cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фатима
Этимологияһы
Фатима — имсәктән айырылған бала тигнәде аңлата; Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡыҙының исеме.
Билдәле шәхестәр
Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (26 декабрь 1913 йыл — 2 ноябрь 1998 йыл) — башҡорт ғалим-педагогы, совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1936—1944 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, 1951—1955 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире, 1955—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. РСФСР-ҙың 5‑се саҡырылыш Юғары Советының Президиум ағзаһы, Башҡорт АССР-ының 4‑се, 6-сы һәм 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Философия фәндәре кандидаты (1950). РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1968), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Ленин (1960) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1971) ордены кавалеры.
Фатима Нуретдин ҡыҙы Ғәниева (25 март 1909 йыл — 1989 йыл) — уҡытыусы, СССР-ҙың II саҡырылыш (1946) Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1944), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1939).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы — Өфө ҡалаһында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе. Мәктәп 1970 йылда Өфө ҡалаһында беренсе башҡорт мәктәбе булараҡ асыла. 1992 йылдың 1 июленән алып гимназия статусын ала. Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1999 йылдың 31 декабрендә ҡабул ителгән 404-се ҡарары буйынса гимназия күренекле педагог һәм дәүләт эшмәкәре Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина исемен йөрөтә.
Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатыны Хәҙисәнән донъяға килгән кесе ҡыҙы. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән ҡалып вафат булған берҙән-бер балаһы. Фатиманы мосолмандар тәҡүәлек һәм сабырлыҡ, юғары әхлаҡ өлгөһө итеп ололоҡлай.
Хальмер-Яха (Хадыта-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хадыта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йыһанға осоу
Тарихы
Айға осош тураһында күҙаллауҙар күптән йәшәп килһә лә, фәҡәт XX быуатта ғына, планетанан күтәрелеп китерлек тиҙләнеште тәьмин иткән ракета техникаһы барлыҡҡа килгәс, шундай мөмкинлек тыуа һәм берҙән-бер ысул булып ҡала.
Теоретик башланғыстар
Йыһанға осоштоң теоретик башланғыстарын беренсе булып урыҫ ғалимы Константин Циолковский өйрәнә башлаған һәм ракета двигателдәренең төп математик иҫәпләүҙәре нигеҙендә Циолковский формулаһын сығарған. Немец Герман Оберт 1923 йылда шулай уҡ ракета техникаһының төп тигеҙләмәһен әҙерләй һәм күп быуынлы ракета концепцияһы ярҙамында теләгән орбитаға күберәк файҙалы йөк сығарыу мөмкинлеген һүрәтләй.
Тәүләп америкалы Роберт Годдард инженер һәм ғалим булараҡ телгән алынған. Ул 1910 йылда бәләкәй ракета двигателе эшләй. 1926 йылда ул беренсе тапҡыр шыйыҡ яғыулыҡлы ракета двигателен хәрәкәткә килтереүгә өлгәшә. Бынан алда Больцанонан астроном һәм ракета техникаһы пионеры Макс Валье был өлкәлә йылдам ғына эшләп ала. Ул Европала беренсе булып шыйыҡ яғыулыҡ менән тәжрибәләр үткәрә һәм ракета двигателе ҡуйылған автомобиль эшләй, ул хәҙер немец музейында һаҡлана. Берлинда һынау үткәргән саҡта яныу камераһы шартлай һәм тимер киҫәге 35 йәшлек инженерҙы үлемесле яралай[5].
Ракета эшләү нигеҙҙәрен өйрәнгән айырым кешеләрҙең тәжрибәһе 1930-сы йылдарға тиклем яңы технологияларға нигеҙ һала. Был эш тик хәрби ихтыяж һәм дәүләттән финанс бүлеү нигеҙендә генә үҫешә алған. Космонавтика үҫешенә Пенемюнденан Вернер фон Браун иң ҙур өлөш индерә. 1934 йылда Фау-2 (күп совет һәм америка ракеталары өсөн өлгө) менән башлап 1969—1972 йылдарҙа Айға төшкән Сатурн-5-кә тиклем уның хеҙмәте.
Техник нигеҙҙәрҙән тыш йыһан механикаһы буйынса астрономик мәғлүмәттәр күбәйә бара һәм космосҡа осоуға алшарттар барлыҡҡа килә.
Армия һәм сәнәғәт
Космик техника үҫешен башта немец рейхында ҡулланалар, унда яңы технология ярҙамында Версаль тыныслыҡ килешеүе урап үтергә мөмкинлек күрәләр. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем Пенемюнда Вернер фон Браун етәкселегендә тикшеренеү һәм етештереү комплекстары барлыҡҡа килә һәм «Фау-2» ракетаһы эшләнә. Ул донъяла идара ителә торған беренсе ауыр ракета була һәм Лондон һәм Бельгияның ҙурлығы буйынса икенсе булған Антверпен ҡалаһына ҡаршы ҡулланыла. Хәрби-иҡтисади яҡтан ҡарағанда сағыштырмаса мәргән был ракета төрө хаҡы менән емергес көсө тура килмәгәнлектән уңышлы тип һанала алмай. СССР менән АҠШ-тың хәрби стратегтары һәм сәйәсмәндәре ракета техникаһының ҡеүәтен күреп, Германиянан эшләнеше менән һыҙмаларын ғына түгел, етештереү серҙәрен дә алып сығалар. Икенсе донъя һуғышының һуңғы көндәренән үк был ике ил араһында космик уҙыш башлана һәм тиҫтәләрсә йылдарға һуҙыла. Һуғыштан һуң АҠШ-ҡа ла, СССР-ға ла тулыһынса эшләнгән ракеталар ҙа, етештереү ҡорамалдары ла, бик күп ғалимдар менән инженерҙар ҙа алып сығыла. Улар шул илдәрҙә тиҫтәләрсә йылдар дауам иткән ракета эшләү нигеҙҙәрен барлыҡҡа килтерәләр (Operation Paperclip)
Һалҡын һуғыш ваҡытында космик уҙыш
Һалҡын һуғыш ваҡытында йыһанға осоштар барыһынан да алда психологик баҫым өсөн һәм пропаганда рәүешендә ҡулланыла. Мөһим хәрби әһәмиәтенән тыш улар ике көнәркәш илдең ҡеүәте һәм үҫеше күрһәткесенә әйләнә.
1957 йылдың октябрендәге «Спутник кризисы» ваҡытында Америка йәмғиәте СССР-ҙың тулыһынса технологик артта ҡалыуҙы юҡҡа сығарғанын аңлай. Шул мәлдән АҠШ космонавтиканы бар яҡлап үҫтерә һәм асыҡтан-асыҡ космоста ярыш башлай.
NASA-ның космик программаһындағы граждандар ведомствоһы йәмғиәт иғтибарында торһа ла, уның төп йүнәлеше — тулыһынса абруйлы хәрби проекттар менән эшләү. Яһалма ер юлдаштарының дүрттән өс өлөшө хәрби маҡсаттарҙа етештерелә. АҠШ 1959 йылдан спутник-шпиондар етештерә, ә 1960 йылдан — метео- һәм навигация, шулай уҡ алыҫтан күҙәтеү спутниктары эшләй.
СССР 1960-сы йылдарҙан йыһан караптарын тоташтырыу, оҙайлы осоштар, асыҡ йыһанға сығыу буйынса эш алып бара. АҠШ менән 1975 йылда хеҙмәттәшлек башлана һәм даими кешеләр ебәрелеп торған «Мир» космик станцияһы ебәрелә.
Космонавтикала хеҙмәттәшлек һәм глобалләштереү
«Мир» станцияһы эшләгән сағында уҡ Рәсәй һәм АҠШ араһында хеҙмәттәшлек көсәйә. Мәҫәлән, «Спейс шаттл» иҫкергән станция менән тоташып, уның эшләргә яраҡлы ваҡытын оҙайта.
Хеҙмәттәшлек Халыҡ-ара космик станция проектлауға килтерә. Шаттл шартлағандан һуң АҠШ уны файҙаланыуҙан баш тарта.
Семёновка (Мәләүез районы)
Семёновка (Семёновка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453880, ОКАТО коды — 80241830007.
Йыһанға осоу
Әҙәбиәт
Меркулов И. А. Полет ракет в мировое пространство. — М.: Изд-во ДОСААФ, 1958. — 88 с.
Семёновка (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %) йәшәй.
Хорьковка
Хорьковка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гусинка йылғаһының һул ярына тамағынан 6,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ваксар-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Валаам монастыры
Валаам Спас-Преображенский монастыры — Рус православие сиркәүенең ставропигиальный ирҙәр монастыры. Рәсәйҙең Карелия Республикаһы Валаам архипелагы утрауҙары территорияһында урынлашҡан монастырь.
Тарих
Риүәйәт буйынса, христианлыҡты таратыусы апостол Андрей Первозванный төньяҡҡа табан хәрәкәт итә, унда Инжил тарата. Ул Днепр һәм Волховҡа бара, Мәсих шәкерте Невоға бара һәм «Валаамский тауында» таш тәре баҫтырып ҡуя. Икенсе версия буйынса, 900 йылда монахтар Сергий һәм Герман, «көнсығыш илдәренән» килеп (бәлки, Грециянандыр), бер утрауҙа монахтар туғанлығын ойоштора. Яҙма сығанаҡтарҙа («житие»ла) был преподобныйҙарҙың тормошо һәм эштәре тураһында һөйләү юғалған тип иҫәпләнә. Икенсе концепция монастырға нигеҙ һалыу x—XI быуаттарға булған тип раҫлай. Ул Преподобный Авраамий Ростовский тураһындағы яҙмаларға нигеҙләнгән һәм X быуатта ошо Преподобныйҙың Валаамда булғанын телгә ала, шулай уҡ бер нисә йылъяҙмаларҙа Преподобный Сергий һәм Германдың мәйете Новгород ҡалаһына 1163 йылда күсерелеүе тураһында һөйләй.
Валаам монастырының ышаныслы документаль тарихы XIV быуаттан башлана. Валаам монастыры Савватий Соловецкий житеһында телгә алына. «Валаам монастыры тураһында хикәйәт»тә монастырға нигеҙ 1407 йылда һалынған тип һанала
Бөйөк Төньяҡ һуғыш
XVIII быуатта башында Петр I Балтик диңгеҙенә сығыу өсөн шведтарға ҡаршы һуыш талып бара һәм уларҙы еңә. 1702 йылда (11 (22) октябре) Рәсәй Нотебург ҡәлғәһен (үҙгәртелгән Шлиссельбург) баҫып ала, ә 1703 йылдың яҙында — Нева тамағындағы Ниеншанц ҡәлғәһен баҫып ала. 16 (27) май 1703 йылда Санкт-Петербург төҙөлә башлай, рус флоты базаһы Котлин утрауында урынлаша — Кроншлот ҡәлғәһе (һуңынан Кронштадт). Хәрби кампания барышында, 1710 йылда, рус армияһы Выборгты ала. Шул уҡ ваҡытта Ингерманландский губернаһы нигеҙендә Санкт-Петербург губернаһы барлыҡҡа килә
Монастырҙың үсеше
1730 йылда утрауҙағы Успенский сиркәүе һәм уны уратып ағас кәртә төҙөлә, әммә 1754 йылда янғында был бина юҡҡа сыға. Император Елизавета Петровна монастырҙарҙы тергеҙеү өсөн көс сарыф итә, әммә 1765 йылда бында барлығы 11 монах ҡына йәшәй.
1774 йылда Преображение Господне ҡорамы төҙөлә. Ҡорам бинаһы янында Успенский («ҡышҡы», йәғни яғып йылытылған) һәм Никольский сиркәүҙәре төҙөлә.
Бөйөк Финляндия кенәзлеге
1811 йылда Финляндия губернаһы һәм Валаам архипелагы Рәсәй империяһының Бөйөк Финляндия кенәзлеге составына инә һәм Выборг губернаһы тип атала. 1819 йылда буласаҡ император Александр I монастырға килә. 1892 йылға тиклем монастырь Санкт-Петербург митрополитына, ә һуңынан яңы төҙөлгән Финляндия һәм Выборг епархияларына ҡарай.
Валаам монахтары монастырҙы Яңы Иерусалим монастырына әйләндерергә теләй, шул арҡала бында XX быуат башында Яңы Завет осорондағы атамалар барлыҡҡа килә: Кедрон, Гефсимания, Елеон тауы, Воскресенье скиты.
Иҫкәрмә
{{Иҫкәрмәләр|2|refs={{статья |автор=Л. Ю. Сапрыкина |заглавие=Исчезающий Петербург |издание=История Петербурга |тип=Журнал |место={{СПб}} |год=2009 |выпуск=1 (47) |страницы=16—17 }}
Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы
Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы (14 ғинуар 1914 йыл — 16 февраль 1988 йыл) — сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү алдынғыһы. Совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1928 йылдың октябрендә хәҙерге Баймаҡ районындағы Түбә руднигында электромонтер уҡыусыһы сифатында башлай. 1930—1931 йылдарҙа Әбйәлил районы «Красная Башкирия» совхозындағы механизаторҙар мәктәбендә уҡый. 1931 йылдың декабренән алып Үзбәк ССР-ының Яҡҡабаҡ игенселек совхозында тракторсылар бригадаһын етәкләй. 1934—1937 йылдарҙа — Баймаҡ районы Сибай машина-трактор станцияһында участка механигы, 1938—1939 йылдарҙа — шул уҡ райондың К. Е. Ворошилов исемендәге колхозы шоферы. 1939 йылдың ғинуарында хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Совет-фин һуғышында ҡатнаша. Демобилизациянан һуң 1941 йылдың ғинуарында участка механигы булып эшләй, 1955 йылдан алып — Сибай МТС-нда комбайнсы.
1954 йылдан Мәсғүт Заманов Башҡорт АССР-ының сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүендә әүҙем ҡатнаша. 1956 йылда комбайнда 745 гектар майҙанда 15 450 центнер иген һуға. Һәр гектарҙан йыйылған уңыш 21 центнер тәшкил итә.
1956 йылда сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә, уңыш йыйыуҙа һәм иген әҙерләүҙә айырым ҡаҙаныштары өсөн СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 11 ғинуарындағы Указына ярашлы М. Ф. Замановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1957—1960 йылдарҙа Баймаҡ районы Сибай совхозы комбайнсыһы.
1960 йылда хаҡлы ялға сыға.
1988 йылдың 16 февралендә вафат була
Марека (Шубачиха ҡушылдығы)
Марека — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шубачиха йылғаһының уң ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһы инештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Табъяга
Табъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүре (ырыу)
Бүре (ҡорт, ҡашҡар) — ҡайһы бер башҡорт ырыуҙарының исеме, мәҫәлән, Үҫәргән, Йәлдә к ҡәбиләләренең атамалары бүре тотемына барып тоташа. Шулай уҡ антропоним булып та тора, мәҫәлән: Бүребай, Бүресе (бүрегә һунарсы) һ. б.
Y-DNA анализы
Бүре - Телеү ырыуы вәкилдәренең Y- DNA анализы уларҙа  R1a, snp= L342.2+, Z2123+  галлогруппаһын асыҡлай.
Башҡорттарҙың бүрегә табыныуҙары хаҡында
Башҡорттарҙа бүрегә яугир символы итеп табыныу киң таралған, хатта башҡорттарҙың халыҡ атамалары этимологияһы бүре менән бәйле   .Бүре культы, кеше менән бүре араһында билдәле бер туғанлыҡ бар тип иҫәпләүгә, уның ҡөҙрәтле көсөнә инаныуға нигеҙләнгән дини табыныу. Бүре башҡорттарҙа айырыуса хөрмәт ителгән хайуандарҙың береһе һанала; был халыҡтың ауыҙ-тел ижадында, хөрәфәттәре һәм йолаларында сағылыш тапҡан. Легендаларҙа һәм риүәйәттәрҙә бүре — башҡорттарҙың ата-бабаһына күп бәлә-ҡазанан ҡотолорға һәм яңы тыуған ер табырға ярҙам иткән изге ҡурсалаусы һәм юл күрһәтеүсе.
«Башҡорттарҙың килеп сығышы» риүәйәтендә (варианттары Күгәрсен районы Ишбирҙе ауылында һәм Һарытау өлкәһе Ишембай ауылында яҙып алынған) башҡорттарҙың ата-бабаһының, бүрегә эйәреп, Көньяҡ Уралға килеүе тасуирлана. «Бүреле йылға» легендаһында (Баймаҡ районы Өмөтбай ауылында яҙып алынған) бүре ырыу башлығының ҡәберенән килеп сыға, башҡорттарҙы исемһеҙ йылға буйына алып килә һәм юҡ була. Башҡорт риүәйәттәрендә, боронғо төрки этногенеалогик легендаларҙағы кеүек үк, бүренән тыуыу мотивы күҙәтелә. «Бүреләр тоҡомо» легендаһына (Ырымбур өлкәһе Башбүре ауылында яҙып алынған) ярашлы, үҫәргән ырыуының бер өлөшө инә бүрегә өйләнгән һунарсы нәҫеленән таралған. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Наҙарғол (боронғо исеме — Баш бүре) һәм Һаҡмар-Наҙарғол (Һаҡмар бүре) ауылдары халҡы үҙен ошо ырыу тоҡомо тип иҫәпләй. Ырыу башлығы — инә бүре образы шулай уҡ башҡорттарҙың әкиәт фольклорында осрай (мәҫәлән, «Бүре улы Сынтимер бәһлеүән»). Бүрегә табыныу уның кәүҙә өлөштәре тылсымлы көскә эйә тип ышаныуға бәйле. Хужаларҙы нахаҡ ғәйептән, күҙ тейеүҙән һәм бәхетһеҙлектән һаҡлау өсөн, бүре башын өй нигеҙенә күмгәндәр. Аҙау теше, тырнағы һәм йөнө ауырлы ҡатындарҙы һәм балаларҙы һаҡлаусы тылсым булараҡ файҙаланылған. Ҡатын-ҡыҙҙы киреп киптерелгән бүре ирене аша үткәреп, түлһеҙлектән дауалағандар йәки бала табыуҙы еңеләйткәндәр һ.б. Бүре үтен тын юлдары ауырыуҙарынан, ҡотороуҙан дауалау өсөн ҡулланғандар. Әйбер йәки мал юғалһа, бүренең тарамышын яндырғандар: был бурҙың аяҡ-ҡулын тартыштыра, тип иҫәпләнгән. Башҡорт патриархаль ғаиләһендә килен ҡайныһына «Бүре» тип өндәшкән, был бүрегә айырым мөнәсәбәт булғанлығын дәлилләй. Көньяҡ-көнсығыш Башҡортостанда улус старшиналары 18—19 быуаттарға тиклем түшенә, административ власть билдәһе итеп, бүре башы төшөрөлгән билдә тағып йөрөгән.
Одиноков Виктор Николаевич
Одиноков Виктор Николаевич (22 декабрь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй химик-органигы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), химия фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987).
Биографияһы
Виктор Николаевич Одиноков 1937 йылдың 22 декабрендә Мәскәү өлкәһенең Клин ҡалаһында тыуа.
1960 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия технологиялары институтын тамамлай.
Эш урындары: СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһе Новосибирск органик химия институтының ғилми хеҙмәткәре (1960—1966); полимеризациялы пластмассалар ғилми тикшеренеү институты Новосибирск филиалының өлкән ғилми хеҙмәткәре (1966—1970); СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Химия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире (1970—1993); 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Нефть химияһы һәм катализ институтының лаборатория мөдире.
Искитим (йылға)
Искитим — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/180 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Одиноков Виктор Николаевич
Биографияһы
Кандидатлыҡ диссертацияһын «Получение и некоторые превращения тетрафторпроизводных фталевой и тетрафталевой кислот» темаһына 1967 йылда яҡлай, докторлыҡ диссертацияһын «Контролируемый озонолиз олефинов как основа стереоспецифического синтеза би- и полифункциональных алифатических и гетероциклических соединений» темаһына яҙа һәм 1980 йылда яҡлай.
Искитим (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Одиноков Виктор Николаевич
Биографияһы
Ғилми эшмәкәрлек даирәһе: органик синтез, органик һәм биоорганик химия, фторорганик берләшмәләр химияһы, түбән молекуляр биокөйләгестәр (бөжәктәрҙең феромондары, ювеноидтар, экдистероидтар, токоферолдар) химияһы, озонолиз.
Искитим (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Одиноков Виктор Николаевич
Биографияһы
Одиноковтың уҡыусылары араһында — 4 фән докторы һәм 33 фән кандидаты.
Хеҙмәттәре
Одиноков Виктор Николаевич — 320-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография, шулай уҡ 126 авторлыҡ танытмаһы һәм РФ патенты авторы. «Вестник АН РБ» журналының баш мөхәррире (1995—2004).
Хурсдорф
Хурсдорф (Chursdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 205 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 449 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
Чагодоща (Молога ҡушылдығы)
Чагодоща  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 242 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боронғо Греция
Боронғо Греция, Эллада (Ἑλλάς) — боронғо эолий, ахей, ионий, дорий ҡәбиләләре йәшәгән ҡала-дәүләттәр биләмәһенең дөйөм исеме. Грецияның этник картаһы бөтә антик дәүер дауамында бер төрлө булған һәм үҙгәрмәй ҡалған тиерлек.
«Боронғо Греция» төшөнсәһенә ингән биләмәләр тип ғалимдар б. э. тиклемге III—II быуаттарҙан алып Крит утрауында барлыҡҡа килгән тәүге дәүләт ойошмаларынан һәм б. э. тиклемге II—I быуаттарға тиклем һуҙылған грек колониялаштырыу дәүерендә йәшәгән территорияларҙы индергән. Һуңынан Көнсығыш Урта диңгеҙ буйындағы был грек һәм эллин биләмәләре Рим империяһы тарафынан баҫып алына һәм урта диңгеҙ Рим дәүләте составына индерелә.
Боронғо грек тарихында географик сиктәр даими булмаған, улар төрлө тарихи дәүерҙәрҙә киңәйеп йәки тарайып үҙгәреп торған. Боронғо Греция территорияһы Балҡан ярымутрауының көнсығышын уға йәнәш терәлеп торған утрауҙарында йәйелеп ятҡан. Уға б. э. тиклемге VIII—VI быуаттарҙағы грек колониялаштырыу дәүерендә көнсығышта Эгей диңгеҙе утрауҙары, Фракияның яр буйҙары, Кесе Азияның көнбайыш яр буйы һәм Кипр утрауының бер өлөшө ҡараған. Көнсығышта уның территорияһына Ҡара диңгеҙ һәм Аҙау диңгеҙе; көньяҡта — Төньяҡ Африка (Киренаика, хәҙерге Ливия); көнбайышта — Көньяҡ Италия, көнсығыш Сицилия; көньяҡ Галлия (хәҙерге Франция) һәм төньяҡ-көнсығышта Испания  яр буйҙары ингән. Башлыса, был биләмәләр хәҙерге замандағы Греция территорияһына тап килә.
Боронғо Грецияның иң юғары иҡтисади, сәйәси үҫешеб. э. тиклемге Vl - V быуаттарҙағы полис ҡоролошона тура килә һәм Боронғо Греция тарихында классик осор исемен ала.
Географияһы
Боронғо Греция территорияһының төп өлөшө — Балҡан ярымутрауының көньяҡ өлөшө (Балҡан йәки ҡитға Греция),Эгей диңгеҙе утрауҙары һәм Кесе Азияның көнбайыш яр буйы.
Төньяҡ-көнбайышта был территория Иллирия менән сиктәш, төньяҡ-көнсығышта — Македония менән сиктәш, көнбайышта Ион (Сицилия), ә көнсығышта — Фракия диңгеҙе менән сикләнә һәм өс төбәктән тора: Төньяҡ Греция, Урта Греция һәм Пелопоннес. Төньяҡ Греция Пинд тау һырты менән көнбайыш (Эпир) һәм көнсығыш (Фессалия.) өлөштәргә бүленә. Урта Греция Төньяҡ ГрециянанТимфрест һәм Эта тауҙары менән айырыла һәм ул ун өлкәнән (көнбайыштан көнсығышҡа табан) ғибәрәт (Акарнания, Этолия, Озоль Локридаһы, Дорида, Фокида, Эпикнемид Локридаһы, Опунт Локридаһы, Беотия, Мегарида һәм Аттика өлкәләренән). Пелопоннес ҡалған Греция менән тар ғына Коринф муйыны (6 км-ға тиклем) менән тоташҡан.
Пелопоннестың үҙәк өлкәһе - Аркадий, ул көнбайышта Элида, көньяҡта Мессения һәм Лакония, төньяҡта Ахайя, көнсығыштаАрголида, Флиунтия һәм Сикиония менән сиктәш. Төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Коринфия ярымутауы урынлашҡан. Утраулы Грецияла бер нисә йөҙ утрау иҫәпләнә (иң эреләре — Крит һәм Эвбея), улар өс ҙур архипелаг барлыҡҡа килтергән: Эгей диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышында - Киклада, көнсығышта һәм төньяҡ өлөшөндә - Спорада, көнсығыш өлөшөндә Ион диңгеҙе утрауҙары. Балҡан Грецияһы, башлыса, таулы ил (ул төньяҡтан көньяҡҡа табан Динар Альпының ике тармағы менән киҫелгән). Балҡан Грецияһының яр һыҙаты бик ныҡ йырғыланған, унда бик күп ҡултыҡтар бар (иң эреләре — Амбракикос, Коринф, Мессениакос, Лаконикос, Арголикос, Сароникос, Малиакос һәм Пагаситикос).
Тәбиғәт шарттары
Тау теҙмәләре Грецияны диңгеҙгә сыға торған бик күп тар һәм бер-береһенән айырылып торған үҙәндәргә бүлә. Бында, Лакония, Беотия, Эвбея һәм Фессалияны иҫәпкә алмағанда, уңдырышлы тигеҙлектәр аҙ. Боронғо осорҙа Греция территорияһының өстән дүрт өлөшөн көтөүлектәр һәм бары тик һигеҙҙән бер өлөшөн генә һөрөнтө ерҙәр биләгән.
Классик осорҙа ҡоро климат  һәм ташлы тупраҡ булыуға ҡарамаҫтан, Ерҙең был 1/1000 өлөшөндә донъя халҡынын 1/10 өлөшө йәшәгән. Халыҡ тығыҙлығы Беотияла, АВттикала, Арголидала, Критта, шулай уҡ Кипр һәм Сицилияла [ <span style="" title="не указан источник на утверждение (12 декабря 2014)">сығанаҡ 1674 көн күрһәтелмәгән ] бер квадрат км-ҙа 100 кеше йәшәгән. Эллин Кипры ерҙең иң тығыҙ урынлашҡан төбәге булған (XV быуатта бары тик Фландрия ғына халыҡ тығыҙлығы буйынса антик Кипрҙы ҡыуып үткән).X быуатҡа тиклем Сицилия халыҡ бик тығыҙ ултырған утрау булған.
Бындағы үҫемлектәр байлығы һәм төрлөлөгө менән айырыла (имән, ҡырағай сәтләүек, кипарис, каштан, аҡ шыршы, шыршы, мирт, лавр, олеандр һәм башҡалар), шулай уҡ хайуандар донъяһы ла бай була (айыу, бүре, төлкө, ҡабан, ҡоралай, болан, илек, ҡуян; микен осоронда Греция һәм Испанияла арыҫландар һәм гепардтар ҡырып бөтөрөлгән), әммә барыһынан да бигерәк диңгеҙ хайуандары күп. Ер аҫтында файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары бик күп була, иң элек тимер (Лаконияла, күп кенә утрауҙарҙа), шулай уҡ көмөш (Аттика, Тасос, Сифноста), баҡыр (Эвбеяла), алтын (Фессалия, Тасос, Сифноста), ҡара ҡурғаш (Кеяла), аҡ мәрмәр (Аттика, Андроста), ҡара-күк балсыҡ (Аттикала).
Осорҙар
Тарих фәнендә Боронғо Греция тарихын түбәндәге этаптарға бүлеү ҡаралған :
I крит-микен цивилизацияһы (б. э. тиклемге III мең йыллыҡ аҙағы —II мең йыллыҡ): Миной һәм Микен цивилизацияһы. Был осор7а беренсе дәүләт ойошмалары барлыҡҡа килә. Диңгеҙҙәрҙе үҙләштереү үҫешә. Боронғо Көнсығыш цивилизациялары менән дипломатик һәм сауҙа бәйләнештәре урынлаштырыла. Үҙенсәлекле яҙма барлыҡҡа килә. Ҡитға Грецияһы һәм Критта был осорҙа үҫештең кимәле төрлөсә була: грек булмаған халыҡтар йәшәгән ерҙәргә ҡарағанда дәүләтселек иртәрәк барлыҡҡа килә, ә Балҡан Грецияһы был ваҡытта б. э. тиклемге III мең йыллыҡтың аҙағында грек-ахейҙар тарафынан баҫып алына.
II <b id="mwsQ">Полис</b> осоро (б. э. тиклемге XI—IV бб.). '''Грек донъяһының этник тупланы уы. Демократик һәм олигархия формалы дәүләтселектең барлыҡҡа килеүе, сәскә атыуы һәм полис структураларының кризисы. Боронғо грек цивилизацияһының юғары мәҙәни һәм фәнни ҡаҙаныштары.'''
Профессор, РФА академигы А. Т. Фоменко фекеренсә, боронғо грек хронологияһын боронғо яҙма сығанаҡтарға нигеҙләнеп түгел, ә астрономик мәғлүмәттәргә нигеҙләнеп билдәләргә һәм уның тарихында өс тайпылыштың барлығын билдәләргә кәрәк. Ул был турала үҙенең "Новая хронология" хеҙмәтендә яҙған.
Крит-микен осоро
Инглиз археологы Артур Эвансҡа Критта тикшеренеүҙәр башларға этәргес көс булып боронғо грек мифы сюжетындағы крит оҫтаһы Дедал (Дедал Кносста Минос батшаһы өсөн һарай-лабиринт төҙөгән) һәм лабиринтта йшәгән Минотаврҙы еңгән һәм лабиринттан сығыу өсөн Ариаднаның ебен ҡулланған Тесей тора. Кесе Азиялағы легендар Троя ҡалаһын археологик ҡаҙыныуҙа р ваҡытында асҡан Генрих Шлиман Микены ҡалаһын да асҡан.
Б. э. тиклемге III — II мең йыллыҡтар башында иң отошло географик урынды биләгән һәм көслө флоты булған Крит батшалығы иң ҡеүәтле талассократия була. Крит оҫталары бронзанан бик зауыҡлы әйберҙәр эшләй белгән, керамик һауыт-һабаны бик матур үҫемлек, хайуан һәм кеше һүрәттәре менән биҙәй белгән,әммә`тимер ҡуллана  белмәгән. Кносстағы батша һарайының ҡалдыҡтары бөгөнгө көндәрҙә лә кешеләрҙе хайран ҡалдыра, сөнки ул күп ҡатлы ҡоролманан ғибәрәт. Уның бүлмәләре ҡатмарлы юлдар, коридорҙар менән тоташҡан Был бүлмәләрҙең тышҡы тәҙрәләре булмайынса, улар яҡтылыҡ төшөрөүсе махсус шахталар аша яҡтыртылған. Һарайҙа вентиляция һәм һыу менән тәьмин итеү системалары эшләгән. Стеналар фрескалар менән биҙәлгән. Шул фрескаларҙың иң билдәлеләренең береһе — «Парижанка» (хәҙерге ваҡытта Ираклион Археология музейы коллекцияһы). Ҡара сәсле йәш ҡатын-ҡыҙ һүрәтен Артур Эванс шулай тип атаған.
Кносс һарайы Минос дәүләтенең сәйәси һәм дини үҙәге булған. Крит халҡы алиһә Деметраға табынған, Деметраның төп жрицаһы булып батша Миностың ҡыҙы торған. Уның һынын Йыланлы алиһә итеп һүрәтләгәндәр. Башҡа артефакттар крит халҡының дини культы булып Посейдонды кәүҙәләндергән үгеҙ һыны торған. Посейдон-күк күкрәтеү аллаһы булған, сөнки Критта һәм уның менән йәнәш утрауҙарҙа ер тетрәүҙәр күҙәтелгән. Кносс һарайының ҡыйығы монументаль үгеҙ мөгөҙө менән биҙәлгән, дини ритуалдар өсөн үгеҙ башлы һауыт-һаба ҡулланылған. Бер фрескала Тавракатапсия тигән үгеҙ менән уйнаған акробаттар һыны төшөрөлгән. Кносс Тира утрауындағы вулкан атылыуҙан емерелгән, һөҙөмтәлә Крит үҙенең өҫтөнлөгөн юғалтҡан.
Шулай итеп, беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың уртаһында грек цивилизацияһының үҙәге бу лып грек-ахейҙар йәшәгән Микены ҡалаһы тора. Был ҡала көслө оборона стеналары менән уратып алынған. Стеналар ҙур, әҙ генә шымартылған таш блоктарҙан һалынған. Төп ҡапҡа - Арыҫлан ҡапҡаһы, ул өсмөйөшлө стела менән биҙәлгән. Стелаларҙа ике инә арыҫлан һүрәте төшөрөлгән. Генрих Шлиман шулай уҡ микен батшаларының алтын кәшәнәһен — Атрей кәшәнәһен тапҡан. Был кәшәнә түңәрәкләп төҙөлгән көмбәҙ ҡыйыҡлы ер аҫты ҡоролмаһынан ғибәрәт. «Гомер үҙенең «Илиада » әҫәрендә Троя һуғышы ндағы Микен ғәскәрен етәкләгән ахейҙарҙы маҡтап яҙған
Б. э. тиклемге XII быуатта микен мәҙәниәтенең юҡҡа сығыуын Балҡан утрауына төньяҡтан баҫышҡан  ы рыу ҡоролошо менән йәшәгән дорий ҡәбиләләренең бәреп инеүе менән бәйләйҙәр. Дорийҙарҙың ерле халыҡты буйһондороуы грек ҡалаларын һәм мәҙәниәтен бөлгөнлөккә килтерә, айырым әйткәндә, башланғыс грек яҙмаһын (крит яҙмаһын) юҡҡа сығара.
Ҡараңғы быуаттар
Дорийҙар баҫып инеүенән һуң Греция тарихы яңынан башлана. Ҡабаттан тәүтормош мөнәсәбәттәре, дәүләтселек формалаштырыу, матди мәҙәниәтте тергеҙеү тарҡала бара. Был осор сама менән б. э. тиклемге XI-IXбыуаттар буйына дауам итә һәм Ҡараңғы быуаттар һәм, шулай уҡ, «Илиада» һәм «Одиссея» әҫәрҙәренең авторы Гомер исеме менән гомер осоро тип атала. Ҡараңғы быуаттар осоронда, белеүебеҙсә, натураль хужалыҡ алып барыла. Дорийҙар микен ҡаҙаныштарынан бары тик көршәк яһау ҡуласаһын, караптар төҙөү һәм металл эшкәртеү техникаһы алымдарын, йөҙөм һәм зәйтүн ағастары үҫтереүҙе генә үҙләштерә. Хәйер, улар үҙҙәре лә тимер иретмәһе алыу, тимер эшкәртеү ысулдарын ҡорал яһау һәм хәрби эштәрҙә ҡуллана белә.
Гомер осор аҙағында башланғыс полис ойошмалары барлыҡҡа килә һәм нығына башлай.
Б. э. тиклемге IX быуатта Грецияла төрлө ҡәбиләләрҙең йәшәүе билдәле :эолийҙар— Төньяҡ Грецияла, дорийҙар — Урта Грецияла һәм көнсығыш Пелопоннеста, ионийҙар — Аттикала йәшәгән, Аркадияла һәм Ахеяла үҙаллылығын һаҡлап ҡала алған, дорийҙар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған ахейҙар йәшәгән. Был дәүер аҙағындағы иң мөһим ваҡиға — Эгей диңгеҙе утрауҙарында һәм Кесе Азия яр буйҙарында боронғо грек колониялаштырыуы (халыҡтарҙың күсеп ултырыуы) башлана: төньяҡ райондарында эолийҙар күбәйә, үҙәк райондарҙа (Иония өлкәһе булараҡ билдәле) — ионийҙар, көньяҡта — дорийҙар йәшәй башлай.
Архаик осор
Тимер быуат һөжүме ҙур әһәмиәткә эйә — металл арзаная һәм уны күпләп ҡулланып була, был айырым ғаиләнең үҙаллы хужалыҡ итеүенә һәм уның ырыу ойошмаһынан бойондороҡһоҙлоғон арттыра. Игенселектән һөнәрселектең айырылып сығыуы етештереүҙе үҙ ихтыяжы өсөн генә түгел, әммә баҙар ихтыяжы өсөн үҫтереүгә булышлыҡ итә, һөҙөмтәлә ҡалалар әүҙем үҫешә. Шуға күрә был б. э. тиклемге VIII—VI быуаттар осоронда полистар — бары тик тел, дин, мәҙәни йолалар, сәйәси һәм сауҙа бәйләнештәре уртаҡлығы менән генә берләшкән ваҡ тарҡау суверенлы ҡала-дәүләттәр барлыҡҡа килә. Яңы колонияларҙы булдырыу, эшсе көстәр сифатындағы ҡолдар һанын арттырыу иҡтисади ихтыяжға әйләнә. Б. э. тиклемге VII—VI быуаттарҙа Урта диңгеҙ һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яр буйында грек колониялаштырылыуы сәскә ата. Бары бер Милеттан сығыусы кешеләр генәҠара диңгеҙ яр буйында 70 колонияға нигеҙ һала. Шул уҡ ваҡытта Грециялағы Аполлон күрәҙәсеһе булған Дельфы ҡалаһы, Зевс ҡорамы булған һәм Олимпия уйындары үткәрелгән Олимпия ҡалаһы дөйөм грек дини үҙәктәренә әйләнә. Грек сауҙаһы ғәмәлдә халыҡ-ара сауҙаға әүерелә, ул көнбайыш һәм көнсығыш баҙарҙарында сауҙа итә. Грецияға ҡолдар, сеймал, затлы әйберҙәр, шулай уҡ полистар халҡы өсөн аҙыҡ-түлек ташыла. VII быуатта гректар лидийҙарҙан тимер аҡса һуғыуҙы үҙләштерә.
Беҙҙең эраға тиклемге VI быуатта уҡ демосҡа ҡаршы үҙ ҡулында ерҙе тотҡан аристократия араһында көрәш башлана. Афина ҡалаһында архонт Солон күп кенә реформалар үткәрә, ул шул иҫәптән ҡоллоҡ бурысын юҡҡа сығара, был афина демократияһына нигеҙ һала. Әммә быға ҡаршы аристократия шундай көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтә, уны тик ҡорал көсө менән генә егәнләргә мөмкин була. Ҡайһы бер грек ҡалаларында тиранияның айырым формалары барлыҡҡа килә, уның маҡсаты һөнәрселәрҙе крәҫтиәндәрҙе яҡлау була. Шулай итеп Коринфта — Кипсел һәм Периандр тиранияһы; Афинала — Писистрат тиранияһы һәм Клисфендың артабанғы реформалары, Самоста — Поликрат тиранияһы, шулай уҡ Сикион, Милет һәм Эфес ҡалаларында тирания урынлаштырыла.
Архаик осор аҙағында бик күп полистарҙа, уларҙың ниндәй формала булыуына ҡарамаҫтан, ҡоллоҡ тарала, шул иҫәптән демократик Афинала ла был күҙәтелә. Шул уҡ ваҡытта олигарх Спартала, Критта һәм Аргоста ырыу ҡоролошоноң айырым һыҙаттары һаҡланып ҡала, ә Этолия, Акарнания һәм Фокидала — натураль хужалыҡ хакимлыҡ итә. Бындай сәйәси һәм иҡтисади күрһәткестәрҙең күп төрлөлөк фонында грек ҡалаларында ярыштар башлана, һөҙөмтәлә Спарта етәкләгән Пелопонесс союзы барлыҡҡа килә. Был Пелопоннес союзы уртаҡ һуғыштар алып барыу һәм илот ихтилалдарын баҫтырыу өсөн булдырыла.
Классик осор
Классик дәүер — боронғо грек йәмғиәтенең һәм мәҙәниәтенең иң юғары сәскә атҡан ваҡыты. Был дәүер б. э. тиклемге V—IV быуаттарға тура килә. Грек-фарсы һуғышынан һуң иң абруйлы сәйәси һәм мәҙәни үҙәк булып Боронғо Афина тора. Афина Эгей диңгеҙенең көнбайыш, төньяҡ һәм көнсығышындағы утрауҙар полистары араһында төҙөлгән Делос союзын етәкләүсе була. Афина ҡалаһы мәҙәниәтенең иң ныҡ сәскә атыуы дәүләт башлығы булып демократик партия яҡлы, 15 тапҡыр стратег булып һайланған сәйәси эшмәкәр, полководец Перикл ваҡытына тура килә. Был осор, бик ҡыҫҡа ваҡыт булыуына ҡарамаҫтан, тарихнамәлә «Периклдың алтын быуаты» тип билдәле.
Делос союзы ҡаҙнаһын Делостан Афинаға күсереү, союзниктарҙан аҡса — форос — йыйыу, диңгеҙҙә сауҙа итеүҙе сикләү, каратель экспедициялары, клерухийҙар — бөтәһе лә союздаштарҙың асыуын ҡабарта һәм уларҙа был союздан сығыу теләген тыуҙыра. Шулай уҡ был союздан тыш та, параллель рәүештә конфликттар өлгөрә: Коринф менән Афина араһында сауҙа өлкәһендә иҡтисади көрәш, Афина менән Спарта араһында Грецияла хакимлыҡ өсөн көрәш бара. Б. э. тиклемге 431 йылда Боронғо Греция тарихында иң масштаблы Пелопоннес һуғышы башлана. Был һуғыш Афинаның тармар ителеүе менән тамамлана. Афина үҙ биләмәләренә хоҡуғын юғалта, ә Спарта үҙ гегемонияһын урынлаштыра.
«Полис кризисы» көсәйә: байҙар менән ярлылар араһында антагонизм үҫә; метэктар (полистағы ситтән килеүселәр) данлана, ҡоллоҡтоң таралыуы ярлы граждандарға бары тик яугир булып ҡына эшләү мөмкинлеген бирә (шуға күрә йыш ҡына ялланған гректар фарсылар армияһында һуғыша). Бик йыш барған үҙ-ара һуғыштар полистарҙы тағы ла нығыраҡ көсһөҙләндерә, улар үҙ граждандарын яҡларға һәләтле була алмай. Б. э. тиклемге 395 йылда Коринф һуғышы тоҡана, уның һөҙөмтәһендә Персия гректарҙы түбәнһеткән  Анталкид солохон төҙөй, Спарта был солохтоң донъяға ашырылыуын күҙәтергә тейеш була. Шулай итеп, Спарта Афинаның төп дошманына әйләнә. Спарта менән көрәшеү өсөн Икенсе Афина диңгеҙ союзы төҙөлә. Спартаны Фивы Левктрҙа еңһә лә, Афинаның үҙ ихтыярын көсләп тағырға тырышыуы союздаштарҙың яңы һуғышын килтереп сығара һәм союз тарҡала.
Грек полистарының көсһөҙлөк осоронда Македонияның күтәрелеше башлана. Македония батшаһы Филипп II Македонский Фессалия, Фокида, Фракия һәм Халкиданы эҙмә-эҙлекле яулап ала. Македонияға ҡаршы коалицияның етәксеһеДемосфен була. Был коалиция б. э. тиклемге 338 йылда Хероней яныңдағы алышта емергес еңелеүгә тарый. Б. э. тиклемге 337 йылда башында Македония торған грек дәүләттәре Коринф союзын төҙөй. Барлыҡ ерҙә македон гарнизондары тора һәм олигархик режим грек македония дәүләтен башлығы, һәм гарнизон индерелә һәр форсаттан македонский режим урынлаштырыла.
Эллин осоро
Урта диңгеҙ көнсығыш илдәре тарихында яңы этап — эллинизм этабы — Александр Македонский (беҙҙең эраға тиклем iv быуат) походтары менән башланып, эллин дәүләттәренең Боронғо Римдән  беҙҙең эраға тиклемге I быуатта баҫып алыныуы (иң һуңғыһы булып Мысыр баҫып алына) менән тамамлана. Македония, Грецияны яулап алғас, уның мәҙәниәтен тулыһынса ҡабул итә, шуға күрә Александр Македонскийҙың еңеүле походтарынан һуң яулап алынған көнбайыш илдәрендә боронғо грек мәҙәниәте киң тарала. Үҙ сиратында, көнбайыш боронғо мәҙәниәтле буйһондоролған халыҡтар антик мәҙәниәтенә шулай уҡ йоғонто яһай.
Хероней янындағы алыш һәм Александр Македонский командалығы аҫтындағы грек-македон армияһы командованиеһы аҫтындағы еңеүҙәре эллин дәүерен аса. Александр империяһы б. э. тиклемге 323 йылда ул үлгәндән һуң тарҡала. Диадох һәм уларҙың алмашсылары — эпигондарҙың оҙайлы көрәше — байтаҡ үҙаллы эллин дәүләттәренең барлыҡҡа килеүенә килтерә (шуларҙың иң ҙуры булып  Селевкидтар, Птолемей һәм Македонияхиялары тора). Грециялағы эллин осоро өсөн характерлы булып хәрбиләштерелгән дәүләттәр һәм союздар тора (Македония, Ахей союзы, Этолий союзы, ҡайһы бер осорҙа — Спарта), улар араһында Грецияла хакимлыҡ итеү өсөн ҙур бәхәстәр алып барыла. Күпселек дәүләттәрҙә власть олигархия менән батшалар ҡулында була. Афины етәкләгән дәүләттәрҙең Македонияға ҡаршы көрәше Александр вафатынан һуң (Ламийский һуғышы) Македонияның еңеүе һәм грек демократтарын язалау менән тамамлана. Хремонид һуғышында икенсел еңелгәндән һуң (б. э. тиклем 267-261 йыл, афина полководецы Хремонид исеме менән аталған), Афина тар-мар ителә, тулыһынса Македония монархияһына бойондороҡло була. Әммә Македония Балҡан ярымутрауында тулыһынса үҙ власын тергеҙеп бөтә алмай. Уға ҡаршы ҡеүәтле ике яңы союз көрәшә — Ахей (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 280 йылда тергеҙелгән) һәм Этолий (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 320 ойошторолған).
Ахей союзы Пелопоннестың ҙур өлөшөн биләй (Спартанан тыш,Спарта был союзға б. э. тиклемге 192 йылда инә) һәм эре ҡалалар (Сикион, Коринф, Мегар). Этолий союзына, Этолиянан тыш, Урта Греция райондары (Афинанан башҡа), көньяҡ Фессалия һәм ҡайһы бер ҡалалар.Грецияла Александр вариҫтары көрәше, ә һуңыраҡ союздар араһындағы власть өсөн көрәш ҡалаларҙың күпләп  емерелеүенә, гректарҙы ҡоллоҡҡа һатыуға, ил үҙәктәренә яңы колонистарҙың күсеп килеүенә килтерә. Грек ҡалаларын пираттар ныҡ талай, ундағы халыҡтарҙы этолийҙар күпләп ҡоллоҡҡа һата (бары Лаконикиҙа ғына ла 50 мең кеше ҡоллоҡҡа һатылған). Ҡалалар әкренләп агониялаша, урта ҡатламдар бөлгөнлөккә төшә, ярлылар һаны арта, ярлыларҙың сыуалыштары ғәҙәти күренешкә әйләнә (Коринф, Аргос, Милет ҡалаларында).
Рим яулауы
Греция Римдың Ахайя провинцияһына әйләнә (Афинанан тыш, был ҡала номиналь ирекле ҡала булып һанала). Б. э. IV быуатынан алып Греция Көнбайыш Рим империяһының үҙәге — Византияны тәшкил итә.
Мифология
Боронғо грек мәҙәниәтен формалаштырыусы, берләштереүсе ролде крит-микен осоронда уҡ барлыҡҡа килә башлаған мифология уйнай. Мифологиялағы боронғо аллалар — тәбиғәт көстәрен сағылдырыусылар. Гея — ер һәм Уран — күк союзынан титандар барлыҡҡа килгән, уларҙың өлкәне — Океан, кесеһе — Кронос. Мифология буйынса Кронос ағалары титанды аталары тартарҙа бикләп тотҡан өсөн атаһынан үс алырға була. Атаһы Уран йоҡлап ятҡанда Кронос уны һуғып үлтерә һәм үҙе барлыҡ аллаларҙың батшаһына әйләнә. Кроностың балалары — Зевс етәкселегендәге аллалар   титандар менән аяуһыҙ алыша һәм еңеү яулай. Еңеүселәр донъя өҫтөнән хакимлыҡты бүлешә.
Олимп тауы Зевс етәкселегендәге ун ике юғары дәрәжәле алланың торлағы тип һаналған. Күк күкрәтеүсе Зевс аллаларҙың һәм кешеләрҙең батшаһы, Посейдон — диңгеҙ, һыу сығанаҡтары һәм йылғалар батшаһы, Аида — ҡараңғы ер аҫты батшаһы була. Гера — Зевстың ҡатыны — ғаилә һәм никахты яҡлаусы алиһә, Зевстың апаһы — Деметра — уңдырышлыҡ алиһәһе, икенсе апаһы — Гестия — йортто яҡлаусы алиһә була. Зевстың ҡыҙы — Афина һуғыш һәм аҡыл алиһәһе булып, белем һәм һөнәрҙәрҙе ҡурсалай.
Миф буйынса, Афина Зевстың башынан тулыһынса хәрби кейемдә — башына шлем кейгән һәм ҡулдарына ҡалҡан менән һөңгө тотҡан килеш тыуған. Һуғыш аллаһы — Арес. Гермес — башта малсылыҡ һәм көтөүселәрҙең бағыусыһы, һуңғараҡ олимп хоҙайҙарының хәбәр ташыусыһы, сәйәхәтселәр, сауҙагәрҙәрҙең ҡурсалаусыһы, сауҙа аллаһы, флейта һәм үлсәү сараларын уйлап табыусы, Артемида тәүҙә Ай һәм уңдырышлыҡ алиһәһе, хайуандарҙы һәм һунарҙы ҡурсалаусы булһа, һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙҙар сафлығын һәм бала табыусыларҙы ҡурсалаусы була. Аполлон — Артемиданың ағаһы, ал ҡояш нурҙары аллаһы, мәғариф, медицина, сәнғәт, белем ҡурсалаусы, ул туғыҙ юлдаш - муза эйәртеп йөрөй. Зевстың тағы бер ҡыҙы — Афродита, ул Кипр утрауы янындағы диңгеҙҙең күбегенән сыҡҡан, мөхәббәт һәм гүзәллек алиһәһе.
Афродитаның билдәле булған иң боронғо һүрәттәре: Афродита Книдский ул Пракситель яһаған һүрәт (беҙҙең эраға тиклем IV быуат элек) һәм Венера Милосский (беҙҙең эраға тиклем II быуат элек), был һүрәттәр Париждағы Луврҙа һаҡлана. Алиһә Афродитаның ире -тимерсе Гефест. Дионис — хоҙайҙар араһында иң күңеллеһе, ул йөҙөм үҫтереүселәрҙе һәм шарап эшләүселәрҙе ҡурсалай, йыл аҙағында уның хөрмәтенә үҙенсәлекле ауыл хужалығы байрам-дионисий арналған. Был олимп аллаларынан тыш урындағы үҙ функциялары булған локаль аллалар күмәк булған.
Гректарҙың күҙаллауы буйынса аллалар кеше ҡиәфәтенә эйә булып, уларға кешеләрҙең теләге, уйҙары, тойғолары һәм хатта етешһеҙлектәре хас була. Унан улар аҡылы, ҡеүәте һәм матурлығы менән үҙҙәренә яҡынлашҡан кешеләргә ҡаты яза биргәндәр. Титан Прометей тураһындағы миф айырым урын биләй. Прометей — кешеләрҙе аллалар башбаштаҡлығынан һаҡлаусы. Прометей Олимп утын урлай һәм уның кешеләргә тапшыра, Бының өсөн уны Зевс ҡаяға бығаулап ҡуя һәм мәңгелек язаланыуға дусар итә. Аллалар тураһындағы мифтарҙан тыш геройҙар тураһында легендалар булған, шуларҙың иң яратҡаны ун ике батырлыҡ ҡылған Геракл тураһындағы легенда. Аллалар һәм геройҙар тураһындағы легендалар бөтөн циклға берләштерелгән, улар әҙәбиәт, драматургия һәм скульптуралар өсөн сюжет сығанағы булған.
Мифология менән йәнәш ғибәҙәт ғәмәле үҫешкән — улар ҡорамдарҙа доға уҡыуҙар һәм ҡорбан салыуҙар тураһында һөйләй. Һәр ҡаланың ҡурсалаусы аллаһы булған. Алиһә Афина Афина ҡалаһының ҡурсалаусыһы була.. Олимпия — Зевсҡа табыныу үҙәге булып, уға арнап бында спорт ярыштары Олимпия  үткәргәндәр. Аполлондың изге урыны — Дельфы, унда билдәле дельфы күрәҙәсеһе (оракул) торған (оракул — изге урын, унда хоҙайға һорауҙар биреп, унан яуаптар алғандар). Гректар бында Ерҙең үҙәге, кендеге булған тип иҫәпләп, айырым бер таш ҡуйғандар.
Кешелекле образдары гармония менән һуғарылған грек мифологияһы, боронғо грек сәнғәте үҫеше өсөн уңдырышлы тупраҡ була. Боронғо грек мифологияһы боронғо рим мифологияһын формалаштырыуҙа хәл иткес йоғонто яһай. Яңырыу дәүерендә ул европаның мәҙәни процесына әүҙем индерелә. Әлегә тиклем уға ғилми, донъяны танып белеү, эстетик ҡыҙыҡһыныу кәмемәй.
Валоурун Второй
Валоурун Второй — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Валоурун Первый йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зыкина Рәйсә Фәрит ҡыҙы
Зыкина Рәйсә Фәрит ҡыҙы (15 июль 1946 йыл) — журналист, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан тарихы буйынса, уның тәбиғәте, кешеләре тураһында бихисап китап авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996).
Биографияһы
Рәйсә Фәрит ҡыҙы Зыкина 1946 йылдың 15 июлендә РСФСР-ҙың Амур өлкәһе Новосергеевка ауылында тыуған.
1953—1960 йылдарҙа БАССР-ҙың Ишембай районы Яңы Әптек ауылы мәктәбендә уҡый. Мәктәпте тамамлағас, Салауат индустриаль техникумына (хәҙер колледж) уҡырға инә, бында 1963−1965 йылдарҙа урта махсус белем ала. Колледжды тамамлағандан һуң төҙөлөштә эшләй. Иретеп йәбештереүсе-арматурсылар бригадаһы етәксеһе була.
1973—1978 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының педагогика һәм психология факультеты студенты.
Институттан һуң Салауат ҡала радиотапшырыуҙар редакцияһында корреспондент булып эшләй; 1971—1978 йылдарҙа — «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең «Салаватский нефтехимик» («За передовую технику») күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре, 1978 йылдан мөхәррире һәм баш мөхәррире. 1994—2008 йылдарҙа «Известия Башкортостана» һәм «Республика Башкортостан» гәзиттәренең үҙ хәбәрсеһе булып эшләй.
1965—1967 һәм 1989—1995 йылдарҙа Салауат ҡала Советы депутаты, 1983—1991 йылдарҙа КПСС-тың ҡала комитеты ағзаһы булып һайлана.
Хәҙерге ваҡытта ғаиләһе менән Салауат ҡалаһында йәшәй.
Байғаҙы
Байғаҙы (Байгазино) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл, Байғаҙы ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 360 кеше. Почта индексы — 453580, ОКАТО коды — 80219809001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).
2022 йылдың 1 мартына ҡарата Байғаҙы ауылында 375 кеше йәшәй, шуларҙан 167 ир-ат (44.66%) һәм 208 ҡатын-ҡыҙ (55.34%) тәшкил итә.