cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Белорус тимер юлы
Пассажирҙар ташыу
2019 йылдың уртаһында пассажирҙар ташыу ойоштороуға сығымдарҙың уртаса 43 процентын ҡаплай, ә 2020 йылға тимер юлы сығымдарын ҡаплау 60 процентҡа тиклем арттырыу көтөлә. 2019 йылда дөйөм халыҡ-ара линиялар поездарында тулы күләмдә кире ҡайтарыу кимәле эконом класлы төбәк линиялары поездарында 16 процентҡа тиклем һәм ҡала линиялары поездарында 21 процент тәшкил итә. 2018 йылдың 20 мартында төбәк эконом-класс линиялары поездарында юл йөрөү тарифтары 24 процентҡа (0,1 доллар самаһы) күтәрелә ), әммә бер йылда был йөк ташыуға сығымдарҙы ҡаплау кимәле, Белорус тимер юлы мәғлүмәттәре буйынса, ни бары 1 процентҡа артҡан. Тарифтарҙы арттырыуға рөхсәт Беларусь Республикаһының Монополияға ҡаршы көйләү һәм сауҙа министрлығы халыҡ килеменең артыуын иҫәпкә алып бирә. EX-press.by баҫмаһы иҫәптәре буйынса, пассажирҙар йөрөтөү варианттары автомобиль транспорты менән сағыштырғанда конкурентлыҡҡа һәләтле түгел.
Рассажирҙар ташыу форматы
2011 йылда индерелгән пассажир ташыуҙың яңы классификацияһы:
Үҫеш перспективаһы
2011 йылда раҫланған, 2019 йылға тормошҡа ашырыу күҙалланған, Белорус тимер юлы үҫешенең төп перспективалы йүнәлештәре араһында:
2000—2010 йылдар башында тимер юл линияһын төҙөү пландары бер нисә тапҡыр Гомель өлкәһенең Лельчицкий районында төҙөлөш таш ятҡылыҡтарының һәм һоро күмер ятҡылыҡтарының продукцияһын сығарыу өсөн, Михалки йәки Ельск станцияһының ғәмәлдәге тимер юл селтәренә ҡушыу менән бәйле булған тимер юл линияһын төҙөү пландары белдерелә.
2019 йылдың июнендә Уречье станцияһынан Осиповичи — Слуцк күсереү станцияһында Любань аша Нежинск тау-байыҡтырыу комбинатына 30 саҡрым оҙонлоҡтағы линия төҙөлә башланы.
Вокзал хужалығы
Белорус тимер юлының вагон хужалығы составына 12 вагон депоһы һәм 2 йыуыу-парлау станцияһы инә:
Локомотив хужалығы
Юлда 16 төп һәм дүрт әйләнештәге локомотив депоһы, бер моторлы вагон депоһы.
Төп локомотив деполары:
Әйләнешле локомотив деполары:
Моторлы вагон депоһы
Хәрәкәт итеү составы
Бүлектә элек Белорус тимер юлында файҙаланылған һәм әлеге ваҡытта ҡулланылған локомотивтар типтары күрһәтелгән.
Паровоздар
XIX—XX быуаттарҙа Белорус тимер юлында Г-49 (Завод Зигль, Вена, 1862 йылдан), В (Коломенск заводы, 1871 йылдан), Нв (1892 йылдан), А (1892 йылдан), В (1893 йылдан), Ов (1893 йылдан), Щ (1906 йылдан), С (1910 йылдан), Су (1930 йылдан), Эу (1926 йылдан), ФД (1938 йылдан), ТЭ, ТЛ, ТЛ, ТЛ, ТЛ, ТЛ, СЕКЛ, ТЛУТО, 55 (1942 йылдан), СО (1938 йылдан), ИС, 1939 йылдан), Эр (1946 йылдан), Л (1947 йылдан), ЛВ (1955 йылдан), П36 (1955 йылдан) фйҙаланыла.
Белорус тимер юлында паровоздарҙы даими файҙаланыу, башлыса, 1970-се йылдар башына тиклем дауам итә. «Минск-Сортировочный» станцияһы 1965 йылға тепловозға күсә, ә 1975 йылға «Могилев» станцияһы тулыһынса тергеҙелә. Һуңыраҡ айырым паровоздар ҡайһы бер тауар станцияларында маневрҙар өсөн файҙаланыла.
Тепловоздар
Тәүге тепловоздар 1945 йылда Белорус тимер юлына (Да серияһы) килә, әммә уларҙы әүҙем индереү 1960 йылда ғына башлана: магистраль тепловоздар ТЭЗ (1963 йылдан), ТЭ7 (1965 йылдан), ВМЭ1 (1967 йылдан), маневр тепловоздары ВМЭ1 (1960 йылдан), ТГМ1 (1960 йылдан), ТГМ3 (1960 йылдан). Уларҙы дөйөм файҙаланыуҙағы тимер юлдарында файҙаланыу туҡтатылған, әммә маневрлы ТГМ1 һәм ТГМ3 тепловоздары айырым сәнәғәт предприятиелары тарафынан ҡулланыла. 2020 йылға ҡарата тепловоздар файҙаланыла:
2020 йылға ҡарата ЧМЭ3 (1965 йылдан), М62, 2М62 һәм 2М62У (1970 йылдан), ТЭМ2 (1971 йылдан), ТЭП70 (1973 йылдан); ТЭП70БС — 2006 йылдан, 2ТЭ10М (1987 йылдан), 2ТЭ10У (1990 йылдан), ТМЭ1 (2011 йылдан), ТМЭ3 (2012 йылдан). 2020 йылдың башында ТЭП60 пассажирҙар тепловоздарын файҙаланыу тамамлана.
Дизель-поездар
Төрлө ваҡытта Белорус тимер юлында ДР1 (1969 йылдан алып) дизель-поездары ҡулланылды; ДР1Б 2006 йылдан, ДРБ1 (1994 йылдан), ДДДБ1 (1998 йылдан), ДП1 (2012), ДП3 (2014), ДП6 (2019). Дизель-поездары электрофикацияланмаған участкаларҙа файҙаланыла һәм ҡала яны поездарына алмашҡа ҡуйылды.
Электровоздар
ВЛ80С (1982 йылдан алып), ЧС4Т (1983 йылдан), БКГ1 (2012 йылдан), БКГ2. Белорус тимер юлы селтәрен 1980-се йылдарҙағы электрофикациялау йөк һәм пассажирҙар электровоздарын ҡулланыуға мөмкин бирә. Һөҙөмтәлә «Минск-Сортировочный»ҙа һәм «Барановичи»ҙа тартыу көсө буларыҡ электровоздар ҡутуплана.
Запас базаһы
Куйбышев тимер юлының запастағы базалар исемлеге:
Электр менән тәьмин ителеше
Электр һәм электр менән тәьмин итеү хужалығы 7 дистанцияны үҙ эсенә ала: Минск, Барановичи, Брест, Гомель, Могилев, Витебс һәм Оршанский. Уларҙың береһе — Витебск — тимер юлдың электр үтмәгән участкаларын хеҙмәтләндерә. Электр һәм электр менән тәьмин итеү хужалығында юл электротехник лабораторияһы, 20 ауыр ярҙамсы станция бар, 26 райондың бәйләнеш селтәрен, энергетиканы —18 районды электр менән тәьмин итеү селтәрен хеҙмәтләндерә.
Электрлаштырылған участкаларҙа юлдарҙың эксплуатацияланылған оҙонлоғо —1212 километр, был һан юлдарҙың дөйөм оҙонлоғоноң 22 проценты, шул иҫәптән алмаш токта —1185,9 километр, даими токта 27,5 километр. 6 —10 кВ контактлы һауа линиялары селтәре оҙонлоғо 7968,7 километр, 6—10 кВ кабель линияһы оҙонлоғо 1343 километр.
2018 йылда хужалыҡтың электрифмкация техник ҡоролмалары ҡулланыусыларға 745,7 миллион кВт электр энергияһы, шул иҫәптән электр транспортына 577,5 миллион кВт тәшкил иткән.
Ведомство ҡарамағындағы предприятиелар
Белорус тимер юлы составына бер нисә сәнәғәт предприятиеһы инә :
Шулай уҡ уның составына инә:
Буран ауылы өләсәйҙәре
«Бура́н ауылы өләсәйҙәре» (Брангуртысь песянайёс, Бурановские бабушки) — Удмуртияның Малопургинский районы Буран ауылынан удмурт һәм рус халыҡ йырҙары, шулай уҡ Рәсәй һәм сит илдәрҙең танылған башҡарыусыларының төрлө хиттарын туған удмурт телендә үҙенсәлекле башҡарыусы Рәсәй музыкаль фольклор коллективы. Коллективтың продюсеры — Ксения Рубцова, «Людмила Зыкина Йорто» директоры.
Коллектив 2012 йылда Баҡыла "Евровидение—2012"лә йыр конкурсында Рәсәй вәкиле булараҡ ҡатнаша, уның һөҙөмтәләре буйынса икенсе урын ала.
Бынан 40 йыллап элек (2010 йылға ҡарата) Удмуртияның Буран ауылында «Буран ауылы өләсәйҙәре» фольклор ансамбле ойошторола. 2010 йылда коллективта ҡатнашыусыларға уртаса 70 йәш була. Репертуарҙың нигеҙе — туған удмурт телендә боронғо фольклор йырҙары.
Коллектив «Евровидение-2010» конкурсының Рәсәй милли һайлап алыу турында «Длинная-длинная береста и как сделать из неё айшон» йыры менән (өсөнсө урын алалар), шулай уҡ "Евровидение-2012"нең һайлап алыу турында «Party for Everybody» йыры менән ҡатнаша. Һуңғы һайлап алыу туры һөҙөмтәләре буйынса «Буран ауылы өләсәйҙәре» еңеү яулай һәм Баҡыла (Әзербайжан) «Евровидение-2012» халыҡ-ара йыр конкурсында Рәсәй исеменән сығыш яһау хоҡуғына лайыҡ була һәм финалда икенсе урын ала.
2011 йылдың 11 июнендә Ольга Николаевна Ту́ктарева һәм Галина Николаевна Конева, Беренсе каналда «Кем миллионер булырға теләй?» телеуйынында ҡатнашып, 800 мең һум аҡса ота. Өләсәйҙәр, отош аҡсаһы тулыһынса Буран ауылында ҡорам төҙөүгә тотоноласаҡ, тип белдерә.
2012 йылдың ноябрь башында «Буран ауылы өләсәйҙәренең» һәм танылған этно-поп йырсы Варвараның «А не пойду замуж я» берлектәге йыры премьераһы була, апрелдә киң ҡулланылған «Sprite» газлы эсемлегенең реклама видеороликтарында төшәләр, 7 июндә Удмурт Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығы Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы идаралығының юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген аңлатыу буйынса штаттан тыш хеҙмәткәрҙәре таныҡлыҡтарына лайыҡ булалар.
2013 йылдың 24 авгусында «Буран ауылы өләсәйҙәре» Коми Республикаһы Сыктывдин районының Ыб ауылында өсөнсө фин-угор мәҙәниәте фестивалендә хедлайнер була.
2014 йылдың 2 ғинуарында коллективтың 75 йәшлек ағзаһы Галина Конева Сочиҙа ҡышҡы Олимпия уйындарының олимпия уйындары эстафетаһының факелен күтәреп барыусыларҙың береһе булды. 2016 йылда коллектив беренсе тапҡыр Laula kanssain («Пой со мной») в Йоэнсуу[21] көй-моң фестивалендә сығыш яһаны.
Ағымдағы составы
Коллективтың 2014 йылда тупланған яңы составына түбәндәгеләр инә: элекке солистар Удмуртияның «Италмас» дәүләт академия йыр һәм бейеү ансамбленән Анна Прокопьева, «Айкай» республика фольклор йыры театрынан Валентина Серебрякова, Малопургин районының «Арганчи» ансамбленең элекке етәксеһе Екатерина Антонова һәм Лудорвай ауылынан үҙешмәкәр артистар.
2014 йылда составтың алмашыныуы
2014 йылдың майында «Людмила Зыкина Йорто» менән коллектив солистары араһында төҙөлгән биш йыллыҡ контракттың мөҙҙәте үтә, улар уны оҙайтырға теләмәй. Продюсерҙың коллективҡа яңы, йәшерәк солистарҙы йыйыу тәҡдиме «өләсәйҙәрҙең» ошондай ҡарар ҡабул итеүенә килтерә. Шунан һуң коллективтың оло солистары эштән сығарыла, улар урынына яңы состав туплана. «Өләсәйҙәр» үҙҙәренең эштән сығарылыуҙары хаҡында интернет аша белә. Ансамблдең элекке солистарына коллективтың йырҙарын фонограмма ҡулланып башҡарыу тыйыла — бөтә авторлыҡ хоҡуҡтары, шул иҫәптән «Буран ауылы өләсәйҙәре» исемен дә индереп, «Людмила Зыкина Йортонда». Коллективтың яңы составы бер ни тиклем ваҡыт коллективтың оло ҡатнашыусылары яҙҙырған фонограмманы ҡулланып сығыш яһай. Ә элекке солистары хәҙерге ваҡытта коллективтың «Буран ауылынан өләсәйҙәр» тигән яңы исеме аҫтында сығыш яһай.
Михайловка (Бәләбәй районы)
Михайловка (Михайловский) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452023, ОКАТО коды — 80209807007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тархата (Урсул ҡушылдығы)
Тархата  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул (Ело) йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
14 май
14 май — григориан стиле буйынса йылдың 134-се (кәбисә йылында 135) көнө. Йыл аҙағына тиклем 231 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кесе Алгашка
Кесе Алгашка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Алгашка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәкәй
Тәкәй (Тикеево) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 117 кеше. Почта индексы — 452420, ОКАТО коды — 80228845007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тимер (тау)
Тимер (Железная (гора)) — Кавказ Минераль Һыуҙары төбәгендәге Пятигорьела ҡалдыҡ магматик (палеовулканик) тау. Бейеклеге — 853 м. Тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Тауҙың төп байлығы — 23 минераль һыу сығанағы, шуларҙың 16-һы сәләмәтләндереүҙә ҡулланыла.
Тау крайҙың геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Әҙәбиәттә телгә алыныуы
М. Лермонтов әҫәрҙәрендә бер нисә тапҡыр телгә алына.
Биштау
Биштау (Бешта́у) — биш түбәле айырым торған тау-лакколит, Кавказ Минераль Һыуҙары Пятигорье тауҙарының 17 магматик ҡалдыҡтарының иң бейеге. Бейеклеге 1400 м. Тәбиғәт ҡомартҡыһы. Тирә-яҡ мөхиткә (Пятигорье) һәм Пятигорск ҡалаһына исем биргән.
Тау Пятигорьеның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Итәгенең диаметры яҡынса 8 км.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Тауҙың исеме төркисә биш (беш) һәм тау һүҙҙәренән яһалған.
Геологик төҙөлөшө
Сағыштырмаса һөҙәк (7-8°) тауҙың аҫҡы өлөшө диңгеҙ палеоген балсыҡтарынан, һирәгерәк мергелдәрҙән һәм алевролиттарҙан тора һәм тәрән һыҙаларҙың радиаль системаһы менән йырғыланған. 820 м бейеклектән башлап өҫкө өлөшө ныҡ йырғыланған бештаунит ҡая массивынан ғибәрәт. Майҙаны яҡынса 3 км², аҡбур осорондағы эзбизташ, ҡомташ һәм балсыҡлы һәүерташтарҙың айырым блоктарынан тора. Уның иң бейек түбәһе — Биштау — бейеклеге 1400 м.
Тәбиғәтте файҙаланыу
XX быуаттың икенсе яртыһында Биштауҙа уран ятҡылыҡтары эшкәртелә. 1950 йылдан 1975 йылға тиклем № 1 Лермонтов руднигы эшләй. 25 йыл эсендә ҡырҡтан ашыу штольня үтелгән. Биштау территорияһы административ рәүештәЛермонтов ҡалаһына ҡарай (уран эшкәртмәләре менән бәйле нигеҙләнгән), ә ташландыҡ шахтерҙар ҡасабаһы (Ҡасаба № 1) Лермонтов ҡалаһының көнсығыш өлөшө булып тора. Штольняларҙың дөйөм оҙонлоғо 203 километр тәшкил итә. Эштәр тамамланғандан һуң инеү урындарының күпселеге бетон менән көпләнгән.
Валькирия
Валькирия (боронғо исланд телендә valkyrja — «үлтерелгәндәрҙе һайлаусы») — скандинав мифологияһында яугир ҡыҙ. Ул алыш яланында ҡанатлы атта осоп йөрөй һәм һуғышта һәләк булған ҡайһы яугирҙың күк һарайы Вальхаллаға эләгергә тейешлеген хәл итә. Вальхалла — «Үлеләр һарайы») — герман-норвег мифологияһында Асгардтағы күк һарайы, унда яуҙа һәләк булған яугирҙар эләгә, һәм улар элекке героик тормошон дауам итә.
Скандинав мифологияһында
Яугир ҡыҙҙар хәрби кейемдә, ҡанатлы шлемда, ҡалҡандары һәм һөңгөләре менән һүрәтләнә. Скандинавтарҙың ышаныуҙарына ярашлы, уларҙың хәрби кейеме һәм ҡоралдары ялтырауынан, күктә һаҙағай хасил була.
Валькирийҙарҙың миссияһы — һәләк булған геройҙарҙы Вальхаллаға оҙатыу. Бынан тыш, Вальхаллала валькириялар яугирҙарға хеҙмәт итә, уларға бал тарата. Ҡайһы берҙә уларға һуғыш һөҙөмтәһен хәл итеү хоҡуғы бирелә, ә ҡайһы берҙә улар тик Одиндың бойороҡтарын үтәй. Мифтарҙа валькириялар Одиндың ҡыҙҙары булараҡ һүрәтләнә.
Түбәндәге валькирийҙарҙың исемдәре киң билдәле:
Көнбайыш Романшор
Көнбайыш Романшор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Романшор йылғаһының һул ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мальково
Мальково — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сундырка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнгиров Азат Вәзир улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
2002 — 2003йй. — Башҡорт дәүләт университеты, өлкән уҡытыусы;
2003 — 2005йй. — Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалы
2005 йылдан — иҡтисад-математика факультеты деканы;
2009 йылдың февралендә, 31 йәшендә, «иҡтисад фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Горохов мәҙәниәте
Горохов мәҙәниәте (Гороховская культура) — б.э.т. V—II быуаттарға ҡараған иртә тимер быуаты археологик мәҙәниәте. Ҡурған өлкәһендәге Горохов ауылы янында табылған һәм уның исеме менән аталған
Йәнгиров Азат Вәзир улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
2013 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Иҡтисад, финанс һәм бизнес институтында ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары;
Горохов мәҙәниәте
Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте
Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте ҡомартҡылары Әй йылғаһы бассейнында тупланған: Абдулла ҡаласығы, Йонос торамаһы, Йүкәлекүл торамаһы, Ҡәҙер ҡурғандары,Торналы ҡаласығы
Йәнгиров Азат Вәзир улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
2017 йылдан — Иҡтисад, финанс һәм бизнес институты директоры ;
Горохов мәҙәниәте
Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте
Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәрҙә урынлашҡан ҡаласыҡтарҙан ғибәрәт. Күп камералы (бүлмәле) бағана конструкциялы 4 яҡлы ҡыйыҡлы ярым ер өйҙәр торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Торлаҡ һәм хужалыҡ бүлмәләре оҙон коридор аша тоташҡан.
Йәнгиров Азат Вәзир улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
бер үк ваҡытта 2014 йылдан — макроиҡтисад үҫеше һәм дәүләт идараһы кафедраһы мөдире.
Горохов мәҙәниәте
Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған керамика тальк ҡушылған балсыҡтан эшләнгән, улар горизонталь кәкерсәктәр һәм һырҙар менән биҙәлгән түңәрәк төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Бронза уҡ башаҡтары, бысаҡтар, һырғалар; балсыҡ һауыттар, орсоҡбаштар табылған.
Йәнгиров Азат Вәзир улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Стратегик тикшеренеүҙәр институты директоры.
Горохов мәҙәниәте
Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте
Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурған аҫты ҡәберҙәре. Төп ерләү ысулы: салҡан ятҡырып, башы менән төньяҡҡа ҡаратып һалыу.
Йәнгиров Азат Вәзир улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
2020 йылдың 3 февралендә Азат Йәнгиров Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры вазифаһын башҡарыусы ,
Горохов мәҙәниәте
Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте
Горохов мәҙәниәте Урта Тубыл буйында формалашҡан, артабан Көнбайышҡа һәм Төньяҡҡа таралған.
Йәнгиров Азат Вәзир улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Йәнгиров Азат Вәзир улының ғилми эшмәкәрлеге төбәк продуктын анализлау методикаһын камиллаштырыуға, төбәк иҡтисады системаһында яңыртып етештереү потенциалын тикшереү концепцияһын эшләүгә арналған. 280‑дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Горохов мәҙәниәте
Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте
Горохов мәҙәниәте халҡы көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш далаларҙан күсеп килгән ҡәбиләләрҙең әүҙем ҡатнашлығында уғыр ҡәүемдәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
Горохов ҡәбиләләре Саргатка мәҙәниәте һәм Сармат мәҙәниәте халҡы менән тығыҙ бәйләнеш тотҡан.
Ярым күсмә малсылыҡ төп хужалыҡ тармағы булған.
Горохов мәҙәниәтен өйрәнеүселәр
ХХ быуаттың 30—40‑сы йылдарында ғалим-археолог, Көньяҡ Уралды тикшереүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников тарафынан асыла.
Александров Анатолий Петрович
Анатолий Петрович Александров (31 ғинуар (13 февраль) 1903 йыл, Киев губернаһы Тараща ҡалаһы — 3 февраль 1994 йыл, Мәскәү) — ғалим-физик, СССР Фәндәр академияһы академигы (1953; мөхбир ағза, 1943), физика-математика фәндәре докторы (1941), педагог, профессор. Өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1954, 1960, 1973). СССР Фәндәр академияһы президенты, 1975—1986 йылдар. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1966—1989).
Ленин премияһы (1959), СССР Дәүләт премияһы (1984) дүрт Сталин премияһы (1942, 1949, 1951, 1953) лауреаты. 1961 йылдан КПСС ағзаһы.
СССР-ҙың 5—6-сы саҡырылыш Юғары Советының Союз Советы депутаты (1958—1966) һәм 10—11-се саҡырылыш Юғары Советтың Мәскәү ҡалаһынан депутаты (1979—1989.
Совет ядро энергетикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Төп хеҙмәттәре — ядро физикаһы, ҡаты есем физикаһы, полимерҙар физикаһы өлкәһендә.
А. П. Александров Әрмәнстан Милли фәндәр академияһының (1984), Әзербайжан Милли фәндәр академияһының почётлы ағзаһы, Болгария фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1976) итеп һайлана.
Һәүәнәк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тархата (Чуя ҡушылдығы)
Тархата  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының һул ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покровка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Покровка ауыл Советы — Стәрлетамаҡ районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә.Почта индексы — 453156. ОКАТО коды — 80249872000. ИФНС коды — 0242. Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 16 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә була.
Ҡуғанаҡ ауыл Советы менән берләштерелә.
Ауыл Советы составында
Покровка ауыл Советы: Покровка ауылы — административ үҙәк, Березовка, Егәнтамаҡ ауылдары, Хрипунов утары (приложение 44 ф);
Тарихы
"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
б) «Ҡуғанаҡ» атамаһын һаҡлап, Ҡуғанаҡ һәм Покровка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Оло Ҡуғанаҡ ауылында урынлаштырырға.
Покровка ауыл Советының Берёзовка, Егәнтамаҡ ауылдарын, Хрипунов утарын Ҡуғанаҡ ауыл Советы территорияһы составына индерергә.
Ҡуғанаҡ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Покровка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Географик урыны
2008 йылға Ғафури һәм Ауырғазы райондары, Ҡуғанаҡ ауыл Советы, Подлесный ауыл Советы, Талалаевка ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була (Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы).
Моховое Болото
Моховое Болото (Моховое Болото) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452025, ОКАТО коды — 80209828004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әйтәктамаҡ
Әйтәктамаҡ (Айтактамак) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 69 кеше. Николаевка ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452785, ОКАТО коды — 80251840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек башҡорттар (88 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Урал (йыр)
Урал — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тарихи йыр.
Тарихы
«Урал» — башҡорт халҡының иң билдәле йырҙарының береһе. Уны 1915 йылда фольклорсы, драматург Мөхәмәтша Буранғоловтың Орск өйәҙе Һабыр ауылы (хәҙер Йылайыр районы) йырсыһы Әфләтүндән һәм 1920 йылда Ырымбур өлкәһенең Верхнеурал өйәҙенең Иҙрис (хәҙер Баймаҡ районы) ауылында йәшәгән Ғәбит сәсәндән яҙып алыуы билдәле.
Легенда буйынса, «Урал» йыры XIV быуаттан билдәле булған. Йырҙа XVI быуатта Ете башҡорт ырыуы берләшмәһенең барлыҡҡа килеүенә бәйле тарихи ваҡиғалар сағылдырылған, уның тәүге «Ете ырыу» исеме шунан алынған. Төбәкте колониялаштырыу осоронда, Төбәк колониялаштырыу дәүерендә, XVII-XVIII башҡорт ихтилалдары осоронда «Урал» йырының төп идеяһы тыуған ерҙе һаҡлау һәм исемдәре билдәле һәм билдәһеҙ батырҙарҙы данлау була, төп лейтмотивы - колониаль һәм социаль иҙеүгә ҡаршы көрәшкә саҡырыу.
Легендаһында боронғо ваҡыттарҙа башҡорттарҙың үҙ-ара татыу йәшәмәгәнлеге, бер-береһенең ерҙәрен баҫып алыуҙары, мал-тыуарҙарын,ҡатын -ҡыҙҙарын алып китеүе һөйләнә. Аҡһаҡалдар, оло йәштәге абруйлы кешеләр бындай йәшәйешкә сик ҡуйырға уйлайҙар. Көньяҡ Уралдың Ҡырҡтытау итәгендә ете башҡорт ырыуы осраша. Улар тыныс тормош урынлаштырып, татыу йәшәргә вәғәҙәләшәләр.
Ошо мөһим ваҡиғаға арнап, Байыҡ Айҙар сәсән «Урал» йырын ижад иткән тигән фараз да бар. Айҙар сәсән ижад иткән варианты ла бар. Тимәк, XVIII быуатҡа йыр Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында ғына түгел, төньяҡ-көнсығышында ла билдәле булыуына нигеҙ бирә. Шулай уҡ «Урал» башҡорт халҡы гимнының авторы билдәһеҙ сәсән булған тигән фекер ҙә бар.
«Урал» йыры тәүге тапҡыр композитор Хөсәйен Әхмәтов яҙмаһында «Башҡорт халыҡ йырҙарында» нәшер ителгән. Йырҙың варианттарын С. Ә. Галин, Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, Иван Васильевич Салтыков, Р. С. Сөләймәнов яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. Йырҙа Урал образы Тыуған илде символлаштыра.
Йыр киң таралған, төрлө исемле варианттары билдәле. «Боронғо Урал», «Иҫке Урал» тигән йырҙарҙың текстары ла төрлө һәм «Урал» (ҡыҫҡа көй) йырҙары һалмаҡ көй һәм оҙон көй стилдәрендә башҡарыла. Көйө киң диапазоны (дуодецима), һалмаҡ темп, мажор-минорлы алмашыныулы пентатоника, ижектәрҙең эсендә бай биҙәкләнеп һуҙып йырланыуы менән айырылып тораЛәлә Аралбаева, журналист, музыка белгесе.
Йырҙың тексы
Күгәрепкәй ятҡан Урал тауы - Ата-олатайҙарҙың да төйәге. Ерен-һыуын һаҡлап ҡорбан булған Шунда ята батырҙар һөйәге.
Ай, Уралым, һинән ҡырҡып алһам Ат ҡыуырҙай яңғыҙ талдарың, Тамып та ғына ҡала, ҡырҡҡан саҡта, Яуҙа үлгән батыр ҙа ҡандары.
Уралдан ғына бейек, ай, тау булмаҫ, Уралҡайҙы һөймәҫ тә йән булмаҫ. Үҙ илкәйе өсөн ҡорбан булған Ир-егеттең ғүмере йәл булмаҫ.
Урал да ғына Урал, ай, тиһегеҙ, Урал ғына буйы ҡыҙырым сауҡа икән. Уралҡайҙы маҡтап бер йырлаһаң, Күңелдәргә үҙе лә зауҡы икән.
Яҡшы атҡа менеп, ҡулына алған Уҡ-һаҙаҡҡай тигән ҡоралын, Аямаған йәнен, түккән ҡанын, Һис бирмәгән башҡорт Уралын.
Урал да ғына Урал тип әйтәһеҙ, Уралығыҙ ҡыҙырым сауҡа икән. Күрмәгән дә саҡта, ай, зауҡы икән, Күрҙең иһә күңелдәй ҡайта икән.
Урал да ғына Урал тип әйтәһеҙ, Уралығыҙ ҡаялы тау икән. Батшаларға етеп, ай, даулашҡан, Ҡан-яу һалған Урал да шул микән?
Шылтырап та аҡҡан һыуы буйҙарына Ырыуҙарын туплап йыйған ул.
Йырҙың өҫтәлмә варианты
1941 йылғы Ватан һуғышы яландарында ла уның тексына яңы өҫтәмәләр индерелә. Шулай итеп, һәр дәүерҙең тарихи ваҡиғалары боронғо ҡомартҡыбыҙҙың моңо менән һуғарыла һәм уның ҡөҙрәтен, хәҡиҡәтте сағылдырған шөһрәтен раҫлай.
Башҡарыусылар
Композиторҙар А. Т. Кәримов, Хөсәйен Әхмәтов, Ғ. З. Сөләймәнов «Урал» йырын тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән. Йырҙы Н. Ә. Дауытов - «Халҡым йырҙары» вокаль-симфоник циклында, көйөн З. Ғ. Исмәғилев «Урал илселәре» операһына ике башҡорт халыҡ йырына Увертюраһында, Ключарёв Александр Сергеевич «Урал» музыкаль картинаһында, М. М. Вәлиев симфоник оркестр өсөн «Легенда» әҫәрендә, Х. Ф. Әхмәтов һәм Р. А. Мортазин «Совет Башҡортостаны» документаль фильмында ҡулланған. «Урал» көйө темаһы Фәрит Фәтих улы Иҙрисовтың Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Гимнында ла ҡулланылған.
Кедрин Максим Николаевич
Кедрин Максим Николаевич (21 сентябрь 1982 йыл) — Рәсәй саңғысыһы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры, Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1999—2003), Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (1999, 2003 — слалом, 2003 — тиҙ йөрөшлө шыуыу (скоростной спуск) һәм супергигант), үҫмер спортсылар араһында донъя чемпионы (1999), FIS халыҡ-ара ярыштарҙың бронза призеры (2000 — слалом), Австрия чемпионатының бронза призеры (2002 — слалом-гигант).
Биографияһы
Максим Николаевич Кедрин 1982 йылдың 21 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.
Тау саңғыһы техникаһы оҫталығына тренерҙары Вячеслав Николаевич һәм Галина Дмитриевна Астаховтар етәкселегендә өйрәнә. Һигеҙенсе класты тамамлағандан һуң, Санкт-Петербургҡа күсә, әсәһе эшләгән олимпия резервы мәктәбендә уҡый. 2001 йылдың ноябрендә Максим Францияла «Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры» спорт разряды нормаларын һәм талаптарын үтәй.
Алған йәрәхәттәре арҡаһында 2003 йылда ҙур спорттан китергә мәжбүр була.
Огановский Николай Петрович
Огановский Николай Петрович (1 ноябрь (13 ноябрь) 1874 йыл, Вильно — 1938 йыл) — Рәсәй иҡтисадсыһы-аграрнигы, иҡтисадсы-географ, статистик һәм сәйәси эшмәкәр. Аграр мәсьәләләр буйынса хеҙмәттәр авторы.
Биографияһы
Огановский Ниолай Петровичтың атаһы — Огановский Петр Иванович, Генераль штаб офицеры.
Урал өлкә идаралығында өлкә һәм ғәскәр статистика комитеты секретары, өлкәнең хәрби губернаторы ҡарамағында махсус йөкләмә үтәүсе чиновник. 1901—1902 йылдарҙа демобилизацияланғас, Воронеж земствоһының статистика бюроһында эшләй, Рәсәйҙең утыҙлаған губерналарында земство материалдары буйынса община тикшереүҙәре үткәрә. 1903—1904 йылдарҙа тағы Уральскиҙа хеҙмәт итә, ә 1905 йылда отставкаға сыға.
Народниктар ҡараштары яҡлы, 1905—1907 йылдар революцияһы ваҡытында Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр союзын төҙөүҙә ҡатнаша. «Голос деревни» и «Народный листок» (Һарытау, 1906) гәзиттәренең мөхәррире-нәшриәтсеһе була, ике тапҡыр ике тапҡыр судҡа йәлеп ителә. Аграр мәсьәләләр, иҡтсиад, сәйәсәт буйынса брошюралар баҫтыра  һәм крәҫтиән общинаһын һаҡлап ҡалыу, уны яңы иҡтисади шарттарға яраҡлаштырыу яғында тора. Народниктар позицияһынан Столыпин аграр реформаларын тәнҡитләй. Ирекле иҡтисади йәмғиәттә эшләй, фәнни тикшеренеүҙәр өсөн премияға лайыҡ була. «Закономерность аграрной эволюции» (ч. 1 — 3, Саратов — М., 1909—1914) хеҙмәтенең  авторы.
1910 йылда социал-революционерҙар партияһына инеүе буйынса ғәйепләнә, әммә һуңыраҡ дәлилдәр булмау сәбәпле азат ителә. 1908—1912 йылдарҙа — китапхана мөдире, 1914—1916 йылдарҙа — Мәскәү коммерция институтының сәйәси иҡтисад кафедраһы приват-доценты. Эштәрен «Русское Богатство», «Заветы» журналдарындв һ.б.,  «Задруга» киьтап нәшриәте  ширҡәтендә баҫтырып сығара, «Новый колос» (1916) журналы мөхәррире була. 1915-1916 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй земство союзының статистика бюроһы мөдире. Дәүләт думаһында Хеҙмәт төркөмө менән хеҙмәттәшлек итә, Халыҡ-социалистик партияһына яҡын тора (НСП), һул кадеттар менән хеҙмәттәшлек итеү яҡлы була.
1917 йылда эшмәкәрлеге
1917 йылда Февраль революцияһынан НСП ойоштороу комитеты составына инә, Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр союзы эшмәкәрлегендә ҡатнаша. «Крестьянский союз» гәзитенең мөхәррир була. Аграр реформа проектын эшләүҙә ҡатнаша. 1917 йылдың апреленән —  крәҫтиән депутаттары Бөтә Рәсәй съезы башҡарма комитетының Төп ер комитеты ағзаһы була. Аграр реформалар Лигаһы бойороусы комитеты ағзаһы, «Народное слово» гәзитенең редколлегияһы составына инә. 1917 йылдың майынан — Бөтә Рәсәй крәҫтиән депутаттары советының башҡарма комитеты ағзаһы. Ергә хосуси милекте юҡҡа сығарыу һәм уны дөйөм халыҡ байлығына тапшырыу яҡлы, ерҙәрҙе үҙ белдеге менән баҫып алыуға ҡаршы, сөнки улар мөхтаж булған әҙ ерле крәҫтиәндәргә бүлеп биреүгә ҡамасаулай. Ер мәсьәләһен ғәҙел  хәл итеүҙә төп ролде көслө   һәм абруйлы урындағы  хакимиәт уйнарға тейеш, тип һанай. Башта тейешле закондарҙы Ойоштороу йыйылышы ҡабул итергә тейеш тип уйлай, тик июль айында анархияны булдырмаҫ өсөн ер мөнәсәбәттәрен тиҙ арала законлаштырыу өсөн сығыш яһай.
1917 йылдың июнендә Хеҙмәт төркөмө һәм НСП ҡушылыуы һөҙөмтәһендә ойошторолған Хеҙмәт халыҡ-социалистик партияһының (ТНСП) Үҙәк Комитет ағзаһы итеп һайлана. Партия программаһының аграр өлөшө  проекты авторы, ул үҙ эсенә  милли ер фондын индерә, унан аҙ ерле һәм ерһеҙ крәҫтиәндәргә ер бүленеп бирелергә тейеш була. Дәүләт ҡарамағында «урман биләмәләре, завод төрөндәге хужалыҡтар, юғары мәҙәниәтле имениелар, тоҡом питомниктары, орлоҡ хужалыҡтары» булырға тейеш тип уйлай. Ерҙәрҙең бер ҡулда  хеҙмәт нормаһына артык миҡдарын булдырмаҫ өсөн саралар күрергә тәҡдим итә. Ер менән тигеҙ файҙаланыу яҡлы булараҡ, күп кенә ТНСП эшмәкәрҙәренән һулда тора һәм эсерҙарға яҡын була.
1917 йылда Бөтә Рәсәй демократик кәңәшмәлә ҡатнаша, Бөтә Рәсәй демократик советтың ағзаһы, һуңынан Рәсәй республикаһының Ваҡытлы советына инә. 1917 йылдың сентябрендә ТНСП составынан сыға һәм  социалист-революционерҙар партияһына ҡушыла, унан  ноябрь айында  Ойоштороу йыйылышы ағзаһы итеп һайлана
Граждандар һуғышы осоронда
Власҡа большевиктар килгәндән һуң яңы режимға ҡарата оппозицияла була. «Земля и Воля» гәзитендә (эсерҙарҙың Мәскәү ойошмаһы органы)  хеҙмәттәшлек итә, Мәскәү университетында аграр проблемалар буйынса лекциялар уҡый. 1918 йылда Волга буйына китә, Ойоштороу йыйылышы ағзаларының комитеты менән хеҙмәттәшлек итә, 1918 йылдың сентябрендә Өфө  дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша, Директория хөкүмәтендә игенселек министры була. Директория тарҡатылғас һәм адмирал Александр Колчак диктатураһы урынлашҡас, 1918 йылдың 21 ноябрендә отставкаға сыға,  һуңынан кооперацияла эшләй. 1919 йылдың июнендә Дәүләт иҡтисади кәңәшмәһенең  ер комиссияһы рәйесе була, ҡабаттан аграр реформа яҡлаусыһы сифатында сығыш яһай, ләкин шул уҡ йылдың сентябрь айында Томскиҙа хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнеп, Колчак власы яҡлылар тарафынан ҡулға алына.
Совет осоронда
1918—1920 йылдарҙа — Себер үҙәк союзында иҡтисади бүлек мөдире
Омск ауыл хужалығы институтында һәм Томск университетында профессор була. 1921 йылда Мәғдән Алтайына экспедицияны (хәҙерге Ҡаҙағстанда) етәкләй, уның йомғаҡтары буйынса «Южный Алтай. Как можно использовать его богатства» хеҙмәтен баҫтырып сығара, уға ярашлы ялан тикшеренеүҙәре нигеҙендә был төбәктә етештереү көстәренең үҫеш планын тәҡдим итә.
1921 йылдың сентябренән алып Мәскәүҙә йәшәй, Игенселек халыҡ комиссариатында (Наркозем) эшләй. 1921—1924 йылдарҙа — Наркомзем статистика бүлеге мөдире, Наркомзем айырым иҡтисади кәңәшмәһенә инә.
1-се Мәскәү дәүләт университетында, Г.В. Плеханов исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы институтында, А.И.Рыков исемендәге Мәскәү сәнәғәт-иҡтисади институтында   иҡтисади география профессоры була.
1922 йылдың октябрендә ҡулға алына, Дәүләт сәйәси идаралығы (ГПУ)  уны өс йылға сит илгә ебәрергә ҡарар итә, әммә Игенселек Халыҡ комиссариатының һәм   1-се МДУ-ның үтенесе буйынса  азат ителә
«1921—1922 йылдарға Игенселек Халыҡ комиссариатының генераль планын» әҙерләүҙә ҡатнаша.
1931 йылдың мартында ҡулға алына һәм  ОГПУ коллегияһының хөкөмө буйынса биш йылға иркенән мәхрүм ителә. 1933 йылда ҡалған срогында Башҡортостанға ебәрелә, һөргөндән азат ителгәндән һуң, 1935 йылда Өфөлә йәшәргә ҡала.
1989 йылда аҡлана
Турбаҫлы
Турбаҫлы (Турбаслы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны _ кеше. Почта индексы — 452414, ОКАТО коды — 80228860001.
КөнбайышТазмер
Көнбайыш Тазмер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кондас йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Турбаҫлы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы (2002): башҡорттар (89%).
Үрге Өпәйле
Үрге Өпәйле (Үрге Өпәйле, Үрге Өфәле; Верхний Уфалей) — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендәге ҡала. Үрге Өпәйле ҡала округының административ үҙәге. Халыҡ һаны — кеше.
КөнбайышТазмер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Өпәйле
Географияһы
Ҡала Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының ҡушылдығы Өпәйле (Уфалей) буйында, Силәбенән 178 км алыҫлыҡта, Силәбе өлкәһенең төньяғында (Свердловск өлкәһе менән сигендә), Урта Уралдың көньяҡ битләүендә (Өпәйле һыртында) урынлашҡан. Ҡала территорияһы рельефының күп өлөшөн Урал тауҙары биләй. Ҡаланан йыраҡ булмаған урында Аракүл  һәм Иткүл күлдәре урынлашҡан.
Тарихы
1761 йылда заводтар хужаһы Иван Мосолов тарафынан Өпәйле йылғаһы буйындағы Ҡатай һәм Шуран улустары башҡорттарының ерҙәрендә суйын иретеүсе һәм тимер етештереүсе завод янындағы ҡасаба булараҡ нигеҙләнгән. 1774 йылда завод эшселәре Емельян Пугачёв етәкселегендәге ихтилалда ҡатнаша, алыштар барышында Өпәйле заводтары баҫып алына һәм яндырыла.
Өпәйле заводы тергеҙелә һәм 1776 йылда тәүге продукцияһын етештереп сығара.
1791 йылдан Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе составында була. 1923 йылдың ноябренән Үрге Өпәле ҡасабаһы Урал өлкәһе Свердловск округы Өпәйле районының үҙәге була.
1928 йылдың 27 авгусында эшселәр ҡасабаһы, ә 1941 йылдың 26 апрелендә ҡала статусын ала.
Халҡы
.
Зыязитдинов Рим Сәләх улы
Зыязитдинов Рим Сәләх улы  (19 апрель 1953 йыл — 11 март 2018 йыл) — театр актёры, 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1983) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2004) артисы.
Биографияһы
Рим Сәләх улы Зыязитдинов 1953 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Боғҙан ауылында тыуған.
1972 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай һәм шул ваҡыттан алып Салауат башҡорт дәүләт драма театры труппаһында эшләй. Ул — сағыу характерлы, бай тәбиғи һәләттәргә эйә артист.
Рим Сәләх улы оҙаҡ йылдар Салауат башҡорт дәүләт драма театрында Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзының вәкиле вазифаларын башҡара.
Рим Зыязитдинов 2018 йылдың 11 мартында ҡалаһында вафат булды.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Театрҙа эшләү дәүерендә 70-тән артыҡ ролдә уйнай.
Мана-Мар
Мана-Мар — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Штранга йылғаһының һул ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йонос торамаһы
Йонос торамаһы (Юнусовское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Йонос ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡҡа — б.э.т. II быуатҡа ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Йонос торамаһы Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Йонос ауылы көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярында ҡалҡыулыҡта урынлашҡан.
Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ) — 23 км
Табылдыҡтар
Ҡомартҡы майҙаны 3500 м², 370 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.
Неолит—энеолит дәүеренә ҡараған аҫҡы ҡатламдарҙа таш әйберҙәр, керамика ҡалдыҡтары табылған. Тәүгеләре иҫәбендә — бысаҡҡа оҡшаш пластиналар, ҡырғыстар, ярғыстар, керамика — ҡыя мөһөр баҫып биҙәлгән һауыттарҙан ғибәрәт.
Иткүл мәҙәниәтенә ҡараған өҫкө ҡатламда тальк һәм слюда ҡушып яһалған һәм һырҙар, ваҡ тешле штамп эҙе менән биҙәлгән, ауыҙы тышҡа ҡарай бөгөлгән түңәрәк төплө балсыҡ һауыттар табылған. Шулай уҡ Горохов мәҙәниәтенә ингән эре ҡом, слюда, тальк һәм шамот ҡушып яһалған шар йәки йомортҡа рәүешендәге, тешле мөһөр баҫылған кәкерсәктәр, ҡыя һыҙыҡтар һәм һырҙар менән биҙәлгән һауыттар килеп сыҡҡан; балсыҡ орсоҡбаштар, батырғыстар кеүек көнкүреш кәрәк-ярағы; бронза уҡ башаҡтары, таш ҡайраҡ; металлургия ҡоралдары — таш сүкеш, балсыҡ сопло, шлак; хайуан һөйәктәре табылған.
Торлаҡта ҡабыҡ менән ябылған ҡәбер табылған. Мәйет салҡан һалып, башы менән төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән.
Торама халҡы малсылыҡ, металл эшкәртеү менән шөғөлләнгән.
Ҡомартҡы таш быуат — иртә тимер быуат дәүерендә төньяҡ-көнсығыш Башҡортостан терр‑яһына халыҡтарҙың килеп ултырыу этаптарын сағылдыра.
Асыш тарихы
Ҡомартҡы 1968 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов тарафынан асыла һәм 1969, 1972, 1980 йылдарҙа өйрәнелә.
1982 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, варяг боронғолоғо буйынса белгес А. И. Лебедев тикшерә.
Әҙәбиәт
Ю. А. Морозов
Качуевская Наталья Александровна
Качуевская Наталья Александровна (1922 — 20 ноябрь 1942) — 105-се гвардия уҡсылар полкы санинструкторы (34-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 28-се армия, Сталинград фронты), гвардия ҡыҙылармеецы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (үлгәндән һуң).
Биографияһы
Фридрих Энгельс исемендәге 85-се урта мәктәптә уҡый. Мәктәпте тик яҡшы билдәләренә тамамлай һәм ГИТИС-тың актерлыҡ факультетына  уҡырға инә  (СССР-ҙың халыҡ артисы М. М. Тарханов курсы).
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда ул икенсе курс студенты була. 1941 йылда бер фронтҡасығыусы бер концерт бригадаһын етәкләй. 1942 йылда, санинструктор курсын тамамлап, үҙ теләге менән фронтҡа китә, 105-се гвардия уҡсылар полкының санинструктор була. Госпиталдә оккупацияланған Белоруссия биләмәһендә эш итеүсе дауаланып ятҡан партизан отряды командиры Павел Качуевский менән таныша. Дошман тылына уны оҙатыр алдынан, ә ул Сталинград фронтына китер алдынан, улар өйләнешә. Наташа иренең фамилияһын ала.
Дзержинский исемендәге партизандар отряды командиры («Икенсе») Павел Качуевский 1942 йылдың 4 июлендә партизандарҙың немец автоколоннаһы һөжүм ваҡытында һәләк була (Белоруссияның Гомель өлкәһе Кормянский районының Кляпин ауылы янында ерләнә).
Батырлығы
1942 йылдың 20 ноябрендә Хулхута ҡасабаһынан көньяҡтараҡ 28-се армияның һөжүме барышында, беҙҙең ғәскәрҙәрҙе йырып үтеүсе гитлер автоматсылары менән тигеҙһеҙ һуғыш ваҡытында,  Качуевская Наталья егерме яралы һалдаттың ғүмерен ҡотҡара. Яралылар булған йырынды дошмандар  уратып алғас, ул тигеҙ булмаған алыш ҡабул итә. Һуңғы гранатаны үҙе менән бергә яҡын килеүсе фашистарҙы   шартлата. Был алышта һәләк була. Хулхута ауылынан алыҫ түгел, калмыҡ далаһында Һәләк булған урынында ерләнә.
Һуңыраҡ Наталья Качуевскаяның кәүҙәһе Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған 593 яугир ерләнгән туғандар ҡәберенә күсереп ерләнә.
1997 йылдың 12 майында Рәсәй Федерацияһы Президентының 472-се Указы менән  «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» Качуевская Натальяға үлгәндән һуң Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә.
Оло Кавказ
Оло Кавказ — араһында Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре араһындағы тау системаһы, Кесе Кавказ менән бергә Кавказ тауҙары составында тауҙар илен тәшкил итә.
Географияһы
Оло Кавказ төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1150 км-ға һуҙыла, Анапа һәм Тамань ярымутрауы районынан алып Каспий яры буйы Апшерон ярымутрауына, Баҡы эргәһенә барып сыға. Уның киңлеге Новороссийск төбәгендә 32 километрҙан алып, Эльбрус меридианы районында — максималь 180 км, Дағстанда — 160 км-ға тиклем тирбәлә.
Оло Кавказ — эндемик үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына бай төрлө ландшафтлы таулы төбәк (ҡара: Кавказ тауҙары).
Оло Кавказ һырты буйлап Рәсәй Федерацияһының Грузия, Әзербайжан, өлөшләтә танылған Абхазия һәм Көньяҡ Осетия менән дәүләт сиге үтә.
Боҙлоҡтар
Дөйөм боҙлоҡтар һаны — яҡынса 2050, боҙлоҡтарҙың дөйөм майҙаны яҡынса 1424 км2 тәшкил итә. Оло Кавказ боҙлоҡтары төрлө морфологик типтарға ҡарай: үҙән (тау-үҙән), кар һымаҡтар, үҙ аҫтында йыш ҡына ҡатмарлы тау рельефын йәшергән аҫылмалы, конуслы түбәләр (перемётные) һ. б. Ҡайһы берәүҙәр «пульсланып» тора (Колка, Девдорак боҙлоғо һ. б.), шулай уҡ ҡар күп булыуы кеше өсөн ҙур хәүеф тыуҙыра.
Кавказ Эльбрустан (хатта Оҙонҡулдан) Уилпатаға (Цей) тиклемге участкала өҙөлмәй тиерлек мәңгелек ҡарҙар һәм боҙлоҡтар менән ҡапланған.
Оло Кавказ өсөн, башҡа таулы илдәр кеүек үк хәҙерге ваҡытта (XIX ахыры — XX быуат башы) боҙлоҡтар дөйөм рәүештә кәмеүе һәм хәҙерге боҙланыу деградацияһы хас.
Павловск (Санкт-Петербург)
Павловск — ҡала, Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһы Пушкин районы составындағы ҡала эсе муниципаль берәмеге.
Санкт-Петербург үҙәгенән көньяҡҡа ҡарай 25 км һәм Пушкин ҡалаһы районы үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 3 км алыҫлыҡта Славянка йылғаһы буйында урынлашҡан. Тимер юл станцияһы Павловск.
1918—1944 йылдарҙа ҡала революционер ҡатын Вера Слуцкая хөрмәтенә Слуцк тип аталған.
Ҡала мөһим туристик үҙәк булараҡ билдәлелек ала: Павловск һарайының һарай-парк ансамбле һарайы, шулай уҡ ҡаланың тарихи үҙәге,  «Санкт-Петербург  тарихи үҙәге һәм уның менән бәйле ҡомартҡылар комплексы»   ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарына индерелгән.