cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гарриет Босс
Бойондороҡһоҙлоҡ
1911 йылда ике балалы, иренән айырылған Босс, үҙенә нисектер ярҙам булыр тип, Dramaten-ға ҡабат эшкә килгән. Стриндберг был ваҡытта яман шеш менән сирләгән булған, ул 1912 йылдың 14 майында вафат булған. 1912 йыл Босс һәм Стриндберг ғаиләһе өсөн үлемдәр һәм бәлә-ҡаза йылы булған: Алма Фаһлстрөм улы Арне менән 15 апрелдә «Титаник» карабында батып үлгән; Стриндбергтың тәүге ҡатыны Сири фон Эссен шул уҡ айҙың һуңында үлгән; фон Эссен һәм Стриндбергтың ҡыҙы Грета, йәш перспективалы актриса, июндә тимпер юл ҡазаһына эләгеп һәләк булған; Босс мнән айырылғандан һуң, уның ире Гуннар Вингард (Wingård) 7 октябрҙә үҙенә-үҙе атҡан. Стриндбергты ерләү милли ваҡиғаға әйләнгән. Гуннар Вингардтың, билдәле һәм һоҡланғыс актёрҙың, үлеме йәмғиәттең трегедияһына әйләнгән. Ошондай емергес ваҡиғалар тәьҫирендә, Вингард үҙенә ҡул һалғандан һуң, аҡылынан яҙыу сигенә еткән, ҡайғынан ныҡ бөгөлгән, ике бала менән ярҙамсыһыҙ ҡалған Босс көс-хәл менән көсөргәнешле графигын үтәй алған. Был ваҡиғаларҙан һуң, бер нисә ай дауамында Һарриет Вингардтың депрессияһында һәм үлемендә үҙен ғәйепләгән аноним хаттарҙан һәм хөсөтлөк менән янаған телефон шылтыратыуҙарынан ҡаҡшаған. .
1927—1932 йылдарҙа Босс Эдвин Адольфсонға (1893—1979) кейәүгә сыҡҡан. Адольфсон, режиссёр һәм иң билдәле швед киноактёрҙарының береһе булыр урынға, үҙенең сәхнә карьераһынан баш тартҡан. Уның экран персонаһы Нильс Бейер упоминается как сочетание «апачи apache, гангстер һәм » кеүек һүҙбәйләнештәрҙә генә ҡулланылған булған
Босс киң билдәле яҙыусыларҙың романы мотивтары буйынса төшөрөлгән ике фильмда ҡатнашҡан. (1919) тип аталған фильм үҙенең художество дәрәжәһе буйынса юғары баһа алған. Режиссёр Виктор Шостром төшөргән был фильм әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ булған швед яҙыусыһы Сельма Лагерлёфтың романына нигеҙләнгән; күп йылдар үткәс, Ингмар Бергман «Сыновья Ингмара» фильмы тураһында «бына тигән, һоҡланғыс фильм» тип әйткән һәм Шостром алдында үҙенең бурысын таныған. Был фильмда төп ҡатын-ҡыҙ — Брита ролен уйнаған Босс «Сыновья Ингмара» фильмын «мин ҡатнашҡан берҙән-бер әһәмиәтле стоящий швед фильмы» тип баһалаған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, фильм уның карьераһына, швед киостудияһы Эдвин Адольфсонға биргән кеүек, яңы старт бирә алмаған. Тик ун ете йыл үткәс кенә ул режиссёр Геста Роден менән бер фильм эшләгән. Был «Bombi Bitt and I» (1936), уның Fritiof Nilsson Piraten-дың шул уҡ атамалы билдәле романы буйынса эшләнгән берҙән-бер «Bombi Bitt» романы буйынса фильм булған. Босстың роле кескәй генә һәм еңелерәк булһа ла, «Bombi Bitt» да уңышлы була («Франскан»)
Бик күп амбициялы һәм уңышлы иркен актёр уйындарынан һуң, 1930-сы йылдарҙа Босс ҡаты нужа күргән. Бөйөк депрессия уға иҡтисади ҡыйынлыҡтар килтергән, һәм, ул үҙенең йәшенә ҡарағанда йәш күренгән, мөһимерәк ҡатын-ҡыҙҙар роле уның йәш диапозонына тура килмәгән. Уның техникаһын элеккесә йыш маҡтағандар, ләкин ҡайһы берҙә иҫке модалы һәм, ул ваҡыттағы ансамбль стиле менән сағыштырғанда, бигерәк әхлаҡлы итеп ҡабул ителгән. Үҙенең швед репертуар театрында кәрәк булмағанын аңлап, үҙенең оҙон театр юлын иҫтәренә төшөрөп һәм оҫта ышандырып, ул Dramaten театрына кире ҡайта алған. Ҙур булмаған эш хаҡын алған баҫаҡы хеҙмәткәр, ул Драматенда уйнаған һуңғы тиҫтә йылында, 1933—1943 йылдарҙа, әһәмиәтһеҙ генә ун бишләгән ролдә уйнаған.
Икенсе Донъя һуғышы осоронда сәхнәнән киткәс, Босс Норвегияның баш ҡалаһы Ослоға, үҙенең бала сағы һәм йәшлеге өйөнә, ҡайтырға ҡарар итә. Ике балаһы ла уның янында була. Күсеп китеү ун йылға ҡалдырылған, һәм шул йылдар эсендә ул, мөмкинлек тыуғанда, сәйәхәт иткән. Һәм 1955 йылда күсеп китеү мөмкин булас, актриса уны хата тип ҡабул итә. 1956 йылда ағаһы Эвальд Босс үлгәндән һуң, Анна-Мари менән Иоһанн Һенрих Босстарҙың ун дүрт балаһынан Һарриет бер үҙе тороп ҡала. «Мин бик ҡаты Стокгольмды һағындым», — тип яҙған ул 1958 йылда дуҫына. «Минең бар тормошом унда». Ул, өҙлөккән сәләмәтлегенә түҙеп һәм Драматендағы йомғаҡлау карьераһы хаҡындағы әсе иҫтәлектәре менән, даими төшөнкөлөктә йәшәй.
Васькина (Демьянка ҡушылдығы)
Васькина  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 666 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ферапонтово Белозерский монастыры
Белозерский Ферапонтово Богородица-Раштыуаһы монастыры — Урыҫ православие сиркәүе Вологда епархияһының ирҙәр монастыры. Ул Вологда өлкәһе Кирилловский районы Ферапонтово ауылында урынлашҡан; Рус Төньяғының XIV быуатта нигеҙләнгән иң боронғо монастырҙарының береһе. Дүрт йөҙ йыл дауамында был ерҙәрҙең мәҙәни үҙәге һәм дини мәғрифәтселек урыны булып тора. Монастырь төҙөлөшө беҙҙең заманға тиклем XIV—XVII быуаттарҙа нисек булһа, шулай килеп еткән. XX быуат башында Рәсәйҙә дәүләт ҡоролошо алмашыныу һөҙөмтәһендә монахтар традициялары унда туҡтатылып тора. Монастырҙа советтар ваҡытынан алып Дионисий фрескалары музейы урын ала — Кирилло-Белозерский музей-ҡурсаулығының филиалы. ЮНЕСКО сессияһы 2000 йылда монастырҙы Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерә.
Урынлашҡан ере
Монастырь Кирилловонан 20 км төньяҡ-көнсығышта һәм Вологданан 120 км төньяҡ -көнбайышта ике күл— Паска йылғаһын бергә ҡушҡан Ферапонтовский һәм Спасский күлдәре араһында урынлашҡан. Ферапонтово ауылы, башлыса, йылғаның монастырь ҡаршыһындағы ярында тора. Монастырь бөтә ерҙән өҫтөнлөк итә, әммә үҙенең бөйөклөгө һәм нескә камералы стиле менән тирә-йүнде баҫып ҡапламай.
