cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ушинка
Ушинка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/67/147 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хоэндубрау
Хоэндубрау (Hohendubrau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2113 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2906 һәм автомобиль коды NOL.
Александровка (Ҡамышлы ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы)
Александровка (Александровка; икенсе атамаһы Төкөн) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше. Почта индексы — 453024, ОКАТО коды — 80235825002.
Авар имләһе
Авар имләһе — авар телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.
Тарих
Беренсе билдәле авар телендәге яҙмаларҙа грузин имләһе ҡулланылған. XV быуат башында ғәрәп яҙмаһы үтеп инә башлай, ләкин ул XIX б. аҙағында — XX башында ғына киң ҡулланыла. 1920 йылда ғәрәп яҙмаһы Дағыстан телдәренә яраҡлаштырып уҙгәртелгән.
1930 йылда аварҙар Дағыстан телдәренә яраҡлаштырылған латин алфавитындағы Яңы Дағыстан Әлифбаһына (ЯДӘ; Новый Дагестанский Алфавит, НДА) күсерелә. Был әлифба 1928 йылда КПСС-тың Дағстан Өлкә Комитеты тарафынан ҡабул ителә. 1932 йылда был әлифба реформалана.
1938 йылда (гәзит һәм китаптар 1 июлдән, ә мәктәптәр 1 сентябрҙән) аварҙар рәсми рәүештә кирил имләһенә күсерелә.
Таблицалағы мәғлүмәттәр:
Герман Наталья Мирчевна
Наталья Мирчевна Герман (Natalia Gherman; 20 март 1969, Кишинёв, Молдова ССР-ы, СССР) — Молдавия дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 2017 тйылдан Үҙәк Азия буйынса БМО-ның генераль секретарының махсус вәкиле.
Беренсе вице-премьер-министр, 2013 йылдың 30 майынан 2016 йылдың 20 ғинуарына тиклем Молдованың сит ил эштәре  һәм Европа интеграцияһы министры. 2015 йылдың 21 июненән 21 июленә тиклем Молдова Республикаһының Премьер-министры.
Молдавияның беренсе президенты Мирча Снегурҙың ҡыҙы.
Биографияһы
Наталья Мирчевна Герман 1969 йылдың 20 мартында Кишинёв ҡалаһында тыуған. Молдова дәүләт университетында инглиз һәм немец телдәренең филология факультетын тамамлай. 1992 йылда Бухареста сәйәси һәм административ тикшеренеүҙәрҙең милли мәктәбен тамамлай.
Австрияла илсе вазифаһын биләй, ОБСЕ ҡарамағында даими вәкил һәм Венала башҡа халыҡ-ара ойошималарҙа даими вәкил (2002—2006), Швеция, Норвегия һәм Финляндияла (2006—2009 йылдарҙа илсе вазифаларын биләй.
2009 йылдың 29 июнендә  Герман Наталья министр Андрей Стратан тәҡдиме буйынса  Европа интеграцияһы һәм сит ил эштәре министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм Молдавия менән Европа Союзы араһында ассоциация тураһында килешеү төҙөү буйынса баш һөйләшеүсе итеп тәғәйенләнә.
2013 йылдың 30 майында Герман Наталья Юрий Лянкэ хөкүмәтендә беренсе  вице-премьер-министр, Европа интеграцияһы һәм сит ил эштәре министры итеп төғәйенләнә.
2017 йылдың сентябрь айында Ашхабадта резиденцияһы менән Үҙәк Азияның превентив дипломатия буйынса Төбәк үҙәктең махсус вәкиле һәм етьәксеһе итеп тәғәйенләнә.
Сит телдәрҙе белеүе
Молдаван теленән тыш, румын, урыҫ, француз һәм немец телдәрендә һөйләшә.
Евразия таможня берлеге
Евразия Таможня Берлеге (Евразийский таможенный союз) — Рәсәй, Беларусь, Ҡаҙағстан берҙәм таможня территорияһы менән иҡтисади бергәлегенең формаһы. Рәсми ҡағыҙҙарҙа был ойошма «таможня берлеге» тип йөрөтөлә. Таможня берлеге булдырғандан һуң Рәсәй $400 миллиард, Белорусь һәм Ҡаҙағстан — $16 миллиард 2015 йылда ҡәҙәр табыш аласаҡтар. Таможня берлег Ҡытайдан Европаға йөктәр ташыу ваҡыты 4 тапҡырға ҡыҫҡарта. Рәсәй Академияһы белгесләре буйынса Таможня берлеге Рәсәйгә, Белорусьҡа һәм Ҡаҙағстанға 15% артыҡ үсеш 2015 йылда бирәсәк.
Чепеченка
Чепеченка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чепец йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәләкәй Әбеш
Бәләкәй Әбеш (Малоабишево) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны - кеше. Почта индексы — 453814, ОКАТО коды — 80255805003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Билдәле шәхестәр
Ишемғолов Дамир Нуритдин улы (1.02.1943), рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. 1996—2010 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001).
Лоҡманов Ғаян Лоғоман улы
Лоҡманов Ғаян Лоғоман улы (30 июнь 1923 йыл — 19 октябрь 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (06.04.1985).
Биографияһы
Ғаян Лоғоман улы Лоҡманов (Лоғоманов) 1923 йылдың 30 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яугилде ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбендә, аҙаҡтан Бөрө педагогия училищеһендә уҡый.
Уны 1942 йылда тамамлағас, Ҡыҙыл Армия сафына алына. Артиллеристар әҙерләүсе хәрби училищенән һуң фронтҡа китә. Фашист илбаҫарҙарына ҡаршы ҡаты һуғыштарҙа ул топографик разведка взводы командиры вазифаһында ҡатнаша, күрһәткән батырлыҡтары өсөн орден һәм миҙалдар менән наградлана. 1944 йылда һаулығы насарайыу сәбәпле хәрәкәт итеүсе армиялағы хәрби хеҙмәттән азат ителә һәм II төркөм инвалиды таныҡлығы менән тыуған ауылына ҡайтарыла.
Замандаштары хәтерләүенсә, Ғаян ағайҙың хәле бик тә мөшкөл була. Үпкә ауырыуынан ул бөтөнләй аяҡтан йығыла һәм айҙар буйы туғандары ярҙамында ауыр сире менән көрәшә. Был юҫыҡта ул башлыса халыҡ медицинаһы кәңәштәренә таяна. Һаулығы үтә насарайып киткән саҡтары булһа ла әкренләп аяғына баҫа. Ныҡлы ихтияр көсө, йәшәүгә ынтылыш та ярҙам итә кисәге яугиргә. Яҡшы ғына йөрөй башлағас, урындағы ете йыллыҡ мәктәптә уҡытыусы булып хеҙмәтен башлай, аҙаҡтан уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире итеп үрләтелә. Әммә, үпкәһе сирлеләргә балалар менән эшләү тыйылғанлыҡтан, мәктәптән китергә мәжбүр була һәм ауыл китапханаһына күсә.
1961 йылда Бөрө педагогия институтының физика-математика факультетын ситтән тороп тамамлай. Артабанғы йылдарҙа яҙыусы тыуған ауылында ғүмер итә, әҙәби ижад менән шөғөлләнә.
1988 йылдың 19 октябрендә Ғаян Лоҡманов вафат була һәм тыуған ауылы Яугилделә ерләнә.
Ижади эшмәкәрлеге
Әҙәбиәткә булған һөйөү Ғаян Лоҡмановта мәктәптә уҡыған йылдарында формалаша башлаһа ла, педучилищелә ул ижадҡа ла ылыға башлай. Буласаҡ яҙыусының «Хат» тип исемләнгән тәүге әҫәре 1944 йылда баҫылып сыға һәм уға яңы ҡомар өҫтәй. Шунан башлап әҙиптең очерктары, хикәйәләре һәм повестары республиканың төрлө гәзит һәм журналдарында, әҙәби йыйынтыҡтарҙа әленән-әле донъя күрә башлай. 1962 йылда Башҡортостан китап нәшриәте Ғаян Лоҡмановтың «Аҡҡош күле» тигән тәүге хикәйәләр йыйынтығын баҫып сығара. Ауыл кешеләренең көндәлек тормошон бик яҡшы белгән ҡәләм оҫтаһы үҙенең әҫәрҙәренә геройҙарҙы үҙ-тирә яғынан таба. Йыл әйләнәһенә бер ҙә еңелдән булмаған хеҙмәт менән мәшғүл ябай хеҙмәт кешеһенең төрлө ҡаҙаныштарын, уның яҡты хистәрен һәм уй-кисерештәрен һүрәтләү менән бер рәттән теле йылдан-йыл шымара һәм образлыҡ яғынан байый барған әҙип Бөйөк Ватан һуғышында данлы еңеү яулаған батыр яугирҙәрҙе лә үҙ әҫәрҙәренең уртаһына ҡуя. Был йәһәттән уның «Ағын һыу» повесы (1964), «Әсә йөрәге» тип исемләнгән повесть һәм хикәйәләр йыйынтығы (1966) айырым иғтибарға лайыҡ. Нәҡ ошо әҫәрҙәре 1969 йылда Ғаян Лоҡмановты бер тауыштан СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итергә нигеҙ була ла инде. Артабанғы ике тиҫтәгә яҡын йыл арауығында яҙыусының «Тирәк шаулай», «Һибелә сәскә», «Ҡояш сығыр алдынан» тип исемләнгән китаптары донъя күрә. Уларҙа ауыл халҡының тормош-көнкүреше оҫта һәм бай образдар аша бәйән ителә, социаль һәм әхләҡ мәсьәләләр күтәрелә. Дөйөм алғанда, әҙип үҙе күргән һәм белгәнде аҡ ҡағыҙға төшөрә. Уның хикәйә һәм повестарында күп яҡлы һәм бер үк ваҡытта ҡапма-ҡаршылыҡлы көндәлек тормош төп тема булып тора. Ундағы геройҙар, әлбиттә, ысын хеҙмәт кешеләре: ҡырыҫ тәбиғәт шарттарына ҡарамаҫтан күберәк икмәк үҫтереү өсөн ялан-ҡырҙарҙа тир түккән тырыш игенселәр, һөт һәм ит етештереү өсөн йыл әйләнәһенә иртә таңдан ҡара кискәсә арыу-талыу белмәгән уңған малсылар. Яҙыусы уларҙың барыһы өсөн дә бик кәрәкле хеҙмәтенә дан йырлай, эштән тәм, үҙ тормошонан йәм табып йәшәүселәрҙе башҡаларға үрнәк итеп ҡуя. Бының менән бергә әҫәрҙәрҙә тыуған яҡ матурлығына, Ватан бөйөклөгөнә дан йырлана. Ғаян Лоҡманов, ауылда йәшәүенә ҡарамаҫтан, ижадташтары, республиканың төрлө ваҡытлы матбуғат баҫмалары менән ныҡлы бәйләнеш тота, бигерәк тә район гәзите хеҙмәткәрҙәре менән даими дуҫлыҡта йәшәй, үҙ әҫәрҙәрен улар аша уҡыусыға тәҡдим итә.
2013 йылда яҙыусының тыуыуына 90 йыл тулыу айҡанлы уның һайланма әҫәрҙәренең беренсе томы баҫылып сыҡты.
Нукша
Нукша — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кроппенштедт
Кроппенштедт (Kroppenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1538 кеше йәшәй. Майҙаны — 38,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39397 һәм автомобиль коды — BK.
Вәдүтов Рәжәп Муллағәле улы
Вәдүтов Рәжәп Мулләғәле улы (16 май 1948 йыл) — баянсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һəм атҡаҙанған (1995) артисы, күп һанлы халыҡ-ара фестиваль һәм конкурстар лауреаты һәм дипломаты.
Биографияһы
Рәжәп Мулләғәле улы Вәдүтов 1948 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Кесе Учалы ҡасабаһында (хəҙер Учалы ҡалаһы) тыуған. Өфө музыка-педагогия училищеһына уҡырға инә. Икенсе курсты тамамлағандан һуң Рәжәп 1968 йылда Куйбышев ҡалаһында музыка-педагогия институтына ҡабул итеү имтихандары бирә һәм мораҙына ирешеп ҡайта. 1972 йылда Куйбышев педагогия институтын тамамлағандан һуң Учалы балалар музыка мəктəбендə уҡыта башлай, 1973 йылдан алып Башҡорт филармонияһы, 1985 йылдан — Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты мəҙəниəт йорто баянсыһы, 1989 йылдан — Өфө сəнғəт училищеһы администраторы, 1990—2008 йылдарҙа Башҡорт филармонияһының аккомпаниаторы, солист‑инструменталисы.
Ижади эшмәкәрлеге
Халыҡ‑ара варган музыка фестивале (Мольн ҡалаһы, Австрия, 1998), Асыҡ аккомпаниатор‑баянсылар һəм аккордеонсыларҙың конкурсы (Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 2003) лауреаты; «Петро-Павловск ассамблеялары» («Петро-Павловские ассамблеи») Халыҡ‑ара музыка фестивале (Санкт-Петербург, 2005), Халыҡ‑ара баянсылар һəм аккордеонсылар конкурсы (Кастельфидардо ҡалаһы, Италия, 2010) дипломанты. 1981—1982 йылдарҙа Мәскәү һәм Ленинградта ике соло пластинкалары, 2000 йылда соло аудиокассетаһы донъя күрә һәм республика күләмендә бик күп ҡаҙаныштарға эйә була.
Ворт-Юган
Ворт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мингит-Нел-Посл ҡылымығының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тулумка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Паровы-Яха (Пя-Сядэй-Яха ҡушылдығы)
Паровы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пя-Сядэй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черновка (Тимшор ҡушылдығы)
Черновка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшор йылғаһының һул ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Помолесъшор
Помолесъшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоседа-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хмелина
Хмелина — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/222/13 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Рәсәйҙә социаль туризм
Рәсәйҙә социаль туризм — сығымдары бюджет, дәүләттең бюджеттан тыш фондтары һәм эш биреүселәрҙең аҡсалары иҫәбенә тулыһынса йәки өлөшләтә ҡапланған туризм.
Тасуирлама
Рәсәйҙә социаль туризм һәм уның төшөнсәһе «Рәсәй Федерацияһында туризмк эшмәкәрлеге нигеҙҙәре тураһында»ғы («Об основах туристской деятельности в Российской Федерации») федераль закон менән көйләнә һәм билдәләнә. Уға ярашлы, социаль туризм туристик эшмәкәрлекте дәүләт көйләүе йәһәтенән өҫтөнлөккә эйә. Әммә 2010 йылға тиклем был йүнәлештә бер норматив акт та ҡабул ителмәгәнлектән, белгестәр ҡанун нормаларының декларатив булыуын билдәләй. Рәсәй Федерацияһының ҡайһы бер субъекттары, атап әйткәндә Краснодар крайы һәм Санкт-Петербург, социаль туризмды үҫтереү шарттарын үҙаллы билдәләргә ынтыла: финанс ярҙам нормаларын нигеҙләй, сығымдарын өлөшләтә ҡайтарыуға дәғүә итә алыусыларҙы асыҡлай.
Рәсәйҙән айырмалы, Европа илдәрендә туризмдың был йүнәлеше социаль яҡтан тәьмин итеүгә нигеҙләнмәгән, ә хеҙмәткәрҙәргә ҙур ташлама менән һатылған «отпуск чектары» системаһына ҡоролған. Был чектар, махсус органдар тарафынан сығарылып, эш биреүселәр һәм йәмғиәт ойошмалары аша таратыла. Рәсәйҙә иһә, шул уҡ Европанан айырмалы рәүештә, дәүләттең роле ғәмәлдә үҙ сығымдарын ҡаплаған социаль туризм системаһына кәрәкле шарттар тыуҙырыуҙа түгел, башлыса уны финанслауҙа тора.
Рәсәйҙәге социаль туризм шифаханаларҙа дауаланыу менән тығыҙ бәйләнгән. Хеҙмәт менән ҡулланыусы һәм тәҡдим итеүсе араһында килешеү мөнәсәбәттәре һәм уларға тейешле турист хоҡуҡтары барлыҡҡа килмәй, шуға күрә шифахана хеҙмәттәре һәм уға түләү ысылдары туризм продукты тип ҡабул ителмәй. Башлыса социаль туризмды финанслау бюджет (быға граждандарҙы социаль яҡлау тураһындағы ҡануниәте шарт булып тора) һәм тағы ла бюджеттан тыш фондтар аҡсалары иҫәбенә эшләнә. Финанслауҙың өсөнсө сығанағы — эш биреүселәрҙең аҡсалары.
Социаль туризмда эшҡыуарлыҡ
Социаль туризм өлкәһендә эшҡыуарлыҡты тормошҡа ашырыуҙың миҫалдарының береһе булып «Росомаха» Камчатка йәштәр туризмы үҙәге булып тора. Үҙәк үҙенең эшендә 50/50 стратегияһы менән файҙалана: һәр туристик төркөмдөң яртыһын социаль («льготалы») туристар, ә икенсе өлөшөн ябай («льготаһыҙ») туристар тәшкил итә.
Кузнецов
Кузнецов — урыҫ фамилияһы.
Хоэнштайн-Эрнстталь
Хоэнштайн-Эрнстталь (Hohenstein-Ernstthal) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 15777 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 355 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9337 һәм автомобиль коды Z (элек: GC; HOT).
Ҡояшлы Яр (Болгария)
Ҡояшлы Яр (Слънчев бряг) — Болгарияның көнсығышындағы эре диңгеҙ буйы курорты.
Ҡара диңгеҙ ҡултығы буйында урынлашҡан, оҙонлоғо 10 километр, урта өлөшөндәге киңлеге 100 метрға еткән ваҡ ҡына һары ҡомло пляжы бар. Варна (90 км) һәм Бургас (36 км) ҡалалары араһында ята, Несебыр ҡалаһы (общинаһы) өлөшө булып тора, был ҡаланың иҫке өлөшө ЮНЕСКО-ның Болгариялағы Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. Несебыр менән Ҡояшлы Яр араһында ҡала автобустары йөрөп тора.
Тарихы
Ҡояшлы Яр курорты 1957 йылда проектлана, Болгария Халыҡ Республикаһы Министрҙар Советының 1958 йыл 30 июнь № 120 ҡарары менән төҙөлөш башлана. Торлаҡ комплексы менән бергә урман паркы ла проектлана. Комплекс территорияһына 550 000 м³ уңдырышлы тупраҡ ташыла, 300 000 төп ылыҫлы һәм киң япраҡлы ағас, 770 000 төп биҙәү ҡыуағы, 100 000 төп роза ултыртыла.
1959—1988 йылдар эсендә Ҡояшлы Ярҙа 7 699 100 кеше, шул иҫәптән 5 162 600 сит ил турисы һәм 2 536 590 болгар гражданы ял итә. Совет осоронда СССР һәм башҡа социалистик илдәрҙән балалар ошонда ялға ебәрелер була. 1989 йылда Ҡояшлы Ярҙа 108 отель (27 000 урынлы) һәм 130 ресторан, күп һанлы аттракциондар, төнгө клубтар, кафелар, барҙар һәм дискотекалар була.
Хәҙерге хәле
Советтар Союзы тарҡалғас, курорт йылдам үҫеш ала. Үҙәк өлөшө төҙөлөп бөткәнлектән, төҙөлөш төньяҡҡа күсә. Курорттың заманса йөҙө шуның менән билдәләнә: Ҡояшлы Ярҙың урта тирәһен совет осоронда төҙөлгән арзаныраҡ отелдәр биләй, ә төньяғында заманса уңайлы һәм ҡиммәтерәк отелдәр асыла. Һуңғы ваҡытта иҫке биналар урынына (шул иҫәптән «Алтын Орфей» музыка фестивале үтә торған йәйге кинотеатр урынына) заманса отелдәр һалынған. Отель территориялары ғәҙәттә асыҡ.
Курорт пляжы муниципаль объект булып тора, йәғни дөйөм ҡулланыуға тәғәйенләнгән һәм ябыҡ урындары юҡ. Отелдәрҙән пляжды «Променад» йәйәүле урамы айырып тора. Пляждың ҙур өлөшөнә сатырҙар аҫтына шезлонгтар ҡуйылған, улар менән айырым хаҡ түләп файҙаланырға була. Сатырҙар һәм шезлонгтар булған өлөштө концессионер эшҡыуарҙар хеҙмәтләндерә. Сатырҙар һәм шезлонгтар булмаған урындарҙа — һыу менән ҡоро ер сигендә йәки диңгеҙҙән алыҫыраҡ ерҙәрҙә (һыуҙан 30—100 метрҙа) — түләүһеҙ урынлашырға була.
Һыу төбө ҡомло, яй ғына тәрәнәйә бара.
Иң яҡын аэропорттар һәм тимер юл станциялары: Бургас һәм Варна. Ҡояшлы Ярҙа Болгария, Греция, Төркиә ҡалаларына даими рейстары булған автовокзал бар.
Тәбиғәт төбәге: Иҫке Планина мөгөҙө.
Иң яҡын ҡала: Несебыр.
Иң яҡын курорттар: Несебыр, Свети-Влас, Елените.
Күмертау флагы
Күмертау ҡалаһы ҡала огругы флагы 2006 йылдың 21 сентябрендә раҫланған һәм Рәсәй Федерацияһы геральдика реестрында 3237-се һан менән теркәлгән.
Тасуирлама
Флаг тура мөйөшлө, арҡырынан буйға 2:3 нисбәтендә, өс вертикаль һары, күк, һары һыҙаттан тора (һәр таҫманың киңлеге таҫма оҙонлоғоноң 1/6 дәүмәле). Урталағы күк таҫмала флаг һабы яғына ҡараған һәм ҡанаттарын йәйгән һары төҫтәге ыласын-сапсан һыны.
Символиканың аңлатмаһы
Флаг ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән. Символдар Күмертау ҡалаһының тарихин, географик һәм социаль-иҡтисади үҙенсәлектәрен сағылдыра һәм Бабай һоро күмер ятҡылығын асыу һәм эшкәртеү менән бәйле.
Флаг уртаһында һүрәтләнгән ыласын-сапсан ҡала төҙөлгән башҡорт далаларын символик һүрәтләй. Ыласын-сапсан образы шулай уҡ ҡалала авиатөҙөлөштөң үҫешен, юғары ынтылышын һәм күмертауҙарҙың ниәтен кәүҙәләндерә..
Алтынһыу (һары) төҫ — ҡеүәт, миһырбанлылыҡ, абруй, байлыҡ символы.
Черновка Төньяҡ
Черновка Төньяҡ — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черновка йылғаһының уң ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вагиль
Вагиль — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 650 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Опан (Воя ҡушылдығы)
Опан  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воя йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Димитровград (Сербия)
Димитровград (Димитровград йәки Dimitrovgrad, быға тиклем Цариброд (Caribrod); Цариброд, тип трансляцияла Caribrod, Tzaribrod йәки Tsaribrod) — Сербияның Пирот өлкәһенең ҡала тибындағы тораҡ пункты, Димитровград общинаһының административ үҙәге. Нишава йылғаһы буйында урынлашҡан
Топонимы
1521 йылда солтан Сөләймән I ваҡытында был ер Tekvur Binari (батша фонтаны) тип атала һәм резиденцияһы булып хеҙмәт итә.
Хәҙерге исемен Цариброд Икенсе донъя һуғышы нан һуң ала. Хөкүмәт етәксеһенең декреты менән ҡалаға Болгария ның етәксеһе һәм элекке Комминтерн башлығы Георгий Димитров исеме бирелә.
Тарихы
1885 йылда серб-болгар һуғышында хәрби хәрәкәттәр урыны булып тора. Башта уны сербтарҙың Дунай дивизияһы биләй, ә Сливница янындағы алыштан һуң, болгар ғәскәрҙәре ҡаланы яулап ала.
1888 йылда Болгар дәүләт тимер юлдары серб сигенә юл һала. Унан Димитровград аша юл Ниш менән тоташа,һәм Көнсығыш экспрестың үтеү мөмкинлеге барлыҡҡа килә. Шул уҡ йылда ҡалала «Христо Ботев» читалище (китапхана) асыла.
1892 йылда Богородица раштыуаһының православие сиркәүе Самоков. мәктәбе иконостас менән төҙөлә.
Беренсе донъя һуғышынан һуң, ҡала ул саҡтағы Болгарияның Көнбайыш сиктәре менән Нёйиск килешеү буйынса Югославия составына инә.
Халҡы
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡала халҡы 6968 кеше булып, уларҙың:
Чечера (Шача ҡушылдығы)
Чечера (Кашеляй) — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Понтъю
Понтъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Вишрода
Вишрода (Wischroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 496 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 269 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6647 һәм автомобиль коды — BLK.
Парод-Яха
Парод-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һоро себен турғайы
Һоро себен турғайы (Muscicapa striata) — бәләкәс кенә, себен турғайҙары ғаиләлегендәге турғай ҙурлығындағы ҡош.
Тасуирлама
Төҫө күҙгә ташланмаған, оҙон ҡойроҡло ҙәм оҙон ҡанатлы ҡош. Оло ҡоштар һоро йәки көлһыу һоро ҡауырһынлы. Түше асыҡ, аҙ ғына тоноҡ һыҙаттары бар. Аяҡтары мороно кеүек үк ҡыҫҡа һәм ҡарағусҡыл. Ҡошсоҡтары инәләренә ҡарағанда һорораҡ төҫтә. моңо тыныс әммә киҫкен:«петь», «тсить».
Йәшәү урындары
Улар күберәген Европаның һәм Көнбайыш Азияның төбәктәрендә оялай. ҡышлауға Африкаға һәм көньяҡ-көнбайыш  Азияға осалар.
Туҡланыуы
Һоро себен турғайы осоусы бөжәктәр аулай.Күберәген ҡалҡыулыҡтарҙы ярата. Уны аулаған ваҡытында еңел танырға мөмкин. Бер урында елпенеп тора һәм ҡапыл ғына бөжәктәр аулау өсөн икенсе ергә күсә. .
Үрсеүе
Һоро себен турғайы урмандарҙа, парктарҙа, баҡсаларҙа асыҡ урындарҙы, һирәк ағаслы урындарҙы үҙ итә. Ояһы асыҡ, сеүәтә һымаҡ формала.Йомортҡаларын май урталарынан алып июль урталарына хәтле һала. 4- 6 йомортҡаһы була. Беренсе бәпкәләре осоп китеү менән икенсе тапҡыр йомортҡа һала башлай.
Башҡа бик күп ҡоштар менән сағыштырғанда, һоро себен турғайы, үҙенең йомортҡаларын башҡа ҡоштарҙыҡынан айыра ала. Шулай имтеп кәкүк йомортҡаларын ул ҡабул итмәй.
Тылай (Косьва ҡушылдығы)
Тылай  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының уң ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Алексеевка (Алексеевка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 453020, ОКАТО коды — 80235835003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вот-Шижим-Соим
Вот-Шижим-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Логась-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Никитин яланғаслыҡтары
Никитин яланғаслыҡтары (Никитинские обнажения меловых и палеогеновых отложений) — диңгеҙ фаунаһы менән өҫкө юра ҡомташтарынан торған геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).
Тасуирламаһы
Дөйөм ҡалынлығы яҡынса 9 метр булған аҡбур һәм палеоген ултырмаларының сиге буйындағы төп геологик киҫелеш, ҡалынлығы 50 м-ҙан да кәм түгел тип баһалана. Майҙаны 2,6 га.
Көйөргәҙе районы Яңы Ҡалта ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 4 саҡрым алыҫлыҡта Оло Юшатыр йылғаһының уң ярында, Ырымбур өлкәһе Яңы Никитино ауылынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Маастрихт ярусының яҙыу аҡбурынан, палеоцендың һәм эоцендың һоро-йәшел һәм йәшел ҡомташтарынан, опокаларынан, балсыҡтарынан, окисланған сидериттарынан тора. Палеоген тоҡомдары составында тимер гидроокиселдары, пирит бар. Диатом ылымыҡтар табылған. Яланғаслыҡтар тәүге тапҡыр Вахрушев Георгий Васильевич тарафынан 1940 йылда тасуирлана. 1950 йылда О. С. Адрианова, 1958 йылда В. Л. Яхимович тарафынан тикшерелә. Участка диңгеҙ фаунаһы булыуы һәм файҙалы ҡаҙылмалар составының байлығы арҡаһында ҡыҙыҡлы.
Ҡомартҡы эталон, ғилми әһәмиәткә эйә.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге 163-сө Ҡарары менән төҙөлөш материалдарын сығарыу (ҡом, гипс), теләһә ниндәй төҙөлөш, тәбиғәт ҡомартҡыһының торошон насарайтыусы ниндәй ҙә булһа хужалыҡ эшмәкәрлеге тыйыла.
Йөҙ йыллыҡ һуғыш
Йөҙ йыллыҡ һуғыш (Guerre de Cent Ans, Hundred Years' War) — бер яҡтан Франция һәм уның союздаштары һәм икенсе яҡтан Англия һәм уның союздаштары араһындағы яҡынса 1337 йылдан алып 1453 йылға тиклем дауам иткән һуғыштар серияһы.
Был низағтарҙың төп сәбәбе — инглиз короле Плантагенеттар нәҫеленең француз тәхетенә дәғүә итеүе. Плантагенеттарҙы һәм француз короле Капетингтар нәҫелен туғанлыҡ ептәре бәйләгән була.
Француздар үҙҙәренең яғынан инглиздәрҙе Гиеньдан сығарырға ынтыла, был ерҙәр 1259 йылғы Париж килешеүе менән Францияға ҡушылырға тейеш була. Баштағы уңыштарына ҡарамаҫтан, Англия үҙенең маҡсаттарына ирешә алмай, һуғыш һөҙөмтәһендә континенттағы бөтә биләмәләрен дә юғалта, тик Кале порты ғына 1558 йылға тиклем инглиздар ҡулында була.
Һуғыш тәнәфестәр менән бергә барлығы 116 йыл дауам итә. Тураһын әйткәндә, быны низағтар серияһы тип атарға мөмкин:
Ошо низағтар серияһын дөйөмләштереп торған «Йөҙ йыллыҡ һуғыш» исемле термины һуңыраҡ килеп сыҡҡан. Нәҫел низағтары менән башланып аҙаҡтан инглиз һәм француз милләттәре формалашҡас һуғыш милли төҫмөр ала. Бихисап хәрби ҡаршылыҡтар, эпидемиялар, аслыҡ һәм үлтерештәр арҡаһында Францияның халҡы һуғыш һөҙөмтәһендә икенән өс өлөшкә ҡыҫҡара.
Йөҙ йыллыҡ һуғыш хәрби эш үҫешенә көслө йоғонто яһай: ҙур ғәскәрҙәр төҙөр өсөн бәләкәй генә сығымдар талап иткән пехотаның алыш яландарында роле көсәйә, тәүге даими ғәскәрҙәр килеп сыға. Яңы төр ҡоралдар уйлап табыла, атыусы ҡорал үҫеше өсөн уңайлы шарттар тыуа.
Сәбәбтәре
Һуғышты Англия короле Эдуард III башлап ебәрә, ул әсәһе яғынан Капетингтар нәҫеленең француз короле Филипп IV Сибәрҙең ейәнсәре булған. 1328 йылда Капетингтар нәҫеленең туранан-тура һуңғы вәкиле Франция короле Карл IV үлгәндән һуң һәм Сали ҡанунына ярашлы Валуа нәҫеленең вәкилен Филипп VI тәхеткә ултырғандан һуң, Англия короле Эдуард III был тәхеткә дәғүә белдерә. Бынан башҡа монархтар иҡтисади мөнәсәбәтенән бик мөһим булған Гасконь өлкәһе өсөн бәхәсләшкәндәр. Был өлкә инглиз короленең биләмәһе булып торһа ла, ғәмәлдә уны Франция контролдә тотҡан. Тағы ла Эдуард III атаһы Эдуард II юғалтҡан территорияларҙы ла ҡайтарырға теләгән. Филипп IV инглиз короленән үҙен дәүләт башлығы булыуын таныуҙы талап иткән. 1329 йылғы компромисслы килешеүҙә ике яҡтарҙыла ҡәнәғәтләндермәгән. Әммә эске сәбәптәр арҡаһында Эдуард III француз тәхетенә дәғүә итмәүен белдерә һәм Филипп VI француз короле булыуын таный, һәм алмашҡа Гасконь өлкәһенә хоҡуҡтарын һаҡлап ҡала.
1333 йылда Эдуард III Францияның союздашы булған Шотландия короле Давид II ҡаршы һуғыш аса. Филипп VI быны менән файҙаланып Гасконьды ҡушырға уйлай. Әммә һуғыш инглиздәр өсөн уңышлы булған, Халидон-Хилл янындағы алышта еңелгәндән һуң Давид II Францияға ҡасырға мәжбүр була. 1336 йылда Давид II Шотландия тәхетенә ултыртыр өсөн Филипп VI Британ утрауҙарына баҫып инергә һәм параллель рәүештә Гасконь өлкәһен ҡайтарырға уйлай. Ике дәүләт араһындағы мөнәсәбәтәрендә дошманлыҡ юғары кимәлгә етә.
1337 йылда инглиздәр Пикардия өлкәһенә һөжүм итеп ҡарайҙар, уларға Фландрияның ҡалалары һәм аҡһөйәктәре һәм Франңүцияның көньяҡ-көнбайыш ҡалалары ярҙам итәләр.
Һуғыш алдынан Франция ҡораллы көстәренең хәле
Һуғыш алдынан Францияның ҡораллы көстәре феодаль рыцарҙар төркөмдәренән, контракт нигеҙендә саҡырылған һалдаттарҙан һәм сит ил ялланыусыларынан (улар исемлегенңүә Генуяның арбалетсылары ла ингән). Низағ башланыр алдынан ҡорал күтәрә алған рыцарҙарҙың һаны 2350—4000 яугир тәшкил иткән.
Чой (Лупья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Йөҙ йыллыҡ һуғыш
Беренсе этап
Һуғыштың беренсе осоро Эдуард III өсөн уңышлы була, ул Түбәнге илдәр етәкселәре һәм Фландрия бюргерҙары менән килешеү төҙөргә ирешә, әммә 1340 йылда бер нисә һөҙөмтәһеҙ кампанияларҙан һуң был союз тарҡалыуға дусар була. Тәүге осорҙа Франция флоты диңгеҙҙә өҫтөнлөк тотҡан. Ләкин 1340 йылда Слейс янындағы диңгеҙ алышында француз флоты тулыһынса тиерлек ҡыйратыла һәм Йөҙ йыллыҡ һуғыш тамамланғанына тиклем диңгеҙҙә өҫтөнлөк Англия флотына күсә. 1341 йылда Бретань герцоглығы мираҫы өсөн һуғыш башлана. Бында Жан де Монфорҙы инглиз короле яҡлап сыҡһа, Карл де Блуаға француз монархы ярҙам итә. Артабанғы йылдар дауамында Бретаньдә дауам итә, Ванн ҡалаһы бер нисә тапҡыр бер ҡулдан икенсе ҡулға күсә. 1346 йылда Эдуард III, Ла-Манш аша үтеп, Францияға баҫып инә һәм Нормандия өлкәһенең Кан ҡалаһын ҡулға ала. 1346 йылдың 26 авгусында Креси янындағы алышта француз ғәскәрҙәре тар-мар ителә, һәм бытл бында Францияның союздашы булған Богемия короле Иоганн Люксембургский һәләк була. 1347 йылда инглиздәр төньяҡ Францияла урынлашҡан Кале портын оҙайлы ҡамалыштан һуң яулап алалар. Шул уҡ йылда Невиллс-Кросс янындағы алышта Шотландия короллеге ғәскәрҙәрен еңеп, уның короле Давид II ҡулға алығандан һуң, Англияның хәле тағы ла яҡшыра.
Чой (Лупья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йөҙ йыллыҡ һуғыш
Беренсе этап
1356 йылда Эдуард III улы Эдуард—Ҡара принц етәкселегендәге 30-меңлек инглиз ғәскәре Пуатье янындағы алышта француздарҙы ҡыйраталар һәм король Иоанн II Мәрхәмәтлене тотҡонға алалар. Иоанн II инглиз короле менән килешеү төҙөргә мәжбүр була. Франция короле тотҡонда булған осорҙа уның хөкүмәте тарҡала башлаған. 1359 йылда Лондон тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылған, уға ярашлы Англияға Аквитания герцоглығы күскән, һәм Иоанн II иреккә ебәрелгән. Хәрби уңышһыҙлыҡтар һәм иҡтисади ҡыйынлыҡтар Францияла халыҡтың баш күтәреүҙәренә килтерә — 1357—1358 йылдарҙа Париж ихтилалы һәм 1358 йылда Жакерия була. Быны менән файҙаланып Англия ғәскәрҙәре өсөнсө тапҡыр Францияға барып инә, Реймс ҡалаһын ҡамауға алалар, һуңынан ҡамауҙы сисеп Парижға юлланалар. Әммә Эдуард Парижды ла, Реймсты ла баҫып алырға теләмәй, уның маҡсаты булып Франция хөкүмәтенең көсһөҙлөгөн күрһәтеү булған. 1360 йылда Франция дофины буласаҡ король Карл V инглиздәр менән Бретиньи тыныслыҡ килешеүен төҙөргә мәжбүр була. Беренсе этаптан һуң Англия үҙенә Бретаньдың яртыһын, Аквитанияны, Кале һәм Пуатье ҡалаларын, һәм Францияның вассал биләмәләренең яртыһын ҡуша. Һөҙөмтәлә Франция үҙенең территорияһының өстән бер өлөшөн юғалта.
Тыныслыҡ осоро (1360—1369)
Бретиньи тыныслыҡ килешеүе буйынса Эдуард башҡаса Франция тәхетенә дәғүә итмәгән, әммә шул уҡ ваҡытта Аквитаниялағы инглиз биләмәләрен һәмр Кале портын нығыта. 1369 йылда Карл V инглиздәр килешеүҙәрҙең шарттарын ғәмәлдә үтәмәй тигән сәбәп менән, Англияға ҡаршы һуғыш иғлан итә.
Францияның көсәйеүе. Ваҡытлыса килешеү. Икенсе этап
Тыныслыҡ осоро менән файҙаланып француз короле Карл V ғәскәрҙе яңынан ҡора һәм иҡтисади реформалар үткәрә. Былар бөтәһе лә Францияға икенсе этапта 1370-се йылдарҙа байтаҡ хәрби уңыштар яуларға ярҙам итә. Инглиздәр илдән ҡыҫырыҡланғандар. Бретань нәҫеле өсөн барған Ор янындағы алышта инглиздәр еңеүенә ҡарамаҫтан, бретон герцогтары француз хөкүмәтенә яҡын мөнәсәбәттә булған, ә бретон рыцаре Бертран Дюгеклен хатта Францияның коннетабле булып киткән. Был осорҙа Ҡара Принц 1366 йылдан алып Иберия ярымутрауындағы һуғыш менән мәшғүл булға, ә Эдуард III инлиз ғәскәрҙәрен етәкләр өсөн бик ҡарт булған. Былар бөтәһе лә Францияға уңайлы булып торған. Кастилия короле Педро I ҡыҙҙары Констанция һәм Изабелла Ҡара Принцтың ҡустыларында Джон Гонт һәм Эдмунд Лэнгли менән никахлашҡан булалар. 1370 йылда Педро I тәхеттән Энрике II менән төшөрә, уға Дюгеклен етәкселегендә француздар ярҙам итә. Франция һәм Кастилия менән бер яҡтан һәм Англия һәм Португалия менән икенсе яҡтан һуғыш башлана.
Дюгеклен етәкселегендәге француз ғәскәрҙәре күп кенә ҡалаларҙы, шул иҫәптән 1372 йылда Пуатьены һәм 1377 йылда Бержеракты, азат итәләр. Союздаш француз-кастиль флоты Ла-Рошель янындағы алышта инглиз эскадраһын ҡыйрата.
Ваҡытлыса килешеү (1396—1415)
Был ваҡытта француз короле Карл VI аҡылдан яҙа, тиҙҙән уның менән туғаны Бургундия герцогы Жан Тәүәкәлле һәм ҡустыһы Людовик Орлеанлы менән хәрби низағ тыуа. Жан Тәүәкәллегә ҡаршы булған арманьяктар фирҡәһе Людовикты үлтереп, Францила властҡа киләләр. 1410 йылға ҡарай ике яҡтарҙа ярҙамға инглиз ғәскәрҙәрен саҡырырға уйлай, әммә был ваҡытта Англияның Ирландияһында һәм Уэльста ихтилалдар тоҡана, һәм Шотландия менән яңы һуғыш башлана. Быларҙан башҡа илдә ике граждандар һуғышы була. Ричард II идара итеүенең күп өлөшөн Ирландия менән һуғышып үткәргән. Ричардты тәхеттән ҡолатып Генрих IV король булғанға тиклемдә Ирландияла һуғыш туҡтамаған. Уэльста Оуайн Глиндур етәкселегендә ихтилал ҡабына, ул саҡ 1415 йылға ҡарай ғына тулыһынса баҫтырыла. Бер нисә йылдар буйы Уэльс ғәмәлдә бойондороғһоҙ айырым дәүләт булып торған. Англияла королдәрҙең алышыныуы менән файҙаланып, шотландтар илгә бер нисә һөжүм ойошторалар. Әммә инглиз ғәскәрҙәрҙе был һөжүмдәрҙе кире ҡаға һәм Шотландия армияһын 1402 йылда булған Хомильдон-Хилл янындағы алышта ҡыйраталар. Артабан инглиз короленә ҡаршы раф Генри Перси етәкселегендә ихтилал ҡабына, ул бик оҙаҡҡа һуҙыла һәм тик 1408 йылға ҡарай баҫтырыла. Англияның был ауыр осоронда, инглиздәр флотына һәм сауҙаһына француз һәм скандинав пираттары һөжүмдәр яһай. Шулай итеп Англияның Францияның эске эштәренә ҡыҫылыуы 1415 йылға тиклем кисетерелә.
Өсөнсө этап (1415—1428). Азенкур янындағы алыш һәм Францияны оккупациялау
Инглиз короле Генрих IV тәхеттән ултырғандан алып Францияға баҫып инер өсөн пландар ҡора, әммә улар тик уның улы Генрих V генә атҡара ала. 1414 йылда ул Арманьяктар менән союзға инеүҙән баш тарта һәм Генрих II Плантагенет заманындағы инглиз биләмәләрен ҡайтарырға планлаштыра. 1415 йылдың авгусында Англия ғәскәре Онфлер ҡалаһын баҫып алалар, әммә Парижға юлланыр өсөн хәүефһеҙерәк булған Кале портынан юл һайлай. Шул уҡ ваҡытта инглиз ғәскәренең аҙыҡ-түлеге етешмәүе асыҡлана, һәм Генрих V оборонаға күсергә мәжбүр була. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, инглиздәр 1415 йылдың 25 октяберендә булған Азенкур янындағы алышта француздарҙың өҫтөнлөклө көстәрен баҙнат менән еңәләр.
Англия короле Нормандия өлкәһенең күп өлөшөн, шул иҫәптән 1417 йылда Кан һәм 1419 йылда Руан ҡалаларын баҫып алырға ирешә. 1419 йылда Жан Тәүәкәллене үлтергәндән һуң Парижды Бургундия герцогы Парижды ала һәм инглиздәр менән союзға инә. Был Англия ғәскәрҙәренә биш йыл эсендә Франция территорияһының яртыһын баҫып алырға ярҙам итә. 1420 йылда инглиз короле Генрих V аҡылдан яҙған Карл VI менән осраша һәм уның менән Труа килешеүен төҙөй. Килешеү буйынса Францияның тәхет вариҫы итеп Карл VI улы дофин Карл VII түгел, ә Англия короле Генрих V иғлан ителгән. Труа килешеүенән алып 1801 йылға тиклем инглиз королдәре Франция короле титулында йөрөткәндәр. 1421 йылда Генрих V Парижға барып инә һәм был килешеү рәсми рәүештә Генераль штаттар менән раҫлана.
Англия короленең уңыштары Францияға алты меңлек Шотландия ғәскәре килеүе менән тамамлана. 1421 йылда граф Джон Стюарт етәкселегендәге шотланд ғәскәре Боже янындағы алышта һан яғынан күп булған инглиз армияһын ҡыйрата. Был һуғышта Англия армияһының командующийы һәм кенә юғары дәрәжәле инглиз ғәскәре башлыҡтары һәләк була. 1422 йылда Мо ҡалаһында король Генрих V мәрхүм була. Уның берҙән бер 1 йәшлек малайы шунда уҡ Англия һәм Франция короле тип иғлан ителгән, әммә Арманьяктар дофин Карл яғында ҡалғандар һәм һуғыш дауам иткән. 1423 йылдағы Краван янындағы алышта француз-шотланд ғәскәрҙәре бик ҙур юғалтыуҙар кисерәләр. Франция армияһы еңелгәндән һуң уның территорияһы һаманда урталай бүленгән килеш ҡала: Пикардия һәм Көньяҡ Франция менән бәйләнеш өҙөлә. Ике өлөштәрҙә инглиздәр менән айырым-айырым көрөшергә мәжбүр була. Краван янындағы алышта еңелгәндән һуң Карл VII ғәскәрҙәре тағы ла бер нисә уңышһыҙлыҡтарға тарый.
1428 йылда инглиз ғәскәрҙәре Орлеанды ҡамауға алалар. Француздар аҙыҡ-түлек менән барған ылауға һөжүм яһағандар, был ҙур ғына алышҡа әйләнгән һәм тарихҡа «Селёдкалар алышы» исеме аҫтында ҡалған. Был алышта рыцарь Джона Фастольф етәкселегендәге инглиздәр еңеү яулағандар. 1428 йыл сәйәси аренала Жанна д’Арктың килеп сығыуы менән билдәләнә.
Һуңғы һынылыш. Инглиздәрҙе Франциянан ҡыҫырыҡлау (1428—1453)
1424 йылда Генрих VI олаталары регентлыҡ өсөн көрәш башлайҙар. Уларҙың берәүһе Глостер герцогы Хамфри Ланкастерлы, Геннегау графиняһы Якобаға өйләнеп һәм уның биләмәләрен ҡайтарырға теләп, Голландияны баҫып ала. Был Бургундия герцогы Филипп III менән низағ тыуыуына килтерә.
1428 йылға ҡарай Орлеанды ҡамап, инглиздәр һуғышты дауам итәләр. Уларҙың ҡаланы алырға хәленән килмәй, әммә француз ғәскәрҙәре лә ҡалаға ярҙам итергә ашыҡмайҙар. 1429 йылда Жанна д'Арк дофинды (буласаҡ король Карл VII) уға Орлеанды ҡамауҙан сисер өсөн ғәскәр бирергә өгөтләй. Тиҙҙән Жанна д’Арк етәкселегендәге француз ғәскәрҙәре Орлеандан ҡамауҙы ысҡындырыуға ирешәләр. Жаннан илһамланып, француздар Луара йылғаһы буйындағы бер нисә мөһим ҡәләғәләрҙе алалар. Пат янындағы алышта Жанна д’Арк етәкселегендәге француз ғәскәрҙәре инглиздәрҙе еңәләр һәм Реймс ҡалаһына юл асалар, тиҙҙән бында дофин Карл VII исеме аҫтында Франция короле тип иғлан ителә.
1430 йылда Жанна д’Аркты бургундтар тотҡонға алалар һәм инглиздәргә тапшыралар. 1431 йылда уны язалап үлтерәләр. Әммә был ваҡиға һуғыштың артабанғы барышына тәьҫир итмәй. 1435 йылда бургундтар Франция короле яғына күсәләр һәм уларҙың герцогы Филипп III француз короле Карл VII килешеү төҙөп Парижды ҡайтара. Карл VII хөкүмәтте һәм армияны яңынан ҡора. Француз ғәскәрҙәре яйлап күп кенә ҡалаларҙы азат итәләр. 1449 йылда Руан ҡалаһын азат итеүгә ирешәләр, Форминья янындағы алышта граф де Клермон етәкелегендәге француз ғәскәрҙәре тулыһынса тиерлек инглиздәрҙе ҡыйрата. Шул уҡ йылдың 6 июлендә француздар Нормандияның Кан ҡалаһын азат итәләр.
Шрюсбери графы Джона Талбот етәкселегендәге инглиз ғәскәренең Гасконь өлкәһен ҡайтарыуға ынтылышы уңышһыҙлыҡҡа осрай. 1453 йылда Кастильон янындағы алышта инглиздәр емергес еңелеүгә тарыйҙар. Был Йөҙ йыллыҡ һуғыштың аҙаҡҡы алышы булып тора һәм 1453 йылдағы Бордо ҡалаһындағы инглиз гарнизонының капитуляциялауы уның тамаланыуына килтерә.
Франция территорияһындағы инглиздәрҙең һуңғы биләмәләһе Кале округы уларҙың ҡулында 1558 йылға тиклем һаҡланған.
Һуғыш тамамланыуы тураһындағы Англия һәм Франция араһындағы тыныслыҡ килешеүе 1453 йылда ла, унан һуңғы йылдарҙа ла төҙөлмәй. Әммә оҙаҡҡа һуҙылған Англия эсендә барған Ал һәм Аҡ раузалар һуғышы инглиз королдәрен Францияға һөжүмдәр ойошторға мөмкинлек бирмәйҙәр. 1475 йылда инглиз короле Эдуард IV Францияға баҫып инә, һөҙөмтәлә француз короле Людовик XI менән Пикиньи килешеүен төҙөй. Был килешеүһе йыш ҡына Йөҙ йыллыҡ һуғыштың тамалауын һыҙыҡ аҫтына алыусы килешеү тип иҫәпләйҙәр.
Англия королдәре тағы ла оҙаҡ йылдар буйы француз тәхете өсөн дәғүә иткәндәр, ә «Франция короле» титулы һаманда Англия королдәре титулатураһында һаҡланып килгән. Франция Республикаһы менән һуғыштарҙан һуң, Англия килешеүгә ҡул ҡуя. Уға ярашлы инглиз королдәре үҙенең француз тажына булған дәғүәләренән һәм 1801 йылдың 1 ғинуарында сыҡҡан прокламацияға ярашлы «Франция короле» титулынан баш тартҡандар.
Һуғыштың эҙемтәләре
Һуғыш һөҙөмтәһендә, 1558 йылға тиклем Англия составында булған Кале портынан башҡа, Англия континенттағы бөтә биләмәләренң юғалта. Шулар араһында XII быуаттан алып уҡ инглиз тәхетенең көньяҡ-көнбайыш Францияла урынлашҡан киң биләмәләре лә була. Англия короленең аҡылдан яҙыуы илде анархия һәм үҙ-ара һуғыштарға — Ал һәм Аҡ раузалар һуғышына килтерә. Эске һуғыштар арҡаһында, континентта юғалтҡан территорияларҙы ҡайтарыр өсөн Англияның бер ниндәй көстәре һәм саралары ҡалмай. Быға өҫтәп дәүләт ҡаҙнаһы ҙур хәрби сығымдар арҡаһында буш булған.