cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Генри Фонда
Икенсе донъя һуғышы осоронда АҠШ армияһында хеҙмәт итеүе
Икенсе донъя һуғышы башланыуы менән Генри Фонда һәм Джеймс Стюарт Бөйөк Британияны нацистарҙан яҡлар өсөн матди ярҙам йыйыу буйынса фонд ойоштороуҙа булышалар, ә 1943 йылда Фонда үҙ ирке менән АҠШ-тың Һауа-диңгеҙ көстәре сафтарына баҫа, ул «Мин студияла сәхнәләштергән һуғышта ҡатнашҡым килмәй», тип әйтә. Һауа-диңгеҙ көстәрендә Фонда өс йыл хеҙмәт итә, башта USS Satterlee (DD-626) эскадра миноносецында 3-сө класлы квартирмейстер булып, һуңынан кесе лейтенант званиеһында Тымыҡ океандың үҙәк өлөшөнөң яр сиктәрен һауа һаҡлау хеҙмәтендә. «Бронза медале» һәм Президенттың Рәхмәте менән бүләкләнә" («Presidential Citation»).
Һуғыштан һуңғы карьераһы
Һуғыштан ҡайтҡандан һуң Фонда киноға төшөүҙән бер аҙ ял итеп алырға була, Голливуд кисәләренә йөрөй һәм көндәлек тормоштан ләззәт таба. Улар музыка тыңлайҙар, Джони Мерсер, Хоаги Сармикел, Дина Шор менән аралашалар һәм Нат Кинг Коулдан фортепьянола уйнау буйынса дәрестәр алалар.
1946 йылда экрандарға Джон Фордтың «Минең ҡәҙерле Клементина» фильмы донъя күрә, картинала Фонда Уайатт Ирп ролен уйнай, һуңғараҡ ул Джон Уэйн һәм Ширли Темпл менән 1948 йылда бер нисә кинематография бүләге алған «Форт Апачи» вестернында төшә. Шул уҡ 1948 йылда экрандарға «Беҙҙең бәхетле юлда» комедияһы сыға, бында Фонда тәүге тапҡыр дуҫы Джеймс Стюарт менән бергә төшә.
Һуғыштан һуң Фонда ете фильмда төшә (аҙаҡҡыһы Отто Премингерҙың "Дейзи Кеньон"ы була). Фокс студияһы менән контракты тамамланғас, Фонда уны оҙайтыуҙан баш тарта. Артабанғы ете йылда ул үҙен тулыһынса театрҙа хеҙмәт итеүгә бағышлай.
1950 йылда Генри Фонданың ҡатыны Фрэнсис Форд Сеймур үҙ-үҙенә ҡул һалып үлә. Ошо уҡ йылда Генри актриса Сьюзен Бланшарға өйләнә. Сюзен билдәле яҙыусы, режиссёр һәм мюзиклдар продюсеры Оскар Гаммерштейн II үгәй ҡыҙы була. 1953 йылда уларҙың Эми исемле ҡыҙҙары тыуа, өс йылдан улар айырылыша.
"Мистер Робертс"тан һуң Лев Николаевич Толстойҙың «Һуғыш һәм солох» романының Голливуд киноверсияһында Пьер Безуховты уйнай, Наташа Ростова ролендә Одри Хепберн төшә. Кино ике йыл дауамында төшөрөлә, ҙур экранға фильм 1956 йылда сығарыла. Лев Толстойҙың романындағы текстҡа ҡарағанда фильмдың сюжеты күпкә ябай булыуына ҡарамаҫтан, кинофильм бик ҡыҙыҡ килеп сыға. Наташа Ростова образы Лев Толстой тасуирлаған героиня образына тулыһынса тап килә, ә Генри Фонда Пьер Безухов ролендә бик тәбиғи күренә. Фильм бик күп төрлө премиялар һәм номинацияларға лайыҡ була: «Алтын глобус » премияһы, Оскар премияһына өс номинация — иң яҡшы режиссёр, костюмдар буйынса рәссам һәм оператор; «BAFTA» кино һәм телевизион сәнғәт Британия академияһы премияһына ике номинация; киножурналистар итальян синдикаты «Silver Ribbon» ике премияһы һәм башҡалар.
1956 йылда Фонда Альфред Хичкок менән эшләй, ул «Башҡа кеше» триллерында үлтереүҙә ғәйепләнгән кешене уйнай. Бик үҙенсәлекле, әммә бигүк уңышлы булмаған Хичкоктың фильмы ысынбарлыҡтағы ваҡиғаларҙы һүрәтләй һәм ҡара-аҡ пленкаға төшөрөлә. Продюсер булараҡ Фонданың беренсе эше 1957 йылда тәҡдим ителә. Был эше режиссёр Сидней Люмет Реджинальд Роуз сценарийы буйынса ҡуйған «12 асыулы ир» фильмы була. Бәләкәй генә бюджетлы фильм барыһы 17 көн эсендә төшөрөлә. Фонда көслө актёрҙар составын йыйып ала, кинола Джек Клугман, Ли Джей Кобб, Мартин Болсам, Е. Джей Маршалл төшә. Тәнҡитселәр тарафынан картина яҡшы баһалана. Фонда Реджинальд Роуз менән «Оскар» һәм «Алтын Глобус» премияларына дәғүә ителәләр, режиссёр Сидней Люмит Берлин кинофестивалендә «Алтын айыу» призын ала, ә Фонда Присяжный роле өсөн иң яҡшы актёр булараҡ «BAFTA» премияһына лайыҡ була. Күп кенә режиссёрҙар өсөн фильмдың постановкаһы һәм идеяһы бөгөнгө көндә лә илһам сығанағы булып тора. Мәҫәлән, Уильям Фридкин 1997 йылда «Эмми», «Алтын глобус » һәм «ALMA», премияларын алған телефильм төшөрә, ә 2007 йылда Рәсәй режиссёры Никита Михалков Фонда фильмының сәхнәләрен һәм диалогтарын тулыһынса ҡабатлап, «12» исемле кинофильмын төшөрә.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, «Ҡалай йондоҙ» (1957 йыл) һәм «Шериф» (1959 йыл) вестерндарҙағы ролдәренән һуң Фонда ҡабаттан продюсерлыҡҡа ҡайта һәм NBC каналы өсөн «Урынбаҫар» телевизион сериалы өҫтөндәге эштә ҡатнаша. Төшөрөүҙәр 1961 йылға тиклем бара. Фонда фильмда продюсер ролендә генә түгел, төп ролде лә башҡара.
Ошо уҡ ваҡытта 1956 йылда итальян графиняһы Афере Франчетти менән килешелгән никахы тамамланыу сигенә етә, был никах уның өсөн бигүк уңышлы булмай һәм күп мәртәбә күңелен ҡайтарған мәлдәре була. Айырылышыуҙан һуң күп тә үтмәй Генри Фонда Шрли Мае Адамсҡа өйләнә һәм уның менән үҙенең вафатына тиклем йәшәй. Генри Фонда үҙенең бөтә байлығын (200 000$) васыятына ярашлы Ширли Адамстың ҡыҙы Эмиға ҡалдыра.
1960 йылдарҙа Фонда һуғыш тураһында күп һанлы фильмдарҙа һәм вестерндарҙа төшә, шул иҫәптән, 1962 йылда — «Иң оҙон көн», 1965 йылда — «Һуғыш Ҡырағай Көнбайышта», «Харм методы буйынса» һәм «Сығынты өсөн алыш», «Хәүефһеҙлек системаһы» фильмдарында төшә. 1964 йылда, һалҡын һуғыш ҡыҙған саҡта "Хәүефһеҙлек системаһы"нда актёр ядерлы холокосты булдырмаҫҡа маташҡан ҡыйыу Ҡушма Штаттары Президентын уйнай. Вестерндарҙан һәм хәрби фильмдарҙан башҡа 1963 йылда Фонда «Спенсер тауы» мелодрамаһында төшә.
1968 йылда Фондаға «Ҡырағай Көнбайышта бер ҡасан» фильмында яубаҫар ролен тәҡдим итәләр. Төшкән саҡта актёр көрән контактлы линзалар менән файҙаланырға теләй, әммә режиссёр Леоне актёрҙың күҙҙәренең тәбиғи төҫөнә өҫтөнлөк бирә. Һөҙөмтәлә, зәңгәр күҙҙәр геройҙың боҙоҡ булмышы менән тура килмәй.
1960 йылдар аҙағында Генри Фонда һәм Джеймс Стюарттың күп йыллыҡ дуҫлығы һынауҙарға дусар була. Актёрҙар сәйәси ҡараштарҙа айырылалар. Фонда либераль Демократ булһа, Стюарт — консерватив Республикасы. Ҡыҙыу бәхәстәрҙән һуң дуҫтар сәйәсәт тураһында һөйләшеүҙәрҙән ситләшә башлайҙар. Дуҫтар бергә «Firecreek» фильмында уйнайҙар, ә 1970 йылда у «The Social Cheyenne Club» вестернында осрашалар.
Һуңғы йылдары
Етмеш йәше яҡынланыуына ҡарамаҫтан, Фонда кинола ла, телевидениела ла әүҙем эшләүен дауам итә. 1970 йылда ул өс картинала төшә, улар араһында иң уңышлыһы «The Social Cheyenne Club» була.
Сит ил телевизион проекттарында Фонда актёрлыҡ карьераһын тотоп тороу өсөн ҡатнаша, сөнки ул йылдарҙа күпселек актёрҙар ҙур ҡыйынлыҡтар кисерә. 1971—1972 йылдарҙа ул АВС каналының «Смит ғаиләһе» телевизион сериалында, ә 1973 йылда — Джон Стейнбек новеллаһы буйынса ҡуйылған һәм актёрға «Эмми» номинацияһын алып килгән «Ҡыҙыл пони» телефильмында төшә. «Көллө мөхит» мелодрамаһы уңышһыҙлыҡҡа тарығандан һуң, Фонда 1973 һәм 1974 йылдарҙа сыҡҡан өс итальян фильмдарында төшә. Улар араһында иң уңышлыһы Фонданы уның өсөн һирәк комедия амплуаһында кәүҙәләндергән «Минең исемем Бер кем дә түгел» була.
Был ваҡытта актёрҙың һаулығы ҡаҡшаған була, әммә сирҙәрҙең тәүге билдәләре 1974 йылда спектаклдән һуң һиҙелә: йөрәк өйәнәге тота. Йөрәк аритмияһы барлыҡҡа килгәндән һуң, Фондала простата рагын табалар. Операциянан һуң Фонда сәхнәгә 1975 йылда ҡайта.
Табиптар кәңәшенә ҡолаҡ һалып, «Октябрҙең беренсе дүшәмбеһе» спектаклендә уйнағандан һуң Генри Фонда 1978 йылда сәхнәне ҡалдыра, әммә фильмдарҙа һәм телевидениела төшөүен дауам итә. Һаулығы насарайғандан насарая барыуы арҡаһында ул киносъемкалар араһындағы паузаларҙы оҙайта.
1976 йыл бик емешле була: Фонда «Ҡаршы курс» телефильмында, «Кеше тиһәң дә була»(Ричард Райт хикәйәһе буйынса) мини-сериалда, «Капитандар һәм королдәр» (Тейлор Калдвелла новеллаһы буйынса) эпик мини-сериалда, Икенсе донъя һуғышы тураһында «Мидвей» блокбастерында төшә.
1970-се йылдар аҙағы бер нисә күңелде кителдергән ваҡиғалар алып килә. Уңышһыҙ фильмдарҙың тәүгеһе «Һәрмәүестәр» триллеры һәм урта ҡуллы «рус тауҙары» фильмы була. Шулай уҡ бик ҙур уңышһыҙлыҡҡа осраған «Метеор» фильмында төшә, был фильмда инде икенсе тапҡыр АҠШ президентын уйнай, фильмда унан башҡа Шон Коннери, Натали Вуд һәм Карл Малдендар уйнай. Артабан «Ҡала утта» Канада фильмы була, бында ул Шелли Уинтерс һәм Ава Гарднер менән бергә төшә. 1979 йылда Фонда "Ванда Невада"ла ҙур булмаған роль ала, фильмда уның менән бергә улы Питер һәм Брук Шилдс төшәләр.
Етмешенсе йылдар аҙағында Генри Фонданың һаулығы насарая бара. Тәнҡитселәр уға кинонан китергә тәҡдим яһай башлайҙар. 1979 йылда Томи премияһын ойошторған комитет Фондаға Бродвейҙағы ҡаҙаныштары өсөн махсус бүләк тапшыра. 1980 һәм 1981 йылда Фонда тағы ла ике премия ала: «Алтын глобус» һәм «Оскар» кино — сәнғәтенә индергән шәхси өлөшө өсөн.
Фонда 1980 йылдар башында ла телевидениела төшөүен дауам итә.
1980 йылда телеэкрандарға сыҡҡан һәм «Эмми» премияһына номинацияланған «Гидеон Трампетҡа ҡаршы» фильмы сыға (фильмда шулай уҡ Фэй Рэй уйнай), ошо фильм Фонданың кинокарьераһында аҙаҡҡыһы була.
Шулай ҙа Генри Фонданың шәхсән һәи профессиональ триумфы итеп режиссёр Марк Райделлдың «Алтын күлдә» фильмындағы ролен һанарға була. Актёрҙарҙың матур уйнауҙары, Генри Фонданың һәм Кэтрин Хепберндың, шулай уҡ Фонданың үҙенең ҡыҙы Джейн менән хәҙмәттәшлеге премьеранан һуң тәнҡитселәр яғынан юғары баһалана. Премьера 1981 йылдың декабрендә үтә. Джейн Фонда кинолағы тарих уның атаһы менән мөнәсәбәттәренә бик яҡын булыуы һәм кинола ҡатнашыуы атай кешегә һәм ҡыҙға шәхсән мөнәсәбәттәрендәге проблемаларҙы яйға һалырға ярҙам итеүе тураһында һөйләне.
Картина киң прокатҡа 1982 йылда сығарыла. Фильм «Оскар» премияһына 11 номинация ала, прокатта 120 миллион долларға яҡын аҡса йыйыла. Уйламағанда фильм блокбастер булып китә. 76 йәшлек Фонда иң яҡшы ирҙәр роле өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ тип табыла. Ошо уҡ роль өсөн ул «Алтын глобус»ты ла ала. Актёр ҡаты ауырыуы арҡаһында премия тапшырыу тантанаһында ҡатнаша алмай. Бүләкте уның ҡыҙы Джейн ҡабул итеп ала. Фонданың вафатынан һуң ошо ролен «уның һуңғы һәм иң яҡшы роле» тип атайҙар.
Генри Фонда Лос-Анджелеста 77 йәшендә, 1982 йылдың 12 авгусында, үҙ йортонда йөрәк сиренән вафат була.
Кино сәнғәте үҫешенә индергән өлөшө
Генри Фонда Классик үҙ дәүеренең иң бөйөк актёрҙарының береһе тип таныла. Фонданың 100 йыллығына Turner Classic Movies телеканалы уның хөрмәтенә Фонда ҡатнашҡан фильмдарҙан торған марафон ойоштора. 2005 йылдың майында АҠШ почта хеҙмәте «Голливуд легендалары» серияһында Генри Фонда һүрәте менән 37 центлыҡ почта маркаһы сығара. Лос-Анджелеста Генри Фонда театры Hollywood Blvd 6126., Hollywood, Los Angeles, California адресы буйынса эшен дауам итә.
1999 йылда Генри Фонда Америка кино институты фекере буйынса 100 иң бөйөк кино йондоҙҙары исемлегенә алтынсы булып исемлеккә индерелде.
Үҙенең 50 йыллыҡ карьераһында Генри Фонда кино һәм телевидениела 106 роль уйнаған һәм «Оскар»ҙан башҡа тағы ла ун өс төрлө премияларға лайыҡ һәм ун мәртәбә премия номинанты булған.
1930 йылдар башында Фонда Голливуд Демократик Комитетын ойоштороусыһы һәм ағзаһы булған. Комитет президент Франклин Делано Рузвельтты яҡлау маҡсатында булдырыла. Генри Фонда Голливудта Роберт Райан һәм Грегори Пек менән бер рәттән иң әүҙем һәм абруйлы демократтар иҫәбенән була.
АҠШ-тың Вьетнамдағы һуғышы осоронда Фонда үҙенең Джейн ҡыҙының хәрбиләргә ҡаршы сығыштарын хуплай.
Һаҡмар (йыр)
Тарихы
«Һаҡмар» йырын 1928 йылда татар композиторв М.Ә. Мозафаров Ырымбур ҡалаһында яҙып ала. Йәнә 1940 йылдарҙа уны А. А. Эйхенвальд теркәй. Был яҙма Мәскәүҙә М.И.Глинка исемендәге Дәүләт үҙәк музейының мәҙәниәт музейында һаҡлана. 1995 йылда «Песни моего народа» йыйынтығында баҫылып сыға.
Шаповалов Иосиф Миронович
Шаповалов Иосиф Миронович (24 октябрь 1904 йыл — 1978 йыл) — СССР-ҙың хәрби тимер юл эшмәкәре, полковник, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Иосиф Миронович Шаповалов 1904 йылдың 24 октябрендә Казатин (Козятині) ҡалаһында тимер юлсылар ғаиләһендә тыуған. Тыуған ҡалаһында өс класс тамамлай. Бала сағынан һыу һурҙыртыу станцияһында эшләгән атаһына ярҙам итә, ун алты йәшендә Казатин депоһының слесарҙар әҙерләү курсында өйрәнсек булып эш башлай. Киев-1 локомотив депоһында слесарь ярҙамсыһы булып эшләй, шунда уҡ 1924 йылдың май айында поезд паровозы кочегары булып эшкә урынлаша.
Депола эшләгән мәлендә үк белемен даими тулыландырыу менән шөғөлләнә, 1924 йылда Киевта киске мәктәптә ике курсты тамамлағас, бер үк ваҡытта механик эшен дә үҙләштерә. 1925 йылдың авгусынан Иосиф Миронович — пассажир локомотивы машинисы ярҙамсыһы. Өс йылдан һуң уға үҙенең депоһында паровозға идара итеүҙе ышанып тапшыралар. Ул эшсе факультетын тамамлай, ә 1932 йылда — Киев политехник институтының күпер факультетын. Помошная станцияһы янында Ташлыҡ йылғаһы аша плотина урынлаштырыуҙа прораб булып эшләй, артабан Белокоровичи станцияһында юл хеҙмәте начальнигы урынбаҫары була.
1933 йылдың ноябрь айында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Урал хәрби округы 13-сө корпусының артиллерия полкы команда составын әҙерләү буйынса бер йыллыҡ курстарына ебәрелә. Бында уның һөнәре буйынса күпер төҙөүсе булыуын иҫәпкә алып, Киев хәрби округының 6-сы тимер юл полкына күсерәләр, унда ул штабтың өлкән технигы булып хеҙмәт итә. 1934 йылда ВКП(б)/КПСС сафтарына инә. 1939 йылдың ғинуарынан — Уҡыу-тәжрибә тимер юл полкының күпер батальоны командиры ярҙамсыһы. 1939 йылдың аҙағында, Финляндия менән һуғыш ваҡытында, ул Төньяҡ-көнбайыш фронтта Петрозаводск — Суоярви тимер юл линиһы төҙөлөшөнөң көнбайыш участкаһының өлкән инженеры. Фронт һыҙығы эргәһендә, үтә алмаҫлыҡ ҡара урман, ҙур-ҙур һарыҡташтар, Карелия һаҙлыҡтары аша юл һалырға тура килә уларға. Тимер юл ҡыҫҡа ваҡыт эсендә төҙөлә, уның буйынса бронепоездар йөрөй башлай.
Капитан Шаповалов Бөйөк Ватан һуғышын 7-се айырым күпер тимер юлы батальоны командиры посында ҡаршылай. Төньяҡ- көнбайыш һәм Волхов фронттарында дошмандан һаҡланыу ҡоролмаларын эшләү менән мәшғүл була. Тимер юлсыларғаМәскәү янында Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш һәм Калинин фронттарында контрһөжүм башлар алдынан дошмандан азат ителгән территорияларҙа тимер юлдарҙы аяҡҡа баҫтырырға тура килә. Шаповалов куперселәре 1941—1942 йылдар ҡышында ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Волга аша һалынған ике юллы күперҙе сафҡа индерә. Был күпер билдәләнгән ваҡыттан бик күп алда хәрби эшелондарҙы үткәреүгә яраҡлы була. Был операция өсөн батальон командиры Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1942 йылдың мартында 4-се күпер тимер юлы полкы командиры итеп тәғәйенләнә. 1943 йылдың ғинуарында майор Шаповаловтың полкы Воронеж фронтына күсерелә. Һуғыш кәрәк-яраҡтарын һәм азат ителгән Сталинград янынан Дон фронты частарын ашығыс рәүештә күсереүҙе тәьмин итеү өсөн һөжүм итеү һыҙатындағы күперҙәрҙе тиҙ арала файҙаланыуға тапшырыу талап ителә.
Лиски ҡалаһы янында Дон йылғаһы аша һалынған күпер майор Шаповаловтың полкы тергеҙгән тәүге объект була. Тап ошо күпер аша Поворино — Валуйки тура тимер юлы үтә, һәм Сталинград янындағы совет ғәскәрҙәрен ошо тимер юлы буйлап күсереү планлаштырыла. Ошо эште башҡарғанда майор Шаповалов һәм 3-сө ранг хәрби инженеры Шитников етәкселегендә үҙенсәлекле рамлы-блок таяуҙарын ҡулланыу буйынса проект тормошҡа ашырыла. Яңы ысул Дон күперен тергеҙеүҙә ҡулланыла һәм артабан тимер юл ғәскәрҙәренең башҡа частарында ла ҡулланыла башлай. Элек Шаповалов ҙур булмаған күперҙәрҙе тергеҙең буйынса проектын тәҡдим иткән була.
Лискиндан Ростовҡа йүнәлешендәге ике юллы күпер тулыһынса емертелгән була, ә Валуйки йүнәлешендәгеһенең 12 пролеттың тик юишәүһе генә һаҡланған була. 300-ә тонналы пролет ҡоролмаларын бер урындан икенсе урынға күсереү һәм ремонтлап урынлаштырыу — иң яуапы һәм бик ҡатмарлы эш. Полк яугирҙәренең оҫта эш итә белеүе арҡаһында Лискин күпере планлаштырылғандан күпкә алда файҙаланыуға тапшырыла.
Бары тик 1944 йылдың йәйендә Шаповаловҡа Кремлдә бер юлы ике Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Һуғыштан һуң тимер юл ғәскәрҙәрендә хеҙмәтен дауам итә. Черкассы янында Днепр аша капиталь күперҙе тергеҙеүҙә ҡатнаша.
Ләкин 1950 йылда уға ышанып тапшырылған часта булған ғәҙәттән тыш хәл Шаповаловтың яҙмышына төҙәтмәләр индерә. Ул вазифаһынан бушатыла, партия сафынан сығарыла. Мәскәү хәрби округының Хәрби трибуналының 1950 йылың 19 июлендәге ҡарары менән Шаповалов 25 йылға иркенән мәхрүм ителә. Юғары Судтың Хәрби коллегияһы приговорҙы үҙгәрешһеҙ ҡалдыра, һәм 1951 йылдың 21 авгусында уны бөтә хәрби наградаларынан һәм Герой исеменән мәхрүм итәләр.
Тимер ғәскәре сафтарына кире ҡайта. Монголияның баш ҡалаһы Улан-Баторҙан алып Монголия-Ҡытай сигендә урынлашҡан Дзамын-Удэ станцияһына тиклем һалынған Трансмонгол тимер юл магистрале төҙөлөшөндә фиҙәҡәр эшләй. Төҙөлөштөң производство бүлеге начальнигы була. 1955 йылдың декабрендә магистрале даими файҙаланыуға тапшырыла. Уның хеҙмәте Монголияла хеҙмәте «Хеҙмәттәге ҡыйыулығы өсөн» миҙалы һәм Монголия ордены менән билдәләнә. 1960 йылда йәнә КПСС сафына алына.
1962 йылдың майында полковник Шаповалов, ауырыу сәбәпле, запасҡа сыға. Киевта йәшәй. Оҙаҡ йылдар хәрби частарҙың береһендә хеҙмәт итә. Тик 1968 йылдың 29 майында ғына СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме һәм хәрби наградаларға хоҡуғы кире ҡайтарыла.
1978 йылда вафат була. Киев ҡалаһының Байково зыяратында ерләнгән.
Игенселек
Игенселек — ауыл хужалығының төп тармаҡтарының береһе, ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә йүнәлтелгән. Шулай уҡ агрономия фәненең бер бүлеге.
Игенселек төрҙәре
Тупраҡ-климат шарттарына ҡарап, игенселек ошо төрҙәргә бүленә: Ер һәм үҫемлек игенселектең төп объекттары булып тора.
Уңдырышлылыҡ факторҙары
Тупраҡ — ер ҡабығының уңдырышлы өҫкө ҡатламы. «Уңдырышлылыҡ» кешене йәки хайуандарҙы туҡландырыу маҡсатында етештерелгән  үҫемлектәрҙең уңышы.Уңдырышлы тупраҡ тупраҡ сифатының төп күрһәткесе булып тора. Был тупраҡтың үҫемлектең тормош сығанағын тәьмин итеүсе факторҙарҙын һәм экологик функцияһын эсенә ала.
Юғары уңыш алыу өсөн тупраҡтың төп күрһәткестәре:
Игенселек системаһы
Игенселек системаһы — ерҙәрҙе һөҙөмтәле файҙаланыу, тупраҡтың уңдырышлылығын арттырыу һәм  һаҡлау, ауыл хужалығы культураларынан юғары һәм тотороҡло уңыш алыу маҡсатында үҙ-ара бәйле агротехник- мелиорация саралары комплексы.
Игенселек системаһының төп төрҙәре:
Тимаков Владимир Дмитриевич
Владимир Дмитриевич Тимаков (1905 йыл — 1977 йыл) — СССР микробиологы һәм эпидемиологы, микробиологтар һәм генетиктар фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы, һаулыҡ һаҡлау системаһын ойоштороусы. Медицина фәндәре докторы, СССР ФА һәм Рәсәй Медина фәндәре академияһы академигы, СССР Медицина фәндәре академияһының  5-се  президенты (1968—1977). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
Биографияһы
Владимир Тимаков  1905 йылдың 9 (22) июлендә Пустотино ауылында  (хәҙер Рязань өлкәһенең Кораблинский районы) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1922 йылда отличие менән урта мәктәпте тамамлай, шунан һуң  Пустотино комсомол ячейкаһында эшләй. 1924 йылда Тимаков Томск университетының медицина факультетына уҡырға инә. Уны уңышлы тамамлағандан һуң 1929 йылда аспирантураға уҡырға инә. 1932 йылдан Владимир Тимаков Томск санитар-бактериологик институтының микробиология кафедраһында ассистент һәм бер үк ваҡытта бүлек мөдире була.
1934 йылда Тимаков Төркмән медицина институтына саҡырыу ала,  бында  тәүҙә ассистент, һуңынан доцент (1935 йылдан) һәм микробиология кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара (1944 йылдан). Бер үк ваҡытта 1934 йылдан 1941 йылға тиклем Төркмән эпидемиология һәм микробиология институтының  бүлек етәксеһе була. 1941 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Молочные тифозные и паратифозные вакцины» темаһына диссертация яҡлай
1941 йыл да ВКП(б) -ға ҡабул ителә, Төркмән ССР-ы һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. Был вазифаны  1945 йылға тиклем башҡара. Уның етәкселеге аҫтында Красноводск ҡалаһында эвакуацияланған халыҡ һәм яралылар араһында киҫкен эсәк инфекцияһы таралыуы бөтөрөлә. Һуғыш йылдарында Төркмән микробиология һәм эпидемиология институты көсө менән 11 миллион бактериаль препараттар,  6 миллион доза сәсәк детриты, фронт һәм тыл ихтыяждары өсөн 20 төр вакцина һәм сывороткалар етештерелә.
Һуғыш тамамланғандан һуң, 1945 йылда, Тимаков  СССР Медицина фәндәре академияһы тәҡдиме буйынса Мәскәүҙә Эпидемиология һәм микробиология институтын етәкләй. Бында, талантлы ғалимдарҙан торған коллектив составында (Н. Ф. Гамалея, П. Ф. Здродовский, Зильбер А. Л)  Тимаковҡа ҡыҫҡа ваҡыт эсендә микробиология, иммунология һәм эпидемиология буйынса бер нисә мөһим теоретик һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр үткәреү мөмкин була. Әүҙем эштең һөҙөмтәһе булып  икенсе дәрәжә Сталин премияһы була. Ул ғалимдарҙың ҙур төркөмөнә 1952 йыл да тапшырыла.
1948 йылдан — ағза-корреспондент, 1952 йылдан  — СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (академигы). 1968 йылда ул шулай уҡ СССР Фәндәр академияһының академигы итеп һайлана
Фәнни эшмәкәрлегенән тыш, Тимаков уҡытыусылыҡ эше өсөн дә ваҡыт таба. 1949 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем ул Н.И. Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү халыҡ-ара микробиология институтының микробиология кафедраһын етәкләй. Академик Тимаков 40 йыл самаһы студенттарға микробиология фәнен уҡыта. Тап ул табиптар - биофизиктар, биохимиктар, биокибернетиктар әҙерләү өсөн 2-се Мәскәү медицина институтында медицина-биология факультетын асыу инициаторы була, шулай уҡ СССР Фәндәр академияһының Себер филиалын ойоштороуҙа ҡатнаша.
1957 йылдан алып 1963 йылға тиклем — СССР Медицина фәндәре академияһы вице-президенты. 1968 йылдың 8 февраленән 1977 йылдың 21 июненә тиклем — СССР Медицина фәндәре академияһы президенты.
Тимаков бактерияларҙың L-формаларын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Мәҫәлән, ҡайһы бер дарыу препараттары йоғонтоһо аҫтында ҡайһы бер бактериялар юҡҡа сыҡмай, ә тышсаһының бер өлөшөн генә юғалтып, шар формаһын ала һәм танымаҫлыҡ үҙгәрә. Төрлө бактерияларҙың L-формалары оҙаҡ ваҡыт организмда һаҡлана һәм хроник ауырыуҙар тыуҙырыу һәләтенә эйә. Академик Тимаков етәкселегендә институт лабораторияһында бактерияларҙың L-формаларының барлыҡҡа килеү процесы өйрәнелә, бактерияларҙың һәм микоплазмаларҙың L-формалары сағыштырма өйрәнелә. Һуңынан был тикшеренеүҙәрҙең йомғаҡтары Тимаковтың Г.Я.Каган менән авторҙашлыҡ төҙөгән  3 монографияһында баҫылып сыға  (1961, 1967, 1973). 1974 йылда ошо тикшеренеүҙәре өсөн академик Тимаков Г.Я. Каган менән бергә Ленин премияһына лайыҡ була. Владимир Дмитриевич һәм уның уҡыусыларының тикшеренеүҙәре ярҙамында йөрәк-ҡан тамырҙары һәм нервы системалары ауырыуҙары, респиратор инфекциялары ваҡытында бик ҙур әһәмиәткә эйә булған бактерияларҙың L-формалары һәм микоплазмалар тураһында тәғлимәт булдырыла.
1973 йылда ғалимдарҙың "Правда" гәзитенә "Академик А. Д. Сахаровтың тәртибен  ғәйепләп яҙған хатына ҡул ҡуя. Сахаров мөрәжәғәттә  Совет ҡоролошон, Советтар Союзының эске һәм тышҡы сәйәсәтен яманлап сығыш яһауындә ғәйепләнә.
1975 йылдың 21 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән медицина фәнен үҫтереүҙәге, ғилми кадрҙар әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн һәм 70 йәше менән бәйле академик Владимир Дмитриевич Тимаковҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. .
Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара. Шулай уҡ КПСС-тың XXIV һәм XXV съездары делегаты, 9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советының Милләттәр советы (Абхазия АССР-ынан) депутаты (1974—1979), шулай уҡ ҡала һәм район Халыҡ депутаттары советтары ағзаһы, Мәскәү советы депутаты, Медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзы үҙәк комитеты ағзаһы итеп һайлана. СССР Юғары Советының Милләттәр советының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьминәт буйынса комиссияһын етәкләй, Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса комитеттың медицина секцияһы эшен етәкләй (1958 йылдан 1966 йылға тиклем). Оҙаҡ йылдар «Микробиология, эпидемиология һәм иммунология журналы»ның баш мөхәррире була, башҡа журналдарҙың редакция коллегиялары составына инә. .
Ул бактериялар генетикаһын өйрәнеү буйынса бер нисә лаборатория ойоштора, ул СССР Медицина фәндәр академияһының медицина генетикаһы институтын ойоштороу инициаторҙарының береһе була.. Шулай уҡ Владимир Тимаков - микробиологтар һәм генетиктар ғилми мәктәбен ойоштороусы. Нәҡ уның башланғысы менән бактериялар генетикаһы буйынса ике Бөтә Союз симпозиумы үткәрелә. 1977 йылда Бөтә Рәсәй генетиктар һәм селекционерҙар йәмғиәтенең өсөнсө съезында Тимаков « Микроорганизмдар генетикаһы һәм медицина» темаһына доклад яһай, унда ул микроорганизмдар генетикаһы өлкәһендәге үҙ тикшеренеүҙәренә йомғаҡ яһай һәм артабанғы эш перспективаларын билдәләй. Үкенескә күрә, был пландар тормошҡа ашмай.
1977 йылдың 21 июнендә академик Владимир Дмитриевич Тимаков Мәскәүҙә ҡапыл вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Түбәнге Әбсәләм
Түбәнге Әбсәләм (Нижнее Абсалямово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Арый ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 452539, ОКАТО коды — 80223804006.
Географик урыны
Түбәнге Әбсәләм ауыл Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан 9 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан 84 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1795 йылда Әбсәләмдәге 13 йортта 51 ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Түбәнге Әбсәләм ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1816 йылда Әхмәт (Әбсәләм) ауылында 6 йортта 30 кеше йәшәгән. Бергә алғанда, Әбсәләм ауылындағы 34 йортта 197 кеше, 1834 йылда — 56 йортта 299 кеше йәшәгән.
1842 йылда Әбсәләм ауылында 313 кешегә 92 сирек ужым һәм 388 сирек яҙғы иген, шулай уҡ 8 сирек картуф сәселгән. Шул уҡ осорҙа Әбсәләм ауылы янындағы Әхмәт ауылында 36 кешегә 17 сирек ужым, 66 сирек яҙғы ашлыҡ һәм 2 сирек картуф сәселгән. Әбсәләм һәм Әхмәт ауылдары халҡы бөтә ерҙәргә лә уртаҡ хужа булған.
1859 йылда Әбсәләмдә — 54 йортта 390 кеше, 1870 йылда — 73 йортта 432 кеше йәшәгән. 1859 йылда Әхмәт тип аталған ауылда 6 йортта 20 кеше, 1870 йылда 3 хужалыҡта 11 кеше донъя көткән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
XX быуаттан башлап Үрге Әбсәләм һәм Түбәнге Әбсәләм тип айырып йөрөтөлгән. Икеһе лә Дыуан-Мәсетле ауылынан 8 саҡрымда урынлашҡан.
1920 йылда ике ауылда (Үрге һәм Түбәнге Әбсәләм) — 76 йортта 419 кеше йәшәгән. Әхмәт ауылы, рәсми рәүештә Әбсәләм тип аталғанлыҡтан, 1920 йылда иҫәпкә алынмаған. Әхмәт ауылы — Үрге йә Түбәнге Әбсәләм тип йөрөтөлгәнме, уныһы билдәһеҙ.
Әлеге ваҡытта Түбәнге Әбсәләм бөткән ауыл тип әйтерлек хәлдә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арҙаҡлы шәхестәр
Тимер Йосопов — (31 май 1938 йыл, Дыуан районы, Түбәнге Әбсәләм ауылы — 16 март 2016 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003). 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (1999) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).
Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы
Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы (13 май 1935 йыл — 12 февраль 2013 йыл) — әҙәби тәнҡитсе. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). Ғәли Ибраһимов (1998) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2001) премиялар лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981).
Түбәнге Әбсәләм
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы
Тормошо
Ғалим 2013 йылдың 12 февралендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.
Түбәнге Әбсәләм
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы
Ғилми эшмәкәрлеге
И. Ғ. Вәлитовтың фәнни эшмәкәрлеге З. А. Биишева, Ж. Ғ. Кейекбаев, М. Кәрим, Ә. Хәким һ. б. әҫәрҙәренең стиль һәм жанр Үҙенсәлектәрен тикшереүгә арналған «Ижади үрҙәргә» (1986) китабында фольклор традицияларының әҙәбиәткә йоғонтоһон тикшерә; А. Х. Абдуллин, Р. Ғ. Солтангәрәев, Ш. М. Янбаев һ. б. әҫәрҙәрен анализлай. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Түбәнге Әбсәләм
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәлдәре: Арый ауылы эргәһендәге Сейәле тау
Байлар
Байлар (байләр, байҙар) — башҡорт ҡәбиләһе.
Тарихы
Этник яҡтан монгол һәм Үҙәк Азия, Алтай төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. «Байлар» этнонимы ҡаҙаҡтарҙа, монголдарҙа, уғыҙҙарҙа, үзбәктәрҙә билдәле. Байлар (айырыуса сураш ырыуы) формалашыуына уларҙың үҫәргән ҡәбиләһе араһында булыуы йоғонто яһай. 1‑се мең йыллыҡ аҙағында байлар Дим, Ыҡ (Кама йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары үрге ағымында урынлаша. XIII—XIV быуаттарҙа Ыҡ, Минзәлә (Кама йылға бассейны) йылғалары түбәнге ағымына, салағош ырыуы Кама йылғаһының уң яҡ ярына, уға Иж йылғаһының ҡойған ергә, күсенә. XVI быуатҡа ҡарай байларҙар Ыҡ йылғаһы бассейнына төпләнә, унда бүләр, гәрә, ирәкте, йылан, йәнәй, ҡырғыҙ, юрмый ҡәбиләләре менән күрше була; бер өлөшө Ялан Зәй йылғаһы (Кама йылғаһы ҡушылдығы) буйлап, ҡалған өлөшө Иж йылғаһы тамағында урынлаша.
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Байла(ә)р улусын тәшкил итә. Бында, П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса, XVIII быуат уртаһында 561 йорт була. XVIII—XIX быуаттар аҙағында байлар йәшәгән биләмә Бөгөлмә өйәҙенә, Бәләбәй өйәҙенә һәм Минзәлә өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 11‑се һәм 12‑се башҡорт кантондарына (XIX быуаттың 40‑сы йылдары башына ҡарата) ҡарай.
Хәҙер ҡәбилә йәшәгән ерҙәр
Башҡортостан Республикаһының Илеш, Йәрмәкәй һәм Туймазы райондарына, Татарстан Республикаһының Алабуға, Аҡтаныш, Баулы, Минзәлә, Норлат, Сарман, Туҡай һәм Әгерже райондарына инә.
Апрель тезистары
«Апрель тезистары» — Февраль революцияһынан һуң Рәсәй большевиктарының эш программаһы, 1917 йылдың апрелендә Петроградҡа ҡайтҡандан һуң, В. И. Лениндың власты тартып алыу юлы менән буржуаз-демократик революцияны социалистик революция итеп үҫтереү планы. Тезистар тексы большевистик «Правда» гәзитендә 1917 йылдың апрелендә баҫылып сыға.
Йөкмәткеһе
«Апрель тезистары» 10 положениенан тора:
Хурамшин Тәлғәт Закир улы
Хурамшин Тәлғәт Закир улы (1 май 1932 йыл — 3 март 2019 йыл) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, РСФСР Юғары Советының 10-сы саҡырылыш депутаты, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1976, 1985).
Биографияһы
Тәлғәт Закир улы Хурамшин 1932 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ы Шишмә районы Ибраһим ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1948—1951 — Черниковка нефть техникумында уҡый. 1951—1956 — Өфө нефть ҡыуыу заводында насостар һәм компрессорҙар ҡоролмаһы механигы, ремонт-техник цехы начальнигы, Черниковка. 1956—1978 — Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында (Өфө): өлкән цех механигы, цех начальнигы, партком секретары, завод директоры (1965 йылдан). 1978—1979 — РСФСР Министрҙар Советы эргәһендәге транспорт һәм нефть һәм нефть продукттары менән тәьмин итеү буйынса баш идаралығы начальнигы 1979—1981 — РСФСР нефть продукттары тәьмин итеү буйынса Дәүләт комитеты рәйесе. 1981 йылдан — СССР нефть продукттары тәьмин итеү буйынса Дәүләт комитеты рәйесе. Хурамшин етәкселегендә Яңы Өфө НЭЗ‑ы нефтехимия сәнәғәте һәм нефть эшкәртеү сәнәғәтенең иң алдынғы предприятиелары иҫәбенә инә.
Ҡулға алыу
1985 йылдың 5 декабрендә ҡулға алына. СССР Юғары Судының енәйәт эштәре буйынса суд коллегияһы 1986 йылдың 26 сентябрендә ришүәт алған өсөн 5 йылға иркенән мәхрүм итә. 1987 йылдың 4 ғинуарында мәхрүм ителә.1990 йылдың декабрендә азат ителә.
Азат ителгәндән һуң
1990—1992 — Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының нефть сығарыу һәм нефтехмия сәнәғәтенең Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институтында баш инженер. 1992 йылдан генераль директоры-президент АООТ «Башҡорт сауҙа һәм технологиялар йорто» АООТ-ның генераль директор-президенты, Мәскәүҙәге «Башҡорт яҡташлығы» региональ йәмәғәт ойошмаһы Советының рәйесе. Рәсәй Федерацияһы Президентының 2010 йылдың 7 декабрендәге Указына яашлы СССР дәүләт наградаларына хоҡуҡтары яңынан тергеҙелә.
Маҡтаулы исемдәре һәи башҡа бүләктәре
20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 50 уйлап табыу авторы.
Библиографияһы
''Хурамшин Т. З.'' По нелëгким дорогам жизни — М.: Ист-факт, 2002. — 238 с.
Әҙәбиәт
Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг. Историко-биографический справочник / Сост. В. И. Ивкин. — М., 1999. — ISBN 5-8243-0014-3
Кардашёв Николай Семёнович
Кардашёв Николай Семёнович (25 апрель 1932 йыл, Мәскәү — 3 август 2019 йыл, шунда уҡ ) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, эксперименталь һәм теоретик астрофизика һәм радиоастрономия өлкәһендә белгес. Физика-математика фәндәре докторы (1965), РФА академигы (1994). Рәсәй Фәндәр академияһы физика институтының астрокосмик үҙәге директоры (1990 йыл), СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1980, 1988).
Биографияһы
Николай Семенович Кардашев революция эшмәкәрҙәре, революцияға тиклемге стажға эйә большевиктар ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Семён Карлович Брике (1898—1937, атыла) революциянан һуң яуаплы партия хеҙмәткәре — Коминтерн хеҙмәткәре, артабан Азов-Кара диңгеҙ крайында Партия контроле комиссияһы вәкиле була ; әсәһе, Кардашева Нина Николаевна (1899—?), Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсын һәм Ҡыҙыл профессура институтын тамамлай, 1956 йылға тиклем төрмәлә һәм һөргөндә була. Н. С. Кардашёв ата-әсәһен ҡулға алғандан һуң балалар йортонда тәрбиәләнә.
1955 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай, һуңынан П. К. Штернберг исемендәге Дәүләт астрономия институтында эшләй. Иосиф Шкловский етәкселегендә 1962 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1960-сы йылдарҙа асылғанға тиклем үк пульсарҙарҙың барлығын әйтә.
1963 йылда СТА-102 квазарын тикшерә, был Ерҙән ситтәге интеллектты (SETI) эҙләүгә беренсе совет өлөшө була. Был хеҙмәттә ул ҡайһы бер галактик цивилизациялар беҙҙекенә тиклем миллиард йылдар элек булғандыр, тигән фекер әйтә һәм бындай цивилизацияларҙың рейтинг шкалаһын — Кардашев шкалаһын иҫәпләп сығара. Ерҙән ситтәге интеллектты эҙләү буйынса етди совет тикшеренеүҙәре АҠШ-тағы бындай программаларҙан бер нисә йылға алда бара. СССР-ҙың башҡа билдәле эксперттары — Всеволод Троицкий һәм Иосиф Шкловский (Кардашевтың ғилми етәксеһе).
1976 йылдың 12 декабрендә СССР Фәндәр академияһының дөйөм физика һәм астрономия буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1994 йылдың 21 мартынан Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Кардашев шкалаһы
Кардашёв, Ғаләмдең ерҙән тыш цивилизациялары стадияларын энергияны ҡулланыу кимәле буйынса классификацияларға мөмкин, тигән фекер белдерә. Ул мөмкин булған бөтә цивилизацияларҙы өс төркөмгә бүлә:
Кардашев фекеренсә, ниндәй цивилизацияның энергетик ҡулланыуы уртаса тиҙлектә үҫә (йылына бер нисә процент), ул бер баҫҡыстан икенсе баҫҡысҡа күсә ала, бындай күсеү унан бер нисә меңдән бер нисә тиҫтә мең йылға тиклем ваҡыт аласаҡ.
Шулай уҡ Кардашев, әгәр Мультиғаләм гипотезаһы дөрөҫ булһа, иң үҫешкән цивилизациялар Ғаләмебеҙҙе ташлап, үҙҙәре өсөн ҡулай булған башҡа ғаләмдәргә күсенгән, тип тә фаразлай.
Пухуча-Яха (йылға)
Пухуча-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 171 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Боғбонлы мәсете
Боғбонлы мәсете (Bogʻbonli masjid/Боғбонли масжид; Мече́ть Богбонлы́) — Ичан-Ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Инеү урынындағы таш пластиналағы шиғырҙарҙағы яҙыуға ярашлы, мәсет 1809 йылда төҙөлгән (һижри 1224 й.), бында шулай уҡ бинаны проектлаған оҫта Пахлаван-ҡулиҙың исеме күрһәтелгән. Ишектә ағасты һырлау оҫтаһы — Әдин Мөхәммәттең улы Ырыҫ (Руз) Мөхәммәттең исеме күрһәтелгән. Был семәрле ишек Яңыарыҡ районының Астана ҡышлағындағы Шәйех Мөхтәр Вәли кәшәнәһенә ҡуйылған.
Этимологияһы
Риүәйәт буйынса, мәсет ағалы-ҡустылы баҡсасылар, йәғни, боғбонлылар (боғ-бағ — төрки телдәргә фарсысанан ингән һүҙ ) һалған хәйриә аҡсаһына төҙөлгән.
Баттал (йылға)
Баттал (Баталка) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Табылған йылғаһы тамағынан уң яғынан 2,5 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә. Бассейны майҙаны — 52,7 км².
Исеме Баттал башҡорт ирҙәр исеме менән бәйле булыуы ихтимал.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузелынан һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006952. — Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100695
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса сығарылышы — 1
Какау (коммуна)
Какау (коммуна) (Kakau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 609 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6785 һәм автомобиль коды — WB.
Нюксеньга
Нюксеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
6 октябрь
6 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 279-сы көнө (кәбисә йылында 280-се). Йыл аҙағына тиклем 86 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Тих бял Дунав
«Тих бял Дунав» (Тымыҡ аҡ Дунай) — Болгарияла киң танылыу алған марш йыры. Христо Ботевтың отрядының «Радецки» пароходында Дунай йылғаһы аша үтеүгә арналған. Һүҙҙәр авторы — Иван Вазов, композиторы — Иван Караджов. Шул уҡ исемле шиғырҙы болгар шағиры Иван Вазов 1876 йылда үк, үҙе әйтмешләй, «Ботевтың Козлодуй яғынан үткәне хаҡында тәүге хәбәрҙе ишеткәс тә» («…при първата вест за минаването на Ботьова при Козлодуй…») яҙған. Йырҙың көйө 1909 йылда Иван Караджов — билдәле революционер, йәмәғәт эшмәкәре, Солунь (Салоники) ҡалаһындағы болгар ирҙәре гимназияһының музыка уҡытыусыһы тарафынан яҙылған.
Тиҙҙән Тих бял Дунав болгар халҡының иң яратҡан илһөйәр йырҙарының береһенә әйләнә, марш булараҡ та йыш башҡарыла.
Тәү башта йыр ике тауыш менән башҡарылған, төп нөсхәһенең 22 строфаһының (куплетының) күбеһе йырланмаған.
Аллабирҙин Шаһивәли Әбделкәрим улы
Аллабирҙин Шаһивәли Әбделкәрим улы (1896 йыл — 16 март 1976 йыл) — совет хужалыҡ эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, ҡыҙылармеец Известные люди Баймакского района.
Биографияһы
Шаһивәли Әбделкәрим улы Аллабирҙин 1896 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Татлыбай ауыл хакимиәте үҙәге) Татлыбай ауылында тыуған. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, ҡыҙылармеец.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1908—1915 йылдар — Татлыбай ауылындағы кулак хужалығында ялланып эшләй.
1915—1917 йылдар — Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.
1917—1919 йылдар — Татлыбай ауылында миҙгел эштәрендә хеҙмәт итә.
1919 йылдың 15 мартына тиклем — аҡтар армияһы рядовойы.
1919—1921 йылдар — үҙ ирке менән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә, аҡ бандаларҙы тар-мар итеүҙә ҡатнаша.
1921—1923 йылдар — Татлыбай ауылындағы кулак хужалығында көтөүсе.
1923—1925 йылдар — приискы эшсеһе.
1925—1927 йылдар — БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы составындағы Йәнйегет ауыл советы рәйесе.
1927—1928 йылдар — БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы башҡарма комитеты рәйесе.
1929—1930 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозында етештереү участкаһы мөдире.
1930—1931 йылдар — Мәскәү ҡалаһында курстарҙа белемен камиллаштырыусы курсант.
1931—1932 йылдар — Сталин исемендәге колхозды партия комитеты секретары.
1932—1933 йылдар — Өфө ҡалаһында Башҡортостан өлкә балалар комиссияһының кадрҙар бүлеге мөдире.
1933—1934 йылдар — БАССР-ҙың Бөрйән районында ер бүлеге мөдире.
1934—1938 йылдар — сәйәси золом ҡорбаны Известные люди Баймакского района.
1938—1953 йылдар — бөтә төр ауыл хужалығы аҙыҡ-түлеген мотлаҡ тапшырыу буйынса СССР заготовкалар министрлығының (райуполминзаг) һәм май төшөрөү сәнәғәтенең район уполномоченный (вәкәләтле) агенты.
1953—1957 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Сталин исемендәге колхозының һарыҡ аҫырау-тауар фермаһы (ОТФ) мөдире.
1957 йылдан — БАССР-ҙың Баймаҡ районы «Сибай» совхозының иген ырҙын табағы (зерноток) мөдире, ҡарауылсыһы.
1976 йылдың 16 мартында вафат була.
Винница (аэропорт)
«Винница» аэропорты (Гавришовка) Винница районында Винница ҡалаһы тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 7,5 км һәм Гавришовка ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Украина буйлап һәм унан ситтән (Ҡытай, Рәсәй һәм яҡын көнсығыштан) килгән пассажирҙар һәм йөктәрҙе ташыу өсөн тәғәйенләнгән автомобиль һәм тимер юлы юлдарын айырыу урыны бар.
Самолеттар өсөн осоп китеү һәм һауанан төшөп ултырыу һыҙатының оҙонлоғо 2,5 км. Аэродромда тәүлектең теләһә ниндәй ваҡытында самолеттарҙы файҙаланырға була. 5 (бишенсе) индекс һәм унан түбән индекстағы һауа караптарын (135 тоннаға тиклемге Ан-2,Ан-30,Ан-26, Л-410, Ан-24, Як-40, Ан-32, Ту-134, Ту-154, Ил-76, Ан-74, Ан-12, Як-42, Ил-18, Б-737, А-320) осороп ебәрергә, ултыртырға һәм уларға идара итергә һәләтле.
Аэродромда шулай уҡ 456-сы айырым ҡатнаш авиация бригадаһы (Ан-26, Ан-24, Ми-8) урынлашҡан.
Тарихы
Винница аэропорты 1983 йылда төҙөлә.
1997 йылдың авгусында аэропорт Украина иҡтисады һәм хәүефһеҙлеге өсөн стратегик әһәмиәткә эйә булған предприятие һәм ойошмалар исемлегенә индерелә.
1999 йылға тиклем айырым даими рейстар була, артабан аэропорт эшләүҙән туҡтай, тик айырым чартер рейстарҙы ғына хеҙмәтләндерә. 2008 йылда өлкә бюджеты иҫәбенә аэропорт эшен тергеҙеү эштәре башлана.
Украина Министрҙар кабинетының 2008 йылдың 10 декабрендә 1530-р ҡарары менән Винница (Гавришовка) аэропортында һауа бәйләнеше өсөн дәүләт сиктәре аша халыҡ-ара үткәреү пункты асыла.
2009 йылдан хәсидтәр өсөн бүленгән чартер рейсын ҡабул итә. Хәсидизм тәғлимәте буйынса йәшәгәндәр йыл һайын Уманға хаж ҡылырға бара.
2013 йылдың 10 майынан аҙнаһына ике тапҡыр «Мотор-Сич» авиакомпанияһы Мәскәү «(Внуково) — Винница» рейсын асты. Һуңынан 2014 йылда Yanair авиакомпанияһы Винница — Тель-Авив (Бен-Гурион) — Винница маршруты буйынса даими рейсын үтәй башлай, әммә шул уҡ йылда был рейстар ябыла.
2016 йылдың 8 июненән МАУ авиакомпанияһы аҙнаһына бер тапҡыр Винница — Тель-Авив — Винница даими рейстар үтәй башлай, аҙаҡ был рейстар аҙнаһына ике тапҡыр үтәлә. Шулай уҡ МАУ 26 июндән Винница — Варшава рейсын булдыра.
Галерея
−
Аҡъяр ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Аҡъяр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Аҡъяр ауылы.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡорттарҙа йола поэзияһы
Башҡорттарҙа йола поэзияһы — ғаилә-көнкүреш йола шиғриәте - ул башҡорт ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәре, ғаилә‑көнкүреш йолаларының шиғри, телдән башҡарылған өлөшө.
Йүнәлештәре
Ғаилә-көнкүреш йола шиғриәте һүҙҙең арбау көсөнә ышаныуға нигеҙләнә. Башҡорт йола поэзияһының жанрҙарына арбауҙар, йырҙар, теләктәр, нәсихәттәр, мөнәжәттәр һәм башҡалар ҡарай.
Башҡорт ғаилә-көнкүреш йола поэзияһы әҫәрҙәре кеше тормошоноң осорҙарына, уның хужалыҡ‑көнкүреш эшмәкәрлеге йүнәлешенә фатиха биргән.
Өшкөрөүҙәр, теләктәр — бала тыуғанға тиклемге осор фольклоры нигеҙендә.
Түлһеҙлектән яфаланған ҡатын Ер, Һыу, Ел һәм башҡа илаһтарҙан бала һораған:
«Бер ус тупраҡ,
Бер тамсы һыу етер,
И, Хоҙайым, бала бир!»
Кендек инәһенең, әле тыумаған сабыйға мөрәжәғәт итеп, бала табыуҙы еңеләйтеү өсөн һамаҡлауҙары бала тыуыуға бәйле йолаларға ҡараған:
«Башың менән кил,
Ашың менән кил,
Алдыма һалам,
Ерҙән алған балам,
Инәһенә оҡшамаған,
Ер‑Әсәгә оҡшаған!»
Бәпесләүсе ҡатын янында, йола ризығын әҙерләгәндә, күмәк аштан һуң әйтелгән теләктәр: «Ауыҙың баллы, тормошоң татлы булһын!»
«Минең балам түгел әле,
Айыу, бүре балаһы!»