cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Еңел атлетика
Ярыштар
Коммерция һәм коммерцияға ҡарамаған ярыштарҙың айырмаһы, нигеҙҙә, спортсыларҙы һайлап алыуға ҡарашта һәм ҡағиҙәләрҙе төрлөсә аңлатыуҙа тора. Коммерция старттарында:
Кокотка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Еңел атлетика
Ярыштар
Быларҙың барыһы ла, ғәҙәттә, спорт ярыштарының тамашалығын һәм динамизмын арттырыу маҡсатында эшләнә.
Ярыш үткәреү формаһы һәм календары
Спорт йөрөшө һәм шоссела йүгереү буйынса ярыштарҙың (кросс буйынса) үҙ календары бар. Иң абруйлы марафонсылар ярышы яҙ һәм көҙ үткәрелә.
Асыҡ стадион
Күп осраҡта еңел атлетика стадионы футбол (АҠШ-та америка футболы йәки лакросс) стадионы һәм яланы (мәҫәлән, реконструкция алдынан «Лужники» стадионы) менән берләштерелә. Стандартҡа 400 метрлыҡ овал трасса инә, ул, ҡағиҙә булараҡ, 8 йәки 9 айырым юлдан, шулай уҡ һикереү һәм ырғытыу буйынса ярыштар секторҙарынан тора. Ҡаршылыҡтар менән 3000 метрға йүгереү өсөн трассаға айырым билдәләр ҡуйыла һәм һыу ҡаршылығы махсус виражға сығарыла.
Стадиондарҙа дистанцияны метр менән (10 000 метрға йүгереү), ә шоссела йәки асыҡ майҙандарҙа километрҙарҙа (10 километрҙы үтеү) үлсәү ҡабул ителә. Стадиондарҙа үткән эстафеталар өсөн бөтә йүгереү дисциплиналары һәм коридорҙары башланыуын билдәләгән махсус билдәләр бар.
Ҡайһы берҙә ярыштар (ҡағиҙә булараҡ, сүкеш һәм һөңгө ырғытыу) айырым программаға бүленә йәки бөтөнләй стадиондан сығарыла, сөнки секторҙан осраҡлы рәүештә осоп сыҡҡан снаряд ярыштың башҡа ҡатнашыусыларына ла, тамашасыларға ла зыян килтерергә мөмкин.
Ябыҡ стадион (манеж)
Стандартҡа дүрт-алты айырым юлдан торған 200 метрлыҡ овал трасса, 60 метрлыҡ трасса һәм һикереү күренештәре өсөн секторҙар инә. Йорт эсендә ҡышҡы миҙгел программаһына индерелгән ырғытыуҙың берҙән-бер төрө — йәҙрә этәреү һәм, ҡағиҙә булараҡ, уның айырым секторы юҡ һәм башҡа тармаҡтар урынында айырым ойошторола. IAAF-тың рәсми ярыштары 200 метрлыҡ трассала ғына үткәрелә, әммә стандарт булмаған трассалы стадиондар бар (140 метр, 300 метр һәм башҡалар).
Ареналарҙағы боролоштарҙа билдәле бер ауышлыҡ мөйөшө һалына (ғәҙәттә 18°-ҡа тиклем), был йүгереүселәргә боролоштарҙа ҙур булмаған кәкрелек радиусы менән дистанцияны үтеүҙе еңеләйтә.
Ҡағиҙәләр
Еңел атлетиканың йүгереү буйынса беренселеге (стадион трассаһында) бер нисә этапта үткәрелә: квалификация, 1/4 финал, 1/2 финал. Һайлап алыу һөҙөмтәһендә финалда сығыш яһаясаҡ спортсылар (командалар) билдәләнә. Ҡатнашыусылар һаны конкурс ҡағиҙәләре буйынса билдәләнә. Мәҫәлән, Олимпия уйындарында программаның һәр сығарылышында илдә кәм тигәндә бер ҡатнашыусы һәм иң күбе өс ҡатнашыусы (алдан стандарт буйынса) сығыш яһай ала. Эстафета уҙышында илдән бер команда ҡатнаша. Кроста, шоссела йүгереү, спорт йөрөшө һәм күп алышта финалдар ғына үтә.
Дисциплиналары
Еңел атлетика бик консерватив спорт төрөнә ҡарай. Шулай итеп, Олимпия уйындары программаһында ирҙәр дисциплиналары программаһы (24 төр) 1956 йылдан бирле үҙгәрмәй. Ҡатын-ҡыҙҙар программаһына 23 төр инә. Берҙән-бер айырмаһы — 50 саҡрымға спорт йөрөшө, ул ҡатын-ҡыҙҙар исемлегендә юҡ. Шулай итеп, еңел атлетика бөтә олимпия спорт төрҙәре араһында иң күп миҙал талап итә.
Ябыҡ бинала чемпионат программаһы 26 төрҙән тора (13 ирҙәр һәм 13 ҡатын-ҡыҙҙар төрө).
Рәсми (коммерцияға ҡарамаған) ярыштарҙа ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар берлектәге старттарҙа ҡатнашмай.
Рекордтар
IAAF ярыштарында донъя рекордтары ла, донъялағы иң юғары ҡаҙаныштар ҙа теркәлә.
Үҫеше
Еңел атлетика — иң популяр спорт төрҙәренең береһе, сөнки күнекмәләр өсөн ҡиммәтле шарттар талап ителмәй. Был уның киң таралыуы менән бәйле, шул иҫәптән Азия, Африка һәм Латин Америкаһы илдәрендә лә. 1983 йылдан 2007 йылға тиклем донъя чемпионаты тарихында миҙалдарҙы 83 илдән килгән спортсылар яулай.
Һуңғы 20 йылда еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты кимәлендә команда иҫәбендә АҠШ, Рәсәй, Германия, Кения кеүек илдәр өҫтөнлөк итә. Еңел атлетика үҫешенең дөйөм кимәле буйынса АҠШ һәүәҫкәр, студент һәм профессиональ спорттың үҫешкән системалары менән айырылып тора.
Допинг
2016 йылдың 18 июнендә Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) IAAF-тың Рәсәй спортсыларын дисквалификациялау тураһындағы ҡарарын хупланы һәм көсөндә ҡалдырҙы, IAAF президенты енәйәт эҙәрлекләүе аҫтында тора — «уны ришүәт алыуҙа һәм спортсыларҙың өлгөләрен йәшереүҙә ғәйепләгәндәр», — тине Рәсәйҙең элекке спорт министры Виталий Мутко.
Еңел атлетикала һөҙөмтәләрҙе яһалма рәүештә яҡшыртыу маҡсатында химик матдәләр һәм физиологик стимул ысулдарын ҡулланыу профессиональ спорт төрө барлыҡҡа килгәндән була. Стимулятор препараттар ҡулланыуҙың тәүге осраҡтары антик дәүергә барып тоташа. Әммә XXI быуатта ауыр атлетика, велосипед спорты, йөҙөү менән бер рәттән, еңел атлетика допинг ҡулланыу проблемаһында иң һиҙгер спорт төрө булып ҡала.
1980-се йылдарға тиклем допинг ҡулланыу осраҡтары һирәк була, тулы раҫлау тапмай һәм йәмәғәтселек иғтибарын әллә ни йәлеп итмәй. 1980-се йылдарҙан IAAF спортсыларҙың допинг һәм санкциялар ҡулланыуға ҡарашын тамырынан үҙгәртеү ҡарары ҡабул итә. Допингҡа ҡаршы тикшереүҙәр оҙаҡ ваҡыт булған, әммә уларҙы үткәреү тәртибе спортсылар алдан әҙерләнә алырлыҡ булған. 1984 йылда Татьяна Казанкина Париждағы ярыштар ваҡытында көтмәгәндә допинг-тесҡа саҡырыла, баш тарта һәм дисквалификациялана.
