cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Магна Һунгария
Магна Һунгария (Magna Hungaria, Hungaria maior, Nagy-Magyarorszag, Великая или Древняя Венгрия) — Плано Карпиниҙың (XIII быуат) юл отчетында иҫкә алынған этно-территориаль төшөнсә. Сығанаҡтарҙа аныҡ мәғлүмәттәрҙең булмауы венгр ҡәбиләләренең Көнсығыш Европала төйәкләнеүе тураһында һәм «Магна Һунгария» реаль йәшәүе хаҡында күп һанлы гипотезалар тыуҙырған. Дискуссияла Рәсәй һәм Венгрия лингвистарының, тарихсыларының, этнографтарының һәм археологтарының бер нисә быуыны ҡатнашты. «Магна Һунгария» Төньяҡ Кавказда (Б. Мункачи), Түбәнге Волга буйында (А. П. Смирнов), Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының көнбайыш ипкенендә (Р. Ғ. Кузеев, Т. М. Ғарипов), Урта Волга буйының урман-дала райондарында (П. Д. Степанов) урынлашыуы тураһында фекерҙәр әйтелде. Хәҙерге заманда тарихи-археологик әҙәбиәттә ике ҡараш өҫтөнлөк итә. Е. А. Халиҡова, А. Х. Халиҡов, Е. П. Казаков, В. А. Иванов һәм башҡалар фекере буйынса, «Магна Һунгария» хәҙерге Башҡортостандың урман-дала райондарында боронғо венгр-мадьярҙар ҡалдырған Кушнаренко һәм Ҡараяҡуп мәҙәниәттәре таралған урында булған. Н. А. Мәжитов был ҡомартҡыларҙы боронғо башҡорттар менән бәйле тип иҫәпләй, ә күп тапҡырҙар тап килгән башҡорт-венгр лингвистик параллелдәренең [хәҙерге Венгрия территорияһында Башҡортостандағы «Һаҡмар», «Таҙлар», «Туҡсаба», «Уриал», «Дим» һәм башҡа ер-һыу атамаларының ҡабатланыуы, «дьярмат» (башҡортса «юрматы»), «ене» (башҡортса «йәнәй»), «тарҡан» (башҡортса «тархан»), «кеси» (башҡортса «кесе») һәм башҡа этнонимдарҙың] булыуын боронғо башҡорттарҙың бәшнәктәр менән ҡәбиләләр союзына инеп, XI быуат уртаһында Паннония территорияһына күсенеүе менын аңлата.
Килеш
Килеш — һүҙ категорияһы.
Калахари
Калахари — Көньяҡ Африкалағы сүл. Ботсвана, КАР, Намибияла урынлашҡан. Сүл киңәйә, Ангола, Замбия, Зимбабве территорияһына үтеп инә бара. Майҙаны — 600 мең км².
Калахари сүллеге хайуандары
Жираф, зебра, ғәзәл, антилопа, һыртлан, сүл бүреһе, арыҫлан, леопард, гепард, ҙур ҡолаҡлы төлкө, Көньяҡ Африка төлкөһө, варан, геккон, ҡоштар (туғаҙаҡ, дөйәғош, һабантурғай, ыласын, көйөлдө), йыландар (һары кобра, Африка ҡара йыландары).
Һылтанмалар
Калахари сүле
Сосновка (Мәсетле районы)
Сосновка (Сосновка) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805009.
Урамдар
Урам исеме :
Краснощёково (Ырымбур өлкәһе)
Краснощёково (Краснощёково) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы ҡасаба.
Географияһы
Ҡасаба Ильинка ауылынан 10 саҡрым көнбайыштараҡ, Грязнушка йылғаһының Һаҡмар ҡушылдығы Ҡарайылғаға ҡойған еренә яҡын урынлашҡан.
Краснощёков ҡасабаһы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.
.
Тарихы
1966 йылдың 17 октябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы «Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемен үҙгәртеү тураһында» Указ ҡабул итә. Указ шул йылда «Ведомости Верховного Совета РСФСР» журналының 42-се һанында баҫылып сыға (20 октябрь). Шул Указға ярашлы, «Ильинский» совхозының һөтсөлөк фермаһы ҡасабаһы Краснощёково тип атала башлай.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында, 1960-сы йылдарҙа элгәре совхоз исеме менән Ильинский тип аталып йөрөгән ҡасабаның атамаһы Краснощёков Краснощёков (Краснощёково) тип үҙгәртелеүе тураһында яҙа. Краснощёков Михаил Минович (1888—1966) — Орск ҡыҙыл гвардия отряды командиры, Октябрь революцияһында һәм граждандар һуғышында ҡатнашҡан, 1918 йылда ошо урындарҙа барған яуҙарҙа һуғышҡан — ҡасабаға яңы исем уның хөрмәтенә бирелгән
Сельма Риза
Сельма Риза (Selma Rıza; 5 февраль 1872 йыл — 5 октябрь 1931 йыл) — беренсе төрөк ҡатын-ҡыҙ-журналисы, Төркиә ҡатын-ҡыҙҙарынан беренсе роман яҙыусы. Вафатынан һуң уның туғандары Фераджели (Feraceli) фамилияһын ала; шуға күрә ул Сельма Риза Фераджели булараҡ та билдәле.
Биографияһы
Сельма Риза 1872 йылдың 5 февралендә Истанбул тыуа. Уның атаһы Али Риза Австро-Венгрияла Ғосман империяһы дипломаты булып хеҙмәт итә, ә әсәһе Наиләнең тамырҙары Австрияға барып тоташа.
Истанбулда шәхси уҡытыусыларҙан белем алғандан һуң 1898 йылда Сельма Риза йәштөрөк хәрәкәте ағзаһы булған Әхмәт Риза менән осрашыу өсөн Парижға юллана. Ул Сорбоннала белем ала һәм йәштөрөк Берләшеү һәм прогресс Комитеты (CUP) менән бәйле була. Сельма Риза был ойошманың ағзалары араһында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була. Парижда ул Берләшеү һәм прогресс комитеты нәшер иткән ике гәзиткә: Français Mechveret Supplément француз телендә һәм i Şura’Himmet төрөк телендә мәҡәләләр яҙа. 1908 йылда Рыза Истанбулға ҡайта, унда ике гәзиттә эшләй: Gazete Hanımlara Mahsus («Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн гәзит») һәм Dünyası Kadınlar («Ҡатын-ҡыҙҙар донъяһы»). 1908—1913 йылдарҙа шулай уҡ Төрөк Ҡыҙыл Ярым айҙың генераль секретары була. Ғосман империяһының һуңғы йылдарында Сельма Адиле Солтан һарайын, императорҙың Истанбулдағы резиденцияһын ҡыҙҙар өсөн мәктәпкә әйләндереү өҫтөндә ныҡышмалы эшләй. Ағаһының ярҙамы менән ул уңышҡа өлгәшә: һарай бинаһы 1986 йылға, бинаның бер өлөшө янғанға тиклем Кандиллиҙа ҡыҙҙар өсөн урта мәктәп булараҡ ҡулланыла.
Һамар дәүләт медицина университеты
Һамар дәүләт медицина университеты — Һамарҙа урынлашҡан медицина профилендәге юғары профессиональ белем биреү дәүләт бюджет учреждениеһы. Юғары медицина, фармацевтика, иҡтисади һәм гуманитар белемле граждандар белгестәрен дөйөм белем биреү йорттарынан докторантураға тиклем әҙерләй. Был юғары уҡыу йортоноң элгәреһе — аҡса етмәү сәбәпле ябылған Һамар дәүләт университетының медицина факультеты (1919—1927). Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы Һамар хәрби-медицина институтының (1999—2006) нигеҙ үҡыу йорто булып тора. Шулай уҡ Реавиз Университеты (1993 йылдан — юғары белем һәм дипломдан һуңғы белем биреүсе шәхси медицина университеты).
Тарихы
Юғары уҡыу йорто 1930 йылда Урта Волга буйы медицина институты (1930—1934), артабан Һамар медицина институтына (1934—1935), Куйбышев медицина институтына (1935—1939) үҙгәртеп ҡорола. 1939 йылда, уның базаһында 2-се Куйбышев хәрби- хәрби-медицина академияһы асыла (1939—1942). Сәмәрҡәнд ҡалаһына күсерелгәндән һуң, икенсе тапҡыр ''Д. И. Ульянов исемендәге Куйбышев медицина институты'' (1942—1990), артабан Һамар медицина институты (1990—1992) итеп үҙгәртелә. 1943 — 1965 йылдарҙа — бер факультетлы институт, 1965 — 1990 йылдарҙа — күп факультетлы. КМИ-Һамар дәүләт медицина институты составына уҡытыусылар конкурс буйынса үткән, әммә күренекле рәсәй ғалимдары — хирург һәм клиник анатом В. Ф. Войно-Ясенецкий, микробиолог. Н. Ф. Гамалея — юҡ. КВМА акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире — ватан гинекологияһына нигеҙ һалыусы И. Ф. Жордания.
Рейтингтары
«Эксперт РА» агентлығы төҙөгән Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе юғары уҡыу йорттары рейтингында «D» класына лайыҡ була.
2019 йылда «Университеттарҙың өс миссияһы» Халыҡ-ара рейтингында 1101—1200 урын һәм 2020 йылда — РАЭКС версияһы буйынса рәсәй вуздары рейтингы 46 урын биләй.
Структураһы
Университет структураһына 13 факультет һәм 80-дән ашыу кафедра инә; 1210 пациентҡа иҫәпләнгән шәхси клиникалары, 3 белем биреү һәм 7 фәнни-тикшеренеү институттары, шулай уҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһы, СамГМУ-ның фәнни медицина китапханаһы (фонды 600 мең томдан ашыу), 120 урынлыҡ 3 интернет-үҙәк һәм 20-нән ашыу мультимедиа- һәм компьютер кластары. Идаралыҡ Университетта 15 специальность буйынса 6 диссертация советы уңышлы эшләй. Аспирантурала һәм докторантурала фәнни кадрҙар әҙерләү 38 һөнәр буйынса тормошҡа ашырыла. Университетта йыл һайын 8000-дән ашыу студент уҡый. Уҡытыусылар штаты — 1500-ҙән ашыу кеше, шул иҫәптән 2 Рәсәй Фәндәре Академияһы академигы, 8 Рәсәйҙең атҡаҙанған фән эшмәкәре, 3 РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, 19 Рәсәйҙең атҡаҙанған табибы. Уҡыу базаһы сифатында үҙенең 5 корпусы һәм ҡаланың һәм өлкәнең 35 клиник учреждениелары ҡулланыла.
Ректораты
Ректоры — Рәсәй Фәндәр Академияһы профессоры Колсанов Александр Владимирович, медицина фәндәре докторы
Президенты — Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы профессор Г. П. Котельников.
Балабан (әзербайжан музыка ҡоралы)
Балабан (Balaban, кфил,, Balaban йәки Mey, Balaban ), йә ҡайһы саҡта баламан  — телле ағастан яһалған ике таяҡлы тынлы музыка ҡоралы. 9 уйнау тишектәренән торған торбанан ғибәрәт. Әзербайжандарҙың, үзбәктәрҙең һәм ҡайһы бер төньяҡ кавказ халыҡтарының халыҡ уйын ҡоралы тынлы музыкаль инструмент…. Әзербайжанда шулай уҡ балабанды дюдюк (düdük) тип атайҙар. Конструкцияһы һәм яңғырашы буйынса балабанға дудук (Әрмәнстан), Грузияла — дудуки яҡын тора.
Хроматик тауыш сығарыу һәм кәрәкле күләмдә өрөү көсөн табыу маҡсатында, тишектәрҙе өлөшләтә ҡаплау алымын ҡулланалар. Балабан тауышы йомшаҡ, еңелсә ҡалтырауыҡ һәм баҙыҡ тембрлы. Ғәҙәттә 2 балабан ҡулланалар — береһендә көй уйнайҙар, икенсеһендә — орган пунктын. Ҡайһы саҡта икенсеһенә һуҡма инструменттар (деф йәки нагару) ҡушыла. Балабанда йыр, бейеү көйҙәре, пьесалар башҡарыла. Балабан оркестрҙарға һәм халыҡ уйын ҡоралдары ансамбленә ҡушылып уйнай.
Әзербайжан тикшеренеүсеһе Ҡасимов дәлилләүе буйынса, Мингечаур территорияһында хәҙерге балабандың прототибы тип һаналған б. э. т. I быуатҡа ҡараған һөйәктән эшләнгән тынлы музыка ҡоралы табылған.
Ҡоралдың эшләнеше
Балабанды нигеҙҙә абрикос, сәтләүек, тут һәм груша ағасынан етештерәләр. Был осраҡта ағас махсус станокта эстән соҡоп эшкәртелә. Һуңынан уны етен һәм зәйтүн майы. менән майлайҙар һәм оҙайлы ваҡыт дауамында билдәле бер температурала киптерәләр. Балабандың әҙер корпусының бырау ярҙамында уң яғында 8 һәм тиҫкәре яғында бер тишек. Ҡамыштан билдәле бер күләмдәге мөштөк әҙерләнә. Бер яҡтан ул йәйпәк сплющен булған, шуның арҡала балабанды «ясты балабан» (әзерб. yastı balaban—яҫы балабан) тип атайҙар. .
Яңғырашы
Әзербайжан балабаны диапазоны кесе октаваның «соль» нотаһынан икенсе октаваның «до» нотаһына тиклем көйҙө үҙ эсенә алған. Был диапазонды бер нисә көйгә күтәреү мөмкинлеге бары тик башҡарыусының оҫталығынан торған. Балабан ундецима диапазонлы диатоник рәт булған. Хроматик көйҙө сығарыу маҡсатында, башҡарыусы, кәрәкле өрөү көсөн һайлап, тишектәрҙе өлөшләтә япҡылап уйнаған. Балабан тауышы йомшаҡ, кларнеттың түбәнге регистрҙа яңғырашын хәтерләтеп, еңелсә ҡалтырауыҡ, баҙыҡ тембрлы. Сығарған көйө киҫкен булғанлыҡтан, тышта ғына уйналған зурнанан айырмалы рәүештә, балабанда йышыраҡ осраҡта бүлмәлә уйнайҙар
Башҡарыу
Әзербайжан балабаны оркестрҙар, ансамблдәр составында, шулай уҡ ашуғ фольклор төркөмдәрендә һәм башҡа төркөмдәрҙә киң ҡулланыла.
Балабанда уйнағанда, башҡарыусы ике ҡулының бармаҡтары менән тишектәрҙе йә асып йә ҡаплап уйнай. Балабандан көй сығарыу маҡсатында, башҡарыусы ауыҙ ҡыуышлығына һауа һулай һәм ҙур оҫталыҡ менән ирендәр араһындағы мөштөккә йүнәлтә. Тишектәр буйынса бармаҡтары менән хәрәкәт итеп, музыкант көйҙөң теләнгән бейеклегенә өлгәшкән. Ҡоралдың музыкаль ҡоролошо һәм көй бейеклеге мөштөккә кейҙерелгән ҡамыт ярҙамында көйләнә.
Балабан саз һәм һуҡма инструменттар ашуғ ансамблен тәшкил итә, тынлы халыҡ ансамбле тип балабан оҙатыуындағы гоша зурнаны (ике зурна) әйтергә була.
Популярлаштырыу
Әзербайжан йыр конкурсы Евровидение конкурсында балабан ике Әзербайжан йырында ҡулланылған: йыр Сабина Бабаеваның «When the Music Dies» һәм Дилара Кязимованың «Start a Fire» йырҙарында.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әзербайжан музыкаһы Әзербайжан халыҡ музыкаһы Әзербайжан музыка ҡоралдары
Отуга
Отуга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кепина йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ушаков Андрей Артемьевич
Биографияһы
Андрей Артемьевич Ушаков 1900 йылдың 13 декабрендә Өфө губернаһы Красноусол ҡасабаһында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ғафури районында, күп балалы тимерсе ғаиләһендә тыуа.
14 йәшендә Богоявление быяла заводында торбасы, таратыусы, мастер ярҙамсыһы булып эшләй башлай.
Граждандар һуғышы йылдарында Андрей Ушаков һуңынан регуляр Ҡыҙыл Армия сафына ҡушылған Юогоявление эшселәр отряды ағзаһы була. Һуғыш тамамланғас ике йыл дауамында Петроград эргәһендә хеҙмәт итә, һуңынан ҡайтып, тыуған заводында эшләй. 1925 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй һәм профсоюз инструкторы булып эшләй, бер үк ваҡытта Ленинградта юғары белем ала. 1934 йылдан үҙен тулыһынса педагогик эшмәкәрлеккә бәйләй.
Андрей Артемьевич Башҡорт педагогия институтының кафедра мөдире, деканы, шулай уҡ директоры була. Һуғыш алдынан уға Өфө сит ил телдәре институтын етәкләүҙе ышанып тапшыралар.
1941 йылдың июлендә фронтҡа саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, уны башынан-аҙағына тиклем ғәмәлдәге армияла үтә. Легендар "катюша"ларҙы булдырыуҙа ҡатнаша, Волхов, Көнбайыш һәм Беренсе Белоруссия фронттарында дифизия штабында хеҙмәт итә. 60-сы уҡсылар дивизияһының 1285-се уҡсылар полкы штабы начальнигы була. Польшаны азат иткәндәге хәрби хәрәкәттәр өсөн Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Һуғышты Одер буйында подполковник дәрәжәһендә тамамланмай. Ҡаты яраланғандан һуң демобилизациялана
Һуғыштан һуңғы тыныс тормошта уҡытыусы булып эшләй. Егерме йыл самаһы Башҡорт медицина һәм Өфө авиация институттарындауҡыта. Авиация институтында марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире, шулай уҡ 1968 йылдан 1972 йылға тиклем фәнни коммунизм кафедраһы доценты була. «Белем» йәмғиәтендә уникаль лекциялар менән сығыш яһай.
Өфө ҡалаһы ҡала властары ҡарары менән 1987 йылда Ушаков Андрей Артемьевичҡа «Өфө ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелә.
Өфө ҡалаһында йәшәй. 1992 йылдың 25 майында вафат була.
Келескелу
Келескелу — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нюди-ЛаттапАй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айгиз (исем)
Айгиз — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Айгиз исеме бар.
Этимологияһы
Айгиз саф башҡорт исеме: «ай» + «гиҙ» — айға сәйәхәт ит тигәнде аңлата. ХХ быуаттың 60-сы йылдарында барлыҡҡа килгән исем.
Билдәле кешеләр
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы (27 октябрь 1988 йыл) — матбуғат эшмәкәре, яҙыусы, журналист. 2020 йылдың 17 февраленән «Шоңҡар» йәштәр журналының баш мөхәррире, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының колегия ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар (2014) һәм Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2015).
Айгиз Ханов (21 ноябрь 1990 йыл) — йәш башҡорт йырсыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы.
Мукузани (шарап)
Мукузани (მუკუზანი) ҡоро ҡыҙыл төҫтәге грузин шарабы, грузин шарап яһау оҫталығы «визит карточкаларының» береһе. 1888 йылдан алып етештерелә, СССР-ҙа 4-се һан аҫтында етештерелә. Һаҡланған шараптың 10,5—12,5 % спирт өлөшө һәм 6,07,0 % титрланған кислоталылығы бар.
Мукузани (Гурджаан муниципалитеты) кахетин ауылы районында саперави сортлы йөҙөмдән эшләнә. 2014 йылда был шараптың виноградар базаһы сиктәре (йәғни аппелласьон сиктәре) киңәйтелгән.
СССР тарҡалғандан һуң, Грузияның бөтә ҡыҙыл шараптары араһында мукузани сифатлы ҡоро шараптарға ҡарата хәҙерге донъя талаптарының иң өҫтөнлөклөһө тигән фекер барлыҡҡа килә. «Мукузаниҙа — яҡшы структуралы, юғары сыҙамлыҡ потенциалы булған тәрән шарап». Райондың үҙенсәлекле терруары Мукузаниҙы саперави йөҙөмөнән етештерелгән башҡа шараптарға ҡарағанда тәме ҡатмарлыраҡ, тип раҫлана.
Традиция буйынса, Мукузаниҙың Грузияның шул уҡ сорт виноградтан етештерелгән башҡа ҡоро шараптарынан принципиаль айырмаһы булып имән мискәләрҙә (барактар) өс йылдан кәм булмаған ваҡыт һаҡлау тора тип һанала. Әммә 2013 йылға ҡарата Грузияның шарап тураһындағы законы был атама менән шараптың имән мискәләрҙә генә түгел, хатта нейтраль һауыттарҙа һаҡлауҙың бер ниндәй ҙә минималь мөҙҙәте билдәләмәй. Һөҙөмтәлә, һатыуҙа ҡайһы берҙә бер йыл һәм унан кәмерәк ваҡыт тотолған «Мукузани» шарабын (йәғни маркалы түгел, ә ординар шарапты) осратырға мөмкин.
Мукузани етештереүселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ өлгөләре менән төрлө халыҡ-ара конкурстарында, атап әйткәндә, Лондонда уҙғарылған IWSC (The International Wine & Spirit Competition) конкурсында даими ҡатнаша, 2014—2021 йылдар осоронда шараптарҙың иң юғары ҡаҙаныштары булып көмөш һәм бронза кимәлендәге наградалар тора.
Рус батшалығы
Ру́с батшалығы, йәки Рәсәй батшалығы  , Рәсәй , шулай уҡ Мәскәү батшалығы  — Урыҫ дәүләтенең 1721 һәм 1547 йылдар араһындағы атамаһы.
1547 йылда бөтә Русь һәм Мәскәү бөйөк кенәзе Иван IV Грозный батша итеп таныла һәм: «Бөйөк хаким, Аллаһ рәхмәте менән батша һәм бөтә Русь, Владимир, Мәскәү, Новгород, Псков, Рязань, Тверь, Югра, Пермь, Вятка, Болғар һәм башҡаларҙың бөйөк кенәзе» титулын ҡабул итә, артабан, урыҫ дәүләтенең сиктәре киңәйтелгәс, титулға «Ҡазан батшаһы, Әстерхан батшаһы, Себер батшаһы» «һәм бөтә Төньяҡ иленең хакимы» титулы өҫтәлә.
Титулатура буйынса Рус батшалығына тиклем Бөйөк Мәскәү кенәзлеге булған, ә уның вариҫы — Рәсәй империяһы. Әммә рус тарихнамәһендә берҙәм һәм бойондороҡһоҙ үҙәкләштерелгән Урыҫ дәүләте ярты быуат элек — Иван III Бөйөк батшалығы дәүерендә — барлыҡҡа килгән һәм шулай уҡ бөтә Русь батшаһы титулы менән дә бәйле.
Урыҫ ерҙәрен берләштереү (шул иҫәптән монгол баҫып алғандан һуң Литва һәм Польша короллеге составында булғандарҙы) һәм Боронғо Рус дәүләтен тергеҙеү идеяһы Рус дәүләте барлыҡҡа килгәндән алып күҙәтелә һәм Рәсәй империяһына мираҫ булып күсә.
Атамаһы
Хорошкевич билдәләүенсә, XV—XVI быуаттарҙа Рус дәүләте башлығы титулы тураһында мәсьәлә бик киҫкен тора, был рус-литва мөнәсәбәттәренә бәйле була. Бөйөк Литва кенәзлегендә һәм Польша короллегендә бөйөк Мәскәү кенәздәренең батша титулын танымайҙар, тәүге дәғүәләр Иван III Батша дәүере менән билдәләнә. Бөтә Русь ҡушылмаһы ла нәҡ шундай уҡ киҫкен ризаһыҙлыҡ һәм хәүеф тыуҙыра. Шуға күрә Польша һәм Литва эшмәкәрҙәре Рәсәй һүҙен бөтөнләй ҡулланмаҫҡа тырыша һәм көнсығыштағы дәүләтте тик Мәскәү дәүләте тип атауҙы дауам итәләр, бер үк ваҡытта Көнбайыш Европала Московия терминын тараталар. 1993 йылда «Рус дәүләтселеге символдары» исемле популяр хеҙмәтендә Хорошкевич былай тип яҙа: «Вильнола Иван Өсөнсөнө ныҡышмалы рәүештә — Мәскәү кенәзе» тип, ә илде «Мәскәү дәүләте» тип атайҙар". Ошондай уҡ терминология XIX быуаттан алып Рәсәй тарихнамәһендә лә ҡулланыла башлай, әммә Рәсәй империяһы тарихсылары өсөн һүҙ ике баш ҡаланы — Мәскәү менән Петербургты — ҡаршы ҡуйыу юҫығында алып барыла.
«Батшалыҡ» төшөнсәһен идеологик яҡтан рәсмилләштереү быуаттың тәүге яртыһында бара. Унда Спиридон-Савваның Мөрәжәғәтнамәһе (1511—1523 йылдар) һәм «Бөйөк Владимир кенәздәре тураһында хикәйәт» (тәүге редакция — 1527 йылға тиклем) мөһим роль уйнай. Уларҙа рус хакимдарының батша титулына хоҡуҡтарын нигеҙләүсе ике сәйәси легенда килтерелә. Беренсеһендә Рюриковичтарҙың Боронғо Рим императорҙары менән Прус (Сазар Августтың туғаны) аша туранан-тура ҡәрҙәшлеге тураһында һүҙ бара. Икенсе легенда — Византияһынан Владимир Мономахҡа батша регалияларын ебәреү һәм уның батшалыҡҡа митрополит Неофит тарафынан индерелеүе тураһында. XVI быуат уртаһында ике риүәйәт урыҫ тарихының рәсми факттары булараҡ мөһим дәүләт документтарына —, ,  — индерелә. Сит ил илселәре тарафынан улар Иван IV батша титулына хоҡуҡтарын иҫбатлау сифатында килтерелә. Һис шикһеҙ, киләсәк батша Иван IV-гә йәмғиәттә ҙур өмөттәр бағлағаныла. Мәскәү кенәздәре батша власының яңы идеяһын тәҡдим итеүселәрҙең береһе митрополит Зосима була. 1492 йылда Мәскәү соборына бирелгән «Пасхалияны һүрәтләү» исемле яҙмаһында ул Мәскәү Рәсәйҙең Аллаға тоғролоғо арҡаһында яңы Константинополгә әүерелеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Иосиф Волоцкий Мәскәү хакимдарының батша титулына хоҡуҡтарын идеологик нигеҙләүгә ҙур өлөш индерә. Ул үҙенең Василий III-гә мөрәжәғәтнамәһендә батша власының илаһи рәүештә барлыҡҡа килеүе тураһындағы тезисты иҫбатлай. Русь-Византияның хоҡуҡи күсәгилешлеген нигеҙләүҙә «Владимир кенәздәре тураһында хикәйәт» ҙур роль уйнай. Уға ярашлы, Киев кенәзе Владимир Мономахҡа батша тажы («Мономах кәпәсе») һәм үҙенең ҡартатаһы Константин Мономахтың башҡа тәғлимәттәрен тапшыра. Рус дәүләтен иғлан итеүҙең артабанғы идеологик нигеҙҙәре рәтендә Псковтан Елиазаров монастыры монахы Филофейҙың Мөрәжәғәтнамәһе торҙо, тап ул билдәле «Мәскәү — өсөнсө Рим» тезисын тәҡдим итә. Р. Скрынников яҙыуынса, Филофей концепцияһының нигеҙендә ниндәйҙер «Емерелмәҫ Рим батшалығы» тигән төшөнсә ята: ике батшалыҡтың — Рим империяһының һәм Византияның — емерелеүе, Мәскәү православие батшалығы өсөн урын таҙарта.
1547 йылдың 16 ғинуарында Иван IV батша итеп иғлан ителә. Скрынников фекеренсә, был ваҡиға тәү сиратта эске сәбәптәргә бәйле була. Императорҙың идара итә башлауы һөжүмдәр һәм язалар менән билдәләнгә күрә, уның популярлығы ҡәтғи рәүештә кәмей бара. Батша титулын ҡабул итеү монарх власының абруйын күтәрергә тейеш була. Европала был ваҡиғаға ҡараш бер төрлө булмай. Польша илселәре Иван IV-нән батшалыҡ титулын ҡабул итеүгә яҙма дәлилдәр талап итә. Быға яуап итеп улар урыҫ сапҡынсыларының ошондай һүҙҙәрен ишетә: әлеге ваҡытта батшабыҙ Рус дәүләтенә бер үҙе хужа, шуға митрополит уны Мономах тажын (Скрынников хикәйәһендә) кейҙереп, батша итеп ҡуйҙы. Англия ҙур ихласлыҡ менән Ивандың яңы титулын таный һәм хатта уны «император» тип атай. Католик илдәрендә танылыу һуңыраҡ килә: 1576 йылда Изге Рим империяһы императоры Максимилиан II Иванды бөтә Рустең батшаһы итеп таный.
Ухдудтар
Ухдудтар (أصحاب الأخدود әсхәб әл-Ухдуд, люди рва — йырын кешеләре) — фараз ителеүенсә, башлығы Йософ Асар булған йемен йәһүдтәре. Улар 523 йылда бының өсөн махсус ҡаҙылған соҡорҙа Нәжрән ҡалаһында йәшәгән йәмән нәсараларын ҡала башлығы Арефа менән бергә яндырғандар. Ҡөрьәндең Әл-Бурудж сүрәһендәге аяттарҙа (85:4-7) «дин өсөн ғазап күргән нәсаралар» телгә алына.
Рус батшалығы
Атамаһы
Көнбайыш Европала Russia һәм Moscovia терминдары йәнәш күҙәтелә. «Московия» термины Үҙәк һәм Көньяҡ Европала дәүләттәренә тарала, улар мәғлүмәтте Литва Бөйөк кенәзлеге һәм Польша короллеге аша ала. 1459 йылғы Фра Мауро картаһында урыҫ ерҙәре биш төбәккә бүленгән:
Ухдудтар
Нәжрән нәсаралары
Йемен ваҡиғалары тураһында хәбәрҙәр Ғәрәбстанда киң таралған була. Риүәйәт буйынса, йәһүд динен ҡабул иткән йемен батшаһы Йософ Асар Эфиопияның йоғонтоһо үҫә барыуына борсолоп, башлыса православие христиандары йәшәгән Нәжрән ҡалаһын ҡамай һәм яулап ала (Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең биографы Ибн Исхаҡ Нәжрәнде үҙ ваҡытында көньяҡ Ғәрәбстанда христианлыҡ таралған беренсе урын тип атай). Баҫҡынсы-йәһүдтәр үҙ диненән баш тартмаһа һәм йәһүдилеккә күсмәһә, нәжрән христиандарына үлем менән янай. Нәжрәндәр үҙ динендә ҡалыуға өҫтөнлөк биргән һәм яндырылған.
Рус батшалығы
Атамаһы
Негра Рәсәй төбәгендә, «Европа» атамаһынан уңғараҡ, урынлашҡан киң таралған легенда тап ошо өлкәнең рус ерҙәренең үҙәге булып тороуын дәлилләй: Аҡ диңгеҙҙең көнсығышында сиге булған Рәсәй йәки Сарматия иленең был ғәйәт ҙур өлкәһе көнбайышта Немец диңгеҙе менән сиктәш, көньяҡта Сара һәм Кумания ҡалаларына тиклем, төньяҡта Пермь өлкәһенә тиклем һуҙылған. Уның буйлап ҙурлығы менән айырылып торған йылғалар аға, уларҙың иң ҙуры Волга (Иҙел) Нилдән бер ҙә ҡалышмаған. Шулай уҡ был ерҙә кешеләрҙең ауыр климат һөҙөмтәһендә йәшәй алмаған бик ҙур һаҙлыҡтар бар.
Таңғот өлкәһенең көнбайышында Аҡ диңгеҙ (бәлки, Байкал күле) ята, уның эргәһендә комментарий: «Был диңгеҙҙе „Актенис“ тип исемләйҙәр, йәғни, „Аҡ диңгеҙ“ ҡышын ул тулыһынса ҡар менән ҡаплана». Себерҙәше Аҡ диңгеҙҙең көнбайыш ярында шундай риүәйәт бар, уның буйынса бында рәсәйҙең көнсығыш сиге үтә: «Бында Бөйөк Рәсәй башлана һәм ул Скандинавияға тиклем һуҙыла».
"Мәскәү кенәзлеге"нең сиге Абрахам Ортелийҙың 1567 йылғы «генераль» картаһында Ҡытай күле (Kitaia lacus) буйлап үткән, был күлдән Обь йылғаһы башлана. Күлдең сик буйынса әһәмиәте тураһында риүәйәттән белеп була: Был күл күл янында урынлаштырыу тураһындағы риүәйәттәрҙең әһәмиәтен өйрәнеү уҡырға мөмкин миниатюра порубежный: «Бына Бөйөк Хәм империяһын йәки Тартарҙарҙы Мәскәү кенәзлегенән йәки Рәсәй батшалығынан айырған күл».
Тарихы
XIV—XV быуаттарҙа бер нисә яңы сәйәси үҙәктәр тирәләй урыҫ ерҙәрен берләштереү башлана һәм һөҙөмтәлә үҙәкләштерелгән Урыҫ дәүләте ойошторола. Төньяҡ-көнсығыш Русь ғәскәрҙәрен берләштереү Василий III һәм Иван III идара итеү осоронда тамамлана. Шулай уҡ татар-монгол иҙеүенән һуң Иван III Рустең суверенлы хакимы була, ул беренсе булып Урҙа ханына буйһоноуҙан баш ҡаға. Ул бөтә Русь батшаһы титулын ала һәм бының менән бөтә урыҫ ерҙәренә дәғүә итә.
Византия мираҫы
XVI быуат уртаһында Урыҫ дәүләте хакимы сикләнмәгән власлы хаким- батшаға әүерелә. Был титулды ҡабул итеп, Мәскәү батшаһы Рәсәйҙең төп һәм берҙән-бер хакимы, Византия императорҙарына йәки монгол хандарына тиң булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. 1472 йылда Иван III һәм һуңғы византия императоры вариҫы Софья Палеологтың никахлашыуынан һуң Бөйөк Мәскәү кенәзлеге Византия традицияларын, ритуалдарын, титулдарын һәм гербын — Рәсәй гербына әүерелгән ике башлы сәмреғошто — вариҫ итеп ала.
Саҡ ҡына һуңыраҡ, XV быуат аҙағында, Рәсәйҙең мессион роле, уның дини һайланлығы тураһында идея тыуа. Ул «Мәскәү — Өсөнсө Рим» теорияһы исемен ала. Тәүге тапҡыр был концепция митрополит Зосиманың «Пасхалияны тасуирлау» (1492 йыл) хеҙмәтенә баш һүҙҙә осрай. Һуңынан был теорияны үҙенең мөрәжәғәттәрендә Псковтағы Елеазаров монастыры ҡарты Филофей үҫтерә.
Иван IV-нең идара итеү осоро
Башта, сикләнмәгән власлы хаким/самодержец термины тик бойондороҡһоҙ хаким тигәнде аңлата, әммә Иван Грозныйҙың батшалыҡ осоронда (1533—1584) сикләнмәгән эске хакимлыҡты аңлата башлай. Иван Грозный батша булып тәхеткә ултыра, әммә һәр хәлдә Рус православие сиркәүе уның император икәнлеген таный. Елизаров монастыры ҡарты Филофей 1523—1524 йылдарҙа яҙылған хаттарында рус батшаһы православиеның төп һаҡсыһы һәм иртә христианлыҡ үҙәтәре Рим һәм Византия л империяларының рухи вариҫы булып тора тип иғлан итә. Әлеге концепция артабанғы быуаттарҙа Рәсәй йәмғиәтендә ҙур резонанс тыуҙыра.
Тәүге осорҙа боярҙар ярҙамында Иван IV бер нисә файҙалы реформалар үткәрә. Яңы Судебник нәшер ителә, ул урыҫ дәүләте өҙлөкһөҙ алып барған һуғыштар фонында административ һәм хәрби эштәрҙе көйләй. Иван IV идара иткән ваҡытта Рәсәй үҙ биләмәләрен ныҡ киңәйтеүгә өлгәшә. Ҡазан походы һөҙөмтәһендә (1552 йылда) урта Волганы үҙенә буйһондора, 1556 йылда Әстерханды яулап, түбән Волганы һәм Каспий диңгеҙенә юл аса, Персия (Иран), Кавказ һәм Урта Азия менән яңы сауҙа мөмкинлектәр 1557 йылда башҡорттар Рәсәйгә ҡушылыу тураһында килешеү төҙөйҙәр. Татар ханлыҡтары ҡулсаһы өҙөлә, Себергә юл асыла. Шул уҡ ваҡытта Порта һәм Ҡырым ханлығы менән мөнәсәбәттәр ҡырҡа насарая.
1552 йылдың аҙағында элекке Ҡазан ханлығы биләмәләрендә ихтилал тоҡана. Ихтилал үҙәге Чалым ҡалаһы булып тора. Баш күтәреүселәр шулай уҡ хан хакимлығын тергеҙәләр: тәхеткә нуғай кенәздәренең береһе Әли Аҡрам саҡырыла. Ихтилал бик ҡаты баҫтырыла, бик күп зиндандар төҙөлә. .1556 йылда ихтилал үҙәге Чалым яулап алына. бынан һуң артабанғы ҡаршылашыу туҡтатыла. Ҡазан татарҙарына ҡаршы урындағы халыҡтар ҙа ҡатнашалар, сөнки улар өҙлөкһөҙ һуғыштан йонсоған була. Баш күтәреүселәр ҡулынан хан үлтерелә, хәрәкәттең лидерҙары һәләк була. 1552—1557 йылдарҙа рус батшалығына ҡаршы мари халҡының бер өлөшө ихтилалсыларға ҡушыла, уларға ҡаршы урыҫ экспедициялары ойошторола, һөҙөмтәлә мариҙар урыҫ батшаһына буйһоналар. Шулай ҙа урындағы халыҡ быуат аҙағына тиклем ике ярайһы уҡ эре ике ихтилал ойоштора: 1571—1574 һәм 1581—1585 йылдарҙа.
Балтик йүнәлешендәге сауҙа юлдарында ливон һәм швед күҙәтеүенән ҡотолорға теләп, Иван IV Ливония һуғышын башлай. Мәскәү өсөн хәрби эштәр бик уңышлы булмай: 1569 йылда Әстерхан тирәһендә төрөк-ҡырым походына ҡаршы тора алалар, әммә 1571 йылда ҡырым ханы һәм уға ҙур зыян килтерә. Ҡырымлылар һәм төрөктәр киләһе йылда ҡабаттан походҡа сығалар. Һуғыштан тыш, Рус батшалығы эпидемияларҙанһәм боярҙарҙың үҙ-ара ызғыштары арҡаһында көсһөҙләнә. Шул уҡ ваҡытта ливон һуғышы урыҫ ерҙәренә килә. 1582 йылда солох килешеүе төҙөлә. Балтик диңгеҙенә сығыу юлы өсөн Рәсәй буаттан ашыу ваҡыт алыша, Англия һәм Голландия менән сауҙа мөнәсәбәттәре Аҡ диңгеҙ аша башҡарыла: башта — Холмогоры, һуңынан сауҙа әйләнеше артыуға бәйле 1584 йылдан алып яңы төҙөлгән Архангельск аша..
Балсыҡ һылау өмәһе
Балсыҡ һылау өмәһе' (Коллективная помощь по обмазыванию дома и других построек) — айырым тәртип менән башҡарылған берҙәм эш итеү, бер-береңә ярҙам итеү. Был күмәк эш магик, дини мәғәнәгә лә эйә.
Тарихы
Балсыҡ һылау — ауыр эш. Балсыҡ кибеп өлгөрмәһен өсөн, шәп кенә, йылдам ғына эшләү талап ителә. Шуға ла өй һылау өмәһен ял көндәрендә уҙғарып, кем килә ала, барыһын да саҡырған булғандар. Күп кеше ҡушылып эшләнһә, был йортта балалар гөрләп йөрөр, уға бәхет ҡуныр, тип фараз иткәндәр. Дөйөм эш халыҡҡа шатлыҡ килтергән. Берҙәм хеҙмәт тиҙ башҡарылған, байрам булып әүерелгән.
Эш тәртибе
Һылау өсөн кәрәкле балсыҡты алыу ваҡыты булған: уны 25-26 июндән алғандар.
Тау эшкәртмәһе ошо ваҡытҡа әҙер була тигәндәр. Иң мөһиме — балсыҡ ҡатнашмаһын стенаға йәбешерлек, ҡубып төшмәҫлек ваҡытта ғына һайларға кәрәк. Балсыҡ алынған урынға мотлаҡ рәүештә тәңкәме, бойҙай бөртөктәреме, икмәк телеме — нимәлер ҡалдырғандар. Бер уңайҙан «Ер эйәһе, риза бул, үҙ өлөшөмдө алам» тип теләк-үтенес тә әйткәндәр.
Һылау көнсығыш стенанан, ҡояш яғынан башланған:
Бисмилләһир-рахмәни рахим.
Ҡул артым еңел булһын,
Был донъялар аман булһын.
Нигеҙҙәре ҡотло булһын,
Имен-аман йәшәһендәр.
Балалары, малдары тыуып торһон,
Мөхәббәтле йорт булһын!
Кемдең ҡулы еңел («ҡул арты еңел» тип тә әйткәндәр), шул ҡатын стенаға балсыҡты беренсе булып һылаған.
Стеналарҙы һылап бөткәс, иң оло еңгә бер ус балсыҡты ҡибла яғына ҡараған стенаның мөйөшөнә йәбештергән дә: «Был минең ҡулым түгел, Ғәйшә-Фатима ҡулы», тип, шунда үҙенең ҡул эҙен ҡалдырған.Ошо ике изге заттың исемдәрен әйтеп, ҡулдың ус эҙен ҡалдырыу – төрлө ауырыуҙарҙан дауалауҙа ярҙам итә, насар көстәрҙән, күҙ тейеүҙән һаҡлай, өйгә бәрәкәт килтерә, тип уйлағандар.
Күренекле башҡорт яҙыусыһы Һәҙиә Дәүләтшина «Ырғыҙ» романында тасуирлаған балсыҡ өмәһенән өҙөк:
Өй артына түңәрәкләп йәйгән ике өлкән йәйем мәте ҡатыш ҡомдоң уртаһына ат тиҙәге ташып өйгәс, ҡыҙҙар, килендәр сыр-сыу килеп шаярыша-көлешә, Ырғыҙҙан көйәнтәләп һыу ташып ҡойҙолар, һалам һалдылар. Муйылбикәнең әҙерләп ҡуйған өс-дүрт силәк эҫе келөн һибәләп, балаҡтарын төрөп, күлдәк итәктәрен бөрмәләренә ҡыҫтырып, ике йәйемгә бүленеп, тубыҡтан батып, балсыҡ баҫырға тотондолар. Балсыҡтың ҡайһыһы тиҙерәк булыуы тураһында шаян һүҙ керәштерә-көрәштерә, ике йәйемде лә ашығып әйләнәләр. Көл уртаһында быҙлап ятҡан ваҡ ҡына тиҙәк ҡуҙҙары аяҡты бешерә, ләкин улар бирешмәҫкә тырышалар, «әэм, ҡалай эҫе» тиҙәр ҙә бешкән аяҡтарын һыуыҡ балсыҡҡа тығалар. Өмәселәр шулай итеп, балсыҡты һағыҙ кеүек булып шартлағансы баҫып әҙерләп, төшкө сәйгә ултырҙылар. Төштән һун ейҙө һә тигәнсә һылап бөтөрөргә булдылар.
…Иртәгеһенә балсыҡтын аҙаҡҡы баҫымын һылап бөтөп, ҡыҙҙар, килендәр, стенаға балсыҡ түңәрәтеп йәбештереп, иҫтәлек есөн үҙҙәренен. ҡулдарын, бармаҡтарын тарбайтып һуғып ҡуйҙылар.
Балсыҡ өмәһе йолалары
Балсыҡ һылап торған ҡатындарҙан берәү:
— Балсыҡ ҡоро! -тип ҡысҡыра.
—Балсыҡ ҡоро һылап булмай!
Сәсмә күтәреү
— Сәсмә күтәрәбеҙ!
— Сәсмә күтәрәбеҙ! — тиешеп, май, ҡорот, бал, икмәк һәм башҡа ризыҡ күтәреп киләләр ҙә
— Бында көн иткән кешеләр оҙон ғүмерле булһын!
— Иҫән-һау, тәүфиҡ менән торорға яҙһын — тип теләк теләй-теләй, ризыҡтарынан ауыҙ иттерәләр, ҡалғанын хужа ҡатынға тапшыралар.
Өмә балсығы илтеү— өмә менән өйҙө һылап бөткәс, ашына саҡырыу өсөн хөрмәтле, оло бер кешегә ебәрелә торған бер йомарлам балсыҡ.
«Ырғыҙ» романынан: Мәғфүрә: анау көндө Муйылбикәлә балсыҡ өмәһендә булғайным,. Шунда беҙ өмә балсығын ебәреп, Урал әбейен саҡырттыҡ, төн уртаһына тиклем һөйләшеп ултырҙыҡ. ... Улар йыуынып бетөп, сәй янына йыйылғылағансы булмай, алдан Бәҙи, уның артынан Шәһиҙә әбей, баяғы тәрилкәнең балсығы урынына бер өлкән йомғаҡ май һалып, бер таба сөсө икмәк ҡултыҡлап килеп инделәр. ... Өмәселәр әбейҙен, йырына ла, был нәсихәт һүҙҙәренә лә күп рәхмәт әйтеп шауланылар ҙа, йәш килендәр, бала-сағаларын, эштәрен иҫкә төшөрөп, ашығып һаулашып, ҡайтып киттеләр. Муйылбикә олораҡтарҙын, берәүһен дә ҡайтарманы: — Юҡ, юҡ, ҡуҙғалмағыҙ. Самауыр яңыртам. Баяғыһы өмә сәйе ине. Быныһы аулаҡ өй сәйе булыр, — тине.
Икенсе йола:
Өй һылағандан ҡалған балсыҡты өмәлә ҡатнашыусылар матур итеп йомғаҡлап, бер тәрилкәгә һалып, алсаҡ, йомарт, киң күңелле кешегә алып бара. Хужабикә тәрилкәләге балсыҡты ала ла, һауытын йыуып, бер йомғаҡ май, ҡорот һалып, бер бөтөн икмәген тоттороп сығара. Ошолай итеп бер нисә өйҙән алған бүләктәр менән "аулаҡ өй", ойошторалар. Унда уйын, һәр төрлө көлкө, йырҙар, бейеүҙәр, гөрләп тора. Йәш егеттәр бындай кисәләрҙә ҡыҙ күҙләгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡаҙ өмәһе
Балсыҡ
Тытыимь-Ега
Тытыимь-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Качкар йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Майорка (Тулата ҡушылдығы)
Майорка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тулата йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Плёцкау
Плёцкау (Plötzkau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1383 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 61 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6425 һәм автомобиль коды — SLK.
Байғусҡар (исем)
Байғусҡар — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Байғусҡар исеме бар.
Этимологияһы
Байғусҡар исеме — саф башҡорт исеме, «бай» һәм «ҡусҡар» һүҙҙәре ҡушып яһалған, ҡусҡар мөгөҙлө - ғаиләлә малайҙар күп тыуһын тигән теләкте белдергән
Фамилия
Байғусҡаров Зариф Закир улы (30 июнь 1967 йыл) — юрист, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының 7-8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Дәүләт ҡоролошо һәм ҡануниәт буйынса комитеты ағзаһы.
Ауылдар
Байғусҡар (икенсе атамаһы Тиргәмеш; Байгускарово) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл.
Дөмәй Ишкәев
Дөмәй Ишкәев (? — 1706) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Биография
Дөмәй Ишкәев сығышы менән Өфө өйәҙе Ҡазан даруғаһы Байлар улусы башҡорттарынан булған. XVII быуаттың икенсе яртыһында Минзәлә буйында Дөмәй Тарлауы (Димитарлау, Дөмәй Утары) ауылына нигеҙ һала.
1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе булараҡ билдәле. Ихтилал башҡорт ерҙәрен тартып алыу, һалымдар һәм йөкләмәләрҙең артыуы, христианлаштырыу сәйәсәте һәм чиновниктарҙың башбаштаҡлығы арҡаһында барлыҡҡа килә. Дөмәй Ишкәевтең ауылы шулай уҡ ҡазан чиновниктары тарафынан бөлдөрөүгә һәм талауға дусар була. Бигерәктә ҡазан комиссары А. С. Сергеев үҙенең карателдәре менән ҙур аяуһыҙлыҡ күрһәтә, ул Минзәлә буйындағы Дөмәй ауылын талай һәм күп кенә байлыҡтарын һәм әсирҙәрҙе алып китә.
1705 йылдың яҙында Дөмәй Ҡазан даруғаһы башҡорттарының ихтилалына етәксеһе булып китә. Шул уҡ йылдың йәйендә уның етәкселегендәге баш күтәреүселәр хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы Кама аръяғы нығытмалары тирәһендә һуғыш алып бара. Хәл ҡатмарланғас, батша хөкүмәте мәсьәләне тыныс юл менән сисеү маҡсатында генерал-фельдмаршал Б. П. Шереметевты ихтилал тоҡанған районға ебәрә. 1705 йылдың декабрендә Ҡазанға килеп, генерал-фельдмаршал Сергеев тарафынан әсиргә алынған башҡорттарҙы азат итергә бойора һәм баш күтәреүселәр мөрәжәғәте буйынса Өфө воеводаһы итеп А. Аничковты тәғәйенләй. Әммә аҙаҡ, ҡазан чиновнигы Н. А. Кудрявцев эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә, был саралар тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға.
1706 йылдың яҙында һәм йәйендә Дөмәй Ишкәев батша властары менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың мартында 8 кешенән торған башҡорт делегацияһы составында Әстерхан ҡалаһына Б. П. Шереметевҡа килә, Шереметев үҙ сиратында уларҙы һөйләшеүҙәр алып барыу сөсөн Мәскәүгә ебәрә. Баш ҡалала Дөмәй Ишкәев башҡа башҡорт вәкилдәре менән бергә ҡулға алына һәм Н. А. Кудрявцев һорауы буйынса 1706 йылдың 3 авгусында Ҡазанға килтерелә. Күп язаларҙан һуң Дөмәй Ишкәев аҫыла.
Талановка (Саянзас ҡушылдығы)
Талановка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саянзас йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Учалы Стоунхенджы
Учалы Стоунхенджы (Бағышай, Баҡшай) — Башҡортостандың Учалы районында табылған Англияның бөтә доняға билдәле Стоунхенджына оҡшаған археологик ҡомартҡы. Учалы районы Яңы Байрамғол ауылы янындағы Баҡшай тигән урын 1956 йылда осраҡлы рәүештә тиерлек (һауанан фотоға төшөргән ваҡытта) табылған. 1998 йылда яланда ниндәйҙер түңәрәк «йәшерелеүе» асыҡланған. 2004 йылда Көнсығыш итстисади-гуманитар университеты, Башҡортостан Республикаһының Милли музейы һәм Учалы районы хакимиәте тырышлығы менән был объектта археологик тикшеренеүҙәр үткәрелә башлаған.
Археологтар һәм ғалимдар фекеренсә, учалыларҙың Баҡшайы — электән ҡалған табыныу урыны ла, ҡиммәтле археологик ҡомартҡы ла. Боронғолар был яланды юҡҡа һайламаган — бында Урал, Миндәк йылғалары һәм Баҡ-шай шишмәһе бергә ҡушыла. Икенсенән, ялан фәҡәт Европа менән Азия сигендә урынлашҡан. Өсөнсөнән, боронғо ауыл диаметры бер саҡрым самаһы булған «тәрилкә» рәүешендә йәйелгән, ситтән тау һырттары менән уратылған. Ҡаҙылган урындарҙа күпләп уҡ баштары, һауыт-һаба ярсыҡтары, баҡыр әйберҙәр һәм башҡа ҡомарткылар табыла.
Археологтар был урында ҡасандыр булған боронғо ҡорамды ла ҡазып сығармаҡсы. Ҡорам торған урындағы түбәнге ҡатламында боронғо таш быуат, хатта палеолит дәүеренә ҡараған әйберҙәр табылған. Белгестәр әйтеүенсә, бындай ҡорамдар Һиндостан, Мысыр, Италия һәм Чехияла бар. Боронғо ауыл 12 мең йыллыҡ тарихҡа эйә булһа, ҡорамға иһә биш мең йыл самаһы, тип күҙаллана. thumb|Учалы Стоунхенджы бөгөнгө көндә thumb|Стоунхендж ҡасандыр ошондай булған
Шулай уҡ ҡарағыҙ
= Сығанаҡтар =
= Һылтанмалар =
Бөйөк Әрмәнстан
Бөйөк Әрмәнстан (әрмән. Մեծ Հայք [Mec Haykʿ ], боронғо грек телендә Μεγάλη Ἀρμενία, латин. Armenia Magna, пехл. теле Buzurg Armenā, груз. დიდი სომხეთი, иҫке урыҫ телендә Арменїꙗ Великаꙗ, һирәгерәк Ҙур Әрмәнстан атамаһы ҡулланыла, Бөйөк Әрмән батшалығы , Әрмән империяһы) — б. э. т. IV быуат аҙағынан   б.э.т. 428 йылға тиклем булған Энциклопедия Ираника. Статьи: BAGRATIDS и ARSACIDS, автор — C. Toumanoff:       Әрмән таулығы территорияһындағы боронғо әрмән дәүләте.
Тигран II осоронда ҙур державаға әүерелә. Сиктәре Куранан Иорданияға һәм Урта диңгеҙ ҙән Каспийға тиклем була.
Тарих башы
Сатрап Ерванд (Оронт) б. э. т. 316 йылда диадохтар көрәше ваҡытында бойондороҡһоҙ Айрарат батшалығын булдыра. Б. э. т. 220 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса б.э.т. 200 йылдар тирәһендә)    Әрмән Айрараты батшалығын Селевкиҙар дәүләте батшаһы Антиох III үҙенең ҡулы аҫтындағы Ван күле районында һәм Тигр йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан Әрмәнстандың өлөшөнә ҡуша. Беҙҙең эраға тиклем III быуат аҙағында бөтә әрмән ерҙәре лә тиерлек Селевкиҙар дәүләте хакимлығы аҫтында ҡала. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем III—II быуат башында әрмәндәр һуңынан тарихи Әрмәнстанды тәшкил иткән бөтә территорияны тиерлек биләй.
Евфрат аръяғы Әрмәнстаны боронғо әрмән дәүләтселегенең төп үҫеш һыҙығынан ситкә тайпылғас, «Бөйөк Әрмәнстан» билдәләмәһе лә үҙ аллы мәғәнәгә эйә була һәм боронғо әрмән дәүләтенең рәсми атамаһына әүерелә. Нәҡ ошо мәғәнәлә Грэн яҙмаһында б. э. 77 йылында батша Трдат I Гарни яҙыуында ҡулланыла (грек. Μεΰάάΰβεΰεΰεεΰαεΰεгали Әрмәнстаны — «Ҙур Әрмәнстан»). Гарни храмындағы батша Трдат I-нең беҙҙең эраның 77 йылғы яҙыуында нәҡ ошо мәғәнәлә ҡулланыла (грек. Μεγάλη Ἀρμενία, Мега́ли Әрмәнстаны — «Ҙур Әрмәнстан»). II быуат рим яҙмаһында батша Бакур Бөйөк Әрмәнстан батшаһы тип атала : «Аурелий Пакорус, Бөйөк Әрмәнстан батшаһы» (грек. Αύρήλιος Πάκορος βασιλεύς μεγάλης Άρμενίας ). ''Дәүләттең был исеме башҡа яҙыуҙарҙа ла яҙыла, мәҫәлән, IV быуат башында Апаранда табылған батша Трдат III яҙыуында осрай. Шундай уҡ билдәләмә башҡа сит телдәрҙә лә — латин, фарсы, грузин, рус һәм башҡа сығанаҡтарҙа ла ҡулланыла .''
Арташесидтар династияһы
Династия ға Арташес I нигеҙ һала, ул үҙен Ервандид тип атай. Уның Әрмәнстандың элекке идара итеүсе династияһы менән бәйләнеше аҙағына тиклем асыҡ түгел, Мовсес Хоренаци уны Әрмәнстанда беренсе Аршакидтар династияһына нигеҙ һалған Вагаршактың (Бөйөк Аршактың ҡустыһы) вариҫы тип иҫәпләй. Арташешидтар хакимлығы территориаль экспансиялар менән генә түгел, ә сәйәси һәм дини берҙәмлек булдырырға тырышыу, яулап алынған территорияларҙы әрмәнләштереү һәм дәүләт һәм мәҙәни уртаҡлыҡ нигеҙендә әрмән үҙаңын нығытыу менән дә билдәләнә.
Бөйөк Әрмәнстандың баш ҡалалары
Бөйөк Әрмәнстандың бөтә баш ҡала лары, Тигранакерттан тыш, Арарат үҙәнендә, хәҙерге Ереван дан алыҫ түгел, батшаларҙың шәхси домены булған Айрарат нахангаһы территорияһында урынлаша. Беҙҙең эраға тиклем IV—III быуат аҙағында Армавир Айрарат батшалығының беренсе баш ҡалаһы була; традицион исемлек буйынса тарихи әрмән дәүләттәре баш ҡалаларының икенсеһе һанала. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 200 йылда король Ерванд IV Ервандашатҡа нигеҙ һала. Ервандашат б. э. т. 176 йылда Һаннибал планы буйынса Арташес I Бөйөк Әрмәнстандың баш ҡалаһы булып киткән Арташат ҡалаһын төҙөгәнгә тиклем, ул шул уҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы һәм монарх резиденцияһы булып ҡала.
Беҙҙең эраның II быуаты башында батша Вагарш үҙенең резиденцияһын яңы ҡалаға күсерә, ул Вағаршапат йөрөтә башлай. Христианлыҡ ҡабул ителгәс, ул Әрмәнстандың сиркәү баш ҡалаһына әүерелә һәм әле лә шулай булып ҡала.
335 йылда батша Хосров II, Аракс үҙәненең үҙгәреүе сәбәпле, Арташат халҡын Двин ға күсерә. Ул Бөйөк Әрмәнстандың һуңғы баш ҡалаһы булып сыға, ә ул ҡолатылғандан һуң, тәүҙә фарсы, һуңынан ғәрәп наместниктары резиденцияһына әүерелә.
Архангел (Архангел районы)
Архангел (Архангельское) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 5697 кеше .. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203810001. Ауыл 1753 йылда Архангел баҡыр иретеү заводы ҡасабаһы тип һалынды.
Транспорт
Ауылда Өфө—Белорет, Архангел—Красноусол—Петровск автомобиль юлдары мөһим роль уйнай.
Архангел баҡыр иретеү заводы
Архангел баҡыр иретеү заводы, 1753 йылда Нуғай даруғаһы Күрпәс‑Табын улусы Шәке аҫаба башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Аҫҡын йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) буйында И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников тарафынан нигеҙ һалына.
Хужалары
Архангел тау сәнәғәте округына ингән. 1753 йылда эшләй башлай. 4 баҡыр иретеү мейесе була, 1857 йылға ҡарай — 6 баҡыр иретеү мейесе, 4 һыу тәгәрмәсе иҫәпләнә. Заводҡа 7 рудник ҡарай. XVIII быуат аҙағында Архангел баҡыр иретеү заводында яҡынса 67 мең дисәтинә ер биләй. 1772 йылда заводта 454 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә, XIX быуат уртаһына ҡарай — 1465 крәҫтиән иҫәпләнә (ҡара: ).
Эшләү дәүерендә яҡынса 1,1 млн бот баҡыр иретелә; уртаса етештереүсәнлек — йылына 10 мең бот, максималь — 17,4 мең бот (1865 йыл). барышында завод яндырыла, крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. 1776 йылда тергеҙелә. 1860 йылда Архангел баҡыр иретеү заводында сыуалыштар була (яҡынса 450 кеше ҡатнаша), эш хаҡын арттырыу, завод хөкүмәте баш-баштаҡлыҡтарын бөтөрөү талаптары ҡуйыла. 1891 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1892 йыл) завод ябыла (яна). Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Архангел районының шундай уҡ исемдәге ауылы урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә.