cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос)
«Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт» сюжеты
Бисәләренән, улы Бабсаҡтан һорашҡан, күмәкләп уйлашҡандар, һис йәбешкеһен таба алмағандар. Аҙаҡ сиктә Аҡйегеттең кәләшен саҡырып һорашҡан. Килене: — Ай, ҡайным, Ҡарағөлөмбәт ҡайнаға килгәс тә мин бейә һауырға барғайным, артымдан эйәреп барҙы ла: «Аҡйегеткә килетүш киреп йөрөйһөңмө? Етмәһә, мине эткә оҡшатып көлә. Туҡтағыҙ әле, көлһәгеҙ, бер саҡ иларһығыҙ. Минән һине һалдырып алып бер көлдө, эт һымаҡ тип, атаһы алдында ике көлдө», — тигәс, мин бер һүҙ ҙә әйтмәнем, бының эсендә һаман дошманлығы бар икән тип уйланым. Аҡйегеткә ҡайтҡас та әйттем. Бахырым, аҡ күңел ине бит: «һине минән айырып ала алмаҫ инде», — тип көлдө лә ҡуйҙы. Етмәһә, Ҡарағөлөмбәт ҡайнаға саҡырғас: «Бына ағайым үпкәләй ти инең, беҙҙе ҡунаҡҡа саҡырҙы әле», — тип, һаман атына менеп киткәндә лә көлөп китте. Мин, эс тартып, шул саҡлы ебәрмәҫкә уйланым, тыңламаны. Бахырым үлергә генә киткән икән, — тип үкһеп илаған, ти. Ҡарағөлөмбәт ағаһының ҡон юлларға барыбер килер тип, бөтә ырыуын аяҡҡа баҫтырып, яуға сыға.
Ике туған ҡара-ҡаршы осрашып һуғышалар, Аҡҡоломбәт еңелеп, ҡулға алына. Ағаһының башын киҫкәс, бисәләрен күлгә ташлай, бөтә тоҡомон бөтөрәм, ике бейлеккә лә үҙем баш булам, тип Ҡарағөлөмбәт Аҡколомбәттең төйәгенә китә. Аҡколомбәттең бисәләре, килене күп кешеләрҙе, Бабсаҡты эйәртеп, ер-һыуын, мал-тыуарын ташлап ҡасалар.
Бабсаҡ әсәләре, үҙенә эйәргән кешеләре менән тыуып үҫкән илен ташлап, сит хандың ҡулы аҫтында егет булып үҫеп, батырлыҡта дан алып, йырсы, ҡурайсы булып йәшәй, ләкин тыуған илен, ер-һыуын, йәй күсеп йөрөгән йәйләүҙәрен һағына:
Ап-аҡ булып тирмә, ай, теҙелгән,
Иҙел ине уның да һыулауы,
Йән биреүкәйҙәрҙән ауыр була
Тыуып үҫкән илде уйлауы.
Килтерһәнә, әсәй, ҡурайымды,
Йәйләүҙәге көйҙө тартайым.
Яландары саңлы, сағылы ҡырлас,
Үҙ еремә нисек ҡайтайым.
Әсәһе улын йыуатып:
Ялан ғына ерҙә, ай, аҡ татыр,
Аҡ татырҡайҙарҙа мал ятыр.
Илаһаң да, балам, һыҡтаһаң да,
Тупраҡ яҙған ерҙә баш ятыр.
Бабсаҡ әсәһенә:
Атҡа ғына менһәң, ай, ат яҡшы,
Ергә генә төшһәң — ер яҡшы.
Алтын сыҡҡан ерҙә йөрөүемдән
Ҡайғы баҫҡан тыуған ил яҡшы.
Яйыҡ буйҡайының, ай, йәйләүе,
Ҡоштары юҡ, бигерәк һил кеүек,
Һыуҙары ла тәмһеҙ, иле йәмһеҙ,
Бер көн тороуҙары йыл кеүек.
Мөстәҡимов Зәйнулла Мөстәҡим улы
Мөстәҡимов Зәйнулла Мөстәҡим улы (1924 — 28 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос)
«Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт» сюжеты
һырғаҡ ҡына буран, ай, әсе ел,
Мөстәҡимов Зәйнулла Мөстәҡим улы
Биографияһы
1924 йылда БАССР‑ҙың Бәләбәй кантоны Йомаҙыбаш ауылында тыуған.
1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһы сафында.
Кесе Тугры
Кесе Тугры — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тугры йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос)
«Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт» сюжеты
Ышыҡ тапмай меҫкен йылҡылар,
Мөстәҡимов Зәйнулла Мөстәҡим улы
Биографияһы
1942 йылдан алып Дон, Көньяҡ-көнбайыш, 1-се Балтик һəм 3‑се Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.
1945 йылдың 28 февралендә Кёнигсберг (Көнсығыш Пруссия) янында батырҙарса һәләк була.
Кесе Тугры
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос)
«Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт» сюжеты
Тыуған йәйләүҙәрем иҫемә төшһә,
Кесе Тугры
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос)
«Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт» сюжеты
Кистәремдә алмай йоҡолар.
Мөстәҡимов Зәйнулла Мөстәҡим улы
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 24 март бирелә.
Хәтер
Тыуған ауылында һәйкәл ҡуйылған.
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос)
«Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт» сюжеты
Әсәһе:
Ап-аҡ ҡына еләк, ай, сәскәһе
Ята ла ғына ерҙә бәйләнеп.
Батыр ғына булһаң, балаҡайым,
Бер ҡайтырһың илгә әйләнеп.
Бабсаҡ :
Алма сыбар ғына атым булһа,
Менмәҫ инем һис тә туратҡа,
Башҡайҙарым әсәй, йәш булмаһа,
Илдән боҫмаҫ инем йыраҡҡа.
Бабсаҡ Уралға — атаһы йәйләүенә ҡайта, Ҡарағөлөмбәт, Бабсаҡтың ҡайтып килгәнен ишеткәс, батырҙарын саҡырта, улар Ҡарағөлөмбәткә:
— Сит ерҙә мал ерһенмәй, илен ташлап Бабсаҡ күп йөрөнө. Ҡайтһын, үҙ ырыу-йәйләүенә хужа булып, бей булһын, һуғышмайыҡ. Беҙҙән барымта ла, ҡарымта ла юлламай бит, — тигәндәр, ти. Ҡарағөлөмбәт батырҙарынан был һүҙҙе ишеткәс, бик асыуланған, батырһыҙ яу ҡайтарып булмаҫ, тип уйлаған да, яу асмаған, ти. Бабсаҡ үҙ ырыу йәйләүенә ҡайтҡан. Ҡарағөлөмбәт ырыуын «бүре йән» ырыуы тип, кәмһетеп һөйләп килгәс, атаһының ырыуы булһа ла, уларға ҡушылмаған. Үҙе менән бергә Ҡыпсаҡ яғынан ҡайтҡан халыҡтар исеме менән ырыуын «Ҡыпсак» тип атаған. Бөтә ырыу йыйыны йыйылып, туй яһағандар. Бабсаҡты Ҡыпсаҡ ырыуына бей итеп ҡуйғандар, ти. Бабсаҡтың әсәһе менән ҡасып йөрөгән сағында йырлаған йырын, көйөн «Йәйләү» көйө тип, күп йылдарға саҡлы атап йөрөткәндәр.
Оунаскоски күпере
Оунаскоски күпере (фин. Ounaskosken silta ) — Финляндияның Рованиеми ҡалаһындағы Кемийоки йылғаһы аша .автомобиль һәм тимер юл күпере
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Йәйләүлек (йыр);
Оунаскоски күпере
Тарихы
Кемиярвияның тимер юлы линияһына тиклем ҙур һәм киң күпер  кәрәк була, шуға күрә  1934 йылдың июлендә яңы күпер асыла. Ул ун йылдан ашыу файҙаланыла. Лапландия һуғышы ваҡытында 1944 йылдың 10 октябрендә немец ғәскәрҙәре Оунаскоски күперен шартлата,   һәм күпер тулыһынса емерелә. 1951 йылда ҡабаттан автомобилдәр һәм  тимер юлы өсөн  ике яруслы  Оунаскоски күпере асыла. Уға тиклем Кемийоки йылғаһын   паром, кәмәләр һәм караптар ярҙамында аша сыҡҡандар 1967 йылға тиклем күпер  4-се шоссеның төп өлөшө булған һәм Финляндияның төньяғын көньяҡ менән тоташтырған.
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бабсаҡ бей менән Күсәк;
Оунаскоски күпере
Тарихы
Оунаскоски күпере Рованиеми ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Туристар йыш ҡына йылғаны һәм ҡаланың йылға буйы күренештәрен фотоға төшөрөү өсөн Кемийоки ҡалаһына килә. 2007 йылдың декабрендә Оунаскоски күпере аша туристарҙы Рованиеми ҡалаһынан Кемиярвиға һәм кирегә иҫке паровоз ташый.
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Күсәк бей (эпос)
Оунаскоски күпере
Тарихы
2016 йылдың майында ҡала советнигы Антти Лиикканен күперҙе рәсми  рәүештә Оунаскоски  тип атау буйынса сығыш яһай
Конструкцияһы
Күпер ике яруслы,  тимер юлы һәм автомобиль транспорты өсөн тәғәйенләнгән. Өҫкө ярус тимер юлы хәрәкәте, ә аҫҡы ярус  автомобиль хәрәкәте  өсөн  ойошторолған. Шулай уҡ йәйәүлеләр һәм велосипед юлдары бар
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шишов (Исса ҡушылдығы)
Шишов  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Исса йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Орловка (Оло Орловка ҡушылдығы)
Кесе Орловка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Орловка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коренчевский Владимир Георгиевич
Коренчевский Владимир Георгиевич (15 ғинуар 1880 йыл — 9 июль 1959 йыл) — Британия һәм Рәсәй патологы, геронтолог, фармаколог һәм бактериолог.
Биографияһы
Икенсе Вилен гимназияһында уҡый (1890—1891). 1898 йылда Коренчевский Рига Александров гимназияһын көмөш миҙал менән тамамлай һәм Санкт-Петербургтағы Император Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә,  1903 йылда уны ҡыҙыл диплом  менән тамамлай. Академияла уҡыған осоронда Николай Краковтың фармакология лабораторияһында «Сравнительно-фармакологические действия ядов на одноклеточных животных» эшен башҡарып, Тучемский исемендәге алтын миҙалға лайыҡ була.
1903 йылдың ноябренән алып — Мәскәүҙә 4-се Несвиж гренадер полкының кесе табибы була. Уҡыуын тамамлағандан һуң Коренчевский  рус-япон һуғышында (1904—1905) ҡатнаша, 1-се Харбин йыйылма госпиталендә  ординатор һәм химия-бактериология лабраторияһында мөдир булып эшләй. Монголияла чума усағын бөтөрөүҙә ҡатнаша. 1904 йылда Харбин хәрби-санитар йәмғиәтендә секретарь була. Һуғыштан һуң Мәскәү ҡалаһына күсеп килә һәм Мәскәү университетының медицина факультетында эшләй башлай. Профессор Георгий Габричесвкийҙа бактериология буйынса стажировка үтә. 1906 йылда Мәскәүҙә ҡарттар өсөн Рус йортона барғанда Коренчевский геронтология менән ҡыҙыҡһына башлай.
Габричевский үлгәндән һуң Коренчевский патология проблематикаһы менән шөғөлләнә башлай. 1908 йылда Мәскәү университетының эксперименталь һәм дөйөм патология кафедраһы ассистенты сифатында раҫлана. 1908 йылдың йәйендә Парижда Пастер институтында Илья Мечников лабраторияһында  стажировка  үтә. Владимир Коренчевский 1909 йылда «К учению о желудочно-кишечном самоотравлении» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Мәскәү университетының дөйөм һәм эксперименталь патология кафедраһында приват-доцент булып эшләй. Бер йыл үткәс, 1910 йылда, Иван Павлов Коренчевскийҙы Эксперименталь медицина институтына һәм Хәрби-медицина академияһы физиология кафедраһының Физиология бүлегенә эшкә саҡыра. Алты ай дауамында «Биология фәндәре архивына» өс тикшеренеү эше баҫтырып сығара: «Влияние экспериментального малокровия на отделение и состав желчи», «Влияние желчно-кислых солей в их комбинации с энтерокиназой на ферменты панкреатической железы» һәм «Влияние экспериментального малокровия на отделение и состав поджелудочного сока».
Һуңынан ғалим Мәскәүгә ҡайта, унда йыл дауамында Мәскәү университетының хеҙмәткәре була. 1912 йылдың ғинуарында Хәрби-медицина академияһының дөйөм һәм нормаль патология кафедраһының экстраординар профессоры  итеп һайлана.
1919 йылдың апрелендә Севастополгә командировкаға ебәрелә, унда биология станцияһында эшләй. Ҡырымда Коренчевский Аҡ армияғы ҡушыла. Санитар мәсьәләләр буйынса Антон Деникиндың генералы ярҙамсыһы була. 1919 йылдың 22 июлендә — Рәсәй Көньяғы Ҡораллы Көстәренең Медицина советы. Шул уҡ ваҡытта ғалим Таврия университетының приват-доценты була, унда медицина факультетында уҡыта.
1920 йылдың мартында ғаиләһе менән бергә  «Габсбург» пароходында  Новороссийсктан  Салоники ҡалаһына эвакуацияға килә, ә унан  Власотинец һәм Вранск-Баняға барып етә. Коренчевский Сербтар, хорваттар һәм словендар короллегендә эшкә урынлаша алмай һәм Бөйөк Британияға китә, унда британ гражданлығын ҡабул итә. Эмиграцияла Коренчевский Бөйөк Британияның Рус академик төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе була. 1921 йылда Прагала Рус академик ойошмаларҙың 1-се съезында был төркөмдөң вәкиле була. 1928 йылда Белградта Рус академик ойошмаларҙың  4-се съезында Коренчевскийҙы ойошманың рәйесе итеп һайлайҙар. Рус студенттархристиан хәрәкәтенең һәм уның Лондон түңәрәгенең ағзаһылондон.
1920 йылдан 1945  йылға тиклем Медицина тикшеренеү үҙәгендә эшләй һәм Листеров превентив медицина институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Витаминдар һәм гормондарҙы өйрәнеү барышында 100-ҙән ашыу ғилми мәҡәлә әҙерләй, улар АҠШ һәм Бөйөк Британия журналдарында баҫылып сыға.
1939 йылдың йәйендә «Ҡартайыуҙы өйрәнеү клубына» нигеҙ һала, һуңғараҡ ул «» тип атала. 1945 йылда Оксфорд геронтология лабораторияһын ойоштора. Лаборатория башта зоология һәм анатомия бүлегендә, ә аҙаҡ — Оксфорд университетының физиология лабораторияһында урынлаша. 1952 йылда Коренчевский лаборатория директоры вазифаһынан китеү менән, ул Лондондың Изге Бартоломью госпиталенә күсерелә.
Халыҡ-ара геронтология ассоциацияһына нигеҙ һала. 1950 йылда беренсе халыҡ-ара геронтологтар конгресында Коренчевскийҙы идаралыҡтың ғүмерлек ағзаһы итеп һайлайҙар
1959 йылдың 9 июлендә Лондонда вафат була.
Ғаиләһе
Ҡатын — Женни Альфредовна (1875). Ҡыҙҙары — Зинаида (1907) һәм Марина (1911).
Ҡазан милли тикшеренеү технология университеты
Ҡазан милли тикшеренеү технология университеты (Казан милли тикшеренү технология университеты, Qazan milli tikşerenü texnologia universitetı Казан milli tikşerenü texnologia universitetı ) — Ҡазан ҡалаһындағы дәүләт юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Ҡазан милли тикшеренеү технология университетының тарихы 1890 йылда асылған Ҡазан берләштерелгән сәнәғәт училищеһынан башлана. 1919 йылда Ҡазан сәнәғәт училищеһы Ҡазан политехник институты итеп үҙгәртелә. 1930 йылдың 13 майында Ҡазан политехник институтының химия факультеты һәм Ҡазан дәүләт университетының химия факультеты базаһында Ҡазан химия институты ойошторола, ул 1930 йылдың 23 июнендә ''А. М. Бутлеров исемендәге Ҡазан химия-технология институты тип атала, ә 1935 йылдың 23 апреленән 1992 йылдың декабренә тиклем — С. М. Киров исемендәге Ҡазан химия-технология институты (ҠХТИ)''.
1992 йылда ҠХТИ Ҡазан дәүләт технология университеты (ҠДТУ) тип үҙгәртелә.
Ҡазан милли тикшеренеү технология университетында 25 меңдән ашыу студент уҡый. Был юғары уҡыу йортонда 1670 уҡытыусы эшләй: 330 фән докторы, 236 профессор, 1189 фән кандидаты, 870 доцент. Ректоры — Юшко Сергей Владимирович.
Рейтингы
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы вузды Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерә, уға «Е» рейтинг класы бирелә.
Университет структураһы
Инженер химия-технология институты (ИХТИ) (Инженер факультеты, элекке 1-се факультеты)
Нефть һәм химия машиналар эшләү институты (ИХНМ) (2-се һәм 3-сө факультеттар)
Нефть, химия һәм нанотехнологиялар институты (ИНХН) (4-се һәм 6-сы факультеттар)
Полимерҙар институты (ИП) (элекке 5-се факультет)
Еңел сәнәғәт, мода һәм дизайн технологиялары институты (ИТЛПМД) (элекке 7-се факультет)
Идара итеү, автоматлаштырыу һәм мәғлүмәт технологиялары институты (ИУАИТ) (элекке 8-се факультет)
Инновациялар менән идара итеү институты (ИУИ) (элекке 9-сы факультет)
Кесе Ҡәнзәфәр
Кесе Ҡәнзәфәр — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ауыл. Береговой ауыл Советы биләмәһе составына инә. Район үҙәгенән, Кәҫле ҡалаһынан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа (ENE) табан яҡынса 44 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 187 метр бейеклектә урынлашҡан. ОКАТО коды — 75226810004. ОКТМО коды — 75626410116.
Географияһы
Кесе Ҡәнзәфәр ауылы райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер тигеҙлеге); иң яҡын бейеклектәр — 167, 182 һәм 216 м. Ландшафты — урман-дала. Көньяҡ-көнбайыш сигендә ҙур булмаған күл бар. Кесе Ҡәнзәфәр ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шщоссе юлдары бәйләй.
Район үҙәге Кәҫлегә тиклем алыҫлыҡ 72 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тикле (Береговой ҡасабаһы) — 18 км. Халҡы 220 кеше тәшкил итә. (1970 йылда — 294, 1983 йылда — 227, 1995 йылда 262 кеше иҫәпләнгән). Ауылға 1938 йылда «Бәғәрәк» совхозының һөт-тауар фермаһын ойоштороу ваҡытында нигеҙ һалына, ул 1946 йылда СССР Эске Эштәр министрлығының ярҙамсы хужалығы итеп үҙгәртелә. 1960 йылда Снежинск теория физикаһы ҒТИ ярҙамсы хужалығы («Береговой» совхозы исеме аҫтында). Нигеҙ һалынғандан алып 1960 йылға тиклем Кесе Ҡәнзәфәр ауылы Ҡоншаҡ районының Күлмәк ауылы Советы (хәҙер бөтөрөлгән) составында була.
Халҡы
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кесе Ҡәнзәфәр ауылында халыҡ һаны 58 кеше тәшкил итә (28 ир-ат һәм 30 ҡатын-ҡыҙ).
Тәфсир
Тәфсир  (Тафси́р, ) — Ҡөрьән һәм сөннәт, ислам теологияһы (илаһиәте) мәсьәләләрен аңлатыу, шәрехләү. Тәфсир менән шөғөлләнгән ғәләмәләрҙе мөфәссир (муфассир) тип атайҙар.
Этимологияһы
«Әт-тәфсир» һүҙе ғәрәпсә «фәсәрә» (فسَّر) тигәндән килеп сыҡҡан, ул «аңлатыу», «сәпкә күҙәү» йәки «шаршауҙы күтәреү» мәғәнәләре бирә.
Тарихы
Ҡөрьәнде аңлатыу һәм аңлау менән бәйле әҫәрҙәр (’илм (ғилем) әл-Ҡөрьән үә-т-тәфсир) Ислам дине тәғлимәте (доктринаһы) формалашыуында мөһим роль уйнаған, улар ғәрәп-мосолман йәмғиәтендәге идеологик һәм сәйәси көрәштең төп этаптарын сағылдыра.