1988 йылда Сеул олимпиадаһы финалында 100 метрға йүгереүҙә еңгән Канада спринтеры Бен Джонсон эше арҡаһында ысын мәғәнәһендә юғары кимәлдәге ғауға ҡуба. Икенсе көндө Джонсон тәнендә станозол препараты табылыу сәбәпле дисквалификациялана. Һуңынан ғауға ҡуба: Катрин Краббе (Германия, 1991 йылда донъя чемпионы, спринт, кленбутерол )табыла), Рэнди Барнс (АҠШ, 1996 йылда олимпия чемпионы, йәҙрә этеү), Людмила Энквист-Нарожиленко (СССР/Рәсәй, олимпия чемпионы, 100 м ҡаршылыҡтар аша йүгереү) һәм башҡалар. 1984 йылдан башлап допингҡа бәйле ығы-зығыһыҙ үткән Олимпиадалар булмай. Германия берләшкәс, илдә тотолған һәм ғәйебен үҙ ирке менән таныған спортсылар һәм тренерҙарҙың айырыуса күп һаны еңел атлетика лидеры ГДР-ға тура килә. Допинг ҡулланыусылар исемлегенә үҙ теләге менән Хайке Дрекслер, Рут Фукс, Илона Слупянек ҡушыла. Хайди (Андреас) Кригер (1986 йылда атыуҙа Европа чемпионы) спорттың таҙалығы өсөн көрәш символдарының береһе була. 1997 йылда уға енси коррекция операцияһы яһала, сөнки тыйылған препараттар ҡулланыу енси билдәләре үҙгәреүенә килтерә.
Еңел атлетика буйынса донъя рекордтарының байтаҡ өлөшө, спортсылар эләкмәһә лә һәм үҙҙәрен танымаһа ла, белгестәрҙә законлы шик тыуҙыра. Был бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙар еңел атлетикаһына ҡағыла. Уларға Марита Кохтың 400 метрлыҡ донъя рекорды (ГДР), Флоренс Гриффит-Джойнерҙың 100 м һәм 200 м рекордтары, 3000 м һәм 10 000 м рекордтар инә. Еңел атлетикала ауыр атлетикаа, тәжрибәһе ҡулланылмай, унда ауырлыҡ категорияларының яңы селтәре индерелә һәм шуның менән алдағы бөтә донъя рекордтарын юҡҡа сығара. Ҡайһы бер эксперттар еңел атлетика буйынса донъя рекордтары таблицаһын яңынан яҙырға тәҡдим итә.
Быларҙың барыһы ла еңел атлетика тураһында йәмәғәтселек фекеренә зыян килтерә. Ябай көйәрмәндәр күҙлегенән ҡарағанда, спорт азартлы уйындың бер төрөнә әйләнә бара. Бигерәк тә, Марион Джонс кеүек спортсылар менән булған осраҡтарҙан күңелдәре һүрелә.
Спортсылар
Олимпия уйындары тарихында иң күп алтын миҙал яулаған спортсыларҙың бер өлөшө — Усэйн Болт (Ямайка) һәм Пааво Нурми (Финляндия) — 9-ар алтын миҙал. Донъя спорты тарихында иҫ киткес ҙур һөҙөмтәләрҙе түбәндәге спортсылар күрһәтә:
Мечеть (Битюга ҡушылдығы)
Мечеть  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Битюг йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Антон Чехов бюсы
Антон Чехов бюсы — 1935 йылда Морозова Вера Георгиевна яһаған Антон Павлович Чеховтың скульптура һыны. Таганрогта, Чехов йортоноң ихатаһында ҡуйылған. Был эш СССР-ҙа Чеховтың беренсе скульптура һыны булып тора.
Бюст
Төп аллеянан һулда, Чехов йортоноң ихатаһында ҡуйылған бюст, тонировкаланған гипстан эшләнгән. Бюстың бейеклеге — 104 см. Постамент штукатуркаланған кирбестән эшләнгән, уның бейеклеге шулай уҡ 104 см.
Төҙөлөү тарихы
Морозова Вера Георгиевна бюст өҫтөндә эште Таганрогта башлай. Бында урындағы «Таганрог хәҡиҡәте» гәзитенең мөхәррире итеп тәғәйенләнгән ире Моррисон Александр Платонович артынан 1931 йылда килгән була. Морозова махсус белем алмаған, үҙ аллы өйрәнгән скульптор була. Александр Моррисон Таганрогта Чехов юбилейына арналған тантаналарға әҙерлек эше менән әүҙем рәүештә шөғөлләнә. Чеховтың 75 йыллыҡ юбилейын байрам итеү мәсьәләләрен бергәләп хәл итеү өсөн Моррисон Мәскәүгә Николай Бухаринға бара. Бюст өҫтөндә эш 1933 йылдан 1935 йылға тиклем, ике йыл дауам итә. Бюст балсыҡтан эшләнә, унан гипс формаһы әҙерләнә. А. П. Чеховтың юбилейына бюст таштан уйып яһала.
Тантаналы асыу
Бюст 1935 йылда, Чеховтың 75-йыллыҡ юбилейына арналған тантана ваҡытында, күп йыйылған тамашасылар алдында, Чехова Мария Павловна, Книппер-Чехова Ольга Леонардовна, Вишневский Александр Леонидович, Тарасова Алла Константиновна, Катаев Валентин Петрович һәм башҡалар ҡатнашлығында асыла.
Һәйкәлде асыу тантанаһы аяҙ ҡояшлы иртәгә тура килде. Чехов йортоноң алдында, бәләкәй «сейә баҡсаһында», бейек постаментта материя менән көпләнгән ниҙер ҡалҡып тора. Эргәһендә күп ситтән килгән халыҡ йыйылған. Атайым бөтәһенән дә бер башҡа ҡалҡып тора, уның тауышында ҡунаҡсыл хужаның моңло аһәңе. Ольга Леонардовна Книппер-Чехованы МХАТ артисы Вишневский ҡултыҡлаған. Ул һәм Мария Павловна Чехова — яҙыусының һеңлеһе, икеһе лә асыҡ төҫтәге селтәрҙә һәм һалам эшләпәлә инеләр. Мин әсәйем дә асыҡ төҫтәге күлдәктә һәм һалам эшләпәлә булғанға шатландым. Алыҫтараҡ йәш сибәр ҡыҙ баҫып тора ине. Уның тураһында, ул — театрҙың даны күтәрелә барған йондоҙо, Книппер артынан ҡалмаған Алла Тарасова тип бышылдаштылар. Халыҡ төркөмөндә ниндәйҙер хәрәкәт тыуҙы. Атайым баш эйеп бәләкәй генә әбейгә — Мария Павловнаға — ҡайсы тапшырҙы. Ул һәйкәлгә ҡарай аҙым яһаны һәм таҫманы киҫте. Материя шыуып төштө, һәм халыҡ иғтибарына Антон Павловичтың бюсы асылды. Книппер-Чехова һәм Мария Павловна, ах итеп бер тауыштан, бер ҡасан да бындай портрет оҡшашлығын күргәнебеҙ булманы әле тинеләр. Был ысынлап та әсәйемдең уңышы ине. Ташта эшләнгән пенсне эҙе, ҡарашын тәрәнәйтеп, уға таныш үтә күреүсәнлек бирә. Гөрләтеп ҡул сабыуҙар яңғыраны. Әсәйем тыныс ҡына баҫып тора, әйтерһең дә былар бөтәһе лә уға ҡағылмай. Ә мин уның ебәк күлдәгенең ҡырыйын шатлыҡ йәштәре менән сылаттым.
Таланкин Игорь Васильевич
Игорь (Индустрий) Васильевич Таланкин (3 октябрь 1927, Богородск — 24 июль 2010, Мәскәү ) — СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, сценарист, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
Биографияһы
Индустрий Таланкин 1927 йылдың 3 октябрендә Богородск (хәҙерге Мәскәү өлкәһе Ногинск ҡалаһы).
Мәскәүҙә, А.К.Глазунов исемендәге Театр-музыка училищеһының актёрлыҡ факультетында  (И. Туманов оҫтаханаһында) уҡый, уны 1950 йылда тамамлай. Һуңынан ГИТИС-тың режиссёр факультетына уҡырға инә ( А. Попов  һәм М. Кнебель оҫтаханаһы ) (1955 йылда тамамлай).
1947 йылдан уҡыу осоронда, Лихачев исемендәге заводтың Мәҙәниәт һарайы янындағы театр студияһында режиссёр булып эшләй. 1955—1956 йылдарҙа  Львовта Карпат яны хәрби округының Драма театрында режиссёр була.
1959 йылда «Мосфильм» (Ю. Райзман оҫтаханаһы) янында Сценаристарҙың һәм режиссёрҙарҙың  Юғары курстарын тамамлай
1958 йылдан — «Мосфильм» киностудияһы режиссёры. Ике йылдан һуң Г. Данелия менән «Сережа» фильмы менән сығыш яһай. Йәш режиссёрҙарҙың был дебютлы фильмы Карловы Вара халыҡ-ара  кинофестивалендә һәм башҡа кинофестивалдәрҙә уңыш яулай.
Күпселек фильмдарына сценарий яҙа. Кинокартиналар эшләгәндә композитор А.Шнитке менән хеҙмәттәшлек итә.
1964—1989 йылдарҙа ВГИК-та режиссёр-актерлыҡ оҫтаханаһын алып бара, 1976 йылдан — профессор. Уҡыусылары араһында — Карен Шахназаров.
1994 йылдан — «Мосфильм» киностудияһының «Время» студияһы идара рәйесе.
1971 йылдан — СССР кинематографистар союзы идараһы секретары.
1978 йылдан КПСС ағзаһы
2010 йылдың 24 июлендә Мәскәүҙә вафат була. Данилов зыяратында ерләнә.
Малые Подборцы күле
Малые Подборцы күле — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 686 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы башынан Пирогово һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхтәмов Абдрахман Хафиз улы
Әхтәмов Абдрахман Хафиз улы (1922 йыл, Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы Аллағыуат ауылы — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, гвардия ефрейторы, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
Биографияһы
Әхтәмов Абдрахман Хафиз улы 1922 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Аллағыуат ауылында (бөткән ауыл, Ишембай һәм Салауат ҡалаларының хәҙерге биләмәләрендәге бөтөрөлгән тораҡ пункттар хөрмәтенә, шулай уҡ яуҙарҙа батырҙарса һәләк булған Ватанды һаҡлаусылар иҫтәлегенә 2003 йылдың 24 сентябрендә «Юрматы ере» мемориаль комплексы төҙөлгән ) тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылда саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн ике тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалына (25.10.1943, икенсе миҙалының ваҡыты күрһәтелмәгән) лайыҡ була. 1945 йылдың 9 майында «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы, ә 1985 йылдың 6 апрелендә II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Бөйөк Карлдың тажы
Империя тажы йәки Бөйөк Карлдың тажы (Reichskrone) — Изге Рим империяһы королдәренең һәм императорҙарының тажы (коронаһы). Конрад II-нән аып иртә Урта быуаттарҙың барлыҡ тиерлек герман монархтары ошо тажды кейгәндәр. Таждың X быуат аҙағында яһалыуы бик ихтимал. Тәүге тапҡыр XII быуатта телгә алына.
Империя тәреһе (Reichskreuz), империя ҡылысы (Reichsschwert) һәм изге һөңгө (Heilige Lanze) менән бер рәттән таж император регалияларының (Reichskleinodien) иң мөһим өлөшө булған. Таж кейҙереү тантанаһында таж яңы монарҡа скипетр (Zepter) һәм держава (Reichsapfel) менән берлектә тапшырылған. Изге Римп империяһының император регалиялары, бигерәкт Бөйөк Карлдың тажы, 1424 йылдан 1796 йылға тиклем Франк дәүләтенең тарихи баш ҡалаһы Нюрнбергта һаҡланған һәм тик яңы императорға таж кейҙереү урынына ғына сығарылған, бынан һуң йәнә һаҡланған урынына ҡайтарылған. 1796 йылда Наполеон һуғыштары барышында Нюрнбергты француз ғәскәрҙәре яулап алған, әммә тажды һаҡлауға Регенсбургҡа ебәреп өлгөргәндәр, ә 1800 йылда уны Венаға алып килгәндәр. Хәҙерге ваҡытта таж һәм император регалиялары Австрияның баш ҡалаһы Венала Хофбург һарайында күрһәтелә. сөнки Изге Рим империяһының һуңғы императоры Франц II яҙма йөкләмәләргә ҡарамаҫтан уларҙы ҡайтарыуҙан баш тартҡан. 1938 йылда Нюрнбергҡа ҡайтарылған, ә 1946 йылда йәнә Венаға килтерелгән. Хоҡуҡи статусы көйләнелмәгәнгә күрә Австрияның хөкүмәте тажды сит илдә күрһәтеүҙән баш тарта.
Тарихы
Таж император Бөйөк Оттон I йәғни уның улы Оттон II өсөн X быуаттың икенсе яртыһында, бәлки Райхенауҙағы бенедикт аббатлығындағы йәки Миландағы оҫтаханаларҙа яһалған.
Тасуирламаһы
Бөйөк Карлдың тажы башҡа билдәле таждарҙан айырыла һәм оригиналь һигеҙ ҡырлы формаға эйә. Түңәрәк аҫ урынына уның нигеҙе һигеҙ ҡырлы итеп яһалған. Таж өҫкә ҡарай түңәрәйтелгән һигеҙ пластинанан эшләнгән. Алтын заклёпкалар ярҙамында пластиналар таж эсендәге ике металл таҫмаға нығытылған һәм уны тамамлап һигеҙ мөйөшлө форма бирә. Ҡайҙа һәм ҡасан металл таҫмаларҙың яһалыуы һам таждың йыйылыуы билдәһеҙ булып ҡала.
Таждың пластиналары сифатлы алтындан эшләнелгән һәм 144 аҫылташ һәм ынйы менән биҙәлгән. Ынйы һәм аҫылташтар артҡы яғы булмаған тирәскә урынлаштырылған, һәм таштарҙың эстән быҙлау эффектын барлыҡҡа килтергән.
Бәләкәйерәк ҙурлыҡтағы дүрт пластина Тәүрат өҙөктәренән картиналар менән биҙәлгән, улар византия эмале техникаһында башҡарылған. Bildplatten тип исемләнгән был дүрт пластина Иҫке Ғәһеттең өс эпизодын (уларҙа Езекия, Дауыт һәм Сөләймән батшалары һүрәтләнгән) һәм Яңы Ғәһеттең бер эпизодын (бында Иисус Христос ике серафим менән һүрәтләнгән) һүрәтләй. Таш пластиналар (Steinplatten) тип талаған башҡа дүрт пластиналар ҙур ҙурлыҡҡа эйә һәм тик аҫылташтар һәм ынйы менән биҙәлгәндәр.
Маңлай алдындағы пластинаның 12 аҫылташы Яңы Заветтың 12 апостолын символлаштыра. Арҡы яҡтағы ун ике аҫылташ — Иҫке Ғәһеттең 12 Исраил быуынын кәүҙәләндерә. Оттониан королдәре үҙҙәрен апостолдарҙың һәм беренсе священниктарҙың вариҫтары тип иҫәпләгән.
Шулай итеп император тажы христологик мәғәнәгә эйә: император Иисус Христос исеменән хакимлыҡ итә, унан көс ала һәм уға үҙенең эшмәкәрлеге тураһында отчет бирә. Христос һүрәтләнгән эмаль ҡушылмаһында латин телендә «[PER] ME REGES REGNANT» («Минең исемем менән батшалар хакимлыҡ итә») тип яҙылған.
Илсе
Илсе (Ильчино) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1143 кеше. Почта индексы — 453721, ОКАТО коды — 80253825001.
Географик урыны
Ауыл Ҡурыуҙы йылғаһы (Уй йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Тарихы
XVIII быуаттың 2-се яртыһында 1736 йылдың 11 февраль указына ярашлы, Себер даруғаһы Ҡаратабын башҡорттарынан ҡаҙнаға тартып алынған аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр Илсе ауылына нигеҙ һалған. Ауыл атамаһы тәүге төпләнеүсе Илсе Әсәнов (1746—1809) исеме менән бәйле. Уның улы Баҙарғол 1811 йылда типтәрҙәр полкында хеҙмәт иткән. 1795 йылда 32 йорт-хужалыҡта 222 кеше йәшәгән. 1865 йылда унда инде 173 йортта 1168 кеше иҫәпләнгән. Совет халыҡ иҫәбен алыу хужалыҡтарҙың (473) һәм халыҡтың (2443) артыуын асыҡлаған.
Ревизия материалдары
1811 йылғы һәм 1859 йылғы Илсе ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Любава
Любава (Lubawa), Лебау (Löbau) — Польша ҡалаһы. Польшаның Варминьско-Мазурский воеводствоһынындағыИлавский повятына инә.Ҡала гминаһы статусына эйә. 16,84 км² майҙанды биләй. Халҡы — 10269 кеше (2018 йыл).
Демография
Ҡала халҡы 2017 йылдың 31 декабрендә.
Любава ере
Любава — 13 быуатта тәре йөрөтөүселәр тарафынан яуланған Пруссияның тарихи ерҙәренең береһе. Кульмский ере һәм Пруссия ерҙәре менән тарихи тығыҙ бәйләнгән.
Любава Дрвенец йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Көнбайыш сиге Дрвенец буйынса һуҙылып, Брыница тамағынан Гизела тамғына тиклем бара, артабан Гизеланан Зайенчок ҡасабаһына тиклем, унан Омулеға һәм Руменица һәм Румяна күленә тиклем һуҙылған. Артабан сик Вель йылғаһына һәм Зарыбинек, Тарчинский, Гронда күлдәренә тиклем бара. Һуңынан йылға Вкр йылғаһы һәм Зелюня ауылына тиклем бара, артабан Брыницкий күленә һәм Брыницанан Дрвенцыға табан борола.
Тарих
1466—1772 йылдарҙа Любава Польша составында була. Был саҡта ҡала сәскә ата. Бигерәк тә сауҙа һәм һөнәрселек үҫешкән була. 1724 йылда янғын ҡаланың күпселек өлөшөн юҡҡа сығара. 50 йыл үткәндән һуң да бында барлығы 624-тән артыҡ ҡына кеше йәшәй һәм 100 йорт емерек хәлдә була.
Любава 1772 йылда Пруссия дәүләтенә күсә. 1774 йылда бында пруссия гарнизоны фатирҙа булған. Любавала Пруссия немец колонизациялау сәйәсәтен үткәрә. Күскенселәр лютерандарҙың дини нигеҙенә тоғро ҡала
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Болгар халыҡ бейеүе
Болгар халыҡ бейеүҙәре бай йолаларға эйә. Болгар хореографияларында ғәҙәттә күмәк бейеүҙәр өҫтөнлөк итә. Бейеү төрҙәре төбәккә ҡарап айырыла. Боронғо заман бейеүҙәренең күбеһе ике тауышлы йәки хор йырына башҡарыла. Болгар бейеүҙәре ҡатмарлы ритмометрик биҙәккә эйә. Күптәр өсөн музыкаль-бейеү фразаһы тап килмәй.. Бейеүҙәр иң киң таралған төрҙәрҙең береһе булып тора халыҡ ижады в Болгария. Улар йола, карнавал, календарь-байрам һәм хеҙмәт була.
Бейеүҙең иң популяр төрҙәре араһында — хоро ( грек. хорос "бейеү") һәм Рыченица (болг. ръченица) , уларҙы бөтә ил буйлап бейейҙәр. Ҡайһы бер өлкәләрҙә урындағы бейеү төрҙәре таралған. Бигерәк тә Төньяҡ, Шопы, Фракия, Добружа һәм Родопы өлкәләрендә бындай бейеүҙәр күп. Мәҫәлән, Төньяҡ өлкәлә «пайдушко-хоро»  бейеүе киң таралған. Болгарияның төньяғына шулай уҡ «дайчово» һәм «дунавско» бейеүҙәре хас. Таулы Шопы районына «трамплин» хәрәкәте менән темпераментлы бейеүҙәр хас. Был өлкә бейеүҙәре араһында: «граовско-хоро», «граовско-хоро», «тринско-хоро», «четворно», «бистришка-копаница», «самоковско-хоро» һәм башҡалар. Фракия өлкәһендә ҡатмарлы структуралы әйлән-бәйлән бейеүҙәр киң таралған, иң үҙенсәлекле бейеүҙәр: «сэлскота», «седи донка», «камишица», «сливенско-хоро», «додено-хоро», «кокиче» һәм башҡалар. Добружа тигеҙлегендә сборенка», «опас», «сэй баба боб»  һәм башҡа бейеүҙәр киң таралған.
Хәҙер болгар халыҡ бейеүҙәре, ҡағиҙә булараҡ, гайда (волынкалар), кавалалар (дудкалар), тамбура (балалайка тибы), тыпананан (барабан)  торған халыҡ оркестры оҙатыуында башҡарыла. Бер нисә профессиональ халыҡ бейеү ансамбле бар
Бейеү төрҙәре
Хоро (хоро) был күмәк бейеү, әйлән-бәйлән төрө. .Уны, енесенә ҡарамаҫтан, һәр кем башҡара ала. Бейеүҙәрҙе башҡарыусылар ҡулға-ҡул тотоноша, билбауға йә ҡулды бер-береһенең яурынына һала. Бейеү өсөн түңәрәк буйлап, һыҙыҡтар, кәкерсәктәр буйлап, бер яҡтан алға һәм артҡа, бер яҡҡа хәрәкәт итеү хас
Пайдушко-хоро Болгарияның Төньяҡ өлкәһендә таралған хоро төрө. Енесенә ҡарамай, теләһә ниндәй ҡатнашыусылар һаны менән башҡарыла ала. Бейеүселәр ҡулдарын тотоп, түңәрәк буйлап, һыҙыҡ йәки йылан (змейкой) менән йөрөй. Музыкаль үлсәме 5/16.
Ситно-хоро — Болгарияның Төньяҡ өлкәһендә таралған хоро төрө, тик ҡатын-ҡыҙҙар ғына башҡара. Бейеүсе ҡыҙҙар ҡулдарын тотоп, бер яҡтан икенсе яҡҡа, алға һәм артҡа йөрөй. Музыкаль үлсәме 2/4.
