cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы
Сығышы һәм ғаиләһе
Рәсүлевтар сығышы менән башҡорт ҡәбиләһе ҡыуаҡандан булғандар. Зәйнулланың шәжәрәһе артабанғыса булған: Туҡһаба-бей→ Ҡаңлы→ Миңтәй→ Шахмай→ Һеркә→ Манғут → Ятабей→ Яңыш→ Ураҙғәли→ Моратҡол→ Тупый→ Солтанай→ Ғашиҡ→ Байрамғол→ Муса→ Рәсүл→ Хәбибулла→ Зәйнулла. Зәйнулланың фамилияһы ҡартатаһы Рәсүл-хәҙрәт бин Муса әш-Шәриф алынған, ул Шәрип ауылы мәсетенең имамы һәм уның янындағы мәҙрәсәнең мөҙәрисе була. Зәйнулланың атаһы Хәбибулла тыуған ауылының мәҙрәсәһен тамамлап унда мөҙәрис булып эшләй. ХIX—XX быуаттарҙағы ҡайһы бер рәсми документтарҙа Зәйнуланың фамилияһы Хәбибуллин тип яҙылған. Зәйнулланың әсәһе — күренекле Аҙнасура-ишандың яҡын туғаны булған.
Зәйнулланың дүрт ҡатыны, биш улы һәм дүрт ҡыҙы булыуы билдәле. Улы Ғабдрахман (1881—1950) СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер Диниә назаратының мөфтөйө итеп һайланған.
Үҫеш йылдары
Зәйнулла Рәсулев «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен 1858 йылда тамамлай һәм Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Учалы улусы Аҡҡужа (Юлдаш) ауылы мәсете янындағы мәҙрәсәлә мөҙәрис булып эшләй. Ырымбур губернаһы идаралығының 1859 йылдың 23 майҙағы фарманға ярашлы ошо уҡ ауылдың мәсетенең указлы муллаһы — имам-хатибы һәм мәҙрәсәнең мөҙәрисе булып рәсми рәүештә раҫлана.
1859 йылда Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлетамаҡиның шәкерте булған шәйех Ғабдулхәким Ҡорбанғәли (1809—1872) ярҙамы менән Мөдйәҙиә йүнәлешендәге Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы булып китә.
1869 йылда Мәккә һәм Мәҙинәгә барып тәүге тапҡыр хаж ҡыла. 1869—1870 йылдарҙа Истанбулда хәҡиҡәтте мистик рәүештә танып белеү (тәриҡ) ысулын өйрәнеп камиллаштыра. Истанбулда уҡ Хәлиҙиә йүнәлешендәге Нәҡшбәндиә суфыйы Әхмәт Зыяитдин Гөмөшхәнәүиҙең (1813—1893) тәғлимәтен уҡытырға рөхсәт — иджазнамә ала. Әхмәт-суфый ислам ғилемен һаҡлап ҡалырға, ғалимдарҙың тормош юлын һәм хеҙмәттәрен өйрәнергә саҡырған; Төркиә ҡалаларында нәшриәт һәм күп кенә китапханалар аса.
Тыуған төйәгенә ҡайтҡас, суфыйлы башҡорттар араһында яңы тәртип, шул иҫәптән тәсбих тағып йөрөтөү, Аллаһы Тәғәлә исемен күп тапҡыр ҡысҡырып әйтеү (зекер), Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуған көнөн (Мәүлитте) байрам итеү һәм башҡаларҙы индерә. Дини тәғлимәтте һәм шәриәтте тәрән белеү, табипсылыҡ итеү, алдан күрә белеүсәнлек һәләттәре Зәйнулла Рәсулевҡа дини остаз — ишан исеме биреүгә булышлыҡ итә. Рәсүлевтың имамдар рәтенән үҙенең мөридтәре барлыҡҡа киләләр, ә Верхнеурал, Троицк һәм Златоуст өйәҙҙәрендәге эйәреүселәрҙең дөйөм һаны 7 меңгә барып етә.
Рәсүлевтың халыҡ араһында тиҙ данға ҡаҙаныуы һәм уның төбәк чиновниктарына йоғонтоһо тиҙ артыуы, Ҡорбанғәлиевтарға һәм башҡа консерватив ҡарашлы дин әһелдәренә оҡшап етмәй, улар уны Ғосман дәүләте файҙаһына пропагандалау һәм ялған дини тәғлимәт таратыуҙа ғәйепләйҙәр. Һөҙөмтәлә, 1872 йылда Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө Зәйнулла Рәсулевты Өфөгә саҡырта, унда ишан яҙма рәүештә үҙенең ҡараштарын яҙып бирә һәм унан бөтә ғәйепләүҙәр сиселә. Әммә батша хакимиәте Рәсүлевты күп кенә сәйәси сыуалыштарға килтертеүсе һәм «башҡорт Шамилы» тип ҡулға ала. Өфө һәм Ырымбур төбәк хакимиәттәренә бигерәк тә Рәсүлевтың башҡорттарға үҙ ерҙәрен һатмаҫҡа, рустар менән бер ниндәй ҙә мөнәсәбәттәргә инмәҫкә тигән саҡырыуҙары оҡшап етмәгән. Һигеҙ ай дауамында Златоуст төрмәһендә ултырып сыҡҡандан һуң, 1873 йылдың ғинуарында Ғатаулла Әбделмаликов менән бергә Вологда губернаһының Никольск ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә. 1876 йылда Рәсүлевты төрмәлә тотоу режимы еңеләйә һәм ул Кострома ҡалаһына күсерелә. 1881 йылда мөфтөй Сәлимгәрәй Тәвкилев булышлығы менән, Рәсүлевҡа тыуған яғына ҡайтырға мөмкинлек бирелә. 1881 йылда Зәйнулла Рәсүлев Аҡҡужа (Юлдаш) ауылына ҡайтып төшә.
1882 йылда икенсегә хажға бара, Истанбулда йәнә Гөмөшхәнәүи менән осраша, яңы китаптар ала. 1883 йылдың аҙағында Зәйнулла Рәсүлевтың элекке остазы — Әхмәт бин Хәлит Рахманғол, Ырымбур губернаһы ахуны булараҡ, уға Троицк ҡалаһының 5-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы вазифаһын тәҡдим итә.
Троицк осоро
1884 йылда Зәйнулла Рәсүлев ғаиләһе менән Троицк өйәҙ ҡалаһына күсә, мәсет янында һуңыраҡ «Рәсүлиә» исемен алған мәҙрәсә аса. Шәфҡәтлелек менән шөғөлләнеүен дауам итә. Мәсет һәм мәҙрәсә эргәһендә Зәйнулла-ишан менән осрашырға килеүсе мосолмандар өсөн ҡунаҡхана һәм ашхана төҙөлә, китапхана асыла. Ишандың 10 меңләп мөридтәре була. АҠШ ғалимы Х. Алгар буйынса, ХХ быуат башында Волга, Урал һәм Себер яҡтарының ҡала һәм ауылдарының йөҙәрләнгән имамдар ишан йоғонтоһо аҫтында булалар. Зәйнулла Рәсүлевтың булышлыҡ итеүе арҡаһында Троицк ҡалаһы Рәсәй империяһы мосолмандарҙың мөһим мәғариф үҙәгенә, һәм Наҡшбндийә-хәлиҙиә дини йәмғиәтенең тәғлимәтен таратыр өсөн терәк пунктына әйләнә. Рәсүлев йәдитселек реформаларын яҡлап сыға, уның мәҙрәсәһендә яңы уҡыу-уҡытыу алымдары, программалары һәм ижтимағи фән төрҙәре индерелә. 1898 йылда, мәҙрәсәлә уҡырға теләүселәр тағы ла артҡас, үҙ аҡсаларына уның бинаһын киңәйтә. 1903 йылда мәҙрәсәләге мөҙәрислекте улы Ғабдрахманға тапшыра, әммә аҙнаһына бер Ҡөрьән тәфсирен уҡыта. 1905 йылда үҙенең килеменә яңы 2 ҡатлы мәҙрәсә бинаһы корпусын һәм сит яҡтан килгән шәкерттәр өсөн 2 ҡатлы ятаҡ төҙөй.
Зәйнулла Рәсүлевтың шәкерттәре араһында мөфтөйҙәр: Ғәлимйән Баруди (1857—1921), Ғабдрахман Рәсүлев (1881—1950) һәм Шәкир Хыялетдинов (1890—1965), Дағстан ҡазыйы Сәйфулла Башларов (1853—1919), һәм башҡа бихисап билдәле мосолман дин әһелдәре була. 1901 йылда Ҡазандағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә тәүге нигеҙ ташын һала. Морат Рәмзинең ике томлы тарихи китабын 1907—1908 йылдарҙа нәшер итеүҙең сығымдарын Зәйнулла Рәсүлев ҡаплай. Был китапта колонизация осоронда башҡорттарҙың 2 млн дисәтинә ере тартып алыныуы хаҡында һ. б. тураһында яҙыла һәм Морат Рәмзинең был хеҙмәте батша властары менән тыйыла һәм һатыуҙан алына.
Зәйнулла ишандың Мифтахетдин Аҡмулла, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, Ризаитдин Фәхретдинов менән дуҫ булғанлығы билдәле.
1917 йылдың 2 февралендә вафат була. Троицк ҡалаһының мосолман зыяратында ерләнгән.
Тисса (Урна кушылдыгы)
Тисса  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урна йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы
Хеҙмәттәре
thumb|250пкс|[[Зәйнулла ишан исемендәге мәсет (Учалы ҡалаһы)]]
Тисса (Урна кушылдыгы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илбаев
Илбаев — фамилия.
Корела ере
Корела ере (Кирьялаланда, Корел, Карела ере) — X — XVI быуаттарҙағы төньяҡ-көнбайыш Ладога буйы территорияларының тарихи атамаһы. Корела ере исеме корел ырыуы атамаһынан — хәҙерге замандағы карелдарҙың б. э. тиклемге I мең  йыллыҡта йәшәгән ата-бабаларының исеменән алынған.
Тарих
Кирьялаланда (Корела ере) тураһында иң тәүге яҙма көнбайыш европа сығанаҡтарында, атап әйткәндә — «Легендарная сага об Олаве Святом », «Красивая кожа» һәм башҡаларҙа телгә алына. Был сығанаҡтарҙа норвег конунгтарының X-XI быуатта Кирьялаландҡа хәрби походтары тураһында тәфсирләп һөйләнә.
…ярл говорит, что хочет воевать летом на Восточном пути. Затем он так [и] поступает. И осенью он был на востоке в Кирьялаланде, отправился оттуда вверх в Гардарики, опустошая страну… <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source"> …ходил [Эйрик, конунг Уппсалы] в различные страны и покорил Финнланд и Кирьялаланд, Эйстланд и Курланд …<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— «Круг земной» Корела тәүге тапҡыр боронғо рус яҙма сығанаҡтарындағы новгород туҙ грамоталарында № 590 (1075-1100 йыл тип билдәләнгән) телгә алына, …Литва встала на Корелу…<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Берестяная грамота (№ 590) в Новгородской первой летописи в 1143 году. В лѣто 6699 [1191]. Ходиша новгородци в лоивахъ на ѣмъ с Корѣлою, и воеваша землю ѣмьскую и пожгоша и скот исѣкоша…<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Новгородская первая летопись
XIII быуатҡа тиклем Новгород менән Корела ере мөнәсәбәттәре союздаш-конфедератив формаһында була. Был бәйләнештәр Новгород һәм Корела мәнфәғәттәренең тап килеүе һәм швед экспансияһына ҡаршы тороуға нигеҙләнеп ҡоролған һәм үтәлгән. Корела ере, вассаллылыҡты үтәп, Новгородҡа яҫаҡ түләп торған.
1270 йылдан алып Корела ере Новгород улусы составында була.
XIV быуат башында был ерҙәрҙе шведтарҙан һаҡлап тороу өсөн бында Корела ҡәлғәһе төҙөлә.
1323 йылда, 30 йыл дауамындағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә Швед короллеге һәм Новгород республикаһы араһында Ореховецкий тыныслыҡ килешеүе төҙөлә: уға ярашлы итеп Корела ере көньяҡтан төньяҡҡа бүленә. Швед короллеге менән Новгород республикаһы араһында Фин ҡултығынан башлап Сестра йылғаһы буйлап, төньяҡта Сайма күле һәм артабан төньяҡ-көнбайышта Ботнический ҡултығы ярына тиклем шартлы һыҙыҡ-сик булдырыла. Кореланың Новгород ерендәге өлөшө Водский пятинаһы составына инә, ә шведтарҙыҡы — Швед короллеге Финляндия герцоглығының Выборгский лены составына инә. Ореховецкий тыныслыҡ килешеүе беренсе тапҡыр рәсми рәүештә яңы исемде — Кореле ерен атай, Корела ере туранан-тура Новгородҡа буйһона.
1478 йылда, Бөйөк Новгород кенәз Бөйөк Иван III державаһына мәскәү-новгород һуғышында (1477-1478) урыҫтарҙың еңеүе һөҙөмтәһендә ҡушыла, ә Ладога буйы Новгород наместниклығы административ рәүештә Корела өйәҙе тип атала.
Кытма
Кытма — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кумир йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәҙисов Әхмәт Мостафа улы
Хәҙисов Әхмәт Мостафа улы (1905−1938) — журналист, Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының беренсе секретары (май 1929—ноябрь 1931). Сәйәси золом ҡорбаны (1938).
Хәҙисов Әхмәт Мостафа улы 1905 йылда БАССР-ҙың Учалы районындағы Ҡолош ауылында тыуған. 1920 йылда партия сафына инә. 1925—1926 йылдарҙа Туңғатар улус комитетының секретары булып эшләй. 1926−1927 йылдарҙа — Тамьян-Ҡатай кантоны комитетының инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире, секретарь урыбаҫары. 1927−1928 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының мәктәп төҙөлөшө бүлегенең мөдире, ойоштороу бүлеге мөдире. 1928—1929 йылдарҙа — «Йәш юҡһыл» һәм «Башҡортостан йәштәре» гәзиттәренең мөхәррире. 1929—1931 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары. 1931−1934 йылдарҙа — РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының агитмасса бүлеге мөдире. 1934−1935 йылдарҙа — «Башҡортостан» гәзите мөхәрриренең урынбаҫары.
1935−1936 йылдарҙа Мәскәүҙә ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты янындағы марксизм-ленинизм курстарында уҡый.
1936 йылда — РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының инструкторы.
1937 йылда — РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт-ағартыу бүлеге мөдире.
1934 йылда СССР яҙыусыларының I съезында делегаты булараҡ ҡатнаша (кәңәшләшеү хоҡуғы менән).
1937 йылда ҡулға алына. 1938 йылдың 19 апрелендә атып үлтерелә.
Иҫке Мөсәт
Иҫке Мөсәт (Старомусятово) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 268 кеше. ОКАТО коды — 80219825005.
Тарихы
Мөсәт бөрйәндәр торамаһы булараҡ XVIII быуат аҙағынан билдәле, әммә уны V рәүиз билдәләмәгән. Ауылға Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1786 йылдан алып Мөсәт утары булараҡ билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улы Йәнъюлдаш Мөсәтов билдәле. Шулай уҡ Күлйылға, Саҡмағош исемдәре менән теркәлгән. 1816 йылда ауылда — 38, 18 йылдан һуң 49 ихата иҫәпләнгән. 40-сы йылдар аҙағында халыҡтың бер өлөшө төп ултыраҡтан айырылып, Яңы Мөсәт ауылы барлыҡҡа килтерә. 19 быуаттың 40-сы йылдар аҙағында Яңы Мөсәт бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен һәм статусын ала. 1866 йылда 36 йортта 204 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. X рәүиз ваҡытында Яңы Мөсәттә 33 ихатала 176 кеше иҫәпләнә. Иҫке Мөсәттә саҡ ҡына күберәк — 40 ихата, ә халҡы 200 кеше иҫәпләнә. 1920 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Иҫке Мөсәттә 71 йорт һәм 284 кеше иҫәпләнгән.
Башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Иҫке Мөсәт ауылын үтеп Байназар юлында һул яҡ ялан ята. Һаранлығы менән даны сыҡҡан байҙың сабынлығы булған. Эшкә ҡушҡан кешеләрен шыйыҡ бутҡа менән һыйлаған.
Борон ул ерҙә ялан булған. Ауыл халҡы унда бесән сапҡан. Мөсәт ауылы халҡының шундай бер йолаһы булған. Һәр йәй еткән һайын тәкә һуйып байрам итә торған булғандар. Шунан бирле был ерҙе Тәкә һуйған буйы тип атап йөрөтәлә.
Мөсәт ауылынан асфальт аша Алаҡуян тауын Тирмән таш тип йөрөтәләр. Сөнки борон заманда шунан таш алып тирмән эшләп, бойҙай тартып, он һалдырып ашағандар. Был таш йомшаҡ таш, нисек тишһәң дә ярылмай. Шуға күрә был морон Тирмән таш тип йөрөтөлә.
Ева Экеблад
Графиня Ева Экеблад (Eva Ekeblad, тыумыштан Делагарди; 10 июль 1724 — 15 май 1786) — швед ғалимы, агроном, уйлап табыусы; Швед Король фәндәр академияһына һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ була.
Биографияһы
Ева Экеблад Коммерц-коллегия президенты Магнус Юлиус Делагарди ғаиләһендә тыуған. 1740 йылда граф Клас Экебладҡа кейәүгә сыға һәм артабан ете бала әсәһе булып китә.
1746 йылда Ева үҙенең иң танылған уйлап табыуын — бәрәңгенән он һәм алкоголь етештереү технологияһын булдыра. Уның асышы киләһе йылдарҙа аслыҡты кәметеүгә ярҙам итә. 1748 йылда ул Швед Король фәндәр академияһына һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Шул уҡ хөрмәткә эйә булған киләһе ҡатын-ҡыҙ тик 203 йылдан һуң ғына лайыҡ була. .
1751 йылда Ева шулай уҡ кизе-мамыҡтан туҡыманы һәм иләнгән епте һабын менән ағартыу ысулын уйлап таба. Бер йылдан һуң шул ваҡытта косметикала ҡулланылған хәүефле ингредиенттарҙы бәрәңге бүлбеһенән яһалған он менән алмаштырыу ысулын эшләй. Имеш-мимештәр буйынса, Экеблад үҫемлектең сәскәләрен сәсте биҙәү өсөн ҡулланып, бәрәңгене рекламалай.
Туғанлыҡ бәйләнештәре
Уның ҡустыһы Понтус Фредрик Делагарди фаворитка Хедвига Ульрика Таубеның ҡайнағаһы була.
Кесе һеңлеһенең (Хедвига Катарина Делагарди) (1732—1800) — улы Ханс Аксель фон Ферзен, эре дипломат һәм хәрби начальник була.
Ева Экебладтың улы — Клаес Юлиус Экеблад хәрби була һәм королева Луиза Ульрике Прусскаяның фрейлинаһы Брита Хорнға өйләнә.
Фәхретдин
Этимология
Фәхретдин башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән: фәхри (дан) һүҙенә дин һүҙе ҡушылып, ҡушма исемен барлыҡҡа килтерә
Билдәле кешеләр
Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы (1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнгән
Фамилияла
Ризаитдин Фәхретдин (Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов; 4 ғинуар 1859 йыл — 11 апрель 1936 йыл) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. 1923—1936 йылдарҙа Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе.
Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы (1889—1938) — иҡтисадсы, Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы.
Һүрәм ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Һүрәм ауыл Советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Фәхретдин
Фамилияла
Фәхретдинов Тимерйән Йыһанша улы (20 март 1919 йыл — 27 ноябрь 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие тоҫҡаусыһы, кесе сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Һүрәм ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Административ үҙәге — Күгәрсен ауылы.
Фәхретдин
Фамилияла
Фәхретдинов Иршат Юнир улы (1 февраль 1965 йыл) — отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, ғалим-хоҡуҡ белгесе. Афған һуғышында һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Запастағы полковник. Рәсәй Федерацияһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Ҡыҙыл Йондоҙ (1988), Салауат Юлаев (2013) ордендары кавалеры, 2-се дәрәжә Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн орденының миҙалы менән бүләкләнгән (2014).
Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы (1 август 1938 йыл) — дерматовенеролог - ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Төкән ауылынан.
Һүрәм ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Фәхретдин
Фамилияла
Фәхретдинова Дилара Әхәт ҡыҙы (1923—?) — сәнғәт ғилеме белгесе. Сәнғәт ғилеме докторы (1988). Үзбәкстан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге булып сәнғәт ғилеме кандидаты дәрәжәһен ала.
Фәхретдинов Әнүәр Нуретдин улы (13 февраль 1928 йыл — 2 апрель 1987 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың (1969) һәм Башҡорт АССР -ының атҡаҙанған (1953), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1959)
Смотрик
Смотрик — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Уньга йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Түбәнге Мгла
Түбәнге Мгла — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мгла йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Смотрик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Түбәнге Мгла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Смотрик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Мгла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҡшымбәт ауыл советы
Яҡшембәт ауыл советы — ауыл биләмәһе, Көйөргәҙе районына ҡараған муниципаль берәмек.
Үҙәге
Айырым мәҡәлә Яҡшымбәт.
Составы
Яҡшымбәт, Яҡуп, Түбәнге Баба, Яҙлау, Урта Баба, Үрге Баба, Ҡарай,Яңы Юл, Ҡотлоюл, Яҙлау, Разномой, Абдул
Карагем (Чульч ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ненкома
Ненкома — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоровая ҡылымығының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кипр иҡтисады
Кипр Республикаһы иҡтисады структураһы буйынса Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы иҡтисадынан ныҡ ҡына айырыла. Ул сит илдәрҙән, шул иҫәптән Рәсәйҙән офшор капиталы ағымына бәйле.
Ҡаҙыу сәнәғәте
Кипрҙа баҡыр сығарыла (уның латинса атамаһы ла шунан алынған), шулай уҡ пирит, умбра, асбест һәм хром ятҡылыҡтары үҙләштерелә. Әммә бында XX быуат аҙағында тау сәнәғәтенең әһәмиәте һиҙелерлек кәмей. Төҙөлөш сеймалы: ҡом, балсыҡ, гипс, ҡабырсаҡташ, мәрмәр, бентонит, ҡырсынташ һ. б. сығарыла. д.
Энергетикаһы
Илдең энергия импортына бәйлелеге, Eurostat мәғлүмәттәре буйынса (2022 йылдың апреленә ҡарата), диаграммала EES EAEC мәғлүмәттәренә ярашлы, 2019 йыл аҙағына илдең электр энергетикаһы түбәндәгесә характерлана. Электр станцияларының саф ҡеүәте 1819 МВт тәшкил итә, шул иҫәптән: ҡаҙылма яғыулыҡтарҙы яндырыусы йылылыҡ электр станциялары — 83,0 %, яңырыусы энергия сығанаҡтары — 17,0 %. Тулайым электр энергияһы етештереү — 5141 млн кВт/сәғәт, шул иҫәптән: йылылыҡ электр станциялары — 91,1 %, яңыртылған энергия сығанаҡтары — 8,9 %. Электр энергияһын тулайым ҡулланыу — 4724 млн кВт/сәғәт, тәшкил итә, шуларҙан сәнәғәт 11,3 %, көнкүреш ҡулланыусылары 37,5 %, коммерция секторы һәм йәмәғәт предприятиелары 46,0 %, ауыл хужалығы, урман хужалығы һәм балыҡсылыҡ 3,3 %, башҡа ҡулланыусылар 1,9 % ҡуллана. 2019 йылда энергия һөҙөмтәлелеге күрһәткестәре: һатып алыу һәләте паритеты буйынса тулайым эске продуктты йән башына ҡулланыу (номиналь хаҡтарҙа) — 43592 доллар, йән башына (тулайым) электр энергияһын ҡулланыу — 5392 кВт / сәғәт, халыҡтың йән башына электр энергияһын ҡулланыу — 2022 кВт / сәғәт.
Ауыл хужалығы
Кипрҙа һоло, бойҙай, арпа, ҡуҙаҡлылар, картуф, ҡарбуз-ҡауын, тәмәке, виноград, гранат, зәйтүн, миндаль, грек сәтләүеге, цитруслылар үҫтерелә. Кипр Республикаһы территорияһында виноградсылыҡ үҫешкән. Кипр шараптары бөтә донъяла билдәле. Кипр ауыл хужалығы продукцияларынан яңы йәшелсә, картуф, емеш-еләк һуттары, консерваланған емеш-еләк, цитрус, һөт изделиелары, яңы виноград, шарап һәм спиртлы эсемлектәр экспортлай. Утрауҙың таулы райондарында малсылыҡ үҫешкән. Бында һарыҡ, сусҡа, кәзә, эре мөгөҙлө мал һәм йорт ҡоштары һәм һуңғы йылдарҙа фермаларҙа дөйәғоштар йышыраҡ үрсетелә.
Утрауҙың аграр секторы ҡоролоҡ тан һәм сөсө һыу етмәүҙән яфалана.
Евростат баҫтырып сығарған мәғлүмәттәргә ярашлы, Кипр Европа берләшмәһе илдәре араһында пестицидтарҙы иң аҙ һатып алыусы илдәрҙең береһе булып тора. 20 дәүләт араһында Кипр пестицид һатып алыу күрһәткесе иң түбән булған ил булараҡ рейтингта икенсе баҫҡысты биләй, тик Мальтанан ғына ҡалыша. Отчет буйынса, 2016 йылда Кипрҙа 781 651 кг пестицид һатып алына, Мальтала — 526 611 кг.
Банк секторы
Ил иҡтисадының бындай финанс йүнәлеше Британияның колониаль хакимлығы осоронда формалаша башлай һәм ваҡыт үтеү менән спекулятив характерға эйә була бара, был үҙ сиратында финанс көрсөгөнә бәйле хәүефтәрҙе арттыра.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: 2000-се йылдарҙа Кипр Рәсәй иҡтисадына иң күләмле сит ил инвестицияларын һалыусыларҙың береһе була. Әммә Кипрҙан инвестицион йоғонтоһоноң күп өлөшө ҡасандыр унда Рәсәй Федерацияһын үҙенең граждандары тарафынан күсерелгән капиталдарға тура килә, йәғни сығарылған капиталдың бер өлөшө кире ҡайтарыла.
Тышҡы сауҙа
2016 йылда Кипрҙың тышҡы сауҙа күләме :
Экспорт: 3,11 млрд доллар. Төп экспорт статьялары булып нефть продукттары һәм химикаттар (медикаменттарҙы ла индереп), аҙыҡ-түлек тауарҙары (картуф, сыр һәм шарапты ла индереп) тора, машиналар эшләү продукцияһы (шул иҫәптән караптар), минераль сеймал тора. Төп һатып алыусылар: Греция (13 %), Израиль (9,8 %), Бөйөк Британия (7,8 %).
Импорт: 7,63 миллиард доллар. Импорттың төп статьялары: машиналар һәм ҡорамалдар, яғыулыҡ, аҙыҡ-түлек, химия һәм еңел сәнәғәт тауарҙары. Төп тәьмин итеүселәр: Греция (18 %), Көньяҡ Корея (10 %), Германия (7,8 %), Италия (6,1 %). Рәсәйҙең кипр импортындағы өлөшө ~2,8 %
Халыҡтың килеме
Кипр Республикаһында хеҙмәт хаҡының минималь күләме булмай. Ул беренсе тапҡыр 2023 йылдың 1 ғинуарында индерелә. 2023 йылдың 1 ғинуарынан минималь эш хаҡы — 940 евро, ә эштең тәүге алты айы айына 885 евро (тулайым) һәм 837,07 евро тәшкил итә, ә эштең тәүге алты айы айына 788,09 евро (саф) тәшкил итә.
Түбәнге Нюдер
Түбәнге Нюдер — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Месна йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шарлотта Рэмплинг
Шарлотта Рэмплинг (Tessa Charlotte Rampling; 5 февраль 1946 йыл) — Бөйөк Британия актрисаһы, Британия Ордены кавалеры, бик күп халыҡ-ара һәм милли премиялар лауреаты.
Биографияһы
Тесса Шарлотта Рэмплинг 1946 йылдың 5 февралендә Бөйөк Британияның Эссекс ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Годфри Рэмплинг — 1936 йылда йәйге Олимпия уйындарында 4×400 м эстафетала алтын миҙал алыусы британ офицеры.
Мышыты
Мышыты - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.
Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге мышы һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович.Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, "от распространенных в прошлом у башкир тюркских мужских имен Мышай и Мышты, связанных с культом животных", тип яҙа. Йәғни, гидроним "мышы" һүҙенә Арғаяш һөйләшендәгесә һүҙ яһаусы аффикс "- ты" ҡушылып барлыҡҡа килгән. Әҙәби башҡорт телендә - "Мышылы"
Географияһы
Силәбегә тиклем алыҫлығы - 62 км, Екатеринбургҡа - 190 км-200 км диапазонында, Арғаяшҡа - 4 км.
Географик координаттары: киңлеге - 55°27′4.81″N (55.451335), оҙонлоғо - 60°49′59.75″E (60.833264).
Тасуирламаһы
Күл тигеҙлектәр өсөн хас сифаттарға эйә. Сөңкәһе түңәрәк. Төбө ләмле
Мышыты - һай күл: һыу ятҡылығының уртаһында тәрәнлеге бары тик 1,35 метр. Һыуынан тоҙ тәме итә. Яр һыҙаты тигеҙ.
Яр буйынан уҡ тәрәнәйә башлай һәм күл уртаһына тиклем бер сама тәрәнлектә ҡала (макс. 1,35 м).
Флораһы һәм фаунаһы
Төньяҡтан һәм көнбайыштан япраҡлы урмандар уратҡан. Көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарын ҡамыш ҡаплаған.
Күлдә табан балыҡ һәм сабаҡ тереклек итә. Шулай уҡ карп, ротан, гольян үрсей.
Сүстәр
Сүс (күп. сүстәр) — материалдың сиратылмаған ептәренән йәки оҙон ептең ҡырҡынтыларынан торған синыф. Хайуандар ҙа, үҫемлектәр ҙә уның ярҙамында үҙҙәренең биологик туҡымаларын һаҡлай. Кеше сүстәрҙән еп иләй, бауҙар ишә, төҙөлөштә,композицияларҙа файҙалана, шулай уҡ ҡағыҙ һәм кейеҙ эшләүгә тотона.
Тәбиғи сүстәр
Биологик юл менән (үҫемлек, хайуан организмында) йәки геологик процестар барышында барлыҡҡа килгән тәбиғи сүстәр. Барлыҡҡа килеүе буйынса ошондай төрҙәргә бүлеп була: үҫемлек сүсе - башлыса целлюлоза, йыш ҡына лигнинлы була:мәҫәлән, мамыҡ, киндер сүсе, джут, етен, рами (ҡытай кесерткәне сүсе), сизаль (агава сүсе). Үҫемлек сүстәре кейем туҡымаһы етештереүҙә файҙаланыла. Ағас сүсе башлыса ҡағыҙ, шулай уҡ ДВП сығарыуға китә.
хайуандарҙан алынған сүс - аҡһым сылбырҙарынан торған оҙон епсәләр. Мәҫәлән, йөн, сәс, мал мамығы һ.б. минераль сүс - асбест. Асбест берҙән-бер "таш" еп, ул оҙон епсәләрҙән тора. Ҡыҫҡа епсәле минералдар: галлуазит, аттапульгит (Palygorskite, attapulgite)
Мамыҡ
Мамыҡ — Gossypium ырыулы мамыҡ үҫемлегенән алынған сүс. thumb|Мамыҡ үҫемлеге thumb|140px|Мамыҡ ҡабаттан эшкәртелә торған сеймал икәнен күрһәткән символ Үҫемлектең өлгөргән орлоғо асыла, шул ваҡытта уны йыялар. Орлоҡтарынан сүсен айырыр өсөн уны башта бер урынға туплайҙар ҙа махсус заводтарға ебәрәләр. Шунан епсәләрҙең оҙонлоғона ҡарап айырыу башлана. 20—25 мм оҙонлоғондағыһы иләргә оҙатыла, ә ҡыҫҡараҡтары — линт — медицина мамығы һәм шартлатҡыс матдәләр сығарыу өсөн файҙаланыла.
Үҙенсәлектәре
Мамыҡ нәҙек кенә, ҡыҫҡа, йомшаҡ епсәләрҙән ғибәрәт. Был епсәләр үҙәгенә ҡарата бер аҙ сиратылып урынлашҡан. Ярайһы ныҡ, химик йәһәттән тотороҡло (һыу, яҡтылыҡ йоғонтоһона бирешеп бармай, тиҙ серемәй, тарҡалмай). 130—140 °C эҫелеккә тиклем янмай, гигроскопик (һыу һеңдереүсәнлеге) сифаты 18-20 %, бөгөлөүсән. Шуның өсөн мамыҡ туҡыма таушалып бара. Ышҡылыу арҡаһында ярайһы тиҙ туҙа. Өҫтөнлөктәре:
Етешһеҙлектәре:
Тарихы
thumb|Мамыҡ үҫтерелгән баҫыу. Ботаника баҡсаһы [[Сухуми, 1912 год.]]
Үҫтереү
Күҙәтеүҙәр буйынса, мамыҡ баҫыуҙарында йыл һайын пестицидтар менән 300—500 мең кеше ағыулана, 20 меңе һәләк була.
Ҡулланыу
Мамыҡ туҡыма алыу өсөн мамыҡ текстиль эшкәртеү үтә, мамыҡ сүсте медицинала, көнкүрештә файҙаланалар һәм шартлатҡыс матдәләр әҙерләгәндә ҡулланалар. Кизе-мамыҡ туҡыма сифатына ҡарап төрлөсә атала: ситса, бәз, сатин, поплин, тафта, ҡалын байка, йоҡа ғына батист һәм шифон, вельвет джинса туҡыма. Мысыр мамығы иң оҙон епсәле, шуға күрә унан етештерелгән әйберҙәр ҙур ихтыяж менән файҙалана, модалы брендтарҙа ҡулланыла. Шулай уҡ мамыҡтан туҡылған марля ла бик юғары баһалана.
Иҡтисад
1998—1999 йылдарҙан Ҡытайҙың текстиль сәнәғәте мамыҡты төп ҡуллыныусы булып тора (донъяла ҡулланылғандың 35 %). Ҡытайҙың үҙендә етештерелгән мамыҡ ихтыяжын ҡаплай алмай, шуға улар башҡа илдәрҙән һатып алырға мәжбүр.
2001—2005 йылдарҙа мамыҡты ситтән иң күп һатып алыусы АҠШ (бар экспорттың 40 %), икенсе урында «франк зонаһына» ингән африка илдәре(9—13 %).
Уңдырышлылығы
Мамыҡтан алынған уңыш 30 ц/га(3 т/га йәки 300 т/км²). Максимум 50 ц/га (5 т/га йәки 500 т/км²)
Башҡортостанда кизе-мамыҡ тауарҙар етештереү
Сәләмәтлеген һаҡлаған кеше экологик яҡтан таҙа кейем дә кейергә тырыша, һәм был йәһәттән Башҡортостандың Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы етештергән тауарҙар ҙур ихтыяж менән файҙалана. Фабрика йылына 300 төрлө модель менән миллиондарса дана саф мамыҡ ептән, шулай уҡ уға синететик ептәр ҡушып бәйләнгән эске кейемдәр, ойоҡбаштар, өҫ кейемдәре сығара. Фабрика сығарылған продукция күләме буйынса Рәсәйҙәге шундай 123 предприятие араһында 6-сы урынды биләй. Ул «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән. Илебеҙҙең 50 төбәгендә һатып алалар бында етештерелгән кейем-һалымды. Республикабыҙ ҡалаларының тегеү фабрикаларында ла кизе-мамыҡ тауарҙар етештерелә.
Башҡорт әҙәбиәтенән һәм фольклорынан өлгөләр
''Башҡорт әҙәбиәтендә теге йәки был нәмәне мамыҡ менән сағыштырыу ярайһы йыш ҡулланыла. Аҡ йәки йомшаҡ мәғәнәһен көсәйтеү өсөн ҡулланыла был метафоралар.''
Ҡарҙар яуа
Һәм, ниһайәт, күктәр ҡосағынан
Ҡупшы шәлен һалған саған ҡыҙы
Ап-аҡ күлдәк кейеп һөйөндө…
ӘНИСӘ ТАҺИРОВА
Таш
Ошо таштай тәнең уйып-уйып
Һуҡмаҡ һалып ҡайтып килеүем,
Ҡатай ере!
Һинең ҡаты ерең
Мамыҡтан да йомшаҡ тиеүем.
ГҮЗӘЛ СИТДИҠОВА
Әйтем
Башҡорт телендә «мамыҡ» һүҙенең ҡулланылышы
Башҡорт телендә «мамыҡ» һүҙе күп төрлө органик епсәләргә (сүстәргә) ҡарата ла ҡулланыла. Кәзә, дөйә, ҡаҙ мамығы — хайуандар биргән органик епсәләр (мамыҡ шәл). Кәзә мамығын дебет тип тә атайҙар. Төрлө үҫемлектәр орлоғонда барлыҡҡа килгән йомшаҡ епсәләр ҙә мамыҡ тип атала. Мәҫәлән, бәпембә, тирәк, шайтан таяғы, тал көсөгө мамығы.
Тәтер-Арыҫлан ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Тәтер-Арыҫлан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Тәтер-Арыҫлан ауылы
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
Был миҙгелдә 33 команда ҡатнаша. Үткән миҙгелдәге һәр команда чемпионатта ҡатнаша, шулай уҡ ике команда өҫтәлә: Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар Юниор» һәм элек ЙХЛ-да уйнаған Ступино ҡалаһынан «Капитан» хоккей клубтары. ЙХК МВД урынына Мәскәүҙән «Динамо» килә. «КРС Юниор» уңайлыраҡ булһын өсөн үҙенең өйҙәге уйындарын Ригала үткәрә.
ЙХЛ Саҡырыу кубогы КХЛ йондоҙҙар аҙналығы сиктәрендә 2018 йылдың ғинуарында Астанала үтә. Шунда Көнбайыш командаһы Көнсығыштан көслөрәк була.
Даими чемпионатта Көнбайыш конференцияһында беренсе урынды Ярославлдән «Локо» яулай, ә Көнсығышта «Мамонты Югры» хоккей клубына етеүсе булмай. Миҙгел барышында «Локо» командаһы 53 уйын дауамында мәрәй йыя — был лиганың рекорды.
Харламов кубогын икенсе тапҡыр «Локо» еңә. Ярославль хоккейсылары финалда«СКА-1946» командаһын 4-2 иҫәбе менән ота. Еңеүселәр ҡапҡасыһы Илья Коновалов плей-оффтың иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла.
Донъя кубогы 2017
Был кубок икенсегә Свердловск өлкәһенең Екатеринбург һәм Үрге Пышма ҡалаларында 2017 йылдың 19—27 августарында үтә. Турнирҙа ете илдән һигеҙ команда ҡатнаша. Төп трофейҙы үҙ тарихында икенсегә Мәскәүҙән «Красная Армия» еңә. Финалда Швециянан МОДО командаһын 4:3 иҫәбе менән ота.
Даими чемпионат
Даими чемпионатта командалар ике конференцияға (Көнсығыш һәм Көнбайыш) бүленә. Шул конференциялар эсендә һәр команда башҡалар менән дүртешәр уйын (ике өйҙә, ике ҡунаҡта) уҙғара. Көнсығыш командалары 60 уйын үткәрһә, Көнбайыш конференцияһы клубтары дүрткә күберәк осрашыу даими миҙгелдә үткәрә. Даими миҙгелдә бөтә уйындар һаны командалар һаны артҡанға күрә 900-ҙән 1024-кә тиклем арта. Даими беренселек 2017 йылдың 2 сентябрендә һуңғы ике миҙгелдең чемпиондары «Красная Армия» һәм «Локо» хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм 2018 йылдың 6 мартында тамамлана.
Саҡырыу кубогы 2018
Йәштәр хоккей лигаһының иң яҡшы уйынсылары араһында Конференциялар уйыны 2018 йылдың 11 ғинуарында икенсегә КХЛ йондоҙҙары аҙналығы сиктәрендә Астанала Барыҫ-Аренала үтә. Был уйындың иң яҡшы уйынсылары аҙаҡстан үтәсәк КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнашрға мөмкинлек ала. Саҡырыу кубогы өсөнсө йыл рәттән Көнсығыш конференцияһы клубтарының боҙҙарында һәм тәүгегә Рәсәйҙең сиктәренән тыш үтә. Көнсығыш командаһын Дмитрий Стулов, ә Көнбайышты — Михаил Милехин етәкләй. Көнбайыш командаһы 7:3 иҫәбе менән Көнсығыш командаһынан көслөрәк була. Игорь Гераськин, Николай Коваленко, Герман Волошин һәм Егор Коробкин был уйындың иң яҡшы уйынсылары тип танылалар һәм КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашырға хоҡуҡҡа эйә була.
Көнбайыш конференцияһы
Яртыса ҡалын шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.
Курсив менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.
р — даими беренселектең еңеүсеһе, к — конференция еңеүсеһе.
Айҙар буйлап иң яҡшы уйынсылар
{| width="100%"
Плей-офф
Һәр конференциянан иң көслө һигеҙ команда плей-офф уйындарына эләгә. Парҙар ошолай билдәләнә: иң көслө командаға ҡаршы иң көсһөҙө. Мәҫьәлән: 1—8, 2—7, 3—6 һәм 4—5. 1/8 һәм 1/4 финалдары конференциялар эсендә үтә. Ярымфиналда командалар киҫешә, йәки көнсығыштың тәүге командаһы көнбайыштың икенсе командаһына ҡаршы һәм киреһенсә. Ошо ике парҙың еңеүселәре финалға сыға.
Йосопов баҡсаһы
Йосопов баҡсаһы — Санкт-Петербургта баҡса
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
Плей-офф
Финалға тиклем бөтә сериялар бер команданың өс тапҡыр еңеүенә тиклем дауам итә. Харламов кубогы финалында еңер өсөн команда дәғүәсеһен дүрт тапҡыр оторға тейеш.
Көнсығыш конференцияһы
1. «Мамонты Югры» — 8. «Ирбис» 3-2 (9:1, 4:1, 1:4, 1:3, 2:1)
Йосопов баҡсаһы
Тарихы
Фонтанка һәм Баҡса урамы араһындағы 9 гектар майҙанды Пётр I 1724 йылда  кенәз Г. Д. Йосоповҡа бүләк итә. Һуңынан уның улы ике быуа, канал һәм гөл баҡсаһы менән даими баҡса төҙөй. 1730 йылда был участкала ағастан бер ҡатлы  йорт төҙөйҙәр, уның проекты өҫтөндә Доменико Трезини эшләй.
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
2. «Стальные Лисы» — 7. «Реактор» 2-3 (4:6, 8:2, 2:5, 5:4, 2:3 ө.в.)
Йосопов баҡсаһы
Тарихы
1790-сы йылдарҙа Н. Б Йосопов архитектор Джакомо Кваренгиға  усадьбаны яңынан төҙөргә заказ бирә. Ул һарайҙы яңынан төҙөй һәм яңы баҡса планлаштыра.
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
3. «Сибирские Снайперы» — 6. «Белые Медведи» 0-3 (3:4 ө.в., 3:7, 0:1 ө.в.)
Йосопов баҡсаһы
Тарихы
1810 йылда Йосоповтарҙың айырым йорто хужаларының айырылышыу арҡаһында ҡаҙнала һатыуға ҡуйыла. Артабан участканы Рәсәйҙең юлдар идаралығына тапшыралар. Паркта оранжерея, фонтан төҙөйҙәр, Баҡса урамы буйлап суйын рәшәткәләр ҡуялар. Парктың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә баҡсасы Эйлерстың теплицалары төҙөлә, уларҙан сәскәләр Петербургта иң яҡшы репутацияһына эйә була.
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
4. «Авто» — 5. «Толпар» 3-0 (3:0, 3:1, 2:0)
Йосопов баҡсаһы
Тарихы
1863 йылдың яҙында, император Александр Икенсе Йосопов баҡсаһының өлөшөн килеүселәр өсөн асырға бойора. Бының өсөн парктың көньяҡ һәм төньяҡ өлөштәре аныҡ бүленә. Көньяҡ өлөшөндә утрауҙар менән ике быуа урынлаша, уларҙы үҙ-ара сылбыр күперҙәр менән, ә ярҙы ағас күпер менән тоташтыралар. Киң тамашасыға баҡсаны тулыһынса 1863 йылда асалар. Шул ваҡытта һәр өлөшөндә  фонтан ҡуйыла.
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
1. «Локо» — 8. «Русские Витязи» 3-1 (2:0, 2:1, 2:3 ө.в., 3:2 ө.в.)
Йосопов баҡсаһы
Тарихы
Совет осоронда парк «Октябрь районының балалар паркы» тип атала. 1950 йылдарҙа С.Д.Меркуров эшләгән В. И. Ленин һәйкәле ҡуйыла, уны  1955 йылда  икенсеһе  алмаштыра (скульптор Д.П.Шварц) ..
1990 йылда баҡсаға үҙенең тарихи Йосопов исеме кире ҡайтарыла. 1995 йылда Ленин һәйкәле һүтеп алына.
Әлеге ваҡытта Император Александр Беренсенең Тимер юлдары университетына ҡарай
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
4. «Динамо» СПб — 5. «Красная Армия» 3-1 (3:2 ө.в., 1:5, 8:7 Б, 2:1)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Мамонты Югры» — 7. «Реактор» 0-3 (3:5, 1:3, 3:4)
4. «Авто» — 6. «Белые Медведи» 0-3 (1:5, 2:4, 2:3)
Көнбайыш конференцияһы
1. «Локо» — 4. «Динамо» СПб 3-1 (3:4 Б, 3:1, 2:1, 5:2)
2. «СКА-1946» — 3. «Спартак» 3-0 (2:0, 4:2, 4:1)
Ярымфиналдар
2. «СКА-1946» — 6. «Белые Медведи» 3-1 (2:1 Б, 4:1, 4:6, 2:4)
Харламов кубогы финалы
1. «Локо» — 2. «СКА-1946» 4-2 (1:0 Б, 2:3, 3:2, 0:1 Б, 2:1, 7:3)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
Алтынсы уйын
Индивидуаль бүләктәр
Мәскәүҙә 27 апрелдә тәү тапҡыр ЙХЛ миҙгелен тантаналы ябыу церемонияһы үтә.
Вера Ацева
Вера Aцeва (24 ноябрь 1919 йыл — 10 октябрь 2006 йыл) — дәүләт эшмәкәре, милли герой. Югославияла Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Вера Ацева 1919 йылдың 24 ноябрендә Прилеп ҡалаһында тыуған. Фәҡирлек арҡаһында гимназияны тамамлай алмай һәм тәмәке сәнәғәтендә эшләй башлай.
16 йәшендә илдең эшселәр хәрәкәтендә ҡатнаша. 1940 йыл башында Югославияның коммунистар союзы ағзаһы булып китә. 1940 йылдың сентябрендә партияның провинциаль конференцияла Югославияның коммунистар союзының Македония региональ комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1940 йылдың сентябренән 1941 йылдың ноябренә тиклем Прилеп ҡалаһында төбәк комитеттың сәркәтибе була.
Икенсе донъя һуғышы йылдыраныда Прилеп партизан отрядын ойоштора. 1942 йылдың башынан Скопьела Югославия коммунистар лигаһында эшләй, ә артабан Струмице, Битоле һәм Стипе ҡалаларында инструктор була. 1943 йылдың авгусында отряд комиссары булып китә, 1943 йылдың 11 ноябрендә Косовола тәүге македон отряды ойошторолғас — уның сәйәси хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә. 1944 йылдың ғинуарында Македония коммунистары союзының Өсөнсө һәм Дүртенсе район комитеттарының сәйәси сәркәтибе итеп һайлана. 1944 йылдың авгусында Македонияны халыҡ тарафынан азат итеү антифашистик йыйылышы сессияһында ҡатнаша, уның президиумына ағза итеп һайлана.
Югославия азат ителгәс, етәкселек вазифаларын биләй. 1948 йылда Скопьеның мэры була. 1948 йылдың июлендә Югославия коммунистар партияһының V съезында Югославия коммунистары союзының Үҙәк комитетына ағза итеп һайлана. 1949 йылдың мартында Македония Халыҡ Республикаһының ауыл хужалығы министры итеп һайлана. Шулай уҡ федераль башҡарма комиеты ағзаһы, Македония Халыҡ Республикаһы парламентының депутаты була.
1960 йылда Македония Үҙәк комитетының сәркәтибе Лазар Колишевский менән низағҡа инә, уны Македония коммунистар союзының башҡарма комитеты фекерен инҡар итеп, Виде Смилевский — Бато менән бергә үҙ аллы ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ғәйепләй. 1960 йылдың 18 октябрендә Белградтан килгән Ранкович партия йыйылышын уҙғара һәм Колишевскийҙы яҡлап сыға. Вера Aцeва партия эшенә Белградҡа күсергә мәжбүр була.
1991 йылда «Светозар Викмановиктың хаты» китабын нәшер итә.
2006 йылдың 10 ноябрендә Македонияның баш ҡалаһы Скопьела вафат була.
Һул Выдриха
Һул Выдриха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выдриха йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәлиуллин Рим Абдулла улы
Вәлиуллин Рим Абдулла улы  (15 октябрь 1950 йыл) — ғалим-геофизик, техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1997), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1998), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2012), Башҡорт дәүләт университетының геофизика кафедраһы мөдире.
Биографияһы
Вәлиуллин Рим Абдулла улы 1950 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуа.
1970 йылда «техник-геология разведчигы» специальносы буйынса Октябрьский нефть техникумын тамамлай, Ырымбур геофизик экспедицияһында техник-геофизик булып эшләй. Армияла Тула ҡалаһында һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын физик-геофизик специальносы буйынса тамамлай һәм БДУ-ла эшләүен дауам итә.
1987 йылда И. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтында «Нефть скважиналарын компрессор менән үҙләштергәндә һәм һынағанда термометрия мәғлүмәттәрен тикшереү һәм интерпретациялау методикаһын эшләү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Докторлыҡ диссертацияһын 1996 йылда Тверҙә «Нефть ҡатламдарын һәм скважиналарын диагностикалауҙың термик ысулдары» темаһына яҡлай. Профессор дәрәжәһе 1998 йылда бирелә.
Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1997), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1998), Башҡорт дәүләт университетында — геофизика кафедраһы мөдире.
Р. Вәлиуллиндың фәнни эшмәкәрлек даирәһе — нефть ҡатламдарында һәм скважиналарҙа термогидродинамик яландарҙы өйрәнеү, скважиналарҙы үҙләштергәндә һәм файҙаланғанда стационар булмаған термометрия мәғлүмәттәрен тикшереү.
Р. Вәлиуллин — Башҡорт дәүләт университетының «Йылылыҡ физикаһы һәм теоретик йылылыҡ техникаһы» специальносы буйынса докторлыҡ советы рәйесе, «Шыйыҡлыҡ, газ һәм плазма механикаһы» специальносы буйынса докторлыҡ советы рәйесе урынбаҫары, «Геофизика» ғилми-производство фирмаһының геофизика буйынса докторлыҡ советы ағзаһы.
Хеҙмәттәре
Р. Вәлиуллин — 150-ләп ғилми хеҙмәт авторы, уйлап табыуҙарға 45 патент һәм авторлыҡ танытмаһы алған.
Р. А. Валиуллин и др. «Изучение состояния призабойной зоны пласта на основе моделирования теплового поля после кумулятивной перфорации скважины». Уфа, 1988.
Әҙәбиәт
Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия. 1996.
Айытмәмбәт
Айытмәмбәт (Айтмембетово) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл, Оҙондар ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 310 кеше. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203850003.
Халыҡ һаны
1906 йылда — 311 кеше, 1920—315, 1939—165, 1959—358, 1989—273, 2002—411, 2010—310 кеше йәшәгән. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 93 %) тәшкил итә
Географик урыны
Алыҫлыҡ
Тарихы
Айытмәмбәт ауылы Инйәр йылғаһы янында урынлашҡан. Ауылға нигеҙ һалыусы билдәле түгел. Улдары тураһында ла мәғлүмәт табып булмай.
Айытмәмбәт ауылында 1795 йылда 65 кеше һәм 9 ихата була. 1859 йылдың X ревизияһына 28 ихатала 176 кеше йәшәгән. 1897 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 271 кеше һәм 59 ихата теркәлгән, 1920 йылғы беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу буйынса 315 кеше һәм 63 ихата теркәлә.
XIX быуаттың 30-сы йылдар аҙағы — 40-сы йылдар башында ауыл халҡы ярым күсмә малсы булған, ләкин килемле хужалыҡ алып барыу өсөн мал етерлек кимәлдә булмай: 92 кешегә (16 йорт) 50 ат, 30 һыйыр, 60 һарыҡ, 44 кәзә тура килә. Игенселек тә үҫешмәгән — ни бары 24 бот ужым һәм 96 бот яҙғы иген 1843 йылда сәселгән.
Ошо сәбәптәр арҡаһында халыҡ умартасылыҡ (40 умарта һәм 15 солоҡ), ылаусылыҡ (Архангел заводына баҡыр рудаһы ташығандар), күрше урман сәнәғәтселәренә һалабаш ебетеү һәм уны пристангә ботон 1,5 һәм 2 тингә ташыу менән шөғөлләнгән.
«Перовский» (бейеү)
«Перовский» бейеү — башҡорт халыҡ хәрби-һунарсылар бейеүе (яңғыҙ башҡарыла).
Тарихы
Бейеүҙең «Перовский» тигән атамаһы 19-сы быуатта барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бейеүҙең атамаһы генерал В. А. Перовский командалығында Урта Азия һәм ҡаҙаҡ далаларына хәрби походта ҡатнашыусы Йософ Ҡарамышев (Йософ-майор) сығарған «Перовский» көйөнә башҡарғанлыҡтан килеп сыҡҡан тип аңлатыла. Проффесиональ сәхнәлә тәүге тапҡыр 1932 йылда Өфөлә Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы тарафынан ҡуйыла. 1950‑се ййылдарҙа «Һунарсы» исеме аҫтында бейеүҙең камиллаштырылған варианты барлыҡҡа килә.