cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Виктор Гюго
Әҫәрҙәре
Виктор Гюгоның матур әҙәбиәт жанрындағы тәүге өлгөргән эше «Последний день приговорённого к смерти» (Le Dernier jour d’un condamné) 1829 йылда яҙыла һәм яҙыусының киҫкен социаль аңын сағылдыра, был уның артабанғы эштәрендә лә дауам итә. Повесть Альбер Камю, Чарльз Диккенс һәм Ф. М. Достоевский кеүек яҙыусыларға ҙур йоғонто яһай. Claude Gueux, ысынбарлыҡта Францияла язаға тарттырылған ҡатил тураһындағы ҡыҫҡа документаль тарих 1834 йылда донъя күрә һәм артабан Гюгоның үҙе тарафынан социаль ғәҙелһеҙлек тураһындағы эше — «Отверженные» роман-эпопеяһының билдәһе кеүек баһалана. Әммә Гюгоның беренсе иң уңышлы романы булып  1831 йылда баҫылып сыҡҡан һәм бөтә Европа буйынса тиҙ арала күп телдәргә тәржемә ителгән «Собор Парижской Богоматери» (Notre-Dame de Paris) романы тора. Романдың барлыҡҡа килеү эффектының береһе булып ташландыҡ хәлдәге Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе соборына иғтибарҙы йәлеп итеү була,  популяр романды уҡыған меңәрләгән туристарҙы ла ул йәлеп итә. Китап шулай уҡ иҫке биналарға ҡарата ихтирам итеүгә булышлыҡ итә, бынан һуң уларҙы әүҙемерәк һаҡлай башлайҙар.
«Отверженные» роман-эпопеяһы
«Отверженные» (франц. «Les Misérables») — француз классигы Виктор Гюгоның роман-эпопеяһы. Донъя әҙәби тәнҡитселәре һәм донъя йәмәғәтселеге апофеозы тарафынан киң таныла. 1862 йылда тәүге тапҡыр баҫыла.
Роман күп донъя телдәренә тәржемә ителә һәм әҙәбиәт буйынса күп һанлы мәктәп курстарына индерелә. Күп тапҡыр театр сәхнәләрендә ҡуйыла, бер нисә тапҡыр Францияла һәм унан ситтә  үҙенең үҙенсәлекле исеме аҫтында  экранлаштырыла.
«Собор Парижской Богоматери»
«Собор парижской богоматери» (франц. Notre-Dame de Paris) — француз телендә беренсе тарихи роман. 1831 йылдың март айында баҫылып сыға.
Роман Гюго тарафынан Париждағы готика соборын төп герой итеп сығарыу маҡсатында яҙылған, сөнки ул ваҡытта уны һүтергә йәки яңыртырға йыйыналар. Роман Францияла сыҡҡандан һуң бөтә Европала готик ҡомартҡыларҙы һаҡлау һәм реставрациялау буйынса хәрәкәттәр йәйелдерелә.
Гюго романы күп тапҡыр экранлаштырыла (тәүге тапҡыр — 1905 йыл). Шулай уҡ «Собор Парижской Богоматери» романы нигеҙендә музыкаль әҫәрҙәр яҙыла, шуларҙың иң билдәлеһе — мюзикл «Нотр- Дам де Пари» 1998 йылда Францияла ҡуйыла
«Человек, который смеётся»
«Человек, который смеётся» (франц. L'Homme qui rit) —Виктор Гюгоның XIX быуаттың 60-сы йылдарҙа яҙылған иң билдәле романдарының береһе. Роман сюжетының башы булып 1690 йылдың 29 ғинуары тора, был көндө сәйер шарттарҙа Портлендта бала ташлап кителгән була.
Роман өҫтөндәге эшкә Гюго 1866 йылдың июль айында Брюсселдә тотона. Париж нәшерсеһе Лакруаға яҙған хатында Гюго әҫәрҙе «Король фарманы буйынса» тип атарға тәҡдим итә, әммә һуңыраҡ, дуҫтарының кәңәше буйынса, һуңғы «Человек, который смеётся» исемендә туҡталып ҡала.
Роман 1868 йылдың 23 авгусында тамамлана,  ә 1869 йылдың  19 апреле — 8 майында Лакруа нәшриәтендә донъя күрә. Әҫәрҙә ваҡиғалар 1688 йылдан 1705 йылға тиклем бара. Гюго романды яҙырҙан алда XVII быуаттан алып XVIII быуатҡа тиклемге Англия тарихы буйынса бер нисә ай материалдар йыя.
Библиографияһы
Романдары
Әҫәрҙәр йыйынтығы
Гюго әҫәрҙәре башҡа сәнғәт төрҙәрендә
Виктор Гюго 8 йәшенән һүрәт төшөрә башлай. Хәҙер шәхси коллекционерҙарҙа һәм музейҙарҙа яҙыусының  4000-гә яҡын эштәре бар (улар бөгөнгө көнгә тиклем уңыш менән файҙалана һәм аукциондарҙа һатыла). Күпселек эштәре 1848 йылдан 1851 йылға тиклем ҡәләм һәм яҙыу ҡараһы менән менән яҙыла. Ябай ҡағыҙҙа ҡауырһын  һәм ҡара тушь менән һыҙып эшләнгән эштәре бар. Делакруа Гюгоға былай тип әйткән: «Әгәр һин рәссам булһаң, хәҙерге заман рәссамдарының барыһын да уҙҙырып ебәрер инең» (Делакруа Гюгоның тәүге пьесаһы «Робсарт Эми» өсөн костюмдар эскиздарын эшләй).
Гюго күп рәссамдар һәм иллюстраторҙар менән таныш була, улар ағалы-ҡустылы Девериа, Эжен Делакруа, иң яҡын дуҫы Луи Буланже. Яҙыусы һәм шағир менән һоҡланыу үҙ-ара тәрән дуҫлыҡҡа әүерелә, Луи Буланже Гюго тирәләй кешеләрҙең күп портреттарын эшләп ҡалдыра.
Уны Гюгоның «Призрак», «Ленора», «Дьявольская охота» поэмаларындағы  фантастик сюжеттар ылыҡтыра. «Собор Парижской богоматери» романына Буланже литография сериялары булдыра. Гюго сәнғәтенә ҡоролған эштәре  иң яҡшылары булып тора. Яҙыусының таланты рәссамға яҡын, уның ижадында ул үҙенең эҙләнеүҙәренә яҡлау таба. Уларҙың ғүмер буйына һуҙылған дуҫлығы замандаштарының һоҡланыу предметы була.
1866 йылдың мартында Гюстав Доре иллюстрациялары менән «Труженики моря» романы донъя күрә. «Йәш, һәләтле мэтр! Рәхмәт һеҙгә, — тип яҙа уға Гюго  1866 йылдың 18 декабрендә. — Бөгөн, буран булыуға ҡарамаҫтан, уның көсөнән бер нисек тә ҡалышмаған «Труженики моря» романына иллюстрация килеп етте. Был һүрәттә һеҙ карап һәләкәтен дә, карапты ла, рифты ла, аждаһаны ла, кешене лә һүрәтләгәнһегеҙ. Һеҙҙең һигеҙаяҡ ҡурҡыныс, Һеҙҙең Жильят бөйөк».
