cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Диод
Термион һәм газ хәлендәге диодтар
Термион диодтар улар термион лампа йыһаздар (шулай уҡ вакуум көпшәләр, трубкалар йәки лампалар атамаһы аҫтында ла мәғлүм). Термион диодтар — быяла конвертта вакуум эсендә электрод йыйылмалары.Иң тәүге өлгөләр ҡыҙҙырыу яҡтыртыу лампаларына бик оҡшаш булған.
Термион лампа диодтарында, йылыткыс ҡоролма аша уҙыусы ток ситтән катодты йылыта, катодка барий һәм стронций оксидтары йүгертелгән, улар һелтеле ер металл оксидтары; был матдәләрҙе һайлау сәбәбе — «электрондарҙы сығарыу эшенең» әҙ булуы. (Ҡайһы бер лампаларҙа турынан-туры йылытыу ҡулланыла, бында йәтмә йылыткыс һәм катод ролдәрен үтәй). Йылылыҡ электрондарҙың вакуумға термоэмиссияһының сәбәбе була. Эштең алдағы стадияһында, анод тип аталған уратыусы металл электрод уңайлы ҡоролған һәм ул сығарылган электрондарҙы үҙенә тарта.
Шулай ҙа, кире көсәнеш ҡуйылғанда, электрондар йылытылмаған анод өҫлөгөнән еңел сыҡмайҙар. Тимәк, кире ток юҡ тейерлек. XX-се быуатта, лампа диодтары аналог сигнал техникаһында ҡулланылған һәм күп туҡланыу тәьмин итеүсе яйланмаларҙа турайткыстар булараҡ ҡулланған. Хәҙерге ваҡытта лампа диодтарҙың ҡулланылыш өлкәләре — гитара көсәйткестәрендә һәм high-end аудио көсәйткестәрендә һәм шулай уҡ махсус юғары көсөргәнеш йыһаздарында.
Ярым үткәргес диодтар
Хәҙерге заман ярымүткәргес диоды кремний кеүек ярымүткәргес кристалынан яһала, шул кристалға башҡа матдәләр өҫтәлә. Бер яҡта тиҫкәре ҡоролған киҫәксәләр е (электрондар) булған өлкә булдырыла, ул n-тип ярымүткәргес тип атала, йә икенсе яҡта уңай ҡоролма йөрөтүселәре электрон тишектәре булған өлкә p-тип ярымүткәргес тип атала. Диодтың электродтары был ике өлкәнең һәр береһенә тоташтырылған. Был өлкәләр араһындағы сик PN уҙыуы тип атала, бында диодтың функцияһы башкарыла. Кристалл электрондар ағымын катод тип аталыусы n-тип яҡтан анод тип аталыусы p-тип яҡҡа үткәрә, ә кире йүнәлештә үткәрмәй. Шулай ҙа, «шартлы ток» анодтан катодҡа таба, уҡ күрһәткән йүнәлештә аға (был электрондар ағымына ҡаршы йүнәлештә, сөнки электрондарҙың ҡоролмаһы тиҫкәре). Башҡа тип ярымүткәргес диод, Шоттки диоды тип атала, ул металл һәм ярымүткәргес контактыннан яһала.
Ток-көсөргәнеш характеристикаһы
Ярымүткәргес диодтың схемала тотошо ток—көсәнеш характеристикаһы, йәки I—V графигы менән тасуирлана (аҫтағы графикты ҡарағыҙ). Графикта бөгөлгән линияның формаһын ҡоролма йөрөтөүсе киҫәксәләрҙең ярымүткәргестәр араһындағы p—n уҙыуында урынашҡан мохтажлыҡ өлкәһе (урыҫ. зона истощения) (ирекле ҡоролма йөрөтөүсе киҫәксәләргә мохтажлыҡ мәғәнәһендә) аша хәрәкәте билдәләй. p—n уҙыуы беренсе мәртәбә хасил булгас, ирекле электрондар N-ҡушылмалы өлкәнән күп һанлы тишетләр (электрон өсөн буш урындар) булған P—ҡушылмалы өлкәгә үтәләр, һәм электрондар тишектәр менән «рекомбинациялай». Ирекле электрон тишек менән рекомбинацияланғанда, электрон да, тишек тә юҡ булалар; N яғында «ултыраҡ» уңай ҡоролған донор ҡала, ә P яғында тиҫкәре королған акцептор ҡала. p—n уҙыуы тирәһендә өлкә ҡоролма йөрөтөүсе киҫәксәләрһеҙ ҡала һәм шулай итеп үҙен изолятор кеүек тота.
Лежнёв Анатолий Петрович
Лежнёв  (14 март (28 март) 1888 йыл — 11 март 1956 йыл ) — рәссам, педагог, йәмәғәтсе. Башҡортостан профессиональ һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940).
Биографияһы
Анатолий ПетровичЛежнёв 1888 йылда Тамбов губернаһының Борисоглеб өйәҙендә Суҡман ауылында (хәҙер Воронеж өлкәһе Жердев районы) тыуған. Ғаилә Башҡортостанға 1897 йылда күсеп килә.
1905 йылда Лежнёв өйләнә һәм рәссам булараҡ эшләй башлай. Пейзаждар яҙа, портреттар төшөрә, ауыл сиркәүҙәре өсөн биҙәктәр яһай, фотографтар өсөн декорациялар эшләй. Ҡатынының танышы Гутон уны В. И. Суриков менән таныштыра.
1911—1913 йылдарҙа Суриков кәңәше менән Мәскәүҙә В. Н. Мешковтың шәхси художество мәктәбендә уҡый. 1913 йылда Өфөгә килгәс үҙаллы эшләй башлай.
Өфө ҡалаһында «Сәнғәт һөйөүселәр йәмғиәтенең» әүҙем ағзаһы. Тимер юлсылар клубы янындағы сәнғәт студияһы менән етәкселек итә (1919 йылдан 1926 йылға тиклем). 1926 йылдан, сәнғәт техникумы ойошторолғандан алып 1947 йылға тиклем художество бүлегендә уҡыта. Революцион Рәсәй рәссамдар ассоциацияһының ағзаһы (1926—1932), Башҡортостан Рәссамдар союзы идараһының беренсе рәйесе (1926—1932).
Һуғыш ваҡытында Өфөлә йәшәгән Анатолий Петровичҡа Лежнёвтың һеңлеһе Тамара Нечаева эвакуациялана. Ул уның профессиональ рәссам булып китеүенә булышлыҡ итә.
1947 йылдан һуң һуҡырая, әммә эшләүен дауам итә. 1956 йылда вафат була.
Картиналары
Иң билдәле әҫәрҙәре башҡорт халҡының легендар батыры Салауат Юлаевҡа бағышланған. М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында уның 1911 йылдан алып 1947 йылға тиклем ижад иткән 127 эше һаҡлана. Картиналары шулай уҡ шәхси йыйылмаларҙа ла бар.
Уның иң билдәле эштәре: «Юлияның портреты», «Яулыҡ ябынған ҡыҙ», «Әсә портреты» (1918), «Интерьер», «Дубки», «Иҫке ҡәлғә» (1919), «Күк шәүләләр», «Степан Разин» картинаһына эскиз, «Пугачевсылар тарафынан Өфөнө штурмлау» (1928), «Салауаттың тотолоуы» (1930), «Чик Зарубинды язалау»(1930), «Салауаттың Михельсон авангарды менән алышы» (1939), «Салауаттан һорау» алыу картинаһына эскиз (1946), «Салауат отрядының Пугачев отряды менән осрашыуы» (1949.)
Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы
Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы (28 август 1924 йыл — 4 октябрь 2018 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, подполковник. Педагогия фәндәре кандидаты (1969), доцент (1985). Октябрь Революцияһы, II дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сабир Шәйәхмәт улы Йыһаншин 1924 йылдың 28 авгусында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Мансур ауылында алтын йыуыусы ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде үҙ ауылы мәктәбендә ала, шунан һуң Ильинка ете йыллыҡ, Учалы урта мәктәптәрендә уҡый.
1942 йылда урта мәктәпте тамамлауға, 18 йәше лә тулмаған егет Бөйөк Ватан һуғышына алына. Благовещенск ҡалаһында Көньяҡ Урал пулемёт училищеһын тамамлай. Воронеж, Дала, 3-сө Украина фронттарында фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алыштарҙа батырҙарса һуғыша. Дала фронты составында 15-се гвардия уҡсылар дивизияһының 50-се гвардия уҡсылар полкында хеҙмәт итә. Һалдат иңенә төшкән иң ауыр һынауҙарҙы ул Курск дуғаһында, Днепрҙы аша сыҡҡанда кисерә.
Фашистар менән ҡаты алыштарҙың береһендә Сабир Йыһаншин ауыр яралана. Шул сәбәпле артиллерист хәрби хеҙмәттән бушатыла һәм 1944 йыл баштарында тыуған ауылына ҡайтып төшә. Һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн ул II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, III дәрәжә Дан ордены, тиҫтәләгән миҙалдар менән бүләкләнә.
Эшкә һәләтле, кешеләр менән йәһәт аралаша һәм уртаҡ тел таба белгән тырыш хеҙмәткәрҙе тиҙ күрәләр. 1954 йылда С. Ш. Йыһаншин Учалы район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары итеп һайлана, артабан 1958 йылда партия рәйон комитетының идеология буйынса секретары вазифаһын башҡара. 1958−1960 йылдарҙа Учалы төҙөлөш тресы партия ойошмаһы сәркәтибе булып эшләй. 1960 йылда Сабир Йыһаншин йәнә педагогик хеҙмәткә ҡайта һәм Учалы ҡалаһының 1-се урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә.
Ҡайҙа һәм кем генә булып эшләмәһен, Сабир Шәйәхмәт улы Йыһаншин һәр саҡ барлыҡ көсөн, белемен, ваҡытын коллективтың эшкә һәләтлеген күтәреүгә туплай, әүҙем ярҙамсылар һәм үҙ хеҙмәтен яратып башҡарыусылар тәрбиәләй. Уның үҙенең дә кешеләрҙе күрә белеү, эште ижади ойоштороу сифаттары, тәжрибәһе арта, яңы күнекмәләрҙе үҙләштерә.
Шуларҙы иҫәпкә алып, Сабир Шәйәхмәт улы Йыһаншинды 1963 йылда Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Бына шунда инде уҡытыусылар, мәктәп директорҙары, район һәм ҡала етәкселәре менән эшләй белеү һәләте, педагогик оҫталыҡ һәм күнекмәләр уға институт коллективының эшенә йүнәлеш бирергә, республика мәктәптәренә эшлекле ярҙам күрһәтергә, бының өсөн алдынғы уҡытыусылар һәм мәктәптәрҙең тәжрибәһен өйрәнеп, дөйөмләштереп таратыуға оҫта етәкселек итергә мөмкинлек бирә. Шул ваҡытта институттың туранан-тура ҡатнашлығында айырым предметтар, тәрбиә эшенең йүнәлештәре буйынса республика конференциялары, семинарҙары, кәңәшмәләре йыш үткәрелә, мәктәптәргә ҙур ярҙам күрһәтелә.
Сабир Йыһаншин һәр эшләгән урынында гәзит-журналдар өсөн мәҡәләләр яҙыуға гел етди ҡарай, унда коллективтың уңыштарын, алда торған бурыстарын тулы яҡтыртырға ынтыла. Ваҡыты бик тар булыуға ҡарамаҫтан, ғәҙәттә, мәҡәләләре үҙе яҙа.
1971 йылдың майында Сабир Шәйәхмәт улы Йыһаншин Башҡортостан халыҡ мәғарифы министры итеп үрләтелә. Был вазифаны ул 1985 йылдың февраленә ҡәҙәр, йәғни ун дүрт йыл буйы, намыҫлы башҡара.
1985 йылдан педагогия фәндәре кандидаты Башҡорт дәүләт педагогия институтында доцент вазифаһын башҡара, мәктәпкә идара итеүҙе фәнни ойоштороу кафедраһында эшләй.
Республикабыҙҙың күренекле мәғариф хеҙмәткәре, дәүләт эшмәкәре Сабир Шәйәхмәт улы Йыһаншин педагогик хеҙмәттә ирешкән уңыштары өсөн Октябрь Революцияһы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт Билдәһе» орденыдары, миҙалдар менән бүләкләнә.
Әҙәбиәт
К. Я. Яйыҡбаев. Мәғрифәтсе мөғәллимдар, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре
Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы
Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы (3 октябрь 1918 йыл — 7 март 1988 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1948 йылдан КПСС, 1956 йылдан —СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Сталинға, Рузвельтҡа һәм Черчиллгә һәйкәл (Ялта)
Иосиф Сталинға, Франклин Рузвельтҡа, Уинстон Черчиллгә һәйкәл — «Оло өсәү» лидерҙары — И. В. Сталин, Ф. Рузвельт һәм У.Черчиллгә — Ливадия ҡасабаһында ҡуйлған һәйкәл.
Урынлашыуы
Һәйкәл Ҡырымдың Ялта төбәгендә, Ялта ҡалаһынан 3 километр алыҫлыҡта, Ҡара диңгеҙ ярында, Ливадия ҡасабаһында, Рәсәй императорҙарының элекке көньяҡ резиденцияһы булған Ливадия һарайы эргәһендәге скверҙа урынлашҡан.
