cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәлин Венер Йәғәфәр улы
Биографияһы
1964 йылдан алып СССР Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Бөтә Союз үҙәгендә ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1972 йылдан — Новосибирск университетында уҡыта.
1982 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының иҫәп математика институтында өлкән, 1995 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1982—1992 — йылдарҙа Мәскәү физика-техник институтында уҡыта. Институттың фәнни совет ағзаһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1972), доцент.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе
Атмосфера физикаһы, радиация процестары, атмосфераның дөйөм циркуляция моделен үҙләштереү, программаға һалыу һ. б.
Аҡыл
Аҡыл (νοῦς) — кешенең аңлау һәм анализлау һәләте; кешенең фекер йөрөтөү, уйлау һәләте.
Аҡыл термины башҡа мәғәнәлә лә ҡулланылырға мөмкин. Аҡыл ул — кешенең тирә-йүндәге предметтарға, күренештәргә, ваҡиғаларға, процесстарға тейешле анализ яһап, уларға дөрөҫ (тәңгәл) бәйә бирә алыу һәләте. Ошо һәләт булғанда уның эйәһен «аҡыллы» тип атайҙар, теге йәки был ваҡиғаларға, күренештәргә дөрөҫ анализ яһап, уларға дөрөҫ (тәңгәл) бәйә бирә алмаусыларҙы «аҡылһыҙ» тип атайҙар.
«Аҡыл» параметрҙары
Кеше аҡыл системаһының айырмалы һыҙаттарын тәшкил иткән параметрҙарға түбәндәгеләр инә:
Аңда «аҡыл» урыны
Аң процестарында үҙ-үҙеңде күҙәтеү күренештәрҙең өс төп төркөмөн айырып тора:
Өс ағзанан торған бүленеш психологияла башлыса Иммануэль Кант арҡаһында киң таралыу ала. Аҡыл әүҙемлеген уның элементтарында (ҡабул итеү, иғтибар, ассоциациялар, хәтер, аң, фекер) өйрәнергә мөмкин, сөнки улар индивидуаль психологияла берләшкәндәр һәм аҡыл яғынан индивидуаллекте ҡылыҡһырлай.
Аҡыл һәм хәтер
Аҡыл хәтер менән бер түгел, ул белемдәр күләме менән дә тәңгәл түгел. Һәр юғары мәктәп тамамлаған, хәтта һәр ғилми дәрәжә алған кеше лә аҡыл эйәһе тигән һүҙ түгел әле. Аҡыллы, йәғни күренештәргә дөрөҫ анализ яһарға һәләтле кеше, юғары мәктәп бөтөрмәгән дә булырға мөмкин, сөнки һуңғылар араһында дыуамаллы (аҡылһыҙлык сифатындағы) кешеләр ҙә осорай. Аҡыл — кешенең төрлө предметтарға, күренештәргә, процесстарға тейешле анализ яһап, уларга дөрөҫ (тейешле) бәйә бирә алу һәләте, тип әйтһәк тә, ул төрлө формала сағылырға мөмкин. Аҡылдың түбәндәге төрҙәрен айыралар. Концептуаль аҡыл логик, математик һәм лингвистик мәсьәләләрҙе сисеүҙә яҡшы. Социаль аҡыл үҙен йәмғиәттәге проблемуларҙы аңлау, уларҙы сисеү юлдарын таба белеүҙә күрһәтә. Эстетик аҡыл күренештәрҙең сағылыу формаларын асыҡлауҙа, шулай уҡ образлы фекерләүҙә үҙен аса. Техник-технологик аҡыл етештереү өлкәһенә һәм конкрет етештереү эшендә тыуа торған проблемаларҙы хәл итә белеүҙә сағыла. Әлбиттә, килтерелгән классификация тулылыҡҡа дәғүә итмей, ләкин иғтибарҙы уларға йүнәлтеү аҡыл феноменының ҡатлаулы һәм күп ҡырлы феномен икәнлеген күрһәтә ала тип һанарға кәрәк.
Аҡыл һәм иғтибар
Психик эшмәкәрлек барышына йоғонто яһаусы тағы бер мөһим фактор — иғтибар. Ҡабул итеү процестарына йоғонто яһай ҙа инде, уға йүнәлтелгән тәьҫораттарға һиҙгерлегебеҙҙе арттыра. Уның тойоуҙарҙы эшкәртеү процестарындағы роле тағы ла әһәмиәтлерәк. Аңыбыҙҙың мейе ҡабул иткән тәьҫораттар ғына таныһа, был бәйләнеш тә үҙ-ара бәйле, һәм ҡабул итеү аңыбыҙҙа элекке психик тәжрибәнең эҙҙәре генә тергеҙелә. Һәр ҡараш үҫешкән аңда шул тиклем аһәң эҙҙәр таба, унан сыҡҡан идеяларҙың ирекһеҙ ағымы бик күп төрлө һәм ҡайһы саҡта бөтөнләй осраҡлы характер ала.
Һуңғыһы беҙ арығын ваҡытта үҙебеҙҙең ассоциацияларға тулы ирек бирәбеҙ.
Аҡыл һәм арыусанлыҡ
Аҡыл эшмәкәрлегенең барышын билдәләүсе мөһим пункт булып шәхестең «арыусанлығы» тора. Аҡылға зәғифтәрҙә, идиоттарҙа, аҡыллы тормоштоң ҡартлыҡ һөҙөмтәһендә тарҡалыуында был бик ҙур. Күнегеүҙәр тәьҫирендә кәмей барыуы, таныш өлкәләрҙә шөғөлләнгәндә һиҙелмәүе, шул уҡ ваҡытта арыусанлыҡ — һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә — хәтер һәм иғтибар кеүек ҡырҡа индивидуаль характерға эйә һәм аҡыл яғынан индивидуаллек характеристикаһына мөһим билдәләренең береһе булараҡ ингән. Беҙҙә махсус арыусанлыҡтың айырым бер төрө бар: был осраҡтар генийҙы психоз менән тигеҙләүсе теорияһының барлыҡҡа килеүенә килтерә, сөнки гениальность йыш ҡына нерв- һәм психастения менән оҙатылып килә. Тәьҫораттар артыуына һәм һуңғыһында төҙәтмә табыуға ҡарап, был арыусанлыҡ яҡшы шарттарҙа ҙур эш башҡарыу мөмкинлеген дә инҡар итмәй.
Аҡыл һәм ихтыяр
Ғәҙәти психик процестар серияһы (ҡабул итеү, аҡыл эшкәртеүе, ихтыяр реакцияһы) йыш ҡына тулыһынса йә пассив хыяллыҡ йоғонтоһонда эшләнмәй, йәки белем биреү һәүәҫкәр эшмәкәрлекте тәртипкә алмаштырыуы һәм шәхестең аҡыл эшенең ихтыяр акты урынына бойороп рефлексив үтәлеүен ҡуя. Ошонан аҡыл һәм ихтыяр өлкәләрҙең сәйер бүленеүе лә ихтимал.
Ханголава-Яха
Ханголава-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нярмаседа-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Благовар районы
Благовар районы (Благоварский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Языков ауылы. Районда 26009 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 16 кеше.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 42,8 %, татарҙар — 28,3 %, урыҫтар — 21,8 %, украиндар — 2,8 %, башҡа — 4,3 %.
Кесе Тошемка
Кесе Тошемка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Тошемка йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирәкташ
Ирәктәш (Инзерские зубчатки) — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан (Башҡортостан).
Ирәкташ Башҡортостандағы Көньяҡ Урал төбәгенә инә. Башҡортса атамаһы — Ирәкташ — ирәк һүҙенән барлыҡҡа килгән. Ирәк — киртләс, ырғаҡ һымаҡ тигән мәғәнәгә эйә. Тире тарттыра торған ҡулайлама ла шулай атала. Урыҫса атамаһын — Инзерские зубчатки — туристар  Инйәр йылғаһы исеменән тештәр кеүек тырпайып торған ҡаяларына ҡарап биргән. Ҡаялар бер нисә саҡрымға теҙелеп киткән. Белорет районы буйлап Оло Инйәр һәм Тирлән йылғалары араһында төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. . Ул Оло Инйәр йылғаһы һәм  Тирлән ҡасабаһы араһында урынлашҡан. Һырттың оҙонлоғо — 10 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 2 км яҡын, көньяғыныҡы 3 км яҡын, абсолют бейеклеге — 1161 м. Биләнле 3 өлөштән тора.
Рельефы ҡатмарлы. Асыҡ күренгән 3 өлөштән тора: 150 м яҡын тәрәнлектәге билән менән бүленгән көньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ.
Тау биттәре тигеҙ (ауышлыҡ — 25—30 градус), көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә текә (ауышлыҡ — 70 градустан ашыу). Ҡырасында тигеҙһеҙ ашалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тештәр бар. Урта рифейҙың Егәлге свитаһы кварциттарынан һәм кварцитлы ҡомташтарынан тора.
Үҙенсәлектәре
Кварциттан, кварцит ҡомдан тора. Урта Рифей геохронологик осоронда барлыҡҡа килгән, Егәлге свитаһына инә. Һырттың иң күренекле урыны — ырғаҡ рәүешле киртләс ҡаялары. Ул һырттың төньяғында урынлашҡан һәм ҡая циркы тигән атама ла алған.
Башҡорт фольклорында
Ай Ирәкташ-Ирәкташ,
Киртләс-киртләс һирәк таш.
Павловица (Шиченга ҡушылдығы)
Павловица  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиченга йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хорыней-Ты-Вис
Хорыней-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сейда йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ной-Кёнигзауэ
Ной-Кёнигзауэ (Neu Königsaue) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 344 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 118 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6449 һәм автомобиль коды — SLK.
Фрунзенско-Приморская юлы
Фрунзенско-Приморская юлы, шулай уҡ шәмәхә, көрән күк юлы, Санкт-Петербург метрополитенының 5-се юлы.
Айсфельд
Айсфельд (Eisfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5569 кеше йәшәй. Майҙаны — 46,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98673 һәм автомобиль коды — HBN.
Вобловица
Вобловица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 899 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мурузью
Мурузью — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собты-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Харпия
Кесе Харпия — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 462 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гудкова Зинаида Ивановна
Гудкова Зинаида Ивановна (1933—2008) — төҙөүсе, крайҙы өйрәнеүсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990).
Биографияһы
Гудкова (Трунина) Зинаида Ивановна 1933 йылда Пенза өлкәһенең Чембарский районы Ключи ауылында тыуған.
Ленинград инженер-төҙөлөш институтын тамамлаған. Өфөлә проект һәм төҙөлөш ойошмаларында төркөмләү распределение буйынса (Мораҡ юл участкаһы, «Башгражданпроект» институты) яуаплы була. Төҙөүсе-проектлаусы булараҡ, Зинаида Ивановна Өфөләге Случевская тауындағы «аҫылмалы» баҡса терәү Салауат Юлаев баҡсаһында «аҫылмалы» күперҙе проектлай.
Республика тыуған яҡты өйрәнеү йәмғиәте президиумы ағзаһы булды. Тыуған яҡты өйрәнеүсе булараҡ Башҡортостанда крайҙы өйрәнеү, Аксаковтың тормошон һәм ижадын өйрәнеү буйынса күп мәҡәләләр яҙған.
Ире, Гудков Георгий Федорович, билдәле Башҡортостан тыуған яҡты өйрәнеүсеһе. Ирле-ҡатынлы Гудковтар Башҡортостанда Аксаков мемориаль комплексын төҙөү инициаторҙары булған.
2008 йылдың ғинуарында Өфөлә вафат була.
Китаптары
«Вечерняя Уфа» гәзитендә «Истории окрестностей г. Уфы» темаһына мәҡәләләр.
Актел
Актел — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сёма йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малай (Ҡырмыҫҡалы районы)
Малай (Малаево) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 265 кеше. Почта индексы — 453024, ОКАТО коды — 80235825007.
Тарихы
1816 йылда бында 27 йорт иҫәпләнә, 100 ир-ат һәм 89 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. Күп ҡатынлылыҡ та була. 1920 йылда 88 өйҙә 426 кеше йәшәүе билдәле.
Был ауылда Дәүләтсура, Ғәбделйәлил, Мәмбәтсура һәм Үтәғол Мөрсәковтар — Мөрсәк ауылына нигеҙ һалыусының улдары йәшәй. Был факт ике ауылдың генетик бәйләнеше тураһында һөйләй.
Дәүләт архивында был ауылдан булған Үлмәҫҡол Бураковтың яҙмышы тураһында һөйләүсе дело ла һаҡлана. Ул 17 йыл буйы Себерҙә һөргөндә була. 1801 ғаиләһе менән кире әйләнеп ҡайта, әммә Тобольск ҡаҙна палатаһы уны ҡабаттан Себергә ебәреүҙе талап итә. 1804 йылдың февралендә ул Тобольск губернияһының Томск округына ебәрелә. Уның бер нисә тапҡыр мөрәжәғәтенән һуң ғына икенсе ҡабат Себергә ебәрелеүе хата булыуы асыҡлана. Ул 1806 йылда ғына тыуған ауылына әйләнеп ҡайта.
Малай ауылынан Ҡыҙрас Арыҫланғолов, Рамазан Сәлимбәкиев, Байыш Ҡоҙаҡаев, Иҫәнғол Шәмғолов, Вилдан Аҡйегетво 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 19 йылдың 30-сы йылдарында 254 кешелә 200 ат, 300 һыйыр, 60 һарыҡ, 70 кәзә, 220 умарта иҫәпләнә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Таҙлар
Таҙлар (таҙ) — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының танып һөйләшенә ҡарай.
Этноним
Этнограф Р. Ғ. Кузеев фекеренсә, ҡәбилә атамаһы XII быуат ҡыпсаҡ кенәзе Боняктың энеһе Таҙ исеменән барлыҡҡа килеүе ихтимал. «Таҙ» һүҙе төрки телдәрендә «ялтас, таҡыр, пеләш» тип аңлатыла. «Таҙ» этнонимы шулай уҡ ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, нуғай, төрөкмән, үзбәктәрҙә билдәле.
Тарих
Ж. Ғ. Кейекбаев таҙлар Көньяҡ Уралда иң боронғо ҡәбилә булыуын билдәләп үтә. Әгәр ҙә боронғо грек тарихсыһы Геродот яҙып ҡалдырған аргиппейҙар менән тиңләштергәндә, таҙлар Көньяҡ Уралда беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ йәшәгән тип әйтергә мөмкин. Фарсы риүәйәттәренә ярашлы, Таҙ «Шаһнамә»лә ҡабул батшаһы Миһрабтың ата-бабаһы булған. Иран сығышлы эфталиттар йәғни «аҡ һундар» сәстәрен ҡырғандар, улар һәм таҙлар ҡәбиләһе араһындағы бәйләнеште һуңғыһының составында «абдал» йәғни «аптал» ырыуы булыуы билдәләй.
Р. З. Йәнғужин буйынса, таҙлар этник яҡтан беҙҙең эраның 2‑се мең йыллығы башында Арал диңгеҙе буйына күсеп килгән монгол һәм төрки ҡәбиләләренә барып тоташа.
«Монголдарҙың хикәйәте»ндә, таҙлар ҡәбиләһе монголдарға буйһонған «урман халыҡтары» араһында телгә алына. Алтын Урҙа хакимлығы осоронда таҙлар ҡәбиләһе табын ырыу-ҡәбилә берләшмәһе составында булған. Был ваҡытта уларҙың Эмба һәм Яйыҡ йылғалары араһындағы далаларҙа йәшәүҙәре билдәле.
Хоседа-Ю
Хоседа-Ю (Хоседа) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 167 км.
Әхмәтова-Нәбиева Элвира Мирзанур ҡыҙы
Әхмәтова-Нәбиева Элвира Мирзанур ҡыҙы (12 апрель 1973 йыл) — бейеүсе, 1991—2013 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002) һәм халыҡ артисы (2010).
Таҙлар
Тарих
Рукнеддин Бейбарс хәбәр итеүенсә, XIII быуат аҙағында таҙлар Урҙала власть өсөн үҙ-ара барған низағҡа ҡушылып китә, башта улар Туҡта яғында була, ә һуңынан Нуғай ғәскәре яғына сыға. Нуғай тар-мар ителгәс, ҡәбиләнең бер өлөшө төньяҡҡа Башҡортостанға, Урал эргәһенә күсә, бөрйән, үҫәргән, ҡыпсаҡ һ.б. ҡәбиләләр составына ҡушылған, ә ҡалғандары табындар менән бергә Уралға һәм Урал аръяғына китеп, ундағы ерҙәрҙә әйле һәм дыуан ҡәбиләләренә күрше йәшәгән.
Әхмәтова-Нәбиева Элвира Мирзанур ҡыҙы
Биографияһы
Элвира Мирзанур ҡыҙы Әхмәтова-Нәбиева 1973 йылдың 12 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған.
Хоседа-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Таҙлар
Тарих
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, ҡәбиләнең ерҙәре Таҙлар улусын барлыҡҡа килтерә, был улус Себер даруғаһы составында теркәлгән. П. И. Рычков Таҙ-Дыуан түбәһен әйле башҡорттары составында теркәй.
Әхмәтова-Нәбиева Элвира Мирзанур ҡыҙы
Биографияһы
1991 йылда Өфө хореография училищеһын (педагогы М. А. Кәримов), 2006 йылда Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияһын (ВЭГУ) (уҡытыусыһы А. Х. Зөбәйҙуллин) тамамлай.
Хоседа-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәтова-Нәбиева Элвира Мирзанур ҡыҙы
Биографияһы
1991 йылдан Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй. Ул һығылмалылығы һәм музыкаға һәләтле булыуы менән айырылып тора. Матур ҡиәфәт, сағыу темперамент эйәһе.
Таҙлар
Тарих
Хәҙерге ваҡытта таҙлар ҡәбиләһе вәкилдәре Башҡортостандың Балтас һәм Борай райондарында йәшәй.
Әхмәтова-Нәбиева Элвира Мирзанур ҡыҙы
Биографияһы
Рәсәй һәм донъяның 15 иле буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы Көндәрендә (1997), Санкт-Петербургта (2001), Әзербайжанда (2001), Төркиәлә (Стамбул ҡалаһында, 2006) Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәрендә, «Русская Зима» фестивалендә (Лондон, 2005) ҡатнаша.
Мәскәүҙәге Кремль һарайы, П. И. Чайковский, «Россия» исемендәге концерт залдары, Санкт-Петербургтың «Октябрьский» концерт залы сәхнәләрендә бейей.
Изге төндә (хикәйә)
Изге төндә — Антон Чеховтың 1886 йылда яҙылған хикәйәһе. Әҫәр тәүге тапҡыр «Новое время» гәзитенең 3636-се һанында 1886 йылдың 13 апрелендә «Ан. Чехов» ҡултамғаһы менән баҫыла.
Баҫмалар
Хикәйә 1886 йылдың 13 апрелендә «Новое время» гәзитенең 3636-сы һанында баҫылып сыға. Хикәйәнең мөхәррирләнгән варианты В сумерках йыйынтығында 1887 йылда Санкт-Петербургта баҫтырыла. 1898 йылда Тильда пресс нәшриәте хикәйәне айырым баҫма итеп сығара. Чехов был хикәйәне Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа нәшер иткән әҫәрҙәре йыйынтығының өсөнсө томына индергән.
Чехов тере саҡта хикәйә словен теленә тәржемә ителгән.
Сюжет
Хикәйәнең төп геройы Голтва йылғаһы буйлап Пасха алдынан, урындағы сиркәүгә инеп, төнгө байрамды күрергә тип, сәйәхәт ҡыла. Юлда ул утыҙ йәштәр тирәһендәге, әҙерәк аҡылға тулы булмаған, паромсы-монах Иероним менән әңгәмәгәләшә башлай. Иероним уға үҙенең ҡайғыһы — иң яҡшы дуҫы һәм уҡытыусыһы преподобный Николайҙың үлеме — тураһында һөйләй. Преподобный Николай акафист оҫтаһы булған. Төп герой сиркәүҙәге шатлыҡлы, сағыу ғибәҙәт ҡылыу менән Иеронимдың ҡайғыһы һәм яңғыҙлыҡ кисереүе араһындағы ҡаты ҡапма-ҡаршылыҡты күрә. Ҡайғыға батҡан монах Иероним тураһында бер кем дә хәстәрлек күрмәй, уға алмашсы паромсы ла ебәрмәй — ул хатта бер рәттән ике смена эшләргә мәжбүр ителгән.
Тәнҡит
Иероним хикәйә геройына акафистар (Христос, Хоҙай Инәһе һәм ҡайһы бер Изгеләр хөрмәтенә маҡтау йырҙары) яҙыуҙың бөтә нескәлектәрен аңлатып һөйләй. Чехов акафистар яҙыуҙың, икос һәм кондактарҙы уҡыуҙың нескәлектәрен сиркәү йырын яратып белеүсе атаһынан белә, үҙ өйҙәрендә улар, икос һәм кондак уҡып бөткәндән һуң, һәр саҡ хор менән стихирҙар һәм ирмостар йырлаған булған. Иртә таңдан улар сиркәүҙәге иртәнге ғибәҙәткә барғандар, унан ҡайтҡас өйҙәрендә шулай уҡ хор менән акафистар йырлағандар.
Чехов: «Мин бала саҡта дини белем һәм тәрбиә алдым, сиркәүгә йөрөнөм һәм унда сиркәү йырҙарын йырланым, миһрабта ярҙам итештем һәм ҡыңғырауҙарҙа саң уйнаным. Һөҙөмтәһе нисек һуң? Хәҙер бала сағымды иҫкә төшөрһәм, ул миңә бик тә ҡараңғы, күңелһеҙ, минең өсөн хәҙер дин юҡ», — тип иҫенә төшөрә. Бер тапҡыр ҡыңғырауҙар саңын ишеткәс ул: «Диндән бары тик ҡыңғырауҙар саңы ғына минең күңелемдә тороп ҡалған» тип иҫкә ала.
Петербург Фәндәр Академияһы академигы Афанасий Фёдорович Бычков «В сумерках» йыйынтығына ингән әҫәрҙәр араһында иң яҡшы хикәйә тип «Святою ночью» («Изге төндә») хикәйәһен билдәләп үткән.
Әҙәбиәт
Чехов А. П. Святою ночью // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
Му-Хот-Соим (Несь-Юган ҡушылдығы)
Му-Хот-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Несь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Печеньга (Сить ҡушылдығы)
Печеньга  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сить йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаран (Саҡмағош районы)
Ҡаран (Каран) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 167 кеше. Почта индексы — 452225, ОКАТО коды — 80256855003.
Тарихы
Ауылға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Мостай Атыевтың исеменә бәйләп халыҡ телендә Ҡаран-Мостай тип йөрөтөлгән ауыл Баҙы йылғаһына ҡойған Ҡаран йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Ул 1755 йылғы картала күһәтелә. 1762 йылғы III рәүиз документтарында тораҡ пунктында 48 типтәрҙең йәшәүе теркәлә. 1783 йылда ауылда 108 кеше, 1795 йылда 132 кеше йәшәй. 1795 йылда баҫылып сыҡҡан «Экономические примечания к Генеральному межеванию земель» тип аталған тарихи сығанаҡта ауылда 63 башҡорттоң һәм 70 типтәрҙең һәм 13 яһаҡ татаврҙарының йәшәүе билдәләнә. 1843 йылда ауылда 65 башҡорт һәм 140 типтәр йәшәй. 1870 йылда башҡорттар һаны 448 кеше, татарҙар 37 кеше тип теркәлә. 1920 йылда үткәрелгән тәүге совет рәүизендә ауылда 986 башҡорт һәм татар теркәлә.
1794 йылда Саҡмағош ауылы мишәре Шәмсетдин Байымбәтов ауыл мәсетенә мулла итеп тәғәйенләнә. 1782 йылда ауылға яһаҡ татарҙары (дәүләт крәҫтиәндәре) күсенә, 1874 йылда Ҡаряуҙин улусының Москово ауылынан дәүләт крәҫтиәндәре — татарҙар килеп төпләнә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хангуй-Яха
Хангуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паридето-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сандалыҡ (ҡасаба)
Сандалыҡ (русса Сандалак ) — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Михайловка ауыл Советы составындағы 2005 йылда юҡҡа сығарылған ҡасаба. Сыуаштар йәшәгән.
Географияһы
Киҫтәнле-Ивановканан Мәнәүез-Мәскәүгә автомобиль юлында, Сандалыҡ (Сандалак) йылғаһы буйында урынлашҡан. Климаты континенталь, уртаса дымлы. Яҙ һәм йәй көндәре йыш ҡоролоҡ, ҡыш ҡар бурандары була.
Географик урыны
Ҡасабанан алыҫлыҡ (1969 йылдың 1 ғинуарына):
- район үҙәгенә (Бишбүләк) тиклем: 20 км;
- Киҫтәнле-Ивановка ауыл Советы үҙәгенә (Киҫтәнле-Ивановка) тиклем: 2 км;
- яҡындағы тимер юл станцияһына (Приют) тиклем: 20 км.
Этимологияһы
Сандалыҡ атамаһы йылға исеменән килеп сыҡҡан.
Тарихы
1969 йылда Киҫтәнле-Ивановка ауыл Советы составына инә. Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:
4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
…. 11) Бишбүләк районында:
а) Михайловка ауыл Советының Сандалыҡ ҡасабаһын;
б) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советының Весёлая Роща ауылын;
в) Сухоречка ауыл Советының Озёровка ҡасабаһын;
г) Каменка ауыл Советының Сергеевка ҡасабаһын;
д) Калинин ауыл Советының Томашйылға ҡасабаһын
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына 120 кеше йәшәгән; башлыса сыуаштар.
Зорге (Гарц)
Зорге (Гарц) (Sorge) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 119 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 486 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38875 һәм автомобиль коды — HZ.
Ғөбәйҙуллина Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы
Ғөбәйҙуллина Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы (14 октябрь 1945 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, тәржемәсе һәм педагог-методист. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2021) һәм Көйөргәҙе районы хакимиәтенең Баязит Бикбай исемендәге премияһы (2014) лауреаты.
Биографияһы
Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы Ғөбәйҙуллина 1945 йылдың 14 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Мәзит ауылында тыуған.
Башланғыс белемде ауыл мәктәбендә ала. 1959 йылдан уҡыуын Өфө ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә дауам бара. Уны тамамлағас, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.
Юғары һөнәри белем алғас, ғаиләһе менән Стәрлетамаҡ районының Ишбарс ауылы мәктәбенә йүнәлтмә менән эшкә бара, унда балаларға рус теле һәм әҙәбиәтенән белем бирә.
1972 йылдан Ейәнсура районының «Октябрь байрағы» район гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.
1975 йылдан Күмертау ҡалаһының Маяҡ ҡасабаһындағы 8-се урта мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1994 йылда уны Күмертауҙа асылған Мөхәммәт Исҡужин исемендәге 13-сө башҡорт урта мәктәбенә «Тормош һабаҡтары» предметын уҡытырға саҡыралар.
1997—2007 йылдарҙа Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина Өфөлә Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының өлкән әҙәби консультанты, 2012 йылдан рәйес урынбаҫары була.
Ижады
Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина башлыса башҡорт балалар әҙәбиәте өлкәһендә ижад итә. 1993 йылда кескәйҙәр өсөн «Мәрйендәр» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы донъя күрә. Артабанғы балалар өсөн ижад ителгән «Гөр-гөр-гөрөлдәк» (1995), «Серле ҡумта»(2001), «Беҙҙең байрамдар», «Башҡортомдан батыр юҡ икән», «Әсәй ҡояш икән…» һәм башҡа китаптарындағы төп тема — тыуған яҡты, тыуған халҡыңды һөйөү.
Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина шиғырҙарына Нурия Абдуллина, Артур Туҡтағолов, Зөһрә Фәйзуллина һәм башҡалар йырҙар яҙған.
2017 йылда Башҡортостандың Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы тарафынан яҙыусының «Әсәйем ҡояш икән» (хикәйәләр, шиғырҙар, әкиәттәр. — Өфө, Китап, 2011. – 220 бит), «Дүртенсе мөғжизә» (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр, пьесалар. — Өфө, Китап, 2015. — 244 бит.), «Балалар әҙәбиәте антологияһы», I том (Өфө, Китап, 2012. — 356 бит), «Балалар әҙәбиәте антологияһы», II том (Өфө, Китап, 2012. — 356 бит) китаптары Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде.
Башҡортостан Башлығының 2021 йылдың 1 мартындағы указы менән «Илебеҙ беҙҙең ожмахтай. Страна чудес» исемле китабы өсөн Фәрзәнә Ғөбәйҙуллинаға Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһыһы бирелде.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Көйөргәҙе районы хакимиәтенең Баязит Бикбай исемендәге премияһы (2014) лауреаты
Social Venture Network
Social Venture Network (SVN, «Социаль венчур селтәре») — ағзалары тотороҡло үҫешеүҙең стабиль йәмғиәт, социаль инновациялар һәм әһәмиәтле социаль йоғонто яһауға ынтылған Америка Ҡушма Штаттарындағы коммерциялы булмаған ойошма. 1987 йылда Джожуа Мейлман һәм Уэйн Силби ойошмаға нигеҙ һала, штаб-квартира Сан-Франциско ҡалаһында, Калифорния штатында урынлашҡан. Social Venture Network йөҙләп социаль яуаплы бизнес-лидерҙарҙы, шәхси компанияларҙы, социаль предприятиеларҙы, социаль инвесторҙарҙы һәм коммерциялы булмаған ойошмаларҙы. SVN даими рәүештә конференциялар һәм осрашыуҙар үткәрә, шунда ҡатнашыусылар тәжрибәләре менән бүлешәләр һәм киләсәккә эшләү стратегияһын эшләйҙәр, төрлө номинацияларҙығы еңеүселәрҙе бүләкләй, китаптар баҫтырып сығара.
Social Venture Network эш этикаһы һәм копоратив социаль яуаплылыҡ өлкәләрендә икенсе уңышлы ойошмаларға өлгө һәм дәрт бирә. Шул ойошмалар араһында B Lab, Investors' Circle, Net Impact, Business Alliance for Local Living Economies, Social Enterprise Alliance, Business for Social Responsibility һәм Pinchot University бар. 1996 йылда Гэри Хиршберг, Stonyfield Farm аҙыҡ компанияһының президенты, бизнесмендар һәм коммерциялы булмаған ойошмаларҙың ағзалары өсөн йылына ике тапҡыр форумдар үткәргән Социаль венчур институтын нигеҙләй.
2004 йылда Social Venture Network компанияһы SVN китап серияһын барлыҡҡа килтереү маҡсаты менән Berrett-Koehler Publishers (Сан-Франциско) матбуғат нәшриәте менән эшләй башлай. Был сериялағы китаптар социаль бизнесты башлап ебәреү һәм үҫтереү буйынса практик белешмә кеүек SVN ағзалары менән яҙыла, улар йомшаҡ тышта, PDF форматында йә электрон китаптар ярҙамында уҡыу өсөн баҫтырылып сыға.
2007 йылдан башлап Social Venture Network үҙенең Bridge Project проекты сиктәрендә йәш социаль эшҡыуарҙарға үҙҙәренең социаль йоғонто яһауын билдәләүҙә һәм киңәйтеүҙә ярҙам итер өсөн уларға инновацион эшмәкәрлек өсөн престижлы премиялар бирә һәм уларҙы стипендиялар менән тәьмин итә. KOMAZA, Design that Matters, TerraCycle, Back to the Roots, Revolution Foods, World of Good, Root Capital, Green for All кеүек предприятиелар һәм ойошмалар үҙ ваҡыттарында премияның лауреаттары була (Social Venture Network ойошмаһы бүләкләгәндән һуң ҡайһы бер еңеүселәрҙе шулай уҡ Echoing Green, The Hitachi Foundation һәм White House Champions of Change компаниялары бүләкләй, еңеүселәр Forbes Impact 30 йыл һайын булған рейтингка инәләр ). 2011 йылда Social Venture Network социаль эшҡыуарҙар һәм инвесторҙар өсөн семинарҙар серияһы һәм тренингтар үткәреү өлкәһендә Эсален институты менән эшләй башлай. Social Venture Network штаб-квартираһы «йәшел офис» кеүек сертификациялана. Ойошма компанияларҙы B Corporation разрядына керетер өсөн методик китаптар һәм популяр булған Sustainable Shopping Guide гид-белешмә баҫтырып сығара.
Мифологияла ҡоҙғон
Донъя мифологияһында һәм әҙәбиәттә ҡоҙғондар тураһында күп телгә алына. Оҡшаш һүрәттәрҙең күбеһе киң таралған ябай ҡоҙғондо күрһәтә. Тулыһынса ҡара төҫтәге ҡауырһыны, үҙенә хас ҡарҡылдауы һәм емтек менән туҡланыуы арҡаһында ҡоҙғондар йыш ҡына юғалтыуҙар һәм насар юрауҙар менән ассоциациялана. Урта быуат христиан традицияһында ҡоҙғон тамуҡ һәм иблес көстәрен кәүҙәләндерә. Шуға ҡарамаҫтан уның символикаһы бер мәғәнәле генә түгел. Һөйләшеүсе ҡош булараҡ, ҡоҙғон шулай уҡ күрәҙәлекте һәм аңлауҙы кәүҙәләндерә. Хикәйәләрҙә ҡоҙғондар йыш ҡына матди донъяны рухи донъя менән тоташтырыусы психоломп ролендә сығыш яһай. Ҡоҙғон боронғо халыҡтарҙың риүәйәттәрендә һүрәтләнә. Иң киң таралған тарихтарҙың ҡайһы берҙәре грек, кельт, скандинав һәм Рим мифологияһында бирелгән. Һинд мифологияһында ҡарға ҡайһы бер илаһиҙар өсөн, мәҫәлән, Шани өсөн йөрөү хайуаны сифатында сығыш яһай.
Француз антропологы Клод Леви-Стросс структуралистик теорияны тәҡдим итә, уның буйынса ҡоҙғон (койот кеүек үк) мифик статус ала, тип фараз итә, сөнки ул тормош һәм үлем араһында аралашсы хайуан кеүек ҡабул ителә: ҡоҙғондар емтек менән ихлас туҡлана, шуға күрә үлем һәм сик буйы торошо менән ассоциациялана. Леви-Стросс гипотезаһы буйынса емтек хайуан аҙығы ғына түгел, үҫемлек аҙыҡ кеүек тә ҡабул ителә. Емтек ашаусы ҡош булараҡ, ҡоҙғондар үлгән һәм аҙашҡан йәндәр менән ассоциациялана. Швед фольклорында был христиан ерләүҙәренән мәхрүм булған үлтерелгән кешеләрҙең өрәктәре, ә немец хикәйәләрендә — ҡарғыш алған йәндәр.
Грек һәм рим мәҙәниәтендә
Ҡоҙғон антик мифтарҙа аллаларҙың: Кроностың (Сатурндың), Аполлондың, Гелиостың, Афинаның юлдашы кеүек күрһәтелә; ул — уңыш символы, яҡтылыҡ бүләк итеүсе, алла хәбәрсеһе.
Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы
Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы (6.9.1901-14.3.1989) — нәфис һүҙ оҫтаһы, әкиәтсе.
Мифологияла ҡоҙғон
Грек һәм рим мәҙәниәтендә
Грек мифологияһында ҡоҙғондар күрәҙәлек аллаһы Аполлон менән бәйле. Үлектәр донъяһында уңышһыҙлыҡ символы йә аллалар хәбәрсеһе була. Бер мифҡа ярашлы, Аполлон аҡ ҡоҙғондо үҙенең һөйгәне Коронида янына шымсылыҡ итергә ебәрә. Ҡоҙғон Корониданың жыянат итеүе тураһында хәбәр килтергәс, Аполлон ярһып, ҡаурыйҙарын ҡарайтҡансы ҡоҙғондо яндыра. Шунан алып риүәйәткә ярашлы, бөтә ҡоҙғондар ҙа ҡара булып ҡала.
«История от основания города» хеҙмәтендә Ливий римлеләрҙең галлдарға ҡаршы һуғышын һүрәтләй, уның барышында трибун Марк Валерийҙың торҡаһына ҙур ҡоҙғон килеп ултыра. Ғәйәт ҙур галл менән алыш ваҡытында Марк Валерий уны үлтергәнсе, ҡара ҡарға дошмандың иғтибарын ситкә йүнәлтә. Ошонан һуң килгән алышта римлеләр еңеү яулай, ә Марк Валерийға Корвинус (Corvinus — «ҡоҙғон»), йәки һуңғыраҡ версия буйынса Корвин тигән ҡушамат тағыла.
Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы
Биографияһы
Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы Минһажетдинова 1901 йылдың 9 сентябрендә Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (хәҙерге Учалы районы) Ғәлиәхмәр ауылында тыуған.
Мифологияла ҡоҙғон
Танахта һәм иудаизмда
Ҡоҙғон (עורב‎; κόραξ) — Танахта телгә алынған ҡоштарҙың беренсе төрө, шулай уҡ бер нисә тапҡыр уның тексында иҫкә алына. Изге яҙма китабында Нух ҡоҙғондо бөйөк туфандан һуң һыу сигенгәнме, юҡмы икәнлеген белер өсөн үҙенең кәмәһенән ҡоҙғондо ебәрә. Муса ҡанунына ярашлы, ҡоҙондарҙы ашау тыйылған, был факт, бәлки, һуңыраҡ сығанаҡтарҙа ҡарғаларҙы ҡабул итеүгә тәьҫир иткәндер. Хөкөмдәр китабында Гедеон тарафынан еңелгән медианит батшаларының береһе «Орев» (עורב‎) тип атала, ул «ҡоҙғон» тигәнде аңлата. Батшалар китабында (17:4) Алла ҡоҙғондарға Ильяс пәйғәмбәрҙе ашатырға ҡуша. Сөләймән батша Песнь Песней (5:11) китабында ҡоҙғон ҡаурыйҙары кеүек ҡап-ҡара сәсле һүрәтләнә. Зәбур (146:9) һәм Иов китабында ҡоҙғондар (38:41) барлыҡ ижади эштәренең Алла тарафынан мәрхәмәтле тәьмин ителеүе өлгөһө. Яңы Ғәһеттә Ғайса ҡоҙғондарҙы Алла тәьминәтенең һүрәте итеп ҡуллана (12:24).
Бөтә донъя туфаны
Бөтә донъя туфаны ваҡытында кешелекте ҡотҡарыуҙа ҡоҙғон һәм күгәрсен роле, күрәһең, үҙенең тамырҙары менән шумерҙарҙың хикәйәттәренә ҡайтып ҡала, улар яҙманың иң боронғо сығанаҡтарының береһендә — Гильнамеш эпосында сағылыш таба. Б.э. тиклем III мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән был әҫәрҙең шына яҙыу тексы ҙур һыу баҫыуҙа үҙе төҙөгән карапта ҡотолған Утнапиштим тураһында һөйләй. Ил гиҙеүсе герой иреккә сиратлап күгәрсенде, ҡарлуғасты һәм ҡоҙғондо ебәрә. Тик һуңғыһы ғына уларҙың ерҙе таба һәм шунда ҡала, шул уҡ ваҡытта башҡа икәүһе карапҡа кире әйләнеп ҡайта. Йәшәйеш китабының туфан тураһында һуңғыраҡ тарихында ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклелеге һәм мәғәнәүи йөкләнеше үҙгәрә: беренсе булып осоп киткән ҡоҙғон («ҡара көс», йәһүд традициялары буйынса, ҡош), бер ниһеҙ ҡайта, уның ҡарауы «таҙа» күгәрсен икенсе маташыуҙан зәйтүн ботағы рәүешендә һөйөнөслө хәбәр алып килә, ә өсөнсөһөндә бөтөнләй әйләнеп ҡайтмай (Быт.8:8-12). Христиан динендә ҡаршы ҡуйыу тағы ла нығыраҡ арта: күгәрсен — изге рух һәм тотош иман кәүҙәләнеше, ә ҡоҙғон тамуҡты, яуыз көстө кәүҙәләндерә.
Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы
Биографияһы
Тыуған ауылы Ғәлиәхмәр мәҙрәсәһендә белем алып, иҫке төрки грамотаһына эйә булған.
Табын ырыуына ҡараған Ҡобағош ауылына килен булып төшкән. Колхоз производствоһында хеҙмәт иткән.
Мифологияла ҡоҙғон
Бөтә донъя туфаны
Иртә грек тәбиғи-фәнни хеҙмәттәрҙә, улар аша рус фольклорында ҡарғаның июль айында Нух ҡәһәре арҡаһында һыу эсмәгәнлеге раҫлана: Нух ҡоҙғондо ҡәһәрләй башлай, сөнки ҡоҙғон һыуҙа йөҙгән мәйеттәрҙең күҙҙәрен суҡый башлай һәм кәмәгә әйләнеп ҡайтмай. Был мотив, күрәһең, Изге Яҙмала әйтелгән Бөтә донъя туфаны хаҡындағы хикәйәттең апокрифик версияларына барып тоташа.
Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы
Биографияһы
Туған башҡорт халҡының күп ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен яҡшы белгән, оҫта итеп әкиәттәр һөйләгән.
XX быуаттың 60-сы йылдарында ғалим-фольклорсы Минһажетдинов М. Х. Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы Минһажетдинованан утыҙға яҡын әкиәт яҙып алған. Баһалап бөткөһөҙ был ҡоматҡыларҙың бер өлөшө «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына ингән. Минһажетдинов Марат Хәләф улы уның Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙының Учалы районында абруйлы һәм хөрмәткә лайыҡ кеше икәнен белгән һәм ул һөйләгән әкиәттәрҙе яҙып алған, шуның менән халыҡ рухын сағылдырған бай йөкмәткеле тел гәүһәрҙәрен һаҡлап ҡалған.
Мифологияла ҡоҙғон
Ирланд мифологияһында
Ирланд мифологияһында ҡоҙғон һуғыш алиһәһе Морриган менән ассоциациялана, Морриган был ҡоштоң ҡиәфәтен ала — мәҫәлән, Кухулин риүәйәтендә. Ҡоштоң һүрәттәре тәңкәләрҙә, боронғо хәрби кейемдәрҙә һаҡланған, ҡоштарҙың һөлдәләре Европаның континенталь өлөшөндә кельт ҡәберлектәрендә табылған. XVII быуатта Ирландияла күҙәтеүсенең уң яғынан осоп барыусы һәм шул уҡ ваҡытта ҡарҡылдаусы ҡанатындағы аҡ таплы ҡоҙғон уңыш вәғәҙә итеүсе изге билдә тип һаналған.
Герман-скандинав мифологияһында
Герман-скандинав мифологияһында ҡоҙғон хөрмәтле ҡош, уның һүрәте викингтарҙың караптарының байраҡтарын биҙәгән. Юғары Один аллаһының айырылғыһыҙ юлдаштары — фекер һәм хәтерҙе кәүҙәләндергән Хугин һәм Мугин ҡоҙғондары. Риүәйәткә ярашлы, ҡош көндөҙ бөтә донъянан мәғлүмәт йыя, ә кисен хужаһының яурынына ултырып уның ҡолағына ишеткән- күргәндәрен шыбырлай. Боронғо германдар һуғышта һәләк булғандарҙы кәүҙәһен алла илселәре — бүреләр һәм ҡоҙғондар ашаһын өсөн аңлы рәүештә ерләмәгән килеш ҡалдыралар.
Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы
Биографияһы
Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы шулай уҡ «Хуш, Уралым!» йырының авторы булып тора.
1989 йылдың 14 мартында вафат булған, БАССР-ҙың Учалы районы Ҡобағош ауылында ерләнгән.
Мифологияла ҡоҙғон
Башҡорт мифологияһында
Ҡоҙғон башҡорт мифологияһында ла ҙур урын алған ҡош. Мәҫәлән, «Урал батыр» эпосында ҡара ҡоҙғон батшаның байрағы биҙәге. Ҡоҙғондоң ябай ҡош түгел икәнлеген халыҡта йәшәгән ышыныуҙарҙан да күреп була. Уға ҡарата ике төрлө ҡараш бар. Беренсе ҡараш буйынса, ул изге ҡош. Элек уға ҡорбан килтергәндәр. Ҡоҙғон һүҙе, ырыу-нәҫел атамаһы (ҡоҙғон-ҡатай) )булып йөрөгән. Боронғо төрки ҡомартҡыларҙа ҡоҙғон, уның ҡурҡыныс тауышы яман ырым менән бәйләнгән. Ҡоҙғон ҡорҡолдаһа, мәйет сыға; Ҡоҙғон ҡарҡылдаһа, ҡысҡырһа өс тапҡыр шулай тигәндәр:
- Ҡоҙғон, ҡоҙғон,
Тамағыңа - таш торһон (БХИ. Т. 3).
Войчиха
Войчиха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Хребет-Шор
Хребет-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Войчиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хребет-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Благовещен районы
Благовещен районы (Благовещенский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Благовещен ҡалаһы. Районда 15322 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: урыҫтар — 61 %, башҡорттар — 15,6 %, татарҙар — 13,9 %, мариҙар — 6,7 %, башҡа — 2,8 %.
Түбәләҫ (ауыл)
Географияһы
Ауыл аша Олөйөр йылғаһы аға.
Этимологияһы
Урындағы халыҡтың борондан ошо ауыл ултырған ерҙе Олөйөр башы тип йөрөткәндәре билдәле. Табын ҡәбиләһенең Ҡыуаҡан тармағына ҡараған Түбәләҫ ырыуы халҡы йәйләгән урындар булғанлыҡтан, Түбәләҫ тип атағандар.
Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә яҙған фекер дөрөҫлөккә тап килеп бөтмәй: Түбәләҫ, ауыл, тимер юл разъезы, ҡасаба, Ҡытау-Ивановский районы. Ошо ерҙә йәшәүсе... ҡыуаҡан ҡәбиләһенең түбәләҫ ырыуы атамаһынан. Түбә — «ырыу», -ләҫ — ырыу төркөмдәре атамаларын билдәләүҙең типик билдәләү ялғауы.
Н. Шувалов та, Силәбе порталы ла, ҡайһы бер ғалимдарың хатаһын ҡабатлап, Түбәләҫ ырыуы Әйле ҡәбиләләр берләшмәһенә ингән тип яҙған
Түбәләҫтәр — һундар тоҡомонан, тип әйтеп ҡалдырған ата-бабалар. Бында Түбәләҫ ырыуы бейенең ҡышлау йорто торған. П-С. Паллас Өфөнән Силәбе ҡәлғәһенә барған "көндәлек яҙмалары"нда Түбәләҫ бейенең ошонда йәшәүен билдәләп үтә. Унан ярты быуат самаһы алдараҡ (тимәк, 1720 йыл тирәһендә) Көңгөр воеводаһы Себер даруғаһы башҡорттары улустарында халыҡ иҫәбен алғанда Түбәләҫ улусындағы 57 хужалыҡта 171 йән ир-ат йәшәй тип күрһәтә.
Хәҙерге көндә Түбәләҫтәр Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Ҡарағол (Түбәләҫ Арҡауылы), Башҡорт Илсекәйе (Башташ), Мөрсәлим (Ҡалмаҡол), Яңы Сүрәкәй (Нуғай), Тирмән (Салауат районы), Урмансы ауылдарында йәшәй. Түбәләҫ улусының төп ауылы атамаһы Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округы составындағы Түбәләҫ ауылы топонимында һаҡланып ҡалған.
«Түбәләҫ» емеш-еләк питомник-совхозы
1959 йылда Түбәләҫ ауылында, Урал-Себер климатик райондарында сәнәғәт үҙәктәре һәм эшселәр ҡасабалары халҡын йыл әйләнәһенә витаминлы емеш-еләк менән, колхоз, совхоз, ярҙамсы предприятие, учреждениеларҙы һәм халыҡты юғары сифатлы емеш-еләк, декоратив ағас үҫентеләре менән тәьмин итеү маҡсатында емеш-еләк питомниктар селтәре булдырыу программаһы буйынса ойошторола. Совхоз тау-урман зонаһы өсөн емеш һәм үҫентеләр етештереү буйынса махсуслаша. Минкә ауылында бүлексәһе була.
Совхозды ойошторғанда, еләк культуралары тиҙ өлгөрөүе һәм уңышы менән ҡиммәтле аҙыҡ резервы икәнлеге, ә Урал һәм Себер шарттарында өлгөргән емеш-еләктең һут һәм консерва продукцияһы етештереү өсөн ҡиммәтле сеймал булыуы иҫәпкә алына. Емеш-еләк үҫентеләре менән тәьмин итеүҙә ватан селекцияһының ҡиммәтле сорттары файҙаланыла. Махсуслашҡан емеш-еләк совхоздары стандарт үҫентеләрҙең сифатын һәм һанын арттырыуға ярҙам итә. Совхозда алмағас һәм сливаны ҡышҡы ялғау ысулы индерелә; сейәнең, крыжовниктың, ҡурай еләгенең, һырғанаҡтың, ҡарағаттың, гөлйемештең сортлы үҫентеләре үрсетелә. Питомник үҫентеләре Алматыға, Ленинградҡа, Дондағы Ростовҡа, Алыҫ Көнсығышҡа ебәрелә.
Совхоз урындағы, тау-урманлы зонаға районлаштырылған сортиментты өйрәнде, хужалыҡ белгестәре һыналған һәр бер сорттың һан һәм сифат тасуирламаларын төҙөй. Дәүләт сорт участкаһында алынған күп йыллыҡ мәғлүмәттәр нигеҙендә юғары рентабеллекте тәьмин итерлек һәм сәнәғәт һәм һәүәҫкәр баҡсалар өсөн тәҡдим итерлек тикшеренеүҙәр алып барыла. 1980-се йылдарҙа емеш питомнигы бер нисә тиҫтә гектар майҙанды биләй. 1980-се йылдарҙың 2-се яртыһынан, етештереүҙең түбән рентабеллеге, уңыш аҙ булған йылдарҙа гарантиялар юҡлығы, Силәбе өлкәһе халҡын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙәге ҡыйынлыҡтар арҡаһында, совхоз күп тармаҡлы хужалыҡ булараҡ үҫешә: еләк һәм емеш етештереүҙе ҡыҫҡартып, үрсетмәлек һатыуҙы, һөт, ит, йәшелсә етештереүҙе арттыра.
1990-сы йылдар башына "Түбәләҫ" емеш-еләк совхозы, Силәбе өлкәһенең башҡа шундай хужалыҡтары кеүек, көрсөк хәлендә була: 1986—89 йылдарҙа Аҙыҡ-түлек программаһының емеш һәм еләк етештереү буйынса заданиелары уртаса 75 процентҡа үтәлә. Емеш-еләкте оҙаҡ һаҡлап булмай, етештереүҙе механизациялау тотҡарлана, продукцияны урында эшкәртеү үҫешмәй. Емеш, еләк, үрсетмәлек етештереү рентабеллеген юғалта бара, үҫтерелгән продукция менән сауҙа итеү ҡыйынлаша, юғалтыуҙар ғәҙәти күренешкә әйләнә.
Урамдары
Ауылда 156 урам һәм 1 тыҡрыҡ бар
Ҡыҙыҡлы факт
«Түбәләҫ ауылынан 2 км алыҫлыҡта колхозсы Хрущев диаметры 0,1 га һәм тәрәнлеге яҡынса 1,5 м тәшкил иткән соҡор күрә. Уның төбөндә ҡыҙғылт-һоро төҫтәге билдәһеҙ матдәнең шлакка оҡшаған ярсыҡтары табыла. Был 1941 йылдың 9 апрелендә Оло-Ҡытау районы халҡы күҙәткән метеорит эҙе тип әйтергә була. 27 майҙа метеорит төшкән урынға хеҙмәтсәндәр депутаттары район Советы секретары иптәш Семьянинов килә. Билдәһеҙ матдә киҫәктәрен Ҡытау заводы лабораторияһына оҙаталар».