cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һамар-Златоуст тимер юлы
Үҫеше
1896 йылда «Себер тимер юлы» буйлап йөк ташыу башланғас, Һамар-Златоуст магистралендә йөк ташыу йәнләнә, һәм даими хәрәкәт уның барлыҡ участкаларында ла яңынан тергеҙелә. Был тимер юл үҫеше Беренсе донъя һуғышы башланғансы дауам итә.
1898 йылдың 28 декабрендә Рузаевка — Батрак участкаһында хәрәкәт башлана, ул юлдан Волгалағы пристандәргә табан юлдар төҙөлә. 1900 йылдың 11 ноябрендә Сызрань һәм Батрак санциялары тимер юл менән тоташтырыла.
1905 йылдың 1 ғинуарынан Кинелдән Ырымбурға тиклем тимер юл "Ташкент тимер юлы"на тапшырыла.
1914 йылдың 15 авгусында Һамара-Златоуст тимер юлының Шишмә станцияһы һәм Волга-Бөгөлмә тимер юлына тоташтырыла.
1916 йылда Бирҙәүеш станцияһы Һамар-Златоуст һәм Көнбайыш-Урал тимер юлдары менән тоташтырыла.
Революциянан һуң
1919 йылд а Һамар-Златоуст тимер юлын Көнбайыш-Урал тимер юлы менән, 1921 йылда —Волга-Бөгөлмә юлы (Шишмә станцияһынан Часовня-Өҫкө станцияһына тиклем) менән тоташтыралар. Ә 1929 йылдың 1 июлендә юлға Мәскәү-Ҡазан тимер юлының Инза — Ульяновск участкаһы тоташтырыла. 1934 йылдың апрелендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1933 йылдың 13 декабрендәге ҡарары буйынса Көньяҡ-Урал тимер юлы булдырылыу сәбәпле Һамара-Златоуст юлының бер өлөшө уға тапшырыла (Пермь тимер юлының бер өлөшө менән бергә). 1936 йылдың 26 майында Һамар-Златоуст тимер юлына В. В. Куйбышев исеме бирелә (14 май 1953 йылдың — Куйбышев тимер юлы). Юлдың Кропачево станцияһынан Златоустҡа тиклем участкаһы 1953 йылда Көньяҡ-Урал тимер юлына тапшырыла.
Мәжит Ғафури тимер юлы тураһында
1902 йылда Мәжит Ғафури Себер тимер юлы төҙөлөүгә бәйле «Себер тимер юлы» шиғырын яҙа. Ошондай ауыр һәм ҡатмарлы эште башҡарып сыға алған дәүләт һәм халыҡ менән һоҡланыуын йәшермәй, халыҡты мәғрифәткә, яңылыҡҡа ынтылырға саҡыра.
Тағы ҡарағыҙ
Рәсәй тимер юлдары
Шишмә
Мәжит Ғафури
Скрипникова Нина Васильевна
Нина Васильевна Скрипникова (1919—?) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Нина Васильевна Скрипникова 1919 йылдың 1 апрелендә Винсада утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, хәҙер Ставрополь крайы Предгорный районы
1923 йылда ғаилә Кубанға күсеп килә  һәм Венцы-Заря ауылына урынлаша, хәҙер Краснодар крайы Гулькевич районы. 13-сө мәктәптең  биш синыфын тамалай, атаһы ауырыу сәбәпле, ғаиләлә өлкән бала булараҡ, мәктәпте  ҡалдырып, әсәһенә ғаиләне ҡарашырға  ярҙам итеү өсөн  эшкә сығырға  мәжбүр була. Нина хеҙмәт эшмәкәрлеген урындағы сусҡасылыҡ совхозының баҫыусылыҡ бригадаһында башлай. Комсомол ячейкаһы инә. Әүҙем ҡыҙ булараҡ   1936 йылда Дондағы Ростов- Мәскәү маршруты буйынса комсомол велосипед ярышында ҡатнаша, уның өсөн  исемле сәғәт менән бүләкләнә. Ҡайтыу менән комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлана һәм шофёрҙар курсына ебәрелә. Машина йөрөтөү хоҡуғын алғандан һуң уға «ГАЗ-АА» автомобиле беркетелә
Нина Скрипникова Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы. Хәрби юлын Хоста (хәҙер Сочи районы) урынында госпиталдә санитар инструктор булып башлай, һуңыраҡ хәрби шофер була. автомиашинала һуғышты Кавказдан алып Чехословакияға тиклем үтә, еңеүҙе шунда ҡаршылай. Демобилизациянан һуң, 1945 йылдың октябрендә, тыуған совхозына ҡайта һәм баҫыусылыҡ  бригадаһында эшләүен дауам итә. Иген культуралары үҫтереүсе звеноны етәкләй, 1947 йылдың эш йомғаҡтары буйынса ул 8 гектар майҙанда һәр гектарынан 30,5 центнер бойҙай уңышы йыйып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 6 апрелендәге указы менән 1947 йылда совхоздың  дәүләткә ауыл хужалығы продукттары тапшырыу планын үтәү буйынса бойҙайҙан юғары уңыш алыуы һәм  1948 йылда яҙғы сәсеү өсөн орлоҡ менән тәьмин итеүе  өсөн  Нина Васильевна Скрипниковаға  Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш»  миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Пенсия йәшенә еткәндән һуң, Н.В.Скрипникова 1969 йылда совхоз баҫыусылыҡта эшләүен дауам итә  һәм  1982 йылда хаҡлы ялға киткәнсе эшләй. Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡасаба советының 1-се саҡырылыш (1937) депутаты итеп һайлана.
Шулай уҡ 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены  (1985) һәм миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Кавказды обороналаған өсөн» һәм «Будапештты алған өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
Башҡортостан ҡоштары
Хәҙерге ваҡытта, кеше тәбиғәттә ял ойошторорға әүҙем саҡта, ҡоштарҙың эстетик әһәмиәте арта. Улар урманға, аҡланға, һыу ятҡылығына айырыуса матурлыҡ өҫтәй. Үҙҙәренең һайрауҙары, ҡауырһындарының үҙенсәлекле төҫө менән тирә-яҡҡа иҫ киткес йәм бирәләр.left|thumb|200px|Аҡҡош
Башҡортостан орнитофаунаһын өйрәнеү тарихы
Башҡортостан да ҡоштарҙы өйрәнеү Академия экспедицияһы ваҡытынан башлана. Өфө губернаһы ингән Ырымбур ерҙәренең бүтән сәмиғтәре менән бер рәттән үҫемлектәр һәм хайуандар доньяһы ла өйрәнелә. 1734 -1737 йылдарҙағы Ырымбур экспедицияһын башлаусы һәм етәкләүсе И. К. Кириллов була, 1737 йыл дан уның эшен В. Н. Татищев дауам итә. Экспедиция мәғлүмәттәрен уның ҡатнашыусыһы П. И. Рычков дөйөмләштереп «Ырымбур топографияһы» (1762) һәм «Ырымбур тарихы» исемле хеҙмәттәренең айырым биттәрен йорт хайуандарына, ҡырағай йәнлектәргә һәм ҡоштарға бағышлай. XVIII быуат урталарында Башҡортостан тәбиғәтен академиктәр П. С. Паллас, И. И. Лепехин, И. И. Георги һәм башҡалар өйрәнә. 1768—1770 йылдарҙағы П. С. Паллас етәкләгән Академия экспедицияһы Волга буйы, Ырымбур һәм Уралдың тәбиғәтен өйрәнә. Ҡоштар тураһында мәғлүмәттәр килтерелгән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре Фәндәр академияһының «Novi commentary» журналында һәм айырым «Путешествия по разным провинциям Российского государства» (1773—1808) йыйынтығында донъя күрә. Бынан тыш, 425 ҡош төрө «Zoogeographia Rosso — Asiatica» (1827—1831) йыйынтығында сағылдырыла.
1956—1958 йылдарҙа Үҙәк орнитология станцияһы хеҙмәткәрҙәре Ағиҙел йылғаһы тамағында ҡоштар осоп үтеүен күҙәткән (Приклонский, 1956, 1964, 1965).1956 йылда профессор В. А. Попов башланғысы менән Волга-Кама яҡтарының ҡоштарын өйрәнеү буйынса комплекслы программа эшләй. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә ике томлы «Птицы Волжско-Камского края» (1977, 1978) тигән монография яҙыла.
«Животный мир Башкирии» китабының икенсе баҫмаһы 1977 йылда сыға, ҡоштар тураһындағы бүлекте М. Г. Баянов яҙа һәм унда 272 ҡош төрө тасуирлана. 1995 йылда «Животный мир Башкортостана» китабы нәшер ителә. «Ҡоштар класы» М. Г. Баянов һәм А. Ф. Маматов тарафынан яҙыла һәм 287 ҡош төрөнөң биологияһы күрһәтелә.
1984 — 2004 йыл дарҙа «Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы» нәшер ителә. Был китапҡа 112 төр хайуан индерелгән, шуларҙың 49 төрө ҡоштар. А. Ф. Маматовтың (1967—2008 йылдар) эштәре һыу ҡоштарына арналған. Уның 300-гә яҡын баҫма эштәре бар. ХХ быуаттың 60-сы йылдарында ҡоштарҙы өйрәнеүҙә профессор М. Г. Баянов етәкселегендә яңы йүнәлеш барлыҡҡа килә — орнитогельминтология. Паразит селәүсендәрҙең төрөн билдәләү өсөн уларҙы йөрөтөүсе ҡоштарҙың дөрөҫ исемен белергә кәрәк. XVII быуаттың уртаһынан хәҙерге көнгә саҡлы Башҡортостан ҡоштарын өйрәнеү менән 100-гә яҡын тикшеренеүсе шөғөлләнгән, 450-нән күберәк фәнни эш яҙылған.
Башҡортостан ҡоштары систематикаһы
Хәҙерге ваҡытта донъя орнитофаунаһына 8600 төр инә, шуларҙың 720-һе Рәсәйҙә, 300 төрө Башҡортостанда теркәлгән. Был һан тикшеренеүҙәр алып барыу һөҙөмтәһендә үҙгәреп тора. Рәсәй ҡоштары 18 отрядҡа, ә Башҡортостан ҡоштары 17 отрядҡа ҡарай. Беҙҙә буревестник һымаҡтар юҡ.
Башҡортостан ҡоштарының башҡортса атамалары
Башҡортостан ҡоштарының башҡортса атамаларын өйрәнеү һәм теркәү менән филология фәндәре кандидаты Таһир Ғәлләм улы Байышев, филология фәндәре докторы Эрнст Фәйзрахман улы Ишбирҙин, биология фәндәре докторы Әнүәр Фәризун улы Маматов шөғәлләнгән.
Һылтанмалар
Төркөм:Умыртҡалылар
Вараждин (футбол клубы)
«Вараждин» (хорва. NK Varaždin ) — хорват футбол клубы,шул исемле ҡаланан, Вараждин жупанияһынан, Клуб үҙ майҙандарындағы уйындарҙы «Анжелко Херявец» стадионында үткәрә, был стадион 10 800 тамашасыны һыйҙыра. Көйәрмәндәренең төркөмө «Аҡ таштар» тип атала.
Тарих
Клуб 1931 йылдың 3 июнендә «Slavija» исеме аҫтында нигеҙләнә һәм 1941 йылға тиклем эшләй. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында клуб үҙенең эшен ваҡытлыса туҡтатып тора һәм «Tekstilac» исеме аҫтында 1945 йылда яңынан тергеҙелә. «Вартекс» исемен клуб 1958 йылда үҙенең төп бағыусыһы булған текстиль һәм кейем компанияһы исеме нигеҙендә йөрөтә башлай.
Клуб беренсе тапҡыр 1938 йылда уңышлы сығыш яһай һәм Югославия короллегенең Премьер-Лигаһында сығыш яһау хоҡуғын яулай. Социалистик Югославияның был клубы 1961 йылда Югославия Кубогына эләгә, был уның өсөн ҙур ҡаҙаныш булып тора. Ул саҡта «Вартекс» Македонияның «Вардар» (Скопье) командаһынан еңелә.
«Вартекс» клубы бай түгел, әммә тотороҡло рәүештә турнир таблицаһында өҫтәге урындарҙы биләй.«Вартекс» клубының әйҙәүсе көсө булып йәштәрҙе профессиональ әҙерләү тора. Клуб йыш ҡына клуб тәрбиәләнеүселәрен сит илдәргә һата.
Шәмилов Аладдин Халыгверди улы
Аладдин Халыгверди улы Шәмилов —физика–математика фәндәре докторы, профессор.
Биография
Аладдин Шәмилов 1943 йылның 10 мартында Әрмән АССРдың Басаргечар районы Кошабулаг ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа. 1963 йылда Гәнжин дәүләт университетын тамамлай. Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт иткәндән һуң ике йыл дауамында тыуған ауылында математика уҡытыусыһы булып эшләй. 1967 йылда Әзербайжан дәүләт юғары уҡыу йортонда]] дифференциаль һәм интеграль тигеҙләмәләр кафедраһы аспиранты була һәм 1967 йылда шул уҡ кафедра уҡытыусыһы вазифаһына билдәләнә.
Перпелейка
Перпелейка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нуя йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Шәмилов Аладдин Халыгверди улы
Биография
1977 йылда М. Ю. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт юғары уҡыу йортонда квалификация күтәреү курстарын уңыш менән тамамлай.
Перпелейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Шәмилов Аладдин Халыгверди улы
Биография
1978 йылда доцент, 1987 йылдан алып Баку дәүләт университетының дифференциаль һәм интеграль тигеҙләмәләр кафедраһы профессоры. Шулай уҡ Әзербайжан һәм башҡа илдәрҙең юғары уҡыу йорттарында уҡытыусылары өсөн механик-математика факультетында квалификация күтәреү курстарында уҡыта.
Математика өлкәһенә ҡараған 8 һәм китап урындағы һәм сит ил журналдарында донъя күргән фәнни автор, шулай уҡ 12 фән кандидаты һәм фәндәр докторы. Баку дәүләт юғары уҡыу йортоноң фән докторҙары Советы рәйестәше, дөйөм математика кафедраһы мөдире (1966—2000) була.
