cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәскәй (ауыл)
Географияһы
Ауыл Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, урман зонаһында, Мәскәй йылғаһы буйында райондың административ үҙәге Сыбаркүл ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа яҡынса (тура юлдан) 19 километр йыраҡлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 319 метр.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр 48,6 %, ҡатын-ҡыҙҙар— 51,4 % тәшкил итте.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 89 % тәшкил итте.
Урамдары
Ауыл биш урамдан тора.
Мәһәр
Мәһәр (مهر) — Ислам фикһында никахлашҡанда кейәү кәләшенә бирә торған мал, аҡса. Мәһәр никахтың төп шарттарының береһе.
Мәһәр күләме
Башҡорттар хәнәфи мәҙһәбкә инә. Был мәҙһәбтә иң кәм мәһәр 33,6 грамм көмөш йәки 4,8 грамм алтын
Мәһәр төрҙәре
Мәһәр килешеү буйынса ике өлөшкә бүленеүе ихтимал: никахлашҡанда ҡулға бирелә торған мәһәр — нәҡид һәм кисектерелгән, туйҙан һуң түләнә торған мәһәр — насиә. Мәһәр ире үлгән осраҡта йәки талаҡ әйтелеп никах тарҡалғанда ҡатында ҡала. Мәһәр бөгөнгө көндә барлыҡ мосолман дәүләттәрендә лә һаҡланып килә.
Мәһәр менән ҡалым бер үк түгел. Ҡалым кәләштең ата-әсәһенә ҡыҙҙары өсөн бирелә, ә мәһәр кәләштең үҙенә бүләк ителә. Мәһәрҙең мотлаҡлығы Ән-Ниса сүрәһенең 4-се аятында әйтелә.
Шарттары
Мәһәр сифатында хаҡ ҡуйырға  йә мөлкәт иҫәбенә индерергә  мөмкин булған зиннәтле әйбер, аҡса булыуы ихтимал. Хәҙистәрҙән күренеүенсә, Мөхәммәт с.ғ.с. сәхәбәләренә  никахланғанда кәләштәренә  мәһәр бирергә ҡушҡан. Хатта бик фәҡир генәләре лә ҡулынан килгәнсә бүләк биргән. Бының буйынса ғөләмәләр бер фекерҙә тора (ижмә).
Әгәр никахланғанда мәһәр күләме буйынса һөйләшелмәгән булһа, был осраҡта  шәриғәттә ҡаралған иң кәм күләм бирелә. Хәнәфи мәҙһәбтә минималь мәһәр  33,6 грамм көмөш йәки 4,8 грамм алтын хаҡы тора;  мәликиҙәрҙә — өс дирһәм; жафари  мәҙһәбтә  мәһәр итеп нимә бирергә лә ярай, хаҡы билдәләнмәй. . Мәһәрҙең  максималь дәүмәле билдәләнмәгән. Ҡайһы бер илдәрҙә мәһәр кимәлен закон нигеҙендә сикләү ҡаралған.
Барлыҡ сөнни мәҙһәбтәрҙә (мәликиҙәрҙән башҡа) мәһәр фарыз һаналмай
Чуплега
Чуплега (Чупленга, Чепленга, Сопля) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фирғәүен
Фирғәүен – Боронғо Мысыр монархының титулы. Боронғо Мысыр халҡы фирғәүендең Мысыр хакимлығы аллаһы Хор булыуына ышанған.
«Фирғәүен» термины «бөйөк йорт», «һарай» тигән мәғәнәгә эйә, һәм тәүбашлап Мысыр хакимы йәшәгән һарай шулай тип аталған, тип фаразлайҙар. Мысырҙың тәүге фирғәүене - Түбәнге Мысыр менән Үрге Мысырҙы берләштереүсе, Беренсе династияны нигеҙләүсе Мысыр батшаһы Минес. Һуңғыһы иһә – Клеопатра VII.
Тәхеткә ултырыу тантанһында фирғәүенгә ике таж кейҙерәләр: ҡыҙыл – Түбәнге Мысыр тажы һәм аҡ – Үрге Мысыр тажы. Шулай уҡ фирғәүендәр киң билдәле буйлы баш кейеме – менес йөрөтә, ҡайһы берҙә был баш кейемен ике таж менән кейгәндәр. Ҙур тантаналар ваҡытында улар бынан тыш эйәктәренә яһалма һаҡал беркеткән.
Тымская
Тымская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тымская ҡылымығының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сяйванте-Яха
Сяйванте-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чугорь-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Коркино районы
Коркино районы — Силәбе өлкәһендә район.
Сяйванте-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Коркино районы
География
Район
Ҡоролош
3 берекмә 7 тораҡ пункттар берләштерә:
Сяйванте-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тота
Тота — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асҡар (Әбйәлил районы)
Асҡар (Аскарово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, район үҙәге, Асҡар ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8378 кеше. Почта индексы — 453620, ОКАТО коды — 80201810001.
Географик урыны
Асҡар ауылы Таңғатар йылғаһы буйында, Өфө ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 350 километр һәм Магнитогорск (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 47 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Таңғатар йылғаһы буйлап Асҡар (Әбйәлил ауылы) барлыҡҡа килгән. Хәҙерге Бөрйән районындағы шул уҡ исемле ауылдан айырыу өсөн уны 1-се Асҡар тип атағандар. Нигеҙ һалыусыһы Асҡар Бейешев булған, 1834 йылда уға 73 йәш тулған. Уның балалары Мөхәмәткәрим, Мөхәмәтхәким, Килдейәр, 1787 йылда Мөхәмәтйәр (уның балалары Ишйәр, Аллаяр, Алламорат) тыуған. Асҡарҙың өлкән ағаһы Хужа Бейешев (балалары Ишмөхәмәт, Ишәле) билдәле. Ауылдың икенсе исеме Түңгәүер улусы старшинаһы, Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Әбйәлил Яҡшыбаев исеменән килеп сыҡҡан. Уның улдары Әбделмәннән (улдары — Ишҡужа, Мөхәмәтфәйез (уның балалары Абдулла, Уйылдан, Ғитиәтулла) һәм йорт есаулы булып хеҙмәт иткән Абдулмоталлап (1786—1820). Абдулмоталлаптың улдары — Мөхәмәтвәли, Мөхәмәтйосоп, Сәйфелмөлөк. Асҡар Бейешев менән Әбделмәннән Әбйәлилевтең йәшен сағыштырһаҡ, уларҙың бер йәштә булыуын күрербеҙ — икеһе лә 1761 йылда тыуғандар. Әбйәлил атамаһы Асҡарҙан алдараҡ булғаны асыҡлана. Шулай уҡ ауылдың барлыҡҡа килгән ваҡыты XVIII быуаттың 30—40-сы йылдарына тап килә.