Архитектураһы, һынлы сәнғәте
Ферапонтов монастыры ансамбле үҙенсәлекле матурлығы һәм архитектура деталдәре менән айырылып тора. Ансамблдең төп идеяһы — Боговоплощениеның архитектурала асылған образы һәм темаһы.
Бында донъя мәҙәниәтенең айырым әһәмиәтен раҫлаусы Богородица раштыуаһы ғибәҙәтханаһы бар. Йылъяҙмалар тексына ярашлы сиркәүҙең төньяҡ ишеген Дионисий һәм уның улдары 6 августан алып 8 сентябргә тиклем 1502 йылда биҙәгән. Был Мәскәү мәктәбе иконалар яҙыу мәктәбенең берҙән-бер һаҡланып ҡалған биҙәүе (XV—xvi быуаттарҙа).
600 м² майҙанлы стена төньяҡ русь стилендә биҙәлгән. Ул Үҙәкләштерелгән Рус дәүләтенең һаҡланып ҡалған рус стилендәге архитектура ҡомартҡыһы.
Мондома
Мондома — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кандереп
Кандереп — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лебяжья йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аксай ер аҫты ҡыуышлыҡтары
Аҡсай ер аҫты ҡыуышлыҡтары — Ростов өлкәһенең Аҡсай ҡалаһындағы ер аҫты ҡыуышлыҡтары.
Тарихы
Аксайҙа элек ҡоҙоҡ булған. Уны төҙөү өсөн   эзбизташ ҡулланылған. Ҡоҙоҡтан йәшерен бүлмәгә алып барыусы юл булған. Ҡоҙоҡ XVIII быуатта төҙөлгән. Ҡоҙоҡта һыу 4-5 метрға тулған, киңлеге ҙур булмаған. Унда шулай уҡ баҫҡыс табылған. Ҡоҙоҡтоң стенаһы артында ағас һикеләр  һәм буш шешәләр менән  бүлмә йәшеренгән.
Аҡсай ҡалаһы ер аҫты ҡыуышлыҡтарына ҡараған объекттарҙың исемлеге ҙур. Был хәрби-тарихи музей комплексының экспозицияһы, уға туристар килә ала. Комплексҡа шулай уҡ Таможня заставаһы ер аҫты, Кобяков ҡаласығы катакомбалары, шулай уҡ Мухин урҙаһы туннелдәре һәм мәмерйәләр ҡарай. Фажиғә осраҡтарын иҫәпкә алғанда, боронғо ер аҫты ҡыуышлыҡтарында әлегә тиклем тоҙаҡтар һаҡланғынлығы тураһында уйланырға нигеҙ бар.
Azerspace-1
Azerspace-1, йәки AzerSat (AzərSat-1), йәки AzerSpace Africasat-1a  — беренсе Әзербайжан элемтә юлдашы, АҠШ-тың Orbital Sciences Corporation компанияһы тарафынан STAR-2 юлдаш платфомаһында төҙөлгән. Юлдаштың ауырлығы 3,2 тонна, 36 актив транспондер менән йыһазландырылған. 46 градус көнсығыш оҙонлоғонда геостационар орбитала урынлаштырылған һәм Европа, Африка, Үҙәк Азия төбәктәрен, Кавказ һәм Яҡын Көнсығыш илдәрен солғай. Юлдаш 2013 йылдың 7 февралендә Куру космодромынан осоролған.
Әзербайжан элемтә һәм юғары технологиялар министры Али Аббасов әйтеүенсә, 2013 йылдың ике айында (июнь, июль) юлдаш 5 млн $ килем биргән. Юлдашты файҙаланыу барышында 600 млн $ самаһы килем алыу планлаштырыла.
Әзербайжандың милли элемтә юлдашын осороу хаҡы 163 млн манат (202,6 млн $) тәшкил иткән. Әзербайжан элемтә һәм юғары технологиялар министры Али Аббасов әйтеүенсә, был суммала:
Министр һүҙҙәренсә, сығымдар 5—7 йыл эсендә ҡайтарыласаҡ. Артабанғы 8-10 йыл буйы юлдашты эксплуатациялау табыш килтерәсәк.
Травянка (Волонга ҡушылдығы)
Травянка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Волонга йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сан-Франсиску
Сан-Франсиску (Rio São Francisco һүҙмә-һүҙ Изге Франциск йылғаһы) — оҙонлоғо буйынса Көньяҡ Америкала өсөнсө йылға.
География
Бразилия яҫы таулығының иң бейек урта өлөшөндә — Серра-да-Канастра тауҙарында башлана. Үрге ағымында тупһалы, шәп ағымлы, ғәҙәти тау йылғаһы характеристикаһына эйә. Урта ағымында йылға тектоник сығышлы киң үҙән буйлап Атлантик океан яр буйына параллель рәүештә аға. Каброро ҡалаһынан һуң көньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм яр буйы һырттары аша үтеп, бихисап тупһалар һәм бейеклеге 81 метрға еткән Паулу-Афонсу шарлауыҡтарын барлыҡҡа килтерә. Артабан Атлантик океанға ҡоя.
Оҙонлоғо — 2830 км, йылға бассейны яҡынса 641 мең км². XX быуат уртаһында йылғала гидроэлектростанция каскадтары, өс һыуһаҡлағыс (Трес-Мариас, Собрадиньо, Итапарика) төҙөлгән. Һыуһаҡлағыстар төҙөү суднолар йөрөшөнә булышлыҡ итә һәм һыу юлын оҙонайта.
Барра ҡалаһы янында уртаса һыу сығымы 3000 м³/с тәшкил итә. Паулу-Афонсу районында шул уҡ исемдәге милли парк урынлашҡан; экологик туризм үҫешкән.
Харбей (йылға)
Харбей  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Харбейский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәүтормош йәмғиәте
Тәүтормош йәмғиәте (шулай уҡ тарихҡа тиклемге йәмғиәт, тарихҡаса булған дәүер) — кешелек тарихында яҙыу барлыҡҡа килгәнгә тиклемге осор, унан һуң, яҙма сығанаҡтарға нигеҙләнеп, тарихи тикшеренеүҙәр үткәреү мөмкинлеге асыла. Тарихҡа тиклемге дәүер тигән термин XIX быуатта ҡулланышҡа инә. «Тарихҡа тиклемге» тигән һүҙбәйләнеште киң мәғәнәлә, Ер барлыҡҡа килгәндән алып, яҙма уйлап табылмаҫ элек булған теләһә ниндәй осорға ла ҡулланырға мөмкин, ләкин тар мәғәнәлә — фәҡәт кешенең тәүтормош осорона ҡарата ғына ҡулланыла. Ғәҙәттә контекста, яҙма булдырылмаҫ элек ҡайһы осор ғына ҡаралыуын аңлатҡан күрһәтмә бирәләр, мәҫәлән, «миоцен тәүтормош маймылдарын» (23-5,5 миллион йыл элек) йәки "урта палеолит Homo sapiens « (300-30 мең йыл элек). Билдәләмә буйынса, был осор тураһында замандаштар ҡалдырған яҙма сығанаҡтар булмағанлыҡтан, археология, этнология, палеонтология, биология, геология, антропология, археоастрономия, палинология фәндәре мәғлүмәттәренә таянып ҡына белеп була.
Яҙма төрлө халыҡтарҙа төрлө осорҙа барлыҡҡа килгәнлектән, күп мәҙәниәттәргә тарихҡаса булған дәүер термины йә ҡулланылмай, йә уларҙың мәғәнәһе һәм ваҡыт сиктәре дөйөм кешелеккә ҡағылғандар менән тап килмәй. Атап әйткәндә, Колумбҡа тиклемге Американы осорҙарға бүлеү этаптары буйынса Евразия һәм Африка менән тап килмәй.
Тәүтормош йәмғиәте мәғлүмәттәре шәхестәргә бик һирәк ҡағылғанлыҡтан һәм хатта этностар тураһында нимә булһа ла һөйләмәгәнлектән, кешелектең тәүтормош дәүеренең төп социаль берәмеге булып археологик мәҙәниәт тора. Был дәүерҙең Бронза быуаты йәки Тимер быуаты кеүек осорҙарға бүлеү терминдары ретроспектив һәм күп дәрәжәлә шартлы, ә уларҙы тәңгәл билдәләү тикшереү предметы булып тора.
Терминологияһы
Урыҫ телле әҙәбиәттә һирәк ҡулланылған „пратарих“ (prehistory, Urgeschichte) „тәүтормош йәмғиәте“ төшөнсәһенең синонимы, әммә сит ил әҙәбиәтендә шуға оҡшаған терминдарға ҡарағанда һирәгерәк ҡулланыла.
Ниндәй ҙә булһа мәҙәниәттең, әгәр ул яҙма булдырмаған булһа, фәҡәт башҡа халыҡтарҙың яҙма ҡомартҡыларында ғына телгә алынһа, тәүтормош осороноң ахырғы стадияһын „прототарих“ (protohistory, Frühgeschichte). Власть барлыҡҡа килгәнсегә тиклемге йәмғиәт ҡоролошона ҡарата тәүтормош ҡоролошо терминын алмаштырыу өсөн, ҡайһы бер тарихсылар „ҡырағайлыҡ“, „анархия“, „тәүтормош коммунизмы“, „цивилизацияға тиклемге осор“ һ. б. һүҙ йәки һүҙбәйләнештәргә мөрәжәғәт итә. Рәсәй әҙәбиәтендә „прототарих“ термины үҙләштермәне.
Марксизмда иң тәүге йәмғиәт-иҡтисади формацияны аңлатҡан Тәүтормош община ҡоролошо термины ҡулланыла. Традицион тарихсылар, марксистар, марксист булмағандар фекеренсә, был осор йәмғиәтенең бөтә ағзалары ла етештереү сараларына тиң мөнәсәбәттә торған, һәм „тәүтормош коммунизмы“ тип аталған йәмғиәттең продуктын алыу ысулы барыһы өсөн дә тигеҙ булған.
Дөйөмләштерелгән милекле һәм власть, цивилизация, дәүләт, хосуси милек барлыҡҡа килмәгән тәүтормош йәмғиәте төрөн төрлөсә атауға бәйле, власть барлыҡҡа килеүе тураһында төрлө классик мәктәп һәм теорияарға ҡараған тарихсылар араһында был йәмғиәт ҡоролошон „тәүтормош община ҡоролошо“ тигән термин менән атау дөйөм ҡабул ителгән.
Классик булмаған тарихсылар ырыу общиналары һәм тәүтормош община ҡоролошон, властың үҙ-ара бәйлелеген, оҡшашлығын (идентичность) кире ҡаға.
Артабанғы йәмғиәт үҫеше этаптарынан тәүтормош община ҡоролошо хосуси милекселек, социаль синыфтар һәм дәүләттәр булмауы менән айырыла. Тәүтормош йәмғиәтте хәҙерге заман тикшеренеүселәре, кешелек йәмғиәтенең традицион периодизацияһын кире ҡағыусы нео-тарихсылар, шуға оҡшаш йәмғиәт ҡоролошон һәм общиналар, тәүтормош йәмғиәттәге община милекселеген танымай, һәм артабан, тәүтормош йәмғиәте булмағанлыҡтың ҡанунға ярашлы һөҙөмтәһе булараҡ — XVIII быуат аҙағына тиклем, донъяның, Рәсәйҙе лә индереп, күпселек дәүләттәрендә, минимум неолит осоронан бирле, общиналарҙа ауыл хужалығы ер эшкәртеүе булғанлығын кире ҡаға.
Тәүтормош йәмғиәтенең үҫеш осорҙары
Төрлө осорҙа кешелек йәмғиәте үҫешенең төрлө периодизацияһын тәҡдим иткәндәр. Мәҫәлән, Адам Фергюсон, һуңынан Льюис Морган тарихты өс этапҡа: ҡырағайлыҡ, вәхшилек һәм цивилизация, шуның менән тәүге ике стадияларҙың һәр береһен Морган өс баҫҡысҡа (түбәнге, урта һәм юғары) бүлеүҙе ҡулланған. Ҡырағайлыҡ стадияһында кеше эшмәкәрлегендә һунар, балыҡсылыҡ һәм йыйыу урын алған, хосуси милекселек булмаған, тигеҙлек булған. Вәхшилек йәки залимлыҡ стадияһында игенселек һәм малсылыҡ шөғөлдәре, хосуси милекелек һәм социаль иерархия барлыҡҡа килгән. Өсөнсө стадияы — цивилизация — дәүләт, ифи йәмғиәт, ҡалалар, яҙма һ. б. барлыҡҡа килеү менән бәйле.
Морган аңлайышлы телмәр барлыҡҡа килеүҙе кешелек йәмғәите үҫешенең иң иртә стадияһы тип атаны, ә урта дәрәжәле ҡырағайлыҡ осоронда утты һәм балыҡ аҙығын ҡулланырға өйрәнеү, ә ҡырағайлыҡ осороноң юғары баҫҡысында — уҡ-йәйә уйлап табыу. Уның Низшая ступень варварства по его классификацияһы буйынса вәхшилек йәки залимлыҡтың түбәнге баҫҡысы көршәкселек сәнғәтенән, вәхшилектең урта баҫҡысы — игенселек һәм малсылыҡҡа күсеүҙән, ә юғары баҫҡысы — тимер ҡулланыуҙан башлана.
Нигеҙендә кеше тарафынан эшләнгән хеҙмәт ҡоралдары, уларҙың материалы, торлаҡ һм ҡәберлектәрҙең формаларын һ. б. сағыштырыу ятҡан археологик периодизация иң эшкәртелгәне һанала. Был принцип буйынса кешелек тарихы нигеҙҙә иртә таш быуат (түбәнге палеолит), урта таш быуат (урта палеолит), һуңғы таш быуат (юғарғы палеолит), урта таш быуат (мезолит), яңы таш быуат (неолит), һуңғы яңы таш быуат (энеолит) (бөтә халыҡтарҙа ла түгел), баҡыр быуаты (бөтә халыҡтарҙа ла түгел), Бронза быуатына һәм Тимер быуатҡа бүленә.
XX быуаттың 1940-сы йылдарында совет ғалимдары П. П. Ефименко, М. О. Косвен, А. И. Першиц һ. б. критерийҙары милек формалары эволюцияһы, хеҙмәт бүленеше дәрәжәһе, ғаилә мәнәсәбәттәре һ. б. тәүтормош йәмғиәтенең периодизация системаларын тәҡдим итте. Дөйөмләштергәндә был периодизация түбәндәгесә:
Бөтә периодизация системаларының да үҙенсә етешһеҙлектәре бар. Тәүтормош ҡоролошоноң дөйөм кешелек периодизацияһы мәҙәниәт үҫеше шәбәйгән һәм төрлө халыҡтарҙа төрлө темпта барған мезолитта тамамлана тип иҫәпләнә хәҙерге заманда. Түбәндә Тәүтормош йәмғиәтенең хәҙерге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән төп этаптарының археологик периодизацияһы тәҡдим ителә. Шуның менән бергә, бер үк ваҡытта барлыҡҡа килгән мәҙәниәттәр үҫештең төрлө баҫҡысында булыуы мөмкин, мәҫәлән, неолитик мәҙәниәттәр халколитик йәки Бронза быуаты мәҙәниәттәәре менән күрше урынлашыуы мөмкин.
