cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Девятов Диләүер Хәсән улы
Биография
1944 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Ишбирҙе ауылында тыуған.
1984—1996 йылдарҙа Девятов Диләүер Хәсән улы иҫәпләү техникаһы һәм ғәмәли математика кафедраһының мөдире. 1996 йылдан — гуманитар факультет деканы, 1999 йылдан электротехник комплекстар һәм АСУ факультеты деканы. 2002—2007 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт техник университетының автоматика һәм иҫәпләп сығарыусы техника факультеты деканы булып эшләй.
Ғилми-уҡытыу эшмәкәрлеген алып барыу менән бер рәттән йәмәғәт эштәре менән дә шөғөлләнә: 1990—1993 йылдарҙа Магнитогорск ҡала советы депутаты була. Уның етәкселеге аҫтында Магнитогорск мәғлүмәт селтәре булдырыу системаһы эшләнә; ул Геоинформацион технологиялар һәм ҡала системаһы үҙәген ойоштороусыларҙың береһе була.
Магнитогорскиҙа 2013 йылдың 12 июнендә вафат була.
Киров районы (Өфө)
«»
Киров районы — административ территориаль берәмек, Өфө ҡалаһындағы ете райондың береһе, ҡаланың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Өфө районының ауыл биләмәләре ҡушылыуы арҡаһында өс айырым өлөштө үҙ эсенә алған территорияны биләй. Һәм шул уҡ ваҡытта тарихи төп өлөшө булған һәм яңы ҡушылған биләмәләр араһында ҡала округына индерелмәгән биләмәләр ҙә бар.
Район территорияһында, Өфө йылғаһы буйында, Үрге Дудкинский утрауы бар.
Тарихы
1935 йылдың 13 ноябрендә Өфө ҡала эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеецтар советы президиумы ҡарарына ярашлы ойошторола. 1935 йылдың декабрендә БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән райондың сиктәре «Зенцов урамынан, иҫке Өфө, Сиған яланы, Пугачев һәм Көнсығыш слободаларын үҙ эсенә алған, Сутолокаға табан» арала билдәләнә. Шулай итеп, район составына ҡаланың иң иҫке өлөшө, Өфөнөң тарихи үҙәге эләгә.
Районды ойоштороу ваҡытында уның территорияһында 79 мең кеше йәшәгән. Уларҙан тик биш мең кеше тау заводтары ҡорамалдары, кирбес, алебастр, урман киҫеү һәм һыра заводтарында эшләй. Кондитер фабрикаһы, ит комбинаты һәм типография була.
Торлаҡ фонды бик аҙ була. Районда йәшәгән һәр кешегә 3,3 квадрат метр торлаҡ тура килә. Суйырташ менән түшәлгән урамдарҙың оҙонлоғо 15 саҡрым тәшкил итә, ҡала халҡын һыу менән 10 колонка тәьмин итә.
10 башланғыс, 8 тулы булмаған урта һәм 7 урта мәктәп уҡыусылары һаны — 13 мең, уларға 427 уҡытыусы белем бирә. Бынан тыш, районда 3 фабрика — завод уҡытыуы ойошторолған, 4 техникум һәм бер юғары уҡыу йорто булған. Шул уҡ ваҡытта 5 меңдән ашыу кеше грамотаһыҙ булған.
Районда айына 11770 кеше мөрәжәғәт итерлек ике амбулатория асылған. Балалар консультацияһы эшләгән. Районда йәшәүселәрҙең мәҙәни ихтыяждарын 10 клуб һәм башлыса заводтар һәм артелдәр янында булдырылған 17 ҡыҙыл мөйөш ҡәнәғәтләндергән. 5 китапхана эшләгән.
Бөгөнгө көнө
2010 йылда район территорияһы 13108 га тәшкил иткән. Бында 158 меңдән ашыу кеше йәшәгән (ҡала халҡының 13,8 %). Кировсыларҙың уртаса йәше — 39,1; район халҡының 55 % — ҡатын-ҡыҙ, йәшәүселәрҙең яҡынса 32 % — 14 йәштән алып 30 йәшкә тиклемдәр.
Бында Республика йорто, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай биналары урынлашҡан.
Торлаҡ фонды 2 миллион квадрат метрҙан ашыу тәшкил итә. Киң торлаҡ төҙөлөшө элекке Өфө ситтәрен уңайлы шарттары булған «Дуҫлыҡ», «Белореченский», «Ҡариҙел», «Яңауыл», «Радио», «Көньяҡ», «Яңы» микрорайондарына әйләндерҙе.
Райондың һәм ҡаланың үҙәген яңы заманса биналар биҙәй: Нефтселәр мәҙәниәт һарайы, Башҡортостан Республикаһының Милли музейы, Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәй Федерацияһы Пенсия фонды идаралығы, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, Мостай Кәрим исемендәге Республика милли йәштәр театры, Башҡортостан Республикаһының Милли банкы, Социнвестбанк, «Каруанһарай» сауҙа-эшлекле комплексы.
Район составына Мелькомбинат ҡасабаһы инә.
Сәнәғәт
20 эре һәм урта сәнәғәт предприятиелары эшләп килә: медицина препараттары, электр ҡорамалдары, элемтә саралары, туҡыу һәм тегеү әйберҙәре, аҙыҡ-түлек етештерелә. Улар араһында, ААЙ «Фармстандарт — Өфө витамин заводы», ААЙ «Электроаппарат» (машина төҙөү), «Конди» компанияһы, ООО «Башминерал» (нефть табыу), «Көмөш ҡар» туңдырма фабрикаһы, ААЙ «Өфө тирмән комбинаты» (мелькомбинат).
Йылдан-йыл бәләкәй бизнес үҫеше йәнләнә. Районда 1400 тирәһе бәләкәй предприятиелар һәм 5 меңдән ашыу шәхси эшҡыуарҙар бар; иҡтисад өлкәһендә эшкә яраҡлы халыҡтың өлөшө 15 % тәшкил итә.
Мәғариф тарихы
Киров районы биәлмәһенә тура килгән белем биреү традициялары 1720 йылға барып тоташа, ул ваҡытта Өфөлә ҡала яны гарнизонда казак ғәскәрҙәре өсөен кадрҙар әҙерләгән беренсе уҡыу йорто — гарнизон мәктәбе барлыҡҡа килгән. 1828 йылда бик күп күренекле кешеләр үҫтергән беренсе дини булмаған ирҙәр гимназияһы асылған. Уның традицияларын бөгөнгө көндә 11-се һанлы Аксаков мәктәп-гимназияһы дауам итә.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Мариинск гимназияһы исеме аҫтында (хәҙер 3-сө гимназия) билдәлелек алған беренсе ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы, ирҙәр дини училищеһы, дини семинарияға нигеҙ һалына. Өфөлә иң тәүге булған «Ғосмания» мәҙрәсәһе ҙур абруй менән ҡаҙана. 1906 йылда ҡалала йәшәүсе хәлле кешеләр иғәнәһенә "Ғәлиә" мәҙрәсәһе эшләй башлай һәм башҡорт әҙәбиәтенең мәшһүрҙәрен әҙерләүсе уҡыу йортона әүерелә. Унда милли мәҙәниәттең күренекле эшмәкәрҙәре Ғәлимйән Ибраһимов, Шәйехзада Бабич, Сәйфи Ҡудаш, Булат Ишемғол һәм башҡалар белем ала. Мәҙрәсә Өфө һәм Вавилов урамдары сатында (хәҙер Чернышевский урамы, 5 йорт) урынлашҡан булған.
Район биләмәһе Өфөләге тәүге юғары уҡыу йорто булған уҡытыусылар институты тарихы менән бәйле. Институт 1909 йылда Телеграф урамында (хәҙер Цюрупа урамы, 9 йорт) асыла. 1920 йылдан ул халыҡ мәғарифы институты итеп үҙгәртелә һәм ғалим К. А. Тимирязевтың исеме бирелә, 1929 йылдан институт Башҡорт дәүләт педагогия институты тип атала. 1957 йылда институт нигеҙендә республиканың төп юғары уҡыу йорто — Башҡорт дәүләт университеты булдырыла.
1930 йылда элекке дини семинария бинаһында (Карл Маркс урамы, 3 йорт) икенсе — Башҡорт ауыл хужалығы институты, ике йылдан һуң баш ҡаланың өсөнсө юғары уҡыу йорто — медицина институтында асыла.
Мәғариф бөгөнгө көндә
Бөгөнгө көндә районда профилле белем биреү учреждениелары селтәре киң йәйелдерелгән. 22 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, 2 башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, 13 өҫтәмә белем биреү учреждениелары бар.
Урта уҡыу йорттарында — 3 гимназия, 3 лицей, 7 дөйөм белем биреү һәм 5 айырым предметты тәрән өйрәнеү мәктәптәрендә яҡынса 15 мең уҡыусы белем ала, 1 меңдән ашыу уҡытыусы эшләй.
Бөгөн район территорияһында 8 юғары уҡыу һәм 8 урта махсус уҡыу йорттары урынлашҡан.
Район биләмәһендә урынлашҡан юғары уҡыу йорттары:
Һаулыҡ һаҡлау
1924 йылда Туҡай урамындағы 23 йортта совет заманында беренсе поликлиника — Үҙәк амбулатория асыла, һуңынан Өфө ҡалаһының 1-се һанлы поликлиникаһы тип үҙгәртелә. Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы, Ҡала һуғыш ветерандары госпитале Өфө ҡалаһының тарихи үҙәгендә, Республика кардиология үҙәге, Республика балалар клиника дауаханаһы, 4-се һанлы Ҡала бала табыу йорто, ашығыс ярҙам күрһәтеү дауаханаһы, хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты, «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханалары бер бөтөн ҡаласыҡ булып район биләмәһендә урынлашҡан. Бында республиканың бөтә район-ҡалаларынан һәм сит өлкәләрҙән дауаланырға киләләр. Иң ҡатмарлы операциялар эшләгән Күҙ ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институты бөтә Рәсәйгә билдәле. Яңы тыуған балаларҙан башлап ауырыҙарҙы ҡабул иткән берҙән-бер офтальмология үҙәге булып тора.
Мәҙәни тормош
Өфө театры тарихы хәҙерге заман район биләмәһендә 1772 йылда башлана, Голубиная ҡасабаһында Минзәлә воеводаһы Никита Можаров йортонда һөргөндә булған поляктар «Пан Бронислав» опереттаһының ике тамашаһын ҡуя.
Өфөлә тыуған С. Т. Аксаков иҫтәлегенә 1909 йылда Дворян йыйылышы бинаһы ҡаршыһында Аксаков Халыҡ йортона нигеҙ һалына. 1938 йылдан алып был йортта Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры урынлаша.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында бөтә донъяға билдәле бейеүсе, балетмейстер һәм дирижер Рудольф Нуреевтың таланты асыла, Майя Таһирова, Зәйтуна Насретдинова, Гузәл Сөләймәнова, Элеонора Ҡыуатова үҙҙәренең иң яҡшы партияларын бейей, башҡорт операһының йондоҙҙары Асҡар Абдразаҡов, Радик Гәрәев йырлай.
Киров районының хәҙерге заман биләмәһенә Рәсәйҙә һәм донъяла танылыу тапҡан күп кешеләрҙең тормошо бәйле. Яҙыусы Сергей Аксаков, йырсы Фёдор Шаляпин, рәссам Михаил Нестеров, башҡорт әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Мәжит Ғафури тураһында музейҙар һәм күп һанлы мемориаль таҡтаташтар хәтер һаҡлай. Бында шулай уҡ башҡорт бейеүен донъя кимәлендә танытыу өсөн күп көс һалған Фәйзи Ғәсҡәров ижад иткән.
Киров районы популяр рок-башҡарыусы, музыкант һәм шағир Юрий Шевчуктың бәләкәй Ватаны, уның ижадына хөрмәт итеүселәр Ленин һәм Достоевский урамдары сатындағы Шевчук йәшәгән йортто яҡшы белә.
Районда урынлашҡан Өфө сәнғәт училищеһын Земфира тамамлаған.
Киров районында илдәге иң тәүгеләрҙән булып асылған Нариман Сабитов исемендәге 1-се һанлы музыка мәктәбе урынлашҡан, уның тарихы XIX быуаттың уртаһынан башлана.
Районда «Родина» кинотеатры, 35 музей, 6 китапхана бар. Ике миллион том фонды булған Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана — республиканың ҡаҙанышы. М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һынлы һүрәт сәнғәте, графика, скульптура, Башҡортостандың, Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙең XIX—XX быуат биҙәү-ғәмәли сәнғәте сағылдырылған; шулай уҡ бында урыҫ футуризмына нигеҙ һалыусы Давид Бурлюктың эштәре һаҡлана.
Яҙыусылар, рәссамдар, композиторҙарҙың ижади союздары идаралыҡтары эшләп килә. 1960 йылдарҙың аҙағынан Ағиҙелдең текә ярын башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевҡа һәйкәле биҙәй, Европала иң эре атлы скульптура тип һаналған һәйкәл республиканың символына һәм уның гербының төп биҙәлешенә әүерелде. Видинеев баҡсаһының данлыҡлы вариҫы — Аксаков исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү баҡсаһы СССР-ҙа ике тапҡыр иң яҡшы баҡса тип таныла, ә 2005 йылда сираттағы мәртәбә Өфөнөң иң яҡшы мәҙәниәт паркы тип билдәләнә.
Дин
Районда Рәсәй Үҙәк дини назараты мөфтөйө резиденцияһы урынлашҡан.
Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы
Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы (1961 йылда тыуған) — театр артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).
Михай Мункачи
Ми́хай Му́нкачи (Munkácsy Mihály; ысын фамилияһы — Либ (Lieb); 20 февраль 1844 йыл — 1 май 1900 йыл) — реализм йүнәлешендә эшләгән рәссам, портрет, көнкүреш жанрындағы һәм тарихи картиналар оҫтаһы. Венгрҙар Михай Мункачиҙы «Венгрия сәнғәтенең короле» тип йөрөтә.
Биография
Михай Либ 1844 йылдың 20 февраляендә Мункачта сығышы менән Бавариянан булған ауыл чиновнигы ғаиләһендә тыуған, ул саҡта был Австро-Венгрия империяһы ере (әле Мукачево, Закарпатье өлкәһе, Украина).
1869 йылда Мункачи «Үлемгә хөкүм ителгәндең камераһында» картинаһын яҙа, ул Париж салонында (күргәҙмәлә) 1870 йылда күрһәтелә, картина авторға алтын миҙал һәм киң билдәлелек килтерә. Оҙаҡламай Мункачи Парижға күсенә һәм оҙаҡ ваҡыт ошо ҡалала эшләй.
Михай Мункачи ижадының башында рус күсмә рәссамдарына (передвижник) яҡын була. Париждағы Салон күргәҙәмһендә булған рус рәссамдары һәм тәнҡитселәре уның эштәренә юғары баһа бирә: Владимир Стасов уны " Еропаның иң ҡәтғи һәм тыйып торғоһоҙ реалистарының береһе ", тип атай. Илья Репин венгр рәссамының эштәре художество яғынан юғары кимәлдә яҙылғанын билдәләй. Мункачиҙыңң һуңғы эштәрен Илья Репин менән Константин Коровиндың Париж осоро эштәренә оҡшаш тип табалар.
Мункачи — Иисус Христос тураһындағы трилогия авторы. Был трилогияны яҙыр алдынан рәссам ниндәй ҙур әҙерлек алып барғанын йәмәғәтселек уның ҡатыны Цецилияға яҙған хаттары донъя күргәс кенә белә. Мункачи Библияны башынан аҙағынаса бер нисә тапҡыр яңынан уҡып сыға, француз философы һәм яҙыусыһы, дин тарихы белгесе Эрнест Рена́ндың «Иисустың тормошо» әҫәрен яҡшылап өйрәнә.
Иерусалим преторияһындағы (Иудеялағы Рим наместнигының ваҡытлыса резиденцияһы) күренеште мөмкин тиклем ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡ итеп күрһәтер өсөн, рәссам бик күп кейем тарихы буйынса альбомдар һәм Библияла яҙылған сюжеттар буйынса картиналарҙы ентекләп ҡарап сыға.
Мункачи Парижда эмиграция өсөн документтар көткән йәһүдтәрҙе үҙ оҫтаханаһына һүрәткә, фотоға төшөрөргә тип саҡыра. Был фотоһүрәттәрҙе һуңыраҡ ул картиналарын яҙғанда ҡуллана.
Барлығы Мункачи « Христос Пилат алдында» (1881) картинаһы өсөн 35 эскиз яҙа. Был трилогиянан икенсе картина— «Голгофа» (1884), өсөнсөһө — «Ecce Homo» (1896). Тәүгеһен Америка эшҡыуары Джон Уонамейкер һатып ала, уның өйөндә янғын сығып, был картина саҡ юҡҡа сыҡмай. Тәүге ике картинаны йәмәғәтселек хуплап ҡаршы ала, гәзиттәрҙә рәссамды маҡтап бихисап мәҡәлә донъя күрә. Ләкин йылдар үтеү менән тарихи ысынбарлыҡты күрһәткән картиналар сәнғәт һөйөүселәрҙе ҡыҙыҡһындырмай башлай. Уонамейкер ҙа өсөнсө картинаны алырға ашыҡмай. "Ecce Homo"ны инглиз- венгр консорциумы һатып ала, ә һуңыраҡ ул бай венгр завод эйәһе һәм сәнғәт әҫәрҙәрен йыйыусы Фридьеш Дериға һатыла. 1919 йылда Дери үҙенең бай коллекцияһын (тарихи документтар, картиналар, боронғо аҡсалар, китаптар) Венгрия дәүләтенә бүләк итә. 1928 йылда Дебреценда был байлыҡты һаҡлау өсөн айырым бина төҙөлә. Музей Фридьеш Дери исемен йөрөтә.
1890-сы йылдарҙа рәссамдың таҙалығы ныҡ ҡаҡшай — уның аҡылынан яҙа һәм сифилис менән сирләй. Мункачи 1900 йылдың 1 майында Эндених психиатрия дауаханаһында (Боннға яҡын) вафат була.
Рәссам Мункачиҙың эштәренән ҙур коллекция хәҙер Будапешттағы Венгрия милли галереяһында һаҡлана.
2015 йылда Мәскәүҙә А. С. Пушкин исемендәге Рус һынлы сәнғәт музейында М.Мункачиҙың Венгрия милли галереяһында һәм Имре Пакхтың шәхси коллекцияһында һаҡланған картиналар күргәҙмәһе үтте.
Ҡамай
Ҡамай (Камаево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Иҫке Ҡорос ауыл Советы ауыл биләмәһе составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 243 кеше. Почта индексы — 452655, ОКАТО коды — 80207849003.
Географик урыны
Ҡамай ауылы Сөн йылғаһы ҡушылдығы Маты йылғаһы буйында, район үҙәге Баҡалы ауылынан көнсығышҡа табан 31 километр һәм Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 107 кмилометр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡамай ауылына XVIII быуаттың 1-се яртыһында Ҡазан даруғаһы Ҡырғыҙ улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Керҙәшлек килешеүе буйынса Ҡамай ауылына яһаҡ татарҙары индерелгән (1762 йылда 45 йән ир-ат иҫәпкә алынған), һуңғараҡ татарҙар ҙа, 1774 йылда шул уҡ шарттар менән мишәрҙәр ҙә типтәр ҡатламына күскән.
1795 йылда 8 хужалыҡта — 53 кеше, 1865 йылда 72 хужалыҡта 392 кеше йәшәгән.
Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда мәсет, 2 һыу тирмәне булған.
Халыҡ һаны
Ҡамай ауылына ҡырғыҙ ырыуы башҡорттар нигеҙ һалған һәм уларҙың тоҡомдары йәшәй.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөгөнгө ауыл
Ҡамай ауылында әлеге ваҡытта фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар.
Мотова Нина Михайловна
Мотова Нина Михайловна (31 август 1939 йыл) — СССР-ҙың сәнәғәт ветараны, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Ҡамай
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Йылғалар, күлдәр: ''Шишмәләр:
Мотова Нина Михайловна
Биографияһы
Нина Михайловна Мотова 1939 йылдың 31 авгусында Мәскәү өлкәһе Ленин районының Покровское ауылында (хәҙер Көньяҡ Мәскәү ҡалаһының Көньяҡ административ округы) тыуған.
Ҡамай
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр, юл:
Таусыҡтар, түбәләр:
Мотова Нина Михайловна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 16 ғинуарындағы Указы менән етештереүҙә ҡаҙаныштары һәм унынсы биш йыллыҡ һәм  социалистик йөкләмәләр заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне өсөн Нина Михайловна Мотоваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты, күп тапҡыр халыҡ депутаттарының Мәскәү ҡала советы депутаты, КПСС-тың Ждановский районы комитеты һәм совет-румын дуҫлығы йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана. КПСС-тың XXV съезы һәм СССР профсоюздары съезы делегаты итеп һайлана. Профсоюз линия буйынса Кубаға бара, унда Фидель Кастро менән осраша Һуңынан, Юғары Совет депутаты булараҡ Кремлдә булғанда, СССР мәҙәниәт министры П. Н. Демичев героиняға былай тип әйтә: ''«Михайловна, беләбеҙ-беләбеҙ, нисек Кубала сығыш яһағаныңды! Афарин, Рәсәйҙе ҡыйын хәлдә ҡалдырманың»''.
Ҡамай
Тирә-яҡ мөхит
Тарихи ҡомартҡылар:
Мотова Нина Михайловна
Биографияһы
Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында СССР ВДНХ-ның алтын миҙалдары ла бар.
Н. М. Мотова заводта пенсияға сыҡҡанға тиклем эшләй. Хаҡлы ялда булып, Мәскәүҙә йәшәй. «Рәсәйҙең хеҙмәт батырлығы» ойошмаһының ағзаһы була.
Ҡамай
Тирә-яҡ мөхит
Ҡамай ауылы эргәһендә иҫ киткес таҙа һыулы ике шишмә бар.
Мирьяна Каранович
Фильмографияһы
Киноға тәүге тапҡыр 1980 йылда төшә. Күп әһәмиәтле югославия фильмдарында төшә. Халыҡ-ара аудиторияла Эмир Кустурицаның «Атай командировкала» (1985) фильмынан һуң билдәлелек ала. Һуңынан был режиссерҙың ике фильмында — «Андерграунд» (1995) һәм «Тормош мөғжизә кеүек» (2004) төшә. Бынан тыш, бер нисә популяр телесериалдарҙа ҡатнаша, Горан Паскалевич «Дары мискәһе» фильмында төшә (1998).
2003 йылда «Шаһиттар» исемле хорват фильмында төшә. Был фильм ҙур резонанс тыуҙыра, сөнки Карановичҡа тиклем бер серб башҡарыусы ла Хорватия фильмдарында ҡатнашмай (Югославияның тарҡалыу ваҡытынан), өҫтәүенә, Каранович, ирен һуғышта юғалтҡан хорват тол ҡатын ролен башҡара. 2006 йылда Босния режессёры Ясмила Жбаничтың «Грбавица» картинаһындағы мосолман ҡатын-ҡыҙын уйнаған. Был роль уға Европа киноакадемияһы номинацияһында приз килтерә.
Ғүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы
Ғүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы (11 август 1952 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985), Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999).
=Биографияһы = Роза Шәриф ҡыҙы Ғүмәрова 1952 йылдың 11 авгусында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1969 йылда ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетында секретарь-машинист булып башлай. 1971 йылдан алып Яңы Мөсәт һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡыта, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый, уны 1978 йылда тамамлай 1978 йылдан алып халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы, 1980, 1996 йылдарҙа һәм 2008 йылдан 2018 йылға тиклем мәғариф бүлегенең методик кабинеты мөдире. 1989 йылдан алып халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәренең район профсоюз ойошмаһы рәйесе, 1999 йылда Бөрйән районы хакимиәтенең эштәр идарасыһы, 2004 йылда — кадрҙар буйынса, 2006 йылда — социаль-гуманитар мәсьәләләр буйынса  башлыҡ урынбаҫары. Мәғариф хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Үҙәк Комитеты ағзаһы (1995—1999). Муниципаль район Советы рәйесе (2008—2012). Ғүмәрова Р.Ш. «Йыл уҡыусыһы», «Тәнәй Урал батырҙар», «Өмөтлө киләсәк» проекттары авторы һәм әҙерләүсеһе, «Урал батыр» эпосын төбәк-ара йәш башҡарыусылар конкурсын һ.б. үткәреү буйынса инициаторҙарҙың береһе.
Бөгөнгө көндә Роза Шәриф ҡыҙы Әхмәт Сөләймәнов музейы директоры вазифаһын башҡара. Район мәғариф бүлеге муниципаль ҡаҙна учреждениеһы ҡарамағындағы муниципаль ресурс үҙәге етәксеһе.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Роза Шәриф ҡыҙының фиҙаҡәр хеҙмәте юғары баһалана, 1999 йылда уға Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исем бирелә. “РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы” (1985) билдәһе, БАССР Мәғариф министрлығының һәм Башҡортостан мәғариф, юғары мәктәп һәм ғилми учреждениелар хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты (1979), Башҡортостан Республикаһының (2017) Почёт грамоталары, Ульяновск өлкәһе Мәғариф министрының (2013), Ульяновск өлкәһе Мәғариф һәм фән министрлығының (2015), Башҡортостан Республиканың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетының (2017) һ.б. Рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән.
Һары Мәргән
Һары Мәргән (1596—1663 йылдар) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Атомэнергопроект (Санкт-Петербург)
«СПбАЭП» («Атомэнергопроект») — «Росатом» дәүләт корпорацияһының инжиниринг компанияһы. Атом энергетикаһы объекттарҙы «под ключ» итеп төҙөй.
Директор — Онуфриенко Сергей Викторович.
Ойошманың 100 % акциялар «Атомэнергопром» ААЙ ҡулында.
Хәҙерге көндә проект эше
Ойошма 2007 йылда Ҡытайҙа Тяньвань АЭС тын 2 блокты төҙөнө (проектировщик һымак).
Һөйөндөк (Учалы районы)
Һөйөндөк — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 117 кеше. Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820009.
Географик урыны
Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 86 км һәм Устиново тимер юл станцияһынан (Силәбе өлкәһе) көньяҡ-көнбайышҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Һөйөндөк ауылына XIX быуаттың 1-се яртыһында Троицк өйәҙе Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Һөйөндөк Көсөк ауылына яҡын, Ҡарабалыҡ күле буйында урынлашҡан. Нигеҙ һалыныу ваҡыты аныҡ билдәләнмәгән. XVIII быуат аҙағында был ауыл әле булмай. 1834 йылда 35 йорт иҫәпләнгән, уларҙың һәр береһендә уртаса 5,5 кеше йәшәгән. X рәүиз буйынса 39 йортта 238 аҫаба, шулай уҡ 5 йортта керҙәштәр иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1841 йылда 200 кеше йәшәгән 36 йорт-хужалыҡҡа 200 ат, 40 һыйыр, 200 һарыҡ һәм 10 кәзә тура килгән. 200 кешегә 400 бот яҙғы иген сәселгән.
1866 йылда 46 йорт-хужалыҡта 260 кеше йәшәгән. 1900 йылда мәсет теркәлгән.
Хәҙерге осор
Һөйөндөк ауылында фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (95 %).
Ревизия материалдары
1859 йылда Һөйөндөк ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Тирә-яҡ мөхит
Тау-таштар Йылға-күлдәр
Пунтова
Пунтова — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хасейн-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Шухорма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ломовая (Немыд ҡушылдығы)
Ломовая  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немыд йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан энергетикаһы
Башҡортостан энергетикаһы — Башҡортостан Республикаһының иҡтисад тармағы.
Башҡортостан энергетикаһының төп үҙенсәлеге — электр энергияһы эшләп сығарыуҙың бөтә төрҙәренең дә (ГРЭС, ТЭЦ, ГЭС, шул иҫәптән, бәләкәй һәм микро ГЭС, ВЭС, СЭС) республикала булыуы һәм уларҙың уңышлы эшләүе.
Тарихы
Башҡортостанда беренсе электр станциялары XIX быуатта барлыҡҡа килә. 1898 йылдың 1 февралендә ҡеүәте 560 киловатт булған беренсе электр станцияһы эшләй башлай. 1931 йылдың 21 авгусында Өфөлә Үҙәк электр станцияһы (ЦЭС) төҙөлә. СССР-ҙа, шул иҫәптән Башҡортостанда, электрлаштырыу планы (ГОЭЛРО) тормошҡа ашырыла. 1958 йылда БАССР энергетикаһы СССР-ҙың Берҙәм электроэнергетика системаһына тоташтырыла. Республикала Өфө ТЭЦ‑3, Күмертау ТЭЦ-ы төҙөлә. 90-сы йылдарҙан республикала шулай уҡ ел энергияһы ҡорамалдары — «Ветрон» (Өфө), бәләкәй ГЭС-тар төҙөлә. XXI быуат башында Башҡортостан Республикаһында ҡеүәте 50-нән алып тиклем 700 кВт-ҡа тиклем булған һигеҙ бәләкәй һәм микроГЭС сафҡа индерелә. Һуңғы йылдарҙа республикала етештерелгән электр энергияһы Рәсәй Федерацияһындағы дөйөм күләмдең уртаса 2,3 процентын тәшкил итә (2009). Электр энергияһының 97 процентын ТЭС-тар, ҡалғанын ГЭС-тар бирә. Яғыулыҡ сифатында ТЭЦ-тар газ, күмер (2 %), яғыулыҡ мазуты ҡуллана. Электр станцияларын проектлау буйынса эштәрҙе «Башэнергопроект» (Өфө) яуаплылығы сикләнгән ширҡәт башҡара. «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенда республикалағы электр һәм йылылыҡ энергияһының төп күләме сығарыла. Тармаҡтың үҙенең «Башҡортостан энергетигы» тип аталған гәзите бар.
Энергия менән тәьмин итеү
Һуңғы йылдарҙа төбәктә электр энергияһына ҡытлыҡ һиҙелә. Әгәр 2011 йылда Башҡортостан электр энергияһын ҡулланыуҙан 587 млн кВт·сәғәткә күберәк сығарһа, 2015 йылда ҡулланыу етештереүҙән 4 372 млн кВт·сәғәткә артып киткән. Шул осорҙа Башҡортостан энергия дефициты буйынса Рәсәй төбәктәре араһында 20-се урындан 57-се урынға урынға төшкән. Дефициттың үҫеүе электр энергияһын ҙур предприятиеларҙың ҡулланыуы артыуына бәйле.
Ҙур электростанциялар
Иң ҙур ГРЭС — Ҡарман (1 831 МВт). Шулай уҡ Өфөләге ТЭЦ-2 (519 МВт); Өфөләге ТЭЦ-4 (330 Мвт), Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ы (320 МВт), Яңы Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ы (255 МВт), Салауат ТЭЦ-ы (245 МВт ), Өфө эргәһендәге ТЭЦ (210 МВт), Күмертау ТЭЦ-ы (120 МВт), Өфөләге ТЭЦ-3 (113 МВт) ҙурҙарҙан һанала. Иң ҙур ГЭС — Павловк а (201,6 МВт), Йомағужа (45 МВт).
Гидроэнергетика
Төбәктә гидроэнергия сығарыуға ҙур һыу ресурстары булыуы өҫтөнлөк бирә. Республикала барлығы дөйөм оҙонлоғо 57 мең саҡрымлыҡ 13 мең йылға, алты ҙур һыуһаҡлағыс һәм ике мең күл бар. Шул уҡ ваҡытта һуңғы тиҫтә йылдарҙа йылғаларҙың һайығайыуы тармаҡҡа кире йоғонто яһауы мөмкин.
Павловк а һәм Йомағужа гидроэлектростанцияларынан тыш, төбәктең гидроэнергетикаһында мини-ГЭС-тар һиҙелерлек роль уйнай.
2010 йылда ҡеүәте 25 МВт булған бер нисә бәләкәй, шулай уҡ 400 МВт ҡеүәтлеТүбәнге Сөйән ГЭС-ын төҙөү мөмкинлеге тураһында белдерелә. Проекттар 25 млрд һум күләмендә баһалана. Уларҙы тормошҡа ашырыу ваҡыты 5-7 йыл тәшкил итеп, улар 20 йыл эсендә хаҡын ҡайтарырға тейеш тип күҙаллана. Инвестор булып РусГидро компанияһы сығыш яһарға тейеш була, әммә ул һуңынан проектты финанслауҙан баш тарта. Әле бында дәүләт-шәхси партнерлыҡ нигеҙендә ГЭС төҙөү планы буйынса фекер алышыуҙар бара.
Ядро энергетикаһы
Ағиҙел ҡалаһы эргәһендә төҙөлөп бөтмәгән Башҡортостан АЭС-ы бар. Ул 1990 йылда Чернобыль АЭС-ында авария булғандан һуң, йәмәғәтселек баҫымы һөҙөмтәһендә туҡтатыла. Проект ҡеүәте 4000 МВт тәшкил итә. Төҙөлөш 2020 йылдан һуң, өҫтәмә электр энергияһы зарурлығы тыуғанда ғына ҡабаттан башланыуы мөмкин.
Ел
XX быуаттың 80-се йылдарында урындағы предприятиеларҙа 30 киловатҡа тиклем ҡеүәтле ел генераторҙары эшләнелә. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң, был йүнәлештәге эшләмәләр туҡтатыла. "Башкирэнерго"ның элекке етәксеһе Шамил Әбдрәшитов белдереүенсә, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тейешле иғтибар биргәндә, үҙенең фәнни базаһы менән республика бөгөн ел энергетикаһы өлкәһендә бөгөн донъя кимәлендә лидерҙарҙың береһе булыр ине: "Был баҙар беҙҙеке булыр, донъяның яртыһын үҙ станцияларыбыҙ менән тәьмин итер, ә Башҡортостан ел индустрияһының көнсығыш үҙәге булыр ине". 2001 йылда Туймазы районының Төпкилде ауылы эргәһендә ҡеүәте 2,2 МВт булған "Төпкилде" тәжрибә ел электр станцияһы файҙаланыуға тапшырыла. Асылыу ваҡытында ул ҡеүәте буйынса Рәсәйҙә өсөнсө урында тора. Әммә беренсе тәжрибә уңышһыҙ булып сыға - 2013 - 2014 йылдарҙа уны ҡулланыу йылына 7-8 миллион һум сығым талп итә. 2015 йылдың 9 айында "Төпкилде" 766 кВТ*сәғәт электр энергияһы эшләп сығара. Был Башҡортостандың генерацияланыусы компанияһы ошо ваҡытта биргән ҡеүәттең (13677,37 млн кВт*сәғәт) 0,005 процентына тиң. Шуға ҡарамаҫтан, ошо ел энергеияһы станцияһы Башҡортостан энергетиктары өсөн файҙалы, сөнки уның базаһында тергеҙелгән энергетика объекттарын ҡулланыу буйынса тәжрибәне камиллаштырыу тормошҡа ашырыла. Ҡеүәте 200 МВт булған ел электр станцияһын сафҡа индереү ниәте лә юҡ түгел. Инвестициялар күләме 15 млрд һум тип баһалана. Турбиналарҙы урынлаштырыуҙың һуңғы планын эшләү өсөн шундай станциялар урынлаштырыуҙың уңайлы булған майҙандарҙы билдәләү буйынса өҫтәмә тикшеренеүҙәр талап ителә.
Ҡояш
Географик урыны һәм климат үҙенсәлектәре буйынса Башҡортостан Рәсәйҙең ауыл райондары араһында ҡояш энергетикаһын алыу өсөн иң уңайлы шарттарға эйә. Республиканың көньяҡ райондарында инсоляция кимәле йылына бер квадрат метрға 1,3 мең киловат*сәғәт тура килә һәм был Европаның көньяҡ райондарын күрһәткесе менән тигеҙ. Башҡортостанда ҡояшлы көндәр 260 көн тәшкил итә, Сочиҙа был һан - 190, Мәскәүҙә - 114. 2015 - 2016 йылдарҙа беренсе сәнәғәт ҡояш электр станцияларын сафҡа индергәнгә тиклем республика территорияһында мини-СЭС-тар эшләй. 2015 йылдың ғинуарында Северный ҡасабаһы тулыһынса ел-ҡояш электр станцияһы хеҙмәтләндереүенә күсә һәм республикала автономиялы электр тәьминәтендәге беренсе ауыл була. 2015 йылдан 2018 йылға тиклем тағы ла шундай ете ҡояш электр станцияһы төҙөү күҙаллана. Уларҙың дөйөм ҡеүәте 59 МВт-ҡа етәсәк, дөйөм хаҡы 6 млрд һум буласаҡ. 2015 йылда уларҙың икеһен (Бүребай СЭС-ы һәм Бөгөлсән СЭС-ы) төҙөү тамамлана. 2016 йылдың ноябренән Бөгөлсән ҡояш электр станцияһы тулы ҡеүәтенә эш башлай. Ул Көйөргәҙе районының электр энергияһына булған ихтыяжының 60-70 процентын ҡәнәғәтләндерә. 2020 йылға дөйөм ҡеүәте 90 МВт булған өҫтәмә СЭС-ты сафҡа индереү планлаштырыла.
Тәнҡит
"Башҡортостан электр селтәрҙәре" компанияһы башлығы һәм Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты Андрей Макаров һүҙҙәренсә, технологияһы ылыҡтырғыс булыуына ҡарамаҫтан, төбәк элемтә компаниялары өсөн ҡояш генерацияһына ҡарағанда ла әһәмиәтлерәк проекттар бар. Бынан тыш, ул ҡояш электр станцияларын тәүлектең ҡараңғы ваҡытында электр эшләй алмағанлыҡта тәнҡитләй, ә халыҡ утты күберәген төнөн ҡуллана. Энергияны көндөҙ тупйыйып, төнөн файҙаланыу мөмкинлеген биргән ҡеүәтле туплаусы юҡ. БЭСК башлығы шулай уҡ ҡояш энергетикаһын үҫтереү бюджет ярҙамы менән түгел, ә тарифтар иҫәбенә тормошҡа ашырыласағы менән дә ҡәнәғәтһеҙлеген белдерә. "Башҡортостан Республикаһы энергия һаҡлау үҙәге" АНО-һы етәксеһе Игорь Байков төбәктә ҡояш энергетикаһын үҫтереү перспективаһына ышанмай. Уныңса, батареялар таушалыуы һөҙөмтәһендә станцияларҙың КПД-һы йылдан-йыл кәмейәсәк. Шундай уҡ станцияны Ҡырымда ҡулланыу КПД-ның йыл һайын 3 процентҡа кәмеүен күрһәтә. Шулай уҡ Игорь Байков әлеге ваҡытта тергеҙелгән сығанаҡтар нигеҙендә алынған электр энергияһына хаҡ традицион нигеҙҙә алынғанға ҡарағанда ҡиммәтерәк булыуын билдәләй. Башҡортостан территорияһында ҡояш электр станцияларны ҡулланыуға индереү төбәк энергосистемаһының ышаныслылығы артыуына булышлыҡ итәсәк, шулай уҡ атмосфераға йылына тиҫтәләрсә тонна зыянлы ташламалар сығарылыуын кәметәсәк.
Балҡан тарихы
Тарихҡаса булған дәүер
Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 70-34 мең йыл элек Балҡан территорияһында неандерталецтар йәшәй. Уларҙың ҡалдыҡтары хорват Крапина, грек Пелопоннестала, Болгар ия мәмерйәһе Бачо-Кирола табылған.
Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 34 мең йыл элек неандерталецтарҙы хәҙерге замандағы кеше төрө (Homo sapiens) алмаштыра. Уларҙың боронғо Румыния территорияһында ҡалдыҡтары табылған.
Балҡан неолиты
Неолит дәүерендә Европала Балҡан мөһим мәҙәни үҙәккә әйләнә., хатта унан Һыҙат-таҫма мәҙәниәте керамикаһы технологиялары хәҙерге заман Нидерланд территорияһында ла таралған.
Яҡынса 4000 йыл элек беҙҙең эраға тиклем Балҡанға. украин далалары территорияһынан индоевропеецтарҙың Чернаводэ мәҙәниәтенең беренсе тулҡындары үтеп инә башлай.
Балҡанда бронза быуаты
Бронза быуатта Балҡандың көньяҡ осонда Микән цивилизацияһы формалаша башлай, аҙағын дорийҙарҙың баҫаып алыуы тамамлай.
Балҡан антиклыҡта
IIV быуатта беҙҙең эраға тиклем Македонский гегемонияһы ваҡыты башлана.
XI—XII быуаттарҙа Балҡан Византияның сәйәси йоғонтоһонда
VII быуатта Балҡан менән формаль идара иткән Константинополь императорҙары тора бара байтаҡ территорияларҙы контролдә тотоуҙы юғалталар..
Славяндар, ерле халыҡ менән аралашып, Балҡан ярымутрауының күп өлөшөн биләйҙәр. Император Ираклий I (610—641) Балканда славян экспансияһына ҡаршылыҡ күрһәтмәй, улай ғына ла түгел, Авар ҡағанатына ҡаршы көрәштә славяндарҙың союздаш булыуына иҫәп тота. Ул хорваттарға Паннонияла һәм Далмацияның яр буйы ерҙәрендә,ә сербтарға ярымутрауҙың эске өлкәләрендә йәшәргә рөхсәт биргән. Мезияла империяның федератив хоҡуғында славяндарҙың тағы ла бер ҡәбилә берләшмәһе төпләнә.
Беренсе Болғар батшалығы
VII быуат уртаһында Төньяҡ Ҡара диңгеҙ алдынан Добруджаға, хазарҙар ҙың ҡыҫырыҡлауы арҡаһында, Аспарух — болғар (протоболгарин) ханының төрки ҡәбиләләре килә. Славян ҡәбиләләре 680 йылғы Византияға ҡаршы һуғышта уның союздаштары булып һуғышалар. Уларҙың ярҙамы Аспарухаға көнсығыштан хазарҙарға уңышлы ҡаршы торорға һәм көньяҡтан Византия менән уңышлы һуғышырға булышлыҡ итә. Византия һәм Авар ҡағанатының көсһөҙлөгө — Аспарух дәүләте үҫешенә булышлыҡ итә. Аспарух дәүләте Дунай һәм тау теҙмәһе Стара Планина арауығынан Искыр йылғаһына тиклем территорияны биләй һәм Плиске.- баш ҡаланы төҙөй. VIII быуатта эске кризистар теҙеменән һуң,Болғар дәүләте Крум ханы (803—814) идаралағында үҙенең сиктәрен киңәйтә. Был ваҡытта аварҙар франк Бөйөк Карл тарафынан еңелеү артынан еңелеүгә дусар булалар. Бының менән файҙаланып,Кум үҙенең яғынан һөжүм итә. Шулай итеп, болғар һәм франктар бергәләшеп Авар ҡағанатына һөжүм итәләр һәм уны тар-мар итеүгә ирешәләр, ә уның территорияһын еңеүселәр үҙ-ара бүлешәләр. Болғарҙар һәм франктар араһындағы сик Урта Дунай буйлап үтә. Крум һуңынан Византия менән һуғыш башлай. 811 йылда император Никифор I үҙенә Болғар дәүләтен юҡ итергә маҡсат ҡуя,һәм уны тормошҡа ашыра яҙып ҡала. Уңышлы ҡамап, Болғарҙың баш ҡалаһы яулап алына, гарнизон ҡыйратыла. Крум баҫҡынсылар менән көрәшкә бөтә халыҡты күтәрә, һәм Никифор I сигенергә мәжбүр була. Сигенгәндә Византияның ғәскәре тулыһынса тиерлек һәләк була. Император үҙе лә һәләк була. 814 йылда Крум армияһы Константинополдең стенаһы янында тора. Крумдың көтөлмәгән вафаты Лев V -кә 815 йылда болғарҙарҙы утыҙ йылға тыныслыҡ килешеүен төҙөргә мәжбүр итергә ярҙам итә.
Пресиан (836—852) хан ваҡытында сираттағы болғар-византия һуғышында Болгария, Македонияны һәм Көньяҡ Албанияны баҫып алып, Эгей һәм Адриатик диңгеҙҙәргә сығыу мөмкинселеген ала. Балҡанда Византия биләмәләре өс айырым өлөшкә бүленгән : Төньяҡ Албания, Элладаға һәм Константинополь тирәһендәге территорияларға..
Көнбайыш Балҡанда территориаль-сәйәси берәмектәр
VII—IX быуаттарҙа Көнбайыш Балҡанда бер нисә Хорват һәм Сербия территориаль-сәйәси берәмектәр булған. Бөтә Сербия территориялары Византия территорияһына составына ингән һәм улар бөтәһе лә тиерлек бойондороҡһоҙ булғандар..
Хорваттарҙың бер өлөшө франктарға буйһонған, ә икенсеһе үҙе өҫтөнән Византия власын таныған. 799 йылда хорваттар франктарҙың һөжүмен кире ҡаға, әммә һуңыраҡ улар менән тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандар, уларҙың сюзеренитетын таныйҙар. 812 йылда Византия франктарҙың Хорваттар өҫтөнән булған сюзеренитеты менән ризалашалар. франк өҫтөндә. Кенәз Трпимир I (845—864) ваҡытында хорват ерҙәрен берҙәм дәүләткә берләштереү башлана, уның ваҡытында хорваттар әһәмиәтле сәйәси төбәк көсө булып торалар. Трпимир I Далмацияла Византияның Адриат диңгеҙ яр буйындағы ҡалаларын үҙенә буйһондорорға тырыша, ләкин был уңышһыҙ килеп сыға.. Византия болғарҙар менән менән һуғышта Хорватияны үҙенең потенциаль союздашы, тип иҫәпләй. Болгар хандарының экспансияһы Сербия хакимдарын берләшергә мәжбүр итә. Ҡәбиләләрҙе берләштереүсе үҙәк булып Рашка тора.. 839 йылда уның хакимы Властимир (825—860) болгар ханы Пресианды ҡыйрата. Һуңынан Сербияның яр буйы кенәзлектәренең бер өлөшөн үҙенә буйһондора. Ул тәүге Сербия дәүләтенә нигеҙ һалыусы булып һанала. IX быуат аҙағында Рашка үҙ-ара низағтар арҡаһында көсһөҙләнә һәм X быуатта Беренсе Болғар батшалығы хакимлығына буйһона башлай.
933 йылда болғар батшалығының көнбайышында ихтилал башлана, һөҙөмтәлә, Сербия Византия ярҙамында Болгариянан бойондороҡһоҙлоҡ ала. Властимир бүләһе Часлав (933—950) идаралығында Сербия нығына һәм территорияһын һиҙлерлек киңәйтә.Часлав үлгәндән һуң, Сербия айырым бик күп кенәзлектәргә тарҡала, шуларҙың күбеһен тиҙ генә Византия тартып ала.
Властимир династияһы вариҫтары Дукляла идаралыҡты дауам итә. Дукля сербтарҙың баш кенәзлеге булып ҡала. Император II Василий Дукля хакимы Иван Владимирға (990—1016) болғарҙарға ҡаршы альянсҡа инергә һәм Самуил Болгар батшаға һуғыш менән барырға тәҡдим итә. Быға яуап итеп 997 йылда Самуил Дукляға һөжүм итә, Иван Владимирҙы ҡыйрата һәм Босния менән Сербияны үҙ биләмәләренә ҡуша.
X быуатта Балҡанда Болгария гегемонияһы
966 йылда император Никифор II Фока Киев кенәзе Святослав менән болгарҙарға ҡаршы союз килешә. 969 йылда Святослав Болгарияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөн баҫып ала.. Болгарияға ҡаршы башланған һуғыш Византияға ҡаршы күсә.Святослав сираттағы бәрелештән һуң, Иоанн I Цимисхияны үҙенең шарттары менән солох килешеүе төҙөргә мәжбүр итә. Был һуғыш Болгар дәүләтен ныҡ ҡаҡшата. Петр I тәхеттән баш тарта. Болгар тәхетен уның улы Борис II ала, әммә уны ағаһы менән бергә Византия яугирҙары әсирлеккә алалар. Көнсығыш Болгария туранан-тура Византия идаралығына күсә. Көнбайыш Болгарияла Византия тиҙ генә үҙенең идаралығын нығыта алмай. 981 йылда болгарҙар император Василий II-гә ныҡышмалы рәүештә ҡаршы торалар. 986 йылда улар Самуил батша етәкселегендә Траянов ҡапҡаһы янындағы алышта император Василий II бөтә армияһы юҡ ителә тиерлек, ә ул үҙе мөғжизә менән әсирлектән ҡотола.
Самуил батша был алышта еңеп, Болгарияның территорияһының күп өлөшөн кире ҡайтара ала. Ул хатта батша титулын ҡабул итә. Ләкин һуғыш дауам итә, һәм 1014 йылда Василий II болғарҙарҙы тар-мар итә. Самуил вафат була, ә уның вариҫтары ҡаршылыҡты дауам итә алмайҙар, 1018 йылда Болгарияны Византия тулыһынса баҫып ала. Император Василий II был һуғыштан һуң «Болгаробоец» ҡушаматы ала.
X—XI быуаттарҙа Хорватия
Томислав I (910—928) хәҙерге Хорватия территорияһының ҙур өлөшөн үҙ эсенә алған ҡеүәтле держава төҙөй (Дубровник, Босния,Герцеговинанан башҡа). Хорватия сауҙа флотына эйә була, был уға бөтә Адриатика буйынса сауҙа алып барырға мөмкинлектәр тыуҙыра.. Венгрҙарҙы бер нисә тапҡыр еңеп, хорваттар уларҙың көнбайыш Европаға экспансияһын туҡтаталар. 925 йылда Томислав I беренсе Хорват короле була. 927 йылдағы Босния ҡалҡыулығындағы һуғышта Симеон ғәскәрҙәрен еңеү йәш дәүләттең һәм уның короле Томиславаның абруйын күтәрә.
Урта быуаттарҙағы Хорватияның ҡеүәтле заманы король Петар IV Крешимир (1058—1074) хакимлығы осорона тура килә. Башҡа хакимдар идаралығында Хорватия дәүләте көсһөҙләнә төшә. 1080 йылдарҙың беренсе яртыһында Хорват ерҙәре норман баҫҡынсыларының һөжүмен кисерә. 1091 йылда Степан II-гә Трпимировичтар династияһы үтеп инә.
1097 йылда Венгрия короллеге Кальман Книжников хорваттарҙы еңә һәм Хорватияның бойондороҡһоҙлоғон юҡҡа сығара.. 1102 йылда хорват дворянлығы Венгрия менән унияны (берләшмәне таный..
Болгар дәүләтен тергеҙеү
1185 йылда ихтилал болгар бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә. Уның етәкселәре булып ағалы-ҡустылы Петр IV һәм Асень Иван I — Икенсе Болгар батшалығының. ярҙамсылары була. 1197 йылдан алып 1207 йылға тиклем Болгария менән идара итеүсе Калоян — алда тәхеттә идара итеүселәрҙең ҡустыһы — 1199 йылда император власының көсһөҙләнеүен һәм күп фетнәләрҙән файҙаланып, Византия менән һуғыш башлай.. Ғәмәлдә болгарҙар яғында ҡыпсаҡтар. һуғыш алып бара. Византия Болгарияның ҡолауы менән килешә, һәм 1202 йылда Алексей III Болгария бойондороҡһоҙлоғон танырға мәжбүр була.. Болгария Балҡан ярымутрауында йәнә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә көслө дәүләткә әйләнә. 1204 йылдың ноябрендә папа Иннокентий III Калоянды батша итеп таный, болгар патриархияһы яңынан Константинополдән бойондороҡһоҙ булып ҡала..
Дүртенсе Тәре походы
1204 йылда тәре йөрөтөүселәр Византияны баҫып ала һәм уның бүлгеләнгән ерҙәрендә Латин империяһын ойоштора. Улар үҙҙәрен Византияның вариҫтары тип һанай, шулай уҡ уларға буйһонған бөтә территорияларҙы ла. Шуға күрә улар Калояндың беренсе латин императоры Балдуинға тәҡдим иткән союзын кире ҡаға. Калоян ул ваҡытта гректарҙың латиняниндарға ҡаршы ихтилал ойоштороусы ролендә сығыш яһай. 1205 йылда гректар ихтилалы бөтә Фракияцияны яулай. Латиняниндар еңеләләр, император үҙе әсир төшә, һәм Калонян тарафынан язалап үлтерелә. Тере ҡалған тәре йөрөтөүселәр Европаға ҡасалар. Улар папаның Калоянды христиан диненең дошманы тип иғлан итеренә ышаналар. Хатта уға ҡаршы тәре походын иғлан итеүенә өмөтләнәләр. Калояндың ҡеүәте шул тиклем ҙур була, папа уға тәре йөрөтөүселәрҙең Көнбайыштан яңы һөжүмгә әҙерләнеүе тураһында иҫкәртеп, солох төҙөргә кәңәш итеп хат яҙа.
1206 йылда рыцарҙар тағы ла еңелеүгә дусар була. Калоян Фракцияны гректарҙан бушата һәм уларҙы Дунайға күсерә, болғарҙар өсөн император Василий II- нән үс аласағын әйтә.
Икенсе Болгар батшалығының апогейы һәм тарҡалыуы
Асень Иван II 1218—1241 йылдар идаралығында Икенсе Болгар батшалығы иң ҡеүәтеле осор кисерә. Никах бәйләнештәре ҡороп, тәре йөрөтөүселәр, венгрҙар һәм гректар менән даими һуғыштар алып барып, ул үҙ дәүләтен ҙурайта, үҙенең идара итеү аҙағында бөтә Балҡан ярымутрауын контролдә тота.
Иван Асень II үлгәндән һуң, Болгария көсһҙләнә, унан Видин батшалығы 1280 йылда, Добруджанский кенәзлеге 1322 йылда айырыла. Византия Македонияны һәм Төньяҡ Фракияны, венгрҙар Белградты һуғышып алалар, яйлап Валахия төшөп ҡала. 1242 йылда Болгария монгол ябырылыуына дусар ителә һәм Алтын Урҙаға яһаҡ түләргә мәжбүр була. XIII быуат аҙағында Болгария шул тиклем ҡаҡшай, хатта монгол ханының улдарының береһе 1299 йылда ҡыҫҡа ваҡыт Болгарияның батшаһы булып тора.
1396 йылда Болгарияны ғосмандар яулап ала, һәм ул үҙ аллы дәүләт булыуҙан туҡтай..
Сербия
Кенәз Дукля Воислав Стефан (1040—1052) Византияға ҡаршы ихтилал менән етәкселек итә, һәм ул Сербияның ҡайһы бер ерҙәренә бойондороҡһоҙлоҡ ҡайтара ала. Һуңынан ул үҙ власын Герцеговина һәм Көньяҡ Далмацияла киңәйтә. Рашка шулай уҡ уның власын таный. Кенәз Михайло Воиславлевич 1077 йылда сербтарҙың король тәхетенә ултыра. IX быуаттың аҙағында Дукля серб өлкәләренән эске контроль урынлаштыра, ләкин XII башында Дукля короллеге тарҡала.
1166 йылда Рашка кенәзе Стефан Неманя (1170—1196) була, һәм ул яңынан көсәйә башлаған. Башта ул Византияның тоғро вассалы булып ҡала, әммә 1180 йылда император Маниул I үлгәндән һуң, сербтарҙың бойондороҡһоҙлоғо һәм берләшеүе өсөн көрәш йәйелдерелгән. XII быуат аҙағында хәрби походтар һөҙөмтәһендә сербтар йәшәгән ерҙең күп өлөшө хәрби берҙәм дәүләт составына инә. Дубровник сауҙагәрҙәре Стефан Неманиҙан Сербия территорияһында ирекле сауҙа алыу хоҡуғына ирешәләр, һәм был Сербияның иҡтисадын күтәреүгә булышлыҡ итә.
1190 йылда был Византия империяһы Сербия бойондороҡһоҙлоғон таный. 1217 йылда Неманиҙың улы Стефан Первовенчанный папа Гонорий III сербтарҙың короле итеп тәхеткә ултырта, ә 1219 йылдыа архиепископ Савва I Серб Стефанды сербтарҙың православие батшаһы тәхетенә ултырта. 1267 йылда сәйәси сәхнәгә Сефан Милутин килә. Уның ваҡытында тулыһынса Сербия православиеға нығына, католик йоғонтоһо бөтөрөлә тиерлек, дин әһелдәрен илдән ҡыуып сығаралар, дәүләт менән идара итеү ойошмаһы һәм византия өлгөһөндә батша һарайы өлгөһө буйынса төҙөү процесы башлана. Милутин дәүләте территорияһын һиҙелерлек киңәйтергә өлгәшә.. Уның улы Стефан Дечанскийҙың 1330 йылдағы Вельбужда янындағы һуғышта болгарҙарҙан еңеү яулауы, болғар гегемонияһын юҡ итеүгә килтерә.
Стефан Душандың (1331—1355) идара итеү ваҡытында урта быуат Сербия дәүләте үҫешә. Сербия бер нисә хәрби кампания һөҙөмтәһендә, Көньяҡ-Көнсығыш Европала иң эре дәүләткә әүерелә. 1346 йылда Стефан Душан гректарҙың һәм сербтарҙың батша тәхетенә ултыра. Уның вафатынан һуң сираттағы тапҡыр Сербия дәүләте тарҡала. Грек ерҙәренең бер өлөшө яңынан Византия хакимлығы аҫтына күсә, ә башҡа ерҙәрендә яртылаш бойондороҡһоҙ кенәзлектәр барлыҡҡа килә.
Ғосман осоро
XIV быуатта ярымутрау төрөктәр йоғонтоһо аҫтында ҡала.. 1356 улар үҙҙәренең баш ҡаланын Әдирнәгә. күсерәләр. 1389 йыл Косово яланындағы һуғышта төрөктәр серб ғәскәрҙәрен ҡыйраталар. Аҙаҡ Балҡанда үҙҙәренең баш ҡалаһын Истанбулды (1453) төҙөйҙәр. бында XX быуат башына тиклем хакимлыҡ итәләр. Төрөктәр менән бергә Балҡан ярымутрауында ислам дине барлыҡҡа килә, уны албандар һәм бәшнәктәр. ҡабул итәләр. Өҫтөнлөклө маҡсатына өлгәшкән хәлдә, Урындағы халыҡ исламды өҫтөнлөк маҡсатына ҡабул итә, сөнки мосолмандарға һалымды кәметкәндәр. Урындағы христиандар менән төрөк солтаны элиталы ғәскәрҙәрен, яңысарҙарҙы.тулыландыра.
XIX быуатта Балҡан
XIX быуатта Балҡан рус-төрөк һуғышы аренаһы булып китә,һөҙөмтәлә Греция (1821), Румыния (1877), Сербия (1878) бойондороҡһоҙ дәүләттәр барлыҡҡа килә. XIX быуат башында күпселек балҡан халҡы Ғосман империяһы вассалына буйһонған була, һәм был уларҙың иҡтисади үҫешен тотҡарлай.
Балҡан һуғышы 1912—1913 йй.
1908 йылда Австро-Венгрия Босния һәм Герцеговины аннексиялай (тартып ала). Был босния кризисын тыуҙыра, ҙур Европа һуғышына әйләнеп китеү ҡурҡынысы янай.
1912 йылдың яҙында Рәсәйҙең әүҙем дипломаик ҡатнашлығында ике яҡлы хәрби-сәйәси килешеүҙәр Болгария менән Сербия, Черногория һәм Греция араларында төҙөлә. Балҡан союзы барлыҡҡа килә, унда Болгария һәм Сербия төп ролде уйнай. Рәсәй был союзды үҙенең Австро-Венгрия ҡаршылығына ҡулланыуҙы күҙ уңында тотоп, унда ул арбитр ролен үҙ өҫтөнә ала. Был союз ил-ҡатнашыусыларының маҡсаттары Балҡанды Ғосман хакимлығынан тулыһынса азат итеү һәм шулай уҡ үҙенең сиктәрен киңәйтергә ынтылыуҙан тора.. Шул ваҡытта, союз ил-ҡатнашыусылар Ғосман империяһының балҡан дәүләттәре иҫәбенә киңәйтелгән ерҙәре өсөн ынтылалар. Греция һәм Болгария — Фракияға; Греция, Сербия һәм Болгария — Македонияға; Сербия һәм Черногория — Адриатик диңгеҙ портына дәүғә итәләр.. Болғарҙар, Көнбайыш Фракия һәм Салоникиҙы ҡушылып, Эгей диңгеҙенә сығыуҙы яуларға ынтылалар, сербтар — Албания иҫәбенә Адриатик диңгеҙ һыу юлына инеү мөмкинселеге өсөн тырышалар.