V рәүиз мәғлүмәттәре буйынса, Асҡарҙа 23 ихата булған, унда 96 ир-ат һәм 59 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. X йәниҫәп мәғлүмәттәре 81 йортта 237 ир-егет һәм 230 ҡатын-ҡыҙ йәшәгәнен күрһәтә.
1865 йылда улустың үҙәген Әхмәт ауылынан Әбйәлил ауылына (1-се Асҡар) күсерелә, унда улус хөкүмәте ойошторола, аҙна һайын баҙар үткәрелә, мәсет эшләй.
Инйәр-ҡатайҙар, ҡыпсаҡтар, ҡарағай-ҡыпсаҡтар һәм тамъян-түңгәүерҙәр урынлашҡан Көньяҡ Уралдың үҙәк өлөшөн этнографтар көнсығыш (Урал аръяғы) өлкәһе менән бик күп уртаҡ һыҙатлы тау өлкәһенә индерә.
Ыласын менән дә, йәнлек баҫтырып та һунар итмәгәндәр. Башлыса эре мөгөҙлө мал үрсетеү менән шөғөлләнгәндәр, әммә ҡышҡы яуым-төшөмдөң көслө булыуы сәбәпле, уларҙың малдары тибендә туҡлана алмаған. Ҡымыҙ һәм ҡорот эшләү киң таралыу ала. Күн һауыт-һаба бында ағастан эшләнгәндәре менән алмаштырыла. Ер өҫтөнә иҙән түшәлгән, ҡабыҡ ҡыйыҡлы һәм йылытыу өсөн сыуалы булған ағас өйҙәр ҡышҡы торлаҡ булып хеҙмәт итә. Ситән йорттар булмаған. Ғәҙәти йәйге торлаҡтары — бүрәнә бурама. Шулай уҡ ҡабыҡ аласыҡ һәм конус формаһындағы ҡыуыштар ҙа булған.
Асҡарҙар — малсылар. 75 йорттоң 55-кә яҡыны ылауға тейәлеп йәйләүгә сыҡҡан. 25 майҙан 1 июнгә тиклем — Маяғашлы, июнь-июль айҙарында — Көрәк, август аҙағына тиклем Наяғаҙы, Ирғәйле йылғалары буйлап күсеп йөрөгәндәр.
XIX быуаттың 40-сы йылдары башында 451 кеше йәшәгән 75 йортҡа 530 ат, 300 һыйыр, 200 һарыҡ һәм 40 кәзә тура килә. Игенселек яйлап халыҡтың көнкүрешенә үтеп ингән. 1842 йылда 450 кешенең һәр береһенә 7,3 бот яҙғы иген сәселгән. Ужым игене әлегә билдәле булмаған, 16 бот ҡына сәскәндәр.
Был өлкәлә умартасылыҡ та, солоҡсолоҡ та улустың көнсығышына ҡарағанда сағыштырмаса күберәк таралыу алған.
1919—1930 йылдарҙа Асҡар (Әбйәлил) ауылында Тамъян-Түңгәүер улусының үҙәге булған. 1920 йылда Асҡар ауылындағы 284 ихатала 1193 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (90,5 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Асҡар ауылында күп профилле колледж, 1-се һанлы Асҡар урта мәктәбе, гимназия, балалар баҡсалары, сәнғәт мәктәбе, балалар ижад йорто, йәш техниктар станцияһы, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, «Юрға» ат спорты мәктәбе, «Батыр» физкультура-һауыҡтырыу комплексы, үҙәк район дауаханаһы, табип амбулаторияһы, район китапханаһы, Әбйәлил музейы бар. «Әбйәлил» һәм «Осҡон» гәзиттәре нәшер ителә.
Урамдары
) {{Колонки|конец}}
Шайтантау (тау һырты)
Шайтантау (халыҡ телендә «Яутүбә» тип тә атала) — Көньяҡ Уралдағы урманлы, далалы тау һырты (Шайтан-тау ҡурсаулығы менән бутамаҫҡа). Төньяҡ өлөшө Башҡортостан Республикаһына ҡарай, көньяҡ өлөшө Ырымбур өлкәһенә инә.
Географик урыны
Шайтантау Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура, Йылайыр һәм Хәйбулла райондары, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә урынлашҡан. Йылайыр яҫы таулығының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Һаҡмар һәм Ҡороил йылғалары араһында меридиан буйлап һуҙылған. Көньяҡ Урал далаларына терәлеп тора.
Шайтантау һыртында кембрий дәүеренән ҡалған эзбизташтар бар. Был тау тоҡомдары 500 миллион йыл элек диңгеҙ аҫтындағы риф ҡалдыҡтарынан хасил булған.
Тау һыртының майҙаны — 30,5 кв. км, оҙонлоғо — 45 км, киңлеге — 10 -дан 20 км-ға тиклем. Максималь бейеклек диңгеҙ кимәленән 619 метр. Иң түбән урындары 210 метр тирәһендә. Түбәнәйеү уртаса алғанда 200—250 метр тәшкил итә. Бындай ҡырҡа айырма һөҙөмтәһендә тау битләүе һыу менән ашалып, телгеләнеп бөткән.
Тау һыртынан Ҡороил йылғаһы башлана. Ҡороил һәм Һаҡмар йылғаһына Шайтантауҙан бик күп шишмәләр килеп ҡушыла. Тик йәйгелеккә бөтәһе лә тиерлек ҡороп бөтә. Һыу төптәре эре-эре таштарҙың тәртипһеҙ өйөмдәренән тора. Һырттың төньяҡ өлөшөндә «Шайтан-тау» заказнигы (хайуандарҙы һаҡлау буйынса), Ырымбур өлкәһенә ҡараған көньяҡ өлөшөндә «Шайтантау» ҡурсаулығы төҙөлгән.
Шайтан-Тау — дәүләт ҡурсаулығы 2014 йылдың 12 октябрендә булдырылған. Һаҡланыусы биләмәнең майҙаны 6726 гектар (67,26 км²), ҡурсаулыҡ зонаһы 12925 гектар майҙанды тәшкил итә.
Ул бөтәһе 4 кластерҙан тора һәм Ырымбур өлкәһе менән Башҡортостандың сиктәш биләмәләрендә ята. Ике яҡтың да сиктәре аша үтә. Ҡыуандыҡ урман хужалығына (лесничество) инә.
Ҡурсаулыҡта тайгала йәшәүсе байтаҡ хайуандарҙы осратырға мөмкин: һоро айыу, мышы, ҡабан, урман һыуһары, һеләүһен, тейен, бурһыҡ. Дала төрҙәренән байбаҡ һәм йомран, сипылдаҡ йәшәй.
Ҡоштарҙан: балабан, сапсан, кәлмәргән, бөркөт һәм көсөгән бар. Шулай уҡ һаҙ ташбаҡаһы ла осрай. Һирәк осраусы бөжәктәрҙән аполлон һәм махаон күбәләктәре иҫәпкә алынған. Тау тоҡомдарының ярылған урындарында боронғо бөжәктәрҙең һәм үҫемлектәрҙең ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтарын табырға була.
Ҡурсаулыҡ төҙөүҙөң төп сәбәбе — имәнле далаларҙы, шулай уҡ, һирәк ҡалған хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе ҡурсалау. Унан тыш был яҡ төбәктәге туризмды һәм тирә-яҡ мөхитте өйрәнеүгә ярҙам итергә тейеш.
Үҫемлектәр донъяһы
Тау һыртында бик үҙенсәлекле үҫемлектәр донъяһы: тар ғына һыуайырғыс һыҙатта ҡылғанлы-төрлө үләнле тау далаһы һуҙылған. Унда ике төр ҡылған (тар япраҡлы һәм Залеский), Шелль һолобашы, себер бысағуты, күк умырзая, тау ҡымыҙлығы (горец горный) ныҡ таралған.
Дала ҡыуаҡлыҡтары күп. Сәскә атҡан мәлдәрендә тау битен сағыу төҫтәргә мансыйҙар. Сейәнең һәм тубылғының аҡ сәскәләре тау битләүҙәрен аҡ ҡар һипкән төҫлө итһә, һары акацияның сәскәләре һары көрпә һымаҡ төҫ бирә, ә кәзә таллығы тауҙы алһыу гөлләмә итеп балҡыта. Тауҙың көньяҡ битләүе текәрәк. Унда, ғәҙәттә, ташлы далалар урын алған. Бында гибридлы ҡуян кәбәҫтәһе, кейәү үләне, тау һарнаһы (горноколосник колючий), казак артышы (можжевельник казацкий) урын алған.
Реликт һәм эндемик үҫемлектәрҙән ысыҡлы аҡтамыр (пырей инееватый), һолобаш йәки ялған ҡылған (овсец пустынный), урал ҡәнәфере, альп астраһы, ҡояш яратыусы клаусия үҫә.
Һыуайырғыстан битләү буйлап Һаҡмар, Ҡороил һәм Бухарса йылғаларына ҡарай тоташ урман һыҙаты һуҙыла. Киңлеге бер нисә йөҙ метрҙан алып 2-3 км-ға тиклем. Унан төньяҡҡа ҡараған битләү яғына тар ғына урман тармаҡтары айырыла. Ландшафт тотошлай тиерлек киң япраҡлы урмандарҙан тора. Төньяҡҡа һуҙылған тармаҡтарҙа ҡайын, уҫаҡ, йүкә, ҡараманан торған ҡуйы шырлыҡтар китә. Көнсығыш битләүендә янғындар һәм ағастарҙы ҡырыу һөҙөмтәһендә урман бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан тиерлек.
Урмандың өҫкө сиктәрендә ҡайын һәм уҫаҡтан әрәмәләр өҫтөнлөк итә. Көнбайыш һәм көньяҡ битләүҙәрҙе, үҙәктәрҙең өҫ яғын имәнлектәр биләй. Ә аҫҡы ярус фәрҙә йәки еҫле балтырған (сныть), ҡолонғойроҡ (вейник), ҡара бөрлөгәндән торған ҡуйы үләнлек менән ҡапланған.
Һирәкләп кенә урман ситтәрендә, йырын баштарында яңғыҙ ғына ҡарағай, ҡарағас осрап ҡуя. Шайтантау Урал тауҙарындағы имәнлектәрҙең иң көньяҡ сиге булып тора. Шулай уҡ урал айыуҙарының ареалы ла сикләнә. Бында 74 һирәк осраусы үҫемлек асыҡланған.
Фауна
Туғайҙарҙа тирәк баштарында ҡәлмәргән (балыҡсы ҡарсыға), балабан оя ҡора. Кеше аяғы баҫмаҫ ҡаяларҙы сапсан төйәкләй. Һирәк ағаслы һыубаҫар туғайҙарҙа, тауҙарҙағы имәнлектәрҙә таҙғара (орел-могильник) үҙ иткән.
Бурлы күлдә һаҙ гөбөргәйеле осрай. Йылғыр кеҫәртке, тере бала тыуҙырыусы кеҫәртке бик күп. Бөжәктәрҙән һирәк осраған күбәләктәр: аполлон, махаон осрай. Ғалимдар тарафынан бында 40 төр имеҙеүсе, 101 төр ҡош, 2 төр ер-һыу хайуаны, 5 төр һөйрәлеүсе, 138 төр күбәләк асыҡланған.
Топонимика
Атама — «шайтан» һәм тау һүҙҙәренән алынған. Был тауҙың үтә ныҡ телгеләнгән булыуына, ҡуйы шырлыҡтарҙан тороуына бәйле булырға мөмкин. Шулай уҡ, бында һәр ваҡыт көслө ел иҫә һәм температура ҡырҡа үҙгәреп тора. Быны башҡорттар шайтан этлектәренең береһе тип һанай.
Ҡунаҡбай (Стәрлетамаҡ районы)
Ҡунаҡбай (Кунакбаево) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 132 кеше. Почта индексы — 453146, ОКАТО коды — 80249852003.
Тарихы
Стәрле йылғаһы үҙәненә урынлашҡан Ҡунаҡбай ауылы Тәлтем Юрматы улусының Илсек-Тимер түбәһенә ҡарай, уға нигеҙҙе 1815 йылда Ҡалҡаш ауылынан килеп төпләнгән Ҡунаҡбай Һатлыҡов (1756 йылғы) һала. 1850 йылғы X рәүиз материалдарында 7 ихатала 84 кеше (40 ир-егет һәм 34 ҡатын-ҡыҙ) йәшүе теркәлә. Тупланған мәғлүмәттәр буйынса Ҡунаҡбай Һатлыҡов 1845 йылда вафат була. Ауылда уның уландары: Мөхәмәтрәхим (улдары: Сәфәрғәли, Тимерғәли, Арыҫланғәли, Мәхәмәтвәли һәм Әптелвәли) Ҡотломөхәмәт, үрәдник Мөхәмәтйән, Ғәли (уның улдары: Шаһивәли, Шаһимәрҙән, Шаһингәрәй, Шаһиәхмәт) көн итә.
Түбәнге Тулымка
Түбәнге Тулымка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кантеле
Ка́нтеле  — карел һәм фин сиртмә ҡыллы музыка ҡоралы, көснәгә (гусли) оҡшаған. Боронғо кантеле биш ҡыллы булған, хәҙерге заманда кантеле ҡылдары металдан эшләнә һәм 35-кә етеүе мөмкин. Уйнау өсөн кантелене тубыҡҡа ҡуялар һәм ике ҡулдың бармаҡтары менән ҡылдарын сиртәләр. Кателелә яңғыҙ ҙа уйнайҙар, һәм шулай уҡ, халыҡ эпосы «Калевала»ға ҡушылып уйнайҙар.