Гюго һәйкәленә заказды Роден 1886 йылда ала. Һәйкәлде Пантеонда ҡуйыу планлаштырыла, сөнки яҙыусы бер йыл элек унда ерләнгән була. Роден кандидатураһы һайлана, сөнки яҙыусының элек эшләгән бюсы ыңғай ҡабул ителә. Әммә Родендың эше заказсылар көткәнсә килеп сыҡмай. Скульптор Гюгоны ҡаяға терәлеп торған һәм өс муза менән уратып алынған ҡөҙрәтле яланғас титан итеп кәүҙәләндерә. Яланғас кәүҙә кәшәнәлә урынһыҙ тойола, һәм һөҙөмтәлә проект кире ҡағыла. 1890 йылда Роден тәүге идеяһын эшкәртә, муза фигуралары алып ташлана. Гюго һәйкәле 1909 йылда Пале-Рояль эргәһендәге баҡсала урынлаштырыла.
Гюго китаптарының иң билдәле иллюстраторы булып рәссам Эмиль Байар тора(«Отверженные»). «Отверженные» мюзиклының эмблемаһы булып, Тенардье ҡабағында иҙән һепереүсе ҡалдырып кителгән Козетта картинаһы тора. Мюзиклда был күренеш «Castle on a Cloud» (Замок на облаке) йырына тап килә. Ғәҙәттә картина версияһының ҡырҡылған өлөшө лә ҡулланыла, унда ҡыҙҙың башы һәм яурындары ғына күренә, йыш ҡына эмблема елберҙәгән француз флагы фоны менән бирелә. Был һүрәт Густав Брион гравюраһына нигеҙләнгән, ул үҙ сиратында Эмиль Байарҙың һүрәтенә таянған.
СССР-ҙа уның китаптарын Пинкисевич П. Н. биҙәй, «Собор Парижской богоматери» китабын билдәле гравюра оҫтаһы Кравченко А. И. иллюстрациялай. Шулай уҡ хәҙерге заман француз рәссамы Бенжамен Лакомбтың иллюстрациялары билдәлелек менән файҙалана. (Benjamin Lacombe) (1982). (Victor Hugo, Notre-Dame de Paris, 1 Partie - 2011, 2 Partie - 2012. Éditions Soleil).
Әҙәбиәт
1863
Deutschlandbild und zu Hugos Rezeption in Deutschland. Marburg 1988.
Нефтекама ҡалаһы флагы
Нефтекама ҡалаһы флагы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы ҡала округы символы.
Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 13 июлендә 1-12/2 номер аҫтында раҫланған.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 033 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 3006 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Авторы — Салауат Ғиләжетдинов.
Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған тура мөйөшлө туҡыма, ул флаг һабына ҡарай йүнәлтелгән күк, һары һәм ҡара төҫтәге герб композицияһын сағылдыра.
Символиканы дәлилләү
Флаг Нефтекама ҡалаһының барлыҡҡа килеүе һәм иҡтисади үҫеше үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡала гербына нигеҙләнеп эшләнгән.
Флагтың төп элементтары — өс асҡыс, улар ҡаланың үҫешкән сәнәғәтен күрһәтә: энергетика, машиналар эшләү, еңел сәнәғәте. Өскә бүленгән ерлектәрҙә алтын нурлы ҡара төҫтәге йондаҙҙар урынлашҡан, улар крайҙың нефть байлыҡтарын кәүҙәләндерә — ҡаланың барлыҡҡа килеүе һәм үҫешенең нигеҙҙәре. Өс йондоҙ шулай уҡ ҡаланың Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәгенең сәнәғәт, мәғариф һәм мәҙәниәте үҙәге булыуын символлаштыра. Йондоҙҙоң ете нуры Башҡортостан Республикаһы территорияһында йәшәгән халыҡтың берләшеүенә башланғыс һалған ете ырыуҙы аңлата.
Күк (асыҡ зәңгәр) төҫ — гүзәллек, бөйөклөк, үҫеш, алға ынтылыш һәм өмөт символдары.
Һары (алтын) төҫ— байлыҡ, миһырбанлылыҡ һәм ғәҙеллек символдары.
Ҡара төҫ — нефть төҫө, бер үк ваҡытта аҡыллылыҡ һәм мәҙәнилек символдары.
Усть-Донецкий
Усть-Донецкий — Ростов өлкәһендә эшселәр ҡасабаһы.
Тарихы
Эшселәр ҡасабаһы тарихы Кочетовская станицаһының Хрестцы утарынан башлана (шул ул уҡ Христовский, Крестовский), ул 1837 йылда уҡ булған.
1958 йылда Усть-Донецкий йылға порты төҙөлөшө биләмәһендәге тораҡ пунктҡа Усть-Донецкий ҡасабаһы исеме бирелә. 1961 йылдың 13 ғинуарынан Ростов өлкә башҡарма комитеты ҡарары менән Усть-Донецкий ҡасабаһы эшселәр ҡасабаһы категорияһына ҡарай.
1965 йылдың ноябренән Усть-Донецкий эшселәр ҡасабаһы яңы барлыҡҡа килгән Усть-Донецкий районының үҙәге була.
Географияһы һәм климаты
Климаты
Климат тибы — эҫе йәй менән дымлы континенталь менән (Dfa — Кеплендың климаттар классификацияһы буйынса). Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — 9,3 °C, яуым — төшөм күләме— 493 мм
Социаль сфераһы
Мәғарифы
Дөйөм урта:
Усть-Донецкий ҡасабаһында Усть-Донецк районының МБУЗ «Үҙәк район дауаханаһының» төп медицина дауалау учреждениеһы урынлашҡан, унда 110 койкалыҡ стационар һәм 200 кешегә поликлиника бар.
1. 1-се Усть-Донецкий дөйөм урта белем биреү мәктәбе
2. 2-се Усть-Донецкий дөйөм урта белем биреү мәктәбе
Өҫтәлмә:
1. Балалар ижады йорто
2. Усть-Донецкий балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе
Мәктәпкәсә
1. «Золотой ключик» балалар баҡсаһы
2. «Родничок» балалар баҡсаһы
3. «Солнышко» балалар баҡсаһы
4. «Жар-птица» балалар баҡсаһы
Мәҙәниәте
Медицина
Усть-Донецкий ҡасабаһында МБУЗ«Үҙәк район дауаханаһының» төп медицина учреждениеһы урынлашҡан. Унда  110 койкалы стационар, 200 кешегә поликлиника бар.
Иҡтисады
Сәнәғәт предприятиелары
Тәүрә (Әй ҡушылдығы)
Тәүрә  — Рәсәйҙәге йылға. Әй йылғаһының уң ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Башланған ере Свердловск өлкәһе Красноуфим районы Оло Тәүрә ауылынан ? км алыҫлыҡта булған Егоров утары исемле тәбиғи урын янында. Йылға Әй йылғаһының уң ярына, Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Абдулла ауылында, Әй йылғаһының тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡушылдыҡтары
Уңдан — Леснушка, һулдан — Изенер.
Әзербайжан дәүләт академия опера һәм балет театры
Әзербайжан дәүләт академия опера һәм балет театры (Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı) — 1920 йылдан Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла эшләп килгән опера һәм балет театры, 1959 йылдан — «академия театры» маҡтаулы исемен йөрөтә.
