cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Михаил Зощенко дачаһы
Әҙәбиәт
А. Михайлова. В истории семьи Зощенко — вся судьба страны. Статья в газете «Берега» № 31 за 16-22 августа 2008 г.
Ҡаранаев Марат Закир улы
Ҡаранаев Марат Закир улы (1962) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2008) лауреаты — «Башҡортостан Республикаһының Конгресс-холл» күп функциялы бинаһын проектлау өсөн.
2016 йылдан алып — «БашНИИстрой» дәүләт унитар предприятиеһы институты директоры.
Конгресс-холл төҙөлөшөндә ҡулланылған конструктив сиселештәр авторҙары — «БашНИИстрой» Дәүләт унитар предприятиеһы институты белгестәре Альфред Готман һәм Марат Каранаев. Марат Ҡаранаев тарафынан тулыһынса тиерлек ҡоролманың ер өҫтөндәге өлөшө проектлана. Конгресс-холлдың дөйөм майҙаны — яҡынса 36 мең кв.метр, бина үҙ эсенә 839 урынлыҡ концерт залын, ике конференц-залды, музей-күргәҙмә комплексын, ресторан, ҡышҡы баҡса һәм 230 машина һыйҙырырлыҡ ер аҫты автопаркингын ала. Бында 200 метр оҙонлоғондағы кәкре һыҙыҡлы кәүҙәләнеште тотош быяла менән ҡаплау системаһы тәүге мәртәбә ҡулланыла.
2016 йылдан алып — «БашНИИстрой» Дәүләт унитар предприятиеһы институты директоры. Был предприятие Башҡортостан төҙөлөш комплексының баш ғилми-тикшеренеү ойошмаһы булып тора. 61-йыллыҡ тарихында ул бөтә иң мөһим республика объектары төҙөлөштәрендә ҡатнашҡан, улар араһында Конгресс-холл бинаһы, тимер вокзалы һәм Өфө халыҡ-ара аэропорты реконструкциялары, «СемьЯ» сауҙа комплексы, «Касторама» сауҙа үҙәге, «Икеа-Мега-Ашан» сауҙа үҙәге, «Июнь» сауҙа үҙәге, «Lasselsberger Ceramics» заводы, Өфө йылғаһындағы Павлов ГЭС-ның шлюзын реконструкциялау. Шулай уҡ институт тиҫтәләгән торлаҡ йорттарын, мәктәптәрҙе, дауаханаларҙы, балалар баҡсаларын, сәнәғәт объекттарын тикшергән һәм проектлаған.
Хеҙмәттәре
Опыт проектирования зданий с монолитным каркасом — с учетом его пространственной жесткости и взаимодействия с основанием. Примеры использования программного комплекса SCAD Office в институте БашНИИстрой (г. Уфа) (авторҙашлыҡта) , ОПЫТ ПРОЕКТИРОВАНИЯ ЗДАНИЯ «КОНГРЕСС ХОЛЛА» В СЛОЖНЫХ ГРУНТОВЫХ УСЛОВИЯХ Г.УФЫ, 2009-09-21 (авторҙашлыҡта), шулай уҡ Ҡаранаев М. З. төрлө форумдарҙа һәм төбәк фәнни-ғәмәли конференцияларҙа сығыштар яһай.
Мәхмүтов Наил Мәзит улы
Мәхмүтов Наил Мәзит улы (3 декабрь 1963 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, бағыусы. Башҡортостанда тыуған яҡташтар тураһында китаптар серияһын нәшер итеүсе; Рәсәй химия сәнәғәте профсоюзы республика комитетының иҡтисад эштәре буйынса комиссия ағзаһы; Берҙәм Рәсәй партияһының «Завод» бүлексәһе секретары ; иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Башҡортостан Республикаһы профсоюздар Федерацияһының рәйес урынбаҫары.
Биографияһы
Наил Мәзит улы Мәхмүтов 1963 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында тыуған.
1989 йылда Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын, 2000 йылда ситтән тороп Бөтә Рәсәй финанс-иҡтисади институтын тамамлай. 2007 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2013 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлап, «инженер-механик» квалификацияһын ала, Өфө ҡалаһының нефть эшкәртеү заводтарының береһендә эшләй. Буш ваҡытында яҡташтар тураһында китаптар һәм йыйынтыҡтар сығарыу менән мауыға. Күптән түгел булған ваҡиғалар тураһында әҙ-әҙләп факттар йыйып, китап уҡыусы ҡарарына сығара. Бынан тыш Мәхмүтов — билдәле меценат, Стәрлебаш ауылы үҫмерҙәренә бүләк иткән спорт майҙансығы һәм башҡалар быға асыҡ миҫал.
Хеҙмәттәре
2005 йылда «Яратҡан мәктәп — беҙ һинең балаларың» йыйынтығын сығара. Был китапта мәктәптә эшләгән уҡытыусыларҙың биографиялары, фотографиялар, мәктәпте тамамлаусыларҙың мәктәр тураһында иҫтәлектәре баҫыла. Наил Мәзит улы «Башҡортостанда интерхәрәкәт» исемле икенсе китабында XX быуаттың 80-се йылдарындағы студент отрядтары тураһында яҙа. Китапта студенттарҙың төҙөлөш отрядтарында ҡатнашыусылар, хәҙер төрлө тармаҡтарҙағы етәкселәр, менән әңгәмә бирелә. Улар араһында Нефтехимия эшкәртеү проблемалары институты директоры Элшад Теләшев, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры Раил Әсәҙуллин, Башҡорт дәүләт медицина университеты ректоры Валентин Павлов, Башҡортостанда бала хоҡуҡтары буйынса тулы хоҡуҡлы вәкил Милана Скоробогатова, матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларының төбәк етәксеһе урынбаҫары Марат Ғәзизов. Китап һөйөүселәр араһында китап тиҙ арала абруй яулай.
2012 йылда автор, үҙе элекке студент төҙөлөш отрядтарында ҡатнашыусы, «Студент отрядтары артабан атлай» исемле киләһе китабын сығара. Йыйынтыҡ тағы ла 100 элекке төҙөлөш отрядтарында ҡатнашыусыларҙың иҫтәлектәре менән таныштыра. Был баҫмала Башҡортостан төҙөлөш отрядтары тураһында тулы һәм ентекле яҙыла. Сағыу фотографиялар менән биҙәлгән китап төҙөлөш отрядтары менән яҡындан танышырға мөмкинлек бирә.
2015 йылда «Өфө рок-н-роле легендаһы эҙҙәре буйлап. Юрий Шевчук һәм ДДТ» китабы сыға. Был китап 60 — 80 йылдарҙы Өфөлә ярым йәшерен рәүештә ижад итеүсе рок төркөмдәре тураһында. Билдәле совет рок музыканты Юрий Шевчук — уларҙың иң билдәле вәкиле. Йыйынтыҡҡа ул йылдарҙа Шевчук менән бергә ижад иткән Өфө музыканттарының хәтирәләре ингән. Китапҡа уҙған быуат­тың икенсе яртыһында бар­лыҡҡа килгән рок йүнәлеше хаҡында бик бай мәғлүмәт тупланған. Был Наил Мәжит улы туплап сы­ғарған тәүге йыйынтыҡ түгел, әммә үҙенсәлеге шунда: унда халыҡ араһында попу­лярлыҡ яулап өлгөргән рок төркөмөнөң бай тарихы ғына яҙылмаған, ә тотош донъяның рок музыка йүнәлеше сағылдырылған.
2016 йылдың 16 марттында Йәштәр һарайында «Аҡ ҡоҙғон» республика автор йыры клубы ағзаларына «Күңел ҡылдары» исемле беренсе республика премияһын тапшырыу тантанаһы уҙа.
Бүләкләү барышында Наил Мәхмүтовтың Башҡортостанда автор йыры традициялары тураһында «Петь только то, что жизнью накипело» китабының исем туйы була. «Петь только то, что жизнью накипело» китабының төҙөүсеһе лә, илһам биреүсеһе лә Наил Мәхмүтов, — тип билдәләне нефтехимия институты директоры һәм автор йыры клубы етәксеһе Эльшад Теляшев, — быларҙың барыһына ла Наил көс, ваҡыт һәм аҡса таба». Кисә аҙағында ҡунаҡтар һәм тамашысыларға Наил Мәхмүтовтың китабы тапшырыла.
Наил Мәхмүтов китаптары Юрий Шевчуктың һәм ҡала мэры Ирек Ялаловтың китапханаларында бар. Уның китаптарының ҙур өлөшө «Башҡортостан комсомолы» энциклопедияһына ингән.
Барлыҡ китаптарҙа ла күптән түгел үткән ваҡиғаларға объектив һәм яҡшы баһа бирелә. Наил Мәзит улы 11 китап сығара һәм был өлгәшкәнгә туҡталып ҡалырға йыйынмай, уның пландарында Башҡортостан рәссамдары тураһында китап нәшер итеү.
Мәҙинә йәмәғәте
Тарихы
Мөхәммәттең һәм башҡа мосолмандарҙың Мәккәлә йәшәүе хәүефле булыуы арҡаһында, улар Мәҙинәгә (Ясриб) күсенә -Һижрәт ҡыла. Был мәлгә Мәҙинәлә ислам ҡабул ителә һәм Мөхәммәттең с.ғ.с. ҡарамағына тотош ҡала һәм армия инә. Был ваҡиға мосолман дәүләтселегенең башы тип һанала, сөнки мосолмандар үҙҙәренә кәрәкле бойондороҡһоҙлоҡ ала. Күсенеү йылы ислам ай календарының (ай һижрәһе) беренсе йылы була.
622 йылда Мәҙинә халҡының күпселеге йәһүдтәр булған. Башта Мөхәммәт Ҡотдосто (Иерусалимды) намаҙҙа ҡибла тип иғлан итә һәм йәһүд ураҙаларын тота. Әммә йәһүдтәр уны таныуҙан баш тартҡандан һуң, Мөхәммәт с.ғ.с. ҡибланы Мәккә тарафына билдәләй һәм исламды хаҡ Ибраһим дине тип иғлан итә.
Ошо ваҡыттан алып Мөхәммәт с.ғ.с. исламдың айырым роле тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләй, ул йәһүдтәр һәм христиандар тарафынан Аллаһ ихтыярын боҙоп күрһәтеүҙе төҙәтеү өсөн иңгән, ә үҙен һуңғы пәйғәмбәр тип иғлан итә. Мосолмандарҙың дөйөм намаҙының айырым көнө — йома билдәләнә (йома), Ҡәғбәнең изгелеге һәм уға хаж ҡылыуҙың тәү сираттағы әһәмиәте тураһында иғлан ителә. Ҡәғбә исламдың төп изге урынына әүерелә, Иерусалим урынына мосолмандар уға ҡарап намаҙ уҡый башлай.
Мәҙинәлә беренсе Әл-Ҡүбә мәсете, Мөхәммәт йорто төҙөлә, ислам ритуалының нигеҙҙәре — намаҙ ҡағиҙәләре һәм аҙан, тәһәрәт , ураҙа, зәкәт, мохтаждарға ярҙам итеү һәм башҡалар билдәләнә. Пәйғәмбәрҙең вәғәздәрендә мосолман йәмәғәтенең йәшәү ҡағиҙәләре принциптары — мираҫ, никахлашыу һ. б. теркәлә башлай. Спиртлы эсемлектәр ҡулланыу, ҡомарлы уйындар, сусҡа ите тыйыла. «Үәхиҙәр» ҙә Аллаһ илсеһенә айырым хөрмәт күрһәтеү талаптары барлыҡҡа килә.
623 йылдан Мәккәнең мөшриктәренә ҡаршы һуғыш алып бара. Был йәмәғәт — дәүләт түгел, ә полис тибындағы үҙидаралыҡ йәмәғәтенән тора.
Шулай итеп, Мәҙинәлә дини тәғлимәттең, ритуалдың һәм ислам йәмәғәте ойоштороуҙың төп принциптары формалаша. Был принциптар Ҡөрьәндә Һәм Мөхәммәттең үҙ һүҙҙәре, ҡарарҙары һәм ҡылыҡтарында сағылыш таба (сөннәт).
Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң
Пәйғәмбәр үлгәндән һуң, Мәҙинә йәмәғәте урынында Хаҡ хәлифәт булдырыла. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең исламда йәшәү дәүерен ғасыр әс-сәғәдәт (сәғәҙәт, бәхет быуаты) тип йөрөтәләр.
Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң йәмәғәткә уның урынбаҫарҙары — хәлифәләр етәкселек итә башлай. Хәлифә вазифаһына бер нисә кеше дәғүә итә. Беренсе хәлифә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең иң яҡын көрәштәштәренең береһе — Әбү Бәкер була. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң ул тере саҡта ислам ҡабул иткән ҡәбиләләрҙең күбеһе диндән сыға, һәм һайланған хәлифәләргә уларҙы кире ҡайтарырға тура килә.
Ислам фундаменталистары Мәҙинә йәмәғәтен прецедент тип атайҙар. Ул хәлифәлеккә дәүләтселек нигеҙе булып тора.
Альсдорф (Саксония-Анхальт)
Альсдорф (Саксония-Анхальт) (Ahlsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1744 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6313 һәм автомобиль коды — MSH.
Нензото-Яха
Нензото-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы
Биографияһы
Ривал Рәхмәт улы Баймырҙин 1949 йылдың 11 февралендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған.
Ривал Рәхмәт улы Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай (1972).
Кирпичников Пётр Иванович
Петр Иванович Кирпичников (1903—1980) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, инженер-техник хеҙмәттәр генерал-майоры (24.01.1944).
Биографияһы
1903 йылда Түбәнге Новгород губернаһының Семенов ҡалаһында тыуған.
1918—1921 йылдарҙа «Центропечать» Семенов өйәҙе агентлығы экспедиторы.
1922 йылдан 1928 йыл буйынса Түбәнге Новгород пристандәрендә һәм Ленинград портында йөк ташыусы, Ленинград вагон-төҙөлөш заводында слесарь ярҙамсыһы булып эшләй.
1933 йылда Ф. Энгельс исемендәге Ленинград халыҡ хужалығы институтын тамамлай.
1933 йылдан Ленинград өлкә башҡарма комитеты һәм ҡала советы План комиссияһының иҡтисадсыһы, тау-химия һәм төҙөлөш сәнәғәте төркөмө етәксеһе, сәнәғәт секторы мөдире, рәйес урынбаҫары.
1939 йылдан СССР Госпланының Ленинград һәм Ленинград өлкәһе буйынса вәкиле.
1940 йылдан СССР Госплан рәйесе урынбаҫары, һуғыш осоронда (бер үк ваҡытта) Дәүләт оборона комитетының ҡоралланыу мәсьәләләре буйынса вәкиле урынбаҫары, һуңынан — Госплан оборона сәнәғәте идаралығы начальнигы, оборона продукцияһы сығарыуҙы контролдә тота.
СССР Халыҡ комиссарҙары Советының 1944 йылдың 24 ғинуарындағы 83-сө ҡарары менән Кирпичниковҡа «инженер-техник хеҙмәттәр генерал-майоры» хәрби званиеһы бирелә.
СССР Министрҙар Советының 1946 йылдың 13 майындағы № 1017—419 сс «реактив ҡоралланыу мәсьәләләре» ҡарары менән СССР Министрҙар Советы янында реактив техника буйынса махсус комитет булдырыла. Кирпичников был Комитет ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1947 йылдың 10 майында СССР Министрҙар Советының № 1454—388 ҡарарына ярашлы реактив техника буйынса махсус комитет СССР Министрҙар Советы янындағы Икенсе баш идаралыҡ итеп үҙгәртелә, Кирпичников унда элекке вазифаһында эшен дауам итә.
1954 йылдан СССР Министрҙар Советы янындағы Хеҙмәт резервтары баш идаралығы начальнигы урынбаҫары, 1959 йылдан РСФСР Министрҙар Советы янындағы производство-техник белем биреү баш идаралығы начальнигы, 1965 йылдан 1970 йылға тиклем — РСФСР Министрҙар Советының профессиональ-техник белем биреү буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
1970 йылдың октябренән алып ғүмеренең аҙағына тиклем РСФСР Министрҙар Советы аппараты кәңәшсеһе булып тора.
Урта белемле эшсе кадрҙар әҙерләүгә күсеү менән бәйле, профессиональ-техник белем биреүҙе реформалау процессына; ПТУ-ларҙы йыһазландырыуға һәм уҡыу биналары төҙөүгә ҙур өлөш индерә.
РСФСР Юғары Советының 7-се саҡырылыш депутаты (1967—1971).
1980 йылда вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (уч. № 7, 4-се рәт, 10-сы урын).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- I дәрәжә Кутузов ордены (16.09.1945)
- II дәрәжә Кутузов ордены (18.11.1944)
- өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (шул иҫәптән 29.05.1944)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
- миҙалдар
Воронин дачаһы
Воронин дачаһы — төбәк архитектура ҡомартҡыһы,  Йәштәр ҡасабаһында  Диңгеҙ буйы  шоссеһы адресы буйынса урынлашҡан, 648-се йорт.
Тарихы
Ағас йорт архитектор петр Петрович Бук проекты буйынса төҙөлгән. Дачаның хужаһы әлеге ваҡытҡа тиклем  ғалим,  ботаник  Воронин Михаил Степанович (1838—1903) тип һаналған. Әммә билдәле академиктың тулы аҙашы сауҙагәрҙәр улы  Воронин Михаил Степанович булған. 1912 йылда ул Антти Ранканан юл эргәһендә магазин төҙөү өсөн ҙур булмаған участка  һатып алған  (участканың кадастр номеры 1-31). Бынан тыш, дача 1910 йылда, ғалим вафат булғандан һуң  7 йыл үткәс, төҙөлгән.
Йорт баҡсаһы менән ҡултыҡтың яры буйында урынлашҡан. Йорттоң декоратив биҙәү элементтары ағас архитектураның сәнғәт әҫәре булып тора. Фасадтарҙың дүрт яғынан йорт төрлө формаға эйә булған.
Ворониндың күршеләре яҙыусы  Леонид Андреев, ирле-ҡатынлы Картавцевтар — Евгений Картавцев, Мария Крестовская булған. Воронин дачаһы Леонид Андреевтың «Ул» хикәйәһендә һүрәтләнә, сөнки уға ошо йортта  студент сағында йәшәргә тура килә.
1958 йылда дача «Ҡара йылға» шифаханаһы биләмәһенә инә. Бинала административ хеҙмәттәр урынлашҡан.
Йорт 1991 йылда яна (Н.В. Григорьева буйынса 1993 йылда). Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 2017 йылда ул Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының  мәҙәни  мираҫ объекттарының Берҙәм дәүләт реестрына  (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары)  төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы сифатында индерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Поляковский Иосиф Болеславович
Поляковский Иосиф Болеславович (14 сентябрь 1925 йыл — 26 май 1981 йыл) — нефтсе. 1945—1966 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресының быраулаусыһы һәм быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1976).
Биографияһы
Иосиф Болеславович Поляковский 1925 йылдың 14 сентябрендә Украинаның Киев өлкәһе Макаров районының Липовка ауылында тыуа.
Махсус урта белемле: 1957 йылда Октябрьский нефть техникумын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда тимер юл станцияһында эшсе булып башлай. 1945—1953 йылдарҙа — быраулаусы ярҙамсыһы, һуңынан быраулаусы, 1953 йылдан — «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры була.
Иосиф Поляковский етәкселегендәге бригада йыл һайын социалистик ярышта иң ҙур ара үтә, ҡатламдарҙы быраулауҙа ҙур тиҙлектә башҡара, шулай уҡ быраулау эштәренең үҙҡиммәтен кәметеүгә өлгәшә.
Ете йыллыҡ (1959—1965) үтеү тиҙлеге 240 процентҡа арта, бер метрҙә үтеүҙең үҙҡиммәте 30 процентҡа кәмей, ә эш етештереүсәнлеге 300 процентҡа арта. Һөҙөмтәлә ете йылда 150600 метр үтеү бурысын бригада 1964 йылдың мартында үтәй.
И. Б. Поляковский етәкселегендәге быраулау бригадаһы даими рәүештә скважиналар быраулауҙың прогрессив технологияларын өйрәнә һәм киң ҡуллана. Һыу менән йыуыу ҡулланып үтеү күләме йылына 95-96 процент тәшкил итә.
Скважиналарҙы 8-се һәм 9-сы дмаметрғаса кәметелгән бырауҙар менән быраулау техник-иҡтисади күрһәткестәрҙе яҡшыртыуға ярҙам итә. 1964 йылда бригада ошо ысул менән 37928 метр, йәғни дөйөм күләмдең 95 процентын, быраулай. Ә 1965 йылда тотош быраулау ошо ысулға күсерелә.
И. Б. Поляковский бригадаһы быраулау контораһында беренселәрҙән булып диаметрҙары 68/8 һәм 71/2 булған өс секциялы турбобурҙар индерә. 1964 йылда турбобурҙар менән 16 скважина, 1965 йылда бригаданың барлыҡ скважиналары быраулана. Өс секциялы турбобурҙар ҡулланыу бырауҙың үтеүен ике секциялылар менән сағыштырғанда 13 процентҡа яҡшырта.
1965 йылдың 18 июнендә И. Б. Поляковский бригадаһы быраулау тиҙлеге буйынса рекорд ҡуя — айына бер станок 9589 иетр үтә һәм 1 092 метр тәрәнлектәге 1830-сы скважинаны 82 сәғәттә быраулай.
Быраулау техникаһын һөҙөмтәле файҙаланыуҙағы ҙур уңыштар, нефть скважиналарын быраулауҙа юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм бригада менән оҫта идара иткәне өсөн 1966 йылдың 6 ғинуарында И. Б. Поляковскийға СССР Юғары Советы Указы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1967 йылда ул участка начальнигы итеп тәғәйенләнә, 1970 йылда — «Туймазабурнефть» тресының район инженер-технлогия хеҙмәте начальнигы. 1974 йылдан алып — Өфө быраулау эштәре идаралығының инженер-технологы.
1981 йылдың 26 майында вафат була.
Португал телле илдәр берләшмәһе
Португал телле илдәр берләшмәһе (Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, CPLP) — 1996 йылдың 17 июлендә төҙөлгән һәм португал теле рәсми булған илдәрҙе берләштергән халыҡ-ара ойошма.
Берләшмәгә Португалия һәм уның элекке колониялары — Ангола, Бразилия, Гвинея-Бисау, Кабо-Верде, Мозамбик, Сан-Томе һәм Принсипи керә. 2002 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң берләшмәгә Көнсығыш Тимор ҡушыла. Бынан башҡа ойошмаға күҙәтеүсе булараҡ Экваториаль Гвинея, Маврикий һәм Макао инә.
2005 йылда Берләшмәнең ағзал-илдәре Анголаның баш ҡалаһы Луандала, 5 май көнөн Бөтә донъя портуал теле һәм мәҙәниәте көнө тип ҡабул итте.
Мань-Хобе-Ю
Мань-Хобе-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хобе-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡолбирҙе (ауыл)
Ҡолбирҙе (Кульберда) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Этимологияһы
Атамаһы Ҡолбирҙе ир-егет исеменән алынған.
Географик урынлашыуы
Ҡолбирҙе йылғаһы буйында, Яңы Һары ауылынан 47 км алыҫлыҡта (Ырымбур өлкәһе менән Башҡортостан Республикаһы сигендә) урынлашҡан булған.
Элекке Ҡолбирҙе ауылы тирәһендә һоро күмер ҡатламы (ҡалынлығы 1 метрға тиклем) бар.
Тарихы
Ауылға үҫәргән ырыуы башҡорттары — Ултыраҡ һәм Бикбау ауылдары кешеләре нигеҙ һалған.
1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1950 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы составында була. 1950—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Яңы Покровка районы составында була. 1959 йылдан Хәлил районы (1960 йылда Гай районы тип үҙгәртелә), ә аҙаҡ Ҡыуандыҡ районы составында була.
1970-се йылдарҙың аҙағында ауыл юҡҡа сыҡҡан.
Шаня
Шаня — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/36 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Алшар
Алшар — алтын-мышьяҡ-сурьма-таллий формацияһы булған файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы, ул Төньяҡ Македонияның көньяғында Кавадарци общинаһында урынлашҡан. Был формация гидротермаль шарттарҙа, түбән температурала барлыҡҡа килгән. Таллийға бай ятҡылыҡта күпмелер ваҡыт дауамында мәғдән сығарыла. Црвен Дол шахтаһында ҡалған таллий мәғдәнендә әлегәсә 500 тоннаға яҡын таллий бар. Формациялағы лорандит минералы ҡояштантан килгән нейтрино ағымы параметрҙарын асыҡлау өсөн файҙаланыла
Геология
Формация Карлин тибындағы алтын мәғдәне ятҡылығында. (Невада штатындағы (АҠШ) Карлин ятҡылығына оҡшаш) .
Сығарыу
Црвен Дол шахтаһы сурьмаға ярлы, әммә мышьяҡ менән таллийға бай ҡатламда мәғдән сығара. Мәғдәндең төп өлөшөн реальгар, аурипигмент, мышьяҡлы пирит һәм марказит кеүек минералдар тәшкил итә. . 1880 йылдан алып 1908 йылға тиклем ятҡылыҡта әүҙем рәүештә мәғдән сығарыла. Ошо осорҙа сурьма, мышаяҡ һәм таллий сығарыла.
Минералдар
Пирит, антимонит, реальгар һәм аурипигмент — былар мәғдәнде формалаштырыусы төп минералдар. Лорандит — ятҡылыҡтағы төп таллий минералы. Күп йылдар дауамында щахтала күп кенә башҡа минералдар ҙа табыла, мәҫәлән, янковичит (Tl5Sb9(As,Sb)4'S22), фангит (Tl3AsS4) һәм бернардит (TI(Sb,As)5'S5).
LOREX
Проект LOREX (LORandite EXperiment) был ятҡылыҡ мәғдәненән алынған лорандитты ҡояш нейтриноһы ағымы параметрҙарын билдәләү өсөн ҡуллана. Минералда таллий-205 бик күп, ул нейтриноны тотоу реакцияһы барышында ҡурғаш-205-те ала. Реакцияның нейтринонан башҡа юғары энергетикалы космик өлөшсәләр ярҙамында ла булдырылыуы ихтимал. Дөрөҫ мәғлүмәттәр алыу өсөн 2008—2010 йылдар дауамында ятҡылыҡтың төрлө тәрәнлегенән бихисап өлгөләр алып йыйыла.
Ағиҙел (ҡала)
Ағиҙел  — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышында, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, түбәнге ағымында — Кама йылғаһына ҡушылған ерҙән алыҫ түгел урынлашҡан. 1980 йылда Башҡорт атом электр станцияһын төҙөүселәр өсөн ҡасаба итеп төҙөлә. 1991 йылдан республика әһәмиәтендәге ҡала статусын ала. Нефтекама ҡалаһына тиклем — 45 км, Яңауыл ҡалаһы һәм станцияһына — 100 км, Өфө ҡалаһына тиклем — 250 км.
Транспорт бәйләнеше
Ҡазан — Екатеринбург тимер юлындағы Әмзә станцияһы менән тимер юл бәйләнеше бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәссәниҙәр
Ғәссәниҙәр (الغساسنة Әл-Ғәсәсинә йәки الغسانيون Әл-Ғәссәсийүн) — боронғо Ғәрәбстанда хакимлыҡ иткән династия.
Тарихы
Был династияны ҡайһы берҙә ҡанбабаларының исеме менән Али Жәфнә тип тә атайҙар. Улар Йемендан төньяҡҡа табан күсенеп Рим империяһы сиктәрендә төпләнә. Ғәссән йылғаһы буйында урынлашҡанлыҡтан, уларҙы Ғәссәни тип атайҙар. 636 йылға тиклем Көнсығыш Фәләстиндә (Иордания) хакимлыҡ иткәндәр. Левантта төпләнеп, Ғәссәниҙәр әкренләп ғәрәп батшалығын Салихиҙарҙы бөтөрә, Византия империяһының клиент-дәүләте булып, улар менән бергә фарсы Сәсәниҙәргә һәм уларҙың ғәрәп вассалдары Ләхмиҙәргә ҡаршы һуғыша.
Ғәссәниҙәр ерҙәре рим биләмәләрен урындағы ҡәбиләләрҙең һөжүменән һаҡлаған буфер зонаһы булып тора.
Дине
Ғәссәниҙәр Яковит православие сиркәүенә ҡарай.
Ненз-Яха (Нерута-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амазонка
Амазо́нка (исп. һәм Amazonas) — Көньяк Америкала урынлашҡан донъялағы иң тулы һыулы йылға. Мараньон һәм Укаяли йылғалары ҡушылыуҙан барлыҡҡа килә. Амазонканың оҙонлоғо фәнни йәмғиәттә бәхәсле мәсьәлә булып тора һәм төрлө үлсәүҙәр буйынса төрлөсә: Мараньон йылғаһының инешенән — 6400 км, от истока реки Апачет — 6992 км , Апас йылғаһының шишмәһенән — 6992 км , Укаяли шишмәһенән 7100 км самаһы. Амазонка үҙенең оҙон сығанаҡтары менән Нил менән бергә донъялағы иң оҙон һыу ағымы статусына дәғүә итә, шулай уҡ бассейн майҙаны һәм тулылығы буйынса донъяла иң ҙур йылға булып тора. Йылғаның йыллыҡ ағымы 6937,92 км³ тәшкил итә, йәғни ул тәүлегенә яҡынса 19 км³ һыу сығара.
2011 йылда Бөтә донъя конкурсы нәтижәләре буйынса Амазонка донъяның ете мөғжизәһе тип билдәләнде.
Амазонка бассейнының иң ҙур өлөшө Бразилияла, көньяҡ-көнбайыш өлөшө Боливия, Перу, Эквадор һәм Колумбияла. Күпселек өлөшө Амазонка түбәнлеге буйынса экватор йүнәлешендә ағып, Амазонка Атлантик океанға ҡоя һәм доньяла иң ҙур дельта (100 меңдән артыҡ км² майҙаны һәм донъяла иң ҙур йылға утрауҙарының береһен — Маражо утрауын барлыҡҡа килтерә.
Амазонканы күп һанлы ҡушылдыҡтар туйындыра; 20 ҡушылдыҡтың оҙонлоғо 1500 км-ҙан артыҡ түгел. Иң эре ҡушылдыҡтары уң яҡтан — Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажос, Шингу, Токантинс; һул яҡтан — Иса, Жапура, Риу-Негру.
Бразилия Милли обсерваторияһының геофизика департаменты мәғлүмәттәре буйынса, Амазонка менән бер йүнәлештә, әммә 4 км тирәнлектә ер аҫты һыуҙары мелән туйына торған Хамза (Hamza) йылгаһы аға. Уның ағымы 3 мең м³/с[6] тип билдәләнә.
Һыуҙың уртаса йыллыҡ сығымы 7280 км³ (яҡынса 230 мең м³/с) (70 тән алып 300 мең м³/с -ҡа тиклем һәм күберәк). Был бөтә донъя океанына ҡоя торған бөтә йылғаларҙың дөйөм ағымының 18 %- ын тәшкил итә. Амазонка йыл буйы мул һыулы, сөнки ағымдың миҙгелле тирбәләнеше уның уң һәм һул ҡушылдыҡтарында ямғырҙар осоро етеү менән тигеҙләшә. Тотороҡло аҡымы 900 млн тоннаға яҡын. Һыу күтәрелештәре йылға буйлап 1000 км самаһы бейеклеккә үтеп керә. Инешенең бейеклеге диңгеҙ өҫтө тигеҙлегенән 110 м. Йылғаның ауышлығы — 0,016 м/км.
Амазонка һәм уның ҡушылдыҡтары 25 мең км-ҙан артыҡ оҙонлоҡтағы эске һыу юлдарының донъялағы иң эре һык системаларының береһен барлыҡҡа килтерә.
Луи Пастер
Луи Пастер (Louis Pasteur, французса әйтелеше: ​[pastœʁ lwi] [Прим. 1]; 27 декабрь 1822, Доль, Юра департаменты — 28 сентябрь1895, Гарш янындағы Вильнёв-л’Этан) — француз химигы һәм микробиологы, Француз академияһы («үлемһеҙ»; 1881) ағзаһы. Пастер, әсеүҙең (әсеп ҡабарып сығыуҙың) һәм хайуандар менән кешеләрҙең бик күп ауырыуҙарының микробиологик асылын күрһәтеп, микробиологияға, шулай уҡ себер язваһын, тауыҡ холераһын һәм ҡотороуҙы вакцинациялауға һәм уға ҡаршы вакцинаға фәнни нигеҙ һалыусы була. Пастерҙың кристалдар төҙөлөшө һәм поляризация күренештәре өлкәһендәге эштәре стереохимия нигеҙенә ята. Пастер хәҙерге ваҡытта тормоштоң ҡайһы бер формаларының үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүе тураһында бәхәскә нөктә ҡуя, тәжрибә юлы менән бының булыуы мөмкин түгел икәнен иҫбат итә. Кешелеккә Пастер үҙе уйлап тапҡан һәм һуңыраҡ уның исеме менән аталган пастеризация технологияһы арҡаһында киң билдәле.
Амазонка
Океан суднолары Манаус ҡалаһына тиклем күтәрелә (тамағынан 1690 км).
Йылғаның төп порттары (түбәндән өҫкә табан): Белен, Сантарен, үпкә, Манаус (Бразилия), Икитос (Перу) [3].
Бассейн майҙаны Австралия менән сағыштырғанда бер аҙ бәләкәйерәк. Амазонканың төньяҡ һәм көньяҡ ҡушылдыҡтарында һыуҙың күтәрелеүе йылдың төрлө миҙгелдәрендә була. Был бер ни ҡәҙәр һыу кимәле тирбәлешен тигеҙләй, шуға күрә Амазонка йыл әйләнәһенә тулы һыулы була. Һыу күтәрелгәндә йылға киң далаларҙы баҫа, үтеп сыға алмаҫлыҡ һаҙлыҡтар барлыҡҡа килтерә.
Бразилия университеты ғалимдары йылғаның йәше 9 млн йыл тип билдәләй.
Луи Пастер
Эколь Нормаль студенты
1843 йылдан алып биш йыл дауамында Пастерҙың буласаҡ тормошо Эколь Нормаль менән бәйле була, тап бында ул химия һәм физика фәндәре менән махсус шөғөлләнә. Уның атаһы улына математика буйынса диплом алырға кәңәш бирә, сөнки был предмет буйынса уҡытыусылар, аҙналыҡ эш сәғәттәре әҙерәк булһа ла, күп эш хаҡы ала. Көн күреү итеү өсөн Пастер Барбэ пансионы уҡыусыларына репетиция дәрестәре уҡыта, бынан тыш, Ж.-Б. Дюма уға ял көндәрендә үҙенең лабораторияһында эшләү мөмкинлеге бирә. Пастерҙың атаһы Луиға «яҡшы ашап, йылы кейенеп, яҡшы шарап эсеп йәшәргә, төндә урамға сығып йөрөмәҫкә һәм артыҡ ныҡ көсәнеп уҡымаҫҡа» кәңәш бирә уға яҙған хаттарында. Атаһының улы тураһында шулай борсолоуы иҡтисади сәбәптәр менән аңлатыла — уның тир-күн һатыуы уңышлы бармай һәм улар ғаиләһенең киләсәге билдәһеҙ була. Шул уҡ ваҡытта Эколь Нормалдә уҡыу программаһы күп төрлө була: студенттарҙы ҡул эштәре эшләргә өйрәтәләр — Пастер балта оҫталығын, көршәк һәм быяла яһау һөнәрҙәрен үҙләштерә; ботаника нигеҙҙәрен өйрәнә, инглиз һәм немец теле курстары бында бөтөнләй бушлай уҡытыла. Пастерҙың төп бурысы лиценциат һәм агреже конкурстарында ҡатнашыу була. Лиценциаттар исемлегендә 1845 йылда Пастер физика буйынса һынауҙарҙа етенсе урында, ә агреже һынауҙарында 1846 йылда физика буйынса өсөнсө урында була (был һынауҙарҙа уның менән бергә уҡыған 10 уҡыусы һынауҙарҙы үтә алмай). Пастерҙы шунда уҡ Турнонға физика уҡытыусыһы итеп саҡыралар, әммә ул кисекмәҫтән Дюмаға Парижда ҡалдырыуҙарын һорап мөрәжәғәт итә. Ул ваҡытта, Пастер, бәлки, Франция мәғариф системаһына ҡаршы булып, тикшеренеүсе булырға ынтылғанын аңлағандыр[Прим. 4]. Жан-Жозеф, улының коллеж уҡытыусыһы булыуы уны ҡара физик хеҙмәттән һәм баҙарҙағы билдәһеҙлектән ҡотҡарасаҡ, тип уйлай. Ул балаһының амбициялы фәнни ынтылышын аңлай алмай. Луи, киреһенсә, уҡытыусы хеҙмәтенән ҡотолоп, тикшеренеүсе карьераһын һайлай.
Амазонка
Флора һәм фауна
Амазонка бассейнында доньялағы иң ҙур дымлы тропик урман да йәйелеп ята. Был иҫкиткес тәбиғәтте 1799—1804 йылдарҙа Александр фон Гумбольдт Көньяҡ Америка буйлар сәйәхәт иткәндә яҙып ҡалдыра, ул был урманды гилееен (грекса «гилестон» — урман) дип атап тасуирлаған. Мәңге йәшел экваториаль урман климаты эҫе һәм дымлы; температура йыл буйынса 25-28 °C сиктәрендә тирбәлә, хатта төндә дә 20 °C тан түбән төшмәй. Яуым-төшөм иҫкитсес мул: йыллыҡ суммуһы 2000-4000 мм тәшкил итә, ҡайһы ваҡыт унан да артыҡ була. Урман эсе елһеҙ, тик ағас баштары ғына һелкенә. Ҡуйы япраҡтар һәм лианалар яҡтылыҡты үткәрмәй тийәрлек. Ҡотороп үҫкән үҫемлектәр хәрәкәтте ҡыйынлаштыра һәм ориентацияны бөтөнләй юғалта. Әҙ генә хәрәкәт итеү өсөн дә юлды ярырға кәрәк.
Луи Пастер
Эколь Нормаль студенты
Кесе Пастерҙың үтенесен Антуан Балар кире ҡаҡмай һәм етәкселәргә «мәктәп стенаһынан бындай студентты ҡыуыу үҙе бер оятһыҙлыҡ булыр ине» тип әйтә. Нәҡ шул ваҡытта Жан-Жозеф улына шарап һәм аҡыл тураһында яҙған да инде. Луи Пастер Баларҙа лаборант урынын биләй, унда физика һәм химия буйынса эксперименттар үткәреү һәм бер юлы химия, физика буйынса докторлыҡ дәрәжәһенә әҙерләнеү мөмкинлегенә эйә була. 1847 йылдың авгусында ул тәбиғи фәндәр докторы дәрәжәһенә лайыҡ була.[Прим. 5] һәм Эколь Нормалдә Антуан Баларҙың ҡарамағында ассистент итеп ҡалдырыла. Ошо саҡта, атаһы уны уңайлы урын биләргә һәм файҙалы никахҡа инергә өгөтләй, әммә былар урынына Луи Пастер кристаллография менән ныҡлап ҡыҙыҡһына башлай.
Колешка
Колешка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Луи Пастер
Эколь Нормаль студенты
1848 йылғы февраль революцияһы башта Луи Пастерға ҡағылмай. Әммә апрелдә ул Арбуаға Милли гвардия сафына инеүе һәм хатта үҙенең булған бөтә аҡсаһын — 150 франкты — Республика фондына биреүе тураһында яҙа. 1848 йылдың майы аҙағында Пастерҙың әсәһе мейегә ҡан һауыуҙан кинәт вафат була, һәм атаһы, әсәң, һинең яҙмышың өсөн борсолоп, бик тиҙ генә үлеп китте, тип улын төрлөсә битәрләй. Жан-Жозефтың ҡулында өс ҡыҙы тороп ҡала, өҫтәүенә, уларҙың береһе церебраль фалиж менән яфаланған була. Луи Пастер өсөн йорт һәм ғаилә һәр ваҡыт тәүге урында тора, шуға күрә ул кисекмәҫтән Халыҡ мәғарифы министрлығына вазифаһына йортона яҡын урында эшкә тәғәйенләү тураһында үтенес яҙа. 1848 йылдың 16 сентябрендә ул Дижон лицейына физика профессоры итеп тәғәйенләнә. Шул йылдың ноябренә тиклем оптик активлыҡты һәм шарап менән рацемик кислотаның ассимтрияһын тикшереү өсөн Парижда ҡалып тора. Пастерға лицейҙағы эшен башҡарыр өсөн Дижонға ҡайтырға тура килә, дуҫы Шарль Шапюиға яҙған хатынан күренеүенсә, бындағы эш уға оҡшамай, беренсенән, лицейҙағы дәрестәргә әҙерләнер өсөн бик күп ваҡытын сарыф итә, икенсенән, уның класында 80 уҡыусы була, уларҙың иғтибарын һәм тәртипте тотоу өсөн, уға лаборатор практикалар уйлап табырға тура килә. . Бер нисә аҙна лицейҙа эшләгәндән һуң, 1848 йылдың декабрендә, Пастер Страсбург университетының химия профессоры дәрәжәһенә лайыҡ булыуын белә.
Колешка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Луи Пастер
«Шыйыҡсаларҙың әйләнеү поляризацияһына ҡараған күренештәрҙе тикшереү»
Пастер, Био кеүек, әүҙем полярлашҡан яҡтылыҡҡа актив матдәләрҙең төрлөсә мөнәсәбәте атомдарҙың молекулалағы урынлашыуы менән аңлатыла, тип күҙаллай. 1844 йыл Мичерлих йөҙөм (рацемический) һәм шарап кислоталарын өйрәнгәндә улар кристалдарының составы һәм формаһыбер үк, бары тик шарап ислотаһы полярлашҡан нурҙы һулға табан, ә йөҙөм кислотаһы оптик әүҙем тугел тигән һығымтаға килә. Атомдарҙың тәбиғәте һәм һаны, уларҙың урынлашыуы һәм бер-береһе араһындағы алыҫлыҡта булыуы һәр саҡ бер төрлө ҡала, тип, Пастер, шарап кислотаһы физик үҙенсәлектәрен өйрәнгәндә, Мичерлихтан айырмалы рәүештә, бары тик был оптик актив кислота кристалдары үҙ ҡабырғаһында өҫтәлмә яҫылыҡ менән бүленгән икәнлегенә төшөнә. Тәжрибәләр үткәреп, әсеү барышында кислота оптик активлыҡҡа эйә — ул, йәғни,  яҡтылыҡтың полярлашыу яҫылығын әйләндерергә һәләтле, шул уҡ ваҡытта химик синтезланған изомерлы йөҙөм кислотаһының бындай үҙенсәлеге юҡ, тип асыҡлай Пастер. Кристалдарҙы микроскоп аҫтында кристалл өйрәнеп, ғалим уларҙың көҙгөләгесә сағылған кеүек ике төрөн (типтарын) айыра. Кристалдарҙы иреткәндә уларҙың бер төрөнөң полярлашыу яҫылығы сәғәт уғы буйынса борола, ә икенсеһенеке сәғәт йөрөшөнә ҡаршы борола. Ике типтағы (төрҙәге) ҡушылманың 1:1 нисбәтендәге иретмәһе оптик активлыҡҡа эйә булмай. Ошо күҙәтеүҙәр арҡаһында Пастер,кристалдар төрлө структуралы молекулаларҙан тора, өҫтәүенә, улар икеһе лә химик реакциялар барышында бер төрлө барлыҡҡа килә, әммә тере организмдар уларҙың бары тик бер төрөн генә ҡуллана тигән һөҙөмтәгә килә. Шулай итеп, беренсе тапҡыр молекулаларҙың хираллеге (хиральность) күрһәтелә (грек һүҙенән барлыҡҡа килгән χειρ — «ҡул»).
Колешка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амазонка
Флора һәм фауна
Оҙонлоғо йөҙәр метрға еткән тиҙ үҫә торған лианалар был урмандарға хас. Был үҫемлектәр ағас олонон һәм ботаҡтарын уратып алалар, өҫкә үрмәләп кәрәкле яҡтылыҡта табалар. Шунда уҡ тармаҡланып сәскә аталар һәм емеш бирәләр. Ағастарға үрмәләп үҫергә төрлө яймаҡтар (мыйыҡсалар, сәснскеләр, тырнаҡтар) булышлыҡ итә. Һыу ләләһе Victoria regia үҫемлек донъяһының ысын мөғжизәһе булып тора, ул шул тиклем ныҡлы, хатта кеше ауырлығын да күтәрә ала.
Луи Пастер
Өйләнеү
1849 йылдың 10 февралдә,Страсбургҡа килеүенә барлығы ике аҙна үткәндән һуң, Пастер университет ректоры Лоран Шарлдең  26 йәшлек ҡыҙы Мариға  өйләнә. П. Дебре раҫлауы буйынса, улар ике тапҡыр ғына осрашҡан була.. Луи Пастер ректорға рәсми хатында, ғаиләләренең тулайым байлығы 50 000 франк тәшкил  итһә лә,  ул тик апаһы һәм һеңлеләренеке, ә Пастер үҙе «яҡшы һаулыҡ, изге күңел һәм университеттағы карьераһын» ғына тәҡдим итә алыуын яҙа. Шулай уҡ үҙенең физика буйынса диссертацияһына академиктарҙың һығымтаһын һалып, Парижда академик карьераһын үҫтереү ниәте тураһында хәбәр итә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, ректор исеменә хатта ҡыҙҙың исеме лә телгә алынмай,(ә ректорҙың ике ҡыҙы ла был саҡта кейәүҙә булмаған була). Тиҙҙән Страсбург ҡалаһына Жан-Жозеф Пастер килә, ул Шарль Лоран менән һөйләшеүҙәр алып бара. Һөҙөмтәлә, эш иҫ киткес тиҙ хәл ителә: 29 майҙа Луи һәм Мари никахлаша. Баллы айҙы улар Баденда үткәрә. Луиза Роббинс фекере буйынса, Пастер ҡатынды һис бер хаталанмай һайлаған: Мари йорт һәм ғаилә тураһындағы хәстәрлекте тулыһынса үҙ өҫтөнә ала, шулай уҡ Пастерҙың секретаре һәм ышанслы хеҙмәт кешеһенә әйләнә. Пастер ҡыҙҙы, үҙенең һәр саҡ эш менән шөғөлләнәсәк икәнен алдан иҫкәртеп ҡуя (лабораторияһы йортта урынлашҡан була), әммә Шапюиҙың хаттарында бер йыл ярымдан һуң улар ғаиләлә төрлө үҙ-ара аңлашылмаусылыҡтың булыуы телгә алына. Мәҫәлән, бер мәл: Мари һәм Луи император Наполеон III менән осрашыуға барырға була — Пастер, атаһы кеүек үк, ажар бонапартист булған була — әммә ғалим «бер минутка» ғына лабораторияһына инеп китә һәм унан кисеп ашҡа ғына ҡайтып инә, быны реакцияны туҡтатырға ярамағанлыҡ менән ҡатынына аңлата. Пастерҙың ғаилә бурыстарынан фән менән шөғөлләнеүен һәр саҡ өҫтөн ҡуясағын Мари бик тиҙ аңлап ала. Страсбург ҡалаһында уларҙың өс балалары тыуа: 1850 йылда өлкән ҡыҙы Жанна, берҙән-бер улдары Жан-Батист 1851 йылда (суҡындырыусы атайы-крестный отец Био була) һәм Сесиль ҡыҙҙары 1853 йылда тыуа. Ғаиләгә аҡса етешмәй, бының сәбәптәренең береһе, моғайын, Пастерҙың эш хаҡы түбән булыуҙан тора. Экстраординар профессорға вазифаның ярты хаҡын ғына түләгәндәр, һәм шунлыҡтан Пастер, күңеленә ныҡ ятмаһа ла, төп эшенә ныҡ ҡамасаулаған өҫтәмә курстар уҡытырға мәжбүр булған. Ниһайәт, 1852 йылда ул ординар профессор дәрәжәһен ала һәм кисекмәҫтән дәрестәре теҙмәһен үҙенә ярағанса ҡора: аҙнаһына бары тик ике көн генә уҡыта, ә бөтә ҡалған ваҡытын лаборатор эксперименттарға арнай. Кистәрен Пастер балалары менән шөғөлләнә йәки уйнай, шулай ҙа Мари, Луи Жан-Батистың йүргәктәрен алмаштырырға ярҙам итмәй, тип атаһына яҙа.
Амазонка
Флора һәм фауна
1933 йылда Белен районында Амазонка буйлап сәйәхәт иткән Николай Вавилов билдәләп үткәнсә, Амазонка ярҙары буйлап пальмаларҙың төрлөлөгө айырыуса күп, бында 800-гә яҡын төрө бар. Пальмалар ҙур төркөмдәр менән дә, айырым да үҫә. Ул былый тип яҙа: "«Был урындар ысын мәҡәнәһендә пальмалар батшалығы. Дрнъяла башҡа бер ерҙә лә бындай төрлөлөк, үҙгәреүсәнлек амплитудаһын күрергә мөмкин түгел. Һомғол олондары, өҫкә ҡарап торған ағас сатырҙары, зонтикка йәки һепетркегә оҡшаш емештәре иҫ китмәле. Улар барыһы ла тропиктарҙа бер ҡайҙа ла ҡабатланмай торған үҙенсәләекле ландшафт барлыҡҡа килтерә»"
Луи Пастер
Страсбургтағы фәнни эштәр
Пастер 1852 йылдың октябрендә Германия һәм Австрия химик етештереү үҙәктәре буйынса — Дрезден, Цвиккау, Лейпциг, Фрейбург, Вена һәм Прагала бер айлыҡ фәнни командировкала була. Пастерҙың Страсбургтағы фәнни эштәренең төп темаһы молекуляр диссимметрия була, 1848-1854 йылдарҙа уның был темаға арналған 20 мәҡәләһе баҫыла. Уны, әсеү барышында барлыҡҡа килгән шарап кислотаһында бер ни тиклем йөҙөм кислотаһы барлығын аса, яһалма юл менән ул йөҙөм кислотаһын барлыҡҡа килтереүгә ирешә. Химик кристаллографияөлкәһендә өлгәшелгән һөҙөмтәләргә ҡарамаҫтан, Пастер киң дөйөмләштереү Пастер кимәленә сығырға тырыша. Мәҫәлән, ул тышҡы йоғонтоларҙы тигеҙһеҙлек (ассимметрия) барлыҡҡа килтереүҙә йәки органик матдәләрҙе синтезлағанда реакция йүнәлеш үҙгәртер өсөн ҡулланырға тырыша. Ул кристалдарға магнит һәм шулай уҡ рефлектор һәм гелиостат ярҙамында ҡояш нурҙары менән йоғонто яһай. Ғөмүмән, Пастер, бөтә оптик актив матдәләр бары тик тере организмдар аша ғына синтезлаша ала һәм был үҙенсәлектәр бары тик хайуан һәм үҫемлектәрҙең составына ингән матдәләр өсөн генә хас тип раҫлай. Әммә ғалим тере сағында уҡ оптик актив углеводтар, спирттар һәм органик кислоталар яһалма синтез юлы менән барлыҡҡа килтерелә һәм төрлө органик матдәләрҙең уң һәм һул изомерҙарының таралыуы хайуан һәм үҫемлек күҙәнәктәре протоплазмаларында таралған булыуы асыла. Атаһына һәм Шапюи Шарлгә яҙған хаттарында, Пастер, бәлки, уның тәжрибәһе «ғаләмдең Хоҙай тарафынан йәшерелгән серҙәрен асасаҡ», ә Мари үҙенең атаһына яҙған хаттарында Луи мотлаҡ Ньютон һәм Галилей кимәлендәге ғалим буласаҡ, тип ышанысын белдерә. Хәйер, Био Пастерҙы ваҡытын, аҡсаһын һәм көсөн билдәһеҙ эксперименттарға арнауҙан киҫәтә.
Амазонка
Флора һәм фауна
Йылғаға яҡын урындарҙа донъялағы иң ҙур кимереүсе, тән аурлығы 50 кг самаһы булған, диңгеҙ сусҡаларын хәтерләткән капибарҙы осратырға мөмкин. Һыу эсергә килгән хайуандарҙы яр буйында иң ҙур йыландар анакондалар һағалап тора. Был йыландар һыуҙа ла, ерҙә лә хайуандарҙы аулауҙар, хатта кайманда ла быуып үлтерәләр. Амазонканың бай хайуандар донъяһын сөсө һыу дельфиндары инея һәм нутрия ла байытып тора. Европала был йәнлекта мамыҡ фермаларында үрсетәләр. Амазонка ярһары буйында ауырлығы 200 кг-ға еткән иҫ киткес йөҙөүсе тапирана осратырға мөмкин. Йыш ҡына ул самкалылыр менән яр буйында йөрөй, япраҡтар, ағас ботаҡтары, емештәр һәм һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Джунглиҙа иң ҡурҡыныс йәнлектәрҙең береһе, бесәйҙәр ғаиләһе вәкиле, һыуға сумарға ла һәләтле — ягуар. Гуарани ҡәбиләһе индеецтары уны «d’iaguar» тип атай.
Луи Пастер
Страсбургтағы фәнни эштәр
1853 йылда Пастер, профессор исеме бирелер алдынан, Фармацевтика йәмғиәтенән рацемик йөҙөм кислотаһы кристаллографияһы өлкәһендәге эштәре өсөн 1500 франк премия менән бүләкләнә, ә хөкүмәт уға, уның атаһы кеүек үк, Почетлы легион ордены кавалеры исемен бирә. Уны Академия составына индерергә маташалар, тик тәүге осорҙа был уңышһыҙ тамамлана. Күңелһеҙләнгән Пастер ауырый башлай — уның башы ныҡ ауырта һәм ҡорһағын спазм тота. 1854 йылда ул оҙайлы ялға китә һәм ғаиләһе менән бергә Парижға китә. Страсбургҡа ғалим сентябрҙә ҡайта, унда яңы тәғәйенләнеү ала — Лилдә яңы асылған тәбиғи фәндәр факультеты деканы була.
Лилль
1854 йылдың 2 декабрендә Пастер Лилль институтында декан урынын биләй. Был вазифаға тәғәйенләнеүҙе Пастер ҙур теләк менән ҡабул итә. Лилль был ваҡытта эре етештереү үҙәге була, ә 1854 йылдың 22 авгусында «ғәмәли фәндәр өлкәһендә» теория менән практиканы берләштереү маҡсатында император указы менән тәбиғи фәндәр факультеты асыла. Вазифа ғалимдың көнкүрешен дә яҡшырта:декандың эш хаҡы Страсбургтағы эше хаҡынан байтаҡ юғары була. Био кәңәшен тотоп, Пастер тере организмдарҙың химик төҙөлөшөн үҙгәртеү буйынса эксперименттары менән шөғөлләнеүҙе ташлай. 1855 йыл Фәндәр академияһында бер урын буш ҡала, Ж.-Б Био уны Луи Пастер бирергә тәҡдим итә. Был эш ҙур әүҙемлек талап итә Пастерҙан: ул конкурста ҡатнашыу өсөн формаль заявка бирә, баҫылған хеҙмәттәренең исемлеген төҙөй һәм, бер нисә аҙнаға Парижда ҡалып,уның кандидатураһы өсөн тауыш бирәсәк потенциаль коллегаларына визит яһай. Һайлауҙа ул еңеп сыға һәм ҡатыны Мариға «ысынлап та иң яҡшы ғалимдар минең өсөн тауыш бирҙеләр» тип яҙа.
Амазонка
Флора һәм фауна
Амазонка һәм уның ҡушылдыҡтары балыҡтарҙың төрлөлөгөнә ғәжәйеп бар, балыҡтарҙың 2 меңдән ашыу төрө йәшәй. Бында гуппи, меченосецлар, скаляриялар һәм бронялар кеүек популяр аквариум балыҡтары тереклек итә. Бары тик бында ғына тамбак балыҡтары (Colossoma macropomum) бар, улар һыуға төшкән емеш орлоҡтары һәм ағас емештәре менән туҡлана. Ике төрлө һулыш алыға һәләтле хайуандарҙың иң һуңға төрҙәренең береһе пропротоптертар ҙа осрай. Шулай уҡ оҙонлоғо бер метрға еткән, һыуҙан һикереп сығып һыу өҫтөндә эленеп торған бөжәктәрҙе йойтоусы араваналар тереклек итә. Пираньялар — Амазонканың иң билдәле тереклек эйәләре булып тора.13 — 40 см оҙонлоғондағы балыҡтар йыртҡыс тормош алып баралар һәм ғәйәт. Йылғаны кисеүсе эре хайуандарға (йыландарға һәм имеҙеүселәргә) ла һөжүм итәләр. Пираньялар кешеләр өсөн дә хәүефле. Ҡан еҫен һиҙеп ҡалған балыҡтар төркөмө менән һөжүм итеп ҡорбандың ит кәҫәктәрен йоталар һәм ҡорбандың һөйәктәрн генә ҡалдыралар.
Луи Пастер
Лилль
Пастер өс йыл декан вазифаһын да эшләй һәм үҙен талантлы ойоштороусы һәм администратор итеп күрһәтә. Атап әйткәндә, ул бөтә дисциплиналар буйынса лаборатор дәрестәр индерә, бер туҡтауһыҙ «теория — практиканың әсәһе», ә теорияһыҙ практика — «был ябай ялыҡтырғыс ғәҙәт» тип әйтә. Ул шулай уҡ халыҡ мәғарифы министрлығының университеттар бары тик мәктәп уҡытыусыларын ғына әҙерләргә тейеш тигән ҡарары менән килешә алмай һәм университет профессураһы ғилми эштәр алып барырға тейеш, тип ризаһыҙлыҡ белдерә. Пастер үҙенең студенттарын Бельгияға металлургия етештереүсе предприятиеларына һәм төньяҡ департаменттарҙың тупраҡ уңдырышлығын тикшерергә ебәрә. Профессор үҙе сөгөлдөрҙән спирт ҡыуыу, сөгөөлдөрҙөң ҡайнаған матдәһен ағартыу, рафинадлау һәм ферментлаштырыу менән шөғөлләнә - быларҙың барыһы ла Лилль етештереү  предприятиелары өсөн мөһим булған була. Спиртзавод хужаһы Эдуард Биго заказы арҡаһында Пастер әсеү процессы менән ҡыҙыҡһына, сөнки ул шәкәр сөгөлдөрөнән алынған шәкәрҙең тәүге сеймал сифатын аңларға теләй.
Амазонка
Флора һәм фауна
Яҫы башлы йәйен һәм харак кеүек балыҡтар йылға өҫтөндә ишетелерлек тауыштар сығара. Харак Амазонканың төп промысл балығы булып тора. Амазонкала «йырлай» тоҡан балыҡтарҙың күплеге һәм төрлөлөгө йылғаның избәс һәм төрлө серемтәләр менән болғансыҡ һыйлы булыуы менән аңлатыла. Бындай шарттарҙа балыҡтарға күреп аралашыу мөмкинлеге юҡ, шуға күрә улар тауыш ярҙамында аралаша.
Луи Пастер
Лилль
1857 йылдың сентябрендә (des directeur études) Юғары нормаль мәктәбендә уҡытыу эштәре буйынса директор урыны бушай. Пастер был вазифаға дәғүә итеү ниәтен кисекмәҫтән иғлан итә. 22 октябрҙә ул директор вазифаһын ала. 34 йәшлек Луи Пастер Парижға күсә, шунан уның бөтә ғалим тормошо Эколь Нормаль менән бәйле була.
Амазонка
Экологик проблемалар
Амазонка сельваһы — башҡаса тиңе булмаған экосистема. Был экосистемаға ағастарҙы күпләп киҫеү хәүефе янай. Йылға тамағы менән Манус йылғаһы араһындағы урындар бушап ҡалды. ХХ быуаттың 70-се йылдарында шаҡтй ғына урман булған урындар көтөүлектәргә әүрелдерелде. Был тупраҡтыҡ эрозияһына килтерә. Был биләмәләрҙә ҡырағай джунгли хәҙерге көндә юҡ. Киҫелгән йәки яндырылған урманды яңынан тергеҙергә тырышһалар ҙа, был урмандарҙа тереклектең күплелегенең бер өлөшө генә бар.