1999 йылда Төркиә Республикаһының Османғази юғары уҡыу йортона саҡырыла. 2001 йылдан — Анадолу юғары уҡыу йортының статистика кафедраһы профессоры була.
Төп фәнни нәтижәләр
Функциональ-дифференциаль һәм абстракт тигеҙләмәләр өсөн билдәле булмаған параметр менән махсус край мәсьәләһе тикшерелде .Һәм бындай мәсьәләләрҙе хәл итеүҙең түбәндәге ысулдары тәҡдим ителде: "a) үҙ алмаш ала"мы; "b) ирекле алмашыу."
Бынан тыш, айырым етештереүҙәрҙе дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн ирекле һәм сик билдәле булмаған параметр менән махсус край мәсьәләһе тәҡдим ителде. Әлеге бурыстарҙы тормошҡа ашырыу һәм хәл итеү юҡлығы мәсьәләләре тикшерелде.
Стохастик дифференциаль тигеҙләмә өлкәһендә мөһим нәтижәләр алынды.Улар тейешле сығанаҡтарҙа баҫылып сыҡты.
Хәҙерге ваҡытта һанап үтелгән өлкәләр буйынса проф. Х. Шамилов белгестәр етәкселегендә әҙерләнә.
Амбар-Ты-Вис
Амбар-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Падымей-Ты-Вис йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Вольная Жизнь
Вольная Жизнь (Вольная Жизнь) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Бельский ауыл Советының 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы.
Географияһы
Вольная Жизнь ҡасабаһы Ағиҙел йылғаһы яры буйында, хәҙерге Цапаловка ауылы эргәһендә урынлаша.
Географик урыны
Ҡасабаның күрше тораҡ пункттарға араһы :
район үҙәгенә тиклем (Красноусол): 15 км
ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Инйылға): 4 км
яҡындағы тимер юл станцияһы (Аҡкүл): 15 км
Башҡорт ҡатынына һәйкәл (Һамар өлкәһе)
Башҡорт ҡатынына һәйкәл - Һамар өлкәһе Кенәле (Кинель) районының Кесе Малышевка ауылы янында башҡорт ҡатынына бағышлап ҡуйылған һәйкәл.
Вольная Жизнь
Географик урыны
Табын ауылы ауыл советы үҙәгенә тиклем: 15 км.
Башҡорт ҡатынына һәйкәл (Һамар өлкәһе)
Тарихы
Кесе Малышевка XVII быуат аҙағында барлыҡҡа килгән. Ауыл исеме Малышевтар фамилияһы менән бәйле. Риүәйәттәргә ҡарағанда, Тамбов губернаһының Малышев фамилиялы крәҫтиәндәре, хөкүмәт рөхсәте менән, ошо урындарға күсенергә рөхсәт алған. Ауыл халҡын, күсенгән ерҙәренә бәйле, тамбовтар тип тә йөрөтәлр. Ауылдың иһә «Башкирка» тигән ҡушаматы ла бар. Баҡһаң, ауылдың хәҙер сусҡа фермаһы торған яғындағы осонда башҡорттар һәм казактар араһында бәрелештәр булып торған. Башҡорттар күпләп үлтерелгән булған, әлегә хәтле ауыл һөрөнтө ерҙәрендә уларҙың һөйәктәре табылып тора, тип яҙа ошо ауыл ҡатыны
Вольная Жизнь
Тарихы
1952 йылдың 1 июненә ҡарата Вольная Жизнь ҡасабаһы Табын ауыл Советына инә.
Ҡасаба 1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата — Бельский ауыл Советында була.
Башҡорт ҡатынына һәйкәл (Һамар өлкәһе)
Тарихы
Ауылдың исеме бер бәрелеш менән бәйле. Башҡорттар үҙ ерҙәренә урыҫтар килеп урынлашыуы, ерҙәре тартып алыныуы менән килешә алмаған, шуға күрә ауылдарға һөжүм итеп торған. Красная Самарка тип аталған ауылдың казактары бер мәл башҡорттарҙың отрядын ҡамап алған, барыһын да үлтергән. Башлыҡтары бик ҡаты алышҡан, уны һуңғы итеп тотҡандар. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, уны үлтерергә теләп, башлығын тартып алғас, оҙон толомдар килеп төшкән - ул ҡатын кеше булып сыҡҡан. Бер фараз буйынса, уны тере ҡалдырғандар һәм ошо ерҙә үҙе үлгәнсә йәшәргә рөхсәт иткәндәр.
Вольная Жизнь
Тарихы
2005 йылда Ғафури районында 4 ҡасаба бөтөрөлә. «Тораҡ пункттарҙың төҙөлөүенә, берләшеүенә, бөтөрөлөүенә һәм статусын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәрҙе күсереүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында" 2005 йылдың 20 июлендәге 211-ТРЗ һанлы Башҡортостан Республикаһы Законы хәбәр итә: ст.1 4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә: 16) Ғафури районында: а) Бельский ауыл Советының  Вольная Жизнь ҡасабаһын; б) Үтәк ауыл Советының  Ҡыҙыл Ҡармалы ҡасабаһын; в) Табын ауыл Советының  Яңы Табын ҡасабаһын; г) Красноусол ауыл Советының  Срытая Гора ҡасабаһын
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Вольная Жизь ҡасабаһында 194 кеше тәшкил иткән; башлыса урыҫтар йәшәгән.
Башҡорт ҡатынына һәйкәл (Һамар өлкәһе)
Тарихы
Ул мәйеттәрҙе йыйып, ерләргә тейеш булған. Бәрелеш көҙөн булған, ул ҡыш етеп, ер туңғанса ырыуҙаштарын ерләгән.
Вольная Жизнь
Инфраструктураһы
Шәхси ярҙамсы хужалыҡ.
Башҡорт ҡатынына һәйкәл (Һамар өлкәһе)
Тарихы
Ерҙе соҡоп, ул үҙенә землянка эшләп алған да, ҡалған ғүмерен үҙенең ғәскәренә доғалар уҡып үткәргән, бер ҡайҙа ла китмәгән
Вольная Жизнь
Транспорт
Вольная Жизнь ҡасабаһы Табын ауылына табан Инйылғанан һәм Рус Сасыккүленән барыусы юл сатында урынлашҡан.
Башҡорт ҡатынына һәйкәл (Һамар өлкәһе)
Тарихы
ХХ быуатта Кесе Малышевка янында ошонда йәшәгән кешеләр был ҡаһарман башҡорт ҡатынына бағышлап, һәйкәл ҡуйғандар.
XVIII быуатта Урта Волга буйында бәрелештәр сәбәбе
Тарихсы Александра Горохов былай тип яҙа: Уралды һәм Себерҙе Рәсәйгә ҡушыу башҡорт мәсәьәләһен хәл итеү менән тығыҙ бәйле булған.
Башҡорттар үҙ ирке менән Рәсәйгә инеүе тураһындағы Иван Грозный һәм башҡорттар араһындағы килешеүҙең төп нөсхәләре һаҡланмаған. Мәгәр, Х1Х быуат башына тиклем ырыу башлыҡтары шәжәрәләрен ныҡлы һаҡлағандар, сөнки улар ер биләмәләрен раҫлаған документ булып торған. Улар буйынса башҡорттарға ере, дине, теле, үҙ ғәскәре, хакимиәте булыу хоҡуғы бирелгән. Башҡорттар яһаҡ түләргә һәм ғәскәрнә кешеләр бирергә тейеш булған. Рәсәй тарафынан башҡорттарҙы ситтән килгәндәрҙән һаҡлау йөкләмәһе алынған.
Башҡорттар менән Рәсәй араһындағы мөнәсәбәттәр 1649 йылғы «Соборное Уложение»ла яҡтыртыла. Унда: «…бояром, околничим, и думным людям, и стольникам, и стряпчим и дворяном московским и из городов дворяном и детям боярским и всяких чинов русским людям поместным всяких земель не покупать и не менять и в заклад, и сдачею и в наём на многие годы не имать.» тип яҙылған һәм Уложение талаптарын боҙған өсөн ҡаты яҙалар ҡаралған булған. 1650 йылдарҙа Кама аръяғы сик һыҙаты билдәләнә. Һыҙатты төҙөү башҡорт ерҙәре буйлап үтә. Шул арҡала башҡорттар ризаһыҙлыҡ күрһәтә. Батша иһә баҫып алыусыларҙан яҡламау ғына түгел, хатта казактар ярҙамында баш күтәреүҙәрҙе баҫтыра. Әммә махсус указ менән «Соборное Уложение»ла ҡаралған тыйыуҙар яңыртыла һәм  ер мәсьәләләре буйынса бәхәстәрҙе хәл итергә вәғәҙә бирелә.
Видео
Монумент в Малой Малышевке
Арка-Яга
Арка-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Менка-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡасҡын (Күгәрсен районы)
Ҡасҡын (Каскиново) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 164 кеше. Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238873002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (91 %)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
XVIII быуат аҙағында Ҡасҡын 7 ихатанан тора. Унда VII ревизияла 11 йорт күренә. X ревизияла 24 ихатала 136 кеше йәшәгән. 1920 йылға ихаталар һәм халыҡ һаны ике тапҡырға арта. Беренсе күскенсе Мәзиттең (1755 йылда тыуған) һәм Ғәлекәй (1759 йыл) улдары XIX быуат башында тыуған ауылында йәшәй.
XIX быуаттың 40-сы йылдарында 148 кешегә ни бары 8 бот ужым һәм 320 бот яҙғы иген сәселгән
Стәрлетамаҡ медицина колледжы
Стәрлетамаҡ медицина колледжы (Стерлитамакский медицинский колледж) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһында урынлашҡан урта медицина уҡыу йорто. Күмертауҙа 1990 йылда уның филиалы асыла.
Тарихы
1935 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында акушерҙар мәктәбе булараҡ асыла, 1939 йылдан фельдшер-акушерҙар мәктәбе, 1947 йылдан медицина техникумы, 1954 йылдан — медицина училищеһы, ә 2003 йылдан медицина колледжы тип үҙгәртелә.
1990 йылда Күмертау ҡалаһында үҙ филиалын аса.
Был уҡыу йорто 2015 йылға ҡарата 17 мең белгес әҙерләп сығара, улар араһында П. А. Горошек, З. Ғ. Ғәбиҙуллин, Х. С. Фәхретдиновалар бар.
Тасуирланышы
Көндөҙгө бүлектә уҡытыу түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла: акушерлыҡ эше, лаборатор диагностика, дауалау эше, шәфҡәт туташы эше, ортопедик стоматология, фармация.
Колледжда ике музей эшләй (колледж тарихы һәм медицина халаты тарихы), дөйөм ятағы бар. Колледждың лаборатор корпусы бинаһы (Баҡса урамы, 35; 1895 йылда төҙөлгән) архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнелә. Дөйөм ятаҡ бинаһында, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уҡыусыларға арнап, мемориаль таҡта ҡуйылған.(1985[1]).
Кызынджуль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Погорелово (станция)
Погорелово — Төньяҡ-Кавказ тимер юлының йөк һәм пассажирҙар станцияһы (1987 йылдың авгусына тиклем Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлына ҡараған),  Ростов өлкәһе Каменский районында урынлашҡан
Тарихы һәм эшмәкәрлеге
Һуғыш йылдарында бында хәрби хәрәкәттәр була. 1943 йылдың ғинуарындағы Бөйөк Ватан һуғыш йылъяҙмаларынан (һуғыштың 575-се көнө),   Совинформбюро хәбәр итә:
17 ғинуарҙа беҙҙең ғәскәрҙәр көсөргәнешле алыштарҙан һуң ҡала һәм ҙур тимер юлы үҙәге Миллеровоны яулап ала. Воронеждан көньяҡтараҡ һөжүм итеүсе беҙҙең ғәскәрҙәр Алексеевка станцияһын, ҡаланы, Кюротояк ҡалаһын, район үҙәген һәм Подгорный станцияһын биләй. Төньяҡ Донец районында беҙҙең ғәскәрҙәр бер нисә тораҡ пунктты, шул иҫәптән   Красновка, Исаевка, Үрге-Митякинский, Астахов, Калитвенская тораҡ пункттарын, Погорелово, Красновка тимер юл станцияларын азат итә. Орловский районы тирәһендә  Будённовский, Бекетный, Донской, Ногаевско-Ребричанский, Гундоров, Романов тораҡ пункттарын,  Эльмут һәм Көнсығыш тимер юл станцияларын яулап ала. Төньяҡ Кавказда беҙҙең ғәскәрҙәр  Курсавка тимер юлы станцияһын,  Гофицкий районы үҙәген,  Сергиевна, Султанский, Крым-Гиреевский, Воровсколесский ҙур тораҡ пункттарын,  Крым-Гиреево тимер юлы станцияһын биләй.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Әлеге ваҡытта станцияның вокзалы бар, унда  пассажирҙарға  билет һатыла.
Бойерберг монастыры
Бойерберг монастыры (нем. Kloster Beuerberg) — бавария коммунаһы Ойрасбургта (Үрге Бавария) шул уҡ исемле районда урынлашҡан һәм Мюнхен һәм Фрайзинг архиепархияһына ҡараған элекке августин монастыры; даими канониктар төйәге 1121 йылда ойошторолған һәмБавариялағы секуляризация барышында — 1803 йылда таратылған. Һуңғараҡ был бинаның бүлмәләрендә ҡыҙҙар мәктәбе һәм ҡарттар йорто урынлашҡан.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Хәҙерге Ойрасбург коммунаһы биләмәһендә апостолдар Петр һәм Павелға арналған монастырға 1121 йылда монахтар Отто Эберхард һәм Конрад, шулай уҡ — граф Ирингсбурглы (әсәһе Берта башланғысы менән) нигеҙ һалған; 30 мартта монастырь Рим Папаһынан тейешле раҫлау алған. Урындағы риүәйәткә ярашлы нигеҙ һалынғанда уҡ был урында мәхәллә сиркәүе булған һәм унда Бернрид монастыры августиндары менән мөнәсәбәттәр урынлаштырған Һенрих исемле дәрүиш йәшәгән: һөҙөмтәлә Һенрих Бойерберг монастырҙың тәүге башлығы ла булған. Беренсе монахтар бында, моғайын, Диссендан килгән.
Нигеҙләнгәненән бирле Бойерберг монастыры — августиндарҙың Бавариялағы мөһим рухи үҙәге һаналған Роттенбух монастырының һиҙелерлек йоғонтоһо аҫтында булған. Роттенбухтың урындағы феодалдарҙың власынан ҡотолоу теләгенә ҡайтып ҡалған «реформаторлыҡ» тырышлығына ярашлы, 1121 йылда уҡ инде Бройберг монахтары ҡурсалау эҙләп изге тәхеткә мөрәжәғәт итә: рим папаһы Каликст II уларҙың үҙҙәренә аббат һайлау хоҡуғы бирә. йыл үтте инде. 1127 йылда уҡ монастырь сиркәүе — өс нефлы роман базиликаһы — апостолдар Пётр һәм Павел хөрмәтенә изгеләндерелә.
Канониктар Бойербергка шунда уҡ барлыҡҡа килмәне: өс йылда ғына башлана. 1278 йылда ғына өс каноник монастырҙа даими йәшәй башлаған; 1312 йылда инде улар ете кеше булған, ә XVI быуаттан— ун биш. Шул ваҡытҡа монастырь Тиролдәге шарап яһау урындарына винодельни, тирә-яҡтағы урмандарға һәм Штарнбергер-Зе күлендә балыҡ тотоу хоҡуғына эйә булған. Тикшеренеүселәр фекеренсә, монастырь төбәк әһәмиәтенә ирешкән —  мәктәптәр һәм китапханалар төҙөү быға дәлил булып торған. 1294 һәм 1330 йылдарҙа монастырь ҡаралтылары янғын арҡаһында юҡ ителгән — шулай уҡ китапхананың һәм монастырь архивының бер өлөшө юҡҡа сыҡҡан.
Үҙенең маҡсаты итеп монахтар ярлылығы идеалынтергеҙеүҙе ҡуйған XV быуат дин реформалары, һәм Реформация осоро монастырь тормошона, уны юҡҡа сығарыуға килтерлек, һиҙелерлек йоғонто яһай. 1527 йылдан алып 1563 йылға саҡлы үҙ вазифаһын биләгән пробст Леонард Мочингер дәүерендә һәм монастырға яңы канониктар килгәндән һуң ғына хәл үҙгәргән.
Бойерберг Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында һиҙелерлек зыян күргән. Хәрби хәрәкәттәр барышында таланған булыуына ҡарамаҫтан, яңы монастырь сиркәүе 1629 һәм 1635 йылдар араһында төҙөлә: иҫке базиликаны яңынан ҡорорға тырышҡанда уҡ ул 1628 йыл 13 ноябрендә селпәрәмә килгән — иҫке сиркәү бинаһы, төп миһраптан алтарь башҡа, тулыһынса емерелгән. Ҡорам өсөн Изге Михаил иезуит сиркәүе (Мюнхен) үрнәгендәге яңы бинаны 1630 йылдан 1635 йылға тиклем оҫта Исаак Бадер төҙөгән; 1659 йылдан һуң өҫтәлмә рәүештә манара-ҡыңғырауҙың өҫкө өлөштәре төҙөлгән. Барокко ҡорамының эсен биҙәгәндә, Ханс Ульрих Франк (1603-1680), Элиас Грайтер (Гройтер) Штайнль Бартоломеус (1628 й. вафат булған) кеүек бавар рәссамдары ҡатнашҡан.
Ключи (Благовещен районы)
Ключи (Ключи) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80215840003.
Бойерберг монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
1729 йылда монастырҙың төп корпусы нигеҙле үҙгәртеп ҡоролған капитальная реконструкция. Шул осорҙа урындағы метеорологик станция күҙәтеүҙәре көн һайын һауа шарттары тураһындағы мәғлүмәтте Мюнхенға — Бавария фәндәр академияһына ебәргән.
Ключи (Благовещен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бойерберг монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
2013 йылдың 22 декабрендә Инносентия апа вафат булғандан һуң монастырь бөтөнләй ташландыҡ хәлдә булған: йыл 2014 йылдың 5 майында һуңғы 14 апа ҡарттар йортона күсте. Һөҙөмтәлә, 2014 йылдың октябрь айында элекке монастырь биналары Мюнхен һәм Фрайзинг архиепископлығына тапшырылды, һәм ул уларҙың киләсәген шунда уҡ билдәләй ҙә алманы: 2015 йылдың ноябренән 2016 йылдың көҙөнә тиклем бинаның бер өлөшөн үҙгәртеп ҡорғандан һуң, улар ҡасаҡтарға торлаҡ сифатында ҡулланыла. сиркәү Бинаның башҡа өлөштәрен дин ойошмалары һәм йәмғиәттәре файҙаланыуы мөмкин. Бер үк ваҡытта бүлмәләрҙә монастырь тормошо тураһында күргәҙмәләр үткәрелә.
18 ғинуар
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Липатов Александр Тихонович
Липатов Александр Тихонович (3 май 1926 йыл, Яңы Урень ауылы, Ульяновск өлкәһе — 15 июль 2014 йыл, Йошкар-Ола, Марий Эл) — ғалим-филолог, журналист, әҙип, педагог, йәмәғәт эшмәкәре, филология фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Марий Эл Республикаһының бөтә дәүләт вуздарында: Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институты, Марий дәүләт университеты һәм Волга буйы дәүләт технология университетында уҡытҡан.
Биографияһы
Александр Тихонович Липатов 1926 йылдың 3 майында Ульяновск өлкәһенең Яңы Урень ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе репрессияға эләгә һәм ул уны алты йыл улар менән һөргөндә була.
1943 йылда фронтҡа китә, снайперҙар мәктәбен тамамлай, артиллерия ғәскәрҙәрендә һуғыша, 1-се Белорус фронты командующийы, Советтар Союзы маршалы Г. К. Жуковтың штабында хәрби корреспондент була.
1969—1972 йылдарҙа ситтән тороп Ҡазан дәүләт университетында аспирантурала уҡый, «Проблемы омонимии в семантике бесприставочных глаголов современного русского языка» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1972 йылда Йошкар-Олаға күсенә.
1973 йылдың авгусынан Мари Республикаһының юғары система мәктәбендә эшләй: өлкән уҡытыусы, Мари дәүләт университеты доценты була.
1986 йылдан Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институтында һәм бер үк ваҡытта Мари дәүләт техник университетында эшләй (2012 йылдан — Волга буйы дәүләт технология университеты).
1990 йылда «Семантические аспекты русской омонимии на разных языковых уровнях» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, ә 1993 йылда уға профессор исеме бирелә.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
30 йылдан ашыу. А. Т. Липатов Марий Эл Республикаһында өс дәүләт юғары уҡыу йорттарының юғары белем биреү системаһында фән менән шөғөлләнә. Был ваҡыт эсендә бер нисә быуын студенттар һәм аспиранттарын тәрбиәләй, бер нисә филология фәндәре кандидаты әҙерләй, башлыса, Мари дәүләт университеты доценты, ғалим-тел белгесе С. А. Журавлевтың ғилми етәксеһе була.
Төбәк, ватан һәм сит илдә сығарылған 23 монография һәм 500-ҙән ашыу фәнни баҫма авторы.
Китаптарының һәр береһе — — «За гранью слова — даль», «Основы риторики», «В злате кованное слово», «Прикосновенье к тайне», «Легендарная Финноугрия», «Семантическая радуга перифраза», «Мир аббревиатур сегодня» республика тормошонда ваҡиғалар була.
Дөйөм тел ғилеме, русистика, индоевропеистика, фин-уғыр теле белеме, компаративистика, этимология теле һәм синергетика теле өлкәһендә танылған белгес. Синонимия һәм омонимия, ике теллек һәм күп телле, аббревиация, риторика, рус сленг проблемалары буйынса тиҫтәләгән фәнни эш яҙа.
Бескачанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Липатов Александр Тихонович
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
Уны ораторлыҡ сәнғәте һәм телмәр мәҙәниәте оҫтаһы тип иҫәпләйҙәр, быға ул «За гранью слова — даль», «Основы риторики», «В злате кованное слово» китаптарын арнай.
1976 йылдан СССР журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй һәм республика матбуғатында проза һәм шиғри йыйынтыҡтарға 60-тан ашыу инеш һүҙ, уларға рецензиялар, күп һанлы аналитик баҫмалар, мари яҙыусылары ижады тураһында мәҡәләләр һәм уларҙың әҫәрҙәренә рецензиялар авторы. Мәҫәлән, А. Крупняков, Л. Васильев, шағир С. Вишневский, М. Майне, М. Казаков, Г. Матюковский, А. Сычев, В. Осипов-Ярч, И. Смоленцев, Г Калинкин, Н. Кожаев, А. Спиридонов, А. Подольский, В. Попов, А. Хобер, Ю. Цветкова, Л. Володин, Мамайкина, М, Н. Буденков, композитор Л. Сахаров тураһында мәҡәләләр уның ҡәләме аҫтынан сыҡҡан. Тәжрибәле тәнҡитсе А. Т. Липатов Мари Республикаһының күп шағир һәм прозаиктарына тормошта юллама биргән. Ул үҙе лә шиғыр яҙған. А. Т. Липатов Мари театрының үҫеше, шулай уҡ М.Шкетан исемендәге мари театры һәм Э.Салаев исемендәге опера һәм балет театры сәхнәләрендәге яңы постановкалар тураһында (Салаевтың беренсе мари операһы «Акпатыр», Р. Леонковаллоның «Паяцы», Ш. Ф. Гуноның опералары, Легарҙың «Севильский цирюльник» Д. Россини, «Севильский цирюльник» оперетталары, А.Бедычевтың «Жить хорошо» балеты, А. Лупповтың «Лесная легенда» һәм «Прерванный праздник» тәүге милли балеты, А. Эшпайҙың «Ангара», П.Чайковскийҙың «Аҡҡош күле» һәм «Щелкунчик», В. Щербачевтың «Табачный капитан», А.Островскийҙың «Не было ни гроша…» М. Сторожевның «Требуется героиня», «Земной поклон» драмалары буйынса спектаклдәр, А. Эшпайҙың «Любить воспрещаться» мюзиклы һ. б.), шулай уҡ килеүсе театрҙарҙың гастролдәре тураһында күп яҙа.
Үҙ ваҡытында билдәле күп кешеләр менән таныш булған: маршал Г. К. Жуков етәкселеге аҫтында хеҙмәт иткән, Черчилдең телмәрен тыңлаған, шәхси КПСС Үҙәк комитеты секретары Л. И. Брежнев ҡабул итеүендә булған, М. И. Калинин, К. Чуковский, П. Бажов, М. Зощенко, Л. Леонов менән аралашҡан.
Рәсим (исем)
Рәсим — башҡорт ир-ат исеме, төрки халыҡтарҙа ла киң таралған.
Липатов Александр Тихонович
Ғилми хеҙмәттәре
Дәреслек һәм уҡыу әсбаптары :
Рәсим (исем)
Этимологияһы
Рәсим башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе рәссам, художник, рәсем төшөрөүсе тигәнде аңлата.
Липатов Александр Тихонович
Ғилми хеҙмәттәре
Монография һәм монографияла бүлектәре, ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы:
Рәсим (исем)
Этимологияһы
= Билдәле шәхестәр = Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы (14 декабрь 1951 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, генерал—майор, 2002—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Омск өлкәһе буйынса идаралығы етәксеһе, 2010—2012 йылдарҙа Омск өлкәһе хөкүмәте рәйесе урынбаҫары, Омск ҡалаһының вице-мэры. Почёт ордены кавалеры (2007). Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәре.
Липатов Александр Тихонович
Хәтер
Александр Тихонович Липатов йәшәгән һәм эшләгән йортта мемориаль таҡтаташ (Йошкар-Ола, Совет урамы, 105)]] 2015 йылдың 25 майында Йошкар-Олала Филолог көнөндә Александр Тихонович йәшәгән Совет урамы буйынса 105-се йортта мемориаль таҡтаташ асыла.
Рәсим (исем)
Этимологияһы
Әмиров Рәсим Зәкир улы (28 февраль 1923 йыл — 2 декабрь 1995 йыл) — терапевт, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1991), медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1970). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977).
Нәсибуллин Рәсим Мөхлис улы Насибуллин Расим Мухлисович; (15 июнь 1960 йыл) — рәссам, график. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008). Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, Рәсәйҙең ЮНЕСКО ҡарамағындағы ижади союзы ағзаһы.
Шакиров Рәсим Сабирйән улы (1956 йыл) — төҙөлөш тармағы эшмәкәре. «Нефтекама төҙөлөш-монтаж идаралығы» яуаплығы сикләнгән йәмғиәт директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
Акчурин Рәсим Сөләйман улы (24 декабрь 1931 йыл) — СССР хәрби етәксеһе, генерал-полковник (1990 йылдың 17 декабре)
Барели
Барели, ҡайһы берҙә Барейли (बरेली, بریلی, Bareilly i/ — Һиндостандың Уттар-Прадеш штатының төньяҡ өлөшөндәге ҡала. Шул исемдәге округтың административ үҙәге.
Географияһы
Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 165 метр. Рамганга йылғаһы буйында, Лакхнауҙан төньяҡҡа 252 км һәм Нью-Делиҙан көнсығышҡа табан 250 км алыҫлыҡта, Уттаракханд штаты сигендә урынлашҡан. Гималай һырттары ҡаланан төньяҡҡа табан 40 саҡрым алыҫлыҡта башлана.
Халҡы
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡала халҡы 979 933 кеше тәшкил итә. Халыҡтың грамоталылыҡ кимәле: 84 % (2011 йылға), 2001 йылда был күрһәткес 81 % тәшкил итә. Һиндуизм инаныслылар 52 %, мосолмандар — 34 %, сикхтар — 10 %, башҡа диндәр — 4 % тәшкил итә. Төп телдәргә һинд, инглиз, урду һәм пәнжәби телдәре инә.