Тарихы
1924—1925 йылдар миҙгелендә театрҙың балет һәм опера труппалары үҙаллы коллективтарға бүленә, бында әзербайжан музыка театрының иң яҡшы оҫталары бергә туплана. Улар араһынан тәү сиратта түбәндәге артистарҙы атап үтергә була: Бюль-Бюль (Муртуза Мешади Рза оглы Мамедов; 1897—1961), Гусейнкули Сарабский (1879—1945), Гусейнага Гаджибабабеков (1898—1972), М. Т. Багиров, Мамед-Ханафи Терегулов (1877—1942), Шовкет Мамедова (1897—1981), Севиль Гаджиева, Фатьма Мухтарова (1893—1972), Агигат Рзаева (1907—1969).
Ай-Тутлейм-Мозым
Ай-Тутлейм-Мозым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ить-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лек-Ю
Лек-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1-се Түкәт
1-се Тукәт (1-е Тукатово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 147 кеше. Почта индексы — 453344, ОКАТО коды — 80238863003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пюрмаль-Кы
Пюрмаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Читаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әйләнә
Әйләнә — яҫылыҡтың бирелгән нөктәнән бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан бөтә нөктәләренән торған йомоҡ яҫы кәкре һыҙыҡ. Был нөктә әйләнәнең үҙәге тип атала. Үҙәкте әйләнәнең ниндәй ҙә булһа нөктәһе менән тоташтырыусы киҫек радиус тип атала; радиус тип шулай уҡ был киҫектең оҙонлоғо атала. Әйләнә яҫылыҡты ике өлөшкә бүлә — эске сикле һәм тышҡы сикһеҙ. Әйләнәнең эске өлөшө түңәрәк тип атала; ҡарашҡа бәйле рәүештә, түңәрәккә сикләүсе нөктәләр (йәғни әйләнә үҙе) инергә лә мөмкин йәки инмәҫкә лә мөмкин.
Практикала әйләнә циркуль ярҙамында төҙөлә. Нуль радиуслы әйләнә (әүерелгән әйләнә) нөктә була, әгәр иҫкәртеү булмаһа, артабан бындай осраҡ ҡаралмаясаҡ.
Әйләнә, әгәр уның радиусы бергә тигеҙ булһа, берәмек әйләнә тип атала. Берәмек әйләнә тригонометрияның төп объекттарының береһе булып тора.
Артабан бөтә урында ла R хәрефе әйләнәнең радиусын аңлата.
Хордалар, дуғалар һәм тейеүселәр
Тура һыҙыҡтың әйләнә менән икенән артыҡ булмаған уртаҡ нөктәһе бар.
Әйләнәне төрлө ике нөктәлә киҫеүсе тура һыҙыҡ киҫеүсе тип атала. Киҫеүсенең әйләнә эсендә урынлашҡан киҫеге хорда тип атала. Әйләнәнең үҙәге аша үтеүсе хорда диаметр тип атала; шул уҡ термин уның оҙонлоғо өсөн дә ҡулланыла. Диаметр радиустан ике тапҡыр ҙур: D=2R, ул әйләнәне ике тигеҙ өлөшкә бүлә һәм шуға күрә уның симметрия күсәре була. Диаметр башҡа теләһә ниндәй хорданан ҙурыраҡ.
Хорда түңәрәкте ике, түңәрәктең сегменты тип аталған өлөштәргә бүлә. Төрлө ике радиус шулай уҡ түңәрәкте ике, түңәрәктең секторҙары тип аталған өлөштәргә бүлә (см. рисунки).
Әйләнәнең теләһә ниндәй ике тап килмәгән нөктәләре уны ике өлөшкә бүлә. Был өлөштәрҙең һәр береһе әйләнәнең дуғаһы тип атала. Әгәр дуғаның остарын тоташтырған киҫек диаметр булһа, дуға ярымәйләнә тип атала.
Бирелгән әйләнә өсөн түбәндәге үҙсәнлектәр хас.
Әйләнә менән бер генә уртаҡ нөктәһе булған тура һыҙыҡ әйләнәгә тейеүсе тип атала, ә уларҙың уртаҡ нөктәһе тура һыҙыҡтың әйләнәгә тейеү нөктәһе тип атала. Әйләнәгә тейеүсе һәр саҡ уның тейеү нөктәһенә үткәрелгән радиусына (һәм диаметрына) перпендикуляр була. Йәғни радиус бер үк ваҡытта әйләнәгә нормаль була.
Әйләнәгә унан ситтә ятҡан нөктәнән үткәрелгән тейеүселәрҙең киҫектәре тигеҙ һәм был нөктә һәм әйләнәнең үҙәге аша үткән тура һыҙыҡ менән тигеҙ мөйөштәр яһайҙар.
Мөйөштәр
Үҙәк мөйөш — түбәһе әйләнәнең үҙәгендә булған мөйөш. Үҙәк мөйөш үҙе таянған дуғаның мөйөшсә үлсәме итеп ҡабул ителергә мөмкин. Оҙонлоғо буйынса радиусҡа тигеҙ булған әйләнәнең дуғаһы менән яһалған үҙәк мөйөш математикала мөйөштәрҙең үлсәү берәмеге итеп ҡабул ителә һәм радиан тип атала.
Радиандың билдәләмәһенән, әйләнәнең теләһә ниндәй дуғаһының оҙонлоғо L, был дуғаға таянған үҙәк мөйөш \theta менән ябай нисбәт менән бәйле булыуы килеп сыға: L=R\theta. (шуның менән бергә, шул уҡ дуғаны тартып торған хорда оҙонлоғо ) тигеҙ. Әйләнәнең оҙонлоғо 2\pi R тигеҙ булғанлыҡтан, мөйөш ҙурайыу менән уның радиандарҙа үлсәме 0-дән 2\pi тиклем арта
Ҡамалған мөйөш — түбәһе әйләнәлә ятҡан, ә яҡтары был әйләнәне киҫкән мөйөш.
Ҡамалған мөйөштәрҙең үҙсәнлектәре:
Башҡа үҙсәнлектәре:
Формулалар йыйылмаһы
Әйләнәнең оҙонлоғо:
Әйләнәнең радиусы:
Әйләнәнең диаметры:
Радиусы R булған түңәрәктең майҙаны:
Радиусы R булған, градустарҙа үлсәнгән α үҙәк мөйөшө менән сикләнгән сектор майҙаны:
Хорда, үҙәк мөйөшө α булған әйләнә дуғаһы менән сикләнгән сегмент майҙаны:
Тарихы
Әйләнә, тура һыҙыҡ менән бер рәттән, кеше эшмәкәрлегенең төрлө өлкәләрендә иң киң таралған кәкре һыҙыҡ булып тора. Уны өйрәнеү һәм ҡулланыу тарихы бик борон замандарға барып тоташа; тәгәрмәс уйлап табыу был мәсьәләгә айырыуса мөһимлек бирә. Боронғо ғалимдар тура һыҙыҡ менән әйләнәне «камил» кәкре һыҙыҡтарҙың берҙән-бер миҫалы итеп ҡарайҙар, шуға күрә геометрияла тик циркуль һәм линейка ярҙамында төҙөүҙәр генә рөхсәт ителә тип һаналған, ә планеталар хәрәкәте әйләнәләр буйлап өйрөлөүҙәр һымаҡ моделләштерелә. Евклидтың «Башланғыстарының» III китабы әйләнәләр теорияһына арналған.
Әйләнә оҙонлоғоноң уның диаметрына сағыштырмаһы (π һаны) бөтә әйләнәләр өсөн дә бер үк икәнлеге шулай уҡ боронғо заманда асылған. Был сағыштырманы аныҡлау, шулай уҡ «түңәрәк квадратураһы» проблемаһын сисергә маташыу күп быуаттарға һуҙылған тарихи мөһим тема булып тора. Артабан әйләнәләр теорияһының үҫеше тригонометрияның, тирбәлеүҙәр теорияһының һәм фән һәм техниканың башҡа күп мөһим бүлектәренең барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итте.
Әйләнәләрҙең аналитик геометрияһы
Аналитик геометрия күҙлегенән ҡарағанда, әйләнә икенсе тәртиптәге ябай яҫы алгебраик] кәкре һыҙыҡ. Әйләнә является частным случаем [[эллипстың айырым осрағы булып тора, уның ярымкүсәрҙәре тигеҙ, һәм шуға күрә әйләнә конус киҫелештәренә инә.
Декарт координаталары
Әйләнәнең дөйөм тигеҙләмәһе ошо күренештә яҙыла: йәки бында
нөктәһе — әйләнәнең үҙәге, R — уның радиусы.
Радиусы R үҙәге координаталар башы булған әйләнә тигеҙләмәһе:
Бер тура һыҙыҡта ятмаған нөктәләре аша үтеүсе әйләнә тигеҙләмәһе (Определитель ярҙамында):
Ул саҡта әйләнәнең үҙәге түбәндәге формулалар буйынса табыла:
Декарт координаталар системаһында әйләнә функцияның графигы булмай, ләкин ул түбәндәге ике функцияның графиктары берекмәһе итеп ҡаралырға мөмкин:
Әгәр әйләнәнең үҙәге координаталар башы менән тап килһә, функциялар түбәндәге күренеште ала:
Поляр координаталар
Радиусы R үҙәге нөктәһендә булған әйләнә:
Әгәр әйләнәнең үҙәге координаталар башы булһа, тигеҙләмә түбәндәге күренештә була
Комплекслы яҫылыҡ
Комплекслы яҫылыҡта әйләнә түбәндәге формула менән бирелә: йәки параметрлы күренештә
Аралыҡта әйләнә
Аралыҡта радиусы R үҙәге нөктәһендә булған әйләнәне бында a,b,c — бер үк ваҡытта нулгә тигеҙ булмаған параметрҙар; йәғни әйләнәлә ятҡан бөтә нөктәләр түбәндәге системаның сығарылышы Мәҫәлән, a= c\ne 0 булғанда был системаның сығарылыштарын параметр аша түбәндәгесә бирергә мөмкин:
Тейеүселәр һәм нормалдәр
Әйләнәгә нөктәһендә тейеүсенең тигеҙләмәһе түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә
Шул уҡ нөктәлә нормалдең тигеҙләмәһе ошолай яҙыла
Концентрик һәм ортогональ әйләнәләр
Үҙәктәре уртаҡ, ләкин радиустары төрлө булған әйләнәләр концентрик әйләнәләр тип аталалар. концентрик була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр A_1=A_2 һәм B_1=B_2 булһа.
Ике әйләнә ортогональ була (йәғни тура мөйөш яһап киҫешәләр) шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр түбәндәге шарт үтәлһә
Архимед леммаһы
Архимед леммаһы. Әгәр әйләнә BC хордаһы тартып торған әйләнә сегментына ҡамалһа һәм дуғаға A_1 нөктәһендә, ә хордаға — A_2 нөктәһендә тейһә, ул саҡта A_1A_2 тура һыҙығы BA_1C мөйөшөнөң биссектрисаһы була. Архимед леммаһы изоциркуляр үҙгәртеүҙәр төҙөгәндә мөһим роль уйнай.
Иҫбатлау
G — бәләкәй әйләнәне ҙур әйләнәгә сағылдырыусы гомотетия булһын, ти. Ул саҡта A_1 был гомотетиның үҙәге булыуы аңлашылып тора. Ул саҡта BC тура һыҙығы ҙур әйләнәгә тейеүсе булған ниндәйҙер a тура һыҙығына күсә, ә A_2 был тура һыҙыҡтағы һәм ҙур әйләнәгә ингән нөктәгә күсә. Гомотетия тура һыҙыҡтарҙы уларға параллель булған тура һыҙыҡтарға күсергәнлектән,. G(A_2)=A_3 һәм D — a тура һыҙығындағы шундай нөктә булһын, бында  — ҡыҫынҡы, ә E — a тура һыҙығындағы шундай нөктә, бында  — ҡыҫынҡы. Ул саҡта, a — ҙур әйләнәгә тейеүсе булғанлыҡтан =. Ошонан сығып  — тигеҙ эргәле, тимәк, йәғни A_1A_2 — мөйөшөнөң биссектрисаһы.
Дүрт пар-пар тейешеүсе әйләнәләр радиустары өсөн Декарт теоремаһы
Декарт теоремаһы, теләһә ниндәй дүрт үҙ-ара тейешеүсе әйләнәләрҙең радиустары ниндәйҙер квадрат тигеҙләмәне ҡәнәғәтләндерә тип раҫлай. Ҡайһы берҙә уларҙы Содди әйләнәләре тип атайҙар.
Күп үлсәмле дөйөмләштереү
Дөйөмләштерелгән әйләнәгә алыҫлыҡ төшөнсәһе бирелгән теләһә ниндәй математик структура өсөн билдәләмә бирергә мөмкин. Айырып әйткәндә, күп үлсәмле Евклид арауығы өсөн дөйөмләштерелгән әйләнә гиперсфера була; өс үлсәмле арауыҡта был ғәҙәттәге сфера. Сферик геометрияла сфералағы үҙәктәре сфераның үҙәге менән тап килгән әйләнәләр («ҙур түңәрәктәр») мөһим роль уйнайҙар.
Пуга (Токша ҡушылдығы)
Пуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Токша йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туймазы районы
Туймазы районы (Туймазинский район) — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район.
Административ үҙәге — Туймазы ҡалаһы.
Географияһы
Район Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөн алып тора. Нефть (Туймазы, Серафимовка, Кәпәй-Ҡыбау, Троицк һ. б.), ҡомташ (Ғәфүр, Ҡандра), гипс (Мәҡсүт), кирбес сеймалы (Түбәнкүл, Туҡмаҡ-Ҡаран), агрономик рудалар (Балтай, Ҡарамалы-Ғөбәй, Кәлшәле һ. б.) ятҡылыҡтары асылған.
Райондың көнбайышында — Ыҡ, көньяғында — Ҡыйҙаш, үҙәк өлөшөндә һәм төньяҡ-көнбайышында Өҫән йылғалары аға. Район йылы һәм ҡоро агроклиматлы регионға, Өҫән йылғаһының түбәнге ағымындағы типик ҡара тупраҡлы ерҙәр Урал алды дала зонаһына инә. Ҡалҡыу өлөшөндәге ҙур ғына майҙандада — йүкә, саған, имән ағастарынан торған киң япраҡлы урмандар, ә көньяҡ-көнсығышында ҡайын һәм уҫаҡ урмандары һаҡланған. Туймазы урман хужалығы эрозияға дусар булған текә битләүҙәрҙә ағас ултыртыу менән шөғөлләнә. Урмандар 62,5 мең га (Район территоряһының 26,5 %) майҙаны биләп тора, ауыл хужалығы ерҙәре 135,9 мең га, шул иҫәптән 96,6 мең га — һөрөнтө ерҙәр, 6,9 мең га — сабынлыҡтар, 32,2 мең га — көтөүлектәр.
