cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халыҡ-ара шахмат федерацияһы
1970 йылдар ҡыйынлыҡтары
Бобби Фишер1962 йылда, Кюрасаола үткән сираттағы дәғүәселәр турнирында 4-се урын алғандан һуң, «Sports Illustrated» журналында иң көслө совет шахматсылары Тигран Петросян, Пауль Керес һәм Ефим Геллер башҡа уйынсыларҙы беренсе урынға сығармаҫ өсөн, үҙ-ара килешеү буйынса тигеҙ иҫәпкә уйнауҙар тип, мәҡәлә баҫтырып сығара. ФИДЕ әйләнмәле — олимпия системаһы буйынса һайлап алыу матчтарындағы уйындан сыға барыу тәртибе буйынса үткән дәғүәселәр турнирын ғәмәлдән сығарып, был мәҡәләгә үҙенең мөнәсәбәтен белдерә. 1969 йылда Фишер турнирҙы үткәреү тәртибе һәм приздар фонды мәсьәләләре буйынса килешмәүе арҡаһында, Америка чемпионатында уйнауҙан баш тарта. Ул чемпионат зона турниры булараҡ ҡаралғанлыҡтан, Фишер был циклда донъя чемпионы булған Борис Спасскийға ҡаршы уйнау хоҡуғын юғалта. Әммә америка гроссмейстеры Пал Бенко зона-ара турнирҙа үҙ урынын Фишер файҙаһына биреүгә ризалаша, уға эйәреп, башҡа америка уйынсылары ла шулай эшләй. ФИДЕ президенты Макс Эйве ҡағиҙәләр менән шул тиклем оҫта эш итә, был иһә Фишерға 1970 йылдағы Пальма де Майоркала үткән сезон-ара уйында ҡатнашып, ышаныслы еңеү яулауға мөмкинлек бирә. Артабанғы һайлап алыу матчтарында Фишер совет гроссмейстеры Марк Таймановты 6:0 иҫәбе менән еңә, шул уҡ иҫәп менән Дания гроссмейстеры Бента Ларсенды ла ота, бынан һуң донъяның экс-чемпионы Тигран Петросянды 6,5:2,5 иҫәбе менән еңеп, уңыш ҡаҙана. Һәм 1972 йылда Борис Спасскийҙы еңеп, донъяның яңы чемпионына әйләнә.
Донъя беренселегендәге еңеүенән һуң, Фишер ғәмәлдәге тигеҙ иҫәпкә нигеҙләнгән уйын ҡағиҙәләрен хуплауҙы тәнҡитләп сыға (24 уйын; әгәр ярыш тигеҙ иҫәп менән тамамланһа, чемпион исемен һаҡлап ҡала). Фишер һәм ФИДЕ араһында бәхәс барған арала, йәш совет шахматсыһы Анатолий Карпов 1975 йылғы һайлап алыу циклдарында еңеүгә өлгәшеп, Фишерға саҡырыу ташлау хоҡуғына эйә була. Фишер ярышта үҙе тәҡдим иткәндән башҡа бөтә ҡағиҙәләрҙе ҡабул итеүҙән баш тарта. Фишерҙың төп талаптарының береһе шул була: дәғүәсе титулын яулау өсөн, чемпионға ҡарағанда, иң кәмендә, ике еңеүгә күберәк еңеү яуланырға кәрәк. ФИДЕ раҫлауынса, был талап ғәҙел түгел — берәүгә күберәк еңеү яулаған дәғүәсе үҙенән-үҙе чемпионды еңгән һтип анала, әммә ул титул яулай тигән һүҙ түгел. Фишер үҙе ҡуйған талаптарҙың үтәлеүен теләй, һәм ахыр сиктә, ФИДЕ уның алған исеменән юҡҡа сығара һәм донъяның яңы чемпионы итеп Карповты иғлан итә.
ФИДЕ совет Шахмат федерацияһы менән күп мәсьәләләрҙә уртаҡ тел тапмай. 1976 йылда донъя чемпионы Анатолий Карповтың дәғүәсеһе гроссмейстер Виктор Корчной Нидерландыла сәйәси һыйыныу урыны ала. Бер нисә көн элек аралашҡандарында Макс Эйва Корчнойға былай ти: «… әлбиттә, һеҙ үҙегеҙҙең бөтә хоҡуҡтарығыҙҙы һаҡлаясаҡһығыҙ…». Һуңыраҡ ФИДЕ Корчнойҙың 1978 йылда Анатолий Карповҡа саҡырыу ташлауына советтарҙың ҡаршы төшөргә маташыуын инҡар итә. ФИДЕ менән совет Шахмат федерацияһы араһындағы ҡаршылыҡ 1976 йылғы Шахмат олимпиадаһын Израилдә үткәреү тураһындағы ҡарар арҡаһында ла килеп сыға. Сөнки Советтар Союзы Израиль менән бәйләнеш тотмаған була. СССР командаһы (башҡа социалистик илдәр командалары кеүек үк) был Олимпиадала ҡатнашмай. Әммә социалистик илдәр 1976 йылда тап ошо ваҡытта Триполдә үткән «контролимпиадала» ла ҡатнашмай (был ярыштар протест формаһында ойошторолоп, унда бөтәһе 34 команда сығыш яһай; башлыса ғәрәп илдәре һәм үҫә барыусы илдәр командалары, өҫтәүенә, бер нисә федерация үҙ командаһын Хайфаға ла, Триполға ла ебәрә; турнир Сальвадор командаһының еңеүе менән тамамлана). 1977 йылда ФИДЕ Конгресы СССР -ҙың шахмат донъяһын тарҡатыуға түгел, ә берләштереүенә ярҙам итеүен һыҙыҡ өҫтөнә алып, уның позицияһын хуплай.
ФИДЕ ағзаларының артыуы
Үҙенең ФИДЕ-ла президентлығы ваҡытында (1970—1978 йылдар) Макс Эйва федерация ағзаһы булыусы дәүләттәр һанын арттырырға ынтыла. Ошо уҡ сәйәсәтте Флоренсио Кампоманес (1982—1995 йылдарҙағы президенты) та дауам итә. Донъяның экс-чемпионы Анатолий Карпов һуңыраҡ билдәләүенсә, бәләкәй һәм ярлы илдәрҙе күпләп ФИДЕ составына индереү «шахмат донъяһында лидерлыҡ вакуумына, икенсе һүҙ менән әйткәндә, беҙҙең әлеге хәлгә» килтерә. Гроссмейстер Юрий Авербах бик күп көсһөҙ илдәрҙең ФИДЕ-ла булыуы ҡарарҙар менән манипуляция эшләүҙе еңеләйтте, тип белдерә. Ботвинник Михаил был йәһәттән, ФИДЕ-ла, БМО-нан айырмалы, «хәүефһеҙлек советы юҡ» икәнлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала.
1983—1985 йылдарҙағы донъя чемпионаты
Донъя чемпионатында Гарри Каспаровты еңеүгә алып килгән ваҡиғалар ФИДЕ-ла ике төрлө бәхәс тыуҙыра. 1983 йылда үтергә тейешле һайлап алыу турнирының ярымфинал матчтарын ойоштороп, ФИДЕ Калифорния штатының Пасаденында Каспаровтың Виктора Корчнойға ҡаршы матчын үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә. Советтар Союзы Каспаровтың Америкаға эмиграцияға китеүенән ҡурҡып, был ҡарарҙы ҡабул итеүҙән баш тарта, ә бәлки, Каспаровты оло йәштәге Корчнойға ҡарағанда, ғәмәлдәге чемпион Анатолий Карпов өсөн олораҡ хәүеф тыуҙыра, тип иҫәпләгәндәрҙер. Баш тартыу була ҡалһа, Каспаров үҙенең донъя чемпионы исемен юғалтасағын белдерә. Ғәҙеллек өсөн шуны билдәләргә кәрәк, дәғүәселәрҙең икеһе лә һайлауға тәҡдим ителгән ҡалаларҙан Роттердамды һайлай; бынан тыш, Смыслов — Рибли араһындағы икенсе матчтың урынын билдәләү буйынса ла конфликт килеп сыға (ФИДЕ президенты ике ҡатнашыусының да теләгенә ҡаршы төшөп, уйын үткәреү урыны итеп БҒЭ-ның Абу-Даби ҡалаһын һайлай). ФИДЕ президенты Флоренсио Кампоманес ике матчты ла Лондонда үткәреү буйынса Советтар Союзы менән һөйләшеүҙәр алып бара. 1984 йылда Карпов менән Каспаров араһында донъя чемпионаты ярышында партиялары сикләнмәйенсә, 6 партияла еңеү яуларға тейеш булалар. Тәүге 27 уйында Карпов 5:0 иҫәбе менән алда бара, ләкин 48-се партияға Каспаров айырманы 5:3 иҫәбенә тиклем ҡыҫҡарта. Был ваҡытҡа улар араһындағы ярыш 159-сы көн барған була (1984 йылдың сентябренән1985 йылдың февраленә тиклем), Карпов хәлдән тайған булып күренә, шуға ла бик күптәр Каспаров еңесәк, тип уйлай. 15 февралдә, алты көн барған һөйләшеүҙәрҙән һуң, ФИДЕ президенты Кампоманес ярыштар чемпионды билдәләмәйенсә тамамланды, тип иғлан итә һәм яңы матч 1985 йылдың сентябрендә 0-0 иҫәбе менән башланасағын, һәм ул 24 партиянан торасағын белдерә. Карпов матбуғат конференцияһында үҙенең әлеге барған ярышты дауам итергә теләүе хаҡында әйтә. Шуға ҡарамаҫтан, икенсе матч үткәрелә, һәм Каспаров унда еңеүгә өлгәшеп, яңы донъя чемпионы исемен ала.
1993 йылдан алып хәҙерге көндәргә тиклем
1994 йылда Каспаров ФИДЕ-нан айырылыуын хата аҙым булды, тигән һығымтаға килә, сөнки коммерция бағыусылары һәм донъя шахмат гроссмейстерҙарының күбеһе шахмат донъяһындағы тартҡылашты ҡабул итмәй. Каспаров ФИДЕ менән мөнәсәбәттәрен яҡшыртырға тырыша башлап, ФИДЕ президентына яңынан һайланырға уйлаған Кампоманесты яҡлап сыға. Әммә ФИДЕ-ның күп кенә делегаттары Кампоманесты коррупцияға бирелгән тип һанай, һәм 1995 йылда ул вазифаһынан китергә ризалаша. Уның урынына Рәсәй Федерацияһының Ҡалмыҡ Республикаһы президенты Кирсан Илюмжинов һайлана. Киләһе йылдарҙа донъя чемпионатын берләштереү өсөн бер нисә тапҡыр уңышһыҙ ынтылыш яһала; уларҙың уңышһыҙ булыуының сәбәбе Каспаровтың алдан һайлап алыу турын үткәрмәйенсә генә, бер юлы берләштереүсе матч үткәреүҙе талап итеүендә була. 2000 йылда Владимир Крамник Бөтә донъя шахмат чемпионаты матчында Каспаровты еңә. Әммә Крамник та һайлап алыу матчтарында уйнарға теләмәй һәм ФИДЕ-ның донъя чемпионатын йыл да үткәрелә торған турнирҙан сығарыу чемпионаты менән алмаштырыуына, шуның менән партия лимиты ваҡытын кәметеп, ФИДЕ фекеренсә, уйынды тамашылы итәсәк тигәненә ҡаршы сыға. Ниһайәт, 2006 йылда берләштерелгән матч Крамник менән Веселин Топалов араһында уйнатыла һәм "Бәҙрәф янъялы"булыуына ҡарамаҫтан, Крамник еңеүгә өлгәшә. Әммә шахмат донъяһы эҙемтәләре үҙен күрһәтә. ФИДЕ, Веселин Топалов 2007—2009 йылдарҙағы һайлап алыу циклы башына өлгөрмәне, шуға күрә уның 2007—2009 йылдар циклына «ҡыҫҡа инеше» булырға тейеш тип иҫәпләй.. Шулай уҡ ФИДЕ, Крамник 2007 йылғы турнирҙа еңмәгәс, 2008 йылғы чемпионатта матч еңеүсеһенә ҡаршы уйнарға тейеш тип ҡарар ҡабул итә. Был шарттар бик ҡулай булып сыға, сөнки Вишванатан Ананд турнирҙа еңә һәм донъя чемпионы булыуға өлгәшә.
МОК-тың таныуы
1999 йылда ФИДЕ Халыҡ-ара  олимпия комитеты (МОК) тарафынан олимпия программаһына инмәгән спорт төрө менән етәкселек итеүсе халыҡ-ара ойошма булараҡ танылыу ала. Ике йыл үткәс, ФИДЕ шахматта ла антидопинг ҡағиҙәләре индерә, был шахмат Олимпия уйындарының бер төрө булһын өсөн, йүнәлтелгән кампания өлөшө булараҡ эшләнә. Шахматтар буйынса айырым Шахмат олимпиадаһы үткәрелә, ул ике йылға бер ойошторола һәм командала уйнауҙы күҙ уңында тота.
Етәкселек органдары
ФИДЕ-ның етәксе органы булып ФИДЕ Генераль ассамблеяһы, ФИДЕ Үҙәк комитеты һәм ФИДЕ Башҡарма комитеты тора.
Һәр төрлө мәсьәләрҙе хәл итеү өсөн, Генераль ассамблея ваҡытлыса йәки даими комиссия ойоштора, уларҙың үтәлеше Генераль ассамблея ҡарары менән раҫларға тейеш.
ФИДЕ-ның рәсми вәкиләтлеге президенттан, вице-президенттан, зона президенттарынан, генераль сәркәтиптән, ревизорҙан һәм ҡаҙнасынан тора, уларҙы 4 йыл мөҙҙәткә Генераль ассамблея һайлай. Президент Генераль ассамблеяның рәсми йөҙө булып тора, ул Генераль ассамблея, Үҙәк комитет һәм Башҡарма комитет ултырышында рәйеслек итә, айырым осраҡтарҙа (конгрестар араһында) Генераль ассамблея исеменән, ФИДЕ принциптарына таянып, эш итә ала.
Баҡыр сәскә
Баҡыр сәскә (Васили́стник жёлтый, Thalíctrum flávum) — ғаиләһенән күп йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 60-120см тирәһе. Июнь-июль айҙарында һары сәскә ата, орлоғо июль-сентябрҙә өлгөрә.
Таралыуы
Европа, Себер, Алтайҙа киң таралған. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек. Баҡыр сәскә йылға, күл ярҙарында, йырғанаҡтарҙа үҫә.
Семытинка
Семытинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джек Лондон
Джек Ло́ндон (Jack London; тыуғандағы исеме Джон Гри́ффит Че́йни, ; 12 ғинуар 1876 — 22 ноябрь 1916) — Америка яҙыусыһы, социалист, йәмәғәт эшмәкәре, мажаралы хикәйә һәм романдар авторы. Х. К. Андерсендан ҡала әҫәрҙәре СССР-ҙа 1918—1986 йылдарҙа иң күп нәшер ителгән сит ил яҙыусыһы: Джек Лондондың 956 баҫмаһының дөйөм тиражы 77,153 млн дана тәшкил итә.
Хикәйәләре
Джек Лондон 200-ҙән артыҡ хикәйә ижад иткән, улар башлыса түбәндәге 16 йыйынтыҡта тупланған:
Арямнова
Арямнова — фамилия.
Холунген
Холунген (Holungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 932 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.
Вашпонка
Вашпонка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мегра йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәниф
Этимологияһы
Хәниф исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килгән, ғәр. — тоғро, ысын, саф мәғәнәһенә эйә. Башҡорт халҡы ислам дине йоғонтоһонда Хәниф исемен ҡуша башлаған.
Билдәле кешеләр
Хәниф Кәрим (25 июль 1910 йыл — 26 август 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1942), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Халыҡтар дуҫлығы» (1980) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы (4 ғинуар 1925 йыл — 23 апрель 1999 йыл) — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының орудие һәм разведка отделениеһы командиры, сержант.РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Дан орденының тулы кавалеры.
Фәйзулин Хәниф Шәкир улы ( рус. Файзулин Ханиф Шакирович;9 апрель 1921 йыл — 17 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, өлкән лейтенант, Советтар Союзы Геройы, Ленин ордены кавалеры (1943)
Мамалимов Хәниф Масай улы (1912 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының трубвзвод музыканты.
Атаһының исеме
Баймиев Алексей Хәниф улы (23 апрель 1971 йыл) — молекуляр биолог. Биология фәндәре докторы (2007).
Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы Насретдинов Фаварис Ханифович — (4 февраль 1957) — сәйәсмән, механизатор. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Бельцова Александра Митрофановна
Бельцова Александра Митрофановна (Aleksandra Beļcova; 17 март 1892 йыл — 1 февраль 1981 йыл) — СССР рәссамы, «Рига рәссамдар төркөмө» һәм «Йәшел ҡарға» берекмәләре ағзаһы, «Балтарс» фарфор изделиеларын биҙәү буйынса оҫтахана рәссамы.
Биографияһы
Александра Митрофановна Бельцова 1892 йылдың 17 мартында ҙур булмаған Сураж ҡалаһында (хәҙер Брянск өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Бельцов Митрофан — ҡаҙаныштары өсөн дворян титулына лайыҡ булған.
Пенза художество мәктәбендә уҡый (1912—1917), рәссам Натан Альтмандың Петроград оҫтаханаһына өҫтәмә дәрестәргә йөрөй (1918—1919). Буласаҡ тормош иптәше Роман Сутаның саҡырыуы буйынса 1919 йылда Латвияға килә.
Иң билдәле эштәре: «Ҡара һәм Аҡ» (1925), «Аустра Озолини-Краузе портреты» (1927), «Теннисист ҡыҙ» (1928).
2008 йылда Ригала Александра Бельцова һәм Роман Сута ижадына арналған музей асыла.
Топкий (Уй ҡушылдығы)
Топкий — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 307 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
К'шанье (ауыл)
Тарихы
19-сы быуат аҙағында К’шанье Ғосман империяһында урынлашҡан болгар ауылы булған. Васил Кынчов иҫәбе буйынса, 1900 йылда ауылда 420 кеше (христиан болгарҙары) йәшәгән. Ошо ваҡытта ауылы Къшани (Кѫшани) тип аталған.
2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса, ауылда 48 кеше (македондар) йәшәй.
Арямнова Елена Анатольевна
Арямнова Елена Анатольевна (8 ғинуар 1986 йыл) — журналист, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш (2018—2023) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, мәҙәниәт, йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитеты ағзаһы.
Биографияһы
Елена Анатольевна Арямнова 1986 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрө ҡалаһында тыуа.
Юғары белемле — Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһын тамамлай. 2011 йылда Рәсәй дәүләт социаль университетында белемен камиллаштыра.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 2008 йылда башлай, Башҡортостан Республикаһының киң мәғлүмәт сараларында журналист булып эшләй.
2013—2019 йылдарҙа — Башкортостандың «Офис-группа» Конгресс-бюроһы АНО-һында йәмәғәтселек менән бәйләнештәр буйынса департаментың баш эксперты.
2019—2020 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһын үҫтереү корпорацияһы матбуғат хеҙмәтенең бүлек начальнигы.
2020 йылдан — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының баш мөхәррир урынбаҫары.
«Башҡортостан Республикаһының Йәш журналист мәктәбе» проекты авторы.
Буҫтау рәттәре (Краков)
Буҫтау рәттәре (Sukiennice) — Краков майҙаны үҙәгендәге бина, Польшаның элекке башҡалаһындағы баҙар сауҙа рәттәре кеүек төҙөлгән. Малопольск воеводалығы мәҙәниәте ҡомартҡыһы.
Тарихы
1257 йылда король Стыдливый V Болеслав, ҡалаға Магдебург хоҡуғы биреп, баҙар майҙаны уртаһында таштан төҙөлгән ике рәт буҫтау сауҙа йорттары төҙөй.
XIV быуат уртаһында король Бөйөк III Казимир, оҙонлоғо 108 метр һәм киңлеге 10 метрлыҡ буҫтау рәте булған яңы бина төҙөтә. Ике яҡтан аркалы көмбәҙҙәр менән ҡапланған 7,5 метрлыҡ сауҙа кибеттәре төҙөй.
Был готика стилендә төҙөлгән бина 1555 йылда яна.
Панкратий ҙур буҫтау рәте залдарын аркалы көмбәҙ менән яба. Тышҡы стеналары маскарон менән декоратив аттик биҙәлеше ала. Шул уҡ ваҡытта колонналар менән лоджиялар барлыҡҡа килә (Джованни Мария Падовать проекты). 1601 йылда төҙөлөп бөткән ризалиттар үтә арҡыры аша сығыу юлы эшләнә.
1931 йылдың 12 мартында Буҫтау рәттәре Малопольск воеводалығы ҡомартҡылары реестрына индерелә.
Түбәнге залда стеналар буйлап ағастан сауҙа кибеттәре төҙөлгән.
Өҫкө ҡатында «XIX быуат поляк сәнғәтенең галереяһы» — Краков Милли музейы филиалы урынлашҡан.
Седа (Сеньяга ҡушылдығы)
Седа — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Минзәлә (йылға)
Минзәлә (Минзәлә) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан буйлап аға. Элекке — Ыҡ йылғаһы ҡушылдығы, хәҙер Түбәнге Кама һыуһаҡлағысына ҡоя
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Йылға оҙонлоғо 123 км, бассейндың һыуйыйғыс майҙаны — 2100 км². Йылғаның башы Сарман районының Яңы Минзәләбаш ауылында башлана, Минзәлә йылғаһы Кама йылғаһы үҙәненә ҡарата юғары асимметрик ауыш тигеҙлектә аға. Йылға үҙәне йырындар селтәре, рельефының карст формалары менән киң һәм ассиметрик
Минзәлә йылғаһына 34 ҡушылдыҡ ҡоя, улар араһында иң эреһе булып тора Ичаня (50,7 км), Ургуда (31 км), Сакловасу (15 км), Ҡамышлы (14,6 км), Ашпалинка (13,2 км), Мәзин, Холодная, Татар Илек һ. б. тора.
Сығанағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 233 метрҙан юғарыраҡ. Тамағы бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 63 м.
Гидрографияһы
Йылға аҙ һыулы. Йылғаның туҡланыуы ҡатнаш, башлыса ҡарлы (76 %). Йыл эсендә аҡмаһы тигеҙ түгел. Йыллыҡ аҡманың ҡатламы — 103 мм, шуларҙың 78 мм яҙғы ташҡын осорона тура килә. Февралдә тотороҡло, бик түбән, тамағында 1.8 м³/с. Ер аҫты һыуҙары менән туҡланыуы 0,25—3,0 л/с·км² тәшкил итә.
Һыуҙың сифат составы йылға гидрокарбонат-сульфатлы-калцийлынан алып хлорид-гидрокарбонатлы-кальцийлыға тиклем оҙонлоғо буйынса үҙгәрә, ҡатылығы яҙын 6,5—9.0 ммоль/л алып 9-20 ммоль/л тиклем һайыҡҡанда. Минераллашыу — 400-500 мг/л яҙын 500-1000 мг/л тиклем һайыҡҡанда. Тоноҡлоғо — 1900 г/м³1900 г/м3.
Хужалыҡта ҡулланыу
Йылға төбәк өсөн ҙур хужалыҡ әһәмиәтенә эйә. Бер нисә тораҡ пунктты, ауыл хужалығы предприятиеларын һыу менән тәьмин итеү ҡулланыла.
Татар АССР-ы Министрҙар Советының 1978 йылдың 10 ғинуарындағы 25 -се ҡарары менән Минзәлә йылғаһы төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған. Татарстан Республикаһында айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары исемлегенә инә.
Бобанья
Бобанья — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аремзянка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үҙъйылға (Уй ҡушылдығы)
Үҙъйылға (Узельганка) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 396 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000713
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200071
— Бассейн коды — 14.01.05.002
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Советский (Һарыҡташ районы)
Советский — Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы ҡасаба. Чёрный Отрог ауыл Советы составына инә.
Географияһы
Район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан көнбайыш-көньяҡ-көнбайышта, тураға яҡынса 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Утар барлыҡҡа килгән ерҙәр сауҙагәр Ишеев ҡулында була. 1913 йылда ул был ерҙе 4-се Полтава редутының ағзалары Пономаревҡа һәм Сурковҡа һата. Был ике кеше ҡасабаға нигеҙ һалыусы булып тора. Элек был ерҙәр сауҙагәр Ишеевтыҡы булғанға күрә, барлыҡҡа килгән ауылды Ишеевка утары тип атап йөрөтәләр. Утар 10 йорттан тора, йорттар ағастан һалынған була.
Тәүге күскенселәрҙең төп шөғөлө малсылыҡ һәм игенселек була. Утарҙа көршәк яһау оҫтаханаһы була. Бында башлыса урыҫтар һәм украиндар йәшәй.
Совет власы урынлаштырыу хөрмәтенә Ишеевка утары Советский ҡасабаһы тип атала. Советский ҡасабаһы 1951 йылда «Чебеньковский» совхозының үҙәк усадьбаһы була. Был ваҡытта ҡасабала үҙенең МТС-ы, иген келәттәре, һыйыр һарайы, ат һарайы, икмәкханаһы була. Бер йылдан ҡасаба Чебеньковский игенселек совхозының 5-се бүлексәһе булып китә. Алтмышынсы йылдарҙа ҡасабала 119 хужалыҡ иҫәпләнә. Һикһәненсе йылдарҙа ҡасабала ферма, оҫтахана, клуб, ике ҡатлы мәктәп төҙөлә. Ҡатын-ҡыҙҙар дебеттән төрлө нәмәләр бәйләү менән шөғөлләнә. Был шөғөл бөгөн дә күптәрҙең төп килем сығанағы булып ҡала.
Халҡы
2002 йылда халыҡ һаны 256 кеше тәшкил итә (ҡаҙаҡтар 69 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡасабала 193 кеше.
Башҡорт яугирҙары һәйкәле (Нидерланд)
Башҡорт яугирҙары һәйкәле («Төньяҡ амурҙары» һәйкәле) — 1813 йылда Нидерландты француздарҙан азат иткән башҡорт һуғышсыларына бағышлап ҡуйылған һәйкәл. 2018 йылда Нидерландтың Вейсен ауылында ҡуйылған. Авторы Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре скульптор Александр Таратынов.
Тарихы
Башҡорт яугирҙары һәйкәле 2018 йылдың ғинуарында Нидерландтың Вейсен ҡалаһында Эйссель йылғаһы яр буйында урынлаштырылған. Автор әйтеүенсә, Һәйкәл «башҡорт яугирҙары ике быуат элек көслө ағымлы йылға аша кәмәләрҙән понтон күпер төҙөп, юлайҡан бер нисә ҡаланы илбаҫарҙарҙан таҙартып, Амстердамға барып еткән урында ҡуйылған».
Михаил Кутузов Ырымбур губернаторы Волконскийға казактарҙың һәм башҡорт полктарының ҡаһармандарса алышыуын хәбәр иткән булған.
1813 йылда Рәсәй армияһы Европала Наполеон ғәскәрҙәрен еңеп сығып, уны тәхеттән бәреп төшөрә. Башҡорт атлылары көслө һөжүм яһап, ошо еңеүгә тос өлөш индерә, һәм был һынылыш тап ошо һәйкәл ҡуйылған урында башлана.
«Төньяҡ амурҙары» һәйкәле тирәләй туристик бизнес үҫешә башлаған. Килгән ҡунаҡтарға буклеттар тапшырыла, 1813 йылда легендар полководец Бенкендорф етәкселегендә башҡорт яугирҙары ҡатнашлығында Наполеон армияһы баҫҡынсыларынан азат ителеү тарихы тураһында һөйләйҙәр. Эйссель йылғаһы буйлап теплоходта йөрөтөп, иҫтәлекле урындарын күрһәтәләр. Бында башҡорттарҙы, әйткәндәй, казак тип атайҙар һәм һәйкәл урынлашҡан урынды «казак кисеүе» тип йөрөтәләр.
Башҡорттарҙың йылға аша үтеүе боронғо гравюрала һынландырылған. Уның күсермәһен Башҡортостандан килгән делегацияға 2018 йылдың ғинуарында «Төньяҡ амурҙары» һәйкәле презентацияһында доктор Йорн Буйсман күрһәтә.
Шишмә-Борай
Шишмә-Борай (Чишма-Бураево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 140 кеше. Почта индексы — 452965, ОКАТО коды — 80218837005.
Тарихы
1795 йылғы рәүиз материалдарына ярашлы Шишмә-Борай ауылында 188 башҡорт һәм 123 мари йәшәй, әммә артабанғы рәүиздәрҙә ауылда тик башҡорттарҙың ғына йәшәүе теркәлә: 1819 йылда - 252 башҡорт, 1834 йылда 308 башҡорт, 1859 й. - 520, 1834 й. - 308, 1859 й. - 520, 1870 й. - 442, 1920 й. - 196 башҡорт.
Йәлдәк ырыуының ир-егеттәре Рәсәй империяһы алып барған хәрби походтарҙа, сик буйын һаҡлауҙа әүҙем ҡатнаша. Мәҫәлән, поход старшинаһы, дистанция начальнигы зауряд- йөҙ башы Хөсәйен Сәфәров (Йосоптың улы) 7 тапҡыр сик буйы хеҙмәтендә була: Рәсәйҙең Ҡытай менән булған сик буйы һыҙатында, Верхнеуральск, Ырымбур, Орск һәм Гөбөрлө ҡәлғәләрендә. Уның улы Исмәғил дә атаһы юлынан китә, хәрби бурыстарын намыҫ менән үтәй. 24 йәшлек Хәмит Ашимов 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша һәм яу ҡырында шәһит була.
1917 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ауылдағы 213 ихатала 1 мең 803 башҡорттоң йәшәүен теркәй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грипп
Грипп (баҫып алыу, яулап алыу) — грипп вирусы килтереп сығарған һулау юлдарының инфекция ауырыуы. Көслө вирус инфекция ауырыуҙар (ОРВИ) араһына керә. Бөгөн грипптың 2000 яҡын төрө билдәле. Гриппҡа ҡаршы профилактика сараһы булараҡ көҙ көнө вакцинация үтергә кәңәш ителә.
Грипп эпидемияһы йыл һайын, ғәҙәттә, йылдың һыуыҡ ваҡытында ҡабатлана һәм ер шарында йәшәүсе халыҡтың 15 процентын зарарлай. Донъяла грипп ауырыуы менән 500 миллион кеше ауырыһа, шуның 2 миллионы вафат була.
Кешелә грипп тыуҙырғыс — РНК-лы Mixovirus influenza вирусы, түбән температураға бирешмәй, ультрафиолет нурҙар, антисептик саралар менән тәьҫир иткәндә үлә. Вирус йоҡторғандан һуң, организмда инкубацион осор тип аталған, 12—48 сәғәткә һуҙылған ваҡыт үтә. Һуңынан температура 38—40 градусҡа күтәрелә, кеше өшөй башлай, башы, күҙ алмалары, мускулдары, быуындары ауырта, уҡшый. Сирҙең икенсе һәм өсөнсө тәүлегендә генә ауырыуҙа ҡоро йүтәл, тымау барлыҡҡа килә. Ауырыған ваҡытта кеше ярҙамға мохтажлык кисерә: ғөмүмән хәлһеҙлектән, баш ауыртыуҙан, ҡалтыраныуҙан яфа сигә. Ауырыуҙың киҫкен осоро 3—7 көн дауам итә.
«Һалҡын тейеү» ауырыуын — йөҙҙән артыҡ төр вирус, гриппты А, В, С вирустары килтереп сығара. Был вирустар булыуы 1933, 1940, 1947 йылдарҙа асыҡланған. Грипп эпидемияһы йыл һайын, ғәҙәттә, һалҡын осорҙа була һәм Ер шарындағы халыҡтың 15 процентында күҙәтелә.
А гриппы эпидемияһы — 2—3 йылға, В гриппы 4—6 йылға бер тапҡыр ҡабатлана. С гриппы эпидемия тыуҙырмай, уның менән бер генә тапҡыр ауырырға мөмкин, кешеләр уны башҡаса йоҡтормай. Шунлыҡтан, уның менән, аҫылда, балалар ауырый.
Грипп вирусы бик тиҙ таралыусан. Инфекция менән башҡа кеше йүтәлләгәндә, йәиһә сөскөргәндә зарарланырға мөмкин. Сөнки был ваҡытта ауырыу кешенән йәки вирусты йөрөтөүсенән ауырыу тыуҙырыусы, шул иҫәптән грипп вируслы бактериялар тарала һәм ауырыу тирәһендә зарарлы зона барлыҡҡа килә.
Ҡатлаулы булмаған грипп 5—10 көн дауам итә, 4—5 көн температура юғары тора. Өҙлөгөү бактерия микрофлораһы активлашыуы менән аңлатыла. Пневмония, синусит, отит күҙәтелергә мөмкин.
Тарихи белешмә
Боронгө гректар катарсисты (гриппты улар шулай атаған) иҙгән һарымһаҡ менән дауалағандар. Уның составындағы аллицин тигән актив матдә инфекцияға ҡаршы шаҡтай көслө сара, ул хәлһеҙләнгән иммунитетҡа ярҙамға килә. Ләкин дозаны бик арттырып ебәрмәгеҙ — көнөнә 2—3 теш етә.
Людовик XIVнең шәхси табибы Пюрго, грипп эләктергәс, баҡа менән ҡусҡар һурпаһы бешереп ашата торған булған. Әлеге сара Людовикты бик тиҙ аяҡҡа баҫтырған. Әлеге экзотик рецепты нәҡ шундай уҡ файҙалы, ләкин бик ябай рецепт менән дә алыштырып була.
Документтарҙа беренсе пандемия билдәләре 1580 йылда теркәлгән. 1918—19 йылдарҙа «Испанка» пандемияһы төрлө сығанаҡтар буйынса 20—50 миллион кешенең вафатына килтерә. Иң күп үлем осраҡтары йәштәр араһында була. 1957 йылда «Азия гриппы» һәм 1968 йылда «Гонконг гриппы» пандемияларында ла халыҡ күпләп ҡырыла. Был пандемияларға ауыр осраҡтарҙың күп булыуы, ауырыуҙың йәштәр араһында таралыуы хас.
Грипп вирустары
Беренсе грипп вирусы 1901 йылда (1902 йылда баҫылып сыҡҡан) Италияла ҡоштарҙа (тауыҡтарҙа) табыла, «ҡош тағуны» йәки «тауыҡ тағуны» (50 йыл үткәс, ҡош тағуны вирусы ҡоштарҙың «А» вирусының береһе булыуы асыҡлана) тип билдәләнә. Һуңынан грипптың «А» төрө 1931 йылда Америка ғалимы Ричард Шуп тарафынан сусҡаларҙа табып, асыҡлана. Кеше гриппы вирусы 1933 йылда Англияла Милли медицина тикшеренеүҙәре институтында вирусологтар Уилсон Смит, Кристофер Эндрюс һәм Патрик Лейдлоу тарафынан табыла. 1940 йылда грипптың «В» төрө вирусы табылған. 1951 йылда «тауыҡ эмбриондарында» вирустарҙы үрсетеү технологияһы буйынса «С» төр грипп вирусы табыла. 2003 йылда лабораторияларҙа дүрт йыл эшләгәндән һуң, 1918 йылда пандемия тыуҙырған вирус реконструкциялана һәм өйрәнелә..
Грипп вирустары Orthomyxoviridae ғаиләһенә ҡарай, уға А, В, С, Д, Исавирус, Тоготовирус, Quaranfilvirus ырыуы инә. Эске тирбәлеү аҡһымдарының (М1 һәм НП) антиген үҙенсәлектәре грипп вирусының А, В йәки С ырыуына ҡараймы-юҡмы икәнлеген билдәләй. Артабанғы бүленеш гемагглутинин (ХА) һәм нейраминидазе (НА) аҡһымдарының субтиптары (серотиптары) буйынса башҡарыла. ГА һәм НА гликопротеиндарының антиген үҙенсәлеге буйынса әлеге ваҡытта 18 субтип ГА һәм 11 субтип невраминидаза (НА) билдәле. .
Кеше өсөн өс HA субтипы (H1, H2, H3) һәм на-ның ике субтипы (N1, N2) булған вирустар эпидемия әһәмиәтенә эйә. А һәм В гриппы вирустарында вирус киҫәксәләренең төп структур һәм антиген компоненттары булараҡ NA һәм NA бар, улар гемагглютинация һәм нейраминидаза эшмәкәрлегенә эйә.
Грипп вирусының диаметры 80-120 нм булған сферик формала, уртаһында һигеҙ РНК фрагменты бар, улар өҫтөндә гемаглутининдан (H) һәм neuraminidase (N) тора. Гемагглутининға (H) һәм neuraminidase (N) яуап итеп етештерелгән антиесемдәр грипп патогенының билдәле бер субтибына ҡаршы иммунитет нигеҙен тәшкил итә. Вирустар өсөн ғәҙәти булмаған киҙеү вирусының үҙенсәлеге булып геномдың тарҡалыуы һәм аҡһымдарҙың үҙгәреүсәнлеге — гемагглутинин һәм невраминидаза тора. Был аҡһымдар үҙсәнлектәрҙең ҡырҡа үҙгәреүенә — антиген үҙгәрешенә — вирустың пандемия тыуҙырыусы формаһы барлыҡҡа килеүенә килтереүе мөмкин, һәм был яңы форма, йәки вирустың яңы формаһы эпидемияның дауам итеүенә булышлыҡ иткән үҙенсәлектәрҙең әкренләп үҙгәреүенә — антиген дрейфҡа әйләнеүе ихтимал..
Киң таралған фекергә ҡарамаҫтан, грипп вирусы кешелә көслө иммунитет тыуҙыра. Кешенең күп тапҡыр ауырыуы грипп вирусының үҙгәреүсәнлегенә бәйле (антиген дрейф һәм антиген үҙгәреше).
Патогенез
Грипп үҫешенең инкубация осоро — инфекция йоҡторғандан алып 3 сәғәттән алып 24 сәғәткә тиклем.
Грипп вирусы трахея эпителийына һәм бронхыларҙың өҫкө өлөшөнә, ҡайһы бер штаммдарға — эсәк эпителийына яҡын.
Ауырыу түбәндәгесә бара:
— Вируслы киҫәксәләр һулыш алыу тракты эпителийы күҙәнәктәренә, башлыса трахея һәм брончиҙың цилиндрик эпителийына үтеп инә, уларға йәбешә һәм гемагглутинин ярҙамында күҙәнәк мембранаһы аша РНК һәм аҡһым фрагменттарын «инъекциялай».
— Вирустың РНК-һы яңы вирустар өсөн аҡһымдарҙы һәм РНК-ны синтезлай, ә аҡһымдар уларҙы яңы вируслы киҫәксәләргә йыя.
— Вируслы киҫәксәләр күҙәнәктән невраминидаза ярҙамында сыға, йәки, һирәгерәк, күҙәнәк апоптозына килтерә.
— Организмдың мембрана өҫтөндә гемагглутинин ҡалдыҡтары булған күҙәнәктәргә иммун реакцияһы үҫешә — бик күп цитокиндар бүленеп сыға.
— Ҡан әйләнеше системаһында эпителий һәм базаль мембранаһының зарарланыуы, капиллярҙарҙың үткәреүсәнлеге арта.
— Үпкәлә PB1-F2 вируслы аҡһымы туҡыма макрофагтарын юҡ итә, үпкәне инфекцияларҙан һаҡлауҙа бушлыҡ барлыҡҡа килә.
— Үҙәк нервы системаһында миелинизация күҙәтелә.
Клиник билдәләр:
— өҫкө һулыш алыу трактының ярһыуы: ҡаты йүткереү;
— грипп вирусына иммун реакцияһы ваҡытында нервы күҙәнәктәре зарарланыуы һөҙөмтәһендә нервы реакциялары тотҡарланыу, мускулдар (миалгия) һәм баш ауыртыуы;
— организмдың ағыуланыу билдәләре: температура күтәрелә, өшөтә, миальгия һәм баш ауырта;
— ҡан тамырҙарының зараланыуы (проницаемость) һәм капилляр ярылыу билдәләре: стаз һәм ҡан һауыу.
— Вирус организмдың һаҡланыу системаларын тотҡарлай, был икенсел инфекция һәм өҙләгәүгә килтерә.
Дауалау
Диагностика өсөн эпидемиологик анамнез (ауырыуҙар менән контакт, ауырыуҙарның киҫкен артыуы һ. б.), клиник картина һәм лаборатор тикшереү мғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: дарыуҙар ҡулланыу (грипҡа ҡаршы гамма-глобулин, вирусҡа ҡаршы, тән температураһын төшөрөүсе дарыуҙар, витаминдар һ. б.), физиотерапия (ингаляция, УФ-нурланыш һ. б.). Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: менингит, миокардит, пневмония, синусит һ. б. Сирҙе иҫкәртеү өсөн вакцинация үткәрелә, организмды сыныҡтырыу, ауырыуҙарҙы изоляциялаү, вирусҡа ҡаршы һәм иммунитетты көсәйктүсе препараттар тәҡдим ителә һ.б. Грипп һәм киҫкен тын юлдары ауырыуҙары — вируслы сир, уларны дауалағанда антибиотикҡулланылмай. Улар өзлөгөүҙәр булғанда ғына тәғәйенләнә.
Прививка яһатыу грипп менән ауырыу ихтималын уртаса ике тапҡыр кәметә. Уны йоҡторған хәлдә лә ауырыу еңелерәк үтә. Вакцинаның ғәмәлдәге грипп вирусы менән тәңгәл килеүе мөһим.
Вакцина грипптан 70—92 процент самаһы һаҡлай. Вакцинацияны ноябрь аҙағына тиклем яһатып өлгөрөргә кәрәк. Иммунитет эшләнһен өсөн дүрт аҙна ваҡыт кәрәк, нәҡ вакцинанан һуң бер ай үткәс кенә антитәнсектәр күп барлыҡҡа килә. Шуға күрә вакцина тураһында алданыраҡ, грипп һуғып йыҡҡансы уйларга кәрәк. Һүҙ уңайынан, кеше үз ғөмөрендә уртаса 1 йыл грипп менән ауырый икән.
Ҡаҙағстан гимны
Ҡаҙағстан Республикаһы гимны (2006 йылдан).
Абай Ҡонанбаев һәйкәле (Алматы)
Абай Ҡонанбаев һәйкәле Алматыла Абай майҙанында 1960 йылда ҡуйыла. Авторы: скульптор Х. И. Наурызбаев, архитекторы И. И. Белоцерковский
Тасуирламаһы
Монументтың дөйөм бейеклеге —  13 метр. Скульптура бронзанан ҡойолған. Постамент формаһы — һигеҙгүҙ, ҡыҙыл граниттан эшләнгән. Абай фигураһы — хәрәкәттә. Һул ҡулына китап тотҡан, ә уң ҡулы менән ҡулбашына һалынған сапанды тотоп тора. Аҡыл эйәһенең башы күләмле башҡарылған. Йөҙө уйсан, ҡарашы  киләсәккә төбәлгән. Шағирҙың фәлсәфәүи кәйефен,   шәхесенең ғәҙәттән тыш булыуын фигураһының  монументаллеге, һәйкәлдең пластик бөтөнлөгө һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Барлыҡҡа килеүе
1950 йылдар башында Алматыла Абай һәйкәленә конкурс иғлан ителә. Уның скульпторы Хәкимйән Наурызбайев һөйләй:"Һәйкәл 1954 йылға, Абайҙың вафатының илле йыллығына ҡуйыу планлаштырыла. Шул саҡта иң яҡшы Абай образына конкурс иғлан ителә. Мин конкурста ҡатнаштым, һәм минең эшемде оҡшаттылар...Бер эшемде опера театрында ла ҡуйҙылар. Хәҙер ул ҡайҙалыр юҡҡа сыҡҡан. Уның ҡайҙалығын әйтә лә алмайым" Әммә һәйкәлде ҡуйыу 1960 йылда ғына — Абайҙың тыуыуының 115-йыллығына хәл ителә. Дәғүәселәр күп була, ләкин монумент төҙөү  Наурызбаевҡа  йөкмәтелә. Сөнки Абай һәйкәле ҡаланың беренсе монументы булырға тейеш, тик 13,7 м бейеклектәге һәйкәлде ҡайһы  оҫтаханала эшләү һорауы килеп тыуа.
"Мин ауыл хужалығы институты янындағы бөтә оҫтаханаларҙы ҡарап сыҡтым. Унда миңә тамбурға оҡшаған урын бирҙеләр. Тамбур тар ғына, әммә бейек түшәмле була. Эшселәр был урынды «мискә» тип йөрөтәләр. Һәйкәл әҙер булғас, улар миңә Абай уларҙың «мискәһендә» барлыҡҡа килеүе факты менән ғорурланғандарын әйтә"
Эш башлар алдынан скульптор Абайҙың тыуған еренә бара, урындағы аҡһаҡалдар менән аралаша, Алматыға ҡайтышлай фәндәр Академияһына уға консультант биреү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. Уға Абайҙың туғаны яҙыусы Мөхтәр Әуәзовты тәҡдим итәләр, ул Наурызбаевҡа кәңәштәр бирергә ризалаша. Һәр иртә эшкә китешләй скульптор Әуәзовтың өйөнә килә, хәҙер унда Әуәзов йорт-музейы урынлашҡан
Яҙыусы көн һайын башҡа яҙыусылар, рәссамдар, башҡа республикаларҙан килгән ҡунаҡтар менән оҫтаханаға йөрөй. Бина биҡ ҡыҫынҡы булыу сәбәпле Абайҙың йөҙөн күреү мөмкин булмай, яҙыусы барыһы ла яҡшы тип хуплап баш һелкә. Эш тамамланғас, һәйкәлде оҫтахананың ихатаһына сығаралар. Ленинград «Монумент-скульптура» заводынан белгестәр килә, улар һәйкәлде бронзанан ҡойоу өсөн алып китергә әҙерләнә. Скульптор Әуәзовҡа шылтырата, ул, ҡағиҙә булараҡ, ҡунаҡтар менән килә. Был юлы яҙыусы бөтә эште тулыһынса күреп, киҫкен тәнҡитләй. Наурызбаевтың кәйефе ныҡ ҡырыла, яҡынса ун көндән ул эште тамамлап ҡуя һәм ҡабаттан Әуәзовты саҡыра. «Бына был — Абай» — тип әйтә яҙыусы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Водоба
Водоба — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сан-Фернандо (Чили)
Сан-Фернандо (San Fernando) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Кольчагуа провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 49 519 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 2441,3 км². Халыҡ һаны — 69459 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 28,45 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 52 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Ҡыҙыл Селек
Ҡыҙыл Селек — топоним.
Власов Александр Васильевич (төҙөүсе)
Власов Александр Васильевич (6 ноябрь 1926 йыл — 28 февраль 2017 йыл) — төҙөлөш производствоһын ойоштороусы. 1968—1978 йылдарҙа Өфөләге 21-се төҙөлөш тресы идарасы. Башҡортостанда бер нисә эре сәнәғәт объекттарын төҙөү менән етәкселек итә. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты.
Сығышы
Власов Александр Васильевич 1926 йылдың 6 ноябрендә Казеевка ауылында (хәҙер Пенза өлкәһе Пенза районы). Уның атаһы Власов Василий Иванович (1905—1973) — Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды. Александр Васильевичтың әсәһе, Власова Мария Кирилловна (1907—1976), хужабикә була.
Эшмәкәрлек һөҙөмтәләре
А. В. Власов етәкселегендә 21-се трест тарафынан төҙөлгәндәр:
Власов Александр Васильевич Главбашстрой начальнигы урынбаҫары вазифаһында Байкал- Амур магистраленең Верхнезейск ҡасабаһында төҙөлгән ҡасабалар өсөн яуаплы була, унда башҡорт төҙөүселәре тарафынан торлаҡ секторы һәм инфрастурктура объекттары төҙөлә.
Хеҙмәтте ғилми ойоштороу
А. В. Власов эре производство комплекстарының төҙөлөшө буйынса етәкселектең яңы системаһын эшләй һәм практикаға индерә; уның нигеҙендә график селтәрҙәр ысулы һалына. Улар бөтә производство циклын тулыһынса контролдә тотоуҙы тәьмин итә һәм төҙөлөш барышын күҙалларға мөмкинлек бирә Етәкселек итеүҙә новаторлыҡ алымдарын ҡулланып, 21-се һанлы трест коллективы тармаҡта эш һәм сафҡа индерелгән объекттарҙың күләме буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә
Ғаиләһе, буш ваҡыты
Ҡатыны Власова Валентина Васильевна (тыумыштан фамилияһы — Сергеева; 1933 йылда тыуған), инженер — төҙөүсе, ире менән күп йылдар Өфөнөң 21-се тресында бергә эшләй. Ике ҡыҙы ла Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. Власова Наталья Александровна (1956 йылда тыуған) — терапевт, медицина фәндәре докторы, БДМУ профессоры. Власова Татьяна Александровна (1960) — табип-юғары категориялы кардиолог. Ейәнсәре — Иванова Мария Евгеньевна (1980), ӨДНТУ-ны тамамлаған һәм ошо университетта уҡыта. Йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса белгес, социология фәндәре кандидаты, доцент. Ейәндәре — Ступалов Александр Дмитриевич (1986), шулай уҡ ӨДНТУ тамамлаған, инженер-нефтсе.
Александр Васильевич йәш сағында конькиҙа уҙыш спорты менән мауыҡҡан. Инженер-төҙөүсе. В. Власов ял сәғәттәрендә классик музыка һәм совет композиторҙарының йырҙарын тыңларға ярата. Өлгөрөү йылдарында Александр Васильевичтың төп шөғөлө — тарихи әҙәбиәт уҡыу.
Деймос
Деймос (греч. Δείμος «уже») — Марс юлдаштарының береһе (Фобос менән бер рәттән). 1877 йылда Америка астрономы Асаф Холл аса, һәм һуғыш аллаһы Арестың улы ҡот осороу аллаһы Деймос хөрмәтенә атала.
Деймос 6,96 уртаса планета радиусы аралыҡта (яҡынса 23 500 км, Фобосҡа ҡарағанда байтаҡҡа алыҫыраҡ) урынлашҡан һәм планетаны 30 сәғәт 17 минут 55 секундта әйләнеп сыға, һөҙөмтәлә пери- һәм апоүҙәктәре бер-береһенән ни бары 10 киломертға ғына (оло ярымкүсәрҙән ± 5 км алыҫлыҡта) айырыла.
Деймостың орбита буйынса мөйөш тиҙлеге, Айҙыҡы кеүек, үҙенең күсәре буйынса әйләнеүенең мөйөш тиҙлегенә тигеҙ, шуға күрә ул Марсҡа һәр саҡ бер яғы менән генә боролоп хәрәкәт итә.
Асыу
Марстың ике юлдашы бар, тигән фекерҙе 1611 йылда Йоһанн Кеплер әйтә. Ул Галилео Галилейҙың smaismrmilmepoetaleumibunenugttauiras анаграммаһын яңылыш Salue, umbistineum geminatum Martia proles («Сәләм, Марс тыуҙырған игеҙәктәр» ) тип тәржемә итә һәм, шулай итеп, Галилей Марстың ике юлдашын асҡан, тип иҫәпләй. Ә был анаграмманың дөрөҫ тәржемәһе түбәндәгесә була: Altissimum planetam tergeminum obseruaui («Юғары планетаны өсләтә күрҙем», Галилейҙың Джулиано де Медичиға 1610 йылдың 13 ноябрендә яҙған хаты) — Галилей Сатурнды өсләтә итеп күрә — йәғни ҡулсалары менән. Бынан тыш, Кеплер үҙенең фаразын логикаға нигеҙләнеп дәлилләй: Ерҙең юлдашы берәү, Ә Юпитерҙыҡы — дүртәү (ул ваҡытта билдәле Галилей юлдаштары), тимәк, планеталар Ҡояштан алыҫлашҡан һайын уларҙың юлдаштарының һаны геометрик прогрессияға ярашлы арта. Ошо логикаға ярашлы Марс янында ике юлдаш булырға тейеш, тип иҫәпләй ул.
Марс юлдаштарын инглиз астрономы Уильям Гершель дә 1783 йылда эҙләп табырға тырыша, әммә һөҙөмтәһеҙ. 1862 һәм 1864 йылдарҙа Копенгаген университеты обсерваторияһы директоры Генрих (Анри) Луи Д ' Арра 10-дюймлы (25-сантиметрлыҡ) телескоп-рефрактор ярҙамы менән эҙләй, әммә таба алмай.
Деймосты Америка астрономы Асаф Холл 11 августа төнгө күҙәтеүҙәре барышында аса. Был күҙәтеүҙәр Вашингтонда АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ обсерваторияһында алып барыла, шуға күрә, урындағы ҡояш ваҡытын хәҙерге Гринвич буйынса уртаса ваҡытҡа күсергәндә, асыштың рәсми датаһы — 1877 йылдың 12 авгусы. Холл 1877 йылдың 28 декабрендә Глейшерға яҙған хатында түбәндәгеләрҙе яҙа :
Был юлдаштарға тәҡдим ителгән төрлө исемдәр араһынан Гомерҙан алынған исемдәр — Итонда йәшәгән мистер Мадан тәҡдим иткән исем нығыраҡ оҡшай, атап әйткәндә: тышҡы юлдаш өсөн Деймос, ә эске юлдаш өсөн Фобос атамалары тап килә.
Тасуирламаһы
Деймос яҡынса өс күсәрле эллипсоид формаһында. Уның үлсәмдәре түбәндәгесә 15×12,2×10,4 км тәшкил итә. XX быуатта Деймос Ҡояш системаһында билдәле юлдаштар араһында иң бәләкәйе тип һанала.
Деймос ташлы тоҡомдарҙан тора, өҫкө ҡатламында ярайһы уҡ ҡалын ғына реголит ҡатламы бар. Кратерҙарының күпселеге ваҡ бөртөклө матдә менән ҡапланғанға күрә, Деймостың тышҡы йөҙө Фобостыҡына ҡарағанда күпкә шымараҡ күренә. Моғайын, был матдә метеориттар килеп бәрелгәндә хасил булғандыр, артабан оҙаҡ ваҡыт юлдаш орбитаһы менән әйләнеп, әкренләп юлдаш өҫтөнә яуып рельефтағы соҡор-саҡырҙарҙы ҡаплағандыр.
Килеп сығышы
Фобос менән Деймостың астероид төрҙәренең береһенә оҡшашлығы уларҙың элек астероид булыуҙары тураһындағы фаразды тыуҙыра: йәнәһе был юлдаштарҙың орбиталары Юпитерҙың гравитация ҡыры менән боҙола, һәм Марс янынан үтә башлағанда Марс уларҙы үҙе янына «тартып ала». Фобос менән Деймостың килеп сығышы тураһында тағы ла бер фараз — Марстың юлдашы ике өлөшкә бүленә, һәм улар юлдаш булып китә.
Юлдаштарҙың килеп сығышы тураһындағы фараздар элеккесә бер-береһенә ҡапма-ҡаршы килә. Фобос менән Деймостың С-тибындағы астероидтар менән уртаҡлыҡтары күп: уларҙың спектры, альбедо һәм тығыҙлығы дөйөм алғанда C йәки D-тибындағы астероидтарға хас. Мәҫәлән, элекке гипотеза буйынса Фобос менән Деймос — төп астероидтар билбауында яҡынса 4,5 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән астероидтар, улар билбауҙың тышҡы өлөшөнән Ҡояш яғына табан хәрәкәт итеп, аҙаҡ Марс юлдаштары булып китә. Марстың бер юлы ике астероидты баҫып алыуы икеле, шуға күрә икенсе төрлө фараз тыуа: Фобос менән Деймос — бер ҙур астероидтың икегә бүленгән ҡалдыҡтары. Әммә, Фобос менән Деймос Марс тирәләй планетаның экваторы яҫылығында тип әйтерлек ҡулса орбиталар буйынса әйләнә, ә уларҙың тығыҙлығы астероидтар өсөн хас түгел, һәм был ике юлдаш шул тиклем бәләкәй, шуға күрә әгәр ҙә Марс уларҙы үҙ орбитаһына тартып алған булһа, улар тулыһынса ыуалыр ине. Шулай итеп, астероидтарҙы баҫып алыу тураһындағы фараз да юҡҡа сыға.
Деймосты тикшереү
1894 йылда А. Белопольский һәм 1896 йылда С. Костинский тәүге тапҡыр Деймос һүрәттәрен ала, ә 1909 йылда С. Костинский Фобос менән Деймостың аныҡ фотоһүрәттәрен алыуға өлгәшә. 1911 йылда Г. Струве Марс юлдаштары хәрәкәтенең тәүге теорияһын тәҡдим итә.
Төп маҡсаттары Марсты фотоға төшөрөү булған бер нисә йыһан аппараты Деймосты эре планда төшөрөп ала. Беренсе булып 1971 йылда Mariner 9, унан һуң 1977 йылда Викинг-1 һәм Викинг-2 төшөрә.
Рассвет (Мәләүез районы)
Рассвет (Рассвет) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 214 кеше. Почта индексы — 453851, ОКАТО коды — 80241850006.
Деймос
Деймос кратерҙары
Деймос рельефының үҙ исемдәре булған ике генә детале бар. Улар — Свифт (диаметры 1000 метр) һәм Вольтер (диаметр — 1900 метр) кратерҙары, был кратерҙар, уларҙы асҡанға тиклем үк, Марстың ике юлдашы булыуы тураһында үҙ фекерҙәрен әйтеп ҡалдырған ике яҙыусы хөрмәтенә атала.
Рассвет (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)