cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карл университеты
Коммунистик осор: 1945—1989
Әкренләп, илдә сәйәси климат яҡшыра барған һәм 1968 йылда «Прага яҙы» була: Чехословакия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының яңы һайланған 1-се сәркәтибе Александр Дубчек етәкселегендә граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм иректәрен киңәйткән әүҙем хәрәкәт барлыҡҡа килгән. 1968 йылдың 21 авгусында хәрәкәт Чехословакияға ингән ғәскәрҙәр тарафынан баҫтырылған. Совет ғәскәрҙәре инеүенә протест белдереп Карл университеты фәлсәфә факультеты студенты Ян Палах 1969 йылдың 16 ғинуарында музей бинаһы алдындағы майҙанда үҙ үҙен яҡҡан. Бер нисә көн үткәс алған йәрәхәттәрҙан студент вафат булған. 25 ғинуарҙа Ян Палах менән хушлашыуға төрлө ҡатламдағы бик күп кешеләр сыҡҡан.
1989 йылдың 17 ноябрендә (студентлыҡ көнөнөң 50-се йыллығына) яңы һынылыш булған: Праганың Альбертов районында башланып Милли пропект буйлап үткән власҡа ҡаршы студенттарҙың ҙур манифестацияһы, бөтә ил буйлап йәмғиәт күтәрелешен тыуҙырған һәм һөҙөмтәлә Чехословакияла коммунистик режимы ҡолаған. Тиҙҙән «Бәрхәт инҡилабы» уҙған, бында университет уҡытыусылары һәм студенттары ҙур роль уйнаған: власҡа тәнҡит менән журналдар сығарғандар, агитация плакаттарын төшөргәндәр, демонстрация уҙғарғандар. 1989 йылдың декабренән республика президенты итеп Вацлав Гавел тәғәйенләнгән.
Хәҙерге ваҡыт: 1989 йылдан
1990 йылда университет составына өс теологик факультеттар индерелә: католик, инжил һәм гусит. Прагалағы өс медицина факультеттары хәҙер цифрҙар (беренсе, икенсе һәм өсөнсө) менән билдәләнә башлай, шул уҡ ваҡытта 1953 йылда индерелгән тематик йүнәлештәре һаҡланылған.Пльзень һәм Градец-Кралове ҡалаларында әле лә факультеттар эшләй. Практика өсөн медицина факультеттарына Праганың ҡайһы бер хәстәханалары теркәлгән, мәҫәлән Мотолдағы хәстәхана 2-се медицина (педиатрия) факультетына ҡарай. 1992 йылдан барлыҡ медицина факультеттарында бөтә йүнәлештәр буйлап шулай уҡ түләүле нигеҙҙә инглиз телендә уҡытыу алып барыла.
Журналистика факультеты киңәйтелгән һәм хәҙер төрлө иҡтисади программалар тәҡдим итә, шунлыҡтан уның исеме социаль фәндәре факультеты тип үҙгәртелә. 2000 йылда Гуманитар фәндәре институты тулы әһәмиәтле факультетҡа тиклем ҙурайтыла, һәм шулай итеп университеттың 17-се факультеты булып китә.
Университеттың архивы институт статусын ала һәм рәсми рәүештә «Карл университетының тарих институты һәм Карл университетының архивы» (Ústav dějin Univerzity Karlovy a Archiv Univerzity Karlovy) тип атала. Шулай уҡ университетта Иҫәпләү техникаһы институты (Ústav výpočetní techniky) ойошторола. 1990 йылда университеттың үҙенең «Каролинум» (Nakladatelství Karolinum) нәшриәтен булдыра, ул егерме йыл эсендә ғилми әҙәбиәт, фәнни-техник монографиялар, һәм шулай уҡ периодиканы сығарған ҙур ойошмаға тиклем үҫә. 1974 йылда сит ил граждандарын Чехияның юғары уҡыу йорттарына уҡырға инеү өсөн чех теленә өйрәтеү буйынса ойошма булараҡ барлыҡҡа килгән Тел һәм һөнәри әҙерләү институты, XXI быуатта киңәйтелә һәм хәҙер шулай уҡ квалификацияны күтәреүҙең төрлө курстарын тәҡдим итә.
1991 йылда Италияның Болонья ҡалаһында 9 Европа илдәре (шул иҫәптән Чехияның) мәғариф министрҙарының саммиты була. Һөҙөмтәлә Болонья декларацияһы ҡабул ителә, уның буйынса Европа юғары уҡыу йорттарында белем стандартлаштырырға, шулай уҡ улар араһында студенттар һәм профессорҙар араһында күсененеүҙәрҙе еңеләйтелергә тейеш була. Шулай уҡ юғары белемдең өс берҙәм баҫҡыстары урынлаштырылған: бакалавриат, магистратура һәм докторантура.
Болонья процессы 1987 йылда төҙөлгән Европала студенттар алмашыуының «Erasmus» программаһына үҙенсәлекле өҫтәлмә булып тора, уның сиктәрендә Карл университетының яҡынса 25 мең чтуденты башҡа илдәрҙә уҡыу тәжрибәһе мөмкинлеген алған.
Карл университетында әлеге ваҡытта медицина факультеттары ҙур популярлыҡҡа эйә, уларҙа яҡынса 8 мең студент уҡый. Шулай уҡ фәлсәфә (яҡынса 6,5 мең студент) һәм юридик (яҡынса 4 мең студент) факультеттарында күп студеннттар уҡый. Уҡырға ингәндә иң юғары конкурс психология һөнәре буйынса күҙәтелә, бында бер урынға 30-ҙан ашыу абитуриент дәғүә итә.
Иҫкәрмәләр
Сығанаҡтар
Таң (Благовар районы)
Таң (Тан) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 648 кеше. Почта индексы — 452745, ОКАТО коды — 80214828001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ларионов Виктор Петрович
Ларионов Виктор Петрович ( 18 апрель 1935 йыл— 7 декабрь 2014 йыл) — педагог, физика уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ уҡытыусыһы (2000), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Виктор Петрович Ларионов 1935 йылдың 18 апрелендә Ырымбур өлкәһе Кваркен районының Уртызыл ауылында тыуған.
Күрше ауыл урта мәктәпте 1953 йылда күрше Әбйәлил районындағы Гусев ауылында урта мәктәпте тамамлай, һуңынан Ҡыҙыл Башҡортостан ауылының ете йыллыҡ мәктәбендә математика һәм физика уҡытыусыһы булып эшләй. 1957 йылда армия хеҙмәтенән һуң Магнитогорск педагогия институтына уҡырға инә, уны 1962 йылда тамамлай, башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1961 йылда.
1961 йылда уҡытыусы ҡатыны менән бергә Виктор Петрович Силәбе өлкәһе Агаповка районының Агаповка ауылына күсеп килә. 1962—1967 йылдарҙа урындағы 1-се урта мәктәптә физика уҡытыусыһы булып эшләй.
Магнитогорск ҡалаһының 13-сө мәктәбендә эшләгән ваҡытында 1978 йылда Ларионов «РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеменә лайыҡ була һәм 1986 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1988 йылда Виктор Петрович Ларионов мәғариф хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Союз съезына делегат була.
Үҙенең педагогик эшмәкәрлеген Виктор Петрович Ларионов Рәсәй ФА Магнитогорск ҡалаһы лицейында дауам итә (МАОУ «Күп профилле лицей № 1», Магнитогорск ҡалаһы), унда физика уҡытыусыһы булып 1997 йылдан 2009 йылға тиклем эшләй.
2000 йылда Ларионов Виктор Петровичҡа «Рәсәй Федерацияһының халыҡ уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә, ул илдә был юғары исемгә лайыҡ булған беренсе һәм Магитогорск ҡалаһында был исемде алған берҙән-бер уҡытыусы.
Ларионов Виктор Петрович 2014 йылдың 17 декабрендә вафат була.
Юрмый (мәғәнәләр)
Юрмый — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
Болгария
Болга́рия йәки Болғарстан (България), рәсми исеме Болга́рия Респу́бликаһы (Република България, )) — Европалағы дәүләт. Болгария Балҡан ярымутрауының көнсығышында урынлашҡан, ярымутрау майҙанының 22 % биләй. Халыҡ - 6 951 482 кеше. (2019 йыл), биләмә - 110 993 саҡрым. Донъяла халыҡ иҫәбе буйынса 103-сө һәм 107-се урынды биләй. Европа союзында территория һәм халыҡ һаны буйынса 11-се һәм 16-сы урындарҙы биләй.
Баш ҡала — София. Дәүләт теле — болгар теле. Ил болғары халҡының этнонимы буйынса исемде алған.
Көньяҡта Греция һәм Төркиә, көнбайышта Сербия һәм Төньяҡ Македония, төньяҡта Румыния менән сиктәш. Көнсығыштан Ҡара диңгеҙ менән йыуыла. Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо - 2245 километр, шуның 1181 саҡрымы - ҡоро ер, 686 саҡрымы - йылға яры (уларҙың 470 километры Дунай буйлап үтә) һәм 378 км — Ҡара диңгеҙ буйлап. Географик нөктәләр араһында иң ҙур ара - көнсығыштан көнбайышҡа тиклем 520 саҡрым һәм төньяҡтан төньяҡҡа тиклем 330 километр.
Президент идара иткән Парламент Республикаһы. 2016 йылда Болгарияның президенты итеп биш йылға Румен Радев һайланды. Административ яҡтан ил 265 өлкәгә бүленә. Конституцияға ярашлы, Болгария динһеҙ донъяуи дәүләт. Халыҡтың күпселек өлөшө (78% самаһы) православие динен тота.
Үҫешкән ауыл хужалығы булған индустриаль ил. Иҡтисадтың төп тармаҡтарының береһе булып туризм һәм хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһе тора. Ил демографик көрсөк кисерә һәм ғүмер оҙайлығы буйынса 73-сө урынды биләй.
ВМФ мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда эске тулайым продукт күләме 159,681 миллиард доллар (бер кешегә 22 700 доллар) тәшкил иткән. Аҡса берәмеге - Болгар левы. Болгария Европа берләшмәһенә инә, ул шулай уҡ Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО-ның ағзаһы.
География
Болгарияның территорияһы 110 550 км², Исландиянан бер аҙға ҙурыраҡ. Ил Ҡара диңгеҙҙең көнбайыш яр буйында урынлашҡан. Төньяҡта Румыния, көньяҡта — Греция һәм Төркиә, көнбайышта — Сербия һәм Төньяҡ Македония менән сиктәш. Территорияһы бәләкәй булыуға ҡарамаҫтан, Болгарияның ландшафты бик төрлө. Болгарияның сигенең оҙонлоғо 2264 км тәшкил итә. Шуның менән бергә йылға сиге 680 км, ә Ҡара диңгеҙ яр буйы — 400 км; көньяҡ һәм көнбайыш сиктәре башлыса тау һырттарынан ғибәрәт.
Рельефы һәм топографияһы
Болгарияның рельефы бер төрлө түгел. Илдең сағыштырмаса ҙур булмаған территорияһында уйһыулыҡтар, тигеҙлектәр, убалар, тәпәш һәм бейек тауҙар, күп һанда үҙәндәр һәм тәрән тарлауыҡтар урынлашҡан. Болгария топографияһының төп үҙенсәлеге булып бейек һәм тәпәш ландшафт һыҙаттарының сиратлашыуы тора, улар көнсығыштан көнбайышҡа бөтә ил буйынса үтә. Был (геоморфологик өлкәләр тип аталған) һыҙаттар төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай Түбәнге Дунай уйһыулығы, Стара-Планина, Үрге Фракия уйһыулығы һәм Рила-Родоп тау массивы тип аталалар. Болгарияла 3 тау системаһы: Пирин, Рила һәм Родоп. Ҡара диңгеҙ эргәһендә иң көнсығыш өлкәләр убалы, улар көнбайышҡа табан бейегәйә баралар, ә илдең иң ситке көнбайыш өлөшө бейек таулы. Илдең өстән ике өлөшөнән күберәге — тигеҙлектәр, яҫы таулыҡтар йәки 600 метрҙан бәләкәйерәк бейеклектәге убалы ерҙәр. Тигеҙлектәр (200 метрҙан тәпәш) территорияның 31 %-ын, яҫы таулыҡтар һәм убалыҡтар (200—600 м) — 41 %-ын, тәпәш тауҙар (600—1000 м) 10 %-ын, уртаса тауҙар (1000—1500 м) 10 %-ын, һәм бейек тауҙар (1500 метрҙан артыҡ) 3 %-ын тәшкил итәләр. Болгарияның уртаса бейеклеге — 470 м.
Стара-Планина (Балҡан тауҙары) Сербияла Тимошко үҙәнендә башлана һәм үҙәк-көнбайыш Болгарияла көньяҡҡа София соҡорона тиклем дауам итә. Унан тауҙар көнсығышҡа Ҡара диңгеҙгә тиклем китә. Стара-Планинаның оҙонлоғо 600 км самаһы һәм киңлеге 30—50 км. Уның иң бейек участкаһы үҙәк Болгарияла, Ботев тауы урынлашҡан ерҙә урынлашҡан, Балҡан тауҙарының иң бейек нөктәһе 2376 м бейеклектә. Балҡан тауҙары яйлап Ҡара диңгеҙ буйындағы ҡаяларға тиклем тәпәшәйәләр. Стара-Планинаның һәм Средна-Гораның көньяҡ битләүҙәре Үрге Фракия тигеҙлегенә һәм София соҡорона күсә. Өсмөйөш формаһында булған Үрге Фракия уйһыулығы Софиянан алыҫ түгел нөктәлә тауҙарҙан көнсығышҡа ҡарай башлана һәм Ҡара диңгеҙгә ҡарай көнсығыш йүнәлешендә киңәйә. Унда Марица йылғаһы үҙәне һәм йылға һәм Ҡара диңгеҙ араһында урынлашҡан уйһыулыҡтар урынлашҡан. Түбәнге Дунай уйһыулығы кеүек, Үрге Фракия уйһыулығының күп өлөшө убалы һәм ғәғәттәге мәғәнәлә тигеҙлек түгел. Территорияның күп өлөшө ауыл хужалығы өсөн яраҡлы.
Үрге Фракия уйһыулығы менән София соҡоро һәм көньяҡта Греция менән сик араһындағы өлкәне сағыштырмаса бейек тауҙар биләй. Илдең көнбайышында өс һырт: Софиянан көньяҡҡа Витоша, артабан көньяҡҡа Рила һәм илдең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Пирин урынлашҡан. Улар Болгарияның һәм бөтә Балҡан ярымутрауының иң юғары топографик өлкәһе булып торалар. Рила һырты 2925 м бейеклектәге Мусала тауын да үҙ эсенә ала, был Балҡан илдәрендә иң юғары тау. Рила системаһындағы ун ике тирәһе башҡа тауҙарҙың бейеклеге 2600 метр. Иң бейек тауҙар өсөн һирәк яланғас ҡаялар һәм ағастар һыҙығынан юғары айырым күлдәр характерлы. Тәпәшерәк түбәләре альп болондары менән ҡапланған. Пирин һырты өсөн ҡаялы түбәләр һәм ташлы битләүҙәр характерлы. Уның иң юғары түбәһе — 2915 м бейеклектәге Вихрен, Болгарияла бейеклеге буйынса икенсе урында. Артабан көнсығышта Родоп урынлашҡан.
Йылғалары һәм климаты
Стара-Планина Болгарияны ике тигеҙ тиерлек йылғалар системаһына бүлә. Ҙурыраҡ система Болгарияның төньяҡ өлөшөн тәьмин итә, уның ағып төшкән һыуҙары, башлыса Дунай йылғаһы буйынса, Ҡара диңгеҙгә бара. Был система бөтә Түбәнге Дунай уйһыулығын солғап ала һәм ил эсенә уның яр һыҙатынан 48-80 км эскә һуҙыла. Икенсе система Үрге Фракия уйһыулығының һәм көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш илдәрҙең бейек таулы биләмәләренең ҙур өлөшөнөң аҡҡан һыуҙарын Эгей диңгеҙенә йыя. Бөтә йылғалары араһынан Дунай йылғаһы ғына суднолар йөрөү өсөн яраҡлы, әммә Болгарияның бик күп башҡа йылғалары һәм ҡушылдыҡтары гидроэлектроэнергия етештереү өсөн һәм һуғарыу өсөн һыу сығанағы булараҡ юғары потенциалға эйәләр.
Болгарияның майҙаны ҙур түгел, әммә уның климаты шаҡтай төрлө. Ил континенталь һәм урта диңгеҙ климат зонаһында урынлашҡан. Болгария тауҙары һәм үҙәндәре һауа массалары өсөн тәбиғи кәртә йәки канал булып торалар, был сағыштырмаса ҡыҫҡа арауыҡтарҙа һауа торошонда киҫкен контрастлыҡ тыуҙыра. Континенталь климат зонаһы күберәк, сөнки континенталь һауа массалары Дунай уйһыулығына еңел эләгә. Континенталь климат йоғонтоһо ҡыш көслөрәк, көслө ҡар яуа; урта диңгеҙ климаты йоғонтоһо йәй дауамында көслөрәк, эҫе, ҡоро һауа торошо тора. Балҡан тауҙары барьеры тәьҫире бөтә ил буйынса һиҙелә: төньяҡ Болгарияла көньяҡ Болгарияға ҡарағанда уртаса алғанда бер градусҡа һыуығыраҡ һәм ул 192 мм-ға күберәк яуым-төшөм ала. Ҡара диңгеҙ илдә һауа торошона йоғонто яһаусы төп фактор булыр өсөн етерлек ҙур түгел, ул башлыса уның яр буйына ғына йоғонто яһай. Болгарияла уртаса яуым-төшөм миҡдары йылына 730 мм самаһы. Добруджда төньяҡ-көнсығышта, Ҡара диңгеҙ яр буйында, Үрге Фракия уйһыулығының бер өлөшөндә ғәҙәттә яуым-төшөм 500 мм-ҙан кәмерәк була һәм унда, бигерәк тә август аҙағында һәм сентябрь башында бик йыш ҡоролоҡло була. Үрге Фракия уйһыулығының һәм Дунай ҡалҡыулығының ҡалған территорияһында ил буйынса уртасаға ҡарағанда кәмерәк яуым-төшөм яуа; Үрге Фракия уйһыулығы йыш ҡына йәйге ҡоролоҡ кисерә. Илдең ҡойма ямғырҙар күберәк үткән юғарыраҡ биләмәләрендә яуым-төшөм күләме уртаса 2540 мм тәшкил итергә мөмкин. Тауҙарҙа бик күп миҡдарҙа ҡар яуа һәм ҡайһы саҡ -30 °C һалҡындар була. Ҡар ҡатламы сентябрь аҙағынан июнь башына тиклем ята.
Административ бүленеше
Административ яҡтан Болгария 28 өлкәгә бүленгән, улар 264 общинаға бүленә. Общиналар менән кметтар етәкселек итә. Өлкәләрҙә үҙәк дәүләт менән идара итеү «өлкә управителдәре» тарафынан тормошҡа ашырыла, уларҙы Министрҙар советы тәғәйенләй. Европа союзының № 1059/2003 Регламентына ярашлы, Болгария территорияһы беренсе тәртиптәге ике төбәккә һәм икенсе тәртиптәге алты төбәккә бүленгән. Улар административ-территориаль берәмектәр булып тормайҙар, ә илдең статистик зоналары ғына.
Халҡы
2016 йылдың 31 декабренә ҡарата илдә халыҡ һаны 6 999 908 кеше иҫәпләнә.
Болгарияның 2011 йылда рәсми халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәһе буйынса, 2011 йылдың 1 февраленә олгариях алҡы 7 365 570 кеше тәшкил итә ушлар ҙан— 51,3 % ҡатын-ҡыҙ һәм 48,7 % ир-егеттәр. Ҡалала халыҡтың 72,5 %-ы, ауылда — 27,5 %-ы йәшәй.
2001 йылдан 2011 йылға тиклемге осорҙа ил халҡы 564 331 кешегә кәмегән, уртаса йыллыҡ кәмеү темпы 0,7 % тәшкил итә.
Ил халҡының 19,6 проценты юғары белемгә, 43,4 %-ы — урта, 23,1 %-ы — төп, 7,8 %-ы — башланғыс, 4,8 %-ы — тамамланмаған башланғыс белемгә эйә һәм 1,2 %-ы бер ҡасан да мәктәпкә бармаған.
Ҡалаларҙа йорттарҙың 54,1 %-ында һәм ауылдарҙа 18,1 %-ында персональ компьютерҙар, ә 51,4 %-ында һәм 16,4 %-ында — Интернет бар.
Этник төркөмдәр һәм уларҙың теле
Болгарияның рәсми теле — болгар. Ул 2007 йылдың 1 ғинуарынан Европа Берлегенең рәсми телдәренең береһе сифатында танылған беренсе һәм әлегә берҙән-бер кириллица теле булып тора. Европа союзының рәсми гәзите, шул иҫәптән, болгар телендә лә баҫыла.
Волгоград дәүләт университеты
«Волгоград дәүләт университеты» федераль дәүләт автономиялы юғары белем биреү мәғариф учреждениеһы (ФГАОУ ВО ВолГУ) — Волгоград өлкәһенең иң ҙур юғары уҡыу йорттарының береһе. 1980 йылда нигеҙ һалына.
Волгоград дәүләт университеты структураһында 11 институт; 50-гә яҡын махсус һәм дөйөм университет кафедраһы, 28 магистратура йүнәлеше, 44 бакалаврҙар әҙерләү йүнәлеше, 3 специальность; аспирантура (42 һөнәр буйынса) һәм докторантура (9 һөнәре буйынса) инә. Өҫтәмә профессиональ белем биреү системаһы идара итеү кадрҙарын әҙерләү буйынса Президент программаһын һәм һөнәри белемде камиллаштырыуҙы, икеләтә дипломды, квалификация күтәреүҙе тормошҡа ашыра. Даими рәүештә 12 меңдән ашыу студент һәм аспирант белем ала.
Университет тарихы
1974 йылдың 21 июнендә СССР Министрҙар Советының — 510-сы ҡарары; 30 октябрҙә РСФСР юғары һәм махсус урта белем биреү министрлығының 469-сы — Волгоград дәүләт университетын ойоштороу тураһындағы бойороғо сыға
Уҡыу йорто 1980 йылда асыла; шунда уҡ тәбиғи һәм гуманитар фәндәр факультетыа 5 йүнәлеш буйынса тәүге 250 студент ҡабул ителә.
Артабан 10 институт, ғилми китапхана, 21 фәнни-мәғариф үҙәге, 182 белем биреү программаһы, ғилми нәшриәт һ.б. булдырыла; Волжский һәм Урюпинскиҙа филиалдары асыла.
2012 йылға ҡарата, ВолДУ-ны 40000 кеше тамамлай, 12000 студент, аспирант, докторант, тыңлаусы уҡый, 1800 уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләй.
Юғары уҡыу йорто Университеттарҙың Евразия ассоциацияһы, Рәсәй классик университеттары ассоциацияһы , Рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының халыҡ-ара ассоциацияһы ағзаһы булып тора.
2014 һәм 2015 йылдарҙа университет БРИКС илдәренең иң яҡшы университеттары исемлегенә инә (151-се урын; Quacquarelli Symonds Британия халыҡ-ара консалтинг агентлығы версияһына ярашлы). М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты, Санкт-Петербург дәүләт университеты, Кельн университеты, Сорбонна, Инхолланд (Нидерланд) һәм башҡа университеттар менән партнер булып тора.
2015 йылда юғары уҡыу йорто үҙенең 35-йыллығын билдәләй, уҡыу йылы башында 1300-ҙән ашыу студентты ҡабул итә. Йыл аҙағына Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылдың 30 декабрендәге 1558 һанлы бойороғо менән университетҡа Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты ҡушыла. Әммә бер йылдан һуң, 2016 йылдың 21 декабрендә был бойороҡ юҡҡа сығарыла.
Институттары һәм факультеттары
Университет структураһына түбәндәге факультеттарҙың статусы үҙгәреүе юлы менән 9 институт инә:
Филиалдары
Университет структураһына Волжский гуманитар институты инә (Волжский ҡалаһы; директоры — Севостьянов Максим Владимирович).
Ябылғандар
Шулай уҡ Урюпинскийҙа филиалы эшләй, 2015 йылда ябыла.
ВолДУ-ның Дондағы Калачта, Михайловкала, Фроловола, Ахтубинскҙа факультеттары була; Волгоград өлкәһе хакимиәте уҙғарған Волгоград вуздарының ситтән тороп уҡыу филиалдарын бөтөрөү буйынса реформаһы барышында ябылалар.
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының 2016 йылдың ғинуарындағы 1558 һанлы бойороғо менән Волгоград дәүләт университеты составына Волгоград дәүләт социаль-педагогия университетының Михайловкалағы филиалы инә, әммә 2016 йылдың 21 декабрендә бойороҡ ғәмәлдән сығарыла.
Китапхана
Революцияға тиклемге баҫмалар, XX быуаттың 20-30-сы йылдарындағы документтар тупланған һирәк китаптар бүлеге һәм художество ҡиммәте булған хәҙерге заман китаптарынан торған ҙур китапханаһы бар. Ғилми китапхананың һәр фонды 903 самаһы дананан тора һәм электрон-фәнни-мәғрифәт баҫмалары менән тулылана.
Уҡыусылар Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фондының Электрон китапханаһы ресурстарын: журналдарҙы, баҫмаларҙы, белешмә һәм мәғлүмәт базаһын ҡуллана.
Нәшриәт
ВолДУ-ның 1995 йылда ойошторолған нәшриәте бар, унда йыл һайын 25 мең дананан ашыу баҫма продукция сығара.
1996 йылдан «Вестник Волгоградского государстенного университета» фәнни журналы сыға.
Музей комплексы
Университеттың барлыҡҡа килеүе, аяҡҡа баҫыуы һәм барлыҡ тормошо тарихы сағылдырыла: университет төҙөлөшө, ректораты, структура подразделениелары, ғилми һәм спорт эшмәкәрлеге, факультеттар һәм фәнни мәктәптәр. Музей витриналары һәм стендтарында ВолДУ тарихы менән бәйле кешеләр тураһында һөйләгән материалдар урынлаштырылған. Музей экспозицияһы тулыландырыла.
Комплекс шулай уҡ «Университет тормошо хроникаһын» төҙөү менән шөғөлләнә; 2005—2009 йылдар ваҡиғаларын үҙ эсенә алған беренсе китап университеттың 30-йыллығына ҡарата 2010 йылда сыға.
Билдәле уҡытыусылар һәм студенттар
Волгоград дәүләт университетының билдәле уҡытыусылары: Владимир Кучма, София Лопушанская, Владимир Миклюков (математик, «Сверхмедленный процесс» лабораторияһына нигеҙ һалыусы), Анатолий Скрипкин, Джучи Туган-Барановский, Игорь Тюменцев.
Терроризм
Террорсылыҡ — террорҙы системалы ҡулланыуға нигеҙләнгән сәйәсәт. «Терроризм» терминының хоҡуҡи көсө булыуға ҡарамаҫтан, бөгөнгө көнгә тиклем уның билдәләмәһе ике яҡлы булып ҡала. Әммә эксперттар, терроризмдың иң яҡшы билдәләмәһе — сәйәси, идеологик, иҡтисади һәм дини маҡсаттарға көс ҡулланып өлгәшеү, тигән фекерҙә. «Террор» һүҙенең синонимдары (лат. tror — ҡурҡыу, ҡурҡыу) — «көс ҡулланыу», «ҡурҡытыу», «ҡурҡытыу» һүҙҙәре. Термин Бөйөк француз инҡилабы осорондағы «Террор дәүеренән» һуң төрлө илдәрҙә киң таралып китә.
Рәсәй хоҡуҡиәтендә террорсылыҡ көс ҡулланыу идеологияһы һәм йәмәғәт аңына йоғонто яһау, дәүләт власы органдары, урындағы үҙидара органдары йәки халыҡ-ара ойошмалар тарафынан көс ярҙамында йоғонто яһау, граждандарҙы ҡурҡытыу һәм/йәки законһыҙ көс ҡулланыуҙың башҡа төрҙәре менән бәйле ҡарарҙар ҡабул итеү алымы тип билдәләнә. АҠШ хоҡуҡиәтендә, алдан уйланылған, йәмәғәтселектең хис-тойғоларына йоғонто яһау өсөн федераль кимәлдәге субнациональ төркөмдәр йәки йәшерен агенттар һәм ойошмалар тарафынан тыныс халыҡҡа йәки йәмғиәткә ҡарата алдан уйланылған, сәйәси сәбәптәр буйынса көс ҡулланыу, тип ҡарала.
1960 йылдар аҙағында терроризмдың аныҡ формаһы барлыҡҡа килә: халыҡ-ара террорсылыҡ.
Террорсылыҡ төрҙәре
Субъекттың террористик эшмәкәрлеге характеры буйынса терроризм түбәндәгеләргә бүленә:
Маҡсаты буйынса терроризм түбәндәгеләргә бүленә:
Терроризмдың был бүленеше шартлы һәм оҡшашлыҡтарҙы уның бөтә төрҙәрендә лә осратырға мөмкин.
Терроризм һәм хөкүмәт
Дәүләт терроризмы — дәүләттә тыныс халыҡҡа ҡарата көс ҡулланыуҙы күҙ уңында тотҡан термин. Дәүләт терроризмы акттары, ҡағиҙә булараҡ, хоҡуҡ һаҡлау органдары (полиция һәм башҡа хоҡуҡ һаҡлау органдары) ағзалары тарафынан судһыҙ һәм тикшереүһеҙ граждандарҙы законһыҙ тотоу, үлтереү, урлау, язалау һәм ҡыҫҡаса язалау, тип аңлатыла. Дәүләт терроризмы дәүләттең махсус органдары ағзалары ҡылған террористик акттар тип тә атала. Шулай уҡ дәүләт ярҙамы менән терроризм, дәүләт, үҙе унда ҡатнашмайынса, террорсылар төркөмдәренә ярҙам итеү эше менән айырылып тора.
Терроризм менән көрәш
Терроризм проблемаһын өйрәнеүсе эксперттар терроризмға ҡаршы көрәштең мөмкин булған ике стратегияһын айыра — «прогрессив» һәм «консерватив» :
Алан Дершоуицтың 2003 йылда АҠШ-та баҫылған китабында «Ни өсөн терроризм эшләй?» (Why Terrorism Works), Рәсәй юрисы, Рәсәй Федерацияһы Конституция суды рәйесе Валерий Зоркин билдәләүенсә: «Билдәле ғалим, күптән түгел хоҡуҡ яҡлаусы, ғаиләләргә, этник төркөмдәргә, террорсыларҙың конфессиональ төркөмдәренә ҡарата коллектив үс алыу принцибын ҡулланырға саҡыра; язалауҙың бөтә төрҙәрен ҡулланыу яҡлы; Иммиграция һәм сит ил кешеләренең, бигерәк тә донъяның айырым төбәктәренең хоҡуҡтарын сикләү яҡлылар…».
Рәсәй эксперты полковник Владимир Луценко билдәләүенсә: «Терроризмды көс менән генә еңеп булмай. Уның бағыусылары метро вагондарында шәхсән үҙҙәрен шартлатырға йыйынмай. Бындай ғәмәлдәр өсөн башлыса Төньяҡ Кавказ йәки Урта Азия кеүек иҡтисади яҡтан артта ҡалған төбәктәрҙә „пушка аҙығы“ туплайҙар. Шуға күрә терроризмды, йәғни иҡтисади яҡтан хәлһеҙләнгән һәм социаль яҡтан артта ҡалған төбәктәрҙә йәшәү кимәлен яҡшыртыу юлы менән генә бөтөрөргә мөмкин».
Терроризм тарихы
Эксперттарҙың терроризмдың барлыҡҡа килеү ваҡыты, алыҫ үткәндәге ваҡиғаларҙы хәҙерге терминдар күҙлегенән баһалау мөмкинлеге тураһында фекере төрлөсә : "Ҡайһы берәүҙәр теләһә ниндәй сәйәси үлтереште терроризм менән тиңләштерә, шулай итеп, терроризмдың тамырҙары боронғо замандарға (У. Лакер) ҡайтарыла; башҡалар терроризмды XX быуат аҙағы күренеше тип һанай (И. Александр, В. Чаликова һ. б.). Француз тарихсыһы М. Ферро терроризмды «Хошашиндың XI—XII быуаттарҙағы үҙенсәлекле ислам традицияларына» күтәрә, ә Н. Ноймарк хәҙерге террорсылыҡтың килеп сығышын Наполеондан һуңғы реставрация дәүеренә бәйләй."
Боронғо донъя терроризмы
А. А. Королев фекеренсә, «беҙҙең дәүергә тиклем өс йөҙ ҡырҡ йыл элек Александр Македонскийҙың атаһы теракт һөҙөмтәһендә һәләк була». .
Урта быуаттар терроризмы
«Урта быуаттар» террористик ойошмаһының классик миҫалы булып йәшерен һуғыш сәнғәтен, диверсияны, маҡсатҡа өлгәшеүҙең көс ҡулланыу сараларын үҫтергән асаиндар (Ассасины) сектаһы тора (хашашаиндар, «үлән ашау»). Яҡынса 1090 йылда Хәсән ибн Саббах Хәмәдандан төньяҡтараҡ (хәҙерге Иран) тау үҙәнендә Аламут ҡәлғәһен баҫып ала.
Артабанғы быуат ярым дауамында сектаға нигеҙ һалыусы исеме аҫтында тарихҡа инеп ҡалған Тау аҡһаҡалы яҡлылар һәм уның эйәрсендәре, контролдә тотолған өлкәгә (бөгөн терроризмға ҡаршы белгестәр «һоро зона» тип атаясаҡ) таянып Урта диңгеҙҙән Фарсы ҡултығына тиклем киң территорияла хакимлыҡ итеүсе династияларҙы тыныс тормоштан мәхрүм итә. Бөгөнгө көндә лә аңлайышһыҙ булған дини сәбәптәрҙән сығып, сектаның тотолмаҫ тиерлек һәм шуға ла тағы ла ҡурҡынысыраҡ оҫталары (бөгөнгө күҙлектән ҡарағанда — боевиктар), йөҙҙәрсә хәлифте һәм солтанды, хәрби командирҙарҙы һәм рәсми руханиҙар вәкилдәрен үлтерә, хакимдарҙың һарайҙарын ҡурҡыуға һалып, Көнсығыштың киң геосәйәси киңлегендәге сәйәси хәлде һиҙелерлек тотороҡһоҙландыра, ә һуңынан, XIII быуат уртаһында, монгол-татарҙар тарафынан юҡ ителә.
Хәҙерге һәм өр-яңы ваҡыт терроризмын осорҙарға бүлеү
Сәйәсмәндәр «Яңы һәм хәҙерге заман» терроризмының дүрт глобаль тулҡынын айыра:
Терроризмдан иң ныҡ зыян күргән илдәр
1994—2004 йылдарҙа терроризмдан иң ныҡ зыян күргән илдәр
Терроризм тәбиғәте тураһында фекерҙәр
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Терроризм — нигеҙһеҙ нәмә йәки кешенең биологик тәбиғәтенең ҡайһы бер етешһеҙлектәренә тамыр йәйгән нәмә түгел. Был — кешеләрҙең социаль йәшәү шарттарында тамырҙары булған социаль күренеш.
Хәҙер улар, ғөмүмән, ҡайһы бер террористик акттарҙың социаль асылын бөтөнләй һанға һуҡмай, терроризм тураһында һөйләй. Шулай итеп, улар дауам иткән бөтә донъя һуғышының социаль характерын йәшерергә, уны бер яҡтан бөтә кешелек (АҠШ һәм уның союздаштары) мәнфәғәте өсөн аҫыл көрәшселәр бар кеүек һүрәтләргә тырыша. һәм икенсе яҡтан — кешелекһеҙ-террорсылар. Ә көстәрҙең ҡот осҡос тигеҙһеҙлеген бөтөрөү маҡсатында ниндәйҙер ҡеүәтле глобаль террористик селтәр уйлап табыла, йәнәһе, ул кешелектең йәшәйешенә янай.
— А. А. Зиновьев, «Как иголкой убить слона», 2005 г. Философия фәндәре докторы Д. В. Джохадзе билдәләүенсә, терроризм күп яҡлы синыф көрәшенең шәхси һәм боҙолған формаларының береһе булып тора.ш.
Рәсәй Федерацияһының енәйәт кодексы
Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексының 205-се статьяһы, властарҙың йәки халыҡ-ара ойошмаларҙың ҡарарҙар ҡабул итеүенә йоғонто яһау маҡсатында, халыҡты ҡурҡытҡан һәм кеше ғүмеренә хәүеф тыуҙырған, мөлкәткә ҙур зыян килтереүсе йәки башҡа етди эҙемтәләргә килтереүсе шартлау, яндырыу йәки башҡа ғәмәлдәрҙе ғәмәлгә ашырыуҙы күҙҙә тота һәм бындай ҡылыҡтар өсөн ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеү ҡурҡынысы янай.
Яуаплылыҡ шулай уҡ «террористик эшмәкәрлеккә ярҙам» (РФ Енәйәт кодексының 205.1-се статьяһы), шулай уҡ «террористик эшмәкәрлекте тормошҡа ашырыу йә терроризмды асыҡтан-асыҡ яҡлау буйынса йәмәғәт саҡырыуҙары» (РФ Енәйәт кодексының 205.2-се статьяһы) өсөн ҡарала.
Террористик акттар статистикаһы
АҠШ-тың Мэриленд университетының Терроризмды һәм терроризмға яуап биреүҙе өйрәнеү милли консорциумы докладында, 2012 йылда бөтә донъяла 8500 теракт 15,5 мең самаһы кешенең ғүмерен өҙгән, тип билдәләнә. 2012 йыл теракттар һаны һәм ҡорбандар һаны буйынса рекордлы йыл булды. Күҙәтеүҙәр 1970 йылдан алып алып барыла.
Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, теракттарҙың күбеһе башлыса мосолман халҡы булған илдәрҙә ҡылынған. Иң хәүефле ете террористик төркөмдөң алтауһы «Әл-Ҡаидә» менән бәйле.
Пюлькы
Пюлькы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ундакы йылғаһының уң ярына тамағынан 63км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байтук (Һөйөндөк ҡушылдығы
Байтук — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Колядина Варвара Васильевна
Колядина Варвара Васильевна (23 декабрь 1896 йыл — 13 октябрь 1967 йыл) — мәғариф алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1924—1958 йылдарҙа Пенза ҡалаһының В. Г. Белинский исемендәге 1-се урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың ике саҡырылыш (1951, 1955) Юғары Советы, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Пенза өлкә Советы (1957) депутаты. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1954). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1946) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
Биографияһы
1916—1923 йылдарҙа Пенза губернаһының Любятино һәм Дубенское ауылдары мәктәптәрендә, 1924—1958 йылдарҙа — Пенза ҡалаһындағы В. Г. Белинский исемендәге 1-се урта мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.
Пенза ҡалаһының атҡаҙанған һәм орденлы уҡытыусыларының Почет китабына индерелгән.
Кыдж-Иоль
Кыдж-Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Польченга
Польченга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Совза йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чигисла
Чигисла — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күкйөн
Күкйөн ((Ballerus ballerus, Синец) — ҡорман балыҡтар ғаиләһенә ҡараған йәшел һыртлы йоҡа ғына йылтыр йылға балығы.
Яҙма
Был балыҡ эркеүен сөсө һыулы һыу ятҡылыҡтарында осратырға мөмкин. Улар шәп йөҙә, әле бер яҡҡа, әле икенсе яҡҡа тайшвнып, һәр ваҡыт ҡайҙалыр ашыға. Төп аҙыҡтары — себендәр, серәкәйҙәр, ваҡ ләпәктәр. Уларҙың аҙығы һауала. Серәкәйҙәр һәм ләпәктәр һыу өҫтөндә көтөүе менән осоп йөрөгәндә, күкйондәр көмөш нур кеүек бер-бер артлы һыуҙан һикереп сығалар ҙа, аҙыҡтарын эләктереп, һыу сәсрәтеп кире һыуға сумалар.
Һылтанмалар
Төркөм:Карптар Төркөм:Балыҡтар
Сакалдым
Сакалдым — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семибрат йырыны
Семибрат йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 1655 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йән
Йән (душа; лат. anima, animus) — дини һәм ҡайһы бер фәлсәфәүи тәғлимәттәрҙә үлемһеҙ субстанция, матди булмаған нәмә, унда кешенең тәбиғәте һәм асылы, йәшәүен, һиҙеү, фекерләү  һәләтен, аңын, хисен,  сағылдыра торған төшөнсәләрҙең береһе. Дин һәм идеалистик фәлсәфәлә йән, рух — материаль донъяға капма-каршы булған үҙенсәлекле есемһеҙ нәмә. Йән, кеше тәненә кереп, уны йәнләндерә, әүҙем башланғыс булып тора; уның тәбиғәткә бәйләнешһеҙ, ирекле йәшәй алыуын, һиҙеү һәм фекерләү һәләтен, төп шәхси үҙенсәлектәрен тәьмин итә; шуның менән бергә, йән — мәңгелек нәмә.
Барлыҡ халыҡтарҙа ла диндә йән, рух төшөнсәләре «теге донъя» тураһындағы өйрәтеүҙәр менән бәйләнгән. Унда әйтелгәнсә, кешегә Аллаһы Тәғәлә йән индерә, унан һуң уны, теге донъяла мәңге йәшәтеү өсөн кире ала. Ислам динендә кешенең йәнен Ғазраил фәрештә ала. Йән ауыҙҙан, тын юлы ағзаларынан, тән яраһынан ҡан менән бергә сығып китергә мөмкин. Йән тәндән ваҡытлыса сығып, осоп та йөрөй ала. Кеше был ваҡытта төш күрә. Йән тураһындағы бындай төшөнсә фән әле кеше организмының төҙөлөшөн белмәгән, психик күренештәрҙе аңлатырлыҡ дәрәжәлә үҫмәгән осорҙа барлыҡҡа килгән.
Төшөнсәнең үҫеш тарихы
Хәҙерге заман караштарға ярашлы, йән төшөнсәһе кеше һәм хайуан организмында, ҡайһы саҡта үҫемлектә булған махсус көстөң анимистик төшөнсәләренә барып тоташа. Борондан кеше тереләр менән йәнһеҙлек араһындағы айырма тураһында уйлана. Мифологик фекерләү үҫеше барышында йәнде тере йәндең билдәле бер атрибуты итеп күҙаллау барлыҡҡа килә. Тере йәндең үлгәндән һуң юҡҡа сыҡҡан тын алыуын күҙәтеүҙәр, тышҡы яҡтан барлыҡҡа килгән тын алыуы кеүек йән тураһында боронғо ҡараштарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Ҡанды тейешле күҙәтеү һәм уны ҙур юғалтыуы менән йәшәүҙең туҡтатыуына килтереүе, ҡанды йәнде йөрөтөүсе тип күрә башлайҙар. Төштәр йәндең тәнгә бойондороҡһоҙ булған матдә итеп күҙ һалыуға килтергән.
Йәнде матдә булараҡ аңлатылғанға күрә, уны, грек фәлсәфәһендәге сократикаға тиклемгеләр (Эмпедокл, Анаксагор, Демокрит) кеүек үк, ҡандағы йоҡа матдәнең үҙенсәлектәренә бәйләйҙәр.
Платон фекеренсә, йән үлемһеҙ һәм матди булмаған, һәм физик организмда йәшәй башлашлауҙан алда бара. Кеше тыумаҫ элек йән матди булмаған донъялағы идеялар тураһында уйлана, ә организмда йәшәй башлағас та уларҙы «онота». Ошонан Платондың бөтә белемдәр ҙә тыуғанға тиклем йән тарафынан онотолған идеяларҙы иҫкә алыу ғына тигән фекере бар. Аристотель уны йәшәүгә яраҡлы тәндең беренсе энтелехияһы тип атай; кешенең (рухтың) рациональ күңеле генә организмдан айырыла һәм үлемһеҙ була ала.
1863 йылда Вильгельм Вундт кеше һәм хайуандар йәненең үҫеш тарихы буйынса лекциялар уҡый. Вундт психогенез проблемаларын үҙенең «Grundzüge der physiologischen Psychologie» (1908—1911) һәм «Völkerpsychologie» (1908—1917) әҫәрҙәрендә тасуирлай. Хәҙер, антиклыҡ һәм романс көндәрендәге кеүек, күңел менән аң араһында йыш ҡына айырма үткәрәләр.
Фәлсәфәлә йән төшөнсәһе
Кешенең рухи тормошоноң төп йүнәлеше — үҙ-үҙеңде аңлау, үҙеңде үҙенә генә хас кеше булараҡ аңлау, индивидуаллек.
Антик традициялар. Сократҡа тиклемге фәйләсуфтар, Платон һәм Аристотель
Йән боронғо гректарҙа рациональ анализы өсөн ҡулай булған фәлсәфәүи төшөнсә булараҡ ҡарала башлай.
Платон күҙлегенән ҡарағанда, йән менән тән бер-береһенән айырым йәшәй. Йән «тормош эйдосы» булып һанала һәм үлемгә дусар ителмәй, үлем йәнде тәндән ҡыуып сығара, әммә үлемһеҙ булғанға уны юҡ итә алмай (Федон 105а — 107b).
Аристотель өсөн йән менән тән бер-беребеһе менән тығыҙ бәйләнгән. Йән тән формаһы булып тора. Ул шулай уҡ йәнде «тәндең беренсе энтелехияһы» тип атай.
Аристотель өс төрлө йәнде айыра:
Кешелә йәндең өс төрө лә бар. Тәүге икәүһе тураһында Аристотель уларҙың үлемле булыуына һәм есемдәр кисермәүенә, аҡыл йәне тураһында — уның тәнһеҙ йәшәй алыуына ышана.
Демокрит
Демокрит һәр нәмәнең йәне бар тип иҫәпләгән, ул хатта йәнһеҙ әйберҙәрҙә лә (мәҫәлән, таштарҙа), тик бик аҙ ғына бар тигән.
Стоиктар һәм эпикурсылар
Эпикурсылар, йән, тән кеүек үк, бушлыҡта хәрәкәт итеүсе атомдарҙан тора, тип фаразлайҙар. Үлгәс тә тарҡалалар. Эпикурға ошо афоризм япһарыла: «Үлемдең беҙҙең менән бер ниндәй ҙә бәйләнеше юҡ; беҙ булғанда үлем юҡ әле, әммә үлем килгәс, беҙ бөтөнләй юҡбыҙ».
Стоиктар шулай уҡ йәнде материаль һәм йоҡа пневманан торған тип һанаған. Шуға күрә йән тән менән йә унан һуң күп тә үтмәй, арауыҡта тарҡала, тип иҫәпләгәндәр.
Стоиктар йәнде һигеҙ өлөшкә бүлә:
Стоиктар сабыйҙың йәнен «папирустың буш бите» менән сағыштыра, шулай итеп улар tabula rasa төшөнсәһенең авторҙары булып тора.
Урта быуаттар
Фома Аквинский, боронғо философтар артынан эйәреп, йәнде (anima) «беренсе тормош башы» (primum principium vitae) тип билдәләй.
Ильницкий Людвиг Яковлевич
Ильницкий Людвиг Яковлевич (Людвіг Якович Ільницький; 21 апрель 1930 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәр докторы (1970), профессор (1971), Милли авиация университетының атҡаҙанған профессоры (2000).
Авиация радиоэлектроникаһы өлкәһендә белгес. Күп кенә хеҙмәттәр, шул иҫәптән дәреслектәр һәм монографиялар авторы, шулай уҡ СССР-ҙың һәм Украинаның бер нисә уйлап табыуға патенттары эйәһе.
Биографияһы
1930 йылдың 21 апрелендә Украина ССР-ының Винница өлкәһе Липовец районы Козинцы ауылында тыуған.
1951 йылда Львов политехник институтын (хәҙер Милли «Львовская политехника» университеты) тамамлай. Ошонан һуң радиотехника сәнәғәте Министрлығының Новосибирск ғилми-тикшеренеү институтында инженер вазифаһында эшләй.
Украина ССР-ына күсеп килгәс фәнни-педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итә. 1956—1958 йылдарҙа Львов политехник институтының теоретик радиотехника кафедраһында ассистент вазифаһын биләй. 1958 йылда «Методы осицилографического исследования дифференциальных параметров электронных ламп» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бынан һуң бер йыл дауамында Новосибирск электротехник институтының (хәҙер Новосибирск дәүләт техник университеты) «Радиотехниканың теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы доценты вазифаһын биләй. Йәнә Украинаға әйләнеп ҡайтып, 1959—1961 йылдарҙа УССР Госпланының автоматика институтында эшләй.
Л. Я. Ильницкий Милли авиация университетының ғилми советы ағзаһы булып тора (1971—2000), һәм шулай уҡ СССР һәм Украинаның Юғары аттестация комиссиияларының махсуслаштырылған ғилми советтары ағзаһы (1971—2000), Украинаның «Антенна» милли ассоциацияһы (1971—2010), СССР юғары белем биреү Министрлығының үҙ-ара электромагнит ярашыу мәсьәләләре буйынса Бөтә Союз ғилми-методик комиссияһының (1972—1991), ғилми хеҙмәттәр йыйынтыҡтары һәм «Совет радиоһы» нәшриәтенең «Радиолюбитель» журналы редколлегиялары ағзаһы.
Украинаның элемтә Академияһы академигы (1993), Украинаның транспорт академияһы академигы (1994), БМО-ның халыҡ-ара информатизация академияһы академигы (1994) итеп һайлана.
1956 йылда өйләнә, ҡатыны Ильницкая Маргарита Владимировна (ҡыҙ фамилияһы Типакова, 1929—2007) — педагог һәм пианист.
Клайнвельсбах
Клайнвельсбах (Kleinwelsbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 130 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.
Еловка (Пасынок ҡушылдығы)
Еловка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пасынок йылғаһының уң ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ленин ордены
Ленин ордены — Советтар Союзының иң юғары наградаһы. СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ҡарары менән 1930 йылдың 6 апрелендә булдырылған. Ленин ордены менән бүләкләү тәртибе буйынса: айырым кешеләр, коллективтар, ойошмалар, йәмәғәт ойошмалары, хәрби частәр, хәрби караптар, хәрби берләшмәләр, союз и автоном республикалар, крайҙар, өлкәләр, автоном өлкәләр, автоном округтар, райондар, ҡалалар һәм башҡа торамалар бүләкләнә. Айырым граждандар фиҙакәр хеҙмәте, социалистик Ватанды яҡлауға, Советтар Союзының оборонаға һәләтлеген нығытыуға, халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә, тыныслыҡты нығытыуға йүнәлтелгән һәм ил алдындағы күрһәткән башҡа ҙур ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнгәндәр.
Ленин ордены менән бүләкләү тәртибе бер нисә тапҡыр үҙгәртелгән. Ленин ордены менән Советтар Союзы Геройы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ булғандар ҙа бүләкләнә. Беренсе һанлы Ленин ордены менән 1930 йылдың 23 майында «Комсомольская правда» гәзите йәштәр коллективтары араһында беренсе биш йыллыҡта социалистик ярыштар ойошторған өсөн бүләкләнә. Бер үк ваҡытта гәзитең беренсе һаны сығыуға биш йыл тулыу көнө лә билдәләп үтелә.
Рәссәм Иван Иванович Дубасов Һәм скульптор Иван Дмитриевич Шадр орденды эшләп-биҙәүҙә ҡатнашыусылар. Дубасов һуңынан Ленин ордены менән үҙе бүләкләнә.
1953 йылға тиклем орден алтындан, Ленин рәсеме платинанан эшләнә.
Советтар Союзының ҡайһы бер күренекле шәхестәре Ленин ордены менән бер нисә тапҡыр бүләкләнә, шул иҫәптән:
Халыҡ-ара коммунистик һәм эшселәр хәрәкәтенең күренекле эшмәкәрҙәре Георгий Димитров, Долорес Ибаррури, Хо Ши Мин, Фидель Кастро, Отто Гротеволь һәм башҡалар шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнгән.
Наградаға лайыҡ булыусылар бөтәһе 431 418.
Аҡбуҙат
Аҡбуҙат
Африка берләшмәһе
Африка́ берләшмәһе (ҡыҫҡартылғаны АБ) — халыҡ-ара, хөкүмәт-ара ойошма, Африканың 54 дәүләтен берләштерә. Элекке Африка берҙәмлеге ойошмаһының дауамсыһы. 2002 йылдың 9 июлендә нигеҙләнә.а .Ойошма эсендә ҡабул ителгән мөһим ҡарарҙар, Африка берләшмәһе ассамблеяһында — дәүләт башлыҡтарын һәм дәүләт хөкүмәттәре йыйылған осорҙа, (ойошма ағзалары йылына бер тапҡыр йыйыла) ҡабул ителә. Африка берләшмәһе һәм Африка берләшмәһе комиссияһы сәркәтибәте Эфиопияның баш ҡалаһы Аддис-Абебала урынлашҡан. (African Union Authority).
Африка Союзы (ҡыҫҡса АС) — илле өс Африка илен берләштергән халыҡ-ара ойошма. Африка Берҙәмлек Ойошмаһы (Organization of African Unity (OAU)) һәм Африка Иҡтисади Йәмғиәте (African Economic Community (AEC)) урынына 2002 йылдың июлендә Дурбанда ойошторолған.
Күҙәтеүсе статусы алған илдәр
Әзербайжан, Грузия ,Әрмәнстан.
Алфавит
Алфавит (alphabtos, грек алфавитының беренсе — альфа һәм бета хәрефтәренән) — билдәләр стандартлы йыйылмаһы нигеҙҙән яҙма формаһы, телдең өндәрен билдәләү өсөн ҡабул ителгән һәм билдәле бер тәртиптә урынлаштырылған тамғалар системаһы. Алфавитта айырым билдәләр — хәрефтәр — фонмалар аңлатылар, әммә мәғәнәләш ярашлылығы тауыш ↔ хәреф һирәк күҙәте.
Алфави́т яҙыу системаһында хәрефтәрҙең, ижек билдәләренең һ. б. графемаларҙың билдәле бер эҙлеклелектә урынлашҡан йыйылмаһы. Алфавитҡа төҙөү тәртибе Көнбайыш семит халыҡтарында (Төньяк Сүриә) б. э. т. 3 мең йыллыҡ урталарында барлыҡҡа килә. Боронғо китап күсереүселәр алфавитты шумер телендә яҙыу өсөн ҡулланылған шына яҙыуҙан алынған ижек билдәләрен классификациялаү нигеҙендә төҙөгән. Шына һәм мысыр яҙыуы ҡулланыу тәжрибәһе һуҙынҡылар менән сиратлашҡан тартынҡыларҙы белдереүсе билдәләре (хәрефтәр) булған беренсе төр консонант-ижек яҙыуы барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә. Хәҙерге хәрефле йәиһә ижекле алфавиттарҙың күпселеге, арамей (йәһүд, ғәрәп), грек (латин, әрмән, славян-кириллица) алфавиттары аша Финикия алфавитынан барлыҡҡа килгән.
Башҡорт алфавиты
Башҡорттар хәрефле яҙма ҡабул ителгәнгә тиклем ырыу тамғаларын файҙалана, уларға боронғо төрки рун яҙмаһы билдәле була. Ислам динен ҡабул итеү менән, ғәрәп яҙмаһын ҡуллана башлайҙар. Иҫке төрки телендә ғәрәп графикаһы менән яҙылған тарихи ҡомартҡылар — шәжәрәләр, тарихи документтар, әҙәби әҫәрҙәр — 14—15 бб. алып һаҡлана. 1924 йылда ғәрәп графикаһы нигеҙендә 33 хәрефтән торған алфавит раҫлана. 1928 йылда башҡорт теле фонетикаһына нығыраҡ тап килгән латин алфавиты нигеҙендә яңы башҡорт алфавиты ҡабул ителә. Урыҫ графикаһы (Кириллица) нигеҙендә төҙөлгән, башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен билдәләү өсөн өҫтәлмә 9 хәрефе (ғ, ҙ, ҡ, ң, ө, ҫ, ү, һ, ә) булған хәҙерге башҡорт алфавиты 1940 йылдан алып ҡулланыла һәм 42 хәрефтән тора.
Пюль-Кы (Ратта ҡушылдығы)
Пюль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ратта йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотош
Ҡотош — башҡорт ир-ат исеме. Топоним булараҡта таралған.
Топоринка
Топоринка (Топоринка) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 322 кеше. Почта индексы — 452738, ОКАТО коды — 80214837007.