Ислам тәғлимәтенә ярашлы, Ҡөрьән буйынса тулы белемгә эйә булыу Мөхәммәт Пәйғәмбәргә генә хас, Ул сәхәбәләргә мәғәнәләрен аңлатып ҡалдырған. Сәхәбәләр күп кенә аяттарҙың иңеү тарихын, Пәйғәмбәрҙең үҙе оппоненттары менән бәхәскә инеү сәбәптәрен хәтергә бикләп ҡала. Был Ҡөрьән иңеүҙең ысын тарихын сағылдырған иң боронғо ҡатлам. Ҡөрьәнгә аңлатма биреүҙең әһәмиәте ваҡыт үтеү менән үҫә генә бара. Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң Ҡөрьәнгә аңлатма биреү бурысы Уның сәхәбәләренә күсә.
Аландар
Аландарҙың бер өлөшө IV быуат аҙағында алып халыҡтарҙың бөйөк күсенеүендә ҡатнаша, башҡалары иһә Кавказ итәгендәге биләмәләрҙә төпләнә. Аландарҙың ырыу-ҡәбилә союзы Аланияның — үҙәк Кавказ алдындағы монголдар походына тиклем булған иртә феодаль дәүләт — нигеҙе була.
Аланияны ҡыйратҡан һәм 1230-сы йылдар аҙағына Кавказ алдының уңдырышлы тигеҙлек райондарын баҫып алған монголдар иҫән ҡалған аландарҙы Үҙәк Кавказ тауҙарында һәм Кавказ аръяғында йәшеренергә мәжбүр итә. Унда аландар төркөмөнөң береһе хәҙерге осетиндарға урындағы ҡәбиләләр ҡатнашлығында башланғыс бирә. Улар Төньяҡ Кавказдың башҡа халыҡтары этногенезында һәм мәҙәниәт енең барлыҡҡа килеүендә билдәле бер роль уйнай. .
Этнонимы
«Алан» этнонимы беренсе тапҡыр беҙҙең эраның 25 йылында ҡытай сығанаҡтарында аорстарҙы (Яньцай) алмаштырған сармат ҡәбиләһе исеме булараҡ осрай: «Яньцай биләмәһе Аланьляо тип үҙгәртелә; Ҡаңғаға бойондороҡло… Халыҡтың ғөрөф-ғәҙәттәренә һәм күлдәге ҡаңғайҙарҙыҡына оҡшаған».
Һуңғы осорҙа ҡытай анналдарының тағы ла бер ҡыҙыҡлы мәғлүмәте бар: "Аланми ҡалаһында хакимлыҡ итеү. Был ил элек Ҡанға биләмәһенә ҡараған. Ҡырҡ ҡала иҫәпләнә. Чжегэға батырҙар һәм көслөләр алына. Чжегэ Урта дәүләт телендә хәрби яугир тигәнде аңлата.
Беҙҙең эраның I быуатында Рим авторҙарында аландар тураһындағы мәғлүмәттәр осрай. Улар тураһында Луций Анней Сенеканың беҙҙең эраның беренсе быуат уртаһында яҙылған «Фиест» пьесаһында иң тәүгә телгә алына.
Ғәрәптәр аландарҙы Al-lan исеме менән йөрөткәндәр. Ул византия телендәге "алан"дан барлыҡҡа килгән. Ибн Руста (903 йылда үлә) аландарҙың дүрт ҡәбиләгә бүленеүе тураһында хәбәр итә. Билдәле булыуынса, уларҙың көнбайышын «ас» тип атағандар. Билдәле булыуынса, уларҙың иң көнбайыш ҡәбиләһе «ас» тип аталған. 1130 йылдар башында Кавказға килгән Әбү Хәмит әл-Ғәрнати алан теленең ас теленән айырмаһын әйтә. Александр Монгайт былай тип яҙған: «Моғайын, ун икенсе быуатта уҡ астар аландар тарафынан бөтөнләй йотолмағандыр, һәм, бәлки, иран һәм осетин теленең башҡа диалекттарының диалект айырмалары был боронғо факттарҙы сағылдыралыр». Ун өсөнсө быуатта көнбайыш ғалимдары (Гийом де Рубрук) аландарҙың һәм астарҙың бер үк халыҡ тип раҫлай.
Этимологияһы
Хәҙерге ваҡытта фәндә В. И. Абаев нигеҙләгән версия танылған. «Алан» термины боронғо арийҙарҙың һәм ирандарҙың arya тигән дөйөм атамаһынан килеп сыҡҡан. Т. В. Гамкрелидзе һәм Вячеслав Всеволодович Иванов фекеренсә, был һүҙҙең «хужа», «ҡунаҡ», «иптәш» тигән тәүге мәғәнәһе ҡайһы бер тарихи традицияларҙа «ҡәбилә буйынса иптәш», һуңынан ҡәбиләнең (аrya) һәм илдең үҙатамаһы булараҡ үҫешә.
Элек «аландар» һүҙенең килеп сығышында төрлө фекерҙәр әйтелә. Мәҫәлән, Г. Ф. Миллер фекеренсә, «аландарҙың исеме гректарҙа барлыҡҡа килә, һәм ул сәйәхәт итеүҙе йәки гиҙеүҙе аңлатҡан грек ҡылымынан яһалған». Аландарҙың исемен К. В. Мюлленхоф Алтай ҙағы тау һырты исеменән, Г. В. Вернадский — боронғо иран телендәге «елен» — боландан, тип иҫәпләй. Л. А. Мацулевич, «алан» термины тураһындағы мәсьәлә бөтөнләй хәл ителмәгән, тип һанай.
Аландарҙың атамалары
Әрмән йылъяҙмаларында аландарҙы йыш ҡына үҙ исеме менән йөрөтәләр. Урта быуат Ашхарацуйц тип аталған әрмән географик атласы аландарҙың бер нисә ҡәбиләһен, шул иҫәптән «аш-тигор аландары халҡын» йәки «дигор халҡын» һүрәтләй. Был һүҙлектә дигорҙарының үҙатамаһы тикшерелә. Ул һүрәтләгән Аланияның көнсығыш төбәге аландары — «Ардоз илендәге аландар» — иронлыларҙың ата-бабалары. Боронғо заманда әрмәндәр алан атамаһын һәм күплек һанда аланк (халыҡ һәм ил булараҡ) формаһын ҡулланалар. Әммә беҙҙең заманда ос (берлек һанда), осер (күплек һанда), Осиа (Осетия) тип әйтәләр.
Ҡытай йылъяҙмаларында аландар алан халҡы йәки хэлань булараҡ билдәле, был тәүтөрки телендә «ҡола ат» тигәнде аңлата. Урта быуат Молдавияһында аландар оландар тип аталған.
Грузин сығанаҡтарында аландар овс или ос булараҡ телгә алына.
Заводоуковск районы
Заводоуковск районы — Рәсәйҙә Төмән өлкәһенең административ-территориаль берәмеге (район).
Район һәм район үҙәге ситендә 2005 йылдан урындағы үҙидара ойоштороу сиктәрендә Заводоуковск ҡала округы урынлаша.
Административ үҙәге — Заводоуковск (1992 йылдан алып районға өлкә әһәмиәтендәге ҡала кеүек инмәй).
Географияһы
Заводоуковск районы Төмән өлкәһенең   көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә  урынлашҡан. Өлкәнең Упоровск, Ялуторовск, Юргинск, Омутинск һәм Армизонск райондары менән сиктәш. Биләмә майҙаны — 2,8 мең км².
Район биләмәһе буйлап Тубыл йылғаһы һәм Тубылдың уң ҡушылдығы Ук йылғаһы аға. Бәләкәй генә күлдәр күп. Райондың ҡиммәтле тәбиғәт ресурстарына ауыл хужалығы ерҙәре һәм урман  ҡарай.
Халҡы
2020 йылға ҡарата Заводоуковск районы биләмәһендә 20226 кеше йәшәй.
Тарихы
Заводоуковск районы 1965 йылдың 12 ғинуарында РСФСР Юғары Советы Президиумының Указ нигеҙендә түбәндәге составта: Заводоуковск ҡалаһы, 3 эшселәр ҡасабаһы (Лебедевка, Урман, Яңы Тап) һәм Ялуторовск, Омутинск райондарының 25 ауыл Советынан: Бигилинский, Буньковский, Видоновский, Емуртлинск, Ингалинский, Колесниковский, Коркинский, Крашенинский, Лыбаевский, Нижнеманайский, Николаев, Новозаимский, Падунский, Пушкаревский, Пятковский, Скородумский, Совхоз, Сосновский, Старозаимский, Суерский, Соңғор, Упоровский, Хорзовский, Шестаковский, Шиликульск барлыҡҡа килә.
1965 йылдың 15 сентябрендә Тумашовка ауыл Советы, Соңғор ауыл Советы бөтөрөлә. 1965 йылдың 5 ноябрендә  Пушкаревский ауыл Советы Бызовский  ауыл Советына тип үҙгәртелә. 1966 йылдан 30 декабрендә ҡайтанан ойошторолған Упоровский районына   Буньковский, Бызовский, Видоновский, Емуртлинский, Ингалинский, Коркинский, Крашенинский, Нижнеманайский, Николаев, Пятковский, Скородумский, Суерский  һәм  Упоровский ауыл Советтары тапшырыла. 1968 йылдың 8 ғинуарында  Боровинский ауыл Советы ойошторола. 1968 йылдың 24 ғинуарында Хорзовский ауыл Советы Першин тип үҙгәртелә. 1968 йылда 19 октябрендә Комсомол ҡасабаһы Заводоуковск ҡалаһы ситендә  барлыҡҡа килә. 1969 йылдың 9 ғинуарында  Гилев ауыл Советы ойошторола. Шиликульский ауыл Советы бөтөрөлә. 1970 йылдың 9 декабрендә  Лебедевка, Урман һәм Яңы Тап эшселәр ҡасабаһы  Юргинский районына тапшырыла. 1971 йылдың 12 ғинуарында  Лебедевка  яңынан Заводоуковка районы составына инә. 1984 йылдың 5 ноябрендә Дроновский ауыл Советы ойошторола.
1992 йылдың 23 мартында Заводоуковск ҡалаһы өлкә буйһоноуындағы ҡала статусын ала һәм район составынан  сығарыла.
1995 йылдың 18 ғинуарында  Комсомол ҡасабаһы Заводоуковск ҡалаһынан айырылып сыға  һәм ауыл тораҡ пункты категорияһына  индерелә.
1997 йылдың 27 ноябрендә Лебедёвка эшселәр ҡасабаһы  (ҡала тибындағы ҡасабала)  ауыл итеп үҙгәртелә, Лебедевка ауыл Советы ойошторола.
2005 йылдың 1 ғинуарында Заводоуковск районы һәм Заводоуковск ҡалаһы ситендә урындағы  үҙидара ойоштороу  сиктәрендә берҙәм Заводоуковск — Заводоуковск ҡала округы ойошторола.
Заводоуковск районы административ-территориаль берәмеге үҙ статусын һаҡлап ҡала.
Тораҡ пункттар
Район составына 46 ауыл тораҡ пункты  инә .2006 йылдың 30 мартында  Старолыбаев ауылы Новолыбаево ауылына ҡушыла.
2008 йылдың 7 июнендә Ольховка ҡасабаһы бөтөрөлә.
Тунгусла (Нерда ҡушылдығы)
Тунгусла — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерда йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро Бедька
Сухая Бедька — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Бедька йылғаһының уң ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәмуил (пәйғәмбәр)
Шәмуил (Самуил) (شمويل йәки صموئيل) — ислам пәйғәмбәре, уның аша Талут (Сауыл) бәни Исраилдең беренсе батшаһы итеп һайлана. Библиялағы пәйғәмбәр Самуил менән тиңләштерелә. Шәмуил пәйғәмбәр тарихы Ҡөрьәндең икенсе сүрәһендә тасуирлана, әммә уның исеме телгә алынмай.
Шәмуил тарихы
Шәмуил пәйғәмбәр бәни Исраилгә Мусанан һуң Аллаһ тарафынан ебәрелә. Сығышы менән Һарун нәҫеленән, 11 йыл дауамында халҡын Аллаһ закондарына ышанырға һәм Тәүратҡа таянырға өндәй. Шәмуил пәйғәмбәр заманында исраил улдарының әмәләкиттәр менән ҡаршылығы көсәйә. Күп исраиллеләр үлтерелә, йәки әсирлеккә алына. Бынан тыш Ғәһет Кәмәһе (Һандығы) (Табут әс-Сәкинә) баҫып алына, унда Тәүрат һәм башҡа ҡайһы бер әйберҙәр һаҡланған булған.
Әмәликиттәрҙән еңелеү һәм Ғәһет Кәмәһен юғалтыу исраиллеләргә ҙур әхлаҡи зыян килтерә, һәм шул саҡта улар Аллаһтан пәйғәмбәр ебәреүҙәрен һорап доға ҡыла башлай. Аллаһ Шәмуилды пәйғәмбәр итеп һайлай, әммә исраилдәр тәүҙә уны танымай тора. Илгә батша итеп Талутты ҡуйғанда ла шул уҡ хәл ҡабатлана .Был хаҡта Ҡөрьәндең «Әл-Бәҡара» сүрәһендә бәйән ителә:
Талут һәм Дауыт тарихы
Батша булғас, Талут бөтә дәүләт проблемаларын уңышлы хәл итә башлай. Ул әмәликиттәргә ҡаршы көслө армия туплай һәм әҙерләй, әммә яугирҙарҙың ҙур булмаған өлөшө генә дошман менән алышҡа инә. Был алышта буласаҡ исраил батшаһы һәм пәйғәмбәре — Дауыт та ҡатнаша. Дауыт пәйғәмбәр әмәликит батшаһы Йәлүт (Голиаф) менән алышҡа инә һәм уны еңеүгә өлгәшә .В Коране эта история описана следующим образом:
Бараба
Бараба (урыҫ. обыкновенная сойка; йәки кареза; Garrulus glandarius) — барабалар ырыуындағы, ҡоҙғондар ғәиләһендәге, турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы күгәрсендәй. Өҙлөкһкҙ ағастан ергә, ерҙән кире ағасҡа һикергеләп йөрөй. Ғәҙәттә тупланып йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро. Башында сыбар бүрке бар. Ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Ҡойроҡ төбөндә, ҡанаттарында аҡ таптар бар. Ҡанаттары бөгөлгән урында ҡара арҡыры һыҙатлы ялтырауыҡлы күк тап була. Ҡыжҡылдаҡтан төҫө һәм ҙурлығы менән айырыла. Тауышы тупаҫ: «ҡжжжжҡ- ҡжжжжҡ»
Тереклек итеүе
Урмандарҙа йәшәй. Киң генә таралған ултыраҡ ҡош. Ағас баштарында оялай. Бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерһә, ҡош ояларын туҙҙырып зыян итә.
Диалекттарҙа
Диалекттарҙа шундай вариантарры бар: Урман һайҫҡаны, суҡтурғай.
Император Мэйдзи
(яп. 明治天皇 мэйдзи тэнно:, 3 ноябрь 1852 йыл, Киото — 30 июль 1912 йыл, Токио) — Японияның 122-се императоры, тәхеткә 1867 йылдың 3 февралдә ултырған һәм үҙе вафат булғансы ил башында тора.
Уның йәшәгән ваҡытындағы тулы исеме — (яп. 睦仁 ). Хәйер, Японияның сиктәрендә уны йыш ҡына «Император Муцухито» тип йөрөтәләр. Японияла, императорҙар вафат булғас та, икенсе исем бирәләр.
1852 йылда, ул тыуған саҡта, Япония башҡа илдәрҙән изоляцияла торған, артта ҡалған технологиялы ил була. 250-нән артыҡ айырым йәшәгән феодалдар иле була, уның башында Токугава сегунлығы тора. 1912 йылда Японияла сәйәси, социаль һәм индустриаль революция үтә (ҡара: Мэйдзи осоро) һәм Япония донъяның иң көслө державаларының береһенә әйләнә.
"Нью-Йорк Таймс"гәзите япон императорын ерләү тураһындағы мәҡәләлә былай тип яҙа: «Матәм арбаһы алдындағы әйберҙәр менән уның артында барыусы әйберҙәрҙең ҡапма-ҡаршылығы шул тиклем хайран ҡалырлыҡ ҙур, сөнки уның алдында боронғо Япония барһа, уның артынан — яңы Япония барҙы».
Илдең хәле
XVII быуат башында Токугава сегунлығы төҙөлә. Ул осорҙа ил менән сегун идара итә. 180-гә яҡын даймё тигән феодалдар автономиялы ерҙәрҙә улар сегун ҡанаты аҫтында хужа булып тора. Улар сегунға даими рәүештә бүләктәр биреп торалар, ләкин һалым түләүҙән азат булалар.
1615 йылда Токугава Иэясу, Токугава династияһының беренсе сегуны, рәсми рәүештә үҙенең посын ташлай. Уның улы Токугава Хидэтада был ваҡытта ысынлап та илдең сегуны була. Ул дворяндар өсөн «Император һәм уның придворныйҙары» тигән ҡағиҙәләр уйлап сығара. Кодекс нигеҙендә, император фән һәм сәнғәт менән шөғөлләнергә тейеш була. Сегунлыҡ осорондағы императорҙар был кодекстың ҡағиҙәләре буйынса йәшәй, конфуциан классикаһын, япон шиғриәтен һәм каллиграфияһын, тарих менән география нигеҙҙәрен өйрәнәләр. Сегун һәр ваҡыт император кәңәштәрен һорамайынса ғына үҙаллы рәүештә ҡарарҙар ҡабул итә. Шул уҡ ваҡытта сегун бары тик император указы менән генә раҫланған тип иҫәпләнә.
Императорҙар бер ҡасан да Киотолағы Госё һарайы территорияһынан сыҡмаған. Бары тик янғын сыҡҡан саҡтарҙа ғына хакимлеген ташлап ғибәҙәтханаларҙа йәшенеп ятҡандар. Императорҙың иң төп бурысы булып илде стихия бәләләренән һаҡлау торған. Ҡайһы бер императорҙар шаҡтай оҙаҡ йәшәгән һәм үлер алдынан ғына тәхетте ҡалдырған, тик Мэйдзиҙан алда йәшәгән биш императорҙарҙан һуң император булған олатаһы ғына 46 йәшендә вафат булған. Император династияһында балалар араһындағы үлем бик юғары күрһәткестә булған — императорҙың биш бер туған ағай-пайҙары бала саҡтарында үлгәндәр, ә үҙенең ун биш балаһының бише генә тере ҡалған.
Үлеме
Император Мэйдзи, диабет, нефрит һәм гастроэнтерит тан ауырыһа ла, уремиянан вафат була. Рәсми сығанаҡтар хәбәр итеүенсә ул 1912 йылдың 30 июлендә 00:42 сәғәттә вафат булды тип әйтелһә лә, ысынбарлыҡта ул 22:40 сәғәттә, 29 июлдә донъя ҡуйған. Император үлгәндән һуң парламенты уның Мэйдзи реставрацияһындағы ролен мәңгеләштереү тураһында резолюция ҡабул иткән. Уның буйынса Император һәм уның ҡатыны Сёкэн ял итергә яратҡан баҡса урынында Мэйдзи Дингу иң мөҡәтдәс урыны төҙөлгән
Кесе Песчанка (Оло Песчанка ҡушылдығы)
Кесе Песчанка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Песчанка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡолай
Ҡолай (Кулаево; боронғо атамалары Алтыбай, Иҫке Ҡангилде) — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 374 кеше булған. Почта индексы — 452970, ОКАТО коды — 80218822004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Турба
Турба — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Курицын Всеволод Михайлович
Курицын Всеволод Михайлович (5 июль 1925 йыл — 1 июнь 2010 йыл) — юрист, дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы белгесе, юридик фәндәр докторы; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм СССР эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре; милиция полковнигы, III  дәрәжә Дан ордены кавалеры
Тәүге йылдары. Һуғыш
Всеволод Курицын 1925 йылдың 5 июлендә Ворнеж ҡалаһында тыуған; Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша: 1943 йылда, 17 йәшендә, 1-се Белоруссия фронтының 69-сы һәм 80-се гвардия армияларына ҡараған 293-сө армия миномет полкы икенсе дивизион артиллерия разведкаһының отделение  командиры булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң ауыр яралана, хәрби ҡаҙаныштары өсөн байтаҡ награда, шул иҫәптән, икенсе дивизион 293 артиллерия-миномет полкы армия полкына, 69 ҡарап-80 һәм дивизияға гвардия армия , 1-се белоруссия фронттарында була. Һуғыш аҙағында ауыр яраланып; хәрби хеҙмәте өсөн байтаҡ награда аласаҡ, шул иҫәптән III дәрәжә Дан ордены һәм Ватан һуғышы ордены (I һәм II дәрәжә)  менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуң, 1949 йылдарҙа, Курицын бер үк ваҡытта тиерлек ике юғары белем ала: Һарытау юридик институтын  һәм Һарытау дәүләт университетының тарих факультетын (ситтән тороп)  тамамлай. СССР ФА дәүләт һәм хоҡуҡ институты ҡарамағындағы аспирантураға уҡырға инә; аспирантурала уҡығандан һуң, Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында 1954 йылдың апрелендә  «Развитие федеративных связей между Украинской ССР и РСФСР в 1917—1922 гг.» темаһы  буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы — юридик фәндәр кандидаты була.
Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында эше
1953 йылда ғилми-педагогик эшмәкәрлеген башлай: СССР Эске эштәр министрлығының Юғары мәктәбендә уҡыта; 1960 йылда Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында эшкә саҡырыла. Бында ул Рәсәй һәм совет дәүләтенең һәм хоҡуғы тарихының ҙур дөйөмләштереү эштәрен яҙыуҙа ҡатнаша: башҡа совет белгестәре менән эшләү һөҙөмтәһендә ғилми әйләнешкә совет дәүләтенең әҙ тикшерелгән тарихи өлкәләренең элек билдәле булмаған архив документтары индерелә. 1960 йылдан 1975 йылға тиклем Дәүләт һәм хоҡуҡ институтының сәйәси һәм хоҡуҡи тәғлимәттәренең дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы секторы мөдире була. 1972 йыл октябрь айында Курицын «Переход к НЭПу и революционная законность»  темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай— юридик фәндәр докторы булып китә. Диссертацияһы монография кеүек  СССР  Фәндәр академияһы нәшриәтендә баҫылып сыға һәм биш йылдан һуң, 1977 йылда, уға профессор дәрәжәһе бирелә.
1975 йылда Курицын СССР Эске эштәр министрлығының юғары милиция мәктәбендә эшләй башлай (бөгөн — В.Я.  Кикотя исемендәге Рәсәй  Эске эштәр министрлығының Мәскәү университеты). Ул яңы юғары уҡыу йортон төҙөүҙә  ҡатнаша, унда дәүләт-хоҡуҡи дисциплиналар кафедраһының начальнигы вазифаһын башҡара: был урында 15 йылдан ашыу эшләй. 1989 йылда ул «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Бер нисә рәт юғары уҡыу йорттарында, шул иҫәптән М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында, СССР КГБ Юғары мәктәбендә (һуңынан Рәсәй ФСБ академияһы), Рәсәй Эске эштәр министрлығының Петербург университетында, СССР Сит илдәр эштәре министрлығы халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙең Мәскәү дәүләт университетында (МГИМО) Мәскәү иҡтисад, сәйәсәт һәм хоҡуҡ  институтында, шулай уҡ Халыҡ-ара дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы буйынса лекциялар уҡый
Курицын шулай уҡ СССР сиктәрендә лә уҡыта: Прагала Карловы университетында, Братиславала Я. Коменский исемендәге университетта, Будапешттың Этвёш исемендәге университетта лекциялар һәм курстар уҡый; АҠШ-ҡа сығып, Дьюк университетында (Дарем, Төньяҡ Каролина штаты) америка советологтары алдында асыҡ лекция менән сығыш яһай. Бер нисә ғилми-ғәмәли конференцияларҙың, шул иҫәптән 1974 йылда Роза-Марино ҡалаһында (Италия) үткән тарихсыларҙың Халыҡ-ара конгресында ҡатнаша; 1975 йылда Сан-Францискола үткән АҠШ тарихсыларының  XIV Халыҡ-ара конгресында СССР вәкиле була. 1990 йылда Советтар Союзы тарҡалған осорҙа Вашингтонда үткән «Извилистые пути Перестройки» тип аталған конференцияла, шулай уҡ киләһе йылдың октябрендә Афинала үткән «Пути перестройки» конференцияһында ҡатнаша
Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре Курицын юридик фәндәр буйынса СССР ВАК эксперт советы составына инә; бер нисә рәт Юғары уҡыу, шул иҫәптән Эске эштәр минситрлығының Мәскәү университеты, Дәүләт һәм хоҡуҡ институты, СССР КГБ Юғары мәктәбе һәм Эске эштәр министрлығы идаралығының академияһының ғилми совет ағзаһы. 1997 йылда Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының академигы; милиция полковнигы Курицын 2010 йылдың 1 июнендә вафат була.
Эштәре
Всеволод Курицын ике йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора, шул иҫәптән ике тиҫтәләгән дәреслек һәм монографиялар бар; өс тиҫтәнән артыҡ кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе булып тора; СССР-ҙың һәм Рәсәй  дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы, шулай уҡ хоҡуҡ тарихының дөйөм  мәсьәләләре менән шөғөлләнә:
Кесе Шиш (Окней ҡушылдығы)
Кесе Шиш  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Окней йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Улан-Батор зоопаркы
Улан-Батор зоопаркы (Улаанбаатар амьтны хүрээлэн) — Монголияның баш ҡалаһы Улан-Баторҙа төрлө ваҡыттарҙа ла йәшәп килгән  зоопарк. Хәҙер был исеме аҫтында  Улан-Баторҙың мини-зоопаркы (Улаанбаатар мини-амьтны хүрээлэн) күҙ уңында тотола,  2010 йылдан эшләп килә. Зоопарк Халыҡ-ара Будда паркы территорияһында урынлашҡан, майҙаны ~ 200 м², унда яҡынса 100 -ләп хайуандың 30 төрө йәшәй. «Талын Жононгууд» компанияһына ҡарай. Монголия территорияһында эшләп килгән берҙән-бер   зоопарк
Тарихы
Монголияның баш ҡалаһында беренсе  зоопарк  1913 йылда Богдо-хан һарайында асыла. Унда 1913 йылда Рәсәйҙең Красноярск ҡалаһынан һатып алған фил йәшәгән. Ошо уҡ йылдың аҙағында фил Кяхтаға поезд менән килтерелә, ә  1914 йылдың яҙында  — Монголияның баш ҡалаһына. Ҡыш уны йылы ағас өйҙә тоталар ә йәй йылғаға һәм башҡа урындарға йөрөргә сығаралар. Архивта һаҡланған документтарға ярашлы филгә ашатыу өсөн көн һайын 21 мантуу  (парҙа бешерелгән пампушка төрө),1 кг  иретелгән май, яҡынса  2 сүмес  ҡыҙыл слива кәрәк булған. Филдән тыш зоопаркта жираф, бүреләр, төрлө ҡоштар йәшәгән. Зоопаркта хайуан ҡарасҡыларының ҙур коллекцияһы булған, улар бөгөнгө көнгә тиклем Богдо-хан һарай-музейында һаҡланып ҡалған. Халыҡ революцияһынан һуң зоопарк ташлап ҡуйыла, ә фил, тарихта билдәләнгәнсә Монголия дәүләтенең ете мөғжизәһенең береһе булараҡ, 1926 йыл да үлә
Сираттағы зоопарк Улан-Баторҙа  яҡынса 1993 йылда, Демократик революцияһынан һуң асыла. Хәҙерге зоопарктан алыҫ түгел Зайсан районында урынлашҡан булған. Ул оҙаҡҡа бармай. 1995 йылда күңелһеҙ осраҡ була: айыу зоопарктан ҡаса һәм бер килеүсе кешене үлтерә, ошонан һуң зоопарк  ябыла.
2010 йылда «Талын Жононгууд» компанияһы күсмә зоопарк ойоштора, ул Монголияның  төрлө ҡалаларында була. 2012 йылда мини-зоопарк Улан-Баторҙа Будда паркында урынлаша. 2014 йылда ул зоопарктар буйынса халыҡ-ара мәғлүмәттәр базаһына индерелә. Унда зоопаркта хайуандарҙың 30-ҙан ашыу төрө бар һәм ул йәй генә эшләй тип күрһәтелә Зоопарктың киләсәге билдәһеҙ.
Шул уҡ ваҡытта 2012 йылдан Монголия хөкүмәте милли зоология һәм ботаника баҡсаһын төҙөү проектын әҙерләй (Амьтан ургамлын үндэсний хүрээлэн). Зоопарк Эрдэнэ сомоныда Улан-Баторҙан яҡынса 60 километр алыҫлыҡта урынлашырға һәм 20 гектарға яҡын майҙанға эйә булырға тейеш
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сылва Рассоха
Сылва Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылвица йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Волхов
Волхов — Рәсәйҙең  төньяҡ-көнбайыш Европа өлөшөндә, Новгород һәм Ленинград өлкәһендәге ҙур йылға.
Географик мәғлүмәттәр
Илмән күленән ағып сыҡҡан берҙән-бер йылға. Волхов Илмән яны үҙәненән ағып сыға,  Ладога күленә ҡоя. Йылға оҙонлоғо — 224 км. Волхов йылғаһы бассейнының майҙаны — 80 200 км², уларҙың 61 % Новгород өлкәһенә ҡарай, 21 % Псков өлкәһе, 10 % Тверь өлкәһе сиктәрендә ята һәм 8 % Ленинград өлкәһенә тура килә. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 593 м³/с (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 586 м³/с). Боҙ менән ноябрь аҙағынан алып апрель башына тиклем ҡаплана. Суднолар йөрөй, Рәсәйҙең эске һыу юлдары исемлегендә тора
Рюриков Ҡаласығынан төньяҡтараҡ Илмән күленән 2 км алыҫлыҡта Волховтың төп үҙәненән  Кесе Волховецтың уң тармағы айырыла, ул ҙур утрау барлыҡҡа килтереп Холопий ҡаласығы районында Волхов йылғаһына аға. Кесе Волховецтың хәҙерге башланғысы элегерәк Жилотуг сығанағы булған. Элек Кесе Волховец сығанағы бер аҙ көньяҡтараҡ, Сиверс каналы башланған нөктә менән йәнәш булған.
Төп ҡушылдыҡтары: уңдан — Вишера, Пчевжа, Оскуя; һулдан — Кересть, Тигода.
Йылғала Волхов  ГЭС төҙөлгән (Ленинград өлкәһе).
Волховта (ағым буйлап):  Бөйөк Новгород,  Кречевица биҫтәһе, ҡала тибындағы Краснофарфорный ҡасабаһы, Кириши ҡалаһы Волхов ҡалаһы,  Иҫке Ладога ауылы,  Яңы Ладога ҡалаһы урынлашҡан.
Ҡушылдыҡтары
1960 йылға тиклем Волховҡа Перындән  көньяҡтараҡ  Прость йылғаһы ҡоя
Тарихи мәғлүмәттәр
XVII быуат «Сказание о Словене и Русе и городе Словенске» китап легендаһында халыҡ этимологияһы йылғаның  атамаһын  Словендың өлкән улы  — Волхв (Волхов) менән бәйләй.
И. Ю. Миккола йылғаның атамаһын Olhava Olhava   XVI быуат грамотаһындлағы Ålhava  һәм Olhavanjoki  һүҙҙәрен иҫәпкә алып сығара
2000 йыл самаһы элек Волховта һыу кимәле абсолют бейеклектән10 метр  түбән төшә. Буласаҡ Иҫке Ладога территорияһы һыу кимәле кәмегәс I мең йыллыҡ уртаһынан да ҡалмай ултырыу өсөн яраҡлы була.
Иҫке Ладоганың Ер ҡаласығы аҫтында ер һөрөү VI быуаттар тирәһендә башҡарыла. Тәүге Ладога халҡының игенселек менән шөғөлләнеүе бойҙай, арыш, арпа, тары һәм етен орлоҡтарының табылыу менән иҫбатлана. Ер ҡаласығында беренсе славян ауылы 700 йылдар самаһы йәки элегерәк барлыҡҡа килгән.
Волхов йылғаһының элекке тамағы урынында уң яры ҡалҡыулығында VIII—IX быуаттарҙа Любшан ҡаласығы булған, уның ҡаршыһында һул ярҙа варягтар Иҫке Ладога төҙөгән. Любшан ҡәлғәһенә урта Европа сығышлы үҙенсләлекле славяндар мәҙәниәтенең вәкилдәре тарафынан нигеҙ һалынған. Волхов йылғаһының һул ярында Пчевский Ҡаласығы ауылы янында «Городище» ҡаласығы — Новгород словендарының бер йылъяҙмалы «ҡалаһы» урынлашҡан, Волхов ҡалаһы ситендә  Новые Дубовики ҡаласығы булған. IX—X быуаттарға инде славян халҡы Волхов үрҙәрен ныҡ үҙләштерә. Бында ҡурған-сусаҡ ерләү йолаларынан тыш Перынь тәбиғи сиктәрендә уларҙың һын-ботлоҡтары урынлашҡан, шулай уҡ ике ҡаласығы: Рюриков ҡаласығы һәм Холопий ҡалаһы булған.
Волхов шулай уҡ «Враягтарҙан гректарға күсеү юлы» өлөшө булараҡ билдәле