cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Петроградты обороналау
Эстония
1919 йылдың йәй аҙағына тиклем, Рәсәй хәрби көстәренең һәм йәш Балтик буйы дәүләттәренең (1919 йылдың 26 авгусында Ригала ҡабул ителгән протоколына ярашлы) Антантаның матди һәм әхлаҡи ярҙамы менән рус хәрби көстәренең һәм йәш Балтик буйы дәүләттәренең большевиктарға ҡаршы һөжүм итеү мөмкинлеге була, әммә был пландарға Совет хөкүмәте ҡамасаулай, ул Эстонияны 13 сентябрҙә Ревалда башланған солох һөйләшеүҙәрен башларға саҡыра. Һөйләшеүҙәр барышында, урыҫ хәрби командованиеһы, армияның әҙерлекһеҙ булыуына ҡарамаҫтан, кисектергеһеҙ рәүештә хәрби хәрәкәттәрҙе әүҙемләштереүҙе талап итә. Эстония армияһының баш командующийы Йохан Лайдонер, Эстония хөкүмәтенең ризалығынан тыш, эстондарҙың 1-се һәм 2-се дивизияларының Петроградҡа көҙгө һөжүмен башлауҙы санкциялай.
Башҡортостан тарихы
Беренсе республика
Башҡортостан автономияһын тәүгеләрҙән булып Ойоштороу йыйылышына ағзалар комитеты (КОМУЧ) таныған. 1918 йылдың сентябрында КОМУЧ һәм Башҡорт Хөкүмәте араһында килешеү төҙөлә, унда комитет милли-территориаль автономияны таный.
Петроградты обороналау
Эстония
1919 йылдың аҙағында бойондороҡһоҙ Эстония һәм Совет Рәсәйе араһында тергеҙелгән һәм Тарту килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамланған солох һөйләшеүҙәре, Эстонияның Аҡ Рәсәй менән хеҙмәттәшлегенә тулыһынса нөктә ҡуя, сөнки тыныслыҡ шарттарында Эстония территорияһында Совет Рәсәйенә дошман булған хәрби һәм сәйәси көстәрҙең булыуы тыйыла, улар территорияһында эшмәкәрлек иткән сит ил ғәскәрҙәре ҡоралһыҙландырыла; шулай уҡ, Советтарға ҡаршы булған көстәр тарафынан хәрби характерҙағы материалдарҙы ташыу өсөн Эстония территорияһын файҙаланыу ҙа тыйыла.
Башҡортостан тарихы
Беренсе республика
Ырымбур казак даирәһе атаманы А. И. Дутов 1917—1918 йылдарҙа шулай уҡ башҡорт автономияһын яҡлаған. 1918 йылдың сентябрында Өфөлә уҙған Дәүләт кәңәшмәһендә (Өфө директорияһы) Башҡорт Хөкүмәте ағзалары ла (Ю. Ю. Бикбов, А. К. Әҙеһәмов һ. б.) ҡатнаша. Кәңәшмәлә «Бөтә Рәсәй юғары идаралығы барлыҡҡа килеүе тураһында акт» ҡабул ителә, уға автономия исеменән Искәндәр Солтанов та ҡул ҡуя.
1918 йылдың 18 ноябрендә А. В. Колчак хәрби түңкәрелеш ойошторған һәм үҙен Рәсәйҙең хакимы һәм юғары баш командующийы тип иғлан иткән. Адмирал Колчак башҡорттарҙың автономияһын танымаған. Бөтә төбәк хөкүмәттәренә үҙ-үҙҙәрен бөтөрөргә тәҡдим иткән. Бындай шарттарҙа Башҡортостан автономияһы етәкселәренә 1919 йылда Советтар менән һөйләшеүҙәр башларға тура килә. Оҙаҡ барған һөйләшеүҙәрҙән һуң, 1919 йылдың 18 февралендә Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт армияһы Советтар яғына сығалар.
Петроградты обороналау
Финляндия
Финляндия хөкүмәтенең Рәсәй Граждандар һуғышына ҡарата сәйәсәте ике яҡлы була. Бер яҡтан, уларҙың территорияһында Ҡыҙыл Халыҡ Советы ихтилалы аяуһыҙ баҫтырыла, фин һәм Рәсәй совет хөкүмәттәре бер-береһенә нәфрәт һәм ышанмаусанлыҡ менән ҡарай. Икенсе яҡтан, рус антибольшевиктары, бер быуат буйы Финляндияла рус хәрби хакимлығының нигеҙен төҙөүсө синыфҡа ҡарай. Финдар араһында, әгәр Рәсәйгә Советтар урынына милләтсел Аҡтар хөкүмәте килһә, Финляндияның бойондороҡһоҙлоғона хәүеф янаясаҡ, тигән шикселлек өҫтөнлөк итә. Финдарҙың бындай ҡурҡыуҙарын, Колчак менән Сазоновтың Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон таныуға ҡарата аныҡланып етмәгән позицияһы көсәйтә. Шуға ла, финдар, урыҫ аҡтарына ярҙам итеү тураһында артыҡ хәстәрлек күрмәй.
Башҡортостан тарихы
Беренсе республика
1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйыла. Был документҡа ҡул ҡуйып, Совет хөкүмәте 1917 йылдан башлап йәшәгән милли-территориаль автономияны таныған.
Петроградты обороналау
Финляндия
1919 йыл башында К. Г. Маннергейм етәкселегендәге фин командованиеһы Рәсәй территорияһына һөжүм планын төҙөй башлай, уға ярашлы, ҡар ирегәс, фин армияһы ғәскәрҙәре (Көньяҡ төркөмө) Олонец — Лодейное Яланы йүнәлешендә алға барырға тейеш була; Финляндия территорияһынан швед ирекмәндәренән торған, сығыштары менән Карелия һәм шюцкорҙан булған иммигранттарҙың Төньяҡ төркөмө һөжүме, Вешкелица — Кунгозеро — Сямозеро йүнәлешендә планлаштырыла. Әммә, финдар Карелиялағы Поросозерная олоҫон ғинуар айында, ә күршеләш Ребольскаяны 1918 йылдың көҙөндә үк баҫып ала. 1919 йылдың мартына тиклем финдар Ребола һәм Поросозеро райондарында сикләнгән хәрби алыштарын дауам итә.
Башҡортостан тарихы
Башҡорт АССР-ы
1919 йылдың 20 мартында «Рәсәй эшсе-крәҫтиән хөкүмәтенең Башҡорт хөкүмәте менән Башҡортостан совет автономияһы тураһында Килешеүе». Был килешеү матбуғатта 1919 йылдың 23 мартында баҫылып сыҡҡан, шуның өсөн республика барлыҡҡа килгән рәсми дата тип ошо көн алына. «Килешеү…» нигеҙендә Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы (АБСР) төҙөлә. «Кесе Башҡортостан» термины аҙаҡ та АБСР-ға ҡарата ҡулланылған.
Петроградты обороналау
Финляндия
Парижда үткән тыныслыҡ конференцияһында, большевиктарға ҡаршы һөжүмдә ҡатнашҡаны өсөн, Финляндия Карелия менән Кола ярымутрауын үҙ территорияһына ҡушылыуҙы, Архангельск менән Олонец губернияларына автономия иғлан итеүҙе, Балтик диңгеҙен демилитаризациялауҙы талап итә. Бынан тыш, Маннергейм үҙе планлаштырған операцияһын Бөйөк Британияның рәсми рәүештә хуплауын һәм 15 миллион фунт стерлинг кредит биреүен һорай.
Башҡортостан тарихы
Башҡорт АССР-ы
1920 йылдың 19 майында ҡабул ителгән ВЦИК «Автономиялы Совет Башҡорт республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында декреты 1919 йылдың 20 мартында «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡортостан Совет автономияһы тураһында» килешеүендә ҡаралған автономиялы республиканың хоҡуҡтарын шаҡтай киҫкән. Республика ревкомы ағзалары был документты дөйөм ризаһыҙлыҡ менән ҡабул иткән.
Петроградты обороналау
Финляндия
Әгәр 1919 йылдың яҙында аҡтар гвардияһы етәкселәре Финляндияны һөжүм итеү өсөн төп плацдарм һәм союздаш тип иҫәпләһә, көҙгә, аҡ командование күҙлегенән, Финляндияның әһәмиәте һүнә һәм, Эстония, ниһайәт, аҡтарҙың тупланыу үҙәгенә әйләнә.
Башҡортостан тарихы
Башҡорт АССР-ы
1920 йылдың 16 июнендә Башревком протест йөҙөнән отставкаға китеүе һәм үҙтаралыш тураһында ҡарарын иғлан итә. РСФСР ВЦИК һәм СНК-ның 1920 йылдың 19 майындағы «Автономиялы Совет Башҡорт республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты башҡорттар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм үҙәк властарҙың сәйәсәтенә ҡаршы партизан һуғыштарына алып килә.
1918—1921 йылдарҙа совет власының сәйәсәтенә ризаһыҙлыҡ белдергән крәҫтиәндәрҙең большевиктарға ҡаршы күмәк сығыштары күҙәтелгән.
Петроградты обороналау
Бөйөк Британия
Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында большевиктарға ҡаршы көрәштә Бөйөк Британия хәл иткес роль уйнай. Балтик буйы бер ҡасан да британ империализмы йоғонтоһо өлкәһенә инмәгән, сөнки ул башҡа ике донъя империяһы — немец һәм урыҫтар мәнфәғәтендә булған. Әммә Беренсе донъя һуғышы тамамланғас, ике империя ла тарҡалғас, Бөйөк Британияның ҡыҙыҡһыныу өлкәһе Балтика буйына тиклем киңәйә. Бөйөк Британия, 1918 йылдың ноябрендә үк, Балтика буйына үҙенең хәрби-диңгеҙ флоты эскадрилияһын ебәреп, үҙенең төбәктә булыуын күрһәтә. Азиялағы дәғүәсеһен — Рәсәйҙе тарҡатырға һәм көсһөҙләндерергә тырышып, Бөйөк Британия Балтик буйының йәш республикалары бойондороҡһоҙлоғон һәр төрлө хуплай. 1919 йылдың беренсе яртыһында, Бөйөк Британия төньяҡ-көнбайыш райондарындағы аҡтар хәрәкәтенә уларҙың большевиктарға ҡаршы көрәштә тәүәккәл булмауҙарын белдереп, иғтибарын йүнәлтә. Уинстон Черчилль арҡаһында, 1919 йылдың майынан башлап, Бөйөк Британияның аҡтар яҡлы урыҫтарға ярҙамы һөҙөмтә бирә башлай, шул иҫәптән, төбәктәге Германияның йоғонтоһон тергеҙергә ҡамасаулай. Май айында, Балтика буйына Британия генералдары етәкселегендәге хәрби союздаштар миссияһы килә. 1919 йылдың ноябренә тиклем Бөйөк Британия аҡтар эшенә ҙур ярҙам күрһәтә: ҡорал, техника, боеприпастар менән тәьмин итә, ә һуңынан Бөйөк Британия курсын үҙгәртә — Совет Рәсәйе менән сауҙа һөйләшеүҙәре башлай. Был, асылда, һуңғыһын таныуҙы һәм ҡораллы көрәште туҡтатыуҙы аңлата. Совет тарихсыһы Н. Корнатовский фекеренсә, Британия милли буржуазияһының позицияһы үҙгәреүе, башлыса, күп ҡорбандар килтерәсәк ҡораллы көрәш алып барыуға ҡарағанда, Рәсәй кеүек ҙур ил менән, коммерция һәм сәнәғәт өлкәһендә баҙар мөнәсәбәттәрен яйға һалыу отошлораҡ тип иҫәпләүенә бәйле.
Башҡортостан тарихы
Башҡорт АССР-ы
1922 йылдың 14 июнендә Бөтөн Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты, башҡорт халҡының теләген иғтибарға алып, «Башҡорт Автономиялы Социалистик Республикаһының сиктәрен киңәйтеү тураһында» тигән декрет ҡабул итә. Был декрет буйынса Өфө губернаһы бөтөрөлә, ә уның территорияһы Башҡорт республикаһына бирелә — йәғни «Оло Башҡортостан» барлыҡҡа килә. Республиканың баш ҡалаһы Стәрлетамаҡтан Өфөгә күсерелә.
1925 йылдың 27 мартында беренсе Башҡорт Автономия Социалистик Республикаһы Конституцияһы ҡабул ителә.
Петроградты обороналау
Франция
Франция, Рәсәйҙең Европа континентында Германия империализмына ҡаршы асылдағы союздашы булараҡ,"Бөйөк, берҙәм һәм айырылғыһыҙ Рәсәйҙе" тергеҙеү яҡлы була. Шуға күрә, төньяҡ-көнбайыш төбәктә урыҫ дәүләтселеген тергеҙеү буйынса, Франция күңелен биреп эшләй. Әммә, француз хәрби миссияһы Ревелгә 1919 йылдың 18 сентябрендә генә килә. Шуға ла, быға тиклем Франция тарафынан төньяҡ-көнбайыштағы урыҫ армияһына һөҙөмтәле матди ярҙам күрһәтеү тураһында һүҙ бармай. Миссия начальнигы генерал Этьеван, Юденич армияһын нығытыу өсөн бар көсөн һала, Эстония һәм Финляндия хөкүмәттәрен совет Рәсәйе менән солох һөйләшеүҙәрен башлауҙа, һуңғыһының ғәмәлдәренә ҡаршы протест белдереп, үҙ яғына инандырырға тырыша. Әммә, ваҡиғалар шул тиклем тиҙ үҫешә башлай, хатта, Франциянан аҡтарға оҙатылған ярҙам килергә лә өлгөрмәй, ә ноябрь урталарынан, Бөйөк Британия ярҙамын туҡтатырға ҡарар иткәс, Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайыш төбәгендә аҡтар хәрәкәтенә булышлыҡ итеү буйынса нәҡ Франция беренсе урынға сыға. Октябрҙән башлап, Франциянан Төньяҡ-Көнбайыштағы армияға диңгеҙ транспорты аша ҡорал, техника һәм боеприпастар менән тәьмин итеү эше әүҙем алып барыла. Әммә, ысынбарлыҡта, караптарҙың береһе лә ебәрелмәй.
Башҡортостан тарихы
Башҡорт АССР-ы
1936 йылда рәсми рәүештә, Башҡорт АССР-ына СССР составындағы союздаш республика статусы биреүҙә баш тартыла. ВКП(б)-ның ҮК генераль секретары И. В. Сталин быны былай итеп аргументациялай: «Башҡорт һәм Татар республикаларын союз республикаһы төркөмөнә күсерергә ярамай, сөнки улар бөтөн яҡтарынан да совет республикалары һәм өлкәләре менән уратып алынған, һәм, асығын әйткәндә, СССР составынан сыҡһалар, барыр ерҙәре юҡ ...»
Петроградты обороналау
Франция
Совет тарихнамәһендә Францияның Рәсәйгә ҡарата ғәмәлдәге позицияһы түбәндәгесә аңлатыла: француз капитализмы, тәү сиратта, финанс капитализмы була, һәм, нәҡ Франция, Рәсәй империяһының иң эре кредиторы ролен башҡара. Ә илдәге большевиктар революцияһы, француз буржуазияһының Рәсәйгә һалған бөтә капиталын юғалтыуға килтерә. Шунлыҡтан, әлбиттә, Франция Рәсәйҙә бирелгән бөтә кредиттарын ҡайтарыуҙы һәм милек хоҡуғын яйға һалыуҙы гарантиялаған власть тергеҙергә тырыша.
Башҡортостан тарихы
Башҡорт АССР-ы
1937 йылдың 23 июнендә икенсе БАССР Конституцияһы ҡабул ителгән.
Петроградты обороналау
Германия
Урыҫтарҙы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Балтика буйынан ҡыуып сығарып һәм был хәрби уңышты Брест-Литовск килешеүе шарттары менән тәьмин итеп, Германия, үҙенең быуаттар буйы барған ынтылыштарының маҡсаты булған конкуренттарынан ҡотолоп, төбәктә нығытып ҡалған кеүек тойола. Әммә, Беренсе донъя һуғышында еңелеү һөҙөмтәһендә, Балтика буйындағы немец уңыштары юҡҡа сыға, ә Германия үҙе йәш бойондороҡһоҙ Балтик буйы дәүләттәрендә Рәсәй менән түгел, ә Бөйөк Британия менән ярышып, кәм тигәндә, минималь йоғонто һаҡлап ҡалыу тураһында хәстәрлек күрергә тейеш була. Версаль килешеүе шарттары менән сикләнгән Германия төбәктә асыҡтан-асыҡ һәм туранан-тура эш итә алмай, әммә, урындағы немецтар яҡлы көстәрҙән ярҙам эҙләргә һәм Курляндия менән Лифляндия территорияһында булдырылған урыҫ ҡораллы отрядтарын, үҙ ниәттәрендә ҡулланыу маҡсатында, һуғыш кәрәк-яраҡтары һәм техника менән тәьмин итергә мәжбүр була. Шундай көстәрҙең береһе, Юденичтың Антанта яҡлы армияһынан айырмалы рәүештә, П. Р. Бермондт-Аваловтың «Бөйөк һәм берҙәм Рәсәйҙе» тергеҙеү ниәтендәге Германияны ҡыҙыҡһындырған йүнәлешле «Ирекле Көнбайыш Урыҫ армияһы» була. Юденич армияһының төньяҡ-көнбайыш өлкәлә большевиктарҙы еңеүенән һуң союздаштарҙың йоғонтоһо артыуынан ҡурҡып, Юденич һөжүменең кульминацияһы мәлендә генә Латыш бойондороҡһоҙлоғон кисектерергә тырышыусы немецтар, Бермондт армияһының «Бөйөк рус картаһын» оҫта уйнай. Һөҙөмтәлә, Бермонд-Авалов армияһы большевизмға ҡаршы көрәштә ҡатнашып ҡына ҡалмай, киреһенсә, уларҙың телмәрен эҙәрлекләү өсөн, был ваҡытта Юденичҡа ярҙам итергә тейеш булған эстон, латыш һәм британ флоты көстәрен тартып ала.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Һуғыш дауамында республика территорияһында бик күп ғәскәри частар әҙерләнә: 170-се, 186-сы,214-се, 361-се (21-се), 87-се (300-сө), 219-сы 74-се, 76-сы, 112-се һәм 113-сө кавалерия дивизиялары, 124-се, 134-се уҡсылар һәм 40-сы миномёт бригадалары; 17-се запас, 4-се учебный, 2-се запас кавалерия бригадаһы; 120-се, 121-се, 122-се, 123-сө, 134-се, 144-се, 476-сы миномёт, Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы, 587-се гаубица, 1097-се, 1098-се пушка-артиллерия һәм 15-се кавалерия полктары, 9-сы запас кавалерия полкы һәм 23-сө айырым элемтә полкы. «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салауат Юлаев» и «Уфимец» бронепоездары төҙөлгән. 1941 йылдың 17 ноябрендә ВКП(б) Обкомы һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары Советы бюроһы «Урындағы милләттең ике кавалерия дивизияһын төҙөү тураһында» постановлениеһын ҡабул иткән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында республикаға 100 артыҡ сәнәғәт предприятиеһы, тиҫтәләгән госпиталь, күп кенә үҙәк дәүләт органдары, 278 мең ҡасаҡ (шулар араһынан 104 меңе — Өфөлә) эвакуациялана.
Петроградты обороналау
Ошо тарихҡа тиклемге осор
Урыҫ халҡын үҙ корпусына йыйып мобилизациялаусы аҡтарҙың хәлдәре насарыраҡ була. Принарв ауылдарында иғлан ителгән мобилизацияны урындағы крәҫтиәндәр кире ҡаға. «Быны үтәмәгән өсөн, Эстон армияһының һуғыш ваҡытындағы ҡанундары буйынса, ғәйеплеләр язаға тарттырыла» тигән хәүеф янаусы икенсе мобилизация бойороғонан һуң, 40 кешене мобилизациялайҙар.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
1941 йылдың июлендә В. И. Ленин исемендәге Одесса станоктар төҙөү заводы Стәрлетамаҡҡа күсерелә, ә 1941 йылдың 11 октябрендә уҡ производство эшен башлай.
Һуғыш ваҡытында Башҡортостанда илебеҙ Ҡораллы көстәренең ике Академияһы урынлашҡан була. 1941 йылдың ноябрендә Генераль штабтың К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары Академияһы Мәскәүҙән Өфөгә дислокациялана. 1941 йылдың ноябрендә Ленин исемендәге Хәрби-политик Академия Бәләбәй ҡалаһына күсерелә. 1941 йылдың 22 июненән алып 1944 йылдың 30 июненә тиклем республиканан Хәрби-политик Академияға һәм хәрби-политик училищеларға 5475 кеше мобилизацияланған. Республикала барыһы 17 хәрби уҡыу йорто эшләгән.
Петроградты обороналау
Ошо тарихҡа тиклемге осор
1919 йылдың ғинуар-апрель айҙарында Төньяҡ корпусы частарының Эстониянан Совет Рәсәйе территорияһындағы ҙур булмаған партизан һөжүмдәренең уңышы Аҡ гвардия командованиеһын ҙурыраҡ һөжүм планын әҙерләргә этәрә. План төҙөү инициативаһы менән 2-се бригада корпус командиры генерал А. П. Родзянко һәм ул ваҡыттағы командущий полковник А. Ф. Дзерожинскийҙың инициативаһыҙлығына ҡәнәғәт булмаған офицерҙар төркөмө башлап ебәрә.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
1941—1945 йылдарҙа Өфөлә халыҡ-ара коммунистик хәрәкәте штабы — Коммунистик Интернационалдың Башҡарма комитеты урынлашҡан булған. 1943 йылда радиотапшырыуҙар Европа халыҡтарының 18 телендә алып барылған.
Башҡортостанда һуғыштың тәүге көндәренән госпиталь базаларының киң селтәре асыла. 1941 йылдың 28 июлендә хәрби-санитар поезд Өфөгә яралы һалдаттарҙың тәүге партияһын алып килгән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында республика территорияһында, лазареттары менән бергә, дөйөм карауат һаны 22500 дана тәшкил иткән 63 эвакогоспиталь эшләгән.
Петроградты обороналау
Һөжүмгә әҙерлек, уның маҡсаттары һәм бурыстары
Эстонияла һәм Финляндияла аҡтар хәрәкәте лидерҙарының ҡайһы берҙәре Петроградҡа марш яһарға кәрәк тип иҫәпләүенә ҡарамаҫтан (мәҫәлән, министр Н. Н. Иванов, 1919 йылдың авгусында ойошторолған Төньяҡ-Көнбайыш хөкүмәтендә: «Мин Петроградҡа йәшен тиҙлегендәге ҡыҫым башлауҙы, Петроградты ҡулға төшөрөү операцияһы күп һанлы восстаниелар ҡабынып китеүгә сәбәпсе булырынаа, беҙгә башҡа көстәргә таянырға тура килмәҫен күҙаллап талап иттем һәм юлда туҡталып ҡалыу һәләкәткә килтерәсәк») А. П. Родзянконың дөйөм планы башҡаса була. Операцияны планлаштырып, ул Петроградҡа иң ҡыҫҡа йүнәлештә килеп, тәүҙә Псков, Новгород, унан һуң Ладога күле йүнәлешендә һөжүм итергә ниәтләй. Һөжүм Рәсәй территорияһындағы плацдармды киңәйтеү, аҡтар армияһын Эстония бойондороҡлолоғонан сығарыу, киләсәктә мобилизациялағы аҡ формированиелар файҙалана алырлыҡ аҙыҡ-түлек ресурстарын арттырыу маҡсатында планлаштырыла.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Дөйөм алғанда, Башҡорт АССР-ы тыл һәм фронтты аҙыҡ-түлек, ҡорал, яғыулыҡ менән тәьмин итеүгә һиҙелерлек өлөш индергән. Фронттарҙа республиканан 600 мең яугир һуғышҡан. Уларҙан 278 яугир Советтар Союзы Геройы исеменә (ике тапҡыр — Муса Гәрәев) лайыҡ булған, шулай уҡ Дан орденының 35 тулы кавалеры ла — Башҡортостан батырҙары.
Петроградты обороналау
Һөжүмгә әҙерлек, уның маҡсаттары һәм бурыстары
Ҡоро ерҙә Төньяҡ корпустың һөжүме Эстон армияһы, диңгеҙҙә Бөйөк Британия һәм Эстония флоттары ярҙамында үтәлергә тейеш була.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Һуғыштан һуңғы дәүер
Петроградты обороналау
Аҡтарҙың һөжүме
Генерал А. П. Родзянко төп һөжүмде Петроградҡа түгел, ә Псковҡа ниәтләгәне тураһында хәтерләй. Әммә, Эстонияның хакимлыҡ итеүсе көстәре Псков йүнәлешендәге һөжүм менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, Рәсәй Төньяҡ корпусының бөтә төп көстәре Нарваға күсерелә, һәм уларҙың һөжүмде Гдов һәм Луга ҡалаларына йүнәлтеүҙән башҡа сараһы ҡалмай. Ошо уҡ йүнәлештә Эстон армияһының ярҙамы көтөлгән була (Копор ҡултығындағы Пейпия пристаненә 400 кешене десантлау, бының өсөн Эстон һәм Британ флоттары көстәрен (адмирал Коуан эскадраһын) файҙаланыу планлаштырыла). Һөжүмдең икенсе йүнәлеше итеп Псков — Гдов һайлана. Һөжүм 2-се Эстон дивизияһы көстәре менән С. Н. Булак-Балахович исемендәге Төньяҡ корпусы партизан отряды ярҙамында башҡарыла.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
1940 йылдар һуңында — 1950 йылдар башында Башҡортостанда ауыл хужалығы йылдам темпта үҫешкән. Мәҫәлән, 1945 йылдан 1950 йылға тиклем колхоздарҙа малдар һаны артҡан: эре мөгөҙлө мал (КРС) — 184,6 мең баштан 347,4 меңгә тиклем, аттар — 192,2 мең баштан 248,8 меңгә саҡлы, сусҡа башы 36,8 меңдән — 188,2 меңгә, һарыҡ һәм кәзә башы 412,1 меңдән — 882,4 меңгә.
Петроградты обороналау
Аҡтарҙың һөжүме
13 майҙа Эстония территорияһынан полковник А. Ф. Дзержинскийҙың 3000-гә яҡын кешенән торған Төньяҡ корпусы 6 орудие һәм 30 пулемет менән һөжүм итә Аҡтар һөжүменә А. К. Ремезов командованиеһы аҫтындағы Ҡыҙыл Армияның 7-се армияһы ҡаршы тора, уның составы яҡынса 23 500 кеше булғанлыҡтан, фронт буйлап Онега күленән алып 600 км самаһы оҙонлоҡтағы Чуд күленә тиклем арауыҡҡа һуҙыла. Һөжүм армияның төп көстәре тупланған Финляндия яғынан көтөлгән була. Нарва-Псков йүнәлешенә тейешле иғтибар бирелмәй. Төньяҡ корпустың һөжүменә, 12 еңел һәм 6 ауыр орудиелы 2700 кешенән торған 6-сы совет дивизияһы ғына ҡаршы тора. Әммә был көстәр ҙә 100 километрлыҡ фронтҡа һуҙылған була. Аҡтар, һөжүм башында 2500 кешенән торған өс колонна туплап, Нарвалағы фронтты еңел генә йырып үтәләр һәм Ямбург тирәләй хәрәкәт итеп, ҡыҙылдарҙы сигенергә мәжбүр итә. 15 майҙа аҡтар Гдовты баҫып ала, 17 майҙа Ямбург алына, ә 25 майҙа, Псковҡа 2-се Эстон полковнигы Пускар дивизияһы инә. Һөҙөмтәлә, аҡтар июнь башына Петроград йүнәлешендәге Луга, Ропша, Гатчина һәм Красное Селоға яҡынлашалар һәм Петроградҡа ҡурҡыныс янайҙар.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
1945 йылдан 1953 йылға дәүләт күмәртәләп һатып алыуҙары (госзакупки) һәм хужалыҡтың бөтөн категорияларының әҙерләүҙәре: ашлыҡтың — 467,1 меңдән 888,9 мең тоннаға, һөттөң — 65,9 меңдән 149,1 мең тоннаға, йомортҡаның — 21,4 миллиондан 47,3 млн данаға үҫкән. Ләкин үҫеш планда ҡаралғандан күпкә ҡайтыш булған.
Петроградты обороналау
Аҡтарҙың һөжүме
Ни бары 10 көн барған һуғыштарҙа Төньяҡ корпусы Эстониянан 3,5 тапҡырға ҙурыраҡ майҙанды биләй. Операцияла ҡатнашыусыларҙың күрһәтмәләренә ярашлы, Петроградтың аслыҡтан интеккән халҡы өсөн аҙыҡ-түлек запасының бөтөнләй булмауы һәм урам һуғышына эләгеү ҡурҡынысы ғына уларҙы империяның баш ҡалаһына табан хәрәкәт итеүҙән туҡтата.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Шулай уҡ, 1948 йылдың 2 июнендәге, 1951 йылдың 23 июлендәге «дөйөм йәмғиәткә хеҙмәт итеүҙән баш тартҡан һәм паразиттарса йәшәү рәүеше алып барған өсөн» енәйәт (уголовный) яуаплылығы индереү тураһындағы дөйөм союз Бойороҡтары (Указдары) БАССР-ҙы ла урап үтмәгән: 1950 йылда Башҡортостанда тейешле эш көнө (трудодень) минимумын үтәмәгән өсөн 2,5 меңдән артыҡ колхозсы язаға тарттырыла, ә 1952 йылдың 20 февраленә республиканан 425 кеше ҡыуып ебәрелә[1].
Петроградты обороналау
Аҡтарҙың һөжүме
Ҡыҙылдарҙың фронттағы еңелеүҙәргә тылдағы ихтилалдар һәм ҡыҙыл армия частарының аҡтар яғына күпләп күсеүе өҫтәлә. 13 июндә Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә ҡабул ителгән элекке батша армияһының хәрби белгестәре әҙерләгән «Красная Горка» фортында һәм «Серый Конь» батареяһында ихтилалдар башлана. Форттар Кронштадт оборона системаһына инә һәм баш ҡаланың төньяҡ диңгеҙ яғынан мөһим стратегик пункты булып тора.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
1952 йылдың майында Башҡорт АССР-ы Өфө һәм Стәрлетамаҡ өлкәләренә бүленә. 1953 йылдың апрелендә был ҡарар юҡҡа сығарыла һәм Башҡорт АССР-ын өлкәләргә бүлеү кире ҡағыла.
Петроградты обороналау
Ҡыҙылдарҙың контрһөжүме
16 июндә, советтарҙың ҡоро ер частары, Балтик флоты ярҙамында «Красная Горка» фортындағы һәм «Серый Конь» батареяһындағы фетнәләрҙе туҡтата. Петроградта аҡ гвардия подпольеһы ағзалары ҡулға алына, 6000-дән ашыу винтовка һәм башҡа ҡорал тартып алына. 21 июндә, ул ваҡытта яҡынса 23 мең штык һәм ҡылысы булған РККА-ның 7-се армияһы, аҡтарҙың Төньяҡ-Көнбайыш армияһы ғәскәрҙәренә ҡаршы һөжүмгә күсә (16,5 мең штык һәм ҡылыс), 5 августа Ямбургты баҫып ала һәм Луга һыҙығына сыға, шунан һуң оборонаға күсә. 26 августа Псков йүнәлешендә хәрәкәт иткән А. И. Корк командованиеһы аҫтындағы РККА-ның 15-се армияһы ғәскәрҙәре Псковты баҫып ала.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа республикала тиҙ темптар менән сәнәғәт, ауыл хужалығы, төҙөлөш, медицина һ.б. өлкәләре үҫешә. (Салауат, Күмертау) ҡалалары — сәнәғәт үҙәктәре, Европалағы эре нефть химияһы предприятиеһы (Салауатнефтьоргсинтез), автомобиль заводтары, электростанциялары төҙөлә.
Петроградты обороналау
Төньяҡ корпус башлаған һөжүмгә тиклем флоттарҙың көс нисбәте
Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында Совет Республикаһына ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә 1918 йылдың ноябрь аҙағында Балтик диңгеҙенә килгән Британия хәрби-диңгеҙ көстәре караптары ла әүҙем ҡатнаша.1919 йылдың июнь башына, Петроградтан 90 км алыҫлыҡтағы Биоркэлағы фин базаһында урынлашҡан дүрт британ еңел крейсеры («Куракоа», «Клеопатра», «Дрэгон» һәм «Галатея»), һигеҙ эсминец һәм биш һыу аҫты кәмәһе була.
Башҡортостан тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
1957 йылда Башҡортостандың Рәсәйгә үҙ ирке менән ҡушылыуына 400 йыл тулыу айҡанлы, сәнәғәт, ауыл хужалығы һәм мәҙәниәте үҫешендәге уңыштары өсөн Башҡорт АССР-ы икенсе Ленин ордены менән билдәләнә.
1969 йылда республика нефть табыу буйынса икенсе урынға сыға (1968 йылда 44 400 мең тонна), эре мөҙөҙлө малдар һаны 2035 мең башҡа етә (1969), бөртөклө культуралар 5,6 млн тонн йыйылған(1968)[2].
1969 йылда Башҡорт АССР-ы Октябрь Революцияһы ордены менән наградлана.
ХХ быуаттың 70-се йылдары урталарында СССР-ҙа һәм БАССР-ҙа үҫешкән социализм төҙөлгән. Республика халҡына түләүһеҙ урта һәм юғары белем, түләүһеҙ медицина хеҙмәтләндереүе, түләүһеҙ торлаҡ гарантиялана. Хеҙмәткә һәм ялға хоҡуҡ булдырыла. Киң мәғлүмәт саралары хужалары талаптары буйынса баҫма азатлығы сикләнмәгән (сөнки киң мәғлүмәт саралары (СМИ) дәүләттеке булған). Социаль тигеҙһеҙлек булмаған (предприятиеларҙың ябай хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы кимәле етәкселәрҙең эш хаҡы кимәленә 1/5 нисбәтендә торған, идаралыҡтар зданиеларындағы арзан ашханалар булыуы социаль тигеҙһеҙлек, тип һаналған).
1978 йылда республика яңы — өсөнсө БАССР Конституцияһын ҡабул итә. Мәғариф өлкәһендә башҡорт мәктәптәре һаны кәмей: 1945/46 уҡыу йылында 1164 башҡорт мәктәбе булһа, 1976/77 уҡыу йылында тик 685 кенә башҡорт мәктәбе һаҡланып ҡала (яртылаш кәмей)[1]. Шуның менән бергә башҡорт телендәге журналдарҙың тиражы арта, русса-башҡортса һүҙлек баҫылып сыға. 1950 йылда башҡорт теленең яңы орфографияһы ҡабул ителә[1].
Башҡорт АССР-ында үҙгәртеп ҡороу
1969 йылдан башлап БАССР менән КПСС өлкә комитетының беренсе секретары М. З. Шакиров етәкселек иткән. БАССР-ҙа үҙгәртеп ҡороуҙарҙың башын 1987 йылдың 6 майында «Правда» гәзите корреспонденты В. Прокушевтың «Эҙәрлекләүҙәрҙе туҡтатырға…» тигән мәҡәләһе менән бәйләргә мөмкин.
Был мәҡәләлә КПСС өлкә комитеты беренсе секретары М. З. Шакировтың фекере менән риза булмағаны өсөн КПСС-тың Өфө ҡала комитеты икенсе секретары Л. Сафронов партиянан сығарыла. Эштән китергә мәжбүр була, депутатлыҡ иммунитетынан мәхрүм ителә һәм, бер нигеҙһеҙ, енәйәт яуаплылығына тарттырыла.
Шулай уҡ, Башҡорт икмәк аҙыҡ-түлек идаралығы начальнигы И. Печников, 21-се Өфө ҡала дауаханаһының баш табипы Р. Богданов партиянан сығарыла, эшенән бушатыла һәм енәйәт яуаплылығына тарттырыла.
Публикацияға яуап итеп, КПСС Үҙәк Комитеты тарафынан төҙөлгән Комиссия «республикала үҙгәртеп ҡороуҙарҙың төп тормозы булып КПСС өлкә комитетының хәҙерге етәкселеге тора» тигән һығымта яһай. 1987 йылдың 9 июнендә КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының VI Пленумы М. З. Шакировтың, пенсияға китеү сәбәпле, вазифаһынан бушатыуҙы һораған ғаризаһын ҡәнәғәтләндерҙе.
1987 йылдың көҙөндә айырым уңыштарға өлгәшкән экологик хәрәкәт барлыҡҡа килә: БАССР Юғары Советының Иштуған һыуһаҡлағысын төҙөүҙе туҡтатыу тураһындағы Постановлениеһы (рәсми күрһәтмә) ҡабул ителде.
1990 йылдың 28 мартында Өфөнөң көньяҡ һыу үткәргес селтәрҙәрендә рөхсәт ителгән миҡдарҙан (концентрациянан) 26 тапҡыр артыҡ дәрәжәлә фенол булыуы билдәләнде.
Был күренеш Өфөлә һәм башҡа ҡалаларҙа күмәк кеше ҡатнашҡан митингыларға килтерҙе. Протест хәрәкәтенең икенсе формаһы — милли-мәҙәни хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүе: 1988 йылдың мартында Өфөлә Ғ. Ибраһимов ис. татар мәҙәниәте, теле һәм әҙәбиәте клубы эш башлай.
Бер аҙҙан «Аҡ тирмә» башҡорт милли-мәҙәни үҙәге үҙ эшен йәйелдерә. Шулай уҡ К. Иванов ис. сыуаш, немецтәрҙең "Видергбурт"ы, еврейҙәрҙең «Штерн», марийҙарҙың «Мари», украиндарҙың «Кобзарь» клубтары булдырыла. 1989 йылдың ғинуарында Татар йәмәғәт, ә 1989 йылдың авгусында «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәктәре барлыҡҡа килә.
1990 йылдың 11 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы тарафынан Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты Декларацияһы иғлан ителә.
ГКЧП көндәрендә Республикабыҙҙың Юғары Советы һәм Министрҙар Советы етәкселәре Мәскәүҙә була. Халыҡ тыныс тормошон һәм хеҙмәтен дауам итә. Тик 23 августа ғына демократия яҡлылар Өфөлә ГКЧП-ның эшен, Рәсәй етәкселеге ҡарарҙарын һәм эшен «һанға һуҡмаған» республика етәкселәрен һәм ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары етәкселәрен ғәйепләү митингыһы үткәрә.
Хәҙерге заман
1992 йылдың 31 мартында Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы араһында килешеү нигеҙендәге мөнәсәбәттәрҙе дәлилләп, Рәсәй Федерацияһының дәүләт идараһы органдары һәм уның составындағы суверен республикаларҙың идаралыҡ органдары араһында вәкәләттәр бүлешеү һәм етәкселек итеү предметтары буйынса Федератив килешеүгә һәм уның Башҡортостан Республикаһы Ҡушымтаһына ҡул ҡуйҙы. Килешеүҙең Ҡушымтаһында Башҡортостан Республикаһы үҙ аллы закондар сығарыу системаһын, суд системаһын, прокуратураһын булдырырға хоҡуҡлы, тип нығытылып ҡуйылды. Шулай уҡ Башҡортостан территорияһындағы ер өҫтө, ер аҫты, тәбиғәт байлыҡтары Башҡортостандың күп милләтле халҡының милеге, һәм уға эйә булыу, файҙаланыу һәм улар менән эш итеү мәсьәләләре республика закондарына таянып көйләнергә тейеш, тип яҙылып ҡуйылды. «Урал» Башҡорт милли үҙәге активистары, Федератив килешеүгә ҡаршы булыуын күрһәтеп, 20 көн дауам иткән асығыу (голодовка) иғлан итте. Активистар Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов менән осрашып һөйләште һәм ул, Килешеү проекты Республика Советында ҡараласаҡ, тип аңлатып биргәс кенә, асығыу туҡтатылды.
1993 йылдың 25 апрелендә референдум уҙғарылды: «Башҡортостан Республикаһы, үҙенең халыҡтары мәнфәғәтен яҡларға, иҡтисади үҙаллылыҡҡа эйә булырға, Федератив Килешеү һәм уның Башҡортостан Республикаһы Ҡушымтаһы нигеҙендә йәшәргә тейеш, тип иҫәпләйһегеҙме?» тигән һорауға тауыш биреүселәрҙең 75,5 % ыңғай яуап бирҙе.
1993 йылдың 24 декабрендә Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы ҡабул ителде.
Суверенитеттың тәүге йылдарында Башҡортостан Республикаһы федераль бюджетҡа, ысынлап та, артыҡ күп түләмәй, ләкин 1995 йылдан уҡ бүленгән сумма күтәрелә башлай: йыйылған килемдең 1992 й. — 5 %, 1993 й.- 10 %, 1994 й. — 10 %, 1995 й. — 27,6 %, 1996 й.- 26 %, 1997—1998 йй. — 17 % үҙәккә оҙатыла. 90-сы йылдарҙа республикала 13 кодекс: Ер кодексы (1991 йылдың 22 мартында), Урман кодексы (1991 йылдың 18 июнендә), Экология, Ер аҫты байлыҡтары тураһындағы кодекстар (икеһе лә — 1992 йылдың 28 октябрендә), Киң мәғлүмәт саралары тураһындағы кодекс (1992 йылдың 5 ноябрендә), Һыу кодексы (1993 йылдың 13 июлендә), Граждандарҙың һаулығын һаҡлау тураһындағы кодекс (1993 йылдың 7 ноябрендә), Торлаҡ, Никах һәм ғаилә тураһында, Арбитраж-процессуаль кодекстары (өсөһө лә — 1994 йылдың 2 мартында), Ҡала төҙөлөшө кодексы, Халыҡтың санитар-эпидемиологик хәүефһеҙлеге, Хеҙмәт кодекстары (1994 йылдың 20-21 декабрында) ҡабул ителә.
1993 йылдың 23 сентябрендә РФ Президентының халыҡ депутаттары Съезы эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһындағы 1400-сө һанлы Указы (Бойороғо) донъя күргәс, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы, Башҡортостанда 21 сентябрҙан һуң сыҡҡан Рәсәй Президенты Указдарын да, Рәсәй Юғары Советы Рәсми күрһәтмәләрен дә (Постановление) туҡтатып торорға ҡарар итеп, нейтраль позиция һайланы, Рәсәй халыҡ депутаттары Съезын саҡырыуҙы талап итте һәм халыҡты тыныслыҡҡа өндәне.
1993 йылдың 12 декабрендә, бөтөн халыҡтың берҙәм тауыш биреүе менән, Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов Башҡортостан Республикаһының тәүге Президенты итеп һайланды, 1998 һәм 2003 йылдарҙа ул ҡабаттан ике тапҡыр был вазифаға һайланды.
1995 йылдың 17 декабрендә республикала «1) Башҡортостан Республикаһы ерҙәре сикләнмәгән һатыу-һатып алыу (алыш-биреш) объекты була аламы, 2) „Рәсәй Федерацияһы дәүләте идара органдары һәм Башҡортостан Республикаһы дәүләте идара органдары араһында етәкселек итеү предметтарын айырыу һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында“ килешеүе нигеҙендә иҡтисади үҙаллылыҡты нығытыу сәйәсәтен дауам итеү кәрәкме» тигән ике һорау буйынса референдум уҙғарылды. Беренсе һорауға һайлаусыларҙың 84 % «юҡ», тип, ә икенсе һорауға 97 % «эйе» тип яуап бирҙе.
2000 йылдың февралендә үк республикала урындағы закондар сығарыу эшен федераль закондар менән тура килтереү буйынса Комиссия барлыҡҡа килде. 2000 йылдың октябрендә Башҡортостан Республикаһы Конституция суды түбәндәгене иғлан итә: Башҡортостандың «дәүләт суверенитеты» тик «Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы сикләнмәләрҙән тыш һәм РФ Конституцияһының 5-се статьяһы (3-сө өлөш), 73-сө һәм 76-сы статьяларында (4-се өлөш) ҡаралған федерация субъекттары менән уртаҡ вәкәләттәр бүлешеү нигеҙендә генә, дәүләт идаралығы тулылығына эйә, тигән шартты ҡуйҙы». 2000 йылдың ноябрында уҡ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы яңынан ҡаралды. 2002 йылда Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы икенсе тапҡыр таҙартыуға дусар ителде: «суверенитет» төшөнсәһе алып ташланды.
2006 йылдың октябрында Рәсәй президенты Владимир Путин Рәхимов кандидатураһын Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тикшереүенә ҡуйҙы, һәм Ҡоролтай уның вәкәләттәрен 2011 йылға тиклем раҫланы.
2010 йылдың 15 июлендә Башҡортостан президенты Мортаза Рәхимов отставкаға китте.
2010 йылдың 19 июлендә Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы Рөстәм Зәки улы Хәмитовты Башҡортостан Республикаһы Президенты вазифаһына раҫлай. 2014 йылдың 14 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы президентын ваҡытынан алда һайлау уҙғарылды, уның йомғаҡтары буйынса Рөстәм Хәмитов күпселек тауыш йыйҙы.
2018 йылдың 11 октябренән Радий Хәбиров Башҡортостан Республикаһы Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 2019 йылдың 8 сентябрендә Радий Хәбиров Башҡортостан Республикаһы Башлығы итеп һайланды.
Петроградты обороналау
Төньяҡ корпус башлаған һөжүмгә тиклем флоттарҙың көс нисбәте
Совет Балтик флоты караптарының күпселеге ремонтҡа мохтаж булып, һаҡланыу өсөн оҙайлы ваҡытҡа порттарҙа ултырһа ла, британ эскадрильяһы менән сағыштырғанда, формаль өҫтөнлөккә эйә була. Бынан тыш, кәрәк-яраҡтарҙың бөтә төрҙәренә һәм кадрҙарға (бигерәк тә офицерҙарға) ҡытлыҡ күҙәтелә. Был Хәрәкәтсел дружина булдырыуға килтерә. Ул 2 хәрби караптан, крейсерҙан, бер нисә истребителдән һәм һыу аҫты кәмәләренән тора.
26 һәм 27 декабрҙәге Ревель янында үткән уңышһыҙ операциянан һуң, инглиздәр Рәсәйҙең «Спартак», «Автроил» эсминецтарын, РККФ-ның Балтик флоты караптарын Граждандар һуғышы тамамланғанға тиклем инглиздәр, Гогландтан ары китмәй, Финляндия ҡултығында тулы хакимлыҡ урынлаштыра.
1919 йылдың яҙында һәм йәйендә хәрби-диңгеҙ операциялары
Аҡтар ғәскәре һөжүм башлағандан һуң, 15 һәм 16 майҙа, караптар ярҙамында эстондар Лужск ҡултығында, ә 17 майҙа — Копор ҡултығында десант көстәре төшөрәләр. Ҡыҙыл Балтик флоты командованиеһы Копор ҡултығына разведка яһарға, яр буйын утҡа тоторға һәм дошмандың ергә төшөргән десантын ҡырып бөтөрөргә ҡарар итә. Операция 18 майҙа диңгеҙгә сығыусы «Андрей Первозванный» линкорына, «Гавриил» эсминецына, 4 хәрби судноһына һәм 2 патруль карабына йөкмәтелә. Транспорт сараһының төҙөк булмауы арҡаһында, линкор Кронштадтҡа әйләнеп ҡайта, ә Хәрәкәтсел дружина командиры «Гавриилға» күсә. 10 сәғәт 10 минутта отряд Копор ҡултығына инә. Әммә, тиҙҙән кире боролорға мәжбүр була — офоҡта британ крейсеры һәм өс эсминецтың төтөнө күренә. Аҡрын хәрәкәт итеүсе хәрби судноларҙы ҡаплау өсөн, «Гаврииил» зсминецы үҙенең тиҙлеген 10 төйөнгә тиклем кәметә һәм дошман менән тиңһеҙ алышҡа инә. Бәрелеш бер сәғәт буйына 32-нән ашыу тростар арауығында бара, британ караптарының уты һөҙөмтәһеҙ була; «Гавриил» ҡойроҡтағы орудиенан ата һәм дошманды хәрби судноларға яҡын ебәрмәй. 13 сәғәт 25 минутта совет караптары яр буйы форттарының орудиелар зонаһына инә, шуға британ отряды эҙәрлекләүҙе туҡтата.
28 майҙа Хәрәкәтсел отряд Ҡыҙыл Армияның һөжүм итеүсе частарына диңгеҙҙән әүҙем ярҙам күрһәтеү бурысы ала. Совет караптарына Копор ҡултығын десант ултырыуҙан, ә яр буйын мөмкин булған һөжүмдәрҙән һаҡларға ҡушыла. Әммә, 31 майҙа британ эсминецтәре Оисто Палкино районындағы яр буйын утҡа тотоуға өлгәшәләр. Ҡаршы яҡтарҙы ҡулға эләктереү маҡсатында сыҡҡан «Азардҡа» тәүҙә бер нисә тапҡыр һыу аҫты кәмәһе һөжүм итә, ә һуңынан, бер нисә британ караптары отряды килеп сығыу сәбәпле, «Петропавловск» хәрби карабының япмаһы аҫтында сигенергә мәжбүр була. Инглиздәр линияға сыҡҡан карапҡа һөжүм итергә маташа, истребителдәрҙең береһе һиҙмәҫтән 47 кабельтҡа яҡынлашып утҡа тотола, һәм британ караптары шунда уҡ сигенә. 1 июндә Хәрәкәтсел отряд якорҙә үткәрә; шул ваҡытта Британия һәм эстон караптары Новое Устье районындағы Ҡыҙыл Армияны утҡа тота.
Дошмандарҙың яңы бәрелеше 4 июлдә була: «Азард» һәм «Гавриил» истребителдәре Копор ҡултығына ингән ерҙә инглиз истребителенә тап була һәм һөҙөмтәһеҙ эҙәрлекләүҙәргә тотона. Кире ҡайтҡанда Рәсәй эсминецтарына Британияның L55 һыу аҫты кәмәһе һөжүм итә. Уңышлы маневр яһап, эсминецтәр торпедаларҙан һаҡланып ҡала, ә һыу аҫты кәмәһе, залп ебәргәндән һуң, тәрәндә кәмә үҙен тота алмай һәм уның бер өлөшө һыу өҫтөнә ҡалҡып сыға, уны шунда уҡ «Азард» утҡа тота. Һыу аҫты кәмәһе өҫтөнә ҙур ут һәм төтөн бағанаһы күтәрелә, һауаға осҡан киҫәктәре күренә. Һуңынан асыҡланыуынса, «Азард» һөжүменән ҡасҡан британ һыу аҫты кәмәһен ағым британ мина яланына алып китә. Бөтә экипаж һәләк була. Тиҙҙән уның кәмәһенең һәләк булыуы тураһында рәсми рәүештә Британ Адмиралтлығы хәбәр итә. Базала «Азард» менән «Гавриил» кәмәләрен тантаналы ҡаршы алалар.
Был ваҡытҡа Хәрәкәтсел отряд составы ашығыс рәүештә файҙаланыуға тапшырылған «Константин» һәм «Свобода» эсминецтары менән тулыландырыла. Июнь уртаһына Британия эскадраһы торпедалы яңы 8 кәмә менән тулыландырыла, июнь аҙағына Англиянан Балтик буйына — дүрт крейсер, июль башында 12 гидросамолетлы авиаташыусы килә.
13 июнгә ҡарай төндә Совет власына ҡаршы йүнәлтелгән «Красная горка» фортында ихтилал башлана. 15:15 сәғәттә форт орудиелары Кронштадтҡа һәм гавандәге караптарға ут аса. «Андрей Первозванный», «Петропавловск» линкорҙары, Риф утрауындағы яр буйы батареяһы, сиратлап, баш күтәреүселәр менән артиллерия дуэленә инә. 16 сәғәттә Обручев форты һәм «Красная Горка» янында дежурҙағы «Китобой» хәрби судноһы баш күтәреүселәр яғына сыға.
Ихтилалды баҫтырыу өсөн «Петропавловск» һәм «Андрей Первозванный» хәрби караптарынан, «Олег» крейсеры, «Гавриил», «Свобода» мина йөрөтөүсө эскадра һәм «Гайдамактан» торған караптар отряды ойошторола. 13 июндә, кисен Балтик флоты караптары диңгеҙгә сыға һәм форт һәм уның эргәһендәге позицияларҙы 14-нән 15-се июнгәсә дауам иткән утҡа тота (Петропавловск линкоры 13 июндә, көндөҙ үк, Кронштадт стенаһында торған урындан фортты көслө утҡа тота башлай). Караптар форт янында бөтәһе 12 дюймлы 738 снаряд һәм 408 8 дюймлы снарядтар (линкор), 130 мм 750 снаряд («Олег» крейсеры) һәм 145 100 мм (эсминецтар) ут аса. Баш күтәреүселәр британ эскадраһы ярҙамына ҙур өмөттәр бағлаһа ла, адмирал Кован Кронштадттағы караптарҙы бирелергә саҡырыуҙан башҡа бер ниндәй сара күрмәй.
Форттарҙа ихтилал баҫтырылғас, «Всадник» һәм «Гайдамак» Британ эсминецтарын күҙәтеү өсөн «Олег» крейсеры Толбухин маяғына күсерелә. 17-һенән 18 июнгә ҡарай төндә, Британияның торпедалы катеры, совет караптарына һиҙҙермәй генә яҡынлашып, крейсерға һөжүм итә, уға торпеда ебәрә — 12 минуттан һуң крейсер бата; Инглиз кәмәһе үҙенә ҡаршы атылған ут ямғырынан зыян күрмәйенсә ҡасып китә.
Июнь урталарында Британ самолёттары Нева ҡултығы районында айырыуса йыш оса, августа улар көн һайын тиерлек осоу яһай. Маҡсаттары бомбаға тотоу ғына түгел, шулай уҡ суднолар йөрөшө урынын һәм порт инфраструктураһын разведкалау була — киләсәктә базаға һауанан да, диңгеҙҙән дә ҙур һөжүм планлаштырыла. Самолет менән осоу ирендәре бигерәк тә июнь уртаһынан инглиз невский районы йыш булып, улар менән көн һайын тиерлек августа үткәрелә. Бомба булыу өсөн генә түгел, әммә разведкалау һәм инфраструктура һәм туҡталҡа урынлашҡан караптың портҡа — һауа базаһына һөжүмдәр планлаштырыла Һауанан бомбаны оҫтаханаларға, нефть цистерналарына һәм прожекторҙар менән һаҡланыу урындарына яуҙырыу маҡсатҡа ярашлы була; катерҙар урыҫтарҙың гавандәге «Петропавловск» һәм «Андрей Первозванный» хәрби караптарына, «Память Азова» һәм «Рюрик» крейсерҙарына, шулай уҡ Кесе Кронштадт рейдында һаҡта торған «Гавриил» эсминецына һөжүм итергә тейеш була. Хәрби хәрәкәттәр башлау өсөн, инглиздәр Петроградтағы агенттар селтәрен дә ҡуллана. Ҡалаға агенттарҙы диңгеҙҙән катерҙар алып килә, улар Кронштадт форттары эргәһендәге төньяҡ фарватерҙар аша һиҙҙермәй үтә. Июнь айында инглиздәрҙең Петроградҡа шундай 13 походы яһала. Яр буйы һаҡсылары уларҙың икәүһен генә һиҙеп ҡала.
Ирекле Олонец армияһының һөжүме
1919 йылдың 21-22 апрелендә Сердоболь яғындағы Финляндия территорияһынан Онега-Ладога муйынында Олонецк йүнәлешендә 2000 -лек[3 ] һалдаттары менән финдарҙың ирекле армияһы хәрби хәрәкәттәрен әүҙем алып бара. Аҡ финдар Званки — Лодейное Поле — Петрозаводск һыҙығы буйлап көнсығыш Карелияны яулап алыу бурысын ҡуя. 21 апрелдә аҡ финдар Видлицаны, 23-сө Толосканы, 23-нөң кисендә Олонецты баҫып алалар һәм Лодейный поступы һәм Петрозаводскиға яҡынлашалар, унда ҡаты һуғыштар башлана, әммә апрель аҙағына РККА частары финдар һөжүмен ваҡытлыса туҡтатып тора. 2 майҙа Петрозаводск, Олонец һәм Череповец губерналары РСФСР Оборона Советы тарафынан ҡамауҙа тип иғлан ителә, ә 4 майҙа дөйөм мобилизация башлана. Лодейный Поле районында финдар Свирь аша сығыуға өлгәшә. 4 майҙа фин ғәскәрҙәренә ҡаршы Онега хәрби флотилияһының караптары сығарыла, улар ҡаршы яҡтар оккупациялаған Олонецтан Видлицаға тиклем яр буйын утҡа тота. Ошо маҡсатта «Куница» һәм «Горностай» (75 мм-лы икешәр пушка менән ҡоралланған) атамалы ике патруль судноһы, шулай уҡ 16 майҙан — ике 102 мм һәм бер 75 мм орудиелы «Березина» миналаусыһы ҡулланыла.
Июнь аҙағында һәм июль башында, «Видлицк» операцияһы барышында совет ғәскәрҙәре бер йыйылма дивизия, бер йыйылма полк һәм Онега хәрби флотилияһы көстәре менән Ирекле Олонец армияһын тар-мар итә.
Аҡтар һөжүме
18,5 мең ҡылыс һәм штык, 4 бронепоезд, 4 броневик һәм 6 танкы булған Төньяҡ-Көнбайыш Аҡтар армияһының, Эстон армияһы (яҡынса 18 мең штык һәм ҡылыс) һәм Британия флоты ярҙамы менән яңы һөжүме сентябрь аҙағына билдәләнә. Юденичтың был ваҡытҡа А. И. Деникин ғәскәрҙәренең Мәскәүгә уңышлы һөжүм итеүенә булышлыҡ итергә тейеш була.
28 сентябрҙә С. Д. Харламов (25,6 мең штык һәм ҡылыс) етәкселегендә, Төньяҡ-Көнбайыш армияһы Струги-Белые — Лугалағы (Псков йүнәлеше) РККА-ның 7-се армияһының һул ҡанатына әүҙем хәрби һөжүмдәр башлай, Совет командованиеһы, Ямбург йүнәлешен көсһөҙләндереү өсөн, төп көстәрен шунда ташлай, 11 октябрҙә Юденич ғәскәрҙәре унда икенсегә төп һөжүмен башлай. 12 октябрҙә Ямбургты аҡтар, Красное Село һәм Гатчина 16 октябрҙә, Царское село 20 октябрҙә алына. Әммә Пулково бейеклегенән ары барыу мөмкин булмай. Троцкий Петроградты һаҡлаусы төркөмдө 40 000 яугирға тиклем көсәйткән ваҡытта (7-се һәм 15-се армияларҙың өлөштәре — 40 000 штык һәм ҡылыс, 350 орудие, 820 пулемет), Төньяҡ-Көнбайыш армияһының һул флангын ҡаплаған эстон частары фронттан сыға. Фронттағы зыянды «Красная горка» фортына төшөрөлгән большевик-матрос десант тултыра. Финдар һәм инглиздәр аҡтарға һөҙөмтәле ярҙам итмәй. Юденичтың большевиктар тарафынан сәйәси һәм территориаль ташламалар вәғәҙә итеүе арҡаһында бөйөк власҡа ынтылыштары, эстондар менән ыҙғышты көсәйтә.
Ҡыҙылдарҙың контрһөжүме
Ҡыҙылдарҙың кеше көсө артыуы, запастарҙың булмауы һәм Төньяҡ-Көнбайыш армияһы фронтының һуҙылыуы совет ғәскәрҙәренә аҡтарҙың алға китешен туҡтатырға мөмкинлек бирә. 1919 йылдың 21 октябрендә РККА-ның 7-се армияһы Гатчино-Волосово йүнәлешендә контрһөжүм башлай. 25 октябрҙә РККА-ның 15-се армияһы ғәскәрҙәре Лужск-Волосово йүнәлешендә һөжүм башлай. Маҡсаты, Юденичтың Төньяҡ-Көнбайыш армияһының төп көстәрен уратып, ныҡлы ҡамауға алыу була. Ныҡышмалы һуғыштан һуң аҡгвардеецтар тар-мар ителә, ә совет ғәскәрҙәре 14 ноябрҙә Ямбургҡа баҫып инә. Аҡ гвардия армияһы ҡалдыҡтары Эстонияға үтеп инергә мәжбүр булалар, декабрь башында, Эстония хөкүмәте тарафынан ҡоралһыҙландырылып, унда ҡалдырыла.
Кесе Певк
Кесе Певк — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Нёб
Кесе Нёб — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нёб-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибн Хөрдәҙбиһ
Әбү-л-Ҡасим ибн Хөрдәҙбиһ Ғөбәйдуллаһ Ғәбдаллаһ ибн (عبدالله عُبیدالله اِبْن ابوالقاسم خُرْدادْبِهْ بن (خرداذبه) ( Хөрдәҙбиһ тип әйтелә), 820 —  912/913. тирәһе, һ. б. мәғлүмәттәр буйынса 885) — иран сығышлы мосолман географы. Уның китабы «Юлдар һәм илдәр китабы» («Китаб әл-масалик в-ла-мамалик») —   беҙгә килеп еткән беренсе ғәрәп география тасуирлау жанрының өлгөһө. Күп һанлы тарих мәғлүмәттәре, Хәлифәт һәм тирә-яҡ илдәренең топонимикаһын үҙ эсенә ала, шул иҫәптән  ғәрәп географияһында  рус һәм славяндар тураһында иң тәүге иҫкәртеүҙәр бар.
Биографияһы
Затлы Табаристан ырыуынан сығыусы. Уның олатаһы, зороастрийец булған, әммә хәлифәләргә хеҙмәткә күсә һәм ислам ҡабул итә. Уның атаһы,  816—819 йылдарҙа Тарбанистан хакимы булған һәм батыр полководец булып дан ала. Уның белемле булғаны һәм улына ла һәйбәт тәрбиә биргәне билдәле.
Үҙенең абруйлы сығышы һәм белемлелеге ярҙамында  Ибн Хөрдәҙбиһ әл-Жәбәл (төньяҡ - көнбайыш  Ираны)  (сахиб ал-барид ва-л-хабар)  областендә почта начальнигының урынын ала. Уның  бурысына, область тураһында  ентекле мәғлумәт йыйыуы инә. Моғайын, был вазифала ул үҙ эшенең ҡараламалы вариантын төҙөгән. Кайһы бер ваҡыт  Самаррала йәшәй .Бөтә халиф ведомствоһының  почта начальнигына үҫкәнсе хеҙмәт итә., ғүмеренең һуңғы йылдырын Багдадта үткәрә. Ибн Хордадбехтың биографияһын X быуатта библиограф Ибн ан-Надим тәржемә итә. Беҙгә килеп еткән  «Юлдар һәм илдәр китабы» - нан башҡа, Ибн Хордадбехтын тағы ете иншаһын атай:
Бәлки, был исемлеккә, ал-Масуди һүҙҙәренән бар икәне билдәле булған,  өлкән тарихлы хеҙмәтте лә ҡушырға булалыр. Был хеҙмәте Халиф Му’тамид (892) идара иткәненең аҙағына тиклем алып барып еткерә һәм араб булмаған халыҡтарҙың ентекле тасуирлауы менән айырыла.
Ибн Хөрдәҙбиһ үҙе сәйәхәт итмәгән. Мәғлүмәттәр сығанағы булып уның өсөн  Багдад архивтары һәм шул ваҡыт информаторҙарының хәбәрҙәре була: сәйәхетселәр, ғәскәрҙәр, сауҙагәрҙәр һәм төрлө илдәрҙә булған дипломаттар. Византия тасуирлауын, шунда әсирлектә булған һәм 845 йылда азатланған, ул  Муслим ибн Абу Муслим ал-Джарминан алған,. Гога һәм Могога стенаһына экспедиция тураһында, уға экспедицияның етәксеһе Саллам ат-Тарджуман һөйләй .
Ибн Хөрдәҙбиһ ғәрәп географияһының яңы йунәлешенә ниғеҙ һалыусыһы булып. Был йүнәлеш сиктәрендә барлыҡҡа килгән әҫәрҙәр, һатыу магистралдәрын һәм уның буйында йәшәгән халыҡтарҙы һүрәтләүгә арналған. Был эштәрҙә иң киммәтлеһе булып, алдағы Птолемей ваҡытындағы китаптарға  таяныу йолаларына ҡаршы,улар актуаль мәғлүмәттәргә нигеҙләнеүе.
Билл менән Мелинда Гейтстар фонды
Билл һәм Мелинда Гейтстар фонды (Bill & Melinda Gates Foundation) донъялағы иң ҙур хәйриәлек фондтары исемлегенә инә, уны Билл менән Мелинда Гейтстар асҡан. Фонд идараһы ағзаларының береһе — Уоррен Баффет.