cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Волынский Александр Фомич
Биографияһы
1974—1989 йылдарҙа Волынский СССР Эске эштәр министрлығының үҙәк аппаратында һәм бер нисә совет милицияһының ғилми-тикшеренеү учреждениеларында эшләй: Үҙәк ғилми-тикшеренеү криминалистика лабораторияһының бүлек начальнигы була, артабан был ойошманың етәксеһенә әйләнә; бынан тыш, ул эксперт-криминалистика идаралығы начальнигының урынбаҫары вазифаһын биләй һәм криминалистика лабораторияһы начальнигының урынбаҫары була. 1989—2002 йылдарҙа Волынский РФ эске эштәр министрлығының юридик институтына ҡараған криминалистика кафедраһы начальнигы була.
Нәжибә
Билдәле шәхестәр
Нәжибә Әминева (9 декабрь 1945 йыл) — уҡытыусы, шағир. 1996 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986).
Волынский Александр Фомич
Биографияһы
Волынский 1999 йылда «Концептуальные основы технико-криминалистического обеспечения раскрытия и расследования преступлений». темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. РФ Эске эштәр органдарынан 2004 йылда отставкаға сыға. "с йылдан һуң РФ Эске эштәр министрлығы академияһында енәйәт тикшереү менән идаралыҡ итеү кафедраһында профессор вазифаһында эшләй башлай.
Нәжибә
Билдәле шәхестәр
Хәтмуллина Нәжибә Ғәлимйән ҡыҙы (Хатмуллина Нажиба Галимьяновна; (1 сентябрь 1923 йыл — 6 апрель 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, «За оборону Кавказа» миҙалы һәм 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.
Сафина Нәжибә Әхмәтнур ҡыҙы (2 март 1949 йыл) — татар шағиры, уҡытыусы һәм журналист.
Дүңгәүер (Күгәрсен районы)
Дүңгәүер (Тангаур) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238830010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы
Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы (12 март 1887 йыл — 21 ғинуар 1938 йыл) — яҙыусы, публицист, мәғрифәтсе, йәмәғәтсе. Хәҙерге татар әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Хеҙмәт Геройы (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Ғәлимйән Ғирфан улы Ибраһимов 1887 йылдың 28 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районының Солтанморат ауылында тыуа. Өс йыллыҡ мәктәпте яҡшы тамамлағас, уҡытыусыһы уға Пушкин китаптарын бүләк итеп: «Ғәлимйән, Пушкин — рус әҙәбиәте пәйғәмбәре, һин мосолман халҡы әҙәбиәте пәйғәмбәре бул!» — ти. Ғәлимйән Ырымбур мәҙрәсәһендә биш йыл уҡый. Унан һуң Өфөләге «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә белем ала. Һабаҡташтары — Шәйехзада Бабич, Хәсән Туфан, Сәйфи Ҡудаш, Мәжит Ғафури менән шунда дуҫлаша. «Яҙ башы» тигән беренсе хикәйәһе 1910 йылда донъя күрә. Унан һуң «Ҡаҙаҡ ҡыҙы», «Беҙҙең көндәр», «Йәш йөрәктәр», «Тәрән тамырҙар» романдары һәм башҡа әҫәрҙәре нәшер ителә. Бер үк ваҡытта фәндең төрлө тармаҡтары менән етди шөғөлләнә. Телдең фонетикаһы, морфологияһы, синтаксисы, тарихы тураһында махсус хеҙмәттәр баҫтыра. Уның грамматика буйынса баҫтырған хеҙмәттәре барлыҡ төрки телле халыҡтарҙа уҡыу-уҡытыу әсбабы сифатында ҡулланыла. 1925 йылда әҙипкә «академик» дәрәжәһе бирелә. 1932 йылда уға «Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Яҙыусы, тәнҡитсе, публицист, педагог, методист, әҙәбиәтсе, телсе, философ, тарихсы, күп журналдарҙың баш мөхәррире, революционер (дүрт ай Колчак армияһы тылында разведчик), йәмәғәт эшмәкәре, Ленин, Сталин менән берлектә милли мәсьәлә буйынса шөғөлләнеүсе. Ғәлимйән Ибраһимов 1915—1917 йылдарҙа «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡыта. Барыһынан да бигерәк, ул көслө прозаик була.
Ғәлимйән Ибраһимовтың әҙәби әҫәрҙәре (хикәйә, повесть, романдары) рус теленә тәржемә ителә. рус теле аша улар, башҡа милләттәргә, Ер йөҙөнә тарала. Ләкин илдә ҡупҡан репрессия дауылдары Ғ. Ибраһимов ише бөйөк шәхесте лә урап үтмәй. 1937 йылдың ғинуар айында Ҡазандағы Пләтән төрмәһендә яҡты донъя менән хушлаша. 20 йылдан һуң ғына аҡлана.
Әминев Юлай Ғәзиз улы
Әминев Юлай Ғәзиз улы (15 август 1937 йыл —2012 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2012).
Биографияһы
Юлай Ғәзиз улы Әминев 1937 йылдың 15 авгусында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районыны Иҫке Ҡаратаулы ауылында тыуған. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның улы.
1953 йылда Өфөлә урта мәктәпте, һуңынан Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, артабан башҡа ғилми-тикшеренеү институттарында эшләй, ғилми тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, үҙен һәләтле ғалим итеп күрһәтә. Техника өлкәһендә асыштар өсөн ундан ашыу авторлыҡ танытмаһына эйә була. Уның ғилми асыштарының күбеһе производствоға индерелә.
Бынан тыш башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә. Башҡорт телен, башҡорт халҡының тормошон, көнкүрешен, фольклорын яҡшы белә. Зәйнәб Биишеваның халыҡ яратҡан романдарын юғары профессиональ кимәлдә урыҫ теленә тәржемәләй, уларҙы Союз уҡыусыһына еткерә. Зәйнәб Абдулла ҡыҙының әҫәрҙәренән тыш, Булат Рафиҡов, Роберт Байымов, Шакир Янбаев һәм Мәрйәм Бураҡаеваның әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә.
Онса
Онса — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бугриха
Бугриха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангуреп йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сейә баҡсаһы (фильм, 1999)
«Сейә баҡсаһы» (The Cherry Orchard) — драматик фильм. 1999 йылда режиссёр Михалис Какоянис төшөргән. Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың шул исемдәге пьесаһына нигеҙләнгән. Фильм Болгарияла төшөрөлә. Премьераһы 1999 йылдың 13 ноябрендә Салоникиҙағы Халыҡ-ара кинофестивалдә үтә.
Сюжет
Любовь Андреевна Раневская — олоғайған актриса ханым, ул ҡыҙы Аня менән Париждан үҙенең Сейә баҡсаһы имениеһын бурыстары өсөн тартып алдырмаҫ өсөн Рәсәйгә ҡайта. Финанс мәсьәләләре уның алдында бик етди тороуға ҡарамаҫтан, Раневская һаман да элекке ғәҙәтенсә бик мул йәшәй бирә. Күренеп торған ҡурҡыныс янауға ҡарамаҫтан, ғаиләһен һәм үҙен дә иллюзиялары менән алдай.
Баһаламалар
Фильмға баһаламалар төрлөсә була. Картинаға ҡуйылғанRotten Tomatoes сайтындағы 26 баһаның 54 % ыңғай рецензиялы, {1}Metacritic{/1} сайтындағы 16 рецензияның — 100 балының 56 балы ыңғай була. Роджер Эберт Шарлоттf Рэмплинг уйнаған ролде: «Рэмплинг  Раневская ролендә фильмды  ҡарарға мәжбүр итә. Өҫтәлмә материалдар ҡулланып, ул Раневскаяның ҡылығын дөп-дөрөҫ билдәләй, ул үҙенең проблемаларын һәм насар яҡтарын бик яҡшы белһә лә уларҙы бөтөрөү өсөн бер ни ҙә эшләй алмаған, үҙенең тәртибен һәм яҙмышын үҙгәртә лә, үҙгәртергә лә теләмәгән кеше образын бик оҫта һүрәтләй, тип билдәләй».
Белиц
Бе́лиц (Beelitz) — Көнсығыш Германиялағы ҡала, Бранденбург еренең Потсдам-Миттельмарк районына инә.
Майҙаны- 180,07 км². Рәсми коды — 12 0 69 017. Беренсе донъя һуғышы һәм Икенсе донъя һуғышы осоронда госпиталь хәрбиҙәрҙе дауалау буйынса махсуслаша. Икенсе донъя һуғышынан һуң Германия  Демократик Республикаһы территорияһына ҡарай,   Советтар Союзынан ситтә иң ҙур хәрби совет госпитале була. Ҡала 12 ҡала районына бүленгән. 1991 йылда СССР-ға китерҙән алда Белиц совет хәрби госпиталендә Эрих Хонеккер йәшәгән.
Халҡы
Ҡалала 11 900 кеше йәшәй (31.12.2010).
Хәбибуллина Айгөл Рәфҡәт ҡыҙы
Хәбибуллина Айгөл Рәфҡәт ҡыҙы (4 ноябрь 1973 йыл) ― этнограф. Доцент, тарих фәндәре докторы (2011), профессор (2012).
Биографияһы
Айгөл Рәфҡәт ҡыҙы Хәбибуллина 1973 йылдың 4 ноябрендә Ишембай ҡалаһында тыуған.
1995 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай (тарихсы, тарих уҡытыусыһы).
1999 йылда Этнография, этнология, антропология белгеслеге буйынса «Традицион башҡорт ризығы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2004 йылда Башҡортостан тарихы һәм этнология кафедраһы буйынса доцент исемен ала.
2010 йылда «Башҡортостан Республикаһында этник оҡшашлыҡты һәм этник-ара коммуникацияларҙы оптималләштереү формаһы булараҡ тарихи-мәҙәни үҙәктәр» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1995-1998 йылдарҙа Башҡортостан тарихы һәм этнология кафедраһы аспиранты була. Башҡорт дәүләт университетында 1999 йылдан - ассистент, 2000 йылдан - Башҡортостан тарихы һәм этнология кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университеты ҡарамағындағы Башҡортостан эшҡыуарлыҡтың комплекслы хәүефһеҙлеге академияһы гуманитар дисциплиналар кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй. 2001 йылдан алып фәнни-педагогик эшмәкәрлеген Башҡорт дәүләт университеты ҡарамағындағы Башҡортостан эшҡыуарлыҡтың комплекслы хәүефһеҙлеге академияһының гуманитар дисциплиналар кафедраһында бер үк ваҡытта алып барыусы булып дауам итә. 2006 йылдан Башҡорт дәүләт университеты ҡарамағындағы Башҡортостан эшҡыуарлыҡтың комплекслы хәүефһеҙлеге академияһының Гуманитар дисциплиналар кафедраһы мөдире, һуңынан Башҡорт дәүләт университеты Идара итеү һәм эшҡыуарлыҡ хәүефһеҙлеге институтының Төбәктәрҙе өйрәнеү кафедраһы мөдире вазифаларын башҡара. 2012 йылдан Башҡорт дәүләт университетында докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсус совет составына инә.
2001 йылдан Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығында милли сәйәсәт бүлегендә эшләй. 2010 йылдан алып БР Мәҙәниәт министрлығында Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының мәғлүмәт-аналитика бүлеге начальнигы вазифаһында, 2011 йылдың 1 февраленән - милли мәҙәниәттәрҙе үҫтереү һәм төбәк-ара хеҙмәттәшлек бүлеге начальнигы.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғилми ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе - башҡорт халҡының традицион матди һәм рухи мәҙәниәте, Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә этник-ара мөнәсәбәттәр. Фәнни хеҙмәттәре башҡорттарҙың милли аш-һыуы менән бәйле туҡланыу традицияларына, йолаларға һәм ғөрөф-ғәҙәттттәргә, Башҡортостан халыҡтарының традицион милли мәҙәниәтенә, тарихи-мәҙәни үҙәктәр эшмәкәрлеген өйрәнеү миҫалында этник-ара үҙ-ара йолаларға һәм этник оҡшашлыҡҡа арналған. “Башҡортостан халыҡтары” дәүләт программаһы сиктәрендә Башҡортостан халыҡтары кадастрының мәғлүмәт базаһын булдырыу өсөн материалдар йыйыуҙа ҡатнаша. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Оло Песчанка (Илек ҡушылдығы)
Оло Песчанка  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илек йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы
Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы  (5 апрель 1946 йыл — 23 ғинуар 2006 йыл) — рәссам. Мәскәү туҡыу институтын тамамлаған (1971). Мәскәү рәссам-графиктар комитеты ағзаһы (1974), Рус рәссамдары ассоциацияһы (1989, Париж), Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы (1995) ағзаһы.
Ижады
Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙының ижади үҫешендә уҡытыусыһы Владимир Яковлев ҙур роль уйнай. Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы станокта башҡарылған рәсем һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәләрендә эшләй. Рәссамдың, нигеҙҙә, абстракт композицияларҙан торған һынлы сәнғәт әҫәрҙәре хәҙерге замандың әхлаҡ проблемаларына ҡарата уның мөнәсәбәтен сағылдыра. Улар төҫтәр активлығы, формаларҙың көсөргәнешле пластикаһы менән айырылып тора: «Минең тормошом» (1997), «Карнавал» (1998), «Алдан иҫкәртеү» (2000). Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙының батик техникаһында башҡарылған эштәренә боролмалы һыҙыҡ һәм таптарҙың берләшеүенән хасил булған нескә һыҙатланыш, нәфис колорит хас. Портрет әҫәрҙәрендә йыш ҡына тәрән трагизм һыҙаттарына эйә үтә тәьҫирле образдар һүрәтләнә: «Мәскәү берәҙәге (А. Васильев портреты)» (1990), «Рәссам В. Яковлев портреты» (1992). 1975 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре: Мәскәү (1986, 1989, 1992, 1995, 2001), Париж (1989), Вюрцбург ҡалаһы (Германия, 1993), Өфө (2001). Шәүрә Дәүләтшинаның эштәре Рәсәйҙә һәм АҠШ, Германия, Франция, Швеция, Италия, Испания, Швейцарияла галереяларҙа, шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Ғафаров Хатмулла Абдулла улы
Ғафаров Хатмулла Абдулла улы (Гафаров Хатмулла Абдуллович (29 ноябрь 1925 йыл — 2014 йыл) — журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Малаяҙҙағы Салауат Юлаев музейының беренсе директоры.
Биографияһы
Хатмулла Абдулла улы Ғафаров' 1925 йылдың 29 ноябрендә Башҡорт Илсекәйе ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында алған, Лаҡлы ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыған, Иҫке Ҡаратаулы урта мәктәбендә 9 класты тамамлауына, Бөйөк Ватан һуғышы башлана.
Атаһы, Ғафаров Абдулла Әмерғәзе улы (1904—1943 йй.) һуғышҡа тиклем Ҡалмаҡол ауыл советы рәйесе, өлкән ревизор, өлкән инспектор булып эшләй. «Башташ» колхоз рәйесе булараҡ бронь менән ҡалдырылыуына ҡарамаҫтан, 1941 йылда үҙе теләп фронтҡа китә. Разведчиктары менән заданиенан ҡайтып килгән саҡта ян-яҡтан алып барылған артиллерия утына эләгеп, 1943 йылдың 9 ғинуарында батырҙарса һәләк була, Дондағы Ростовта ерләнгән. Ғаиләлә 6 бала етем ҡала. Иң өлкәне, Хатмулла, колхозда эшләй.
Хәрби хеҙмәте
1943 йылдың ноябрендә Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1944 йылдың апреленән авгусына саҡлы ҡыҙылармеец Хатмулла Ғафаров Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — II Белоруссия фронтының 3-сө бригадаһы 32-се уҡсылар полкы составында һуғыша.
1944 йылдың авгусынан 1946 йылдың мартына саҡлы Ворошиловград хәрби училищеһында уҡый. Запастағы капитан дәрәжәһендә демобилизациялана.
Һуғыштан һуң
Һуғыштан ҡайтыу менән Малаяҙ урмансылығына эшкә килә. Ситтән тороп Воронеж урман техникумында уҡый. 1955 йылда Максим Горький исемендәге Свердловск институттың тарих факультетына уҡырға инә. Аспирантурала уҡый, әммә тамамларға тура килмәй. Уҡытыусы булып эшләй. 60-сы йылдарҙа журналистикаға килә. 1971 йылда Салауат районының «Ленинское знамя» («Ленин байрағы») гәзитенең яуаплы сәркәтибе итеп тәғәйенләнә, артабан 16 йыл дауамында «Ленин байрағы» («На земле Салавата») гәзитенең редакторы була.
1987 йылда милли батырыбыҙ Салауат Юлаев музейы төҙөлөшөн етәкләй. 1991—1993 йылдарҙа Салауат Юлаев музейы директоры була. 1988 йылда Нәсибаш ауылы крайҙы өйрәнеүсеһе Б. Һ. Әхмәҙиев, тарих фәндәре канидаты Б. Ғ. Ғибаҙуллин менән авторлыҡта рус телендә тигән тарихи-документаль китап баҫтырып сығара.
Төп эшенән башҡа Хатмулла Абдулла улы ҙур йәмәғәт эше алып бара. 29 йәшенән сәләмәт тормош алып бара. 1948—1952 йылдарҙа милли көрәш буйынса бер нисә тапҡыр Салауат районының батыры исеменә лайыҡ була. 1952 йылда урта ауырлыҡта көрәш буйынса БАССР чемпионы була. 1971 йылдан алып 1991 йылға саҡлы көрәш буйынса бөтөн ярыштарҙың да судьяһы булған. Уның икенсе хоббийы-шахмат уйыны, быға ул күп кешене ылыҡтыра, республика ярыштарында Салауат районы шахматсылар командаһын етәкләй.
Хәтер
Ғафаров Хатмулла Абдулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районының Малаяҙ һәм Башҡорт Илсекәйе ауылдарында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Карты-Варын-Юган
Карты-Варын-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 2-се йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләт диңгеҙ университеты
Адмирал Г. И. Невельский исемендәге дәүләт диңгеҙ университеты диңгеҙ транспорт системаһына кәрәк булған бөтә профиль белгестәре әҙерләй: тәбиғи-ғилми, гуманитар, техник һәм диңгеҙ конвенцияһы йүнәлештәре буйынса. Университет Рәсәйҙә беренсе дәүләт диңгеҙ университеты ғына түгел, ә Азия-Тымыҡ океан төбәгенең алдынғы юғары уҡыу йорттарының береһе лә, шулай уҡ диңгеҙ белемен биргән абруйлы фәнни-методик үҙәк тәәммә абруйлы һәм ғилми-методик белем биреү үҙәге.
Тарихы
1879 йылда Николаевск ирҙәр прогимназияһы (элекке Охотск навигация мәктәбе) Владивостокка күсерелә; 29 ноябрҙә Император Йәмғиәтенең Петербург бүлексәһе рус сауҙа диңгеҙселегенә ярҙам итеү өсөн Владивосток башлығына «шкипер һәм суднолар төҙөү бүлексәләре булған диңгеҙселек кластары асыуға булышылыҡ итеүен» һорап мөрәжәғәт итә.
1890 йылдың 14 ноябрендә Владивостокта рәсми рәүештә Александровск диңгеҙселек кластры асыла, 16 ноябрҙә уларҙа дәрестәр башлана. 1902 йылда диңгеҙселек кластары базаһында Владивосток Александ диңгезселек училищеһы асыла, һуңынан ул махсус утра уҡыу йортона әйләндерелә, 1926 йылда СССР Диңгеҙ Флоты Нарокматының Һыу техникумына үҙгәртелә. 1931 йылда уның базаһында уҡыу комбинаты булдырыла, уның составына Һыу транспорты инженерҙары институты һәм Диңгеҙ техникумы инә.
1944 йылда ГКО-ның 5311 һанлы ҡарарына ярашлы юғары уҡыу йортона үҙгәртелә һәм техник институт статусын ала, Владивосток юғары диңгеҙселек училищеһы (ВВМУ) итеп үҙгәртелә, шулай уҡ Владивосток юғары диңгеҙ инженер училищеһы йәки ВВИМУ (1958 йылдан алып), адмирал Г. И. Невельский исемендәге Алыҫ Көнсығыш юғары инженер диңгеҙ училищеһы (ДВВИМУ, 1965 йылдан), Г. И. Невельский исемендәге Алыҫ Көнсығыш дәүләт инженер диңгеҙ академияһы (ДВГМА, 1991 йылдан) тип йөрөтөлә, ә 2001 йылдан хәҙерге исемен ала (адмирал Г. И. Невельский исемендәге Дәүләт диңгеҙ университеты).
Уҡыу базаһы
Университет составында :
Рәсәй диңгеҙ университеты хәрби кафедра һаҡланып ҡалған юғары уҡыу йорттарының береһе. Буласаҡ запастағы офицерҙарҙы Хәрби-диңгеҙ флотында һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт иткән уҡытыусылар тәрбиәләй.
Адмирал Г. И. Невельский Дәүләт диңгеҙ университеты оҙаҡ йылдар илдең диңгеҙ тармағы өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләй. Бюджет нигеҙендә уҡыуға алынған курсанттар тулыһынса дәүләт тәьминәтендә була, шул иҫәптән кейем-һалым, йәшәү урыны һәм туҡланыу менән тәьмин ителә.
Күп кимәлле профессиональ әҙерлек системаһына һөнәри йүнәлештәге лицей һәм кластар, ике колледж һәм өс филиал инә, улар эшсе һөнәрҙәргә өйрәтә һәм урта профессиональ белем бирә.
Адмирал Г. И. Невельский исемендәге Дәүләт диңгеҙ университеты — төбәктең иң ҙур фәнни үҙәктәренең береһе. Фәнни мәктәптәрҙең үҫеш йүнәлеше диңгеҙ һәм транзит ташыу, углеводоро сеймалын ьүтабыу һәм ташыу, алыҫта ятҡан территорияларҙы тәьмин итеү менән бәйле. Диңгеҙ транспортының фәнни-тикшеренеү институты булдырылған. Университет флотты, судноларҙы йөрөтөү ысулдарын һәм средстволарын, судноларҙы хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, судноларҙы ремонтлау производствоһы, судно ҡорамалдарын диагностикалауҙы техник ҡулланыуҙы камиллаштырыу буйынса эшләнмәләр әҙерләй.
20 йылдан ашыу университетта адмирал Г. И. Невельский кубогына асыҡ ишкәкле-паруслы регаттар ярышы үткәрелә, унда Приморьеның төрлө яхт-клубтары спортсылары ҡатнаша. Диңгеҙ университеты яхтасылары — крайҙағы һәм Алыҫ Көнсығыштағы барлыҡ ҙур ярыштарҙың даими ҡатнашыусылары.
Нюрба
Нюрба ( Ньурба) — Рәсәй Федерацияһының Саха Республикаһында урлашҡан ҡала.
Дәүләт диңгеҙ университеты
Уҡыу базаһы
Адмирал Г. И. Невельский исемендәге Дәүләт диңгеҙ университетын лайыҡлы рәүештә Приморье крайы һәм бөтә ил өсөн етәксе кадрҙар һандалы тип атайҙар. Уны тамамлаусылар араһында капитандар һәм ғалимдар ғына түгел, ә Бөтә Союз һәм Рәсәй министрлыҡтары һәм ведомстволары, Рәсәй Федерацияһының күп субъекттары етәкселәре, эре порттар һәм пароходсылыҡтар начальниктары, суднолар ремонтлау заводтары һәм оборона предприятиелары, билдәле педагогтар һәм сәйәси эшмәкәрҙәр бар.
Нюрба
Этимологияһы
Исеме эвенктарҙың Нүрмаған тигән ырыуы атамаһынан алынған — «уҡлылар» тип тәржемә ителә.
Географияһы
Нюрба Якутскиҙан 812 саҡрым алыҫлыҡта Вилюй йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге - 119 метр.
Тарихы
Ҡала ҡала тибындағы биҫтә  статусын 1958 йылдан, ҡала статусын 1997 йылдан башлап йөрөтә.
Халҡы
Милләттәр (2010): сахалар (89,7%), урыҫтар (8,2%).
Хәйретдинов Ғәлей Ғәләүетдин улы
Хәйретдинов Ғәлей Ғәләүетдин улы (4 ғинуар 1958 йыл) — комсомол, партия, муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәкәре. 2009—2017 йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005).
Биографияһы
Ғәлей Ғәләүетдин улы Хәйретдинов 1958 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Юлбаш ауылында тыуған.
1976—1978 йылдар — Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1983 йылда Мәскәү технология институтының еңел сәнәғәт машиналары һәм аппараттары факультетын тамамлаған.
1983—1984 йылдар — Мәләүез районы «Арыҫлан» совхозының спорт буйынса методисы.
1984—1985 йылдар — «Арыҫлан» совхозының комсомол ойошмаһы комитеты секретары.
1985—1986 йылдар— Мәләүез районы «Ленинское знамя» колхозының саңғы базаһы директоры.
1986 йыл — Первомайский урта мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы, «Арыҫлан» совхозының ВЛКСМ комитеты секретары.
1986—1988 йылдарҙа — «Арыҫлан» совхозының хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженеры.
1988—1990 йылдар КПСС-тың Мәләүез ҡала комитеты инструкторы.
1992—1998 йылдар — Мәләүез ҡалаһының «Весна» ПТОП директоры. 1998—2001 йылдар — Мәләүез ҡала Хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 2001—2003 йылдар — «Весна» ЯСЙ-е директоры.
2003—2009 йылдар — Мәләүез ҡалаһы һәм районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.
2009—2017 йылдар Башҡортостан Республикаһының Салауат муниципаль районы хакимиәте башлығы.
2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли архивы Дәүләт ҡаҙна учреждениеһы директоры.
Тартар (Яңауыл районы)
Тартар (Тартар) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 117 кеше. Почта индексы — 452820, ОКАТО коды — 80259850005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Менгерсгеройт-Хеммерн
Менгерсгеройт-Хеммерн (Mengersgereuth-Hammern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2724 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96529 һәм автомобиль коды — SON.
Сиҙәш (Благовещен районы)
Сиҙәш (Седяш) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 453455, ОКАТО коды — 80215834008.
Иҙрисов Мөхәммәт Рамаҙан улы
Иҙрисов Мөхәммәт Рамаҙан улы (18 февраль 1920 йыл — 4 февраль 2012 йыл) — бейеүсе, 1941—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1953). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (Бухарест, 1953) лауреаты, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949).
Сиҙәш (Благовещен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҙрисов Мөхәммәт Рамаҙан улы
Тормош юлы һәм ижады
Мөхәммәт Рамаҙан улы Иҙрисов 1920 йылдың 18 февралендә Хәйбулла районы 2-се Мырҙа ауылында тыуған. 1939 йылда Баймаҡ районына рудникка эшкә килә. Ошонда эшләгән сағында үҙешмәкәр түңәрәктәргә йөрөй, сығыш яһай. 1941 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһына әҙерлек башланған осорҙа, Фәйзи Ғәскәров уны ла исемлеккә индерә һәм Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә эшкә саҡыра. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронт бригадаһы составында к алғы һыҙыҡта концерттарҙа ҡатнаша (барыһы 100-ҙән ашыу сығыш). Бейеү ансамбле составында Вьетнамда (1955), Индия, Бирма, Непалда (1959) сығыш яһай. В программе Госконцерта «СССР халыҡтары бейеүҙәре» Дәүләт программаһы буйынса ил буйынса һәм сит илдәрҙә гастролдәрҙә йөрөй (1962, 1967, 1982, 1984).
Мөхәммәт Иҙрисов башҡорт сәхнә бейеүе үҫешенә ҙур өлөш индерә, бейеүҙәрҙе халыҡсан башҡарыуы менән айырылып тора. «Өс таған», «Һыу буйында», «Бүләк», бигерәк тә бейеүсенең репертуарында төп урынды алып торған «Байыҡ» бейеүе менән Мөхәммәт Иҙрисовтың исеме айырылғыһыҙ бәйләнгән. Уның ым-ишараһы, хәрәкәте, мут йылмайыуы, таҡмаҡлап бейеүе ҡабатланмаҫ оҫталыҡ була.
Сейә баҡсаһы (фильм, 1981)
«Cейә баҡсаһы» (The Cherry Orchard) — драматик телефильм. Уны 1981 йылда режиссёр Ричард Айр төшөргән. Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың шул исемдәге пьесаһына нигеҙләнгән. Премьераһы 1981 йылдың 13 октябрендә «Би-би-си-ҙең» инглиз каналында үтә.
Пресвятая Богородица сиркәүе
Шильдала Пресвятая Дева Мария сиркәүе -Кварели муниципалитетының Шильда ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы. Челти йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ҡомартҡы Дева Мария сиркәүенән, башнянан, биналарҙың һәм ҡойманың ҡалдыҡтарынан тора. Сиркәү базилика нефынан тора, ул VI быуатҡа ҡарай. Бина яҫы таштан төҙөлгән. Ярым түңәрәк апсидаһы бар. Инеү урын өс яҡтан. Сиркәү ике яҡлы ҡойма менән уратып алынған. Ҡойманан көнбайышҡа ҡарай башня урынлашҡан. Ҡомартҡы бер нисә реконструкциянан һуң байтаҡ үҙгәрә. Иң ҙур реконструкция XIX быуатта үтә.
Сейә баҡсаһы (фильм, 1981)
Сюжет
Мадам Раневская — оло йәштәге аристократ ханым. Ул ҡыҙы Аня менән Франциянан Рәсәйгә ҡайта. Уның «Сейә баҡсаһы» имениеһы хужабикәһе бурыстарын түләй алмағанлыҡтан һатыуға ҡуйылырға тейеш. Финанс мәсьәләләренең үҙ алдында бик етди тороуына ҡарамаҫтан, Раневская элеккесә йәшәүен дауам итә, буш хыялдар һәм тормошҡа ашмаҫ өмөттәр менән йәшәй. Баҡсаны сауҙәгәр Лопахин һатып ала. Ул баҡсаны ҡырҡып ташларға һәм буш ерҙе ҡуртымға бирергә теләк белдерә.
Пресвятая Богородица сиркәүе
Бер нисә тораҡ бина сиркәүҙән төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан. Сиркәү һәм төньяҡ-көнбайыш яҡтағы ҡойма араһында планында квадрат (5 х 5 м) өс ҡатлы башня тора. Ул ваҡланған таштан төҙөлгән. Башня һуңынан яңынан ҡорола. Ҡойма, тораҡ биналар һәм башня XVII-XVIII быуаттарға ҡарай.
Сейә баҡсаһы (фильм, 1981)
Баһаламалар
Фильм кино тәнҡитселәренең ҡатнаш баһаламаларын ала. Театр тәнҡитсеһе Мэтт Вольф фильмдә төп ролде башҡарған Джуди Денчтың уйнауын бик юғары баһалай.
Урж-Дон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Васиха
Васиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангуреп йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саха әҙәбиәте
Саха әҙәбиәте — саха халҡының саха телендә әҙәбиәте.
Саха әҙәбиәтенә Алексей Кулаковский нигеҙ һалған. 1900 йылда ул «Байанай алгыһа» («Баянайға фатиха») —саха нәфис әҙәбиәтенең беренсе яҙма әҫәре һаналған шиғырын яҙа. Саха нәфис әҙәбиәте барлыҡҡа килгеүендә О. Н. Бётлингтың «Саха теле тураһында» тигән китабы (1851) хәл иткес роль уйнай, унда А. Я. Уваровскийҙың (1800-1861) «Ахтыылар»ы («Хәтирәләр») баҫылған.
Хәнифә
Этимологияһы
Хәнифә (Ҡәнифә) — «ысын», «саф» мәғәнәһен аңлатҡан, ҡыҙ балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Хәнифә Сиражи ҡыҙы Искәндәрова — (20 март 1928 йыл — 4 сентябрь 2020 йыл) — өс тиҫтә ярым йылдан артыҡ Салауат районы Арҡауыл урта мәктәбендә (бөгөн (Айҙар Байыҡ) исемендәге мәктәп) биология фәненән белем биргән хаҡлы ялдағы уҡытыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1968), СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967), СССР-ҙың VIII (1970—1974) саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIV съезы (1971) һәм Уҡытыусыларҙың беренсе Бөтә Союз съезы (1968) делегаты. Салауат районының почётлы гражданы.
Хәнифә Шәкүр ҡыҙы Зиннәтуллина (10 декабрь 1911 йыл — ?) — ғалим-әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1954), доцент (1956).
Әбү Хәнифә — 699—769 йылдарҙа йәшәгән ислам динендәге дүрт мәзһәбтең береһе булған хәнәфиҙәр мәзһәбенә нигеҙ һалыусы. Әбү Хәнифә — әсир төшөп ҡол булған фарсы кешеһенең ейәне. Ул намаҙҙың һәр рәҡәғәтендә Ҡөръәнде уҡып сыға торған булған. Ғүмере эсендә ул етмеш тапҡыр хаж ҡылған, сәхәбәләр һәм тәбиғиндар менән осрашҡан.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡанифа юлы — (икенсе әйтелеше — Ҡанифа юлы, Хәнифә юлы) — элгәре Башҡортостанды Урта Азия илдәре менән тоташтырыусы боронғо сауҙа юлы. Уның икенсе атамаһы Каруан юлы булған. Ул Яйыҡ йылғаһы аша үтеп, Ҡаҙағстан аша Урта Азияға барып сыға. Ырымбур башҡорттары юлдың ул өлөшөн «Мысыр юлы» тип атаған. Гөбөрлө йылғаһы кисеүен «Мысыр кисеүе» тип йөрөткәндәр.
Онсы
Онсы — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 300 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Ветлянка (Илек ҡушылдығы)
Ветлянка  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илек йылғаһының уң ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колесников Михаил Петрович (хәрби етәксе)
Колесников Михаил Петрович (30 июнь 1939 йыл, Ейск, Краснодар крайы — 26 март 2007 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәйҙең хәрби етәксеһе. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрының беренсе урынбаҫары (1992—1996). Армия генералы (1995).
Биографияһы
Михаил Петрович Колесников Краснодар крайының Ейск ҡалаһында тыуған. Төҙөүсе ғаиләһенән. Омск урта мәктәбен 1956 йылда тамамлай. Совет армияһында 1956 йылдың авгусынан.
СССР-ҙа хәрби хеҙмәте
Хәрби машиналарҙы ремонтлау буйынса взвод командиры — мотоуҡсылар полкының механик-шофёрҙарын әҙерләү буйынса уҡыу-уҡытыу ротаһының өлкән танк технигы булып хеҙмәт итә, 1961 йылдың декабренән танк полкы ремонтлау цехында һуғыш машиналарын ремонтлау буйынса ялан оҫтаханаһы начальнигы, 1963 йылдың декабренән-уҡытыу танк ротаһының өлкән технигы, 1966 йылдан — техник әҙерлек буйынса уҡыу-уҡытыу — танк ротаһы командиры урынбаҫары, 1967 йылдың июненән — танк полкының танк ротаһы командиры, 1968 йылдың сентябренән — танк батальонының техник өлөшө буйынса командир урынбаҫары, 1970 йылдың ноябренән Алыҫ Көнсығыш хәрби округының 129-сы мотоуҡсылар дивизияһында танк батальоны командиры.
1975 йылдан — 27-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһында танк полкы командиры, 1977 йылдың февраленән — ГДР-ҙағы совет ғәсғәрҙәре төркемендә штаб начальнигы — 7-се гвардия танк дивизияһы командиры урынбаҫары, 1979 йылдың март айынан — Киев хәрби округында 17-се гвардия танк дивизияһы командиры. 1981 йылдың авгусында академияға уҡырға ебәрелә.
1983 йылдан — 31-се Армия Корпусы командиры, 1984 йылдың июленән — Кавказ аръяғы хәрби округында 7-се гвардия дөйөм хәрби армияһы командующийы.
1987 йылдың февраленән — штаб начальнигы — Себер хәрби өлкәһе командирының беренсе урынбаҫары. 1988 йылдың июненән — штаб начальнигы — Көньяҡ секторҙың Юғары Командаһы баш командирының беренсе урынбаҫары. 1990 йылдың октябрендә — баш штаб етәксеһе. Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы урынбаҫары. 1991 йылдың авгусында ГКЧП ваҡиғаларынан һуң бер ни тиклем ваҡыт Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующие вазифаларын башҡарыусы була. 1991 йылдың сентябренән-Баш ойоштороу — мобилизация идараһы башлығы-СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы башлығының беренсе урынбаҫары.
Рәсәйҙә хәрби хеҙмәте
1992 йылдың июненән — Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигының беренсе урынбаҫары.
1992 йылдың 23 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Б. Н. Ельциндың Указы нигеҙендә Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәренең Генераль штабы начальнигы — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрының беренсе урынбаҫары итеп тиҙ генә вафат булған армия генералы В. П. Дубинин урынына билдәләнә, Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 5 майындаға Указы менән хәрби армия генералы исеме бирелә
В. Баранц фекеренсә, 4 йыл Ҡораллы Көстәрҙә төп вазифала булыу дәүерендә үҙен күрһәтмәгән; сит илдәрҙән ғәскәрҙәрҙең әҙерлекһеҙ сығарылыуы, формацияларҙың һуғышҡа әҙерлеген юғалтыу, һәм Беренсе Чечен һуғышында Рәсәй ғәскәрҙәренең насар ҡылыҡтары өсөн яуаплылыҡты үҙ өлөшөнә ала. 1994—1996 йылдарҙа ул бер үк ваҡытта Россия Федерацияһы Именлек Советы ағзаһы, һәм 1996 йылдың июль-ноябрь айҙарында Россия Федерацияһы Оборона Советы ағзаһы.
Хәҙерге сәйәси һәм иҡтисади шарттарҙа, армияның һуғышҡа әҙерлегенең кәмеүенә ҡаршы тора алмай, ул Стратегик ракета көстәренең көсөн һаҡларға баҫым яһай.
Рәсәй Федерацияһы оборона министры ҡарамағында булған. 1998 йылдың июленән — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт техник комиссияһы рәйесе. 1999 йылдың сентябрендә хәрби хеҙмәттә оло йәшкә еткәс, запасҡа сыға
2007 йылдың 26 мартында вафат була. Уны Мәскәүҙәге Троекуров зыяратында ерләйҙәр.
Джикич Ивица
Ивица Джикич (Ivica Đikić; род. 11 март 1977, Томиславград, Босния һәм Герцеговина, Югославия) ― хорват һәм босний журналисы һәм яҙыусыһы.
Биографияһы
1977 йылдың 11 мартында Югославияла Босния һәм Герцеговина ның Томиславград ҡалаһында тыуған.
16 йәшендә журналист булып эшләй башлай, «Слободна Далмация» көндәлек гәзитенә яҙа.
1996 йылда журналист булараҡ Ивица Джикич үҙе эшләгән Сплитта баҫылған «Feral Tribune» һул гәзитенең тематикаһына ҙур йоғонто яһай. Һуңынан Хорватияла бер нисә гәзиттә хеҙмәт итә. 2001 йылдан «Novi List» һәм башҡа хорват журналдарының мөхәррире була. Шулай уҡ сценарий яҙыусы булараҡ билдәле.
Ижады
Ивица Джикич үҙенең беренсе романын 2003 йылда "Цирк «Колумбия» исеме аҫтында баҫтырып сығара, ул тәүге тапҡыр «Feral Tribune» нәшриәтендә донъя күрә. Романы өсөн Меши Селимович исемендәге премия менән бүләкләнә. Романдағы ваҡиғалар Босния һәм Герцеговинала яҙыусының тыуған ҡалаһы Томиславградта 1990 йылдар башында, туранан-тура Босния һуғышы алдынан бара.
2010 йылда "Цирк «Колумбия» китабы буйынса босний кинорежиссёры Данис Танович шундай уҡ исемле нәфис фильм төшөрә. Картина Анталиялағы Халыҡ-ара кинофестивалдә (2010) «Алтын әфлисун» премияһына лайыҡ була. Фильм шулай уҡ рәсми рәүештә Босния һәм Герцеговинанан 2010 йыл өсөн «Иң яҡшы сит ил фильмы» категорияһында «Оскар» премияһына тәҡдим ителә, әммә номинанттарҙың финал бишенә инмәй.
2004 йылда Джикич хорват сәйәси эшмәкәре, бойондороҡһоҙ Хорватияның икенсе президенты Степан Месичтың сәйәси биографияһын баҫтырып сығара. 2007 йылда Ивица Джикич «Feral Tribune» нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан «Зефир ничего» исемле икенсе романын яҙа. Яңы китапҡа өс хикәйә: «Зелёный замок», «Попробуй уснуть, пожалуйста» һәм «Как будто ничего не произошло» инә.
Сәғитов Ирек Хаммат улы
Биографияһы
Ирек Хаммат улы Сәғитов 1931 йылдың 1 майында Башҡортостандың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында уҡытыусы ғаиләһендә  донъяға килә. Башта тыуған ауылында тулы булмаған урта мәктәптә белем ала. Артабанғы белемде Иҫке Собханғол урта мәктәбендә ала.
1950 йылда мәктәпте уңышлы тамамлаған егетте Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбенә математика, физика һәм физик культура уҡытыусыһы итеп эшкә алалар. Тәүге уҡыу йылында уҡ балаларҙың математиканан тулы өлгәшенә ирешә. Мәктәптә һәм ауылда хөрмәтле уҡытыусы булып та таныла.
1952 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтының математика һәм физика бүлегенә уҡырға инә.
1954 йылдың авгусында йәш белгесте Иҫке Собханғол урта мәктәбенә 8—10 кластарға математика уҡытыусыһы итеп тәғәйенләйҙәр. Шул уҡ йылда хәрби хеҙмәткә алына.
1957 йылдың мартында армиянан ҡайтып төшөү менән, Иҫке Собханғол мәктәбендә эшен дауам итә. Бер үк ваҡытта Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын ситтән тороп тамамлай.
1962 йылдың февралендә И.Х.Сәғитов район халыҡ мәғарифы бүлегенә инспектор итеп күсерелә.
1962 йылдың октябрь айында партияның район комитетына пропагандист итеп тәғәйенләнә.
Уҙған быуаттың 60-сы йылдары башында райондар эреләтелә башлай. Ирек Хаммат улы ла Белорет колхоз-совхоз идаралығы парткомының идеология бүлегенә инструктор итеп эшкә алына.
1963 йылдың башынан Белорет партия комитетының идеология бүлегенә инструктор итеп билдәләйҙәр.
1965 йылда райондар ҡабаттан тергеҙелгәс, ул Белорет район партия ойошмаһының пропаганда һәм агитация бүлегендә инструктор итеп тәғәйенләнә.
1966 йылда киренән педагогия өлкәһенә ҡайтарыуҙарын һорап ғариза яҙа һәм ғинуар айынан башлап 1-се эшсе йәштәр мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып эшләй башлай.
1 февралдән Белорет педагогия училищеһына математика уҡытыусыһы итеп күсерәләр.
20.08.1978 — 04.08.1986 йылдарҙа И.Х.Сәғитов Башҡортостандың таулы мәктәптәре өсөн педагогия кадрҙарын әҙерләү өсөн күп көс һалған көслө уҡыу йорто — Белорет педагогия училищеһының директоры булып эшләй. Үҙе етәкселек иткән дәүерҙә методик комиссияларҙың эшен йәнләндереүгә ҙур көс һала.
Ғәилә хәле
Хәҙер Гүзәл Ирек ҡыҙы Белорет педагогия колледжында, Наилә Ирек ҡыҙы әсәһе эшләгән 14-се мәктәптә математика уҡытыусыһы булып эшләйҙәр. Уларҙың икеһе лә атайҙарының маҡсатын — математика уҡытыуҙы ғәмәлгә ашыра.
Наилә Ирек ҡыҙы ҡаланың иң көслө математигы булараҡ билдәлелек ала. Ҡала мәктәптәрен тамамлаусыларҙың юғары уҡыу йортона тиклемге уҡытыуҙы етәкләй.
Упҡанкүл (төбәк)
Упҡанкүл — төбәк, 1985 йылдан Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә.
Географияһы
Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы Упҡанкүл ауылының көньяҡ ситендә, Ағиҙел йылғаһы буйы убалы тигеҙлегенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны 3 га. Күл‑һаҙлыҡ комплексынан ғибәрәт, Упҡанкүл күлен һәм карстан барлыҡҡа килгән һаҙлыҡты үҙ эсенә ала. Ағар төбәк, һыу кимәле күтәрелгәндә Ҡурғаш йылғаһы (Ҡариҙел йылғаһы бассейны) ағып сыға. Тирә‑яҡ ландшафы кәҫле көлһыу һәм болон‑ҡара тупраҡтарҙағы ҡайын урманынан тора. Күлдең көнбайыш һәм көнсығыш ярҙарын йөҙөп йөрөгән күрәнле, күрән‑үлән‑һаҙ мүкле һәм ҡыуаҡлы (лапланд талы, көлһыу тал һ.б.) һаҙлыҡтар ҡаплаған. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: инглиз ысыҡ үләне һәм һаҙ хаммарбияһы.
Скифтар
Скифтар (һ. б.-грек. Σκύθης, Σκύθοι, үҙатамаһы: Skolotoi ) —    б. э. т. VIII—IV быуаттарҙа йәшәгән боронғо иран телле   халыҡ. Скифтарҙың яҙмаһы булмаған, уларҙың теленән бары бер нисә һүҙ билдәле. Хәҙерге ваҡытта скиф теленең туранан-тура тоҡомо - осетин теле.
Скифтарҙың бер өлөшө Дунайҙан Донға тиклем Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы дала зонаһында тереклек иткән, һәм был ерҙәр боронғо грек сығанаҡтарында Скифия тип аталған. Күп халыҡтар һәм ҡәбиләләр скифтар менән союзда ла торған, дошманлашҡан да.
Скифтар тураһында антик авторҙар (Геродот, Гиппократ, Өлкән Плиний, Чжан Цянь кеүектәр) әҫәрҙәренән, археологик ҡаҙыныуҙарҙан һәм генетик тикшеренеүҙәрҙән билдәле.
Савроматтар (сарматтар), саҡтар һәм массагеттар скифтарға туғандаш халыҡ булған.
Этнонимдың килеп сығышы
Күп кенә ғалимдар, улар араһында Ф. Юсти, М. Фасмер, О. Семереньи һәм Василий Иванович Абаев, *skuta һүҙе атыу мәғәнәһен аңлатҡан һинд-европа тамырына ҡарата. Айырып әйткәндә, В. И. Абаев һүҙе менән сағыштырып skuta һүҙен *skut- (уҡтан атыусы, атыу) тигән герман һүҙе менән сағыштыра. . Үҙ сиратында, Кшиштоф Томаш Витчак һәм Сергей Всеволодович Куллан да скиф үҙатамаһын шулай аңлата: бор. грек. Σκόλοτοι < *skula-ta < *skuδa-ta < *skuda-ta (йәки «уҡсылар», скиф телендә *d > *l ҡанунға ярашлы күсеүе). Әйткәндәй, боронғо гректар скифтар менән бәйләнешкә инә башлағандан (шуның өсөн дә бор. грекса Σκύϑαι) бирле, *skuδa-ta формаһы б. э. т. VII быуатта йәшәгән. Шул уҡ ваҡытта Ассирия скифтарға яу асҡан — шуның өсөн дә (аккад теле) ассир. Ašgūzai йәки Išgūzai йоғонтоһо бар. Б. э. т. V быуатҡа — Геродоттың Ольвияға килеү ваҡыты — *δ > *l күскән булған. Шулай уҡ Эсхин (б. э. т. IV быуат ораторы) «Илселектә хыянатсылыҡ тураһында» телмәренә схолияла (комментарийҙар) былай тиелгән: «скифтар, йәғни уҡсылар» (грекса Σκυθας δε οιονει τοξοτας). Боронғо иран *δ-ның скиф *l-ына күсеүе сармат-скиф теленең характерлы һыҙаты икәне башҡа скиф һүҙҙәре менән раҫлап була, мәҫәлән, скиф. polytonic|Παραλάται — Геродот (IV, 6) һүҙҙәре буйынса, хаким итеүсе скиф династияһы һәм башҡа урындарҙа Σκύθαι βασιλητοι, йәғни «батша скифтары» тигән ҡәбилә исеме менән аңлатылған; < иран. *paradāta — «башына ҡуйылған, закон буйынса тәғәйенләнгән», авестий paraδāta- (ның почётлы титулы, тура мәғәнәлә «алға ҡуйылған, баштан килеүсе»). Гесихея Александрийскийҙың лексиконында μελιτ.ιον — «баллы ниндәйҙер эсемлек» тигән скиф һүҙҙәре, где также виден переход *δ в *l в обще-иранском корне *madu-, *maδu- «мёд», «приготовленный из мёда сладкий напиток, хмельной напиток». ҡулланылған.
«Илиада»ға антик схолиялар түбәндәге этимологияны телгә алған:
О. Н. Трубачёв скифтарҙың үҙатамаһын ‘киҫергә, китеп алырға’ мәғәнәле (осетин ирон sk’˚yd, дигор (æ)sk’ud‘ телдәрендәге өҙөлгән’) һүҙ тамырына ҡайтарып ҡалдыра.
Антропологик тибы
Антропологик планда европа скифтарының ике — урман-дала һәм дала төркөмө бүленә. Урман-дала скифтары ҡара диңгеҙ буйы скифтарынан, тар һәм бик бейек булмаған һәм киҫкен формалашҡан йөҙ менән айырыла. Был үҙенсәлектәре уларҙы һуңғы бронза осорондағы тар йҙлө урындағы халыҡҡа яҡынайта. Дала скифтары — артығыраҡ бейек йөҙлө.
Был ике төрлөлөктөң ике — автохтон һәм миграцион фаразы бар. Беренсе фараз буйынса, халҡының тығыҙлығы һәм күсмәлеге буйынса, дала скифтарында, төркөм эсендәге ҡатаншлыҡ һәм күрше төркөмдәр менән метисация арҡаһында, началась брахикефализация башланған. Башҡа ҡараштан сыҡҡанда, дала төркөмдәренең урман-дала төркөмдәренән айырымлығы уларҙың төрлө сығышы менән бәйләнгән. Урман-дала скифтары автохтондар, срубной культуры антропологик тибына күберәк оҡшашлығы бар. Дала скифтары, Туваның окуневлылар мәҙәниәтенә оҡшауы буйынса, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына көнсығыштан күсеп килгән.
Саҡтар ваҡытындағы азия дала халҡына йөҙ яғы бүлегенең ҙурлығы, танау һөйәктәренең уртаса ҡалҡып тороуы һәм горизонталь формалашҡан хас. Шунан сығып был комплекстар нигеҙендә көньяҡ себер расаһы барлыҡҡа килгән.
Гиппократ урындағы һыуыҡ климатҡа бәйләп скифтарҙың тышҡы ҡиәфәтен түбәндгесә тасуирлай: "Скифтар йыуан, итле, нечленистый, сей һәм мускулдары тығыҙ булмаған тәнле; уларҙың эсе аҫҡы өлөшөндә артығы менән дымлы булыуы менән айырыла… Һимеҙлектәре һәм тәндәрендә йөн булмау арҡаһында, [бында йәшәүселәр] бер-беренә, ирҙәре ирҙәренә һәм ҡатындары ҡатындарына оҡшаған. <…> [Бөтә] скиф халҡы — ерән."
Урта Дондағы Колбино ҡәберлегендә (б. э. т. V—IV бб.) өлкән йәштәге индивидтарҙың маңлай һөйәгенең гиперостозы — Морганьи синдромлы (19 %) аномаль өлөшө табылған. Был синдромдың башҡа үҙенсәлектәре (һимереү, гормональ дисфункция) отчасти совпадают с описанием Гиппократтың тасуирлуы менән күбеһе тап килә.
Палеогенетикаһы
Скиф ҡәберлектәренең ДНК теслауы буйынса, скифтар R1a (Y-хромосомлы гаплогруппаһы) — R1a - Z2123 (европа скифтары кеүек), так и азиатские (сибирские) скифы  ) һәм митохондриаль гаплотөркөм G2, G2a4, F1b, F2a, C, U2e, U5a, U5a1, T1, T1a, T2, A, A4, H, H2a1, D, D4b1, N1a, I3, HV2, HV6, J, K йөрөтөүселәр.
Этногенезы
Скиф археологик мәҙәниәттәрҙе генетик тикшеренеүҙәр скифтарҙың барлыҡҡа килеүенең ике мөмкин: мультитөбәк, һәм, ихтималлығы кәмерәк һаналған, көнбайыш сценарийын хуплай. Көнбайыш сценарийы буйынса, скифтар көнбайыш-европа ҡәбиләләлренән барлыҡҡа килгән, шунан һуң уларҙың көнсығыш өлөшө ике быуат дауамында азиаттар (хань ҡытайлылар) менән ҡушыған, мультитөбәк сценарийы буйынса, скифтар ике быуат дауамында үҙ-ара ҡушылған көнбайыш европалыларҙан һәм азиаттарҙан тора. Генетик яҡтан скифтар европалылар һәм азиялылар араһында тора, һәм хәҙерге Алтай халҡына яҡын.