cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гаврило Принцип
Үлтереү тарихы
Ратушала үлтерергә тырышыуҙары тураһында белмәйҙәр. Мосолман-бургомистр ҡабарынҡы сәләмләү һүҙҙәре менән сығыш яһамаҡсы була, әммә уны Эрцгерцог тупаҫ туҡтата: «Етер иҫәрләнергә! Беҙ бында ҡунаҡ булып килдек, ә беҙҙе бомбалар менән ҡаршылайҙар! Ниндәй түбәнлек!» Ул ҡапыл тотлоғоп ҡала һәм бургомистрға: «Яҡшы, телмәрегеҙҙе дауам итегеҙ», ти. Сәләмләү һүҙе әйтелә, Эрцгерцог яуап һүҙен еткерә. Телмәр һөйләгәндән һуң эрцгерцог ярандарының береһе, барон Морсе (Morsey) Оскар Потиорекка эрцгерцогты госпиталгә, (ул унда яраланған граф Мерицины күрергә тейеш була) Сараеволағы музейға оҙатҡанда хәүефһеҙлек булдырыу өсөн урамдағы халыҡ төркөмөн ҡыуырға тәҡдим итә. Потиорек уға: «Һеҙ Сараево үлтереүселәр менән тулы тип уйлайһығыҙмы әллә?», тип әйтә һәм Франц Фердинанд дауаханаға яраланыусыларҙың хәлен барып белергә хәл итә. Софи улар менән барырға ныҡыша. Улар Аппель (Appel) ярының сите буйлап барырға була. Потиорек шофёр Франц Урбанға маршруттың үҙгәреүе тураһында хәбәр итергә онота. Бары тик әйтелгән урамдың мөйөшөндә генә Потиорек хатаны һиҙеп ҡала һәм шоферҙың иңбашынан тотоп: «Туҡта! Ҡайҙа бараһың? Яр буйлап!», — тип ҡысҡырып ебәрә. Шофер шунда уҡ туҡтай һәм машинаһын яй ғына бора башлай. Унда сәйер рәүештә Мориц Шиллер магазинынан сығып барған Гаврило Принцип тап була. . Ул машинаға йүгереп килә, браунинг эләктереп ала һәм ҡанһыҙ, тәжрибәле киллер кеүек Софиның эсенә ата. , ҡатынының алдында ултырған Франц Фердинанд әйләнеп ҡарағас, уның муйынына ата. Ул Чабринович кеүек үҙен ағыуларға маташа, әммә ағыу уны ла ҡоҫтора ғына. Һуңынан ул атылырға маташып ҡарай, тик йүгерешеп килгән кешеләр уның пистолетын тартып ала. Уны бик ҡаты туҡмайҙар, шул арҡала төрмәлә уның ҡулын ампутацияларға тура килә. Икенсе версия буйынса, маршрутты үҙгәртмәйҙәр, ә беренсе машинаның шоферы заговорсыларға ярҙам иткән, тип баралар.
Фердинанд һәм уның ҡатыны губернаторҙың резеденцияһына килтерелә. Улар атылғандан һуң бер сәғәттәй ваҡыт үткәс үлә.
Алты заговорсы ла ҡулға алына. Улар тәфтишсенең һорауҙарына яуап биреүҙән баш тарта. Бары тик уларҙың берәүһе генә, Данило Илич булыуы ихтимал, бөтә деталдәрҙе лә асып бирә һәм шул уҡ ваҡытта ҡоралды серб хөкүмәте биреүен белдерә. Принципты үлем язаһына хөкөм итә алмайҙар, сөнки уға ни бары 19 ғына йәш булған була һәм ул австро-венгр законы буйынса балиғ булмаған булып һанала. Ул мөмкин тиклем ҙур срокка — 20 йылға иркенән мәхрүм ителә. Төрмәлә ауыр шарттар була һәм ул 1918 йылдың 28 апрелендә Терезинштадтта (хәҙерге Терезин, Чехия; төрмә Икенсе Бөтә Донъя һуғышы ваҡытында концлагерь булараҡ файҙалана) туберкулездан үлә.
Данило Иличанан башҡа ҡалған заговорсылар ҙа оҙаҡ йылдарға иректәренән мәхрүм ителә. Данило Илич һәм тағы ике террорсы Велько Кубрилович һәм Мишко Йованович 1915 йылдың 3 февралендә аҫыуға хөкөм ителә.
Австро-Венгрия Сербияға ҡарата түбәнселекле Июль ультиматумы ҡуя. Сербия Австрия хөкүмәте вәкилдәренең инцидентты тикшереү хоҡуғынан башҡа бәтә шарттар менән дә ризалаша. Австро-Венгрия Сербияны ике йөҙлөлөктә ғәйепләй һәм уға ҡаршы һуғыш иғлан итә. Был Беренсе Бөтә Донъя һуғышы башланыуға сәбәпсе була. Был һуғыштың һөҙөмтәһе булып, Австро-Венгерия империяһының тарҡалыуы тора. Был Гаврило Принцип үлгәндән һуң алты ай үткәс була.
Иҫтәлек
Гаврило Принцип иҫтәлегенә Сербияның баш ҡалаһы Белградта, Ниш һәм хатта Черногориялағы Бар (Черногория) ҡалаһы урамдарына уның исеме бирелгән.
2014 йылдың июнендә Сараеволағы үлтерештең 100 йыллығына ҡарата Сербия Республикаһының Источно-Сараево ҡалаһында Гаврило Принципҡа һәйкәл ҡуйылған. Тантанала ҡатнашҡан Сербия Республикаһы президенты Милорад Додик, сербтар үҙҙәренең оҡшашлығы өсөн көрәшкән ата-бабалары менән ғорурлана, тип белдерә.
Ҙур популярлыҡты ул Сербия властарынан ала — 2015 йылда ил президенты Томислав Николич Белградта уға һәйкәл аса һәм «Гаврило Принцип герой булған, ул ҡотҡарыу идеяһы символы», тип белдерә.
Байтур
Байтур (Байтурово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше. Почта индексы — 452356, ОКАТО коды — 80243835004.
Ырныҡшы
Ырныҡшы (Ирныкши) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 513 кеше. Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203822001.
Халыҡ һаны
1906 йылда — 2014 кеше; 1920—2340 (Ирныҡшы утарҙары менән бергә иҫәпкә алынған); 1939—2051; 1959—1382; 1989—521; 2002—498; 2010—447 кеше йәшәгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге урыҫтар (85 процент) (85 %)
Тарихы
1795 йылда Ырныҡшы ауылында 409 ир-ат һәм 431 ҡатын-ҡыҙ була. 1834 йылда 223 йорт хужалығында 627 ир-ат һәм 704 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1896 йылда 936 ир-ат һәм 1047 ҡатын-ҡыҙ, 362 йорт хужалығы була.
