cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кичигин ҡарағайлығы
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
Антонио Сальери
Сальери һәм Моцарт
Ә композиторҙың тыуған илендә, инглиз театры Шеффер пьесаһы менән Италияға гастролгә килгәнсе, бындай легенданың барлығын да белмәйҙәр. Тап ошо пьеса Италияла ғәйәт көслө ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм Милан консерваторияһын композитор өҫтөнән Моцартты үлтереүҙә ғәйепләү эшен ҡуҙғатырға мәжбүр итә. 1997 йылдың майында Милан Юстиция һарайының ҙур залында үткән суд, ғәйепләүсе яҡтың һәм яҡлаусы яҡтың шаһиттарын (Моцарт менән Сальери тормошон һәм ижадын өйрәнеүселәрҙе, шулай уҡ табиптарҙы) тыңлап, «енәйәт составы булмау» сәбәпле композиторҙы аҡлай.
Майлы япраҡ
Составы
Составында органик кислоталар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Саввинка (Яуза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кичигин ҡарағайлығы
Сығанаҡтар
Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Майлы япраҡ
Башҡортостанда
Реликт, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Антонио Сальери
Сальери һәм Моцарт
Дөрөҫ, Шефферҙың пьесаһында Сальери Моцартты ағыу менән түгел, ә интригалар һәм ҡәбәхәтлектәр эшләп ҡәбергә тыға — Австрия менән Германияла ошо версия нығыраҡ таралған. Был ғәйбәттең йоғонтоһон 1890 йылда нәшер ителгән «Дөйөм немец биографияһы» (Allgemeine Deutsche Biographie) тигән энциклопедияның Сальери тураһындағы ҙур мәҡәләһендә лә шәйләргә була: «Сальери өҫтөндә ауыр ғәйепләү, шөкәтһеҙ шик оҙаҡ эленеп торҙо, йәнәһе, ул Моцартҡа опера композиторы булараҡ үҫергә бөтә саралар менән ҡамасаулаған, немец генийын ваҡытынан алда ҡәбергә тыҡҡан иблес булған. Ошондай илтифатлы, изгелекле һәм тыйнаҡ кешегә үлтереү тураһында уй йәбештереүҙән дә туҡтамағандар, хатта, ул көнсөллөктән Моцартты ағыулаған тип, әҙәм ышанмаҫты раҫлауға барып еткәндәр».
Әгәр Австрия музыка белгесе Макс Диц «бөтөн был етди ғәйепләүҙәрҙе» иҫбат ителмәгән тип һанаһа, уның рус коллегаһы Е. Браудо 40 йылдан һис бер икеләнеүһеҙ былай тип яҙа: «Сальери — Бетховендың уҡытыусыһы — Моцартҡа ҡаршы йәмһеҙ интригалары менән күңелһеҙ билдәлелек яулай, шул нигеҙҙә ул „Дон-Жуан“ авторын ағыулаған тигән легендаға сәбәпсе була». Тикшеренеүселәр күптән инде был ғәйепләүҙәрҙе инҡар итә, сөнки барлыҡ «интригалар» һәм «ҡәбәхәтлектәрҙең» документаль сығанағы берәү генә — Моцарт менән уның атаһының хаттары. Шулай, үҙенең «Антонио Сальери һәм Вена операһы» тигән китабында, Моцарттың ялыуҙарын — Сальери (ул саҡта итальян опера труппаһының капельмейстеры) өҫтөнән генә түгел, бөтөн Вена итальяндары өҫтөнән яҙғандарын — тикшереп, уларҙы күпселектә нигеҙһеҙ тик таба; ул осорҙа операла хеҙмәттәштәрҙе интригаларҙа ғәйепләү иң таралған күренеш була (Иосиф II, киреһенсә, капельмейстер үҙе интригалар ҡорбаны булып ҡуймаһын тип хәүефләнә). Сальериға хас дипломатик һәләткә эйә булмаған Моцарт үҙенең ҡыҙыу холҡо менән йыш ҡына итальян труппаһына уны «немец» интригалары ҡороуҙа шикләнергә һылтау булғылай. Ә ғөмүмән, тип яҙа Диц, ул саҡтағы тамашасы ҡаршыһында Моцартты үтеп китер өсөн әллә ни көс түгеүҙең дә, нескә интригаларҙың да кәрәге теймәҫ ине.
Көнләшеү мәсьәләһенә ҡарата
Сальериға ҡаршы бөтә ғәйепләүҙәр бер үк мотивты — көнләшеүҙе — күҙҙә тотҡанға күрә, тикшеренеүселәр алдына бер һорау килеп баҫа: Сальери ысынлап та Моцарттан көнләшә алғанмы? . Вафатынан һүң данға күмеләсәген алдан күргән тигән нигеҙеһеҙ фараздан башҡа көнләшерлек сәбәп табыуы ла ауыр: Моцарттың иҫән сағындағы данын уның тәүге биографтары үтә ныҡ арттырып күрһәтә, — опера жанрында Сальери нәҡ шул йылдарҙа иң уңышлы композитор була (Моцартҡа, А. Эйнштейн яҙыуынса, опера — бөтөн сәнғәттәрҙең иң үрҙәгеһе тип йәштән һеңдерелһә лә). Моцарттың «Дон Жуанын» һалҡын ҡаршылауҙы Макс Дитц «Венаның Мартин һәм Сальери мелодиялары менән үтә иркәләтеп ебәрелгәнлеге» менән аңлата. Венаға килгән мәленән үк тиерлек Сальери императорҙың яҡшы мөнәсәбәтенә лайыҡ була,1788 йылдан Венаның һәр бер музыканты хыяллана ғына алырлыҡ вазифаны биләй: музыка яҙыусы һөнәре Венала әллә ни абрйлы булмай — императрица Мария Терезия композиторҙарҙы «файҙаһыҙ кешеләр» тип атай, — ә һарай капельмейстеры булыу, юғары эш хаҡы менән даими заказдарҙан тыш, йәмғиәттә билдәле бер дәрәжәне лә тәьмин итә. . Ул осор композиторҙары, тип раҫлай Австрия музыка белгесе Л. Кантнер, беренсе сиратта йәмғиәттә биләп торған урыны өсөн көрәшә. Хәҙерге замандың билдәле Моцарт белгесе Рудольф Ангермюллер фекеренсә, уларҙың социаль хәле лә, музыка донъяһындағы хәле лә бик ныҡ айырыла: Сальериҙың Моцарттан көнләшеүе генә түгел, хатта уларҙы бер-береһе менән ябай сағыштырыу ҙа мөмкин булмаған эш.
Ә Моцартҡа Сальериҙан көнләшерлек сәбәптәр етерлек була: үҙенең «үлемһеҙ даһилығы» тураһында белгәнмелер ул, юҡмы, әммә бөгөнгөһөн уйлауҙан бушамаған — күп йылдар буйына Европаның төрлө һарайҙарында вазифалар эҙләп тә, таба алмай, Венанан атаһына яҙған хаттарында гел императорҙың иғтибары булмауға зарлана; хәйер, Дж. Райс раҫлауынса, Моцарт бүтән теләһә ҡайһы музыкантҡа ҡарағанда ла — Сальериҙан башҡа, әлбиттә, — бына тигән музыкаль белемле Иосиф II-нең ҙур иғтибары менән файҙаланған. 1790 йылда, Иосиф вафат булып, уның урынына тәхетте Леопольд II биләгәс, Моцарт үҙ хәлен яҡшыртырға ынтылып ҡарай; императорҙың улына, эрцгерцог Францҡа, ул былай тип яҙа: «Дан көҫәү, хеҙмәт һөйөү һәм белемлелегемә ҙур ышанысым миңә икенсе капельмейстер урынын һорап ҡарарға ҡыйыулыҡ бирә, бигерәк тә — оҫта капельмейстер Сальери сиркәү стиле менән бер ҡасан да шөғөлләнмәгәнгә, ә мин йәштән үк был стилде камил үҙләштерҙем». Ләкин Моцарт Сальериҙың урынбаҫары ла була алмай (был вазифаны 1789 йылдан Игнац Умлауф биләй); Леопольд осоронда уның хәле ҡатмарлаша ғына. Моцартҡа педагогикала ла уңыш килмәй: вафатына бер йыл ҡалғанда уның ике генә шәкерте була — ул дуҫы Пухбергтан мөмкин булған тиклем бөтәһенә лә Моцарттың уҡыусылар йыйыуы тураһында хәбәр таратыуын һорай.
«Моцарттың биографтары, — тип яҙа XX быуат башында Герман Аберт, — был итальянға ҡарата күп гонаһтар эшләй, ялған милли патриотизм арҡаһында уны яуыз интриган һәм һәләтһеҙ музыкант тип күрһәтә». Вена һарайы борондан итальян музыканттарына яҡшы ҡараған, һарай капельмейстеры вазифаһын, ҡағиҙә булараҡ (бер нисә осраҡтан тыш), итальяндар биләгән, Сальериға тиклем был урында 14 йыл Джузеппе Бонно булған. Опера сәхнәһендә лә — һәм Венала ғына түгел — итальян композиторҙары, итальян йырсылары мода сығарған һәм зауыҡ тәрбиәләгән. Леопольд Моцарт итальяндар «баҫып алыуына», мотлаҡ «оятһыҙ» булыуҙарына зарланыуҙан бушамаған, уға һәм уның башҡа коллегаларына Сальериҙың 16 йәштән Венала йәшәүе лә, Гассман менән Глюкта уҡыуы ла һәм итальян булғанға ҡарағанда күпкә күберәк австрий композиторы булыуы ла әһәмиәткә эйә булмаған. Берлиндың «Музыкаль аҙналыҡ» (Musikalische Wochenblatt) баҫмаһынан шул уҡ Г. Сиверс, 1791 йылдың декабрендә матбуғатта Моцарттың үлтерелеүе тураһындағы ғәйбәтте таратҡан кеше (табиптар уның үҙ үлеме менән донъя ҡуйыуы тураһында әйтеп тороуға ҡарамаҫтан), 28 йылдан асыҡлыҡ индерә — йәнәһе, Моцарт, ишетелеүенсә, ниндәйҙер «итальяндарҙың» ҡорбаны булған, — аныҡ исемдәргә ҡарағанда милләт мөһимерәк булып сыға. Музыка тәнҡитсеһе фараз иткәнсә, Сальериҙың Моцарт үлеменә ҡатнашлығы тураһындағы имеш-мимештәрҙә символик рәүештә «немец музыканттарының үҙҙәрен ике быуат буйы буйһондороп тотҡан итальян музыканттарынан үс алыуы сағыла».
Сальериҙың күп һанлы австрий уҡыусыларының береһе Йозеф Вайгль уның ҡәберенә шулай тип яҙып ҡуя:
Гореловка (йылға)
Гореловка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Штадтильм
Штадтильм (Stadtilm) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4920 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 360 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99326 һәм автомобиль коды — IK.
UTV (Рәсәй)
Utv ҡала телеканалы — мульти төбәк мәғлүмәт-күңел асыу телеканалы. 2009 йылдың 20 июленән алып тапшырыуҙары «Уфанет» компанияһы кабель селтәрҙәрендә тормошҡа ашырыла. Телеканал нигеҙе — ҡала яңылыҡтары һәм төбәктең ваҡиғаларына, сараларына һәм проблемаларына арналған телепроекттар. Тапшырыу зонаһы — Башҡортостан, Ырымбур өлкәһе, Татарстан. Ҡалаларҙан — Өфө, Октябрьский, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Мәләүез, Туймазы, Нефтекама, Ҡазан, Ырымбур һәм Орск. Был ҡалаларҙың һәр береһендә телеканалдың үҙ матбуғат үҙәге бар.
Тарихы
Телеканалдың беренсе эфиры 2009 йылдың 20 июлендә була, телеканалда эшләй башлаған тәүге проекттар — «UNews» һәм «Ючебник». Бер йыл дауамында унға яҡын проект барлыҡҡа килә һәм 2010 йылдың 3 июнендә телеканал 24 сәғәтлек тапшырыуға күсә. Телеканал 2011 йылдың майынан тапшырыуҙарҙы Full HD форматында алып бара башлай.
Философия
Телеканал үҙен позитив һәм тамашасылары менән аралашыуға асыҡ итеп күрһәтә.
«Беҙ үҙебеҙ йәшәгән йорт тураһында ҡайғыртабыҙ, унда барған ваҡиғалар тураһында һөйләйбеҙ, был ваҡиғаларҙы үҙебеҙ булдырабыҙ. Беҙ яҡшыға ышанабыҙ һәм барыһы ла һәйбәт булмаған ерҙә яҡшы ҡарар табырға тырышабыҙ. UTV командаһы – ул дуҫлыҡ, ихласлыҡ, асыҡлыҡ, традицияларға тоғролоҡ, таҙалыҡ һәм маҡсатҡа ынтылышлыҡ. Әгәр был һүҙҙәр һинең күңелеңә яҡын икән, беҙҙең командаға рәхим ит! Ҡала телеканалы ҡала тормошонда әүҙем ҡатнаша, төрлө байрамдарҙы һәм сараларҙы үткәреүҙә ярҙам итә».
Шулай уҡ телеканал әленән-әле үҙе саралар ойоштора: 2012 һәм 2013 йылдарҙа «Асыҡ кино күрһәтеү», унда саф һауала билдәле фильмдәр күрһәтелә, «UTV тыуған көнө».
Эфир
Телеканалда төрлө йүнәлештәге 20-нән ашыу телепроекттар эшләй: «UNews» мәғлүмәт проекты, «Минең ҡалам» тарихи программаһы, «102RUS» автомобиль тапшырыуы, бейеү проекты «Бейе!», кино яңылыҡтары тураһында «Кинофреш» тапшырыуы һәм башҡа бик күп проекттар. Шулай уҡ UTV телеканалында Рәсәй һәм совет фильмдарын, мультфильмдар һәм танып белеү тапшырыуҙарын ҡарарға була.
Наградалары
Телеканал -«ТЭФИ-төбәк» премияһы лауреаты һәм финалисы. 2011 йылда UTV ике номинацияла финалға сыға — «Күңел асыу тапшырыуҙары» «Бейе!» һәм «Телевидение дизайны» проекттары менән. 2013 йылда телеканал «Яҙғы бал 2013» фильмы өсөн «Телевидение һәм тормош: махсус проект» номинацияһында статуэтка яулаған.
2014 йылда «Ижад ҡалаһы» проекты өсөн телеканал «Ҙур цифр» күп каналлы цифрлы телевидение өлкәһендәге милли премия бүләген ала. .
Шулай уҡ канал «Интернет-һайлау» ҡала конкурсында даими рәүештә призлы урындарҙы биләй.
Ғата (исем)
Ғата — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ғата исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм бүләк тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы (15 июнь 1912 йыл — 25 июнь 1988 йыл) — башҡорт йырсыһы, ҡурайсы һәм актёр. (1978).Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы (24 июнь 1914 йыл — 2 декабрь 2001 йыл) — башҡорт актёры, эстрада артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956). Әминев Әхмәт Ғата улы (1 сентябрь 1924 йыл — 20 сентябрь 1999 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы.
Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы (24 июнь 1914 йыл — 2 декабрь 2001 йыл) — башҡорт актёры, эстрада артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1955). Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2006, үлгәндән һуң).
Ё (кирил хәрефе)
{| align=right cell-padding=11px Ёё [йо] — Башҡорт алфавитының туғыҙынсы хәрефе.
Ғата (исем)
Фамилия
Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы (2 август 1963 йыл) — иҡтисадсы, дәүләт хеҙмәткәре, сәсән, йәмәғәт эшмәкәре һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе (2005). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003), Статистика отличнигы (2010). Башҡорт Википедияһы ирекмәне (2005) һәм хакимы (2006), «Башҡортостан викимедиасылары» төркөмө ағзаһы (2015). «Викимедиа РУ» Рәсәй йәмғиәт ойошмаһынының «Вики-премия» лауреаты (2014, 2018). «Мәсәтле районының 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019). Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуған.
Ғатауллин Ринат Фазлетдин улы (14 июнь 1953 йыл) — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 12-се саҡырылышы һәм Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының 1-се саҡырылыш депутаты.
Витют
Витют — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 421 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Ғата (исем)
Фамилия
Ғатауллина Лира Даян ҡыҙы (25 май 1926 йыл — 26 ғинуар 2003 йыл) — ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1968), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981).
Ё (кирил хәрефе)
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Витют
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Ғата (исем)
Атаһы исеме
Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы (11 ғинуар 1929 йыл — 28 август 1995 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре докторы. Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы (11 ғинуар 1929 йыл — 28 август 1995 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
Витют
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғата (исем)
Атаһы исеме
Сафиуллин Хәләф Ғата улы (20 март 1921 йыл — 13 апрель 1965 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1949). Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1946).
Сиражетдинов Әнүәр Ғата улы (1918 йылдың июлендә, элекке Өфө губернаһы, хәҙерге Шишмә районы Сыуалкип ауылында тыуған) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы.
Кесе Таморга
Кесе Таморга — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Таморга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сауҙагәр Панченко йорто (Константиновск)
Сауҙагәр Панченко  йорто — Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһындағы йорт. 1910 йылда төҙөлгән, бинала Көнкүреш йорто урынлашҡан. Бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора (31.12.2002 йылдың 124-се ҡарары).
Адресы: Ростов өлкәһе, Константиновск ҡалаһы, Карташов урамы,  35.
Тарихы
XIX быуат аҙағында — XX  быуат башында Константиновск ҡалаһында күп биналар эклектика архитектура стилендә төҙөлгән. Был стиль бер үк бинала рококо, барокко, Ренессанс һәм модерн конструктив һәм декоратив  формаларын берләштерә. Эклектика стилендә ҡоролған йорт өлгөһө булып сауҙагәр Панченконың ике ҡатлы кирбес йорто тора. Был йорт ҡатын-ҡыҙҙар реаль училищеһы өсөн 1910 йылда Ростовтың беренсе гильдиялы сауҙагәре, ҡағыҙ фабрикаһы һәм таш күмер руднигы хужаһы,  Ростовтың  почетлы гражданы   Панченко Иван Степанович аҡсаһына төҙөлә, шунда уҡ аптека ла урынлаша.
Панченко Иван Степанович йәмәғәт эшмәкәре, Александр II һәйкәле буйынса Ростов ҡалаһы думаһы комитеты ағзаһы, Николаев ҡала дауаханаһы төҙөлөшө буйынса комитет ағзаһы, Ростов ҡалаһы думаһының күп йыллыҡ ағзаһы булып тора. Сауҙагәр аҡсаһына дауаханалар һәм сиркәүҙәр төҙөлә. Уның ҡатыны, Капитолина Семеновна, Дондағы Ростовта Екатерина ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының хөрмәтле попечителе була.
Хәҙерге ваҡытта йортта көнкүреше йорто урынлашҡан. Өлкә инспекцияһының Баш идаралығының 2002 йылдың  31 декабрендәге 124-се бойороғона ярашлы,  сауҙагәр Плотниковтың сауҙа  йорто бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла.
Тасуирламаһы
Сауҙагәр Плотниковтың ике ҡатлы кирбес йорто эклектика стилендә төҙөлгән. Бинаның ике ҡаты таш менән көпләнгән, ҡат ара кәрнизе, кәрнизде ослаусы пилястралар, сандрик менән тәҙрәләре бар. Ике урам яғынан бинаға ике инеү урыны бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Йән (рух)
Йән («күңел») — башҡорт мифологияһында дүрт кеше күңеленең иң мөһиме.
Тасуирлама
Башҡорт мифологияһында йән кешенең башҡа йәндәре менән бер рәттән (ҡот — тормошсан көс, исем — исем, тын — һулыш) үҙ аллы субстанция булып тора. «Йән» һүҙе фарсы сығышлы.
Йән кешегә әсә ҡарынында үҫешенең дүртенсе айында инә. Башҡорттар, йән тормош ағасында физик тән алыуға үҙ сиратын көтөп ултыра, тип ышанғандар.
Йән йоҡо, һуштан яҙыу, ауырыу, мәрткә китеү осраҡтарында ҡыҫҡа ваҡытҡа физик тәнде ташлап китергә мөмкин, ә үлгәндән һуң уны мәңгелккә ташлап китә. Ышаныуҙар буйынса, йән йоҡо ваҡытында сәйәхәт итә, әгәр йоҡлаған кешене ҡапыл уятһаң, йән тәнгә кире ҡайтып өлгөрмәҫкә мөмкин, һәм кеше вафат була. Кеше үлгәндән һуң йән кешеләрҙең тәнен күбәләк, ҡош һәм башҡа рәүешле ташлап китә, ҡырҡ көнгә тиклем туғандары янында була, һуңынан уларҙы ташлап китә һәм тик йома көндәрендә генә килеп китә.
Ышаныуҙар буйынса, ата-бабаларыбыҙҙың йәндәре вариҫтарын һаҡлайҙар, шуға күрә, уларҙың яҡшы мөнәсәбәтен яулау өсөн, башҡорттар айырым йолаларҙы үтәгән. Шулай уҡ башҡорттар, кеше үлгәндән һуң, уның йәне яңы кәүҙәһенә инә тип һанағандар.
Тәбиғи үлем менән үлмәгән йәки тейешле йолаларҙы үтәмәй ерләнгән кешенең йәне шәүлә (албаҫты, мәскәй, убыр, өрәк) рәүешендә гиҙеп йөрөй.
Ислам динен ҡабул иткәндән һуң, йән тураһында ышаныуҙар башҡорттарҙа ерләү йолаларында һаҡланып ҡалған.
Фразеологизмдар
Башҡорт телендә халыҡтың йән тураһында күҙаллауҙарын сағылдырған фразеологизмдар бар:
Миловка ауыл Советы (Өфө районы)
Миловка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Миловка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡотош (Ырымбур өлкәһе)
Ҡотош (Кутуш) — Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ауылы. Ҡотош ауыл биләмәһенә керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1734 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Ҡотош ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (92 %) йәшәй.
Үрге Солось
Үрге Солось — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Солось күле - Солозь йылға-күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Громовая
Громовая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәләбәй педагогия колледжы
Бәләбәй педагогия колледжы — дәүләт бюджет урта һөнәри белем биреү мәғариф учреждениеһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй ҡалаһында урынлашҡан. 1914 йылда Бәләбәй уҡытыусылар семинарияһы булараҡ эш башлай.
Тарихы
1914 йылда Өфөлә сыуаш уҡытыусылар семинарияһы асыла. Уның менән 1918 йылдың 1 ноябренән халыҡ мәғарифы эшмәкәре П. М. Миронов етәкселек итә.
Уҡытыусылар семинариялары нигеҙендә асылған өс йыллыҡ педагогик курстар 1920 йылда «урыҫ һәм татар, сыуаш педагогия техникумы», ә 1922 йылда «Урал алды сыуаш педагогия техникумы» итеп үҙгәртелә
1930 йылда Башҡорт АССР-ының сыуаш халҡы күпләп йәшәгән Бәләбәй ҡалаһына күсерәләр. 1940 йылда Бәләбәй татар педагогия техникумын Бәләбәй техникумы татар-башҡорт педагогия техникумы менән берләштерелә. 1941 йылда Бәләбәй педагогия училищеһы белем биреү учреждениеһы исемен ала.1955 йылда уҡыу йорто составына Дәүләкән педагогия училищеһы инә. Башҡорт, татар, сыуаш, урыҫ бүлектәрендә башланғыс кластар уҡытыусылары әҙерләнә. 1994 йылда башҡорт бүлеге асыла. 1969 йылдан ВЛКСМ-дың 50 йыллығы исемендәге маҡтаулы исемде йөрөтә.
2001 йылдан училище педагогия колледжына үҙгәртеп ҡорола (ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының мәғариф Министрлығы).
1912 йылда йылда төҙөлгән колледж бинаһы архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Йыл һайын унда төбәк-ара «Илһам шишмәләре» фестивале үткәрелә. Фатих Кәрим исемендәге әҙәби премия тапшырыла.
Һөнәрҙәр
Колледжда дәүләт урта профессиональ белем биреү программалары тормошҡа ашырыла:
Уҡытыу бөтә специальностар буйынса көндөҙгө бүлектә алып барыла. Ситтән тороп уҡыу формаһы «Мәктәпкәсә белем биреү программаһы» буйынса тормошҡа ашырыла.
Билдәле шәхестәре
Техникумда ауыл хужалығы фәндәре кандидаты С. С. Умов, Үзбәкстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре, профессор А. С. Ефимов, пионер эштәрен ойоштороусы Г. А. Акимовтар эшләгән.
Сығарылыш уҡыусылары араһында — шағир-фронтовик, татар шиғриәте классигы Фатих Кәрим, башҡорт яҙыусыһы Йософ Гәрәй, Ғабдулла Әхмәтшин, Сыуашстандың атҡаҙанған рәссамы И. Т. Григорьев, Советтар Союзы Геройы П. Е. Васильев һәм К. Д. Андреев, физик-ядерщик, техник фәндәр кандидаты Т. Г. Федоров, Константин . Ивановтың йорт-музейын ойоштороусы, тыуған-яҡты өйрәнәүсе П. Н. Кудряшев, яҙыусылар И. Н. Давыдов-Ирха һәм Ф. Н. Вуколов-Эрлик, фронт гәзите мөхәррире И. Т. Гурьев, физика-математика фәндәре докторы Ф. П. Васильев, тарих фәндәре докторы, академик Ю. Н. Никифоров, биология фәндәре докторы В. Ю. Горбунова, филология фәндәре кандидаты Ю. М. Виноградов, Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы — партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, журналист, ғалим һәм яҙыусы. 1967—1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. Башҡорт АССР-ының 6—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, тарих фәндәре кандидаты
Хәтер
Унда өс мемориаль таҡтаташ ҡуйылған:
Гусиха (Порозиха ҡушылдығы)
Гусиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Порозиха йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Штадтленгсфельд
Штадтленгсфельд (Stadtlengsfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2566 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 272 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36457 һәм автомобиль коды — WAK.
Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысы
Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысы (Южноуральское водохранилище) — Рәсәй Силәбе өлкәһе Уйылға йылғаһында 1952 йылда булдырылған яһалма һыу ятҡылығы. Көньяҡ Урал ГРЭС-ы быуаһы төҙөлөшө тамамланыу менән һыуһаҡлағыс барлыҡҡа килтерелгән.
Географияһы
Һыуһаҡлағыс Силәбе өлкәһе Уйылға районында урынлашҡан. Һыу ятҡылығының көньяҡ өлөшөндә — Южноуральск ҡалаһы, төньяҡ-көнсығыш яр буйында — Кичигин ауылы, көнсығыш өлөшөндә — Кичигин ҡарағайлығы. Һыу көҙгөһө майҙаны — 17,2 км², иң тәрән ере 11 метрға метртиклем.
Хайуандар донъяһы
Балыҡтарҙан алабуға, суртан, ҡорман һәм ҡайһы бер башҡа төр балыҡтар бар. 1965 йылда судак селбәрәләре һәм үрсем балыҡ ебәргәндәр. Бында ҡорман бигерәк тә яҡшы яраҡлашҡан, уны 1954 йылдан алып 1960 йылға тиклем һәм 2014 йылда ебәргән булғандар. Башҡа һыу ятҡылыҡтарында үрсетеү өсөн тиҫтәләрсә-йөҙҙәрсә мең дана ҡорман селбәрәләре аулана. Һыуһаҡлағыс урыны бик ҡиммәтле ҡорман питомнигына әүерелә.
Антропоген йөкләнеш
Рекреацион әһәмиәткә эйә: һыуһаҡлағыс ярҙарында ял базалары һәм балалар лагерҙары урынлашҡан (Звездный, Олимпия, Лесная сказка).
Һыуһаҡлағыс буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Южноуральск ҡалаһы, Берёзовка, Кичигин ауылдары.
Трупянка
Трупянка — Рәсәй йылғаһы. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яуза йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яузайылғаһы, инештән Ҡарман гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ж
{| align=right cell-padding=11px Жж [жэ] — Башҡорт алфавитының унынсы хәрефе.
Айып
Айып (Аюпово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Йонос ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 342 кеше. Почта индексы — 452563, ОКАТО коды — 80242850002.
Географик урыны
Айып ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 11 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 159 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Айып ауылына Себер даруғаһы Оло Ҡошсо улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 1765 йылда ауыл тураһында тәүге мәғлүмәт теркәлгән.
1795 йылда Айып ауылының 15 йортонда 83 кеше йәшәгән. 1816 йылғы йәниҫәп әғлүмәте буйынса йорт һәм халыҡ һаны шул көйө ҡалған.
1834 йылда 24 йортта 119 кеше йәшәгән.
Ауылдың барлыҡҡа килеү ваҡыты тураһында туранан-тура мәғлүмәттәр юҡ. Шуның менән бергә XVIII быуаттың 30-сы йылдарының икенсе яртыһындағы ҡот осҡос ваҡиғаларҙа зыян күргән был төбәктең башҡорт ауылдары бөтәһе лә тиерлек 1740—1741 йылдарҙа тергеҙелгән.
1816 йылғы, 1834 йылғы һәм артабанғы халыҡ иҫәбен алыуҙар исемлегендә тәүге ғаилә ағзалары ғәҙәттә ауылға нигеҙ һалыусының улдары, ейән-ейәнсәрҙәре һәм бүләләре булған, тигән фаразды әйтеп була. Ошо күҙәтеүҙәрҙән сығып: 1759 һәм 1760 йылдарҙа донъяға килгән Ҡолсора Ҡаҙаҡаев (уның улдары Хисаметдин, Сәйфетдин, Хөснөтдин, Мөхәрәм) һәм Шәрип Кинйәкәев (уның улдары Рәхимғол, Рәхмәтулла, Илсеғол) тәүге төпләнеүсе Айыптың ейәндәре булған.
Ауыл тирмәндәр ҡороу өсөн яраҡлы Әй йылғаһы буйында урынлашҡан, яҙын иһә урман ағыҙыу өсөн файҙаланылған. Ер биләмәләре өс урында булған. Баҫыусылыҡ системаһыҙ алып барылған. Һөрөү барышында 2 атлы һабандар ҡулланылған. 1842 йылда 135 кешегә 50 сирек ужым һәм 232 сирек яҙғы иген, шулай уҡ 5 сирек картуф сәселгән. Быуат аҙағында берешәр ашлыҡ һуҡҡыс һәм елгәргес булған. 1917 йылғы ауыл хужалығы иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса (июнь, июль) 99 йорт хужаһының 27-һе ат тотмаған, 29 хужалыҡта — 1-әр, 20-һендә — 2-шәр, 10 хужалыҡта — 3-әр, 2 хужалыҡта — 4-әр, 6 ихатала — 5-әр, 3 ихатала — 7-шәр, 1 хужалыҡта — 10, 1 йорт хужаһы- 11 ат тотҡан.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1895 йылда 58 йортта 359 кеше йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда мәсет (1901 йылда төҙөлгән) теркәлгән.
1920 йылда 90 йортта 426 кеше йәшәгән.
Әлеге ваҡытта Айып ауылында башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халҡы
Айып ауылында башҡорттар йәшәй (2002)
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәлдәре:
Вотлеб-Юган
Вотлеб-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Марья-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кейекбай
Кейекбай (Киекбаево) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. Кейекбай ауыл советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 296 кеше. Почта индексы — 453588, ОКАТО коды — 80219819001.
Географик урыны
Кейекбай ауылы Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы Көргәс йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫке Собханғол ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 16 километр һәм Белорет тимер юлынан 161 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауыл тарихы
1834 йылда Көргәс йылғаһы буйында барлыҡҡа килгән ауылға, Кейекбайға, Әтектәр үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Бында 23 ғаилә — 170 кеше күсеп килгән. Ауыл Кейекбай Юлтимеров исемен йөрөтә. Ауылдың икенсе исеме — Баш Тире. 25 йылдан һуң 40 ихатала 300 кеше йәшәгән.
Халҡы — ярым күсмә малсылар. XIX быуаттың 40-сы йылдары башында ауылдағы бөтә 28 йорт йәйләүгә күскән. Улар иҫәбенә 113 ат, 61 һыйыр, 15 баш кәзә тура килгән. 170 кешегә 24 бот ужым ашлығы, 184 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән.
Ауылда 1812 йылдағы Ватан һуғышы ветераны «Парижды алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән Арыҫланғол Хәмитов һәм Ырымбур губернаторы Перовскийҙың уңышһыҙ тамамланған Хиуа походы (1839—1840)нда ҡатнашҡан Йәмлиха Байназаров йәшәгән.
1864 йылдан алып Кейекбай улус үҙәгенә әүерелә.
1920 йылда 93 йорттоң һәр береһендә уртаса 4,2 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Әлеге ваҡытта Кейекбайҙа башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто бар.
Кейекбай ауылының дин әһелдәре
1859 йылда Бөрйән районының Кейекбай ауылы мәхәлләһенең тәүге мәсете төҙөлөп файҙаланыуға тапшырылған. Унда Мәндәғолдан (4 саҡрым), Аҡбулаттан (8 саҡрым) мәсеткә йөрөгәндәр. Рәсәй Эске Эштәр Визаратының (Министрлығының) Ырымбур виләйәте идараһы (ЫВИ) тарафынан 1875 йылда 17-се июнендә раҫланған. Имам Юлтимеров Заһитулла Фәйзулла улы (1825—1909 йй.) ауылда тәүге мәсет төҙөтөүгә өлгәшкән д а у а м ы …
Кесе Урна
Кесе Урна — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урна йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урал батыр (әкиәт)
Урал батыр, Урал — шундай уҡ исемле Урал батыр башҡорт халыҡ эпосының әкиәт варианты.
«Урал» әкиәтен студент Г. Сәфәрғәлина 1984 йылда Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районының Ғәббәс ауылында 1929 йылғы Сәфәрғәлина Шәмсиә Сәфәрғәле ҡыҙынан яҙып алған, — БДУ-ның филология факультеты, 1984 йылғы яҙма.
Сюжеты
Текст Айҙың һәм Урал тауҙарының барлыҡҡа килеүе тураһында этиологик мифтан ғибәрәт. Борон заманда күктә, йәнәһе, ике ҡояш яҡтыртҡан. Береһе батһа, икенсеһе ҡалҡҡан. Был йоҡларға яратҡан бер байға ҡамасаулаған. Бер ваҡыт ул: кем ҡояштың береһен юҡ итә — шуға ҡыҙымды бирәм, тип иғлан итә. Бары тик Урал батыр был бурысты үтәй ала. Уның уғы тейеүҙән ҡояш ике өлөшкә ярыла. Береһенән Ай барлыҡҡа килә. Икенсеһе Ергә ҡолап төшә һәм Урал батыр хөрмәтенә Урал тау тип аталған тау массивына әйләнә
Әҙәбиәт
Шәкүрова Р. Ш. «Урал-батыр» башҡорт эпосының текстологияһы. (Төп фәнни текст проблемалары). Филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүсе диссертация. Мәскәү, 1998.
Һылтанмалар
http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.286
Һыуҙа туп уйнау
Уйын тәбиғи һыуҙарҙа ла, махсус йөҙөү бассейнында ла үткәрелә ала. Бер юлы ҡапма-ҡаршы ике команда ҡатнаша.
Уйындың маҡсаты — ҡаршы команданың ҡапҡаһына билдәле ваҡыт эсендә күберәк мәрәй индереү.
Уйын өсөн майҙан
Ирҙәр командалары өсөн ҡапма-ҡаршы аралыҡ — 30 метр, киңлеге — 20 метр. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн был арауыҡ — 25, киңлеге 17 метр тәшкил итә. Ҡапҡа артындағы сик 0,30 метр.
Ҡапҡа бағаналарының араһы 3 метр булырға тейеш.
Бассейн тәрәнлеге, уйын ҡағиҙәһе талап иткәнсә, 1,8 метр һәм тәрәнерәк. Бейеклеге һыу өҫтөнән 0,90 метр сығып торорға тейеш.
Һыуҙың иң түбән температураһы °C буйынса 16 градустан кәм булырға тейеш түгел.
Туп
Туп түңәрәк һәм эсендә ниппел менән ябылырлыҡ һауа ҡыуығы булырға тейеш. Тыш яғынан ҡубып торған ерҙәре булмаҫҡа, һыу һеңдермәүсән һәм май йәки май кеүек матдә менән һеңдерелмәгән булырға тейеш.
Ауырлығы 400-ҙән 450-гәсә грамм булыуы шарт. Ирҙәр уйыны өсөн туптың тыш яғынан әйләнәһе 0,68 м кәм булмай, әммә шулай уҡ 0,71 м ҙур булмай. Эске баҫымы 90-97 паскаль.
Сауҙагәр Плотников йорто (Константиновск)
Сауҙагәр Плотников йорто — Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһындағы йорт. 1912 йылда төҙөлгән, магазин булараҡ файҙалана. Бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора. (31.12.2002 йылдың 124-се бойороғо).
Һыуҙа туп уйнау
Башлыҡтар
Уйындың иң билдәле атрибуттары булып ҡолаҡ тишектәре ҡалдырылған башлыҡтар. Улар уйынсыларҙың ҡолаҡтарын туп бәрелеүҙән һаҡлап тора.
Сауҙагәр Плотников йорто (Константиновск)
Адресы: 347250, Ростов өлкәһе,  Константиновск ҡалаһы, Ленин урамы, 28.
Һыуҙа туп уйнау
Башлыҡтар
Командаларҙың береһе аҡ төҫтәген кейергә тейеш. Ҡаршы уйнаған команда уға контраст төҫтәр һайлай. Тик ул туп төҫөндә булырға тейеш түгел.
Шулай уҡ ,асыҡ ҡыҙылдан да сағыуыраҡ булырға тейеш түгел. Күберәген аҡ һәм күк төҫтәге башлыҡтар менән уйнайҙар.
Ҡапҡасылар ҡыҙыл төҫтәге башлыҡ кейә. Башлыҡтар эйәк аҫтында эләктерелеп ҡуйыла. Уйынсылар уны уйын бөткәнсе сисмәй.
Сауҙагәр Плотников йорто (Константиновск)
Тарихы
XIX быуатта — XX  быуат башында Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһында   күп биналар эклектика архитектура стилендә төҙөлгән. Был стиль бер үк бинала рококо, барокко, Ренессанс һәм модерн конструктив һәм декоратив формаларын берләштерә. Эклектика стилендә ҡоролған йорт өлгөһө булып сауҙагәр Плотниковтың ике ҡатлы кирбес йорто  тора. Был сауҙа йорто 1912 йылда сауҙагәр Плотниковтың аҡсаһына төҙөлә. Ул 1908 йылдан алып 1912 йылға тиклем төҙөлә. XX быуат башында бында туҡыма, туҡыу әйберҙәре, иконалар менән сауҙа итеү бара. Сауҙагәр приказчик яллай, ул тауарҙы белергә һәм һатып алыусыларға кәрәкле туҡыманы тәҡдим итергә тейеш. Сауҙагәр ҡуйған тәртиптәр ҡаты була.
Һыуҙа туп уйнау
Башлыҡтар
Ҡолаҡ протекторҙары башлыҡ менән бер төҫтә булырға тейеш. Һәр команда ағзаларының башлыҡтарында 0,10 м бейеклектәге һандар яҙылған булырға тейеш.
Сауҙагәр Плотников йорто (Константиновск)
Тарихы
Өлкә инспекцияһы Баш идаралығының 31.12.2002 йылдағы  124-се  бойороғона ярашлы,   сауҙагәр Плотниковтың  сауҙа йорто   төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла.
Тасуирламаһы
Константиновск ҡалаһындағы сауҙагәр Плотниковтың ике ҡатлы кирбес йорто эклектика стилендә төҙөлгән. Бинаның ҡат араһы кәрнизе бар, икенсе ҡаттағы ете ярымтүңәрәк тәҙрәләр сандрик һәм пилястралар менән эшләнгән. Бинаның өҫкө өлөшөндә ҡыйыҡ тәҙрәләр менән аттик башҡарылған. Бинаның беренсе ҡаты таш таш менән көпләнгән. Бинаға фасад яғынан ике инеү урыны бар.
Һыуҙа туп уйнау
Уйындың асылы
Ҡапҡасы ла башына махсус башлыҡ кейә. Командала алты резерв уйынсы була. Сөнки уйынсыларҙы йыш алмаштырырғы кәрәк була.
Уйын дүрт өлөштән тора. Һәр өлөштөң уйналыу оҙайлығы 8 минут (был саф ваҡыт). Һәр өлөш башланып, берәй уйынсы тупҡа тейеү менән кире иҫәп башлана. Бирелгән сигналдарҙа контроль секундомер туҡтатылырға тейеш.
Сауҙагәр Плотников йорто (Константиновск)
Тасуирламаһы
Йорттоң подвал биналарында һыйҙырышлы келәттәр урынлашҡан.
Һыуҙа туп уйнау
Уйындың асылы
Ул туп уйын майҙанына индерелгәс яңынан иҫәпләй башлай. Һәр команда атакаға 30 секунд сарыф итә ала. 30 секунд уҙғас, туп ҡаршы командаға күсә.
Һәр команда ике тапҡыр ике минутлыҡ тайм-аут алырға мөмкин. Тайм-аутты тупҡа хужа булған команда ғына ала ала.
Уйындың төп асылы шунда, уйынсылар тупҡа ике ҡул менән тотонорға тейеш түгел. Ул тик бер ҡул менән генә уйнала. Уйынсылар тупты алға һуҙып команданың икенсе кешеһенә бирә ала, йәки йөҙөп алып бара ала.
Һәр команданың уйнау маҡсаты шунда: ҡаршы команданың ҡапҡаһына бер тупҡа артығыраҡ мәрәй керетеү. Тупаҫлыҡ, уйынды боҙоу, уйынсыларҙы уйындан сығарыу осраҡтары уйын ҡағиҙәләре буйынса башҡарыла.
Уйын ҡағиҙәһе
Ҡулында тубы булмаған уйынсыға һөжүм яһау рөхсәт ителмәй. Шулай уҡ, ҡағиҙә буйынса тупты һыуға батырыу тыйыла. Әгәр туп батырыла икән туп икенсе командаға күсә. Шулай уҡ, тупҡа эйә булмаған уйынсыны һыуға батырыу, һөйрәү, тотҡарлау ҡәтғи тыйыла. Ул тупаҫ хатаға керә.
Тупаҫ хаталар эшләүсе уйынсы 20 секундҡа йәки ҡаршы уйынсыларҙың атакаһы аҙағынаса уйындан сығарыла. Штраф ваҡыты сыҡҡандан һуң уйынсы кире уйынға ҡайта.
Тупаҫ булмаған хатаға туп ырғытыу менән яза бирелә. Ул тура ҡапҡаға ырғытыуҙан тора. Әгәр хата биш метр һыҙаттан тыш эшләнелһә, яза өсөн тупты ла биш метрҙан ырғытырға тейеш булалар.
Һыуҙа туп уйнау уйыны уйынсыларҙан яҡшы физик әҙерлек һәм юғары координация талап итә.
ФИНА халыҡ-ара йөҙөү федерацияһы 2016 йылда үҫмерҙәр араһында үткәреләсәк һыуҙа туп уйнау уйынының эксперементаль ҡағиҙәләрен раҫлай:
ФИНА ҙыуҙа туп уйнау ярыштары ҡағиҙәләрен үҙгәртелгән вариантына эксперимент уҙғарыуын дауам итә
Был ваҡыттарҙа үҫмерҙәр араһында Донъя беренселеге ярыштары уҙғарылған осорҙа, FINA ҡағиҙәләр үҙгәрешенә таянып, майҙансыҡты 30-ҙан 25 метрғаса кәметкән.
FINA бюроһы ағзалары иҫкәртелгән, бюро ағзаларының күпселеге был алымды хуплаған.
Үҙгәртелгән өс яңы ҡағиҙә:
1. Оборонанан Һөжүмгә күсеү осорон тиҙләтеү өсөн туп менән файҙаланыу осорон 30 секундтан 25 минутҡаса ҡыҫҡартылы;
2. Уйындың тамамланыуын тиҙләтеү маҡсатында, ситләштерелгән уйынсының ваҡытын 20 секундтан 15 секундҡа ҡалдырыла;
3. Команда составы ун бер кешенән һәм ике резервтан тора. Улар уйындың икенсе турнирында файҙаланыла.
Ошо ҡағиҙәләргә ярашлы һуңғы Донъя беренселектәре уңышлы уҙа.
Уйындың тарихы
Һыуҙа туп уйнау XIX быуатта Бөйөк Британияла Уилсон Уильям тарафынан уйлап сығарылған. Уға оҡшаш уйын булып регби тора. Тәүге варианттарҙа туп өсөн көрәшергә рөхсәт ителгән була. Аҙағынан тупты тартып алыу өсөн уны һыуға батырып тоторға тейеш булған. Ҡапҡасы майҙандан ситтә торған. Уйындың хәҙергесә варианты 1880-се йылдарҙан алып уйнала.
Уйынды бар донъя илдәре уйнай. Бигерәк тә, Венгрияла һәм элекке Югославияла киң таралған.
Ул иң боронғо олимпия уйындарының береһе. Тик 1900 йылдарҙа ғына ул олимпия уйындары программаһына индерелгән.
Башҡорт-ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре
Башҡорт-ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәренең күп быуатлыҡ тарихы бар.
XVIII быуатта Кесе Йөҙ ҡаҙаҡтарының ерҙәре башҡорт ерҙәре менән сиктәш урынлашҡан була. Ҡаҙаҡтар менән оҙаҡ ваҡыт күршеләш йәшәү башҡорт мәҙәниәтендә лә сағылыш таба. Биләмәләр өсөн бәхәстәр һәм бәрелештәр ҙә булып тора.
Беҙҙең көндәрҙә Ҡаҙағстан Республикаһы һәм Башҡортостан Республикаһы араһында тығыҙ иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни бәйләнеш һаҡлана. 1993 йылда сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек килешеүенә ҡул ҡуйыла. 2003 йылда Башҡортостандан Ҡаҙағстанға экспорт күләме 155,6 миллион доллар тәшкил итә, ә Ҡаҙағстандан Башҡортостанға импорт 80,8 миллион долларҙан артып китә. 2004 йылдың 14 октябрендә Астанала Башҡортостан Республикаһының вәкиллеге асыла. Ул сауҙа- иҡтисади, фәнни-техник һәм мәҙәни элемтәләрҙе үҫтереү, төрлө саралар ойоштороу һәм башҡа эштәр менән шөғөлләнә. 2016 йылда, Рәсәйҙә ауыр иҡтисади хәл барлыҡҡа килеү сәбәпле, вәкиллек ябыла.
Тарих
Башҡорттар һәм ҡаҙаҡтар — туғандаш төрки телле халыҡ. Уларҙың этник тамырҙары бронза быуатына барып тоташа. Башҡорттарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың йола мәҙәниәте бер-береһенә бик яҡын. Әйтәйек, күсмә тормошта мөһим роль уйнаған йорт-ҡаралты кәсептәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш. Кейеҙ баҫыу, туҡыма туҡыу һәм туҡымаға һүрәт сигеүҙә бер үк төрлө алымдар ҡулланыла. Башҡорттар һәм ҡаҙаҡтарҙың тығыҙ бәйләнештә булыуы уларҙың халыҡ риүәйәттәрендә лә сағылыш тапҡан.
XVIII быуатта Кесе йөҙ һәм Урта йөҙҙөң бер өлөшө төньяҡта Башҡортостан менән сикләшә. Ул осорҙа башҡорт-ҡаҙаҡ никахтары киң таралыу ала. Башҡорттар һәм ҡаҙаҡтар бер-береһе менән көрәштә, бәйгелә, уҡ атышыуҙа ярышыр була. Йыш ҡына ҡаҙаҡтар Рәсәй батша хөкүмәтенә ҡаршы башҡорт ихтилалдарында ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта улар араһында бәрелештәр ҙә булғылай. Бер-береһенә барымта, ҡарымта яуҙарын асыр була, ҡыҙ урлау ғәҙәте лә күҙәтелә.
Ҡаҙаҡ-башҡорт ихтилалдарын булдырмау өсөн батша хөкүмәте улар араһында дошманлыҡ булдырырға тырыша. Мәҫәлән, Ырымбур экспедицияһы начальнигы Иван Кирилловҡа шундай йөкмәткеле хөкүмәт инструкцияһы бирелә: «''Башҡорттар артынан күҙәтеү булдырырға… ҡырғыҙҙарҙы ла шундай уҡ күҙәтеү аҫтында тоторға. Тегенеһе йә быныһы болара башлаһа, бер халыҡты икенсеһенә ҡаршы ҡуйырға, шуның менән урыҫ ғәскәрен һаҡлап ҡалырға''». 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы ваҡытында урыҫ подданныйлығын алған Кесе йөҙ ханы Әбделхәйергә башҡорттарҙы буйһондороу менән шөғөлләнеү йөкмәтелә. Ул мәлдә низағ тыныс юл менән хәл ителә.
1755 йылда Батырша етәкселегендә яңы башҡорт ихтилалы башлана. Тиҙҙән хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡыҫымы аҫтында 50 меңгә яҡын башҡорт, ғаиләһен хәүефтән ҡурсыу, мөлкәтен һәм малын һаҡлап ҡалыу өсөн Кесе йөҙ ерҙәренә инеп ҡаса. Улар артабан ҡаҙаҡтар менән бергә батша хөкүмәтенә ҡаршы сығыуға өмөт бағлай. Ырымбур крайы губернаторы Иван Неплюев ҡаҙаҡ етәкселеренән баш күтәргән башҡорттарҙы тотоп биреүен үтенә. Бының өсөн ул башҡорттарҙың мөлкәтен һәм малын тартып алырға, ә башҡорт ҡатындарын һәм балаларын үҙҙәрендә ҡалдырырға тәҡдим итә. Ҡаҙаҡтарҙың Нуралы-хан етәкселегендәге бер өлөшө был тәҡдимде үҙ мәнфәғәтендә файҙалана. Шул хыянаттан һуң башҡорттар Кесе йөҙ ҡаҙаҡтарынан асыҡ рәүештә үс ала башлай. Үҙ-ара баҫҡынсылыҡ бер нисә тиҫтә йыл дауам итә. Мәҫәлән, XIX быуат башында тарихсы һәм этнограф Алексей Лёвшин түбәндәгене билдәләй: «…ҡан ҡойош кәмеүгә-кәмене, ләкин ике халыҡ араһындағы дошманлыҡ ошоға тиклем дауам итә…». Тарихсы Владимир Витевский был ваҡиғалар тураһында асығыраҡ яҙа: «…башҡорттар һәм ҡырғыҙҙар араһына Неплюев ташлаған ыҙғыш орлоғо, күренеүенсә, бик уңышлы ергә төшөп, яҡшы үҫеш алған, башҡорттарҙы һәм ҡырғыҙҙарҙы айырыу өсөн башланған тырышлыҡ ул теләгән һөҙөмтәне бирә…».
1918 йылдың 15—17 майында Ҡостанайҙа башҡорт (Башҡортостан) һәм ҡаҙаҡ милли хәрәкәттәре (Алаш автономияһы) вәкилдәренең кәңәшмәһе булып үтә, унда берлектәге контрреволюцион көрәште ойоштороу мәсьәләһе ҡарала. 1918 йылдың август аҙағы — сентябрь башында Һамарҙа Башҡортостан, Ҡаҙағстан һәм Урта Азия хөкүмәттәренең кәңәшмәһе үткәрелә, уларҙа атап үтелгән төбәктәрҙен бөтә контрреволюцион көстәрен «Көнсығыш Рәсәй Союзы» (уға шулай уҡ Себер һәм Комуч, Урал һәм Ырымбур казактары хөкүмәттәре контролдә тотҡан биләмәләр инергә тейеш була) составындағы «Көньяҡ-көнсығыш мосолман өлкәләре Федерацияһына» берләштерергә ҡарар ителә. Бынан тыш Алаш-Урҙа һәм Башҡорт Хөкүмәтенең ҡораллы көстәрен бер корпусҡа берләштереү планлаштырыла.
1919 йылда Наркомнацҡа, һуңыраҡ РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советына Ҡырғыҙ-Башҡорт Совет Республикаһын төҙөү проекты бирелә. Проектҡа ярашлы, Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан нигеҙендә Ҡырғыҙ-Башҡорт Совет Республикаһын төҙөү күҙҙә тотола, баш ҡалаһы итеп Ырымбур билдәләнә. Республиканың власть органдарында башҡорт һәм ҡаҙаҡ вәкиллегенең бер тигеҙ нисбәттә булыу принцибы ла иғлан ителә. 1919 йылдың 6 декабрендә был проект кире ҡағыла.
1920-се йылдарҙа, совет власы урынлаштырылғандан һуң, башҡорттар һәм ҡаҙаҡтар араһында Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран һәм Йылайыр кантондары буйынса территориаль бәхәстәр була. ВЦИК-тың 1924 йылдың 21 октябрендәге Ҡарарына ярашлы Бәләбәй кантонының (элекке Туҡ-Соран кантоны) бер өлөшө һәм Йылайыр кантонының Иманғол волосы Ҡырғыҙ АССР-ы (хәҙерге Ҡаҙағстан) составына тапшырыла. Башҡорт ерҙәренең бер өлөшө Ырымбур һәм Силәбе өлкәләре составына инә, һөҙөмтәлә Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан үҙенсәлекле «коридор» менән айырыла.
Ҡараяр (Ырымбур өлкәһе)
Ҡараяр (Караяр) — Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ауылы. Ҡотош ауыл биләмәһенә керә.