Йылдар буйынса ҡала халҡының һаны динамикаһы: Сығанағы:
Транспорты
Барели аша № 24 (Дели — Барели — Лакнау) һәм № 74 һанлы милли шосселар үтә (Дехрадун — Барели). Илдең төньяғындағы ҙур ҡалалар менән тимер юл бәйләнеше бар, ҡаланы 6 тимер юл станцияһы хеҙмәтләндерә. Яҡындағы аэропорттар Дели һәм Лакнауҙа урынлашҡан (икеһенә лә алыҫлығы яҡынса 250 км).
Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы
Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы (7 февраль 1873 йыл — 1959 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, телсе, табип. Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе (26.01.1919—03.1919). Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1943).
Биографияһы
Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы (Мстислав Александрович) Ҡулаев 1873 йылдың 7 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үҫәргән улусының (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Ейәнсура ауылында тыуған. Әсәһе Йәнифә Садыҡ ҡыҙы һәм атаһы Сәхипгәрәй Муса улы урта хәлле крәҫтиәндәре булғандар. Ҡартатаһы — Муса Торһонбай улы башҡорттарҙың үҙ ирке өсөн көрәштә ҡатнашып, ситтә йөрөп вафат була. Сығышы менән үҫәргән ырыуы башҡорттарынан.
Башта ауылдарындағы мәсет янындағы мәҙрәсәлә һәм рус-башҡорт мәктәбендә уҡый. Артабан 1886—1896 йылдарҙа Ырымбур гимназияһында белем ала һәм уны алтын миҙал менән тамамлай. 1896—1902 йылдарҙа Ҡазан Император университетының медицина факультетында "Башҡорт стипендияһы"на уҡый. Шул уҡ ваҡытта 1899—1900 йылдарҙа Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенә, Ырымбур губернаһы Верхнеурал һәм Орск өйәҙҙәренә экспедицияларында ҡатнаша, башҡорт һәм татар йырҙарын, мәҡәлдәрен, әйтемдәрен, йомаҡтарын һәм әкиәттәрен йыя. Университетҡа тик христиандар ғына алынғас динен алмаштырырға мәжбүр була, һәм христиан динен алып Мстислав Александрович тип исемен үҙгәртергә ризалыҡ бирә. Башҡа мәғлүмәт буйынса, уҡыған осорҙа хәлле генә бер рус ҡыҙына өйләнер өсөн исемен һәм динен алыштыра, уларҙың өс ҡыҙы тыуа.
1902 йылда Ҡазан губернаһы Тәтеш өйәҙенең Кесе Ялсыҡай ауылының земство дауаханаһына табип итеп тәғәйенләнә. 1903—1913 йылдарҙа Ҡазандың Александровск ҡала дауаханаһында һәм башҡа һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында эшләй.
1910 йылда медицина докторы дәрәжәһенә имтихандар тапшыра, әммә хеҙмәтен ваҡытында тамамлап өлгөрә алмай. 1913 йылда Варшава ҡалаһына эшкә күсерелә. 1914—1917 йылдарҙа Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 275-се запас ялан госпиталенең баш табибы булып хеҙмәт итә. 1917 йылда Ҡазанға ҡайтып Шамовск ҡала дауаханаһының терапевт бүлегендә өлкән ординатор булып эшләй.
Юныс Бикбов саҡырыуы буйынса Ырымбурға килә. 1918 йылдың авгусынан алып Башҡорт Хөкүмәтендә эшләй һәм башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушылып китә. 1919 йылдың 26 ғинуарында хөкүмәт рәйесе һәм Башҡортостан хәрби-революцион комитеты ағзаһы итеп һайлана. Мәскәүҙә үҙәк совет власы вәкилдәре менән һөйләшеү алып барған башҡорт делегацияһын етәкләй һәм 1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү»гə ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша. Мәскәүҙән ҡайтышлай Ҡазанға ғаиләһенә бара, бында тиф менән ауырып дауаханаға эләгә һәм сәйәсәттән китергә мәжбүр була.
1919 йылдың сентябренән алып Ҡазанда хәрби госпиталдең баш табибы булып хеҙмәт итә. 1921—1928 йылдарҙа ҡаланың Булаҡ аръяғы өлөшөндәге үҙе ойошторған дауаханаһының баш табибы була, шул уҡ ваҡытта Ҡазан туберкулёз диспансерында 1950-се йылдар аҙағына тиклем эшләй. Медицина өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ғилми эшмәкәрлеге
Башҡорт теленең фонетикаһын, морфологияһын, синтаксисын, лексикологияһын өйрәнә. Туған телдең өндәрен, уларҙың үҙенсәлектәрен тикшереп һәр өнгә хәрефтәр билдәләй. 1912 йылда Ҡазанда «Башҡорттар өсөн өн әйтелеше нигеҙҙәре һәм әлифба» («Основы звукопроизношения и азбука для башкир») исемле китабын донъяға сығара. Уның был китапта урын алған башҡорт алфавиты 34 хәрефтән тора, башҡорт өндәрен тулыһы менән сағылдырыр өсөн, кириллица хәрефтәре менән бергә грек графикаһы ҡулланылған.
Ҡулаевтың 1919 йылда башҡорт телендә сыҡҡан «Әлепей» исемле китабы революциянан һуң сыҡҡан тәүге башҡорт әлифбаһы булып тора. Телсе үҙенең тикшеренеүҙәрендә башлыса башҡорт теленең көньяҡ диалектына, үҫәргән башҡорттарының һөйләү теленә нигеҙләнгән һәм барлыҡ хеҙмәттәрендә тик үҙе төҙөгән алфавитты ҡулланып яҙған. Фольклор буйынса ла материалдар йыйған.
Рәсәй фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Ғилми архивында Ҡулаевтың «Башҡорт теленең ҡылымдары», «Үҫәргән башҡорттары теле грамматикаһы», «Башҡортса-русса һүҙлек», «Башҡорт теленең һүҙбәйләнеше», «Үпкә туберкулёзын диагностикалау буйынса очерктар» һ. б. күп кенә баҫылмаған ҡулъяҙмалары һаҡлана.
Арвисъю
Арвисъю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вараждин соборы
Тарих
Вараждин соборы иҫке ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Хәҙерге заманда торған сиркәү биналары1642 йылда төҙөлә башлай һәм 4 йыл үткәс башлыса тамамлана. Ғибәҙәтхананы иезуиттар төҙөй. Төҙөлөш урындағы бай граф Гаспар Драшкович аҡсаһына төҙөлә. Ризницаны төҙөү 1656 йылда тамамлана, ә һуңғы ҡиәфәтен ғибәҙәтхана саңдар манараһы күтәртелгәс 1676 йылда ала.
1679—1691 йылдарҙа ғибәҙәтхана янында иезуит колледжы төҙөлә Хәҙер колледжы бинаһында Загреб университетының ойоштороу һәм информатика факультеты урынлашҡан. Шул уҡ ваҡытта берҙәм архитектура комплексы итеп йәмәғәт гимназияһы бинаһы (хәҙер Вараждин епискобы резиденцияһы) төҙөлә.
1773 йылда иезуиттар ордены тарҡатылғандан һуң һуң ҡорам монах-паулиндар ҡулына күсә, һуңынан епархия сиркәүе була. Айырым Вараждин епархияһы барлыҡҡа килгәндән һуң, 1997 йылда ҡорам афедраль собор сиркәүе була
Архитектура
Элек бөтә алты капеллала ла миһбар ҡуйылған була, хәҙер уларҙың өсәүһе генә һаҡлана. Соборҙың органы күп тапҡыр үҙгәрә,хәҙерге замандағыһы 1988 йылдан 1998 йылға тиклем төҙөлгән. Вараждин соборында йыл һайын «Вараждин барокко кисәләре» үткәрелә һәм концертта сиркәү органында музыкаль әҫәрҙәр уйнала.
Печка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атин-Пеу
Атин-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 678 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яуызлыҡ
Киң мәғәнәлә яманлыҡ был торошто тыуҙырыусы  негатив хәлдәрҙе индерә. Был мәғәнәлә «яуыз» терминына кешеләр тарафынан кире баһа бирелгән һәм ниндәй ҙә булһа яҡтан шелтәләнгән нәмә ҡаратыла. Мәҫәлән, ялған да, тә яуызлыҡ төшөнсәһенә тап килә. Тығыҙыраҡ мәғәнәлә яманлыҡ тере йән эйәләренең ғазабын һәм улар тарафынан әхлаҡи тәртипте боҙоуҙы аңлата. Донъяла яуызлыҡ йәки изгелек өҫтөнлөк итеүе тураһындағы мәсьәлә пессимист һәм оптимистар араһындағы бәхәс предметын тәшкил итә.
Һауа һәм Әҙәмдең яманлығы һәм түбән төшөүе. Тәүгонаһ
Ибраһими диндәрҙең изге яҙмаларында кешелек тарихы Йәннәттә кешенең ҡарышыуынан башлана: Әҙәм һәм Һауа искушение Иблистең аҙҙырыуына бирешә, һәм шулай итеп, тәүге гонаһ ҡылына.
Христианлыҡтағы тәүгонаһ концепцияһы бөтә кешелек өҫтөндә торған ырыу мөһөрө һәм яуызлыҡ мисәте характерын ала.
Иудаизмда Әҙәм һәм Һауа гонаһы күпкә йомшаҡ баһалана. Торала Иблис функцияһы — ул бары тик прокурор, ғәйепләүсе функцияһы, әммә бөтөнләй  персоналаштырылған яуызлыҡ түгел. Бынан тыш, иудаизмда беҙҙең донъя тәүге кешеләрҙе тоталь язалау булып, гонаһ — төҙәтерлек, ә Әҙәм һәм Һауаны ожмахтан ҡыуыу тап «матди», беҙҙең донъяны, йәнләндереү (күтәреү) кәрәклеге сиктәрендә уйланылған булып күҙ алдына баҫа.
Ламыш
Ламыш — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таранжуль йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Яуызлыҡ
Христианлыҡта яуызлыҡ концепцияһының үҙгәреүе
Христианлыҡ, бөтә кешелек өҫтөнә мисәт итеп һуғылған тәүгонаһ тураһында күҙаллауҙар менән бергә, тыуҙырыусы Хоҙай тәбиғәте һәм кешенең мәхлүк тәбиғәте араһында аралашсы булып торған синтетик фигураны: фигураһын индерә.
Ламыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яуызлыҡ
Христианлыҡта яуызлыҡ концепцияһының үҙгәреүе
Ғайса Мәсих бәйғәмбәр бер юлы ике тәбиғәткә — хоҙайҙыҡына ла, кешенекенә лә эйә — һәм, христианлыҡҡа ярашлы, уның донъяла күренеүе ырыу ләғнәтен һәм кешелектең аҙыу гонаһы кисерелеүен һәм Алла менән яңы килешеүҙе, ды белдерә.
Шулай итеп, донъяла яуызлыҡ бөтөрөлмәй, әммә кешегә мәхлүк төйәгенән ижад ҡосағына кире ҡайтарырға вәғәҙә бирелә. Мәхлүк донъяһы һәм яралтыусы араһында айырылыу юҡ ителмәй, әммә Ғайса Мәсихи бәйғәмбәр үҙе, яралтыусы һәм мәхлүк араһындағы йәшәйеш айырмаһын тултырып, ҡорбан һәм бүләк булараҡ сығыш яһай.
Яуызлыҡ проблемаһын хәл итеү
Христианлыҡтағы  — принципиаль тарихи. Ул Алланың ихтыяры буйынса барлыҡҡа килмәгән һәм башланғысҡа эйә. Һәм Алла ихтыяры буйынса яуызлыҡ еңелер һәм уның аҙағы булыр.
Христианлыҡта кешелек тарихы тәүге тапҡыр ғаләм мәғәнәһенә эйә Тарих, Мистерия булып күҙ алдына баҫа.
Христиан догматы дәүер ахыры килер, яуызлыҡ еңелер, ә үлеләрҙән дөйөм терелеүе  менән бәйле булыр тип хәбәр итә.
Алланы аҡлау
Һәр нәмәгә ҡөҙрәтле һәм изге Алла яралтҡан донъяла яуызлыҡ булыуын аңлатыу мәсьәләһе христиан мәҙәниәтендә үҙәк  мәсьәләләрҙең береһе булып тора: ниңә һәр нәмәгә ҡөҙрәтле Аллаһы тәғәлә донъяны яуызлыҡ булдырыу мөмкинлегенән башҡа барлыҡҡа килтергән?
Дөйөм алғанда, христианлыҡ был һорауға шулай яуап бирә: Аллаһ, әммә Ул да ваҡыттан ситтә, шуға уға ҡарата ябай «бөйөклөк» тураһындағы күҙаллау ҡулланылмай, яуызлыҡ ҡотолғоһоҙ еңелә, әммә бының өсөн кешеләр (христиандар) бөтә тырышлығын һалырға тейеш. Яуызлыҡ был донъяла түгел, әммә уның ахырынан һуң еңеләсәк. Аллаһы тәғәлә үҙенең ихтыяр азатлығына эйә тере йәндәрен ярата, әммә яуызлыҡ ихтыяр азатлығы эҙемтәһе булып тора. Алланың юл ҡуйыуы буйынса Яуызлыҡ ҡотолғоһоҙ. Был шул уҡ фәрештә йәндәргә лә ҡағыла.
Гонаһ һәм яуызлыҡ бар, әммә Аллаһ бар иткән кеүек түгел, ә Аллаһы тәғәлә бар итмәгән кеүек һәм  Аллаһы тәғәләнең ижад емештәрен күрергә ҡамасаулай, уны ышыҡлай. Гонаһ һәм яуызлыҡ Метафораһы, христианлыҡта ысынды күреүгә ҡамасаулаусы шаршау кеүек бик ныҡ таралған һәм ул изгелекте ҡараңғылатҡан айыра белмәү һәм наҙанлыҡ, платонизм, веданта, буддизм концепцияларына формаль (һәм тик формаль) яҡын.