cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
2018 йылда Алматыла «Ҡалдырма, әсәй!» повесы 5000 дана менән ҡаҙаҡ телендә «Тастамашы, ана!» исеме менән баҫылды. Ҡаҙағстанда әҫәр шунда уҡ популярлыҡ яуланы һәм бестселлер тип аталды. «Эл-Жастар» Күкшетау йәштәр театрында повесть буйынса спектакль ҡуйылды. Яңыраҡ китап рус телендә лә донъя күрҙе.
Демидов юридик лицейы
Демидов юридик лицейы (1868—1918)
«Временник» (100-ҙән ашыу том), «Юридик библиография» һәм «Юридик яҙмалар» нәшер ителә. Юридик әҙәбиәт (100 мең томлыҡ) буйынса лицей китапханаһы Мәскәү университетының китапханаһынан ғына ҡалышҡан. Демидов юридик лицейы Ярославль һәм күрше губерналар өсөн мәғариф, ғилми һәм мәҙәни үҙәк була.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
2019 йыл башында «Ҡалдырма, әсәй!» китабы бер юлы ике республикала баҫылып сыҡты. Ҡырғыҙстанда ул ҡаҙаҡсанан Жолдубек Ҡасҡынбаев тәржемәһендә ҡырғыҙ телендә «Таштабачы, апаке!» исеме аҫтында донъя күрҙе. Баҫманың тиражы — 2000 дана. Шулай уҡ Бишкәктә был китап Гөлфирә Ғәскәрова тәржемәһендә рус телендә нәшер ителде.
2019 йылдың май айында Ҡаҙағстанда «Әкиәтһеҙ бала саҡ» китабы «Ертегісіз өткен балалық» исеме менән «Самга» нәшриәтендә 2000 данала баҫылып сыҡты.
Демидов юридик лицейы
Демидов юридик лицейы (1868—1918)
Төрлө йылдарҙа юридик лицейҙа К.Бальмонт һәм М. Богданович (1994 йылда уға Ярославль университетының төп корпусы янында һәйкәл ҡуйылған), яҙыусы-фантаст A. Беляев уҡыған.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
2019 йылдың майында «Ҡалдырма, әсәй!» китабы сыуаш телендә донъя күрҙе. Ул Сыуаш дәүләт китап нәшриәтендә «Хыпар» нәшриәт йорто директоры урынбаҫары Дмитрий Миосеев тәржемәһендә баҫылды.
Демидов юридик лицейы
1918—1924 осор
Әммә 1924 йылда уҡ Ярославль университеты, илдә финанс ауырлыҡтар арҡаһындан мәғариф системаһын үҙгәртеп ҡороуға бәйле, ябыла, уның педагогик факультеты йәнә үҙ аллы юғары уҡыу йорто, ун йылдан ашыу төбәк биләмәһендә берҙән-бер Ярославль дәүләт педагогия институты була. Лицейҙың төп бинаһы 1918 йылдың 7 июленән 8-енә ҡарай төндә, Ярославлдә ихтилалды баҫтырған саҡта, янған һәм 1929 йылда тамам һүтеп алынған. 1931 йылда Демидов һәйкәле һүтелә.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Айгиз Баймөхәмәтовтың ижадын Ҡырғыҙстан һәм Үзбәкстан мәктәптәрендә һәм юғары уҡыу йорттарында өйрәнәләр.
Демидов юридик лицейы
1970 йылдан
1970 йылда яңынан асылған Ярославль дәүләт университетын Демидов юғары уҡыу йортоноң вариҫы тип иҫәпләйҙәр. 1995 йылда уға П. Г. Демидов исеме бирелә. 2005 йылда элекке урында Демидов тораташ-һәйкәле тергеҙелә.
Матюшин Геральд Николаевич
Матюшин Геральд Николаевич (14 ноябрь 1927 йыл — 7 август 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992) 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе (1986—2000). Рәсәй археология йәмғиәтенең археология колледжы ректоры һәм рәйесе, Рәсәй халыҡ фәндәр академияһының вице-президенты, Америка археология йәмғиәте ағзаһы.
Биографияһы
Матюшин Геральд Николаевич 1927 йылдың 14 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. Төньяҡ флоттың Соловецкий утрауындағы юнгалар мәктәбен тамамлағас, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында юғары һөнәри белем алғандан һуң (1952), Өфө мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1961 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Археология институтында эшләй. Фәнни тикшеренеүҙәре антропогенез һәм Көньяҡ Уралда таш быуат проблемаларына арналған.
1964 йылда «Башҡортостанда мезолит һәм неолит» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, 1987 йылда — «Таш быуатта Көньяҡ Урал алды. Етештереү хужалығының үҫеш проблемалары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Уралда палеолит (Мысовая), мезолит (Янгелька), неолит (Ташбулат I) һәм энеолит (VIII Суртанды) тораҡтарын таба. Ағиҙел, Ағиҙел буйы, Суртанды, Башбулат һәм Йәнгел мәҙәниәттәрен айырып аса. 300-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы.
Наградалары
2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1985), Ушаков миҙалдары (1946, 1992) менән бүләкләнгән.
Күскилдин Рәйес Әхмәтша улы
Күскилдин Рәйес Әхмәтша улы (12 декабрь 1954 йыл) — ғалим-инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1997 йылдан «Газ-Сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары — баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш (2008—2013) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр докторы (2006). Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2001), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009), Ғафури районының почётлы гражданы (2013).
Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Рәйес Әхмәтша улы Күскилдин 1954 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Баҡраҡ ауылында Бөйөк Ватан һуғышы ветеранының күп балалы ғаиләһендә тыуған. 1982 йылда «газ үткәргестәрҙе, газ һаҡлағыстарҙы һәм нефть базаларын проектлау һәм файҙаланыу» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты) тамамлаған.
1971—1973 йылдар — Өфөләге 11-се техник училище уҡыусыһы, Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводының оператор ярҙамсыһы. 1973—1975 йылдар — Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеү 1975—1976 йылдар — Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводының операторы. 1976—1982 йылдар — Өфө нефть институтының (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты) әҙерлек бүлеге тыңлаусыһы, торба үткәргестәр факультеты студенты. 1982—1984 йылдар — «Башгаз» производство берекмәһенең «Стәрлетамаҡгаз» идаралығы мастеры, хеҙмәт (русса служба) етәксеһе. 1984—1994 йылдар — «Башгаз» производство берекмәһенең «Дыуангаз» идаралығы (1991 йылдан — «Газ-Сервис» фирмаһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең район үҙәге Мәсәғүттәге бүлендек предприятиеһы) баш инженеры. 1994—1996 йылдар — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт контроль комитетының Мәсәғүт төбәк идаралығы етәксеһе. 1996—1997 йылдар — «Газ-Сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең филиалы — «Үҙәкгаз» предприятиеһы баш инженеры. 1997 йылдан — «Газ-Сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары — баш инженеры.
Никифар
Никифар (Никифарово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 845 кеше. Почта индексы — 452131, ОКАТО коды — 80202849001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса күпселек милләт — татарҙар (74 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Никифар ауылына 1742 йылда, Илекәй-Мең улусы аҫабалары үҙҙәренә типтәрҙәрҙе ҡабул иткәндән һуң, Өфө провинция канцелярияһының 1746 йылдың 29 авгусындағы указы буйынса нигеҙ һалына. Бында 1778 йылда Ҡазан юлының Бишур ауылында йәшәүсе татар Усман Романов 6 ихата менән кешеһе ҡабул ителә. 1795 йылдың 9 мартында типтәрҙәрҙең яңы төркөмө ҡабул ителә.
