cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сан-Марино
Спорт
Футбол буйынса Сан-Марино йыйылмаһы донъялағы иң көсһөҙ йыйылмаларҙың береһе булып тора, ул ФИФА рейтингында өс йөҙөнсө урынды биләй. Европа зонаһынан Европа һәм Донъя чемпионаттарына һайлап алыуҙа даими ҡатнаша, ләкин донъя һәм континенталь беренселектәрҙең финал өлөшөндә бер ҡасан да ҡатнашмай
Телдәр
Сан-Мариноның берҙән-бер рәсми теле - итальян теле, - романьоль теле урндағы тел. Күп санмаринлылар инглиз телен икенсе тел итеп, француз телен өсөнсө тел тип күрһәтә.
Мечетка (Большая ҡушылдығы)
Мечетка  — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Большая йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы
Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы (22 июль 1957 йыл — 2010 йыл) — этнограф-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент.
Биографияһы
Флизә Фоат ҡыҙы Фәтихова (ҡыҙ фамилияһы — Исламова) 1957 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ы Яңауыл районы Ҡарман ауылында тыуған.
1979 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай, «Башҡорттарҙа терминдар һәм туғандашлыҡ системаһы» тигән темаға диплом эшен яҙа (етәксеһе Т. М. Ғарипов). 1979 йылдан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты аспирантураһында белем ала (етәксеһе — Н. В. Бикбулатов).
1980—2003 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының (1991 йылдан — Өфө фәнни үҙәгенең) Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Этнография секторында (һуңыраҡ — Этнография һәм антропология бүлегендә) ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1994 йылда Санкт-Петербургта «Традиционные обряды и обычаи башкир, связанные с рождением и смертью» темаһына диссертацияны уңышлы яҡлай һәм тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.
2003—2010 йылдарҙа Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһының бөтә донъя тарихы һәм мәҙәниәте кафедраһы доценты булып эшләй.
Кесе Кумак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорттарҙың этнографияһына һәм тарихына арналған. Башҡортостан, Пермь крайы, Свердловск өлкәһе һ.б. 30-ан ашыу этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша, шулай уҡ фәнни һәм фәнни-ғәмәли конференцияларҙа доклад менән сығыш яһай. Өфөләге Археология һәм этнография музейына экспонаттар йыйыу менән шөғөлләнә.
Кесе Кумак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы
Ғаиләһе
Ире — Әхнәф Әмир улы Фәтихов, химик. Улы — Дауыт Әхнәф улы Фәтихов, медик.
Яны-Хура
Яны-Хура — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хура йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
1-се Моҡас
1-се Моҡас (Мукасово 1-е) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 152 кеше булған. Почта индексы — 453643, ОКАТО коды — 80206834006.
Тарихы
1795 йылда теркәлгән. Башта бында дисәтник Моҡас Раймановтың (1722—1812 )утары була. 1815 йылда 2-се Этҡолдан һигеҙ ғаилә күсеп килә — Ишәли Юлъяҡшин, Һабанғол Ишбулатов, Ҡырғыҙбай Игебаев, Ғабдулла Сурин, Надир Барғутов (Урҙабай Бултерәковтың ике туған ҡустыһы), старшина писары Уҡра Ишбулдин, Әбделмән Уңғаров һәм Йәнекәй Моҡасов (1782 йылғы, уның улдары — Шахмурат, Шахмөхәмәт һәм Бикмырҙа), уның ағалары Һунарғол һәм Сәфәрғәли. Улар Йәнекәйҙең атаһы Моҡас Раймановтың утары урынына ауылға нигеҙ һалалар. Киләһе йылда ауылға 2-се Этҡолдан тағы 11 ғаилә күсенә, шулай уҡ Нуғай ауылынан — 3 ғаилә. Ике Моҡас ауылы барлыҡҡа килә — 1-се Моҡас һәм 2-се Моҡас. Урәдник Мөхәмәт Айрысов 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, көмөш миҙалдар кавалеры. 1834 йылда — 245, 1859 йылда — 174, 1920 йылда — 197 һәм 186 кеше (ике ауылда) йәшәй. Халыҡ малсылыҡ, игенселек, һунар, умартасылыҡ менән шөғөлләнә. Йылы айҙарҙа халыҡ йәйләүгә сыға. 1839 йылда 35 йорттағы 226 кешегә 300 йылҡы малы, 650 һыйыр, 150 һарыҡ, 20 кәзә тура килә. Йыл һайын 28 бот ужым бойҙайы һәм 552 бот ярауай иген сәскәндәр.
Совет осоро
1929 йылда крәҫтиәндәр — «Игенсе» колхозына, 1951 йылда өс колхоз («Ҡыҙыл партизан», «Игенсе», «Ирәндек») «Ирәндек» колхозына берләшә. 1957 йылдан алып — «Сибай» совхозы, 1965 йылдан «Ирәндек» совхозы составына инә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, бөрйән ырыуы башҡорттары (99 %) йәшәй.
Географик урыны
Буғалығыр йылғаһы янында урынлашҡан.
Вербен (Эльба)
Вербен (Эльба) (Werben (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1235 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 28 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Үрге Рус Лооһы
Үрге Рус Лооһы (Верхнерусское Лоо) — Краснодар крайы Сочи «ҡала-курорт» муниципаль берәмегенең Лазаревский  районындағы ауыл. Солохауыл ауыл округы составына инә.
Халыҡ һаны
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса :
Инфраструктура
Төп социаль инфраструктура объекттары район үҙәгендә — Беренсе Харциз ауылында урынлашҡан.
Бактрия
Бактрия (Βακτριανή, Бактриан баш ; перс. باختر ,بلخ; Балх, Бохтар; Balx) — тарихи өлкәләре, н сиктәш биләмәһендә Хәҙерге Тажикстан, Үзбәкстан һәм Афғанстан менән сиктәш территорияла ятҡан тарихи өлкә, көньяҡта Гиндукуш тауҙар теҙмәһе менән төньяҡтағы Фирғәнә үҙәнене араһында ята.
Төньяҡ Афганистандың территорияһында урынлашҡан Бактры ҡалаһы илдең баш ҡалаһы була. Бактрийҙар хәҙер үле телдәр иҫәбенә ингән бактрий телендә һөйләшкән, был тел — һинд-европа телдәр ғаиләһенең һинд-иран төркөмсәһенә ҡараған иран теле.
Географияһы
Бактрия көнсығышта паропамисадтар иле һәм Гандхара, төньяҡ-көнбайышта Соғд, көньяҡта Арахозия менән сиктәш була. Ә көньяҡ-көнбайышта — Гиркания менән сиктәш.
Хәҙерге Урта Азия сәйәси бүленеше контексында Бактрия
Бактрияның көньяҡ йәки йылғаның һул яҡ ярындағы өлөшө XIX быуат урталарынан Афғанстан составына инә: Таһар, Ҡондоҙ, Балх (Бактрияның тарихи үҙәге), Джаузджан, өлөшләтә Фарьяб, Саманган һәм Баглан провинциялары. Бактрияның төньяҡ территориялары (уң яҡ ярҙағы): Тажикстандың көньяҡ-көнбайыш өлөшө, Бадаһшанды һәм илдең баш ҡалаһы Дүшәмбене лә индереп, шулай уҡ Үзбәкстандың көньяҡ өлкәләре (Сурхандарья өлкәһе һәм башҡалар).
Тарихы
Бронза быуаты цивилизацияларының береһе — Бактрия-Маргиан археологик комплексының булыуы тураһында билдәле, ул көньяҡ Төркмәнстан, көньяҡ Үзбәкстан, төньяҡ Афғанстан һәм көнбайыш Тажикстан территорияларында беҙҙең эраға тиклем XXIII быуаттан XVIII быуатҡа тиклем — Пакистанда Һинд цивилизацияһы һәм Тигр һәм Ефрат йылғалары араһындағы(Междуречье) Боронғо Ввавилон батшалығы менән бер осорҙа йәшәгән.
1976 йылда совет-грек археологы Виктор Сарианиди ошондай цивилизацияның булыуы тураһында сығыш яһай. Сарианиди һәм Массон Намазга-Тәпә, Алтын-Деп һәм башҡа ҡайһы бер урындарҙа ҡаҙыныу эштәрен алып барғанда үҙ заманы өсөн ғәйәт ҙур ҡоролмаларҙың (шул иҫәптән фортификацион) нигеҙҙәрен таба. Бында буялмаған көршәктәр, башҡа төрлө һауыт-һаба, ике яруслы борғо, балсыҡ, баҡыр һәм бронза изделиелар (бысаҡ, хәнйәр, көҙгөләр), арба моделе табыла. Тар урамдар менән бүлгесләнгән күп бүлмәле йорттар харабалары асыла. Керамик әйберҙәрҙең һәм ювелир изделиеларҙың күплеге ҡалала һөнәрсе һәм зәргәрлек (ювелир) эше менән шөғөлләнеүселәрҙең булыуын раҫлай. Бактрия ерендә табылған артефакттар Тигр һәм Ефрат араһында урынлашҡан һәм һинд үҙәне цивилизацияһындағы тарихи ҡомартҡыларҙан айырылып тора. Бынан тыш, мисәттәрҙең береһендә пиктограммалар булыуы асыҡлана, тимәк, был тораҡ пункттарында яҙыу системаһының булыуы ихтимал.
Иран сүллеге менән уратып алынған хозур тәбиғәтле тау илендә, концепцияларҙың береһе буйынса, беҙҙең эраға тиклем VII быуатта әүлиә Заратустра (Зороастр) белем бирә, унда уның тәғлимәтен дауам итеүселәр ҙә барлыҡҡа килә.
Әһәмәниҙәр империяһы
Бактрия Әһәмәниҙәр державаһы составына Бөйөк Кир II заманынан уҡ инә (Э. Э. Герцфельд, быға тиклем ул Мидияға буйһонғандыр, тип фаразлай, әммә бының булыуы икеле) һәм иң бай һәм көслө сатрапийҙарҙың береһе тип иҫәпләнә. Бактрия, Көнсығыш Ирандың уға буйһонған өлкәләре (Согдиана, Маргиана һәм башҡалар) менән бергә дәүләттең дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә. Ул шулай уҡ мөһим иҡтисади һәм стратегик әһәмиәткә лә эйә була. Бынан тыш Бактрия батша ғәскәренә һуғыш алымдарын яҡшы белгән отрядтар бирә. Шул уҡ ваҡытта дәүләт үҙәгенән алыҫ урынлашыуы арҡаһында, унда тынысһыҙ була. Шуға ла Бактрия ышаныслы хакимдың булыуын талап итә. Ошо сәбәптәр Бактрия (һәм державаның тотош көнсығышының) хакимының сәйәси хәле уғата өҫтөнлөклө була. Шунлыҡтан был өлкә дәүләттә икенсе урынды биләгән кешегә — әһәмиҙәр батшаһының улына йәки бөйөк батшаның ҡустыһына тапшырылыр була. Йыш ҡына Әһәмәниҙәр Бактрияны почетлы һөргөн итеп тә файҙалана.
Атап әйткәндә, Гистасп (батша Дарий Беренсенең атаһы), вельможа Дадарсис, Масиста (батша Ксеркс Беренсенең ҡустыһы), әһәмәни Бесс (буласаҡ батша Артаксеркс V) Бактрияның сатраптары була.
Әһәмәниҙәрҙең Бактрияһы тураһында батша Артаксеркс Икенсенең һарайында оҙаҡ йылдар табип булып хеҙмәт иткән боронғо грек географы Ктесийҙың хеҙмәттәрендә ҡиммәтле мәғлүмәттәр бирелә. Әһәмәниҙәр дәүерендә Бактрияла тәүге торак пункты булдырыла — Дидималағы (Милет эргәһендә) Апполон ғибәҙәтханаһының фарсы баҫҡынсылары яғына күскән ҡанбабалары Бранхида империяның көнбайыш сигенән бында күсерелә.
Александр Македонский дәүерендә
Мөһим стратегик әһәмиәткә эйә булған көслө Бактрия сатрапияһы Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең хәрби походтары ваҡытында Македонияға ҡаршы хәрәкәттең үҙәгенә әйләнә. Бактрияның һуңғы әһәмәни сатрабы Бесс, беҙҙең эраға тиклем 330 йылда Дарий Өсөнсөнө үлтереп, үҙен батша тип иғлан итә һәм тәхет исеме Артаксеркс V исеме ала. Әммә беҙҙең эраға тиклем 329—327 йылдарҙа Бактрия Македон ғәскәрҙәрее тарафынан яулана. «Тау һуғышы» барышында Бактрия менән Согдианың тарҡай ҡәбәләләре грек-македондар менән көрәште дауам итә. Азияның яңы хакимы булараҡ, Александр, яңы держава өсөн ышаныслы нигеҙ булдырырға тырышып, бактро-согдий вельможалары менән ярашырға тырыша. Шул ваҡытта Александр ҙур ғына согдий вельможаларының береһе Оксиарттың ҡыҙы Роксанаға ғашиҡ була, һәм тиҙҙән уға өйләнә (беҙҙең эраға тиклем 327 йылдарҙа).
Бактрияы яңы империяға ҡушыу мәлендә Александр бер нисә хәрбитораҡ пунктына нигеҙ һала. Тик Бактрия, көнбайыш халҡы — гректар һәм македондар өсөн төпкөл провинция булып тойола, өҫтәүенә гректарҙы йәшәү шарттары ҡәнәғәтләндермәү менән бер рәттән, Александр яңы «ҡала» полистары урынына хәрби тораҡ пункттарын ғына төҙөргә рөхсәт итә. Һөҙөмтәлә Александр тере саҡта уҡ (беҙҙен эраға тиклем 327 йылда) һәм уның вафатынан һуң (беҙҙең эраға тиклемге 323 йыл) колонистар баш күтәрә һәм тыуған илдәренә ҡайтыу теләген бклдкрә. Беренсе тапҡыр ихтилал колонистарҙы тынысландырыу менән тамамлана, сөнки Александрҙың үлеме тураһында ялған хәбәр таратыу ихтилалдың төп сәбәбе була. Диодор Сицилийҙың «Тарихи китапханаһындағы» дәлилдәр буйынса, икенсе ихтилал 20 000 ялланған гректарҙы үлтереү менән тамамлана.
