cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Заһиҙулин Рауил Рөстәмбәк улы
Заһиҙулин Рауил Рөстәмбәк улы (17 декабрь 1959 йыл), ғалим-инженер-механик. 1983 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007).
Биографияһы
Рауил Рөстәмбәк улы Заһиҙуллин 1959 йылдың 17 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Инженер‑механик. Ғилми дәрәжәһе: техник фәндәр докторы, ғилми вазифаһы: доцент.
1983 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң, шунда уҡ хеҙмәт юлын башлай.
1987 йылда Мәскәү ҡалаһындағы МГТУ СТАНКИН аспирантураһына уҡырға инә.
1990 йылда «техник фәндәр кандидаты», 2007 йылда «техник фәндәр докторы» дәрәжәләренә диссертация яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге техник фәндәргә бәйле: продукцияны етештереү, уның сифаты һәм эшләү циклы менән идара итеү проблемалары, машиналар эшләүҙә технологик процестарҙы автоматлаштырыу.
Рауил Заһиҙуллин бер нисә класлы хеҙмәтләндереүсе ҡоролмаһы булған ҡорамалдарҙың эш расписаниеһын төҙөү алымдарын һәм рекурсив формалашыу моделдәрен, планлаштырыуҙың өс звенолы системаһы концепцияһын һәм башҡаларҙы уйлап таба. Асыштары Башҡортостан Республикаһы предприятиетиеларының һығылмалы производство системаларында индерелгән.
170‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыу авторы. 10 монография авторы.
Төп ғилми ҡаҙаныштары: 1. Предложен метод определения состава и длительности операций переналадок оборудования в процессе построения расписаний, в основе которого лежит принцип немарковских процессов.
2. Впервые предложены математические модели расписаний работы оборудования с несколькими классами обслуживающих устройств. При этом доказано, что в данном случае для расписаний справедливо распределение Джурана-Парето, что ранее диагностировалось только для социально-экономических систем. Кроме того, доказано, что математические модели расписаний с несколькими обслуживающими устройствами обладают свойством рекурсивности в зависимости от наличия того или иного класса.
3. Впервые, на основе гипотезы профессора Б. С. Балакшина, предложен метод дифференциации и синтеза технологических операций, использующийся для формирования множества альтернативных технологических процессов с целью повышения плотности расписаний оборудования. 4. Впервые, на основе сетей Петри, предложен метод имитационного моделирования расписаний с произвольной размерностью номенклатуры и количества технологических операций.
5. Предложена многозвенная система планирования для машиностроительного предприятия, использующего корпоративные системы MES, APS, ERP.
6. Разработаны методы оценки расписаний и оптимизации состава оборудования для расписаний с несколькими классами обслуживающих устройств с учетом стохастичности процессов.
7. Предложен метод многокритериальной оптимизации при неизвестных значения весовых коэффициентов в векторном критерии.
8. На основе системного анализа впервые предложен метод определения вспомогательных процессов (бизнес-процессов) и разработана общая модель расписания всех работ на предприятии.
9. Впервые предложены численный вариант определения интегрального показателя качества машиностроительной продукции, а также математические модели оптимального управления интегральным параметром качества продукции по критерию максимума Понтрягина.
Рюрик ҡаласығы
Рюрик ҡаласығы (Ҡаласыҡ) — Ильмень янының сауҙа-һөнәрселек һәм хәрби-административ үҙәге, ҡаласыҡ, IX быуаттың археологик ҡомартҡыһы, Бөйөк Новгород ҡалаһының үҙәгенән көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта, Ильмень күленән, Волхов йылғаһы башында (Юрьев монастыры ҡаршыһында) тора. Шул иҫәптән новгород кенәздәре резиденцияһы булараҡ билдәле, уның менән Боронғо Рустың бик күп билдәле сәйәси эшмәкәрҙәренең исемдәре бәйле.
Исеме
XIX быуатҡа тиклем үҙән һәм уның янындағы ауыл Ҡаласыҡ тип атала. Рюриков һүҙе xix быуат башында крайҙы өйрәнеү әҙәбиәтенә инә, (был һүҙ варягтар Рюрикты дәүләт башлығы итеп саҡырғандан һуң тигән риүәйәтттәр йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән). В. Л. Янин былай тип яҙа: «xii быуатта Ҡаласыҡ тип аталған ултыраҡ был пунктттың боронғо һәм ҙур булыуы тураһында һөйләй, әммә бер ҡасан да Рюриков тип аталмаған; был исемде бары тик үҙҙәрен ғалим тип һанаған дилетанттар ҡушҡан, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә ул бары xix — XX быуаттарҙа ғына Рюриков тип атала башлаған». Боронғо ҡаласыҡтың ҡатламдарында иртә новгород боронғолоҡтары менән генетик бәйләнеш юҡ ''Янин В. Л., Алешковский М. Х.'' [https://books.google.ru/books?id=ufXTAAAAMAAJ&pg=RA1-PA35&lpg=RA1-PA35&dq=%C2%AB%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B5,+%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D1%81+%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0+%D0%BD%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D0%A0%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC,+%D1%8D%D1%82%D0%BE+%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BC%D1%83+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8E,+%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D0%B2%D1%88%D0%B5%D0%B5%D1%81%D1%8F+%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D1%83%D1%87%D1%91%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9+%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2,+%D0%BE%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%8C+%D0%B2+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5+XIX+%D0%B2.%C2%BB&source=bl&ots=Pj3dgfJ4Df&sig=ACfU3U34N928PEmFNKxfIuhdNkCjeSTvOw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfh7btic7lAhVtwqYKHRhsB6IQ6AEwAnoECAkQAQ#v=onepage&q=%C2%AB%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B5%2C%20%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D1%81%20%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0%20%D0%BD%D0%B5%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%A0%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC%2C%20%D1%8D%D1%82%D0%BE%20%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BC%D1%83%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8E%2C%20%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D0%B2%D1%88%D0%B5%D0%B5%D1%81%D1%8F%20%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D1%87%D1%91%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BE%D0%BD%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%8C%20%D0%B2%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5%20XIX%20%D0%B2.%C2%BB&f=false Происхождение Новгорода (К постановке проблемы)] // История СССР № 2, 1971, стр. 32—61..
Тарих
Рюрик икенсе Ҡаласығы VII—viii быуаттарҙа б убалағы ҡала тибында, һикәлтәле нығытмалы булған.
3-сө Рюрик Ҡаласығы хәрби әһәмиәтен юғалта, ә уның үҙәк өлөшө һөрөлгән.
Сеусо хазинаһы
Тарихы
1990 йылда хазина Нью-Йоркта Сотби аукционында пәйҙә була, әммә һуңынан хазина тураһындағы документация ялған тип таныла, ә Венгрия, Югославия һәм Ливан хөкүмәттәре хазиналарға уларҙың милек хоҡуғы булыуы тураһында белдерә. Был илдәрҙең милек хоҡуғына дәғүәләре АҠШ суды тарафынан кире ҡағыла, һәм хазина маркиз Нортгемптон биләмәһендә ҡала. Скотланд-Ярдта әлегә тиклем хазиналар буйынса эш алып барыла.
Хазинаның килеп сығышы аныҡ ҡына билдәле түгел. Хазинаның беренсе тапҡыр 1970-се йылдарҙа Венгрияның археологик участкаһында венгр һалдаты законһыҙ ҡаҙыныуҙар эшен алып барыуы мәлендә хазинаны таба, тик хазиналарҙы ҡулға төшөү маҡсатында ул үлтерелә. Шул ваҡиғаларҙан һуң хазинаның нисек табылыуы тураһында бик күп фәнни дәлилдәр бар.
Эстәлеге
Хазина ун дүрт бай итеп биҙәлгән көмөш һауыттарҙан һәм улар урынлаштырылған баҡыр һауыттарҙан тора. Хазина беҙҙең эраның дүртенсе быуаты аҙағында, йәки бишенсе быуатында эшләнгән. Иң иғтибарға лайыҡһы — диаметры 70 см һәм ауырлығы 9 кг тиерлек булған ҙур тәрилкә, унда латин телендә түбндәге яҙыу бар:"Hec Sevso tibi dvrent per saecvla mvltaPosteris vt prosint vascvla digna tvis"Тәржемә иткәндә был һүҙҙәр түбәндәгеләрҙе аңлата:"Хазина [Сеусо] оҙайлы быуаттарға һеҙҙең милек булырға яҙһын. Был һауыттар һеҙҙең артабанғы вариҫтарығыҙға ла лайыҡлы хеҙмәт итһен."
Тәүге бәхәстәр
Венгрия властары раҫлауынса, хазинаны йәш һалдат Йожеф Сумег яҡынса 1975—1976 йылдарҙа Үҙәк Венгриялағы ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә таба. Сумегтың кәүҙәһе 1980 йылда табыла. Рәсми тикшереү уның үҙ-үҙенә ҡул һалыуын асыҡлай, әммә һуңыраҡ полиция уның үлтерелеүе тураһындағы һығымтаға килә.
Югославиянан хәбәр итеүҙәренсә, хазина тәүҙә 1960 йылдың 30 июнендә Истрияның Барбарига ауылында, хәҙерге Хорватия, территорияһында табыла. Ауыл боронғо Рим дәүерендә нигеҙ һалынған Пула ҡалаһынан төньяҡҡа табан яҡынса 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Урындағы халыҡтың һүҙҙәре буйынса, хазина Югослав халыҡ армияһы (ЮНА) комплексының иҫке окоптары ятҡан территориялағы иҫке окоптарҙа табыла. 1980-се йылдарҙа ЮНА урындағы археологтарға шул урында археологик ҡаҙыныу эштәрен алып барырға рөхсәт бирә. Шаһиттарҙың рәсми рәүештә раҫланмаған хәбәрҙәре буйынса был урында табылған 14 артефакт ғәйәт күп ҡомартҡылар булған урындан сығарылған хазинаның бик бәләкәй өлөшө генә. Шул урында табылған тарихи ҡомартҡыларҙы теркәү өсөн алты көн талап ителә. Әммә мәғлүмәттәрҙең күбеһе киң йәмәтселеккә еткерелмәй, сөнки ҡаҙыныу урыны тулыһынса граждандар өсөн ябыҡ хәрби зонала була. Югославия археологтары, артефакттарҙа табылған тупраҡ ҡалдыҡтары был райондағы тупраҡ өлгөләренә тап килеүе иҫбатланһа ла, хазиналарҙың килеп сығышы тураһында бер ниндәй ҙә ышандырырлыҡ дәлилдәр таба алмай. Югославия тарҡалғандан һуң Хорватия хазина тураһында суд эшен аса, уға тупраҡ ҡалдыҡтарына яһалған анализ һөҙөмтәләрен дә ҡушып, Нью-Йорк судына хазинаға милек хоҡуғына дәғүә итеүе тураһында рәсми рәүештә мөрәжәғәт итә.
1993 йылдың ноябрендә Нью-Йорктың Апелляция суды дәғүәләрҙе кире ҡаға һәм маркиз Нортгемптондың хазиналарын тартып алыу өсөн нигеҙ таба алмай. Артефакттар банктың һаҡлағысында бикләнә, шуға күрә артабан суд тикшереүе үткәрелә.
1999 йылдың 25 июнендә Британия хөкүмәте хазиналарҙың кемдеке булыуы менән ҡыҙыҡһынмауын раҫлай һәм эште ҡуҙғытмаҫҡа ҡарар итеүен белдерә. Венгрияның хазиналарға ҡарата дәғүәһенең ғәҙел булыуын тәрилкәләрҙең береһенә «Pelso» һүҙенең һырып яҙылыуы ла раҫлай. «Pelso» һүҙе Венгрияла урынлашҡан Балатон күленең латинса атамаһы ул. Күл хазина табылған урындан көнбайыштарәҡ урынлашҡан. 1873 йылдат шулай уҡ күлдән алыҫ түгел урында боронғо рим өстағаны табылған; ғалимдар фекеренсә, был әйбер, Сеусо хазинаһы кеүек үк уға ла һырып биҙәк һалынған. Өстаған һәм хазиналағы һауыттар бер үк оҫта тарафынан эшләнгән тигән фараздар бар. Хәҙер өстаған Будапештта Венгрия милли музейында һаҡлана.
Ваҡиғаларҙыы сиседаше
2006 йылдың сентябрендә Лондондың Bonhams аукцион йорто киләсәктә хазинаны үҙ аукционына ҡуясағын иғлан итә. Венгрияның мәғариф һәм мәҙәниәт министры, «хәҙер был хазинаны һатыуға ҡуйыу мөмкин түгел», тип белдерә. 2006 йылдың 12 октябрендә Бөйөк Британия парламентының лордтар палатаһы Венгрияға яҙма рәүештә түбәндәге яуапты бирә: «Венгрия 2004 йылда Европа Союзына ингәндән алып хазинаға ҡарата уның дәғүәләре ҡайтанан ҡарауға ҡуйылыуы ихтимал». Bonhams 2006 йылдың 17 октябрендә хазина күргәҙмәһен үткәрә.
2007 йылдың мартында The Art Newspaper нәшриәте хәбәр итеүенсә, тағы ла 187 алтын ялатылған көмөш ҡумта, эсемлек өсөн 37 алтын ялаланған көмөш сынаяҡ һәм 5 көмөш туҫтаҡ бар, улар Сеусо хазиналарының бер өлөшө булып тора; әммә был мәғлүмәт әлегә бер кем тарафынан да раҫланмай.
2008 йылдың февралендә венгр археологы Жольт Визи үткәргән тикшеренеүҙәр хазинаның Венгриялағы Балатон күле районынан булыуы ихтимал тигән фекерҙе нығыта.
2008 йылдың декабрендә Channel 4 каналы программаһы хазиналар тураһында махсус сығарылыш әҙерләй. План буйынса программа хазинаның килеп сығышы ихтималлығы булған районы Венгрияла, Полгарди ҡалаһынан алыҫ түгел булыуын иҫбатларға тейеш була. Әммә маркиз Нортгемптон программала ҡатнашыуҙан баш тарта, ә Channel 4 Лондондағы Bonhams аукцион йортонда һаҡланған хазиналарҙы төшөрөргә рөхсәт ала алмай.
Хазинаның Венгрияға ҡайтыуы
2014 йылдың 26 мартында Венгрия премьер-министры Виктор Орбан Сеусо хазинаһының яртыһын (ете предмет) Венгрия 15 миллион евроға һатып алыуы тураһында иғлан итә. Был ете артефакт 2014 йылдың 29 мартында Венгр парламенты бинаһында ваҡытлыса экспозицияға ҡуйыла.
2017 йылдың 12 июлендә ҡалған ете артефакт шулай уҡ Венгрияға кире ҡайтарыла. Улар 28 миллион евроға һатып алына. 2018 йылда хазиналар Будапешт һынлы сәнғәт музейына күсерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="комментарий"/>
Харьяга (Нерута ҡушылдығы)
Харьяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сойда
Сойда — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема күле (Кема йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Демьянка (йылға)
Демьянка  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/318 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 1.159,000 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яптоко-Шуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Драма (хикәйә)
Драма — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 13 июнендә «Осколки» журналының 24-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Драма» хикәйәһе 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 13 июнендә «Осколки» журналының 24-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1891 йылда «Пестрые рассказы» йыйынтығында донъя күрә, А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, норвег, поляк, румын, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Тарих
Н. М. Ежов әйтеүе буйынса хикәйәнең сюжетын Чеховҡа драматург Виктор Петрович Буренин биргән.
Тәнҡит
«Драма» хикәйәһе Л. Н. Толстойҙың иң яратҡан әҫәре була. Был хикәйәне ул һис ялыҡмай, әллә нисә тапҡыр уҡырға ла әҙер булған. С. Т. Семенов хәтерләүенсә, «Л. Н., шул тиклем һушы китеп хикәйәне күп тапҡырҙар һөйләй һәм һәр саҡ бар күңеленән көлә». Ежов фекеренсә: «…Л. Н. Толстой, „Драма“ хикәйәһен уҡығанда ысын күңелдән ҡысҡырып көлгән һәм бар кешегә лә Чеховтың был хикәйәһен уҡырға тәҡдим иткән». Чехов әҫәрҙәрен ике сортҡа бүлгән саҡта, Лев Николаевич был хикәйәне беренсе сорт иҫәбенә индергән.
Хикәйә үҙ заманының тәнҡите тарафынан билдәләп үтелә. Н. К. Михайловский, иртә Чеховты иҫенә төшөрөп, уны «иҫ киткес көлкөлө элементтарҙы уйлап сығарыу оҫтаһы…» — тип һанай. Хикәйә тураһында тәнҡитсе Я. Абрамов, С. А. Венгеров, В. Д. Чайльдс һәм башҡалар мәҡәлә яҙа. С. А. Венгеров хикәйәне «күп анекдотлы һәм хатта тура шаржлы» әҫәрҙәр иҫәбенә индерә.
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға билдәле яҙыусы Павел Васильич өйөндә бара. Бер көн иртәнсәк уның янына Мурашкина фамилиялы яҙыусы ҡатын килә. Павел Васильевичтың уны ҡабул иткеһе килмәһә лә, тегеһе бишенсе тапҡыр килгәс, ниһайәт, уны ҡабул итергә ризалаша.
Ҡатын шул тиклем оҙаҡ уҡый, Павел Васильевич йоҡомһорай башлай. Уның күҙ алдында Мурашкина өс башлыға әйләнә һәм ҙурайып китеп башы менән түбәгә тейә. Павел Васильевич, үҙе лә аңғармаҫтан, өҫтәлдәге пресс-папьены ҡулына ала һәм Мурашкинаның башына тондора. Артабан ул : «Бәйләгеҙ мине, мин уны үлтерҙем!» — тип ҡысҡырып ебәрә. Хикәйә «Присяжныйҙар уны аҡлай» тигән һүҙҙәр менән тамамлана.
Экранлаштырыу
1960 йылда телевидениеның үҙәк студияһында Антон Павлович Чеховтың ошо исемдәге хикәйәһе буйынса ҡыҫҡа метражлы «Драма» телефильмы төшөрөлә. Режиссеры — Герман Ливанов. Ролдәрҙә: Фаина Раневская — яҙыусы Мурашкина; Борис Тенин — билдәле яҙыусы Павел Васильевич.
Семиславка
Семиславка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһы
'''С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһы  (С. Г. Строганов исемендәге МДХСА''') — сәнәғәт, монументаль-декоратив һәм ҡулланма биҙәү сәнғәте һәм интерьер сәнғәте өлкәһендә Рәсәйҙең иң боронғо сәнғәт уҡыу йорттарының береһе.
Академия бөгөн
С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһы рәссамдарҙы 5 һөнәр һәм 17 махсуслашыу буйынса әҙерләй: мебель һәм интерьер проектлау, мебель һәм декоратив туҡыма эшләү, дизайндың төрлө өлкәләһендә белгестәр, сәнғәт теоретигы һәм тарихсыһы, монументаль сәнғәт рәссамдары һәм скульпторҙар, металдан, керамиканан һәм быяланан изделиелар буйынса рәссамдар, монументаль рәсем сәнғәте, нәфис металл һәм мебель реставраторҙары әҙерләй.
Тарихы
Художество-сәнәғәт академияһына 1825 йылда граф Строганов Сергей Григорьевич биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамдары әҙерләү мәктәбе булараҡ нигеҙ һала һәм тәүҙә «Сәнғәт һәм һөнәргә ҡарата рәсем мәктәбе» тип атала.
Уҡыусыларҙы уҡытыу һәм туҡланыу бушлай була, училищеға төрлө чинлыларҙың һәм крепостнойҙарҙың балалары ҡабул ителә, уҡыуға алыуға ата-әсәһенең өҫтөнлөклө хәле түгел, ә уҡырға алыныусының отҡорлоғо, уның рәсем төшөрөргә, художестволы ижадҡа һәләте критерий булып тора.
Мәктәп 360 кешегә иҫәпләнгән була. Башланғыс этапта өс һөнәр була:
1830 йылда һүрәтте техник биҙәкләү класы, ә 1837 йылда — «балсыҡтан фигуралар һәм биҙәүестәр әүәләү» класы барлыҡҡа килә. 1843 йылда Строганов мәктәпте Мәскәү ҡалаһына бирә, ул биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамдары әҙерләү буйынса дәүләт уҡыу йорто булып китә, Икенсе рәсем мәктәбе исеме ала.
Училищеға балалар матди хәленә ҡарамай 12 йәштән ҡабул ителә. Уҡыу срогы 5 йыл тәшкил итә. 200 кеше уҡый, шуларҙың 50-һе «фәҡирлек буйынса» түләүҙән азат ителергә мөмкин була. Училищены уңышлы тамамлағандан һуң ғалим һүрәтсе исеменә диплом бирелә. Шулай уҡ училище янында 50 уҡыусыға иҫәпләнгән ҡатын-ҡыҙҙар һүрәт төшөрөү бүлексәһе була, барлыҡ йәштәге һәм ҡатлам кешеләре өсөн бушлай йәкшәмбе һүрәт төшөрөү кластары эшләй. Училище финанс министрлығының мануфактура һәм эске сауҙа департаменты ҡарамағында тора. 1890 йылда элекке Иван Воронцов усадьбаһы училище ҡарамағына тапшырыла, унда уҡыу кластары урынлаша.
1901 йылдың 23 февралендә, «1900 йылдың 31 октябрендә нигеҙ һалыныуына етмеш йыл тулыу хөрмәтенә», Бөйөк княгиня Елисавета Феодоровна яҡлауы аҫтында торған училищеға: «Император Строганов Үҙәк художество-сәнәғәт училищеһы» исеме бирелә һәм училище милкенә Мәскәүҙә Мясниницкия урамында ер участкаһы тапшырыла.
Октябрь революцияһынан һуң һәм һуғыш тамамланғас училище үҙгәртеп ҡорола һәм Дәүләт ирекле художество оҫтаханалары составына, аҙаҡ Юғары художество-техник оҫтаханалары составына инә. 1928 йылда Юғары художество-техник оҫтахана Мәскәү юғары художество-техник институты тип үҙгәртелә, ул 1930 йылда бер нисә үҙ аллы институтҡа бүленә:
1945 йылда Мәскәү үҙәк художество-сәнәғәт училищеһы (МЦХПУ) исеме аҫтында яңынан тергеҙелә.
1948 йылдан — Мәскәү юғары художество-сәнәғәт училищеһы. Уҡытыусы итеп В. Е. Егоров, Н. Н. Соболев, Г. И. Мотовилов, П. В. Кузнецов, А. В. Куприн, В. Ф. Бордиченко һәм башҡалар саҡырыла.
1960 йылда училищела өс факультет барлыҡҡа килә: Сәнәғәт сәнғәте, Интерьер һәм ҡорамалдар, Монументаль-декоратив һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте.
1992 йылда Мәскәү юғары художество-сәнәғәт училищеһы ''С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү художество-сәнәғәт институтына'' үҙгәртелә.
1996 йылдан алып — ''С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт университеты''.
2009 йылдан алып — ''С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһы''.
Колледжы һәм филиалдары
- Декоратив-һынлы сәнғәт һәм дизайн колледжы
Филиалдары :
- Абрамцев художество-сәнәғәт училищеһы
- Көнгөр филиалы
- Красносельск филиалы
- Урал филиалы
Ирек (Ырымбур өлкәһе)
Ирек — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһеҺарыҡташ районы Воздвиженский ауыл Советы составындағы ауыл.
Географияһы
Ирек район үҙәге ҡасабаһы Һарыҡташтан көньяҡ-көнсығышҡа табан туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға нигеҙ һалыныуҙың рәсми датаһы — 1928 йыл. Шул йылда халҡы арта барған Шишмә ауылынан күпмелер ғаилә 4-5 километр алыҫлыҡтағы урынға, Һаҡмар йылғаһы буйына күсенә, сөнки унда аулағыраҡ була. Ҙур булмаған ҡасаба барлыҡҡа килә.
Халҡы
2002 йылда халыҡ һанынын алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 75 кеше йәшәгән (татарҙар 96 %), 2010 йылда халыҡ иҫәбе буйынса — 103.
Бөйөк күлдәр
thumb thumb|Бөйөк күлдәрҙә һыу кимәле thumb|Үрге күле күренеше (Миннесота штаты)
Бөйөк күлдәр — Төньяҡ Америкалағы, АҠШ һәм Канада биләмәһендәге сөсө һыулы күлдәр системаһы. Йылға һәм ҡултыҡтар менән ҡушылған эре һәм ваҡ һыу ятҡылыҡтарын берләштерә. Майҙаны яҡынса 245,2 мең км², һыу күләме 22,7 мең км³. Бөйөк күлдәр тип биш күлде атайҙар: Үрге, Гурон, Мичиган, Эри һәм Онтарио. Улар менән бер нисә урта күл тоташҡан. Улар араһында иң мөһимдәре: Сент-Мэрис, Сент-Клэр, Нипигон. Күлдәр Атлантик океан бассейнына ҡарай.
Изге Лаврентий йылғаһы буйлап аҡҡан һыу күлдәрҙең нигеҙ соҡорон формалауға тектоник процесстар ҙур йоғонто яһаған.
Боҙлоҡ массаһы Ер ҡабығына бата, ә һуңынан, боҙлоҡ ирегәс, кире процесс башланған — һыу массаһы барлыҡҡа килгән. Бөйөк күлдәрҙең төньяҡ яр буйында һыу көньяҡҡа ҡарағанда тиҙерәк күтәрелә, был «ауҙарыу» процесы көньяҡты һыу аҫтында ҡалдыра. Бында суднолар йөрөшө һәм балыҡсылыҡ үҫешкән. 3000 км оҙонлоғонда суднолар йөрөү өсөн каналдар яһалған. Бөйөк күлдәр Гудзон йылғаһы һәм Миссисипи йылғаһы бассейны менән каналдар менән тоташҡан.
Төп порттары: Чикаго, Милуоки, Детройт, Кливленд, Буффало, Торонто.
Дөйөм мәғлүмәт
Бөйөк күлдәр, барыһын бергә ҡушһаң да, Байкал күленән ҡалышыусы Ерҙәге иң ҙүр сөсө һыу тупланмаһы булып тора. Улар бер-береһе менән йылғалар һәм каналдар менән тоташҡан, шуға һыу бер күлдән икенсе күлгә аға. Үрге күл — Ер планетаһында майҙаны буйынса иң ҙур күл, ә биш күлдең иң бәләкәйе — Онтарио — Европаның иң ҙур күле Ладоганан ҙурырыҡ. Уртаса тәрәнлеге, бик ҙур булмаһа ла, Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәренән тәрәненрәк.
Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо (утрауҙары менән) — яҡынса 18 мең км. Дөйөм майҙаны — 244 106 км², һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 768 мең км² (был иҫәпкә күлдәрҙең майҙаны ла инә), дөйөм күләме — 22 671 км² (Байкал күленә ҡарағанда саҡ ҡына кәмерәк), дүрт күлдең тәрәнлеге 200 метрҙан ашыу, тик Эри күле генә 64 м тәрәнлеккә эйә, ә Сент-Клэрҙың тәрәнлеге ни бары 8 метр. Бөйөк күлдәрҙең иң ҙуры һәм иң тәрәне — Үрге күл, иң бәләкәйе — Сент-Клэр күле.
Бөйөк күлдәргә бер нисә йөҙ бәләкәй йылға ҡоя, күлдәрҙән һыу, Онтарио күленән ағып сыҡҡан һәм Атлантик океанға ҡойған Изге Лаврентий йылғаһы буйлап аға; уның уртаса һыу сығымы — 6637 м²/с. Род-Айленд университеты геологы Джон Кинг фекере буйынса, һыу кимәле климаттың үҙгәреүенә һиҙгер һәм XXI быуатта ныҡ үҙгәреүе ихтимал.
2013 йылдың ғинуарында Гурон һәм Мичиган күлдәренең кимәле рекордлы (даими күҙәтеүҙәр башланғандан алып, 1918 йыл) түбән һыу кимәлен яңырта (быға тиклем минимум 1964 йылдың мартында теркәлгән), максималь кимәлдән яҡынса 2 метр түбән (октябрь 1986 йыл) була. Бының бер нисә сәбәбе бар: һыу төбөн тәрәнәйтеү эштәре, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, тупраҡ эрозияһы.
Утрауҙары
Бөйөк күлдәр буйлап яҡынса 35 000 утрау таралған. Улар араһында иң ҙуры — Гурон күлендәге Манитулин утрауы (сөсө күлдә урынлашҡан (майҙаны Люксембург майҙанынан ҙурыраҡ) донъяла иң ҙур утрау). Ул утрау эсендә Маниту күле бар, уның эсендә шулай уҡ бер нисә күл бар. Тағы бер эре утрау — Үрге күлендәге Айр-Ройал.
Үрге күл
Үрге күле (Lake Superior, оджибве Gichigami — ҙур һыу) бөтәһенән дә төньяҡтараҡ һәм диңгеҙ кимәленән иң бейеге урынлашҡан. Был күл Бөйөк күлдәр системаһында иң ҙуры һәм тәрәне, шулай уҡ донъялағы иң ҙур сөсө һыулы күл (82,7 мең км²) — унан тик Каспий диңгеҙе генә ҙурыраҡ. Күл Канада һәм АҠШсигендә урынлашҡан — төньяҡтағында— Канаданың Онтарио провинцияһы, көнбайышта һәм көньяҡта — АҠШ-тың Миннесота, Висконсин һәм Мичиган штаттары. Үрге күл диңгеҙ кимәленән 183 м бейеклектә, канада ҡалҡанының боронғо кристалл тоҡомдарында боҙлоҡ барлыҡҡа килтергән соҡорҙа урынлашҡан. Иң ҙур тәрәнлеге — 406 м, һыу күләме — 11,6 мең км². Бассейн майҙаны күл майҙаны менән бергә 207,2 мең км² тәшкил итә. Күлдең эре ҡушылдыҡтары юҡ. Яр буйы һыҙаты йырғыланған, ҙур ҡултыҡтар — Кивино, Уайтфиш бар. Иң ҙур утрауҙары — Айл-Ройал, Сент-Игнас, Мишипикотен һәм Апостл утрауҙары. Төньяҡта ярҙары бейек (400 метрға тиклем) һәм ҡаялы, ә көньяҡта — күбеһенсә уйһыу һәм ҡомло. Һыуҙары 112 км оҙонлоғонда Сент-Мэрис йылғаһы аша Гурон күленә тиклем ағып төшәләр. Күлдәге һыу һыуыҡ һәм үтә күренмәле. Йәй көндәрендә лә күлдең үҙәк өлөшөнөң температураһы 4 °C-тан артмай, ҡышын дауылдар арҡаһында туңмай. Яр буйы зонаһы уртаса декабрь башынан апрель аҙағына тиклем боҙ менән ҡапланған була. Күл балыҡҡа: алабалыҡ, бағыр, бикре һәм башҡа төрҙәргә бай, шулай уҡ навигация һәм гидроэлектростанцияны тәьмин итеү маҡсатында хужалыҡ эшмәкәрлеге өсөн ҡулланыла. Үрге күле — Бөйөк күлдәр аша үткән һыу юлының мөһим звеноһы. Төп порттары: Дулут, Сьюпириор, Ашленд (АҠШ), Тандер-бей(Канада).
Гурон
Гурон күле (Lake Huron) — ҙурлығы буйынса Бөйөк күлдәр системаһында икенсе һәм майҙаны буйынса донъяла өсөнсө сөсө һыулы күл, яҡынса 59 600 км² биләй. Ҡыҫҡа Макино боғаҙы (оҙонлоғо яҡынса 3 км) менән Мичиган күле һәм Детройт йылғаһы (оҙонлоғо 51 км) менән Эри күле менән тоташа. Мичиган күленән көнсығыштараҡ урынлашҡан. Гидрография тураһындағы рәсми фән күҙлегенән ҡарағанда Мичиган һәм Хурон берҙәм система барлыҡҡа килтерә, әммә географик яҡтан улар айырым күл тип һанала. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге яҡынса 176 м (Мичигандыҡы кеүек), тәрәнлеге 229 метрға тиклем етә. Күлдең яр һыҙаты Мичиган штаты (АҠШ) һәм Канаданың Онтарио провинцияһы араһында бүленгән. Гурондың төп порттары — Сагино, Бей-Сити, Алпина (АҠШ) һәм Сарния (Канада). Гуронда урынлашҡан Манитулин — сөсө һыулы күлдә урынлашҡан утрауҙар араһында донъялағы иң ҙур утрау.
Француздар тарафынан көндәлек тормошҡа индерелгән күл атамаһы гурон индеецтар ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан.
Мичиган
Мичиган күле — ҙурлығы буйынса донъяла дүртенсе сөсө һыулы күл — 58 000 км². Суднолар йөрөй алған канал аша Миссисипи системаһы менән тоташа. Бөйөк күлдәрҙең берҙән-бер тулыһынса АҠШ территорияһында урынлашҡан күл. Үрге күленән көньяҡтараҡ, Макино боғаҙы менән Гурон күле менән тоташҡан, ә Миссисипи йылғаһы системаһы менән Чикаго — Локпорт каналы аша. Мичигандың майҙаны яҡынса 57 750 км² тәшкил итә (ҙурлығы буйынса Бөйөк күлдәр араһында өсөнсө урында тора), оҙонлоғо — яҡынса 500 км, киңлеге — яҡынса 190 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 177 м (Гурондыҡы кеүек), тәрәнлеге 281 м тиклем. Йылына яҡынса дүрт ай боҙ менән ҡапланған була. Утрауҙар — Бивер, Төньяҡ Маниту, Көньяҡ Маниту. Яр буйы һыҙаты Мичиган, Индиана, Иллинойс һәм Висконсин штаттары араһында бүленгән. Мичиган күленең эре ҡалалары иҫәбенә Чикаго, Эванстон һәм Хайланд-Парк (Иллинойс), Милуоки һәм Грин-Бей (Висконсин), Гэри һәм Хаммонд (Индиана) инә.
Сент-Клэр
Сент-Клэр — Бөйөк күлдәр системаһындағы иң бәләкәй күл, Гурон һәм Эри күлдәре араһында урынлашҡан. Сент-Клэр Гурон менән шул уҡ исемле йылға, ә Эри менән Детройт йылғаһы аша тоташҡан.
Эри
Э́ри (Erie, Érié) — ҙурлығы буйынса донъяла унынсы урынды биләгән сөсө һыулы күл, ә Бөйөк күлдәр системаһында — дүртенсе. Майҙаны 25700 км² булған Эри был күрһәткес буйынса донъя күлдәре араһында (Каспий һәм Арал диңгеҙҙәрен иҫәпкә алғанда) 13-сө урынды биләй. Күл көнбайыш-көньяҡ-көнбайыштан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа табан 388 км-ға һуҙылған, киңлеге 92 км-ға етә. Күл АҠШ-тың Мичиган, Огайо, Пенсильвания һәм Нью-Йорк штаттарының ярҙарын һәм Канаданың Онтарио провинцияһын йыуа. Уртаса тәрәнлеге — 19 м, максимумы — 64 м: Бөйөк күлдәрҙең иң һай күле. Һыу көҙгөһөнөң абсолют билдәһе — +173,8 м. Күлдең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә күп һанлы утрауҙар бар. Һыу температураһы ҡышын 0-2 °C-тан йәй 24 °C тиклем үҙгәрә. Яр буйы өлөшө декабрҙән март-апрелгә тиклем туңа. Ниагара йылғаһы ағып сыға, ҡушылдыҡтары: Детройт, Гранд, Рейзин, Гурон, Моми, Сандаски, Куяхога. Онтарио күле менән Ниагара (оҙонлоғо 56 км) һәм Велленд-Эри каналы, ә Гудзон йылғаһы менән суднолар йөрөй торған канал аша тоташҡан. Күл ярында Буффало, Эри, Толидо, Порт-Стенли, Монро, Кливленд ҡалалары бар. Эри топонимы эриелхонан ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан.
Онтарио
Онта́рио (Ontario) — Бөйөк күлдәр системаһындағы иң аҫҡы һәм ҙурлығы буйынса иң бәләкәй (Сент-Клэр күлен шутламайынса) күл. Майҙаны — 19,5 тысяч км². Күлдең максималь тәрәнлеге 244 метрға етә, уртаса — 86 м. Күл күләме буйынса донъяла 14-се урынды биләй. Күлгә Ниагара йылғаһы ҡоя. Суднолар йөрөй торған каналдар Онтарионы Эри күле һәм Гудзон йылғаһы менән бәйләй. Изге Лаврентий йылғаһы аша Атлантик океан менән тоташҡан. Онтарио суднолар йөрөшө үҫешкән. Күл ярындағы эре порттар — Торонто, Гамильтон, Кингстон (Канада) һәм Рочестер (АҠШ).
Геологияһы
Бөйөк күлдәр һуңғы боҙлоҡ дәүере аҙағында (яҡынса 10 000 йыл элек), Лаврентий боҙ ҡатламы сигенгәс, барлыҡҡа килгән тип фаразлана. Боҙлоҡтарҙың сигенеүе, улар ҡалдырған соҡорҙарҙы тултырған ҙур күләмдә ирегән һыу ҡалдыра.
Климат
Бөйөк күлдәрҙең климаты — дымлы, уртаса типтағы, урта Балтик буйы климатына оҡшаш. Бөйөк күлдәр өлкәһенә һауа шарттарының ҡырҡа үҙгәреүе хас. Был төньяҡта һалҡын Гудзон ҡултығы һәм көньяҡта бик йылы Мексика ҡултығы кеүек төрлө райондарҙың яҡын булыуы менән бәйле. Иң үҙгәреүсән миҙгел — ҡарлы, циклондарҙың әүҙемлеге күҙәтелгән ҡыш. Циклондар менән был ваҡытта арктик һауаның йыш үтеп инеүе бәйле, был ҡапыл һыуытыуға килтерә, ә ҡайһы берҙә бер нисә сәғәт эсендә караптар йөрөү өсөн мөһим булған участкалары боҙ ҡыҫырыҡлап та ала. Ҡышын боҙ тәүҙә Үрге күлен, һуңынан Гурон һәм Мичиганды, ә иң һуңғыһы Эри күлен ҡаплай. Күлдәр тулыһынса боҙ менән ҡапланмай, әммә декабрҙән апрелгә тиклем навигация туҡтай. Яҙ оҙайлы, йыш ҡырауҙар була. Йәй һалҡын, ҡыш кеүек үҙгәреүсән, ямғырҙар һәм көслө елдәр йыш була. Көҙгә аяҙ һәм ҡоро һауа торошо менән «индеецтар йәйе» тип аталған ике аҙнаға тиклемге осор була. Көҙ Бөйөк күлдәр төбәгендә иң яҡшы миҙгел тип һанала.
Транспорт
Бөйөк күлдәрҙә суднолар йөрөшө үҫешкән. Йөк ташыу өсөн махсус конструкциялы суднолар — «күл йөк машиналары» йәки «озёрники» ҡулланыла, уларҙың оҙонлоғо 300 метрға етә һәм донъяла диңгеҙгә ҡарамаған иң ҙур суднолар булып тора. Бындай ҙур оҙонлоҡ судноларға шлюзды үткәндә индерелгән киңлек сикләүҙәре менән бәйле.
Грек теле
Грек теле (үҙатамаһы — [],  []) — Һинд-Европа телдәре араһында иң оҙаҡ йәшәүсе тел — документтар буйынса, уның йәшәү оҙайлығы — 3500 йыл тирәһе. Шулай уҡ ул һинд-европа телдәре араһында иң боронғо тел булып һанала, Микен яҙмалары фрагменттары беҙҙең эраға тиклемге XV — беҙҙең эраға тиклемге XIV быуаттарға ҡарай. Бөгөнгө көндә был телдә Грецияла, Кипрҙа, Албанияла, Австралияла, Болгарияла, Македонияла, Италияла, Төркиәлә, Әрмәнстанда, Грузияла, Украинала, Молдовала, Румынияла, Мысырҙа һәм эмигранттар берекмәләрендә яҡынса 12—15 миллион кеше һөйләшә. Грек теле беҙҙең эраға тиклемге IX быуаттан алып Грецияла һәм беҙҙең эраға тиклемге IV быуаттан алып Кипрҙа грек алфавиты ярҙамында яҙыла. Грек әҙәбиәте тарихы үҙ эсенә яҡынса өс мең йыллыҡ дәүерҙе һыйҙыра.
Грек телендә иң бай әҙәбиәт барлыҡҡа килгән. Рим империяһында грек телен белеү һәр белемле кеше өсөн мотлаҡ тип һаналған. Латин телендә грек теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр күп, ә грек телендә һиҙелерлек кимәлдә латин һәм роман телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Яңы осорҙа боронғо грек теле (латин теле менән бер рәттән) яңы фәнни-техник терминдар (халыҡ-ара лексика) булдырыу сығанағына әүерелә. Грек һүҙҙәре рус теленә башлыса ике ысул менән — халыҡ-ара лексика аша һәм славян сиркәү теле аша үтеп ингән.
Атамаһы тураһында
Урыҫ сифаты греческий грек һүҙенән барлыҡҡа килгән. Сиркәү яҙылышы *gr’kъ тигәнгә барып тоташа. Был үҙ сиратында боронғо грек ҡәбиләләренең — γρέαώός - атамаһы. Телендә үҙатамаһы — ω γλώσσα ελληνική — ελλην барлыҡҡа килгән «эллиндар, гректар» һәм бер мәғәнәле булыуын һәм этимологияһын ышандыра алмай.
Классификация мәсьәләһе
Грек теле — һинд-европа телле ғаиләнең айырым бер тармағы. Грек теленә иң яҡын боронғо телдәрҙән боронғо македон телдәре булған (ҡайһы бер лингвистар уны грек һәм фригий телдәренең диалекты тип иҫәпләйҙәр), ләкин быны аныҡ ҡына раҫлар өсөн уларҙан яҙма ҡомартҡылар ҡалмаған. Һинд-Европа телдәре араһында грек теленә иң яҡын һинд-иран телдәре тора.
Яңы грек теленең диалекттарға бүленеше
Айырым бүленеүе мөмкин:
Яҙмаһы
Грек теле — донъя телдәре араһында иң боронғо яҙма телдәрҙең береһе. Грек телендәге тәүге яҙма ҡомартҡылар б. э. т. XIV—XII быуаттарға ҡарай. Б. э. т. XIV—XII быуаттарҙа ижекле крит-микен яҙмаһы менән яҙғандар. Грек алфавиты, күрәһең, финикий яҙмаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгәндер. Был телдәге беренсе яҙма ҡомартҡылар б. э. т. VIII—VII быуаттарға ҡарай. Грек яҙмаһының юғары үҫеше һәм максималь территориаль таралыуы Рим империяһының ахырғы дәүеренә һәм Византия империяһының тәүге осорона тура килә. XV быуатта, империяның баш ҡалаһын төрөктәр баҫып алғандан һуң, яйлап тарҡала бара. Ғосман империяһында ҡатнаш телдәр күҙәтелә, бигерәк тә Фракия менән Анатолияла. Мәҫәлән, грек телле Фракияның мосолмандары йыш ҡына ғәрәп хәрефтәре менән яҙғандар; шул уҡ ваҡытта төрөкләшкән Анатолия христиандары төрөксә грек хәрефтәре менән яҙғандар. 1922—1923 йылдарҙа грек-төрөк халҡын алмашыу был практиканы туҡтатҡан.
Тарихы
Грек теленең тарихы шартлы рәүештә һанап үтелгән осорҙарға бүленә: Боронғо грек теле күп диалекттарға тарҡалған. Диалекттарын, ғәҙәттә, дүрт төркөмгә бүлеп ҡарала: көнсығыш (ионий, аттик диалекттары), көнбайыш (дориан), аркадо-кипр (Көньяҡ Ахей) һәм эол (Төньяҡ Ахей) Александр Македонский походтарынан һуң Урта диңгеҙҙең көнсығышындағы киң территорияларҙа һөйләү һәм административ телгә әйләнгән дөйөм грек теле — Koine (κ║νή) тигән дөйөм грек теле барлыҡҡа килә. Хәҙерге заман грек диалекттарының барыһы ла тиерлек койнеға барып тоташа. Айырылған цакон диалекты йәки теле (грек. τσακωνικά), ул традиция буйынса боронғо дорий диалектына индерелә.
Боронғо грек теленең грамматик төҙөлөшөнә ярайһы уҡ ҡатмарлылыҡ хас: исемдәрҙең килеш менән үҙгәрешенең өс төп төрө, биш килеш, ҡылымдарҙың зат менән үҙгәреүенең бер нисә төрө, ҡылымдарҙың заман менән үҙгәреүе ныҡ үҫешкән; бик күп алмаштар, бәйләүестәр һәм киҫәксәләр булыуы хас.
XIX һәм XX быуаттарҙа Грецияла диглоссия булған, йәғни ике лингвистик вариант була: кафаревус (καθαρεύουσα) — боронғо грек яҙма әҙәби нормаларына һәм традицияларына йүнәлтелгән, әммә XIX быуатта барлыҡҡа килгән димотиканың (δημοτική) хәҙерге әйтелеше менән. 1976 йылдан димотика рәсми теле булып һанала (кафаревустар ҡайһы бер элементтары менән).
Морфология
Хәҙерге грек теле өс грамматик енес төшөнсәһенең береһенә ҡарай: мужской род, женский род һәм средний род. Күплек һәм берлек һанда, килеш менән үҙгрәләр. Дүрт килештә — төп, эйәлек-төбәү, төшөм һәм саҡырыу (звательный) килештәрендә үҙгәрәләр. Башҡа һәм балҡан ареалы телдәрендәге кеүек төбәү килеш менән эйәлек килеш мәғәнәләре иҫке эйәлек килеш формаһы менән буталғандар. Шулай итеп, иҫке төбәү килеш мәғәнәһендә эйәлек килеш формаһы йә бәйләүестәр менән төшөм килештәге исемдәр ҡулланыла.
Алда әйтелгәнсә, эйәлек килеш хәҙерге грек телендә эйәлек килештең дә, шулай уҡ төбәү килештең дә функцияһын үтәй. Мәҫәлән, "мин ҡыҙға китап бирәм" фразаһы ошолай әйтелергә мөмкин  (←), бындай осраҡта бәйләүесле һүҙбәйләнештәр таралыуға ҡарамаҫтан һәм төшөм килеш менән: ( = ).
Ҡылымдар
Грек ҡылымдары өсөн ҡылым төрө (вид) заман һәм һөйкәлештәр категорияларының үҙ-ара тәьҫир итешеүе хас. Улар күплектә флектив һәм аналитик юл менән яһалырға мөмкин.
Һәр ҡылымдың ике нигеҙе — эш эшләнеп бөткән төрө (совершенный вид) һәм эш эшләнеп бөтмәгән (несовершенный вид) була. Беренсе төрҙә һәр ваҡыт тамырҙа һуңғы хәреф (ы) сиратлаша. Өсөнсө төрө — перфект — был төрҙәр эш эшләнеп бөткән (совершенный вид) нигегеҙе, берлектәге 3-сө зат ялғауы һәм ярҙамсы ҡылымдар έχω "иметь"яһала. Грек телендә ҡылымдарҙың 8 заман формаһы бар. Шулар араһынан 1 хәҙерге заман, 4 үткән заман һәм 3 киләсәк заман формалары бар. Айырылалар: үткән заман һәм үтмәгән заман (непрошедшее). Бынан тыш хәбәр (изъявительное наклонение), бойороҡ һәм буйһоноу (субъюнктив - зависимое) һөйкәлештәре бар. Һуңғыһы башҡорт телендәге мөмкинлек һәм теләк һөйкәлештәренә яҡын тора. Фараз белдерә, эш-хәрәкәт йәки теләү мөмкин. Рус һәм инглиз телдәрендә инфинитив менән сағылдырыла, грек телендә субъюнктив менән бирелә: мәҫәлән, «я хочу играть-минең уйнағым килә» грек теленә тәржемә ителә θέλω να παίζω — һүҙмә-һүҙ «хочу чтобы играю», унда να — киҫәксә зависимое (теләк-өндәү һөйкәлешенә яҡын тора) ә παίζω — зависимое (бойондороҡло) һөйкәлеше эш эшләнеп бөткән формаһы хәбәр һөйкәлеше менән тап килә. Грек телендә ысын инфинитив юҡ: απαρέμφατο аталғандар перфект яһау өсөн генә ҡулланыла.
Грек ҡылымдары, урыҫ һәм башҡорт телдәрендәге кеүек, ике һанда (күплек һәм берлектә) һәм 3 затта үҙгәрәләр. Ниһайәт, уларға залог (йүнәлеш) категориялары хас (страдательный һәм действительный). Күпселек күсемле ҡылымдарҙан страдательный залог формаһы яһалаа, мәҫәлән κτίζω «төҙөүсе» → κτίζομαι «строиться».
Артикль
Саҡырыу (звательный) килештә артиклдәр ҡулланылмай.
Кейәү үләне
Кейәү үләне (Тимья́н ползу́чий, Чабре́ц, Чабре́ц обыкновенный, Богоро́дская трава́, Thýmus serpýllum) — баллыбабай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ хуш еҫле үлән үҫемлек, бейеклеге 5-15 см тирәһе. Июнь-июль айҙарында алһыу аҡ сәскә ата.
Приуральский (Силәбе өлкәһе)
Приуральский — Силәбе өлкәенең Агапов районындағы бөтөрөлгән ҡасаба. Приуральский ауыл биләмәһенең элекке административ үҙәге. 2004 йылда иҫәп мәғлүмәттәренән сығарылған. Магнитогорск ҡалаһы составына индерелгән.
Кейәү үләне
Таралыуы
Евразияның уртаса климатында, Скандинавиянан Урта диңгеҙгәсә, Британия утрауҙарынан Көнсығыш Себергәсә таралған. Кейәү үләне ташлы, ҡомло урындарҙа үҫергә ярата. Башҡортостандың Урал аръяғында, Уралтау, Ирәндек, Ҡырҡты тауҙары биттәрендә бигерәк тә күп үҫә.
Приуральский (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Завод быуаһының көньяҡ-көнбайыш осонда урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 2219 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 1054 ир-ат һәм 1165 ҡатын-ҡыҙ.
Һунаршин Әүәл Хажи улы
Һунаршин Әүәл Хажи улы (28 октябрь 1911 йыл — 6 ғинуар 1995 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1966), газ сәнәғәте отличнигы (1965).
Биографияһы
1970 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
Тулы булмаған мәктәптә белем алғандан һуң, 1925 йылда Өфө төҙөлөш техникумына уҡырға инә.
1931 йылдан Башҡорт АССР-ы Учалы районының Стройколхозцентр район-ара контораһында техник етәксе булып эшләй. 1932—1933 йылдарҙа «Севцветметзолото» берекмәһенең Свердловск ҡала төҙөлөш контораһында прораб вазифаһын башҡара.
1933—1935 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә. 1935—1938 йылдарҙа — «Нефтезаводпроект» тресының Өфө филиалында инженер-конструктор, 1938—1941 йылдарҙа — Өфө нефть эшкәртеү заводында капиталь төҙөлөш бүлегенең өлкән инженеры булып эшләй.
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Брянск, Воронеж, Сталинград, Көньяҡ, IV Украина һәм I Балтик буйы фронттарында һуғыша, рота командиры, батальон командирының урынбаҫары була. Ике тапҡыр яралана, госпиталдә дауалана. Алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, 6 миҙал менән бүләкләнә.
1945 йылдан «Башнефтезаводы» берекмәһенең капиталь төҙөлөш бүлеге мөдире булып эшләй. 1946—1950 йылдарҙа — «Башнефтезаводстрой» тресының производство-техник бүлеге начальнигы, 1950—1951 йылдарҙа — «Востокнефтепроводстрой» тресының баш инженеры вазифаларын башҡара. 1951 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресының етәксеһе була. 1971 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресында иҡтисадсы булып хеҙмәт итә. 1979—1987 йылдарҙа «Главвостоктрубопроводстрой» идаралығының бүлек начальнигы булып эшләй.
Нижневартовск—Куйбышев, Туймазы—Омск, Усть-Балык—Омск, Усть-Балык—Ҡурған—Өфө—Әлмәт магистраль нефть үткәргестәре комплекстары, Бохара—Урал газ үткәргесе һ.б. төҙөлөшөндә ҡатнаша.
1995 йылдың 6 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.
Хәтер
Өфөлә ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Видео
Ви́део (от video — ҡарайым, күрәм) — хәрәкәт итеүсе күренеште булдырыу, яҙҙырыу, эшкәртеү, һаҡлау һәм күрһәтеүҙең  телевидение  принцибына нигеҙләнгән  электрон технологияһы, шулай уҡ   физик  йөрөтөүсегә яҙҙырылған аудиовизуаль әҫәр   (видеокассета, видеодискта һәм башҡа).
Видеояҙма — визуаль мәғлүмәтте яҙҙырыуҙың электрон технологияһы. Был технология видеомәғлүмәттең йәки цифрҙар ағымының видеосигналы рәүешендә, был мәғлүмәтте  физик йөрөтөүселә һаҡлау, ҡоролманың сығарыусыһында  (мониторҙа), экранда йәки дисплейҙа  яңынан ҡабатлау һәм  күрһәтеү маҡсатында ҡулланыла. Видеояҙма һөҙөмтәһе - видеограмма йәки видеофонограмма..
Кадрҙар йышлығы
Секундына кадрҙар һаны (йышлығы) —1 секунд видеояҙмала бер—береһе артынан  күрһәтелгән, хәрәкәт  тәьҫирен булдыра торған  хәрәкәтһеҙ күренештәр һаны. Кадрҙар йышлығы күберәк булһа, хәрәкәт һалмағыраҡ һәм тәбиғи булып күренә. Хәрәкәт бер төрлө булһын өсөн кәрәкле иң бәләкәй күрһәткес —секундына яҡынса 16 кадр ( һәр кешенең үҙ дәүмәле ). Тауышлы кинематографта  төшөрөү һәм  проекция  йышлығы 1932 йылдан секундына 24 кадр тип стандартлаштырылған. PAL һәм SÉCAM  телевидение  системалары  секундына  25 кадр (25 fps или ), NTSC  ссекундына 30 кадр  (яҡынса 29,97 fps ) ҡуллана. Яҡшы сифатлы компьютер видеоһы, ғәҙәттә,  секундына 30 кадр  күрһәтә. Кеше мейеһе ҡабул итә алған кадрҙар алмашыныуҙың иң юғары нөктәһе- 39-42 Герц , был күрһәткес  һәр бер кешененең үҙенсәлегенә һәм  күҙәтеү шарттарына бәйле.
Экрандың яҡтары нисбәте
Кадрҙың киңлеге һәм бейеклеге (aspect ratio) — бар  видеояҙма өсөн дә  бик мөһим  параметр. XIX быуат аҙағынан  башлап,  тауышһыҙ кинофильмдар,  һуңыраҡ  “классик” форматлы  фильмдарҙың экран яҡтары нисәбәте  4:3 (4 – киңлек берәмеге, 3 –бейеклек берәмеге,  кинематографта 1,33:1  тип яҙыла) була. Яҡтары бындай нисбәтле экран кеше күҙе мөмкинлегенә нығыраҡ яраҡлашҡан тип иҫәпләнә. Оҙаҡламай килеп сыҡҡан телевидение был нисбәтте дауам итә,  бөтә аналог телесистемалары  ла (телевизорҙар ҙа) тиерлек  4:3 нисбәтен  һаҡлай. Тәүге компьютер  мониторҙары  шул  уҡ  яҡтар нисбәте менән телевизор стандартында эшләнә. Тик кинематографта  1950 йылдар башынан  кино панорамалы, киң форматлы  итеп сыға башлағас, экран үҙгәрә. Киң экранлы кинематография системаларында   яҡтар нисбәте 2,75:1 тиклем  эшләнә, «шунда булыу эффекты »н  тыуҙырыу өсөн кадрҙың сиктәре һиҙелмәүе кәрәк була. Кешенең бинокуляр күреү һәләте ҡыры 2:1 тирәһе булыу-  бының төп сәбәбе. Кадр формаһын тәбиғи күреү ҡырына яҡынайтыу өсөн ( фильмды  ҡарауҙы еңеләйтеү өсөн) панорама кадрлы  киносистемалар эшләнә.