cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сотников Михаил Васильевич
Биографияһы
1943 йылдың 28 ноябрендә Днепропетровск һөжүм операцияһы ваҡытында мина яланында 15 минут буйына үтеү урыны башҡара, һуңынан быуаның емерелеүенә юл ҡуймай. 1945 йылдың 14 ғинуарында Польша ҡалаһы Нове-Място янында дошман оборонаһының алғы һыҙығына сыға һәм, ҡорал-артиллерия утына ҡарамаҫтан, дошмандың мина яландарын һәм сым кәртәләрен асыҡлай. 1945 йылдың 11-23 февралендә ефрейтор Сотников Познань ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнаша. Фортҡа баҫып инеп, ҡарауыл бинаһына гранаталар ташлай һәм 10-ға яҡын гитлерсыны юҡ итә, төркөмдөң башҡа саперҙарына килергә мөмкинлек бирә. Ҡәлғә өсөн алышта дошмандың уты аҫтында Сотников яугирҙәр менән ҡәлғә соҡоро аша күпер урынлаштыра, был ғәскәрҙәрҙең алға барыуын тәьмин итә. 1945 йылдың 23—29 апрелендә Берлин өсөн һуғыштарҙа Сотников дошман уты аҫтында Шпрее йылғаһына һәм Тельтов каналына барыу урынын минанан таҙарта, совет ғәскәрҙәренең һуғышып аша сығыуын тәьмин итә. 29 апрелдә төркөм яугирҙәр менән тимер юлы күперен емерелеүҙән һаҡлап алып ҡала һәм унан аша техниканың һәм йөктәрҙең өҙлөкһөҙ хәрәкәтен тәьмин итә.
1945 йылдың 15 майында башына ауыр яра ала. 17 майҙа 2575-се һанлы госпиталдә вафат була. Польшаның Лодзь ҡалаһында Понятовский исемендәге паркта совет яугирҙәренең 2-се һанлы хәрби зыяратында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Сотников Михаил Васильевич түбәндәге наградаларға лайыҡ була:
Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы
200px|thumb|right|Хәҙерге музей бинаһы Дерби музейы һәм сәнғәт галере́яһы (Derby Museum and Art Gallery) Дерби Централь (Үҙәк) китапханаһы менән бергә 1879 йылда ойошторолған. Яңы бинаһы Ричард Нил Фриман (Richard Knill Freeman) тарафынан төҙөлгән, уны Дерби ҡалаһына Майкл Томас Басс (Michael Thomas Bass Jr.) биргән. Музей коллекцияһында Джозеф Райттың бик күп һүрәт бар, шулай уҡ Royal Crown Derby һәм бер нисә башҡа заводта эшләнгән фарфор коллекцияһы бар. Бынан тыш, музейҙа археология, тәбиғәт тарихы, геология һәм хәрби коллекциялары бар.
Тарих
thumb|right|Дерби музейы китапхпнаһы бинаһы (хәҙерге Дерби ҡалаһының Централь Китапханаһы 1836 йылдың 10 Февраль (Шаҡай) көнөндә Дерби Ҡалаһы һәм Графлығы Музейы (Derby Town and County Museum) һәм Тәбиғәт Тарихы Йәмғиәте (Natural History Society) эшләй башланы. Музей коллекцияһы өсөн доктор Форрестер, Дерби ҡалаһы Фәлсәфә Йәмғиәте башҡарыусыһы, күп нәмә биргән. Тәбиғәт тарихы йәмғиәтенең беренсе башҡарыусыһы – сэр Джордж Крю (Sir George Crewe). Шулай уҡ, ойошма эшендә Уильям Кавендиш, 6-сы Девоншир Герцогы ҡатнашҡан. Полковник Джордж Гоулер (George Gawler) музейға минерал коллекцияһын һәм экзотик ҡош толоптарын биргән. Шулай уҡ күренекле натуралист Джозеф Страттың шәхси коллекциянан бер нисә экспонат музейға инә. Музейҙың беренсе күргәҙмәһе Механика Институтында булған.
1840 йылда музей Виктория урамында урынлашҡан яңы бинаһында эшләй башлай. 1856 йылда музей экспонаттары һаны артҡас, уларҙы Уильям Манди (William Mundy) ҡалаға һатырға тәҡдим итә. Инициативаһы хупланмаған
1857 йылда Льюэллин Джюитт (Llewellin Jewitt) Тәбиғәт тарихы йәмғиәте сәркәтибе булараҡ эшләй башланы. Ошо ваҡытта музейҙа шәмбе һайын экскурсиялар үткәрелә башлай.
1858 йылда Тәбиғәт тарихы йәмғиәте Фәлсәфә йәмғиәте менән берләштерелә. Һөҙөмтәһендә элекке Фәлсәфә Йәмғиәтенең китап коллекцияһы Дерби музейы китапханаһына инә башлай. 1863 йылдан 1875 йылғаса эшләгән беренсе китапхана кураторы – Александр Кроаль (Alexander Croall), күренекле ботаник; һуңыраҡ ул Шотландия музейҙарында эшләгән.
1870 йылдан Дерби ҡалаһы һәм графлығы музейы Дерби Корпорацияһына инә башлай. Ошо ваҡытта коллекция күрһәтеү өсөн урын табыу менән ауырлыҡтар килеп сыҡҡан. Экспонаттар 3 йыл осорона һаҡлағысҡа ҡуйыла. 1879 йылдың 28 Июнь (Һатай) көнөндә музей яңынан асыла.
1936 йылда Альфред Гуди (Alfred E. Goodey) шәхси һүрәт коллекцияһын музейға бирә. 1945 йылда үлеменән һуң, васыяты буйынса "төкәтмәне булдырыу өсөн" 13 мең фунт стерлинг музейға бирелә. Төкәтмә булдырыуы 1964 йылда тамамланған, хәҙерге ваҡытта музейҙың төп бинаһы ул.
Рәссамдар
Джозеф Райт әҫәрҙәре коллекцияһынан тыш, музейҙа башҡа рәссамдар әҫәрҙәре лә бар: Уильям Фредерик Остин (William Frederick Austin), Эрнест Кларк (Ernest E. Clark), Һарольд Грэсли (Harold Gresley), Альфред Джон Кин (Alfred John Keene), Джордж Бейли (George Bailey), Уильям Эдвин Мосли (William Edwin Mosley), Дэвид Пэйн (David Payne), (George Turner), Уильям Вуд William Wood, Эрнест Таунсенд (Ernest Townsend), Джордж Фрэнсис Ярнелл (George Francis Yarnell), Самюэль һәм Луиза Рэйнерҙар (Samuel Rayner, Louise Rayner).
Ҡыҙыҡлы факттар
2011 йылда Дерби ҡалаһы Советы Джозеф Райт рәссамы әҫәрҙәре ҡаланын рәсми "бренды" була тип ҡарар сығара. Шул ваҡытта музей башҡарыусылары "музей тураһында күберәк мәғлүмәт биреү мөмкинселеге өсөн" Википедия менән бергә эшләсәк, тип хәбәр итә. 2011 йылдың 2 Май (Һабанай) көнөндә Википедияла Дерби музейы тураһында мәҡәлә яҙыу конкурсы башланды.
Әминә
Әминә (ғәр) — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар исеме.
Этимологияһы
Әминә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленнә килеп ингән. Мәғәнәһе тыныс тәбиғәтле; ышаныслы, тоғро тигәнде аңлата
Билдәле шәхестәр
Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы (22 май 1928 йыл — 27 октябрь 2014 йыл) — башҡорт актёры, театр белгесе. 1950 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999).
Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы (27 июль 1961 йыл) — сәнғәт белгесе, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты ректоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).
Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы (24 март 1974 йыл) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, музыкант-пианист. 2012 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2005)
Әминә Семие Онасья (шулай уҡ Эмине Семие һәм Эмине Вахиде исемдәре аҫтында билдәле, 28 март 1866 йыл — 1944 йыл) — төрөк яҙыусыһы һәм тәүге феминистарҙың береһе.
Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы (23 ноябрь 1932 йыл — 2013 йыл) — педиатр, 1963—1987 йылдарҙа Өфөнөң 1-се балалар поликлиникаһы табибы. Башҡорт АССР-ының 10-сы (1980—1985) һәм 11-се (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР-ҙың медицина хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының ХIII һәм ХVII съездары делегаты. СССР-ҙың халыҡ табибы (1982), Ленин ордены кавалеры (1978). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005).
Мөхитдинова Әминә Фәсәх ҡыҙы (Әминә Мөхетдинова; 6 сентябрь 1893 йыл) — юрист, СССР-ҙың сәйәси эшмәкәре.
Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы (7 ноябрь 1917 йыл — 18 ноябрь 2000 йыл), химик-органик. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967), БАССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981).
Әминә (Әминә ханым) Мәхмүт ҡыҙы Сыртланова (франц. Amina Hanum Syrtlanoff; ҡыҙ фамилияһы Шәйехәлиева йәки Шәйех-Әли; 1884 йыл]] — 1939 йылдан һуң Франция) — йәмәғәт эшмәкәре, шәфҡәт туташы, теософ, Le Humain Droit (№ 840) орденына ингән «Аврора» Париж масондары ложаһы оҫтаһы.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы (17 август 1958 йыл) — педагогика фәндәре докторы, ВАК доценты.
Әминә ҡатын (Эмине-хатун) — Дулҡадир бейлеге хакимының ҡыҙы, ғосман солтаны Мәхмәт Беренсенең ҡатыны, солтан Морат Икенсенең әсәһе.
Зелинский Роман Фёдорович
Зелинский Роман Федорович (1935—2013) — СССР һәм Рәсәй композиторы, музыка белгесе, фольклорсы, Карелия Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре(1997), Украинаның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999).
Биографияһы
1953 йылда С. К. Тимошенко исемендәге Киев танк-техник училищеһына уҡырға инә. 1956 йылда училищены отличие менән тамамлай.
1962—1967 йылдарҙа Н. В. Лысенко исемендәге Львов дәүләт консерваторияһында уҡый (С. П. Людкевич класы).
1971 йылдан алып Өфө сәнғәт институтында уҡыта.
1975 йылда Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография институты янындағы аспирантураны тамамланым,
1980 йылдан алып А. К. Глазунов исемендәге Петрозаводск консерваторияһында музыка теорияһы һәм композиция кафедраһында уҡыта, 1997 йылдан — фин-уғыр халыҡтары музыка кафедраһы профессоры. 1977 йылда «Композиционные закономерности башкирских программных инструментальных кюев» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 2006 йылда "Башкирская народная инструментальная музыка (проблемы формирования традиционного стиля)"темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Әҫәрҙәре
1-се симфония (1967);
2-се Симфония (1970);
3-сө симфония « Вейнямейнен тураһында симфоник повесть» (1983);
Ҡыллы һәм 4 тынлы оркестр өсөн сюита (1968);
«Лоухи фетнәһе», Калевала карел-фин эпосының 42 рунаһы һүҙҙәренә ҡатнаш хор һәм симфоник оркестр өсөн кантата (1984,изд. Л., 1988);
«Калевала», уҡыусы, ҡатнаш хор һәм симфоник оркестр өсөн «Калевала» карел-фин һүҙҙәренә руник оратория (1990)
a capella ҡатнаш хор өсөн З. Кодайдың «Калевала йыры» темаһына вариациялары (1984);
«Яҙ», a capella ҡатнаш хор өсөн Я. Виртанен һүҙҙәренә поэма (1988)
a capella ҡатнаш хорҙың «Карелия ты маты Украина» гимны (2004)
Фортепьяно өсөн 1-се Соната
ағас тынлы, валторна һәм виолончель өсөн секстет («12 мимолетностей», 1965)
Фортепиано өсөн соната (1966)
2-се ҡыллы квартет (1983)
«Ой, не свитыть мисяченьку» украин халыҡ йырын флейта өсөн эшкәртеү (2004)
Көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының 40 башҡорт халыҡ көйөн нотаға һалыу, 1975
Көнбайыш башҡорттаының 60 халыҡ йырын нотаға һалыу, 1977
Мутная (Несса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишкилдин
Ишкилдин — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ишкилде исеменән яһалған. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ишкилдина — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы
Билдәле йөрөтөүселәре
--
9 ғинуар
9 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 9-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 356 көн ҡала (кәбисә йылында 357).
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Данилов
Данилов — ир-ат фамилияһы. Башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа, урыҫтарҙа ҡулланыла. Фарсы теленән ингән Данил — белемле, аҡыллы — һүҙенән фамилия яһалған.
Данилова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Данил (исем)
Лаптевтар диңгеҙе
Лаптевтар диңгеҙе — Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе. Көнбайышта Төньяҡ Ер утрауҙары, көньяҡ-көнбайышта Таймыр ярымутрауы, көньяҡта Себерҙең төньяҡ яр буйы һәм көнсығышта Яңы Себер утрауҙары менән сикләнгән. Урыҫ поляр тикшеренеүселәре — ике туған ағалы-энеле Дмитрий һәм Харитон Лаптевтар хөрмәтенә аталған, 1935 йылға тиклем Норденшёльд диңгеҙе атамаһын йөрөткән.
Диңгеҙ йылына туғыҙ айҙан күберәк температураһы 0 °C-тан түбән булған ҡырыҫ климатҡа, һыуҙың түбән тоҙлолоғона, ярлы флора һәм фаунаға, һәм шулай уҡ яр буйҙары халҡының аҙ һанлы булыуына эйә. Август һәм сентябрь айҙарынан башҡа ваҡытта диңгеҙ тулыһынса боҙ менән ҡаплана.
Лаптевтар диңгеҙендә бер нисә тиҫтә утрауҙар бар, уларҙың күптәрендә яҡшы һаҡланған мамонт ҡалдыҡтарын табалар.
Файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һәм Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап навигация был төбәктә кеше эшмәкәрлегенең төп төрҙәре булып тора. Балыҡ тотоу һәм һунар итеү таралған, әммә улар иҡтисади әһәмиәткә эйә түгел. Иң эре тораҡ пункт һәм порт — Тикси.
География
Майҙаны — 672 000 км².
Диңгеҙгә ҡойоусы иң ҙур йылға  — Лена. Лаптевтар диңгеҙенә шулай уҡ артабанғы эре йылғалар ҡоя: Хатанга, Анабар, Оленёк, Яна.
