cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Социаль өлкәлә инновация үҙәге (Русал)
Тарихы
2014 йылдың ноябрендә «Стенгазета» Рәсәй мәктәп нәшриәт ойошмалары үҙәккә ярҙам итә башлайҙар.
2015 йылдың 17 мартында «Русал» компанияһы «Формула будущего» социаль проекты конкурсын ойоштора.
Мәсьәләләре һәм маҡсаттары
Үҙәктең маҡсаты: актив эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән кешеләрҙе, эре һәм бәләкәй бизнес етәкселәрен һәм коммерция булмаған социаль ойошмаларҙы социаль эшҡыуарлыҡ проекттары аша төбәк социаль мәсьәләләрен хәл итеүгә йәлеп итеү.
Оҡшаш проекттар
Оҡшаш проекттар Санкт-Петербургта, Иркутск өлкәһендә һәм Омск өлкәһендә бар.
Сяттей-Ты-Вис
Сяттей-Ты-Вис (Сяттэ-Вис) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул жағалауынан224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Эльтерлайн
Эльтерлайн (Elterlein) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3092 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 620 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9481 һәм автомобиль коды ANA.
Сяттей-Ты-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кусынья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡырымтатар имләһе
Ҡырымтатар имләһе — ҡырымтатар теленең имләһе.
Хәҙерге имләләре
Хәҙер Ҡырымда ҡырымтатар теленең рәсми әлифбаһы — латин әлифбаһы. Совет ваҡытында кирил әлифбаһы ҡулланылған.
Латин әлифбаһы
Â â символы хәреф түгел.
Ғәрәп (1928 ҡадәр)
1 — зачастую буква ﻙ (кеф) использовалась также вместо ﮒ и ﯓ.
Латин (1928—1938)
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
Дурова Наталья Юрьевна
Дурова Наталья Юрьевна (1934 — 2007) — СССР һәм Рәсәй цирк артисы, дрессировщица, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. Ленин комсомолы премияһы (1982) һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1987). СССР-ҙың халыҡ артисы (1989).
Биографияһы
Наталья Дурова Мәскәүҙә 1934 йылдың  13 апрелендә  билдәле цирк артистары Дуровтар ғаиләһендә тыуған.
1951—1956 йылдарҙа А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый. Дүрт йыл К.А.Тимирязев исемендәге Мсәк ауыл хужалығы академияһында ситтән тороп уҡый, ветеринар-диагност белемен ала
Үҙ ғүмерен Дуровтар ғаиләһенең тоҡомдан килгән шөғөлөнә — хайуандарҙы өйрәтеү һәм улар менән тамашасылар алдында сығыш яһауға арнай.
Циркта бала сағынан, тәүге тапҡыр аренаға  1939 йылда сыға, атаһының аттракционында гепард, филдәр, һеләүһен  менән даими  1942 йылдан сығыш яһай. 9 йәшендә уны хеҙмәт кенәгәһенә атаһының стажеры кеүек теркәйҙәр һәм ошо ваҡыттан алып уның хеҙмәт юлы башлана. Хайуандарҙы өйрәтеүсе булараҡ 1952—1954 йылдарҙа цирктарҙың Баш идаралығында, 1956 йылдан В. Дуров исемендәге Мөйөштә эшләй. 1961—1973 йылдарҙа — Союзгосциркта, диңгеҙ арыҫландары, морждар, маймылдар менән сығыш яһай. 1978 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — Дуров Мөйөшөнөң директоры һәм художество етәксеһе (1982 йылдан — В.Л. Дуров исемендәге йәнлек театры, 1992 йылдан — Мәскәү комплекслы театр үҙәге «Дуров олатайҙың мөғжизәләр иле», хәҙер — Дуров олатай Мөйөшө).
Хәсән күле янындағы һуғыш ваҡытында атаһы Ю. Дуров СССР-ҙа артистарҙың беренсе фронт бригадаһын ойоштора, унда Наталья ла сығыш яһай. Һуғыш башында атаһы менән алғы һыҙыҡта, госпиталдәрҙә сығыш яһай.
Аренала төрлө хайуандар һәм ҡоштар: тутыйғош, пеликан, диңгеҙ арыҫландары, морж, маймыл, жираф, фил, бегемот кеүек, хатта, уға тиклем бер кем дә эшләмәгән — һеләүһен, кинкажу, носуха, селәр- менән эшләй
Донъяла «Диңгеҙ арыҫландары һәм морж» аттракцион булдырғаны өсөн ГДР Мәҙәниәт министрлығы  1971 йылда уға  дрессура оҫталығы өсөн  В.Л.Дуров исемендәге миҙал тапшыра.
СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Наталья Дурова 2007 йылдың 27 ноябрендә  Мәскәүҙә вафат була. В. Г. Дуров менән йәнәш Новодевичье зыяратында ерләнә (участка № 2).
Табликаю
Табликаю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сямбилей-Яха
Сямбилей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сявта-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ильсема
Ильсема — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Логась-Юган
Логась-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куноват йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 222 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гюссефельд
Гюссефельд (Güssefeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 185 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
WebMoney
WebMoney йәки WebMoney Transfer («Вэбма́ни» тип әйтелә) — электрон хисаплашыуҙар системаһы, 1998 йылда нигеҙләнгән, WM Transfer Ltd милкендә. WebMoney Рәсәйҙә электрон түләүҙәр системаһы булараҡ теркәлмәгән.
2018 йылдың ғинуарына ҡарата, WebMoney системаһында 36 миллиондан ашыу аккаунт теркәлгән була. 2014 йыл дауамында, Webmoney'ҙың эске статистикаһына ярашлы, системалағы операциялар һаны 160 миллиондан ашыу транзакция тәшкил итә, уларҙың күләме — 17 миллиард долларҙан ашыу.
Рунет ҡулланыусыларҙың 34,4 проценты, e-Finance User Index тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, WebMoney аҡса янсығын файҙалана (ҡулланыусыларҙың 56,6 проценты бер янсыҡ булһа ла файҙаланыуын билдәләгән).
Юридик статусы
Рәсми сайтта WebMoney Transfer «халыҡ-ара хисаплашыуҙар системаһы һәм селтәрҙә бизнес алып барыу мөхите» тип тасуир ителә.
Системаның хужаһы һәм администраторы — «WM Transfer Ltd». Рәсми сайтта был компанияның юрисдикцияһы ла, милекселәре лә күрһәтелмәгән, тик идарасы компания булараҡ UAB «DEED BALTIC» халыҡ-ара адвокатлыҡ компанияһы ғына (Вильнюс, Литва) аталған.
Техник ярҙам хеҙмәте һәм программа тәьминәтен эшләүсе Рәсәйҙә урынлашҡан. Баш аттестация үҙәге — Мәскәүҙә.
Аҡса янсыҡтарының (валюталарҙың) һәр төрө буйынса айырым гаранттар эш итә, улар тәғәйен илдәрҙә теркәлгән юридик шәхестәр булып тора. Юридик күҙлектән ҡарағанда, титул билдәләре электрон аҡса түгел, ә финанс активтары (йәғни ҡиммәтле ҡағыҙҙар, бүләк сертификаттары йәки талап итеү хоҡуғын тапшырыу) булып тора, улар законлы һатыу-һатып алыу, тапшырыу йә алмашыу әйбере була ала, ләкин уларҙы тапшырыу аҡса күсереү тип һаналмай. Бер ниндәй банк операциялары үткәрелмәгәнгә күрә, Рәсәйҙә WebMoney системаһының эш итеүе банк ҡануниәте һәм «Милли түләү системаһы тураһында»ғы Федераль закон йоғонтоһо аҫтына инмәй. Ул тик ҡиммәтле ҡағыҙҙар әйләнешенә арналған норматив акттар, атап әйткәндә Рәсәй Федерацияһы Граждандар кодексы менән көйләнә.
2015 йылдың ноябрендә WebMoney Европаның FCA (Financial Conduct Authority) лицензияһын ала, лицензия WebMoney'ҙың Европалағы Europe Ltd. гарантына Европа иҡтисади зонаһына ингән бөтә илдәрҙә электрон аҡсалар эмитенты тигән рәсми статусты нығыта. Шулай итеп, системала ҡулланылған WME-янсыҡтар үҙ сиратында электрон аҡса статусын ала һәм Европа берләшмәһе ҡануниәтенә тулыһынса тап килә.
Валюталарҙың эквиваленттары
Системала хисаплашыу берәмеге булып торған «титул билдәләренең» бер нисә төрө әйләнә, уларҙың һәр береһенә тәғәйен электрон аҡса янсығы бар: Средстволарҙы тик бер төр янсыҡтар араһында ғына күсерергә мөмкин. Титул билдәләре төрлө булһа, уларҙы алмашыу сервистары аша күсерергә мөмкин, был сервистарҙың WMT-ның үҙенеке булмауы ла ихтимал.
Комиссия
Средстволарҙы күсергәндә уларҙы ебәреүсенән — 0,8 %, минимум 0,01 WM комиссия алып ҡалына. Бер түләү өсөн максималь комиссия түбәндәге суммалар менән сикләнә: 50 WMZ, 50 WME, 1500 WMR, 250 WMU, 100.000 WMB, 9.000 WMK, 2 WMG и 50 WMX. Кредит килешеүҙәре өсөн WMD-янсыҡтарының хужаларынан улар биргән һәр кредиттан 0,1 %, ләкин 0,01 WMZ-нан кәм булмаған күләмдә комиссия тотола.
Бер WM-идентификаторының бер төрлө янсыҡтарынан, шулай уҡ "башланғыс"тан кәм булмаған аттестатҡа эйә ҡатнашыусыларҙан үткән транзакциялар өсөн комиссия алынмай, бер аттестатҡа тоташҡан бөтә WM-идентификаторҙарҙың бер төрлө янсыҡтарынан да комиссия тотолмай.
Средстволарҙы индереү/сығарыу тарифтарын операцияларҙа ҡатнашыуслар (банктар, алмашыу пункттары, түләү системалары) билдәләй, ә WebMoney системаһы түгел.
WM-идентификаторҙар
WMT системаһында теркәлгәндә, системаның килешеүен ҡабул иткәндән һуң, ҡулланыусы осраҡлы һандарҙан төҙөлгән 12 урынлы WM-идентификатор (WMID) ала. Мәҫәлән: 123456789012. Ҡулланыусы күпме кәрәк, шунса һандағы WM-янсыҡтар аса ала. Янсыҡтың номеры уның ниндәй төргә ҡарауын белдергән хәрефтән һәм ун ике һандан тора (мәҫәлән: Z123456789012 — Z-янсыҡ өсөн). WMT аттестация сервисының сайты хужаның WMID-һын уның янсығының номеры аша асыҡлай, ә киреһенсә түгел.
Аттестация
Системала ҡатнашыусыларҙың һәр береһе цифрлы танытма — аттестат ала. Теләгән бер ҡатнашыусының аттестатынWMT аттестация үҙәгендә тикшерергә була.
Арбитраж
Рәсми сайтта Арбитраж система ҡатнашыусылары араһындағы бәхәстәрҙе хәл итеү сервисы булараҡ һүрәтләнә.
Система ҡатнашыусыһы Арбитражға башҡа ҡатнашыусы өҫтөнән, килешеү һөҙөмтәһе менән риза түгеллеген белдереп, дәғүә ебәрә ала. Дәғүәләрҙең ике төрө була: Дәғүәне хатта янсыҡтарҙы бикләү хоҡуғына эйә булған система операторы өҫтөнән дә бирергә була. Дәғүә түләүһеҙ бирелә. Бөтә дәғүәләр арбитраж тарафынан ҡарала, дәғүәләге факттар раҫланһа, тейешле саралар күрелә. Дәғүәләр теркәлгән мәлдән алып күп тигәндә бер аҙна эсендә ҡарала.
Система ҡағиҙәләре буйынса, арбитраж ҡарарҙары һуңғы ҡарар булып тора һәм система эсендә уның өҫтөнән ялыу биреп булмай. Арбитраж шулай уҡ системала ҡатнашыусылар араһындағы электрон контракттарҙы теркәй. Контракттарҙы теркәү тураһындағы мәғлүмәт сайтҡа ҡуйыла бара.
Клиент счеттарын бикләү
Килешеүгә ярашлы, WebMoney системаһы сәбәбен аңлатмайынса һәм хәбәр итеп тормайынса бер яҡлы тәртиптә хеҙмәтләндереүҙе туҡтатырға һәм хеҙмәтләндереүҙән баш тартырға хоҡуҡлы. Хеҙмәтләндереүҙән баш тартҡан осраҡта ҡулланыусының аҡсалары уның банк счётына күсерелә.
Счётҡа инеү мөмкинлеген юғалтҡан осраҡта уға контролде тергеҙеү 10-ға тиклем эш көнөн ала.
Тарихы
Компания 1998 йылда ойошторола, системала теркәлгән тәүге мең ҡулланыусыға 30 WMZ (ул саҡта WM тип кенә йөрөтөлә) күләмендә премия бирелә.
1999 йылдан, Western Union менән хеҙмәттәшлек итеү һөҙөмтәһендә, WebMoney ярҙамында почта һәм телеграф аша аҡса күсереү мөмкинлеге асыла. 1999 йылда идентификация аттестаттары индерелә.
2000 йылда яңы WMR валютаһы — Рәсәй һумдарында электрон чектар индерелә. Ошо мәлдән WM (вебдолларҙар) WMZ тип йөрөтөлә башлай.
2001 йылда системала ҡатнашыусылар араһында кредит биреү һәм алыу мөмкинлеге асыла. Компания тағы бер яңы WME валютаһы — евроны индерә.
2003 йылдың 19 декабренән WebMoney ҡатнашыусылары гривналы WMU-янсыҡтар аса ала.
2004 йылда WebMoney мобиль клиент (Keeper Mobile), үҙ почта хеҙмәте (WebMoney Mail) кеүек яңылыҡтарҙы ҡулланыуға индерә.
2005 йылдың майында «Вычислительные силы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (WebMoney Transfer өсөн программа тәьминәте эшләүсе) E-num ике факторлы авторлашыу сервисын эшләтеп ебәрә.
2005 йылдың сентябренән һәр ҡатнашыусы өсөн бизнес-кимәлде даими иҫәпләү һәм яңыртып тороу индерелә.
2006 йылда Бурыс сервисы индерелә.
2007 йылдың 20 июлендә WebMoney системаһында Рәсәй өсөн яңы төр янсыҡтар — WMG йәки WebMoney Gold булдырыла. Был янсыҡтарҙағы средстволар 995-се пробалы (йәғни 99,5 процент сафлыҡта) ҡойолма алтын менән тәьмин ителә. WMGold буйынса WM Metals FZE (Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре) гарант булып сығыш яһай.
2007 йылда үҙ вики-ресурсын (WebMoney Wiki) — WebMoney тураһында коллектив белем базаһын булдыра. 2007 йылдың декабрендә система тәүге абруйлы наградаһын ала — WebMoney «Иң яҡшы online түләүҙәр системаһы» номинацияһында Милли банк премияһына лайыҡ була.
2016 йылдың 7апрелендә WebMoney Transfer туристик йүнәлеште үҫтереү маҡсатында WebMoney.Travel сервисын аса.
Иҫкәрмәләр
=
Кушва (Лобва ҡушылдығы)
Кушва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡамышлы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ҡамышлы (Камышлинка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. Ҡамышлы ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше. Почта индексы —, ОКАТО коды — 80235825001.
Тарихы
Ҡамышлы ауылына 1872 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Табын улусы Малай ауылы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалынған. Был урында Вятка өйәҙенән күсеп килгән урыҫ крәҫтәндәре Ҡамышлы ҡасабаһын төҙөгән.
1896 йылда 82 йортта 474 кеше йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Әлеге көндә Ҡамышлы ауылында урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Ҡамышлы ауылында урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Язильница
Язильница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 496 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байназар ауыл Советы (Бөрйән районы)
Байназар ауыл Советы — Башҡортостандың Бөрйән районы муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе[2] статусына эйә. .
Эппендорф
Эппендорф (Eppendorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4538 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9575 һәм автомобиль коды FG.
Ишле (Белорет районы)
Ишле (Ишля) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 436 кеше. Почта индексы — 453540, ОКАТО коды — 80211822001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Люк (Чепца ҡушылдығы)
Люк — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 359 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Тадибей-Ямбо-Ты-Вис
Тадибей-Ямбо-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Табэло-Яха
Табэло-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабетта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Богданович Максим Адамович
Богдано́вич Макси́м Ада́мович (Максім Адамавіч Багдановіч, Maksim Adamavič Bahdanovič, 9 декабрь 1891 йыл — 25 май 1917 йыл) — белорус шағиры, публицист, әҙәбиәтсе һәм тәржемәсе. Белорус әҙәбиәте классигы һәм белорус әҙәби теленә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Яҙыусы 1891 йылдың 27 ноябрендә (хәҙерге стиль менән 9 декабрендә) Минск ҡалаһында тыуған. Богданович ғаиләһе Александровская урамындағы 25-се йортта йәшәгән. Уның атаһы — Адам Егорович Богданович, Минск 1-се ҡала училищеһы уҡытыусыһы, әсәһе — Мария Афанасьевна Богданович (Мякота).
Көньяҡ Урал тимер юлы
Көньяҡ Урал тимер юлы (Южно-Ура́льская желе́зная доро́га(ЮУЖД)) — «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ-һының 16 территориаль филиалының береһе, уның тимер юл ифраструктураһын Ҡурған, Ырымбур, Силәбе, өлөшләтә Омск, Һамар, Һарытау, Свердловск өлкәләрендә, Башҡортостан территорияһында файҙалана, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһынан ситтә Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе территорияһында (Ҡурған - Петропавловск - Омск һыҙатында транзит участка) хеҙмәт күрһәтә  Юл идаралығы - Силәбелә.
Тарихы
ЮУЖД 1934 йылдың ғинуарында Пермь тимер юлы һәм Көньяҡ Урал райондары буйлап үткән линиялар айырылып сыҡҡан ваҡытта барлыҡҡа килгән. Ойошторолған ваҡытта 8 тимер юл бүлексәһенән — Златоуст, Силәбе, Ҡурған, Троицк, Кәртәле, Наҙы-Петровск, Өпәле, Синара (хәҙерге Каменск-Уральский) станцияларынан торған. Уның беренсе етәксеһе Иван Князев булған.
Хәҙерге ваҡытта юл составына 1860—1880 йылдарҙа төҙөлгән иң боронғо тимер юл линиялары инә. 1877 йылда Ырымбур — Һамар линияһын файҙаланыу башлана, 1892 йылда Силәбегә тиклем Һамар—Златоуст тимер юлы төҙөлөшө теүәлләнә, 1891 йылда Транссебер магистраленең бер өлөшө булған көньяҡ юл төҙөлөшө башлана. 1882 йылда Силәбенән Транссибтың көнбайыш өлөшө — Ҡурған линияһы төҙөлә башлай. 1895 йылда Силәбе — Екатеринбург (Ҡыштым, Үрге Өпәле, Полевской аша) линияһында юл һалыу тамамлана. 1911—1916 йылдарҙа Көнбайыш Урал тимер юлы (Бирҙәүеш—Лысьва) төҙөлә.
Юл 1930-сы йылдарҙа байтаҡ үҫеш ала. Ул ваҡытта Чурилов—Каменск-Уральский (станция)Синара, Кәртәле—Аҡмола линиялары төҙөлә. Икенсе сират юлдар һалына һәм Силәбе—Макушино автоблокировка менән йыһазландырыла. Юлға ФД, СО, ИС серияларының көслө паровоздары килә. 1940 йылда тамамланған реконструкция йөк әйләнешен 2,4 тапҡырға арттырырға мөмкинлек бирә.
1934—1959 йылдарҙа Ырымбур тимер юлы эшләгән була әле. 1959 йылда был юл Куйбышев тимер юлына тоташтырылған. Бер аҙ һуңғараҡ Кинель—Ырымбур—Илецк, Ырымбур—Орск—Айҙарәле Куйбышев тимер юлы Көньяҡ Урал тимер юлы составына тапшырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында юл эшселәре бронепоездар, поезд-мунсалар, санитар поездар эшләгән.
1945 йылда Силәбе—Златоуст участкаһына, 1949 йылда — Златоуст—Кропачёво, 1957 йылда—Ҡурған—Макушино һәм Силәбе—Ҡурған, 1961 йылда Макушино—Исилкүл линияларына электр үткәрелгән. Силәбе—Свердловск, Силәбе—Троицк—Кәртәле—Магнитогорск участкаларында 1970-се йылдарҙың башына тепловоздар индерелгән. 1957 йылда Мейәс—Учалы—Межозерный линияһы файҙаланыуға тапшырыла. 1980 йылда Һаҡмар—Мораптал, 1981 йылда Красногвардеец—Новоперелюбская линияһы файҙаланыла башлай.
1971 йылда Көньяҡ Урал тимер юлы Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнгән.
1991 йылға ҡарата юлдың оҙонлоғо 4934,9 км; 2011—2013 йылдарҙа Куйбышев тимер юлының Ырымбур төбәгендәге ҡайһы бер участкалары Ҡаҙағстан тимер юлына тапшырылған.
Кыртымья
Кыртымья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 470 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Искуш (Шапша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Оренбуркина Раиса Павловна
Оренбуркина Раиса Павловна (17 июнь 1947) - Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләтте - рус.
Биографияһы
Раиса Павловна Оренбуркина 1947 йылдың 17 июнендә БАССР-ҙың Ейәнсура районы Ҡананикольский ҡасабаһында тыуған.
1974 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1974 йылда реаниматолог булып башлаған, артабан хирург булып эшләгән.
1981 йылда Өфө ҡалаһының Совет районында медицина хеҙмәткәрҙәре райкомы рәйесе итеп тәғәйенләнә.
1983 йылдан - район советы башҡарма комитетының һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире.
1987-1990 йылдарҙа - тимер юл больницаһының баш табибы.
1991 йылда Өфө ҡалаһының Октябрь районынан Шәфиев һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советы Президиумы ағзаһы була. Ул профессиональ нигеҙҙә Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Сәләмәтлек, ветерандар һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия рәйесе вазифаһын башҡара.
Артабан Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты булараҡ шулай уҡ профессиональ нигеҙҙә эшләүен дауам итә.
Депутатлыҡ мөҙҙәте тамамланғас, Раиса Павловна "РЖД" ААЙ-ының Аяҡҡа баҫтырыу медицинаһы һәм реабилитацияһы үҙәге етәксеһе булып эшләй.
Ғаиләһе
Тормош иптәше менән бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр ..
Лор-Пад-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Цирколиҙа Божья Матерь сиркәүе
Цирколиҙа Божья Матерь сиркәүе ( Грузия:ეკლესია წირქოლის ღვთისმშობლის) - VIII һәм XI   быуаттарҙағы грузин  православ сиркәүе Ксани йылғаһы үҙәнендәге Цирколи ауылы ситендә урынлашҡан. Агалхори муниципалитетына ингән территория 2008 йылдың авгусында рус-грузин һуғышы барышында Рәсәй һәм Көньяҡ Осетия көстәре контроленә тапшырыла. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән
Урынлашыуы
Божья Матерь сиркәүе Цирколи ауылының төньяҡ-көнбайышында, Ксани йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Ауыл тарихи яҙмалар буйынса шулай уҡ Цирквали булараҡ билдәле, тәүге тапҡыр 975 йылғы ваҡиғаларҙы һүрәтләгәндә урта быуат грузин йылъяҙмаларында телгә алына
Тасуирламаһы
Божья Матерь сиркәүенең барабанһыҙ үҙәк көмбәҙе бар. Интерьерының көнсығыш өлөшөндә ярым түңәрәк апсида менән изге урыны урынлашҡан. Интерьерының көнбайыш өлөшө ике ҡатта урынлашҡан, уларҙың һәр береһе аркалы уйым аша үҙәк майҙан менән тоташҡан. Көнсығыш фасады ябай кәрнизле фронтонға эйә. Фронтон һәм тәҙрә аҫтында ҙур буш тура мөйөш бар, ул, күрәһең, теркәлеүҙе башҡарыу өсөн эшләнгән. Көньяҡ фасад үҙәгендә дуға рәүешле өс ниша урынлашҡан, улар бер-береһе менән таштағы һырлау менән биҙәлгән тәҙрә менән тоташҡан. Үҙәк ниша бинаға инеү урыны булып хеҙмәт итә.
Сиркәү эсендә X һәм XI  быуаттарҙың фрагменттары бар. Яҙыуҙар менән Изге Феброния һәм Мариандың һүрәттәре һәйбәт һаҡланған. Бынан тыш, хаж ҡылыусылар өсөн иҫтәлекле тиҫтәләгән XIV-XVII быуаттарҙағы граффити һәм палеогрфия тамғалары бар.
XXI быуатта торошо
Көслө ер тетрәү һөҙөмтәһендә  ныҡ ҡына зыян күргән сиркәүгә 2006 һәм 2008 йылдар араһында  Грузия хөкүмәте  яңынан тергеҙеү буйынса  саралар үткәрә. 2009 йылдың авгусында Грузия был төбәктә яңы хәрби объекттарҙың Цирколи тарихи ҡомартҡыларына хәүеф булдырыуҙа   Рәсәйҙе ғәйепләй
Зёссен
Зёссен (Sössen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 236 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 129 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6686 һәм автомобиль коды — BLK.
Талбей-Шор
Талбей-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркут йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тавы-Яха
Тавы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сидя-Юмб-Тарко-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Йәнтеш
Тарихы
1795 йылда үткәрелгән V рәүиз материалдарына ярашлы ауылдағы 15 ихатала 105 кеше, ә 1816 йылғы рәүиз мәлендә 27 ихатала 175 кеше йәшәй, һәм Йәнтеш ауылы Ырымбур губернияһы Ырымбур өйәҙенең IX Башҡорт кантонынның Таулыҡай Ҡотлобаев командаһына инә. Хәҙерге ваҡытта Ейәнсура районы составындағы Мәмбәтша, Ҡужанаҡ, Асҡар, Иҙелбәк ауылдары ла ошо командаға ҡарай. 1816 йылда Йәнтеш ауылында Ишкенә Рыҫбаев (1772 й. т.); Шәрифйән Йәнтешев; Ҡәҙрәт Йәнтешев; Теүәлмәш, Үтәмеш үәм Муса Йәнтешевтар; Ишелбай Рысаев; Ҡарамас һәм Яныбай Арыҫланғоловтар; Иштановтар; Искужа һәм Игебай Буранҡаевтар; Аҡъегет Искужин; Ишҡабул Ҡудашев; Әлибай Нарбутин; Билал Тәүелбаев, Моталовтар йәшәй.
1834 йылғы рәүиз мәлендә Йәнтештәге 59 ихатала 362 кешенең, ә 1859 йылда үткәрелгән рәүиздә 50 ихатала 218 кешенең йәшәүе теркәлә. 1917 йылда 114 ихатала 619 кеше йәшәй. 1920 йылда үткәрелгән беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу мәлендә 1-се һәм 2-се Йәштеш ауылдарының булыуы теркәлә. 1-се Йәнтеш ауылында 334 кеше йәшәһә, 2-се Йәнтештә халыҡ һаны 165 кеше була. 1989 йылда үткәрелгән Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу материалдарында ауылда 395 кешенең йәшәүе теркәлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ян(Тужа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ангела Пискерник
Ангела Пискерник (Angela Piskernik; ) — Австрия һәм Югославия ботанигы һәм консервационисы.
Биографияһы
Ангела Пискерник 1886 йылдың 27 авгусында Австро-Венгрияның (хәҙерге Австрияның) Көньяҡ Каринтия Бад-Айзенкаппель (словен телендә Железна-Капла исеме аҫтында билдәле).
1914 йылда Ангела Пискерник Вена университетында ботаника докторы дәрәжәһен ала. Уның уҡытыусылары араһында Ганс Молиш була. Һуңыраҡ ул үҫемлектәр физиологияһы һәм анатомия өлкәһендә фәнни дәрәжәләр алыуға өлгәшә. Артабан Ангела Пискерник Югославияның Люблянаның провинциаль музейында эшләй һәм төрлө урта мәктәптәрҙә уҡыта.
Үҙенең словен милләтенән булыуын аңлап, Ангела Пискерник Каринтия плебисцитында һәм мигранттар клубында ҡатнаша. 1943 йылдаул төрмәгә ябыла һәм Равенсбрюк нацист концентрацион лагерында тотҡонлоҡта була. Ул Австрия яҙыусыһы Майя Хадерлаптың «Онотоу фәрештәһе» (Engel des Vergessens)тигән автобиографик романында телгә алына.
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Любляналағы Словения тәбиғи тарих музейы директоры була һәм Тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәтендә эшләй. Айырым әйткәндә, ул Юлияна Альп ботаник баҡсаһын һәм Триглав милли паркын яңыртыу һәм һаҡлау эшендә ҡатнаша. Ангела Пискерник Италия консервационисы Ренцо Видесотт йоғонтоһо аҫтында була.
1960-сы йылдарҙа Альп тауҙарын һаҡлау буйынса халыҡ-ара комиссияһында (CIPRA) Югославия делегацияһын етәкләй һәм Австрия менән бергә Сава Альп тауҙарында һәм Караванкала дәүләт-ара милли парк төҙөргә тәҡдим итә. Әммә был проект тормошҡа ашырылмай ҡала. Хәҙерге заманда был территория Европаның йәшел буйҙатының бер өлөшө булып тора.
Ангела Пискерник 1967 йылдың 23 декабрендә Любляна ҡалаһында вафат булған.
Шатлыҡтар кибете
«Шатлыҡтар кибете» — 2012 йылда асылған тәүге  Мәскәү хәйриә магазины. Магазиндың үҙенсәлеге — тауарҙар өсөн иғәнәләр йыйыу, ә билдәләнгән хаҡ буйынса һатып алыу түгел. Табышты магазин Рәсәйҙә шәфҡәтлелекте алға этергән һәм популярлаштырған ойошмаларға бирә. Шулай уҡ магазин балалар йортона, хоспистарға, ҡарттар йортона, күп балалы ғаиләргә һәм башҡа мохтаждарға ярҙам күрһәткән хәйриә ойошмаларына кейемдәрҙе бүләк итеп бирә.
Концепция
"Шатлыҡтар кибете"нең ассортименты магазинға кәрәкмәгән әйберҙәрен килтергән Мәскәүҙә йәшәүселәр ярҙамында төҙөлә. Магазиндың эшселәре һатыла торған тауарҙарға хаҡтарҙы ҡуймайҙар, шуның өсөн һатып алыусылар үҙҙәре тауарҙың хаҡын билдәләй һәм шул хәтлем аҡсаны бирә ала.
Ярҙам
Магазиндың асылыу көнөндә 116 мең һум аҡса йыялар. Тәүге аҙнала — 71,5 мең һум. Һәр айҙағы табыш 200-ҙән 300 мең һумға тиклем үҙгәреп тора.
Эренфридерсдорф
Эренфридерсдорф (Ehrenfriedersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5035 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 550–731 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9427 һәм автомобиль коды ANA.
Гренландия
Гренла́ндия (гренланд телендә Kalaallit Nunaat, Grønland) — Ерҙәге иң ҙур утрау. Төньяҡ Американың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, шуға күрә физик география күҙлегенән уға ҡарай. Сәйәси йәһәттән Европаға ҡарай, сөнки эргә-тирәләге бәләкәй утрауҙар менән бергә Данияға ҡараған административ автономиялы берәмекте барлыҡҡа килтерә. Атлантик һәм Төньяҡ Боҙло океандар менән йыуыла. Уның майҙаны 2 166 086 км² тәшкил итә — төньяҡтан көньяҡҡа — 2700 км, көнбайыштан көнсығышҡа табан — 1300 км. Майҙаны буйынса иң бәләкәй материк — Австралиянан өс тапҡырға бәләкәйерәк.
Утрауҙың иң ҙур тораҡ пункты — Нуук (Готтоб), 17 984 кеше (2019). Ҡала Гренландияның көнбайыш өлөшөндәге ярымутрауҙа урынлашҡан.
Утрауҙың иң төньяҡ нөктәһе, 84-се киңлектән көньяҡтараҡ урынлашҡан Моррис-Джесуп мороно, 1900 йылда Каффеклуббен утрауы асылғанға тиклем, Төньяҡ полюсҡа иң яҡын ҡоро ер майҙаны тип һанала.
Көньяҡ нөктәһе 59-сы төньяҡ киңлеккә яҡын.
Биллеҡылыс йылғаһы
Биллеҡылыс йылғаһы - Ауырғазы районындағы йылға.
Гренландия
Тарихы
Утрауҙы европалылар асҡанға тиклем Гренландияла арктик халыҡтар йәшәгән, әммә скандинавтар килеүгә уның тәүге тороусылары юҡҡа сыҡҡандар һәм утрау кешеһеҙ була. Гренландияның ерле халҡы тип йыш ҡына атаған эскимостар-калаалиттар, утрауҙа скандинав тораҡ пункттары ике йөҙ инде булған XIII быуатта ғына унда килеп сығалар. Әммә, уларҙан айырмалы рәүештә, эскимостар шул ваҡыттан алып утрауҙы ташлап китмәгәндәр һәм унда даими йәшәгәндәр. Гренландия эскимостарының ата-бабалары — Туле мәҙәниәтен йөрөтөүселәр. Туле мәҙәниәте беҙҙең эраның яҡынса 1000 йылында Аляскала барлыҡҡа килә һәм унан бөтә Төньяҡ Канадаға тарала, ун өсөнсө быуатта Гренландияға барып етә. Шул уҡ ваҡытта элек Канаданың төньяҡ-көнсығышын һәм Гренландияның төньяҡ-көнбайышын биләгән Дорсет мәҙәниәтен алмаштыра. Фольклорҙа һәм исланд яҙма сығанаҡтарында эскимостар менән Көнсығыш торамаһында, Көнбайыш тормаһында һәм Ивиттуутта йәшәгән скандинав күскенселәре араһында ҡатмарлы бәйләнеш булыуы тураһында дәлилдәр бар.
1536 йылда Норвегия һәм уның сит ерҙәрҙәге бөтә биләмәләре Дания менән берләшмәгә инә. Дания утрауҙы үҙенеке тип иғлан итә һәм 1605 йылда яңынан колонизация башлай. 1814 йылда берләшмә тарҡалғандан һуң Норвегия Даниянан айырыла, әммә Гренландия уның составында ҡала.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Дания Гренландияның ғәмәлдәге контролен юғалта. Һуғыш тамамланғас, Дания утрауҙы яңынан үҙ контроле аҫтына ала, әммә колониаль статусын бөтөрә. 1953 йылда Гренландия Дания короллегенең бер өлөшө тип иғлан ителә һәм ил парламентында вәкиллек ала, ә 1979 йылда эске эштәр буйынса киң автономия ала. 1973 йылдың 1 ғинуарында Гренландия Дания менән бергә Европа иҡтисади берләшмәһе составына инә, ә 1985 йылда референдум йомғаҡтары буйынса унан сыға, шул уҡ ваҡытта уның менән бәйле дәүләт статусын һаҡлап ҡала.
Геологияһы
Гренландия тулыһынса тиерлек Канада ҡалҡанының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, тик көнсығышта һәм төньяҡта каледон йыйырсыҡлығы зонаһы үҫешкән. Ҡалҡанды тәшкил иткән тау тоҡомдары архей һәм иртә проторозой дәүеренең гнейстары, кварциттары, мәрмәрҙәре, граниттар һәм урта проторозой дәүере вулканоген-ултырмаларынан һалынған. Каледонидтарҙың көнсығыш зонаһы ҡалҡандан тәрән һынылыш менән айырылған.
Файҙалы ҡаҙылмалар архей-иртә проторозой дәүере тау тоҡомдары менән сикләнгән (Гренландияның көньяғындағы криолит; Гренландияның көнбайышында графит, мәрмәр); һоро күмер ятҡылыҡтары мезозой менән бәйле. Көнсығыш каледонид зонаһында ҡурғаш-цинк һәм уран мәғдәне ятҡылыҡтары табылған. Шулай уҡ нефть һәм газ запастары асыҡланған.
Климаты
Гренландияның яр буйы райондарының климаты үҙгәреүсән. Көньяҡ-көнбайыш яр буйында иң йомшаҡ климат. Какортокта июлдә уртаса температура +9,6°C, Нуукта — +8,3°C, ә ғинуар айында - -7,8°C һәм -10,7°C. Йәй көндәрендә ҡайһы берҙә температура +21°C-тан саҡ ҡына юғарыраҡ була, әммә йыш ҡына йәйҙең иң ҡыҙған мәлендә лә температура 0°C тирәһе тора. Иң түбән температура утрау үҙәгендә күҙәтелә, ҡышын боҙ ҡатламында температура йыш ҡына -60°C түбән төшә,ә йәйен -12°C-тан юғары күтәрелмәй.
Ҡалҡандың сикке өлөшөндә йәйге иреү һәм айсбергтарҙың бүленеүе арҡаһында боҙ сығымы Гренландия эсендә боҙ йыйылыу менән ҡапланмай, шуға күрә боҙлоҡ тиҙ кәмей — 2000 йылдан алып 2008 йылға тиклем боҙлоҡ 1500 гигатоннға кәмей, был йыл һайын Донъя океаны кимәленең 0,46 мм-ға күтәрелеүенә тиң. Гренландияның боҙ ҡатламындағы һыу запасы (2,5 км³) Бөтә донъя океанының кимәлен 7 м-ға күтәреү өсөн етерлек. Һуңғы 23 мең йыл эсендә Гренландия боҙлоҡтары иреү сәбәпле, Бөтә донъя океанының кимәле 4,6 метрға күтәрелә.
Флора
Гренландияла үҫемлектәр боҙһоҙ урындарҙа киң таралған. Көньяҡта кәкре ҡайынлыҡтар, миләш, ерек, тал һәм артыш ағаслыҡтары, шулай уҡ күрән һымаҡтар, арса һәм ҡыяҡлы һымаҡтар туғайҙары бар. 80° тиклем төньяҡ киңлектә тундра өҫтөнлөк итә, көньяҡта — ҡыуаҡлыҡ (кәрлә ҡайын, күк көртмәле, һаҙ емеше һәм башҡалар), төньяҡта — мүк-лишайниктар, төньяҡ яр буйында — арктик сүллектәрҙең һирәк үҫемлектәре.
Яр буйҙарында төньяҡ боландар, мускуслы үгеҙ (төньяҡта), аҡ айыу (гербта һүрәтләнгән), аҡ төлкө, поляр бүре, лемминг, яр буйы һыуҙарында — гренланд кит, гренланд тюлень, морж һәм башҡалар (барлығы 30 төр һөтимәрҙәр). Ҡоштарҙан бигерәк тә гагалар, аҡсарлаҡтар һәм ағуналар киң таралған. Балыҡтарҙан треска, мойва, палтус, сёмга, акула аулау әһәмиәтенә эйә. Шулай уҡ креветкалар промыслаһы бара. Бөжәктәр класынан, 13 отрядтан 700-гә яҡын төр табылған, шуларҙың 300-ҙән ашыуы — ҡуш ҡанатлылар, 90 — яры ҡанатлылар (шул иҫәптән иңкештең 2 төрө, Bombus hyperboreus һәм Bombus polaris ), 60 — ҡуңыҙҙар (шул иҫәптән Atheta groenlandica — Гренландияның эндемигы), 50 — күбәләктәр. Үрмәксе һымаҡтар — 100, сөсө һыу ҡыҫала һымаҡтары яҡынса 60 төр, Collembola — 40, ҡандала Nysius groenlandicus.
Люм
Люм — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пышкец йылғаһының уң ярына тамағынан 0,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һылтанмалар
Люм
Ҡаракүл (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ҡаракүл (Каракуль) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 453024, ОКАТО коды — 80235825006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҫҡар ауыл советы (Бөрйән районы)
Аҫҡар ауыл советы — Башҡортостандың Бөрйән районы муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡорт халҡының йолалары
Ғаилә мөнәсәбәттәренә ҡағылышлы йолалар
Башҡорттар ҡатындарына йомшаҡ, иғтибарлы булған. Ғаилә тыныслығы күп осраҡта ҡатындан торған. Ҡыҙҙарҙы бәләкәйҙән тыйнаҡ, сабыр, баҫалҡы итеп тәрбиәләгәндәр. Ирле ҡатындар баштарына яулыҡ ябынып йөрөргә, ирҙәре янында сит кешеләр менән һөйләшмәҫкә һәм уларҙың ҡайҙа булыуын, ни эшләп йөрөүен һорашмаҫҡа тейеш булған. Ҡатындарға ситтәр янында ирҙәренә күрһәтмәләр биреү тыйылған. Ҡатындың иренә хыянаты ҙур гөнаһ тип иҫәпләнгән. Ә ирҙәр өсөн бындай тыйыуҙар булмаған. Ире, тәүге ҡатыны менән кәңәшләшеп килешһә, икенсегә лә ҡатын ала алған. Әгәр ире үлеп китһә, исеме сыҡмаһын, тип, тол ҡатынды иренең ҡустыһына димләгәндәр. Ҡалым тулайым түләнелмәй ҡалып, ҡатын кеше үлеп китһә, уның атаһы, ҡатынһыҙ ҡалған иргә (кейәүенә) үҙенең башҡа ҡыҙын биргән. Был осраҡта ҡалым хаҡы кәметелгән. Яңы өйләнешкән йәштәр ата-әсәләренә һирәк күренергә тырышҡан. Кейәү кеше килгәндә, ҡыҙҙың ата-әсәләре лә, өйҙән ваҡытлыса сығып китер булған һ.б. Бындай саҡтарҙа ҡалымдың түләнеп бөтөүе лә иҫәпкә алына. Ата-әсәләре үлеп киткән осраҡта бар мөлкәт ғаиләләге оло ул йәки оло ҡыҙ ҡулына күскән .
Ололарға хөрмәт
Башҡорт ғаиләләрендә олатай һәм оләсәйҙәргә айырым ихтирам күрһәткәндәр. Башҡорттар ата-бабаларының исемдәрен ете быуынға тиклем белергә тейеш, тип иҫәпләнгән.
Ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һаҡлау, төрлө байрамдар ойоштороу, көсөргәнешле хәлдәрҙе көйләп ебәреү һ.б. ололар өлөшөнә төшкән. Йәштәр һәр эштең уңышлы барып сығырына уларҙан фатиха алған.
Үлгәндәрҙе иҫкә алыу, ерләү
Мосолман диненә ярашлы, үлгән кешенең тәнен туғандары ҡәҙер-хөрмәт менән шул көндә үк, йә икенсе көнөнә (ҡояш байығанға тиклем) ергә тапшырырға, уны иҫкә алып йыназа уҡытырға тейештәр. Ерләүҙә лә тәртиптәр күп: өс тапҡыр тәһәрәт алыу, мәйет күлдәген кейҙереү, доға уҡыу, үҙенсәлекле итеп ҡәбер ҡаҙыу, ҡәберҙе тәртип менән күмеү (ләхет, ярма). Мосолмандар мәйетте табутһыҙ күмә. Башҡорттарҙың мәрхүмде иҫкә алғанда (өсөн, етеһен һ.б. уҡытҡанда), мәйетте ерләгәндә «Аят уҡыу» тигән йолаһы бар. Шулай уҡ яңы өйҙә йәшәй башлағанда ла, алыҫ юлға сыҡҡанда ла аят уҡыла.
Балаларға мөнәсәбәт
Балаларға һөйөү, ғаиләне ишәйтеү теләге башҡорттарҙа ғәҙәти күренеш. Баланың тәбиғи юл менән донъяға килеүе күп төрлө йолалар менән оҙатылған. Йөклө ҡатындарҙың бар теләктәрен үтәргә тырышҡандар, улар ауыр эш эшләүҙән баш тарта алған. Уларға, йөклө саҡта, йәмһеҙ нәмәләргә ҡарау тыйылған — тик матур күренештәрҙе генә күрергә тейеш булғандар. Бала тыуған ваҡытта атай кешенең бала тыуыуына ҡыуаныу йолаһына иғтибар биргәндәр. Атай кеше «Тиҙерәк еңел ҡотол, ҡатыным». Бала табыусы ҡатын алдында буш тоҡ һелкеткәндәр, уны тиренән яһалған буш һауыт менән һуҡҡылағандар. Атай кешене тәүләп һөйөнсөләүсегә бүләк биргәндәр. Ғаиләлә бишек туйы тип аталған йола байрамы башланған. Башҡорттар үҙ йолаларын балаларына тапшырған. Балаларына тыуыу ваҡытын белдергән исем ҡушыу ҙа башҡорт йолаларының береһе: Ейән, Кинйә һ.б.
Ҡаҙ өмәһе
Башҡорттарҙа һәр бер эште бергәләшеп-өмәләп эшләү йолаһы йәшәп килә. Ҡаҙ өмәһен, ҡар ятҡас, көҙ йәки ҡыш башында байрам иткәндәр. Өмәгә ҡыҙҙарҙы, йәш ҡатындарҙы (килендәрҙе) саҡырғандар. Ҡоштарҙың түшкәһен эшкәрткәс, уларҙы йылғала (йәки күлдә) сайҡағандар. Йылғаға барғанда "Ҡаҙ юлы"тигән йола үтәгәндәр — балалар, йөнөнән һыҙырып алынған ҡауырһындарҙы, юл буйына ырғыта барған, ҡатындар, киләһе йылға ла ҡаҙҙар күп булһын, ошо юлдан оҙон итеп теҙелешеп йөрөһөн, тигән теләктәр әйткәндәр. Байрамда йырҙар йырлағандар, парлап та, яңғыҙ ҙа бейеүҙәр башҡарғандар, таҡмаҡтар әйтешкәндәр. Сәй табынына ҡаҙ майы менән майланған ҡоймаҡ ултыртҡандар. Кисен байрам өҫтәленә ҡаҙ итенән аш, бешерелгән баш-тояҡтар, ҡаҙҙың эс-бауырҙарынан бәлештәр, буҙа, бал, сәк-сәк, бауырһаҡ, ҡоймаҡ ултыртҡандар.
Байрамдар
Яҙғы сәсеү эштәре башланғанға тиклем Ҡарға туйы, баҫыу эштәре тамамланғас, Һабантуй байрамы уҙғарғандар.
Һылтанмалар
http://salavat.jimdo.com/%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8-%D0%B8-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8/
http://www.mediazavod.ru/shorties/142592
Иҫкәрмәләр
Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре
Агеевка (Фёдоровка ҡушылдығы)
Агеевка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туҡтағол
Туҡтағол һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Тальбей-Яга-Коче
Тальбей-Яга-Коче — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сира-Ты-Вис йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иткла
Иткла — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Благовещенское күле Порозовица йылғаһы    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лук-Соим
Лук-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ногор-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :