cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вупи Голдберг
Кино
Артабан мауыҡтырғыс жанрҙа эшен дауам итә, комедия, криминаль комедия, детектив, сериал, фантастик жанрҙарҙа эшләй. Вупи ҡатнашлығында «Джек-Һикрәндәк», «Бур», «Хәтәр һылыуҡай», «Алға, туташ!», «Өрәк», «Камелот батыры» һ.б. фильмдар төшөрөлә. Көндәлек тормошондағы образы уға ирекле, һөйкөмлө ҡатын-ҡыҙҙар ролен уйнарға ярҙам итә.
Вупи Голдбергтың драма ролдәре лә киң билдәле: «Миссисипи шәүләһе», «Өйгә оҙон юл» фильмдарында төшә, Андрей Кончаловскийҙың «Гомер һәм Эдди» фильмы Сан-Себастьяндағы Халыҡ-ара кино фестивалендә Гран-при яулай.
1991 йылда Вупи Голдберг «Оскар», «Алтын глобус», BAFTA наградаларын Джерри Цукерҙың «Өрәк» фильмында экстрасенс Ода Мэй Браун роле өсөн ала. 1992 йылда Канн кино фестивалендә «Серафина», «Уйынсы» фильмдары ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.
Вупи Голдберг шулай уҡ йәнһүрәттәр тауышландырып, диктор текстарын уҡый, Майкл Джексондың «Liberian Girl» музыкаль клибында төшә.
Телевидение
Кинолағы эше менән бер рәттән, телевидениены ла яулай. Бер нисә йыл «Комик ярҙам» юмористик шоуы ҡатнашыусыһы була, авторлыҡ ток-шоуын алып бара.
1994 йылда Вупи Голдберг «Оскар» премияһы тапшырыу тантанаһының алып барыусыһы була, шунан бирле төрлө сараларҙы алып барыусы булараҡ уңыш ҡаҙана.
Шәхси тормошо
Вупи Голдбергтың өс ире була: Элвин Мартин, ҡыҙы Александраның атаһы (1970-се йылдар), фотограф Дэвид Кассен (1988—1990) , эшҡыуар Майкл Трахтенберг (1994—1995).
34 йәшендә өләсәй була, ейәнсәре Амара тыуа, унан башҡа тағы ике ейәне бар.
Харисов Фәррүх Харис улы
Харисов Фәррүх Харис улы (31 декабрь 1918 йыл — 13 ғинуар 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, артиллерия полкының разведка отделениеһы командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Фәррүх Харис улы Харисов 1918 йылдың 31 декабрендә  (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Мәхмүт ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башҡорт. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Белеме — 7 класс. Колхозда, район суды секретары булып эшләгән.
1941 йылдың 25 июнендә Башҡорт АССР-ы Салауат район хәрби комиссариаты Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында алыша. Гитлерсы баҫҡынсылары менән һуғыштарҙа бер нисә армия һөнәренә: уҡсы, миномётсы, элемтәсе һөнәрҙәренә эйә була. 1942 йылда яраланған; госпиталдә дауаланып сыҡҡас, артполк разведчигы булып китә.
Разведка отделениеһы командиры өлкән сержант Фәррүх Харисов 1943 йылдың 14 декабрендә Белоруссияның Витебск өлкәһе Городок районы Гаврюши ауылы эргәһендә дошмандың таяныс пунктын ҡыйратыу алышында яраланған взвод командирын алмаштыра һәм, батарея утын коррекциялап, гитлерсыларҙың ике пушкаһын, өс пулеметын һәм 15 һалдатын юҡ итеүгә өлгәшә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 21 ғинуарындағы Указы менән немец-фашист баҫҡынсыларына ҡаршы һуғышта командование заданиеһын өлгөлө үтәгәне өсөн өлкән сержант Харисов Фәррүх Харис улы 3-сө дәрәжә Дан ордены (№ 22535) менән бүләкләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыуына өс йыл тулғанда, 1944 йылдың 22 июнендә, Белоруссияның Витебск өлкәһе Полоцкий районы Дворище ауылы янындағы һөжүм итеү яуында 559-сы артиллерия полкы разведка отделениеһы командиры (1-се Балтиҡ яны фронты 6-сы гвардия армияһы 47-се уҡсы дивизияһы) өлкән сержант Фәррүх Харисов артдивизион уты ябырылған миномёт батареяһы һәм биш пулемёт нөктәһенең координаталарын билдәләй.
1944 йылдың 23 июнендә Белоруссияның Витебск өлкәһе Полоцк районында Лесково ауылы өсөн барған һуғышта ҡурҡыу белмәҫ өлкән сержант тәүгеләрҙән булып дошман траншеяһына баҫып барып инеп, өс гитлерсыны автоматтан атып үлтерә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 20 июлендәге Указы менән немец-фашист баҫҡынсыларына ҡаршы һуғыштарҙа командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн Харисов Фәррүх Харис улы 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләклә. (№ 850).
1944 йылдың 14 октябрендә латыш ҡалаһы Приекуленан көньяҡ-көнсығышҡа ете километрҙа урынлашҡан Сили ауылы янындағы һуғыштарҙа, Xарисов Ф. Х., артиллерия утын коррекциялап, фашистарҙың ике эре калибрлы пулемётын һәм тиҫтәгә яҡын һалдатын юҡ итергә ярҙам итә. Дошман беҙҙең ут позицияһына баҫып ингәс, батыр һуғышсы ҡул һуғышында, автоматтан атып, өс гитлерсы һалдатын юҡ иткән. Ул, яраланһа ла, сафта ҡала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 март Указы менән немец-фашист баҫҡынсыларына ҡаршы һуғыштарҙа командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн өлкән сержант Харисов Фәррүх Харис улы 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә, һәм Дан орденының тулы кавалеры була.
Ләкин батыр башҡорт улына, Рәсәй яугирына, яу хеҙмәтен шул дәрәжәлә юғары баһалағандарын тойоу һәм үҙе яҡынлатҡан, түҙемһеҙлек менән көткән Еңеү көнөн күреү бәхете теймәй.
Өлкән сержант Харисов Ф. Х. алған яраларынан 1945 йылдың 13 ғинуарында госпиталдә вафат булған. Двинск (Даугавпилс) ҡалаһының хәрби ҡәберлегендә ерләнгән. Дан орденының тулы кавалеры Фәррүх Харисовтың исеме гранит обелискыға соҡоп яҙылған.
Арал диңгеҙе
Ара́л диңгеҙе (Арал; Арал теңізі, Orol dengizi, Орол денгизи, Aral ten'izi, Арал теңизи) — Урта Азияла Ҡаҙағстан менән Үзбәкстан сигендәге ябыҡ тоҙло күл. 1960 йылдарҙан диңгеҙ кимәле (һыуының күләме) ҙур тиҙлектә кәмей башлай. Сәбәбе: уны һыу менән туйындырып тороусы Амударъя һәм Һырдаръя йылғаларының һыуын баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн алыу. 1989 йылда диңгеҙ ике айырым һыу ятҡылығына: Төньяҡ (Кесе) и Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙҙәренә айырыла. 2014 йылда Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙенең көнсығыш өлөшө тулыһынса кибә. Һайыҡҡанға тиклем Арал диңгеҙе дәүмәле буйынса донъяла дүртенсе урынды биләгән була.
Харисов Фәррүх Харис улы
Ф. X. Харисовтың награда ҡағыҙҙарынан
«Пехота сафтарында ике көнлөк һөжүм итеү һуғыштарында ҡатнашып, үҙен ҡыйыу һәм ҡурҡыу белмәҫ яугир итеп күрһәтте. 22.6.44 й. Дворище ауылы районында, дошмандың аты утына ҡарамай, ул 81-миллиметрлы миномёт батареяһын, 5 пулемётты билдәләне, һәм улар дивизиондың артиллерия уты менән юҡ ителде. 23.6.44 й. Лесково ауылы өсөн барған һуғышта өлкән сержант иптәш Харисов тәүгеләрҙән булып дошман траншеяһына баҫып инде һәм автоматтан атып өс гитлерсыны юҡ итте…»
1944 й. 14 октябрендә Латвия ССР-ы Сили ауылы районында, һөжүм итеүсе ротаның хәрби сафтарында корректировщик бурысын үтәгәндә, дошмандың мылтыҡ-пулемёт уты аҫтында ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, батареяның утын оҫта коррекциялап, 2 станковый пулемёт һәм 10 гитлеровсыны юҡ итте. Оло юл (большак) саты районында барған ҡул һуғышында автоматтан атып 3 немецты үлтерҙе. Яраланыуына ҡарамаҫтан, һуғыш яланынан сигенмәне, үҙ посында ҡалды һәм бер туҡтауһыҙ алып барылған дошман уты аҫтында пехотаға Сили ауылы янындағы оло юл сатын яулап алырға ярҙам итте. Һаулыҡ торошо насар булыуына ҡарамаҫтан, контратака барышында ут менән идара итеүен дауам итте һәм яуланған рубежды ныҡлы тотоп ҡалыу мөмкинлеген бирҙе".
Арал диңгеҙе
Тарихи мәғлүмәттәр
Элек тә Арал диңгеҙенең кимәле үҙгәреп торған. Уның төбө асылған урындарында ҡасандыр шунда үҫкән ағас ҡалдыҡтары табылған. Кайнозой эраһының уртаһында (21 млн йыл элек) Арал Каспий (Паратетис) менән тоташҡан булған. 1573 йылға тиклем Амударъя үҙенең Узбой тигән ҡулсаһы аша Каспийға, Турғай йылғаһы Аралға ҡоя.
XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында диңгеҙ кимәле кәмеү һөҙөмтәһендә Барһакилмәҫ, Каскакулан, Козжетпес, Уялы, Бейектау, Возрождения утрауҙары яһала. Һырдаръяның тамаҡтары — Жанадаръя (1819 йылда) һәм Куандаръя (1823 йылда) Аралдың ҡушылдыҡтары булыуҙан туҡтай.
1848 йылда Ырымбурҙа «Константин» шхунаһы төҙөлә. Шул уҡ йылдың йәйенә шхунаны Һырдаръя тамағы эргәһендәге (Раимское) нығытмаға алып киләләр. 1849 йылда А. Бутаков етәкселегендә Аралды өйрәнеү буйынса тәүге фәнни экспедиция ойошторола. Аралға башлап рекогносцировка (алдан самалап тикшереү) үткәрелә. Тәрәнлеген үлсәйҙәр, Барса-Кельмес үтрауын тулыһынса төшөрөп алалар, яңы утрауҙар төркөмен асалар (Возрождение). Астрономик һәм метеорологик күҙәтеүҙәр яһала.Ҡыш мәлендә боҙ ятыу тарихы өйрәнелә, файҙалы ҡаҙылмалар өлгөһө йыйыла. 1850 йылда Диңгеҙ министрлығының гидрографик департаменты тарафынан Аралдың Диңгеҙ картаһы төҙөлә.
1852 йылда Раим нығытмаһына ҡоролмаған хәлдә «Перовский» һәм «Обручев» пароходтары килтерелә. Арал диңгеҙенә тәүге карап 1853 йылда төшөрөлә. Арал диңгеҙен артабан өйрәнеүҙәр Урта Азия илдәрен яулап алыуға бәйле хәрби хәрәкәттәр менән бер үк мәлдә алып барыла, һәм унда Арал флотилияһы ла ҡатнаша. 1854 йылдың көҙөндә Арал верфы Раимадан Казалинскиға күсерелә. Арал хәрби флотилияһы хәүефһеҙлекте тәьмин итә, хәрби йөктәрҙе ташый, гидрографик эштәр башҡара. Барлыҡ пароходтар һәм ярҙамсы караптар, ҡоролмалар артиллерия менән ҡоралланған була. 1862 йылда Казалинскиҙа «Арал» и «Һырдаръя» тип аталған яңы пароходтар һыуға төшөрөлә.
1886 йылда А. Никольскый етәкселегендә — Аралдың көнъяғына, академик Лев Берг етәкселегендә диңгеҙҙең төньяғына экспедициялар ойошторола.Һөҙөмтәлә климаты, диңгеҙҙең үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы тураһында ярайһы ғына мәғлүмәттәр туплана. 1905 йылда Рәсәй сауҙәгәрҙәре Лапшин, Риткин, Красильников, Макеев үҙ кәмәләре менән балыҡсылыр берекмәһе төҙөй. Шуның нигеҙендә Аральскта «Хиуа» тигән акционер ойошмаһы барлыҡҡа килә, Аралда балыҡ тотоу кәсепселегенә башланғыс һалына.
XIX быуат — XX быуаттың уртаһы арауығында Аралдың кимәле үҙгәрмәгән тиерлек. 1950 йылдарҙа Арал майҙаны буйынса донъяла күлдәр араһында дүртенсе урын биләгән (68 мең км²); Оҙонлоғо − 426 км, киңлеге — 284 км, иң тәрән урыны 68 м булған.
1930 йылдарҙа Урта Азияла һуғарыу каналдары төҙөлә башлай. 1960 йылдарҙан һуғарыу ҡоролмалары эшләү сикһеҙ көсәйеп, Арал ҙур тиҙлектә һайыға. 1960—1990 йылдар эсендә Үҙәк Азиялағы һуғарыла торған ерҙәрҙең майҙаны 4,5 млн-дан 7 млн гектарға тиклем арта. Төбәктә халыҡ хужалығының һыуға булған ихтыяжы йылына 60 км³-ҙан 120 км³-ға тиклем арта. Уның 90%-ы һуғарыуға тотонола, һәм күп осраҡта исрафлауға юл ҡуйыла.1961 йылдан Аралдың һайығыу тиҙлеге көсәйә барып, йылына 20 см-ҙан 80—90 см-ға етә.
1989 йылда Арал ике һыу ятҡылығына: Төньяҡ (Кесе) и Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙҙәренә айырыла. 2003 йылға Аралдың өҫкө йөҙө -¼ өлөшкә, ә күләме 10 % тирәһенә ҡала. 1950—2000 йылдар арауығында абсолют тәрәнлеге 22 метрға кәмеп, 31 метрға ғына тороп ҡала. Балыҡ кәсепселеге Кесе Аралда ғына һаҡланып ҡалған, ә Ҙур Аралда һыуҙың тоҙо күплектән, балыҡтар бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан.
2001 йылда Возрождение утрауы ярымутрауға әйләнгән.
2003 йылға Көньяҡ Арал күле Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә айырыла.
2008 йылда Аралдың Үзбәкстан яғындағы өлөшөнә нефть-газ ятҡылыҡтары эҙләп геологик тикшеренеү эштәре үткәрелә. Подрядчик — «ПетроАльянс» компанияһы, заказ биреүсе — Үзбәкстан хөкүмәте. Һайлыҡта ике тораҡтың һәм мавзолей ҡалдыҡтары табылған.
Кердери мавзолейы сама менән XI—XIV быуаттарға ҡарай. Нисәмә йылдар 20 м тәрәнлектә ятҡан булған. XIV быуатҡа ҡараған Арал-Асар торағының ҡалдыҡтары табылған.
Экологик эҙемтәләр
Баҫыуҙарҙан Һырдаръя һәм Амударъяға кире килеп ҡушылыусы һыуҙар — күл төбөндәге пестицид һәм башҡа төр ағыуҙар һеңдергән ултырмаларҙың төп сығанағы ла инде (тоҙ менән ҡапланған 54 мең км² элекке диңгеҙ төбө). Тоҙ, ағыулы химикаттар, туҙандан торған буран 500 км-ға саңдау булып оса. Натрий гидрокарбонаты, натрий хлориды һәм натрий сульфаты һауа аша таралып ауыл хужалағы культураларының, үҫемлектәрҙең үҫешен тотҡарлап, бергәлектәрҙең юҡҡа сығыуына сәбәпсе булып тора.
1950 йылдарҙан 2000 йылдарға тиклем Обь йылғаһы бассейнынан Арал бассейнына каналдар төҙөп һыу ташларға тигән әллә күпме проекттар тәҡдим ителә. Бының менән Арал яны төбәгендә иәтисадты (шулай уҡ, ауыл хужалығында ла), өлөшләтә Аралды терелтеп булыр ине тигән фекерҙәр әйтелә. Әммә ул проект бик ҡиммәт һәм Себер өсөн эҙемтәләре бик етди, тормошҡа ашырыу мөмкин булған хәл түгел.
Әлеге ваҡытта Каспийҙың бассейнынан Аралға канал төҙөп,Аралдың һәм ҡушылдыҡтарының төбөн таҙартып, диңгеҙҙе кире тергеҙергә тигән проект тәҡдим итәләр. Тик ундай төҙөлөш Ҡаҙағстандан территориаль сығымдар, Ҡаҙағстандан, Рәсәйҙән, Үзбәкстандан, Төрөкмәнстандан һәм башҡа Урта Азия илдәренән бик күп матди һәм интеллектуаль сығымдар талап итә.
2013 йылдың июнендә РФА-ның Океанология институты директорының урынбаҫары Петр Завьялов ултырыштарҙың береһендә Аралдың кибеүе әкренәйҙе тип белдерә. Тоҙлолоғо ныҡ юғары булыуға ҡарамаҫтан, унда үҙенә күрә яңы экосистема барлыҡҡа килгән. «Бик үҙенсәлекле, ләкин тере экосистема», — ти ғалим. Океанология институты үткәргән экспедициялар 40 төр фитопланктон, бик күп биомасса барлыҡҡа килтереүсе, башлыса бер төр ҡыҫаланан торған (Artemia parthenogenetica) зоопланктон барлығын асыҡлай. Диңгеҙ акваторияһында (элекке ярҙарынан 100 км арауыҡта) климат континенталь булып бара: йәй ҡоро һәм эҫе, ҡыш оҙайлы һәм һыуыҡ. Кипкән диңгеҙ төбөнән тоҙло, химикатлы саңдау ел менән башҡа региондарға тарала.
Һайығыу сәбәпле Ҙур Аралдың тоҙлолоғо (10 тапҡыр тиерлек) артыу флора һәм фаунаның юҡҡа сығыуына килтергән. Унда инде балыҡ промыслаһы юҡҡа сыҡҡан, порттары ябылған.
Экологик хәлдең хөртәйеүе арҡаһында Арал яны төбәгендә эшһеҙлек, балалар һәм әсәйҙәре араһында үлем күрһәткестәре үтә лә юғары. 1994—1997 йылдарҙа академик Чаржоу Абдиров Ҡараҡалпакстанда Арал диңгеҙе эргәһендәге халыҡтың экологик хәлен яҡшыртыу өҫтөндә эшләй. Шулай ҙа, Үзбәкстан яғынан диңгеҙҙең кибеүе көслөрәк. (Амударья һыуҙары диңгеҙгә барып етә алмай). Диңгеҙ урынында Аҡҡом сүллеге хасил булған (Аралҡом).
Диңгеҙҙең кибеүе һөҙөмтәһендә, уның эргәһендәге төбәктең климаты үҙгәргән.
Элекке утрауҙары
Арал диңгеҙенең элекке утрауҙары:
Ҡултыҡтары
Арал диңгеҙенең ҡултыҡтары:
Шулай уҡ юҡҡа сыҡҡандары:
Ҡаланың идара бинаһы (Таганрог)
Ҡаланың идара бинаһы — Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге айырым йорт.
Айырым йорт тарихы
Дүртмөйөшлө колонналы өс ҡатлы бина Петр урамы, 87 адресы буйынса, Бәләкәй Баҡса тыҡрығы ҡаршыһында урынлашҡан. Бина күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡоролған.
Был ер участкаһында беренсе булып 1830-сы йылдарҙа сауҙагәр Д. Петрококино йорт төҙөй. 1880-се йылдар аҙағында йортто алпауыт К. Н. Комнено-Варваци һатып алған һәм капиталь үҙгәртеп төҙөгән. Йортҡа төкәтмә төҙөлгән, ихаталағы флигель төп бина менән тоташтырылған, фасад яңы архитектура модаһы буйынса биҙәлгән. Бинаның 62 бүлмәһе була, уларҙы ғаилә башлығынан һәм ике ҡыҙынан торған Комнено-Варваци ғаиләһе биләй. 1905 йылғы беренсе урыҫ революцияһы ваҡиғаларынан һуң, үҙенең имениеһындағы крәҫтиәндәр сыуалыштарынан ҡото осҡан алпауыт Комнено-Варваци, ҡалалағы ҙур йортон һатырға ҡарар итә. Бындай хәүефле шарттарҙа был өйҙә йәшәү ҡурҡыныс булыр тип иҫәпләй ул.
1907 — 1920 йылдарҙа бинала ҡала идаралығы урынлаша, реформа осоронда (1810 йылдан) ул ҡала үҙидараһының төп башҡарма органы булып ҡала. 1909 — 1914 йылдарҙа бүлмәләрҙең береһендә картиналар галереяһы менән ҡала музейы урынлаша. 1918 йылдың 17 ғинуарынан 1 февраленә тиклем бинаны Таганрог ҡалаһының эшсе депутаттар Советы биләй. 1918 йылдың май айында ҡалаға немецтар, ә һуңынан Деникин ғәскәре ингәс, ҡала Идараһы яңынан үҙенең урынына ҡайта. Совет власы урынлашҡандан һуң йортто Хәрби-революцион комитет биләй, ул 1920 йылдың 10 ғинуарынан июнгә тиклем ҡала власының төп органы булып тора. Һуңынан бында профсоюз клубы, мәғариф хеҙмәткәрҙәре Йорто, Автомотоклуб урынлаша. 1935 йылдар аҙағында барлыҡ бина ҡаланың пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары Һарайына тапшырыла.
Таганрог немец-фашист оккупацияһы аҫтында булған ваҡытта, 1942 йылдың апреленән немец полицияһы йортто биләй. Таганрогты азат иткән ваҡытта бина яна. 1959 йылдың авгусында бина тергеҙелә башлай. Шул ваҡытта йорттоң фасады һәм планировкаһы һиҙелерлек үҙгәрә, өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә, ишек дүрт квадрат колонналы портик менән биҙәлә. Бина үҙ ҡиәфәтен үҙгәртә һәм танылғыһыҙ матурая.
Реконструкциянан һуң йортта фатирҙар урынлаша.
Полк боғаҙы
Полк боғаҙы (Palk Strait) — Шри-Ланка утрауын Һиндостан ярымутрауынан айырған Һинд океанындағы боғаҙ. Бенгал ҡултығын Лаккадив диңгеҙе (Манар ҡултығы) менән тоташтыра. Оҙонлоғо яҡынса 150 км, иң бәләкәй киңлеге 55 км, тәрәнлеге 2 метрҙан 9 метрға тиклем. Боғаҙҙы «Әҙәм күпере» тигән дөйөм атама алған бер нисә рәт ваҡ утрауҙар киҫеп үтә. Инглиз дәүләт эшмәкәре Мадрас провинцияһы (Британ Һиндостаны) губернаторы Роберт Полк хөрмәтенә арнап аталған.
Жуңғар ханлығы
Жуңғар ханлығы (иҫк. монг. телендә jegün γar-un qaγan-tu ulus, Зүн Һарин хаана улс; Зүүнгарын хаант улс; шулай уҡ Дөрвөн өөрд улс — «Дүрт ойрат дәүләте», Догшн Зюнгара Нутг — «Уҫал Зюнгар Нутугы (дәүләте)») — XVII—XVIII быуаттарҙа хәҙерге Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Ҡытай, Рәсәй һәм Монголия илдәренең территорияһында урынлашҡан ойрат дәүләте.
Хәҙерге заман әҙәбиәтендә йыш ҡына Ойрат ханлығы тип атала.
Тарих
Жуңғарҙарҙың иртә тарихы буйынса ышансылы сығанаҡтар бик аҙ. Жуңғарҙарҙың барлыҡҡа килеүен Сыңғыҙхан ғәскәренең яҡынса 40 мең кешенән (дүрт төмәндән) торған «һул ҡанаты» (зуун-гар) менән бәйләйҙәр. Монгол империяһы тарҡалғас, XIV быуат уртаһында Ҡытайға сауҙа юлдарҙы контролдә тотоу өсөн ойрат һәм халха (көнсығыш монгол) хакимдары араһында күп йыллыҡ көрәш тоҡана. XV быуаттың беренсе яртыһында ойрат хакимдары Тогон (1418—1440) һәм уның улы Эссен бөтә Монголияны үҙҙәренә буйһондора, әммә тиҙҙән тар-мар ителеп һәм үҙ биләмәләренә ҡайтырға мәжбүр булалар. Артабанғы бер ярым быуат даамында Көнбайыш Монголия территорияһында башлыса бәләкәй кенәзлектәр була. 1620-йылдар аҙағына ҡарай, чоростарҙың юлбашсыһы Хаара-Хула чоростарҙы һәм дэрбэттарҙың күп өлөшөн берләштерә. Чоростар ҡыҫымы арҡаһында торгуттар һәм дэрбэттарҙың бер өлөшө Хо-Урлюк етәкселегендә түбәнге Волга үҙәндәренә китеп Ҡалмыҡ ханлығына нигеҙ һала. Ә хошуттар Туру-Байху хан (Гуши хан) етәкселегендә көньяҡҡа табан юллана һәм Кукунор күле тирәһендә ханлыҡ төҙөй. Был миграциялар һөҙөмтәһендә ойраттарҙың күсеп йөрөү урындары көнбайышта Каспий диңгеҙенән көнсығышта Алашангә, төньяҡта Уралдан көньяҡта Һиндостанға ҡәҙәр барып еткән.
Жуңғар ханлығының барлыҡҡа килеү датаһы тип Хаара-Хулының улы Хоро-Хоцин Батор идара итеүенең беренсе йылы — 1635 йыл тип иҫәпләнә. Хоро-Хоцин Батор тибет далай-ламаһынан Эрдени-Баторхантайша титулын ала. Ул Хо-Урлюк һәм Гуши хан менән бәйләнеш тота, 1620 йылда атаһы башлап ебәргән Урыҫ дәүләте менән даими сауҙа һәм вәкиллек мөнәсәбәттәрен көйләй. Шулай уҡ Хоро-Хоцин Батор даими торама пункттарҙы төҙөй һәм игенселекте үҫтерә. 1640 йылда баторхантайша Жуңғар съезының инициаторҙарының береһе була. Был ҡорға 44 ойрат кенәзе, шул иҫәптән иң алыҫ яҡтарҙа көн иткән ойраттар, һм төп халха хакимдары килгән. Съезд «Бөйөк закондар йыйылмаһы» («Их Цааз») — закондар кодексын ҡабул итә, уның тәүге статьялары манжурҙарға ҡаршы көстәрҙе берләштереү характерын йөрөткән. Коалиция тиҙҙән тарҡала, Ҡытайҙы баҫып алып Цин династияһын нигеҙләгән манжурҙарға ҡаршы төп көрәшеүсе булып бөтә ойрат ханы Галдан булып китә. Уның вариҫтары — энеһе Цэвэн Равдан (1698—1727) һәм уның улы Галдан Цэрэн (1727—1745) хакимлыҡтары осоронда Жуңғар ханлығы бөйөндороҡһоҙ монгол дәүләтселегенең иң һуңғы терәге булып ҡала. Ул Рәсәй империяһы менән бәйләнеш тота, ҡаҙаҡ йөҙҙәре һәм манжурҙар менән уңышлы һуғыштар алып бара, Тибетҡа бер нисә яу ойоштора. Илдә һөнәрселек, шул иҫәптән буҫтаусылыҡ, игенселек, металл иретеү, пушкалар яһау үҫешә.
Галдан Цэрэн вафат булғас, ханлыҡта 10 йыл дауамында власть өсөн үҙ-ара көрәш бара. Бының менән Цин империяһы файҙалана, 1755—1757 йылдарҙа манжур-ҡытай армияһы өс тапҡыр Жуңғар ханлығына бағып инә, был ойрат кенәзе Амурсаны етәкселегендә ихтилал тоҡаныуына килтерә. Был баш күтәреүҙе баҫтырып һәм байтаҡ ҡына ойраттарҙы юҡ итеп, 1758 йылда манжурҙар Жуңғар ханлығын бөтөрәләр.
Волков йорто (Таганрог)
Волков йорто — Таганрог ҡалаһындағы Петр урамы, 103а адресы буйынса урынлашҡан боронғо айырым йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (Ҡарар № 301 18.11.92 йыл).
Йорт тарихы
Петр урамындағы 103а һанлы ике ҡатлы йорт, XIX быуаттың беренсе яртыһында, надворный советник Степан Степанович Волков аҡсаһына төҙөлгән. С. С. Волков Таганрог ҡала башлығы янындағы төрмәләр буйынса комитет ағзаһы булған.
Надворный советник вафат булғандан һуң, 1880-се йылдарҙа йорт уның ҡыҙҙары: Глафира, Зинаида, Ольга һәм Любовь ҡарамағында булған. 1910 йылда улар йортто төрөк кешеһе Антон Косталасҡа һаталар, ә йортҡа һул яҡтан төкәтеп эшләнгән йортто шул уҡ ваҡытта уның ҡатыны Аргирия Пантелеевна һатып ала. Косталос ғаиләһе ошо ике йортта йәшәй. 103а йортонда Антон Косталас ресторан-кафе аса. Йортҡа уң яҡтан тағы бер бер ҡатлы төкәтмә төҙөй һәм унда ҙур булмаған магазин тота. Косталас кафеһында күңелле һәм йәнле була — гректар күңел асырға һәм яҡшы итеп ваҡыт үткәрергә белгән һәм бик яратҡан. Йорт хужаһының ағайы Дмитрий Косталас Таганрогтағы Коммерция тыҡрығында урынлашҡан «Караис» ҡунаҡханаһы хужаһы булған.
1912 йылда Косталас йорто ихатаһының бер өлөшөн эшҡыуар А. Д. Гернштейн ҡуртымға ала. Ихатала ул йортҡа 12x20 метр үлсәмендә оҙон бина төкәтеп төҙөтә һәм унда «Россия» электробиографы аса, унда фильмдәр күрһәтелә. Был театр-электробиограф ул ваҡытта ҡалала иң һыйҙырышлы кинотеатр була.
Совет власы йылдарында был йортта Яңы драма театры эшләй, һуңынан унда металлистәр клубы була. 1934 йылда бина күн заводы клубына бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, немец оккупацияһы осоронда, бинаны Украина халыҡ театры биләй. Һуғыштан һуң бинала күн заводы кинотеатры һәм клубы була. Яңы иҡтисди сәйәсәт йылдарында Антон Косталастың кафеһын ашханаға бирәләр.
Хәҙерге ваҡытта бинала күп һанлы магазиндар урынлашҡан.
Архитектура үҙенсәлектәре
Надворный советник Волков төҙөткән ике ҡатлы кирбес йорт бейек колонналы, колонналар йорттоң периметры буйынса сығынтылары булған кәрниз менән бөтә, ике яҡлы ҡыйығы була. Аҡ төҫкә буялған.
Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән (Ҡарар № 301 18.11.92 йыл).
Ҡаҙаҡ ханлығы
Ҡаҙа́ҡ ха́нлығы (Қазақ хандығы) — XV быуаттың икенсе яртыһында Алтын Урҙаның тарҡалыу осоронда хәҙерге Ҡаҙағстан һәм уға күрше булған дәүләттәр территорияһында барлыҡҡа килгән ҡаҙаҡ дәүләте. Ҡаҙаҡ ханлығының иң юғары сәскә атыу осоро Ҡасим, Һаҡ-Назар, Тәүәкәл, Ишем хандары хакимлектәренә тура килә. XVII быуат башында ханлыҡ Оло, Урта һәм Кесе йөҙҙәргә тарҡала. Солтан Абылай хан осоронда барлыҡ йөҙҙәр уны Ҡаҙаҡ ханлығының ханы тип таный. Абылай хан вафат булғас, ханлыҡ йәнә йөҙҙәргә тарҡала.
Тарих
XV быуаттың икенсе яртыһында Алтын Урҙаның тарҡалыу осоронда Ете йылға үҙәнендә Ҡаҙаҡ ханлығы барлыҡҡа килә. Сығышы менән Сыңғыҙхандың улы Жуси нәҫеленән булған Гәрәй (? — яҡ.1474) һәм Йәнбәк (?—1474) ханлыҡҡа нигеҙ һалып уның менән бергә хакимлек итәләр.
Ҡаҙаҡ ханлығының иң юғары сәскә атыу осоро Ҡасим (1511—1521), Һаҡ-Назар (1538—1580), Тәүәкәл (1583—1598), Ишем(1598—1628) хандары хакимлектәренә тура килә. Был ваҡытта Урта Азия ханлыҡтары һәм Нуғай Урҙаһы менән һуғыштар барышында ҡаҙаҡ хандары үҙ власын Төркөстән һәм Ташкент ҡалаларынан Уралға ҡәҙәр тарата. Беҙҙең көнгәсә һаҡланып ҡалмаған «Ишем хандың боронғо юлы» ҡанундар йыйынтығының барлыҡҡа килеүен риүәйәттәр Ишем хан исеме менән бәйләйҙәр.
XVII быуатта Ҡаҙаҡ ханлығы 3 урҙаларға йәғни йөҙҙәргә — Оло (Ұлы жүз), Урта (Орта жүз) һәм Кесе (Кіші жүз) йөҙҙәргә бүленә. Тәүке хан (1680—1718) хакимлеге осоронда Ҡаҙаҡ ханлығы бер аҙ үҫеш кисерә. Ҡаҙаҡтарҙың «Ете Устав» (Жеті Жарғы) ғәҙәти хоҡуҡ йыйынтығының барлыҡҡа килеүе Тәүке хандың идара итеү ваҡытына ҡарай.
Тәүке хан вафат булғас, 1718 йылда Ҡаҙаҡ ханлығы берҙәмлеген юғалта, йөҙҙәр ғәмәлдә айырым ханлыҡ булып китә. 1723 йылдан, өс тиҫтә тиерлек йылдар дауамында, улар Көнсығыш Төркөстанды һәм Көнбайыш Монголияны буйһондорған Жунғар ханлығы менән бик ҡаты көрәш алып бара. Был дәүер «Бөйөк афәт йылдары» (Ақтабан шұбырынды) исеме аҫтында ҡаҙаҡ халҡы хәтерендә ҡала. Жунғарлар һәм Хиуаны баҫып алған Иран хакиме Надир шаһ яғынан ҡурҡыныс янауы, ҡаҙаҡ ханы Әбелхәйерҙе 1731 йылда Рәсәй императорына тоғролоҡҡа ант итергә күндерә. Әбелхәйер ханға барған урыҫ илселеге составында башҡорт тархандары Алдар һәм Таймаҫ Шәимов була. Әбделхәйер хан етәкләгән Кесе йөҙҙөң күпселек ырыуҙары Рәсәй подданыйҙары булып китә. 1758 йылда Жунғар ханлығын Цин империяһы баҫып алғас, ҡаҙаҡ ханлыҡтарына йәнә ҡурҡыныс янай башлай һәм ҡаҙаҡ аҡһөйәктәрен Рәсәй империяһының ҡурсаулығын эҙләргә күндерә. Власы бөтә Ҡаҙаҡ далаһы буйлап танылыу алған Абылай хан, 1740 йылда рәсәй подданлығын ҡабул итеүенә ҡарамаҫтан, ул Рәсәй һәм Ҡытай араһында ярымҙаҡланыу сәйәсәте алып бара. Был бер ни тиклем ваҡытҡа Ҡаҙаҡ ханлығына сағыштырмаса бойондороҡһоҙлоҡ һаҡларға булышлыҡ итә.
Абылай хан вафат булғандан һуң уның улы Вәли хан бәйһеҙ сәйәсәт алып барыуҙан баш тарта һәм Рәсәй юғары власын таный. Артабанғы хандар рәсәй хөкүмәте менән тәғәйенләнгән. 1822 йылда рәсәй хөкүмәте Ҡаҙағстанда хан власы институтын бөтөрә, был үҙ сиратында 1824—1827 йылдарҙа солтан Ҡасим һәм 1837 йылда уның улы Кенесары Ҡасимов етәкселегендәге ихтилалдар тоҡаныуына сәбәпсе була. Кенесары үҙен хан итеп иғлан итә, әммә Ҡаҙаҡ ханлығын тергеҙеүҙә уңышһыҙлыҡҡа тарый.
Норвег диңгеҙе
Норвег диңгеҙе — Скандинавия ярымутрауы, Исландия һәм Ян-Майен утрауҙары араһындағы диңгеҙ.
Атлантик йәки Төньяҡ Боҙло океан
Совет һәм рәсәй библиографияһында Төньяҡ Боҙло океандың сиктәре Гренландия — Исландия — Фарер утрауҙары — Шетланд утрауҙары — Норвегия һыҙығы аша үтә, был Норвег диңгеҙен Төньяҡ Боҙло океан составына индерә. Көнбайыш сығанаҡтарҙа, айырым әйткәндә Бөтә донъя гидрография ойошмаһы терминологияһында, Төньяҡ Боҙло океандың сиктәре Гренландия — Исландия — Шпицберген — Айыу утрауы — Норвегия һыҙығы буйлап үтә, был инде Норвег диңгеҙен Атлантик океан составына керҙерергә хоҡуҡ бирә.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Майҙаны — 1,4 млн км², тәрәнлеге — 3970 метрға тиклем (уртаса тәрәнлек — 1600—1750 м), һыу ҡалҡыуының үлсәме — 3,3 метрға тиклем, тоҙлолоғо — яҡынса 35 ‰. Норвег диңгеҙе тереклегенең көн итеүенә йылы Норвег ағымы (Гольфстримдың дауамы) ҙур әһәмиәткә эйә; был ағым арҡаһында диңгеҙ ҡышын туңмай. Норвегия ярҙарында бик бәләкәй тәрәнлектәр күҙәтелә.
Иң ҙур утрауҙар: Сёрёйа, Сейланн, Аннёйа, Арнёйя, Рингвассёй, Сёр-Квалёй, Квалёйа, Сенья, Вестеролен утрауҙары, Лофотен утрауҙары, Дённа, Вега, Фрёйя, Хитра һәм Смёла.
Хужалыҡ әһәмиәте
Диңгеҙҙә балыҡсылыҡ (треска, сельд һ. б. тотоу) һәм нефть сығарыу үҫешкән.
Иң мөһим порттары — Тронхейм, Тромсё һәм Нарвик (барыһы ла Норвегияныҡы).
Алафузов йорто (Таганрог)
Алафузов йорт — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамында урынлашҡан 104-се ике ҡатлы йорт. 1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы ҡарарға ярашлы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән.
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Грек урамы, 104.
Тарихы
XIX быуаттың икенсе яртыһында, хәҙерге 104-се һанлы йорттоң урынында, 90, 92 (хәҙер 104) номерҙар аҫтында ике йорт булған. Был ике йортто бер номер аҫтында берләштереү совет власы осоронда була. Был ике йорт төрлө номер аҫтында булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың хужаһы бер үк кеше булыуы уларҙы берләштерә. Тик бик ҡыҫҡа ғына ваҡыт аралығында, XIX быуат аҙағында, бер йорттоң хужаһы Таганрог мещаны Игнатов Антон Лазаревич, ә икенсеһенеке —бай ер биләүсе Мильтиад Алексопуло була. Мильтиад Алексопуло капиталынан һәм еренән килгән килем иҫәбенә йәшәй. Һуңынан Мильтиад Алексопуло был өйөн 25 мең һумға Эпоминонд Николаевич Алафузовҡа һата.
Мильтиад Васильевич Алексопуло Таганрог ҡалаһының тоҡомдан килгән почетлы гражданы була. Грек гражданы, ул 1902 йылдың майында вафат була. Ул үҙенең бөтә 300 мең һум күләмендәге байлығын Грецияға ҡалдырған. Был факт таганроглыларҙа аңлашылмаусанлыҡ тыуҙыра. «Бөтә ғүмере буйы Таганрог ҡалаһында йәшәне, ә бөтә байлығын Грецияға бирҙе»,- тип аптырай халыҡ. Мильтиад Васильевичтың ҡатынына, сауҙагәр ҡатын Аделаида Николаевнаға был йорт 1870 йылда күсә. Аделаида Николаевна 1887 йылдың 18 ғинуарында, 72 йәшендә вафат була. Уның ғаилә дуҫтары араһында подпоручик Иван Егорович Комнино-Варваци ғаиләһе була.
Аделаида Николаевна вафат булғандан һуң был ике йорт ҡаланың тоҡомдан килгән почетлы гражданы Мильтиад Алексопуло милегенә күсә. 90-сы номерлы йорт 1900-сө йылдар башына тиклем, ә 92-се номерлы йорт 1890-сы йылдар уртаһына тиклем уның милегендә була. Ул ошонан һуң йорттарын Антон Игнатовҡа һата. 90-сы номерлы йорт XX быуат башында үҙгәртеп ҡорола, өҫтәп балкон эшләп ҡуйыла.
1876 йылда был бинала, бында урынлашҡан 5-се запастағы артиллерия бригадаһы составына ингән батарея һалдаттары өсөн, лазарет ойошторола.
Йорттоң һуңғы хужаһы Алафузов Эпоминонд Николаевич була, ул был ике бинаны 25 мең һумға һатып ала, ә һуңынан уларҙы ҡалаға бүләк итә. 1885 йылда Эпоминонд Николаевич рәйеслегендә ҡала думаһы, ҡаланың башланғыс училищелары өҫтөнән күҙәтеү өсөн комиссия йыя. Ҡаланың идара ағзаһы булараҡ, Алафузов Кампенгаузенск ипкенендә төшөү юлын төҙөү эшен урынынан ҡуғата һәм шул уҡ йылда төҙөлөш тамамлана. Был изге эштәре өсөн Алафузов 2-се дәрәжә изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1904 йылдың 14 майында йорт дауахана итеп ҡалаға тапшырыла һәм изгеләштерелә.
1926 йылда дауахана янында ашығыс ярҙам кабинеты һәм ашығыс ярҙам көймәһе ойошторола.
Әлеге ваҡытта Грек урамындағы 104-се йортта 3-сө поликлиника урынлашҡан. Берләштергәндән һуң бина Г хәрефе конфигурацияһында. Йорттоң парад ишеге булған фасад өлөшөнөң дүрт колоннаһы, ҡыйыҡлы галереяһы бар, стенаһы. Бина ҡыҙыл төҫкә буялған, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫө менән айырылып тора. Бинала 1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы ҡарар менән төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән.
Көнсығыш Африка рифт үҙәне
Көнсығыш Африка рифт үҙәне (шулай уҡ Бөйөк рифт үҙәне йәки Көнсығыш Африка ярылған урыны ) — Көнсығыш Африкала рельефтың ҙур рифт ҡатламы. Төньяҡ Эфиопиянан үҙәк Мозамбикка ҡәҙәр яҡынса 6000 км-ға һуҙылған. Атаманы XIX быут аҙағында британ тикшеренеүсеһе Джон Уолтер Грегори уйлап сығарған.
География
Үҙәндең киңлеге — 30 километрҙан 100 километрға, тәрәнлеге — бер нисә йөҙ метрҙан мең метрға тиклем барып етә.
Геология
3—4 миллион йылдан һуң, бөтә ярылған урын буйынса Көнсығыш Африка ҡитғаның төп өлөшөнән утрау барлыҡҡа килтереп айырыласаҡ. Был утрау Ғәрәбстан ярымутрауына йүнәләсәк. Утрау менән ярымутрау киҫешкән урында тауҙар барлыҡҡа киләсәк, ә Ҡыҙыл диңгеҙ 3 тапҡырға оҙонаясаҡ.
Атлас тауҙары
Атлас тауҙары (جبال الأطلس; атамаһы Ἄτλας — грек мифологияһы титаны Атлас исеменән барлыҡҡа килгән) — Африканың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҙур тау системаһы. Атлас тауҙары Марокконың атлантик яр буйынан Алжир аша Тунис яр буйына ҡәҙәр һуҙылған.
Тәүҙә Атлас тип боронғо Мавритания сиктәрендә урынлашҡан тау системаһының көнбайыш һәм үҙәк өлөштәрен атағандар. Һуңыраҡ Котей (Спартель) морононан Габес ҡултығына тиклем булған бөтә тау системаһын берләштереп был исем менән атай башлайҙар.
Атлас тауҙары урта диңгеҙ һәм атлантик яр буйҙарын Сахара сүллегенән айырып тора. Бында башлыса ғәрәптәр һәм бәрбәрҙәр йәшәй.
Кук боғаҙы
Кук боғаҙы (Cook Strait) — Яңы Зеландияның Төньяҡ һәм Көньяҡ утрауҙарын айырыусы боғаҙ. Тасман диңгеҙен Тымыҡ океан менән тоташтыра. Сәйәхәтсе Джеймс Кук хөрмәтенә аталған.
Оҙонлоғо 107 км, иң тар урынындағы киңлеге — 22 км, тәрәнлеге — 87 м.
Төньяҡ утрауының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Кук боғаҙының бер өлөшө булып торған Веллингтон бухтаһы яр буйында Яңы Зеландияның баш ҡалаһы Веллингтон урынлашҡан.
Александр I утрауы
Александр I утрауы — Антарктиканың иң ҙур утрауы.
География
Утрау Беллинсгаузен диңгеҙендә Антарктиданың көнбайыш яр буйынан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оҙонлоғо 378 км, киңлеге 200 км, яр буйы һыҙығының оҙонлоғо 2185 км тәшкил итә. Утрау тулыһынса тиерлек боҙ аҫтында ята. Ҡитға менән шельф боҙо менән бәйләнгән, шунлыҡтан яһалма юлдаш фотоһүрәттәрендә уны табыуы ауыр. Иң бейек нөктәһе — Стефенсон тауы (2987 м).
Тарих
Александр I ере 1821 йылдың 28 ғинуарында Ф. Ф. Беллинсгаузен һәм М. П. Лазарев етәкселегендәге рәсәй экспедицияһы тарафынан асылған һәм уға рәсәй императоры Александр I исеме бирелгән. 1940 йылға ҡәҙәр утрау Антарктиданың бер өлөшө тип иҫәпләнгән, шунлыҡтан «утрау» һүҙе урынына «ер» һүҙе ҡулланылған.
Территориаль дәғүәләр
Хәҙерге ваҡытта утрауға үҙҙәренең территориаль дәғүәләре менән Аргентина, Чили һәм Бөйөк Британия сығыш яһайҙар, әммә Антарктика тураһындағы договор буйынса улар 1961 йылдан үҙгәрешһеҙ ҡала. Утрауҙа Бөйөк Британияның Фоссил Блаф (Fossil Bluff) поляр станцияһы бар.
Саул улы
«Саул улы» йәки «Шауль улы» (Saul fia) — 2015 йылғы венгр фильм-драмаһы, ундағы ваҡиғалар 1944 йылда Освенцим концлагерында бара; режиссёр Ласло Немештың беренсе тулы метражлы фильмы. Төп ролдә һәүәҫкәр актёр Геза Рёриг төшкән.
Фильмдың премьераһы 2015 йылдың 15 майында Канн кинофестивалендә була, ул унда «Гран-при» яулай. 2016 йылдың февралендә картина сит телдәге иң яҡшы фильм номинацияһында «Оскар» премияһына лайыҡ була (Венгриянан тәҡдим ителә, ул туғыҙ картинанан торған шорт-листҡа , ә һуңынан биш дәғүәсе араһына инә ).
Сюжеты
Фильмдағы ваҡиғалар 1944 йылдың октябрендә Освенцим концлагерында (Аушвиц-Биркенау) бара. Саул Ауслендер (Геза Рёриг) зондеркомандаға — нацистарҙың газ камераларында кешеләр үлтереү, уларҙың кәүҙәләрен һәм кейем-һалымын яндырыу кеүек эш-йомоштарын башҡара торған тотҡон йәһүдтәр төркөмөнә инә. Саул нацист табибының газ камераһында иҫән ҡалған малайҙы үлтереүенең шаһиты була һәм ул малайҙы үҙ улы тип уйлай. Ул малайҙы йәһүд доғалары менән ерләргә кәрәк тип таба һәм бының өсөн раввин табырға тырыа. Тиҙҙән зондеркоманда ағзалары нацистарҙың бөтәһен дә юҡ итергә йыйыныуы тураһында белеп ҡала. Улар ҡасырға әҙерлек башлай. Саул да ошо эшкә йәлеп ителә. Тотҡондар концлагерҙан тышҡа сығыуға өлгәшә. Саул малайҙың мәйетен тоҡҡа һалып алып сыға.
Ролдәрҙә
Мәғлүмәттәр Канн кинофестивале өсөн әҙерләнгән буклеттағыға ярашлы килтерелде.
Премьераһы һәм күрһәтеү
«Саул улы» фильмының донъя премьераһы 2015 йылдың 15 майында Канн фестивалендә була.
Венгрияла ул 2015 йылдың 11 июнендә прокатҡа сыға.
2015 йылдың 18 декабрендә АҠШ-та сикләнгән прокаты башлана.
Тәнҡит
Тәнҡитселәр картинаны юғары баһалай. Rotten Tomatoes сайтында 87 тәнҡитсенең 96 проценты кинотаҫмаға ыңғай баһа бирә. Metacriticта фильм 39 рецензия нигеҙендә 89 % рейтинг ала. На Metacritic фильм имеет рейтинг на основании 39 рецензий.
Британ кино тәнҡитсеһе Питер Брэдшоу фекеренсә, тәьҫир итеү көсө буйынса "Сауылдың улы"н Элем Климовтың «Иди и смотри» һәм Лайоша Кольтаиҙың «Без судьбы» фильмдары менән сағыштырырға мөмкин.
Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)
Көньяҡ утрау (South Island, Te Wai-pounamu — Те-Ваи-Поунаму) — Яңы Зеландияның иң ҙур утрауы (ҙурлығы буйынса икенсе урында — Төньяҡ утрау).
География
Майҙаны — 150 437 км², ҙурлығы буйынса донъяла 12-се урында.
Төньяҡ утрау менән Кук боғаҙы аша айырыла.
Көнбайыш яр буйҙары буйлап Көньяҡ Альп тауҙар теҙмәһе һуҙылған. Бында ҡар менән ҡапланған Кук тауы — Яңы Зеландияның иң бейек нөктәһе урынлашҡан (3754 м). Утрауҙың 18 сусаҡтарының бейеклеге 3000 метрҙан юғары. Тауҙарҙа 360 боҙлоҡ бар, уларҙан иң ҙурҙары — Тасман, Франц-Иосиф һәм Фокс боҙлоҡтары.
Көньяҡ утрауҙа Яңы Зеландияның иң бейек шарлауыҡтарҙың береһе — Сатерленд (580 м) урынлашҡан.
Халҡы
2010 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы утрауҙа 1 038 600 кеше йәшәй, был Яңы Зеландия халҡының 24 %-ын тәшкил итә. Иң эре ҡалалары — Крайстчерч, Данидин.
Галагановка (Ростов өлкәһе)
Галагановка — Азов районы, Ростов өлкәһе утары.
Задонское ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 45 км (юлдар буйынса иҫәпләгәндә) көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Иҫтәлекле урын
Утарҙан 3,5 саҡрым көньяҡтараҡ археология ҡомартҡылары — ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр «Кугейская падь-3» («Малеванные курганы») (3 өйөм) урынлашҡан. Ул беҙҙең эраға тиклемге ике мең йыллыҡтың — беҙҙең эралағы XIV быуат археологик ҡомартҡылары. Ростов Өлкә Советының Кесе Совет 301 Ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы рәүештә Галагановка янындағы ҡурғанһыҙ ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100314000 коды аҫтында индерелгән.
Казачий Ерик (Ростов өлкәһе)
Казак Йырыны — Азов районы, Ростов өлкәһе утары.
Елизавета ауыл биләмәһе составына инә.
Рәсәйҙең С. Т. Аксаков исемендәге әҙәби премияһы
'''Рәсәйҙең С. Т. Аксаков исемендәге әҙәби премияһы''' — 1996 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты тарафынан Халыҡ-ара славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте фонды, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары менән берлектә булдырылған әҙәби премия.
Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)
Төньяҡ утрау (North Island, Te Ika-a-Māui) — Яңы Зеландияның ике төп утрауының береһе.
География
Майҙаны — 113 729 км². Ҙурлығы буйынса Яңы Зеландияла Көньяҡ утрауҙан һуң 2-се, ә донъяла — 14-се урында.
Көньяҡ утрау менән Кук боғаҙы аша айырыла.
Көньяҡ утрауменән сағыштырғанда Төньяҡ утрау тауҙар менән байтаҡҡа күберәк ҡапланған. Иң бейек нөктәһе — әүҙем вулкан Руапеху (2797 м). Утрауҙа юғары вулканик әүҙемлек күҙәтелә, ер тетрәүҙәр булып тора.
Утрауҙың үҙәгендә Яңы Зеландияның иң ҙур күле — Таупо урынлашҡан. Ошо күлдән илдең иң оҙон йылғаһы Уаикато башлана, уның оҙонлоғо 425 км тәшкил итә.
Уртаса йыллыҡ температура +19 °C тәшкил итә.
Төньяҡ утрауҙың көнбайышында Эгмонт милли паркы урынлашҡан.
Халҡы
Утрауҙа илдең төп ҡалалары, шул иҫәптән иң ҙурҙары — Окленд һәм Яңы Зеландияның баш ҡалаһы — Веллингтон урынлашҡан. 2011 йылғы йәниҫәп мәғлүмәттәренә ярашлы Төньяҡ утрауҙа 3366100 кеше йәшәй, был ил халҡының яҡынса 76 %-ын тәшкил итә.
Карпат аръяғы өлкәһе
Карпат аръяғы өлкәһе (Закарпатская область, Закарпатська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Ужгород ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
13 район:
5 ҡала округы:
Милли состав
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәлә түбәнге милләт вәкилдәре йәшәй  :
Алишер Навои
Алише́р Навои́ (Alisher Navoiy; Әлшир Нава'и/ئەلشىر ناۋائى; ; Низамаддин Мир Алишер; 9 февраль 1441 йыл, Герат — 3 ғинуар 1501 йыл, шунда уҡ) — Урта Азия төрки халыҡтары шағиры, суфыйсылыҡ йүнәлешендәге фәлсәфә ғалимы, тимурид Хөрәсәне дәүләт эшмәкәре.
Навои (моңло) исеме менән төп әҫәрҙәрен әҙәби сығатай телендә ижад иткән һәм телдең камиллашыуына һиҙелерлек өлөш индергән, Фани (бренный) исемендә фарсы телендә яҙған. Уның ижады төрки телле әҙәбиәткә, бигерәктә сығатай, үзбәк, уйғыр телендә яҙылған әҙәбиәт үҫешенә оло йоғонто яһаған.
Навоиның милли сығышы аныҡ ҡына билдәле түгел: ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса ул — үзбәк    , икенселәрендә — уйғыр  йәки барлас <font color="#0645ad">
Сығышы
<font color="#000000">Мөхәммәт Хәйҙәр Дулати (1499—1551) әйтеүенсә Алишер Навои сығышы менән <font color="#000000"> <font color="#000000">уйғыр бахшаларынан. <font color="#000000">А. А. Семенов <font color="#000000"> <font color="#000000">буйынса ла, Алишер Навои сәркәтип һәм ҡайһы бер рәсми ҡағыҙҙарҙы уйғырса яҙыусы уйғыр бахшаларынан. <font color="#000000">Төркиләштерелгән <font color="#000000">монгол ырыуы барластарҙан <font color="#000000">тигән дә юрауҙар бар. Академик Малов С. Е. <font color="#000000">А.Навои тураһындағы эшендә былай тип яҙа :
Шиғырҙарында Алишер Навои төрөктәр тураһында үҙ халҡы кеүек итеп яҙа :
Совет осоро тарихында Алишер Навои үзбәк шағиры булып иҫәпләнә.
Биографияһы
Низамаддин Мир Алишер тимуридтар дәүләтенең чиновнигы, үҙ дәүеренең күренекле фәлсәфәселәре һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән аралашҡан Гиясаддин Кичкине ғәиләһендә тыуа. Мир Алишерҙың бер ағаһы — Абу Сәйет — шағир, икенсеһе — Мөхәммәт Али — музыкант һәм каллиграф була. Алишер бәләкәйҙән тимурид ғәиләләре балалары менән бергә тәрбиәләнә. Бигерәк тә, Хөрәсән дәүләтенең буласаҡ башлығы, шағир, мәҙәниәт яҡлаусыһы, Хөсәйен солтан менән ныҡ дуҫ була, ул дуҫлыҡ бөтә ғүмеренә һаҡланып ҡала.
1466—1469 йылдарҙа Алишер Навои Сәмәрҡәндтә йәшәй һәм мәҙрәсәлә уҡый. Бында бик күп дуҫтарын осрата. Дуҫы Хөсәйен Байҡара власҡа килгәндән һуң, тыуған яғы Гератҡа кире ҡайта.
1469 йылда Хөрәсән хакимы Хөсәйен Байҡара мисәт һаҡлаусы вазифаһына тәғәйенләй. 1472 йылда вәзир дәрәжәһе һәм әмир титулы ала. 1476 йылда дәүләт хеҙмәтенән китә, әммә солтандың Гераттағы һәм Астрабадтағы яуаплы эштәрен башҡарған яҡын кешеһе булып ҡала.
Навои ғалимдарға, аҡыл эйәләренә, рәссамдарға, музыканттарға, шағирҙарға, каллиграфтарға яҡлаусы һәм мәтди ярҙам күрһәтеүсе. Гератта ижади түңәрәк ойоштора. Унда Джами, Хөсәйни ҡушаматында шиғырҙар яҙған, солтан, тарихсылар Мирхонд, Хондамир, Васифи, Дәүләтшах Самарканди, рәссам Кемаледдин Бехзад, архитектор Кавам-ад-дин инә. Навоиның башланғысы менән һәм етәкселегендә Инджил каналы яры буйында мәҙрәсә, тәкке (ил гиҙеүсе мосолмандарға ҡунып китеү урыны), китапхана, дауахана төҙөлә.
Аҡыл эйәһе булараҡ, Алишер Навои Нәҡшбәндиә дәрүиш Суфыйсылыҡ ордены ағзаһы булып тора. Ул тик Аллаһты ғына ярата, шуға ла өйләнмәй. Был турала «Лисон ут-тайр» (ҡоштар теле) шиғырында яҙа.
Дәүләтбәков Артур Хәсән улы
Дәүләтбәков Артур Хәсән улы (25 ғинуар 1971 йыл) — журналист, матбуғат һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006 йылдан «Йәшлек» гәзитенең баш мөхәррире. 2010—2020 йылдарҙа Башҡортостан Журналистар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2016).
Алишер Навои
Әҫәрҙәре
<font color="#000000">Алишер Навоиның ижади мираҫы ҙур һәм төрлө яҡлы: утыҙлап ҙур әҫәр — шиғырҙар йыйынтығы (диван), поэмалар (дастан), фәлсәфәүи һәм фәнни рисәләләрҙе үҙ эсенә ала. Урта Азия һәм Яҡын Көнсығыш мосолман халыҡтарының мәҙәни йолаларын ҡулланып, Алишер Навои үҙенсәлекле әҫәрҙәр ижад итә.
Дәүләтбәков Артур Хәсән улы
Биографияһы
Артур Хәсән улы Дәүләтбәков 1971 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Үтәғол (Ҡыуат) ауылында тыуған. Беренсе класты Ибрай мәктәбендә уҡый, артабан Иҙәш ауылына күсеп баралар. 1987 йылда Өфө ҡалаһындағы 1-се интернат—мәктәпте (1994 йылдан Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) тамамлай. Шул уҡ йылда Өфө авиация институтына уҡырға инә. Күңеле әҙәбиәткә нығыраҡ тартылғанға, икенсе йылда уҡ Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына күсә.
Алишер Навои
Лирика
Шағирҙың лирик ижади мираҫы бик ҙур. Газель жанрындағы сығатай телендә һәм фарсыла яҙылған 3150 әҫәре билдәле.
«Уйҙар хазинаһы» — поэтик йыйынтыҡты шағир үҙе 1498—1499 йылдарҙа хронология принцибында төҙөгән. Дүрт тормош миҙгеленә тап килгән, дүрт диуанды эсенә ала: «Бала саҡ сәйерлектәре», «Йәш саҡ һирәклектәре», «Урта йәш сәйерлектәре», «Ҡартлыҡ ғибрәттәре». Шиғырҙар төрлө лирик жанрҙарға ҡарай, шулар араһында газель жанры иң күбе (2600 күберәк). Йыйынтыҡтарҙа икенсе жанр шиғырҙары ла бар — мухаммас, мусаддас, местезар, кыт, рубаи һәм туюги төрөк халыҡ ижады.
Лирик шиғырҙарының нисәнсе йылдарҙа ижад ителгәнен билдәләү ҡыйын, сөнки үҙ тормошондағы хәлдәрҙе бик һирәк яҙа. «Уйҙар хазинаһы» — шағирҙың тойғоларын сағылдырған лирик йыйынтыҡ. Һөйөү һәм ғәҙәти образдар метафора ярҙамында һүрәтләнә.
Навои өсөн һөйөү бөйөк, рухи, нәзәҡәтле һәм бер үк ваҡытта кешене үҙенә бойһондора, иркенән мәхрүм итә. Шулай ҙа, һөйөү ғазабы рухи яңырыу нигеҙе булғанға, шағирҙа төшөнкөлөк тыуҙырмай
Навои, төп бурыстарының береһе итеп, әҙәби сығатай телен үҫтереүҙе иҫәпләй. Шағирҙың лирикаһында төрөк шиғырҙары нәфис биҙәлешенең иң юғары кимәленә өлгәшә.
Шағир фарсы тел ендә «Диван Фани» исемле лирик йыйынтыҡ төҙөй.
«Ҡырыҡ хәҙис» — икенсе типтағы әҫәр. Был төрки телендәге Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәре темаһына ҡырыҡ дүртюллыҡтар. Нигеҙендә Джаминың фарсы телендәге әҫәре ята.
Хәмзә
Навои ижадының юғары нөктәһе — данлыҡлы «Хәмзә», биш эпик поэманы эсенә ала: «Ғәҙелдәрҙең борсолоуы» мөнәжәте (1483) һәм сюжетлы героик (дастандар) «Ләйлә һәм Мәжнүн»(1484), «Фәрхәт һәм Ширин» (1484), «Ете планета»(1484), «Искәндәр диуары»(1485).
«Хәмзә» Низами Гәнжәви һәм һинд-фарсы шағиры Әмир Хосрова Дехлевиның «Хәмзә»һенә «яуап» итеп яҙылған. Навои уларҙың әҫәрҙәренең сюжетын ҡабатлай, тик күп осраҡта ваҡиғаларға һәм образдарға яңы аңлатма бирә.
«Ғәҙелдәрҙең борсолоуы» — циклдағы беренсе поэма Низаминың «Серҙәр һандығы» поэмаһының нигеҙе эшкәртелә. 64 бүлектән тора, унда дини, әхләки һорауҙар күтәрелә. Поэмала үҙ-ара талашты, хөкүмәт вельможаларының мәрхәмәтһеҙлеген, байҙарҙың башбаштаҡлығын, шәйехтәрҙең ике йөҙлөлөгөн фаш итә.
«Ләйлә менән Мәжнүн» — поэма урта быуат ғәрәп риүәйәте сюжетында (шулай уҡ Низами Гянджеви, Әмир Хосров, Джами экәртеүе), йәш шағир Ҡайсаның Ләйләгә булған ҡыҙғаныс мөхәббәте тураһында яҙылған. Поэма көнсығыш әҙәбиәтенә һәм үзбәк фольклорына ҙур йоғонто яһай.
«Фәрхәт һәм Шерин» — батыр Фәрхәттең әрмән һылыуы Ширинға булған һөйөүе тураһындағы поэма. Алишер Навои фольклор поэтикаһы алымдарын ҡулланып Фәрхәтте һоҡландырғыс эпик батыр итеп һүрәтләй.
Серб исеме
Серб исеме — серб халҡы вәкиленә тыуған саҡта бирелгән һәм уны ғүмере буйына оҙата барған исем. Серб мәҙәниәтендә кешенең исеме уның холоҡ-фиғеленә йоғонто яһай тип иҫәпләнә. Сербтар славян (Бранимир, Владислав, Весна, Вук) грек (Доротея, Джордже, Дамьян), йәһүд (Йован, Лазарь, Тамара), хатта ғәрәп йәки төрки (Әмир, Селма, Әминә) сығышлы исемдәр йөрөтәләр. Грек исемдәре славян сығышлы сербтар өсөн, ә ғәрәп һәм төрки исемдәре — мосолман сербтар өсөн хас.
Алишер Навои
Хәмзә
«Ете планета» — ете әкиәт новеллаһын берләштергән поэма. Алишер Навои үҙе тирәһендәге кешеләрҙе, хакимдарҙы (тимуридтар), солтан Хөсәйенде һәм уның яҡындарын тәнҡитләй.
Серб исеме
Тарихы
Сербтарға ҡушылған иң тәүге исемдәр славян (халыҡ) сығышлы булған. Улар хайуан, үҫемлек, тәбиғәт күренештәренә, йә иһә кешенең шәхси сифаттарына арнап ҡушылыр булған. Серб мәҙәниәтендә кешенең исеме менән уның яҙмышы, шулай уҡ кешелә теге йәки был холоҡ-фиғел һыҙатының өҫтөнлөк алыуы үҙ-ара бәйле һаналған һәм бөгөнгәсә һаналыуын дауам итә. Сербтар тарафынан христианлыҡ ҡабул ителгәндән һуң, грек һәм йәһүд сығышлы христиан исемдәре киң тарала башлай. Мәҫәлән, Дечан ҡалаһының 1330 йылға ҡараған йылъяҙмаһында яҡынса 90 % урындағы халыҡтың славян исемен йөрөтөүе әйтелә. XV быуатта был исемдәр 72,6 % тәшкил итә. Ваҡыт үтеү менән ике тамырҙан торған ҡушма исемдәр барлыҡҡа килә башлай (Томислав, Петрослав, Павлимир, Джурисав һәм башҡалар).