cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әзербайжан келәме
Баҡы келәм мәктәбе
Төҫтәре: бик ныҡ аҡһыл төҫтәр ҡулланыла, зәңгәр, аҡһыл зәңгәр, аҡһыл көрән, фил һөйәге, һары, шоколад көрәне, таҙа ҡыҙыл төҫтәр аһәңле ҡушыла.
Гәнжә келәм мәктәбе
Гәнжә келәм мәктәбе Гәнжә ҡалаһын һәм уның тирә-яғындағы ауылдарҙы, шулай уҡ Кәдәбәк, Геранбой, Шәмкир, Сәмүх райондарын солғай. Был мәктәптең үҙәге булып Гәнжә ҡалаһы иҫәпләнә. X—XI быуаттарҙа уҡ Гәнжәлә ебәк еп, йөн һәм ебәк келәмдәр етештерелә.
Композициялары: Гәнжә, Гедим Гәнжә, Голкенд, Фәхрәли, Чәйкәнд, Чайлы, Шадили, Чирағлы, Сәмүх һ.б. «Фәхрәли» намаҙлығы художество сифаты һәм нәфис стиле менән айырылып тора.
Техник тасуирламаһы: формаһы оҙонса, өбөрөһө оҙон ҡалдырып киҫелә, үрелеше симметриялы, фактураһы ҡулға тупаҫ һәм көпшәк, буй ебе йөн, һоҫаһы ике епле салыулы һәм арҡаулы, үрелеше тупаҫ йә ярым нескә.
Төҫтәре: ҡазах келәмдәренә ҡарағанда төҫтәре сағыуыраҡ һәм ҡуйыраҡ, зәңгәрҙең төрлө төҫмөрҙәре киң ҡулланыла, шулай уҡ ҡыҙыл, йәшел, һары, аҡһыл көрән, ҡара һәм көрән төҫтәре күп осрай.
Тәбриз келәм мәктәбе
Тәбриз келәмдәре етештерелгән ҡалалар — Тәбриз, Әрдәбил, Марага, Маранд, Мака, Хой, Урмия, Зәнжан, Гараджа, Хериз, Сараб, Әхмәдабад, Мириш, Ахар, Сельмас, Гораван, Сенна, Ҡарадағ һ.б. Билдәле композициялары: Тебриз, Бахшайыш, Гередже, Гораван, Герис, Лечектурундж, Афшан, Агаджлы, Овчулуг, Дордфасил (Dörd fəsil - Четыре времени годаDörd fəsil — Четыре времени года).
Тәбриз борондан өбөрөһөҙ келәмдәр етештереү үҙәге булып танылған. Келәмселек үҫешенә төрки йоғонтоһо көслө була. XI һәм XII быуатьар Тәбриз келәм һуғыу мәктәбенең яңынан тыуыу осоро тип ҡарала. XIII быуатта монгол-татар баҫҡыны осоронда келәм һуғыу эше һүлпәнләнә. Әммә күп һанлы төрки монгол ғаиләләренең күсеп ултырыуы һәм һалымдар инһен өсөн кәсептәрҙе тергеҙеү ихтыяжы төрлө кәсептәрҙең, шулай уҡ келәмселектең ҡабат үҫеш алыуына килтерә. Башҡа илдәр менән сауҙа көсәйә. Ошо осорҙа төбәктең сәнғәтенә ҡытай уйғурҙары һынлы сәнғәтенә хас биҙәү элементтары килеп инә.
Абрамов Николай Викторович
Абрамов Николай Викторович (Nikolai Abramov, Николай Викторович Абрамов, 1961 йылдың 24 ғинуарында Ленинград өлкәһендәге Подпорожье районының Ладва ауылында тыуған) — шағир, журналист, әҙәбиәт тәржемәсеһе, Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар Союзы ағзаһы. Милләте буйынса вепс.
Биографияһы
Николай Абрамов Ленинград өлкәһендәге Подпорожье районының Ладва ауылында тыуып үҫкән. 1978 йылда Винницы ауылы урта мәктәбен тамамланып, Ленинград топография техникумында, артабан Петрозаводск дәүләт университетында һәм Карел Дәүләт педагогия университетында уҡый. Грузчик, совхоз эшсеһе, пилорама рамасыһы, ауылдағы Мәҙәниәт йорто директоры, геодезия экспедицияһы эшсеһе,, «Свира уттары» район гәзите мөхәррире, «Kodima» («Тыуған ер») вепс милли гәзите мөхәррире һәм баш мөхәррире, «Финн-уғыр газетаһы» хәбәрсеһе булып эшләгән. 2008 йылға тиклем «Kodima» гәзитенең бер бүлегенең мөхәррире булып эшләне.
Көс
Тәьҫир һәр ваҡыт есемдәр тыуҙырған һәм ҡабул иткән ҡырҙар тарафынан ғәмәлгә ашырыла. Төрлө тәьҫирҙәр дүрт фундаменталь тәьҫир итешеүгә ҡайтып ҡала; Элементар киҫәксәләр физикаһы стандарт моделенә яраҡлы был фундаменталь тәьҫир итешеүҙәр (көсһөҙ, электромагнит, көслө һәм, бәлки, гравитацион) калибрлаусы бозондар (калибровочные) менән алмашыу юлы менән ғәмәлгә ашырыла.
Көстө билдәләү өсөн F билдәһен ҡулланалар — fortis (лат. fortis — көслө).
Көс ингән иң әһәмиәтле закон — Ньютондың икенсе законы. Уға яраҡлы инерциаль хисап системаларында материаль нөктәнең тиҙләнеше йүнәлеше менән һалынған көскә тап килә, модуле буйынса көс модуленә пропорциональ һәм материаль нөктәнең массаһына кире пропорциональ була.
СИ берәмекәр системаһында көс үлсәнеше LMT−2, берәмеге — Nyuton, SGSta — dina (dyn).
Көс менән бәйле эштәрҙе төрлө осорҙа Архимед (б.э. тиклем III быуат), Аристотель (б.э. тиклем IV быуат), Исаак Ньютон (XVIII быуат, Isaak Newton)) яҙған.
Өс быуат дауамында (17-19-сы быуаттар) Ньютон механикаһы ғына ҡулланыла. XX быуатта Альберт Эйнштейн (Albert Einstein) Ньютон механикаһының тик юғары булмаған тиҙлектәр осрағы өсөн яраҡлы булыуын иҫбатлаған һәм юғары тиҙлектәр өсөн дөйөм механиканы тәҡдим иткән.
Ньютон механикаһы
Ньютондың икенсе ҡануны буйынса материаль нөктә импульсы үҙгәрешенең тиҙлеге нөктәгә барлыҡ тәьҫир иткән көстәр суммаһына тиң:
йәки:
Ньютондың өсөнсө законы буйынса : теләһә ниндәй есемдәр өсөн — 1-се есемдең 2-се есемгә тәьҫир көсө уға модуле буйынса тигеҙ булған, ләкин уға ҡаршы йүнәлештә тәьҫир итеүсене булдыра:
Фундаменталь тәьҫир итешеү
Тәбиғәттәге бөтә көстәр фундаменталь үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең дүрт төрөнә нигеҙләнгән. Бөтә төр үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең максималь тиҙлеге вакуумдағы яҡтылыҡ тиҙлегенә тигеҙ. Электромагнит көстәр электр зарядлы есемдәр араһында тәьҫир итә, гравитацион көстәр массив объекттар араһында тәьҫир итә. Көслө һәм көсһөҙ тәьҫир итешеүҙәр бик бәләкәй генә арауыҡтарҙа барлыҡҡа киләләр, улар субатом киҫәксәләр, шул иҫәптән атом ядроларын төҙөүсе нуклондар араһында үҙ-ара тәьҫир итешеү барлыҡҡа килеү өсөн яуап бирәләр.
Көслө һәм көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең көсөргәнешлелеге «көс берәмектәрендә» түгел, ә «энергия берәмектәрендә» (электрон-вольттарҙа) үлсәнә, шуға күрә уларға «көс» терминын ҡулланыу антик осорҙан башлап уратып алған донъялағы һәр күренешкә хас булған «көстәрҙең» тәьҫир итеү традицияһы менән аңлатыла. "Көс төшөнсәһен субатом донъя күренештәренә ҡулланырға ярамай. Был төшөнсә классик физика арсеналынан, Ньютондың алыҫта эш иткән көстәр тураһындағы фекерҙәре (хатта аңһыҙ рәүештә генә булһа ла) менән бәйле. Субатом физикаһында бындай көстәр бөтөнләй юҡ: уларҙы киҫәксәләр араһында ҡырҙар аша, йәғни ниндәйҙер башҡа киҫәксәләр аша барлыҡҡа килгән үҙ-ара тәьҫир итешеү алмаштыра. Шуға күрә юғары энергиялар физикаһы «көс» һүҙен ҡулланыуҙан ҡасырға тырыша, уны «үҙ-ара тәьҫир итешеү» һүҙе менән алмаштыра.".
Һәр төрҙәге үҙ-ара тәьҫир итешеүгә ярашлы «таратыусылар»: электромагнит тәьҫир итешеү — виртуаль фотондар менән, көсһөҙ тәьҫир итешеү — векторлы бозондар менән — көслө тәьҫир итешеү глюондар (һәм ҙур арауыҡтарҙа — мезондар) менән алмашыуға бәйле. Гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеүгә ҡарата теоретик фараздар бар (мәҫәлән ҡылдар теорияһында йәки M-теорияла гравитон тип аталған үҙ ташыусыһы-бозон менән бәйле булыуы ихтимал, әммә уның барлығы әлегә иҫбатланмаған. XX быуаттың 70-80-се йылдарында юғары энергиялы физика үткәргән тәжрибәләр, көсһөҙ һәм электромагнит үҙ-ара тәьҫир итешеү глобаль электр көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең сағылышы булып тора тигән фекерҙе раҫлай . Хәҙерге ваҡытта бөтә дүрт фундаменталь үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе (бөйөк берләштереү теорияһы тип аталған) берәүгә берләштерергә тырышыу бара.
Гравитация
Гравитация (тартылыу көсө) — материяның теләһә ниндәй төрҙәре араһында универсаль үҙ-ара тәьҫир итешеү. Классик механика сиктәрендә Исаак Ньютон тарафынан телгә алынған «Математические начала натуральной философии» хеҙмәтендә әйтеп бирелгән бөтә донъя тартылыу көсө менән тасуирлана. Ньютон Ай Ер тирәләй хәрәкәт иткән тиҙләнештең ҡиммәтен таба, иҫәпләүҙәрҙә гравитация көсө тартыусы есемдән алыҫлыҡ квадратына кире пропорциональ кәмей тип иҫәпләй. Бынан тыш, уның тарафынан бер есемдең икенсеһенә тартылыуы менән бәйле тиҙләнеш был есемдәрҙең массаларының ҡабатландығына пропорциональ булыуын асыҡлай. Ошо ике һығымта нигеҙендә гравитация законы формулировкалана: теләһә ниндәй материаль киҫәксәләр бер-береһенә (m_1 һәм m_2) массаларының ҡабатландығына тура пропорциональ һәм улар араһындағы r алыҫлығына кире пропорциональ F көсө менән бер-береһенә ҡарай йүнәлештә тартылалар:
Бында G − гравитация даимиһы, уның ҡиммәтен беренсе булып үҙенең тәжрибәләрендә Генри Кавендиш таба. Был закон ярҙамында ирекле формалағы есемдәрҙең тартылыу көсөн иҫәпләү формулаларын алырға мөмкин. Ньютондың тартылыу теорияһы Ҡояш системаһы планеталарының һәм башҡа бик күп күк есемдәренең хәрәкәтен яҡшы һүрәтләй. Әммә уның нигеҙендә сағыштырмалыҡ теорияһына ҡаршы килеүсе йыраҡтан тәьҫир итешеү концепцияһы ята. Шуға күрә классик гравитация теорияһы яҡтылыҡ тиҙлегенә яҡын торған тиҙлек менән хәрәкәт итеүсе есемдәрҙең хәрәкәтен, үтә ҙур объекттарҙың (мәҫәлән ҡара упҡын) гравитацион ҡырҙарын, шулай уҡ уларҙан ҙур арауыҡта хәрәкәт итеүсе есемдәр тыуҙырған үҙгәреүсән гравитацион ҡырҙарҙы тасуирлауҙа ҡулланылмай.
Гравитацияның дөйөм теорияһы — Альберт Эйнштейндың дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы. Унда гравитация иҫәпләү системаһына бәйле булмаған инвариант көс менән характерланмай. Уның урынына есемдәрҙең гравитацион ҡырҙа ирекле хәрәкәте, күҙәтеүсе тарафынан өс үлсәмле арауыҡ-ваҡытта кәкре траектория буйлап үҙгәреүсән тиҙлекле хәрәкәт итеп ҡабул ителә, төрлө нөктәләрендә ваҡыт төрлөсә аҡҡан бөгөлгән дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡыт арауығында геодезик һыҙыҡ буйлап инерция буйынса хәрәкәт итеп ҡарала. Өҫтәүенә, был һыҙыҡ ниндәйҙер мәғәнәлә «иң тура» — йәғни был есемдең ике арауыҡ-ваҡыт торошо араһындағы арауыҡ-ваҡыт аралығы (үҙ ваҡыты]) максималь була. Арауыҡтың кәкрелеге есемдәрҙең массаһына, шулай уҡ системала булған [[энергияның бөтә төрҙәренә бәйле.
Электромагнит тәьҫир итешеү
Ньютондан һуңғы физиканың үҫеше өс төп (оҙонлоҡ, масса, ваҡыт) берәмеккә «кулон» үлсәмле электр зарядын өҫтәй (C). Ләкин, практика талаптарынан сығып, төп үлсәү берәмеге сифатында зарядтың үлсәү берәмеген түгел, ә электр тогының үлсәү берәмеген ҡуллана башлайҙар. Шулай, СИ системаһында ампер төп берәмек булып тора, ә заряд берәмеге — кулон — унан сығарылма берәмек.
бында  — 1 заряд 2 зарядҡа тәьҫир иткән көс,  — модуле буйынса зарядтар араһындағы алыҫлыҡҡа тигеҙ булған, 1 зарядтан 2 зарядҡа йүнәлгән вектор, ә  — ≈ 8,854187817•10−12 Ф/м-ға тигеҙ булған электр даимиһы. Зарядтарҙы бер төрлө һәм изотроп мөхиткә урынлаштырғанда тәьҫир итешеү көсө ε тапҡыр кәмей, бында ε — мөхиттең диэлектрик үткәреүсәнлеге.
Көс нөктә кеүек зарядтарҙы тоташтырыусы һыҙыҡ буйлап йүнәлә. Электростатик ҡырҙы графикта, массаһы булмаған зарядлы киҫәксә хәрәкәт итергә мөмкин булған, уйҙағы траекториялар булып торған көс һыҙыҡтары рәүешендә һүрәтләү ҡабул ителгән. Был һыҙыҡтар бер зарядтан башлана һәм икенсеһендә тамамлана.
Магнит ҡырының булыуын "яратыусы таш"ты — магнитлы компастың өлгөһө (прообразы) сифатындағы магнитты ҡулланыусы ҡытайлылар урта быуаттарҙа уҡ танығандар. Магнит ҡырын графикта йомоҡ көс һыҙыҡтары рәүешендә һүрәтләү ҡабул ителгән, уларҙың ҡуйылығын (шулай уҡ электростатик ҡыр осрағындағы кеүек) уның көсөргәнешлелеге билдәләй. Тарихи магнит ҡырын күҙ менән күрерлек итеп визуаллаштырыу ысулы, магнитҡа һалынған ҡағыҙ битенә һибелгән тимер онтаҡтары.
Фарадей токлы үткәргес тирәләй магнит ҡыры барлыҡҡа килә тигән фекергә килә.
Ампер физикала магнит ҡырының барлыҡҡа килеү процесының моделе сифатында танылған, материалдарҙа бөтәһе бергә тәбиғи йәки тыуҙырылған магнетизм эффектын тәьмин итеүсе микроскопик йомоҡ токтар булыуын фараз итеүсе гипотеза әйтә.
Ампер вакуумда урынлашҡан иҫәпләү системаһында, уға ҡарата заряд хәрәкәт иткәндә, йәғни үҙен электр тогы кеүек тотҡанда, магнит ҡыры барлыҡҡа килеүен асыҡлай, уның көсөргәнешлелеген зарядтың хәрәкәте йүнәлешенә перпендикуляр урынлашҡан яҫылыҡта ятыусы магнит индукцияһы векторы \vec{B} билдәләй.
Шул уҡ Ампер тәүге тапҡыр электр тогы үткән ике параллель үткәргестең үҙ-ара тәьҫир итешеү көсөн үлсәй. Үткәргестәрҙең береһе үҙе тирәләй магнит ҡырын булдыра, икенсеһе был ҡырға үлсәргә мөмкин булған көс менән яҡынайып йәки алыҫлашып яуап бирә. Көстө үлсәп һәм ток көсөн белеп, магнит индукцияһы векторының модулен билдәләргә мөмкин була.
Бер-береһенә ҡарата хәрәкәттә булмаған электр зарядтары үҙ-ара Кулон законы менән тасуирланған көс менән тәьҫир итешәләр. Әммә хәрәкәт итеүсе зарядтар магнит ҡыры ла барлыҡҡа килтерәләр һәм улар аша зарядтарҙың хәрәкәте тыуҙырған токтар дөйөм осраҡта көс менән тәьҫир итешеү хәленә киләләр.
Зарядтарҙың сағыштырмаса хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килгән көстөң стационар урынлашыу осрағынан төп айырмаһы — был көстәрҙең геометрияһы айырмаһында. Электростатика осрағында ике зарядтың үҙ-ара тәьҫир итешеү көсө уларҙы тоташтырыусы һыҙыҡ буйлап йүнәлә. Шуға күрә геометрия мәсьәләһе ике үлсәмле һәм ошо һыҙыҡ аша үткән яҫылыҡта ҡарала.
Электр тогы осрағында ток барлыҡҡа килтергән магнит ҡырын ҡылыҡһырлаған көс ағымға перпендикуляр яҫылыҡта урынлашҡан. Шуға күрә күренештең картинаһы өс үлсәмлегә әйләнә. Беренсе токтың оҙонлоғо буйынса сикһеҙ бәләкәй элементы барлыҡҡа килтерелгән магнит ҡыры, икенсе токтың шундай уҡ элементы менән үҙ-ара тәьҫир итешкәндә, дөйөм осраҡта уға тәьҫир итеүсе көс барлыҡҡа килтерә. Шул уҡ ваҡытта ике ток өсөн дә был картина тулыһынса симметриялы, шуға күрә токтарҙы номерлау ирекле.
Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү
Көслө тәьҫир итешеү — адрондар һәм кварктар араһындағы фундаменталь ҡыҫҡа аралыҡта үҙ-ара тәьҫир итешеү. Атом ядроһында көслө тәьҫир итешеү ыңғай зарядлы (электростатик этәрелеү кисереүсе) протондарҙы бергә тота, был нуклондар (протондар һәм нейтрондар) араһында пи-мезон алмашыу аша була. Пи-мезондар бик аҙ йәшәй, уларҙың йәшәү ваҡыты тик ядро радиусында ядро көстәрен тәьмин итеү өсөн генә етерлек, шуға ла ядро көстәрен ҡыҫҡа аралыҡтағы көстәр тип атайҙар.
Нейтрондар һанының артыуы ядроны «шыйығайта», электростатик көстәрҙе кәметә һәм ядро көстәрен арттыра, әммә нейтрондар һаны күп булғанда, улар үҙҙәре лә,фермион булараҡ, Паули принцибы арҡаһында этәрелеү кисерә башлайҙар. Шулай уҡ, нуклондар артыҡ ныҡ яҡынайғанда, этәрелеү тыуҙырыусы W-бозондар менән алмашыныу башлана, шуның арҡаһында атом ядроһы «тарҡалмай».
Адрондарҙың үҙҙәренең эсендә көслө тәьҫир итешеү кварктарҙы — адрондарҙың составындағы өлшсәләрҙе тотоп тора. Көслө ҡырҙың кванттары — глюондар. Һәр кварк өс «төҫлө» зарядтың береһенә эйә, һәр глюон «төҫ» -«ҡаршы төҫ» парынан тора. Глюондар кварктарҙы «конфайнмент»ҡа бәйләй, шуның арҡаһында әлеге ваҡытта экспериментта ирекле кварктар күҙәтелмәй. Кварктар бер-береһенән алыҫайғанда, глюон бәйләнештәренең энергияһы арта, ә үҙ-ара ядро тәьҫир итешеүҙәге кеүек кәмемәй.
Күп энергия сарыф итеп (тиҙләткестә адрондарҙы этәреп), кварк-глюон бәйләнешен өҙөргә мөмкин, әммә был ваҡытта яңы адрондар ағымы сыға. Әммә арауыҡта ирекле кварктар булыуы мөмкин: әгәр ниндәйҙер кварк Ҙур шартлау ваҡытында конфайнменттан ҡотолоп ҡала алһа, тейешле антикварк менән юҡҡа сығыу йәки төҫһөҙ адронға әйләнеү ихтималлығы бындай кварк өсөн бик аҙ.
Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү
Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү — фундаменталь ҡыҫҡа үҙ-ара тәьҫир итешеү. Тәьҫир итеү радиусы 10−18 м. Арауыҡ инверсияһы һәм зарядтар бәйлегенә ҡарата симметриялы. Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙә бөтә фундаменталь фермиондар (лептондар һәм кварктар) йәлеп ителә. Был [нейтрино (лаборатория шарттарында бик бәләкәй гравитацияны иҫәпкә алмайынса) ҡатнашҡан берҙән-бер үҙ-ара тәьҫир итешеү, был киҫәксәләрҙең ғәйәт ҙур үтеп инеү һәләте ошоноң менән аңлатыла. Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү лептондарға, кварктарға һәм уларҙың кире өлөшсәләренә энергия, масса, электр заряды һәм квант һандары менән алмашыу— йәғни бер-береһенә әүерелеү мөмкинлеген бирә. Сағылыштарҙың береһе — бета-тарҡалыу.
Көстәрҙең сығарылма төрҙәре
Тәбиғәттә үҙен белендергән көстәр төрлөлөгө асылда алдағы бүлектә күрһәтелгән дүрт фундаменталь көскә ҡайтып ҡала.
Ләкин практикала төрлө көстәрҙең тәбиғәтен бындай деталләштереү йыш ҡына маҡсатҡа ярашһыҙ йәки мөмкин булмаҫлыҡ булып сыға. Шуға күрә ғәҙәттә фундаменталь көстәргә ҡарата «сығарылма» көстәр есемдәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүенең үҙ аллы характеристикаһы итеп ҡаралалар һәм үҙҙәренең атамалары бар: «тартылыу көсө», «Ван-дер-Ваальс көсө» һәм башҡалар (ҡарағыҙ. список названий сил в физике).
Инерция көсө
Инерция көсө — инерциаль булмаған иҫәпләү системаһында индерелгән көс. Инерция көсен индереү инерциаль булмаған иҫәпләү системаларында есемдәрҙең хәрәкәте тигеҙләмәләренә инерциаль системаларҙа Ньютондың икенсе законы тигеҙләмәһе менән бер үк форма биреү маҡсатында индерелә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай алым хәрәкәтте ҡарауҙы уңайлыраҡ һәм күҙгә күренерлек, ә тейешле мәсьәләләрҙе сығарыуҙы ябайыраҡ итергә мөмкинлек бирә.
Инерция көсө ҡалған бөтә көстәрҙән, есемдәрҙең бер ниндәй ҙә реаль үҙ-ара тәьҫир итешеүенә тап килмәүе менән айырыла. Шуның менән бергә, инерция һәм гравитация массаларының тигеҙлеге сәбәпле, гравитация һәм инерция көстәренең эквивалентлыҡ принцибына ярашлы, бирелгән есемгә ниндәй көс тәьҫир итә — гравитация көсөмө йәки шул уҡ инерция көсөмө икәнен айырыуы мөмкин түгел.
Элементар физикала «инерция көсө» терминын ҡулланыу тәҡдим ителмәй, сөнки, элементар физикала бөтә хәрәкәт тигеҙләмәләре инерциаль иҫәпләү системаларына ҡарата хәрәкәтте тасуирлайҙар һәм «көс» төшөнсәһе һәр саҡ ниндәйҙер тышҡы объект менән тәьҫир итешеү менән бәйле һәм үҙенән үҙе йәшәй алмай. Есемгә тәьҫир итеүсе көстәр диаграммаһында инерция көсөн күрһәтеү элементар физика курстарында хата тип баһалана.
Әҙәбиәт
Төркөм:Фундаменталь физика төшөнсәләре Төркөм:Көс
Шадомля
Шадомля — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының уң ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәсәғүтов Рим Хәким улы
Мәсәғүтов Рим Хәким улы (20 август 1946 йыл) — ғалим-тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (2002), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2000).
Биографияһы
Рим Хәким улы Мәсәғүтов    1946 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районы Исмаил ауылында тыуа.
Эш урындары: 1966—1972 йылдарҙа  Бөрө геологик эҙләнеүҙәр контораһының техник геологиы, өлкән геологы, 1973—1974 йылдарҙа  — Туймазы геологик эҙләнеүҙәр контораһының өлкән геологы, 1974—1980  йылдарҙа Краснохолмский быраулау эштәре идаралығында смена начальнигы, геология бүлеге начальнигы урынбаҫары, 1980—1987 йылдарҙа — “Башнефть” производство берекмәһенең  Туймазы геологик эҙләнеүҙәр контораһында баш геолог; 1987 йылдан  башлап “Башгеопроект”  яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең  лаборатория мөдире, 1988 йылдан — бүлек мөдире, 2002 йылдан — бүлек начальнигы, 2004 йылдан — сектор мөдире, 2006 йылдан — бүлек начальнигы, 2010 йылдан «“Башнефть” нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә бүлек начальнигы.
Мәсәғүтовтың докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Литолого-стратиграфическая характеристика и палеогеография позднего докембрия Башкирского Приуралья» (2002).
Мәсәғүтовтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: республикалағы платформа өлөшөнөң геологик төҙөлөшөн өйрәнеү, башҡорт көмбәҙендә нефткә һәм газға геологик разведка үткәреү. Ул  һуң кембрий алдының нефтле ҡатламдарына литологик‑стратиграфик тасуирлама бирә, “тармаҡ рәүешендәге” углеводород ятҡылыҡтарын, ултырмаларҙан һуң барлыҡҡа килгән һәм грабенға оҡшаш бөгөлдәр м‑н бәйле булған ятҡылыҡтарҙы эҙләү һәм разведкалау методикаһын эшләй. Илеш нефть ятҡылығын аса. Арҙат, Ахта, В.С.Афанасьев исемендәге, Згурицкий, Знаменка, Көнгәк, Ҡалъян, Нарат, Туҙлыҡыуыш һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын разведкалауҙы ойоштороусыларҙың береһе.
Хеҙмәттәре
Мәсәғүтов Рим Хәким улы —  210 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән  3 монография авторы.
Масагутов Р.Х., Иванова Т.В., Дьяконова О.Б., Иванов Д.И. Верхний протерозой параметрической скв. 1 Восточно-Аскинской/ Геология, геофизика и разработка нефтяных и газовых месторождений. №1, 2006. — С. 30—37.
Масагутов Р.Х., Иванова Т.В., Лозин Е.В., Дьяконова О.Б., Иванов Д.И. Сопоставление разрезов рифея Камско-Бельской грабеновой впадины/ Мат-лы VI межрегиональной науч.-практ. конф. Уфа, март, 2006. — С.51.
Һары уйғыр теле
Һары уйғыр теле (икенсе төрлө атамалары: һары-уйғыр, уйғыр, хара-йогур теле, һары уйғырҙар теле) — төрки теле, Ҡытай Халыҡ Республикаһының Ганьсу һәм Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы провинцияһының Сунань-Уйғыр автономиялы өйәҙе территорияһында йәшәгән халыҡ ҡуллана. Хакас теле төркөмөнә ҡарай. Ҡайһы бер сифаттары буйынса шулай уҡ саян, уйғыр һәм рун яҙмалары телдәренә яҡын. Әммә генетик нигеҙе буйынса хакас теле төркөмөнә инә.
Хәҙерге ваҡытта яҙмаһы булмаған телдәргә ҡарай, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ҡытай яҙыуын ҡулланырға мөмкин.
Хәҙерге йәшәгән урындарына — Ганьсу провинцияһының Минхуа милли автономиялы өйәҙенә (Ҡытай Халыҡ Республикаһы) — һары уйғырҙар беҙҙең эраға тиклем IX быуатта Йәнәсәй ҡырғыҙҙарынан еңелгәндән һуң килә (уйғырҙарҙың төп өлөшө Көнсығыш Төркөстанға (хәҙер Синьцзян), Төньяҡ-Көнбайыш Ҡытайға күсенә). Һары уйғырҙарҙың төрки телле өлөшөнөң теле билдәле бер дәрәжәлә уйғыр теле йоғонтоһон кисерә, быны уйғырҙарҙың бер өлөшөнөң Синьцзяндән кире Ганьсуға күсенеүе менән аңлатырға мөмкин. Һары уйғырҙарҙың фонетикаһы һәм лексикаһы ҡытай, шулай уҡ тибет телдәренең көслө йоғонтоһонда була. Һары уйғыр теле көнкүрештә ҡулланыла. XIX быуат аҙағынан башлап өйрәнелә:Г. Н. Потанин, С. Г. Э. Маннергейм, С. Е. Малов, Э. Р. Тенишевтарҙың ғилми хеҙмәттәре.
Мәғлүмәттәр
Боронғо төрки теленең йоғонтоһонда һаҡланған -d- билдәһе буйынса һары уйғыр теле хакас теле төркөмөнә инә. Көслө һәм йомшаҡ тартынҡыларҙың ҡапма-ҡаршы тороуының һаҡланыуы һары уйғыр теленең (һәм фую-ҡырғыҙ теленең) тува һәм тофалар телдәре менән сиктәш булыуын аңлата, шулай уҡ преаспирация эҙҙәре күҙәтелә, саян телдәрендә был күренеш һуҙынҡы өндөң фарингализацияһы булараҡ күҙәтелә. Уйғыр һәм нуғай телдәрендәге һүҙҙәр менән тап килеүҙе үҙ-ара тығыҙ аралашыу һөҙөмтәһе тип атарға була.
Һары уйғыр теле хакас телдәренә ҡарағанда боронғораҡ, дөйөм хакас нигеҙенән XII—XIII быуаттарҙа уҡ айрылған булырға тейеш был тел. Һары уйғыр телендә (эҙмә-эҙлекһеҙ рәүештә) нуғай тибындағы -š- > -s- и -č- > -š- үҙгәрештәре ғәмәлгә аша (ғәмәлдә хакас телдәренә был үҙгәрештәр хас). Интервокаль һуҙыңҡыларҙың яңғырауыҡ өнгә әйләнеүе -s- һәм боронғо -š- өнөнә ҡағылмай. Һары уйғыр телендә j-/ʒ- > n- өндәре танау аша әйтелә. Һары уйғыр теле морфологик үҙенсәлектәре менән дә хакас телдәре араһында айырылып тора.
Фую-ҡырғыҙ теле һары уйғыр теленә иң яҡҡын торған тел, тип иҫәпләнелә.
Цадельсдорф
Цадельсдорф (Zadelsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 156 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 347 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7937 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
Шырт балыҡ
Шырт балыҡ (Gymnocephalus cernuus, Обыкновенный ёрш) — ҡаты ҡанатлы, ҡылсыҡлы алабуғаға оҡшаған лайлалы, сәнскеле ҙур булмаған балыҡ.
Һылтанмалар
Төркөм:Балыҡтар Төркөм:Сөсө һыуҙа йәшәй торған балыҡтар Төркөм:Азия балыҡтары Төркөм:Европа балыҡтары
Третья Абкодняута
Третья Абкодняута — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Удик
Удик (Елпачиха, Үҙик — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Елпачиха ауыл биләмәһенең (Ялпаҡ ауыл биләмәһенең) административ үҙәге. Почта индексы — 618168, ОКАТО коды — 57204819001.
Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1341 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 645 ир һәм 696 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 1422 кеше йәшәгән.
Тарихы
Ауыл 1648 йылдан Ялпаҡ (Ельпакова) исеме менән билдәле, 1658 йылда иһә Ельпачиха тигән атама менән яҙылған. Урындағы башҡорттар уны  Үҙик тигән исем менән дә йөрөтә.
Ялпаҡ ауылы кешеләре баш күтәреүҙәрҙә ҡатнашҡан. 1755—1756 йылғы баш күтәреүҙә улар Сурағол Миңлебаев отрядына ҡушылған.
Емельяна Пугачёв еткәселегендәге крәҫтиән һуғышында ялпаҡтар  күренекле кешеләр биргән -  полковниктар Әбдей Абдуллов, Әҙиғот Темәсов һәм Ҡарабай Әшмәнев, поход старшинаһы Әҙел Әшмәнев.
1798 йылдың 10 апрелендә хөкүмәт Башҡорт-мишәр ғәскәре һәм идара итеүҙең кантон системаһын индерә. Кама буйы биләмәләрендә Башҡорт ғәскәренең 1-се кантоны төҙөлә, Ялпаҡ ауылы уның үҙәге тип иғлан ителә. Оҙаҡ йылдар 1-се башҡорт кантонына Әдүтовтар етәкселек иткән.
Ауыл кешеләре 1812 йылғы Ватан һуғышында ла ҡатнашҡан, улар араһынан Ибниәмин Фәйзулла улы Ғәбтекәев танылған, ул 20-се башҡорт полкында хеҙмәт иткән һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» тигән көмөш миҙал менән бүләкләнгән.
1868 йылда Ялпаҡта (Үҙиктә) 2 йәмиғ мәсете һәм 2 мәктәп (мәҙрәсә) булған, уларҙа 100 малай һәм 70 ҡыҙ бала уҡыған.
1917 йылдың 28 ноябрендә Башҡорт үҙәк шураһы Башҡортостан мөхтәриәте иғлан иткән һәм кантон системаһы индергән. Большевиктар ҡулы аҫтындағы Өфө, Пермь, Һамар губерналарында 1918 йылдың ғинуарынан да ҡалмай өйәҙ съездары үткәрелергә, көнбайыш Башҡортостан мосолмандары кантон идаралыҡтары ойошторорға һәм етәкселекте үҙ ҡулдарына алырға тейеш була. Мәгәр Пермь губернаһының Уҫы өйәҙенә ҡараған Ялпаҡ ауылына большевиктар баҫып инә һәм башҡорт советы ағзаларын ҡырып бөтөрә.
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 165 йортонда 777 башҡорт йәшәгән, шул иҫәптән 429 ир һәм 348 ҡатын-ҡыҙ. 1834 йылда 145 йортта 1034 кеше, ә 1850 йылда 123 йортта 1185 кеше иҫәпләнгән. 1859 йылда ауылдың 252 йортонда 743 ир һәм 730 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Профессор Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Үҙиктең бөгөнгөһө
Ялпаҡ 2015 йылда (Елпачиха, Үҙик) ауылы ғәйнә башҡорттарының үҙәге тип иғлан ителгән
Зөгәй
Зөгәй, һыла, ташбаш, сүмесбаш, сәскәкте, ташпаҡа (Cottus gobio, Подкаменщик) — Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы на индерелгән балыҡ. Үгеҙ балыҡтар төрөнә керә.
Фәнни классификацияла урыны
Батшалыҡ: Хайуандар (лат. Animalia)
Таралыуы
Пиреней ярымутрауынан Уралға тиклем, Рәсәйҙең бөтә Европа өлөшөндәге (Кольск ярымутрауынан башҡа) йылға һәм күлдәрҙә, Көнбайыш Себерҙең Иртыш һәм Катунь йылғалары бассейнында йәшәй.
Башҡортостанда Ағиҙел йылғаһы буйлап үренән Мәләүез ҡалаһына тиклем, Ағиҙелдең ҡушылдыҡтарында, Кесе Инйәрҙең үрге ағымында осрай.
Һирәкләп Йүрүҙәндә күренә. Ҡариҙелдә һәм уның ҡушылдыҡтарында ныҡ үрсей.
Көньяҡта ла булған был үгеҙ балыҡ төрө. Быуатыбыҙ баштарында ул, мәҫәлән, Саған йылғаһында осраған (Яйыҡтың уң яҡ ҡушылдығы).
Уралдың Көнбайышында зөгәй уғата күп һанлы булған.
Хәҙер зөгәй Бөрйән, Белорет төбәктәренең саф һыулы йылғалар менән шишмәләрендә шаҡтай киң таралған.
Уның йәшәр урындары сағалаҡ менән ташбаштыҡы һымаҡ, ә һан яғынан был балыҡ күп түгел.
Ҡылыҡһырлама
«Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән был балыҡтың исемдәре урындағы һөйләштәрҙә: Йүрүҙәндә — һыла, сабатабаш, Һаҡмарҙа — ташбаш, Әйҙә — сүмесбаш, Мейәстә — сәскәкте балыҡ, Бөрйәндә — ташпаҡа.
Башы сағыштырмаса ҙур, яҫы. Ауыҙы ла ҙур, киң иренле. Кәүҙәһе оҙонса, 17 сантиметрға етә. Тәне яланғас, алда түңәрәкләнеп тора, сит-ситтәре ялпағыраҡ.
Яңаҡтарында сәнскәктәр бар. Тәңкәләре юҡ тиһәң дә була, тик ҡабырға һыҙатында ғына ваҡ-ваҡ тәңкәләргә оҡшаш нәмәләр теҙелеп киткән. Уның ҡыуығы ла юҡ.
Ҡорһаҡтағы йөҙгөстәре тырпайып тора. Арҡала беренсе менән икенсе йөҙгөсө бер аҙ тоташа.
Балыҡтың төҫө бик үҙгәреүсән һәм төптөң төҫөнә эйәрә, шулай уҡ һыуға күпме яҡтылыҡ төшкәне менән дә бәйле ул. Был балыҡ гел таштар аҫтында тора (шуға ташбаш тиҙәр ҙә), йә үҙенә ҡомлоҡта өңдәр уя.
Йәшәү мөхите
Был балыҡ төрө бөтә Европала, Себерҙә киң таралған һәм таҙа тау, ялан шишмәләрендә осрай. Таҙа һыулы, шәп ағымлы, ҡомло һәм ваҡ ҡырсынлы йылға, шишмәләрҙе, шулай уҡ, таҙа һыулу күлдәрҙе үҙ итә.
Балыҡ яңғыҙаҡ йәшәй, гел генә таштар араһында тора, йәки үҙенә ҡомлоҡта өңдәр уя. Ғәҙәттә, тәрән булмаған шаршыларҙа осрай. Эңер төшкәс әүҙемләшә башлай. Һыуҙың бысраныуын кисерә алмай. Уның тереклек итеүе — һыуҙың таҙалығын күрһәтеүсе индикатор булып тора. Йылғаларҙың бысраныуына бәйле, ареалының бөтә сиктәре эсендә лә һаны кәмей. Күп кенә бәләкәй йылғаларҙан бөтөнләй юғалған.
Туҡланыуы
Зөгәй ваҡ хайуандарҙың ҡурсаҡтары, бөжәктәр һәм гаммарустарҙың личинкалары (Gammarus pulex), һирәгерәк ыуылдырыҡтар менән туҡлана
Морьевка
Морьевка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Зөгәй
Үрсеүе һәм үҫеше
Йәшәүҙәренең 3-4 йылына енси яҡтан етлегеп, үрсеүгә тотоналар. Был февраль- май айҙарында була. Рәсәйҙең урта һыҙатында апрель аҙағы—май айына тура килә.
Морьевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Зөгәй
Үрсеүе һәм үҫеше
Ата балыҡ таштар аҫтына өң уя һәм унда инә балыҡ ыуылдырыҡ һала. Ыуылдырыҡтары һарғылт алһыу төҫтә, диаметры 2-2.5 мм тирәһендә тирбәлә.
Морьевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зөгәй
Үрсеүе һәм үҫеше
Үрсеме 300 тирәһенә етә. Ата балыҡ уларҙы селбәрәләр булып үҫешкәнсе һаҡлай. Йөҙгөстәре менән һыу ағымы аша кислород килеүен тәьмин итә. Дошмандарын ҡыуа.
Һыу температураһы 10°С булғанда яралғы үҫеше 4 аҙнаға һуҙыла, 15,5°С-та — 2 аҙна тигәндә тамамлана. Ғүмер оҙонлоҡтары 5-6 йылдан үтмәй.
Һаҡлау
Зөгәй Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Һылтанмалар
Төркөм:Балыҡтар
Төркөм:Үгеҙ балыҡтар
Һирәт
Һирәт (Серять) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 453871, ОКАТО коды — 80241845006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зонд боғаҙы
Зонд боғаҙы (Selat Sunda) — Ява утрауын Суматра утрауынан айырыусы һәм Һинд океанын Тымыҡ океандың Ява диңгеҙе менән тоташтырыусы боғаҙ.
География
Зонд боғаҙында вулканик сығышлы бихисап утрауҙар бар, улар араһында иң билдәлеһе — Кракатау утрауҙары, унда хәҙерге донъя тарихында 1883 йылда иң ҡеүәтле вулкан атылыуы булған.
Зонд боғаҙының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә киңлеге 24 км һәм тәрәнлеге яҡынса 20 м тәшкил итә, был ҙур суднолар йөрөшөнә проблемалар тыуҙыра. Шунлыҡтан ҙур караптар, танкерҙар, утрауҙарҙы уратып башҡа юл аша үтергә тырыша.
Оҙонлоғо яҡынса 130 км, һыу артымдары 1,5 метрға барып етә.
1960-сы йылдарҙан Суматра һәм Ява утрауҙарын тоташтырыусы күпер төҙөү буйынса фекерләшеүҙәр бара.
Призрен
Призрен (сер. Призрен/Prizren Prizren/Prizreni) — Балҡан ярымутрауындағы Көньяҡ Метохия ҡалаһы. Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы Косово и Метохия автономиялы крайындағы Призрен округының административ үҙәге булып тора. Өлөшләтә танылған Косово Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы, был ерҙәрҙе фактик контролдә тотҡан Косово республикаһының Призренский округының административ үҙәге булып тора. Шар-Планин тауҙары итәгендә урынлашҡан. Ҡала халҡы — яҡынса 81 мең самаһы, шуларҙың 81%-ы албан халҡы, шулай уҡ ҡалала боснийҙар, сиғандар, сербтар һәм төрөктәр йәшәй. Призрен — һаны буйынса Косовоның икенсе ҡалаһы Метохия һәм Приштинанан һуң.
Тарих
XIV быуатта ҡала ғосмандар тарафынан баҫып алынған һәм Призренский сажағына ҡараған. Уға тиклем серб һәм болгар дәүләттәре составына ингән була. 1878 йылда беренсе албан ойошмаһы — Призрен лигаһы барлыҡҡа килгән, ул ғәмәлдә Косово һәм Метохия территориялары менән 1881 йылға тиклем идара иткән. 1912 йылда ҡала Сербия составына индерелә. Беренсе донъя һуғышында Болгария тарафынан аннексиялана һәм уның Призрен округында була. Призрен 1918 йылда сербия армияһы тарафынан азат ителә һәм ҡабат Сербияға ҡайта. 1999 йылда серб халҡы күпләп ҡаланы ташлап сыға. 2004 йылда Призренда сербтарҙы ҡыйраталар. Әлеге ваҡыттағы хәл-торош Призренда нормалләшкән.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="1">
Канок
Канок — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чубур йылғаһының һул ярына тамағынан 0,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өс япраҡ
Вахта үләне (Ва́хта, Menyánthes) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30см-ға етә, май-июнь айҙарында аҡһыл зәңгәр сәскә ата, орлоғо июль-август айҙарында өлгөрә.
Таралыуы
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса климат зонаһында таралған. Башҡортостанда Эҫем, Ағиҙел һылғаларының һаҙлыҡлы ярҙарында күпләп осрай. Дыуан, Асҡын, Салауат райондарында байтаҡ.
Ажау
Ажау, ҡушбаш, опло, опто — (, Голавль) Һаҙандар төркөмөнә ингән, яҫы моронло, итләс эре балыҡ ;ҙур башлы, маңлайлы киң балыҡ. Арҡаһы ҡара йәшел, ян-яҡтары көмөш төҫлө, эре тәңкәле. Арҡа һәм ҡойроҡ, ҡанат өлөшсәләре ҡуңыр, түш һәм ҡорһаҡ ҡанаттары ҡыҙғылт төҫтә.
Һылтанмалар
Төркөм:Балыҡтар Төркөм:Кәсеп балығы
Сөләймәнов Килдебай Сөләймән улы
Сөләймәнов Килдебай Сөләймән улы (27 ғинуар 1943 йыл — 23 март 2021 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. РСФСР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXVII съезы делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
Килдебай Сөләймән улы Сөләймәнов 1943 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Йомағужа ауылында тыуған.
1958—2003 йылдарҙа Хәйбулла районының «Таналыҡ» хужалығында эшләй: 1959—1966 йылдарҙа һауынсы, 1967 йылдан малсы, 1984 һәм 2001 йылдан бригадир, 1989 йылдан бүлексә идарасыһы, 2002 йылдан бухгалтер. Малсылыҡта юғары күрһәткестәргә өлгәшә: быҙауҙарҙың тәүлек артымы 1140 грамм тәшкил итә (1972). РСФСР Юғары Советының 9-сы саҡырылыш депутаты. Ленин (1966, 1973), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары менән бүләкләнгән.
Хеҙмәт алдынғыһы 2003 йылда хаҡлы ялға сыға. 2021 йылдың 23 мартында вафат булды.
Черногория халҡы
Черногорияның статистик хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса Черногория халҡы 2015 йылдың 31 декабренә 622 218 кеше тәшкил итә ; Евростат мәғлүмәттәре буйынса 2016 йылдың 1 ғинуарына — 622 218 кеше.
Тәбиғи үҫеш
2015 йылда халыҡтың тәбиғи үҫешее, (1000 кешегә)
Халыҡтың милли составы
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса : Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, черногорҙар үҙ аллы этнос булып тора, ә башҡалар фекеренсә, Черногорҙар сербтар менән бер этносты тәшкил итә. Нисек кенә булмаһын, улар ҙа, башҡалар ҙа бөтә тарих дауамында бер-береһе менән тығыҙ бәйләнгән.
Туған тел
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса :
Дине
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса :
Общиналар буйынса милли состав
Бөтә общиналар халҡынан төп милләт вәкилдәре һаны һәм өлөшө : Общиналарҙа милләтен күрһәткән дөйөм халыҡ һаны һәм өлөшө :
Общиналар буйынса туған тел
Общиналарҙа туған телен күрһәткән дөйөм халыҡ һанынан туған телле кешеләр һаны һәм өлөшө :
Общиналар буйынса дини состав
Общиналарҙа дини ҡарашын күрһәткән бөтә халыҡтан дини ҡарашлы кешеләрҙең иҫәбе һәм өлөшө :
2003 йылғы халыҡ иҫәбен алыу
Берҙәм Черногория һәм Сербия дәүләте барлыҡҡа килгәс, халыҡ иҫәбен алыу 2003 йылда үткәрелә. 2006 йылда халыҡ һаны үҫеше 3,50 % тәшкил итә. Ирландия, Черногория һәм Чехия 1913 йыл менән сағыштырғанда халыҡ һаны кәмегән берҙән-бер хәҙерге илдәр.
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре
Бөтәһе: 672 656 кеше (диаспора ны иҫәпкә алып)
Төҙәтелгән мәғлүмәттәр
Бөтәһе: 620 145 (диаспораһыҙ)
Төбәктәр буйынса этник составы
Андриевица — бөтәһе 6384
Бар — бөтәһе 45 223
Беране — бөтәһе 40 885
Будва — бөтәһе 16 095
Цетине — бөтәһе 18 749
Даниловград — бөтәһе 16 400
Герцег-Нови — бөтәһе 33 971
Колашин — бөтәһе 9975
Мойковац — бөтәһе 10 274
Никшич — бөтәһе 76 671
Плав — бөтәһе 21 604
Плевля — бөтәһе 36 918
Плужице — бөтәһе 4 294
Подгорица — бөтәһе 179 403
Рожае — бөтәһе 27 562
Шавник — бөтәһе 2972
Тиват — бөтәһе 13 991
Жабляк — бөтәһе 4245
1948 йылғы халыҡ иҫәбен алыу
1948 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Черногория (Словения менән бер рәттән) Югославия Федератив Республикаһының ике моноэтник тип иҫәпләрлек республикаһының береһе була. Халыҡ иҫәбен алыуҙа Черногорияның 377 мең кешеһенән 342 меңе- черногорҙар, 19 меңе — албандар, 7 меңе — хорваттар, 7 меңе — сербтар. Венгрҙар, словендар, мосолмандар һәм македонлылар Черногорияла бик аҙ була (был өс милләт вәкилдәребөтәһе 1 меңдән саҡ ҡына күберәк була).
Васькияр
Васькияр — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атнис йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муйнаҡ Сөләймәнов
Муйнаҡ Сөләймәнов — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы.
Муйнаҡ Сөләймәнов Нуғай даруғаһының Үҫәргән улусы (хәҙер Башҡортостандың ) Өмбәт ауылы башҡорто. Үҫәргән улусының старшинаһы була. 1761 йылда йөҙ башы булып хеҙмәт иткәне билдәле.
1774 йылдың апрелендә Пугачёвты тотоу өсөн ебәрелгән подполковник И. Л. Тимашевтың Ырымбур казактарынан һәм Ҡарғалы татарҙарынан торған командаһын тар-мар итә, алыш Оло Ыҡ (Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы) йылғаһы буйында бара. Июнь айында Кинйәбулат Әликашев менән Йылайыр ҡәлғәһен ҡыйрата һәм талай.
Октябрҙә ғәйебен танып, Тимашевҡа килә. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында була. 1775 йылдың ғинуарында Ҡаҙан губернаторы П. С. Мещерский бойороғо буйынса азат ителә.
Муйнаҡ ауылына нигеҙ һала. Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы Урта, Үрге һәм Түбәнге Муйнаҡ ауылдары уның исеме менән аталған.
Мотома
Мотома — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Муйнаҡ Сөләймәнов
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Мотома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шалочь
Шалочь — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харвута (йылға)
Харвута  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ямбуринская ҡылымығының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вених-Ярт
Вених-Ярт — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тальция йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙау аҫылмалы күпере
Аҡ аҡҡош  — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы Аҙау йылғаһы аша йәйәүлеләр өсөн аҫылмалы күпер. Ҡала яры урамын ҡала пляжы менән тоташтыра.
Тарихы
Беренсе күпер 1967 йылда ҡаланың 900-йыллығына төҙөлгән. Күпер өс тороҡло аҫылмалы  булған. 20 быуатың 80-се йылдары уртаһында күпергә капиталь ремонт һәм реконструкция үткәрәләр,  һөҙөмтәлә тростары  алмаштырыла, күперҙең төп өлөшө металдан эшләнә. Бынан һуң күпергә  капиталь ремонт үтмәй. 2007 йылда күпер авария хәлендә тип таныла. 2014 йылда иҫке күпер һүтеп алына  һәм уның урынына ванталар менән яңы күпер төҙөлә.
Яңы күпер ванталар менән өс тороҡло. Күперҙең оҙонлоғо  112 метр, киңлеге — 2,5 м тәшкил итә. Иҫке күперҙән айырмалы рәүештә, яңы күпер бетон баҫҡыстар, коляска өсөн пандустар менән йыһазландырылған. Күпер асыу тантанаһы 2014 йылдың дың 1 сентябрендә үтә. Ҡала хакимиәте ҡарары менән күпер Аҡ аҡҡош атамаһын ала.
Галереяһы
<references group="" responsive="1">
Туруханка
Туруханка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рубиха йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Себенле (аэродром)
Себенле (Чебеньки (Дмитриевка)) — Ырымбур өлкәһендәге хәрби аэродром, Себенле ҡасабаһынан 9 саҡрым төньяҡ-көнбайыштараҡ һәм Ырымбур ҡалаһының 38 саҡрым төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Аэродромда Ҡаҙағстан территорияһында космик караптар аппараттарын ултыртыуҙа эҙләү-ҡотҡарыу эштәрен тәьмин итеүгә йәлеп ителә торған Ми-6 һәм Ми-8 вертолеттары урынлашҡан, һәм шулай уҡ бында һаҡлауға ҡуйылған МиГ-23, Су-24 самолеттарын утилләштерелә торған авиация базаһы.
Ырымбур эргәһендә тағы ла бер хәрби аэродром — Ырымбур-2 бар.
Тарихы
Себенле аэродромы Ырымбур өлкәһенең Һаҡмар районы Дмитриевка ауылы эргәһендә 1953 - 1954 йылдарҙа төҙөлгән.
1954 йылдан 1992 йылға тиклем Чкалов хәрби авиация училищеһының авиация полкы (1958 йылдан - ВВС штурмандары Ырымбур юғары хәрби авиация училищеһы, 1960 йылдан - Ырымбурҙың юғары хәрби авиация училищеһы) урынлашҡан булған. 1954 - 1979 йылдарҙа Ил-28 самолётында, ә 1980-дән - Л-29 самолетында курсанттарҙы уҡытыу үткәрелгән. 1992 йылда полк таратылған.
1972-2007 йылдарҙа космик объекттарҙы эҙләү-ҡотҡарыуҙы тәьмин итеү, йыһан объекттарын эҙләү һәм эвакуациялау, һауа суднолары осоштары буйынса эҙләү-ҡотҡарыу бурыстарын хәл итеү өсөн тәғәйенләнгән айырым вертолет эскадрильяһы (Ми-6 һәм Ми-8) эш итә.
1993 йылдан 2007 йылға тиклем самолёттар резервының 4215-се базаһы (консервацияла бында Су-17 һәм МиГ-23 самолеттары булған; Һалҡын һуғыш осоронда улар СССР һәм Көнсығыш Европа илдәренең башҡа аэродромдарында хәрби дежурлыҡ иткән). 2007 йылдың 12 апрелендә Чкаловский аэродромына Себенле аэродромынан Су-17УМ3 самолетында һуңғы осош яһала. Осоштан һуң самолетты һүтеп алалар һәм Мәскәү өлкөһендәге Монино ҡасабаһына Һауа Ҡораллы Көстәренең Үҙәк музейына алып киләләр, шунда ул экспозицияла урын алған
2007 йылдың 1 декабрендә самолеттарҙың резерв базаһы булыуҙан туҡтан, авиация базаһы итеп үҙгәртеп ҡоролған
Этимологияһы
Аэродромдың атамаһы Себенле ойконимынан алынған, сөнки Дмитриевка ауылы Үрге Себенле ауыл Советы биләмәһенә инә. Атама төрки сығышлы, себен һүҙенән алынған, был төбәктә себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында.
Һылтанмалар
Список военных аэродромов России
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Список военных аэродромов России
Эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһе
Эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһе  (Solanaceae) — ике өлөшлөләр класына ҡараған үҫемлектәр булып тора. Был семьяла 2000-гә яҡын төр иҫәпләнә. Уларҙың ҙур күпселеге — ҡырағай үҫә торған үлән үҫемлектәр. Шулай уҡ был ғаилә эсендә хужалыҡта мөһим һаналған үҫемлектәр байтаҡ. Аҙыҡ үҫемлектәре (картуф, помидор, баклажан, ҡыҙыл борос, декоратив үҫемлектәр (гибридлы петуния, хуш еҫле тәмәке) һәм дарыу үҫемлектәре (эт еләге) инә.
Дөйөм билдәләре
Тышҡы яҡтан күп төрлө булыуҙарына ҡарамаҫтан, бөтә эт ҡарағаты һымаҡтарҙың айырмаларын күрһәтә торған дөйөм билдәләре бар.
Сәскә төҙөлөшө: латинса — 12px (һирәкләп) \uparrow, урыҫса— Ч(5) Л(5) Т5 П1 ; башҡортса К(5) Т(5) Һ5 Е1.