cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эрцгерцог
Билдәле титул йөрөтөүселәр
Австрия эрцгерцогы Франц -Фердинанд ("Сараеволағы үлтереү") үлтерелеүе  1914 йылда Беренсе бөтә донъя һуғышы башланыуына төп сәбәп була.
Ҡасҡарҙы һаҙлығы
Ҡасҡарҙы һаҙлығы (Болото Каскарды) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәһендә урынлашҡан комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (2018). Һаҙлыҡ майҙаны — 668,1 гектар, ә һаҡлау зонаһының майҙаны — 1053,7 гектар.
Тасуирламаһы
Ҡасҡарҙы һаҙлығы Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Һөйөндөк ауылынан 1 км көньяҡ-көнсығышта, Һөләймән ауылының төньяҡ осона яҡын урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 26 сентябрҙәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын һәм тәбиғәт ҡомартҡыларын иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарарына ярашлы Иҫке Балбыҡ һаҙлығы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була. Тәбиғәт ҡомартҡыһы — күл-һаҙлыҡ сығышлы ҡатмарлы киртләс-һыубаҫар һаҙ массивы. Һаҙлыҡ массивы Мейәс йылғаһыны киң һыубаҫар туғайында тау-ара соҡорҙа формалашҡан. Башҡортостан Республикаһы Торф фондына ярашлы торф ятҡылығының уртаса тәрәнлеге 368 см күрһәтелгән. Торф ныҡ һыулы.
Һаҙлыҡ флораһы бик бай һәм 80-гә яҡын көпшәле үҫемлекте үҙ эсенә ала. Көньяҡ Себер сығышлы плейстоцен реликттары — ҡоба тал һәм ваҡ сәскәле соссюрея. Урман-дала зонаһы шарттарында арктобореаль төрҙөң — тәпәш ҡайындың айырым урынлашыуы реликт булып тора.
Һаҙлыҡта үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелгән һирәк осраған һәм һаҡлауға мохтаж төрҙәре осрай: ҡоба тал, ваҡ сәскәле соссюрея, бейек бетүлән, ваҡ ҡыуыҡлы үлән, Альп йөнтәҫ күрәне.
Бынан тыш, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелмәгән, ләкин республика территорияһында уларҙың тәбиғәт мөхитендәге торошона айырым иғтибарға мохтажлыҡ кисергән үҫемлектәр үҫә — телле лютик, ҡыуыҡлы үлән.
Әһәмиәте
Ҡасҡарҙы һаҙлыҡ комплексы Башҡортостан Урал аръяғының бөтә төньяҡ-көнсығыш өлөшө, шулай уҡ, Силәбе өлкәһенең сиктәш райондары өсөн ҙур һыу һаҡлау һәм һыу көйләү әһәмиәтенә эйә. Ул һирәк осрай торған үҫемлек төрҙәрен йөрөтөүсе булараҡ тәбиғәтте һаҡлауҙа ҙур әһәмиәткә эйә. Шшулай уҡ Урал аръяғы урман-далаһында һаҙлыҡ барлыҡҡа килеү процестарын өйрәнеү өсөн фәнни әһәмиәткә эйә.
6 май
6 май — григориан стиле буйынса йылдың 126-се (кәбисә йылында 127-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 239 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Врангель утрауы (ҡурсаулыҡ)
«Врангель утрауы» — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығ ы. Иң төньяҡ урынды биләй (башлыса урта киңлектең 71°-ан төньяҡтараҡ .ята). Рәсәйҙең айырыуса һаҡланыусы урындарының береһе.
Врангель утрауы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы СССР Министрҙар Советының 1976 йылдың 23 мартындағы 189-сы ҡарары менән ойошторолған.
Дөйөм майҙаны 2 225 650 гектар, шул иҫәптән акваторияның майҙаны — 1 430 000 гектар. Һаҡ зонаһының майҙаны 795 593 гектар.
Чукотка диңгеҙенең ике утрауын— Врангель менән Геральд, шулай уҡ эргә-тирәләге акваторияны биләй. Чукотка автономиялы округы ның Иульта районы биләмәһендә урынлашҡан.
Географик урыны
Алыҫ Көнсығыштың иң төньяҡта урынлашҡан ҡурсаулығы. Чукотка диңгеҙенең Врангель һәм Геральд утрауҙарын, шулай уҡ эргә-тирәләге акваторияны биләй. Чукотка округының Көнсығыш районы биләмәһендә урынлашҡан.
Ландшафт
Врангель биләмәһенең яҡынса 2/3 өлөшөн тауҙар биләй. Ландшафтында арктик тундра һәм тауҙар өҫтөнлөк итә. Врангель утрауының гидрографик селтәрен яҡынса 150 тирәһе бәләкәй йылғалар һәм шишмәләр тәшкил итә. Уларҙың бишәүһе генә 50 саҡрымдан ашыу оҙонлоҡҡа һуҙылған. 900 самаһы ҙур булмаған һай ваҡ күл бар.
Климат
Утрауҙарҙа көслө циклоник эшмәкәрлек тәьҫире менән айырылып торған арктик климат хөкөм һөрә.
Һалҡын йәй ҡыҫҡа ғына дауам итә. Ул осорҙа ла йыш ҡына ҡырау булып һәм ҡар яуып ала. Шуға ҡарамаҫтан, поляр көндәрҙә утрауҙарҙа тормош гөрләп тора.
Флора һәм фауна
Врангель утрауы флораһының эндемизм кимәле һәм байлығы буйынса Арктика ла аналогтары юҡ.
Әлеге ваҡытта ҡурсаулыҡта 417 төр һәм төрсә көпшәле үҫемлектәре төрө асыҡланған. Был бөтә Канадан ың Арктик архипелагында булғанынан күберәк. Һәм бындай ҙурлыҡтағы башҡа арктик тундра биләмәләренә ҡарағанда 2-2,5 тапҡырға күберәк төрҙәр тереклек итеүе асыҡланған.
Врангель утрауының 3 % самаһы флораһын субэндемик төрҙәр тәшкил итә. Көпшәле үҫемлектәре араһында 23 таксон утрауҙың эндемиктары булып тора. Эндемиктар һаны буйынса бөтә арктик утрауҙар араһында, шул иҫәптән Гренландия ла Врангель утрауына тиңләшә алғаны юҡ. Бер нисә эндемик (Ушаков ҡыйыҡтажы Oxytropis ushakovii, күп нурлы мәк Papaver multiradiatum һәм ҡарлы мәк Papaver chionophilum) утрауҙа ғәҙәти үҫемлектәр.
Эндемиктарға шулай уҡ мамығүлән (разновидность бескильницы), лапланд мәге, Городков һәм Ушаков мәктәре, врангель ҡаҙ үләне инә.