Төҙөлөү тарихы
1945 йылдың 4-11 февралендә Ливадия һарайында Ялта конференцияһы — Бөйөк Ватан һуғышында Гитлерға ҡаршы коалиция илдәре — СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия лидерҙарының һуғыштан һуңғы тыныслыҡ урынлаштырыуға арналған икенсе осрашыуы (1943 йылда үткән Тәһран конференцияһынан һуң) үтә. Һәйкәл ошо ваҡиға иҫтәлегенә ҡуйыла.
Бронза композиция — Сталинға, Рузвельтҡа һәм Черчиллгә 10 тонна самаһы ауырлығындағы һәйкәлде Рәсәй скульпторы Зураб Церетели 2005 йылда Мәскәүҙә эшләй. Уны Ливадияла, Ялта конференцияһының 60 йыллығына ҡуйырға теләйҙәр. Быға Украинаның Ҡырымда бүлексәләре булған бер нисә сәйәси партия вәкилдәре ҡаршы сыға. Улар Сталинды украиндарҙың геноцидында, шулай уҡ ҡырым татарҙары ла Сталинды ҡырым-татарҙарын депортациялауҙа ғәйепләй. Һәм 2005 йылда һәйкәл ҡуйылмай. 2014 йылдың ноябрендә монумент Ҡырымға тапшырыла.
2015 йылдың 4-5 февралендә Ҡырымда Гитлерға ҡаршы коалиция илдәре лидерҙарының осрашыуына 70 йыл тулыуға арналған «Ялта 1945: үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге» тип аталған халыҡ-ара фәнни конференция үтә; конференция тамамланғас, 5 февралдә Рәсәй гимны аҫтында һәйкәл асыла. Тантанала Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Думаһы Рәйесе Сергей Нарышкин сығыш яһап, нәҡ бында, Ливадия һарайында, етмеш йыл элек Сталин, Рузвельт һәм Черчиллдең ҡарары менән, Икенсе Бөтә донъя һуғышы тамамлана һәм һуғыштан һуңғы тормош башлана, глобаль мөнәсәбәттәр һәм глобаль хәүефһеҙлек системаһы барлыҡҡа килә, тип билдәләй.
Шул уҡ ваҡытта ҡырым татарҙары Мәжлесе ағзаһы Абдураман Эгиз 1944 йылда ҡырым татарҙарын депортациялауҙа ғәйепле Сталиндың фигураһы булған һәйкәлде ҡуйыуҙы «мыҫҡыллау» тип белдерә. Мәжлес башлығы Рефат Чубаров фекеренсә, һәйкәл Ҡырымдың Рәсәй составына инеүен хуплаусыларҙың ҡәбер ташы булырға тейеш. Ҡырым татарҙары эше буйынса Украина президентының вәкиле Мостафа Джемилев монументты провокация тип атай. Журналист, ҡырым татары Айдер Муждабай, был ваҡиғаны Израилдә Гителрға һәйкәл ҡуйыу менән сағыштыра.
Тых-Ях
Тых-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кальяновская Виска
Кальяновская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чарка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Умпферштедт
Умпферштедт (Umpferstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 620 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
Тоника
Тоника — музыкала: тонлоҡты билгеләй торған өн. Тоника моң аҙағында тора. Доминанта һәм субдоминанта менән рәттең төп баҫкыстарын яһай. Тоника — гамманың беренсе нотаһы. Мәҫәлән, «до-мажор» өсөн — До, «фа-диез-мажор» өсөн — фа-диез. Тоника һәрваҡыт көсле өлөш булып сыға, уңа аҫта торған октаваның етенсе өлөшө һәм тониканан һуң торған өлөш рөхсәт итенә. Тониканан тоникалы өс өнлөлөк яһала.
Васильев Владимир Иванович (китап эше белгесе)
Васильев Владимир Иванович (22 апрель 1937 йыл, Һарытау, СССР — 9 июль 2021 йыл ) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, китап мәҙәниәте тарихы һәм Рәсәй тарихының башҡа ҡайһы бер йүнәлештәре өлкәһендә белгес. Тарих һәм филология фәндәре докторы, профессор, Тарих-филология фәндәре бүлеге буйынса Рәсәй фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (2006). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995).
Биографияһы
Владимир Иванович Васильев 1937 йылдың 22 апрелендә Һарытауҙа тыуа. Мәскәү полиграфия институтын тамамлай.
2000 йылда филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Отечественное академическое книгоиздание: историко-книговедческие и типологические аспекты (1727—1999 гг.)»  темаһына диссертация яҡлай (1727-1999 гг.)» (05.25.04 һөнәре — китап эше ғилеме). ғилми оппоненттары булып профессорҙар Г.Д.Комков, С.О.Шмидт һәм И.А.Шомракова сығыш яһай.
2005 йылда тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә «Книжная культура в отечественной истории: теоретические и историко-книговедческие аспекты: XVIII — начало XXI в.» темаһына диссертация яҡлай (05.25.03 һөнәре — китапхана белеме, библиография һәм китап эше ғилеме; 07.00.02 һөнәре — Ватан тарихы). Оппоненттары булып академик В.Л. Янин, профессорҙар Б.В.Левшин һәм З.К.Соколовская сығыш яһай.
Нацма
Нацма — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 263 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Васильев Владимир Иванович (китап эше белгесе)
Биографияһы
2021 йылдың 9 июлендә вафат була. Данилов зыяратында ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән Рәсәй һәм сит илдәрҙә нәшер ителгән 50-нән ашыу монография, уҡыу әсбаптары һәм юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн дәреслектәр авторы.
Нацма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Васильев Владимир Иванович (китап эше белгесе)
Фәнни эшмәкәрлеге
Тарихи тикшеренеүҙәрҙең яңы ғилми  йүнәлешен  — «китап мәҙәниәте тарихын» эшләүсе.
Ватан һәм донъя мәҙәниәтенең мөһим өлөшө булараҡ «Китап мәҙәниәте» төшөнсәһенә нигеҙ һала. Ул тәүге тапҡыр XVIII — XXI быуат башында Рәсәй китап мәҙәниәтен формалаштырыу үҙенсәлектәрен, Фәннәр Академияһының  нигеҙе һәм эшмәкәрлеге контекстында өйрәнә, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы һәм Рәсәй Фәндәр академияһының тарихы буйынса  фундаменталь тикшеренеүҙәр үҙ өлөшөн индерә.
Каргачи
Каргачи — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байсаҡа
Байсаҡа (Байсакино) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452956, ОКАТО коды — 80218816002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гремучая (Шушпанка ҡушылдығы)
Гремучая (Ижа) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шушпанка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы
Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы (8 август 1936 йыл — 26 ноябрь 2016 йыл) — башҡорт йырсыһы. 1968—1989 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы хеҙмәткәре (диктор, мөхәррир, музыкаль тапшырыуҙар бүлегенең өлкән мөхәррире). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1986) артисы. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005).
Биографияһы
Фәрит Хәйбулла улы Бикбулатов 1936 йылдың 8 авгусында [Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районыны) Мәҡсүт ауылында тыуған.
