cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уплисцихе (мәмерйә ҡала)
Эллинистик осорҙа Уплисцихеҙа дин
Ҡояш символы булараҡ, тәгәрмәс Уплисцихеҙа киң ҡулланылған. Биҙәү өсөн һигеҙ энәле тәгәрмәстәр файҙаланылған, дини байрамдарҙа улар төрлө хөрәфәти мәғәнәгә эйә булған, шулай уҡ ҡорбан салыу соҡорҙарын да, ғәмәли яҡтан да уйлап япҡан.
Ҡаланың хужалыҡ тормошо
Эллинистик осоро Уплисцихеһы дини характерҙағы төрлө ҡорбан килтереүҙәр, бүләктәр һәм ҡорбан салыуҙар иҫәбенә йәшәгән. Ҡаланың төп өлөшө культ ҡоролмаларына бирелгән, торлаҡ биналары күп булмаған, уларға ҙур әһәмиәт бирелмәгән. Ҡала эсендә ғәмәли нигеҙгә таянған түгел, ә культ талабына ярашлы, шарап эшләнгән. Күрәһең, бында эшләнгән шарап изге һаналған. Эллинистик осорҙағы Уплисцихены урмандар уратып алған булған, һәм ҡалағы йөҙөмдө алыҫтан килтергәндәр, махсус рәүештә төп урынлашҡан көньяҡ-көнбайыш битләүгә күтәргәндәр. Ҡаланың төьяҡ өлөшөндә 58 ҙур ҡа иҫәпләнгән ҙур шарап һаҡлағысы («Ҙур марани») урынлашҡан булған. Бер нисә ҙур булмаған шарап һаҡлағыс шулай уҡ ҡаланың үҙәк өлөшөндәге ҙур культ ҡороллмаларына.
Ҡалала металл эшкәртеү йәки эҙҙәре табылмаған. Был материалдар, шулай уҡ ауыл хужалығы продукцияһы, моғайын, ҡалаға бүләк сифатында килтерелгәндер.
Уплисцихе иртә христианлыҡ осоронда
337 йылда, Грузияла христианлыҡ дәүләт дине тип иғлан ителгәндән һуң, мәжүси Уплисцихе һәм тәүге христиандар араһында ҡапма-ҡаршылыҡ килеп тыуған, һәм был ҡанбабалар менән Уплисцихе халҡы араһында эҙәрлекләүҙәр менән тамамланған, ҡала биналарының бер өлөшө емерелгән һәм яндырылған, ике төп мәжүси ҡорам урынында христиан сиркәүҙәре ҡалҡып сыҡҡан. Уплисцихе мәжүсиҙәрен үлем язаһына тарттырырға саҡырған иртә христиан сиркәү документы табылған, һәм, бәлки, күп ҡанбабалар, шулай уҡ ҡаланың ҡайһы бер халҡы был осорҙа язаға тарттырылған.
Сиркәү ҡаланың иң үрге өлөшөндә урынлашҡан ҡояш ғибәҙәтханаһы итеп яңынан ҡоролған. Тағы ла бер, «Үҙәк майҙан»ға сыҡҡан ҙур мәжүси ҡорам, VI быуатта өс нефлы майҙаны 400 кв. м. тәшкил иткән христиан базиликаһы итеп үҙгәртелгән. Был ике ҡоролма башҡаларға ҡарағанда алдараҡ емерелгән, һәм Уплисцихеның төп урынында иртә урта быуатта бөтөнләй яңы сиркәү төҙөлгән, уны «Уплисцули сиркәүе» (Принц сиркәүе) тип атағандар. Был X—XI быуаттар ҡоролмаһын, Өс нефлы базиликаны, тергеҙеп тормағандар, һәм иртә урта быуатта ул икмәк бешереү урынына әүерелгән.
Ҙур шарап һаҡлағысты тәүге христиандар юҡ иткән. Археологтар асыҡлауынса, уның эсендәге карастарҙы (балсыҡ кувшин) сығарғандар, ағас конструкцияларҙы йығытҡандар, һуңынан яндырғандар.
Уплисцихеҙа оҙаҡ ваҡыт дауамында мәжүси хоҙайҙарға йәшерен табыныу дауам иткән. Археологтар, христианлыҡты ҡабул иткәндән һуң да ҙур булмаған культ йолаларын, хайуандарҙы ҡорбан итеүҙе башҡарған йәшерен бүлмәләр тапҡан. Дөйөм алғанда, христианлыҡты индереү менән Уплисцихеҙың мөһимлеге кинәт түбәнәйгән, иғәнә ағымы туҡтаған, табыныусылар паломники кинәт түбәнәйгән. Ҡала әһәмиәте буйынса ғәҙәттәге ҡәлғә булып кесерәйгән.
Уплисцихе урта быуаттар осоронда
IX быуатта Уплисцихе тормошонда киҫкен үҙгәреш булған, һәм ул Грузия тормошонда тағы ла ҙур роль уйнай башлаған. Хәлдәр шулай үҙгәргән, IX быуаттан Грузия баш ҡалаһы һәм Картлиҙың төп үҙәге Тбилиси (Тбилиси әмирлеге ғәрәптәр ҡулында) Уплисцихе абруй һәм тәхет өсөн көрәш предметы булған. IX—X бб. Уплисцихе ысынында Картлиҙың төп ҡалаһы булған, уның халҡы был осорҙа 20 мең кешегә еткән. Был осорҙа тарихтың иң боронғо заманынан ҡаяны төньяҡ-көнбайыштан йыуған Кура йылғаһы йырҙаһын үҙгәрткән, һәм төньяҡ-көнбайыш яҡтан ҙур уңдырышлы участкаһы барлыҡҡа килгән, бында шулай уҡ тораҡ ер ҙә барлыҡҡа килгән. (Был ауыл 1968 йылға, археологтарҙың талабы буйынса урындағы властар халыҡты тирә-яҡ ауылдарға күсергәнгә тиклем, йәшәгән .)
Был осор Уплисцихеһының тарихы, уның йыш ҡына ҡулдан ҡулға күсеүе, йылъяҙма хәбәрҙәренән билдәле. Уплисцихеҙың стратегик хәле Картлиҙы баҫып алыу маҡсатын ҡуйған бөтә хакимдарҙы йәлеп иткән. Тәү әҙер (IX быуаттың 840-сы йылдарынан) Уплисцихеҙа грузин батшаһы Бөйөк Баграт I Куропалат хакимлыҡ иткән, һуңынан оҙаҡ ғәрәп баҫҡынсылығы килгән, 904 йылда Уплисцихе менән Картлиҙы Эгрис-Абхазети (Абхазия/Көнбайыш Грузия) Константи III яулаған. Бер ни тиклем ваҡыт Уплисцихе әрмәндәр (Сумбат Тиезерекала) һәм ғәрәптәр: 914 йылда Картли Әмир Садж Абулҡасим ҡулында булған. Ғәрәптәр киткәндән һуң, Уплисцихе яңынан Көнбайыш Грузия (Абхазия) батшаларына күскән. 975 йылда данлыҡлы Баграт III, Давид III Куропалаттың аҫрауға алған улы, Уплисцихены яулаған, 978 йылда тәхеткә ултыра, Грузияны тәүге тапҡыр берләштерә. Бынан һуң Баграт III-нөң әсәһе Гурандухт оҙаҡ йылдар Уплисцихе хөкөмдары булған. Артабанғы осор йылъяҙмаларҙа аҙ яҡтыртылған. 1080 йылда Уплисцихе сәлжүктәр баҫҡынсылығынан зыян күргән. 1122 йылда грузин батшаһы Давид Төҙөүсе Грузины ғәрәптәрҙән азат иткән, дәүләт үҙәге Тбилисиға күскән, һәм Уплисцихеҙың әһәмиәте түбәнәйгән. XII—XIII быуат сигендә Уплисцихеҙа грузин батшабикәһе Тамара туҡталып китергә тейеш булған, әммә был мәсьәләлә ғалимдарҙың фекере айырыла. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, X быуатта уҡ батша палаталары итеп үҙгәртелгән элекке мәжүси ҡорамдарҙың береһе урындағы халыҡ риүәйәттәрендә XIX быуатҡа тиклем «Батшабикә Тамара залы» булараҡ һаҡланған.
XIII—XIV быуаттарҙа Уплисцихе монгол походтары серияһы тарафынан емерелгән һәм бынан һуң дәүләт тормошонда ниндәй ҙә булһа әһәмиәтле роль уйнауҙан туҡтаған.
Уплисцихеның бөлгөнлөккә төшөүе
XIII—XIV быуаттарҙа монгол баҫҡынсылығынан һуң Уплисцихе ҡала булыуҙан туҡтай, үҙенең әһәмиәтен юғалта. Монголдар көньяҡ ситке Уплисцихе нығытмаларын емергән, һәм ҡала башҡа бер ваҡытта ла үҙенең ҡәлғә диуарҙарын тергеҙә алмаған. 5 меңдән артыҡ монах — Уплисцихе халҡы XIII быуаттағы Сыңғыҙхандың ейәне Хулагу походы барышында һәләк ителгән. Бынан тыш, монгол яулауҙары тирә-йүндең ландшафтын үҙгәрткән: Уплисцихеҙы уратып алған урмандар яндырылған. XIV быуаттан Уплисцихе ваҡытлыса тораҡ булараҡ файҙаланылған — баҫҡынсылыҡ йылдарында урындағы халыҡ уның мәмерйәләрендә йәшеренгән. Шулай булһа ла, Уплисцули сиркәүе, өҙөклөктәр менән булһа ла, эшләүен дауам иткән һәм беҙҙең заманда ла эшләй. XVIII быуатта уға яңы төҙөлгән, диуарҙары тирәләй яңы кирбес ҡатламы һалынған. Уның тәүге интерьеры һәм диуарҙы XIX быуатта юҡ ителгән, хәҙерге ваҡытта сиркәү стеналары 1848—1849 йй. Уплисцихе тирәһендә фатирға төшкән рус армияһы һалдаттары һәм офицерҙары автографтары менән сыбарланған.
Ҡайһы бер XIX быуат сәйәхәтселәре Уплисцихеҙа авторҙар троглодиттар тип атаған кешеләр йфәшәгәнен һүрәтләгән. Моғайын, улар үтә ябай тормош көткәнгә һәм ысынлап та ер баҫып бөткән мәмерйәләрҙә йәшәгәнгә шулай атағандарҙыр. 1920 йылда Уплисцихеҙың күп төҙөлмәләре көслө ер тетрәүҙәрҙән зыян күргән. Был осорҙан ҡаласыҡта бер кем дә йәшәмәгән.
Уплисцихе хәҙерге заманда
XX быуат аҙағына күп ҡоролмаларҙың ҡомташ эрозияһы арҡаһында зарар күреү хәүефе килеп сыҡҡан. Грузия хөкүмәте Уплисцихе мәмерйәләрен яңынан тергеҙеүгә етерлек аҡса бүлә алмаған, һәм 2000 йылғы ҙур булмаған ер тетрәү ҡайһы бер төҙөлмәләргә зыян килтергән.
2000 йылда Бөтә донъя банкыһы Грузия хөкүмәте менән ҡомартҡының бер өлөшөн яңынан тергеҙеүгә, шулай уҡ Уплисцихе эргәһендә төрлө телдәрҙә мәғлүмәт бирерлек туристик үҙәкте ҡороу өсөн аҡса бүлгән. Был аҡсалар нисек файҙаланылған — туристик үҙәк ғәмәлдә ябыҡ булғаны асыҡ түгел, ә грузин яғы яңынан ҡороу өсөн бүленгән аҡсалар етерлек түгел тип раҫлай. Белгестәр артабанғы 30 йылда, әгәр ҙә барлыҡҡа килгән ярыҡтарҙы консервация буйынса хәҙерге заман сараларын ҡулланмағанда, ҡомартҡының етди емерелеүен күҙаллайҙар. Уплисцихе сейсмик әүҙем районда урынлашҡан, һәм шулай уҡ артабанғы ер тетрәүҙәр, әгәр ҙә уны консервациялау буйынса саралар күрелмәһә, ҡомартҡыға зыян килтереүе мөмкин.
Түбәнге Пузла
Түбәнге Пузла — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 839 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Агата Кристи
Ага́та Мэ́ри Клари́сса, ле́ди Ма́ллоуэн (англ. Agatha Mary Clarissa, Lady Mallowan), тыуғанда Ми́ллер (англ. Miller), беренсе иренең фамилияһы буйынса Ага́та Кри́сти булараҡ таныла (15 сентябрь 1890 йыл, Торки, Девон, Англия, Бөйөк Британия — 12 ғинуар 1976 йыл, Уоллингфорд, Оксфордшир, Англия, Бөйөк Британия — инглиз яҙыусыһы һәм драматургы. Детектив проза авторҙары араһында иң ныҡ танылған яҙыусылар иҫәбенә ҡарай.
Бөтә кешелек тарихында Агата Кристи әҫәрҙәре иң күп баҫылған әҫәрҙәр булып иҫәпләнелә ("Библия"нан һәм Уильям Шекспир хеҙмәттәренән ҡала). Ул алтмыштан ашыу детектив роман, 6 психологик роман (Мэри Уэстмакотт йәки Вестмакотт псевдонимы аҫтында) һәм 19 хикәйәләр йыйынтығын баҫтырып сығара. Лондон театрҙарында уның 16 пьесаһы ҡуйыла.
Агата Кристи китаптары 4 миллиард экземплярҙан ашыу тираж менән баҫыла һәм донъяның 100-ҙән ашыу теленә тәржемә ителә.
Бер әҫәрен театрҙа ҡуйыу һаны буйынса рекорд та уныҡы. Агата Кристиҙың «Сысҡан ҡапҡаны» (англ. «The Mousetrap») пьесаһы беренсе тапҡыр 1952 йылда ҡуйыла һәм ошоғаса өҙлөкһөҙ театр сәхнәһенән төшмәй. Пьесаның ун йыллыҡ юбилейында Лондонда «Амбассадор» театрында, «ITN» телекомпанияһына интервью биргәндә, Агата Кристи пьесаны Лондонда ҡуйыу өсөн ул тиклем яҡшы тип иҫәпләмәүен белдерә. Әммә тамашасыға был спектакль оҡшай, ул үҙе лә йылына бер нисә тапҡыр был спектаклде ҡарарға бара.
Бала сағы, үҫмер йылдары һәм беренсе тапҡыр кейәүгә сығыуы
Агата Миллер 1890 йылдың 15 сентябрендә Англияның Девон графлығында Торки ҡалаһында тыуа.
Уның ата-әсәһе Америка Ҡушма Штаттарынан күсенгән хәлле кешеләр була. Миллерҙар ғаиләһендә Агата кинйә ҡыҙ булып тыуа. Уның Маргарет Фрэри (1879—1950) исемле апаһы һәм Луис Монтан «Монти» (1880—1929) исемле ағаһы була.
Бала сағында Агата американ булған атаһынан яҡшы йорт белеме ала. Әсәһе Клара (Clara) бәйән итеүгә бик әүәҫ була һәм һигеҙ йәше тулғансы яратҡан ҡыҙын уҡырға өйрәтергә теләмәй. Әммә Агата эс бошоуынан ҡотолоу өсөн биш йәшендә үк үҙаллы уҡырға өйрәнә, инглиз балалар яҙыусыһы Эдит Несбиттың «Хазина эҙләүселәр тарихы» («The Story of the Treasure Seekers») һәм «Тимер юл балалары» («The Railway Children») әҫәрҙәрен, шулай уҡ американ яҙыусыһы Луизы Мэй Олкоттың «Бәләкәй ҡатындар» («Little Women») романын йотлоғоп уҡый. Бынан тыш ул хыялында үҙенә дуҫтар таба, хайуандары менән уйнай, бейеү занятиеларына йөрөй һәм шиғырҙар яҙа башлай.
Агатаға биш йәш тулғас, ғаилә, аҡсаны аҙыраҡ тотоноу маҡсатында, үҙҙәренең Эшфилдтағы йортон ҡуртымға бирә һәм бер ни тиклем ваҡытҡа Францияға күсенә, унда Агата «гувернанткаһы» Мариҙан буталсыҡ идиоматик француз теленә өйрәнә.
1901 йылда, Агатаға ун бер йәш булғанда, уның атаһы вафат була: финанс ауырлыҡтары барлыҡҡа килеү менән бәйле, ул бер нисә йөрәк өйәнәген кисерә. Ире вафатынан һуң Клара төшөнкөлөккә бирелә, һәм Агата әсәһенең иң яҡын дуҫына һәм ярҙамсыһына әйләнә. Аҡса етмәгәнлектән улар Эшвилдтағы йорттарын һатырға ла уйлайҙар, әммә тиҙҙән был көрсөктән сығыу юлы табыла. Ун биш йәшлек Агатаға пенсия тәғәйенләнә, шул аҡсаға ул фортепианола уйнау һәм йырлау буйынса дәрестәр ала, тик уның оялсанлығы һәм сәхнәгә сығыуҙан ҡурҡыуы арҡаһында ғына ул профессиональ пианист булып китмәй.
Ун һигеҙ йәшендә Агата ҡыҫҡа хикәйәләр яҙыу менән мауыға, уларҙың ҡайһы берҙәрен 1930-сы йылдарҙа инглиз драматургы һәм ғаилә дуҫы Иден Филлпоттс (Eden Phillpotts), бер аҙ төҙәтмәләр индереп, баҫтырып сығара.
Беренсе донъя һуғышы осоронда(1914—1918) Агата Торки ҡалаһында Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенең госпиталендә ирекле медицина ярҙамы отрядында медсестра булып бик теләп эшләй.. Шулай уҡ дарыуханала фармацевт та була, был һөнәр аҙаҡ уның ижадында сағылыш таба: уның әҫәрҙәрендәге 83 енәйәт ағыу ҡулланыу ярҙамында яһала.
1914 йылда, Раштыуа алдынан, Агата беренсе тапҡыр Короллектең осоусылар корпусы пилоты, полковник Арчибальд Кристиға кейәүгә сыға, уның менән 1912 йылда, әле ул лейтенант булған сағында танышҡан була. Өйләнгәндән һуң күп тә үтмәй, 1914 йылдың 27 декабрендә, Арчи Франциялағы хәрби хеҙмәтенә ҡайта, һәм һуғыш йылдарында улар бөтөнләй осрашмай тип әйтерлек. Уларҙың ғаилә тормошо тик 1918 йылдың ғинуарында, хәрби ведомство Арчины Лондонға эшкә ебәргәс кенә башлана, унда йәш ғаилә фатирҙы ҡуртымға ала. 1919 йылдың 5 авгусында уларҙың ҡыҙҙары Розалинда (Агата Кристиҙың берҙән-бер ҡыҙы) тыуа. Ошо осорҙа Агатаның ижад юлы башлана ла инде.
1920 йылда уның тәүге романы — «Стайлздағы серле мажара» баҫылып сыға. Үҙен әҙәбиәтсе итеп күрһәтеп өлгөргән апаһы Мадж менән уның араһында килеп тыуған бәхәс Кристины детектив яҙыу өсөн ҡулына ҡәләм алырға мәжбүр иткән, тигән фараз да бар. Тик етенсе нәшриәт кенә уның ҡулъяҙмаһын баҫтырырға ала һәм китап 2000 дана булып сыға. Башлап яҙыусы әҙибә 25 фунт стерлинг гонорар ала.
1922 йылда Агата Кристи ире менән Бөйөк Британия — Бискай ҡултығы — Көньяҡ Африка — Австралия һәм Яңы Зеландия — Гавай утрауҙары — Канада — АҠШ — Бөйөк Британия маршруты буйлап дигеҙҙә сәйәхәт итә, һәм улар ер шарын урап сыға.
Юғалып тороуы
1926 йылда Агатаның әсәһе Клара вафат була. Шул уҡ йылдың аҙағында Агатаның ире Арчибальд уға хыянат итеүе тураһында белдерә һәм, гольф буйынса коллегаһы Нэнси Нилға ғашиҡ булыуы сәбәпле, айырылышырға тәҡдим итә. 1926 йылдың 3 декабрендә ире менән талашҡандан һуң Агата Беркширҙағы, йортонан юҡ була. Ҡыҙы Розалинданы һәм йортон хеҙмәтселәре ҡарамағына, ә секретары Карлоға Йоркширға китеүе тураһында яҙыу ҡалдыра. Яҙыусының ижадын яратыусылар араһында был юғалыу киң шаңдау тыуҙыра.
Ун бер көн буйына Кристиҙың ҡайҙа булыуын бер кем дә белмәй. Юғалыуҙың икенсе көнөнә Суррей графлығында Агатаның автомобиле табыла, салонында уның туны ла ята. Бер нисә көндән һуң, 14 декабрҙә, яҙыусы табыла. Агата Кристи Норт-Йоркшир графлығының Харрогейт ҡалаһындағы зиннәтле «Swan Hydropathic Hotel» (теперь «Old Swan Hotel») спа-отелдә «Тереза Нил» (иренең һөйәркәһе) исеме аҫтында теркәлеп йәшәгән була. Кристи үҙенең ни өсөн юғалып тороуы тураһында бер ниндәй ҙә аңлатма бирмәй, ә ике табип уның баш йәрәхәтенә бәйле амнезия менән сирләүен белдерә. Агата Кристиҙың юғалып тороу сәбәптәрен британ психологы Эндрю Норман үҙенең «Әҙер портрет» (англ. «The Finished Portrait») китабында анализлай. Норман, Агати Кристи ауыр психик сир һөҙөмтәһендә диссоциатив фуга өйәнәген кисергән, тигән һығымтаға килә.
Тәүге мәлдәрҙә бик матур йәшәһәләр ҙә, Арчибальд менән Агата Кристиҙың никахы 1928 йылда айырылышыу менән тамамлана, Агата шунда уҡ ҡыҙы Розалинда менән Англиянан Канар утрауҙарына ҡаса, унда үҙенең «„Зәңгәр поезд“ сере» романын тамамлай.
1934 йылда «Мэри Вестмакотт» псевдонимы аҫтында баҫылған «Тамамланмаған портрет» романында Агата Кристи үҙенең юғалып тороуына оҡшаш ваҡиғаларҙы һүрәтләй.
Икенсе тапҡыр кейәүгә сығыуы һәм һуңғы йылдары
1930 йылда, Ирак буйлап сәйәхәте ваҡытында, Ур ҡалаһында алып барылған археологик ҡаҙылмаларҙа ул үҙенең буласаҡ тормош юлдашы — археолог Максом Маллоуэн менән таныша. Макс Агатанан 15 йәшкә йәшкә йәшерәк була. Улар 1930 йылдың 11 сентябрендә Эдинбургта Изге Кутберт сиркәүендә никахтарын теркәй. Шунан алып йылына бер нисә айҙы Сүрияла һәм Иракта ире менән бергә экспедицияларҙа үткәрә башлай. Ғүмеренең был осоро «Һөйлә, һин нисек йәшәйһең» исемле автобиографик романында сағылыш таба. 1976 вафатына тиклем Агата Кристи ошо никахында йәшәй. Ире менән Яҡын Көнсығышта йөрөүенә бәйле бер нисә әҫәрендәге ваҡиғалар тап шунда бара. Ә бына «Ун негр балаһы» романындағы ваҡиғалар Кристи тыуған Торки ҡалаһында бара. «Көнсығыш экспресындағы үлтереү» 1934 йылда Истанбулда (Төркиә) Агата Кристи йәшәгән «Pera Palace Hotel» отелендә яҙыла. Был отелдең 411-се бүлмәһендә яҙыусының мемориаль музейы эшләй. Ғаилә Девонда 1938 йылда һатып алған «Greenway Estate» имениеһыМилли тарихи ҡыҙыҡһыныу йәки тәбиғәт матурлыҡтары объекттары фонды (англ. «National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty») ҡанаты аҫтына алынған.
Икенсе Бөтә донъя һуғышы йылдарында (1939—1945) Розалинда Хьюберт Причардҡа (Hubert Prichard) кейәүгә сыға һәм 1943 йылдың 21 сентябрендә Мэтью (Mathew) исемле улын таба. Был ваҡытта Макс Маллоуэн Ҡаһирәлә хәрби хеҙмәттә була, ә Агата, Англияла ҡалып, китаптар яҙа, Лондонда Университет колледжы госпиталенең диспансерында (Dispensary at University College Hospital) волонтёр була, үҙен хәстәрлекле өләсәй итеп күрһәтә, ҡыҙына бала ҡарарға ярҙам итә..
1956 йылда Агата Кристи Британ империяһы ордены менән бүләкләнә, ә 1971 йылда әҙәбиәт өлкәһендә өлгәшкән ҡаҙаныштары өсөн Британ империяһының «Дама-командор» (англ. Dame Commander) орденына лайыҡ була, Был орден хужаларына шулай уҡ почётлы дворянлыҡ титулы бирелә, был титул исем алдынан һәр саҡ әйтелә. Был ваҡиғанан өс йыл элек, 1968 йылда, Агаты Кристиҙың ире Макс Маллоуэн археология өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Британ империяһының орденына һәм «Рыцарь-командор» почетлы титулына лайыҡ була.
1958 йылда яҙыусы инглиз «Детективн клубына» (англ. «Detection Club») етәкселек итә башлай. 1971 йылдан 1974 йылға тиклем Кристиҙың сәләмәтлеге насарая, шуға ҡарамаҫтан ул яҙыуын дауам итә. Торонтолағы Университет белгестәре, Кристиҙың яҙыу алымын тикшереп, Агата Кристи Альцгеймер сире менән ауырыған, тигән һығымта яһай.
1975 йылда, бөтөнләй хәле бөткәс, Кристи үҙенең иң уңышлы «Сысҡан ҡапҡаны» пьесаһына барлыҡ хоҡуҡтарҙы ейәне Мэтью Причардҡа тапшыра.
Яҙыусы 1976 йылдың 12 ғинуарында һикһән биш йәшендә Уоллингфорд ҡалаһында (Оксфордшир) үҙ йортондав һалҡын тейеүҙән вафат була, һәм Чолси ауылында Изге Мария зыяратында ерләнә.
Кристиҙың берҙән-бер ҡыҙы Розалинда Маргарет Хикс та (англ. Rosalind Margaret Hicks), һикһән биш йыл йәшәй һәм 2004 йылдың 28 октябрендәгода Девон графлығында вафат була. Агаты Кристиҙың ейәне Мэтью Причард (англ. Mathew Prichard), өләсәһенең ҡайһы бер әҙәби әҫәрҙәренә хоҡуҡты вариҫ булараҡ ала, ошоға тиклем уның исеме «Agatha Christie Limited» фонды менән бәйле иҫкә алына.
Ижады
Британияның BBC телекомпанияһына 1955 йылда биргән интервьюһында Агата Кристи кистәрен, дуҫтары йәки ғаиләһе менән бергә ултырып, бәйләм бәйләргә яратыуы, шул ваҡытта башында яңы әҫәрҙең сюжет линияһын уйланылыуы тураһында һөйләй, ҡәләм алып яҙырға ултырғанда инде роман башынан аҙағынаса бер ҡалыпҡа һалынған була. Яңы әҫәрҙең идеяһы һәр саҡ тәүҙә ҡуйын дәфтәрендә теркәлә, шулай уҡ унда ағыуҙар, гәзиттәрҙә баҫылған енәйәттәр тураһындағы мәғлүмәттәр ҙә яҙып ҡуйыла. Агата тыуҙырған персонаждарҙың береһенең реаль прототибы — Майор Эрнст Бэлчер (англ. Major Ernest Belcher), ул беренсе ире Арчибальд Кристиҙың начальнигы була. 1924 йылда полковник Рейсе тураһында яҙылған «Көрән котюм кейгән кеше» романында Педлерҙың прототибы тап ул.
Агата Кристи әҫәрҙәрендә социаль проблемаларҙы күтәреп сығыуҙан ҡурҡмай. Мәҫәлән, Кристиҙың «Биш сусҡа балаһы» һәм «Эскерһеҙлек менән һынау» романдарында үлем язаһы менән бәйле суд хатаһы тасуирлана. Ғөмүмән, Кристиҙың күп кенә китаптарында ул ваҡыттағы инглиз суд органдарының эшмәкәрлегендәге кире яҡтар яҡтыртыла.
Яҙыусы бер ҡасан да сексуаль характерҙағы енәйәттәрҙе үҙ әҫәренең темаһы итеп алмай. Уның фекеренсә, бындай күренештәр мәрхәмәтлелекте кәметә һәм китап уҡыусыға романдың төп темаһына иғтибар йүнәлтергә ҡамасаулай.
Агата Кристи «Ун негр балаһы» романын үҙенең иң яҡшы әҫәре тип иҫәпләй.
Әҙибә үҙ ижадында инглиз менталитеты өсөн хас булған сәйәси ҡараштар консерватизмын тасуирлай. Паркер Пайн тураһындағы циклдан «Клерк тарихы» исемле хикәйәһе шуға сағыу миҫал булып тора. «Ҙур дүртәү», «Көнсығыш экспресы», «Церберҙы әсирлеккә алыу» кеүек әҫәрҙәрендә урыҫ аристократияһы иммигранттары һүрәтләнә, автор уларҙы яратҡаны һиҙелеп тора.
Эркюль Пуаро һәм мисс Марпл
1920 йылда Кристи үҙенең тәүге детектив романын баҫтырып сығара, «Стайлздағы серле мажара» (англ. The Mysterious Affair at Styles) романын биш нәшриәт баҫтырыуға ҡабул итмәй, кире ҡаға. Тиҙҙән уның шымсы-бельгиялы Эркюль Пуаро ҡатнашлығындағы тотош әҫәрҙәр серияһы барлыҡҡа килә: 33 роман, 1 пьеса һәм 54 хикәйә.
Инглиз детектив жанры оҫталарының йолаһын дауам итеп, Агата Кристи ике герой уйлап таба: интеллектуал Эркюль Пуаро һәм тырыш, ләкин үҙенең бер ҡатлыраҡ характеры буйынса йыш ҡына комик ситуацияларҙа ҡалыусан капитан Гастингс. Пуаро менән Гастингс күбеһенсә Шерлок Холмс менән доктор Ватсондан күсереп алынһа, ә ҡарт ҡыҙ мисс Марпл йыйылма образ булып тора, ул яҙыусылар М. З. Брэддон һәм Анна Кэтрин Гриндың героиняларын бер ни тиклем хәтерләтә.
Мисс Марпл 1927 йылда яҙылған «„Шишәмбе“ киске клубы» (англ. The Tuesday Night Club) хикәйәһендә пәйҙә була. Мисс Марплдың прогтотибы — Агата Кристиның өләсәһе.
Артур Конан Дойль Шерлок Холмстан арыған кеүек, Агата Кристи ҙа 1930-сы йылдар аҙағына Эркюль Пуаронан арый, әммә Конан Дойлдән айырмалы рәүештә ул ныҡ популяр сағында шымсыны «үлтерергә» баҙнат итмәй. Яҙыусының ейәне Мэтью Причарда әйтеүенсә, Кристи үҙе уйлап тапҡан геройҙарҙан «ҡарт, аҡыллы, ғәҙәти инглиз ледиһы» мисс Марплды нығыраҡ ярата..
Икенсе донъя һуғышы осоронда Кристи «Шаршау» (1940) һәм «Йоҡлаған үлтереш» романдарын яҙа, шулар менән Эркюль Пуаро һәм Мисс Марпл тураһындағы романдар циклын тамамларға уйлай. Әммә улар тик 1970-се йылдарҙа ғына баҫылып сыға.
Төп әҙәби геройҙары
Также другие детективы, появлявшиеся всего в одном сборнике Детектив хикәйәләр йыйынтыҡтарының береһендә генә һүрәтләнгән башҡа детективтар:
Компьютер уйындары
Агаты Кристи китаптары мотивтары буйынса компьютер уйындары трилогияһы (квест жанрында), шулай уҡ казуаль уйындар сығарыла.
«Агата Кристи» серияһына ингән һәм AWE Productions компанияһы эшкәрткән квестар:
Nintendo DS өсөн уйын
«Агата Кристи» серияһында AWE Productions компанияһы тарафынан Nintendo DS кеҫә уйын консоле өсөн дә эшкәртелгән казуаль уйынсығарыла:
Ленгенфельд-унтерм-Штайн
Ленгенфельд-унтерм-Штайн (Lengenfeld unterm Stein) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1286 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99976 һәм автомобиль коды — UH.
Адам Смит
Адам Смит (Adam Smith; 16 июнь, Керколди, Шотландия, Бөйөк Британия короллеге  — 17 июль 1790 йыл, Эдинбург, Шотландия, Бөйөк Британия короллеге) — шотланд иҡтисадсыһы һәм этика фәлсәфәсеһе;  иҡтисад теорияһы фәненә нигеҙ һалыусы. Классик политэкономияның төрлө мәктәптәре уның хеҙмәттәренә нигеҙләнә.
Биографияһы
XIX быуат аҙағы инглиз иҡтисадсыһы һәм публицисы Уолтер Бэджет билдәләүенсә, «[Адам Смитты] кеше булараҡ бер аҙ белмәһәң, китаптарын аңлау мөмкин түгелдер». 1948 йылда Александр Грей былай тип яҙа: «Уның тормошо тураһында ентекле белмәүебеҙ сәйер тойола… Уның биографы материал етешмәүен Адам Смиттың биографияһына ҡарағанда күберәк уның осоро тарихын яҙыу менән тулыландырырға мәжбүр тиерлек».
Адам Смиттың фәнни капиталь биографияһы әле булһа юҡ.
Адам Смит 1723 йылдың июнендә тыуа (теүәл датаһы билдәһеҙ)  һәм 5 июндә Шотландияның Файф округы  Керколди  ҡаласығында һыуға сумырыу йолаһын үтә. Атаһы, шулай уҡ Адам Смит исемле кеше, юрист, адвокат һәм  таможня чиновнигы булып эшләй, ул улы тыуғандан һуң 2 айҙан вафат була. Әсәһе Маргарет Дуглас бай ер биләүсенең ҡыҙы була. Адам ғаиләлә берҙән-бер бала булғандыр тип фараз ителә, сөнки бер туғандары тураһында бер ниндәй мәғлүмәт тә юҡ. Дүрт йәшендә уны сиғандар урлай, әммә бабаһы уны табып, әсәһенә ҡайтарып тапшыра. Керколдиҙағы мәктәп һәйбәт мәктәптәр иҫәбендә булған тип иҫәпләнә, Адам бала саҡтан китаплы   мөхиттә үҫә.
14 йәшендә ул Глазго университетына  инә. Шотландия белем биреү үҙәге тип йөрөтөлгән был уҡыу йортонда ул Фрэнсис Хатчесон етәкселегендә ике йыл  фәлсәфәнең   этик  нигеҙҙәрен өйрәнә. Беренсе курста логика уҡый был мәжбүри талап була), шунан әхлаҡи фәлсәфә класына күсә; боронғо телдәрҙе (бигерәк тә боронғо грек телен), математика һәм  астрономияны өйрәнә. Адамға сәйер тигән мөһөр һалына — мәҫәлән, ул шау-шыулы  компанияла ла ҡапыл тәрән уйға сумыр булған  . 1740 йылда ул Оксфордтағы  Баллиол-колледжға инә, уҡыуын дауам итергә уға  стипендия бирелә, уҡыуын  1746 йылда тамамлай. Смит,  Оксфордта уҡытыу торошон тәнҡитәп,  «Халыҡтар байлығы» тигән хеҙмәтендә  «Оксфорд университетында профессорҙарҙың күбеһе  күп йылдар дауамында уҡытыу ҡиәфәте булһа ла сығарыуҙан да баш тартҡан», тип яҙа  . Университетта саҡта ул йыш ауырый, әммә иҡтисадҡа ҡыҙыҡһыныуы күренмәй.
1746 йылдың йәйендә Стюарт яҡлыларҙың ихтилалынан һуң ул Керколдиға ҡайта, ике йыл буйы үҙ алдына уҡый.
1750 йыл тирәһендә Адам Смит Дэвид Юм менән таныша. Юм унан унлап йәшкә өлкән була. Тарих, сәйәсәт, фәлсәфә, иҡтисад һәм дин буйынса хеҙмәттәрендә уларҙың ҡараштары оҡшашлығы сағыла, был уларҙың Шотландиялағы мәғрифәтселек осоронда ҙур роль уйнаған интеллектуаль альянс булып тороуын дәлилләй.
1751 йылда Смит  Глазго университетында  логика профессоры итеп тәғәйенләнә .Смит этика, риторика, юриспруденция һәм  политэкономия буйынса лекциялар уҡый,  1758 йылда  факультет  деканы итеп һайлана. 1759 йылда Смит  «Әхлаҡи хис-тойғолар теорияһы» тигән китабын баҫтыра, ул лекциялары материалдарынан төҙөлгән була. Был хеҙмәтендә Смит тәртиптең социаль тоторҡлолоҡто тәьмин иткән этик стандарттарын анализлай. Шул уҡ ваҡытта ул ғәмәлдә теге донъя алдында ҡурҡыуға һәм ожмах вәғәҙә итеүгә нигеҙләнгән сиркәү моралены ҡаршы сыға, әхләғи баһалар нигеҙе итеп «симпатия принцибын» алырға тәҡдим итә, уға ярашлы, битараф һәм үткер ҡарашлы күҙәтеүселәрҙең хуплауын тапҡан нәмәләр әхлаҡлы була. Шулай уҡ кешеләрҙең этик тиңлеген — бөтә кешеләргә ҡарата ла бер үк мораль  нормаларҙы ҡулланыу яҡлы булыуын белдерә.
Глазгола Смит 12 йыл йәшәй, йыш ҡына 2-3 айға Эдинбургҡа барып торор була; бында уны хөрмәт итәләр, дуҫтары күп  була,  буйҙаҡ  клуб кешеһе тормош рәүешен алып бара.
Адам Смиттың бер тапҡыр Эдинбургта һәм тағы бер тапҡыр Глазгола саҡ өйләнмәй ҡалыуы, әммә ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында өйләнмәүе  тураһында  мәғлүмәттәр һаҡланған. Замандаштарының иҫтәлектәрендә лә, хатлашыуҙарында ла был теманың уны бик борсоуын дәлилләгән бер факт та юҡ. Смит әсәһе менән (уның вафатынан һуң тағы 6 йыл йәшәй) һәм кейәүгә бармаған ике туған апаһы менән й (унан ике йыл алда вафат була) йәшәй. Смиттың өйөндә булған бер замандашы яҙып ҡалдырғанынса, был йортта шотланд милли йолалары һаҡлана, шотланд ризыҡтары әҙерләнә. Смит милли йырҙарҙы, бейеүҙәрҙе, шиғырҙарҙы баһалай, китап алыуға һуңғы заказдарының береһендә ул Роберт Бёрнстың (шағир үҙе лә Смитты бик юғары баһалай һәм хаттарында уның хеҙмәттәренә йыш һылтана) бер нисә дана шиғыр китабына заказ бирә. Шотланд морале театрҙы хупламаһа ла,  Смит уны ярата, айырыуса —  француз  театрын.
«Әхлаҡи хис-тойғолар теорияһы» Адам Смитҡа киң билдәлелек алып килә, атап әйткәндә, ул һуңыраҡ ҡаҙналыҡ канцлеры булып киткән лорд Чарльз Тауншендты ҡыҙыҡтыра; ул Смитҡа үгәй улы , остазы булырға тәҡдим итә. Йыллыҡ £300 фунт һәм юл сығымдарын ҡаплау тәҡдиме уның профессор өҫтәүенә, уға Европа буйлап сәйәхәт итеү мөмкинлеген бирә, шунлыҡтан Смит  1763 йылда   университеттан китә һәм  Генри менән Тулузаға  юллана. 18 ай буйы  Тулузала йәшәгәндә  Адам Смит   «Халыҡтар байлығы» өҫтөндә эшен башлай. Артабан улар Генри менән 2 айға Женеваға бара, унда   Вольтер менән осрашалар. Женевана һуң Парижға киләләр, бында Британия илселегендә секретарь булып эшләгән Дэвид  Юм  Смитты француз мәғрифәтселәре менән таныштыра. Парижда ул Франсуа Кенэның «антресоль клубында» була, йәғни  физиократтарҙың фекерҙәре менән яҡындан таныша; шаһитламалар буйынса, ул был йыйылыштарҙа һөйлүгә ҡарағанда күберәк тыңлаған. Әммә ғалим, яҙыусы аббат Морелле  мемуарҙарында  Смиттың таланты  месье Тюрго тарафынан бик баһаланыуы тураһында яҙған; ул Смит менән бер нисә тапҡыр осрашып, сауҙа теорияһы, банктар, дәүләт кредиты  һәм башҡа ҙур һорауҙар тураһында әңгәмәләшкән. Хатлашыуҙарҙан билдәле булыуынса, Смит шулай уҡ с д’Аламбер һәм  Гольбах менән аралашҡан, бынан тыш, мадам Жофрен һәм  мадемуазель Леспинас салондарында,   Гельвеций эргәһендә булған.
Физиократтарҙың Смитҡа йоғонтоһо мәсьәләһе бәхәсле булып ҡала; Дюпон де Немур фекеренсә, «Халыҡтар байлығы»ның төп идеялары ҡайҙандыр алынған, шунлыҡтан профессор Кэннан тапҡан   Глазго  студентының лекциялары Смиттың төп идеялары француз сәйәхәтенә тиклем үк булғанлығын иҫбатлаған дәлил булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә. .
Франциянан ҡайтҡас, Смит ярты йыл,  1767 йылдың яҙына тиклем, Лондонда ҡаҙналыҡ  канцлеры  лорд Тауншендтың рәсми булмаған кәңәшсеһе сифатында эшләй, ошо ваҡыт эсендә уд Лондон король йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана һәм таныштары даирәһенә  Эдмунд Бёркты (сәйәси эшмәкәр), Сэмюэл Джонсонды (әҙәби тәнҡитсе), Эдуард Гиббонды (тарихсы) һәм, быныһы бер аҙ икеле, Бенджамин Франклинды  өҫтәй. 1767 йылдың яҙынан алып ул алты йыл буйы Керколдиҙа бикләнеп йәшәй, сөнки  «Халыҡтар байлығы» китабы өҫтөндә эшләй. Китапты үҙ ҡулы менән түгел, секретарға әйтеп яҙҙыра, шунан ҡулъяҙманы эшкәртә, төҙәтә һәм ҡабат күсереп яҙырға бирә. Ул ялҡытҡыс бер төрлө һәм көсөргәнешле эштең һаулығын ҡаҡшатыуына зарлана, һәм 1773 йылда,  Лондонға китергә сығыр алдынан, хатта  Юмға әҙәби мираҫына хоҡуҡты тапшырыуҙы рәсмиләштерә. Ул Лондонға әҙер ҡулъяҙма менән китеп барыуына инанған була, әммә ғәмәлдә Лондонда яңы статистик мәғлүмәттәрҙе һәм башҡа  публикацияларҙы иҫәпкә алып, төҙәтеүҙәр һәм өҫтәләмәр индереүгә тағы ике йлы китә. Эшкәртеү барышында ул аңлауҙы еңелләштереү маҡсатында башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәренә һылтанмаларҙың күбеһен алып ташлай.
1778 йылда Смит Шотландияның  Эдинбургтағы  биш таможня комиссарының береһе итеп тәғәйенләнә. Ул заман өсөн бик юғары булған 600 фунт стерлинг оклад менән дә ул бик ябай тормош рәүеше алып барыуын дауам итә. Аҡсаһын хәйриәлеккә тотона; вафатынан һуң берҙән-бер зиннәтле әйбер булып ғүмере буйына йыйған китапханаһы ҡала. Хеҙмәтенә ул етди ҡарай, был фән менән шөғөлләнеүгә ҡамасаулай. Тәүҙә ул өсөнсө китабын, мәҙәниәттең һәм фәндең дөйөм тарихын яҙырға ниәтләнә. Үлеменән һуң автор һаҡлап ҡалған хеҙмәте - астрономия һәм фәлсәфә тарихы, шулай уҡ нәфис сәнғәттәр тураһындағы яҙмалары баҫылып сыға. Ҡалған барлыҡ архивы уның талабы буйынса яндырыла. Смит иҫән саҡта «Әхлаҡи хис-тойғолдар теорияһы»  — 6 тапҡыр, ә «Халыҡтар байлығы»  5 тапҡыр баҫылып сыға;  «Байлыҡ»тың өсөнсө баҫмаһы  ныҡ ҡына тулландырылған була, шул иҫәптән «Меркантилистик система тураһында һығымта» өҫтәлә. Эдинбургта Смиттың үҙ клубы була, йәкшәмбеләрҙә ул дуҫтары өсөн киске табындар ойоштора, башҡалар менән бергә кенәз ҡатын Екатерина Дашковала ла була. Смит  Эдинбургта ҡаты эсәк ауырыуынан 1790 йылдың 17 июлендә вафат була. Адам Смит уртасанан ҡалҡыуыраҡ буйлы; дөрөҫ йөҙ һыҙатлы, һорғолт-зәңгәр күҙле, тура танаулы, төҙ һынлы була. Күҙгә ташланып бармаған кейем, парик кейеп йөрөй, иңбашына  бамбук  трость элеп йөрөргә ярата, ҡайһы берҙә үҙ алдына һөйләнә.
Адам Смиттың идеялары
XVIII быуатта сәнәғәт етештереүенең үҫеше ижтимағи хеҙмәт бүленешенең үҫеүенә килтерә, был сауҙаның һәм аҡса әйләнешенең әһәмиәтен арттырыуҙы талап итә. Ғәмәлдәге хәл иҡтисад өлкәһендә хакимлыҡ иткән ҡараштар һәм тардициялар менән бәрелешә. Булған иҡтисади теорияларҙы ҡайтанан ҡарау талап ителә. Смиттың материализмы уға иҡтисади ҡанундарҙың объективлығы идеяһын формалаштырырға ярҙам итә.
Смит тышҡы сәйәси идаралыҡ түгел, ә эске иҡтисади механизмдар нигеҙендә ирекле баҙарҙың эшен аңлатҡан логик системаны тасуирлап яҙа. Был ҡараш әле булһа иҡтисади белемдең нигеҙе булып тора.
Смит «иҡтисад кешеһе» һәм «тәбиғи тәртип» концепцияларын төҙөй. Смит иҫәпләүенсә, кеше бөтә йәмғиәттең нигеҙен тәшкил итә, һәм ул кешенең шәхси файҙа алыуға этәргес мотивтары һәм ынтылышы менән тәртибен тикшерә. Смит ҡарашынса, тәбиғи тәртип  — ул һәр кеше үҙенең шәхси мәнфәғәттәрен алға ҡуйған һәм шулар суммаһынан йәмғиәт мәнфәғәтәре хасил булған баҙар мөнәсәбәттәре. Смитса, ошондай тәртип һәр айырым кешенең дә, тотош йәмғиәттең дә байлығын, муллығын һәм үҫешен тәьмин итә.
Тәбиғи тәртип йәшәһен өсөн «тәбиғи ирек системаһы» талап ителә, уның нигеҙен Смит шәхси милектә күрә.
Смиттың иң билдәле афоризмы  — «күҙгә күренмәҫ ҡул» — ресусртарҙы бүлгәндә һөҙөмтәле рычаг булып торған эгоизмға нигеҙләнгән системаның үҙаллылығын һәм үҙ-үҙе өсөн етерлек булыуын күрһәткән фраза. Шулай итеп, «күҙгә күренмәҫ ҡул» етештереүселәрҙе башҡа кешеләрҙең мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыуға, ә бөтәһен бергә — бөтә йәмғиәттең байлығын үҫтереүгә «этәрә».
Ресурстар иһә, табыш биргән «сигнал системаһы» йоғонтоһо аҫтында, ихтыяж һәм тәҡдим системаһы аша уларҙы ҡулланыу айырыуса отошло булған өлкәләргә ағыла. Смит етештереүҙең һәр факторының — эш хаҡы, процент һәм рентаның — хаҡының  ниндәйҙер бер тәбиғи кимәле урынлашыу проблемаһын ҡарай. Был кимәлдәр «тәбиғи» хаҡ теорияһы өсөн принципиаль әһәмиәткә эйә була, сөнки һәр тауарҙың хаҡы  ул хаҡ һәр факторҙың «тәбиғи»  килем кимәленән барлыҡҡа килһә генә «тәбиғи» була. Смиттың тикшеренеүҙәре һәр фактор буйынса килемдәрҙе бүлеү теорияһы үҫешенә, етештереүҙең һәр факторының килемдәрен асыҡлау өсөн сикке етештереүсәнлек принцибын ҡулланыуға башланғыс һала [источник не указан 1278 дней].
Смит тауарҙың ҡиммәтен уның файҙалылығы менән аңлатҡан теорияны тәнҡитләй («Адам Смит парадоксы»). Уның сығымдар теорияһында примитив йәмғиәттә ҡиммәт — түгелгән хеҙмәт менән, ә үҫешкән йәмғиәттә эш хаҡының, табыштың һәм рентаның тәбиғи нормаһы менән билдәләнә.
1780 йыл
1780 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Илдәгизиҙәр
Илдәгизиҙәр (Eldənizlər, Azərbaycan Atabəyləri) — Әзербайжандың тарихи дәүләте.
Ғәлиев Радик Гәрәй улы
Ғәлиев Радик Гәрәй улы (15 июнь 1956 йыл) ғалим-стоматолог. Медицина фәндәре докторы, профессор (2004). 1987 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы.
Биографияһы
Радик Гәрәй улы Ғәлиев 1956 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Яңы Ишле ауылында тыуа. 1982 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай, 1987 йылдан алып шунда уҡ эшләй. Башҡорт дәүләт медицина университетының өҫтәмә һәм һөнәри белем биреү институты курстары менән ортопедик стоматология һәм яңаҡ-бит хирургияһы кафедраһы профессоры.
Оулу
Оулу (Oulu, Uleåborg ) — Финляндияның ҙурлығы буйынса дүртенсе урындағы ҡалаһы, Ботник ҡултығының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, Оулу губернаһының административ үҙәге. Оулуйоки йылғаһының Ботник ҡултығына (Балтик диңгеҙе) ҡойған ерҙә урынлашҡан. Оулу ҡалаһына 1605 йылда нигеҙ һалынған, Оулу — Төньяҡ Финляндиялағы иң боронғо ҡала.
Тарих
Новгород республикаһы менән Швеция короллеге араһындағы Ореховец килешеүе буйынса 1323 йылда Оулу төбәге Новгород ере составына ингән.
Новгород йылъяҙмаларынан сығып, Оулу йылға тамағында 1370 балыҡ тотоу-сауҙа ауылы (посад) булған тип әйтергә мөмкин, йәғни был эштәр өсөн уның торған урыны бик уңайлы булған, шунлыҡтан Оулу иң мөһим иҡтисади, сәйәси һәм стратегик пункт булып торған.
Оулу йылғаһы (Овла, Улео) рус Приботния йылғалары араһында иң мөһим булған һәм Пиелинен күле аша Аҡ дигеҙ Карелияһы һәм Приладожье менән бәйле булған. Нәҡ ошо йылға буйлап Приботнияға рустар бара алған ә, һәм улар, күрәһең, Приботния менән Новгородта сауҙа мөнәсәбәттәрен булдырған.
1375 йылда (София һәм Новгород I һәм IV йылъяҙмаһына ярашлы «постави корела семидесятская новый городок». София йылъяҙмаһы өҫтәмә күрһәтмәләр бирә: новгородлылар 1377 йылда Оулу «Тиврола окиян море» походын ойоштора. «Диңгеҙ окиян» һүҙе аҫтында Ботник ҡултығы күҙ алдында тотола; Тиврола — Приботния тирәһендәге урынды йәки йылғаны аңлата.
1357 йылдағы шведтарҙың Оулу ерҙәрен баҫып алыу походы һәм рустарҙың Приботния янына швед ерҙәрен баҫып алыу походының һөҙөмтәһе билдәһеҙ. Киләһе йылда рим папаһы Григорий XI конфликтҡа ҡыҫыла. Бынан һуң был ерҙәрҙе тиҙҙән рус тар ҡалдырып китә.
Әммә был ерҙәрҙең Швецияға 1375 йылда күсеүенә ҡарамаҫтан, был территория рәсми рәүештә Рәсәй ере сифатында йөрөй. Ике дәүләт араһындағы сик билдәләүсе Ореховец килешеүе тағы ла ике йөҙ йыл дауам итә.
1590 йылда Oulunsaari утрауындағы нығытмалар янында замок төҙөлә, ул Төньяҡ Остроботнияның административ үҙәге була. 1595 йылдағы Тявзин килешеүе буйынса Оулу һәм Оулуярви күле Швецияға тапшырыла.
Ҡалаға нигеҙ һалыу
8 апрелдә, 1605 йылда, швед короле Карл IX үҙ һарайы ҡаршыһында ауылға нигеҙ һалырға бойора, ә 1610 йылда уға ҡала статусын бирә. Был 1651 йылда Оулула 400-гә яҡын кеше йәшәй, 1682 йылда — 800 тирәһе. 1612 йылда беренсе мәктәп асыла.
Бөйөк Төньяҡ һуғышында (1714—1721 йылдарҙа) урыҫ ғәскәрҙәре Финляндияның күп өлөшөн оккупациялай. Оулу ҡалаһы рус һәм швед ғәскәрҙәре араһындағы нейтраль һыҙыҡта тора. Әммә Ништадт килещеүе буйынса 1721 йылда Финляндия кенәзлеге тағын Швецияға күсә. Һуғыш һөҙөмтәһендә Оулу халҡы яҡынса 400 кешегә тиклем кәмегән.
Һуғыштан һуң ҡала үҫеп китә, 1724 йылда Toppila яңы порты төҙөлә, һәм 1765 йылда Оулуға тышҡы сауҙа хоҡуғы бирелә, ҡала халҡы 1400 кешегә етә.
Рус-швед һуғышы йылдарында, 1808—1809 йылдарҙа, Остроботния ҡаты һуғышҡа дусар була, Оулу швед ғәскәрҙәренең терәк базаһына әйләнә. Фридрихсгам килешеүе буйынса 1809-сы йылда Финляндия территорияһының ҙур өлөшө, шул иҫәптән Остроботния, Рәсәйгә күсеп китә һәм Бөйөк Финляндия кенәзлегенә әүерелә.
Бөйөк Финляндия Кенәзлеге
1854 йылда,Ҡырым һуғышы ваҡытында инглиз флотилияһыОулуға рейд яһағанда якорь ташлай. 5800 кеше йәшәгән халыҡ ҡаршылыҡ күрһәтмәй генә, инглиздарға бирелә. Аҙыҡ-түлек запасын тулыландырырғандан һуң инглиздәр ҡаланың бер нисә сауҙа караптарын яндырып китә.
Беренсе күпер Оулуйоки йылғаһы аша 1869 йылда төҙөлә, ҡалалағы 6870 кеше йылғаны кәмәһеҙ сығып йөрөй ала. 1886 йылда Хельсинки-Оулу тимер юлы асыла.
Бойондороҡһоҙ Финляндия
Граждандар һуғышы 1917—1918 йылдарҙа Оулуға бик аҙ ҡағыла.
1919 йылда ҡалала 15 200-гә яҡын кеше йәшәй, Оулуҙа ҡала советтарына һайлауҙар үтә, унда 36 һайланыусы кешенең 5-е ҡатын-ҡыҙ була.
Совет-фин һуғышында, 1939—1940 йылдарҙа, ике тапҡыр Оулуҙы, 1940 йылдың 1 һәм 21 ғинуарҙа совет авиацияһы бомбаға тота, 25 мең кеше йәшәгән халыҡтың 5 кешеһе үлә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Оулу ҡалаһында немец һәм фин ғәскәрҙәре штабы урынлаша, немец гарнизондары 4000 кеше иҫәпләнә. Ҡала һыҙатында ике концлагерь була (немец һәм фин), унда әсир ҡыҙылармеецтар тотола. Әсирҙәр Мерикоски ГЭС-ын төҙөүҙә эшләй. Февралдә ҡала бомбаға тотола һм ныҡ емерелә (1944 йыл). 19 сентябрҙә, 1944 йылда, СССР һәм Финляндия араһындағы солох буйынса финдар немец ғәскәрҙәрен илдән ҡыҫырыҡлап сығарыу бурысын үтәй, немец гарнизоны ҡаланы тыныс ҡына ташлап китә. Артабан төньяҡта немец һәм фин ғәскәрҙәре араһында хәрби хәрәкәттәр башлана, немецтар бөтө фин Лапландияһын юҡ итә, шул иҫәптән уның баш ҡалаһы Рованиемиҙы.
Һуғыштан һуң ҡала бик тиҙ үҫешә. 1958 йылда унда университет. асыла. 1973 йылда ҡалала Nokia компанияһының беренсе филиалы асыла, ә 1980 йылдар башында ҡала советы Оулу ҡалаһын яңы юғары технологиялар үҙгенә әйләндереү тураһында ҡарар ҡабул итә һәм артабан ике тиҫтә йыл ярайһы уңышлы бара.
Климат
Ҡала субарктик климат зонаһында урынлашҡан, бында ҡарлы һыуыҡ ҡыш һәм ҡыҫҡа йылы йәй тора. Йыллыҡ уртаса температура-2.7 ОС(36.9 °F). Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме — 508 мм; башлыса яуым-йәй һәм көҙҙөң һуңғы айҙарында була.
Халыҡ
Оулу ҡалаһында 2009 йылдың 31 декабрендә 139 151 кеше йәшәгән, шуларҙың 48,9 %-ир-ат ҡатын-ҡыҙҙар -51,1 %.
Белем
1958 йылда Оулу университетына нигеҙ һалына унда 6 факультет бар: биотехнология, мәғлүмәт технологиялары, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау мәсьәләләре һәм төньяҡ төбәге. Ғилми хеҙмәткәрҙәр һәм уҡытыусылар −3096, студенттар һәм уҡыусылар — 15 829, 236 профессор (2003 йыл).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Воч-Ягун
Воч-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яккун-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Енжейшор
Енжейшор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1782 йыл
1782 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Тайменевая
Тайменевая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джон Ломбе
Джон Ломбе — XVIII быуаттаға инглиз эшҡыуары.
Ломбе 1693 йылдар тирәһендә Нориджда тыуа; туҡыусы улы була һәм Томас Ломбеның эйәрсен ҡустыһы була. Томас Ломбе вафат булғас уның эшен дауам итә, Нориджда һәм Лондонда ебәк сауҙагәре булараҡ билдәле була.
XVIII быуат башында ебәк ойоҡ бәйләү машиналары үҙәге Лондондан Медлиндсҡа күсә, был ваҡытта ебәк епкә һорау тәҡдимдән артып китә. Томас Ломбе ағаһы Джона менән уйлап табыусы һәм инженер Джорджем Сороколд Дербила төҙөгән ебәк фабрикаһына эшкә уңышһыҙ урынлашалар. Фабрика Дерби ҡалаһында Дервент йылғаһы буйында төҙөлә. Был эшселәрҙе һәм йәнһеҙ ҡеүәт биреүсе сығанаҡты бер ҡыйыҡ аҫтында эшләтеүсе беренсе фабрикалыр, моғайын.
Витторио Зонка (Vittorio Zonca) яҙмаһы буйынса, итальяндар станокта еп иләү технологияһын XVII быуаттан уҡ ҡулланған. Леонардо да Винчи һүрәттәрендә оҡшаған модельды табырға мөмкин, әммә Витторио Зонка яҙмалары тулыраҡ. Былар араһында бәйләнеш булыуа билдәһеҙ. Джонды ағаһы органсен ебен иләүсе итальян машинадарын өйрәнергә ебәрә. Органсин — иләнгән тәбиғи ебәк, ебәк туҡымаға ҡушыу өсөн киң ҡулланыла. Легенда буйынса Джон Италияла машина ярҙамында ебәк туҡыу магазинына эшкә урынлаша. Төнөн ул магазинға инеп, шәм яҡтыһында, машиналарҙың чертёжын ентекләп күсерә. 1716 йылда конструкцияны Англияға алып ҡайта.
1718 йылда Томас Ломбе патент алырға ирешә. Патент 14 йылға бирелә.
Ломде фабрикаһы
Төп мәҡәлә Дерби ебәк фабрикаһы
Иҫке Дерби ебәк фабрикаһы урынына яңы фабрика төҙөргә Сокород эшкә алына. Фабрика төҙөү 1722 йылда, Джон вафат булыуға бер йыл ҡалғас, төҙөлөп бөтә. Легенда буйынса Сардиния короле Виктор-Амадей II Ломбе предприятиеһының уңыштарын ишетеп ағалы-ҡустылы Ломбены үлтерергә бер ҡатынды яллай. Джонды «шикле» ҡатын ағыулаған тигән тоҫмал бар.
Томас Ломбе 1727 йылда рыцарь була. 1732 йылда патент ваҡыты уҙа, уны оҙайтыу үтенесе кире ҡағыла. Был Ричард Аркрайтның мамыҡ фабрикаһы һәм Дервент фабрика үҙәненә оҡшаған беренсе уңышлы туктамай эшләй торған етештереүханаһы була.
Томас ҡаҙаныштарын таныу билдәһе итеп, үҙ машинаһының моделен әҙерләү өсөн, 14 00 фунт стерлинг бирелә; ебәк иләү машинаһы башҡа фабриканттарға ҡулланма булараҡ Лондон Тауэрена ҡуйыла. Ул 1739 йылда үлә, фабрика бинаһы Самюэл Ллойд һәм Уильям Уилсонға һатыла. Фабрика, өлөшләтә емерелгән бинала, 1890 йылға тиклем ебәк етештерә. Был бинала хәҙер Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы урынлашҡан.
Салариҙар
Тарихы
Салариҙар (йәки Мосафириҙар) Иранда хакимлыҡ итеүсе мосолман ырыуы була, ул 942—979 йылдарҙа Иран Әзербайжаны һәм Әрмәнстандың бер өлөшөндә идара итә.
Салариҙар хакимлығы Иран тарихында «Иран Интермеццоһы» тигән атама ала һәм IX—XI быуаттар дауамына һуҙыла. Ерле иран ырыуҙарының власҡа килеүе уның төп үҙенсәлеге була. 971 йылда Салариҙарҙың наместнигы Гәнжәнән урындағы халыҡ ярҙамында ҡурд юлбашсыһы Мөхәммәт ибн Шәддәдтең улы Фадл ибн Мөхәммәт тарафынан ҡыуып ебәрелә.
Яңы Петровка (Күгәрсен районы)
Яңы Петровка (Новопетровское) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 201 кеше. Почта индексы — 453342, ОКАТО коды — 80238860001.
Пашкевич Алоиза Степановна
Алоиза (Элоиза) Степановна Пашкевич (шулай уҡ Тётка псевдонимы аҫтында билдәле, Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч (Цётка) 3 (15) июль 1876, Пещин, хәҙерге. Гродно өлкәһенең Щучинский районы — 5 (18) февраль 1916, Старый Двор, хәҙерге. Гродно өлкәһенең Щучинский районы) — белорус шағирәһе, прозаик, ижтимағи-сәйәси эшмәкәр, артист, педагог.
Биографияһы
Шляхта ғаиләһендә тыуған. 1902—1903 йылдарҙа Санкт-Петербургта физик белем биреүҙең тәрбиәселәр һәм етәкселәр курстарында (Лесгафттың Юғары курстарында) уҡый. Уҡыуын тамамламай, әммә Александр ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының тулы курсы өсөн экстерн имтихан тапшыра. Санкт-Петербургта Пашкевич студенттарҙың «Белорус халыҡ мәғарифы һәм мәҙәниәте түңәрәге» эшмәкәрлегендә ҡатнаша һәм был түңәрәк тарафынан нәшер ителгән бер нисә текстың авторы булып тора тип һанала.