cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бунин Иван Алексеевич
Новаторлыҡ элементтары
Буниндың 1906 йылда яҙылған «Джордано Бруно» шиғырында авторҙың донъяны тойомлауын билдәләүсе: «В радости моей — всегда тоска, / В тоске всегда — таинственная сладость!» юлдар бар. Ошондай антиномия яҙыусыға бик күп контраст һүҙбәйләнештәр ижад итеү мөмкинлеген бирҙе (уның эпитеттар һүҙлегендә — 100 меңгә еткән ҡулланыш табырға була ), һәм шунан кешелә бер үк ваҡытта ҡапма ҡаршы хис-тойғолар, дәрт һәм кисерештәр: «ҡайғылы-шатлыҡлы йырҙар», «йөрәк ҡырағай-шат типте», «мыҫҡыллы-яманһыу кәкүкләй», «зарлы-шат сарылдау», «серле-яҡты шырлыҡ», «ғазаплы-бәхетле ләззәт», «бойоҡ-байрамса», «томра-һалҡын ел», «ғәйеп бәхете», «бәхете менән бәхетһеҙ», «ҡот осҡос һоҡланыу», «шат асыу», «һоҡланып үкһей ине» һыйышып йәшәүен күрһәтә.
Тәжрибәле яҙыусы булып өлгөргән Бунин ижадының тағы бер үҙенсәлеге булып көтөлмәгән финал ойоштороуы тора. Мәҫәлән, исемһеҙ геройҙың иҫтәлектәре һымаҡ төҙөлгән «Руся» (1940) хикәйәһе башында репетитор булараҡ аҡса эшләгәне Подольск станцияһынан йыраҡ түгел ғәҙәти тойола: поезд туҡтауы, пассажирҙың ҡатыны менән ялҡау диалогы, фонарь тотҡан кондуктор. Әммә яйлап йоҡомһоратырлыҡ интонация аша мистика билдәләре тойомлана башлай. Герой уйында үткән ваҡыттарға китә, һәм шул уҡ урын «тылсымлы йәнләнә». Артабан уның аңында, ысын исеме — Маруся булған рәссам ҡыҙ барлыҡҡа килә. Был күренеш тамырҙары менән әллә Рускә, әллә һыуһылыуҙарға күсә, һаҙлыҡта йәшәүсе героиня ла «һынлы сәнғәт һүрәте кеүек, икона һүрәте кеүек». Поезд туҡтауы арҡаһында драматик айырылыу менән тамамланған онотолғаан мөхәббәт тарихы ҡатып ҡалған «гүзәл мәлгә» әйләнә.
Прозаһының һынлы һүрәт сәнғәтенә яҡынлығы
Әҙәбиәт белгестәре Бунин прозаһының һынлы һүрәт сәнғәтенә яҡынлығын билдәләй. Олег Михайлов Михаил Васильевич Нестеров 1910-сы йылдарҙа яҙылған ҡайһы бер Бунин хикәйәләре өсөн иң яҡшы иллюстратор булыр ине тип яҙҙы. Яҙыусы тыуҙырған ыҙа сигеүселәр һәм тоғролоҡло диндарҙар галереяһы («Худая трава»нан батрак Аверкий, «Весёлый двор»ҙан һыңар күҙле хәйерсе Анисья, «Святые» әҫәренән сентименталь хеҙмәтсе Арсений, бер үк исемле әҫәрҙән килбәтле буй-һынлы сибәр Аглая) Нестеровтың «На Руси. Душа народа» картинаһында йыйылған кеүек күренә.
Татьяна Марченко фекеренсә, Бунин пейзаждары һәм яҙыусының яҡшы танышы булған Виктор Михайлович Васнецов картиналарының яҡынлығы бар. Әммә донъяны эске тойоу буйынса Иван Алексеевич прозаһы Михаил Александрович Врубель картиналарына яҡыныраҡ. Мәҫәлән, Васнецов «Алёнушка»һы менән сағыштырғанда, рәссам Врубелдың «Пан» («Богатырь», «Сирень», «Царица Волхова» картиналары кеүек) «Руся» хикәйәһендә мәжүси стихияны юғары дәрәжәлә сағылдыра ти Марченко. Ярында күрән үҫкән күл янында ултырыусы ҡыҙ төшөрөлгән Васнецов картинаһы «Ру́ся» хикәйәһенең эстәлегенә яҡшы тап килһә, Врубелдың «Пан» картинаһы позволяет «әйберҙең серле асылына ҡараш ташлау мөмкилеге бирә».
Бунин һәм Ислам
Иван Бунин Ислам тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе К. Николаев тәржемәһендәге (1864) Ҡөрьәндән алған. Был баҫма башҡаларына ҡарағанда төп нөсхәгә яҡыныраҡ булған.
Ислам тураһында уҡыған китаптарынан тыш ул мосолман илдәрендә күп сәйхәт итеп мәғлүмәт йыйған, фекер туплаған. Төркиәнән йөрөп ҡайтҡас, В. Н. Муромцева- Бунина әйтеүенсә, «Ислам уның күңеленә тәрән үтеп ингән».
1902—1909 йылдарҙа «Белем» нәшриәтендә Буниндың «Шиғырҙар 1903—1906» беренсе әҫәрҙәр йыйынтығы сыға (Спб, 1906). Унда айырым бүлек Ҡөрьән, ғәрәп Шәреғенә бәйле легендаларҙан, шиғырҙарҙан тора. Ул бүлек «Ислам» тип аталған һәм 19 шиғырҙан торған: «Юл күрһәткес тамғалар» (1903—1906), «Көтөүселәр» (1905), «Мираж» (1903), «Ҡәғбәнең Ҡара ташы» (1903—1905), «Зирәк аҡыллыларға» (1903—1906), «Йәшел әләм» (1903—1906), «Изге ҡәбер» (1903—1906), «Хыянат өсөн» (1903—1905), «Авраам» (1903—1906), «Ҡәҙер кисәһе» (1903), «Иблис — Аллаһҡа» (1903—1906), « Ендәр» (1903—1906), «Зәйнәб» (1903—1906), «Тау итәктәре» (1903—1904), «Аҡ ҡанаттар» (1903—1906), «Суфия кәшәнәһе» (1903—1905), «Тәмджид» (1905), «Ҡош» (1903—1906), «Сер» (1905).
«Ислам» бүлегендәге ун туғыҙ шиғыр 1912 йылда «Шиғырҙар 1903—1906» яңынан баҫыла, әммә дөйөм баш менән тупланмай. Өсөнсө тапҡыр шәлкем 1915 йылда, шағирҙың әҫәрҙәренең тулы йыйынтығында сыға.
Әл-Ҡәҙер кисәһе
И. А. Бунин Ҡөрьәндең урыҫ теленә тәржемәһен даими үҙе менән йөрөткән, уҡыған. Шиғырҙар яҙған. Бына шуларҙың береһе:
И. А. Бунин. «Ночь Аль-Кадра»
Ночь Аль-Кадра. Сошлись, слились вершины,
И выше к небесам воздвиглись их чалмы.
Пел муэдзин. Еще алеют льдины.
Но из теснин, с долин уж дышит холод тьмы.
Ночь Аль-Кадра. По темным горным склонам
Еще спускаются, слоятся облака.
Пел муэдзин. Перед великим Троном
Уже течет, дымясь, Алмазная река.
И Гавриил — неслышно и незримо —
Обходит спящий мир. Господь, благослови
Незримый путь святого пилигрима
И дай земле твоей ночь мира и любви!
1903 г.
И. А. Бунин. Ҡәҙер кисәһе (Гүзәл Ситдиҡова тәржемәһе)
Был төндә фәрештәләр Ғәрештән ергә төшә. Ҡөрьән(97:4)
Ҡәҙер кисе. Һырттар ҡушылышты,
Салмалары бейек күккә менде.
Аҙан моңо. Боҙ ҡаялар алһыу.
Тик тарлауыҡ һалҡын бөркә инде.
Ҡәҙер кисе. Бөләңгерт үңергә
Ялпы-ялпы төшә әле болот,
Аҫылташтар аға йылға булып.
Ябраилдың өнһөҙ-тынһыҙ юлы
Донъя иңләй. Мәрхәмәтле Илаһ,
Фәрештәнең изге сәфәренән
Ҡалдырһаңсы ерҙә һөйөү-иман !
Зайцев Вячеслав Кондратьевич
Зайцев Вячеслав Кондратьевич (18 сентябрь 1917 йыл, Охлебин ауылы, хәҙерге Иглин районы Башҡортостан Республикаһы — 19 апрель 1992 йыл, Владимир) — Рәсәй филологы, тәржемәсе һәм публицист.
Биографияһы
Өфө механика техникумын тамамлай (1935), Өфө нефть эшкәртеү заводында инженер булып эшләй, һуңынан 1946 йылға тиклем Алыҫ Көнсығыш флотында хеҙмәт итә. Ленинград университетының славян филологияһы факультетына уҡырға инә. 1951 йылда уны тамамлай. Филология фәндәре кандидаты (1954). Университетта уҡыта, иртә көньяҡ-славян әҙәбиәтен өйрәнеү менән шөғөлләнә.
Е. Гапова иҫтәлектәренә ярашлы, ҡатыны менән айырылышыу һәм студент ҡыҙға өйләнеү менән бәйле, уға Ленинград университетынан китергә тура килә, һәм ул 1964 йылда Минск ҡалаһына күсеп бара<sup title="Гундулич, Иван" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%87,_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD" class=""> [1]. БССР Фәндәр академияһының әҙәбиәт институтында эшләй. Иван Гундуличтың «Осман» поэмаһын һәм «Между Львом и Драконом. Дубровницкое Возрождение и эпическая поэма Ивана Гундулича „Осман“» монографияһын тәржемә итеп (1969 йылда икеһен лә айырым баҫма итеп) баҫтыра. Шул уҡ ваҡытта белорус һөйләшен өйрәнеү буйынса эштәр башлай. 1970 йылда «Франциск Скорина и гуманистическая мысль в Белоруссии XV—XVI вв.» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡларға әҙерләнә.
Бер үк ваҡытта 1967 йылда «Байкал» журналында (№ 5, 6, 7) «Боги приходят из космоса» мәҡәләһен баҫтыра, унда Ғайса пәйғәмбәрҙең сит планетанан килеп сығыу мөмкинлеген яҡлай, Вифлеем йондоҙо йыһан карабы булған тип фараз итә һ. б. Зайцев тарафынан был гипотезаны яҡлап әйтелгән бер нисә һөйләм, оҡшаш идеяларға арналған «Воспоминания о будущем» исемле фильмгә ингән.
Зайцевтың был сығыштары рәсми матбуғатта киҫкен реакция тыуҙыра<sup class="cx-segment-block"><span title="КПСС" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%9F%D0%A1%D0%A1" class="mw-redirect">[2]. Зайцев докторлыҡ диссертацияһын яҡлай алмай. 1974 йылда ул протест йөҙөнән КПСС-тан сыға, әҙәбиәт институтынан ҡыуыла.
Р. К. Баландин яҙыуынса, Зайцев бер нәмәгә ҡарамаҫтан, «пәйғәмбәр батырлығы менән, рәсми идеология һәм сиркәү тәғлимәтенән ҡырҡа айырылып торған үҙенең фетнәсел идеяларын яҡлай, <…> 1980 йылдың аҙағында СССР-ҙың тарҡалыуын һәм артабанғы ахыры заманды юрап, ирекле һәм ҡыйыу сығыш яһауын дауам итә.
1978 йылдың ноябрендә Дәүләт именлеге комитеты уны ҡулға ала һәмпсихиатрия экспертизаһына ебәрә. 1979 йылдың мартында Мәскәүҙә Сербский исемендәге Суд психиатрияһы институты эксперттары ҡарары менән Зайцевҡа «шизофрения» диагнозы ҡуйыла. 1979 йылдың июнь айында БССР Юғары суды уны Ҡаҙан махсуслаштырылған психиатрия дауаханаһына мәжбүри психик дауаланыуға ебәрә. 1982 йылдың ғинуарында азат ителә.
Грачевка (Ольшанка ҡушылдығы)
Грачевка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольшанка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Илекәй
Иҫке Илекәй, Көскилде, Иҫке Ауыл (Староиликеево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 169 кеше. Почта индексы — 452980, ОКАТО коды — 80208831004.
Ауылға нигеҙҙе Ҡыр Танып ырыуы (Ҡара Табын ҡәбиләһе) башҡорттары үҙ ерендә һалған.
Тарихы
Ҡара Табын— урта быуаттарҙа көсө, ғәйрәте менән билдәле ҙур булған Табын ҡәбиләһенең бер өлөшө. Табындар әлеге ваҡытта Себерҙән Ҡырым ярымутрауына тиклем таралған. Башҡорт ерҙәрендә уларҙың бер нисә төркөмө бар (Йомран Табын, Кәлсер Табын, Кесе Табын, Барын Табын һ.б.). Табын ханлығын Аҡһаҡ Тимер емергән. Табындар төрлө хандар янында һаҡсы хеҙмәтен үтәгән.
XIX быуаттың беренсе яртыһында Ҡыр Танып улусы 10-сы башҡорт кантонына ҡараған. 1808 йылдың 1 июлендә төҙөлгән документ буйынса, бығаса тик аҫаба башҡорттар ғына йәшәгән ауылға типтәрҙәр индерелә. 1816 йылғы ревизия буйынса ауылда 21 йортта 138 башҡорт, 20 типтәр йәшәй. VIII ревизия (1834 й.) буйынса ул Иҫке Илекәй тип атала. Ауылда 231 башҡорт, 24 типтәр күрһәтелгән. 1859 йылғы X ревизия ваҡытында 46 йортта 296 аҫаба башҡорт, 11 йортта 89 типтәр, ә 1920 йылда 89 йортта 511 кеше йәшәгән, күпселеге — башҡорттар.
Ауылдың тағы бер элекке исеме — Көскилде. Ҡыр Танып улусы аҫаба башҡорттары араһынан Йосоп Көскилдин исеме ике тапҡыр (1746, 1758 йылдарҙа) әлеге Балтас районы Иҫке Яҡшый (Йәүмәт) ауылына яһаҡ түләүсе татарҙарҙы индереү тураһында документтарҙа осрай. Ауыл исеме уның атаһы Көскилде исеменә (документтарҙа «Кускильды» тип яҙылған) бәйле.
1843 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 600 бот ужым, 920 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән. Ауылда 6 тирмән эшләгән, халыҡ йылҡы, һыйыр малы,167 һарыҡ, 194 кәзә тотҡан. Бынан тыш солоҡсолоҡ (32 солоҡ), умартасылыҡ (30 умарта) менән дә шөғөлләнгән.
1906 йылда ауылда мәсет, 2 һыу тирмәне, 2 аҙыҡ-түлек кибете булған 2000 йылдар башына тиклем бында башланғыс мәктәп була. Хәҙерге ваҡытта ауыл мәктәбе бинаһында балалaр баҡсаһы эшләй.
Шәжәрәләрҙән күренеүенсә, районда бер нисә ауыл Илекәй ауылынан бүленеп сыҡҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (97 %) йәшәй.
Риүәйәттәр
Ар буйындағы ерҙәрҙе аҫаба башҡорттар Илекәй менән Балтастың нисек бүлешкәне тураһында риүәйәт халыҡ араһында йәшәй. Уның Ғ.Үмеркәев, Ғ.Хөсәйенов һәм башҡалар яҙып алған варианты бар. Риүәйәттә Балтас менән Илекәй батыр был ерҙәр өсөн икәү көрәшергә була, көрәшкәндә Балтас хәйләләшеп, Илекәйгә аяҡ сала. Шулай итеп, Илекәй еңелә. Бер нисә йылдан, үлер алдынан Илекәй ҡарт үҙен Ар йылғаһының уң яҡ ярына сығарып күмергә васыят әйтеп ҡалдыра. Балтас улы Ҡолой миңә ҡарата һәр саҡ яуызлыҡ ҡылды, үлгәс тә тындырмаҫ, ти.
1960-сы йылдарҙа район, ауыл ерҙәре яңынан бүленгән ваҡытта, Илекәй ауылында йәшәгән бик оло йәштәге бер ағайҙан, Илекәй ерҙәре сиген күрһәтеүҙе һорағандар. Ул йөрөй алмағас, уны арбаға ултыртып йөрөткәндәр. Илекәй ерҙәре сиктәрен ул һис яңғылышмай бер нисә тапҡыр: «Ошо ерҙә ҡаҙығыҙ», -тип күрһәткән. Ул күрһәткән урындарҙа ергә күмелгән күмер табылған. Тимәк, илекәйҙәр, башҡа башҡорттар кеүек үк үҙ ерҙәре сиктәрен тау-йылғалар менән генә билдәләмәй, ерҙә серемәй торған билдә- күмелгән күмер менән дә билдәләгән.
Ичекоятывис
Ичекоятывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоседа-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ворошиловский
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҡ Ҡуйлылар
Аҡ Ҡуйлылар — төркүмән ҡәбиләләре конфедерацияһы, баяндур ҡәбиләһе берләшмәлә баш булып торған. Аҡ Ҡуйлылар Көнсығыш Анатолияла һәм Көнбайыш Иранда 1501—1503 йылдарҙа Сәфәүиҙәр тарафынан ҡыйратылғанға тиклем хакимлыҡ итә. «Аҡ Ҡуйлылар» тигән шартлы атама баяндур ҡәбиләһенең ырыу тамғаһы булған аҡ ҡуйҙан килеп сыҡҡан.
Византия сығанаҡтарында был династияны Аспропробатидтар тип атайҙар.
Ҡәбилә тарихы
Аҡ Ҡуйлы тигән төркүмән ҡәбиләләре беренсе тапҡыр 1340 йылғы византий йылъяҙмаларында телгә алына, ул саҡта был ҡәбилә Көнсығыш Анатолияла күсмә тормош алып бара. Ул ваҡытта башлыҡтарҙың күбеһе, шул иҫәптән ырыуҙың билдәле вәкиле Оҙон Хәсән хан да, византий принцессаларына өйләнгән булған.
XIV быуат уртаһында илханиҙар осоро тамамланған саҡта уғыҙ Аҡ Ҡуйлы ҡәбиләләре Әрмәнстандағы, атап әйткәндә Тигр йылғаһының үрендәге, йәйләүҙәрҙә йәйләп, Диярбаҡыр менән Ойвас ҡалалары араһында ҡышлап йөрөйҙәр. XIV быуат аҙағынан уҡ Аҡ Ҡуйлылар уғыҙ ҡәбиләләренең Ҡара Ҡуйлы тигән берләшмәһе менән туҡтауһыҙ һуғыштар алып бара. Аҡ Ҡуйлыларҙа баяндур ҡәбиләһе баш булып йөрөй. Был ҡәбиләнең тамырҙары 24 уғыҙ ҡәбиләһенең береһен нигеҙләгән һәм легендар Уғыҙ хандың ейәне булған Баяндур ханға барып тоташа.
XIV быуатта Трапезунд империяһы менән Аҡ Ҡуйлыларҙың ҡораллы төркөмдәре араһында бәрелештәр йыш булып тора. Тик 1352 йылда ғына солох төҙөлә. Трапезунд хакимы Алексей III-нөң ҡыҙ ҡәрҙәше Мария Комнина Аҡ Ҡуйлыларҙың башлығы Фәхр-әл-әд-Дин Ғутлуның улына ҡатынлыҡҡа бирелгәс кенә Аҡ Ҡуйлы уғыҙҙарының барымталары туҡтала. Фәхр-әл-әд-Дин Ғутлу вафат булғандан һуң 1389 йылда власть уның улы Әхмәткә күсә, әммә холоҡһоҙлоғо арҡаһында уны ҡустыһы Ҡара Осман алмаштыра. Ираника энциклопедияһына ярашлы, нәҡ ошо Ҡара Осман Аҡ Ҡуйлылар дәүләтен нигеҙләүсе булып иҫәпләнә.
Ҡара Осман вафат булғас, власть өсөн талаш башлана, вариҫ итеп тәғәйенләнгән Али ҡәбиләләрҙең башлығы булып китә, әммә власты ҡулында тота алмай һәм Мысырға ҡаса. Уның урынынан ҡустыһы Хәмзә килә, ләкин ул да 1444 йылда мәрхүм була. Бынан һуң власть Йыһангирға күсә, ул оҙаҡ яулашҡандан һуң Ҡара Ҡуйлыларҙың хакимы Йыһаншахтан 1452 йылда сюзеренитет ала. Солох килешеүе Йыһангирҙың ҡустыһы Оҙон Хәсәнгә әйтеп тормайынса төҙөлә, ә ул быны хыянат тип баһалай. Оҙон Хәсән ғәскәр менән ағаһы Йыһангиргә ҡаршы китә һәм уны тиҙ генә еңә, шунан Ҡара Ҡуйлылар менән һуғышты ҡабат башлай. Был осорҙа Аҡ Ҡуйлылар Ҡара Ҡуйлыларға ҡаршы Аҡһаҡ Тимер менән, артабан уның улы Шаһрух менән создаш була. 1459 йылда Ҡара Ҡуйлы хакимы Йыһаншаһ тимериҙәр солтаны Әбү Сәйет менән союз төҙөгәнсе, дошманлашыу дауам итә. Аҡ Ҡуйлыларҙың Осман империяһы менән аралары насар була, ә грек Трапезунд империяһы менән татыу йәшәйҙәр. Трапезунд Аҡ Ҡуйлылар өсөн сауҙа порты булып хеҙмәт итә. Трапезунд хакимының ҡыҙы Феодора Деспине Хатун Оҙон Хәсәндең ҡатыны була.
1467 йылда Оҙон Хәсән менән Йыһаншаһтың ғәскәрҙәре араһында Муш һуғышы була. Оҙон Хәсәндең еңеүе менән Ҡара Ҡуйлы дәүләте юҡҡа сыға. Аҡ Ҡуйлы тигән яңы дәүләткә яйлап хәҙерге Әзербайжан, төньяҡ-көнбайыш Иран, (Иран Әзербайжаны), хәҙерге Әрмәнстан территориялары, Ҡурдстандың, Ираҡтың төньяғы, Ирандың Хузистан, Фарс һәм Керман провинциялары инә.
Дәүләтте нигеҙләү, хәрби походтар һәм еңеүҙәр
Осман империяһы менән аралар ҡатмарлаша. 1472 йылда Аҡ Ҡуйлылар ғәскәре Сивас менән Ҡайсериға инә, ләкин османдар уларҙы тиҙ арала ҡыуып сығара. 1473 йылдың 1 авгусында Оҙон Хәсән османдарҙы Малатьяла ҡыйрата. Ә 11 августа Тержән эргәһендәге яуҙа османдар тарафынан ҡыйратыла. Артиллерияның көсһөҙлөгө, утлы ҡоралдың етешмәүе, ғәскәрҙең иҫкесә ойошторолошо Аҡ Ҡуйлыларҙың еңелеү сәбәбе була.
Оҙон Хәсәндең вафатынан һуң (1478) власҡа уның улы солтан Яҡуп килә. Яҡуп финанс реформаһын дауам итә. Дини һәм хәрби аҡһөйәктәргә ер буйынса элекке өҫтөнлөктәр юҡҡа сығарыла, ә 1489 йылда ерҙәргә яңы кадастр иҫәбе үткәрелә. 1490 йылда солтан Яҡуп көтмәгәндә үлә — уны ағыулайҙар. Яҡуптың үлеме реформаларҙы туҡтата.
1490—1497 йылдарҙа дәүләткә Яҡуп солтандың улы Байсанғур хан һәм Рөстәм хан идара итә. 1497 йылда Аҡ Ҡуйлыларҙың һуңғы солтаны Әхмәттең хакимлығы башлана. Ул дәүләттең тарҡалыуын күсмә төрки феодалдарын көсһөҙләндереү юлы менән туҡтатырға тырыша. Ҡайһы берҙәрен аҫа, уларға элек билдәләнгән өҫтөнлөктәрҙе юҡҡа сығара. Күсмә феодалдар төркөмө менән көрәштә Әхмәт солтан иран граждандар бюрократияһына таяна. Крәҫтиәндәрҙең ыңғай мөнәсәбәтен яулау өсөн һалым реформаһы үткәрә, бөтә төр түләмдәрҙе бөтөрөп, шәриғәт яһаҡтарын ғына ҡалдыра. Был сараларҙы күсмә феодалдар оҡшатмай һәм фетнә күтәрә. Әхмәт солтан Исфаһан эргәһендә фетнәселәр менән бәрелештә һәләк була, уның бөтә указдары ғәмәлдән сығарыла. Власть өсөн көрәш башлана, 1500 йылда Аҡ Ҡуйлы биләмәләре ике ҡәбилә башлығы араһында бүленә: Алвенд — Әзербайжан менән Әрмәнстанды, Морат Ираҡ менән Фарсты ала.
Дәүләттең ҡолауы
Оҙон Хәсәндең вариҫтары осоронда Аҡ Ҡуйлы дәүләтенең эске кәмселектәре асыла. Феодаль тарҡаулыҡ арҡаһында һәм өлкәләр араһында ныҡлы иҡтисади бәйләнештәр булмағанлыҡтан күсмә феодалдар араһында бөткөһөҙ янъял-бәрелештәр бара. Хәрби түрәләр һәм феодалдар (бәктәр) Оҙон Хәсән тоҡомон солтан итергә тырыша. Һөҙөмтәлә, Оҙон Хәсәндең вафатынан һуң сирек быуат эсендә ун солтан алмашына. Аҡ Ҡуйлылар менән Сәфәүиҙәр хакимдарҙы ҡоҙалашһа ла, аралары һалҡын була. Ә сөнни Аҡ Ҡуйлы биләмәһе булған Көнсығыш Анатолияла шиғилыҡ таратыла. Былар һәммәһе лә Сәфәүиҙәр менән Аҡ Ҡуйлылар араһында хәрби бәрелештәргә килтерә. Аҡ Ҡуйлының һуңғы хакимдарының береһе Сәфәүиҙәрҙең ҡыҙылбаштары тарафынан ҡыйратыла. Тағы бер солтан — Морат — осман ғәскәрҙәренән еңелә. XV быуат аҙағына көсһөҙләнгән Аҡ Ҡуйлы дәүләте 1501 йылда Исмал Сәфәүи етәкселегендәге Сәфәүиҙәр тарафынан ҡыйратыла. Аҡ Ҡуйлыларҙың яулап алған бөтә биләмәләре Сәфәүиҙәргә күсә.
Армияһы
Аҡ Ҡуйлының хәрби ойошмаһы күсмәселектең дә, урта быуаттар Көнсығышының ултыраҡ цивилизацияларының да элементтарын һәм принциптарын үҙ эсенә ала. Төбәктә ул монгол өлгөһөндәге һуңғы армия була. Ойошторолоуы буйынса ике өлөшкә бүленә: хакимдың гвардияһы — горчу һәм феодаль атлы ополчение — черик.
Горчу тоғро ырыуҙарҙан, беренсе сиратта баяндур ырыуынан алынған яугирҙәрҙән тора. Дөйөм һаны 2,5 мең кеше була. Уға горчу башы етәкселек итә.
Ғәскәрҙең күп һанлы төп өлөшө булған черик буйһоноулы ҡәбиләләрҙән йыйылған ополчениенан төҙөлә. Черик та ике өлөштән тора. Төп өлөшө — атлы ополчение, икенсеһе — йәйәүлеләр һәм ярҙамсы ғәскәрҙәр.
Аҡ Ҡуйлыларҙың ғәскәрендәге яугирҙәр һанын төрлө сығанаҡтар нигеҙҙә бер сама баһалай. Мәҫәлән, Амброджио Контарини әйтеүенсә, Оҙон Хәсәндең 50,000 кешеле атлы ғәскәре була. Катерино Дзено хәбәр итеүенсә, 1473 йылда Оҙон Хәсән ғәскәре 40,000 яугирҙән һәм 60,000 ярҙамсы гуллугчынан тора. Иософат Барбаро 1472 йылда походҡа сыҡҡан ғәскәрҙә 25,000 һыбайлы, 3,000 йәйәүле, 2,000 уҡ-һаҙаҡлы гөләм, 1,000 ҡылыслы гөләм булыуын билдәләй. Уртаса алғанда Аҡ Ҡуйлыларҙың ғәскәре 40,000-46,000 атлы ополчениенан, 6,000 йәйәүленән, 2,5 мең горчунан, 5,000-7,0000 гарнизон һәм ҡала һағы яугирҙәренән тора.
Яугирҙәр әҙерләү номадик традицияларҙа бара. Өс йәше тулғас, баланы атҡа мендергәндәр, ете йәшкә тиклем ул ағас ҡорал менән уйнаған. Ете йәштән тимер ҡорал һәм балалар өсөн әҙерләнгән яу кәрәк-ярағы бирелгән. Ун йәштән баланы хәрби күнекмәләргә өйрәтә башлағандар. Бының өсөн хәрби эш буйынса төрлө трактаттар ҡулланылған: фурусиййа («рыцарь трактаттары»), силаһ (ҡорал тураһында трактаттар), хәрбиййа (хәрби эш буйынса трактаттар), римаййа (уҡ атыу буйынса трактаттар), хиял (хәрби хәйләләр буйынса трактаттар). Ошондай әҙерлекте үткәс, 14 йәштән үҫмерҙе пушандар (ауыр ҡораллы атлы яугир) свитаһына яҙғандар, ул башта хәрби походтарҙа ҡорал йөрөтөүсе булараҡ ҡатнашҡан. 17-18 йәштәргә егеттәр профессиональ яугиргә әйләнгән. 20 йәштәрҙә, хәрби кампанияларҙа үҙен нисек тотоуына ҡарап, яугир үҙ ерен алыу өсөн дивандың исемлегенә яҙыла алған. Йәйәүле ғәскәрҙәгеләр, атлыларҙан айырмалы, бик насар әҙерлек менән айырылып торған. Тик бала саҡтан атырған өйрәтелгән уҡсылар ғына һәйбәт әҙерлекле булған.
Калинкин Иван Алексеевич
Калинкин Иван Алексеевич (23 июнь 1935 йыл) — эрзә совет шағиры һәм яҙыусыһы. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Мордовияның халыҡ яҙыусыһы һәм атҡаҙанған шағиры (1990). Мордва АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1990).
Биографияһы
Иван Алексеевич Калинкин 1935 йылдың 23 июнендә Ульяновск өлкәһе Инза районындағы Чей (Челдаево) исемле эрзә ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Атаһы 1944 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Әсәһе артабан йәшәү өсөн улы менән ул саҡтағы Мордва АССР-ының Оло Игнатов (Большеигнатовский) районына күсеп килә. Улар Семёновка һәм Коммунарҙар ҡасабаларында һәм Оло Игнатов ауылында йәшәй.
Иван Оло Игнатов районының Спасск урта мәктәбен, һуңынан Ардатов мәҙәниәт-ағартыу мәктәбен тамамлай.
1956 йылда Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә булып ҡайтҡандан һуң Иҫке Чамзино (Старое Чамзино) ауылында клубы мөдире булып эшкә урынлаша.
Урта Рассоха (Нытва ҡушылдығы)
Урта Рассоха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нытва йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡ күл (Мәскәү)
Аҡ күл — Мәскәүҙең Көнсығыш административ округы Косино-Ухтомский районындағы күл. 2006 йылдан алып «Косинский» тәбиғи-тарихи паркы биләмәһенең өлөшө булып тора. Яҡындағы күлдәр менән Косинский күлдәр системаһы составында тора.
Тасуирлама
Аҡ күл — Косинский күл комплексындағы иң ҙур күл. Овал формала, күл көҙгөһө майҙаны 27,5 га тәшкил итә. Ҡаршы яҡ ярҙары аралары — 710 һәм 530 метр. Максималь тәрәнлеге — 19 метр, уртаса — 4,5 метр. Күлдең атамалаһы һыу харктеристикаһынан килеп сыҡҡан. Был тәрән булмаған, ә ныҡ йылытылған эвтрофный һыу ятҡылығы; һыуы үтә күренмәле, ҡомло ташлы, ҡайһы бер урындары ләм менән ҡапланған. Күл ер өҫтө һәм грунт һыуҙары иҫәбенә туҡлана. Шулай уҡ уның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә ағым бар, шул ағым менән ул Черное күле менән тоташҡан. Ярҙары һөҙәк, ҡоро, бөтә тирә яғында ла тиерлек ауыл ҡаралтылары бар. Көнсығыш яғында ҡорам комплексы һәм Косинский фабрикаһының таш бинаһы тора.
Күл Нищенка йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Күл һыуы Косинский шишмәһе, артабан күл ҡылым менән Пономарка һәм Нищенка йылғалары менән тоташҡан. Һыу алмашыуҙың әкренлеге ҡылым менән бәйле, улар әленән-әле йәй кибеп ҡала. Күл Кузьминский быуаһынан Жулебино торлаҡ комплексы, һәм шулай уҡ Ухтомский һәм Кожуховский һыу системалары — артезиан скважиналарын бикләсе коллектор менән айырылған. 1950 йылда, торф эшкәрткән саҡта Аҡ һәм Ҡара күлдәр араһында яһалма һыу ятҡылыҡтары яһайҙар, уларҙың ҡушылыуы һөҙөмтәһендә күлдәрҙең һыуы бер кимәлдә һаҡлана.
Ял итеү
Күл буйындағы ҡомло пляждар, кәмә прокат пункты эшләй, балалар диңгеҙ клубы, балыҡсы йорто һәм МЧС ҡотҡарыу станцияһы эшләй. Пикник зонаһы менән балыҡ тотоу зонаһында мангал, беседка, урналар, өҫтәл һәм кибеттәр бар.
2016 йылда Аҡ күл янында тәүге тапҡыр Hard Out Work Кубогы өсөн воркаут ярышы үткәрелә. Күл эргәһендә Хәрби-диңгеҙ флоты көндәренең байрамы, шулай уҡ фестивалдәр, Нептун көнө, спорт ярыштары, һыу аттракционы, викторина һәм конкурстар үткәрелә . Йыл һайын Косинский диңгеҙ клубы Петр I ботигын күлгә төшөрә.
Бельченко Евгения Ивановна
Биографияһы
1928 йылда Псков ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Аҡ күл (Мәскәү)
Ял итеү
Ҡышын күлдә Крещение Господня ваҡытында күлгә сумыусылар өсөн мәкеләр уйыла, улар янында кейем алмаштырыу һәм йылыныу пункттары эшләй. Күлдең тирә-яғы яҙ һайын талпандарҙан эшкәртелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бельченко Евгения Ивановна
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Евгенияның ғаиләһе эвакуацияланып өлгөрмәй һәм оккупацияға эләгә. Партизандар менән бәйләнеше өсөн Евгения һәм уның атаһы ҡулға алына, әммә бер айҙан Евгенияны ебәрәләр. 1944 йылдың мартында Евгения Германияға эшкә ебәрелә, әммә Латвия территорияһында, Даугавпилста, ул ҡасып өлгөрә.
Ҡаланы немец ғәскәрҙәренән азат иткәндән һуң Евгения станция буйынса дежурный ярҙамсыһы булып эшләй башлай. Лиепая ҡалаһында курс тамамлағандан һуң Латыш (1963 йылдан — Балтик буйы) тимер юлының Даугавпилсский бүлегенә ҡайта, унда оператор, станция буйынса дежур, поезд диспетчеры, хәрәкәт бүлеге начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары, ауыр йөклө поездарҙы комплектлауҙа һәм йөк ташыуҙы ойоштороуҙа рационализаторлыҡ ысулдары индергәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 4 авгусындағы указы менән Бельченко Евгения Ивановнаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш»»  алтын миҙалы тапшырыла (№ 12418).
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң (1987) Даугавпилста йәшәй. Даугавпилс ҡала Советы депутаты, ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе итеп һайлана, үҫеп килгән быуынды патриотик тәрбиәләү менән шөғөлләнә.
2005 йылдың 9 июнендә, Даугавпилстың 730-йыллығын байрам итеү сиктәрендә, ҡала думаһының 241-се  ҡарары менән ҡаланың почетлы гражданы исеменә лайыҡ була.
Почетлы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
- Ленин ордены (1966)
- 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн » миҙалы (1960)
- «Почетлы тимер юлсы» тамғаһы
Порхов ҡәлғәһе
Порхов ҡәлғәһе (Порховский кремеле) — Рәсәй Федерацияһының Псков өлкәһендәге Порхов ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан боронғо ҡәлғә. Был ҡәлғә Псков ере буйлап аҡҡан Шелонь йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Ҡәлғә ҡоролмаларының ҡара төҫтәге эзбизташтары хәҙерге көнгә тиклем тулыһынса тиерлек нып ҡалған, әммә хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер урындары авария торошло.
Порхов ҡәлғәһе Новгород йылъяҙмаларында тәүге тапҡыр 1239 йылда, новгород кенәзе-наместниғы Александр Ярославович (буласаҡ Невский) ваҡытында телгә алына. Александр Ярославович Шелонь йылғаһы буйлап Новгородтан Псковҡа ҙур булмаған ағас «блокпост»тар төҙөп хәрби һаҡланған юл һалған, шул блокпостарҙың береһе Порхов булған, тип телгә алына Новгород йылъяҙмаларында. Беренсе ағас-ер нығытмалар Шелонь йылғаһының бейек уң яры морононда торған һәм, өҫтәүенә, уның ағас стеналарының бейеклеге 4 метрҙан ашыу булып, ҡәлғә вал һәм тәрән соҡорҙар менән уратып алынған булған.
1387 йылда иҫке ҡәлғәнән бер километрҙан ашыу алыҫлыҡта, Шелонь йылғаһының бейек уң ярында яңы таш ҡәлғә барлыҡҡа килә, уның дүрт башняһы булған була. Ҡәлғә стенаһының ҡалынлығы 1,4—2 метр, бейеклеге — 7 метр тирәһе, башнялары 15-17 метрға тиклем бейеклектә булып, улар 4- 6 яруслы була, һәр бер ярусы таҡта менән ҡапланған. Был ҡәлғәне бер миҙгел эсендә бик тиҙ генә төҙөп бөткәндәр.
Ҡәлғә эсендә хәҙерге көндә Никольский сиркәүе (1412), баҡса, Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Порхов почтаһы тарихы музейы бар. Почта музейы асылыуы хөрмәтенә порхов подпольеһы етәксеһе Б П. Калачевҡа һәйкәл-бюст ҡуйылған.
Алфёрова Ксения Александровна
Алфёрова Ксения Александровна (24 май 1974 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, телевидение тапшырыуҙарын алып барыусы.
Биографияһы
Ксения Александровна Алфёрова 1974 йылдың 24 майында Болгарияның баш ҡалаһы Софияла тыуа. Ул актриса Ирина Алферова һәм болгар дипломаты Бойко Гюровтарҙың ҡыҙы. Артабан Александр Абдулов, Ирина Алфёроваға өйләнгәс, Ксенияны үҙ ҡыҙы итеп рәсми рәүештә яҙҙыра. К. А. Алфёрова 1992 йылда Мәскәү дәүләт юридик академияһына уҡырға инә. Һуңыраҡ МХАТ-тың мәктәп-студияһын (Евгений Каменькович курсын) тамамлай. Кинокартинала төшөүҙең беренсе тәжрибәһен «Женщина в белом» фильмында төшкән саҡта ала.
2000 йылдан алып 2001 йыл буйынса РТР-ҙың «ТВ Бинго-шоу» программаһынВладимир Маркин менән бергә алып бара, ә 2014 йылдың 26 декабренән алып 2017 йылдың 1 сентябренә тиклем «Беренсе каналда (Первый канал) » «Көт мине (Жди меня)» тапшырыуҙарын алып бара (был урында Мапия Шукшинаны алмаштыра).
2001 йылдан алып кино менән шөғөлләнә. Америка режиссеры Джон Дейлиҙың «Санкт-Петербург-Канны экспресс» фильмында төп ролде инглиз телендә уйнап башҡара.
2008—2009 йылдарҙа «Беренсе каналда (Первый канал) » «Боҙлоҡ осоро-2 (Ледниковый период-2)» проектында (фигурист Повилас Ванагас менән парҙа) һәм «Боҙлоҡ осоро-3 (Ледниковый период-3» (фигурист Петр Чернышев менән парҙа) проектында ҡатнаша. 2015 йыл «Россия» телеканалының «Йондоҙҙар менән бейеү (Танцы со звездами)» проектында (бейеүсе Тагинцев Денис менән парлап) бейеүҙә ҡатнаша.
Ире Егор Бероев менән бергә үҫеш үҙенсәлектәре айырмалы булған «Я есть» хәйриә фондын нигеҙләй. Был фонд үҙенсәлектәре айырмалы кешеләргә ҡарата йәмғиәт мөнәсәбәттәрен үҙгәртеү менән шөғөлләнә.
Өлкөндө карслы һаҙлыҡтар комплексы
Өлкөндө карслы һаҙлыҡтар комплексы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы Өлкөндө ауылында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Өлкөндө карслы һаҙлыҡтар комплексы — Башҡортостан Республикаһының Йүрүҙән йылғаһы бассейнында, Дыуан районының Өлкөндө һәм Митрофановка ауылдары эргәһендә урынлашҡан.
Майҙаны — 267,5 га.
300-ҙән ашыу уйһыу һаҙлыҡты һәм күлде үҙ эсенә ала. Яуым-төшөм менән туйына.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге 673-р һанлы бойороғо менән махсус һаҡланыусы тәбәк тәбиғәт биләмәһе тип таныла.
Флораһы һәм фаунаһы
Өлкөндө карслы һаҙлыҡтар комплексында үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре: һаҙ мүк еләге, төҙ мамыҡбаш күрән, инглиз ысыҡ үләне, түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, һаҙ хаммарбияһы үҫә.
Өйрәктәр төйәкләнә, ҡайһы берҙә аҡҡоштар ҙа осрай. Мулла күлендә тал ҡыуаҡтары үҫкән «йөҙөп йөрөүсе утрауҙар» күҙәтелә.
Мәғариф
Мәғариф — кешелектең белемдә, оҫталыҡта, ижади эшмәкәрлектә һәм донъяға эмоциональ-баһа биргән мөнәсәбәттә кәүҙәләнгән социаль әһәмиәтле тәжрибәһе булған шәхестең үҫеү һәм үҙен үҫтереү процесы; шәхестең һәм йәмғиәттең матди һәм рухи мәҙәниәтте һаҡлау һәм үҫтереү эшмәкәрлегенең зарури шарты.
Бүленеше
Мәғариф дөйөм белем биреүгә — мәктәпкәсә белем биреү (башланғыс белем), төп, урта (урта белем); һѳнәри белем биреүгә — урта һѳнәри белем, юғары белем; өҫтәлмә белем биреүгә; һѳнәри уҡытыуға бүленә. Белем биреү ойошмаларының типтары: мәктәпкәсә балалар учреждениелары, дөйөм белем биреү мәктәптәре, урта махсус һәм юғары уҡыу йорттары, өҫтәлмә белем биреү учреждениелары, профилле уҡытыу учреждениелары.
XVIII быуат
Башҡортостанда мәғарифтың үҫеше ислам дине (мәктәп һәм мәҙрәсәләр асылыу менән бергә бара) үтеп инеүгә бәйле. 18 быуаттың 20‑се йылдарынан башлап Өфөлә (тел һәм цифир мәктәптәре) һәм Ырымбур ҡалаһында («татар уҡыусылары» мәктәбе һәм инженерлыҡ мәктәбе) уҡытыу урыҫ телендә алып барылған уҡыу йорттары асыла. 30‑сы йылдар уртаһында тәүге тапҡыр урыҫ булмаған халыҡтар өсөн дәүләт уҡыу йорттары ойошторола (Ырымбурҙа «ғәрәп» һәм «ҡалмыҡ» мәктәптәре), 50‑се йылдарҙа тау сәнәғәте мәктәптәре һәм училищелары асыла. Мәғарифты дөйөм дәүләт эше тип иғлан итеү, 18 быуат аҙ:ағында тәүге мәктәп уставтарын ҡабул итеү урыҫ уҡыу йорттарының артыуына килтерә. 1789 йыл Өфөлә Төп халыҡ училищеһы, Минзәлә, Ырымбур, Силәбе ҡҡ. кесе халыҡ училищелары асыла. Халыҡ мәғарифы министрлығы ойошторолғас (1802), Рәсәй биләмәһе уҡыу округтарына бүленә, уларҙың һәр береһендә 4 баҫҡыслы уҡытыу системаһы ҡорола: мәхәллә училищелары, өйәҙ училищелары, гимназиялар, университеттар. 1825 йылдан Ырымбурҙа Неплюев хәрби училещеһы (Неплюев кадет корпусы) асыла. Өфө епархияһы ойошторолғандан һуң Дини семинария,Ир балалар дини училищеһы, сиркәү-мәхәллә мәктәптәре һ.б. асыла. Ырымбур губернаһында крепостной хоҡуҡ бөтөрөлөү мәленә 253 урыҫ уҡыу йорто (233 башланғыс һәм 3 урта дөйөм белем биреү, 17 һѳнәри) була, уларҙа 9489 кеше уҡый. Урыҫ булмаған халыҡтарҙың балалары ғәмәлдә хөкүмәт мәктәптәренән ситтә ҡала, урыҫса уҡый-яҙа белгәндәр 2—3 % ҡына тәшкил итә. Башҡорттар араһында урыҫ телендә белем алыуҙы үҫтереү саралары Башҡорт-мишәр ғәскәре командованиеһы тарафынан күрелә, ул Ҡазан гимназияһында һәм университетында — 20, Ырымбур Неплюев кадет корпусында — 30, Санкт‑Петербург кендек инәләре институтында 10 урын бүленеүгә һ.б. өлгәшә. 30‑сы йылдар аҙағында — 40‑сы йылдар башында 300‑гә яҡын башҡорт егете Мәскәүгә, Санкт‑Петербургҡа, Ырымбурға, Ҡазанға, Ижевскиға төрлө һөнәрҙәргә уҡыу өсөн ебәрелә. Башҡорттарға ғәскәр иҫәбенә балаларын өйәҙ һәм ҡала училищеларына бирергә рөхсәт ителә; улар өсөн кантон мәктәптәре ойошторола.
XIX быуат
XIX быуат уртаһына Башҡортостанда мәғариф системаһы хәрби, тау эше, дини, медицина, педагогик, ауыл хужалығы, техник, юридик, коммерция, кәсепсеселек һәм башҡа тѳрлѳ белем биреүҙе үҙ эсенә ала. 1864 йыл мәғариф реформаһына [ Реформалар (19 б. 60—80‑се йй.)] ярашлы, теләһә ҡайһы кимәлдәге белем алыуҙа милләтенә, сығышына, енесенә һәм ниндәй дин тотоуына ҡарамаҫтан, бөтә граждандарҙың тиңлеге иғлан ителә, сиркәүҙең йоғонтоһо сикләнә, мәктәптә идара итеү тәртипкә һалына һ.б. 1870 йылдан алып башҡа милләттәр өсөн мәктәптәр асыла башлай, уларҙы ойоштороу нигеҙенә Н. И. Ильминский системаһы һалына. Ҡайһы бер мәҙрәсәләрҙә урыҫ телен уҡытыу индерелә: «урыҫ кластары» асыла. Урыҫ булмаған мәктәптәрҙә уҡытыуҙы яҡшыртыу өсөн 1871 йылда Ҡазан, 1875 йылда Ырымбур уҡыу округтарында татар, башҡорт, ҡаҙаҡ мәктәптәре инспекторҙары вазифалары булдырыла, уларҙың бурыстары мәктәптәр тураһында мәғлүмәт йыйыуҙан, урыҫ булмаған халыҡтарҙың телендә дәреслектәр төҙөү һәм баҫтырыуҙан тора. Контролде көсәйтеү маҡсатында башҡа милләт һәм мосолман мәктәптәре Халыҡ мәғарифы министрлығы буйһоноуына тапшырыла (1874 йылға тиклем Эске эштәр министрлығы буйһоноуында була). 19 быуат аҙағына мәктәп һәм мәҙрәсәләрҙә уҡытыуҙың йөкмәткеһен, формаһын һәм ысулдарын яңыртыу хәрәкәте (йәдитселек) барлыҡҡа килә, уның барышында грамотаға өнлө өйрәтеү, уҡытыуҙың класс-дәрес системаһы, яңы фәндәр индерелә. Уҡытыусылар кадрҙарын әҙерләүҙә башҡа милләттәр өсөн Бөрө уҡытыусылар мәктәбе, Өфө татар уҡытыусылар мәктәбе, Благовещен уҡытыусылар семинарияһы, Бәләбәй (Бәләбәй педагогия колледжы), Ырымбур, Силәбе, Троицк ҡалалаһы уҡытыусылары семинариялары, Ырымбурҙа уҡытыусылар институты, Өфө уҡытыусылар институты һ.б. асыла. Прогимназиялар, гимназиялар, реаль училищелар һ.б. һаны арта. 1900 йыл Өфө һәм Ырымбур губернаһы 2144 башланғыс (118,7 мең уҡыусы), 16 урта (4,3 мең уҡыусы) һәм 20 махсус (2,5 мең уҡыусы) уҡыу йорто, 1913 йылда 3439 башланғыс (222,8 мең уҡыусы), 35 урта (12 мең уҡыусы) һәм 36 махсус (3,9 мең уҡыусы) уҡыу йорто иҫәпләнә. Халыҡтың грамоталылыҡ кимәле буйынса Өфө губернаһы Европа Рәсәйе губерналары араһында һуңғы урындарҙың береһен алып тора. Урта һәм юғары белем халыҡ өсөн буй еткеһеҙ булып ҡала.
XX быуат
Революциянан (1917) һуң мәғариф системаһы үҙгәртелә. Уҡыу йорттары национализациялана һәм Мәғариф Хөкүмәт комиссияһына тапшырыла. «Берҙәм хеҙмәт мәктәбе тураһында положение»ға (1918) ярашлы түбәнге һәм урта һөнәри-техник уҡыу йорттары берҙәм хеҙмәт мәктәбенә әйләндерелеп, 2 баҫҡысҡа бүленә. 1919 йылда тәүге мәктәпкәсә учреждениелар асыла. Шулай уҡ килешеү нигеҙендәге мәктәптәр, крәҫтиән йәштәре мәктәптәре һ.б. эшләй. Милли мәктәптәр булдырыла. 30‑сы йылдар уртаһында белем биреү учреждениеларында уҡытыу 12 телдә ойошторола. 1927 йылға ҡарай башҡорт телендә 12 дәреслек, шул иҫәптән Әлифба, «Башҡорттар тарихы» («История башкир»), «Башҡорт теленең грамматикаһы һәм синтаксисы» («Грамматика и синтаксис башкирского языка»), «Математика» (6 киҫәктә), «Башҡортостан географияһы» («География Башкирии») нәшер ителә. 30‑сы йылдарҙа мәғариф хеҙмәткәрҙәрҙәрен әҙерләү маҡсатында 15 пед. техникум, шул иҫәптән 5 башҡорт, 5 урыҫ, 3 татар, 1 сыуаш, 1 мари (1938 йылда педагогия училищеларына әйләндерелә), Тимирязев К. А. исемендәге педагогия институты, Башҡортостан халыҡ мәғарифы кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институты (Мәғарифты үҫтереү институты), эшләй. 1941 йыл 4867 башланғыс, тулы булмаған урта һәм урта мәктәп (627 мең уҡыусы), 58 техникум һәм училище (16 мең уҡыусы), 7 юғары уҡыу йорто (3,3 мең студент) иҫәпләнә. Совет власы йылдарында республикала наҙанлыҡты бөтөрөү бурысы үтәлә, дөйөм башланғыс (1933 йыл), ете йыллыҡ (1953 йыл) һәм урта (1976 йыл) белем биреү тормошҡа ашырыла, өҙлөкһөҙ белем биреү системаһы барлыҡҡа килә.
XX быуат аҙағы
90‑сы йылдарҙа «Мәғариф тураһында» (1992, 2013 й. көсөн юғалта), «Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәре тураһында» (1999) Башҡортостан Республикаһы закондары, «1993—1998 йылдар Башҡортостан Республикаһында мәғарифты үҫтереү программаһы» ҡабул ителгәс, мәғариф. тарихында яңы осорға башланғыс һалына. Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы менән төп белем биреүҙең бушлай һәм мәжбүри булыуы нығытыла.
XXI быуат
Республикала 2013 йылдың 1 июлендәге «Башҡортостан Республикаһында мәғариф тураһында» законы эш итә; «Мәғариф» милли проекты (2006 йылдан алып), уға ярашлы новатор уҡытыусылар, һәләтле йәштәр һәм иң яҡшы белем биреү учреждениелары дәүләт ярҙамы ала, 2013—17 йылдарға ҡаралған «Башҡортостан Республикаһында мәғарифты үҫтереү» дәүләт программаһы, 2012—16 йылдар «Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәрен һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү» маҡсатлы программаһы һ.б. тормошҡа ашырыла. Республиканың белем биреү учреждениеларында уҡытыу 6 телдә ойошторолған, 14 туған тел предмет итеп өйрәнелә, уҡыу пландарын төҙөгәндә республиканың милли үҙенсәлектәре иҫәпкә алына. 17 милли йәкшәмбе мәктәбе асылған. Айырыуса һәләтле уҡыусылар һәм студенттар халыҡ-ара мәғариф проекттарында («ЮНЕСКО‑ның берләштерелгән мәктәптәре» һ.б.) ҡатнаша. Болонья декларацияһына ярашлы юғары уҡыу йорттарына бакалавриат һәм магистратура индерелә.
Республиканың мәғариф системаһы
1664 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһын, 1587 дөйөм белем биреү мәктәбен һәм мәктәп-интернатын (429,6 мең уҡыусы), 12 киске мәктәпте (4,3 мең уҡыусы), 5 дәүләткә ҡарамаған дөйөм белем биреү учреждениеһын (881 уҡыусы); 83 гимназияны, 58 лицейҙы, 3 кадет учреждениеһын (92 мең уҡыусы); 84 һөнәрселек училищеһын һәм һөнәрселек лицейын, 75 дәүләт ҡарамағындағы урта махсус уҡыу йортон (2013) үҙ эсенә ала. 26 балалар йорто эшләй. Юғары проф. белемле белгестәрҙе дәүләт ҡарамағындағы 10 үҙ аллы юғары уҡыу йорто һәм Мәскәү, Екатеринбург, Магнитогорск, Ырымбур, Һамар, Силәбе ҡҡ. дәүләт ҡарамағындағы юғары уҡыу йорттарының 18 филиалы (136,5 мең студент) әҙерләй. Дәүләт ҡарамағында булмаған уҡыу йорттарына 3 үҙ аллы юғары уҡыу йорто һәм 7 филиал (16,4 мең студент) ҡарай. Дәүләт ҡарамағындағы һәм дәүләткә ҡарамаған юғары уҡыу йорттарының профессорҙар-уҡытыусылар составы 7439 кеше, шул иҫәптән 953 фән докторы һәм 4131 фән кандидаты бар (2013).
Пыть-Ягун
Пыть-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Люк-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Советтар Союзы Геройҙары исемлеге (башҡорттар)
Был алфавит буйынса төҙөлгән исемлектә милләте башҡорт булған «Советтар Союзы Геройы» исемен алған шәхестәр күрһәтелгән. Исемлектә ҡаһармандарҙың маҡтаулы исем тапшырыу тураһында указ датаһы, ғәскәр төрө, вазифа һәм хәрби званиелары, йәшәү йылдары тураһында мәғлүмәт бирелгән.
Бөйөк Луки ҡәлғәһе
Бастион, Бөйөк Луки ер нығытмаһы —  Бөйөк Луки ҡалаһында ҡәлғә (Псков өлкәһе, Рәсәй). Ҡала халҡы, ғәҙәттә, «Вал» йәки «Ҡәлғә» тип атай.
Ҡәлғә һәм кремль XVI быуат аҙағына тиклем
Ҡәлғә нығытмалары урта быуат Бөйөк Луки топографияһында ҙур урын биләй, ҡала структураһы формалашыуына һәм үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Лукиҙа нығытылған урын барлығы тураһында мәғлүмәт 1198 йылға ҡарай. «Ҡала» төшөнсәһе сығанаҡтарҙа кремль мәғәнәһендә ҡулланыла.
Лукиҙағы ҡәлғә ҡоролмалары тураһында  хәбәрҙәр уларҙың  1211йылда төҙөлөшө менән  бәйле.
Сығынаҡтарҙа сағылған Бөйөк Лукиҙың ҡәлғә ҡоролмалары тарихының яңы этабы 1493 йылғы йылъяҙмалағы хәбәр  менән билдәләнә: «повелением великого князя Ивана Васильевича, поставиша град древян на Луках на Великих по старой основе»
Ҡаланы 1580 йылдың 26 авгусында - 5 сентябрендә Стефан Баторий ғәскәре ҡамау һөҙөмтәһендә, кремль һәм ҡәлғә емерелә, нығытманың ағас конструкциялары яна, әммә шул ваҡытта уҡ Стефан Баторий яңы замок  төҙөү тураһында кәңәшләшә башлай. 6 сентябрҙә король «төҙөү өсөн урын ҡарай, ләкин иҫкеһенә  ҡарағанда яҡшы урын тапмай», емерелгән цитаделде тергеҙеү өсөн ҙур тырышлыҡ кәрәк була. Король кремлдең элекке урынында төҙөләсәк нығытманың планын үҙаллы әҙерләй. Төҙөлөштә венгр, литва һәм поляк һалдаттары ҡатнаша. 1580 йылдың 17 сентябренә ҡарата ҡоролмаларҙы тергеҙеү буйынса төп эштәр башҡарыла. Шундай ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡаланың оборона ҡоролмаларының бөтә тергеҙеү эштәре күҙ уңында тотолмай.
Һуңғы сығанаҡтарҙа посад нығытмаларының тергеҙеү буйынса хәбәрҙәрҙең булмауына ҡарап, уларҙың 1580 йылдың авгусына үҙенең стратегик әһәмиәтен юғалтҡан тип иҫәпләргә мөмкин. Ошо уҡ ваҡытҡа «Бөйөк Луки кремле» төшөнсәһе тулыһынса «Бөйөк Луки ҡәлғәһе» атамаһы менән алмаштырыла.
Бөйөк Луки топографияһында элекке ҡәлғә ҡоролмаларының эҙҙәрен һаҡлаған. XVII—XVIII бб. документтарында йыш ҡына посад нығытмалары ҡалдыҡтарын аңлатҡан  иҫке ҡала валы, иҫке баструк, иҫке соҡор һәм вал  топонимдары осрай
XVII быуаттың Буталсыҡ заманында ҡәлғә емерелеүгә дусар була. Быға сәбәп булып Просовецкий отрядтарының, полковник А.Лисовский етәкселегендә  Дон казактарының  һөжүме тора. Шулай итеп, XVI быуаттың икенсе ун йыллығы башында ҡәлғә нығытмалары ныҡ зыян күрә һәм Бөйөк Луки ҡәлғәһе оборона һәләтен юғалта.
1635 йылда ҡәлғә
Бөйөк Луки ҡәлғәһе нығытмаларының топографик һүрәтләнеше 1635 йылда була. Ҡәлғәне, документтарҙа, шул урта быуаттарҙа Русь дәүләтендә ҡабул ителгәнсә,  «ҡала» топонимы менән билдәләйҙәр:"Ағас «ҡала» ҡала диуарҙарынан, икәүһенең ҡапҡаһы булған  12 башнянан  торған. Нығытманың дөйөм оҙонлоғо 521 сажиндан (1125 м) 535 сажинға  тиклем (м 1156) булған."
Ҡала вал һәм йырын менән уратып алынған. Йырын аша үтеп йөрөү өсөн Воскресенск һәм Спас башнялары янында күперҙәр хеҙмәт иткән.
1680 йылдың 4 октябренән 5-нә ҡарай төндә янып зыян күргән «ҡәлғәне»  яңынан төҙөргә тура килә; манараларҙы урынын һаҡлап, элекке ҡиәфәттә  тергеҙеләр. Тәҡдим ителгән нығытма системаһы 1704 йылға  тиклем була
Бастион тибындағы ҡәлғә
1704 йылда Төньяҡ һуғыш ваҡытында Пётр I указы буйынса Ловать йылғаһының һул ярында элекке туҙған ҡәлғә урынына бастион тибындағы ҡәлғә төҙөлә. Уның проектын рус математигы Леонтий Филиппович Магницкий эшләй. Был төҙөлөш генерал Семен Григорьевич Нарышкин күҙәтеүе аҫтында бара.
Тамамланыуы йылында ҡәлғә мөйөш һайын алты бастиондан, шулай уҡ ике мортирҙан торған дөрөҫ булмаған алты мөйөшлө була.
Бастиондары
Ҡәлғәгә инеү өсөн валдың төньяҡ һәм көнбайыш өлөштәрендә ике таш ҡапҡа була
Ер валының бейеклеге 10 сажин (21,3 метр); тышҡы яҡтан  бейеклеге  50 метрға етә; дөйөм  бейеклеге Балтик диңгеҙе китмәленән 115 метрға тигеҙ; бөтә алты валдың әйләнәһе  2 километрға етә;  дөйөм эске майҙаны — 11,8 гектар. Уны крепостной крәҫтиәндәр һәм һалдаттар төҙөй.
Әммә, Полтава һуғышынан һуң —1709 йылдың  27 июнендә  ҡәлғә хәрби объект  әһәмиәтен юғалта. 1812 йылғы Ватан һуғышы осоронда ҡәлғә Наполеон менән һуғышҡа китеүсе рус ғәскәренең  мөһим йыйылма пункты булып  хеҙмәт итә.
Ҡәлғә эсендәге ҡаралтылар
Ҡала-ҡәлғә ошо ҡоролмаларҙан ғибәрәт:
Тәре менән уба булған урында сиркәү харабалары ята, ә йәнәшәлә ике йәки өс бетон ҡоҙоҡ бар, күрәһең улар һыу һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән. Сиркәү ер аҫты юлдары һәм ҡаланың башҡа сиркәүҙәре менән тоташҡан тигән риүәйәт бар.
Ҡәлғә Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәм һуңыраҡ
Һуңғы һуғышын ҡәлғә Бөйөк Луки операцияһы барышында 1942 йылдың 17 ғинуарынан алып  1943 йылға тиклем ҡабул итә. Тап ул Бөйөк Лукиҙа фашистарҙы тар-мар итеүҙә үҙәк урын була: 1943 йылдың 3 ғинуарында уның диураҙарында   биш совет танкисы үлемһеҙ батырлыҡ ҡыла.