Тарихы
thumb|300px| Карел-фин ССР-ы музыканттары йәштәр һәм студенттарҙың II Бөтә донъя фестивалендә ([[Будапешт, 1949 йыл)]] Кантеленың күп быуатлыҡ тарихы бар. Бик күптән үк кешеләр тормошонда кантеле музыкаль инструмент булыуҙан күпкә артығыраҡ булған урын алған. Кантеле — музыкаль инструмент ҡына түгел, ә төньяҡ халыҡтарының үҫешен, хеҙмәтен, мәҙәниәтен берләштереүсе символ булып тора.
Тәүге инструменттар ағастан соҡоп яһалған. Кантеле тартмаһын ерек, ҡайын ағастарынан, ҡылын ат ялынан эшләгәндәр. Музыкаль мәҙәниәт үҫеше менән бергә инструмет та камиллашҡан. Өҫкө декаһын шыршы таҡтаһына эшләй башлағандар. Ат ялы урынына металл сымдар ҡуя башлағандар. Диатоник төҙөлөшлө 5, 10, 12, 16 ҡыллы инструметтар барлыҡҡа килгән. Хәҙерге заманда Карелияла диатоник һәм хроматик кантеле киң таралған. Диатоник кантеле халыҡ музыкаһын башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Классик музыка өсөн хроматик тауыш рәтле инструмент кәрәк.
Беренсе хроматик кантеле эшләүсе, "Калевалы"ны ижад итеүсе, Элиас Лённрот була. Ул 1830—1840 йылдарҙа ике хроматик кантеле эшләй. Уның береһе Финляндия музейында һаҡлана. Финляндияла хроматик кантеле киң таралған. Хәҙерге заманда кантеле-прима, кантеле-альт һәм кантеле-бас тигән төрҙәре эшләнә.
Чурова (Вы ҡушылдығы)
Чурова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антошкин Виктор Николаевич
Антошкин Виктор Николаевич (26 сентябрь 1956 йыл) — ғалим-социолог. 1986 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты, 1989 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты, 1991 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (1990), социология фәндәре докторы (2005), профессор (2011).
Биографияһы
Виктор Николаевич Антошкин 1956 йылдың 26 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы Бала Сытырман ауылында тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға керә. Юғары уҡыу йортон тамамлағас, 1983 йылда Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһының 31-се мәктәбенә эшкә юллана. 1986 йылда Өфөгә килә. Башҡортостан ауыл хужалығы институтында юғары һөнәри белем бирә. 1989 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1991 йылдан башлап БДПУ-ла эшләй.
Фәнни хеҙмәттәре соционика, идара итеү, коммуникациялар һәм белем биреү социологияһына арналған.
110‑дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Петропавловск-Камчатский
Петропавловск-Камчатский (Петропавловск-Камчатский) — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Камчатка крайының административ үҙәге.
Географияһы
Тымыҡ океандың Авача бухтаһы ярында урынлашҡан.
Транспорт
Петропавловск-Камчатский — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Чемберджи Николай Карпович
Чемберджи́ Николай Карпович (24 август 1903 йыл — 22 апрель 1948 йыл) — СССР композиторы. Тәүге башҡорт операһы «Ҡарлуғас»тың авторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1946).
Биографияһы
Николай Карпович Чемберджи́ 1903 йылдың 24 авгусында Царское Селола (хәҙерге Пушкин ҡалаһы) тыуған. Атаһы — Карп Владимирович Чемберджи Император Ғали йәнәптәренең лейб-табибы булып хеҙмәт итә. Карл Владимировичтың ҡатыны композитор А. А. Спендиаровтың ҡыҙ ҡәрҙәше Валентина Афанасьевна була.
Малайға ике йәш булғанда әсәһе Валентина Степановна мәрхүм була. Шунан һуң атаһы улын Ҡырымға мәрхүмә ҡатынының композитор туғаны Александр Афанасьевич Спендиаровтың ғаиләһенә оҙата. 1917 йылда Николай Чемберджи Мәскәүгә китә, унда тәүҙә тапёр булып йөрөй, шунан Мәскәү консерваторияһына инә һәм А. Н. Александровтың композиция класын тамамлай. Үҙәк эшсе йәштәр театрының («ТРАМ») дирижёры була.
Чемберджи ПРОКОЛЛ (Мәскәү консерваторияһы студенттарының производство коллективы) ағзаһы була. Күмәк башҡарыу өсөн йырҙар, марштар яҙа. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Өфөлә тәүге башҡорт операһы «Ҡарлуғас»ты ижад итә. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Н. К. Чемберджи — ҙур симфоник оркестр өсөн күп һанлы әҫәрҙәр авторы, улар араһында — «Тажик сюитаһы», «Молдаван сюитаһы», «Әрмәнстан» симфонияһы, «Сон Дрёмович» балеты. Чемберджиҙы А. В. Нежданова башҡарыуындағы «Улыбка» тигән йыры бик популяр була.
Н. К. Чемберджи йәмәғәт эшмәкәрлегенә күп ваҡытын бүлә, СССР Музыка фондын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша, СССР Композиторҙар союзында яуаплы вазифалар биләй.
Н. К. Чемберджи 1948 йылдың 22 апрелендә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Ҡатыны — пианист һәм композитор Зара Александровна Левина; ҡыҙы — филолог Валентина Чемберджи.
Тулайка
Тулайка (Қиыр Тулайка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сякута-Яха
Сякута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 166 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үҙъйылға (Мейәс ҡушылдығы)
Үҙъйылға — Көньяҡ Уралдағы йылға. Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Бәләкәй йылғалар исемлегенә индерелгән. Мейәс йылғаһының иң эре ҡушылдыҡтарының береһе.
Йылға оҙонлоғо 65 км, бассейны майҙаны — 990 км².
Башы һәм тамағы
Йылға Арғаяш районы Байрамғол ауылынан көнсығыштараҡ ятҡан һаҙлыҡта башлана. Үҙъйылға Мейәс йылғаһына һул яғынан тамағынан 326 км алыҫлыҡта ҡушыла. Арғаяш һәм Сосновка райондары биләмәләренән аға.
Ҡушылдыҡтары
Үҙъйылғаның иң эре ҡушылдыҡаты — Миҙиәк һәм Ключевка ауылында Ключек.. Бынан тыш Үҙъйылғаның тағы ла бәләкәй ҡушылдыҡтары бар, уларҙың исемдәре аныҡланмаған
Тораҡ пункттар
Йылға буйҙарында бик күп ауылда урынлашҡан, шул иҫәптән, Ключевка ауылы һәм Сосновка районы үҙәге Долгодеревенск ауылы. Әлеге ауылдарҙың күпселеге 200 йыл элек нигеҙләнгән. Мәҫәлән, 1693 йылда йылға буйында Үҙъйылға лободаһына нигеҙ һалына, әммә урыҫ күскенселәре бер нисә йыл ғына бында йәшәп өлгөрә, сөнки урындағы халыҡтың даими һөжүмдәре арҡаһында биҫтәне ташлап китергә мәжбүр булалар.
Ҡулланышы
Үҙъйылға эргә-тирәләге ҡасабаларҙы һыу менән тәьми итеү өсөн ҡулланыла.
Үҙенсәлектәре
Йылға Долгодеревенск ауылы тирәһендә бысратылған.
Топонимикаһы
Төрлө сығанаҡтарҙа исеме төрлөсә бирелә: Изюлга, Юзелга, Юзя, Изюлге, Изюелга, Изюльга, Изюлька,, Исюсильга, Узюлга, Зюелга. 1736 йылғы Исәт провинцияһының ландкартаһында Мейәс йылғаһының бер ҡушылдығы башҡорт диалект зильга һүҙе менән билдәләнгән — «йылға» һүҙенән. Урындағы башҡорт халҡы әле лә йылғаны Йылға тип йөрөтәләр. Ошо уҡ картала башҡа бер йылға — Тинес йылғаһының ҡушылдығы, ул Узя, Узю тип билдәләнгән — боронғо башҡорт үҙән һүҙенән. Хәҙерге ваҡытта урыҫ фонетикаһы ҡағиҙәләрнә яраҡлаштырылған бер нисә йылға исеме нығынған: Зюзелга, Зюзелка, Узелга (Урал бассейны).
Силәбе өлкәһендә Зюзелга йылғаһынан тыш ике Зюзелка исемле йылғалар билдәле, уларҙың береһе Итҡул күленә ҡоя, икенсеһе — Тинес йылғаһына.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Мәғлүмәттәр буйынса Рәсәй дәүләт һыу реестры мәүғлүмәттәренә ярашлыИртыш һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс ҡалаһы Силәбе ҡалаһынан алып тамағына тиклем, бәләкәй бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Иртыш.
Айыр (Йүрүҙән ҡушылдығы)
Айыр (Оло Айыр) — Аир — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә, Салауат районы 2-се Иҙелбай ауылы эргәһенән аға, тауҙар араһында сыҡҡан шишмәләрҙән башлана, Кесе Айыр (Кесайыр) тигән һул ҡушылдығы бар, һыуы өҫкө ағышында һалҡын һәм таҙа. Йылға Йүрүҙәнгә һул яҡтан, тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Айырҙың оҙонлоғо 16 км.
Уҙған быуаттың 90-сы йылдарына тиклем Айырҙа төрлө балыҡ, шул иҫәптән бәрҙе, суртан, шамбы һ.б. бар ине, хәҙер бик ныҡ һайыҡҡанлыҡтан, балыҡ бөтөнләй юҡ дәрәжәһендә. Йылғаның Йүрүҙәнгә ҡушылған тирәлә генә оло йылғанан ингән ташбаш кеүек ваҡ балыҡ осрай. Йылға ярҙары буйлап күпләп ерек, муйыл һәм тал ағастары, балан, гөлйемеш һәм ҡарағат кеүек ваҡ ҡыуаҡлыҡтар үҫә. Йылғаның төбө башлыса ташлы.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Улатюшка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хүжәт әл-ислам
Хүжәт әл-ислам (حجة الإسلام — исламды иҫбатлау) шиғыйҙарҙың аятулла һәм бөйөк аятулла менән рәттән дини титулдарының береһе, рангыһы аятулланан түбәнерәк, яҡынса христиан динендәге епископка тап килә.
Тарихы
Башта был титул юғары мөжтәһидтәргә генә бирелә, әммә 1920-се йылдар уртаһынан, юғары мөжтәһидтәр араһында аятулла титулы таралыу менән, урта кимәлдәге ислам ғалимдары өсөн ҡулланыла башлай.
Хүжәт әл-ислам титулын алыу өсөн Һауза юғары дини белем биреү курсын үтергә кәрәк, ул фиҡһ, кәләм, хәҙис, тәфсир, философия һәм ғәрәп әҙәбиәтен өйрәнеүҙе үҙ эсенә алған. Был фәндәрҙе үҙләштергәндән һуң студентҡа хүжәт әл-ислам титулы бирелә, һәм ул мөжтәһид була ала.
Мунсайылға
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Низьва
Низьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбделминев Ким Ғимаҙи улы
Әбделминев Ким Ғимаҙи улы (5 ғинуар 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй химиктехнологы һәм уҡытыусы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003).
Биографияһы
1974 йылда ул Өфө нефть институтын тамамлай.
Артабан Ким Ғимаҙи улы Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй башлай. 1978 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетына эшләргә күсә. 1982 йылдан башлап — лаборатория мөдире, 1996 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 1999 йылдан уҡытыусы вазифаһын биләй.
1998 йылда Ким Ғимаҙи улы техник фәндәр докторы исемен яҡлай, ә 2003 йылда профессор дәрәжәһенә лайыҡ була.
Әбделминевтың ғилми хеҙмәттәре экологик үҙенсәлектәре яҡшыртылған мотор яғыулығын етештереүгә бағышланған. Әбделминев ҡарамағы аҫтында Яңы Өфө, Красноводск, Одесса, Фирғәнә нефть эшкәртеү заводтарында индерелгән этилланмаған бензин (АИ‑93, АИ95 һәм АИ‑98) алыу технологияһы әҙерләнә.
Әбделминев 250 тирәһе ғилми эш һәм 17 уйлап табыу авторы кеүек билдәле.
Фроляк Богдана Алексеевна
Богдана Алексеевна Фроляк (5 май 1968, Видинев, Ивано-Франковск өлкәһе) — украин композиторы. Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы лауреаты.
Биографияһы
Богдана Фроляк 1986 йылда С. Крушельницкая исемендәге Львов музыка мәктәп-интернатында фортепиано, музыка теорияһы һәм композиция класын тамамлай. 1991 йылда Н. Лысенко исемендәге Львов дәүләт музыка академияһында профессорҙар Владимир Флис һәм Мирослав Скорикта композиторҙар факультетын тамамлай  1998 йылда ошо уҡ юғары уҡыу йортоноң  (хәҙер — Львов милли музыка академияһы) ассистентура-стажировкаһын тамамлай. 2009 йылда композиция һәм хәҙерге заман музыкаһы һәм Краков Музыка академияһының джаз кафедраһында стажировка үтә.
1991 йылдан —  Н. Лысенко исемендәге Львов дәүләт музыка академияһында композиция кафедраһы уҡытыусыһы.
Тарас Шевченко исемендәге Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы комитеты ҡарары буйынса «Музыка сәнғәте» номинацияһында «Праведная душа …» симфония-реквиемы, «Цвет» хор кантатаһы, «Приснится сон мне» әҫәрҙәре өсөн еңеүсе була. Украина Президенты Указы менән комитеттың был ҡарары  раҫлана.
