cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тайвань рейтингы
Рейтинг баһалауы
Австралия тикшеренеүселәре раҫлауынса, 2007 йылда HEEACT төҙөгән донъя университеттарының фәнни хеҙмәттәре рейтингы университеттарҙың әлеге донъя рейтингтарына файҙалы өҫтәмә булып тора, сөнки уның ысулы ҡәтғи, һөҙөмтәләре ышаныслы. Ҡытайҙың Фәнни һәм техник мәғлүмәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре Ву И-шань белдереүенсә, HEEACT рейтингы ―ул ҡасан да булһа күргән классификацияның иң яҡшы системаһы. Уның аңлатыуынса, был рейтинг университетарҙың оҙайлы һәм ҡыҫҡа ваҡытлы һөҙөмтәлелеген иҫәпкә ала. Был ике күрһәткесте берләштереү новаторлыҡ идеяһы булып тора. Ричард Холмс University Ranking Watch-ҡа: «Әлбиттә, Шанхай рейтингы башҡа рейтингтар менән бәйләнешен күрһәтә (АҠШ университеттарын һайлап алыу нигеҙендә), Тайвандең HEEACT рейтингы бер ни тиклем яҡшыраҡ эшләй». Торонто университетының тикшеренеүҙәр буйынса вице-президенты, профессор Пол Янг билдәләүенсә, «HEEACT рейтингтары сағыштырмаса яңы, мөһим һәм тикшеренеүҙәрҙең һаны һәм сифаты буйынса методологик яҡтан ышаныслы күрһәткес булып тора». Тайвань Милли университетының академик мәсьәләләр буйынса деканы Чан Бин-Хуан, «HEEACT 2009 йылда үткәргән донъя университеттары рейтингы һөҙөмтәләре объектив мәғлүмәттәргә нигеҙләнгән», тип белдерә.
Халето-Се
Халето-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 179 Вэнуй-Еуо йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
София Венгерская
София Венгерская (Zsófia) ― венгр короле Бела Икенсенең ике ҡыҙының олоһо. Ул Конрад Өсөнсөнөң улы Генрих Беренгар менән йәрәшелгән була. Австрияның Адмонт бенедикт аббатлығында монахиня булып вафат була.
Биографияһы
София, Бела II менән Илона Сербскаяның тәүге ҡыҙы булып, 1135 йылдар тирәһендә тыуа. Тәүге тапҡыр 1139 йыл хроникаһында, атаһы уны король Конрад III (1138―1152 йылдарҙа хакимлыҡ итә) улы Генрих менән йәрәшкәндә телгә алына. Ошонан һуң күп тә үтмәй, София Венгриянан Изге Рим империяһына юллана, күрәһең, унда ул немец телен һәм никахҡа инеү өсөн һарай ғәҙәттәрен өйрәнгән. Әммә тиҙҙән Генрих вафат була һәм уларҙың никахы тормошҡа ашмай ҡала.
Атаһы, Һуҡыр Бела, 1141 йылда вафат була һәм артабанғы йылдарҙа уның вариҫы Геза II менән Конрадом III араһындағы мөнәсәбәттәр киҫкенләшә. 1140 йылдар уртаһында Конрад хатта бер ни тиклем ваҡыт власть өсөн көрәштә көнрәкше һәм Внгрия тәхетенә дәғүә итеүсе Борис Коломановичты яҡлай. Был көсөргәнеште хәл-торошта София менән Генрих араһындағы никах пландары тормошҡа ашырылмай. Шуға ҡарамаҫтан, София немец короллегендә була һәм артабанғы бер нисә йылда ла шунда йәшәй. Артабан ул Австриялағы Адмонт монастыренә монахиня булып китә.
Герборд Михельсбергский һүҙҙәренә ҡарағанда, ул 1159 йылда Софияға бер хат яҙа. Был ваҡытта, никахы тарҡаплғандан һуң, ул Адмонт монастырендә йәшәгән була. Конрад III уны Венгриянан киткәс үк, Генрихтың өйләнергә йәше еткәнсе тип, аббатлыҡҡа тәрбиәләнергә ебәрә. Никахтың бер ваҡытта ла тормошҡа ашмаясағы асыҡланғас, Софияның ағаһы уны ҡабат Венгрияға ҡайтарыу маҡсатында Адмонтҡа илселәр ебәрә. Әммә София үҙе ҡайтырға теләмәй һәм монастырҙә монахиня булып ҡала. Геза Австрияға армия ебәреп, уны көс менән алыу тураһында план ҡора. Шулай ҙа һуңыраҡ, уны ҡайтарыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн дипломатик миссия ебәрәргә ҡарар итә. Адмонт аббаты Софияны һайлау алдына ҡуя: ҡайтырға йәки ҡайтырға. Ҡыҙ таҙы ла үҙенең монахиня булып ҡалырға теләүен белдерә һәм Геза II, ниһайәт, уға аббатлыҡта ҡалырға рөхсәт итә.
Шверц
Шверц (Schwerz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 541 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6188 һәм автомобиль коды — SK.
Питим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абтсбессинген
Абтсбессинген (Abtsbessingen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 522 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
Гудиашвили майҙаны
Гудиашвили майҙаны (ლადო გუდიაშვილის მოედანი) — Тбилисиҙың тарихи Сололак районындағы майҙан. Майҙанға Лермонтов Беглар Ахоспирели Джибладзе урамдары килеп тоташа.
Тарихы
2015 йылдың мартында Гудиашвили майҙанында тарихи төҙөлөштө .консервациялау планы буйынса эштәр башлана. Майҙанды емереп ҡабаттан ҡороу реконструкциялау, яңы археологик материалдар бирә
Иҫтәлекле урындары
Майҙандың яҡынса 2-се йортонда («Лермонтов йорто») М. Ю. Лермонтов Кавказда (Түбәнге Новгород драгун полкында) хеҙмәт иткән ваҡытында булыуы мөмкин булған.
Ҡыҙыҡлы факттар
Гудиашвили майҙаны, бәлки, рәссам Нико Пиросмани үҙенең һөйөклөһө — француз актрисаһы Маргарита Севр хөрмәтенә — шул майҙанды әскәләр менән тултырған тигән легендаға бәйле булғандыр, йыр тексының нигеҙендә Алла Пугачёваның «Миллион ал рауза» йырының сюжеты ята. Легенданың икенсе фаразы буйынса, йортта йәшәүсе Маргарита йәшәгән йорттоң тәҙрәләре майҙанға түгел, ә Сололакиҙың бөтә районы тиерлек торған ғәҙәти бер тар урамға сыҡҡан икән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гудиашвили урамы
Әҙәбиәт
ენციკლოპედია «თბილისი». 2002
Һылтанмалар
Город, уходящий в прошлое, или Площадь Гудиашвили в ожидании будущего
Карл Либкнехт
Карл Пауль Фри́дрих А́вгуст Ли́бкнехт (Karl Paul Friedrich August Liebknecht; 13 август 1871 йыл, Лейпциг — 15 ғинуар 1919 йыл, Тиргартен, Берлин) — Германия һәм халыҡ-ара эшселәр һәм социалистар хәрәкәте эшмәкәре, Германия коммунистар партияһына (1918) нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Революционер Вильгельм Либкнехт улы һәм социалист, адвокат Теодор һәм профессор-химик Отто Либкнехттарҙың бер туғаны. Рәссам Роберт Либкнехттың атаһы.
Бала сағы һәм йәшлеге
Карл Пауль Фридрих Август Либкнехт 1871 йылдың 13 авгусында Лейпциг ҡалаһында революционер, парламент сәйәсмәне Вильгельм Либкнехт (1826—1900) менән Наталия (1835—1909) (ҡыҙ фамилияһы Ре) ғаиләһендә тыуған. Әсәһенең атаһы  — Франкфуртттағы (Майндағы) тәүге Германия парламенты президенты (1848 йыл). Карл- икенсе бала, ул Теодор Либкнехттан һуң тыуа (1870 йыл, 19 апрель Изге Фома лютеран сиркәүендә суҡындырылған . «Доктор Карл Маркс Лондондан» һәм «Фридрих Энгельс, Лондондан рантье» уның ҡыяматлыҡ аталары булып теркәлгән. Атаһы яғынан дин белгесе һәм лютеран сиркәүен нигеҙләүсе Мартин Лютерҙың нәҫеленән . 1882—1890 йылдарҙа Лейпцигта Изге Николай гимназияһында уҡый (хәҙер - Яңы Изге Николай мәктәбе).
1890 йылда гимназияны тамамлағандан һуң, Карл Лейпциг университетының иҡтисад һәм хоҡуҡ факультетына уҡырға инә, ата-әсәһе Берлинға күскәс, Фридрих Вильгельм университетына күсә (Гумбольдт исемендәге университет). 1893—1894 йылдарҙа Потсдамда хәрби хеҙмәттә була. В 1894—1898 йылдарҙа Арнсберг менән Падеборнда рефендариат (практика) үтә, бында ул 1897 йылда «Compensationsvollzug Und Compensationsvorbringen: Nach Gemeinem Rechte» («Возмещение убытков и причины возмещения убытков в правовом обычае») тигән темаға хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҙа, диссертацияны Карл Либкнехт Вюрцбург университетында яҡлай (Юлий Максимилиан университеты), уға хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә.
Германия социал-демократтарының һул яҡ йүнәлеше юлбашсыһы
Германия социал-демократтар партияһы ике — уң һәм һул йүнәлешкә бүленә. Роза Люксембург менән Карл Либкнехт һул социал-демократтарҙың етәксеһе булып таныла. 1907—1910 йылдарҙа Карл Либкнехт Социалистик йәштәр интернационалының рәйцесе була. 1907 йылда беренсе Халыҡ-ара йәштәр конференцияһында, Либкнехт милитаризмға көрәш тураһындағы доклад менән сығыш яһай. Шул уҡ йылда ул «Милитаризм һәм антимилитаризм» тигән китабын баҫтыра, тәүгеләрҙән булып, Либкнехт империализм осоронда милитаризмды анализлай һәм эшселәр хәрәкәтендә милитаризмға көрәште пропагандалауҙың кәрәклеген теоретик яҡтан нигеҙләй.
Рейхстаг депутаты
1912 йылдың ғинуарында  Либкнехт   рейхстаг депутаты итеп һайлана. Ул һуғыш көҫәгән олигархтарҙы  ҡаты тәнҡитләп сығыштар яһай. 1913 йылдың апрелендә рейхстагта  хәрби монополияларҙың етәкселәрен, шул иҫәптән  «туптар  короле» Круппты һуғыш утын тоҡандырыусылар тип атай. 1912 йылдағы Хемництағы съезда ул милитаризмға ҡаршы көрәштә халыҡ –ара  пролетар теләктәшлеккә  саҡыра.
Беренсе донъя һуғышы башланғас,  социал-демократик партия фракция ағзаһы булараҡ, партия ҡарарына  буйһоноп,  1914 йылдың  4 авгусында һуғыш  кредиттары өсөн тауыш бирә. Ләкин оҙаҡламай улар ,Роза Люксембург менән бергә социал-демократик партияның етәкселегенә ҡаршы көрәш башлай. 1914 йылдың 2 декабрендә Либкнехт рейхстагта бер үҙе һуғыш кредиттарына ҡаршы тауыш бирә. Рейхстаг рәйесе исеменә яҙған белдереүендә ул донъя һуғышын  ғәҙел  булмаған,баҫып алыу һуғышы  тип атай, уның был хаты йәшерен листовкалар рәүешендә таратыла. 1915 йылдың 2 февралендә уны социал-демократтарҙың рейхстагтағы фракцияһынан сығаралар.
Фронтта
1915 йылда Либкнехт  армияға алына һәм фронтҡа китә. Рейхстаг менән Пруссия ландтагы депутаты булараҡ, Берлинға  ҡайтҡан саҡта ул  һуғышҡа ҡаршы сығыштарын дауам итә. Либкнехт В. И. Ленин дың фекерҙәрен  хуплай: «…  империалистик һуғышты граждандар һуғышына әйләндерергә…», «… рейхстаг трибунаһынан сығышы ваҡытында:  ҡоралды ил эсендәге үҙ синфи дошманығыҙға  ҡаршы бороғоҙ!» ти. « Үҙ илендәге төп дошман!»тигән  1915 май айындағы листовкала, Либкнехт немец халҡының  төп дошманы  тип герман  империализмын атай. Циммервальд конференцияһына ебәргән хатында  (1915) Либкнехт : «Граждандар һуғышы,  ә граждандар солохо түгел! » тип өндәй. Либкнехт пролетар теләктәшлеккә, халыҡ-ара тыныслыҡ өсөн, социалистик революция өсөн көрәшкә саҡыра. Бынан тыш, ул яңы Интернационал булдырырға өндәй.
Ленин Либкнехтты иң  яҡшы интернационалист тип атай °.
Либкнехт менән Люксембург «Спартак»  төркөмөнә нигеҙ һала (1916  йылдың ғинуарында ойоша, 1918  йылдың ноябрендә «Спартак союзы»на әйләнә),  төркөм һуғышҡа ҡаршы булған  Германия бойондороҡһоҙ социал—демократтар партияһына  инә. 1916 йылдың ғинуарында  Либкнехт рейхстагтағы социал-демократтар  фракцияһынан сығарыла.
Ҡулға алыныуы
Пруссия ландтагы трибунаһынан Либкнехт немец эшселәрен 1916 йылдың   1 май ында  Потсдам  майҙанына демонстрацияға сығырға өндәй(«Һуғыш бөтһөн!», «Бөтә илдәрһең  пролетарийҙары, берләшегеҙ!»). Был демонстрация ваҡытында Либкнехт эшселәрҙе һуғышты дауам итеүсе хөкүмәтте ҡолатырға саҡырғаны өсөн    ҡулға алына һәм  4 йыл 1 айға иркенән мәхрүм ителә. 1916—1918 йылдарҙа Люккау  каторга төрмәһендә ултыра, бында ул   Рәсәйҙәге  Октябрь революцияһы   тураһындағы хәбәрҙе ишетеп шатлана,   немец һалдаттарын рус революцияһы йәлләдтәре булмаҫҡа саҡыра. 1918  йылда Либкнехт иреккә сыға.
Германия компартияһына нигеҙ һалыу
Төрмәнән сығыу менән Либкнехт әүҙем революцион эшкә сума. 8 ноябрҙә сыҡҡан листовкала ул башҡа авторҙар менән бергә хөкүмәтте ҡолатырға саҡыра. 1918 йылдың 9 ноябрендә  Либкнехт менән Люксембург «Роте фане»  гәзитенең беренсе һанын баҫтырып сығара. Германияла  Ноябрь революцияһы 1918 ваҡытында    революцияны   баштан  уҡ  баҫтырырға теләгән социал-демократия лидерҙарына,  шундай уҡ ҡарашта булған, уртала тороусы  Бойондороҡһоҙ  социал-демократтар партияһы  етәкселәренә  ҡаршы көрәшә. 1919 йылдың  30 декабрендә  Берлинда Карл Либкнехт менән Роза Люксембург  башланғысы менән Германия коммунистар партияһы ның Учредительный съезы   асыла.
1919 йылғы күтәрелеш етәксеһе
1919 йылда ул спартаксыларҙың (коммунистарҙың)  Германияның социал-демократ  етәкселегенә ҡаршы, Совет власы урынлаштырыу өсөн  булған күтәрелешенең башында тора. Социал-демократтар Либкнехт һәм уның фекерҙәштәре илде  граждандар һуғышына  килтерер тип ҡурҡа. Германия социал-демократтар партияһы «Форвертс» («Vorwärts») үҙ ойошмаһы ағзаларына  Германия коммунистар партияһы етәкселәрен эҙәрлекләргә ҡуша. Карл Либкнехт менән  Роза Люксембург тың ғүмере өсөн  100 000 марка аҡса вәғәҙә ителә.
Карл Либкнехтты үлтереү
1919 йылдың 15 ғинуарында  Карл Либкнехт, Роза Люксембург һәм  Вильгельм Пик ( һуңыраҡ ГДР-ҙың тәүге һәм берҙән-бер президенты) фрайкор  ағзалары тарафынан ҡулға алына (етәкселәре-  Вальдемар Пабст),  был  эште улар    Веймар республикаһы оборона рейхсминистры социал-демократ Густав Носке  ҡушыуы буйынса башҡара (  мемуарҙарында Носке быны тана ). Ҡулға алғанда фрайкор ағзаһы  Отто Рунге  ике тапҡыр  винтовка төйҙәһе менән Либкнехттың  башына  һуға. Башын бәйләргә бинт бирмәйҙәр.
Капитан Хорст фон Пфлюгк-Хартунг, лейтенанттар Рудольф Липман, Генрих Штиге, Ульрих фон Ритген, Курт Фогель Либкнехтты төрмәгә алып китәбеҙ тигән һылтау менән отелдән алып сығалар. Уны төрткөсләп автомобилгә ултырталар һәм  Тиргартен (зоопарк)   баҡсаһына алып баралар. Ауыр хәлдәге Либкнехтты  Рудольф  Липман   Яңы күл  буйында атып үлтерә. Роза Люксембургты  Рунге   винтовка  төйҙәһе менән туҡмай,  шунан һуң уны  лейтенант  Герман Сушон атып үлтерә. Люксембургтың кәүҙәһе Ландвер-каналға ташлана ( зоопарктағы),  уны тик 31 майҙа ғына табалар.
Бер аҙҙан Карлдың ағаһы Теодор Либкнехт РКП(б)  Үҙәк комитеты ағзаһы  Карл Радекты Карл менән Розаның йәшерен фатирын  фрайкор ағзаларына  һатыуҙа ғәйепләй. Радек РСФСР-ҙан немец  коммунистарына ярҙамға ебәрелгән була. . Һуңыраҡ был енәйәтте башҡарыусылар суд тарафынан аҡлана, ҡайһы берәүҙәре генә  ауыр булмаған яуаплылыҡҡа тарттырыла.
Ғаиләһе
1900 йылдың 8 майында Карл Либкнехт Юлия Парадизға өйләнә ( 1911  йылда хирургик операция ваҡытында үлә  ), уларҙың өс балаһы була: Вильгельм (1901—1975), Роберт (1903—1994)  һәм  Вера (1906—1934).
Икенсе ҡатыны ( 1.10.1912 йылдан) — Софья Борисовна Рысс (1884—1964), Ростов-на-Дону  ҡалаһынан  бай йәһүд сауҙәгәре ҡыҙы. Германияға студентка сағында стажировкаға килгәс, 1903 йылда Карл Либкнехт  менән таныша, беренсе ҡатыны үлгәс, уға кейәүгә сыға. Һуғышҡа тиклем ул Гейдельберг университетының сәнғәт  ғилеме докторы исемен ала. Уның ағаһы— яҙыусы Илья Березарк, һеңлеһе Сильвия (химик)  1910 йылдан математик Я. Н. Шпильрейндың ҡатыны була ;  һеңлеһенең улы  — совет   ғалимы, теплоэнергетик Э. Э. Шпильрайн.
1934 йылда Софья Борисовна СССР-ға ҡайта һәм 1964 йылға тиклем тыуған илендә йәшәй.
Хәтер
Рәсәйҙә 2013 йылға тиклем 76 ҡала һәм ауылда һаҡланып ҡалған. Йошкар-Олала алты. Либкнехт исемендәг е урамдар булған ҡалалар: Азов, Аксай, Архангельскй, Балахна, Батайск, Белореченск, Боровичи, Быҙаулыҡ, Бодайбо, Великие Луки,  Владивосток, Волгоград, Воронеж,Вышний Волочок, Вязьма, Гусь-Хрустальный, Демянск, Дзержинск, Ейск, Екатеринбург, Жуковка, Иваново, Ижевск, Иркутск, Калуга, Камешков, Камышлов, Касимов, Касли, Киров, Кисловодск, Кизеле, Коломна, Кольчугин, Королёв, Красноярск, Красный Сулин, Кронштадт, Крымск, Курск,Кус, Кыштым, Липецк, Льгов, Люберцы, Людинов, Малаховка, Маркс,  Медвежьегорск, Мурманск, Мышкин, Нерехта, Николаев, Новосибирск, Нязепетровск, Нытва, Омск, Орехово-Зуево, Остров, Покров, Прокопьевск, Псков, Ревда, Ростов-на-Дону, Рошал, Рыльск, Рязань, Самара, Саранск, Сергиев Посад, Славгород, Советск, Соликамск, Сочи, Старощербиновская, Сызрань, Сысерть, Таганрог, Таруса, Тверь, Тихорецк, Туапсе, Тула, Ульяновск, Усолье-Сибирское, Усть-Лабинск, Фурманов, Челябинск, ЧерепЧереповец,станция Чистополь,Чистополь, Шадринск, Шахтау, Шенкурск Шенкурск, Ярославль.
Бынан тыш Рәсәй, Белоруссия, Ҡаҙағстанда күп кенә предприятиелар К.Либкнехт исемен йөрөтә.
Харь-Яга-Вож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Давиденкова Евгения Фёдоровна
Евгения Фёдоровна Давиденкова (8 октябрь 1902 йыл — 1996) — медицина генетикаһы өлкәһендә совет ғалимы, медицина фәндәре докторы (1955), СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1963). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1983).
Биографияһы
1927 йылда Иркутск дәүләт университетының медицина факультетын тамамлай, Улан-Удэ ҡалаһының дауалау-профилактика учреждениеларында невропатолог булып эшләй. 1934 йылдан 1937 йылға тиклем — СССР Медицина фәндәре академияһының Эксперименталь медицина институтында аспирант була. ИЭМ. 1937 йылдан 1955 йылға тиклем Ленинград табиптарҙы камиллаштырыу институтында невропатология кафедраһының ассистенты булып эшләй. 1948 йылдан 1952 йылға тиклем нейроинфекцияның — ике тулҡынлы менингоэнцефалиттың яңы формаһын өйрәнеүҙә әүҙем ҡатнаша һәм 1952 йылдан  1955 йылға тиклем  полиомиелитҡа ҡаршы тере вакцинаның клиник апробацияһы  буйынса СССР Медицина фәндәре академияһы Эксперименталь медицина институтының вирусология бүлегендә эшләй.
1955 йылда «Диэнцефальная эпилепсия»  темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1955 йылдан 1972 йылға тиклем — дипломдан һуң белемдең Санкт-Петербург медицина академияһында  нервы ауырыуҙары кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта 1961 йылдан — СССР Медицина фәндәре академияһының медицина генетикаһы лабораторияһы мөдире. 1963 йылда Е. Ф. Давиденкова СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, уға медицина генетикаһы буйынса академик төркөм бирелә, уның менән ул ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем етәкселек итә. Е.Ф. Давиденкова тарафынан СССР-ҙа тәүге тапҡыр хромосомалы  ауырыуҙарҙың йышлығының популяцион тикшереүе үткәрелә,  хромосомалы ауырыуҙарҙың  һәм уның варианттарының классик формаларына характеоистика бирелә, енси хромосомаларҙың һәм аутосомаларҙың төрлө аномалиялары һүрәтләнә, организмдың индивидуаль үҫешендә Х-хромосоманың  айырым участкаларының  роле асыҡлана, бер нисә күп генлы ауырыуҙарҙың (мускул дистрофияһы, дорсион дистония, гепатолентикуляр дегенерация, гомоцистинурия) патогенезы тасуирлана, полиген ауырыуҙарына (диабет, ҡан-тамыр патологияһының ҡайһы бер формалары) нәҫелдән-нәҫелгә  килгән бирешеүсәнлек буйынса һәм лейкоз генетикаһы, шулай уҡ аномаль геном эксперссияһының механизмдары  буйынса тикшереүҙәр үткәрелә.
1996 йылда Санкт-Петербургта вафат була,  Богослов  зыяратында ерләнгән.
Көстөғол
Көстөғол (Кустугулово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 171 кеше. Почта индексы — 453010, ОКАТО коды — 80235830003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1834 йылда 19 ир-ат һәм 22 ҡатын-ҡыҙ һәм 7 күскенсе була.
Халыҡтың күршеләре менән ғаилә бәйләнеше тураһында туранан-тура мәғлүмәт юҡ. Әммә ситләтелгән мәғлүмәттәр буйынса, туғанлыҡ ептәре Үтәгән ауылына барып тоташа, сөнки Көҫтәғол Үтәгән ауылы кешеһе Иштуғанов Исергәптең улы була. 1787 йылда Чириковҡа аҫаба ерҙәрҙе һатыуҙа ҡатнашҡан. 1859 йылда 9 йортта 27 ир-ат һәм 28 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1920 йылда Көстәғол ауылы Арҡауыл тип аталған. Был исемдең барлыҡҡа килеүен аңлатыуы ҡыйын. Ул ваҡытта 23 йортта 47 ир-егет һәм 59 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Көстөғол ауылында мәсет булмаған.
Хальмер-Яха (Вэнуй-Еуо ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэнуй-Еуо йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Имәнлеҡул
Имәнлеҡул (Имянликулево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 761 кеше. Почта индексы — 452203, ОКАТО коды — 80256815001.
Тарихы
Аҫаба башҡорттар ғына йәшәгән был ауыл Йәлдәк улусының Солтанбәк түбәһенә ҡарай. Уларҙың күбеһе XVII быуатта йәшәгән Сымтимер Кинчейкиндың (шәжәрәгә ярышлы: Сынтимер Киҫәксин) вариҫтары. Тораҡ пунктына нигеҙ 1790-сы йылдар башында  һалына. Шуға ла 1787 йылда уҡ был ауылға тәүгеләрҙән булып килеп төпләнгән кешеләр Йүкәлекүл ауылы (хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлә районына ҡарай) халҡы иҫәбенә индерелгән. 1782 йылда Бәләбәй округы картаһында ла Имәнлеҡул ауылы күрһәтелмәгән. 1795 йылда ауылда 113 кеше, 1816 йылда - 184, 1834 йылда -252, 1859 йылда - 318, 1870 йылда - 333, 1920 йылда- 935 башҡорт йәшәгән.
Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Моратовтың яҙмаларында ауылдың тарихы буйынса легенда бирелә һәм ауылға нигеҙҙе Морат, Наҙарғол һәм Салауат Үтәкәйевтар һалғанлығы билдәләп үтелә. Шулай уҡ 1787 йылғы архив документтарында ла ошо уҡ исемдәр осрай: Морат, Наҙарғол, Ғәбделсәлим Салауатов Йүкәлекүл ауылы кешеләре тип теркәлә.
2002 йылғы иҫәп алыу буйынса ауылда башҡорттар һәм татарҙар йәшәй. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты бар. Ауыл мәҙәниәт йортонда татар халыҡ театры, “Йәшелташ” халыҡ бейеү ансамбле эшләп килә, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (71 %) һәм татарҙар (26 %) йәшәй. .
(Верочка) Вераҡай (хикәйә)
(Верочка) Вераҡай — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 21 февралендә «Новое время» гәзитенең 3944-се һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
Антон Павлович Чеховтың «Вераҡай» хикәйәһе 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 21 февралендә «Новое время» гәзитенең 3944-се һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1887 йылда хикәйә «В сумерках» йыйытығына, ә 1889 йылда А. Ф. Маркстың Львовта нәшер иткән А. Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһына индерелгән.
Чехов хикәйәһендә Билибин биргән материалды файҙалана, шуға күрә тегеһе яҙыусыға: «Минең Оленамды „Вераҡай“ исемле хикәйәгеҙҙең героиняһы итеп ҡуйырға ниндәй тулы хоҡуҡығыҙ бар ине? Бына ҡарағыҙ әле, мин Һеҙҙе «Антоша» исеме аҫтында яҙам икән, ти». М. П. Чехов хикәйәлә яҙылған «ай яҡтыһында баҡсаға шыуышып ингән йыртыҡ болот киҫәктәре» - был Бабкинолағы баҡсала ине». Хикәйәләге ваҡиға Бабкинонан алыҫ тормаған Воскресенск ҡаласығында бара.
«Вераҡай» хикәйәһе яҙыусыныъ иң яратҡан әҫәре була. Чехов тере саҡта хикәйә венгр, немец, румын, серб-хорват, словак һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Нәшерсе Лейкин Чеховҡа 1887 йылдың 27 февралендә яҙған хатында «Вераҡайҙы» юморлы хикәйәләр менән сағыштыра ла «уңышһыҙ әйбер» тип һанай: «Һеҙгә бәләкәй әйберҙәрҙе яҙыу бик килешә. Быны бер мин генә әйтмәйем. Ураҙаның беренсе аҙнаһындағы дүшәмбеһендә мин Михневичтарҙа кәбеҫтә ашында ҡунаҡта булдым, унда бик күп яҙыусылар ҙа булды, һәм шунда Һеҙҙең турала һүҙ сыҡты. Улар ҙа мин әйткәндәрҙе әйтте».
В. В. Билибин был хикәйәне «Чехов ижады үҫеүендәге мөһим осор булып тора» тип билдәләй. Ул Чеховҡа «ваҡ-төйәк» яҙыуҙы туҡтатырға кәңәш бирә: «Аңлашылып тора, «Новое время» гәзитендә сыҡҡан хикәйәләр, ҙурлыҡтарына ҡарамаҫтан, Һеҙҙең артистик физиономияғыҙ өсөн бик тығыҙ рамка. Ошонан асыҡлыҡтың булмауы, яҙылып бөтөлмәүсәнлек һ. б шуның кеүек күренештәр килеп сыға. Миҫалға «Вераҡайҙы» ғына алайыҡ. Ул хикәйәне, моғайын, тәнҡитселәр ҙә, ғәҙәттәге уҡыусылар ҙа аңламағандыр. Миңә күренеүенсә, Һеҙ шул тиклем ғәҙәти һәм йыш аңлатылған «ул (ҡатын-ҡыҙ)» осраҡлы ғына «уны (ирҙе)» яратты, тегеһе «осраҡлы ғына уны (ҡатын-ҡыҙҙы) яратмай» һәм бынан нимә килеп сыҡты тигәнде тасуирлап яҙыу менән генә сикләнеп ҡалырға теләмәгәнһегеҙҙер бит инде».
Тәнҡитсе К. К. Арсеньев «Вераҡай» хикәйәһен өҙөк-өҙөк бирелгән тип таба: «Вераны йола ғәҙәттәренән нимә баш тарттырҙы, нимә уны алдан уҡ Огневтың риза булмаясағын күрергә ҡамасауланы, нимә уны үҙенә бик яҡын һәм мөмкин булған һуңғы мауығыуҙан туҡтатып ҡалды — былар барыһы ла автор тарафынан бөтөнләй алдан ҡаралмай ҡалған. Вераны ла, Огневты ла аңлар, улар менән был хәл иткес минутты кисерер өсөн, беҙ уларҙың икеһен дә яҡынданыраҡ, күберәк белергә тейеш инек».
Муж (Кубена ҡушылдығы)
Муж  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
(Верочка) Вераҡай (хикәйә)
Тәнҡит
Л. Толстой был хикәйәне үҙенә оҡшаған Чехов хикәйәләренең «2-се сортлыһына» индерә.
Муж (Кубена ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
(Верочка) Вераҡай (хикәйә)
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға өйәҙ ҡалаларының береһендә август кисендә бара. Йәш түрә Иван Огнев ҙур булмаған провинция ҡалаһынан Орелдағы әсәһе янына ҡайтып китергә йыйына. Был ҡалаға Иван яҙ көнө Питерҙән статистик мәғлүмәттәр йыйырға ебәрелгән була. Юлға сығып барған саҡта ул Гавриланың ҡыҙы, Вера Гавриловна менән осраша. Вера Огневҡа бик оҡшаған була. Улар һаубуллаша, ләкин Вера Огневты урманға тиклем оҙатырға ҡарар итә. Оҙатышҡан саҡта Вера Огневҡа ғашиҡ икәнлеген әйтә. Огнев аптырашта ҡала : «Был нимә була инде? Ләкин мин уны … яратаммы әллә юҡмы? Бына һиңә мә!».
Муж (Кубена ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
(Верочка) Вераҡай (хикәйә)
Сюжет
Вера «илай-көлә, керпектәренә күҙ йәштәре мансылып йылтыраған көйө, … уға, беренсе осрашҡан көндән бирле уны оҡшатыуы, уның үҙенсәлекле фекер йөрөтөүенә, аҡылына, изге, аҡыллы күҙҙәренә, уның тормоштағы бурыс һәм маҡсаттарға ҡарашына ныҡ хайран ҡалыуы һәм иҫе китеп уны яратыуы траһында һөйләп бирә». Огнев үҙе «шул тиклем яҡшы кешенең шулай интеккәне өсөн Вераға ҡарата бары тик йәлләү хисе, һыҙланыу һәм үкенес тойғоһо кисерә».
Кавказ (Саҡмағош районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
(Верочка) Вераҡай (хикәйә)
Сюжет
Һуңынан Вера уның янынан ҡайтып китә, ә Огнев үҙен яратҡан ҡыҙға ризалыҡ бирмәгәне өсөн бик ныҡ уңайһыҙлана, уны выждан ғазабы яфалай. Ул Вера өйө янына яңынан ҡайта, өй тирәһен уратып йөрөй ҙә тағы юлына сығып китә.
Быстрец(Вобловица ҡушылдығы)
Быстрец — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вобловица йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айченок
айченок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ая йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Мат-Юган
Мат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Айченок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мат-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айченок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Штайгра
Штайгра (Steigra) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1290 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 213 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6268 һәм автомобиль коды — SK.
Кесе Кылья
Кесе Кылья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кылья йылғаһының һул ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хальмер-Яха (Нурма-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нурма-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаҙыш (Белорет районы)
Ҡаҙыш (Кадыш) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 80 кеше. Почта индексы — 453520, ОКАТО коды — 80211807004.
Этимологияһы
Ауылдың исеме Ҡаҙыш йылғаһы атамаһынан алынған.
Тарихы
Тамьян-Ҡатай кантонының Ҡатай улусына Үткәл (1920 йылда — 42 ихата, 189 кеше), Кәртәле (38 ихата, 214 кеше), Ҡаҙыш (36 йорт һәм 156 кеше) һ.б. ауылдар ҡарай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Пихтовка (Коса ҡушылдығы)
Пихтовка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Хасоптатывис
Хасоптатывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Помолесъшор йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абель төркөмө
А́бель (йәки коммутати́в) төркөм — төркөм операцияһы коммутатив булған төркөм; икенсе төрлө әйткәндә, әгәр теләһә ниндәй ике a,\;b\in G элементтары өсөн a*b=b*a үтәлһә, (G,\;*) Абель төркөмө.
Абель төркөмөндә төркөм операцияһын тамғалау өсөн аддитив яҙыу ҡулланыла, йәғни төркөм операцияһы + тамғаһы менән тамғалана һәм ҡушыу тип атала.
Исеме норвег математигы Нильс Абель хөрмәтенә аталған.
Сикле Абель төркөмдәре
Сикле Абель төркөмдәренең структураһы тураһында нигеҙ һалыусы теорема, теләһә ниндәй сикле Абель төркөмө, тәртиптәре ябай һандарҙың дәрәжәләре булған үҙенең циклик аҫтөркөмдәренең тура суммаһына тарҡатылырға мөмкин, тип раҫлай. Был дөйөм сикле барлыҡҡа килтерелгән Абель төркөмдәренең структураһы тураһында теореманың, төркөмдөң сикһеҙ тәртиптәге элементтары булмаған осраҡ өсөн эҙемтәһе. \Z_{mn} \Z_m һәм \Z_n-дың тура суммаһына изоморфлы шул саҡта һәм бары тик шул саҡта ғына, әгәр m һәм n үҙ-ара ябай һандар булһалар.
Ошонан сығып, G Абель төркөмөн тура сумма формаһында яҙырға мөмкин төрлө ике ысул менән:
Мәҫәлән, төркөмө 3 һәм 5 тәртибендәге ике циклик аҫтөркөмдәренең тура суммаһына тарҡатылырға мөмкин:. Шуны уҡ теләһә ниндәй ун биш тәртибендәге Абель төркөмдәре тураһында әйтергә мөмкин; һөҙөмтәлә ун биш тәртибендәгео бөтә Абель төркөмөдәре лә изоморфлы тигән һығымтаға киләбеҙ.
Акбулак (Коксу ҡушылдығы)
Акбулак  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коксу йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шарль де Монтескьё
Шарль-Луи́ де Секонда́, барон Ля Брэд и де Монтескьё (Charles-Louis de Seconda, Baron de La Brède et de Montesquieu; 18 ғинуар 1689 йыл — 10 февраль 1755йыл) — Франция философы, хоҡуҡ белгесе, яҙыусы.
Власты өс төркөмгә (башҡарма, суд, закондар сығарыу) бүлеү тураһындағы теория авторы.
Микробиология
Микробиология (μικρος — бәләкәй, bios — тормош) — микроорганизм (микроб) тип аталған микроскопик заттарҙы (уларға инәләр: Бер күҙәнәкле организмдар, Күп күҙәнәкле организмдар һәм Күҙәнәкһеҙҙәр), уларҙың биологик билдәләрен һәм планетабыҙҙағы башҡа организмдар менән үҙ-ара бәйләнешен өйрәнеүсе фән. Микробиология даирәһенә уларҙың систематикаһы, морфологияһы, физиологияһы, биохимияһы, эволюцияһы, экосистемаларҙағы роле, ҡулланыу мөмкинлектәре инә.
Шарль де Монтескьё
Монтескеның уй-фекерҙәре АҠШ Конституцияһы төҙөгәндә ҡулланылған.
Микробиология
Микробиологияның бүлектәре: бактериология, микология, вирусология, паразитология һәм башҡалар. Микроорганизмдарҙың экологик үҙенсәлектәренә, йәшәү шарттарына, тирә-яҡ мөхит һәм кешенең ихтыяждары менән әүәлдән барлыҡҡа килгән мөнәсәбәттәренә бәйле, микроорганизмдар тураһындағы фән дөйөм микробиологияға, медицина, сәнәғәт (техник), космос, геология, ауыл хужалығы һәм ветеринария микробиологияһына бүленә.
Тарихы
Микробиология фәне барлыҡҡа килгәнсе бер нисә мең йыл элек кеше, микроорганизмдар барлығы тураһында бер ни ҙә белмәһә лә, әсеү менән бәйле тәбиғи процестарҙы ҡымыҙ һәм башҡа әсегән һөт ризыҡтары, алкоголь, һеркә эшләү, етен ебетеү өсөн ҡуллана.
Кешеләр борондан микроорганизмдар арҡаһында барлыҡҡа килгән күренештәрҙе белһә лә, уларҙың ысын сәбәбен белмәгән. Гиппократ (б.э.т. 460—377 йылдар) йоғошло ауырыуҙарҙың күҙгә күренмәҫ заттар тарафынан барлыҡҡа килтерелеүен фараз иткән. Микродонъяны асыуға Джироламо Фракасторо (1478—1553) яҡынлашҡан, ул инфекцияларҙы ауырыу менән аралашҡанда йоға торған кескәй генә тәнсектәр йоҡтороуын аңлаған.
Әммә күп ғалимдар йоғошло ауырыуҙарҙың бактериаль тәбиғәтен инҡар итә килгән, хатта Пастер менән Кохтың революцион асыштары ла уларҙың фекерен үҙгәртә алмаған. Мәҫәлән, холераны тирә-йүндә бүленеп сыҡҡан миазмдар барлыҡҡа килтереүенә ышанған Макс Петтенкофер 1892 йылда, хаҡлылығын иҫбатлар өсөн, шаһит медиктар алдында холера вибриондары культураһын йота һәм ауырымай ҡала.
Тасуирлауҙарҙан торған осор
Микроорганизмдарҙы өйрәнеү мөмкинлеге оптик приборҙар үҫеше һөҙөмтәһендә генә барлыҡҡа килә. Беренсе микроскоп 1610 йылда Галилей тарафынан эшләнә. 1665 йылда Роберт Гук беренсе тапҡыр үҫемлек күҙәнәктәрен күрә. Әммә уның 30 тапҡырға ҙурайта торған микроскобы иң ябайҙарҙы һәм бактерияларҙы күрһәтә алмай. В. Л. Омелянский билдәләүенсә, «ғәжәпләнгән ҡарашына микроорганизмдар донъяһы асылған беренсе тикшеренеүсе астрологик темалы хеҙмәттәр авторы иезуит ғалим Афанасий Кирхер (1601—1680) була», әммә ғәҙәттә микродонъяны беренсе тапҡыр асҡан ғалим тип Антони ван Левенгукты атайҙар.
Лондон Король йәмғиәтенә хатында ул 1676 йылдың 24 апрелендә һыу тамсыһын микроскоптан ҡарағаны тураһында хәбәр итә һәм үҙе күргән йән эйәләрен, шул иҫәптән бактерияларҙы һүрәтләй. Левенгук уларҙы «бик бәләкәс йәнлектәр» тип атай һәм уларҙы ҡәҙимге йәнлектәр кеүек төҙөлөшлө һәм фиғелле тип уйлай. Был «йәнлектәрҙең» бөтә ергә таралғанлығы ғилми донъяла ғына сенсация булып ҡалмай. Левенгук теләгән һәр кемгә тәжриәбһен күрһәтә, 1698 йылда уның эргәһенә хатта Пётр I килә.
Әммә фән микроорганизмдарҙың тәбиғәттәге урынын аңлауға әҙер булмай сыға. Ул саҡта теориялар системаһы физикала ғына була. Левенгук заманында йәнле тәбиғәттәге төп процестар тураһында белемдәр булмай. Хатта йәнһеҙ материя ла тәбиғәт күренештәрен аңлар өсөн етерлек өйрәнелмәгән була.
Артабанғы 100—150 йыл эсендә микробиология үҫеше яңы төрҙәрҙе тасуирлау менән генә үтә. Микроорганизмдарҙы өйрәнеүгә дат биологы Отто Фридрих Мюллер үҙ өлөшөн индерә, ул 1789 йылға 379 төрҙө тасуирлай һәм Линнейҙың биномиаль номенклатураһы буйынса һәр береһенә атама бирә. Бер нисә ҡыҙыҡлы асыш та яһала. Мәҫәлән, 1823 йылда просфораларҙың (икмәк саҙаҡаһының) «ҡанһырау» сәбәпсеһе асыҡлана — ул Serratia marcescens (икенсе атамаһы — Monas prodigiosa) була. Христиан Готфрид Эренберг пигментланған бактерияларҙы, беренсе тимер бактерияларҙы, диңгеҙ һәм лиман ултырмаларында иң ябайҙарҙың һәм диатомлы ылымыҡтарҙың һөлдәләрен һүрәтләй. Шуның менән ул микропалеонтологияға башланғыс һала. Нәҡ ул Ҡыҙыл диңгеҙ һыуының төҫөн унда Trichodesmium erythraeum цианобактериялары үрсеүе менән аңлата. Ләкин ул да бактерияларҙы иң ябайҙар иҫәбенә индерә һәм Левенгук кеүек үк уларҙы ашҡаҙаны, эсәктәре, тәпәйҙәре булған йәнлектәргә тиңләй.
Рәсәйҙә тәүге микробиологтарҙың береһе Л. С. Ценковский (1822—1887) була, ул иң ябайҙарҙың, ылымыҡтарҙың, бәшмәктәрҙең күп төрҙәрен тасуирлай һәм үҫемлектәр менән йәнлектәр араһында киҫкен сик юҡ тигән һығымтаға килә. Ул беренсе Пастер станцияларын ойоштора, түләмәгә ҡаршы вакцина тәҡдим итә.
Ҡыйыу гипотезалар ҙа әйтелә, мәҫәлән, табип эпидемиолог Д. С. Самойлович (1744—1805) ауырыуҙарға нәҡ микроорганизмдар сәбәпсе булыуына ышана, әммә бик тырышһа ла, микроскоп аша тағун ауырыуын тыуҙырыусыны күрә алмай — ул саҡта оптиканың мөмкинлектәре сикләнгән була. 1827 йылда итальян А. Басси тут селәүсене ауырыуҙарының микроскопик бәшмәкте күсергәндә таралыуын аса. Ж. Л. Л. Бюффон һәм А. Л. Лавуазье әсеүҙе сүпрә менән бәйләй, әммә дөйөм ҡулланыуҙа был процестың 1697 йылда Г. Э. Шталь яҙған химик теорияһы ҡала бирә.
Әммә әсеү сәбәптәре тураһындағы мәсьәлә микроорганизмдарҙың тәбиғәттәге роле буйынса тәүге уңышлы сиселеш тапҡан мәсьәлә була.
Микробиологияның алтын осоро
1880-се һәм 1890-сы йылдарҙа микробиологияла күп асыштар яһала. Был башлыса методологияның ентекле эшләнеүенә бәйле була. Бөтәһенән элек Роберт Кохтың өлөшөн билдәләргә кәрәк, ул 1870-се йылдар аҙағы — 1880-се йылдар башында тикшеренеүҙәрҙең яңы ысулдарын һәм дөйөм принциптарын тәҡдим итә.
Пастер микроорганизмдарҙы үҫтереү өсөн тере организмдарҙа табылған бөтә элементтарҙан торған шыйыҡ мөхиттәрҙе ҡуллана. Әммә шыйыҡ мөхиттәр бик үк уңайлы булмай. 1883 йылда ғына Э. Христиан Гансен тарафынан, эленеп торған тамсы ысулын файҙаланып, сүпрәнең беренсе саф культураһы алына. Тығыҙ мөхиттәр тәүге тапҡыр бәшмәктәрҙе өйрәнеү өсөн ҡулланыла. Бактериялар өсөн тығыҙ мөхиттәрҙе 1868/69 йылғы ҡышта Вроцлавта Кон ҡуллана, әммә 1881 йылда Роберт Кох желатин һәм агар пластинкаларҙы файҙаланыуға индерә. 1887 йылда Петри шәшкеһе ҡулланыла башлай.
Кохтың киң билдәлелек алған постулаттары:
Был принциптар теге йәки был процестарҙы тыуҙырған организмдарҙы билдәләү өсөн медицинала ла, экологияла ла ҡулланыла. Кох бактерияларҙы буяу ысулдарын (элек ботаникала ғына ҡулланылған булалар) һәм микрофотографияны индерә. Кох публикацияларындағы методикаларҙы бөтә донъя микробиологтары ҡабул итә. Уның артынса методологияның дәррәү үҫеше башлана.
Микробиология үҫешенә рус һәм совет ғалимдары үур өлөш индерә: И. И. Мечников (1845—1916), Д. И. Ивановский (1863—1920), Н. Ф. Гамалея (1859—1949), Л. С. Ценковский (1822—1887), С. Н. Виноградский (1856—1953), В. Л. Омелянский (1867—1928), Д. К. Заболотный (1866—1929), В. С. Буткевич (1872—1972), С. П. Костычев (1877—1931), Н. Г. Холодный (1882—1953), В. Н. Шапошников (1884—1968), Н. А. Красильников (1896—1973), А. А. Имшенецкий (1905—1992) һ.б.
Микробиологияның төп бүлектәре
Микробиологияның бүлектәре: дөйөм, техник, ауыл хужалығы, ветеринар, медицина, санитар.
Бессонов Александр Григорьевич
Александр Григорьевич Бессонов (14 декабрь 1848—1917) — мәғариф эшмәкәре, башҡорт тел белгесе һәм башҡорт фольклорсыһы.
Биографияһы
Александр Григорьевич Бессонов 1848 йылдың 14 декабрендә Вятка ҡалаһында ваҡ сауҙагәр һәм рухани ғаиләһендә тыуған. Атаһының теләге буйынса дини белем ала, тыуған яҡтарында халыҡ мәктәбендә уҡый, Глазов ҡалаһында рухани училище, Вяткала дини семинария тамамлай.
Дүрт йылға яҡын рухани училищела, рус-удмурт мәктәбендә һәм керәшен-татар мәктәбендә уҡыта. Ҙур тормош тәжрибәһе туплағас, Александр Григорьевич Бессонов Ҡазан дини академияла уҡый.
1877—1881 йылдарҙа Ырымбурҙағы татар уҡытыусылар мәктәбендә эшләй.
1881—1889 йылдарҙа Орскиҙағы ҡаҙаҡ уҡытыусылар мәктәбендә уҡыта.
1889—1891 йылдарҙа Урал өлкәһенең ҡаҙаҡ мәктәптәре инспекторы булып эшләй. Бынан һуң 15 йыл буйына элекке Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙендә, ә 1906—1916 йылдарҙа Ур һәм Үрге Урал өйәҙҙәрендә халыҡ училищелары инспекторы булып эшләй.
1917 йылда Күкарҡа биҫтәһендә (Киров өлкәһенең Советск ҡалаһы) вафат була.
Фәнни-педагогик эшмәкәрлеге
Александр Григорьевич Бессонов училищела һәм семинарияла уҡыған йылдарында уҡ татар, һуңыраҡ удмурт, башҡорт, ҡаҙаҡ, хатта грек, ғәрәп телдәрен өйрәнә. Уның фәнни-педагогик эшмәкәрлеге 1877 йылда, академия тамамлағас, башлана. 1880—1881 йылдарҙа «О говорах казанского татарского наречия и об отношении его к ближайшим к нему наречиям и языкам», «О значении названий татарских и башкирских селений Приуралья» тигән мәҡәләләрен яҙа, «Хрестоматия для киргизских училищ» китабын баҫтыра. Бында ҡаҙаҡ теле һәм училищелары тураһында һүҙ бара.
Башҡорт тел белгесе
Бессонов — башҡорт диалектологияһына һәм топонимикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ул оҙаҡ йылдар башҡорт йәнле һөйләү телен, уның диалект һәм һөйләш үҙенсәлектәрен өйрәнә. Шуның һөҙөмтәһендә «О говорах казанского татарского наречия и об отношении его к ближайшим к нему наречиям и языкам» тигән хеҙмәте аша башҡорт диалектологияһына, «О значении названий татарских и башкирских селений Приуралья» хеҙмәте менән башҡорт топонимикаһына тәүге нигеҙ таштары һалына.
Башҡорт диалекттары уның «Первая после букваря книжка для чтения и практические первоначальные уроки для северо-восточных башкиръ» (Ҡазан, 1906), «Первая после букваря книжка для чтения и практические первоначальные уроки для юго-восточных башкиръ»(Ҡазан, 1906) китаптарында сағылыш таба.
Башҡорт телендә тәүге әлифбаларҙы төҙөүселәрҙең береһе. Ул 1907 йылда Ҡазанда «Букварь для башкиръ» исемле әлифба баҫтырып сығара. Рус графикаһы нигеҙендә төҙөлгән был әлифба һәр йәһәттән үҙенең камиллығы менән айырылып тора, иң мөһиме: унда башҡорт теленең фонетикаһы үҙенсәлектәре бөтә тулылығында бирелә, башҡорт теле өсөн хас өндәргә махсус хәрефтәр билдәләнә, яҙыу үрнәктәре күрһәтелә. Әлифба өн-хәреф принцибы буйынса төҙөлә. Дәреслектең тағы ла бер отошло яғы — унда әлифба хәрефтәренең ғәрәп графикаһы менән дә бирелеүе.
А. Г. Бессоновтың «Букварь для башкиръ» тигән дәреслеге 1907—1917 йылдарҙа рус-башҡорт мәктәптәрендә киң файҙаланыла.
Башҡорт фольклорсыһы
Александр Григорьевич Бессоновтың башҡорттар өсөн күрһәткән тағы бер оло хеҙмәте — ул яҙып алып ҡалдырған башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәре. «Букварь для башкиръ» китабында башҡорт халыҡ мәҡәлдәре, «Ҡаһым түрә», «Ихсан старшина» кеүек йыр үрнәктәре урын ала. Ур, Үрге Урал, Красноуфимск өйәҙҙәрендә халыҡ училищеларында инспектор булып эшләгән йылдарында ул әкиәтселәрҙән йөҙгә яҡын әкиәт яҙып ала һәм, руссаға тәржемә итеп, уларҙы 1909 йылда Рус география йәмғиәтенең этнография бүлегенә тапшыра. Был хеҙмәте өсөн ғалим 1909 йылда Рус география йәмғиәтенең алтын миҙалы менән бүләкләнә. А. Г. Бессонов яҙып алған башҡорт халыҡ әкиәттәре 1941 йылда Өфөлә «Башкирские народные сказки. Запись и перевод А. Г. Бессонова, под редакцией проф. Н. К. Дмитриева» тигән исем аҫтында баҫылып сыға. Аҙаҡ яңынан башҡорт теленә тәржемә ителеп, "Башҡорт халыҡ ижады"ның 18 томлыҡ баҫмаһында донъя күрә.
Мег-Хон-Юган
Мег-Хон-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Мифологияла һарыҡ
Һарыҡ (Овца в мифологии) — ыңғай семантикалы мифологиялы хайуан; мосолман мифологияһында ҡорбан килтергәндә кешене алмаштырыусы.
Башҡорт халыҡ ижадында һәм дини инаныуҙарында һарыҡтың тотемик тәүге ата-бабаһының ипоста́сь (тәкә) кешеләрҙе ҡурсалаусы, ҡотҡарыусы, шәфҡәт күрһәтеүсе һәм дауалаусы, ғүмерҙе һаҡлаусы, күрәҙәсе ролендә сығыш яһай, уңдырышлылыҡты, бәхетте һәм муллыҡты көсәйтә. Һарыҡты (тәкәне) боронғо башҡорттар тарафынан изгеләндереү нигеҙендә тәүтормош кешеләренең кеше менән һарыҡтың (тәкәнең) нәҫел, берҙәм һәм ҡан ҡәрҙәш булыуы тураһында тотемик фекерләү рәүеше ята.
Мег-Хон-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :