cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Энергия һаҡланыу законы
XIX быуат
XIX быуат башында электр тогының химик, йылылыҡ һәм электродинамик тәҫьире булыуын билдәле була. Был күп ҡырлылыҡты М. Фарадей төрлө формала барлыҡҡа килгән материяның көсөнөң сығанаға бер төрлө һәм улар бер-береһенә әүерелә ала тип аңлата. Был төшөнсә энергия һаҡлау законы була ла инде.
Инги-Лор-Юган
Инги-Лор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонгот-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иштуған
Иштуған (Иштуганово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 339 кеше. Почта индексы — 453871, ОКАТО коды — 80241845001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (94 %).
Тарихы
Иштуған XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән башҡорт ауылы,ә инде быуат һуңында 33 йортта 212 кеше йәшәгән. Уға нигеҙ һалыусы Иштуған Байрамғоловҡа, 1816 йылда, VII ревизия ваҡытында 62 йәш булған, улдары Әмир, Ғүмәр, Тулыбай, Ҡыуанбай Иштуғановтар ошо ауылда көн иткән. 1859 йылда 110 йортта 576 кеше йәшәгән.1842 йылда 573 йән башына 1312 бот (заманса иҫәпләгәндә 21 тоннанан ашыу) иген сәселгән. .
Молдова Халыҡ фронты
Молдованың Халыҡ фронты — Молдавия Совет Социалистик Республикаһында һәм Молдова Республикаһында сәйәси хәрәкәт. Молдованың Халыҡ фронты формаль рәүештә 1989 һәм 1992 йылдар араһында йәшәгән. Молдованың Халыҡ фронты алдынан Молдованың Демократик хәрәкәте (1988—1989) булған. Уның вариҫы — Христиан-демократик халыҡ фронты (1992—1999), бынан 1999 йылда Молдованың Христиан-демократик халыҡ партияһы ойошторолған.
Халыҡ фронты милли кимәлдә бик яҡшы ойошторолған, ул бигерәк тә этник румындар йәшәгән райондарҙа һәм баш ҡала Кишинёвта хуплау тапҡан. Ойошма власҡа килеүгә ҡарамаҫтан, эске бәхәстәр халыҡ хуплауының тиҙ кәмеүенә килтергән һәм 1993 йылда Молдованың Халыҡ фронты көнәркәшлек иткән бер нисә фрауияларға тарҡалған.
Тарихы
1990 йылдың 25 февралендә Молдавия ССР-ының Юғары Советына тәүге ирекле һайлауҙар уҙғарылған. Халыҡ фронты яҡлылары депутат мандаттарының 25 % алған. 1990 йылдың 27 апрелендә дәүләт символикаһы алмаштырыла һәм күк-һары-ҡыҙыл төҫлө Молдавия флагы ҡабул ителә. 1990 йылдың 24 майында Халыҡ фронтына оппозицияла булған депутаттар Молдова парламенты составынан сыҡҡандар.
Церера (кәрлә планета)
Церера (Кесе планеталар үҙәге каталогы буйынса 1 Ceres, символы: )  — Ҡояшҡа иң яҡыны һәм Ҡояш системаһының билдәле кәрлә планеталары араһында иң бәләкәйе. Астероидтар билбауында урынлашҡан. Церераны 1801 йылда итальян астрономы Джузеппе Пиацци Палерма астрономия обсерваторияһында аса. Бер ни тиклем ваҡыт Церера Ҡояш системаһындағы һәр яғы килгән планета тип ҡарала; 1802 йылда ул астероид булараҡ классификациялана, ләкин бер нисә тиҫтә йыл буйы планета булып иҫәпләнә, ә 2006 йылдың 24 авгусында Халыҡ-ара астрономия союзы МАС-тың XXVI Генераль Ассамблеяһында «планета» төшөнсәһенә аныҡлыҡ индерә, һәм уның һөҙөмтәләре буйынса Церера кәрлә планета тип таныла. Ул боронғо Римдең уңдырышлылыҡ алиһәһе хөрмәтенә Церера тип атала.
Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек. Гравитация бик түбән булғанға күрә, күпселек бәләкәй есемдәр, ғәҙәттә, дөрөҫ булмаған формала була, ә бына Церера, уларҙан айырмалы рәүештә, шар формаһында. Церераның тығыҙлығы буйынса фекер йөрөткәндә, ул һыу боҙонан тора (20-30 %). Күрәһең, уның эске өлөшө боҙ мантияһы менән уратылған таш үҙәктән торалыр. Церераның өҫтөндә лә боҙ табыла; бынан тыш, уның өҫкө ҡатламының составына, моғайын, гидратация үткән төрлө матдәләр, шулай уҡ карбонаттар (доломит, сидерит) һәм тимергә бай балсыҡлы минералдар инәлер. 2014 йылда «Гершель» телескобы кәрлә планета тирәләй һыу парын таба<span class="ts-Переход noprint" title="#Дальнейшие исследования">[⇨].
Ерҙән күҙәткәндә Церераның ялтырауы 6,7-нән 9,3 йондоҙ дәүмәленә тиклем тирбәлә. Ябай күҙ менән уны күреү өсөн был ғына етмәй. Вестаны (2011—2012) һәм Церераны өйрәнеү өсөн НАСА 2007 йылдың 27 сентябрендә Dawn зондын ебәрә. Церераның орбитаһына ул 2015 йылдың 6 мартында сыға.
Асыш
Марс менән Юпитер орбиталары араһында асылмаған планета булыу ихтималлығы тураһындағы идеяны тәүге тапҡыр 1772 йылда Иоганн Элерт Боде тәҡдим итә. Уның фекере 1766 йылда немец математигы һәм астрономы Иоганн Тициус беренсе тапҡыр тәҡдим иткән Тициус-Боде ҡағиҙәһенә нигеҙләнә. Тициус ул ваҡытҡа билдәле булған планеталарҙың орбиталары радиустары дәүмәлендә ябай законлылыҡтың булыуын асыуы тураһында белдерә. 1781 йылда Уилям Гершелдең Уранды асыуы был ҡағиҙәнең дөрөҫлөгөн раҫлап ҡына ҡалмай, ә Ҡояштан 2,8 а. е. алыҫлыҡта (Марс менән Юпитер орбиталары араһындағы ара) планеталар эҙләүҙе башлап ебәрә. Һөҙөмтәлә 1800 йылда 24 астрономды берләштергән «Күк һаҡсылары» тип аталған төркөм барлыҡҡа килә. Фон Цах етәкләгән был төркөм, бер нисә ул ваҡыттағы иң көслө телескоптан тәүлек әйләнәһенә күҙәтеүҙе ойоштора. Улар Церераны таба алмай, ләкин башҡа бер нисә ҙур астероид аса. Церераны 1801 йылдың 1 ғинуарында Палерма астрономик обсерваторияһында итальян астрономы Джузеппе Пиацци аса, ул да «Күк һаҡсылары» төркөмөнә саҡырыла, әммә саҡырылғанға тиклем үк ул Церераны асҡан була. Ул «ла Кайл әфәнеденең 87-се Зодиак йондоҙҙары каталогында билдәләнгән 87-се йондоҙҙо» эҙләй, әммә «уға тиклемге башҡа йондоҙҙоң» булыуын аңлай. Шулай итеп, ул эҙләгән йондоҙ эргәһендә башҡа йыһан объектын таба, башта уны комета тип иҫәпләй. Пияцци, уны сир аяғынан йыҡҡанға тиклем, дөйөм алғанда Церераны 24 тапҡыр күҙәтә (һуңғы тапҡыр 1801 йылдың 11 февралендә күҙәтә). 1801 йылдың 24 ғинуарында ул ике коллегаһына хат аша үҙенең асышы тураһында хәбәр итә: береһе Миланда йәшәүсе ватандашы Барнаба Ориани (Barnaba Oriani) һәм Берлиндан Иоганн Боде була. Хаттарында объектты комета булараҡ тасуирлай, әммә шунда уҡ аңлатма биреп үтә: «уның хәрәкәтенең әкрен һәм ярайһы уҡ бер төрлө булыуы миндә бер нисә тапҡыр уның кометаға ҡарағанда яҡшыраҡ берәй есем булыуы ихтимал, тигән фекер ҙә тыуҙырҙы», тип белдерә. Шул уҡ йылдың апрель айында Пиацци юғарыла атап үтелгән коллегаларына һәм Парижда йәшәгән Жером Лаландаға күҙәтеүҙәренең тулы вариантын ебәрә. Был күҙәтеүҙәр «Correspondenz Monatliche» журналының 1801 йылдың сентябрь һанында баҫылып сыға."Журнал баҫылып сыҡҡан мәлгә тиклем Церераның күренгән торошо үҙгәреп өлгөрә (башлыса, Ерҙең орбитаһы буйлап хәрәкәте арҡаһында), һәм Ҡояш нурҙары сағылышы аҫтында башҡа астрномдар Пиацциның күҙәтеүҙәрен раҫлай алмай. Йыл аҙағына тағы Церераны күҙәтергә мөмкин була, әммә оҙаҡ ваҡыт үткәнгә күрә, уның аныҡ ҡына торошон билдәләү бик ҡыйын була. Карл Фридрих Гаусс 24 йәшендә Церераның орбитаһын билдәләү өсөн махсус ысул уйлап таба . Ул үҙ алдына өс тулы күҙәтеү буйынса орбита элементтарын билдәләүсе ысулды табырға тигән бурысты ҡуя (әгәр өс билдәле мәлдәге ваҡыт, туранан-тура инеү һәм ауышыу билдәле булһа) . Бер нисә аҙна эсендә ул Церераның юлын иҫәпләй һәм һөҙөмтәләрен фон Цахҡа ебәрә. 1801 йылдың 31 декабрендә Франц Ксавер фон Цах Генрих Ольберс менән берлектә Церераны асыуҙы раҫлай."Церераны тәүге күҙәтеүселәр уның үлсәмен ярайһы уҡ яҡынса ғына иҫәпләй ала: 260 километрҙан (1802 йылда Гершель иҫәпләүҙәре буйынса) 2613 километрға тиклем (Иоганн Шрётерҙың 1811 йылдағы иҫәпәләүе).
Атамаһы
Пиацци үҙе асҡан объектҡа Римдең игенселек алиһәһе Церера һәм Сицилия короле Фердинанд III хөрмәтенә Церера Фердинанда (Ceres Ferdinandea) тип атарға тәҡдим итә. Донъялағы башҡа илдәр «Ferdinandea» атамаһын ҡабул итә алмай, шуға аҙаҡ атама Церера булып ҡына ҡала. Церера ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Германияла Герой тип атала, Грецияла — Рим алиһаһе Церераның эквиваленты Деметра (греч. Δήμητρα). Церераның боронғо астрономик символы ураҡ ⚳ була, ул бер аҙ Венера символына ♀оҡшаш була; һуңынан символ диск нумерацияһына ① алмаштырыла. Церера хөрмәтенә1803 йылда яңы асылған химик элемент церий тип атала. Шул уҡ йылда тағы ла бер яңы химик элемент Церера хөрмәтенә атала, әммә уны асыусы уның исемен үҙгәртеп палладий (икенсе ҙур астероид Палладаны асыу хөрмәтенә) тип атай.
Статусы
Церераның статусы күп тапҡырҙар үҙгәрә һәм ҡайһы бер фекер айырымлыҡтары булған бәхәс темаһына әйләнә. Иоганн Элерт Боде уны Марс һәм Юпитер араһында, Ҡояштан 419 млн км алыҫлыҡтағы (2,8 а. е) «етмәгән планета» тип атай. Ярты быуат дауамында Церера планета булып иҫәпләнә (2 Паллада 2, 3 Юнона һәм 4 Вест менән бер рәттән), был турала астрономия таблицаларында ла, китаптарҙа ла баҫылып сыға.
Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Марс менән Юпитер араһында башҡа объекттар ҙа табыла, һәм Церера — шундай объекттарҙың береһе. 1802 йылда Уильям Гершель «астероид» (йондоҙға оҡшаш) тигән термин индерә.
Шулай итеп, Церера иң тәүҙә асылған астероид булып ҡала
Плутон һәм планеталарҙың ниндәй күк есеме булыуы тураһындағы бәхәс Церераға планета статусын ҡайтарыу тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата. Халыҡ-ара астрономия союзы түбәндәге билдәләмәне тәҡдим итә: планета — ул :
б) йондоҙ тирәләй орбитаһы буйлап хәрәкәт итә, һәм ул йондоҙ ҙа, планета юлдашы ла түгел.
Был резолюция Церераны Ҡояштан бишенсе урында әйләнгән планета тип таный, әммә шул көйө лә ҡабул ителмәй, 2006 йылдың 24 авгусында альтернатив билдәләмә үҙ көсөнә инә. Унда, йыһан есеме юғарыла атап үтелгән характеристикаларҙан тыш үҙ гравитацияһы тәьҫире аҫтында орбитаһы янында «башҡа есемдәрҙән азат булған аралыҡҡа» эйә булғанда ғына уға ҡарата «планета» терминын ҡулланырға мөмкин, тип әйтелә. Был билдәләмә буйынса Церера «планета» була алмай, сөнки ул үҙенең орбитаһында өҫтөнлөккә эйә түгел, ә астероидтар билбауында меңәрләгән астероид менән орбитаһын уртаҡлаша һәм дөйөм массаның яҡынса өстән бер өлөшөн генә тәшкил итә. Шуға күрә ул хәҙер кәрлә планета тип атала.
Орбитаһы
Церераның орбитаһы астероидтар билбауында Марс менән Юпитер орбиталары араһында ята, һәм «планетаға бик ныҡ оҡшаған»: эллипсҡа бик аҙ оҡшаған (эксцентриситет 0,08) һәм эклиптика яҫылығына ауышлығы уртаса (10,6°), Плутон менән сағыштырғанда (17°) һәм Меркурий менән сағыштырғанда (7°). Орбитаһының ҙур ярымкүсәре 2,76 а. е. тәшкил итә, перигелийҙа һәм афелийҙа — ярашлы рәүештә 2,54, 2,98 а. е.. Ҡояш тирәләй 4, 6 йылда әйләнеп сыға. Ҡояшҡа тиклемге уртаса ара 2,77 а. е. (413,9 млн км). Церера менән Ер араһы уртаса ~ 263,8 млн км. Церерала тәүлек оҙонлоғо 9 сәғәт тә 4 минутҡа тигеҙ. Һүрәттә Церера орбитаһы (күк төҫ менән күрһәтелә) һәм ҡайһы бер башҡа планеталар орбиталары (аҡ һәм һоро төҫтә) күрһәтелгән. Орбитаһының эклиптиканан түбәнерәк өлкәһе ҡарараҡ төҫ менән, ә Ҡояш ҡыҙыл-һары төҫ менән билдәләнгән. Юғарылағы диаграммала Марс менән Юпитер араһындағы Церераның орбитаһы күрһәтелә. Юғарылағы диаграммала уңда Церераның һәм Марстың перигелийы (q) һәм афелийы (Q) урынлашҡан. Түбәнге диаграммала Церера орбитаһының Марс һәм Юпитерҙың орбиталарына ҡарата ауышлығы күрһәтелгән.
Церераның төҙөлөшө
Күпселек астероидтарҙың айырмалы рәүештә, шарға яҡын форманы алғандан һуң Церераның эске ҡатламдарында гравитацион билдәләнеш башлана — ауыр тоҡомдар үҙәк өлөшкә күсә, еңелерәктәре өҫкө ҡатламға урынлаша. Шулай итеп, таш йәҙрәһе һәм һыу боҙонан криомантия формалаша. Церераның тығыҙлығының түбән булыуын (2,16 г/см3) иҫәпкә алһаҡ, уның мантияһының ҡалынлығы 100 километрға етә (массаның 23-28 проценты һәм кәрлә планета күләменең 50 проценты), бынан тыш унда ҙур ғына күләмдә боҙ бар: 200 миллион куб километр, был Ерҙәге сөсө һыу күләменән артыҡ. Ошо мәғлүмәттәр 2002 йылда Кек обсерваторияһы яһаған күҙәтеүҙәр һәм эволюция моделдәре менән дәлилләнә.
Церераның юлдаштары табылмай. Һәр хәлдә әлегә, «Хаббл» күҙәтеүҙәре 10—20 километрҙан ашыу ҙурлыҡтағы юлдаштарҙың булыуын инҡар итә.
Өҫтө
2015 йылдың 13 июлендә тәүге 17 исем Церера кратерҙарына бирелә. Сағыу табы булған кратерға Боронғо Римдең ер тырматыу аллаһы Оккаторҙың исеме бирелә.
Урта Утяк
Средний Утяк — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 692 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хайнихен (Тюрингия)
Хайнихен (Тюрингия) (Hainichen (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 183 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 328 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7778 һәм автомобиль коды — SHK.
Паровоз-һәйкәл (Батайск)
Паровоз-һәйкәл — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында урынлашҡан.
1987 йылда Батайск ҡалаһында Вокзал яны майҙанында  Су 252-20 паровоз-һәйкәл ҡуйыла. Был 1-3-1 төрөндәге пассажирҙар паровозы СССР-ҙа 1924 йылдан алып 1951 йылға тиклем сығарыла. Паровоз Түбәнге Новгородта 1949 йылда Сормовский заводында етештерелгән. Унда яҙыуҙар менән ҡара табличка беркетелгән: ''«Батайск тимер юлсыларының   хәрби һәм хеҙмәт батырлығы тураһындағы иҫтәлек өсөн. 1987»''.
Паровозды ҡуйыу 1987 йылда Тимер юлсыларҙың байрамына тап килә. Батайск тимер юлы узелының ветерандар советы инициативаһы менән ҡуйыла. Яңы һәйкәлде ҡуйыу өсөн халыҡ депутаттарының Батайск ҡала Советы башҡарма комитеты аҡса бүлә.
Паровозды Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы начальнигы Ф.М. Котляренко бирә. Паровозды урынлаштырыу өсөн майҙанға тиклем ваҡытлыса тимер юлы төҙөлә һәм ошо юл буйлап паровозды алып киләләр.
2015 йылда Төньяҡ-Кавказ тимер юлының етәкселеге паровозды пьедесталдан алып  төҙөк хәлгә килтерергә ҡарар итә. 2015 йылдың декабрь айында паровозды тергеҙеү өсөн Тихорецкая станцияһының депоһына алып китәләр. Уның урынына Л-3155 серияһы паровозын ҡуялар.
Эрнст (исем)
Эрнст (исем). Башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Эрнст (Эрнест) тигән исем «намыҫлы, изге» тигәнде аңлата. Герман теленән. Һөйләшеү варианттары: Эрни.
Билдәле кешеләр
Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы (20 декабрь [[1934 йыл]] — 24 май 2019 йыл) — ғалим-башҡорт теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1990), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[1995]]).
Сәйетов Эрнст Миңләхмәт улы (2 июнь 1936 йыл — 4 март 2004 йыл) — рәссам-график, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1997). 1971 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1999), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1990) рәссамы. [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы]] лауреаты (1974).
Юлбарисов Эрнст Мирсаяф улы ([[22 ғинуар]] [[1939 йыл]]) — ғалим-геолог, дәүләт һәм нефть сәнәғәте эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1992 — 1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Геология һәм ер аҫтын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесенең 1-се урынбаҫары. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1976), техник фәндәр докторы (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы ер аҫтын тикшереүсеһе (2009), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987).
Мулдашев Эрнст Рифғәт улы (1 ғинуар 1948 йыл) — ғалим-офтальмолог, «Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургияһы үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директоры. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1998), СССР—ҙың спортлы туризм буйынса спорт мастеры (1978), СССР—ҙың уйлап табыусыһы (1974).юғары категориялы хирург, Луисвиль университетының (АҠШ) почетлы консультанты, Америка офтальмология академияһының ағзаһы, Мексиканың дипломлы офтальмологы, Халыҡ-ара фәндәр академияһы ағзаһы
Эрнест Хемингуэй (Ernest Miller HemingwayErnest Miller Hemingway; 21 июль 1899 йыл, Оук-Парк, Иллинойс, АҠШ — 2 июль 1961 йыл, Кетчум, Айдахо, АҠШ) — Америка яҙыусыһы, журналист, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһының [[1954 йыл]]ғы лауреты.
Эрнст Гидеон фон Лаудон (Ernst Gideon von Laudohn; 2 февраль 1717 йыл, Тотцен, Латвия — 14 июль 1790 йыл, Ной-Титшейн, Австрия) — барон, генералиссимус, Австрияның Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытындағы хәрби етәксеһе.
Эрнст Тельман (Ernst Thälmann; 16 апрель, 1886 йыл, — 18 август, 1944 йыл) — немец коммунистары юлбашсыһы. Германия рейхстагы депутаты (1925 — 1933). Гитлерға һәм уның партияһына ҡаршы иң аяуһыҙ көрәшсе. Национал-социалистар власҡа килгәс, ҡулға алына һәм 11 йыл төрмәлә ултыра. Бухенвальд концентрацион лагеренда нацистар тарафынан үлтерелә.
Эрнест Резерфорд (Ernest Rutherford; 30 август 1871 йыл, Спринг Грув, Яңы Зеландия — 19 октябрь 1937 йыл, Кембридж) — [[Британия]] физигы, сығышы менән Яңы Зеландиянан. Химия буйынса Нобель премияһы лауреаты (1908).
Фамилиялар
Эрнст Константин — совет һәм Рәсәй медиаменеджеры, продюсер, режиссёр, сценарист, телевидение алып барыусыһы. «Беренсе канал (Россия)» генераль директоры (1999 йылдың 3 сентябре — хәҙергә тиклем.
Бибиков Александр Ильич
Бибиков Александр Ильич (10 июнь 1729 йыл — 20 апрель 1774 йыл) — Рәсәй империяһының дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, генерал-аншеф, Уложенный комиссия рәйесе (маршал), сенатор; поляк конфедераттары менән көрәштә һәм Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа баш командующий.
Биографияһы
Александр Ильич Бибиков 1729 йылдың 10 июнендә Мәскәүҙә тыуған. Сығышы менән дворян Бибиковтар нәҫеленән. Инженер-генерал поручик Бибиков Илья Александровичтың һәм уның Писаревтар нәҫеленән булған ҡатынының улы. Бибиков өй тәрбиәһен ала, әммә әсәһенең вафатынан һәм атаһының икенсе никахынан һуң туғандары, Мәскәүҙәге Зачатьев монастыры монахинялары, ҡарамағына бирелә. Ун биш йәшендә (1744) Артиллерия һәм инженер шляхта кадет корпусына инә.
Дәүләт һәм хәрби карьераһы
Ете йыллыҡ һуғыш тамамланыуға генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә һәм Чернигов пехота полкының шефы итеп тәғәйенләнә. Һуғыш осоронда Бибиков полковник Михельсон менән таныша, ағалы-ҡустылы Паниндар (Никита Иванович һәм Петр Иванович) менән яҡынлаша.
Екатерина II бер нисә тапҡыр Бибиковҡа яуаплы эштәр йөкмәтә:
Пугачев болаһын баҫтырыуға
1773 йылдың ноябрендә боланы баҫтырыу өсөн генерал-майор Ҡарҙы ғәскәрҙәрҙең баш командующийы вазифаһында алмаштыра. Бибиковҡа болаларҙы баҫтырыу өсөн ысулдар һайлауҙа тулы азатлыҡ бирелә. Указға ярашлы уға крайҙағы бөтә хәрби, граждандар һәм рухани властары уның ҡарамағында була. Бибиковты оҙатып йөрөгән кешеләр араһында шағир Державин була, ул ваҡытта Преображенск полкының лейб-гвардия подпоручигы.
Башта Бибиковтың ғәскәрендә 1500 атлылар һәм 2500 пехотасылар була. Көстәре бигүк ҙур булмауына ҡарамаҫтан, Бибиковтың ғәскәре боласыларҙан һаҡланыуға һәм хатта һөжүм ғәмәлдәренә лә әҙер була. Бибиков, дворян милицияһын ойоштороп, ғәскәрҙәрен көсәйтә. Ҡаҙан дворянлығы 300 кешелек атлы ҡораллы корпус төҙөй һәм уны үҙ ҡарамағына ала. Ҡаҙан дворянлығынан Ҡаҙан магистраты үрнәк алып, гусар атлы эскадронын булдыра, шулай уҡ Сембер, Свияжск, Пенза дворянлыҡтары. Башҡортостанды баҫтырыу эше подполковник Лазаревҡа йөкмәтелә. Ҡаҙан корпусы менән командалыҡты Бибиковтың туғаны генерал-майор Ларионов үҙ өҫтөнә ала. 1774 йылдың 24 мартында генерал-майор Мансуров, генерал-майор кенәз Голицын, полковник Бибиков, генерал-майор Фреймандарҙың көстәре менән Татищев ҡәлғәһе алына; 24 мартта Ларионовты алыштырған подполковник Михельсон Өфөнө боласыларҙан азат итә. Силәбе, Екатеринбург һәм Көңгөр азат ителә. Пугачевтың 1 апрелдәге Бәрҙе биҫтәһе тирәһендәге еңелеүе, үҙ сиратында, Ырымбурҙы азат итергә ярҙам итә. Пугачев Башҡортостанға ҡаса, әммә Бибиков үҙенең эшмәкәрлегенең һөҙөмтәләрен күрә алмай. Бәрҙе эргәһендәге еңеү тураһында ишеткәс, ул Ҡаҙандан Ырымбурға юллана. Юлда ауырып китеп, Бөгөлмәлә туҡтай.
Ғаилә хәле
Бибиковтың бер туған һеңлеһе Екатерина Ильинична (1754—1824) 1776 йылда М. И. Кутузовҡа кейәүгә сыға.
Княжна Анастасия Семёновна Козловская (6.12.1729 — 4.05.1800), кенәз Семен Борисович Козловскийҙың ҡыҙы. Ҡаҙан дворянлығы Бибиковты Ҡаҙанда ерләргә тәҡдим итә, әммә тол ҡатын уны Борщевкала ерләргә була.
Ҡунаҡҡужа Әмирбаев
Ҡунаҡҡужа Әмирбаев (1778—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ҡунаҡҡужа Әмирбай улы Арыҫланов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Ибраһим ауылында йәшәгән. Рус һәм төрки телдәрендә уҡый-яҙа белгән.
1798 йылдың 5 ғинуарынан — казак булып хеҙмәт итә. 1799, 1800, 1803 һәм 1817 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1804 йылда казактарҙы тынысландырыу өсөн мең кешенән торған команда составында Уральскиға ебәрелә.
1807 йылдың 15 декабренән — писарь, 1815 йылдың 11 майынан — дистанция башлығы булып хеҙмәт итә.
1819 йылдың 8 мартында зауряд-есаул званиеһын ала, 1828 йылдың 11 мартында 14 класслы чиновниктарға күтәрелә.
1829 йылдың 22 майынан кантон башлығы булып хеҙмәт итә, 1832 йылдың 16 июлендә поход чиновнигы вазифаһына күсерелә.
1835 йылдың майынан 1837 йылдың 11 мартына ҡәҙәр Ырымбур ваҡытлы земство судында депутат була.
Ғаиләһе
Ҡатындары — Биксолтан, Мәғүбә, Сәлимә һәм Имилбикә; улдары — Ибраһим, Ишмөхәмәт, Садыҡ һәм Сабит; ҡыҙҙары — Ғәбиҙә һәм Хәлиҙә.
Түбәнге Двойник (Двойники ҡушылдығы)
Түбәнге Двойник — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Двойник йылғаһының уң ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вики
Ви́ки (wiki) — сайт үҙе рөхсәт иткән саралар ҡулланып, ҡулланыусылар үҙҙәре эстәлеген үҙгәртә алған веб-сайт. Тексты форматлау һәм текстҡа төрлө объекттарҙы ҡуйыу вики- билдә ҡуйып башҡарыла. Википедия һәм башҡа Викимедиа фонды проекттары ошо принциптарға таянып эшләнгән.
Тарих
«Вики» терминын тәүләп 1995 йылда  Уорд Каннингем- беренсе  WikiWikiWeb  выҡ ҡулайлама (движок) эшләргә уйлай. Башта Каннингем  викиҙы «эшләй ала торған ябай ғына онлайн-база» тип һүрәтләй. Һуңыраҡ инглиз һүҙе бэкроним («то, что я знаю, это…») килеп сыға.
Вики концепцияһы асылы
Уорд Каннингем һәм Бо Леуф  The Wiki Way: Quick Collaboration on the
Айырылып торған сифаттары
Викиҙың сифаттары: Вики-мөхит булдырыу өсөн айырым программа (ПО — движок
Википедия һәм Викимедиа Фонды эше MediaWi             ki ҡулайламаһына  (движок) нигВики телендә вики-биттәр араһында  һылтауҙар гиперһылтауҙар бар
Вандализм
Ҡайһы бер викиҙар теркәлмәгән ҡулланыусыларға ла төҙөтмәләр индерергә рөхсәт итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы,
Богомолов Дмитрий Васильевич
Богомолов Дмитрий Васильевич (5 март 1909 йыл — 28 ғинуар 1961 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре кандидаты (1947). Башҡорт АССР-ы тупрағын ҙур масштаблы тикшереү һәм республиканың 1‑се йыйылма тупраҡ картаһын төҙөү етәксеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Дмитрий Васильевич Богомолов 1909 йылдың 5 мартында Екатеринодар (1920 йылдан Краснодар) ҡалаһында тыуған. 1930 йылда Кубань ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1932 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан экспедицияһы составында Башҡортостандың тупрағын өйрәнә.
Аҙаҡ Өфө ҡалаһында тупраҡ-ботаника бюроһының тупраҡ бүлеге мөдире булып эшләй.
Богомолов Дмитрий Васильевичтың фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — Башҡортостанда тупраҡтың барлыҡҡа килеүе, үҫеше һәм тупраҡ япмаһының формалашыуы; тупраҡ эрозияһына ҡаршы көрәш һәм баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары системаһы, әсе тупраҡҡа эзбиз индереү мәсьәләләре.
Кобылиха (йылға)
Кобылиха  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Застижское куленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йыуа
Йыуа, Айыу һуғаны, Урман йыуаһы (черемша́, лук медве́жий, ди́кий чесно́к, калба́, Állium ursínum) — ырыуы  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 60 см-ға етә. Май-июль айҙарында сәскә ата, емеше июль-августа өлгөрә.
Таралыуы
Йыуа Үҙәк Европала (Австрия, Бельгия, Чехия, Словакия, Германия, Венгрия, Нидерланд, Польша, Швейцария), Төньяҡ Европала (Дания, Финляндия, Ирландия, Норвегия, Швеция, Бөйөк Британия), Көньяҡ Европала (Румыния, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Франция, Испания, Украина, Кавказда һәм Төркиәлә таралған.
Ҡырағай хәлдә тундра занаһында осратырға мөмкин. . Күләгәле урманда, йылға буйҙарында үҫә, баҡса культураһы булараҡ та үҫтерелә. 12–17°С-та үҫкән йыуа тәмле була, 20°С һәм ҡоро һауа шарттарында үҫкән йыуаның һәм башҡа һуған күльтураларының сифаты түбәнерәк була.
Төрҙәре
Башҡортостанда һәм республикаға сиктәш өлкәләрҙә йыуаның бер нисә төрө үҫә. Иң йыш осрай торғаны - талғыр йыуаһы, ҡарға йыуаһы, селек йыуаһы, ҡыуыш йыуаһы, әтмәкәй, оҫҡон, күл йыуаһы
Һаҡлау статусы
Айыу һуғаны Брянск, Курск, Ленинград, Липецк, Мәскәү, Псков, Рязань, Смоленск өлкәләре һәм Ставрополь крайы, шулай уҡ Белоруссия, Латвия, Литва, Украина республикаларының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Химик составы
Йыуаның ҡыяғы, һабағы һәм һуғанбашынан көслө һарымһаҡ еҫе сыға, унда аллиин гликозиды һәм эфир майҙары булыуы арҡаһында шундай сифатҡа эйә. Үҫемлектә аскорбин кислотаһы күп (ҡыяғында 0,73 процентҡа тиклем, төбөндә — 0,10 процент). Бейек тауҙарҙа йыуала С витамины тәпәштәренә ҡарағанда күберәк була. Эфир майҙары составына винилсульфид, тиолдар һәм альдегид инә. Бынан тыш үҫемлектә аҡһым, фруктоза, минераль тоҙҙар, фитонцидтар, лизоцим, каротин бар.
Әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Ит-һөт өсөн аҫралған малға йыуа ашатыу кәңәш ителмәй, иттең еҫенә йоғонто яһай, ә һөт — ҡыҙғылт-һары төҫкә инә, тәме үҙгәрә, әммә хайуандың үҙенә бер нисек тә насар тәьҫир итмәй.
Йыуа кеүек үҫемлектәрҙе баҡсала үҫтереп була.
Бал ҡорттары унан бал йыя, йыуа сәскәһе нектар сығара.
Кабалевский Дмитрий Борисович
Кабалевский Дмитрий Борисович (30 декабрь 1904 йыл — 14 февраль 1987 йыл) — СССР композиторы, дирижёр, пианист, педагог, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. АПН СССР академигы (1971). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). СССР-ҙың халыҡ артисы (1963). Ленин премияһы (1972), өс Сталин премияһы (1946, 1949, 1951), СССР Дәүләт премияһы (1980) һәм РСФСР-ҙың Глинка исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1966).
Биографияһы
Өс класлы ҡала мәктәбендә һәм 1-се Петроград классик гимназияһында уҡый. 1918 йылда ата-әсәһе менән бергә Мәскәүгә күсеп килә, унда 1922 йылда 35-се һанлы II баҫҡыс мәктәбен тамамлай. Музыкаль белемде 3-сө музыка училищеһында һәм А. Н. Скрябин исемендәге музыка колледжында (хәҙер Мәскәү дәүләт Чайковский консерваторияһы ҡарамағындағы Академик музыка колледжы) ала, уны 1925 йылда тамамлай. 1930 йылда Мәскәү консерваторияһының композиция класын Н. Я. Мясковскийҙә һәм фортепиано класын А.B. Голденвайзерҙа тамамлай. Үҙ аллы эшен 1922 йылда А. Н. Скрябин исемендәге музыка техникумы аккомпаниаторы, секретары һәм менеджеры булып башлай. 1925 йылдан ошо техникумда уҡыта башлай.
1927—1928 йылдарҙа беренсе музыка буйынса тәнҡит әҫәрҙәре баҫылып сыға.Үҙ әҫәрҙәрен пианист һәм дирижёр булараҡ башҡара.
[1932]]—1980 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында уҡыта. 1939 йылдан — композиция класы буйынса профессор. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында: М. П. Зив, А. И. Пирумов, Е.B. Абдуллин, М. Скорик, Г. А. Струве, В. Ф. Щербаков (композиторҙың бүләсәре). Һуғыш йылдарында, 1941 йылдың октябрь уртаһынан 1942 йылдың ғинуарына тиклем, композиторҙар Союзы менән Свердловск (хәҙер Екатеринбург)ҡалаһына эвакуациялана. Консерваторияла дәрестәр алып бара һәм ВЛКСМ-дың һөнәри мәктәп уҡыусылары менән эшләү буйынса өлкә комитеты инструкторы була. «Формалистик композиторҙарға» ҡаршы йүнәтелгән.1948 йылдағы «Об опере „Великая дружба“ Вано Мурадели» ҡарарында Д. Б. Кабалевскийҙың исеме тәүҙә башҡа «формалистар» менән бер рәттән һаналырға тейеш була (С. С. Прокофьев, Д. Д. Шостакович, Н. Я. Мясковский, Г. Н. Попов, А. И. Хачатурян, В. Я. Шебалин), ләкин ул телгә алынмай. Был ҡарарға арналған СССР Композиторҙар Союзы ултырыштарында «формалистарҙы тәнҡитләүҙә» иң әүҙем ҡатнашыусы була..
Педагогия эшенән тыш, төрлө йылдарҙа Үҙәк балалар театрында (хәҙер Рәсәй академия йәштәр театры) концертмейстер; «Советская музыка» журналының мөхәррире (1940—1947); мөхәррире, Музыка дәүләт нәшриәтендә балалар редакцияһы етәксеһе; СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағындағы Радиокомитеттың художестволы тапшырыуҙар бүлеге мөдире (1943—1945); СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Радиофикация һәм радиотапшырыуҙар буйынса Бөтә Союз комитеты ағзаһы (1943—1950); СССР Фәндәр академияһының сәнғәт тарихы институтының музыка секторы мөдире (хәҙер Дәүләт сәнғәт тарихы институты) (1949—1952). 1973 йылда музыкаль белем биреү лабораторияһын ойоштора (РСФСР МП мәктәптәренең ғилми-тикшеренеү институтында), 1983 йылға тиклем уның етәксеһе була. Мәктәптәр өсөн музыка буйынса яңы программа тора. 1954 йылдан СССР Мәҙәниәт министрлығы Коллегияһы ағзаһы; 1982 йылдан — «Музыка в школе» журналына нигеҙ һалыусы һәм уның баш мөхәррире.
1945 йылдан бер нисә тапҡыр сит илдә була: Австрия, Австралия, Англия, Бельгия, Болгария, Венгрия, ГДР, Канада, Ҡытай, Мексика, Польша, Румыния, АҠШ, Финляндия, Франция, Германия, Чехословакия, Швеция, Швейцария, Япония.
1965 йылда Магнитогорск музыка мәктәбе № 65 төҙөүҙә ҡатнаша.
Музыканан тыш, шахмат менән мауыға һәм почта маркаларын йыя, бер ни тиклем ваҡыт хатта «Филателия СССР» журналы редколлегия ағзаһы була.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
1932—1948 йылдарҙа Мәскәү Композиторҙар союзы идараһы ағзаһы, 1935-1948 йылдарҙа — СССРКомпозиторҙар союзының Ойоштороу комитеты президиумы ағзаһы, 1952 йылдан — СССР Композиторҙар союзы идараһы секретары, 1962 йылдан — балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе музыкаль-эстетик тәрбиәләү буйынса комиссия рәйесе.
Педагогик системаһы
70-се йылдар башында замандаштарының тәжрибәһенә һәм идеяларына таянып, Д. Б. Кабалевский музыкаль белем биреүҙең яңы художество-педагогик концепцияһын тәҡдим итә. Музыка мәҙәниәтен «Музыка» мәктәп предметы итеп тәҡдим итә, музыканы уҡытыу принциптарын образлы сәнғәт тип иғлан итә.
Тайтас
Тайтас — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Кабалевский Дмитрий Борисович
Ижады
Композиторҙың күпселек әҫәрҙәре рус музыкаһының академик традицияларына ҡағылышлы совет темаларына нигеҙләнгән. Шулай уҡ балалар һәм йәштәр өсөн музыка өлкәһенә үҙ өлөшөн индерә. Күп жанрҙарҙа эшләй. Уның музыкаһы профессиональ оҫталығы, милли төҫө, XIX быуаттың традицион сағылыш сараларына өҫтөнлөк биреүе менән айырылып тора.
Тауыш һәм фортепиано өсөн
и др.
Тайтас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Индургата-Сё
Индургата-Сё — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клыктан
Клыктан — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серебряная йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көньяҡ тропик
Көньяҡ тропик, йәки Кәзәмөгөҙ тропигы, — Ер картаһында билдәләнгән биш төп параллелдең береһе. Экваторҙан көньяҡҡа табан 23°26′16″ киңлегендә урынлашҡан һәм иң көньяҡта урынлашҡан киңлекте билдәләй, унда ҡояш төш мәлендә зенитҡа күтәрелә ала. Был ҡышҡы ҡояш торошо мәлендә күҙәтелә. Сәбәбе — йыл барышында Ер Ҡояш тирәләй әйләнгәндә ауышлыҡ күсәре әйләнешенең максималь булыуы сәбәпле, Көньяҡ ярымшарҙың өҫтөнә Ҡояш нурҙарының төшөү мөйөшө үҙгәрә.
Көньяҡ тропиктың төньяҡ эквиваленты — Төньяҡ тропик. Көньяҡ тропиктан кәньяҡҡа табан ятҡан өлкәлә — субтропик һәм уртаса климат. Көньяҡ һәм Төньяҡ тропиктар араһындағы өлкә тропиктар тип атала.
Кәзәмөгөҙ тропигының атамаһы Кәзәмөгөҙ йондоҙлоғонан алына, сөнки 2 мең йыл элек ҡышҡы ҡояш торошо мәлендә ҡояш уның аша үтә. Хәҙерге ваҡытта ҡояш был осорҙа Уҡсы йондоҙлоғонда була, быны көн менән төн оҙонлоғоноң бер төрлө кимәлдә булыуы менән аңлатырға мөмкин, «тропик» һүҙе грексанан килгән: τροπικός (боролош), йәғни Ҡояш хәрәкәтенең ҡояш торошондағы «боролоу» процесын тасуирлай.
Көньяҡ тропиктың торошо бер төрлө генә түгел, сөнки ул планетаның әйләнеү күсәренең ҡояшҡа ҡарата ауышлығына бәйле. 2000 йылда ауышлыҡтың уртаса мөйөшө яҡынса 23°26′21″ тигеҙ булды, ләкин ер күсәренең нутацияһы, шулай уҡ төрлө осорҙарға эйә булған башҡа циклдар арҡаһында, тропиктарҙың торошо бер ни тиклем үҙгәрә (күпкә түгел һәм сағыштырмаса). Хәҙерге ваҡытта, ер күсәренең уның траекторияһына ҡарата ауышлығы яйлап кәмей барыуға бәйле, Кәзәмөгөҙ тропигы әкренләп экваторға табан күсә бара.
Тропик аша үтеп барғанда диңгеҙҙәге карапта Нептун байрамы үткәрелә (шулай ҙа йышыраҡ экваторҙы үткәндә был байрам ойошторола).
Географияһы
Гринвич меридианынан көнсығышҡа табан хәрәкәт иткәндә Кәзәмөгөҙ тропигы түбәндәге билдәләрҙе үтә:
Николай Чудотворец һәйкәле (Батайск)
Николай Чудотворец һәйкәле — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһындағы бронза скульптура. Скульптура 2008 йылда асыла, авторы Сергей Исаков.
Тарихы
2008 йылдың 26 сентябрендә Батайскта Николай Чудотворец һәйкәл асыла. Николай яҡынса 280 йылда христиан ғаиләһендә тыуған, ата-әсәһе    Нонна һәм  Феофан тип аталған. Ғаилә Малайзия ярымутрауының Петара ҡалаһында  йәшәгән. Николай үҙенең изге эштәре һәм мөғжизәләре арҡаһында билдәле була.
Ҡала скульптураһы ҡала майҙанынан яҡшы күренә, уны ҡаланың   архитектура-скульптура ансамбле тулыландыра. Һәйкәл эшләү өсөн бронза ҡулланыла, ә уны эшләү процесы Мәскәү ҡойоу оҫтаханаларында башҡарыла. Һәйкәлдең бейеклеге 3 метр тәшкил итә, уның ауырлығы тоннанан ашыу. Рәсәй ҙең төрлө ҡалаларында Николай Чудотворец  һәйкәлдәре бар, улар   Омск, Майкоп, Тамбов, Сергиев Посад, Ейск, Чукотка һәм Курилда  ҡуйылған.
Һәйкәл Батайск ҡалаһы көнөн байрам итеү сиктәрендә асыла.
Асыу тантанаһы Мәҙәниәт йорто алдында үтә. Был майҙанды изгенең исеме менән атау килешелә. Николай Чудотворец һәйкәлен асыу был изгенең ҡорамын асыу алдынан үткәрелә.
Һүҙбәйләнеш
thumb|350px|right Һүҙбәйләнеш (Словосочета́ние) — ике йәки бер нисәһүҙҙең мәғәнәләре буйынса бәйләнеше. Улар һөйләмдән айырмалы булараҡ, бер бөтөн уйҙы аңлатмайҙар. Улар айырым һүҙҙәр кеүек, һөйләмде барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнаша.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа айырым һүҙҙәр менән һүҙбәйләнештәр ҙә, һөйләмгә хас интонацияны алып, һөйләм булып хеҙмәт итә. Мәҫәлән. ''Төн... Өй эсе ҡараңғы. Кескәй генә тәҙрәләр. Уның да яртыһы ҡарындыҡ менән ҡапланған. (''З. Биишева.)
Һүҙбәйләнештәрҙең яһалыу юлдары
Һүҙбәйләнештәр ике төрлө юл менән яһала.
Нығынған һүҙбәйләнештәр
Ҡайһы бер һүҙбәйләнештәр, телдә бик оҙаҡ ҡулланыла торғас, нығынып китәләр. Шуға күрә уларҙың мәғәнәһе тарая, бер һуҙҙең генә мәғәнәһен белдерә башлай. Мәҫәлән: берҙе биш итеү, йәғни арттырып һүҙенең мәғәнәһен белдерә.ҡырҡмаһа-ҡырҡ,йәғни күп урындарҙың.
Һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙ
Ҡайһы бер һүҙбәйләнештәр, бер предметты аңлатып, ҡушма һүҙгә әйләнгән. Мәҫәлән: өс тирәк һүҙбәйләнеше, бер колхозға исем итеп бирелгәс, һүҙбәйләнештән ҡушма һүҙгә әйләнгән.
Әҙәбиәт
Словосочетание 語結合
Айбулат (исем)
Айбулат — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Айбулат исеме фарсы теленән үҙләштерелгән — ай + булат; ай һымаҡ бик шәп, булат ҡоросо һымаҡ ныҡ.
Айбулат — ай һәм булат (ҡорос) үҙ аллы һүҙҙәрҙән яһалған ҡушма исем. Исемгә затлы таш, тимер ҡушыу ныҡлыҡ, оҙон ғүмер теләүгә бәйләнгән.
Билдәле кешеләр
Хажин Айбулат Вәкил улы (30 сентябрь 1973 йыл) — ғалим-педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2018 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы (12 май 1967 йыл) — ҡурайсы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. Нефтекама дәүләт филармонияһының художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).
Псәнчин Айбулат Вәли улы (12 февраль 1967 йыл) — Рәсәй ғалим-этнографы, география фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының директор вазифаһын башҡарыусы (2016 йылдан).
Айбулат Константин Михайлович — рус шағиры (сығышы менән чечен). Уның ата-әсәһе Дади-юрт ауылы штурмындағы үлтерелә, ә үҙе барон Михаил Карлович Розеның тәрбиәһенә алына. 1839 йылда коллегия асессорына тиклем үрләй, дәүләт хеҙмәтенә уҡырға инә. Буш ваҡытта әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Уның әҫәрҙәре Рәсәйҙең күп әҙәби журналдарында баҫылып сыға. Рус әҙәбиәтенең иң ҙур эшмәкәрҙәре менән шәхсән таныш була.
Топонимика
Айбулат — Рәсәй, Көньяҡ Федераль округ, Әстрхан өлкәһе, Харабалин районыдағы тораҡ пункт
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Айбулат Константин Михайлович. Һайланған шиғырҙар.
Википедия
Википедия (wikipedia ) — төрлө телдә яҙылған, сикләүһеҙ ҡулланыуҙа булған ирекле интернет энциклопедия. Донъя күләмендә тупланған барлыҡ ғилемде һәр халыҡтың туған телендә ирекле ҡулланыу урыны. http://www.wikipedia.org/ интернет-сайтында урынлашҡан. Һәр тел бүлеге үҙ аллы проект, айырым URL адресы бар. Башҡорт телендәге бүлек http://ba.wikipedia.org адресында урынлашҡан.
Википедия 2001 йылдың 10 ғинуарында Нупедия (Nupedia) исеме менән донъяға килә, 15 ғинуарҙа Википедияның беренсе версияһы уҡыу өсөн асыла. Уға Джимми Уэльс (Jimmy Wales) менән Лари Сэнгер (Larry Sanger) нигеҙ һалған. Википедия проектының рәсми хужаһы булып донъя күләмендә эшмәкәрлек алып барған Викимедиа фонды исемле ижтимағи ойошма иҫәпләнә. Ул ойошма АҠШ-тың Калифорния штатындағы Сан-Франциско ҡалаһында теркәлгән. Фондтың 19 илдә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, урындағы үҙ аллы бүлексәләре бар. Был ижтимағи ойошма Википедия проектының эшмәкәрлеген техник яҡтан ғына ҡурсалай. Башҡа төр йүнәлештәге эшмәкәрлеккә фонд ҡыҫылмай һәм үҙ сәйәсәте менән баҫым яһамай. Википедияның эстәлеге ирекле һәм уға бөтә донъя кешеләре хужа булып тора. Википедия эсендә алып барылған эшмәкәрлеккә ҡулланыусылар үҙ аллы идара итә.
Википедияның иң мөһим үҙенсәлектәре — уның асыҡ эстәлекле булыуы, мәғлүмәтен һәр кем төрлө маҡсатта ҡуллана һәм ирекле рәүештә тарата алыуы. Бер үк ваҡытта Википедия мәғлүмәтен һәр кешегә тулыландырыу һәм камиллаштырыу мөмкинлеге ҡаралған. Бының өсөн кемдәндер рөхсәт һорарға кәрәкмәй. Шулай уҡ Википедия сайтында теркәлеү мотлаҡ түгел. Әммә иҫәп яҙыуын теркәгән осраҡта ҡулланыу уңайлыҡтары арта.
Википедияның тағы бер мөһим, башҡорт халҡы өсөн иң мөһиме тип тә иҫәпләргә булған үҙенсәлеге — Википедияла мәғлүмәтте һәр бер халыҡтың туған телендә яҙа алыу мөмкинлегендә. Донъя күләмендә тупланған барлыҡ ғилем, барлыҡ мәғлүмәт һәр кешенең туған телендә ирекле ҡулланыуҙа булырға тейеш, тип иҫәпләй Википедия ирекмәндәре. Берҙән, бындай ҡараш Ер йөҙөндәге һәр бер кешегә ғилем туплау өсөн бер тигеҙ мөмкинлек бирә һәм һәр яңы быуын вәкилдәренең икенсе телде өйрәнеүгә тотонолған сығымдарын кәметә. Икенсенән, үҙ телендә сит ҡәүемдәрҙең мәҙәниәтен, тарихын, донъяға ҡарашын өйрәнгән кешенең сит телдәрҙе өйрәнеүгә теләге көсәйәсәк. Өсөнсөнән, туған телен ҡулланыу мөмкинлеге сикләнгән халыҡтар өсөн телде ҡулланыу даирәһе арта. Википедия әлеге көндә донъя халыҡтарының 304 телендә алып барыла. Уны төҙөүҙә 81 миллионға яҡын теркәлгән һәм иҫәпһеҙ теркәлмәгән ирекмән ҡатнаша. Бөтә тел бүлектәрендә 50 миллиондан ашыу мәҡәлә бар. Иң күбеһе инглиз телендә — 4 миллиондан, унан ҡала немец, француз һәм нидерланд телдәрендә берәр миллиондан ашыу мәҡәлә бар. Урыҫ телендәге бүлек иң ҙур күләмле ун тел бүлек исемлегендә, ундағы мәҡәлә һаны бер миллион ярымдан артты.
Википедияның башҡорт теле бүлегендә «Башҡортостан» исемле беренсе мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә аноним автор тарафынан яҙылған. Был көн Башҡорт Википедияһының тыуған көнө тип иҫәпләнә. Шул ваҡыттан алып ете меңгә яҡын ҡатнашыусы теркәлгән, һуңғы утыҙ көндә 50-нән ашыу теркәлгән мөхәррир бер һәм унан күберәк өҫтәмә индергән. Википедияның башҡорт теле бүлегендә әлеге ваҡытта мәҡәлә бар. Һуңғы йылда бүлектә мәҡәләләр һанының һәм уларҙы тулыландырыу күрһәткесенең әүҙем үҫеше күҙәтелә.
Төп биш ҡағиҙә
Википедияла һәр телдәге бүлек өсөн мотлаҡ булған төп биш ҡағиҙә бар. Башҡа ҡағиҙә-тәртиптәр Википедияла ҡатнашыусылар тарафынан ирекле рәүештә ҡабул ителгән, һәм һәр телдәге бүлек өсөн үҙенсәлекле.
Википедия ике һүҙҙән барлыҡҡа килгән: Вики тигән гавай һүҙе тиҙ тигәнде аңлата, ә икенсе өлөшө -энциклопедия тигән һүҙҙең ҡыҫҡартмаһы. Был проектта мәғлүмәт энциклопедия ҡанундарына ярашлы яҙылырға тейеш. Был шарт Википедияның төп биш ҡағиҙәнең беренсеһе.
Теләге булған һәр бер кеше Википедия мәғлүмәтен тулыландыра һәм камиллаштыра, әлегә тиклем булмаған яңы мәғлүмәт өҫтәй ала. Википедия йөкмәткеһен камиллаштырғанда мәғлүмәткә ҡарата рыяһыҙ, объектив булыу шарт. Был иһә Википедияның икенсе төп ҡағиҙәһе.
Википедиялағы мәғлүмәт һәр кеше тарафынан ирекле ҡулланыла, таратыла һәм камиллаштырыла ала, шуға күрә мәҡәләләрҙең тәғәйен авторы юк. Мәҡәләгә ниндәйҙер үҙгәреш индергән һәр ҡулланыусы уның авторы (авторҙашы) булып иҫәпләнә. Мәҡәләләр даими рәүештә тулыландырылып, камиллаштырылып торғанлыҡтан, тәғәйен бер автор яҙған мәғлүмәттең һүҙмә-һүҙ күсермәһен ҡуйырға ярамай. Шул уҡ ваҡытта, авторҙың эшенә һылтанма йәки иҫкәрмә яһап, Википедияға яңы йөкмәтке өҫтәргә мөмкин. Авторлыҡ хоҡуҡтарына эйә әҫәрҙәр, мәҡәләләр һәм өҙөмтәләр өсөн айырым Викикитапхана һәм Викиөҙөмтә исемле проекттар бар. Мәҡәләләр яҙғанда авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ — был Википедияның төп биш ҡағиҙәһенең өсөнсөһө.
Ҡағиҙәләрҙе белмәйенсә Википедияны ҡулланған кешеләрҙең ҡылығын тик яҡшы ниәт менән эшләнгән тип уйларға кәрәк. Ниндәйҙер хата киткән булһа, йә ул хаталар ҡабатланһа, Википедия ҡағиҙәләрен белмәгән ҡулланыусыға итәғәтле генә итеп уларҙы аңлатып бирергә, өйрәтергә кәрәк. «Бер-берегеҙҙе ихтирам итегеҙ, иғтибарлы булығыҙ» тип өндәй Википедияның дүртенсе төп ҡағиҙәһе.
Тарих
Википедия иң алда Нупедияға ҡәрҙәш проект булып башланған. Ә Нупедия ул саҡта инглиз телендәге бушлай, он-лайн энциклопедия проекты булған. Нупедиялағы бөтә мәҡәләләр Bomis inc. тарафынан яҙылған һәм ул хужа булған. Ошо компанияның төп кешеләре булып Джимми Уэльс, Bomis (башҡарыусы директор) һәм баш мөхәррир — Лари Сэнгер торғандар. Шунан Нупедияның лицензияһы асыҡ контентлы лицензияға үҙгәртелгән булған — GNU Free Documentation License.
Лари Сэнгер һәм Джимми Уэльс Википедияға нигеҙ һалыусылар. 2001 йылдың 15 ғинуарында Википедия ғәмәлгә индерелгән. Ул www.wikipedia.com адресында инглиз телендәге баҫма кеүек башланып киткән.
2001 йылдың аҙағында википедия 18 телдәге 20 000 биткә тиклем үҫешкән. 2002 йыл аҙағында 26 телдә, 2003 йыл аҙағында 46 телдә, һәм 2004 йыл аҙағында 161 телдә яҙылған булған. 2009 йылдың август айында инглиз Википедияһында 3 миллион мәҡәлә иҫәпләнгән.
Википедияның 10-сы «тыуған көнө»
2011 йылдың 15 ғинуарында Википедия 10 йыллыҡ байрамын үткәргән. Ошо байрам айҡанлы махсус эшләнгән логотип көн буйы стандарт логотип урынында торған.
Башҡорт телендәге Википедияның мәҡәлә һаны.
Түбәнге Нерояга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1-се Министрҙар йорто
1-се Министрҙар йорто — Петергофтың тарихи бинаһы. 1839—1841 йылдарҙа төҙөлгән федераль әһәмиәттәге мәҙәни объект. Диңгеҙ десанты урамы, 1 адресы буйынса урынлашҡан, төньяҡтан Разводная майҙанына сыға.
Тарихы
Йорт архитектор Шарлемань И. И. 1-сенең проекты буйынса төҙөлә. Төҙөлөш менән мастер Берри етәкселек итә. Йорт төҙөгәнгә тиклем был урында манеж була. Проект 1839 йылдың 14 июлендә раҫлана. Шул уҡ йылдың авгусында төҙөлөш башланы, һәм ике ай эсендә иҫке бина һүтелеп, яңы бинаның нигеҙе һәм стеналары яртылаш күтәрелә. 1840 йылдың ноябрендә төҙөлөш эштәре тамамлана, һыу һыу үткәрелә. 1841 йылдың июнендә биналарҙы биҙәү эштәре тамамлана.