Сөн торалары
Сөн торалары (Сюньские стоянки) — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Холодный Ключ ауылынан һәм шул уҡ райондың Яңы Троицкий ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. X мең йыллыҡ уртаһы — VII мең йыллыҡ аҙағына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Табылдыҡтар
Сөн тораларының I — беренсеһендә 20 м² майҙанда ер ҡаҙылған. Таш эш ҡоралдары табылған.
Сөн тораларының II — икенсеһендә ситтәре эскә ҡарай бөгөлгән, тышына тотош тешле мөһөр эҙе төшөрөлгән неолит тибындағы балсыҡ һауыт ярсыҡтары табылған. Таш микролиттар, нуклеустар, ярғыстар, һөйәктән яһалған бер яҡлы сәнскеле гарпундар, бысаҡ рәүешле пластиналар килеп сыҡҡан. Ҡомартҡы материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан ..
Асыш тарихы
Торалар Түбәнге Кама археологтары 1970—1971 йылдарҙа алып барған фәнни экспедиция ваҡытында археолог А. В. Коновалов тарафынан асыла. Был хаҡта ''О. Н. Бадер'' «Итоги работ Нижнеканской экспедиции» тигән мәҡәләһендә ошоларҙы яҙа:
Особое место занимают рекогносцировочные работы А. П. Шокурова и А. В. Коновалова: древнейшими явились стоянки, существенно дополнившие данные о мезолите Прикамья. Все они принадлежат камской культуре. Особый интерес представляют Деуковская стоянка с двумя- культурными слоями среднего и позднего мезолита и тремя жилищами …и Сюньская II стоянка (раскопки А. В. Коновалова), примечательная стратиграфией и костяным инвентарем.
1965 — 67 йылдарҙа тораларҙы СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре докторы Г. Н. Матюшин өйрәнгән.
Әйҙос
Әйҙеос — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Павлов һыуһаҡлағысының (Әйҙеос ҡултығы) уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)
Октябрьский районы — Силәбе өлкәһе районы.
Джерба (утрау)
Джерба (جربةجربة‎, Meninx) — Урта диңгеҙҙең Габес ҡултығындағы утрау. Африканың Урта диңгеҙ ярҙарынындағы иң ҙур утрауҙарының береһе, майҙаны — 514 км².Утрау Тунис дәүләтенә инә.
Географияһы
Утрауҙың өҫтө тигеҙлек. Һыу сығанаҡтарыы — артезиан ҡоҙоҡтары.
Халыҡ
Халыҡ һаны — 139 517 кеше, шуларҙың 65 меңгә яҡыны — Хумт-Сук һәм 50 меңдән ашыуы — Мидун ҡалаһында йәшәй. Хәҙер утрауҙа күбеһенсә ғәрәптәр һәм берберҙәр йәшәй. Күп быуаттар йәшәгән йәһүд общинаһы XX быуаттың икенсе яртыһында тулыһынса тиерлек Францияға һәм Израилгә күсеп бөткән. Утрауҙа доньяның иң боронғо синагогаларҙың береһе Эдь-Гриба урынлашҡан.
Иҡтисад
Зәйтүн, финик, инжир үҫтерелә. Ауыл хужалығынан тыш, халыҡ балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә, шулай губка тота.
Чуса
Чуса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Устея
Устея — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турья йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Чуса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Устея
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Чуса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Устея
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урикид
Урикид — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 735 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Федотов Иван Дмитриевич
Федотов Иван Дмитриевич (28 ноябрь 1996 йыл, Санкт-Петербург) — Рәсәй хоккейсыһы, Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған Силәбенең «Трактор» хоккей командаһы ҡапҡасыһы.
Карьера
Иван Федотов Санкт-Петербургта тыуа һәм шундағы СКА спорт мәктәбенә бара. 2009 йылда тәүге турнирҙа ҡатнаша. 2012/2013 йылдар миҙгелен ул Мәскәү өлкәһенең Электросталь ҡалаһындағы «Кристалл» хоккей клубында уҙғара.
Түбәнге Камала карьераһы
2013 йылдың май айында КХЛ драфтында Иван Федотовты 5-се раундта дөйөм 156-сы һан аҫтында «Нефтехимик» хоккей клубы һайлай. Ошонан һуң уның профессиональ карьераһы башлана. 8 сентябрҙә ул ЙХЛ чемпионатында «Нефтехимик» командаһының йәштәр составында — «Реактор» командаһы өсөн тәүге осрашыуын уҙғара, «Реактор» «Кузнецкие Медведи» хоккей клубын буллиттар серияһында 4:3 иҫәбе менән ота. 2013/2014 йылдар даими миҙгелендә ул 24 уйын үткәрә (етәүһен еңә). Плей-оффта Иван бер осрашыуҙа ла ҡатнашмай.
2014/2015 йылдар миҙгелендә Иван Континенталь хоккей лигаһында тәүге осрашыуын уҙғара. 12 декабрҙә Новосибирскта урындағы «Себер» менән уйында (2:7 — «Нефтехимик» еңелә) ул өсөнсө периодты тулыһынса уйнай һәм ике шайба үткәрә. Башҡа ул «Нефтехимик» өсөн бер осрашыу ҙа үткәрмәй. ЙХЛ чемпионатының даими миҙгелендә 41 уйын үткәрә, егерме береһен еңә һәм 6 тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра. Ноябрь айында ул лиганың иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла. Харламов кубогы плей-офф уйындарында ул «Реактор» командаһы уҙғарған 10 уйынды башынан аҙағына тиклем уҙғара. Шуларҙың алтауһында команда еңә. «Реактор» конференция ярымфиналына етә һәм шунда «Белые Медведи» командаһына еңелә.
2015/2016 йылдар миҙгелендә КХЛ чемпионатында ул «Нефтехимик» уйынға составына 10 тапҡыр керә, әммә боҙҙа бер минут та үткәрмәй. ЙХЛ чемпионатында 29 уйын үткәрә (18 еңеү уның иҫәбендә). Харламов кубогының тәүге раундында «Реактор» «Чайка» командаһына серияла 2-3 иҫәбе менән отола, ә Иван Федотов биш уйындың икәүһен еңә.
«Салауат Юлаев»
2016 йылдың 4 май көнөндә Федотов ҡатнашлығында «Салауат Юлаев» һәм «Нефтехимик» командалары араһында алмашыу була. Рафаэл Хәкимов менән Кирилл Кабанов Түбәнге Камаға йүнәләләр, ә Өфөгә Федотов күсә. Әммә был миҙгелдә Иван «Салауат Юлаев» өсөн бер осрашыу ҙа үткәрмәй. ЮХЛ-да «Торос» өсөн тәүге уйынын 2016 йылдың 17 ноябрендә үткәрә һәм еңеү яулай. Нефтекама клубы даими чемпионатты 5-се урында тамамлай һәм Братина кубогының беренсе раундында еңелеп ҡала. Бөтәһе шул йылда ул 8 осрашыу үткәрә һәм бишәүһен еңә.
2017/2018 йылдар миҙгелендә Иван «Салауат Юлаев» өсөн 1 уйында ғына ҡатнаша — 4 октябрҙә ул СКА хоккей клубына ҡаршы уйында Бен Скривенсты алмаштыра һәм 22 һуғыуҙы кире ҡаға. Юғары хоккей лигаһында «Торос» менән Петров кубогының сирекфиналына тиклем етә, барыһы 26 уйынды үткәрә һәм 8 еңеү яулай. 2018 йылдың 30 апрелендә Иван Федотов «Салауат Юлаев» менән ике йылға тәғәйенләнгән ике яҡлы яңы контракт төҙөй. 2019 йылдың 6 ғинуарында «Амур» хоккей клубына ҡаршы осрашыуҙа Иван тәүге тапҡыр КХЛ-да уйынды боҙҙа тәүге минуттан башлай, бер гол ғына үткәрә һәм лигала тәүге еңеүен яулай. КХЛ-дың был миҙгелендә ул өс уйында ғына ҡатнаша, башҡа ваҡытта ул ЮХЛ-да «Торос» өсөн сығыш яһай һәм команда менән бергә Петров кубогының ярымфиналына тиклем барып етә.
«Трактор»
2019 йылдың 6 май көнөндә «Салауат Юлаев» Иван Федотовты һаҡсы Сергей Терещенко менән Силәбенән «Трактор» хоккей клубына һаҡсы Никита Жульдиковҡа алмаштыра. 21 августа Иван «Трактор» менән 2021 йылға тиклем контракт төҙөй.
Статистика
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — еңеүҙәр, О — отолоуҙар, Т/БС — тигеҙ иҫәп менән буллиттар серияһы булған уйындар, Мин — боҙҙа үткәргән минуттар һаны, ҮШ — үткәргән шайбалар, У"0" — ҡоро уйындар һаны, ЫК — ышаныслыҡ коэффициенты, %КҠШ — кире ҡағылған шайбалар проценты
Дзержин тауы
Дзержи́н тауы (Изге тау) (Гара Дзяржы́нская) — Беларусь Республикаһының иң бейек нөктәһе.
Характеристика
Тау түбәһе бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 345 метр. Минск ҡалҡыулығы (бер өлөшө Белорус теҙмәһе) ситендә, Минсктан көнбайышҡа 30 километрҙа, Дзержинсктан алыҫ булмаған Скирмантовый ауылында урынлашҡан. Башта был тау Изге тау тип аталған, 1958 йылда «Дзержин тауы» тигән исем бирелгән. 1990 йылдың аҙағында тау башында белорус телендә: «''Дзержин тауы. Белоруссияның иң юғары нөктәһе, бейеклеге диңгеҙ кимәленән 345 метр''» тигән һүҙҙәр яҙылған гранит плита урынлаштырғандар. Әлеге ваҡытта урын тәртиптә тотола һәм һәйҡәл булып иҫәпләнә.
Сағыштырыу өсөн: (2011 йылдың авгусына ҡарата) Беларусь Республикаһының иң юғары нөктәләре — телевышка (Колодище, Ушачи, Слонимда) — 350 м.
Сяку-Яха (Сыда-Яха ҡушылдығы)
Сяку-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыды-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һабантуй
Һабантуй — башҡорттарҙың боронғо байрамы, шулай уҡ башҡа күп халыҡтарҙа үткәрелә. XVII быуат урталарында И. Г. Георги, И. И. Лепехин башҡорттарҙың һабантуйын тасуирлап яҙған. Уларҙың хеҙмәттенән күренеүенсә һабантуй «Ҡарға бутҡаһы»нан һуң яҙғы сәсеү эштәре менән малға бесән әҙерләу араһында үткәрелә.
Һабантуй - башҡорт халҡының йола байрамы
Үҙенең татар һабантуйына бағышланған татар тикшеренеүсһе Р.К.Уразманова был байрамдың ҡарасәй-балҡарҙарҙа, нуғайҙарҙа байрам ителеүен яҙып үтһә лә, ни өсөндөр шундай уҡ байрамдың туғандаш һәм ут күрше башҡорт халҡында ла булғанын иҫенә төшөрмәй. И.И.Георги, мәҫәлән, башҡорт көнкүрешен һәм әхлағын тасуирлағанда, бер ыңғай шулай тип билдәләгән: «Пахотный их праздник Сабантуй во всем, кроме молитв, творимых муллою, сходствует с Анга Соареном черемисским. Хотя земледелие у них не в чести, однакож в праздник сей съезжается верхом всякая деревня, не исключая ни жен, ни детей, на свои пашни, слушает приносимое муллою моление о плодородии земли и изобилии в траве, и забавляется по том попойкою, пляскою, песнями, ристаниями взапуски и тому подобными». Башҡорттарҙа Һабантуй байрам ителгәнлеге борондан уҡ яҙмаларҙа билдәләнһә лә, әлегә тиклем боронғо башҡорт байрамын анализлауға бағышланған хеҙмәт юҡ, тип яҙҙы ғалим Әминев З.Ғ. Бының сәбәбе булып, йәнәһе, башҡорттар күсмә тормош алып барған һәм игенселәр ҡоралы - һабанға бағышланған байрамы булыуы мөмкин булмаған тигән ялған фекер торалыр, күрәһең. Бер ни менән дә дәлилләнмәгән был фекер тағы бер ялған раҫлауға - йәнәһе башҡорттар Һабантуй байрамын татарҙарҙан үҙләштергән тип аңлатырға тырышыуҙарға алып килгән. Әминев йыйған факттар бындай нигеҙһеҙ раҫлауҙарҙы кире ҡаға.
XIX быуатта Р.Г.Нефедов Табын башҡорттарының Һабантуй байрамы барышында ҡыҙыл баҡырҙан яһалған һабанға шуға оҡшаш табыныуы һәм ҡорбан килтереүен үҙе яҙып алған «Ушкуль» легендаһында билдәләгән. Күскенсе һундарҙың башҡорт Һабантуйына оҡшаған дөйөм ритуал байрамын билдәләүе тураһындағы мәғлүмәт ҡытай сығанаҡтарында (Хань-шу) һаҡланған.
Тәңрегә - Ер-Һыу эйәләренә ҡорбан килтерелгән был байрам май аҙағында – июнь башында билдәләнгән. Байрам барышында шулай уҡ ат һәм дөйә бәйгеләре ойошторолған. Бөтә был факттар Һабантуйҙың тәрән боронғолоҡҡа киткәнлеген һәм беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙың мифологик күҙаллауҙары менән аңлатыла, һәм малсылыҡ хужалығы алып барыу – башҡорт халҡының Һабантуй байрамын кире ҡағыу аргументы була алмай.
Һабантуй бәйгеләре
Белеүебеҙсә, Һабантуй байрамына мотлаҡ атҡарыла торған йолалар ҡарай. Уларға: ат сабыштырыу (башҡортса «бәйге»): көрәштең милли төрө – көрәш»; вертикаль оҙон ҡолғаға (башҡортса «Һырғауыл») үрмәләү; бер осо ергә күмелгән һәм икенсе осона бүләккә аҡ тәкә эленеп ҡуйылған һелкенеп торған ҡыя бағана буйлап атлау; күҙҙе бәйләгән килеш көршәк ватыу; аяҡтарға тоҡ кейгән килеш йүгереп ярышыу.
Ғалим Әминев З.Ғ. Һабантуйҙың төп йолалары башҡорт ауыҙ-тел ижады, мифологияһы һәм этнографияһы аша аңлатылырға тейеш ти. Һабантуйҙы уйын (театраллаштырылған башҡарыу лицедейство) тип ҡараһаҡ, башҡорт мифологияһы уның сценарийы булып тора. Йола (ритуал) менән мифтың бәйләнеше элек-электән үк тикшеренеүселәр тарафынан билдәләнә. Йола мифтың инсценировкаһы, ә миф башҡарылған йоланы аңлатыу һәм нигеҙләү булып сығыш яһай. Иң боронғо замандарҙа был байрамдың сценарийы булып «Урал батыр» эпосы йәки уға оҡшаған миф торған әлбиттә.
Ат сабышы
Башҡорт һабантуйының йолаларын анализлауҙы ат сабыштарынан башлар кәрәк. Һабантуйға йыйылған халыҡ ғәҙәттә түҙемһеҙлек менән ат сабыштарын йәки бәйгене көтә. Ат сабыштарыу тура трасса буйлап түгел, ә түңәрәк әйләнәһе буйлап ойошторола. Ҙур ҡулса әйләнәһенә күк йөҙө буйлап ҡояш әйләнеүен ҡабатлай имитация, шулай уҡ тыуған ерҙе изгеләштереүҙе һәм сакралләштереүҙе аңлата. Беҙҙең ата-бабалар, хаостың ҡара көстәренә ҡаршы көрәшкәндә, башҡорт халҡы өсөн Тәү ер булдырғанда, тәүаталары Урал батырҙың хәрәкәтен ҡабатлап түңәрәкләп хәрәкәт итеп, территорияны ҡулса менән уратып, уны хәүефтәрҙән һаҡлауҙы кәүҙәләндергән. Уларҙың күаллауҙары буйынса, Һабантуй үткәреү урыны ла тормош барлыҡҡа килгән тәүге Ерҙе хәтерләтергә тейеш.
Беҙҙең башҡорт фольклоры һәм этнографияһы ат менән ҡояштың бәйләнешен раҫлаған бай материал бирә. Шулай, айырым алғанда, «Урал батыр» эпосында иң яҡшы аттарҙың аты – «Аҡбузат»ҡа Ҡояш эйә. Был эпоста Урал тауҙары – дейеү (аждаһа, ен, бәрей һ. б.) менән көрәшкән Уралдың үҙенең Аҡбуҙатында үткән юлы тиелә. Башҡорттарҙың бөгөнгө көнгә саҡлы килеп еткән боронғо ышаныуҙары кешегә һәм бөтә тереклеккә зыян килтереүсе көстәр, ниндәйҙер бер сәбәптәр арҡаһында, аттарҙан һәм уның менән бәйле әйберҙәрҙән ҡурҡа. Элекке замандарҙа, башҡорттар, ни сәбәптәндер, өйөнән ситтә, асыҡ һауала, ҡунып ҡалыу уңайһыҙлығы барлыҡҡа килһә, ҡуныу урынын сыбыртҡы, ат егеү ҡорамалдары сбруй һәм шуға оҡшаш ат менән бәйле кәрәк-ярағы менән уратып алғандар. Башҡорттар, ошо рәүешле уратылып, түңәрәк эсендә ҡалған кеше һаҡлы була тип һанаған. Был осраҡиа, парциаль магия принцибы буйынса – ат һаҡлауы аҫтында, һәм артабан ул кәүҙәләндергән Ҡояш һағы аҫтында тора тип иҫәпләнелгән.
Бындай «түңәрәк әйләнәһе буйлап йөрөүҙәр», «әйләнеүҙәр», айырым территорияны кәртәләү формаһында бер-береһенән ваҡыт һәм арауыҡ буйынса  алыҫлашҡан традицияларҙа  зафиксированы. Был йола  выявлены замандар, урын айырмаһына ҡарамай, улар бөтәһе лә бер мәғәнә семантик гә эйә. Батшаның (вариҫтың) территорияны ҡарап йөрөргә сығыуы, Һабантуй уҙғарыла торған ерҙәрҙе ҡарап йөрөү, түңәрәк әйләнәһенә ат сабыштырыу – барыһы ла Ҡояш-Хоҙайҙың Ерҙе «йөрөп сығыу» объезд имитацияһы.
Бағанаға менеү
Башҡорт, шулай төрөк мифологияһында Һабантуйҙа аҫҡы йыуан осо ергә тәрән соҡор ҡаҙып күмеп ҡуйылған һәм үрҙәге нәҙек осона бүләктәр эленгән бейек һәм шыма вертикаль бағанаға үрмәләү уйынына аңлатма бирелгән Был ҡолға янында һәр ваҡыт кеше күп була, һәм улар шаярта, ҡысҡырып көлә. Кем ҡолғаның осона барып етә, шул бүләкте үҙенә ала.
Ҡыя бағанаға үрмәләү
Йыуан осо менән ерҙе соҡоп урынлаштырылған тирбәлеп торған ҡыя бағананың үрге осонда бүләккә тәғәйенләнгән тәкә эленә, һәм бында һәр саҡ кеше күп була. Ҡыйыу егеттәр ҡыбырлап торған ҡолғаның осона саҡлы атлап барырға һәм бүләк алырға тейеш була. Боронғо башҡорт мифологияһы һәм фольклорынан был күренешкә лә аңлатма бар. Билдәле булыуынса, башҡорттар был донъянан икенсе донъяға һыу аша һалынған күперҙән сыға. Башҡорт ауыҙ тел ижадында донъялар сигендәге күперҙә батырҙар яуыз көстәр: ендәр, дейеүҙәр, аждаһалар менән осраша һәм уларҙы еңә. Башҡорт фольклорында был күперҙән фәҡәт батырҙар ғына үтә. Был күперҙе башҡорттар «Сират күпере» тип атай. Был күпер аша хыянатһыҙ батыр аҡ төҫтәге тәкәне үткәрә тип иҫәпләнә. Шуның өсөн Һабантуйҙың тирбәлеп тороусы ҡыя бағананы башҡорттарҙың бер донъянан икенсе донъяға һалынған күпер тураһындағы ышаныуҙарының ы тип раҫларға мөмкин.