cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Федерализм
Хәҙерге торошо
Хәҙерге сәйәсәт фәне федератив трансформация кисереүсе илдәрҙе ентекле өйрәнә. Бындай илдәре әлегә тулы ҡиммәтле федератив ҡоролошҡа өлгәшмәгән, федерацияның бөтә билдәләренә лә эйә түгел. Нәҡ ошондай дәүләттәрҙә үҙәк менән субъекттар функцияларының приницпиаль яңы ҡатнашмалары килеп сығырға мөмкин.
Ростов бойондороҡһоҙ драма театры
Ростов бойондороҡһоҙ драма театры (РНДТ) — хөкүмәткә ҡарамаған репертуарлы драма театры, 2013 йылдың  9 мартында нигеҙ   һалынған. Театрҙың художество етәксеһе кинорежиссёр һәм театр актёры, сценарист, журналистар союзы ағзаһы Илья Костинкин
Театр тураһында
Театр классиканан алып модернға тиклем төрлө постановкалар менән сығышы яһай. Репертуарында заманса жанр элементтары менән яңыса ҡарап классик спектаклдәргә баҫым яһала. Театр шулай уҡ сәхнәлә пьесалары уңышлы барған йәш авторҙар менән хеҙмәттәшлек итә. Реперутары халыҡтың төрлө социаль һәм йәш төркөмдәренә  иҫәпләнә. Театр үҙенең даими профессиональ  труппаһына,   тулы  техник йыһазландырыуға, камера майҙансығына эйә.
Театр эргәһендә балалар һәм өлкәндәр өсөн  актерлыҡ оҫталығы курстары асылған
Муса Килкин
Муса Килкин (18-се быуаттың сиреге — 1780 йылдарҙан һуң) — башҡорт тарханы. Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Тиләү улусы старшинаһы. Хәрби отряд етәксеһе.
Биографияһы
Муса Килкин Себер даруғаһы Иҫәт провинцияһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Учалы районында) тыуған. Тиләү улусы старшинаһы, үҙ улусының хәрби көстәре башында торған пугачёвсы-командир.
Высокогорный (Хабаровский крайы)
Высокогорный — Рәсәйҙәге Хабаровск крайының Ванинский районындағы ҡала тибындағы ҡасаба. Высокогорненский ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Тарих
Высокогорный ҡасабаһына 1943 йылдың октябрендә нигеҙ һалынған, ә 1947 йылдың 8 ғинуарындағы СССР Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы Комсомольск-на-Амур—Советская Гавань тимер юл линияһы менән берлектә Алыҫ Көнсығыш тимер юлдары составына индерелә һәм Приморье крайынан Хабаровск ҡалаһына тапшырыла. Был 1949 йылда РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Башҡарма комитеты һәм Совет-Гавань район советы ҡарары менән Муля станцияһында Башҡарма комитет һәм Ҡасаба советы ойошторола, ә станция Муля эшселәр ҡасабаһы статусын ала, ул Советская Гаваны ҡала яны зонаһына инә. 1955 йылдың 10 июнендә Муля эшселәр ҡасабаһы Высокогорный эшселәр ҡасабаһы итеп үҙгәртелә. 1972 йылда, Ванинский районы барлыҡҡа килгәс, ҡасаба уның составына индерелә.
Мәҙәниәт һәм белем биреү
Ҡала биләмәһендәге мәҙәниәт тармағы хеҙмәткәрҙәренең дөйөм һаны — 26,5 берәмек тәшкил итә.
Ҡала Мәҙәниәт йортонда 25 ижади клубтары тотороҡло эшләй, уға 392 кеше йөрөй. Уларҙың 14-е 14 йәшкә тиклемге балалар өсөн (245 бала ҡатнаша).
Ҡасабала 2 дөйөм белем биреү учреждениеһы эшләп килә: 920 мәктәп уҡыусыһы урта белем ала һәм балалар баҡсаһы, блалар сәнғәт мәктәбе эшләй.
Ҡала биләмәһендә Высокогорненский китапханаһы бар.
Һаулыҡ һаҡлау
Халыҡты медицина хеҙмәтләндереүен дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы «Ванинский үҙәк район дауаханаһы» тормошҡа ашыра, унда 6 әйләнәһенә эшләүсе стационар, ашығыс медицина ярҙамы хеҙмәте, поликлиника эшләй.
Бәйләнеш
Ҡасабала цифрлы телевидениеһы эшләй, ул үҙ эсенә каналына 8 каналды алған («Беренсе канал», «Россия 1», « Россия 2», «Россия К», «Рәсәй 24», НТВ, «Петербург—Бишенсе канал» һәм «Карусель»), шулай уҡ телефон бәйләнеше һәм интернет менән файҙаланыу бар. Бынан тыш, ауыл халҡы кәрәҙле элемтә хеҙмәттәре менән файҙалана (Beeline, МегаФон, МТС). Барлыҡ өс оператор ҙа 3G яңы стандарты буйынса эшләй. 2017 йылда «МТС» 4G эшләй башлаған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Кривая Отнога
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалтасы (Ҡариҙел районы)
Ҡалтасы (Калтасы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452387, ОКАТО коды — 80234884006.
Юлдашбаев Азамат Рәмил улы
Юлдашбаев Азамат Рәмил улы (10 октябрь 1964 йыл) — башҡорт журналисы, публицист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005).
Биографияһы
Азамат Рәмил улы Юлдашбаев Башҡорт АССР-ының (1992 йылдың 25 февраленән Башҡортостан Республикаһы ) Ейәнсура районы Саҙалы ауылында 1964 йылдың 10 октябрендә тыуған. Сиреғол урта мәктәбен тамамлағас, әрмелә хеҙмәт итә. 1984 — 1989 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡый һәм, диплом алғас, Ейәнсура районында гимназияла уҡытыусы һәм директор булып эшләй. 2003 йылдан республика йәштәр гәзите «Йәшлек»тең хәбәрсеһе, 2008 йылдан — «Шоңҡар», артабан «Ватандаш» журналының баш мөхәррире була.
2015 йылдың 28 сентябрендә «Башҡортостан» гәзитенең директоры — баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2018 йылдың 2 апреленә тиклем эшләй.
Католиктар ғибәҙәтханаһы (Таганрог)
Католик костел — Таганрог ҡалаһында католиктар сирәүе.
Костелдың адресы: Ростов өлкәһе, Таганрог ҡалаһы, Фрунзе ур., 58.
Тарих
Таганрогта сауҙа үҫешкәнлек арҡаһында булдылар Европалағы сит илдәрҙән кешеләр ҡалаға килә башлағандар.1860 йылда  төрлө  флагтар аҫтында  20 - гә яҡын илдән  ҡала диңгеҙ порты  причалдарына туғыҙ  йөҙ карап килеп туҡтаған.Шунлыҡтан ҡалала сит илдәрҙең консуллыҡтары асылған. Был ваҡытта уларҙың һаны ун алты булған: улар Австрия, Бельгия, Бөйөк Британия, Греция, Испания һәм Парма, Мекленбург-Шверин, Неаполитания, Нидерланды, Ольденбург Португалия, Россия, Сардина, Тоскана, Төркиә, Франция һәм Швеция  консуллыҡтары. Ҡалала төрлө дингә ҡараған кешеләрҙең булыуы бында төрлө дини йорттар һалыуҙы талап иткән.
Таганрогта йәшәүсе  католиктарҙың  элек үҙ сиркәүҙәре булмаған. Ҡала башлығы барон Б. Б. Кампенгаузен үтенесе буйынса император  Александр I католиктар өсөн ҡаҙна иҫәбенә Рим-Католик сиркәүен  төҙөргә рөхсәт алынған. Император Александр I сиркәүҙе дөйөм төҙөлөш комитеты сығанаҡтарына төҙөргә ҡуша һәм был йорт төҙөү өсөн католик динендәге кешеләрҙән махсус рәүештә  аҡса йыймаҫҡа бойора.
Сметаһы 17 мең һум тәшкил иткән бинаның проектын урындағы  Рәсәй архитекторы  эшләнгән. Сиркәүҙе төҙөү өсөн кирбес һәм эзбизды Кампенгаузен тарафынан төҙөлгән кирбес заводынан алғандар. 1807 йылдың май айында сиркәүҙең урыны изгеләндерелгән. Сиркәүҙе сауҙагәр  И. Тамбала төҙөй башлаған,  ә төҙөлөштө сотник Николаев тамамлаған. Костелдың эске биҙәүен католиктар үҙ иҫәптәренә  башҡарған. Сиркәү ҡалала йәшәүсе  өс йөҙҙән ашыу католикты хеҙмәтләндергән.
1810 йылдың июль айында төҙөлөш тамамланғас, сиркәүҙе ҡулланыу  төҙөлөш комитетына тапшырылған. Костелдың беренсе руханийы (ксендзы)— Серафим Гольфельд, ул Литва провинцияһынан ебәрелгән. Сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу  1812 йылда башланған. Сиркәүҙә  орган ҡуйылған.
Май айында 1907 йылдың май айында сиркәү үҙенең 100 йыллыҡ юбилейын билдәләп үтте. Юбилейҙа Тирасполь епискобы, 14 рухани һәм өс францискан ордены сиркәү монахтары ҡатнашты.
Сиркәү 1923 йылда  айырым эшҡыуарҙарға мамыҡ оҫтаханаһы өсөн бирелгән. Сиркәүҙең һуңғы руханийы (ксендзы)   Юлий Наркевич булған. Совет власы осоронда сиркәү йорто китапханаға әүерелдерелгән. Бөгөн был  М. Горький исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы.
Үҙ ваҡытында  бинаның фронтонында латин телендә иератик  яҙма менән яҙылған  барельеф ҡуйылған: "£ r tuis bonis tibi offerrmus" ("Һинеке һинекеләрҙән һиңә барыһы тураһында һәм барыһы өсөн дә килтерәсәк").
Сиркәүгә йөрөүселәр араһында  Чехов Антоний Ефимович (яҙыусы А.П.Чеховтың ағаһы  Александр Павлович Чехов менән  Владимир Митрофанович Чеховтың өйөндә гувернантка булып эшләүсе Анна Ивановна Хрущева-Сокольникованың никахтан тыш улы) та булған. Ул 1913 йылда  Христиана Эрасмус менән никахҡа ингән.
.1993 йылда Таганрогта католиктар приходы тергеҙелеп эшләй башлаған. Тарихи сиркәү йортонда китапхана булғанлыҡтан, католиктар йәмғиәте 1997 йылда яңы адреслы  Александровка, 135 йортонда католиктарҙың сиркәүен асҡан
Вершинин Константин Андреевич
Вершинин Константин Андреевич (21 май (3 июнь) 1900 йыл — 30 декабрь 1973 йыл, Мәскәү) — хәрби эшмәкәр. СССР Хәрби-һауа көстәре баш командующийы, Авиацияның баш маршалы (1959), Советтар Союзы Геройы (1944). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1971). СССР-ҙың II (1946—1950) һәм IV—VII (1954) саҡырылыш Юғары Советтары депутаты.
Биографияһы
Константин Андреевич сығышы менән Вятканың боронғо Вершининдар ырыуынан. Яранск өйәҙенең Боркино ауылында (хәҙер Киров өлкәһенең Санчурск районы) тыуа. Урыҫ.
1915 йылдан башлап бер нисә йыл Вятка губернаһы бригадаһы составында миҙгелле эшсе булараҡ Звениговск затонында балта оҫтаһы булып йөрөй.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында 1919 йылдан. Сембер пехота команда курстарын (1920), «Выстрел» Коминтерны исемендәге РККА команда составының Юғары тактик-уҡсылар мәктәбен (1923), профессор Н. Е Жуковский исемендәге РККА Хәрби-һауа академияһын (1932) тамамлай.
Граждандар һуғышы
Граждандар һуғышында ҡатнаша. РККА-ла беренсе вазифаһы — Сембер пехота хапас полкы ҡыҙылармеецы, уның составында Воронеж губернаһында крәҫтиән ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. Курстарҙы тамамлағандан һуң (1920) — Смоленск губернаһы Дорогобуж ҡалаһында марш пехота полкындағы уҡсылар ротаһы командиры, Польша менән сиктәш губерналарҙа Булак-Балахович формированиеларына ҡаршы көрәшә. 1921 йылда полк Тамбов губернаһына күсерелә, унда Тамбов ихтилалын баҫтырғанда аяуһыҙ хәрби хәрәкәттәр алып бара.
Хой (Кама ҡушылдығы)
Хой  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эгер (ҡала)
Э́гер (EgerEger; ErlauErlau) — Венгрияның төньяғында, Бюкк һәм Матра тау массивтарының көньяҡ битләүенә яҡын урынлашҡан ҡала, Хевеш медьеһының административ үҙәге. Халҡы 54 527 кеше (2014 йылдың 1 ғинуарына).
Ҡала Эгер крепосы, термаль сығанаҡтары (бальнеологик курорт), тарихи биналары (шул иҫәптән илдең төньяғындағы төрөк манараһы), шулай уҡ «Эгер үгеҙе ҡаны» тип аталған ҡыҙыл шарабы менән танылған. Ҡала атамаһы венгр телендәге g(e)r (кәртәләп алынған урын, ҡала) һүҙенә бәйле.
Эгер — католик архиепархияһы үҙәге. Ҡалала йәшәүселәрҙең күбеһе — католиктар (латин йолаһындағы, шулай уҡ грек католиктары); шулай уҡ православныйҙар, протестанттар һәм йәһүдтәр бар.
Географияһы һәм транспорты
Ҡала Будапештан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 130 километрҙа урынлашҡан. Эгерға Будапешт — Мишкольц магистраленән тимер юлы һуҙыла. Ҡала Будапешт һәм күрше ҡалалар менән даими йөрөгән автобус маршруты һәм тимер юлы менән тоташҡан. Будапештҡа 2—2,5 сәғәт тирәһендә барып етеп була.
Тарихы
Эгер ҡалаһы урынында иң боронғо замандан тораҡ пункты булған. Иртә Урта быуат осоронда төбәктә герман ҡәбиләләре көн иткән, уларҙан һуң был урынға аварҙар килгән. Уларҙы ҡырып һалғандан һуң Эгер тирәләй славяндар килеп төпләнә. X быуатта ҡала венгрҙар ҡулында ҡала. Изге Иштван Эгерҙа епископлыҡҡа нигеҙ һала. Ҡалала беренсе собор Крепость убаһында урын ала, хәҙерге ваҡытта унда Эгер крепосы урынлашҡан. Ҡала собор тирәләй үҫә башлай һәм илдең иң мәһим дини үҙәге булып ҡала. XIII быуатта Крепость убаһында ҡеүәтле крепость төҙөлә.
Ҡаланың ныҡ үҫешкән осоро XIV—XVI быуаттарға тура килә. Матьяш Корвин (1458—1490) идара иткән йылдарҙа Эгерҙа бик күп матур биналар төҙөлә, ҡала ситендә виноград үҫтереү һәм шарап эшләү тармағы ныҡ үҫешә. 1552 йылда Венгрияға төрөктәр яу менән килгәндә Эгер крепосы ҡамап алына. Капитан Иштван Добо командалыҡ иткән венгр һуғышсылары дошмандың күп тапҡырҙар артыҡ көсөнә ҡаршы тора (крепосты һаҡлаусыларҙың һаны 2000 кешегә лә етмәй, ә төрөк армияһында 80 000-дән ашыу һуғышсы). 1596 йылда төрөктәр тағы ла Эгерға яу менән килә, был юлы улар маҡсаттарына ирешә, һәм 1687 йылға тиклем Эгер төрөктәр ҡулында була. Төрөктәр христиан ғибәҙәтханаларын мәсеттәргә әйләндерә, крепосты ҡайтанан төҙөй, ҡалала мунсалар һәм манаралар ҡалҡып сыға.
1687 йылда төрөктәр ҡаланан ҡыуыла, тотош Венгрия кеүек үк, ҡала Габсбургтар ҡул аҫтында ҡала. Эгер тағы ла йылдам үҫешә башлай, күп һанда Барокко стилендәге һарайҙар һәм ғибәҙәтханалар төҙөлә. Ғәмәлдә Эгер епископтары ҡала хужалары була һәм уның сәскә атыуына булышлыҡ итә. 1836 йылда Эгерҙа ғәйәт ҙур базилика төҙөлә, ул ваҡытта был дини ҡоролма илдәге иң ҙур сиркәү тип иҫәпләнелә. Епископтар (1804 йылдан архиепископтар) власы XIX быуаттың 50-се йылдарындағы реформаларҙан һуң тамамлана. Ҡала әкренләп үҙенең әһәмиәтен юғалта башлай, Будапешт — Мишкольц тимер юл линияһы ла Эгерҙы ситләтеп үтә.
Икенсе донъя һуғышы осоронда Эгер, Венгрияның башҡа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, бик аҙ зыян күрә, шуға ла ҡаланың архитектура ҡомартҡылары һаҡланып ҡала, һәм Эгер артабан илдең төп туристик үҙәктәренең береһенә әйләнә.
Әҙәбиәт
Геза Гардони яҙған «Эгер йондоҙҙары» тарихи романы 1552 йылда Эгер крепосын батырҙарса һаҡлап алып ҡалыусыларға арнала.
Кирюшкин (Фёдоровка районы)
Кирюшкин (Кирюшкино) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 358 кеше. Почта индексы — 453290, ОКАТО коды — 80254825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Карл Либкнехт исемендәге ҡасаба
Карл Либкнехт исемендәге ҡала тибындағы ҡасаба Рәсәй Федерацияһының Курск өлкәһе Курчатов районында урынлашҡан]].
Карл Либкнехт исемендәге ҡасабаһы шул уҡ исемдәге ҡала биләмәһе статуслы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтергән һәм үҙ составына берҙән-бер тораҡ пункты кергән ҡасаба. .
Халыҡ — 7908 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
Ҡасаба Сейм йылғаһының һул ярында урынлашҡан (Десна йылғаһының ҡушылдығы). Тимер юл станцияһы: Курск — Иркутск тимер юл линияһындағы Блохино станцияһы.
Тарих
Тораҡ пункты 400 йылдан ашыу йәшәй. 1606 йылда Пенка йылғаһының ярында нигеҙләнгән. Тораҡ пункты элек Пены тип йаталған була, ләкин Карл Либкнехт хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан ҡасабала Карл Либкнехт исемендәге ремонт-механика оҫтаханаһы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — завод) була, һуғыш башланыу менән ул бөтә персоналы менән бергә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 1941 йылда Ҡырғыҙ ССР-ына эвакуациялана. Сокулукский районынан эвакуацияланған оҫтахана ҡорамалдары базаһында Краснооктябрьский ҡала тибындағы ҡасабала тыл хеҙмәтсәндәренең героик тырышлығы менән ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Сокулукский заводы «Торгмаш» төҙөлә, ул бөтә илгә билдәле продукция : тағылма-цистерналар АЦПТ-0,9, ялан кухняһы КП-125М, автоцистерна 806 (АЦА-4.2-53А) ГАЗ-53-12 шассиһында һәм башҡа бик күп нәмәләр — сығара.
Ҡала тибындағы ҡасаба статусын 1930 йылда ала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Иҫке ратуша (Лейпциг)
Лейпцигтың Иҫке ратушаһы (Altes Rathaus) Баҙар майҙанының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан (Markt) һәм үҙенең дәүмәле арҡаһында уның ансамблендә өҫтөнлөк итә. Бинаның икенсе яғынан ратушаға Нашмаркт (Naschmarkt) майҙаны терәлеп тора.
1556—1557 йылдарҙа бургомистр һәм эре сауҙагәр Иероним  инициативаһы менән төҙөлгән Иҫке ратуша бинаһында иҫке ҡоролма фрагменттары файҙаланыла. Төҙөлөш башлаған Пауль Шпекты ратуша проекты авторы тип иҫәпләйҙәр. Уның үлеменән һуң, 1557 йылда эшен Пауль Видеманн дауам итә. Артабанғы йылдарҙа бина бер нисә үҙгәртеп ҡороу кисерә һәм бөгөнгә XX быуат башы реставрацияһы һөҙөмтәһен кәүҙәләндерә. Ратушаның үҙенсәлеге булып башняһының ассиметрик урынлашыуы һанала. Ул фасадты һуң готика архитектураһы традициялары буйынса алтын киҫелеш буйынса киҫә. Башня аҫтында Баҙар һәм Нашмаркт майҙандарын тоташтырған үткәүел бар һәм ул ике яҡтан махсус уйымдарға 1909 йылда төҙөлгән «Һыу инеүсе малай» һәм «Һыу инеүсе ҡыҙ» скульптура фонтандары менән биҙәлгән. Иҫке ратуша Германияның һаҡланып ҡалған Ренессанс архитектураһының әһәмиәтле өлгөләренең береһе булып тора. 1909 йылда хөкүмәт Яңы ратуша бинаһында ултыра, ә Иҫке ратушала Лейпцигский ҡала тарихы музейы экспозицияһы урынлашҡан. Ратушала ҙур зал, ресторан, Мендельсон залы, һуңғы барокко стилендәге Крәҫтиән залы, ҡорал палатаһы һәм ҡаҙна бар.
Лагуниха
Лагуниха — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Камелик йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бейек күпер (Рендсбург)
Бейек күпер (Рендсбург) (Rendsburger Hochbrücke, рәсми рәүештә Eisenbahnhochbrücke Rendsburg) — Ноймюнстер-Фленсбург линияһындағы тимер юл виадугы, ул шулай уҡ осоусы аҫылмалы паром сифатында хеҙмәт итә. Күпер Шлезвиг-Гольштейн еренә ҡараған Рендсбург ҡалаһындағы Киль каналын киҫеп үтә. Ул каналды үҙ ҡулында тотҡан тһәм уның менән идара иткән Wasser -und Schifffahrtsverwaltung des Bundes федераль милкенә ҡарай. Күпер 2013 йылда Германия инженер-архитектура сәнғәтенең тарихи ҡомартҡыһы тип таныла.
Тарих
Магистраль тимер юл линияһы караптар өҫтөнән үтергә хоҡуҡлы була, шунлыҡтан караптар, күпер аша барған поездарҙың үтеүен яртышар сәғәт буйына көтөп торорға мәжбүр булғандар. Караптар тар канал буйлап барғанда бер-береһен ҡыуып үтә алмаған, бары тик был маҡсатта канал киңәйтелгән ерҙә генә маневр яһай алған, ә бындай хәл каналдағы трафикты ҡыйынлаштырып торған.
Караптар каналдан ҡаршылыҡһыҙ үтһен өсөн, яңы күперҙең бейеклеген 42 метрға тиклем күтәреп төҙөргә кәрәк була, ә был ваҡытта булған линиялар каналдан бары тик 7 метр тирәһе юғары бейеклектә генә үткән; шуға күрә күтәрелгән юлдар 36,5 метр самаһы бейеклектә торорға тейеш була, шул иҫәптән түбәнге ферманың ҡалынлығын һыйҙырыу өсөн өҫтәмә 1,5 метрҙы ла иҫәптә тоторға тейеш була. Күпергә талап тайпылыштар (күтәрелештәр) 1:150 (һәр бер 150 метр араһында күпер бер метр өҫкәрәк ҡалҡытыбыраҡ төҙөлөргә тейеш була), бының өсөн ныҡ бейек ер өйөмдәре төҙөргә һәм күперҙе ике яғынан да 5,5 км-ға асырға кәрәк була.
Проектлау һәм төҙөү
1911—1913 йылдар араһында күперҙе төҙөү Фридрих Восс (1872—1953) проекты буйынса алып барыла һәм элекке күтәртелеп айырыла торған күперҙәрҙе алмаштыра.
Ҡорос виадуктың оҙонлоғо 2486 метр була һәм өҫтәмә өйөмдәр менән тулыландырыла, улар күпер конструкцияһының дөйөм оҙонлоғон 7,5 километрға тиклем арттыра. Төп күпер консоленең оҙонлоғо 317 метр тәшкил итә, төп арауығы 140 метр оҙонлоҡта һәм ул һыу каналынан 42 метр юғары кимәлдә тора.
Төп күпер янынан бер нисә метрҙа ғына торған ер өҫтөндәге Рендсбург станцияһына барыу өсөн тимер юл линияһы каналдың төньяғында 360 градуслы Рендбург элмәге аша үтә (Рендсбургский элмәк).
Осоусы паром
Schwebefähre (аҫылмалы паром) һәр көн һайын 15 минут аша иртәнән төнгә тиклем йөрөй. 125 метр араны ул 1,5 минут дауамында үтә һәм Остерренфельд муниципалитеты менән Рендсбург ҡалаһын бәйләүсе иң ҡыҫҡа юл булып тора. Бындай юл бигерәк тә мәктәпкә йөрөгән уҡыусылар өсөн уңайлы. Паромдың ремонт эштәре мәктәп каникулдарына ярашлы алып барыла.
Осоусы аҫылмалы паромдың оҙонлоғо ун дүрт метр һәм ул канал һыуы өҫтөнән 6 м юғарылыҡта тора. Күперҙең үҙ навигация ҡоролмаһы бар, шунлыҡтан уны йөрөтөү өсөн эске карап йөрөтөү лицензияһының кәрәклеге юҡ.
1993 йылдың ғинуарында булған шторм ваҡытында яҡтыртылмаған аҫылмалы платформаны ел ҡолата һәм ул корабль менән бәрелешә. Бәхеткә күрә, платформа һәм карап ҙур зыян күрмәй.
2016 йылдың 8 ғинуарында платформа Evert Prahm ҡоро йөк ташыусы карабы менән бәрелешә. Күпер ныҡ зыян күрә. Ул һүтелә һәм зыян күләмен баһалау һәм ремонт эшләү өсөн верфҡа оҙатыла. Бында ул бер нисә ай тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Әминев Тәлғил Исмәғил улы
Әминев Тәлғил Исмәғил улы (4 октябрь 1930 йыл — 10 сентябрь 2016 йыл) — педагог, крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. РСФСР (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Биографияһы
Тәлғил Исмәғил улы Әминев 1930 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ы Йәрмәкәй районы Тарҡаҙы ауылында тыуған.
1948 йылда Бәләбәй педагогия училищеһын тамамлай. Башта Тарҡаҙы тулы булмаған урта мәктәбендә уҡытыусы, завуч булып эшләй.
1956 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.
1957—1961 йылдарҙа Иҫке Турай урта мәктәбенең директоры була.
1965 йылдың сентябренән 2006 йылдың ноябренә тиклем Бәләбәй педагогия училищеһында эшләй:
Бәләбәй тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы ойоштороусыларының береһе, ә 1966—1986 йылдарҙа — ошо музей советының рәйесе була. 1982—2006 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында «Педагогия кадрҙары әҙерләү урыны» музейын ойоштора һәм уның менән етәкселек итә.
Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының III съезы (1959), VII Бөтә союз мәғариф, юғары мәктәп һәм ғилми учреждениелар эшмәкәрҙәре профсоюзы съезы (1972) делегаты була. Иҫке Турай ауыл советы депутаты, Йәрмәкәй район советы депутаты һәм ағзаһы (1961—1963), Бәләбәй ҡала советының халыҡ депутаты (1971—1975) итеп һайлана. Уның исеме «Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре» («Лучшие люди России», 2006) энциклопедияһына кертелгән.
Фәнни-педагогик, тарихи-крайҙы өйрәнеү китаптарының авторы (2 монография) һәм авторҙашы (13 китап). Үҙәк, республика һәм төбәк баҫмаларында, шул иҫәптән «Башҡорт энциклопедияһы» күп томлығына һәм «Йәрмәкәй районы энциклопедияһы. Башҡортостан Республикаһы» («Энциклопедия Ермекеевский район. Республика Башкортостан», 2010) китабына, 200-ҙән ашыу мәҡәлә яҙа.
Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы
Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы (1 февраль 1932 йыл — 27 август 2004 йыл) — атаҡлы ҡурайсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Халыҡ музыка ҡоралы — ҡурай эшләү оҫтаһы» тигән исемгә лайыҡ булған (1987), СССР ВДНХ-һы миҙалы кавалеры
Биографияһы
Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы 1932 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы, Йылайыр районы), Иҫке Яҡуп ауылында тыуған.
Бала саҡтан алып әсәһе башҡарыуында боронғо башҡорт йырҙарын яратып тыңлай. Әсәһе иҫ киткес моңло, һирәк осрай торған тауышҡа эйә була, халыҡ бейеүҙәрен дә матур башҡара.Ҡурай уның тормошона иртә йәштән инә – ҡурайҙа олатаһы, атаһы Ишҡәле Шәмсетдин улы уйнай. Улар Сәйфулла Дилмөхәмәтовтың артабанғы яҙмышына йоғонто яһай ҙа инде. Ишмулла ағаһының да (Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы ) атаҡлы ҡурайсы булып китеүе ошо тәрбиәнән. Ул да ҡустыһына остаз була Хеҙмәт юлын Йылайыр районындағы Кананикольск урман хужалығында башлағанда ла, флотта 5 йыл хеҙмәт иткәндә лә, ҡайтып механизатор булып эшләй башлағас та ул ҡурайҙан айырылмай. 1974 йылда Подольск ҡасабаһына күскәндә ул инде оҫта ҡурайсы булып танылған була. Ул саҡта ҡурайсылар бик әҙ була әле. Шуға күрә ул теләүселәргә ҡурай уйнау серҙәрен өйрәтә башлай. Аҡъяр балалар сәнғәт мәктәбенең филиалдарында балаларға  ҡурай дәрестәре бирә башлай. Республика кимәлендәге төрлө конкурстарҙа ҡатнаша, шул уҡ ваҡытта ҡурайҙы эшләү технологияһын камиллаштыра бара. Ул эшләгән ҡурайҙар моңло һәм нәзәкәтле килеп сыға.
Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре, "Халыҡ музыка ҡоралы - ҡурай эшләү оҫтаһы" тигән исемгә лайыҡ булған (1987).
1987 йылда Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты исеменә лайыҡ була, уға  СССР ВДНХ-һы миҙалы һәм СССР Мәҙәниәт министрлығының Почетлы билдәһе бирелә. Ҡурайсыларҙың республика конкурсында Гран-при яулай. 2003 йылда ҡурайсылар конкурсында "Ока" автомобиле бүләк ителә.
"Хәйбулла районының почетлы гражданы" тигән маҡтаулы исем бирелә.
2011 йылда уның иҫтәлегенә Аҡьярҙағы район мәҙәниәт һарайы бинаһында таҡтаташ асыла.
Йыл һайын Хәйбулла районында Сәйфулла Дилмөхәмәтов исемендәге призға ҡурайсылар конкурсы ойошторола.
Жигарев Павел Фёдорович
Жигарев Павел Федорович (6 (19) ноябрь 1900 йыл — 2 октябрь 1963 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — хәрби етәксеһе, Авиация баш маршалы (1955). СССР-ҙың хәрби-һауа көстәре баш командующийы, (1949—1957). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1961). СССР Юғары Советының 3-сө саҡырылыш Милләттәр советы депутаты (1950—1954).
Һуғыш алды йылдары
Жигарев Павел Федорович 1900 йылдың (6 (19) ноябрендә Тверь губернаһы Бриково ауылында фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1919 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында. 1920 йылдан РКП(б) ағзаһы. 1919—1920 йылдарҙа Тверҙә запастағы кавалерия полкында хеҙмәт итә, Граждандар һуғышының төп хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашмай.
Жигаревтың Ҡытайҙағы эшмәкәрлеге юғары баһалана һәм унан ҡайтҡас, 1938 йылдың сентябрендә РККА Хәрби-Һауа көстәренең Хәрби әҙерлек идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1939 йылдан — 2-се айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы Хәрби-Һауа көстәре командующийы. 1940 йылдың декабренән — РККА Хәрби-Һауа кәстәренең Баш идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары, ә 1941 йылдың апреленән — начальник. Авиация генерал-лейтенанты (4.06.1940).
Сәмәниҙәр
Сәмәниҙәр  — Сәмәниҙәр дәүләтенә нигеҙ һалып, Бөйөк Хөрәсән һәм Мәүәрәннәһер ерҙәрен 875—999 йылдарҙа биләгән хакимлыҡ итеүсе династия. Династияны  Сәмәнхоҙа башлап ебәргән, ул Бәлх провинцияһының Сәмән  төбәгенәнме, бәлки  Сәмәрҡәнд янындағы Сәмән ауылынан булғанмылыр - төрлө фараздар йәшәп килә. Сәмәниҙәр дәүләтенең иң ҡеүәтле сағы 892—907 йылдарға,  Исмәғил Сәмәни идара иткән ваҡытҡа тура килә. Күпселек ғалимдар һәм тарихсылар сәмәниҙәр тажик этногенезының формалашыуында мөһим роль уйнаған тип иҫәпләй
Династия тарихы
Династияны  Бәлх провинцияһыныңмы, әллә Сәмәрҡәнд янындағымы Сәмән тигән ауылынан сыҡҡан Сәмәнхоҙа башлап ебәргән. Артабан династия вәкилдәре үҙҙәренең сығышын Бахрам Чубиндан һәм парфиялы Миһрандарҙан киткән тип һанай башлаған  Сәмәнхоҙа  ислам ҡабул иткән, ә ейәндәре Хөрәсән хәлифәһе әл-Мәмүнгә хеҙмәт иткән. Ғәрәптәргә ҡаршы баш күтәреүҙе баҫтырыуҙағы ярҙамдары өсөн (806—810 йыл), Сәмәндең улдары ла, ейәндәре лә  819 йылда  Мәүерәннәһерҙең барлыҡ мөһим өлкәләренә идара итеү хоҡуғы алған.
875 йылда Насир ибн Әхмәт Мәүерәннәһерҙә хәлифә вәкиле итеп тәғәйенләнә. Ул Сәмәрҡәндтә урынлаша. Артабан был өлкә Сәмәниҙәр дәүләтенең төп көсөнә әүерелә. Сәмәниҙәр осоронда Мәүерәннәһерҙең төньяғы һәм Фирғәнә исламлаштырыла.
888 йылда Исмәғил ибн Әхмәт ағаһы Насирҙы тар-мар итә, әммә хакимлыҡта ҡалдыра, ул үлгәс 892 йылда Сәмәниҙәр башлығы булып китә. Баш ҡала Бохараға күсерелә.
Төрки күскенселәргә ҡаршы һуғыштарҙа уңыштар Сәмәни дәүләттә иҡтисади үҫешкә килтерә. Барлыҡ мосолман хакимдарҙың ғәскәрҙәренә ҡол төркиҙәр улар аша оҙатыла. Сәмәниҙәр осоронда мәҙәниәт һәм фән үҫешә. Ғәрәп телле әҙәбиәт менән бер рәттән Сәмәни дәүләттә яңы фарсы теле һәм әҙәбиәте лә үҫешә. Тап Сәмәниҙәр идараһы ваҡытында Фирҙәүси иран-тажикмилли эпосы Шаһнамәне яҙа башлай.
900 йылда Исмәғил I ибн Әхмәт Сәффәри Әмир ибн Ләйесте тар-мар итә һәм әсиргә ала.Бының өсөн уны хәлифә Хөрәсәнгә баш итеп ҡуя .Унда щуға тиклем  сәффәриҙәр, таһириҙар хакимлыҡ иткән була. Ул ваҡытҡа Сәмәниҙәргә Хорезм, Систан хакимдары,  Афғанстандың урындағы династиялары вассал булып китә.
Тиҙҙән Сәмәниҙәр Бағдадтан тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә (875—999 йылдар).
X быуат уртаһынан Сәмәниҙәр дәүләтенең ҡаҡшауы күҙәтелә. Бер-бер артлы һарай түңкәрелештәре, хәрби аристократия һәм ер биләүселәрҙең роле арта барыуы (ҡара: Алпан-тег)  идара итеүҙе үҙәкләштерергә мөмкинлек бирмәй. Хөрәсәндәге ихтилал был өлкәне Бохара хакимлығынан ҡотҡара.
Сәмәниҙәр династияһы 999 йылда Бохараны ҡарахани төркиҙәр яулап алғандан һуң бөлгөнлөккә төшә. Һуңғы сәмәни Исмәғил әл-Мүнтәсир 1005 йылда үлтерелә. Уның төрбәһе бөгөнгө көндәргә тиклем һаҡланған.
Эдгар Дега
Илер-Жермен-Эдгар де Га йәки Эдгар Дега (франц. Élère-Germain-Edgar de Gad, фр. Edgar Degas) (1834 йыл, 19 июль, Париж — 1917 йыл, 27 сентябрь) — француз рәссамы, импрессионистар хәрәкәтенең иң күренекле вәкилдәренең береһе.
Биографияһы
Дега 1834 йылдың 19 июлендә Парижда бай ғаиләлә тыуған. Атаһы Огюсте де Га һәм әсәһе —Селестин Муссон ғаиләһендәге биш баланың иң өлкәне була. 13 йәшендә Эдгар әсәһеҙ ҡала, был уның өсөн бик ауыр һынау була. Һуңыраҡ, яңы социаль идеялар йоғонтоһо аҫтында, Эдгар де Га фамилияһын «аристократтарса» яңғырамаған Дегаға алмаштыра.
Рәссамдың атаһы Огюсте де Га Эдгар Деганың олатаһы Рене Илер де Га Италияла нигеҙ һалған ҙур банктың Франциялағы бүлексәһе менән идара итә. Илер де Га Француз революцияһы осоронда Италияға эмиграцияға киткән. Эдгарҙың әсәһе Селестин Муссон сығышы менән Америкала төпләнгән француз ғаиләһенән. Уның атаһы Яңы Орлеанда мамыҡ биржаһында брокер булған.
Бала сағынан уҡ Дега һүрәт төшөрөргә ярата. Атаһы улы юрист булыр тип өмөтләнә, әммә Эдгар был өлкә менән ҡыҙыҡһынмай. Дега аҡсаға мохтажлыҡ кисермәй, шуға күрә ул эштәрен һатмай һәм улар өҫтөндә оҙаҡ ваҡыт эшләй ала. Йәш Дега һәр саҡ камиллыҡҡа ынтыла. Унан картинаһын тартып алып ҡына был әҫәр өҫтөндә эшләүен туҡтатып була,тип көләләр.
20 йәшендә (1854) Дега билдәле рәссам Ламот студияһына уҡырға инә ул үҙ сиратында бөйөк Энгрҙың уҡыусыһы була. Таныштары ғаиләһендә Деганың Энгрҙы күргәне була. Йәш рәссам Энгрҙың тышҡы ҡиәфәтен бик оҙаҡ хәтерендә тота һәм ғүмере буйы Энгрҙың матур һүрәт контурҙары (линия) һәм аныҡ формаларына һөйөүен һаҡлап ҡала. Дега шулай уҡ башҡа бөйөк рәссамдар Николя Пуссен, Ганс Гольбейнды ла ярата, Луврҙа уларҙың әҫәрҙәрен шул тиклем тырышлыҡ һәм оҫталыҡ менән күсереп ала, хатта күсермәне төп нөсхәнән айырыуы ауыр була. 1855 йылда Дега 75 йәшлек Энгрҙың үҙен күреүгә өлгәшә, хатта унан: «Линиялар төшөрөгөҙ, егет кеше, булдыра алғансы, хәтерҙән йә тәбиғәттән төшөрөгөҙ», — тигән кәңәш тә ала. Дега ижадына Курбе һәм Делакруа ҙур йоғонто яһай, әммә Энгр рәссам өсөн ғүмеренең аҙағына тиклем иң ҙур авторитет булып ҡала.
Эдгар Луврҙа һынлы сәнғәт оҫталарының әҫәрҙәрен өйрәнә, бер нисә тапҡыр Италияла була (атаһы яғынан туғандары шунда йәшәй), унда Италияның Яңырыу оҫталарының шедеврҙары менән таныша. Рәссамды Мантенья, Беллини, Гирландайо һәм Джотто кеүек мәшһүр рәссамдар айырыуса ныҡ ҡыҙыҡһындыра. Был осорҙа Андреа Мантенья һәм Паоло Веронезе уның өсөн идеал булып китә, уларҙың юғары рухлы һәм сағыу төҫлө картиналары йәш рәссамдың күңеленә үтеп инә. Уның тәүге әҫәрҙәренә үткер һәм теүәл һүрәт хас, улар етди һәм тыныс манерала яҙылған (ағаһы төшөрөлгән эскиздар, 1856-1857, Лувр, Париж; баронесса Беллели, 1859, Лувр, Париж), йәки улар ысынбарлыҡтағы дөрөҫлөк (Италиялағы хәйерсе ҡатын портреты, 1857, шәхси коллекция) менән берләштерелгән.
Тарих темаһына әҫәрҙәре
Был ҡатмарлы, ҙур әҫәрҙәр була, рәссам уларҙы Салонда (Париждағы иң престижлы рәсми сәнғәт экспозицияһы) күргәҙмәгә ҡуйып, билдәлелек алырға өмөтләнә. Эштәрен Салонда күрергә теләгән йәш рәссам алтмышынсы йылдарҙың беренсе яртыһында тарихи сюжеттарға мөрәжәғәт итә: «Спарта ҡыҙҙары егеттәрҙе ярышҡа саҡыра» (1860), «Семирамида ҡала төҙөргә бойора» (1861), «Александр аты Буцефал менән» (1861-1862), «Иефай ҡыҙы» (1859—1860), «Урта быуат һуғышы эпизоды» («Орлеан һәләкәттәре») (1865). Картиналар ҡараңғы төҫлө, формаһы буйынса ҡоро ғына. Был картиналарҙың тәүгеһендә төшөрөлгән кешеләрҙең хәрәкәте нисектер уңайһыҙ, матур түгел, был күренеш ябай көндәлек пейзаж фонында бара.
Дега, был картиналар өсөн әҙерләнгән күп һанлы һүрәттәре һәм майлы буяу менән төшөрөлгән эскиздары булыуына ҡарамаҫтан, был эштәрҙең береһен дә тамамламаған. Ошондай эштәр Дега был жанрҙа эш ҡыра алмай тигән хәбәр таратыуға сәбәпсе була.
Беллелиҙар ғаиләһе
Италия буйлап сәйәхәттәре һәм XV быуат Италия рәссамдарының тәьҫире Деганы Беллелиҙар ғаиләһенең портретын эшләргә этәргес була. Был ҙур ғаилә портретында Дега атаһының һеңлеһе Лаура ире барон Геннаро Беллели һәм ике балаһы менән һүрәтләнгән. Ҡара күлдәк кейгән Лаура өсөнсө балаһына йөклө. Күптән түгел вафат булған атаһының портреты Лаура артында эленеп тора, шуға күрә ҡатын ҡара кейемдә. Был картинаны Дега 1858 йылда, Флоренцияла туғандарына ҡунаҡта булғанда, төшөрә башлай. Алдан ул бик күп эскиздар яһай, тик 1859 йылда Парижға ҡайтҡас ҡына картинаның һуңғы вариантын яҙа. Был портрет рәссамдың шул осорҙағы иң ҙур әҫәре була. Бындағы персонаждар тормошта нисек булһалар, шул ҙурлыҡта тиерлек һүрәтләнгән, ә картина үҙе алдан ентекле уйланылып яҙылған кеүек күренә.
Композицияның ҡеүәте һәм тәрәнлеге рәссамдың Италиялағы Яңырыу дәүере өлгөләре һәм өлкән быуын оҫталары, тәү сиратта Энгр традицияларына эйәреүен күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта картина яңылығы һәм был рәссамға ғына хас үҙенсәлеге менән айырылып тора. Портретта торған кешеләрҙең позалары ғәҙәти түгел, шулай ҙа картина ныҡлы ғаилә бәйләнештәре атмосфераһын күрһәтә, әммә ысынында Лаураның ғаилә тормошо бәхетле булмаған.
Импрессионистар һәм Дега
1861 йылда Дега Эдуард Мане менән таныша, уның менән ғүмеренең аҙағынаса дуҫ була. Йәш рәссамдар араһында бик абруйлы кеше, «Батиньоль» төркөмөнөң формаль булмаған етәксеһе Мане Деганы йәш рәссамдар менән таныштыра, һуңынан улар импрессионистар булараҡ билдәлелек ала.
Эдуард Мане кеүек үк Дега академик Салон сәнғәтен яратмай. Дега Салонда ҡуйылған картиналарҙың уйлап сығарылған сюжеттары менән түгел, хәҙерге тормош менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына. Шулай уҡ ул импрессионистарҙың асыҡ һауала эшләүен ҡабул итмәй, театр, опера һәм кафешантан донъяһына өҫтөнлөк бирә. Өҫтәүенә, ул пленэрҙы яратмай, һауала зиһен тарҡала тип һанай һәм бер һүҙһеҙ тейешле тәртип булған студия мөхитенә өҫтөнлөк бирә. Импрессионистарҙыҡынан айырмалы, Дега стиле матур һүрәткә нигеҙләнгән, уның картиналарына һүрәтләү теүәллеге хас.
Импрессионистар ҙа, Дега ла тормош асылы— даими хәрәкәт тип аңлай. Әгәр ҙә пейзажистар быны һауа, яҡтылыҡ хәрәкәте, көн һәм йыл миҙгелдәренең үҙгәреүе, тәбиғәттең даими әйләнеше тип аңлаһа, Дега кеше хәрәкәте аша донъяның тере асылын еткерергә тырыша.
1860-сы йылдарҙа Францияла прогрессив интеллигенция Наполеон III империяһының буржуаз тәртиптәренән арый. Рәссамдарҙың яңы тулҡыны һынлы сәнғәткә Наполеон осорондағы Франция тормошонан ябай күренештәрҙе индерә. Уларҙың эштәренең манераһы һәм ижадының сағыулығы Эдгар Дегаға яҡын булған. Әммә ул, импрессионистарҙан айырмалы рәүештә, социаль темалар менән ҡыҙыҡһына. Францияның иҫке һынлы сәнғәт мәктәптәренең классицизм һәм романтизм традицияларынан ситләшеп, тормоштоң абстракт яҡтарына түгел, ә замандаштарының көндәлек, йыш ҡына ауыр хеҙмәте менән бәйле сюжеттарға күберәк иғтибар бирә.
Ҡайһы бер тәнҡитселәр импрессионистар менән Дега ижады араһында айырмалыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, Деганы импрессионистар рәтенә индерә. Дега «импрессионизм» терминын яратмай, ғүмеренең аҙағында ул импрессионистарҙан бөтөнләй алыҫлаша. Ысынында иһә, сәнғәттә рәссамдарҙы стилдәргә бүлеп ҡарау һәр саҡ шартлы булып ҡала, был ошо дәүер сәнғәте өсөн хас булған яңы ынтылышты ғына сағылдыра, һәр бер рәссам уны үҙенсә тормошҡа ашыра.
Франция менән Пруссия һуғышы
1870 йылда Франция менән Пруссия араһында һуғыш башлана. Мане кеүек, Дега ла үҙе теләп армияға китә. Пехотала һәм артиллерияла хеҙмәт итә. Дега пехота полкына ирекле хеҙмәткә алына, әммә тәүге атыш күнекмәләре ваҡытында уҡ рәссамдың уң күҙе насар күреүе асыҡлана — был сиренең башы була, ғүмеренең аҙағында ул бөтөнләй тиерлек һуҡырая. Күҙе насар күргәнгә, Деганы артиллерия полкына күсерәләр.
Деганың бейеүсе ҡыҙҙары
Дега төшөргән балет күренештәренең ғәҙәттән тыш популярлығын аңлауы ауыр түгел, сөнки рәссам беҙгә артыҡ хистәргә бирелмәйенсә, нәфислек һәм матурлыҡ донъяһын күрһәтә. Балет тормошо шул тиклем сағыу итеп күрһәтелә, был картиналарҙың Дега замандаштарына ни тиклем яңы һәм үҙенсәлекле булып күренгәнен күҙ алдына килтереүе ауыр түгел. Дегаға тиклем балет темаһына яҙған рәссамдар йә геометрик яҡтан дөрөҫ композициялар төҙөй, йә матур итеп ҡулдарын ҡуйып, баш эйгән балет йондоҙҙарын һүрәтләй. Бындай портреттар хәҙерге Голливуд кино йондоҙҙарының ялтырауыҡлы журнал тышлығындағы фотоһүрәттәрен хәтерләтә.
«Мине бейеүселәр рәссамы тип атайҙар», — тип яҙған Дега. Ысынлап та, ул был темаға йыш мөрәжәғәт итә. Әммә Дега эратоман булған тип уйларға ярамай. «Балериналар минең өсөн һәр ваҡыт иҫ киткес матур туҡымаларҙы һүрәтләү һәм хәрәкәт мәлен эләктереп алып төшөрөү өсөн һылтау ғына булды», — ти Дега («Бейеү класы», 1873—1875; «Бейеүселәр сәхнәлә», 1878 — Орсэ музейы, Париж; «Бейеүселәр репетицияла», 1879, ГМИИ, Москва; «Зәңгәр күлмәкле бейеүесе ҡыҙҙар», 1890, Орсэ музейы, Париж һ.б.) Композиция төҙөгәндә Дега артыҡ матурлыҡҡа ынтылмай, ул был бейеүсе ҡыҙҙарға ымһынып ҡарамай, шунлыҡтан ул был кешеләрҙең тормошон ситтән күҙәтеүсе булараҡ ҡына сығыш яһай.
Шәхси тормошо
Деганың балет артистары йәки уның ниндәй ҙә булһа моделдәре менән физик яҡынлыҡҡа ынтылыуы тураһында, шулай уҡ рәссамдың шәхси тормошо тураһында бер ниндәй мәғлүмәт тә юҡ. Деганың берәй яратҡан ҡатыны бармы— юҡмы икәнен бер кем дә белмәгән. Дега үҙе бер ҡасан да ҡатын-ҡыҙ менән мөнәсәбәттәре тураһында һөйләмәгән.
Дега скульптуралары
Бәләкәй балауыҙ скульптураларҙы Дега 1860-сы йылдар аҙағында эшләй башлай, күреү һәләте насарайған һайын, рәссам был жанрға күберәк иғтибар бүлә. Деганың скульптура темалары уның картиналары темаһын ҡабатлай — бейеүселәр, һыу инеүселәр йәки бәйгелә ҡатнашҡан жокейҙар. Дега был әҫәрҙәрҙе үҙе өсөн эшләй, улар рәссамға эскиздарҙы алмаштыра, ул тик бер нисә скульптураны ғына аҙағына еткерә. Ваҡыт үтеү менән Дега скульптураға йышыраҡ мөрәжәғәт итә, сөнки ул был осраҡта ҡулдарының һиҙемләү тойғоһона таяна ала. Күпселек фигураларҙы Дега балауыҙ һәм балсыҡтан эшләй. Дега үлгәндән һуң уның студияһында һаҡланып ҡалған 70-ләп скульптура табыла, ә рәссамдың вариҫтары уларҙы бронзаға күсерә (бының өсөн балауыҙ дубликаттар ҡулланыла) — Дегас үҙе бер ҡасан да бронза менән эшләмәй. Был бронза скульптураларҙың тәүге өлгөләре 1921 йылда барлыҡҡа килә. Дега эшләгән балауыҙ фигураларҙы Американан Поль Меллон һатып ала, уларҙың бер нисәһен ул Луврға бүләк итә.
Ғүмер аҙағындағы ижады
80-се йылдар аҙағында Дега асылда «билдәле һәм билдәһеҙ булырға» тигән теләген тормошҡа ашыра. Ул тормошҡа айыҡ аҡыл менән ҡараған һәм үҙ йоғонтоһо менән файҙалана белгән, күп рәссамдар менән даими бәйләнеш тотҡан, бындай эшмәкәрлеге уның ҡайһы бер коллегаларының асыуын ҡабарта башлаған. Үҙ талантына ышаныуын һәм үҙ хәле өсөн борсолмауын күрһәтер өсөн, Дега яҡын дуҫтары менән генә аралаша башлай.
Ул тик бер нисә үҙе һайлаған йәмәғәт урынында ғына күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, был хәл Париждың абруйлы сәнғәт журналдарында уға ҡарата ҡыҙыҡһыныу уята. Картиналарын һатырҙан алда ул сәнғәт өлкәһендә сауҙа менән шөғөлләнгән кешеләр менән бергә һатыу стратегияһын эшләй. Шулар араһында 1870-се йылдарҙа танышҡан Дюран-Рюэль иң билдәлеһе була.
1882 йылға рәссамдың күреү һәләте ҡырҡа насарая башлай, Дега пастель техникаһына, ә һуңынан скульптураға мөрәжәғәт итә башлай. Уның һуңғы полотноларында һүрәтләнгән фигуралар рәссам уларҙы бик яҡындан ҡараған кеүек итеп ныҡ ҙурая.
Күҙе насар күреү сәбәпле Дега пастель техникаһына (мелки и карандаши без оправы) күсә, тик пастель ҡойола, уны махсус иҙелмә менән нығытырға кәрәк, һөҙөмтәлә буяу ҡараңғылана. Шуға күрә Дега пастелгә яҡын сифатлы майлы буяу эшләү ысулын уйлап таба, һәм майлы буяу менән пастель техникаһында яҙа башлай.
Вафаты
Эдгар Дега Парижда 1917 йылдың  27 сентябрендә 83 йәшендә вафат була.
Эдгар Дега исеме Меркурийҙағы кратерға бирелгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Жан Огюст Доминик Энгр
Максим Горький ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Максим Горький ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — село Максим Горький исемендәге тоҡомсолоҡ заводының Үҙәк усадьбаһы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы раҫланған.
Эдвард Григ
Эдвард Григ (Edvard Hagerup Grieg; 15 июнь 1843 йыл — 4 сентябрь 1907 йыл) — Норвегияның романтизм осоро композиторы, музыкаль эшмәкәр, пианист һәм дирижёр.
Григтың иң билдәле әҫәрҙәре — Генрик Ибсендың «Пер Гюнт» драмаһына ике сюита, оркестр менән фортепиано өсөн концерт. Григ — скрипка өсөн сонаталар, 600-ҙән артыҡ йыр һәм романс авторы. Григтың ижадына Новегия халыҡ мәҙәниәте көслө тәьҫир яһай.
Берген. Бала сағы (1843—1858)
Э́двард Хагеруп Григ 1843 йылдың 15 июнендә Норвегияның Берген ҡалаһында бай ғаиләлә тыуған. Атаһының олатаһы шотланд сауҙәгәре Александр Григ 1770-се йылдарҙа Бергенға күсеп килгән, күпмелер ваҡыт был ҡалала Бөйөк Британияның вице-консулы вазифаларын үтәй. Композиторҙың олатаһы, Джон Григ та был вазифала хеҙмәт итә, Берген оркестрында уйнай, уның баш дирижёры Нильс Хаслунн ҡыҙына өйләнә. Композиторҙың атаһы, Александр Григ, ғаиләләге өсөнсө быуын вице-консул була. Композиторҙың әсәһе, Гесина Григ, ҡыҙ фамилияһы Хагеруп, фортепиано һәм йыр сәнғәтенә Арфелонда Альберт Метфесселдә уҡый, музыка менән даими шөғөлләнә. Балаларын (ике улы, өс ҡыҙын) бала саҡтан музыкаға өйрәтә. Буласаҡ композитор дүрт йәштә фортепианола уйнай башлай.
Ун ике йәштә Григ фортепиано өсөн тәүге әҫәрен яҙа. Мәктәпте тамалағандан һуң билдәле Норвегия скрипrасыһы Оле Буллдың кәңәше буйынса, Григ Лейпциг консерваторияһына уҡырға инә
Лейпциг. Консерватория (1858—1863)
1843 йылда Феликс Мендельсон нигеҙ һалған консерватория Григтың күңеленә ятмай, тәүге педагогынан фортепиано уҡытыусыһы Эрнст Фердинанд Венцелгә күсереүҙәрен һорай. Лейпциг- музыкаль традицияларға бай ҡала, бында Иоганн Себастьян Бах, Роберт Шуман йәшәгән. Григ замандаш композиторҙары, немец классиктарының әҫәрҙәрен «Гевандхауз» концерт залында тыңлай,. Шул осорҙан алып,Шуман Григтың яратҡан композиторы булыпҡала, уның аодараҡ яҙған әҫәрҙәре, мәҫәлән, фортепиано өсөн соната (1865) Шуман музыкаһы шауҡымында яҙылған. Уҡыу осоронда Григ « Фортепиано өсөн 4 пьеса», 1-се опус оп һәм немец шағирҙарының һүҙҙәренә «4 романс», 2-се опус яҙа. Уларҙа Шуман, Шуберт, Мендельсон тәьҫире һиҙелә. 1862 йылда Григ консерваторияны тик бишле билдәләренә тамамлай. Профессорҙар уның композиторлыҡ һәләтен һәм пианист булараҡ мөмкинлектәрен юғары баһалай. Шул уҡ йылда Швецияның Карлсхамн ҡалаһында ул үҙенең тәүге концертын бирә. Һуңыраҡ Гри «Минең тәүге уңышым» автобиографик яҙмаһында консерваторияла уҡыу йылдарын тәнҡитләп яҙа (ул рус телендә тәүге тапҡыр "Русская музыкальная газета"ла сыға, 1905). Тик композиция уҡытыусыһы Мориц Гауптман тураһында ғына Григ : " Ул минең өсөн схоластикаға ҡаршы тороусы кеше булып ҡалды ",-тип яҙа.
Копенгаген. Карьераһының башланыуы, «Эвтерп» йәмғиәте, никах (1863—1866)
Консерваториянан һуң Григ Бергенға ҡайта. 1863 йылда Григ Скандинавия илдренең музыка үҙәге булған Копенгагенға китә. Шулуҡ йылда ул «Шиғри һүрәтләмәләр» — фортепиано өсөн алты пьеса яҙа (опус 3), уның музыкаһында тәү тапҡыр милли һыҙаттар тойомлана башлай. Өсөнсө пьеса нигеҙендә ятҡан ритмлы фигура Норвегия халыҡ музыкаһына хас, Григ уны әҫәрҙәрендә йыш ҡуллана. Копенгагенда Григ милли сәнғәт булдырырға теләүселәрҙән торған бер төркөм менән таныша. Рикард Нурдрок норвег милли музыкаһын үҫтереүҙе хәстәрләүселәрҙең береһе була. Григтың эстетик ҡараштарына ул һиҙелерлек йоғонто яһай. 1864  йылда бер нисә Дания музыканты менән бергә «Эвтерп» йәмғиәте ойошторалар. Ойошма Скандинавия музыкаһы менән тамашысыларҙы таныштырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Григ — дирижёр, пианист һәм автор булып сығыш яһай, ике йылда «Алты поэма» (немец шағирҙары Гейне, Уланд һәм Шамиссо (1863—1864 һүҙҙәренә); Беренсе симфония (1863—1864); Ханс Кристиан Андерсен, Расмус Винтер һәм Андреас Мунк һүҙҙәренә романстар; фортепиано өсөн «Юморескалар» (1865); Беренсе скрипка өсөн соната (1865); «Көҙөн» увертюраһын (1866); берҙән-бер фортепиано өсөн соната (1865—1867) ижад итә. Норвег халыҡ көйҙәре уның музыкаһында көндән-көн күберәк урын ала . Нурдрок менән танышҡас, ул ref name="books.google.co.il"/>: тип яҙа. Копенгагенда Григ Нина Хагерупты, Бергенда бергә үҫкән ике туған һеңлеһен осрата, уның ғаиләһе Копенгагенда йәшәй. Был ваҡытта инде Нина матур тауышлы йырсыға әйләнгән. 1864 йылда Григ уға тәҡдим яһай, һәм 1867 йылдың июлендә улар өйләнешә. Был ижади дуҫлыҡ ғүмер буйы һаҡлана.
Осло. Ижадының сәскә атҡан осоро(1866—1874)
Туғандары был никахҡа ҡаршы булғас, йәштәр Кристианияға (Осло) күсеп китергә мәжбүр була. 1867 йылда көҙгә табан Григ " норвег композиторҙарының ҡаҙаныштары"тураһында отчет кеүек концерт ойоштора. Унда Григтың скрипка өсөн беренсе сонатаһы һәм фортепиано өсөн сонатаһы, Нурдроктың һәм композитор Хальфдан Кьерульф йырҙары яңғырай. Концерттан һуң Григты Кристиания филармония йәмғиәтенә дирижер итеп саҡыралар. Ослола Григтың ижады сәскә ата. Тәүге «Лирик пьесалар» (1867), 1868  йылда фортепиано өсөн концерт, бер нисә романстар йыйынтығы һәм Йорген Му, Кристофер Янсон, Андерсен һәм башҡа Скандинавия шағирҙары һүҙҙәренә йырҙар сыға. Скрипка өсөн икенсе сонатаны (1867) тәнҡитселәр Беренсеһенә ҡарағанда оҫтараҡ,байыраҡ,төрлөрәк тип таба. 1868  йылда Григтарҙың ҡыҙы Александра тыуа. Бер йылдан ҡыҙ менингит менән сирләп, үлеп китә. Был ваҡиға ғаиләнең бәхетле киләсәккә өмөтөн һүндерә. Нина үҙ-үҙенә бикләнә, ләкин улар икәү бергә гастролдәргә йөрөй, концерттарҙа сығыш яһай.