cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дзэн
Дзэн, дзен (禅禅; ध्यानध्यान, дхья́на — «күҙәтеү», 禪 чань, кор. 선 сŏн) — ҡытай һәм көнсығыш Азия буддизмының төп мәктәптәренең береһе, Ҡытайҙа V—VI быуаттарҙа даосизм йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән һәм буддизмдың монах төрөнөң Ҡытайҙа Махаяна, Вьетнам һәм Кореяла баш формаһы булып тора. Ғөмүмән әйткәндә, дзэн — мистик күҙәтеү мәктәбе йәки асыҡлау ғилеме. Яҡыныраҡ ҡарағанда, дзэн ҡайһы саҡ Япониялағы буддизмдың иң абруйлы мәктәптәренең береһе тип һанала, ул Ҡытайға XII быуаттың аҙағында барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ дзэн эсенә дзэн мәктәптәре тәжрибәһе инә, ул шулай уҡ «дхьяна» исеме аҫтында билдәле, буддизм тәжрибәһенең төп өлөшөн алып тора.
Дзэн тәғлимәте Һиндостандан Ҡытайға Бодхидхарма алып килә һәм Алыҫ Көнсығышта, Ҡытайҙа, Вьетнамда, Кореяла, Японияла тарала. Ҡытай «чан», япон «цзэнь», вьетнам «тьен» һәм корея «йоҡо» традициялары үҙ аллы үҫешә һәм хәҙерге ваҡытта берҙәм асылын һаҡлап, уҡытыуҙа һәм практика стилендә үҙенсәлектәргә эйә була. Япон дзэны бер нисә мәктәптән тора: Ринзай, Обаку, Фуке һәм Сото. Япон дзэны Японияла будда ғибәҙәтханаларының яҡынса 20 процентына эйә.
Этимологияһы
Буддизмдың был йүнәлеше атамаларынан Көнбайышта иң киң билдәле япон атамаһы «дзэн».
Килеш менән үҙгәреше
Филология фәндәре кандидаты Т. Ф. Ефремованың «Большой современный толковый словарь русского языка» буйынса «дзэн» һүҙе һәм философия докторы һәм буддолог Е. А. Торчинов будда төшөнсәләре һүҙлегендә лә килеш менән үҙгәрә, тигән фекерҙә. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы һәм Рус теле буйынса ведомство-ара комиссия әҙерләгән «Хәҙерге рус теленең комплекслы норматив һүҙлеге» мәғлүмәттәренә ярашлы, «дзэн» килеш менән үҙгәрә алмаҫҡа ла (һүҙлектә һәм ошо мәҡәләлә ҡулланылған һүҙҙең төп формаһы), үҙгәрергә лә мөмкин.
Дзэн теорияһы
Дзэн традицияһының рухи күсеүе Будда Шакьямуниға барып тоташа, шуға күрә йола буйынса ул беренсе һинд патриархы тип һанала. Икенсе патриарх — Махакашьяпа, уға Будда бер һүҙһеҙ , текстһыҙ уяныу хәлен лотос сәскәһендә тапшыра, шуның менән дзэн традицияһын «йөрәктән йөрәккә» тәғлимәтте туранан-тура тапшырыу рәүешендә урынлаштыра.
Бер көндө Будда Гриф түбәһендә йыйылған халыҡ алдында баҫып торған. Бөтә халыҡ уның дхармаға уҡыта башлауын көтә, Будда бер нимә лә өндәшмәй. Байтаҡ ваҡыт үтә, ул һаман ҡулына сәскә тотҡан килеш, бер һүҙ ҙә әйтмәй. Халыҡ күҙҙәре уға төбәлгән, бер кем дә бер нәмә лә аңламай. Шунан бер монах янып торған күҙҙәре менән Буддаға ҡарап йылмая. Һәм Будда: «Миндә ысынбарлыҡтың нескәлегенән азат камил Дхарманы, нирвананың тылсымлы рухын күреү хазинаһы бар, һәм мин был хазинаны Махакашьяпаға бирәм», — тигән. Был йылмайып торған монах Будданың бөйөк шәкерттәренең береһе Махакашьяпа булып сыға. Махакашьяпа сәскә һәм үҙенең тәрән зиһене арҡаһында уяна.
Фәндә дзэндың килеп сығышына ҡарата ике ҡараш бар. Беренсе ҡараш яҡлылар раҫлауынса, чань- дзэн махаян йәки домахаян сығышлы һәм мадхьямика һәм йогакара мәктәптәренән килеп сыҡҡан, тип ҡарайҙар. Был мәктәптәрҙә «ысын йәшәү рәүешен» «һүҙҙәрҙе һәм текстарҙы» ҡулланмайынса аңлау ысулы булған тигән тәғлимәт бар, тик «мистик фекерләү-медитация» йәки дхьяна ярҙамында ғына.
Икенсе ҡараш яҡлылар, чань- дзэн, махаянан сығышлы булһа ла, ҡытай буддизмына һәм ҡытай мәҙәниәтенә бик ҙур мөнәсәбәте бар, тип иҫәпләй. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, чань принциптары һәм төшөнсәләре махаяналағы аналогтарына эйә. Мәҫәлән, дзэндың һүҙҙәргә таянмау тенденцияһы «махайонин антидискорус» аналоглы.
Чань-буддизм
Дзэн Ҡытайҙа беҙҙең эраның V быуатында таралған тип иҫәпләнә. Будда тәғлимәтен Ҡытайға алып килгән һинд будда монахы Бодхидхарма (ҡытай традицияларында — Путидамо йәки ябай Дамо, япон телендә — Дарума ), йыш ҡына буддизмдың 27 һинд патриархының вариҫы тип атала, һуңынан ул Ҡытайҙа чандың беренсе патриархы була. Бодхидхарма Шаолинь монастырында төпләнә, бөгөнгө көндә ул ҡытай чань- буддизмының бишеге тип һанала. Бодхидхарманан һуң Ҡытайҙа тағы биш киң таралған патриарх була, ә һуңынан уҡытыу төньяҡ һәм көньяҡ мәктәптәргә бүленә. Икенсеһе артабан үҫешә һәм биш чань мәктәбенә әүерелә, хәҙерге көндә шуларҙың икәүһе генә һаҡланып ҡалған: Цаодун һәм Линдьцзи. Әлеге ваҡытта, бер нисә ауырлыҡ кисереп, чань йүнәлеше ҡытай буддизмының иң йоғонтоло йүнәлеше булып тора һәм бөтә донъяға таралырға ынтыла.
Бөтә чань мәктәптәре түбәндәге биш төп принципҡа нигеҙләнгән::
Дзэн Вьетнамда
Алтынсы быуат аҙағында Вьетнамға Сен-цангтың шәкерте Винитаручи килә һәм беренсе тхиен мәктәбенә нигеҙ һала. Вьетнам тхиендың артабанғы үҫеше Хуай-хай уҡыусыһы булған Во Нгон Тон мәктәбе һәм Тхао Дьюн мәктәбе менән бәйле. Һуңғы мәктәпкә император Ли Тхань Тонг нигеҙ һалған. Бынан саҡ ҡына алдараҡ, 968 йылда, тхиен Вьетнамдың дәүләт идеологияһына әүерелә һәм артабан уның тарихында мөһим роль уйнай. Һуңыраҡ Вьетнамда император Тран Нханг Тонг нигеҙ һалған һәм Ҡытайҙа аналогтары булмаған Чуклам мәктәбе, Обаку мәктәбенә яҡын урынлашҡан Нгуен-Тхиеу мәктәбе һәм Линьцзи мәктәбенә яҡын Лье Куан мәктәбе барлыҡҡа килә.
Тикшеренеүсе В. Я. Ворес фекеренсә, XX быуатта Вьетнамда дзэн өлөшләтә тарҡала. Шул уҡ ваҡытта XX быуаттың 30-сы йылдарҙа илдә вьетнам буддизмын тергеҙеү хәрәкәте көсәйә һәм 70-се йылдар башына Вьетнамда күп па́годалар (дини биналар) төҙөлә. Әлеге ваҡытта яҡынса 60 миллион вьетнамлылар араһында махаяна халҡының яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Илдең бөтә Махаяна мәктәптәренән тхиен мәктәптәре, бигерәк тә Ламте (Линьцзи) мәктәбе Таҙа Буддизм Ере мәктәптәре менән бер рәттән илдә иң абруйлыһы тип һанала.
Дзэн Кореяла
Сон Кореяға VII быуатта дүртенсе патриарх Чан Даоксин менән уҡыған дзэн оҫтаһы Помнанг менән килә, тик IX быуат уртаһында ғына киң таралыу ала. 828 һәм 931 йылдарҙа илдә «Туғыҙ тау» тип аталған 9 дзен мәктәбе барлыҡҡа килә. Был туғыҙ мәктәп Сильсансан мәктәптәре була, Тоннисан, Каджисан, Чакульсан, Сонджусан, Саджасан, Свэйянсан, Поннимсан һәм Сумисан һуңыраҡ Чоге исемен Ҡытайҙа Хуэйнэн йәшәгән тауҙан һуң ала (638—713), ул дзэндың алтынсы патриархы була.
Корёның һуңғы осоронда (918—1392) сон мәктәбе менән будда мәктәптәре араһында көсөргәнешлек тыуа, был мәктәптәр араһында үҙ-ара аңлашыуҙы яйға һалыу кәрәклегенә килтерә. Ошо уҡ осорҙа будда сангхаһы донъяуи күренештәрҙең буддизмға үтеп инеүе менән бәйле кризис кисерә, мәҫәлән, донъяуи эштәрҙә уңышҡа өлгәшеү өсөн күрәҙәлек итеү һәм доғалар инә. Ул осорҙоң төп фигуралары булып сон-оҫта Чиноуль (1158—1210) тора. Ул тауҙарҙа "самадхи һәм праджна йәмғиәте"нең тәртипле практиктарының һәм хвадха практикаһын үҫтергән сон-оҫта Чингак Хесимдың (1178—1234) яңы хәрәкәтен булдырған. Шулай уҡ 1346 йылда уҡытыусы Тэго Поу (1301—1382) тулыһынса Чоге ордены составындағы бөтә чань-будда мәктәптәрен берләштерә.
«Ҡануни» будда мәктәптәре менән ярышып, сон яйлап популярлыҡ яулай бара. Ләкин неоконфуцианлыҡҡа ҡарата симпатиялы Чосон династияһы (1392—1910) осоронда буддизм Кореяла үҙенең өҫтөнлөгөн юғалта. Монахтарға бер нисә ҡәтғи сикләүҙәр индерелә, мәҫәлән, ҡалаларға йөрөү сикләнә, монастырҙар һаны һиҙелерлек кәмей. Һөҙөмтәлә Хосеон осоро буддизмы сон һәм гйо мәктәптәренә ҡыҫҡартыла, ахыр сиктә бер сон мәктәбенә тороп ҡала. Был осорҙоң мөһим ваҡиғаһы булып дзэн оҫтаһы Сосан Хючкон (1520—1604) тарафынан буддизмды тергеҙеүҙе яҡлап яҙған трактакты тора. Корея төньяҡта КХДР-ға һәм көньяҡта Корея Республикаһына бүленгәндән һуң, Төньяҡ Кореяла дини практика баҫтырыла ,, ә Корея Республикаһында буддизм христианлыҡ менән ярыша . Кореяла буддизмдың яңарыуы 1960-сы йылдарҙан башлана. Хәҙерге ваҡытта сон Кореяла бер нисә эре монастырь үҙәктәрендә алып барыла. Кореяның ике төп будда мәктәбе — чоге-чжун мәктәбе (йәки Чоге ордены, ул Корея буддистарының күпселеген берләштерә, шул иҫәптән күп һанлы сон буддистары) һәм Лин-цзиҙың вариҫы булған остаз Тэго-чжун мәктәбенән алынған. ХХ быуатта Чоге орденының иң билдәле вәкилдәренең береһе булып дзэн оҫтаһы Кусан Сыним тора (1908—1983).
1983 йылда корея дзэн оҫтаһы Сунь Санг тарафынан дхарма Корея дзэнының 77-се патриархы Ко Бондан ҡабул ителеп, Чогье орденынан сыҡҡан Кван-Ум халыҡ-ара дзэн мәктәбенә нигеҙ һалына. Ринзай мәктәбенә яҡын урынлашҡан был мәктәптә 2012 йыл аҙағында Америкала 35 дзэн үҙәге, Азияла һәм Австралияла 7 дзэн үҙәге, шулай уҡ Европала 53 дзэн үҙәге һәм шул иҫәптән Санкт-Петербургта һәм Дондағы Ростовта дзэн үҙәктәре бар.
Тикшеренеүсе В. Ю. Пореша фекеренсә, Көньяҡ Корея — XX быуат дауамында дзэн юғары ойоштороу һәм рухи позицияларын юғалтмаған берҙән-бер традицион ил. Корея дзэны эйәрсендәре, дзэн Кореяла Патриарх Хуэйнэн дзэн традицияларының иң «таҙаһы» һәм төп нөсхәһе булып тора, тип раҫлай.
Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы
Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы (30 ғинуар 1954 йыл) — ғалим-этнолог, юрист, хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны. Философия фәндәре кандидаты (2011).
Биографияһы
Зәкирйән Ғәлимйән улы Әминев 1954 йылдың 30 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлағас, оҙаҡ йылдар республиканың прокуратура органдарында эшләй. Хеҙмәт стажына яраҡлы хаҡлы ялға сыға һәм студент сағынан үҙен ҡыҙыҡһындырған башҡорт халҡының мифтары менән ғилми күҙлектән әүҙем шөғөлләнә башлай. 2011 йылда «Космогонические мировоззрения древних башкир в эпосе "Урал батыр"» тигән темаға диссертация яҡлап, «философия фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала.
Бөгөнгө көндә Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Гуманитар тикшеренеүҙәр институтында эшләй. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары нигеҙендә республика гәзит һәм журналдарында даими сығыш яһай, мәҡәләләрен төрлө ғилми йыйынтыҡтарҙа баҫтыра. Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә, шулай уҡ сит илдәрҙә йәшәгән ғалимдәр менән ныҡлы бәйләнеш тота. Үҙе тикшергән мәсьәләргә арналған ғилми конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша, төрлө экспедицияларға бик теләп сыға.
Ғалим Башҡорт Википедияһының 10 йыллығына арналған Вики-Һабантуй 2015 сараларында, шул иҫәптән «Википедия һәм мәғлүмәт йәмғиәте» халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияла ҡатнашты.
Бәшкәрт иленә ғилми экспедицияһы
Гуманитар тикшеренеүҙәр институтында эшләүсе ғалим бер төркөм хеҙмәттәштәре менән 2014 йылда Иранға барып ҡайта. Фәнни сәфәрҙең төп маҡсаты был илдең көньяҡ-көнсығышында йәшәүсе «бәшкәрт» халҡы менән танышыу була. Һан яғынан 100 меңдән артығыраҡ булған был тыныс һәм ғорур халыҡ фәнгә бер быуаттан артыҡ билдәле. Бәшкәрттәр Ирандың Хармузган провинцияһындағы Бәшкәрт тауҙарында көн күрә, Ирани төркөмгә ҡараған телдә һөйләшә, ислам динен тота. Антропологик яҡтан ҡарағанда, улар — оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәле. Рәсәйгә ихтирам менән ҡараһалар ҙа, беҙҙең башҡорт халҡы тураһында мәғлүмәтле түгелдәр. Шулай уҡ үҙ исемдәре булған «бәшкәрт» атамаһының нимә аңлатҡанын, уның ҡайҙан килеп сыҡҡанын белмәйҙәр. Үҙҙәренең гел күсенеп йөрөгән халыҡ икәнлеген әйтәләр. Бәшкәрттәр һәм башҡорттар бер тамырҙанмы, ике милләт араһында берәй төрлө бәйләнеш бармы — был һорауҙар әлегә асыҡ ҡала. Шул уҡ ваҡытта бәшкәрттәрҙә беҙҙең ҡурайға оҡшаған «нәй» тип аталған музыка ҡоралы булыуы, көйҙәренең беҙҙекеләргә тартым булыуы бик тә ҡыҙыҡлы факттар. Уларҙағы Риза, Надир, Хәбиб һәм Вәхит атлы исемдәр беҙҙең халыҡта ла киң таралған. Был һәм бәшкәрт халҡы менән бәйле башҡа һорауҙарға киләсәктәге фәнни тикшеренеүҙәр бер ни тиклем асыҡлыҡ индерәсәк.
Йосопов Ғайса Ғәлиәкбәр улы
Йосопов Ғайса Ғәлиәкбәр улы (21 май 1905 йыл — 19 август 1941 йыл) — шағир һәм публицист, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби табип. В. И. Чапаевҡа һәм уның дивизияһына арнап Һамарҙа ҡуйылған монументтағы бер яугир образының тәүһыны (прототибы). 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
Ғайса Ғәлиәкбәр улы Йосопов 1905 йылдың 21 майында хәҙерге Стәрлетамаҡ өйәҙенең Дәүләтҡол ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Уның атаһы Ғәлиәкбәр үҙ ауылдарында халыҡ иҫәбенә эшләп килгән башҡорт һәм рус мәктәптәрендә уҡыған була, шуға ла улын да белемле итергә ниәтләй. Ғайса, башҡорт мәктәбен тамамлап, уҡыуын русса дауам итергә әҙерләнеп йөрөгәндә, 1914 йылдың авгусында, Беренсе бөтә донъя һуғышы башлана һәм үҫмерҙең бөтә теләктәре селпәрәмә килә. Малай өсөн күп йылдарға һуҙылған ауыр осор башлана, ул 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң тоҡанған граждандар һуғышы барышында ла дауам итә.
1920 йылда төбәктә таралған ваба (холера) эпидемияһы Ғайса менән уның бер туған апаһы Мәғзүрәне ата-әсәһеҙ ҡалдыра. Ҡыҙҙы аталарының апаһы Мәғмүрә үҙенә тәрбиәгә ала, ә Ғайсаны Ергән улусы башҡарма комитеты Стәрлетамаҡтағы балалар йортона урынлаштыра. Бында уны оҙаҡ тотмайҙар, тиҙҙән Владивосток ҡалаһына шырпы фабрикаһына эшкә оҙаталар. Егет ҡорона инә барған Ғайсала атаһынан күскән уҡыу теләге көслөрәк булып сыға, һәм ул, 1923 йылда Өфөгә ҡайтып, Ленин исемендәге мәктәп-интернатҡа уҡырға инә. 1927 йылда мәктәпте уңышлы тамамлағандан һуң, уҡыуын рабфакта дауам итә һәм уны 1930 йылда бөтөрә.
Ант (төркөм)
Ант — башҡорт фолк-рок музыкаһы төркөмө. Алмас Ғафаров һәм Рәмил Ихсанов 1991 йылдың май айында ойоштора. Беренсе концерттары Әхмәр ауылында үтә. Ант төркөмөнең иң популяр беренсе йыры — ?.
Әйлестан
«Әйлестан» — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығыш төбәгендәге биш район өсөн нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит. Баҫма 2008 йылдың 1 ғинуарынан сыға, шишәмбе, кесе йома һәм шәмбе көндәрендә 500 данаға тиклем тираж менән донъя күрә. Гәзиттең ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы, «Дуванский вестник» редакция-нәшриәт комплексы» дәүләт унитар предприятиеһы.
«Әйлестан» Дыуан районы үҙәге Мәсәғүт ауылында баҫыла һәм республиканың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан биш район -  Балаҡатай, Дыуан, Ҡыйғы, Мәсетле һәм Салауат райондарында таратыла. Гәзиттең индексы 99779. Беренсе мөхәррире - Зыял Шәйхетдинов, СССР Журналистар союзы ағзаһы, «Совет Башҡортостаны» (1992 йылдан «Башҡортостан») гәзитенең төньяҡ-көнсығыш төбәк буйынса элекке үҙ хәбәрсеһе. 2010 йылдың декабренән гәзитте Әкрәм Нуретдинов мөхәрирләй. Әлеге ваҡытта «Әйлестан» гәзитенең «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәрҙәрендә үҙенең асыҡ төркөмө бар. 2014 йылда Рәсәйҙә һәм Башҡортостан Республикаһында иғлан ителгән Мәҙәниәт йылы сараларын әүҙем яҡтыртҡаны өсөн гәзит Балаҡатай районы хакимиәтенең Маҡтау грамотаһына (Рәхмәт хатына) лайыҡ булды.
Баҫманың даими тематик рубрикалары
Гәзиттең һандан-һанға күсеп килгән даими тематик рубрикалары бар. Мәҫәлән, беренсе биттә «Яңылыҡтар» тигән баш аҫтында төньяҡ-көнсығыштың биш районын да ҙур булмаған хәбәрҙәр шәлкеме бирелә. Редакция хеҙмәткәрҙәре төрлө сығанаҡтарҙы ҡулланып әҙерләгән был мәғлүмәт бағанаһы төбәктең күп яҡлы тормошондағы һуңғы хәл-ваҡиғаларҙы яҡтырта.
Төрлө саралар ярҙамында биҙәлеп, шулай уҡ һәр һандың икенсе биттендә донъя күргән «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» рубрикаһы тематикаһы яғынан «Яңылыҡтар»ға оҡшаһа ла, географик йәһәттән күпкә киңерәк: бындағы хәбәрҙәрҙә Рәсәй һәм Башҡортостан тормошон сағылдырыу менән бер рәттән ҡайһы саҡта донъялағы мөһим ваҡиғаларға ла урын бирелә. Улар Башинформ һәм башҡа мәғлүмәт агентлыҡтары, республика һәм үҙәк киң матбуғат саралары таратҡан һәм республиканың төрлө министрлыҡтары һәм ведомстволары сайттарында ҡуйылған материалдарға нигеҙләнә. «Арҙаҡлылар һүҙе» – был рубрикала төрлө быуын билдәле шәхестәренең (яҙыусылар, шағирҙәр, сәйәсмәндәр һ.б.) йәшәйешебеҙҙең бар яҡтарына ла ҡағылған ҡыҫҡа, әммә оло мәғәнәгә эйә сәсмә һәм шиғри фекерҙәре урын ала.
Баҫмала шулай уҡ шундай рубрикалар аҫтында уҡымлы материалдар баҫыла: «Эшҡыуарлыҡ», «Ауыл уңғандары», «Һаулыҡ һаҡлау», «Мәрхәмәтлек», «Хәтер»,  «Еңеүҙәр ҡумтаһына» (спорт хәбәрҙәре), «Һауа торошо», «Әүҙем ял», «Сәләмәт тәндә — сәләмәт рух», «Яҙмыш», «Енәйәт һәм яза» «Төбәк хәбәре», «Сара»,  «Мосолман календары» һ.б.
«Халыҡ иғтибарына», «Һатыла», «Һатып алам» һәм «Талап ителә» тигән баштар аҫтында уҡыусына һәр ваҡыт ҡыҙынһындырған белдереүҙәр, улар янында шулай уҡ төрлө реклама материалдары баҫыла.
Укум-Игол (йылға)
Укум-Игол  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Глубокий Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йонос
Йонос — Ир-егет исеме
Йыланыш
Йыланыш —
Ауылдар
Еланыш
Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы
Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы (3 ғинуар 1949 йыл — 4 май 2017 йыл) — башҡорт шағиры, йырҙар авторы. 199 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты, Яңауыл районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы Шафиҡова 1949 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы ) Яңауыл районы Иҫәнбай ауылында тыуған. Яман сир һөҙөмтәһендә ете йәшендә хәрәкәтһеҙ ҡала. Ижадҡа тотоноуы уҙған быуаттың алтмышынсы йылдары аҙағына тура килә: тейешле белем алыуҙан мәхрүм булһа ла, үҙ аллы шөғөлләнеүе, күп уҡыуы, тормошҡа ышаныс һәм өмөт менән ҡарауы уның йөрәгендә илһам сатҡылары уята. Хис-тойғоларын тәүге тапҡыр шиғри юлдарға һалғанда уға ун ете йәш була. Уның тәүге әҫәре 1970 йылда Яңауыл районы гәзитендә донъя күрә, ә бер шәлкем шиғырҙары 1977 йылда Ҡазанда нәшер ителгән «Ҡыҙҙар тауышы» исемле йыйынтыҡҡа индерелә. Өфөлә «Йәш көстәр» альманахында 1984 йылда бер нисә шиғыры, тағы ла бер йылдан йәш шағирҙарҙың татар телендәге «Осҡондар» тупланмаһында «Был йыр һинең хаҡта» йыйынтығы уҡыусы хөкөменә тәҡдим ителә. Шунан һуңғы тиҫтә ярым йылдан артығыраҡ осорҙа Кәүсәриә Шафиҡованың Өфөлә ете, Ҡазанда өс, Нефтекама һәм Яңауылда ике йыйынтығы баҫыла. Һуңғы баҫмаларға әҙибәнең шиғырҙары һәм композиторҙар көй яҙған йыр текстары менән бер рәттән уның хикәйәләре һәм новеллалары ла ингән. 1995 йылда Өфөлә донъя күргән «Пар аҡ ҡош» һәм 2000 йылда Яңауылда сыҡҡан «Бөрөләр асылғанда» китаптары — Кәүсәриә Шафиҡованың тормош юлдашы, үҙенә оҡшаш яҙмышлы шағир Рәфис Мөхәмәтдинов (1960—2015) менән берлектәге ижад емештәре.
Шағир Татарстандың Яр Саллы ҡалаһында нәшер ителгән «Арғымаҡ» журналының Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге конкурсының тәүге лауреаты, төрлө йылдар йомғаҡтары буйынса шундай уҡ исемде уға республикабыҙҙың күп кенә гәзит-журналдары, шул иҫәптән «Башҡортостан ҡыҙы» редакцияһы ла биргән. Ул шулай уҡ Яңауыл районы хакимиәтенең Ғәли Соҡорой исемендәге премияһы лауреаты, райондың почётлы гражданы.
Кәүсәриә Шафиҡова һүҙҙәренә Башҡортостан һәм Татарстан композиторҙары ике йөҙгә яҡын йыр яҙған. Шағирәне оло сәхнәгә алып сығыусы, уның шиғырҙарын көйгә һалып, халыҡҡа еткереүсе — билдәле композитор һәм йырсы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Наил Шәймәрҙәнов. Алтмыштан артыҡ йыр — ике авторҙың моң даръяһындағы сирек быуатҡа яҡын дауамындағы ижади дуҫлыҡ һөҙөмтәһе. Был хеҙмәттәшлек, 1991 йылда яҙылған «Ҡайталар инде ҡыр ҡаҙҙары»нан башланып китеп, «Башҡортостан гөлө беҙ», «Их, алмаһы», «Ҡоштар китә», «Ике малай», «Балан тәлгәштәре», «Иҫән саҡта күрешәйек» һәм башҡа киң танылыу алған йырҙар менән дауам итә. «Дәрмән» төркөмө башҡарыуында йыш яңғыраған «Был минең ғорурлығым»ды айырым билдәләргә кәрәк.
2014 йылдың 15 ғинуарында Яңауылда шағирҙың 65 йәшенә арналған кисә үткәрелде, унда юбилярға йылы ҡотлау һүҙҙәре әйтелде, сәхнә оҫталары матур концерт ҡуйҙы.
Кәүсәриә Шафиҡова 2017 йылдың 4 майында Яңауыл ҡалаһында вафат булды, тыуған ауылы Иҫәнбайҙа ерләнде.
Мәләкәҫ (мәғәнәләр)
Мәләкәҫ
Ашҡаҙар (мәғәнәләр)
Ашҡаҙар
Абдулла
Абдулла — Ир-ат исеме. Сығышы менән ғәрәп теленә бәйле. АБД (мәңгелек; бәндә, ҡол, хеҙмәтсе,) + УЛЛА (Аллаһ) ҡушылып төҙөлгән. Ғәрәпсәнән тәржемәһе — Аллаһ бәндәһе, хеҙмәтсеһе, ҡоло тигәнде аңлата.
Абдул тип ҡыҫҡартылған һәм Ғабдулла тип алдан Ғ хәрефе өҫтәлгән оҙон варианттары бар.
Фамилияһы Аблулла исеменән булған шәхестәр
Абдуллин битендә ҡарағыҙ
Укум-Кулын-Игол
Укум-Кулын-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хвойный (Вах ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Филькина (Вах ҡушылдығы)
Филькина  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 830 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чирковая (Мах-Катын-Еган ҡушылдығы)
Чирковая  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мах-Катын-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Богота
Богота (Bogotá; нигеҙ һалынған һәм 1991—2000 йылдарҙа Санта-Фе-де-Богота, исп. Santafé de Bogota) — Колумбияның баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы, Кундинамарка департаментының административ үҙәге. Ил дең бойондороҡһоҙ административ берәмеген — 20 районға бүленгән баш ҡала округын ойоштора.
Халҡы — 7,4 млн кеше (2011 йыл) йәки ил халҡының 16 проценты ; Көньяҡ Американың иң ҙур ҡалаларының береһе. Агломерация сиктәрендә 8,7 миллион кеше йәшәй (2011).
Колумбияның төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Илдең Эске тулайым продуктының 1/4 өлөшөн туплай (2011). 2010 һәм 2012 йылдарҙа ҡалаларҙың глобальлеге буйынса континентта 4-се урынды биләй.
1538 йылда чибча һинд цивилизацияһы үҙәгендә испан конкистадорҙары тарафынан нигеҙ һалына.1598 йылдан — Испания генерал-капитанлығының баш ҡалаһы, 1819 йылдан — бойондороҡһоҙ Колумбияның баш ҡалаһы. 1948 йылда «Боготасо» ҡораллы ихтилалы ваҡытында ҡала үҙәге емерелә һәм яндырыла; тарихи төҙөлөш әллә ни зыян күрмәй.
Этимология
Ҡалаға испандар тарафынан 1538 йылдың 6 авгусында, христиандарҙың Хоҙайҙы Преображенский байрамы көнөндә, чибча индеецтары Баката тип атаған районда нигеҙ һалына. Шунан ҡаланың тәүге исеме — Санта-Фе-де-Богота, унда Санта-Фе — "Хоҙай Тәғәләнең үҙгәреүе " (һүҙмә-һүҙ — «изге иман»),ә Богота — райондың боҙолған автохтон атамаһы. Киң ҡулланылышта атаманың һуңғы өлөшө генә ҡулланыла — «Богота».
Тарих
1536 йылдың 6 апрелендә Санта-Марта провинцияһы губернаторы һәм аделантадоһы Педро Эрнанес де Луго үҙенең урынбаҫарын ебәрә, 500 кешенән торған отряд менән, өлөшләтә — 5 ике мачталы елкәнле суднола Магдалена йылғаһының үрге ағымында, өлөшләтә — йылға буйындағы ҡоро ер буйынса ; Хименез де Кесада сауҙа юлы буйлап бара, уның буйынса индеецтар алмашыу сараһы булып хеҙмәт иткән тоҙ оҙата, Кариб диңгеҙе ярҙарының эске яғынан, туғыҙ айҙан һуң Кундинамарканың уңдырышлы яҫы таулығына барып етә. Походта ике бриг юғала, береһе — кеше менән. Богота урынлашҡан үҙәнде беренсе тапҡыр 25 кеше менән разведкаға ебәрелгән капитандар Антонио де Лебриха һәм Хуан де Сеспедес таба. Был ваҡытҡа һинд ҡәбиләләре менән бәрелештәр һәм ауырыуҙар арҡаһында отрядта 170 кеше ҡала ,әммә уларға был районда йәшәгән чибча ҡәбиләһен яулап алыу ауыр булмаған: испандарҙы илаһтар тип иҫәпләп, индеецтар бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ бирелә. Ҡаланың исеме һәм уның биналары испан документтарында беренсе тапҡырХименес де Кесада походында шәхси ҡатнашҡан (1539 йылдың июле) батша чиновниктары Хуан де Сан-Мартин һәм Антонио де Лебрийха докладында телгә алына.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Был тоҙло ауылдарға килеп еткәс, тап ошонда ер күҙгә унда нимә булғанын һәм артабан нимә булғанын асып бирә, сөнки ул бик уңдырышлы һәм индеецтар күп, ә төҙөлгән йорттарҙың тышҡы ҡиәфәте быға тиклем осратҡандарҙан айырыла. Өҫтәүенә, шул тоҙ ауылынан бер көнлөк алыҫлыҡта, беҙ унда булған Богота тип аталған иң мөһим хакимдың еренә барып сыҡтыҡ. Һәм быға яҡшы дәлилдәр бар ине, сөнки беҙ уны һаламдан төҙөлгән торлаҡ йортон таптыҡ, уны Һиндостанда күргән иң яҡшыларға индерергә мөмкин ине.<div class="ts-Конец_цитаты-source">— Хуан де Сан-Мартин һәм Антонио де Лебриха. Яңы Гранада короллегенең баҫып алыуы һәм Богота ҡалаһына нигеҙ һалыу тураһында отчет (1539 йылдың июле). Боготаға испан колонизаторҙары 1538 йылда боронғо чибча цивилизацияһының үҙәге булған районда нигеҙ һала. Богота Баката ҡәлғәһе урынында урынлашҡан һәм Яңы Гранаданың баш ҡалаһы була — был исем яулап алынған территорияға Кесада бирә.
1598 йылдан Богота — Испания генерал-капитанлығының баш ҡалаһы, ә 1739 йылдан — Яңы Гранада вице-короллегенең. Богота архиепискобы Луис Сапата де Карденас изге Исабелланы 1573 йылда ҡаланы һаҡлаусы тип иғлан итә, сөнки Мадридта Австрия королеваһы Анна тәҡдим иткән Венгрия королеваһы Изабелла башын, изге ҡомартҡы булараҡ, уны үҙе менән йөрөткән, әммә 1573 йылда уны ҡаланың төп сиркәүенең көмөш шкатулкаһына урынлаштыра, һәм был изгене хөрмәтләү көнө 19 ноябргә билдәләнә.
Европалағы Наполеон һуғыштары Латин Америкаһында милли-азатлыҡ көрәшенең көсәйеүенә сәбәпсе була. 1808 йылда Наполеон Испанияға бәреп ингәндән, һәм тәхеттән төшөрөлгән король Фердинанд VII урынына ҡустыһы Жозеф Бонапартты ултыртҡандан һуң, Богота креолдары Фердинанд VII-гә тоғролоҡ иғлан итә. 1810 йылдың 20 июлендә Креол элитаһы легаль батшаның абруйы тергеҙелгәнгә тиклем Яңы Гранаданың үҙидаралығын иғлан итә. Илдә власть Юғары хунта ҡулына күсә. Был ваҡиғалар хөрмәтенә Колумбияла 20 июлдә Бойондороҡһоҙлоҡ көнө билдәләнә. Боготанан һуң башҡа ҡалалар бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. 1814 йылда власҡа әйләнеп ҡайтҡас, Фердинанд Яңы Гранаданың элекке абсолют хакимлығын тергеҙергә маташа, азатлыҡ хәрәкәтенең яңы күтәрелешенә сәбәпсе була. Тик меңәрләгән испан армияһы колонияһын индереү арҡаһында ғына испания хакимлығын тергеҙергә һәм яңынан урынлаштырырға мөмкин була.
XIX быуат аҙағында Богота илдең революцион хәрәкәт үҙәгенә әйләнә. Туғыҙынсы Америка-ара конференцияһы барышында, 1948 йылдың яҙында баш ҡалала үткәрелгәндә, прогрессив Колумбия эшмәкәре Хорхе Гайтан үлтерелә. Уның Колумбия йәмғиәтен үҙгәртеп ҡороу юлдары тураһындағы идеялары халыҡтың иң ярлы ҡатламдары араһында бик популяр була, шуға күрә Гайтанды үлтереү баш ҡалала күпләп сыуалыштарға килтерә.
Боготала консерваторҙарға ҡаршы ҡораллы ихтилал башлана, ул илдең башҡа төбәктәренә лә таралған. Сыуалыштар ғәскәрҙәр тарафынан танк ғәскәрҙәре ярҙамында баҫтырыла. Богота урамдарында барған һуғыш һөҙөмтәһендә, 2000-гә яҡын кеше һәләк булған. Баш ҡаланың үҙәк өлөшө емерелә. Күп биналар яндырыла. Ҡаланың элекке ҡиәфәтен тергеҙеү өсөн күп йылдар кәрәк булды. XX быуаттың икенсе яртыһында Богота күп һанлы эске сәйәси конфликттарҙың үҙәге була.
Физик-географик ҡылыҡһырламаһы
Ҡаланың майҙаны 1775 км². Богота Көнсығыш Кордильераның көнбайыш битләүендәге бассейнда урынлашҡан, диңгеҙ кимәленән 2610 м бейеклектә. Ҡала, Рио-Сан-Франциско йылғаһы буйында төҙөлә, бөгөн йылға торбалар аша аға һәм уны күреү мөмкин түгел. Колумбияның баш ҡалаһы экваторҙа тиерлек урынлашһа ла, бейеклеге юғары булғанға, йыл әйләнәһенә эҫе булмай. Бөтә айҙар бер төрлө тиерлек: көндөҙ һауа температураһы 17-21 °C, төндә — 9-12°С. Был яҡынса Мәскәүҙә май айына тап килә.
Географик урынлашыуы арҡаһында ҡала ер тетрәүгә дусар була.
Богота климатын «мәңгелек яҙ» тип атарға мөмкин, температура 18-19 °C, ямғырҙар һәм йәшен даими була.
Ҡайһы берҙә Боготала һыуыҡтар булыуы мөмкин, ә һирәгерәк — ҡар яуыуы ла ихтимал. Мәҫәлән, 2007 йылдың ноябрендә Боготала ҡар яуа. Йыл әйләнәһендә һыуыҡтар булыуы мөмкин, әммә ҡышын уларҙың йышлығы юғарыраҡ.
Колумбияның баш ҡалаһы уртаса зонала урынлашҡан, тау урман дарынан ағасһыҙ парамоға (бейек болондар) күсеүе хас. Йылға ярында сәнскеле ҡыуаҡтар, ярым япраҡлы урман, иген культуралары үҫә. Ҡала тирәһендә маймылдар, пумалар, ягуар, пекарҙар, тапирҙар, ҡалҡанлылар, дикобраздар, ялҡау маймылдар, опоссумдар, йыландарҙың һәм кеҫәрткеләрҙең күп төрҙәре бар. Йылға ларҙа крокодилдар һәм ташбаҡалар йәшәй.
Халҡы
Богота һәм уның биҫтәләрендә 7 миллион кеше йәшәй, был Колумбия халҡының алтынсы өлөшө. Ҡала космополит. Колумбиялыларҙан тыш, баш ҡалала күп һанлы сит ил граждандары һәм Колумбия гражданлығын алған кешеләр йәшәй. Колумбияның баш ҡалаһында метисдар, йәғни аҡ тәнлеләр һәм индейҙар араһындағы ҡатнаш никахтарҙан сыҡҡан тоҡомдар өҫтөнлөк итә. Халыҡ һанының ҙур булмаған өлөшөн европалылар, таҙа тоҡомло индеецтар, ҡара тәнлеләр, мулатттар һәм самбо — ҡара тәнлеләр һәм индейҙар араһындағы ҡатнаш никахтарҙан сыҡҡан тоҡомдар тәшкил итә. Шулай итеп, баш ҡала халҡының яҡынса дүрттән өс өлөшө «ҡатнаш ҡанға» эйә.
1960 йылда телде һаҡлау тураһында указ ҡабул ителә, уға ярашлы рәсми документтар әҙерләгәндә испанса булмаған һүҙҙәр ҡулланыу тыйыла, әммә был указ үҙенең мәғәнәһеҙлеге арҡаһында, бер ҡасан да көсөнә инә алмай.
Боготаның күпселек диндар халҡы Рим-католик сиркәүенә ҡарай. Ҡалала бер нисә протестант сиркәүе бар, улар үҙ сафтарына яңы ағзалар йәлеп итеү буйынса әүҙем эш алып бара. Билдәле булыуынса, һуңғы йылдарҙа протестант вәкилдәре бер нисә тапҡыр католик руханиҙар менән низағҡа инә. 2013 йылда ҡаланың төньяҡ өлөшөндә ҙур мәсет төҙөлөшө дауам итә. Бер нисә христиан сиркәүе һәм синагогалары бар.
Боготала енәйәтселек кимәле Колумбияның башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда сағыштырмаса түбән (2007 йылда 100 000 кешегә 19 кеше үлтереү булған).
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: был райондарға һыу, газ һәм электр тәьминәте килтерелә, әммә халыҡ улар өсөн аҡса түләмәй. Бының ике сәбәбе бар. Беренсенән, фәҡирҙәр яғынан сыуалыштар ҡурҡынысы, уларҙың теүәл һаны билдәле түгел, икенсенән, Колумбияла коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләүҙең страт системаһы. Райондың «стратаһы» ни тиклем юғарыраҡ булған, шул тиклем юғарыраҡ хаҡ. Ни бары 6 страт. Шуға ярашлы, ҡиммәтерәк участкаларҙа йәшәүселәр ярлы биҫтәләрҙә йәшәүселәрҙең коммуналь сығымдарын ҡаплай.
Иҡтисад
Богота — Колумбияның иң эре иҡтисади үҙәге (Меделлин, Кали һәм Барранкилья менән бергә) һәм Көньяҡ Америка ның иң мөһим иҡтисади үҙәктәренең береһе. Баш ҡала ның дөйөм ЭТП -һы 86 миллиард доллар тәшкил итә, был бөтә Колумбия эске тулайым продуктының дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә, йән башына уртаса $10 000, ә Богота Көньяҡ Америка ҡалалары араһында 6-сы урынды биләй. Колумбияның күпселек компаниялары штаб-фатиры Боготала. Богота шулай уҡ Колумбияның иң мөһим сәнәғәт һәм финанс үҙәге булып тора, бында Колумбияның күпселек шәхси банктарының штаб-фатиры, Республика банкы һ. б.
Глобаллек индексы буйынса 2010—2012 йылдарҙа Богота Көньяҡ Американың башҡа ҡалаларынан түбәнерәк була: Буэнос-Айрес, Сан-Паулу һәм Рио-де-Жанейро, әммә Каракасты уҙып китә.
Транспорт
Йәмәғәт транспортының төп формаһы булып ТрансМиленио селтәре метробусы тора, уның айырым һыҙаттары бар.
«Эльдорадо» халыҡ-ара аэропорты ҡала үҙәгенән көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан; бында «Авианка» Колумбия авиакомпанияһы самолетының урынлашҡан. Боготала Колумбияның төп музейҙары тупланған. Шуларҙың туғыҙы: Археология музейы, халыҡ сәнғәте һәм халыҡ традициялары музейы, Алтын музейы, ҡала төҙөлөшө музейы, Колониаль художество музейы, Дини сәнғәт музейы, Колумбия милли музейы, хәҙерге заман сәнғәте музейы, аҡса һуғыу йорто — Республика банкының нумизматик коллекцияһы, Симон Боливарҙың йорт-музейы.
Боготалағы алтын музейы алтындан яһалған колумба дәүеренә тиклемге предметтарҙың донъялағы иң ҙур коллекцияһын үҙ эсенә ала. Бынан тыш, ҡалаға билдәле Колумбия рәссамы һәм скульпторы Фернандо Ботеро бүләк иткән музей бар, унда рәссамдың үҙенә ҡараған картиналар һәм скульптуралар коллекцияһы һаҡланған, шулай уҡ уның Европа рәссамдарының шәхси картиналар йыйынтығы — импрессионизм, кубизм вәкилдәре һәм башҡа һынлы сәнғәт йүнәлештәре (Ботеро музейы).
Боготаның мәҙәни тормошо байлығы менән айырылып тора. Бында Көньяҡ Америкала икенсе китапхана асыла, шулай уҡ Колумбия академияһы урынлашҡан, Колумбия милли университеты (1867 йылда асыла) һәм башҡа юғары уҡыу йорттары. 1910 йылда Милли консерваторияға, 1936 йылда Милли симфоник оркестрға нигеҙ һалына. 1791 йылда Боготала Колумбиялағы тәүге аҙналыҡ гәзит сыға башлай. 20 йылдан һуң баш ҡалала дүрт гәзит баҫыла. Бынан һуң XIX быуат дауамында матбуғаттың йылдам үҫеше күҙәтелә. 1954 йылда Милли радио һәм телевидение ойошмаһы ойошторола. «Колпренса» милли мәғлүмәт агентлығы эшләй. Театрҙар һәм сәнғәт галереялары күп. Боготала апрель айында һәр 2 йылға бер үткәрелгән Иберо-Америка театр фестивале, бөгөн донъялағы иң ҙур театр фестивале тип һанала.
Ҡалала ботаника баҡсаһы бар, унда экзотик үҫемлектәрҙең күп төрҙәре бар. Баш ҡаланың йыл һайын үткәрелә торған һәм иң мөһим спорт тамашаһы — үгеҙҙәр алышы, 100 меңдән алып 150 меңгә тиклем тамашасы йыйыла.
Йыл һайын ҡалала Богота ярыммарафоны үтә. «Миллонариос» һәм «Санта-Фе» футбол клубтарының базаһы бар.
Архитектура
Боготаның тарихи үҙәге — тауҙар буйлап һуҙылған тар урамдар селтәре. Ҡалала XVII—XIX быуаттарҙағы бик күп архитектура ҡомартҡылары һаҡлана. Пласа Боливар майҙанында собор тора, уны төҙөү 1572—1610 йылдарҙа алып барыла. XIX быуат башында классицизм стилендә үҙгәртеп ҡорола. XVI—XVII быуаттарҙа Колумбия архитектураһында һәм сәнғәтендә һуңғы урта быуат һәм Яңырыу дәүере формалары өҫтөнлөк итә. Пластерекс декоратив стиленән тыш, кәкре һыҙыҡтарҙың күплеге һәм ҡатмарлы декоратив конструкциялы ғәҙәти булмаған формалы маньеризм һәм барокко киң таралған. Был һыҙаттар Сан-Игнасио сиркәүе бинаһында сағыу сағылыш таба, төҙөлөш 1577 йылда башланған. Сиркәү интерьеры төрлө биҙәүестәр менән тулы.
XVII быуат уртаһында маньеризмға һәм бароккоға алмашҡа классицизм килә. Боготаның конгресс бинаһы классик грек стилендә төҙөлгән. Юстиция һарайы ла ошо ваҡытҡа ҡарай.
XIX—XX быуаттарҙа Колумбияның баш ҡалаһында шундай ҙур объекттар төҙөлә, бизнес һәм сәнәғәт биналары, Милли Капитолий (1847—1926), «Текендама» ҡунаҡханаһы (1950—1953), Кларк фабрикаһы (1953), киң урамлы яңы райондар барлыҡҡа килә — «Антонио Наригна» һәм «Кристиана» (1967). Пласа Боливарҙа 1842 йылда бойондороҡһоҙ Колумбияның беренсе президенты Симон Боливарға һәйкәле ҡуйыла.
Шаталька-Игол
Шаталька-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кыс-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Элле-Игол
Элле-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Элле-Еган
Элле-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Глубокий Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перелешин йорто
Адресы: Таганрог ҡалаһы,Грек урамы, 63.
Тарих
Таганоргтың Грек урамындағы 63 -се һанлы, ике ҡатлы урам яғына ҡарап торған һигеҙ тәҙрәле, ҡунаҡ күтәрмәһе өҫтөнә балкон ҡуйылған йорт ХХ быуат 3- се сирегендә төҙөлгән. Төп корпустың һул яҡ төкәтмәһе байтаҡ йылдар үткәс һалынған. Төкәтмә ике тәҙрәле, улар йорт ишек алдындағы металл ҡапҡаға ҡарай.
Бинаның беренсе хужаһы Таганрог ҡала башлығы (1864—1866) адмирал Павел Александрович Перелешиндың үтә мөһим эштәрен башҡарыусы коллежский асессор Михаил Семенович Кравцов булған. 1874 йылда ҡалала диңгеҙ класстары асылған һәм Михаил Семенович Кравцов Ахиллес Николаевич Алафузов һәм Иван Алексеевич Ветлицкий менән бергә диңгеҙ кластары менән идара итеү комитеты составына ингән. 1870 йылдар аҙағында был йортто коммерция суды присяжный стряпчийы коллежский секретарь Яков Викторович Дьяченко һатып алған Ул үлгәндән һуң йорта уның вариҫтары хужа булып ҡалалар. 1890-сы йылдарҙа йортто инженер-механик Кротковтың ҡатыны Любовь Кроткова һатып алған һәм 1900 йылға тиклем шунда йәшәгән. Бинаның һуңғы хужаһы — хәлле крәҫтиән. Семен Федорович Федоров. Был йортта Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының тәбиғәтте өйрәнеү уҡытыусыһы Владимир Семенович Михайловский фатирҙа торған.
Йортҡа урамдағы ҡунаҡ күтәрмәһенән инеп йөрөгәндәр. Йорттоң икенсе ҡатына инеүсе бик киң мәрмәр баҫҡыстары бинаны ике тиң яҡтарға бүлеп торған. Беренсе ҡаттың дүрткел тәҙрәләре замок тәҙрәләренә оҡшатып эшләнгән, икенсе ҡатының тәҙрәләренә йөҙлөктәр һәм сандриктар ҡуйылған.
Совет власы йылдарында бина милли объектҡа әүерелдерелә. Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт. Йорт төбәк әһәмиәтенндәге мәҙәни мираҫ объекты.
Кульпин йорто
Кульпин йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Петр урамындағы ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Приказ 124-се. 31.12.02.
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Петр ур., 30.
Тарих
Таганрог ҡалаһының Некрасов тыҡрығы менән Петр урамы киҫелешендәге 30 -сы һанлы йорт яҡынса 1870 йылда төҙөлгән. Бина төҙөлөп бөткәс тә унда унтер-офицер Павел Буянововский ғаиләһе менән йәшәгән. ХIХ быуаттың 80-се йылдарынан алып 1918 йылға тиклем йортта уның туғаны Антон йәшәй.
Йорттоң беренсе хужаһы — төрөк гражданы Иван Контемиров. 70-cе йылдар аҙағында ул йортто Таганрог сауҙагәре Дмитрий Федорович Кульпинға һата. Дмитрий Федорович дини кеше була, сиркәүгә йөрөй, Николаев балалар приютының йорт сиркәүендә староста булып эшләй. Йортто ул ваҡ-төйәк менән һатыу иткәндә эшләп йыйған аҡсаһына һатып алған.
XX быуат башында йорт уның вариҫтарына күскән. 1925 йылда йорт хужаһы Борис Федорович Кульпин ваҡытында йорт милли объектҡа үҙгәртелгән.
Архитектураһы
Йорттоң дүрт мөйөшлө тәҙрәләре ҡыҙыл кирбестән эшләнгән өс мөйөшлө кәрниздәр һәм сандриктар менән биҙәлгән. Йорттоң мөйөшөндә шпилле башня урынлаштырылған.
Совет власы йылдарында бина милли объектҡа үҙгәртелгән. Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт, ул төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Әҙәбиәте
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.
Октябрьск
Октябрьск — күп мәғәнәле топоним. Рәсәйҙәге 1917 йылғы Октябрь революцияһына бәйле ҡуланыуға индерелгән.
Шулай уҡ Октябрь һәм Октябрьский төшөнсәлерен ҡарағыҙ.
Элле-Лукас-Еган
Элле-Лукас-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лукас-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Элле-Пигал
Элле-Пигал — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саентология
Хоҙай Саентологияла
Хоҙай Саентологияла "һигеҙенсе дина́мика" тип атала. Беренсе динамика - кеше үҙе, икенсе динамика - кешенең ғаиләһе (бала үҫтереү, ир-ҡатын мөнәсәбәте), өсөнсө - берәй кеше төркөмө, дүртенсе - бөтә кешеләр, бишенсе - бөтә тере организмдар, алтынсы - бөтә тере булмаған донъя, етенсе - әруах. Бөтөнләй боҙолған һәм көсһөҙләнгән культураларҙан башҡа донъя тарихында һәр бер йәмғиәт Юғарғы Зат барлығын раҫлаған тип Хаббард яҙа. Саентологияла Хоҙайға ҡарата догмалар юҡ.
Гарольд Ллойд
Гарольд Клейтон Ллойд (Harold Clayton Lloyd; 20 апрель 1893 йыл — 8 март 1971 йыл) — Америка актёры һәм кинорежиссёры, тауышһыҙ комедиялары менән билдәле. Чарли Чаплин һәм Бастер Китон менән бер рәттән тауышһыҙ кино дәүеренең иң билдәле һәм абруйлы киноактёрҙарының береһе. 1913 һәм 1947 йылдар арауығында Ллойд 200 тирәһе тауышлы һәм тауышһыҙ юмористик фильмдарҙа төшкән. 20-се йылдарҙа ун ике тулы метражлы фильмда төшөп, 15,7 млн. АҠШ доллары самаһы килем алған.
Биографияһы
Ллойд Небраска штатының Бурчард ҡалаһында тыуған, ата-әсәләре — Джеймс Дарси Ллойд һәм Сара Элизабет Фрейзер. Атаһы яғынан ата-бабалары Уэльстан булғандар. Атаһы уңышһыҙлыҡҡа тарығас, Ллойд ғаиләһе менән АҠШ-тың көнбайышына күсенеп килә.
Ул бала сағынан театрҙа уйнай, 1912 йылдан Калифорнияның Сан-Диего ҡалаһына күскәс, 10—12 минутлыҡ комедияларҙа ҡатнаша башлай. Тиҙҙән Ллойд Томас Эдисондың кинокомпанияһы менән, һуңынан 1913 йылда үҙ студияһын ойошторған актёр һәм режиссёр Хэл Роуч менән хеҙмәттәшлек итә. Эшһөйәр Ллойд 1915 һәм 1919 йылдар арауығында Роучтың комедия актерҙарының иң уңышлыһы була.
Ул Биби Даниелсты 1914 йылда эшкә ала; улар араһында романтик мөнәсәбәттәр урынлаша, улар тамашасыға «Егет» һәм «Ҡыҙ» («The Boy», «The Girl») булып таныла. 1919 йылда Биби, драма ролдәргә өҫтөнлөк биреү сәбәпле, Ллойдты ташлап китә. Дэниэлстың урынына Ллойд 1919 йылда Милдред Дэвисты ала. Тәү күргәндә, Ллойд: «Ул ҙур француз ҡурсағы кеүек!» — тип әйткән.
Ллойдтың беренсе персонаждарының береһе — «Яңғыҙ Люк», үҙе әйтеүенсә, Чаплиндан күреп алынған. Ллойд 1919 йылда прокатҡа сығарыу алдынан фильмдарҙы «test audience» алдында күрһәтеү идеяһының авторы.
1921 йылдан Ллойд һәм Роуч тулы метражлы фильмдарҙы төшөрөүгә күсә, тик 1923 йылда ғына «Our Gang» балалары менән ҡыҫҡа «Why Worry?» фильмы төшөрөлә. Ллойдтың беренсе тулы метражлы «Тыумыштан диңгеҙсе» (1921)фильмы осраҡлы килеп сыға, сөнки кино лентаһы тәү уйлағандан оҙонораҡ килеп сыға, әммә «test audience» кешеләренә фильм оҡшап ҡала, һәм уны ҡырҡмаҫҡа ҡарар ителә.
Ллойд хәүефле трюктарҙы күбеһенсә үҙе башҡара. Гарольд Ллойд 1971 йылдың 8 мартында 77 йәшендә рак ауырыуынан үлеп ҡала. Актёр Форест-Лаун, Глендейл, зыяратында ерләнә.
Фильмографияһы
{{Hider|title = Фильмографияһы|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
Һаҡланып ҡалған ҡыҫҡа метражлы фильмдары
Был фильмдар донъяның төрлө киноархивтарында һаҡланып ҡалған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп негативтар 1943 йылда өйөндә булған янғын ваҡытында юғала.
Тулы метражлы фильмдар
}}
Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы
Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы (11 июнь 1954 йыл) — театр режиссёры. 1990—2008 йылдарҙа Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының художество етәксеһе һәм баш режиссёры. 1989 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1994) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
Биографияһы
Гөлдәр Мозафар ҡыҙы Ильясова 1954 йылдың 11 июнендә Ишембай ҡалаһында тыуған.
1975-78 йылдар — Башҡорт дәүләт филармонияһы бейеүсеһе; 1984-87 йылдар — Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры; 1988 йылдан Салауат башҡорт дәүләт драма театрының баш режиссеры; 1990 йылдан Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының художество етәксеһе.
Ижады
Төп эштәре: «Ғәйеплеләр» (А. Арбузов, 1985), «Упҡын, йәки муйыл һыуығы» (Л. Вәлиев), «Йәшлегем тирәктәре» (К. Аҡбашев, 1988), «Атылған өйөр» (Ф. Бүләков, 1989), «Вариҫтар» (Д.Исабеков, 1991), «Мурлин Мурло» (Н. Коляда, 1992), «Ҡабул ит, Шамбала!» (Б. Гаврилов, 1993), «Теге донъя, был донъя» (Р. Солтангәрәев), «Онотолған доға» (Ф. Бүләков, 1994), «Мәмерйә» (Ғ. Шафиҡов, 1995) һ.б.
1994 йылда «Онотолған доға» спектаклен оҫта сәхнәләштергәне өсөн Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына (Флорид Бүләков, Ирина Филиппова менән) лайыҡ була.
Көйөргәҙе районының Советтар Союзы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
Көйөргәҙе районынан барлығы ете Советтар Союзы Геройы һәм өс Социалистик Хеҙмәт Геройы бар.
Әҙәбиәт
Ә. Й. Ҡотлоәхмәтов, Л. Р. Хәбибуллина, Г. Н. Басов … «Көйөргәҙе ере: Заман, ваҡиғалар, кешеләр». — Ермолаево, 2005. — ISBN 5-901834-25-9
Маврокордато йорто (Таганрог)
Адрес: Таганрог ҡалаһы, Грек урамы, 101.
Тарих
Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы бер ярым ҡатлы, урамға ал яғы менән ҡараған биш тәҙрәле, өҫтө пилястрҙар менән биҙәлгән ярым колонналы ишекле йорт 1830-сы йылдарҙа һалына. Йорт семәрләп һылап эшләнәгән биҙәкле, пилястрлы, зәңгәр төҫкә буялған, ә бәләкәй архитектур биҙәү деталдары аҡ төҫтә.
1870 йылдан алып бинаның хужаһы Таганрог сәүҙәгәре Антон Сарандинаки, һуңынан — грек гражданы Екатерина Михайловна Кальвокореси. 19 йәшлек Екатерина Михайловна 35 йәшлек ире грек Михаил Иванович менән Грек сиркәүендә никахлаша.