cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хажи I Гирәй
Хакимлығы
Алтын Урҙа ханы Олуғ-Мөхәмәт Ҡырымды биләгән һәм Солхатта үҙенең наместнигын ултыртҡан. 1437 йылда икенсе хан Кесе-Мөхәмәт Ҡырымды яулап алған һәм уның наместнигын ҡыуған. Тиҙҙән Ҡара диңгеҙ буйы далаларында Туҡтамыштың ейәне хан Сәйет-Әхмәт нығынған, ул Олуғ-Мөхәмәтте Алтын Урҙаның төньяғына ҡыуған һәм Ҡырымды баҫып алған. Ҡырымда бөлгөнлөк батшалыҡ иткән. Күсмә татарҙар бер нисә Ҡырым ярымутрауын талаған. Сәйет-Әхмәт тарафынан тәғәйенләнгән чиновниктар һәм ҡазыйҙар ҡырҡа һалымдарҙы арттырған, был үҙ сиратында халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙырған.
1440 йыл тирәһендә ширин һәм барын ырыуҙары башлығындағы Ҡырым татарҙары аристократияһы Бөйөк Литва кенәзлегенең яңы хакимы Казимир Ягеллончикҡа (1440—1492) хан тәхетенә ултыртыр өсөн Хажи Гирәйҙе Ҡырымға ҡайтарыуҙы һорап мәрәжәғәт иткәндәр. Казимир Хажи Гәрәйҙе Лиданан Киевҡа саҡыртҡан, бында ул бей илселәре менән осрашҡан һәм улар менән Литва юлбашсыһы Радзивилл Остикович оҙатылыуында Киевтан Ҡырымға йүнәлгән. Тәгәнәй бей башлығындағы Ҡырым бейҙәре һәм мырҙалары үҙенең хакимы булараҡ Хажи Гирәйгә ант иткән, ә литва юлбашсыһы Радзивилл бөйөк Литва кенәзе Казимир Ягеллон исеменә ун хан тәхетендә раҫлаған. 1441 йылда Хажи Гәрәй ғәскәре менән Ҡырымға үтеп ингән һәм Сәйет-Әхмәттең наместнигын ҡыуған. 1441 йылдың мартында генуялыларҙың сығанаҡтары Хажи Гирәйҙе Ҡырымдың яңы хакимы булараҡ телгә алған. 1441 йылға ҡарай Хажи-Гәрәй тарафынан Ҡырҡ-Ер ҡалаһында тәүге тәңкәләр сығарылған.
1442 йылда Хажи Гәрәй һәм генуялылар колонияһы Кафа араһында хәрби низағ булған. Кафаның консулы Оло Урҙа ханы Сәйет-Әхмәт менән һөйләшеүҙәр алып барған һәм уға Ҡырымға аҫып инеүгә үҙенең ярҙамын вәғәҙә иткән. Генуялылар Ҡырым ханына яңы тыныслыҡ килешеүен төҙөргә тәҡдим иткән, ләкин уның шарттары Хажи Гәрәй өсөн яраҡһыҙ булған. Генуя Республикаһы Кафаға ҙур хәрби отряд ебәргән. Хәл иткес алышта Ҡырым ханы хәйләкәрлек ҡулланып дошманды тар-мар иткән. Кафа әсирҙәр менән алмашҡан һәм ташламаларға килгән. Шул уҡ ваҡытта хан Сәйет-Әхмәт ур ғәскәр менән Ҡырымға ингән һәм ажи Гирәйҙе алышһыҙ Солхаттан ҡыуған. Ширин мырҙалары Сәйет-Әхмәт яғына күскәндәр һәм уны Ҡырым ханы итеп танығандар. Хажи Гирәй Ҡырымдан Днепрға ҡасҡан, бында көрәште дауам итеү өсөн ғәскәр йыя башлаған. Оло Урҙаның ханы Сәйет-Әхмәт яһаҡ йыйған һәм Сохатты яҡҡан, бының менән ул үҙен Ҡырым аҡһөйәктәренең хуплауынан мәхрүм иткән.
Сәйет-Әхмәт Ҡырымдан киткәндән һуң Хажи Гирәй Перекопта нығынған һәм Оло Урҙаға ҡаршы көрәшен дауам иткән. Сәйет-Әхмәт Донда һуғышҡан ваҡытта, Хажи Гирәй Ҡыпсаҡ далаһындағы уның подданыйҙарының биләмәләрен яулап алырға маташҡан. Хажи Гәрәйҙең һөжүме кире ҡағылған һәм ул Перекопҡа сигенгән. Хажи Гирейҙың еңелеүен белгән хан наместнигы Перекопты алырға маташҡан. Хажи Гирәй уны тар-мар иткән һәм Перекопты нығытып Сәйет-Әхмәттең һөжүменә әҙерләнә башлаған.
1445 йылда Оло Урҙа ханы Сәйет-Әхмәт үҙенең көнәркәштәрен еңгәндән һуң ҙур ғәскәре менән Хажи Гирәйгә ҡаршы яуға сыҡҡан. Сәйет-Әхмәт Перекопты ҡамаған, әммә ала алмаған. Дошман сигенгән ваҡытта Хажи Гирәй етди еңеү яулаған. Оло Урҙаның ханы ҙур юғалтыуҙар менән Дон аръяғына сигенгән. Ширин һәм барын мырҙаларының отрядтары менән бергә Хажи Гирәй Ҡырымға ингән һәм бында хан тип иғлан ителгән.
Хан тәхетенә ҡайтҡандан һуң Хажи Гирей Феодро кенәзлеге менән союзды тергеҙгән һәм кенәз Алексей I (1410—1447) менән хат алышҡан. Хандың улдары башлығындағы отряд гот кенәзенә генуялылар тарафынан яулап алынған Каламита (Инкерман) ҡала-портын кире ҡайтарырға ярҙам иткән. Ҡырым ханы Феодоро кенәзлегенә финанс һәм сәйәси ярҙам күрһәткән. Солхатта Хажи Гирәйҙең улдары менән кенәзлектең йәш вариҫы тәрбиәләнгән, ә Феодоро кенәзлеге һарайында хандың кесе ул Менгли Гирәй йәшәгән.
Хажи Гирәй Ҡырым ханлығының тәүге бойондроҡһоҙ хакимы булып китә. Днестрҙан Донға тиклем далаларҙы контролдә тотҡан Сәйет-Әхмәт хан Польша һәм Литва ерҙәренә бихисап сапҡындар яһаған. Сәйет-Әхмәт һөжүм иткәндә Польша короле һәм Бөйөк Литва кенәзе Казимир IV Ягеллон ярҙам һорап Ҡырым ханы Хажи Гирәйгә мөрәжәғәт иткән. 1452 йылда Сәйет-Әхмәт Литва биләмәләренә сираттағы сапҡын ойошторған һәм Подольск ерәрен Львовҡа ҡәҙәр талаған. Ҙур һандағы әсирҙәр һәм бай табыш менән Сәйет-Әхмәт кире үҙ улустарына йүнәлгән. Ҡырым ханы Хажи Гирей ғәскәр йыйып Сәйет-Әхмәткә ҡаршы сыҡҡан һәм ул Днепр йылғаһы аша үткәндән һуң уға һөжүм иткән. Ҡапыл һөжүм яһап, Ҡырым ханы Оло Урҙа ғәскәрен ҡамаған һәм тар-мар иткән. Сәйет-Әхмәт хан ҙур булмаған отряды менән ҡамауҙан сыға алған, ә уның күпселек яугирҙары Ҡырым ханы яғына күскән. Сәйет-Әхмәт Киевҡа ҡасҡан һәм Казимир Ягеллонға ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән. Киевта Сәйет-Әхмәт ҡулға алынған һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең баш ҡалаһы Вильноға ебәрелгән. Казимир уны Ковноға ебәргән, бында ул ғүмеренең аҙағына тиклем әсирҙә тотолған. Сәйет-Әхмәттең туғыҙ улы Литва татарҙары араһында төпләнгән.
1465 йылда Хажи Гирәй Дон буйындағы алышта Оло Урҙа ханы Мәхмүттең ғәскәрен тар-мар иткән. Дон аша үткәндә Ҡырым ханы урҙа ғәскәренә һөжүм иткән һәм уларҙы еңгән. Еңелгән Мәхмүт ханды тәхеттән ҡустыһы Әхмәт алып ташлаған, Мәхмүт Хан Әстерханға ҡасырға мәжбүр булған. Урҙа ғәскәрҙәренең күп кенә яугирҙары Ҡырым ханы Хажи Гирәйгә хеҙмәткә күскән, ул уларға үҙ биләмәләрендә ер биргән һәм үҙенең хәрби көстәрен тағы ла арттырған.
1454 йылдың йәйендә Ғосман империяһының 56 караптан торған Демир-кяхьи командалағандағы эскадраһы генуялыларҙың сауҙа торамаларын талау өсөн Ҡырым ярҙарында килеп сыҡҡан. Июль башында төрөк караптары Кафаға килеп еткән һәм ярға десант төшөргән. Төрөк отряды ҡәлғәне штурм менән алырға маташҡан һәм уларҙың һөжүме кире ҡағылған. Өсөнсө көнгә ҡарай Кафаға үҙенең 16 меңлек ғәскәре менән Ҡырым ханы Хажи Гирәй килгән. Хан төрөктәрҙең командиры Демир-кяхья менән һөйләшеүҙәр башлаған. Уларҙың һөйләшеүҙәренең йөкмәткеһе билдәһеҙ булып ҡалған. Киләһе көндә төрөктәр Кафанан сигенгән, артабан генуялыларҙан кәрәк-яраҡтар талап итеп һәм алып, диңгеҙгә киткән.
Хан тәхетендә нығынғас Хажи Гирәй баш ҡаланы Ҡырым ҡалаһынан (уның элекке ата-бабалары әмирҙәр резиденцияһынан) Ҡырҡ-Ер ҡалаһына күсергән. Хажи Гирәй халыҡ араһында популяр булған, шунлыҡтан Фәрештә (Melek) ҡушаматын алған.
1466 йылдың авгусында Хажи Гирәй вафат булған, ул хәҙерге Баҡсаһарай ҡалаһы сиктәрендәге Салачик торамаһы төрбәһендә ерләнгән.
Джек Николсон
Джек Николсон (Jack Nicholson, ысын исеме Джон Джозеф Николсон, John Joseph Nicholson, 22 апрель 1937 йыл, Нью-Йорк) — Америка актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
Николсон кино тарихында бөйөк  актёрҙарҙың береһе тип һанала. Ул «Оскар» премияһына рекордлы 12 тапҡыр номинациялана. Ул шулай уҡ 1960-сы йылдарҙан башлап һәр ун йыл һайын иң яҡшы роль өсөн (төп һәм икенсе план)  «Оскар»ға тәҡдим ителгән ике актёрҙың береһе (икенсеһе — сэр Майкл Кейн). 1994 йылда ул ҡаҙаныштары өсөн Америка кино сәнғәте институты премияһы менән бүләкләнгән иң йәш актёрҙарҙың береһе була.
Бала сағы һәм йәшлеге
Джек, тиңдәштәре кеүек үк, телевизор йоғонтоһона дусар булмай үҫкән һуңғы быуын вәкиле була. Өләсәһе Этель районда йәшәүселәр араһында беренселәрҙән булып телевизор һатып ала, ләкин был ваҡытҡа үҫмер Джекты джаз-фьюжн менән музыкаль автоматтар нығыраҡ ҡыҙыҡһындыра.
Ата-әсәһе
Бейеүсе һәм йырсы Джун Фрэнсис Николсон (1918—1963; сәхнә исеме — Джун Нильсон) Джек Николсондың әсәһе була. 1934 йылда профессиональ карьераһын башлау маҡсатында мәктәпте ташлаған Джун урындағы радиостанцияла эшләй башлай, «Эдди Кинг менән уның радиобалалары» тигән иртәнге шәмбе тапшырыуын алып бара[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 [1] ]. Буласаҡ һөйгәне, музыкант Эдди Кинг, сығышы буйынса йәһүд (тыуған саҡтағы исеме — Эдгар Альфред Киршфельд), ярҙамсыһы итеп ҡуйыла, ул 1925 йылда АҠШ-ҡа Латвиянан законһыҙ иммиграциялаған була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 [1] ]. Кинг карьера баҫҡысы буйлап етеҙ үрләй, бер нисә профессия алмаштыра: йәшерен музыкаль төркөм етәксеһенән алып бейеү буйынса инструкторға тиклем төрлө һөнәрҙәрҙә эшләй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 [1] ]. 1930-сы йылдар башында Кинг Кукман-авеню 702-лә үҙенең бейеү студияһын аса һәм шунда тәүге уҡыусыларының береһе булған Джун Николсон менән таныша[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 [1] ].Ике йылдан Джун парикмахер улы, музыкант, ҙур төркөм йырсыһы Дон Роуз (тыуғандағы фамилияһы — Фурчилло) менән таныша[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 [1]  ]. 1936 йылдың 16 октябрендә улар өйләнешә. 1937 йыл башында Николсон Нептьюндан ғәйеп була, ҡайҙа киткәнен бер кемгә лә әйтмәй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.949-1 [1] ]. Апрелдә Джун Николсондың улы тыуа, уға Джон тип исем ҡуша. Ләкин ҡаланың тыуымдар, үлемдәр һәм никахтар теркәү кенәгәһендә Николсон, Кинг, Роуз, Киршфилд йә Фурчилло фамилиялы баланың тыуыуы тураһында мәғлүмәт теркәлмәгән [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.949-1 [1] ]. Быны кенәгәлә «Нильсон» фамилияһын (Джундың сәхнә псевдонимы) яңылышып «Уилсон» тип яҙыуҙары менән аңлаталар[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.949-1 [1] ].
Малай донъяға килгәс, уны олатаһы, универмагта биҙәүсе булып эшләгән ерән ирланд Джон Джозеф Николсон менән өләсәһе Этель Мэй Николсон ҡарай[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 [1] ]. Олатаһы тураһында Джек һуңыраҡ былай тип яҙа: «Шым, бойоҡ, бик нескә күңелле кеше» <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.. Джек үҫкән саҡта олатаһы менән өләсәһенең үҙ атаһы һәм әсәһе икәнлегендә бер тамсы ла шикләнмәй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 [1] ]. Тик 1974 йылда ғына йәшерен мәғлүмәтте асҡан Time журналы репортёры актёрға дөрөҫөн әйтә: «апаһы» Джун — ғәмәлдә уның әсәһе[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 [1] ]. Әммә Джун 1963 йылда уҡ рактан вафат булған, ә Этель 1970 йылда баҡыйлыҡҡа күскән була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 [1] ]. Журналистың әйткәндәрен Николсондың һеңлеһе Лоррейн раҫлай, ул да, башҡалар кеүек үк, актёрҙың атаһы кем булғанын белмәй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.947-1 [1] ].
