cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тюккай-Няркыль-Чор
Тюккай-Няркыль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Няркыль-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Сёль
Сёль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 552 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гирәһ (биҙәк)
Гирәһ (фарсыса گره‎ — «төйөн»; шулай уҡ گره سازی — «төйөн бәйләү»; Гирих) — архитектурала һәм Халыҡ сәнғәте кәсептәрендә ислам биҙәү сәнғәте (китап тышлыҡтары, келәмдәр, бәләкәй металл әйберҙәр), декоратив нағыштар барлыҡҡа килтергән геометрик һыҙаттарҙан ғибәрәт.
Тасуирламаһы
Фарсы архитектураһында төйөнлө орнаменттарҙы кирбес һалыуҙа, һылап эшләнгән биҙәктәрҙә һәм мозаикалы фаянс эштәрҙә күрергә мөмкин.
Гирәһтәрҙә тура һыҙыҡлы киҫелештәрҙән торған симметриялы биҙәктәр ҡулланыла. Гирәһ, ғәҙәттә, күпмөйөштәр һәм һыҙаттар менән бүленгән 6, 8, 10 йәки 12 сатлы йондоҙҙар барлыҡҡа килтергән үрелмәләрҙән тора, улар һүрәткә йыш ҡына нағышлап төшөрөлә. Бындай биҙәктәр, ғәҙәттә, яҫылыҡта бер ниндәй екһеҙ, 2, 3 йәки 6 тапҡыр әйләнмәле симметриялы ҡабатланыусы "һирәк соҡалта"ларҙан тора.
Өс үлсәмле гирәһ эквиваленты моҡарналар (кәрәҙле көмбәҙҙәр) тип атала. Ул көмбәҙҙәр йәки тромптарҙың аҫҡы өлөштәрен биҙәү өсөн ҡулланыла.
Тамырҙары
Гирәһ стилендәге биҙәктәр беҙҙең эраның икенсе быуатына ҡараған Рим империяһы Сүриә провинцияһының орнаменттарына нигеҙләнгән тип иҫәпләнә. Сүриәлә Дамаскылағы Өмәүиҙәр мәсетендә (709—715), алты мөйөшлө йондоҙ рәүешендәге тулҡын һымаҡ сатрашланған биҙәкле тәҙрә рәшәткәләре бар. Тура һыҙаттар ҡулланып эшләнгән ислам геометрик орнаменттарының тәүге миҫалдарын әлеге ваҡытта Үзбәкстанда Рабат Мәлик каруанһарайының ҡапҡаларында һаҡланып ҡалған архитектурала күрергә мөмкин (1078).
Нерусовей-То-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Найдхартсхаузен
Найдхартсхаузен (Neidhartshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 321 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36452 һәм автомобиль коды — WAK.
Яңауыл (Әбйәлил районы)
Яңауыл (Янги-Аул) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 311 кеше була. Почта индексы — 453624, ОКАТО коды — 80201822005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хисамова Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы
Биографияһы
Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы Хисамова 1948 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Ялсыҡай ауылында тыуған. Өфөлә 1-се республика мәктәп-интернатын тамамлай, шунан баш ҡаланың быяла-сүс заводында оператор булып хеҙмәт юлын башлай.
1967—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый һәм уны тамамлағандан һуң «Совет Башҡортостаны» гәзитендә хеҙмәткәр була. 1973—1975 йылдарҙа Үрге Ҡышы урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта, артабан Күмертау ҡалаһында һәм Өфөлә мәктәптәрҙә балалар менән эшләй.
1993 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Косамы-Яга
Косамы-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александр Невский сиркәүе (Шахты)
Александр Невский сиркәүе — Ростов өлкәһенең Шахта ҡалаһындағы элекке православие ҡорамы.
Тарихы
1888 йылда төҙөлгән сиркәү ағастан һәм бер тәхетле була. 1891 йылда биҙәктәр һалына. Раббы вознесениеһы придел 1906 йылда уға Вознесения Господня хөрмәтенә төкәтмә төҙөлә. 1896 йылғы мәғлүмәттәре буйынса, унда 2  рухани, 1 диакон  2 псаломсы була. Ҡорам биләмәһенә Аютинский, Новогрушевский, Попов һәм Максимовка утарҙары инә.
Граждандар һуғышынан һуң 1923 йылда ғибәҙәтхана ябыла, әммә урындағы халыҡтың ризаһыҙлығы арҡаһында ҡабаттан асыла. 1959 йылда сиркәү бөтөнләй ябыла һәм Шахты ҡалаһының башҡарма комитеты ҡарары менән емерелә.
Хәҙерге ваҡытта уны Шахтаның Фрунзе исемендәге ҡасабаһында Шахты епархияһының  яңы Александр Невский сиркәүе төҙөлә. Ғибәҙәттәр ваҡытлы бинала үтә. Сиркәү башлығы — иерей Георгий Болоцков.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Крутиха (Безголовая ҡушылдығы)
Крутиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Безголовая йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гогичаант Геле мегалиттары
Урман менән ҡапланған бейек Град Амосар тауының Мтквари үҙәнендә харабалар бар. Ауыл шул таулы урында урынлашҡан. Ҡоролмалар комплексы ике этап төҙөлөштән: христианлыҡҡа тиклем һәм христиан осоронан тора. Археологтар ҡаҙыныу эштәренән һуң шартлы рәүештә биш террасаны билдәләй. I терраса ике өлөштән тора. Был инеү урыны өҫтөндә сәйер арка менән. Ҡоролма бер ниндәй ҙә беркетеп ҡуйыусы иретмәһеҙ вертикаль блоктарҙан тора. Эске бина ике ниша менән көмбәҙ рәүешле. Көмбәҙҙең түбәһендә яҡтылыҡ өсөн тишек бар. Архитектураһы һәм төҙөлөшө буйынса шундай уҡ оҡшаш ҡоролма, әммә ҙур күләмдә III террасала бар. II терраса I-се террасала ике бүлмә терәлеп урынлашҡан. Береһенең эсендә ҡәберҙәргә оҡшаған бер пар таш йәшник урынлашҡан. III терраса иң ҡыҙығы. Археологтар бында өс ҡатлам төҙөлөштө билдәләй: 1-се ҡатлам (ҡыҙыл) - христианлыҡҡа тиклемге дәүер. Был бронза дәүере тип фараз итергә мөмкин. Был көмбәҙ рәүешле бина, уның алдындағы майҙан һәм инеү урынынан уң яҡта бина. 2-се ҡатлам (һары). иртә христиан осоро. 3-сө ҡатлам (миләүшә,иң һуңғы) - V-VII быуат сиркәүе. IV и V терассалар күләмдәре буйынса ҡоролмалар I, II һәм III террасалағы ҡоролмаларҙан күпкә ҡалыша. Былар торлаҡ биналар булыуы мөмкин. Үҙәк биналар ҙур таш киҫәктәренән төҙөлгән. Чобсихеви залдары үҙенең сәнғәт һәм тарихи ҡиммәте менән донъя әһәмиәтендәге ҡомартҡылар иҫәбендә тора.
2006 йылдың 30 мартында Грузияның ҡомартҡыларҙы һәм спортты һаҡлау буйынса Мәҙәниәт министрлығы, шул уҡ йылдың 7 ноябрендәге Грузия президентының 665-се указына ярашлы мегалитик ҡоролмалар милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһына индерелә
Оло Успесь
Оло Успесь — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Изылы йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы
Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы, әҙәби псевдонимы Дәрдмәнд (23 ноябрь 1859 йыл — 9 октябрь 1921 йыл) — шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй империяһының 1‑се Дәүләт думаһына Ырымбур губернаһынан депутат (1906). «Ваҡыт» гәзитен һәм «Шура» журналын ойоштороусы. Алтын приискыһы хужаһы. Рәмиевтәр нәҫеленән.
Биографияһы
Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы Рәмиев 1859 йылдың 23 ноябрендә Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Ергән ауылында тыуған. Уның атаһы Мөхәмәтсадиҡ 1862 йылда Ырымбур губернаһында һабын ҡайнатыу заводы һатып ала, ә ете йылдан һуң алтын табыу буйынса беренсе приискыһын аса. Уның улдары Мөхәмәтзакир менән Мөхәмәтшакир аталарының эшен киңәйтә һәм XX быуат башына хәҙерге Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе территорияһында ҙур табыш килтергән егерме алтын приискыһы ойоштора.
Закир менән Шакирҙы татар теленә лә, рус теленә лә әсәһе өйрәтә. Һуңынан улар башланғыс мосолман мәктәбендә, унан һуң ике ҡыш Орск ҡалаһында, ата-әсә йортонан 70 саҡрым алыҫлыҡтағы Муллаҡай ауылындағы мәҙрәсәлә уҡыйҙар. Шунан Закир ике йылға Төркиәгә китә. Истанбулда уҡый, төрөк телен һәм әҙәбиәтен, башҡа предметтарҙы өйрәнә.
Төркиәлә уҡып ҡайтҡандан һуң Закир Рәмиев тыуған иленә ҡайта һәм күпмелер ваҡыт Орскиҙа йәшәй. Бында ул сауҙа менән шөғөлләнә, йәйҙәрен алтын приискыһында үткәрә, Төркиәнән ҡайтҡандың икенсе йылына сауҙагәр Бурнаевтың ҡыҙы Мәхүпъямалға өйләнә. Уларҙың һигеҙ балалары тыуа.
Ҡыштарын Закир Рәмиев ғаиләһе менән бергә Ырымбурҙа йәшәй, ижади һәм хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Уның өйөндә татар интеллигенцияһының алдынғы вәкилдәре йыйыла. Ул күп уҡый, Европа буйлап сәйәхәт ҡыла, шиғри әҫәрҙәр ижад итә. Дәрдмәнд — һағыш шағиры.
Закир йәмәғәт тормошонда әүҙем кеше була — бер нисә тапҡыр Ырымбур ҡала думаһына һайлана, 1906 йылда уны I Дәүләт думаһына депутат итеп һайлайҙар. 1917 йылдың июлендә Ҡазанда Бөтә Рәсәй мосолман ҡоролтайы эшендә ҡатнаша. Ноябрь аҙағында Ырымбурҙа үткәрелгән Дөйөм башҡорт ҡоролтайы Башҡорт республикаһын ойоштороу тураһында иғлан итә. Республика иң элек үҙ территорияһындағы бөтә ер аҫты һәм ер өҫтө байлыҡтарын, шул иҫәптән Рәмиевтәрҙең приискыларын да, дәүләт милке итеп иғлан итә.
1918 йылдың 23 ғинуарында Ырымбурҙа бөтә власть большевиктар ҡулына күсә. «Ваҡыт» һәм «Шура» сығыуҙан туҡтай. Шәхси типографияһын эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советына тапшырып, 59 йәшлек Закир Рәмиев Ырымбурҙағы йортон, милкен, бай китапханаһын ҡалдырып, ғаиләһе менән Орскиға күсенә.
Ул үҙ-үҙенә бикләнмәй. Орскиҙа милли эштәр буйынса йәш, белемле комиссар Абдулла Дәүләтшин менән аралаша, урындағы интеллигенция менән осраша. 1921 йылдың көҙөндә Ырымбурға барып, ваба сиренән үлгән оло ҡыҙы Өммөгөлсөмдө ерләп ҡайтҡас, Закир Рәмиев ҡаты сирләп китә һәм бер аҙнанан вафат була. Был 1921 йылдың 9 октябрендә була. Хәҙерге Башҡортостан территорияһында үҙ аҡсаһына тиҫтәләгән мәсет, мәктәп һәм дауаханалар төҙөгән, татар һәм башҡорт халҡының мәҙәниәтен, мәғарифын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән патриоттың йөрәге тибеүҙән туҡтай. Уны Татарстанда ғына түгел, Башҡортостанда ла хөрмәтләп иҫкә алалар.
Әмиров Рәиф Ҡәҙим улы
Әмиров Рәиф Ҡәҙим улы (3 ноябрь 1941 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, тәнҡитсе, яҙыусы, юғары мәктәп уҡытусыһы. 1971 йылдан — КПСС, 1981 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1986), профессор (1987), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2001), Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Татарстан Республикаһының Ҡол Ғәли исемендәге халыҡ‑ара (1998), «Мәғрифәт» Бөтә Рәсәй мәғариф фондының Башҡортостан республика бүлексәһе, Мишкә һәм Ҡалтасы райондары хакимиәттәре булдырған Яныш Ялкайн исемендәге (2012) премия лауреаты.
Биографияһы
Рәиф Ҡәҙим улы Әмиров 1941 йылдың 3 ноябрендә Башҡорт АССР-ы (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы Балтас районы Нажар ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан һәр төрлө эшкә күнегеп үҫә, уҡыуға һәләтле һәм әүәҫ була, йәйге ял ваҡыттарында ғына түгел, йылдың башҡа осорҙарында ла тыуған колхозының төрлө эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Үҙ ауылында башланғыс, күршеләге Еләҙекүлдә ете йыллыҡ, Үрге Ҡарышта урта мәктәпте тамамлай. 1958 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтының филология факультетына уҡырға инә.
Тәүге көндәрҙән үк бар фәндәрҙән дә алдынғы була, күп уҡый, йәмәғәт әштәренән дә ситләшмәй. Үҙен тырыш итеп күрһәткән, ҡушылғанға яуаплы ҡараған һәм белем кимәле менән күптәрҙән алдым булған Рәиф Әмиров һуңғы курста филология факультетының әҙәбиәт кафедраһы ассистенты вазифаһында үҙе студенттар уҡытыуға йәлеп ителә.
1963 йылда институтты тамамлап, юғары белем тураһында диплом алған йәш белгес йүнәтмә менән БАССР-ҙың Бөрө районы Иҫке Баҙан мәктәбендә үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, уҡытыусы бурыстарына өҫтәп, директор урынбаҫары вазифаһын да башҡара, алдағы уҡыу йылында Нуриман районы Байгилде мәктәбендә эшләй.
Институтта уҡыу дәүерендә үҙен тик яҡшы яҡтан ғына күрһәткән Рәиф Әмировҡа 1965 йылда аспирантураға инергә тәҡдим итәләр. 1968 йылда ул Н. К. Крупская исемендәге Мәскәү өлкә педагогия институтының совет әҙәбиәте кафедраһы аспиранты була һәм, уҡыуын уңышлы тамамлап, башҡорт әҙәбиәте буйынса 1917—1971 йылдарҙа башҡорт совет очеркының үҫеш темаһына арналған кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Артабан 1968—1974 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡыта, был дәүерҙә әҙәбиәт кафедраһында доцент вазифаһына һайлана. 1974 йылда Өфөгә күсеп, Башҡорт дәүләт педагогия институтында (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) педагогик һәм фәнни эшмәкәрлеген дауам итә. 1986 йылда башҡорт әҙәбиәтендә әҙәби-публицистик жанрҙарҙың тарихи үҫеше темаһына «филология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертацияны уңышлы яҡлай, 1987 йылдан — әҙәбиәт кафедраһы профессоры. Төп эше менән бер рәттән 1984—2010 йылдарҙа ошо кафедра мөдире, күп йылдар филология факультеты деканы вазифаларын башҡара. Республикабыҙҙың ике педагогия институтында фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн Рәиф Ҡәҙим улына хаҡлы рәүештә «Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелгән.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1981 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителгән Рәиф Әмиров был ижади ойошманың эшендә әүҙем ҡатнаша: ул күп йылдар очерк һәм публицистика секцияһын етәкләне. Ул шулай педагог һәм институт ғалиме булараҡ «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының редколлегия ағзаһы. Быларҙан тыш, Бөтә союз «Белем» йәмғиәтенең Башҡортостан ойошмаһында мәҙәниәт секцияһы рәйесе, республиканың Тәбиғәтте һаҡлау буйынса йәмәғәт советы ағзаһы булды.
Фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге
Рәиф Әмиров үҙенең фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге менән Башҡортостандан ситтә лә киң танылыу алды. Ғилми өлкәгә килгәндә, ул бигерәк тә әҙәби тәнҡит йүнәлешенгдә әүҙем эшләй. Уның тәүге тәнҡит мәҡәләре, теге йәки был әҫәрҙәргә рецензиялары республика гәзиттәрендә, «Ағиҙел» журналы биттәрендә ХХ быуаттың алтмышынсы йылдары урталарында күренә башлай. Үҙенең кандидатлыҡ диссертацияһы темаһына ярашлы башта ул әҙәби очерк һәм публицистика мәсьәләләренә ныҡлы иғтибар бирә. 1977 йылда донъя күргән «Тормош алҡынында» исемле әҙәби тәнҡит мәҡәләләре йыйынтығы бының асыҡ миҫалы.
Ә инде 1982 йылда рус телендә нәшер ителгән ярайһы уҡ күләмле «Иртәгәгә атлау өсөн» («Чтобы шагнуть в завтра») китабы әҙәби тәнҡитсенең ижад офоҡтарының һиҙелерлек киңәйеүен күрһәтте, ғалимдең әҙәбиәт тарихы һәм теорияһының көнүҙәк мәсьәләренә битараф булмауын дәлилләне. Башҡорт әҙәбиәтендәге әҙәби-публицистик жанрҙар үҫешен тарихи күҙлектән тикшеренеүҙәре нигеҙендә Рәиф Ҡәҙим улы 1986 йылда «филология фәндәре докторы» дәрәжәһенә диссертация яҡланы. Артабанғы өс тиҫтәгә яҡын арауыҡта тәнҡитсе ижадының проблематикаһы күҙгә күренеп киңәйҙе, ул Рәсәйҙең милли әҙәбиәттәренең жанр һәм стиль үҙенсәлектәрен фәнни күҙлектән өйрәнеүгә лә күп көс һалды. Уның тәнҡит мәҡәләләре төрлө фәнни йыйынтыҡтарҙа, үҙәк матбуғатта даими донъя күреп килә. Башҡортостан әҙәби тәнҡитселәре араһында ул иң әүҙемдәр рәтендә.
XXI быуат башында Рәиф Әмиров үҙен тәржәмә һәм драматургия өлкәләрендә лә һынап ҡараны. Нәтижәлә 2011 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты нәшриәтендә «Был бары уйын ғына» тигән исем аҫтында әҙиптең пьесалары һәм ғәрәп теленән тәржемәләре донъя күрҙе.
Мавритан архитектураһы
Мавритан архитектураһы — архитектура стиле, бербер, Төньяҡ Африка һәм Әл-Әндәлүстә испан стиле йоғонтоһонда формалашҡан.
Тарихы
VIII быуат башында ғәрәптәр Испанияла хәлифәлек ойоштора, ул XIII быуатта ваҡ Гранада әмирлеге нә тиклем ҡыҫҡара һәм 1492 йылда ҡолатыла. Христиан Көнбайышы менән туранан-тура күршелек, маврҙар һәм христиандар, Пиреней ярымутрауының физик үҙенсәлектәре, уның тупрағының уңдырышлылығы, климаттың уңдырышлылығы һәм башҡа шарттар испан маврҙарына башҡа илдәрҙәге ҡәбиләтәштәре тормошонан ныҡ айырылып торған тормош алып барырға мөмкинлек бирә, уларҙың характерын ҡырыҫ һәм һуғышсанлыҡтан йомшаҡ, мәҙәни, рыцарь характерына үҙгәртә һәм уларҙың сәнғәтенең юғары үҫешенә булышлыҡ итә.
Осорҙары
Мавритан архитектураһында өс осорҙо айырырға була: беренсеһенең өлгөһө булып Кордовалағы ҙур мәсет (хәҙер католик соборы); икенсе йәки күсеш осоро өлгөләре булып Гиральда башняһы һәм Севилья Алькасары һарайы тора, ә өсөнсө осор мавритан стиленең юғары камиллыҡ осорон Гранада һарайҙары Әл-Хәмрә һәм Хенералифе (Йәннәт-үл-Ғарифи جنة العريف ) күҙ алдына килтерә. Мавритан стиле һуңынан Европа синагогалары архитектураһына йоғонто яһай.
Ирик
Ирик — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының һул ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тюмель-Кикя (Кыпа-Печаль-Кы ҡушылдығы)
Тюмель-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Печаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
София Һелин
София Маргарета Ётшеньельм Һелин (Sofia Margareta Götschenhjelm Helin, 25 апрель 1972 йыл, Швецияның Эребру лены) — швед театр һәм кино актёры.
Тюмель-Кикя (Кыпа-Печаль-Кы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
София Һелин
Биографияһы
Софияның атаһы һатыусы, ә әсәһе — шәфҡәт туташы булған. София Һелинға тыуғанынан 10 көн генә булғанда, уның алты йәшлек бер туған ағаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була; был ваҡиғанан һуң дүрт йыл үтеүгә уның ата-әсәһе айырылышҡан. София Лунд университетында фәлсәфи белем ала. 1994—1996 йылдарҙа София Һелин Калле Флюгаре ҡалаһының театр мәктәбендә уҡый. 2001 йылда ул Стокгольм театр институтын тамамлай. 2012 йылда София Һелин сериалында уйнаған төп роле арҡаһында донъяның күп илдәрендә популярлыҡ яулай. Ул шулай уҡ «Арн: Рыцарь-тамплиер» һәм фильмдары буйынса билдәле. Софияның битендә һәм ҡулдарында 24 йыл элек велосипедтан йығылып имгәнеү һөҙөмтәһендә алынған беленеп тора.
Ғаиләһе
Бөгөнгө көндә София Һелин Линчёпингта йәшәй. Уның ире Даниель Ётшеньельм һәм уларҙың ике балаһы — улы Оссиан һәм ҡыҙы Ника бар.
Сельзя (Вашка ҡушылдығы)
Сельзя  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Яңауыл (Күгәрсен районы)
Яңауыл (Янаул) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 241 кеше. Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238830011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
М. Ғафури урамы (М.Гафури (улица))
Легендаһы
Ауылыбыҙҙың халыҡ телендәге атамаһы Эткөсөк. Ул боронғо ауыл иҫәпләнә. Яландары бик иркен булған. Тик Шотт баяры килгәс, бик күп ерҙәрҙе алдап тигәндәй һатып алған. Ә ауылымдың легендаларының береһе былай. Башҡорт балалары, ғаиләһе менән ошо матур урынға күсеп ултырған. Уның артынан башҡалар ҙа килгән. Ауыл Яңы ауыл тип аталған. Ә халыҡ теоендә инде, Эткөсөк тигән исемде күрше ауыл халҡы биргән, тиҙәр. Бер бабайҙың бурҙай эттәре булған. Ул йыл һайын күп итеп көсөкләп торған. Бабай көсөктәрҙе тирә-яҡ ауылдарға таратҡан. Шуға ла ауыл халыҡ телендә эт көсөк тип атала, тиҙәр. Легенданы яҙып алды РПЛИ-ның 8 класс уҡыусыһы Яҡупов Шамил.
Почтамт күпере
Почтамт күпере (Сылбырлы бәләкәй, Прачечный) — йәйәүлеләр өсөн аҫылмалы күпер, Мойка йылғаһы аша — Санкт-Петербургтың Адмиралтейство районындағы Ҡазан һәм 2-се Адмиралтейство утрауҙарын тоташтырыусы күпер. Петербургта иң беренсе төҙөлгән сылбырлы күперҙәрҙең береһе, унда сылбырҙарҙың берҙән-бер оригиналь конструктив схемаһы һаҡланып ҡалған (Банк һәм Арыҫлан күпере сылбырҙары декоратив функцияны ғына башҡарған, ә ғәмәлдә таяулы күперҙәр булып тора). 2001 йылда күпер Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелә һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.
1790 йылда төҙөлгән ағас күперҙе 1823—1824 йылдарҙа яңы күпер менән алмаштырып төҙөгәндәр. Күпер аҫтына 1905 йылда өҫтәмә таяуҙар терәткәндәр, шунан һуң ул таяулы күпергә әйләнгән. 1981—1983 йылдарҙа күперҙе реконструкциялағандар, шунан һуң күпер тарихи күренешендә тергеҙелгән. 2003 йылда күпергә капиталь ремонт үткәрелгән.
Урынлашыуы
Ағымдан өҫтәрәк Фонарлы күпер, ә аҫта — Үбешеүҙәр күпере тора.
Исеме
Баш Почтамт бинаһының ҡаршыһында торғанға һәм уның янында Почтамт урамы һәм Почтамт тыҡрығы торғанға күрә күперҙе Почтамт күпере тип атағандар. Баштараҡ күпер рәсми документтарҙа Кесе Мойка сылбырлы күпере тип аталған булған. XIX быуат уртаһында хәҙерге исеме менән нығынған, уға тиклем Сылбырлы йәйәүлеләр күпере, Прачешный (Прачечный тыҡырығы атамаһы буйынса) күпере тип атап йөрөткәндәр.
Тарих
1823 йылдың көҙөндә инженер В. Треттер А. В. Христианович ҡатнашлығында аҫылмалы сылбырлы күпер проектын әҙерләй һәм ул раҫлана. 1823 йылдың 10 сентябрендә күперҙе төҙөй башлайҙар һәм ун бер ай дауамында В. Треттер етәкселегендә төҙөп бөтөрәләр. Күпер төҙөү бер үк ваҡытта Фонтанка йылғаһы аша ат йөрөмәле Пантелеймон сылбырлы күперен дә төҙөү менән бергә алып барылған. Күперҙең бөтә суйын һәм башҡа металл өлөштәрен К. Н. Берд заводында эшләгәндәр, ошо уҡ заводта эшселәр көсө менән күпер элементтарын йыйып етештергәндәр.
1824 йылдың 4 авгусында урындағы халыҡ күперҙең рәсми асылғанын көтмәй генә күпер аша йөрөй башлаған. Күперҙең ҡайһы бер деталдәре, шул иҫәптән рәшәткәле тотҡалҡалары ҡуйылмаған булған, күпер сафҡа ингәндән һуң да төҙөлөүен дауам иткән.
Башта күперҙең аралары ағастан була. Ҡара төҫкә буялған суйын һәм тимер өлөштәре алтын ялатылған деталдәргә контрастланып торған.
1824 йылда ташҡын ваҡытында күпер етди зыянлана.
Тәүге йылда күпер, проект буйынса кәрәкле урынына еткереп эшләнмәгәнлектән, йылға яғына аушая башлай, түшәлмәһе ҡыйшая. 1827 йылдың 14 декабрендә обелиск янындағы күпергә анализ яһап, дефекттарын табалар, әммә шул ваҡыттан алып күперҙең деформацияһы дауам итә. Күпер таяу-терәктәре араһы ҙур булғанлыҡтан (34 м), 4 пилон-обелискыларҙың 3-һе ҡырыная, шунлыҡтан кешеләр күперҙән үткәндә күпер ныҡ сайҡалып тора. Бынан ҡотолоу өсөн һәм йәйәүлеләр хәрәкәтен көйләү өсөн күпер баштарына турникет ҡуйғандар — крестообразное изображение вертушка йәйәүлеләр хәрәкәтен көйләү өсөн.
1882 йылда күперҙең ағас өлөштәре металл менән алмаштырыла, ә 1884 йылда сылбырҙары төҙәтелә. Күперҙең таяуҙарына ауырлыҡты кәметеү өсөн тимер рәшәткәләрҙе еңелдән, ябай һүрәтленән ҡуйғандар.
1905 йылда, ҡоролмала деформацияларҙың көсәйеүе менән бәйле, шулай уҡ Мысыр күперенең емерелеүе арҡаһында, Почтамт күперен, аҫтына ике өҫтәмә терәк ҡуйып, нығыталар. Төҙөлөш эштәре башҡарылыуын техник яҡтан архитектор В. К. Бальди күҙәтә. Ошо реконструкция үткәрелгәндән һуң, суйын обелискылар бары тик декоратив биҙәүестәр итеп кенә ҡалдырылған һәм күперҙе тотоп тороу фукцияһынан азат ителгән.
2002 йылда ҡыш һыуыҡ булыу сәбәпле йәки күперҙән автомобилдәр йөрөү арҡаһында, белгестәр фекеренсә, сылбыр сынйырҙары тарҡалған. Күперҙе ваҡытлыса һаҡлау өсөн уның аҫтына ике металл терәк яһағандар.
2003 йылда күпергә капиталь ремонт үткәрелгән. Күперҙең проектын ЯАО «Стройпроект» институты (инженеры Ю, Б, Девичинский) башҡарған. Ремонт барышында уның бөтә деталдәре лә һүтеп алына һәм «Мостспецмонтаж» подрядсы базаһына килтерелә. Йөкләнештең тотороҡлоғон тәьмин итеү һәм күперҙең иҫкереүен булдырмаҫ өсөн « Адмиралтейство верфында» диаметрҙары 1,5 тапҡырға ҙурыраҡ итеп эшләнгән оригиналь яңы сылбырҙарҙы сүкеп эшләйҙәр. Эш барышында күперҙең сылбырҙары һәм уларҙы күтәреп торған конструкциялары тулыһынса алмаштырыла, ҡоймаһының художестволы деталдәре тергеҙелә. 2003 йылдың 29 декабрендә дәүләт комиссияһы күперҙе ремонттан һуң ҡабул итә.
Нерута (мороно Болванская)
Нерута (Нерута-Ю, Нерут) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Болванская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сепиети ҡорамы
Сепиети ҡорамы- Грузияла Аабаша муниципалитетының Сепиети ауылындағы базилика. Бина кирбес һәм таштарҙан төҙөлгән. Ғибәҙәтхана урта быуаттарҙа төҙөлгән тигән фараз бар, әммә күп тапҡыр үҙгәртеп ҡороуҙар һөҙөмтәһендә баштағы ҡиәфәтенең юғалыуына килтергән. Көньяҡ яғында тәҙрәләре бар. Сиркәү һуңғы урта быуатта биҙәлә. Дини сводкаларҙа портреттары менән урындағы феодалдарҙың тарихи шәхестәре асыҡлана (Абрам Иле, рәссам Зосим Коплатадзе һ.б.). Уларҙың исемдәре сиркәү диуарҙарындағы яҙыуҙарҙа телгә алына. Бында боронғо биналар территорияһында  тәреләр һәм Светсилав тарафынан биҙәлгән ҡояш һүрәттәре табылған  (Мартвили тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана). Сиүепиети ҡорамы Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.
Әҙәбиәт
ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, გვ. 304, თბ., 1985 წელი.
Ибн Баттута
Ибн Батту́та (أبو عبد الله محمد ابن بطوطة, тулы исеме Ибн Баттута Әбү Абдаллаһ Мөхәммәд ибн Абдаллаһ әл-Лавати әт-Танджи; 25 февраль 1304 йыл, Тәнжәр, Марокко — 1377 йыл, Фәс) — данлыҡлы ғәрәп сәйәхәтсеһе һәм илгиҙәр сауҙагәре. Ислам донъяһының барлыҡ илдәрен — Болғарҙан Момбасаға, Тимбуктунан Ҡытайға тиклем тотош урап сыҡҡан. Мальдив утрауҙарында туғыҙ ай булғанда шундағы солтан ҡыҙына өйләнгән. «Подарок созерцающим о диковинках городов и чудесах странствий» тигән китап авторы.
Бала һәм үҫмер сағы
Уның тулы исеме: Әбү Абдаллаһ Мөхәммәд ибн Абдаллаһ ибн Мөхәммәд ибн Ибраһим ибн Йософ әл-Лавати әт-Танджи ибн Баттута ибн Хәмит әл Ғази ибн әл Курайш әл Али (أَبُو عَبْدُ ٱللّٰهِ مُحَمَّدٌ اِبْنُ عَبْدِ ٱللّٰهِ بْنُ مُحَمَّدٍ اِبْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنُ يُوسُفَ ٱللَّوَاتِي ٱلطَّنْجِي بْنُ بَطُّوطَةُ بْنُ حَمِيدٍ اَلْغَازِي بْنُ ٱلقُرَيْشٍ اَلْعَلِي‎‎). Буласаҡ бөйөк сәйәхәтсе 1304 йылдың 25 февралендә Танжерҙа (Марокко) хөрмәтле шәйех Абдаллаһ әл-лавати ғаиләһендә тыуған. Ата бабалары сығышы менән лават бәрбәр ҡәбиләһенән. Бала саҡ йылдары тураһында мәғлүмәттәр әҙ. Мәҙрәсәлә белем ала. Ибн Баттутаның атаһы — Танжер ҡазыйы, улын үҙенең вариҫы итеп күрә.
Мәккәгә хаж ҡылыуҙары
1325 йылдың 14 июнендә Ибн Баттута Тәнжәрҙән Мәккәгә хажға юллана.
Сахара сүленән үткәндә сәйхәтен артабан дауам итеү теләге уяна. Ул Мәккәгә ҡоро ер буйлап, Төньяҡ Африка яр буйынан бара. Уның юлы Тунис буйлап үтә, унда ул ике айға туҡтай. Хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өсөн Ибн Баттута каруандарға ҡушылырға тырышҡан, был урындағы бәҙәүиҙәр ҡәбиләләре һөжүмдәренән ҡурсалай. Сфакс ҡалаһында ул үҙен!н к!л!ш таба, ул беренсе була, әммә уның сәйәхәттәрендә һуңғыһы түгел.
1326 йылдың яҙында 3500 километрҙан күберәк юл үткәндән һуң, Ибн Баттута Александрия ҡалаһына килеп еткән. Бер нисә аҙна дауамында Мысырҙың иҫтәлекле урындарын өйрәнә, артабан ҡитғаның төпкөл өлөшөнә, Мәмлүк солтанлығының баш ҡалаһы Ҡаһирәгә йүнәлә, был дәүерҙә ул иң эре ҡалаларҙың береһе була. Ҡаһирәлә бер айға яҡын булып, ул Мәккә яғына өс юлдың иң әҙ файҙаланылғаны буйлап барырға ҡарар итә. Ибн Баттута Мысыр аша үтеп, Джиддәгә барырға йыйынғанда ырыу-ара һуғыштарға юлығып, Ҡәһирәгә кире ҡайта. Артабан Иерусалим, Дамаск, Мәккә, Басра, Бағдад ҡалаларында була. Бағдадта илхан Әбү Сәйет Баһадур хан тарафынан ҡабул ителә. Артабан Тебризда була. Бынан һуң Мәккәгә ҡайта һәм факиһ була. Әммә бының менән уның сәйәхәттәре туҡталмай.
Артабан ул урта быуаттарҙа йәшәгән европаларға билдәле булмаған Африкала, Урта һәм Алыҫ Шәреҡтә булып ҡайта.
Йәмән һәм Көнсығыш Африкаға
1330 йылда Ибн Баттута Ҡыҙыл диңгеҙ буйлап Аденға килә (Йәмән). Был ваҡытта Йәмәнде эске низағтар солғап алған була, һәм тик ике ҡала — Сана (хәҙер Йәмәндең баш ҡалаһы) һәм бәләкәй порт Забид ҡына элекке бөйөклөгөн һаҡлап ала алған. Бында ул Заилға (Сомали) юл тотҡан карапты яллай. Бынан һуң Гвардафуй моронона йүнәлә, артабан Сомали ярҙары буйлап, һәр бер урында бер аҙнаға туҡтап, көньяҡҡа юл тота. Һуңыраҡ Могадишоҡа килә.
1331 йылда Могадишоға килгәндә, был ҡала эре сауҙа үҙәге булған. Ибн Баттута Могадишо ҡалаһын бихисап бай сауҙагәрҙәре, күп илдәргә, шул иҫәптән Мысырға оҙатылған юғары сифатлы туҡмылары менән дан тотҡан, «бик ҙур ҡала» тип тасуирлаған. Өҫтәп итеп, ул ҡаланың Сомали солтаны идара итеүен яҙған, солтан сомали диалектында һәм ғәрәп телендә бер тигеҙ һөйләшкән, сығышы менән төньяҡ Сомалинан. Солтан янында бер нисә вәзирҙәр, юристар, ғәскәр башлыҡтары, төрлө ялсылар булған.
Ибн Баттута көньяҡҡа, Суахили яр буйына карапта сәйәсәхәтен дауам иткән. Утрау ҡалаһы Момбасала туҡтай. Был ваҡытта ул бәләкәй генә ҡала була. Һуңынан, яр буйлап, Ибн Баттута утрау ҡалаһы Килваға (хәҙерге Танзанияның биләмәһе) барып етә, ул был осорға ҡарай алтын менән сауҙа итеү буйынса мөһим үҙәккә әүерелә. Ул уны «донъялағы иң матур һәм яҡшы ҡоролған ҡала» булараҡ тасуирлаған. 1330 йылда Ибн Баттута үҙенең Килваға барыуы тураһында яҙып ҡалдыра һәм урындағы хакимдың, солтан Әл-Хәсән ибн Сөләймәндең диндарлығы һәм баҫалҡылығы тураһында һоҡланып телгә алған. Был ваҡыт менән Хөсни Кубва һарайының нигеҙләнеү Килваның Бөйөк мәсетенең төҙөлөшөнөң мөһим өлөшө тамамланыуының датаһы билдәләнә. Шулай уҡ ул яҙыуынса, солтандың власы төньяҡта Малиндинан көньяҡта Иньямбанеға ҡәҙәр таралған, сәйәхәтсе айырыуса ҡаланың ҡоролошо менән һоҡланған, унда ул уның уңышын күргән. Артабан Африканың көнсығыш ярҙарында урынлашҡан Момбаса ҡалаһында була, бында халыҡ суахили телендә һөйләшкән. Африкала ҡара тәнле кешеләрҙе күреп, шаҡ ҡата. Мәккәгә кире ҡайтыр өсөн Фарсы ҡултығы һәм Ғәрәбстан ярымутрауын урап сығырға тура килә.
Алтын Урҙаға һәм Константинополгә
Ул яңынан-яңы сәйәхәттәргә ашҡынып тора. Ибн Баттута грек карабында Кафа (хәҙер Феодосия) аша Солхат, Азов, шунан Кавказға юл тота. 1334 йылдың 6 майында сәйәхәтсе Алтын Урҙа ханы Үзбәк хандың һарайына барып эләгә. Хан уны бик ҙурлап ҡабул итә. Яҡынса Биштау (Пятигорск) тирәһендә була был.
Болғарға барыуы тарихсылар араһында бәхәстәр уята. Сәйәхәтсенең һүҙҙәенсә ул 20 көн эсендә Болғарға иклеп етә. Ҡайһы бер ғалимдар (И. Хрбек, С. Яничек) буйынса, Ибн Баттута Волга буйы Болғарында булмай, сөнки бындай ҡыҫҡа ваҡыт эсендә унда барып етеүе мөмкин түгел. Сәйәхәтте һүрәтләү башҡа авторҙарҙан (Ибн Джубейр, Әбү-л-Фида) йә Ибн Баттута, йә уның әҙәби секретары Ибн Джузай тарафынан алынған.
Урта Азиянан Һиндостанға барып етә, унда 8 йыл йәшәй, ҡазый, факиһ булып эшләй. Күп мажаралар кисереп, Баттута йәнәһе Кантон портына етә, шунан Малайзия, Бенгал, һиндостан аша Мароккоға барып сыға (1349). Ҡытайҙа булыуы шикле, сөнки яҙмаларҙа хата күп. 1350—1351 йылдарҙа Ибн Баттута дипломатик миссия менән Гранадаға ебәрелә.
1352 Ибн Баттута Африкаға сәйәхәткә сыға. Ҙур ауырлыҡтар менән ул Сахараны үтеп, Мали империяһына етә, Нигер йылғаһына барып сыға.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
1355 йылда сәйәхәтенең яҙмалары тамамаланғандан һуң Ибн Баттутаның һуңғы йылдары тураһында аҙ билдәле. Ул Мароккола ҡаҙый вазифаһына тәғәйенләнә һәм 1368 йәки 1369 йылда вафат була.
Тарихи әһәмиәте
Ибн Баттута барлығы 120 700 км юл үткән, быны хатта бөгөнгө транспорт мөмкинлектәре менән дә башҡарыу бик ауыр. Ҡайҙа булғанын Ибн Баттута бик тулы яҙып ҡалдырған. Тәүге тапҡыр 1818 йылда Европала латин теленә тәржемә ителгән — «De Mohammede Ebn-Batuto Arabe Tingitano ejusque itineribus», шунан 1829 йылда инглиз теленә — «The Travels of Ibn Batuta, translated from the abridged Arabic MS. Copies by Lec».
Ибн Баттута 29 йыл дауамындағы сәйәхәт йылдарын яҙып барыуы тураһында телгә алыуҙар юҡ. Тәьҫораттары менән уртаҡлашҡанда ул үҙенең хәтеренә һәм быға тиклем сыҡҡан ҡулъяҙамаларға нигеҙләнергә тейеш була. Ибн Баттутаның ҡайһы бер яҙыуҙары башҡаларҙан күсерелгән. Көнбайыш шәрҡиәтселәре фекеренсә, Ибн Баттута бөтә тасирланған илдәрҙә булыуын шик аҫтына ҡуя һәм ҡайһы бер тасуирламаларҙың башҡа кешеләрҙән һөйләүе буйынса яҙылған тип иҫәпләй. Миҫал өсөн, Ибн Баттутаның Ҡытайға барыуы әлегә сиселмәгән мәсьәлә булып тора. Шуға ҡарамаҫтан, Ибн Баттутаның яҙамалары 14 быуат цивизацияһының ҙур өлөшө тураһында яҡшы күренеш бирә.
Ибн Баттута яңыраҡ Ислам динен ҡабул иткән халыҡтарҙың йолаларына, уларҙың үҙе тәрбиәләнгән нормаларҙан айырылыуына ваҡыты менән шаҡ ҡата. Мәҫәлән, ул төрки һәм монгол халыҡтары ҡатындарының үҙҙәренең ирҙәре менән ирекле темәр менән һөйләшеүҙәренә ғәжәпәнә.
Рәсәй тарихы өсөн Алтын Урҙаның Үзбәк хан осоро ҡыҙыҡһыныу уята. 1874 йылда Петербургта ғәрәп текслы һәм француз теленә тәржемә менән сыға — (Voyages d’Ibn Batoutah. Texte arabe, accompagné d’une tradition par C. Defrémery et B.R. Sanuinetti).
Сәйәхәт маршруттары
Үҙ ғүмерендә Ибн Баттута 73 000 милдән (117 500 км) ашыу юл үтә һәм хәҙерге заман эквивалентына тура килгән 44 илдә була.
Хәтер
1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Ибн Баттуттың исеме менән Айҙың күренеп торған яғындағы кратерҙы атай.
Дубайҙа Ибн Баттута хөрмәтенә аталған сауҙа үҙәге бар.
Одинцов Виктор Петрович
Одинцов Виктор Петрович (11 октябрь 1876 йыл— 21 ноябрь 1938 йыл) — ғалим-офтальмолог, медицина фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Башҡортостан трахома фәнни-тикшеренеү институтының (хәҙер — Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты) тәүге директоры.
Биографияһы
Виктор Петрович Одинцов 1876 йылдың 11 (23) октябрендә Өфөнөң беренсе гильдия сауҙагәре П. А. Одинцовтың ғаиләһендә тыуған.
Өфө ирҙәр гимназияһын тамамлағандан һуң 1895 йылда Мәскәү университетына уҡырға инә. Студенттар хәрәкәтендә ҡатнашҡан өсөн 1897 йылда уҡыуҙан ҡыуыла һәм Өфөгә һөргөнгә ебәрелә. 1900 йылда уға Харьков йәки Киев университетына уҡырға инергә мөмкинлек бирелә. Әммә атаһының тырышлығы менән сит илгә сығыуға рөхсәт алырға ирешәләр һәм В. П. Одинцов 1901 йылда Мюнхен университеты студенты булып китә. 1904 йылда уның юғары медицина факультетын тамамлай, дөйөм медицина докторы дәрәжәһе ала. Патология институты (Pathologische Institut) базаһында «Васкуляризация сердечного клапана в детском возрасте» («Die Vascularisation der Herzlappen im Kindesalter») темаһына диссертация яҙа.
1904—1906 йылдарҙа ул Өфө өйәҙенең Шишмә ауылында,һуңынан Минзәлә өйәҙенең Афанасьево ауылында земство табибы булып эшләй.
1907 йылдың 12 апрелендә В. П. Одинцов Мәскәү университетының күҙ ауырыуҙары клиникаһы янында штаттан тыш ординатор вазифаһында раҫлана, 1910 йылдың 1 апрелендә Мәскәү күҙ дауаханаһында күҙ ауырыуҙары буйынса консультант була, 1911 йылдың 1 ғинуарында Мәскәү университеты күҙ ауырыуҙары клиникаһының штаттағы ассистенты вазифаһына күсерелә.
В. П. Одинцов 1916 йылда Мәскәү университетының күҙ клиникаһы базаһында «К вопросу о новейших теориях симпатического воспаления глаз» (1917) докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1917 йылдың 25 октябренән — Мәскәү университетының күҙ ауырыуҙары кафедраһы приват-доценты. 1918 йылда Мәскәү университетының күҙ клиникаһы директоры һәм профессоры итеп һайлана, 20 йыл дауамында уның менән идаралыҡ итә. 1938 йылда уның вафатынан һуң клиникаға В. П. Одинцов исеме бирелә.
1938 йылдың 21 ноябрендә вафат була.
Төп эштәре күҙҙең патологик анатомияһы, күҙ ауырыуҙары клиникаһы һәм дауалау буйынса.
Күҙ ауырыуҙары буйынса уҡыу етәкселеге авторы (5-се баҫма, 1946). Офтольмологтарҙың ҙур мәктәбен булдыра. 1925 йылдың майында беренсе һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары Г. Ғ. Ҡыуатов В. П. Одинцовты Өфөгә күҙ дауаханаһы етәксеһе, ә һуңынан 1926 йылда асылған Трахоматоз фәнни-тикшеренеү институты директоры сифатында саҡыра; 1928 йылдан ул фәнни-тикшеренеү институты консультанты була, Мәскәүҙә булған килеш, бер нисә тапҡыр Мәскәү белгестәрен күҙ ауырыуҙары отряды составында Башҡортостанға ебәрә.
Хәтер
2016 йылда Виктор Одинцов исемендәге миҙал булдырыла, ул Рәсәйҙә берҙән-бер булып тора һәм офтальмологияла әһәмиәтле юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелә. Беренсе булып миҙалды доктор Г. Воллензак яулай.
Науендорф (Тюрингия)
Науендорф (Тюрингия) (Nauendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 279 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99448 һәм автомобиль коды — AP.
Сәйфуллин Таһир Сергей улы
Сәйфуллин Таһир Сергеевич (6 май 1932 йыл — 25 июль 2007 йыл) — хор дирижёры, педагог. Башҡортостандың халыҡ артисы (1995), РСФСР-ҙың (1978) һәм БАССР-ҙың (1973) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1967).
Биографияһы
Таһир Сергеевич Сәйфуллин 1932 йылдың 6 майында Волгоград өлкәһенең Фролов ауылында тыуған, әммә ғүмеренең байтаҡ өлөшөн Башҡортостанда үткәрә. 1962 йылда, әле студент сағында уҡ, Һарытау ҡалаһының Профсоюздар мәҙәниәт йортонда академик хор капеллаһы етәксеһе булып эшләй. 1969 йылда хор капеллаһы ойоштороу маҡсатында Өфөгә саҡырыла.
Башҡорт хор капеллаһының тәүге концерты 1970 йылдың 12 апрелендә үтә. Таһир Сәйфуллин күп кенә сит ил һәм рус музыкаһы корифейҙары әҫәрҙәрен репертуарға индереү менән бергә татар һәм башҡорт халыҡ музыкаһы өлгөләренә, композиторҙар әҫәрҙәренә лә ҙур иғтибар һәм урын бирә.
Дирижёр эше менән бергә Таһир Сәйфуллин 1982 йылдан 1986 йылға тиклем Өфө дәүләт сәнғәт институтында дирижёрлыҡ кафедраһы доценты була, артабан Өфө сәнғәт училищеһында хормейстерҙар әҙерләү менән шөғөлләнә.
Таһир Сәйфуллин 2007 йылдың 25 июлендә Өфөлә вафат була.
Котун-Тур
Котун-Тур — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кузьминиха
Кузьминиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талица йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алфёров Николай Семенович
Алфёров Николай Семенович (13 сентябрь 1917 йыл — 6 ноябрь 1982 йыл) — СССР һәм Рәсәй иҡтисадсыһы һәм партия лидеры. СССР халыҡ архитекторы (1978), 1943 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы.
Биографиясы
Николай Семенович Алфёров 1917 йылдың 13 сентябрендә Херсон өлкәһе, Компанеевва ауылында тыуған (хәҙерге Украинаның Кировоград өлкәһе ).
1932 йылда урта мәктәптең 7 синыфын тамамлай, һуңынан Донецк өлкәһендәге Амвросиевка цемент заводында әйләндергес булып эшләй, шул уҡ ваҡытта урта белем ала. 1935-1949 ул йылдарҙа Харьков ҡала төҙөлөш инженерҙары институтының архитектура факультетында уҡый. 1940 йылдың декабренән 1946 йылдың сентябренә тиклем ул Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың июленән һуғыш аҙағына тиклем ҡатнаша.
1946 йылда ул Уралға килә һәм 1963 йылға тиклем UPIда ярҙамсы, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор һәм архитектура кафедраһы мөдире булып эшләй. 1948-1951 йылдарҙа ул Мәскәү институтының архитектура аспирантураһында уҡый. 1952-1953 йылдарҙа ул Свердловск ҡалаһы проектында көндөҙгө архитекторҙар төркөмө башлығы булып эшләй. 1952 йылда ул кандидатлыҡ диссертацияһын, 1962 йылда - докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1967 йылдан - Мәскәү институтының Урал филиалы директоры. 1972 йылдан Алферов Свердловск архитектура институты эшен етәкләй.
Рәсми хеҙмәте менән бер рәттән, ул бер нисә тапҡыр ҡала Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың Киров районы ағзаһы итеп һайлана. Тарихи һәм мәҙәни һәйкәлдәрҙе һаҡлау буйынса Бөтә Союз йәмғиәтенең Свердловск филиалының беренсе рәйесе була. Ул СССР СА Советы Секретариаты ағзаһы, РСФСР Архитекторҙар союзының Свердловск ойошмаһы Советы ағзаһы. IV, V, VI Бөтә Союз Архитекторҙар Конгрессына делегат итеп һайлана.
Н.С.Алферов СССР Дәүләт Төҙөлөш Комитеты ҡарамағындағы сәнәғәт архитектураһы буйынса ведомство-ара комиссия ағзаһы, СССР Юғары Мәғариф Министрлығының Фәнни-методик Советы ағзаһы, Мәскәү архитектура институты ҡарамағындағы архитектура советы ағзаһы, Рәсәйҙең Архитектура институты докторы академик дәрәжәһен бүләк итеү советы ағзаһы, Мәскәү архитектура комиссияһы ағзаһы. 1979 йылдан СССР Сәнғәт академияһы ағзаһы.
1982 йылдың 6 ноябрендә вафат була. Уны Свердловск ҡалаһының Широкореченск зыяратында ерләйҙәр
Бүләктәре һәм исемдәре
РСФСР-ҙың аткаҙанған архитекторы (1973) СССР-ҙың халыҡ архитекторы (1978) Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденыҠыҙыл Йондоҙ орденыПочёт Билдәһе орденыКөмөш тәре (Польша)
Миҙалдар
Тамамланған проекттары
Свердловскиҙағы тарихи-революцион майҙан ансамбле (1974) Я.Свердлов музейын реконструкциялаү (әҫәрҙәре 1948) Свердловск ҡалаһында Малышев урамындағы торлаҡ йорт (1955)
Свердловск урамындағы торлаҡ йорт, Свердловск (1955) Свердловск турбомоторҙар заводының гидротехник машиналары магазины (1956)
Оло Корчуган
Оло Корчуган — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 355 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мармарис
Мармарис (Marmaris) — Төркиәнең ҡала-порты һәм курорты. Райондың бер исемле административ үҙәге. Урта диңгеҙ яры буйында Төркиәнең көньяҡ-көнбайышында, Мугла провинцияһында урынлашҡан (Урта диңгеҙ һәм Эгей диңгеҙе сигендә Мармарис һәм Даламан араһында). Туристик миҙгелдә 2014 йылда ҡала бөтә донъянан 2 миллионға яҡын туристарҙы ҡабул итә.
Географияһы
Мармарис тирә яғы тауҙар менән уратып алынған бухта яры буйлап һуҙыла. Бухтаға инеү урынын ҡаплай, шунлыҡтан штормдар һәм көслө тулҡындар ярға килеп етмәй. Грек утрауы Родос менән даими паром бәйләнеше булдырылған. Ҡалала бер нисә район — Сителер, Армуталан, Мәркәз. Мәркәз —ҡаланың иң үҙәгендәге район. Армуталан (төр. «Armut» — груша) — ҡала ситендә урынлашҡан. Ичмелер — Мармарис районындағы бәләкәй генә ҡала, 15 минутлыҡ юлда урынлашҡан.
Мармарис Төркиәнең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Эгей диңгеҙе менән Урта диңгеҙ ҡушылдығы эргәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Ҡаланың барлыҡҡа килеүенең аныҡ датаһы билдәһеҙ, беҙҙең эраға тиклем XI быуатта ҡала Фискос исеме менән билдәле булған һәм Кария составына ингән. Беҙҙең эраға тиклем X быуатта Фискос эргәһендә булған һәм Амос ҡалаһына нигеҙ һалған күрше Родос йоғонтоһо аҫтына эләгә. VI быуатта перстар хакимлыҡ итә. 334 йылда б. э. тиклем, Александр Македонский килгәндән һуң, ҡала Родосҡа тапшырыла.