Аксас
Аксас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тутуяс йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡкүл (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Наҡаҫбаш заказнигы
Наҡаҫбаш заказнигы — Көйөргәҙе һәм Күгәрсен районы биләмәләрендә урынлашҡан. БАССР-ҙың министрҙар советы 1969 йылдың 18 мартындағы 149-сы һанлы «Наҡаҫбаш республика дәүләт заказнигын төҙөү» тураһындағы постановлениеһы тарафынан ойошторола. Дөйөм майҙаны 23830 гектар. Көйөргәҙе районының 10830 гектар майҙаны инә. Заказник биләмәһендә Наҡаҫ, Керәүле, Тирәкле,Ерекле һәм башҡа ваҡ йылғалар аға.
Заказникта һоро айыу, ҡабан, һеләүһен, бурһыҡ, урман аҫы, ҡондоҙ, аҡ ҡуян, үрғуян, дала бөркөтө, ҡыйғыр һәм башҡа һунар өсөн тыйылған кейек хайуандар һәм ҡоштар бар. Бында шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән бәрҙе (балыҡ), ҡыр тауығы, әрмәнде (баҡа), өкө, һарыбаш тумыртҡа һәм башҡа төр йәнлек-ҡоштар һаҡланған.
Түбәнге Шилселе (Лениногорск районы)
Түбәнге Шилселе — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Түбәнге Шилселе ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Ҡыуаҡ йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан көнбайыштараҡ 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Түбәнге Шилселе — Юрмый улусы башҡорттарының һәм ҡаҙна крәҫтиәндәренең ауылы. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Түбәнге Шилселе улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә һәм 2 һыу тирмәне теркәлгән. Мәҙрәсәнең иң билдәле шәкерте һәм мөғәллиме Ризаитдин Фәхретдинов булған.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Шөгөр районы, ә 1928 йылда — Лениногорск районына составына инә.
Халҡы
1769 йылда ауылда 40 йән типтәр, 1816 йылда — ир енесле 18 йән башҡорт; 1834 йылда ир енесле 36 йән башҡорт; 1859 йылда 249 ихатала 974 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорт иҫәпләнгән.
Оло Араҡай мәмерйәһе
Оло Араҡай мәмерйәһе— Свердловск өлкәһенең төньяғында урынлашҡан иң оҙон мәмерйә.Түбәнге Серге районында Араҡай ауылы эргәһендә урынлашҡан.
Араҡай мәмерйәһе Свердловск өлкәһенең геоморфологик, ботаника һәм зоологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Этимологияһы
Араҡай мәмерйәләре(Оло һәм Кесе Араҡай) Свердловск өлкәһенә ҡарай. Атамалары Араҡай ауылы янында (Свердловск өлкәһе) урынлашҡандан бирелгән.
Араҡай мәмерйәләре Болан шишмәһе (рус. Оленьи Ручьи) тәбиғәт паркы биләмәһендә урынлашҡан. Уларҙың береһе Серге (Ҡариҙел ҡушылдығы) йылғаһы буйында   урынлашҡан  иң оҙон мәмерй. Шуға Оло Араҡай тип йөрөтөлә.
Географик урыны
Оло Араҡай мәмерйәһе Серге йылғаһының (Ҡариҙел йылғаһы бассейны) һул ярында, уның ҡушылдығы Ҡоро лог ( Сухой Лог) йылғаһы тамағынан 200 метр өҫтәрәк урынлашҡан. Көнбайыш-Урал тимер юлының Араҡай станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 2,5 км алыҫлыҡта ята.
Оло Араҡай мәмерйәһе биш ҙур мәғәрәнән тора. Оҙонлоғо 345 м, тәрәнлеге 20 м. Өфө амфитеатры, Серге районы спелеорайонына ҡарай.
Бер-береһенән 45 метр алыҫлыҡта ятҡан ике инеү урыны бар.
Координатлары: N 56° 27.698' E 59° 15.236'
Һүрәтләмә
Мәмерйә тәүге тапҡыр 1961 йылдың ноябрендә Свердловск спелеологтары тарафынан башлап тикшерелгән һәм ил эсендә билдәлелек алған.
Араҡай мәмерйәһе йылға кимәленән 25 метр бейеклектә яр битләүенең өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Рельефтың үҙенсәлектәренән һәм ағастарҙың ышығынан мәмерйәне аҫтан да, өҫтән дә күреп булмай. Мәмерйәнең ауыҙы ҙур ғына булһа ла, алдына сығып торған эйәргә оҡшаған майҙансыҡ йәшереп тора.
Мәмерйә ауыҙы төньяҡҡа ҡарап тора. Тура дүртмөйөш формаһында, ҙурлығы 12х6 метр. Ингән ерҙән мәмерйәнең иҙәне түбәнәйә бара һәм мәмерйәнең тәүге мәғәрәһенә алып килә. Ул иң ҙуры. Уның оҙонлоғо 30 метрға тиклем, киңлеге 15 метр, төпкә ҡарай бейеклеге 5-тән 1,5 метрға тиклем кәмей.
Бер нисә йыл элек мәғәрәнең уң өлөшөндә, инеү урыны янында, тағы бер мәғәрәнең табылған. Хатта йәй көнө лә был урында боҙлоҡ ята. Беренсе мәғәрәнең бейеклеге аҡрынлап кәмей, бер аҙҙан икенсе мәғәрә башлана. Уныһы Ярғанаттар мәғәрәһе тип атала. 1980-се йылдарҙа бында ҡышлаусы ярғанаттарҙы туристар борсомаһын өсөн тимер ишек ҡуялар. Ләкин ишек оҙаҡ тора алмай. Уны әле лә күрергә мөмкин (хәҙер ул ябылмай). Мәмерйәгә ингәндә ярғанаттарҙы борсомарға ярамай — был уларҙы һәләк итергә мөмкин.
Иңкеү галерея ярайһы уҡ тигеҙ горизонталь майҙансыҡҡа килтерә. Ҙурлығы буйынса икенсе мәғәрәнән күпкә бәләкәйерәк: киңлеге 6 метрға тиклем, бейеклеге 2-2,5 метрға тиклем.
Беренсе мәғәрәгә ҡайтып, мәмерйәнең башҡа өлөшөнә барып етергә мөмкин. Уның иң оҙон өлөшө тап шунда урынлашҡан. Тар ғына мәғәрә юлы уү яҡта ята. Һуңғы йылдарҙа мәмерйәлә барған микроклимат үҙгәрештәре арҡаһында ул элеккегә ҡарағанда ныҡ туңа.
Өсөнсө мәғәрә иҙәне эзбизташ менән тулған оҙон зал булып тора. Төптәге диуарҙағы тар ғына тишек Рубель залына килтерә. 1961 йылда мәмерйәгә тәүге тапҡыр спелеологтар килгәндә ҡайтҡанда унда инеү юлы таш менән бикле булған.
Тар тишек аша бары сталактиттарҙың нигеҙе генә күренеп торған була. Спелеологтар юлдағы таштарын алып ташлап 25 метр самаһы оҙонлоҡтағы һарҡымдар менән биҙәлгән залға барып сыға.
Мәғәрә уртаһында төбөндә ҡоҙоҡҡа булған соҡор ауыҙы өңшәйеп тора. Ул элекке һыу йотоусы тишектән хасил булған. Тәүҙә соҡорға таштар тулып, күренмәгән. Мәмерйә башлап өйрәнелгәндән һуң өс йыл үткәс, Г.В. Васильева етәкселегендә Свердловск Пионерҙар һарайының спелеосекцияһы отряды тығындарҙы таҙартып, соҡорҙо таҙартҡан. Шуның һөҙөмтәһендә Араҡай мәмерйәһенең түбәнге ҡаты бар икәнлеге асыҡлана.
Аҫта мәмерйәнең бишенсе мәғәрәһе. Унан бер нисә балсыҡлы юлдар ситкә китә. Бында Серге йылғаһы менән бәйле ҙур булмаған күлдәр ҙә бар. Мәмерйәнең Түбәнге ҡаты йылғаға параллель рәүештә үҫешкән. Бында һәр ваҡыт бысраҡ һәм дымлы, балсығы күп. Яҙын аҫҡы ҡаты тулыһынса һыу аҫтына китә. Мәмерйәнең иң төпкөл өлөшөндә температура һәр ваҡыт даими (+4 +5 °C).
Спелеологтарҙың яңы мәғлүмәттәре буйынса, мәмерйә юлдарының дөйөм оҙонлоғо 750 метрға етә (элек 345 метр ине). Шулай итеп, Араҡай мәмерйәһе - Серге йылғаһында иң оҙон мәмерйә. Бынан алда Свердловск өлкәһенең төньяғында яңы мәмерйәләр асылғанға тиклем Дуҫлыҡ мәмерйәһе (2000 йылда ) был төбәктә иң оҙоно һаналған.
Мәмерйәнең амплитудаһы 28 метр, тәрәнлеге 21 метр. Мәмерйәнең иң матур сағы ҡышҡыһын була. Инеү урынында боҙло кристалдар сәсәге барлыҡҡа килә.
Ун йыл элек кенә Араҡай мәмерйәһендә йылы була. Мәмерйә ярғанаттарҙың Сергеләге иң ҙур ҡышлау урыны (уларҙың һаны бер нисә йөҙ баш осона еткән). Әлеге ваҡытта мәмерйәлә етди үҙгәрештәр бар. Беренсе мәғәрәлә боҙлоҡ хасил булған, емерелеү процестары көсәйгән. Урындағы халыҡ араһында мәмерйәгә Михайловский заводы станцияһы эргәһендәге эзбизташ карьерындағы шартлау йоғонто яһай тигән фекер бар. Тура барғанда карьерға тиклем ни бары 4 саҡрым тирәһе генә.
Вольга Святославич
Вольга Святославич (шулай уҡ Волхв Всеславич йәки Волх Всеславьевич) — батыр, рус былиналары персонажы. Был геройҙың төп үҙенсәлектәре булып әүермәнлек һәләте тора һәм ҡоштарҙың, балыҡтарҙың һәм йәнлектәрҙең телен аңлай белеү була.
Вольга менән Волхвты тиңләштереү фольклористикала дөйөм ҡабул ителмәгән. Бәлки, был төрлө геройҙар эпостың һуңғы осоронда исемдәрҙең оҡшашлығы арҡаһында сәсәндәрҙең аңында ҡушылғандыр.
Образдың килеп сығышы
Волх Всеславьевичтың былиналы фигураһында архаик һыҙаттар күп, шуға күрә ул рус фольклорында иң боронғо персонаждарҙың береһе тип һанала. В. Ф. Миллер фекеренсә, тәүҙә ул йәшенле болот образы була, быға Вольга (күк күкрәү) тыуғанда тәбиғәттәге һелкенеү һәм әүермәнлек булыуын, йәғни һауа хәрәкәте йоғонтоһонда болот формаһының даими һәм тиҙ үҙгәреүен күрһәтә.
Герой исеме «волхв » һүҙенән килеп сығыуы фаразлана (уртаҡлыҡ исемен яңғыҙлыҡ исеменә әйләндереү юлы менән).
Вольга тураһындағы боронғо мәғлүмәттәр нигеҙендә боронғо славяндарҙың мифологияһын өйрәнеүселәр хатта боронғо славян аллаһын Волхвты реконструкциялай (ярайһы уҡ бәхәсле).
«Тарихи мәктәп» яҡлылар былиналарҙы өйрәнеүҙә Вольганың прототибы кенәз Всеслав Полоцкий булған тип фаразлайҙар.
1. Батырҙың тыуыуы
Вольга — йыландың һәм кенәз ҡыҙы Марфа Всеславьевнаның улы, Марфа яңылыш йыланға баҫып, мөғжизәле рәүештә Вольгаға ауырға ҡала. Йылан ныҡ асыулана, әммә марфа Всеславьевнаны күреп, ғашиҡ була. Вольга донъяға килгәс, ер һелкенә һәм бөтә тереклектә ҡурҡыу тойғоһо уяна, был уны ниндәйҙер стихиялы көс кәүҙәләнеше итеп күрһәтә. Вольга көнләп түгел, сәғәтләп үҫә, һәм оҙаҡламай, дошманға ҡаршы көрәшеү генә түгел, китаптар уҡып, төрлө хайуандарға әйләнеп ҡарай алырлыҡ ҡеүәтле батырға әйләнә.
Был хикәйә хайуандар тураһында кеше ата-бабалары булараҡ һәм хайуан-атанан бөйөк һунарсы һәм волхвтың тыуыу мөмкинлеге тураһындағы боронғо күҙаллауҙарҙы һаҡлай.
2. Һиндостан батшалығына походы
Вольга тураһында былинаның үҙәк моменты — уның алыҫ батшалыҡҡа: һинд, төрөксолтаны Сөләймән ерҙәренә һәм башҡаларға походы. Ул дружина йыя. Уны бөтә кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеү өсөн ул бүре һәм ыласынға мөрәжәғәт итә, һунар кейектәре менән дружинниктарын ашата. Походтың уңышы Вольганың аҡылы менән бәйле була. Ул аҫ булып дошмандың уҡ-йәйәләрен боҙа, бүре булып аттарҙың тамағын тешләп өҙә һ.б. Дружина ҡаршылыҡлы стеналарҙы йырып сыҡһын өсөн, һуғышсыларҙы ҡырмыҫҡаға әйләндерә, ә ҡала диуарҙарында уларға кеше ҡиәфәтен ҡайтара. Еңеүсе үлтерелгән батшаның ҡатынына өйләнә, ә яугирҙәренә урындағы ҡыҙҙарҙы бирә. Үҙе батша булып китә.
Поход тураһында былина 11 яҙмала һаҡланған.
3. Микула Селянинович менән осрашыу
«Хәйләкәрлек-аҡылда» Вольганы уҙып киткән иҫ киткес һабансы менән осрашыу. Гурчевец һәм Ореховец ҡалаларынан һалым йыйыу ваҡытында Вольга һабансы Микула Селяниновичты осрата. Микула Гурчевец ҡалаһының һалым йыйыусыларына зарлана, улар ябай ирҙән өс тапҡыр арттырып һалым ала, һәм уларҙы ҡомһоҙлоғо өсөн ҡамсы менән яза биреүе тураһында һөйләй. Микулала ҡөҙрәтле батырҙы күреп, Вольга үҙе менән һалым йыйыу өсөн дружинаға саҡыра. Китеп барғанда, Микула һуҡаһын ерҙә онотоп ҡалдырғанын иҫенә төшөрә. Вольга дружинниктарҙы ике тапҡыр был һуҡаны тартып сығарырға ебәрә, өсөнсө тапҡырға килеп үҙе бөтә дружина дә менән уға көсө етмәй. Микула бер ҡулы менән шул һуҡаны тартып сығара. Гурчевец һәм Ореховец ҡалаларына килеп, һуғыш ойошторалар һәм һалым йыялар.
Вольга Святославич һәм кенәз Олег
Бер ваҡыт Вольга Святославичты Рюриктан һуң кенәзлек иткән Зирәк кенәз Олег менән тиңләштереү ҡабул ителә. Тиңләштереү исемдәрҙең оҡшашлығына, Олегтың «Зирәк» йылъяҙма эпитетына (уның хәйләкәрлеген һәм аҡыллылығын күрһәткән) Вольга сифаттарына ярашлы нигеҙләнә. Бынан тыш, Олегтың Царьградҡа походын Вольганың Һиндостанға походы менән тиңләштерәләр, ә Вольганың йыландан тыуыуынан Олегтың ош уҡ йыландан үлеүендә оҡшашлыҡ табалар. Владимир Пропп Вольганың тарихи прототибын фантастик булараҡ та табырға тырышыуҙы кире ҡаға.
В. Ф. Миллер буйынса башта тик мифик нигеҙгә ваҡыт үтеү менән Зирәк Олег һәм Всеслав Полоцкий хаҡында иҫтәлектәр ҡушыла. Волльнер буйынса Вольга һәм Волха тураһында башта ике айырым йыр була, һуңынан улар бер-береһе менән ҡатышҡан. А.Н.Веселовский Вольга тураһындағы былиналарҙың береһен «Карлдың йөрөшө» менән яҡынлаштыра, шул рәүешле ул Вольганы Бөйөк Карл менән тиңләй. Вольга тағы ла Буслаевич исемен йөрөтә, Миллер фекеренсә, был уның ғилемлелеге тураһындағы хәбәр менән бергә уға Василий Буслаевичтан күсерелгән.
А.А.Шахматов, Б.А.Рыбаков , И.Л.Андроников , З. И. Власова башҡа тикшеренеүселәр ҙә Вольга Святославич һәм боронғо кенәз Олег Святославичты тиңләйҙәр.
Экранлаштырыу
2010 йылда «Вольга һәм солтан ҡатыны »  мультфильмы донъя күрә, режиссеры Айк Ханджян.
Точилиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңғыҙҡайын ауыл Советы (Ғафури районы)
Яңғыҙҡайын ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Яңғыҙҡайын ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Имай (исем)
Имай — ғәрәптәрҙән башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Имай (Имаш) — хеҙмәтсе, алда тороусы мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме. Ғимай йәки Имам исемдәренән ҡыҫҡартылған.
Билдәле шәхестәр
Имай Насыри (30 сентябрь 1898 йыл — 29 март 1942 йыл) — башҡорт яҙыусыһы дәүләт һәм матбуғат эшмәкәре, журналист. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
Фамилияларҙа
Имашев Булат Ғөбәйҙулла улы (27 февраль 1908 йыл — 12 апрель 1946 йыл) — театр актёры һәм режиссёр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1942). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Имашева Ғәлиә Шакир ҡыҙы(17 май 1915 йыл — 5 ғинуар 1995 йыл) — совет театр рәссаме. РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1943) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. БАССР-ҙың (1970) һәм РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1973). Рәссамдар союзы ағзаһы (1938). Башҡорт профессиональ театр декорацияһы сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе профессиональ рәссам. К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Имашев Әҙһәм Карам улы(23 ғинуар 1924 йыл — 1 октябрь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби лётчик, артиллерист. Педагог.
Имашев Урал Булат улы (17 ғинуар 1945 йыл — 3 февраль 2018 йыл) — ғалим-химик, йәмәғәтсе. 1981—1992 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының органик химия кафедраһы мөдире, 1992—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Нефтехимик эшкәртеү проблемалары институты директоры. 1992—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Д. И. Менделеев исемендәге Химиктар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1995), химия фәндәре докторы (1980), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1995). Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премия лауреаты (2006). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Театр эшмәкәрҙәре Ғәлиә менән Булат Имашевтарҙың улы.
Имашев Рәшит Фәтих улы (30 март 1939 йыл — 11 март 2007 йыл) — рәссам. 1973 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2003), Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татар АССР‑ының (1986) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Фәтих Кәрим (1999), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (2006) премиялар лауреаты.
Топонимдарҙа
Имай-Ҡарамалы(Имай-Кармалы) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районындағы ауыл.
Имай-Утар (Имай-Утарово) — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районындағы ауыл.
Имайка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 10 км.
Рахомысты
Рахомысты — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карелия (тарихи өлкә)
Карелия (кар. һәм финса Karjala, шведса Karelen, шулай уҡ региондың урыҫ телле кешеләре араһында Карьяла калькаһы ҡулланыла) — төньяҡ-көнсығыш Европала тарихи урын, карелдар ере. Төбәктең ҙур өлөшө Рәсәйгә, ә бер өлөшө — Финляндияға ҡарай. Карелия халҡы рус, фин, карел һәм вепстарҙан тора. Төбәктең дөйөм майҙаны яҡынса 200 000 км2 тәшкил итә.
Географияһы
Регион Балтика һәм Аҡ диңгеҙҙәр араһында урынлашҡан. Карелия көньяҡтан төньяҡҡа табан 60° төньяҡ киңлектән поляр әйләнешкә тиклем һуҙыла. Көнсығыштан уны Аҡ диңгеҙ, Онега һәм Ладога күлдәре, көньяҡтан Фин ҡултығы уратып алған. Көнбайыштан Карелия Саво һәм Кайнуу тигән фин өлкәләренә күсә.
