cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Биографияһы
1945—1948 йылдарҙа Ленинград ҡалаһының 9-сы архитектура-художество училищеһында уҡый.
1949—1951 йылдарҙа Өфө театр-художество училищеһында А. Э. Тюлькин, Б. Ф. Лалетин кластарында уҡый.
Плотина
Ҡулланылышы
Йылғаларға арҡыры платиналарҙы һыу кимәлен күтәреү һәм механик энергия алыу өсөн яһалма шарлауыҡ эшләү маҡсатында төҙөйҙәр. Бәләкәй йылғаларҙа плотина ярҙамында һыу кимәлен күтәреп суднолар йөрөшөн көйләргә мөмкин. Плотина төҙөлгәс шишмә, йырын, уйпат урындарҙа һыу тотҡарлана. Йыйылған һыу ҡоро миҙгелдәрҙә һуғарыу, тораҡ пункттарҙы һыу менән тәьмин итеү һәм башҡа хужалыҡ кәрәк-яраҡтары өсөн файҙаланыла, шулай уҡ йылғаларҙың тәрәнлеге етмәгәндә суднолар йөрөшөн тәьмин итеү өсөн һыу кимәлен күтәреү өсөн ҡулланыла.
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Биографияһы
1951—1954 йылдарҙа Литва ССР-ы Дәүләт художество институты студенты.
Плотина
Ҡулланылышы
Йылға яры буйлап плотиналар суднолар йөрөшөн тәьмин итеү өсөн, ә күл һәм диңгеҙ яры буйлап һыу баҫыуҙан һаҡланыу һәм диңгеҙ тулҡындары ярҡа үтеп инмәһен өсөн төҙөлә. П
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Биографияһы
1957 йылда Өфөлә тәүге шәхси күргәҙмәһе уҙғарыла. 1957—1998 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй һәм республика әһәмиәтендәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Покровка (Благовещен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Биографияһы
1966 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы» исеме бирелә. 1970 йылда РСФСР Юғары Советы һәм Министрҙар Советының Почёт грамотаһы менән тәбрикләнә. 1971 йылда «Ауылда байрам. 1930-сы йылдар» картинаһы өсөн СССР Художество академияһы дипломы менән бүләкләнә.
Плотина
Плотиналар классификацияһы
Плотинаның тибы һәм конструкцияһы уның үлсәме, тәғәйенләнеше, шулай уҡ тәбғәт шарттары, төҙөлөш материалы буйынса билдәләнә. Платиналар төҙөлгән төп материалы буйынса һәм ҙыу үткәреү шарттары буйынса айырыла.
Материал буйынса
Төҙөлгән материалы буйынса плотиналар:
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Биографияһы
1976 йылда Францияға ижади сәфәр яһай. Мәскәүҙә шәхси күргәҙмәһе була. 1977 йылда ижади ҡаҙаныштары өсөн РСФСР Юғары Советы һәм Министрҙар Советының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. 1978 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы» исеменә лайыҡ була. Өфө, Магнитогорск, Ҡазан ҡалаларында күргәҙмәләре эшләй.
Плотина
Тарихы
Плотиналар төҙөү сәнғәте бик боронғо замандан уҡ билдәле. Һыу күтәреү плотиналары тураһында Геродот телгә ала. Әлү-л-Фида хәбәр итеүенсә, фарсиҙар Тостара ҡалаһынан һыу алыу өсөн плотина төҙөгәндәр. Кашан ҡалаһы янындағы плотина 36 метр оҙонлоҡта, 12 метр бейеклектә һәм 10 метр ҡалынлыҡта булған. Шулай итеп, боронғо заманда уҡ, мәҫәлән, Б. Э. тикле II быуатта ғәрәптәр йәшәгән ерҙәрен һыу баҫыуҙан һаҡлау өсөн шаҡтай ҙур плотина төҙөгән. Әлү-л-Фида хәбәр итеүенсә, Сүриәнең Эмис ҡалаһы янындағы Кадис күле ташып һыу баҫмаһын өсөн Александр Македонский ошондай эштәрҙе башҡарған.
Иң боронғо плотиналар беҙҙең эраға тиклем 3000 йылдарҙа төҙөлгән. Амман ҡалаһынан йөҙ километр алыҫлыҡта урынлашҡан плотина 4,5 метр бейеклектә, 1 метр ҡалынлаҡта булған. Беҙҙең эраға тиклем 2800 /2600 йылдарға Ҡаһирҙан 25 км алығлыҡта 102 м оҙонлоғондағы плотина төҙөлгән һәм ҡойма ямғырҙа емерелгән .. III быуат урталарында һинд ҡалаһы Дхолавир янында плотиналар системаһы төҙөлә. Ҡоро миҙгелдә ҡулланыу өсөн Римлеләр плотиналарҙы ғәйәт күп төҙөгән. Иң бейек Рим плотинаһы 50 м булған һәм бары тик 1305 йылда ғына емерелгән.
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Биографияһы
1982 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исеме, шул уҡ йылда Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә.
1987 йылда юғары ижади ҡаҙаныштары өсөн КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Министрҙар Советы, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
Плотина
Гравитацион плотиналар
Гравитация плотиналары һыу массаларынан баҫымды үҙ массаһы менән ҡабул итә. Хәрәкәткә ҡаршылыҡ быуа табанының нигеҙе буйынса ышҡылыу йәки эләктерелеү көстәре иҫәбенә ҡуйыла. Шул арҡырыға трапеция формаһындағы киҫелешкә яҡын булған бындай быуалар ҙур мәғәнәгә эйә.
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Биографияһы
1988 йылда СССР Художество академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1989 йылда «СССР халыҡ рәссамы» исеменә лайыҡ була.
Плотина
Аркалы плотиналар
Аркалы плотиналарҙың һыу массаларынан баҫымы тарлауыҡ ярҙарына (һирәгерәк яһалма нигеҙҙәргә) күсә. Шул арҡала бындай быуалар йышыраҡ ярҙары ҡаты тоҡомдарҙан торған таулы ерҙә төҙөлә. Аркалы конструкцияның йөкләнештең бер өлөшө нигеҙгә тапшырыла. Шул уҡ ваҡытта арка ни тиклем киңерәк, нигеҙгә баҫым ҙа шул тиклем күберәк. Был аҫҡы өлөштә быуаның киңлеген арттырыуҙы талап итә һәм аркалы-гравитациялы плотиналар барлыҡҡа килтерә. Аркалы быуаларҙы аркалы-контрфорслы тип йөрөтәләр. Уларҙа арканың эше өҫкө өлөшө менән генә сикләнә, был аркалы быуаларҙы киңерәк урындарҙа ҡулланырға мөмкинлек бирә.
Аркалы-гравитацион плотиналар
Аркалы-гравитациялы плотиналар аркалы һәм гравитациялы плотиналар үҙенсәлектәрен берләштерә.
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Биографияһы
1992 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почётлы ағзаһы итеп һайлана. 1997 йылда Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 1998 йылда Өфөнөң М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында шәхси күргәҙмәһе ойошторола.
Плотина
Контрфорслы плотиналар
Аркалы быуалар кеүек үк, быуаның ауырлығын, иҫәпләү схемаһы һөҙөмтәлерәк булыу сәбәпле, кәметергә мөмкинлек бирә. Контрфорс быуаның стенаһы гравитация быуаһының аҫҡы яғынан терәү конструкциялары (стеналары) ярҙамында көсәйгәнгә ҡарағанда йоҡараҡ.
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Биографияһы
2007 йылдың 10 июлендә Өфөлә вафат була. Үҙенең васыяты буйынса Белорет районы Абҙаҡ ауылында ерләнгән.
Плотина
Грунтлы плотиналарҙы классификациялау
Грунт плотиналар быуаның материалы, конструкцияһы, эштәрҙе башҡарыу ысулы, бейеклеге, фильтрацияға ҡаршы ҡоролмаларҙың тибы буйынса классификациялана.
Бейеклеге 25 метрға тиклем булған быуалар — түбән, 25 — 75 метр диапазонында уртаса, 75 метрҙан ашыуыраҡ булғандары — бейек быуалар. Айырыуса бейек быуалар (150 метрҙан ашыу) "үтә бейек"гә ҡарай.
Косшор
Косшор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аллабирҙин
Аллабирҙина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Эмили Болч
Эмили Грин Болч (Emily Greene BalchEmily Greene Balch, 8 ғинуар 1867 йыл,, Массачусетс, АҠШ — ) — Америка иҡтисадсыһы, пацифист, тыныслыҡ буйынса 1946 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
Биографияһы
Эмили Грин Болч абруйлы адвокат һәм педагог Фрэнсис Вернье Болч ғаиләһендә икенсе бала була. 1889 йылда Брин Мар колледжын тамамлай, шунан ике йыл Парижда Сорбоннала уҡый. Унда Францияның фәҡир ҡатламдарына булышлыҡ итеүгә арналған тикшеренеү үткәрә. АҠШ-ҡа ҡайтҡас, Чикагоның Гарвард университетында уҡыуын дауам итә. Белем алыуҙы 1896 йылда Берлин университетында тамамлай.
1915 йылда, Беренсе донъя һуғышы башланып бер йыл үткәс, Болч Америка делегацияһы составында Гаагалағы Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар конгресында ҡатнаша. 1918—1922 йылдарҙа Халыҡ-ара тыныслыҡ һәм азатлыҡ өсөн ҡатын-ҡыҙҙар лигаһының секретарь-казначейы була. 1921 йылда Эмили Болч квакерҙар дини ойошмаһы ағзаһы була. 1926 йылда ул оккупацияланған Гаитиҙа социаль шарттарҙы тикшереү менән шөғөлләнә, Америка хөкүмәтенә ғәскәрҙәрен сығарырға һәм ерҙе төп халыҡҡа милеккә бирергә тәҡдим итә. Икенсе донъя һуғышы барғанда ул ҡасаҡтарға ярҙам итә. 1941 йылда Пёрл-Харборҙы атакалау АҠШ-тың нейтралитеты тураһында Болчтың фекерен үҙгәртә һәм ул илдең һуғышҡа ҡушылыуын яҡлап сыға. Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлауҙан һуң ул ядро ҡоралын тыйыу өсөн сығыш яһай.
1946 йылда «тыныслыҡ хаҡына күп йыллыҡ арымаҫ-талмаҫ хеҙмәте өсөн» Эмили Грин Болч Нобелдең тыныслыҡ премияһына лайыҡ була, награданы Джон Мотт менән уртаҡлаша. 1961 йылдың 9 сентябрендә 95-се йәшендә вафат була.
Амангилдин
Амангилдин — башҡорт ир-ат фамилияһы. Амангилде исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Амангилдина — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
-
Мирзаянов Вил Солтан улы
Мирзаянов Вил Солтан улы (9 март 1935 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1985). Экология һәм татар милли хәрәкәте эшмәкәре. Кавалло премияһы лауреаты (1996).
Киң мәғлүмәт саралары Мирзаяновты «Новичок» класындағы ағыулаусы матдәләр категорияһын эшләп сығарыусы тип атай, әммә Дәүләт Органик химия һәм технологиялар ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәрҙәре быны инҡар итә.
Биографияһы
Вил Солтан улы Мирзаянов 1935 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР‑ының Дүртөйлө районы Иҫке Кәңгеш ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. «Московские новости» гәзитендә үҙенең башҡорт сығышлы булыуы тураһында хәбәр итә. Уның ата-бабалары башҡорттарҙың ҡыр-йылан ырыуынан. Шәжәрәһе: Ҡазаҡ → Абдулла → Сәғит (1775—1855) → Мырҙаҡай (Мирзаян; 1870—1902) → Әхмәтсолтан (1902—1986) → Вил.
1953 йылда Дүртөйлөнөң 1-се татар мәктәбен тамамлай. 1958 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү нескә химия технологияһы институтын тамамлай.
1958—1960 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында 4019‑сы почта йәшниге предприятиеһында эщләй.
1965 йылда химик фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай. 1965—1992 йылдарҙа Дәүләт Органик химия һәм технологиялар ғилми-тикшеренеү институтында (1986—1990 йылдарҙа — бүлек начальнигы) хеҙмәт итә. Фәнни хеҙмәттәре газ хроматографияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, хроматографик анализ ысулдарын эшләүгә һәм уларҙы углеводород газдарҙы айырыу өсөн ҡулланыуға, микроконцентрацияларҙа ағыулағыс матдәләрҙе билдәләүгә арналған. 1985 йылда химик фәндәре докторлығына диссертация яҡлай.
1992 йылдың 22 октябрендә дәүләт серен асыуҙа ғәйепләнеп (РСФСР Енәйәт кодексының 1-се бүлеге, 75 ст.) ҡулға алына. 1992 йылдың 3 ноябрендә Лефортово төрмәһенән Мәскәүҙән ситкә сыҡмау шарты менән иреккә сығарыла. 1994 йылдың ғинуарында йәнә ҡулға алына һәм 22 февралдә азат ителә. 1994 йылдың 11 мартында Рәсәй Федерацияһы генераль прокуроры ҡарары буйынса енәйәт эше туҡтатыла.
1995 йылда АҠШ-ҡа эмиграциялай. 1996 йылдан Нью-Джерси штатының Принстон университетында эшләй.
2008 йылдың 26 октябрендә Татар халҡының милли мәжлесе президиумына һайлана. 2009 йылда Рәсәйҙән Татарстанды айырыуға арналған конференцияла «ҡыуылған хөкүмәттең премьер-министры» итеп һайлана.
2010 йылдың мартында Рәсәй оппозиционерҙарының «Путин китергә тейеш» мөрәжәғәтнамәһенә ҡул ҡуя.
Мёнхпфиффель-Николаусрит
Мёнхпфиффель-Николаусрит (Monchpfiffel-Nikolausrieth) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 386 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6556 һәм автомобиль коды — KYF.
Көндәшле ауыл Советы (Балтас районы)
Көндәшле ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәр сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» законына ярашлы, ауыл биләмәһе .статусына эйә.
Ничков Андрей Александрович
Ничков Андрей Александрович (6 декабрь 1961 йыл) — журналист. 2004 йылдан «Республика Башкортостан» гәзитенең Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәге буйынса үҙ хәбәрсеһе. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2008) һәм Башҡортостан Журналистар союзы премияһы (1997) лауреаты.
Биографияһы
Андрей Александрович Ничков 1961 йылдың 6 декабрендә Свердловск өлкәһенең Первоуральск ҡалаһында тыуған.
1979 йылда урындағы 10-сы урта мәктәпте тамамлай һәм Свердловск (хәҙерге Екатеринбург) ҡалаһындағы Урал дәүләт университетының журналистика факультетына уҡырға инә.
Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген юғары һөнәри белем алғандан һуң 1984 йылда Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең күп тиражлы «Моторостроитель» гәзитендә хәбәрсе булып башлай.
1986 йылда Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының Дәүләт автомобиль инспекцияһы идаралығына агитация һәм пропаганда бүлеге инспекторы булып хеҙмәткә урынлаша һәм был вазифала өс йыл була.
1989—1992 йылдарҙа шәхси эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә.
Артабан матбуғат өлкәһенә кире ҡайта һәм 1992—1994 йылдарҙа «Банковский вестник» гәзите хәбәрсеһе булып эшләй.
1998—2004 йылдарҙа — «Молодежная газета»ның бүлек мөдире.
2004 йылдан «Республика Башкортостан» гәзитенең Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәгендәге үҙ хәбәрсеһе.
Ғаилә йылына арналған мәҡәләләр циклы өсөн 2008 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ була.
2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлек һәм уның барышы тураһындағы даими материалдары өсөн «За заслуги в переписи населения 2010 года» миҙалы менән бүләкләнә.
Трёхгорный
Трёхгорный — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге ҡалаһы. Ябыҡ административ-территориаль берәмек. Трёхгорный ҡала округы булдырылған.
Социаль-иҡтиасди хәле тотороҡло һаналған моноҡалалар исемлегенә инә.
Географияһы
Златоуст ҡалаһынан яҡынса 100 км алыҫлыҡта, Йүрүҙән ҡалаһы янында урынлашҡан. Ҡала Йүрүҙән йылғаһы буйында тора.
Завьялиха, Змеева тауҙары, Пионер күле.
Ҡала округы сиктәре
Трёхгорный ҡала округы Һатҡы муниципаль районы ерҙәре (сик оҙонлоғо — 1,9 км) һәм Ҡытау-Ивановск муниципаль районы ерҙәре (сик оҙонлоғо — 71,9 км) менән сиктәш.
Тарихы
СССР Министрҙар Советының 1952 йылдың 24 ғинуарындағы 342—135сс/оп ҡарары нигеҙендә 933-сө (Приборҙар эшләү заводы — ПСЗ) атом бомбаһы етештереүсе завод төҙөү мәсьәләһе хәл ителә. Элек КБ-11 сериялы заводты етәкләгән Константин Арсеньевич Володин завод директоры итеп тәғәйенләнә.
1952 йылдың 9 апрелендә Йүрүҙән ҡалаһының Василовка районы эргәһенә, «Красная Горка» тимер юл станцияһына, төҙөүселәрҙең тәүге эшелоны килә.
1954 йылдың 17 мартында 17-се почта йәшнигенә (п/й) ҡараған (933-сө союз заводында) эшселәр ҡасабаһы барлыҡҡа килә.
1955 йылдың 1 авгусында завод беренсе дәүләт заказын үтәүгә тотона. Шул уҡ йылдың август айында РДС-4 «Татьяна» тигән ике тактик авиация бомбаһы сығарыла.
1955 йылдың 27 октябрендә эшселәр ҡасабаһы Златоуст-20 атамаһы менән район буйһоноуына (идаралығына) күсерелә.
1959 йылдың 14 апрелендә Урал махсус тәғәйенләнешле ҡорос хәрби ҡоролмалар (конструкциялар) («Уралвоенкон-СН») заводы булдырыла.
1967 йылдың 1 ғинуарынан Златоуст-20-нең атамаһы Златоуст-36 тип үҙгәртелә.
1993 йылдың 29 октябрендә Златоуст-36 Трёхгорный тип үҙгәртелә һәм Силәбе өлкәһенең административ-территориаль бүленеше составына индерелә.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына халыҡ иҫәбе буйынса Трёхгорный ҡалаһы Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 469-сы урында тора.
2020 йылғы мәғлүмәт буйынса Трёхгорный ҡалаһында 33 678 кеше йәшәгән.
2021 йылға Силәбе өлкәһе Трёхгорный ҡалаһында 33 713 кеше йәшәй. Халыҡ һаны буйынса Трёхгорный Рәсәйҙең 1117 ҡалаһы араһында 469-сы урын биләй.
Иҡтисады
Ҡалала 635 ойошма теркәлгән, шуларҙың 200 самаһы ҙур һәм урта категорияға ҡарай.
Ҡаланың төп предприятиеһы — «Приборҙар эшләү заводы» (ядро боеприпастарын етештереү менән шөғөлләнә).
Трёхгорныйҙан йыраҡ түгел Силәбе һәм Башҡортостан Республикаһы территорияларында урынлашҡан үҙенсәлекле флора һәм фаунаға эйә Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы сиге үтә.
Инфраструктураһы
Ҡала сиге һыҙығынан тышта:
Коммерцияға ҡарамаған баҡсасылыҡ ширҡәттәре (СНТ), Йүрүҙән комплекслы урман сәнәғәт хужалығының (леспромхоз) Ҡотҡур, Мәсеҙе һәм Йүрүҙән лесничестволары, Һатҡы комплекслы урман сәнәғәт хужалығының Бакал лесничествоһы, Ҡытау-Ивановск—Вязовая тимер юлы урынлашҡан.
Ҡала янындағы объекттарҙың топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
Ҡотҡур, бәләкәй йылға, Йүрүҙән йылғаһының һул ҡушылдығы. Башҡорт һәм татар халыҡтарында таралған Ҡотҡур исеменән, бында: ҡот — «йән», «бәхет», ҡурҡыу — «ҡыйыуһыҙлыҡ», «ҡурҡаҡлыҡ»
Өс тау — Завьялиха, Шыйҙа һәм Бархотина тауҙары үҙәненең битләүендә урынлашҡанға Трёхгорный тип аталған.
Транспорты
Автовокзалдан Силәбегә (Златоуст (Алтынтамаҡ), Баҡал, Һатҡы), Өфөгә (Эҫем, Әшә), Йүрүҙәнгә рейстар йөрөй.
Спорт
Завьялиха тауы битләүендә саңғы-тау комплексы урынлашҡанлыҡтан, һуңғы ваҡытта Трёхгорный тау саңғыһы спорты һәм ял үҙәге булараҡ киң билдәлелек алды.
Талдыболаҡ (йылға)
Талдыболаҡ (Талдыбулак) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 525 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әғзәмов
Әғзәмова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Атанғолов Абдрахман Абдулғәлим улы
Атанғолов Абдрахман Абдулғәлим улы (5 май 1912 йыл — 1 август 1990 йыл) — ғалим-тау инженеры, педагог, хужалыҡ эшмәкәре. 1963 йылдан Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш инженеры, директоры һәм директор урынбаҫары; 1967 йылдан Учалы тау-механика техникумының бүлек мөдире, директорҙың уҡыу-производство эштәре буйынса урынбаҫары, директоры. 1970—1975 йылдарҙа Төмән индустриаль институтының өлкән уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1968), доцент (1970). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Абдрахман Абдулғәлим улы Атанғолов 1912 йылдың 5 майында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Түңгәүер волосының (Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Һабыр ауылында тыуа. Олатаһы — ахун, атаһы мулла була һәм золом йылдарында репрессиялана. 1925 йылда Абдрахман Ырымбур педагогия техникумына уҡырға инә, әммә синфи сығышы һөҙөмтәһендә уны тамамлай алмай. 1929 йылда ата-әсәһенә әйтмәйенсә Магнитогорск ҡалаһы төҙөлөшөнә китә. 1932 йылда Свердловск тау (геология-разведка) институтына уҡырға инә, әммә тағы ла синфи сығышы уҡыуын тамамларға ҡамасаулай — уны уҡыуҙан сығаралар. Ахырҙа исем-шәрифен «Андрей Андреевич» тип алмаштырғандан һуң ғына 1936 йылда Томск индустриаль институтында уҡый башлай. 1939 йылда «халыҡ дошманадары» балалары амнистияланғандан һуң, ҡабат үҙ исем-фамилияһын алып, Магнитогорск тау-металлургия институтына күсә һәм уны 1941 йылда «тау инженеры» һөнәре буйынса тамамлай. Юғары белемле белгес хеҙмәт юлын «Башзолото» тресы руднигынан башлай һәм унда 1947 йылға тиклем эшләй. 1948 йылдан — Баймаҡ тау-металлургия техникумында уҡыта башлай. 1955 йылда директор урынбаҫары, 1956—1958 йылдарҙа директор була, 1959 йылдан СССР Төҫлө металлургия министрлығының Түбә мәғдән идаралығы директоры. 1962 йылдан СССР Гостехнадзорҙың Башҡортостан округы идаралығында баш инженер була. 1963—1966 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш инженеры, директоры һәм директор урынбаҫары ; 1967 йылдан Учалы тау-механика техникумының бүлек мөдире, директорҙың уҡыу-производство эштәре буйынса урынбаҫары, директоры. 1970—1975 йылдарҙа Төмән индустриаль институтының өлкән уҡытыусыһы, доцент. Абдрахман Атанғолов 1995 йылдың 16 мартында Баймаҡ ҡалаһында вафат була
Ғилми эшмәкәрлеге
Атанғолов А. А. мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең һөҙөмтәлелеген күтәреү өлкәһе белегесе. Учалы һәм Межозерный рудниктарын тикшерә. 16 баҫма хеҙмәт авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы.
Ғаиләһе
Ҡатыны Малифа Ғабдулла ҡыҙы менән 5 ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр. Иң оло улдары Айрат — инженер-геолог, Ҡазан дәүләт университетын тамамлай, Ханты-Манси автономиялы округы хакимиәтендә эшләй. Акрам менән Фәрит — инженер-электриктар, икеһе лә Мәскәү дәүләт университетыны тамамлай. Марат менән Илдар Төмән индустриаль институтын тамамлай, улар ҙа инженер-электрик. Балаларының иң өлкәне — ҡыҙҙары Өфө авиация институтын авиация двигателдәрен ремонтлау буйынса инженер һөнәре буйынса тамамлай Гурьевта, сит илдәрҙә, Псковта эшләй
Ғәлим
Этимологияһы
Башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Ғәлим ғәрәпсәнәнә белемле, уҡымышлы, ғалим тигәнде аңлата. Ғәлим исеменән Ғәлимов фамилияһы барлыҡҡа килә.
Билдәле шәхестәр
Хисамов Ғәлим Афзал улы (25 апрель 1949 йыл) — журналист, яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре, 1994—1998 йылдарҙа Башҡортостандың матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2014) һәм Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия (2006) лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы; Ғәлим Дәүләди (9 апрель 1936 йыл — 15 апрель 2016 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы, тәржемәсе һәм журналист. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сергей Чекмарёв һәм Булат Рафиҡов исемендәге премиялар лауреаты.
Әхмәтшин Ғәлим Әхмәт улы (1903 — ?) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы , II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Латипов Ғәлим Хатип улы (Латиф улы) (Латыпов Галим Хатыпович) (1904—?) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.
Яҡупов Ғәлим Миңлеғәлим улы — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе.
Анаман (Сары-Чумыш ҡушылдығы)
Анаман — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Икеһе лә яҡшыраҡ (хикәйә)
Икеһе лә яҡшыраҡ — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1885 йылда яҙыла, беренсе тапҡыр 1885 йылдың 30 мартында «Осколки» журналының 13-сө һанында беренсе тапҡыр А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.
Баҫмалары
А. П. Чеховтың  хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 30 мартында «Осколки» журналының 13-сө һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла. Хикәйә енең тәүге  баҫмаһының индерелгән.
Хикәйә матбуғатта баҫылып сыҡҡандан һуң, тәнҡит хикәйәне йыйынтыҡтағы әҫәрҙәр араһында иң яҡшыһы тип билдәләне.
Сюжеты
Хикәйә бер кешенең һөйләгәне кеүек итеп яҙыла. Яңы өйләнешкән йәштәр туйҙан һуң бер-береһенә киләләр. Ир әйтеүенсә «таныштарыма бер ҙә бармаһам да ярар ине, ләкин бармай ҡалыу күп төрлө үпкә, шелтә һүҙҙәргә  һәм күңелһеҙ хәлдәргә килтерер» тип һанай. Уның ҡатынының исемлегендә «полковник, генерал, барон Шепплингтың (ике «п» аша) ҡатыны, булған ҡатын танышына "полковница, генеральша, баронесса Шепплинг (ике "п"), граф Дерзай-Чертовщинов һәм бик күп институт буйынса аристократ-әхирәттәре; минең яҡтан тотош моветонство ғына булды: бабайым, отставкалағы төрмә ҡарауылсыһы, апай, модалы оҫтаханаға эйә булыусы, хеҙмәттәш чиновниктар — шуларҙың береһе лә титулярҙан да юғары булмаған эскеселәр һәм , һәм сауҙагәр Плевков  һ.б.»
Иренең ағаһына, боронғо ырыу  кешеһенә, Пупкинға барғанда, тегенеһе, үҙенең тышҡы ҡиәфәтенән оялып, бүлмәнән сығып ҡаса. Өйҙәге тәртипһеҙлек һәм бабаһының һөйләгәне йәштәрҙе уңайһыҙландырҙы. Ире үҙен юҡҡа сыҡҡандай һәм йөҙөнә төкөрөлгәндәй тойҙо.
Ҡатынының танышы барон ҡатыны Шепплингҡа сираттағы сәфәре алдынан ғына ҡатыны иренә уның кәрһеҙлеге тураһында һөйләй һәм баронесса  мотлаҡ бурысҡа аҡса һораясағын әйткән.
Ҡатыны яғынан да йөҙгә ҡыҙыл килтерерлек таныштары булыуы ғына ирҙе тынысландыра. Ул бабаһының тоҙланған итенән юҡҡа баш тартҡанына үкенде, үҙенең танышы Плевковта шәп  коньяк, керәнле сусҡа бәрәсе итен биреүҙәрен иҫенә төшөрә лә, күсергә шул танышына боролорға ҡуша.
Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы
Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы (6 май 1947 йыл) — спортсы, педагог, Башҡорт дәүләт аграр университетының өлкән уҡытыусыһы, СССР-ҙың спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәйәхәтсеһе, спорт туризмы буйынса СССР чемпионы. Туризм буйынса халыҡ-ара класлы инструктор. Башҡортостандың Маршрут-квалификация комиссияһы рәйесе.
Биографияһы
Рәшит Заһит улы Шәйәхмәтов 1947 йылдың 6 майында Өфө ҡалаһында тыуа.
1965 йылда Өфө авиация техникумын, 1973 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын тыуған уҡыу йортоноң «Сәнәғәт электроникаһы» кафедраһында өлкән инженер булып башлай һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. 1995—2007 йылдарҙа «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй, артабан хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт аграр университетыныда дауам итә — физик культура, спорт һәм туризм кафедраһы доценты.
Ғилми эшмәкәрлеге
Рәшит Заһит улы 50 самаһы фәнни хеҙмәт, 15 авторлыҡ танытмаһы һәм ике патент авторы. СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күп тапҡырҙар ҡатнаша һәм ике тапҡыр бронза миҙал менән бүләкләнә. «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһенә эй. Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләгән дәүерендә 60-тан ашыу дипломсы әҙерләй.
Ҡыҙыҡһыныуҙары
Рәшит Шәйәхмәтов спорт туризмына 1964 йылда килә. Артабан Урал, Алтай, Саян, Төньяҡ Байкал аръяғы, Приморье, Яҡутстан, Магадан өлкәһе, Камчатка, Чукотка буйлап йөрөй һәм үҙенең оҫталығын арттыра. Йәмғеһе 100 самаһы спорт походында була, уларҙың 25-е — 4-5 ҡатмарлыҡ категорияһына ҡарай, күптәрендә етәксе була. Уның командалары төбәк, округ һәм Бөтә Союз ярыштарында призлы урындар ала. 1973 йылда Рәшит Заһит улы ӨДАТУ-ның «Икар» туристик клубы рәйесе итеп һайлана. 2008 йылда ул Башҡорт дәүләт аграр университетында «Терра» туристик клубын ойоштора. 2014 йылда клуб республика буйынса беренсе урын алып, БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының кубогына эйә була.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Р. Шәйәхмәтов Өфө ҡалаһының Маршрут-квалификация комиссияһы (МКК) составына инә, Башҡортостан өлкә советының «Буревестник» студенттарҙың ирекле спорт йәмғиәте МКК-һын етәкләй. 1985 йылдан Башҡортостан төбәк МКК-һында эшләй. Студент йылдарынан турист кадрҙарын әҙерләй. Дөйөм алғанда уның тарафынан 1 мең тирәһе йәмәғәт ойоштороусылары һәм туризм буйынса инструкторҙар, разрядлы спортсылар әҙерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР-ҙың спорт мастеры «Рәсәйҙең атҡаҙанған сәйәхәтсеһе» билдәһе (2002) «Буревестник» студенттарҙың ирекле спорт йәмғиәте Үҙәк советының почет билдәһе (1986) «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе Башҡортостан Республикаһының Йәштәр сәйәсәте һәм спорт, Мәғариф министрлыҡтарының күп һанлы Маҡтау ҡағыҙҙары, рәхмәт хаттары.
Архон-Дон
Архон-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәйретдинов
Хәйретдинов — ир-ат фамилияһы. Әбсәләм исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Хәйретдинова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Аничков күпере
Аничков күпере  — Фонтанка йылғаһы аша аркалы күпер, Санкт-Петербург тың Үҙәк районында урынлашҡан, ул Спас һәм Безымянный утрауҙарын тоташтырып тора. Санкт-Петербургтың иң биләдәле күперҙәренең береһе. Күперҙә билдәле «Укрощение коня человеком» скульптура төркөмө тора, уны төҙөүсе — скульптор П. К. Клодт. Был скульптура ҡаланың бер символына әүерелгән. Күләме бәләкәй генә булыуына ҡарамаҫтан, Аничков күпере — Нева проспектының төп архитектура ансамбль ҡоролмаларының береһе. 2001 йылда был күпер Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.
1716 йылда тәүге күпер ағастан төҙөлгән. Ағас күпер XVIII быуат дауамында күп тапҡыр яңыртып төҙөлгән. Фонтанка аша тотороҡло таш күпер типовой проект буйынса 1784—1785 йылдарҙа манараһы менән төҙөлә. 1841 йылда инженерҙар И. Ф. Буттац һәм А. Х. Редер проекты буйынса хәҙер торған тотороҡло аркалы күпер төҙөлә. 1906—1908 һәм 2007—2008 йылдарҙа күпер капиталь ремонтлана.
Урынлашыуы
Күпер Невский күсәре буйынса урынлашҡан. Күпер янында Аничков һарайы, Белосельский-Белозерскийҙар һарайы, Фонтанный йорто урынлашҡан.
Ағымдан өҫтәрәк Белинский күпере, түбәндәрәк — Ломоносов күпере тора.
Исеме
Күперҙең атамаһы үҙенә йәнәш торған Бөйөк Петр ваҡытындағы инженер-подполковник М. О. Аничков етәкселегендә төҙөлгән Аничков биҫтәһе исеменән алынған. Аничков шулай уҡ тәүге күперҙе беренсе булып төҙөткән. 1739 йылда Император указына ярашлы күпер Невский тип атала. Әммә был атама үҙләштерелмәй, һәм 1747 йылда инде «Санкт-Петербургские ведомости» гәзитендә күперҙең яңы атамаһы барлыҡҡа килә.
XiХ — ХХ быуат башында Аничкин күпере тигән атамаһы ла осрай. 1913 йылда М. О. Аничковтың вариҫы ҡала идаралығына хат менән мөрәжәғәт итә һәм күперҙе элеккесә Аничков мост тип атауҙы ҡалдырыуҙарын үтенә Шунан һуң күпер атамаһы элеккесә ҡала.
Ағас күпер
Фонтанка 1712—1714 йылдарға тиклем Исемһеҙ ҡылым тип аталған була. Һаҙ йылғаһы үҙенең ағымында утрауҙар яһап торған. Баш ҡаланың Нева проспекты мөһим юлдарының береһе була, шунлыҡтан ике юл киҫешкән ерҙә даими кисеү ойошторорға кәрәк була. 1715 йылда Петр I указ сығарған: «Ҙур Нева йылғаһы артындағы Фонтанный йылғаһында киләсәктә күпер эшләргә». Фонтанка һыуы аша күпер төҙөү эштәре 1716 йылдың майында төҙөлөп бөтә. Свайлы таяныстарға оҙон бүрәнәләр һалып, ҡылым һәм һыубаҫар һаҙмат урын өҫтөнән оҙонлоғо байтаҡ булған ағас күпер һалына. Ул саҡта Фонтанканың киңлеге 200 метр тирәһе булған. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр күперҙең оҙонлоғон 150 метр тип баһалай. Күпер киңлеге яҡынса ни бары 6,5 метр булған, уның аша мачталы караптарҙы үткәреү өсөн күперҙә махсус щиттар булдырылған, уларҙы күтәреү һәм төшөрөү, урындарына кире ҡайтарыу ҡул көсө менән башҡаарылған. Башта күпер йылға ағымынан саҡ ҡына өҫтәрәк урынлашҡан.
Инженер-подполковник Михаил Аничков етәкләгән инженерҙар батальоны күперҙе төҙөгән. Батальон Фонтанка ярындағы фин ауылында урынлашҡан, шул ваҡыттан башлап был ауылды «Аничков биҫтәһе» тип атай башлағандар.
Шул күперҙең һыҙмаһы һаҡланмауға ҡарамаҫтан, был күпер ағас булған, ә, моғайын, уның аҫтындағы конструкциялары таҡта менән көпләнгән һәм матурыраҡ күренһен өсөн таш рустҡа оҡшатып буялған булған.
1721 йылда күпер яңынан төҙөлә. Проект авторы голландия инженеры Х. В. Болес һәм Доменико Трезини.
Фонтанка xviii быуатта ҡала сиге булған, шуға күрә күпер үҙенсәлекләе үткәреү пункты булып хеҙмәт итә. Күпер янында застава урынлашҡан була, бында ҡалаға инеүселәрҙең паспорттарын тикшергәндәр.
Хәҙерге күпер
1839 йылда Нева проспектында хәрәкәт көсәйә, транспорт йөрөү ҡатмарлана. Инженер-майор И. Ф. Буттац инженер А. Х. Редер ҡатнашлығында яңы күпер проектын төҙөй. 1840 йылдың декабрендә проектты Николай I раҫлай.
1841 йылдың 22 майында яңы күпергә нигеҙ ташы һалына. Төҙөлөш эштәре инженерҙар Н. Дершау һәм А. Соболев етәкселегендә алып барыла. Ноябрь башында күпер ҡоймаларының тотҡалҡалары урынлаштырыла, ә тиҙҙән статуялар өсөн гранит пьедесталдар эшләнә. 1841 йылдың 20 ноябрендә күпер хәрәкәт өсөн асыла. Күперҙең дөйөм хаҡы 195 294 һум тәшкил итә.
Иламо
Иламо — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь-Ега йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мёренбах
Мёренбах (Mohrenbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 677 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 540 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98708 һәм автомобиль коды — IK.
Тарҡаҙы (Ыҡ ҡушылдығы)
Тарҡаҙы  (Тарказы) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 498 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һабансы (Яңауыл районы)
Һабансы (Сабанчи) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 452806, ОКАТО коды — 80259835008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң түбәндәге башҡорт тораҡ пункттары барлыҡҡа килә: Әрибаш, Артауыл, Еләктау, Көрәш, Мәнәгәз, Новотроицк, Һабансы, Фәнгә.
«Правда» һәм «Һабансы» колхоздары ойошторола.
1982 йылда 40 кеше йәшәй.
1989 йылда — 15 кеше (6 ир-ат, 9 ҡатын-ҡыҙ).
2002 йылда — 6 кеше (1 ир-ат, 5 ҡатын-ҡыҙ), башҡорттар (100 %).
2010 йылда — 7 кеше (4 ир-аты, 3 ҡатын-ҡыҙ).
Урамдары
Башҡортостан Республикаһының һалым хеҙмәте белешмәһе мәғлүмәте:
Ливия
Ливия — Төньяҡ Африкалағы ил.
Һарытау (Күгәрсен районы)
Һарытау (Саратовский) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 126 кеше. Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238830008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Анамас
Анамас — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангуреп йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клара Новикова эшләпәһенә һәйкәл
«Клара Новикова эшләпәһе» һәйкәле (Памятник «Шляпа Клары Новиковой») — Ҡырымдың Ялта ҡалаһында Юмор аллеяһында, яр буйында урынлашҡан «Юбилейный» концерт залы эргәһендә ҡуйылған һәйкәл.
Тарихы
Юмор аллеяһы 2004 йылда Ялтала үткән Сатира һәм юмор фестивале һәм уны ойоштороусылар Владимир Моисеенко менән Владимир Данилецтың тырышлығы һөҙөмтәһендә булдырыла.
Шулай уҡ төрлө йылдарҙа Михаил Жванецкий портфеле (2004), Аркадий Арканов жилеты (2005), Александр Ширвиндт төрөпкәһе (2006), Иосиф Кобзон микрофоны (2007), Михаил Вашук менән Николай Бандуриндың төртмә дүрт юллыҡтары хөрмәтенә «гитара һәм гармун» скульптуралары (2015) барлыҡҡа килә.
Тантаналарҙа фестиваль президенты Михаил Ашумов, фестивалдең жюри рәйесе, РСФСР-ҙың халыҡ артисы, яҙыусы Аркадий Арканов, Рәсәйҙең атҡаҙанған артистары Николай Бандурин һәм Симон Осиашвили, скрипкасы Степан Мезенцев, вазифалы һәм яуаплы шәхестәр, шулай уҡ һәйкәлдең авторҙары Игорь һәм Элеонора Лисенкондар ҡатнаша.
Тасуирлама
Скульптура композицияһы бронзанан эшләнгән. Ул эшләпәлә көҙгөләге кеүек сағыла, аҫтараҡ Клара Новикованың иң популяр героиняһының исеме — Соня инәй тип яҙылған.
Ҡушай
Ҡушай тауы — Ҡырҡтытау һыртында иң бейек тауҙарҙың береһе. Абсолют бейеклеге — 1048 м. 1997 йылда Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Бад
Бад — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ҡушай
Һүрәтләмә
Ҡушай тауы — ул янындағы Бабай тауы менән бергә вулкан тоҡомдарынан һалынған өс ҡаяларҙан торған һырт. Тауҙың итәгенән Олойылға һәм Сатрайылға йылғалары баш ала. Ҡушайҙын иң башынан тирә-яҡҡа, Әбйәлил районының күлдәренә һәм яландарына, Белорет районының Уралтау һыртына, Әрүәкрәзгә һәм башҡа тауҙарға хозур күренештәр асыла, шуға ла туристар араһында бик популяр урын булып тора. Шулай уҡ барғанда һаҡ булырға кәрәк, сөнки тауҙың урмандарында айыуҙар, бүреләр, ҡабан сусҡалар бар.
Бад
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Ҡушай
Флора
Тауҙың төньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәре ҡайын урмандары менән ҡапланған, ә тауҙың башында инде ҡарағас урмандары (ҡайын һәм ҡарағай ағастары ла осрай). Арҡыры ятҡан үҙәктәрҙә ҡайын урмандары үҫә, һаҙлыҡтар ҙа урынлашҡан. Ҡушайҙын асыҡ битләүҙәре дала үләндәре менән ҡапланған. Бында Ҡырҡтытау һыртына хас булмаған ағастар ҙа осрай (ҡарама, шыршы, йүкә һәм башҡалар). Бик күп һирәк, Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына ингән һәм эндемик үҫемлектәр үҫә (ҡалмыҡ йыуаһы, минуарция Гельма, осҡон һәм башҡалар).
Бад
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡушай
Этимологияһы
Атамаһы "ҡуш" һүҙенән — ике, парлы, ҡушылған һәм ай—кесерерәйтеү суффиксынан барлыҡҡа килгән. Эргәһендәге Бабай тауы менән ҡушылып торалар.
Гөлшат
Гөлшат — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме, шулай уҡ татарҙарҙа, төркмәндәрҙә, ҡаҙаҡтарҙа ла киң таралған.
Этимологияһы
Гөлшат исеме башҡорт теленә фарсы теленән үҙләштерелгән. Мәғәнәһе гөл батшаһы тигәнде аңлата
Билдәле шәхестәр
Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы (22 сентябрь 1947) — башҡорт театр һәм кино актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
Әхмәтҡужина Гөлшат Фәйзелғаян ҡыҙы (28 февраль 1951 йыл) — журналист, шағир һәм драматург. 1981 йылдан республика матбуғат баҫмалары, шул иҫәптән 2002—2007 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре. 1989 йылдан СССР-ҙың Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2006).
Ғәйнетдинова Гөлшат Иршат ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы Фазлитдинова; 28 август 1992 йыл) — кроста һәм оҙон дистанцияға йүгереү менән шөғөлләнеүсе Рәсәй еңел атлетика спортсыһы. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы. Йәштәр араһында Европа чемпионы (2013). Рәсәй спортының халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Гөлшат Диас ҡыҙы Омарова (1968 йыл) — Ҡаҙағстан актрисаһы, сценарий яҙыусы һәм режиссёры.
Гөлшат Сәхый ҡыҙы Мамедова (төркмән) Gülşat Sahyýewna Mämmedowa. 1964 йыл) — төркмән дәүләт эшмәкәре. Төркмәнстан Мәжлесе Рәйесе.
Нювь-Ю
Нювь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пучкома йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аргентина
Аргенти́на (Argentina ), рәсми исеме — Аргенти́на Респу́бликаһы (República Argentina ) — Көньяҡ Америкала, территорияһы буйынса Бразилиянан һуң икенсе, халҡы буйынса Бразилия һәм Колумбиянан һуң өсөнсө дәүләт. 24 административ берәмектән: 23 провинциянан һәм Буэнос-Айрестың федераль баш ҡала округынан тора. Донъяла майҙаны буйынса иң ҙур испан телле ил.
Баш ҡалаһы: Буэнос-Айрес.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (1945), Америка дәүләттәре ойошмаһы (ОАГ) (1948), Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы (1995) ағзаһы.
Этимологияһы
Мартин дель Барко Сентенер 1602 йылда яҙылған «Аргентина һәм Рио-де-ла-Платаны яулау» (La Argentina y conquista del Río de la Plata) поэмаһында тәүге тапҡыр «Аргентина» исемен ҡуллана. Төбәктең был атамаһы XVIII быуатта киң ҡулланылһа ла, 1776 йылда ил рәсми рәүештә Рио-де-ла-Плата Вице-Короллеге тип атала. 1810 йылғы Май революцияһынан һуң ойошторолған үҙ аллы хөкүмәт вице-короллек статусын Берләшкән провинцияларға алмаштыра.
Аргентинаның 1813 йылғы беренсе гимнында ҡулланылғандан һуң, «Аргентина» исеме билдәле була. Унда дәүләттең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш дауам итеүе күп тапҡыр иҫкә алына. Аргентина Республикаһы тигән рәсми атамаһы тәүге тапҡыр 1826 йылғы Конституцияла теркәлә. Буэнос-Айрес провинцияһы конфедерация составына кире ҡайтҡас, 1859 йылда илдең исеме Аргентина Милләте тип үҙгәртелә. Аргентина Республикаһы атамаһы 1860 йылдың 8 октябрендәге законды ҡабул иткәндән һуң кире ҡайтарыла һәм бөгөнгәсә һаҡлана.
Географияһы
Көнбайышта Чили, төньяҡта Боливия һәм Парагвай, төньяҡ-көнсығышта Бразилия һәм Уругвай менән сиктәш. Көнсығыш ярҙары Атлантик океан һыуҙары, көньяҡта — Дрейк боғаҙы менән йыуыла.
Ярҙар аҙ киҫелгән, Ла-Плата эстуарийы ғына ҡоро ергә 320 километрға үтеп ингән. Биләмә меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Уның төньяҡтан көньяҡҡа тиклем оҙонлоғо 3,2 мең километр тәшкил итә. Диңгеҙ сиктәренең оҙонлоғо Аргентинаның тышҡы иҡтисади бәйләнештәрен үҫтереүҙә мөһим роль уйнай.
Майҙаны 2,8 млн км² (Аргентина һәм Бөйөк Британия тарафынан бәхәс объекты булған Фолкленд (Мальвина) утрауҙарынан тыш). Ул Ҡаҙағстандан бер аҙға ҙурыраҡ һәм майҙаны буйынса донъяла 8-се урынды биләй.
Тәбиғәте, төньяҡтан көньяҡҡа табан оҙон булып һуҙылыуы һәм рельефта айырмалыҡтар булыуы арҡаһында, төрлө. Өҫкө йөҙөнөң төҙөлөшө буйынса илде яҡынса 63° көнбайыш оҙонлғо ике өлөшкә: тигеҙлек (төньяҡ һәм көнсығыш) һәм ҡалҡыулыҡ (көньяҡ һәм көнбайыш) өлөштәренә бүлергә мөмкин.
Аргентинаның бөтә көнбайыш сиге буйлап (Альп тауҙары яһалған осорҙа барлыҡҡа килгән тип фаразлана) Көнбайыш ярымшарҙың иң ҙур тау массивы — Анд үтә. Улар геологик төҙөлөшөнөң ҡатмарлы һәм төрлө булыуы менән айырылып тора.
Төньяҡ-көнбайышта, илдең төньяҡ сиге менән 28° көньяҡ киңлеге араһында, 3000 — 4000 м бейеклектә Пуна ябыҡ вулкан яйлаһы ята. Пунаны көнсығыштан уратып алған тауҙар 6500 метрға тиклем күтәрелә. Уларҙы ҡарлы түбәләре — невадос — ослай.
Анд тауҙары көньяҡҡараҡ ҡырҡа тарая. Рельефтың осло альп формалары өҫтөнлөк иткән үҙәк өлөшөндә (көньяҡ киңлектең 32° һәм 37° араһында) — бейеклеге иң ҙуры. Бында Көньяҡ Американың остары ҡеүәтле ҡар бүректәрен хәтерләткән иң бейек тауҙары — Аконкагуа (6962 м), Тупунгато, Мерседарьо — күтәрелә. Рельеф формаларының битләүҙәрҙең төрлө төҫтәр гаммаһы һәм тауҙарҙың ҡар биҙәге менән тура килеүе Анд тау ландшафттарының үҙенсәлекле матурлығын булдыра.
Төньяҡ сиктәренән алып көнсығышта Парана йылғаһына тиклем төньяҡта, 29° көньяҡ киңлегендә, ваҡланған материал һәм аллювиаль ҡатламдар тулған Гран-Чако тигеҙлеге (25-50 м) ята.
Парана һәм Уругвай йылғалары араһы — был, нигеҙҙә, ҡалын балсыҡлы аллювий һәм лёсс ҡатламы менән ҡапланған ҡыҙыл ҡомташтарҙан һәм мергелдәрҙән торған тигеҙлек өлкәһе. Өлкәнең төньяҡ өлөшө Бразилия яҫы таулығының бер өлөшө булған лава яйлаһынан ғибәрәт. Йылға араһының үҙәк өлөшө — яҫы һаҙланған уйһыулыҡ. Көньяҡ өлөшө — ҡом өйөмдәре менән киҫелгән ҡалҡыулыҡлы тигеҙлек — кучильяс.
Тәбиғәт ресурстары
Рельефтың төрлөлөгө һәм геологик төҙөлөш үҙенсәлектәре арҡаһында Аргентина сәнәғәтте үҫтереү өсөн бай минераль-сеймал базаһына эйә. Әммә, Латин Америкаһының башҡа илдәрендәге кеүек, донъя күләмендәге ятыштар бында юҡ тиерлек. Көнбайыш райондарында мәғдәнле файҙалы ҡаҙылмалары бар. Ил уран, марганец, баҡыр мәғдәндәре, бериллий запастары менән айырыла, ҡурғаш-цинк, вольфрам һәм тимер мәғдәне бар. Аргентина уран мәғдәндәре запасы буйынса донъяның алдынғы ун иле иҫәбенә инә.
Яғыулыҡ-энергетика ресурстарынан тәбиғи газ һәм нефть ҙур әһәмиәткә эйә. Төп ятҡылыҡтар Анд тауҙарының Патагон платформаһы һәм тау араһы бөгөлдәрендә һәм Неукен, Мендоса, Сальта провинцияларында, Утлы Ерҙә урынлашҡан. Аргентинаның ысын тәбиғи газ запастары 600 миллиард кубометр менән баһалана. Айырыуса Неукен провинцияһында ятҡылыҡ асылғас, уны сығарыу арта. Патагонияла бер аҙ һоро күмер запасы бар.
Аргентина металл булмаған ҡаҙылмалар, шул иҫәптән көкөрт запастары менән айырыла. Төрлө төҙөлөш сеймалы (мәрмәр, гранит һ. б.) күп.
Шуның менән бергә дөйөм алғанда территория геологик яҡтан аҙ өйрәнелгән. Аргентина сәнәғәте тармаҡтары үҫешенең төп проблемаларының береһе, коксланыусы күмер, боксит, калийлы тоҙҙар һ. б. етмәүенә ҡарамаҫтан, айырым сеймал төрҙәренең булмауына ғына ҡайтып ҡалмай — ил ситендә, насар үҙләштерелгән райондарҙа уларҙың урынлаштырыуы сиктән тыш насар. Мәҫәлән, Патагонияла (ил территорияһының 30%-ы) минераль сеймал һәм яғыулыҡ, һыу һәм урман ресурстары сығанаҡтарының берләшеүе билдәләнә. Тау сеймалын табыу сәнәғәте продукцияһының яртыһы ошо районға тура килә. Әммә был районда ил халҡының ни бары 3 % йәшәй.