cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таккыль-Кагыль-Кы
Таккыль-Кагыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кагыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Сезя
Түбәнге Сезя — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарнау
Һарнау — речитатив менән өгөт-нәсихәт уҡыу формаһындағы башҡорт фольклоры жанры
Ҡылыҡһырлама
Һарнау — өгөт-нәсихәтте имләү-өшкөрөү теләктәрен речитатив менән әйтеү формаһындағы башҡорт фольклоры жанры. Исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа.
Шаманлыҡта ҡамлау йолаһын атҡарғанда бакстар әйтелә. Аныҡ ритмлы текст тәнде махсус хәрәкәтләндереү алымдары менән оҙатыла. Дөңгөр, ҡумыҙ йәки ҡыл ҡумыҙ оҙатыуында һамаҡ стилендә көйләп йәки көйләп-һамаҡлап башҡарыла.
Һарнауҙар Тәбиғәт рухын шәфҡәтлеләндереүгә, сирҙең сәбәптәрен асыҡлауға һәм ҡыуыуға һ. б. йүнәлтелгән.
Күк көстәренә, көслө емергес тәбиғәт күренештәренә төбәлгәндәре иң ҙур төркөмдө тәшкил итә. Мәҫәлән, боронғо төркиҙәрҙә беренсе күкрәү күк йөҙөнән Тәңре алыш арбаһында, башҡорттарҙа — Аҡбуҙатта үтеп бара һымаҡ ҡабул ителә. Шуға күрә Күкрәүҙе ҡаршы алыу йолаһы ваҡытында башҡарыусылар, йүгән шылтырата, ҡыңғырауҙар сылтырата, ергә сыбыртҡы менән һуға һәм муллыҡ саҡырыусы һарнау әйтә: «Ҡорайт, Күк! / Уралдан кил — /Һыйырҙар һөтлө булһын, /Ә үләндәр — һутлы булһын! /Ҡорайт, Күк! /Баҫыуҙан кил — / Һөт бейәһе булырға, / Корайт, Күк! //Уралдан кил! /Болондарҙан кил! /Һыйырҙар һөтлө булыр! /Бейәләр һөтлө булыр!»
Һарнау башҡарып ямғыр саҡыралар: «Ямғыр, яу! яу! яу! /Икмәктәр тиҙерәк үҫһен!» һәм йәйғор саҡыралар: «Кил, йәйғор! Кил! / Уңышлы йыл килтер!».
Ҡайһы бер һарнауҙар шифалы һауыҡтырыу йолалар башҡарғанда әйтелә: «Бесәйем, ҡайт! /Ҡорайт, минең Бесәйем! Ағым һыу менән ҡайт, /Ыңғай елдәр менән осоп кил, /Аҡ балыҡтай йөҙөп кил!»".
Һарнауҙарҙа йыш ҡына ата-бабалар (Түлкә, Ҡармҡыт, Ҡорҡот ата) рухына һәм тотем хайуандарға ярҙам һорап мөрәжәғәт итеү: «Эй, рух, эй, рух, /Саҡырғанда кил! /Сирҙән яфаланғандарҙың /Эйәңде тап һәм килтер! / Минең рухым бойороғо буйынса /Ҡорҡот ата бойороғо буйынса, / Түлкә ата, һин һауыҡтыр, /Әгәр аяҡҡа баҫтырһаң — мин бындамын!».
Ҡояшҡа мөрәжәғәт итеү формаһындағы имләү: Һарнауҙар күп төрки телле халыҡтар фольклорында урын алған.
Әҙәбиәт
Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998
Башкирское народное творчество. Т.1. Эпос. Уфа, 1987
Һылтанмалар
ХАРНАУ
[http://ihtika.ru/index.php/book/sultangareeva-pa-bashkirskiy-folklor-t1-ufa-bashk-encikl-2018-520-s/text/1 Султангареева, Р. А. Башкирский фольклор : семантика, функции и традиции] :Т. 1 : Миф. Обряд. Танец. Сказительство. Шаманский, религиозный, музыкальный фольклор. Современные традиции. — Уфа : Башк. энцикл., 2018. — 520 с. ISBN 978-5-88185-421-8
[https://tengrifund.ru/k-voprosu-o-tengrianstvo-bashkir.html Р. Султангареева. К вопросу о тенгрианстве башкир]
Талый (Лопатиха ҡушылдығы)
Талый — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лопатиха йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вулуир-Егарт
Вулуир-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 538 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Ҡоҙаш (Яңауыл районы)
Яңы Ҡоҙаш (Новокудашево) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452816, ОКАТО коды — 80259885004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1786 йыл
1786 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Рәүүәдиҙәр
Рәүүәдиҙәр (Rəvvadilər) — Әзербайжан тарихында дәүләт; Иран Әзербайжанында VIII—XII быуаттың 981 — 1054 йылдарында хакимлыҡ иткән мосолман династияһы.
Тарихы
Рәүүәдиҙәр — йәмән (ғәрәп) сығышлы ырыу, Ирандың Әзербайжан провинцияһында VIII быуат уртаһынан XII быуатҡа тиклем хакимлыҡ итә. Әзербайжан ирандары менән ҡатнашып, ҡурдлаша. Династия 980-се йылдарҙа күтәрелеш кисерә. Сәлжүктәр тарафынан юҡ ителәләр.
Колесов Сергей Викторович
Колесов Сергей Викторович (24 ноябрь 1950 йыл, Өфө, Башҡорт АССР-ы, РСФСР) - СССР һәм Рәсәй ғалимы, химик, химия фәндәре докторы (1985), профессор (1990), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почетлы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы Президиумының С.Р. Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты, (2009).
Биографияһы
Сергей Викторович Колесов 1950 йылдың 24 ноябрендә Өфөлә тыуа.
1973 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай, Һуңынан был университеттың юғары молекуляр ҡушылмалар кафедраһында аспирантураға уҡырға инә.
1977 йылда «Исследование влияния некоторых металлсодержащих соединений на термораспад поливинилхлорида» темаһы буйынса кандидатлыҡ  диссертацияһы яҡлай». Юғары молекуляр ҡушылмалар кафедраһыда кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, Проблемалы лаборатория мөдире була.
1984 йылда химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн  «Химическая стабилизация полимеров» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1990 йылда профессор итеп һайлана.
1985 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Юғары молекуляр берләшмәләр кафедраһында  эшләй, 2004 йылдан 2011 йылға тиклем ошо кафедра мөдире. 2000 йылда бер үк ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәнни үҙәге органик химия институтының функциональ полимерҙар синтезы лабораторияһының мөдире итеп һайлана.
Юғары молекуляр ҡушылмалар – полимерҙар синтезы, полимерҙарҙың химик әйләнеүе, физиологик актив полимерҙар һәм полимер системалары, полимер һәм полимер материалдар технологияһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Уның уҡыусылары араһында 3  фән докторы һәм 15 фән кандидаты бар. 450-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография. 13 уйлап табыу авторы, улар Рәсәй һәм Башҡортостан предприятиеларына индерелгән.
СССР ВДНХ-ның алтын һәм көмөш миҙалы,  «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» билдәһе (2004), 2010 йылда  Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән. Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы Президиумының С.Р. Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2009). «Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почетлы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була (2013).
Диярбаҡыр
Диярбаҡыр (тур. Diyarbakır, курдтар. Amed, Տիգրանակերտ) —Төркиәнең көньяҡ-көнсығышында Тигр йылғаһы буйында урынлашҡан ҡалаһы һәм районы. Диярбаҡыр иленең (провинция) административ үҙәге. Төньяҡ Курдистандың һәм дөйөм алғанда барлыҡ Курдистандың рәсми булмаған баш ҡалаһы. Боронғо Амида урынында Тигран II үҙ резиденцияһы сифатында төҙөгән Бөйөк Әрмәнстандың тарихи баш ҡалаһы.
Тарихы
«Мин етәкселек итә башлағас, Мушка еренән егерме мең кеше, һәм уларҙың биш батшаһы… минең әфәндем Ашшур ярҙамында һәм үҙ көсөнә ышанып, Кутмуха ерен баҫып алған, мин үҙемдең хәрби арбаларымды һәм ғәскәремде йыйҙым. Мин егерме мең яугир һәм биш батшаһы менән Кутмухала уларҙы ҡыйраттым. Мин уларҙы Сторм алла кеүек ҡырып һалдым. Уларҙың ҡанын үҙәндәрҙә һәм тау түбәләрендә түктем. Мин уларҙың ҡырҡылған баштарын иген өйөмө кеүек ҡалалры диуарҙары янында ҡалдырҙым. Иҫәпһеҙ-һанһыҙ ғәнимәт —байлығын һәм милеген сығарҙым. Мин алты мең кешене— ғәскәренән ҡалғанын әсир иттем, улар минең алдымдан йүгереп, ҡоралымлды үпте, һәм уларҙы еремдә йәшәргә тейешлеләр тип һананым».
«Шул уҡ ваҡытта мин, Кутмуха, Ашшурға, минең илаһыма, яһаҡ һәм йыйымдар түләмәгән Кутмуха ерен сиктән сигенә тиклем яуланым. Табыш — байлыҡ һәм әйберҙәрен алып ҡайттым. Уларҙың ҡалаларын яндырҙым, бөлгөнлөккә төшөрҙөм, юҡ иттем. Кутмуха халҡының тере ҡалғаны Тигр йылғаһының алыҫ ярҙарында, ШЕРЕШЕ (хәҙерге Диярбакир районында торған ҡала) ерендә йәшеренде, һәм был ҡаланы ҡәлғәгә әйләндерҙе. Текә тауҙарҙа бронза кәйләләр ярҙамында хәрби арбаларыбыҙға һәм яугирҙәребеҙгә һуҡмаҡтар ярҙыҡ. Мин Тигрҙы аша кистем һәм Шерешены, уларҙың цитаделен, баҫып алдым. Яугирҙәренең көлөн тауҙарға тараттым һәм уларҙың ҡанын тау түбәләренә бөрктөм, Тигр йылғаһы ҡыҙарҙы».
Был боронғо ҡаланың тарихи атамаһы — Амида. Б. э. т. 77 йылда боронғо әрмән батшаһы Тигран был урында яңы баш ҡала — Тигранакерт ҡалаһын төҙөргә ҡарар иткән. Ул Яңы Әрмәнстандың яңы зиннәтле символы булыр тип күҙаллаған. Тигран ниәте буйынса, ҡала әрмән мәҙәниәте һәм цивилизацияһы үҙәге булырға тейеш була. Шулай уҡ ҡала Тиграндың бөйөклөгө һәм данлы еңеүҙәре символы булырға тейеш булған. Әммә б. э. т. 69 йылдың 6 октябрендәге ҡамау һәм Тигранакерт алышы һөҙөмтәһендә ҡала Лукулл етәкләгән рим ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған.
IV выуатта император Констанций II ҡушыуы буйынса, уның тирәләй базальт таштарҙы юнып эшләнгән ҡала диуары төҙөлгән. 359 йылда Тигранакерт ҡалаһын Иран шаһы Шапур яулаған. Һуңынан ҡаланы Юстиниан I кире ҡайтарған һәм өҫтәмә фортификация эштәре үткәргән. Тигранакерт һуңынан йәнә ирандар ҡулына күскән. 640 йылда ғәрәптәр яулап алғандан һуң, Тигранакерт ҡалаһы Диярбакир исемен ала. Диярбакир Бөйөк ебәк юлы пункттарының береһе була. 958 йылда византийҙар ҡаланы контролдә тотоуҙы кире ҡайтарған. 1001 йылда Диярбакир Мәрүәнидтәр курд династияһы резиденцияһы булып ҡала. 1085 йылда ҡала төркмәндәр ҡулына күсә. 1534 йылда солтан Сөләймән I Ҡануни яулағандан һуң, Диярбакир Ғосман империяһы составына инә. Византия ҡәлғәһе Ичҡала исемен ала. XVII быуат ғосман сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби Диярбакирҙы «Төркмәнстан һәм Курдистан» тип атаған.
1788 йыл
1788 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Диярбаҡыр
Тарихы
1895 йылдың 1-3 ноябрендә, Әбделхәмит II солтан дәүерендә ҡалала төрөктәр әрмәндәр һәм ассирийҙар һуйышын ойошторған. Үлтереүҙәрҙә һәм талауҙарҙа полиция һәм аскерҙар әүҙем ҡатнашҡан. 3000 кеше һәләк булған, 1500 кеше яраланған. Ҡала янындағы 2 әрмән ауылы нигеҙенә тиклем емертелгән. Әрмәндәрҙең бер өлөшө, һаҡланыу сараларын ойоштороп, фанатик мосолмандар төркөмөн ырғыта алған. Бер нисә мең кеше француз консуллығында, католик сиркәүҙәрҙә йәшеренгән. Ассирийлылар үҙ ҡорамдарын тейелгеһеҙ яҡлауға өлгәшкән, һәм уларҙа ассирийҙар ҙа, әрмәндәр ҙә ҡасып ҡалған.
1908—1909 йылдарҙа власҡа килгән «Берләшеү һәм прогресс» партияһының Диярбакир бүлексәһен урындағы төркмән Зия Гөкальп — эске эштәр министры Талаат-пашаның буласаҡ урынбаҫары етәкләй.
1915 йылда ҡалала һәм яҡын-тирәләге ауылдарҙа 296 000 кеше, шуларҙан әрмәндәр — 105 000 (35,5 % ), курдтар (езидтарҙы индереп)— 59 000 (20 %), төрөктәр — 45 000 (15,2 %), башҡа халыҡтар (ассирий, ғәрәптәр, черкестар һ. б.) − 87 000 (29,3 %) йәшәгән. Ҡала халҡының 50%-тан ашыуын христиандар тәшкил иткән. Ғосман империяһы (иң беренсе — Талаат һәм Гөкальп) властары ойошторған геноцид һөҙөмтәһендә бөтә христиан халҡы юҡ ителгән йәки көсләп күсерелгән (депортация). 1915 йылдың июнендә әрмән общинаһының иң абруйлы ойошма вәкилдәрен юҡ итеп, төрөк властары шул уҡ йылдың октябрендә Рас-ул-Айнға урындағы әрмәндәрҙең күпселеген ҡыуып алып киткән һәм шунда ҡырған.
1923 йылда Диярбәкирҙә кәмалсылар контроль урынлаштыра. 1937 йылда сираттағы низағтан һуң ҡалаға Ататөрк килә һәм курдтар араһында популяр булған Диярбәкир исемен әйтелеше буйынса оҡшаш Диярбаҡыр (төрөк һүҙе «bakır» — «баҡыр») атамаһына алмаштырырға бойорған.
1966 йылда Диярбаҡырҙа Анкара университеты филиалына нигеҙ һалынған, 1973 йылдан ул бойондороҡһоҙ Тигрис университеты.
Диярбаҡыр 1981—2002 йылдарҙа, Диярбаҡыр, төрөк армияһы һәм Курд эшсе партияһы (КРП) отрядтары араһында хәрби хәрәкәттәр барғанлыҡтан, ябыҡ ҡала булып ҡала.
Халҡы
XX быуаттың беренсе яртыһында, әрмәндәр геноциды осоронда — әрмән халҡын депортациялау һәм юҡ итеү барышында әрмән халҡы тулыһынса тиерлек юҡ ителгән.
Хәҙерге ҡалала 203 66 кеше йәшәй, тбашлысакурдтар (2013). БКурдтарҙан бшҡа ҡалаллрй төрөктәр, ғәрәптәр, әрмәндәр, ассирий.ҙар
йәшәй.
Климаты
Диярбаҡырҙа эҫе Урта диңгеҙ климаты: йәй эҫе һәм ҡоро, ҡыш һалҡын, дымлы. Иң һыуыҡ ай — ғинуарҙа — — 1,7 °C, иң эҫеһе — июлдә — 31,1 °C. Бер йылда уртаса 406 миллиметр яуым-төшөм булып, шуларҙың тик 2 %үы ғына йәйен яуа. Һауа ҡоро булғанға күрә, йәйге юғары температура дымлы һауалы төбәктәргә ҡарағанда еңелерәк кисерелә.
Архитектура ҡомартҡылары
Диярбаҡырҙың иң билдәле тарихи һәйкәле булып Улу Йәми (Бөйөк Мәсет) тора: VII быуатта ул бында өҫтөнлөк иткән ғәрәптәр тарафынан иҫке сиркәүҙе үҙгәртеп ҡорола. Сөнниҙәр исламы 4 мәҙһәб — хәнәфи, ханбали, мәлики һәм шәфиғи мәҙһәбтәренән тороуынан сығып, намаҙ уҡыу өсөн уларҙың һәр береһенә махсус бина бүлеү ҡаралған, был иһә һәр төрлө архитектура стилдәрен берләштереүсе ҡоролма барлыҡҡа килтергән. Был ҡомартҡынан тыш, бында XII быуатта Зинйәрле Мәҙрәсә барлыҡҡа килә; XV быуатта төҙөлгән Пәйғәмбәр Йәми мәсете (Пәйғәмбәр мәсете), шулай уҡ Паша хан һәм Баһрам паша мәсеттәре бар.
Мәҙәниәт
Диярбаҡыр ҡәлғәһе ныҡлығы (б. э. IV б.; илдә иң ҙуры; ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә; Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән),
Археология музейы (1934; 1985 йылдан алып хәҙерге бинала),
Әхмәт Ариф исемендәге Әҙәби музей (2011; уның составында — китапхана).
2002 йылда Сәнғәт үҙәге асылды, ойошма структураһына «Anadolu Kültür» инә. Йәштәр мәҙәни үҙәге һәм Меһмет Сен исемендәге фотостудия эшләй
Дине
Ундағы халыҡтың күбеһе сөнни тәғлимәтендәге ислам динен тота. Шулай уҡ мосолман-алавиттар (курд-зазалар), курд-езидтар һәм христиандар йәшәй.
Сурб Киракос
Әрмәндәр геноцидына тиклем Тигранакерт тигеҙлегендә 11 ғәмәлдәге әрмән сиркәүе иҫәпләнгән, уларҙың һуңғыһы 1915 йылда ябыла.
XXI быуатҡа ҡалала бер генә әрмән ғибәҙәтханаһы, Сурб Киракос сиркәүе генә, тороп ҡалған. 2012 йылдың 30 ноябрендә уны тантаналы ҡабаттан изгеләштереүҙә Киликияның Бөйөк Йорто Католикосы Арам I ҡатнаша. Католикос диндарҙарҙы конфессия-ара тыныслыҡҡа һәм түҙемлеккә саҡырҙы.
Өс йыл буйы ғибәҙәттәр уҙғарылғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр арҡаһында сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыуҙар туҡтап ҡала һәм, уны реставрациялағандан һуң, 2022 йылдың 7 майында ғына, йәнә асыла. Тантанала Константинополдең әрмән патриархы Саак II (Машалян) ҡатнаша.
Красноярка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бочков Валентин Алексеевич
Бочков Валентин Алексеевич (13 ғинуар 1946 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1969—1987 йылдарҙа Күмертау авиация производство предприятиеһының партком секретары, директор һәм генераль директор урынбаҫары; 1987—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Милләте — урыҫ
Биографияһы
Валентин Алексеевич Бочков 1946 йылдың 13 ғинуарында Воронеж өлкәһе Хреновое ауылында тыуған.
1977 йылда Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен, 1984 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда урман техникумын тамамлағандан һуң техник-урмансы булып башлай.
1965—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, урман тәрбиәләү экспедицияһы технигы, мотоклуб инструктор-методисы, КПСС-тың Күмертау ҡала комитеты инструкторы була.
1969—1987 йылдарҙа Күмертау авиация производство предприятиеһында эшләй: партком секретары, директорҙың кадрҙар буйынса урынбаҫары, генераль директорҙың матди-финанс мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.
1987—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.
Уральск
Халыҡ һаны — 300 128. Ҡала акиматы сиктәрендә ҡала — Деркүл (13 722 кеше), Зачаган (42 551 кеше) һәм Круглоозерный (48 102) ҡасабалары һәм ҡала административ ҡармағында булған ауыл тораҡ пункттары (Кордон, Ливкино, Маштако, Меловые горки, Серебряково ауылдары, Желаев ҡасабаһы). Ултыртылған ағастарҙың дөйөм майҙаны 6 мең гектар тәшкил итә. Торлаҡ фонды — 4 млн м². Ҡаланың төньяҡтан көньяҡҡа табан оҙонлоғо — яҡынса 8 км, көнбайыштан көнсығышҡа — яҡынса 23 км.
Бочков Валентин Алексеевич
Биографияһы
1988—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының беренсе секретары.
Уральск
Уральск Урал йылғаһының урта ағымының уң ярында һәм Чаган йылғаһының түбәнге ағымының һул ярында урынлашҡан. Чаган йылғаһының уң ҡушылдығы — Деркүл йылғаһы, ҡала эргәһендәге Деркүл ҡасабаһы тирәһендә аға. Иң бейек ҡалҡыулыҡ — Зачаганск һәм Круглоозерный ҡасабалары араһында торған Свистун-тау.
Бочков Валентин Алексеевич
Биографияһы
1991—2003 йылдарҙа — Күмертау ҡалаһы «Баштекс» ЯСЙ-һының генераль директоры.
Уральск
Тарихы
Яйыҡ — күсмә халыҡтарҙың беренсе ҡалаһы, XIII быуатта нигеҙләнгән. 1584 йылдан һуң Яйыҡ ҡаласығы ҡала итеп үҙгәртелә (ҡаланың нигеҙләнеү йылы рәсми рәүештә — 1613 йыл). 1988 йылда ҡаланың 375 йыллығына арналған байрам үткәрелде. Яйыҡ (Урал) һәм Чаган йылғалары араһындағы ярымутрауҙа төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта әлеге район «Курени» тип исемләнә, казак йорто — курень (сагат. kuran «халыҡ», «ҡәбилә») төрки һүҙенән алынған.
Бочков Валентин Алексеевич
Биографияһы
Күмертау ҡалаһы 93-сө Матросов һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайланған
Уральск
Тарихы
1591 йыл Яйыҡ казактарының Урыҫ батшаһына хеҙмәт итә башлаған йылы тип иҫәпләнә. Шул уҡ ваҡытта Петр Беренсегә тиклем улар тулы автономияға эйә булалар. 1773—1775 йылдарҙа Яйыҡ казактары Емельян Пугачевтың ихтилалының төп үҙәге булалар. 1775 йылда, баш күтәреүселәрҙе ҡыйратҡандан һуң, императрица Екатерина II Яйыҡ ҡаласығының исемен — Уральск, Яйыҡ йылғаһын Урал тип үҙгәртә. Әммә урындарҙа казактарҙың боларыштары әленән-әле булып тора. 1804, 1825, 1837, 1874 йылдарҙа боларыштар була һәм улар хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан ҡаты баҫтырыла. Ҡала тормошонда сауҙагәрҙәрлек ҙур роль уйнай. Ҡалала татар биҫтәһе була. Татарҙар ғәскәрҙә хеҙмәт итә, уларҙың күбеһе офицер була, әммә уларҙың төп шөғөлө — сауҙа. XIX быуат аҙағында Уральскиҙа яҡынса 100 татар дворяндары иҫәпләнә. 450 сауҙагәр ғаиләләренең 300-е татар ғаиләләре була. 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 6 129 6 кеше туған теле татар тип һанай (ҡаланың өстән бер өлөшө). Татарҙар үҙенә күрә Рәсәй һәм ҡаҙаҡ ҡәбиләләре араһында бәйләнеш булдырыусы ролен уйнайҙар. Уральск татар типографияларында ҡаҙаҡ телендәге беренсе гәзиттәр нәшер ителә.
Бочков Валентин Алексеевич
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Уральск
Тарихы
1846 йылда Уральск ҡалаһы ҙур ҡалалар һәм эре сауҙа үҙәктәре исемлегенә индерелә.
XX быуаттың башына тиклем Уральск өлкәһенең административ үҙәге, Яйыҡ казак ғәскәренең баш ҡалаһы һәм Ырымбур губернаһының өлөшө була.
1879 йылдың 29 апрелендә янғын сығып, ҡаланың өстән ике өлөшө янып бөтә.
1894 йылда Уральскиға Рязань-Урал тип исемләнгән, ҡаланың артабанғы үҫеше өсөн ҙур этәргес булған тимер юлы барып етә.
Граждандар һуғышына тиклем ҡалала 15 единоверческиә һәм православие сиркәүе була (биҫтәләрҙә тағы ла 4), 4 мәсет, бер нисә ғибәҙәт ҡылыу йорттары (Урал казактарының байтаҡ өлөшө старообрядсылар булып ҡала), театр, музей, һәм бер нисә китапхана һәм дауахана, ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр классик гимназиялары, реаль училище, уҡытыусылар семинарияһы, мәктәптәр, бер нисә гәзит сыға.
Граждандар һуғышы
Граждандар һуғышы ваҡытында Уральск ҡаты һуғыштар үҙәге була; 1919 йылда большевиктар яулап алғандан һуң, Урал армияһы ҡаланы оҙайлы ҡамауҙа тота.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында үҙәктән 14 сәнәғәт предприятиеһы, 20 хәрби госпиталь эвакуациялана, хәрби берләшмәләр формалаша.
Билдәле тарихи шәхестәре менән бәйләнештәр
Уральск тарихы менән күренекле тарихи шәхестәрҙең исемдәре бәйләнгән.
Таккыль-Каныль-Кы
Таккыль-Каныль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каныль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сурб Хач сиркәүе (Дондағы Ростов)
Тасуирламаһы
Ҡорам Төньяҡ торлаҡ массивы биҫтәһе менән уратып алынған. Парк  һәм ҡойма менән уратып алынған ғибәҙәтхана бейек  яр буйында урынлашҡан.
Сиркәүҙән Темерник йылғаһына таш һикәлтә төшә, ул элек ике күпер аша йылға бөгөлөндө урынлашҡан паркҡа алып барған. Сиркәүҙән көнсығышҡа ҡарай 1862 йылда «Чорхах» шишмәһе өҫтөндә төҙөлгән ҡоролма тора.
Сиркәүҙең төп ҡомартҡыһы —VI быуат хачкары (тәре-таш), риүәйәт буйынса, Әрмәнстандың боронғо  баш ҡалаһы —   Ани ҡалаһынан сығарылған, һәм XVIII быуатта  дон еренә Ҡырымдан әрмән күскенселәре алып килгән.
Сиркәү стеналары янында әрмән шағирҙары һәм яҙыусылары Арутюн Манукович Аламдарян, Лазаревич Микаэл Налбаднян һәм Рафаэл Патканян Габриэлович ерләнгән
Тарихы
Сурб Хач  монастырь  сиркәүенә нигеҙ ташы  1783   йылда һалына, 1786 йылда уҡ төҙөлә башлай һәм 6 йыл дауам итә. 1792 йылдың 27 ноябрендә  сиркәү изгеләндерелә.
Сиркәү архитектор  Иван Старов  проекты буйынса төҙөлә.
1862 йылда сиркәүҙең көнбайыш фасадынан алыҫ түгел ике яруслы, бейек дүрт ҡырлы сатыр менән манара төҙөлә. Сиркәүҙән көнсығышҡа ҡарай ике ҡатлы архиерей йорто урынлашҡан. Унда  1791 йылда ойошторолған   дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан, һуңыраҡ ул пансионат менән семинария итеп үҙгәртелә. Семинария янында китапхана булдырыла, ул 1883 йылда  Нахчиванға күсерелә. Шулай уҡ бинала Рәсәйҙә беренсе булған типография урынлаша, ул  1790 йылдан алып  1796 йылға тиклем эшләй. 6 йыл эсендә был типографияла 20   ашыу китап баҫылып сыға. Архиерей йорто һәм манара XX быуатта юҡҡа сыға
Революция тиклемге осорҙа монастырҙың  яҡынса 50 гектар ере була, улар һөрөнтө ер һәм баҡса итеп ҡуртымға бирелә. 1862 йылда бында Әрмән апостол сиркәүенең архиепискобы Габриэл Айвазовский ( рәссам К. Айвазовскийҙың ир  туғаны) булған.
Монастырь 1931 йылға  тиклем эшләй, ғибәҙәттәр туҡтатылғас, ҡоролмалар   урындағы совхозға иген һаҡлағыс булып тапшырыла.
1968—1972 йылдарҙа  монастырҙа  тергеҙеү эштәре Маурк Григорян проекты буйынса башҡарыла. Реставрация тамамланғас (14.11.1972) ғибәҙәтхана бинаһында рус-әрмән дуҫлығының   Ростов музейы асыла, унда 10 меңдән ашыу экспонат иҫәпләнә. Ғибәҙәттәр йәнә 2000 йылда яңыртыла ..
Илия
Илия (אֵלִיָּהוּ [Элийяху], אֵלִיָּה [Элийя] « Яхве минең Аллам»; Ἡλίας; исламда — إلياس Ильяс — беҙҙең эраға тиклем IX быуатта Израиль батшалығында Тәүрат (Библия) пәйғәмбәре.
Христианлыҡта иң абруйлыһы һаналған Иҫке Ғәһед изгеһе. Православие сиркәүҙәрендә хәтер юлиан календары, 2 августа башҡарыла башҡа сиркәүҙәрҙә — 20 июль. Католик сиркәүендә хәтер 16 февраль. Боронғо көнсығыш сиркәүҙәрендә лә иҫкә алына. . Көнсығыш славяндар Илия (Ильяс) пәйғәмбәрҙе айырым хөрмәт менән иҫкә ала. Уларҙа Ильин көнө бар. Рәсәйҙең һауа-десант ғәскәрҙәрен һәм һауа-йыһан көстәрен ҡурсалаусы тип иҫәпләнә.
Исеме
Ҡайһы берҙә тыуған ҡалаһы Фисва буйынса Илия пәйғәмбәрҙе Илия Фесвитянин тип атайҙар.
Элийяху «Минең Хоҙайым» тигәнде аңлата (‏אלי‏‎ «минең Хоҙайым»; алла исеменең ҡыҫҡаса формаһы ‏יהו‏‎ синод тәржемәһендә Раббы булараҡ тәржемә ителә).
Боронғо йәһүд телендә, Илия пәйғәмбәргә ҡарата, ике яҙыу варианты ҡулланыла: ‏אֵלִיָּהוּ‏‎ [Элийяху] (, 17—19) һәм ‏אֵלִיָּה‏‎ [Элийя]. Исемендә Элийяху хәреф ‏ה‏‎ [х] («хей») тамаҡ төбө [h] тип әйтелә. Телдәрҙең оҡшаш булмауы һәм боронғо грек, грек, иҫке славян, ә һуңынан урыҫ телдәренә тәржемәнең камил булмауы арҡаһында, исеме Элияху Илияға үҙгәртелә.
Тормошо
Ильяс (Илия) Израиль батшалығында көслө иман көрәшсеһе һәм боттарға табыныуҙы, яуызлыҡты фашлаусы булған. Уның эшмәкәрлеге Ахав батшалыҡ иткәндә, көсһөҙ ихтыярлы батшаның ғорур һәм хакимлыҡ һөйөүсе ҡатыны финикиянка Иезавель, (Изебель) Ваал менән Астарта культын урынлаштырырға теләгән осорға тура килә.
Риүәйәт буйынса, Аллаға ихлас табыныусылар илдән ҡыуып сығарыла, һәм һарай янында мәжүси дин әһелдәре (жрецтар) штаты булдырыла. Ваала Илия пәйғәмбәр, яуыз батшаны өйрәтер өсөн, күп мөғжизәләр ҡыла. Уның тормошо һәм эшмәкәрлеге тарихы Өсөнсө Һәм Дүртенсе Батшалыҡтар Китабында бәйән ителә
Ахаваның намыҫһыҙлығы сиктән тыш дәрәжәгә еткәс, пәйғәмбәр батшаға намыҫһыҙлығы арҡаһында илгә бер нисә йылға аслыҡ киләсәген белдерә. Ләкин Ахав тәүбәгә килмәй, батша менән пәйғәмбәр араһында көрәш башлана, ул һуңғыһының тантанаһы менән тамамлана. Яхве менән Ваал ҡеүәтен һынау һәм сағыштырыу маҡсаты менән Кармил (Кармель) тауында ҡорбан килтереү ойошторола. Мәжүсиҙәр тулыһынса еңелә һәм пәйғәмбәр тарафынан язалап үлтерелә. Был Иезавелде тағы ла нығыраҡ ярһыта, ул Илияны үлтерергә ант итә.
Ләкин пәйғәмбәр сүллеккә китә. Синай тау янында булғандан һуң, Илия тағы Израил батшалығына әйләнеп ҡайта, Раббы ихтыяры буйынса, үҙенә уҡыусы һәм вариҫ итеп Елисейҙы һайлай Ахаваны Науфейҙың виноград баҡсаһын намыҫһыҙ баҫып алыуҙа фашлай, Ахавты бөтөнләй тынысландырған һәм уның урынына ҡалған Охозияның ауырып китеү сәбәпле Веельзевулдың аккарон идолына (ботҡа) мөрәжәғәте өсөн шелтәләгән.
Күккә олғашыуы
Йәһүдилекттә лә шулай уҡ христианлыҡта ла Илия (Ильяс) күккә тере килеш алына, тип иҫәпләнә:. Библияла әйтелгәнсә, Туфан һыуы ҡалҡмаҫ борон йәшәгән Енох (исламда Иҙрис (пәйғәмбәр)) ҡына күккә тере алына. Православие дине тәғлимәтендә, Ильяс күккә түгел, ә Ғайса (Иисус Христос) икенсе тапҡыр килеү көнөн көтөп торған изге урынға күтәрелгән, тигән фекер бар. Хәйер, православие дине тәғлимәтендә Илия (Ильяс) менән Енох (Иҙрис (пәйғәмбәр)) — апокалиптик «ике шаһит» күккә түгел, ә Ғайса пәйғәмбәрҙең икенсе тапҡыр Ергә төшөү көнөн көткән ниндәйҙер серле урынға олғашҡан тигән фекер бар Улар, шаһитлыҡтары бөткәс, «упҡындан сыҡҡан» йәнлек тарафынан үлтереләсәк.
Ғайса Пәйғәмбәрлек китабына, Сираховтың улына Илияның күккә олғашыу ваҡиғаһы шулай һүрәтләнә: Дүртенсе Батшалыҡтар китабына ярашлы, Илия (Ильяс) Елисей (Әл-Яса) пәйғәмбәргә үҙенең өҫкө кейемен («милоть-плащ») утлы арбанан төшөрөп ҡалдырған.
Ғайса Мәсихтең икенсе тапҡыр килеүе алдынан
Малахи пәйғәмбәр китабында әйтелгәнсә, Алла Ильяс пәйғәмбәрҙе ергә ебәрәсәк: «Бына, Раббының бөйөк һәм ҡурҡыныс көнө еткәс, миин һеҙгә Ильяс пәйғәмбәрҙе ебәрәсәкмен» (Мал. 4:5). Христианлыҡта, бында Ғайса Мәсихтең икенсе тапҡыр килеүе хаҡында һүҙ бара, тип һанала, әммә күптәр бында Иоанн Креститель (Яхъя пәйғәмбәр) (Мф. 17:12), (Мф. 11:14) тигән рамканы ҡарағыҙ. Ғайса Мәсихтең икенсе килеүе алдынан Ильяс пәйғәмбәр Ғайса Мәсихтең дошманын фашлау һәм Израилдең ҡалған өлөшөн хаҡ Аллаға кире ҡайтарыу — йәһүдтәрҙе Мәсихте ҡабул итергә күндереү өсөн күктән төшәсәк.
Пәйғәмбәр Илия Яңы Ғәһедтә
Илия (Ильяс) пәйғәмбәр Яңы Ғәһедтә бер нисә тапҡыр телгә алына. Мәҫәлән, аҡһаҡалдарҙың һәм халыҡтың, Иордан йылғаһы ярҙарында Илияның (Ильястың) рухы һәм ҡөҙрәте менән вәғәзләгәндә һәм хатта тышҡы ҡиәфәте буйынса уға оҡшағанда, Иоанн Предтечтан (Яхъя (пәйғәмбәр))ҙән (ул Илия түгелме?) һорағанын тасуирлай.
Пәйғәмбәр Илия иудаизмда
Йәһүд традицияларында Ильяс Мәсих килгәнгә тиклем ергә ҡайтырға тейеш тип иҫәпләнә. Машиах (Мессия) иврит телендә «майланған» тигәнде аңлата, йәғни «батшалыҡҡа майланған». Беренсе батша хакимлыҡ итеү өсөн пәйғәмбәр тарафынан майланған. Артабан батшалар батшалыҡ өсөн пәйғәмбәр тарафынан майланырға тейеш булмаған. Әммә сыуалыштар һәм тетрәнеүҙәр осоронда, кемдең киләһе батша булырға тейешлеге асыҡланмағас, пәйғәмбәрҙең ярҙамына мөрәжәғәт итәләр. Ике мең йыл тирәһе пәйғәмбәрҙәр ҙә, батшалар ҙа булмаған. Әлбиттә, яңы батша майланған пәйғәмбәр булырға тейеш, сөнки был уның кем булырға тейешлеген белеүҙең берҙән-бер юлы. Мәшиәх килгәнсе, Батшалыҡ менән уны майлар өсөн, Илияға (Ильясҡа) күктән төшөргә тура киләсәк.
Пәйғәмбәр Илия (Ильяс) исламда
Ильяс (إلياس) — ислам пәйғәмбәре (нәби) Израиль халҡына ебәрелгән. Ҡөрьәндә ике тапҡыр телгә алына. Ҡөрьәндә илсе (мөрсәлин) диндар (сәлих) диндар (мөьмин) тип аталған.
Ильяс Алла әмерҙәренән ситләшеп, боттарға табына башлаған израилдәргә ебәрелгән. Ул Мусаның (Моисейҙың) шәриғәте буйынса эш иткән. Ильяс пәйғәмбәрҙең ҡәбиләһе Баальбекта үҙенең төп ботына Баалға 8-10 метр бейеклектәге ғәйәт ҙур һәйкәл төҙөй. Ильяс ырыуҙаштарын Баалаға табыныуҙан баш тартырға саҡыра, ләкин уның вәғәзен халыҡ ҡабул итмәй. Ильясты ҡәбиләләре ялған һөйләй тип, ҡыуып ебәрә, бының өсөн улар ҡаты яза күрә. Башланған ҡоролоҡ уңышһыҙлыҡҡа, малдың һәләк булыуына һәм аслыҡҡа килтерә. Израиллеләр Ильясты яңынан ҡайтаралар, һәм улар, уны тыңлап, Аллаға ғибәҙәт ҡыла башлай. Пәйғәмбәрҙең доғалары ярҙамында ямғырҙар яуға, һәм ҡәбиләләге тормош яйға һалына башлай. Ваҡыт уҙыу менән халыҡ яңынан боттарға табыныуға ҡайта, шул сәбәпле мәңгелек тамуҡ ғазаптарына дусар булалар
Ислам риүәйәттәре Алланың ямғыр өҫтөнән хакимлыҡ биреүсе, һуңынан күккә күтәреүсе тәҡүә Ильяс хаҡында бәйән итә. Ул бөтә донъя буйлап Хызыр (Хидр) менән сәйәхәт итә, Иерусалимға һәм Мәккәгә даими барып йөрөй. Ильяс һәм Хызыр айырылышҡанда, бер-береһенә доға әйтешәләр, шул доғаны ҡабатлап кешеләр янғындан, һыу баҫыуҙан, урлашыуҙан, ағыулы йыландар һәм бөжәктәр тешләүенән һ.б. һаҡлана ала. Ҡайһы берҙә Ильяс Хызыр йәки Иҙрис пәйғәмбәр менән идентификациялана.
Славян традицияһында
Илья пәйғәмбәр славян халыҡ традицияһында — йәшен, күк уты, ямғыр бойороғо, уңышты һәм уңдырышлыҡты ҡурсалаусы. Илья — «дәһшәтле изге». Ильин көнө бөтә Рәсәй буйынса тантаналы рәүештә 20 июлдә билдәләнә. Боронғо мәжүси культтың барлыҡ билдәләре менән байрам ителә. Был дауыллы көн Перун йәшен йәшнәүенең тәүге көнө булған тип иҫәпләнә. Перунды Ильяның алмаштырыуы Русь суҡындырылғанға тиклем үк була, ул саҡта Киев баярҙарының бер өлөшө генә христиан динен ҡабул итә. Рустең 945 йылғы Византия менән килешеүендә Перун менән ант иткән мәжүси урыҫтар һәм Илья пәйғәмбәрҙең йәмиғ сиркәүендә ант биргән рус-христиандары тураһында әйтелә.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Грек тауҙарының түбәләре йыш ҡына Изге Ильяс исемен йөрөтә, һәм уларҙың күбеһендә уға арналған часовнялар төҙөлә. Уларҙың иң билдәлеһе «изге Ильяс тауы» тип аталған Тайгет түбәһендә тора. Быуат дауамында Лакон шағиры Никита Нифаки раҫлауынса, ул «Изге Ильяс тауы» тип аталған. Егерменсе июль//2 августта, пәйғәмбәр Хәтернә арналған көндә, көс-хәл менән тау түбәһенә менеп ғибәҙәт ҡылыусылар, изге ладан хөрмәтенә бик күп усаҡтар тоҡандыра. Тирә-яҡтағы халыҡ ошо уттарҙы күреү менән үҙҙәре бесән, һалам өйөмдәрен яндыра башлай, уны тирәләп бейей һәм улар аша һикерә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Тайгетта Изге Илья байрамына усаҡ яғыу йолаһы менән йәнәш, 24 июндә[7 июль], Грецияның башҡа төбәктәрендә һәм бөтә Европала билдәле булған шундай уҡ йола юҡ.
М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия
'''Ленин һәм Октябрь Революцияһы орденлы, Ҡыҙыл Йондоҙло, Суворов орденлы М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия'''— юғары хәрби уҡыу йорто, 1918 йылдан 1998 йылға тиклем ғәмәлдә була. Академияның бурысы булып юғары хәрби һәм юғары хәрби-махсус белемле офицерҙар әҙерләү тора.
Советтар Союзында
1918 йылдың 3 майында Генераль штабтың Николаев академияһы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы Генераль штабы Академияһы тип үҙгәртелә. 1918 йылдың ноябрендә беренсе 183 тыңлаусы ҡабул ителә.
1921 йылда уҡыу йорто РККА-ның Хәрби академияһы итеп үҙгәртелә.
1925 йылдың 31 октябренән 1998 йылға тиклем академия 1923—1925 йылдарҙа уны етәкләгән Михаил Васильевич Фрунзе исеме менән йөрөй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1941 йылдың ноябренән 1943 йылдың декабренә тиклем, академия Фрунзе ҡалаһына (Ҡырғыҙ ССР-ы) эвакуациялана. 1942 йылда академия Ташкентта (Үзбәк ССР-ы) була, ә тактик дәрестәр Чирчик ҡалаһында үткәрелә. Шулай уҡ был йылда уҡыу срогы 8 айға тиклем ҡыҫҡартыла (тиҙләтелгән курс). 1941 йылдың аҙағында СССР Ҡораллы Көстәре Юғары баш командующийы бойороғо менән, батальондар һәм полктар өсөн резерв командирҙар булдырыу маҡсатында, академияла 3-айлыҡ офицерҙар әҙерләү тиҙләтәтелгән курстары булдырыла. Состав практик хәрби тәжрибәгә эйә булғандарҙан, һауыҡҡан яралыларҙан, уҡымышлы һәм ихтыярлы офицерҙарҙан йыйыла.
Академия тиҫтәләрсә мең офицер әҙерләп сығара, шуларҙың яҡынса утыҙы Советтар Союзы Маршалдары һәм ғәскәр төрҙәренең Баш Маршалдары, алтмыштан ашыуы — армия генералдары һәм ғәскәр төрҙәренең маршалдары булып китәләр. Е. В. Бедин, С. М. Будённый, Н. Ф. Ватутин, Л. А. Говоров, М. В. Захаров, И. С. Конев, Р. Я. Малиновский, Г. М. Штерн, В. И. Чуйков ошо академияны тамамлаусылар. 700-ҙән ашыу академияны тамамлаусы Советтар Союзы Геройы һәм Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ булған.
Академия 1991 йылдан һуң
1998 йылдың 1 ноябрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1998 йылдың 29 авгусындағы 1009-сы ҡарары нигеҙендә, М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия, Советтар Союзы Маршалы Р. Я. Малиновский исемендәге Хәрби бронетанк ғәскәрҙәре академияһы һәм Советтар Союзы Маршалы Б. М. Шапошников исемендәге 1-се Юғары офицерҙар курстары базаһында Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең Дөйөм ғәскәри академияһы төҙөлә.
Академияның бүләктәре
Ленин ордены (18.12.1934)
Октябрь Революцияһы ордены (8.12.1978)
Ҡыҙыл Байраҡ ордены (9.01.1922)
I дәрәжә Суворов ордены (21.02.1945)
I дәрәжә Болгария Халыҡ Республикаһы ордены, (БХР, 3.11.1967)
Ҡыҙыл Байраҡ ордены (МХР, 5.12.1968)
Хәрби орден «Халыҡ һәм Ватан алдындағы хеҙмәте өсөн» алтын (ГДР, 1.03.1971)
Ҡыҙыл Байраҡ ордены (ВХР, 1.04.1975)
Дуҫлыҡ ордены (Вьетнам, 23.03.1977)
Ҡыҙыл Байраҡ ордены (ЧССР, 17.02.1978)
Польша Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары ордены (ПХР, 22.02.1978)
«22 июнь» ордены (НДРЙ, 1.09.1980)
Антонио Масео ордены (Куба, 22.01.1983)
27 ғинуар
27 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 27-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 338 көн ҡала (кәбисә йылында 339).
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Таможенка
Таможенка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1519 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вурсат-Юган (Назым ҡушылдығы)
Вурсат-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1790 йыл
1790 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Түбәнге Сямуньга
Түбәнге Сямуньга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маняуска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ольковичи (Минск өлкәһе)
Ольковичи (Альковічы) — Белоруссияның]] Минск өлкәһе Вилей районындағы ауыл, Илья ауыл советы составында тора. Халҡы — 28 кеше (2009 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
Географияһы
Ауыл агро ҡала Илья ауыл советы үҙәгенән Логойский районы сигенә тиклем 12 км төньяҡ-көнсығышҡа табан, район үҙәге Вилейка ҡалаһынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ольковичи ауылынан 10 км төньяҡ-көнбайышта Вилейка һыуһаҡлағысы урынлашҡан, ауылдан 3 км төньяҡҡа табан Вилия йылғаһының ҡушылдығы Кобылянка йылғаһы аға. Ольковичи ауылы тирә-яҡтағы Юнцевичи, Овсяники, Стайки, Матьковцы ауылдары менән урындағы юлдар менән тоташҡан. Яҡындағы тимер юл станцияһы — Вилейка ҡалаһы станцияһы.
Тарих
Ауыл XVII быуаттан уҡ билдәле булған, бында 1699 йылда католик ағас часовняһы төҙөлгән, унда Дева Мария иконаһы ҡуйылған. 1722 йылда ауылдың хужаһы, епископ Александр Гараин, үҙ аҡсаһына Богородица Раштыуаһы ағас костелын төҙөтә. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Ольковичи мәхәлләһе үҙаллылыҡ статусын ала.
1793 йылда Речь Посполитая икенсе тапҡыр бүленгәс, Ольковичи, бөтә Вилейщина кеүек үк, Рәсәй империяһы составына инә. Артабан Минск губернаһының Вилейка өйәҙе составында тора, ә 1843 йылдан алып Вилен губернаһы составында була.
XIX быуатта бындағы католик ғибәҙәтханаһы неоклассицизм стилендә яңынан ағас сиркәү итеп төҙөлә. Ул алты колонналы портиклы, ике ҡатлы манаралы итеп һалынған. 1897—1905 йылдарҙа уның янында йәнәш неоготика стилендә таш ҡорам күтәртелә. Был ҡорам Посещение Пресвятой Девы хөрмәтенә иҙгеләндерелгән. Иҫке ағас ҡорам һаҡланмаған.
Рига тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң (1921) Ольковичи һуғыштар араһындағы Польша составында була, өҫтәүенә, ил сиге ауыл янында үтә. 1939 йылдан алып Ольковичи БССР составында тора.1940 — 2013 йылдарҙа Ольковичи ауыл советы үҙәге була. 1941 йылдың июненән 1944 йылдың июленә тиклем Ольковичи Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец оккупацияһы аҫтында тора. 1989 йылда католик ҡорамы реставрациялана һәм хәҙерге көндә эшләй. Был ҡорам Ольковичи ауылы һәм тирә-яҡ ауылдары өсөн мәхәллә сиркәүе булып тора.
Яңы Покровка (Күгәрсен районы)
Яңы Покровка (Новопокровское) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238850006.
Ольковичи (Минск өлкәһе)
Тарих
2013 йылда Ольковичи ауыл советы бөтөрөлә, Ольковичи ауылы һәм уның тирәһендәге башҡа тораҡ пункттар Илья ауыл советы составына инә.
Яңы Покровка (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1791 йыл
1791 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Дар әл-ислам
Дар әл-ислам (Дар аль-исла́м) — мосолман дини законы ғәмәлдә булған һәм мосолмандар сәйәси өҫтөнлөк иткән территорияларҙың традицион мосолман атамаһы.
Тасуирламаһы
Дар әл-исламға ҡапма-ҡаршыһы — Дар әл-куфр (көфөрлөк территорияһы) йәки Дар әл-хәрб (һуғыш (хәрби) территорияһы). Был термин каноник түгел, Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә телгә алынмай, һәм тәүге тапҡыр хәнәфи мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы имам Әбү Хәнифә тарафынан файҙаланыла .Дар әл-исламда мосолман булмаған әһле әз-зимми« тигән классификацияға тура килгән кешеләр йәшәүе мөмкин.
Ҡулланылышы
Колониаль осорҙа колониялға әүерелгән территорияларҙың статусы тикшерелә. Һиндостан мосолмандары Британия Һиндостаны Дар әл-хәрбтең бер өлөшө, шуға күрә инглиздәргә ҡаршы йыһат алып барырға тейеш, тип һанаған. Ислам тәғлимәтселәре колониялаштырылған Алжирҙы Дар әл-хәрб тип һанаған, шуға күрә Дар әл-исламға һижрәт тураһында бәхәстәр килеп тыуған.
Хәҙерге ваҡытта «дар әл-ислам» термины башлыса мосолмандар йәшәгән донъяуи дәүләттәргә ҡарата ла ҡулланыла".
Адуй ташы
Географик урыны
Адуй Ташы тауы  «Режевский ҡала округы» муниципаль берәмегенең  биләмәһендә,   Адуй йылғаның уң яҡ ярында  (Реж йылғаһының уң ҡушылдығы), йылғанан 50-70 метр алыҫлыҡта, йылға  тамағынан 2 километр өҫтә   урынлашҡан. 25 метр бейеклектәге, 150 метр самаһы оҙонлоҡтағы  был ҡая  өлөшләтә урманлыҡ менән ҡапланған. Тау түбәһендә һәм итәгендә ҡарағайҙар үҫә. Бик күп ерҙәре, таштар сикһеҙ матур лишайниктар япмаһы менән ҡапланған. Бында ҡара кҡртмәле ныҡ уңа.
Тарихы
1870-се йылдарҙа крәҫтиәндәр А. И. Злобин ҡая ярығында хазина тапҡан. Ундағы табылған әйберҙәр араһында бик ҡиммәтле археологик табыш — йәше буйынса беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡҡа тура килгән, башы өҫтөндә нур һүрәттәре булған ҡош формаһындағы баҡыр һынташ һәм өс өлөшкә түңәрәк таштан торған биҙәк төшөрөлгән була.
Был баҡыр һынташ бында ниндәйҙер бер затлы кешене йәки шаманды ерләгәндә файҙаланғандыр тип фараз итәләр.
Адуй ташында табылынған табыштар 1887 йылда Екатеринбургта Себер-Урал фәнни-сәнәғәт күргәҙмәһендә тәҡдим ителә.
Хәҙер Адуй һынташын Свердловск өлкә крайҙы өйрәнеү музейында күрергә мөмкин.
Һуңыраҡ (1930-сы йылдарҙа) археолог А. А. Берс тарафынан Иҫәт станцияһы районында ла шундай уҡ һынташ табыла.
Археолог Е. М. Берс тарафынан 1930 йылда табыш шулай тасуирлана:
«1. Бейеклеге 35 см булған баҡыр антропоморф бот. Үҙендә кеше һәм ағас элементтарын тоташтырған. ике ҡыҫҡа ҡулы менән өс бармаҡ менән тамамлана.
Асыҡ ҡына итеп бите һүрәтләнгән. Сәстәре ағас сатыры һымаҡ эшләнгән. Кәүҙәһе биш параллель валиктан торған арҡыры балдаҡтан яһалған.
Һындың аяғы юҡ, түбәнге өлөшө ҡалынайған; кәүҙәһенең һул яғында (олон) өҫкә үрмәләүсе йәнлек һүрәте бар; фигураның артҡы яғы тура һәм шыма.
2.Баҡырҙан эшләнгән ҡошҡа оҡшаған һынташ 7, 4 см оҙонлоғонда. Ҡанаттары ишкәккә оҡшаған, ҡойроғо ике йәпле (бер йәбе һынған). 3. 8 см диаметрлы тишеге булған шымартылған йәшел йомро таштың өс һынығы. Был әйберҙәрҙе тау инженеры Калугин УОЛЕ» музейына тапшырған.
Адуй карьерҙары
Адуй ташына Крутиха станцияһы барғанда (элек бында 700-гә тиклем кеше йәшәгән немец хәрби әсирҙәре лагеры була), аҫыл таштар, йәүһәрҙәр табылған карьерҙарға  барып сығаһың. Был ундай карьерҙарҙың иң төпкөл юл участкаһы.
«Несмотря на архивные поиски, мне не удалось выяснить год открытия и характер первых разработок в этой местности, но несомненно, что они были известны еще в конце XVIII столетия».
Адуйҙа иң билдәлеһе - Семенинск карьеры. Был уны башлап асыусы Павел Семениндың исеме менән аталған.
Семенинск карьерынан башҡа бында Топазница, Арғы  Адуй, кенәз Мещерский карьерҙары ла бар. Уларҙың янында табличкалар-күрһәткестәр ҡуйылған бар. Адуй карьерҙарына Павел Бажовтың  хикәйәләренең береһе - "Орлиное перо" арналған.
Тасуирлама
Ә ҡая массивының түбәһе урман менән ҡапланған. Гранит диуарҙарҙа бик мүк һәм лишайниктар урын алған..Түбәләрҙә,  ҡая итәгендә, йылға янында ял өсөн уңайлы урындар  күп.
Таккыль-Точипыль-Кы
Таккыль-Точипыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Точипыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крутиха
Крутиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Язевка йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы
Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы (10 июнь 1945 йыл, Батыр (Фёдоровка районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй фәлсәфәсеһе, социологы, уҡытыусы. Социология фәндәре кандидаты (1996), философия фәндәре докторы (2004).