cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эрнест Хемингуэй
Йоғонтоһо һәм бағышлауҙар
2011 йылда «Мөхәббәттән артығыраҡ» циклынан «Эрнест Хемингуэй һәм Мэри Уэлш» документаль фильмы төшөрөлә (Мәҙәниәт телеканалы һәм «Студия „Фишка- фильм“» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте. Рәсәй, Мәскәү). «Ҡарт һәм Мэри: Эрнест Хемингуэйҙың һуңғы төнө» (режиссеры — Ирина Евтеева).
2014 йылда Игорь Михайлов «Нәфис әҙәбиәт» нәшриәтендә «Эрнест Хемингуэй тормошонан роман» документаль романын баҫтыра.
Куба яҙыусыһы Леонардо Падур «Хуш, Хемингуэй!» нәфис романында Хемингуэйҙың утрауҙағы тормошо темаһы күтәрә.
Эрнест Хемингуэй, беллетристикала әҙәби персонаж булараҡ, Америка журналисы һәм яҙыусыһы Крэйг Макдональдтың <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. бер нисә романында урын ала.
1960-сы йылдарҙа лётчиктар әҙерләүсе училищеның Кубанан килеп уҡыған курсанттары Рязань өлкәһенең Сасово ауылында Эрнест Хемингуэйға һәйкәл ҡуя.
Ландер Ольга Александровна
Ландер Ольга Александровна (1909—1996) — Рәсәй фотодокументалисы, фотограф, журналист.
Биографияһы
Ландер Ольга Александровна 1909 йылда йәһүд фотографы ғаиләһендә тыуа. Моисей Наппельбаум Муса һәм Давид Штернбергтың уҡыусыһы. Мәскәүҙә ҡулланма сәнғәт курстарын тамамлай. 30-сы йылдар башында Урта Азияла кино төшөргән төркөмдә эшләй. Экспедициянан ҡайтҡас, матбуғатҡа күсә. «Комсомольская правда» гәзитенең фотохәбәрсеһе. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронт хәбәрсеһе була. Бик күп һүрәттәре алыш урынында төшөрөлгән. Лейтенант.
Бөйөк Еңеүҙең 30 йыллығын ҡаршылағанда бер гәзиттә эшләгән фронт дуҫтары осраша. Улар Ҡораллы Көстәр музейында йыйыла. Ольга Александровна уларҙы Еңеү Байрағы эргәһендә фотоға төшөрөп, мәңгеләштерә. Һуңынан улар - яҙыусылар Николай Атаров, Дмитрий Гребенщиков, Владимир С. Лакшин, шағир Мостай Кәрим бер табын артына йыйыла.
Медицина
Медици́на (medicina) — диагностика, дауалау терапияһы, ауырыуҙарҙы профилактикалау, сәләмәтлекте һаҡлау һәм нығытыу, кешенең хеҙмәткә яраҡлылығын, ғүмерен оҙайтыу, шулай уҡ физик, психик сирҙәр ваҡытында хәлде еңеләйтеү маҡсаты берләштергән фәнни белем һәм практик саралар системаһы. «Медицина» һүҙе латын теленән,  — дауалау сәнғәте.
Символдары
Хәҙерге заманда медицинаны билдәләү өсөн иң ҙур символик мәғәнәнең дүрт варианты бар.
Медицинаның тышҡы символдарының береһе 6 мөйөшлө йондоҙ. Боронғораҡ медицина символы булып тора. Ул бөйөк дауалаусыныҡы була. Өсөнсө киң билдәле символ — Халыҡ-ара Ҡыҙыл тәре хәрәкәте. Эмблемаһы — Ҡыҙыл тәре һәм ярым ай. Дүртенсе символ — тәрилкә тирәләй уралған йылан. Ул дауалауҙа йылан ағыуы ҡулланған Әбүғәлисина һәм тәрилкә, йылан менән кәүҙәләндерелгән боронғо грек һаулыҡ аллаһы Гигиея менән бәйле.
Тарих
.
Боронғо донъя
Башта ауырыу, кешегә дошман булған тышҡы йән эйәһе нисектер кеше тәненә үтеп инеп, ауыртыныу булдыра, тип ҡаралған. Шулай итеп, шул дәүерҙәге кешенең тирә-яҡ донъяның асылын һәм закондарын белмәүе, тәбиғәт алдындағы көсһөҙлөгө кеше организмына эйәләшкән ҡара көстәр тураһындағы ялған куҙаллауҙарҙың һәм уларҙы дауалау буйынса төрлө магик алымдарҙың (сихыр, өшкөрөү, доға һ. б.) барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булған. Кешенең барлыҡҡа килеүенең тәүге этаптарында им-томсолоҡ һәм шаманлыҡ үҫеше үҙенән-үҙе дауалау төшөнсәһен барлыҡҡа килтергән. Үҫешкән боронғо дәүләттәрҙә медицина ҙур уңышҡа ирешә. Боронғо грек врачы Гиппократтың, Рим тәбиғәт фәндәре белгесе Клавдий Галендың, Александрия врачы Герофилдың һәм Эрасистраттың хеҙмәттәрен бөгөнгә еткергән тарихи документтар бар. Бынан тыш, боронғо Көнсығыш яҙма ҡомартҡылары (боронғо Египет медицина папирустары; Хаммурапи законы; Һиндостанда Аюрведа законы һ. б.) боронғо дәүләттәрҙә врачтарҙың эшмәкәрлек итеү шарттары, дауалау өсөн гонорар күләме һәм ауырыуға зыян килтергән өсөн яуаплылыҡ дәрәжәһе закон менән регламентланған, тип дәлилләй.
Шулай итеп, боронғо донъяла врачтар һәм ҡанбабалар дауалауҙың мистик һәм магик формалары менән бер рәттән рациональ дауалау алымдары һәм халыҡ медицинаһының шифалы әмәлдәрен дә файҙалана. Гигиеник кәңәштәр менән диететикаға, массажға, һыу процедураларына, дауалау гимнастикаһына ла ҙур урын бүленә. Баш һөйәген трепанациялау, Кесарево киҫеше, эмбриотомия һ. б. төрлө уңышлы хирургик алымдар тураһындағы беҙҙең көндәргәсә килеп етекән мәғлүмәтттәр билдәле. Боронғо Ҡытай медицинаһы 2000-дән ашыу дарыу файҙаланған. Улар араһында женшень, терегөмөш, ревень тамыры, камфора һ.б. мөһим урын алып торған. Бер нисә мең йыл энә терапияһының үҙенсәлекле Аккупунктура алымы була. Боронғо Һиндостанда анатомия һәм хирургия юғары кимәлгә күтәрелә.
Боронғо Египет
Боронғо Египет медицинаһы етди тикшерелгән күҙәтеүҙәр һәм һығымталар менән ышандырылған хөрәфәттәр ҡатышмаһынан тора. Врачтар боронғо Египет ҡанбабалары үҙ яҙмаларында күрһәткән ҡағиҙәләр буйынса ғына эшләргә тейеш булған. Медициналағы бөтә асыштар ҙа Озирус, Изида, Гор мифологияһы, Баст һәм Тот аллаларыныҡы тип иҫәпләнгән. Табиплыҡ эше ҡанбабалар — пастофорҙар ҡулында булған. Улар ауырыуҙарҙы храмдарҙа ҡабул иткән. Медицинаға уҡытыу махсус мәктәптәрҙә башҡарылған. Египетта гигиена күренерлек роль уйнаған: кешеләрҙең йәшәү рәүеше, туҡланыуы, йоҡоһо, йыуыныуы аныҡ билдәләнгән. Был ҡағиҙәләрҙең күбеһе еврейҙарҙан үҙләштерелгән һәм уларҙың изге китабына ингән. Һәр өс көн һайын (икенсе бер мәғлүмәттәр буйынса 3 ай һайын) тәнде таҙартыу өсөн эс йомшартыусы һәм ҡоҫтороусы дарыуҙар эсергә, дин буйынса билдәле бер ваҡыт арауығында итле һәм һөтлө аштан баш тартырға ҡушылған. Һаулыҡты уйындар аша ла нығытҡандар. Махсус хисапсылар тыуым, үлем, ауырыу сәбәптәре тураһында иҫәп алып барған. Ерләү зыяраттарҙа, тауҙарҙа башҡарылған; фараондарҙың мәйете өсөн Египет пирамидалары төҙөлгән. Ирекле граждандарҙың мәйеттәре вафат булыусының йәмғиәттә тотҡан урынына ҡарап, өс төрҙә бальзамланған. Бөгөнгө заман кешеһенә ғәҙәти булған кеше анатомияһы һәм физиологияһы төшөнсәләре боронғо Египет медицинаһында бөтөнләй булмаған, ә инде был туралағы күҙаллауҙар идеалистик һаналған. Ошо ҡараштарға ярашлы, тән менән дүрт рух идара итә. 50 йәшкә тиклем тән көн һайын 1,2 лот үлсәү берәмегенә (яҡынса 6,5 грамм) арта. Һуңғараҡ ул кәмей һәм шул арҡала кеше үлә.