Уҡыу йылдары
1945 йылда Этелдең эштәре алға бара, ғаилә Нептьюндың Алтынсы урамындағы бер ҡатлы бунгалонан ҡаланың эшсе биҫтәһендәге ике ҡатлы йортҡа күсә.[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9416-1 [1] ] . Иртә һайын һигеҙ йәшлек Джекҡа яңы йорттан Штайнер-авеню 2 адресында урынлашҡан Теордор Рузвельт исемендәге мәктәпкә ете квартал үтеп уҡырға йөрөргә тура килә. Нәҡ шунда Николсон беренсе тапҡыр театр постановкаһында ҡатнаша, унда  тигән джаз йырын башҡара.
Джек юғары мәктәпкә барырға йыйынғанда, ғаилә тағы бер тапҡыр күсенә: был юлы —  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. бороһына, унда Мерсер-авенюла Этель үҙенең косметика кабинетын аса. Һуңыраҡ Джек ул саҡта өләсәһенең килеме йылына 5 мең долларға еткәнлеген телгә ала  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.. Этель ейәне өсөн мәктәпте оҙаҡ эҙләй һәм Манаскуан өлкән мәктәбен оҡшата. 1950 йылда Николсонды был уҡыу йортона ҡабул итәләр, үҫмергә «Йыуан» (Chubs) тигән ҡушамат тағыла, сөнки ул дүрт йәштән артыҡ ауырлыҡ менән яфалана. Киләһе ун йыл буйы Джек үҙен ирештереүселәрҙе туҡмауҙан бушамай. Тик буйы биш фут туғыҙ дюймға еткәс кенә, класташтары был ҡушаматты үҫмерҙең фамилияһын ҡыҫҡартыуҙан яһалған «Ник»ҡа алмаштыра. Мәктәп йылдарында Николсон бейсбол менән әүҙем шөғөлләнә, әммә мәктәп футбол командаһының экипировкаһы өсөн яуаплы булырға тигән тәҡдимде алғас, ул шатланып риза була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9417-1 [1] ]. Бер нисә айҙан Джек футболды баскетболға алмаштыра, был уның яратҡан спорт төрөнә әйләнә. Спорт менән шөғөлләнеүҙән тыш, Николсон мәктәптең The Blue and Gray  гәзите репортёры булып китә һәм унда мәктәптең спорт командалары ҡаҙаныштары тураһында яҙып тора. Мәктәп етәкселеге нәшер иткән Treasure Chest тигән китапта Николсон тураһында «шаян һәм һәйбәт кеше», «яҙыусы» тигән һүҙҙәр бар.
Николсон тураһында уҡытыусылары төрлө фекерҙә була: латин теле уҡытыусыһы Рут Уолш Джекты тәртипһеҙ булып күренгәне өсөн иң алға үҙенең ҡаршыһына ултыртыр була, ә инглиз теле уҡытыусыһы мисс Белтинг бер ҡасан да уның менән уртаҡ тел таба алмай[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9418-1 [1] ]. Джек мәктәптә ҡуйылған спектаклдәрҙә ҡатнаша[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9418-1 [1] ]. Джон Патриктың «Сәйер миссис Сэвидж» тигән пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклдәге Ганнибал роле өсөн «Иң яҡшы өлкән класта уҡыған актёр» тигән титул бирелә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9418-1 [1] ].
Актёрлыҡ оҫталығына өйрәнеү. Тәүге ролдәре
Шул уҡ йылды Николсон өләсәһенең йортонан почта бүлексәһе эргәһендәге ҡуртымға алынған фатирға күсә, ул эш урынына яҡын була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9423-1 [1] ]. Бында ул ике йыл эшләй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9423-1 [1] ]. Павильондарҙа бик күп кино йондоҙҙарын күрә, компания хеҙмәткәрҙәрен дә бөтәһен тиерлек исеме менән ятларға тура килә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9423-1 [1] ].
Джектың эш хаҡы бәләкәй, автомобиле лә юҡ[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9424-1 [1] ]. Аниматор Оливер Каллахан уға үҙенең 1949 йылғы иҫке Chevrolet'һын 400 долларға тәҡдим иткәс, Николсон Нью-Джерсиҙа йәшәгән өләсәһенә, аҡса һорап, телеграмма һуға[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9424-1 [1] ]. Йүнле аҡсаһы булмаһа ла, Джек мода менән бергә «атлай»: уның гардеробында һәр ваҡыт заманса фасон буйынса тегелгән күлдәк-салбар була.[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9424-1 [1] ] Джеймс Дин һәләк булғандан һуң бер көндән был хәлдән шаңҡыған Николсон MGM'ға килә һәм лифтта абруйлы продюсер Джо Пастернак (1901—1991) менән осраша[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9425-1 [1] ]. Пастернак, Джектың ҡайғылы йөҙөн күреп, уға һүҙ ҡуша, шунан Николсондан тегенең актёр булырға теләге юҡмы икәнлеге менән ҡыҙыҡһына, Николсон, юҡ, ти[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 [1] ]. Бер сәғәттән анимация бүлеге директоры Уильям Ханна Николсонды үҙенә саҡырып ала, бынан инде Николсон актёр буласағына тулы ышаныс менән ҡайтып китә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 [1] ].
1956 йылда Джек кастингта ҡатнаша [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 [1] ]. Пастернак уға ыңғай баһа бирә, әммә мәктәп түңәрәгенән башҡа бер күнекмәһе лә булмауын һыҙыҡ өҫтөнә ала[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 [1] ]. Бынан тыш, Николсондың Нью-Джерси штатындағыларға хас һөйләшен дә төҙәтергә кәрәк була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 [1] ]. Пастернак Джекҡа сәхнә телмәре буйынса уҡытыусы тәҡдим итә [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 [1] ]. Ә Уильям Ханна тәҡдиме буйынса Николсон актёр оҫталығы курсына йөрөй башлай, уның менән бергә бында шулай уҡ йәш актёр  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. (1924—1974)[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 [1] ] да шөғөлләнә. Ошо уҡ ваҡытта Николсон West Hollywood’s Players Ring театрына эшкә инә, 1956 йылдың июленән сентябренә тиклем « <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.» ( <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. пьесаһы буйынса)[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 [1] ] спектаклендә статист була. Эш хаҡы аҙнаһына ни бары 14 доллар тәшкил итә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9426-1 [1] ].
<span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. (1914—2002) Николсондың актёрлыҡ оҫталығына өйрәткән тәүге остазы була.
Ниһайәт, Джефф Кори Николсонға уның тәүге кинопробаға әҙер булыуы тураһында хәбәр итә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9429-1 [1] ]. 1958 йылдың яҙында Asbury Park Press гәзите: "Манаскуан өлкән мәктәбендә төп ролдәрҙә уйнаған Джек Николсон бөгөн « <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9430-1 [1] ] тигән йәштәр триллерында уйнаясаҡ», тип яҙа.
Фильм һәр йәһәттән уңышһыҙ булып сыға, актёр Николсондың уйынына ла тәнҡит эләгә [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9430-1 [1] ].
Был фильмда, Николсондан башҡа, тағы бер исем генә әлеге ваҡытта яңғырауыҡлы булып ҡалған[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9431-1 [1] ]. Ул — картинаның башҡарма продюсеры Роджер Корман[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9431-1 [1] ]. Корман менән Николсон Джефф Кори курсында таныша, унда Корман яңы таланттар эҙләү менән мәшғүл булған була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9432-1 [1] ]. Джек —яңы фильмда төшөү өсөн идеаль кандидат[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9432-1 [1] ]. «Николсон ныҡымыш булды. Ул Роджерҙан ҡурҡмай ине. Ул актёр, сценарист булырға, теләһә ниндәй эште башҡарырға теләй ине, бының өсөн үҙенә хас әрһеҙлекте файҙала ине», — тип яҙа Кормандың биографы Беверли Грэй[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9432-1 [1] ].
«Мөхәббәт өсөн үтә һуң»
Харви Бермандың « <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.» тигән драмаһында фетнәсел Джонни Вэррон ролен башҡарғандан һуң, Николсон Ричард Раштың әҙ бюджетлы « <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.» тигән фильмында яуыз Бадди ролендә төшә [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9438-1 [1] ]. Режиссёр һөйләүенсә, фильм ул осор тәнҡитселәре уйлап сығарған «яңы тулҡын»ға ҡарай, шуның өсөн бик үтемле булып сыға. Әйткәндәй, сценарий яҙғанда Рашҡа ул саҡта бер кемгә лә билдәһеҙ Фрэнсис Форд Коппола ярҙам итә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9438-1 [1] ].
«Мәхшәрҙәр кибете»
«Мәхшәрҙәр кибете» — Роджер Корман яңы фильмын шулай тип атай. Артур Кларктың «Үҙ һүҙле орхидея» тигән фәнни-фантастик хикәйәһен экранлаштырып төшөрөлгән фильмда ит ашаусы орхидеяның яңы төрөн асҡан ботаник уға тәкәббер әбеһен тотоп ашата[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9440-1 [1] ].
Картина рекордлы ике көндә 27 мең долларға төшөрөлә, ә Николсон былай ти: «Мин съёмкаға барырға сыҡҡанда уҡ үҙемдең сикһеҙ сәйер булырға тейешлегемде белә инем, сөнки Роджер тәүҙә мине был ролгә алырға теләмәгәйне. Ҡыҫҡаһы, мин был ролде сценарийҙа яҙылғанса башҡарырға тейеш түгел инем, шунлыҡтан бик күп әкәмәт сәйерлектәр ҡылдым, былар, минеңсә, мәрәкә күренергә тейеш»[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9439-1 [1] ]. Килеп еткәс кенә Джекҡа уның иҫке дуҫы Джон Шэнер менән бергә төшәсәге хаҡында хәбәр итәләр[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9439-1 [1] ]. Корман Николсонға сценарийҙың һуңғы алты битен, ә Шэнерға тәүге алтыһын бирә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9439-1 [1] ]. Ҡалған биттәрҙе режиссёр икегә айырып йырта ла береһен — Джекҡа, икенсеһен Шэнерға тоттора[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9439-1 [1] ]. «Шуның менән бөттө. Фильм тураһында беҙ белгәндәр шуның менән тамамланды. Мин уның хатта исемен дә белмәй инем. Миңә Шэнерҙы ундағы яртыны уҡып ишеттерергә күндерергә тура килде», — ти Николсон[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9439-1 [1] ].
Горынин Игорь Васильевич
Игорь Васильевич Горынин (10 март 1926 йыл, Ленинград — 9 май 2015 йыл, Санкт-Петербург ) — СССР һәм Рәсәй ғалимы. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1984 йылдан, 1991 йылдан алып Рәсәй фәндәр академияһы). Президент һәм ғилми етәксеһе «Прометей» конструкция материалдары ғилми-тикшеренеү институтының ғилми етәксеһе. Донъя материалдарҙы өйрәнеү фәне лидерҙарының береһе тип таныла. Ленин премияһы һәм РФ Дәүләт премиялары лауреаты.
Джек Николсон
«Мәхшәрҙәр кибете»
Шулай итеп, стоматологҡа килгән еңел аҡыллы мазохист Уилбур Форс Джектың иҫтә ҡалырлыҡ тәүге роле була[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9440-1 [1] ].
«Ҡоҙғон»
1961—1963 йылдарҙа Николсон башлыса телесериалдарҙа һәм телефильмдарҙа төшә, улар араһында — « <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.», « <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.» һәм « <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.». 1963 йылда режиссёр Роджер Корман уны «Ҡоҙғон» тигән хоррор комедияһына икенсе пландағы ролгә саҡыра. Джектың персонажы — Рексфорд Бедлоу, ул Петер Лорре уйнаған Сихырсылар туғанлығы ағзаһы Адольфуса Бедлоуҙың улы була.
Горынин Игорь Васильевич
Биографияһы
1949 йылда Ленинград политехник институтының металлургия факультетын тамамлай. Тамамлағандан һуң «Прометей» конструкция материалдары ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1958 йылда — фән буйынса директор урынбаҫары, һуңынан баш инженер, 1977—2008 йылдарҙа ойошманың генераль директоры була. 1990—1993 йылдарҙа Ленинградты тергеҙеү фонды рәйесе була. 2008 йылдан алып институт президенты һәм ғилми етәксеһе вазифаһына күсә.
1979 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. Ә 1984 йылда — ғәмәлдәге ағзаһы. Рәсәй инженер академияһының өлкәндәр советына инә. Халыҡ-ара инженерҙар акад. почётлы ағзаһы.
Рәсәй Материалдарҙы өйрәнеү йәмғиәтенең президенты була, Халыҡ-ара материалдарҙы өйрәнеү йәмғиәттәре Союзына инә.
Джек Николсон
«Ҡоҙғон»
Сценарий Эдгар Аллан Поның[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9447-1 [1] ] «Ҡоҙғон» тигән әҫәренең ирекле интерпретацияһына ҡорола һәм яҡшы итеп эшләнгән була. Уны мәхшәрле фильмдар оҫтаһы яҙыусы Ричард Мэтисон[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9447-1 [1] ] яҙа.
Николсонға фильм төшөрөү майҙансығында иң сағыу «йондоҙҙар» булыуы бер ҙә ҡамасауламай [./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9447-1 [1] ]. Джек Карлоффтың интонацияларына, Винсент Прайстың дикцияһына ҙур иғтибар бирә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9447-1 [1] ], Петер Лорре менән дуҫлаша.
Горынин Игорь Васильевич
Биографияһы
500-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография һәм 222 уйлап табыу авторҙашы.
Джек Николсон
«Ҡоҙғон»
«Ҡоҙғон» 1962 йылдың октябрендә төшөрөлөп бөтә[./Николсон_Джек#cite_note-McDougal.E2.80.942008.E2.80.94.E2.80.9448-1 [1] ].
Горынин Игорь Васильевич
Биографияһы
СССР-ҙың фәнни һәм инженер йәмғиәттәре союзынан халыҡ депутаты итеп һайлана (1989—1991).
Джек Николсон
«Ҡурҡыу»
"Ҡоҙғон"дан һуң Корман тағы ла бер мәхшәрле фильм —"Ҡурҡыу"ҙы төшөрә. Режиссёр артыҡ мәшәҡәттәрҙән ҡотолоу өсөн кастинг үткәреп тормайынса шул уҡ Николсон менән Карлоффты саҡыра, элгәрге картинаһынан ҡалған декорацияларҙы файҙалана. Кормандың үткән фильмындағы кеүек үк, быныһында ла Николсон режиссёр урынына ултырып, бер нисә күренеште төшөрә.
Николсондың тәүге эштәре тәнҡитселәрҙең кире бабаһын ала Режиссёр Питер Богданович «Николсонды ошо фильмда күреп, насар актёр тип хәтерләп ҡалдым», ти, ә FilmThreat сайтындағы тәнҡитсе Фил Холл Джектың « <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.» тигән фильмдағы Марлон Брандо кейеменән кейенгән булыуын билдәләй. Бынан тыш, Холл Николсондың уйынын «буш һәм бер төрлө» тип баһалай.
Горынин Игорь Васильевич
Фәнни ҡаҙаныштары
Ҡаты ҡороусы конструкция материалдары уйлап сығарыу өлкәһендә иң яҡшы ғилми материалдарҙы булдырыусы фән мәктәбен ойоштороусы. Материалдарҙы өйрәнеү ғилеме, металлургия һәм иретеп йәбештереү, материалдарҙың конструктив-технологик ныҡлығы һәм конструкция материалдарының конструктив-технологик ныҡлығы өлкәһендә белгес. Утҡа сыҙамлы алюмин иретмәләре өлкәһендәге ғәмәли эштәр авторы.
Джек Николсон
Артабанғы эштәре
1960-сы йылдарҙа актёрға эш табыу ауыр булғанлыҡтан, Николсон йышыраҡ сценарийҙар өҫтөндә эшләү менән шөғөлләнә башлай. Бының һөҙөмтәһендә «Йәшен уртауы» (Thunder Island) (1963), «Ярһыуға осош» (1964), «Бер ҡайҙа ла булмаған ҡасыу» (1965) һәм «The Monkees» төркөмө тураһында реклама нәфис фильмы «Предводитель» (1968) тыуа. Был фильмдар әллә ни билдәлелек алмаһа ла, Николсонды тотороҡло эшмәкәрлек менән тәьмин итеп торалар.
Горынин Игорь Васильевич
Фәнни ҡаҙаныштары
Легирование ысулы, фаза әйләнеше алымдары, дислокацион структураның һәм физик нигеҙе буйынса фундаменталь эштәр авторы, юғары сыҙамлы ҡоростарҙың, титан һәм алюмин иретмәләренең үтә ныҡ сыҙамлы ҡоростарҙың киң спектрын ойоштороуҙың ғилми нигеҙе булып торған фундаменталь хеҙмәттәр авторы. Был нигеҙҙә иретелеүсе ҡоростоң ҙур төркөмө булдырыла. Был материалдарҙан атом боҙватҡыстары («Ленин», «Арктика», «Россия», «Таймыр», «Вайгач» һ.б.), уникаль йөҙөү, нефть һәм газ эҙләү һәм сығарыу өсөн үҙ аллы быраулау платформалары төҙөлә. Юғары сағыштырма ныҡлыҡ менән иретмә һөҙөмтәһендә «Метеор», «Чилим», «Зубр» һәм башҡа типтағы һауа суднолары барлыҡҡа килә. Уның фәнни асыштары наноматериалдар һәм нанотехнологиялар, композицион һәм функциональ материалдар әҙерләүгә ҙур өлөш индерә.
Джек Николсон
Кинолағы карьераһы
Актёрлыҡ карьераһында өмөт күренмәгәс, Николсон тулыһынса  «камера артындағы»  эшкә — сценарист һәм режиссёр эшмәкәрлегенә күсә. Беренсе уңыш уға 1967 йылда «Трип» тигән фильм сценарийы аша килә, был фильм тулыһынса ЛСД ҡабул иткән төп геройҙың  галлюцинацияларына нигеҙләнә. Фильмда Питер Фонда һәм Деннис Хоппер төшә. Питер Фонда и Деннис Хоппер. Ә Фонда менән тигән фильмында уйнаған Николсонға беренсе һәм бик ҙур актёрлыҡ уңышы ла килә. Ул эскесе адвокат  Джордж Хэнсон ролен башҡара һәм был роль өсөн үҙенең «Оскар»ға беренсе номинацияһын ала.
Бынан һуңғы ролдәренән айырыуса иғтибарға лайыҡтары Хэл Эшбиҙың «Һуңғы наряд»  (1973), Роман Поланскиҙың «Ҡытай кварталы» (1974) тигән фильмдарҙа була. Икеһе өсөн дә Николсон иң яҡшы ирҙәр роле өсөн «Оскар» премияһына номинациялана. Ул шулай уҡ Кен Расселлдың «Томми» (1975) һәм  Микеланджело Антониониҙың  «Профессия: репортёр» (1975) тигән фильмдарында төшә.
Америка идолы
Николсон иң яҡшы ирҙәр роле өсөн беренсе «Оскар»ға Кен Кизиҙың «Кәкүк ояһы өҫтөнән осоп барғанда» тигән романының 1975 йылда Милош Форман ҡуйған киноверсияһында  Рэндл Патрик МакМёрфи роле өсөн лайыҡ була. Николсонға «Крёстный отец»та Майкл Корлеоне роле тәҡдим ителә, ләкин ул баш тарта.
Бынан ары Николсон үҙенә хас булмаған ролдәргә тотона башлай. Мәҫәлән, «Һуңғы магнат» фильмында кескәй генә ролде — Коммунистар партияһы ағзаһы ролен башҡара, бында уға Роберт Де Ниро персонажы менән һуғышырға тура килә. Марлон Брандо менән бергә уйнау өсөн генә хатта Артур Пенндың «Миссури бөгөлдәре» тигән вестернында сирҡандырғыс ролгә лә бара. Шунан Николсондың режиссёрлыҡ дебюты була — «Көньяҡҡа йүнәлгәндә» комедия-вестерны.
Стивен Кинтың «Балҡыш» тигән романы буйынса 1980 йылда Стэнли Кубрик  ҡуйған фильмдағы роль Николсон карьераһында иң мөһимдәрҙең береһе булып тора. Үҙенең киләһе «Оскар»ын,  ике пландағы иң яҡшы ирҙәр роле премияһын, Николсон Джеймс Брукстың «Иркәләү һүҙҙәре» фильмында (1983) отставкалағы астронавт Гаррет Бридлав роле өсөн ала. 1980-се йылдарҙа  Николсон емешле эшмәкәрлеген дауам итә, «Почтальон һәр саҡ ике тапҡыр шылтырата» (1981), «Ҡыҙылдар» (1981), «Прицци ғаиләһенең намыҫы» (1985), «Иствик сихырсылары» (1987), «Шайтан таяғы» (1987) тигән фильмда ғаиләһенең намыҫы» һәм «Шайтан таяғы» фильмдарындағы ролдәре өсөн «Оскар»ға номинациялана.
1989 йылда Николсон «Бэтмен» фильмында Джокер ролен башҡара, был картина шаңҡытҡыс халыҡ-ара хитҡа әйләнә һәм отошло процентлы контракт  Николсонға яҡынса 60 миллион  доллар килтерә.
АҠШ Диңгеҙ пехотаһы корпусы подразделениеһындағы үлтереш тураһында һөйләгән «Бер нисә һәйбәт егет» (1992) фильмындағы тиҙ ярһып китә торған холоҡло  полковник Натан Джессеп роле өсөн Николсон тағы бер «Оскар»ға номинациялана.
Николсондың насар ҡабул ителгән эштәре лә була. «Кешеләрҙең күңелһеҙлектәре» (1992) һәм «Хоффа» (1992) фильмдарындағы ролдәре өсөн бик насар актёр булараҡ «Алтын ҡурай еләге» премияһына номинациялана. Әммә шул уҡ «Хоффа»лағы роле менән  «Алтын глобус» премияһына ла тәҡдим ителә.
«Асыуға идара итеү» тигән комедияла ул ярайһы уҡ тыныс холоҡло персонаж булған Адам Сэндлерға хис-тойғоларына хужа булырға өйрәтеү өсөн беркетелгән агрессив психиатрҙы уйнай.
2003 йылда бер нисә фильмда уйнай, шул иҫәптән «Ҡағиҙәләргә буйһонған һәм буйһонмаған мөхәббәт» тигән картинала  өлкән йәштәге һөйәрҙе кәүҙәләндерә.
Шәхси тормошо
Николсон ике меңдән ашыу ҡатын-ҡыҙ менән бәйләнешкә инеүе тураһында белдерә. Актёр бер тапҡыр ғына өйләнгән. Уның төрлө ҡатындарҙан биш балаһы бар.
Балалары:
Николсон — Нью-Йорк Янкиз и Лос-Анджелес Лейкерс командаларының көйәрмәне. Һуңғы 25 йылда ул The Forum һәм Staples Center стадиондарында булған бер уйынды ла ҡарамай ҡалдырмаған. Николсондың судьялар менән талашҡан, хатта баскетбол майҙанына йүгереп килеп сыҡҡан осраҡтары ла булған. Лейкерстың өйҙәге осрашыуҙарын ҡалдырмауын белгәнлектән, киностудиялар  съёмкалар графигын оманда уйындары исемлеге менән яраштырырға мәжбүр . 2004 йылда Николсон, элекке класташтарын шаҡ ҡатырып һәм шатландырып, мәктәп тамамлаусылар осрашыуына (мәктәпте тамамлауға 50 йыл тулыу уңайынан үткәрелгән сараға) килә.
Николсондың яратҡан шөғөлдәренең береһе — заманса картиналар һәм 20 быуат картиналарын йыйыу. Актёрҙың иң яратҡан рәссамы — Джек Веттриано.
2011 йылда  Джек Николсондың Голливудтағы йорто (ул уны  1975 йылдан алып ҡуртымға биреп торған була) тулыһынса янып бөтә. Янғын менән 85 янғын һүндереүсе көрәшә, икеһе дауаханаға эләгә.
Награды и номинации
Николсон номинировался на премии за лучшую роль (главную или второго плана) в пяти разных десятилетиях: 1960-х, 1970-х, 1980-х, 1990-х и 2000-х. Единственный актёр, достигший аналогичного — Майкл Кейн. С 12-ю номинациями на Оскар (8 за лучшую главную роль и 4 за роль второго плана), Николсон является самым номинированным актёром за всю историю киноакадемии. С 3-мя завоёванными премиями он находится на одной ступени с Уолтером Бреннаном и Дэниелом Дэй-Льюисом по наибольшему количеству наград за актёрскую работу среди мужчин (но, в отличие от Николсона, Бреннан все свои премии завоевал за роли второго плана).
Самовочка
Самовочка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Битюг йылғаһының уң ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Битюг. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Потоцкийҙар һарайы (Львов)
Потоцкийҙар һарайы (пол.) — Львов (Украина) ҡалаһында архитектура ҡомартҡыһы. Коперник урамы, 15 адресы буйынса урынлашҡан. Һарай 1880 йылда элек Альфред Юзеф Потоцкийға ҡараған усадьба урынында поляк архитекторы Юлиан Цибульский ҡатнашлығында  француз архитекторы Людвиг де Верни проекты буйынса төҙөлгән.
Һарай
Бина француз классицизм стилендә  кирбестән төҙөлгән, штукатурланған. Планында Н- ҡиәфәтле, ҡабырға яҡтары бар, мансардалары менән өс ҡатлы. Фасадтары семәрле ҡыҫандарға ҡуйылған тәҙрәләр һәм ҡалҡыу биҙәкле балкондар һәм балюстрадалар менән биҙәлгән. Төп инеү урынын ҡалҡыу биҙәкле аркалы портик һәм ионик колонналар биҙәй. Беренсе ҡатта ҡунаҡтар ҡабул итеү залдары урынлашҡан. Урамдан ихатаға ике флигель менән монументаль ҡапҡалар алып килә. Потоцкийҙар һарайында ҡабул итеүҙәр өсөн экипаж урындары һәм ҡаршы алыу өсөн залдар ҡаралған. Һарайҙың дөйөм майҙаны  3100 квадрат метр тәшкил итә.
Башта һарай территорияһында ҙур парк урынлаша. XIX быуат аҙағында  XX быуат башында Потоцкийҙар һарайы тирәһендә бер нисә рәт күп ҡатлы йорттар төҙөлә, уларҙың бер өлөшө фасадтары менән урамға, ә ҡабырға өлөштәре менән һарай яғына сыға. Шуға күрә Потоцкийҙар һарайына күренеш тик Коперник урамынан ғына асыҡ ҡала.
1972 йылда  бинала тантаналы ваҡиғалар һарайы урынлаша  (Никах һарайы). 1973—1974 йылдарҙа реставрациялана.
1996 йылда  бина менән йәнәш  Львов сәнғәт һарайы төҙөлә. Тиҙҙән, 2000 йылда Потоцкий һарайы Львов сәнғәт галереяһына тапшырыла.
Теллур
Теллур (, Te) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 16-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 52.Металлоид.
Символы
Теллур элементының символы — Te (Теллур тип уҡыла).
Тарихы
Теллур 1782 йылда Франц Йозеф Мюллер тарафынан асыла.
Трансильванияла алтын мәғдәне ятҡылыҡтары тау инспекторы булып эшләп йөрөгән Йозеф Франц Мюллер (аҙаҡ ул барон фон Райхенштейн булып йөрөй) Австро-Венгрия территорияһында яңы элемент таба. 1798 йылда Мартин Генрих Клапрот теллурҙы айырып ала һәм уның мөһим үҙенсәлектәрен билдәләй.
Исеменең килеп сығышы
Латинса tellus, эйәлек килештә telluris, Ер тигәндән алынған исемде Мартин Клапрот тәҡдим иткән.
Тәбиғәттә
Ер ҡабығындағы ауырлығы күләме 1 % тәшкил итә. 100-гә яҡын теллур минералдары билдәле. Иң йыш осрай торған теллуридтар — баҡыр, ҡурғаш, цинк,көмөш һәм алтын теллуридтары. Теллурҙың изоморф ҡатнашмалары сульфидтарҙа күп күҙәтелә .Минералдар араһында теллур айырым әһәмиәткә эйәләре: алтаит (PbTe), сильванит (AgAuTe4), калаверит (AuTe2), гессит (Ag2Te), креннерит [(Au, Ag)Te], петцит (Ag3AuTe2), мутманнит [(Ag, Au)Te], монбрейит (Au2Te3), нагиагит ([Pb5Au(Te, Sb)]4S5), тетрадимит (Bi2Te2S). Теллурҙың кислородлы берләшмәләре осрай, мәҫәлән, ТеО2 — теллур охраһы.
Физиологик тәьҫире
Теллур һәм уның осоусан берләшмәләре ағыулы. Организмға эләккәндә күңел болғаныуы, бронхит, пневмония (үпкә ялҡынһыныуы) килтереп сығара. Һауалағы ПДК-һы төрлө ҡушылмалар өсөн 0,007-0,01 мг/м³, һыуҙа 0,001-0,01 мг/л миҡдарында тирбәлә. Теллурҙың канцерогенлығы раҫланмаған ..
Ағыуланған осраҡта, теллур организмдан бик насар еҫле теллур ҡушылмалары формаһында сығарыла. Уларҙың еҫе һарымһаҡҡа оҡшаған, шуға күрә организмға ҙур булмаған күләмдә теллур ингәндә лә, кеше һулышынан һарымһаҡ еҫе сыға башлай, һәм был теллур менән ағыуланыуҙың мөһим билдәһе.
2-се Иус
2-се Иус — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иус йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡмалов Ғариф Аҡмал улы
Аҡмалов Ғариф Аҡмал улы (Акмалов Гариф Акмалович; 1911 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 1-се батареяһы ездовойы. Гвардия сержанты. Ҡаһарманлығы өсөн ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Биографияһы
Ғариф Аҡмал улы Аҡмалов 1911 йылда Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙендәге (хәҙер — Краснокама районы) Яңы Нуғай ауылында тыуған.
1941 йылда Краснокама районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
1941 йылдың декабрендә Аҡмалов Ғариф Аҡмал улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се гвардия 14828 һанлы артиллерия-миномёт полкының ездовойы. Аты Рыжий орёл ҡушаматлы була.
1943 йылдың 10 октябрендә:
1945 йылдың 20 майында:
Хәтер
Аҡмалов Ғариф Аҡмал улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Краснокама районы Яңы Нуғай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Сократҡа тиклемге фәйләсуфтар
Сократҡа тиклемге фәйләсуфтар — Иң яңы заманда ғына иртә осор боронғо грек фәйләсуфтарына (б. э. т. VII—V бб.), шулай уҡ уларҙың б. э. т. IV б. йәшәгән сократик һәм софистик традицияларынан тыш йүнәлештәрҙә ижад иткән  вариҫтарына ҡарата ҡабул ителгән шартлы исем. Шулай уҡ хронологик мәғәнәлә генә ҡулланылыуы мөмкин  (уларға ҡаратылғандарҙың ҡайһы берҙәре Сократтың замандашы булғанлыҡтан, был бик үк дөрөҫ түгел). Сократҡа тиклемге фәйләсуфтарҙың хеҙмәттәре һуңғы антик авторҙар хеҙмәттәрендә булараҡ һаҡланған  фрагменттар буйынса ғына билдәле.
Тарихы
фәйләсуфтар тигән термин 1903 йылда немец ғалимы Герман Дильс үҙенең («Die Fragmente der Vorsokratiker») тигән хеҙмәтендә  Сократҡа саҡлы йәшәгән фәйләсуфтарҙың текстарын йыйып баҫтырғандан һуң нығынған. Китапҡа орфик һәм башҡа фәлсәфәүигә тиклемге теокосмогония фрагменттары менән бергә 400-ҙән ашыу исем ингән. «Досократик» тигән термин немец фәйләсуфы, филологы һәм теологы Иоһанн Август Эберхард (1739-1809) үҙенең 1788 йылда сыҡҡан китабында индергән «досократик фәлсәфә» терминына ҡайтып ҡала; ғалим антик философияны ике төп осорға — «сократҡа тиклемге фәлсәфәгә» һәм «сократ фәлсәфәһенә» бүлә. Эдуард Целлерҙең XIX быуат уртаһында классик тип һаналған  хеҙмәтендә боронғо грек фәлсәфәһенең беренсе этабын боронғо ионийлыларҙан Сократҡа тиклем тип күрһәткән. Гегель фәлсәфәһенән алдараҡ килгән тарихта боронғо грек философияһының тәүге осоро Фалестан Аристотелгә саҡлы билдәләнә.
Досократиктарҙың  концептуаль мәғлүмәте менән беҙ британ-шотланд антиклыҡты өйрәнеүселәр уларҙы «иртә грек фәйләсуфтары» тип атаған ) бурыслыбыҙ.
«Досократиктар» термины — яңы европа заманыныҡы булыуға ҡарамаҫтан, уның нигеҙенә һалынған стереотиптар Платонға һәм Аристотельгә барып тоташа.
Фәлсәфәнең тарихи башы тураһында һорауға яуап эҙләгән антик авторҙар, уға нигеҙ һалыусылар, тип  ете аҡыл эйәһе фигураһына күрһәтә. Уларҙың береһе, Фалес Милетский, Аристотель заманынан уҡ Грецияның беренсе фәйләсуфы һаналған. Ул — шулай уҡ Анаксимандр, Анаксимен, Ферекид Сиросский, Диоген Аполлонийский һ. б. ҡараған милет мәктәбе вәкиле.
Уның артынан йәшәйеш фәлсәфәһе менән шөғөлләнгән элеаттар мәктәбе (б. э. т. яҡынса 580—430 йй.) килә. Уға Ксенофан, Парменид, Зенон Элейский, Мелисс ҡараған. Был мәктәп менән бер үк ваҡытта гармония, үлсәү, һан тикшереү менән шөғөлләнгән Пифагор мәктәбе булған, һәм уға  башҡалар менән бер рәттән Филолай (б. э. т. V б. аҙағы), табип Алкмеон (б. э. т. 520 й. тирәһе), музыка теоретигы, философ һәм математик Архит  Тарентский (б. э. т. яҡынса 400-365 йй.) ҡараған. Шулай уҡ скульптор Өлкән Поликлет (б. э. т. V б. аҙағы) уның яҡлы булған.
Гераклит, Эмпедокл һәм Анаксагор бөйөк яңғыҙҙар булған. Демокрит, үҙенең энциклопедик фекерләүе, үҙенең ярым легендар элгәре Левкипп һәм демокрит мәктәбе менән бергә, Сократҡа тиклемге  космологияның тамамланышы булған. Был уҡ ваҡытҡа иртә софистарҙы (Протагор, Горгий, Гиппий, Продик) ҡаратып була.
Шул уҡ ваҡытта, юғарыла килтерелгән Сократҡа тиклемге аҡыл эйәләренең традицион берекмәһенең шартлылығы билдәләнә, бигерәк тә уларҙың тәғлимәтендәге уртаҡ элементтарҙы айырырға маташыу яһалма.
Тәғлимәт
Ғаләм (тәбиғәт) Сократҡа тиклемгеләрҙең фәлсәфә йөрөтөүенең төп предметы булған. Уларға йыһан ябай тойоу стихияһынан: ҡуйырыу һәм һирәкләнеш һөҙөмтәһендә үҙ-ара бер-береһенә күсеүсе ер, һыу, һауа, ут һәм эфирҙан торған һымаҡ тойолған. Сократҡа тиклемгеләр үҙҙәренең һығымталарын нисек булһа ла нигеҙләгән ике универсаль тезис формулировкалаған: «булмағандан бер нәмә лә булмай» һәм «оҡшаш оҡшаш аша таныла». Был осорҙа кеше һәм социаль сфера, ҡағиҙә булараҡ, дөйөм ғаләм тормошонан айырылып сыҡмаған булған. Сократҡа тиклемгеләрҙә кеше, йәмғиәт һәм йыһан бер үк төрлө ҡа буйһона. Ф. Х. Кессиди билдәләгәнсә, уларҙың тәбиғәт концепцияһы «донъяла нимә булғанын тәбиғи (натурфәлсәфә) аңлатып ҡына түгел, әммә  ысынбарлыҡ донъяла тормош йүнәлеше сараһын: „илаһи“ ғаләмдә кешенең урынын һәм тәғәйенләнешен билдәләргә бурыслы». Дуализмды Сократҡа тиклемге тотороҡло  концепция менән билдәләйҙәр.
Мәктәптәре
Сократҡа тиклемгеләр традиция буйынса бүленгән  ионий фәлсәфәһе (Милет мәктәбе, Гераклит, Диоген Аполлонийский), италий фәлсәфәһе (пифагорейлылар, элеаттар) һәм атомистарға бүленгән. Ҡайһы ваҡыт Сократҡа тиклемгеләргә яңылыш софистарҙы ла индерәләр, әммә был бик үк дөрөҫ түгел. Софистарҙың күпселеге Сократтың замандашы булғанлыҡтан һәм ул софистарҙың күпселеге менән әүҙем бәхәсләшкән. Бынан тыш, софистарҙың тәғлимәте Сократҡа тиклемгеләрҙең тәғлимәтенән ныҡ айырыла. В целом для восточной, ионийской, традиции характерны эмпиризм, интерес к многообразию материально-вещественного бытия космоса; для западной, италийской, традиции более характерен интерес к формальному, — числовому и структурному, — аспекту вещей.
Әҙәбиәт
н/Д]]: «Феникс», 2002.
Сапег һарайы (Львов)
Сапе́г кенәздәре һарайы—  Львов  (Украина) ҡалаһында архитектура ҡомартҡыһы. Коперник, 40а адресы буйынса урынлашҡан.
1870 йылдарҙа кенәз Сапегтар өсөн архитектор Адольф Кун  проекты буйынса  XVIII быуаттың француз барокко стилендә төҙөлә. Бина ике ҡатлы, мезонин менән, төп күләме планында квадрат формаға эйә, уға дүртмөйөшлө флигель тоташа. Селтәрле тимер ҡапҡалар менән монументаль кәртә урам менән ихатаны айыра. Бинаның стеналары йомшаҡ пластика менән айырыла, уларҙы пилястраларҙың сығынтыһы, ҡат араһы бүлкәттәре һәм кәрниздәрҙе бүлгеләү төрлөләндерә
Үҙенә һарай төҙөүгә заказ биргән боронғо литва-рус нәҫеле Адам Сапег Галицияла тимер юл төҙөлөшөнөң иң ҙур бағыусыларының береһе була. Һарайҙы төҙөү Потоцкийҙар һарайын төҙөгән кеүек үк ҡыйбатҡа төшә.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында бомба арҡаһында емерелгән һарайҙың көнсығыш төкәтмәһе урынына 9-сы урта мәктәп төҙөйҙәр.
Бында оҙаҡ ваҡыт 9-сы мәктәп урынлаша. Реставрациянан һуң элекке Сапег һарайында тарих, мәҙәниәт һәм архитектура ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса Львов өлкә һаҡлау йәмғиәте урынлаша.
Әҙәбиәт
Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР. Киев: Будивельник, 1983—1986. Том 3, с. 14.
Моратша
Моратша (Муратшино) — Һамар өлкәһенең Оло Глушица районындағы башҡорт ауылы, Южный ауыл биләмәһенә керә.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 226 кеше теркәлгән.
Ауыл инфраструктураһы
Ауылда китапхана бар.
Власов Юрий Петрович
Власов Юрий Петрович (5 декабрь 1935 йыл, Макеевка, Сталинск өлкәһе — 13 февраль 2021 йыл, Мәскәү) — СССР ауыр атлеты, урыҫ яҙыусыһы, Рәсәй сәйәси эшмәкәре.
СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1959). ЦСКА өсөн сығыш яһай. Тренерҙары: Евгений Николаевич Шаповалов, 1957 йылдан — Сурен Петросович Богдасаров. Ауыр ауырлыҡта сығыш яһай.
1959 йылдан әҙәби, 1980-се йылдар уртаһынан 1996 йылға тиклем ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. СССР-ҙың Ауыр атлетика федерацияһын (1985—1987) һәм СССР атлетика гимнастикаһы федерацияһы (1987—1989) етәкләй. СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991), РФ Дәүләт думаһы депутаты (1993—1995).
Биографияһы
Власов Юрий Петрович 1935 йылдың 5 декабрендә Макеевка ҡалаһында тыуа (Донецк өлкәһе). Атаһы — Пётр Парфёнович Власов (Владимиров) (1905—1953) — разведчик, журналист һәм дипломат, Ҡытай буйынса белгес. Әсәһе — Мария Даниловна Кубанда тыуған, китапхана мөдире (1905—1987).
Һарытау Суворов хәрби училищеһын (1953) һәм Мәскәү ҡалаһында Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһын (1953) тамамлай (1959). Академияны тамамлағас, өлкән лейтенант дәрәжәһе ала (һөнәре — авиация радиоэлемтә буйынса инженер).
1960—1968 йылдарҙа — ЦСКА-ла спорт буйынса инспектор. 1968 йылдың майында эштән китеү тураһында рапорт яҙа; капитан званиеһында запасҡа оҙатыла.
Мәскәүҙә 2021 йылдың 13 февралендә 86-сы йәшендә ҡапыл вафат була. Юрий Власовтың үлем сәбәбе тромб була. . Новодевичье зыяратында ерләнә.
Спорт карьераһы
1957 йылдың яҙында Власов тәүге тапҡыр СССР рекордсмены була: рывокта (144,5 кг) һәм этәреп (183,0 кг); Алексей Медведев бер айҙан һуң үҙенең рекордын кире ҡайтара. Власов, тәүге уңышҡа СССР чемпионаттарында 3-сө урынды алып (470 килограмм), 1958 йылда өлгәшә, ә 1959 йылда ул ауыр категориялаа алдынғылыҡты яулап, ярыштарҙа 1964 йылғы Олимпия уйындарына тиклем еңелмәй.
1959—1963 йылдарҙа
1960 йылдың 10 сентябрендә Римдағы Олимпия уйындарында Власов 180 кг (шул тиклем үк АҠШ-тан Джеймс Брэдфорд, һөҙөмтәлә көмөш призер була) этәрә. Суммала 537,5 кг йыя. (Брэдфорд 25 килограмға артта ҡала).
Власов этәреүҙе конкуренттарҙың барыһы ла ярышты тамамлағас башлай. Тәүге ынтылыш — 185 кг, олимпия «алтынын» ала һәм өсбәйгелә донъя рекорды ҡуя — 520 кг (элеккеһе 1955 йылдан Америка спортсыһы Пол Андерсондыҡы була). Икенсе ынтылыш — 195 килограмм һәм өсбәйгелә донъя рекорды 530 килограмм була. Өсөнсө ынтылыш — 202,5 кг (донъя рекорды); өсбәйгелә — 537,5 килограмм — донъяла рекорд ҡуя, әммә Андерсондың 1956 йылдағы ҡаҙаныштарын да — рәсми (512,5 кг) һәм рәсми булмаған (533 килограмм) — үтә.
1959 — 1963 йылдарҙа халыҡ-ара аренала Власовтың конкуренттары АҠШ спортсылары була, беренсе сиратта — Норберт Шемански. Оло йәштә булыуға ҡарамаҫтан (ул 1924 йылда тыуған) ике тапҡыр (1961, 1962) ырғымда донъя рекордтары Власовтан тартып ала һәм ике тапҡыр (1962, 1963) донъя чемпионаттарында икенсе урын яулай. 1962 йылда Шемански өсөн донъя чемпионаты бигерәк тә көсөргәнешле ярыш була, ни бары 2,5 килограммға ғына отола.
1964 йылғы уйындар
Власов 1964 йылда Токиола үтәсәк Олимпия уйындарына фаворит сифатында килә. Команда буйынса иптәше Александр Жаботинский уның төп дәғүәсеһе була. А. Жаботинский март айында ырғымда донъя рекорды ҡуя (Уйындар башланыр алдынан Власов кире ҡайтара). Жаботинскийҙың ауырлығы күп була (154,4 кг), Власов 136,4 килограмм), уға күрә һөҙөмтәләр тигеҙ булған осраҡта Власов өҫтөнлөк ала.
Жимда Власов донъя рекорды ҡуя — 197,5 кг, Жаботинский 10 килограмға артта ҡала. Этәреүҙә Власов 162,5 килограмды өсөнсө ынтылышта ала, бының менән Жаботинскийға араны 5 килограмға тиклем кәметергә юл ҡуя. Көтөлмәгәндә Власов дүртенсе, өҫтәмә алымға (иҫәпкә инмәгән) бара, унда донъя рекорды ҡуя — 172,5 килограмм.