Таш быуат
Таш быуат — кешелек тарихында хеҙмәт ҡоралдары һәм хәрби ҡоралдар башлыса таштан яһалған, шулай уҡ ағас һәм һөйәк тә ҡулланылған иң боронғо осор. Таш быуат аҙағында балсыҡ ҡулланыу (һауыт-һаба, кирбес ҡоролмалар, һынташтар (скульптура) таралған.
Таш быуат периодизацияһы
Баҡыр быуат
Баҡыр быуат, баҡыр-таш быуат, халколит ( „баҡыр“ + „таш“) йәки энеолит (aeneus „баҡыр“ +  „таш“)) — тәүтормош йәмғиәтенең таш быуаттан бронза быуатына күсеү осоро. Яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа булған, ҡайһы бер территорияларҙа оҙағыраҡ һаҡланған, ә ҡайһы урында бҡтҡнләй булмаған. Энеолитты йышыраҡ бронза быуатына индерәләр, әммә ҡайһы берҙә айырым осор тип тә һанайҙар. Энеолит осоронда баҡыр ҡоралдар тарала башлаған, әммә элеккесә таш ҡоалдар өҫтөнлөк иткән.
Бронза быуаты
Бро́нза быуаты — мәғдән ятҡылыҡтарынан алынған баҡыр һәм ҡурғаш кеүек металдарҙы эшкәртеүҙең яҡшырыуы һәм уларҙан бронза алыу арҡаһында бронзанан эшләнгән ҡоралдар барлыҡҡа килгән осор. Бронза быуаты баҡыр быуатына алмашҡа һәм тимер быуатынан алда килгән иртә металл эпохаһының икенсе, һуңғы фазаһы булып тора. Дөйөм алғанда, бронза быуатының хронологик сиктәре: б. э. т. 35/33 — 13/11 быуаттар, әммә төрлө мәҙәниәттәрҙә улар айырылып тора. Көнсығыш Урта диңгеҙ буйында бронза быуатының аҙағы б. э. т. XIII—XII быуаттар сиктәрендә синхрон рәүештә тигеләй бөтә урындағы цивилизацияларҙың бөлөүе йәки бронза коллапсы күҙәтелә. Ә Европаның көнбайышында бронза быуатынан тимер быуатҡа күсеү һуҙыла һәм беренсе антиклыҡ мәҙәниәте — Боронғо Греция һәм Боронғо Рим барлыҡҡа килә.
Бронза быуатының осорҙары:
Тимер быуат
Тимер быуат — тәүтормош йәмғиәте тарихында тимер металлургияһы һәм тимер хеҙмәт ҡоралдары етештереү таралыуы менән билдәле осор. Бронза быуаты цивилизацияларында тәүтормош йәмғиәте тарихы сиктәренә сыға, башҡа халыҡтарҙа цивилизация тимер быуаты осоронда барлыҡҡа килә.
„Тимер быуат“ термины ғәҙәттә антиклыҡтың бөйөк цивилизациялары (Боронғо Греция, Боронғо Рим, Парфия) менән бер ваҡытта (синхрон) йәшәәгән Европаның „вәхши (варвар)“ мәҙәниәттәренә лә ҡулланыла. „Вәхшиҙәр“ҙе антик мәҙәниәттәрҙән яҙмалары булмауы йәки яҙманы һирәк ҡулланыу айыра. Шуның өсөн улар хаҡында мәғлүмәт йә археологик ҡаҙылмалар, йә антик сығанаҡтарҙа телгә алыныу аша килеп еткән. Европа территорияһында Тимер быуат осоро Европа территорияһында Щукин Марк Борисович алты „варвар (вәхши) донъяһын“ айырған :
Йәмәғәт мөнәсәбәттәре үҫеше тарихы
Кешенең беренсе хеҙмәт ҡоралы ҡырғыслап ослайтылған таш та таяҡ булған. Кешеләр йәшәү мөмкинлеген күмәкләп һунар итеү, емеш-еләк, үлән, башҡа урман үҫемлектәрен йыйыу аша йәшәү мөмкинлеген булдырған. Кешеләр берләшмәләре бик ҙур булмаған, улар ашамлыҡ эҙләп күсеп йөрөгәндәр. Йәшәү шарттары уңайлыраҡ булған ҡайһы бер кешеләр берләшмәләре өлөшләтә ултыраҡ тормошҡа күсә.
Тел барлыҡҡа килеү кеше үҫешенең иң мөһим этабы булып тора. Һунарҙа координация ярҙамы биргән хайуандарҙың сигнал теле урынына кешеләр тел аша абстракт төшөнсәләр: „ғөмүмән таш“, „ғөмүмән йәнлек“ аңлатыу мөмкинлегенә эйә була. Телде шулай ҡулланыу тоҡомдарын өлгө менән генә түгел, ә һүҙ ярҙамында өйрәтеү, һунар барышында түгел, ә һунарға тиклем ғәмәлдәрҙе планлаштырыу һ. б. мөмкинлектәр биргән.
Тәүтормош кешеләре башта йәшен һуҡҡанда сыҡҡан янғындар һ. б. аша утҡа эйә булған. Утты үҙҙәре булдыра белмәгәнлектән, уны һәр ваҡыт һүндермәй тоторға өйрәнгәндәр. Әммә ваҡыт үтеү менән тәүтормош кешеләре утты үҙҙәре табырға өйрәнгән (ҡара: Освоение огня древними людьми).
<!-- Любая добыча делилась между всем коллективом людей. Орудия же труда, бытовая утварь, украшения находилась в пользовании отдельных людей, но хозяин вещи был обязан ею делиться, и кроме того, любой мог взять чужую вещь и пользоваться ею без спроса (пережитки этого до сих пор встречаются у отдельных народов).
Так или иначе, неконтролируемое проявление полового инстинкта, даже когда оно не вело к открытым столкновениям между соперниками, мешало единству формирующейся общины. Подавление возможности удовлетворения полового инстинкта внутри одной праобщины заставляло её членов искать половых партнеров в других. Кроме того, близкородственное скрещивание повышает частоту гомозиготности патологических рецессивных аллелей, что увеличивает частоту врождённых болезней и пороков развития у детей. На протяжении многих поколений наши предки убедились, что дети рождаются более здоровыми, если их родители принадлежат к разным сообществам (родам). Завязывание половых отношений между членами разных праобщин сделало возможным полный запрет (табу) на половые отношения между членами каждой близкородственной праобщины (экзогамия). Так каждая праобщина превратилась в род, и на смену промискуитету пришёл групповой дуально-родовой брак. Члены родов, составлявших дуальную организацию, жили раздельно. В этих условиях человек всю жизнь принадлежал к коллективу, в котором родился, то есть к тому, к которому принадлежала его мать. Поэтому первоначальные роды были материнскими. Два или несколько ближайших родов стали объединяться в племя. Роды возглавляли старейшины.
Естественным кормильцем человека была его мать — вначале она его вскармливала своим молоком, затем вообще брала на себя обязанность обеспечивать его пищей и всем нужным для жизни. Эту пищу должны были добывать на охоте мужчины — братья матери, принадлежавшие к её роду. Так стали образовываться ячейки, состоявшие из нескольких братьев, нескольких сестер и детей последних (см. также статью Гостевой брак). Они жили в общинных жилищах.
Лишь затем возникла парная семья — образование постоянных пар на более или менее продолжительный срок. Она превратилась в моногамную семью — пожизненное единобрачие отдельных пар.
Специалисты в настоящее время в основном считают, что во времена палеолита и неолита — 50-20 тысяч лет тому назад — социальное положение женщин и мужчин было равным, хотя ранее считалось, что сначала господствовал матриархат, который, как уже отмечено выше, в условиях промискуитета и полиандрии необходим был для отслеживания родственных связей. С изобретением лука охота усовершенствовалась, была приручена собака, ставшая помощником человека на охоте.
Постепенно охота привела к приручению животных — появилось первобытное животноводство. Из собирательства выросло земледелие: семена диких растений, собранных людьми и не использованных полностью, могли давать всходы около жилищ. Предполагают, что земледелие впервые зародилось в Передней Азии. Этот переход был назван неолитической революцией (X—III тысячелетия до н. э.). Результатом того, что средства к существованию стали более обеспеченными, стал существенный рост общей численности населения: на рубеже V—IV тысячелетий до н. э. на Земле уже проживало около 80 млн человек. Позже люди овладели плавкой металлов (сначала меди, затем и железа), что позволило создавать более совершенные металлические орудия труда.
Изменение экономики с чисто присваивающей на производящую привело и к изменению общества. У земледельческих племен типом поселения стала деревня, в которой проживала одна община, которая из родовой превращалась в соседскую. Большие общинные дома отошли в прошлое, и в каждом доме теперь проживала одна патриархальная семья. Собственность на землю была коллективной — внутри коллектива отдельные люди или семьи владели участками земли, которые можно было обрабатывать, но нельзя передать другому в пользование. У одних общин земельные участки ежегодно перераспределялись, у других перераспределение происходило один раз в несколько лет, у третьих, возможно, участки раздавались в пожизненное землепользование. Орудия труда, жилище, домашняя утварь, одежда, украшения, хозяйственный инвентарь находились в частной собственности, но пережитки общинного пользования сохранялись до нашего времени.
Прирост населения земледельцев и скотоводов, как правило, был выше, чем у охотников-собирателей ввиду большей продуктивности производящего хозяйства. Соответственно, та же территория могла прокормить значительно больше людей. Аграрные общины стали заполнять Землю, как ранее до этого её заполняли охотники.
Вместе с тем, новейшие археологические данные показывают, что прогресс был не во всём безусловен. Питание пастушеских племён было менее сбалансированным, чем у охотников-собирателей; сельскохозяйственный труд требовал больших трудозатрат для самообеспечения (рабочая неделя охотников-собирателей составляла около 20 часов в неделю). Как результат, средний рост людей, составлявший в доземледельческим неолите 5’10» (178 см) для мужчин и 5’6" (168 см) для женщин, снизился за несколько тысяч лет до 5’5" (165 см) и 5’1" (155 см) соответственно, и вернулся к прежним величинам только в последние 100 лет . После неолитической революции люди стали больше страдать анемией и недостатком витаминов; участились деформации позвоночника и болезни зубов.
Важным элементом общественной организации были мужские союзы. Мужская часть общины выбирала вождя из числа мужчин, которые выделялись из общей массы личными талантами, знаниями, богатством и щедростью. Сначала такие люди (так называемые бигмены) были влиятельны благодаря своим личным качествам, а затем власть вождей стала передаваться по наследству. Результатом этих процессов стало появление привилегированных слоёв общества — вождей, жрецов, а также наиболее удачливых в хозяйственной деятельности. Возникло имущественное неравенство. Вожди начали требовать приношений себе от рядовых общинников. Захваченные в войнах между племенами пленные становились рабами.
Сначала соседние роды и племена обменивались тем, что им давала природа: солью, редкими камнями и т. п. Дарами обменивались как целые общины, так и отдельные люди; это явление получило название дарообмена. Одной из его разновидностей был «немой обмен». Затем выделились племена земледельцев, скотоводов и тех, кто вёл земледельческо-скотоводческое хозяйство, и между племенами с разной хозяйственной ориентацией, а впоследствии и внутри племен, развивался обмен продуктами их труда.
Некоторые исследователи полагают, что племена охотников, не принявшие аграрного образа жизни, начали «охотиться» на крестьянские общины, отнимая еду и имущество. Так сложилась дуальная система производящих сельских общин и грабящих их дружин бывших охотников. Вожди — предводители охотников постепенно перешли от набегового грабежа крестьян к регулярным регламентированным поборам (дани). Для самозащиты и защиты подданных от набегов конкурентов строились укреплённые города. Последним этапом догосударственного развития общества стала так называемая военная демократия.
Стали возникать вождества — политические единицы, включающие в себя несколько деревень или общин, объединённых под постоянной властью верховного вождя. Племена стали объединяться в союзы племён, которые постепенно стали преобразовываться в народности. Народности росли за счёт естественного прироста населения, за счёт дальнейшего объединения с соседними племенами и за счёт завоеваний чужих земель и покорения других племён и народностей.
Скорее всего, именно так возникли первые государства в Месопотамии, Древнем Египте и Древней Индии в конце 4 — начале 3 тысячелетия до н. э..
Но целый ряд племён продолжал жить родовым строем ещё очень продолжительное время. Даже в настоящее время существуют такие племена (смотри статью Неконтактные народы).
Тәүтормош йәмғиәттә власть һәм социаль нормалар
Первые формы институтов власти и первые общеобязательные нормы поведения сформировались уже на первобытной стадии развития общества. Для этого периода характерно отсутствие политической власти и государственных институтов (см. История демократии). Социальные нормы в этот период носят характер обычаев, традиций, обрядов и табу (см. Традиционное общество). В науке вопрос о том, можно ли считать данные социальные нормы правом или протоправом, является дискуссионным. -->
Дин барлыҡҡа килеү
С точки зрения известного эволюциониста и популяризатора научного атеизма Р. Докинза, изложенной в книге «Иллюзия бога», религия представляется как побочный продукт какого-то социально-полезного явления, обладающий признаками «психического вируса».
Эмма Мейсснер
Эмма Мейсснер (Emma Meissner, 30 октябрь 1866 — 20 ноябрь 1942) — швед опера йырсыһы (сопрано) һәм театр актрисаһы.
Биографияһы
Эмма Оливия Экстрем 1866 йылда Карлстадта  тыуған. Ата-әсәһе Юхан Фредрик Экстрём һәм Анна Брита Петтерсон.
1881—1883 йылдарҙа Стокгольм ҡалаһында  Mindre teatern театрында хорҙа йырлай. Тәүге ролен Sjökadetten операһында башҡара. 1884—1885 йылдарҙа Эмма  Стокгольм консерваторияһында уҡый, артабан Фриц Альбергта һәм Сигне Хеббела уҡый.
Уҡыуҙан һуң Эмма 1888—1889 йылдарҙа Стокгольмда Södra Teatern театрында эшләй. 1890 йылда Стокгольмдың Vasateatern «Микадо» операһында ул  Ям-Ям ролен башҡара. 1891 йылда Элизабет Йортберг менән бергә варьете йырсыһы  булараҡ Норвегия, Дания, Бөйөк Британия, Германияла Европаның төрлө ҡалаларында  сығыш яһай. Артабан ул Oscarsteatern театрында эшләй. 1907 йылда бында  Франц Легарҙың «Күңелле тол ҡатын» беренсе швед опереттаһында төп ролдә уйнай. Эмма барлығы йөҙҙән ашыу  төрлө постановкаларҙа ҡатнаша.
Эмма менән 1903 йылда тауышһыҙ «Лили» фильмында роль башҡарып, кино актрисаһы була. Бөтәһе 15 кинотаҫмаға төшә.
1894—1897 йылдарҙа Эмма казначей Роберт Бергта кейәүҙә була. 1899 йылда ул Яльмар Мейсснерҙың ҡатыны була, ире  1925 йылға тиклем Альберт Ранфт театрҙарында, Король опрераһында һәм Гетеберг симфоник оркестрҙа дирижер булып эшләй.
Эмма Мейсснер 1942 йылда вафат була һәм Стокгольмда ерләнә.
Березарк Илья Борисович
Илья Борисович Березарк (ысын фамилияһы Рысс ; 1897 йылда Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған— 1981 йылда Мәскәү ҡалаһында вафат булған) — совет яҙыусылар, журналистар, театрҙы өйрәнеүсе һәм театр тәнҡитсеһе, «Ничевоки» әҙәби төркөмө ҡатнашыусыһы.
Биографияһы
Беренсе гильдия сауҙагәре, «Ағалы-энеле Хацкель һәм Рысс Бейнуш Рысстарҙың Дондағы Ростов он етештереү сәнәғәте» милектәше, ростов синагогаһы старостаһы Бейнуш (Борис Иделевич) Рысс ғаиләһендә тыуған. Уның ҡыҙ туғандары Софья (1884—1964, сәнғәт белгесе) һәм Сильвия, тәүгеһе немец социалисы Карл Либкнехттың (1912 йыл) һәм икенсеһе математик Ян Николаевич Шпильрейндың (1910 йылдан) хәләл ефеттәре булған.
Дон университетының юридик факультетында уҡыған, уны 1921 йылда тамамлаған. Әҙәби эшмәкәрлеген шағир булараҡ башлай. 1920—1930 йылдарҙа Дондағы Ростов, Мәскәү һәм Ленинград гәзит һәм журналдарында әүҙем хеҙмәттәшлек итә. «Сүкеш» гәзитенең мәҙәниәт бүлеге хеҙмәткәре. Театр матбуғатында В. Мейерхольд .новацияларын тәнҡитләп сығыш яһай.
Быуын үләне
Быуын үләне (Цико́рий обыкнове́нный, Cichorium intybus) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,3 м-ға етә. Июнь айынан алып көҙҙөң һуңғы көндәренә тиклем зәңгәр сәскә ата, ә июлдән башлап орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Быуын сәскә Евразияның уртаса һәм тропик климат зонаһында үҫә, Скандинавиянан алып Урта диңгеҙгә тиклем, Британ утрауҙарынан Көнсығыш Себер һәм Һиндостанға ҡәҙәр таралған Күсерелгән үҫемлек булараҡ, Көньяҡ Африка, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, Яңы Зеландияла осрай.
Башҡортостандың барлыҡ райондарындағы туғайҙарҙа, йылға буйҙарында, урман ситтәрендәге ялан-ҡырҙарҙа бар.
Әзербайжан келәме
Әзербайжан келәме  — өбөрөһөҙ һәм өбөрөлө келәмдәрҙең төрлө төрҙәрен белдереүсе термин. Әзербайжан келәменең баҡы, гәнжә, ҡаҙаҡ, ширван, шәмәхә, ҡарабах, губа, әрдәбил һәм тәбриз төрҙәре бар.
«Ираника» энциклопедияһы билдәләүенсә, XIX быуатта Кавказда келәм һуғыу башлыса Көнсығыш Кавказ аръяғында таралған булған, был төбәк әзербайжандарҙың ватаны булараҡ билдәле.
Боронғо әзербайжан келәмдәре Аҡ Йортта, АҠШ Дәүләт департаментында һәм донъяның күп музейҙарында, шул иҫәптән Баҡылағы Әзербайжан келәме һәм халыҡ ҡулланма сәнғәте дәүләт музейында, Нью-Йорктағы Метрополитен музейында, Бостон Нәфис сәнғәт музейында, Филадельфия Сәнғәт музейында, Париж Луврында, Лондон Виктория һәм Альберт музейында, Эрмитажда, Ватиканда һәм башҡа урындарҙа һаҡлана.
2006 йылда ЮНЕСКО-ның Мәскәү бюроһы булышлығында «Әзербайжан келәмдәре» тигән диск сығарыла, уға 215 һүрәт, 15 видеоклип һәм әзербайжан келәмдәре тураһында бер нисә мәҡәлә ингән. 2010 йылдың ноябрендә Әзербайжанда традицион әзербайжан келәмдәре һуғыу сәнғәте ЮНЕСКО-ның кешелектең матди булмаған мираҫы исемлегенә индерелә.
Урта быуаттар
XVI быуаттан, Сәфәүиҙәр дәүләте барлыҡҡа килгәндән алып, әзербайжан келәмен һуғыу сәнғәте элек күрелмәгән камиллыҡҡа өлгәшә һәм сәнәғәт тармағына әйләнә. Ул дәүерҙең миниатюралар төшөргән рәссамдары, каллиграфтары әзербайжан орнамент сәнғәте мәктәбен барлыҡҡа килтереүҙә мөһим роль уйнай. Был мәктәп Көнсығыш сәнғәтенә ғәйәт ҙур йоғонто яһай һәм тәбриз мәктәбенең берҙәм стилен хасил итә.
XVI быуаттың икенсе яртыһынан Көньяҡ Әзербайжанда барлыҡҡа килгән афшан, лечек-турундж һәм гөлбендлик биҙәктәре Төньяҡ Әзербайжан келәмселәре (Ҡарабах, Баҡы, Ширван) тарафынан да ҡулланыла башлай. Бындағы оҫталар тәбриз келәмдәренең үҫемлекле орнаментына тиклем геометрик биҙәктәр ҡулланған була. XVII быуатта Ҡазах, Бәрдә, Мүгән, Жәбрәил келәмдәре, ә XVIII быуат уртаһынан Шәмәхә, Шуша һәм Шәки келәмдәре лә билдәлелек ала.
XIX быуат
XIX быуат башында Кавказ аръяғы Рәсәй империяһына ҡушыла.
Хәҙерге заманда келәм һуғыу тармағы
XX быуат аҙағында келәм һуғыу Әзербайжанда иҡтисадтың иң мөһим тармаҡтарының береһенә әйләнә. Келәм һуғыу бөгөн Әзербайжандың күп төбәктәрендә уңышлы үҫә. Унда ике тиҫтәнән ашыу эреле-ваҡлы келәм һуғыу комбинаты бар. Атап әйткәндә, Губала, Ҡусарҙа, Көрдәмирҙә, Гәнжәлә, Шәмәхәлә, Дәвәчиҙә, Ҡазахта, Товузда, Шәкиҙә, Әрдәбилдә, Тәбриздә, Баҡыла келәм һуғыу производстволары эшләй, уларҙа келәм һуғыу сәнғәтенең борондан килгән традициялары үҫтерелә. Хәҙерге заман әзербайжан келәмдәре араһында «Әзер-Илмә» маркалылары айырылып тора, улар Атланта (АҠШ, 1997), Ганновер (ГФР, 1999) һәм Мәскәү (2003) ҡалаларында үткән сауҙа-күргәҙмәләрҙә уңышлы ҡатнаша. Был компанияның келәмдәре АҠШ, Германия, Франция, Төркиә, Рәсәй, Италия, Австралия, Япония, Швеция, Норвегия, КАР-ҙағы шәхси коллекцияларҙы биҙәй. Әзербайжан келәмдәре 2010 йылдың ноябрендә Лондонда булған «Azerbaijan: Flying Carpet To Fairy Tale» күргәҙмәһендә һәм 2011 йылдың февралендә Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ алыуының 20 йыллығына арнап Парижда үткәрелгән тантанала ла ҡатнаша.
Орнаментика
Әзербайжан келәмдәре сағыу төҫтәр ҡатнашмаһынан хасил булған һутлы колорит менән айырылып тора. Әзербайжан келәмдәренең орнаменты төрөнә һәм ҡайһы төбәктә һуғылыуына ҡарап айырыла. Мәҫәлән, «Губа», «Ширван», «Ҡазах», «Зәнджан» келәмдәренә ҡатмарлы геометрик биҙәктәр хас, ул биҙәктәр хайуандар һәм кешеләрҙең схематик һындарынан, урталыҡта бер күсәргә теҙелгән күп мөйөшлө йәки йондоҙ һымаҡ медальондарҙан тора. «Тәбриз» һәм «Ҡарабах» келәмдәренә үҫемлекле орнамент хас. Әзербайжан келәменең эстетик принцибы яҫылыҡтағы «күренештәр», һүрәттәр ритмикаһы, келәм йөҙөнөң урта менән ситтәргә аныҡ бүленеүе, элементтарҙың теүәл геометрияһы кеүек һыҙаттарҙа сағыла.
Геометрик биҙәктәр
Геометрик биҙәктәр келәмселектең баҡы, ҡазах, гәнжә мәктәптәрендә айырыуса йыш осрай. Биҙәктәрҙән менән һигеҙ ҡанатлы йондоҙ өҫтөнлөк итә. Сатраш тамырҙары менән политеизм ҡараштарына барып тоташа һәм бормаланып нурҙар һипкән күк үҙәген кәүҙәләндерә. Был символда шартлы рәүештә йондоҙҙар менән уратылған ҡояш йә күтәрелеп осоп киткән ҡоштар тубы күҙаллана. Келәм уртаһындағы һигеҙ ҡанатлы йондоҙ ғәҙәттә ромб һәм квадрат рәүешендәге шартлы фигуралар менән уратыла. Һуңыраҡ тәбриз мәктәбе йоғонтоһо аҫтында келәм ситтәренә үҫемлек биҙәктәре инә башлай.
Ислам символикаһы
Әзербайжан келәмдәрендә ислам символикаһы ла осрай. Мәҫәлән, Фатима ҡулы, биш бармаҡ тигән символ, ул исламдың биш шартын һәм мосолмандар хөрмәт иткән биш шәхесте — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе, Али, Фатима, Хәсән һәм Хөсәйенде — кәүҙәләндерә. Келәмдәрҙең уртаһына ислам архитектураһы элементы «миһраб» төшөрөлә.
Үҫемлек донъяһы биҙәктәре
Әзербайжан келәмдәре араһында тәбриз һәм әрдәбил келәмдәре төҫтәр һәм биҙәктәр байлығы менән айырылып тора. Уларҙы тәбиғәтте һәм уңдырышлылыҡты сағылдырған үҫемлек биҙәктәре биҙәй. Тәбриз келәмдәренең күбеһенең уртаһына шәжәрә ағасы баҫыла. Шулай уҡ ағастар, үләндәр, ҡоштар төшөрөлә. Дымһыҙ ҡоро тупраҡта үҫә торған нар ағасы тәбиғәт мөғжизәһе тип баһалана, ул тәбриз һәм ширван келәмдәрендә ла урын алған. Нар бигерәк тә Сәсәниҙәр дәүерендә юғары баһалана, зороастризм культында уға ҙур әһәмиәт бирелә, Сәфәүиҙәр осоронда келәмдәрҙә һәм миниатюраларҙа урын ала.
Хайуандар донъяһы биҙәктәре
Әзербайжан келәмдәрендә ҡош, айырыуса бөркөт һәм тауис ҡоштары йыш һынландырыла. Бөркөт тәбриз келәмдәрендә йыш осрай һәм батшаның көс-ҡеүәтен, дәрәжәһен сағылдыра. Һуңыраҡ бөркөт һүрәте һаҡлағыс талисман мәғәнәһен ала. Тауис ҡояш илаһилығын кәүҙәләндерә, бынан тыш «тауис күҙе» бәлә-ҡазанан да һаҡлаусы тип һаналған. Һарыҡ-кәзәле биҙәктәр борон күсмә тормош алып барған теге йәки был ҡәбиләнең тамырҙарына ишаралай. Техник мөмкинлектәрҙә сикләнеү арҡаһында һарыҡ-кәзәнең тотош кәүҙәһе шартлы «S» рәүешендәге мөгөҙ менән дә алмаштырыла. Аждаһа ла шулай стилләштереп төшөрөлә. Талисман тәғәйенләнешле тәүге келәмдәр Әзербайжандың батша һарайы мануфактураларында XVII быуатта һуғыла.
Башҡарыу техникаһы
Әзербайжан келәмдәре башҡарыу техникаһы буйынса ике төргә бүленә: өбөрөһөҙҙәргә («балаҫ», «жәджим», «сумах», «килим», «зили», «верни» һ.б.) һәм өбөрөлөләргә (ҙурҙары — «хали» бәләкәйерәктәре — «халча»). Өбөрөлө келәмдәрҙе һуғыу ҡатмарлыраҡ: уларҙа төйөндәр «төркибаф» тип аталған төйөн (симметриялы «төрки төйөнө») менән бәйләнә, күп төрлө биҙәктәр, төҫтәр һәм сюжеттар ҡатнашмаһы шул ысул менән хасил ителә. Икешәр буй епкә өбөрө төйөнө һалына, шулай итеп келәмдә теләгән формалағы һәм үлсәмдәге һүрәттәр барлыҡҡа килтерелә. Бик борон барлыҡҡа килгән һәм тәүләп Әзербайжанда ҡулланылған «Төркибаф» техникаһы XV-XVI быуаттарҙа камиллаштырыла һәм уны ҡулланып бик тығыҙ ебәк келәмдәр һуғырға мөмкин була. Тәбриз мәктәбенең ҡайһы бер келәмдәре асимметриялы «фарсбаф» («фарсы төйөнө») менән һуғылған. Әзербайжан өбөрөлө келәмен айырып торған үҙенсәлек уның бик ҙур тығыҙлыҡлы булыуынан ғибәрәт. Келәмдең тығыҙлығы квадрат дециметрға тура килгән төйөндәр һаны менән үлсәнә. Төйөндәр ни тиклем тығыҙ үрелһә, келәм шул тиклем затлыраҡ тигән фекер киң таралған. Ләкин ҡайһы бер сәнғәт белгестәре был критерийҙы хата тип һанай. Ҡайһы төбәктә эшләнгәненә ҡарап, келәмдең һәр квадрат дециметрына 1.600-ҙән (40 х 40) 4.900-ға (70 х 70) тиклем өбөрөлө төйөн тап килә. Өбөрөлө келәмдәр үлсәмдәре менән дә айырыла: бәләкәйҙәре — халча, гәба, намаҙлыҡ, тахт-өҫтө, дошанак һәм ҙурҙары — даст халы, геба.
Ирандың сәнғәт буйынса ғалимы Кәрим Мирзаи әзербайжандарҙың шаһсевән тигән этнографик төркөмөнөң XVII быуаттан алып келәмселек үҫешенә яһаған йоғонтоһон өйрәнә һәм әзербайжан келәмдәрен башҡарыу техникаһы буйынса төркөмләй: «Борчалы-Ҡазах» тибы; А тибы — губа келәме «гөмөл»; А-1 тибы — «муған келәме»; А-2 тибы — «зәнжан келәме»; А-3 тибы — «сарбанд келәме»; Б тибы — «шуши хан келәме»; Б-1 тибы — «тәбриз келәме»; Б-2 тибы — «сарбанд тәбриз келәме»; В тибы — «губа алпан келәме»; В-1 тибы — «зәнжан-алпан»; Г тибы — «дербент бутаһы».
Әзербайжан келәме мәктәбе
Әзербайжанда бер-береһенә йоғонто яһаған һәм бер-береһен байытҡан келәмселек мәктәптәре була. Әлеге ваҡытта художество-техник үҙенсәлектәре буйынса танылған ете мәктәп бар: Баҡы, Губа, Ширван, Гәнжә, Ҡазах, Ҡарабах һәм Тәбриз мәктәптәре.
Ширван келәм мәктәбе
Ширван мәктәбе Шәмәхә, Мараза, Ах-су, Көрдәмир, Ғазимәммәт (Ғаджиғабул), Гөйчай ҡалаларын һәм яҡын-тирә ауылдарҙы солғай. Ширван мәктәбенең композициялары: Мараза, Гобустан, Биджо, Ширван, Көрдәмир, Шильян, Ширалибәйли, Чуханлы, Сор-Сор, Ғаджиғабул, Набур, Исрафил, Арджиман, Пирхасанлы, Джагирли, Джәмджәмли, Шилйан һ.б.
Ширван келәмдәре бай композициялы һәм дизайнлы. Улар башҡа илдәргә лә һатылған.
Техник тасуирламаһы: был келәмдәргә бер квадрат дециметрға 3000 төйөн һыйҙырта торған үҙенсәлекле һуғыу ысулы хас, буй ебе йөндән дә, кизе-мамыҡтан да була, һоҫа арҡауҙы ике йә өс тапҡыр ташлай, төйөндәр симметриялы, нескә үрелешле, һыйпағанда келәм ҡулға айырыуса йомшаҡ.
Төҫтәре: ҡуңыр төҫтәр ҙә, аҡһылдары ла ҡулланыла; йәшел ҡатнаштырылған ҡыҙыл менән зәңгәр төҫтәр ерлектең төп төҫтәре булып тора, ҡайһы берҙә һары, зәғферән, аҡһыл зәңгәр, фил һөйәге төҫтәре лә ҡулланыла. Ситтәрендәге ҡара һәм ҡоңғорт йәшел төҫтәр ҡабарынҡы итеп күрһәтә. Муғани келәмдәрендә һары һәм ҡыҙыл төҫтәр ҡуйы зәңгәр менән ҡатнаштырыла.
Ҡарабах келәм мәктәбе
Ҡарабах мәктәбенә Әзербайжандың көньяҡ-көнсығышындағы Шуша, Малыбәйли, Гиров, Дашбулағ, Довшанлы, Туг, Туглар, Морадханлы, Гадрут, Ғасымушағы, Кубатлы, Ғозак, Мирсәйид, Багирбәйли, Ханлығ, Тутмаз ҡала һәм ҡасабалары инә. Билдәле композициялары: Аран, Бахчадагөлләр, Балығ, Буйнуз, Барда, Бахманлы, Ҡарабах, Годжа, Ҡасымушағы, Ламбараны, Муған, Талыш, Лампа, Малыбәйли, Хангарвард, Ханлығ, Хантырма, Челеби, Шабалыдбута һ.б. XIX быуат аҙағында Я. Зедгенидзе Шушала келәм һуғыу менән башлыса әзербайжандар шөғөлләнеүен билдәләй.
«Шәддә» (ŞəddəŞəddə) — Ҡарабахтың иң билдәле келәм төрө.
Губа келәм мәктәбе
Губа мәктәбе Әзербайжандың төньяҡ-көнсығышын солғай. Уға Губа ҡалаһы менән уның тирәһендәге ауылдар, Дивичи ҡалаһы һәм шул тирәләге ауылдар ҡарай. Дербент келәмдәрен дә ошо мәктәпкә индерәләр.
Губа келәмдәре ҡатмарлы медальондар менән биҙәлә. Композициялары төрлө. Аҡһыл төҫтәрҙән ҡуйыға тиклем төрлө төҫтәр ҡулланыла. Геометрик биҙәктәр һәм орнаменттар киң таралған, хайуандар һәм үҫемлектәр ҙә һүрәтләнә. Билдәле композициялар: Гедим-Минаре, Гимил, Алпан, Голлу-чичи, Пирабадил, Ғаджиғайыб, Грызһ.б. .
Техник тасуирламаһы: бәрхәт һымаҡ оҙон, тығыҙ өбөрө, «лулбаф» техникаһы ҡулланыла, был техника келәмдең ныҡлығын тәьмин итә. Буй ебе — йөн, арҡауы — йөн һәм кизе-мамыҡ.
Төҫтәре: уртаһының ерлеге сағыу, ҡайһы берҙә күҙ яуын алырлыҡ зәңгәр. Биҙәктәре асыҡ булып айырылып тора, ҡайһы берҙә һары менән йәшелдең төҫмөрҙәре ярҙамында баҙыҡландырыла. Тәбиғи йөн, ҡыҙғылт һары, фил һөйәге төҫтәре лә осрай.
Ҡазах келәм мәктәбе
Ҡазах мәктәбе Әзербайжандың Ҡазах, Ағстафа, Товуз райондарын, Грузияла Борчалы, Әрмәнстанда Гокчи өлкәһен солғай.
Композициялары: Шыхлы, Борчалы, Ғаймағлы, Ғарағоюнлу, Ғараязы, Ғарачоп, Ғачаган, Дагкесемен, Демирчиләр, Кемерли, Гокчали, Салахлы һ.б.
Ҡазах келәмдәре араһында «йондоҙло келәмдәр» (Star-kazak rugs, Stern-Kasak Kaukasus) айырылып тора.
Техник тауирламаһы: ҡазах келәмдәре ҡаты йөндән туҡыла, үлсәмдәре әллә ни ҙур түгел (1,5*2,0 йәки 2,20*2,60 метр), симметриялы үрелә, уртаса тығыҙлығы бер квадрат дециметрға — 800—1000 төйөн, ҡулға йомшаҡ, әммә бик ауырҙар, һоҫа ебе икенән һигеҙгә тиклем, буй ебе йөндән, тупаҫ үреүле.
Төҫтәре: башлыса тәбиғи буяуҙарға манылған ептәр ҡулланыла, ҡыҙыл, зәңгәр, фил һөйәге төҫлө ерлек киң таралған, хроматик палитраһы бай: зәңгәр, йәшел, һары, асыҡ зәңгәр, аҡһыл көрән, көрән, ҡара.
Баҡы келәм мәктәбе
Ба ҡы мәктәбе Апшерон ауылдарын: Горадил, Новханы, Сураханы, Хилибута, Нардаран, Бүлбүлә, Фатмаи, Мардакан, Кала, Хила солғай. Апшерондан ситтәге Хызы төбәге лә ошонда инә. Шулай уҡ Гади, Хил, Кеш, Фындыган кеүек келәмселек үҙәктәре уға ҡарай.
Келәмдәре йомшаҡ, төҫтәре сағыу, үҙенсәлекле геометрик биҙәклеләр. Үҫемлек биҙәктәре лә осрай. Йыш ҡына медальоны тура дүрт мөйөшлө йә алты мөйөшлө. Ситтәрен йыш ҡына йүгереп барған эт, бөркөт суҡышы, тешле йә шәшке рәүешле япраҡ кеүек һүрәттәр биҙәй.
Техник тасуирламаһы: уртаса йыуанлыҡтағы ептән һуғылалар, буй ебе йөн һәм кизе-мамыҡ, йөнө сифатлы, йомшаҡ, һоҫаһы ике ҡатлы еп менән бәйләнә, төйөнө симметриялы.