Трынско-хоро — Болгарияның Шопы өлкәһендә таралған ир-егеттәрҙең күмәк бейеүе. Аяҡтарының үҙенсәлекле хәрәкәттәре арҡаһында юғары техник ҡатмарлылыҡҡа эйә. Бейеүселәр бер-береһенең билбауҙарын тотоп, һыҙыҡты һаҡлап, алға, артҡа һәм бер яҡтан икенсе яҡҡа хәрәкәт итә. Музыкаль үлсәме 2/4.
Четворно-хоро Болгарияның Шопы өлкәһе өсөн традицион бейеү булып тора. Ҡатын-ҡыҙҙар башҡара, әммә һирәк осраҡта уны ир-егеттәр ҙә бейей ала. Бейеү өсөн киҫкен, өҙөк хәрәкәттәр хас. Музыкаль үлсәме 7/8.
Рыченица  (ръченица)  —  был импровизация бейеүе. Уны ике бейеүсе: егеттәр ҙә, ҡыҙҙар ҙа башҡара. Партнерҙар бер-береһенә ҡулдарын тотмайса ҡаршы тора. Береһе йәки икеһе лә ҡулында яулыҡ тота.
Кокиче — Фракия киң таралған күмәк  бейеү. Егеттәр ҡыҙҙар менән бергә башҡара. Бейеүселәр билбауҙарынан йәки бер-береһенең ҡулдарынан тотоп, түңәрәк буйлап сылбыр, спираль, һыҙыҡ менән бер яҡтан икенсе яҡҡа, алға һәм артҡа хәрәкәт итә. Музыкаль үлсәме 11/16.
Киров ағымы
Киров ағымы — Советтар Союзында иң тәүге эре масштаблы репрессияларҙың береһе. С. М. Кировты үлтереү репрессияларҙың рәсми сәбәбе булып һанала.
Рәсми документтар
С. М. Киров Ленинградта 1934 йылдың 1 декабрендә үлтерелә, әлеге үлтереү, үҙ сиратында, сәйәси ҡулға алыуҙар тулҡынын тыуҙыра.
Киров һәләк булған көндә СССР хөкүмәте Кировтың үлтерелеүе тураһында рәсми хәбәр итә. беледереүҙә «эшсе синыфының бөтә дошмандарын тулыһынса юҡҡа сығарыу» кәрәклеге тураһында әйтелә. Ул көндә Үҙәк Башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың халыҡ Комиссарҙары Советы «Ғәмәлдәге союздаш республикаларының енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» Ҡарар ҡабул ителә. Ошо ҡарар дәүләт каратель органдарыөсөн төп документ була.
Ленинградта процесс менән етәкселек итеү Л. М. Заковскийға йөкмәтелә, баш ҡалаланан процесс менән Г. А. Молчанов етәкселек итә. Был тандем 1936 йылдың ноябренә тиклем әүҙем эшләй, артабан Молчановты «башҡа эшкә күсерәләр» (1937—1938 йылдарҙа ике етәксе лә хөкөм ителә һәм атып үлтерелә.
1935 йылдың 18 ғинуарында репрессияларға старт бирелә :
[…] Ленинград, үҙенә күрә, иң күп элекке батша чиновниктары һәм уларҙың хеҙмәтсәндәре, элекке жандармдар һәм полицейскийҙар тороп ҡалған ҡала булып тора, […] был әфәнделәр, бөтә яҡҡа таралып, беҙҙең аппараттарҙы тарҡаталар һәм боҙалар.
1935 йылдың 27 майындағы СССР НКВД бойороғона ярашлы республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә НКВД «тройкалары» ойошторола, уның составына НКВД Идаралығы начальнигы, Милиция идаралығы начальнигы һәм өлкә прокуроры инә. «Тройкалар» һөргөнгә ебәреү йәки 5 йылға тиклем лагерға ултыртыу тураһында ҡарарҙар сығаралар.
1935 йылда барыһы Ленинградтан һәм ленинград өлкәһенән 39 660 кеше һөрөлә, 24 374 кеше төрлө язаға хөкөм ителә.
Һөҙөмтәлә, әлеге террор башланғандан һуң, «троцкист-зиновьевсылар террористик төркөмө», ойошмаһы тигән формулировка барлыҡҡа килә. Был формулировка бер нисә йыл дауамында киң таралған ғәйепләү алымдарҙың береһе булып китә һәм илдең каратель органдары практикаһы нигеҙен тәшкил итә.
Репрессиялар барышы
О. В. Хлевнюк фекеренсә, Кировтың вафаты тураһындағы эште тикшереү нигеҙенә Сталин «зиновьевсылар эҙҙәрен» һалырға һәм Кировты үлтереүҙә Г. Е. Зиновьев, Л. Б. Каменев һәм уларҙың фекерҙәштәрен ғәйепле итергә ҡуша. <ер нисә көндән Зиновьев оппозицияһының элекке яҡлыларын ҡулға ала башлайҙар, ә 16 декабрҙә Каменев менән Зиновьев та ҡулға алына.
Беренсе процесс 28-29 декабрҙә үтә, унда 14 кеше ғәйепләнә, башлыса Ленинград комсомол етәкселәре. был кешеләр туранан-тура үлтереүҙе ойоштороуҙа ғәйепләнәләр, улар атып үлтереүгә хөкөм ителәләр. Приговорҙа, улар «бөтәһе лә Ленинградтағы советтарға ҡаршы зиновьевсылар төркөмө», ә һуңғараҡ — «террористик контрреволюцион төркөмө әүҙем ҡатнашыусылары» булған, тип белдерелә. Төркөмгә, йәнәһе, «Лениград үҙәге» етәкселек иткән. .
Ошо эш сиктәрендә 1935 йылдың 9 ғинуарында «Сафаров, Залуцкий һәм башҡаларҙың Ленинград контрреволюцион зиновьевсылар төркөмө» енәйәт эше буйынса СССР НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә үтә. Был ултырышта 77 кеше хөкөм ителә, улар төрлө сроктарға хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 16 ғинуарҙа сығарыла.
Параллель рәүештә Мәскәүгә, «Мәскәү үҙәге» процесы сиктәрендә, Ленинград партия ойошмаһының элекке етәксеһе Г. Е. Зиновьев хөкөм ителә. Ул 10 йыл төрмәгә хөкөм ителә. Ике ҡалала ла процестар тупаҫ рәүештә уйлап сығарылған булаref name=hlevnyuk>О. В. Хлевнюк
О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙған хатында, Сталиндың шәхси архивында «үҙ ҡулы менән ике, ул уйлап сығарған „Ленинград һәм Мәскәү троцкистар-зиновьевсылар террористтик үҙәктәре“ исемлектәре табылған», тип раҫлай.
1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин, Ленинградтан Себер төньяғына һәм Якутияға Зиновьевтың 663 элекке яҡлыларын һөрөү тураһында, Политбюро ҡарарына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан партия эшенә башҡа райондарға ебәрелә. Ошондай уҡ ғәмәлдәр башҡа урындарҙа ла башҡарыла.
1935 йылдың ғинуар-февралендә 843 «зиновьевсы» ҡулға алына. 1935 йылдың артабанғы айҙарында бер нисә операция үткәрелә: партия таҙартыуҙары, паспорт таҙартыуҙары, элекке кешеләр операцияһы.
Киров ағымы тарихы А. И. Солженицындың «ГУЛАГ архипелагы» романында яҡтыртыла
Плата (Эртиль ҡушылдығы)
Плата  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эртиль йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Битюг. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Радомля
Радомля — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/665 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы башынан Пирогово һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Лоссман Юри
Юри Лоссман — (Jüri Lossman; 4 февраль 1891 йыл — 1 май 1984 йыл) — Эстония еңел атлеты. 1920 йылғы Олимпия уйындарына марафон дистанцияһында көмөш миҙал яулай. 1924 йылғы Олимпиаданы асыу тантанаһында Эстонияның йыйылма командаһының байраҡ йөрөтөүсеһе була.
Биографияһы
Юри Лоссман 1891 йылдың 4 февралендә Эстония]ла тыуа. Ласнамяэла (хәҙер Таллин биҫтәһе) спорт менән шөғөлләнә башлай, футбол менән мауыға. 18 йәшенән «Меркурий» футбол клубы өсөн уйнай, ә 1913 йылда еңел атлетикаға күсә.
1915 йылда бер сәғәтлек йүгереүҙә Рәсәй чемпионы була. 1916 йылда 5 000 метрлыҡ дистанцияла был уңышын ҡабатлай һәм 10 000 метр дистанцияла Рәсәй беренселегендә бронза призер була. 10 000 метрлыҡ арала һәм марафон дистанцияһында Рәсәй рекордын ҡуя. Ошо уҡ йылда тәүге тапҡыр марафонда ҡатнашып, Ревелдәге (хәҙерге Таллин) үҙенең беренсе марафонында еңеүсе була.
Уның спорт карьераһына Беренсе донъя һуғышы кәртә була, ул һуғышта ҡатнаша һәм яралана.
Һуғыштан һуң ҡабат спорт менән шөғөлләнә башлай, ә 1918—1922 йылдарҙа 5 000 метр дистанцияға йүгереүҙә — өс, 10000 метрҙа ике тапҡыр Эстония чемпионы була, 3 000 һәм 30 000 метрлыҡ дистанцияларҙа 13 тапҡыр Эстония рекордын ҡуя. 1920 йылдың 22 авгусында Юри Лоссманн Антверпенда үткән VII Йәйге Олимпия уйындарында марафонда йылда 2 сәғәт 32 минут 48,6 секунд һөҙөмтә менән, чемпиондан — 1912 йылғы V Йәйге Олимпия уйындарының 5 000, 10 000 һәм 12 000 м кроста чемпион булған фин Ханнес Колехмайненданни бары 7 секундҡа ғына ҡалышып, һәм Италия спортсыһы Валерио Аррияны 4 минутҡа артта ҡалдырып көмөш миҙал яулай. Ошоға тиклем өс көн ҡалғас Юри Лоссманн 10 000 метрлыҡ дистанцияла йүгерә, әммә финишҡа барып етмәй. Уның олимпиадала өлгәшкән һәм 1929 йылда бер сәғәтлек йүгереүҙә күрһәткән ваҡыты оҙаҡ ваҡыт Эстонияның милли рекорды булыпп ҡала.
Икенсе тапҡыр дүрт йылдан һуң Лоссман Париж Олимпиадаһында ҡатнаша. 1924 йылғы Йәйге Олимпия уйындарын асыу тантанаһында 33 йәшлек эстон спортсы үҙ иленең байраҡсыһы була. Марафон уҙышында ҡатнаша һәм 2 сәғәт 57 минут 54,6 секунд һөҙөмтәһе менән 10-сы урын биләй. Ул ваҡытта финАльбин Стенроос 2 сәғәт 41 минутта 22,6 секунд һөҙөмтә менән чемпион була. Стенроостың һөҙөмтәләре бынан алдағы Олимпиадала Лоссманн икенсе урын яулаған ваҡыттан 9 минутҡа насарыраҡ була.
1923 йылда Лоссманн Швецияның Гетеборг ҡалаһының, 300-йыллығына арналған Халыҡ-ара марафонда еңеү яулай.
37 йәшендә (1928 йыл) Америка Ҡушма Штаттары (Лос-Анджелестан Нью-Йоркка тиклем) буйлап йүгереүҙә ҡатнаша.
1922—1936 йылдарҙа Юри Лоссманн билдәле KAWE шоколад фабрикаһында эшләй.
1930 йылдарҙа бер ни тиклем ваҡыт оҙон дистанцияға йүгереүселәрҙең тренеры булып эшләй, әммә артыҡ уңышҡа өлгәшмәй.
1942—1944 йылдарҙа Милли тәрбиә биреү баш идаралығының спорт департаментында «Ээсти спорт» менән етәкселек итә.
1944 йылда Юри Лоссманн Швецияға күсә. Унда элекке спортсы ювелир булып эшләй, 1964 йылда Швецияның эстон общинаһының рәхмәт йөҙөнән король Густав VI Адольфҡа көмөш һауыт эшләй. 1984 йылдың 1 майында Стокгольмда вафат була.
Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы
Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы (Аккулов Минигалей Кутлахметович; 1906 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се айырым ат-артиллерия паркының ездовойы. Гвардия ҡыҙылармеецы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Биографияһы
Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы Аҡҡулов 1906 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы) тыуған.
112-се Башҡорт (дүрт орденлы 16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 101-се айырым ат-артиллерия паркында ездовой (йөрөтөүсе, ташыусы) булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 26 ноябрендә күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылдың 28 мартында «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә:
Үрге Тиктәм
Үрге Тиктәм (Верхний Тыхтем) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 258 кеше. Почта индексы — 452877, ОКАТО коды — 80233830006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ратуша (Ротенбург-об-дер-Таубер)
Ратуша —  Ротенбург- об-де-Тауберҙа бина, ҡала властары эшләү өсөн тәғәйенләнгән. Урта быуат осоронда төҙөлгән.
Тарихы
Ротенбург-об-дер-Тауберҙа ратушаның готик өлөшө 1250 йылда төҙөлгән. Уға йәнәш торған Яңырыу дәүере стилендәге ҡоролма 1572 йылда төҙөлә башлаған, 1578 йылда тамамланған.
Ҡасандыр готик стилдә төҙөлгән бинаның өлөшө янғын арҡаһында юҡҡа сығыуы һөҙөмтәһендә төҙөлөш эштәрен яңыртырға кәрәк була. Яңы төкәтмә бөтөнләй башҡа стилдә башҡарыла, әммә шул уҡ ваҡытта бинаның ҡалған готик өлөшө менән берҙәм ансамбль барлыҡҡа килтерә. Баҙар майҙаны яғынан бинаға аркадалар төкәтеп төҙөлә һәм киң тышҡы баҫҡыс эшләнә.
Башняның бейеклеге 61 метр тиерлек тәшкил итә. Унда күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан, унан ҡаланың бөтә күренеше асыла. Ратуша баҙар майҙанында урынлашҡан. Ҡалала йола бар, уға ярашлы, кис баҙар майҙанында ратуша эргәһендә фонарь менән ҡарауылсы йөрөй, ул ҡала легендаларын һөйләп, биләмәләрҙе урап үтә.
Күҙәтеү майҙансығына бормалы баҫҡыстар  ярҙамында күтәрелергә мөмкин. Күҙәтеү майҙансығы  9:30 сәғәттән алып 12:30  тиклем,  13:00 сәғәттән алып 17:00 тиклем асыҡ. Бынан ҡала панорамаһын һәм Таубер йылғаһы үҙәнен күрергә мөмкин.1572 йылда төҙөлгән бина өлөшөнөң архитекторы  Якоб Вольф була. Бина бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлөү менән бәйле, унда бер нисә стиль бергә ҡушылған — готика, ренессанс, барокко. Ратушаның подвалында зиндандар бар, улар  шулай уҡ урта быуат осоронда төҙөлгән. Зиндандар яҙыҡлыҡ эшләгән урындағы граждандарҙы ябып ҡуйыу өсөн ҡулланылған. Был иҫтәлекле урынды 09:00 алып 18:00 сәғәткә тиклем күрергә мөмкин.
Ратушаның эркеры ренессанс стилендә башҡарылған. Ратуша барокко стилендәге аркада менән биҙәлгән.
Ратушала механик сәғәт урынлаштырылған, ул көнөнә бер нисә тапҡыр фигуралар ярҙамында бургомситр Нуштың батырлығы тураһында легенда һөйләй. Риүәйәттәр буйынса, 1631 йылда Ротенбургты фельдмаршал Тилли ғәскәрҙәре  баҫып ала, ул ҡаланы таларға, ә ҡала советын — язаларға теләй. Уға өс литрҙан артыҡ шарап тултырылған кубок тәҡдим итәләр. Кемдә кем кубокты бер эсеүҙә бушата, шул саҡ Тилли ҡалаға мәрхәмәт күрһәтергә вәғәҙә итә. Ярҙамға бургомистр Нуш  килә, ул быны эшләй һәм ҡаланы ҡотҡарып алып ҡала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Плоскуша (Битюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Битюг. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙансы ауыл Советы (Баҡалы районы)
Ҡаҙансы ауыл Советы — Баҡалы районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452651. ОКАТО коды — 80207822000. Иҫке Кәстәй ауыл Советы менән берләштерелә.
Ауыл советы составы
Ҡаҙансы, Весёлая Поляна, Фёдоровка, Юрмы й ауылдары.
Тарихы
1987 йылда Ҡаҙансы ауыл Советынан Иҫке Әзмей ауыл Советы бүленеп сыға 4 н.п. (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 11.12.1987 N 6-2/478-се «Баҡалы районының Иҫке Әзмей ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указы).
1. Баҡалы районында Иҫке Әзмей ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Иҫке Әзмей ауылында урынлаштырырға.
2. Иҫке Әзмей ауыл Советын составына түбәндәге тораҡ пункттарын индерергә: Галиуллинка ҡасабаһын, Нарат-Соҡор, Николаевка һәм Иҫке Әзмәй ауылдарын, Был ауылдарҙы Баҡалы районының Ҡаҙансы ауыл Советы составынан сығарырға.
3. Иҫке Әзмей ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 6). Баҡалы районы буйынса а) түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ–территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: д) «Иҫке Кәстәй» атамаһын һаҡлап, Иҫке Кәстәй һәм Ҡазансы ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Иҫке Кәстәй ауылында урынлаштырырға. Ҡаҙансы ауыл Советының Ҡаҙансы, Весёлая Поляна, Фёдоровка, Юрмый ауылдарын Иҫке Кәстәй ауыл Советы составына индерергә. Иҫке Кәстәй ауыл Советы сиктәрен  тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Ҡаҙансы ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
2008 йылда түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Яңы Урсай ауыл Советы, Иҫке Әзмей ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Исмет Муезинович
Исмет Муезинович (Ismet Mujezinović; 2 декабрь 1907 йыл — 7 ғинуар 1984 йыл) — босний һәм югослав рәссам-графигы. Босния һәм Герцеговинаның Фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы.
Биографияһы
1929 йылда Загребта Нәфис сәнғәт академияһын тамамлай. Артабан стенаға төшөрөлгән рәсем сәнғәтендә махсуслаша.
1931—1933 йылдарҙа Сорбоннала сәнғәт тарихын өйрәнә. Франциянан тыуған иленә ҡайтҡас, 1933 йылдан Загреб һәм Сплитала (1935 йылдан алып) художество академияларында хеҙмәт итә. 1936 йылдан алып даими рәүештә Сараевола йәшәй.
1941 йылдан алып Югославияла Халыҡ-азатлыҡ көрәшендә ҡатнаша.
Ижады
Һүрәттәр, акварелдәр, гравюралар һәм картиналар авторы. Бер нисә тарихи картиналар ижад итә, шул иҫәптән, Югославия халыҡтарының фашистар менән көрәше тураһында.
Беренсе шәхси күргәҙмәһе Сараевола 1926 йылда ойошторола. 1930 йылда тәүге тапҡыр үҙенең эштәрен Белградта ҡуя.
Үҙенең картиналарын Югославияла һәм сит илдәрҙә күрһәтә. Нәфис сәнғәт мәктәбенә, «Artisticum» рәссамдар төркөмөнә һәм Босния һәм Герцеговина рәссамдар ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Уҡытыусылар йорто (Таганрог)
Уҡытыусылар йорто — Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге боронғо айырым йорт.
Миндальный
Хәҙерге торошо
2018 йылда Миндальный ауылында 7 урам, 9 тыҡрыҡ һәм баҡса ширҡәтте иҫәпләнә, Яндекс-карта буйынса ауылда 1 урам-Миндальный урамы иҫәпләнә; 2009 йылда, ауыл советы мәғлүмәттәре буйынса, ауылдың майҙаны 536,3 гектар, ундағы 7 йортта 12 кеше йәшәгән. Ауылдың төп предприятиеһы — «Ҡояшлы Үҙән» маркалы шарап ҡойоу заводы. Миндальный ауылынан күрше ауылға автобус йөрөй.
Ауылдың тарихи атамаһы Арка-Дереси, ҡырым татар теленән тәржемә иткәндә «арҡа терәге» (arqa — тип арҡа өлөшө, dere — терәк).
Географияһы
Миндальный тораҡ пункты ҡала советы биләмәһенең үҙәк өлөшөндә, Меган тауының төньяҡ битләүендә, Текиль-Таш битләүендә, Туклузка йылғаһының уң ҡушылдығы буйында, диңгеҙ кимәленән 134 метр бейеклектә урынлашҡан. Судак ҡалаһына тиклем 11 километрға тиклемге аралыҡ (шоссе буйлап), яҡын тимер юл станцияһы — Феодосия — яҡынса 48 км. Транспорт бәйләнеше төбәк автомобиль юлы Саба — Миндальный — Солнечная Долина буйынса тормошҡа ашырыла.
Т арих
1893—1895 йылдарҙа бында Архадерес шарап хужалығы төҙөлә. «Таврия губернаһы 1902 йылда иҫтәлекле китаптар н …» буйынса Архадерес ауылы кенәз Горчаков имениеһы була, ул Феодосия өйәҙенең Таракташ улусына ҡарай, ауылдағы 1 йорт хужалығында 64 кеше иҫәпләнә.
Совет власы ваҡытында, 1921 йылдың 8 ғинуарындағы Крымревком ҡарары буйынса улус системаһы бөтөрөлә, ә национализацияланған имениела совхоз булдырыла, ул яңы Феодосия өйәҙе составына инә, ә 1923 йылда — тағы яңы ойошторолған Судак районына ҡарай.
1946 йылдың 25 июнендә Арка-Дереси РСФСР составындағы Ҡырым өлкәһенә инә. 1992 йылдың 12 февралендә Миндальный Ҡырым Республикаһы Судак райсоветына ҡарай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Уча верхняя
Уча верхняя — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пяловское һыуһаҡлағысы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы башынан Пирогово һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хажи I Гирәй
Хажи́ I Гирәй Мәлик (Хажи́ I Гәрәй Малик; I Hacı Geray; ; (яҡынса 1397 — 1466) — бойондороҡһоҙ Ҡырым ханлығына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе ханы (1441—1466). Гирәйҙәр династияһын башлап ебәреүсе.
Сығышы
Хажи Гәрәй сығышы менән Жүсинең 13-сө улы һәм монголдарҙың бөйөк хакимы Сыңғыҙхандың ейәне (Сыңғыҙиҙар) — Туҡай-Тимер тоҡомонан булған. Туҡай-Тимер Батый хандың яулап алыу походтарында ҡатнашҡан. 1260-сы йылдарҙа Алтын Урҙа ханы Менгу-Тимер Ҡырым улусын идаралыҡҡа үҙенең алыҫ туғаны һәм Туҡай-Тимерҙең улы Уран-Тимергә тапшырған. Уран-Тимерҙең тоҡомдары Ҡырым улусы менән хан наместниктары (әмирҙәр) булараҡ идара иткәндәр.
Биографияһы
Хажи Гирәй фараз буйынса хәҙерге Белоруссияның Лида ҡалаһында, ул ваҡыттағы Бөйөк Литва кенәзлегенең баш ҡалаһында тыуған. Ҡырымда тотороҡһоҙ хәл булғанға күрә, уның ғаиләһе бында йәшәгән.
Хажи Гирәйҙең атаһы Ғаязетдин, ә әсәһе мырҙа ҡыҙы Асия булған. Ғаязетдин 1395 йылда үҙен бойондороҡһоҙ Ҡырымдың ханы тип иғлан иткән Таш-Тимерҙең улы булған. Аҡһаҡ Тимер Алтын Урҙаға ябрылғанда Таш-Тимер үҙ биләмәләренән ҡыуылған. Уның улдары Ғаязетдин менән Дәүләтбирҙе Бөйөк Литва кенәзлеге биләмәләренән ҡасырға мәжбүр булғандар. Алтын Урҙа ханы Туҡтамыштың төмән Иҙеүкәй менән көрәштә ҡәрҙәштәр Туҡтамыш яғында һуғышҡан. Алыштарҙың береһендә Туҡтамыштың күп көрәштәштәре, шул иҫәптән Ғаязетдин һәләк булған. Риүәйәттәр хәбәр итеүенсә, Ғаязетдиндың хеҙмәтсеһе үҙенең хужаһының бәләкәй улын үлтереүҙән саҡ ҡотҡарып ҡала. Алты йыл дауамында хеҙмәтсе бала менән ҡайҙалыр йәшенеп йөрөгән, артабан малайҙы тәрбиәләүгә туғандарына тапшырған.
1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыштың улдары менән алыштарҙа һәләк булған. Ҡырымда Таш-Тимерҙең икенсе улы һәм Хажи Гирәйҙең олатаһы Дәүләтбирҙе нығынған. 1427 йылда Дәүләтбирҙе Алтын Урҙаның баш ҡалаһы Һарайҙы баҫып алған, әммә тиҙҙен Барак тарафынан үлтерелгән.
Хакимлығы
1428 йылда Хажи Гирәй, Бөйөк Литва кенәзе Витовттың ярҙамы менән Ҡырым улусын яулап ала. 16 меңлек ғәскәр башында Хажи Гирәй Эске Ҡырымды биләй. Хажи Гирәй яғына ширин ырыуының мырҙалары күскән. Яңы хан хакимлығы аҫтына Ҡырҡы-Ер һәм Солхат ҡалалары күскән. Шул уҡ йылда Алтын Урҙа ханы Олуғ-Мөхәмәт Ҡырымду үҙенең юғары власына буйһондороға ҡарар иткән һәм Хажи Гәрәйгә ҡаршы яу ойошторған. Ширин ырыуының башлығы Тәгәнәй бей Олуғ-Мөхәмәт яғына күскән һәм урҙа ғәскәре башында Ҡырымға баҫып ингән. Аҡһөйәктәрҙең хуплауынан мәхрүм ителгән Хажи Гирәй Ҡырымдан Ҡыпсаҡ далаһына ҡасҡан, ә унан Бөйөк Литва кенәзлеге биләмәләренә барған. Бөйөк Литва кенәзе Витовт Хажи Гирәйгә Ҡырым улусы өсөн көрәштә ярҙам итергә вәғәҙә биргән.
Витовт менән хеҙмәттәшлек һөҙөмтәһендә Хажи Гирәй 1429 йылғы Луцктағы халыҡ-ара Европа съезында ҡатнашҡан, бында христиан Европаһының төрөктәргә ҡаршы берҙәм яуы ниәттәре буйынса фекер алышыуҙар булған. 1460-сы йылдар аҙағынан Ҡырым ханлығы Ғосман империяһы власы аҫтына эләгә һәм ошонан алып Литва кенәзлеге һәм Ҡырым араһындағы мөнәсәбәттәр ҡапма-ҡаршы яҡҡа үҙгәрә.
1433 йылда Ҡырым ханы Хажи Гирәй Феодоро кенәзеге менән союз килешеүен төҙөй. Шул уҡ йылдың көҙөндә гот кенәзе Алексей үҙенең союздашы Хажи Гирйәҙең ярҙамына өмөт итеп, Ҡырымдағы Генуя Республикаһының биләмәләренә яу ойошторған. 1433 йылдың көҙөндә Алексей генуялыларҙың Чембало (Балаклава) ҡәлғәһен ҡамаған һәм алған. Генуя яуап итеп Феодоро кенәзлегенә ҡаршы каратель экспедицияһын ойошторған. Генуялылар Ҡырымға Карло Ломеллино командалығындағы алты мең һалдат менән егерме галераны ебәргән. 1434 йылдың 4 июнендә генуялылар Чембалоны алған һәм талаған, кенәз Алексей әсиргә эләккән. Һуңынан генуялылар Феодоро кенәзлегенең Каламита (Инкерман) ҡәлғәһен штурм менән алған һәм талаған. Бынан һуң генуялылар артабан йүнәлгәндәр, әммә 22 июндә Солхат ҡалаһы тирәһендә улар Хажи Гирәйҙең биш меңлек отряды тарафынан тар-мар ителгән. Хажи Гирейҙең ғәскәре Кафа (Кефе, Феодосия) ҡалаһын ҡамауға алған. 1434 йылдың 13 июлендә тыныслыҡ килешеүе төҙөлгән, уның шарттарына ярашлы генуялылар Хажи Гирәйҙе Ҡырымдың ханы итеп таный һәм үҙенең әсиргә алынған һалдаттары һәм граждандарын ҡайтарыр өсөн ҙур аҡса түләй.
1434 йылда Алтын Урҙа ханы Олуғ-Мөхәмәт ҙур ғәскәр башында үҙ юғары власы аҫтына буйһондроу өсөн йәнә Ҡырым улусына яуға сыға. Ширин мырҙалары Хажи Гирәйгә хыянат иткәндәр һәм Олуға-Мөхәмәт яғына сыҡҡандар. Хажи Гирәй дошмандан еңелгән, һәм үҙенең ҡалған ғәскәрҙәре менән Ҡырымдан Днепр аръяғына сигенгән. Хажи Гирәй Литваның сик буйы биләмәләренә ингән һәм яңы ғәскәр йыйып Ҡырымға яу әҙерләй башлаған. Был осорҙа Бөйөк Литва кенәзлегендә ике туған ҡәрҙәштәр — Свидригайло Ольгерд улы (1430-1432) һәм Сигизмунд Кейстут улы ([1432-1440) араһында тәхет өсөн ҡаты феодаль һуғыш барған. Алтын Урҙа ханы Олуғ-Мөхәмәт, Хажи Гирәйҙән хәүефләнеп, Свидригайло менән союзын өҙгән һәм Сигизмундты хуплай башлаған. Бөйөк Литва кенәзе Сигизмунд Кейстут улы башта Хажи Гирәйҙе яҡшы ҡабул иткән һәм үҙенең ярҙамын вәғәҙә иткән, әммә һуңынан ул Ҡырымға ҡайтмаһын өсөн уны ебәрмәҫәкә ҡарар иткән. Хажи Гирәй Вильноға саҡырылған, бында ул почётлы аманат булараҡ йәшәгән. Бөйөк Литва кенәзе Сигизмунды Хажи Гирәйгә Лида замогын һәм уның тирәһен биргән.