгәр рудана иретеү юлы менән байытып була икән, тау эштәре кәрәкмәй.
Ҡайһы саҡта рудала бер нисә ҡиммәтле компонент булла. Был осраҡта бер процесстың ҡалдығы икенсе процессҡа сеймал булып хеҙмәт итә.
Металл үҙенсәлектәре
Дөйөм алғанда металдарҙың үҙенсәлектәре түбәндәгесә:
Баҡыр йомшаҡ һәм яҡшы электр үткәреүсе. Шуға электр кабельдәре эшләүҙә киң ҡулланыла.
Алтын һәм көмөш һүҙылыусан, үҙлекле һәм инерт. Шуның өсөн ювилер эшендә ҡулланыла. Алтын тутыҡмай торған электр контакттарында ҡулланыла.
Тимер менән ҡорос ҡаты һәм ныҡлы. Улар төҙөлөштә, техникала киң ҡулланыла.
Алюминий сүкуләүсән һәм йылы үткәреүсән. Һауыт-һаба, фольга эшләүҙә ҡулланыла. Тығыҙлығы түбән булғанға самолёт өлөштәрен эшләйҙәр.
Иретмәләр
Алюминий, хром, баҡыр, тимер, магний, никель, титан һәм цинк иретмәләре киң ҡүлланыла. Тимер һәм углерод иремәрәрен өрәнеүгә күп көс түгелә. Углеродлы ҡорос, ауырлығы һәм коррозияға тороусанлығына киҫкен талаптар ҡуйылмаған осраҡта, осһоҙ әйберҙәр эшләү өсөн ҡулланыла.
Тутыҡмай торған һәм цинкла металдар коррозияға ҡаршы тороу өсөн ҡулланыла. Алюминий һәм магний иремәләре ныҡлы һәм еңел әйберҙәр эшләү өсөн ҡулланыла.
Коррозиялы агрессив мөхиттә баҡыр-никель иремәлерен файҙаланалар.
Тарихы
Археологик тикшереүҙәр төрлө халыҡтар бик боронғо замандан уҡ мкталл ҡулланыуы тураһында һөйләй. Металл мәғдәнен таьыу һәм эретеү процесстары алдынан, кешелек донъяһы беҙҙең эраға тиклем 9 меңйыллыҡта уҡ самородок алтын, баҡыр һәм метеорит тимер буйынса металдар тураһында белгәндәр. Таш сүкеш ярҙамында металдарҙы сүкеү — металл эшкәртеүҙең иң беренсе примитив ысулы. Әммә бағыр һәм тимерҙе сүкеү проблемалы булған. Шул сәбәпле йыш ҡына самородок влтын ҡулланылған, сөнки алтын асыҡ төҫтә булғанға — уны табыуы еңел, юғары сүкеүсәнлеге булғанға — эшкәртеүе еңел.
Әммә был материалдарҙың сағыштармаса йомшаҡлығы (Моос шкалаһы буйынса ҡатылығы 2-3) ҡорал һәм инструметтар эшләргә мөмкинлек бирмәй. Билдәле булыуынса, һалҡын сүкеү процессында баҡыр ҡатыраҡ була, сөнки был металлда ҡатнашмалар юҡ тип әйтерлек. Металлдарҙы ҡыҙҙырып эшкәртеү тимерлеге асылған энеолит осоронда баҡыр ҡулланыу процессы киң тарала.
Айырым алғанда, 1950-60-сы йылдарҙа Кесе Азияның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Б.Э.Т 7-6 меңйыллыҡ тип билдәләнгән баҡыр эретеү эҙҙәре табылған. Б.Э.Т 6-5 меңйыллыҡта металлургия үҫешкән тигән длилдәр Майҙанда, Плочникта,Сербияла (Беҙҙең эраға тиклем 5500 йыл), Болгарияла (Беҙҙең эраға тиклем 5000 йыл) , Палмеле (Португалия), Испания, Стоунхенджада (Бөйөк Британияла) табылған. Ликин был артефакттарҙың йәшен билдәләгәндә йыш ҡына хата китә.
Боронғо заман мәҙәниәтендә табылған баҡыр, көмөш, аҡ ҡурғаш һәм метеорит тимере металл эшкәртеү менән шөғөлләнергә мөмкинлек биргән. Мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклек 3000 йылдарҙа метеорит тимеренән яһалған «Күк хәнйәре» тип аталған Мысыр ҡоралы юғары баһалана. Б.Э.Т 3500 йылдарҙа тау тоҡомонан бағыр һәм аҡҡурғашты айырып алырға өйрәнгәс Бронза быуаты башлана.
Баҡырҙан һуң кешеләр тимер ҡуллана башлай.
Тимерҙе руданан айырып алыу һәм тимер нигеҙендә металл ҡойоу күпкә ҡатлаулыраҡ була. Был технология б. э. т. 1200 йылда хеттар уйлап табылған тип һанала һәм «Тимер быуат»ы ошо ваҡыттан башланған тип иҫәпләнә. Б.Э.Т XIX быуаттағы хетт тексттарында тимер тураһында "күктән төшкән металл" тип телгә алына. Тимер табыу һәм эшкәртеү — боронғо филистимлеләрҙең ҡеүәтенең сере була.
Кешелек иң беренсе булып күктән төшкән метеорит тимерен файҙалана башлаған тип һанала. Боронғо халыҡтар телендә тимерҙең атамаһы быға дәлил булып тора: «күктән төшкән есем» (боронғо мысыр телендә), «йондоҙ» (боронғо грек телендә). Шумерҙар «күктән төшкән баҡыр» тип атаған. Боронғо заманда тимер менән бәйле бөтә нәмә сер менән солғап алынған булған. Тимер табыусы һәм эшкәртеүселәрҙе йыш ҡаны сихырсылар тип атағандар, улар башҡаларға ҡурҡыу һалған һәм хөрмәт менән файҙаланған.
Иртә тимер быуат Европала Б.Э.Т X−V быуаттарҙа башлана. Ошо осорға ҡараған тимер әйберҙәр табылған ҡала исеменән Гальштат мәҙәниәте тип йөрөтәләр. Б.Э.Т VII быуатта башлаған тимер быуаттың икенсе өлөшөн Латен мәҙәниәте тип атайҙар. Латен мәҙәниәте — ошо осорға ҡараған тимер әйберҙәр күп табылған Швейцариялағы төбәк исеме.
Латен мәҙәниәтенда кельттар тимерҙән төрлө ҡоралдар эшләүсе оҫталар булған. Б.Э.Т V быуатта кельттарҙың күсенеүе тимер эшкәртеүҙе бөтә Көнбайыш Европаға тарата. Кельт телендәге «изарнон» һүҙенән немец телендәге  «айзен» һәм инглиз телендәге «айрон» һүҙҙәре килеп сыҡҡан.