cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәскәү энергетика институты
1970-се йылдар
1970-се йылдарҙа МЭИ-да йыл һайын 25 мең студент уҡый, 1,8 мең уҡытыусы, шулар иҫәбендә СССР ФА академиктары В. А. Кириллин, В. А. Котельников, А. А. Стырикович, СССР ФА ағза-корреспонденттары А. Ф. Богомолов, Г. Н. Петров, Б. С. Петухов, В. И. Сифоров, СССР ПФА академигы В. А. Фабрикант, 140 профессор һәм фән докторы, 800-ҙән ашыу доцент һәм фән кандидаты эшләй. Фәнни-тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса йыл һайын 50 хеҙмттәр йыйынтығы баҫыла.
1980-се йылдар
2016 йылдың 15 ноябрендә Ҡарар рәсәй федерацияһы хөкүмәте № 1190 Милли тикшеренеү университеты «МЭИ» сифат өлкәһендә рф хөкүмәте премияларына лайыҡ 2016 йылда «сифат менеджменты алымдарын индергән өсөн продукция сифаты өлкәһендә өлгәшелгән һөҙөмтәләр һәм высокоэффективный ҙур хеҙмәтен һәм».
1990-сы йылдар
1992 йылда МЭИ техник университет статусына лайыҡ була. Юғары уҡыу йортоноң рәсми исеме — «Мәскәү энергетика институты (техник университеты)».
МЭИ составында студенттарға түләүле юғары белем биреүсе коммерция институттары барлыҡҡа килә: 1995 йылда Гуманитар-ғәмәли институт (ГПИ), 1996 йылда — Технологиялар, иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ институты (ИТЭП). 1999 йылда МЭИ һәм «FESTO» концернының (Германия) берлектәге проекты булараҡ «Рәсәй-герман бизнес һәм сәнәғәт автоматикаһы институты „МЭИ-ФЕСТО“» (ЦП МЭИ-ФЕСТО) әҙерлек Үҙәге булдырыла.
1998—2002 йй. МЭИ факультеттары базаһында — институттар барлыҡҡа килә. 1998 йылда — Электротехника институты. 1999 йылда — Электроэнергетика институты, 2001 йылда — Энергетик эффектлылыҡ проблемалары институты. 2000 йылда — Йылылыҡ энергетикаһы һәм техник физика институты, ә 2008 йылдан — Йылылыҡ һәм атом энергетикаһы институты. 2002 йылда — Радиотехника һәм электроника институты, Автоматика һәм хисаплау техникаһы институты , Энергия машиналар төҙөлөшө һәм механика институты.
1999 йылдан МЭИ «Мәскәү энергетика институты (техник университет)» юғары һөнәри белем биреү дәүләт учреждениеһы тип аталды.
2010-сы йылдар
2010 йылдың 26 сентябрендә Смоленск өлкәһе Сафоновский районы Прудки ауылында 1941 йылда Мәскәү янында оборона ҡоролмалары төҙөгән МЭИ студенттары хөрмәтенә стела асылды.
МЭИ-да 3-сө быуын белем стандарттары (Юғары һөнәри ФДБС Уҡытыу-методик комплексы) индерелә. 4 меңгә яҡын дисциплина, шуның 50-гә яҡыны — дистанцион уҡытыла. Д. А. Медведев студенттарҙың юғары һөнәри белемде модернизациялау һәм инженер һөнәре абруйын күтәреү тураһындағы фекерҙәрен тыңланы.
2015 йылдан — «„МЭИ“ Милли тикшеренеү институты Федераль юғары белем биреү дәүләт бюджет учреждениеһы» тип атала.
Милли тикшеренеү институты статусы университеттың Рәсәйҙә түбәндәге: энергетик эффектлылыҡ һәм энергия һаҡлау, йылылыҡ энергетикаһы һәм атом энергетикаһы, электр-энергетик системалар һәм селтәрҙәр, возобновляемая энергия|возобновляемые источники электр һәм йылылыҡ энергияһының яңыртылыусы сығанаҡтары, экология һәм энергетика хәүефһеҙлеге өлкәләрендә алдынғы роль уйнауын аңлата. Был маҡсаттан МЭИ инфраструктураһын һәм мәғлүмәти ресурстарҙы үҫтереүгә 1 млрд 700 млн һум бюджет аҡсаһы бүленде.
2012 йылда — Энергетикала һәм сәнәғәттә менеджмент һәм иҡтисад институты (ИМЭЭП), 02014 йылда — Инженер-иҡтисад институты булдырылды (ИнЭИ).
2013 йылда Тажикистандың Дүшәнбе ҡалаһында МЭИ филиалы асылды.
2014 йылда — ситтән тороп төп һәм өҫтәмә белем алыу институты.
Рәсәй Хөкүмәте 2016 йылдың 15 ноябрь 1190-сы Ҡарары менән «МЭИ» милли тикшеренеү университетына РФ Хөкүмәте «продукция сифаты һәм хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә әһәмиәтле һөҙөмтәле ҡаҙаныштарға өлгәшкәне һәм сифат менеджментында юғары эффектлы сифат ысулдары ҡулланғаны өсөн» 2016 йылдың сифат премияһын тапшырҙы.
2017 йылдан МЭИ ФТУ-да хәрби кафедра тергеҙелә.
2017 йылдан хәрби-инженер институты (ВИИ) эшләй.
2018 йылдан — гидроэнергетика һәм яңыртылыусы энергия сығанаҡтары институты (ИГВИЭ), в состав которого вошли кафедры гидроэнергетики и возобновляемых источников энергии (ГВИЭ), инновационных технологий техногенной безопасности (ИТТБ), гидромеханики и гидравлических машин (ГГМ).
МЭИ партнёрҙары
801—900 урынды биләй 2019 йыл институттың халыҡ-ара рейтинг «Өс университет миссияһы» һәм 2020 йыл — рәсәй вуздары рейтингы буйынса 24-се урынға РАЭКС версия.
Директорҙары һәм ректорҙары
== МЭИ-ның хөрмәтле докторҙары исемлеге ==
Рейтингы
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы институтҡа тамамлаусыларҙы әҙерләүҙең «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «В» рейтинг класы кимәлен бирҙе. Әйтер кәрәк, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә «А» рейтинг класына («бик юғары кимәл» тигәнде аңлата) лайыҡ булған берҙән-бер юғары уҡыу йорто Мәскәү дәүләт университеты.
2019 йылда «Университеттарҙың өс миссияһы» Халыҡ-ара рейтингта институт 801—900 урын алды и в 2020 году — 24 место в рейтинге вузов России по версии РАЭКС.
Оло Валыс-Ях
Оло Валыс-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Берёзовая ҡылымығының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы
Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы (1 сентябрь 1946 йыл) — яҙыусы, прозаик, хеҙмәт ветераны, журналист, 1986—2002 йылдарҙа «Ағиҙел» журналы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).
Биографияһы
Нажиә Заһир ҡыҙы Игеҙйәнова1946 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Абзай ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Өфөләге 1-се һөнәрселек-техник училищеһына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын туҡыусы булып башлай.
Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында ситтән тороп уҡып, 1988 йылда диплом ала. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1974 й. алып «Һәнәк», 1982 й. - «Башҡортостан ҡыҙы» журналдары редакцияларында, Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһында эшләй. 1986—2002 йй., хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, 1991 й. башлап «Ағиҙел» журналының хаттар бүлеге мөдире була.
Пантелькин Анатолий Александрович
Биографияһы
Пантелькин Анатолий Александрович 1919 йылдың 15 сентябрендә Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының Юрматы кантоны Кирюшкин ауылында тыуған ..
1940 йылда Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм 30 ирекмән иҫәбендә комсомол юлламаһы буйынса Сталинград хәрби авиация пилоттар мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны 1941 йылда тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдың ғинуарынан.
1945 йылдың 14 мартында А. А. Пантелькин Будапешт (Венгрия) янында хәрби заданиеларҙы үтәгәндә батырҙарса һәләк була. Венгр ауылы Пекш зыяратында ерләнгән.
Рәсәй Федерацияһы субъекттары флагтары
Рәсәй Федерацияһы субъекттары флагтары исемлеге.
Пантелькин Анатолий Александрович
Батырлығы
«116-сы истребитель авиация полкының эскадрилья командиры (295-се истребителдәр авиацияһы дивизияһы, 17-се һауа армияһы, 3-сө Украин фронты) 1945 йылдың ғинуары уртаһына 270 хәрби осош яһай (дошман ғәскәрҙәренә разведка яһау — 26, ер өҫтө ғәскәрҙәрен ҡаплау — 84, штурмовик һәм бомбардировщиктары оҙатыу — 160).
Рәсәй Федерацияһы субъекттары флагтары
Рәсәй Федерацияһында 2014 йылдың 21 мартынан 85 субъект иҫәпләнә — 22 республика, 9 край, 46 өлкә, 3 федераль әһәмиәттәге ҡала, 1 автономиялы өлкәһе һәм 4 автономиялы округы.
Пантелькин Анатолий Александрович
Батырлығы
49 һауа һуғышында ҡатнаша, шәхсән 16 дошман самолетын бәреп төшөрә. Штурмлау һәм бомба ташлау юлы менән 5 танкты, 30 хәрби йөк автомашинаһын, 150-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, 3-сө тимер юл эшелонын яндыра. Капитан А. А. Пантелькин етәкселек иткән эскадрилья 1944 йылдың мартынан 1945 йылдың ғинуарына тиклем 517 хәрби осош яһай. Һауа һуғышында 29 дошман самолетын бәреп төшөрә. Штурмлау һәм бомба ташлау юлы менән 6 танк 67 автомашина, яғыулыҡ менән 2 цистерна, 10 тимер юл вагоны, боеприпастар, яғыулыҡ менән 3 склад, 580-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә».
Рәсәй Федерацияһы субъекттары флагтары
Әлеге ваҡытта һәр федерация субъектының символы булып торған флагы бар.
Башҡорт дәүләт медицина университеты
Башҡорт дәүләт медицина университеты — юғары һөнәри белем биреү дәүләт учреждениеһы. 1995 йылда «университет» статусын ала һәм Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығына буйһона.
Пантелькин Анатолий Александрович
Батырлығы
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы указы менән эскадрилья менән өсөн оҫта етәкселек иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Пантелькин Анатолий Александровичҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Башҡорт дәүләт медицина университеты
1932 йылдың 15 ноябрендә республикала өсөнсө юғары уҡыу йорто — Башҡортостан медицина институты асыла. Институт асыуҙа Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма комитетына Башҡортостан вәкиле сифатында эшкә күсерелгән, Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары булып эшләгән Ғ.Ғ. Ҡыуатовтың хәстәрлеге ҙур. Институтты аяҡҡа баҫтырыуҙа уның тәүге директорҙары С. Трайнин, Ғ. Тереғолов, И. Геллерман, В. Романкевичтар ҙур көс һала. Уҡытыусылар Дәүләтов Әхмәт-Сәғәҙәт Гәрәй улы, З. Ихсанов, С. Лоҡманов, А. Самцов һәм башҡалар тырышып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында институттың уҡытыусылары һәм студенттары фронтҡа китә. 62 кеше һуғышта һәләк була.
Һуғыштан һуң институт әүҙем үҫеш ала. Педиатрия, стоматология һәм фармацевтика кеүек яңы факультеттар асыла. Табиптарҙың белемен камиллаштырыу факультеты һәм рабфак эшләй башлай.
Кесе Карасук
Кесе Карасук — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарала йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нагасаки (префектура)
Нагасаки - Японияның Кюсю утрауының көнбайыш яры буйында Һәм күп һанлы — Цусиме, Хирадосиме, Гото утрауҙарында урынлашҡан префектура. Префектура майҙаны 4105,47 км², халҡы — 1 407 904 кеше (1 октябрь 2012), халыҡ тығыҙлығы — 342,93 кеше/км². Үҙәге - Нагасаки ҡалаһы.
Административ-территориаль бүленеше
Нагасаки префектураһында 13 ҡала һәм 4 өйәҙ (8 ҡасаба) урынлашҡан.
Ҡалалар
Префектура ҡалалары исемлеге:
Өйәҙҙәр
Өйәҙҙәр буйынса ҡасабалар:
Символика
Эмблема 1991 йылдың 1 апрелендә ҡабул ителә. Ул стилләштерелгән «N» хәрефенә оҡшаған, ә эмблеманың зәңгәр фоны диңгеҙ һәм һауаны символлаштыра. Префектураның флагы 1991 йылдың 30 авгусында раҫлана. Префектура сәскәһе итеп рододендрон (Rhododendron kiusianum, 1982) һәм камелия (1966) сәскәләре һайлана. Префектура ҡошо итеп 1966 йылда мандаринка ҡошо алына. 1966 йылда, шулай уҡ, префектураның хайуаны һәм ағасы һайлана — сыбар болан һәм борсаҡ емешле кипарис.
Әүлиә Челеби
Әүлиә Челеби (ғосманса اوليا چلبى}}, төрөксә Evliya Çelebi, 25 март (?), 1611—1682 (?)) — ғосман сәйәхәтсеһе, Ғосман империяһы һәм күрше дәүләттәр территорияларында (илдәрҙә) 40 йылдан ашыу сәйәхәт иткән.
Биографияһы
1611 йылда Истанбулда ғосман һарай яны зәркән ювелир Дәрүиш Мәһмәт Зилля ғаиләһендә тыуған, бик шәп белем ала. Уның әсәһе сығышы менән Абхазиянан була. Әүлиә Челебиҙың әсәһенең ике туған ағалары бөйөк вәзир Мелек Әхмәт-паша, башдәфтәрдар (дәүләт казначейы) Мәхмәт Дефтердарзаде-паша һәм бөйөк вәзир Ипшир Мостафа паша була. Әүлиә Челебиҙың сәйәхәттәре Ғосмандар империяның төрлө өлөшөндә башлыса туғандарының тәғәйенләнеүе менән бәйле булған. Ҡаһирәләге йорто һәм граффитила исеме «Evliya-yı Gülşenî» (Гөлшәндән Әүлиә була) тип яҙылыуын өйрәнгәндән һуң, уның суфыйсылыҡ ордены Гөлшәнгә ҡушылыуы бик ихтимал тип уйларға ҡала. Истанбул буйынса тәүге сәйәхәтенән һуң, биналар, баҙарҙар, ғөрөф-ғәҙәт һәм мәҙәниәт тураһында яҙмалар төҙөгәндән һуң, ул 1640 йылда ҡаланан ситкә тәүге сәйәхәтенә юллана. Уның сәйәхәттәр тураһындағы бөтә яҙмалары ун томлы Сәйәхәтнамә (Сәйәхәттәр китабы) китабына йыйылған. Китапта арттырып яҙыуҙар булыуына ҡарамаҫтан, был яҙмалар XVII быуат Ғосман империяһының мәҙәни аспекттарын һәм йәшәү стилен ысынбарлыҡтағыса һүрәтләгән яҙмалар.
«Сәйәхәттәр китабы» баҫмалары
Ғосман империяһы биләмәләренән үтеп барышлай Челеби Кавказға, һуңынан европа илдәре һәм дәүләттәре — Австрия һәм Венгрияға бара. 1665 йылда ул Ҡырымға (Ҡырым ханлығы) килә, унда ҡырым ханы Мәһмәд IV Гәраәй (1641—1644, 1654—1666) таныша. Хан ярандары менән Әүлиә Челеби Ор-Ҡапы (Or Qapı, Перекоп) ҡәлғәһенә килә, һәм шунан үҙенең ҡырым буйлап сәйәхәтен (1666—1667 йыл) башлай. Ул күрһәтә, 1660 йылда ҡырым татарҙарының Ор-Капы ҡәлғәһе янында төньяҡ сиге була ти, дала (Ҡырағай Ялан) шулай уҡ хан биләмәһе була, ләкин унда нуғайҙар: адил, шайдак, ормитьтар. күсенеп йөрөй. Улар көтөүҙәрен йөрөткән өсөн яһаҡ түләй һәм Ҡырымға май, бал, эре мөгөҙлө мал, һарыҡ, бәрәс һәм ясырь (урыҫ ҡолдары) килтергән. Ҡырымдан китеп, дон казактары ерҙәре аша ул буйынса Волга буйлап өҫкә күтәрелә, йәнәһе,Ҡазанға етә. Артабанғы сәйәхәтен Әүлиә Челеби Фракияға, Македонияға, Крит утрауына ҡыла. Мәккәгә хаж ҡылғандан һуң — Әүлиә Челеби Эвлия Мысырға юллана.
Мәрхүм булыуы тураһында аныҡ датаһы билдәле түгел, Әүлиә Челеби 1682 йылда Ҡаһирәлә вафат була.
Һылтанмалар
Үәлиәнең хеҙмәте ҙур ҡиммәттәргә булған кеүек Эвлия буйынса, ер ғосман ерҙәре буынса, шулай уҡ ғосман империяһының күршеләренең тарихы, географияһы, лингвистика, архитектура һәм бик күп башҡа мәсьәләләре буйынса сығанаҡ булып хеҙмәт итә. Уның әҫәрҙәренең тәүге тикшереүселәренең һәм баҫтырыусыларының береһе XIX быуат уртаһында австриялы Йозеф фон ҺаммерПургшталь була. Ғалимдар шунда уҡ Сәйәхәттәр китабының байлығын һәм репрезентативлыҡ кимәлен баһаланы. Был сығанаҡ әлегә тиклем даими өйрәнелә һәм фән өсөн бик ҙур потенциалға эйә.
Популяр мәҙәниәттә
Istanbul Kanatlarımın Altında (Истанбул минең ҡанат аҫтында, 1996) — Әүлиә Челеби тасуирлауҙарына нигеҙләнгән Хезарфен Әхмәт Челеби, уның ағаһы Лагари Хәсән Челеби һәм XVII быуат башында солтан Морат IV идара иткән саҡтағы ғосман йәмғиәте тормошо тураһындағы фильм.
«Күркәм быуат. Кёсем империяһы» төрөк телесериалында актёр Нәжип Мемилли Әүлиә Челеби ролен башҡарҙы.
Скифия
Скифия (һ. б.-грек. Σκυθία, лат. Scythia) — антик географияла скифтар атамаһы менән берләшкән халыҡтар төркөмө таралып йәшәгән өлкә (антик сығанаҡтарҙа б.э.т. I мең йыллығында — б. э. I быуатында йәшәгән иран телле күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр төркөмөнөң дөйөмләштерелгән атамаһы).
Тар мәғәнәлә Бөйөк Скифия тип боронғо гректар Төньяҡ ҡара диңгеҙ буйын атаған. Киң мәғәнәлә (бөтә скиф халыҡтарының таралып йәшәүе) Скифияға Түбәнге Дунай буйынан алып Алтай тауҙарына тиклемге дала, урманлы дала һәм Көнсығыш Европа һәм Урта Азия сүллектәре индерелә. Көнсығыш скифтар йыш ҡына сак атамаһы менән телгә алына; һуңғыларға массагеттар ылыҡҡан.
Скифтар нигеҙ һалған дәүләт ҡоролоштары Ҡара диңгеҙ буйы скиф батшалығы һәм уның иң һуңғы вариҫы (Ҡырым Кесе Скифияһы йәки Тавр Скифияһы) үҙ эсенә Добруджалағы Кесе Скифияны; Ассирия-вавилон Ишҡузаһын һәм Кавказ аръяғындағы урарту сығанаҡтарын һәмУрмия күле районын һәм мидия-фарсы батшалығы составындағы уның вариҫы Сакасенаны; Бактрия,Сөғд батшалығы, Арахосия, Гандхар, Кашмир, Пенджаб, Раджастхан һәм Гуджарат территорияһындағы эллин осоро Һинд-скиф батшалыҡтарын индерә.
Халыҡтар составы һәм уларҙың күршеләре
«Проконнестан килгән Аристей» поэмаһына һылтанып, Геродот, скифтар асылда исседондарға саҡлы йәшәгән, уларҙан Аристей төп мәғлүмәт алған, тип билдәләгән. Исседондарҙан һуң аримасптар — һыңар күҙле кешеләр тереклек иткән; аримасптарҙан һуң — алтын һаҡлаусы грифондар, ә уларҙан да үрҙәрәк — диңгеҙ менән сиктәш гиперборейҙар. Аристейҙың һүҙҙәре буйынса, бөтә был халыҡтар, гиперборейҙарҙан тыш, даими рәүештә күршеләре менән һуғышҡан, өҫтәүенә, һуғышты беренсе булып аримасптар башлаған.
Ҡорған фаразы яҡлылар, Каспий һәм Ҡара диңгеҙҙәренән төньяҡтараҡ ятҡан киңлектәрҙә, скифтарҙы ла индереп, аттарҙы эйәләштергән замандарҙа һинд-европалылыҡ сығанаҡтары барлыҡҡа килгән, тип дәлилләй. Бер фаразға ярашлы, 38 — 35 быуат элек йәшәгән скифтарҙы сейм-торба мәҙәниәте менән бәйле тип йөрөтәләр, әммә, евразия төбәгендә эҙемтәләре булһа ла, ҡайһы бер ҡорал төрҙәре таралыуы мәҙәниәттән һәм ҡыҫҡа ваҡытлы булғанлыҡтан, хәҙерге заманда «сейм-торба феномены» термины ҡулланыла.
Аримасп-исседон һуғыштарының да иртә мәҙәниәттәр менән бәйләнештәре булған. Аримасптар исседондарҙы иленән ҡыуып сығарған, һуңынан исседондар скифтарҙы ҡыҫырыҡлаған, ә Көньяҡ (Ҡара) диңгеҙ буйында йәшәгән киммерийлылар, скифтар баҫымы арҡаһында, тыуған илен ташлап киткән. Геродот һәм башҡа антик авторҙар һүрәтләгәндән билдәле булыуынса, дөйөм алғанда, Скифия бер нисә тиҫтә антик халыҡты берләштергән, шуларҙың геродот йәшәгән осорҙа батша скифтарының, савроматтарҙың, таврҙарҙың, массагеттарҙың, агафирстарҙың, гелондарҙың, меланхлендарҙың, андрофагтарҙың, неврҙарҙың, будиндарҙың, аландарҙың батшалыҡтары һәм батшалары булған. Асылда Скифияның, ҡитға эсенә һәм, Истра (Дунай) буйлап, өҫкә һуҙылған төньяҡ өлөшө башта агафирстар (уларға Карпат биләмәһен ҡайтарып ҡалдыралар), артабан неврҙар (йышыраҡ Белоруссия округтар), һуңынан андрофагтар (йыш ҡына балттар менән бәйләйҙәр) һәм меланхлендар менән сиктәш булған.
Әммә был сиктәр шартлы булған, сөнки яҡынса б. э. т. 514—512 йылдар тирәһендә Дарий I ғәскәрҙәренең баҫып инеүе менән бәйле, бөтә батшаларҙың Бөйөк Скифия дөйөм батша Советы (Геродот. Китап 4.102) үткәрелгән, был бик ҙур территорияла халыҡтарҙың йәшәгән ғәмәлен көйләү алыу тураһында һөйләй.
Һуңыраҡ антик һәм византия авторҙары Скифия тип атауын дауам иткән территорияла башҡа халыҡтар: Сарматия, Готия, Һунния, Византия осорондағы төньяҡ архонтлыҡтар өлкәләрендә һәм артабан Дунайҙың түбәнге ағымынан алып, Рустә барлыҡҡа килгән.
Лаврентьев һәм Густын йылъяҙмалары (907 йыл тирәһе) хәбәрҙәренә ярашлы, Бөйөк Скифия (Бөйөк скуфь) Буг һәм Днепр йылғалары диңгеҙгә ҡойған ерҙә йәшәгән ҡәбиләләренән торған. Шулай уҡ көнсығыштан, хазарҙарҙан йәғни скифтарҙан, болғарҙарҙың Дунайға килгәне телгә алына.
Географияһы
Гекатей Милетский үҙенең "Ер тасуирлауы"на Скифияны һәм картаға ойкуменаларҙы индергән, ләкин Геродоттың һәм уның башҡа элгәрҙәренең әҫәрҙәре һаҡланмаған.
Геродот Тарихының 4 китабында Скифияны һүрәтләүҙе Истра йылғаһынан («көнбайышта Скифияның беренсе йылғаһы», 48) башлай, Истрҙың скиф ҡушылдыҡтарына ул Пирет, Тиарант (Олт йәки Сирет ), Арар (Сирет ), Напарис (Яломица) һәм Ордесс (Арджеш ) йылғаларын индергән. Истрҙан көнсығышҡа Скифияның артабанғы билдәле йылғаһы — Тирас (51) урынлашҡан. Һуңынан Ольвия (18) урынлашҡан Гипанис (53) тора. Гипанистан һуң көнсығышҡа Гипанис менән бер лиман ҡойған оло [[Днепр|Борисфен йылғаһы бар. Ике йылға араһындағы морон Гипполая (53) тип атала.
Әммә боронғо Днепрҙың Ҡара диңгеҙгә ҡушылған аныҡ урыны бәхәс предметы булып тора. Берәүҙәр Днепр Синюха, йылғаһы юлағынан аҡҡан тип иҫәпләй, башҡалары Днепр тамағын көньяҡҡа Донузлава районына күсереп ҡуя.
Шулай уҡ Борисфендың ҡушылдығы Пантикап (54) та атала. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Пантикапты Ингул, икенселәре — Ингулец менән, ә академик Рыбаков — Ворскла менән тиңләштергән. Пантикап төньяҡтан аға, Гилея аша үтә һәм 3 көнлөк юлдан һуң, көнсығыштағы (18) тамағынан Борисфенға (90 км) ҡоя.
Шунан ҡасандыр Керкинитида (йәғни Евпатория) районында диңгеҙгә ҡойған, әммә хәҙер юҡҡа сыҡҡан Гипакирис (55) килә. Гипакирис бер күлдән ағып сыға, әммә ғәмәлдә ул Герр йылғаһы аша сыҡҡан Борисфен (56) һыу юлы булып тора. Пантикаптан Геррға тиклем 10 көн юл (19), йәғни 300 км. Борисфендың ике тармаҡҡа бүленеү урыны Черкасы.районында урынлашҡан. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Гипакиристы Ингулец менән тиңләштерәләр. Шулай уҡ, үрге ағымы Молочная йылғаһы йырҙаһы аша үтһә лә, Гипакиристың тамағы Донузлава районында урынлашҡан тигән фекер ҙә бар. Академик Рыбаков Гипакирис йылғаһын Конка йылғаһы менән тиңләштергән, ә уның тамағын Каркинит ҡултығы районында урынлаштырған.
Клавдий Птолемейға ярашлы, Азия Скифияһы шул яҡтарҙа башланы буйынса Меотида (Азов диңгеҙе) һәм Ра (Иҙел) йылғалары аръяғына, көньяғында Чинай(Ҡытай) урынлашҡан көнсығыштағы Серикка, көньяҡҡа — Сөғд батшалығына һәм Һиндостанға һәм төньяҡҡа — күрелмәгән ерҙәргә тиклем һуҙылған. Әле көнбайыштан көнсығыш йүнәлешендә Азия Скифияһын Имайҙың был яғына һәм теге яғына бүлгәндәр, өҫтәүенә, Имай атамаһы менән төрлө тау һырттарын: Уралды, Белуртағты, Гималайҙы, Тянь-Шанды билдәләгәндәр. Боронғолар Азия Скифияһының: Ра һәм Оксанан (Амударья) тыш — Паропамис (моғайын, Обь), Яйыҡ (хәҙерге Урал) һ. б. йылғаларын белгәндәр. Арал диңгеҙе тураһында боронғолар бик буталсыҡ күҙ алдына килтергәндәр: Иаксарт йылғаһы (хәҙерге Һырдаръя) Страбон буйлап Каспий диңгеҙенә ҡойған.