Атаһы Хәйбулла Бикбулатов Ленинградта уҡып ҡайтып, Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында судья булып эшләгән. Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була.
Өлкән ағаһы Шәһит тә (1925—2001) ла һуғышта ҡатнаша. Артабан фән юлынан китә, иҡтисад фәндәре докторы (1991), профессор.
Фәрит Бикбулатов Юлдыбай ауылында ете класты тамамлағандан һуң, район комсомол комитеты юлламаһы менән киномеханик булып эшләй.
Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Өфө ҡалаһының 1-се һөнәри-техник училищеһына уҡырға инә. Бында йәмәғәт эштәрендә, концерттарҙа әүҙем ҡатнаша. Ҡала профсоюздар ойошмаһы хорында йырлай.
Училищены тамамлағас, Өфө моторҙар эшләү заводында үҙаллы хеҙмәтен башлай. Калинин исемендәге мәҙәниәт йортоноң хор һәм драма түңәрәктәренә йөрөй. Агитбригада составында концертарҙа ҡатнаша. Завод коллективы Бикбулатовҡа Өфө сәнғәт училищеһына инергә тәҡдим итә.
1969 йылда сәнғәт уҡыу йортоноң вокал бүлеген уңышлы тамамлап, 21 йыл буйына Фәрит Хәйбулла улы «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында эшләй: башта диктор, артабан мөхәррир, йыр бүлеге өлкән мөхәррире була. 1989—98 йылдарҙа «Башҡортостан» ижад клубында директор һәм солист вазифаһын башҡара. Үҙен юғары квалификациялы журналист, оҫта йырсы, талантлы телевизион тапшырыуҙар алып барыусыһы итеп таныта. Төрлө конкурстар ойоштороусы һәм ҡуйыусы булараҡ киң танылыу яулай. «Дуҫлыҡ моңо» халыҡ-ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусылар фестивален ойоштороусыларҙың береһе.
1981 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
Һуңғы йылдарҙа БСТ телеканалында «Тыуған моңдар» тапшырыуын алып бара.
Фәрит Бикбулатов 2016 йылдың 26 ноябрендә Өфөлә вафат булды.
Ижади эшмәкәрлеге
Фәрит Бикбулатов эстрада йырҙарын оҫта башҡарыусы булып танылды. Милли сәнғәтте үҫтереүгә ҙур өлөш индерҙе. Фәрит Бикбулатов башҡарған бик күп йырҙар «Аҡҡош куле», «Уҙып барған ғүмер», «Гармунлы йәшлек» һәм башҡалар халыҡ яратып йырлаған йырҙарға әйләнеп китте. Роза Сәхәүетдинова, Зәбих Мамалимовтың, Сара Садиҡованың лирик йырҙарын тәүгеләрҙән булып башҡарыусы.
Репертуарында бик күп башҡорт халыҡ йырҙары: «Зөлхизә», «Сәлимәкәй», «Сибай », «Урал », «Шәүрә», « Шафиҡ» Һәм башҡалар. Йырсы йомшаҡ тембрлы үҙенсәлекле тауышҡа эйә. Уға күңелгә үтеп инерлек башҡарыу оҫталығы хас.
Мәскәүҙә, Бүрәт, Татарстан, Яҡут (Саха) Республикаһында, Германияла үткән Әҙәбиәт һәм сәнғәт декадалары һәм көндәрендә ҡатнаша. СССР һәм Рәсәй буйынса гастролдәрҙә була.
Инә ҡорт
thumb|282px|Инә ҡорт
Инә ҡорт — умарталағы ҡорттарҙың инәһе. Ғаиләлә бер инә ҡорт, бер нисә йөҙ әре ҡорт, 10-80 мең эшсе ҡорт була. Инә ҡорт башҡа ҡорттарҙан үҙенең ҙурлығы, ауырлығы менән айырылып тора. Уның оҙонлоғо 20-25 мм, ауырлығы 190-300 мг була. тәүлегенә инә ҡорт 1500-2000 йомортҡа һала, ә миҙгеленә 150+200 меңгә еткереүе мөмкин. Биш йыл йәшәй, тәүге ике йыл иң һөҙөмтәле йылдары.
Инә ҡорт ғаиләлә тик бер генә вазифа башҡара, ул йомортҡа ғына һала. Бер генә тапҡыр аталана. Йомортҡа һалған саҡта күҙәнәктәргә ҡарап, аталанған йәки аталанмаған йомортҡа һала. Әре ҡор күҙәнәктәре эре була, унда йомортҡа һалыу өсөн әҙерләнгән инә ҡорттоң хәрәкәтенә махсус биҙе аша спермотозоид ҡойолмай. Инә ҡорт көбөһөнә һәм эшсе ҡорт күҙәнәктәренә эйелгәндә махсус биҙҙәр спермотозоид бүлеп сығара һәм йомортҡа аталана. Аталанмаған йомортҡаларҙан тик әре ҡорттар ғына үҫә. Уның ҡаяуы бар, тик уны башҡа инә ҡорттар менән алышҡан ваҡытта ғына файҙалана. .
Эшсе ҡорттар инә ҡортто инә ҡорт һөтө менән ашаталар. Күс айырыр алдынан ашатыуҙы туҡтаталар. Инә ҡорт кәрәҙҙән үҙе бал менән туҡлана башлай. Һәм ҡорһағы нәҙегәйә, һәм ул осорлоҡ хәлгә етә.
Аталанған осорҙа инә ҡорт умартанан алыҫҡа оса. Ул бер нисә әре ҡорт менән аталана. Әре ҡорттарҙы үҙе һайлай. Аталанған саҡта 15 минут эсендә сперматозоидтар химия һәм әрһеҙлек арҡаһында бер-береһен юҡ итә. Яртыһы юҡҡа сығарыла. .
Әре ҡорт инәһе
Әре ҡорт инәһе тип гел генә аталанмаған йомортҡа һалыусы инәгә әйтәләр. Ул йомортҡаларҙан тик әре ҡорттар ғына үрсей.
Сәбәбе төрлөсә булырға мөмкин. Аталанасаҡ ваҡытта һауа торошоноң боҙолоуы, инә ҡорттоң ҡанаттарынын осорға яраҡһыҙ булыуы, йәки инә ҡорттоң осҡан ваҡытында әре ҡорттарҙың үрсеү ваҡыты етмәүе. Шулай уҡ орлоҡтарҙың бөтөүе йәки уларҙың үлеүе, орлоҡ ебәреүсе ағзаларҙыү зарарланыуы.
Таймаҫ
Тарихы
Таймаҫ — Бөрйән улусының кешеләре йәшәгән төп ауылы. Беренсе тапҡыр ауыл исеме 1795 йылда lX рәүиздә (перепись) рәсми иҫкә алына, ул ваҡытта ауылда 21 хужалыҡта 160 кеше йәшәгән, X рәүиздә 1816 йыл — 251 кеше, 1834 йылда — 349 кеше, 1850 йылда — 504 кеше, 1859 йылғы рәүиз буйынса 569 кеше йәшәй, шул уҡ ваҡытта Юғары Юлдаш ауылынан (хәҙерге Федоровка районы) 86 ир, 65 ҡатын ҡыҙ күсенеп киләләр һәм ауылда 720 кеше көн күрә. Рәсәй картаграфияһында Таймаҫ ауылы беренсе тапҡыр Ырымбур крайының Генераль картаһында 1854 йылда күренә. һәм Таймаҫ ауылы батша хөкүмәтенә тоғро хеҙмәт иткән Табын ырыуы тарханы, старшина Таймаҫ Шәһимовтың балалары тарафынан Рәсәй батшалығы менән ҡаҙаҡтар араһындағы сикте һаҡлау өсөн 1780-се йылдарҙа погранпункт булараҡ барлыҡҡа килә. Уның менән бер арала ауыл кешеһе — 9-сы башҡорт кантонының икенсе бүлегенең 14-се класлы дистанция начальнигы Тунас Аҡҡужин — Яматов (1770—1816) етәкселек итә, ул Ырымбур ил сиге буйына һаҡсылырҙы (үҙ йәшәү сығанаҡтары менән -аҙыҡ, ҡорал, аттары…) алып бара һәм хеҙмәт иткәндәрҙе алып ҡайта.
Бөрйән ырыуы кешеләре йәшәгән ауылға табын ырыуы старшинаһы исеме Таймаҫ көсләп тағыла, уға 1700—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙа табын ырыуы менән бөрйән ырыуы араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр сәбәпсе була. (Белешмә: Табын ырыуы тарханы, старшина Таймаҫ Шәһимов 1700-се йылдарҙың башындағы бөрйән ырыу вәкилдәре башлаған ихтилалдарҙа үҙенең ырыу вәкилдәрен ҡатнаштыртмай, ә инде 1735—1740 йылдарҙа уның етәкселегендәге ҡораллы көстәр башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа әүҙем ҡатнаша). "Арғаяш башҡорттарының ауыҙ-тел ижады ҡомартҡылары" китабында, профессор Дамир Валиев бына ниҙәр бәйән итә Таймаҫ Шәһимов тураһында https://nazir1965.com/tarix/ar%D2%93ayash-bash%D2%A1orttary-tarixynan.html
Бөгөнгө Таймаҫ ауылы халҡының ата-бабаларының 140 ғаиләһе 1700 йылдың башынан алып 1780-сы йылдарға тиклем (80 йыл) батша карателдәренең эҙәрлектәреүенән юл яҙҙырып Көнъяҡ Урал тауҙарында ҡасып урын алыштырып йөрөйҙәр. Буй еткереп ҡорал тоторға яраған ир-егеттәре батша власына ҡаршы көрәшкә китә торған булған.
Таймаҫ ауылы 9-сы контон, 31-се йортҡа ҡарай, 1864 йылдан өйәҙ үҙәге була, 1919—1935 йылдарҙа Көйөргәҙе улусына керә.
Сығанаҡтар
Таймаҫ ауылы тураһындағы китаптар:
Ставрополь дәүләт аграр университеты
Ставрополь дәүләт аграр университеты — Ставрополь ҡалаһындағы Төньяҡ Кавказ дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы. Юғары уҡыу йортоноң элекке исеме: Ставрополь дәүләт ауыл хужалығы академияһы.
Эшмәкәрлеге
Университетта юғары белем биреүҙең 126 программаһына ярашлы (специалитет, бакалавриат, магистратура) уҡытыу алып барыла. Унда 18,5 мең студент уҡый. Университет структураһына 9 факультет, 51 кафедра, 90 инновацион лабораториялар һәм үҙәктәр, 結 ～ 漸ノ篇техно-парк «УниверАгро», нәшриәт-полиграфия комплексы «АГРУС», 32 бәләкәй инновацион предприятиелар, ат спорты мәктәбе, виварий, ғилми китапхана инә.
Ҡаҙаныштары
- Ставрополь дәүләт аграр университеты сифат өлкәһендә ике тапҡыр РФ Хөкүмәте премияһы лауреаты исеменә лайыҡ була.
- Университет «Награда EFQM за совершенство — 2008 (EFQM Excellence Award)» Европа конкурсы финалисы.
- Ставрополь дәүләт аграр университеты коллективы 2008 йылда EFQM Excellence Award премияһына конкурстың Рәсәйҙә беренсе ойошма-финалисы була.
- Университет 2010 йылда EFQM «Exellence award-2010» Европа конкурының призеры булған Рәсәйҙән тәүге ойошма.
- 2012 йылда университет «Prize in for Ouality Excellence Diamond International» (European Research Quality Society) халыҡ-ара премия еңеүсеһе була.
Рейтингы
1RAEX (РАЭКС-Аналитика) Рейтинг агентлығы мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙең 100 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегендә Ставрополь дәүләт аграр университеты 2017 йылда 73-сө, ә 2018 йылда 65-се урында биләй.
Кесе Варма
Кесе Варма — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варма йылғаһының уң ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бирҙеғол Теләүкәев
Бирҙеғол Теләүкәев — 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ олоҫо (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Сәңкем-Ҡыпсаҡ) башҡорттарынан. Тархан. Абыҙ. Шул уҡ олоҫтоң старшинаһы.
Беглов Василий Алексеевич
Биографияһы
Василий Алексеевич Беглов 1958 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы Филипповка ауылында тыуған.
1979 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.
1981 йылда Арҡалыҡ педагогия институтында эшләй.
1982 йылдан алып Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшләй: 1988 йылдан башлап әҙәбиәт, 1993—2003 йылдарҙа рус һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 2000 йылдан башлап уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор.
2011 йылдың 9 июлендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Беглов Василий Алексеевичтың фәнни тикшеренеүҙәре XIX—XX быуаттарҙағы рус әҙәбиәте жанрҙары, төрлө заман һәм авторҙар художестволы системаларының үҙ-ара йоғонтоһо проблемаларына арналған. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Нуча
Нуча — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡырым (Әлшәй районы)
Ҡырым (Крымский) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 581 кеше. Почта индексы — 452118, ОКАТО коды — 80202834401.
Халыҡ һаны
1920 йылда 4 йортта белорустар һәм урыҫтар йәшәгән, бөгөнгө көндә халыҡтың күпселеге — татарҙар.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Исемдәре:
Тарихы
Ҡырым Әбдрәшит ауыл Советы биләмәһенә ингән. Район үҙәгенән һәм Раевка тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 27 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға 1892 йылда Бәләбәй өйәҙендә Одинцовтан һатып алынған ерҙәрҙә Һамар губернаһынан күсеп килеүсе урыҫтар ҡасаба булараҡ нигеҙ һала. Одинцовский булараҡ та теркәлгән. 1890 йылда шул уҡ исемле икенсе ҡасабала эстондар йәшәй. 1906 йылда урыҫ-эстон мәктәбе булған. 1910—1920 йылдарҙа утар булараҡ теркәлгән.1920 йылда 4 йортта белорустар, урыҫтар йәшәгән. 1990‑сы йылдарҙа Ҡырым менән Раевка совхозының Үҙәк усадьба ҡасабаһы (1920‑се йылдарҙа нигеҙләнгән) бергә ҡушыла. 2005 йылдан хәҙерге статусын ала.
Халҡы: 1906 йылда — 122 кеше; 1920 йылда — 259 кеше; 1939 йылда — 263 кеше; 1959 йылда — 108 кеше; 1989 йылда — 582 кеше; 2002 йылда — 566 кеше; 2010 кеше — 529 кеше. Урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, амбулатория, үҙәк район дауаханаһының психиатрия бүлеге, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Туғай Кинйәһе (Көйөргәҙе районы)
Туғай Кинйәһе, 1-се Кинйә, Башҡортостан республикаһы Көйөргәҙе районы биләмәһенә ҡараған тарихи ауыл. Әлеге ваҡытта Башҡортостан ауылдарының рәсми исемлегенән алынған.
1760 йылдарҙа башҡорт Милли — азатлыҡ хәркәтенең иң абруйлы шәхестәренең береһе Кинйә Арыҫланов тарафынан нигеҙләнә.
Географик урыны
Ауылдан 400—500 метр самаһы ерҙә Кинйә мәмерйәһе ята. Ул ауыл халҡына һыуытҡыс ролен үтәгән. Ҡаршалағы Ғәзиз тауы ыжғыр, төньяҡ елдәренән һаҡлаған, иртә яҙ менән малдарҙы тибенгә сығарырға мәмкинселек биргән. Мал бағыу өсөн бөтә мөмкинселектәр ҙә бар. Ауылды уратып алған тау6ар ҡышын да малдарҙы тибендә йөрөтөү мөмкинселеге бирһә, ауылға терәлеп торған бесәнле туғайҙары, болондары ҡоро бесән менән тәьмин иткән.
Ауыл тарихы
Ауыл урынын һайлау тураһындағы легенда, телдән-телгә, быуындан-быуынға тапшырылып, беҙҙең көндәргәсә килеп еткән. Шулар6ың береһен 1913 йылғы Мәсүрә Чурина (Төлкөсурина) яҙҙырҙы. Кинйә Арыҫланов оло ауыл Арыҫландан (атаһы ауылы) бүленеп сығып, яңы ауыл төҙөү өсөн үҙҙәре биләгән ерҙәр буйлап сығып китә. Үҙе менн ауылдың аҡһаҡалдары Иҫәнаман, Төлкөсура, Байғол, ҡолҺары, Ишһары һәм тағы бер нисә олатайҙы, улы Һеләүһенде ала.
Тыя-Яга
Тыя-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сунты-Лемын йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кейзесс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы
Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы (16 июль 1924 йыл — 19 февраль 2002 йыл) — совет мәғдән табыу сәнәғәте алдынғыһы. 1951—1979 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының экскаватор машинисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың етенсе һәм һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), СССР-ҙың Почётлы таусыһы (1979).
Биографияһы
Рамаҙан Муллағәли улы Ниғмәтуллин 1924 йылдың 16 июлендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны Иманғол ауылында тыуа. Тулы булмаған урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда «Башзолото» тресы Учалы руда идаралығының тау цехында башлай.
Социалистик ярышта үҙ экскаваторының ремонт арауығы ваҡытын оҙайтып, нормала ҡаралған 4 йыл урынына 4 йыл 9 ай дауамында капремонтһыҙ эшләй. Ауыр тау-геология шарттарында быраулаусылар, шартлатыусылар һәм геологтар менән хеҙмәттәшлек итеп, ҡиммәтле мәғдәндең юғалтыуҙарҙын 1960 йылда 4,5 %-ҡа тиклем, 1965 йылда 2,5 процентҡа тиклем әҙәйтә. Мәғдәндең буш тоҡомдар менән ҡатнаш сығарылыуын кәметә һәм 524 мең һум экономия яһай.
Төҫлө металлургияны үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 20 май 1966 йылдың 20 майында Рамаҙан Муллағәле улы Ниғмәтуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
1967—1975 йылдарҙа РСФСР-ҙың етенсе һәм һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты була.
1979 йылдан алып 1980 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Учалы байыҡтырыу комбинатының уҡыу комбинатында производство инструкторы булып, Учалы ҡалаһы № 30 һәм № 45 урта һөнәри-техник училищеһында производствоға уҡытыу мастеры булып эшләй. Таусылар 1979 йылда уға СССР-ҙың Почётлы таусыһы исеме бирелә.
2002 йылдың 19 февралендә 78-се йәшендә вафат була.
Липатова Татьяна Эсперовна
Татьяна Эсперовна Липатова (Тетяна Есперівна Ліпатова, тыумыштан Соснина; 1924 йыл) — совет һәм украин ғалимы, химия фәндәре докторы (1968), профессор (1969), Ижад академияһының мөхбир ағзаһы (1992).
юғары молекуляр ҡушылмалары өлкәһендә белгес. СССР-ҙа яңы фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусы — медицина өсөн полимерҙар, атап әйткәндә, эндопротезлау өсөн биологик яҡтан үҙ-ара ярашҡан полимер материалдар булдырыу. 400-ҙән ашыу хеҙмәт авторы, шулай уҡ 12 патент һәм авторлыҡ танытмалары бар.
Биографияһы
Татьяна Эсперовна Липатова 1924 йылдың 23 апрелендә Мәскәүҙә тыуған.
1949 йылда Мәскәү нефть институтын (хәҙер Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты) «нефть һәм газ технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң  1949—1955 йылда СССР Химия сәнәғәте министрлығының тармаҡ институттарында эшләй, 1955—1956 йылдарҙа Ленин-Сталин мавзолейы эргәһендә Ғилми-тикшеренеү институтында,  1957—1959 йылдарҙа СССР Фәндәре академияһының химик физика институтында эшләй. 1960—1965 йылдарҙа  Татьяна Липатова БССР Фәндәре академияһының органик булмаған һәм дөйөм химия институтында эшләй. 1954 йылда «Исследование совместной карбониевой полимеризации ненасыщенных соединений» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Унструтталь
Унструтталь (Unstruttal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3310 кеше йәшәй. Майҙаны — 44,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 229 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99974 99976 (Eigenrode, Horsmar) һәм автомобиль коды — UH.
Липатова Татьяна Эсперовна
Биографияһы
1965 йылдан Украинала эшләй. 1965—1976 йылдар дауамында — УССР Фәндәре академияһының юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы институтында, 1976—1984 йылдарҙа УССР ФА органик химияһы институтында эшләй. 1986—1987 йылдарҙа Липатова Богомолец исемендәге Киев медицина институтында (хәҙер А.А. Богомолец исемендәге Милли медицина университеты). 1968 йылда юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы өлкәһендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1969 йылдан — профессор.
Үҙенең фәнни-педагогик эшмәкәрлеге осоронда  30 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләй. Һамар ҡалаһының Рәсәй дәүләт архивында Т.Э. Липатоваға ҡараған документтары бар
Украина ССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1982, эше өсөн «Теоретическая разработка новых биодеструктивных полимеров медицинского назначения, их экспериментальная проверка, создание технологии производства и внедрения в клинику», авторҙашлыҡта ),  Украина ССР-ы Фәндәр академияһының Л.В. Писаржевский исемендәге премия (1974), шулай уҡ СССР һәм Чехословакия Фәндәр академияларының иң яҡшы берлектәге эше өсөн премиялары (1972).
Шәхси тормошо
УССР ФА академигы Липатов Юрий Сергеевич менән никахта булған. Уларҙың улы Сергей (1949).
Татьяна Эсперовна әлеге ваҡытта хаҡлы ялда, Киевта йәшәй. Шиғырҙар яҙа «Минең тормошом ғаиләлә һәм фәндә» хәтирәләр авторы (Киев  : Феникс, 2005, ISBN 966-651-195-9).
Евсевьев Макар Евсевьевич
Евсевьев Макар Евсевьевич (Кобаев) (30 ғинуар 1864 йыл, Малые Кармалы, Сембер губернаһы  — 11 май 1931 йыл, Ҡазан) — ғалим, мәғрифәтсе, педагог. Профессор (1921), коллегия советнигы. Милләте эрзән.
Хажы мәмерйәһе
Хажы мәмерйәһе (Тирмән-Таш) — Башҡортостандың Ишембай районында,  Тирмәнтауҙағы мәмерйә
Евсевьев Макар Евсевьевич
Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хажы мәмерйәһе
Хажы ауыл эргәһендә урманда  Хажы тарлауығында урынлашҡан.
Евсевьев Макар Евсевьевич
Биографияһы
Шераут башланғыс училищеһын тамамлай (1876), Ҡазанда башҡа милләтле уҡытыусылар семинарияһын (1883), Ҡазан университетының тарих-филология факультетын тамамлай (1892). Н. И. Ильминский һәм Н. А. Бобровниковтың уҡыусыһы.
Хажы мәмерйәһе
Был исем шулай уҡ башҡа  мәмерйәгә ҡарата ҡулланыла, уға барырға юлы ҡыйын һәм ҡоҙоҡ рәүешле. Уларҙың дөйөм атамаһы   — Ғүмәр-Хажы мәмерйәләре. Фәнни әҙәбиәттә Хажы мәмерйәһе I һәм Хажы мәмерйәһе II исемдәре ҡулланыла. Улар янында археология ҡомартҡылары табылған. (Хажы торағы).
Евсевьев Макар Евсевьевич
Биографияһы
1892 йылда Ҡазан семинарияһы ҡарамағындағы Мордва өлгөлө башланғыс училищеһының әҙерлек кластары уҡытыусыһы һәм остазы булып эшләй. 1919 йылда ҡулға алына, Рәсәй Халыҡ комиссариаты үтенесе менән азат ителә.
1920 йылдарҙа — бүлек мөдире, Ҡазан крайҙы өйрәнеү музейында ғилми хеҙмәткәр. Моҡша һәм эрзя этнографияһын һәм тарихын, бер үк ваҡытта Ҡазан юғары һәм урта уҡыу йорттарында моҡша, эрзя телдәренән уҡыта. (Көнсығыш академияһы Көнсығыш педагогия институты, Ҡазан педагогия университетыда һ. б.). 1920 йылда Мәскәүҙә мордва уҡытыусылар курсын (1926—1928), Ҡазанда тәүге 3 йыллыҡ курстарҙы, Түбәнге Новгород, Һамар, Саранск, Һарытау, Сембер ҡалаларында ҡыҫҡа ваҡытлы курстар ойоштора.
Хажы мәмерйәһе
Ишембай районының халыҡтың иң күп килә торған мәмерйәһе һәм тәбиғәттең гидрогеологик ҡомартҡыһы булып тора,  фәнни, тарихи һәм ғәмәли әһәмиәткә эйә.
Евсевьев Макар Евсевьевич
Моҡша һәм эрзя халҡының беренсе мәғрифәтсеһе
Евсевьев — тәүге ғалим-энциклопедист, моҡша һәм эрзя халыҡтарының мәғрифәтсеһе. Ул рус-мордва бәйләнешенә башланғыс һала. Ф. Батюшков, А. А. Шахматов, Д. В. Бубрих, этнографтар Н. Ф. Катанов, И. Н. Смирнов, Б. Ф. Адлер, методист һәм педагогтар Н. А. Бобровников. В. Никольский, И. С. Михеев, фин ғалимы Х. Паасонен, А. Гейкель һ. б. менән хеҙмәттәшлек итә.
Евсевьев исеме менән милли үҙаң һәм мордва яҙыуы үҫешендә яңы этап бәйле. Ябай һөйләш телен өйрәнеү нигеҙендә «Мордва йәнле халыҡ теле өлгөләрен» булдыра, моҡша (1892) һәм эрзә (1897) телендә беренсе әлифбалар яҙа һәм эрзәләр өсөн беренсе «Тундонь чи» — «Яҙғы көн» совет әлифбаһының авторҙашы була. «Мордва грамматикаһының нигеҙҙәре», «Эрзянь-рузонь валкс» («Эрзянско-русский словарь», М., 1931) монографияларында (1928) эрзя һәм моҡша телдәрен өйрәнеүгә берҙәм ҡарашты тормошҡа ашыра. Евсевьев тәржемәселек эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: тап ул 10-дан ашыу дини ҡағиҙәләрҙе өйрәнеү буйынса һәм уҡыу китаптарын тәржемә итә.
Хажы мәмерйәһе
Тарихы
1770 йылда урыҫ ғалимы-сәйәхәтсеһе һәм тәбиғәт фәндәре белгесе И. И. Лепехин асҡан, уның тураһында яҙмаларында былай тип яҙа.
Евсевьев Макар Евсевьевич
Юл йөрөү эштәре
Моҡша һәм эрзя халҡының ауыҙ-тел ижады буйынса фольклор экспедицияларында бай материал туплай, шул халыҡтарҙың көнкүреш мәҙәниәтен теркәгән беренсе милли фотограф була. Түбәнге Новгородта Бөтә рәсәй сәнәғәт-һынлы күргәҙмәһендә (1896), Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә ҡатнаша, унда М. Е. Евсевьев алып килгән эрзя ҡатын-ҡыҙ кейеме алтын миҙалға лайыҡ була.
Хажы мәмерйәһе
Тарихы
Мәмерйә эргәһендә археологик ҡомартҡылар табылған.
Евсевьев Макар Евсевьевич
Юл йөрөү эштәре
Ул йыйған 500-ҙән ашыу моҡша һәм эрзәндәрҙең кейемдәре, биҙәүестәре, көнкүреш һәм башҡа әйберҙәре Мәскәү, С.-Петербург, Ҡазан, Саранск, Гамбург, Париж, Хельсинки ҡалалларының үҙәк музейҙарында һаҡлана.
Хәтер
Макар Евсевьевич Евсевьев исеме бирелгән:
Мордва дәүләт педагогия институтында йыл һайын «Евсевьев уҡыуҙары» фәнни-ғәмәли конференцияһы үтә
Хажы мәмерйәһе
Тарихы
Элек мәмерйәгә тикшеренеүселәр һәм туристар факел менән йөрөгән, шуның арҡаһында стеналарында ҡором күренә
Евсевьев Макар Евсевьевич
Әҫәрҙәре
1888 йыл
Хажы мәмерйәһе
Тарихы
1974 йылда мәмерйәлә яҡынса 15 000 йыл элек юҡҡа сыҡҡан мәмерйә айыуының теше табылған (spelaeus Ursus).
Евсевьев Макар Евсевьевич
Әҫәрҙәре
1892 йыл
Хажы мәмерйәһе
Географияһы
Мәмерйә Хажы Шиҙеһе йылғаһы бассейнында (Һәләүек йылғаһының уң ҡушылдығы) Тирмәнтау битләүенең  көнбайыш һыртында, Хажы ауылынан  1,5 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ул үҙәндәр, тарлауыҡтар менән йырғысланған тәпәш таулы урман менән уратып алынған. Мәмерйә карбонат, нигеҙҙә, урта таш күмер йәшендәге эзбиз ҡатламдарынан тора. Эзбиз ҡатламдарында барлыҡҡа килгән ярыҡтар тәрән упҡындарҙы һәм мәмерйәләрҙе барлыҡҡа килтергән. Мәмерйә ауыҙы көньяҡта һәм үҙән кимәленән 150 метр бейеклектә урынлашҡан, ә бейеклеге — 1 м, ә киңлеге — 1,5 м. Ингәс тә төньяҡҡа ҡараған коридор саҡ ҡына түбәнгә ауышыраҡ булып 2 метрға һуҙыла, шунан коридор ныҡ тарая, артабан юлды дауам итеү өсөн шыуышып барырға тура килә. Шунан иркен коридор күренеше асыла. Мәмерйәгә инеү урынының бейек булыуы арҡаһында, уға тар ғына текә һуҡмаҡ буйлап күтәрелергә була. Унан тарлауыҡҡа күренеш асыла.
Евсевьев Макар Евсевьевич
Әҫәрҙәре
1893 йыл
1894 йыл
Хажы мәмерйәһе
Структураһы
Оҙонлоғо 120 метр, тәрәнлеге 2 метр булған мәмерйә өс ҡаттан тора, һуңғыһы бөгөнгө көнгә тиклем өйрәнелеп бөтмәгән. Мәмерйә эсендә эзбизле  Сталактиттар һәм Сталагмиттар, кальцит ванналар, кораллиттар, быуа һәм гурҙар, стеналарында һарҡындылар һәм һарҡынды шарлауыҡ бар. Мәмерйәгә эләгеү өсөн, инеү урыны ҙур булһа ла, тар урынын шыуышып үтергә тура килә. Артабан, бер-бер артлы өс ҡыуышлыҡ килә: Көтөү, Төңөлөү һәм Хөжрә. Өсөнсөһөнөң артында 50 метрлыҡ аралыҡ бар, уның  уң яғында һыу һарҡып торған орган торбалары менән  дүртенсе ҡыуышлыҡ бар. Түшәме көмбәҙле, тамыу күҙәтелә, сталактиттар һәм сталагмиттар һарҡындыһы бар. Иҙән тигеҙ, ваҡ эзбизташлы балсыҡ менән ҡапланған
Евсевьев Макар Евсевьевич
Әҫәрҙәре
1895 йыл
Сулавеси
Сулаве́си (Sulawesi — бәлки sula (утрау) һәм besi (тимер) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән; традицион европа атамаһы — Целебес, Celebes) — Индонезиялағы ҙур утрау, Ҙур Зонд утрауҙарына ҡарай. Майҙаны 174 600 км², ҙурлығы буйынса донъяла 11-се урынды биләй. Макасар боғаҙы, Сулавеси (Целебес) һәм Банда диңгеҙҙәре менән уратып алынған.
Евсевьев Макар Евсевьевич
Әҫәрҙәре
1897 йыл
Сулавеси
География
Ғәҙәти булмаған формаға эйә: дүрт аныҡ билдәләнеп торған ярымутрауҙарҙан тора, уларҙы тоташтырған үҙәк өлөшө таулы, шунлыҡтан ярымутрауҙар халҡы традицион рәүештә бер-береһе менән башлыса диңгеҙ аша бәйләнеш тота.
Флора һәм фауна
Утрау фаунаһы бик бай, бер нисә эндемиктар, шул иҫәптән юҡҡа сығыу янауында тороусы аноа буйволы һәм бабирус сусҡаһы бар.
Евсевьев Макар Евсевьевич
Әҫәрҙәре
1900 йыл
Сулавеси
Тарих
Европалыларға 1512 йылдан билдәле (португалдар тарафынан асылған).
Евсевьев Макар Евсевьевич
Әҫәрҙәре
1914 йыл
1923 йыл
Сулавеси
Халҡы
80 % мосолмандар, 18 % христиандар. Иң ҙур ҡала — Макасар (Уджунгпанданг).
Евсевьев Макар Евсевьевич
Әҫәрҙәре
1925 йыл
1928 йыл
Сулавеси
Административ бүленеше
Административ яҡтан алты провинцияға бүленә:
Евсевьев Макар Евсевьевич
Әҫәрҙәре
1931 йыл
1961 йыл
Сулавеси
Вулкандар
Утрауҙа Амбанг вулканы урынлашҡан.
Евсевьев Макар Евсевьевич
Әҫәрҙәре
1963 йыл
1964 йыл
1975 йыл
1982 йыл
1990 йыл
Һылтанмалар
(рус.). Культура детства: нормы, ценности, практики. Российский Государственный Гуманитарный Университет (20.10.2008). <small id="cxmwAQY" tabindex="0">Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 март 2012. <small id="cxmwAQY" tabindex="0">24 июль 2009 тикшерелгән.
Яковлев
Яковлев — киң таралған фамилия.
Камбальница
Камбальница — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :