cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Марета-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фридебург (Заале)
Фридебург (Заале) (Friedeburg (Saale)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 499 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 70 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6347 һәм автомобиль коды — MSH.
Артузов Артур Христианович
Артузов Артур Христианович (1918 йылға тиклем — Фраучи йәки Ренуччи ; 18 февраль 1891 йыл, Тверь губернаһы Устиново — 21 август 1937 йыл, Мәскәү) — СССР дәүләт именлеге органдары эшмәкәре. Совет разведка һәм контрразведкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, корпус комиссары (1935). «Халыҡ дошманы». 1937 йылда атып үлтерелә.
Балалыҡ һәм үҫмер йылдары
Артур Христианович Артузов 1891 йылдың 18 февралендә Тверь губернаһының Кашинский өйәҙе Устинов швейцар сыр бешереүсеһе Христиан Фраучи (милләте буйынса итальян) ғаиләһендә тыуған, улар төрлө урында эшләп, рәсәй ҡалаларында сыр эшкәртеү менән шөғөлләнә. Артур Артузовтың әсәһе, Августа Августовна Фраучи (ҡыҙ фамилияһы Дидрикиль), эстон һәм латыш тамырҙарына эйә булған, ә уның ҡартатайҙарының береһе шотланд була. Йәштәр Рәсәйҙә танышалар һәм өйләнешәләр. Фраучи ғаиләһендә алты бала тәрбиәләнә, Артур өлкәне була.
Артузов бала саҡтан Фраучиҙар йортонда йыш ҡунаҡ булған революционер-большевик Михаил Кедров һәм Николай Подвойский менән таныш була. Улар әсәһенең һеңлеләренә өйләнгән була. 1906 йылдан Артузов легаль булмаған әҙәбиәт таратыуҙа ҡатнаша.
1909 йылдың майында Новгород классик ирҙәр гимназияһын алтын миҙал менән тамамлай һәм Петроград политехник институтының металлургия бүлегенә уҡырға инә һәм 1917 йылдың февралендә уны отличие менән тамамлағандан һуң, профессор Владимир Грум-Гржимайлоның Металлургия бюроһында инженер-проектлаусы булып эшләй.
Именлек органдарында
1917 йылдың авгусында, Түбәнге Тагилға командировкаға барып ҡайтҡандан һуң, инженер-проектлаусы һөнәрен ҡалдырырға ҡарар ҡабул һәм 1917 йылдың декабренә тиклем Армия һәм флотҡа демобилизациялау идаралығында эшләй. 1917 йылдың декабрендә РСДРП(б) сафына инә. 1917 йылдың декабренән 1918 йылдың мартына тиклем ревизия комиссияһы секретары менән эшләү буйынса буйынса айында Вологдала һәм Архангельскиҙа РСФСР Хәрби Эштәр Халыҡ комиссариатының Ревизия комиссияһында сәркәтип, ә 1918 йылдың мартынан авгусына тиклем Төньяҡ фронтта саҡырылыусыларҙың партизан отряды начальнигы. Артабан эҙмә-эҙлекле Мәскәү хәрби округының хәрби-таныштырыу военно-осведомительный бюроһы һәм Реввоенсоветтың Хәрби контроле әүҙем часы начальнигы вазифаһын биләй.
1921 йылдың 18 июлендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы А. Х. Артузов Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Артузов 1922 йылдың июлендә ГПУ/ОГПУ-ның нда яңы төҙөлгән начальнигы итеп тәғәйенләнә. Контрразведка бүлеген етәкләп, Артузов «Трест» һәм «Синдикат-2» эре операциялары, шулай уҡ бер нисә тиҫтә башҡа аҙ билдәле операциялар етәксеһе була. 1922—1927 йылдарҙа дауам иткән «Трест», операцияһы барышында СССР территорияһында аҡ эмигранттар берекмәһенең ҡоротҡос-разведка эшмәкәрлеге тулыһынса сикләнә. «Синдикат-2» операцияһы һөҙөмтәһендә, «Тыуған илде һәм азатлыҡты яҡлау халыҡ союзы» советтарға ҡаршы эмигрант ойошмаһы етәксеһе Борис Савинков ҡулға алына. 1925 йылда Сидней Рейлиҙы. ҡулға алыу ҙа Артузовтың тағы бер уңышы була. Артузов «Тарантелла» операцияһының инициаторы һәм туранан-тура еренә еткереүсеһе лә була.
1927 йылдың йәйендә Артузов бер ыңғай ОГПУ-ның Йәшерен-оператив идаралығы начальнигы Генрих Григорьевич Ягоданың 2-се ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, ә инде 4 ай үтеүгә, ноябрҙә, ул КРО хеҙмәтенән бушатыла. Берләштерелгән Дәүләт Сәйәси Идаралығының Йәшерен-оператив идаралығында СОУ ОГПУ эшләй.
1930 йылдың 1 ғинуарынан Артузов СССР Берләшкән Дәүләт Сәйәси Идаралығының Беренсе Баш Идаралығы (ИНО ОГПУ) начальнигы урынбаҫары итеп, ә 1931 йылдың 1 авгусынан — ИНО начальнигы һәм СССР ОГПУ коллегия ағзаһы вазифаһына тәғәйенләнә. Артузов ИНО ОГПУ-һын етәкләгәндә, тиҫтәләрсә хеҙмәткәр һәм йөҙҙәрсә агент йәлеп итеп, тиҫтәләрсә операциялар үткәрелә. Германия йүнәлеше совет разведкаһының мөһим эше булған. Артузов хеҙмәткәрҙәре агентура селтәре совет етәкселегенә власҡа килгән Германия милләтсе-социалистик партияһы эсендә булып ятҡан ваҡиғалар, шулай уҡ ҡайһы бер дәүләт органдары һәм махсус хеҙмәттәре эшмәкәрлеге тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт еткергән. Артузов Берләшкән Дәүләт Сәйәси Идаралығының ОГПУ Сит ил эштәре бүлегендә хеҙмәт иткән осорҙа данлыҡлы легаль булмаған разведчиктар Фёдор Карин, Арнольд Дейч, Теодор Малли, Дмитрий Быстролетов һәм башҡалар совет разведкаһына эшләй.
Артузов 1934 йылдың майында, бер нисә эш башҡарып, Рәсәй Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы штабының IV (разведка) идаралығы начальнигы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. Быға тиклем IV идаралыҡ начальнигы Ян Берзиндың рәсми беренсе урынбаҫары булмай, ә бары тик ярҙамсылары булған. Тәғәйенләнгән сағында Артузов ИНО ОГПУ-ның бер нисә хеҙмәткәрен, (улар араһында иң күренекле тип күрһәтелгәндәре Карин һәм Штейнбрюк, башҡалар араһында Борис Эльман һ. б.) үҙе менән алып килеү хоҡуғы тураһында алдан һөйләшеп ҡуя.
1935 йылдың майында Артузов СССР начальнигы вазифаһынан бушатыла һәм тулыһынса Рәсәй Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Разведка идаралығы штабы эшенә туплана. Колпакиди һәм Прохоров Артузовты бер төркөм хеҙмәткәре менән Разведка Идаралығына күсеүе ИНО ОГПУ-ның көсһөҙләнеүенә алып килә ти. Һәм менән тышҡы сәйәси хәлдәрҙең үҙгәрешен (Германия һәм Польшаның яҡынайыуын, Япония позицияһын), ни өсөн «хәрби разведканың әһәмиәте арта барыуын» шуның менән бәйләй. Артузов етәкселегендә данлыҡлы разведчиктар Шандор Радо, Рихард Зорге, Ян Черняк, Рудольф Гернштадт, Хажи-Үмәр Мамсуров эшләй.
1935 йылдың 21 ноябрендә Артузовҡа корпус комиссары исеме бирелә. 1937 йылдың 11 ғинуарында Артузов Разведка Идаралығы хеҙмәтенән бушатыла һәм СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының архив бүлегенә ғилми хеҙмәткәр вазифаһына тәғәйенләнә. Борис Игнатьевич Гудзь былай хәтерләй: Артузов эштәр өйөлгән өҫтәл һәм ике ултырғыс торған кескәй бүлмәлә ултыра ине, яманһыулап былай тине: «Бына, миңә совет дәүләт именлек органдарының тарихын яҙыу эшен тапшырҙылар. Кәрәкле эш, һәм быны минән дә яҡшыраҡ бер кем дә эшләмәҫ».
Ҡулға алыныуы һәм язаланыуы
1937 йылдың 13 майында хеҙмәт бурысын үтәгәндә Артузов ҡулға алына. Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты НКВД эсендә алдан һүҙ ҡуйышып контрреволюцион емергес эш алып барған ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнә. СССР эске эштәр халыҡ комиссары Николай Ежовтың № 8 июль 1937 йылдың 8 июлендә сығарылған 1138-се Бойороғо менән элекке вазифаһынан һәм, ғөмүмән, хеҙмәтенән бушатыла. 1937 йылдың 21 авгусында "махсус тәртип"тә юғары язаға хөкөм ителә. Шул уҡ көндө язалана.
1956 йылдың 7 мартында үлгәндән һуң аҡлана.
Ғаиләһе
Балалары:
Хәтер
2014 йылдың 19 ноябрендә Санкт-Петербург политехник университеты нда совет разведчигы Артур Артузовҡа мемориаль плита асыу тантанаһы уҙҙы.
Мәҙәниәттә
Артузов Артур совет яҙыусыһы Л. В. Никулиндың чекист «Трест» операцияһы тураһында бәйән иткән «Мёртвая зыбь» романы персонаждарының береһе. 1967 йылда был роман буйынса ҡуйылған «Операция „Трест“» фильмында Артур Христианович ролен Армен Джигарханян, ә Юлиан Семёнов сценарийы буйынса ҡуйылған һәм 1980 йылда экрандарға сыҡҡан ике сериялы «Крах операции „Террор“» тарихи-революцион совет-поляк фильмында — Артём Карапетян уйнай. Василий Кононюктың «Я — меч, я — пламя!» фантастик романында төп геройҙарҙың береһе булып һынландырылған. "Государственная граница" сериалының дүртенсе фильмында Артузов ролен Гирт Яковлев башҡара.
Эсперантсы
Эсперантсы, эсперантист (esperantisto) — яһалма тел эсперантола һөйләшкән йәки был телде башҡаса ҡулланғаныусы кеше. Һүҙҙең бындай мәғәнәһе Булонь декларацияһының (1905) бишенсе параграфында теркәлгән: «Эсперанто телен белгән һәм уны ниндәй маҡсаттан сығып ҡулланыуына ҡарамайынса, был телде файҙаланған һәр кеше үҙен „эсперантсы“ тип атай ала. Ниндәй ҙә булһа эсперанто йәмғиәтендә тороу һәр эсперантсыға тәҡдим ителә, әммә ул мотлаҡ түгел».
Булонь декларацияһы эсперанто-берләшмәләренең бөтәһенә лә билдәле булыуына ҡарамаҫтан, уны эсперантсыларҙың барыһы ла таный тип әйтеп булмай. Мәҫәлән, эсперанто шиғриәте классигы Юлио Баги (1891—1967): «Эсперантист булыу телде белеүҙе генә аңлатмай. Был тәғәйенләнеш. Миссия. Донъяла тик яҡшылыҡҡа ынтылыу. Ысын эсперантсы булып китмәйҙәр, эсперантсы булып тыуалар, телде өйрәнә башлағанға тиклем үк эсперантсы булырға мөмкин», — тип белдерҙе. Эсперанто теленә донъяны үҙгәртеп ҡороу проектының ғәҙеллек принциптарына ҡарата мөнәсәбәте эсперантсылар араһында киң таралған.
Эсперанто телендәге беренсе баҫма «La Esperantisto» тип атала («Эсперантистар»; 1889).
Ларюшкина
Ларюшкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси автономиялы округы — Югра биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1808/26 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
3-сө Маҡан
3- сө Маҡан — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға Маҡан йылғаһының һул ярына тамағынан 8,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200293
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Урал казак ғәскәре
Урал казактары (уралец) йәки Урал казак ғәскәре (1775 йылға тиклем һәм 1917 йылдан һуң — Яйыҡ казак ғәскәре) — Рәсәй империяһындағы казактарҙың бер төркөмө. Урал өлкәнең көнбайышында (хәҙерге Ҡаҙағстандың төньяҡ-көнбайыш өлкәләрендә, һәм Ырымбур өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө), Урал (1775 йылға тиклем Яйыҡ) йылғаһының урта һәм түбәнге ағымы буйлап урынлашҡан. Ғәскәр старшинлығы — 1591 йылдың 9 июленән, Яйыҡ казактарының Шамхал Тарковскийға ҡаршы Батша ғәскәре походында ҡатнашҡан осорҙан алып. Хәрби штабы — Уральск (1775 йылға тиклем Яйыҡ ҡаласығы тип атала). Дин буйынса: күпселеге — православие христиандары, әммә араларында старообрядсылар ҙа, мосолмандар (8 % тиклем) һәм буддистар (ламаистар) (1,5 %) ҙа була. Ғәскәри байрам, ғәскәри круг — 8 (яңы стиль буйынса 21) ноябрь, Изге Архангел Михаил көнөндә үткәрелә. 1721 йылдан алып — Хәрби коллегияһы, 1744 йылдан — Ырымбур хәрби губернаторы, 1882 йылдан Ҡаҙан хәрби округы командующийы ҡарамағында була. 1775 йылдан һуң Урал казак ғәскәре тип үҙгәртелә. 1816 йылдан алып Айырым Ырымбур корпусы составына инә.
Символикаһы
Урал казактарының полк байраҡтарының береһе (1883 йылғы) ал ҡыҙыл ҡаймалы һәм Архистратиг Михаил һурәте төшөрөлгән ҡуйы күк төҫтәге туҡыманан ғибәрәт. Байраҡтарҙың береһе Австралияға алып сығыла һәм XXI быуатта Рәсәйгә кире ҡайтарыла (Ырымбурға). Яйыҡ казактары күк төҫтәге мундир һәм фуражкалар кейәләр, тирәҫтәре һәм лампастары ал ҡыҙыл төҫтә була.
Боронғо тарихы
1584 йылда бер нисә йөҙ Дон һәм Волга буйы казактары Яйыҡ йылғаһы буйынан Нуғай Урҙаһының ерҙәрен баҫып алалар. Етәкселәр араһында Матвей Мещеряк һәм атаман Барабош исемдәре телгә алына. Башҡа бер версия буйынса Яйыҡ казактарының тарихы йөҙ йыл элек башланған һәм ул Дон һәм атаман Гугня менән бәйле. Ул тирәлә Алтын Урҙанан айырылып ҡалған һәм шул уҡ Яйыҡ буйҙарында мал аҫырау өсөн киң йәйләүҙәр эҙләгән ҡайһы бер татар ғаиләләре лә көн күрә. Башта был ике ҡәүем бер-береһе менән дошманлаша, әммә һуңынан аралар йомшара, казактар татар улустарынан кәләшлеккә ҡыҙҙар ала башлай. Шиғри риүәйәт һаҡланып ҡалған: буйҙаҡ тормошҡа күнеккән казактар яңы тыуған сабыйҙарҙы үлтергәндәр, ә ҡатындарын, яңы походҡа киткән саҡта, ташлап китер булғандар. Атаман Гугня беренсе булып ҡанһыҙ законға ҡаршы сыға һәм казактар унан үрнәк алып, ғаилә тормошона күнегә башлай. Легенданың реаль нигеҙе булыуы мөмкин, сөнки казактар XIX быуатҡа тиклем сиркәүҙәрҙә Гугниха әбейе иҫтәлегенә шәм ҡуялар. Казактар күрше ҡәбиләләрҙең ерҙәрен баҫып алып көн күрә, уларҙан үс алырға теләүсе ҡәбиләләр менән әленән-әле алышырға тура килә, шуға күрә казактар ҡурсалаусы эҙләп, Михаил Федоровичтың батшалығы осоронда Мәскәүгә делегация ебәрәләр. Батшаға казактарҙың Яйыҡ буйҙарын баҫып алыуы бик мөһим булып күренә. Батша уларға Яйыҡ йылғаһының инешенән үренә тиклем ерҙәргә грамота бирә һәм кеше һанын арттырырға рөхсәт итә. Казактарҙың һаны көндән-көн арта бара, улар Каспий диңгеҙе аша Дон казактары менән ҡушылып, фарсы сауҙа судноларын ҡыйрата, диңгеҙ буйы ауылдарын талай, ҡаршы төшкәндәрҙе аяуһыҙ үлтерә. Шаһ батшаға мөрәжәғәт иткәндән һуң Мәскәүҙән Донға һәм Яйыҡҡа өгөт-нәсихәтле грамоталар ебәрелә. Казактар Түбәнге Новгород аша Мәскәүгә батшаға ғәйептәрен танып киләләр. Уларҙы Польшаға һәм Рига тирәһенә ебәрәләр, ә уларҙың урынына Яйыҡҡа стрелецтарҙы алып киләләр, һуңғараҡ улар казактарға ҡушылып бер ҡәбилә булып китә.
Стенька Разин Яйыҡ казактарҙың ултыраҡтарын баҫып ала, стрелецтар үлтерелеп бөтә. Казактар балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнәләр, тоҙ сығаралар. Ғәскәр Яйыҡ ҡаласығында йыйыла торған кругка буйһона. Бөтә казактар ҙа үҙ биләмәләренә хужа булалар һәм атаман-старшиналарҙы һайлап ҡуялар. 1591 йылдан алып урыҫ хөкүмәте Яйыҡ казактарын баҫып алынған көньяҡ-көнсығыш сиктәрендә хәрби колонизациялау һағында тоталар, уларға баштараҡ ҡасаҡтарҙы ла үҙ араһына алырға рөхсәт ителә (1891 йылда Мәскәү батшаһына хеҙмәт итеүҙең 300 йыллығы билдәләнә. Ошо уңай менән Христос Спаситель сиркәүһенә нигеҙ һалына). 1632 йылда Яйыҡ казактарының беренсе иҫәп алыуы үткәрелә, ул саҡта уларҙың һаны яҡынса 900 йән эйәһе була. Артабан Көньяҡ Уралға колонизациялау өсөн башҡа төрлө урыҫ булмаған халыҡ та ағыла башлай, араларында бигерәк тә Төньяҡ һуғыш осорондағы швед әсирҙәре төркөмө айырылып тора.
Яйыҡ казактары 1717 йылда кенәз Бекович-Черкасскийҙың Хиуа походында ҡатнаша, походта бик күптәр һәләк була (1723 йылғы иҫәп алыу буйынса 5000 кешенән 1500 кешенең яу яланында ятып ҡалыуы билдәле).
1718 йылда хөкүмәт атаманды һәм уның ярҙамсыһын тәғәйенләй; казактарҙың бер өлөшө ҡасаҡ итеп иғлан ителә һәм улар элекке йәшәгән урындарына ҡайтарылырға тейеш була. 1720 йылда Яйыҡ казактары араһында боларыштар башлана, казактар батша указына буйһонорға теләмәй һәм атаманды тәғәйенләп ҡуйыуға ҡаршы сығалар. 1723 йылда болалар баҫтырыла, етәкселәре язалана, атамандарҙы һәм старшиналарҙы һайлау бөтөрөлә, ғәскәр старшина һәм ғәскәр яҡлыларға бүленә, старшиналылар — хөкүмәт яҡлы була, икенселәре элекке һайлауҙы ҡайтарыуҙы талап итә.
1748 йылда ғәскәрҙең даими ойошмаһы (штаты) булдырыла, ғәскәр 7 полкка бүленә; ғәскәри круг тулыһынса үҙенең әһәмиәтен юғалта.
Пугачев ихтилалы
Яңы тәртип менән ризаһыҙлыҡ 1772 йылғы Яйыҡ казак ихтилалының ҡабыныуына һәм һуңғараҡ Яйыҡ казактарының 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышыда ҡатнашыуына сәбәпсе була. 1772 йылдың ғинуарында Яйыҡ ҡаласығына отряд менән генерал-майор фон Траубенберг һәм гвардия капитаны Дурново киләләр. Казактарҙың төрлө даулашыуҙарын һәм яҙыҡлыҡтарын тикшергәндән һуң фон Траубенберг ундай мөғәмәләгә өйрәнмәгән казактарҙы ҡайыш менән ярыуҙан да тартынмай. Казактарҙың нәфрәте сиктәренән сыға, бола башлана, хөкүмәт отрядын һәм Траубенбергтың үҙе ысын мәғәнәһендә тураҡлана, генералды яҡларға маташҡан ғәскәри атаман Тамбовцевҡа ла өлөш төшә.
1773 йылда башланған ихтилал алдағыһының дауамы ғына була, сөнки батша хөкүмәте репрессиялары менән халыҡтың ризаһыҙлығын тыйып торһа ла, беренсе яй сығыу менән ул ысын һуғышҡа әйләнә, уның барышында ихтилалға башҡорттар, ҡаҙаҡтар һәм бөтә Рәсәй киңлегендәге крәҫтиәндәр ҡушыла. Ғәскәрҙә Екатерина II үлтермәгән «батша Петр Федорович» йәшеренгәне тураһында имеш-мимештәр 1773 йылдың яҙында уҡ тарала. Әлбиттә, яҡындан Пугачевты күргән казактар ысынын белгән, әммә сығышҡа әҙер булған казактарға был Пугачевтың килеп сығыуы уңайлы сәбәп кенә була. Поход 1773 йылдың 17 сентябрендә башлана, Бударин форпосынан (Көнбайыш Ҡаҙағстандың Бударин ҡалаһы) Яйыҡ ҡаласығына табан яҡынса 200 кеше юллана, улар ҡаланы яулап ала алмай, шулай ҙа ихтилалсылар яғына казактарҙың бер өлөшө күсә. «Амператор Петр» яҡлы булған казактар Пугачевтың төп хәрби көсө булараҡ уның менән бергә бер нисә еңеүгә өлгәшәләр, Ырымбурға китешләй улар Рассыпной, Нижнеозерный, Татищев ҡәлғәләрен, бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ — Чернореченск ҡәлғәһен, артабан — Ҡарғалы (Сәйет) биҫтәһен һәм Һаҡмар ҡаласығын баҫып алалар, ярты йыл дауамында Ырымбурҙы ҡамауҙа ҡатнашалар, был ваҡытта самозванецтың армияһы крәҫтиән отрядтары, Урал заводтары эшселәре, башҡорттар, ҡаҙаҡтар, ҡалмыҡтар, татарҙар иҫәбенә артҡандан -арта бара. Ноябрь айында казактар Овчинников һәм Зарубин-Чика етәкселегендә генерал-майор Карҙың экспедицияһының тар-мар итә. Ошо уҡ ваҡытта Яйыҡ ҡаласығында атаман М. П. Толкачёв командованиеһы аҫтында Архангел Михаил соборы ҡәлғәһенең ҡамау башлана. 1774 йылдың ғинуар аҙағында бында атаман А. А. Овчинников отряды килә, уның артынан — Пугачёв үҙе. 20 ғинуарҙағы уңышһыҙ һөжүмдән һуң Пугачев үҙенең ғәскәреянына, Ырымбурға, китә. Ғинуар аҙағында Пугачев ҡабаттан Яйыҡ ҡаласығына килә. Казактар уны, ғәскәргә нығыраҡ бәйләү маҡсатында, йәш казак ҡыҙы Устинья Кузнецоваға өйләндерәләр, туйҙан һуң Пугачев элекке ғәскәри атаман А. Н. Бородиндың йортонда урынлаша. Пугачёв ғәскәри кругты йыя, кругта ғәскәри атаман вазифаһына Н. А. Каргинды, ә старшиналар итеп А. П. Перфильевты һәм И. А. Фофановты һайлайҙар. Ошо уҡ айҙа атаман Овчинников Яйыҡ йылғаһы тамағына, Гурьев ҡаласығына, поход эшләй, уның кремлен яулай, бай трофейҙар алып, урындағы казактар иҫәбенә отрядты тулыландыра һәм Яйыҡ ҡаласығына ҡабаттан ҡайта. 1774 йылдың мартында Татищев ҡәлғәһе янында генерал П. М. Голицын ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата, Пугачёв Бәрҙе биҫтәһенә сигенә, ҡәлғәлә ҡалған Овчинников сигенеүҙе ҡаплап тора, боеприпастары бөткәс, 300 казак менән дошман ғәскәрен йырып үтеп, Нижнеозерный ҡәлғәһенә сигенә. 1774 йылдың апрель уртаһында Овчинников, Перфильев һәм Дехтярев етәкселегендәге казактар, Яйыҡ ҡаласығынан генерал П. Д. Мансуров бригадаһына ҡаршы сыға, әммә алыш уңышһыҙ була. Овчинников ҡалған казак отрядтары менән Магнит ҡәлғәһенә табан китә һәм унда Пугачев менән осраша. Михельсон ғәскәренең эҙәрлекләүенән ҡасып, Пугачев ғәскәре Урал, Кама алды, Волга буйы, Башҡортостан аша үтә, юл ыңғайы Ҡаҙан, Һарытау, Камышин ҡалаларын яулайҙар. Ғәскәрҙә халыҡ һаны бер кәмей, бер арта.
Екатерина Бөйөк Төркиә сиктәренән Суворов етәкселегендәге ғәскәрҙәрҙе Яйыҡҡа ебәрә, казактар бер-бер артлы еңелеүҙәргә дусар була. Казактарҙың башлыҡтары Пугачевты тотоп хөкүмәткә тапшырырға ҡарар сығара. Үҙән йылғалары араһында улар Пугачевты хөкүмәт ғәскәрҙәренә бирәләр. Суворов шәхсән үҙе «батшанан» һорау ала һәм Мәскәүгә тиклем оҙатып бара. Яйыҡ казактары араһынан Пугачевтың иң яҡын көрәштәштәре Пугачев менән бергә язалана. Ихтилалды баҫтырғандан һуң, 1775 йылда, Екатерина II боланы оноттороу маҡсатында Яйыҡ казак ғәскәренә — Урал казак ғәскәре, Яйыҡ ҡаласығына — Уральск яңы исемдәр биреү тураһында указға ҡул ҡуя. Ошо ваҡыттан ғәскәр үҙенең автономлығын юғалта.
Урал казак ғәскәре
Урал казаклығының башлығы итеп наказлы атаман һәм ғәсҡәри идаралыҡ билдәләнә. 1782 йылдан Әстерхан һәм Ырымбур генерал-губернаторы ҡарамағында була. 1868 йылла «Ваҡытлы положение» индерелә, яңы положение буйынса Урал казак ғәскәре артабан яңы ойошторолған Урал өлкәһенең генерал-губернаторына (наказлы атаман) буйһона башлай. Урал казак ғәскәренең территорияһы 7,06 млн га тәшкил итә һәм 3 бүлеккә бүленә (Урал, Лбищенск һәм Гурьев). 480 тораҡ пункттарында (30 станица) 166,4 мең кеше. Урал казак ғәскәренә төрлө халыҡ вәкилдәре инә: башҡорттар, ҡалмыҡтар, урыҫтар һәм татарҙар. 480 тораҡ пункттарында (30 станица) 1723 йылда — 3 мең, 1803 йылда — 29 мең, 1881—116, 1916 йылда 166 мең кеше иҫәптә тора.
1832—1867 йылдарҙа Ырғыҙ-Кәмәлек (көньяҡ-көнбайыш) башҡорттары Урал казак ғәскәренең башҡорт бүлеген тәшкил итәләр. 1723 ғәскәр составында 49 башҡорт булһа, 1747 йылда — 292, 1862 йылда 6095 башҡорт була. 1737 йылда Яйыҡ казактары Яйыҡ йылғаһының үрге ағымында Илецк ҡаласығына нигеҙ һалалар. Илецк казактары Һамар тирәһенән Илек йылғаһына 1735 йылда күсерелгән старообрядсы казактарҙың ҡалдыҡтары була; Илецк казактарының дүрт станицаһы Урал казак ғәскәренең беренсе полк бүлегенә ҡарай, әммә электәр бында йәшәгән казактар уларҙы ситләтә, сөнки улар урыҫ хакимиәте ҡарары буйынса Урал бассейнына күсерелгән булған; Илецк станицалары ғәскәри общинаға алынмай һәм Түбәнге Урал йәмәғәт балыҡсылығында ҡатнашыу хоҡуғынан мәхрүм ителә. Ғәскәрҙә 19 йәштән 41 йәшкә тиклем хеҙмәт иткәндәр. Һуғыш ваҡытында ғәскәрҙә 9 атлы полк, 10 йөҙлөк, артиллерия батареяһы, 2 команда ҡатнашһа, тыныс ваҡытта ғәскәрҙә 3 атлы полк (16 йөҙлөк), эскадрон, Лейб-гвардия берләштерелгән казак полкында бер йөҙлөк һәм 2 команда (барыһы 2973 кеше) була, шулай уҡ ғәскәргә Мәскәү, Түбәнге Новгород, Ҡаҙан һәм башҡа ҡалаларҙа полиция хеҙмәтен үтәү бурысы йөкмәтелә. Рәсәй империяһының башҡа казактары араһында Урал казактары тышҡы ҡиәфәте менән айырылған — уларҙың күбеһе һаҡал йөрөткән. Ҡоралдан — мылтыҡтар, пистолеттар, ҡылыстар, һөңгөләр ҡулланылған.
Ихтилалдарҙы баҫтырыу
Урал казак ғәскәре 1662 — 1664 йылғы Башҡорт ихтилалын, 1701 — 1711 йылғы Башҡорт ихтилалын, 1755 — 1756 Башҡорт ихтилалын, 1830—1831 йылғы Поляк ихтилалын (1 полк), 1835 йылғы Ихтилалды, 1844 йылғы ҡаҙаҡ ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша.
Һуғыштарҙа ҡатнашыу
Урал казак ғәскәре Рәсәй алып барған барлыҡ һуғыштарҙа тиерлек ҡатнаша: 1591 йылғы Кавказ походында, 1695 һәм 1696 йылдарҙағы Азов походтарында, 1700—1721 йыдарҙағы Төньяҡ һуғышында, 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында, 1788—1790 йылдарҙағы Рәсәй—Швеция һуғышында, 1806—1812 йылдарҙағы Рәсәй — Төркиә һуғышында (2 полк), 1808—1809 йылғы Рәсәй — Швеция һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында (2 полк) һәм Рус армияһының 1813—1814 йылдарҙағы сит ил походтарында (4 полк), 1828—1829 йылғы Рәсәй — Төркиә һуғышында (1 полк), 1839—1840 йылдарҙағы Хиуа походында (2 полк), 1852 һәм 1853 Коканд походтарында, 1853 — 1856 йылғы Ҡырым һуғышында (2 полк), 1860−1876 йылдарҙағы Төркөстан походтарында, 1877—1878 йылғы Рәсәй — Төркиә һуғышында (1 йөҙлөк), 1880 йылғы Әхәл — Текин экспедицияһында, 1904—1905 йылғы Рус-япон һуғышында (2 полк), 1914—1918 йылғы Беренсе донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында.
Беренсе донъя һуғышы
Беренсе донъя һуғышы осоронда ғәскәр 9 атлы полк (50 йөҙлөк), артиллерия батареяһы, гвардия йөҙлөгө, 2 команды (барыһы 1917 йылға ҡарата 13 меңдән ашыу кеше) менән ҡатнаша.Ҡаһарманлыҡтары өсөн 5378 Урал казактары Георгий тәреләре һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Октябрь революцияһынан һуң Урал казактарын, башҡа Рәсәй казак ғәскәрҙәрен кеүек, фажиғәле яҙмыш көтә. Баштараҡ казактар большевиктарға һәм уларҙың дошмандарына ҡарата нейтраль позиция һаҡларйҙар, казактар үҙҙәренең эске тәртиптәрен һаҡларға тырышалар, әммә асыҡтан-асыҡ большевиктарға ҡаршылыҡ күрһәтмәйҙәр, бигерәк тә фронтовиктар, тәүге тарҡау болаларҙың башында дин һәм боронғолоҡ яҡлы булған ҡарттар торалар.
Граждандар һуғышы
Яңы власть нығынған һайын, казактар араһында ҡаршылашыу көсәйә бара. Илдә Граждандар һуғышы башлана. 1918 йылдың мартында казактар үҙҙәренең биләмәләрендә большевистик ревкомдарын тарҡаталар һәм ихтилалды баҫтырыу өсөн ебәрелгән карателдәр отрядтарын ҡыйраталар. 1919 йылда Урал йылғаһының түбәнге ағымында ғәскәр үҙҙәренең атаманын — Гурьев ҡалаһының Гурьев станицаһы казагы генерал-лейтенант В. С. Толстовты һайлай. Яңы атаман етәкселегендә казактар Колчак командованиеһы аҫтындағы ғәскәрҙең составына ингән Урал армияһының нигеҙен тәшкил итәләр. Әлеге ваҡиғаларҙың эпизодтары легендар совет «Чапаев» фильмында һәм Д. А. Фурмановтың ошо уҡ исемле китабында тасуирлана. Лбищенский станицаһында 25-се уҡсылар (буласаҡ Чапаев) дивизияһы штабының ҡыйратылыуы ғәскәрҙең аҙаҡҡы уңышлы алышы була. Артабан — еңелеүҙәр артынан еңелеүҙәр, ғәскәрҙең ҡалдыҡтары Урал буйлап Каспий диңгеҙенә сигенәләр. 1920 йылдың ғинуарында ҡыҙылдар Гурьевты яулап алғандан һуң Толстов етәкселегендә Урал армияһының ҡалдыҡтары артабан Кавказға, Деникинға ҡушылыр өсөн, Форт-Александровскийға бик ауыр юлды үтәләр. Ҡышҡы һыуыҡта боҙло сүл аша үтеү ҙур юғалтыуҙарға килтерә: 15 меңлек отрядтан бары тик 2 мең туңған һәм ас казактар барып етә, әммә был ваҡытҡа Рәсәйҙең көньяғында аҡтар хәрәкәте һәләкәткә осрай һәм әлеге поход бер ниндәй һөҙөмтәгә килтермәй.
Атаман Толстов етәкселегендәге 214 кешелек отряд (бер нисә генерал, офицер, казактар, ғаилә ағзалары) 1920 йылдың 4 апрелендә Иранға эмиграцияға китәләр, Урал армияһы ғәмәлдән сыға, ә Урал казак ғәскәре бөтөрөлә. Александровск фортынан Персияға походы тураһында В. С. Толстовтың «От красных лап в неизвестную даль» (Уралецтарҙың походы) китабында ентекле күрһәтелә, китап 1921 йылда Константинополь ҡалаһында беренсе тапҡыр нәшер ителә. 2007 йыл]да [[Уральск ҡалаһының «Оптима» нәшриәтендә ҡабаттан баҫтырыла.
1930-сы йылдарҙа тыуған яҡтарында ҡалған йәки ҡайтҡан казактар большевистик репрессияларына дусар булалар. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Сталин тергеҙгән Дон, Кубань йәки Терек ғәскәрҙәренең частарынан айырмалы рәүештә Урал ғәскәре ҡабаттан тергеҙелмәй.
Хәҙерге заман
1990 йылдың 24 февралендә Уральск ҡалаһында казак кругы үткәрелә, уның делегаттары 30 мартта «Урал ҡала казак тарихи-мәҙәни йәмғиәтен» теркәүгә өлгәшәләр. Яңыртылған казаклыҡтың беренсе етәксеһе итеп Ю. Баев һайлана. 1990 йылдың июнендә үк Мәскәүҙә үткән казактар Союзының беренсе ойоштороу кругына Урал казактары делегацияһы халыҡ депутаттарына Урал өлкәһенең бер өлөшөн Рәсәй менән ҡушыу тураһында мөрәжәғәт алып килә. 1991 йылдың 13-15 сентәбрендә Урал казактарының Урыҫ хөкүмәтенә тоғро хеҙмәт итеүенең 400-йыллығын билдәләгән байрам уҙғаралар. Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстандың властары Урал казаклығының тергеҙелеүенә ҡаршы сыҡтылар. 1996 йылдың 27 ғинуарында Урал казак ғәскәренең тергеҙелеүе тураһында иғлан ителә войска, атаманы — С. Иртикеев. Урал (Яйыҡ) казак общинаһы раҫлана. 1997 йылда Казактар Союзында тарҡаулыҡ барлыҡҡа килә. Ырымбур өлкәһенең Ташлы һәм Илецк райондарының казактары Казактар Союзы составында үҙҙәренең ойошмаһын булдыралар.
Һаны
1825 йылдың башына Урал казак ғәскәрендә 28 226 кеше иҫәпләнә (ҡатын-ҡыҙ менән бергә). 1900 йылдың башына Урал казактарының (ғаилә ағзалары менән бергә) дөйөм һаны 123 меңдән ашыу кеше тәшкил итә
Территориаль урынлашыуы
1-се Урал хәрби бүлек (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләре)
2-се Лбищенск хәрби бүлек (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләре)
3-сө Гурьев хәрби бүлек (Атырау өлкәһе)
Аҙан (мәсет, Сызрань)
Тарихы
«Аҙан» мәсетенә 2001 йылда нигеҙ һалына һәм күп йыллыҡ төҙөлөштән һуң  2006 йылдың   1 декабрендә асыла. Мәсет диндарҙар аҡсаһына төҙөлә, шул уҡ ваҡытта төҙөлөшкә Сызрань ҡалаһының сәнәғәт предприятиелары ҙур өлөш индерә:  «Пластик» заводы (манара төҙөй) һәм ГК «Криста», «Тяжмаш», СНПЗ, «Нефтемаш». Мәсет бинаһы 400-гә тиклем кешене һыйҙыра ала. Манараның бейеклеге 27 метр тәшкил итә. Мәсеттә намаҙ уҡыу залынан тыш ҡатын-ҡыҙҙар өсөн намаҙ уҡыу бүлмәһе һәм балаларҙың йәкшәмбе мәктәбе өсөн уҡыу класы бар. Мәсет проектының авторы булып Шафеев Әнүәр сығыш яһай.
Мәсет асыу тантанаһында Рәсәйҙең  юғары мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин ҡатнаша.
Мәсет бөгөн
Аҙан мәсете эшләп тора: унда дини  хеҙмәттәр башҡарыла, ислам нигеҙҙәрен уҡытыу буйынса йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Мәсеттә төрлө мосолман халыҡтары араһында дуҫлыҡты нығытыуға йүнәлтелгән мосолман диаспораһы вәкилдәре араһында осрашыуҙар үтә. 2006 йылдан мәсеттең имамы булып хәҙрәт Ибраһимов   Фәрит тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кульмоста
Кульмоста — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бөйөндө йылғаһының һул ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гибихенштайн һарайы
Тарихы
900 һәм 1000 йылдар араһында төҙөлгән бина Зале йылғаһындағы иң боронғо төҙөлөш тип баһалана. Иртә Урта быуатта Гибихенштайндағы беренсе замоктан бер нәмә лә тиерлек ҡалмаһа ла, ул Магдебург епископлығы өсөн генә түгел, ә империя сәйәсәтендә лә стратегик әһәмиәткә эйә була. 981 йылда бында епископтар Адальберт Магдебургский, 1012 йылда Тагино һәм Вальтард һуңғы көндәрен үткәрә. Германия королдәренә һәм императорҙарына замок юғары дворянлыҡ вәкилдәре: 1004 йылда Генрих Швайнфуртский, 1014—1018 йылдарҙа Адальберт Эсте, 1027—1029 йылдарҙа Эрнст Швабский, 1045—1046 йылдарҙа Готфрид Лотарингский һәм 1085 йылда Людвиг Шауэнбургский өсөн төрмә булараҡ хеҙмәт итә. 1064 йылда бында император Генрих IV туҡтала, ә 1157 йылда Фридрих Барбаросса кенәздәр йыйылышын үткәрә.
XII быуаттың икенсе яртыһында епископ ВихманЗеебург-Кверфуртский (Wichmann von Seeburg-QuerfurtSeeburg von Wichmann-Querfurt, 1116—1192 тирәһе), Веттиндарҙың яҡын туғаны идара иткәндә һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Тап шул ваҡытта Үрге замоктың төп өлөшө: оборона диуарҙары, надвратная, көньяҡ һәм төньяҡ башнялар, репрезентатив капелла, шундай атамалағы палас, йәғни торлаҡ йорт төҙөлә.
1215 йылда — Вельфтар һәм Штауфендар араһында герман тәхете өсөн көрәш барышында — Гибихенштайн Фридрих II ҡамауында ҡала, сөнки шул ваҡытта идара иткән епископ Альбрехт Кефернбургский (Albrecht I. von KäfernburgI von Käfernburg Albrecht) Оттон IV яҡлы була.
1260 йылдарҙа Рупрехт Кверфуртский (Ruprecht von QuerfurtQuerfurt Ruprecht von, †1266) осоронда замок реставрациялана, һәм быуат үткәндән һуң Дитрих Кагельвита (Dietrich KagelwitDietrich Kagelwit, 1300—1367 тирәһе) идара иткәндә готика стилендә үҙгәртеп ҡорола.
1382 йылдан Гибихенштайн замогы магденбург архиепископтарының төп резиденцияһы һәм күберәк бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылған Һалле ҡала советы менән ҡаршылыҡ аренаһы булып тора.
1445 −1464 йылдар араһында, епископ Гюнтер II (Günther II. von SchwarzburgII Günther. Schwarzburg von, 1382—1445 тирәһе) һәм Фридрих III (Friedrich III. von BeichlingenFriedrich III. Beichlingen von, 1427—1464 тирәһе) идара иткән ваҡытта, замок ултырған ҡая битләүендә ихатаның нығытмаһы ролен үтәгән һәм оборона диуары менән уратып алынған башнялы, соҡорло һәм ҡаралтыларҙан торған Түбәнге замок төҙөлә.
Утыҙ йыллыҡ һуғышта шведтар тарафынан баҫып алынған замок янғын ҡорбанына әүерелә, Үрге замоктың барлыҡ ҡоролмалары ла тиерлек юҡҡа сыға һәм ошо ваҡыттан ул ташландыҡ хәлдә була.
1921 йылда Гибихенштайн замогы ҡала милкенә күсә һәм киләһе йылдан Түбәнге замок территорияһында Һөнәрселек училищеһы, хәҙерге сәнғәт һәм дизайн Юғары мәктәбе (Burg Giebichenstein Kunsthochschule HalleBurg Kunsthochschule Giebichenstein Halle, ингл. Burg Giebichenstein and art Design of Halle University) урынлаша.
Леоновская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Углич ГЭС-ына тиклем (Углич һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коркина Евдокия Иннокентьевна
Коркина Евдокия Иннокентьевна (17 декабрь 1917 йыл — 10 июнь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-тюркологы, фән һәм дәүләт эшмәкәре. 1963—1984 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Яҡутия филиалы Тел, әҙәбиәт һәм тарих институты директоры. Филология фәндәре докторы (1970), профессор (1985). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972), СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең атҡаҙанған ветераны (1982). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биография
Евдокия Иннокентьевна Коркина Яҡут өлкәһе Чурапчинский улусы Кытанах наслегендә 1917 йылдың 17 декабрендә тыуған.
Яҡут ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, Яҡут АССР-ы Наркомземының ер төҙөү идаралығында өс йыл эшләй. 1939 йылда Мәскәүгә Н. Г. Чернышевский исемендәге Мәскәү философия, әҙәбиәт, тарих институтына уҡырға китә. Институт 1941 йылдың октябрь айында ябыла. Евдокия Иннокентьевна Яҡут АССР-ына ҡайта һәм 1944 йылға тиклем элекке эшендә эшләй. 1944—1947 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Якутия өлкә комитетында, 1947—1949 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Якутск ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары була. 1949 йылда өлкә партия мәктәбенә уҡырға инә һәм бер үк ваҡытта Яҡут дәүләт педагогия институтының тарих бүлегендә ситтән тороп уҡый (хәҙерге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты), ике уҡыу йортон да отличие менән тамамлай.
Коркина Евдокия 1952—1954 йылдарҙа Яҡут АССР-ы мәғариф министры урынбаҫары булып эшләй. 1954 йылда СССР Фәндәр адемияһының Себер бүлексәһендә «яҡут теле» һөнәре буйынса аспирантурала уҡый. 1960 йылда ул «Формы прошедшего времени в якутском языке» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә лайыҡ була.
Е. И. Коркина яҡут теле грамматикаһы, диалектологияһы һәм лексикография өлкәһендә ҙур белгес була. Ул 100-ҙән ашыу фәнни һәм фәнни-популяр эштәр, шул иҫәптән, дүрт монография: «Наклонение глагола в якутском языке» (1970); «Глагольные лично-отнесенные модальные конструкции» (1979); «Деепричастия в якутском языке» (1985); «Северо-восточная диалектная зона якутского языка» (1992) — яҙа. Шулай уҡ «Яҡут теленең ҙур аңлатмалы һүҙлеген» мөхәррирләүсе һәм төҙөүселәрҙең береһе була.
Якутскиҙа 2009 йылдың 10 июнендә вафат була.
2017 йылда Якутскиҙа «Евдокия Иннокентьевна Коркина: Биографика и интерпретация научного и творческого наследия» Бөтә Рәсәй ғилми уҡыуҙары үткәрелә.
Кесе Быҙаулыҡ
Кесе Быҙаулыҡ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы биләмәләрендә аға. Йылға Быҙаулыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002813
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200281
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Искәндәров
Искәндәров — ғәрәп теленән ингән Искәндәр исеменән алынған фамилия, төрки телле халыҡтарҙа киң таралған. Тәржемәлә батыр, ғәйрәтле кешеләрҙе яҡлаусы тигән мәғәнәләрҙе бирә. Искәндәр Александр исеменең ғәрәпсә әйтелеш формаһы.
-
Геральдика
Гера́льдика (һуңғы дәүер лат. heraldica, heraldus - «һөрән һалыусы» һүҙенән) — гербтарҙы өрәнеү менән шөғөлләнә торған ярҙамсы тарихи фән. Гербтарҙың килеп сығышы, уларҙы танып белеү, төҙөү, ҡабул итеү һәм файҙаланыу ҡағиҙәләре, герб эмблемаларын һүрәтләү алымдары менән шөғөлләнеүсе белемдәр тармағы булараҡ, геральдикаға герольдтар («геральдика» һүҙе уларҙан алына) - һарай церемонияләрын ойоштороусылар нигеҙ һала. Геральдика, фән булараҡ, башлыса, Европала үҫеш ала, әмма Азияла ла герб тамғаларын төҙөү тураһындағы белемдәр таралған була: улар X−XII быуаттарҙа төрки яҙма традицияһында, Алтын Урҙа хандарының ярлыҡау акттарында һәм юлламаларында ҡулланыла.
Ҡайһы бер ғалимдәр европалылар был белемдәрҙе тәре яуҙары ваҡытында үҙләштергән тип һанай. 14 быуатта Европа илдәрендә геральдикуның теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ойошмалар − герольдиялар барлыҡҡа килә. Рәсәйҙә геральдика 17 быуатта ойоша башлай. 1722 йылда Герольдмейстерлыҡ контораһы төҙөлә; һуңынан уның вазифалары Сенаттың Герб бүлексәһенә күсә. 1918 йылда Герб бүлексәһе Петроград тарих архивының гербтар музейы итеп үҙгәртелә. Геральдикуның үҫеше тарих фәненең, айырым алғанда, ярҙамсы тарихи фәндәрҙең үҫешенә бәйле рәүештә бара. Европала беренсе геральдика кафедраһы 1706 йылда Берлинда асыла. Рәсәйҙә геральдика кафедраһы 1726 йылда Петербург Фәндәр академияһы ҡаршыһында ойошторола. Ярҙамсы тарихи фән булараҡ, геральдика материаль культураны, мәҙәниәттә өйрәнгәндә, матди ҡомартҡыларҙың ниндәй даирәгә ҡарауын, осорон, эшләнеү урынын һ.б. детальдәрҙе асыҡлағанда, шулай уҡ яҙма сығанаҡтарҙы барлағанда ҙур әһәмиәткә эйә.
Геральдика археология, нумизматика, сфрагистика һ.б. тарихи фәндәр, айырыуса генеалогия (Шәжәрә) менән тығыҙ бәйләнгән. Хәҙерге ваҡытта геральдика менән шөғөлләнеүсе махсус йәмғиәттәр, үҙәктәр бар. 1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡаршыһында Дәүләт геро́льдияһы (1999 йылдан Геральдика советы) ойошторола, ул хәҙерге Рәсәйҙә геральдика мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның вазифаларына шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттары йәки ерле үҙ идара органдары тарафынан булдырылған рәсми символдар һәм айырымлау билдәләре проекттарын тикшереү ҙә керә.
Бужуй
Бужуй — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Позера
Түбәнге Позёра (Үрге Позёра) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угзеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Аҡылов Фәрит Яныбай улы
Аҡылов Фәрит Яныбай улы (Акилов Фарит Яныбаевич; 9 июнь 1947 йыл) — хеҙмәт ветераны, технолог-тау байыҡтырыусы. 2011—2012 йылдарҙа Гай тау-байыҡтырыу комбинатының байыҡтырыу фабрикаһы начальнигы. СССР‐ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1984).
Биографияһы
Фәрит Яныбай улы Аҡылов 1947 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Ғәлиәхмәт ауылында тыуған. Ауыл 1927 йылда аҫаба башҡорттар ерендә Аҡъюл ауылынан күсенгән кешеләр тарафынан нигеҙләнгән. Ошо ауылда тыуып үҫеп, республикала танылыу яулаған күп шәхестәрҙең береһе ул Фәрит Яныбай улы. Тыуған ауылында мәктәп тамамлағандан һуң Баймаҡ тау-механика техникумында уҡып, 1966 йылда ҡулына диплом алған.
1974 йылдан алып 2010 йылға тиклем (сит илдә эшләү арҡаһында өҙөклөк менән) Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында эшләй: смена мастеры, өлкән мастер була, ә 1982 йылдан алып комплекслы бригада бригадиры вазифаһында.
Беренсе булып камераларының күләме 16 кубометр булған флотомашинаны үҙләштерә, технологик процестар менән идара итеүҙең автоматик системаһын индереүҙә ҡатнаша, технологияны камиллаштырыу йәһәтенән уйлап табыуҙарына патенттар ала.
1990 йылда Фәрит Яныбай улын Монголияға эшкә йүнәлтәләр, унда берлектәге Рәсәй-Монголия «Эрдэнэт» тау-байыҡтырыу комбинатында байыҡтырыу фабрикаһының бүлек начальнигы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.
2002 йылдан тәжрибәле белгесте Учалы байыҡтырыу фабрикаһы начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр, ә 2006 йылда фабриканың төп корпусы етәксеһе дәрәжәһенә эйә була.
2010—2011 йылдарҙа «ИВС» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә (Санкт-Петербург ҡалаһы) берлектәге Урал вәкиллегенең (Учалы ҡалаһы) проект-конструкторлыҡ төркөмө төп инженер-технологы вазифаһын биләй.
2011 йылдың апреленән алып 2012 йылға тиклем Гай тау-байыҡтырыу комбинатының байыҡтырыу фабрикаһы начальнигы булып эшләй.
Герб
Герб (herb, Erbe — мираҫ) — дәүләт, ҡала, ижтимағи төркөмдөң рәсми тамғаһы ; кешене, ҡатламды, ырыуҙы, ҡаланы, һүрәтләгән нәҫелдән нәҫелгә күсеп килә торған эмблема, билдә;  теүәл ҡағиҙәләр нигеҙендә яһалған һәм юғары хакимиәт тарафынан расланган символик (шартлы) һурәт. Гербтар нәҫел һәм ер билдәләренә бүленәләр, дәүләт гербтары айырым төркөмгә керә. Гербтарҙы геральдика фәне өйренә.
Ер йәки дәүләт гербтары, уҙ сиратында, 2 төркөмгә бүленә: ҡасандыр батша һарайына беркетелгән ҡалаларҙың гербтары (уларҙың һүрәттәре өлкә йәки ҡалаларҙың мөһөрҙәренә оҡшатып геральдик формала эшләнә) һәм Герольдия (Герольдмейстерлык контораһы, Герольдия департаменты) тарафынан яһалған һәм раҫланған гербтар. Уларҙағы һүрәт ҡаланың тарихи әһәмиәтенә, унда булып уҙған күренекле ваҡиғаларға, географик һәм иҡтисади урынына нигеҙләнеп яһала.
Гербтар тәре яуҙары ваҡытында Көнбайыш Европала айырым әһәмиәткә эйә була: улар рыцарҙең шәхесен һәм нәҫелен таныҡлай. Гербтарҙы төҙөү, уҡыу һәм аңлатыу менән герольдтар шөғөлләнгән. Гербтарга хоҡуҡ вариҫлыҡ буйынса быуындан-быуынға тапшырылған. Уларҙың һүрәттәре байраҡтарға, мөһөрҙәргә, ҡоралдарға төшөрөлгән, тәңкәләргә һуғылған. Рәсәйгә гербтарҙы ҡулланыу тәртибе Көнбайыш Европанан 17 быуаттың 2-се яртыһында керә. 1722 йылда дворяндар ҡатламы эштәре менән шөғөлләнгән үҙәк дәүләт ойошмаһы - Герольдмейстерлык контораһы (1817 йылға тиклем эшләй) төҙөлә, уның вазифаларына дворян нәҫелдәре өсөн гербтар төҙөү керә. 1797 йылдан император раҫлаған гербтарҙан «Рәсәй империяһы дворян нәҫелдәренең ғөмөми гербовнигы» төҙөлә башлай. 1800 йылда Герольдмейстерлык контораһына Рәсәй ҡалаларының ғөмөми гербовнигын төҙөү бурысы ҡуйыла. 1857 йылдың 10 июнендә Герольдия департаменты ҡаршыһында Герб бүлесәһе ойошторола, уға герольдика ҡағиҙәләре буйынса территорияларҙың гербтарын һәм шәхси гербтарҙы төҙөү йөкләтелә.
Псков
Псков — Рәсәйҙен Псков өлкәһе үҙәге. Великая йылғаға Псков йылғаһы ҡушылған урында ята.
Псков — илден боронғо ҡалаларҙан береһе. Беренсенән 903 год йылда Ваҡытлы йылдар повестә яҙыла.
1348—1510 йылдарҙа Псков республикаһының баш ҡалаһы.
1510 йылдан — Мәскәү дәүләте (артабан Рәсәй) составына Мәскәү кнәзе менән индерелә.
XVIII быуатҡа тиклем ҡала — Европаның һәм илден иң эре ҡалалар араһында торҙо. 1703 йылда Санкт-Петербург тыуыу көндән Псков үҙенең ролен юғалта.
Бөйөк Ватан Һуғышы йылдарҙа ҡала 3 йылға немец ғәскәрҙәре менән окупацияға баҫылған.
2013 ҡалала — 206 154 кеше тора.
Һул Ажарма
Һул Ажарма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ажарма йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сент-Винсент һәм Гренадин
Сент-Винсент һәм Гренадиндар — Кариб диңгеҙендәге бәйһеҙ дәүләт, Милләттәр дуҫлғы өйөшмаһына инә.. Биләмә Сент-Винсент утрауҙарҙарынан тора. Шулай уҡ Гренадиндар төркөмөнөң 32 ваҡ утрауы ла керә. ( архипелагта Кесе Антиль утрауҙары) .
Майҙаны — 389 км². Халҡы — 118 мең кеше ( 2008-ҙә). Баш ҡалаһы — Кингстаун.
Марета-Яха (йылға)
Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ялҡынлы манаралар
«Ялҡынлы манаралар» (Alov qüllələri; Flame Towers) — Әзербайжандағы иң бейек манаралар, улар Баҡы ҡалаһында урынлашҡан. Үҙҙәренеңтышҡы ҡиәфәте менән манаралар өс ялҡын теленә оҡшап торалар.
Проекты
Flame Towers — ул өс бейек бина, унда ҡунаҡхана, фатирҙар һәм офистар урынлашҡан. Ҡоролманың тулы майҙаны 227 мең кв. метрҙы тәшкил итә. Биналарҙы төҙөү 2007 йылдың октябрь айында «DIA Holding» исемле әзербайжан-төрөк компанияһы тарафынан башлана. Башта планлаштырылғанса, биналарҙы төҙөү эшен 2010 йылдың декабренә тамамларға тейеш булалар, әммә һауа шарттарының насар тороуы арҡаһында төҙөлөштө тамамлау мөҙҙәте һуңғараҡ ваҡытҡа кисектерелеп тора. Төҙөлөш компанияһы вәкилдәренең әйтеүҙәренә ҡарағанда, төҙөлөштө ни бары 2012 йылда ғына тамамлау насип була.
Тольятти йәмиғ мәсете
Тольятти йәмиғ мәсете — Диниулов Харис Хәйҙәр улы исемендәге мәсет, ҡаланың Үҙәк районында Ларин урамында урынлашҡан.
Тарихы
Тольятти йәмиғ мәсете төҙөү өсөн ҡала хакимиәте тарафынан 1993 йылда Тольятти ҡалаһының шәхси секторында территория бүлеп бирелә. Мәсет 1994 йылда төҙөлә башлай, ә 1996 йылда уның беренсе сиратын төҙөү тамамлана. Мәсет төҙөүгә аҡһаҡалдар советы рәйесе Диниулов Харис Хәйҙәр улы рухландыра, мәсет уның исеме менән атала. 1997 йылдың февралендә йәмиғ мәсетенең беренсе сиратын асыу тантанаһы була.