19-сы быуат аҙағында шаршамбы көндө баҙарҙар үткәрелеүе билдәләнә, ауыл эргәһендә 8 тирмән була.
Походсылар
Походсылар (колымасылар) — Походск ауылындағы (субэтник төркөмгә ауыл исеме бирелгән) һәм Саха Республикаһы Түбәнге Колыма районы (улусы) Черск ҡасабаһындағы (Колыма йылғаһының түбәнге ағымында) урыҫтарҙың субэтник төркөмө.
Яҡутстанда борондан йәшәгән урыҫ төркөмдәре
Әлеге көнгә тиклем һаҡланып ҡалған Яҡутстанда борондан көн күргән урыҫтар уртаҡ сығышлы булған, әммә оҙайлы ваҡыт бер-береһенән айырым, башҡа төрлө этник мөхитендә, төрлө тәбиғәт шарттарында һәм Себер төп урыҫ халҡынан изоляцияла йәшәгән ике территориаль төркөмгә бүленә. Уларға поляр түңәрәге янындағы райондары халҡы (русскоустьинсылар һәм походсылар (колымасылар) һәм тайга райондары халҡы (якутяндар йәки Лена крәҫтиәндәре) ҡарай.
Походсылар Арктика өлкәһендәге Саха Республикаһының төньяҡ-көнсығышында ике төбәктә йәшәгән боронғо урыҫтар төркөмөнә инә. Уларға яҡын төркөм — Индигирка йылғаһы тамағындағы (Русское устье ауылы һәм Чокурдаң ҡасабаһы) русскоустьинсылар(индигирҙар). Уларҙың дөйөм һаны яҡынса мең кеше. Антропологик һыҙаттары буйынса улар метис, яҡын хужалыҡ алып барыу ысулы буйынса юкагирҙарға һәм төньяҡ сахаларға яҡындар, дини яҡтан ҡайһы бер мәжүси традицияларҙы православ христиандары, теле һәм этник үҙаңы буйынса — урыҫтар. Русскоустьинсылар кеүек походсылар ҙа аҙ һанлы, төньяҡ халыҡтары араһында утрауҙарҙа йәшәгән урыҫ субэтник төркөмөнә ҡарайҙар. Сығыш уртаҡлығы, тығыҙ мәҙәни бәйләнештәр, уртаҡ тарихи яҙмыш һөҙөмтәһендә походсылар һәм русскоустьинсылар мәҙәни берҙәмлеккә эйә була.
Колымасылар
Колымала борондан йәшәгән урыҫтар ике ҙур төркөмдө барлыҡҡа килтерә — түбәнге колымасылар һәм урта колымасылар, улар был территорияла XVII быуатта тәүге урыҫ күскенселәренең урта һәм Түбәнге Колыма ағымына килеп сыҡҡандан алып барлыҡҡа килгән. Үҙенә башҡа хәле арҡаһында хәҙер ҙә йәшәү рәүешен, традицияларын, һөйләш үҙенсәлектәрен тик Түбәнге Колыма төркөмө һаҡлап ҡала (Походск ауылы), урта колымасылар (уларҙың территорияһында һөргөнсөләр бик күп була) төп урыҫ халҡы менән ҡушыла.
Сығыштары һәм тарихтары
Походсылар яңы ерҙәрҙе урыҫтар тарафынан колониялаштырыу, милләт-ара никахтарға инеү, башҡа этник мәҙәни элементтарҙы үҙләштереү процесында барлыҡҡа килгән ҡатнаш сығышлы субэтник төркөмдәренә ҡарай. Походсылар урыҫтарҙың юкагирҙар һәм эвендар менән ҡушылыуҙан (метислыҡтан) барлыҡҡа килгән (был уларҙың антропологик ҡиәфәтенә лә йоғонто яһаған, уларҙа монголоид һыҙаттары көслө), походсылар уларҙың йәшәү рәүешен үҙләштергәндәр, әммә урыҫ телен һәм үҙаңын һаҡлап ҡалғандар. Шул уҡ ваҡытта XIX быуат аҙағында колымасыларҙың этник үҙаңы аныҡланмаған була, бында төп ролде төп урыҫтарҙан оҙайлы изоляцияла йәшәү уйнай, шулай уҡ Себер казактарынан (урыҫ булмаған элементтарҙы үҙ эсенә алғандар) килеп сығыу ихтималлығы бар. Этнограф В. Г. Богораз походсылар үҙҙәре тураһында әйткән һүҙҙәрҙе яҙып алған: «Какие мы йусские, мы койымский найод».
Колыма йылғаһының түбәнге ағымында урыҫ күскенселәре Иван Ерастов һәм Дмитрий Михайлов (Зырян Ярило) XVII быуатта Индигирканан Алазеяға диңгеҙ аша килеп етәләр, ә 1641 йылда Михаил Стадухин шул уҡ юл менән Колымаға килеп етә. 1643 йылда Стадухин Колымала ҡышлау ҡуя — Урта Колыма баструғын һәм 1647 йылдың йәйенән дә һуң түгел Түбәнге Колыма баструғын, уның эргәһендә Походск ауылына нигеҙ һалына.
Ауылдың исеме, күрәһең, «поход» һүҙенән алынған, сөнки тап ошонан казактар походтарға һәм көнбайышҡа ла, көнсығышҡа ла һуғышсан чукчалар менән осрашыу өсөн киткәндәр. Походскиға бер нисә тапҡыр Шелаг морононан байдаркаларҙа йөҙөп килгән чукча-шелагтар һөжүм итәләр.
Риүәйәт буйынса, шелагтарҙың һуңғы һөжүме XVIII быуат аҙағында була (1891 йылда Колыма крайын тикшереүселәр өлкән йәштәгеләрҙе Керетово заимкаһында осраталар, улар әлегә һөжүмдәрҙе иҫләгән була). Шул ваҡыттан тыныслыҡ урынлаша. Урыҫтар Чукотканы баҫып алыуҙан баш тарта, ә чукчалар уларҙың ауылдарына һөжүмдәрҙе туҡтата.
Бик боронғо ваҡытта Малая Чукочья еренән (походсылар тәүҙә шунда төпләнә) йыш ҡына ҡороған йылғы һәм чукчалар менән булып торған ығы-зығылар арҡаһында ауылды икенсе урынға, көньяҡҡа, күсерәләр (Походскиҙың хәҙерге урыны). Социаль статусының билдәһеҙлеге арҡаһында походсылар XIX быуатта казактар менән бер ниндәй бәйләнештәре булмаһа ла, казактар тип яҙылғандар.
1940-сы йылдар башында район етәкселеге ауылды Ташлы Колыманың икенсе ярына күсерергә була, әммә 3 — 4 йылдан походсылар тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта, сөнки бында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ өсөн шарттар уңайлы була. 70-се йылдар башында Походск «перспективаһыҙ» тип иғлан ителә. Мәктәп ябыла, ауыл Советын бөтөтөргә һәм ауыл халҡын район үҙәгенә күсерергә панлаштыралар, әммә 1970-се йылдарҙың икенсе яртыһынан боронғо ауылдың яңырыуы башлана һәм хәҙерге ваҡытта Походск — заманса ҡасаба, бында йылытыу системаһы булдырыла, балалар баҡсаһы асыла, башланғыс мәктәп һигеҙ йыллыҡ итеп үҙгәртелә.
2008 йылда Походск ауылының 365 йәше билдәләнә. Бөтә тарихы дауамында походсылар русскоустьинсылар менән бәйләнештәрҙе өҙмәҫкә тырыша, сөнки уларҙың сығышы һәм мәҙәниәте — уртаҡ, үҙ нәҫелен һәм православие динен һаҡлар өсөн кәләштәрҙе лә улар электән бер-береһенән алғандар.
3 — 4 быуат эсендә походсылар урындағы шарттарға яраҡлашалар, күршеләш төп халыҡтарҙан (юкагир, эвендар, чукча) ҡаты арктик шарттарында мәҙәниәт һыҙаттарын, йәшәү рәүешен үҙләштерәләр һәм был ерҙәрҙе берҙән-бер, тыуған ер тип ҡабул итә башлайҙар.
Урыҫтар өсөн яңы тәбиғәт шарттарында бер нисә быуат дауамында һәм урыҫ халҡының башҡа төркөмдәренән бер ни тиклем айырым йәшәү походсыларҙа урыҫлыҡты юғалтыуға һәм үҙ мәҙәниәтен булдырыуға килтерә, походсыларҙың һәм юкагирҙарҙың мәҙәниәттәре бер-беренә йоғонто яһай.
Һөйләш үҙенсәлектәре
Этнограф һәм тел белгесе В. Г. Богораз үҙенең «Колыма урыҫ өлкә һөйләше» исемле тикшеренеүендә Колыма урыҫ һөйләшенең диалект үҙенсәлектәрен билдәләй. Походсылар һөйләше юкагир теле йоғонтоһо аҫтында «тәмле теллелеккә» («сладкоязычие») килтерә, улар «л» өнөн һуҙынҡылар алдынан «й» һымаҡ әйтәләр: голова— гойова, золото — зойото, Колыма — Койыма), «р» һуҙынҡылар һәм ҡаты тартынҡылар алдынан шулай уҡ «й» һымаҡ әйтелә: дорога — дойога, хорошо — хойосо) һәм шышылдаулы тартынҡылар һыҙғырыулы тартынҡыларға алмаштырыла: шапка — сапка, шуба — суба, живот— зивот, пассажирҙар — пассазир) . «Тәмле теллелектән» баш тартҡандарҙы походсылар мыҫҡыллаған. Урындағы халыҡтан кемдер әҙәби телдә һөйләшһә, уға үпкә белдергәндәр. Үҙ диалекты тураһында походсыларҙың фекерен боронғо урыҫтар тураһындағы мәҡәләләрендә тыуған яҡты өйрәнеүсе Алексей Чикачев ошолай яҙа: «Архангельскиға йәки Ильмень-күлгә барһағыҙ — беҙҙең һүҙҙәрҙе ишетерһегеҙ. Шул яҡтан беҙҙең ата-бабалар килгән» . Беҙҙең көндәрҙә походсылар үҙ һөйләше үҙенсәлектәрен юғалтҡандар һәм дөйөм әҙәби урыҫ теленә күскәндәр.
Мәҙәниәт, хужалыҡ һәм көнкүреш
Походсыларҙың төп кәсептәре аҡ төлкө кәсебе һәм балыҡсылыҡ. Колыма боронғоларының аҡ төлкөгә тоҙаҡтары ҡасандыр тундра буйлап Алазея йылғаһына, русскоустьинсылар биләмәләренә тиклем барып еткән. Эре мөгөҙлө мал һәм аттарҙы походсылар тотмаған, шулай уҡ юкагирҙарҙан һәм чукчаларҙан айырмалы рәүештә болансылыҡ шөғөлләнмәгәндәр. Ҡышҡы ваҡытҡа күсенеп йөрөү өсөн екке эттәр ҡулланғандар. Торлаҡ йорттары буралған өйҙән торған, бындай өйҙөң ҡыйығы ялпаҡ булған, ер менән күмелгән бүрәнә түшәмәле, йәки вертикаль рәүештә эске яҡҡа ҡарай ауышҡан бүрәнәләрҙән торған. Йәшәү торлағы хужалыҡ ҡаралтылары менән тоташа. Колыма боронғоларҙың ниндәй булһа ла торлаҡтарының үҙенсәлеге — уң мөйөштәге иконалар, һул яҡта — сыуал, көрттән һаҡланыу өсөн ике ишекле солан. Йәйге балыҡсылыҡ урынында өй төҙөгәндәр (ураса), бындай өйҙө башҡа төньяҡ халыҡтары кеүек бүрәнәләрҙән, һайғауҙарҙан һәм кәҫтән төҙөгәндәр,Өҫкө яғы асыҡ булған, уртала сыуал урынына ут яҡҡандар һәм ишек урынына болан тиреһе элгәндәр.
Өй кейеме өсөн боронғолар һатып алынған туҡыманан йәки ровдуганан теккәндәр һәм әлеге кейем тегелеше буйынса төньяҡ урыҫтарҙыҡынан айырылмаған. Кәсеп итеү өсөн кейемде, чукчалар һәм юкагирҙарҙыҡы һымаҡ, болан һәм нерпа тиреһенән теккәндәр. Ир-ат ҡыш осоронда чукча өлгөһөндә плектар йәки щеткаларға өҫтөнлөк биргән, был аяҡ кейеме болан камусынан тегелгән, табандары болан тояҡтары аҫтындағы ҡылдан эшләнгән, ә яҙ һәм йәй көндәрендә — юкагирҙарҙың бродни тип аталған аяҡ кейемен кейгәндәр, был йомшаҡ итек-ойоҡтар шайтанашыҡ тирәһендә һәм тубыҡ аҫтында нығытылған .Ҡатын-ҡыҙҙар йәйгеһен йылҡы тиреһенән йәки ровдуганан тегелгән йомшаҡ итек кейгән, ә ҡышҡыһын — болан тиреһенән. Байрамдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар калиплика (килипелика) кейгәндәр — төҫлө ептәр һәм бисер менән сигелгән ҡарайтылған ҡайышлы башлы аҡ-һары ровдуганан тегелгән юкагир торбазын кейгән.
Колымалағы походсыларҙың һәм төньяҡ халыҡтарының үҙ-ара мөнәсәбәттәре тураһында, мәҫәлән, ошондай факт һөйләй: 1866 йылда бер чукча аслыҡтан интеккән урыҫтарға 130 боланды хәйриә итә. Һәм бындай миҫалдар бик күп. Колыманың бөтә халыҡтары урыҫ телен белгән кеүек, походсылар ҙа чукча һәм юкагир телдәрендә аралаша алғандар. Шулай уҡ ихтирамлы һәм дуҫтарса мөнәсәбәттәр тураһында милләт-ара никахтарҙың һаны дәлилләй. .
Походсылар фольклорында оригиналь жанрҙағы әҫәрҙәр булған, уларҙы «андыльщина» тип йөрөткәндәр — «яртылаш импровизациялы мөхәббәт йырҙарында („опевание“) колымочка», «чукчаночка», «Мишаночка» иркәләү һүҙҙәре менән бер рәттән был йырҙарҙа «күгәрсенкәй» һәм «һандуғас» персонаждары ла осрай (башҡарыусылар әлеге ҡоштарҙы бер ҡасан да күрмәүенә ҡарамаҫтан). Бейеүҙәр араһында — «Рассоха» һәм «Виноградье», йырҙар һәм таҡмаҡтар, урыҫ музыка ҡоралдары — балалайка, скрипка, гармун (1929 йылда был ерҙәрҙә булып киткән билдәле яҙыусы Николай Вагнер үҙенең «Кеше ҡар өҫтөнән йүгерә» китабында походсыларҙың «ике ҡыллы» балалайкаларын һәм эскә терәп уйнала торған скрипкалар тураһында бәйән итә). Боронғо урыҫ йырҙары һәм былиналары быуындан-быуынға ҡәҙерләп тапшырыла килгән. В. Г. Богораз үҙенең төньяҡ төп халыҡтар тикшеренеүҙәрендә походсылар йырҙа телгә алынған әйберҙәрҙе белмәһәләр ҙә, улар тураһында күп быуын дауамында хәтерләйҙәр:, мәҫәлән, уларҙың хәтерендә йылғалар һәм ҡалалар атамалары һаҡланып ҡалған: Дон, Волга, Ҡазан, Әстерхан һәм башҡалар. Әлеге ваҡытта Походск ауылында «Рассоха» ансамбле булдырылған, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ансамбль республикала популярлыҡ яулай һәм "халыҡ " исеменә лайыҡ була.
Рухи мәҙәниәте
Походсыларҙың рухи тормошонда һәм ышаныуҙарында славян мәжүсилегенең, православиеның һәм төньяҡ халыҡтары культтарының ғәҙәти булмаған синтезы барлыҡҡа килгән. Походсыларҙың христианлыҡҡа тиклем донъяһында (русскоустьинсыларҙыҡы кеүек) «стихеилар» хөрмәт ителгән: сендуха (тундра) инәһе, күк диңгеҙ инәһе, Колыма инәһе, батша-ут атаһы; сендуха хужаһы һәм һыу хужабикәһе, күршекәй (суседко), чудинка-пужанка, еретиктар һәм шулюкиндар йәшәгән. Мәжүсилек шаңдауҙары ла күҙәтелә. Ҙур ихтирам менән айыуға ҡарағандар. В. Г. Богораз билдәләй: "Айыуҙы Колымала дедушко, ҡарт йәки ябай ул тип йөрөтәләр. Халыҡ, айыу — имсе, үҙе тураһында бышылдап ҡына әйтелгәнде ишетә һәм кешенең уйҙарын белә, тип ышаналар. Ошо ырымдар арҡаһында айыуға бөтөнләй теймәйҙәр һәм улар ҡайһы бер урындарҙа етди ҡурҡыныс тыуҙыралар һәм йыш ҡына халыҡты талайҙар.
«Стихеялар» тотоп алып булмаҫлыҡ, ҡөҙрәтле, Аллаһы Тәғәләгә тиң, көстәр тип һаналған, шуға күрә улар үҙҙәренә ҡарата айырыуса ихтирам талап итәләр. Абруй шулай ҡарамаҫтан, власть көсө. Шулай уҡ боронғоларҙың утты «ашатыу» (ут батшаһына ҡорбан килтереү) һәм һыу эсереү йолаһы булған. Сендуха хужаһы — төп персонаждарҙың береһе, бөтә промысла йәнлектәрҙең хужаһы, «православие кешеһенә» оҡшап тора (уның йортонда хатта иконалар булған), уның ҡатыны, улы һәм аҫраусы әбей бар. Кейемен һул яғына элә, бүре, аҡ төлкө, төлкө егелгән нарталарҙа йөрөй/ Һис шикһеҙ, был славян шүрәлеһе. Бына колымасыларҙың сендуха тураһында легендаһы: «Сендуха хужаһы һәр ерҙә төрлө була. Мартьяновта — үҙенеке, Каретовала — үҙенеке, ҡәлғәлә — үҙенеке. Уны бер кем күрмәй, аң томаланған кеүек була һәм шунан күрәһең… Ул, бәлки, күптәргә күренәлер. Тик улар һөйләмәйҙәр, үлгәнсе өндәшмәйҙәр, йәшерәләр: бәлки, улар уның менән булышалыр, уның менән эш итәлер. Кем үҙ көсөн түгә — байлыҡ йыя, кем уның менән — юҡ».
Һыу хужабикәһе йылғаларҙа һәм күлдәрҙә тереклек итә, ә суседко мейес артында йәшәй һәм бер нимәһе менән дә урыҫ өй эйәһенән айырылмай.
Боронғолар өсөн яуыз көстәр — пужанка, йәки чудинка (ул буш өйҙәрҙә һәм йәйге өйҙәрҙә йәшәй), шулюкиндар (мәкелә йәшәйҙәр). Шулай уҡ боронғолар «еретиктарға» ышанған. «Тимер тешле еретик» убырҙың бер төрө, урман төпкөлөндә йәшәй һәм мәйеттәрҙе ашай, тере кешеләрҙе лә ашай, тип колымсылар һанаған.
Яуыз көстәрҙән һаҡланыу өсөн боронғолар төрлө бетеүҙәр (оберег) (ҡотҡарыу символы) ҡулланғандар, бетеү оҙон поляр төнөндә кешене һаҡлаған.
Хәҙерге хәле
Әлеге ваҡытта һаны яҡынса 300 кеше тәшкил иткән походсылар Походск ырыу общинаһына ҡарай. Ғәҙәти аҡ төлкө промыслаһы аҙаҡҡы йылдарҙа файҙа килтермәүе арҡаһында тулыһынса юҡҡа сығарылды тиерлек. Төп табышты балыҡсылыҡ бирә, община «Якутия» концернына йылына уртаса 100—150 тонна тапшыра) . Походсылар балыҡсы һәм һунарсы ғына түгел. Күбеһе, махсус белем алып, Рәсәй ҡалаларында төрлө тармаҡтарҙа эшләйҙәр.
Саха Республикаһының (Яҡутстан) Төньяҡ аҙ һанлы төп халыҡтары Ассоциацияһы ҡарамағында Түбәнге Колыма районы Походск һәм Аллаихов районының Русское Устье ауылдары урыҫ арктик боронғоларының секцияһы ойошторолған. Йәмәғәт ойошмаһын беренсе булып Яҡутстандың билдәле крайҙы өйрәнеүсеһе, Саха Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәй фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең ғилми хеҙмәткәре Чикачев Алексей Гаврилович етәкләй.
Чикачев А. Г. һәм Кривошапкин А. В. башланғысы һәм Яҡутстан президенты В. А. Штыровтың шәхсән ярҙамы буйынса 2004 йылдың апрелендә Саха Республикаһында «1999 йылдың 30 апрелендәге 82-се һанлы „Рәсәй Федерацияһының төп аҙ һанлы халыҡтарҙың хоҡуҡтарын гарантиялау тураһында“ Федераль Законы положениеларын арктика урыҫ боронғолары походсыларға һәм русскоустьикынсыларға ҡарата киңәйтеү тураһында» Республика Законы ҡабул ителә. Урыҫ боронғолары Яҡутстан аҙ һанлы төп халыҡтары категорияһына индерелә.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу
2002 йылдың 2 сентябрендәге 171-се һанлы Рәсәй дәүләт статистика комитеты ҡарары менән Рәсәй федерацияһының Рәсәй фәндәр академияһы Этнология институты төҙөгән Рәсәй милләттәре һәм телдәре алфавит исемлегенә походсылар, колымасылар һәм колымалар индерелгән. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында үҙҙәрен походсылар тип 5 кеше таный, колымсылар — 46 кеше, колымалар — 15 кеше.
Цицикар
Цицикар (ҡыт.трад. 齊齊哈爾 , ябай.  齐齐哈尔  , пиньинь : Qíqíhā'ěr; маньчжур: ᠴᡳᠴᡳᡤᠠᡵ Цицигар [хотон]) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының  Хэйлунцзян провинцияһындағы ҡала округы. Әһәмиәте буйынса Хэйлунцзян провинцияһында икенсе ҡала округы.
Данила Күбәк улы
Данила Күбәк улы (? — 1223; Данила Кобякович) — ҡоман ханы (Днепр буйы ҡыпсаҡтары), Күбәк хандың улы.
Цицикар
Географик урыны
Цицикар Хэйлунцзян провинцияһының көнбайышында, Нэньцзян йылғаһының һул яры буйында, Харбиндан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 288 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климаты
Цицикар климаты ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ температура (ҡыш бик ҡаты, уртаса температура ғинуарҙа, июлдә ). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме ҙур түгел —. Яуым-төшөмдөң яртыһынан ашыуы йәйгә тура килә.
Данила Күбәк улы
Биографияһы
Ҡыпсаҡ ханы Күбәктең улдарының береһе була, христианлыҡҡа күсеп, һыуға сумдырылғандан һуң Данила исеме ала.
Цицикар
Тарихы
Ауылға 1333 йылда монголдар нигеҙ һала. XVII быуатта, рус-цин  сик  буйы конфликтында  был уңайлы урында урынлашҡан  тораҡтың әһәмиәте ҡырҡа үҫә: йәнәш урынлашҡан Букуйҙа 1665 йылда почта станцияһына нигеҙ һалына, ә Цицихэ ауылында  1674 йылдан йылға көстәре урынлаша башлай. 1675 йылда бында атыу ҡоралдары менән ҡоралланған ғәскәрҙәр килә, ә 1691 йылда Букуйҙа нығытма төҙөлә. 1699 йылда бында  Мэргэндән  хэйлунцзян цзянцзюнь  ставкаһы күсерелә; бер үк ваҡытта сиктәш ерҙәр менән идара итеү өсөн  фудутун тәғәйенләнә, шулай уҡ уның да ставкаһы бында урынлаша. Һуңынан уңайһыҙ урынлашыуҙары арҡаһында бөтә хәрби частәр һуңыраҡ Цицихэнан Букуйға күсерелә, әммә улар менән бергә Букуйға уның «Цицихэ» («Цицикар») исеме лә күсә.
Данила Күбәк улы
Биографияһы
1203 йылда Ҡоншаҡ хан менән бергә Рюрик Ростиславич һәм Ольговичтың Киевты бөлгөнлөккә төшөрөүҙә ҡатнаша. Ҡала үҙе таланыла һәм яндырыла, ә ҡыпсаҡтар ҡаланы талай, ҙур табыш ала һәм далала бик күп әсирҙәрҙе алып китә, быға тиклем руханиҙар, ҡарттар һәм ауырыу кешеләр үлтерелә; түләтеп, сит ил сауҙагәрҙәре азат ителә.
Цицикар
Тарихы
1895 йылда бында Хэйшуй комиссариаты ойошторола. 1907 йылдан Маньчжурияла идара итеү структуралары хәрбиҙән гражданлыҡҡа үҙгәртелә, һәм Хэйшуй комиссариаты Хэйлунцзян провинцияһының Лунцзян идаралығы итеп үҙгәртелә. 1931 йылда Маньчжурияны япон ғәскәрҙәре оккупациялай. Генерал Ма Чжаньшань Цицикар районында япондарға ҡаршы торорға тырыша, әммә еңелеүгә дусар була. 1932 йылда Маньчжоу-го марионетка дәүләте төҙөлә. 1934 йылда Маньчжоу-го 15 провинцияға һәм 1 айырым ҡалаға бүленә, һәм Цицикар яңы Лунцзян провинцияһының административ үҙәге  була. 1936 йылда Цицикар рәсми рәүештә ҡала статусын ала.
Совет-япон һуғышы барышында 1945 йылдың 19 авгусында Цицикарҙы  Байкал аръяғы фронтының ғәскәрҙәре биләй. Япон оккупанттарынан азат ителгән ҡала совет хәрби хакимиәте күҙәтеүе аҫтына күсә. 1946 йылдың 24 апрелендә совет ғәскәрҙәрен Маньчжурия  территорияһынан сығарғандан һуң  ҡала менән идара итеү  ҡытай коммунистары күҙәтеүе аҫтындағы яңы барлыҡҡа килгән халыҡ-демократик хакимиәтенә күсә. 1946—1949 йылдарҙағы граждандар һуғышы аҙағына тиклем Цицикар Ҡытай коммунистар партияһының  күҙәтеүе аҫтында ҡала.
Данила Күбәк улы
Биографияһы
1223 йылда монголдар Джэбэ Һәм Сүбәҙәй тарафынан Днепр яғына ҡасҡан ваҡытта үлтерелгән.
Цицикар
Тарихы
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Лунцзян провинцияһы Нэньцзян тип үҙгәртелә;  Цицикар провинция  үҙәге булып ҡала, был 1947 йылдың  5 июнендә Ҡытай Республикаһы хөкүмәте тарафынан Төньяҡ-Көнсығышты административ бүленешенең яңы программаһы менән раҫлана. 1949 йылдың майында коммунистик властар  Нэньцзян провинцияһын күрше Хэйлунцзян провинцияһына ҡуша, һәм Цицикар берләшкән провинцияларҙың административ үҙәге була. 1954 йылда уның составына Сунцзян провинцияһы индерелә, шунан һуң  Хэйлунцзян провинцияһы хөкүмәте Цицикарҙан Харбинға  күсә.
Халҡы
Цицикар ҡала округы халҡы — 5,611 млн кеше, уларҙың  кешеһе   туранан-тура үҙәктә йәшәй (2005 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса). 2002 йылда ҡала райондарында 809 мең кеше иҫәпләнә, ә 1959 йылда яҡынса  559 мең кеше тәшкил иткән.
Иҡтисады
Ҡалала ауыр машина төҙөү үҫешкән; целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты; аҙыҡ-түлек сәнәғәте бар. Цицикар — йылға порты (унан Нэньцзян йылғаһы буйлап  судоходство башлана).
Административ-территориаль бүленеше
Цицикар ҡала округы 7 ҡала районына, 1 ҡала өйәҙенә, 8 өйәҙгә бүленә:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Каминг аут
Ка́минг-а́ут (яҙыуҙың ҡалған варианттары – камин-а́ут, ка́минг а́ут һәм камина́ут, ингл. coming out – «асылыу», «сығыу») – кешенең асыҡ һәм үҙ ирке менән сексуаль һәм гендер кәмлегенә инеүе тураһында асылыуы йәки шундай процесстар һөҙөмтәһе. . «Каминг-аут» термины башлыса, лесбиянкалар, гей, бисексуалдар һәм транссексуалдар (ҡыҫҡ. ЛГБТ) өсөн, үҙҙәренең сексуаль ориентацияларын йәки психик енестәре биологик енескә тап килмәүен асҡандары өсөн ҡулланыла. «Каминг-аут» аңлатмаһы, инглиз телендәге ныҡлы ҡулланылған coming out аңлатмаһынан тура үҙләштерелгән (ҡыҫҡ. coming out of the closet-тан – һүҙмә-һүҙ «соландан сығыу», «ҡараңғылыҡтан сығыу, асылыу» мәғәнәһенән).
Аутинг (outing), йәғни кеше тормошоноң айырым ситтәрен көс менән астырыу, үҙ аллы каминг-аут тип һаналмай. Аутинг публика алдында кешенең ориентацияһы йәки гендер оҡшашлығы шәхси информацияһын, уның теләгенән һәм ризалығынан ҡаршы, таратыуҙа тора, был законды боҙоу булып һанала. Был һәлдән һуң, ғәҙәти булмаған ориентациялы кешегә социаль һәм профессиональ сфераһына, тирә-яҡтағы халыҡтың мөнәсәбәте ҡырҡа үҙгәрә. Был эффект кешенең шәхси һәм йәмәғәт репутацияһын боҙоуҙа ҡулланыуы ихтимал, шулай уҡ уның профессиональ төплөлөгөндә шик тыуҙыра.
Поп-культураның ҡайһы бер вәкилдәре каминг-аут йәки ғәҙәти булмаған сексуаль ориентациялы кешенең имиджын, үҙ персонаһына ҡыҙыҡһыныуҙы күтәреү өсөн, ҡуллана, мәҫәлән, шундай аҙымға «Тату» рәсәй төркөмө барған.
Яковлев Виктор Леонтьевич
Яковлев Виктор Леонтьевич  — тау инженеры, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1991), Н. В. Мельников исемендәге премия лауреаты (2001).
Биографияһы
Виктор Леонтьевич Яковлев 1934 йылдың 8 октябрендә Силәбе өлкәһенең Лебяжье районы Балакүл ауыл Советы Балакүл ауылында (хәҙер ауыл Ҡурған өлкәһенең Лебяжье муниципаль округына инә) тыуған.
1956 йылда В. В. Вахрушев исемендәге Свердловск тау институтын «Файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын эшкәртеү» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай.
«Уралгипрошахт» Урал дәүләт проект институтының инженеры һәм өлкән инженеры булып эшләй.
1962—1986 йылдарҙа СССР ҡара металлургия министрлығының тау эше институтында (Свердловск-Екатеринбург): аспирант, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире, тау эше институты бүлеге мөдире.
1986—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Төньяҡ тау эше институтында директор булып эшләй.
1966 йылда — «Исследование и выбор оптимальных режимов горно-транспортных работ рудных карьеров с помощью ЭЦВМ» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1979 йылда — «Теоретические основы выбора транспорта рудных карьеров» темаһына докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.
1991 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1995—2006 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Тау эше институты директоры.
Урал дәүләт тау университетының тау-технологик факультетының ятҡылыҡтарҙы асыҡ ысул менән эшкәртеү кафедраһы профессоры.
Фәнни һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Тәрән ятҡылыҡтарҙы асыҡ ысул менән үҙләштереү шарттары өсөн транспорт төрҙәрен һайлауҙың, тау предприятиеларын проектлау һәм файҙаланыуҙың теоретик нигеҙҙәре үҫешенә булышлыҡ итә.
Уралдың минераль ресурстарын үҙләштереү стратегияһының теоретик-методик нигеҙҙәрен эшләй, тәрән карьерҙарҙы үҙләштереүҙең проблемалары комплексын хәл итеүҙе тәҡдим итә, шуның арҡаһында тәрән тау карьерҙарын йыһазландырыу буйынса транспорт системалары һәм проекттары булдырыла.
«Горное дело» (Мәскәү), «Горный журнал. Известия вузов» (Екатеринбург), «Физико-технические проблемы разработки полезных ископаемых» (Новосибирск), «Литосфера» (Екатеринбург) журналдарының редколлегия ағзаһы.
Уның етәкселегендә 29 кандидатлыҡ һәм 14 докторлыҡ диссертациялары яҡланған
Библиография
400-ҙән ашыу ғилми баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәр авторы, улар араһында:
Пальничная
Пальничная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сурья йылғаһының һул ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәлиева Роза Ғүмәр ҡыҙы
Вәлиева Роза Ғүмәр ҡыҙы (03.11. 1951, БАССР‑ҙың Нуриман районы Павловка ауылы) — инженер‑электромеханик, техник фәндәр докторы (2004), профессор (2006).
Биографияһы
Вәлиева Роза Ғүмәр ҡыҙы 1951 йылдың 3 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Павловка ауылында тыуған. 1974 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң 2008 йылға тиклем шунда уҡ эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиева Роза Ғүмәр ҡыҙының фәнни хеҙмәттәре ҡатмарлы динамик системалар менән идара итеү проблемаларына арналған. Роза Ғүмәр ҡыҙы ҡатнашлығында производство менән интеллектуаль идара итеү системаларының алгоритмдары, математика һәм программа менән тәьмин итеү уйлап табыла (ӨАПБ‑ға, «БЭТО»‑ға һәм башҡа индерелгән). 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Толковка
Толковка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ломовка йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фиппахедельхаузен
Фиппахедельхаузен (Vippachedelhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 603 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 188 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
Каньга
Каньга — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бочанка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мальцев Михаил Васильевич
Мальцев Михаил Васильевич (10 июль 1910 йыл — 19 октябрь 1972 йыл) — нефтсе, ғалим-геолог, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1940—1949 йылдарҙа «Туймазанефть» тресының геология бүлеге начальнигы. Туймазы, Серафимовка, Баулы нефть ятҡылыҡтарын, Ырымбур газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнашыусы. Геология минералогия фәндәре кандидаты (1966). СССР-ҙың 3-сө һәм 4 се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Сталин премияһы лауреаты (1946). Ленин (1948), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1942, 1960) ордены кавалеры.
Биографияһы
Михаил Васильевич Мальцев 1910 йылдың 10 июлендә Дон ғәскәре өлкәһе Сальское ауылында (хәҙер Ростов өлкәһенең Сальск ҡалаһы) тыуған. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1937).
Быраулау Туймазы девон структураһын быраулау инициаторы, Туймазы, Баулы, Серафимовка, Ырымбур һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе.
Икенсе ранглы тау генералы (1950)
СССР-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1950—1958).
Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1966, диссертация темаһы «Опыт разведки, перспективы открытия новых месторождений и некоторые вопросы строения продуктивной толщи девона, связанные с разработкой Ромашкинского нефтяного месторождения»).
Кустак (Урманка ҡушылдығы)
Кустак  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урманка йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нева алышы
Тәүшарттары
XIII быуаттың беренсе яртыһында карел фин, балтик һәм славян ҡәбиләләре араһында күп һанлы бәрелештәр була, улар йә аралашып йәшәгән, йә бер-береһенә һөжүм иткән, йә бергә һаҡланыу өсөн  йәки башҡа ҡәбиләләргә  барымта өсөн берләшкәндәр. Шведтар карел, фин, славян ҡәбиләләрен суҡындырырға маташҡан һәм үҙ ерҙәрен талауҙарҙан һаҡлау өсөн йыш ҡына Нева ярҙары һәм туранан-тура Новгород ерҙәренә баҫып ингәндәр. Тарихта айырым осорҙа, мәҫәлән, XII быуат аҙағында үҙенең  эсендәге низағтар  арҡаһында көсһөҙләнгын Швеция карел һәм фин ҡәбиләләре һөжүменә дусар була, ә 1187 йылда Новгород ғәскәрҙәре менән бергә   Швецияның боронғо ҡалаһы  Сигтунуны яндыра.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Миҙгел барышында — 2016 йылдың 15 декабренән башлап — тигеҙ иҫәпкә тамамланған уйындың өҫтәмә ваҡытты, ХАХФ ҡағиҙәләре буйынса, «өскә-өс» форматында үткәрелә башланы. Был үҙгәреш бары тик даими миҙгел беренселегенең уйындарына ғына ҡағыла.
Нева алышы
Тәүшарттары
Был ҡаршылыҡта ике яҡ та, рус һәм шведтар Балтик диңгеҙен һәм Ладога күлен, шулай уҡ Карелия муйынын тоташтырып тороусы Неваға яҡын торған  территорияны үҙ контроле аҫтына ҡуйырға тырыша.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
21 ғинуарҙа КХЛ йондоҙҙар уйыны сиктәрендә үткәрелгән оҫталыҡтар ярышында Көнсығыш конференцияһы командаһы 5:2 иҫәбе менән еңә. Бөтә йондоҙҙар уйыны тәү тапҡыр дүрт командаһы менән мини-турнир форматында үтә. Турнирҙа еңеүҙе Чернышёв дивизионы командаһы яулай.
Нева алышы
Тәүшарттары
1237 йылдың декабрендә рим папаһы  Григорий IX Финляндияға икенсе тәре походын иғлан итә, ә 1238 йылдың июнендә  дат короле Вальдемар II һәм берләшкән орден магистры Герман фон Балк Эстонияны бүлергә һәм Балтика диңгеҙенә яҡын булған территорияларҙа шведтар ҡатнашлығы менән  Рускә ҡаршы сығырға килешә. Рус ерҙәре был йылдарҙа монгол баҫып инеүҙәренән көсһөҙләнгән була.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Даими миҙгелде һәм көнбайыш конференцияһын 137 мәрәй менән өсөнсөгә Мәскәүҙән ЦСКА еңә. Көнсығышта 124 мәрәй менән беренсе ғәмәлдәге чемпиондар — Магнитогорскиҙан «Металлург» була. Мәскәү өлкәһенән «Витязь» КХЛ тарихында тәү тапҡыр плей-оффҡа эләгә. Сергей Мозякин даими миҙгелдең иң яҡшы бомбардиры һәм мәргән уйынсыһы була.
Нева алышы
Алыш алдынан
1240 йылдың йәйендә швед караптары Нева тамағына килә. Ярға төшөп, шведтар һәм уларҙың союздаштары, Ижора Неваға ҡойған урында сатырҙарын йәйә. Новгород ерҙәрен «ҡарауылсылар» һаҡлай: Нева районында, Фин ҡултығының ике яры буйлап, Новгородтың  фин-уғырҙың ижора   ҡәбиләләренән  «диңгеҙ һаҡсылары» тора. 1240 йылдың июль көнө таңда Ижора ере аҡһаҡалы Пелгусий, дозорында йөрөп, швед флотилияһын күреп ҡала  һәм тиҙ арала  Александрға хәбәр итә.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Гагарин кубогының финалында СКА хоккей клубы серияла 4-1 иҫәбе менән ғәмәлдәге чемпионды ота һәм икенсегә Гагарин кубоын яулай. «Металлург» ҡапҡасыһы Василий Кошечкин плей-офф уйындарының им ҡиммәтле уйынсыһы тип таныла.
Нева алышы
Алыш алдынан
Рустарға ҡаршы Ливон походы августа башлана. Дошман яҡынлашыуы тураһында хәбәр алғас, Александр атаһынан ярҙам һорап тормай,  үҙ көсө менән эш итергә ҡарар итә. «Житие» китабында яҙылғанса, Александр бәләкәй дружинаһы (һарайы) менән ҡаршы сыға,  күп кенә новгородлылар ҡушылып өлгөрмәй, сөнки кенәз сығыш яһарға ашыға. Алышта юлда китеп барышлай Ладога ҡәлғәһенең  ополченецтары ҡушыла. Александр отряды Волхов буйлап Ладогаға тиклем ҡоро ерҙән бара, артабан Ижора  тамағына  борола. Ғәскәр башлыса атлы яугирҙәрҙән тора, ләкин унда йәйәүлеләр көсө лә була, улар шулай уҡ   ваҡытты юғалтмаҫ өсөн,  атта бара.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Юниорҙар йәрминкәһе 2016
Һуңғы Юниорҙар йәрминкәһе 2016 йылдың 23 май көнөндә Мәскәү ҡалаһында үтә. «Адмирал» клубы беренсе номер аҫтында һаҡсы Вениамин Барановты һайлай.
Даими чемпионат
Даими чемпионатта һәр команда бөтә клубтар менән икешәр уйын (берәү — өйҙә, берәү — ҡунаҡтарҙа) үткәрә. Бөтәһе 54 уйын. Тағы ла командалар өс төрлө клуб менән икешәр уйын үткәрә. Тимәк, һәр бер команда даими беренселектә 60 уйын уҙғарасаҡ. Иң күп мәрәй йыйған команда даими беренселектең еңеүсеһе тип билдәләнә һәм уға Континент кубогын бирәләр.
Нева алышы
Һуғыш барышында
Алыш кискә тиклем дауам итә; төндә дошмандар тарала. Шведтарҙан еңелә, иртән иҫән ҡалған караптарында сигенергә мәжбүр була, һәм икенсе ярына сығып. Рус ғәскәре 20 тиклем яугирын юғалта  (был иҫәпкә уларҙың һәләк булған  дружинниктарын өҫтәргә була), ә шведтар йөҙләгән яугирен юғалта
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Асыш кубогы
Миҙгелдең тәүге уйынында Асыш кубогы өсөн үткән миҙгелдең финалсылары Магнитогорскиҙа урындағы «Металлург» һәм Мәскәүҙең ЦСКА хоккей клубтары осраша. Хужалар 3:2 иҫәбе менән еңә һәм Асыш кубогын икенсе тапҡыр үҙенә ала.
Нева алышы
Алыш һөҙөмтәһе
Шведтар өҫтөнән еңеү яулап, рус ғәскәрҙәре уларҙың Ладогаға һәм Новгородҡа хәрәкәт итеүен  туҡтата  һәм шулай итеп яҡын киләсәктә Швецияның һәм Ордендың  ярашып эш итеү ҡурҡынысын киҫәтә.
Летинка
Летинка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Летинская йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Нева алышы
Алыш һөҙөмтәһе
Әммә еңеүҙән һуң Александрҙың эштәрҙе алып барыуҙа роле артыуҙан ҡурҡып, Новгород боярҙары кенәзгә төрлө ҡәбәхәтлектәр ҡора башлай. Александр Невский атаһына китә, әммә бер йылдан һуң Новгород  халҡы кенәзде Псковға яҡынлашып килгән Ливон ордены менән һуғышты дауам итеү өсөн саҡыра.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Йондоҙҙар уйыны
Континенталь хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙар уйынын үткәрергә дүрт ҡала теләк белдерҙе: Өфө, Астана, Владивосток һәм Тольятти. КХЛ рәсми сайтында үткән тауыш биреүҙә Өфө ҡалаһы Ҡаҙағстандың баш ҡалаһын өс процентҡа уҙа һәм 45.6 процент йыйып еңә. 2016 йылдың 5 май көнөндә Өфөләгә Хоккей көнө байрамында Башҡортостандың баш ҡалаһында КХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны үтеүе тураһында Лиганың президенты Дмитрий Чернышенко иғлан итә. 2016 йылдың 18 ноябрендә Лига Йондоҙҙар уйынының форматы үҙгәреүе тураһында иғлан итә. 2017 йылдан башлап был уйындар ошолай үтәсәк: ғинуарҙың аҙағына яҡыныраҡ ял көндәрендә үтә. Тәүге көндә оҫталыҡ конкурстары, икенсе көндә дивизиондарҙан торған дүрт команда араһында мини-турнир.
Летинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Нева алышы
Александро-Невская лавра
1710 йылда Петр I Нева һуғышына иҫтәлек итеп Черная речка (хәҙер Монастырка йылғаһы) тамағында Санкт-Петербургта Александро-Невский монастырына нигеҙ һала. Шул уҡ ваҡытта тап ошо урында был алышта үткән тип яңылыш һаналған. Монастырь төҙөү Доменико Трезини проекты буйынса башҡарыла. Артабан монастырь ансамбле башҡа архитекторҙарҙың ниәте буйынса үҫешә. 1724 йылдың 30 авгусында  Владимирҙан  бында  Александр Ярославич кәүҙәһен алып киләләр. 1797 йылда,  император  Павел I ваҡытында Александро-Невский монастырына  лавра дәрәжәһе бирелә. Александро-Невская лавраһының архитектура ансамбленә Благовещен  сиркәүе, Фёдоров сиркәүе, Троица соборы  һ.б. инә. Хәҙер Александро-Невская лавра —дәүләт ҡурсаулығы, уның  территорияһында XVIII быуат некрополе (Лазарев зыяраты) һәм сәнғәт оҫталары некрополе (Тихвин зыяраты)  менән ҡала скульптураһы музейы урынлашҡан. Лаврала  Михаил Васильевич Ломоносов, Александр Васильевич Суворов, Денис Иванович Фонвизин, Николай Михайлович Карамзин, Иван Андреевич Крылов, Михаил Иванович Глинка, Модест Петрович Мусоргский, Пётр Ильич Чайковский, Фёдор Михайлович Достоевский һәм Рәсәй тарихына ингән башҡа бик күп эшмәкәрҙәр ерләнгән.
Летинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Йондоҙҙар уйыны
Оҫталыҡ ярыштарында Көнсығыш конференцияһы командаһы 5:2 иҫәбе менән еңә. Өфөнөң «Салауат Юлаев» хоккейсыһы Энвер Лисин тиҙлеккә йүгереү конкурсын КХЛ рекордын яңыртып еңә.
Нева алышы
Усть-Ижорала Александр Невский сиркәүе
Нева алышында еңеү хөрмәтенә  Усть-Ижорала  1711 йылда  ағас сиркәү төҙөлә.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Йондоҙҙар уйыны
КХЛ йондоҙҙар уйыны дүрт дивизион командалары ҡатнашлығында мини-турнир форматында үтә. Тәүҙә Чернышёв дивизионы Харламов дивизионын ота (4:3), ә Тарасов дивизионы хоккейсылары Бобров дивизионынан дәғүәселәренән көслөрәк була (6:2). Финалда хужа команда Чернышёв дивизионына турнирҙа еңеүҙе 18 йәшлек Андрей Алтыбармакян килтерә (3:2). Шулай уҡ ул 15 ғинуарҙа Өфөлә үткән ЙХЛ Саҡырыу кубогында Көнбайыш командаһына еңеү килтерҙе.
Нева алышы
Усть-Ижорала Александр Невский сиркәүе
Яңы быуат башына тиклем сиркәү бер нисә тапҡыр яна һәм бер нисә тапҡып тергеҙелә. 1798 йылда урындағы халыҡ аҡсаһына манара һәм суйын рәшәткәләр менән таш ғибәҙәтхана төҙөлә.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Турнир таблицаhы
Яртыса ҡалын шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.
Нева алышы
Усть-Ижорала Александр Невский сиркәүе
1934 йылда ғибәҙәтхана ябыла һәм келәт кеүек ҡулланыла. Ленинград блокадаһы ваҡытында ғибәҙәтхана манараһы шартлатыла, сөнки ул немец артиллерияһы өсөн оринтир булып тора.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Турнир таблицаhы
Курсив менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.
Нева алышы
Усть-Ижорала Александр Невский сиркәүе
1990 йылдарҙа храмды реставрациялау буйынса эштәр  башлана, ә 1995 йылдың 12 сентябрендә ул изгеләндерелә. Ғибәҙәтхана янында ҙур булмаған зыярат урынлаша, унда  2002 йылдың 6 декабрендә Александр Невскийҙың  бил тиңенән төшкән (бронза) образы менгән  һәйкәл-сиркәү ҡуйыла һәм изгеләндерелә
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Турнир таблицаhы
р — Континент кубогы яулаусыһы (даими беренселектең еңеүсеһе), к — конференция еңеүсеһе, д — дивизион еңеүсеһе.
Нева алышы
Усть-Ижорала Александр Невский сиркәүе
Санкт-Петербургтың Колпино  районында    Усть-Ижора ҡасабаһы, Шлиссельбургское шоссе, 217 адресы буйынса сиркәү урынлашҡан.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
1. ЦСКА — 2. «Йокерит» 4-0 (4:2, 2:1 ө.в., 4:3 ө.в., 1:0 ө.в.)
2. СКА — 7. «Витязь» 4-0 (3:1, 7:2, 6:2, 7:1)
3. «Динамо» М — 6. «Торпедо» 4-1 (1:0 ө.в., 3:2 ө.в., 3:4 ө.в., 3:2 ө.в., 3:1)
4. «Локомотив» — 5. «Динамо» Мн 4-1 (2:1, 7:2, 5:1, 2:4, 4:1)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Металлург» — 8. «Куньлунь Ред Стар» 4-1 (4:2, 5:3, 3:2, 1:3, 8:2)
3. «Аҡ Барс» — 6. «Салауат Юлаев» 4-1 (2:1, 2:1, 3:4, 2:1, 2:1 ө.в.)
4. «Трактор» — 5. «Барыҫ» 2-4 (2:5, 5:1, 1:3, 2:1 ө.в., 1:2 ө.в., 1:2)
Көнбайыш конференцияһы
1. ЦСКА — 4. «Локомотив» 2-4 (4:2, 3:4, 2:1, 1:5, 1:2, 1:3)
2. СКА — 3. «Динамо» М 4-1 (2:3 ө.в., 2:1, 4:2, 4:1, 2:0)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Металлург» Мг — 5. «Барыҫ» 4-0 (4:0, 5:4 ө.в., 5:3, 3:2 ө.в.)
2. «Авангард» — 3. «Аҡ Барс» 2-4 (1:2 ө.в., 0:2, 3:4 ө.в., 1:2, 4:1, 0:5)
Конференциялар финалы
2. СКА — 4. «Локомотив» 4-0 (5:4 ө.в., 4:1, 2:1 ө.в., 2:1)
1. «Металлург» Мг — 3. «Аҡ Барс» 4-0 (2:1 ө.в., 2:0, 3:2, 4:1)
Гагарин кубогы финалы
1. «Металлург» Мг — 2. СКА 1-4 (4:5, 3:1, 1:2 ө.в., 2:3, 3:5)
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
Хутын-Юган
Хутын-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбет
Әбет (Абитово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 222 кеше. Әбет ауыл соыеты составына инә. Почта индексы — 453870, ОКАТО коды — 80241802002.