Врангель утрауы үҙендә асыҡланған мүктәр (331) һәм лишайниктар (310) төрө буйынса башҡа арктик подзона биләмәләренән күпкә уҙып китә.
Күрәнле мук тундраһы өҫтөнлөк итә. Тауҙарҙың уртаса һәм аҫҡы бүлкәттәрен үләнле-лишайник һәм төрлө үләнле-ҡыуаҡлыҡлы тундралар биләй. Сфагнум ҡатнашлығындағы һаҙлыҡтар, шулай уҡ тәпәш кенә түшәлеп ятып үҫкән таллыҡтар барлыҡҡа килгән. Тауҙарҙың өҫкө бүлкәтендә — ташлы киң һибелмәләр ята.
Сардыма
Сардыма — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Врангель утрауы (ҡурсаулыҡ)
Флора һәм фауна
Фауна ярлы, тәбиғәт шарттары хайуандар тереклеге өсөн бик уңайлынан түгел. Ҡурсаулыҡта ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәр бөтөнләй юҡ. Балыҡтар (сайка, мойва һәм башҡалар) яр буйы һыуҙарында ғына күренеп ҡала. Уның ҡарауы, утрауҙа 169 төр ҡош-ҡорт табылған. Уларҙың күпселеге бында туҡталып ҡына китә. 62 төрө бында оя ҡора. Шуларҙың 44 төрө утрауҙарҙа даими ҡышлай, шул иҫәптән 8 төрө диңгеҙ ҡоштарына ҡарай (мәҫәлән, аҡсарлаҡтар,ҡайралар һәм башҡалар).
Сардыма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Врангель утрауы (ҡурсаулыҡ)
Флора һәм фауна
Ҡоштар араһынан тәү сиратта Рәсәй ҙә һәм Азия ла һаҡланып ҡалған берҙән-бер, тиҫтә мең парҙан торған иң эре автоном колония барлыҡҡа килтереүсе аҡ ҡаҙҙы билдәләп үтмәй мөмкин түгел. Бында даими рәүештә ғәҙәти гага, гага-гребенушка, күпмелер һанда себер гагаһы, ҡылғойроҡ өйрәк, көйөлдө, ҡара ҡаҙ оя ҡора. Шул уҡ ваҡытта Чукотка һәм Алясканың материк өлөшөнән меңләгән ҡара ҡаҙҙар бында бары төләү өсөн генә килә.
В. В. Дежкин 1989 йылда сыҡҡан «Ҡурсаулыҡ тәбиғәте донъяһында» тигән китабында хәҙер ҡоштар һаны кәмене тип яҙа. Ә ҡурсаулыҡтың рәсми сайтында диңгеҙ ҡоштарының дөйөм һаны 250—300 меңгә тиклем тип баһалана.
Ҡурсаулыҡта ҡоштар фаунаһының төп өлөшөн тундра төрҙәре тәшкил итә. Уларҙың күбеһе циркумполяр ареалға эйә һәм бөтә арктик тундра өсөн ғәҙәти төрҙәрҙән булып тора. Былар лапланд юл турғайы, аҡбаш турғай, тулес, диңгеҙ көйөлдөһө (камнешарка), исланд ҡом көйөлдөләре (песочник) һәм башҡа төрҙәр.
Шуның менән бергә, Арктиктарға хас булмаған төрҙәрҙең оялау осраҡтары билдәле. Был төрухтан, ҡыҙылмуйын ҡом көйөлдөһө (песочник-красношейка), ипатка һәм топорок, һарыҡас-таловка кеүек ҡоштарға ҡағыла. Әммә Врангель утрауы улар өсөн оя ҡороу осрағының иң төньяҡ нөктәһе булып тора.Ә ипатка һуңғы йылдарҙа Врангель утрауының диңгеҙ ҡоштары колонияларында даими оялай һәм уларҙың бында һаны арта бара. Имеҙеүселәр донъяһы ярлыраҡ. Уның иң ябай вәкилдәре — Себер леммингы һәм Виноградов леммингы. Улар юғары дәрәжәлә күп үрсегән йылдарында ҡурсаулыҡтың экосистемаларында ҙур әһәмиәткә эйә булып торалар.
Төньяҡ болан дары, бүре ләр, аҡ төлкө ләр, ҡыҙыл төлкөләр, аҫ, росомаха тереклек итә. Ләкин ике утрауҙың да иң данлыҡлы һәм иң ҙур йәнлеге — аҡ айыу. Врангель менән Геральд утрауҙары донъяла аҡ айыу өңдәренең иң ҙур тупланмаһы булараҡ билдәле.
В. В. Дежкин: «Айырым йылдарҙа ҡурсаулыҡта 200—250 тирәһе инә айыу өң яһай ине» тип яҙа.
Ҡурсаулыҡтың сайтында иһә "йыл һайын утрауҙарҙа 300-ҙән 500-гә тиклем инә айыу ҡышлай тип мәғлүмәт бирелә. Сама менән улар яһаған өңдәрҙең йөҙ тирәһе ошо бәләкәй генә Геральд утрауына тура килә ". Яҙын улар әле нығынып та етмәгән балаларын эйәртеп Арктика киңлектәре буйлап сәйәхәткә сыға. Ҡурсаулыҡта тояҡлыларҙың ике төрө — төньяҡ боландар һәм һарыҡ-үгеҙ (мускуслы үгеҙ) тереклек итә. Төньяҡ боландары Врангель утрауына 40-сы йылдар аҙағында — 50-се йылдар башында алып барыла. Йорт янында көтөлгән төньяҡ боландарының ике партия менән Чукотка ярынан алып баралар. Әлеге ваҡытта уларҙың ҡырағайланған һәм тарихы, биологик үҙенсәлектәре буйынса уникаль популяцияһы ҡайһы бер йылдарҙа 9-10 мең баш булып китә.
1975 йылда, ҡурсаулыҡ ойошторолоуҙан бер йыл элек Врангель утрауына Американың Нунивак утрауынан 20 һарыҡ-үгеҙ (мускуслы үгеҙ) килтерелә.
Уларҙың утрауға яраҡлашыу һәм был урынды үҙләштереү осоро ауырлыҡтар менән бара һәм бер нисә йылға һуҙыла. Шунан саҡ башланғыс көтөү иҫән ҡала, популяцияһы әүҙем үҫешә башлай. Әлеге ваҡытта утрауҙа һарыҡ-үгеҙҙәрҙең һаны яҡынса 800—900 баш тәшкил итә. 2007 йылдың көҙөнә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса 1000-гә тиклем баш булыуы ихтимал. Палеонтолок мәғлүмәттәр буйынса, был тояҡлыларҙың ике төрө лә һуңғы плейтоценда Врангель утрауында тереклек иткән. Ә төньяҡ болан 2-3 мең йыл элек тә бында булған әле.
Ҡурсаулыҡтың яры буйында морждар ятаҡ ҡора.
Уларҙы һаҡлау һәм өйрәнеү бындағы ғалимдарҙың төп бурысына инә. Бында тымыҡ океан моржы йәшәй. Уның өсөн был акватория — йәйге туйымлыҡ, үҫеү һәм һимереү районы. Билдәле бер йылдарҙа, йәйге -көҙгө осорҙа — июлдән — сентябр аҙағына — октябрь башына утрауҙар эргәһендә инә морждарҙың бер өлөшө һәм популяцияның бөтә йәш өлөшө туплана. Морждар боҙ ситтәренә яҡыныраҡ булырға тырышалар. Акваторияла боҙ барҙа боҙ өҫтөндә ял итеүгә өҫтөнлөк бирәләр.
Аҙыҡ күп булған һайлыҡтар эргәһендәге боҙҙар иреп бөтөү менән морждар утрауҙарға күсә һәм Чукотка диңгеҙе ярҙарындағы ҡомайылдарҙа (ҡомаяҡ, йәғни диңгеҙҙә ослайып кергән ҡоро ер) ятаҡтар яһап туплана.
Врангель утрауында диңгеҙ ярҙарында бер ыңғайҙан дөйөм алғанда 70-80 мең самаһы хайуан булыуын теркәгәндәр. Ә һыуҙа йөҙөүсе йәнлектәрҙе иҫәпкә алғанда бында 130 меңгә тиклем морж йыйыла. Ҡышҡылыҡҡа морждар Берингов диңгеҙенә күсеп китә.
Йыл дауамында яр буйы акваторияһында балдаҡлы нерпа һәм лахтак тереклек итә. Балдаҡлы нерпа аҡ айыуҙар өсөн йыл буйына төп аҙыҡ булып булып хеҙмәт итә.
Йәйге -көҙгө осорҙа Врангель менән Геральд утрауҙарына терәлеп тоған акватория юлы кит һымаҡтарҙың тамаҡ туйҙырыу, һимереү, үҫеү һәм миграция районына әүерелә.
Һан буйынса иң күбе һоро кит иҫәпләнә. Һуңғы йылдарҙа Врангель утрауында һоро киттарҙың һаны һиҙелерлек артҡан. Йыл һайын көҙгө миграцияла Врангель утрауының ярҙары буйлап белухаларҙың (дельфиндар) ҙур көтөүе үтә.
Юлдаш межалау мәғлүмәттәре буйынса, көҙгөһөн Врангель утрауының Маккензи йылғаһы (Канада) тамағына үрсеү өсөн йыйылалар.
.
Ҡурсаулыҡ булдырыу маҡсаты
Ҡурсаулыҡ утрауҙа Арктиканың башҡа өлөшөндәге типик һәм уникаль экосистемаларҙы, шулай уҡ аҡ айыуҙарҙы, морждарҙы, Рәсәйҙә берҙән-бер аҡ ҡаҙ популяцияһы кеүек йәнлектәрҙе һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсаттарына хеҙмәт итә.
1975 йылда утрауҙа һарыҡ-үгеҙ (мускуслы үгеҙ) акклиматизациялана (Американың Арктика өлөшөндә һәм Гренландияла йәшәй торған, үгеҙгә лә, һарыҡ тәкәһенә лә оҡшаған ҡуш тояҡлы, һалбыр йөнлө, ҡуш мөгөҙлө һөтимәр хайуан).
Өҫтәмә рәүештә
Ҡурсаулыҡ СССР-ҙа төп халыҡҡа ҡәтғи сикләнгән күләмдәрҙә тәбиғәтте файҙаланыу рөхсәт ителгән тәүге айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе була.
Родники (Иглин районы)
Родники (Родники) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 84 кеше. Почта индексы — 452402, ОКАТО коды — 80228815010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нужа (Оло кокшага ҡушылдығы)
Нужа  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы
Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы (3 март 1923 йыл — 16 ғинуар 2010 йыл) — уҡытыусы, хеҙмәт һәм тыл ветераны. Башҡортостандың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Волим (Яйва ҡушылдығы)
Волим  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының уң ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы
Биографияһы
Бикә Сәләхетдин ҡыҙы Мырҙағолова 1923 йылда 3 мартында Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы (Йылайыр кантоны Ҡарағай-Ҡыпсаҡ волосы) Байназар ауылында указлы мулла Мырҙағолов Сәләхетдин Йәләлитдин улы ғәиләһендә тыуған.
Волим (Яйва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы
Биографияһы
Мырҙағолов Сәләхетдин Йәләлитдин улы бик уҡымышлы башҡорт зыялыларының береһе була. Уның тарафынан төҙөлгән Ҡарағай- ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе мөғжизә менән генә юҡ ителмәй ҡала. Ғүмерен, балаларының яҙмышын үлем ҡурҡынына ҡуйып, ҡатыны был шәжәрәне һаҡлап алып ҡала.
1959 йылда Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы шәжәрәнең фотокопияһы эшләй һәм СССР Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына тапшыра. Шәжәрә «Башҡорт шәжәрәләре» («Башкирские шежере»; 1960) йыйынтығында баҫылған.
Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы 1940 йылда Сәрмән педучилищеһын тамамлай. Шул уҡ йылда Иҫке Монасип мәктәбенә эшкә ебәрәләр.
1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышы нан яраланып ҡайтҡан Сәғитов Булат Хызыр улына тормошҡа сыға һәм Иҫке Собханғол мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләп алып китә.
Аратка
Аратка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ежатьйылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы
Биографияһы
1948—1951 йылдарҙа Хәйбулла районы на күсәләр. Сәғитов Булат Хызыр улы райком секретары итеп тәғәйенләнә.
Аратка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы
Биографияһы
1951 йылда кире тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайталар. Шул уҡ йылда Бикә Сәләхетдин ҡыҙы К.А Тимирязев исемендәге уҡытыусылар институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлегенә ситтән тороп уҡырға инә һәм 1957 йылда уңышлы тамамлай.
Тормош иптәше Сәғитов Булат Хызыр улы менән 4 бала үҫтерәләр.
Аратка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы
Биографияһы
1978 йылда хаҡлы ялға сыға. 2010 йылдың 16 ғинуарында мәрхүм була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Күп тапҡырҙар ауыл һәм район советтарына депутат итеп һайлана. БАССР-ҙың Юғары судында халыҡ заседателе була.
Пенсияға сыҡҡас та Иҫке Собханғол ауылы фольклор ансамбле составында сығыш яһай.
Классен Генрих Николаевич
{{Учёный |Учёная степень      = {{Учёная степень|кандидат|филологических наук}} |Учёное звание       = профессор
{{!}}} Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре }} Классен Генрих Николаевич — 18.05. (31.05) 1917 — 01.03. 2002), Украинаның Екатеринослав губернаһы, Бахмут өйәҙе, Бандорф (Орлово) ауылында (хәҙерге Украинаның Днепр өлкәһе, районы, Орлово ауылы) крәҫтиән ғәиләһендә тыуған. Күренекле ғалим-германист, Советтар Союзында сыҡҡан беренсе немец әлифбаһы авторы (Fibel), профессор, Башҡорт дәүләт университеты һәм Башҡорт дәүләт педагогия институтында(хәҙерге Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) немец теле кафедраһы мөдире, сит телдәр факультеты деканы.
Биографияһы
Генрих Классен (Heinrich Klassen) Украинаның көнсығышында Екатеринослав губернаһы(хәҙерге Украинаның Днепропетровск -Днепр өлкәһе) Бандорф (Орловка) тигән немец колонистары (менониттар) йәшәгән ауылда тыуған. Атаһы крәҫтиән була. Һуңыраҡ Генрих иҫкә алыуынса, уның ер эшкәртеп йәшәргә һис теләге булмай, уҡып, белем алырға хыяллана. Барлыҡ Украина һәм Волга буйы немецтары кеүек үк, Генрих рус телен насар белә, ләкин ул бәхетен һынап ҡарарға була.
1936 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтына уҡырға инә. Институтта совет германистикаһына нигеҙ һалған ғалимдар Виктор Жирмунский һәм Владимир Адмони эшләй. Улар Украинанан килгән туған теле немец теле булған Генрихҡа айырым иғтибар бирә. Ғалимдар был студенттан германистика буйынса ғалим сығырына өмөт итә. Ысынлап та, уларҙың өмөттәре аҡлана. Академик Жирмунский 1960-сы йылдарҙа вафат булғансы, Генрих Классендың немец теле диалекттары буйынса эшенең етәксеһе була
1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар немец колонистарын да урап үтмәй. Нахаҡҡа ғәйепләнеп, Генрихтың атаһы Николай (колхоз баҡсасыһы) менән ир туғандары(ағалары Николай, Петер) атыла.
1933 йылда Германияла фашистар хакимлығы урынлаштырылғас, бик күп коммунистар һәм антифашистар ғаиләләре менән Советтар Союзына ҡаса. 1936 йылда күренекле немец яҙыусыһы Фридрих Вольф Өфөлә бер аҙ йәшәп китә. Билдәле булыуынса, уның улы Маркус Вольф 1960—1980 йылдар башынаса ГДР-ҙың Дәүләт именлеге хеҙмәтендә тышҡы разведка хеҙмәтенә етәкселек итә, уның аша СССР етәкселеге дәүләт именлеге өсөн ҡиммәтле мәғлүмәт алып тора. Гених Классен һөйләүенсә, Өфөгә килгәс, немец антифашистары бында немец телендә тап-таҙа итеп һөйләшкән кешеләрҙе күреп, ныҡ аптырайҙар. Уларға тауҙар араһында ятҡан, төпкөл ауылдан сыҡҡан башҡорт кешеһе Жәлил Кейекбаев менән немец телендә иркен аралашыу айырыуса ҡыҙыҡ булған.
1941—1945 йылдарҙағы дәһшәтле Бөйөк Ватан һуғышы йылдары Генрих Классендың тормошонда ҙур һынау була. Немецтарҙы Ҡыҙыл Армия сафтарына алмай башлайҙар,ә «трудармия»ға алалар. « Трудармия» ГУЛАГ-тың бер өлөшө, унда эләккәндәрҙең хәле тотҡондарҙыҡынан әҙ генә айырыла. Генрих Классен трудармияла булғанда Ульяновск янында тимер юл төҙөй, Пермь яғында ағас киҫкәндә ул аслыҡтан һәм сирҙән саҡ үлмәй ҡала. Һуңынан Классендар ғаиләһе күп этник немецтар кеүек Алтайға спецпоселениеға ебәрелә. Генрих Классен бик ҙур ҡаршылыҡтарҙы еңеп, Славгород ҡалаһында мәктәпкә эшкә күсә.
Һуғыш тамамланғас тә әле, немецтар ун йыл буйы тулы хоҡуҡлы граждандар булып иҫәпләнмәй. Шуға ҡарамаҫтан, Генрих Классен ғаиләһе менән Өфөгә ҡайтырға рөхсәт ала.
1946 йылдан Г.Классен Башҡорт дәүләт педагогия институтының (1957 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты) сит телдәр факультетында уҡыта башлай. Был осорҙа уға тиҫтә йылға яҡын тәғәйен көндө комендатураға барып, күренеп торорға тура килә. Үҙе һөйләгәнсә, лекция бөткәс, немец милләтенән булған студент ҡыҙ янына килеп, әкрен генә: « Генрих Николаевич, бөгөн комендатураға барып, күренә торған көн»,-әйтә торған булған.
1946 йылдан башлап, Классен 25 йыл немец теле кафедраһы мөдире була.
"Первыми преподавателями кафедры немецкого языка будущего университета были Янина Владиславовна Ярмонтович, Елена Кондратьевна Брюкнер, Ольга Александровна Фе, Вера Федоровна Фредман, Нина Александровна Лупман, Елизавета Кирилловна Семенова (Цуканова), Фатима Хайдаровна Хангильдина и я . Заведующими кафедрой были Раиса Валентиновна Кох (Зинченко) (в 1938–1945 годах), Елизавета Александровна Фе (1945–1949); в 1949 году кафедру возглавил я, а в 1970 году меня сменил в этой должности Рахим Закиевич Мурясов. Во время войны на кафедре работали преподаватели московских вузов, эвакуированные в Уфу . Г.Классен".
1960-1970-се йылдарҙа сит телдәр факультетының деканы.
Оҙаҡ йылдар республикала немец теле уҡытыусыларының белемен күтәреү программаһына етәкселек итә.
1974 йылдан Генрих Николаевич Башҡорт дәүләт педагогия институтына (хәҙерге М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) эшкә күсә. 1980 йылда ВАК уның немец диалекттары буйынса ГДР-ҙа баҫтырған хеҙмәттәрен юғары баһалай,уларҙы докторлыҡ диссертацияһына тиңләп, профессор дәрәжәһен бирә. 1980—1989 йылдарҙа сит телдәр уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире була. Студенттарға сит телдәр уҡытыу методикаһы буйынса лекциялар уҡый, немец теленең теоретик грамматикаһы дәрестәрен алып бара. Лекцияларҙы әкрен генә тауыш менән уҡыһа ла, студенттарҙа профессор Классен менән аралашыу күңелле хәтирәләр ҡалдырған. Уның немец акценты менән, үҙенсәлекле итеп үҙгәртеп әйткән рус мәҡәлдәрен элекке студенттары ғүмер буйы иҫләп, ҡулланып тора (мәҫәлән, «ТҺише йедһиш, дһалше будһиш, оттһаво мэстһа кһудһа йедһиш»). Генрих Классендың үҙенә генә хас сарказм менән һуғарылған юморының сәбәбен ул ваҡытта студенттар әлбиттә аңламай (был уның әсе тормош тәжрибәһенә бәйле була).
Генрих Классен ғүмере буйы йыйған китаптарын һис йәлләмәй, яңы ғына асылған Башҡорт дәүләт педагогия институтының немец теле кафедраһы лаборатория- китапханаһына бүләк итә. Был китаптарҙы бер нисә быуын сит телдәр факультеты студенттары ҡуллана. Улар араһында Германиянан алып ҡайтылған данлыҡлы 25 томлы энциклопедия Майерс Лексикон (Meyers Enzyklopädisches Lexikon in 25 Bänden) да бар.
Ғилми һәм педагогик эшмәкәрлеге
Ғилми даирәләрҙә Генрих Классен киң билдәле ғалим-германист була. 1950-се йылдарҙан башлап, ул Мәскәүҙә сит телдәр уҡытыу методикаһына бағышланған эштәрен баҫтыра башлай. Уның ҡайһы бер мәктәптә тәржемәгә өйрәтеүгә арналған тәҡдимдәре дөйөм методика китабына ла инә.
1950—1980 йылдарҙа Мәскәүҙә «Просвещение» нәшриәтендә уның эшкәртеүендә биш китап сыға, «Эрнст Тельман» исемле китап 30 йылда алты тапҡыр яңынан сығарыла. Был китаптар араһында мәкәптә балаларҙы немец телендә уҡырға өйрәтеү өсөн тәғәйенләнгәне лә, тәүге курс студенттары өсөн әҙерләнгәне лә була. Был осорҙа ул Германия Коммунистар партияһының етәксеһе Эрнст Тельмандың (1886-1944) ҡыҙы Ирма Тельман менән хат алышып тора. Ирма Тельман атаһы тураһында хәтирәләре менән уртаҡлаша.
1957 йылда ул Учпедгизда немецтар өсөн беренсе совет әлифбаһы сығара, ул бер нисә тапҡыр яңынан баҫтырыла. Был эш 80-се — 90-се йылдар башынаса дауам итә. «Просвещение» нәшриәтендә уның етәкселегендә бер нисә комплект немец мәктәптәре өсөн немец теле һәм әҙәбиәте буйынса айырым дәреслектәр баҫыла.
Германияла Генрих Николаевич Классендың совет немецтары һөйләшкән түбәнге немец теле(диалект- платтдойч) тураһындағы эштәре ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, сөнки был диалект Германияла инде юҡҡа сыҡҡан. Улар ГДР-ҙа баҫтырыла, ФРГ менән ГДР ҡушылғас, был һөйләште өйрәнеү ҡайһы бер юғары уҡыу йорттарының уҡытыу программаһына индерелә. Мәҫәлән, М.В.Ломоносов менән Д. И. Виноградов уҡыған Марбург университетында 1993 йылда монографияһы баҫыла. Генрих Классен ҡунаҡ-профессор булараҡ Майнц университетына саҡырыла, бында бер йыл эшләй, ә 1991 йылда ғаиләһен бөтөнләйгә Германияға күсереп алып китә.
2002 йылдың 1 мартында Кобленц ҡалаһында вафат була (84 йәштә). Я вел научную работу по грамматике и диалектологии немецкого языка, по методике преподавания иностранных языков. Но самое ценное для меня – мои воспитанники, преподаватели немецкого языка, работающие во всех районах Башкирии, а также в школах других областей. Горжусь, что воспитанники факультета стали известными учеными, кандидатами и докторами наук, доцентами и профессорами, заведующими кафедрами. Мне суждено оглянуться на содержательную, относительно счастливую жизнь. Несомненно, относятся ко всем нам слова Фридриха Шиллера: «Des Leben ungemischte Freude ward keinem Menschlichen zuteil», что означает в свободном переводе: «На долю каждого человека выпадает не одна радость, она перемешивается с печалью». Нежелаемое, трудное в жизни мы стараемся оставить за скобками; радостное, приятное и счастливое мы сохраняем в своей памяти. Г.Классен.
Хәтер
Ярты быуатҡа яҡын дәүер эсендә күренекле ғалим һәм педагог Генрих Николаевич Классен Башҡортостан һәм тотош СССР юғары уҡыу йорттары, мәктәптәр, халыҡ хужалығы һәм башҡа тармаҡтар өсөн кәрәкле сит телдәр белгестәрен әҙерләүҙә ҙур өлөш индергән. Уның фәнни хеҙмәттәре, әҙерләп, нәшер иткән дәреслектәре, ҡулланмалары әле лә уҡыусылар, студенттар өсөн файҙалы белем сығанаҡтары булып ҡала.
Элекке студенттары Генрих Николаевич Классенды яҡшы күңелле, хәстәрлекле педагог, йомарт кеше итеп иҫкә ала.
Ғаиләһе
Туғандары тураһында :
Классен Николай Исаакович, 1883 йылда тыуған (Минстерберг ауылы, Таврида губернаһы), немец, башланғыс белемле, фирҡәһеҙ. Йәшәгән урыны: Орлово ауылы, Сталин (Донецк) районы, Донецк өлкәһе. Петровский исемендәге колхоздың баҡсасылар бригадиры.
1937 йылдың 4 июнендә ҡулға алынған. УНКВД-ның Донецк өлкәһе буйынса тройкаһы сығарған хөкөм ҡарары: мөлкәтен конфискациялап, атырға. Атыу тураһында мәғлүмәт яҙылмаған.
1960 йылда реабилитацияланған.
Классен Николай Николаевич, 1911 йылда тыуған, Донецк өлкәһе, Сталин районы, Орлово ауылы, немец, тулы булмаған урта белемле, комсомол ағзаһы. Петровский исемендәге колхоз шоферы. 1937 йылдың 16 июнендә ҡулға алынған. УНКВД-ның Донецк өлкәһе буйынса тройкаһы сығарған хөкөм ҡарары: 10 йылға иркенән мәхрүм итергә. 1960 йылда аҡланған.
Классен Петр Николаевич, 1913 йылда тыуған, Донецк өлкәһе, Сталин районы, Орлово ауылы, немец, башланғыс белемле, фирҡәһеҙ. Петровский исемендәге колхозда эшләгән. 1937 йылдың 16 июнендә ҡулға алынған. УНКВД-ның Донецк өлкәһе буйынса тройкаһы сығарған хөкөм ҡарары: мөлкәтен конфискациялап, атырға. Атыу тураһында мәғлүмәт яҙылмаған. 1960 йылда аҡланған.
Әҙәбиәт
https://www.amazon.de/Meyers...Lexikon-25.../3411012501
Иҫкәрмәләр
[www.bashinform.ru/…/1005047-ufimskiy-avtor-nemetskogo-bukvarya-k-100-letiyu-…]
https://resbash.ru/stat/2/10942 (воспоминания внука Игоря Савельева)
docplayer.ru/53846293-Istoriya-sela-orlovo-bandorf-i-sudba-ee-zhiteley.html
Бубнов Сергей Фёдорович
Бубнов Сергей Федорович (,  —, ) — гигиенист, XX быуат башында Рәсәйҙең ҡалаларҙы һыу менән тәьмин итеү һәм төҙөкләндереү мәсьәләләре буйынса баш белгесе.
Биографияһы
Мәскәүҙең тоҡомдан килгән почетлы гражданының улы. 1873 йылда 2-се Мәскәү гимназияһын тамамлай. Һуңынан Мәскәү университетында уҡый — физика-математика (1877) һәм медицина (1881) факультеттарын тамамлай. 1882 йылда медицина докторы дәрәжәһенә имтихандар тапшыра һәм үҙ аҡсаһына сит илдәргә сығып китә, унда гигиенаны өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1882—1883 йылдарҙа Мюнхен гигиена институтында М. Петтенкоферҙа шөғөлләнә, ул ҡаланы таҙартыу санитар сараларына тәжрибәнән сығып нигеҙләү бирә. Шулай уҡ профессор Рудольф|Эммерих (Rudolf Emmerich) етәкселеге аҫтында эшләй.
1882 йыл аҙағына Ф. Ф. Эрисман тәҡдиме буйынса Мәскәү университетының гигиена лабораторияһында штаттан тыш ассистент вазифаһына раҫлана.
1882—1890 йылдарҙа Мәскәүҙең тупрағын, Ҡыҙҙар яланындағы (Девичье поле) клиник ҡаласыҡта Мәскәү университетының яңы клиникалары биналарын йылытыуҙы, халыҡ мәғарифы министрлығының ҡала халыҡ училищеларында һәм гимназияларында һауаны елләтеүҙе санитар тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 1890 йылда капиталь хеҙмәтен — «О рациональном устройстве отопления и вентиляции (санитарные исследования в новых клиниках Императорского Московского университета, в Детской больнице Св. Ольги, в Александровском коммерческом училище и в частных жилищах)» — Мәскәү: В. В Исленьев типографияһы, 1890. — XII, 473 б.. — (Мәскәү университетының гигиенаһы лабораторияһының хеҙмәттәре йыйынтығы /ординар профессор Ф. Ф. Эрисман ред;. Вып. 3) докторлыҡ диссертацияһын яҙыуҙы тамамлай.
1895 йылда Юрьев университетының дәүләт табиптарҙың етәкселек итеү кафедраһы буйынса ординар профессор була, әммә бер йылдан һуң, Ф. Ф. Эрисмандың сит илгә китеүе менән бәйле, Мәскәү университетында гигиена ординар профессоры вазифаһына күсә, ғүмеренең аҙағына тиклем шунда гигиена кафедраһын биләй.
Бубнов Мәскәү ҡала санитар станцияһы мөдире, Мәскәү һыу үткәргесендә һыуҙы тикшереү буйынса комиссия рәйесе булып тора.
С. Ф. Бубнов — эксперименталь гигиена буйынса 40-тан ашыу хеҙмәт авторы; ул шулай уҡ тупраҡ, туҡымаларҙы, обойҙарҙы һ. б. буяу тураһында яҙа. 1904 йылда уның хеҙмәте донъя күрә: Американские механические фильтры: Санитарная оценка их работы по результатам, получ. на фильтр. ст. в Москве. — Москва: Гор. тип., 1904. — [2], VI, 329 с., 34 л. ил.
Мосул (Закатала)
Mосул — Әзербайжан Республикаһының административ-территориаль бүлемендәге Закатала районына ингән ауыл
Məҙәниәте
Ауыл 9 түбәнән тора. Ауылда урта мәктәп, медицина пункты, мәҙәниәт йорто, балалар баҡсаһы, мәсет, ике китапхана, футбол майҙансығы, заманса АТС, почта бар.
Географияһы һәм урынлашылышы
Мосул ауылы район үҙәгенән 28 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ята. Әлиабад ҡасабаһы, Йәңиян һәм Кәпәнәксе ауылдары, көньяҡтан иһә Алазан йылғаһы буйлап Грузия Республикаһы менән сикләшә.
Ауыл майҙаны 2302,6 гектар.
Халҡы
2009 йылдың 13-22 апрелендә дөйөм халыҡ иҫәбе буйынса, ауылда 2.939 кеше йәшәгән (1.454 ир-егет, 1.485 ҡатын-ҡыҙ )
2012 йылдың 1 ғинуарына рәсми халҡы 3.009 кеше  тәшкил итә. Рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, күпселек ауыл халҡы әзербайжандар, ә рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса - ингилойҙар тәшкил итә. Мосолмандар.
Башҡарма хакимиәт Мосул муниципалитеты тарафынан тормошҡа ашырыла.
Халыҡ башлыса игенселек, малсылыҡ һәм фундук етештереү менән шөғөлләнә.
Борисов Иван Михайлович
Борисов Иван Михайлович (30 июль 1953 йыл) — физик-химик. Химия фәндәре докторы (2000), профессор (2009).
Биографияһы
Иван Михайлович Борисов 1953 йылдың 30 июлендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Һары ағас ауылында тыуған. Д. И. Борисовтың атаһы. 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡала. 2003 йылдан алып ошо уҡыу йортонда — химия факультеты деканы. 2008 йылдан башлап Башҡорт дәүләт педагогия университетында химия кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре органик берләшмәләрҙең молекуляр кислород менән шыйыҡса фазаһында һәм пероксидтар менән катализаторҙар ярҙамында окисланыу реакцияларының механизмын һәм кинетик законлыҡтарын өйрәнеүгә арналған. И. М. Борисов тарафынан кислородлы органик берләшмәләрҙең радикалсылбырлы окисланыуының дөйөм схемаһында аралыҡтағы яңы стадиялар табыла.
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.
Төп ғилми хеҙмәте:
Фәнгә
Фәнгә (Фанга) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452834, ОКАТО коды — 80250835005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (100 %) йәшәй.
Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң түбәндәге башҡорт тораҡ пункттары барлыҡҡа килә: Әрибаш, Артауыл, Еләктау, Көрәш, Мәнәгәз, Новотроицк, Һабансы, Фәнгә.
Урамдары
Башҡортостан Республикаһының һалым хеҙмәте белешмәһе мәғлүмәте:
Тушетия
Тушетия (თუშეთი, Тушети) — Грузияның төньяҡ-көнсығышындағы тарихи һәм географик таулы өлкә.
Төбәк, атап әйткәндә, Тушетиның милли паркы, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исмлегенә индереүгә тәҡдим ителгән.
Географик урыны
Тушетия административ яҡтан Кахети төбәге Әхмәт районының төньяҡ өлөшөн тәшкил итә.
Өлкә Андийское Койсу йылғаһы башындағы таулы соҡорҙан ғибәрәт.
Тушетия көнбайыштағы Оло Барбало (3294 м) түбәһенән көнсығыштағы Шавиклдегә (3578 м) тиклем Төп Кавказ һыртының киҫәге менән Кахетиҙан айырылып тора. Абано артылышы (2850 м) (унан аша 1980 йылда төҙөлгән Пшавели — Абано артылышы — Омало автомобиль юлы үтә), Тушетияның заманса ҙур ауылы Омалоны район үҙәге Әхмәт менән тоташтыра.
Төньяҡтан өлкә Рәсәйҙең Чечен Республикаһынан Сулако-Терский һырты менән көнсығышта Тебулосмта түбәһенән (4492 м) көнбайышта Диклосмта түбәһенә (4285 м) тиклем айырылып тора. Көнбайышта, боҙлоҡ стенаһы менән ҡапланған тау артында, Хевсурети тарихи өлкәһенә ингән Арчило йылғаһының үҙәне урынлашҡан. Көнсығышта, Андийское Койсу ағымының түбәнендә, Дағстан ерҙәре ята.
Халҡы
Өлкә территорияһында тарихи грузиндарҙың этнографик төркөмө — тушиндар, һәм көслө грузин йоғонтоһона дусар булған ҙур булмаған нах халҡы бацбиецтар (цова-тушин) йәшәгән. Халыҡтың ике төркөмө лә православие христиандары динен тота. Тушиндар һәм бацбиецтар, башлыса көнсығыш Грузияның башҡа тау халҡы — пшавалар һәм хевсурҙар менән дөйөм матди һәм рухи мәҙәниәткә эйә. Башня архитектураһы менән нығытылған ауылдар хас.
Халҡының төп шөғөлө һәр ваҡыт һарыҡсылыҡ.
1840 йылдарға өлкәнең халҡы дүрт йәмғиәткә берләшә: Гометцари, Чакма, Пирикити һәм Цова (бацбийский).
Ваҡыт үтеү менән халҡының өлөшө көньяҡҡа, Кахетияға күсә. 1950 йылдарҙа халҡының күпселеге Алазань үҙәненә күсеп китә: тушин-грузиндар Квемо-Алвани ауылына, ә бацбиецтар Земо-Алваниға.
Әлеге ваҡытта Тушетияла тиҫтәгә яҡын ауылда кеше йәшәй, әммә ҡышҡы осорҙа бөтә халҡы тиерлек Кахетияға күсеп китә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Тушетияла, Омало һәм Шенако ауылдарында «Мимино» фильмы төшөрөлә. Сценарий буйынса осоусы Валико Мизандари (Мимино) тушин .1976 йылда «Тушетия көтөүселәре» телевизион сериалы төшөрөлә, ул үҙәк телевидениенан күрһәтелә. Төп геройҙан тыш, ҡатнашыусылары урындағы халыҡ. Сериалда документаль материалдарға нигеҙләнгән Тушетия көтөүселәренең көндәлек тормошо күрһәтелә.
Арбашка
Арбашка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выла йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волья (Велва ҡушылдығы)
Волья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Велва йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
3 март
3 март — григориан стиле буйынса йылдың 62-се (кәбисә йылында 63-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 303 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Һарт-Лабау
Һарт-Лабау (Сарт-Лобово) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 423 кеше. Почта индексы — 452417, ОКАТО коды — 80228870003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йоматау (шифахана)
«Йоматау» шифаханаһы — климат-ҡымыҙ менән дауалау шифаханаһы, Башҡортостан Республикаһының Өфө районы территорияһында, Өфө ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта, Дим йылғаһы буйында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы битләүендә урынлашҡан.
Дауалау йүнәлештәре
«Йоматау» шифаханаһы климат‑ҡымыҙ ярҙамында дауалау шифаханаһы. шифаханаһы 1934 йылда нигеҙ һалынған һәм Өфө ҡалаһынан утыҙ саҡрым алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында ҡатнаш ылыҫлы-япраҡлы урмандар араһында, Йоматау тимер юл станцияһынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Шифахана йыл әйләнәһенә эшләй, һәм ҡан әйләнеше, аш һеңдереү, (туберкулёзға ҡарамаған этиологиялы) тын алыу ағзалары, нервы системаһы ауырыуҙарын дауалау өсөн, иммунодефицит ауырыуҙары булған пациенттар өсөн иҫәпләнгән. Ҡымыҙ һәм климат кеүек төп дауалау факторҙарынан диета, «Йоматау» минераль һыуы, бальнеологик процедуралар (радон, йод-бром, ароматик, скипидар, ынйы, углекислый, дауалау душы, һыу аҫты массажы), физиотерапия каскад душлы дауалау бассейны, сауналар, массаж һ. б. ҡулланыла. «Йоматау» шифаханаһында клиник, биохимик, бактериологик лабораториялар, функциональ диагностика, теш дауалау кабинеттары һ. б. бар. Шифахана үҙендә махсус технология буйынса етештерелгән башҡорт ҡымыҙы менән дан ҡаҙанған. Ҡымыҙ оҫтаханаһында микробиологик лаборатория бар. Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан яфаланғандарға ҡоро углекислый ванналар менән дауалау тәғәйенләнә.
Электр менән дауалау, ингаляторий, галокамера, парафин терапияһы, лазер терапияһы, кислород коктейле, психологик еңеллек килтереү, аэрофитотерапия, косметик массаж кабинеттары яҡшы йыһазландырылған. Шулай уҡ тренажер залы һәм дауалау-физкультура кабинеты һ. б. бар.
Тарихы
1934 йылда БАССР-ҙың 15 йыллығы исемендәге «Йоматау» шифаханаһы булараҡ асыла, 1938 йылдан алып хәҙерге исемен йөрөтә, 2002 йылдан — дәүләт унитар предприятиеһы.
1941—1944 йылдарҙа шифахана территорияһында 2577-се эвакуация госпитале урынлашҡан.
Заманында бында Лев Толстой, Антон Чехов, Марина Цветаева һәм Муса Йәлил ҡымыҙ менән дауаланырға килгәндәр. Сөнки ҡымыҙҙың матдәләр алмашыныуын яйлауы, окисланыу-тергеҙеү процестарын көсәйтеүе, нервыларҙы тынысландырыуы, аш һеңдереү, тын алыу ағзалары, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙарын дауалауы билдәле.
Бөгөнгөһө
«Йоматау» шифаханаһы — тын алыу, аш һеңдереү ағзалары һәм нервы системаһы ауырыуҙарын дауалауҙа махсуслашҡан климат-ҡымыҙ менән дауалау шифаханаһы, ә Йоматау ҡымыҙы һәм «Йоматау» минераль һыуы бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстарҙа юғары наградаларға лайыҡ булды.
Һуңғы йылдарҙа ғалимдар ҡымыҙҙың кешенең иммунитетын күтәреүен иҫбатланы. Ҡымыҙ составында биоактив матдәләр, В, РР, С, А, Е төркөмдәре витаминдары, микроэлементтар бар, һәм был матдәләрҙең барыһы ла, аҡһымдар менән бәйләнеп, яҡшы үҙләштерелеүенә булышлыҡ итә.
Ҡаҙаныштары
«Здравница» Бөтә Рәсәй форумдарында алтын миҙалдар менән (2004, 2006, 2007, 2009, 2010) бүләкләнгән.
Саржематы
Саржематы — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаган-Бургазы йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Донская Елена Александровна
Донская Елена Александровна (28 октябрь 1915 йыл — 29 март 2016 йыл ) — совет спортсыһы, уҡ атыу буйынса өс тапҡыр донъя чемпионы, донъя чемпионатының ике тапҡыр көмөш призёры, ете тапҡыр Европа чемпионы, 15 тапҡыр СССР чемпионы, дүрт тапҡыр донъя рекордсмены, «Динамо» йәмғиәте ағзаһы, 1937 йылдан СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960).
Биографияһы
Елена Александровна Донская ете класс тамамлағандан һуң, 1930 йылдың сентябрендә, «Ураҡ һәм сүкеш» заводы янындағы ФЗУ-ға уҡырға инә. Уны тамамлағас, ошонда уҡ слесарь-инструментальщик булып эшләй. Училищела уҡыған ваҡытында еңел атлетика, йөҙөү менән шөғөлләнә.
1940 йылда 2-се Мәскәү медицина институтын отличие менән тамамлай. Бассейнда физкультура табибы булып эшләй. Мәскәү «Динамоһы» өсөн сығыш яһай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Һуғыш йылдарында ялан госпиталендә хәрби хеҙмәт итә, һуңынан Владимир эвакогоспиталендә була, Көнбайыш фронттың 4-се Удар армияһы составына инә.
Һуғышты медицина хеҙмәте капитаны дәрәжәһендә тамамлай.
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
1946 йылдың февралендә артабан хеҙмәтен үтәү өсөн Ф. Э. Дзержинский исемендәге эске ғәскәрҙәр дивизияһына күсерелә. 2-се, 3-сө мотоуҡсылар һәм артиллерия полктарында төрлө медицина вазифаларында эшләй, 1950 йылда 2-се мотоуҡсылар полкының медицина хеҙмәте начальнигы була.
1951 йылдың мартында медицина хеҙмәте майоры исеме бирелә.
Бер үк ваҡытта спорт менән шөғөлләнеүен дауам итә.
1946 йылдың йәйендә дивизияның йыйылма команда составында йөҙөү буйынса эске ғәскәрҙәрҙең беренселеккә ярыштарында сығыш яһай, унда 100 метр дистанцияла ҡырын йөҙөү буйынса икенсе урынды биләй һәм брасс менән 100 метрға йөҙөүҙә өсөнсө призёр була.
Атыу буйынса хәрби ярыштарҙа уның һөҙөмтәләрен «Динамо» тренерлы күреп ҡала.
1953 йылда тәүге тапҡыр СССР чемпионатында ҡатнаша.
1955 йылдан — Ф. Э. Дзержинский исемендәге дивизияның спорт командаһында.
1955 йылда Европа чемпионы була. 1956 йылдан алып 1961 йылға тиклем йыл һайын Европа беренселегендә еңеү яулай.
Мәскәүҙә донъя чемпионатында (1958) — команда һәм шәхси беренселектә ике алтын миҙал яулай. Ҡаһирәлә донъя беренселегендә (1962) шәхси беренселектә алтын миҙал яулай. Совет спортсыһының уңышына яуап итеп, АҠШ йыйылма командаһы пуля менән атыу буйынса чемпионаттың баш судьяларынан спорт сәптәрен кәметеүҙе талап итә.
600 мәрәйҙән Донская 599 мәрәй «ата». Был һөҙөмтә 1963 йылдан алып уның үлеменә тиклем иң юғары күрһәткес булып ҡала.
2007 йылдың декабрендә Рәсәйҙең атыу спортының 110-йыллығына арналған тантанала Елена Донская ике номинацияла билдәләнә — «Уҡсы спорты легендаһы» һәм «Спорт даны».
2018 йылдың мартында Балашиханың Дзержинский биҫтәһендә яңы ФОК асыла. Бинаның дөйөм майҙаны яҡынса 6500 квадрат метр. Комплекста 25 метрға 13,5 метрлыҡ бассейн, тренажер залы, аэробика залы, ҡара-ҡаршы көрәш секциялары, спорттың командалы төрҙәре бар. Артабан ярыштар үткәреү өсөн объектта өҫтәмә трибуналар ҡуйыу планлаштырыла. Бинаның хеҙмәтләндереү һәләте — бер үк ваҡытта 100 кешенән ашыу.
Бинала ваҡ калибрлы винтовканан атыу буйынса Европаның һәм донъяның күп тапҡырҙар чемпионы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы Елена Донская исемендәге мемориаль таҡтаташ асыла, уның исеме яңы ФОКҡа бирелә.
Илькин (Бәләбәй районы)
Илькин (Илькино) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше. Почта индексы — 452024, ОКАТО коды — 80209813004.
Ауыл тарихы
Илькин ауылына Ҡазан даруғаһында поручик М. И. Уразлиндың ерҙәрендә (һуңынан поручик М. И. Бунин һатып ала) 1777 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса, Бөгөлмә ведомствоһы Петропавловка ауылының яңы суҡындырылған сыуаштары нигеҙ һала. Ул тәүҙә Туҡай, Арйылға исемдәре менән билдәле була. 1865 йылда Михайловка булараҡ теркәлгән, 52 йортта 313 кеше йәшәгән. Халҡы игенселек, сана яһау менән шөғөлләнгән. Ауылда Һыу тирмәне булған. 1896 йылдан алып Илькин, Михайловка ауылдары һәм Бунин усадьбаһы айырым иҫәпкә алынған. 1906 йылда Илькинда 326 кеше йәшәгән, земство мәктәбе, һыу тирмәне, бакалея кибете булған; Михайловкала — 215 кеше, тимерлек, мөгәзәй теркәлгән. 50‑се йылдар аҙағында был ауылдар һәм Сосновка ауылы (20‑се йылдарҙа барлыҡҡа килгән бүлендек ауыл) хәҙерге исемдәге бер ауылға берләшә. Халҡы: 1906 йылда — 541 кеше (2 торама пункт халҡы бергә иҫәпкә алынған); 1920—668; 1939—714; 1959—559; 1989—326; 2002—342; 2010—417 кеше. Сыуаштар, урыҫтар йәшәй (2002). Төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана бар. .