cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һиндостан тарихы
Англия
1757 йылда Роберт Клайв етәкселегендәге Британ Ост-Һинд компанияһы ғәскәре бай Бенгал наваблығына баҫып инә, бенгал  ҡаҙнаһын талай (5 млн 260 мең фунт стерлинг торошло байлыҡ тартып алынған). Б енгалия инглиз компанияһы таможня идаралығына күскәндән һуң, уның  территорияһында эске таможнялар булдырыла, эске бенгал сауҙаһының  мөһим тармаҡтарын монополләштерәләр. Йөҙәр меңләгән бенгал һөнәрселәре, үҙ продукцияһын  минималь хаҡтар буйынса тапшырырға тейешлек шарты менән, компаниялар факторияларына көсләп беркетелә, йыш ҡына уларға бер ни ҙә түләмәгәндәр. Һалымдар ҡырҡа арта, шул иҫәптән ер һалым ике тапҡырға арта.
Бөтә Һиндостан инглиз колониаль хакимлығы аҫтына күскәндән һуң, аслыҡ башҡа биләмәләргә лә тарала башлай. Күп ваҡытта был британия властарының  урындағы һөнәрселек етештереүен производствоһын бөлдөрөү буйынса аңлы сәйәсәт һөҙөмтәһендә бөлгөнлөккә төшөрөүендә, һөҙөмтәлә баҙар инглиз  сәнәғәт тауарҙарын өсөн асыла. 1834 йылда британ генерал-губернаторы хәбәр итеүенсә: «Һиндостан тигеҙлектәре туҡыусылар һөйәктәренән аҡ булып күренә».
1840 йылда инглиздәр Һиндостан дың күп өлөшөндә идара иткән. Һинд колонияларын тыйыла белмәй талау инглиз капиталын туплау һәм Англия сәнәғәт революцияһының мөһим сығанағы булған. 1876—1878 йылдарҙа, беренсе сиратта, Мадрас һәм Бомбейҙа ҡоторонған «Ҙур аслыҡ» осоронда, инглиз хакимиәте мәғлүмәттәре буйынса, 2,5 миллиолнға яҡын кеше, ә һинд мәғлүмәттәре буйынса — 10 миллионға яҡын вафат булған.
Британдар Һиндостанда тимер юлдар төҙөгән, даими почта бәйләнешен юлға һалған, сәнәғәт предприятиелары булдырған. Британия идаралығы һәм инглиз теле төрлө телдә һөйләшеүсе илде берҙәм һәм бөтөн итеп тупларға ярҙам иткән. Был милли үҙаңды үҫтереү  өсөн нигеҙ булған. 1885 йылда «Һинд милли конгресы» партияһы барлыҡҡа килгән. 1890 йылда «һул» — радикаль ағым барлыҡҡа килгән. Уның етәксеһе Бал Гангадхара Тилак булған.
XX быуатта Британия Һиндостаны
1911 йылда Британияның Һиндостандағы вице-короле резиденцияһы Дели ҡалаһына күсерелә (быға тиклем уның резиденцияһы Калькуттала булған).
Британ Һиндостаны,1914 йылдың 4 авгусында Германияға һуғыш иғлан иткән Бөйөк Британия менән бер үк ваҡытта,  Беренсе донъя һуғышына ҡушылған. Һинд ғәскәрҙәре Европала, Урта диңгеҙҙәге, Африка һәм Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәр театрында ҡатнашҡан.
Һуғыш башында уҡ тотҡас, Германия яғынан хупланған һинд милләтселәренең революцион эшмәкәрлеге, британия властары өсөн етди ҡурҡыныс тыуҙыра. 1919 йылдың мартында тәртип һаҡлау тураһында ҡаты Закон ҡабул ителә, шул  осорҙа билдәлелек алған йәмәғәт эшмәкәре Махатма Ганди Һиндостанда хартал үткәрергә, йәғни хужалыҡ итеү эшмәкәрлеген туҡтатырға, дөйөм забастовка үткәрергә саҡыра. Тиҙҙән илдә сыуалыштар башлана, һәм Гандиҙың харталды туҡтатыу теләге уяна. Әммә шул ваҡытта Пенджабта хәл киҫкенләшә. 1919 йылдың 13 апрелендә бригада генералы Реджинальд Дайер етәкселегендәге ғәскәр Армитсарҙа демонстранттарға ҡаршы ут аса, Джаллианвала-багхт ҡыйралышында 400-гә яҡын кеше һәләк була.
XX быуаттың тәүге яртыһында Һинд милли конгресы һәм башҡа сәйәси ойошмалар һинд милли-азатлыҡ хәрәкәтенә нигеҙ һала. 1920 һәм 1930 йылдарҙа миллионлаған һиндтар Махатма Гандиҙың ахимса (көс ҡулланмау) принциптарына нигеҙләнгән  сатьяграха, тип аталыусы күп кешенең гражданлыҡ буйһонмауы кампанияһына  ҡушыла.
1929 йылда вице-король лорд Ирвин Һиндостандың доминион статусын алыуы маҡсаты менән реформа үткәрелеүе тураһында иғлан итә. Ләкин Һинд милли конгресының эш комитеты, Бөйөк Британия менән бәйләнеште өҙмәй тороп, ысын азатлыҡ булыуы  мөмкин түгел, тип белдерә.
1930, 1931 1932 йылдарҙа һинд йәмәғәтселеге һәм хөкүмәт яғынан һәм Бөйөк Британия парламентының өс әйҙәүсе сәйәси партия вәкилдәре араһында өс тапҡыр түңәрәк өҫтәлдәр конференцияһы үткәрелә. Беренсе түңәрәк өҫтәл тамамлағандан һуң бер аҙ ваҡыт үтеүгә, Һинд милли конгресы гражданлыҡ буйһонмауы акцияһын туҡтатыу, ә хөкүмәт сәйәси тотҡондарҙы төрмәнән сығарыу шарты менән Ирвин — Ганди пакты ҡабул ителә. Әммә икенсе конференция тамамланыу менән Конгресс йәнә ҡаршылыҡ акцияларын башлай. Тәртипһеҙлектәр тоҡана, һәм Ганди ҡулға алына.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Һиндостан
1939 йылдың 3 сентябрендә Һиндостан, Бөйөк Британия менән бергә, һуғышҡа инә. Тиҙҙән Һиндостан милли конгресы лидерҙары британия хөкүмәтенән һуғыш тамамланғандан һуң Һиндостанға ҡарата пландары асып һалыуын талап итә. 1940 йылдың октябрендә Конгресс граждандар буйһонмауы кампанияһын башлай. 1942 йылдың мартында британия хөкүмәте, һуғыштан һуң Һиндостанда туранан-тура махсус  Һайлап ҡуйған орган ярҙамы менән, ил конституцияһын әҙерләүҙе  тәҡдим итә; һинд сәйәси даирәләренә, оборонанан тыш, бөтә тармаҡтарҙағы  власты бирергә әҙерлеге тураһындағы фекер әйтелә. Әммә был тәҡдимдәр кире ҡағыла, сыуалыштар башлана, Конгресс Ганди һәм Конгрестың башҡа алдынғы эшмәкәрҙәре ҡулға алына.
1942 йылдың 23 мартында япон ғәскәрҙәре Андаман утрауҙарына килеп  төшә.
1942 йылдың 26 апрелендә британия ғәскәрҙәре Бирманан Һиндостанға сигенә башлай. Төньяҡҡа сигенеү барышында 38-се һәм 22-се ҡытай дивизиялары Ҡытайҙан киҫелеп ҡала, уларға ла Һиндостан еренә үтергә тура килә. Был ғәскәрҙәр бер үк исем йөрөткән округтың Рамгарх ҡалаһында йыйыла, бында улар америка ҡоралы һәм кейеме ала, ә уларҙы уҡытыу эшенә америка инструкторҙары  тотона. Һиндостанда ҡытай ғәскәренең рәсми командующийы америка генералы Джозеф Уоррен Стилвелл була. Һөҙөмтәлә Британ Һиндостанында американдар етәкләгән ҡытай  хәрби берләшмәһе — Төньяҡ хәрби районы командованиеһы барлыҡҡа килгән.
1943 йылдың йәйендә Германиянан Сингапурға япондар яғына сығырға риза булған һинд әсирҙәренән Һинд милли армияһын туплай башлаған Һинд бойондороҡһоҙлоҡ хәрәкәтенең элекке лидерҙарының береһе — Субхас Чандра Бос килә.
15-се армия командующийы Мутагути Рэнъя, Һиндостанда британдарға ҡаршы йүнәлтелгән ихтилал тоҡандырыу маҡсатында ҙур һөжүмгә ҡушылырға  саҡырһа ла, уға сикләнгән операция ойошторорға ризалыҡ бирелә. 1944 йылдың башында Импхал өсөн барған алыш япондарҙың еңелеүе менән тамамланды. Был алыш менән бер үк ваҡытта үткән һәм уның һөҙөмтәһендә союздаш ғәскәрҙәр ҡамауҙан азат ителгән Кохим алышы Икенсе донъя   һуғышы Көньяҡ-Көнсығыш Азия театры өлөшөнә ҡараған Бирма кампанияһының һынылышлы мәле булып тора. Кохим һәм Импхалдағы еңелеү шул осорҙа Япония тарихындағы иң ҙур еңелеү була.
1943 йылда Бенгалла миллион ярым кешенең ғүмерен өҙгән аслыҡ башлана.
1944 йылдың майында Конгрестың лидерҙары Ганди һәм башҡалар төрмәнән азат ителә.
Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ  юлында
1946 йылдың ғинуарында Король Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәт иткән һәм репатриация әкрен барыуына ризаһыҙлыҡ белдергән индустарҙың фетнәһенән һуң армияла оҙайлы фетнәләр серияһы башлана. 1946 йылдың февралендә шулай уҡ Бомбейҙа Король Хәрби Диңгеҙ Флотында фетнә, һәм Калькутта, Мадрас һәм Карачиҙа һәм башҡа фетнәләр була.
1946 йылдың башында шулай уҡ Конгресс 11 провинцияның 8-ендә еңеү яулай алған яңы һайлауҙар үтә. Һинд милли когресы менән Мосолман лигаһы араһында Һиндостанды бүлеү тураһында һөйләшеүҙәр башлана. 1946 йылдың 16 авгусында мосолмандар, Британ Һиндостанында ислам милли үҙәген булдырыуҙы талап итеп, Туранан-тура эш итеү көнө иғлан итә. Икенсе көндө Калькуттала, бөтә Һиндостанға тиҙ арала таралып киткән, индустар һәм мосолмандар араһында бәрелештәр башлана. Сентябрь айында премьер-министры индус Джавахарлал Неру булған яңы хөкүмәт тәғәйенләнә.
Британияның лейбористар хөкүмәте, Икенсе донъя һуғышынан хәлһеҙләнгән ил, община-ара бәрелештәр упҡынына батҡан Һиндостанда артабан да идара итә алмауын, халыҡ-ара хуплауын, урындағы көстәрҙең ярҙамы тоймауын аңлай. 1947 йылдың башында Британия 1948 йылдың июнен дә һуңламай Һиндостандан үҙ көстәрен сығарыу ниәтен иғлан итә.
Бойондороҡһоҙлоҡ яҡынлашыу менән, индустар һәм мосолмандар араһында бәрелештәр көсәйә. Яңы вице-король, лорд Маунтбеттен, бүлеү планын эшләүҙе тәҡдим итә. 1947 йылдың июнендә Конгресс, мосолман,  тейелгеһеҙҙәр общинаһы вәкилдәре һәм сикхтар Британ Һиндостанын дини принцип буйынса бүлеүгә ризалыҡ бирәләр. Башлыса индуистар һәм сикх халыҡтары йәшәгән өлкәләр яңы Һиндостанға күскән, башлыса мосолман — яңы илгә, Пакистанға күскән.
1947 йылдың 14 авгусында, мосолман лидеры генерал-губернатор итеп тәғәйенләнгән Пакистан доминионына нигеҙ һалынған. Икенсе көндө, 15 августа, Һиндостан бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителгән.
Пермогорка
Пермогорка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюйга йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эпидавралағы театр
Эпидавралағы театр (Θέατρο της Επιδαύρου) — иң яҡшы һаҡланып килгән боронғо, шул уҡ ваҡытта ғәмәлдә булған һәм иҫ киткес акустикаһы һәм эстетикаһы менән айырылып торған грек театры,. Асклепион янындағы Эпидаврала, бәләкәй Лигурион ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан.
Тарихы
Боронғо театр ҡаҙыу эштәренән һуң асыла, уны Афина археологик йәмғиәте эгидаһы аҫтында 1870—1926 йылдар осоронда археолог Кавадиас Панагис үткәрә ,
Бер нисә йыл үткәс, археологик эштәрҙән һуң, 1938 йылда театр тәүге спектаклде ҡабул итә. Был ҡуйылыш Софоклдың «Электра» трагедияһы була, төп ролдәрҙе Катин Паксино һәм Елени Пападаки уйнай. Сығыштар Икенсе донъя һуғышы башланыу менән туҡтала. 1950 йылдар башында, күберәк тамашасылар ҡабул итеү маҡсатында, реставрация эштәре үткәрелә һәм 1955 йылдан алып Эпидаврала, һәр йәй боронғо театр сәхнәһендә ҡуйылыштарҙы күрһәткән театр фестивале уҙа. Эпидавралағы фестиваль сиктәрендә ҡайһы бер бөйөк сит ил һәм грек артистары ҡатнаша, шул иҫәптән билдәле грек опера йырсыһы Мария Каллас та була.
Потлох-Юган
Потлох-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 375 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лондушка (Понга ҡушылдығы)
Лондушка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Понга йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Өфө ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Нум-Ай-Юган
Нум-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы
Биографияһы
Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы Мәһәҙиева 1914 йылдың 1 мартында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Әбйәлил ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Асҡар ауылы) тыуа.
1939 йылда Башҡортостан театр-художество училищеһын тамамлай (М. Ә. Мәһәҙиев, С. М. Мифтахов курсы).
22 февралдә Сибай ҡалаһында вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
1933—1935 йылдарҙа — Әбйәлил колхоз-совхоз театрында, 1939—1969 йылдарҙа Сибай драма театрында артист була. Киҫкен характерлы үҙенсәлекле образдар тыуҙыра. Х. Ибраһимовтың "Башмағым"ында — Сәрүәр һәм Йыһан, С. Мифтаховтың "Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт"ендә — Үлмәҫбикә, М. Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғ. Әмири менән В. Ғ. Ғәлимовтың шул уҡ исемле инсценировкаһында — Ғилми, И. Ә. Абдуллиндың "Бажалар"ында — Тайфа, М. Кәримдең "Ҡыҙ урлау"ында Уңғанбикә һәм башҡа ролдәрҙе башҡара. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында С. Агиш, Б. Бикбай, К. Мәргән, Р. Ниғмәти һәм башҡа авторҙарҙың пьесаларында ир-егет ролдәрен уйнай.
Л. Н. Лебединский һәм Ғ. З. Сөләймәнов Бибикамал Мәһәҙиева башҡарыуында башҡорт халыҡ йырҙарын һәм ул ҡумыҙҙа уйнаған башҡорт халыҡ көйҙәрен яҙып ала, уларҙың бер өлөшө «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығында һәм «Ҡурай» китабында (1985) баҫылып сыға.
1954 йылдан алып БАССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы була.
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
1964 — БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы.
Пертинка
Пертинка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пурна йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Десна (Көньяҡ Буг ҡушылдығы)
Десна (Десна) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Козятын, Калиновка, Липовец һәм Винница райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 80 километр. Бассейн майҙаны - 1400 км².
Санго-Ты-Се
Санго-Ты-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нерусовей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рецлинген (Оре)
Рецлинген (Оре) (Rätzlingen (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 790 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
Салғыя
Салғыя (Сальевка) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 871 кеше. Почта индексы — 452543, ОКАТО коды — 80223833001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фёдоровка ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Фёдоровка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Фёдоровка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Теопетра
Теопетра — Метеорҙарҙағы мәмерйә, Грецияның Фессалия өлкәһендәге Трикала округында урынлашҡан. Ҙур фәнни ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, шулай уҡ уның менән бихисап легендалар һәм хөрәфәттәр бәйле.
Каламбака ҡалаһы һәм Кастраки ауылы янында урынлашҡан Метеораның үҙенең ҡаялары ЮНЕСКО тарафынан Бөтә донъя мираҫының. объекты булып танылған. Метеораның мәмерйәләре йәмәғәтселек өсөн ябылған. Бер ҡаяла ҙур булмаған мәмерйә бар, ул Теопетра тип атала. 2010 йылдың 22 октябренән Теопетраға инеү килеүселәр өсөн асыла.
Мәмерйәне тикшереү
Грек археологтары унда 25 йыл рәттән ҡаҙыу эштәре алып бара. Мәмерйәлә табылған диатом ылымыҡтары палео-климатты баһаларға һәм һуңғы боҙлоҡ дәүеренең климат үҙгәрештәрен анализларға мөмкинлек бирә.
Б. э. тиклем 7500-7000 йылдар тирәһендәге Теопетра мәмерйәһендә ике мезолитик йәшәүселәрҙең K1c митохондриаль галлотөркөмө билдәләнә.
Бекхэм Дэвид
Дэвид Роберт Джозеф Бекхэм (Бекем ; David Robert Joseph Beckham, инглиз телендә әйтелеү: [ˈbɛkəm ˈdʒəʊzəf ˈdeɪvɪd ˈrɒbət]; 2 май 1975 йыл)  — инглиз футболсыһы, ярымһаҡсы. Карьераһы дауамында «Манчестер Юнайтед», «Норт Преста Энд», «Реал Мадрид», «Милан», «Лос-Анджелес Гэлакси» һәм «Пари Сен-Жермен» клубтары өсөн сығыш яһай, шулай уҡ Англия йыйылма командаһы төҫтәрен яҡлай. Айырыуса тупты штраф һыҙатынан тибеүҙә һәм стандарт ударҙарында юғары оҫталығы менән билдәле. 2011 йылда донъяның иң юғары эш хаҡы алған футболсыһы тип таныла.
Бекхэмдың профессиональ спорт карьераһы 1992 йылда 17 йәшендә «Манчестер Юнайтед» менән контрактҡа ҡул ҡуйылғандан башлана. Бекхэм «Манчестер Юнайтед» менән Премьер-лигала — 6 тапҡыр, Англия Кубогында — 2 тапҡыр һәм чемпиондар лигаһы чемпионы титулын яулай. 2003 йылда ул «Реал Мадрид»ҡа күсә, унда дүрт миҙгел дауамында сығыш яһай, командалағы һуңғы миҙгелендә Испания чемпионатында еңә. 2007 йылдың ғинуарында Бекхэм «Лос-Анджелес Гэлакси» менән биш йылға дөйөм суммаһы 32,5 миллион доллар булған контрактҡа ҡул ҡуя. «Гэлакси» уйынсыһы булараҡ, Бекхэм Италияның «Милан» командаһы өсөн 2010—2009 йылдарҙа ҡуртым хоҡуғында уйнай. «Пари Сен-Жермендә» бер миҙгел үткәргәндән һуң, карьераһын тамамлай.
Бекхэм ФИФА версияһы буйынса «Йыл уйынсыһы» исемен ике тапҡыр яулай, 2004 йылда уҡ ул донъяның иң ҙур эш хаҡы алған футболсыһы була. Бекхэм Британияның УЕФА-ның Чемпиондар лигаһында 100 матч уйнаған беренсе футболсыһы. 2000 йылдың 15 ноябренән 2006 йылда донъя чемпионатына — карьераһы тамамланғанға тиклем Англия йыйылма командаһы капитаны була, ошо вазифала 58 уйын үткәрә. Бынан һуң да ул команда өсөн сығыш яһауын дауам итә, 2008 йылдың 26 мартында Францияға ҡаршы уйында Англия өсөн 100-сө уйынны үткәрә. 2003—2004 йылдарҙа спорт тематикаһы буйынса эҙләүҙәрҙә Google-да Бекхэм исеме иң популяр була һәм популяр, шул иҫәптән мода донъяһында ла, реклама бренды булып китә.
Бекхэм йырсы Girls Spice Виктория Бекхэм менән никахта (ҡыҙ фамилияһы — Адамс) өс улы: Бруклин Джозеф, Ромео Джеймс, һәм Дэвид Круз һәм бер ҡыҙы — Харпер Севен бар.
Рухтин
Рухтин (Рухтино) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Рухтин ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 676 кеше. Почта индексы — 452521, ОКАТО коды — 80223831001.
Географик урыны
Рухтин ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 8 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһының төньяҡ-көнбайышына табан 67 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Рухтин (Исхаҡ) ауылына 1808 йылда Троицк өйәҙе Мәсәғүт ауылы дәүләт крәҫтиәндәре шул уҡ өйәҙҙең Тырнаҡлы улусы башҡорттарынан һатып алған ерҙәрендә нигеҙ һалған, һәм ауылға тәүге төпләнеүселәр ағай-энеле Рухтин Василий, Гаврила, Матвей һәм Трофим Рухтиндар исеме бирелгән.
1808 йылдың 29 октябрендә килешеү Троицк өйәҙ судында раҫлана. Документта һүҙ ер һатыу тураһында бара, ләкин ысынында урыҫ крәҫтиәндәре менән, уларҙан бер юлы 2 мең һум алып һәм йыл һайын һәр хужалыҡтан 25-әр тин оброк түләү шарты менән, 100 йылға керҙәшлек килешеүе төҙөлгән. Һуңынан 1832 йылғы ер тураһындағы закон нигеҙендә урыҫ крәҫтиәндәренең барыһы ла, милексе булып, бер кешегә 15 дисәтинәнән ер алып, милексе хоҡуғын ала. Әйтеш ауылы аҫаба башҡорттары дәүләт крәҫтиәндәре Исҡаҡ (Рухтин) ауылында йәшәгән. Рухтиндар шулай уҡ, башҡорттарға займға аҡса биреү юлы менән, ҡуртымға алынған ерҙәрҙең майҙанын арттыра. Әйтәйек, 1812 йылда тырнаҡлыларҙың вәкилдәре поход сотниктары Ҡорманғәле Зәйнетдинов менән Сыңғыҙ Сәйетов Гаврил Рухтинға 50 һум аҡса биреп, крәҫтиәнгә 50 урын (ярты дисәтинә - оҙонлоғо 80 сажинға һәм киңлеге 20 сажинға тиң) бирә.
1816 йылда 22 дәүләт крәҫтиәне, 14 иҡтисад крәҫтиәне, заводтарға яҙылған крәҫтиән — 20, Дыуандан сыҡҡан — 10 ир һәм ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
1842 йылда 33 йортта йәшәгән 200 кешегә 52 йылҡы малы, 80 һыйыр, 120 һарыҡ, 50 сусҡа тура килгән. Крәҫтиәндәр игенселек, малсылыҡ, кәсепселек менән шөғөлләнгән. Дөрөҫ булмаған сәсеү әйләнеше ҡулланылып, тупраҡты тиреҫ менән ашлағандар. Ауылда бер нисә һуҡҡыс һәм елгәргес, тирмән бар.
Рухтин ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1859 йылда Рухтин ауылында 280 кеше, 1865 йылда 37 йортта 271 кеше, 1895 йылда — 555 кеше йәшәгән.
Игенселек, умартасылыҡ, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 3 тимерлек, 4 кибет булған. 1885 йылда сиркәү төҙөлгән. 1893 йылда земство училищеһында 22 уҡыусы уҡыған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1906 йылда Рухтин ауылында сиркәү, земство мәктәбе, шарап һәм мануфактура кибете теркәлгән.
Әлеге ваҡытта Рухтин ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Рухтин ауылында урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Лопыриха
Лопыриха — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маликов Зәки Рамаҙан улы
Маликов Зәки Рамаҙан улы (7 ғинуар 1923 йыл — 9 май 2011 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
Биографияһы
Зәки Рамаҙан улы Маликов 1923 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы) Байназар ауылында тыуған.
Зәки Рамаҙан улы 1942 йылдың май айында Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә алына һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһына Риганан эвакуацияланып килгән хәрби пехота училищеһына уҡырға ебәрелә. Сержант званиеһы бирелә һәм сентябрь айында ашығыс рәүештә фронтҡа ебәрелә. Һуғышта 201-се уҡсылар дивизияһының 92-се уҡсылар полкы һәм 87-се уҡсылар дивизияһының 264-се гвардия уҡсылар полкы составында була. Сталинград ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша, Ростов тирәһендә һуғышта була. 1943 йылдың 5 ғинуарында ҡаты яралана һәм госпиталдә дауалана. Сентябрь айынан Ленинград фронтының Волхов төркөмөндә йәнә һуғышҡа инә. Блокаладағы Ленинградты азат итеп, Латвияға тиклем ҡыуыша. Еңеүҙе шунда ҡаршылай. Һуғыш тамамланыуға ҡарамаҫтан, 1945 йылдың 25 сентябренә тиклем Тажикстан сиктәрендә була.
Хәрби хеҙмәттән 1950 йылда демобилизациялана.
Маликов Зәки Рамаҙан улы 2011 йылдың 9 майында вафат була.
Бойчук Василий Сафронович
Василий Сафронович Бойчук ( йыл, Винница өлкәһе, хәҙер Томашпольский районының Яланец ауылы — ?) — украин совет партия эшмәкәре, Винница өлкәһе Украинаның КП Крыжополь район комитеты секретары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (26.02.1958). СССР Юғары Советының 5-се саҡырылыш депутаты. 1960-1961 йылдарҙа Украина КП Үҙәк комитеты ағзаһы.
Биографияһы
Василий Сафронович Бойчук крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1928 йылда Донбасста «Зугресбуду» предприятиеһында эшсе булып башлай. Одесса тимер юл институтының киске бүлегендә уҡый һәм бер үк ваҡытта, 1930-1932 йылдарҙа, башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй.
1933-1935 йылдарҙа — Ҡыҙыл Армияла.
1938 йылда Винница педагогия институтын тамамлай.
1938-1939 йылдарҙа — Винница өлкәһенең Крыжополь районы Соколовка урта мәктәбе директоры.
1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1939-1946 йылдарҙа — Ҡыҙыл Армияла. 1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында, 1945 йылдан япон һуғышында ҡатнашыусы. 1941 йылда 5-се армияның 254-се уҡсылар дивизияһы 981 -се уҡсылар полкында хәрби комиссар булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың июненән — 460 -сы айырым автотранспорт батальонында хәрби комиссар, һуңыраҡ — 4 һәм 9-һауа армияһы Төп командование резервының  103-сө айырым автотранспорт батальоны командиры. Көньяҡ-Көнбайыш, 2-се Белорус һәм 1-се Алыҫ Көнсығыш фронттарында һуғыша
1946 — 1950 йылдарҙа — Винница өлкәһе Крыжополь районы Городковский  урта мәктәбе директоры.
Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы
Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы (15 декабрь 1920 йыл — 9 октябрь 2010 йыл) — йырсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР-ының (1968) һәм Татарстандың (1990) халыҡ артисы; Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1996), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1991), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1995).
Бойчук Василий Сафронович
Биографияһы
1950-1962 йылдарҙа — Винница өлкәһе УКП Крыжополь район комитеты секретары. 1962-1963 йылдарҙа — Крижополь производство колхоз-совхоз идаралығы начальнигы, һуңынан ошо уҡ идаралыҡта УКП партия комитеты секретары.
Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы
Биографияһы
Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы Ҡудашева 1920 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Келәш ауылында тыуған башҡорт ҡыҙы.
Бойчук Василий Сафронович
Биографияһы
1963 йылдың сентябрендә — Винница өлкәһе ҡулланыусылар союзы идараһы рәйесе.
Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы
Биографияһы
Фәриҙә кескәй сағынан уҡ йырларға ярата. Дүртөйлөлә 7 синыфты тамамлағас, 1936 йылда Өфө сәнғәт техникумының театр бүлегендә белем ала. 1939−1941 йылдарҙа Дүртөйлө колхоз-совхоз театрында эшләй. 1948 йылда тәүге тапҡыр радио аша йырлағандан һуң бөтә илгә таныла.
1944—1947 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрында, Башҡортостан радиокомитетында эшләй. 1956 йылдан, Башҡорт дәүләт филармонияһында йырсы булараҡ тамашасылар һөйөүен яулай, киң билдәлелек ала. Тормош иптәше, күренекле башҡорт артисы һәм композиторы Бәхти Ғайсин менән бергәләп ижад итәләр.
Башҡорт эстрада сәнғәте үҫеше Фәриҙә Ҡудашева ижадына бәйле. Йырсының сығыштарын Башҡортостан, Татарстан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Ҡаҙағстан, Себер һәм Азия, Балтик буйы илдәрендә йәшәгән башҡорт һәм татар халҡы яратып ҡарай. Уның репертуарында башҡорт һәм татар композиторҙары әҫәрҙәре, халыҡ йырҙары урын ала.
Юғары башҡарыу оҫталығы өсөн йырсыға 1956 йылда Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған, 1968 йылда — «халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә. Фәриҙә Ҡудашева шулай уҡ Халыҡтар Дуҫлығы ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән, ул — РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1972) һәм Татарстандың халыҡ артисы (1990). 1995 йылда уға «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә, 1996 йылда йырсы Татарстандың Ғабдулла Туҡай исмендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.
Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы Ҡудашева 2010 йылдың 9 октябрендә 90-сы йәшендә вафат булды, Өфө мосолман зыяратында ерләнде.
Ливония һуғышы
1558-1583 йылдарҙағы Ливония һуғышы — XVI быуатта Рус дәүләтенең Прибалтика өсөн Ливон орденына, Швецияға, Польшаға һәм Бөйөк Литва кенәзлегенә ((1569 йылдан — Речь Посполитая) ҡаршы һуғышы (йәки низағтар серияһы). Хәрби ғәмәлдәр башлыса хәҙерге Эстония, Латвия, Белоруссия һәм Төньяҡ-Көнбайыш Рәсәй территорияларында бара.
Һуғыш Рус батшалығының 1558 йылдың 17 ғинуарында Ливонияға һөжүменән башлана, һөжүмдә Ҡасим ханлығы ханы Шаһәли етәкселегендә 40 мең кеше ҡатнаша. Ливония һуғышында башҡорттар ҙа ҡатнаша.
Һуғыштың беренсе этабында (1558—1861) урыҫ ғәскәрҙәре шаҡтай ҙур уңыштарға ирешә, 11 майҙа — Нарваны, июндә — Нейгаузен ҡәлғәһен, 18 июлдә — Дерпт (Юрьев) ҡалаһын, көҙгә ҡарай Көнсығыш Ливонияны баҫып алалар. 1560 йылдың 2 авгусында Эрмес ҡәлғәһе тирәһендә алыш була, нәҡ ошо алыш барышында кенәз В. И. Барбашин етәкселегендә (башҡа сығанаҡтар буйынса кенәз П. И. Шуйскийҙың етәкселегендә) Ливон орденының төп көстәрен ҡыйрата, шул уҡ йылдың 21 авгусында Феллин ҡалаһы яулана. 1561 йылда Вилен килешеүҙәре буйынса Ливон конфедерацияһы бөтөрөлә, уның бер өлөшө Бөйөк Литва кенәзлегегә ҡарата Курляндия һәм Семигалия герцоглығы (вассал рәүешендә) итеп үҙгәртелә, икенсе өлөшө Бөйөк Литва кенәзлеге составына инә.
Ошо ваҡыттан алып Рус батшалығы һәм Бөйөк Литва кенәзлеге һуғыш хәлендә булалар, һуғыш башлыса Литва территорияһында бара.
Һуғыштың икенсе этабында (1562—1578) урыҫ ғәскәрҙәре үҙгәреүсән уңыштар менән Польша, Литва һәм Швеция армияларына ҡаршы хәрби ғәмәлдәр алып бара. 1563 йылдың 15 февралендә урыҫ ғәскәрҙәре тарафынан Полоцк алына, әммә артабан уңыш урыҫтар яғында булмай, сөнки улар Чашниктар янындағы алышта еңеләләр. . Бынан һуң тиҙ арала опричнина (шул замандағы махсус ғәскәр) (1565—1572) индерелә. Бөйөк Литва кенәзлеге 1569 йылда Польша короллеге менән берҙәм Речь Посполитаяға берләшә. 1573 йылда Вейсенберг ҡәлғәһе яулана, 1570-се йылдарҙың урталарында 20-нән ашыу ҡала яулап алына (Динабург, Крейцбург, Люцин, Розиттен, Шваценбург һәм башҡалар). 1578 йылдың октябрендә Венден ҡалаһы тирәһендә рус армияһы Литва-Польша ғәскәрҙәре тарафынан ҡыйратыла.
Һуғыштың өсөнсө этабында (1579—1883) урыҫ ғәскәрҙәре поляк короле Стефан Баторийҙың һәм швед ғәскәрҙәре һөжүмдәренә ҡаршы алыштар алып баралар. 1579 йылдың 1 сентябрендә Речь Посполитая армияһы Полоцк ҡалаһын кире ҡайтарып ала. 1580 йылдың 6 авгусында — Велиж ҡалаһын, 6 сентябрҙә — Великие Луки ҡәлғәһен яулай. Швед ғәскәрҙәре Прибалтика территорияһын баҫып алалар, 1580 йылдың ноябрь айында Корела ҡәлғәһен, 1582 йылда Нарваны ҡайтаралар.
Һуғыш сәбәптәре һәм һөҙөмтәләре
Рәсәй тарихи фәнендә XIX быуаттан алып Рәсәйгә һуғыш Балтик диңгеҙенә сығыу өсөн кәрәк булған, тигән фекер нығынған. Хәҙерге ваҡыттағы ҡайһы бер ғалимдар башҡа төрлө сәбәптәр билдәлә.
1-се сәбәп. Иван IV Рәсәйҙең гео-сәйәси мәнфәғәттәрен күҙ уңында тотоп, Ливониянан «Юрий яһағын» түләтеү маҡсатында һуғыш башлай. Был фекер менән риза булған тарихсылар, Рәсәй һәм Европа араһында «ливон кәртәһе» булыуын билдәләй, илдә техник һәм мәҙәни яҡтан артта ҡалыуҙы еңеп сығыу өсөн әлеге «кәртәне» емерергә кәрәк була. «Кәртә» булыуын дәлилләү өсөн йыш ҡына Ганс Шлитте эшен миҫал итеп килтерәләр. Ганс Шлитке, Иван IV урыҫ хеҙмәтенә төрлө һөнәр буйынса 300 оҫтаны йәлеп итә, әммә ливондар тарафынан тотола һәм үлтерелә.
Ҡайһы бер тарихсылар башҡа фекер йөрөтә: Иван IV Ливонияла ҙур күләмле һуғыш башларға ниәтләмәй, киреһенсә, урыҫ ғәскәрҙәрен Ҡырым йүнәлешендә ҡулланырға уйлай, 1858 йылғы хәрби кампанияһы ливондарҙы вәғәҙә ителгән яһаҡты түләргә мәжбүр итеү маҡсатында башлана. Мәҫәлән, тарихсы Александр Филюшкин фекеренсә, Рәсәй яғынан һуғыш «диңгеҙ өсөн көрәш» тип әйтеп булмай, сөнки билдәле булған бер документтарҙа диңгеҙ тураһында телгә алынмай.
2-се сәбәп. 1557 йылда Ливон конфедерацияһы һәм Польша-Литва унияһы араһында Позволь килешеүе төҙөлә һәм әлеге килешеү 1554 йылҫы урыҫ-ливон килешеүҙәрен юҡҡа сығара. Ул ваҡыттағы ваҡиғалар шаһиттары (Т. Бреденбах, И. Реннер )) һәм һуңғы осорҙарҙағы тикшеренеүселәр нәҡ ошо килешеү Иван IV-не, Поляк короллегенә һәм Бөйөк Литва кенәзлегенә Ливонияла нығынырға бирмәҫ өсөн, 1558 йылдың ғинуарында ҡәтғи хәрби ғәмәлдәргә этәрә. Әммә ҡайһы бер башҡа тарихсылар фекеренсә, Позволь килешеүенең Ливония тирәһендәге хәл-тороштоң үҫешенә йоғонтоһо ҙур булмай, сөнки килешеү буйынса Мәскәүгә ҡаршы хәрби союз 12 йылға кисектерелеп тора. Э. Тибергтың фекере буйынса, ул ваҡытта Мәскәүҙә килешеү тураһында бөтөнләй белмәгәндәр.
3-сө сәбәп. 1560 йылдың ғинуарында швед короле Густав Вазеға яҙған хатында Иван Грозный яһаҡтан башҡа, урыҫ сиркәүҙәрен мыҫҡыллау һәм урыҫ сауҙагәрҙәренең мөлкәтен тартып алыу тураһында яҙа. Иван IV император Фердинанд I Габсбургҡа 1560 йылдың 20 февралендә һәм 1563 йылдың көҙөндә Литва илселәренә ошондай уҡ мәғәнәлә яуап бирә.
1582 йылдың 15 ғинуарында Псковтан көньяҡҡараҡ урынлашҡан Заполье Ямы тирәһендә Урыҫ дәүләте һәм Речь Посполитая араһында 10 йылға солох килешеүе төҙөлә. Килешеүгә ярашлы Урыҫ дәүләтенә поляк ғәскәрҙәре яулаған ҡалалар ҡайтарыла, ә Урыҫ дәүләте, үҙ сиратында, Көнсығыш Ливониянан, шулай уҡ Велиж һәм Полоцк ҡалаларына баш тарта. 1583 йылда Плюсса йылғаһында Урыҫ дәүләте һәм Швеция араһында ваҡытлыса килешеүгә (Плюсса ваҡытлы килешеүе) ҡул ҡуйыла. Швецияға өйәҙҙәре менән бергә Ивангород, Ям, Копорье, Корела ҡәлғәләре бирелә. Урыҫ дәүләте үҙ артынан Нева йылғаһы тамағындағы территорияларҙы һаҡлап алып ҡала. Ливон конфедерацияһының элекке территорияһы Речь Посполитая, Швеция һәм Дания үҙ-ара бүлешә.
Әҙәбиәт
Военная история башкир: энциклопедия / гл. ред. А. З. Асфандияров — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. — 242—243 б. — ISBN 978-5-4466-0040-3.
Похлуй
Похлуй — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сем-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Украина Совет Социалистик Республикаһы
Украина Совет Социалистик Республикаһы (УССР) (Українська Радянська Соціалістична Республіка — бойондороҡһоҙ дәүләт (1923 йылға тиклем), Советтар Союзына (СССР) нигеҙ һалыусы дәүләттәрҙең береһе, уның составындағы союздаш республика. 1919 — 1936 йылдарҙа рәсми рәүештә Украина Совет Социалистик Республикаһы тип атала.
БССР менән берлектә 1945 йылдан БМО-ға суверенлы нигеҙ һалыусы була.
1991 йылдың 24 авгусында Украина ССР-ының Юғары Советы Украинаның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү актын һәм «Украина бойондороҡһоҙлоғо тураһында» ҡарарын ҡабул итә. Был документтар Украинаның бойондороҡһоҙлоғо һәм үҙ аллы украин дәүләте Украинаның булдырылыуын — Украина территорияһының бүленмәгәнлеген һәм ҡағылһығыҙлығын, бынан ары ил территорияһында бары тик Украина Конституцияһының һәм закондарының ғына ғәмәлгә булыуын  белдерә. Украинаның бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү акты 1991 йылдың 1 декабрендә референдумда ҡабул ителә.
Тарих
1917 йылдың 11—12 (24—25) декабрендә Харьковта Рәсәй большевиктары - ленинсыларының әүҙем ҡатнашлығында 1-се Бөтә Украина Советтар съезы уҙа. Съезд Украина Халыҡ Республикаһын Советтарҙың Украина Халыҡ Республикаһы (тәүге официаль атамаһы — Эшселәр, крәҫтиәндәр, һалдаттар һәм казактар депутаттары Советтары Украина Халыҡ Республикаһы ), «совет» Украинаһы менән Совет Рәсәйе араһында федератив бәйләнештәрҙе булдыра, Украина большевиктар Ваҡытлыса Үҙәк Башҡарма Советтар Комитеты һайлана, комитет үҙ сиратында Украиналағы власты бөтә тулылыҡта үҙ өҫтөнә  ала һәм үҙенең башҡарма органы — Совет Украинаның беренсе хөкүмәте Халыҡ секретариатын раҫлай. 1917 йылдың 19 декабрендә (1918 йылдың 1 ғинуары) РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы (УХРС) Халыҡ секретариатын Украинаның берҙән-бер законлы хөкүмәте тип таный.
1917 йылының декабре — 1918 йылдың февралендә Украина территорияһында шулай уҡ Донецк — Криворог Совет Республикаһы һәм Одесса Совет Республикаһы иғлан ителә. 1918 йылдың 17—19 апрелендә Советтарҙың Икенсе съезында был совет республикалары Украина Совет Республикаһына (баш ҡалаһы итеп Харьков билдәләнә) берләшә. Украина Совет Республикаһы Совет милли республикалары федерацияһы тип иғлан ителгән Рәсәй Совет Республикаһы составына инә. Әммә 1918 йылдың апрелендә Үҙәк Радаһы менән килешеүгә ярашлы, Украинаға килеп ингән Австрия-Германия ғәскәрҙәренең баҫымы аҫтында украин совет ғәскәрҙәре Украина территорияһын ташлап китергә мәжбүр була һәм Украина Совет Республикаһы ысынбарлыҡта йәшәйешен туҡтата.
Беренсе бөтә донъя һуғышында Үҙәк державалары еңелгәненән һуң, 1919 йылдың яҙында Совет Рәсәйе үҙенең Ҡораллы көстәре ярҙамында Украин Халыҡ Республикаһы территорияһында совет власын ҡабаттан тергеҙә. Украин Совет Социалистик Республикаһы 1919 йылдың 10 мартында үткән II Бөтә украин съездында бойондороҡһоҙ республика, баш ҡалаһын - Харьков тип белдерелә һәм беренсе УССР Конституцияһы ҡабул ителә.
1919—1920 йылдар дауамында Украина территорияһы большевик, украин, аҡ гвардия, поляк һәм башҡа хәрби формированиелары бәрелештәре аренаһы булып ҡала. 1920 йылдың аҙағына Совет Рәсәйенең һәм уның ҡораллы көстәренең әүҙем ярҙамы арҡаһында Совет власы өсөнсө тапҡыр тергеҙелә һәм Украин Халыҡ Республикаһы территорияһының күпселек өлөштәрендә урынлаштырыла.
Бер аҙҙан үҙ аллы автономиялар тип иғлан ителгән Бессарабия Совет Социалистик Республикаһы (1919 йылдың май —сентябрь айҙары) һәм Галиция Совет Социалистик Республикаһы (1920 йылдың июль — сентябрь айҙары) ысынбарлыҡта Украина совет хөкүмәте контроле аҫтында ҡала. Әммә тиҙҙән (1921 йылдағы Рига килешеүенә ярашлы) был территориялар УССР-ҙан ситләштерелә.
1919 йылдың июнендә "май хәрби-сәйәси көрсөгө"нән һуң Украина ССР-ы етәкселеге Рәсәй СФСР-ы менән хәрби һәм хужалыҡ союзы булдырыу тураһында килешеү төҙөй. Был килешеүгә ярашлы, 1919 йылдың йәйендә Украина совет армияһы бөтөрөлә, ә 1920 йылдың декабрендә УССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ комиссариаттары «берләшмәһе» (ысынбарлыҡта — украин комиссариаты бөтөрөлөлә): хәрби һәм диңгеҙ эштәре, тышҡы сауҙа, финанстар, хеҙмәт, аралашыу юлдары, почта һәм телеграф, халыҡ хужалығы советтары булдырыла.
1920 йылдың декабрендә РККА-ның Көньяҡ фронты идаралығы Украина һәм Ҡырым Ҡораллы Көстәре командующийы идаралығына әүерелдерелә (РВСР — ҙың 2660/532-се һанлы приказы 1920 йылдың 3 декабрендәге приказы). Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронттары ғәскәрҙәре Украина һәм Ҡырым Ҡораллы Көстәренең Киев һәм Харьков хәрби округтары составына индереләләр. Украина һәм Ҡырым Ҡораллы Көстәре Киев һәм Харьков ғәскәрҙәренең, Украинаның Эске эштәре, шулай уҡ Азов һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең Диңгеҙ көстәре территориаль берләшмәһе булып китәләр.
1922 йылдың 29 декабрь көнө Украина ССР-ы СССР-ҙы төҙөү тураһында Килешеүгә ҡул ҡуя. Килешеү Рәсәй империяһы территорияһында берҙәм союз дәүләт — СССР -ҙың булдырыуына — нигеҙ ташы һала.
1936 йылдың 5 декабрендә СССР- ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителеүгә бәйле '''Украина Совет Социалистик Республикаһы тип исемләнә башлай. ''' 1937 йылдың 30 ғинуарында Союздың яңы конституцияһын ҡабул итеү сәбәпле УССР -ҙың Конституцияһы ла ҡабул ителә.
1919 йылдан 1934 йылға тиклем Харьков УССР-ҙың баш ҡалаһы була, һуңынан баш ҡала Киевҡа күсерелә.
УССР тарихында ошондай территориаль үҙгәрештәр була:
1991 йылдың 24 авгусында УССР-ҙың Юғары Советы Украинаның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итте һәм үҙаллылыҡ актын раҫлау буйынса референдумды 1991 йылдың 1 декабрь көнөнә билдәләне, ә 17 сентябрҙә украин конституцияһынан «Украина ССР-ы» исемен алып ташланы.
Бөтә украин референдумының һөҙөмтәләре буйынса 1991 йылдың 1 декабрендә тауыш биргән һайлаусыларҙың күпселеге Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында актты яҡлап сыҡты. Референдум менән бер үк ваҡытта Украина президентының беренсе һайлауҙары үтте.
1991 йылдың 8 декабрендә Украина РСФСР һәм Белоруссия менән берлектә СССР — ҙың бөтөрөлөүе һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Союзы (СНГ) тураһында Беловежск килешеүенә ҡул ҡуйҙы. 10 декабрҙә Украинаның Юғары Советы ошо документты раҫланы. 26 декабрьҙә СССР-ҙың Юғары Советының Республикалар Советы СССР-ҙың бөтөрөлөүе тураһында декларация ҡабул итте. 1992 йылдың 19 июнендә 1978 йылғы Украина Конституцияһынан ССР Союзы һәм 1949 йылғы (167 ст.) Украина совет флагы тураһында положениелары тулыһынса алып ташланды.
Символика
1919 года март айында III Бөтә украин Советтар съезы Совет Украинаһының беренсе Конституцияһын ҡабул итте. Конституцияның 35 статьяһына ярашлы "У. С. С. Р. -ҙың сауҙа, диңгеҙ һәм хәрби флагы ҡыҙыл (аҡһыл — ҡыҙыл) төҫтәге туҡыманан (полотнище) тора, өҫтә байраҡ һабының һул мөйөшөндә алтын хәрефтәр менән «У. С. С. Р.», йәғни «Украина Социалистик Совет Республикаһы» тип яҙылған". 1919 йылдың 10 мартында өсөнсө Бөтә украин Советтар съезы УССР -ҙың беренсе Конституцияһын һәм гербын ҡабул итте. Гербтың геральдик ҡалҡанында ҡалҡып барған ҡояш нурҙарында ураҡ менән сүкеш һүрәтләндерелгән, ә улар өҫтөндә — «У. С. С. Р.» аббревиатураһы. Ҡалҡан аҫтында ҡыҙыл таҫмала украин һәм урыҫ телдәрендә «Бөтә илдәрҙең пролетарийҙары, берләшегеҙ!» тигән өндәмә урынлашҡан. Ҡалҡан бойҙай башаҡтары менән ҡаймаланған. 1949 йылда герб ҡалҡаны өҫтөндә биш осло ҡыҙыл йондоҙ һүрәте һәм таҫма уртаһында «Українська РСР» тигән яҙыу барлыҡҡа килә.
1937 йылда флагта ураҡ менән сүкеш һүрәте барлыҡҡа килде. 1949 йылда флаг ҙур үҙгәрештәргә дусар була: ул ике төҫлөгә әйләнә, аҫҡы өлөшө зәңгәр төҫ ала. Зәңгәр төҫ Украинаның бик ҙур тәбиғәт байлыҡтарына, уның ифрат һәйбәт климат шарттарына, диңгеҙ державаһы булыуына (әҙәбиәттә зәңгәр төҫ шулай уҡ Богдан Хмельницкий осорондағы әләмдәрҙең төҫө менән бәйле) ишара яһай. Үҙенең төҫ — биҙәге менән флаг башҡа союздаш республикаларҙан айырыла башлай, әләмдә «У. С. С. Р» аббревиатураһын урынлаштырыуҙың да кәрәклеге ҡалмай. Ураҡ менән сүкеш өҫтөндә биш осло ҡыҙыл йондоҙ һүрәте барлыҡҡа килә. Ошо өлгөлө флаг 1992 йылдың уртаһына тиклем ғәмәлдә була.
Етәкселек
Украина ССР-ы етәкселеге бергәләп эшләгән коллектив була. Иң юғары кимәлдә КПУ Үҙәк комитеты Политбюроһы, КПУ Үҙәк комитеты секретариаты, УССР -ҙың министрҙар Советы етәкселек итә.
Ҡораллы көстәр
Халыҡ Секретариаты Совет Украинаһының ҡораллы көстәрен булдырыу тураһында закондар ҡабул итте. 1917 йылдың 17 декабрендә ул Хәрби эштәр буйынса халыҡ секретариатын ойоштора (Халыҡ секретаре — В. М. Шахрай, уның ярҙамсыһы — Ю. М. Коцюбинский). РСФСР-ҙың хәрби эштәре буйынса Халыҡ комиссариатының тәжрибәһен файҙаланып, УССР-ҙың хәрби эштәр буйынса Халыҡ секретариаты республиканың милли ҡораллы көстәрен — Украин Эшсе — крәҫтиән Ҡыҙыл армияһын —төҙөүгә тотона.
18 (яңы стиль буйынса 31) декабрендә Украина Үҙәк башҡарма Комитеты Советтары ҡарары менән контрреволюцияға ҡаршы көрәш алып барыр өсөн край Хәрби — революцион комитеты булдырыла. Уның составына хәрби һәм халыҡ эштәре буйынса халыҡ секретарҙәре, Харьков Ҡыҙыл гвардияның үҙәк штабының һәм Рәсәй контрреволюцияһы менән көрәш алып барыу өсөн булдырылған Көньяҡ революцион фронтының вәкилдәре инделәр. Комитет хәрби — революцион комитеттары эшмәкәрлеге менән етәкселек итте, ғәсҡәрҙәрҙе ҡоралландырыу һәм өйрәтеү менән шөғөлләнде. Яугирҙарҙың сәйәси тәрбиәһенә, уларҙың революцион сынығыуына ҙур иғтибар бүленде. .
1917 йылдың декабрендә Харьковта совет Халыҡ Секретариаты урынлаша, ә эргәлә генә Киевтағы Юғары Раданың ҡалала үҙ ғәсҡәрҙәре булған һәм милләтсел гәзит сығарған ваҡ буржуаз органдары эшен дауам итә ине.
Халыҡ Секретариаты 1917 йылдың 25 декабрендәге (яңы стиль буйынса 7 ғинуар) ҡарарына ярашлы край Хәрби — революцион комитетына бөтә Украина масштабында Ҡыҙыл гвардия ойошторолоуы йөкмәтелә. Ошо уҡ ваҡытта Ҡыҙыл (червон) казактарҙың хәрби частәрен булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Харьков ҡыҙылгвардеецтары Ҡыҙыл казактарҙың частәренең булдырыуына нигеҙ һалалар. Халыҡ Секретариаты 27 декабренән (яңы стиль буйынса 9 ғинуар) 28 декабренә (яңы стиль буйынса 10 ғинуар) ҡараған төндә ҡыҙылгвардеецтар отряды һәм революцион һалдаттар көстәре менән 2-се Украина запастағы ҡораллы көстәре полкын ҡамарға һәм ҡоралһыҙландырырға ҡарар сығара. Полктың офицерҙары һәм һалдаттарҙың бер өлөшө большевистик Совет власына ҡарата хаслыҡ тойғоһо кисерә. Планды Войцеховский һәм Шаров уйлап сығара. Операцияла И. Ю. Кулик һәм В. М. Примаков ҡатнашалар.
Таң атыуға операция тамамлана. Полк ҡоралһыҙландырыла, ә Харьков ҡалаһы буйлап УХР — ҙың 2-се Украин запастағы полкы 9- сы һәм 11-се роталарының элекке һалдаттары үтеп китә. Ошо уҡ көндә Чернигов һәм Харьков ҡалалары партия активистарынан, ҡыҙылгвардеецтарҙан, шулай уҡ большевиктар ҡоралһыҙландырған УХР Юғары Раданың 2-се Украин запастағы полкының бер нисә тиҫтә һалдатынан торған Ҡыҙыл казактар 1-се полкы булдырылыуы тураһында иғлан ителә. Украинала иң тәүге совет милли хәрби часть — Пэршый куринь чэрвоного козацтва — ойошторола. Атаман итеп Виталий Маркович Примаков тәғәйенләнә.
Иҡтисад
УССР продукция етештереү буйынса (РСФСР — ҙы иҫтә тотмағанда) мөһимлек буйынса башҡа республикаларҙы байтаҡҡа уҙып, СССР - ҙа икенсе урын биләй, ранг буйынса унан һуң килгән республика дүрт тапҡырға кәмерәк продукция етештерә. СССР — ҙың бөтә ауыл хужалығы продукцияһының бер  сиреге УССР-ҙың уңдырышлы ерҙәрендә (ҡара тупраҡ — чернозем) үҫтерелә.
Ҡала электротранспорты
УССР территорияһындағы Киевта Рәсәй империяһының беренсе трамвайы барлыҡҡа килә (1892) һәм донъя практикаһында  беренсе троллейбусный поезд (уйлап табыусыһы Владимир Веклич  (1966).
1978 йылдың 30 декабрендә Киевта СССР-ҙа беренсе тиҙ йөрөүсе трамвай линияһы төҙөлгән (Владимир Веклич и Василий Дьяконов инициативаһы буйынса).
1991 йылға ҡарата метрополитен Киевта һәм Харьковта, шулай уҡ метротрам Кривой Рогта була.
УССР-ҙың 42 ҡалаһында троллейбустар йөрөй.