cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иванов Спиридон Алексеевич
Биографияһы
1948 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлай, һуңынан башланғыс мәктәп мөдире була (1952). Институтты тамамлағас, 1956—1969 йылдарҙа яҡут теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, завуч, Вилюй район гәзитендә мөхәррире урынбаҫары һәм Яҡут китап нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй. Спиридон Алексеевич 1969 йылда СССР Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Тел, әҙәбиәт һәи тарих институтына ғилми эшкә күсә: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр (1986—1989), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1989—1993) була. Шунан һуң Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлеге Гуманитар тикшеренеүҙәр һәм аҙ һанлы себер халыҡтары мәсьәләләре институтына эшкә күсә: төп ғилми хеҙмәткәр булып 1996—1999 йылдарҙа төп ғилми хеҙмәткәр, 2000—2008 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр, 2008 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — грамматика һәм яҡут теле диалектологияһы секторының өлкән ғилми хеҙмәткәре
1982 йылда Алматыла Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының тел ғилеме институты ҡарамағындағы диссертация советында «Аканье и оканье в говорах якутского языка» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1995 йылда Яҡутскиҙа диссертация советында «Центральная диалектная зона якутского языка: фонетика и морфология (в ареально-историческом освещении)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай
13 май
13 май — григориан стиле буйынса йылдың 133-сө (кәбисә йылында 134-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 232 көн ҡала.
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кумажана
Кумажана — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура (Старая арна) йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амстердам университеты
Амстердам университеты (Universiteit van Amsterdam, UvA) Европала иң эре университеттарҙың береһе булып тора (бюджеты 600 миллион евро, 31 мең студент, 5 мең хеҙмәткәр) ..
Дөйөм мәғлүмәттәр
Тарихы 1632 йылдан, Амстердамда Athenaeum Illustre («сиятельный Атеней») уҡыу йортона нигеҙ һалынғандан башлана, унда тарих һәм философия өйрәнелә; шул уҡ быуатта программаға хоҡуҡ, медицина һәм дини тәғлимәт өҫтәлә. XIX быуатҡа тиклем «Атеней» ҙур булмаған училище булып ҡала, унда 250-нән ашыу булмаған студент һәм 8 уҡытыусы була. 1877 йылда Амстердамдың муниципаль университеты итеп үҙгәртелә (Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam) һәм ғилми дәрәжә биреү хоҡуғы ала; шулай уҡ уға Ботаника баҡсаһы күсә. Университет Амстердам ҡала советына буйһона, ул ваҡытта ҡала советы сәйәси прогрессив орган репутацияһына эйә була. 1961 йылда университет дәүләт ҡарамағына күсә. 1960-1970-се йылдарҙа студенттарҙың сығыштары һәм автономия өсөн көрәш урынына әйләнә.
Клевцова Надежда Владимировна
Биографияһы
Надежда Владимировна Клевцова (ҡыҙ фамилияһы Клишина) 1960 йылдың 4 февралендә Барнаул ҡалаһында тыуған. 1976 йылда тренер Захаров Юрий Петровичта еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай. Оҙонлоҡҡа һикерә, юниорҙар араһында йүгереү буйынса СССР беренселеге призёры, спорт мастеры була. 1982 йылда Барнаул дәүләт педагогия институтын тамамлай. 27 йәшендә спорт карьераһы тамамлай һәм тулыһынса тренерлыҡ эшенә күсә.
Амстердам университеты
Ойоштороу структураһы
Ете факультеттан тора:
Клевцова Надежда Владимировна
Биографияһы
1985 йылда Барнаулдың олимпия резервының 2-се махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә эшләй башлай, тәүҙә тренер, һуңынан — өлкән тренер була. Шулай уҡ олимпия резервының Алтай училищеһында уҡыта.
Амстердам университеты
Ойоштороу структураһы
Бынан тыш, уҡытыу тик инглиз телендә генә алып барылған йәмәғәт һәм гуманитар фәндәрҙең Халыҡ-ара мәктәбе (ингл. International School for Social Sciences and Humanities, Ян ван дер Ваальс һәм Питер Зееман исемендәге физика институты, Якоб Вант Гофф исемендәге Химия институты һәм Антон Паннекук исемендәге Астрономия институты бар.
Клевцова Надежда Владимировна
Биографияһы
Сергей Клевцовҡа кейәүгә сыға, ул да шулай уҡ тренер булып эшләй.
Клевцова Надежда донъя һәм Европа чемпионы Сергей Шубенковтың беренсе тренеры була. Надежда Владимировна тәрбиәләнеүселәре араһында шулай уҡ:
Байыш ҡурғандары
Байыш ҡурғандары (Баишевские курганы) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Байыш ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. IV—III мең йыллыҡ — б.э. XIII—XIV быуаттары уртаһы энеолитҡа ҡараған археологик ҡомартҡылары.
Урынлашыуы
Шишмә тораһы II Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Байыш ауылы янында табылған археологик ҡомартҡы. Ауыл Урал йылғаһы ҡушылдығы Урғаҙа йылғаһы янында урынлашҡан Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ) — 32 км. Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ишмөхәмәт) — 12 км
Табылдыҡтар
Байыш ҡурғандары Байыш археологик микрорайонына инә. 117 ҡурған асылған. Иң боронғоһо энеолит дәүеренә ҡарай һәм хронологик йәһәттән Суртанды мәҙәниәте һәм Абаш мәҙәниәте ҡомартҡылары араһында Башҡортостандың Урал аръяғындағы берҙән‑бер ҡомартҡы булып тора. Археологик тикшеренеүҙәр ваҡытында сатыр рәүешле, 7,5×6,5 м дәүмәлле ағас бағаналы ҡоролма табылған, ул 7—10 рәткә һалынған 11×9,5 м дәүмәлле яҫы плиталарҙан таш ҡойма менән уратылған. Көнсығышта эре таш плиталар менән аныҡ күренеп торған инеү урыны урынлашҡан.
Көнбайыш—Көнсығыш һыҙаты буйынса урынлашҡан оҙонса түңәрәк ҡәбер соҡоронда кеше һөйәктәре табылған.
Ҡаҙып сығарылған керамика ҡыя тешле тамға һәм горизонталь һыҙыҡтар менән биҙәлгән түңәрәк төплө йомортҡа рәүешле һауыттарҙан ғибәрәт.
Ҡәберҙәргә һөйәктән яһалған сулпылар, кремний ҡырғыс, охра киҫәктәре, баҡыр тишкес һалынған.
Егерме Байыш ҡурғаны Алакүл мәҙәниәтенә һәм Һынташты мәҙәниәтенә ҡараған бронза быуатына тура килә. Уларҙың ҡайһы берҙәре диам. 30 м, киңлеге 2 м тиклем ҡурған өйөмдәренең, ерләү камераларының ғәйәт ҙур булыуы, һуңғы юлға оҙатыу әйберҙәренең төрлөлөгө менән айырыла — ҡәберҙәргә эш ҡоралдары, биҙәгестәр, ҡорал предметтары һалып ҡалдырылған.
Ҡурғандар янында менгир «аллеялары» йәки айырым менгирҙар урынлашҡан.
Утыҙ Байыш ҡурғаны иртә тимер быуат дәүеренә ҡарай. Ерләү материалдары көнсығыш тибындағы бронза көҙгөләрҙән, Урал аръяғы урман‑ялан һәм ялан сактары ҡәүемдәренең үҙ‑ара йоғонтоһон иҫбатлаусы суҡыш рәүешле, таштан яһалған ҡорбан килтереү михрабынан, тальк ҡушылған, балсыҡтан әүәләнгән керамика өлгөләренән тора. Ҡайһы бер ҡурған өйөмдәре эргәһендә таш стелалар бар.
Ике «мыйыҡлы» — дуға рәүешле Байыш ҡурғанынынң ситтәрендә түңәрәкләгән майҙансығы булған таш ҡоролма булған, улар иртә Урта быуат дәүеренә ҡарай.
Б.э. XIII—XIV быуаттарына ҡарған һуң Урта быуат дәүеренә 20 ҡурған тура килә. Уларҙың күпселегенә оҡшаш ҡурғандар Ҡаҙағстан, Арал диңгеҙе буйы һәм Көньяҡ Себер далаларында бар.
Байыш ҡурғаны материалдары Ғилми‑производство үҙәге фондтарында һаҡлана.
Асыш тарихы
1864 йылда Рәсәй империяһы археологы, этнограф Р. Г. Игнатьев тарафынан асыла, 1962 йылда М. Х. Садиҡова, 1969 йылда М. Ш.Рәжәпов, 1977 йылда Р. Б. Исмәғилев, 1991—92 йылдарҙа һәм 1995—97 йылдарҙа А. Ф.Йәминев, 1996—97 йылдарҙа Н. С. Савельев тикшерә.
Междугорный
Междугорный (Междугорное) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 452038, ОКАТО коды — 80209804006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Андрушивка
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8 606 кеше йәшәй.
Талкаш
Талкаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ночная йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жукла
Жукла — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Закирова Римма Рәйес ҡыҙы
Зәкирова Римма Рәйес ҡыҙы  (1975) — артистка балета Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1998) һәм халыҡ (2010) артисы.
Биографияһы
Зәкирова Римма Рәйес ҡыҙы 1975 йылда Өфө ҡалаһында тыуған. Әсәһе — Бәҙәр Зиннәт ҡыҙы мәктәптә уҡытыусы, атаһы — Рәйес Кәрим улы автобус йөрөтөүсе булып эшләй.
Биш йәшлек сағында бейеү менән мауыға башлай. Нефтселәр мәҙәниәт Һарайында Мостаев Хашим Фәтих улы етәкселегендәге бейеү түңәрәгендә шөғөлләнә. Урта мәктәптең өсөнсө класын тамамлағас, Рудольф Нуриев исемендәге башҡорт хореография колледжына уҡырға инә. Училищела 8 йыл дауамында Л. С. Ҡыуатова класында уҡый һәм уны 1995 йылда тамамлай.
1992 йылдан алып (өҙөклөктәр менән) Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында балет труппаһында эшләй. 2008 йылда Башҡортостан Республикаһы делегацияһы составында ЮНЕСКО штаб-квартираһында сәнғәт оҫталарының гала-концертында ҡатнаша. Театр труппаһы составында гастролдә Голландияла, АҠШ-та, Францияла, Төркиәлә, Италияла, Мысырҙа, Португалияла, Таиландта була.
1995 йылда «Францияның йәш балеты» труппаһында (Париж), 2001—2002 йылдарҙа — «Cairo Opera House» балет труппаһында (Ҡаһирә, Мысыр) эшләй. 2014 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
Бер нисә тапҡыр Рудольф Нуриев исемендәге Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивалендә ҡатнаша.
Ғаиләһе
Ире — Максим Купцов, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Ҡыҙы — Анастасия.
Урта Аниш
Урта Аниш — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы, Киров өлкәһе, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1881/24 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сейәк
Сейәк (Сияк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ырғыҙлы йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курач
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм
Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов (Ғәбдессәләм бине Ғабдеррәхим бине Ғабдеррахман бине Мөхәммәт, Ғәбдесәләм Ғабдрәхимов ; 1765— 30 ғинуар 1840) — ислам дине эшмәкәре, йылдар 1825-40-сы йылдарҙа ЫМДН-тың икенсе мөфтөйө.
Биографияһы
Типтәр ғаиләһендә тыуған. Юғары дини белемде Ҡаҙандың беренсе мәхәлләһе мәҙрәсәһендә Ибраһим Худжашиҙа һәм Ырымбур өйәҙе Ҡарғалы (Сәйет биҫтәһе) мәҙрәсәһендә ала.
Ырымбурҙағы эшмәкәрлеге
1799 йылдың 17 октябрендә Ырымбур Губерна идаралығы Ғәбдессәләм Ғәбдрәимовты мәсетһаҙ городовой мулла вазифаһында раҫлай.1802 йылда Рамаҙан изге айына бағышланған байрам ғибәҙәтен ваҡытынан алдан үткәргәне өсөн мөфтөй Мөхәмәтйән Хөсәйенов тарафынан вазифаһынан ситләтелә.1805 йылдың 14 авгусында Кесе Жуз ханы һәм Ырымбур идаралығы үтенесе буйынса вазифаһында ҡабаттан тергеҙелә, уға ахун һәм мөҙәрис дәрәжәләре бирелә.
1799 йылда Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов үҙ йортонда мосолман училищеһын аса, бында Ырымбурҙа йәшәгән татарҙар, бохарҙар, хиуалар һәи ташкентлылар белем ала. Уға тәрбиәгә үҙенең балаларын ҡаҙаҡ старшиналары ла ебәрә, был уның милли элитаға яҡынлашыуына, улар араһында ышаныслы һәм йылы мөнәсәбәттәргә булышлыҡ итә.
1823—1824 йылдарҙа Айсыуаҡов Ширғаҙы рәйеслегендәге Урҙа эштәре буйынса комиссия ағзаһы. Мосолмандарҙы хеҙмәткә тоғролоҡҡа ант биреү, енәйәтселәрҙе өгөтләп ыңғайлатыу, шулай уҡ Ырымбур сик комиссияһында дипломатик хатлашыуҙы ғәрәп һәм фарсы теленән татар теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә.
1824 йылда ахун Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов үтенесе буйынса ҡала йәмиғ мәсетендә ағымдағы ремонт үткәрелә.
Ырымбур мосолман диниә назараты рәйесе вазифаһындағы эшмәкәрлеге
М. Хөсәйеновтың вафатынан һуң Ырымбур губернаторы П. К. Эссен Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов юғары рухани вазифаға тәҡдим ителә. 1825 йылдың 30 сентябрҙә император Александр I укзына ярашлы ул мөфтөй вазифаһына раҫланды. 1826 йылдың 15 февралендә ант бирә һәм ЫМДН-ҡа индерелә.
Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимовтың ЫМДН мөфтөйө вазифаһында эшмәкәрлеге емешле була. 1827 йылда ул Өфөлә беренсе йәмиғ мәсете бинаһын төҙөү буйынса эшен башла. 1831 йылда ЫМДН-тың айырым резиденцияһы төҙөлөүе хаҡында мәсьәлә күтәрелә. Башҡорттарҙың һәм типтәрҙәрҙең Ҡазан университетының медицина факультетына уҡырға инеүенә булышлыҡ итә. Ғәбдрәхимов мосолмандар араһында эскелеккә, шулай уҡ һабантуй һәм йыйын һымаҡ халыҡ байрамдарына ҡаршы көрәшә.
Өфө мосолман зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ғәбдрәүеф  Беренсе таш йәмиғ мәсетендә имам, һуңынан ахун булып хеҙмәт итә. Кадет корпусындағы мосолмандарға ислам тәғлимәтен уҡыта, бының өсөн йылына 500 һум ала. 17 июнь 1830 йылдың 17 июнендә туғаны Ғиниәтулла менән ирек грамотаһын ала. 1843 йылда имам һәм ахун вазифаларынан бушатыла. 1881 йылда вафат була, Ырымбурҙа ерләнә.
Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы
Айрат Рафиҡ улы Гаскәров, (5 октябрь 1963 йыл) — иҡтисадсы, банкир, 2002-2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы премьер-министрының беренсе урынбаҫары — БР финанс министры, 2010-2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышының Федерация советы ағзаһы, 2016 йылдан РФ финанс министры ярҙамсыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
Биографияһы
Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының финанстар һәм кредит бүлеген («1989»), РФ фәндәр академияһының иҡтисад институтын тамамлаған, шул уҡ институтта 2007 йылда иҡтисад фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлаған. 1981-1983 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә булған.
Ҡуғанаҡ ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Ҡуғанаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Оло Ҡуғанаҡ ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда ауыл Советы составына Покровска ауыл Советы инә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар :
"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
б) «Ҡуғанаҡ» атамаһын һаҡлап, Ҡуғанаҡ һәм Покровка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Оло Ҡуғанаҡ ауылында урынлаштырырға.
Покровка ауыл Советының Берёзовка, Егәнтамаҡ ауылдарын, Хрипунов утарын Ҡуғанаҡ ауыл Советы территорияһы составына индерергә.
Ҡуғанаҡ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Покровка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Студенка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
Студенка  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тыуыш (Иглин районы)
Тыуыш (Тауш) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 23 кеше. Почта индексы — 452401, ОКАТО коды — 80228820010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бохара операцияһы (1920)
Алдағы сәйәси хәлдәр
1920 йылдың яҙында Урта Азияла совет власы өсөн көрәш барышында һынылыш һиҙелә. Төркөстан республикаһы менән Рәсәйҙең төп территорияһы араһында бәйләнеш булдырыла. Төркөстан фронтының 4-се армияһы Каспий аръяғы өлкәһендә ҡаршылашыу нөктәләрен юҡҡа сығара. Фәрғәнә өлкәһендә большевиктар яғына баҫмасыларҙың иң көслө лидеры — Мәдәмин-бәк — күсә. Крайҙы буйһондороуға большевиктарҙың Төркөстанда сәйәсәте үҙгәреүе лә, шулай уҡ милли кадрҙарҙы идаралыҡҡа әүҙем йәлеп итеү булышлыҡ итә. 1920 йылдың йәйендә Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре Хиуа ханлығын бөтөрөп, уның урынына Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһын булдыралар. Әммә тыныслыҡ әле урынлашмай. Фәрғәнә үҙәнендә баҫмасылар ҡаршылашыуыг дауам итәләр, Ете Һыу ерҙәрендә шулай уҡ крәҫтиән һәм казак болалары тынмай. Бындағы ваҡиғалар арҡаһында 3-сө төркөстан дивизияһының көстәре тотҡарлана, хәрәзм Республикаһына даими рәүештә төркмәндәр башлығы Жунайыд хан яғынан ҡурҡыныс янай. Өҫтәүенә, Ҡыҙыл Армияға бер нисә мең километрлыҡ Совет Төркөстаны сиктәрен һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Баҫмасылыҡ менән көрәштән тыш, РСФСР етәкселеге, Афғанстанда әүҙем сәйәсәт алып барған Бөйөк Британияға ҡаршы булараҡ, үҙ алдына Урта Азияла совет йоғонтоһон көсәйтеү маҡсатын ҡуя, былар барыһы ла әмирҙе ҡолатыуға сәбәп булып тора
Төркөстан большевиктары лидеры Колесовтың йәш бухаринсылар отряды менән берлектә әмирлекте ҡолатырға маташыуы уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, Бохара һәм Ташкент араһында тыныслыҡ хөкөм итә, әммә һәр ике яҡ ҡәтғи бәрелешкә әҙерләнә. Бохара әмире хөкүмәте төрлө яҡлап ғәскәри көстәрен нығытыу менән шәғәлләнә. Әмир яҡлы булған дин әһелдәре мосолмандарҙы ғазауатҡа өндәй. 1920 йылдың февралендә әмир хөкүмәте мобилизация кампанияһын үткәрә. Әмир һарайы тирәһенә батша армияһының элекке офицерҙары һәм Аҡ хәрәкәтенең яугирҙары туплана. Шул уҡ ваҡытта Төркөстан Республикаһы хөкүмәте әмирлеккә ҡаршы көстәрҙе берләштерергә тырыша. 1920 йылға ҡарата Фәйзулла Ходжаев етәкселегендәге йәш бухаринсыларҙың һул ҡанаты нығына. 1920 йылдың авгусында Бохара ханлығының бер нисә ҡалаһында ҡораллы бәрелештәр күҙәтелә, баш күтәреүселәр, ярҙам һорап, Төркөстан хөкүмәтенә мөрәжәғәт итәләр. Шул уҡ ваҡыттаһәр ике яҡ нейтралитет һаҡларға тырыша. 1920 йылдың мартында Фрунзе әмир менән осрашҡан саҡта, Совет Рәсәйе бохараның территориаль бойондороҡһоғон һаҡлап ҡалыу яҡлы. тип белдерә.
Бохара армияһы
1920 йылдың 20 авгусына әмир Бохараға регуляр һәм иррегуляр көстәрҙе (30 — 35 мең тирәһе) тарттыра. Регуляр армияһыында 8725 штыҡ һәм 23 еңел орудие һәм 12 пулемет янында 7580 ҡылыс булһа, иррегуляр ополчениела 2 пулемет һәм 32 орудие янында яҡынса 27 000 штыҡ һәм ҡылыс иҫәпләнә. Иррегуляр частарҙы өлкә бәктәре әҙерләй. Артиллерия башлыса иҫкергән өлгөләрҙән тора, шулай уҡ һалдаттарҙың һәм командирҙар составының хәрби сифаттары һәм әҙерлеге бик түбән кимәлдә була. Армия ялланма ғәскәр иҫәбенә тулылана, сөнки ауыл общиналарына өҫтән төшөрөлгән план ыңғай һөҙөмтәләр бирмәй.
Хәл иткес хәрби ғәмәлдәр башына әмирҙең төп көстәре ике ерҙә туплана. Регуляр армия — Иҫке Бохараның баш ҡалаһына һәм уның тирәһендә төпләнә, бәктәр отрядтары Китаб- Шәһрисәбз эргәһендә. Таҡтаҡараса артылышы аша Сәмәрҡәнд ҡалаһына дәүләт эсенә иң ҡыҫҡа һәм уңайлы юл үтә.
Ҡыҙыл армия
Төркөстан фронты командованиеһы операция өсөн 6 000 — 7 000 штык, 2 300 — 2 690 ҡылыс, 35 еңел һәм 5 ауыр орудие,8 бронеавтомобиль, 5 бронепоезд һәм 11 самолет бүлеп бирә. Был иҫәпкә төркөстан территороияһындағы милли формированиелар һәм Бохара территооияһындағы йәш бухаринсылар һәм коммунистар отрядтары инмәгән.
Операция планы һәм Фрунзеның 1920 йылдың 13 авгусындағы бойороғо
Урындағы советтарҙың пассивлығына ҡарамаҫтан, Фрунзе М. В. әмирҙе ҡолатыу операцияһы буйынса әҙерлек башлай. Хәрби операцияның төп маҡсаты — Бохара һәм Ғузар ҡалаларын яулау, шулай уҡ әмирҙең төп көстәре тупланған Иҫке Бохараға йүнәлтәлә.
1920 йылдың 13 авгусында Төркөстан фронты ғәскәрҙәренә бойороғон еткерә, бойороҡта революция мәнфәғәттәрен яҡлау шарттарында Ҡыҙыл Армиянан әүҙем сығышҡа әҙерлек кәрәк була, тип әйтелә. Әҙерлек барышында Яңы Чарджой ҡалаһы тирәһендә 1-се пехота полкы, 1-се атлы дивизион һәм 1-се еңел артиллерия дивизионы составында Чарджой төркөмө туплана. Әлеге отряд, бынан тыш, Ҡулмөхәмәтов етәкселегендәге Бохара ревволюцион ғәскәрҙәре менән көсәйтелә; отряд начальнигы ҡарамағына шулай уҡ Аму-даръя флотилияһы һәм Чарджой, Кәркә һәм Тәрмиз ҡалалары ҡыҙыл гарнизондары тапшырыла.
Отряд алдына Чарджой тирәһен нығытыу һәм Чарджойҙан Иҫке Бохара тимер юлында урынлашҡан Ҡаракүл ҡалаһын яулау бурысы ҡуйыла. Отряд начальнигы үҙенең участкаһындағы тимер юлды күҙҙән яҙлыҡтырмаҫҡа тейеш була. Ошо уҡ ваҡытта флотилия Аму-Даръя йылғаһы буйлап күҙәтеү алып арырға тейеш. Чарджой төркөмө оператив яҡтан Сәмәрҡәнд төркөмөнә буйһона.
Артабан бойороҡта техник частарҙың һәм авиацияның бүленеш һәм тупланыу сроктары билдәләнә. Ҡаған төркөмө өсөн айырым бурыс ҡуйыла: төркөмдө көсәйтергә йүнәлтелгән частар, Бохара территорияһын эшелондарҙа төндә үтеп, Ҡаған ҡалаһында дошман өсөн бөтөнләй көтөлмәгәнсә пәйҙә булырға тейеш.
Шулай итеп, Фрунзе ике маҡсат билдәләй: сәйәси үҙәге менән бергә Бохара әмирлеген һәм уның регуляр армияһын юҡ итергә, шуның өсөн Иҫке Бохараға һөжүм әҙерләй. Икенсе яҡтан, Шәһрисәбз-Китаб районында барлыҡҡа килгән дошман көстәрен иғтибар үҙәгендә тота. Әммә һан яғынан ҡалышыуын иҫәптә тотоп, командование тимер юлы һуҙымындағы төркөмгә өмөт итә. Тимер юлы тулыһынса Ҡыҙыл Армия ҡарамағында булыуы һөжүм көстәрен кәрәкле ваҡытта һәм кәрәкле ерҙә тупларға мөмкинлек бирә. . Бынан тыш, дошмандың иғтибары ике ҡапма-ҡаршылыҡлы йүнәлешкә (Сәмәрҡәнд һәм Чарджой)тарҡатыла.Әмирҙең армияһы хәрби ғәмәлдәр башланға тиклем үк стратегик ҡамауҙа булып сыға һәм реввонсовет командованиеһы әлеге стратегик ҡамауҙы тактик ҡамауға әүрелдереү өсөн барыһын да эшләй.
Операция планлаштырған биләмәләрҙең киңлеге, өҫтәүенә юлһыҙлыҡ, һыуһыҙлыҡ, ауыр климатик шарттары операция оҙайлығына йоғонто яһай, ҡатмарлаштыра. Шулай уҡ частар араһында бәйләнеш мәсьәләләре, уны ойоштороу ҡыйынлыҡтары операцияны сәғәт-минутына тиклем алдан планштырырға форсат бирмәй. Шуға күрә идара итеү өлкәһендә начальниктың үҙаллылығына баҫым яһала, уға тик операцияның дөйөм планы идеяһы бирелә һәм киң инициатива рөхсәт ителә.
Тәбиғәт шарттары һәм хәрби поход ҡыйынлыҡтары
Төп һыу артериялары: Зәраушан, Амударъя, Ҡашкадарья. Ошо йылғалар арауығында иң хәл иткес операциялар үткәрелә. Төп ҡыйынлыҡты ғәскәрҙәр һыуһыҙлыҡ арҡаһында кисерәләр. Сүллектә аҙыҡ-түлек табыу мөмкинлеге ҡырҡа кәмей. Шулай уҡ планлаштырылған операциялар барышына тәүлегенә әллә нисә тапҡыр үҙгәреп торған үтә етеҙ ярһыу ағымлы йылғалар (Амударъяның уң ҡушылдыҡтары) йоғонто яһай.
Әмирлек халҡы, уның социаль һәм милли составы
Бохара әмирлегендә яҡынса 4-5 миллион кеше йәшәгән, улар төрлө ҡәбилә-ырыуға ҡараған. Илдең көнбайыш өлөшөндә һәм бөтә уның киңлегендә өҫтөнлөклө милләт үзбәктәр була. Амударъяның һул, урыны менән уң яҡ ярында төркмәндәр йәшәй. Көнсығыш бохарала башлыса тажиктар көн күрә, улар араһында бер айырым оазис булып таулы һуғышсан үзбәк сығышлы лаҡай ҡәбиләһе төпләнгән. Күләбә һәм Бәлжуан районында — ҡырғыҙҙар. Айырыуса Бохарала һәм Амударъя йылғаһы буйында урынлашҡан ҡалаларҙағы эре сауҙа үҙәктәрендә әлеге төп ҡәбиләләрҙән тыш фарсылар, йәһүдтәр, урыҫтар йәшәй.
Бохара әмирлеге башлыса ваҡ крәҫтиәндәр иле була. Күпселек халыҡ — игенселек, далаларҙағы күсмә халыҡ — малсылыҡ. Күп районында халыҡ башлыса ауыл мәҙәни шөғөлө — игенселек; дала — малсылыҡ менән шөғөлләнә. Ҡала проелетариаты әле барлыҡҡа килмәгән тиерлек. Ваҡ һәм урта сауҙа буржуазияһы эре үҙәктәрҙә туплана. Ерле халыҡ интеллигенцияһы бик аҙ һанлы була. Киреһенсә, дини әһелдәре ҡатламы күп һанлы һәм уларҙың халыҡҡа йоғонтоһо ҙур була; йәш руханиҙар араһында бухаринсылар күҙәтелә һәм улар ниндәйҙер кимәлдә әмирҙе ҡолатыуҙа ҡатнашырға әҙерлек күрһәтә.
Юл транспорты
Көнбайыш Бохарала күбеһенсә — тәгәрмәсле, көнсығышта фәҡәт йөк йөрөтә торған юлдар күҙәтелә. Йөк йөрөтә торғандары таулы райондарҙа текә ҡаяларға йәбешкән һәм упҡын өҫтөндә эленеп торалар. Бындай кәрниздәрҙән үтеү өсөн ҙур оҫталыҡ һәм тәжрибә кәрәк.
Илдең тимер юлы селтәре Урта Азия Каспий аръяғы тимер юлы менән сикләнә. Был юл Көнбайыш бохараны Чарджой участкаһында Йыраболаҡ станцияһына тиклем киҫеп үтә һәм ошо төп магистрлдән Ҡаршы ҡалаһына тиклем тармаҡлана. Ҡалған тимер людары 1918 йылғы урыҫтарға ҡаршы хәрәкәт ваҡытында бик ныҡ ҡыйратыла, уларҙы урыҫ батшалығы донъя һуғышынан һуң Ғузар—Шаһрисабз—Кәркә—Тәрмиз йүнәлешендә тамамлаған була.
Тораҡ пункттар
Бохарала эре тораҡ пункттары бик аҙ була. Сәйәси һәм административ әһәмиәткә Иҫке Бохара (баш ҡала), Ҡаршы, Ғузар, Байсун, Дүшәмбе, Күләбә ҡалалары эйә була. Бөтә ҡалалар ғәҙәти азиат типтағы. Нығытмалары буйынса тибы һәм үҙенсәлеге буйынса бөтә ҡалалар ҙа теге йәки был дәрәжәлә баш ҡаланан әллә ни айырылмайҙар.
Иҫке Бохара ҡалаһы һәм уның нығытмалары
Иҫке Бохара баш ҡала булараҡ иң ныҡ нығытылған ҡала була. Уның диуарҙары 10 метр бейеклектәге һәм нигеҙендә 5 метр ҡалынлыҡтағы диуарҙарҙан тора. Диуары таш һәм кирбес ҡушылған балсыҡтан яһалһа ла, ваҡыт үтеү менән ул бик ныҡ ҡатҡан һәм ялан артиллерияһы утына емерелмәй. Ҡала урамдары һәм тыҡрытҡтары бик тар һәм буталсыҡ, улар араһында урыны-урыны менән баҙарҙар ойошторолған. Бөтә ошо урамдар һәм тыҡрыҡтар ҡала үҙәгендә бик ҙур булмаған асыҡ урынға сығалар. Был арауыҡта дүртмөйөшлө ныҡ итеп эшләнгән ҡоролма, уның бер нисә бейек манаралары бар. Уны урындағы халыҡ Арк тип йөрөтә. Арк манаралары күҙәтеү пункттары булып ҡулланыла. Ҡаланың тышҡы диуарында бер нисә ҡапҡа бар. Баш ҡала тирәләй бер нисә километр әйләнәһенә баҡсалар менән уратылған, ундағы әмир һарайҙары, парктар, быуалар, бик ҙур зыяраттар, былар бөтәһе бергә һөжүм итеү өсөн ауырлыҡтар тыуҙыра.
1920 йылдың 25 авгусындағы Турфронт командующийының 3667-се бойороғо
Бохара әмирлегендә ваҡиғалар йылдам үҫешә. 25 августа унда осраҡлы рәүештә тура килгән В. Куйбышев етәкслегендә Бохара коммунистары Чарджой бәгенә ҡаршы ихтилал күтәрәләр һәм Мәскәүгә ярҙам үтенеп, мөрәжәғәт итәләр. Шул уҡ көндө фронт командованиеһы 3667-се һанлы бойороғон иғлан итә, бойороҡта Ҡыҙыл Армия әмирлек эсендәге баш күтәреселәргә әүҙем булышлыҡ итеүен билдәләй. Операция 28 августан 29 авгусҡа ҡараған төндә башланырға тейеш була. Чарджой төркөмөнә Бохара ихтилалсыларына ярҙам итеү һәм артабан, әмирҙе һәм хөкүмәт ағзаларын, башҡа ҡасҡындарҙы Афғанстанға ебәрмәү маҡсатында һыбайлылар менән Амударъя аша сығыу бурысы ҡуйыла. Ошо уҡ маҡсаттарҙа Ҡаракүл станцияһын һәм Яҡҡы Тут тимер юлы станцияһын баҫып алырға кәрәк була. Иҫке Чарджойҙағы тәүге революцион ваҡиғалар тураһында хәбәрҙар булғас та, Ҡаған төркөмө начальнигы Белов үҙенең частарын баш ҡалаға һәм әмирҙең ҡалалан ситтәге Ситора Маһи Хаса һарайына табан йүнәлтергә тейеш һәм шунда емергес һөжүм менән Иҫке Бохара хөкүмәтенең бөтә хәрби көстәрен ҡыйратырға һәм дошманға яңы ҡаршылшыу ойоштороу мөмкилеген бирмәҫкә тейеш. Әмирҙең үҙен һәм уның хөкүмәтен тотоп алыу махсус бурыс итеп билдәләнә.
Иҫке Бохараны штумлау, 1920 йылдың 29 августы — 2 сентябре
Һул колонна (көнбайыш) төркөмө 1-се Көнсығыш мосолман уҡсылар полкы, махсус тәғәйенешле уҡсылар һәм кавалерия полктары составында Ҡаған станцияһынан 14 км көнбайышыраҡ туҡтап, Ҡаракүлдең көньяҡ-көнбайыш ҡала ҡапҡаларына һөжүм итә. Шулай итеп, һөжүм бер үк ваҡытта ҡапма-ҡаршы булған ике пунктта ойошторола. Артиллерия төркөмө уң колоннаның һөжүменә улышлыҡ итергә тейеш була.
Әммә беренсе көндә уҡ артиллерия төркөмө бик алыҫ урынлаша һәм уның уты һөҙөмтәһеҙ була. Һәр ҡапҡаны 2000-3000 яугир һаҡлай, унан тыш әмир һарайы тирәһендә яҡынса 6000-8000 яугир әҙер тора. Колонналар яйлап соҡор-саҡырлы урындарҙан хәрәкәт итәләр, уларҙы дошман утҡа тота һәм һөжүмләй, шуға күрә тәүге көндө ҡапҡаларҙы алып булмай. Ошо уҡ хәлдә 30 август көнө үтә.
31 августа Иҫке Бохара районына Ҡаракүл отряды һәм 2-се уҡсылар полкы килеп етәләр. Был көндө Бохаралағы бөтә ғәмәлдәр менән 1-се армия командующийы Г. В. Зиновьев етәкселек итә. командование төп һөжүмде Ҡаршы ҡапҡаларына йүнәлтергә ҡарар итә, сөнки уларҙы штурмлау алдағы көндө артиллерия уты менән башланған була, өҫтәүенә ауыр артиллерия ҡалаға яҡыныраҡ килеп етә. Ҡалаға барыһы 12 мең снаряд ебәрелә. шул иҫәптән бик күп химик снарядтар. 31 августа командование бөтә көстәрҙе ҡаршы ҡапҡалары тирәһендә туплай, һул колоннала 1-се Көнсығыш мосолман уҡсылар полкы, 8-се уҡсылар полкының йыйылма ротаһы һәм махсус тәғәйенешле кавалерия полкы ҡалдырыла.
1 сентябрь көнө таңғы 5 сәғәттә уң колонна Ҡаршы ҡапҡаларын штурмлай башлай, шул уҡ көндө сәғәт 17-лә Иҫке Бохара тулыһынса совет ғәскәрҙәре ҡулдарына күсә. ммә әмир ҡалала булмай сыға. 31 августҡа ҡараған төндө ул 1000 кешелек отряд һағы аҫтында Ғыж-Дыуан ҡалаһына табан юллана. 2 сентябрҙә М. В. Фрунзе В. И. Ленин исеменә телеграмма ебәрә: ''«Крепость Старая Бухара взята сегодня штурмом соединенными усилиями красных бухарских и наших частей. Пал последний оплот бухарского мракобесия и черносотенства. Над Регистаном победно развевается красное знамя мировой революции»''
Йомғаҡтары
Әмир власын бөтөрөү буйынса рперация барыһы бер аҙна ваҡытты ала, өҫтәүенә төп маҡсат тулыһынса бойомға ашырыла. Операцияның тиҙлеге һәм уңышы ентекле әҙерлек эш һөҙөмтәһе булып тора. Бохара контрреволюцияһына емергес һөжүм яһала. Ҡыҙыл Армияның бохаралағы башҡа операциялары әлеге контрреволюцияның ҡалдыҡтарын юҡ итеүгә тороп ҡала. Совет ғәскәрҙәре, бөтә ҡаршылыҡтарҙы һәм урындағы тәбиғәт шарттарын еңеп, 1921 йылда Көнсығыш Бохараға төпкә үтеп инәләр һәм әмирҙең яҡлаусыларын Бохара халыҡ республикаһы сиктәренән тулыһынса ҡыҫып сығаралар. Әммә әлеге экспедиция (Ғиссар) тотороҡло һөҙөмтәләргә ирешә алмай, көҙ етеү менән яугирҙар базаларына ҡайтырға мәжбүр булалар. Көнсығыш Бохарала совет власы нығытыуға өлгәшмәй һәм бының менән киләһе йылда революция дошмандары файҙаланалар.
1922 йылда урындағы контрреволюция ҡабаттан ҡаршылыашыу ойоштора башлай. Был хәрәкәтте Әнүәр-паша етәкләй, ул панисламизм һәм антикоммунизм лозунгылары аҫтында халыҡты үҙ артынан барырға өндәй. Баштараҡ уңыш уның яғында була, әммә Ҡыҙыл Армияның яңы походы уның контрреволюцион эшмәкәрлеген туҡтата. Бер нисә алышта Әнүәр-паша ғәскәре ҡыйратыла, ә бер бәрелештә ул һәләк була.
Кавказ алды
Кавказ алды (Предкавка́зье) — тарихи-географик өлкә, башлыса Оло Кавказ итәгенән төньяҡҡа табан Кума-Маныч уйпатлығы, Сальск-Маныч тауҙары теҙмәһе, көнбайыштан Аҙау диңгеҙе һәм Керчь боғаҙы, көнсығыштан Каспий диңгеҙе менән сикләнгән тигеҙлек биләмәһе ..
Тау алды көнбайыш-төньяҡ-көнбайыштан көнсығыш-көньяҡ-көнсығышҡа оҙонлоғо 900 км ашыу, меридиан менән киҫелеше (төньяҡ сигенән көньяҡ сигенә тиклем алыҫлыҡ) — 300 км-ға тиклем.
Физик-географик районланыуы
Орография йәһәтенән Кавказ алды бүленеше:
Төбәктең иҡтисади географияһы
Көнбайыш һәм Урта Кавказ Алды — мөһим игенселек районы, Көнсығыш Кавказ алдында урынлашҡан ярымсүл көтөүлектәр. Кавказ алды райондарының күбеһендә нефть (Русский Хутор, Малғабәк-Вознесенский һ. б.) һәм газ (Төньяҡ Ставрополь, Майкоп, Ленинград һ. б.) ятҡылыҡтары билдәле.
Сәйәси бүленеш
Кавказ алды территорияһында Көньяҡ һәм Төньяҡ-Кавказ федераль округы урынлашҡан. Кавказ алды биләмәләрендә тулыһынса тиерлек Ставрополь крайы, Краснодар крайының һәм Адыгея ның төньяҡ-көнсығыш өлөшө, шулай уҡ Ростов өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө һәм Ҡарасай-Черкес, Ҡабарҙы-Балҡар, Төньяҡ Осетия, Ингушетия, Чечня һәм Дағстандың төньяҡ тигеҙлек райондары урынлашҡан.
Курмышка
Курмышка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таловочка
Таловочка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тихая йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Замельничная
Замельничная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәтәүбаш
Мәтәүбаш (Метевбаш) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. Мәтәүбаш ауыл советына ҡарай, ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 789 кеше. Почта индексы — 452035, ОКАТО коды — 80209825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәшел сауҡалыҡ (шифахана)
«Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы — Өфө ҡалаһында урынлашҡан алдынғы дауалау һәм диагностикалау базалы күп профилле бальнеология курорты.
«Йәшел сауҡалыҡ» — 27 га майҙанды биләгән төҙөкләндерелгән күп профилле уникаль шифахана. ул Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының уң яҡ ярындағы йәшел сауҡалыҡта урынлашҡан. Климаты — континенталь, ҡыш уртаса һалҡын (ғинуарҙың уртаса температураһы −15°С), йәй йылы (июлдең уртаса температураһы +19°С). 1936 йылда профсоюз ял йорто булараҡ асыла, 1966 йылдан алып БАССР-ы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы, 2005 йылдан алып дәүләт унитар предприятиеһы.
Шифахана Өфө ҡалаһында, «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы өс уңайлы корпустан, ҡунаҡхананан һәм ҡунаҡхана-коттедждан тора, унда 800 урынға тиклем киңәйтеү мөмкинлеге менән 600 ҡунаҡ өсөн эконом кластан алып бөтә уңайлыҡтары булған VIP-коттедждарҙа урынлашыу мөмкинлегенә эйә.
Минераль һыуҙар, саф һауа, йәшел биләмә, йылға, корпустар өсөн уңайлы урын — һауыҡтырыу өсөн кәрәкле тәбиғи-климатик ресурстарға бай.
Дауалау йүнәлештәре
«Йәшел сауҡалыҡ» кардиология шифаханаһы. Ул йөрәк-ҡан тамырҙары, тын алыу, нервы, аш һеңдереү һәм һөйәк-мускул системаһы, тире һәм гинекологик ауырыуҙары булған пациенттар өсөн тәғәйенләнгән. Шифахана йыл әйләнәһенә эшләй. Төп дауалау факторҙары: климат, «Нурлы» минераль һыуы, ванна өсөн көкөртлө водородлы һыу. Бальнеотерапия, дауалау физкультураһы, диетотерапия, физиотерапия, галотерапия, фитотерапия ҡулланыла.
«Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы 1967 йылда асыла. 1994 йылда кардиологик ауырыуҙарҙы (шул иҫәптән миокард инфаркты үткәргәндәрҙе), гематологик ауырыуҙар һәм нервы системаһы ауырыуҙарын дауалау өсөн 1000 урын була. Дауалауҙа бальнеологик процедуралар (йод-бром, углекислый, ылыҫлы, ынйылы ванналар, дауалау душы), диета, «Нурлы» минераль һыуы (сульфат-кальцийлы, ГОСТ −13273-73, шифахана территорияһындағы скважинанан ҡойола), психотерапия, гипноз, электр-йоҡо, дауалау физик күнекмәләре, массажлау, электр нурҙары менән дауалау. Йөҙөү бассейны, дауалау гимнастикаһы һәм спорт дәрестәре залдары, эсәр һыу бюветы, аэросолярийы булған физкультура залы, терренкур маршруттары бар. Клиника, биохимия лаб., функциональ диагностика, рентгенология һ. б. кабинеттары эшләй.
Ял итеүселәргә 40-тан ашыу лицензиялы медицина хеҙмәте, 14 дауалау программаһы һәм 10 дауалау-һауыҡтырыу программаһы тәҡдим ителә. Ял итеүселәрҙе кардиологтар, неврологтар, дауалаусы табиптар даими күҙәтә, шулай уҡ тар профилле белгестәр: уролог, гастроэнтеролог, гинеколог, дерматолог, косметолог, эндоскопист, кардиолог, пульмонолог, энә-рефлексотерапевт, физиотерапевт йәлеп ителә.
Тарихы
1917 йылға тиклем бөгөнгө «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы «Дача» тип йөрөтөлгән, һәм урман араһында бер ҡатлы йорттар байтаҡ булған.
Октябрь революцияһынан һуң 1918 йылда Халыҡ комиссарҙары Советының «Дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге дауалау урындары тураһында» декреты донъя күрә, дача урыны, бөтә йорттары менән, Өфө тимер юл оҫтаханаларының профсоюз ойошмаһына ял йорто асыу өсөн бирелә. Шул рәүешле Башҡортостан хеҙмәтсәндәре өсөн беренсе профсоюз ял йорто эшләй башлай.
Эдип
Эдип (Οἰδίπους, Oidípous ,Oedipus) боронғо грек мифологияһында  — Фива батшаһы Лай һәм Иокастаның улдары.
Йәшел сауҡалыҡ (шифахана)
Тарихы
1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ял йортонда 4018-се эвакогоспиталь урынлашҡан. Фашист Германияһын еңгәндән һуң, Өфө ял йорто йәнә ишектәрен аса.
1960-сы йылдар башында 3 — 5 ҡатлы йоҡо корпустары, дауалау корпусы, ашхана төҙөлә башлай, һәм 1966 йылда «Уфимский» ял йорто «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһына әүерелә.
Эдип
Бала сағы
Оракул Фива батшаһы Лайға Иокастаға өйләнһәң, үлемең үҙ улыңдан буласаҡ, ти. Лай, оракулды тыңламай, Иокастаға өйләнә. Улы тыуғас, үҙенең ғүмере өсөн ҡурҡып, ул сабыйҙың аяҡтарын үтәнән-үтә тиштереп, Эдипты Киферон тауы итәгендә ташлап китергә ҡуша. Тыуыуына өсөнсө генә көн булғанда, ҡышын, Эдип тауҙарҙа, Киферон далаһында ташлап ҡалдырыла. Унда уны Коринф көтөүсеһе таба.
Көтөүсе малайҙы Коринф батшаһы Полибҡа алып бара. Батша уны үҙенең улы һымаҡ итеп тәрбиәләй, уға Эдип («шешкән аяҡлы») тигән исем бирә. Бала Тенея тигән ерҙә Коринфта үҫә.
Йәшел сауҡалыҡ (шифахана)
Бөгөнгөһө
«Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы дүрт йоҡо корпусынан, ҡунаҡхананан һәм ҡунаҡхана-коттедждан тора. Улар бер-береһе менән йылы үткәүелдәр аша тоташтырылған, һәр корпус лифт менән йыһазландырылған.
Шифахана эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: — ҡан әйләнеше системаһы ауырыуҙары (йөрәктең ишемия ауырыуы, гипертония ауырыуы), йөрәккә миокард инфаркты операцияларынан һуң дауалау һәм реабилитациялау; — нервы системаһы ауырыуҙары (баш һәм арҡа мейеһенең ҡан тамырҙары ауырыуҙары, шул иҫәптән инсульттар эҙемтәләре, вегетатив нервы системаһы ауырыуҙары, нервы системаһы имгәнеүҙәре эҙемтәләре); — терәк-хәрәкәт системаһы (быуындар, умыртҡа бағанаһы ауырыуҙары), тын алыу органдары, аш һеңдереү, тире һәм тире аҫты күҙәнәклеге ағзалары ауырыуҙары, ҡан тамырҙары ауырыуҙары, урология, гинекология; — матдәләр алмашыныуы боҙолоуы (табип-диетолог тарафынан әҙерләнгән фигураны төҙәтеү программалары); — «Әсә һәм бала» һауыҡтырыу программалары: тын алыу ағзалары ауырыуҙары, һын боҙолоуы (4 йәштән алып балалар); — йөклө ҡатын-ҡыҙҙар өсөн һауыҡтырыу хеҙмәттәре (шул иҫәптән ауырлы ҡатындар өсөн аквааэробика буйынса дәрестәр); — гинекологик, урологик ауырыуҙар.
Эдип
Фива
Эдип үҫеп буй еткергәс, йәштәштәре уның үгәй бала булғанлығында ғәйепләйҙәр. Эдип Дельфаға китә. Дельфий күрәҙәсеһе Пифия аша Эдипҡа атаһын үлтереп, әсәһенә үҙ әсәһенә өйләнәсәген әйтә.
Быны ишеткәс, Эдип атаһы тип иҫәпләгән Полибтан алыҫыраҡ булырға теләп, Фиваға китә. Дельфаға барған юлда, ул ҡырандас осрата. Ҡырандас уның аяғын тапай, ә унда Лай ултырған була. Эдип күсер менән әрләшеп китә лә уны үлтерә, һуңынан ҡырандаста ултырған атаһын үлтерә. Шунан Эдип өҫтөндәге ҡанды шишмәлә йыуа, шишмәне һуңынан Эдиподия тип йөрөтә башлайҙар.
Йәшел сауҡалыҡ (шифахана)
Бөгөнгөһө
Aquagreen батҡаҡ-һыу менән дауалау учреждениеһына ҡаплаулы бассейн (25 м), SPA (аквазона, термозона, бьюти-зона), футбол һәм волейбол уйыны өсөн спорт залы, минераль һыу бюветы инә.
Green Hall күңел асыу залында бейеү залы, концерт залы, китапхана, конференц-залдар, ҡышҡы баҡса, музей урынлашҡан. Шифаханала даими рәүештә өлкәндәр һәм балалар өсөн уйын программалары, дискотекалар, концерттар, спорт саралары, оҫталыҡ дәрестәре уҙғарыла, йога менән шөғөлләнеү мөмкинлеге булдырылған. Шифахана территорияһы һәм Өфө буйлап экскурсиялар ойошторолған. Шулай уҡ ял итеүселәр өсөн бильярд, өҫтәл теннисы, һырғалаҡ, өҫтәл уйындары, 150 метр оҙонлоҡтағы тюбинг трассаһы, прокатҡа спорт инвентары алыу ҡаралған.
Эдип
Фива
Енәйәте өсөн (белмәй эшләнһә лә) аллалар Эдипты язаға тарттырыу өсөн Фиваға чума сирен ебәрәләр һәм шәһәрҙән Лайҙы үлтереүсе ҡыуылмайынса чума бөтмәйәсәген әйтәләр. Дөрөҫлөктө белгәс, Иокаста аҫылына. Эдип енәйәтен белгәс, үрһәләнеп үҙен-үҙе һуҡырайта.
Йәшел сауҡалыҡ (шифахана)
Бөгөнгөһө
Көн һайын балалар бүлмәһе эшләй, бында аниматорҙар мауыҡтырғыс уйындар һәм конкурстар уҙғара. Шифахана биләмәһендә хәүефһеҙ софт япмалы балалар майҙансығы йыһазландырылған.
Эдип
Фива
Улдары аталарын һанға һуҡмай башлағас, Эдип уларҙы ҡарғай.
Үлеме
Артабан Эдип Антигона ҡыҙының оҙатыуында Фиваны ташлап сығып китә, ер йөҙөндә оҙаҡ гиҙеп йөрөгәндән һуң Колонда Эриний храмында үлә. Ҡәбере Эренийҙа Афинала
Йәшел сауҡалыҡ (шифахана)
Бөгөнгөһө
Берҙәм комплекс, дауалаусы баланслы туҡланыу, уникаль тәбиғи «Хызыр» аҙ минераллы сульфат-кальций һыуы һәм көкөрт-водородлы сығанағы, күп профилле дауалау, уңайлы номерҙар, матур итеп ойошторолған ял — «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһының төп өҫтөнлөктәренең береһе. Коллектив «Сәләмәтлекте бергәләп һаҡлайыҡ» лозунгыһы аҫтында эшләй.
Ҡаҙаныштары
«Здравница—2010» Бөтә Рәсәй форумында «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы «Ғилми тикшеренеүҙәрҙе ойоштороу буйынса иң яҡшы шифахана» номинацияһында алтын миҙал менән бүләкләнгән.
Аустерлиц ҡаты һуғышы
Аустерлицтағы һуғыш — Наполеонға ҡаршы өсөнсө коалиция алып барған һуғыштарҙың иң мөһиме. Ул тарихҡа өс император (Австрия императоры ФранцII менән урыҫ императоры Александр I Франция императоры Наполеон I ҡаршы) көрәше исеме аҫтында ингән.
Гавгамелдағы һәм Кандағы көрәш менән бергә ул тарихҡа һаны яғынан байтаҡҡа өҫтөн торған дошманды ҡыйыу рәүештә еңеүҙе аңлатҡан һуғыш булған.
Көстәр һәм һуғышыусы дошмандарҙың пландары
Союздаш армия 85 мең кешенән (278 орудиелы 60-меңлек урыҫ армияһынан һәм 25-меңлек Австрия армияһынан) торған. Уның дөйөм командующийы — генерал М. И. Кутузов булған. Наполеон армияһы 73.5 мең кешенән торған. Шунан да ҙурыраҡ көс менән Наполеон союздаштар армияһын ваҡытынан алда ҡурҡытмаҫҡа булған. 1805 йылдың 2 декабрендә союздаш армияларҙың ғәскәрҙәре һуғышҡа бындай тәртиптә инергә булғандар: