cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы
Биографияһы
1992-2000 йылдарҙа «Башҡорт Энциклопедияһы» ғилми нәшриәтендә әйҙәүсе мөхәррир булып эшләй.
2007 йылдың 27 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Республика һәм күрше өлкәләрҙә ғилми экспедицияларҙа башҡорттарҙың халыҡ медицинаһы буйынса мәғлүмәт йыя, уларҙы системалы эшкәртә һәм китаптар итеп баҫтырып сығара.
«Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия» — республиканың беренсе энциклопедияһын әҙерләүҙә һәм баҫтырып сығырыуҙа ҡатнаша.
Юмжагийн Цэдэнбал
Юмжагийн Цэдэнбал (Юмжаагийн Цэдэнбал; 17 сентябрь 1916 йыл — 10 апрель 1991 йыл) — Монгол Халыҡ Республикаһының һәм Монгол Халыҡ-Революцион Партияһының сәйәси эшмәкәре, МХР Маршалы (1979).
Биографияһы
Ю. Цэдэнбал Монголияның төньяҡ-көнбайышының иң сигендә, хәҙерге Убсунгур аймағының Давст сомонында ярлы малсы-дербет ғаиләһендә тыуған.
1932 йылда Убсунур төбәгенең төньяҡ өлөшө Тува Халыҡ Республикаһына бирелә, ә 1944 йылда Тыва өлөшө булараҡ РСФСР-ға индерелә. 1958 йылда совет-монгол сиген аныҡлағанда Ю. Цеденбал тыуған төбәк Монголияға бирелә.
Ю. Цэдэнбал әле Х. Чойбалсан ваҡытында етәксе вазифаға үрләп ҡала, МХРП Үҙәк Коитетының Генераль секретары була. Чойбалсан вафат булғас, 1952 йылда премьер-министр ҙа булып китә. Ул элекке етәксегә ҡарағанда йомшағыраҡ сәйәсәт алып бара, Чойбалсандың шәхес культы арҡаһында ултыртылған бик күптәрҙе төрмәнән азат итә. Чойбалсандың шәхес культы рәсми рәүештә ҡаралмай, әммә уның шундай эшмәкәрлеге ғәйепләнә.
Ю. Цэдэнбал осоронда ауыл хужалығы коллективлаштырыла, малсы-крәҫтиәндәрҙең тормош кимәле яҡшыра башлай, уларға түләүһеҙ медицина ярҙамы күрһәтелә, белем бирелә. Социаль программалр ҡабул ителә.
СССР-ҙың һәм СЭВ-тың ныҡлы ярҙамына таянып, илде идустриаль үҫеш юлына баҫтыра. Үҙәк Комитеттан үҙенә көндәш булырлыҡ кешеләрҙе сығарыуға өлгәшә. Тышҡы сәйәсәттә СССР һәм уның менән бер тарафта эш иткән башҡа илдәр менән бәйләнеште нығытыуға күп көс һала. СССР һәм ҠХР араһында сәйәси ҡытыршылыҡтар килеп сыҡҡас, бер икеләнеүһеҙ СССР яғына баҫа. Бүтән союздаш илдәрҙән айырмалы, Монголиялағы совет ғәскәре айырым төркөмләнмәй, ә Байкал аръяғы хәрби округына инә.
Монголияның сәйәси тормошонда Цэдэнбалдың ҡатыны Анастасия Ивановна Цэдэнбал-Филатова ла күренекле урын тота. Ҡатыны менән Цэдэнбал Мәскәүҙә партия уҡыуҙарынҙда булғанда таныша.
Уларҙың ике улы донъяға килә.
1984 йылда МХЭП ҮК-ның Генераль секретарь вазифаһынан сығаралар һәм Мәскәүгә ҡатыны менән дауаланырға оҙатыла. Яңы Генераль секретарь итеп Жамбын Батмунх һайлана. 1990 йылдың 18 апрелендә Бөйөк Халыҡ Хуралы Президиумы 97-се һанлы Указы менән Цэдэнбал МХР геройы, МХР-ҙың хеҙмәт геройы, МХР маршалы исемдәренән, дәүләт наградаларынан мәхрүм ителә. Вафатынан һуң Цэдэнбалдың кәүҙәһе Монголияға ҡайтарыла һәм армия генералы кимәлендә хөрмәт күрһәтеп ерләнә.
Монголия Республикаһы Президенты Указы менән 1997 йылдың 31 октябрендә 60-сы һанлы Указ менән өҫтә әйтелгән Указ көсөнән сығарыла. Цэдэнбал донъяға килгән Убсунур аймағының үҙәге Улангом ҡалаһында «Маршал Юмжагийн Цэдэнбал урамы» тип атала.
2013 йылдың октябрендә илдә Ю. Цэдэнбалды тулыһынса аҡлау мөмкинлеген өйрәнеү буйынса эшсе комиссия төҙөү тәҡдиме индерелгән.
Роза Рымбаева
Рымбаева Роза Ҡыуаныш ҡыҙы (28 октябрь 1957 йыл) — совет һәм ҡаҙаҡ эстрада йырсыһы (сопрано), педагог, профессор. Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1986), Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (2004), Ҡырғыҙстан һәм Үзбәкстан республикаларының атҡаҙанған артисы, Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1981).
Биографияһы
Роза Ҡыуаныш ҡыҙы Рымбаева 1957 йылдың 28 октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Семипалатинск өлкәһендәге (хәҙерге Ҡаҙағстан Республикаhы Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге) Ярма районы ) Семипалатинск тимер юл станцияһының «Яңғыҙ түбә» исемле 9-сы разъезында тимер юл эшсеһе ғаиләһендә тыуған. Урта белемде интернат-мәктәптә ала һәм 1979—1984 йылдарҙа Алма-Ата ҡалаһындағы Ҡаҙаҡ театр-сәнғәт институтының музыкаль-драматик комедия факультетында уҡый.
1976—1979 йылдарҙа — «Гөлдәр» республика йәштәр эстрада ансамбле, 1979 йылдан — «Ҡаҙаҡконцерт» республика концерт берләшмәһе ҡарамағындағы «Арай» эстрада ансамбле йырсыһы (1999 йылдағы вафатына тиклем «Арай» ансамбленең директоры һәм художество етәксеһе Розаның ире Таскын Окапов була).
Роза Рымбаева 1995 йылдан (бер үк ваҡытта) Т. К. Жургенов исемендәге Ҡаҙаҡ милли сәнғәт академияһында уҡытыусы-педагог, профессор.
Сәхнә эшмәкәрлеге
Роза Рымбаева — элекке Советтар Союзында киң танылыу алған һәм халыҡ-ара конкурстарҙа СССР исеменән сығыш яһаған беренсе ҡаҙаҡ йырсыһы. Музыка училищеһендә уҡый башлаған йылда уҡ республика үҙешмәкәр йырсылар бәйгеһендә еңеү яулаған ҡыҙ алдағы 1975 йылда Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 30 йыллығына арналған конкурста ла шундай уҡ уңышҡа өлгәшә. Талантлы башҡарыусыны «Гөлдәр» республика йәштәр эстрада ансамбленең баш дирижёры Таскын Окапов үҙ коллективына саҡыра. Розаның сәхнә эшмәкәрлеге 1976 йылда шулай башланып китә. Тиҙҙән ул Бөтә Союз кимәлендә киң билдәлелек яулай. 1977—1979 йылдарҙа «Йыл йыры» («Песня года») фестивалдәре финалдарына сыға. 1977 йылда йәш башҡарыусыларҙың «Ғүмергә йыр менән» («С песней по жизни») Бөтә Союз телевизион конкурсында һәм эстрада артистарының Болгарияла үткән «Алтын Орфей» халыҡ-ара фестивалендә «Гран-при» ала. «Звуковая дорожка» хит-парадында илдең иң яҡшы ун йырсыһы иҫәбенә инә. 1978 йылда туған ҡаҙаҡ телендә «Әлиә» йыры менән Роза Рымбаева күп милләтле совет телевизор тамашасыһының яратҡан башҡарыусыһына әйләнә, популярлыҡ буйынса, Алла Пугачёва менән София Ротарунан ғына ҡалышып, илдә өсөнсө урын яулай. Дүрт октаваны үҙ эсенә алған көслө һәм үҙенсәлекле тауышҡа эйә булған сәхнә оҫтаһы, ҡайҙа ғына сығыш яһамаһын, бер ваҡытта ла фонограммаға йырламай.
Артабан ул илдең киң билдәле сәнғәт әһелдәре — йырсылар һәм композиторҙар Сергей Пенкин, Батырхан Шукенов, Ренат Ибрагимов, Владимир Ступин, Арно Бабаджанян, Алексей Мажуков, Давид Тухманов, Юрий Саульский, Александра Пахмутова, Раймонд Паулс һәм Александр Зацепиндар хеҙмәттәшлек итә.
Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)
Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты — федераль дәүләт бюджет фән учреждениеһы, Башҡортостан Республикаһындағы төп ғилми-тикшеренеү   учреждениеһы; геотектоника; палеозой стратиграфияһы; кайнозой геологияһы; геофизика; магматизм; метаморфизм; мәғдән ятҡылыҡтары; палеовулканология һәм  металлогения; геохимия һәм изотоплы геология; гидрогеология һәм геоэкология өлкәләрендә тикшеренеүҙәр алып бара. Институтта 5 ғилми һөнәр буйынса аспирантура бар, «Геологический сборник» журналы нәшер ителә.
Тарихы
Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты 1951 йылда Өфөлә СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тау-геология институты  булараҡ асыла,  1967 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының геология  институты, 1992 йылдан — хәҙерге статуста.
Етәкселеге
Институт директорҙары :
Эш йүнәлештәре
Файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарының барлыҡҡа килеү шарттарын өйрәнеү, Башҡортостан Республикаһында геодинамика, геоморфология һәм тектоника, Уралдың һәм Көнсығыш Европа платформаһының стратиграфияһы.
Институттың структураһы
Лабораториялары:
Әҙәбиәт
Уфа: Информреклама, 2002.
Хеҙмәттәре
Институттың ҡаҙаныштары:  Урал  һәм Урал буйы рельефының йәшен нигеҙләү; уның тектоникаһы; Уралдың һәм Урал алды ситке бөгөлөшөнөң шарьяжлы-шыуышыулы төҙөлөшө иҫбатланған; Уралдың палеозой  геодинамикаһы өйрәнелгән; Көньяҡ Уралдың палеовулканологик картаһы төҙөлгән; йылы ағымының Уралдағы аномалияһы асыҡланған); Көньяҡ Урал  һәм Урал алды рельефының  мезозойҙағы һәм кайнозойҙағы  үҫеше өйрәнелгән һ.б.
Метамерия (биология)
Метамери́я ( мета- һәм  — өлөш, бүлкәт, шулай уҡ сегментация, быуынтыҡ) — организмдарҙың кәүҙәһе буйынан-буйына үҙ-ара оҡшаш сегменттарға - метамерҙарға бүленеше.
Эстән дә, тыштан да ағзалары метамерлы булған осраҡта - ысын метамерия, ә тышҡы яҡтан ғына булһа - псевдометамерия тип атала.
Бөтә организмды солғап алғаны - тулы метамерия,  бындай метамерия ҡулсалы селәүсендәргә һәм быуынтыҡ аяҡлыларға хас.
Организмдың ҡайһы бер өлөшөндә генә осраған тулы булмаған метамерияны ошолай бүлеү ҡабул ителгән: дерматомер  (тире), миомер (мускул), склеромер (һөлдә), нейромер (нервылар).
Тән метамерҙары төҙөлөшө һәм функциялары оҡшаш булған осраҡта гомоном метамерия тип атала; тышҡы яҡтан оҡшаш булмаған осраҡта гетероном  метамерия тураһында һүҙ бара.
хордалыларҙа яралғы сағында метамерия  асыҡ беленә, ә артабанғы этаптарында һөлдә төҙөлөшөндә, мускулатурала, ҡан тамырҙары һәм нервы системаһында  күҙгә ташлана. Мәҫәлән, кешенең а метамер һыҙаттары һөлдәһендә (умыртҡа),  арҡа мейеһе ҡоролошонда,  ҡабырғалары, ҡабырға араһындағы мускулдар һәм нервылар сиратлашыуында күренә.
Юғары үҫемлектәрҙә һабаҡтағы быуындар һәм быуын арауыҡтары метамерия миҫалы булып тора.
Таймаҫ Шәһимов
Таймаҫ Шәһимов — Себер даруғаһы Өфө өйәҙенең Ҡара-табын волосы башҡорт старшинаһы, тархан.
Ҡыҫҡа биографияһы
Рәсми документтарҙа беренсе тапҡыр 1706 йылда телгә алына.
П. И. Рычков, Т. Шәһимовты ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарға ҡаршы походтарҙың береһендә башҡорттарҙың биш меңлек ғәскәрен етәкләгән тип телгә ала. 1723—1729 йылдарҙа Ҡаҙаҡ һәм Жунғар ханлыҡтары араһында барған алыштарҙа Таймаҫ Шәһимов етәкселегендәге берләшкән башҡорт отрядтары ҡаҙаҡтар яғында һуғышҡан.
1730 йылда Таймаҫ Шәһимов Анна Иоанновна һарайында ҡабул ителә. Бүләккә ул уға төлкө һәм һыуһар тиреләрен алып бара. Хөрмәт күрһәткәне өсөн императрица башҡорт старшинаһын хәҙерге ваҡытта Силәбе ҡалаһы эргәһендә ятҡан ерҙәр менән бүләкләй.
Таймаҫ Шәһимов шулай уҡ 1735—40 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа һәм батша хакимдарының баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары менән һөйләшеүҙәр алып барыуҙа ҡатнаша.
Тархан Шәһимов рөхсәтенән башҡорт ерҙәрендә нығытмалар төҙөлә: Таймаҫ Шәһимов үтенесе буйынса 1740 йылда Сенат «төҙөлгән нығытмаларҙа йәшәүселәр башҡорт ерҙәренә баҫып инмәһендәр, ә үҙҙәренең сәсеүлектәрен ҡойма менән уратып алһындар өсөн» башҡорт ерҙәрен һәм нығытмалар аҫтына бирелгән территорияларҙы ыҙанлау тураһында указ сығара.
Аҙаҡҡы тапҡыр Таймаҫ-батыр тураһында XVII быуаттың 50-се йылдарҙың уртаһында телгә алына.
Уҫы өйәҙе
Уҫы өйәҙе — 1781—1923 йылдарҙа Рәсәй империяһы Пермь губернаһы һәм РСФСР составындағы административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Уҫы.
Тарихы
1923 йылдың 3 ноябрендә өйәҙ бөтөрөлгән, уның территорияһының бер өлөшө Урал өлкәһе Сарапул округы Уҫы районы составына ингән.
Халҡы
1896 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 284 547 кеше (143 500 ир-ат һәм 141 047 ҡатын-ҡыҙ). тәшкил иткән. Дин тотоу буйынса бүленеш: православие динендәгеләр — 176 998, католиктар — 26, протестанттар — 5, иҫке тәртип православиеһы (старообрядцы) — 46 617, мосолмандар — 50 528, Иудейҙар (иудаизм динендәгеләр) — 10, мәжүсиҙәр — 5 570, башҡа диндәгеләр — 278. Ҡатламға бүленеш буйынса: дворяндар — 214, руханиҙар — 1 369, почётлы граждандар һәм сауҙагәрҙәр — 253, мещандар — 829, хәрбиҙәр — 19 458, крәҫтиәндәр — 257 546, башҡа ҡатламдар — 363.
1897 йылғы буйынса өйәҙҙә 321 774 кеше тәшкил иткән. Шул иҫәптән урыҫтар — 266020, башҡорттар — 34407, татарҙар — 13690, удмурттар — 5907, типтәрҙәр — 1614.
Храмдар: 35 православие, 4 единоверческий, 3  сиркәүҙәре һәм 50 мосолман мәсете. 62 мәктәп, 1 почта-телеграф һәм 1 почта бүлексәһе, 3 дауахана (40 карауат, 4 врач, 16 фельдшер).
Иҡтисады
Бөтөн губерналар араһында уңдырышлыларҙың береһе булып иҫәпләнгән Уҫы өйәҙе, урында ҡулланырлыҡ ҡына икмәк етештермәгән, хатта райондың тау заводтарын да икмәк менән тәьмин иткән. Йыл һайын уртаса: арыш — 1 182,68 км2 (108 250 дис.), бойҙай — 112,53 км2 (10 300 дис.), һоло — 618,37 км2 (56 600 дис.), арпа — 106,09 км2 (9 710 дис.), борай — 19,12 км2 (1 750 дис.), ҡарабойҙай — 166,18 км2 (15 210 дис.), тары — 0,45 км2 (41 дис.), борсаҡ — 52,99 км2 (4850 дис.), бәрәңге — 8,19 км2 (750 дис.) сәселгән.
Уртаса уңыш йыйыу: арыштан 61 438,3 т (3 750 700 бот), бойҙайҙан 2 266,2 т (138 350 бот), һолонан 33 416 т (2 040 000 бот), арпанан 6 554 т (400 100 бот), борайҙан 765 т (46 700 бот), ҡарабойҙайҙан 6 465,7 т (394 720 бот), тарынан 11,5 т (700 бот), борсаҡтан 2 422,3 т (147 880 бот), картуфтан 3 286,7 т (200 650 бот) тәшкил иткән.
Элек шулай уҡ ҙур күләмдә етен игелгән; орлоғо ла, етен сүсе лә мөһим һатыу предметы булған; йыл һайын етен сәсеүлектәре 92,757 км майҙанды биләгән2 (8 490 дис.); уртаса орлоҡ йыйыу 3 448,1 т (210 500 бот), етен сүсен йыйыу — 1 673,3 т (102 150 бот) тәшкил иткән. Киндерҙе (тарма) 25,675 км ергә сәскәндәр2 (2 350 дис.), 1 968,9 т (120 200 бот) орлоғон һәм 1 118 сүсен(68 250 бот) йыйып алғандар.
1895 йылда өйәҙҙә (ҡаланы ҡыҫтырмайса) 78 972 баш ат, 91 150 баш эре мөгөҙлө мал, һарыҡ (ҡуй) — 130 645 баш, сусҡалар — 29 283 баш, кәзәләр — 4 370 баш иҫәпләнгән. Умартасылыҡ бик ныҡ үҫешкән булған, 16,4 т (1 000 бот) яҡын бал ағыҙып алғандар.
Башлыса өйәҙҙең көньяҡ өлөшөндә, урмандың төрлөлөгө һәм арзанлығы менән бәйле, кустарсылыҡ (кәсепселек) етештереүенең иң таралғаны ағас булған. 4 пристанда йыл һайын уртаса хаҡы 250 000 һум булған ағас эшләнмә (изделие) тейәлгән. Халыҡ шулай уҡ тау-завод эштәре, судноларҙа йөрөү һәм Ҡама йылғаһында балыҡ тотоу менән шөғөлләгән.
Сәнәғәт предприятиелары: Өйәҙҙең 7 төп йәрминкәһенең дөйөм әйләнеш суммаһы 0,5 млн. һумдан артып китә.
Урындағы үҙидара
1895 йылда земство килеме 192 468 һум, сғымы — 206 872 һум булған, шул иҫәптән:
Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы
Ғимран Сәйетйәғәфәр улы Мағазов  (?—1918) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Асҡар ауылында тыуа (хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Әлмән районы). Сәйетгәрәй Мағазовтың туғаны.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан, прапорщик.
1917 йылда Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары (съездары) эшендә Өфөлә һәм Ырымбурҙа ҡатнашҡан.
1917 йылдың декабрь айында Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡурдистандың предпарламенты — Кесе-Ҡоролтайҙың составына индерелгән.
1918 йылдың башында Башҡорт хөкүмәте ҡушыуы буйынса Әмир Ҡарамышев һәм Ғабдулла Иҙелбаев менән берлектә Бөрйән-Түңгәүер кантонына Башҡорт ғәскәренең I Башҡорт полкын ойоштороуҙа етәкселек итеү өсөн ебәрелә.
1918 йылдың 2 мартында С. М. Цвиллинг бойороғона ярашлы Баймаҡ эшсе-депутаттар советы вәкилдәре тарафынан ҡулға алына.
1918 йылдың 4 мартында Ә. Б. Ҡарамышев етәкселегендә башҡорт отрядтары Башҡорт хөкүмәте ағзаларын азат итеүҙе талап итәләр һәм Баймаҡты ҡамауға алалар. 6 мартта Ырымбурҙан килгән ҡыҙылармеецтар отряды ҡамауҙы кире ҡаға. 7 мартта эшселәр һәм ҡыҙылармеецтар суды ҡарары буйынса Ғимран Мағазов һәм Башҡорт хөкүмәтенең ағзаһы Ғабдулла Иҙелбаев һәм биш поляк офицер-советниктары менән бергә атып үлтерелә.
Ваҡиғаның шаһиты Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы былай һөйләгән : «..Ҡыҙылдарҙың башлығы намаҙға команда бирҙе. Беҙҙекеләр ике тапҡыр дүрт рәҡәғәтле намаҙ уҡынылар. Поляктар суҡындылар. Намаҙҙан һуң Ғабдулла Иҙелбаев һәм Ғимран Мағазов аяҡ өҫтө, ә поляктар тубыҡланып ҡабаттан стройға теҙелделәр. Ғабдулла Иҙелбаев әйтте:
— ''Беҙҙе үлтерәһегеҙ, әммә тағы ла тере ике миллион башҡорт ҡала. Ошо ике миллионлыҡ халыҡты ҡырып бөтөрмәйенсә, һеҙ беҙҙең изге идеяны баҫтыра алмаҫһығыҙ. Үлемебеҙҙе беҙ тыныс күңел менән ҡаршы аласаҡбыҙ.'' Артынса ҡыҙылдар башлығының бойороғо булды. Атыусылар иҫерек булғанға күрә, залп уты килеп сыҡманы, атыш тарҡау булды. Әле йәнен бирмәгән поляк офицерҙары ҡыбырлайҙар ине. Ғабдулла менән Ғимран, ниндәйҙер көс табып, һаман аяҡ өҫтө торалар ине. Бына поляк офицерҙары тымдылар. Ә беҙҙекеләр һаман тора. Ниһайәт, башта Ғимран, уның артынан Ғабдулла, яйлап артҡа ауып, ҡоланылар һәм батырҙарса, күкрәк киреп данлы үлемдәрен ҡаршы алдылар».
Могао мәмерйәһе
Могао (упр. 莫高窟, пиньинь : mò gāo kū, «Тәпәшәктәр өсөн мәмерйә») — Цяньфодун («Мең Будда мәмерйәһе») — тәү будда мәмерйә ғибәҙәтханаһы комплексының иң ҙур мәмерйәһе.
Беҙҙең эраға тиклемге 353—366 йылдарҙа Гансу провинцияһы, Дуньхан оазисынан 25 км-ҙа һәйкәл ҡуйылған. Йышыраҡ Могао тип йөрөтөлгән Цяньфодун мәмерйәһе 492 изге урынды берләштерә. Улар быуаттар буйына (IV—XIV бб.) фрескалар һәм скульптуралар менән биҙәлгән. Могао, Мең будда мәмерйәһе менән бер рәттән Безекликта буддиҙарҙың иң тәүге ғибәҙәтханаларынан иҫәпләнә. Такла-Маҡан сүллегенең көнсығыш мөйөшөндә барлыҡҡа килеү юҡтан ғына килеп сыҡмаған: был тирәнән ефәк каруандары үткән, шул йәһәттән будда уҡыуҙары Ҡытайҙа йышайған.
Дунька клубы
Дунька клубы — Дондағы Ростовта көнкүреш хеҙмәте хеҙмәткәрҙәренең мәҙәниәт һарайы, Ростов зыялыйҙарының яратҡан ял итеү урындарының береһе.
Могао мәмерйәһе
Һуңғы йылдарҙа барлыҡҡа килгән ғибәҙәтханалар(Лунмэня һәм Юньгана) менән сағыштырғанда Могаола скульптура өҫтөнлөк алмай, ә фреск живописы өҫтөнлөккә эйә. Уның майҙаны 42000 м² тип баһалана. Уның төрлө фигуралы яҙмалары сыбар елем һымаҡ буяуҙар менән ҡоро грунтҡа эшләнгән. Уның күбеһе мәмерйә диуарын тулыһынса ҡаплай. Ул динамизм һәм тормошсанлығы менән айырыла.
Дунька клубы
Исеменең тарихы
Мәҙәниәт йорто директоры Людмила Лисицина фекеренсә, «Дунька клубы» исеме килеп сығыуҙың иғтибарға лайыҡ өс версияһы бар: 1945 йылдың сентябрендә, клуб асылғанда, тирә яҡта емереклектәр була. Ә мәҙәниәт йортонда ҡалала беренсе бейеү кисәләре ойошторола башлай. Ир-аттар аҙ була, нигеҙҙә уйынға ҡатын-кыҙҙар, ябай халыҡса әйткәндә «дунькалар» килә. Шулай ошо исем нығынып ҡала. Икенсе бер риүәйәт буйынса һуғышта ирен юғалтҡан һәм ҡайғынан бер аҙ аҡылы инәле-сығалы Дуня, туҡтауһыҙ клубҡа килеп ирен эҙләй, уның үлеменә ышанмай. Өсөнсө версия үткән быуаттың 20-се йылдарына ҡарай. Ул саҡта был бинаның ҡала почтаһының үҙәк бүлеге менән бәйләнеше була. Уның хеҙмәткәрҙәре бында кистәрен ял итәләр. Айседора Дунканды яратыусылар уның исемендәге клуб ойошторалар. Ҡулланылышта Дункан «Дунька» булып китә.
Ҡала халҡы араһында элекке ваҡыттарҙа «Дунька клубы» фәхешхана булған, уның исемен аҙаҡ мәҙәниәт Йорто тип үҙгәрткәндәр тигән фараз киң таралған булған. Танылған режиссёр Кирилл Серебренников та ошо фараз яҡлы.
Мәҙәниәт Һарайы тариы
1860-сы йылдарҙа Дунька клубы сауҙагәр Антимоновтың табыш йорто була. Икенсе ҡатта һәр ваҡыт уйын-көлкө үткәрелә.
ХХ быуатта Антимонов айырым йортонда түбәндәге ойошмалар урынлашты:
Мәҙәниәт һарайында Геннадий Тростянецкийҙың «Зәңгәр троллейбус» үҙешмәкәр театры эшләгән.
Заманында мәҙәниәт һарайында тауыш яҙҙырыу студияһы булған, унда 2003 йылдың май айында Николай Константинов «Буги-Холестерин» яңғыҙ башҡарылған йырҙар альбомы яҙҙырған.
Һылтанмалар
Дунькин клуб: знаковые места Ростова-на-Дону Официальный сайт Городского Дома Творчества
Ҡуян (мәғәнәләр)
Ҡуян — йәнлек атамаһы.
Кансай халыҡ-ара аэропорты
Кансай халыҡ-ара аэропорты (яп.  関西国際空港;кансай кокусай ку: ко:) — ҙур ҡоролмалар комплексынан торған аэропорт, Ренцо Пиано проекты буйынса Японияның Осака ҡалаһы йәнәшендәге Осака ҡултығының уртаһында, яһалма уртауҙа төҙөлгән.
Тарихы
1960 йылға Кинки төбәгенә Токионан инвестициялар туҡтатыла, шуға күрә проектлаусылар яңы аэропорт төҙөргә ҡарар итәләр. Тирә-яҡ район халҡы ныҡ тауыштан интеккәнгә күрә, кешеләр күпләп йәшәгән ерҙә Осака халыҡ-ара аэропортын ҙурайтып булмай.
Яңы Токио халыҡ-ара аэропортында (хәҙер Нарита халыҡ-ара аэропорты) шул уҡ проблемалар булғанға күрә, планлаштырыусылар яңы аэропортты яр буйынан йырағыраҡ төҙөргә ҡарар итә. Иң беренсе аэропорт Кобе ҡалаһы йәнәшендә төҙөлөргә тейеш була, тик Кобе муниципалитеты рөхсәт бирмәгәс, аэропорт көньяҡҡараҡ, Осака ҡултығына күсерелә.
Бында, кеше йәшәгән ерҙән йыраҡта, аэропорт тәүлек әйләнәһенә эшләй ала, осоп киткән һәм килеп ултырған самолеттарҙың тауышы кешеләргә ҡамасауламай. Урындағы балыҡсылар ғына ҡаршы төшә, тик уларға ла мул ғына ташлама түләнә.
Проектлаусылар ҡултыҡ уртаһына 4000 метр оҙонлоҡтағы һәм 1000 метр киңлектәге яһалма утрау өйөргә тәҡдим итә. Был ҡоролма аяуһыҙ тайфундарға, көслө ер тетрәүҙәренә һәм цунамиҙарға бирешмәҫкә тейеш була.
Төҙөлөш 1987 йылда башлана. Ҙур таштарҙан һәм 48000 бетон блоктарҙан күтәрелгән диңгеҙ стенаһы 1989 йылда төҙөлөп бөтә. Ул буласаҡ утрауҙың сиктәрен билдәләй. Диңгеҙ төбөндәге 21 миллион кубометр ерҙе тығыҙлау һәм диңгеҙ өҫтөнән 30 метр бейеклегендәге өйөмдө күтәреү өсөн 10000 эшсе, 10 миллион эш сәғәте, 80 карап кәрәк була. 1990 йылға яһалма утрауҙы Осаканың ҡала ситендәге Ринку ҡаласығы менән тоташтырыусы 3 километр оҙонлоғондағы күпер төҙөлөп бөтә (хаҡы 1 миллиард доллар).
Утрау яйлап ҡына, ерҙең баҫылыуы һәм тығыҙланыуы ыңғайына, диңгеҙгә батырлыҡ итеп проектлаштырылған. Тик бөгөнгө көндә утрауҙың батыуы планда ҡаралғандан 8 сантиметрға күберәк. Был проект — 20 йыл планлаштырылған, 3 йыл төҙөлгән, бер нисә миллиард доллар инвестиция һалынған иң ҡиммәт проект.
1991 йыл да терминал төҙөлә башлана. Ерҙең баҫылыуын кәметеү өсөн, терминалдың бинаһы махсус бағаналар менән ҡоролған, кәрәккән ваҡытта тимер таяуыстар ҡыҫтырып бинаны ҡыйшайып емерелеүҙән һаҡлап ҡалырға була. Аэропорт 1994 йылда сафҡа инә.
1995 йылдың 17 ғинуарында Рихтер шкалаһы буйынса 7 баллы, «Кобе ер тетрәүе» тигән исемле, бик ҡурҡыныс ер тетрәүе була. 6434 кеше һәләк була, ә аэропорт, уңышлы проектланыу арҡаһында, төҙөк ҡала. Һуңыраҡ, 1998 йылда аэропорт өҫтөнән тайфун үтә, ел тиҙлеге сәғәтенә 200 километрға етә. Бина, самолет ҡанатын хәтерләткән конструкциялы булғанға, бирешмәй.
Замана аэропорты
1994 йылдың 4 сентябрендә асылған аэропорт бер нисә авиакомпанияға база хеҙмәтен үтәй. Ҙур ҡалалар Кобе, Осака, Киото урынлашҡан Кинки регионына аэропорт һауа ҡапҡаһы булып тора. Шулай ҙа, ҡайһы бер эске рейстар элек төҙөлгән һәм уңайлыраҡ урынлашҡан Осака халыҡ-ара аэропортынан, йә булмаһа, Кобелағы яңы аэропорттан оса. Кансай аэропорты Нарита аэропортына алмаш булараҡ сит ил туристары һәм сит илгә сәйәхәтселәр өсөн төҙөлә.
Кансай аэропортының дөйөм хаҡы — 15 миллиард доллар, йәғни бюджеттың 40 % тәшкил итә. Иң күп сығымдар утрауҙың һыу аҫтына китеүе менән бәйле. Әлеге ваҡытта был процесс әкертенәйгән һәм аэропорттың эшенә бер нимә лә ҡамасауламай. Аэропорттың әле булһа бурысы бар һәм йыл һайын 560 миллион доллар аҡса юғалта. Шуға күрә аэропортҡа самолеттарҙың ултырыу хаҡтары ныҡ юғары (һәр Боинг-747 самолетынан 7500 доллар), Нарита аэропортынан ҡала ҡиммәтселеге менән 2-се урында килә. Самолеттарҙың Кансай аэропортынан осоуын күбәйтеү маҡсатында төрлө ташламалар ҡулланыла.
Кансай аэропорты Нарита аэрортына алмаш итеп сит ил туристары һәм сит илгә сәйәхәт итеүселәр өсөн төҙөлә. Көньяҡ Токио һәм Канагва префектураһында йәшәүселәр өсөн Токио аэропортынан Нарито аэропортына осоуға ҡарағанда, Токио халыҡ-ара аэропортынан Кансай аэропортына булған рейс әҙерәк ваҡытты ала. Әлеге ваҡытта утрауҙың баҫылыу тиҙлеге йылына 7 сантиметр тәшкил итә (1994 йылда — 50 см). Утрауҙың баҫылыуы нормалағы күрһәткестәр менән тигеҙләшкәс, 2003 йылда аэропорт операторҙары 4000 метр оҙонлоғондағы икенсе осоу- ултырыу юлын төҙөй башлай. Бының өсөн беренсеһе йәнәшенә бер нисә метрға бейегерәк итеп икенсе яһалма утрау өйәләр. Улар бер береһе менән тар ғына муйын менән тоташа. Оҙаҡламай икенсеһе лә беренсе утрау менән тигеҙләнәсәк.
Проект хаҡы 1,56 триллион йен (яҡынса 15 миллиард доллар) тора. Икенсе осоу-ултырыу юлы 2007 йылдың 2 авгусында сафҡа индерелә. Киләсәктә терминалдың икенсе бинаһын төҙөү һәм 3500 метрлы өсөнсө осоу-ултырыу юлын төҙөү ҡаралған.
Терминалдар
Төньяҡ терминал
1987—1994 йылдарҙа төҙөлгән. 3 ҡатлы бинаһы бар. 3-сө ҡатында — тикшереү һәм теркәлеү, 2-се ҡатта — сығыу урыны, 1-се ҡатта — дьюти-фри-магазиндары һәм ресторандар. Терминал 9 эскалатор, 3 быяла лифт менән йыһазландырылған Көньяҡ терминал
1994—1999 йылдарҙа төҙөлгән. 4 ҡатлы бинаһы бар. Бинала алты траволатор һәм ике быяла лифт ҡуйылған. Үткәреү һәләтлеге — йылына 12 миллион пассажир. Иммиграция һәм таможня тикшереүҙәр 3-сө ҡатта, ә сығыу урыны һәм теркәлеү 2-се ҡатта урынлашҡан. Дьюти-фри-магазиндары һәм ресторандар һәр бер ҡатта бар, шулай ҙа күберәге 1-се һәм 4-се ҡатта.
Филатова-Цэдэнбал Анастасия Ивановна
Анастаси́я Ива́новна Фила́това — Цэдэнбал (1920—2001) — Монгол Халыҡ Республикаһы юлбашсыһы Юмжагийн Цэдэнбалдың ҡатыны, милләте — рус.
Биографияһы
Анастаси́я Ива́новна Фила́това — Цэдэнбал Монголияның сәйәсәтендә ҙур урын тотҡан шәхес, илдең социаль һәм мәғариф өлкәһендәге программаларын тормошҡа ашырыу йәһәтенән бик күп эштәр башҡара. Ирен отставкаға ебәргәс, ғаиләһе менән Мәскәүҙә йәшәй, байтаҡ ҡына интервью бирә. Цэдэнбал һәм Филатованың ике улдары бар: Владислав (2000 йылда автомобиль һәләкәтендә һәләк була ) һәм Зориг (ғалим-биолог, Мәскәүҙә йәшәй, ғаиләһендә Настя исемле ҡыҙы үҫә. Анастасия Зориговна Цэдэнбал М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындағы Азия һәм Африка илдәре институтын «шәрҡиәтсе-африкансы» һөнәре буйынса тамамлағандан һуң 2011 йылға тиклем туристик компанияла менеджер булып эшләй).
Тыумышы менән Рязандән булған Анастасия Филатова менән Цэдэнбал Мәскәүҙә таныша. Һөйләүҙәренсә, уларҙы ул ваҡыттағы Монголия етәксеһе Чойбалсандың 1940-сы йылдарҙағы сәйәси кәңәшсеһе Николаю Важнов таныштырған. СССР Сауҙа министрлығының комсомол ойошмаһы секретары булған ҡыҙ уларҙың күршеһендәге коммуналь фатирҙа йәшәгән туғандарына килеп йөрөгән була. Важновтың улы хәтерләүенсә, Цэдэнбалдың уға күҙе төшкәнен белгәс, ВКП(б) Үҙәк Комитетында Важновҡа уларҙың мөнәсәбәттәренә ыңғай йоғонто яһарға кәңәш бирәләр.
Өйләнешкәс, Анастасия Ивановна ире менән Монголияға китә. Бында ул күп йылдар дауамында Республика балалар фондына етәкселек итә.
40 йылдан Монголия менән етәкселек иткән Юмжагийн Цэдэнбал 1984 йылда һаулығы арҡаһында вазифаһынан бушатыла. Уны дауалау маҡсатында ғаилә Мәскәүгә күсенә. Был осорҙа Анастасия Ивановна ысын мәғәнәлә иренең төп терәгенә әүерелә һәм уға ҡаршы ҡылынған бер генә эште лә тормош юлдашына белдермәҫкә тырыша.
Ирен, һуңыраҡ фажиғәле һәләк булған оло улы Владиславты ерләгәс, фәҡирлектә генә көн күреп, Анастасия Филатова — Цэдэнбал 2001 йылдың 21 октябрендә, 81 йәшендә Мәскәүҙә вафат була, Ваганьков зыяратында ерләнгән.
Хәтер
Монголия президенты хакимиәте хеҙмәткәрҙәре белдереүенсә, һуңғы тиҫтә йылда Юмжагийн Цэдэнбал менән Анастасия Филатоваға ҡараш ҡырҡа үҙгәргән. «Улар мәрхәмәтле йәш быуындың оло хөрмәтенә лайыҡ». 2006 йылдың майында Монголияның баш ҡалаһы Улан-Баторҙың бер биҫтәһендәге халыҡ-ара балалар комплексы «Найрамдал» биләмәләрендә Цеденбалдың рус ҡатынына һәйкәл ҡуйылды, тип хәбәр итә «Оноодор» гәзите. Баҫма яҙыуынса, нәҡ А. Филатова ошо пионер лагерын ойоштороу башланғысы менән сығыш яһаған. Шулай уҡ уның булышлығы менән төҙөлгән һәм асылған йәш техниктар һәм йәш натуралистар һарайҙары әлегә тиклем уңышлы эшләп килә. Монголияның элекке етәксеһенең ҡатына тағы ла үҙенең илдең мәктәпкәсә тәрбиә системаһына индергән ыңғай өлөшө менән дәтарихҡа инеп ҡалған. Анастасия Филатоваға һәйкәл ҡуйыу тәҡдиме хәҙерге ваҡытта Японияла йәшәгән сумо көрәше чемпионы Яказумо Дагвадоржаныҡы.
Низамов Рәйес Ғилметдин улы
Низамов Рәйес Ғилметдин улы (1 июль 1932 йыл — 16 август 1978 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1964 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1978).
Биографияһы
Рәйес Ғилметдин улы Низамов 1932 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Ташлы ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа. Ташлы ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, Өфөләге йылға флоты һөнәрселәр мәктәбендә уҡый. Уны 1949 йылда тамамлап сыға.
Бер йәй Өфө — Ҡазан маршрутында пароходта кочегар, машинист ярҙамсыһы булып эшләй. Шунан һуң Өфө башҡорт интернат урта мәктәбенә ҡабул ителә. Был мәктәптә уҡыған ваҡытта Рәйес шиғырҙар яҙыу менән мауыға башлай. Уның байтаҡ шиғырҙары республикалағы газета һәм журналдарҙа баҫыла.
1966 йылда ул «Пионер» журналының бүлек мөдире итеп билдәләнә. Унан һуң «Ағиҙел» журналының баш редакторы булып эшләй.
Рәис Низамовтың ҙур күләмле тәүге әҫәре — «һалдат улы» повесы. Повесть илленсе йылдар аҙағында яҙыла һәм китап булып сыға. Институтты тамамлағанда диплом эше булған повесҡа күренекле рус яҙыусыһы Владимир Луговской юғары баһа бирә.
Хәҙерге колхоз ауылының ҡатмарлы үҫеш юлдарын ышандырырлыҡ образдар аша сағылдырған «Мәрйәм» тигән икенсе повесы уҡыусылар тарафынан йылы ҡаршыланды. Был әҫәрҙән йәш яҙыусының һиҙелерлек үҫеүен билдәләп була: әҙәби оҫталығы камиллаша бара, һүрәтләү саралары байыға, тормош процестарына ул тәрәнерәк үтеп инә.
«Ят кешеләр» тигән повесында Рәис Низамов Ватан һуғышы осоронда мәктәп балаларының берҙәм дуҫлығын һәм уларҙың ололар менән бергә эшләүҙәрен сағылдыра.
Бер аҙ һуңыраҡ яҙылған «Кейәү», «Үҙ хәбәрсе», «Атай әҙенән» повестары ла уҡыусылар тарафынан яратып ҡабул ителә.
1959 йылдан КПСС ағзаһы була.
1964 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Ижади эшмәкәрлеге
Максим Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын (Мәскәү, 1957) тамамлағандан һуң Совет Башкортостаны" гәзитенә хәбәрсе итеп тәғәйенләнә.
1966 йылдан алып «Пионер» журналы хеҙмәткәре, 1968 йылдан — «Агиҙел» журналының баш мөхәррир урынбаҫары, 1974 йылдан баш мөхәррире булып эшләй. Шул үк ваҡытта БАССР Яҙыусылар союзы идаралығында рәйес урынбаҫары була.
«Һалдат улы» исемле тәүге китабы 1959 йылда сыға. «Ят кешеләр» (1967), «Атай әҙенән» (1977) повестарында Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғалары һүрәтләнә.
Пучков Виктор Николаевич
Пучков Виктор Николаевич (17 август 1938 йыл, Тула, РСФСР) — СССР һәм Рәсәй  геологы, геология-минералогия фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты директоры. Рәсәй Фәндәр академияһы профессоры (1993), мөхбир ағзаһы (2000). Төбәк геологияһы һәм  геотектоникаһы өлкәһендә белгес, 700-ҙән ашыу ғилми хеҙмәттең, шул иҫәптән 50 айырым баҫманың (монографиялар, препринттар, карталар, атластар, юл өйрәткестәр)  авторы һәм авторҙашы.
Биографияһы
1938 йылдың 17 авгусында Тула ҡалаһында  агрономдар ғаиләһендә тыуа.
1955 йылда Тула ҡалаһының 4-се мәктәбен алтын миҙалға тамамлай.
МДУ-ны тамамлағас, Сыктывкарҙа СССР Фәндәр академияһы Коми филиалының Геология институтында, шунан Екатеринбург ҡалаһында СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Геология һәм   геохимия институтында, унан һуң  Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институтында эшләй.
1991 йылда  РФА Башҡортостан фәнни үҙәге Геология институтының (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты) директоры итеп һайлана (һәм 4 тапҡыр ҡабаттан һайлана).
Ғилми эштән башҡа шиғырҙар, проза,  мемуарҙар яҙа («В Сыктывкаре. Первые годы», «На грани фола», «Прощание с лошадьми»), тәржемә менән шөғөлләнә,   музыка яҙа, һүрәт төшөрә (портреттар һәм  пейзаждар). Ил  буйлап һәм сит илдәрҙә күп сәйәхәт итә:   51 илдә була. Һунар итергә, балыҡ тоторға әүәҫ.
Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
В. Н. Пучковтың ғилми тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре — стратиграфия, тектоника, Уралдың һәм Урта Азияның күрше өлкәләренең  геологик үҫеше тарихы һәм геодинамикаһы.
Урал миҫалында неомобилизм  идеяларын үҫтерә, бында ул рифт һәм батиаль комплекстарҙы тәү башлап айыра. Уралдың мобилистик нигеҙҙә төҙөлгән беренсе Тектоник картаһының авторы (1977). Тикшеренеүҙәренең йомғаҡтары 2000 йылда  «Палеогеодинамика Южного и Среднего Урала» китабында баҫыла, был китап әлеге мәсьәлә буйынса  XX быуаттың аҙағындағы иң эре һығымта булып тора. Был эшен дауам итә, һәм 2010 йылда  «Геология Урала и Приуралья (актуальные вопросы стратиграфии, тектоники, геодинамики и металлогении)» тигән монографияһы сыға, хеҙмәт 2011 йылда төбәк тикшеренеүҙәре өсөн академик  А. Д. Архангельский исемендәге премияға лайыҡ була.
В. Н. Пучков илдә беренсе булып йыйырсыҡлы өлкәләрҙең терриген-кремнийлы комплекстарындағы конодонттарҙы өйрәнә башлай.
Библиография
Төп фәнни хеҙмәттәре:
Художестволы әҫәрҙәре:
Хәтер
Уның исеме бирелгән:
Кунжут
Кунжу́т, йәки Сеза́м  — педалиялар (Pedaliaceae) ғаиләһенә ингән үлән үҫемлектәр ырыуы.
Атамаһы
Латинса атамаһы Sesamum — <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">σήσαμον тигән боронғо грек һүҙенән, ә боронғо грек теленә семит телдәренән (арами телендә shūmshĕmā, ғәр. سمسم ‎‎) күскән, һуңғы осор бабил теленән shawash-shammu, ассирий теленән shamash-shammū, shaman shammī — «майлы үлән» тигән мәғәнә биргән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.
Ботаник һүрәтләнеше
Бер йыллыҡ йәки күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр. Япраҡтары сиратлап, йәки ҡапма-ҡаршы, йәки аҫта ҡапма-ҡаршы, өҫтә сиратлап урынлашҡан, бөтөндәр йәки өс теллеләр (һирәкләп өскә бүленгәндәр).
Сәскәләре эре, биш киҫекле, ҡуйынлы, дихазияларҙа 1—3-әр. Сәскә һаптары ҡыҫҡа, төбөндә икешәр сәскә яны япраҡсаһы бар. Каса япрағы бишкә бүленгән, тажы ҡыңғырау йәки буранка-төрөпкә һымаҡ, ике иренле тип әйтергә лә була, 3 (һирәкләп 5) ҡалаҡлы түбәнге һәм ҡыҫҡа ике ҡалаҡлы өҫкө иренле. Һеркәстәре 4 (5—10) (ғәҙәттә бер йәки ике һеркәсе етлекмәгән була һәм стаминодияға әйләнә). Емшәне өҫкө, ике емеш япраҡлы, өҫтәмә ялған бүлкәле, үҙәк бағаналы, уға күп һанлы орлоҡтар йәбешә; емешлек ауыҙы ике ҡалаҡлы.
Емеше — оҙонса, төбөнә тиклем асылыусан, ҡыҫыҡ дүрт ҡырлы, һабаҡҡа һылашҡан ҡумта.
Таралыуы
Ырыу төрҙәре нигеҙҙә Африкала осрай. Бер төрө — һинд кунжуты (  Sesamum indicum  )  — ҡырағай хәлдә билдәле түгел, бөтә тропик һәм субтропик төбәктәрҙә үҫтерелә, ҡайһы берҙә ҡырағайлана.
Хужалыҡта ҡулланылыуы
Ҡулланыу өсөн һинд кунжуты  Sesamum indicum  ) ҡиммәтле майлы үҫемлек булараҡ мөһим һанала. Орлоғо кәзинәк эшләү һәм икмәк-ҡалас өҫтөнә һибеү өсөн файҙаланыла. К улинарияла киң ҡулланыла.
Төрҙәренең исемлеге
Кунжут ырыуына 10 төр инә :
Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы
Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы (9 ноябрь 1949 йыл) — рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).
Биографияһы
Камил Ғөбәй улы Ғөбәйҙуллин 1949 йылдың 9 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
1971 йылдан башлап республика, Рәсәй, союз, халыҡ-ара һәм сит ил, шул иҫәптән махсус (графика), зона һәм төбәк күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Ишембай ҡалаһында йәшәй.
1993—1996 йылдарҙа Рәсәй рәссамдары академияһының графика буйынса ижад оҫтаханаһында эшләй (Красноярск).
2003 йылдан Камил Ғөбәй улы Ғөбәйҙуллин Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының һынлы сәнғәт факультетында графика оҫтаханаһын етәкләй, 2004 йылдан — институттың рәсем кафедраһында өлкән уҡытыусы
Драгослав йорто (Таганрог)
Драгослав йорто—  Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән йорт. Адресы: Итальян тыҡрығы, 11.
Тарих
Таганрог ҡалаһы Итальян тыҡрығында  XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән 11 -се һанлы йорт. Был  бер ҡатлы биш тәҙрәле  йорт,  уның ишек алдына кирбес флигель тора. ХIХ — ХХ быуаттарҙағы уның хужалары билдәле. 1880 - се йылдарҙан алып йорт хужаһы губерна сәркәтибе  Павел Николаевич Драгославов була. Ул сауҙагәр Депальдоның Император хәйриә йортонда  бухгалтер һәм хаттар менән эшләүсе булған. Уның улы дворян ҡыҙы Раиса Владимировна Егорова менән Николай сиркәүендә никахлаша.
Бинаның икенсе флигеле фатирға бирелгән. 1898 йылда йортта Ростов фотографы А. Боярскийҙың конторы була. Ошо уҡ йылда бында теш табибы Г. А. Френкель эшләй. Һуңыраҡ, 1911 йылда йортта теш табибы Юлия Михайловна Милая эшләй. 1914 йылда  Н. Н. Пимоновтың нотариаль  конторы урынлаша, һуңынан ул  нотариус Сукуренко бинаһына күсә. 1918 йылда был йортта социал-демократтар партияһының 1-се исемлеге буйынса һайланған ҡала думаһы ағзаһы Михаил Давыдович Зейцман йәшәй.
Йорттоң һуңғы хужаһы  мещан Исаак Бера Мознаим була. Совет власы йылдарында йорт милли милеккә әүерелдерелә. Хәҙер бында стоматология поликлиникаһы.
Һүрәтләү
Итальян тыҡрығы, 11 кирбес йорто асимметриялы, уның ике яҡтан эшләнгән кәрнизе аттиклы. Йорттоң ике ҡаты араһында кәрниз эшләнгән. Ул пилястрҙар менән биҙәлгән, йорттоң үҙәктәге тәҙрәләре ярым түңәрәк сандриклы, ҡабырғаһындағылары— тура мөйөшлө сандриклы. Йортҡа инә торған урын йорттоң уң яғында һәм ҡыйыҡлы.
Донъя баҙары
Донъя баҙары — донъя хужалығының һорау һәм тәҡдим өлкәләренән, шулай уҡ тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙе коммерция нигеҙендә алмашыуҙан торған төп өлөшө; халыҡ-ара хеҙмәт бүленешендә ҡатнашыу аша бер-береһе менән бәйлелектә булған дәүләттәр, төрлө илдәрҙең эшҡыуарҙары, коммерция ойошмалары, фирмалары араһында тотороҡло тауар-аҡса мөнәсәбәттәре системаһы.
Глобалләшеү, донъя хужалыҡ итеү бәйләнештәренең киңәйеүе һәм тәрәнәйеүе шарттарында тауар баҙарҙары милли һәм территориаль сиктәрен юғалта, бөтә илдәрҙең сауҙагәрҙәре эш иткән тотош донъя тауар баҙарына әүерелә.
Донъя баҙары төрлө тауар баҙарҙарынан, хеҙмәттәр баҙарҙарынан, финанс баҙарҙарынан, ресурстар баҙарҙарынан, шул иҫәптән хеҙмәт баҙарҙарынан тора. Донъя тауар һәм хеҙмәттәр баҙарҙары халыҡ-ара тауар килешеүҙәре менән көйләнә. Тауар баҙарҙарының һәр береһенең сауҙа итеү үҙәктәре — «төп баҙарҙары» хасил була һәм уларҙағы хаҡтар тауарҙар өсөн нигеҙ хаҡтар тип таныла.
Сауҙаны ойоштороу ысулы буйынса баҙарҙарҙың төрҙәре: тауар биржалары, аукциондар, һатыу итеүҙәр, халыҡ-ара күргәҙмәләр һәм йәрминкәләр.
Донъя финанс баҙары
Һуңғы йылдарҙа донъя финанс баҙарының күләме айырыуса йылдам үҫә. Әгәр быға тиклем донъя финанс баҙары донъя ссудаланыусы капиталдар баҙары структураһына инә тип иҫәпләнһә, хәҙер улар араһындағы сиктәр юйыла бара, сөнки финанс инструменттары менән сауҙа итеү ссудаланыусы капитал категорияһына тулыһынса индерелә алмай.
Финанс инструменты тигәндә норматив талаптарға ярашлы төҙөлгән һәм хужаһына ниндәй ҙә булһа мөлкәт хоҡуҡтары тәьмин иткән документ күҙҙә тотола. Сит ил иҡтисадсылары донъя финанс баҙарын аҡса баҙарҙарына һәм капитал баҙарҙарына бүлә (был баҙарҙар инструменттарының мөҙҙәтлелек критерийына ҡарап). Был донъя финанс баҙарын аҡса капиталдарының баҙар субъекттары араһында банк һәм башҡа финанс учреждениелары ярҙамында хәрәкәтен тәьмин итеүсе милли баҙарҙар һәм донъя баҙарҙары тупланмаһы тип ҡарарға мөмкинлек бирә. Иҡтисади күҙлектән ҡарағанда донъя финанс баҙары илдәр, төбәктәр, тармаҡтар, иҡтисади агенттар араһындағы мөнәсәбәттәр системаһын һәм кредит ресурстарын конкурентлы нигеҙҙә йыйыу һәм ҡабаттан бүлеү механизмын кәүҙәләндерә.
Донъя финанс баҙары ссудаланыусы капиталды туплай һәм ҡабат бүлә, был процесс донъя аҡса баҙары һәм донъя капиталдар баҙары рәүешен ала. Капитал үҙенән-үҙе үҫеүсе ҡиммәткә бәйле иҡтисади мөнәсәбәттәр йыйылмаһын тәшкил итә. Үҙенән-үҙе үҫеүсе ҡиммәт тигәндә ялланма хеҙмәтте файҙаланыу һөҙөмтәһендә өҫтәлмә ҡиммәт бирә торған ҡиммәт аңлана. Аҡса баҙары ҡыҫҡа ваҡытлы финанслау операциялары башҡарыла торған баҙар булып тора. Капиталды экспортлау һәм импортлау нигеҙендә халыҡ-ара капиталдар баҙары хасил була. Ул илдәр араһында капиталды туплауҙы һәм ҡабат бүлеүҙе тәьмин итеүсе иҡтисади мөнәсәбәттәр системаһы булып тора. Әгәр донъя аҡса баҙарында төп фактор булып уның инструменттарының юғары ликвидлығы торһа, донъя капиталдар баҙарында үтескә алыусының кредитлау тәүәккәллеге, процент тәүәккәллеге, сәйәси тәүәккәллек һ. б. мөһим.
ХаВФ баһаһы буйынса, донъя баҙарында финанс продукттарының ағымдағы хаҡы реаль иҡтисад продукцияһы хаҡынан өс ярым тапҡырға күберәк.
Халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр формалары
Халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәрҙең түбәндәге формалары бар:
Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы
Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы (1938 йыл — 23 март 1983 йыл) — башҡорт яҙыусыһы.
Биографияһы
Азамат Яхъя улы Ҡаҙаҡбаев 1938 йылда Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Түбә ҡасабаһында донъяға килгән. Атаһы шахтала өйөм аҫтында ҡалып һәләк була. Ғаилә Темәс ауылына күсә. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Йоматау ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә. Артабан «Һәүәнәк» совхозында эшләй, комсомол комитеты секретары итеп һайлана.
Азамат Ҡаҙаҡбаев 1983 йылда фәжиғәле рәүештә һәләк була. Хикәйәләре республика гәзиттәрендә, «Аманат» журналында донъя күрҙе. «Бүре» хикәйәһе күренекле артист Әхтәм Абушахманов башҡарыуында радионан яңғыраны. Тәбиғәте менән баҫалҡы, итәғәтле, артыҡ күренеп бармаған яҙыусыға танылыу һуңыраҡ килде, әммә уның әҫәрҙәре башҡорт әҙәбиәтенә яҡты бер бит булып өҫтәлде.
Ике китабы баҫылып сыҡты.
Монголияла ислам
Монголия халҡының 5 процентҡа яҡыны Ислам дине тота. Башлыса, мосолмандар Баян-Улгий провинцияһында йәшәгән этник ҡаҙаҡтарҙан тора. Был провинцияла йәшәгән халыҡтың улар 88,7 процентын тәшкил итә. Бынан тыш ҡаҙаҡтар Монголияның башҡа ҡала һәм ҡасабаларында ла ҙур булмаған йәмәғәткә ойошоп йәшәй.
Ҡаҙаҡтар
Монголияла Ислам тураһындағы иң иҫке мәғлүмәттәр 1254 йылда яҙылғанлығы күренә. Тап шул йылда францискан Гильом де Рубрук Ҡараҡоромға Мүнкә хандың һарайында булып китә. Ул «балбалға табыныусыларҙың» (күрәһең, будда һәм даос ҡорамдары булғандыр) ете ғибәҙәтханаһын һәм ике мәсет күргәнлеген бәйән итә. Шулай итеп, тарихсылар Монголияға Ислам үтеп инеүен 1222 һәм 1254 йылдар араһында тип билдәләй.
Монголдар Сыңғыҙхан Афғанстанды яулап алғанда тәүге тапҡыр Ислам менән таныша. 1222 йылда Монголияға ҡайтып барғанда Сыңғыҙ хан Мәүерәннаһрҙа Бохараға инеп сыға.
Сыңғыҙ хандың ейәне Берке Хәрәзм дәрүише Сәйфетдин дәрүиш йоғонтоһонда ҡабул итә. Ул монгол хакимдарынан беренселәрҙән булып Ислам ҡабул иткән кеше. Башҡа монгол хандары Исламға мосолман ҡатындары тәьҫирендә килә. Һуңғараҡ мәмлүк хакимы Бейбарыҫ Алтын Урҙа менән бәйләнештәрҙе нығыта һәм таныҡлы монголдарҙы Мысырға саҡыра. Унда барыу монголдар араһында мосолмандар һанын арттыра. К 1330-м годам три четверти верхушки Монгольской империи были мусульманами .. 1330-сы йылдарға Монгол империяһы хакимдарының дүрттән өс өлөшө Ислам ҡабул иткән була инде.
Мосолман ҡаҙаҡтар Джунгарияға һәм Алтайҙың таулы аймаҡтарына XIX быуат аҙаҡтарына күсенә башлай. Ҡаҙаҡтарҙың күп өлөшө кирәй һәм найман була. Күптәре батша Рәсәйенән ҡасып килә. Богдо-гэгэн 1911 йылда ил башына килгәс, ҡаҙаҡтарға Ховдала йәшәргә рөхсәт бирелә.
Башҡа милләттәр
2000-се йылдарҙа кәмеп торһа ла, 2007 йылда ҡаҙаҡтар һаны йәнә 140 меңгә етә (халыҡтың 5,4%-ы) Башҡа мосолман динлеләр һаны (үзбәк, уйғур, татар һ.б) бер нисә йөҙҙән уҙмай.
Мосолмандар йәшәгән төбәктәр
Мосолмандарҙың күп өлөшө Монголияның төньяҡ өлөшөндә йәшәй.
Монголияла мосолмандар иҫәбе
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре
Красноуфимск өйәҙе
Красноуфимск өйәҙе — 1781—1923 йылдарҙа Рәсәй империяһы һәм РСФСР-ҙағы Пермь губернаһы (1919—1923 йылдарҙа Екатеринбург губернаһы) составындағы административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Красноуфимск.
Географияһы
Красноуфимск өйәҙе майҙаны 24 485 км² (21 514 кв. саҡрым) тәшкил итә. Уның территорияһы Урал тауҙарының көнбайыш битләүендә урынлашҡан һәм ҙур тауҙар, ҡалҡыулыҡ-түбәләр, теҙмәләр менән ҡапланған, әйтер кәрәк майҙандың күп өлөшө — 16 388 км² (1,5 млн дис.) яҡыны башлыса ылыҫ урманы, мәғдәнгә һәм минераль ресурстарға бай. Иң мөһим йылғалары: өйәҙҙең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҡушылдыҡтары Утка һәм Шайтанка менән Чусовая йылғаһы, ҡушылдыҡары Тис, Иргина, Соҡсон, Молебка менән Сылва, ә һуңынан Боғалыш, Бисерть, Һарына һәм Әртә йылғалары үҙҙәренең һыуын Өфө (Ҡариҙел) йылғаһына ҡоялар. Өйәҙҙең көньяғы иҫ китмәле ҡара тупраҡҡа бай, унда иген уңа.
Тарихы
Өйәҙ Пермь наместниклығы Пермь өлкәһе составында 1781 йылдың 27 ғинуарында барлыҡҡа килгән. 1796 йылдың 12 декабренән Пермь губернаһы составында.
1919 йылда, Екатеринбург губернаһы барлыҡҡа килгән саҡта, уның составына ингән. Һуңғараҡ көнсығыш улустар Екатеринбург өйәҙенә бирелгән.
1923 йылдың 3 ноябрендә өйәҙ бөтөрөлгән, уның территорияһы Урал өлкәһе Кунгур округы составына ингән.
Халҡы
Красноуфимск өйәҙендә халыҡ һаны: урыҫтар (202 018 кеше), башҡорттар (21 809 кеше), мариҙар (15 345 кеше), татарҙар (14 753 кеше), типтәрҙәр (3 649 кеше), мишәрҙәр (487 кеше), удмурттар (434 кеше), мансы (389 кеше) тип аталған халыҡ. Халыҡ һаны 244 310 кеше (шуның 120 040 ир-ат) булған: 225 537 крәҫтиән, 766 мещан, 16 436 хәрби ҡатлам. 9 354 кеше — ).
Административ бүленеш
1913 йылда өйәҙ составына 44 улус ингән :
Номикос йорто (Таганрог)
Номикос йорто  — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалалаһындағы XIX быуаттың икенсе яртыһындағы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Греческая урамы, 53 адресы буйынса урынлашҡан. Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә инә.
Тарихы
Таганрог ҡалаһында Греческая урамы, 53 адресы буйынса йорт XIX быуаттың өсөнсө сирегендә барлыҡҡа килә.Ул II гильдия сауҙагәре Николай Михайлович Ломбако ғаиләһе өсөн төҙөлгән була. Уның һәм уның хатыны Павлина Васильевнаның бер нисә балаһы була. 1867 йылдың 31 ғинуарында беренсе балалары — улы Василий, ике йылдан һуң ҡыҙҙары Мария тыуыуы билдәле.
1866—1867 йылдарҙа Греческая урамындағы 53-сө йорт һатыла һәм Каломира Васильевнаның — Антон Дмитриевич Номикостың ҡатынының милкенә күсә. XIX быуаттың беренсе яртыһы документтарында, ул, бәлки, Антон Дмитриевичҡа ҡағылышлылыр, мәғлүмәт һаҡланып ҡалған: 1831 йылдың 1 авгусында Андрей Григорьевич Номико һәм Ефимия Ларионовнаның улдары Антонийҙың тыуыуы һәм шул уҡ йылдың 16 авгусында суҡындырылыуы тураһында яҙыу бар.