Египетлыларға опиум һәм гашиш та билдәле була. Улар һәр ваҡытта ла яңы йәки йылытылған көйө файҙаланылған һәм ҡамырға ҡушып баҫылып икмәк итеп бирелгән. Балаға дарыу бирер өсөн уны имеҙеүсе ҡатын дарыу ҡабул иткән һәм ул һөт менән балаға тапшырылған. Эскә ҡабул ителгән дарыуҙарҙан тыш, башҡа төрлө дауалау ысулдары ла булған: клизма, тампондар, ыҫлау, майҙар, боҫлама һалыу, пломба ҡуйыу һ. б.
Боронғо Египет врачтары күҙ ауырыуҙарын дауалау буйынса юғары уңышҡа ирешкән: дарыуҙар тәғәйенләнгән, операциялар яһалған. «Египет әҙ ҡанлылығы» йәғни «анкилостомоз»-дың килеп сығыу сәбәбе (үҙенсәлекле ауырыу, паразитар этиологияһы яңыраҡ ҡына асыҡланған) боронғо египет папирустарында уҡ теүәл күрһәтелгән. Һүрәтләүҙәр буйынса тире ауырыуҙары һәм проказа (махау ауырыуы) йыш осрай. Шул уҡ ваҡытта «проказа» инфекцион сир тип һанала, шуға күрә ауырыуҙар изоляцияланған. Египеттағы хирургия һинд хирургияһынан күпкә ҡалышҡан. Әммә яраларҙы бәйләү ҡәнәғәтләнерлек булған, һынған осраҡта бәйләмес алыштырылған. Йәрәхәттәргә порошок һибелгән һәм май һөртөлгән. Бынан тыш, бала таптырыу, ҡатын-ҡыҙ ауырыуҙары, түлһеҙлек буйынса ла күп кенә алымдар будырылған.
Урта быуаттар
Практик медицина күҙәтеүҙәрен туплау урта быуаттарҙа ла дауам иткән. Ауырыуҙар һәм яралыларҙы дауалау өсөн махсус учреждениелар, VII быуатта тыныс халыҡ өсөн монастыр дауаханалары булдырылған. Халыҡ миграцияһын булдырған тәре походтары эпидемияларҙың килеп сығыуына һәм Европала карантиндар булдырыуға сәбәпсе булған.
VII быуатта ислам илдәрендә ныҡлап төрлө фәндәр үҫешә: ислам донъяһы ғалимдары боронғо цивилизацияның медицина белемен үҫтерә башлай. Хәлифтәр фәнде һәм ғалимдарҙы үҙ яҡлауы аҫтына ала. Харун-ар-Рашид Бағдатта мәктәптәр, дауаханалар, дарыуханалар аса. Уның улы Мәмүн Бағдатта Академияға нигеҙ һала һәм бөтә илдәрҙең ғалимдарын үҙенә саҡыра. Мәктәптәр күп ерҙәрҙә: Куфала, Басрала, Бохарала һәм башҡа ҡалаларҙа асыла.
1873 йылда Әхмәт Ибен Тулун эргәһендә иң ярлы ҡатлам халыҡ өсөн тәүге эре дауахана һалына. Дауаханаға ятыр алдынан кейемдәр һәм аҡса дауахана менән идара итеүсегә һаҡланыуға тапшырыла. Дауахананан сыҡҡанда ауырыуға һуңғы рацион сифатында бер тауыҡ һәм бер икмәк бирелгән. Унда аҡылдан яҙыусылар өсөн айырым бүлек тә булған.
Ғәрәптәр медицина үҫешенә айырыуса ҙур өлөш индергән шарттарҙа йәшәй күрәһең, сөнки ислам ауырыуҙарҙан дауа эҙләргә саҡыра һәм дауалаусыларҙы күккә күтәреп маҡтай. Ғәрәп ғалим-медиктары боронғо медиктарҙың яҙмаларын өйрәнә. Ибн Зухр Авензоар кеше үлгәндән һуң мәйетте ярыу буйынса тәүге билдәле врач була. Билдәле ғәрәп медиктары: Аарон, Бактишва (бер нисә боронғо Несториан врачы), Гонен, Ибн аль-Вафид (Абенгефит), Ар-Рази, Али ибн Сахль Раббан аль-Табари (Гали-Аббас), Ибн Сина (Авицена), Албукасис, Ибн Рушд (Аверроэс), Абдул-Латиф аль-Багдади (ираҡ ғалимы). Византия һәм ғәрәп медицинаһы донъя медицинаһы фәнен ауырыуҙарҙың яңы симптомы һәм дарыуҙар менән байыта. Медицина үҫешендә айырыуса ҙур ролде Ибн Сина (Авиценна) уйнай.
Урта быуаттарҙа Көнбайыш Европа медицинаһы
Урта быуаттағы көнбайыш Европала, антиклыҡ менән сағыштырғанда, эмпирик фән түбән кимәлдә була. Өҫтөнлөктө теология һәм схоластика ала. Фән университеттарҙа туплана. IX быуаттан башлап, хәҙерге Германия, Англия, Франция территорияһындағы университететарҙа башҡа фәндәр менән бер рәттән медицина ла уҡытыла. Дауалау менән монахтар һәм аҡһөйәктәр шәғөлләнә. Европала медицина мәктәптәренең иң билдәлеләре булып, Салерно мәктәбе һанала. Был мәктәптең яҙмалары башҡа училищеларҙа өлгөлө булып тора. Иң билдәлеһе булып, «Regimen Sanitatis» гигиеник поэмаһы иҫәпләнә. Салерно мәктәбенә дини, донъяуи белемле врачтар һәм ҡатындар ҡарай. Улар дауаханалар менән мөдирлек итә, походтарҙа армияны оҙатып йөрөй һәм королдәргә, принцтарға эшләй.
XIII быуатта башлап, шул ваҡыттағы медицина вәкилдәрендә ауырыу тәбиғәтен күҙәтеүҙәр һәм тәжрибәләр ярҙамында өйрәнеүгә ынтылыш тыуа. Шундайҙарҙың береһе Арнольд из Виллановы һәм. XIV быуатта мәйетте ярыу нигеҙендә анатомияны өйрәнеү башлана һәм (1275—1326) органдарҙың теүәл күсермәһен һүрәтләгән яҙма булдыра. Шуға ҡарамаҫтан, XV быуатта тиклем ғәрәптәр Европа медицинаһынан өҫтөн була. Гален яҙмалары ла Европала ғәрәп тәржемәһенән тарала.
Урта быуат Русы
Рус дәүләтендә монастырь медицинаһы менән бер рәттән халыҡ медицинаһы ла үҫешен дауам итә. XI—XII быуаттарҙа Переяславль һәм Киевта, XIII быуатта Львовта дауаханалар булдырыла. Рәсәйҙә элек-электән дауалау эше менән врач-эмпириктар, аптекарҙар (шифалы үләндәр белгесе), быуын ултыртыусылар, цирюльниктар шөғөлләнгән.
Яңырыу дәүере
Медицина үҫешендә мөһим аҙымдар Яңырыу дәүерендә (XV—XVIII быуаттар) яһала. Швейцар врачы тәжрибә һәм белемгә таянған медицинаны пропагандалап сығыш яһай, төрлө химик матдәләрҙе, минераль һыуҙарҙы табиплыҡ шөғөлөнә индерә. кеше тәне төҙөлөшө һәм функциялары үҙенсәлеген һүрәтләй. Инглиз врачы ҡан әйләнеше тураһында тәғлимәт булдыра.
XVI практик медицина өлкәһендә мөһим ваҡиға булып, итальян врачы Дж. Фракастороның контагиоз (йоғошло) ауырыуҙар ғилемен һәм француз врачы А. Паре тарафынан хирургияның тәүге фәнни нигеҙен булдырылыуы тора.
Яңы ваҡыт
Сәнәғәт производствоһының үҫеше һөнәри ауырыуҙарҙы өйрәнеүгә иғтибарҙы йүнәлтә. XVII—XVIII быуат дәүерендә итальян врачы Б. Рамаццини сәнәғәт паталогияһын һәм хеҙмәт гигиенаһын өйрәнеүгә башланғыс һала. Медицина үҫешкән һайын төрлө илдәрҙә медицина учреждениелары асыла. XVIII быуатта Рәсәй империяһында Фән академияһы (1724 йыл) һәм медицина коллегияһына Аптекарь приказы (1763) булдырыла һәм бер нисә медицина мәктәбе асыла.
1773 йылда Львовта Медицина коллегияһы асыла. Ул 1784 йылда Львов университетының медицина факультеты менән берләштерелә. 1787 йылда Елизаветград медик-хирургик мәктәбе асыла.
XVIII быуаттың икенсе, XIX быуаттың тәүге яртыһында хәрби һәм диңгеҙ гигиенаһына нигеҙ һалына. Немец ғалимы Роберт Кох микробиологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Эксперименталь фармакология һәм токсикологияға нигеҙҙе француз физиологы һәм патологы К. Бернар һала. Немец физиологы Г. Гельмгольца, чех биологы Я. Пуркине офтольмологияның үҫешенә булышлыҡ итә. Был ваҡытта медицина уҡытыу йорттары иҫәбе күбәйә.
Профилактик медицина
Элек был өлкә бер кешегә һәм шулай уҡ бер нисә төркөм кешегә ҡарата ауырыуҙарҙы иҫкәртеү маҡсатында, Санитария һәм гигиена тип аталған.
Клиник медицина
Ауырыу кешеләрҙе асыҡлау, дауалау һәм бер үк пациенттың икенсе тапҡырға ауырыуын булдырмау.
Теоретик медицина
Медицинала аҡыллы кешенең организмын, уның нормаль, патологик төҙөлөшөн, функцияланыуын, ауырыуҙарын, патологик торошон, уны диагностикалау, коррекциялау, дауалау алымын өйрәнеүсе теоретик медицинаны йәки биомедицинаны айырып ҡарайҙар.
Теоретик медицина дауалауҙың теоретик нигеҙҙәрен тикшерә, практик медицина үҫеше юлдарын тәҡдим итә. Был медицина фәнни теоретик белем менән раҫланған логик медицина фекерләүенә нигеҙләнгән. Төрлө ҡараштарҙы дөйөмләштереү теоретик медицинаға медицина ғилми фараздарын булдырыу мөмкинлеге бирә. Теоретик медицина — практикалағы тәүге аҙым.
Ҡағиҙә булараҡ, теоретик медицина медицина практикаһына, медицина тикшеренеүҙәре һәм теорияларындағы кеүек, артыҡ ҙур дәрәжәлә ҡағылмай. Теоретик медицина һөҙөмтәләре яңы дауалау сараларының барлыҡа килеүенә, ауырыу нигеҙендәге һәм һауығыу процессындағы механизмдарҙы тағы ла тәрәнерәк, молекуляр аңлау мөмкинлеге бирә һәм шуның менән бөтә медицина ҡушымталарына нигеҙ булдыра.
Иҫбатлау медицинаһы
Хәҙерге медицина фәнендә иҫбатлау медицинаһы критерийҙары киң ҡулланыла. Ул теге йәки был дауалау алымының, профилактикалауҙың, диагностикалуҙың эффектлығында етди дәлил талап итә. Эффектлығы буйынса РКИ (рандомизированные клинические испытания) раҫлауы булмаған бөтә башҡа алымдар ҙа эффектһыҙ алым булараҡ кире ҡағыла.
Йәшкә ҡарап күп кенә ауырыуҙарҙың көсәйеүе сәбәпле, иҫбатлау медицинаһында геронтология һәм гериатрия кеүек бүлектәр үҫешә. Улар ҡартайыу процессын яйлатыу проблемаларын, ҡартлыҡҡа ҡаршы терапияны, оло йәштә һәм ҡартлыҡтағы профилактик медицинаны өйрәнә.
Майоров Максим Олегович
Майоров Максим Олегович (26 март 1989 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе. Әлеге ваҡытта Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған Өфөнөң «Салауат Юлаев» хоккей клубы уйынсыһы.
Биографияһы
Максим Олегович Майоров 1989 йылдың 26 мартында Үзбәк ССР-ының Андижан ҡалаһында тыуған.
«Аҡ Барс» системаһында (2008 йылға тиклем)
Максим Майоров хоккейсы карьераһын Татарстанда башлай. Ә хоккей менән Өфөлә шөғөлләнә башлай. Ул үҙен Өфө кешеһе тип һанай. Башҡортостан баш ҡалаһында уны дисциплинаны боҙған өсөн спорт мәктәбенән ҡыуалар. 13-16 йәштәрендә Магнитогорскиҙа хоккей менән ҡыҙыҡһына. 2004 йылда ул Урал регионы командаһы составында Рәсәй региондары турнирында ҡатнаша һәм бер гол керетә, ә Урал командаһы алтын миҙалдарҙы яулай. 2005/2006 йылдарҙа Ҡазандан «Аҡ Барс-2» составында Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында 16 уйында 15 (11+4) мәрәй йыя. Ошо ваҡыттан башлана Максимдың профессиональ карьераһы. 2006/07 йылдар миҙгелен ул Юғары лигала сығыш яһаған Лениногорск ҡалаһынан «Нефтяник» составында башлай. Шунан «Аҡ Барс-2» составында ике уйын уҙғара. Ә Юғары лигала ул Әлмәттән «Нефтяник» командаһы өсөн уйнай башлай. Шунда ул бөтәһе 10 уйында бер гол керетә һәм бер һөҙөмтәле пас бирә. Миҙгел бөткәс үткән МХЛ драфтында Максимды дөйөм 94-се һан аҫтында «Коламбус Блю Джекетс» хоккей клубы һайлай. Шулай уҡ уны Канада хоккей лигаһы драфтында беренсе раундты 33-сө һан аҫтында «Брэндон Уит Кингз» һайлай. Киләһе йылда ул Рәсәй суперлигаһында «Аҡ Барс» өсөн тәүге уйындарын үткәрә. Дөйөм алғанда, ул 11 осрашыуҙа 1 гол керетә.
«Коламбус Блю Джекетс»
2008 йылдың 30 авгусында Максим Майоров «Коламбус» менән өс йылға контракт төҙөй. Ә уның «Аҡ Барс» менән 2012 йылға тиклем контракты бар ине. Тик Максим Рәсәйгә кире ҡайтмай, ә хоккейсыға Рәсәйҙә хоҡуҡтар Ҡазан командаһында ҡала. Миҙгелде Максим Америка хоккей лигаһында фарм-клубта «Сиракьюз Кранч» хоккей клубында башлай. 12 октябрҙә хоккейсы АХЛ-да тәүге шайбаһын керетә. 2009 йылдың 3 ғинуарында МХЛ-да «Коламбус» өсөн тәүге осрашыуын уҙғара. Бөтәһе был лигала ул өс уйын үткәрә, ә АХЛ-да 71 осрашыуҙа 31 (17+14) мәрәй йыя.
«Атлант» һәм «Динамо» М
2012 йылдың 3 май көнөндә Майоров «Аҡ Барс» менән килешеү төҙөй. Әммә Максим был клуб өсөн бер уйында уйнамай, һәм 24 сентябрҙә «Аҡ Барс» уны «Атлант» хоккей клубына алмаштыра. 28 сентябрҙә үк Майоров КХЛ-да тәүге шайбаһын керетә. Даими миҙгелдең 40 уйынында ул 16 гол керетә һәм 6 һөҙөмтәле пас бирә. Плей-оффта «Атлант» тәүге раундта СКА-ға биш уйында еңелә. 28 апрелдә хоккейсы клубы менән килешеүҙе оҙонайта.
2013/14 йылдар миҙгеленең даими чемпионатында ул йәрәхәте өсөн 28 уйында ғына ҡатнаша һәм 17 мәрәй йыя. Тик «Атлант» плей-оффҡа эләкмәй һәм Гагарин кубогына үтә алмаған клубтар өсөн ойошторолған Өмөт кубогында ҡатнаша. Шунда Максим ике уйында ғына ҡатнаша. Миҙгел тамамланғас, донъя чемпионатында Рәсәй һәм Финляндия йыйылма командалары араһында уйындың Максим Майоров радиола комментаторы була. 2014 йылдың йәйендә миҙгелгә әҙерлек ваҡытында Максим тағы ла йәрәхәтләнә һәм тәүге рәсми уйынды беренсе октябрҙә генә үткәрә. Ә 23 декабрҙә «Атлант» Максимды аҡсалата компенсацияға Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубына алмаштыра. Шул йылда Мытищи командаһында финанс ауырлыҡтары була, шуға күрә күп уйынсыларҙы һатырға мәжбүр була. Баш ҡала клубы өсөн Максим шул миҙгелдә бөтәһе һигеҙ уйында ҡатнаша һәм бер мәрәй ҙә йыймай. Миҙгел бөткөс, уның команда менән контракты тамамлана.
«Салауат Юлаев» (2015—ә.в.)
Максим Майоров яңы клубты 2015 йылдың ноябрендә генә таба. 9 ноябрҙә ул Өфөнән «Салауат Юлаев» менән килешеү төҙөй. Тимәк, Максим үҙенә яҡын булған Өфөгә яңынан ҡайта. 2015/16 йылдар миҙгеле барышында ул Николай Прохоркин һәм Тему Хартикайнен менән бер звенола бик шәп уйын күрәһәтәләр. Даими миҙгелдә Максим 30 уйында 16 (10+6) мәрәй йыя. «Салауат Юлаев» плей-оффта «Аҡ Барс» һәм «Авангард» командаларын үтә. Ә конференциялар финалында буласаҡ чемпионға ғына отола һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдарын еңә. Майоров Гагарин кубогының 16 осрашыуында 7 тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. 2016 йылдың 7 июнендә «Салауат Юлаев» һөжүмсе менән ике йылға яңы контракт төҙөй.
Киләһе 2016/17 йылдар миҙгеле клуб өсөн уның КХЛ-дағы тарихында иң насары була. Команда даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә плей-оффтың беренсе раундында «Аҡ Барс» командаһына биш уйында отола. Максим бөтәһе 46 уйында 16 мәрәй йыя, йәрәхәте өсөн күп уйындар ҡалдыра. 2017/18 йылдар миҙгелендә «Салауат Юлаев» 2010 йылдан тәүгегә Чернышёв дивизионын еңә, ә плей-оффта конференция ярымфиналына тиклем етә. Максим барыһы 66 осрашыуҙа 14 мәрәй йыя. 5 апрелдә Майоров «Салауат Юлаев» менән яңы ике йыллыҡ контракт төҙөй. 2018/2019 йылдар миҙгелендә Максим 57 уйында ҡатнаша һәм 19 мәрәй йыя, ә команда Гагарин кубогы өсөн плей-оффта конференция финалына тиклем етә.
Рәсәй йыйылма командаһында
2006/07 йылдар миҙгелендә Максим тәү тапҡыр Рәсәй йыйылма командаларына саҡырыла башлай. Шунда ике халыҡ-ара турнирҙа ул 9 уйында 4 гол керетә. Ә 2007 йылдың авгусында һәм сентябрендә ул Рәсәй һәм Канада йәштәре араһында Суперсерияның ете уйынында ҡатнаша. Максим шул ваҡытта яңы ғына асылған Өфө-Ареналағы тәүге рәсми уйында ла була. Был суперсерияла ул ике һөҙөмтәле пас бирә, ә Рәсәй йәштәре һигеҙҙән ете осрашыуҙа еңелә. 2013 йылдың ноябрендә Максим Рәсәйҙең икенсе йыйылма командаһына саҡырыла. Әммә ул Латвия менән дуҫтарса осрашыуҙарҙа ҡатнашмай.
Попов Алексей Григорьевич
Попов Алексей Григорьевич (14 май, 1763, Дондағы Ростов, 9 ғинуар, 1844 йыл) — яҙыусы, Новочеркасск гимназияһының беренсе гимназия директоры. IV дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләнә.
Тормошо һәм ижады
1763 йыл дың 14 май ында Дон да тыуа. Атаһы — Григорий Никитич Попов полк есаулы була. Ғәскәри канцелярияла яҙыу эшенә өйрәнә. 1775 йыл да Мәскәү Император университетына уҡырға инә, ете йыл уҡый һәм уны 1782 йыл да тамамлай. Попов университетта аллаһы тәғәлә ҡануны, арифметика, алгебра, геометрия, тригонометрия, славян, латин, немец һәм француз телдәре, фортификация һәм артиллерия, грамматик, һүрәт төшөрөү, фехтование, бейеүҙәр өйрәнә. Институтты тамамлағандан һуң, Дон ға ҡайтып, ер үлсәүсе булып эшләй. Артабан Алексей Григорьевич Петербургҡа хәрби граждан хөкүмәте ағзаһы генерал Мартыновҡа китә. Хеҙмәте өсөн ҡылыс һәм яҙыулы өсөн көмөш тәңкәгә лайыҡ була.
Ер үлсәүсе вазифаһында Алексей Попов 1797 йыл ға тиклем була һәм 1799 йыл да хәрби полковник дәрәжәһенә үрләтелә. Ул Кубанда төрөктәргә һәм черкестарға ҡаршы походтарҙа (1788 — 1789 йыл дарҙа), кенәз Потёмкин Таврический армияһында төрөктәргә ҡаршы Бессарабия, Молдавия, Валахияла һуғыштарҙа ҡатнаша.
1797 йыл дың октябренән 1799 йылдың ғинуар ына тиклем Черкасск ҡалаһындағы Дон халыҡ училищеһы директоры булып эшләй.
Попов Алексей Григорьевич атаман М. И. Платов менән таныш була. Ул 1801 йылдың декабрендә Дон ғәскәрендә уҡыу йорттары директоры булып эшләргә һәм Төп халыҡ училищеһын (һуңыраҡ ул гимназия итеп үҙгәртелә) етәкләргә тәҡдим итә.
Дон ғәскәрендә Попов дүрт тулы өйәҙ училищеһы беренсе булып класлы ике өйәҙ һәм дүрт мәхәллә сиркәүе булған училище аса. А. Г. Попов, отставкаға киткәнгә тиклем, 1824 йыл дың 1 ғинуар ына 32 уҡытыусы һәм 837 уҡыусыһы булған 12 уҡыу йорто була.
Попов ун биш йылдан ашыу Новочеркасск ирҙәр гимназияһында директоры булып эшләй, был вазифаға 1809 йыл да тәғәйенләнә.
Алексей Григорьевич Донда беренселәрҙән булып Дон ғәскәре тарихын алып төҙөүсе була. 1814 йыл да «Дон ғәскәре тарих ы»ның беренсе өлөшө, икенсеһе 1816 йылда баҫылып сыға. Поповтың «Дон ғәскәре тарихы» китабы 500 биттән тора һәм Кондратий Булавин фетнәһен тасуирлау менән тамамлана. Был хеҙмәте атаман Матвей Иванович Платовҡа арнала. Алексей Григорьевич Новочеркасск ҡалаһындағы триумфаль аркалағы шиғри яҙманың авторы булып тора. 1802 йыл да «Лилиә» китабын яҙа.
1824 йылда отставкаға китә, ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Попов Алексей Григорьевич IV дәрәжә Изге Владимир ордены бүләкләнә.
1844 йылдың 9 ғинуарында вафат була.
Алатырцев Владимир Иванович
Владимир Иванович Алатырцев (30.10.1908; Семеновское, Алатырь өйәҙе, Симбирск губернаһы - 30.10.1964; Рига, Латвия ССР, СССР) - урыҫ һәм сыуаш совет шағиры, тәржемәсе, журналист, педагог. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биография
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Пулемет взводы командиры Армия һәм газетаһының махсус хәбәрсеһе булараҡ дошманды еңеүгә тиклем фронттарҙа була, Мәскәү өлкәһенән Көнсығыш Пруссияға тиклем хәрби юл үтә.
1958 йылға тиклем Армия газетаһы корреспонденты булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң Рига ҡалаһында йәшәй, Латвия Яҙыусылар союзының урыҫ телле яҙыусылар секцияһы етәкләй, сыуаш республикаһы менән элемтәне өҙмәй, сыуаш яҙыусыларының әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә. Сыуаш шағирҙары Т. В.Иванов, С. В. Элгер, м. Т. Сеспель, Н. Ф. Евстафьев һ. б., шулай уҡ латыш әҙәбиәте классиктарының әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә.
Ижады
1937 йылдан бирле баҫылып сыға. Һуғыштың беренсе көндәрендә «Священная война», «Песня народного ополчения», «Фронт и тыл», «Мать и стан» («Изге һуғыш», «Халыҡ ополчениеһы йыры», «Фронт һәм тыл», «Әсә һәм ул») һ.б. шиғырҙарын яҙа. Тарихи материалға нигеҙләнгән «Ленин в Риге» («Ленин Ригала») поэмаһы В.И. Лениндың 1900 йылда Ригаға килеүен һүрәтләй.
Шиғриәттең төп мотивтары гражданлыҡ, патриотизм, ватанға мәхәббәт. Шағирҙең ижады лиризм, героик пафос менән асыҡ айырылып тора.
Сығанаҡтар
Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
Төркөм:Урыҫ шағирҙәре
Ҡарабаш (Татарстан)
Ҡарабаш — Рәсәй Федерацияһының Татарстан Республикаһы Бөгөлмә районының ҡала тибындағы ҡасаба. Әлмәт (Әлмәт-Бөгөлмә-Лениногорск) ҡала полиүҙәк агломерацияһына инә.
География
Ауыл Зәй һәм Дала Зәйе йылғалары буйында, Бөгөлмә ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ҡарабаш — юрмый ырыуы башҡорттарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы. 1748 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ҡаратай улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Әлмәт районы, 1935 йылдан — Яңы Песмән районы, 1955 йылдан — Лениногорск районы, 1959 йылдан — Бөгөлмә районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда 41 башҡорт; 1834 йылда — 63 башҡорт һәм 185 типтәр; 1859 йылда — 1317 ҡаҙна крәҫтиәне һәм башҡорт йәшәй.
Мәҙәниәт һәм мәғариф
Ҡасабала 2 урта мәктәп, 3 балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, спорт комплексы, ял базаһы, 2 мәсет бар.
Эрзә теле
Эрзә теле (эрзянь кель) — фин-иҙел төркөмөнең мордва төркөмсәһенә ҡараған фин-уғыр теле, эрзәләр теле, Мордва Республикаһының, муҡшы һәм рус теле менән бер рәттән өс дәүләт теленең береһе.
Һөйләшеүселәр һаны
Мордва Республикаһында халыҡ иҫәбен алғанда, муҡшы һәм эрзә телдәренә бүлеп аныҡламай, күптәр мордва телен күрһәткәнлектән, эрзә телендә һөйләшеүселәрҙең теүәл һанын әйтеп биреүе ҡатмарлы. Ethnologue мәғлүмәт базаһы был телдә һөйләшеүселәрҙең түбәндәге иҫәбен килтерә: донъяла 119 330 кеше, Рәсәйҙә 36 700 кеше (2010 йылдағы йәниҫәп алыу буйынса).
Рф Дәүләт статистика мәғлүмәттәре буйынса, 843,35 мең кеше үҙен мордва тип атаған (шул иҫәптән муҡшы — 49,6 мең кеше, эрзә — 84,4 мең кеше).
Эрзә теле юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған, йәки юғалыуға яҡын телдәр исемлегенә индерелгән.
Ике теллелек
Муҡшы һәм эрзә телдәре өсөн дөйөм мәғлүмәт: эрзә һәм тағы ла башҡа тел белеү.Бөтә ике тел белеүселәр билингвов — 696 369. Шуларҙан ир-егеттәр — 306 109, ҡатын-ҡыҙҙар — 389 982. Мордва телдәрендә һөйләшкәндәрҙең 69 % үҙенең туған теле тип мордва телен, 30,8 % — урыҫ телен һанай.
Функциональ статусы
Эрзә теле Мордва Республикаһының дәүләт теле.
Диалекттар
Әммә телдең ныҡлы диалект базаһы юҡ. Диалект сиктәре башлыса йылға ярҙары буйынса билдәләнә.
Эрзә әҙәби теле нигеҙе итеп Мордовия Республикаһы Атяшевский райондағы Козловка ауылының диалекты алынған.
Билдәле фин-уғыр ғалимы Шаронов Александр Маркович фекеренсә, юғалған мерян теле эрзә теленең диалекты булған, әммә был фекер киң фәнни яҡлау тапмай.
Яҙыуы
Эрзә теле тарихының төп периодтары:
Эрзә теле тарихының беренсе периоды яҙмаһыҙ булған. Беренсе яҙма ҡомартҡы XVII быуаттың аҙағында барлыҡҡа килгән, эрзә телендәге беренсе бәйләнгән (тәржемә ителгән) текстар XVIII быуаттың икенсе яртыһында эшләнгән. XV быуаттаРәсәй дәүләтенә ҡушылғанға саҡлы эрзә халҡының үҙ фонетик яҙмаһы булмаған. Кириллица алфавитына нигеҙләнгән эрзә яҙмаһы барлыҡҡа килеүе XVIII быуатта Волга буйыхалыҡтарының христианлаштырылыуы менән бәйле. Яҙма рус теленең орфографик нормаларына нигеҙләнгән. Уны булдырыу изге текстар төҙөүҙә кәрәклектән, фәҡәт тәржемә һәм лексикографик эш менән бәйле барлыҡҡа килгән. Ул милли әҙәби ҡомартҡыларҙы. Эрзәне суҡындырған дәүерҙә епископ Дамаскин, Паллас һ. б. ике телле һүҙлектәр («Сравнительный словарь всех языков и наречий по азбучному порядку расположенные», 1790 һәм 1791 йй.) төҙөгән. Һәм был Екатерина II батшабикәнең ике йөҙ телле һүҙлек төҙөү тураһындағы ҙур ниәтенең бер өлөшө булған.
1803 йылда баҫылып сыҡҡан ғибәҙәт ҡылыу текстары эрзә телендәге тәүге баҫма әҫәрҙәр тип иҫәпләнә. 1884 йылда эрзәндәр өсөн, алфавиттың һәр хәрефенә эрзә теленең һүҙҙәре һәм һөйләмдәре йыйылмаһы бирелгән, беренсе әлифба сыға. Әлифба аҙағында шиғырҙар, доғалар һәм дини нәсихәттәр йыйылмаһы тәҡдим ителгән.
Октябрь революцияһынан һуң эрзә тел ғилеме өлкәһендә төп мәсьәлә булып эрзә теленең әҙәби нормаһын ентекләп эшләү булған. 1933 йылда мордва телдәре буйынса I тел конференцияһында был телдәр өсөн орфография проекттары ҡаралған. 1952 йылда морфология, орфография, синтаксис һәм пунктуация ҡағиҙәләрен раҫлаған һәм, уларға нигеҙләнеп, эрзә һәм муҡшы норматив һүҙлектәре баҫылған эрзә һәм муҡшы телдәре буйынса сессия булып үткән.
Грамматик мәғәнәләрҙе белдереү (иреклек дәрәжәһе) тибы
Эрзә теле һүҙе грамматик мәғәнәләрен әйтеп биреү тибы буйынса синтетик телдәргә, йәғни грамматик мәғәнә һүҙ эсендә сағылған телдәргә (мәҫәлән, нигеҙгә төрлө аффикстар ҡушыу ярҙамында) ҡарай:
завтра заканчивать-PRES,1SG работа-АСС (иртәгә тамамларға-PRES,1SG эш-АСС)
Эрзә телендә приставка юҡ, шуның өсөн грамматик мәғәнә тик суффикс аша ғына сағыла.
Әммә аналитизм элементтары ла бар:
мон ловн-ан «я читать-PRES,1SG» «я читать-PRES,1SG» («мин уҡырға-PRES,1SG»)
«я читаю» («мин уҡыйым»);
мон карм-ан ловно-мо «я начинать-PRES,1SG читать-INF» («мин башларға-PRES,1SG уҡырға-INF»)
«я буду читать» («мин уҡырмын»).
Морфемалар араһына сик характеры
Морфемалар араһына сик характеры буйынса эрзә телен, һүҙҙе үҙгәрткәндә, һәр береһе бер генә мәғәнәгә эйә аффикстар һүҙҙең нигеҙенә ялғана барған телдәргә, йәғни агглютинатив телдәргә ҡаратып була:
лем «имя» (лем «исем»);
лем-де-м «о моём имени» («минең исемем тураһында».имя-ABL-POSS,1SG
(исем-ABL-POSS,1SG)
Формаль фузия юҡ, ләкин мәғәнәүи фузия миҫалдары бар.
Исемле төркөмдә һәм предикацияла маркировкалау тибы
Исем төркөмөндә маркировкалау икеләтелгән булыуы мөмкин:
Петя-нь ава-зо «Петя-GEN мать-Poss3SG» («Петя-GEN әсә-Poss3SG»)
или зависимым (йәки бойондороҡло):
ава-нь кудо «дом матери» «мать-GEN дом» («әсә-GEN йорт»)
Предикацияла маркировкалау икеләтелгән:
тейтерь вечки цёра «девушка любит юношу» («ҡыҙ егетте ярата»)"девушка-NOM любить-PRES,3SG юноша-ACC"(«ҡыҙ-NOM яратырға-PRES,3SG егет-ACC»)
Ролле кодировка тибы
Ролле кодировка тибы буйынса эрзә теле аккузатив телдәргә ҡарай:
тейтерь чи-и
«девушка-NOM бежать-PRES,3SG» («ҡыҙ-NOM йүгерергә-PRES,3SG»)
«девушка бежит» («ҡыҙ йүгерә»);
тейтерь вечк-и цёра
«девушка-NOM любить-PRES,3SG юноша-ACC» («ҡыҙ-NOM яратырға-PRES,3SG егет-ACC»)
«девушка любит юношу» («ҡыҙ егетте ярата»);
удтейтерь уд-ы
«девушка-NOM спать-PRES,3SG»(«ҡыҙ-NOM йоҡларға-PRES,3SG»)
«девушка спит» («ҡыҙ йоҡлай»).
Һүҙҙәр тәртибе
Эрзә телендә һүҙҙәрҙең тәртибе: SOV (Subject-Object-Verb) йәки SVO (Subject-Verb-Object). «Хәбәр һөйләмдә эйә хәбәр алдынан, тура тултырыусы хәбәр артынан килә, хәлдәр теләһә ниндәй позицияны биләүе мөмкин. Өндәү һөйләмдәрҙә эйә йыш ҡына эйә алдынан тора.»
Эрзә теленең мөһим һыҙаты — предлог булмауы һәм бик күп күп послелог (ялғау) булыуҙа, һәм был SOV тәртибе файҙаһына күрһәтә. Аныҡлаусының урыны аныҡ билдәләнгән, ул аныҡланыусы һүҙ алдынан ҡуйыла:
Фонологияһы
Эрзә телендә 5 һуҙынҡы һәм 28 тартынҡы өн.
Һуҙынҡылар: Гласные: Согласные: Рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә (щ) өнө осрай. НК, НГ ойоштормаларында танау өнө әйтелә.
Һуҙынҡылар гармонияһы
Эрзә телендә һуҙынҡылар гармонияһы күренеше бар. Күпселек һүҙҙәрҙә йә алғы рәт һуҙынҡылары: э, и, йә артҡы рәт һуҙынҡылары осрай: о, у. тамырында Һуҙынҡының йоғонтоһо даирәһе тамыр сиктәренән сығып тарала, сөнки бөтә суффикстар ҙа ике вариантҡа эйә: артҡы рәт һуҙынҡылары менән һәм, алғы рәт һуҙынҡылары менән килеүсе суффикстар.
Һуҙынҡылар гармонияһы законы түбәндәгенән ғибәрәт: Беренсе һүҙҙең һуҙынҡыһынан һуң йомшаҡ тартынҡы торһа, был ҡанунлыҡ боҙола, йомшаҡ тартынҡынан һуң алғы рәт һуҙынҡыһы баҫа: сур «бармаҡ» — сурсо «бармаҡ менән», ләкин кудо «йорт» — кудотне «йорт тар — былар».
Һүҙҙәр тамырында йыш ҡына законы осрай: узере «балта», суре «еп».
Һуҙынҡыларҙың төшөп ҡалыуы
Эрзә телендә ике ижекле һәм күп ижекле һүҙҙәрҙә һуҙынҡыларҙың төшөп ҡалыуы ярайһы киң күҙәтелә, һәм башлыса аффикстарҙың йәки һүҙҙәрҙе ҡушыуҙың словосложение агглютинацияһы менән бәйле. Башлыса ул о, е һуҙынҡыларын үҙ эсенә ала, һәм түбәндәге осраҡтарҙа була:
Ә инҡар итеүе был ҡағиҙәгә буйһонмай. Ул һуҙынҡыға башланған һүҙҙәрҙә юғалмай, юҡһа ҡылым тиҫкәре мәғәнәһен юғалта: учомс «ждать» («көтөргә» —ә учан «не жду» («көтмәйем»), улемс «быть» («булырға» — ә ули «не будет» («булмай»).
Әгәр ҙә инҡар иткән һүҙ а йә ә һуҙынҡыларынан башланһа, инҡар итеү һәм был һуҙынҡылар араһында й әйтелә: а-й-андан «не кормлю» («ашатмайым») (а андан урынына), ә-й-эряви «не надо» («кәрәк түгел») (а эряви урынына).
Боронғо үҙләштереүҙәрҙә, эрзә теленә хас түгел ижектәр булғанлыҡтан, һуҙынҡылар индереү вставка күҙәтелә: «среда» («шаршамбы») — эрз. середа, «вторник» («шишәмбе») — эрз. овторник.
Морфологияһы
сығанаҡтар буйынса әҙерләнгән
Һүҙ төркөмдәре
Эрзә телендә һүҙ төркөмдәре түбәндәге һүҙ төркөмдәре бар:, , , , , , , , , предлог, послелог (ялғау), һәм.
Һүҙ төркөмдәре тышҡы формаль билдәләр буйынса һәр ваҡыт аныҡ ҡына бүленмәй:
ламбамо сахаронь сюкоро — «печенье из сладкого сахара» («татлы шәкәрҙән печенье»; сахаронь ламбамо сюкоро — «сладкое сахарное печенье» («татлы шәкәр печенье»).
Исем
Эрзә телендә исем өс төрлө гә эйә: төп килеш менән үҙгәреү, һәм унда 11 килеш формаһы, күрһәтеү килеш менән үҙгәреү, һәм унда шулай уҡ 11 килеш формаһы, эйәлек килеш менән үҙгәреү, һәм унда 10 килеш бар.
Төп килеш менән үҙгәреү ғөмүмән предметты аңлата. Төп килештә исемдең ялғауы юҡ. Ул туранан-тура йә Ситләтелгән килештә ул туранан-тура һүҙ нигеҙенә, йә тоташтырғыс һуҙынҡы ярҙамында ҡушыла. Ситләтелгән килеш формалары берлек һәм күплек һандарҙа тап килә, ә төп килеш формаһы -т (-ть) ялғауына эйә (мәҫәлән, пандо — пандт «гора» — «горы» («тау»— «тауҙар»).
Төп килештәре:
Күрһәтеү килеш менән үҙгәреү (склонение) исемдәре конкрет, билдәле предметты аңлата: кудось «тот дом» («теге йорт»), чись «тот день» («шул көн»). Төп килеш формаһы нигеҙгә -сь, эйәлеккә — -ить, төбәүгә — -нтень, ҡалған килештәргә — -нть ялғауҙарын ҡушып яһала. Ғәҙәттә индереү (вносительный) килеше төбәү килеш формаһы менән тап килә. Күплек формаһы нигеҙгә -тне йәки -тнэ (ҡаты д, т, з, л, н, р, с, т, ц — ларҙан һуң) ялғауҙарын ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килгән. Күрһәтеү килеш менән үҙгәреүенең (склонение) күплек формалары (ошо тирәһе дөрөҫ яҙылмаған: образуются посредством прибавления к форме множественного числа именительного числа указательного склонения падежных окончаний единственного числа основного склонения) төп килеш менән үҙгәреүҙең берлек һаны килеш ялғауҙарын ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килгән: кудотне «те дома» («тегеләр өйҙә»), кудотне-шка «с тот дом (величиною)» («шул йорт (ҙурлығы)»), кудотне-втеме «без того дома» («шул йортһоҙ»).
Ябай килеш менән үҙгәреү өлгөһө:
Күрһәтеү килеш менән үҙгәртеү өлгөһө: Притяжательные суффикы
Один обладатель — много обладаемых
Притяжательное склонение
Один обладатель:
Много обладателей:
Эйәлек килеш менән үҙгәреү (склонение) исемдәре кемдеңдер нимәһен белдерә. Эйәлек килеш менән үҙгәреүҙә эйәлек һәм төбәү килештәре бөтөнләй юҡ (бер нисә «уның» тигәнде иҫәпләмәгәндә, уның эйәлек килеш күрһәткесе булып -нзо (-нзэ), ә төбәү килеш күрһәткесе булып — -нстэнь ялғауҙары тора, төшөм килеш формаһы, ҡағиҙә булараҡ, төп килеш формаһы менән тап килә, унда, бер нисә «уның» тигәнде иҫәпләмәгәндә, -нзо (-нзэ ялғауыбарлыҡҡа килә). Эйәлек килеш менән үҙгәреү формалары төп килеш менән үҙгәреү формаларына суффикстар ҡушыу ярҙамында: -м «мой» («минең»), -т (-ть) «твой» («һинең»), -зо (-зэ) «его» («уның»), -нок (-нэк) «наш» («беҙҙең»), -ик «ваш» («һеҙҙең»), -ст «их» «уларҙың».
Сифат
Эрзә телендә сифаттарҙы, һәм  сифаттарға бүлергә мөмкин. сифаттар фәҡәт исемдәрҙән яһалыуы мөмкин (-в, -й, -нь суффикстары ярҙамында — келе «ширь» («киңлек») > келей «широкий» («киң»), йәки рәүештәрҙән (-нь суффиксы ярҙамында — тесэ «здесь» («бында») > тесэнь «здешний» («бындағы»)). Үҙләштерелгән сифаттар -ой, -ей ялғауына эйә — современной «современный».
br>Эрзә сифаттары синтетик яҡтан күрһәтелгән сағыштырыу дәрәжәһенә эйә: Ваня Петядо сэрей «Ваня от Пети высок» — «Ваня выше Пети» («Петя Ванянан бейегерәк»).
Алмаш
Эрзә алмаштары түбәндәге төрҙәргә бүленә:
Һандар
Мәғәнәһе буйынса һандар төп, рәт һәм йыйыу төркөмсәләренә бүленә. Төп һандарҙың нигеҙенән рәт һандары барлыҡҡа килә (-це суффиксы ярҙамында — колмоце «третий» («өсөнсө») һәм йыйылма һандар -ненек, -ненк, -нест суффикстары ярҙамында — кавтоненек «двое (мы, нас)» («икәү (беҙ, беҙҙе)»), кавоненк «двое (вы, вас)» «икәү (һеҙ, һеҙҙе)»), кавонест «двое (они, их)») («икәү (улар, уларҙы)».
Һандар шулай уҡ ябай, ҡушма йәки ҡатмарлы булыуы мөмкин.
Ябай:
Ҡушма һандар:
11 — кевейкее, 12 — кемгавтово, 15 — кеветее, 21 — комсьвейкее, 25 — комсьветее, 30 — колоньгемень һ. б.
Ҡушма һандар ябай һәм ҡатмарлыларҙан тора: 1925 — тёжа вейксэсядт комсьветее.
Ҡылым
Эрзә ҡылымының ике: инфинитив һәм финит формаһы бар.
Беренсе инфинитив форма -мс ялғауына тамамлана: ёвтакшномс «рассказывать» («һөйләргә»), интересовамс «интересоваться» («ҡыҙыҡһынырға»), марямс «слышать, услышать» («ишетергә»), молемс «идти» («барырға»). Инфинитивтың икенсе форма -мо (-ме) ялғауҙарына тамамлана һәм хәрәкәт йәки ғәмәл ҡылымдарында ҡулланыла: молеме «идти» («барырға»), ловномо «читать» («уҡырға») һ. б. Эрзә ҡылымдары вид билдәләре менән айырылмай, әммә эш башҡарыу оҙайлығы һәм  буйынса айырыла.
Зат, һан, заман менән үҙгәртеү (спряжение)
Эрзә ҡылымы ике төрлө: объектлы һәм объектһыҙ зат, һан һәм заман менән үҙгәрә. Объектһыҙ зат, һан һәм заман менән тик субъекттың затын күрһәткән ҡылымдар ғына үҙгәрә: сермадан «яҙыуҙар (я)», сермадат «(һин)», сёрмадан сёрма «пишу (я) письмо» («(мин) хат яҙам»). Объектһыҙ зат, һан һәм заман менән үҙгәргәндә ҡылым 3 заманға: хәҙерге, үткән һәм ҡатмарлы киләсәк заманға эйә. Хәҙерге заман нигеҙгә I зат (-ан/- —  -тано/-тяно), II зат (-ат/-ят — -тадо/-тядо) һәм III зат (-ы/-и — -ыть/-ить) ялғауҙарын ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килә: Беренсе үткән заман нигеҙгә I зат (-ынь/-инь — -ынек/-инек), II зат (-ыть/-ить — -ыде/-иде) һәм III зат(-сь — -сть) ялғауҙарын ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килә.
Икенсе үткән заман ыли/йәки, /ыль/иль суффикстары ярҙамында барлыҡҡа килә һәм үткән замандағы аныҡ билдәле ваҡыт арауығында барған (инглиз телендәге past continuous менән сағыштырығыҙ) те аңлата. Киләсәк заман хәҙерге заман һәм инфинитивтың -мо (-ме) ялғауына тамамланған икенсе формаһындағы кармамс ярҙамсы ҡылымы ярҙамында барлыҡҡа килә: Объектлы зат, һан һәм заман менән үҙгәргәндә ҡылым ике: киләсәк һәм үткән заманға эйә. Объектлы зат, һан һәм заман менән үҙгәреш формалары нигеҙгә субъект-объект ялғауҙарын ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килә: тердемс «звать» («саҡырырға»), тердьсамак «позовёшь (ты меня)» («(һин мине) саҡырырһың»), тердимик «позвал (ты меня)» («(һин мине) саҡырҙың»).
Сифат ҡылым (причастие)
1-се тибы -ы/-и аффикстары ярҙамында барлыҡҡа килә
2-се тибы -ыця/-иця аффикстары ярҙамында барлыҡҡа килә
Мәҫәлән: ловномс «читать» («уҡырға») — ловныця «читающий, чтец» («уҡыусы, китап уҡыусы»).
Шулай уҡ -ыця/иця -ға тамамланған сифат ҡылымдар исем һәм сифат мәғәнәһендә лә ҡулланыла. Исем мәғәнәһендә ҡулланылғанда, сифат ҡылымдар айырым бер форма ҡабул итеүе, эйәлек суффикстарға эйә булыуы һәм килеш менән үҙгәреүе мөмкин.
Үткән заман сифат ҡылым (причастие прошедшего времени)
Үткән заман ының -зь суффиксы ярҙамында барлыҡҡа килә: күсемһеҙ ҡылымдарҙан шул суффикс ярҙамында үткән заман сифат ҡылымдың, ә күсемле ҡылымдарҙан — сифат ҡылымдың  барлыҡҡа килә, мәҫәлән, ловномс «читать» («уҡырға») — ловнозь «прочитанный» («уҡылған»), ваямс «утонуть» («батырға») — ваязь «утонувший» («батҡан»).
Эрзә телендә сифат ҡылымдың -нь, -ть (-всть) суффикстары ярҙамында ла барлыҡҡа килә.
-НЬ суффиксы үҙгәрмәй. Уның мәғәнәһе -ЗЬ суффиксыныҡы кеүек — беренсеһе лә, икенсеһе лә бер үк әйтелештә ҡулланылырға мөмкин.
-ВТ менән сифат ҡылым (причастие)
Эрзә телендә -ЗЬ менән яһалған сифат ҡылымдар менән бер рәттән -ВТ менән сифат ҡылым да ҡулланылырға мөмкин. Был сифат ҡылым фәҡәт күсемле ҡылым системаһында эйәлек килештәге йәки -нь -лы уға оҡшаш килештәге буйһоноусы һүҙ менән генә сығыш яһай, мәҫәлән, тетянь сокавт мода «отцом вспаханная земля» («атайым һөргән ер»).
Страдательный залоглы хәҙерге заман сифат ҡылымы
Эрзә телендә сифат ҡылымдың -викс суффиксы ярҙамында барлыҡҡа килә, мәҫәлән, вечкемс «любить» («яратырға») — вечкевикс «любимый» («яратҡан»).
-МА менән сифат ҡылым (причастие)
Эрзә телендә -ма суффиксы ярҙамында сифат ҡылымдың барлыҡҡа килә, мәҫәлән, ломань вечкема «любимый человек» («яратҡан кеше»), максома тейтерь «выдаваемая замуж девушка» («кейәүгә бирелеүсе ҡыҙ»).
Тейешлек (долженствование) сифат ҡылымдары (причастие)
Һанап үтелгән сифат ҡылымдарҙан тыш, эрзә телендә тағы хәҙерге заманда -ма/-мо-ға, ә үткән заманда -маль/-моль -ға тамамланыусы сифат ҡылымдар бар. Был сифат ҡылымдар тип атала, мәҫәлән, те книгась ловнума «эта книга должна быть прочитана» («был китап уҡылып бөтөрөлөргә тейеш»), «эта книга должна была быть прочитанной» («был китап уҡып бөтөрөлөргә тейеш ине»).
Исем хәбәр (именное сказуемое)
Ломань «кеше» һүҙенең өлгөһө исем хәбәрҙә:
Хәҙерге заман: Үткән заманда:
Хәл ҡылым (деепричастие — герундий)
''-ЗЬ менән хәл ҡылым (деепричастие)
Авардемс «плакать» («иларға») — авардезь «плача» («илап»).
Элгәрелек хәл ҡылымы (деепричастие предшествования) -мс'''
Самс «прийти, прибыть, приехать» («килергә, килеп етергә»), самс — «до прихода; пока не придут» («килгәнгә тиклем; килгәнсегә тиклем».
Бер тәңгәллек хәл ҡылымы (депричастие) -мсто/-мстэ
Эш-хәрәкәттең рәүеш-торош хәл ҡылымы (деепричастие (ҡылымдан барлыҡҡа килгән рәүеш) -до
Комавтомс «наклониться» («эйелергә») — комадо «наклонившись» («эйелеп»).
Маҡсат хәл ҡылымы (деепричастие) -мга
Молемс «пойти, идти» («барырға» — молемга «чтобы пойти, идти» («барғансы»).
Иҫкәрмә
Ҡылым һүҙьяһалышы
Рәүеш
Мәғәнәләре буйынса эрзә рәүештәре түбәндәгеләргә бүленә:
Лексикаһы
Эрзә теле лексикаһы башлыса фин-уғыр сығышлы. <font style="background-color: rgb(254, 246, 231);">Т ехниҡа, математика, медицина һ. б. лексикондарҙа үҙләштереүҙәр <font style="background-color: rgb(254, 246, 231);">бар .<font style="background-color: rgb(254, 246, 231);"> Үҙләштерелмәгән лексикаға түбәндәгеләр ҡарай:
Үҙләштереүҙәр буйынса рус теле беренсе урынды биләй, икенсе урында — төрки телдәр. Эрзә телендә иң боронғо һинд-европа үҙләштереүҙәре — иран һәм балт ҡатламы; был үҙләштермәләр эрзә нигеҙ-теле барлыҡҡа килмәҫ элек, йәғни фин-иҙел, фин-пермь һәм хатта фин-уғыр тел уртаҡлығы дәүерендә үк, килеп ингәндер.
Иҫкәрмәләр
Условные обозначения:
Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы
Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы (АТиСО, 1990 йылға тиклем — Н. М. Шверник исемендәге ВЦСПС профсоюз хәрәкәте Юғары мәктәбеф) — Мәскәүҙәге юғары уҡыу йорто. 1919 йылда нигеҙләнгән. Тулы исеме — юғары белем биреү профсоюздарҙың белем биреү учреждениеһы «Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы». 12 филиалы бар. Академияның ойоштороусыһы булып ВЦСПС-тың вариҫы — Рәсәй бойондороҡһоҙ профсоюздар Федерацияһы тора.
Профсоюз хәрәкәтенең юғары мәктәбе
Уҡыу йортона 1919 йылдың апрелендә II Бөтә Рәсәй профсоюздар съезы ҡарары буйынса ВЦСПС-тың Инструкторлыҡ мәктәбе булараҡ нигеҙ һалына.
1920 йылда Инструкторлыҡ мәктәбе ВЦСПС Профсоюз хәрәкәтенең юғары мәктәбе итеп үҙгәртелә (ВШПД), ул 1940 йылда квалификациялы профсоюз эшселәре әҙерләү өсөн юғары уҡыу йорто статусы ала.
1950 йылда мәктәпкә СССР-ҙа һәм сит илдә профсоюз хәрәкәте тарихы, сәйәси экономия һәм хеҙмәт иҡтисады буйынса көндөҙгө һәм ситтән тороп аспирантура асыу һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлауға ҡабул итеү хоҡуғы бирелә
1969 йылда мәктәп СССР Юғары Советы Президиумы указы менән, нигеҙ һалыныуҙың 50-йыллығы менән бәйле, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә
Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы
1990 йылда СССР Министрҙар Советы Ҡарары менән Профсоюз хәрәкәтенең юғары мәктәбе (ВШПД) Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһы (АТиСО) итеп үҙгәртелә.
1999 йылда академия коллективына Рәсәй Федерацияһы Президенты рәхмәт белдерә, ә уның хеҙмәткәрҙәренең һәм уҡытыусыларының ҙур төркөмө дәүләт наградалары менән билдәләнә.
2009 йылда академия ректораты һәм уның ойоштороусыһы ФНПР араһында конфликт килеп сыға. Рәсәй бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһы, сәбәптәрен аңлатмайынса, академия ректоры Алексей Шулусты эшенән ҡыуып сығара, ректор вазифаһын башҡарыусы итеп, ғилми дәрәжәһе булмаған, ләкин ФНПР рәйесе урынбаҫары Т. Фролованың улы булған В. Малышев тәғәйенләнә.
Ойоштороусы
Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының ойоштороусыһы — Рәсәй бойондороҡһоҙ профсоюздар Федерацияһы (ФНПР).
Факультеттары
Иҡтисад;