cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анюта (хикәйә)
Тарихы
Хикәйә А. П. Чехов тарафынан 1886 йылда яҙылған, беренсе тапҡыр 5 мартта (иҫке стиль: 23 февраль), Осколки журналының 8-се һанында А. Чехонте имзаһы аҫтында баҫтырыла. "Пёстрые рассказы" йыйылмаһында 1886 йылда мөхәррирләнеп баҫыла. Һуңғараҡ хикәйәне Чехов әҫәрҙәренең икенсе томына индерә һәм  нәшерсе Адольф Маркс тарафынан 1899—1901 йылдарҙа баҫтырыла.
1886 йылдың 16 ( иҫке стиль буйынса 3) февралендә яҙыусы Николай Лейкинға яҙған хатында Чехов цензура менән бәйле буласаҡ ҡайһы бер проблемалар тураһында яҙа: «Хикәйәмде ебәрәм… Унда студиоз ҡуҙғалтылған, ләкин либераль булмаған бер нимә лә юҡ. Наҙланып, тартынып тороуҙы ташларға кәрәк». Хикәйне цензура үткәрмәй. 6—7 февралдә Лейкин Чеховҡа яҙа: «Һеҙҙең 6-сы һанда баҫтырылырға тейеш булған хикәйәгеҙҙе цензура үткәрмәне. „Анюта“ цензор тарафынан  комитет ҡарауына ҡалдырылды, ләкин был хикәйәнең "Осколкиҙа" үлеүенә тиң. Ниндәйҙер пуританлыҡ күрһәтергә теләйҙәр, йәнәһе хикәйәлә никахһыҙ йәшәгән кешеләрҙе күрһәтергә ярамай. Был ни хәл! Ныҡ ҡоторҙом ‹…› „Анютаның“ корректураһын әлегә ебәрмәй торам. Иртәгә цензорға барып, уның менән һөйләшәсәкмен».
Артабан цензура комитеты «Анютаны» ҡыҫҡартып үткәрә. 1886 йылдың 13—14 февралендә Лейкин Чеховҡа хәбәр итә : «Әле генә цензура комитетынан Һеҙҙең „Анюта“ хикәйәһенең пакетын алдым. Комитет үткәрҙе, тик ҡайһы бер ерҙәрен ҡыҫҡартты. Анютаның студент менән һәм уға тиклем дә студенттар менән никахһыҙ йәшәүен һүрәтләү төшөрөп ҡалдырылды. Минең уйымса, хикәйә ныҡ боҙолманы һәм матур килеш ҡалды».
Хикәйә әҫәрҙәр йыйынтығында баҫтырылыр алдынан Чехов уның тексын бер нисә тапҡыр шымартып яҙа. Ҡайһы бер урындары автор тарафынан ҡыҫҡартыла, стиле төҙәтелә. Анютаның образы үҙгәртелә —уның ҡылыҡһыҙлығын һыҙатлаған урындар төшөрөлөп ҡалдырыла. Текстан юрист Кликушин персонажы алынып ташлана — уның монологы рәссам Фетисовҡа бирелә. Персонаждар теленән вульгаризмдар юҡ ителә, хикәйәнең финалы яңыртып яҙыла.
Ҡыҫҡаса сюжеты
Ярлы йәш ҡыҙ Анюта «Лиссабон» ҡунаҡханаһының бүлмәһендә өсөнсө курс медик-студенты Степан Клочков менән йәшәй һәм уның өсөн анатомик модель дә булып тора. Ул сигеү сигә һәм хәйерселектән нисек сығыу юлын эҙләп уйлана. Уларға рәссам Фетисов килеп инә һәм Клочковтан Анютаны үҙенә бер нисә сәғәткә натурасы булып торорға ебәреүен һорай. Клочков риза, тик ҡыҙҙың ғына бер киәфәттә тороға теләге юҡ. Клочков һаман ныҡыша: «Ярар инде, бар! Кеше бит сәнғәт өсөн һорай, ә теләһә ниндәй буш әйбер өсөн түгел. Ҡулыңдан килгәс, нишләп ярҙам итмәҫкә?». Дуҫтар эстетика тураһында һөйләшәләр. Рәссам ҡыҙҙы үҙе менән алып китә.
Бер аҙ ваҡыт үткәс бер киәфәттә тороп арыған ҡыҙ рәссамдан әйләнеп ҡайта. Клочков Анютаны ташларға итә, ләкин бары тик ҡыҙҙы йәлләп үҙендә тағы ла бер аҙна уға йәшәргә рөхсәт итә.
Алтынсы палата
«Пала́та № 6» (исеме замандаштары тарафынан «Алтынсы һанлы палата» тип уҡылған ) — Антон Павлович Чеховтың повесы. Беренсе тапҡыр 1892 йылда «Русская мысль» журналында баҫылып сыға.
Сюжет
Ҙур булмаған дауахана флигелендә аҡылға зәғиф ауырыуҙар өсөн алтынсы палата бар. Палатала биш кеше, улар араһында юләр Моисейка һәм элекке суд приставы Иван Дмитрич Громов, йәшәй. Дауаланыусыларҙы һүрәтләгәндән һуң автор уҡыусыларҙы табип Андрей Ефимыч Рагин менән таныштыра. Ул дауаханала баш табип булып эшләй башлаған саҡта дауахана ҡурҡыныс хәлдә була. Ҡот осҡос ярлылыҡ, антисанитария. Рагин быға битараф ҡарай. Ул аҡыллы һәм ғәҙел кеше, тик уның был хәлде яҡшы яҡҡа үҙгәртергә ышанысы һәм ихтыяр көсө аҙ. Башта ул тырышып эшләй, ләкин тиҙҙән ул төшөнкөлөккә бирелә һәм бындай шарттарҙа ауырыуҙарҙы дауалауҙың мәғәнәһеҙлеген аңлай. Ошоно аңлағандан һуң Рагин эштән ситләшә һәм дауаханаға унда-бында бер тапҡыр ғына килә башлай. Әҙерәк эшләгән кеше булып ҡылына ла өйөнә ҡайтып китап уҡый. һәр ярты сәғәт һайын бер рюмка араҡы ҡойоп эсә, ҡыяр йәки тоҙланған алма менән тәғәмлыҡ ҡыла. Артабан төшкө аш ашай, һыра эсә. Кистәрен ғәҙәттәгесә уның янына почтмейстер Михаил Аверьяныч килә. Табип менән почтмейстер мәғәнәһеҙ әңгәмәләр һәм яҙмыштарына зарланыу менән мәшғүл. Ҡунағы ҡайтып киткәс, Рагин китап уҡыуын дауам итә. Тапҡан аҡсаһының яртыһына ул китаптар һатып алып, ҡулына ниндәй китап эләкһә, шуны уҡый, бигерәк тә философияныһәмтарихты яратып уҡый. Уҡыған саҡта ул үҙен бик бәхетле итеп тоя.
Яҙғы кистәрҙең береһендә ул алтынсы палатаға килеп инә. Унда Громов тарафынан урлашыуҙа ғәйепләнә һәм уның менән оҙайлы һөйләшеүгә инә. табип был палатаға көн һайын килә һәм Громов менән әңгәмәләшеүен дауам итә. Был һөйләшеү Андрей Ефимычҡа ныҡ тәьҫир итә. Улар бәхәсләшәләр. табип грек стоиктарының позицияһында тора һәм тормош ғазаптарына иғтибар итмәй, ә Громов михнәт сигеүҙәрҙе бөтөрөргә хыяллана һәм табибтың фәлсәфәһе ялҡаулыҡтан килә ти. Дауахана корпусында табибтың алтынсы палатаға йыш йөрөүе тураһында хәбәр тарала. Июнь аҙағында был хәбәр Рагиндың баш табип урынына үҙе менеп ултырырға теләгән йәш табип Хоботовҡа ла килеп етә. Августа Андрей Ефимыч ҡала башлығынан бик мөһим эш буйынса управаға килергә тигән хат ала. Уларҙың һөйләшеүе комиссия тарафынан Рагиндың аҡылһәләтлеген тикшереп раҫлау булып сыға.