Яр буйҙары ныҡ йырғыланған һәм төрлө ҙурлыҡтағы ҡултыҡтарҙы һәм бухталарҙы барлыҡҡа килтерә. Яр буйы ландшафты төрлө, ҙур булмаған тауҙар бар. Иң эре ҡултыҡтары: Хатанга, Оленёк, Фаддей, Яна, Анабар, Мария Прончищева бухтаһы, Эбелях, Буор-Хай.
Диңгеҙҙең көнбайыш өлөшөндә һәм йылға дельталарында дөйөм майҙаны 3784 км² менән бер нисә тиҫтә утрауҙар урынлашҡан. Иң ҙур утрау төркөмдәре: Төньяҡ Ер, Комсомольсая правда һәм Фаддей утрауҙары. Иң ҙур яңғыҙ урауҙар: Оло Бегичев (1764 км²), Бельковский (500 км²), Кесе Таймыр (250 км²), Столбовой (170 км²), Старокадомский (110 км²) һәм Ҡомло (Песчаный; 17 км²).
Изыкчуль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төрки халыҡтар
Төркиҙәр (төрки халыҡтар, төрки телле халыҡтар) — төрки телдәр ҙә һөйләшкән һәм төрки сығышлы халыҡтарҙың этно-лингвистик берләшмәһе.
Хәҙерге төрки телле халыҡтар үҙҙәренең тарихи ареал ынан ситтә киң таралған. Уларҙың күпселеге Евразияла, төрлө дәүләттәр территорияларында — Үҙәк Азия ла (шул иҫәптән Ҡытай ҙа) һәм Рәсәй ҙең Алыҫ Көнсығышында, ә көнбайышта — Яҡын Көнсығышта, Кавказда, Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европала йәшәй.
Төркиҙәр (аҙсылыҡты тәшкил иткәндәре) Көнбайыш Европа, Австралия, Төньяҡ Африка дәүләттәрендә лә бар. Иң ҙур урынлашыу территорияһы — Рәсәй, ә халыҡ һаны — Төркиә лә. Глобалләшеү һәм башҡа халыҡтар менән интеграцияның көсәйеүе уларҙың донъяның башҡа төбәктәрендә — Америка ла һәм Көнбайыш Европа ла таралыуына килтерә.
Этнонимдың килеп сығышы
türk (иҫке төрки Türük  йәки 𐰜𐰇𐰛 𐱅𐰇𐰼𐰰 Kök Türük  𐱅𐰇𐰼𐰛 Türk, 突厥, иҫке тибет: duruggu / durgu  , пиньинь: Tūjué, урта ҡытай теле: , урта грек теле Τούρκοις) этнонимын тәүге тапҡыр телгә алыу VI быуат төркиҙәренә ҡарай. Төрки этнонимы тураһында беренсе тапҡыр ҡытай йылъяҙмаларында телгә алына һәм 542 йылға ҡарай. 568 йылда төрки ҡағаны Сильзибул Юстин II-гә илселәр ебәрә һәм шул саҡта Византия тарихсылары Менандр һәм Феофан төркиҙәр тураһында Европа йылъяҙмаларында тәүге тапҡыр хәбәр итә. Бага-Ишбар хандың Ҡытай императоры Вэнь-диға яҙған хатында Бага-Ишбар «төркиҙәрҙең бөйөк ханы» тип тасуирлана.
XX быуат башында дат төркиәтсеһе һәм Дат король ғилми йәмғиәте президенты Вильгельм Томсендың этнонимды иртә анализлауына нигеҙләнгән версия терминдың «торук» йәки «турук» һүҙенән килеп сығыуын күҙаллай. Күпселек төрки телдәрҙән уларҙы «тура баҫып тороусы» йәки «көслө», «тотороҡло» тип тәржемә итергә мөмкин. Шуның менән бергә күренекле совет төркиәтсеһе академик В. В. Бартольд Томсендың был гипотезаһын кире ҡаға. Төркиҙәрҙең текстарын ентекле анализлау нигеҙендә ул терминдың «туру» (ҡуйылыш, законлылыҡ) һүҙенән килеп сығыуы ихтимал тигән һығымтаға килә. Төрки ҡағаны хакимлығы аҫтындағы халыҡты «туркім будуным», йәки «мин идара иткән халыҡ» тип аталыуын билдәләй.
А. Н. Кононов та, В. В. Бартольд һымаҡ, «төрки» һүҙенең тәүге мәғәнәһен «көслө, ныҡлы», тип иҫәпләй.
Боронғо төрки телендә türk һүҙе «өлгөрөп еткән, ҡөҙрәт ирешкән» тигәнде аңлата. Шундай уҡ мәғәнә менән боронғо төрки ҡомартҡыларында ла осрай: türk oγuz, türk sir, türk qιvçaq, türk Bilge qaγan.
«Төрки» этнонимы иран сығышлы — «тур» һүҙенән булыуы мөмкин. Иран "тур"ының төрки «тюр»ға (tÿr) күсеүе фонетик яҡтан тәбиғи, ә -к ялғауы ирандар һәм төркиҙәр араһында этник атамаларға хас.
Рәсәй империяһының төрки халҡы
Рәсәйҙә урыҫтарҙан ҡала халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урында тора. Өс төп этнотерриториаль төркөмгә: Волга-Урал, Әстерхан һәм Себер татарҙарына бүленәләр. Татарҙар Татарстан Республикаһы халҡының яртыһынан ашыуын (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 53,15 %) тәшкил итә. Татар теле алтай телдәре ғаиләһенең төрки төркөмө ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай һәм ике диалектҡа: мишәр (көнбайыш) һәм Ҡазан (урта) диалекттарына бүленә.
Ғилми берләшмәлә сыуаш төркиҙәре Волга буйы болғарҙары вариҫтары тип һанала. Болғар-сыуаш этнотел күсәгилешлеге проблемаһы хәҙер бер һүҙһеҙ һәм ыңғай хәл ителгән тип иҫәпләргә мөмкин. Һәр хәлдә, был проблема менән ныҡлап шөғөлләнгән төркиәтсе-компаративистар әлеге ваҡытта сыуаш телен булғар төрки телдәре төркөмөнөң берҙән-бер тере теле тип таный. 1970 йылда Н. И. Егоров яҙып алған һуңғы легендаға ярашлы, сыуаш халҡы Сувар батыр тоҡомо. Ул Болғар менән бергә диңгеҙҙә кәмәлә йөҙөп барған принцесса Хантесланы күрә. Болгар кәмәне һайлай, ә Сувар кәмәлә булғанды һайлай. Икенсе гипотеза буйынса сыуаштар — савирҙар ырыу-ҡәбилә берләшмәһе вариҫтары, улар төньяҡҡа күсеп киткәндәр. Ибн-Фаҙлан хәбәр итеүенсә, улар суваз исеме менән билдәле һәм Алмуш бойороғо буйынса 922 йылда башҡа суварҙар менән бергә исламды ҡабул итеүҙән баш тарта һәм улар, үҙ башлығы Вираг менән урманға китеп, буласаҡ сыуаш халҡының формалашыуына нигеҙ һала.
Башҡорттар  — төрки телле милләт, Башҡортостан Республикаһының һәм шул уҡ исемдәге тарихи-география өлкәнең төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттар үҙҙәренең тарихи йәшәйеш төбәктәре булған Силәбе, Ырымбур, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, шулай уҡ Татарстан Республикаһында һәм Пермь крайында күпләп көн итә. Бынан тыш башҡорттар Рәсәй Федерацияһының бөтә биләмәләрендә лә, Яҡын һәм Алыҫ сит илдәрҙә лә бар.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәй Федерацияһында 1 584 554 башҡорт йәшәй, шуларҙың 1 172 287-һе — Башҡортостан Республикаһында. Башҡорт теле Алтай ғаиләһе төрки төркөмөнөң көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған диалект структураһы бар. Дин тотҡан башҡорттар — мосолман-сөнниҙәр.
Башҡорт ҡәбиләләренең формалашыу тарихында ете тарихи-этнографик ҡатлам айырыла :
Нуғайҙар, нуғайҙар — Төньяҡ Кавказда, Түбәнге Волга буйының көньяғында, Ҡырымда, шулай уҡ Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында (XIX быуат уртаһына тиклем), Волга һәм Яйыҡ (Урал) араһындағы далаларҙа (XVI быуат уртаһына тиклем) һәм хәҙерге Ҡаҙағстандың көнбайышында йәшәгән төрки халыҡ (XVI быуат аҙағына тиклем — XVI быуат башына тиклем: төньяҡ-көнсығышта — Көнбайыш-Себер уйһыулығына, төньяҡ-көнбайышта күскенселәре Ҡаҙан ханлығына, көньяҡ-көнбайышта — Арал диңгеҙе районына һәм Каспий диңгеҙенең төньяғына тиклем барып етәләр.
Киң таралған гипотезаға ярашлы, хәҙерге яҡуттарҙың ата-бабалары булып Байкал аръяғына XIV быуатҡа тиклем йәшәгән ҡурыҡан һун сығышлы күсмә төркөм тора. Ҡурыҡандар, үҙ сиратында, Байкал күленә районына Йәнәсәй йылғаһы аръяғынан килгән.
Алтайҙар — Алтайҙың төп халҡы. Улар ҙа телеуттар, теленгиттар, ҡумандылар һәм тубалар кеүек этник төркөмдәрҙе үҙ эсенә ала. Әлеге ваҡытта башлыса Алтай Республикаһында йәшәйҙәр.
Хәҙерге төрки халыҡтар
Төрки халыҡтар исемлеге халыҡ иҫәбе кәмеү тәртибендә төҙөлгән. Халыҡтың милли-дәүләт берәмектәренә уның милли теле рәсми статусына эйә булғандар ғына ҡарай. билдәле бер этник төркөм өсөн традицион булған диндәр кенә атала.
Сугульда-Чор (Пюль-Кы ҡушылдығы)
Сугульда-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вежня
Вежня — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нуя йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дегтярёв
Дегтярёв — ир-ат фамилияһы. «Дегтярь» ҡушаматынан барлыҡҡа килгән. Диалект вариантында Дехтерев булараҡ та осрай.
Дегтярёва — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Науруз
Науруз (Нәүрүз; фарс. яңы көн) — Урта Азияла, Иранда, Афғанстанда һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә бик борондан килгән Яңы йылды ҡаршылау байрамы. Байрам 21—22 мартҡа — көн менән төн тигеҙләшкән ваҡытҡа тура килә. Науруз — ислам диненә ҡағылмаған йола.
2009 йылдың 30 сентябрендә Науруз ЮНЕСКО тарафынан Кешелек мәҙәни мираҫының репрезентатив исемлегенә индерелеп, 21 март Халыҡ-ара Науруз көнө билдәләнә.
Башҡортостанда ла Науруз билдәләнә. Яңы йылды март айында башлап ебәреүҙең башҡорттар йәшәгән Урта Волга буйында булғанлығы мәғлүм. Ул осорҙа Науруз көндәрендә (ул берәр аҙнаға — 10 көнгә һуҙылған) йорттан-йортҡа инеп «нәүрүҙ әйтеп» йөрөү ғәҙәте булған, быны уҡыусы балалар — шәкерттәр башҡарған. Науруз таҡмағын уҡып, йәки яттан әйтеп, хужаларға бәхет, уңыштар теләп йөрөгәндәр.
Байрам тарихы
Науруз — иран календарының беренсе көнө, яҙ башы, Фарвардин айының Ормазд көнөнә тап килә (фарс. فروردین‎) (яҡынса 21 март), көн менән төндөң тигеҙлеге; үҫеү һәм һәм сәскә атыу миҙгеле асыла.
Иранда байрам итеү ғәҙәттә 13 көнгә һуҙыла, уларҙың 5 көнө Наурузды ҡаршылауға һәм туған-дуҫтарҙы ҡотлауға китә. Туғыҙынсы көн — Шахръяран-Науруз (шаһ Наурузы), ун өсөнсө көн Сездах-бедар (фарс. سیزده به در‎) («Ун өсө өйҙән ситтә») тип билдәле.
Наурузды байрам итеү борондан килә. «Шаһнамә » (фарс. شاهنامه‎) поэмаһында Науруз байрамын ҡаршылауҙан Джамшид Шаһтың (фарс. جمشید‎) батшалыҡ итеү осоро башлана (ошонан заратуштрсылар араһында байрамды «Джамшиди Науруз» тип атау һәм был байрамда Шаһтарҙы тәхеткә ултыртыу йолаһы килә).
«Науруз» һүҙе тәү тапҡыр яңы эраның икенсе быуатында фарсы сығанаҡтарҙа осрай, әммә был байрам Әхеменидтар династияһы ваҡытында уҡ (б.э.т. 648—330 йй.) үткәрелә. Был көндө Фарсы империяһы провинциялары халҡы шахиншаһҡа[7] бүләктәрен алып килә.
Әзербайжанда был көндө «тонгал» тип аталған усаҡ яғып, уның аша ете тапҡыр һикереү йолаһы бар.
2010 йылда Науруз Дангара тажик ҡалаһында, 2011 йылда — Ирандың баш ҡалаһы Тәһранда, 2013 йылда төркмән ҡалаһы Ашхабадта[8] үткәрелә.
Британ ғалимы М. Бойс әйтеүенсә, зороастрҙарҙа был байрам утҡа бағышлана, утты боронғо зороастрҙар тормош сығанағы, тип һанаған һәм табынған. [12].
Хәҙерге ваҡытта был байрамдың зороастрҙар ҡулланған башҡа атрибуттары ла һаҡланған: көпшәгә иген йәки арпа тултырып, өҫтөнә һыу ҡоялар. Аҙаҡ ул үҫкәс, өй түренә ултырталар[14]. Хәҙерге заманда Әзербайжанда, Иранда һәм Урта Азияла шулай уҡ эшләйҙәр[17]. Байрам табынына яңы тормош символы булған йомортҡа һәм тәмлекәстәр ҡуйылған. Бөгөн дә өҫтәл табыны шулай уҡ[17].
Науруз байрамы исламға тиклемге дәүерҙән килә, уның философияһы һәм ғәҙәттәре ислам диненә ҡарамай. Тарихи тамырҙары һәм тәбиғи эстәлеге ислам диненең бер Аллаға табыныу тәғлимәтенә ҡаршы килә.
Байрамға әҙерлек
Ғәҙәт буйынса, Науруз алдынан кешеләр өйҙө, урамды йыйыштырып, бурыстарын түләп бөтөргә тейешле.
Байрам табынына иген, арпа, тары, кукуруз, ноҡот, борсаҡ, яҫмыҡ, дөгө, һ.б. ярманан йәймә әҙерләгәндәр. Иң билдәлеһе булып иген үҫентеләренән сумәләк тора.
Утолошь
Утолошь — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еменьг күле - Еменьга-йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әсфәндиәрова Гөлсөм Жафар ҡыҙы
Әсфәндиәрова Гөлсөм Жафар ҡыҙы (12 ноябрь 1880 йыл — ноябрь 1941 йыл) — юғары белемле беренсе ҡаҙаҡ ҡатын-ҡыҙ-табибы, Төркөстан крайында һаулыҡ Һаҡлау системаһын ойоштороусы, табип-педагог.
Биографияһы
Төркөстан генерал-губернаторлығы янында хәрби тәржемәсе булып хеҙмәт иткән Сейетжафар Әсфәндиәровтың (Кесе Урҙала идара Иткән Ашуаҡ хандың бүләһе) һәм Гөләндәмдең (ҡыҙ фамилияһы Ҡасымова) өсөнсө ҡыҙы. Гөлсөм башланғыс белемде, ир туғандары кеүек үк, өйҙә ала.1890 йылда ун йәшендә Ташкент ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына уҡырға инә, уны 1899 йылда уңышлы тамамлай.
1902 йылда Төркөстанға институтты тамамлаусы бер юлы ике профессиональ табип әйләнеп ҡайтҡас, генерал-губернатор ҡарамағындағы Совет ошо институтҡа уҡырға инеүсе Төркөстан крайынан ҡыҙҙарға тәғәйенләнгән 10 стипендия булдыра. Рус чиновниктарының ҡыҙҙары менән бер рәттән, шул уҡ йылда ике ҡаҙаҡ ҡыҙы — Зәйнәб Әбдрәхмәнова һәм Гөлсөм Әсфәндиәрова ла стипендия ала. 1908 йылда институтты тамамлап, тыуған иленә ҡайтҡас, ул күптән түгел ойошторолған губернаның ерле халҡы араһынан беренсе ҡатын-ҡыҙ-табип була.
Зәйнәб Абдрахманова, бер нисә йыл эшләп, кейәүгә сыға һәм китә. Гөлсөм Әсфәндиәрованың, киреһенсә, яҙмышы һәм карьераһы Төркөстан менән тығыҙ бәйле була — һәм «беренсе» тигән исем ғәҙәттәгесә уға нығына.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Институтты тамалағас, Әсфәндиәрова император Николай Икенсегә Төркөстан хәрби округына участка табибы итеп ҡабул итеүҙәре буйынса үтенес ҡағыҙы яҙа. Был үтенес Шымкентта атаһы менән күрешеү мөмкинлеге менән бәйле була, күрәһең. Бер айҙан һуң (05 июндә) үтенесе ҡәнәғәтләндерелә, һәм уны рәсми рәүештә үҙе һораған вазифаға рәсми рәүештә ҡабул ителә.
Тамерлановкалағы санитар пост һигеҙ меңгә яҡын кеше йәшәгән 24 км² участканы хеҙмәтләндерә. Эш хаҡынан тыш, участка табибы «ашхана», «тәржемәсегә», «юл йөрөүгә» һәм «башҡа сығымдарға» компенсацияларын ала, — дөйөм алғанда йылына 2 680 һум; йыл һайын 10 көнлөк отпуск, ә дүрт йылға бер тапҡыр дүрт ай ял һәм «хеҙмәт өсөн» эш хаҡын яҡынса 10 процентҡа арттырыу ҡарала.
1910 йылда Әсфәндиәрова Наманған өйәҙенең Пап ауыл табибы участкаһына эшкә күсә, унда эш шарттары бер аҙ еңелерәк була.
1912 йыл алдынан атаһы Гөлсөмгә хиуа вәзиренең төҙөлөп ятҡан Хиуа ҡала дауаханаһында эшләй башларға тигән тәҡдимен еткерә. Гөлсөм уның эш хаҡы һәм тейешле пенсия гарантиялары Рәсәй медицина хеҙмәтендә ағымдағынан кәм булмаҫҡа тейеш тигән шарт менән ризалаша. 1913 йылда ул Хиуала баш табиптың акушер-ассистенты вазифаһын башҡара башлай. Бында, Азия крайы тарихында беренсе тапҡыр, ул Кесарь киҫелеше операцияһын үткәрә. Айына ҙур булмаған Хиуа ҡала дауаханаһы 3-4 мең кешене ҡабул итә.
Ташкентҡа ҡайтҡас Әсфәндиәрова ҡала бала табыу йорто директоры булып ҡала; ул замандағы дөйөм төрки баш ҡалаһының сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша, ағаһына, шулай уҡ медикҡа, Ҡаҙаҡ АССР-ының буласаҡ һаулыҡ һаҡлау министры Санжар Әсфәндиәровҡа  —уның асығыусыларға һәм өйһөҙҙәргә ярҙам ойоштороу буйынса эшендә ярҙам итә.
1922 йылдан Әсфәндиәрова Балалар ҡала дауаханаһында эше менән бергә уҡытыуҙы ла алып бара, унда уның ярҙамсыһы — Ташкентта асылған Көнсығыш Азия университетының табип һөнәре буйынса тәүге сығарылыш уҡыусыһы А. Досжанова була (1922 йылдың көҙөндә). Досжанова Әсфәндиәрова менән Ҡазанда Рәсәй мосолмандарының Ойоштороу бюроһында эшләүе буйынса таныш була. Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарының һөнәрҙәр өлкәһендә тиң хоҡуҡтар өсөн көрәш эстафетаһы шулай дауам итә.
1920 йылдарҙа Гөлсөм Әсфәндиәрова бер нисә тапҡыр ҡала Советы ағзаһы итеп һайлана, матбуғатта социаль өлкәне төҙөкләндереү, әсәлекте һәм балалыҡты яҡлау мәсьәләләре буйынса сығыш яһай.
Г.Ж. Әсфәндиәрованың һуңғы яҙмышы билдәһеҙ. 1930-сы йылдарҙағы репрессия йылдарында Гөлсөмдөң ағаһы, Санжарҙы атып үлтерәләр, ә уның ҡатынын һәм ҡыҙын ҡулға алалар һәм Себергә һөрәләр. Гөлсөмдең, батша генерал-майорының ҡыҙы, «халыҡ дошманы» апаһының ғүмере, ҡыл өҫтөндә була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, «ышанысһыҙҙар» ҙың әсе яҙмышын үткәреп, Гөлсөм Әсфәндиәрова террор кисерә һәм 1941 йылда Ташкентта үҙ үлеме менән вафат була. Уның ерләнгән урыны билдәһеҙ.
Ғәлләмов Рушан Рәхимйән улы
Ғәлләмов Рушан Рәхимйән улы (27 октябрь 1962 йыл) — социолог. Философия фәндәре кандидаты (1990). Социология фәндәре докторы (1997). Профессор (2000)
Биографияһы
Рушан Рәхимйән улы Ғәлләмов 1962 йылдың 27 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа.
Мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында белем ала. Юғары уҡыу йортон 1985 йылда тамамлай. Хеҙмәт юлын баш ҡаланың 45-се мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. 1987—1988 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының философия кафедраһының өлкән хеҙмәткәре, уҡытыусыһы.
1990 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетының философия кафедраһы аспирантураһын тамамлай, 1990—1993 йылдарҙа ошо уҡыу йортонда эшләй.
1993—1997 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының Социаль-сәйәси тикшеренеүҙәр институтында докторантурала уҡый. 1997—1998 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1998—2003 йылдар — Башҡорт дәүләт аграр университетының философия һәм социология кафедраһы профессоры. 2003—2007 йылдарҙа шунда уҡ кафедра мөдире була. 2008 йылдан алып философия, социология һәм педагогика кафедраһы профессоры.
Быков (Благовещен районы)
Быков (Быково) — Башҡортостан Республикаһының Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 44 кеше булған. ОКАТО коды — 80215849007.
Бикташ
Бикташ (Бикташевский ) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы. Өлкөндө ауыл Советы составына ингән була.
Бөтөрөлгәнгә тиклем почта индексы — 452533, ОКАТО коды — 80223840002.
Географияһы
Дыуан ауылынан Өлкөндөгә барған юл эргәһендә, ҙур булмаған Шишмә йылғаһы башынан алыҫ түгел урынлашҡан.
Географик урыны
Ауылдан алыҫлыҡ (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата) :
- район үҙәгенә (Мәсәғүт) тиклем: 26 км,
- ауыл Советы үҙәгенә (Өлкөндө) тиклем: 3 км,
- яҡындағы тимер юл станцияһына (Сулея) тиклем: 98 км.
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 62 кеше йәшәгән; башлыса татарҙар. Шулай уҡ татар халҡының күпселекте тәшкил итеүен 1981 йылдағы белешмә билдәләй.
2002 йылдың 1 ғинуарына ауылда халыҡ һаны 0 кеше тәшкил итә
Тарихы
1925 йылдан һуң, бәлки, 1920-се йылдар аҙағында,1930-се йылдар башында, ауыл хужалығын коллективлаштырыу осоронда, ике мишәр ауылынан айырылып күсеп ултырған яңы ауыл булараҡ барлыҡҡа килә. Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:
4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
а) Өлкөндө ауыл Советының Бикташ ҡасабаһын;
б) Ҡалмаш ауыл Советының Греховка ауылын
Вишневые тауы
Вишневые тауы (Сейәле тауҙар) —  Көньяҡ Уралда  Силәбе өлкәһенең төньяғында,  Кәҫле районында урынлашҡан тау массивы. Урта Урал тау системаһына ҡарай (А. К. Матвеев буйынса).
Географияһы
Тауҙар меридиан йүнәлешендә һуҙылған  һәм яҡынса 10 км-ға һуҙыла. Массив Урал аръяғы тигеҙлегенә килеп терәлгән көнсығыш тау алдары зонаһына ҡарай ҡарай. Вулкан атылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һәм метаморфик тау тоҡомдардарының   136 км-ға  һуҙылған антиклиналь  комплексының бер  өлөшө, тап  төньяҡ осо булып тора. Был  антиклиналь  Вишневые тауҙары  районында   көнсығышҡа табан эйелә биреп  төньяҡҡа ҡарай  барып сума.
Массив көнбайышта Аракүл, Оло һәм Кесе Ҡаған күлдәре менән, көнсығышта —Илашты (Силач), Һуңкүл ( рус. Сунгуль)   Кирете (рус. Киреты ) күлдәре , төньяҡта — Вязовка  һәм көньяҡта Мауыҡ (рус. Маук ) йылғалары менән сикләнә. Айырым тау түбәләренең үҙ атамалары  бар, мәҫәлән Сейәле (Кобелиха), Булдым,  Ҡарауай (Каравай), Еремиха. Вишневые тауының төньяҡ-көнсығыш битләүендә ҡала тибындағы Вишневогорск ҡасабаһы урынлашҡан
Геология
Тау массивының нигеҙен   гнейстар, һәүерташтар, амфиболит һәм кварциттартарҙан торған   ҡатламдар тәшкил итә. XX быуат башында уҡ урындағы нефелинсиениты  быяла һәм керамика етештереү  сығанағы булараҡ ҡарала башлай.
1926 йылда  Курочкин үҙәнендә (Курочкин лог) тигән урында күпселек өлөшөн ялан шпаты тәшкил иткән ҡеүәтле  миаскит пегматиты юлаҡтары табыла.
1929-31 йылдарҙа Рукавишников Ф.И. һәм Амеландов А.С. тарафынан табылған ялан шпаты ятҡылыҡтары 10 йыл самаһы  дауамында ҡулланышҡа сығарыла.Аҙаҡ 1968 йылдан  яңынан сығарыла башлай.
1940-сы йылдарҙа М. Г. Исакова һәм А.А.Иванов сәнәғәт ойошторорлыҡ күләмдә  пирохлор  ятҡылыҡтары асыла. Һөҙөмтәлә Вишневогорск руднигы барлыҡҡа килә. (артабан Вишневогорск руда етәкселеге, хәҙерге ваҡытта  ОАО «Вишневогорский ГОК» тип атала).
Тауҙарҙа 130-ға яҡын минералдар табылған.Күбеһе шуға тиклем  ғалимдарға бөтөнләй  билдәле  булмаған. Минералог В. И. Крыжановский  Курочкин үҙәнендә  табылған яңы минералға   тау хөрмәтенә  вишневит  тигән атама бирә. Тау тоҡомдарында ике тиҫтәнән ашыу файҙалы ҡаҙылмалар төрө бар: вермикулит, ниобий, цирконий, гафний, һирәк ер элементтары, уран, торий, ильменит, ялан шпаты, нефелиндан, корунд, алтын һәм башҡалар. .
Атамаһы
Элек тау Вишенный тип аталған булған.. Н. К. Чупинаның һүҙлегендә тауҙың атамаһы ошолай тип нигеҙләй:"Сейәле тауҙың бөтә һөҙәклектәрен,  башлыса урманһыҙ көньяҡ-көнсығыш ҡабаҡтарын бары тик  ҡырағай сейәлектәр генә  ҡапланған.Сейәлектәр саҡрымдарға һуҙыла... Бында август башынан йөҙҙәрсә, хатта меңәр бот  емеш йыялар."
Изынджуль
Изынджуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сугульда-Чор (йылға)
Сугульда-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вожайка
Вожайка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/124/178/19 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гаврилов (Күгәрсен районы)
Гаврилов (Гавриловский) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238830003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Докучаев
Докучаев — ир-ат фамилияһы. Докука, Докуня исеменән барлыҡҡа килеүе ихтимал. Моғайын, көйһөҙ, тынысһыҙ, ялҡытҡан («докучать») балаларға ҡушылғандыр.
Докучаева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Луиза Рэйнер
Луи́за И́нгрэм Рэ́йнер (Louise Ingram Rayner, 21 июнь 1832 йыл — 8 октябрь 1924 йыл) – Бөйөк Британия рәссамы. Ижад техникаһы – акварель.
Биографияһы
Луиза Рэйнер 1832 йылдың 21 июнендә Англияның Дербишир графлығы Һатай  Matlock Bath ауылында тыуған. Атаһы – Самюэль Рэйнер, әсәһе – Анна Рэйнер (Мансер), улар икеһе лә билдәле рәссам: Самюэль 15 йәшендә Король Академияһы күргәҙмәһендә ҡатнашҡан. Луизаның дүрт апаһы һәм ағаһы ла рәссам булған. 1842 йылға тиклем Рэйнер ғаиләһе тыуған ауылында йәшәй, һуңыраҡ Лондонға күсенә.
1910 йылда Луиза Танбридж Уэллста йәшәгән апаһына күсеп бара, артабан Көнсығыш Сассекс графлығындағы Ст-Леонардс-он-Си (St Leonards-on-Sea ҡалаһында көн итә һәм шунда 1924 йылдың 8 октябрендә вафат була.
Һынлы сәнғәтте өйрәнеү
15 йәшендә Луиза атаһы ярҙамы менән һынлы сәғәтте өйрәнә башлай. Атаһынан тыш, Луизаға Джордж Каттермоль, Эдмунд Ниманн, Дэвид Робертс, Фрэнк Стоун (George Cattermole, Edmund Niemann, David Roberts, Frank Stone; барыһы ла ғаилә дуҫтары һәм рәссамдар) һынлы сәнғәтте өйрәнергә ярҙам итә. Күргәҙмәлә ҡатнашҡан иң беренсе һүрәте – "Хэддон ғибәҙәтханаһы интерьеры" (The Interior of Haddon Chapel, 1852 йылғы Король Академияһы Күргәҙмәһе)
Акварель техникаһы
1860 йылда Луиза Райнер акварель техникаһын ҡуллана башлай. Был техникала ижад ителгән әҫәрҙәре Ҡатын-Ҡыҙ Рәссамдары Йәмғиәте (Society of Lady Artists), Король Академияһы, Король Акварель Йәмғиәте (Royal Watercolour Society), Британия Рәссамдары Король Йәмғиәте (the Royal Society of British Artists) һәм башҡа ойошмалар күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Ҡырһа ауыл биләмәһе
Ҡырһа ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Верхнеурал районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡырһа ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 12 июлендәге 247-ЗО һанлы «Верхнеурал муниципаль районы, уның составында ҡала һәм ауыл биләмәләре статусы һәм сиктәре тураһында» Законы менән билдәләнә
Археологияһы
Смеловская II мәмерйәһендәге тора һуңғы палеолит осороноң тәүге йылдарына ҡарай.
Токугава Иэясу
Токуга́ва Иэя́су (徳川家康; 31 ғинуар 1543 йыл — 1 июнь 1616 йыл) — Минамото принцы, дипломат һәм хәрби етәксе, сегундарҙың Токугава династияһына нигеҙ һалыусы. Ода Нобунаги һәм Тоётоми Хидэёсиҙарҙың иң яҡын арҡалашы һәм, уларҙың эшен дауам итеп, Япония үҙәкләштерелгән феодал дәүләтен ойоштороусы.
Исемдәре
Токугава Иэясу ошо исемдәр аҫтында билдәле:
Ҡыҫҡаса белешмә
Токугава Иэясу 1543 йылда Микава провинцияһы (хәҙерге Айти префектураһы) ерҙәренең бер өлөшөн биләгән ҙур булмаған Мацудайра самурай ырыуында тыуған. Баласағын ул көсһөҙ Мацудайра ырыуын үҙҙәренең сәйәси уйындарында күрше хакимдарҙың сәйәси аманаты сифатында үткәргән. Окэхадзама янындағы (1560) һуғыштан һуң Иэясу, Имагава ырыуы сюзеренына ҡаршы сығып, уларҙың дошманы булған Ода Нобунага (1562) менән союз төҙөгән.
1560—1580 йылдарҙа Токугава үҙенең биләмәләрен көнсығышҡа табан Суруга провинцияһына (хәҙерге . Сидзуока префектураһы) тиклем ҙурайтҡан һәм Японияла көслө хәрби -иҡтисади база төҙөү планын тормошҡа ашырыу өсөн илде берләштерергә тырышҡан. 1582 йылда Ода Набунага вафат булғандан һуң Иэясу уның мираҫы өсөн көрәшкә күтәрелә, тик Тоетоми Хидэесиҙан еңелә һәм үҙенең Хидэесиҙың вассалы икәнлеген таный (1586). Токугаваның ырыуы ерҙәре конфискациялана һәм Канто төбөгендә үҙәге Эдола (хәҙерге Токио) булған ерҙәргә алмашына.
Йәшлек йылдары
Токугава Иеясу тыуа 1543 йылдың 31 ғинуарында иртәнге сәғәт дүрттә Окадзаки замогында тыуған. Уның атаһы, Мацудайра Хиротада, Мацудайра ырыуының һәм Микава (хәҙерге Айти префектураһы) провинцияһындағы дайменың һигеҙенсе башлығы булған. Был ырыуҙың ерҙәре агрессив күршеләр ерҙәре менән сикләнгән булған. Улар даими рәүештә бер-береһе менән һуғышҡан, шуға күрә Мацудайра ырыуында кемде союздашҡа һайларғ тигән бәхәстәр бер ваҡытта ла тынып тормаған. Вассалдарҙың бер өлөшө көнбайыштағы күршеләре Нобухидэ менән, ә икенселәре көнсығыштағы Имагава Есимото менән союздаш булырға теләгән.Үҙ ваҡытында бәләкәй Иеясуҙың олатаһы, Мацудайра Киеясу (1511—1536) шул бәхәстәрҙең ҡорбаны булған: уны үҙ хеҙмәтселәре Ода менән яҡынлашырға теләгәне өсөн сәнсеп үлтергәндәр. Уның вариҫы булған, бәләкәй Иэясуҙың атаһы, Имагава яҡлы күпселектең яғын яҡлаған. Иэясуҙың әсәһе боронғонан алып Оданы яҡлаған ырыуҙан сыҡҡанға күрә, Имагава яҡлылар власты үҙ ҡулдарына алғас, резиденциянан ҡыуып ебәрелгән.
1548 йылда Ода армиһы Мацудайра ерҙәренә һөжүм иткән. Мацудайралар Имагава Есимотонан ярҙам һорайҙар. Ярҙам иткән өсөн бәләкәй Иэясуҙы аманатлыҡҡа таптыралар. Мацудайра риза була. Ода Нобухидэ был турала белеп ҡала һәм алты йәшлек Иэясуҙы үҙенең агенттарынан урлата: ошоноң менән Ода Мацудайра менән Имагаваның араларын боҙорға план ҡора. Әммә бала заложниктың атаһы үҙ ғүмерен һаҡлап ҡалыр өсөн улын заложник итә. Нобухидэнең планы тормошҡа ашмай. Ода Иэясуҙы һуңғараҡ үҙ планын тормошҡа асырыуҙы уйлап малайҙы Нагоя ҡалаһындағы Манседзи монастыренә яба. Бында малай өс йыл буйына тотола. Ошо йылдарҙа буласаҡ сегун үҙен урлаусының улы Ода Набунага менән дуҫлаша.
1549 йылда Иэясуҙың атаһы Мацудайра Хиротада үлә: уны ялсы ҡарауылсы сәнсеп үлтерә. Мацудайралар башлыҡһыҙ тороп ҡалалар. Уларҙың протекторы Имагава Есимото уларҙы шундағы кастелян итеп тәғәйенләгән үҙенең генералына ебәрә.Генерал Иэясуны Ода ҡул аҫтынан ҡотҡарып алып, Мацудайралар ырыуының башына ҡуйырға вәғәҙә бирә. Был ваҡытта Ода Набухидэ үлгән була, ә уның ырыуында ыҙғыш-талаштар башланған була. Имагава ғәскәрҙәре штурм менән дошман замогын баҫып алалар һәм Нобухидэның улы Ода Нбухироны ҡулға төшөрәләр. Дошмандар Иэясуға Ода Набухироны алыштырырға риза булалар. Мацудайралар үҙҙәренең балаһы Иэясуҙың өйгә ҡайтыуына бик ныҡ шатланалар, тик Имагава Есимото уларҙы алдай һәм Сумпу ҡалаһындағы үҙ цитаделенә Иэясуны сәйәси аманат итеп ала<sup class="iw__note noprint"><span class="iw__tooltip" title="Sunpu Castle — версия статьи «Сунпу (замок)» на английском языке">[en].
Иэясу Сумпуҙа булған саҡта Имагава ырыуы уны үҙҙәренең тоғро вассалына әйләндереүҙе планлаштыралар, ә уңың биләмәләренең формаль автономиһын юҡҡа сығаралар. 1556 йылда Имагава Есимото баланы ҡарауға ала һәм балиғ булыу церемонияһында уға Мацудацра Дзиро Мотонобу тигән исем ҡуша. Бер йылдан Иэясуның фактик сюзерены уны үҙенең һеңлеһенә өйләндерә һәм уға яңы Мотоясу тигән исем бирә. Тағы ла бер йылдан һуң Имагава Иэясуға ғәскәр тапшыра. Иэясу үҙ ғәскәре менән, уңышлы һөжүм итеп, көнбайыш сигендәге Терабе замогын баҫып ала.
Сумпуҙа киләсәк сегун, үҙен Имагаваның аманаты итеп тойоп ,ҡайғырып ултырмай, сөнки уға бында үҙ ғаиләһенең ағзаһына ҡараған кеүек ҡарайҙар. Иэясу стратег Охар Юсайҙан үҙ заманы өсөн иң яҡшы белем ала һәм, улар ғаиләһенең ҡыҙына өйләнеүарҡаһында Имагава Есимотоның туғанына әйләнә.
Ода Нобунага менән берлектә
1560 йылда Имагава Есимото ,ҙур армия менән көнбайышҡа табан сығып, Ода Набунагиҙың ерҙәренә баҫып инә. Армияның авангардында Иэясу отрядтары тора. Ул дошмандың Одака замогын һәм ил сигендәге бер нисә фортты баҫып алып, бында үҙ көстәрен урынлаштыра. Иэясу үҙ сюзеренынан бойороҡ көтә, ләкин бойороҡ урынына сюзерен Имагава Есимотоның Окэхадзама янында Ода гвардеецтарының йәшен киҫкенлегендәге атакаһында һәләк булғанлығы тураһында ашығыс хәбәр ала.
Был үлем Иэясуға бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә мөмкинлек бирә. Ул Сумпунан үҙенең ҡатыны менән улын ҡаршылыҡһыҙ сығара һәм тыуған ырыуының Окадзаки замогын баҫып ала. 1561 йылда Иэясу асыҡтан-асыҡ Имагаваға ҡаршы сыға һәм бер нисә фортты штурм менән баҫып ала. Киләһе 1562 йылда ул Ода Нобунага менән союз төҙөй. Был союз буйынса ул Нобунганың дошмандарына ҡаршы көнсығышта һуғышырға вәғәҙә бирә. Тағы ла бер йылдан һуң ул Имагава ырыуы менән бөтөнләйгә өҙөшөү билдәһе итеп үҙенә Мацудайра Иэясу исемен ала.
Иэясуҙың иң беренсе маҡсаты булып Микава провинцияһында (хәҙерге Айти префектураһы) үҙ хакимиәтен төҙөү һәм иҡтисадты тергеҙеү тора. Әммә уға уның власын танымаған буддистар йәмғиәте ҡамасаулаған .1564 йылдан 1566 йылға тиклем барған һуғыш Иэясуҙың еңеүе менән тамамлана. Провинция ерҙәрен берләштергәндән һуң император һарайынан ул Микава но ками (Микава һаҡсыһы) тигән титулға лайыҡ була һәм үҙ фамилияһын Минамотоларҙың боронғо ырыуының йәш быуыны йөрөткән Токугаваға үҙгәртә.
1568 йылда Иэясу үҙенең төньяҡ күршеһе Такэда ырыуы менән Имагава ырыуына ҡаршы союз төҙөй. Шул уҡ йылда ул Ода Нобунага менән берлектә Киотоға походта ҡатнаша, Асикага Есиакиға сегунлыҡ вазифаһын алырға ярҙам итә.
1570 йылда Токугава Имагаваның биләмәһе булған Тотоми (хәҙерге Сидзуоки префектураһы) провинцияһының күп өлөшөн баҫып алған. Имагава еңеүсе алдында капитуляция яһаған һәм япон сәйәси картаһынан бөтөнләй төшөп ҡалған. Токугава, үҙенең яңы биләмәләрендәге Хамамацу тигән урынға замок һалып, үҙ резиденцияһын күсергән. Ил эсендәге проблемаларға ҡарамайынса, ул Ода Набунагаға ярҙамға килеп, Асакурҙың һәм Адзаиҙың көстәрен Анэгава янындағы һуғышта еңгән.
Хәрби-дипломатик академия
Рәсәй Федерацияһындағы Хәрби училище (Оборона министрлығының элекке хәрби-дипломатик академияһы) — хәрби дипломаттар (хәрби атташаттар хеҙмәткәрҙәре) һәм хәрби разведка хеҙмәткәрҙәрен әҙерләүҙә махсуслашҡан хәрби уҡыу йорто. В/ч 22177. Сленг исеме — «Консерватория»
Тарихы
Халыҡ-ара хәл үҙгәргән Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында халыҡ-ара хәлдәр үҙгәргәндән һуң хәрби-дипломатик бәйләнештәрҙе һәм разведка эшмәкәрлеген киңәйтеү талап итеү шарттарында булдырыла.
Академия Юғары дипломатик мәктәп, Юғары разведка мәктәбе, Көнсығыш мәҙәниәте институты һәм бер нисә хәрби һәм гражданлыҡ юғары уҡыу йорттары нигеҙендә ойошторола.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда академияһының көнсығыш факультеты, япон һәм ҡытайҙан тыш, тағы ғәрәп, төрөк, фарсы, һинд һәм афған бүлексәләренән тора. Көнбайыш факультетында, инглиз, немец һәм француз бүлексәләренән тыш, норвег, швед, фин, голланд, итальян һәм башҡа бүлектәрҙән тора. Шулай уҡ хәрби-диңгеҙ факультеты ла була. Хәрби-һауа факультеты һуңынан ваҡытлыса парашют-десант төркөмөнә үҙгәртелә.
СССР-ҙа Академия башта Совет Армияһының Хәрби академияһы тип йөрөтөлә (ВАСА). Әммә 1965 йылда уҡ юғары вазифалы кешеләр (мәҫәлән, А. Епишев) Совет Армияһының Хәрби-дипломатик академияһы тип атай. Виктор Суворов уны Совет Армияһының Хәрби-дипломатик академияһы тип иҫәпләй.
2010 йылдың майынан алып 2014 йылдың 5 февраленә тиклем Махсус бүлек булараҡ академия составына Череповецтағы филиалға инә (хәҙер Череповец радиоэлектроника юғары хәрби училищеһы).