Административ йәһәттән Бактрия сатрапия статусын һаҡлап ҡала, хаким итеп эре вельможаларҙың береһе һәм Александрҙың ҡайныһы Оксиарт төғөйенләнә.
Селевкиҙар ҡулы аҫтында
Беҙҙең эраға тиклем 309 йылда, законлы вариҫ, Искәрдәр Зөлҡәрнәйҙең улы — Александрҙы һәм уның әсәһе — Роксананы үлтергәндән, шулай уҡ бер-бер артлы яңы батшалар иғлан ителеүҙән һуң (беҙҙең эраға тиклем 306/305 йылдар), беҙҙең эраға тиклем 300 йылда яңы эллин яҡлы дәүләттәр системаһы барлыҡҡа килә. Селевк I һәм уның улы Антиох I Селевкиҙар империяһын булдыра һәм Ирандың көнсығышында бер нисә грек ҡалаһына нигеҙ һала, бер ни тиклем ваҡытҡа грек теле империяның төп теленә әүерелә.
Беҙҙең эраға тиклем 306 йәки 305 йылда Бактрия Селевкиҙар дәүләте составына инә. Шуныһы ҡыҙыҡ: Грецияға яҡын ятҡан территорияларҙағыға ҡарағанда төпкөлдәге Бактрияла грек йоғонтоһо нығыраҡ һиҙелә. Сәбәбе — фарсы батшалары гректарҙы һөргөнгә ғәйәт ҙур империяның иң алыҫ урынына күпләп ебәрергә тырышыуы.
Селевкиҙар батшалығы эллин дәүләттәренең иң ҙурыһы була. Тәүге үҙәге — Вавилония Искәндәр Зөлҡәрнәй мираҫын диадохиар араһында бүлгәндә Селевкиға килеп эләгә. Артабанғы йылдарҙа Селевк беҙҙең эраға тиклем IV быуат аҙағы — III быуат башындағы ҡан ҡойошло ваҡиғаларҙа әүҙем ҡатнаша, шул арҡала үҙ биләмәләрен байтаҡҡа киңәйтә.
Грек-бактрийҙар
Селевкиҙар ҡайһы бер ҡаршылыҡтарға тап була, өҫтәүенә уларға Птолемей Икенсенең даими һөжүмен кире ҡағып торорға тура килә. Ахырҙа Бактрия сатрапы Диодотҡа бойондороҡһоҙлоҡ (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 255 йыл) һәм Согдиананы баҫып алыу мөмкинлеген бирергә мәжбүр була. Диодот — Грек-Бактрия батшалығына нигеҙ һалыусы. Селевк хакимы Антиох III уларға ҡаршы әүҙем сығыш яһауға ҡарамаҫтан, ул һәм уның вариҫтары үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалыуға өлгәшә.
Урындағы иран аристократияһына таяныу һәм Сүриәләге һуғыштар Диодоттың уңышҡа өлгәшеүенә булышлыҡ итә. Уның улы Диодот II Бактрияның бойондороҡһоҙлоғон парфяндар яҡлы булыу иҫәбенә һаҡларға тырыша, әммә был хәл Бактрия эсендә грек-македон хәрби даирәләрендә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, һөҙөмтәлә Согдиандың Бактрия наместнигы Евтидем беҙҙең эраға тиклем 235 йылда дәүләт түңкәрелешен ойоштора һәм батша була. Шул уҡ ваҡытта Антиох III, парфяндарҙы тар-мар итеп һәм парфян батшаһы Артабан Беренсенең Селевкиҙарға буйһонған булыуын танырға мәжбүр итеп, беҙҙең эраға тиклемге 206 йылда Евтидемдең 10 меңлек отрядын ҡыйрата һәм Бактрияның баш ҡалаһын ҡамауға ала. Ҡамау ике йыл самаһы дауам итә.Беҙҙең эраға тиклем 208 йылда Евтидем Антиох III менән союз килешеүе төҙөй. Әммә Бактрияны һуңғы сиктә беҙҙең эраға тиклем 190 йыла римлеләр яулап ала. Грек-бактрийҙар, ҡеүәт туплап, үҙ биләмәләрен арттырыуға өлгәшә, Һиндостандың ерҙәрен дә үҙ билмәләренә ҡуша.
Һинд-гректар
Бактрия батшаһы Евтидем һәм уның улы Деметрий, ул ваҡытта индуистарҙың Шунга династияһы контролдә тотҡан көнсығыш Иранды һәм Һинд йылғаһы үҙәнен яулап алыу маҡсатында, Гиндукуш аша сыға. Маурҙар империяһының ҡолауынан һәм улар артынса буддистар һәм индуистар араһында барған дини фетнәнән файҙаланып, Деметрий беҙҙең эраға тиклем 180 йылда хәрби поход һөҙөмтәһендә Арахозия һәм Пенджаб территорияларын яулап ала. Күпмелер ваҡытҡа грек-бактрийҙар ғәйәт ҙур ер биләмәләрен ҡулына ала, бөйөк Грек империяһы алыҫ көнсығышта тергеҙелгән кеүек тойола.
Бындай ялған батшалар тәңкәләрҙә үҙҙәренең һүрәтен төшөрөп ҡалдырырға тырыша, әлеге ваҡытта бындай тәэкәләр Афғанстан һәм Һиндостанда күпләп табыла. Өҙлөкһөҙ һуғыштар гректарҙың көсөн бөтөрә һәм Бактрияла абруйын ҡаҡшата. Деметрий һәм Евкратид вариҫтары тимер аҡсалар һуғыуҙан баш тарта һәм, грек аҙсылығының фекерен иҫәпкә алмайынса, яңы стандарттар булдыра. Һиндостанда гректарҙан баш тартыу айырыуса тәрәнгә китә. Шулай итеп, Бактрияла Һинд-грек батшалығы бөтә, ә уның батшаһы Менандр I буддизм юлына баҫа (грек-бактрия хакимдарының буддизмды ҡурсалауы сәйер грек-буддизм күренешен барлыҡҡа килтерә). Уның вариҫтары бик ҡыйынлыҡ менән булһа ла власты тотоп ҡала, әммә беҙҙең эраның 10 йылына Һиндостанда грек хакимдары ҡалмай.
Бактрияның бөтөүе
Тиҙҙән Бактрия ла Согдиананан айырыла, һуңыраҡ Хорезм составына инә. Шул уҡ ваҡытта тип әйтерлек Парфия батшаһы Митридат I Маргиананы баҫып ала. Көсһөҙ дәүләт булғанға күрә, грек-бактрия империяһы төрлө баҫҡынсылар тарафынан баҫып алына. Һундар ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм сактарҙың күсенеүе күсмә тормошта йәшәгән халыҡтарҙың бер урындан икенсе урынға күсенеүенең бер өлөшө генә була (беҙҙең эраға тиклем 175 йыл тирәһе); һундар юэчжейҙарҙы, ә улары, үҙ сиратында, скиф халҡы булған сактарҙы ҡыҫырыҡлай. Или йылғаһы бассейнын ташлап китергә мәжбүр булған сактар Ферғәнә, Бактрия һәм Согдианаға юллана. Ай-Ханым (Александрия Оксианский) ҡалаһы нигеҙенә тиклем яндырыла һәм беҙҙең эраға тиклем 145 йылдан һуң юҡ ителә — һәм башҡаса тергеҙелмәй.
Һинд-скиф батшалығына нигеҙ һалып һәм урындағы грек династияларын бөтөрөп, сактар Афғанстан аша көньяҡҡа табан юллана. Шул уҡ ваҡытта Бактрия һуғышсан күсмән тохарҙар тарафынан (ҡытай сығанаҡтарында юэчжи, ә һиндтәрҙә ҡушандар булараҡ билдәле) яулап алына һәм аҙаҡ килеп бөтөнләй юҡҡа сыға. Батша Гелиокл Бактрияны ҡалдырып китә һәм баш ҡалаһын Ҡабул үҙәненә күсерә, шунан тороп ул һинд биләмәләренә идара итә. Гелиокл — Бактрияның һуңғы батшаһы.
Грециянан алыҫ булһа ла, Бактрия мәҙәниәтендә грек традициялары һаҡланып ҡала. Империя юҡҡа сыҡҡас та бик күп йөҙ йыллыҡтар буйы йәшәп, көнбайыш һәм көнсығыш мәҙәни традицияларының буталыуы донъяға Гандхара мәҙәниәтен бүләк итә. Бактрияның үҙенә килеп ултырған күсмәндәр тиҙ арала ултыраҡтарҙың мәҙәни традицияларын үҙләштерә. Атап әйткәндә, төньяҡ Афғанстандың Тилля-тәпә тораҡ пунктында Виктор Сарианиди етәкселегендәге совет һәм афған археологтары асҡан кәшәнә шуны раҫлай (Бактрия алтыны мәҡәләһен ҡара). Юэчжи төркөмдәренең береһенең удел хакимы Куджула Кадфиз беҙҙең эраның I быуатында яңы Ҡушан империяһына нигеҙ һала, уның биләмәләре элекке Грек-Бактрия территорияһын үҙ эсенә ала.
Бактрия ҡалалары һәм ауылдары
Беҙҙең эраның IV быуатынан, ил һәм халыҡ атамаһы булараҡ, Бактрия тарихи хроникаларҙан юҡҡа сыға. Тохаристан тигән яңы термин барлыҡҡа килә, был атама беҙҙең көндәргә тиклем төньяҡ Афғанстандың Тахар провинцияһы исеме булараҡ һаҡланған.
Ике үркәсле дөйә — «Бактрия» һүҙенән килеп сыҡҡан бактриан атамаһы менән йөрөтөлә.
XX быуат аҙағында Юпитерҙың юлдашы Иолағы Бактрия өлкәһе Бактрия тип атала.
Хакимдар
Бактрияның баш ҡалаһы Бактры (хәҙер Балх).
Грек-бактрия батшалығы (беҙҙең эраға тиклем 256 — 55)
Бактрияла Ҡушан дәүләте Дася (беҙҙең эраға тиклем 150 — 50 тирәһе)
Ғайсин Әхмәт Исламғәли улы
Ғайсин Әхмәт Исламғәли улы (1 сентябрь 1937—1982) — башҡорт шағиры, журналист. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1966 йылдан КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Ғайсин Әхмәт Исламғәли улы 1937 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Благовар районы Иҫке Күсәрбай ауылында тыуған. 1955 йылда тыуған ауылындағы урта мәктәпте, 1960 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Ҡыҙыл таң» гәзитенең Туймазы районы буйынса үҙ хәбәрсеһе булып башлай, артабан йәштәр гәзите "Ленинсы"ла әҙәби хеҙмәткәр була.
Әхмәт Ғайсин 1982 йылда Өфөлә вафат була.
Әҙәби ижады
1974 йылда шағир СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Оло Сякута-Яха
Оло Сякута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нянгус-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡомлоҡ (ауыл)
Ҡомлоҡ (Кумляк) — Силәбе өлкәһенең Уй районы составына ингән ауыл.
Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Ул Рәсәйҙең Европапа өлешөнән килгән һауа массаларын индермәй, әммә һалкын Арктика һауаһы һәм ҡыҙыу Урта Азия һауа массалары еңел үтә. Шуға ла һава торошоноң кинәт үзҙгәреше йыш күҙәтелә.
Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы
«Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ОАО «СНХЗ») — каучук, Агидол, авиация бензины етештереүҙә махсуслашҡан Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы предприятие.
Тарихы
Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводына 1958 йылда Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводының тәжрибә подразделениеһы булараҡ нигеҙ һалына. Предприятиеға нигеҙ һалынған көн тип 1963 йылдың 28 декабрь көнө иҫәпләнә — тап ошо көндәрҙә СССР-ҙа тәүге тапҡыр, Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводында, СКИ-3 тибындағы изопренлы каучуктың беренсе партияһы алына. 1966 йылда тәжрибә производствоһы үҙаллы предприятиеға әйләнә, ул «СКИ-3 тәжрибә-сәнәғәт заводы» исеме ала.
1967 йылда предприятиела түбән молекулалы каучук, ә 1970 йылда — үтә күренмәле фенол антиоксиданты Агидол-1 һәм изометилтетра-гидрофталевый андигидрит эпоксид ыҫмалаһы өсөн ҡатырғыс етештереү үҙләштерелә. 1976 йылда заводтың исеме «Тәжрибә-сәнәғәт нефть химияһы заводы» итеп үҙгәртелә, ә 1991 йылдан хәҙерге исемен ала.
2011 йылдың 25 мартында предприятие «ТАУ» компаниялар төркөмө составына инә.
2011 йылдың 11 авгусынан предприятие менән «ТАУ НефтеХим» Идара итеүсе компания яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте идара итә башлай.
2016 йылда «Урал экспорт-100» Урал һәм Көнбайыш Себерҙең иң эре экспортлаусылар рейтингында, «Эксперт» журналының версияһы буйынса, Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте 27-се урынды биләй.
2017 йылдан компания авиация бензины етештерә башлай.
Башҡортостанда туризм
Башҡортостанда туризм — субъекттың халыҡҡа туристик хеҙмәт күрһәтеү менән шөғөлләнеүсе иҡтисад тармағы. Башҡортостанда туризмды үҫтереүгә уникаль тәбиғи объекттарҙың, тарих, мәҙәниәт һәм сәнғәт һәйкәлдәренең булыуы, үҫешкән инфраструктура булышлыҡ итә.
Тармаҡты үҫтереү тарихы
Башҡортостан Республикаһында ойошҡан туризм ойошмалар: 1929 йылда н — Пролетар туризмдың Башҡортостан йәмғиәте, 1937 йылдан — Башҡорт АССР-ы совнаркомының Физкультура һәм спорт буйынса юғары советы, 1960 йылдан — БАССР-ҙың Туристик-эксплуатация идаралығы, 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Физик культура, спорт һәм туризм буйынса дәүләт комитеты (Госкомспорттуризм) ҡарамағында була. Хәҙерге ваҡытта был бурысты Башҡортостан Республикаһының Туризм буйынса агентлығы  — башҡарма властың үҙ вәкәләттәре сиктәрендә туризмды, туристик индустрияны үҫтереү һәм уға булышлыҡ итеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыусы республика органы башҡара.
Башҡорт АССР-ы СССР-ҙың туристик үҙәктәренең береһе булып тора: 1997 йылда Өфөлә республиканың Туристик-спорт берлегендә Башҡортостан туризмы музейы асыла.
Туристик ресурстар
Башҡортостан иҡтисадының тармаҡтары араһында туризм мөһим роль уйнай. Республиканы, тәбиғәт ландшафтының төрлөлөгө арҡаһында, икенсе Швейцария, тип йөрөтәләр һәм шул уҡ ваҡытта етешһеҙлектәрҙе лә билдәләйҙәр. Уларҙың береһе — тотороҡло килем килтереүсе индустрия булараҡ, туризмдың үҫешмәүе. Бәғзеләр инде төбәктең иҫтәлекле урындарының туристик индустрия ҡағылмаған иҫ киткес тәбиғәте менән һоҡлана. Башҡортостандың туристик ресурстары: Өфө, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Салауат һ.б. ҡалаларҙың мәҙәниәт һәм сәнғәт һәйкәлдәре; 300 самаһы карст мәмерйәһе; 600 йылға, иң ҙур йылға — Ағиҙел;800 күл; Европала иң боронғо тау тип иҫәпләнгән Урал тауҙары һырттары, республиканың иң бейек тауы — Ямантау; өс дәүләт ҡурсыулығы — Шүлгәнташ, Башҡортостан ҡурсаулығы, Көньяҡ Урал ҡурсаулығы һәм «Башҡортостан» милли паркы.
Башҡортостан территорияһында бронза быуатының Абаш, алакүл, межовская, петров, приказанская, саргарин, Һынташты, сруб, турбин, федоровка, черкаскүл мәҙәниәттәре бар. Беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтан 1-се мең йыллыҡҡа тиклемге 600 һәйкәл Әй, Ағиҙел, Дим, Эйек, Кама, Яйыҡ һ.б йылғалар бассейнында табыла. Республикала төрлө характерҙағы һәм ҡатмарлыҡтағы туристик маршруттар бар: йылғалар буйлап спорт ағыуҙары, бер һәм күп көнлөк тау маршруттары, велотректар, ҡаяға үрмәләүселәр өсөн тәбиғи ҡаялар, һыбай йөрөү өсөн уңайлы һуҡмаҡтар.
Күлдәрҙә һәм һыуһаҡлағыстарҙа тиҫтәләрсә турбаза һәм шифахана бар.
Бөгөн Башҡортостанда 31 шифахана эшләй (Ассы, Талҡаҫ, Красноусольск, Чехов һ.б.), уларҙың һәр ҡайһыһы һыу, батҡаҡ менән дауалау үҙенсәлегенә эйә, ҡымыҙ, иппотерапия һ.б. йүнәлешендә эшләй. Тау саңғыһы шифаханалары Абҙаҡта, Яҡтыкүлдә һәм башҡа урындарҙа урынлашҡан. RoomGuru.ru отелдәренең интернет-сервис эксперттары 2016 йылдың 30 декабренә - 2017 йылдың 8 ғинуарына отелдәрҙе бронләңҙе анализлағандан һуң, Яңы йылды ҡаршы алыу өсөн иң популяр тау саңғыһы курорттарының исемлеген асыҡлаған. Улар араһында Абҙаҡ та бар һәм рейтингтың етенсе баҫҡысында тора
Палеолит дәүерендәге һүрәттәре менән билдәле Шүлгәнташ, Салауат һ.б. үҙенсәлекле мәмерйәләр бар.
Инфраструктура
Башҡортостанда ҡунаҡханалар, туристик клубтар, авиация, автомобиль, һыу, егеүле транспорт, тау шифаханалары һәм тау саңғыһы спорты урындарында тауға күтәргестәр рәүешендәге инфраструктура киң үҫешкән.
Ойошмалар
Башҡортостан Республикаһының туризм буйынса агентлығы — башҡарма властың үҙ вәкәләттәре сиктәрендә туризмды, туристик индустрияны үҫтереү һәм уға булышлыҡ итеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыусы республика органы Агенттлыҡ 2012 йылдың 19 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы президентының 2012 йылдың 24 октябрендәге «Башҡортостан Республикаһында дәүләт власының башҡарма органдары структураһын камиллаштырыу буйынса саралар тураһында» 407-УП указына ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса Дәүләт комитеты урынына ойошторола һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2012 йылдың 18 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының Туризм буйынса агентлығы тураһындағы положениены раҫлау тураһында» 459-сы ҡарарына нигеҙләнеп эшләй. Агентлыҡтың төп йүнәлештәре һәм бурыстары: Республиканың туристик иҫтәлекле урындары тураһында мәғлүмәтте киңерәк таратыу йәһәтенән Агентлыҡ интернет-порталын тормошҡа ашыра. Интернет-портал булдырғанда пилотһыҙ вертолет ярҙамында сфералы төшөрөү технологияһы ҡулланыла һәм материалдар «Виртуаль Башҡортостан» порталына ҡуйылырға тейеш була. Республикала диндарҙарҙы Сәғүд Ғәрәбстанына хажға ебәреү ойошторола. Уны Мәрхәмәтлек Хаж фонды (Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты)һәм «Урал-Хаж» (Рәсәй мөфтөйҙәре советы) туроператорҙары башҡара. Рәсәй өсөн бүленгән 3200 урындың 370-е Башҡортостан хажиҙарына тура килә.
Социаль туризм
Агентлыҡ социаль туризм йүнәлешен тормошҡа ашыра — 2013—2016 йылдарға «Башҡортостан Республикаһында социаль туризмдың үҫеше» өҫтәмә программа проекты эшләй. Уны финанслауҙың дөйөм күләме 228,6 миллион һум тәшкил итә. Был 28 мең пенсионерға, инвалидҡа һәм балалар йорттары тәрбиәләнеүсеһенә туристик хеҙмәттәр менән файҙаланыу мөмкинлеге бирә.
Тармаҡты үҫтереү перспективалары
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостанда туризмды киләсәктә үҫтереүҙең нигеҙен булдырыусы ете кластер билдәләнгән. Өс район «Урал» туристик-рекреацион зонаны тәшкил итә. Уға халыҡ-ара класлы туристик комплекс инә, ул спорт һәм ялдың ҡышҡы һәм ҡайһы бер йәйге төрҙәренә махсуслаша. «Урал»ға йылына 1,5 миллион турист киләсәк, тип күҙаллана.
Полянин Андрей Дмитриевич
Полянин, Андрей Дмитриевич (1951 йыл 1 ноябрь,, Ҡытай Халыҡ Республикаһы) — СССР һәм Рәсәй математигы һәм механигы.
Биографияһы
А. Полянинаның атаһы Пекин университетында иҡтисад дисциплиналарын уҡытҡан.
1974 йылда А. Д. Полянин М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай. Диплом проекты А. Г. Куликовский етәкселегендә башҡарыла.
1975 йылдан СССР Фәндәр академияһының Механика проблемалары институтында эшләй (һуңынан Рәсәй Фәндәр академияһы); физика-математика фәндәре кандидаты (1981, диссертацияһының темаһы «Асимптотический анализ тепло-и массообмена частиц в ламинарном потоке жидкости при больших числах Пекле»; ғилми етәкселәре Ю. П. Гупало, Ю. С. Рязанцев) ,
Физика-математика фәндәре докторы (1986), әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр (1991).
2004 йылдан Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының «Ғәмәли математика» кафедраһында уҡыта, профессор.
Рәсәй Федерацияһының математика һәм механика буйынса Юғары аттестация комиссияһы эксперт советы ағзаһы, «Теоретические основы химической технологии» журналының редколлегия ағзаһы.
2001 йылда Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Рәсәй милли комитетҡа һайлана.
«Мир математических уравнений» халыҡ-ара ғилми-белем биреү сайтының баш мөхәррире.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: математик физика, ябай дифференциаль тигеҙләмәләр, айырым сығарылмалы дифференциаль тигеҙләмәләр, интеграль тигеҙләмәләр, гидродинамика, йылы- һәм масса күсереү теорияһы, физик-химик гидродинамика, химик технология.
30-ҙан ашыу китап авторы (шул иҫәптән инглиз, немец һәм болгар телдәрендә), дифференциаль (ябай һәм айырым сығарылмалы) һәм интеграль тигеҙләмәләр буйынса белешмәләре киң билдәле, 160-ҡа яҡын фәнни мәҡәлә баҫтырған, 3 уйлап табыу авторы.
Бүләктәре
С. А. Чаплыгин исемендәге премия (1991), Ю. П. Гупало, Ю. С. Рязанцев менән бергә.
Библиография
''Ю. П. Гупало, А. Д. Полянин, Ю.&nbsp;С.&nbsp;Рязанцев.'' Массотеплообмен реагирующих частиц с потоком. М.: Наука, 1985. 336 с.
''В. В. Дильман, А. Д. Полянин.'' Методы модельных уравнений и аналогий в химической технологии. М.: Химия, 1988.
''В. Ф. Зайцев, А. Д. Полянин.'' Справочник по нелинейным дифференциальным уравнениям: Приложения в механике, точные решения. М.: Физматлит, 1993.
''В. Ф. Зайцев, А. Д. Полянин.'' Справочник по дифференциальным уравнениям с частными производными: Точные решения. М.: Международная программа образования, 1996.
''А. М. Кутепов, А. Д. Полянин, 3. Д. Запрянов, А. В. Вязьмин, Д. А. Казенин.'' Химическая гидродинамика. М.: Бюро Квантум, 1996. ISBN 5-85843-016-3.
''А. Д. Полянин, А. В. Вязьмин, А. И. Журов, Д. А. Казенин.'' Справочник по точным решениям уравнений тепло- и массопереноса. М.: Факториал, 1998. ISBN 5-88688-023-2.
''А. Д. Полянин, А. В. Манжиров.'' Справочник по интегральным уравнениям: Точные решения. М.: Факториал, 1998.
''Д. А. Полянин, В. А. Манжир.'' Интеграль тигеҙләмәләр буйынса белешмә. М.: Физматлить, 2003.
''А. Д. Полянин.'' Справочник по линейным уравнениям математической физики. М.: Физматлит, 2001.
''В. Ф. Зайцев, А. Д. Полянин.'' Справочник по обыкновенным дифференциальным уравнениям. М.: Физматлит, 2001. 576 с. ISBN 5-9221-0102-1.
''А. Д. Полянин, В. Ф. Зайцев.'' Справочник по нелинейным уравнениям математической физики. М.: Физматлит, 2002.
''В. Ф. Зайцев, А. Д. Полянин.'' Справочник по дифференциальным уравнениям с частными производными первого порядка. М.: Физматлит, 2003.
A. D. Polyanin, F. V Zaitsev. Ordinary Equations Exact for Differential Handbook Solutions of. Boca Raton-New York: CRC Press, 2003.
A. D. Polyanin, F. V Zaitsev. Nonlinear Partial Equations of Differential Handbook. Boca Raton-London: Chapman & Hall/Press CRC, 2004.
A. D. Polyanin, Manzhirov V. A.. Mathematics Engineers and Handbook for Scientists of. Boca Raton-London: Chapman & Hall/Press CRC, 2007.
A. D. Polyanin, Manzhirov V. A.. Integral Equations of Handbook. Boca Raton-London: Chapman & Hall/Press CRC, 2008.
A. D. Polyanin, A. I. Chernoutsan. Mathematics of A Handbook Concise, Physics, and Engineering Sciences. Boca Raton-London: Chapman & Hall/Press CRC, 2010, p 1140. ISBN 9781439806395.
Фото
Андрей Полянин и его книги, 2004 — 1
Андрей Полянин и его книги, 2004 — 2
Һылтанмалар
[http://eqworld.ipmnet.ru/polyanin-ew-ru.htm страница А. Д. Полянина на сайте EqWorld — Мир математических уравнений]
[http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=54605 А. Д. Полянин на сайте www.mathnet.ru]
[https://archive.is/20130418005432/http://boss.xost.ru/public_html/index.php?index=07h1h45 профиль А. Д. Полянина на сайте кафедры ПМ МГТУ]
Ғәззә
Ғәззә (غزة;, עזה) — Фәләстин милли хакимиәтенең Ғәззә (урыҫ. Газа) провинцияһында халыҡ һаны буйынса иң эре ҡала, ғәмәлдә ХАМАС террористик ойошмаһы идараһы аҫтында тора. Халҡы — 410 мең кеше (2006 йылға).
Тарихы
Бик борон замандарҙа нигеҙләнгән (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3000 йылда), донъяның иң боронғо ҡалаларының береһе. Библияла 22 тапҡыр телгә алына.
Ассирияның баҫып алыу һуғыштары барғанда Ғәззә йыш ҡына һөжүмдәргә дусар булып торған. Уның батшаһы Ганнуну шына яҙмалы текстарҙа телгә алына. Икенсе бер батшаһы Циллибел Ассирия батшаһы Синнахериб менән Йәһүҙиә батшаһы Хизкияһ (Езекия) араһында һуғыш барғанда Сүриә батшаларының коалицияһына инмәй һәм шуның өсөн Синнахериб уға Хизкияһтан тартып алған ерҙәренең бер өлөшөн бирә. Ассирия ҡолағас, Нехао фирғәүен ҡыҫҡа ваҡытҡа Ғәззәне ала (беҙҙең эраға тиклем 608 йыл), ләкин Навуходоносор II тотош Сүриәне яулай, Ғәззә Яңы Бабил батшалығының һуңғы батшаһы Набонид осоронда ла әле Бабил хакимлығы аҫтында була. ҡолағас, Ғәззә бер аҙға үҙ аллы булып ҡала һәм хатта Мысырға яу менән китеп барған фарсы батшаһы Камбизға теш күрһәтергә батырсылыҡ итә. Дарий ваҡытында ул эске идаралыҡҡа эйә була. Ошо заманда гректар менән бәйләнештәре көсәйә, шулай ҙа пелештиҙәрҙең үҙенсәлеклелеге һәм башҡа халыҡтарҙан айырылып тороуы байтаҡ ваҡыт эллиндар йоғонтоһона бирешмәй килә. Камбиздың баҫҡынсы һуғыштары барғанда (беҙҙең эраға тиклем 525 йыл) Ғәззәлә семит төркөмөнә ҡараған наббатиҙар күп була.
Помпей (беҙҙең эраға тиклем 63 йыл) Ғәззәне азат итә, әммә Ирод осоронда ул йәнә Йәһүҙиәнең вассалына әүерелә һәм Ирод вафат булғандан һуң ғына азатлыҡ ала. Беҙҙең эраның башына Ғәззәлә нигеҙҙә гректар йәшәй. Беҙҙең эраның 66 йылында уны баш күтәргән йәһүҙиҙәр яндыра.
Диоклетиан менән Бөйөк Константин I реформаларынан һуң Ғәззә Палестина I провинцияһына индерелә. Ғәззә бай һәм әһәмиәтле ҡала була. Христианлыҡ илсе (апостол) Филипп вәғәздәре ярҙамында бында иртә барлыҡҡа килә. Илсе Филимон Ғәззәнең беренсе епискобы була. Әммә дөйөм алғанда Ғәззәлә христианлыҡ бик оҙаҡ ныҡлы тамырланып китә алмай. Константин ярым мәжүси Ғәззәнән христиандар күп йәшәгән Майумды айыра һәм уны Констанция тип атай; әммә Юлиан ваҡытында ул ҡабат Ғәззәгә ҡушыла. Һуңыраҡ Ғәззә фекер һәм әҙәбиәт үҙәгенә әүерелә; риторика, философия һәм христиан шиғриәте сәскә ата. Ғәрәптәр Ғәззәне үҙҙәренә алырға тырыша. Хосров II ваҡытында фарсылар ҡулына эләгә, ә 634 йылда Ғәззә ғәрәптәрҙең хакимлығы аҫтында ҡала.
VII—IX быуаттарҙа ҡала Ғәрәп хәлифәлегенә ҡарай, IX—XI быуаттарҙа Мысыр батшалары хакимлығында була. XI быуат аҙағында тәре йөрөтөүселәр тарафынан баҫып алына, әммә улар Мысыр батшаһы Сәләх әд-Диндән еңелгәс (1187 йыл), Мысыр составына кире ҡайта.
1516 йылда Ғәззә төрөк ғосмандары тарафынан яулап алына һәм 1917 йылға тиклем Ғосман империяһы составында була. 1799 йылда Мысырға яу менән килгән Наполеон I тарафынан алына һәм ҡыҫҡа ваҡыт уның ҡулы аҫтында була.
Ғәрәп-Израиль ҡаршылығы
1920—1947 йылдарҙа Ғәззә Фәләстиндәге Британия мандаты составына инә. 1929 йылда ғәрәп фетнәләре арҡаһында Ғәззәлә йәшәгән ғивриҙәр уны ташлап китә. Ғәрәптәрҙе тынысландырыу өсөн инглиздәр ғивриҙәргә Ғәззәгә күсеүҙе тыя.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль Ассамблеяһының 1947 йыл 29 ноябрь ҡарары менән Ғәззә буласаҡ ғәрәп территорияһы составына индерелә. 1948—1949 йылдарҙағы Ғәрәп-Израиль һуғышынан һуң — Мысыр Ғәрәп Республикаһы тарафынан, ә 1967 йылғы Алты көнлөк һуғыштан һуң Израиль тарафынан оккупациялана.
1994 йылдан — Фәләстин автономияһы идаралығы аҫтында.
2007 йылда ҡалала власты ХАМАС төркөмө тартып ала. ХАМАС-тың программаһы Израиль дәүләтен юҡ итеп, урынына ислам хакимлығын урынлаштырыуҙы күҙҙә тотҡанға күрә, уның етәкселеге, Фәләстинде азат итеү ойошмаһының Израиль менән төҙөгән килешеүе талабын үтәп, боевиктарын ҡоралһыҙландырыуҙан баш тарта. Ғәззә анархия һәм терроризм анклавына әүерелә. Һөҙөмтәлә, элек автономияны финанслаған ҡайһы бер дәүләттәр иҡтисади санкциялар ҡуллана, ә Израиль менән Мысыр ҡаланы блокадаға ала.
2012 йылдың ноябрендә Израиль менән ХАМАС араһындағы хәрби хәрәкәттәр ҡабат яңыра.
Климаты
Ғәззәнең климаты — субтропик урта диңгеҙ климаты, эҫе йәйле, йомшаҡ ҡышлы. Яуым-төшөмдөң уртаса кимәле 300 мм тирәһе тәшкил итә, бөтә яуым-төшөм ноябрҙән мартҡа тиклем яуа. Иң эҫе айҙары — июль һәм август, иң һалҡындары — ғинуар һәм февраль. Ғинуар-февралдә температураның уртаса минимумы — 7 °C, ә июль-августа 33 °C тәшкил итә.
Халҡы
Фәләстин үҙәк статистика бюроһының 1997 йылғы мәғлүмәттәре буйынса, Ғәззә ҡалаһында уның эргәһендәге Әл-Шати ҡасаҡтар лагерының халҡы менән бергә иҫәпләгәндә бөтәһе 353 115 кеше йәшәгән. Ирҙәр — 50,9 %, ҡатын-ҡыҙҙар — 49,1 %. 1998 йылға ҡарата Ғәззә халҡының 51,8 процентын ҡасаҡтар һәм уларҙың балалары тәшкил иткән.
Халыҡ һаны динамикаһы:
Дин
Христиандар һаны — 2 мең кеше. Ҡалала православие грек общинаһы бар. Шулай уҡ католиктар общинаһы бар.
Мәғариф
Ҡалала бер нисә университет бар, уларҙа 28 500 студент уҡый. Иң билдәле уҡыу йорто — Әл-Әзһәр университеты.
Транспорт
Ғәззә — портлы ҡала, Ғәззәлә Ясир Арафат аэропорты бар, ул 1998—2001 йылдарҙа эшләй. Ҡоро ер хәрәкәтен автомобиль юлдары тәьмин итә.
Ҡатайкүл (Сыбаркүл районы)
Ҡатайкүл - Катай-Куль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл
Урынлашыуы
Ҡатайкүл боронғо ҡатай ырыуы ерҙәрендә, Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районында урынлашҡан бәләкәй генә күл.
Географик координаттары - 55°5'50"N  60°46'15"E
Уның тирәһендә урынлашҡан объекттар:
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт халҡының ырыу атамаһынан йәки  ир-ат исеменән килеп сыҡҡан:  Катай-Куль озеро, Чебаркульский район. От названия древнего племени Катай также башкирское мужское имя. .
Кизлека
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вторая (Косец ҡушылдығы)
Вторая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының уң ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гелий
Ге́лий — Менделеевтың периодик таблицаһында икенсе элемент. Атом һаны — 2, сағыштырмаса атом массаһы — 4,0026. Марганецтын ябай матдәһе (CAS-номеры: 7440-59-7) — инерт газ, төҫһөҙ, тәме булмаған һәм еҫһеҙ.
Исем
ἥλιος — «Ҡояш» (ҡара Гелиос).
Ғаләмдә
Ғаләмдә водородтан ҡалышып, иң таралған элемент (ғаләмден массаһының 23 %). .
Ләкин ер шарында гелий әҙ.
Алыу
Рәсәйҙә гелийҙы тәбиғи һәм нефть газдарҙан алалар. Хәҙерге ваҡытта «Газпром етештереү Ырымбур» Яуаплығы сикләнғән йәмғиәтендә алына
Ҡулланыу
Planned
Оло Харвута-Яха (Мессо-Яха ҡушылдығы)
Оло Харвута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 312 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көсөк-Маяҡ
Көсөк-Маяҡ — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Амангилде ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 135 кеше.
Тарихы
Ҡара йылға буйында яҫауыл Көсөк Мортазин нигеҙ һалған Көсөк ауылы барлыҡҡа килә. Ул 1774 йылдың 13 июнендә Пугачев полковнигы Тиләү улусы башҡорто Әмин Ибраев һәм яҫауыл Яһаҡ Абдулғәсимов менән берлектә биш йөҙлөк баш күтәреүселәр отряды менән «Ҡатау-Иванов заводына һөжүм итәләр».Уның улы 1796 йылғы Моратша билдәле, ул зауряд яҫауыл булып хеҙмәт иткән. V ревизия был ауылда 55 ир-ат һәм 43 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 12 йортто асыҡлай. 1859 йылда 50 йортта 242 кеше иҫәпләнә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу унда 300 кеше йәшәгән 60 йортто теркәй. 1842 йылда 206 кеше йәшәгән 23 йортта 150 ат, 175 һыйыр, 240 һарыҡ булған. Май аҙағынан алып июль аҙағына тиклем күсенеп йөрөгәндәр. Игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ҡара йылғала ике тирмән булған.
Хәҙерге осор
Көсөк-Маяҡ ауылында 1991 йылда М. Л. Мортазиндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы музей ойошторола. 1993—2005 йылдарҙа — Милли музей филиалы, 2006 йылдан алып — үҙаллы статуста.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Кальвинкель
Кальвинкель (Kahlwinkel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 358 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 274 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6647 һәм автомобиль коды — BLK.
Мамыт
Мамыт (Мамык) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ур йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Ерекле һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исрафил (исем)
Исрафил — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Исрафил исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм көрәшсе, һуғышсан тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы (6 август 1941 йыл) — режиссёр, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1997 йылдан М. Горький исемендәге Ырымбур өлкә драма театрының художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Ырымбур сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1974 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). РСФСР‑ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР‑ҙың (1982), Башҡорт АССР-ының (1977), Татарстан Республикаһының (1993), Төньяҡ Осетия‑Алания Республикаһының (2002) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1996), БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1976) лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы (1986), Почёт (2002) һәм IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2012), Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2021) һәм Салауат Юлаев (2020)[2] ордендары кавалеры.
Әминев Исрафил Иблиәмин улы. 1928 йылда төҙөлгән «Өс ҡайын» исемле артелдың, 1930 йылдан «Башҡортостан» исемле колхоздың беренсе рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышына ауылдан тәүгеләрҙән булып үҙе теләп китә, Башҡорт атлы дивизияһында хеҙмәт итә, батырҙарса һәләк була.
Әминева Люциә Исрафил ҡыҙы. журналист, Салауат, Дыуан һәм Ейәнсура район гәзиттәрендә эшләй, 1968 йылда «Башҡортостан ҡыҙы» журналын сығара башлауҙа ҡатнаша, баҫманың тәүге техник редакторы була.
Ишморатов Исрафил Хажиморат улы (1920—2000) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, III дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Мамедов Исрафил Магерам улы 16 март 1919 — 1 май 1946) — 42 уҡсылар взводы командиры ярҙамсыһы-180 уҡсылар полкының уҡсылар дивизияһы Төньяҡ-Көнбайыш фронтында Советтар союзы геройы исеме бирелә өлкән сержант.
Исрафилов Абас Ислам улы (лезгин. Абас рифҡәт исрафилов; 1960 йылдың 28 сентябрендә, Белиджи, СССР — 26 октябрь 1981, Алишанга, Афғанстан) — Советтар союзы геройы, командир урынбаҫары, инженер-сапер взводы 357-се гвардия парашют-десант полкы 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы составында 40-сы армия совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингентында Афғанстан, гвардия сержанты.
Исрафил — Ҡиәмәт көнөн кешеләргә еткереүсе фәрештә.
Гришина Валентина Дмитриевна
Валентина Дмитриевна Гришина (Смирнова) (1927 — 2014) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951).
Апаһы — Г. Д. Смирнова.
Биографияһы
Валентина Дмитриевна Гришина 1927 йылдың 13 авгусында Кострома өлкәһенең Следово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем осорҙа Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында В. Д. Смирнова ветеринар дауаханаһында санитарка булып эшләй. 1947 йылда совхоз фермаһына эшкә кире ҡайта һәм үҙенең өлекән апаһы, киләсәктә Социалистик Хеҙмәт Геройы Галина Смирнова менән эшләй башлай. В. Д. Смирноваға 1930 йылдар аҙағында совхоз зоотехнигы С. И. Штейман етәкселегендә урындағы малсылар сығарған кострома тоҡомло һыйырҙар төркөмөнөн ышанып тапшыралар
1949 йылдың 12 июлендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «үҙенә беркетелгән 8 һыйырҙан 5207 килограмм һөт һауып алғаны һәм хеҙмәттә юғары күрһәткестәре өсөн» Смирнова Валентина Дмитриевна Ленин орденына лайыҡ була.
Ун өс йыл һауынсы булып эшләгәндән һуң В. Д. Гришина сәләмәтлеге торошо буйынса хаҡлы ялға киткәнгә тиклем һөт заводында эшләй.
2014 йылдың 11 ноябрендә Кострома өлкәһенең Караваево ҡасабаһында вафат була.
Ольховая (Калитва ҡушылдығы)
Ольховая  — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калитва йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 119 км.