Шул уҡ көндө почтмейстер Рагинга отпуск алып сәйәхәткә китергә кәңәш бирә. Бер аҙнанан Рагинға ялға, йәғни отставкаға китергә тәҡдим итәләр. Ул быны артыҡ иҫе китмәй генә ҡабул итә һәм Михаил Аверьяныч менән Мәскәүгә, артабан Петербургҡа һәм, ниһайәт,Варшаваға китә. Юл буйына почтмейстер тоҙһоҙ һүҙҙәре, ҡомһоҙлоғо һәм ашамһаҡлығы менән Рагиндың һарыуын ҡайната; ул кәрт уйнап отола һәм Андрей Ефимычтан 500 һум аҡса бурысҡа ала. Ошонан һуң улар өйҙәренә ҡайта.
Өйҙә Рагинды финанс ауырлыҡтары һәм Андрей Ефимычтың аҡылдан яҙыуы тураһындағы хәбәр көтә. Берҙән-бер көндө Рагин сығырынан сыға, ҡыҙып китеп, Хоботов менән почтмейстерҙы фатирынан ҡыуып сығара. Иртәгеһенә уға үҙ ҡылығы өсөн ҡыйын һәм оят булып китә, шунлыҡтан ул почтмейстерға ғәфү үтенергә тип килә. Михаил Аверьяныч уға дауаханаға инеп дауаланып сығырға кәңәш бирә. Шул көндөң кисендә уға Хоботов дауалау буйынса кәңәш һорап килә. Ике табип алтынсы палатаға консилиум яһарға инә, Хоботов стетоскоп алып килергә тип сыға һәм кире палатаға килмәй. Ярты сәғәттән һуң палатаға бер ҡосаҡ кейем тотоп Никита килеп инә. Рагин барыһын да аңлай. Тәүҙә ул палатанан сығырға итә, ләкин Никита уны сығармай. Рагин менән Громов дау ҡуптаралар, Никита Андрей Ефимычтың битенә һуға. Табип был палатанан сығармаҫтарын аңлай. Ул барыһына ла битараф ҡала һәм икенсе көндө апоплексиянан үлә. Уны ерләгәндә һуңғы юлға бары Михаил Аверьяныч һәм Дарьюшка ғына оҙата.
Әҫәрҙең яҙылыу тарихы
Тәүге тапҡыр повесть тураһында Чеховтың нәшерсе А. С. Суворинға 1892 йылдың 31 мартында яҙған хатында телгә алына:
Бер нимә лә эшләмәй тормош һөрәм, ләкин был тормошомдо һәр көн һайын яҙырға кәрәк, яҙырға кәрәк тигән фекер ағыулай. Повесть яҙам. Баҫтырыр алдынан Һеҙҙең фекерҙе белер өсөн мин уны Һеҙгә ебәрәм, цензураны үтерлекме, юҡмы? Һеҙҙең фекер минең өсөн алтын бәрәбәренә тиң. Повеста фәлсәфә һатыу бик күп һәм мөхәббәт элементы бөтөнләй юҡ. Фабула, бәйләнеш һәм сиселеш бар. Йүнәлеше либераль. Күләме — 2 баҫма бит. Шулай ҙа Һеҙҙең менән кәңәшләшергә кәрәк ине, сөнки мин бик күп артыҡ күңелҙеҙ хәлдәрҙе яҙҙым шикелле. Һеҙ зауыҡлы кеше, шуға күрә мин Һеҙҙең тәүге тәьҫоратҡа, күктә һәр саҡ ҡояш булғанға ышанған кеүек, ышанам. Әгәр минең әҫәрҙе тиҙ генә баҫмаһалар һәм миңә уны төҙөтергә бер-ике ай ваҡыт бирһәләр, Һеҙ миңә уның корректураһын ебәрергә рөхсәт итегеҙ.
16 апрелдә Чехов И. И. Ясинскийға, «Русское обозрение» журналы редакцияһына бирер өсөн Мәскәүгә ҡулъяҙмаһын алып килеүе тураһында яҙа. 29 апрелдә Чехов Л. А. Авиловаға, «Алтынсы палатаны» яҙып ятыуы тураһында хәбәр итә:
«Повесты яҙып бөттөм, ул бик күңелһеҙ, сөнки унда ҡатын-ҡыҙ заты һәм мөхәббәт элементы юҡ. Бындай повесты яратмайым, нисектер абайламаҫтан һәм еңел аҡыллылыҡтан шулай яҙҙым. Әгәр Һеҙҙең июндәге адресығыҙ билдәле булһа, мин Һеҙгә уның оттискыһын ебәрермен».
А. С. Суворинға 15 майҙа ул повестың аҙағын ебәреүе һәм яңы әҫәр («Соседи») яҙа башлауы тураһында хат яҙа:
Мин корректураһын уҡыным, повестың аҙағын һалдым, ә яуап һаман юҡ тик юҡ инде! Моғайын, миңә түләмәҫтәр, сөнки журналдың яҙмышы һәм ундағы хәлдәр нотариус Боборыкиндың бөлөүе менән ныҡ бәйле. Әҙерәк кенә көтөп тороғоҙ, бурысымды ебәрермен, сөнки яңы повесть яҙып ятам.
Овраг Разживин
Овраг Разживин — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Любша ҡәлғәһе
Любша ҡәлғәһе — Волхов йылғаһының элекке тамағында урынлашҡан Боронғо Русь ҡәлғәһе, Иҫке Ладоганан 2 км алыҫлыҡта ята.
Археологик тикшеренеүҙәр ҡәлғәһе тарихы
Ҡәлғә Любша тип хәҙерге археологтар тарафынан уның урынлашыуы буйынса аталған, ул Волхов ярының уң ҡалҡыулығында Любша йылғаһының Волховҡа ҡойған урынында, Иҫке Ладога ауылынан төньяҡҡа ҡарай  2 км алыҫлыҡта ята.
Беренсе ҡаҙыныу эштәрен 1960—1970 йылдарҙа археологтар С.Орлов, Г.Лебедев һәм В.Петренко үткәрә. Шул ваҡытта ҡәлғә валының таш конструкциялары табыла һәм мәҙәни ҡатламы характеристикаһы билдәләнә.
1997 йылда археолог Е.А. Рябинин экспедицияһы ҡаҙыу эштәрен башлай, шул саҡта ҡомартҡының әһәмиәте тулы күләмдә асыҡлана. Ҡаҙыныу эштәре тәнәфестәр менән биш йыл дауам итә. 2002 йылда һәм 2003 йылда ҡаҙыныуҙар  тураһында хәбәрҙәр баҫылып сыға, әммә материалдар Рябининдың ауырыуы арҡаһында тулыһынса (2004-сы йылға ҡарата) баҫылмай.
2003 йылда И.Л.Воинова ҡәлғәнең тышҡы күренешен реконструкциялай. 2010 йылда реконструкциялау һәм топологик төшөрөү нигеҙендә 1970 йылдарҙа  А.А. Фролкин ҡәлғәнең өс үлсәмле реконструкцияһын төҙөй.
2011 йылда Иҫке Ладоганың тарихи-архитектура һәм археология музей ҡурсаулығының рәсми сайтында музей хеҙмәткәрҙәре   «Волховтағы боронғо таш  ҡаланың» торошо менән бәйле борсолоу белдерә.
Ҡомартҡы тасуирламаһы
45×45 м ҙурлыҡтағы ҡаласыҡ  һаҡланған,  яҡынса 70 метр оҙонлоҡтағы  һәм 18 м киңлектәге вал менән уратып алынған,  борон заманда таш панцирь һалыуын ҡулланып фортификация менән нығытылған. Һалыуы 2,2 м тиклем бейеклектә һаҡланған, шулай уҡ диуарҙарының өҫтәмә ҡалдыҡтары  һәм валдың өҫтө буйлап ағас нығытмалары ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған.
Ҡәлғәлә меңдән ашыу төрлө әйбер табылған, улар араһында — ҡойолған формалар, металдан биҙәүестәр һәм төҫлө металдарҙан ҡойолмалар, ярымфабрикаттар табылған. Биҙәүестәр формаһы иртә славян мәҙәниәте өсөн хас. Шулай уҡ тораҡтың характерын интерпретациялау өсөн быяла эшләнгән әйберҙәр мөһим булып тора: зәңгәр быяланан егерменән ашыу куб рәүешле мунсаҡтар һәм ҡатламда Ладогаға хас булған «ҡырҡылған сәйләндең» бөтөнләй булмауы. Тимерселек һөнәре үҫешкән, тимерҙән эшләнгән  изделиелар табылған. Табылған ҡайһы бер башҡа деталдәр Скандинавия диңгеҙселәре менән хеҙмәттәшлек итеүгә күрһәтә.
Таш ҡәлғә аҫтында иртә ағас-тупраҡ вал һәм ағас тындарҙан торған нығытмаларҙың ҡалдыҡтары табыла. Был нығытмаларҙың радиоуглеродлы даталаныуы, таш нығытма барлыҡҡа килеүҙең VII — VIII быуаттарҙың беренсе яртыһына ҡарағанлығын һөйләй. Бик күп балыҡ һөйәктәре, һылап эшләнгән керамика, һөйәк ҡоралдар, усаҡтар менән был нығытмаға тап килгән мәҙәни ҡатлам  иртә тимер быуат өсөн типик.
Дөйөм иҫкәрмәләр
Г. Лебедев Любша нығытмаһының үҙенең китабында Ладога археологияһы буйынса тикшеренеүҙәре тарихына бүлектә байтаҡ өлөш арнай, ул 2005 йылда сыға. Әммә бынан да алда ҡомартҡының археологик тикшеренеү һөҙөмтәләренең интерпретацияһы менән Е.А. Рябинин һәм А. Чернов шөғөлләнә. Черновытң фәнни-популяр мәҡәләләре 1999 йылда "Огонек",  "Знание — сила"  журналдарында  һ.б. баҫылып сыға. Чернов тикшеренеү материалдарын “Повесть временных лет” (ПВЛ) китабында телгә алынған тарихи ваҡиғалар менән бәйләй, һәм 2012 йылда уның һығымталары археолог С.В.Белецкий, Л.В.Войтович һ.б. ҡатнашлығында ПВЛ китабының аңлатмаларында баҫылып сыға Ҡомартҡының альтернатив интрепретацияһын 2005 йылда үҙенең диссертацияһында В. Фомин тәҡдим итә һәм артабанғы эштәрендә үҫтерә.
Любшан ҡәлғәһе тарихы
Табылдыҡтар характеры һәм мәҙәни ҡатлам уның халҡының иртә Европа сығышлы булыуына һәм Балтик диңгеҙе буйының көнбайыш славяндар, славяндар һәм кривичтар менән бәйләнешенә ҡарауын һөйәлй. Был Новгород ерендәге славян-урыҫ халҡы үҫешенең айырымлығына күрһәтә. Рябинин ҡәлғәнең таш нигеҙҙә яңынан ҡоролоуын яҡынса 700 йыл тип билдәләй. Любша ҡәлғәһенә яҡын  аналогтарҙы Рябинин Үҙәк Европала,   көнсығыш славяндар йәшәгән ареалда — Дунай ҙан алып Балтик диңгеҙе буйына тиклем күрә.
Яҡынса 753 йылда икенсе ярҙа, Волхов буйлап утрауҙан 2 км өҫтәрәк, скандинав (фараз буйынса готландтар нигеҙ һалған  — Готланд утрауынан) нығытылмаған ауыл  — буласаҡ Ладога барлыҡҡа килә. Бында 780 йылдарҙан быяланан мунсаҡ һәм бисер  етештереү ойошторола. Әммә, Иҫке Ладогала һәм Любшала табылған мунсаҡ төрҙәре айырыла. Зәңгәр куб рәүешле быяла мунсаҡтар (20 мунсаҡ табылған, ә Ладоганала 4 дана ғына  билдәле, 810-840 йылдар менән билдәләнә )  Ладогала етештерелмәгән, ләкин Любша  халҡының Бөйөк Ебәк юлы менән бәйләнешенә күрһәтә. Киреһенсә, Ладогала етештерелгән туралған сәйлән Любша территорияһында табылмай. Күрәһең Любша ҡәлғәһе ҡарауыл функцияларын үтәй, Волхов тамағы өҫтөнән  хәрби-административ контролде башҡара. Хәйер, Любшаның киң торағы әлегә тикшерелмәгән
Әйтергә кәрәк, вендель осороноң боронғо ҡомартҡыларына оҡшаш скандинав тибындағы ҡаралтылар һәм әйберҙәр (инструменттар) уға иртә славян мәҙәниәте тарафынан нигеҙ һалынғандан һуң 10 йыл үткәс Ладоганан  ҡыҫырыҡлап сығарыла. Был ултыраҡ, үҙ сиратында, 840 йылда ҡот осҡос янғын кисерә, шунан һуң тораҡта скандинав ирҙәр субкультураһы элементтары кеүек интерпретацияланған табылдыҡтар барлыҡҡа килә. Киләһе һәләкәт 865 йылда була һәм ПВЛ китабында һүрәтләнгән ваҡиғаларға тап килә. Рябинин һәм Чернов был ваҡиғаларға тап килгән уҡтарҙың  табылыуы тураһында хәбәр итә. (840 йылда — скандинавия уғы һәм һәм 865 йылда —  урындағы уҡтар төрө).
IX быуат икенсе яртыһында Боронғо Русь дәүләте барлыҡҡа килеүенең башында Любшща ҡәлғәһе йәшәүҙән туҡтай. Версияларҙың береһе буйынса, уны төбәктәге гидрологик режимы үҙгәреү арҡаһында ҡалдыралар — Ладога күле кимәлен кәметә һәм төньяҡҡа сигенә, Любша йылғаһы һайыға. Һөҙөмтәлә ҡәлғә Волховта үҙенең һаҡлау вазифаһы әһәмиәтен юғалта. Һәр осраҡта ҡәлғә эшмәкәрлеге  Ладогалағы үҙгәрештәр менән бәйле.
Любша ҡәлғәһе сәнғәттә
Боронғо ҡәлғәгә йәнәш Бестужевтарҙың нәҫелдән килгән боронғо имениеһы урынлашҡан. 1946 йылдан ошо уҡ имениела рәссамдарҙың ижад йорто  «Иҫке Ладога» урынлаша. Любша йылғаһының икенсе ярында Долгов-Собуровтарҙың (Любша усадьбаһы) имениеһы урынлаша, петербург рәссамдар академияһының профессоры В.Максимов был усадьбаны үҙенең «Всё в прошлом» картинаһында һүрәтләй
Нуриев Марс Ғималетдин улы
Нуриев Марс Ғималетдин улы (15 июнь 1941 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, публицист, педагог, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.
Биографияһы
Марс Ғималетдин улы Нуриев 1941 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Илкәнәй ауылында тыуған. 1957—1960 йылдарҙа Өфөләге 1-се интернат-мәктәптә уҡый.
1963—1966 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
Көйөргәҙе, Күгәрсен, Ҡырмыҫҡалы райондарында уҡытыусы, урта мәктәптәр директоры, мәғариф бүлеге инспекторы, район гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр вазифаларын башҡара.
Марс Нуриев һуңғы йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының Реаль мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы булып эшләй. Хәҙер хаҡлы ялда. Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй.
Ижады
Марс Нуриев проза, поэзия өлкәһендә ижад итә. Публицистика менән шөғөлләнә. Төрлө жанрҙарҙа көсөн һынап ҡарай. Улар тематик йәһәттән дә күп төрлө һәм йәшәйешебеҙҙең көн ҡаҙағына һуҡҡан мәсьәләләренә арнала.
Марс Нуриев — «Яланайыр» романы, республика баҫмаларында донъя күргән ике повесть авторы.
«Яланайыр» романында үткән быуаттың башынан алып 70-се йылдарға тиклемге башҡорт йәмғиәтендә бер нәҫелгә, йәғни Хәким Сәхиуллин менән уның һөйгәне Гөлзифаға, уларҙың балалары, ейәндәренә ҡағылышлы бер нисә быуындың йәшәү рәүеше, тормош коллизиялары, көнкүреше, социаль-иҡтисади, драматик, хатта трагик ситуацияларҙа баҙыҡ, аныҡ образдар аша асып бирелә.
М. Нуриев — «Атығыҙ таңдарым» (2004 й.), «Салауат рухы» (2004 й.), «Эй, ғәзиз тормош» (2004), «Китмә яҙым» (2005 й.), «Нур тарала» (2008 й.) исемле шиғри йыйынтыҡтарҙың авторы. 1995 йылда «Мөхәммәт Пәйғәмбәребеҙгә мәҙхиә» поэмаһы менән Төркиәлә халыҡ-ара әҙәби конурста ҡатнашып, иң юғары призға лайыҡ була һәм лауреат исемен ала.
Үҙен әйләндереп алған донъя менән туғанлыҡ, берҙәмлек, һәр кемдең яҙмышы өсөн яуаплылыҡ тойғоһо М. Нуриев лирикаһының төп асылын тәшкил итә.
Австронезия халыҡтары
Австронезия халыҡтары (австронезийлы) — австронезий телдәрендә һөйләшкән халыҡтар. Был халыҡтарға түбәндәгеләр ҡарай: Тайвань утрауында йәшәгәндәр (т. н. гаошань), чамдар (тямдар) һәм тау чамдары (тямдары), күп индонезийлылар һәм филиппиндар, көнсығыш тиморецтар, Малайзия һәм Сингапурҙың малай халҡы, Мадагаскарҙың малагасий, полинезий, микронезий, меланезий халыҡтары.
Боди-арт австронезий халыҡтарында ғәҙәти күренеш, татуировка, бигерәк тә ҡатмарлы татуировка иң ныҡ танылған пан-австронезий йолаларының береһе булып тора. [202]
Таралып төпләнеүҙәре
Австронезийҙар беренсе булып диңгеҙҙә елкән ҡулланып йөҙөү технологияһын (иң тәүге сиратта, катамарандар, балансирлы каноэ, өсмөйөшлө елкәнле кәмәләр һәм башҡалар) уйлап тапҡан, ошо саралар ярҙамында Һинд һәм Тымыҡ океан утрауҙарына таралып төпләнеү мөмкинлеге тыуған. Австронезий берлеге беҙҙең эраға тиклем V—IV мең йыллыҡтарҙа тарҡала башлай. Халыҡтың бер өлөшө Япон утрауҙарына күсенә, артабан тулыһынса ассимиляцияға дусар була. Беҙҙең эраға тиклем IV—III мең йыллыҡтарҙа австронезийҙар Филиппин утрауҙары аша Малай архипелагына күсенә, Яңы Гвинеяның төньяҡ яр буйына барып етәләр. Беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта Бисмарк архипелагы районында Фиджи һәм Тонга утрауҙарында таралған лапитоид керамикаһы мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Артабан йәшәргә Полинезия һәм Микронезияға ла халыҡ күсенеп төпләнә. Азия ҡитғаһында күсенеү ике тулҡында үтә (Малайзия һәм Һинд Ҡытайы), беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта Калимантананан сыҡҡан халыҡ Мадагаскарға килеп төпләнә.
Дин
Австронезия халыҡтарының дине ҡатмарлы анимистик диндән ғибәрәт. Уларҙың дини йолалары, башлыса, тәбиғәт рухына һәм аллаларға табыныуға бәйле. Мифологиялары халыҡтың мәҙәниәтенә һәм урынлашыу географияһына бәйле, әммә боронғо ата-бабаларға табыныу, анимизм, шаманизм һәм рухи ҡиммәттәргә, ышаныу йәһәтенән уртаҡлыҡтар күп. Дөйөм мифология һәм Мануға ышаныу бер төрлө.
Хәҙер был дини ышаныуҙар яйлап үҙгәрә бара. Урындағы диндәр:, , , йәки дин маори. Сит илдәрҙән килтерелгән күп диндәр ҙә индуизм, буддизм, христианлыҡ һәм ислам австронезийҙар араһына инә бара.
Виноградов Владимир Никитич
Виноградов Владимир Никитич (12 март (24 март) 1882 йыл, Елец — 29 июль 1964 йыл, Мәскәү) — ғалим-терапевт, кардиолог. СССР Медицина фәндәре академияһы академигы (1944), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957). Иосиф Сталинды дауалаусы табип.
Биографияһы
Ординатор, һуңынан факультет терапия кафедраһында ассистент.
1929—1931 йылдарҙа 1-се Мәскәү медицина институтының пропедевтик терапия кафедраһы мөдире була. 1935—1942 йылдарҙа — 2-се Мәскәү медицина институтының факультет терапияһы кафедраһы мөдире. 1943 йылдың 1 ғинуарынан 1-се Мәскәү медицина институтының факультет терапияһы кафедраһы мөдире. Клиникала уның етәкселегендә кардиоревматология кабинеты (1958), СССР Медицина фәндәре академияһының электрофизиология лабораторияһы (1946), коллапс менән ҡатмарлаштырылған миокард инфаркты менән ауырыусыларҙы дауалау өсөн илдә тәүге махсус бүлексә, (1961), йөрәк-ҡан тамыры системаһын функциональ диагностикалау кабинеты (1964) ойошторола; гастроскопия, бронхоскопия, электрокимография, радиоизотоплы диагностикалау, йөрәкте катетерлау, векторэлектрокардиография клиник практикаға индерелә.
1952 йылдың ноябрендә табиптар эше буйынса ҡулға алына, 1953 йылдың 4 апреленә тиклем төрмәлә була. А. А. Ждановты үлтереүҙә, америка разведкаһына шпионлыҡ итеүҙә һәм башҡа енәйәттәрҙә ғәйепләнә; һорау алыуҙарҙа системалы рәүештә туҡмауҙарға дусар була.
Иң эшлекле терапевтик конференциялар һәм съездар ойоштороусыларҙың береһе була; Бөтә Союз терапевтик йәмғиәте (1949—1964) һәм Мәскәү терапевтик йәмғиәте рәйесе (1945—1953, 1957—1964), «Терапевтический архив» журналы редакторы була (1943—1964).
1934 йылдан СССР һаулыҡ һаҡлау министрлығы консультанты, 1943 йылдан — Кремль Дауалау-санитар идаралығының баш терапевы була. 1940-сы йылдарҙа совет лидерҙарының һәм шәхсән Сталиндың дауалаусы табибы була.
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән (3 урын).
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп хеҙмәттәре яман шеште, бөйөр һәм үпкә туберкулезын иртә диагностикалауға, эске ауырыуҙар клиникаһында сепсис проблемаһына, аш һеңдереү органдары сирҙәренә арналған. 1925 йылда «Изменения почек при туберкулёзе лёгких» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында шулай уҡ яра дистрофияһы, күкрәк ситлегенең үтәләй инеүсе яраларын дауалау проблемаларын өйрәнә.
Боланторған
Боланторған (Булан-Турган) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 60 кеше. Почта индексы — 452420, ОКАТО коды — 80228845002.
Виноградов Владимир Никитич
Ғаиләһе
Икенсе ҡатыны — Виноградова (ҡыҙ фамилияһы Делос) Ольга Федоровна (1903—1995).
Боланторған
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Виноградов Владимир Никитич
Хәтер
— 1964 йылда И. М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина институтының факультет терапевтик клиникаһына В. Н. Виноградов. исеме бирелә.
Пинтыр-Ягун
Пинтыр-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кирилл-Выс-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Балтас (Балтас районы)
Тарихы
Ҡыр Танып аҫаба башҡорттары ауылдарының береһе, боронғораҡ исеме билдәле түгел. Ихтимал, уны Ҡыр-Танып йәки Танып тип атағандарҙыр. Ауылдың төп исеме Балтас. Әммә административ реформаларҙың береһе үткәрелгәндә ауыл рәсми рәүештә Иҫке Балтас тип атала башлаған, ә ауылдан ете саҡрым төньяҡтараҡ урынлашҡан Уҫаҡ ауылы Яңы Балтасҡа әүерелгән.
Балтас - аҫаба башҡорт, күрәһең, старшина вазифа биләгән. Ул нәҫелдән бирелгәнлектән, был урында улы тороп ҡала. Улы Ҡолой 1759-1780 йылдарҙа ысынлап та старшина булған, бында ғына түгел, Ҡара-Табын улусына ла етәкселек иткән. Уның исеме менән ауыл Ҡолой тип аталған.
1834 йылда Иҫке Балтаста Ҡолой улдары йәшәгән: 57 йәшлек йорт старшинаһы Абдулнасир Ҡолоев, уның улдары: Мөхәмәтбасим (уның улдары - Мөғтәсим, Ризуан, Мөхәмәтсадиҡ, Мөхәмәтхөсәйен, Вәлиәхмәт һәм Хасан), 55 йәшлек яу старшинаһы Абдуллатиф Ҡолоев. 1842 йылда Мөхәмәтбасим Абдулнасир улы Балтасов фамилияһын йөрөтә. Башҡа сығанаҡтарҙан күренгәнсә, Крәҫтиән һуғышы ваҡытында Ҡолой Балтасов (Балтачев) хөкүмәт ғәскәрҙәре яғында булған, шуның өсөн уның йорто яндырылған һәм ғаиләһе фетнәселәр тарафынан үлтерелгән. Күтәрелеш баҫтырылғандан һуң, Ҡолой Красноуфимскиға күсенгән алған һәм Батшабикә Екатерина билдәләгән пенсия алып йәшәгән.
1834 йылғы рәүиз буйынса бында 356 башҡорт йәшәгән, 960 бот ужым арышы  һәм 1728 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән. 1834 йылда ауылда 4 һыу тирмәне, улус идараһы, һуңыраҡ урыҫ-башҡорт мәктәбе һәм биш йыллыҡ земство башланғыс мәктәп асыла. Ике мәсеттә мәҙрәсәләре лә булған ..
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ашня (Чеберчинка ҡушылдығы)
Ашня — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чеберчинка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Трояновский Сергей Викторович
Трояновский Сергей Викторович (9 июнь 1969 йыл) — Рәсәй тарихсыһы һәм археологы; «Новгород дәүләт берләшкән музей-ҡурсаулығы» ФГБУК-ының мәҙәни мираҫын мираҫын өйрәнеү һәм популярлаштырыу буйынса эксперт, «Боронғолоҡто яратыусыларҙың Новгород йәмғиәте» (НОЛД) төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе.
Бөйөк Новгород ҡала думаһының V саҡырылыш депутаты («Яблоко» фракцияһы). Депутат вәкәләттәрен 2015 йылда һала.
Биографияһы
Трояновский Сергей Викторович 1969 йылдың 9 июнендә Новгородта журналист В. С. Трояновский (1937—2019) ғаиләһендә тыуа, шунда 1986 йылда 1-се урта мәктәпте тамамлай. 1987—1989 йылдарҙа Байкал аръяғы хәрби округында хәрби хеҙмәт үтә.
Алфёрова Ирина Ивановна
Алфёрова Ирина Ивановна (13 март 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәй актрисаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2007).
Трояновский Сергей Викторович
2004—2006 йылдарҙа Новгород өлкәһенең Мәҙәнитә, кино һәм туризм комитетында эшләй, рәйес урынбаҫары була һәм мәҙәни мираҫты дәүләт һаҡлауы бүлеген етәкләй. 2006—2007 йылдарҙа «Новгород» гәзит редакцияһы хеҙмәткәре була.
2007 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербург Тарих институтына өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм Новгород тарихы төркөмөнөң ғалим-секретары итеп алына. 2009 йылдың мартында Новгород музей-ҡурсаулығының археологик тикшеренеүҙәрен ойоштороу һәм тәьмин итеү буйынса үҙәк мөдире итеп тәғәйенләнә (ике урында эшләй).
Алфёрова Ирина Ивановна
Биографияһы
Ирина Новосибирск ҡалаһының 29-сы урта мәктәбендә уҡый. Артабан икенсе мәктәптә уҡый һәм 170-се урта мәктәпте тамамлай.
Трояновский Сергей Викторович
1996—2000 йылдарҙа ВООПИиК өлкә советы президиумы составына инә.
Алфёрова Ирина Ивановна
Биографияһы
Ул мәктәптең өлкән кластарында уҡыған саҡта Новосибирскиҙың Академҡаласығындағы Ғалимдар йорто янындағы театр студияһында шөғөлләнә.
Трояновский Сергей Викторович
2000 йылдан Боронғолоҡто яратыусыларҙың Новгород йәмғиәте рәйесе урынбаҫары була, 2011 йылда рәйес итеп һайлана.
Алфёрова Ирина Ивановна
Биографияһы
1968 йылда урта мәктәпте тамамлау менән әсәһе менән Мәскәүгә А. В. Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институтына (ГИТИС-ҡа) уҡырға йүнәлә. Ҡабул итеү имтихандарының һөҙөмтәләре буйынса Дудин Владимир Федорович курсында уҡый башлай һәм уны 1972 йылда уңышлы тамамлай.
Трояновский Сергей Викторович
2013 йылдың сентябрендә «Яблоко» партияһының исемлеге буйынса Новгород ҡала думаһының V саҡырылыш депутаты итеп һайлана
Алфёрова Ирина Ивановна
Кино һәм телевидениела эшләүе
Дүртенсе курста уҡыған саҡта Ирина Алферовағаяһында Даша ролен башҡара (1977). Әммә режиссёр Василий Ордынский уға бер үк ваҡытта театрҙа уйнамаҫҡа тигән бер шарт ҡуя. Ирина ризалаша. Был ролдә уйнау яңы ғына кинемотографияға аяҡ баҫҡан актрисаның данын бөтә союзға таныта. Алферов былай тип хәтерләй: «''минең бер ниндәй ҙә практик тәжрибәм булманы, профессионализмға киноға төшөрөү майҙансығында өйрәндем. Биш йыл кинолға төшкәндән һуң мин театрҙа уйнай башланым һәм ни өсөн минең күҙҙәремдән аҡҡан йәштең тамаша залында халыҡҡа күренмәгәненә башта ныҡ аптыраным''».
Трояновский Сергей Викторович
2013 йылдың ноябренән — «Яблоко» партияһы ағзаһы.
Алфёрова Ирина Ивановна
Кино һәм телевидениела эшләүе
Кинолағы киләһе ҙур роле — был «Д ' Артаньян һәм өс мушкетер» мажаралы музыкаль телефильмындағы (1978) Констанция роле. Был ролгә башта режиссёр Георгий Юнгвальд-Хилькевич Симонова Евгенияны алырға теләй, Госкино етәкселеге Алферова Иринаны төшөрөргә мәжбүр итә. Режиссерға буйһонорға тура килә, ләкин ул был роль өсөн Алферованың музыкаллелеге етмәй тип һанай. Шунлыҡтан ролдең тауышын Анастасия Вертинская башҡара, сөнки был роль өсөн режиссёр Иринаның тауышын артыҡ түбән һәм тупаҫыраҡ тип таба. Юнгвальд үҙенең бер хәтирәләр китабында һәм үҙ интервьюларының береһендә актриса Алферованы төшөргәне тураһында бик ҡырҡа һүҙҙәр әйтә: "«''От Ирины Алфёровой у меня оскомина до сих пор. Эта Констанция мне всю картину испортила, она же типичная кухарочка из приличного дома, хорошенькая, но вовсе не приближённая фрейлина королевы Франции. Актриса Алфёрова, по-моему, никакая. Она, например, не могла, танцуя, петь, то есть рот открывать. Пела за неё Елена Дриацкая из питерского театра оперетты. Балетмейстер фильма — великий Юлий Плахт, промучившись с Алфёровой около двух часов, написал заявление о расторжении договора и отказался от дальнейшей работы на фильме. Еле уболтали продолжать. В результате она только танцует в картине. А рот не открывает! Ну, не смогла. Плахт называл её „инвалидом 1812 года“. Может, я и стал для Боярского папой Карло, но не знаю, кем надо быть, чтобы из такого полена, как Алфёрова, что-нибудь вытесать. Говоришь ей: „Помаши, уходя, рукой д’Артаньяну, но незаметно для господина Бонасье, — она пальчиками перебирает. — Ну чего ты пальчиками-то? Ручкой помаши вот так, чуть-чуть“, — показываю как. Не может! Это тоже осталось в фильме. Ей, конечно, тяжело: не своей профессией занимается. Поэтому мне, в отличие от многих, Алфёрова красивой не кажется. И мне понятно, почему Абдулов изменял ей на всех углах.''». Әммә фильм ҙур уңыш ҡаҙана, һәм унда Алферованың уйнауы тамашасыларға ныҡ оҡшай. Фильм тамашасыларҙа тағы ла ҙур популярлыҡ яулай
Александр Абдулов менән ул «С любимыми не расставайтесь» (1979) һәм «Предчувствие любви» (1982) мелодрамаларында төшә.
Трояновский Сергей Викторович
Фәнни эшмәкәрлеге
2001 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәү-ләт университетының Археология кафедраһында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Ватан һәм сит ил баҫмаларында 90-дан ашыу фәнни публикация авторы.
Алфёрова Ирина Ивановна
Кино һәм телевидениела эшләүе
1990-сы йылдарҙа Алферова эштәренә иғтибар кәмей, берҙән-бер яҡшы роле «Ермак» [1996) киносериалында күренә.
Баскетбол
Баскетбо́л (basket «кәрзинә» + «туп») —ҡаршы яҡтың кәрзиненә (ҡулсаһына) ҡул менән туп ташлауға ҡоролған спорт уйыны. Баскетболда бишәр уйынсынан торған ике команда ҡатнаша, һәр командала уйынсыларҙың дөйөм һаны 12, уйын дауамында уларҙың алмашыныуы сикләнмәй. Һәр команданың маҡсаты — ҡаршы яҡ дәғәүәсеһенең селтәрле ҡулсаһына (кәрзиненә) туп ташлап индереү һәм икенсе командаға тупты алып үҙ кәрзиненә ташлауға ҡамасаулау. Ҡулса ерҙән (паркеттан) 3,05 метр (10 фут) бейеклектә ҡуйыла. Яҡын һәм урта алыҫлыҡтан ташланып кәрзингә индерелгән туп өсөн ике, ә йыраҡ дистанциянан (өс мәрәй һыҙаты аръяғынан) — индерелгәне өсөн өс мәрәй бирелә; штраф ырғытыу бер мәрәй килтерә. Баскетбол майҙансығының стандарт ҙурлығы — оҙонлоҡҡа 28 һәм киңлеккә — 15 метр. Баскетбол — донъялағы иң популяр спорт төрҙәренең береһе.
Алфёрова Ирина Ивановна
Кино һәм телевидениела эшләүе
1990 йылда Ирина Александр Серовтың «Ещё раз о любви (Ты меня любишь)» клибында төшә.
Баскетбол
1936 йылғы Йәйге Олимпия уйындарынан башлап баскетбол Олимпия уйындары программаһына инә, уны уйлап сығарған Джеймс Нейсмит әйтелгән сараға ҡунаҡ итеп саҡырыла. Баскетбол буйынса даими донъя чемпионаттары ир-егеттәр араһында 1950, ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында — 1953 йылдан үткәрелә, Европа чемпионаттары иһә 1935 йылдан ойошторолоп килә.
Алфёрова Ирина Ивановна
Кино һәм телевидениела эшләүе
Клип киң танылыу ала. «Маркиза» телетапшырыуҙарында ҡатнаша
Баскетбол
Европала шулай уҡ баскетбол буйынса халыҡ-ара клуб ярыштары ла үтә: Евролига, Баскетбол буйынса Европа кубогы],
Алфёрова Ирина Ивановна
Кино һәм телевидениела эшләүе
2000 йылда «Потерянный рай» тигән украин фильмында төшә. 2002 йылда «Лиса Алиса» исемле рәсәй-француз мажаралы фильмында француз дипломаты ҡатынының ролен башҡара.
Баскетбол
Был спорт уйыны Америка Ҡушма Штаттарында бигерәк тә ныҡ үҫеш алған: бындағы Милли баскетбол ассоциацияһы чемпионаты бына инде 50 йылдан күберәк ваҡыт арауығында донъялағы иң көслө милли клуб турниры булып һанала. Баскетбол Литвала милли спорт төрө исемлегенә индерелгән.
Килеп сығыуы
АҠШ-тың Массачусетс штаты Спрингфилд ҡалаһындағы Йәштәр христиан ассоцияцияһы колледжы уҡыусылары физкультура дәрестәрендә башлыса ул заманда йәштәрҙе спортҡа ылыҡтырыуҙың берҙән-бер сараһы булып һаналған гимнастика менән шөғөлләнгән. Ошо әллә ни ҡыҙыҡлы булмаған шөғөл, әлбиттә, нисектер төрлөләндереүҙе талап иткән. Колледж уҡытыусыһы Джеймс Нейсмит ниһәйәт был хәлдән сығыу юлын таба: 1891 йылдың 21 декабрендә ул персиктарҙан бушаған ике кәрзинде спорт залы балконының рәшәткәләренә бәйләп ҡуя ла, дәрескә килгән 18 уҡыусыны ике командаға бүлеп, уларға яңы уйын тәҡдим итә. Уның төп мәғәнәһе ҡаршы яҡ кәрзиненә мөмкин тиклем күберәк туп ырғытыу була.
Бындай уйын тураһында ул мәктәп йылдарынан уҡ уйлап йөрөгән була, бының сәбәпсеһе — балалар мауыҡҡан боронғо «duck-on-a-rock» уйыны: бәләкәй ташты ҙурыраҡ ташҡа тура тейгеҙеү.
Тиҙҙән «баскетбол» исемен алған уйын бөгөнгө спорт төрө итеп ҡабул ителгәнгә бары тик яҡынса ғына оҡшаш була. Тупты майҙансыҡ буйлап махсус алым менән йөрөтөү булмаған, уйынсылар, бер урында ғына тороп, уны бер-береһенә, артабан кәрзингә ырғытҡан. Быны улар бары тик ике ҡул менән эшләгән, туп кәрзингә төшкән осраҡта уйынсыларҙың береһе уны стенаға һөйәлгән баҫҡыс буйлап менеп алған. Доктор Нейсмиттың маҡсаты күп кенә уйынсы ҡатнаша алырлыҡ коллектив уйын табыу булғанлыҡтан, был бурысты ул бик тә уңышлы үтәгән тип әйтергә кәрәк.
1892 йылда шул уҡ Массачусетс штатындағы Нортгемптон ҡалаһы Смит-колледждың физкультура уҡытыусыһы Сенда Беренсон ҡатын-ҡыҙҙар уйнаған баскетболдың тәүге ҡағиҙәләрен тәҡдим итә.
Уйындың ныҡлап аяҡҡа баҫыуы
Баскетболдың тәүге үҫеш этаптары уның АҠШ уҡыу йорттарында— мәктәп һәм колледждарҙа таралыуы менән бәйле. XX быуат башланғансы Ҡушма Штаттарҙа ғына түгел, Канадала ла уйын сағыштырмаса тиҙ һиҙелерлек популярлыҡ яулай. Баскетболдың төп сығанағы булған Йәштәр христиан ассоциацияһы колледжы башта уйынды көйләү һәм таратыу менән әүҙем шөғөлләнә, әммә тиҫтә йылдан һуң етәкселек, был эшмәкәрлектең уҡыу йортоноң төп миссияһын тормошҡа ашырыуға ҡамасаулай тигән һығымтаға килеп, яңы спорт төрөнән ситләшеү тураһынла ҡарар ҡабул итә. 1898 йылда һөнәри берләшмә — Милли баскетбол лигаһын ойоштороу буйынса тәүге ынтылыш була, әммә ул ни бары биш йыл ғына эшләй. Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡағиҙәләр өсөн яуаплылыҡты һәм етәкселек итеүҙе ике һәүәҫкәр ойошма: Студенттар спортының милли ассоциацияһы һәм Һәүәҫкәр спорт союзы үҙ өҫтөнә ала. Ул заманда баскетболды популярлаштырыуҙа уның төп уйлап сығарыусыһы Дж. Нейсмит та әүҙемлек күрһәтә.
Баскетболдың Рәсәй империяһында таралыуы 1900 йылда ойошторолған Йәштәрҙең рухи һәм физик үҫешенә булышлыҡ итеүҙең Санкт-Петербург комитеты менән тығыҙ бәйле, ул шулай уҡ «Маяҡ» исеме менән дә билдәле.
Профессиональ баскетбол
XX быуат башында тәүге профессиональ баскетбол командалары ойоша башлай. Бер яҡтан, Ҡушма Штаттар биләмәләрендәге төрлө ҙурлыҡтағы торама пунктарҙа күп һанда (бер нисә йөҙ) ошондай командалар барлыҡҡа килһә лә, икенсе яҡтан, профессиональ уйындарҙы бер ниндәй ҙә ойоштороу булмай. Уйынсылар команда составтары араһында ирекле күсеп йөрөй, матчтар ярыштар өсөн ҡулайлашмаған урындарҙа үтә, төрлө лига һәм берләшмәләр сығып тора, бөтөп тора. Original Celtics, Нью-Йорк Ренессанс йәки Harlem Globetrotters (бөгөн дә йәшәп килә) кеүек ҡайһы бер «гастроль» командалары (barnstorming squads) ил буйлап йөрөп, йылына 200-гә яҡын матч уҙғарып өлгөрә.
1946 йылда булдырыла. Ошо йылдың 1 ноябрендә Канаданың Торонто ҡалаһында ул беренсе матч — Toronto Huskies һәм New York Knickerbockers командалары осрашыуын үткәрә. Өс уйын миҙгеленән һуң, 1949 йылда, ассоциация АҠШ-тың менән берләшә, һәм  ойошторола. Быуат уртаһына белем биреү учреждениеларында баскетбол киң таралыу ала һәм төп спорт тәрҙәренең береһенә әйләнә, һөҙөмтәлә быға ярашлы менән ҡыҙыҡһыныу ҙа арта. 1959 йылда тарихтағы тәүге баскетбол матчы үткән Спрингфилда ойошторола, унда был уйын үҫешенә һиҙелерлек өлөш индергән ныҡ билдәле уйынсылар, тренерҙар, судьялар һәм башҡаларҙың исеме мәңгеләштерелә. Яҡынса тиҫтә йылдан һуң, 1967-лә, тағы бер ойошма— Американың баскетбол ассоциацияһы төҙөлә, ниндәйҙер ваҡыт арауығында ул NBA менән конкурентлыҡ итә, шулай ҙа үҙаллылығын оҙаҡ һаҡлай алмай һәм туғыҙ йыл үтер-үтмәҫтән Милли баскетбол ассоциацияһы менән берләшә. Уныһы иһә хәҙерге ваҡытта донъялағы иң абруйлы һәм билдәле профессиональ баскетбол лигаларының береһе.
NBA-ла күп билдәле спортсылар уйнай. Улар иҫәбенә түбәндәгеләрҙе индерергә була:
Һуңғы өсәү (Берд, Джонсон һәм Джордан) йыш ҡына профессиональ баскетболдың популярлығы үҫешенә иң юғары кимәлдә булышлыҡ иткән спортсылар тип атала. 2001 йылда шулай уҡ NBA-ның кесе лигаһы — ойошторола. 2012 йылда был лигала 16 команда уйнай.
Рәсәй вәкилдәренән NBA-ның иң уңышлы уйынсыһы тип Андрей Кириленконы атарға була, бөгөн ул Рәсәй баскетбол федерацияһын етәкләй. Рәсәй йыйылма командаһының үҙәк уйынсыһы Тимофей Мозгов — «Кливленд Кавальерс» командаһы составында NBA-ның чемпион йөҙөгөн яулаусы.
Халыҡ-ара баскетбол
Милли баскетбол ассоциацияларының 1932 йылда Швейцарияның баш ҡалаһы Женевала үткән беренсе халыҡ-ара конференцияһында — ойошторола. Һигеҙ ил: Аргентина, Чехословакия, Греция, Италия, Латвия, Португалия, Румыния һәм Швейцарияның милли баскетбол комитеттары уны ойоштороусы булараҡ сығыш яһай. Федерация төҙөлгәндә, уның бары тик һәүәҫкәр баскетбол менән генә шөғөлләнәсәге күҙ уңында тотола, әммә 1989 йылда халыҡ-ара ярыштарға профессиональ баскетболсыларға ла допуск бирелгәс, ойошма атамаһынан «һәүәҫкәр» һүҙе алып ташлана. Шул уҡ ваҡытта франк телле аббревиатура булған — FIBA — үҙгәрешһеҙ ҡала.
Иң тәүге халыҡ-ара ярыш быуат башында уҡ —1904 йылда үтә; Йәйге Олимпия уйындары программаһында баскетбол 1936 йылда урын ала. Берлинда уҙған был Олимпиадала, финалда Канаданы еңеп, АҠШ йыйылма чемпион исемен яулай. Шул ваҡыттан 1972 йылға тиклем, Мюнхендәге уйындарҙағы финал матчында СССР йыйылма командаһынан еңелгәнсе, Ҡушма Штаттар спортсылары олимпиада баскетбол ярыштарында гел беренсе була. ФИБА үткәргән донъя чемпионаттарына килгәндә инде, уларҙың тәүгеһе 1950 йылда Аргентинала үтә, ә өс йылдан һуң Чилиҙа ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында беренсе донъя чемпионаты уҙғарыла. Шулай ҙа ҡатын-ҡыҙҙар баскетболы Олимпия уйындары программаһына ирҙәр баскетболы менән сағыштырғанда ун Олимпиаданан һуң ғына индерелә — был 1976 йылда Канаданың Монреаль ҡалаһында үткән уйындарҙа була. Чемпион титулы өсөн унда СССР, АҠШ, Бразилия һәм Австралия ҡатын-ҡыҙ спортсылары көрәшә.
Баскетболды һәүәҫкәр һәм профессональ спортҡа бүлеүҙән, үрҙә әйтелгәнсә, ФИБА 1989 йылда баш тарта, һәм тағы ла өс йылдан һуң профессиональ баскетболсылар беренсе тапҡыр Олимпия уйындарында ҡатнаша. АҠШ-тың ул йылдағы йыйылма командаһы (Dream Team) тигән рәсми булмаған исем ала: ул был спорт төрөндә илдең өҫтөнлөклө урынын тағы ла нығыта; әммә башҡа илдәрҙә баскетбол үҫешә барған һайын ҡайһы бер командалар әкренләп лидерҙы еңә башлай. Мәҫәлән, 2002 йылғы донъя чемпионатында АҠШ-тың бары тик NBA уйынсыларынан ғына торған йыйылма командаһы, Югославия, Аргентина, Германия, Яңы Зеландия һәм Испания басккетболсыларынан ҡалышып, турнир таблицаһының алтынсы урынына төшә. 2004 йылда Афинала үткән Йәйге Олимпиадала профессиональ уйынсылары менән АҠШ командаһы тәүге еңелеүгә дусар була: төркөм этабында унан Пуэрто-Рико һәм Литва, ә ярым финалда — Аргентина командаһы өҫтөн була; шулай ҙа өсөнсө урын өсөн булған матчта Литва командаһын еңеп, бронза миҙалдарға эйә була. Быға оҡшаш хәл Японияла 2006 йылда үткән донъя чемпионатында тағы ҡабатлана: унда ла АҠШ командаһына турнир теҙмәһенең өсөнсө урыны эләгә. Артабан иһә Ҡушма Штаттар баскетболсылары 2008 йылғы Олимпиадала һәм 2010 йылда Төркиәлә булған донъя чемпионатында юғары уңыштарға өлгәшә.
Баскетболдың глобалләшеүе командалар составына ла, NBA статистикаһына ла турана-тура йоғонто яһай: мәҫәлән, ассоциация ярыштарында хәҙерге ваҡытта барлыҡ ҡитғаларҙан да командалар ҡатнаша. Дөйөм алғанда, әүҙемлектең иң юғары кимәле уҙған быуаттың 90-сы йылдарына тура килә, был осорҙа NBA-ға башлыса Көнсығыш Европа илдәренән билдәле спортсылар килә.
Ҡағиҙәләр
Баскетболдың Джеймс Нейсмит төҙөгән тәүге ҡағиҙәләре ни бары 13 пункттан торған була. Ваҡыт үтеү менән уйын үҙгәрә барғанлыҡтан, уның ҡағиҙәләре лә үҙгәреш талап иткән. Басетболдың беренсе халыҡ-ара ҡағиҙәләре 1932 йылда ФИБА-ның 1-се конгресында ҡабул ителә, артабан улар күп тапҡырҙар үҙгәртелә һәм төҙәтелә, һуңғы ҙур ғына үҙгәртеүҙәр 1998 һәм 2004 йылдарҙа индерелә. 2004 йылдан уйын ҡағиҙәләре үҙгәрешһеҙ ҡалып килә. НБА ҡағиҙәләре ФИБА үткәргән ярыштарҙан (донъя чемпионаттары, Олимпия уйындары, ҡитғалар чемпионаттары, Европа клубтарының халыҡ-ара һәм милли беренселектәре) бер ни тиклем айырыла.
Баскетбол ғәҙәттә унар уйынсынан торған ике команда менән уйнала, майҙанда бер ваҡытта һәр яҡтан бишәр спортсы була. Һәр команданың маҡсаты — ҡаршы яҡ кәрзиненә туп индереү һәм икенсе командаға тупты эләктереп алыуға һәм үҙ кәрзиненә ташлауға ҡамасаулау.
Туп баскетболда бары тик ҡул менән генә уйнала. Тупты иҙәнгә һуғып алмай уның менән йүгереү, уға аңлы рәүештә аяҡ менән тибеү йә ҡул менән һуғыу, аяҡтың ҡайһы өлөшө менән булһа ла тупты тотҡарлау ҡағиҙәне боҙоу була. Тупҡа аяҡ менән осраҡлы тейеү ҡағиҙә боҙоу итеп ҡаралмай.
Уйын ваҡыты бөтөүгә күберәк мәрәй йыйған команда еңеүсе була. Матчтың төп ваҡыты тигеҙ иҫәп менән тамамланған осраҡта ғәҙәттә биш минутлыҡ өҫтәлмә ваҡыт (овертайм) үткәрелә, әгәр ҙә ул да тигеҙ иҫәп менән бөтһә, икенсе, өсөнсө… (еңеүсе асыҡланғансы) обертайм була.
Туптың ҡулсаға бер төшөүе өсөн төрлө мәрәй бирелә:
Майҙансыҡтың үҙәк түңәрәгендә ниндәйҙер бер уйынсы тарафынан дөрөҫ кире ҡағыылған бәхәсле ырғытыу менән уйын рәсми башлана. Матч һәр береһе 10 минут (Милли баскетбол ассоциацияһында 12-шәр минут) дауам иткән һәм ике минутлыҡ тәнәфестәре булған дүрт өлөштән тора. Икенсе һәм өсөнсө өлөш араһындағы тәнәфес — ун биш минут, был оҙон тәнәфестән һуң командалар кәрзиндәр менән алмаша. Баскетбол асыҡ һауалағы майҙанда һәм түшәменә тиклем 7 метрҙан кәм булмаған залда уйнала. Майҙансыҡ ҙурлығы— 28×15 м. Щит ҙурлығы 180×105 см, уның аҫҡы ҡырыйынан иҙәнгә йә ергә тиклем 290 см булырға тейеш. Кәрзин төпһөҙ менән уратылған тимер ҡулсанан ғибрәт. Ул щиттың аҫҡы ҡырыйынан 0,15 м һәм иҙән кимәленән 3,05 м бейеклеккә ҡуйыла. FIBA стандарттары ир-егеттәр ярыштары өсөн баскетбол тубының түңәрәк әйләнәһе оҙонлоғон 74,9—78 см, ауырлығын 567—650 грамм итеп билдәләй, был дәүмәлдәр ҡатын-ҡыҙҙар ярыштары өсөн иһә 72,4—73,7 см һәм 510—567 грамм тәшкил итә.
Фолдар
Фол — шәхси контакт йә спортҡа ҡарамаған тәртип арҡаһында ҡағиҙә боҙоу. Фол төрҙәре:
Изъяю (Косью ҡушылдығы)
Изъяю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Сарабаиха
Сарабаиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мулянка №1400 йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ладога
Ладога күле (шулай уҡ Ла́дога; боронғо заманда — Не́во) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы күл. Европалағы иң ҙур сөсө күл.
География
Ладога күле Рәсәй Федерацияһының Карелия Республикаһында (төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары) һәм Ленинград өлкәһендә (көнбайыш, көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш ярҙары) урынлашҡан.
Атлантик океандың Балтик диңгеҙе бассейнына ҡарай. Утрауҙарын иҫәпкә алмағанда, күл майҙаны — 17,9 мең км² (утрауҙар менән бергә 18,3 мең км²) ; күләме — 838 км³; көньяҡтан төньяҡҡа оҙонлоғо — 219 км, иң ҙур киңлеге — 125 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 4,84 м. Төньяҡ өлөшөндә тәрәнлеге 70-тән 230 метрға тиклем, ә көньяғында — 20-нән 70 метрға тиклем тирбәлә.
Яр буйындағы ҡалалар: Приозерск, Яңы Ладога, Шлиссельбург (барыһы ла — Ленинград өлкәһе), Сортавала, Питкяранта, Лахденпохья (барыһы ла — Карелия). Ладога күленә 40-ҡа яҡын йылғалар һәм эре шишмәләр ҡоя, улар араһында иң ҙуры — Свирь йылғаһы, ул Онега күленең һыуҙарын алып килә. Күлдән тик бер генә йылға ағып сыға — Нева. Күлдең көньяҡ яртыһында өс ҙур ҡултыҡ — Свирь, Волхов һәм Шлиссельбург ҡултыҡтары урынлашҡан.
Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 258 600 км².
Ладога күлендә яҡынса 660 утрау бар, уларҙың дөйөм майҙаны — 435 км². Утрауҙарҙың 500 тирәһе күлдең төньяҡ өлөшөндә, Валаам һәм Көнбайыш Ладога архипелагтарында, Мантисаари утрауҙар төркөмөндә урынлашҡан. Иң ҙур утрауҙар — Риеккалансари (55,3 км²), Мантсинсаари (39,4 км²), Кильпола (32,1 км²), Тулолансари (30,3 км²) һәм Валаам (27,8 км²).
Ладога күле Волга-Балтика һыу юлын һәм Аҡ диңгеҙ—Балтика каналын үҙ эсенә алған мөһим һыу магистрале булып тора. Балыҡсылыҡ үҫешкән.
Соколова Нина Юрьевна
Соколова Нина Юрьевна (26 май 1916 йыл — 12 август 1995 йыл) — СССР һәм Рәсәй энтомологы һәм гидробиологы, сөсө һыу ятҡылыҡтарының бентосы һәм хирономидтар экологияһы белгесе, биология фәндәре докторы (1975), Мәскәү дәүләт университеты профессоры.