cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кәлимуллин Иҙрис Батыршәйех улы
Биографияһы
1997 йылда Иҙрис Кәлимуллин, театрҙағы актёрлыҡ эшен ҡалдырып, «Сәйәр» эстрада театрын ойоштора һәм бөгөн дә уның менән уңышлы етәкселек итә. Хәҙер был коллективтың рәсми атамаһы — Башҡортостан Республикаһының «Сәйәр» йәштәр ижад үҙәге.
2011 йылдың июлендә Иҙрис Кәлимуллинға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Мырыч
Мырыч — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Евва йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шиленко Борис Петрович
Шиленко Борис Петрович (8 октябрь 1912 йыл—2 ноябрь 1983 йыл) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1964). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы, СССР-ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1949). Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Биографияһы
1941 йылдың 7 июнендә Өфө ҡалаһының Жданов район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла һәм ғәмәлдәге армияға фронтҡа ебәрелә. 1945 йылға тиклем илде һаҡлауҙа ҡатнашып, һуғышты майор званиеһында тамамлай. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн Шиленко Б.П. ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, ике тапҡыр 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Хәрби батырлыҡ өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә Совет-япон һуғышында ла ҡатнашып, «Японияны еңгән өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Һуғыштан һуң 1946 йылда Башҡортостан баҫыусылыҡ ғилми-тикшеренеү тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире; 1956—76 йылдарҙа агрохимия лабораторияһы мөдире, 1977—82 йылдарҙа ауыл хужалығының Башҡорт ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре вазифаларын башҡара.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге тупраҡтың агрохимияһы, агрохимик үҙенсәлектәре проблемаларына арналған. Шиленко етәкселегендә тупраҡтан туҡлыҡлы матдәләрҙе сығарыу нормативтары һәм Башҡортостанда ауыл хужалығы культуралары менән ашламаларҙың туҡланыу элементтарын ҡулланыу коэфициенттары эшләнгән. 100 фәнни хеҙмәт авторы.
Левая Сыя
'''Лев. Сыя''' — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сыя йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Б. Салым
'''Б. Салым''' — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1262/35 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 583 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оло Өлкәй
Оло Өлкәй — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кидаш йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сабаҡай ҡаяһы
Геология
Ҡая Әртә ярусының асыҡ-һоро эзбизташтарынан тора. Йылға үҙәненән 90 метрға күтәрелеп, текә ҡая барлыҡҡа килтерә. Ҡая, мәмейәһе һәм тирә-яғы геологик, геоморфологик, гидрогеологик, спелеология, археологик һәм геоботаник ҡиммәте менән әһәмиәтле. Геологтар өсөн Әртә ярусы ултырмаларының ҡеүәтле киҫелеше әһәмиәтле. Һыу аҫты ағымдары менән барлыҡҡа килгән мәмерйәләр Өфө яйлаһының тектоник тормошон һәм тотош Йүрүҙән рельефының барлыҡҡа килтереү этаптарын күрһәтә.
Спелеология
Сабаҡай ҡаяһында өс мәмерйә бар. Уларҙың береһе генә, дәүмәле менән барып күрергә яраҡлы. Уның оҙонлоғо 146 метр. Геологик пластиналарҙың һынылышы нәтижәһендә барлыҡҡа килгән. Урыны менән стенанан иҙәнгә һыу һырҡып сыға, иҙәнендә күләүекттәр ята. Ҡышын стена өҫтө туңа. Ҙур булмаған боҙ массаһы йәй көнө лә һаҡлана. Икенсе мәмерйә - 28, өсөнсөһө 17 метр. Улар айырыуса ҡыҙыҡлы түгел.
Һылтанмалар
[http://www.rgo-rb.ru/2016/11/skala-sabakaj/ Скала Сабакай. Русское географическое общество]
Ахнусь-То
Ахнусь-То — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ою йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джайпур
Джайпур (जयपुर, англ. Jaipur) —  Һиндостандағы ҡала, Раджастхан штаты.
Төҙөлөштә ғәҙәти булмағантә алһыу төҫтә таш ҡулланыу арҡаһында Джайпурҙы «Алһыу ҡала» тип йөрөтәләр, ҡала 1727 йылда махараджа Дхундхара Савай Джай Сингхом II менән нигеҙләнгән (1699—1743 идаралыҡ йылдары) һәм дәүләттең яңы баш ҡалаһы исемен ала.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Джайпур — Раджастхана штатының баш ҡалаһы, Һиндостанды 1000 йылдан ашыу контролдә тотҡан хәрби төркөмдәрҙең (раджпуттар) тыуған иле. Йәш архитектор Видхиадхара Бхаттачарья проекты боронғо Һиндостан архитектураһына ярашлы төҙөлгән, һәм унда тура мөйөшлө кварталдар булыуы ла ҡаралған. Бөтә Джайпур, ҡаланы дошман ғәскәрҙәренән һәм ҡырағай йәнлектәрҙән һаҡлған стеналар менән уратып алынған, туғыҙ секторға бүленгән. Ул ваҡытта был Һиндостандың берҙән-бер тура мөйөшло планлаштырылған ҡала.
География һәм климат
Джайпур Һиндостандың Раджастхан штатының көнсығыш өлөшөндә, 431 метр диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклектә урынлашҡан. Джайпур тирә-яғынан Банас һәм Банганга йылғалары ағалар.
Ҡала климаты тропик климатына оҡшаш. Иң эҫе периоды — апрелдән июлгә тиклем, унда урта температураһы 30°С арта. Муссондар сезондары июлдән алып сентябергә тиклем дауам итә, уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле: 668 мм. Ҡышҡы период (октябрь — февраль) йомшаҡ уртаса  15—18°С температуралы климат менән һәм яуым-төшөмдәрҙең кәм булыуы йәки уларҙың минимумы менән һүрәтләнә.
Халыҡ
2001 йылдың иҫәбе буйынса, ҡала халҡы иҫәбе 3 722 575 кеше тәшкил итә, Джайпур халҡының тирә-яғы: 6 651 071 человек. Халыҡтың уҡый-яҙа белеү кимәле: 69,8 % (82,8 % ирҙәр һәм 55,52 % ҡатындар). 1000 иргә 897 ҡатын тура килә. Иң таралган телдәр: хинди һәм раджастхани. Халыҡтың өлөшө инглиз, панджаби, синдхи телдәрендә һөйләшәләр.
Транспорт
Джайпур митрополитен системаһы әлегә төҙөлөү стадияһында. Беренсе юлы 2015 йылдың 3 июнендә асыла. Ҡала төньяҡ-көнбайыш Һиндостандың тимер юлдарының штаб-фатиры булып тора, Джайпур уңайлы итеп илдең ҙур ҡалалары менән тимер юлдары аша бәйле. Милли хайвэй № 8 Джайпурҙы Дели һәм Бомбей менән бәйләй, хайвэй № 12 — Кота  ҡалаһы менән, № 11 — Биканер һәм  Агра менән бәйләй.
Мәҙәниәт
2006 йылдан Ҡалала Джайпур әҙәбиәт фестивале үткәрелә.
Иҫтәлекле урындар
Джайпурҙа иҫтәлекле урындар, стена менән уралған ҡалала урынлашҡан. Иң яҡшы ҡала менән танышыу ысулы  —  йәйәү йөрөү.
Ҡала һарайы
Элекке махараджа һарайы, боронғо ҡаланың стеналарының етенсе өлөшөн биләгән, ике архитекутра стиленең ҡушылыуын күрһәтә — раджпут (Раджастани) һәм могол (Мугхал). Комплекска Чандра Махал, Шри Говинд Дэв храмы һәм «Сити Пэлес» музейы инә. Һарайҙа бик яҡшы костюмдар һәм ҡорал йыйылмаһы,  балаҫтар һәм миниатюралар менән сәнғәт галерея урынлашҡан
Джантар-Мантар
Савай Джай Сингхом төҙөгән  Һиндостандың биш төрлө ҡалаларында урынлашҡан биш обсерваторияларҙан иң ҙуры. Обсерваторияла  үҙе менән урта быуат астрономия оҫталығы түбәһен ҡурһәткән ҡоралдар һаҡлана.
Хава-Махал
Хава-Махал йәки Елдәр һарайы Джайпурҙың символы булып китә. 1799 йылда төҙөлгән, биш этажлы, алһыу таштан яһалған, ҡолонналар һәм балкондар менән биҙәлгән йорт. Хава Махал ҡала һарайы комплексының бер өлөшө булып була, унда шулай уҡ  XIX быуат аҙағында төҙөлгән  Мубарак Махал, Ҡунаҡтар һарайы инә.
Сарга-Сули
Ҡаланың иң бейек башняһы Исар-Лет 1749 йылда төҙөлгән. Яңыраҡ тамашасы өсөн асылған. Башня — ҡалаға иң яҡшы панорама асылған урын.
Галтаджи
Ҡаланың көнсығышында урынлашҡан, бороңғо паломничество үҙәге.Ҡабарып торған йәшеллек менән уратылған храмдар, бассейндар, изге һыулы шишмәләр. Ҡояш аллаһының бәләкәй храмы ҡаланың булған нөктәләренән күренә.
Амбер һарайы
Амбер ҡәлғә- һарайы Джапурҙан төньяҡ яғына 11 саҡрым алыҫлығында урынлашҡан. Был һарай иҫ киткес матур һарайҙар, залдар, павильондар, баҡсалар һәм ғибәҙәтханалар комплексы, ул ике йөҙ йыл дауамында төҙөлгән. Ҡаты һәм ҡырыҫ фасадтар артында ожмах интерьеры йәшенә, унда монгол һәм раджастан стилләре үҙенең иң бейек кәүҙәләнешендә ҡушылған. Күҙ алдында асылған залдарҙы көнсығыш байлығының өлгөһө  тип атарға булаю.Һуғыш һәм һунар күренештәрен һүрәтләгән биҙәктәр, көҙгө һәм аҫыл таштар менән биҙәлгән. Һарай алдында — тигеҙлегендә Амбера матурлығын күрһәткән Маота күле.
Форт Джайгарх
Һиндостандың күп ҡалмаған урта быуат, элекке һарайҙарҙың, баҡсаларҙың, бассейендарҙың, ғибәҙәтханаларҙың ялтрауҙарын һаҡлаған хәрби ҡәлғәләрҙең береһе.
Канак Вриндаван
Яңыраҡ тергеҙелгән матур ғибәҙәтханалар комплексы.
Нахаргар форты
Форт Мадхвендра һарайы менән данлы. Бейек ҡаяға менһәң, бынан бөтә Джайпур күренә. Әммә был һарайға әләгер өсөн,кеше күп йөрөгән урамдар аша үтергә тура килә, унда рикшаларға утеуе ҡыйын булыуы мөмкин.
Хирохито
Япония тарихында Хирохито -ил башында иң оҙаҡ торған хаким. Уның ил менән етәкселек иткән ваҡыты япон йәмғиәтенең тамырынан үҙәргән трансформация осоро була.
Балалыҡ йылдары
Буласаҡ император вариҫ булған принц Есихитоның һәм принцесса Садаконың Токио лағы Аояма һарайында тыуа. Уның бала саҡтағы титулы — принц Мити (迪宮). Тәхеттең вариҫына 1912 йылдың 30 июлендә император олатаһы Мэйдзи үлгәндән һуң эйә була. Формаль рәүештә вариҫ принц титулын 1916 йылдың 2 ноябрендә ала.
Ул, юғары аристократия (кадзоку) балалары өсөн мәктәптә 1908 −1914 йылдарҙа уҡып, бик яҡшы белем алған. 1914 −1921 йылдарҙа махсус ышаныслы вариҫ принцтар уҡый торған Институтта Токио император университетының иң шәп ғилемле ғалимдары һәм юғары чиндәге хәрбиҙәре етәкселегендә уҡыған.1921 йылда вариҫ принц Хирохито Европаға алты айлыҡ сәйәхәт ҡыла, ул Англия ла һәм башҡа 5 европа илдәрендә була. 1921 йылдың 29 ноябрендә ул ауырып киткән атаһы урынына Япония регентына әүерелә
1924 йылдың 26 ғинуарында ул үҙенең йыраҡ туғаны булған Нагако принцессаһына (6 март 1903 — 16 июнь, 2000), принц Куни Куниесиҙың ҡыҙына өйләнә.Был никахтан донъяға 7 бала тыуа:
Идара итеүенең башы
25 декабрь, 1926 йыл. Император булған атаһы Есихито үлгәндән һуң, Хирохито тәхеткә ултырған һәм үҙ етәкселеге осороноң девизына «Сёва» (яп. 昭和時代 сё: ва дзидай, «эпоха Просвещённого мира») тигән исем биргән. Ул бер нисә йөҙйыллыҡтар эсендә рәсми император ҡатынынан тыуған бала булған..
Хирохитоның император булған ваҡытының тәүге өлөшөндә нисек императоры (1926 −1945 йылдарҙа) илдең хәрби көстәренең ҡеүәте ныҡ үҫешә.1900 йылдан алып япон Император Армияһы һәм Хәрби-диңгеҙ флоты министрҙар кабинетын ойоштороуҙа вето хоҡуғына эйә булғандар 1921 һәм 1944 йылдарҙа эске һәм тышҡы сәйәсәт эштәрендә кәмендә 64 инцидент булған, шул осорҙа уң сәйәси көстәр үҙ маҡсаттарына ирешеү өсөн көс ҡулланғандар, бының миҫалы булып, Японияның премьер-министры Инукаи Цуесиҙы 1932 йылда үлтереү тора. ошо көндән башлап хәрбиҙәр илдең бөтә сәйәси тормошон үҙ контроле аҫтында тота. Был иһә Японияны Икенсе япон-ҡытай һуғышына (1937—1945), ә һуңынан Икенсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашырға дусар итә.
Икенсе бөтә донъя һуғышы
Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамланғас, күптәр Хирохитоны шәхсән рәүештә һуғыш асыуҙа яуаплы тип ғәйепләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта америка оккупацион хакимиәте менән берлектә икенселәре, Хирохито Японияның бары тик формаль дәүләт башлығы ғына булған, ә ғәмәлдә ил менән хәрбиҙәр етәкселек иткән, тигән фекерҙә торалар. Ҡытайҙа, Тайванда, Кореяла һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия лағы күп кешеләр Хирохитоны"Азия Гитлер ы" тип йөрөтәләр һәм уны хәрби енәйәтсе итеп язаға тарттырыуҙы ныҡышмалы талап итәләр.
Һуғыштың башына тиклем Хирохито ил протоколына ярашлы рәүештә ҡарар ҡабул итеүҙәрҙән алыҫ тора. 1941 йылдың 4 сентябрендә япон министрҙар кабинеты император генштабы әҙерләгән хәрби планды тикшерергә йыйылаһәм шундай ҡарар сығара: Был пландың маҡсаты булып Ҡытайҙағы һуғышта ҡатнашмау һәм Индокитайҙағы элекке француз колонияларына ғәскәр индере, был төбәктәге америка һәм британ хәрби көстәренең һанын арттырмау, япониянан иҡтисад блокадаһын алып ташлау торған.
5 сентябрҙә император кәңәшмәһенән бер көн алда формаль рәүештә император бойороғо төҙөлөп бөтөргә тейеш була, премьер-министр Коноэ император указының ҡараламаһын раҫлай. Шул уҡ кистә император менән Коноэ, хәрби-диңгеҙ көстәренең штаб начальнигы адмирал Осами Нагано һәм армияның штаб начальнигы генерал Хадзимэ Сугияма шәхси осрашалар. Унда Хирохитоның ысынлыҡта көнбайыш державаларын еңеп булырлыҡмы, тип һорай. Сугияма ыңғай яуап бирә.Ә император уны әрләп ташлай.
Бик тәжрибәле элекке хәрби-диңгеҙ министры адмирал Нагано, һуңыраҡ : «Мин бер ҡасан да императорҙың шундай ҡаты тон менән шелтә белдергәнен ишеткәнем юҡ ине: был ваҡытта уның бите ҡып-ҡыҙыл төҫкә ингән һәм ул бик ныҡ ҡысҡыра ине»-тип иҫкә алып һөйләгән.
Хирохито һуғыштан алда дипломатик тырышлыҡ күрһәтеү кәрәклеген үҙенең бойороғонда билдәләтә. Икенсе көндө, протокол шарттарын боҙоп, ул туранан-тура армия һәм хәрби-диңгеҙ көстәренең башлыҡтарына был турала һорау бирә. Коноэ Хирохитоны, һуғыш башларға кәрәк, тип ышандыра. Был приват кәңәшмәлә Хирохито һаман да һуңғы моментҡа тиклем илдәр араһындағы киҫкенлекте дипломатик юлдар менән хәл итеү яғында була. Шуға ҡарамаҫтан хәрби көстәрҙең башлыҡтары бер тауыштан, һуғыш дипломатик сараларға ҡарағанда яҡшыраҡ, тип табалар.берҙәм нисек иде, һуғыш өҫтөнөрәк торған дипломатия.
Был ваҡытта император ,үҙенең императорҙарға ғына хас булған өнһөҙ ҡалып ҡатнашыусыларҙы тыңлау ғәҙәтен боҙоп, халыҡ-ара проблемаларҙы дипломатик саралар менән хәл итергә кәрәклеген туранан-тура әйткәне менән, кәңәшмәлә ҡатнашыусы кешеләрҙе шаҡ ҡатырған.
Шок үткәс, министрҙар императорҙы үҙҙәренең ҡулдарынан килгән бөтә сараларҙы ҡулланып тыныслыҡты һаҡлап ҡалырға тырышасаҡтарын әйткәндәр,әммә һуғышҡа әҙерләнеү элеккесә үҙгәрешһеҙ дауам иткән. Бер нисә аҙнанаң министрҙар кабинеты алышынған: Коноэ отставкаға сыҡҡан, уның урынына генерал Хидэки Тодзе килгән. 1941 йылдың 8 декабрендә (7 декабрь, Гавайяла) йөҙләгән япон самолеттары Перл-Харбор гаванендәге америка флотына ҡапыл киҫәтмәҫтән һөжүм итәләр һәм һуғыш асалар. Бер үк ваҡытта Көньяҡ-Көнсығыш Азияға бәреп инәләр. Был хәлдәрҙән һуң Японияға кире сигенергә мөмкинлек бөткән.
Япония һуғыш башлағас, Хирохито үҙенең икеләнеүҙәрен ташлай һәм патриот булараҡ барлыҡ көсөн хәрби еңеүгә һәм армияның әхләген арттырыуға бирә. Һуғыш Япония өсөн уңышлы башлана. Япониянан хәрби уңыштар кирегә борола башлағас(1942—1943 йылдарҙа), император һарайына реаллыҡты күрһәткән дөрөҫ мәғлүмәттәрҙең һаны кәмегәндән-кәмей бара. Һуғыштың тәүге 6 айында бөтә алыштар ҙа Японияның еңеүе менән, ә һуңынан бер нисә йыл буйына еңелеү менән тамамлана. Император менән япон милләте әҙләп үҙ илдәрененә ҙур ҡурҡыныс янауын аңлай башлай.
Һуғыштың һуңғы көндәре
1945 йылдың башында сираттағы еңелеүҙән һуң император хөкүмәт ағзалары менән индивидуаль осрашыуҙар үткәрә, уларҙа һуғыштың барышы тураһында һүҙ алып барыла. Бөтәһе лә һуғышты дауам итеү яғында була, бары тик коммунистик революцияларҙан тармар ителеүгә ҡарағанда нығыраҡ ҡурҡҡан элекке премьер-министр Коноэ ғына һуғышыуҙан баш тартырға һәм тыныслыҡҡа килешеү тураһында һөйләшеүҙәр башларға кәрәк икәнлеген әйтә. Хирохито, иртәме-һуңмы тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәрҙең кәрәк буласағын аңлаһа ла, илдең позицияһын нығытыу өсөн бер нисә хәрби еңеүгә ирешергә кәрәк тип уйлай. 1945 йылдың майында союздаш Германия еңелә һәм капитуляция яһай. Шул уҡ йылдың апрелендә Советтар Союзы Япония менән нейтралитет тураһындағы килешеүҙе оҙонайтыуҙанбаш тарта. Июнь айында министрҙар кабинеты, хәрби стратегияны ҡайтанан баһалап, һуңғы һуғышсы ҡалғансы һуғышырға тигән ҡарар ҡабул итә. Был ҡарар император кәңәшмәһендә таш кеүек ҡатып ултырған Хирохито тарафынан рәсми рәүештә раҫлана.
Икенсе көндө мисәт һаҡлаусы лорд Коити Кидо был туралағы документтың ҡараламаһында һуғыштың һөҙөмтәһеҙ икәнлеге тураһында һөҙөмтә яһап яҙа һәм солох тураһында һөйләшеүгә кусергә тәҡдим итә. Быны император приватлы рәүештә хуплай һәм һуғышҡа ҡаршы торған хөкүмәт ағзалары араһында таратырға ҡуша. Июнь уртаһында япон хөкүмәте Советтар Союзын америка менән һөйләшкәндә ярҙамсыллыҡ итергә саҡырырға була, тик был хәл америка ғәскәрҙәренең япон утрауҙарына баҫып инеүен туҡтатҡас ҡына мотлаҡ тип табыла.
22 июндә Хирохито тағы ла бер ҡат, быуаттар буйы һаҡланып килгән традицияны боҙоп,үҙ хөкүмәтенә һуғышты туҡтатыу планын тиҙ арала төҙөп, уны тормошҡа ашырырға кәрәк тип, мөрәжәғәт итә.нарушить веков традицияһын һәм туранан-тура мөрәжәғәт итә. Советтар Союзы союзниктары менән япония араһында посредник булып сығыш яһауҙан баш тарта, союздаштарҙың талабы -Япония һис һүҙһеҙ капитуляция яһарға тейеш.1945 йылдың июль аҙағына тиклем хөкүмәт тә, императорҙа был вариантты ҡабул итергә әҙер булмай.
Һуғыштан һуңғы идара итеүе
Хирохитонан шулай "Әмер биреүсе"титулын тартып алһалар ҙа генерал Макартур Императорҙың япон халҡына йоғонтоһо ҙурлығын ныҡ аңлай һәм был йоғонтоно америка оккупацион көстәренә халыҡтың лояль ҡарашта булыуында файҙалана. Был ваҡытта Есида Сигэру Макартурҙың Хирохитанан европа стилендәге монарх яһау теләгенә йәшерен рәүештә ҡамасауларға тырыша. Илдә Хирохито бары ил башлығы ғынамы әллә Японияның ябай гражданинымы тигән бәхәстәр илдә киң тарала. Бөгөнгө көндә эндо (天皇天皇, «божественный правитель», ғәҙәттә, Япония императоры) — император тигәнде аңлата.
Шуға ҡарамаҫтан, 1989 йылда Хирохито үлгәнсе Япония тормошонда әүҙем фигура була һәм ил башлығы вазифаларын үтәп килә. Император һәм уның ғаиләһе илдең ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнаша, ҡайһы саҡта төрлө спорт сараларында һәм байрамдарҙа халыҡ менән осораша. Ул, шулай уҡ Японияның дипломатик имиджын күтәреүгә ярҙам итеп, сит илдәрҙең лидерҙары, шул иҫәптән америка президенттары һәм Англия королеваһы Елизавета II, менән осрашыуҙарға бара.
Шәхси тормошонда ул диңгеҙ биологияһы менән мауыға һәм 1920 йылдарҙа император һарайында ғилми лаборатория, ойоштора. Унда төрлө тикшеренеүҙәр алып бара һәм был темаға бер нисә китап баҫтырып баҫтырып сығара.
Илаһилыҡ
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында императорҙың илаһилығы тураһында иғлан ителә. 1889 йылда ҡабул ителгән Конституцияға ярашлы рәүештә император алиһәнән тыуғанға күрә император, йәғни үҙ иленең хакимы булып тора. Был инде, япон мифтарында әйтелгәнсә, император ғаиләһенең ҡояш алиһәһе Аматэрасуҙан тыуғанлығы менән аңлатыла.
1946 йылда америка оккупацион хакимиәте баҫымы аҫтында император «Нингэн-сэнгэн» исемле рескрипт яҙып сығара һәм илаһилыҡтан баш тарта..
Бүләктәре
Япония бүләктәре
Сит хөкүмәттәрҙең бүләктәре
Пишля
Пишля — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2064/277/136/135    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡ
Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡ, урд. محمد ضیاءالحق (1924 йылдың 12 авгусы, Британия Һиндостаны, Пәнжәб провинцияһы, Жаландһар — 1988 йылдың 17 авгус ы, Бһавалпур тирәһе) — Пакистандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Пакистан президенты (1978-1988 йылдарҙа), генерал (1976). Сәбәптәре асыҡланмай ҡалған авиаһәләкәттә һәләк булған.
Биографияһы
1924 йылдың 12 августында Британия Һиндостаны Педжаб провинцияһы Жаландһар ҡалаһында (хәҙерге Һиндостан) отставкалағы офицер ғаиләһендә тыуған. Делиҙа Изге Стефан колледжын тамамлаған. 1943 йылдан британ-һинд ғәскәрендә хеҙмәттә. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында япон ғәскәрҙәренә ҡаршы Бирмала (хәҙерге Мьянма), Малайзияла, Индонезияла хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
1947 йылда Британия Һиндостаны ике дәүләткә (доминионға) тарҡалғас һәм үҙаллы Пакистан дәүләте төҙөлгәс, Пакистан хәрби көстәрендә хеҙмәт итә башлай, АҠШ-та хәрби әҙерлек үтә. 1972 йылда «генерал-майор» хәрби дәрәжәһе бирелә. 1975 йылдан дөйөм ғәскәр корпусы командиры, 1976 йылдан армия штабы башлығы.
1977 йылдың 5 июлендә дәүләт түңкәрелеше ойоштора, һөҙөмтәлә З. Бһутто хөкүмәте бәреп төшөрөлә, илдә хәрби хәл индерелә. Зыя-үл-Хаҡ ил менән идара итеүҙе ҡулына алған хәрби администрация башлығы була. Сәйәси эшмәкәрлеккә сикләүҙәр, цензура индерелә, һүҙ ирке юҡҡа сыға, сәйәси көнәркәштәр эҙәрлекләнә, 1979 йылдан сәйәси фирҡәләр хеҙмәте лә тыйыла. Элекке премьер-министр З. Бһутто үлем язаһына хөкөм ителә (1979, апрель).
Зыя-үл-Хаҡ ил менән идара иткән осорҙа иҡтисадта баҙар мөнәсәбәттәрен үҫтереү, шәхси эшмәкәрлекте үҫтереү, сәнәғәт ойошмаларын һәм банктарҙы айырым ҡулдарға сығарыу сәйәсәте алып бара. Эҙмә-эҙлекле рәүештә Пакистан йәмғиәте ислам закондарына буйһондорола: илдә Юғары шәриғәт суды ойошторола, ислам һалымдары, енәйәттәр өсөн шәриғәт ҡануны буйынса яуап биреү индерелә. Илдең ҡораллы көстәре нығытыла һәм ҡоралландырыла. Пакистан ядро ҡоралы булған илдәр иҫәбенә инә.
Тышҡы элемтәләр өлкәһендә АҠШ һәм уның НАТО буйынса партнерҙары, Ҡытай, шулай уҡ Яҡын Көнсығыштың мосолман дәүләттәре менән хәрби-иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе нығытыуға баҫым яһай.
Зыя-үл-Хаҡ сәбәптәре асыҡланмай ҡалған авиаһәләкәттә һәләк була. Пакистанда хакимиәткә З. Бһуттоның ҡыҙы Беназир Бхутто килә (1953-2007).
Косинцева Мария Александровна
Косинцева Мария Александровна (12 март 1926 йыл — 13 июнь 2005 йыл) — СССР Автомобиль сәнәғәте министрлығының Шадринск автоагрегат заводында слесарь-йыйыусылар бригадиры, Ҡурған өлкәһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Мария Александровна Косинцева (ҡыҙ фамилияһы Теребенина) 1926 йылдың 12 мартында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 30 мартта) РСФСР-ҙың Урал өлкәһе Шадринск округы Исәт районы Красномыльское ауыл Советы составындағы Красномыльское ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1926 йылдың 15 сентябрендә Исәт районы Шадринск районына үҙгәртелә, 1943 йылдың 6 февраленән Ҡурған өлкәһенә инә.
1940 йылда тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. 1942 йылдан Сталин исемендәге Шадринск автоагрегат заводында преслаусы, карбюраторҙар слесарь-йыйыусыһы булып эшләй башлай. Шадринск автомеханик техникумын тамамлай. Карбюраторҙар цехында слесарь-йыйыусылар бригадиры итеп тәғәйенләнә. 1958 йылда КПСС сафына инә.
Мария Косинцева бригадаһы йыл һайын производство планын 125—130 %-ҡа арттырып үтәй. 1959 йылда Коммунистик хеҙмәт коллективы исеме өсөн социалистик ярыш инициаторы була. 1960 йылда уның бригадаһы «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исеменә лайыҡ була. 8-се биш йыллыҡ йылдарында (1966—1970) Косинцева Мария һигеҙ йыллыҡ норманы үтәй.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 5 апрелендәге Указы менән, биш йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары, юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла Күп тапҡыр халыҡ депутаттарының Ҡурған өлкә һәм Шадринск ҡала Советтары депутаты һәм профсоюздарҙың өлкә советы ағзаһы итеп һайлана.
Хәтер
2013 йылда Шадринск автоагрегат заводында карбюратор цехы слесарь-йыйыусылар бригадиры Мария Александровна Косинцева портреты менән иҫтәлекле таҡтаташ асыла.
Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы
Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы (26 апрель 1921, Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы — 1 октябрь 2002, Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) — һуғыш һәм хеҙмәт ветераны, БАССР-ың атҡаҙанған уҡытыусыһы. "Ҡыҙыл Йондоҙ" һәм II дәрәжә «Ватан һуғышы» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы 1921 йылдың 26 апрелендә БАССР-ың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемле Ғәлиәкбәрҙә ала. Артабан уҡыуын Байназар мәктәбендә дауам итә.
1936 йылда Ырымбурҙа педучилищеға уҡырға инә. Был уҡыу йорто Темәскә күсерелеп, 1939 йылда шунда  уҡыуын  унышлы тамамлай. Тәүгеләрҙән булып районға махсус педагогик белем менән ҡайта һәм хеҙмәт юлын  1939 йылдың 15 авгусында   Ғәлиәкбәр ауыл советына ҡараған Ҡолғона башланғыс мәктәбендә  башлай.
1940 йылдың 18 ғинуарынан Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбенә физика һәм математика уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та ул тәүгеләрҙән булып армияға алына. Алты айлыҡ хәрби фелдьшерҙар әҙерләү курсын тамамлағас, 1942 йылдың яҙында өлкән лейтенант званияһы менән һуғышҡа оҙатыла. Йәш офицерға уҡсылар взводы менән командалыҡ итеүҙе йөкмәтәләр. Аҙаҡ рота командиры итеп үрләтәләр.
1943 һәм 1945 йылдарҙа, контузия алып,  яраланып, госпиталдә дауаланырға тура килә. Бөйөк Еңеүҙе 2-се Белоруссия фронты составында Гамбург йүнәлешендә ҡаршылай.
Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (№ 32276538), «Ҡыҙыл йондоҙ», икенсе дәрәжә  «Ватан һуғышы » (№ 2936 656) ордендары, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы  һәм башҡа күп миҙалдар менән наградлана. Армия сафынан 1947 йылда ҡайта һәм яратҡан уҡытыусы эшен дауам итә. Башта Иҫке Собханғол ете йыллыҡ мәктәбендә, унан Брәтәк балалар йортонда директор була. 1951-1953 йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы уҡытыусылар институтын тамамлай. Мәктәп директоры, колхоз рәисе, райкомда бүлек мөдире, уҡытыусы булып эшләй. Бөтәһе ярты быуат стажы иҫәпләнә. Оҙаҡ йылдар Иҫке Собханғолов урта мәктәбенең хәрби етәксеһе булып эшләй. Ун бишләп егетте хәрби хәрби училищеларға ебәреүҙә ҙур ярҙам күрһәтә. Хәрби – патриотик тәрбиә эшмәкәрлегендәге уңыштары өсөн Министрҙар Советының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.
Күп йыллыҡ емешле хеҙмәте өсөн 1985 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеменә лайыҡ була.
2002 йылда вафат була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.
Хәтер
БАССР-ың атҡаҙанған уҡытыусыһы, "Ҡыҙыл Йондоҙ" һәм II дәрәжә «Ватан һуғышы» ордендары кавалеры Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы иҫтәлегенә үҙе оҙаҡ йылдар эшләгән Иҫке Собханғол урта мәктәбе бинаһы фасадында мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Һарай майҙаны (Варшава)
Һарай майҙаны (пол. Plac Zamkowy ) король һарайы һәм Варшаваның Иҫке ҡалаһы араһында урынлашҡан. Көньяҡ яҡтан өсмөйөшлө майҙан ҡәлғә диуары һәм Краков ҡапҡалары менән сикләнгән.
1644 йылдан майҙанды король Сигизмунд колоннаһы биҙәй.
Краков ҡапҡалары һәм ҡәлғә стенаһының бер өлөшө 1818 йылда емереп ташлана, әммә бында яңы барлыҡҡа килгән көньяҡ йүнәлештәге  урам үҙенең Краков биҫтәһе исемен һаҡлап ҡала (пол. Krakowskie Przedmieście ).
1944 йылда Варшава ҡалаһы емерелер алдынан Һарай майҙаны баш ҡаланың иң йәнле майҙандарҙың береһе була.
Майҙандан Висла йылғаһы яғына ҡарай түбәнгә текә Новы Зъезд урамы (Яңы Съезд, пол. Nowy Zjazd ) алып бара, һуңынан ул Феликс Панцер эстакадаһы аша Кербедзя күперенә һәм артабан Висла йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан  Прага районына йүнәлә.
1944 йылдағы ихтилалдан һуң эстакаданы һәм күперҙе немец ғәскәрҙәре шартлатып китә.
Майҙандың һәм уның тирә -яҡтарын һуғыштан алдағы торошона килтереү урынына Варшава ҡала төҙөүселәре ҡыйыу ҡарар ҡабул итә: ҡала транспортын майҙан аҫтындағы туннелгә күсерә, эстакаданың ҡалдыҡтарын һүтә һәм иҫке күперҙең йөҙ йыллыҡ терәүҙәрендә яңы киң күпер төҙөй. Шулай уҡ Мариенштат микрорайоны төҙөлә.
Туннель ҡыйығында архитекторҙар барокко дәүерендәге тораҡ йорттарҙы ентекле тергеҙә.
1949 йылдың 22 июлендә бөтә ҡаланы киҫеп үткән   Көнсығышта-Көнбайыш трассаһын асыу  тантанаһы була. Транспорт хәрәкәте аҫтан, ә йәйәүлеләр зонаһы майҙанда була.
Туннелдән сыҡҡан урында трамвай туҡталҡаларын майҙан менән эскалаторҙар тоташтыра.
Дүрт йылдан һуңыраҡ Иҫке ҡаланы тергеҙеү тамамлана, король һарайын тергеҙеү 1988 йылға тиклем дауам итә. Шул саҡта Варшава халҡы Һарай майҙанын хәҙерге торошонда күрә.
Бровман Григорий Абрамович
Бровман Григорий Абрамович (, Калараш, Оргей өйәҙе, Бессарабия губернаһы — 13 август 1984, Мәскәү) — совет әҙәбиәт белгесе һәм әҙәби тәнҡитсе. Филология фәндәре кандидаты.
Биографияһы
Бровман Григорий Абрамович Бессарабия губернаһы Оргей өйәҙенең Калараш ауылында  (хәҙер — Молдова Республикаһының район үҙәге)  йәһүд ғаиләһендә тыуған
Мәктәптә уҡый, ете синыфты тамамлағандан һуң китапханала эшләй башлай. Беренсе донъя һуғышы башында уларҙың ғаиләһе Подольск губерналары буйлап гиҙә, күпмелер ваҡыт Одесса һәм Крыжополдә йәшәй. 1926 йылда Мәскәүгә күсеп килә, унда Мәскәү дәүләт университетының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә, юғары уҡыу йортон 1931 йылда тамамлай. Студент сағында уҡ баҫыла башлай: «Революция и культура» (1929, № 21) журналында Бровмандың һәм Е.Поповкиндың мәҡәләһе баҫылып сыға, унда авторҙар  раҫлауынса, университеттар үҙҙәренең йомолоуы арҡаһында феодаль йәмғиәттең корпоративлығына тап килә, улар хәҙер  тормоштан айырылған, паразит синыф  мәҙәниәте барлыҡҡа килгән,  үҙ диураҙарынан бер ҡайҙа ла яраҡлы булмаған кешеләрҙе, паразиттарҙы   (медик һәм юристарҙан тыш) сығара. Шуға күрә бөтөн университет юҡ ителергә,  ҡайһы бер махсуслаштырылған уҡыу йорттарына әйләнергә тейеш.
«На путях к новой школе» журналы редакцияларында эшләй. Л.И. Альтман ярҙамы менән СССР Яҙыусылар союзын ойоштороу буйынса ойоштороу комитеты ағзаһы  була. ИФЛИ аспирантураһын тамамлай, ә 1940 йылда А.М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында  «Белинский и драма» темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — хәрби Төньяҡ-Көнбайыш фронтта хәрби корреспондент, «В бой за родину», «Бей врага» гәзиттәре  редакцияһында эшләй.
Космополитизм менән көршә кампанияһы барышында А.М.Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының  совет әҙәбиәте кафедраһы мөдире вазифаһынан бушатыла һәм  СССР Яҙыусылар союзы сафынан сығарыла (һуңынан тергеҙелә).
«Новый мир» журналында тәнҡит бүлеге мөдире. СССР Яҙыусылар союзының өлкән референты була.
В.В.Вересаев ижады  («В Вересаев: жизнь и творчество» китабы  1959 йылда сыға), хәҙерге совет прозаһы менән шөғөлләнә. 1961 йылдан башлап А.И.Солженицындың  ижады буйынса бер нисә эше баҫылып сыға; А.Жуховицкий менән  бәхәстә яҙыусыны яҡлап сыға. , Ю.В.Троифоновтың тәүге әҙәби тәжрибәһен юғары баһалай; В. Н. Войновичты СССР Яҙыусылар союзынан сығарыуҙы хуплай. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1977).
Бареләүиҙәр
Бареләүиҙәр (بَریلوِی) — мосолман-сөнниҙәрҙә яңырыу хәрәкәте, Көньяҡ Азия илдәрендә таралған хәнәфи мәҙһәб тарафдарҙары.
Атамаһы
Бареләүи хәрәкәте үҙенең нигеҙләүсеһе Барели ҡалаһынан Әхмәт Рүҙә Хан Бареләүи хөрмәтенә аталған — (1856—1921) (хәҙерге заманда Һиндостандың төньяҡ-көнбайышы).
Үҙенсәлектәре
Бареләүиҙәр халыҡ культтарын һәм суфый йолаларын тота, был хәрәкәт диүбәндилек тарафдарҙарының ризаһыҙлығын тыуҙыра. Диүбәндиҙәр бареләүиҙәрҙең әүлиә-изгеләрҙең аралашсылығына ышаныуын һәм изге урындарға фатиха — бәрәкәт эҙләп хаж ҡылыуын өнәмәй. Британия социологы Джон Рекс (1925—2011) фекеренсә, Бареләүиҙәр фундаменталист түгел һәм һәр ваҡыт сағыштырмаса сәйәси булмаған, үҙ ҡараштарын асыҡтан-асыҡ белдерергә ынтылмаған.
Ҡаршылыҡтар
Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡ идара итеү осоронда 1977—1988) һәм Пакистанда "юғарынан исламлаштырыу барғанда бареләүиҙәр диүбәнди ғөләмәләре тарафынан ҡыҫырыҡлана . Пакистан бареләүиҙәре, диүбәндиҙәре һәм шиғыйҙар араһында ҡаршылыҡтар һөҙөмтәһендә 1980—1990 йылдарҙа илдә был ағымдарҙың хәрби төркөмдәре араһында һуғыш башлана.
Пакистанда бареләүиҙәрҙең төп сәйәси ойошмаһы булып «Жәмғиәт-е ғөләмә-и Пакистан» партияһы тора (Пакистан ғөләмәләре йәмғиәте).
Таңсулпан
Таңсулпан — төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Таңсулпан — башҡорт телендә таң йондоҙо, сулпан (Венера планетаһы) тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы (15 май 1953 йыл) — башҡорт театр һәм кино актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981), Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы (22 сентябрь 1947 йыл) — прозаик, драматург. Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2018) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994)
Таңсулпан Диҡҡәт ҡыҙы Бураҡаева (7 ғинуар 1982 йыл) — кинорежиссёр, сценарийҙар авторы, рәссам, йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар Союзы ағзаһы (2017). Белеме — Өфө сәнғәт училищеһының рәсем бүлеге; Өфө дәүләт сәнғәт академияһының һынлы сәнғәт факультеты; Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидениеһы институтының экран сәнғәте факультеты («кино һәм телевидениеһы режиссураһы»). 2006—2015 йылдарҙа — «Башҡортостан» киностудияһында кинорежиссёр. Бөгөнгө көндә үҙаллы киноэшмәкәр.
Әҙәбиәттә
«Таңсулпан (драма)» — Ҡадир Даяндың ошо исемдәге драмаһында төп героиня.
Лопатиха
Лопатиха — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузурба (Кошуриха) йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төркиә тарихында бер партиялы осор
Төркиә тарихында бер партиялы осор (төр. Türkiye'de tek partili dönem ) — Төркиә Республикаһы  тарихының 1923 йылда илдә рәсми рәүештә бер партиялы режим урынлашыуҙан башланған өлөшө. 1923—1945 йылдарҙа Республика халыҡ партияһы Төркиәлә берҙән-бер партия була. 1945 йылда Милли үҫеш партияһы (тур. Millî Kalkınma Partisi) барлыҡҡа килә. 1946 йылғы һайлауҙа Республикан халыҡ партияһы еңһә лә, 1950 йылғыла  парламентта күпселек булыуын юғалта. Был осорҙа президент Мостафа Кәмал Ататөрк күп партиялы демократияға күсеү өсөн оппозиция партиялары ойоштороуҙы һорап ҡат-ҡат мөрәжәғәт итә:  1930 йылда  Либераль-республикасы партия барлыҡҡа килә, әммә тиҙҙән ойоштороусылары тарафынан таратыла; 1924 йылда  Прогрессив республикансы партия ойошторола (Казим Карабекир тарафынан), әммә ағзалары  Сәйет шәйех фетнәһендә (1925) ҡатнашҡанлыҡтан  тиҙ арала таратыла. Һөҙөмтәлә, республикала күп партиялы система Ататөрктөң вафатынан һуң ғына барлыҡҡа килә.
Ататөрктөң президентлыҡ осоронда (1925—1938)
Төркиә Республикаһын ойошторғас, йәш илдең хөкүмәте уны яңыртыуға бөтә көсөн һала. Франция, Швеция, Италия, Швейцария кеүек көнбайыш илдәренең дәүләт институттары, закондары, конституциялары ҡарала һәм Төркиә талаптарына,  «төрөк милләтенең үҙенсәлектәренә» яраҡлаштырыла.
Ул саҡта ил йәмәғәтселеге президента Мостафа Кәмалдең (һуңыраҡ ул «Ататөрк» булып китә) ниәттәрен, программаларын әллә ни аңлап та етмәй, йышыраҡ уны: «Беҙ беренсе  хәлифәләр  осорона ҡайтабыҙ» тигән лозунгылар менән сәләмләй. Властың хәлифәләр осорондағы кеүек бер ҡулда тупланыуын туҡтатыу өсөн Мостафа Кәмал байтаҡ реформалар үткәрә, төрлө дәүләт вазифаларына   Феүзи Чакмак, Казым Озалп һәм Иcмет Инөнү  кеүек сағыу лидерҙарҙы тәғәйенләй. Ошо саралар ярҙамында ул төрөк йәмғиәтенең үҙаңын үҙгәртергә, исламсы дәүләтте заманса демократик һәм донъяуи дәүләткә әйләндерергә тырыша.
Яңы дәүләттең мөһим элементтарының береһе булып күп партиялылыҡ тора. Әммә был юлда ҡаршылыҡтар үҫеп сыға: Либераль республикасы партияны (лидеры Али Фәтхи Окьяр була) нигеҙләгәс, уға төрлө «дини төркөмдәр» берегә, шунан һуң илдә, айырыуса көнсығышында,  ҡанлы болалар башлана. 1930 йылдың 17 ноябрендә Либераль партия таратыла һәм 1945 йылға тиклем илдә күп партиялы демократия төҙөү аҙымдары яһамай.
Оппозиция (1924—1927)
1924 йылда «Мосул проблемаһы» киҫкенләшә  (ҡарағыҙ:  Ғосман империяһының тарҡалыуы),  Сәйет шәйех артабан уның исемен алған ихтилалды ойоштора. Сәйет шәйех Дижленән (Пиран) бай курд вариҫы (ҡәбилә башлығы)  булғанлыҡтан, төбәктә дин һәм милләт мәсьәләһе айырыуса киҫкен төҫ ала:  шәриғәт закондарын тергеҙергә тырышып, Пирандың ҡораллы көстәре  ауылдар буйлап тарала, Элазыг һәм Диярбакырҙа хөкүмәт учреждениеларын тартып ала.
Төркиә хөкүмәтендә шәйех Сәйет ихтилалын «контрреволюция» тип баһалаусылар була, улар кисекмәҫтән хәрби хәрәкәттәр башларға саҡыра. 1925 йылдың 4 мартында ихтилалға ҡаршы сығыу өсөн илдә «Йәмәғәт тәртибен һаҡлау тураһында» закон сығарыла. Ул хөкүмәткә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр бирә һәм 1929 йылда ғына көсөнән сығарыла.
Бындай сараларға идара итеүсе партия ағзалары ла ризаһыҙлыҡ белдерә: шул уҡ осорҙа  Мостафа Кәмал үҙе үҙ партияһында әҙселектә ҡалыу ихтималлығынан борсола. Әммә ул «оппозиция төркөмөн» юҡ итергә ҡыймай. Һөҙөмтәлә Ататөрк власын һаҡлап ҡала, сөнки уның хөкүмәтенә ышанмаусылыҡ күрһәтеү өсөн тауыш биреү уңышҡа өлгәшмәй (1924 йылдың 8 ноябрендә  ышанмаусылыҡ вотумы  148 тауыш менән кире ҡағыла, ышанмаусылыҡ белдереүселәр һаны 18 була). Бынан һуң Мостафа Кәмал «төрөк милләте республика, цивилизация һәм прогресс юлынан ҡурҡыуһыҙ алға барырға ныҡлы ҡарар итте», - ти.
1924 йылдың 17 ноябрендә оппозиция төркөмө ярсығы Прогрессив Республикасы парти (ПРП) төҙөй, уға төрөк парламентының 9 депутаты инә  — был илдә беренсе рәсми күп партиялы  системаның тәүге сағылышы була. ПРП-ның иҡтисади программаһы идара итеүсе властың  «дәүләт социализмы »нан нығыраҡ  либераль була, ә оппозиционерҙарҙың социаль программаһы, киреһенсә, Ататөрктөң «модернизмынан» консервативыраҡ була. Яңы партия башлыҡтары ғөмүмән алғанда кәмалсы революцияны яҡлай, әммә  «мәҙәни революция» һәм   секуляризм принциптары тураһында башҡа ҡарашта тора.
1926 йыл эсендә Измирҙә Мостафа Кәмалды үлтереү буйынса заговор асыла. Заговорсылар араһында Халифәлекте бөтөрөүгә ҡаршы сыҡҡан, шулай уҡ ил башлығына ҡарата шәхси үпкәләр ҙә йөрөткән элекке депутат та була. «Емерткес эшмәкәрлекте фашлау» ғәмәлдә Ататөрктөң мәҙәни революцияға ҡарашын уртаҡлашмаусыларҙы көсһөҙләндереү өсөн ҡулланыла. Идара итеүсе властың бик күп сәйәси дошмандары суд яуаплылығына тарттырыла.
Цимлян (станция)
Цимлян — Ростов төбәгенең Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Куберле — Морозовск тимер юлы станцияһы. Ростов өлкәһе Цимлянский районындағы Цимлянск ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
Цимлян станцияһы үҙенең барлыҡҡа иклеүе менән яҡындағы Цимлян ГЭС-ы на  бурыслы. Тимер юлы транспорты «бөйөк коммунизм төҙөлөшөнә» материалдарҙы, техника һәм эшселәрҙе   ташыу өсөн уңайлы була. Лихая —Сталинград һыҙығындағы Морозовск станцияһын Куберле станцияһы менән тоташтырыу ҡарар ителә. Морозовск һәм Цимлян станциялары араһындағы яңы тимер юлының төньяҡ участкаһы 1949 йылдың октябрендә тапшырыла. 1949 йылдың сентябрь аҙағында Цимлян станцияһына беренсе пробалы поезд килә.
Цимлян станцияһы һәм уның эргәһендәге инеү юлдары гидроузел төҙөү осоронда  ҡорамалдар  һәм материалдарҙы бушатыу буйынса төп эштәрҙе башҡара. Цимлян гидроузелы төҙөлөшө идаралығы һәм судоходство каналы балансында ҡом, ваҡ таш һәм таш ташыу өсөн йөҙләгән вагон һәм платформа була. Был вагондарҙан карьерҙарҙан Цимлян һәм Добровольский (хәҙер Волгодонск) станцияларына тиклем түңәрәк маршруттар буйлап йөрөүсе махсус поездар барлыҡҡа килә. 1950 йылда вокзалдың бер ҡатлы бинаһы төҙөлә, уның үҙәк өлөшөндә билет кассалары менән көтөү залы, ә ҡабырға өлөшөндә станция буйынса дежурныйҙың һәм элемтә үҙәге урынлашҡан. 1952 йылдың йәйендә быуа буйлап  хәрәкәт поездары асыла.
Б. Юган
'''Б. Юган''' — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1353/118 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 1.063,000 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кулики (Благовещен районы)
Кулики (Кулики) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80215813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Баһауетдинов Марат Риф улы
Баһауетдинов Марат Риф улы (Багаутдинов Марат Рифович) (24 июль 1947 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - татар.
Биографияһы
Марат Риф улы Баһауетдинов 1947 йылдың 24 июлендә БАССР-ҙың Октябрьский ҡалаһында донъяға килгән.
1971 йылда Ҡазан дәүләт төҙөүсе-инженерҙар институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1966 йылда механикалаштырылған эштәр идаралығында слесарь булып башлаған. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң монтажсы, мастер, прораб, өлкән прораб, баш инженер, БНПС тресының төҙөлөш идаралығы етәксеһе вазифаларында эшләгән.
1979 йылда трестың техник бүлеге етәксеһе булып, 1980 йылда шул уҡ трестың партком секретары итеп һайлана.
Баһауетдинов Марат Риф улы артабан "Башсельмаш" заводының директор урынбаҫары, "Башнефтегазмонтаж" тресының баш инженеры булып эшләй.
1988 - 1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Нефтекама ҡала Советы рәйесе булып эшләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Сығанаҡтар
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.
Ҡыҙылъяр (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яҡшылыҡ
Яҡшылыҡ — дөйөм әхлаҡи аң төшөнсәһе, ыңғай ҡиммәттәрҙе ҡылыҡһырлаған этика категорияһы.
Баштан уҡ һуд төшөнсәһенә ҡапма-ҡаршы (йәғни яуызлыҡ тәьҫире һөҙөмтәһенә ҡаршы булараҡ рәхәтлек тәьҫире һөҙөмтәһен аңлата) торған, ә һуңғараҡ, яҡшылыҡҡа, файҙалы эшкә, мәҫәлән, яҡын кешеңә, шулай уҡ таныш булмаған кешегә йә хайуандар һәм үҫемлек донъяһына аңлы рәүештә, эскерһеҙ һәм ихлас ярҙам  итеү ынтылышын аңлатып, яуызлыҡ төшөнсәһенең антонимы булараҡ ҡулланылған. Тормошсан мәғәнәлә был термин кешеләрҙең ыңғай баһаһына, йә теге йәки был кешенең бәхет, шатлыҡ, мөхәббәт тип күҙалланған һәр нәмәһенә ҡағыла, йәғни «яҡшы» релевант  төшөнсәһенә яҡын була бара.
Изгелек тәбиғәте
Изгелек һәм яуызлыҡ — антонимик төшөнсәләр, шулай итеп, бер-береһен инҡар итә. Европа традицияһында ғәҙәттә, яҡшылыҡты яҡтылыҡ, яҡты, аҡҡа. Яуызлыҡты — ҡараңғылыҡ, ҡараңғы, ҡараға. Ҡайһы бер дин догматтарына ярашлы, изгелек менән  яуызлыҡ донъяла хакимлыҡ хоҡуғы өсөн мәңгелек көрәш алып барыусы автономиялы көстәр итеп ҡарала. Теологияла шуға оҡшаш ҡараштар системаһы дуализм тип атала.
Мәҙәниәттә изгелек төшөнсәһе.
Рус мәҙәниәтендә "яҡшылыҡ" һүҙе тәүҙә матди мөлкәтте аңлата. "Мәрхәмәтле кеше" - бай кеше. Үҙе аҙыҡ-түлек һатып алыу мөмкинлеге алып ауырлығын арттырған тулы кәүҙәле кешене лә "добрый", "раздобревший" (располневший) тиҙәр. "Изгелек" - был кешегә үҙ байлығы, мөлкәте менән бүлешергә мөмкинлек биргән холоҡ һыҙаты. Христианлыҡ ҡабул иткәндән һуң һүҙҙең башҡа, шул иҫәптән матди байлыҡҡа бер ниндәй ҙә мөнәсәбәте булмаған, мәғәнәләре барлыҡҡа килгән.
Яҡшылыҡҡа ҡағылған «Добро должно быть с кулаками» тигән тағы бер киң таралған фраза. Был фраза башҡа бер нисә шағирға шул юлдан башланған шиғыр яҙыуҙарын үтенеп өндәшкән М. Светлов авторлығына ҡайтарып ҡалдырыла. Иң билдәле шиғырҙы Станислав Куняев яҙған: Добро должно быть с кулаками Добро суровым быть должно, Чтобы летела шерсть клоками Со всех, кто лезет на добро… Изгелекте христианлыҡта баһалауға ҡарата скепсис ҡарашты сағылдырған «победа сил добра над силами разума» фразаһы быға тағы ла бер миҫал булып тора.
Изгелек баһалау, абстракция критерийы булып тора. Яҡшылыҡ тигәндә беҙ кешенең ынтылыштарын, уның мәҙәниәтен аңлайбыҙ. Мәҙәниәт һәм яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ төшөнсәләре тығыҙ бәйләнгән. Әгәр мәҙәниәт — эшкәртеү» булһа, ә хәҙер беҙ был төшөнсә аҫтында кеше хеҙмәтенең һәм үҫешенең һөҙөмтәһе байлығын аңлаһаҡ, был үҫештең бер йүнәлеше — ул изгелек, икенсеһе — яманлыҡ.
Изгелекте аңлауҙа төп мәҙәни конфликт, әгәр кеше түҙемле һәм баҫалҡы ғына инаныу һәм хаҡлыҡ менән хеҙмәт итһә, Аллаһы тәғәлә уны үҙе тулыһынса һәм бөтөнләйгә азат итә, тип ышаныуҙа  һәм фаразлауҙа һәм, шунан сығып изгелеккә хас түгел тиеүҙән тора. Башҡалар Алла бөтөнләй юҡ тигәнгә ышана йә фаразлай, һәм шуның өсөн үҙеңә яманлыҡҡа ҡаршы көрәшергә кәрәк һәм шунан сығып яҡшылыҡ — рәхәтлек булдырыу ихтыяры ғына түгел, шулай уҡ, үҙе кешене яманлыҡ менән көрәшергә саҡырғанлыҡтан, Аллаһы тәғәләнең зыянды һәм яуызлыҡты юҡ итеү ихтыяры ла.