Ҡандракүлде уратҡан «Ҡандракүл» дәүләт милли тәбиғәт паркы, Мәҡсүт ауылы яҡын Ыҡ йылғаһы ярындағы мәмерйә, Ҡандра тимер юл станцияһы буйында ултыртылған ҡарағайҙар, Үрге Троицк лесничествоһындағы ҡарағастар һаҡлана торған территориаль һәм тәбиғәт ҡомартҡылары булып һанала. [[Файл:ТуймазыМечеть.jpg|слева|мини|Туймазы ҡалаһының
«Әл-Фәтихә» мәсете]]
Тарихы
Райондың барлыҡ торама пункттары элекке ҡыр-йылан, ҡаңлы, ҡырғыҙ, ҡобау һәм байлар башҡорт ҡәбиләләре ерҙәрендә урынлашҡандар. Идара итеүҙең кантон системаһы осоронда был ерҙәр 12-се башҡорт кантоны составында була.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: татарҙар — 38,5 %, башҡорттар — 33,7 %, урыҫтар — 22,8 %, сыуаштар — 1,5 %, мариҙар — 1,4 %, башҡа милләт вәкилдәре — 2,1 %.
Административ-территориаль бүленеше
Район территорияһында Октябрьский ҡалаһы һәм 113 ауыл урынлашҡан.
Иҡтисад
Район баҫыусылыҡта — игенселек, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, йәшелсә үҫтереү, малсылыҡта һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслаша. Район территорияһы буйлап Ульяновск—Шишмә тимер юлы, Һамар—Өфө—Силәбе автомобиль юлы үтә.
Районда 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 54 клуб учреждениеһы, ауыл участка дауаханаһы бар. Ҡандракүлдең тирә-яғында Октябрьский, Туймазы ҡалаһы предприятиеларының ял итеү базалары, профилакторийҙары урынлашҡан. Татар һәм урыҫ телдәрендә «Туймазы хәбәрләре» — «Туймазинский вестник» гәзите сыға.
Хмелинка
Хмелинка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1573 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сорго
Со́рго (Sorghum) — бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләнсел үҫемлектәр ғаиләһендәге ырыу; мал аҙығы үҫемлеге ; тропик һәм субтропик илдәрҙә орлоғо өсөн, мал аҙығы, спирт, крахмал һ.б. алыу өсөн үҫтерелә торған бейек ҡыяҡ үҫемлек. Азияла, Африкала, Көньяҡ һәм Төньяҡ Америкала, Европала һәм Австралияла таралған һәм 30-ға яҡын төрҙө берлештерә. Үҫемлекте ашлыҡ культураһы һәм мал аҙығы булараҡ үҫтерәләр (зерновые культуры и кормовые растения).
Үҫемлектең тыуған иле
Үҫемлектең тыуған иле — Экваториаль Африка, һуңынан Һиндостан һәм Ҡытайға таралған. Һиндостанда соргоны б. э. т. III мең йыллыҡтан бирле үҫтерәләр, Ҡытайҙа б. э. т. II мең йыллыктан үҫтерәләр. XV быуатта үҫемлекте Европаға килтерәләр, XVII быуаттан бирле Америкала һуғаралар.
Ҡылыҡһырлама
Сорго — яҙ сәселә торған һәм ужым культураһы. Йылы яратыусанлығы, ҡоролоҡҡа сыҙымлығы, тоҙло ерҙә үҫә алыусанлығы менән айырыла. Төрлө туппаҡҡа еңел яраҡлаша. Вегетация осоро 120—130 тәүлек, ситтән һеркәләнә.
Соргоның һабағы 0,5 м-ҙан (карлик формаларының) 7 м-ға (тропик формаларының) етергә мөмкин. Тамыр системаһы 2—2,5 м.
Грамматика
Грамматика (γραμματική γράμμα — «хәреф» тигәндән) — тел ғилеме (лингвистика) фәне тармағы. Ул телдең грамматик төҙөлөшөн, был телдә мәғәнәле, дөрөҫ телмәр сегменттарын (һүҙ формалары, синтагмалар, һөйләмдәр, диктемалар, текстар) төҙөү законлыҡтарын өйрәнә.
Грамматика был законлыҡтарҙы дөйөм грамматик ҡағиҙәләр рәүешендә билдәләй.
Фән булараҡ грамматика айырыла:
Фән булараҡ грамматиканың килеп сығышы
Хәҙерге заман грамматикаһының төшөнсәләре һәм категориялары, шулай уҡ терминологияһы (һүҙ төркөмдәренең, килештәрҙең атамалары һ.б.) боронғо антик лингвистика традицияларына барып тоташа (гректар — Аристотель, стоиктар, Александрия мәктәбе; римлылар — Варрон (б.э.т. 116—27).
Хәҙерге заман грамматика ысулдары һинд лингвистикаһы традицияларында (беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡ уртаһында Панини яҙмаларында) башланғыс алған.
Урта быуаттарҙа ете ирекле сәнғәттең береһе була. Дескриптив та, норматив та булып, классиктарҙың текстарын өйрәнеүҙе лә, билдәле бер кимәлдә тел тураһындағы төшөнсәне лә үҙ эсенә ала; латин теле фекерләү механизмдары менән туранан-тура бәйләнгән мәңгелек форма булараҡ ҡарала. XII быуат аҙағына тиклем белем биреүҙә Донат һәм Присциандың һуңғы осор латин дәреслектәре ҡулланылған, шунан һуң ғына тәүге үҙенсәлекле грамматикалар (Вильдьё төбәгенән сыҡҡан Александрҙың Doctrinales һәм Эберхард Бетюнскийҙың Grecismus дәреслектәре) барлыҡҡа килгән.
Һүҙ төркөмдәре
Һүҙ төркөмө — телдең морфологик һәм синтактик һыҙаттар менән билдәләнгән категорияһы. Донъя телдәрендә бөтәһенән элек исем (исем, сифат һ. б.) менән ҡылым ҡаршы ҡуйыла. Күпселек телдәрҙә һүҙ төркөмдәре үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәренә бүленә.
Исем
Исем категорияһына һәм тулы мәғәнәле лексемалар класына ҡараған үҙ аллы һүҙ төркөмө, һөйләмдә эйә, аныҡлаусы, тултырыусы, хәл, тултырыусыны аныҡлаусы булып, хәбәрҙең хәл һәм исем өлөшөндә килергә мөмкин. Башҡорт телдәрендә исем — үҙ аллы һүҙ төркөмө, лексик һәм грамматик категория булараҡ, предметлыҡ төшөнсәһен аңлата һәм «кем?» йәки «нимә?» тигән һорауға яуап бирә. Төп лексик категорияларының береһе; һөйләмдә, ҡағиҙә булараҡ, эйә йәки тултырыусы, шулай уҡ хәл һәм хәбәр булып та килә ала.
Сифат
Үҙ аллы һүҙ төркөмө, предметтың билдәһен аңлата, «ниндәй?», «ни төҫлө?», «ҡайһы?», «ҡасанғы?», ҡайҙағы? нимәләге?, «кемдәге?» һорауҙарына яуап булып килә. Һөйләмдә сифат йышыраҡ аныҡлаусы булып йөрөй, шулай уҡ хәбәр булып та килә.
Ҡылым
Ҡылым — ниндәй ҙә булһа заттың йәки предметтың эш-ғәмәлен, хәрәкәтен йә торошон белдереүсе үҙ аллы һүҙ төркөмө. Нимә эшләй? нимә эшләне? ни эшләйәсәк? нимә эшләргә? һ.б һорауҙарға яуап булып килә.?.
Рәүеш
Эш йәки хәлдең билдәһен, уның ниндәй хәлдә үтәлеүен аңлатҡан үҙ аллы һүҙ төркөмө.
Мәктәп дәреслектәрендә был һүҙ төркөмдәре «нисек?», «ҡайҙа?», «күпме?», «ҡайҙан?», «ҡасан?», «ни өсөн?», «ниндәй маҡсат менән?», «ниндәй дәрәжәлә?» һорауҙарының береһенә яуап була. Рәүеш яһаусы процесс адвербиализация (күсеш) тип атала.
Бәйләүестәр
Ярҙамсы һүҙ төркөмө, һүҙбәйләнештәрҙә һәм һөйләмдәрҙә исемдәрҙең, алмаштарҙың, һандың башҡа һүҙҙәрҙән синтактик бойондороҡлолоғон сағылдыра.
Теркәүестәр
Ярҙамсы һүҙ төркөмө, уның ярҙамында ҡушма һөйләмдәр йәки һөйләмдең тиң киҫәктәре бәйләнә.
Ымлыҡтар
Үҙгәрмәй торған һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәрҙең үҙенсәлегенә ҡарап, ымлыҡтар синтаксик вазифа үтәргә — һөйләм киҫәге булып килергә мөмкин. Телмәрҙә бер составлы һөйләмдәр булып, хис-тойғоно (ғорурланыуҙы, шатланыуҙы, шикләнеүҙе, һөйөнөүҙе, таң ҡалыуҙы, иҫ китеүҙе, хайран ҡалыуҙы) аңлата.
Инфинитив
Ҡылымдың билдәһеҙ формаһы, эйәһеҙ (нефинит) ҡылым формаларының береһе. Башҡорт телендә хәбәр составына инергә мөмкин. Мәҫәлән: һүрәт төшөрөргә теләй, ҡарарға ярата.
Герундий
Ҡылымдың нефинит (эйәһеҙ) формаларының береһе, инглиз, әзербайжан, испан, француз, латин һәм башҡорт телендә бар. Башҡорт телендә исем ҡылым тип йөрөтөлә. Герундий (исем ҡылым) эштең, хәрәкәттең исемен белдерә һәм исемгә хас булған күплек, килеш һәм эйәлек заты ялғауҙарын ҡабул итә. Нимә эшләргә? Нимә эшләү? тигән һорауҙарға яуап бирә. Исем һыҙаттарын (атап әйткәндә, һөйләмдә синтактик ролде) һәм ҡылымды берләштерә.
Хәбәр
Һөйләмдең баш киҫәге, эйә тураһында ниҙер хәбәр итә. Нимә эшләй? нимә эшләгән? кем ул? нимә ул? һ. б. һорауҙарға яуап бирә. Хәбәр, эйәгә буйһоноп, уның менән ярашып килә. Эйә үҙгәрһә, хәбәр ҙә үҙгәрешһеҙ ҡала алмай. Хәбәр күпселек осраҡта ҡылымдан килә. Эйә кеүек үк, төрлө һүҙ төркөмдәренән, ҡушма һүҙҙәрҙән, һүҙбәйләнештәрҙән килә ала. Бер һүҙҙән торған хәбәр — ябай, бер нисә һүҙҙән торғаны ҡушма хәбәр тип атала. Һөйләмгә анализ яһағанда хәбәрҙең аҫтына ике һыҙыҡ һыҙыла.
Тултырыусы
Тултырыусылар һөйләмдең хәбәренә (йәки ҡылымдан килгән башҡа киҫәккә) эйәреп, уның мәғәнәһен асыҡлап, тултырып килә. Улар төбәү, төшөм, сығанаҡ, урын-ваҡыт килеш һорауҙарына, шулай уҡ төрлө бәйләүестәр менән килгән һорауҙарға (кем менән? кем өсөн? кем тураһында? кем тарафынан? һ.б.) яуап булалар. Тултырыусылар тура һәм ситләтелгәндәргә бүленә.
Тура тултырыусыһы булған һөйләмдең хәбәре һәр ваҡыт күсемле ҡылымдан килә, ситләтелгән тултырыусылар күсемһеҙ ҡылымдарҙан килә. Ҡылымдың тура тултырыусыһы ғәҙәттә берәү була, ситләтелгән бер нисә булырға мөмкин. Һөйләм тикшергәндә тултырыусыларҙың аҫтына пунктир һыҙыҡ һыҙыла.
Хәл
Һөйләмдең эйәрсән киҫәге, хәбәрҙе асыҡлап, эш-хәрәкәттең билдәһен, рәүешен, ваҡтын, урынын һ.б билдәләрен асыҡлап килә. Хәлдәр ситләтелгән тултырыусыларҙан һәм рәүештәрҙән, ҡайһы бер хәл төркөмдәре хәл әйтемдәренән килә.
Өҫтәлмәлек
Предметты асыҡлап, уға яңы атама биреп килгән аныҡлаусыларҙы өҫтәлмәлек тип йөрөтәләр. Мәҫәлән,
Өҫтәлмәлектәрҙең икенсе ҙур төркөмө үҙе эйәргән һүҙҙең мәғәнәһен аныҡлау өсөн ҡулланыла. Предметтың төбәлешен, ниндәй белгес икәнен, сифатын белдергән өҫтәлмәлектәр, аныҡланыусының аҙағынан килеп, дефис менән айырыла: балаҫ-самолет, эшсе-нефтяник, инженер-химик. (Аныҡланыусы ла, өҫтәлмәлек тә уртаҡлыҡ исемдән килгән) Һөйләм иикшергәндә өҫтәлмәлектәр аныҡлаусылар кеүек тулҡынлы һыҙыҡ менән һыҙыла.
Төп килеш
Төп килеш номинатив төҙөлөшлө телдәрҙә ғәҙәттә был килеш агенс (башҡарыусыны) кодлай, синтаксик терминда йыш һөйләмдең эйәһе була. Һинд-Европа телдәрендә төп килеш, ғәҙәттә, хәбәрҙең исем өлөшөндә ҡулланыла « быть-булырға» мәғәнәһендә (шулай уҡ күп кенә телдәрҙә «булырға — становиться», «күренергә — казаться», «рождаться — тыуырға», «үлергә — умирать» һ.б.):
Эйәлек килеш
Донъя телдәрендә эйәлек мөнәсәбәтен белдереүсе, шулай уҡ башҡа төрлө функцияларға эйә булған ситләтелгән килештәрҙең береһе. Шуның менән ул билдәһеҙ эйәлек килештән айырыла. Билдәһеҙ эйәлек килеш тик объект ҡараған эйәне күрһәтә. Мәҫәлән, башҡорт телендә: ҡаланың баҡсаһы (билдәле бер ҡала) — ҡала баҡсаһы (билдәһеҙ эйәлек килеш). Термин боронғо грек традицияларына барып тоташа, уның ярҙамы менән атаһының исеме крһәтелә: «шул атайҙың шул улы».
Төбәү килеш
Донъя телдәрендә ситләтелгән килештәрҙең береһе. Хәрәкәттең берәй предметҡа (аллатив) төбәлеүен йәки берәй урынға йүнәлеүен белдерә. Төбәү килеш йыш ҡына хәлде аңлатыуҙы белдерә, улар: экспериенцер тип атала: рус «сниться мне», «мне нравится», инглиз телендә thinks me, likes me. Нах-Дагестан телдәренең күбеһендә төбәү килеш ҡылымдар эргәһендә ярайһы уҡ эҙмә-эҙлекле ҡулланыла. Ҡайһы бер телдәрҙә төбәү килеш урын килеш мәғәнәһендә тейешле бәйлеүестәр менән ҡулланыла (мәҫәлән, немец: 'Deutschen im).
Төшөм килеш
Номинатив-аккузатив төҙөлөшлө телдәрҙә ҡылым аңлатҡан эштең бер предметҡа төшөүен аңлата (тура тултырыусы): читаю книг-у — китап уҡыйым, libr-um lego. Эргатив төҙөлөшлө телдәрҙә төшөм килеш юҡ, ә объект функцияһын абсолютив (башҡа трактовкаларҙа — төп килеш) үтәй. Рус һәм башҡа телдәрҙә килеш атамаһы латин телендәге тәржемәнән accusativus алынған, үҙ сиратында грек атамаһы αἰτιατική. Грекса был һүҙ «сәбәп» һәм «төшөмдө» аңлата. Римлылар, гректарҙың грамматик терминдарын өйрәнеп, был атаманы «төшөм» тип тәржемә иткәндәр, хәйер, «сәбәп» тип тәржемә итеү нығыраҡ тура килер ине. .
Сығанаҡ килеш
Сығанаҡ килеш, ҡайһы бер телдәрҙә эш ҡоралын белдерә, агенс билдәле бер эш-хәрәкәт йәки башҡа етештереү объектына йоғонто яһай. Ҡайһы берҙә сығанаҡ килеш пассив конструкцияларҙа агенс (башҡырыусы) ролен сағылдыра. Сығанаҡ килеш һорауҙары: кем менән? ҡайҙан? нимә менән? һ.б.
Грамматиканың үҙәк өлөшө
Грамматиканың үҙәк өлөшөн һүҙ төркөмдәре һәм уларҙың категориялары тураһында тәғлимәт тәшкил итә. Шулай уҡ уға һүҙҙәр бәйләнешенең дөйөм ҡағиҙәләре тураһында тәғлимәт (һүҙбәйләнеш, һөйләм) һәм был телмәр берҙәмлектең төҙөлөшө — синтаксисинә.
Синтетик телдең грамматика бүлеге
Синтетик телдәрҙең грамматикаһы морфемаларҙан һүҙҙәр төҙөү ҡағиҙәләре тураһында фән булараҡ морфемиканан һәм синтаксистан тора.
Грамматика һәм башҡа лингвистик дисциплиналар араһындағы сик
Семантика, лексикология һәм фонетика, ҡағиҙә булараҡ, грамматикаға инмәй (киреһенсә, уға ҡаршы ҡуйыла). Әммә грамматиканың ҡайһы бер концепцияларында уның өлкәһе киң аңлашыла — грамматика был фәнни дисциплиналарҙың предмет йүнәлештәрен «йота» («абсорбирует»). Уға грамматик семантика, морфонология (шул иҫәптән сегментлы морфонология, акцентология һәм интонология, йәғни интонация тураһындағы фән) һәм дериватология (һүҙьяһалыш тураһындағы фән) инә. Улар грамматика, фонетика һәм лексикология сигендә яталар.
Грамматиканың башҡа дисциплиналар менән бәйләнеше
Грамматика лексикология менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки ул һүҙҙәрҙең грамматик үҙенсәлектәрен өйрәнә; шулай уҡ тел ғилеменең түбәндәге бүлектәре менән бәйләнгән:
Өйҙөрәкбаш
Өйҙөрәкбаш (Удрякбаш) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 540 кеше. Почта индексы — 452733, ОКАТО коды — 80214834001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Базазьянц Стелла Борисовна
Стелла Борисовна Базазьянц ( 9 май 1932 йыл — 11 сентябрь 2009 йыл) — сәнғәт   буйынса белгес, хәҙерге заман СССР һәм Рәсәй сәнғәте  буйынса белгес;  Мәскәү дәүләт университетының тарих факультеты сәнғәт фәне бүлеген тамамлаусы (1958); 1989 йылдан 1992 йылға тиклем осорҙа «Декоративное искусство СССР» журналының баш мөхәррире була; РФ  сәнғәтенең атҡаҙанған  эшмәкәре һәм Рәсәй Сәнғәттәр  академияһының академигы; 1991 йылдан 1997 йылға тиклем Мәскәү Галереялары ассоциацияһы президенты (АМОГ).
Таглар мәмерйәһе
Таглар мәмерйәһе (Tağlar mağarası, Թաղլար քարանձավը) — Әзербайжандың Ходжавенд территорияһында карст мәмерйәһе, бында  таш быуат та кешеләр йәшәгән (мустье дәүере). Ундағы мустье ҡоралдары типик мусетьены хәтерләткән башҡа мәҙәниәткә ҡарай. Тәбиғи мәмерйә булараҡ 50-55 мең йыл дауамында боронғо кешеләр йәшәгән урын һаналған. Үҙенең исемен мәмерйәнән алыҫ булмаған ауыл атамаһынан алған.
Мәмерйә Әзербайжандың Ходжавенд районында урынлашҡан. 1992 йылдан 2020 йылға тиклем мәмерйә биләмәһен танылмаған Таулы-Карабах Республикаһы контролдә тотҡан. Икенсе Карабах һуғышы һөҙөмтәһендә 2020 йылдың ноябрендә Азербайжан биләмәне контролдә тотоуҙы тергеҙҙе, ләкин Таулы-Карабах Республикаһы ошо биләмәгә дәғүә итеүен дауам итә
Географияһы
Әзербайжандың Ходжавенд районында Бёюк Таглар/Мец Тагер ауылының көньяғында, Куручар йылғаһының һул ярында, ҡала янында Шуша ҡалаһы янында һәм Азых мәмерйәһе нән 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Был мәмерйә өҫкө юра, икенсе төрлө әйткәндә, титон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Өс тау ҡыуышынан тора, уларҙың икәүһе - Мустье мәҙәниәте осорона (урта палеолит), икенсеһе өҫкө палеолит осорона ҡарай.
Шулай уҡ бында алты мәҙәни ҡатлам табылған: беренсе ҡатламда урта быуаттар осорондағы һауыт-һаба, бронза һәм энеолит ҡалдыҡтары табылған; 2 - 6 ҡатламдарҙа мустье дәүеренең көнкүреш әйберҙәре табылған.
Археологик тикшеренеүҙәр
1960 йылда Кавказдың көньяҡ-көнсығышына Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы Фәндәр академияһы Тарих институты палеолитик разведка экспедицияһы ебәрелә. Һөҙөмтәлә Азых һәм Таглар мәмерйәләре табылған.
1963 йылдан алып мәмерйәлә археологик ҡаҙыу эштәре алып барылған һәм 7 меңдән ашыу таш эш ҡоралы, 2 меңдән ашыу хайуан һөйәге табылған. Беренсе ҡатламдан һуң урта быуаттарҙағы, бронза быуаттағы һәм энеолиттағы балсыҡ һауыттар табылған. 2 - 6 ҡатлам сиктәрендә мустье мәҙәниәте өлгөләре табылған. Мәмерйә инвентарында ҡоралдар, ҡыҙыл, ҡара, көрән, һоро, аҡ төҫтәр һәм төрлө төҫмөрҙәге әйберҙәр яһау өсөн күп һанлы әҙерләмәләр табылған. Мәмерйәлә Әзербайжан археологы Мәмәҙәли Ғәсәйенов эш алып барған.
1976 йылда мәмерйә территорияһында Ленинград экспедицияһы ваҡытында терәк киҫелештәр таҙартыла.
Һөйәк ҡалдыҡтарына анализ үткәргәндән һуң асыҡланыуынса, затлы болан һәм кәзә һунар итеүҙең төп объекттары булған. Торама фаунаһының нигеҙен имеҙеүселәр тәшкил итә: ҡул ҡанаттары, ҡуян һымаҡтар, кимереүселәр, йыртҡыс, тояҡлылар. .
Бында төрлө төҫтәге ағастан биҙәүестәр, өҫкө палеолит һәм мезолит дәүерендәге эш ҡоралдары, ҡорал табылған.
Чумай
Чумай — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таврушка
Таврушка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡа йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөғжизә
Мөғжизә йәки кәрәмәт - ғилми ҡанундар менән аңлатыла алмаған һәм илаһи көстәр тарафынан булдырылған, һәм шуға инанған кешеләр өсөн ғәжәп йәки мөғжизәле ваҡиға.
Пюрма-Ного
Пюрма-Ного — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Мөғжизә
Мөғжизәләрҙе инҡар итеү
Материализм, пантеизм, деизм кеүек донъяға фәлсәфәүи ҡараш күҙлегенән ҡарағанда мөғжизәне күҙ алдына ла килтереп булмай.
Пюрма-Ного
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Мөғжизә
Риүәйәт сығанаҡтары
Бер нисә мөғжизәнең сығанағы булып торған тарихтар боронғо легендаларҙың яңы версиялары булып күренә. Ибраһим утҡа ырғытыла һәм ут уны яндырмай. Кәрзингә һалып ҡалдырылған сабый Мусаны батша һарайына алып баралар. Уның таяғы Нил йылғаһына бәрелгәс, һыу ҡыҙыл төҫкә инә.
Пюрма-Ного
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөғжизә
Риүәйәт сығанаҡтары
Ғайса ғиффәтле әсәһенән тыуған, үлгәндән һуң терелтелгән. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Миғраж мөғжизәһенә, ожмахты һәм тамуҡты күреүгә юлығыуы, Аллаһ менән һөйләшеүе боронғо мәҙәниәттәрҙәге мөғжизәләр осраған хикәйәләрҙә ҡабатланыуҙары хас.
Исламда
Мөхәммәт Пәғәмбәр Айҙы ҡул хәрәкәте менән икегә бүлеүе кеүек ваҡиғаларҙы исламда мөғжизә концепцияһының миҫалы итеп килтерергә мөмкин.
Христианлыҡта
Библияла Муса, Ҡыҙыл диңгеҙ аша юл ярып, бәни исраилде ҡотҡара. Ғайса Мәсих терелә, уның мөғжизәләре күп бул, мәҫәлән, һуҡырҙар күрә башлаған һ.б. Христиандарҙың тәғлимәтенә ярашлы, мөғжизә хатта иң ышандырырлыҡ осраҡтарҙа ла һаҡсыл ҡараш талап итә. Ғайса Мәсих мөғжизәләргә һәм хикмәттәргә ышаныу хаҡында Инжилдә (Мф. 12:38—39) киҫәткән. Күрәҙәләргә, сихырға һәм дауалаусыларға ышаныу Иҫке Ғәһедтә хөкөм ителгән.
Һылтанмалар
{{Тышҡы һытанмалар}}
Лёнви
Лёнви — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Турун-Андзи йылғаһының уң ярына тамағынан 0,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбжәд яҙма
Әбжәд яҙма, Консонант яҙма (cōnsonāns — эйәлек килеш cōnsonantis — «тартынҡы өн»; Консона́нтное письмо́) — тартынҡы өндәр йәки башлыса тартынҡы өндәрҙән торған фонетик яҙма төрө.
Этимологияһы
Сит ил әҙәбиәтендә консонант яҙма системаларын шулай уҡ «әбжәд» (abjad, ғәрәп теле алфавиты исеме буйынса — «әбжәд») тип атайҙар. «Әбжәд» термины, абугид менән бер рәттән, Питер Дэниэлс (инглиз) тарафынан тәҡдим ителгән. Уның аҫтында тикшеренеүсе консонант яҙманы күҙ уңында тота, ә абугид консонант-ижекле хатҡа тап килә.
Ҡулланылышы
Миҫал итеп тулыһынса консонант угарит һәм финикия яҙмаларын, өлөшләтә консонант яҙма өлгөләре итеп хәҙерге йәһүд һәм ғәрәп яҙмаларын килтерергә мөмкин.
Бхаскара II
Бхаскара (1114—1185, ғәҙәттә, Бхаскара II аталып йөрөтөлә, уны башҡа һинд ғалимынан, Бхаскар I , айырыр өсөн) — XII быуаттың эре һинд математигы һәм астрономы. Удджайнда астрономик обсерваторияны етәкләй.
Бхаскара дүрт өлөштән торған «Сиддханта-широмани» («Таж тәғлимәте») трактатын яҙа: «Лилавати» — арифметикаға, «Биждаганита» — алгебраға, «Голадхайя» — сферикаға, «Гранхаганита» — планета хәрәкәттәре теорияһына арналған.
Бхаскара тигеҙләмәләрҙең әһәмиәтенә шикләнһә лә, кире тамырҙарын ала. Мәңгелек двигателдең иң тәүге проекттарҙың береһе уға ҡарай.
Азия илдәрендә «Лилавати» китабы иҫәпләү техникаһы буйынса дәреслек өлгөһө була. 1816 йылда ул Калькуттала баҫылып сыға һәм шул ваҡыттан алып бер нисә тапҡыр математика дәреслеге сифатында баҫылып сыға.
Бхаскара үҙенең яҡынса 1150 йылдарға ҡараған шиғырында тирәсенә ҡыя менән беркетелгән оҙон, тар, яртылаш терегөмөш тултырылған һауыттар менән ниндәйҙер тәгәрмәсте тасуирлай. Мобиленың был беренсе механик перпетуумының эшләү принцибы шыйыҡса тыуҙырған, тәгәрмәс әйләнәһенә урынлаштырылған һауыттарҙа күсеп йөрөүсе ауырлыҡ көстәре мәлдәренең айырмаһына нигеҙләнә.
Рафиҡов Булат Заһри улы
Рафиҡов Булат Заһри улы (4 август 1934 йыл — 26 апрель 1998 йыл) — башҡорт совет һәм Рәсәй яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1990), Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1994), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984).
Биографияһы
Булат Заһри улы Рафиҡов Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Дәүләтҡол ауылында 1934 йылдың 4 авгусында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Юлдаш ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, 1950—1954 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия училищеһында уҡый.
Булат Рафиҡовтың әҙәбиәт һәм публицистика өлкәһендәге эшмәкәрлеге журналист булып эшләү йылдарынан башлана. 1965—1970 йылдарҙа «Ленинсы» гәзитендә баҫылған уның шиғырҙары, очерктары һәм фельетондары публицистик пафосы менән айырылып тора.