cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Талица (ҡала)
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына Талица Рәсәй Федерацияһыындағы 1115[24] ҡала араһында ҡала халҡының һаны буйынса билдәле генә урынды биләй алмай[25].
30 декабрь
30 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 364-се көнө (кәбисә йылында 365-се). Йыл тамамланыуға 1 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Лаверга
Лаверга — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыйғы йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һул Богучарка
Һул Богучарка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Богучарка йылғаһының уң ярына тамағынан 8,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Питчаль-Кы (Толька ҡушылдығы)
Питчаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ростов атом электростанцияһы
Ростов атом электростанцияһы — Рәсәйҙә АЭС, Ростов өлкәһендә Волгодонск ҡалаһынан 16 км алыҫлыҡта Цимлянск һыуһаҡлағысының ярында урынлашҡан. Ғәмәлдәге дүрт электроблоктың электр ҡеүәте 4,03 ГВт тәшкил итә. Бөтә реакторҙары — ВВЭР-1000.
2001 йылдан 2010 йылға тиклем станция «Волгодонск АЭС-ы» тип атала, икенсе энергоблокты ебәреү менән станция ҡабаттан «Ростов АЭС-ы» тип атала башлай.
2017 йылда Ростов атом станцияһы бишенсе тапҡыр хәүефһеҙлек буйынса иң яҡшыһы булып таныла. Быға тиклем 2005, 2008, 2010, 2014 йылдарҙа ла шулай була.
Структураһы һәм эшмәкәрлеге
Ростов АЭС-ы Көньяҡ Рәсәй энергетикаһының иң эре предприятиеларының береһе булып тора, ул был төбәктә 30 проценттан ашыу йыллыҡ электр энергияны тәьмин итә. Ростов АЭС-ының электр энергияһы Көньяҡ Рәсәйҙең Берләшкән энергетика системаһына инә, уның составына шулай уҡ 13 төбәк энергетика системаһы — Көньяҡ һәм Төньяҡ Кавказ федераль округы инә. Тәүлегенә 102 млн ашыу кВт⋅сәғәт электр энергияһы етештерелә. 2018 йылда АЭС 29 миллиард 369 млн 594 мең кВт сәғәт электр энергияһы етештергән. Билдәләнгән ҡеүәттең ҡулланыу коэффициенты 89,70 % тәшкил иткән. Эшләй башлауынан алып (2001 йылдан) электростанция 240,5 млрд ашыу кВт⋅ сәғәт электр энергияһы етештергән.
Ростов АЭС-ы «Росэнергоатом концерны» акционерҙар йәмғиәтенең филиалы булып тора, ул «Росатом» дәүләт корпорацияһының электроэнергетик дивизионына инә һәм Рәсәйҙең электроэнергетик тармаҡтарының иң ҙур предприятиеларының береһе була.
Төҙөлөү тарихы
1979 — проект раҫлана, уға ярашлы, станция, һәр береһе 1 ГВт булған 4 энергоблоктан торорға тейеш, төҙөлөш эштәре 1977 йылда.башлана
2002 — 2-се энергоблокты төҙөү
1-се энергоблок Ростов АЭС-ының беренсе энергоблогы сәнәғәт файҙаланыуына 2001 йылдың декабрендә индерелә. Энергоблоктың билдәләнгән 1000 МВт ҡеүәте (йылылыҡ ҡеүәте 3000 МВт) ВВЭР-1000 реакторы менән тәьмин ителә. 2009 йылдан беренсе энергоблок 104 % (3200 МВт) йылылыҡ ҡеүәте кимәлендә эшләй.
АЭС энергоблогының схемаһы ике циркуляция контурынан тора
1. 4 элмәктән торған төп циркуляция контуры (ГЦК йәки 1-се контур). Төп циркуляция контурына реактор, төп циркуляция үткәргес торбалары, элмәк һаны буйынса пар генераторы, шулай уҡ баҫымдың компенсация системаһы инә. Төп циркуляция контуры ябыҡ тора, реакторҙан йылылыҡты кире ҡағыу һәм уны икенсе контур һыуға тапшырыу өсөн тәғәйенләнгән.
2. Эш (2-се контур) контуры киҫкен парҙың пар үткәргесен, конденсациялау установкалары менән турбогенераторҙы, деаэраторҙы, шулай уҡ төп конденсат һәм конденсат насостары һәм йылылыҡ регенерацияһы системаһынан торған туҡлыҡлы һыу трактарын тәшкил итә. Икенсе контур пар етештереү, уны турбинаға тапшырыу өсөн тәғәйенләнгән. Икенсе контур йомоҡ, радиоактив түгел.
2-се энергоблок Ростов АЭС-ының 3-сө энергоблогы илдең көньяғында иң ҙур инвестиция проекттарының береһе. Төҙөлөш эштәре 2009 йылда башлана һәм 2014 йылда тамамлана. Икенсе энергоблоктың төҙөлөш майҙанында 7 меңдән ашыу кеше ҡатнаша.
2009 йылда икенсе энергблоктың майҙанында төп төҙөлөш эштәре тамамлана.
3-сө энергоблок Ростов АЭС-ының 3 -сө энергоблогын төҙөү — илдең көньяғында иң ҙур инвестиция проекттарының береһе була. 2009 йылда төҙөлөш эштәре башлана һәм 2014 йылда тамамлана.
2014 йылдың 14 ноябрендә өсөнсө блоктың реакторы сафҡа инә.
2014 йылдың 7 декабрендә реакторҙа идара ителмәле сылбырлы реакция сафҡа индерелә, шунан һуң уңышлы минималь ҡеүәтенә ебәрелә.
2015 йылдың 14 июлендә 3-сө энергоблок 100 % ҡеүәтенә сафҡа индерелә.
2018 йылдың 17 сентябрендә 4 -се энергоблок сәнәғәт файҙаланыуына ҡабул ителә.
4-се энергоблок 4-се энергоблок 2010 йылда төҙөлә башлай
2015 йылдың 20 июнендә Ростов АЭС-ының 4 энергоблогы өсөн реактор корпусы килә. 2015 йылдың ноябрь аҙағында ул штатлы хәлгә ҡуйыла.
2015 йылдың декабре аҙағында 4-се блокҡа бөтә дүрт пар генераторы ҡуйыла.
2018 йылдың 14 апрелендә Ростов АЭС-ының 4-се энергоблогы беренсе тапҡыр тулы ҡеүәтенә сығарыла. Ай дауамында, энергоблок ҡоролмаларының тулы ҡеүәтенә һынауҙар үткәрелгәндән һуң, блокты сәнәғәт файҙаланыуына әҙерләй башлайҙар
Тундинка
Тундинка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кривая йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Караска
Караска — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоптюга йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кержактар
Кержактар — урыҫтарҙың этник-конфессиональ төркөмө. Старообрядлыҡ вәкилдәре. Атамаһы Түбәнге Новгород өлкәһендәге Керженец йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан. Төньяҡ урыҫ мәҙәниәте эйәләре.
1720-се йылдарҙа Кержен скиттарын ҡыйратҡандан һуң тиҫтәләрсә меңләп көнсығышҡа табан — Пермь губернаһына ҡасалар. Яйыҡтан алып бөтә Себерҙә, Алтайға һәм Алыҫ көнсығышҡа тиклем таралып ултыралар. Себерҙә тәүге урыҫ телле, «борондан йәшәгән» кешеләр булалар. Ҡаты дини ҡағиҙәләр һәм ғәҙәткә ингән мәҙәниәт менән община рәүешендәге бикле тормош алып баралар.
Бындай ҡағиҙәләрҙең береһенә ярашлы, мәҫәлән, сит кеше ҡулынан алған саҡта стаканды суҡындырыу мотлаҡ һанала (стаканда яуыз йәндәр булыуы бар), шулай уҡ мунсала йыуынғандан һуң тастарҙы әйләндереп ҡуйырға кәрәк тип һаналған (уларға «мунса шайтандары» эйәлеүе бар) һәм бары тик киске сәғәт 12-гә тиклем йыуынырға ярай. Әйткәндәй, кержактар православие сиркәүенең Изге Троицаһына ғына ышанмаған, уларҙың динендә өй эйәләре, «мунса шайтандары», һыу эйәләре, наядтар, шүрәлеләр һәм башҡа төрлө ен-бәрейҙәр һаҡланып ҡалған.
Себерҙә кержактар Алтай ташсыларының нигеҙен тәшкил иткән. Үҙҙәрен Себергә һуңғараҡ күсенеп килгән «рәсәйҙәрҙән» өҫтөнөрәк ҡуйғандар, әммә һуңынан уртаҡ сығышлы булыу арҡаһында тулыһынса тиерлек улар менән ҡушылып бөтәләр.
Һуңыраҡ бөтә кержактарҙы старообрядсылар тип атай башлайҙар.
Әлегә тиклем төпкөл урындарҙа кержак заимкалары осрай, уларҙың донъя менән бер ниндәй ҙә бәйләнештәре юҡ тиерлек.
Совет йәмғиәте үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә (атеизм, коллективлаштырыу, индустриализация, кулактарҙы эҙәрлекләү һәм башҡалар) кержактарҙың вариҫтары боронғо традицияларҙы юғалтҡан, үҙҙәрен дөйөм урыҫ этносы вәкилдәре тип иҫәпләйҙәр, Рәсәй Федерацияһы территорияһында һәм сит илдә йәшәйҙәр.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 18 кеше үҙен кержак тип күрһәткән
Кесе Меженка
Кесе Меженка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Калитва йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туймазы районы гербы
Туймазы районы гербы — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районы символдарының береһе.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 056 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 3017 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Гербтың авторҙары — Салауат Ғиләжетдинов, Рузилә Имамова.
Тасуирламаһы
Гербта күк яланда алтын төҫөндә ҡурай сәскәһе төшөрөлгән, уның һабағында ике яғынан да өс япрағы бар. Ҡурай сәскәһен ике яҡтан һәм аҫтан өс рәтле бойҙай башаҡтарының тарҡатылған үреме менән уратып алынған. Гербтың аҫҡы осонда барлыҡҡа килеүсе тулҡынлы ҡара тау урынлашҡан, тау өҫтөндә көмөш төҫөндә өс тулҡын төшөрөлгән.
Символиканың нигеҙҙәре
Гербта күк (зәңгәрһыу) төҫ — тыныс күк йөҙөнөң төҫө, Туймазы районы кешелеренә хас булған ихласлыҡтың, оптимизмдың һәм әүҙем тормош позицияларын сағылдыра.
Гербтың үҙәгендә төшөрөлгән өс рәт итеп һалынған бойҙай башаҡтарынан барлыҡҡа килгән алтын ярым түңәрәк Туймазы районы еренең уңдырышлығын, быуындан-быуынға күскән игенселектең бай традицияларын, унда йәшәгән кешеләрҙең эшһөйрәлеген, именлеген, муллылығын һәм йомартлығын сағылдыра.
Башаҡтарҙан яһалған ярым түңәрәктең эсендә алтын сәскә атыусы ҡурай урынлашҡан, ул район территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың күп милләтлеген, дуҫлығын һәм берҙәмлеген, бар нәмәгә тыныс башланғыстарҙы, яҡтылыҡҡа, совершенство һәм үҫеш үрҙәренә ынтылышты символлаштыра, был күп һанлы традицион конкурстарҙа һәм халыҡ байрамдарында сағылыш таба.
Ике күк менән сиратлашҡан өс аҡ (көмөш) тулҡынлы дуғаға оҡшаш һыҙыҡтар Туймазы районының төп иҫтәлекле урынын, Башҡортостандың уникаль тәбиғәт ҡомартҡыһы — гәлсәр таҙа һыулы һәм хайуандар донъяһы бай булған гүзәл Ҡандракүл күлен сағылдыра. Күлдең яр буйҙары район һәм республиканың балалары һәм ололарының ғына түгел, ә күрше төбәктәрҙән килгән ҡунаҡтарҙың яратҡан ял итеү урыны булып тора.
Герб нигеҙенең осланған осонда стилизацияланған нефть («ҡара алтын») фонтаны «урғыла», ул Туймазы районы еренең ҡаҙылма байлыҡтарға бай булыуын сағылдыра.
Тулуюл
Тулуюл (Оло Тулуюл) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 426 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Елима
Түбәнге Елима (Түбәнге Елема) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухта йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пандемия
Пандемия (πανδημία — бөтә халыҡ) —  илдең бөтә территорияһында таралыу менән характерланған инфекцион ауырыу. Күрше ил биләмәләрен,  ҡайһы саҡта донъяның күп илдәрен үҙ эсенә алған   (мәҫәлән, холера, грипп) эпидемия.
Ғәҙәттә,  пандемия  тигәндә  халыҡтың күп өлөшөндә, бер ыңғай тиерлек     таралып китә алған сирҙе күҙ уңында тоталар. Бындай сирҙәр  тиҙ арала бөтөн илде, Ер шарын да солғап алырға һәләтле   ..
Ҡара сәсәк
Натураль, йәғни, ҡара сәсәк — ныҡ йоғошло   вируслы инфекция. Был сир менән кешеләр сирләй.
Бөтә ер шарында киң таралған була. Сирлеләрҙең  үлем осраҡтары  40 процентҡа еткән.
Көнсығышта  иртә урта быуаттарҙан (Һиндостанда —   viii быуаттан, Ҡытайҙа  — X быуаттан ) яҙмалар һаҡланып ҡалған. Унда вариоляция тураһында һүҙ бара. Йәғни, ҡара сәсәкте профилактикалау  өсөн прививка эшләй торған булғандар. Ҡара сәсәк менән сирләгән кешенең яраһынан эрен алып, башҡаларҙың тәнендәге яраға һөрткәндәр.Һөҙөмтәһендә кеше еңел формала сирҙе үткәреп, артабан  ауырыуға бирешмәүсәнлек сифатына ирешкәндәр.
Тупланып килгән фактик материал  ( һыйыр сәсәген  үткәргән һауынсыларҙың  ҡара сәсәк менән сирләмәүе, XVIII быуатта  инглиз армияһында кавалериялағыларҙың  пехотаға ҡарағанда  күпкә әҙерәге  сирләүе,  хайуандар сәсәге (ат йәки һыйыр) менән зарарланыу  — ҡара сәсәккә бирешмәүсәнлек тыуҙыра, тигән фекергә   алып килә.
Бынан һуң һыйыр сәсәге менән вакцинация эшләү таралып китә. Тик ваҡыт үтеү менән вакцинаның  һөҙөмтәлелеге кәмей икәнлеге асыҡлана, йәғни, нисәлер йылдан һуң   ревакцинация үткәреү  кәрәк булып сыға.
Әммә прививка һәм  ревакцинация эшләү зарурлығы эпидемия башланғас ҡына иҫкә төшө торған була.
Сираттағы фажиғә  1870-1874 йылдар араһында ҡуба. Пандемия Төньяҡ  Америка континентын ғына түгел, ә Рәсәй һәм Европаны ялмап ала: Быға тиклем вакцинация үткәрелә пандемияһы булып ҡарамаҫтан үҫешә — ул халыҡтың күпселеге барлыҡҡа килеүе менән бәйле саралар нерегулярный ревакцинация буйынса ғалим.
1928 йылда СССР-ҙа һәм Европа континентында натураль сәсәк тулыһынса контролгә алына. 1980 йылдарға тиклем вакцинация үткәрелгәнгә күрә, натураль сәсәк биологик ҡорал сифатында ҡараламай. Бөгөн натураль сәсәк бөтә донъяла юҡ ите лгән тип һанала. Шуға ҡарамаҫтан, натураль сәсәк вирусы, элекке ССР һәм АҠШ лабораторияларында юҡ ителмәгән. 2014 йылда тиклем һаҡлана. XX быуатта 300-500 миллион кешенең ғүмерен ҡыйҙы вирус.
Чума (Тағун)
Ауырыу юғары леталь (үлем)  һөҙөмтә һәм ныҡ йоғошлолоҡ менән айырылып тора. Бубон чумаһында ( тағун)  үлем  95 процентҡа етһә, үпкә  формаһында  98-99 %-ҡа барып етә.
Хәҙерге ваҡытта дөрөҫ дауалау  һөҙөмтәһендә үлем осраҡтары  5-10 %.-тан артмай.
1894 йылда,  бер үк ваҡытта ике ғалим: француз   Александр Йерсен  һәм япон Китасато Сибасабуро,  ауырыу тыуҙырыусы булып   бактерия—тағун таяҡсаһы тороуын асыҡлаған.
Миллионлаған ғүмерҙе өҙгән, кешелек тарихында тәрән эҙ ҡалдырған  эпидемиялар:
Холера (ваба сире)
Холера ауырыуы оҙаҡ ваҡыт урындағы сирҙәрҙән булған. Әммә 19 быуатта  иң киң таралған һәм  үлемесле сирҙәрҙең береһенә әйләнгән. Тиҫтә миллионлап ғүмерҙе өҙә башлаған
Тиф
Тиф — дөйөмләштерелгән исем. Ул сир психика боҙолоуы фонында аяуһыҙ биҙгәк һәм көслө ағыуланыу менән барған инфекцион ауырыуҙары   берләштерә. Иң билдәлеһе  — сыбартмалы  тиф, ҡорһаҡ тифы һәм кире ҡайтмалы  тиф. XIX быуаттың  беренсе яртыһына тиклем ауырыуҙы төркөмдәргә бүлмәйҙәр.1829 йылда — ҡорһаҡ тифы, 1843 йыл да ҡайтмалы  тиф айырым төркөмгә бүленә.
Киҙеү
Киҫкен (киҙеү) —тын юлының  киҫкен инфекцион ауырыуы булып тора. Сирҙе тыуҙырыусы вирус —   , киҫкен вируслы инфекция төркөменә  (ОРВИ)  ҡарай.
Әленән-әле  эпидемия  һәм хатта пандемия  фиғылында киҙеү тоҡанып ғына тора. Әлеге ваҡытта  киҙеү (грипп) вирусының   төрлө антиген спектрлы 2000 -дән  ашыу варианты асыҡланған.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының баһаһы  буйынса,   Ер йөҙөндә йыл һайын  эпидемия ваҡытында киҙеүҙең барлыҡ  штаммдарынан   250-нән 500-гә тиклем мең кеше вафат булып тора. Уларҙың күпселеге өлкән йәштәгеләр ( 65 йәштән олораҡ).
Ҡайһы бер йылдарҙа үлем һаны миллионға етә.
Туберкулез
Ер  халҡының өстән бер өлөшө кох таяҡсалары  йөрөтә. Һәр   секунд һайын  кемдер  уны үҙенә  йоҡтороп тора. Яҡынса 5-10 процент осраҡта   инфекция йәшерен үҫешеп,  ваҡыт үтеү менән  әүҙем фазаға күсә. Тейешле дауа булмағанда,  яртыһынан ашыуы үлем менән тамамлана. Бөтә донъяла йыл һайын 8 миллион кеше туберкулез ауырыуы менән сирләп тора һәм 2 миллионы вафат була. XIX быуатта Европала туберкулез   өлкән йәштәгеләрҙән сирек тирәһен юҡ итә. 1918 йылда Францияла һәр алтынсы  үлемдең сәбәбе туберкулез була. XX быуат дауамында яҡынса 100 миллион кеше туберкулездан вафат була. Алдынғы үҫешкән илдәрҙә лә туберкулез һаман  иң төп проблемаларҙың береһе булып ҡала .
Малярия (тапма сире)
Тапма сире  тропик һәм субтропик төбәктәрҙә, шул иҫәптән ике Америка континентында, Азия һәм Африка илдәрендә киң таралған. Йыл һайын яҡынса 350-500 млн кеше был сирҙе йоҡтороп тора, шуларҙың 1,3-3 миллионы үлем менән тамамлана. Ауырыуҙың  иң таралған өлкәһе булып (85-90 %)    Африкалның  Сахаранан көньяҡтараҡ райондары тора. Барыһынан да күберәк,  5 йәшкә тиклемге балалар зарарлана. Үлем осраҡтары  киләһе 20 йыл дауамында ике тапҡырға артасаҡ тип көтөлә. Был  тапма плазмодиеның  дарыуға өйрәнеүе, уның  тәьҫиренә  реакцияһы  кәмеүе менән бәйле.
Ейәнсура районы (Ырымбур өлкәһе)
Башкортостандың Ейәнсура районы менән бутамаҫҡа
Пандемия
Малярия (тапма сире)
Тапманың, моғайын, Рим империяһының емерлеүенә ҡағылышы барҙыр. Сөнки, ауырыу  Рим биҙгәге тигән исем ала. Тапма плазмодийы (Plasmodium falciparum)  Африканан килтерелгән ҡолдар менән бергә Америка континентына барып эләккән. Урындағы халыҡҡа һәм колонистарға  етди  ҡурҡынысың булып килеп баҫҡан.
Ейәнсура районы (Ырымбур өлкәһе)
Ейәнсура районы — СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың Ырымбур һәм Чкалов өлкәһе составында торған административ-территориаль берәмек, 1935—1959 йылдарҙа ғәмәлдә була. Административ үҙәге — Ырымбур (Чкалов) өлкәһенең Ейәнсура (Бәкәтәр) ауылы.
Тарихы
СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың Ырымбур (Чкалов) өлкәһендәге элекке Ейәнсура районы 1935 йылдың ғинуарында Ырымбур өлкәһе (1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе) составында ойошторолған район була.
1945 йылда был Ейәнсура районы составына туғыҙ ауыл Советы ингән була: Үрге-Озернинский ауыл Советы, Дон, Желтый, Ейәнсура, Кондуровский, Ҡоро юл, Яңы Михайловка, Рыҫҡул һәм Сабатар ауыл Советтары — үҙ эстәренә ингән ауылдар менән бергә.
Ырымбур (Чкалов) өлкәһенең Ейәнсура районы 1959 йылдың 21 июлендә ғәмәлдән сығарыла-бөтөрөлә, уның территорияһы Ырымбур өлкәһенең Бүртә (һуңғараҡ Һарыҡташ һәм Соль-Илецк) районы һәм Ҡыуандыҡ районы составына бүленеп индерелә һәм хәҙерге ваҡытта шул райондар составында тора. Ҡыуандыҡ районына хәҙерге көндә элекке Ейәнсура районының Сабатар ауыл Советы, Ҡороюл ауыл Советы, Ейәнсура ауыл Советы, Ҡыуандыҡ ҡалаһы инә. Элекке Ейәнсура районының үҙәге Ейәнсура (Бәкәтәр) ауылында дөйөм белеү мәктәбе, элеватор, дауахана, элемтә бүлеге һәм башҡа ойошмалар эшләй.
Пандемия
Проказа (махау ауырыуы)
Проказа (махау ауырыуы)  ''Mycobacterium leprae  бациллаһы тарафынан  барлыҡҡа килә. '' Был хроник сир гә  бик оҙайлы инкубация осоро хас. Уртаса 3-5 йыл тәшкил итә. Әммә фәнгә инкубация осороның оҙайлығы  40 йыл тәшкил иткән  осраҡ та билдәле.
1985 йылдан алып  бөтә донъя буйынса  был ауырыуҙан 15 миллион кешене һауыҡтырыуға өлгәшкәндәр.
2002  йылда   өр-яңынан 763917 сирләү осраҡтары асыҡланған.
Ошо ауырыу сәбәпле генә лә, бөтә донъяла инвалидтар һаны бер-ике миллион тирәһе тип фараз итәләр.
Махау ауырыуы кешелеккә кәм  тигәндә,   б.э.т. тиклем 600 йыл элек үк билдәле сир.
Уның менән боронғо Ҡытай, Мысыр һәм Һиндостан  цивилизациялары яҡшы таныш булған.
Юғары урта быуат  ваҡытында Көнбайыш Европа,  был  сирҙең  бығаса тиңдәше  булмаған ҡолас алыуы күҙәтелә. Тап ошо  ваҡытта бик күп һанлы лепрозорийҙар (изоляторҙар)  барлыҡҡа килә.
Яңы Татыш
Яңы Татыш (Новый Татыш) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше. Почта индексы — 452945, ОКАТО коды — 80237835005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөрйән (мәғәнәләр)
Бөрйән — этноним.
Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы
Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы (4 март 1951 йыл) — Еникеев Зуфар Иргалиевич — дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһы Конституция Суды рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012). Юридик фәндәр докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2011).
Биографияһы
Зөфәр Ирғәли улы Йәнекәев 1951 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 1-се Моҡас ауылында тыуған.
Мәктәпте бөткәндән һуң 2 йыл Ирәндек совхозында эшсе була. 1973 йылда Свердловск юридик институтын тамамлай.
Дыуан районында (1973−1974), Салауат ҡалаһында (1974—1976) һәм Баймаҡ районында (1976−1978) прокуратура тәфтишсеһе булып эшләй. 1974 йылда Совет Армияһы сафына алына. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, Сибай ит комбинатында юрисконсульт була, унан һуң Сибай ҡалаһында торлаҡ-коммуналь хужалыҡ участкаһы начальнигы урынбаҫары, граждандар оборонаһы штабы начальнигының ярҙамсыһы булып эшләй.
1975 йылда Башҡорт дәүләт университеты юридик факультетының аспирантураһына инә. «Рәсәй составындағы Башҡортостандың хоҡуҡи статусы, ХVI — XXI быуаттар» тигән темаға кандидатлыҡ, артабан докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Артабанғы эш урындары: БДУ-ның юридик факультеты уҡытыусыһы; Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында: Секретариаттың сектор мөдире, Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. 1995 йылдан 2014 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу Палатаһы депутаты, Закондар сығарыу Палатаһының Урындағы власть мәсьәләләре, милләттәр, йәмәғәт һәм дини берләшмәләр эштәре комитеты рәйесе; Европа Төбәктәр Палатаһында (Европа Советы, Страсбург) Рәсәй Федерацияһы вәкиле; Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Закондар сығарыу Палатаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Закондар сығарыу Палатаһының Ҡануниәт, дәүләт төҙөлөшө һәм суд-хоҡуҡи мәсьәләләр комитеты ағзаһы, 2003 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйлышы — Ҡоролтайҙың Урындағы үҙидаралыҡ, милләттәр, йәмәғәт һәм дини берләшмәләр эштәре, мәғлүмәт сәйәсәте комитеты рәйесе. «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһы Конституция суды рәйесе вазифаһын биләй.
Ғаиләһе: ҡатыны, ике балаһы бар.
Хеҙмәттәре
Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы — 200-ҙән ашыу ғилми публикация авторы.
И. Н. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университеты
'''Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы «Н. И. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университеты»' (сыу. И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университечӗ'') — Чебоксар (Сыуашстан Республикаһы) ҡалаһындағы рәсәй дәүләт классик университеты. Университеттың Сыуаш Республикаһы Алатырь ҡалаһында (2018) филиалы бар.
Юғары уҡыу йортон ойоштороусы булып Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тора, уның вәкәләттәрен Рәсәй Федерацияһы юғары белем һәм фән министрлығытормошҡа ашыра.
Башы
Чебоксар ҡалаһында дәүләт университеты төҙөү мәсьәләһен революцион комитет һәм Сыуаш автономиялы өлкәһенең I съезы 1920 йылда уҡ күтәреп сыға. Шулай уҡ 1958—1959 йылдарҙа ла был мәсьәлә ҡуҙғатыла, әммә университет булдырыу һәр саҡ күсерелгән. 1967 йылда Чебоксарҙа өс юғары уҡыу йорто: И. Я Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия институты, Сыуаш ауыл хужалығы институтыһәм Мәскәү энергетика институтының Иҙел филиалы эшләгән. Мәскәү энергетика институтының Иҙел филиалында лаборатория базаһы, уҡыу майҙандары, студенттар ятағы, китапхана (фонды йөҙ мең том самаһы), шулай уҡ типография, хисаплау техникаһы лабораторияһы, уҡыу оҫтаханалары, диплом проектлау кабинеттары өсөн була. Чебоксарҙағы өс юғары уҡыу йортонан тыш тыш, тағы ике ғилми-тикшеренеү институты һәм байтаҡ фәнни-педагогик кадрҙар хеҙмәт иткән башҡа фәнни-производство һәм мәҙәни учреждениелары була.
1967—1990
СССР Министрҙар Советының 1967 йылдың 17 марты 796-сы, РСФСР Министрҙар Советының 1967 йылдың 21 авгусы 631-се Ҡарарҙары менән 1967 йылдың 1 сентябрендә Мәскәү энергетика институтының Иҙел филиалы һәм И.&nbsp;Я.&nbsp;Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультеты базаһында Сыуаш дәүләт университеты ойошторола.
Университет ректоры итеп техник фәндәр докторы, профессор С. Ф. Сайкин тәғәйенләнә. Фән буйынса проректоры профессор С. А. Абруков, уҡыу эштәре буйынса проректор — А К. Аракелян. Тәүге йылда юғары уҡыу йортонда ете: тарих-филология, медицина, дөйөм техник, химия, иҡтисад, электротехника, төҙөлөш сәнәғәтте электрлаштырыу һәм төҙөлөш факультеты була.
Питчаль-Кыке
Питчаль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
И. Н. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университеты
1967—1990
1967 йылдың 30 ноябрендә РСФСР Министрҙар советының 1967 йылдың 30 ноябре 882-се Ҡарары менән университетҡа тәрбиә мәсьәләләре буйынса либераль-демократик ҡарашта торған, малайҙарға ла, ҡыҙҙарға ла, милләтенә, матди хәленә ҡарамай, төрлө яҡлы белем биреүҙе хуплаған рус мәғрифәтсеһе, педагог И. Н. Ульянов исеме бирелә.
Питчаль-Кыке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
И. Н. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университеты
1967—1990
1968—1969 уҡыу йылында физика-математика факультеты асыла. Университеттың һигеҙ факультетында төп ғилми (20 кафедра) һәм махсус (25 кафедра) әҙерлекте тәьмин итеүсе, 15 һөнәр (23 специализация) буйынса йәш белгестәр әҙерләп сығарған 45 дөйөм фәнни махсус (профилле) кафедралар бар. Киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәре булған дөйөм техник факультеты машиналар төҙөү һәм инженер-төҙөлөш факультеттарын булдырыу базаһы булып тора.
1981 йылдың июлендә университет ректоры итеп профессор П. А. Сидоров тәғәйенләнә һәм ошо вазифаны 1990 йылға тиклем биләй. Уның дәүерендә Университет урамында күп ҡатлы уҡыу корпустары төҙөлә.
1990—2010
1990 йылдың декабрендә университет ректоры итеп иҡтисад фәндәре докторы, профессор Л. П. Кураков һайлана, уның дәүерендә университеттың филиал селтәре киңәйә, Сыуаш Республикаһы райондарында юғары уҡыу йортоноң вәкиллектәре асыла.
1991 йылда университетҡа тәүге 25 сит ил студенты ҡабул итә.
1994 йылда университет эргәһендә Республика гимназия-интернат эшләй башлай, бында конкурс нигеҙендә Сыуаш Республикаһының ауылдарынан уҡырға ингән уҡыусылар тулы пансион шарттарында уҡытыла. Гимназияла университеттың профессор-уҡытыусылар составы 10-11-се кластар программаһын уҡытты.
2001 йылдан университет берҙәм дәүләт имтиханын (БДИ) индереү буйынса экспериментта ҡатнашты. 2002—2004 йылдарҙа университет шулай уҡ дәүләт финанстар исемле йөкләмәләре буйынса экспериментта ҡатнашты.
2005 йылға тиклем университетта хәрби кафедра эшләне.
2010 йылдан
Мәғариф буйынса Федераль агентлығының 2010 йылдың 12 ғинуар бойороғо менән ректор вазифаһына профессор В. Г. Агаков раҫлана.
2011 йылдың 27 сентябрендә университеттың попечителлек советы ойошторола, һәм 28 предприятие, учреждение, республика һәм федераль кимәлдәге министрлыҡтар һәм ведомстволар етәкселәре уның ағзаһы була.
Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының 2013 йылдың 23 декабрь бойороғо менән университет ректоры вазифаһына А. Ю. Александров раҫлана.
Алатырҙағы филиалынан башҡа, университеттың Сыуаш Республикаһының Канаш ҡалаһында һәм в селе Батырево ауылында филиалдары була.
Уҡытыу һәм фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлеге
Университеттың 15 факультеты, Алатырь ҡалаһында филиалы; өҫтәмә белем биреү хеҙмәттәрен күрһәтеүҙе ойоштороу, белем биреү эшмәкәрлегенә идара итеүҙе оптималләштереү, уҡыу процесына инновацион проекттар һәм белем биреү моделдәрен индереүҙе әүҙемләштереү маҡсатынан сығып, Өҫтәмә белем биреү үҙәге эшләй.
Университетта 150 тирәһе профессор, фән докторы һәм 600-ҙән ашыу доцент, фән кандидаты эшләй.
Халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге сит илдәрҙәге уҡыу йорттары менән бәйләнеш булдырыу, халыҡ-ара уҡытыусылар һәм студенттар менән алмашыуҙы ойоштороу буйынса эшмәкәрлек алып бара. Бүлек эше халыҡ-ара конференция формаһындағы бәйләнештәр, курстар һәм семинарҙар ойоштороуға төбәлгән. Университетта сит ил студенттарын һәм стажёрҙарҙы уҡытыу программаһы тормошҡа ашырыла. Уҡыу йортон тамамлаусыларҙың күбеһе ординатура һәм аспирантурала уҡыуын дауам итә. Сит ил студенттарына параллель рәүештә үҙ илдәрендә рус телен уҡытыу хоҡуғын алыу буйынса өҫтәмә белем биреү мөмкинлеге бирә.
Факультеттары һәм специальностары
Юғары уҡыу йорто составында түбәндәге: сит телдәр; информатика һәм иҫәпләү техникаһы; сәнғәт; тарихи-география; машиналар эшләү; медицина; радиоэлектроника һәм автоматика; төҙөлөш; идара итеү һәм социаль технологиялар; ғәмәли математика, физика һәм мәғлүмәт технологиялары; химия-фармацевтика; иҡтисад; энергетика һәм электротехника; юридик; урыҫ һәм сыуаш филологияһы һәм журналистика факультеттары бар.
Университетта 57 йүнәлеш буйынса бакалавриат, 27 белгестәр әҙерләү программаһы, 31 магистратура йүнәлеше әҙерләү алып барыла.
Фәнни инновация эшмәкәрлеге
Университетта фәнни-инновацион эшмәкәрлеккә фәнни эштәр буйынса проректор Е. Н. Кадышеветәкселек итә.
Диссертация советтары
Университетта алты диссертация советы бар:
Профессор-уҡытыусылар составы
Категория: сыуаш дәүләт университеты уҡытыусылары
Уҡыу корпустары
Уҡыу корпустары, башлыса, Чебоксар ҡалаһының Төньяҡ-Көнбайыш райондарында урынлашҡан. Төҙөлөш факультеты корпусы ҡала үҙәгендәге тарихи бинала урынлашҡан.
Студенттар ҡаласығы
Студенттар ҡаласығы урынлашҡан. Чебоксарҙың, төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, 3 меңдән ашыу урынға иҫәпләнгән һигеҙ дөйөм ятаҡты берләштерә. 2009 йылда университет иң яҡшы студент ятағы Бөтә Рәсәй конкурсының да еңеүсе булды «Студент ятағы шарттарында хеҙмәтләндереүҙе (студҡаласыҡта) иң яҡшы медицина хеҙмәтләндереүе» номинацияһында еңеүсе булды.
Фәнни китапханаһы
Фәнни китапхана тарихы 1958 йылдан А. А. Жданов исемендәге Горький политехник институтының Чебоксар филиалынан башлана.
Китапхана фондында 1,91 млн дана (2010 йылдың 1 ғинуарына) төрлө баҫма бар, ҡиммәтле ҡулъяҙмалар һәм һирәк китаптар фондыда— 24 100 дана. Фәнни китапхананың мультимедиа класында университет уҡытыусыларының монографиялары һәм уҡыу әсбаптарының тулы текслы электрон күсермәләрен алыу мөмкинлеге бар.
Ғилми-тикшеренеү бүлектәре
Университеттың ғилми-инновацион комплексы составына:
ЧДУ нәшриәте
Университеттың баҫма продукция сығарыусы үҙ нәшриәте бар: «Ульяновсы» гәзите, авторҙар — ЧДУ ғалимдарының һәм Рәсәйҙең башҡа юғары уҡыу йорттары ғалимдарының китаптары һәм брошюралары донъя күрә.
Шифахана-профилакторийы
Университет эргәһендә шифахана-профилакторий эшләй.
Сыуаш университеты Хәбәрсеһе
1995 йылдан университет ваҡытлы баҫма — ғилми журналы «Сыуаш университеты Хәбәрсеһе (Вестник)» ғилми журналы баҫып сығара. Журнал ике серия буйынса сығарыла:
2001 йылдан Рәсәй Федерацияһында фән докторы ғилми дәрәжәһенә яҡланған диссертацияларҙың төп фәнни һөҙөмтәләре баҫылып сығарыла торған рецензияланыусы фәнни журналдар һәм баҫмалар исемлегенә индерелгән алдынғы журнал.
Вуз гәзиттәре
Юғары уҡыу йорто аҙнаһына бер сыға торған «Ульяновсы» гәзитен баҫтыра. Бынан тыш «Альма матер хәбәрҙәре» гәзите сыға.
Сайты һәм Интернет-сервисы
Домен зонаһы ChuvSU.ru Сыуаш университеты интернет-сервистарын идентификациялау һәм эшләтеү өсөн ҡулланылған икенсе һәм өсөнсө кимәлле домен исемдәре Сыуаш госуниверситет. Домен исеме ChuvSU.ru 1998 йылдың 13 майында тәүге тапҡыр теркәлгән. Әлеге ваҡытта домен исеме ChuvSU.ru Сыуаш дәүләт университетына теркәлгән.
Мәғлүмәт сервистары университеттың веб-сайттары аша белешмә һәм яңылыҡтары хеҙмәте күрһәтеү менән бәйле. Университеттың веб-сайттар системаһы www..ChuvSU.ru порталын, ChuvSU.ru фәнни-техник электрон китапхана сайтын, Library.ChuvSU.ru фәнни китапхана сайтын, факультеттар, филиалдар һәм башҡа структур бүлексәләрҙең үҙ эсенә ала.
www. ChuvSU.ru порталы горизонталь (политематик) белешмә һәм мәғлүмәт биреү өсөн тәғәйенләнгән. Унда университеттың башҡа сайттарына һылтанмалар бар. Сыуаш университетының күпселек сайттарын табыу өсөн, www.ChuvSU.ru/ хостын күрһәткәндән һуң, адреста тильда һәм сайт исеме (мәҫәлән, www.chuvsu.ru/~jornal — журналистика факультеты сайты) ҡуйыла, был сайттарҙы Debian GNU/Linux -ҡа урынлаштырыу менән бәйләнгән. Университетҡа ҡарамаған веб-серверҙарҙа урынлаштырылған университет сайттарының бер өлөшөнөң өсөнсө кимәлле домен исеме бар (мәҫәлән, vt.chuvsu.ru — информатика һәм хисаплау техникаһы факультеты сайты).
Журналистика факультеты һәм финанс-иҡтисади институты сайттары Joomla! эшләй. Информатика һәм иҫәпләп сығарыусы техника факультеты өсөн Drupal сайты һайланған. Университеттың электрон хаттарҙы ҡабул итеү һәм оҙатыуҙы тәьмин итеүсе ChuvSU.ru почта серверы бар.
Университет беренсе юғары белем этабындағы мәрәйҙәр суммаһы буйынса юғары баһа (135 балл ), магистратураға уҡырға инеүселәр өсөн — икенсе юғары уҡыу йорттары төркөмөнә 35 мәрәй суммаһына тигеҙ баһа алды.
Юғары уҡыу йорттарының абитуриенттар өсөн асыҡлығын икенсе тикшереү (уҡырға инеүселәр исемлеген иғлан итеү, уҡытыусылар һәм тамамлаусылар тураһында мәғлүмәт урынлаштырыу) һөҙөмтәләре буйынса И. Н. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университеты 20 мәрәй менән баһаланды.
Студенттар составы
Университетта 40-тан ашыуРәсәй Федерацияһы субъекттарынан, шулай уҡ яҡын һәм алыҫ сит илдәр студенттар: АҠШ, Көнбайыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Африка, Латин Америкаһынан студенттар уҡый. 2015 йылға дәүләт университетының юғары профессиональ белем тураһында дипломын 30 илдең 446 сит ил гражданы 17 төрлө һөнәр буйынса алды.
Студенттар уҙғарған саралар
Университет студенттары традицион мәҙәни-күмәк саралар: матурлыҡ конкурсы, «Суперстудент» конкурсы, факультет-ара Тапҡырҙар конкурсы, фестивалдәр «Студент яҙы» фестивале һ. б. ойоштора.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Категория: Сыуаш дәүләт университеты уҡытыусылары
Бәшәр Хәсән
Бәшәр Хәсән (Хәсәнов Бәшәр Хәсән улы; 1901—1938) — башҡорт яҙыусыһы.
Биографияһы
Башланғыс белемде тыуған ауылы мәҙрәсәһендә ала. Граждандар һуғышы йылдарында В. И. Чапаевтың дивизияһы составында һуғыша, Кронштадт, Ҡырым өсөн алыштарҙа ҡатнаша. Һуғыш тамамланғандан һуң Куйбышев ҡалаһының милиция органдарында эшләй, бер үк ваҡытта төрлө курстарҙа уҡый.
1928 йылда Өфөгә күсә һәм бер аҙ ваҡыт Башҡорт АССР-ының Финанс халыҡ комиссариатында агент булып хеҙмәт итә. Һуңынан Башҡортостан китап нәшриәтенә эшкә күсә, бында тәржемәсе һәм мөхәррир булып эшләй. 1938 йылдың 30 апрелендә ҡулға алына һәм биш йылға иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм ителгән. 1956 йылдың 15 октябрендә аҡланған.
Ижады
1928 йылда ижад итә башлай. Уның әҫәрҙәре башлыса Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы темаһына арналған. 1931 йылда «Перекоп» һәм «Дала ялҡыны» әҙәрҙәре баҫылып сыға. «Сурхан буйында» хикәйәһе 1929 йылда яҙылған һәм 1935 йылда баҫылып сыҡҡан, был әҫәрҙә баҫмасылар хәрәкәтенә ҡаршы көрәш һүрәтләнә. 1959 йылда, яҙыусы аҡланғандан һуң, уның һайланма әҫәрҙәренән торған йыйынтыҡ донъя күрә.
Буйновск тарлауығы
Буйновск тарлауығы (Буйновското ждрело, Ягодинско ждрело) — Буйновск йылғаһы (Выча йылғаһының һул ҡушылдығы) буйынса тарлауыҡ. Болгарияның Смолянск өлкәһе Борин общинаһы янында урынлашҡан.
Географияһы
Тарлауыҡтың оҙонлоғо 16 км самаһы, уртаса бейеклеге 1090 м тәшкил итә. Тарлауыҡ Буйново ауылынан төньяҡҡа табан, диңгеҙ өҫтө кимәленән 1307 м бейеклектә башлана, артабан төньяҡҡа табан йүнәлә һәм 16 км-ҙан һуң Тешел плотинаһында, диңгеҙ өҫтө кимәленән 876 м бейеклектә тамамлана. Упғын протерозой мәрмәре менән тулған. Родопи тауы тирә яҡтағы иҫ киткес матурлыҡ күпләп туристарҙы йәлеп итә. Тарлауыҡтың беренсе 7-8 км киңерәк, әммә Ягодинск ауылы янындағы Ягодинск мәмерйәһенән һуң тарая. Был урында текә ҡаялар бер береһенә яҡан тора, ошо урында йылға протерозой мәрмәренән тоған таштарҙы киҫеп сыға. Тау ҡаялары бер-береһенә яҡын урынлашҡан урынды ерле халыҡ «Бүле һикереше» тип атай. Яҡындағы Ягодино ауылы кешеләре һөйләүенсә, ҡыш көнө бүреләр тарлауыҡтан һикереп көтөүгә һөжүм итәләр.
Буйновск таралауығы шулай уҡ үҫемлек һәм хайуандар төрҙәренең күплеге менән билдәле, төрҙәрҙең күпселегә закон менән һаҡлана.
Тарлауыҡ 1971 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Буйновск йылғаһы үҙәндәре буйлап, Ягодинск мәмерйәһе янынан, Буйново һәм Кожари ауылдары аша иҫ киткес матур һуҡмаҡ һалынған. Һуҡмаҡтан йәйәүлеләр һәм велосипедлылар үтә ала. Йылғаның был өлөшөндә балыҡ тотоу тыйылған, әммә барбекю һәм пикник өсөн бөтә кәрәк-яраҡтары буған бер нисә урын әҙерләнгән. Был урындар өсөн урындағы халыҡ үҙе эшләгән фонтандар хас. Йылғаның боролоп аҡҡан урындары йәй айҙарында кемпинг ҡороп туристарҙың яратҡан урынына әүерелә. Йылғаның тирә-яғында һирәк осрай торған үҫемлек һәм хайуандарҙы осратырға мөмкин.
«Еңеү» ордены
«Еңеү» ордены менән бүләкләү тәртибе бер тапҡыр тупаҫ рәүештә боҙола. Үкенесле хәл 1978 йылдың 20 февралендә КПСС ҮК Генераль сәркәтибе, СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе, СССР оборона Советы рәйесе, Советтар Союзы Маршалы Л. И. Брежневҡа СССР Юғары Совет Президиумы тарафынан сираттағы бүләк итеп тапшырыу арҡаһында барлыҡҡа килә. Был ваҡиға кешеләрҙең, бигерәк тә яугирҙәрҙең, хәтерен ныҡ ҡалдырҙы. СССР-ҙың беренсе һәм һуңғы президенты Михаил Горбачёвтың 1989 йылдың 21 сентябрендәге ҡарары менән үрҙә әйтелгән тарихи хата төҙәтелә. СССР Юғары Совет Президиумы ҡарары юҡҡа сығарыла.
«Еңеү» ордены Рәсәй Федерацияһының рәсми хөкүмәт бүлектәре исемлегенә индерелмәгән. Был орден менән башҡа бер кем дә бер ваҡытта ла бүләкләнмәйәсәк.
Орден
Платинанан эшләнгән биш осло йондоҙ. Диаметры 72 мм. Дөйөм ауырлығы 16 карат (3,2 г) булған 150 алмаз менән биҙәлгән. Йондоҙҙоң нурҙары рубиндан эшләнгән. Йондоҙ уртаһында урынлашҡан зәңгәр төҫтәге медальонға Кремль стенаһы, Спас манараһы, В. И. Ленин мавзолейы рәсеме төшөрөлгән. Медальондың өҫкө өлөшөндә «СССР», аҫҡы яғында «ПОБЕДА» тип яҙылған.
Планка
right|thumb|Орден планкаһы Орден планкаһы башҡа совет ордендарының планкаларына ҡарағанда ике тапҡырға оҙонораҡ. 6 совет орденының төҫөн үҙ эсенә алған, һәр төҫ араһы ярты миллиметр киңлегендә аҡ һыҙыҡтар менән бүленгән.
Кеба
Кеба — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Иг
Түбәнге Иг (Түбәнге Ик) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Матюшина
Матюшина — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж, Ростов, Белгород һәм Волгоград өлкәләре биләмәләренәе аға. Дон йылғаһына һул яҡтан тамағынан 939 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Любляна зоопаркы
Любляна зоопаркы — Словенияның баш ҡалаһы Люблянала 19,6 мең гектар майҙанды биләгән зоопарк. Словенияла милли зоопарк, йыл әйләнәһенә эшләй.
Зоопарк Рожник ҡалҡыулығының көньяҡ битләүендә урман һәм туғайҙар араһындағы тәбиғи мөхиттә, баш ҡаланан  йәйәү 20 минутлыҡ  алыҫлыҡта урынлашҡан. Зоопаркта, дөйөм алғанда 119 төрҙәге 500 хайуан иҫәпләнә (бөжәктәр иҫәпләнмәй).
Тарихы
Зоопарк Любляна ҡала советының бойороғо менән 1949 йылдың 10 мартында  асыла. Тәүҙә ул ҡала үҙәгендә урынлаша, 1951 йылда әлеге урынына күсерелә
2008 йылда зоопаркты реконструкциялау тураһында иғлан ителә, ул 2016 йылда тамамлана. 2009 йылда зоопаркҡа саймири маймылдары килтерелә. Шул уҡ йылда зоопаркта  альпак һәм кесе пандалар барлыҡҡа килә. 2009 йыл аҙағында ишкәк аяҡлылар өсөн вольер төҙөлә башлай, һәм 2013 йылда зоопаркҡа  өс калифорния диңгеҙ арыҫландарын алып киләләр. 2010 йылда ике амур юлбарыҫы, зоопаркта йәшәп, ҡартайып үлә. Зоопаркта шулай уҡ 1996 йылдан Карлсруэ зоопаркы бүләк иткән  ике арыҫлан була. Ата арыҫлан 2011 йылда ортопедик операциянан үлә, инә арыҫлан  2013 йылда яман шештән үлеп ҡала.
Парк бөгөн
Зоопарк көн һайын иртәнге сәғәт 9-ҙан киске 7-гә тиклем эшләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Лаҡлы (Әй ҡушылдығы)
Лаҡлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының һул ярына тамағынан 265 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Тарихы
Урындағы риүәйәт буйынса, Лаҡлыға килеп ингән ерҙә ташлы ҡаялар күп, Лаҡлы мәмерйәһе урынлашҡан Сүлмәктау тора. Лаҡлы йылғаһы ағып ятҡан ошо тау-таш араһында ҡыр кәзәләре йәки ҡоралайҙар күп үрсегән. Шуға йылғаны Ылаҡлы йылға тип йөрөткәндәр.
Гидравлика (завод, Өфө)
Өфө «Гидравлика» агрегат предприятиеһы акционерҙар йәмғиәте — авиация һәм, шулай уҡ, ракета-космос һәм оборона техникаһын эшләү һәм комплектлау өсөн тауарҙар етештереү буйынса Рәсәй агрегат предприятиеһы. Ростех Дәүләт корпорацияһының «Авиация ҡорамалдары» холдингы составына инә.
Лаҡлы (Әй ҡушылдығы)
Тарихы
Икенсе фараз буйынса: элек Алтауыл Түбәләҫ ауылдарын һәм Әй буйындағы Тырнаҡлы ырыуы башҡорттарын үҙ-ара бәйләп торған ат юлында аттарҙы эсереп китеү маҡсатында, Лаҡлы йылғаһында улаҡ төҙөп ҡуйғандар, һәм йылғаны Улаҡлы йылға тип йөрөткәндәр.
Гидравлика (завод, Өфө)
Предприятие тарихы
Предприятие СССР авиация сәнәғәтендә ҡатлауҙар һәм тығыҙлағыс материалдар етештереү буйынса 1939 йылдың май айында Ржев ҡалаһында төҙөлгән тәүге завод нигеҙендә ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас Ржев заводын тәүҙә Һарытауға, һуңынан Өфөгә күсерәләр, унда уның филиалы ойошторола. 1942 йылдың майында предприятие баш предприятие сығарған продукцияһының бөтә исемлеген тергеҙеүгә өлгәшә.
Лаҡлы (Әй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Гидравлика (завод, Өфө)
Предприятие тарихы
1943 йылдың ғинуарында Ржев заводының Өфө филиалы үҙ аллы предприятие — 85-се дәүләт заводы була.
Лаҡлы (Әй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :