cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Менструация (Күрем)
Күрем циклдары
Ғәҙәттә, ҡатын-ҡыҙ ай һайын күрем күрә, әммә күремдең ҡалыплашмаған, стандарт булмаған ваҡыты ла була. Енси өлгөрөү осорона саҡлы, кешенең дәүере һәм бала тапҡандан һуң,  күрем күрелмәй. Бала тапҡандан һуң ағып сыҡҡан бүленделәр лохиялар тип атала һәм бер нисә аҙна дауам итә. Ҡайһы берҙә имсәк имеҙгән дәүерҙә күрем күпмелер ваҡыт булмай тороуы мөмкин, был балаға уҙыуҙан һаҡланыуҙың имеҙеү осорондағы йәки лактация аменореяһы тигән бер ысулы.
Тәүге күрем башланыуы (менархе)
Ҡатын-ҡыҙҙарға уртаса 12-14 йәш тулғас, тәүге тапҡыр күрем (менархе) (9-11 йәштәгеләрҙән алып 19-21 йәштәгеләргә саҡлы булыуы мөмкин) башлана. Эҫе климатлы ерҙәрҙә күрем 11-ҙән алып 15 йәштәрҙәге ҡыҙҙарҙа күренә; уртаса климатта — 12 һәм 18 йәштәр араһында һәм һыуыҡ климатта — 13 һәм 21 йәшлек ҡыҙҙарҙа. Раса айырмалыҡтары менархе йәшен билдәләй: шулай, ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, бер үк ижтимағи-иҡтисади шарттарҙа йәшәүсе европеоидтарға ҡарағанда негроидтарҙа менархе иртәрәк башлана.
Тәүге күрем килгәндән һуң артабанғыһы 2 йәки 3 айҙан һуң булыуы мөмкин. Ваҡыт үтеү менән 28 көнлөк күрем циклы барлыҡҡа килә һәм шулай дауам итә, ләкин цикл оҙонлоғо 21 көндән 35 көнгә саҡлы булыуы нормаға тап килә. Барлыҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙың 13%-ның күрем циклы теүәл 28 көн тәшкил итә. Күрем яҡынса 2-8 көн дауам итә. Бөтөн бүлендектәр ҙә аналыҡ еңсәһенән тәбиғи юлдан ағып сыға.
Күрем башланыу синдромы
Ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар күрем күреү менән бәйле хис-тойғолар тайпылышы кисерә. Тоҡаныусанлыҡ, ҡайһы берҙә ярһыусанлыҡ, арығанлыҡ тойғоһо, илаҡлыҡ, депрессия күҙәтелә. Шуға оҡшаған эмоциональ эффект диапазоны һәм кәйеф тайпылышы шулай уҡ йөклөлөккә бәйле  һәм эндорфиндар етешмәүе менән аңлатыла. Күрем алды синдромы осрау йышлығын баһалау 3 % 30 %-ҡа тиклем тирбәлә. Айырым һирәк осраҡтарҙа психотик боҙомдарға тартым кешеләрҙә күрем менструаль психозға (инг.) алып килә.
йәше (күрем туҡтауы, ырыуҙан ҡалыу): норма — 40-57 йәш, ихтимал булған йәш — 50-52 йәш. Уртаса климатта күрем йыш ҡына 50 йәшкә саҡлы дауам итә, һәм бынан һуң күрем килмәй, менопауза башлана; башта бер нисә айға регулдар юғала, шунан тағы ла ҡабатлана һ. б. юҡҡа сыға. Хәйер, 70 йәшенә саҡлы күреме һаҡланған ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар. Медицина күҙлегенән ҡарағанда, күрем йыл дауамында бөтөнләй килмәһә, күрем туҡтау, менопауза башлана тип һанала.
Күрем килеү синхронлашыуы
1971 йылдан башлап ҡайһы бер тикшеренеүҙәрҙә бергә йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың күрем циклы яйлап синхронлаша тигән күрһәтмәләр табылған. Ҡайһы бер антропологтар был айырым эволюцион мәғәнәгә эйә тигән фараздар сығарған: боронғо һунарсылар һәм ризыҡ йыйыусылар берләшмәләрендәге ир-аттар һунар итергә киткәндә, ҡәбиләнең өлкән ҡатын-ҡыҙҙарының бер үк ваҡытта күреме килә башланған (күрем күргәндә ҡатын-ҡыҙ енси мөнәсәбәткә яраҡлы объект булараҡ фаразланмай). Әммә әлеге ваҡытта менструаль синхронлашыу эффекты(инг.) бәхәсле булып ҡала.
Күрем ҡаны
Күрем ҡаны тип күрем ваҡытында аналыҡ еңсәһенән килгән шыйыҡ бүлендек атала. Дөрөҫөн әйткәндә, уның составына, ысын ҡандан башҡа, балаятҡы муйынтығы биҙҙәренең лайлалы секреты, еңсә биҙҙәре секреты һәм эндометрий туҡымаһы ингәнлектән, күрем шыйыҡсаһы тигән термин урынлы корректный була. Күрем шыйыҡсаһының бер күрем циклында бүленгән уртаса күләме, Ҙур медицина энциклопедияһын ярашлы, яҡынса 50-100 миллилитр. Әммә индивидуаль тарҡатҡанда, 10 миллилитрҙан 150-гә саҡлы һәм хатта 250 миллилитр сиктәрендә ята. Был диапазон нормаль тип һанала, артыҡ мул (йәки, киреһенсә, аҙ ғына) бүлендектәр ниндәйҙер сир билдәләре симптом булыуы мөмкин. Күрем шыйыҡсаһы ҡыҙғылт-көрән төҫтә, вена ҡанына ҡарағанда бер аҙ ғына ҡарараҡ.
Күрем менән юғалған тимер күләме күпселек ҡатын-ҡыҙҙа сағыштырмаса ҙур булмай һәм үҙенән-үҙе анемия билдәләренә симптомына килтермәй. Бер тикшеренеүҙәр барышында анемия билдәләре булған ҡатын-ҡыҙҙар төркөмөн эндоскоп ярҙамында ҡарағандар. Баҡһаң, уларҙың 86 % ысынбарлыҡта төрлө ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарынан (ашҡаҙан-эсәк трактының ҡанауына килтергән гастрит йәки бөйән-эсәк сей яраһы кеүек)яфаланған булған; әгәр ашҡаҙан-эсәк тракты тикшерелмәһә, күрем күргәндә ҡан юғалтыу сәбәбенән организмда тимер етешмәүе мөмкин тигән хаталы диагноз ҡуйылыр ине. Әммә ҡайһы бер осраҡта даими регуляр күрем ҡаны түгелгәнлектән, был ҡайһы бер осраҡта аҙ ҡанлылыҡҡа анемияға килтереүе мөмкин.
Күрем ваҡытында дөйөм гигиена ҡағиҙәләре
Үҫмер ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙар, шәхси таҙалыҡ гигиена һаҡлау маҡсатында, эске кейемгә беркетелгән прокладкалар, һәм/йәки еңсәгә индерелеп ҡуйылған тампондар ҡулланалар. Ике осраҡта ла прокладка йәки тампон туҡымаһы күрем булендектәрен үҙенә һеңдерә. Европа илдәрендә, АҠШ-та һәм Канадала индивидуаль гигиена һаҡлау сараһы булараҡ күрем бүленделәрен йыйғыс һауыттар ҙур популярлыҡ яулай бара.
Күрем ваҡытында, ҡан ҡатыш күрем бүлендектәре бактериялар, бигерәк тә ]] бактериялар үҫешенә килтергәнлектән, таҙалыҡ гигиена ҡағиҙәләренә айырыуса иғтибар итергә кәрәк (көн һайын душ ҡойоноу, көнөнә 2—3 тапҡыр ). Шулай уҡ физик эшкә тотонмау һәм психик тынлыҡ кәрәк.
Медицина тулыһынса һыуға инеүҙе һәм ванналарҙы хупламай (сөсө һыуҙа ла, тоҙло һыуҙа ла), душта ҡойонорға кәңәш итә. Ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдарына ҡан күп йүгереү сәбәпле, аналыҡтың ҡанауына килтереү мөмкинлеге булғанлыҡтан, алкоголь һәм әсе ризыҡ ҡулланыу кәңәш ителмәй.
Күрем осорондағы енси акт
Күрем ваҡытында ҡатын-ҡыҙ физик дискомфорт кисерә. Ҡайһы бер осраҡта күтәренке гормональ фон хис-тойғолар көсөргәнешенә һәм ярһыуға алып килә. Балаятҡы был саҡта төрлө инфекцияға бирешеүсән була. Ҡайһы бер белгестәр күрем ваҡытында енси мөнәсәбәттәрҙе туҡтатып торорға кәңәш итә.
Күрем күреүҙәге тайпылыштар
Күрем күреү боҙолоуы йыш осрай һәм түбәндәгенән ғибәрәт: Күрем туҡтау төрлө шарттарға бәйләнгән. да ҡандың ғәҙәти ағып сығыуы туҡтай һәм физиологик сәбәп булып тора. Әгәр тәндең башҡа урынынан байтаҡ ҡан юғала икән, күрем туҡтауы мөмкин. Күрем туҡтағанда был етешһеҙлеккә килтергән сәбәпте белеү кәрәк. һуң һәм ауыр күңел кисерештәренән һуң күрем оҙаҡ күренмәһә, табипҡа мөрәжәғәт итеү кәрәк. Механик тәьҫир арҡаһында күрем килмәүен айырым әйтеп китер кәрәктер; был осраҡта төп сәбәп булып еңсәгә инеү юлының, еңсәнең үҙенең һәм балаятҡы муйынтығының тарайыуы тора.
Меноррагия күренешендә ҡанау арта. Был балаятҡы сирҙәре йәки күрше органдар сирләгәндә: аналыҡ елһенгәндә, балаятҡы муйынтығы эрозияһы менән бәйле, киң бәйләүес тарамыштарының ҡан менән тулышҡанында һ. б. күҙәтелә; ҡайһы ваҡыт балаятҡының ниндәй ҙә булһа сире булмай, ә ҡан ағыу артыуы һаулыҡтың дөйөм насарайыуына бәйле.
Дисменорея тип күрем күреү барышындағы ауыртыныу атала. Был ваҡытта йыш ҡына ҡан төйөндәре ағып сыға. Дауалағанда күрем күреүҙәге боҙолоуҙың сәбәбенә иғтибар итәләр һәм уны бөтөрөү өҫтөндә эшләйҙәр.
Диндә һәм инаныстарҙа күрем
Ибраһими диндәр күрем ҡанын ритуал яҡтан таҙа түгел ти, күрем күргән саҡта секс һәм дини йолалар атҡарыу тыйыла (Левит китабының 15-се бүлеге).
Непалдың традицион культында ун өсөнсө быуатҡа тиклемге ваҡыттарға барып тоташҡан алиһә Теледжуҙың кәүҙәләнеше тип һаналған һайлап алынған бәләкәй ҡыҙҙар хөрмәт итеү тәжрибәһе йәшәй. Легенда буйынса, алиһә, тегенеһе шәһүәтле аҙғын нәфселе ҡараштар ташлап уны хурлаған мәлгә саҡлы, Непал хакимы менән һөйәк уйыны уйнай. Кәмһетелгән Теледжу шул саҡтан алып илгә йәш ҡыҙ Кумари ҡиәфәтендә ҡайтырға ант итә. Был ваҡыттан башлап, тәүге күрем күргәнгә тиклем, Теледжуҙың тере кәүҙәләнеше тип һаналған Кумари ҡыҙҙарҙы хөрмәтләү культы йәшәп килә, йәнәһе, күрем килгәндән һуң, алиһә тәнен ташлап китә. Ауыр сир, яраланыу һөҙөмтәһендә етди ҡан юғалтыу һәм хатта көлөү ҙә алиһәнең китеүен аңлата һәм ҡыҙ өсөн ғәҙәти тормошҡа кире ҡайтыу өсөн сәбәп булып тора ҡан.
Көньяҡ-көнсығыш Азияла күрем ҡаны ҡатын-ҡыҙ башланғысы һаналған инь менән бәйле тип һанала һәм традицион медицина тәжрибәһендә ҡулланыла. 1592—1598 йылдарҙағы япон-корея һуғышы ваҡытында корея генералы Чеу Гвак (инг.) ғиффәтле ҡыҙҙарҙың күрем ҡанына буялған ҡыҙыл кейем кейеп йөрөгән. Генерал, ҡара ҡатын-ҡыҙ энергияһы инь уның кейемен ҡалҡанға әйләндерә, ир-ат энергияһы кәүҙәләнеше булған ян — япондарҙың атыу ҡоралы ла уны ала алмай, тип ышанған.
Исламда
Ҡөрьәнгә һәм сөннәткә ярашлы, хәйез (күрем) ваҡытында ире ҡатынын иркәләй ала, әммә енси яҡынлыҡ тыйыла, ул харам һанала. Хәйезе ваҡытында ҡатын-ҡыҙ намаҙ уҡый ҙа, тороп ҡалғандарын ҡаза ҡыла ла алмай.Уға шулай уҡ бындай көндәрендә ураҙа тоторға рөхсәт ителмәй. Тороп ҡалған көндәрен ул аҙаҡ, таҙарынғас, ҡаза ҡылып ҡуя. Шулай уҡ бындай осоронда ҡатын-ҡыҙ Ҡәғбәтулла тирәләй тауаф ҡыла алмай. Был ҡотолғоһоҙ осраҡтарҙа ғына мөмкин.
Әгәр айлыҡ енси яҡынлыҡтан һуң башланһа, тулы ғөсөл алып ҡуйырға кәрәк. Намаҙ уҡырға ярамаһа ла, был мәлендә намаҙ ваҡыты ингән саҡта зекер әйтеү һәм доғалар уҡыу ғөләмәләр тарафынан хуплана.
Хәҙис шәриф
Ғәйшә (раҙыйаллаһу ғәнһә) хәҙисе:
Хайуандарҙа күрем күреү
Кешенән башҡа, күрем шулай уҡ ҡайһы бер плацентар һөтимәр орғасыларында ла күҙәтелә. Бында, беренсе сиратта, күп кенә приматтар ҡарай. Маймылға оҡшаған, бында кеше лә ҡарай, инфраотряд вәкилдәре булған күп төрҙәрҙә күрем күреү ғәҙәти күренеш, кеше һымаҡ маймылдарҙа, Иҫке Донъя маймылдары (йәки мартышкаға ҡараған төрҙәр) һәм Яңы Донъя маймылдары һәм (йәки яҫы танаулы маймылдар) күрем күреү ғәҙәти күренеш. Ярым маймыл примитив ярым отрядына ҡараған вәкилдәрҙә күрем күреү һирәк күҙәтелә: был күренеш еүеш танаулы маймылдар ярым отрядында (уларға лемурҙар һәм лори ҡарай) юҡ, ләкин оҙон үксәлеләрҙең лемур һәм маймылдар араһындағы ҡайһы бер төрҙәрендә күҙәтелә.
Приматтарҙан тыш, күрем күргән башҡа хайуандарға ҡулғанатлылар (ярғанат) һәм ( ( булараҡ билдәле'') ҡарай. Шуныһы ҡыҙыҡ, уларҙың ҡанында малярия плазмодийҙары табыла, һәм был уларҙың түбән приматтарға эволюцион яҡынлығын иҫбатлай (малярия менән тик приматтар, шул иҫәптән кеше, һәм кескәй маймылдар (тупайялар) ғына ауырый).
Плацентар һөтимәрҙәрҙең башҡа төрҙәре орғасыларында күрем урынына ҡарығыу циклы (эструс) күҙәтелә, уның барышында эндометрий бүленеп сыҡмай, ә организм тарафынан тулыһынса йотола. Әйтер кәрәк, кешеләрҙең дә күрем ҡаны менән эндометрия күләменең тик өстән бер өлөшө генә бүленеп сыға, ә ҡалған өстән ике өлөшөн организм тарафынан һеңдерелә.
Орангутанг орғасыларының, кешенеке кеүек, күрем циклы оҙонлоғо, уртаса 28 көн тәшкил итә, оҙайлығы ай айының дауамлығына яҡын, 29,53 тәүлек, ә, мәҫәлән, шимпанзе орғасыһының күрем циклы оҙонлоғо яҡынса 35 көн тәшкил итә.
Гижга (Төньяҡ Кондас ҡушылдығы)
Гижга  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кондас йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Насухи Бохари
Насухи Сәлим әл-Бохари (نصوحي سليم البخاري;, Дамаск, Ғосман империяһы — 1 июль 1961) — Сүриәнең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, биләгән вазифаһы — Сүриә президенты, Сүриә премьер-министры вазифаларын башҡарыусы, төрлө ваҡытта төрлө министрлыҡтарға етәкселек итә.
Шәхси тормошо
Дамаскиҙа, сәйәси эшмәкәрҙәр ғаиләһендә тыуа һәм үҫә. Уның атаһы — Сәлим әл-Бохари — алдынғы ҡарашлы дин әһеле була, хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып бара, һәм 1915 йылда ҡулға алына. Ағаһы Джәләл Насухи милләт өсөн янған эшмәкәр була, 1916 йылда ғосман властары уны язалап үлтерә.
Истанбул Хәрби академияһында белем ала, артабан ғосман армияһы сафында хеҙмәт итә, Мәккә һәм Мәҙинәлә етәксе вазифаларҙы биләй. Беренсе донъя һуғышы осоронда ул урыҫтарға ҡаршы һуғыша, әсир итеп алынғандан һуң Себергә депортациялана. Унан ҡаса һәм Маньчжурия, Ҡытай һәм Япония аша АҠШ-ҡа бара, ә унан Истанбулға ҡайта. Артабан ул тағы ла урыҫ фронтына эләгә һәм һуғыш тамамланғансы Фәләстанда дивизияға командалыҡ итә.
Сәйәси эшмәкәрлеге
Ғосман империяһы еңелгәндән һуң ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Сүриәнең хакимы булған король Фейсалдың союздашына әйләнә. Тәүҙә ул Алеппола армия подразделениеларында хеҙмәт итә, һуңынан Хәрби консультациялар бюроһына етәкселек итә, ә 1920 йылдың ғинуарында Мысырға хәрби атташе итеп тәғәйенләнә. Ул Каирҙа булғанда француз ғәскәрҙәре Дамаскиҙы яулай һәм унда француз мандаты режимы иғлан ителә.
Шунан Сүриә хөкүмәттәрендә төрлө вазифалар биләй — Хакки Азем хөкүмәтендә хәрби эштәр министры (1920, декабрь — 1922, июнь), Әхмәт Нами хөкүмәтендә ауыл хужалығы министры (1926—1928), Хашим Әл-Атаси президент булғанда премьер-министр (1939), Шукри Әл-Куатли президент булғанда Саадаллах әл-Джабир хөкүмәтендә оборона министры һәм мәғариф министры (1943 йылдың авгусы — 1944 ноябре) була. Ил премьер-министры вазифаһын биләгән осорҙа эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәренең береһе — Сүриә бойондороҡһоҙлоғо тураһындағы 1936 йылдағы һуңғы килешеүҙе ратификациялау буйынса француз яғы менән алдан һөйләшеүҙәр алып барыу. Ул Францияның талаптарын (хәрби инфраструктураның бер өлөшөн Францияға биреү) кире ҡаға һәм, һөйләшеүҙәрҙә көрсөктән сығыу мөмкинлеген күрмәгәс, отставкаға китергә ғариза бирә. 1939 йылдың 7 июленән 9 июленә тиклем Сүриә президенты вазифаһын башҡара.
Ғүмернең аҙағында сәйәсәттән ситләшә. 1961 йылдың 1 июлендә вафат була.
Петьялка
Петьялка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коммерцияға ҡарамаған ойошма
Коммерцияға ҡарамаған ойошма (шулай уҡ коммерция булмаған ойошма) — эшмәкәрлегенең төп маҡсаты табыш алыу һәм шул табышты үҙ-ара бүлешеү булып тормаған ойошма.
Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар ғына ойошманың маҡсаттарына ирешһен өсөн кеше эшсәнлеге менән шөғөлләнә алалар.
Википедияның яҡлаусым Ваҡыфы тап файҙа килтермәй торған ойошмаларға ҡарай.
Заманса социология граждандар йәмғиәтенең социаль төркөмдәрен өс бүлеккә бүлә: файҙалы сектор, файҙа килтермәй торған сектор һәм сектор йәмәғәт ойошмаһы.
Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар файҙалы секторға кермәй, ләкин айырым үҙенсәлектәре буйынса файҙа килтермәй торған йәки социаль секторға инә ала.
Чиркина Галина Васильевна
Чиркина Галина Васильевна (29 апрель 1935 йыл — 31 август 2013 йыл) — ғалим-логопедия белгесе. Педагогика фәндәре докторы (1987), профессор, Рәсәй Уҡытыу академияһы Коррекциялау педагогия институтының (элекке Педагогия Фәндәре Академияһының Днфектология ғилми-тикшеренеү институты) телмәр етешһеҙлектәре булған балаларҙы уҡытыу методтары һәм йөкмәткеһе лабораторияһы мөдире, МПГУ, М. А. Шолохов исемендәге МГГУ юғары уҡыу йорттарында уҡыта.
Биографияһы
1962 йылда Дефектология ғилми-тикшеренеү институтына эшкә ҡабул ителә. Р. Е. Левина етәкселегендә балалар дисграфияһы менән шөғөлләнә һәм 1967 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, был хеҙмәтендә балаларҙың яҙыуҙағы хаталары баланың артикуляцион аппараты аномалияһы менән бәйләнгән булыуҙы иҫбатлай.
1987 йылда ринолалия буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, тел телмәре һәм яҙыу күнекмәләре проблемалары араһында бәйләнештең булыуын күрһәтә.
Рәсәй Дислексия ассоциацияһының рәйесе һәм диссертация советы рәйесе вазифаларын биләй.
2013 йылдың 31 августыда автомобиль һәләкәтендә һәләк була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Г. В. Чиркина остазы Р. Е. Левинаның идеялары нигеҙендә үҙ логопедия мәктәбен булдыра һәм артабан үҙенең тикшереүҙәрен үҫтерә. Чиркинаның төп хеҙмәте — «Дети с нарушениями артикуляционного аппарата» китабы, ул 1969 йылда нәшер ителә. Ғалимәнең телмәр етешһеҙлектәре булған балалар менән эшләргә өйрәтеү алымдары һуңғы тиҫтә йылдар дауамында коррекцион мәктәп һәм мәктәпкәсә учреждениеларҙың методик эштәрендә ҡулланыла.
Г. В. Чиркинаның фәнни мәктәптәре Рәсәйҙең Курск, Белгород, Силәбе, Өфө, Ставрополь, Омск ҡалаларында эшләй. Ғалимә етәкселегендә тиҫтәләрсә йәш ғалимдар диссертациялар яҡлай.
Красная Заря (Бәләбәй районы)
Красная Заря (Красная Заря) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 39 кеше. Почта индексы — 452033, ОКАТО коды — 80209840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мария Анна Савойская
Мария Анна Каролина Пиа Савинская (Anna Maria von Savoyen,итал. Maria Anna Carolina Pia di Savoia;19 сентябрь 1803 йыл — 4 май 1884 йыл) — Австрия императоры Фердинанд I ҡатыны.
Биографияһы
Принцесса Мария Анна Каролина Пиа 1803 йылдың 19 сентябрендә Римдәге Палаццио Колоннала тыуа. Ул Сардиния короле Виктор Эммануил һәм уның ҡатыны Мария Тереза Австрийская — Эсте ғаиләһендә өсөнсө ҡыҙҙары һәм дүртенсе балалары була. Уның принцесса Мария Тереза исемле игеҙәге була.
1830 йылда император Франц II Мария Аннаны үҙенең өлкән улы Венгрия короле сифатында тажланған Фердинанд I өсөн кәләшлеккә һайлай. Бала саҡтан принц эпилепсиянан яфалана, бик сибек кәүҙәле һәм пропорциональ булмаған ҙур башлы була. Ата — әсәһе һәм тәрбиәселәре ауырыу балаға иғтибар итмәйҙәр. Әммә һуңыраҡ принц уның аҡылы һайлығы тураһында имеш — мимештәрҙең бик ныҡ арттырылғанын иҫбат итә. Ул биш телдә һөйләшә, клавесин менән торбала уйнай, һунарға йөрөй, бик күп хатлаша, фехтованиеға өйрәнә, атырға, бейергә һәм һыбай йөрөргә ярата Холҡо буйынса Фердинанд бик йомшаҡ, илгәҙәк һәм ышаныусан кеше була.
Праймериз
Праймериз, ҡайһы саҡта партия эсендә алдан тауыш биреү (ингл.primaries) — сәйәси фиркадән берҙәм намзәт һайлана торған тауыш биреү төрө урамы Сайланган таматтар араһында ябай тауыш биреү үткәрелә. Праймериз уҙҙырыуҙың бер мәғәнәһе фиркәгә кереүсе намаҙҙарҙың бер-берһенән тауыш тартып алыуын булдырмау.
Праймериз асыҡ (һәр кем тауыш бирә ала) һәм ябыҡ типтағы (партия ағзалары ғына тауыш бирә ала) була. Шунан тыш төрлө варианттары булырға мөмкин, мәҫәлән, праймериздың икенсе бер юлы тураһында иң күп тауыш йыйған ике нәмәнең ҡатнашыуы.
Праймериз йышыраҡ Америка Ҡушма Штаттарында ҡулланыла, башҡа илдәрҙә - күпкә һирәгерәк.
Мария Анна Савойская
Биографияһы
1835 йылдың 2 мартында Фердинанд Австрия императоры булып китә. Императрица титулын Мария Анна ла ҡабул итә. 1836 йылдың 12 сентябрендә ул Чехия королеваһы сифатында таж кейә. 1838 йылдың 6 сентябрендә ирле — ҡатынлылар Ломбардия һәм Венеция короллегенең хакимдары булып китәләр. Әммә Мария Анна иренә лә, дәүләт эшенә лә бер ниндәй ҙә сәйәси йоғонто яһамай.
Венала сыуалыштар һөҙөмтәһендә император баш ҡаланы ташлап сығып китә. Килеп тыуған хәлде бер нисек тә еңеү мөмкинселеге булмаған Фердинанд I 1848 йылдың 2 декабрендә Оломоуцта император һарайы залында үҙенең ҡустыһы урынына ағаһының улы Франц Иосиф файҙаһына тәхеттән баш тарта.
Глушарин Иларий Казимирович
Биографияһы
Иларий Казимирович Глушарин 1916 йылдан — Мәскәүҙең төрлө драма коллективтары актёры. 1918—1936 йылдарҙа актёр, Беларусь, Рәсәй, Украина тетартҙары режиссёры. 1938 йылдан Йәш тамашасы театрының художество етәксеһе, 1941—1944 йылдарҙа — Рус драма театры (Өфө) Бәләбәй филиалының художество етәксеһе. 1936—1938 һәм 1944—1961 йылдарҙа Рус драма театрының актёры, режиссёры. 1946—52 йылдарҙа Бөтә донъя сауҙа ойошмаһының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. 1937 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
«Социаль геройҙар» амплуаһында үҙен сағыу күрһәтә : Артур Риварес (С.Прокопьевтың шул уҡ исемле Э. Л. Войнич романындағы «Овод» романы буйынса), Платон Кречет (А. Е. Корнейчуктың шул уҡ исемле драмаһы), Незнамов («Без вины виноватые», А.Островский). Әһәмиәтле ролдәре араһында — Сирано («Сирано де Бержерак» Э Ростан), Борис Годунов («Смерть Иван Грозного» А. К. Толстой), Нинкович («Госпожа министерша», Нушич Бранислав). Глушариндың режиссерлыҡ ижады оригиналлеге, уйланылған сәнғәт концепцияһының үҙенсәлеге, стиле һәм жанрының билдәләнеше менән айырылып тора. Уның спектаклдәре театр тәнҡитселәренең юғары баһаһын һәм тамашасыларҙың таныуын ала: урыҫ драма театры —К. М. Симоновтың «Русский вопрос» (1947), У. Шекспирҙың «Много шума из ничего» У.Шекспира (1950), А. Н. Афиногеновтың «Машенька», (1951); ТЮЗ-да В. И. Штоктың — «Дом № 5», В.Катаевтың «Белеет парус одинокий» В. П. Катаева (1939) һ. б. «Это было так», «Кто виноват?», «Во имя жизни» пьесаларының авторы.
«Сик» реликт ҡарағайы
«Сик» реликт ҡарағайы (Реликтовая сосна «Грань») — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы биләмәһендәге ботаник (дендрологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы. Майҙаны 0,1 гектар.
Этимологияһы
Ҡарағайҙың исеме ҡарағай урынлашҡан урындан килеп сыға - Дыуан менән Ҡариҙел райондарының сиктәре (грань).
Тасуирламаһы
«Сик» реликт ҡарағайы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районының Таҙтүбә ауылынан көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта, Ҡариҙел һәм Дыуан райондарын айырып торған автомобиль юлынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 600 км алыҫлыҡта, Дыуан урмансылығының 15-се кварталында урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһының сиктәре һаҡланған ағастан 18 метр радиустағы түңәрәк рәүешендә билдәләнгән. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдң 21 июлендәге 673-р ҡарарына ярашлы «Сик» реликт ҡарағайы ботаник (дендрологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Өфө яйлаһындағы боронғо ҡарағайҙарҙың береһе. Ҡарағай аҡланлы, һирәк ваҡ япраҡлы урманда үҫә. Тирә-яҡтағы урман үҫентеләре составы - 8ОС2Б ЕедС. Йәш шыршы, ҡайын, ҡарағай үҫнтеләре, ваҡ ағаслыҡта муйыл, миләш, ҡурай еләге теркәлгән. Яҡынса ҡарағайҙың йәше - 200-300 йыл тирәһе. Олононоң әйләнәһе - 4 м 68 см, бейеклеге яҡынса 15 - 18 м. 10-12 метр бейеклектә ике яһалма солоҡ бар, уларға әлеге ваҡытта бөтәшеп барған бәләкәй баҫҡыс уйылған. Был солоҡ ағасы күптән түгел заманда, Өфө яйлаһындағы ҡарт урмандарҙы юҡ иткәнгә тиклем, был төбәктә солоҡсолоҡ булғанлығын раҫлай, ул бөгөнгө көндә тик Бөрйән районында ғына һаҡланып ҡалған.
Әһәмиәте
Был ҡарағай фәнни (дендрохронологик), тәбиғәтте һаҡлау һәм тарихи-мәҙәни әһәмиәткә эйә.
Карманов Афанасий Георгиевич
Карманов Афанасий Георгиевич (18 ғинуар 1907 йыл — 23 июнь 1941 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған осоусы, эскадрилья командиры, капитан. Советтар Союзы Геройы (1942, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Афанасий Георгиевич Карманов 1907 йылдың 18 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Кәстәй ауылында тыуған.
Туймазы районының Арҙат ауылында биш класты тамамлай.
Армияға тиклем ауыл хужалығында эшләй. 1929 йылдан Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. Өфө аэроклубында шөғөлләнә, 1933 йылда Ырымбур осоусылар мәктәбен тамамлай. 1938 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Совет-фин һуғышында ҡатнаша, унда 50-нән ашыу хәрби осош яһай. Осоштарҙың береһендә үҙе менән бер парҙа осоусы хәрби дуҫын — осоусы Морозовты ҡотҡара. Фин саңғысылары Морозовтың бәреп төшөрөлгән самолетына яҡынлаша башлағанда, Карманов үҙенең И-16 самолеты менән йәнәш ултыра һәм дуҫын алып һауаға күтәрелә. Совет-фин һуғышындағы батырлыҡтары өсөн А. Г. Карманов Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
23 июндә Карманов командалығындағы эскадрилья «Мессершмиттар» оҙатыуында 20 Ю-87 бомбардировщигына ҡаршы осрай. Карманов был һуғышта ике Мессершмитты бәреп төшөрә, ә патрондары бөткәс — өсөнсөһөн таранлай һәм һәләк була. 1941 йылдың 17 июлендә Советтар Союзы Геройы исеме менән бүләкләү ҡағыҙы төҙөлә, ә исем үҙе үлгәндән һуң, 1942 йылдың 27 мартында бирелә.
А. Г. Кармановтың ҡәбере Кишинёв ҡалаһында, «Eternitate» мемориаль комплексы составына ингән хәрби зыяратта урынлашҡан.
Сугары
Сугары — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кадрин йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ербаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солтанбаева Хәҙисә Вәли ҡыҙы
Солтанбаева Хәҙисә Вәли ҡыҙы (тыу. 27 ғинуар 1950 йыл) — тел белгесе, филология фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008).
Белеме
1967 — 1972 йылдар — Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты.
2017 — курсы по повышению квалификации по теме: «Компетентностный подход к реализации образовательных программ на базе ФГОС ВО при актуализации профессиональных стандартов» (БашГУ, Уфа, 2017 г.);
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1972 — 1975 йй. — Әбйәлил районының Буранғол урта һәм Дәүләт тулы булмаған урта мәктәптәре;
1982 — 1985 йй. — Ейәнсура районы халыҡ мәғарифы бүлегенең методика кабинеты мөдире;
1985 — 1993 йй. — Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалы ғилми хеҙмәткәре;
1994 йылдан Башҡорт дәүләт университетында өлкән уҡытыусы, доцент, 2009 йылдан профессор вазифаларын башҡара.
Профессор Х.В. Солтанбаева – 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән, 5 монография (2-һе авторҙашлыҡта), юғары уҡыу йорттары, педагогия колледждары, дөйөм белем биреү мәктәптәре өсөн дәреслектәр, уҡыу ҡулланмалары, программалар авторы. Уның авторҙашлығында яҙылған 6-сы класс өсөн башҡорт теле дәреслеге (Башҡорт теле. Дөйөм белем биреү учреждениеларының 6 класы өсөн дәреслек. – Өфө: Китап, 2016 – 248 бит) яңы төрҙәге һәм заман талаптарына тап килгән уҡыу ҡулланмаһы тип баһаланды һәм Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан федераль исемлеккә индерелде.
Авторҙар коллективы электрон дәреслек тә әҙерләп сығарҙы (Башҡорт теле. Дөйөм белем биреү учреждениеларының 6 класы өсөн электрон дәреслек. – Өфө: Китап, 2016 – 212 бит).
Ғилми хеҙмәттәре
1. Султанбаева Х.В. Система служебных частей речи (на материале башкирского языка): Монография. – Уфа: РИЦ БашГУ, 2006. – 188 с. (Рец. Санъяров Ф.Б. Файҙалы әсбап буласаҡ// «Башҡортостан». – 2007. - №104 (2 июнь). – С. 3).
2. Султанбаева Х.В. Служебные части речи в современном башкирском языке: Монография. — Уфа «Гилем», 2002. — 176 с.
3. Султанбаева Х.В. Побудительность как функционально-семантическая категория. На материале башкирского языка: Монография. – Уфа: РУНМЦ ГКН РБ, 1999. — 142 с.
4. Султанбаева Х.В. Хәҙерге башҡорт теле. Морфология. – ҒФ, БДУ, 2002.—39 с.
6. Султанбаева Х.В. К проблеме выделения служебных частей речи в тюркологии. — Уфа: Вестник БашГУ, 2007, №2. — С. 47-49.
8. Султанбаева Х.В. Основные направления изучения частиц в тюркском и башкирском языкознании. – Челябинск: «Вестник ЧелГУ», 2007, № 13.—С. 117–121.
12. Султанбаева Х.В. Послелог менән и его значения // На рубеже веков: отдельные вопросы общественно-гуманитарных и естественно-математических наук в трудах ученых Башкортостана. Материалы конкурса научных статей. – Нефтекамск, 2001.— С. 237—239.
13. Султанбаева Х.В. Модальные частицы как средство выражения оттенков волеизъявления // Урало-алтаистика: состояние, проблемы, перспективы. Мате-риалы республиканской научной конференции. – Уфа, 2001.— С. 155—157.
14. Султанбаева Х.В. Теркәүестљр // Хәҙерге башќорт әҙәби теле: Морфология. – Ѓфњ, БДУ, 2002.—С. 336—349.
15. Султанбаева Х.В. Бәйләүестәр // Хәҙерге башҡорт әҙәби теле: Морфо-логия. – Ѓфњ, БДУ, 2002.—С. 349—365.
16. Султанбаева Х.В. Акцентирующие частицы в современном башкирском языке // «Ядкяр», 2003, №1.—С. 72—76.
17. Султанбаева Х.В. Ограничительно-выделительные частицы в башкирском языке // Язык и литература в поликультурном пространстве. Материалы региональной научно-практической конференции «Язык и литература в поликультурном пространстве». – Бирск: Бирск. гос. пед. ин-т, 2003.—С. 216—224.
18. Султанбаева Х.В. Башҡорт телендә раҫлау киҫәксәләре һәм уларҙың мәғәнә үҙенсәлектәре// Башҡортостан уҡытыусыһы, 2005, № 11.—С. 35—37.
31. Султанбаева Х.В. Башҡорт телендә эйә менән хәбәрҙең ярашыу (ярашмау) мәсьәләһе // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2005, № 5.—С. 29 – 31.
19. Султанбаева Х.В. Русские предлоги и их соответствия в башкирском языке // «Закон о языках республики Башкортостан» и проблемы двуязычия: Материалы республиканской научно-практической конференции, посвященной 10-летию факультета башкирской филологии и журналистики. – Уфа, 2000.—С. 134—135.
20. Султанбаева Х.В. Союзная функция частиц ( на примере акцентирующих частиц башкирского языка) // Материалы Всесоюзной научной конференции «Языковые и культурные контакты народов республики Башкортостан в условиях двуязычия», посвященной 450 - летию добровольного вхождения Башкортостана в состав России и Году русского языка в Российской Федерации. — Уфа, 2007. — С. 400—403.
21. Султанбаева Х.В. К вопросу о служебных частях речи в тюркологии // Гу-манитарное наследие просветителей в культуре и образовании: Материалы Международной научно-практической конференции 13 декабря 2007 г. III том. — Уфа: Изд-во БГПУ, 2007. — С. 224 – 228.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
- Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).
Әҙәбиәт
1. Султанбаева Хадиса Валиевна // Башкирская энциклопедия. Т. 6 – Уфа: Башкирская энциклопедия, 2010 – С. 153.
2 Кто есть кто. Башкирский государственный университет. – Уфа: РИЦ БашГУ, 2009 – С. 217.
3. Заттары менән уҡытыусылар. // “Башҡортостан”, 2010 йыл, 17 апрель, № 78 (25645).
4 Уҡытыусы яулаған үрҙәр // “Башҡортостан уҡытыусыһы”, 2010, №4, 12-13 – сө биттәр.
Сугаш
Сугаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Абай йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Голубок (Ульвич ҡушылдығы)
Голубок  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ульвич йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарына (йылға)
Һарына (Саранга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Красноречка (Бәләбәй районы)
Красноречка (Красноречка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. Анновка ауыл советына ҡарай. 2008 йылға тиклем Екатериновка исеме менән атала. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 452027, ОКАТО коды — 80209813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пижанка (Ошла ҡушылдығы)
Пижанка  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ошла йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кюсю
— ҙурлығы буйына Япония архипелагының өсөнсө утрауы. Майҙаны — яҡынса 40,6 мең км². Халҡы — 12 млн кеше (2010); халыҡ тығыҙлығы — 295,6 кеше/км². Ҡайһы бер фекерҙәр буйынса, япон цивилизацияһының барлыҡҡа килеү урыны тип иҫәпләнә.
Кюсю күрше Хонсю утрауы менән Симоносек (Каммон) боғаҙы аша айырыла, уның аҫтында бер нисә тоннель (автомобиль, тимер юл һәм хатта йәйәүлеләр өсөн) һалынған, ә өҫтөндә Каммон күпере төҙөлгән.
География
Кюсю көнсығышта — Тымыҡ океан, төньяҡ-көнсығышта — Эске Япон диңгеҙе, көнбайышта — Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.
Ярҙарҙы (көнсығыштан башҡа) ныҡ йырғыланған. Рельефы таулы (тигеҙлектәр Кюсюның тик көнбайышында һәм төньяҡ-көнбайышында таралған): төньяҡ-көнбайышта — бейек булмаған тауҙар һәм убалар (бейеклектәре 1055 метрға тиклем), көньяҡ-көнсығышта — урта бейеклектәге тауҙар. Иң бейек түбәһе — һүнгән Кудзю вулканы (бейеклеге 1788 м). Тауҙар башлыса вулканик сығышлы тоҡомдарҙан, граниттан һәм һәүерташтарҙан тора. Утрауҙа Японияның иң әүҙем янар вулкандарының береһе Асо (бейеклеге 1592 м), шулай уҡ Кирисима һәм Сакурадзима урынлашҡан. Бихисап термаль сығанаҡтар бар (улар араһында иң билдәлеләре — утрауҙың көнсығышында Бэппу ҡалаһы эргәһендә һәм Кюсюның үҙәк өлөшөндә Асо вулканы тирәһендә урынлашҡан). Утрау ерҙәре таш күмергә бай (иң эре ятҡылыҡтары — Тикуго, Миикэ, Хидзэн). Кюсю утрауы сейсмик хәүефле зонаға ҡарай.
Йылға селтәре ҡуйы; йылғалары гидроэнергияға бай. Утрауҙың иң оҙон йылғаһы — Тикуго. Флораға бейеклек бүлкәте хас. Түбәнге ярустың (850 метрға тиклем) типик үҫемлектәр — камелиялар, магнолиялар; юғарыраҡ ҡарағайҙар, криптомериялар үҫә. Юғары битләүҙәр туғай һәм ҡыуаҡтар менән ҡапланған. Утрауҙың көньяғында пальмалар һәм папоротниктар өҫтөнлөк иткән тропик муссонлы урмандар таралыу алған.
Административ бүленеше
Административ рәүештә Кюсю 7 префектураға бүленә: Утрау бер үк исемдәге Японияның иҡтисади төбәгенә — Кюсю регионына керә.
Иҡтисад
Кюсюның сәнәғәте утрауҙың төньяҡ өлөшөндә тупланған, шул уҡ ваҡытта көньяғында ауыл хужалығы өҫтөнлөк итә. Нагасаки, Китакюсю һәм Оита ҡалалары утрауҙың иң эре индустриаль үҙәктәре булып тора. Күбеһенсә химия сәнәғәте һәм металл эшкәртеү үҫешкән. Көньяғында дөгө, тәмәке, батат үҫтерәләр, һәм шулай уҡ малсылыҡ менән шөғөлләнәләр.
Кюсю Хонсю утрауы менән ер аҫты автомобиль һәм тимер юл тоннелдәре менән тоташҡан, улар Каммон боғаҙы аҫтында һалынған.
Әсәҙуллин Әнис Ҡасим улы
Биографияһы
Әнис Ҡасим улы Әсәҙуллин 1965 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Абдулла ауылында тыуған.
2001 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетын һәм 2007 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаған.
1984—1986 йылдарҙа Совет Армияһынан хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң Мәсетле районының Әй совхозында эшләй башлай, 1989 йылға тиклем автогаражда водитель, 4-се бүлексә механигы була.
1989 йылда Мәсетле районының «Сельхозхимия» ойошмаһына водитель булып эшкә күсә, 1992—1995 йылдарҙа ошо ойошманың Абдулла аҡбур таш карьеры начальнигы була.
2001—2005 йылдарҙа ҡабаттан Абдулла ауыл Советы хакимиәт башлығы булып эшләй.
2006 йылдан Мәсетле муниципаль районы башлығының сәнәғәт, төҙөлөш, иҡтисад, транспорт, элемтә һәм торлаҡ-комуналь хеҙмәте буйынса урынбаҫары була.
2012 йылдан Мәсетле районының «Ҡарағай» шифаханаһында хужалыҡ бүлеге начальнигы, директорҙың хужалыҡ буйынса урынбаҫары вазифаларын башҡара.
Ҡаҙаныштары
Оло Ыҡтамаҡ ауылында 140 урынлыҡ яңы балалар баҡсаһы төҙөлдө. Фельдшер-акушер пунктары яңыртыла. Күп фатирлы йорттарҙа йылытыу системаһы реконстурциялана. Ауыл хужалығы етештерүсәнлеген арттырыу буйынса күп көс һалына. Район брендына әйләнгән Халыҡ-ара ҡубыҙ һәм өҙләү фестивале, «Мәсетле оҫтаханаһы» конкурсы яңы үргә үҫте.
Руссов йорто (Одесса)
'''А. П. Руссовтың килем йорто''') — Одессала   XIX быуат аҙағындағы бина,  Диңгеҙ буйы районында Собор майҙанының төньяҡ яғында Баҡса урамы,  21-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы
Тарихы
Бина килем йорто сифатында  1897—1900 йылдарҙа одесса коллекционеры, эшҡыуары һәм меценат А.П. Руссов заказы буйынса төҙөлә. Проект архитекторы — Л. М. Чернигов, фасадты биҙәүсе — архитектура рәссамы В. И. Шмидт.
Хәҙерге торошо
2004 йылда бинаны реконструкциялау башлана. 2009 йылдың көҙөндә бинала янғын сыға. (һәр хәлдә өс тоҡаныу теркәлгән). Һөҙөмтәлә бинаның байтаҡ эске бүлкәләре яна, бинаны ослаған бәләкәй башнялар һәм ҡыйығы емерелә.
Янғындың сәбәбен  «вандализм акты» тигән фекерҙәр бар. Был ваҡиғалар властарҙың бина яҙмышына иғтибар итергә мәжбүр итә. Реконструкциялауҙың инвесторы Руслан Тарпан белдереүенсә, бинаны һүтеп, заманса технологиялар ҡулланып яңынан төҙөргә кәрәк.
Одесса властары бинаны уның баштағы ҡиәфәтендә тергеҙеүгә  вәғәҙә биреүгә ҡарамаҫтан,   2010 йылдың декабрендә киң мәғлүмәт сараларында Руссов йорто урынында халыҡ-ара конгресс-холл менән ҡала йәмәғәт-мәҙәни үҙәк барлыҡҡа киләсәк тигән  яңылыҡтар күренә. Бынан тыш төҙөүсе Преображенский һәм Пастер урамдарын төҙөкләндереүҙе планлаштыра. Шулай уҡ өс кимәлле автопаркинг төҙөү ҙә күҙаллан
2014 йылдың 19 октябрендә Руссов йортонда күп ҡатлы ҡыйыҡтары емерелә.
2017 йылдың 30 сентябрендә  йортта янғын сыға, ялҡын бинаның беренсе һәм икенсе ҡатын ялмап ала. Ялҡынды һүндерәләр.
2018 йылдың 14 июнендә  ремонт - тергеҙеү эштәре башлана. Йүнәтеү эштәрен атҡарыу 108 млн. грн тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аксельруд Григорий Абрамович
Аксельруд Григорий Абрамович (Григорій Абрамович Аксельруд, 1919 йыл—2001 йыл) — совет һәм украин ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор; Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1992).
Биографияһы
1919 йылдың 1 майында Киевта тыуа.
1944 йылда Мәскәү химик машиналар эшләү институтын тамамлай (хәҙер — Мәскәү дәүләт инженер экологияһы университеты). 1944—1949 йылдарҙа производствола эшләй. 1949 йылда Львов политехник институтында (хәҙер — «Львов политехникаһы» Милли университетында ассистент, 1950—1958 йылдарҙа — өлкән уҡытыусы, 1958—1967 йылда — доцент, ә 1967—1969 йылдарҙа профессор була. Григорий Абрамович 1969—1987 йылдарҙа «Химик етештереү процестары һәм аппараттары» кафедраһы мөдире булып, 1987—1995 йылдарҙа — «Химик инженерия һәм сәнәғәт экологияһы» кафедраһы профессоры. 1955 йылда «Ҡаты киҫәксәләрҙең иреү кинетикаһында гидродинамика ҡулланыу тураһында» темаһына — кандидатлыҡ, ә 1967 йылда — «Күҙәнәкле есемдәрҙән матдәләрҙе диффузион алыуҙың аналитик теорияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның етәкселегендә 60-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
1995 йылдан алып АҠШ-та йәшәй һәм 2001 йылдың 6 майында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғалим ҡаты есем − шыйыҡса системаһында моделләштереү һәм ауырлыҡ алмашыу аппаратураһы иҫәбе ысулдарын эшләй. 1965—1987 йылдарҙа «Ҡаты фазалы системаларҙа ауырлыҡ алмашыныуы» йүнәлеше буйынса ғилми мәктәп ойоштора һәм етәкләй. Ҡаты есемдәрҙең иреү һәм һыҡтырылыу процестарының аналитикаһы, капилляр-күҙәнәкле мөхиттә күләм алмашыныуы теорияларын тәҡдим итә, капиллярҙарҙа гетероген процестарҙың үҙ-ара бәйләнешен тикшерә. Үҙенең шәхси теоретик күҙаллауҙарынан сығып, бер нисә технологик процесты һәм ысулды тәҡдим итә. Улар производствоға индерелә, атап әйткәндә ашлама эшләүҙә, органик синтез продукттары етештереүҙә, йыйылған һыуҙарҙы таҙартыуҙа, алюминь эшләүҙә һәм башҡа тармаҡтарҙа ҡулланыла.
Ҡаты фазалы системаларҙа йылылыҡ-масса алмашыныуы процестары өлкәһендә 500-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә, методик ҡулланмалар һәм 8 монография авторы, уның эштәренең ҡайһы берҙәре поляк, венгр, болгар, инглиз телдәренә тәржемә ителгән ; шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы.
Ивашка (Пьян ҡушылдығы)
Ивашка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Парфёнова Светлана Рәфәт ҡыҙы
Парфёнова Светлана Рәфәт ҡыҙы - - (25 октябрь 1960 йыл) —  йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының 1-се, 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты, Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультетының философия һәм социология кафедраһы доценты. Башҡортостан Республикаһының 1 класлы Дәүләт советнигы.
Биографияһы
Парфёнова Светлана Рәфәт ҡыҙы 1960 йылдың 25 октябрендә Өфө ҡалаһында донъяға килгән.
1985-1988 - статистик, ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһындағы төрлө райкомдары комсоргы.
1988-1991 - ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитеты студенттар һәм уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире урынбаҫары.
1991-1992 - Өфө ҡала башҡарма комитетының йәштәр эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы.
1992-1995 - Өфө ҡалаһы хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса Баш идаралығы гуманитар мәсьәләләр буйынса начальнигы.
1999-2003 - Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты; урындағы власть мәсьәләләре, милләттәр эштәре, йәмәғәт һәм дини берләшмәләр, киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет ағзаһы.
Һылтанмалар
Парфенова Светлана Рафатовна
Йосоп (Тәтешле районы)
Йосоп (Юсупово) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 196 кеше. Почта индексы — 452832, ОКАТО коды — 80250810007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (90 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапҡыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 йортта 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 йортта 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 йортта 216 башҡорт йәшәй).
Ҡасымджанов Рөстәм Машруҡ улы
Ҡасымджанов Рөстәм Машруҡ улы (5 декабрь 1979 йыл) — үзбәк шахматсыһы, гроссмейстер, ФИДЕ версияһы буйынса донъя чемпионы (2004 йыл). Даими йәшәү урыны — Германия.
Биографияһы
Рөстәм Машруҡ улы Ҡасымджанов 1979 йылдың 5 декабрендә Үзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһында тыуа. Биш йәшендә шахмат уйнарға өйрәнә. 1994 йылда егеттәр араһында Азия чемпионы булы. 1997 йылдан — гроссмейстер. 1998 йылда ир-аттар араһында Азия чемпионатында тәүге еңеүен яулай. 1999 йылда Ереванда үҫмерҙәр араһында донъя чемпионатында икенсе урын биләй. Эссен (2001 йыл) һәм Памплона (2002 йыл) турнирҙары еңеүсеһе.