Григор Уреке румын телендә яҙылған "Кенәз Арон Водаға тиклем Молдавия дәүләте йылъяҙмаһы"нда Скифияның биләмәләрен һүрәтләй: ''«XVI. 1. Һәм сүллек һәм Тартарияһында (Tartariia cea pustie) урҙалар бик күп, бөтәһенән элек Жунғария (Zagaar), йәғни Скифия (Stitia), Эмаум (Emaum һәм Emmaum) менән Катаио (Cataio) һәм Тангут (Tangut) батшалығы араһында».''
Скифияның төньяҡ сиге тип Төньяҡ океан иҫәпләнгән.
Байтимеров Әбүбәкер Хөсәйен улы
Байтимеров Әбүбәкер Хөсәйен улы (Байтимиров Абубакир Хусаинович; 25 май 1941 йыл) — партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте — башҡорт
Биографияһы
Әбүбәкер Хөсәйен улы Байтимеров 1941 йылдың 25 майында БАССР-ҙың Балаҡатай районы Билән ауылында донъяға килгән.
Билән урта мәктәбен һәм 1968 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, зоотехник белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1960 йылда «Билән» совхозында башлай.
1960—1963 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1971—1972 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фәнни-тикшеренү институтында тәжрибә-етештереү хужалығы баш зоотехнигы.
1972 йылда йәнә «Билән» совхозында баш зоотехник.
1974—1978 йылдарҙа совхоз директоры.
1978—1984 йылдарҙа — КПСС-тың Балаҡатай райкомында икенсе секретарь.
1984—1996 йылдарҙа-халыҡ депутаттарының Балаҡатай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, район хакимиәте башлығы.
1996—2001 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығының Дәүләт ветеринария инспекцияһы башлығы.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана.
1711 йыл
1711 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Оло Ою
Оло Ою (Великая) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Югорский Шар боғаҙы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 175 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1712 йыл
1712 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Бамберг
Бамберг (нем. һәм бав. Bamberg, Урта быуатта Babenberg, в-франк. Bambärch ) — Үрге Франконияның округ ҡарамағындағы ҡалаһы, Германияның Бавария ере. Регниц йылғаһы эргәһендә урынлашҡан. Ҡала үҙидара үҙәге булып тора. Ҡалала Отто-Фридрих университеты урынлашҡан, дәүләт учреждениелары эшләй. Бамберг, Рим кеүек, ете тауҙа урынлашҡан. Урта быуаттарҙа Бамберг «Немец Римы» тип аталған. Бамберг соборында Климент II (рим папаһы) ерләнгән, ул Альптан төньяҡтараҡ ерләнгән берҙән-бер папа
Бамберг — Икенсе донъя һуғышында имен ҡалған Германиялағы боронғо ҡалаларҙың береһе һәм уның тарихи мираҫы өлөшө. 1993 йылда Бамберг ҡалаһы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
1945 — 2014 йылдар осоронда Бамбергта америка хәрбиҙәре урынлаша. 2014 йылдың сентябрендә улар ҡаланан сығып китә.
Географик урыны
Боронғо королдәр һәм епископ ҡалаһы матур. үҙәндә урынлашҡан. Ҡаланы киҫеп үткән Регниц йылғаһы үҙәктән 7 км өҫтәрәк Майн йылғаһына ҡоя.
Ҡаланың дөйөм майҙаны 54,58 квадрат километр тәшкил итә. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡала 9,6 км, ә көнбайыштан көнсығышҡа 9,7 км һуҙыла.
Ҡала райондары
Ҡала түбәндәге райондарға бүленә :
Һыра ҡайнатыу
Бамберг үҙенең һыра ҡайнатыу традициялары менән киң билдәле. Франкония һыра төбәгенең. бер өлөшө булараҡ, ҡала Франконияның шарап һәм һыра сигендә урынлашҡан. Ҡалала һыраның махсус сорты булып утта ҡыҙҙырылған һалат тәме менән Раухбир тора. 68 тарихи һырахананан 2009 йылға һигеҙ һырахана һаҡланған. Ҡалала барлығы 11 һырахана бар.
1907 йылда бамберг һыра һуғышы тип аталған сыуалыш булып үтә, уның барышында ҡала халҡының бойкоты арҡаһында һыраханалар һыраны ун пфеннингтан ун бер пфеннигҡа арттырыуҙан баш тартырға мәжбүр була.
Транспорты
Бамберг илдең транспорт селтәре Рейн-Майн-Дунай каналында эске гавань, ике A автобан 70/A E48 һәм 73 һәм ICE-вокзалы менән бәйле. 2010 йылдан ҡала Нюрнберг транспорт берекмәһенә инә. .
Йәмәғәт транспорты
Автобус селтәре 22 линиянан тора, ул бөтә ҡаланы һәм уның тирә-яғындағы ауылдарын хеҙмәтләндерә. Автобус паркының 57 машинаһы бар, ул йыл һайын 9,5 миллион пассажирҙы ташый.
Велосипед хәрәкәте
Ҡала үҙәгендә, сағыштырмаса яҫы топографияһы арҡаһында, ғәҙәттә велосипедсылар бик күп. Университет объекттары араһындағы ҙур булмаған алыҫлыҡ, бер яҡлы хәрәкәт менән тар урамдар, автомобилдәр өсөн парковкалау урындарының етешмәүе, ял итеү урындарының яҡынлығы көндәлек транспорт сараһы булараҡ велосипед үҫешенә булышлыҡ итә.
Ҡала Рейн-Майн-Дунай каналы буйлап туранан-тура велосипед маршрутына ҡоролған һәм күп туристик турҙарҙа мөһим пункт булып тора
Германияның ADFC Велосипед клубы фекере буйынса, ҡалала түбәндәге етешһеҙлектәр бар:
2009 йылда ҡала Тиҙ хәрәкәтсәнлек федераль тикшереүҙәре һөҙөмтәһе буйынса премияға лайыҡ була. 2009 йылдың йәйендә «Башыңды эшләт: моторҙы һүндер…» рекалама компанияһы старт ала.
Тимер юлдар
Ҡала Лейпциг-Нюрнберг тимер юлы буйында урынлашҡан һәм ике сәғәт һайын бында тиҙ йөрөшлө ICE поездары үтә. Бынан төбәк поездары түбәндәге ҡалаларға китә:
Бәкеров Әхәт Барый улы
Бәкеров Әхәт Барый улы (17 февраль 1952 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм юғары мәктәп ветераны, ғалим-табип-гематолог, йәмәғәтсе. 1997 йылдан Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), медицина фәндәре докторы (1996), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Башҡортостан Республикаһының 4-се (2008—2013) һәм 5-се (2013—2018) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Бамберг
Транспорты
Сәғәт һайын Нюрнбергҡа S-Bahn электричкаһы йөрөй.
Бәкеров Әхәт Барый улы
Биографияһы
Әхәт Барый улы Бәкеров 1952 йылдың 17 февралендә Башҡорт АССР-ның Дәүләкән районы Сапай ауылында тыуған.
Бамберг
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бәкеров Әхәт Барый улы
Биографияһы
1975 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шунда эшкә ҡалдырыла. 1979 йылдан Өфө ҡалаһындағы 13-сө дауаханала гематология бүлегендә, 1984 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында эшләй.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы, «Медицина труда и промышленная экология» һәм «Медицинский вестник Башкортостана» журналдарының редколлегия ағзаһы, 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы Терапевтар ассоциацияһы рәйесе.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Ғилми тикшеренеүҙәре иммунодиагностика буйынса яңы алымдар эшләү менән бәйле, шулай уҡ киҫкен һәм оҙайлы лейкоз сирен өйрәнеүгә бағышланған. Уның етәкселегендә лимфопролиферирлы һәм профессиональ ауырыуҙарҙың бер өлөшөн дауалағанда ҡулланырлыҡ яңы иммунохимик алымдар индерелгән.
Хеҙмәттәре
400-гә яҡын ғилми хеҙмәт һәм 20-гә яҡын уйлап сығарыу авторы, шулар иҫәбендә:
Арғымаҡ яңғыҙ (йыр)
Арғымаҡ яңғыҙ — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй.
Текст
Арғымаҡ яңғыҙ, егет малһыҙ,
Малһыҙ, йәрһеҙ йөрөмәй тәҡдирһеҙ.
Әй һылыуым, һиңә ни бирәйем?
Бохаранан килгән малым юҡ.
Күгел дә осор, күлгә төшөр,
Күлдән осоп төшөр күрәнгә.
Күрмәгәндәргә күрһәтмәһен,
Түҙем бирһен ҡайғы күргәнгә.
Атайыңа бирер ҡалым юҡ.
Ялан ерҙәрҙә ямғыр яуа
Үтер-үтмәҫ үләндең тамырына.
Үтә һөйгән ҡыҙҙар ышанып йөрөр
Йөрәгемде бүлеп бирер инем,
Йәнһеҙ-тәнһеҙ йөрөр хәлем юҡ.
Ҡарағай ҡапҡа, йәшел буяу,
Күлдәгеңә йәшеле сыҡмаһын.
Малһыҙ ғына егет һөйә тиеп,
Күҙҙәреңдән йәшең сыҡмаһын.
Малдар һатып йыйған аҡсам юҡ.
Ҡарлуғас ҡара, муйыны ала,
Хәсрәте ҙурға егет уйлана.
Малһыҙ — йәнһеҙ тиеп уйлама.
Байлыҡ бирә торған баҡсам юҡ.
Селиевка
Селиевка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Варь-Еган
Оло Варь-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юганская ҡылымығының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Хольстентор
Хольстентор       , Хольштентор , Холстентор (нем. Holstentor [Хольстентор]  — «Голштин ҡапҡалары») — эске ҡаланың төньяҡ-көнбайыш яғында Любектың урта быуат ҡала ҡапҡалары, исемен Голштиния тарихи урынынан алған, уға  ҡапҡалар аша үткән юл алып бара. Төньяҡ-европа архитектураһының «кирбес готикаһы» стилендәге ҡомартҡы. Ҡаланың, Ганзаның һәм бөтә Төньяҡ Германияның архитектура ландшафтының тарихи символы. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы объекты.
Оло Варь-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хольстентор
Ҡапҡалар Ганзаның эре үҙәге— Любектың ҡала ҡәлғә нығытмалары системаһына инә. 1864 йылда ҡәлғәне һүткәнгә тиклем ҡапҡалар комплексы бер-бер артлы урынлашҡан дүрт үҙаллы оборона ҡоролмалары каскадынан ғибәрәт булған. Ҡапҡалар Траве һәм Вакениц йылғаларының ике яры буйлап Любектың тарихи үҙәген уратып алған стеналарҙың, башняларҙың, тупраҡ валдарҙың, каналдарҙың ҡәлғәнең төньяҡ- көнбайыш өлөшөндә, голштин герцоглығы һәм Дания короллеге яғынан һөжүмгә ҡаршы ныҡ булмаған системала үҙәк звено булған.
Оло Варь-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәбитов Илдар Исмәғил улы
Ғәбитов Илдар Исмәғил улы (22 декабрь 1963 йыл) — ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 2008 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты ректоры. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы.
Биографияһы
Илдар Исмәғил улы Ғәбитов 1963 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.
Аграр университетта эшләгән йылдарында И.И Ғәбитов юғары һөнәри белем биреү системаһының бөтә иерархик баҫҡыстарын үткән.
Саңғы спорты һәм еңел атлетика буйынса беренсе разрядҡа эйә. Немец телен белә.
Юғары уҡыу йортон үҫтереүгә өлөшө
2016 йылда Башҡорт дәүләт аграр университеты Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағындағы 15 аграр юғары уҡыу йорттары составына инә, университет Башҡортостандың өҙлөкһөҙ аграр һөнәри белем биреү системаһында аграр профилле уҡыу йорттарын берләштереүсе нигеҙ барлыҡҡа килтереүсе  булып тора. Университетта белем биреү системаһында инновацион алымдар индерелә, университеттың электрон мәғлүмәти белем биреү өлкәһе  үҫешә. Аграр йүнәлеш буйынса кадрҙар әҙерләүҙә 62 %-тан ашыу студент уҡый.
Хәҙерге осорҙа фәнни-тикшеренеү һәм хеҙмәттәренә айырым иғтибар бирелә. Йыл һайын университет «Ялан көнө»н ойоштороуҙа ҡатнашыусы була, үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһы һауа торошо шарттарына яраҡлашҡан яңы сорттарын сығарыу программалары, картуфтың селекцияһы һәм орлоҡсолоҡ программаларын, «Һөт малсылығын һәм һөт етештереүҙе үҫтереү, Башҡортостан Республикаһында 500 һөт-тауар фермаларын комплекслы модернизациялау» БР АПК-һы үҫеше программаларын, «2014—2020 йылдарға Рәсәй ауыл хужалығы тәғәйенләнешле ерҙәренең үҫеше»  сиктәрендә һуғарыу системаларын фәнни оҙатыуҙы һәм һуғарыу системаларын проектлауҙы тормошҡа ашыра, республиканың Төньяҡ-көнсығыш һәм Урал арты һ. б. АПК ойошмаларының фәнни оҙатылыуын ойоштора. Рәсәй электрон фәнни журналы раҫланған; «Вестник Башкирского государственного аграрного университета» баҫмаһы рецензияланыусы баҫмалар исемлегенә индерелгән.
Милек комплексын файҙаланыу һәм үҫтереү күрһәткесәтәре байтаҡҡа яҡшырҙы. Физкультура-сәләмәтләндереү комплексы, спорт модуле төҙөлдө һәм ҡулланлыышҡа тапшырылды, Урал аръяғында университетта уҡығандар өсөн умартасылыҡ һәм туризм буйынса тәжрибә базалары булдырылған, заманса ҡоролмалар менән комплектланған 200-ҙән артыҡ уҡыу-фәнни лабораториялары булдырылған һәм яңыртылған, Йәштәр Һарайы тулыһынса яңыртылған, уҡыу корпустарына һәм ятаҡ биналарына капиталь ремонт үткәрелгән. 2012 йылда университетҡа Өҫтәмә һөнәри уҡытыу Институты ҡушылған. Юғары уҡыу йорто эргәһендә кескәй инновацион предприятиелар (МИП-лар) асылған. Эш биреүселәр менән бергә кадрҙар әҙерләү буйынса әүҙем эш алып барыла.
Был осорҙа профессор-преподаватель составының квалификацияһын арттырыуҙа халыҡ-ара хеҙмәттәшлеккә ҙур иғтибар бүленә. Университеттың бөтә әйҙәүсе преподавателдәре Германия, Голландия, Австрия, Италия, Дания, Канада, АҠШ, Израиль, Төркиә, Черногория, Ҡытай, Ҡаҙағстандың профилле фәнни-беле биреү ойошмаларында һәм һәм алдынғы предприятиеларында ҡыҫҡа мөҙҙәтле стажировка үтте.
Ғилми, ғәмәли һәм педагогик эшмәкәрлеге
Ғәбитов И. И. «Автомобилдәр, тракторҙар һәм мобиль ауыл хужалығы техникаһына техник сервис саралары һәм технологиялары» фән мәктәбенә етәкселек итә. Уның етәкселегендә яғыулыҡ аппаратураларын диагностикалай һәм хеҙмәтләндерә торған электрон саралар уйлап сығарыу буйынса яңы фәнни йүнәлеш, заманса ватан һәм сит илдән һатып алынған ауыл хужалығы тракторҙарына һәм комбайндарына техник сервис технологиялары булдырылған. Ватан трактор дизелдәре өсөн Common Rail тибындағы электрон идара ителеүсе аккумулятор яғыулыҡ системаларын булдырыу һәм уларҙы эксплуатациялауҙыңы теоретик һәм ғәмәли аспекттарын.
И. И. Ғәбитов ҡатнашлығында һәм уның етәкселегендә эшләнгән фәнни-техник уйлап сығарыуҙар һәм методикалар киң дәрәжәлә һәм ҙур ремонт предприятиелары уны : Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында, тә, яғыулыҡ аппаратураларын етештереүсе заводтарҙа (Ногинск ҡалаһы, «Ногинский яғыулыҡ аппаратураһы заводы» ААЙ-те, Ярославль ҡалаһы, ОАО «Ярославль дизель аппаратураһы» ААЙ-те, Барнаул ҡалаһы, «Алтай прецизионный изделиелар заводы» ААЙ-те), машина-технологик станцияларында, ремонт-техник предприятиеларҙа һ.б.
Фәнни тикшеренеү һөҙөмтәләре системалы рәүештә халыҡ-ара һәм рәсәй конференцияларында һәм күрҙәмәләрҙә күрһәтелә. Фәнни асыштары Россельхозакадемия уҙғарған «Лучшая завершенная научная разработка 2008 г. в агроинженерной сфере АПК» конкурсы призёры булды, Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы, Рәсәй мәғариф һәм фән  министрлығы дипломдары һәм миҙалдары менән билдәләнде. 2005 йылда ФГБОУ ВО Башкирский ГАУ базаһында «Всероссийский научно-исследовательский технологический институт ремонта и эксплуатации машинно-тракторного парка Россельхозакадемии» Дәүләт фәнни учреждениеһы (ГНУ ГОСНИТИ) менән бергә ойоштора һәм 2008 йылға саҡлы ГОСНИТИ-ның «Технологии и средства технического сервиса топливной аппаратуры автотракторных и комбайновых двигателей» тигән 19-сы секторына етәкселек итә. 2006 йылдан Рәсәй Сәнәғәт министрлығының автомобиль һәм трактор сәнәғәте үҫеше Департаментының Тармаҡ-ара аналитик үҙәге программалары эксперты булараҡ сығыш яһай.
Дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре
Ҙур йәмәғәтселек эше алып бара. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты; мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте Комитеты составына; Дәүләт Йыйылышының Мандат комиссияһы составына; Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә республика йәштәр премиялары  Комиссияһы составына; Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министрлығы коллегияһы составына инә; Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министрлығы Фәнни-техник советы президиумы рәйестәше булып тора, 2008…2014 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы һ.б.
Иң билдәле фәнни хеҙмәттәре
Профессор И. И. Ғәбитов 150-нән артыҡ фәнни хеҙмәт, 27 патент авторы һәс авторҙашы булып тора. Уның киң билдәле ғилми хеҙмәттәре араһында түбәндәгеләр бар:
Кесе Урюп
Кесе Урюп — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының һул ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хольстентор
Бөгөнгө көнгә Голштин ҡапҡалары һаҡланып ҡалған ике, төньяҡ һәм көньяҡ башнянан һәм уларҙы тоташтырған үҙәк аралыҡтан  тора. Башнялар ҡыҙыл һәм ҡара ялтырауыҡлы кирбестәрҙән һалынған ҡаттарҙан тора, тәҙрәләре бойницаларҙан ғибәрәт.
Ҡапҡаларҙың үҙәк өлөшөндә беренсе ҡат юҡ, сөнки бында ҡапҡа аша үтеү урыны. Ҡоролманың биш ҡаты бар, беренсе ҡат башняларҙы бер-береһе менән тоташтыра, Эске яҡтан (ҡала яғынан) башнялар бер бөтөн кеүек күренә, ә тышҡы яҡтан (баҫыу яғынан) улар сығып тора, һәм алыҫлыҡтары улар араһында 3,5 метрға етә. Башняларҙың конус формаһындағы ҡыйыҡтары иғтибарға лайыҡ, ә урталағы аралыҡ фронтон менән биҙәлгән.
1950 йылдан Голштин ҡапҡаларында ҡала тарихы музейы урынлашҡан.Ҡапҡалар алдындағы майҙан-парк ҡала властары тарафынан мәҙәни саралар, тамаша. концерттар үткәреү өсөн файҙаланыла. Ҡапҡалар килеүселәр өсөн һәр ваҡыт асыҡ. Фронтондың тыш яғында алтын хәрефтәр менән урта быуат яҙыуы: «Domi Foris Pax Concordia» (лат. теленән —   «Эстә татыулыҡты, тышта тыныслыҡ» ) тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Диүбәнд
Диүбәнд (देवबंद, دیوبند, Deoband — Деобанд) - Һиндостан, Уттар-Прадеш штаты, Сахаранпур округында Нью-Делиҙан 150 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан  муниципалитет  һәм ҡала. Халҡы - 161 706 (2001).
Тасуирламаһы
Уттар-Прадеш штатының Дүәб үрге районында урынлашҡан  ҡала ҡуйы урмандар менән уратып алынған, унда һинд мифологияһы буйынса Дурга тигән илаһ йәшәгән  (бер версия буйынса ҡаланың исеме «Деви-ван», "илаһи урман" һүҙенән килеп сыҡҡан).
Ислам уҡыу йорто
Ҡалала иң ҙур ислам уҡыу үҙәге урынлашҡан «Дар үл-Ғөлөм Диүбәнд» (Darul Uloom, Белем маҡамы), 1866 йылда  нигеҙләнгән, донъяның мосолман уҡыу йорттарының рәсми булмаған рейтингында  Ҡаһирәләге атаҡлы «Әл-Әзһәр" университетынан ҡала икенсе урынды биләй
Сергеев Леонид Иванович
Сергеев Леонид Иванович (9 ноябрь 1909 йыл—16 март 1976 йыл) — үҫемлектәр физиологы. Биология фәндәре докторы (1954), профессор (1957). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966). Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы.
Биографияһы
Леонид Иванович Сергеев 1909 йылдың 9 ноябрендә Һарытау губернаһы Һарытау өйәҙенең Полчаниновка улусы (хәҙер Һарытау өлкәһенең Татищев районы) Полчаниновка ауылында ябай крәҫтиән ғаиләһендә тыуған тыуа. Леонид грамотаға иртә өйрәнә, яҡшы белем алырға хыяллана. 1927 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Һарытау дәүләт ауыл хужалығы институтына уҡырға инә. Ул 1930 йылда Сталин исемендәге Һарытау дәүләт иген культуралары институты итеп үҙгәртелә. 1930 йылда, институтты уңышлы тамамлап, ҙур социалистик хужалыҡтарҙың агроном-ойоштороусыһы дипломын алып, хеҙмәт эшмәкәрлеген Һарытау өлкәһе Петровск ҡалаһының машина-трактор станцияһында участковыйы, һуңынан өлкән агроном сифатында башлай. 1932 йылда Һарытауҙағы Бөтә Союз һуғарыулы игенселек ғилми-тикшеренеү институтына ғилми хеҙмәткәр итеп эшкә ҡабул ителә.
1932 йылдың көҙөндә, конкурс һынауҙарын үтеп, Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының үҫемлектәр физиологияһы һәм анатомияһы кафедраһы ҡарамағындағы аспирантураға ҡабул ителә, уны 1935 йылда тамамлай. Аспирантураны тамамлағандан һуң ғилми эшмәкәрлеген Һарытау селекция станцияһында өлкән хеҙмәткәр булып дауам итә, ә һуңынан Балашов институтында ботаника кафедраһы мөдире була. 1938 йылда биология буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, һуңынан, йәш ғалимдар конкурсы һөҙөмтәләре буйынса, Омск һәм Фирғәнә педагогия институттарына саҡырыла. 1942 йылда Мәскәүҙең Шәрҡиәт институтына малсылыҡ кафедраһы мөдире һәм биология доценты вазифаһына эшкә күсә. 1942 йылдың октябрендә үҙенең шәхси ғаризаһы буйынса армияға саҡырыла, һәм уны Харьков артиллерия училищеһына уҡырға ебәрәләр. 1943 йылдың ноябрендә уны Иранға ебәрәләр, һәм 2 йыл ул танкыға ҡаршы артиллерия командиры булып хеҙмәт итә. 1945 йылдың аҙағында Артиллерияның баш идаралығы уны демобилизациялау өсөн Баҡыға ебәрә. 1945 йылда «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Демобилизациянан һуң Леонид Иванович ғилми хеҙмәткәр, 1949 йылдан фән буйынса Никита ботаника баҡсаһы директоры урынбаҫары (Ялта). 1955 йылдан ботаника бүлеге мөдире, Биология институты лабораторияһы мөдире. .
Күпмелер ваҡыттан һуң яҙмыш Леонид Сергеевты Башҡортостанға алып килә. 1955 йылдың ғинуарында ул ботаника секторы мөдире була, 1957 йылда СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Биология институтында ағас үҫемлектәр физиологияһы лабораторияһы ойошторолғандан һуң, (1957-1958) биология фәндәре докторы, профессор Л.И. Сергеев уға етәкселек итә.
1974 йылда Леонид Сергеев етәкселегендәге лаборатория СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының биохимия һәм цитохимия бүлегенә күсә, унда ул эшен өлкән ғилми хеҙмәткәр булып дауам итә. Биология институтында ул гербицидтар лабораторияһын булдыра, күп йылдар уға йәмәғәт башланғысында етәкселек итә. 1953 йылда Леонид Иванович докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1957 йылдан — «Үҫемлектәр физиологияһы» белгеслеге буйынса профессор.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ул ағас үҫемлектәрҙе интродукциялауҙың миҙгелле структура-метаболик ритмдары тураһында төҙөгән фәнни концепция төҙөй. Ғалим күп йылдар дауамында ағастарҙың тирә-яҡ мөхиттең насар факторҙарына адаптацияһы механизмдарын уңышлы өйрәнде, был процестарҙың мөһим законлыҡтарын асыҡланы. .
Леонид Сергеевтың исеме һәм хеҙмәттәре илдә һәм сит илдәрҙә яҡшы билдәле. «Химическая прополка посевов, лугов и пастбищ», «Морфофизиологическая периодичность и зимостойкость древесных растений», «О зимостойкости плодовых и ягодных культур в Башкирии» монографиялары, авторҙашта яҙылған китаптары киң билдәлелек алған.
Ул СССР-ҙа һәм Ҡытайҙа нәшер ителгән 270-кә яҡын ғилми хеҙмәт һәм монография авторы. Леонид Сергеев ауыл хужалығын химиялаштырыу, ағас үҫемлектәр физиологияһы һәм экологияһы буйынса бик күп ғилми конференциялар, симпозиумдар ойоштора. Ғилми йыйынтыҡтарҙы редакциялау һәм хеҙмәттәрҙе рецензиялау буйынса ҙур эш башҡара. 20-нән ашыу фән кандидатын әҙерләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ватан фәнен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Леонид Сергеев «Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Ул 1949 һәм 1954 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ҡарталы I (станция)
Ҡарталы — Силәбе төбәктең Көньяҡ-Урал тимер юлының Силәбе бүлексәһендәге узел тимер юл станцияһы, Силәбе өлкәһе Ҡарталы ҡалаһында урынлашҡан.
Ҡарталы станцияһынан алыҫ түгел, төньяҡ-көнсығыштараҡ Ҡарталы-Аят йылғаһы аға.
Этимология
«Ҡарталы»- күпселек сығанаҡтарҙа башҡортса «ҡара таллы» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип яҙылған. Ҡарталы янында Ҡарталы-Аят йылғаһы аға.Тимәк, был йылға буйында ҡара тал (чернотал) үҫә.
Станция күрһәткән хеҙмәттәр
Станцияла түбәндәге операциялар башҡарыла: