cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пугачёв Емельян Иванович
Ихтилалға әҙерләнеү
Кожевников утарында, һуңынан Усихала, ихтилал пландарын тикшереү дауам итә, Яйыҡ казактары элекке 12 ғәскәри байраҡтарын алып киләләр, улар 1772 йылғы ихтилалдан һуң йәшерелеп һаҡланған, яңы байраҡтар әҙерләү өсөн туҡымалар алдырыла (ебәк, бауҙар һәм башҡалар). Указдар төҙөү өсөн уҡымышлы кеше лә табыла — 1772 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан Яков Почиталиндың улы — Иван Почиталин. Ошонда, утарҙа, Пугачев, ныҡышмалы һорашыуҙарҙан һуң, Зарубин, Караваев һәм Шигаевҡа батша булмауын сисеп һала. Зарубин быға яуап итеп барыһы исеменән : «…вить-де мне в том нужды нет: хоша ты и донской казак, только-де мы уже за государя тебя признали, так тому-де и быть», — ти. Ғәскәрҙә үҙен «Петр III» исеме аҫтында йөрөтөүсе кеше килеп сығыуы тураһында хәбәр алғас, подполковник И. Д. Симонов уны тоттороу өсөн ике команда ебәрә. 8 сентябрҙә Пугачёв үҙенең көрәштәре менән Толкачёв утарына күсә. 1773 йылдың 13 сентябрендә Пугачёв казактарҙы ихтилалға ылыҡтырыу буйынса Яйыҡ ҡаласығына килгәнендә Т. Мясников йәшермәйенсә «батша» тураһында һөйләй һәм һиҙмәҫтән уның йәшенгән урынын телгә ала. 15 сентябрҙә комендант канцелярияһына ошаҡ килә, Караваев ҡулға алына, шул уҡ көндө комендант Симонов старшина М. М. Бородиндың эҙәрлекләү командаларын далаға йүнәлтә. 16 сентябрҙә Пугачёвты иҫкәртеп өлгөрәләр. Был ваҡытҡа заговорсыларҙың төп өлөшө формалаша: И. Н. Чика-Зарубин, В. С. Коновалов, И. Я Почиталин, С. А. һәм С. В. Кожевниковтар, В. Я. Плотников, А. Т. һәм К. Т. Кочуровтар, Иҙәркәй Баймеков, Т. Г. Мясников, М. А. Кожевников, Д. С. Лысов, К. И. Фофанов, Баранға Мостаев, В. А. Кшинин, Сюзюк Малаев, Ураҙгилде Аманов, Ф. А. Чибикеев, Балтай Иҙәркәев, М. В. Чернухин, П. П. Толкачев, тағы ла Яйыҡ ҡаласығында — М. Г. Шигаев, Я. Ф. Почиталин.
Ихтилал өсөн ерлек инде әҙер була: иреклеген юғалтҡан казактарҙың ризаһыҙлығы, монастырҙарҙан ерҙе тартып алғандан һуң азат ителеүҙе көткән крәҫтиәндәрҙең сыуалыштары, тау-завод крәҫтиәндәренең хәрәкәткә килеүе. Пугачёвтың Петр III булыуына казактарҙың күбеһе ышанманы, әммә уның артынан баралар. Наҙанлығын йәшерер өсөн Пугачёв манифестарына ҡул ҡуймай; айырым бер биттә «автографы» һаҡланып ҡалған, ул уны уҡымышлы көрәштәренә, «латындә» яҙылған, тип аңлатҡан.
Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы
мини|434x434пкс|Василий Перов, «Пугачев хөкөмө» (вариант), [[1875 йыл|1875.
Дәүләт тарих музейы (Мәскәү)]] 1773 йылдың 16 сентябрендә ағалы-ҡустылы Толкачевтар утарында Бударин форпосты янында ҡырҡҡа яҡын Яйыҡ казактары, ҡалмыҡтар һәм татарҙар йыйыла. Яйыҡ ғәскәрендә хуплау тапҡан Почиталин тарафынан яҙылған указ уҡып ишеттерлә. Пугачёв, Петербургҡа барып етмәйенсә, ҡағыҙҙарға ҡул ҡуя алмауына һылтанып, был указға ҡул ҡуймай. Йыйылған халыҡҡа форпостар һәм утарҙарҙа фекерҙәштәрҙе йыйыуҙы бурыс итеп ҡуйып, Пугачёв үҙе икенсе көндө Яйыҡ ҡаласығына табан юл ала.
Ҡыҙыл Сулиндың Изге Покровка ғибәҙәтханаһы
Ҡыҙыл Сулиндың Изге Покровка ғибәҙәтханаһы — Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл Сулин ҡалаһындағы ғибәҙәтхана. 3 православие ҡорамдан ҡала биләмәһендә һаҡланып ҡалған берҙә-бер ғибәҙәтхана. Архитектураһы буйынса Новочеркасск ҡалаһындағы Кафедраль соборҙың миниатюралағы күсермәһен хәтерләтә. Көнбайыш яғында өс ҡатлы манараһы бар.
Пугачёв Емельян Иванович
Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы
17 сентябрҙә елберләгән байраҡтар аҫтында, юл ынғайында халыҡты йыя-йыя, 60 кешенән торған отряд походҡа юллана. 18 сентябрҙә Яйыҡ ҡаласығына етеп килгәндә отрядта 200 яҡын кеше иҫәпләнә. Тиҙ арала Чаган йылғаһы аша Д. Лысовтың отрядтары, саҡ ҡына һуңыраҡ А. Овчинниковтыҡы, ла сыға, бынан тыш ихтилалсылар ғәскәри старшина А. Витошновтың 200 кешенән торған командаһын ҡамап алалар һәм бирелергә күндерәләр. Шуға ҡарамаҫтан, ҡаланы штурмлау өсөн пугачевсыларҙың көсө етешмәй һәм 19 сентябрҙәге яңы штурмдан һуң, Пугачёв ғәскәре менән Яйыҡ буйлап үргә табан юллана. Ошо уҡ көндө Витошнов командаһынан Пугачёвты батша итеп танымаған 11 казак язалап үлтерелә.
Ҡыҙыл Сулиндың Изге Покровка ғибәҙәтханаһы
Тарихы
Изге Покровка  ғибәҙәтханаһына нигеҙ  ташы 1911 йылда һалына. Архитекторы аныҡ билдәле түгел. 1912 йылда утар атаманы Поляков Александр Иванович етәкселеге аҫтында төҙөлөш башлана. Тәүҙә ғибәҙәтхана бинаһы утар берләшмәһенең аҡсаһына төҙөлә башлай, ә 1913 йылда утар идаралығы менән  сиркәүҙе төҙөп бөтөүгә һәм йыһаздар һатып алыуға 29000 һум суммала аҡса бүленә. 1914 йылда төҙөлөш тамамлана.
Пугачёв Емельян Иванович
Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы
Рубёжный форпосты янында йыйылған кругта ғәскәри поход атаманы итеп Андрей Овчинников һайлана, полковник итеп — Дмитрий Лысов, Андрей Витошновҡа есаул дәрәжәһе бирелә, Тимофей Мясников Пугачевтың шәхсән гвардия йөҙлөгөн етәкләйәсәге билдәләнә. Пугачёв, үҙе һорауҙар алған ваҡытта таныуынса, ошо мәлдән алып үҙенең армияһы менән идара итмәгән, сөнки кешеләрҙе лә, был ерҙәрҙе лә белмәгән. Казактар үҙ аллы форпостарҙа, станицаларҙа һәм утарҙарҙа ихтилалға ҡушылыу буйынса һөйләшеүҙәр алып бара.
Ҡыҙыл Сулиндың Изге Покровка ғибәҙәтханаһы
Тарихы
1914 йылдың 10 декабрендә сиркәүҙе Дон һәм Новочеркасск архиепискобы Владимир   изгеләндерә.
Пугачёв Емельян Иванович
Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы
20 сентябрҙә Пугачёв, үҙенән алда Овчинниковты ебәреп, киләһе көндө бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Илецк ҡаласығына барып инә һәм ғәскәренә Иван Творогов етәкләгән Илецк казак полкын да ҡушып ала. Яйыҡ линияһы ҡәлғәләрен — Рассыпной, Нижнеозерный, Татищев, Чернореченский — яулап алыу оҡшаш сценарий буйынса үтә, казактар Пугачёвҡа күсә, офицерҙар һуңғы сиккә тиклем ҡаршылашалар, иҫән-һау ҡалғандарҙы дар ағасы көтә. Татищев ҡәлғәһен алғандан һуң Пугачёвҡа комендант Елагиндың ҡыҙы Татьяна Харлова (бер көн алда уның ирен, Нижнеозерный ҡәлғәһенең коменданты З. И. Харловты аҫып ҡуялар) оҡшап ҡала. Пугачёв Татьянаны бәләкәй ҡустыһы менән бергә үҙенең арбаһына урынлаштырырға ҡуша.
1754 йыл
1754 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Пугачёв Емельян Иванович
Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы
3 ноябрҙә казактар, Пугачёвтың булмауы менән файҙаланып, Татьянаны һәм уның ҡустыһын атып үлтерәләр. Һуңғараҡ шулай уҡ башбаштаҡланып, улар Пугачев үҙ янында ҡалдырған бер нисә офицерҙы ла язалайҙар. Казактарҙың Пугачёв тирәһендә уға йоғонто яһарлыҡ бер кем булмаҫҡа тейеш тип һанай. Чернореченский ҡәлғәһен алғандан һуң, Пугачёвты Сәйет татар биҫтәһендә Һәм Һаҡмар ҡаласығында (унда Яйыҡ казактары хеҙмәт иткән) тантаналы рәүештә ҡаршы алалар. Сәйет биҫтәһендә мишәрҙәргә һәм башҡорттарға ҡарата указ төҙөлә, улар «батша» армияһына ҡушылырға саҡырыла һәм бының өсөн уларға алмашҡа урман һәм йылғалар, дары һәм тоҙ вәғәҙә ителә. Ихтилалға башҡорттар, татарҙар, ҡалмыҡтар ихтилалға әүҙем ҡушыла башлай. 1773 йылдың 5 октябрендә Пугачев Ырымбурға яҡынлаша, Ырымбур казактарының бер өлөшө — Бәрҙе биҫтәһе һәм Форштадт (Ырымбурҙың казак биҫтәһе) баш күтәреүселәр ғәскәренә ҡушылалар. 1774 йылдың март уртаһына тиклем дауам иткән ҡамау башлана. Ҡәлғә үрҙәрен ашығыс рәүештә нығытып һәм соҡорҙо киңәйтеп, губернатор Рейнсдорп офицерҙар менән ҡамауҙы тоторға булалар. Иң ҡурҡҡандары — казактар һәм һалдаттарҙың ихтилалсыларға күсә башлауы була. Һыуыҡ төшкәс, баш күтәреүселәр армияһы үҙенең лагерын Ырымбурҙан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта булған Бәрҙе биҫтәһенә күсерә. Казак Ситниковтың алты тәҙрәле йортонда батша һарайын йыһазлайҙар — «Алтын палатаны», эс яҡтан диуарҙары алтын фольга менән йәбештерелә. Ырымбур ҡамауының бөтә дауамында Пугачев Бәрҙе лагерында хәрби әҙерлектә әүҙем ҡатнаша. Яйыҡ казактары һуңынан уның пушкаларҙы һәм башҡа орудиеларҙы барыһынан да яҡшыраҡ белгәнен таныйҙар (Иван Почиталин, Т. Подуров, М. Шигаевтарҙың һорау алыу протоколдарынан), Пугачевтың ҙур хәрби тәжрибәһе булыуы раҫлана. Пугачёв 1774 йылдың ғинуар аҙағында Пугачев шәхсән үҙе Яйыҡ ҡаласығының ҡәлғәһен штурмлау өсөн килә, ҡәлғәлә хөкүмәткә тоғро ҡалған хөкүмәт гарнизоны бикләнгән була. Был ваҡытҡа атаман Толкачев Яйыҡтың түбәнге ағымында халыҡты һәм ҡоралды туплап, Яйыҡ ҡаласығын яулап ала, һуңынан уға быға тиклем Гурьевты яулаған Овчинников ҡушыла. Казактар «батшаны» үҙҙәренә нығыраҡ бәйләр өсөн Яйыҡ ҡыҙҙарынан үҙенә ҡатын алырға күндерәләр Бер аҙ киреләнгәндән һуң Пугачев ризалаша. 1772 йылдың 1 февралендә Яйыҡ ҡаласығының Петропавловск сиркәүендә батша туйы уҙғарыла һәм Устинья (1772 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан Петр Кузнецовтың ҡыҙы) «батшабикә» итеп иғлан ителә. Йәштәрҙе элекке атаман А. Н. Бородиндың йортонда урынлаштыралар. Әлеге никахлашыуҙы үткәргән руханиҙар ихтилалды баҫтырыуҙан һуң вазифаларынан бушатылалар.
Ҡыҙыл Сулиндың Изге Покровка ғибәҙәтханаһы
Тарихы
1980 йылда ғибәҙәтхананың реставрацияһы үтә. 1981 йылдың 15 ғинуарында ҡорам СССР-ҙың тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип таныла. Ә СССР тарҡалғас, өлкә советының 1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се ҡарары менән ғибәҙәтхана Рәсәй Федерацияһының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә
Пугачёв Емельян Иванович
Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы
Үҙе булмаған саҡта Ырымбур гарнизоны сабауылға сығыуы тураһында белеп ҡалған Пугачев Бәрҙе биҫтәһенә кире ҡайта һәм Михаил-Архангельск соборына ер аҫты юлын эшләргә ҡуша, сөнки был соборҙа хөкүмәт гарнизоны дары һаҡлаған була.
Ҡыҙыл Сулиндың Изге Покровка ғибәҙәтханаһы
Тарихы
2002 йылда 5 октябрендә Изге Покровка сиркәүенә ярҙам марафоны үтә. 2003 йылда ғибәҙәтхана биләмәһендә йәкшәмбе мәктәбен төҙөү башлана. 2010 йылдан ҡорамды тергеҙеү һәм һүрәттәрҙе  реставрациялау эштәре башлана. Хәҙерге ваҡытта йәкшәмбе мәктәбе бинаһында эштәр алып барыла, биләмә   тирәләй таш  ҡапҡа төҙөлә, ҡорам эсендә реставрация эштәре алып барыла.
Пугачёв Емельян Иванович
Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы
Февраль уртаһында ул ҡабаттан Яйыҡ ҡаласығына ҡайта, ҙур ғәскәри круг үткәрелә, унда Никита Каргин — ғәскәри атамандар һәм Перфильев һәм Фофанов старшиналар итеп һайланалар. 19 февралдә Михайлов соборының манараһы шартлатыла, әммә алдан иҫкәртелеп ҡуйылған ҡәлғәнең яҡлаусылары дары запасын алып сығып өлгөрәләр, 42 кеше һәләк булыуына һәм комендант Симоновтың яраланыуына ҡарамаҫтан улар ихтилалсыларҙың һөжүмен кире ҡаға алалар.
Хөкүмәт ғәскәрҙәре менән командованиеға А. Бибиковтың килгәненән һуң пугачевсылар бер-бер артлы яулап алынған ҡәлғәләрҙән баш ҡағып, еңелә башлайҙар. Ҡамауҙа ҡалған Ырымбурға табан ике колонна менән юлланған генералдар Мансуров һәм Голицын етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре Пугачёвты Ырымбурҙы ҡамауҙан ысҡындырырға мәжбүр итәләр. 22 мартта Татищев ҡәлғәһе янында алыш була, һуғыштың ҡаты булыуына ҡарамаҫтан, хөкүмәт яғы өҫтөнлөк ала. Пугачёв Тимофей Мясниковтың командованиеһы аҫтындағы йөҙлөгө менән ҡәлғәне ташлап сыға, унда Пугачёвтың китеүен ышыҡлап тороу өсөн Яйыҡ казактары атаманы Андрей Овчинников тороп ҡала.
Бәрҙе лагерына ҡайтып, Пугачёв казак полковниктары менән Яйыҡ ҡаласығына йырып сығырға була. Яңы алыш хәүефлеге арҡаһында пугачевсылар хөкүмәт ғәскәрҙәренән азат булған юлдарҙы эҙләйҙәр, әммә Переволоцкий ҡәлғәһе янында дошмандар менән осрашып, көнсығышҡа табан боролалар. Һөҙөмтәлә 1 апрелдә Һаҡмар ҡаласығы янында генерал Голицындың төп көстәре менән тағы ла бер алышҡа инергә тура килә һәм тағы ла бер емергес еңелеүгә дусар булалар.
Шәхси йөҙлөгөнән бер төркөм һәм башҡорттар менән Пугачёв Ташлы ауылына сигенә, Ағиҙел йылғаһы аръяғында башта Воскресенск заводына, ә һуңыраҡ Белорет заводына килә, бында ул 1774 йылдың 1 майына тиклем ҡала. А. Бибиковтың вафаты ваҡытлыса хәл алыуға булышлыҡ итә һәм ихтилалсылар яйлап үрге Уралда йыйыла, 5-6 майҙа улар Магнит ҡәлғәһен һөжүмләйҙәр, Пугачёв уң ҡулына яралана.
Уңышлы һөжүмдән һуң, Овчинников етәкселегендәге эре отрядтар, шулай уҡ Белобородов һәм Максимовтарҙың етәкселегендәге Урал крәҫтиәндәре һәм тау заводтары эшселәре Магнитныйға киләләр.
Магнитный ҡәлғәһен алғандан һуң Пугачёв юл ынғайы ғәскәрен завод крәҫтиәндәре иҫәбенә тулыландыра-тулыландыра, Ҡарағай, Петропавловский һәм Степной ҡәлғәләрҙе яулап, төньяҡ-көнсығышҡа табан юллана. 20 майҙа Троицкий ҡәлғәһе яулап алына. Әммә киләһе көнө иртә менән Пугачёвтың лагерын генерал И. А. Деколонгтың хөкүмәт ғәскәрҙәре һөжүмләй, һөҙөмтәлә ихтиллалсыларҙың ҙур өлөшө ҡыйратыла, әсирлеккә алына йәки тарҡатыла, ә Пугачёвҡа үҙе бик аҙ һанлы казактар менән Силәбенән төньяҡ-көнбайышҡа ҡасырға тура килә. Салауат Юлаев командованиеһы аҫтындағы башҡорттарҙың төп көстәре казактарға килеп ҡушылғас ҡына, хәлдәр яҡшы яҡҡа үҙгәрә һәм 3 һәм 5 июндәге алыштар Пугачёвты ҡыуып еткән И. И. Михельсонға уңыш килтермәй.
10 июндә Пугачёв Красноуфимскиа бәреп инә, артабан, Көңгөрҙө алырға маташа, әммә ҡаты ҡаршылышыуҙы осратып, көнбайышҡа борола һәм өс көнлөк алыштан һуң Уҫы ҡалаһын яулап ала.
Артабан Пугачевтың ғәскәре Каманың уң яҡ ярына сыға, 22 июндә — Рождественский заводын, 24 июндә — Воткинск заводын, 27 июндә — Ижевск заводын баҫып ала. Ҡаҙандың төп өлөшөн һәм тирә-йүндәге биҫтәләрҙе алғандан һуң Пугачев Ҡаҙан йәшерен комиссияһы төрмәһенән 415 кешене — әсирлеккә эләккән ихтилалсыларҙы, улырҙың ғаилә ағзаларын азат итә, улар араһында үҙенең ғаиләһен дә тап итә. Е. Пугачевтың ҡатынын Ҡаҙанға 1774 йылдың 17 мартында алып килгән булғандар, бында ул йәшерен комиссияһы күҙәтеүе аҫтында төрмәлә тотола. Пугачевты Ҡара Яр аҫтында ҡулға алғанға тиклем уның ғаиләһе Пугачев менән бергә көн итә. Азат ителгәндәрҙең араһында игумен Филарет та була.
15 июлдә Ҡаҙан янында ихтилалсылар ғәскәре тулыһынса еңелә һәм Волганың уң ярына сыға. Башҡорттарҙың күпселеге Пугачевтың артынан китеүҙән баш тарта һәм Салауат Юлаев етәкселегендә Өфө яғына кире ҡайта, унда хәрби ғәмәлдәр 1774 йылдың ноябренә тиклем дауам итәләр.
Пугачевтың эргәһендә 2000-дән дә кәм кеше ҡалыуға ҡарамаҫтан, Урта Волга буйы ауылдарында һәм ҡалаларында уны һаман да тантаналы рәүештә ҡаршы алыу дауам итә.
5 сентябряа И. И. Михельсон ихтилалсыларҙы Ҡара Яр янында тар-мар итә.
Әсирлеккә алыу, тикшереү һәм язалау
Солеников ватагаһы янындағы алышта еңелеүҙән һуң Е. И. Пугачёв ғәскәренең ҡалдыҡтары менән Волга буйлап көньяҡ-көнсығышҡа ҡаса һәм 25 авгусының кисендә Волганың уң яҡ ярынан Волга утрауҙарының береһенә күсә, ә унан һуң инде — Волганың һул ярына. Пугачев Аҡтүбә йылғаһын аша сыға һәм ошонда артабанғы ғәмәлдәр тураһында етди һөйләшеү була. Пугачев Волга буйлап аҫҡа табан барырға, артабан йәшерен юлдар менән Украинаға, Запорожье казактарына, йәки төркиәгә, йәки Башҡортостан, йә булмаһа Себергә китергә тәҡдим итә.
Ул әле отрядында казак полковниктарының заговоры тураһында бер нәмә белмәй. Август уртаһында уҡ һөйләшеүҙәр алып барыла башлай, заговорҙа И. А. Творогов, Ф. Ф. Чумаков, И. П. Федулев һәм тағы тиҫтә ярым казак ҡатнаша. Улар Пугачевтың тәҡдимдәрен ҡырҡа кире ҡағалар һәм, үҙ сиратында, Үҙәнгә китергә булалар. Урау юлдар менән баралар: башта Аҡтүбә ағымы буйлап, һуңынан Волганың һул ярынан Николаев биҫтәһенә тиклем, артабан — Эльтон күленә, ә инде Эльтондан — Үҙәнгә. 8 сентябрҙә барып етәләр, тап ошонда заговорсылар Пугачевты бәйләйҙәр.
Пугачев ике тапҡыр ҡасырға маташып ҡарай, әммә уңышһыҙ. Яйыҡ ҡаласығына етеп барғанда сотник Харчевтың эҙәрлекләү отряды тап була, улар Пугачевты 15 сентябрҙә ҡаласыҡҡа оҙаталар. Шул уҡ көндө унан тәүге һорау алалар, икенсе көндө — тағы ла бер һорау. Тәфтишсе Маврин Пугачевтың биографияһы деталдәрен, ихтилалдың барышын һәм һуңғы өлөшөндәге план нескәлектәрен ентекле аныҡлай. Һорау үткәргәндән һуң Маврин генерал-майор П. С. Потемкинға биргән донесениеһында Пугачевтың үҙен дәрәжәле һәм ҡыйыу тотоуын билдәләп үтә. Һуңғараҡ ҡаласыҡҡа килеп еткән генерал-поручик А. В. Суворов 17 сентябрҙә самозванецтән шәхсән һорау ала, ә 18 сентябрҙә Пугачевты Сембергә алып китеү өсөн отряд булдыра һәм уны үҙе етәкләй, бының өсөн ике тәгәрмәсле арба әҙерләнә, уның өҫтөнә тар ситлек урынлаштырла. Ситлек эсендә пугачев хатта турая ла алмай. Семберҙә Пугачевтан 2 октябрҙән 6 октябргә тиклем һорау алалар. Һорауҙарҙы генерал-аншеф граф П. И. Панин һәм йәшерен комиссия начальнигы генерал-майор П. С. Потемкин үткәрә. Бында тәүге тапҡыр Пугачевҡа ҡарата ҡаты язалау ысулдарын ҡулланалар, улар һөҙөмтәһендә ул үҙе өҫтөнән һәм ҡайһы бер уға таныш булған раскольниктар өҫтөнән һөйләй. Һуңынан, Мәскәүҙә, был һүҙҙәренән кире ҡайта. Шул уҡ ваҡытта, хатта язалау аҫтында ла, Пугачев ихтилалға сит ил дәүләттәренең йәки дворяндарҙың ҡағылышы булыуын инҡар итә.
26 октябрҙә Пугачевты Семберҙән Мәскәүгә оҙаталар, конвойҙа бер нисә пушка менән пехота ротаһы була. 4 ноябрҙең иртәһендә Пугачевты конвой командаһы Мәскәүгә еткерә, уны Ҡытай-ҡаланың Воскресенский ҡапҡалары янындағы Аҡса һуғыу йорто (Монетный двор) бинаһының подвалына урынлаштыралар. Пугачев менән бергә тере ҡалған ихтилалда ҡатнашыусыларҙы һәм Пугачев алдағы һорауҙарҙа телгә алған кешеләрҙе алып барып еткерәләр. Тикшереү Сенат йәшерен экспедицияһының махсус тикшереү комиссияһы тарафынан алып барылды, уның составында Мәскәү губернаторы, генерал-аншеф кенәз М. Н. Волконский, Йәшерен экспедицияның обер-секретары И. Шешковский һәм генерал-майор П. С. Потемкин булалар. Императрица Екатерина II тикшереү барышы менән бик йәнле ҡыҙыҡһына, һорауҙарҙың йүнәлештәрен күрһәтә. Шулай уҡ уны төп ғәйепләнеүселәрҙең һаулығы ҡаҡшауы борсой, язалауға тиклем үлеп ҡуйыуҙарынан ҡурҡа: «Весьма неприятно бы было её величеству, если бы кто из важных преступников, а паче злодей Пугачёв от какого изнурения умер и избегнул тем заслуженного по злым своим делам наказания, тем более, что П. С. Потёмкин по приезде в Москву гораздо слабее его нашёл против того, каков он из Симбирска был отправлен». 1774 йылдың 19 декабрендә Екатерина Икенсенең манифестына ярашлы суд составы раҫлана. Хөкөм сығарыусылар итеп 14 сенатор, 11 тәүге өс класс персоналары, Синодтың 4 ағзаһы һәм 6 коллегия президенттары тәғәйенләнә. Процесс барышын күҙәтеү өсөн генерал-прокурор Вяземский тәғәйенләнә. Судтың тәүге ултырышы 30 декабрҙә Кремль һарайының Трон залында уҙғарыла. 31 декабрҙә иртә менән Пугачевты судҡа алып киләләр. Тубыҡландырылған Пугачев алдан әҙерләп ҡуйылған һорауҙарға яуап бирә һәм суд ошондай ҡарар ҡабул итә: „Емелька Пугачев дүрткә айырырға, башын ҡолғаға ултыртырға, кәүҙәһенең башҡа өлөштәрен ҡаланың дүрт яғына алып барып, тәгәрмәстәргә һалырға һәм үртәргә“. Пугачев менән бергә дүрткә ботарлауға Афанасий Перфильев та хөкөм ителә. Тағы ла өс кеше — М. Шигаев, Т. Подуров һәм В Торнов — аҫыуға, ә И. Зарубин — башын киҫеп алыуға хөкөм ителә. Чика-Зарубинды Өфөлә язаларға тейеш булалар, сөнки ул Өфөнө ҡамауҙа тотҡан. Суд ағзадлары булғаны руханиҙар приговор менән риза булһалар ҙа, үлем язаһына ҡул ҡуйыуҙан тыйылып торалар».
Пугачёвты язалағандан һуң уның бөтә туғандары фамилияларын Сычёв тип алмаштыралар, Зимовей станицаһы Потёмкинская тип үҙгәртелә.
Пугачёвтың беренсе ҡатынын Софья Дмитриевнаны һәм уның балаларын Трофимды, Аграфенаны һәм Христинаны, шулай уҡ икенсе ҡатыны — Устинья Петровнаны (Кузнецованы) Кексгольм ҡәлғәһенә тотоуға хөкөм итәләр.
Бочанка
Бочанка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Золотуха йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сереж (Чулым ҡушылдығы)
Серёж — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1417 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 232 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ведедып-Хур
Ведедып-Хур — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Термоть-Ега йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сяльдяй-Нярый-Кы
Сяльдяй-Нярый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 119 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зимовники (станция)
Зимовники — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Зимовниковский районының Зимовники ҡасабаһында урынлашҡан.
Станция эшмәкәрлеге
Зимовники станцияһы  үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған ике юллы Волгоград-1 — Сальск тимер юлы һыҙығында ята. Станция асыҡ акционерҙар йәмғиәте Рәсәй тимер юлдарының Ростов төбәгендәге Төнья-Кавказ тимер юлы структураһына инә. Станцияла тимер юлы вокзалының плитка менән кәпләнгән бер ҡатлы ҡирбес бинаһы бар.
Зимовники станцияһы аша Сальск-Котельниково йүнәлешендә һәм кирегә йөк поездары үтә.
Зимовники станцияһы буйлап алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе пассажир поездары аҙға ғына туҡтап китә.
Станция буйлап ҡала яны поездары йөрөмәй.
Станцияла маневр эштәре башҡарыла, Зимовники элеваторына һәм ҡасабала урынлашҡан башҡа предприятиеларға инеү юлдары бар.
Станция буйлап алыҫ хәрәкәт
2018 йылдың декабренә ҡарата алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе түбәндәге поездар йөрөгән:
Айсыуаҡов
Айсыуаҡов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Айсыуаҡ исеменән барлыҡҡа килгән.
Айсыуаҡова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Банк күпере
Банк күпере — Грибоедов каналы аша йәйәүлеләр күпере Санкт-Петербург ҡалаһының Үҙәк районында урынлашҡан, Ҡазан һәм Спас утрауҙарын тоташтырып тора. 1825—1826 йылдарҙа инженер Вильгельм фон Треттер проекты буйынса төҙөлә. Петербургта Арыҫлан һәм Почтамт күпере менән бер рәттән һаҡланып ҡалған сылбырлы өс йәйәүлеләр күперҙәренең береһе булып тора. Күпер скульптор Павел Петрович проекты буйынса яһалған ҡанатлы арыҫлан һындары менән биҙәлгән.
Урынлашыуы
Грибоедов каналы яр буйындағы № 27, № 30 йорттары араһында урынлашҡан.
Күпер күсәре Дәүләт ассигнация банкыһы үҙәгендәге ҡапҡа ҡаршыһына йүнәлтелгән — был урында канал, үҙенең йүнәлешен үҙгәртеп, боролош яһай. Күпергә яҡын ғына Ҡазан соборы урынлашҡан.
Ағымдың юғары өлөшөндә Ҡазан күпере, түбән өлөшөндә — Ҡамыр күпере тора.
Яҡын метрополитен станциялары (410 м) — «Невский проспект-2», Грибоедов каналына сығыу.
Исеме
Күпер исемен үҙе янында урынлашҡан Ассигнация банкының (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад университеты бинаһы) исеме менән аталған.
Конструкция
Аҫылмалы күпер төҙөлөшө ике сылбырҙарҙан һәм ағас иҙәндән тора. Күперҙең пилондары ролен суйын грифондар скульптураһы биҙәй, уларҙың суйын рамдары анкерлы болттар менән күперҙең ҙур суйын плитәләр менән ҡыҫтырып ҡуйылған ағас өлөштәренә беркетелгән, суйын плитәләргә күперҙең ауырлыҡты күтәреп торған сылбырҙары беркетелгән. Сылбыр өлөштәре түңәрәк киҫелешле металдан тора. Күперҙең ағас өлөштәре буй һәм арҡыры, дүрткелләп һалынған бүрәнәләрҙән тора, уларҙың өҫтөнә күпер таҡталары түшәп йәйелгән.
Суйын күпергә ингән урында ҡанатлы арыҫландар пьедесталға урынлаштырылған. Грифондар һәм күперҙең ҡайһы бер деталдәренә алтын ялатылған. Скульптураларҙың өҫтәренә киҫелгән шар формаһындағы ялтырауыҡһыҙ, тоноҡ яҡтыртҡыстар нығытылған, шарҙары бронза биҙәкле ҡапҡастар менән ябылған.
Күперҙең ҡойма тотҡалҡаһы художестволы ҡойолған, улар радиан буйынса ярым түңәрәк күсәрҙәр секцияларынан тора. Ҡоймаларының һүрәте Демидов күперенеке кеүек.
Купер ҡоймалары араһындағы киңлек — 1,85 метрлыҡ, күперҙең оҙонлоғо — 20,1 (25,2) м, сылбырҙар күсәре араһы — 2,24 м.
Тарих
Күпер төҙөүгә ихтыяж Екатерина каналы районына халыҡтың күпләп күсеп ултырыуы арҡаһында килеп сыҡҡан.
Күпер проектын инженер Василий Карлович Треттер һәм Василий Андреевич Христианович булдырған. Ошо уҡ ваҡытта Арыҫлан күперен төҙөү проекты ла әҙер булған һәм 1825 йылдың 18 февралендә уларҙың икеһе лә раҫланған. Шул йылдың йәйендә күперҙе төҙөй башлағандар. Шул уҡ йылдың октябрендә эште тамамлау планлаштырыла, әммә күперҙең металл өлөшөн йыйыу оҙаҡҡа һуҙылғанлыҡтан, эш 1826 йылдың йәйендә генә тамамлана. 1826 йылдың 24 июлендә хәрәкәт өсөн күпер асылды.
Күпергә айырым билдәлелекте ҡанатлы арыҫлан һындары алып килгән, уларҙы скульптор Павел Петрович Соколов эшләгән.
1949 йылда Ленмостотрест архитекторы һәм инициативаһы буйынса Лукич Александр Ротач прокты буйынса күперҙең тәүге ҡиәфәтен кире ҡайтарыу маҡсаты менән уны реставрациялау башлана. Шул уҡ йылда ағас күпер полотноһына капиталь ремонт үткәрелә. Был 1951—1952 йылдарҙа була, арыҫландар башындағы түңәрәк фонарҙар һәм кперҙең үметалл ҡоймалары тергеҙелә. Күпер рәшәткәләре В. И. Мухина исемендәге Юғары художество-сәнәғәт училищеһы өҫтөханаһында эшләнә. Был 1967 йылда һәм 1988 йылда тергеҙеү будданын ҡанат эләкте. 1997 йылда күпер ҡоймалары һәм рәшәткәләренә, скульптураларына реставрация яһала.
Хәҙерге заман
Ҡала легендаһы буйынса, күперҙәге грифондарҙың башын йәки ҡанатын һыйпау кешеләргә эштәрендә һәм уҡыуҙарында уңыштар килтерә. 2009 йылда яңынан тергеҙелгән арыҫландарҙың ялатылған алтынын ҡырып алғандар. Бындай ҡырағайлыҡ скульптураларға ҙур зыян килтерә.`
СПб Күпертрест ДУП 2015 йылдың сентябрендә күперҙең ағас түшәлмәһен алмаштырыу буйынса эштәр башлай. 2017 йылдың 19 ғинуарында беренсе тапҡыр комплекслы реставрациялау башлана һәм, грифон һындарын һүтеп, оҫтаханаға алып китәләр. Күперҙең йөк күтәреп торған төп өлөшөн ремонтлау буйынса эштәр өс йыл дауамында барған, дөйөм хаҡы 35 миллион һумдан ашып киткән. 2019 йылдың майында скульптура элек торған еренә урынлаштырыла, ә шул уҡ йылдың 19 июнендә күпер асыу тантанаһы була. Реставрациянан һуң грифондар баштағы төҫөн ала.
Реставрациянан һуң ярты йыл үткәс, вандалдар тарафынан грифондар зыянлана. Скульптура проблемаларына йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итеүҙе популярлаштырыу һәм уларға ҡарата һаҡсыл мөнәсәбәт булдырыу өсөн, 16 ноябрь көнө «#ТОЛЬКОБЕЗРУК» спектакль-флешмобы үтә.
Ҡырмыҫҡалы улусы
Ҡырмыҫҡалы улусы (Рәсәй империяһы һәм РСФСР улусы. Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө губернаһы, РСФСР составына ингән. 1919 йылдан улус Бәләкәй Башҡортостандың Табын кантонына, һуңынан БАССР-ға ингән.
Тарихы
Төрлө өйәҙҙәр һәм кантондар составына ингән.
1918 йылда — Стәрлетамаҡ өйәҙендә, улуста 15 ауыл була.
1919 йылда кантон системаһы булған Бәләкәй Башҡортостан ойошторола, Ҡырмыҫҡалы улусы хәҙер Табын кантонына инә.
1922 йылда Табын кантоны бөтөрөлә, Ҡырмыҫҡалы улусы Стәрлетамаҡ идаралығы аҫтына, Стәрлетамаҡ кантонына ҡайта.
1923 йылдың авгусында сираттағы улустарҙы үҙгәртеп ҡороуҙар була. Стәрлетамаҡ кантонының Дыуан-Табын улусы, Өфө кантонының Биштякинский һәм Бишауыл-Уңғар улустары Ҡырмыҫҡалы улусына инә. Ҡырмыҫҡалы улусы Өфө кантонына күсә.
1927 йылда Ҡырмыҫҡалы улусына бөтөрөлгән Булгаков улусының 27 ауылы индерелә.
1930 йылдың 20 авгусында ВЦИК Президиумының «Автономиялы Башҡорт Совет Социалистик Республикаһын административ бүлеү тураһында» ҡарары сыға, улустарға бүлеү бөтөрөлә һәм Ҡырмыҫҡалы улусы Ҡырмыҫҡалы районына әйләнә.
Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы
Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы (19 июнь 1945 йыл)— инженер, сәнәғәт, партия, урындағы башҡарма һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының (пенсионерҙарының) йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. .
Биографияһы
Валерий Мөхәмәт улы Шәрипов 1945 йылдың 19 июнендә Башҡорт АССР-ынаң Черниковск (хәҙер — Өфө) ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Юғары белемле, Өфө авиация институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлы
1968—1978 йй. — Өфө моторҙар эшләү заводының инженер-технологы, цех начальнигы урынбаҫары, партком секретары урынбаҫары.
1994—1998 йй. — «Лирус» ЯСЙ-е директоры.
1998—2000 йй. — «СНЭМА» ААЙ-нең заместитель генераль директорының капиталь төҙөлөш һәм дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары,
2003—2004 йй. — «СНЭМА» ААЙ-нең генераль директоры ярҙамсыһы.
2000—2001 йй. — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт контроль комитетының Өфө идаралығы баш белгесе — дәүләт инспекторы.
2001—2003 йй. — Өфө ҡалаһы Совет районы Хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитик идаралығы начальнигы.
2004—2006 йй. — заместитель директора ООО «Термокат» ЯСЙ-е директор урынбаҫары.
2007—2008 йй. — «Метрологик сервис предприятиеһы» ЯСЙ-енең баш инженеры.
2010—2013 йй. — «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Өфө ҡалаһы Совет районының урындағы бүлексәһе урындағы башҡарма комитетының етәксеһе.
«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы фракцияһы ағзаһы. Партияның Төбәк сәйәси советы ағзаһы.
2018 йылдың 9 сентябрь һайлауҙарында Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы берҙәм һайлау округы буйынса, «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһынан Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана.
Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветеран эштәре буйынса комитет ағзаһы.
Башҡортостан Республикаһының һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының (пенсионерҙарының) йәмәғәт ойошмаһы рәйесе.
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.
1755 йыл
1755 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Әсфәндиәрова Рафиҡа Абдулхәмит ҡыҙы
Әсфәндиәрова Рафиҡа Абдулхәмит ҡыҙы (Асфандьярова Рафика Абдулхамитовна; 24 апрель 1928 йыл — 18 сентябрь 2003 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Рафиҡа (Рафиға) Абдулхәмит ҡыҙы Әсфәндиәрова 1928 йылдың 24 апрелендә Һарытау губернаһы Пугачёв өйәҙе (хәҙерге Һарытау өлкәһе Пугачёв районы) Жестянка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт.
1932 йылда ғаиләһе менән Перелюб районы Күҙәбай ауылына күсә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу арҡаһында мәктәпте тамамлап өлгөрмәй, әсәһе менән бергә «Первомайский» совхозында чабан булып эшләй башлай. Ҡышҡы буран ваҡытында һарыҡ көтөүен ҡотҡара, бының өсөн сәғәт менән бүләкләнә.
1959 йылдан Зелёный (элекке Дохлов) утарында ҡошсолоҡ фермаһында эшләй. Етенсе биш йыллыҡ (1959—1965) һөҙөмтәләре буйынса Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Бер нисә тапҡыр Мәскәүҙә СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары (ВДНХ) күргәҙмәһендә ҡатнаша.
1971 йылдың 8 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указына менән ауыл хужалығы производствоһы үҫешендә күренекле уңыштары һәм дәүләткә малсылыҡ продуктарын һатыу буйынса биш йыллыҡ планды үтәгән өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә, Ленин орденына һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалына лайыҡ була.
Ҡошсолоҡ фермаһы ябылғандан һуң, Перелюб районы Калинин ҡасабаһына күсә һәм хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем быҙау ҡараусыһы булып хеҙмәт итә.
Газ сәнәғәте
Газ сәнәғәте — яғыулыҡ сәнәғәтенең бер тармағы.Төп бурысы - тәбиғи газ ятҡылыҡтарын эҙләү һәм сығарыу,  газ торбалары буйлап газ менән тәьмин итеү, ташкүмерҙән һәм сланец тау тоҡомонан яһалма газ етештереү, газ эшкәртеү, уны сәнәғәттең төрлө тармаҡтарында һәм коммуналь- көнкүреш маҡсаттарында файҙаланыу. Газ сәнәғәте предприятиеларының бер мөһим бурысы — газды ҡулланыусыға еткереү һәм иҫәп алып барыу.
Тармаҡ тарихы
Газ ҡуллана башлауҙы 18-19 быуаттарға ҡайтарып ҡалдыралар, тап шул осорҙа Францияла һәм Бөйөк Британияла ташкүмер газын урамдарҙы яҡтыртыу өсөн файҙалана башлайҙар. Газ генераторы 19 быуатта уйлап табыла.
Рәсәйҙә революцияға тиклем осорҙа газ бик әҙ файҙаланыла. Бәләкәй заводтарҙа күмерҙән түбән калориялы газ етештерәләр.
Запастары
Эҙләп табылған тәбиғи газ, ''трлн. м³''
Һылтанмалар һәм сығанаҡтар
1) ГНПП Картография, 2005 г.
2) ГНПП Картография, 2002 г.
3) ОНИКС, 1999 г.
4) Большая советская энциклопедия, 1969 г.
5) Матвейчук А.А., Евдошенко Ю.В. Истоки газовой отрасли России. 1811 - 1945 гг. Исторические очерки
Ҡуййылға (Үрге Ҡондоҙ ҡушылдығы)
Ҡайын урмандары араһында урынлашҡан Кряжлы ауылы биләмәһендә башлана. Асыҡ урында көньяҡ-көнбайышҡа табан, түбәнге ағымында — текә ярлы йырын буйлап аға. Йылға Үрге Ҡондоҙ йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк, Абдулла районының Баклановка ауылы ҡаршыһында ҡушыла. .
Төп ҡушылдығы — Якушка йылғаһы — һул яҡтан ҡоя.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Можға (Яңауыл районы)
Можға (Можга) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 154 кеше. Почта индексы — 452808, ОКАТО коды — 80259890003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Век-Яга
Век-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Менка-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гарновка
Гарновка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таловка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сереуль (Сережа ҡушылдығы)
Сереуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Максимовка (Ҡурған өлкәһе)
Максимовка (Максимовка) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ялан ауыл советы составына керә.
Инфраструктура
Ауылда мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар.
Сәлихов Кев Миңнулла улы
Кев Миңнулла улы Сәлихов (3 ноябрь 1936 йыл) — физика-математика фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, парамагнетиктар, томография, нанолитографияла спин системалары динамикаһы өйрәнеү өлкәһендә төп белгес, Е. К. Завойский исемендәге Ҡазан физика-техник институты директоры һәм Ҡазан ғилми үҙәге рәйесе урынбаҫары, Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһы вице-президенты.
Биографияһы
1936 йылдың 3 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Ҡыҙыл йылға ауылында тыуған.
1959 йылда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының физика факультетын тамамлай.
1959 йылдан алып 1962 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының юғары молекуляр берләшмәләре институты аспирантураһында белем ала.
1963 йылда Ҡарағанда ҡалаһында Политехник институтта эшләй.
1963 йылдан 1988 йылға тиклем СССР-ҙың Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Химик кинетика һәм яныу институтының ғилми хеҙмәтҡәре булып эшләй.
1968—1988 йылдарҙа — доцент, Новосибирск дәүләт университетының дөйөм һәм теоретик физика кафедраһы профессоры.
1988 йылдан — Е. К. Завойский исемендәге Ҡазан физика-техник институты директоры.
Фәнни эшмәкәрлеге химик һәм медицина физикаһы, радиоспектроскопия, квант информатикаһы проблемаларына арналған. Сәлихов тарафынан тышҡы магнит ҡырҙарының радикаль реакцияларға йоғонтоһо, изотоплы магнит эффекты теориялары эшләнә; радикаль парҙар рекомбинацияһы ихтималлығының ҡыр бәйләнешлелегенең экстремаль характерҙа булыуы алдан әйтеп бирелә һ.б. .
230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике балаһы бар.
Нёба
Нёба — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пысса йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вылыс-Харючей-Яга
Вылыс-Харючей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харючей-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Түбәнге Бикҡужа
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 79 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
XVIII быуаттың 2-се яртыһында Нуғай юлының Ҡара-Ҡыпҫаҡ улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә Бикҡужа (тәүге төпләнеүсе Бикҡужа Юлдашев исеменән) исеме менән нигеҙ һала. 1795 йылда 20 йортта 153 кеше йәшәгән, 1866 йылда 92 йортта — 590 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 19 — 20 быуаттар араһында Үрге Бикҡужа бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң, хәҙерге исемен ала. Шулай уҡ Иҫке Бикҡужа булараҡ билдәле булған.
Үрге һәм Түбәнге Бикҡужа ауылдарының тарихы.
Һөйләү теле
Үрге Бикҡужа һәм Түбәнге Бикҡужа ауылдарының йәнле һөйләү теле.
Сайтта
Асылына ҡайта башҡорт ауылы. 15 октябрь 2014
Видеояҙмалар
Үрге Бикҡужа ауылы. 2019 йылдың 4 марты. Тыуған ауылым. Туҡһанынсы йылдар…https://yandex.ru/video/preview/?filmId=10351628488801552188&from=tabbar&reqid=1649685120084768-7988575900718184209-sas3-0793-cfc-sas-l7-balancer-8080-BAL-243&suggest_reqid=213327812164800286651229504195690&text=НИЖНЕБИККУЗИНО
Югра дәүләт университеты
Югра дәүләт университеты (ЮДУ) — Рәсәйҙең Ханты-Мансийск ҡалаһында урынлашҡан университет. 2001 йылдың октябрендә асыла.
Тарихы
2007 йылда университет составына уның филиалдары булған дүрт урта белем биреүсе дәүләт мәғариф учреждениеһы индерелә.
Университет аяҡҡа баҫҡан осороҙа уҡытыу процесында төбәктә булған предприятиелар һәм ғилми-тикшеренеү институттарының мөмкинлектәренә баҫым яһала. Атап әйткәндә, элекке информатика һәм ғәмәли математика факультеты белем биреүҙе Югра мәғлүмәт технологиялары ғилми-ғәмәли институты базаһында алып бара.
2013 йылда Югра дәүләт университетыСочиҙа үткән Олимпиадаға волонтерҙар йәлеп итеү һәм әҙерләү үҙәгенә әүерелә.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Юғары уҡыу йорто Чехов урамындағы бер-береһе менән тоташҡан биш корпуста урынлаша, уларҙың дүртеһе уҡыу корпусы, береһе — административ. Вуз составына шулай уҡ аудиториялары, бассейны һәм спорт залдары булған Спорт-һауыҡтырыу комплексы инә.
2018 йылда студенттар һанын яҡынса 3200 була, уларҙың 2600 самаһы көндөҙгө бүлектә уҡый. Юғары уҡыу йорто хеҙмәткәрҙәренең дөйөм һаны — яҡынса 570 кеше.
Филиалдары
Университет составына түбәндәге урта-махсус уҡыу йорто базаһындағы дүрт филиал инә:
Институттары
Университеты үҙ эсенә биш институтты һәм ике үҙәкте ала :
Фәнни эшмәкәрлеге
2005 йылдан университетта түбәндәге ғилми структура подразделениелары ойошторола:
2005 йылдан «Вестник Югорского государственного университета» фәнни журналы сыға.
Әкәүәҙ
Әкәүәҙ  (Акаваз) — йылға. Башҡортостандың Күгәрсен районы биләмәләре аша аға. Ағиҙелдең һул ҡушылдығы.
Географияһы
Йылға оҙонлоғо 13 км (Ҡоро Әкәүәҙ башынан). Йомағужа һыуһаҡлағысынан көньяҡтараҡ урмандар биләмәләрендә аға. Ямантауҙың көнбайыш битләүендә (Көньяҡ Урал тауҙары алды), Бикбулат ауылынан төньяҡҡа табан 11 км алыҫлыҡта баш ала. Төньяҡ-төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә ағып, Йомағужа ГЭС-ынан 16 км өҫтәрәк Йомағужа һыуһаҡлағысына ҡушыла (Ағиҙел тамағынан 965 км алыҫлыҡта).
Түбәнге ағымы «Башҡортостан» милли паркы территорияһы аша тамағы эргәһендә йылға кимәленән 200 метр бейеклектә ярлауҙары булған тәрән үҙәндән аға. Йылға бассейнында ауылдар юҡ.
Төп ҡушылдығы (һул ярҙан): Кәмиә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел Йомағужа һыуһаҡлағысынан Арский ташы һыу үлсәү посына тиклем, бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212211100017635.
Миһранова Эльза Венер ҡыҙы
Биографияһы
Эльза Венер ҡыҙы Миһранова 1971 йылдың 15 декабрендә Өфөлә тыуған.
Өфө ҡалаһының 118-се урта мәктәбен, 1994 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Хеҙмәт юлын Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең этнология бүлегендә башлай.
1997—1998 йылдарҙа кесе ғилми хеҙмәткәре, 1998—2001 йылдарҙа аспирант, 2001—2004 йылдарҙа кесе ғилми хеҙмәткәре, 2004 йылдан этнография һәм антропология бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре (2006 йылдан этнология бүлеге).
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Ғилми хеҙмәттәре башҡорттарҙың традицион туҡланыу системаһына (шул иҫәптән көндәлек, йола, байрам аштарына), уның формалашыуына һәм эволюцияһына, шулай уҡ башҡорттарҙа һ.б. халыҡтарҙа аҙыҡ-түлек табыу, әҙерләү һәм тапшырыу ысулдарында оҡшашлыҡ һәм айырмалыҡтарҙы асыҡлауға арналған. Айырым тикшеренеүҙәр шулай уҡ байрамдарҙы, ғаилә һәм календарь йолаларҙы, башҡорттарҙың, татарҙарҙың көнкүрешен, мәҙәниәтен, фольклорын, этник тарихын һ.б. өйрәнеүгә бәйле. Башҡорттарҙың аҙыҡ-түлек мәҙәниәте эволюцияһының боронғо этаптарын өйрәнә, уларҙың башҡа халыҡтар менән этномәҙәни бәйләнештәрен асыҡлай.
Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Ҡырғыҙстан буйынса 10-дан ашыу этнографик экспедицияла ҡатнаша. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
2017 йылдың июнендә Мәскәүҙә «Красная площадь» китап фестивалендә «Башҡорттар. Традицион туҡланыу системаһы: тарихи-этнографик тикшеренеү» китабы мәҙәниәттәр диалогына өлөш индергән иң яҡшы баҫма булараҡ Рәсәйҙең «Аски» китап нәшер итеүселәр ассоциацияһы һәм Рәсәйҙең ЮНЕСКО эштәре буйынса комиссияһы конкурсы дипломын яулай.
Ғилми хеҙмәттәре:
Изучение традиций питания башкир в конце XIX в. // Этнография и антропология в Башкортостане. Уфа, 2001. С. 125—136;
Молочная пища скотоводческих народов (на примере башкир) // Проблемы культурогенеза народов Волго-Уральского региона. Уфа, 2001. С. 232—237;
Некоторые обычаи и обряды, связанные с молочной пищей у башкир // Молодые ученые Волго-Уральского региона на рубеже веков. Уфа, 2001. С. 195—197;
Некоторые способы лечения детей с помощью пищевых продуктов у башкир (по этнографическим данным) // Мать и дитя у народов Башкортостана. Уфа, 2001. С.120-126;
Традиционный гостевой этикет башкир // Материалы I конкурса научных работ молодых ученых и аспирантов УНЦ РАН и АН РБ. Уфа, 2003. С. 66-67;
Традиции башкирского питания по мотивам народных пословиц // Башкирский фольклор. Вып. V. Уфа, 2004. С. 171—179;
В поисках духовных сокровищ (к юбилею С. Н. Шитовой) // Ватандаш. 2006. № 7.
Алыҫ Көнсығыш федераль округы
Алыҫ Көнсығыш федераль округы (Дальневосточный федеральный округ) — 2000 йылдың 13 майында Рәсәй Федерацияһының президенты указы менән барлыҡҡа килгән административ ойошма.
Хоҡуҡи-административ торошо
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып иҫәпләнмәй, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.