cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мағашлы-Алмантай
Мағашлы-Алмантай (Магашлы-Алмантаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 248 кеше. Почта индексы — 452982, ОКАТО коды — 80208822003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Өсләгән
Оло Өсләгән — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Катлама
Катлама (Катламыш) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Анапа йылғаһының уйһыу яры ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Авдеенко Александр Остапович
Биографияһы
Александр Отсапович Авдеенко 1908 йылдың 8 (21) авгусында   ҡасабала (хәҙер ҡала Макеевка, Донецк өлкәһе, Украина) эшсе-шахтер ғаиләһендә тыуған. Бала сағында ҡарауһыҙ булған, һуңынан Донбасс шахталарында, Макеевкала «Унион» заводында эшләй. Һуңынан Магнитогорскта И.В. Сталин исемендәге Магнитогорск металлургия заводы төҙөлөшөндә — паровоз машинисы ярҙамсыһы булып эшләй. «Буксир» әҙәби төркөмө ағзаһы була.
1933 йылда оло әҙәбиәттә дебюты була: Горький «XVI йыл» альманахында, ә һуңынан «Профиздат» һәм «Совет әҙәбиәте» «Я люблю» романы баҫылып сыға. Яҙыусыларҙың И.В. Сталин исемендәге Беломор-Балтик каналына сәфәрҙә ҡатнаша. Авдеенконың Беломор-Балтик каналына сәйәхәте хаҡындағы китабының тиражы (ул режим өөсөн  яракһыҙ булған нескәлектәрҙе  һәм күҙәтеүҙәрҙе үҙ эсенә алған) тартып алына һәм юҡҡа сығарыла, һуңыраҡ һаҡланып ҡалған экземпляры Үҙгәртеп ҡороу осоронда  «Знамя» журналында яңынан баҫылып сыға. Съезда М.Горький сығыш яһап, «Я люблю» әҫәрен китап һөйөүселәр араһында яратҡан китаптар иҫәбендә тороуын әйтә
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">. Мәскәүҙә йәшәй, Әҙәбиәт институтында уҡый. «Правда» гәзитендә эшләй. Яңы «Столица» («Судьба») романын Максим Горький тәнҡитләй. 1936 йылда Серго Орджоникидзе тәҡдиме буйынса  Донбассҡа күсә, Макеевкала йәшәй, яңы «Государство это я»  романы өҫтөндә эшләй (1938 тамамланған, баҫылмаған), Макеевка ҡала советы һәм Бөтә Украины съездары советы депутаты итеп һайлана. 1939 йылда «Правда» гәзитенең махсус корреспонденты булараҡ СССР-ға ҡушылған Көнбайыш Украинаға сәфәр ҡыла
1940 йылда Авдеенконың сценарийы буйынса «Закон жизни» фильмы төшөрөлә, совет студент йәштәренә ялғанлау тип  партия матбуғатында  тәнҡиткә  дусар була. Авдеенко СССР Яҙыусылар союзынан  сығарыла, «Правда» гәзитенән бушатыла. Авдеенко ижадын тар-мар итеүселәр: Үҙәк Комитет секретарҙары Жданов һәм Сталин, яҙыусылар Николай Асеев, Николай Погодин, Александр Фадеев. Шунан һуң ер ҡаҙыу машинаһы машинисының ярҙамсыһы булып шахтаға эшкә килә. 1941йылда, по его улының хәтирәләре буйынса, Авдеенконы фронтҡа үҙ ирке менән алмайҙар, сөнки ул әле сәйәси составта иҫәпләнгән, ә рядовой булыу өсөн бер нисә ай көтөргә кәрәк була. Миномет училищеһын тамамлап, ул хәрәкәттәге армияға тик 1942 йылда ғына эләгә. Авдеенконың улы һөйләүе буйынса, атаһы фронт гәзиттәре өсөн яҙа башлай,«Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенә очерктар ебәрә, әммә был да уңышһыҙлыҡҡа тарый була, тик береһен генә  «Искупление кровью» (штрафбатта батырлыҡ күрһәткән элекке офицер тураһында)  очеркын  — гәзит мөхәррире  Давид Ортенберг  тәүәкәллек итеп баҫтыра.Сталинға хәбәр ебәрәләр. Һәм төндә Сталин телефон аша: «Баҫтырып сығарығыҙ. Авдеенко үҙ ғәйебен юйҙы»,- тип әйтә.
Шулай итеп атай әҙәбиәткә әйләнеп ҡайта, аҙаҡ күп китаптар яҙа. Әммә социализм идеяларына ныҡ ышанған кеше өҫтөнән ғәҙелһеҙ язалауҙы кисерә алмай. Сталиндың ҡылыҡтары тураһында дөрөҫлөктө белгәнгә тиклем, ул Сталинға инанған. Бер ваҡыт йөрәк өйәнәгенән һуң, ул тағы Сталин тураһында һөйләй башлай. Мин уға: «Атай, уны ебәр, үҙең тураһында уйла» тип әйттем. Ул былай тип яуап бирҙе: «Эйе, дөрөҫ әйтәһең. Ләкин мин уны кисерә алмайым». <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 1942—1945 йылдарҙа — фронтта 131-се дивизияның  «За Отчизну» дивизияһы гәзитендә, һуңынан «Сын Родины» гәзитенең хәрби хәбәрсе вазифаһында була,  башҡа гәзиттәр, шулай уҡ  «Красная звезда» гәзите өсөн мәҡәләләр һәм очерктар яҙа. Ленинград блокадаһын өҙөүҙә ҡатнаша. 1944 йылда «Новый мир» журналында «Большая семья» романы баҫылып сыға. Һуғышты капитан дәрәжәһендә тамамлай.
1943да яңынан СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә,  тәҡдимде Николай  Тихонов  һәм Константин Симонов бирә. «Огонек» журналының махсус корреспонденты була. 1944 йылда фронтҡа йәнә Коммунистар партияһына ҡабул ителә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1955 йылда  КПСС-ҡа теркәлә)
Городище (Кесе Ласьва ҡушылдығы)
Городище  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ласьва йылғаһының уң ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Панова Вера Фёдоровна
Панова Вера Фёдоровна (7 (20 март) 1905 йыл, Дондағы Ростов — 3 март 1973 йыл, Ленинград) — СССР яҙыусыһы, драматургы.
Биографияһы
Вера Фёдоровна Панова банк хеҙмәткәре ҡыҙы.
1922 йылдан матбуғатта фельетондар һәм мәҡәләләр менән сығыш яһай.
1934/1935 йылдың ҡышында уның икенсе ире ҡулға алына, һәм Панова, эҙәрлекләүҙән ҡурҡып, балалары менән Дондағы Ростовтан Полтава өлкәһендәге Шишаки ауылына күсеп бара.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Панова ҡыҙы менән Пушкинда була, ул немецтар килгәнгә тиклем эвакуацияланып өлгөрә алмай. Ауыр бәлә-ҡазалар аша ҡыҙы менән бергә Шишакиға улдары янына әйләнеп ҡайта ала. 1943 йылдың аҙағында уға Украинанан Пермгә күсеп килеү мөмкин була. Редакция заданиеһы буйынса ике ай хәбәрсе сифатында санитар поезда үткәрә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа рәсми рәүештә танылған яҙыусы булараҡ билдәлелек ала.
1960-сы йылдарҙа Ленинградта Панова менән бер йортта йәшәүсе Сергей Довлатов уның әҙәби секретары була, ул күп тапҡыр үҙенең әҫәрҙәрендә уны һөйөү менән телгә ала. Панованың «Серёжа» повесын экранлаштырыуҙан Г. Н. Данелияның режиссерлыҡ карьераһы башлана, өҫтәүенә Панова яңы режиссерҙар курсын тамамлаған йәш кешене «Ленфильмдың» тәжрибәле ҡуйыусыларынан өҫтөн ҡуя.
И. А. Бродскийҙы енәйәти эҙәрлекләү ваҡытында Панованың улы һәм ире уның төп яҡлаусылары араһында булалар.
1973 йылдың 3 мартында Ленинград ҡалаһында вафат була. Ленинградҡа яҡын Комарово зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
- беренсе ире — журналист Старосельский Арсений Владимирович (1904—1953), «Надену я чёрную шляпу, Поеду я в город Анапу» йыры һүҙҙәренең авторы.
Һәйкәлдәр
Ҡәберендәге һәйкәл федераль кимәлдәге мәҙәни-тарихи мираҫ булып танылған.
Байтуррахман Рая мәсете
Бәйтүррахман Рая мәсете (Meuseujid Raya Baiturrahman, Masjid Raya Baiturrahman) — Индонезияның (Суматра утрауының төньяғы) Ачех провинцияһында Банда-Ачех ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан ҙур мәсет.
Дин һәм мәҙәниәт символы булараҡ, провинцияла йәшәүселәр өсөн мәсеттең ғәйәт ҙур символик әһәмиәте бар. 2004 йылға цунами ваҡытында мәсет емерелмәй ҡала.
Дижон соборы
Изге Венигн соборы  (франц. Cathédrale Saint-de Bénigne Dijon) — Дижонда кафедраль собор, Францияның милли ҡомартҡыһы, баш ҡаланың төп иҫтәлекле урындарының береһе. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты исемлегенә инә.
Тарихы
Собор 1280 һәм 1325 йылдар араһында готика стилендә яҡынса  V-VI быуаттарҙа төҙөлгән һәм янғындарҙан һәм ер тетрәүҙәрҙән зыян күргән  тәүге сиркәү урынында төҙөлгән. 1393 йылдың 9 апрелендә Бургундия территорияһында ғазаплы үлем ҡабул иткән иртә христианлы  изге Венигн хөрмәтенә изгеләндерелгән. Урындағы билдәле ғаиләнән сыҡҡан Гуго Аркский етәкселегендә  ҡоролма  сағыштырмаса тиҙ арала төҙөлә, әммә уның үлеменән һуң, 1300-сө йылдарҙа төҙөлөш барышы яйлай.
Аббатлыҡ Француз революцияһы ваҡытында секуляризациялана, әммә  сиркәү тик 1792 йылда Дижон епархияһы соборы булып китә, Дижонды, ротондаһы  юҡ ителһә лә 2002 йылда архиепархия статусын ала.
Соборҙа Изге Венингтың мәйетең өлөшө һаҡлана һәм унда  Изге Филипп III ерләнә.
Тасуирламаһы
Бина иртә готик стилдә, әммә уның алғы фасады, дөрөҫөрәге, роман стилендә төҙөлгән. Ике башняһы, улар араһында балюстрадалар менән биҙәлгән инеү урыны, ҡабырға башнялары шаҡтай ҙур. Был өлөшө 19 быуатта яңынан үҙгәртеп ҡоролған. Улар артында орнаменттар һәм скульптуралар менән биҙәлгән манараның матур шпиле күтәрелә. Ул тарихи ваҡыттарҙан үҙгәрешһеҙ тиерлек һаҡланған. Дижон ғибәҙәтханаһы ҡалала иң бейек ҡоролма. Уның бейеклеге 93 метр тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мверу
Мве́ру (Lake Mweru; Lac Moero) — Конго йылғаһы бассейнындағы ҙур сөсө күл.
География
Луалупа — күлде тулыландырыусы иң ҙур йылға булып тора, ул һаҙлыҡлы дельта барлыҡҡа килтереп Мверуға көньяҡтан ҡоя. Көнсығышта әһәмиәтле ҡушылдығының береһе Калунгвиши йылғаһы күлгә көнсығыштан ҡоя. Төньяҡта Мверу күленән Лувуа йылғаһы сыға, ул төньяҡ-көнбайышҡа табан аға һәм Луалабу йылғаһына (Конго бассейны) ҡоя. Күлдең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә майҙаны 25 км² тәшкил иткән ҙур Килва утрауы урынлашҡан.
Төбәктең башҡа күлдәренән айырмалы рәүештә, Мверу күленең кимәле ҡоро һәм ямғырлы миҙгелдәр алмашыныуына ҡарап ныҡ үҙгәрмәй һәм уның йыллыҡ кимәле яҡынса 1,7 м тәшкил итә (максималь күрһәткесе май айына, ә минималь күрһәткесе ғинуарға тура килә).
Европалыларға күлде асыусы тип сәйәхәтсе Давид Ливингстон тип иҫәпләнә, ул 1867-1868 йылдарҙағы экспедиция барышында Мверуны тасуирлап яҙа. Мверу күленең яр буйында балыҡсыларҙың бихисап ауылдары урынлашҡан. Күл буйындағы иң әһәмиәтле ҡалалар: Нчеленге, Кашкиши, Чиенги, Килва, Пвето, Луконзолва.
Куприянов Иван Дмитриевич
Куприянов Иван Дмитриевич (2 сентябрь (15 сентябрь) 1910 йыл — 20 апрель 1962 йыл) — нефтсе-геолог. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Иван Дмитриевич Куприянов 1910 йылдың 2 сентябрендә Тинбай ауылында (хәҙер Татарстан Республикаһының Быуа районы). Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1929 йылда Үрге Чусовскийҙа кочегар булып башлай. 1930 йылда Үрге Чусовский уҡыу комбинатына быраулаусылар курсына уҡырға ебәрелә, уны тамамлағас, 1931 йылда Кизелгә (Пермь өлкәһе) нефть разведкаһы барыулаусыһы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Һөнәри үҫеше «Ишембайнефть» (1933—1943) тресының быраулау контораһы быраулаусыһы вазифаһынан башлана; һуңынан «Башнефть» берекмәһенең яңы асылған Ишембай нефть ятҡылында «Туймазабурнефть» тресының 1-се быраулау контораһының буровой мастеры (1943—1961). 1943 йылдың сентябрендә Туймазы ятҡылығында нефть сығарыуҙы киңәйтеүгә бәйле, Октябрьскийға, «Башнефть» берекмәһенең «Туймазанефть» тресының 1-се быраулау контораһына күсерелә. СССР‑ҙа тәүге тапҡыр быраулауҙың турбиналы ысулын, турбина менәнн быраулағанда скважиналарҙың төп үҙәген һыу менәнн йыуҙырыу аша тиҙләтелгән режим ҡуллана.
Юғары хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 3 майындағы Указы менән И. Д. Куприяновҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1962 йылға тиклем «Башнефть» берекмәһе системаһында эшләй.
Ете гүзәл (Низами)
«Ете гүзәл» ( — Һафт пәйкәр) — фарсы поэзияһы классигы Низами Гәнжәүиҙең 1197 йылда фарсы теленда яҙылған һәм «Хәмсә» исемле йыйынтығына ингән дүртенсе поэмаһы. Әҫәр Мараға хакимы Әләәтдин Көрпә-Арслан ибн Ағ-Сонғорға бағышланған. Поэманың исемен ике төрлө тәржемә итеп була — «ете портрет» тип тә, «ете гүзәл» тип тә. Әҫәрҙең исеменән үк уға метафора хас булыуы күренә. Низами һүҙ уйнатыу аша уға ике мәғәнә һалынған исем биргән. Поэма «Ете көмбәҙ» тигән исем менән дә билдәле.
Поэманың сюжетына сәсәни шаһы Баһрам Гур (420—439 йылдар) тураһында риүәйәт ятҡан. Поэманың яртыһын тиерлек Баһрамдың ҡатындарының ете хикәйәһе тәшкил итә, был батшабикәләр ете сатыр һарайҙа йәшәй, һәр сатыр, боронғо мифологияға ярашлы, берәй планетаға һәм аҙнаның бер көнөнә бағышлана һәм төҫө лә шуға бәйле.
Яҙылыу ваҡыты һәм бағышлау
Поэманың яҙылыу ваҡыты аныҡ ҡына билдәле түгел. Низами Гәнжәүи үҙе ижадының һуңы тип атаған «Искәндәрнамә»не 1202 йылда тамамлаһа ла, нәҡ «Ете гүзәл» шағирҙың һуңғы поэмаһы тип һанала. Поэманы яҙыу сәбәбен аңлатҡан бүлектә Низами Көрпә Арслан шаһтан сапҡын килеп, уға поэма яҙырға заказ биреүен һөйләй. Поэма өсөн ҙур хаҡ вәғәҙә ителә, әммә тема һайлау хоҡуғы Низами Гәнжәүиҙә ҡала.
Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Атаһы мәрхүм булғас, Баһрам Фарсияға ҡайта һәм тәхеткә ултыра. Батша булғас, Баһрам ете принцессаны эҙләтеп ала һәм уларға өйләнә. Ул архитекторға ҡатындарының һәр береһенә берәрҙән ете мөһабәт бина төҙөргә бойора. Архитектор Баһрамға, астрологияға ярашлы, һәр илгә, йәғни Ер шары бүленгән һәр «бүлкәткә» ете планетаның береһе тап килгәнен һөйләй һәм Баһрамға һәр һарайҙы шул планеталарға тап килгән төҫтәр менән биҙәргә кәңәш бирә. Баһрам архитектор тәҡдимен башта етди ҡабул итмәһә лә, һуңынан ризалаша. Төҙөлөш тамамланғас, принцессалар үҙ һарайҙарына урынлаша. Баһрам һәр принцесса янына аҙнаның билдәле бер көнөндә килә: шәмбе — ҡара көмбәҙле һарайҙа йәшәгән һинд принцессаһына, уға Сатурн идара итә, йәкшәмбе — Төркөстан (Ҡытай) принцессаһына, ул Ҡояш хакимлығында һары көмбәҙле һарайҙа йәшәй, дүшәмбе — йәшел көмбәҙле һарайға Айға буйһонған хәрәзем принцессаһы янына, шишәмбе — ҡыҙыл көмбәҙле һарайҙағы һәм Марсҡа буйһоноулы славян принцессаһына, шаршамбы — Мәғриб принцессаһына, ул, Меркурийға буйһоноп, фирүзә йәшел көмбәҙле һарайҙа йәшәй, кесе йома — сандал ағасы төҫөндәге көмбәҙле һарайҙа йәшәгән Руми (Византия) принцессаһына, уға Юпитер идара итә, йома — Сулпан йондоҙона буйһоноп, аҡ көмбәҙ аҫтында йәшәгән Иран принцессаһы янына килә. Баһрам принцессалар эргәһенә уларҙың һарайы төҫөндәге кейем кейеп килер була. Һәр принцесса батшаға ниндәй ҙә булһа кәйефкә һәм уны асҡан төҫкә ярашлы тарих һөйләгән. Һәр новелланың сюжеты һөйөү кисерештәренә ҡорола, ҡара төҫтән аҡҡа күскәндә ябай хислелек илаһи мөхәббәткә алмашына бара. Ҡайһы берәүҙәр был күсештә кеше күңеленең ҡараңғылыҡтан сафлыҡҡа, илаһилыҡҡа илтеүсе тылсымлы юлды күрә. Ошо юлды үткән батша ла юғары рухи сифаттарға эйә була. Һуңынан, әрнеүле еңелеү, хыянат һәм башҡа ауырлыҡтар кисереп, ул мажара яратыусынан лайыҡлы һәм ғәҙел хакимға әүерелә. Шулай итеп, поэманың икенсе тематик һыҙығы — Баһрамдың еңел аҡыллы батша малайынан иҙеүгә һәм йәбер-золомға ҡаршы көрәшкән ғәҙел, аҡыллы идарасыға әүерелеүе.
Йылдар үтә. Батша үҙенең ҡатындары менән мәшғүл булған арала, вәзирҙәренең береһе илдә хакимлыҡты тартып ала. Көтмәгәндә Баһрам батшалыҡтағы тәртипһеҙлектәрҙе, ҡаҙнаның буш булыуын, күрше батшаларҙың уға һөжүм итергә йыйынғанлығын күреп ҡала. Вәзиренең ҡылығын тикшереп, Баһрам батшалыҡтың ошо көнгә төшөүендә уны ғәйепле тип таба. Вәзирен үлем язаһына хөкөм итеп, илдә тәртип урынлаштыра. Бынан һуң Баһрам ҡатындарының ете һарайын зороастр ҡорамына әйләндерергә ҡуша, ә үҙе һунарға китә лә тәрән мәмерйәгә инеп юғала. Ҡырағай ишәк (гур) табырға тырышып, Баһрам үлемен (гүр) таба.
Әҫәрҙе тикшереү
«Ете гүзәл» поэмаһы хәфиф тигән нәфис шиғри үлсәм менән яҙылған, ул 4637-нән 5136-ға тиклем ике юллыҡтан тора. Низами Гәнжәүи төрлө иҫке сығанаҡтарҙы оҫта файҙаланған, улар араһында "Шаһнамә"не, Низам әл-Мүлктең «Сиясәтнамә»һен (XI быуат) телгә алырға була. Низами яҙған хикәйәләр фарсы һәм донъя әҙәбиәтенең артабанғы үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Мәҫәлән, славян принцессаһы һөйләгән яуыз принцесса тураһындағы хикәйә француз шәреҡсеһе Пети де ля Кроа тәржемәһендә «Турандот» булараҡ билдәле.
«Ете гүзәл» эротик әҙәбиәт шедевры тип һанала, әммә ул өгөт-нәсихәт менән тулы. Ислам энциклопедияһы буйынса, Низами сама белеү яҡлы булып ҡала һәм эротиканы — тотанаҡлылыҡ менән, ә гедонистик ләззәттәрҙе дәүләткә идара итеү өсөн яуаплылыҡ менән сикләү тураһында яҙа.
Ислам космологияһында Ер ете планета (Ай, Меркурий, Сулпан, Ҡояш, Марс, Юпитер һәм Сатурн) уртаһына урынлаштырылған. Был планеталар Алла менән бәйләй һәм уларҙың хәрәкәт итеүе Ерҙәге ваҡиғаларға һәм тере заттарға йоғонто яһай тип һаналған. Низами инаныуынса, донъяның берлеге арифметика, геометрия һәм музыка менән бәйләнештәр аша ҡабул ителә алған. Һандар Ғаләмдәге үҙ-ара бәйләнештәрҙең асҡысы булған; һандар аша күплек — бер бөтөнгә, төрлө фекерҙәр гармониялыға әйләнә. Низами ете һанын төп мотив итеп алған, сөнки ислам динендә иң камил һәм иң төп һан тип һаналған ете Шәреҡтә айырым мәғәнәгә эйә булған. Хәҙерге тикшеренеүселәр араһында поэманы астрология буйынса шиғри трактат тип ҡараусылар ҙа бар, әммә тикшеренеүсе Франсуа де Блуа быны кире ҡаға. Франсуа де Блуа буйынса, йондоҙҙар ҡушҡанса йәшәгән Баһрамдың бәхет табырға ынтылыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай. Ете көмбәҙҙең һәр береһе бер йондоҙға тап килтереп төҙөлгән, әммә улар Баһрамды һәләкәткә илтә кеүек. Тик ете көмбәҙ биргән ләззәттәрҙән баш тартыу һәм ете иҙеү ҡорбанының ялыуҙарына ҡолаҡ һалыу ғына, тип яҙа де Блуа, Баһрамға ысын ҡаһарман статусын бирә.
Поэманың тәүләп телгә алыныуҙары
XIII быуаттың ғәрәп географ-космографы Зәкәриә Ҡазвини үҙенең «Космография»һында («Әжәиб әл-мәхлүкәт»; 1-се редакцияһы — 1263 йылғы, 2-сеһе — 1275 йылғы) «аҡыллы шағир Әбүмөхәммәт Низамиҙың» әҙәби эшмәкәрлеге тураһында яҙа һәм «тиңе булмаған дүрт дастанын» («Искәндәрнамә» телгә алынмаған), шул иҫәптән "Ете гүзәл"де билдәләй.
XVII быуат аҙағында француз шәреҡсеһе «Bibliothèque Orientale» тигән көнсығыш энциклопедияһын төҙөй (1697 йылда баҫыла), уның «Nazami» тигән статьяһында шағирҙың ижадына өс поэма, шул иҫәптән «Ете гүзәл» («Хефт пейкяр») инеүе тураһында яҙыла.
Тәржемәләре һәм баҫмалары
1832 йылда Ҡазанда поэманың «Баһрам Гур һәм урыҫ батшабикәһе» тигән немец телендәге өҙөгө баҫыла, тәржемәне шәреҡсе Франц Эрдман эшләгән. 1846 йылда Лондонда сэр Гор Оуслиҙың «Biographical Notices of Persian Poets» тигән китабы сыға. Унда поэманың бер нисә өлөшө инглизсәгә тәржемәлә бирелә. . Немец филологы «Фарсы әҙәбиәте тарихы» («Geschichte der persischen Litteratur», Лейпциг, 1901) тигән китабында поэманың йөкмәткеһен һөйләй. Поэманың текстологик тикшереү үткән баҫмаһын поэма текстары яҙылған ун биш ҡулъяҙма һәм 1848 йылғы Бомбей литографияһы нигеҙендә 1934 йылда Һелмут Риттер менән Ян Рыпка нәшер итә (Прага, ләкин Истанбулда донъя күрә).
1936 йылда Тәһранда Иран ғалимы Вахит Дастгирдиҙың тестологик тикшереү үтмәгән баҫмаһы сыға, һуңынан бер нисә тапҡыр ҡайтанан баҫтырыла. Дастгирди ҡарамағында "700 йылдан һуңыраҡ 1000 йылға тиклем"ге осорға ҡараған утыҙ иҫке ҡулъяҙма була. Поэма шулай уҡ әзербайжан ғалимы Т. А. Магеррамов (Мәскәү, 1987), Барат Занджани (Тәһран, 1994) тарафынан да баҫтырыла .«Ете гүзәл» поэмаһының көнбайыш европа телдәренә өс классик тәржемәһе бар. Беренсе тапҡыр ул тупаҫ инглиз теленә Чарльз Эдуард Уилсон тарафынан тәржемә ителә һәм Лондонда 1924 йылда баҫыла («тупаҫ» тигән төшөнсә артында төп нөсхәнең үлсәмен һәм мелодикаһын иҫәпкә алмаған тупаҫ юл аҫты тәржемәһе ята). Ул аҡ шиғыр менән эшләнгән, ике томда нәшер ителгән һәм нигеҙҙә төп нөсхәне дөрөҫ сағылдыра. Беренсе томда — тәржемә ителгән текст, икенсеһендә тексҡа аңлатмалар була. Был тәржемә бер нисә тапҡыр ҡайтанан баҫыла. Йәнә шуныһы: тәржемәсе күп кенә шиғырҙарҙы латин теленә ауҙара. Поэманы инглизсәгә шулай уҡ Оксфорд университеты профессоры Джули Скотт Мейсами тәржемә итә, тәржемә Бөйөк Британияла һәм АҠШ-та 1967 йылда һәм ҡабатлап 1995 йылда баҫып сығарыла. Был тәржемә ирекле шиғыр менән эшләнгән һәм Риттер-Рыпка баҫмаһына нигеҙләнгән. Элси Маттин менән Джордж Хиллдың инглиз теленә тәржемәһе 1976 йылда донъя күрә.
1922 йылда Мәскәүҙә рус телендә бер өлөшөнөң шиғри тәржемәһе сыға: «Низами — Семь красавиц. Рассказ индийской царевны». Уны Рәсәй әҙәбиәтен һөйөүселәр йәмғиәте рәйесе Алексей Грузинский Беренсе донъя һуғышы алдынан Сабашниковтар нәшриәте өсөн эшләй. Поэманы рус теленә тулыһынса Рюрик Ивнев (шиғри формала, 1947 йылда Әзербайжан дәүләт нәшриәте һәм 1959 йылда Әзербайжан Фәндәр академияһы нәшриәте Бакуҙа баҫа), Рөстәм Алиев (прозала, 1983 йылда Бакуҙа сыға) һәм Владимир Державин (шиғыр менән, 1959 йылда Мәскәүҙә сыға, һуңынан ҡабатлап та баҫтырыла) тәржемә итә.
Урта быуаттарҙың миниатюра һынлы сәнғәтендә
«Ете гүзәл» поэмаһы буйынса миниатюралар әҫәрҙең ҡулъяҙмалары өсөн быуаттар дауамында Тәбриз, Шираз, Герат, Исфаһан, Йезд, Бохара кеүек төрлө ҡалаларҙың фарсы һәм могол миниатюрасы рәссамдары тарафынан төшөрөлә. Рәссамдар «Баһрам арыҫланға һунарҙа», «Бахрам менән аждаһа», «Баһрамдың таж һаҡлаған арыҫлан менән алышы» кеүек Баһрамға бәйле сюжеттарҙы һайлай.
Баһрамдың арыҫлан менән алышы күренеше XV быуат аҙағында Беһзат төшөргән миниатюрала (Лондонда Британ китапханаһында һаҡлана), 1444—1445 йылдарҙағы Йезд иллюстрацияһында (Манчестерҙа Джон Райленд китапханаһында һаҡлана), Мөхәммәт Замандың 1675 йылда төшөргән иллюстрацияһында (Британ китапханаһы) осрай. «Ете гүзәл» буйынса төшөрөлгән миниатюраларҙа Баһрамдың һунар күренештәре лә йыш һүрәтләнә. Әйткәндәй, Баһрамдың һунар күренеше миниатюраларҙа ғына түгел, төрлө әҙәби жанрҙарҙағы (мәҫәлән, тарихи) әҫәрҙәрҙе иллюстрациялағанда ла файҙаланылған. Әйтәйек, Нью-Йоркта Метрополитен-музейҙа һаҡланған «Ете гүзәл» миниатюраһы Тәбәриҙең Баһрам тураһындағы тарихи хроникаһын иллюстрациялау өсөн ҡулланылған.
«Буға күтәргән Фитнә» сюжетына иллюстрация ҡулъяҙмаларҙа ғына осрай. Батша менән уның яратҡан йырсыһы тураһындағы хикәйәнән был күренеш иллюстрациялау өсөн йыш файҙаланыла. Унан айырмалы, «Баһрам Фитнәне ғәскәр башлығына тапшыра» тигәне бик һирәк ҡулланылған һәм Мөхәммәт солтандың Тәбриз миниатюраһында (1527, Топҡапы китапханаһы, Истанбул) һәм 1502 йылғы исфаһан миниатюраһында ғына (Рәсәй милли китапханаһы, Санкт-Петербург) осрай.
Поэмалағы Баһрамдың батша тажы өсөн көрәше миниатюра төшөрөүселәрҙең тағы бер яратҡан темаһы була. Был иллюстрацияларҙа Баһрамдың арыҫландар менән алышы һүрәтләнә.
Рәссамдар Баһрамдың ете һарайҙа күңел асыуы күренештәренә лә йыш мөрәжәғәт иткән. 1435—1436 йылғы Исфаһан «Антология»һында (Честер Битти китапханаһы) Баһрамдың алты тапҡыр һарайҙар алдына ат менеп килеп туҡтаған мәле төшөрөлгән (ваҡиғаларҙың башы). Шулай ҙа Баһрамдың принцессаларҙың береһе менән тәбиғәт ҡосағындағы йә сатырҙағы мәжлесе йышыраҡ һүртәләнгән.
"Ете гүзәл"гә индерелгән әкиәттәр фантастик әкиәттәр булып тора. Улар фольклор материалына нигеҙләнгән. Был хикәйәттәр тапҡырлыҡ, үҙенсәлекле сюжет менән таң ҡалдыра.
Һынлы сәнғәттә
Поэма геройҙарының портреттары менән Шәки ҡалаһында XVIII быуатҡа ҡараған Шәкихановтар йорто биҙәлгән.
1949 йылда Баҡы ҡалаһында Низами Гәнжәүигә ҡуйылған һәйкәл постаментында аждаһаны үлтергән Баһрам барельефы рәссам Ғәзәнфәр Халыҡов эскиздары буйынса скульптор А. Хрюнов тарафынан эшләнгән.
1959 йылда Баҡыла фонтанлы «Баһрам Гур» бронза скульптураһы ҡуйыла. Авторҙары — Аслан Рөстәмов, Альберт Мостафаев һәм Горхмаз Сүджәддинов. Был скульптура Әзербайжанда Низами Гәнжәүиҙең әҙәби геройына ҡуйылған беренсе һәйкәл булып тора.
1979 йылда әзербайжан рәссамы Микаил Абдуллаевтың Низами Гәнжәүи поэмаларына төшөрөлгән һүрәттәре буйынса Баҡы метрополитенының «Низами Гәнжәүи» станцияһында мозаикалы ун һигеҙ композиция эшләнә.
Низамиҙың тыуған ҡалаһы Гәнжәлә шағирҙың маҙары эргәһендә әзербайжан скульпторы Горхмаз Сүджәддинов тарафынан күп һынлы 22 метрлы комплекс ҡуйылған. Шағирҙың монументы бордо төҫөндәге шымартылған граниттан эшләнгән, уны «Хәмсә» геройҙарының бронзанан ҡойолған һындары уратҡан. Һындарҙың береһе "Ете гүзәл"дән буға күтәреп торған Фитнәне һүрәтләй.
2012 йылдың 20 июлендә Баҡыла Наил Әләкпәровтың «Ете гүзәл» тигән скульптур композицияһы ҡуйыла.
Музыкала
1940-сы йылдар башында әзербайжан композиторы Үзәйер Ғаджибәков Низами һүҙҙәренә ете гүзәлдең образдарына арнап ете романс яҙырға ниәт итә. Ләкин икене генә яҙа — «Сенсиз» («Һинһеҙ», 1941) һәм «Севгили джанан» («Һөйгәнем», 1943). 1949 йылда әзербайжан композиторы Ҡара Ҡараев «Ете гүзәл» сюитаһын яҙа, ә 1952 йылда поэма мотивтары буйынса шул исемдәге балетты ижад итә (либретто авторҙары — Исмаил Идаятзадә, Юрий Слонимский һәм Сабит Рахман). Был балет беренсе тапҡыр Баҡыла Әзербайжан опера һәм балет театры сәхнәһендә 1952 йылдың 7 ноябрендә ҡуйыла. Икенсе редакцияла шунда уҡ 1959 йылда ҡуйыла. Совет осоронда «Ете гүзәл» балеты Мәскәү, Ленинград, Новосибирск, Львов, Ташкент, Прага, Брно һәм башҡа ҡалалар театрҙарында ҡуйыла. Әммә 1990-сы йылдар башында спектакль репертуарҙан төшөп ҡала. Балет ҡабаттан Баҡыла 2008 йылдың декабрендә (яңы либретто авторы — Яна Темиз) күрһәтелә. 2011 йылдың 21 февралендә яңыртылған «Ете гүзәл» балеты Мәскәүҙә Ҙур театр сәхнәһендә ҡуйыла.
Театрҙа
2012 йылдың 7 декабрендә Баҡыла Самед Вургун исемендәге Әзербайжан дәүләт рус драма театры сәхнәһендә Низами Гәнжәүиҙең поэмаһы буйынса литва режиссёры Йонас Вайткустың «Ете гүзәл» тигән спектакле премьераһы була. Ул бөйөк шағирҙың тыуыуына 870 йыл тулыуға арнала. Спектаклдә Низами ролен — Әзербайжандың атҡаҙанған артисы Фуад Османов, ете гүзәлде атҡаҙанған артистка Наина Ибраһимова һәм башҡалар уйнай. Баһрам шаһ образын Морад Мамедов ижад итә.
Кинематографта
1970 йылда «Азербайджанфильм» киностудияһында «Фитнә» тигән мультипликацион фильм төшөрөлә, сюжет нигеҙенә поэманан Баһрам менән Фитнә тураһындағы сюжет ята.
1982 йылда экранға Ҡара Ҡараевтың Низами поэмаһы мотивтары буйынса яҙылған «Ете гүзәл» фильм-балеты сыға. Ул СССР Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты заказы буйынса «Азербайджанфильм» киностудияһында режиссёр Феликс Слидовкер тарафынан төшөрөлә. Либреттоһы һәм хореографияһы — Рәфиға Ахундова менән Мәҡсүд Мәмәдовтыҡы, сценарий авторҙары — Мәҡсүд һәм Рөстәм Ибраһимбәковтар, костюмдар — Тоғрул Нариманбәков. Баһрам роленә — Вадим Гуляев, Әйшә — Наталья Большакова, Вәзир — Ғәли Абайдулов. Фильмда шулай уҡ Әзербайжан опера һәм балет театры артистары төшә.
Воргаель (Кесе Сына ҡушылдығы)
Воргаёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нөркә ауыл биләмәһе
Нөркә ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Нөркә ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.
Мөгөҙморондар
Мөгөҙморондар ( Носорог, Rhinocerotidae) — йомро тояҡлылар ғаиләһенә   ҡараған танау өҫтөндә мөгөҙө булған  ҡуш тояҡһыҙ эре һөтимәр хайуан. Хәҙерге заманда биш төрө Африкала һәм Азияла киң таралған.
Тасуирлама
Хәҙерге заман мөгөҙморондарының төп айырмаһы — моронондағы мөгөҙө. Төрөнә ҡарап улар бер йәки ике булыуы мөмкин, ҡаҙылма мөгөҙморондарҙың ҡайһы бер төрҙәрендә бөтөнләй булмаған. Алғы мөгөҙө морон һөйәгенән, артҡыһы (әгәр булһа) маңлай һөйәгенән үҫеп сыҡҡан була. Ҡаты булыуға ҡарамаҫтан, мөгөҙ һөйәк туҡымаһынан түгел, ә кератиндан — сәстә лә була торған аҡһымдан тора. Ҡайһы бер браконьерҙар мөгөҙморон мөгөҙөнә ихтыяж юғары булыу сәбәпле күпләп һунар итә, сөнки мөгөҙҙөң шифаһы бар, ир-аттың потенцияһын арттыра тигән яңылыш фекер йәшәп килә. Иң ҙур мөгөҙҙөң оҙонлоғо 158 сантиметр булғанлығы билдәле.
Мөгөҙморон ауыр кәүҙәле, аяҡтары ҡыҫҡа һәм йыуан. Һәр аяҡта өс бармаҡ, улар киң тояҡ менән тамамлана. Тиреһе ҡалын, һоро йәки көрән төҫтә. Азия төрҙәренең аяҡтары һәм муйындары броняға оҡшаған йыйырсыҡлы тире менән ҡапланған. Мөгөҙморон насар күрә, әммә был етешһеҙлектәренә күрә еҫте яҡшы тойоуы һәм яҡшы ишетеүе менән алдыра.
Йәшәү рәүеше
Мөгөҙморон айырым йәшәй, ләкин саванналарҙа ҙур булмаған төркөмдәргә берләшеүҙәре мөмкин. Әгәр инә заты уҙаҡлашырға әҙер булһа, аталары араһында етди алыш башланырға мөмкин. Еңеүсеһе үҙ биләмәләрен экскременттары менән тамғалап сығырға тырыша. Эш уҙаҡлашыуға етһә, ике партнер бер-береһен эҙәрлекләй һәм хатта һуғыша. 18-15 айҙан һуң тыуған балалары инәләре менән ике йыл ярым йәшәй. Әгәр был ваҡыт эсендә тағы ла береһе донъяға килһә, инә өлкәнен ҡыуып ебәрә.
Йыш ҡына мөгөҙморон тирәһендә ҡоштар уралана, уларҙың тиреһенән  паразиттарҙы сүпләй. Һирәк осраҡтарҙа балалары йыртҡыс ҡорбаны була ала, әммә өлкәндәренең кешенән башҡа дошманы юҡ.
Класлаштырыу
Хәҙер йәшәгән биш төр дүрт ырыуға ҡарай. Бик һирәк осрай торған суматра мөгөҙмороно уларҙың иң боронғо ("Dicerorhinus") ырыуының берҙән-бер вәкиле булып тора. Мөгөҙморондарҙың Rhinocerotidae ғаиләһе 2 ғаилә аҫтына, шул иҫәптән, 7 трибаға һәм 61 ырыуға бүленә, шуларҙың 57 ырыуы юҡҡа сыҡҡан.
Матоли-То-Тяха
Матоли-То-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вать-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Куматырь
Куматырь — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Анапа йылғаһының уйһыу яры ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Никарой (Аргуна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бурна
Бурна (Тәнәй) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023827
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102382
- Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Агунг Демак мәсете
Агуң Демак мәсете — (йәки Демак Йәмиғ мәсете)- Индонезиялағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе, Үҙәк Явала Демак ҡалаһында урынлашҡан. Мәсет XV быуатта Раден Пар хакимлығы заманында төҙөлгән.
Малави
Мала́ви Республикаһы (Republic of Malawi; 1964 йылға тиклем Нья́саленд ) (Nyasaland)) — Көнсығыш Африкала урынлашҡан дәүләт  ). Көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан Мозамбик (сик оҙонлоғо — 1569 км), көнбайыштан Замбия (837 км), төньяҡтан Танзания (475 км) менән сиктәш. Көнсығышта Мозамбик һәм Танзания сиге Ньяса күле буйлап үтә.
Этимологияһы
Колониаль осорҙа ил тәүҙә Британияның Үҙәк Африкаһы исемен йөрөтә, һуңынан 1907 йылда «Ньясаленд» — «Ньяса иле» («Ньяса» күле гидронимынан һәм инглиз яғынан — «ил») тип үҙгәртелә. 1964 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң ил «Малави» тип атала башлай — бер яҡтан, ул Ньяса күленең икенсе исеме, икенсе яҡтан, банту телле халыҡтар төркөмөн берләштергән этноним булып тора.
Боронғо ваҡыттар
Малавиҙың төньяғында урынлашҡан Урахтан 2,3-2,5 млн йәштәге гомининдың аҫҡы яңаҡ һөйәге HCRP-U18-501 (=UR 501) Homo менән ҡарағанда австралопитектар менән тығыҙыраҡ бәйле булыуы мөмкин.
Малавиҙың төньяғында урынлашҡан Мвенирондо ҡалаһындағы Чивондо күле төбөнән табылған уң яҡ аҫҡы HCRP-MR-1106 молярының фрагменты 2,52—2,33 млн йыл элек йәш менән даталана (киңерәк дата — 2,7-1,8 млн.йәш).
Малавиҙа миллион йәштән алып гоминидтарҙың һөйәктәре һәм таш ҡоралдар табылған.
Заманса типтағы тәүге кешеләр Малави күле янында 50-60 мең йыл элек йәшәгән.
Хорҙан I19529 өлгөлә (яҡынса 16 мең йыл элек) Көнсығыш Африка менән бәйле I19529 митохондриаль гаплотөркөмө һәм Хорҙан I19528 өлгөлө Y-хромосомалы B2b гаплотөркөмө (16 424—14 029 йыл әлеге ваҡытҡа тиклем) билдәләнә һәм L0d3/L0d3b митохондриаль гаплотөркөмөн һәм B2b1a2 Y-хромосомалы гаплотөркөмдө билдәләйҙәр.
Хор 1-нән I2967 өлгөлө (яҡынса 8,2 мең йыл элек) хәҙерге үҙәк-африка фуражирҙары өсөн хас булған L0a2/L0a2b митохондриаль гаплотөрөкөмөн билдәләйҙәр (мбути һәм ака кеүек).
Б.э.т. 8000 йыл тирәһе һаҡланған кеше һөйәктәре антропологик характеристикалары буйынса Африка Рогының хәҙерге халҡына яҡын.
Б.э.т. 1500 йыл тирәһе булған башҡа урындан килгән һөлдәләр акафул йәки батва ҡәбиләләренең хәҙерге заман бушмендарына оҡшаш. Тап ошо мәҙәниәт вәкилдәре Ченчере һәм Мфунзи мәмерйәләрендә Лилонгвенан көньяҡҡа ҡарай ҡаяға һүрәттәр төшөргән, күрәһең. Һуңыраҡ Малави биләмәһенә малсылар-бантуҙар күсенә.
Фингиранан 4426-сы өлгөлә (яҡынса 2,3 мең йыл элек) Көнсығыш Африка менән бәйле L0f/L0f3 митохондриаль гаплотөркөм билдәләнә.
Шулай уҡ Малави территорияһында б.э. 250-1100 йй. археологик ҡомартҡылар табылған, улар Капени, Нкопе, Лонгве мәҙәниәттәре булараҡ классификациялана.
Малави империяһы
Малави империяһы халҡы тимерҙе оҫта эшкәртә белгән. Малавиҙың исеме «яҡтылыҡ нурҙары» тигәнде аңлата һәм төндә эшләгән бихисап тимерселек мейестәренең сағыу яҡтылығы менән бәйле булырға мөмкин. Династияға XV быуат аҙағында амарави халҡы нигеҙ һала. Хәҙер чева булараҡ билдәле булған амаравиҙар (тәүҙә «сит кеше» тип атала торған һүҙ) һуғыштарҙан һәм ауырыуҙарҙан ҡасып, хәҙерге Конго Республикаһы биләмәһенән Малавиға күсенгән. Ҙур булмаған ғаилә кландары менән йәшәгән һәм дөйөм армияға эйә булмаған акафула халҡына чевалар һөжүм итә. Һуңыраҡ йыртҡыс хайуандарға һунар иткәндә ҡулланылған емереү системаһын ҡулланып, чевалар акафула халҡын юҡ итә.
Ваҡыт үтеү менән хәҙерге Малави биләмәһенең күпселек өлөшөн, шулай уҡ хәҙерге Мозамбик һәм Замбияның бер өлөшөн үҙ эсенә алған Малави империяһы Малави күленең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы биләмәнән башлана. Империяның, уның экспансияһы дәүерендә, хакимы булып Калонга (йәғни Каронга) тора, ул үҙенең баш ҡалаһы Манхамбенан идара итә.
Португалдар менән бәйләнеше
Европа халҡы менән сауҙа иткәнгә тиклем Малави империяһы иҡтисады күбеһенсә тары һәм сорго етештереү өҫтөнлөк иткән игенселеккә бәйле була. Ул ваҡытта уның территорияһы хәҙерге Мозамбик ярҙарына барып етә.
Португалдар был территорияға Тете порты аша XVI быуатта барып етә һәм Малави тураһында тәүге яҙма отчёттар төҙөй. Тап улар бында Көньяҡ Американан кукуруз алып килә, оҙаҡламай ул ил халҡы рационынан соргоны ҡыҫырыҡлап сығара.
Яр буйы биләмәләре аша чева халҡы португалдарҙан һәм ғәрәптәрҙән Мозамбикҡа йәки Бразилияға португал плантацияларына ебәрелгән ҡолдарға алмашҡа фил һөйәге һәм тимер ала. Сауҙаға чева халыҡтары теленең бөтә империяла таралыуы булышлыҡ итә.
Бөлгөнлөккә төшөүе
Ваҡ ғәскәр башлыҡтары араһындағы һуғыштар һәм ҡолдар менән һатыу итеү арта барыу арҡаһында империяның үҙәк власын ҡаҡшай, һәм империя XVIII быуат башында бөлгөнлөккә төшә башлай.
Бөйөк Британия протектораты
1859 йылда Малавиҙа Давид Ливингстон булып китә. Хәҙерге Малави биләмәһен Британия колониялаштырыу XIX быуат уртаһынан башлана, 1891 йылда Бөйөк Британияның Үҙәк Африка протектораты булдырыла, 1907 йылда ул Ньясалендҡа үҙгәртелә. Ихтилалдар даими ойошторола, иң ҙуры 1915 йылда була. 1929—1933 йылдарҙа Бөйөк депрессия һөҙөмтәһендә сәй һәм тәмәке етештереү ныҡ кәмей. 1944 йылда Африка граждандарының «Ньясалендтың Африка конгресы» тигән тәүге сәйәси ойошмаһы ойошторола. 1959 йылда илдә ғәҙәттән тыш хәл индерелә һәм азатлыҡ хәрәкәте лидеры Хастингс Банда ҡулға алына. Сентябрҙә «Ньясалендтың Африка конгресы» «Малави конгресы партияһы» тип үҙгәртелә. 1961 йылда яңы конституция ҡабул ителә, уның буйынса Африка халҡы тәүгә һайлау хоҡуғына эйә була. 1963 йылдың 1 февралендә Ньясаленд үҙидаралыҡлы биләмә тип иғлан ителә.
Бойондороҡһоҙлоҡ
1964 йылдың 6 июлендә Малавиҙың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Дәүләт башлығы булып Хастингс Банда тора. Рәсми рәүештә ҡушылмау курсы иғлан ителә, ләкин ғәмәлдә Банда Бөйөк Британия, Көнбайыш Германия, Америка Ҡушма Штаттарына ориентирлана башлай. Малави апартеид ваҡытында рәсми рәүештә Көньяҡ Африка Республикаһы менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙә булған берҙән-бер ил була. Банда сәйәсәте бик күп сәйәсмәндәрҙә, шул иҫәптән уның көрәштәштәрендә лә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Быға яуап итеп Банда уларға репрессиялар яһай. 1964 йылдың октябрендә Конституцияға төҙәтмәләр индерелә, улар Бандаға илдең именлеген тәьмин итеүҙә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр бирә. 1965 йылдың февралендә ҡораллы ихтилал башлана, ә 1967 йылдың октябрендә дәүләт түңкәрелешен булдырырға ынтылыш була. 1966 йылдың 6 июлендә Доминион Малави бөтөрөлә һәм Малави Республикаһы иғлан ителә. Тиҙҙән парламент Банданы ғүмерлеккә президент итеп иғлан итә. Артабанғы йылдарҙа, үлемгә хөкөм итә торған суд системаһы булдырыла. Банда диктатор булып китә. Оппозиция аяуһыҙ баҫыла, Банданың шәхесе культы булдырыла. 80-се йылдар башында донъя баҙарында сәйгә һәм тәмәкегә хаҡтар төштө, был илдә иҡтисади көрсөк тыуҙырҙы. Бранд режимы позициялары йомшара. 1990 йылдар башында Блантайрҙа һәм Лилонгвела ҡан ҡойоштар башлана. Оппозиция партияларын ойоштороу башлана. 1994 йылдың 17 майында күп партиялы һайлауҙар үткәрелә, унда «Берләшкән демократик фронт» кандидаты Бакили Мулузи еңеп сыға. Хастингс Банда 1997 йылдың 25 ноябрендә Йоханнесбургта 99 йәшендә (бәлки, уға 92 йәки 101 йәш булғандыр) вафат була һәм тыуған яғында ерләнә.
Географияһы
Малавиҙың ҡалҡыулыҡтарға һәм грабендарға бүленгән кембрий алды Африка платформаһы ситендә урынлашыуы рельефтың башлыса тау характерын билдәләй (Ньик һәм Шире яйлаһы, Муландже массивы). Файҙалы ҡаҙылмаларҙан таш күмер, тимер мәғдәндәре, боксит ятҡылыҡтары бар.
Малавиҙың климаты — ямғырлы йәй (ноябрь — март) һәм ҡоро ҡы менән экваториаль муссонлы. Иң йылы айҙың (ноябрҙең) уртаса температураһы тауҙарҙа 20 °C Ньяс күле (Малави) яры буйында 27 °C тиклем, Иң һыуыҡ (июль) температура 14 °C алып 19 °C тиклем тәшкил итә. 2000 м ашыу бейеклектә температура ҡайһы берҙә нулдән түбән төшә, ә түбәләр ҡар менән ҡаплана. Яуым-төшөм йылына үҙәндәрҙә 750-1000 миллиметрҙан тауҙарҙа 2500 миллиметрға тиклем була.
Эске һыу селтәренең нигеҙен Малави территорияһы буйлап 560 км һуҙылған Ньяса күле тәшкил итә. Малавиҙан тыш, күлгә Мозамбик һәм Танзанияның сығыу урыны бар, ләкин әгәр Малави менән Мозамбик араһындағы сик, донъя практикаһында ҡабул ителгәнсә, күлдең медиана линияһы буйлап үтһә, Малави менән Танзания араһындағы сик 1890 йылда Британия һәм Германия империялары араһындағы килешеүгә ярашлы ҡуйыла һәм Танзания яры буйлап үтә, һәм уны күлгә сығыуҙан мәхрүм итә, бының менән Танзания яғы тарафынан бәхәсле була. Ньяса күленән Шире йылғаһы (Замбези ҡушылдығы) ағып сыға. Иң күбе аҡма — йәй көнө. Шире йылғаһы Маломбе күле аша аға. Көньяҡ-көнсығышта — ҙур, тымыҡ, бер аҙ тоҙло Чилва күле.
Илдең төньяҡ өлөшөндә — билдәле бейеклек бүлкәте булған миҙгелле тропик урмандар, ҡалған территорияла ксерофитлы тропик урмандар, баобабтар менән акация саванналары һәм пальмалар менән парк саваннаһы өҫтөнлөк итә. Йылға үҙәндәрендә галерея урмандары таралған. 1500 м бейегерәк урынлашҡан райондарҙа — таулы далалар.
Саванналар өсөн типик хайуандар донъяһы филдарҙан, буйволдарҙан, мөгөҙморондарҙан, антилопаларҙан, зебраларҙан, жирафтарҙан, арыҫландарҙан, леопардтарҙан, гепардтарҙан, шакалдарҙан, гиеналарҙан һ.б. ғибәрәт. Күп кенә эре хайуандар менән Чилва күленең әрәмәлектәре айырылып тора. Ньяс күле балыҡҡа, бигерәк тә тилапияға бай.
Йоҡо ауырыуын тыуҙырғысты таратыусы цеце себене киң таралған.
Сәйәси ҡоролош
Economist Intelligence Unit ярашлы ил 2018 йылда демократия индексы буйынса гибрид режим булараҡ классификациялана.
Эске сәйәсәт
Малави — президент республикаһы. Президент халыҡ тарафынан 5 йылға һайлана.
Парламент — Милли йыйылыш. Составы — 193 депутат, 5 йылға һайлана.
Төп сәйәси партиялар (2009 йылдың майында һайлау йомғаҡтары буйынса):
Парламентта тағы 4 партия күрһәтелгән (1-шәр депутат) һәм 32 бойондороҡһоҙ депутат.
Тышҡы сәйәсәт
Малави ҡушылмау сәйәсәтен үткәрә. Хастингс Банда режимында (1963 йылдан 1994 йылға тиклем) Көньяҡ Африка Республикаһы, Израиль менән бәйләнеш тота. Танзания менән территориаль бәхәс бар. 1980-се йылдарҙа Малави үҙ территорияһында Мозамбиктың хөкүмәткә ҡаршы «Мозамбик милли ҡаршылыҡ» ойошмаһын урынлаштыра.
СССР Малавиҙы 1964 йылдың 6 июлендә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгән көндән таный. Рәсәй Малави менән 1993 йылдың 19 октябрендә дипломатик мөнәсәбәттәр булдыра.
Халҡы
Халҡы һаны — 16,7 млн (2013 йылғы баһа). Халыҡ үҫеше — 2,8 %.
Тыуым — 41,3 1000 кешегә (фертиллек — 5,5тыуым бер ҡатынға).
Үлем — 13,7 1000 кешегә (сабыйҙар үлеме— 84 1000 тыуымға).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 55,1 йәш (2012). Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, Малави был күрһәткес буйынса донъяла һуңғы урынды биләй. (сығанаҡ) Шул уҡ сығанаҡтың мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылға ғүмер оҙонлоғо артҡан һәм 64,2 йәш тәшкил иткән.
Этник состав — малави ҡәбиләләре төркөмө (чева, ньянджа, тумбука, манганджа һ.б.) — 60 % тирәһе, макуа (ломве) — яҡынса 20 %, яо — 13 %, нгони (башлыса чиньянджа телендә һөйләшеүселәр) — 5 %, нгонде (ньякуса) — 2 %, фипа — 1 %, ҡалаларҙа һиндтар һәм инглиздәрҙең аҙ һаны.
Рәсми тел — инглиз теле. Милли тел — чичева (чиньяндж), уның менән халыҡтың 57 проценты һөйләшә.
Диндәр — абориген культтары — 50 %, христиандар — 40 %, мосолмандар — 10%. Мәсихселәр пресвитериандарҙан, инглиздәрҙән, адвентсыларҙан, Алла ассамблеяһына йөрөүселәрҙән, католиктарҙан ғибәрәт. Африканың Патриарх экзархат общиналары эшләй.
Грамоталылыҡ — ир-егеттәрҙең 76 %, ҡатын-ҡыҙҙарҙың 50 % (2003 йылғы баһа).
Ҡала халҡы — 19 %.
Административ бүленеш
Малави өс провинцияға (Төньяҡ провинция, Үҙәк провинция, Көньяҡ провинция) берләшкән 28 округҡа бүленә.
Иҡтисады
Тәбиғәт ресурстары — уңдырышлы ерҙәр, гидроэнергетик потенциал, уран, күмер, боксит ятыштары (эшкәртелмәй).
Малави иҡтисады ауыл хужалығына нигеҙләнгән — эшләүселәрҙең 90 проценты, тулайым эске продукттың 35 проценты һәм экспорт килеменең 90 проценты. Йән башына эске тулайым продукт — 253 доллар (донъяла 18-се урын, 2013 йылға, Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәре буйынса). Фәҡирлек кимәленән түбәнерәк — халыҡтың 50 проценттан ашыуы.
Тәмәке, шәкәр ҡамышы, кизе-мамыҡ, сәй, кукуруз, картуф, касса (тапиока), сорго үҫтерелә; һыйыр һәм кәзәләр үҫтерелә.
Тышҡы сауҙа
2016 йылда Малавиҙың экспорт күләме — 932 миллион доллар, импорт күләме 1,13 миллиард доллар тәшкил иткән. Тышҡы сауҙаның кире сальдоһы 198 миллион доллар самаһы тәшкил иткән.
Экспорт — тәмәке (59%), алтын, шәкәр, сәй, ҡуҙаҡлылар һәм сәтләүектәр, мамыҡ, кофе, арахис.
Төп һатып алыусылары — Бельгия 13 %, Германия - 13 %, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре — 9,5 %, Америка Ҡушма Штаттары — 8 %, Рәсәй — 7 %, Көньяҡ-Африка Республикаһы — 6,2 %.
Импорт — аҙыҡ-түлек, нефть продукттары һәм химикаттар, ҡулланыусылар тауарҙары, машиналар һәм ҡорамалдар, шул иҫәптән — транспорт саралары.
Төп тәьмин итеүселәр — Көньяҡ Африка Республикаһы 32 %, Ҡытай 20 %, Һиндостан 15 %.
Малавиҙан Рәсәй башлыса аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы һатып ала, 2016 йылда импорт күләме 66 100 271 доллар тәшкил иткән, уның күпселек өлөшө тәмәкегә тура килә (65 715 771 доллар, йәғни 99%).
Мәҙәниәт
Малавиҙың традицион мәҙәниәтенә ошо ерҙә йәшәгән халыҡтарҙың йолалары, шул иҫәптән кәрзиндәр үреү һәм ағас битлектәр тегеү инә. Малави аш-һыуына күп кенә балыҡ ризыҡтары, ншим кукурузы ононан бутҡа, помидорҙан салат һәм качумбари һуғаны, популяр эсемлек — ферментланған кукуруздан, тары ярмаһы йәки соргонан тобва инә.
Малавиҙың музыкаһы Африка, Британия һәм Америка музыкаһы һыҙаттарын берләштерә. Гимнды урындағы композитор Майкл-Фредрик Пол Саука яҙған. Малави күле буйында Йондоҙҙар күленең музыкаль фестивале үтә.
Чонгониҙың ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәре
Малави үҙәгендәге 126,4 км² территорияны биләгән урман менән ҡапланған гранит убалар араһында урынлашҡан был район бөтә Үҙәк Африкала 127 участкаға бүленгән ҡая һүрәттәренең иң күп концентрацияһы менән айырылып тора.