cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Безценный Виктор Николаевич
Биографияһы
1945 йылда демобилизацияланғандан һуң — Макеевка һәм Мукачево ҡалаларында прокурор ярҙамсыһы, Луганск ҡалаһында адвокат булып эшләй. 1950 йылдан КПСС ағзаһы.
Удмурт Республикаһы
Көнбайыштан һәм төньяҡтан Киров өлкәһе, көнсығыштан Пермь крайы, көньяҡтан Башҡортостан һәм Татарстан республикалары менән сиктәш.
Дәүләт ҡоролошо
Удмурт Республикаһының дәүләт-хоҡуҡи ҡоролошо Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һәм Удмурт Республикаһы Конституцияһы менән билдәләнә. Юғары закон сығарыу һәм контроль органы — биш йылға бер һайлана торған Удмурт Республикаһының дәүләт Советы. Хәҙерге составы 2007 йылдың декабрендә һайланған, председателе —. Башҡарма власть — Республика Башлығы һәм Республика хөкүмәте.
Горевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1760 йыл
1760 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Обсерватория
Обсерватория һүҙе латин телендәге (observatio) «күҙәтәм» тигән һүҙҙән алынған.
Астрономик обсерваториялар
Хәҙерге обсерваторияларҙа, әйләнеп йөрөүсе йәки асылыусы көмбәҙ эсендә, бер йәки бер нисә стационар телескоп ҡуйылған була. Телескоп кеүек ҡорамдар ҡуйылған башҡа биналарҙы ла обсерватория тип атайҙар.
Вулканология обсерваториялары
Иң билдәле вулканология обсерваториялары Гавай утрауҙарында 1911 йылда төҙөлгән. Был утрау биш вулкандан (Мауна-Кеа, Мауна-Лоа, Килауэа, Хуалалаи, Кохала исемле вулкандар урынында) барлыҡҡа килгән.
Везувий вулканы битендә 1842 йылда иң боронғо вулканология обсерваторияларының береһе булдырыла.
Вулканология обсерваториялары Индонезия һәм, айырыуса, Японияла күп төҙөлгән.
Һылтанмалар
(файл меток KMZ для Google Earth)
Неньга (Мезень ҡушылдығы)
Неньга  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Систых-Чул
Систых-Чул (Систыхчул, Черёмуховая) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бохәрмәтов Радик Мазһар улы
Бохәрмәтов Радик Мазһар улы (12 апрель 1958 йыл — 20 октябрь 2021 йыл) — инженер-төҙөүсе, муниципаль орган хеҙмәткәре. 2002 йылдан Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2009—2011 йылдарҙа хакимиәт башлығы.
Биографияһы
Радик мазһар улы Бохармәтов 1958 йылдың 12 апрелендә Стәрлетамаҡ районының Левашевка ауылында тыуа.
«Сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1977 йылда «Салаватстрой» тресының балта оҫтаһы-бетонсы булып башлай.
1979—1989 йылдарҙа — мастер, СУ-3 прорабы, УПТК-ның баш инженеры, «Салаватстрой» тресының СУ-5 начальнигы.
1989—1992 йылдарҙа — «Ишимбайжилстрой» тресының идаралыҡ начальнигы.
1992—1994 йылдарҙа — «Истрон» фирмаһы (социаль, мәҙәни, көнкүреш объекттарын һәм торлаҡ төҙөүҙе тормошҡа ашыра) подразделениеһы директоры.
2002—2005 йылдарҙа — Салауат ҡалаһының хакимиәт башлығы урынбаҫары.
2006—2009 йылдарҙа — «Салаватстройзаказчик» МУП-ының капиталь төҙөлөш буйынса директор урынбаҫары.
2009 йылдан Өфөлә «Стройтрансгаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары булып эшләй.
Салауат ҡала хакимиәте башлығының төҙөлөш, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.
2009 йылдың 23 майынан Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡара. Өйләнгән. 2 балаһы бар.
2021 йылдың 20 октябрендә вафат була.
Игенселәр
Игенселәр — игенселек менән шөғөлләнеүселәр.
Өс хаким һәм биш император
Өс хаким һәм биш император (三皇五帝) — Ҡытайҙың беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡҡа ҡараған иң боронғо тарихи осоророндағы легендар хакимдары.
Өс хаким
Пекинда Мин империяһы осоронда нигеҙ һалынған Боронғо Императорҙар ғибәҙәтханаһы бар. Унда өс хакимдан (улар — өсөһө лә Ғәли йәнәптәре) башлап Ҡытайҙың бөтә императорҙарының исемдәре яҙылған таҡтасыҡтар табыныу объекттары сифатында һаҡлана. Был өс Ғәли йәнәптәре Ҡытай территорияһында йәшәгән ҡәбиләләрҙә төрлө ваҡытта килеп тыуған хәлгә йоғонто яһай ала, һәм иң абруйлы юлбашсылары тип иҫәпләнелә. Тик уларҙың береһе генә (өсөнсөһө) ысынлап йәшәгән шәхес тип иҫәпләнелә, сөнки тәүге икеһе тураһында яҙма сығанаҡтарҙың булыуы ла мөмкин түгел.
Мифтарға ярашлы, Ян Ди — юғарғы Илаһ, Ҡояш Аллаһы. Ләкин ул бер ваҡытта ла ҡояшҡа тиңләштерелмәй. «Ҡояш көсөнә» эйә, тиҙәр. Артабан ул юғарғы Илаһ урынын утлы аждаһаға ултырып килгән яңы алла — Хуан Диға бирә. Хуан Ди Ян Дины Көньяҡҡа идара итеүсе итеп тәғәйенләй. Ян Ди менән сағыштырғанда Хуан Ди кешеләр менән әүҙемерәк аралаша һәм уларға бик күп белем (музыка, арифметика, яҙма, транспорт) бирә. Аҙағыраҡ Ян Ди юғарғы тәхетте Хуан Динан тартып алырға тырыша, әммә уңышҡа өлгәшә алмай, сөнки ерҙе тотошо менән көлгә әйләндереүҙән ҡурҡып, Ҡояш көсөн ҡулланыуҙан тыйыла. Һөҙөмтәлә Ян Ди төньяҡҡа китеп юғала. Мифтарға ярашлы, Хуан Ди аждаһа уны килтергән урында — Куньлунь тауында төҙөгән бай һарайҙа йәшәй. Хуан Ди яҡынса 300 йыл хакимлыҡ итә. Уның артынан тағы ла бер ут бөркөп торған аждаһа килеп уны бик күп шаһиттарҙың күҙ алдында күккә осороп алып китә. Шулай итеп, Хуан Диҙың хакимлыҡ итеүе тамамлана.
Биш император
Биш императорҙың исемдәре, сығанағына бәйле төрлө варианттарҙа булыуы ихтимал. Сым Цян версияһы буйынса улар — Хуан-ди, Чжуань-сюй, Ку, Яо һәм Шунь (黄帝、颛顼、帝喾、尧、舜).
Беларусь Республикаһының дәүләт наградалары
Беларусь Республикаһының дәүләт наградалары (белор. Дзяржаўныя ўзнагароды Рэспублікі Беларусь) — Беларусь Республикаһының 2004 йылдың 18 майындағы 288-З һанлы «Беларусь Республикаһының дәүләт наградалары тураһында»ғы Законы һәм Беларусь Республикаһы Президентының 2005 йылдың 8 апрелендәге 168-се «Беларусь Республикаһының дәүләт наградалары менән наградлауҙың ҡайһы бер мәсьәләләре тураһында»ғы Указы менән билдәләнгән наградалар. Дәүләт наградаларына «Беларусь Геройы» исеме, 10 орден, 9 миҙал, 43 маҡтаулы исем, шулай уҡ бер нисә юбилей миҙалы инә.
«Беларусь Геройы» исеме
«Беларусь Геройы» исеме юғары дәүләт наградаһы. Был исемгә лайыҡ булғандарға махсус Беларусь Геройы миҙалы тапшырыла. Ул башҡа наградаларҙан өҫтә беркетелә.
Өс хаким һәм биш император
Биш император
Боронғо Императорҙар Ғибәҙәтханаһындағы иҫтәлекле алтаҡталарға ярашлы, биш император түбәндәгеләр:
Беларусь Республикаһының дәүләт наградалары
Юбилей миҙалдары
Үрҙә һанап үтелгән миҙалдарҙан тыш юбилей миҙалдары ла бар. Улар Беларусь Республикаһы Президенты йәки республика кимәлендәге дәүләт органдары башлыҡтары (мәҫәлән, министрҙар, дәүләт комитеттары рәйестәре) тарафынан айырым раҫлана. Ҡайһы бер юбилей миҙалдары (Жуков миҙалы, 1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә илле йыл миҙалы) раҫлана, шулай уҡ советтан һуңғы башҡа илдәрҙә лә бар. Ойоштороуҙың бағанаһында Белоруссияла ойоштороу датаһы тора.
Өс хаким һәм биш император
Биш император
Императорҙарҙың һаны тәүге биш элемент йәки биш стихия — у-син тураһындағы теория йоғонтоһо аҫтында һайланған. Биш стихия һәр саҡ үҙ-ара көрәшә, уның барышында сикһеҙ рәүештә бер-береһен юҡҡа сығаралар, шул уҡ ваҡытта ҡайтанан бер-береһен булдыралар. Һәр императорға билдәле бер стихия ярҙам итә. Стихия өҫтөнлөк алһа, батшалыҡ сәскә ата, стихия еңелһә, батшалыҡ та бөлгөнлөккә төшә.
Беларусь Республикаһының дәүләт наградалары
Маҡтаулы исемдәре
Маҡтаулы исемдәрҙе шартлы рәүештә өс төркөмгә бүлергә мөмкин.
Беренсе төркөмгә түбәндәге маҡтаулы исемдәр ҡарай: «Беларусь халыҡ шағиры», «Беларусь халыҡ яҙыусыһы», «Беларусь халыҡ артисы», «Беларусь халыҡ рәссамы», «Беларусь халыҡ табибы һәм Беларусь халыҡ уҡытыусыһы». Был маҡтаулы исемдәр башҡаларына ҡарағанда әһәмиәтлерәк, сөнки бүләкләү өсөн шарт итеп «Беларусь Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре», «Беларусь Республикаһының атҡаҙанған артисы», «Беларусь Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре», «Беларусь Республикаһының атҡаҙанған табибы» йәки «Беларусь Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исемдәре талап итә. Икенсе төркөмгә спорт менән бәйле ике маҡтаулы исем индерергә мөмкин: «Беларусь Республикаһының атҡаҙанған тренеры» һәм «Беларусь Республикаһының атҡаҙанған спорт мастеры». Уларҙың башҡа маҡтаулы исемдәрҙән төп айырмаһы күк муар таҫмала. Һуңғы төркөм — профессиональ эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштар менән бәйле маҡтаулы исемдәр. Уларҙың барыһы ла ''диаметры 35 мм булған, патинирланған көмөш менән ҡапланған алты ҡырлы. Алты ҡырҙы Беларусь Республикаһы Дәүләт гербының алтын менән биҙәлгән һүрәте рәүешендә таж уратып алған. Алты ҡырлы йөҙөнөң өҫкө өлөшөндә алтын менән ялатылған девиз таҫмаһы, уға ҡыҙыл төҫтәге эмаль менән ҡапланған ЗАСЛУЖЕНЫ яҙыуы төшөрөлгән. Күкрәккә тағыу билдәһе алтын менән ялатылған ҡолаҡсыҡтар һәм ҡулсалар ярҙамында алтын менән ялатылған тура мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырыла, уның өҫкө өлөшө горизонталь рәүештә 8 мм һәм 5 мм киңлектәге ҡыҙыл һәм йәшел төҫтәге һыҙатлы муар таҫма менән уратылған.ҡалыптың аҫҡы өлөшөнөң уртаһында 9×9 мм Ҙурлыҡтағы Беларусь Республикаһы Дәүләт гербының ҡабарынҡы һүрәте, уның уң һәм һул яғында белорус орнаменты урынлаштырылған. Беларусь Республикаһының Дәүләт гербы һүрәте аҫтында уны уратып алған ике лавр ботағы. Ҡалыптың кире яғында кейемгә күкрәк билдәһен беркетеү өсөн йоҙаҡлы булавка урынлашҡан''.
Өс хаким һәм биш император
Биш император
Мәҫәлән, Хуан Ди идара итә башлаған осорҙа Күк, Ер стихияһы символы булараҡ, ғәйәт ҙур сиңерткәне һәм ҡортто күктә күрһәтә. Шуға ла Хуан Ди һары төҫкә өҫтөнлөк бирә.
Беларусь Республикаһының дәүләт наградалары
Премиялар
Беларусь Республикаһы премиялары фән һәм техника, әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге ҡаҙаныштары, шулай уҡ ил үҫешенә индергән өлөшө, рухи ҡиммәттәрҙе раҫлауы өсөн тапшырыла. Наградалар лауреаттарҙың йәмғиәт һәм дәүләт алдындағы ҡаҙаныштарын юғары баһалауҙың дәлиле булып тора.
Дәүләт премиялары
Беларусь Республикаһының дәүләт премияһы фән һәм техника, әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура эшмәкәрҙәренең юғары баһалау булып тора. Дәүләт премияларының ике төрө бар:
Беларусь Республикаһы Президенты премиялары
Премиялар Беларусь Республикаһы Президенты Указы менән бирелә һәм тантаналы шарттарҙа тапшырыла.
1761 йыл
1761 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Латыш теле
Латыш теле (латышса атамаһы — latviešu valoda) — бөгөнгә тиклем һаҡланған ике көнсығыш балтик теленең береһе (икенсеһе литва теле). Латыш теле — Латвияла берҙән-бер дәүләт теле, шулай уҡ Европа берләшмәһенең 24 рәсми теленең береһе. Латыш телендә миллион ярым самаһы кеше һөйләшә (күпселеге Латвияла йәшәй).
Өс диалектҡа бүленә: үрге латыш, урта латыш һәм ливон. Хәҙерге әҙәби латыш теленең нигеҙе итеп урта латыш диалекты алынған.
Тәүге яҙма ҡомартҡылар XVI быуатта барлыҡҡа килә. Латиницаға нигеҙләнгән хәҙерге латыш алфавиты 33 хәрефтән тора.
Баҫым беренсе ижеккә төшә. Һуҙынҡылар оҙонлоҡ буйынса айырыла, һәр оҙон һуҙынҡы өс тондың береһенә эйә. Морфологик төҙөлөшө буйынса латыш теле — флектив һәм синтетик тел. Синтаксисҡа һүҙҙәрҙең ирекле тәртибе хас, SVO тәртибе нигеҙ булып тора. Лексика башлыса үҙҙәренеке, үҙләштерелгән һүҙҙәр араһында славянизмдар һәм германизмдар өҫтөнлөк биләй. Латыш телен туған теле итеп ҡулланыусылар һаны Латвияла 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы — 1 164 894 кеше, йәғни ил халҡының 56,3 проценты һәм үҙ телен атағандар араһында 62,1 процент (ҡайһы берҙә айырым тел тип ҡаралған лантгаль диалектын да индереп); илдә йәшәгән рус теллеләрҙең күпселеге, шулай уҡ донъяның башҡа илдәрендәге аҙ һанлы эмигранттар һәм уларҙың тоҡомдары (АҠШ — 16 035 , Ирландия, Англия, Канада, Бразилия, Рәсәй (2010 йылға — 22 079 һөйләшеүсе ), Белоруссия (2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1549 этник латыштың 386-һы латыш телен туған теле тигән , ләкин туғыҙы ғына өйөндә ошо телдә һөйләшә ), Яңы Зеландия, Австралия, Германия һ. б.) латыш телен төрлө кимәлдә белә.
Диалекттары
Латыш теле өс төп диалектҡа бүленә: үрге латыш (augšzemnieku dialekts), урта латыш (vidus dialekts) һәм ливон (lībiskais dialekts).
Үрге латыш диалекты урта латыш һәм ливон диалектынан ныҡ айырыла (шуға уны, үрге латыш диалектына ҡаршы ҡуйып, түбәнге латыш диалекты тип тә йөрөтәләр). Латгалияла, Видземеның көнсығышында һәм Аугшземела таралған, уға көнсығыш (тәрән) һәм көнбайыш (тәрән булмаған) һөйләштәр инә. Ике төркөм дә селон һәм латгаль һөйләштәренә бүленә. Латгаль тәрән һөйләшен лангаль теле тигән айырым тел тип тә йөрөтәләр.
Урта латыш диалектына видземе (үҙәк Видземе), земгале (үҙәк Земгале) курземе (Курземеның көньяғы) һөйләштәре инә.
Ливон диалекты фин-уғыр тел ғаиләһенең лив субстраты нигеҙендә формалашҡан һәм видземе (Видземеның төньяҡ-көнбайышы) һәм курземе (Курземеның төньяғы) һөйләштәрен берләштерә.
А. Гатерстың альтернатив классификацияһы түбәндәге бүленеште күҙҙә тота :
Тарихы
Литва, прус һәм ятвяг телдәре менән бергә латыш теле лә тәүбалтик теленә барып тоташа. Тәүбалтик һуҙынҡылар *i, *ī, *u, *ū, *a, *ā латыш телендә үҙгәрешһеҙ һаҡланған. Башта e фонемаһының аллофоны булып торған ɛ : æ ҡапма-ҡаршылығының фонологиялашыуы латыш теле үҙе индергән яңылыҡ булып тора. Был өн ҡаты тартынҡылар алдында асығыраҡ, йомшаҡ тартынҡылар алдында ябығыраҡ әйтелә. Литва телендәге кеүек үк, *eɪ̯ дифтонгыһы ла *ẹ монофтонгыһы булыу стадияһы аша ɪ̯e стадияһына күсә. Таутосиллабик бәйләнештәр in, un, en, an латыш телендә ī, ū, ɪ̯e, u̯o рәүешен алған. Бер ижекле булмаған һүҙҙәрҙең ауслауты етди үҙгәрештәргә дусар була: ҡыҫҡа a, e, i юҡҡа сыға, оҙон ā, ē, ī, ū ҡыҫҡара, дифтонгылар монофтонгыларға әйләнә (aɪ̯, eɪ̯ > i, au > u). Литва телендәге кеүек үк, латыш телендә лә прабалтик ō дифтонгылашып u̯o-ға әүерелә, ләкин был яҙмала сағылыш тапмай :, лтш. dot «бирергә».
Төхвәтуллин Ришат Айрат улы
Төхвәтуллин Ришат Айрат улы (3 март 1989 йыл) — эстрада йырсыһы (лирик тенор). Башҡортостан Республикаһының (2018) һәм Татарстан Республикаһының (2020) атҡаҙанған артисы.
Латыш теле
Тарихы
Йомшаҡлыҡ-ҡатылыҡ буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтың юҡҡа сығарылыуы консонантизмда мөһим үҙгәреш булып тора : Тел уртаһы тартынҡылары ķ һәм ģ,  e, i  алдында торғанда sk, zg бәйләнештәренән килеп сыға, мәҫәлән, šķirt «айырырға».
Литва һәм латыш телдәре араһында айырымланыу яҡынса б. э. I быуатында башлана, ә V—VII быуаттарға был телдәр бөтөнләй айырыла. V—VI быуаттарҙа латыштарҙың ата-бабалары, балтик буйындағы фин ҡәбиләләре төпләнгән ерҙәрҙе биләп, төньяҡҡа әүҙем күсенә. Быға бәйле латыш теле балтик буйы фин телдәре һәм көнсығыш славян диалекттары менән аралаша башлай. Тәүҙә леттар көнсығыш балтик ҡәбиләләренең береһе генә була. Улар менән бергә Латвия ерҙәрендә земгалдар, селдар, куршалар, шулай уҡ балтик буйы фин халҡы булған ливтар йәшәй. Бөтә был халыҡтар тел йәһәтенән яйлап леттар тарафынан ассимиляциялана, ә уларҙың телдәре латыш диалекттарында эҙен ҡалдыра.
Төхвәтуллин Ришат Айрат улы
Биографияһы
Октябрьский ҡалаһында музыка училищеһының хор бүлеген (етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Ғәлиә Зәкир ҡыҙы Мусина) тамамлай.
Латыш теле
Тарихы
XII—XIII быуаттарҙа хәҙерге Латвия һәм Эстония ерҙәрен Ҡылыслылар ордены баҫып ала. Немецтар идара итеүсе аҡһөйәктәргә әүерелә, ә латыш теле ауылдарҙа йәшәгән халыҡ теле булып ҡала. Реформация дәүерендә руханиәт латыш теленә ҡыҙыҡһыныу күрһәтә башлай.
Латыш әҙәби теленең тарихын өс осорға бүләләр : Латыш телендәге тәүге китап 1525 йылда нәшер ителә, ләкин ул беҙҙең заманға килеп етмәгән. Һаҡланған тәүге текст 1550 йылға ҡарай, ул С. Мюнстерҙың «Космография» тигән китабына индерелгән өҙөк.
Төхвәтуллин Ришат Айрат улы
Биографияһы
2013 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының яңғыҙ йырлау факультетын (профессор, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәрзәнә Фәтхулла ҡыҙы Сәғитова класы буйынса) тамамлай.
Латыш теле
Тарихы
XVI быуаттың икенсе яртыһынан латыш телендә уҡытылған мәктәптәр асыла башлай, XVII быуатта бындай мәктәптәр ауылдарҙа ла, ҡалаларҙа ла була. 1685—1694 йылдарҙа немец пасторы Э. Глюк Библияны латыш теленә тәржемә итә.
Төхвәтуллин Ришат Айрат улы
Ижады
Октябрьский ҡалаһында музыка училищеһының 4-се курсында уҡығанда Нефтекамала үткәрелгән башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ моңо» төбәк-ара конкурсында 2-се урынды яулай. 2008 йылда «Гәлсәр hандуғас» конкурсында ҡатнашып, «Гармун моңо» йыры менән «Өмөт» номинацияһында еңеү яулай. 4-се курстан концерттар менән сығыш яһай башлай. 2011 йылда «Татар моңо» фестивалендә башҡорт халыҡ йыры «Элмәлек» һәм татар халыҡ йыры «Әллүки»не башҡарып, 3-сө урынға лайыҡ була. Рәшит Ваһапов исемендәге фестиваль лауреаты була. Рәшит Ваһапов фонды директоры Рифат Фәттәхов йырсының беренсе гастролдәрен ойоштора. Үҙенең ижади төркөмө менән Рәсәй Федерацияһының төрлө республикаларында һәм өлкәләрендә йылына 130 концерт ҡуя.
Латыш теле
Һуҙынҡылар
1822 йылда К. Ф. Ватсон латыш телендәге тәүге гәзитте — Latweeschu Awises (Latviešu Avīzes — хәҙерге орфографияла) — "Латышская газета"ны аса. 1856 йылда йәш латыштар хәрәкәтенең эшмәкәрлеге башлана, улар бөтә ил буйлап милли үҙаңды уятыу маҡсатында түңәрәктәр ойоштора.
Әҙәби латыш теленең үҫешенә латыштарҙың ауылдарҙан ҡалаларға күпләп күсенә башлауы ла көслө йоғонто яһай. 1879 йылда Лифляндия губернаһында грамоталылыҡ 77,7 процент тәшкил итә (Рәсәй империяһындағы уртаса күрһәткес 27 процент була).
Йәш латыштар әҙәби латыш теленең лексик составын байытыуға ҙур өлөш индерә. Был түбәндәге ысулдар менән эшләнә: диалекттарҙан лексика йыйыу (диал. krasa «ҡойма ямғыр» > лит. krasa «ҡыҫҡа ҡойма ямғыр»); башҡа балтик телдәренән һүҙҙәр үҙләштереү (прус. kermens «кәүҙә» > ķermenis «кәүҙә», kareivis «һалдат» > kareivis «һалдат»); неологизмдар яһау (zināt «белергә» > zinātne «фән», nākt «килергә» > nākotne «киләсәк»); интернациональ лексиканы үҙләштереү. Латвия бойондороҡһоҙлоҡ яулағас, әҙәби телде унификациялауға ынтылыштар логик дауамын таба. Мәктәптәрҙә берҙәм норма индерелә, лингвистик тикшеренеүҙәр әүҙемләшә. <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон используется для оформления первого вхождения фрагмента на данном языке внутри русского текста статей. Для вывода без видимого указания названия языка, а также последующих вставок иноязычного текста следует использовать шаблон . Для каждого из языков существует свой шаблон вида, где «xx» — код языка по стандарту ISO 639. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Lang">Lang-lt   текст <span data-key="1" title="Текст на выбранном языке" class="cx-template-editor-param-desc">  kareivis    Латвияны СССР-ға ҡушҡандан һуң унда рустарҙың һаны ҡырҡа арта: 1930-сы йылдарҙа 12 процент була, 1959 йылға 26,6 процентҡа, ә 1970 йылға инде 29,8 процентҡа етә. Шуның менән бергә рус теленең латыш теленә йоғонтоһо ла арта бара. Латыштар араһында латыш-рус билингвизмы үҫә. Рус телен белеү ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда ирҙәр араһында нығыраҡ таралған була, был СССР-ҙа хәрби хеҙмәткә барыу мәжбүрилеге менән аңлатыла. Рус теле хакимиәт өлкәһендә һәм производство инструкциялары теле булараҡ та латыш телен ҡыҫырыҡлап сығара, ул ваҡытлы матбуғат сараларында һәм мәғариф учреждениеларында киң файҙаланыла. Ошолар бөтәһе латыш теленә рус теленән күпләп үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең һәм калькаларҙың инеүенә булышлыҡ итә. Әммә шул уҡ ваҡытта латыш милли мәҙәниәтенең йылдам үҫеүе һәм латыш телен ҡулланыу даирәһенең киңәйеүе лә бара.
СССР тарҡалғас, Латвияла латыш теле дәүләт теле булып ҡала, рус телен ҡулланыу даирһе тарайтыла, милли әҙселектәрҙең латыш телен белеү кимәле үҫә, латыш телен контролдә тотҡан дәүләт учреждениеларының эше әүҙемләшә. 1989 йылда дәүләт хеҙмәтенә инеүселәр өсөн латыш теле буйынса имтихан индерелә.
Яҙмаһы
Башта латыш яҙмаһы немец өлгөһө буйынса төҙөлә. Готик шрифт ҡулланыла. 1908 йылда К. Мюленбах етәкселегендәге комиссия диакритик билдәләр менән антиква нигеҙендәге алфавит версияһын төҙөй, 1919 йылда ул раҫлана. 1946 йылда алфавиттан ŗ  (/rʲ/ өнөнөң яҙылышы) алып ташлана, ул әҙәби телдә һәм күп һөйләштәрҙә /r/-ға тап килә. 1957 йылдан /x/ өнө яҙылышы булған ch урынына h индерелә. Алфавиттан шулай уҡ ō хәрефе бөтөрөлә. Төп латыш һүҙҙәрендә, боронғо үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә, топонимдарҙың күбеһендә, ҡайһы бер фамилияларҙа o хәрефе u̯ɐ дифтонгыһы итеп уҡыла. Яңы үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә, ҡайһы бер топонимдарҙа һәм фамилияларҙа ул ɔ йәки ɔ тип уҡыла. Ҡайһы бер һүҙҙәрҙә, мәҫәлән, citrons «лимон» һәм balkons «балкон» ɔː менән u̯ɐ араһында тирбәлеүҙәр күҙәтелә.
Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғо макрон менән билдәләнә (garumzīme).
Һуҙынҡылар
Хәҙерге латыш теленең һуҙынҡы өндәр системаһында түбәндәге монофтонгылар бар (ː билдәһе менән оҙон һуҙынҡылар билдәләнә) :
Тартынҡылар
Латыш теленең консонантизм системаһы (йәйәләрҙә фонемаларҙың урынға бәйле варианттары йә үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә генә осраусан фонемалар бирелә; тартынҡылар парҙарында һулда — һаңғырау, уңда яңғырау тартынҡылар бирелә) :
Морфология
Латыш телендә ун һүҙ төркөмө бар: исем, сифат, һан, алмаш, рәүеш, ҡылым, предлог, теркәүес, киҫәксә, ымлыҡ.
Үҙгәртелә торған һүҙ төркөмдәренең биш килеше (төп, эйәлек, төбәү, төшөм, урын) һәм шулай уҡ килеш тип иҫәпләнгән саҡырыу формаһы бар.
Латыш телендә родтар икәү — ир һәм ҡатын-ҡыҙ.
Синтаксис
Латыш теле — номинатив төҙөлөшлө тел. Һүҙҙәр тәртибе ирекле, SVO тәртибе нигеҙ булып тора. Аныҡлаусы ғәҙәттә аныҡланыусы алдынан ҡуйыла.
Синтаксик модаллек буйынса һөйләмдәр биш төргә бүленә: хәбәр, һорау, бойороҡ, теләк һәм өндәү.
Түбәнге Һаҙ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күпсәнәй (йылға)
Күпсәнәй  (Купченей) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы биләмәләрендә аға. Йылға Рә йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәнәҙе
Нәнәҙе (Наняды) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 171 кеше. Почта индексы — 452818, ОКАТО коды — 80259880003.
Игенсе
Игенсе — игенселек менән шөғөлләнеүсе.
Лангула
Лангула (Langula) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1037 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 236 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99986 һәм автомобиль коды — UH.
1762 йыл
1762 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
1763 йыл
1763 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Шапара йорто
Шапара йорто (Будинок Шапара) — Харьков ҡалаһында Конторская урамындағы ике ҡатлы таш бина. 1907 йылда модерн стилендә архитектор Валентин Фельдман проекты буйынса төҙөлгән.
Бинаның ҡабырға өлөштәре башня ҡиәфәтендә һәм металдан көмбәҙе бар. Йорт тирәләй сүкеп яһалған ҡоймалар ҡуйылған. Бина эсендә ағас яндауырҙар һәм ишектәр һаҡланған.
Тарихы
Башта хәҙерге бина участкаһы Контора урамында 26 йорт аҫтында прапорщик Григорий Топчиевтыҡы булған, ул унда дөйөм мунса төҙөгән. 1778 йылда ағас йорт, бер нисә төкәтмә һәм айырым аш бүлмәләре төҙөгән. 25 йыл үткәс был участканы мещан Дмитрий Степанович Шатунов һатып ала. Шатунов иҫке биналарҙы емерә һәм ике ҡатлы таш йорт, ә ихатала келәт һәм ат аҙбары төҙөй.
Башта бина  20 һәм 22 -се һандары менән нумерлана. 1880 йылдар башында бина  24 һаны менән биләдәләнә, 1883 йылда хәҙерге   26 менән билдәләнә
Зарифуллин Рәмил Рәлиф улы
Зарифуллин Рәмил Рәлиф улы (6 ноябрь 1991 йыл, Өфө) — Рәсәй спортсыһы, саңғы менән трамплиндан һикереү буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең спорт мастеры (саңғыла трамплиндан һикереү буйынса).
Шапара йорто
Тарихы
Дмитрий Шатунов үлгәндән һуң, 1879 йылда, участканы уның ҡатыны Анна Дмитриева Шатунова мираҫ итеп алып ҡала. Һуңыраҡ, хужалар булып һәм уның ҡыҙы Наталья һәм Надежда тора. 1901 йылда биналарға поручик Иван Павлович Харинский эйә була. 1902 йылда һатылғанға тиклем йорттоң бинаһының бер өлөшөн ҡуртымға  тапшыралар. Яңы хужаһы булып сауҙагәр Романенко Иван Федосеевич тора, ул ҡоролмаларҙың яртыһын һүтеп ташлай  һәм 1907 йылда 8 фатирҙан торған заманса  килем йорто төҙөй. Был бинаның архитекторы Фельдман Валентин була.
Зарифуллин Рәмил Рәлиф улы
Өфө ҡалаһында тыуған һәм йәшәй.
Шапара йорто
Тарихы
1913 йылдар тирәһендә йорттоң хужаһы сәнәғәтсе Борис Владимирович Шапара була. 1919 йылдың яҙында власҡа килгән болшевиктар йортто национализациялай, ә Шапара Бельгияға күсеп китә. 1920 йылдарҙа бина  «Украинрадиоға» ҡарай һәм 32-се торлаҡ кооперативына инә.
Зарифуллин Рәмил Рәлиф улы
«Башҡортостан-1» йыйылма командаһы составында (Рәмил Зарифуллин, Григорий Леонтьев, Ильмир Хазетдинов, Дмитрий Васильев) К-125 трамплинында саңғы менән трамплиндан һикереү буйынса Рәсәй йәйге асыҡ чемпионаты призеры була. .
Шапара йорто
Тарихы
Әлеге ваҡытта бина коммуналь фатирҙар итеп бирелгән. Йорттоң подвалында тегеү цехы эшләй. .
Зарифуллин Рәмил Рәлиф улы
Өфө юғары спорт оҫталығы мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Беренсе тренеры — Никулин Владимир Андреевич, әлеге ваҡытта — Рәмил Рәжәп улы Абраров.
Спорт клубы: Олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (СДЮШОР), юғары спорт оҫталығы мәктәбе (ШВСМ) «Локомотив».
FIS Code: 6040
Һылтанмалар
http://data.fis-ski.com/dynamic/athlete-biography.html?sector=JP&listid=&competitorid=144617&type=result
https://web.archive.org/web/20140116201127/http://tramplin.perm.ru/sportsmen/rus/zarifullin.htm
Сокса
Сокса — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының һул ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грецияның сәнәғәт тимер юлдары
Грецияла махсус рәүештә тау сәнәғәте һәм эре эшкәртеүсе предприятиеларҙың ихтыяждары өсөн сәнәғәт тимер юлдары селтәре булдырыла. Эре цехтарҙы төҙөгән ваҡытта ла шулай уҡ ваҡытлыса юлдар ҡорола. Сәнәғәт тимер юлдарында колея киңлеге 1000 мм (1 метрлы колея) йәки 600 мм (тар колеялы тимер юлы) була. Атап әйткәндә, түбәндәге предприятиелар ҡуллана был юлдарҙы:
Тәнзилә
Тәнзилә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Тәнзилә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе һөйкөмлө, нәфис тигәнде аңлата.
Грецияның сәнәғәт тимер юлдары
Шахта тимер юлдары һәм Аливери электр станцияһы
Шахталар зонаһында һоро күмер 600 мм-лы тимер юлдар буйлап Decauville паровоздары ярҙамында составтар менән ташыла. Артабан был юл электрлаштырыла, һуңынан был юлдарҙа AEG EL5 тибындағы өс локомотив һәм AEG EL6 тибындағы өс локомотив йөрөй. 1970-се йылдарҙа туннелдәргә һыу тултырыла, ә күмер ер өҫтөнөн сығарыла. Әлеге ваҡытта Nippon Saryo локомативтарының береһен Велестинола Фессалий тимер юлдарының ташландыҡ участкаларын һаҡлап ҡалыу өсөн көрәшкән EMOS йәмғиәте ҡуллана.
В. И. Упатчев йорто
төбәк архитектура ҡомартҡыһы
'''В. И. Упатчев йорто''' — ХХ быуат башында төҙөлгән төкәтмәле ҙур кирбес ҡоролма. Санкт-Петербург ҡалаһындағы Васильевский утрауының 12-се линияһында урынлашҡан. Йорт төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм әҙәбиәт ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта был ҡоролма Санкт-Петербург дәүләт университетының Психология һәм социаль хеҙмәт институтының уҡыу корпусы сифатында ҡулланыла.
Тарих һәм архитектура
Санкт-Петербургтың Васильевский утрауының 12 линияһында 1913—1914 йылдарҙа архитекторҙар Михаил Иванович фон Вилькен һәм Владимир Иванович Упатчев дөйөм белем биреү ихтыяждары өсөн алты ҡатлы ҙур кирбес килем йорто төҙөйҙәр, йорт флигелле һәм етенсе ҡатында мансардалы булған, халыҡ араһында был йортто Упатчев йорто тип йөрөткәндәр.
1916 йылда В. Упатчев был йортто һата һәм яңынан икенсе, ҙур, киң йорт төҙөй башлай. Йорттоң хужаһы Стелла Генриховна Рубинштейн була һәм ул бында ире Дмитрий Львович Рубинштейн менән бергә йәшәй. 1916 йылдың йәйендә Д. Л. Рубинштейн үҙе дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнә һәм ҡулға алына. Бинаның ихата корпусы һәм янында флигеле була, уларҙы Бөйөк Ватан һуғышына тиклем дөйөм белем биреү мәктәбе биләй. 1990-сы йылдарҙа бында Рәсәй Фәндәр академияһының транспорт проблемалары институты һәм хәрби округ универмагы урынлаша.
2000-се йылдарҙа был бина Санкт-Петербург дәүләт университетының психология һәм социаль хеҙмәт институты ихтыяжына тапшырыла.
Архитектура
Бинаның фасады рококо архитектура стиле элементтары менән биҙәлгән. Өсөнсө ҡатта ярым түңәрәк өҫлө тәҙрәләр биҙәүестәр менән урынлаштырылған. Стеналар аралыҡтары кәрниз менән биҙәлгән. Өсөнсө ҡаттағы эркерҙың үҙәк тәҙрәһе ҡабырғаларында декоратив кронштейндарҙа гөл һауыттары сылбырҙарҙа аҫып ҡуйылған.
Дүртенсе һәм бишенсе ҡаттағы ҡабырсаҡ-рокайлле тәҙрәләре тура мөйөшлө формала. Бишенсе ҡатта урынлашҡан тәҙрәләр тупһаһы аҫтары лавр япрағы формалы фестондар менән биҙәлгән. Стеналар аралары пилястрлы.
Әлеге ваҡытта, төкәтмәлә, һул күркәм ишек алдында, баҫҡыс майҙансыҡтарындағы тәҙрәләрҙә витраждар һаҡланып ҡалған. Витраждар төрлөсә һаҡланған, уларҙың ҡайһы берҙәре сатнаулы, икенселәрендә һаҡһыҙ буяғандан ҡалған эҙҙәр бар.
Грецияның сәнәғәт тимер юлдары
Птолемаис тимер юлы
Птолемаис иҡтисады һоро күмер сығарыуға нигеҙләнә. AEVAL (ашлама), Грецияның Дәүләт энергетика корпорацияһы һәм LIPTOL (электр энергияһын, һоро күмерҙе онтаҡ рәүешендә йәки кирбес формаһында етештереүсе) иң эре етештереүселәр була. Аминтайола стандарт тимер юлы төҙөлә, унан тимер юлы Козанға табан һуҙыла, артабан инде был юл Агиос-Димитриос электр станцияһына, артабан Команос станцияһына һәм Птолемаис янындағы башҡа электр станцияларына барып етә.
В. И. Упатчев йорто
Архитектура
2009 йылдағы янғындан һуң бинаның һул яғына әлегә ремонт үткәрелмәгән.
Хәҙерге торошо
1999 йылда Упатчев йортонда Санкт-Петербург дәүләт университетының психология һәм социаль хеҙмәт институты урынлаша. Институт бинаның авария хәлендәге флигеленә, ремонт яһап, уның элекке матур торошон ҡайтарып биргән. Бөгөн бында ғәмәли психология факультеты һәм психологик-социаль факультеты эшләй.
Урамға ҡарап торған бинаһы ла белем биреү һәм фән менән шөғөлләнеү маҡсатында файҙаланыла: бында Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Соломенко исемендәге транспорт проблемалары институты, «Телмәр» нәшриәте һәм шулай уҡ Сит ил телдәре институты эшләй.
Күтәрем улусы
Күтәрем улусы (Кутеремская волость)— Өфө губернаһы, Бөрө өйәҙе биләмәһендәге улус. 1922—1930 йылдарҙа улус үҙәге Калегин ауылында урынлашҡан булған.
Тәүге улус үҙәге
1865 йылдан улус үҙәге булып Күтәрем ауылы торған, һәм улус уның исеме менән аталған. Тарихсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы профессор Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы бәйән иткәнсә, Күтәрем ауылына Бөрө өйәҙе Уран улусының аҫаба башҡорт ерҙәрендә ситтән килгән удел крәҫтиәндәре нигеҙ һала. Ауыл 1795 йылдан алып билдәле. 1865 йылда 81 хужалыҡта 559 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. 1864 йылда ауылда сиркәү һалынған, училище, 5 һыу тирмәне булған. 1906 йылда сиркәү, сиркәү приходы мәктәбе һәм 4 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; йәрминкәләр үткәрелгән.
Йәмғиәттәре
1865 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Күтәрем улусы составына 14 ауыл йәмғиәттәре ингән, уларҙың исемлеге түбәндәгесә булған:
ХХ быуатта
Совет осоронда 1922-1930 йылдарҙа Күтәрем улусының үҙәге булып алған Калегин ауылына XVIII быуатта нигеҙ һалынған. 1897 йылғы Рәсәй империяһы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Өфө губернаһы Касёв улусы составында булған.
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге Калегин ауыл Советы үҙәге.
Тәнзилә
Билдәле шәхестәр
Хисамова Тәнзилә Динислам ҡыҙы (4 апрель 1945 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2021) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999).
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы (2 ғинуар 1953 йыл) — башҡорт эстрада йырсыһы (сопрано), юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы.
Дәүләтбирҙина Тәнзилә Сәлих ҡыҙы (3 август 1964 йыл) — башҡорт шағиры, драматург һәм журналист. 1992 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар һәм 2000 йылдан Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014).
Үлмәҫбаева Тәнзилә Абдулла ҡыҙы (14 март 1963 йыл) — радиожурналист, Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы (1999). Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы лауреаты (2006).
Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы (15 март 1939 йыл — 2 март 2015 йыл) — тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1987), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).
Сөләймәнова Тәнзилә Абдулғәни ҡыҙы (1939 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1974—2003 йылдарҙа Өфө уҡыу-уҡытыу производство комбинаты директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1997), совет сауҙаһы отличнигы (1989).
Ҡалмурзина Тәнзилә Сәғит ҡыҙы (1960 йыл) — Республика халыҡ ижады үҙәгенең баш белгесе. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Һаҙыева Тәнзилә Зыялтдин ҡыҙы (24 декабрь 1939 йыл) — малсы, хеҙмәт алдынғыһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990).
Вена-Юган
Вена-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ить-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горячиха
Горячиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Панюшиха йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ласдорф
Ласдорф (Laasdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 523 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Горячиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солгон
Солгон — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының уң ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дыбо Анна Владимировна
Дыбо Анна Владимировна (4 июнь 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәй тел белгесе, төркиәтсе, сағыштырма-тарихи тел белгесе. Филология фәндәре докторы (1992), 2008 йылдың 29 майынан Тарихи-филология фәндәре бүлексәһе (тел ғилеме) буйынса Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Мәскәү компаративистика мәктәбе вәкиле. Лингвистар В. А. Дыбо һәм В. Г. Чурганованың ҡыҙы.
Биографияһы
М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының Теоретик һәм ғәмәли лингвистика бүлеген тамамлай. СССР Фәндәр академияһының Рус теле институтында ситтән тороп аспирантура тамамлай. РФА Тел ғилеме институтының Урал-алтай телдәре бүлеге мөдире. Көнсығыш мәҙәниәттәр институтының Рәсәй дәүләт гуманитар университеты Компаративистика үҙәгенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Анна Дыбо боронғо тел һәм мәҙәниәттең (алтай материалдары нигеҙендә) семантик реконструкцияһы өлкәһендәге абруйлы хеҙмәттәр авторы.
1991 йылда «Алтай этимологияһында семантик реконструкция» темаһы буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә кандидатлыҡ диссертациячһы яҡлай. РФ Юғары аттестация комиссияһының филология һәм сәнғәт ғилеме буйынса эксперт советы ағзаһы (2013—2018), 2019 йылдан башлап — Юғары аттестация комиссияһы ағзаһы.
«Төрки телдәренең сағыштырма-тарихи грамматикаһы» (М., 1984—2006) алты томлығының ҡайһы бер бүлектәре һәм «Төрки телдәренең этимологик һүҙлеге» күп томлығында баҫылған мәҡәләләр авторы. Европаның лингвистик атласын төҙөүҙә ҡатнаша.
«Ак Торна» Халыҡ-ара төрки телле шиғырҙарҙы тәржемә итеү конкурсының жюри ағзаһы (2012). «Рәсәй Фәндәр академияһы хәбәрҙәре. Теле һәм әҙәбиәт серияһы» журналының редколлегияһы составына инә. 2019 йылда ойошторолған Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының туған телдәрен һаҡлау һәм өйрәнеү фонды идараһы составына инә.
Тормошта, өс балаһы бар. Беренсе ире — тел белгесе С. А. Крылов.
Боченково (станция)
Боченково — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы үҙәге станцияһы (элекке платформа)
Ростов өлкәһенең Миллеровский районындағы Боченков утары биләмәһендә урынлашҡан. Станция Чертково — Лихая тимер юлы һыҙығына Украинаны урап үтеүсе һыҙыҡтар йәнәшәлегендә урынлашҡан. 2015 йылдың яҙында тимер юлы төҙөлөшө башлана. 2017 йылда тимер юлының ике юллы участкаһы  сафҡа индерелә. Йөк һәм пассажирҙар хәрәкәте Украина биләмәһен урап үтә.
Станция буйлап поездар хәрәкәте
Бочнково станцияһы аша алыҫ юлға түбәндәге поездар йөрөй, поездар туҡталышы расписание буйынса ҡаралмаған.
1764 йыл
1764 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Александр-Мария институты
Александр-Мария институты — Александро-Мариинский институт - Мәскәүҙә генерал ҡатыны В. Е. Чертова ойошторған затлы ҡыҙҙар институты. Институт Мәскәүҙәге батшабикә Мария ведомствоһының Ҡатын-ҡыҙ ярлыларҙы бағыусылыҡ ойошмаһына (Дамское Попечительство о бедных{{lang-ru|) ҡараған.
Тарихы
Ул 1857 йылда Александр-Мария училищеһы - Иң ярлы етем ҡыҙҙар өсөн һыйыныу урыны - приюты булараҡ ойошторолған. ''В.С. Чертова'' нигеҙ һалған Мәскәү Ҡатын-ҡыҙҙар Попечителлегенең Пречистенка бүлексәһе булараҡ эшләгән. Ул Долгорукийҙарҙың Пречистенкалағы усадьбаһын подпоручик Н. П. Воейковтан ҡуртымға алып торған булған, һәм бер аҙҙан был милек училище файҙаһына һатып алынған. Уҡыу йорто ихтыяждары өсөн усадьбаны ремонтлау һәм үҙгәртеп ҡороу үткәрелгән, шул иҫәптән Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров Богородицы) йорт сиркәүе лә һалынған.
Александр-Мария институты 1917 йыл тиклем эшләп килә һәм, башҡа ҡатын-ҡыҙ институттары кеүек үк, Октябрь революцияһынан һуң ябыла.
Бинаһы
Һарай комплексы үҙәгендә - ионик портлы алты колонна ҡуйылған ике ҡатлы бина; ҡабырға флигелдәре, икенсе ҡаттың оҙон лоджиялары менән ҡыйыҡлы үткәүелдәр аша тоташтырылған.Лоджиялар һирәк кенә ҡуйылған коринф колонналары менән биҙәлгән булған. 1812 йылда бина янғындан ныҡ зыян күргән һәм 1847 йылға тиклем тиклем тергеҙеү эштәре барған. Реконструкция барышында үҙәк өлөштең композицияһын тамамлаған бельведер юҡҡа сыҡҡан, флигелдәр декоры өлөшләтә үҙгәргән.
Яңы Турбаҫлы
Яңы Турбаҫлы (Новые Турбаслы) — Башҡортостан Республикаһының Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 51 кеше булған. ОКАТО коды — 80215853002.
Тарихы
Яңы Турбаҫлы ауылына нигеҙ һалыусы Урман-Мең ырыуы башҡорттарының нәҫелдәре үҙ телебеҙ тип янып йәшәй. Ошондай ауылдар барҙа телебеҙ ҙә, еребеҙ ҙә милләтебеҙ ҙә юғалмаясаҡ.
Яңы Турбаҫлының — боронғо башҡорт ауылы икәнлеген архивтарҙа һаҡланған документтар ҙа раҫлай. 1834, 1850, 1859 йылдарға Ырымбур губернаһы, Өфө өйәҙенең ревизская сказкаларының күсермәләре бар. Был башлыса Башҡортостанда 1994 – 1999 йылдарҙа Хөкүмәт Премьер-министры вазифаһын биләүсе Рим Сәғит улы Баҡыевтың нәҫелдәре буйынса алынған күсермәләр. Алда ҡарап үткән яҙманан күренеүенсә тап уның ата-бабаһы Ишкенә Йосоповтың ҡарт атаһы Йосоп ауылға нигеҙ һалған. Был тарихи яҙмаларҙа ауылда нисәнсе йылда күпме башҡорт халҡы йәшәгәнлеге лә теркәлгән.
1864 йылғы документта зауряд юртовой есаул Ишкенә Йосоповтың тоҡомонда ғына 16 ир-егет, 14 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. Уға был ваҡытта 56 йәш була. 1850 йылдағы документта ауылда йәмғеһе 247 башҡорт бар тип теркәлгән. Шулай уҡ Яңы Турбаҫлы янында Илмырҙа, Шәрип, Аҡбаш, Ғүмәр, Мәмәк, Юлыш. Бөтәһе 11 башҡорт ауылы булған. Уларҙа 1916 кеше йәшәгән. Барыһы ла башҡорт милләтенән. Документҡа 9-сы башҡорт кантоны начальнигы хорунжий Өмөтбаев ҡул ҡуйған. Шулай уҡ бында метрика китаптарынан да күсермәләр бар.
Ошо документтарҙан күренеүенсә, районыбыҙҙың Яңы Турбаҫлы, шулай уҡ хәҙер Өфөнөң Орджоникидзе районына ингән Иҫке Турбаҫлы ауылдарына башҡорттар нигеҙ һалған. Һәм әле лә унда башҡорттар йәшәй. Архивта һаҡланған, хәҙер инде һарғайып тарихҡа әйләнгән документтарға ҡаршы барыу үҙе ҙур гонаһ.
1765 йыл
1765 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Дәғүәт
Дәғүәт (دعوة — «саҡырыу», «өндәү»; Дават, дава, дагват) — ислам вәғәзе һәм прозелитизм. Дәғүәт менән шөғөлләнгән мосолман (дәғи, күпл. дүғәт), ҡайһы бер осраҡтарҙа миссионерҙың ислам эквиваленты тип һаналырға мөмкин.
Дәғүәттең маҡсаттары һәм нигеҙҙәре
Ислам теологияһында дәғүәттең маҡсаты — мосолмандарға һәм мосолман булмағандарға берҙән-бер Аллаһҡа табынырға өйрәтеү һәм ислам пәйғәмбәренең тормошо тураһында мәғлүмәт биреү, шулай уҡ ислам динен ҡабул итеүгә саҡырыу. Дәғүәт ярҙамында Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡөрьән үәхиҙәрен таратҡан, артабан Уның шәкерттәре үҙ заманының кешеләренә өндәү бурысын үҙ өҫтөнә алған.
Дәғүәтсегә талаптар
Дәғүәт нигеҙендә вәғәзселәрҙең мәғлүмәтлелеге һәм мәрхәмәтлелеге принцибы ята. Дәғүәттең төп принциптарына түбәндәгеләр ҡарай:
Хәҙерге хәрәкәттәр
Хәҙерге тормош дәғүәттең мөһимлеген раҫлай, сөнки һуңғы ваҡытта төрлө исламофоб киң мәғлүмәт сараларының кире йоғонтоһо арта. Ислам ойошмалары һәм дин таратыусылар дәғүәт яһау буйынса әүҙем эш алып бара.
Өс көн буйы ямғыр
«Өс көн буйы ямғыр» (Three Days of Rain) — драматик фильм, 2002 йылда режиссёр Майкл Мередит тарафынан төшөрөлгән. Фильмдың сюжеты Антон Павлович Чеховтың алты хикәйәһенә нигеҙләнгән, ундағы ваҡиға хәҙерге замандағы Кливленд ҡалаһында бара. Фильмдың премьераһы 2002 йылдың 12 майында Трайбектағы кинофестивалдә үтә. 2003 йылда фильм шулай уҡ Канн һәм Мәскәү кинофестивалдәре сиктәрендә күрһәтелә.
Сюжет
Кливлендә бер шмишәмбе көндө йәшенле ямғыр яуа башлай, һәм ул өс көн буйына һуҙыла. Төрлө кешеләрҙең фильмда күрһәтелгән алты тарихы был йонсоу көндәрҙе берләштерә. Улар араһында насар ғәҙәте өсөн үҙ ҡыҙын тәрбиәләүҙән мәхрүм ителгән наркоман; улын юғалтҡан такси йөрөтөүсе; компанияһы плиткалар эшләп сығарыусы эшҡыуар; эшһеҙ ҡалған ярты аҡыллы урам һепереүсе; урындағы диджей һәм ҡаланың башҡа кешеләре бар.
Баһаламалар
Фильм тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаламаһын ала. Rotten Tomatoes сайтында 10 араһында 40 % яҡшы баһалама. Metacritic сайтында — 12 баһаламала 100 балдан 52 балл ала. Америка кино тәнҡитсеһе Роджер Эберт фильмға 4 йондоҙҙан 2,5 йондоҙ ҡуя.
Несса (Вашка ҡушылдығы)
Несса  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Азатлыҡ статуяһы (Кольмар)
'''Кольмар. азатлыҡ статуяһы' (франц. Statue Colmar de La à la Liberté'') — Нью-Йоркта ҡуйылған бөтә донъяға билдәле Азатлыҡ статуяһының күсермәһе. Францияла Кольмар ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе.