cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Балыҡтар
Һиҙеү ағзалары
Еҫ һиҙеү ағзаһы томшоғоноң осонда урынлашҡан танау тишектәренән ғибәрәт. Танау тишектәренең төбө йомоҡ һәм стенкаларында нервылар остары бар. Балыҡтар һыуҙа төрлө еҫтәрҙе һиҙәләр.
Тәм ағзалары ауыҙ ҡыуышлығында, тиреһендә, хатта ҡойроғанда ла бар. Балыҡтар әсе, татлы, тоҙло тәмдәрҙе айыра. Ауыҙ эргәһендә мыйыҡтары булған балыҡтар (мәҫәлән, йәйеләр һәм шамбылар) аҙыҡҡа ҡағылмайынса ла аҙыҡтың тәмен беләләр.
Тәм тойоу ағзалары хеҙмәтен тәм төйөрсөктәре үтәй. Улар нерв остары менән сорналған күҙәнәктәр төркөмөнән тора. Тәм төйөрсөктәре ауыҙ ҡыуышлығында ғына түгел, бәлки, тәндең күп кенә өлөштәрендә тиренең тышҡы ҡатлауында ла урынлашҡан. Күреү органдары — яҫы мөгөҙҡатлау менән түңәрәк хрусталиктан торған күҙҙәр. Ишетеү анализаторы — баш һөйәгендә урынлашҡан эске ҡолаҡ ҡына; ҡолаҡ япрағы һәм ишетеү юлы юҡ. Балыҡтарға һыуҙың хәрәкәтен тойоусы, үҙенә бер төрлө һиҙеү органы — ян һыҙыҡ булыу хас. Ул ҡабырғала һәйбәт күренә һәм тәндең алғы осонан артҡы осона тиклем дауам итә. Ҙурайтып ҡарағанда, ян һыҙығы теҙелеп киткән күп һандағы тишектәрҙән тороуын күреп була. Улар барыһы ла эс яҡтан тотош бер ҡаналға асылалар. Уның эсе һиҙгер күҙәнәктәрҙән тора.
Ян һыҙығы — ағымдың йүнәлешен һәм тиҙлеген ҡабул итеүсе үҙенсәлекле ағза. Һыу ағымы, һиҙгер эпителийҙың теге йәки был нөктәһен тынысһыҙлап, балыҡҡа ориентлашырға, хатта яҡынлашыусы дошманын һиҙергә лә мөмкинлек бирә. Болғансыҡ һыулыҡтарҙа, тәндең пространстволағы торошон билдәләү өсөн, ян һыҙыҡ органдары күҙгә һәм башҡа һиҙеү органдарына ҡарағанда йыш ҡына кәрәклерәк тә була.
Ҡан тамырҙары системаһы
Ҡан тамырҙары системаһы йомоҡ. Ул йөрәк һәм бер ҡан әйләнеше түңәрәгенән тора. Йөрәге тәндең алғы өлөшөндә урынлашкан. Ике камералы: йөрәк алды һәм ҡарынсыҡтан тора.
Ҡан ҡарынсыҡтан ҡорһаҡ аортаһына керә. Аорта артерияларға бүленә. Улар буйлап ҡан айғолаҡтарға килә.
Айғолаҡтарҙа артериялар күп һанлы ваҡ ҡан тамырҙарына — капиллярҙарға тармаҡлана. Айғолаҡ капиллярҙарындағы ҡан, углекислый газдан арынып, кислородҡа байый һәм был ҡан, арҡа артерияһына йыйылып, тәндең бөтә органдарына, шулай уҡ мускулдарына китә.
Бирелә ҡуйы капиллярҙар селтәре аша ҡандағы кислород һәм туклыҡлы мәтдәләр — туҡымаларға, ә уларҙан углекислый газ һәм тереклек эшсәнлегенең башҡа продукттары ҡанға күсә.
Туҡымаларҙан ҡан йөрәккә барыусы тамырҙарға — веналарға йыйыла һәм улар буйлап йөрәк алдына килеп керә.
Һулыш системаһы
Һулыш алыу ағзаһы — айғолаҡтар. Улар баштың ике яғында урынлашкан һәм айғолаҡ ҡапҡастары менән ҡапланған.
Айғолаҡтар һыу һәм организмдың ҡан тамырҙары системаһы араһында газ алмашыныуҙы башҡара.
Һулыш алыу процессы айғолаҡтарҙы йыуыусы һыу хәрәкәте арҡаһында башҡарыла. Айғолаҡ ҡапҡастары һәм ауыҙ ҡыуышлығы һыуҙы ауыҙ ҡыуышлығына һүрып ала һәм этеп сығара.
Аш һеңдереү системаһы
Балыҡтарҙың күпселек төрҙәренең ауыҙ ҡыуышлығында күп һанлы конус һымаҡ тештәр була. Ауыҙ ҡыуышлығы менән ҡыҫҡа үңәскә илтеүсе йотҡолоҡ араһында сик беленмәй.
Ашҡаҙаны төрлө формала һәм төрлө ҙурлыҡта була, ҡайһы бер төрҙәренең ашҡаҙаны зәғиф үҫкән.
Тәрән һыуҙарҙа тереклек итеүсе йыртҡыс балыҡтарҙың ашҡаҙаны һуҙылыусан. Улар үҙҙәренән ҙурыраҡ табышты тулайым йота ала. Был — оҙаҡ ас торорға яйлашыу, сөнки бик тәрәндә табыш һирәк эләгә. Шуның өсөн, уларҙың ҡорбанын йәлеп итеү өсөн яҡтыртҡыстары була.
Эсәклектең нәҡ башланған урынында аш ҡайнатыу өҫлөгөн арттырыусы һуҡыр үҫентеләр була. Бауырҙа эшләнгән үт шыйыҡсаһы үт ҡыуығына йыйыла, һуңынан эсәктең алғы бүлегенә керә. Ашҡаҙаны аҫты биҙҙәренең юлдары эсәклектең башланғыс бүлегенә асыла.
Йөҙөү ҡыуығы
Күпселек һөйәкле балыҡтарҙың һауа тулған йөҙөү ҡыуығы була. Ул аш ҡайнатыу көпшәһенең арҡа яғы үҫентеһе кеүек үҫеш ала. Һуңырак күп кенә төрҙәрендә йөҙөү ҡыуығы үңәс менән бәйләнешен юғалта, ләкин ҡайһы берҙәрендә бәйләнеш ғүмөр буйына һаҡлана.
Йөҙөү ҡыуығы, нигеҙҙә, гидростатик функцияны үтәй, йәғни, вертикаль яҫылыҡта балыҡтың ирекле хәрәкәтен тәэмин итә.
Уның стенаһы капиллярҙар селтәре менән яҡшы тәьмин ителгән. Бик тиҙ тәрәнгә төшкәндә, балыҡ тәненә баҫым кинәт арта, һәм һауа ҡыуыҡтан ҡанға күсә. Нәтижәлә балыҡтың сағыштырма ауырлығы арта, был уның сумыуына булышлыҡ итә.
Өҫкә йөҙөп сыҡҡанда, киреһенсә, һыуҙың баҫымы һәм газдарҙың ҡанда эреүсәнлеге кәмей һәм газ ҡан тамырҙарынан һауа ҡыуығына сыға.
Бүлеп сығарыу системаһы
Бүлеп сығарыу системаһы оҙон таҫма һымаҡ бөйөрҙәрҙән тора. Улар умыртҡалыҡтың ике яғында йөҙөү ҡыуығы өҫтөндә ята.
Бөйөрҙәрҙең эске ҡырыйынан һейҙек юлдары һузылған, улар бер каналға тоташып, аналь асыҡлыҡ артында, енес юлынан айырым, тышҡа асыла. Ҡайһы бер төрҙәрендә һейҙек ҡыуығы ла була.
Үрсеү органдары
Үрсеү органдары айырым каналдар менән енес юлы булып тышҡа асыла. Күкәй күҙәнәктәр (ыуылдыҡтар) ваҡ, йоҡа ҡойҡа һымаҡ тышсалы; балыҡтарҙа, ҡағиҙә булараҡ, тышҡы аталаныу.
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Балыҡтарҙың тәбиғәттәге роле уларҙың һыу организмдарының туҡланыу сынйырына инеүе менән билдәләнә.
Балыҡтар экологияһы
Балыҡтар ҙур майҙанды биләгән һыулыҡтарҙа йәшәй. Ер шарының яҡынса 361 млн км, йәки 71 процентын диңгеҙҙәр һәм океандар, 2,5 млн км эске һыу ятҡылыҡтары биләй. Балыҡтар бейек таулы һыу ятҡылыҡтарынан (океан кимәленән 6000 м ашыу) Донъя океанының иң ҙур тәрәнлектәренә (Мариан улағы) тиклем таралған (11022 м). Балыҡтар шулай уҡ поляр һыуҙарҙа һәм тропик зоналарҙа ла осрай.
Хәҙерге ваҡытта балыҡтар һыу биоценоздарында хайуандарҙың өҫтөнлөклө төркөмө булып тора. Улар, кит һымаҡтар менән бер рәттән, аҙыҡ сылбырын тамамлай.
Балыҡтар төрлө һыу мөхитенә яраҡлашҡан. Уларға йоғонто яһаусы факторҙар түбәндәгеләргә бүленә:
Иң мөһим абиотик факторҙарға һыу температураһы, тоҙлолоғо, газдар миҡдары һ.б. ҡарай.
Йәшәү рәүеше төрҙәренең ярайһы уҡ күп төрлөлөгө булғанда, бөтә балыҡтарҙы бер нисә экотип составына индерергә мөмкин:
Күп кенә балыҡ төрҙәре аквариумдарҙа тотҡонда тотола. Аквариум балыҡтарын тотоу һәм үрсетеү ҡайһы бер осраҡтарҙа уларҙың боронғо йәшәү урындарында юғалып барған һирәк төрҙәрен һаҡлап ҡалырға ярҙам итә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Балыҡтар һыу ағымына ҡаршы йөҙгәндә, тыныс һыуҙа йөҙөүгә ҡарағанда аҙыраҡ көс сарыф итә. Был күренеш балыҡтарҙың һыу әйләнмәләрен яҡшы һиҙемләү һәм уларҙы ҡуллана белеү менән аңлатыла. Шундай уҡ ысул менән паруслы яхта елгә ҡаршы йөҙә.
Будё
Будё (Bodø) — Норвегияның Нурланн фюлькаһындағы ҡала һәм коммуна. Сальтен төбәгенең бер өлөшө булып тора. 1838 йылдың 1 ғинуарында Будё ҡалаһы коммуна статусын ала. 1968 йылдың 1 ғинуарында Будин коммунаһы, 2005 йылдың 1 ғиуарында коммунаһы Будё ҡалаһына ҡушыла. Поляр түңәрәктән төньяҡтараҡ урынлашҡан Будё Нурланнда иң ҙур ҡала булып иҫәпләнә, ә ҙурлығы буйынса Төньяҡ Норвегияла икенсе урынды биләй.
Исеме
Коммуна Bodøgård (иҫке норвег теленсә: Boðvin) иҫке ферма хөрмәтенә шулай аталған, сөнки ҡала шул ферма территорияһында урынлашҡан. Атаманың беренсе өлөшө boði һүҙенән (һыу аҫты ҡаялары йәки шхеры), икенсе өлөшө — vin һүҙенән болон һәм көтөүлектәрҙе аңлата.
Гербы
Коммунаның заманса гербы бар. Ул 1959 йылдың 24 июлендә ҡабул ителә. Гербта поляр көндө һүрәтләгән ҡояш символы тора
Тарихы
Будё 1816 йылда үҙидаралыҡҡа ҡоролған ҡала статусын ала, хәҙерге ваҡытта Нурланн фюлькеһының баш ҡалаһы булып тора. Һөжүм ваҡытында күп өлөшө емерелә. 1940 йылдың 27 майындаЛюфтваффе һөжүм иткәндә ҡалала йәшәгән 6 кешенән 3,5 меңенең йорттары емерелә. Һөжүм мәлендә 15 кеше һәләк була (2 британ һалдаты һәм 13 норвегиялы). Торлаҡҡа киҫкен ҡытлыҡ кисереүгә бәйле, швед хөкүмәте 1941 йылдың ҡышында 107 фатир төҙөргә ярҙам итә. Был йорттар ҡала ситендә тиҙ арала төҙөлә. Хәҙер инде Будёның уртаһында ҡалған был террритория svenskebyen (швед ҡалаһы) тип атала. Һуғыштан һуң ҡала яңынан тергеҙелә. Ҡаланы тулыһынса аяҡҡа баҫтырыу 1959 йылда яңы ҡала ратушаһын файҙаланыуға тапшырғас ҡына тамамлана.
Географияһы
Будё — Нурланн тимер юл линиһының алыҫ төньяҡ тимер юл станцияһы, ул Норвегияның тимер юл селтәренә ҡарай (Нарвик һәм швед ҡалаһы Лулео араһындағы тимер юлы Швеция тимер юлы селтәренә ҡарай). 1961 йылда тимер юл вокзалы асыла. Будё аэропорты ҡала үҙәгенән 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан, һәм ул 1952 йылда асыла. 2004 йылда аэропорт 1 308 000 пассажирҙы хеҙмәтләндерә. Паромдар Будёнан һәм Лофотен утрауҙарынан йөрөй.
Диңгеҙ һыуы күтәрелгәндә барлыҡҡа килә торған иң көслө Сальстраумный ағымы Будёнан көнсығышҡа табан 30 км самаһы йыраҡлыҡта үтә. Кьеррингёй — яр буйы сауҙа ауылы Будёнан 40 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.
Климаты
Будё — Норвегияның көслө елдәргә дусар ителгән ҡалаларының береһе, сөнки Норвегия диңгеҙендәге елдәргә төрлө яҡлап асыҡ ярымутрауына урынлашҡан. Ҡыш буйы ҡар ҡатламы бик йоҡа була. Йыллыҡ уртаса температура 4,5 °C тәшкил итә, уртаса йыллыҡ атмосфера яуым-төшөм кимәле — 1020 мм (1961—1990 йй.). Иң ҡоро айҙар — апрелдән июнгә тамамланғансы. 1966 йылдың февраль айы иң һыуыҡ ай була, температура −8.9 °C тиклем төшә, ә1937 йылдың июле иң эҫе ай була — 17,1 °C. Һуңғы йылдарҙа һауа температураһының күтәрелеүе күҙәтелә.
Тәбиғәте
Будёла төрлө тәбиғи иҫтәлекле урындар бихисап. Будёнан төньяҡҡа табан 10 километрҙа бик популяр Гейтвоген (Geitvågen) рекреацион биләмәһе бар. Ҙур территорияла бик күп диңгеҙ бөркөтө йөшөй. Коммунала 17 ҡурсаулыҡ бар. Суннстраумен ҡурсаулығында кеше ҡулы теймәгән ҡатнаш урман һәм мәрмәр плиталар бар, Сконланнала — яр буйы ҡарағай урманы , Бёрватнентала шыршы урманы һәм тропик үҫемлектә үҫә , Бликсвер ҡурсаулығында яр буйы тәбиғәте яҡшы һаҡланған һәм ҡоштар бик күп (улар Рамсар конвенцияһы тарафынан һаҡлана һәм яҡлана).
Дәүләт учреждениелары
Будёла Университет колледжы ҡала үҙәгенән 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Унда биш мең студент һәм уҡыусы белем ала. Колледж Норвегияла балыҡсылыҡ өлкәһендәге алдынғы уҡыу йорттарының береһе.
Мәҙәниәте
Будёла Avisa Nordland гәзите баҫылып сыға. Футбол клубы урындағы Бу-Глимт футбол клубы Норвегияның футбол буйынса чемпионатының юғары лигаһында — Типпелигта. сығыш яһай.
Һәр йәй һайын Булёла Nordland Musikfestuke һәм Parkenfestivalen мәҙәни фестивалдәре, ә ҡыш башында Bodø Hardcore Festival фестивале үткәрелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Собханғол
Собханғол — күп мәғәнәле һүҙ.
Пот-Ех (Лыхма ҡушылдығы)
Пот-Ех  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вальбек (Оре)
Вальбек (Оре) (Walbeck (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 775 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 89 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39356 һәм автомобиль коды — BK.
Никольская (Межа ҡушылдығы)
Никольская — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының уң ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдуллина Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы
{{Персона {| {{!}}} }}
Абдуллина Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы (9 декабрь 1957 йыл) — малсы. Көйөргәҙе районы районы «Искра» хужалығының машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Биографияһы
Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы Абдуллина Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында 1957 йылдың 9 декабрендә тыуған. «Искра» хужалығында машина менән һыйыр һауыу операторы булып эшләй.
Ҡыуаҡ
Ҡыуаҡ — үҫемлектәр ҙең йәшәү формаһы; бейеклеге 0,8 — 6 метр булған күп йыллыҡ ағас һымаҡ үҫемлектәр. Ағастарҙан айырмалы рәүештә өлкәнәйгән ҡыуаҡтарҙа бер төп олон урынына бер нисә йәки күмәк һабаҡтар, шулай уҡ бер-береһен алмаштырып йәнәш үҫәләр. Ғүмер оҙонлоғо 10 — 20 йыл тәшкил итә.
Вәкилдәре: энәлек, барбарис.
Мөһим хужалыҡ әһәмиәтенә эйә емеш һәм еләк ҡыуаҡтары: ҡарағат, крыжовник һәм башҡалар.
Раункиерҙың йәшәү формалары системаһында фанерофиттарға ҡарай.
Классификацияһы
'''И. Г. Серебряковтың йәшәү формалары системаһына ярашлы, ҡыуаҡтар дүрт класҡа бүленә:'''
Тулыһынса ағасланған оҙонса үрентеләре менән ҡыуаҡтар
Күпселек ҡыуаҡлыҡтар тап ошо класҡа ҡарай. Ортотроп (вертикаль өҫкә), плагиотроп (горизонталь йәки ауыш) йәки лианоид һөлдә ботаҡтары күп йәки аҙ күләмдә вегетатив ботаҡтар барлыҡҡа килтерәләр, бер йыллыҡ үрентеләрҙең быуын араһы оҙонса.
Класс өс ярым класҡа бүленә:
Төҙ ҡыуаҡтар
Ер өҫтө үҙәктәре вертикаль рәүештә өҫкә (ототроп) үҫәләр, уларҙың плагиотроп ер аҫты өлөштәре насар үҫешкән осраҡта ла аҙмы-күпме ҡуйы шәлкем барлыҡҡа килтерәләр. Оҙон ер аҫты ағасланған һабаҡтары (ксилоподийҙар) йәки тамыр үҫентеләре менән киң тамыр системаһы булғанда, бер нисә тиҫтә квадрат метрлыҡ өйкөм барлыҡҡа килтереп кәүшәк урынлашалар. Был ярым класс төрҙәргә бай. Төрлө климат өлкәләрендә таралғандар. Аэроксил һәм геоксилдарға бүленәләр.
Аэроксил
Ер аҫтында ботаҡлана алмайҙар. Ер аҫтында яңы үҙәктәр тамыр үҫентеләре булараҡ ҡына барлыҡҡа килә. Үренденең тармаҡланыуы ер өҫтөндә үтә, бер нисә вертикаль йәки ауыш үҙәк барлыҡҡа килтереп башлана. Ағастар һәм ҡыуаҡтар араһында күсмә формалар.
Геоксил (ысын ҡыуаҡтар)
Ағасланған йыуан һәм сыҙамлы ер аҫты үҙәктәрен (ксилоподияларын) барлыҡҡа килтергән үҙәктәренең тармаҡланыуы булған үҫемлектәр. Күпселек Европа флораһының күпселек ҡыуаҡтарын тәшкил итәләр. Миҫалдар: гөлйемеш ырыуының төрҙәре, сәтләүек ағасы, барбарис. Шулай уҡ тропик һәм субтропик бамбуктарының күпселек төрҙәре был төркөмгә инәләр.
Аэроксил һәм геоксил ҡыуаҡтарҙы вегетатив хәрәкәтһеҙ һәм вегетатив хәрәкәтле ярым төркөмдәренә бүлергә була. Үренте тамырлы аэроксил ҡыуаҡтарына күгән, эт муйылы һымаҡ һырғанат керә. Вегетатив хәрәкәтле геоксил ҡыуаҡтар миҫалы булып Philadelphus coronarius, сирень, бүре емеше тора.
Ярым прострат һәм түшәлеүсән ҡыуаҡтар
Төп үҙәге һәм ситке ботаҡтары түшәлеүсән, тамырланыусан һәм осонда күтәрелеүсән. Төп тамырҙың системаһы юҡҡа сыға йәки һаҡлана (күсәрҙәре насар тамырланғанда). Ярым простратлыларҙың күбеһе ер өҫтөндә генә тармаҡлана. Арид өлкәләрҙә һирәк осрайҙар, кәкре урмандар барлыҡҡа килтереп, субальп һәм субарктик өлкәләрҙә өҫтөнлөк итәләр (Альп тауҙарында тау ҡарағайынан һәм тау ерегенән торған Krummholz, Скандинавия ярымутрауында таллыҡтар, ҡыуаҡ һымаҡ артыштың Европа тауҙарында төрҙәре).
Ҡыҫҡарған үренделәре булған розеткалы ҡыуаҡтар
Ер өҫтөндәге күсәрҙәре ҡыҫҡарған быуын аралары һәм эре япраҡлы розеткалар менән. Ярайһы уҡ һирәк осрайҙар. Миҫалдар — Bactris major, Dracophyllum fiordense, Brachyglottis stewartiae ҡыуаҡлы пальмалары.
Суккулент-һабаҡлы япраҡһыҙ ҡыуаҡтар
Һөлдә үҙәгенең итләс консистенцияһы һыу һаҡлау һәм ассимиляция функцияларын үтәй. Төҙ үҫкән ҡыуаҡтар өҫтөнлөк итә. Миҫал — Opuntiа төрҙәре һәм башҡа кактустар, Euphorbia төрҙәре.
Ярым паразит һәм паразит ҡыуаҡтар
Башҡа ағас үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр, уларға гаусториялар менән йәбешәләр. Күпселектең йәшел япраҡтар бар һәм улар фотосинтезға һәләтле. Миҫалдар — Loranthaceae төрҙәре, тропиктарҙа һәм уртаса зонала — Viscum album (омела) һәм ҡайһы бер Santalaceae (Osyris alba).
Таралыуы
Ағастарға ҡарағанда экологик яҡтан адаптив ҡыуаҡтар донъя буйлап киң таралғандар. Ағастар өсөн шарттар уңайһыҙ булған күп урындарҙа — тропик һәм уртаса зонаның арид райондарында, урман бүлкәтенең поляр сигендә, тау урмандарының өҫкө сигендә өҫтөнлөк итәләр һәм биологик төрлөлөктө өлгәшәләр. Ҡыуаҡтарҙың фитоценотик роле артыуы уларҙың төрҙәренең күплеге һәм экологик-морфогенетик төрлөлөктөң артыуы менән оҙатыла. Шул уҡ ваҡытта бер төрҙәге үҫемлектәр ағас йәшәү формаһынан ҡыуаҡҡа күсә алалар.
Тропиктар
Тропик зонаһы сиктәрендә ҡыуаҡтар дымлы тропик урмандарҙан алып сүллектәргә тиклем осрайҙар.
Ҡыуаҡтар тропик ямғырлы урмандар таралған бөтә ерҙәрҙә бар. Бында улар байтаҡ бейеклеккә етәләр (6-8 метрға тиклем һәм унан да юғарыраҡ), үренделәре насар тармаҡлана, япраҡтары ҙур, ғәҙәттә гигрофил. Ҡыуаҡтарҙың күбеһе аэроксил. Боҙолмаған ямғырлы урмандарҙа улар һиҙелерлек фитоценотик роль уйнамайҙар. Ҡырҡындыларҙа йәки янғын үткән урындарҙа ҡыуаҡтар ҙур майҙандарҙы биләп, икенсел үтә алмаҫлыҡ әрәмәлектәр барлыҡҡа килтерә алалар. Флористик яҡтан дымлы тропик урмандар ҡыуаҡ төрҙәренә сағыштырмаса ярлы.
Климаттың аридлығы көсәйеүе менән тропик фитоценоздарҙа ҡыуаҡтарҙың роле арта бара. Африка, Һиндостан, Үҙәк һәм Көньяҡ Америка сәнскеле урмандарын йыш ҡына «ҡыуаҡлы» урмандар тип атайҙар. Системалы рәүештә «ҡыуаҡ урмандар» сәрүәрҙең төрлө төрҙәренән һәм парлы ҡауырһын һымаҡ ҡатмарлы япраҡлы ҡуҙаҡлыларҙың башҡа ырыуҙарынан тора. Ҡайһы берҙә ябай ҡаурый япраҡлы ағастар өҫтөнлөк итә — адина, harrisonia, руталарҙың, burseraceae, bignoniaceae-ҙың ҡайһы бер төрҙәре. Был формациялағы ҡыуаҡтарҙың күбеһенең сәнскеләре бар. Сәнскеле һәм саванна урмандарының ҡыуаҡтары —ксерофиттар. Бында геоксил ҡыуаҡтары барлыҡҡа киләләр. Уларҙың ер аҫты үренделәре ер өҫтөндәгеләргә ҡарағанда нығыраҡ үҫешкән, ҡалынлығы ҙурыраҡ, сыҙамлыраҡ. Ҡалын ер аҫты үҙәктәрендә дым һаҡлана. Флористик яҡтан бында ҡыуаҡтар өҫтөнлөк итә.
Ғөмүмән, ҡыуаҡтарҙың тропик зоналағы роле аридлыҡ көсәйеүе һәм ҡоролоҡ осороноң оҙонауы менән арта. Тропик фитоценоздарында ҡыуаҡтарҙың роле көсәйеү менән бер рәттән, уларҙың төр байлығы арта, гумид тропиктарҙа өҫтөнлөк иткән аэроксил ҡыуаҡтар урынына геоксил ҡыуаҡтар барлыҡҡа килә һәм тарала.
Субтропиктар
Ҡыуаҡтар субтропик климат биоценоздарында киң таралған. Тропиктарҙағы кеүек үк, үҫемлек төркөмдәрендә иң күп флористик төрлөлөк һәм төп роль арид төбәктәргә тура килә, бигерәк тә ҡоро эҫе йәйле һәм ҡышҡы яуым-төшөмлө урындарҙа. Урта диңгеҙ буйында һәм Ҡап өлкәһендә ҡыуаҡтар бындай климат шарттарында үҙенсәлекле төркөмдәр барлыҡҡа килтерәләр, ҡайҙа улар бөтөнләй өҫтөнлөк итәләр.
Дымлы субтропик урмандарҙа ҡыуаҡтар йыш ҡына үтә алмаҫлыҡ тәпәш урман барлыҡҡа килтерәләр, әммә барыбер буйһоноусы ролен үтәйҙәр һәм төрҙәр һаны күпкә кәмерәк. Ҡыуаҡтарҙың өҫтөнлөгө урман сигендә йәки урман япмаһының боҙолған урындарында ғына мөмкин.
Арид климатлы мәңге йәшел шырт төклө урмандарҙа тәпәш урман бик күп мәңге йәшел склерофил ҡыуаҡтарҙан тора. Кешеләрҙең ағастарҙы тотош ҡырҡыуы бында үҙенсәлекле ҡыуаҡ биомдары — маквистарҙың, гарригаларҙың, фригандарҙың килеп сығыуына килтерә.
Маквистың ҡыуаҡлыҡ бейеклеге бер ярымдан дүрт метрға тиклем етә. Урта диңгеҙ буйының тупраҡ һәм климат төрлөлөгө уның һәр төбәгендә үҙ төрҙәре өҫтөнлөк итеүенә килтерә. Шуның менән бергә Урта диңгеҙ маквистары буйлап ҡыуаҡтар рәте киң таралған — йылы диңгеҙ буйҙарында мирт, арбутус, книдий бүре еләге, киң япраҡлы филлирея, кнеорум, мастика ағасы, терпентин ағасы, испан дрогы, мәңге йәшел гөлйемеш.
Кап өлкәһендә финбош (үҫемлектәр донъяһы тибы) эрика, сумах, лейкадендрон, протея, арса һымаҡтар ырыуы ҡыуаҡтарынан тора.
Австралияның далаларында һәм ярым сүллектәрендә ҡыуаҡтар тәпәш буйлы скрэбты барлыҡҡа килтерәләр.
Калифорния чапаралиҙары, маквистарға бик яҡын булыуға ҡарамаҫтан, урмандарҙың кеше тарафынан артыҡ файҙаланыуы һөҙөмтәһендә түгел, ә бары тик климатик сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килгән — улар йәй көнө йыллыҡ яуым-төшөмдөң 20 проценттан кәмерәк өлөшө яуған территорияны биләйҙәр.
Уртаса бүлкәт
Ҡыуаҡтар Канада, АҠШ-тың (ҡыуыҡ емеш,балан, ҡарағат, жамесия, яланғас саған, Пенсильвания муйылы, ҡыҙылтал) һәм Рәсәйҙең (тал, гөлйемеш, һоро ерек, мышар) тайга урмандарында үҫешкән тәпәш урман барлыҡҡа килтерәләр. Тайганың төньяғында кәрлә ҡайындың ҡыуаҡ формаһы килеп сыға.
Ҡыуаҡтар ярусы киң япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙа яҡшы үҫешкән. Климаты һыуынған һайын термофил ҡыҙылтал, стафилея, скумпия, балан, энәлек һыуыҡҡа сыҙамлы сәтләүек ағасы, эт муйылы, айыу баланы, зелпе, бүре еләге менән алмашына.
Уртаса бүлкәтенең сүллек райондарында ҡыуаҡтарҙың төрлөлөгө, бигерәк тә ҡоро тауҙарҙа, иң юғары кимәлгә етә.
Ҡыуаҡлы тундралар
Субарктик һәм альп климатында ҡыуаҡтар өҫтөнлөк итә. Субарктик бүлкәттә ҡыуаҡлы тундраһының субзонаһы айырыла. Уны кәрлә тал, ҡайын һәм ерек барлыҡҡа килтерә. Ҡыуаҡтар бүлкәте тау тундраһында ла сағыла.
Биологияһы
Ҡыуаҡлыҡтарҙың бейеклеге, ағастар менән сағыштырғанда, үҙәктәренең ҡыҫҡа ғүмерлеге, йәшәү циклының ҡырҡа ҡыҫҡарыуы менән бәйле. Был ҡыҫҡартыу үренделәрҙең үҫеү тиҙлегенең артыуы менән оҙатыла. Ҡайһы бер ҡыуаҡтарҙың йыллыҡ үҫеше 60-70 сантиметрҙан ашып китә, ҡайһы берҙә 140—160 см-ға етә.
Ҡыуаҡтар үҫеше баҫылған, тотҡарланған йәшәү формаһы түгел, киреһенсә, тиҙ үҫеүсе үҫемлек формаһы.
Ер өҫтөндәге ҡыуаҡ үҙәктәренең үҫеү осоро ағастарға ҡарағанда уртаса 10-15 тапҡырға кәмерәк. Ҡыуаҡтарҙың үҫеү кульминацияһы үҙәктең 3-5 йыллығында була.
12 октябрь
12 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 285-се көнө (кәбисә йылында 286-сы). Йыл аҙағына тиклем 80 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Сядай-Яха (Байдарата-Яха ҡушылдығы)
Сядай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 34 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Байдарата-Яха ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Севеж (Обили ҡушылдығы)
Севеж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обиль йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөрйән-Түңгәүер кантоны
Бөрйән-Түңгәүер кантоны (Бурзян-Тангауровский кантон) — Башҡорт Автономиялы Республикаһы кантоны.
Административ үҙәге — Темәс ауылы.
Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарҙы ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Бөрйән-Түңгәүер кантоны ла була.
Административ үҙәге — Темәс ауылы.
1920 йылда кантон Бөрйән Түңгәүер ихтилалының үҙәге була.
1922 йылдың 5 октябрендә бөтөрөлә, уның территорияһы (Байназар-Ҡыпсаҡ, 1-се Бөрйән, 2-се Бөрйән, 3-сө Бөрйән, 5-се Бөрйән, Бөрйән-Таналыҡ, Воскресенка, Ҡананикольский, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Преображенка, Свобода, 1-се Түңгәүер һәм 2-се Түңгәүер, Яңы Никольск улустары) Йылайыр кантоны составына инә.
Халҡы
Халҡы 1920 йылда — 103418 кеше. thumb|1920 йылда Башҡортостандың кантондарға бүленеше
Географияһы
Майҙаны — 15906 км². Кантон Орск өйәҙенең 12 улусынан төҙөлә. Төньяҡта Тамъян-Ҡатай кантоны, көнсығышта Ырымбур губернаһы, көньяҡта Үҫәргән кантоны, көнбайышта Ҡыпсаҡ кантоны һәм Юрматы кантоны менән сиктәш була.
Суртан (мәғәнәләр)
Суртан — күп мәғәнәле һүҙ.
Краковия стадионы
Юзеф Пилсудский исемендәге Краковия стадионы (пол. Stadion Cracovii im. Józefa Piłsudskiego ) —  Польшалағы Краков ҡалаһында урынлашҡан футбол стадионы. Стадиондың һыйҙырышлылығы 15 016 тамашасы тәшкил итә. Ул  «Краковия» футбол клубының үҙ аренаһы булып хеҙмәт итә.
Тәүге «Краковия» стадионы 1912 йылда төҙөлә һәм шул уҡ йылдың 31 мартында асыла. 1914 йылда Беренсе бөтә донъя һуғышында уны рус ғәскәрҙәре емерә, ә киләһе йылда тергеҙелә. 1945— 1946 йылдарҙа Краковия стадионы Икенсе донъя һуғышы эҙемтәләренән тергеҙелә. 1963 йылдың 16 декабрендә уны билдәһеҙ кешеләр яндыра. 1966 йылдың 11 сентябрендә яңы арена асылһа ла, эштәр 1967 йылға тиклем дауам итә.
Иҫке стадион 2009 йылдың уртаһында һүтеп алына һәм  2010 йыл аҙағына тиклем уның урынына заманса арена төҙөлә. Яңы стадион УЕФА стадиондарының 3 рейтингы категорияһы критерийҙарына  тап килә.
Стадион проекты күп архитектура конкурстарында  бер нисә тапҡыр  бүләкләнә. 2010 йылда ул Краков ҡалаһындағы иң яҡшы архитектура ҡоролмаһына бирелә торған  Януш Богдановский премияһына лайыҡ була. Стадион Краков туғайынан көньяҡҡа ҡарай (Краков районындағы Звежинец),   «Краковия»   ҡаршы яҡ клубының  Ҡала стадионынан алыҫ түгел урынлашҡан.
1936 йылдан Краковия стадионы тергеҙелгән Польша дәүләтенең беренсе башлығы, поляк армияһына нигеҙ һалыусы һәм Польша маршалы  Юзеф Пилсудский исемен йөрөтә.
2016 йылдың 9 октябрендә Краковия стадионында Украина һәм Косово йыйылма командалары араһында  футбол буйынса  2018 йылдың  донъя чемпионатына һайлап алыу матчы уҙғарыла, сөнки шул ваҡытҡа Украина Косово паспорттарын танырға теләмәй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Коростышев районы
Коростышев районы (Коростишівський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Коростышев ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 40 233 кеше йәшәй.
Сем-Я
Сём-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Уҫман (Төрөмбәт ауыл советы, Ауырғазы районы)
Уҫман (Усманово), элекке исеме Ҡаҙморон — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы Төрөмбәт ауыл советына ҡараған ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 279 кеше. Почта индексы — 453495, ОКАТО коды — 80205858004.
Сем-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Уҫман (Төрөмбәт ауыл советы, Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).
Сем-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уҫман (Төрөмбәт ауыл советы, Ауырғазы районы)
Тарихы
Башҡорт Уҫман ауылы Өршәк-Мең улусына ҡарай. Уға XVIII һәм XIX быуат сиктәрендә Стәрлетамаҡ өйәҙе 7-се кантонының кантон начальнигы ярҙамсыһы Усман Ибраһимов нигеҙ һала. Ул 14-се класс чинына тиклем хеҙмәт итә. VI ревизия үткәреү йылында (1811 й.) ул үҙенең ауылында йәшәй. Бер-ике йылдан һуң 7 ғаилә менән Мерәҫ ауылына (хәҙер Дәүләкән районы) күсерелә, унда уның улы, яҫауыл, кантон начальнигы Лоҡман йәшәй. 1834 йылда Уҫман ауылында 129 кеше иҫәпләнә. 1816 йылда 20 йорттоң һәр береһенә уртаса 6,5 кеше тура килә, 1850 йылда 18 йорттоң һәр береһенә — 8 кеше; VII рәүиз ваҡытында 20 ғаиләнең һәр 3 ғаиләһендә ғаилә башлыҡтары икешәр ҡатынға эйә булғанлығы асыҡлана. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет теркәлгән. .
Уҫман — Ҡаҙморон
Ҡаҙморон ерендә электән бер-нисә ғаилә йәшәгән була. Был ерҙәр мал тоторға унайлы: беренсенән, Өршәк туғайында бик күп бесән әҙерләргә мөмкин. Һәм бына шул ерҙәргә бай ҡаҙаҡ кешеһе килеп ултыра. Ҡаҙаҡтын исемен хәтерләмәйҙәр, әммә бына ҡушаматы — Ҡаҙморон (ул ҡаҙаҡтын танауы ҡаҙ моронона оҡшаған була) — тирә — яҡҡа бик тиҙ тарала. Өршәк буйында элек — электән тик башҡорттар ғына йәшәй. Сит милләт кешеһе килеп ултырыуы, иң һәйбәт ерҙәре баҫып алыуы урындағы халыҡҡа оҡшамай. Улар, кәңәш һорап етенсе кантон начальниғы ярҙамсыһы Усман Ибраһимовҡа баралар. Усман: « Күрше башҡорт ауылдары менән берләшеп, күмәкләшеп ҡыуып ебәрергә кәрәк уны. Тик шуныһы: Ҡаҙморон ҡарт бик бай, һеҙгә аш — һыу, аҡса тәҡдим итер, әгәр ҙә Өршәк буйында тик башҡорттар ғына йәшәһен тиһәгеҙ, ашҡа, малға аҡсаға ҡыҙыҡмағыҙ,»- тип кәңәш бирә.
Шунан башҡорттар берләшеп, ҡаҙаҡты ҡыуырға күтәрелә. Ысынлап та, Ҡаҙморон ҡарт, башҡорттарға көләс йөҙ менән ҡаршы сығып, уларҙы өйөнә саҡыра, аҡса, мал тәҡдим итә. Әммә изге ниәттәрен тормошҡа ашырырға ашығыусылар ҡарттың һандыҡ- һандыҡ байлыҡтарын Өршәк йылғаһына ташлап, өйөн емереп үҙен ҡыуып ебәрәләр. Ә Өршәк буйына тағы ла Мерәҫ яғынан бер- нисә башҡорт ғаиләләре кусеп килеп, яны ауыл барлыҡҡа килә. Кантон начальгиғы ярҙамсыһының хөрмәтенә ауылға Усман исеме бирелә, ә икенсе исеме- бай ҡаҙаҡ ҡушаматы ул. Ҡаҙморон байҙың өйө ҡайҙа ултырғанын аныҡ ҡына әйтә алмайҙар, ә бына Усман Ибраһимовтың әле Иҙрисов Рөстәмдең (ауыл ситендә) ултырған өйө урынында йәшәп киткәнен бик яҡшы иҫләйҙәр.
Ара
Хәҙерге Уҫман ауылында бер — нисә фамилия бер араға (исемгә) берләшә. Йәки ауылды Үгеҙ, Көҙәкә, Ҡарға, Ҡуян, Тәкә исемдәренә бүләләр. Мәҫәлән, үгеҙҙәр — Бикәнәсовтар, Әминевтар, Солтаҡаевтар, Мөхәммәтовтар, Ҡотлогилдиналар, Аҙнашевтар; көҙәкәләр — Әхмәтовтар, Аҡбулатовтар, Сәйфетдиновтар; ҡарғалар — Әсфәтуллиндар, Ниғмәтуллиндар, Хөсәйеновтар; ҡуяндар — Таминдаровтар, Ҡотлоюловтар; Тәкәләр — Мәһәҙиевтар. Боронғо осорҙа был ҡош, йәнлек исемдәре шул ара (нәҫел) кешеләре өсөн изге һаналғандыр, моғайын. Ә хәҙерге ваҡытта ошо атама итеп алынған ҡоштоң, йәнлектең ҡайһы бер үҙенсәлектәре сағылыу менән билдәләйҙәр. Йыш ҡына «үҙ һүҙле — үгеҙ күҙле» тип — үгеҙҙәр тураһында, «көҙәкәһе тота» тип көҙәкәләр тураһында ишетергә мөмкин. Ә бына Ғәлимовтарҙы «сүплектәр» тип йөрөтәләр. Был фамилияны йөрөтөүселәр элек Ҡазандан күсеп ултырғандар.
Өйәңке күле (легенда)
Боронораҡ булған, ти, был хәл. Өйәңке күле буйында Өйәңке исемле ике ағас үҫкән. Бер көндө күк күкрәп, йәшен йәшнәп, ямғыр яуған, бер өйәңкене йәшен атҡан. Бер Рабиға исемле әбейҙең утыны бөткән саҡ булған. Һыуға барғанда тәгәрәп ятыусы ағасты күреп, йүнсел әбей уны өйөнә килтерергә булған. -Улым, - тигән әбей күрше тракторсы егеткә, - анау ағасты ғына килтереп бир әле. - Ярай, инәй, - тип яуаплаған уңған егет. Эштән һуң һөйрәтеп килтереп ташлаған. Әбей бик шатланған. Кис еткән. Әбей йоҡларға ятҡан. Ҡапыл кемдер тәҙрә шаҡыған. - Кем бар унда? – тип һораған әбей- яуап бирмәгәндәр. Тәҙрәнән ҡараған- берәү ҙә күренмәгән. Икенсе көндө лә шул уҡ хәл ҡабатланған. Әбей ҡурҡа- ҡурҡа ғына ишете асһа...оҙон һаҡаллы аҡ бабай килеп тә кергән, ти. — Өйөмдө бир, — тигән теге бабай. Әбей шунда уҡ уның ағас эйәһе икәнлегенә төшөнә һәм ағасты кире килтертергә һүҙ биргән. Иртәгәһенә иртән - иртүк ағас күл ситенә килтерелгән. Әбей был көндө ҡөръән уҡып, икенсе өйәңке ағасының иҫәнлеге өсөн хәйер таратҡан. Шул көндән бирле ауылыбыҙ эргәһендә Өйәңке күле ярында икенсе иҫән ҡалған ағас имен- аман һаман да үҫеп ултыра.
Һөлөклө күл
Был тәрән генә күлдә һөлөк бик күп. Бында һыу инеп тә булмай, тәндең бер ерен дә ҡалдырмай һырып алалар. Шуға ла уны Һөлөклө күл тип атап йөрөтәләр.
Уҫаҡлы күле
Был урында элек күпләп уҫаҡ ағастары үҫкән. Әммә ваҡыт үтеү менән уларҙы ҡырҡып бөтөрәләр һәм был урында күл хасил була. Ошо күлде уҫаҡлы күле тип әле лә йөрөтәләр.
Мәхүбә күле
Ауыл эргәһендә оло бер күл йәйрәп ята. Элек ошонда Мәхүбә исемле ҡатын батып үлгән була, һәм шул ваҡыттан бирле Мәхүбә күле тип йөрөтәләр был күлде.
Гәрәй күле
Был күлдә элек Гәрәй исемле ҡарт батып үлә һәм бына ошо күлде Гәрәй күле тип йөрөтәләр. Яҡын ғына урынлашҡан күлдә уның әбейенең дә ғүмере өҙөлә. Шуға ла уларҙы Әбей менән Бабай күле тип тә атап йөрөтәләр ҡайһы берәүҙәр.
Ҫаҫыҡ күл
Ауыл ситендә бер тәрән генә күл йәйрәп ята. Йәй көнө уның һыуы ныҡ итеп һаҫый. Шуға ла төбәк һөйләшенә яраҡлаштырып уны Ҫаҫыҡ күл тип йөрөтәләр.
Ҡайнығол
Был йырында электән үк шаулап аҡ ҡайындар үҫкән. Әммә улар беҙҙең заманға килеп етмәгән- киҫеп бөтөрәләр. Ошо йырын буйлап һәр саҡ яҙ көнө һыу аға һәм уға Ҡайнығол тип исем бирәләр. Ҡайынлы ҡулдан алынған.
Дүңгәккүл
Был күлден тирә- яғын дүңгәктәр уратып алған, шуға ла халыҡ исемде Дүңгәккүл тип бирә.
Оҙонса күле
Әрәмә ҡырында йәйрәп ятҡан был күлдең формаһы бик ҡыҙыҡ — оҙонса булып ята.
Ҡыҙҙар сағылы
Был тауҙа ҡыҙҙар яҙ етеү менән төрлө уйындар ойошторғандар. Электән үк ошонда ҡыҙҙар, йәш килендәр күңел асҡандар, серҙәрен бүлешкәндәр. Шуға ла был тауҙы Ҡыҙҙар сағылы тип йөрөткәндәр.
Һаҡлау
Өршәк аръяғында Һаҡлау тигән урын бар. Райондарға булеу осоронда бер- нисә башҡорт ғаиләһе Өршәк аръяғындағы ерҙәрҙе һаҡлап алып ҡалыу өсөн кусәләр унда. Колхоздар ҙурайтыла башлағас, киренән ул ерҙе ташлап, уҙҙәренен ауылына- Ҡаҙморонға кусенәләр.
Марат йырыны
Һуғыш йылдарында колхоз бригадиры бер йәтим Марат исемле малайҙы тәрән, киң бер йырынға төртөп төшөрөп ебәрә. Сөнки ул малай аслыҡтан түҙә алмайынса баҫыуҙан бер ус арыш урлап кеҫәһенә һалған була. Ошо хәлдән һуң был йырынды Марат йырыны тип атап йөрөтә башлайҙар. Ғәлләү- йырындың икенсе исеме. Ул бригадирҙың исеме Ғәлләү була.
Таштарай соҡоро
Был соҡор ҡарап торғанда һарайға оҡшап тора, эсендә таштан мәмерйәләр күп. Шуга ла уны Ташһарай тип йөрөткәндәр, әммә әәйтеүе еңелерәк булһын өсөн Таштарай тип йөрөтә башлайҙар.
Әрем тауы
Ауыл ситендә тау һымағыраҡ бер ҡалҡыулыҡ бар. Уның үҙенсәлеге шунда- был ҡалҡыулыҡты тотош әрем ҡаплаған. Шуға ла уны Әрем тауы тип йөрөтәләр.
Ферма соҡоро
Ошо тәрән генә соҡор ҡырында ферма урынлашҡан. Шуға ла Ферма соҡоро тип йөрөтәләр.
Ауылдағы үҙгәрештәр
— 2014 йылдың 20 сентябрендә ауылда мәсет асылды. Иман йортоноң асыу тантанаһына бөтә донъяға билдәле Мәүләнә Әүлиә Шәйех Солтан Мехмет хәҙрәттәре килде. Яңы төҙөлгән мәсеттә халыҡ менән бергә намаҙ уҡыны, бүләктәр тапшырҙы
— 2019 йылда «Уҫман» крәҫтиән-фермерлыҡ хужалығы ярҙамы менән МТЗ-82.1 тәгәрмәсле трактор һатып алына.
— 2020 йылда башланғыс мәктәбе һәм балалар баҡсаһы биналарына капиталь ремонт башҡарыла (1350 000 һум).
— 2020 йылда 99 000 һумлыҡ балалар уйын майҙансығы һатып алына. - 2020 йылдың 17 ноябрендә модуль здравпункт ишектәрен аса. Территорияны йыһазландырыу буйынса Уҫман ауылы халҡы әҙем ҡатнашты, айырыуса Әсфәтуллин А. Р., Сәйфетдинов В. А.
Тәбиғәт ҡомартҡылары
Усман торамалары
Дәүләтбаев Рәмис Рәжәп улы
Дәүләтбаев Рәмис Рәжәп улы (25 сентябрь 1962 йыл) — башҡорт радио һәм телевидение журналисы, 2000—2015 йылдарҙа «Башҡортостан» телерадиотапшырыуҙар компанияһы етәксеһе, Рәсәй телевидениеһы академигы (2010), II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнгән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
Тормош юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Рәмис Рәжәп улы Дәүләтбаев 1962 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәләүез районының Томансы ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, бер ни тиклем ваҡыт Мәләүез шәкәр заводында машинист булып эшләй. 1981—1983 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1983 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә һәм өсөн курстан һуң уҡыуын М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетында дауам итә. Был уҡыу йортон «журналистика» һөнәре буйынса тамамлағас, 1989 йылда «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһында эш башлай.
Рәмис Дәүләтбәев етәкселек иткән тиҫтә ярым йыл арауығында Башҡортостандың радио һәм телевидениеһы һиҙелерлек үҫеш һәм алға китеш осорон кисерҙе. Хәҙерге заманда халыҡ өсөн ныҡ кәрәкле һәм мәғлүмәт таратыуҙа төп сараларҙың береһе булған был тармаҡтың төп ҡаҙаныштары тарихта ныҡлы урын аласаҡ. Был, тәү сиратта, Ерҙең яһалма спутниктарын (юлдаштарын) ҡулланып, республика юлдаш телевидение һәм радиотапшырыуҙарын яңы техник ҡаҙаныштар нигеҙендә яйға һалыу. Бөгөн компания составына «Башҡортостан юлдаш телевидениеһы» (русса: БСТ — «Башкирское спутниковое телевидение») һәм «Ҡурай» телевизион каналдары, «Спутник ФМ», «Юлдаш» и «Ашҡаҙар» радиостанциялары ҡарай. Һуңғыларын Интернет селтәре ярҙамында донъяның бар өлөшөндә лә тәүлек әйләнәһенә тыңларға була. Бының менән бергә БСТ телеканалының һәм «Спутник ФМ» менән «Юлдаш» радиканалдары сигналдарын тапшырыу һәм ҡабул итеү биләмәлен һиҙелерлек киңәйтергә мөмкинлек биргән ерҙәге эфир ретрансляторҙар селтәре төҙөү ифрат оло әһәмиәткә эйә булды. Шулай уҡ БСТ телеканалының һәм «Юлдаш» радиканалы тапшырыуҙарын тәү сиратта Рәсәйҙең Башҡортостан менән сиктәш төбәктәре — Удмурт һәм Татарстан Республикалары, Силәбе, Ҡурған, Һамар һәм Ырымбур өлкәләре,Пермь крайында йәшәүсе милләттәштәребеҙ өсөн яҡшы сифатта ҡабул итә алырлыҡ ҙур төҙөлөш һәм монтаж эштәре башҡарылды. БСТ телеканалы эшмәкәрлек күләмен тәүлегенә 18 сәғәткә тиклем еткреү ҙә бығаса күрелмәгән ҡаҙаныш итеп ҡабул ителергә хоҡуҡлы. Телевидение һәм радиотапшырыуҙарҙың сифаты артыуы, уларҙың бер нисә телдә алынып барыуы ла тик маҡтауға лайыҡ. «Башҡортостан» радио һәм телекомпанияһының күп ижади коллективтарының Рәсәй һәм халыҡ-ара кимәлдәге төрлө конкурстарҙа һәм бәйгеләрҙә алдынғы урындар алыуы, билдәләнгән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булыуы ла күп нәмә тураһында һөйләй. Мәҫәлән, «Юлдаш» радиоһы Волга буйы Федераль округының иң яҡшы радистанцияһы тип табылды, Рәсәй буйынса ла алдынғылыҡты яуланы. «Башҡортостан» радиотелекомпанияһының биш проекты төрлө йылдарҙа «ТЭФИ-регион» тип аталған арҙаҡлы Бөтөн Рәсәй телевизион премияһына лайыҡ булды. Телевидениеның операторҙары һәм ижади төркөмдәре ил кимәлендәге һәм халыҡ-ара спорт ярыштарын, шул иҫәптән 2014 йылда Сочи ҡалаһында үткән Ҡышҡы Олимпия һәм Паралимпия уйындарын, Ҡазан ҡалаһындағы Универсиаданы, башҡа күп төрлө спорт сараларын яҡтыртыуға йәлеп ителеүе лә ыңғай күрһәткестәрҙең береһе. Бөтә был уңыштарҙа, әлбиттә, етәксенең хеҙмәт өлөшө һиҙелерлек булды. Рәсәй Президентының Рәмис Дәүләтбәевты 2011 йылда II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләү тураһындағы указында «Ватан телерадиотапшырыуҙарын үҫтереүҙәге ҙур хеҙмәттәре һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн» тип юҡҡа ғына әйтелмәгән.
Байғазы (исем)
Этимологияһы
Байғазы исеме саф башҡорт исеме, шулай уҡ ғәрәп телендә лә был исем бар. Шуға ике мәғәнәлә йөрөй: башҡорт телендә — бүләк, ғәрәп телендә еңеүсе тигнәде аңлата.
Билдәле кешеләр
Байғаҙы Ҡоҙамышев (18-се быуаттың сиреге — 1800 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Әйле улусы старшинаһы. Е. И. Пугачёв полковнигы.
Байгоза Наймантаев (1705—1803) — ҡаҙаҡ батыры. Атаһы Наймантай батыр Сутемген улы Тәүке хандың төп батырҙарының береһе булған. Батыр исеме Джунгар ябырылыуы ваҡытында ишетелә
Фамилияла
Эмир Кенжетдин улы Байғазин (19 июль 1984 йыл) — Ҡаҙағстан кинорежиссёры, сценарист һәм актер, башлыса автор киноһы алып бара.
Ауылдар
Байғаҙы (Силәбе өлкәһе) (Байгазина) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.
Байғаҙы (Байгазино) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
Байгазы (Байғазы) — Ҡаҙағстан Республикаһының Алматы өлкәһе Керболаҡ районыныдағы ауыл. Алтынемел ауыл округы составына инә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Байғаҙы ауылы тарихы
Өсбәлеш
Тарихы
Өсбәлеш ауылы XVIII быуаттың һуңғы сирегендә барлыҡҡа килә. Атамаһы гидронимдан. V рәүиз ваҡытына унда 4 башҡорт (21 кеше), 18 типтәр йорто (95 кеше) иҫәпләнә. XIX быуат уртаһына башҡорт йорто һаны 5-кә, ә халыҡ һаны 57 кешегә арта. 1920 йылда унда 130 башҡорт йәшәй. Игенселек улар өсөн яңы өлкә. 70 кешегә 9 бот ужым, 304 бот ярауай иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (95 %).
В. Э. Бранттың айырым йорто
1909 —1910 йылдарҙа айырым йорт архитектор Роберт-Фридрих Мельцер проекты буйынса   Петербург эшҡыуары Брант Василий Эммануилович өсөн төҙөлә. Бина сүкелгән элементтар, горельефтар, витраждар менән биҙәлгән. Витраждар өҫтөндә шулай уҡ К. С. Петров-Водкин да эшләгән.
1917 йылдан һуң йортта 14-се балалар  интернаты урынлаша. 1918 йылда бинаның өлөшө Петроград хеҙмәт коммунаһының ҡала хужалығы комиссары М.И. Калинин ҡарамағына тапшырыла. Бында Л. М. Михайлов-Политикус, И. Е. Котляков, М.М. Вольберг, Е.Г. Зиновьевтар йәшәй. Һуңыраҡ был бинала, торлаҡ биналарҙан тыш, Ленинград дәүләт нәшриәте, коммуналь йорттар тресының   31-се хужалығы урынлаша. 1929 йылда йортто ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙары поликлиникаһы, ә артабан йәмәғәт туҡланыуының ғилми-тикшеренеү институты биләй. С.М. Кировтан һуң 1937 йылда   институт  хеҙмәткәрҙәре репрессиялана, ә үҙе  — юҡ ителә. Бинаны ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты эргәһендәге партия контроле комиссияһы,  ВЛКСМ-дың  Ленинград өлкә һәм ҡала  комитеты биләй.
1957 йылда бина Кшесинскаяның күрше айырым йорто менән бергә Бөйөк Октябрь социалистик ревоюцияһы музейы филиалы итеп бирелә. Бина архитектор Н.Н. Надежин проекты буйынса яңынан төҙөлә: экспозициялар өсөн залдары булдырыла һәм яңы корпус-вестибюль төкәтеп төҙөлә.
Айырым йортта Шерлок Холмс тураһында һәм «Мастер һәм Маргарита» фильмынан ҡайһы бер күренештәр төшөрөлә.
Пот-Ех (Хадаит-Юган ҡушылдығы)
Пот-Ех  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хадаит-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сипаһтар
Сипаһтар (спахи, фарс.  سپاه [sepāh] — «ғәскәр», совет әҙәбиәтендә спаги) —  Ғосман империяһы ҡораллы көстәрендә төрөк ауыр кавалерияһының бер төрө.
Ғосман империяһында яңысарҙар менән бергә XVIII быуатҡа тиклем файҙаланылған төп формирование була.
Ҡоралланыуы
Башта сипаһтар броняланған ат менгән ауыр ҡораллы һыбайлы була, нигеҙҙә һуғыу ҡоралы (йышыраҡ суҡмар) менән ҡоралланалар. XV быуаттан ғосмандарҙың атлы ғәскәрҙәре дары һәм утлы ҡорал ҡуллана башлай. Сипаһ яугиренең ҡорал сифаты уның тимар тип аталған утарының хәллелегенә  бәйле була. Сипаһтарҙың һаҡланыу сараларын тимер ҡулсалы-пластиналы кейемдәр тәшкил итә. Яугирҙәр осло йә ярым түңәрәк  башлы торҡа кейә, күп осраҡта торҡаға елкә-муйынды һаҡлай торған тимер селтәр ҙә тағыла. XVI быуаттан сүкелгән тәңкәле тимер кейемдәр файҙаланыуға инә. Яуҙа сипаһтар ҡалҡан тота.
XVII быуатта сипаһтар ҡылыс һәм пистолеттар менән ҡораллана.
Ойошторолошо
Мобилизация ваҡытында һәр унынсы сипаһ империялағы эске тәртипте һаҡлау өсөн өйҙә ҡала. Башҡалар черибаштар (ceribasi), субаштар (subasi) һәм офицер алайбейҙәр (alay bey) етәкселеге аҫтында алай тип аталған полктарға бүленә.
Сипаһтар Ғосман империяһының дворяндары һымағыраҡ була. Крәҫтиәндәре менән бергә ер биләмәһенән, сауҙа рәттәренән, тирмәндәрҙән һәм башҡа предприятиеларҙан (тимарҙарҙан) килем алалар. Шул килемгә ҡоралланалар һәм ҡорал йөрөтөүселәрҙең ҙур булмаған төркөмөн яллайҙар. Ғосман империяһы сәскә атҡан дәүерҙәрҙә тимарҙар яугирҙәрҙең мираҫлы биләмәһе булмай, тимарлы сипаһ дәүләт хеҙмәтендә булған осорҙа ғына уның шартлы килем алыу сығанағы булып тора. Сипаһтарҙың күпселеге тыныс осорҙа ауылда йәшәй, ер эшкәртә һәм биләмәләрендә йә тимарҙарында эшләгән ирекле крәҫтиәндәргә һәм башҡа эшселәргә  хеҙмәт хаҡы түләй. Шулай итеп, сипаһтарҙың  (теләһә ҡайһы башҡа тимарлыныҡы кеүек үк) уның ҡарамағындағы биләмәләрҙә йәшәгән крәҫтиәндәр өҫтөнән хакимлығы сикле була. Хеҙмәттәре өсөн сипаһтарға, ҡағиҙә булараҡ, аҡсалата түләү бирелмәй.
Һуғыш иғлан ителеү менән сипаһтар, бөтә яу кәрәк-ярағын алып, кисекмәҫтән йыйылыу урынына барырға тейеш була. Сипаһ яу хәрәкәттәрендә ҡатнашыуҙан тайпылһа, уның төшөмлө предприятиеһы ҡаҙнаға күскән. Сипаһтың вафатынан һуң уның эшен улы йә башҡа берәй туғаны дауам итһә, төшөм сығанағы ғаиләһенә ҡалдырылған.
XVI быуатта Европала хаҡтар үҙгәреү арҡаһында ер биләмәләренең табышлылығы кәмеү  һәм империяның баҫҡынсылыҡ сәйәсәте һүлпәнәйеү менән бәйле, сипаһтар хеҙмәттән күпләп баш тарта башлай. Тимарҙарҙы шәхси йә дини милеккә күсерергә тырышыу осраҡтары ла йышая.
Ҡапыҡолоноң атлы бүлеге 6 корпустан торған: XV—XVI быуаттарҙа сипаһ атлылары  40 000 яугирҙән торған. Уларҙың яртыһынан ашыуы Европа провинцияларынан (йәғни Румелиянан) сыҡҡан булған.
Һуғым
Һуғым — мал, сара, йола. Алдан уҡ инселәп, итен ғаилә һәм туғандар менән ҡышын ашау өсөн махсус һимертеп мал салыу. Был сара бар төрки халыҡтарҙа ла таралған.
Һуғым төрҙәре
Һуғымдың бер нисә төрө була. Ул ҡорбан итенән (малынан) бер ни тиклем айырыла. Башҡорт халҡында һуғым өсөн йылҡы, һыйыр малы ҡулай иҫәпләнә. Шулай уҡ һарыҡ, кәзә лә һуғымлыҡ мал тип ҡарала. Бер йәшлек тана-торпо миҡдарын 4—5 һарыҡ-кәзә, 40 ҡаҙ, 60 өйрәк алмаштыра ала, тип һаналған.
Йылҡы малынан ике йәшлек тайҙар, дүнәндәр, ғонандар, байталдар салынған. Эш аттары егеүҙән туҡтатылып, алты ай тирәһе һимертеүҙә тотола һәм унан һуң ғына салына, сөнки уларҙың тарамыштары (мускулдары) ҡаты була. Һыйыр малының орғасыһын ҡулай күргәндәр. Шулай ҙа орғасы малды үрсемгә ҡалдырыу һәр ерҙә һәм һәр ваҡытта ла отошлораҡ һаналған. Иртәгәне ҡайғыртыусы тәжрибәле һәм йүнсел хужалар нәҡ шулай эшләргә тырышҡан. Иркәк мал һәр саҡ һуғым өсөн аҫыралған, шуға ла уны үҙ ваҡытында бестереү хәстәрен күргәндәр.