Административ бүленеүҙән тыш, регион алты традицион өлөштән тора. Карелияның төньяғы менән Аҡ диңгеҙ һәм Рәсәй-Финляндия сиге Аҡ Карелия тип атала. Уның көньяғында, Онега һәм Ладога күлдәре араһында, Олонец Карелияһы урынлашҡан. Һуңғыһынан төньяҡҡа табан Ладога Карелияһы һуҙыла, уның составына Карел муйынтығы инә. Административ яҡтан Финляндияла Карелия Төньяҡ һәм Көньяҡ өлөштәргә бүленә.
Тарихы
Карелияның тарихы Ладога күленең көнбайыш ярында табылған Меровингылар осорона ҡараған археологик ҡаҙылмаларҙан башлана. Был районда көнбайыш финдар тарафынан ҡалдырылған боронғо артефакттар асыҡланған, улар Хяме халҡы араһында ауыл ерлеге таныҡлығы булып һанала. Унан һуң яңы барлыҡҡа килгән боронғо карел мәҙәниәтенә әүерелә, ул саҡтағы тәре походтары иҫтәлектәре тарих тураһындағы бер сығанаҡ булып тора. Карелияла 50-ләп тимер быуат тораҡтары һәм 40-лап иҫке замок билдәле. Тарихҡаса булған осорҙар аҙағында бөтә Карелия Новгородҡа ҡарай.
Озернуха
Озернуха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡалыш енка йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡымыҙлыҡ үләне
Ҡымыҙлыҡ, ҡуян үләне (Кисли́ца обыкнове́нная, Oxális acetosélla) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 5-10 см. Май-июнь айҙарында аҡ сәскә ата.
Таралыуы
Ҡымыҙлыҡ үләне ғәҙәттә ылыҫлы йә ҡатнаш урмандарҙа үҫә. Европа, Кавказ, Төркиә, Ҡытай, Монголия, Төньяҡ ,Америкала таралған. Рәсәйҙә Европа өлөшөндә, Кавказда, Себерҙә, Алыҫ ,Көнсығышта үҫә. Башҡортостандың Ҡариҙел, Асҡын, Нуриман, Ҡалтасы, Дыуан райондарында күпләп осрай.
Андромеда (мифология)
Андромеда (Ἀνδρομέδα) — грек мифологияһында эфиоп батшаһы Кефей һәм Кассиопеяның ҡыҙы.
Кассиопея бер ваҡыт, мин нереидаларға ҡарағанда ла һылыуыраҡмын, тип маҡтана. Ғәрләнгән алиһәләр Посейдондан Кассиопеянан был һүҙҙәре өсөн үс алыуын үтенәләр. Посейдон диңгеҙ ғифритен ебәрә. Ғифрит Кефей батшалығының кешеләренә юҡ итеү менән янай. Оракул Аммона алиһәләрҙең ярһыуын баҫыр өсөн Кефей Андромеданы ғифриткә ҡорбан итергә тейеш тип иғлан итә. Кефей батшалығының халҡы Кефей батшаны был ҡорбанды килтерергә мәжбүр итә. Андромеданы ҡаяға бығаулап, ғифриткә ҡалдыралар.
Персей — Зевс һәм Данаяның (Аргос батшаһы Акрисийҙың ҡыҙы) улы. Уның ҡартатаһы Аргос батшаһы Акрисий оракулдан үлеме тураһында һорағас, оракул уның үлеме ейәненән — Даная ҡыҙының улынан буласағын әйтә. Тәҡдиренә яҙылғанды булдырмаҫ өсөн, Акрисий ҡыҙы Данаяны бронза һәм таштан төҙөлгән ер аҫты бүлмәләренә бикләй. Йәшен йәшнәтеүсе, күк күкрәтеүсе алла Зевс Данаяға ғашиҡ була һәм уның янына алтын ямғыр рәүешендә үтеп инә. Шунан һуң Даная Персейҙы таба. Ҡото осҡан Акрисий ҡыҙын һәм ейәнен һандыҡҡа яптырып, ҡаҙаҡ менән ҡаҙаҡлатып, диңгеҙгә ташларға бойора. Һандыҡты тулҡындар Серифос утрауына сығарып ырғыта. Персей башта Серифос вельможаһы Диктис йортонда тәрбиәләнә. Диктистың ағаһы Полидект батша Данаяға ғашиҡ була. Данаяның улы Персейҙан ҡотолор өсөн Полидект Персейҙы ғифрит Горгона Медузаның башы артынан ебәрә. Горгона Медузаның күҙ ҡарашынан кеше ташҡа әйләнер булған. Афина һәм Гермес Персейға ярҙам итәләр, уларҙың кәңәше буйынса Персей башта күрәҙәсе өс ҡарсыҡ апалы-һеңлеле Грайиҙарҙы табып, уларҙан хәйлә ярҙамында ҡанатлы сандалиҙар ала. Нимфалар уға кейгән кешене башҡаларҙың күҙенә күрендермәгән Аиданың бүреген, сандалиялар, һалған әйберҙең күләменә ҡарап йә ҙурайған йә бәләкәсәйгән тылсымлы моҡсай бирәләр. Гермес уға ҡылыс бүләк итә, сөнки Персей менән Гермес туғандар, уларҙың аталары бер — Зевс. Был бүләктәр менән ҡоралланғас ҡына Персей Горгонаға килә. Ҡанатлы сандалиҙарҙа һауаға күтәрелеп, ул алмас ҡылысы менән Медузаның башын сабып өҙә. Алышҡанда Персей Медузаның үҙенә ҡарамай, сөнки Медузаның ҡарашы бөтә тере йәндәрҙе ташҡа әйләндерә. Батыр Афинаның ялтыр ҡалҡанына ҡарап һуғыша. Ғифриттең апаларынан Персей кейгән кешене башҡаларҙың күҙенә күрендермәгән кәпәсте кейеп ҡаса, ә Медузаның башын тылсымлы моҡсайына һала.
Персейҙың Андромеданың һылыулығына хушы китә. Персей, әгәр Андромеда уға кейәүгә сығырға риза булһа, ғифритты үлтерәсәген хәбәр итә. Атаһы шатланып ризалығын бирә, Персей ғифриткә Горгона Медузаның башын күрһәтә. Ғифрит ташҡа әүерелә. Икенсе версия буйынса, Персей Горгона Медузаны үлтергән Гермес ҡылысы менән ғифритте үлтерә.
Атаһы ла, әсәһе лә Андромеданы тыуған илен ҡалдырып, Персей артынан сығып китергә мәжбүр итә алмайҙар. Ул Микен батшабикәһе булып китә. Андромеда Персейға Горгофона исемле ҡыҙ һәм алты малай таба: Перс, Алкей, Сфенел, Элей, Местор һәм Электрион, шулай уҡ уның улы тип Эрифраны ла атайҙар. Өлкән улдары Перстан фарсы халҡы киткән тип иҫәпләнә. Алкей — Амфитрион атаһы, Сфенел — Еврисфейға атай, Электрион — Алкменға.
Андромеда сәнғәттә
Миф нигеҙендә "Титандар көрәш"е (1981) һәм "Титандар көрәш"е (2010) тигән фильмдар төшөрөлә.
Зеленый Клин ауыл Советы (Әлшәй районы)
Демографияһы
Халыҡтың динамикаһы:
Тундора
Тундора — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарағай (Архангел районы)
Ҡарағай (Карагай) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203850004.
Амзас (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пюнга-Лохо (Надым ҡушылдығы)
Пюнга-Лохо  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эдит Пиаф
Эди́т Пиа́ф (Édith Piaf, ысын исеме Эди́т Джова́нна Гассио́н, Édith Giovanna Gassion; 19 декабрь1915 йыл, Париж — 10 октябрь 1963 йыл, Грас, Франция) — Франция йырсыһы, актриса.
Бала сағы
Эдит Пиаф имештер Бельвилдә урам фонаре аҫтында тыуған, тиһәләр ҙә, был ысынбарлыҡҡа тура килеүе шикле. Эдиттың әсәһе Лина Марса псевдонимы менән сығыш яһаған һәләтһеҙ генә актриса Анита Майяр була. Атаһы — урам акробаты Луи Гассион. Беренсе донъя һуғышы башында уҡ ул үҙ теләге менән һуғышҡа китә. Тәүге тапҡыр 1915 йылдың ахырында ғына ҡыҙын күреп китер өсөн ике көнлөк ял ала.
Ике йылдан Луи Гассион ҡатыны уны ташлап, ҡыҙын үҙенең ата-әсәһенә ҡалдырып киткәнен ишетә. Эдит ҡот осҡос шарттарҙа йәшәй. Әбейҙең ейәнсәренә ваҡыты етмәй, һәм үҙен борсомаһын өсөн ул балаға һөт урынына һыу ҡушылған шарап эсерә. Луи ҡыҙын Нормандияға, фәхешхана тотҡан үҙ әсәһе янына алып ҡайтып китә.
Шунан Эдиттың тома һуҡыр булыуы асыҡлана. Баҡһаң, тыуғас уҡ уның күҙенә кератит төшә башлай, әммә әсәһе яғынан өләсәһе быны күрмәгән дә ахыры. Бер өмөт тә ҡалмағас, өләсәһе Гассион һәм фәхешхана ҡыҙҙары Эдитты Лизьеға изге Терезаға алып китә. Бында тотош Франциянан йыл да меңдәрсә кеше ғибәҙәт ҡылырға килә торған була. 1921 йылдың 19 авгусында юлға сығалар, ә 1921 йылдың 25 авгусында Эдит күрә башлай. Был саҡ уға 6 йәш була. Тәүге күргән нәмә — пианино клавишалары була. Әммә күҙҙәренә ҡояш нуры ғына тулмай уның. Эдитҡа ғашиҡ булған бөйөк француз шағиры Жан Кокто уны «күҙле һуҡыр» тип атай.
Тиҙҙән яратҡан өләсәһе хәстәрлеге менән Эдит мәктәпкә китә, әммә ата-әсәләр балаларын фәхешханала йәшәгән ҡыҙ менән уҡытҡыһы килмәй. Ҡыҙға мәктәпте ҡалдырырға тура килә. Атаһы уны Парижға алып китә һәм урам майҙандарында акробатик номерҙар менән сығыш яһай, ә 9 йәшлек ҡыҙын йырлата. Эдит «Жуан-ле-Пен» кабареһына эшкә алынғансы урамда йырлап тамаҡ туйҙыра. 15 йәше тулғанда Эдит атай бер инәй башҡа һеңлеһе Симона менән таныша. Был ғаиләлә Симонанан башҡа ла ете бала була, бик ауыр йәшәйҙәр; әсәһе ҡыҙына 11 йәшенән аҡса килтерә башларға бойора. Эдит һеңлеһен үҙе янына ала, әммә был аталарына оҡшамай, һәм ҡыҙ өйҙән сығып китә.
Йәшлеге
1932 йылда Эдит магазин тотҡан Луи Дюпон (Louis Dupont) менән таныша, бер йылдан 17 йәшлек Эдиттың Марсель (Marcelle) исемле ҡыҙы тыуа. Мәгәр Луи ҡатынының күп ваҡытын эшкә бағышлауын яратмай һәм унан китергә ҡуша. Эдит риза булмай, улар айырылышалар. Башта ҡыҙы үҙе менән була, әммә бер эштән ҡайтҡас, баланы тапмай. Луи Дюпон ҡатынының кире ҡайтырына өмөт тотоп, баланы алып киткән була. Европала «испанка» ҡотора, Эдиттың ҡыҙы ауырып, хастаханаға эләгә. Уның янына йөрөй торғас, Эдит үҙе лә ауырып китә. Ул саҡта ауырыуҙы дауаларлыҡ дарыуҙар булмай. Һөҙөмтәлә Эдит һауыға, ә Марсель вафат була (1935). Ул Пиафтың берҙән-бер балаһы була.
1935 йылда, Эдитҡа егерме тулғанда, «Жернис» кабареһы (le Gerny’s) хужаһы Луи Лепле (Louis Leplée) Елисей яландарында күреп ҡала һәм үҙенең программаһында ҡатнашырға саҡыра. Ул Эдитты бик күп сәхнә серҙәренә, оҫталығына өйрәтә. Тап Лепле Эдитҡа Пиаф исеме ҡуша (Париж аргоһында «сыпсыҡ» тигәнде аңлата).
Урамдарҙа йыртыҡ туфли кейеп йырлай ине бит: «Сыпсыҡ кеүек тыуҙы, сыпсыҡ кеүек йәшәне, сыпсыҡ кеүек үлде». «Жерниста» афишаларҙа уның исеме «Кескәнтәй Пиаф» тип яҙыла, тәүге сығыштары уҡ уңыш яулай. 1936 йылдың 17 февралендә Эдит Пиаф «Медрано» циркында танылған йырсылар Морис Шевалье, Мистингетт, Мари Дюба менән рәттән ҙур концертта сығыш яһай. Радио-Ситиҙа ҡыҫҡа ғына йыры уға дан килтерә — тыңлаусылар шылтырата башлай, Кескенә Пиафтың тура эфирҙа яңынан сығыш яһауын талап итәләр.
Әммә бәхете асылып өлгөрмәй, яңы фажиғә: Луи Леплены башына атып үлтерәләр. Енәйәтте Эдит Пиафтан да күрәләр, сөнки уға әҙ генә аҡса васыят ителгән була. Гәзиттәр утҡа май һибеп ебәрәләр, кабареға йөрөүселәр Эдитҡа дошман кеүек ҡарай башлайҙар.
Яңынан уңыш
Тиҙҙән Эдит шағир Раймон Ассо менән таныша, тап ул артабанғы тормошона бик ҙур үҙгәрештәр индерә. Донъяға «Бөйөк Эдит Пиаф» булып танылыуында уның йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ. Ул Эдитты һөнәренең нескәлектәренә генә түгел, тормошта кәрәк булған күп төрлө зауыҡҡа ла өйрәтә:уның ярҙамында ҡатын үҙ-үҙен тоторға, кейем һайларға һәм башҡа шундай нәзәкәтлектәргә өйрәнә.
Раймон Ассо «Пиаф стилен» барлыҡҡа килтерә, Эдиттың тауышын асырлыҡ йырҙар яҙа. «Минең легионерым» йырының көйөн Маргерит Монно яҙа, һуңғараҡ ул йырсының яҡын әхирәтенә лә әүерелә. Һуңғараҡ Пиаф Монно менән яңы йырҙар яҙа, улар араһында — «Бәләкәс Мари», «Янымда Иблис» һәм «Мөхәббәт гимны».
Тап Раймон Ассо Эдиттың Париждың иң данлыҡлы «АВС» мюзик-холында сығыш яһауына өлгәшә. Бында сығыш яһау «оло диңгеҙгә» сығыу тип һанала. «Эдит Пиаф» исеме менән сығыш яһарға ла ул тәҡдим итә. «АВС» сәхнәһендәге сығышынан һуң пресса: «Кисә „АВС“ сәхнәһендә Францияның бөйөк йырсыһы донъяға килде» тип яҙа. Иҫ китмәле тауышы, драматик һәләткә эйә булыуы, эшһөйәрлеге һәм ныҡышлығы уны бейек күтәрә.
Икенсе донъя һуғышы
Икенсе донъя һуғышы башланғас, йырсы Раймон Ассонан китә. Был ваҡытҡа ул данлыҡлы француз режиссёры Жан Кокто менән осраша, ул Эдитҡа үҙенең ҙур булмаған пьесаһында уйнарға тәҡдим итә. Пьеса уңыш яулай. Тәүге тапҡыр ул 1940 йылда ҡуйыла. Кинорежиссёр Жорж Лакомб уның буйынса фильм төшөрә. 1941 йылда «Сеналағы Монмартр» тигән фильм донъя күрә, унда Эдит төп ролде уйнай.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Эдиттың ата-әсәһе вафат була. Германия менән һуғыш ваҡытында Пиаф француз хәрби әсирҙәре алдында сығыш яһап, концерттан һуң автографтар менән әсирлектән ҡасыр өсөн кәрәкле нәмәләр тапшыра. Быны яҡташтары бик юғары баһалай. Ул һәләк булған яугирҙәрҙең ғаиләләре өсөн дә концерттар ҡуя. Оккупация осоронда Эдит Пиаф немец офицерҙары һәм хәрби әсирҙәр менән «иҫтәлеккә» фотоға төшә. Парижда был фотоларҙы концлагерҙан ҡасҡан әсирҙәргә паспорт эшләргә файҙаланалар.
Триумф
Эдит башлап йырлаусыларҙан — Ив Монтанға, «Компаньон де ла Шансон» ансамбленә, Эдди Константенға, Шарль Азнавурға һәм башҡа талант эйәләренә юл асыусы була.
Һуғыштан һуңғы йылдар уның иҫ китмәле уңыш йылдары була. Уны Париждың ярлы урамдарында ла, нәзәкәтле сәнғәт белгестәре лә, эшселәр ҙә, Англияның буласаҡ королеваһы ла яратып тыңлай. Был осорҙа ул Алжирҙан килгән данлыҡлы боксер 33 йәшлек Марсель Сердан менән таныша. 1949 йылдың октябрендә Сердан Нью-Йорктан гастролдә йөрөп ятҡан Пиаф янына оса. Самолёт Атлантик океан өҫтөндә Азор утрауҙары янында емерелә, һәм Сердан һәләк була. Пиаф ауыр депрессияға бирелә һәм морфий менән йыуана башлай.
1950 йылда «Плейель» залында йырлап, яңы ҙур уңышҡа өлгәшә.
Халыҡтың яратып тыңлауына ҡарамаҫтан йыр менән генә йәшәгән ҡатын яңғыҙлыҡҡа дусар була. Эдит быны үҙе лә яҡшы аңлай.
37 йәшендә Пиаф яңынан ғашиҡ була һәм хатта шағир һәм йырсы Жак Пилсҡа кейәүгә лә сыға, әммә йәнә айырыла.
1952 йылда Эдит рәттән ике тапҡыр автокатастрофаға осрай. Икеһендә лә ул Шарль Азнавур менән була. Һынған ерҙәре һыҙлауынан ҡотолдорор өсөн уға морфий ҡаҙайҙар һәм йырсы йәнә наркотиктарға өйрәнеп китә.
1954 йылда Эдит Пиаф «Әгәр миңә Версаль тураһында һөйләһәләр» тигән фильмда Жан Маре менән бергә төшә.
Һуңғы йылдары
Мәгәр 47 йәшендә Пиаф яңынан ғашиҡ була: 27 йәшлек грек егете Теоны ул сәхнәгә сығарып, Сагапо тигән псевдоним бирә (грекса «һине шундай ныҡ яратам»). Тео тик грек сиркәүендә генә никахланырға теләй, шуның өсөн Пиаф хатта рим католиклығынан сығып, православиеға күсә. Ғүмеренең ахырына тиклем уның менән йәшәй. Сагапо Пиафтан ете йыл ҡалып, авиакатастрофала һәләк була.
1962 йылдың 25 сентябрендә «Иң оҙон көн» фильмының премьераһы айҡанлы Эдит Эйфелевой башняһына күтәрелеп йырлай. Бар Париж уны һоҡланып тыңлай.
1963 йылдың 18 мартында Пиаф һуңғы тапҡыр концерт бирә. Зал аяғүрә баҫып биш минут буйы алҡышлай.
1963 йылдың 10 октябрендә Эдит Пиаф баҡыйлыҡҡа күсә. Грасс ҡалаһынан уның кәүҙәһен йәшерен рәүештә Парижға килтерәләр һәм 11 октябрҙә генә рәсми рәүештә вафатын хәбәр итәләр (шуның өсөн датаны бутап яҙып ҡуйғылайҙар). Шул уҡ көндө, 1963 йылдың 11 октябрендә Пиафтың дуҫы Жан Кокто ла вафат булып ҡала. Пиафтың үлемен кисерә алмаған тигән фекерҙәр ҙә ишетелеп ҡала.
Пер-Лашез зыяратындағы йыназаға 40 меңдән ашыу кеше йыйыла; ҡәберҙе сәскәләргә күмәләр — кешеләр хатта сәскәләрҙе тапап йөрөргә мәжбүр булалар.
Эдит Пиафҡа һәйкәл Париждағы Пиаф (Place Edith Piaf) майҙанында ҡуйылған.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Эдит Пиаф «Минең тормошом» тигән китап яҙа.
Лоҡманов Илнур Флүр улы
Лоҡманов Илнур Флүр улы (7 май 1983 йыл) — драма артисы, йырсы, 2005 йылдан Мостай Кәрим исемендәге йәштәр театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018).
Биографияһы
Илнур Флүр улы Лоҡманов 1983 йылдың 7 майында Башҡортостан Республикаһы Учалы районында Комсомольск ҡасабаһында тыуған. 1989—1991 йылдарҙа Комсомольск урта мәктәбендә уҡый. 1991 йылдың көҙөнән алып 2000 йылға тиклем Учалы районы Абҙаҡ ауылы урта мәктәбендә белем ала.
Өфө дәүләт сәнғәт иститутының «Драма театры һәм кино актёры» һөнәре бүлеген тамамлай.
2004—2005 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры.
2005 йылдан хәҙерге көнгә тиклем Мостай Кәрим исемендәге йәштәр театры актёры-сәхнә оҫтаһы.
«Дәүләт муниципаль идара итеү белгесе» һөнәре буйынса өҫтәмә белемгә эйә һәм «Эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге технологияһы» йүнәлешендә белем камиллаштырыу курстарын үтә.
Ижады
Театрҙа эшләү осоронда 60-тан ашыу башҡорт, сит ил һәм рәсәй драматургияһы ролдәрен уйнап, үҙен төрлө яҡлы пландағы артист итеп күрһәтә.
2009 йылдан башлап М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты менән хеҙмәттәшлек итә, «Ҡорос» атҡаҙанған халыҡ ижады коллективының художество етәксеһе.
Илнур Флүр улы Лоҡманов Мифтахетдин Аҡмулла тормошона һәм ижадына бағышланған постановкаларға иғтибарлы ҡарай. 2009 йылда — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында «Тюрксой» кафедраһын асыу саралары сиктәрендә Мифтахетдин Аҡмулла тормошо һәм ижады буйынса 40 минутлыҡ спектакль (Г. Хөсәйенов «Аҡмулла шиғыры», А. Вилданов «Аҡмулла — яҡтылыҡ һәм аҡыл йырсыһы») әҙерләй.
«Аулаҡ өй» фольклор сәхнәһе бик уңышлы килеп сыҡты. «Алтын битлек» төбәк-ара фестивалендә «Ҡорос» театры Гран-при яуланы.
2009, 2010, 2011 йылдарҙа — Ҡаҙағстан, Үзбәкстан Республикалары, Төркиәнән һәм башҡа илдәрҙән килгән ҡунаҡтар ҡатнашҡан Халыҡ-ара Аҡмулла уҡыуҙарының режиссёр-ҡуйыусыһы.
2019 йылда Мифтахетдин Аҡмулланың тыуған көнөнә бағышлап, Фәнис Фәтих улы Янышев хикәйәләре буйынса бер актлы «Аҡмулла» пьесаһын яҙҙы һәм сәхнәгә сығарҙы. Спектакль шулай уҡ Башҡорт юлдаш телевидениеһы һәм «Башҡортостан-24» телеканалдарында күрһәтелде. Илнур Лоҡманов Мостай Кәрим йыйынтыҡтарынан «Һинән башҡа донъям япа-яңғыҙ» исемле пьеса яҙҙы.
Шулай уҡ 2010 йылда Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернатында «Ялҡын» театр түңәрәгенә нигеҙ һалды, һәм 2018 йылда был ижади берекмә «Өлгөлө коллектив» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.
Ғаиләһе
Илнур Лоҡмановтың тормош иптәше — Филүзә Рәмил ҡыҙы. Ҡыҙҙары — Зөлхизә (2014), Зөләйха (2020).
Атаһы Лоҡманов Флүр Зәки улы (1958—2012) Бәләбәй ауыл хужалығы техникумын тамамлаған. Учалы районы Комсомольск ҡасабаһында, Абҙаҡ ауылында инженер булып эшләне.
Әсәһе — Лоҡманова Гөлшат Талха ҡыҙы (1961—2007) Стәрлетамаҡ культура-ағартыу техникумының театр-режиссура бүлеген тамамлаған, мәҙәниәт өлкәһендә хеҙмәт итте.
Һеңлеһе Аҫылбаева Илнара Флүр ҡыҙы (1987) — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының психология факультетын тамамлаған, һөнәре буйынса эшләй.
Атяж
Атяж — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суварыш йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Садеуртем
Садеуртем — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туйкин
Туйкин — фамилия. Туйкә исеменән барлыҡҡа килгән.
Зәй-Ҡаратай (ауыл)
Зәй-Ҡаратай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Зәй-Ҡаратай ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Зәй-Ҡаратай йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районы, 1935 йылда — Яңы Песмән районы, ә 1955 йылда — Лениногорск районына составына инә.
Халҡы
1762 йылда ауылда 9 ихатала 55 йән типтәр, 1816 йылда — ир енесле 3 йән башҡорт; 1859 йылда 117 ихатала 1032 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорт иҫәпләнгән. 1870 йылда 45 ихатала — 270 башҡорт, 1905 йылда 95 йортта 519 кеше, 1912 йылда 123 ихатала — 634 башҡорт йәшәй.
Тютельга
Тютельга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижа йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баш-Байбаҡ (Мишкә районы)
Баш-Байбаҡ (Баш-Байбаково) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше. Почта индексы — 452332, ОКАТО коды — 80243870002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Новокуйбышевск
Новокуйбышевск (Новокуйбышевск) — Һамар өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Һамарҙан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.
Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.
Белоозеровка
Белоозеровка (Белоозеровка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 453070, ОКАТО коды — 80221807003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ташбүкән ауыл Советы (Ғафури районы)
Ташбүкән ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ташбүкән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡаракүл (Архангел районы)
Ҡаракүл (Каракул) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 50 кеше. Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203822003.
Пюнга-Лохо (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Осипов Коргон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Помыкалов Анатолий Сергеевич
Помыкалов Анатолий Сергеевич (29 ноябрь 1959 йыл) — спортсы. Еңел атлетика буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2001).
Биографияһы
Анатолий Сергеевич Помыкалов 1959 йылдың 29 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
Спорт менән Бөтә Союз һуҡырҙар йәмғиәтенең «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтендә (тренеры П. З. Буйлов) шөғөлләнә.
СССР (1979), СССР йыйылма паралимпия командаһы (1981-1990), Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (1992), Рәсәй (1993-1995) йыйылма командаларына инә.
Анзак
Анзак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сынзас йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :