cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һөйрәлеүселәр
Мускулдары
Һөйрәлеүселәрҙең мускул системаһы сәйнәү, муйын мускулдарҙан, ҡорһаҡ мускулдарынан, шулай уҡ бөгөүсе һәм турайтыусы мускулдарҙан ғибәрәт. Амниоттарға хас ҡабырға-ара мускулдар бар. Улар һулыш алыу актында мөһим роль уйнай. Тире аҫты мускулдары тиреләге мөгөҙ тәңкәләрҙең торошон үҙгәртергә мөмкинлек бирә.
Хәҙерге һөйрәлеүселәрҙең тән (соматик) мускулдарының энергия менән тәьмин ителеше башлыса глюкозаның анаэроб тарҡалыуы менән бәйле. Яҡынса мускул сүстәрененең 50...   75 проценты анаэроб шарттарҙа (кислород ҡатнашлығынан тыш) эшләүгә  яраҡлашҡан.
Бындай матдәләр алмашыныуы уларға йылы ҡанлы хайуандар кеүек ҡыҫҡа арауыҡтарҙа ла тиҙ йөрөргә мөмкинлек бирә. Мускулдарҙың ҡыҫҡарыу көсөн тағы ла нығыраҡ тәьмин итә. Ә күп төркөмдәрҙә реакцияның көсөргәнешлеге тән температураһына бик ныҡ бәйле түгел.
Әммә мускулдарҙың анаэроб режимында 1-2 минут көсөргәнешле эшләгәндән һуң, унда һөт кислотаһы йыйыла, Был мускулдарҙың арыуына һәм ҡандағы рН-тың үҙгәреүенә килтерә. Һөҙөмтәлә, күпмелер тиҙ йүгереүҙән һуң һөйрәлеүселәр мускулдарҙа тупланған һөт кислотаһының тарҡалып бөткәнсе, бер нисә минуттан алып бер нисә сәғәткә тиклем әүҙемлек  күрһәтә  алмай тиерлек. Эрерәк хайуандар мускулдарында һөт кислотаһы йыйылыуға оҙағыраҡ түҙеп торорға һәләтле була.
Крокодилдар иҫ киткес анаэроб һәләткә эйә. Улар ҡандарында рН-тың 6,42-гә тиклем һәм түбән төшөүенә түҙә ала ..
Нервы системаһы
Күпселек ахордалы хайуандар кеүек үк, һөйрәлеүселәрҙең үҙәк нервы системаһында баш (5 бүлек) һәм арҡа мейеһенён тора.
Баш мейеһе мейе ҡумтаһы эсендә урынлашҡан. Һөйрәлеүселәрҙең мейеһен амфибияларҙыҡынан айырып торған ҡайһы бер мөһим һыҙаттар бар. Баш мейеһендәге тигеҙлек һаҡлау һәм хәрәкәттәрҙе координациялау менән идара итеүсе кесе мейе ер-һыу хайуандарыныҡынан көслөрәк үҫешкән. Был һөйрәлеүселәрҙең хәрәкәтсәнерәк булыуына һәм хәрәкәттәренең күп төрлөлөгөнә бәйле.
Һөйрәлеүселәрҙең баш мейеһе мейеһенең биш бүлектән тора:
- Алғы мейе ике ҙур ярымшарҙан тора. Ҙур ярымшарҙарҙың өҫтө бөтөнләй шыма. Ярымшарҙарҙың церебраль көмбәҙендә беренсел көмбәҙ — ярымшарҙар түбәһенең күп өлөшөн  биләгән архипаллиум  һәм  мейе ҡабығының башланғысы (неопаллий) урынлашҡан.
- Аралыҡ мейеһе алғы һәм урта мейе  араһында урынлашҡан. Өҫкө өлөшөндә — эпифиз, ә аҫҡы яғында гипофиз урынлашҡан. Күпселек кеҫәрткеләр һәм гаттериялар (шулай уҡ юҡҡа сыҡҡан формалар кеүек үк) эпифиз эргәһендә париеталь (түбә) күҙ үҫешә,Әммә крокодилдарҙа  был ике ағза ла юҡ. Аралыҡ мейеһенең төбөн күреү нервылары һәм уларҙың киҫеше (хиасма) биләй.
-Урта мейе ике ҙур алғы убалар - күреү өлөшөнән, шулай уҡ ҙур булмаған артҡы убаларҙан  ғибәрәт. Күреү ҡабығы амфибияларға ҡарағанда нығыраҡ үҫешкән.
-Кесе мейе оҙонса мейенең алғы яғын ҡаплап тора. Ул амфибияларҙыҡына ҡарағанда күпәкә нығыраҡ үҫешкән.
Оҙонса мейе вертикаль яҫылыҡта бөгөлө барлыҡҡа килтерә. Был барлыҡ амниоттарға хас билдә булып тора.
Баш мейеһенән 12 пар баш мейеһе нервылары айырылып китә. Арҡа мейеһендә аҡ һәм һоро матдәгә бүленеү амфибияларҙыҡына ҡарағанда анығыраҡ күренә.
Арҡа мейеһенән сегменталь арҡа мейе нервылары сығып китә. Улар ҡулбаш һәм таз  нервы сырмалсығын барлыҡҡа килтерә.
Автоном (вегетатив) нервы системаһы (симпатик һәм парасимпатик) нервы төйөндәренең парлы сылбыры рәүешендә төҙөлгән.
Һиҙеү ағзалары
Һөйрәлеүселәрҙең алты 8иҙеү ағзаларыо бар. Уларҙан иң мөһиме күреү һәләте.
Күреү ағзалары
Күҙҙәр, амфибияларҙыҡына ҡарағанда ҡатмарлыраҡ төҙөлгән: склерала йоҡа һөйәк пластиналар ҡулсаһы урынлашҡан; күҙ алмаһының артҡы стенаһынан  быяла тәнгә инеп торған тараҡ формаһындағы үҫенте сыға; керпексә тәндә арҡыры һыҙатлы  мускулдар барлыҡҡа килә. Был күҙҙең яҫмығын (линзаны) хәрәкәткә килтереүҙән тыш, уның формаһын да үҙгәртергә мөмкинлек бирә. Аккомодация процесында күҙҙең үткерлеген көсәйтә, әйберҙе анығыраҡ күрергә мөмкинлек бирә. Күреү ағзалары ҡоро ерҙә йәшәүгә яраҡлашҡандар. Күҙ йәше биҙҙәре күҙҙәрҙе кибеүҙән һаҡлай. Тышҡы күҙ ҡабаҡтары һәм йомғос мембрана күҙҙе һаҡлау функцияһын үтәй. Йыландарҙа һәм ҡайһы бер кеҫәрткеләрҙә күҙ ҡабаҡтары кушылып үҫә һәм үтә күренмәле була. Күҙҙең селтәрле мөгөҙсәһендә таяҡсалар ҙа, колбочкалар ҙа булырға мөмкин. Төнгө төрҙәрҙә колбочкалар юҡ.
Күпселек көндөҙгө төрҙәрҙә төҫ күреү диапазоны спектрҙың һары-ҡыҙғылт һары өлөшөнә күскән. Күҙҙәренең ҡараһы йышыраҡ түңәрәк йәки вертикаль тишек рәүешендә (бесәйҙәге кеүек). Амфибияларҙа киң таралған горизонталь тишек формаһындағы күҙ ҡараһы һөйрәлеүселәр араһында бик һирәк осрай, мәҫәлән, үңәҙ йыландарҙа (плетевидные змеи). Ҡайһы бер төрҙәрҙә һаҡланып ҡалған париеталь (түбә, йәки өсөнсө күҙ) күҙ арауыҡта юҫыҡланыу, шулай уҡ организмдың көн һәм төн алмашыныуына бәйле  циркадий ритмдарын  синхронлаштырыу өсөн бик тә мөһим. Әммә уның функциялары тулыһынса асыҡланып бөтмәгән.
Еҫ һиҙеү
Һөйрәлеүселәрҙә еҫ һиҙеү бик яҡшы үҫешә һәм уның әһәмиәте буйынса күреү һәләтенән генә ҡалыша.
Еҫ һиҙеү ағзаһы эске танау —хоандар һәм воморонасаль ағзанан ( ҡайһы бер умыртҡалыларҙың еҫ һиҙеү системаһының өҫтәмә периферия бүлеге;енси  ҡылыҡтарҙы көйләүҙә мөһим роль уйнай ) ғибәрәт.
Танау ҡыуышлығының алғы өлөшө  еҫ һиҙеүсе эпителий майҙанын арттырыусы ҡатлы-ҡатлы йыйырсыҡтар һәм бөрмәләрҙән тора. Хоандарҙан алдараҡ  соҡор урын бар — якобсон ағзаһы. Уның рецепторҙары ауыҙҙағы аҙыҡтың еҫен ҡабул итә.
Амфибиялар төҙөлөшө менән сағыштырғанда, уларҙа хоандар йотҡолоҡҡа яҡыныраҡ урынлашҡан. Был аҙыҡ ауыҙҙа булғанда иркен һулыш алырға мөмкинлек бирә.
Еҫ һиҙеү амфибияларҙыҡына ҡарағанда яҡшыраҡ үҫешкән. Шуға күрә күп кеҫәрткеләр ҡом аҫтында 6-8 см тәрәнлектә ятҡан аҙыҡты ла таба алалар.
Тәм һиҙеү
Тәм һиҙеү — тәм һиҙеү рецепторҙары башлыса тамаҡта урынлашҡан.
Термолокация
Термаль һиҙгерлек ағзаһы баштың һәр яғында күҙ менән танау араһындағы бит соҡоронда урынлашҡан. Айырыуса йыландарҙа үҫешкән. Соҡорбашлы йыландарҙа термолокаторҙар хатта термаль нурланыш сығанағының йүнәлешен дә билдәләргә мөмкинлек бирә. Тупраҡ аҫтында тәрәндә тереклек иткән  йәки ҡайһалыр боҫоп ятҡан имеҙеүселәр  мөхиттә  хатта 0.1°С.айырма бирһә лә, уларҙы   тән йылылығы буйынса таба алалар.
Ишетеү
Ишетеү ағзаһы тәлмәрйендәрҙең ҡолаҡтары төҙөлөшөнә яҡын, уларҙың да  эске һәм урта ҡолаҡтары бар. Урта ҡолаҡта барабан ярыһы, ишетеү һөйәге бар һәм тамаҡ өҫтө менәневстахий  көпшәһе аша тоташҡан.
Һөйрәлеүселәр тормошонда ишетеү роле сағыштырмаса ҙур түгел. Бигерәк тә ҡолағы булмаған һәм ерҙә йәки һыуҙа таралған тирбәлеүҙәр буйынса юҫыҡланыу бик яҡшы үҫешкән йыландарҙа ишетеү һәләте көсһөҙ.
Һөйрәлеүселәр өндәрҙе 20-6000 Гц диапазонында ҡабул итә. Әммә күбеһе 60-200 Гц диапазонында ғына (крокодилдарҙа 100-3000 Гц) яҡшы ишетелә.
Тейеп һиҙеү
Һөйрәлеүселәрҙә тейеп һиҙеү яҡшы үҫешкән. Гөбөргәйелдәр ҡалҡандарына көсһөҙ генә ҡағылыуҙы ла һиҙәләр.
Кеҫәрткеләрҙең күбеһендә мөгөҙләнгән тире күҙәнәктәре ҡалдыҡтарынан торған һәм мөгөҙ тәңкәләренең ситендә урынлашҡан тактиль «төксәләре» бар.
Йыландарҙың һәм кеҫәркеләрҙең хәрәкәтсән айырсалы телдәре  бер ыңғай тейеп һиҙеү, еҫ һиҙеү, тәм һиҙеү ағзалары булып тора.Шулай уҡ,  температура "үлсәгестәре" лә булып тора.
Һулыш системаһы
Амфибиялар кеүек үк, һөйрәлеүселәрҙең үпкәһе моҡсай формаһында, әммә эске майҙаны ундағы кәрәҙ һымаҡ бөрмәләр арҡаһында күпкә ҙурыраҡ һәм  ҡатмарлыраҡ.
Примитив төҙөлөшлө төрҙәрендә, мәҫәлән, гаттерияла, кәрәҙҙәр төҙөлөшө һиҙелерлек ябайыраҡ, күпселек тәңкәлеләрҙә уртаса булһа ла,  крокодилдарҙа, күп кенә ташбаҡаларҙа һәм эре йыландарҙа үпкәләр бик юғары төҙөлөшкә эйә.
Тиреләре мөгөҙ көп менән ҡапланғанлыҡтан һөйрәлеүселәрҙең тире аша һулыш алыуы мөмкин түгел (йомшаҡ тәнле ташбаҡаларҙан һәм диңгеҙ йыландарынан тыш), шуға үпкәләре — берҙән-бер һулыш алыу ағзалары.
Ҡан әйләнеше системаһы
Амфибияларҙыҡы кеүек, һөйрәлеүселәрҙең күбеһенең өс камералы йөрәге бар: ике йөрәк алдынан һәм ҡарынсыҡтан тора. Әммә ҡарынсыҡтарының өҫкә һәм аҫҡа өлөштәргә айырыусы тулы булмаған бүлгеһе бар.
Йөрәк алдары ҡыҫҡарғандан һуң һул йөрәк алдынан артерияль ҡан ҡарынсыҡтың өҫкө яртыһына инә һәм  уң  йөрәк алдынан килгән веноз ҡанды   аҫҡы яртыһына күсерә. Ҡарынсыҡтың уң өлөшөндә ҡатнаш ҡан булып сыға.
Ҡарынсыҡ ҡыҫҡарыу менән ҡандың һәр өлөшө яҡындағы тишеккә ағыла: өҫкө яртыһынан аортаның уң дуғаһына— артериаль ҡан, аҫҡы яртыһынан үпкә артерияһына — веноз ҡан, шулай уҡ уң өлөшөнән һул аортик дуғаһына  — ҡатнаш ҡан. Нәҡ аортаның уң дуғаһы баш мейеһенә ҡан ташығанлыҡтан, баш мейеһе иң кислородлы ҡан менән тәьмин ителә.
Архозаврҙар булараҡ, крокодилдар дүрт камералы йөрәккә эйә.Йөрәктәрендә ҡарынсыҡты тулыһынса ике яртыға айырыусы бүлге бар: уң яғында — веноз һәм һулда — артериаль ҡан, Шулай итеп, һөтимәрҙәрҙәге һәм ҡоштарҙағы кеүек йөрәктәре дүрт камералы. Крокодилдарҙа эмбриогенез ваҡытында тулы бүленеш барлыҡҡа килгәндән һуң  Панница тишеге барлыҡҡа килә .Был артерия менән веноз ҡандың күпмелер дәрәжәлә ҡушылыуына килтерә. Һөҙөмтәлә был хайуандар төркөмөндә матдәләр алмашыныу кимәленең икенсел кәмеүенә килтерә.
Амфибияларҙың дөйөм артерия олононан айырмалы рәүештә, һөйрәлеүселәрҙең үҙ -аллы өс ҡан тамыры бар: үпкә артерияһы, уң һәм һул аортик аорталар. Һәр аорта дуғаһы аш юлы тирәләй артҡа бөгөлә, һәм улар бергә йыйылғас, парһыҙ арҡа аортаһына ҡушыла.
Арҡа аортаһынан кәүҙә буйлап һуҙылған юлында бөтә ағзаларға ла  артериялар айырылып китә. Йөрәктең һул артериаль ҡанлы ҡарынсыҡ өлөшөнән сыҡҡан уң аорта дуғаһынан дөйөм олон менән уң һәм һул йоҡо  тармаҡлана. Шулай уҡ уң аорта  дуғаһынан алғы ослоҡтарға ике  ҡулбаш аҫты артерияһы айырылып  китә.
Һөйрәлеүселәрҙә ҡан әйләнеше түңәрәктәренең тулыһынса бүленеүе килеп сыҡмай. Сөнки арҡа аортаһында веноз һәм артериаль ҡан ҡатнашмаһы барлыҡҡа килә.
Балыҡтар һәм амфибиялар кеүек үк, хәҙерге һөйрәлеүселәрҙең күпселеген һалҡын ҡанлы хайуандар тәшкил итә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, күп кенә һөйрәлеүселәр температураны күләгәнән ҡояшҡа һәм кирегә күсеү, йә төҫөн үҙгәртеү, йылыны һаҡлау өсөн тән япмаһының —ҡараңғыраҡ, йәки һыуыныу өсөн яҡтыраҡ төҫ алыуын  көйләй ала.
Аш һеңдереү системаһы
Аш һеңдереү тракты аҙыҡтың төрлөлөнә бәйле. Һөйрәлеүселәрҙең аш һеңдереү тракты амфибияларға ҡарағанда күпкә махсуслашҡан.
Телдәре ирекле, алғы осо мускуллы, хәрәкәтсән, осона ҡарай нәҙегәйә һәм ике сатлана. Ҡайһы бер төрҙәрҙә телдәре лайлалы, был табыштарын тотоу өсөн ярҙам  итә торған яйланма. Тел ашамлыҡты йотоу өсөн хеҙмәт итә. Әммә нәҙек, оҙон телле төрҙәр, аҙыҡтарын башын һелкеп (кеҫәрткеһен) йә яңаҡтарының (йыланын) хәрәкәте менән этәреп йота.
Кеҫәрткеләрҙә һәм ташбаҡаларҙа ауыҙ ҡыуышлығын йотҡолоҡтан айырып торған  һөйәктән икенсел аңҡау була. Крокодилдарҙың тулыһынса үҫешкән һөйәкле аңҡауы бар. Әммә йыландарҙа һәм варандарҙа икенсел һөйәкле аңҡау юҡ.
Күп күҙәнәкле шайыҡ биҙҙәрендә аш һеңдереү ферменттары бар. Йотҡолоҡ тар, әммә бик һуҙылыусан аш юлына, артабан мускуллы ашҡаҙанға һәм эсәккә күсә. Ашҡаҙандың мускул стеналары ҡалын. Нәҙек һәм йыуан эсәк сигендә һуҡыр эсәктәре бар. Был ағза амфибияларҙа осрамай. Эре һөйрәлеүселәрҙең бауырында үт ҡыуығы бар. Ашҡаҙан аҫты биҙе бөйән элмәгендә ята. Эсәк клоака менән тамамлана.
Бүлеп сығарыу системаһы
Һөйрәлеүселәрҙең бүлеп сығарыу системаһы бөйөрҙәрҙән, бәүел көпшәләренән һәм бәүел ҡыуығынан ғибәрәт.
Һөйрәлеүселәрҙең бөйөрө балыҡ һәм амфибия бөйөрөнән ( улар организмдағы һыуҙың даими артыуынан ҡотолоу мәсьәләһен хәл итергә тейеш) ныҡ айырыла. Амфибияларҙың кәүҙә (мезонефрос) бөйөрө урынына һөйрәлеүселәрҙең (метанефрос)  таз бөйөрө клоаканың ҡорһаҡ яғынан  һәм уның ян-яҡтарында урынлашҡан. Бөйөрҙәр клоакаға бәхел көпшәләре аша тоташа.
Йоҡа стеналы бәүел ҡыуығы клоакаға ҡорһаҡ (вентраль) яғынан йоҡа муйын менән тоташҡан. Ҡайһы бер һөйрәлеүселәрҙә бәүел ҡыуығы үҫешеп етмәгән (крокодилдар, йыландар, ҡайһы бер кеҫәрткеләр).
Шулай уҡ яңы экскретор органы — бөйөр барлыҡҡа килә.
Ҡоро ер һөйрәлеүселәрендә азот алмашыныуының һуңғы продукты булып бәүел кислотаһы тора.
Енес системаһы
Һөйрәлеүселәр — айырым енесле хайуандар.
Ата заттарҙың репродуктив системаһы бил умыртҡаларының ян-яҡтарынан урынлашҡан бер пар орлоҡлоҡтарҙан тора. Һәр орлоҡлоҡтан вольф каналына илтә торған орлоҡ көпшәләре китә. Һөйрәлеүселәрҙә таз бөйөр барлыҡҡа килеү менән вольф каналы  ата заттарҙа енес күҙәнәктәренә үткәргес   ролен үтәй. Ә инә заттарҙа ул бөтөнләй юҡ.
Вольф каналы клоакаға асыла орлоҡ ҡыуыҡсаһын барлыҡҡа килтерә.
Инә заттарҙың репродуктив системаһы умыртҡалыҡтың ян-яҡтарынан, тән ҡыуышлығының дорсаль яғында
эс ярыһына эленгән йомортҡалыҡтарҙан  ғибәрәт. Түл юлдары ла (Мюллер каналдары) эс ярыһында эленеп тора. Тән ҡыуышлығының алғы өлөшөндә түл юлдары тишектәр — буранкалар менән асыла. Түл юлдарының аҫҡы осо клоаканың дорсаль яғынан  уның аҫҡы өлөшөнә асыла.
Классификация
Һөйрәлеүселәрҙең классификацияһында билдәһеҙлек күп, сөнки уларҙың күбеһе юҡҡа сыҡҡан.
Һөйрәлеүселәр класы (Reptilia)
Тәртешкә
Тәртешкә — аш-һыу әҙерләү ҡоралы, тимерҙән йәки утҡа бирешмәй торған башҡа берәй материалдан эшләнелгән ҡулайлама.
Мейестә йә сыуалда янған күмерҙе тартыу, торонбаш ҡағаштырыу өсөн ҡулланыла. Ғәҙәттә осо тура мөйөшләп, яҫмаҡлап тапап бөгөлгән тимер таяҡтан эшләйҙәр. Болғауыс, киҫәү ағасы тигән атамаһы ла бар. Киҫәү ағасы — һабы ағастан эшләнә, һап өлөшө көпшәләп тимерҙән эшләнгән ырғаҡҡа кейҙерәләр. Урыҫ халҡында тәртешкәгә ҡыҫтырып сыраҡ та яндырғандар.
«Тәртешкә» мыҫҡыл һүҙе булараҡ та ҡулланылған: тәртешкә аяҡ. Һәлкәүерәк кешене тәртешкә йотҡан тип тә мыҫҡыллағандар. Тәртешкәңде ал — аяғыңды ал.
Бөгөнгө ҡулланылышы
Тәртешкә бөгөнгәсә ҡулланыла, уны ҡала йорттарында ла күрергә мөмкин, сөнки сыуал (камин) көнкүрештә модаға инде. Тәртешкәне матурлап, төрлөсә һырлап, биҙәкләп, интерьерҙың бер биҙәге итеп тә ҡулланалар.
Буранғолов
Буранғолов (Буранғолова) — фамилия.
Кобзев Николай Никифорович
Биографияһы
Николай Никифорович Кобзев 1925 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Яңы Гуровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1946 йылдан КПСС ағзаһы. Тулы булмаған урта белемле. Колхозда эшләгән. 1942 йылдың авгусынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.
Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарманлығы.
1943 йылдың мартынан Бөйөк Ватан һуғышы фронтында. 50-се полктың  76-мм пушка тоҫҡаусыһы (15-се гвардия дивизияһы  37-се армия, 3-сө Украин фронты) 1944 йылдың 18 апрелендә гвардия сержанты Н.Н. Кобзев Варница ауылы янындағы (Молдавия) Днестр йылғаһының уң яҡ ярында плацдармды киңәйтеү өсөн барған алыштарҙа  артиллерия уты менән  15 һалдатты юҡ итә, 4 ут нөктәһен баҫтыра. 1944 йылдың  9 майында  3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 1945 йылдың 12 ғинуарында Н.Н. Кобзев Борек һәм Кикув торлаҡ пункттары (Польша) районында разведкала булып, дошмандың ут сараларын асыҡлай, улар һуңынан юҡҡа сығарыла. 1945 йылдың 23  ғинуарында  Прейсдорф тораҡ пункты районында (Оппельн ҡалаһынан 5 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Польша) 10-дан ашыу гитлерсыны юҡ итә. 1945 йылдың 2 апрелендә 2-се дәрәжә Дан ордены менән  бүләкләнә. Расчет менән бергә орудие тоҫҡаусыһы гвардия сержанты Н.Н. Кобзев 1945 йылдың 16 апрелендә Мускау районында (Германия) пехотаның хәрби тәртибендә эш итеп, пушканан дошман дзотын сафтан сығара, 2 БТР-ҙы яндыра, 3 ут нөктәһен  баҫтыра. 1946 йылдың 15 майында 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуңғы йылдары
Һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә. Харьков гвардия танк училищеһын (1948) һәм «Выстрел» Юғары курстарын (Солнечногорск ҡалаһы, 1962) тамамлаған.
1972 йылдан подполковник Кобзев Николай Никифорович запасҡа китә. Белоруссияның Минск өлкәһе Борисов ҡалаһында йәшәй. 1980 йылдан — отставкалағы полковник. Борисов ҡалаһы 2-се Ресмонт-төҙөлөш идаралығының граждандар оборонаһы начальнигы булып эшләй.
1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, миҙалдар, шул иҫәптән ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм «Хәрби хеҙмәттәр өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40 йыл һәм 50 йыл тулыуы айҡанлы Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда парадта ҡатнашыусы.
Булгаков ауыл Советы (Өфө районы)
Административ үҙәге — Булгаков ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
1992 йылда Булгаков ауыл Советы составынан Атаевка, Искин, Королев, Локотокки, Мокроусово, Фомичев ауылдары, Ҡамышлы мелькомбинаты, Поляна, Өршәк станцияһы ҡасабалары бүленеп сыға һәм Искин ауыл Советына берләштерелә.
1998 йылда Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Булгаков ауыл Советын бүлеү юлы менән, Ерекле ауыл Советы төҙөлә (Башҡортостан Республикаһының 1998 йылдың 30 апрелендәге 155-з һанлы законы)
Скакальная
Скакальная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Искитим йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Швайкерсхаузен
Швайкерсхаузен (Schweickershausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 151 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98663 һәм автомобиль коды — HBN.
Барашек (Куяча ҡушылдығы)
Барашек  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куяча йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке тәртип православиеһы
Урыҫ Православ дине тарихында, иҫке тәртип православтары (старове́ры, старообря́дцы) — рәсми Урыҫ Православ сиркәүенән 1666-сы йылдан һуң айырылып ҡалған дини ағым; 1652-66 йылдарҙа Православ динендә Патриарх Никон тарафынан үткәрелгән реформаларға ҡаршы сығып, боронғо дини тәртиптәрен һаҡлау өсөн тарҡалыу юлын күргән православ динлеләр төркөмө.
Тарҡалыу сәбәптәре
1652 йылда, Никон (1605—1681; 1652 йылдан башлап 1658 йылғаса Урыҫ Православ Сиркәүе Патриархы булған) урыҫ һәм грек православ ғибәҙәте практикаһы араһында ярашһыҙлыҡтарҙы күреп, ике сиркәүҙең ғибәҙәт практикаһын яҡынайыу өсөн реформа үткәрә башлай. Реформаның тағы бер сәбәбе — урыҫ православ священниктары аҙ белемле булған һәм ғибәҙәт ҡылғанда күп хата ебәргән. Шулай уҡ китап күсереүселәре, яҡшы уҡый-яҙа белмәгәс, күп хаталанған. Ғөмүмән, Рәсәй халҡының аҙ белемлелеге сәбәбе — Рәсәйҙә 17-се быуатта үҙ мәктәптәре һәм университеттары булмау. Руханиларҙың тик бәләкәй генә өлөшө Византияла уҡыған, ә башҡалар ғаиләләрҙә һәм «рухи атайҙарҙан» ғына уҡып-яҙырға өйрәнгән.
Фольино Альфредо
Альфредо Фольино (Alfredo Foglino; 1 февраль 1892 йыл — 9 июль 1968) — Уругвай футболсыһы һәм тренеры.
Биографияһы
Фольиноның «Насьональ» өсөн дебюты 1911 йылда була. Командала 14 йыл уйнау осоронда ул 409 матч үткәрә, шул иҫәптән туғыҙ тапҡыр футбол буйынса Уругвай чемпионы исемен яулай. Ун йыл дауамында «Насьональ» капитаны була.
Фольио Уругвай йыйылма командаһы өсөн 47 матчта уйнай, тәүге уйынына 1912 йылдың авгусында сыҡһа, үҙенең һуңғы халыҡ-ара матчын 1923 йылдың июлендә үҙғара.
Ул Уругвай өсөн 1916 йылда тарихта беренсе тапҡыр үткән футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионатында һәм тарихта беренсе тапҡыр континенталь беренселектә уйнай. Уругвай командаһы Көньяҡ Американың беренсе чемпионы була, Фольино Чили менән Аргентинаға ҡаршы матчтарҙа сыға. Был турнирҙан һуң күп тә үтмәй ул 1916 йылда Липтон кубогында ҡатнаша.
Бер йылдан һуң ул Америка кубогында уйнай һәм Уругвай командаһы составында тағы ла чемпион исемен яулай. Фольино Бразилия һәм Аргентинаға ҡаршы тәүге ике матчта уйнай.
Өсөнсө тапҡыр континент чемпионатында Фольино 1919 йылда Америка Кубогында уйнай, әммә был юлы команда икенсе урын ала. Бөтә дүрт осрашыуҙа ла: Аргентина, Чили һәм Бразилия менән ике матчта ла Фольино ҡатнаша.
Киләһе 1920 йылда Уругвай йыйылма командаһы континент чемпионатында өсөнсө тапҡыр уңышҡа өлгәшә, Фольино Аргентина, Бразилия һәм Чили командаларына ҡаршы матчтарҙа уйнай.
Палевка
Палевка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының һул ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2,5 км.
Фольино Альфредо
Биографияһы
Бишенсе Һәм һуңғы тапҡыр Фольино Америка Кубогының континенталь беренселегендә 1921 йылда ҡатнаша. Был барлыҡ турнирҙарҙың иң уңышһыҙы була: Уругвай ни бары өсөнсө урын ғына биләй. Фольино Парагвай, Аргентина һәм Бразилияға ҡаршы матчтарҙа уйнай.
Тренер карьераһы
1915—1916 йылдарҙа Фольино Уругвай йыйылма командаһының уйнаусы тренеры итеп тәғәйенләнә. Был ваҡытта уға 23 йәш була һәм Уругвай йыйылма командаһы футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионатында еңеү яулай. Беренсе тапҡыр ойошторолған континент чемпионатында уға командалаштары «Mariscal» (Маршал) ҡушаматын таға. Фольино һөжүмселәргә ҡарата үҙенең ҡәтғи мөнәсәбәттәре менән билдәле була, ул хатта трибунала булғанда ла уның көслө тауышы уйынсыларға ишетелеп тора.
Палевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Можайск һыуһаҡлағысынан Звенигород ҡалаһына тиклем, Руза (башынан Руза һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Озерна (башынан Озернинск һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чорт (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дмитриевка ауыл Советы (Өфө районы)
Административ үҙәге — Дмитриевка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Чемсора
Чемсора — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сойда йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үҫемлектәрҙең үрсеүе
Үҫемлектәрҙең үрсеүе — төр эсендәге заттар һаны артыуына килтерә торған процестар йыйылмаһы. Үҫемлектәр енси булмаған, енси һәм вегетатив ысулдар менән үрсейҙәр.
Үрсеүҙең төрлө аспекттары репродуктив биологияның  өйрәнеү   предметы булып тора
Үҫемлектәрҙең үрсеү тибына сағыштырма ҡылыҡһырлама
Вегетатив үрсеү енси булмаған үрсеү ҙән  айырыла. Сөнки вегетатив үрсеү һөҙөмтәһендә бала организм инә организмдың  генетик ҡабатланышы  (клон) ғына түгел. Уның барлыҡҡа килеүендә инә организмы тәненең бер өлөшө  (фрагменты) ҡатнаша.
Генератив үрсеү нигеҙендә үҫемлектең гаплоид һәм диплоид ядролы  фазалары алмашынып (сиратлашып) килеүе ята. Был сиратлашыу  ике процесс: аталаныу һәм  редукцион бүленеш  (мейоз) һөҙөмтәһе булып тора. .
Үҫемлектәр ҙең гаплоид гамета лар барлыҡҡа килтерә торған гаплоид фазаһы гаметофит тип, ә   гаплоид спора лар  барлыҡҡа килтереүсе  диплоид фазаһы   спорофит.тип  атала.
Гаплоид споралар шытып гаметофитты барлыҡҡа килтерәләр. Спорофит менән  гаметофит   бер-береһенән морфоло гик яҡтан айырылырға  (гетероморф йәшәү циклы) мөмкин. Шулай уҡ төҙөлөшө бер төрлө булыуы ла мөмкин (изоморфлы йәшәү циклы).
Енси үрсеү менән енси үрсем арттырыу араһында  айырма бар:тәүге осраҡта гаметофитта  бер генә  спорофит бәбәге формалаша,  ә икенсе  осраҡта — бер нисә. Күпселек үҫемлектәрҙә енси  үрсем арттырыу күҙәтелә.
Ылымыҡтар
Ылымыҡтарҙа вегетатив үрсеүҙең төп өс ысулы күҙәтелә:
Диатом ылымыҡтарҙа  вегетатив үрсеү инә  күҙәнәктең  бүленеү юлы менән бара. Бала күҙәнәктең һәр береһенә әсә күҙәнәгенән  ҡабырсаҡтың ( панцирынан)  бер яғы  эләгә,  етешмәгән яғы үҫеш барышында барлыҡҡа килә.
Ҡайһы бер көрән ылымыҡтарҙа вегетатив үрсеү өсөн  еңел генә өҙөлөп сыға торған  махсус  ҡыҫҡа ботаҡтары була (ырыу Sphacelaria).
Башҡа ылымыҡтар ҙа  (мәҫ. ).үрсеү ботаҡтары ярҙамында төр һанын артыралар.
Юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр
Был уларҙың  юғары дәрәжәлә   тән өлөштәрен ҡайтанан үҫтереү ( регенерация) һәләтенә  бәйле. Бының нигеҙе булып   уларҙың яһаусы туҡыма ға  (меристема) эйә булыуҙары, күҙәнәк тәренең махсуслаша алыу һәләтенә  (дифференциация) бәйләнгән.
Вегетатив үрсеүҙең төп өс төрө билдәле:
Партикуляция (фрагментация)
Партикуляция —  үҫемлектәрҙең айырым  фрагменттарға ( ''партикулдарға)  бүленеүе. Был тамыр системаһының'' үҙәк өлөшө йәки   үренделәренең аҫҡы өлөшө  (каудекс) ныҡ ҡатҡанда күҙәтелә  (йыш ҡына тамырһабаҡтарҙы бүлгеләп тараталар ).
Үҫемлектең айырым өлөштәре организм булып китә. һәләтле. Ғәҙәттә, ҡарт үҫемлектәрҙә күҙәтелә..
Партикуляция ҡайһы бер ҡыуаҡтарлыҡтарҙа һәм күп йыллыҡ үлән үҫемлектәрендә: әрем, күк умырзая, айыутабан, йәки мүктәндә (борец), таҡыябаш үләндә ( живокость), елбәгәйҙә (ветреница)  күҙәтелә..
Сарментация
Сарментация — үҫемлек  үҙ- аллы йәшәргә күскәндән һуң   унан (инә үҫемлектән)  яңы заттар айырыла башлауы.
Сарментацияға миҫал булып үҫентеләр (отводок) менән үрсеү (тармағы нығынып, төп үҫемлектән айырылыуы), быуындарынан тамыр ебәргән үренделәр столондар, ян һабаҡтар ярҙамында   һәм мыйыҡтар ебәреп (ян һабаҡтарының мыйыҡтарҙан айырмалы үҫешкән япраҡ тары була) үрсеү инә.
Бынан тыш, вегетатив үрсеүҙең  сарментация төрөнә    тамырһабаҡтың бөрөләренән үрсеү инә (бөрөнән барлыҡҡа килгән  яңы  үренделер яңынан тамырлана,  ә улар араһында ҡалған тамырһабаҡ өлөшө  кибә, ) мәҫ, боланут.
.Шулай уҡ ҡышлаған бөрөләре — туриондар ярҙамында үрсеү инә..
Сарментация осрағына  тамыр  үҫентеләре — ян бөрөләренән  үҫешкән үренденән үрсеү ҙә инә.
Вегетатив диаспория
Вегетатив диаспория булғанда үренденең өлөштәре (фрагменттары), үҙгәргән үренделәр, шулай уҡ махсуслашҡан  диаспора ҡатнаша.
Был ысул күп нәҫел биреп һәм төрҙөң таралыу һөҙөмтәлелеген тәьмин итә.
Үҫемлектәрҙең   үренде  фрагменттары менән үрсеүенә миҫал итеп    тал менән элодеяның үрсеүен килтереп була. Тамырһабаҡтар, һуғанбаш, бүлбеле һуғанбаш (клубнелуковица), тамыр оролары менән үрсеү бик әүҙем үрсеү ысулдарына инә. Сөсө һыу тәлмәрйен тәңкәһе япраҡсалар   (филлокладийҙар) менән  бик һөҙөмтәле үрсей. Ҡайһы бер үҫемлектең вегетатив үрсеүе өҫтәлмә  бөрөләр ярҙамында  тормошҡа аша. Мәҫәлән, дарыу бейүләне (жеруха лекарственная), йөрәгүләндең ( сердечник) ҡайһы  бер төрҙәре  һ. б.
Юлбарыҫ,лилияһе япрағы ҡуйынында, бажаттың, зубянканың сәскәлегендә ваҡ ҡына бүлбеләр, ғуғанбаштар  (клубенки луковички) — башланғыс үренделәр  хасил була.
Юғары дәрәжәлә махсуслашҡан   диаспораларға елбәгәйҙең ҡайһы бер төрҙәрендә булған  (мәҫ., Flucciola Anemone)тамырһабаҡтарының ҡуйын  бөрөләрен,  яҙғы ҡарлуғас үләненең  (чистяк) тамыр бүлбеләренән ғибәрәт бөрөләр инә.
Улар бөрө генә түгел, ә  гипертрофия дәрәжәһендә  запас матдәләр туплаған тамырҙары ла булған башланғыс үренде булып торалар.
Бик үҙенсәлекле юл менән үрсеүсе япраҡлы мүктәр бар. Уларҙың башланғыс үҫемлектәр барлыҡҡа килтерә торған махсус яйланмалары (структуралары) бар. Мәҫәлән, маршанцияның (печеночный
мох) талломдарыңда яңы үҫемлектәр барлыҡҡа килтерә торған  махсус кәрзинкәләре бар.
Күп кенә япраҡлы ( листостебельный) мүктәрҙең үрсеү өсөн айырым үҫентеләр барлыҡҡа килтерә торған структуралары бар.
Вегетатив диаспорияның  айырым төрө булып вивипария, йәғни тере бала тыуҙырыу ысулы тора. Ялған тере бала тыуҙырыу осрағында үҫемлектәрҙең вегетатив органдарында бөтә вегетатив органдарға эйә   миниатюрный бала үҫемлектәр  үҫешә. Бындай бөрөләр бриофиллюм һәм каланхоэның, ҡайһы бер абағаларҙың япраҡтарында (мәҫәлән, костенец живородящий) барлыҡҡа килә. Ысын тере бала тыуҙырыу әсә үҫемлегендә орлоҡ бәбә генең   туранан-тура шытыу юлы менән бара,   мәҫәлән, ҡайһы бер мангр ағас тарында  (ризофора).
Енси булмаған үрсеү
Үҫемлектәрҙең енси булмаған үрсеүе  гаплоид споралар — апланомейоспорҙар .ярҙамында башҡарыла.
Фертиль күҙәнәктәре археспорий — спороген (спора яһаусы) туҡыманы, стериль күҙәнәктәр  тышҡы   һаҡлағыс көп төҙөй.
Археспорийҙың тышҡы күҙәнәктәренән көп — тапетум, барлыҡҡа килә. Ул йәйелеп периплазмодий хасил итә.. Уларҙың составындағы туҡлыҡлы матдәләре спора барлыҡҡа килтереү өсөн тотонола. .
Археспорий күҙәнәктәре митоз  юлы менән бүленеп спороциттарға башланғыс бирә.Улары үҙ сиратында  мейоз юлы менән   споралар ( тетрада — 4 гаплоид күҙәнәк) барлыҡҡа килтерә.
Споралар ике - йәки өс  ҡатлаулы тышлыҡ — спородерма менән көпләнгән. Споралар бик еңел, цитоплазмаһы күп, эре ядролы була, пропластидтары бар. Йыш ҡына запас матдәләре  майҙан ғибәрәт була.
Спораларҙан гаметофит (үрсем) үҫешә.Споралар бер төрлө булған  осраҡта (равноспоровый)  бөтә споралар ҙа бер ҙурлыҡта була. Был күренеш изоспория тип атала.
Гетероспория кбулған осраҡта споралар размеры менән  айырыла. Эре споралар инә  гаметофитҡа башланғыс бирә,   ваҡтарынан  — ата гаметофит үҫешә.Бындай үҫемлектәр төрлө споралы (разноспоровый) тип атала.
Енси үрсеү
Енси үрсеү енси процестан  — ата һәм инә  гаметаларының ҡушылыуынан ғибәрәт.
Үрсеү органдары —   антеридий һәм архегоний үҫемлектәрҙең енси быуыны  булған гаметофиттарҙа барлыҡҡа килә.
Антеридийҙың эске фертиль күҙәнәктәре сперматоген туҡыма булып тора, йәғни  ата гаметалар барлыҡҡа килтерә (спермийҙарҙы).
Өлгөрөп еткән архегонийҙың  киңәйгән  моҡсай һымаҡ өлөшө  һәм тар ғына муйынлы өлөшө була.
Моҡсай эсендә йомортҡа күҙәнәк (эске аталаныу) аталана һәм  зигота барлыҡҡа килтерә.
Зигота спорофиттың иң беренсе күҙәнәге булып тора.
Байгилде ауыл Советы (Нуриман районы)
Байгилде ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Байгилде ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Старина (Чубура ҡушылдығы)
Старина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чубур йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кутузов ордены
Кутузов ордены — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда булдырылған совет наградаһы, Михаил Кутузов хөрмәтенә аталған. Орден Рәсәй Федерацияһының наградалар системаһында һаҡланып ҡалған.
Тарихы
Суворов ордены, Кутузов һәм Александр Невский полководец ордендарын булдырыу тураһында ҡарар 1942 йылдың июнь айы башында ҡабул ителә. Яңы ордендар эскиздары өҫтөндә Ҡыҙыл Армияның Баш интендант идаралығының Техник комитеты шөғөлләнә. Ордендарҙы проектлау буйынса конкурста Баш интендант идаралығының рәссам-архитекторы И. С. Телятников, рәссамдар Дмитриев С. И., Москалев Н. И, Кузнецов А. И., Каретников Н. А., архитекторҙар Руднев Л. В., Жолтовский И. В., Скокан П. И., МХАТ рәссамы Гремиславский И. Я. Һөҙөмтәлә 1943 йылдың 13 июлендә ҡабул итеү комиссияһы рәссам Н. И. Москалевтың проекты раҫлай. Москалев киләсәктә Богдан Хмельницкийҙың һәм Дан ордендары, шулай уҡ ҡалаларҙы азат итеү өсөн миҙалдар проекттарын ижад итә.
1943 йылдың 28 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы I дәрәжә Кутузов орденының тәүге кавалерҙары — 17 хәрби етәксеһе бүләкләнә.
Ҡайһы бер совет хәрби начальниктары I дәрәжә Кутузов ордены менән ике һәм хатта өс тапҡыр бүләкләнә. I дәрәжә Кутузов ордены менән биш кеше бүләкләнә: Советтар Союзы Маршалы Соколовский В. Д. (шулай уҡ ул I дәрәжә Суворов ордены менән 3 тапҡыр бүләкләнгән була),; генерал-полковник Коротеев К. А., генерал-полковник Штыков Т. Ф., авивция генерал-полковнигы Никитин А. В., генерал-лейтенант Владимирский А. В.
II дәрәжә Кутузов ордены менән Советтар Союзы Маршалдарыы Гречко А. А., Захаров М. В. Москаленко К. С., армия генералдары Лелюшенко Д. Д., Малинин М. С., Попов М. М., Колпакчи В. Я.,, Федюнинский И. И., генерал-полковниктар Галанин И. В., Громадин М. С., Желтов А. С. һәм башҡалар.
Абдулла (ҡала)
Абдулла (Абдулино) — Россия Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан ҡалаһы. Абдулла ҡала округы административ үҙәге
Кутузов ордены
Тарихы
I дәрәжә Кутузов ордены менән наградланғандар араһында генерал званиеһына эйә булмаған офицерҙар була, мәҫәлән, подполковник Ванякин А. В., полковниктар Вайсбанд Д. С., Прутков С. Д. (I дәрәжә Кутузов ордены менән наградланған араһында иң йәше).
Абдулла (ҡала)
Географияһы
Ҡала Урал алды төбәгендә, Ыҡ йылғаһы ҡушылдығы Тиреҫ йылғаһы буйында, Башҡортостан сигенән йыраҡ түгел, Ырымбур ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 280 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кутузов ордены
Тарихы
I дәрәжә Кутузов ордены менән наградланған берҙән-бер адмирал — Горшков С. Г.
Абдулла (ҡала)
Тарихы
Беренсе тапҡыр 1795 йылда 37 кешелек халҡы булған «яңы һалынған Абдулла ауылы» булараҡ телгә алына, исем ауылдың аҡһаҡалы Абдулла Яҡупов хөрмәтенә аталған булған. 1811 йылдан Абдулино тип атала башлай. Административ рәүештә Боғорослан өйәҙе составына инә. 1886—1888 йылдарҙа тимер юлы төҙөлгәндән һуң Һамар-Златоуст тимер юл станцияһы булып китә. 1895 йылда «Перов һәм Зуев» компанияһы Тиреҫ йылғаһы аръяғында ҡарабойҙайҙы ярма итеп эшкәртеү заводы төҙөй. Абдуллала ҡеүәтле пар тирмәне, элеватор төҙөлгән.
Кутузов ордены
Тарихы
1943 йылдың 28 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы II дәрәжә Кутузов ордены менән 4 генерал бүләкләнә: генерал-лейтенант В. Герасименко Ф., генерал-майорҙар Козлов П. М., Мельник К. С. һәм Селиванов А. Г.
Абдулла (ҡала)
Тарихы
1923 йылда Абдулла ҡала статусы ала.
Кутузов ордены
Тарихы
II дәрәжә Кутузов ордены менән ике тапҡыр бүләкләү осраҡтары һирәк күҙәтелә.
Абдулла (ҡала)
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына Рәсәйҙең 1115 ҡалаһынан 695-се урында була.
Кутузов ордены
Тарихы
Үҙенең статуты буйынса Кутузов ордены менән хәрби операция үткәргән саҡта ҙур уңыштарға өлгәшкән командирҙар ғына бүләкләнергә тейеш булыуына ҡарамаҫтан, был орден менән Ҡыҙыл Армияның оборона һәләтлегенә билдәле өлөш индергән өсөн бүләкләү осраҡтары күп булған. I дәрәжә Кутузов орденына юлдар наркоматының, авиация, танк һәм миномет сәнәғәте ҡайһы бер хеҙмәткәрҙәре, бер нисә өлкә башҡарма комитеттары етәкселәре лайыҡ була.
Абдулла (ҡала)
Сәнәғәте
Сәнәғәтен, башлыса, аҙыҡ-түлек предприятиелары (икмәк, һөт комбинаттары) тәшкил итә. Тимер юл транспорты (юл машиналарын ремонтлау заводы, запас частәр заводы) һәм төҙөлөш материалдары предприятиелары. Һынамаҡ ауыл хужалығы машиналары заводы, башҡа предприятиелар. Һамар — Куйбышев тимер юлының Өфө линияһында тимер юл станцияһы.
Иҫке Васильевка (Әлшәй районы)
Иҫке Васильевка (Старая Васильевка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 266 кеше. Почта индексы — 452103, ОКАТО коды — 80202840002.
Абдулла (ҡала)
Транспорт
Автомобиль юлдары бәйләнештәре Тимер юл станцияһы хәрәкәте Абдулла аша тормошҡа ашырыла. Йөк ташыу Куйбышев тимер юлы (ААЙ Рәсәй тимер юлдары) буйлап башҡарыла.
Иҫке Васильевка (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кутузов ордены
Тарихы
I дәрәжә Кутузов ордены менән НКВД-ның һәм конттрразведканың 20-нән ашыу хеҙмәткәре бүләкләнә. Мәҫәлән, «Смерш» начальнигы, 2-се ранг дәүәләт хәүефһеҙлеге комиссары Абакумов, 1-се Белоруссия фронты контрразведкаһы идаралығы начальнигы Вадис, ССС эске эштәр наркомы урынбаҫары генерал-майор Сафразьян. Нквд хеҙмәткәрҙәре булған 20-нән ашыу i дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары һәм контрразведка. Миҫал өсөн начальнигы тип атарға мөмкин ГУКР «Смерш» комиссар именлек 2-се ранг Абакумов, контрразведка идаралығы начальнигы 1-се белоруссия фронтында генерал-лейтенант Вадис, СССР эске эштәр халыҡ комиссары урынбаҫары, генерал-майор Сафразьян.
Шулай уҡ 100-ҙән ашыу сит ил армиялары офицерҙары, төрлө дәрәжә Кутузов ордены менән бүләкләнә.
Иҫке Васильевка (Әлшәй районы)
Тарихы
Өфө губерна канцелярияһы яҙмалары буйынса Иҫке Васильевка ауылына типтәрҙәр 1746 йылдың 29 авгусында нигеҙ һалған. Ул Илекәй-Мең улусы башҡорттары ерендә барлыҡҡа килгән.
Кутузов ордены
Тарихы
I дәрәжә Кутузов орденын үҙенең байрағына беркеткән дүрт берләшмәнең береһе — 1-се гвардия Пролетар Мәскәү-Минск, Ленин орденлы, Ҡыҙыл Байраҡлы, Суворов һәм I дәрәжә Кутузов ордендары мотоуҡсылар дивизияһы. Был берләшмә — Ҡыҙыл Армияла иң титуллыларҙан. Шулай уҡ бындай наградаға Кубань-Баранович һәм Кубань-Слуцк кавалерия дивизиялары.
Ильтым
Ильтым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Кутузов ордены
Тарихы
Сәнәғәт предприятиеһын полководец ордены менән бүләкләү — тәбиғи булмаған күренеш. Шуға ҡарамаҫтан, 1945 йылда Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы, шулай уҡ Кузнецк металлургия комбинаты (дүрт тапҡыр орденлы) танкылар төҙөүселәрҙең һәм металлургтарҙың ҙур өлөш индергән өсөн I дәрәжә Кутузов ордены менән бүләкләнә.
Иҫке Васильевка (Әлшәй районы)
Тарихы
1795 йылдағы ревизия буйынса беренсе күскенсе Василийҙың улдары һәм ейәндәре билдәле: 60 йәшлек Әбләс Васильев, уның улы Зөлкәрнәй; Әптекәй (1735—1788), уның балалары Абдул, Мәзит; — Әбләзи (1729—1788), улдары Усман, Ислағол, Уразғол. Оҙаҡ йәшәүсе Ишбулды Терюшкин(1714—1789).
Ильтым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Васильевка (Әлшәй районы)
Тарихы
Төп ауылда типтәрҙәр 1783 йылда — 41, 1795 йылда — 53 типтәр, 61 башҡорт (һуңынан типтәрҙәр ҡатламына эләгә), 1816 йылда — 210, 1834 йылда — 228, 1859 йылда — 331, 1870 йылда — 393, 1920 йылда — 866 типтәр һәм мишәрҙәр (1878 йылда) иҫәпләнә. Бөгөн улар үҙҙәрен татар тип йөрөтәләр.
Кутузов ордены
Орден статуты
Кутузов ордены өс дәрәжәнән тора: I, II һәм III дәрәжә. Ордендың юғары дәрәжәһе -I дәрәжә.
Кутузов ордены менән бүләкләү (III дәрәжнән башҡа) СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән генә башҡарыла.
III дәрәжә Кутузов ордены менән полктар, батальондар, роталар командирҙары һәм полктар штабтары начальниктары бүләкләнә.
Кутузов ордены күкрәктең уң яғында йөрөтөлә. I дәрәжә Кутузов ордены I дәрәжә Ушаков орденынан һуң урынлаштырыла; II дәрәжә Кутузов ордены II дәрәжә Ушаков орденынан һуң урынлаштырыла; III дәрәжә кКутузов ордены III дәрәжә Суворов орденынан һуң урынлаштырыла.
Ордендың тасуирламаһы
I дәрәжә Кутузов ордены алтындан эшләнә һәм ҡабарынҡы биш осло йондоҙ һүрәтенән тора, йондоҙҙоң өҫтө таралған нурҙар рәүешендә эшләнгән. Йондоҙҙоң уртаһында — аҡ эмаль менән ҡапланған түңәрәк, уны түңәрәк буйлап алтын лавр-имән таж менән уратылған, аҫҡы өлөштә та таждың остары ҡыҙыл эмаль таҫмаһы менән ҡушып үрелгән. Түңәрәктең үҙәгендә көмөш төҫтәге Кремль башняһы фонында — Кутузовтың алтын рельефлы һүрәте. Кремль башняһы түбәһендә — рубин-ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған биш осло йондоҙ. Кутузов һүрәте тирәләй аҡ эмаль таҫмала — «МИХАИЛ КУТУЗОВ» яҙыуы. Таҫма ҡатарҙары һәм яҙыу — алтын төҫөндә. Алтын йондоҙ остарының аралары биш көмөш нур шәлкеме менән ҡапланған, улар аҡ эмаль таҫма аҫтынан күренеп тора.8skn/
Беренсе дәрәжә орденда алтын миҡдары — 19,976±г 0.76 грамм, көмөш — 18,952±0.734 грамм. Ордендың дөйөм ауырлығы — 42,0±1,8 грамм.
Икенсе һәм өсөнсө дәрәжә ордендары тулыһынса көмөштән эшләнелгән. II дәрәжә Кутузов ордены көмөштән эшләнә, түңәрәк буйлап таж эшләнмәй. Кутузовтың һүрәте, «МИХАИЛ КУТУЗОВ» һәм аҫтағы биш осло йондоҙ — көмөш, оксидланған.
Икенсе дәрәжә орденында көмөш күләме — 36,161±1.391 грамм. Ордендың дөйөм ауырлығы — 37,3±1,7 грамм.
III дәрәжә Кутузов ордены билдәһенең урталағы түңәрәгендә һәм Кремль манараһындағы йондоҙҙа эмаль юҡ. Кутузов һүрәте, түңәрәкте уратҡан таҫма һәм таҫмалағы яҙыу оксидатланған.
Өсөнсө дәрәжә орденында көмөш күләме — 24,189±1.369 грамм. Ордендың дөйөм ауырлығы — 26,2±1,5 грамм.
Билдәнең артҡы яғында кейемгә орденды беркетеү өсөн гайка менән ҡырлы штифт бар.
Орден таҫмаһы һарғылт буйлы ҡарағусҡыл-күк төҫтәге ебәк муар:
Таҫма киңлеге — 24 мм.
Рәсәй Федерацияһы ордены
Орден Рәсәй Федерацияһының наградалар системаһында Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 20 мартындағы 2557-1-се һанлы Ҡарарына ярашлы һаҡланып кала, әммә Рәсәй Федерацияһы наградаһы булараҡ 2010 йылға тиклем уның статуты һәм рәсми рәүештә тасуирламаһы булмай.
2010 йылдың 7 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Президентының «Рәсәй Федерацияһы наградалар системаһын камиллаштырыу буйынса саралар тураһында» Указына ярашлы ордендың статуты һәм тасуирламаһы раҫлана.
Чермжа
Чермжа — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лоза күле (Куность йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баргаста
Баргаста — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кан йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарпан (ауыл)
Тарпан (Тарпановка, Торпановка - 1912 йылғы картала) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡорманай районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Изге Илья мәхәлләһенең Изге Троица ғибәҙәтханаһы (Волгодонск)
Изге Илья мәхәлләһенең Изге Троица ғибәҙәтханаһы ― Ростов өлкәһенең Волгодонск, ҡалаһында православие ҡорамы. Волгодонск һәм Сальск епархияһына ҡарай.
Тарпан (ауыл)
Тарихы
Ауылға 1846-1947 йылдарҙа Тамбов губернаһы Липецк өйәҙенән һәм Курск губернаһы Тим өйәҙенән «дәүләт крәҫтиәндәре» күсереп ултыртыла. 1851 йылда Быҙаулыҡ өйәҙе Ҡорманай улусына ҡараған.
Изге Илья мәхәлләһенең Изге Троица ғибәҙәтханаһы (Волгодонск)
Тарихы һәм тасуирламаһы
Изге Троица храмы архитектура ансамблен тәшкил итә, ул Изге Илья территорияһында урынлашҡан. Төҙөлөш 2008 йылда башланған.
Тарпан (ауыл)
Тарихы
Ырымбур губернаһының «Список населенных мест по сведениям 1859 года» тип аталған исемлегенең п.1329 битендә: Тарпан ауылы Тарпан йылғаһы буйында Уральск ҡалаһынан Быҙаулыҡҡа барған тракттың уң яғында урынлашҡан һәм Быҙаулыҡ өйәҙенең 3-сө станына ингән. 1850 йылға тиклем — Ырымбур губернаһында, 1850 йылдан 1928 йылға тиклем — Һамар губернаһында булған.
Тарпан ауылы ҡаҙна ҡулында булған. 1859 йылда унда 36 йорт-ихата булған, унда 285 кеше йәшәгән (145 ир-ат, 140 ҡатын-ҡыҙ). Православ миссионер йәмғиәтенең Һамар епархияһы комитеты отчеттары мәғлүмәттәре буйынса, «раскол менән ныҡ зарарланған» ауылдың береһе булған.