cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Павлычев Валентин Николаевич
Биографияһы
1994 йылдан 1996 йылға тиклем — «Газпром Нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. ӨДНТУ-ның Салауат филиалында уҡыта, доцент (1986).
1996 йылдан 2000 йылдарға тиклем Өфөлә эшләй — «Башнефть» компанияһының баш технологы, һуңынан «БашНИПИнефть» институтының нефть сығарыуҙы химиялаштырыу буйынса баш технолог.
Павлычевтың «Газпром Нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләү осоронда 1994 йылдан 1996 йылға тиклем бензол етештереү, таҙартыу ҡоролмаларында сәнәғәт ҡалдыҡтарын таҙартыуҙың механик таҙартҡыстары файҙаланыуға индерелә. ЭП-300 технологик ҡоролмаларҙы ебәреүҙе, бутил спирты, фталь ангидриды, пластификатор, махсус яғыулыҡ, аммиак, риформинг, цеолит комплекстарын етештереүҙе ойоштороуҙа ҡатнаша. Павлычев ҡатнашлығында нефть сығарыуҙы интенсивлаштырыу өсөн 50-гә яҡын химик реагенттар эшләй, уларҙың бер өлөшө патент менән яҡланған, сәнәғәт һынауҙарын үтә йәки производствоға индерелә.
Унда шулай уҡ крекинг катализаторҙарын, полистирол етештереү технологияһын һәм сифатын, ырымбур һәм ҡарасаған конденсаттарының эшкәртеү технологияларын камиллаштыра. Ағып төшөп йыйылған һыуҙарҙың тирә-яҡ тәбиғәттең бысраныуын кәметеүсе эшкәртеү технологияһын камиллаштыра,
В. Н. Павлычев 150-нән ашыу уйлап табыуҙың авторҙашы, уларҙың ҡайһы берҙәре Франция, Япония, Германия, АҠШ, Чехословакия илдәрендә патентлана. Төрлө баҫмаларҙа фәнни доклад һәм мәҡәләләр баҫтырып сығара.
Дәүләт һайлау органдары эшендә әүҙем ҡатнаша: 1981 йылдан 1999 йылға тиклем Салауат ҡала Советы депутаты итеп һайлана, КППС-тың Салауат ҡала комитеты ағзаһы (1983—1989), 1995—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. 1997 йылда 21-се Салауат һайлау округы буйынса һайланған Павлычев Валентин Николаевичтың Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы Вәкилдәр палатаһы депутаты вәкәләте ваҡытынан алда туҡтатыла
2006 йылға тиклем Валентин Николаевич «Башнефть» компанияһы структураларында хеҙмәт итә, замандаштары тураһында хәтирәләр яҙа.
2006 йылдан алып 2012 йылдың сентябренә тиклем ООО «АНЕГА-Быраулау» (2014 йылдың сентябренән 2012 йылдың июненә тиклем ООО «Башнефтесервис») компанияһында быраулау иретмәләре һәм химик технология идаралығы начальнигы вазифаһын биләй. 2014 йылдың июнендә хаҡлы ялға китә.
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар, ейәндәре үҫеп килә.
Фәрештә-яугир (чехословактарға һәйкәл)
Тасуирлама
Пьедесталдың түбәнге өлөшөндә рус һәм чех телендә ошондай һүҙҙәр соҡоп яҙылған:
Революцион романтизм стилендә яҙылылған был текст өлөшләтә генә һаҡланып ҡалған. Фәрештә-яугирҙең башы фрагменты юғалған: йомшаҡ ҡомташ ҡыш үткәс ҡар иреү ваҡытында емерелә. Һәйкәл ваҡытлыса цементлы һыу менән нығытылған, шуның арҡаһында төҫө үҙгәргән. Ашығыс рәүештә реставрация үткәрергә кәрәк.
Рогалёв Пётр Леонтьевич
Рогалёв Пётр Леонтьевич (13 август 1912 йыл — 5 март 1988 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре, полковник (1956). 1959—1963 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының хәрби комиссары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Пётр Леонтьевич Рогалёв 1912 йылдың 13 авгусында Екатеринослав губернаһы Белоцерковка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ете синыфты тамамлай. Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда, Сватов район ҡулланыусылар союзының рәйесе булып эшләгән
Һуғышҡа тиклемге осор
1934 йылдың октябрь айында Ворошиловград өлкәһенең Сватов район хәрби комиссариаты тарафынан эшсе-крәҫтиән  Ҡыҙыл армияһына саҡырыла.
1939 йылдан ВКП(б.) ағзаһы
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1943 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академия янындағы тиҙләтелгән курстарҙы тамамлай.
997-се уҡсылар полкы (263-сө уҡсылар дивизияһы, 51-се армия) подполковник Рогалев етәкселегендә 1944 йылдың 8 майында Севастполь янында дошман оборонаһын өҙә һәм «256,2» бейеклегенә СССР флагын ҡаҙай. Полктың уңышлы һөжүм итеүе дөйөм һөжүм итеү үҫешенә булышлыҡ итә, уның һөҙөмтәһендә Кайтаны һәм Инкерман (хәҙер Белокаменск) ауылдары азат ителә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта полк менән уңышлы етәкселек иткәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн подполковник Рогалев Петр Леонтьевичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6275) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һуғыштан һуңғы карьераһы
1956 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай
1959 йылдан 1963 йылға тиклем Рогалев Башҡорт АССР-ының хәрби комиссары вазифаһында эшләй.
1964 йылдан полковник Рогалев Петр Леонтьевич отставкаға китә. Өфөлә йәшәй, 1988 йылдың март айында вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Мелконов-Езеков йорто
Мелконов-Езеков йорто — Дондағы Ростов ҡалаһында Оло Баҡса урамы менән Ворошилов проспекты сатында урынлашҡан. XIX быуат аҙағында төҙөлгән, үҙгәртеп ҡороуға дусар булған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында емерелгән булған.
Адресы: Дондағы Ростов ҡалаһы, Оло Баҡса урамы, 71/16.
Тарихы
XIX быуат аҙағында Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамы менән Оло Столыпин проспекты (хәҙерге Ворошилов проспекты) киҫешкән ерҙә табыш йорто төҙөлә. Йорттоң хужаһы Гавриил Мелконов-Езеков була, ул Нахичеванда һәм Ростовта билдәле бай сауҙагәрҙәр була. Йорт хужаһын халыҡ араһында «йөн короле» тип атап йөрөткәндәр.
Был килем йортон төҙөү ат заводы хужаһы Карапет Чернов һәм йөн эшкәртеүсе Гавриил Мелконов-Езековтың бәхәсе тураһындағы ҡала легендаһы менән бәйле. Уларҙың кеме байыраҡ икәнен асыҡлау өсөн, сауҙагәрҙәр Оло Баҡса урамы менән Оло Столыпин проспекты (хәҙерге Ворошилов проспекты) киҫешкән ерҙә бер-береһенә ҡаршы ике табыш йорто төҙөргә булалар. Бәхәстә кемдең йорто фыртыраҡ, шул еңеүсе булырға тейеш була. Башта табыш йорттары өсәр ҡатлы була, әммә XX быуат башында Ростовта төҙөлөш бумы башлана, ике сауҙагәрҙәр ҙә йорттарын биш ҡатлы итеп бейегәйтеп төҙөргә ҡарар ҡабул итә. Һөҙөмтәлә Мелконов-Езеков көмбәҙе бер нисә метрға бейегерәк булып сыға. Черновҡа көмбәҙ төҙөү мөмкин булмай, сөнки фундаменттың һәм конструкцияларҙың ныҡлыҡ запасы мөмкинлектәре файҙаланып бөтөлгән була, шунлыҡтан ул йорт ҡыйығына колонналар ҡуйҙыра. Бинаның ошо үҙенсәлектәре арҡаһында Чернов йорто «терәүле колонналы» йорт исеме алған.
Мелконов-Езеков йорто XX быуат башында модерн стилендә яңыртып төҙөлә һәм үҙенең биҙәлеше буйынса Ростовта Ҡала Думаһы йортонан ҡала икенсе урында тора тип иҫәпләнә. Бинала Ростов ҡалаһының йәмәғәт клубы урынлаша. 1914 йылда, гастролдә булғанда, был бинала Константин Бальмонт сығыш яһай. Ростов клубында ул «Шиғриәт тылсым кеүек» тигән лекция уҡый. Дондағы Ростовта йәмәғәт клубы ҡала интеллигенцияһының ял итеү урыны булып тора. Уның килеүселәре гимназия уҡытыусылары, присяжный поверенныйҙар, сауҙа учреждениелары хеҙмәткәрҙәре һ. б. булалар
Совет власы йылдарында Мелконов-Езеков табыш йорто бинаһында беренсе ҡатта «Колизей» кинотеатры эшләй. Кинотеатр залында 1920-се йылдар башында шағир Сергей Есенин сығыш яһай. 30-сы йылдарҙа бинаны Ростов өлкә башҡарма комитетының Ростовтың Аҙау-Ҡара диңгеҙ радиотапшырыуҙар һәм радиофикация буйынса комитеты һәм «Ударник» кинотеатры биләй. Шулай уҡ беренсе ҡатта магазиндар эшләй, өҫкө ҡаттарҙа фатирҙар була.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Мелконов-Езеков йортона авиабомбалар эләгә, бина өлөшләтә емерелә. Янғын сығыуы бинаны тулыһынса емерелеү хәленә килтерә. Һуғыштан һуң бина ҡалдыҡтарын һүтеп, уның урынына кирбестән «Ростовуголь» предприятиеһенең торлаҡ йорто төҙөлә. Яңы бина Сталин ампиры манераһында төҙөлә. 1953 йыл башынан алып 2000 йылдарға тиклем бинала «Буревестник» кинотеатры була. Хәҙерге ваҡытта был бинала Рәсәй Федерацияһы Президентының Көньяҡ Федераль округтағы тулы хоҡуҡлы вәкиле аппараты эшләй.
Кручёная Балка
Кручёная Балка — Ростов өлкәһе Сальский районындағы ауыл, Крученая Балка ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Ауыл район үҙәге Сальскиҙән көньяҡ-көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡтағы Урта Егорлык йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Өлкә үҙәге Дондағы Ростовтан ауыл 200 км алыҫлыҡта тора.
Тарих
Ауылға нигеҙ 1858 йыл һалына. Иң тәүге архив сығанағы — " Ставрополь губернаһы тураһында статистик мәғлүмәттәр йыйынтығында " 1869 йылда Крученая Балканың ситкә сығып ултырыуы 1842 йылда булған тип телгә алына, ә халыҡ училищелары инспекторы А. Твалчрелидзе үҙенең Ставрополь крайы буйынса һуңыраҡ сығарған йыйынтығында башҡа датаны күрһәтә. Моғайын, статистика материалдары етерлек булһа ла, был автор уға тиклем сыҡҡан статистиканы файҙаланмай яҙған. Әммә шул уҡ ваҡытта «беренсе утыраҡ» һәм ауылдың рәсми танылған датаһы мәғәнәләре төрлө булыу версияһын да күҙ алдынан сығарырға ярамай.
'''А. Твалчрелидзе китабында 1897 йылда былай тип яҙыла:'''
''"Крученобалковский ауылы: Егорлык йылғаһы янындағы ауыл киң яҫылыҡта урынлашҡанлыҡтан, бында гелән көнсығыш елдәре иҫә һәм баҫыуҙарға ҙур зыян килтерә.
'' Ауыл бик күптән түгел, ә тап 1858 йылда барлыҡҡа килеүгә ҡарамайынса, уның халҡы араһында ауылға башта нисек килеп ултырыу тураһында бер ниндәй ҙә риүәйәттәр һаҡланып ҡалмаған. Ауыл торған ер ҡаҙна ҡарамағында булған.
1860 йылда ауылда ағастан Михаило-Архангельская сиркәүе төҙөлгән. 1897 йылда Крученая Балкала 2 мануфактура магазины, 4 бакалея, 1 ваҡ-төйәк әйберҙәр магазины, 1 шарап склады,1 трактир, 1 духан, 1 һыу тирмәне, 26 ел тирмәне һәм 2 май эшләү урыны булған. Ауылда ике мәктәп була: бер класлы халыҡ мәғарифы Министрлығы һәм сиркәү-мәхәллә белем биреү мәктәбе. Крученая Балка ауылы ХIХ быуат аҙағында Крученая Балка өйәҙенең үҙәге була. Иҫтә ҡалған ваҡиға булып 1892 йылдағы холера тора, унан ауылда 5 кеше вафат булған.
Ул йылдарҙа Сальский районы булмаған, уның урынында Дон өлкәһенең Сальский округына Крученая Балка ауылының бер өлөшө, ә икенсе өлөшө Ставрополь губернаһының Медвеженский округының Воронцово-Николаевский өйәҙенә ҡарай. 1924 йылдың 2 июнендә ВЦИК Президиумы ҡарары Воронцово-Николаевский өйәҙе Ставрополь губернаһынан Көньяҡ-көнсығыш Рәсәйҙең Сальский округына күсерелгән. 1930 йылда Төньяҡ Кавказ крайком Президиумы Ҡарары буйынса округтар ғәмәлдән сығарылған. Воронцово-Николаевский районына Сальский районы исеме бирелгән.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1942 йылдың июль-авгусында ауыл немец оккупацияһына эләгә. 1942 йылдың 22 ғинуарынан 1943 йылдың 31 июленә тиклем оккупация дауам иткән.
1942 йылдың июнь айында ауыл өҫтөндәге күктә лётчик лейтенант Челноков хәрби задание үтәп оса. Уның тренировкалар яһау самолетына дүрт немец самолеты һөжүм итә. Ауыл халҡы был алышты күҙәтә. Янған самолетты ергә төшөрөп ултыртҡас, яраланған Челноков кабинанан сыға.
Һауа һуғышы 20 минутҡа һуҙыла, атака бер-бер артлы алып барыла, ә Челноков самолеты немецтарға бирешмәй ут эсенән сыға. Бер һөжүм ваҡытында УТ-1 самолетына нимәлер бәрелә. Уйпатлыҡтан килеп сыҡҡан совет самолетына бер юлы дүрт «мессершмитт» һөжүм итә. Ҡоралһыҙ самолетты немецтар туп-тура атып төшөрөргә булышалар һәм бер атҡанда Челноковты үлемесле яралайҙар. Аэродромды хеҙмәтләндереүсе батальон һалдаттары Челноковты Крученая Балка ауылында ерләй.
Сталинград янындағы һуғышта немец-фашист ғәскәрҙәре еңелгәндән һуң, совет ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә һәм 1943 йылда ауылды немецтарҙан азат итә.
Халҡы
Халыҡ һаны динамикаһы
Урам селтәрҙәре
Почта индексы белешмәһе буйынса урамдар исемлеге :
Билдәле кешеләр
Ауылда тыуғандар:
Иҫтәлекле урындар
Мемориалдың скульптура композицияһы тимер-бетон һәм гипстан эшләнгән. Монумент баш өҫтәренә Дан тажы күтәргән ике һалдат пьедестал өҫтөнә баҫтырылып эшләнгән. Монументтың бейеклеге 5 метр тәшкил итә. Уның ике яҡ ҡабырғаһындағы постаментта Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ауыл яугирҙәренең исемдәре яҙылған. Һәйкәлдең пьедесталына: « Бер кем дә онотолмай — бер нәмә лә онотолмай. 1941—1945» — тип яҙып ҡуйылған.
1977 йылдың 9 майында һәйкәл асылған. Туғандаштар ҡәберендә 18 һалдат ерләнгән. Һәйкәлдең гранит пьедесталында гранит плитә тора. Унда : «Бында Крученая Балка һәм Сысоево-Александровка ауылдарын обороналауҙа һәләк булған Совет Армияһы яугирҙәре: капитан, лётчик Челноков А. П., капитан Тисленко, 1 ранг лейтенанты, техник Гречков В. А., рядовой Драбкин һәм 14 билдәһеҙ һалдат һәм сержант ерләнгән. Тыуған еребеҙҙең бойондороҡһоҙлоғо һәм илебеҙҙе азат итеү өсөн көрәштә һәләк булған геройҙарға мәңгелек дан!»-тип яҙып ҡуйылған.
Һәйкәл бетон һәм гипстан эшләнгән. Һәйкәл янында дүрт лётчиктың һәм 14 билдәһеҙ һалдаттың ҡәбере урынлашҡан.
Маяҡ (Ростов өлкәһе)
Маяҡ— Ростов өлкәһе Сальский районындағы утар.
Рыбасовское ауыл биләмәһе составына инә.
Тарих
1942 йылдың июлендә утар немец оккупацияһына эләгә, Ҡыҙыл Армия Манычҡа табан сигенгән. 1942 йылдың 29 июлендә бер нисә совет һалдаты һыу эҙләгәндә немец һалдаттары ҡулына эләгә. Немецтар уларға ҡаршы ут аса. Ауыл халҡы уттан ҡасып траншеяларҙа ултырып һаҡланып ҡала.
Алыштан һуң немецтар Сандата ауылына юллана, ә ауылда халыҡ йәшергән яралы һалдаттар тороп ҡала. Алышта һәләк булған һалдаттар утар паркындағы туғандаштар ҡәберендә ерләнгән.
Иҫтәлекле урын
бөйөк Ватан һуғышында 1942—1943 йылдарҙа һәләк булған яугирҙәрҙең туғандаш ҡәбере һәйкәл янында урынлашҡан. Ҡәберҙә Хәрби училищеһының 28 курсанты ерләнгән, улар 1942 йылдың 29 июлендә һуғышта һәләк була. 27 яугирҙең фамилияһы билдәле түгел. 2000 йылда һәләк булған бер һалдаттың фамилия һәм исеме асыҡлана : ул Василий Гаврилович Косарев, Брянск өлкәһендә тыуған.
Туғандаштар ҡәберенә 1961 йылда ҡайғырыусы һалдат скульптураһы рәүешендә эшләнгән һәйкәл ҡуйыла.
1995 йылда һәйкәл реконструкциялана. Һәйкәлдең уң яғында италян кирбесенән эшләнгән дүрт вертикаль стела баҫтырыла. Стелалар күкшел плитә менән көпләнгән. Уларҙың өҫтөнә һуғышта һәләк булған ауылдаштарҙың исеме яҙылған.
Үҙәк пляж (Таганрог)
Таганрогтың Үҙәк пляжы —  1934 йылда асылған, ҡаланың иң оло пляжы. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалалһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
Тарихы
1920 йылдар һуңында һәм 1930 йылдар башында ҡаланың үҙәк  пляжы төҙөлә. 1934 йылдың 25 майында тантаналы рәүештә рәсми асыла. Пляж Таганрог торлаҡ берлегенә ҡарай һәм уның территорияһына инең түләүле була. Һуғыш тамамланғандан һуң, уҙған быуаттың 40-сы йылдарында ала пляжынтөҙөкләндереү буйынса әүҙем эш алып барыла. 1962 йылда бик күп ғәмәлдәр башҡарыла. Текә яр аҫтына бейеклеге 2,5 метр, оҙонлоғо 360 метр булған терәк диуар эшләнә. Солярий, медпункт, буфет, һаҡлау камералары өсөн киңлеге 10 метрлыҡ террасалар эшләнә. Ҡуйылған тенттар, эскәмйәләр, күләгәнән йәшенеү өсөн урынлаштырылған "бәшмәк"тәр һаны арта. Ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртыла. 1980 йылдарҙа пляжға төшөү урынында автотуҡталҡа эшләнә. Сауҙа павильоны һәм газлы һыуҙар автоматы эшләй башлай. Пляжда балалар ҡаласығы, спорт майҙансығы һәм прокат пункты асыла.
2014 йылда ғәрәсәт һөҙөмтәһендә пляж зыян күрә. 2015 йылдың июлендә Ростов өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы Василий Голубев уны тәртипкә килтерергә бойора. "Үҙәк пляж"ды шул уҡ йылда авария-хәүефле зона тип танып, уны ҡоймалап, бөтә территория буйынса тейешле мәғлүмәт  табличкалары урынлаштырыла. 2016 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы, пляж "Төҙөкләндереү" муниципаль бюджет учреждениеһы ҡармағында. Әммә был осорға уны төҙөкләндереү буйынса бюджет аҡсаһы ҡаралмаған.
Цюрупа Александр Дмитриевич
Александр Дмитриевич Цюрупа (ук. Олександр Дмитрович Цюрупа, 19 сентябрь (1 октябрь) 1870 йыл, Алешка — 8 май 1928 йыл, Мухалатка ауылы, хәҙер Олива ҡасабаһы составында, Ҡырым) — большевик, совет дәүләт һәм партия эшмәкәре.
СССР-ҙың 1-4-се саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты (ЦИК) ағзаһы, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы (1923—1928). Илдә аҙыҡ-түлек диктатураһын индереү инициаторы (ВЦИК-тың 1918 йылдың 13 майындағы Декретына ярашлы), продотрядтар ойоштороусыларының береһе.
Биографияһы
Этник украин.
Тормош осорҙары
Кремациялана, көлө Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙандағы Кремль стенаһында урнаға һалына.
Партия һәм йәмәғәт тормошо
1924 йылда «В. И. Ленин тураһында» исемле мәҡәлә яҙа, «Ленин һәм аҙыҡ-түлек эше» хеҙмәте авторы (В. И. Ленин тураһында хәтирәләр, 5 том, М., 1990)
Кинематографта
«Ленин 1918 йылда» кинофильмында (реж. М. Ромм, 1939 йыл) РСФСР-ҙың аҙыҡ-түлек халыҡ комиссары А. Д. Цюрупа Совнарком рәйесе Владимир Ильич Ленин кабинетында доклад эшләгән саҡта аслыҡтан иҫен юғалта.
Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы
Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы — башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте ҡаҙаныштарын күрһәтеү, әҙәбиәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре араһындағы тәжрибә алмашыу һәм ижади ҡаҙаныштар күрһәтеү формаларының береһе. 1955 йылдың 27 майынан 5 июнгә тиклем уҙа. Декада һуғыштан һуңғы тиҫтә йылда Башҡортостан мәҙәниәте үҫешенең үҙенсәлекле йомғағы була.
Тарихы
Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы Мәскәүҙә Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк, 1942 йылда, һуңынан 1953 йылда үткәрелергә тейеш була, әммә һәр ваҡыт срогы төрлө сәбәптәр арҡаһында күсерелә килә. Булмаған декадаларға әҙерлек алып барып, рәссамдар социализм төҙөү һәм халыҡтар дуҫлығы тематикалы һүрәттәр өҫтөндә эшләгәндәр: «Ленин менән Сталин - Совет Башҡортостанын ойоштороусылар», «Салауаттың Пугачев менән осрашыуы», «Пушкин башҡорттар араһында», «Н. К. Крупская Өфөлә», «А. М. Горький һәм Мәжит Ғафури», «Икенсе Баҡы», «Башҡортостанда ҡымыҙ» һәм башҡалар. Халыҡ таланттарын асыҡлау өсөн сәнғәт эштәре буйынса Идаралыҡ бригадалары ойошторола. Улар тарафынан БАССР-ҙың Баймаҡ, Әбйәлил һәм Матрай райондарында 2 меңгә яҡын башҡарыусылар ҡарала һәм декадала ҡатнашыу өсөн 142 кеше һайлап алына, шул иҫәптән йырсылар, бейеүселәр, ҡурайсылар, актерҙар, импровизаторҙар, сигеүселәр һәм башҡалар.
Һуғыштан һуңғы декаданы үткәреү өсөн етди әҙерлек эштәре ойошторола. Башҡортостанда БАССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары С. Ф. Сәитбатталов рәйеслегендә хөкүмәт комиссияһы төҙөлә. БАССР Министрҙар Советы БАССР-ҙың халыҡ ҡулланыуы тауарҙары министрлығына артистар өсөн хром һәм кирзанан 210 пар ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар итеге тегеү бурысын ҡуя, ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты Мәскәүҙә күрһәтеү өсөн башҡорт театрҙары репертуарын ҡарай һәм раҫлай. Декадала Башҡорт АССР-ының 2 меңгә яҡын мәҙәниәт һәм сәнғәт вәкилдәре ҡатнаша.
1955 йылда ойошторолған декадала БАССР яҙыусылар союзы, БАССР композиторҙар союзы, БАССР рәссамдар союзы ағзалары, Башҡортостан театрҙары артистары (Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры) һәм БАССР-ҙың ижади коллективтары, шул иҫәптән Ф. Ғәскәров исемендәге башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ишембай ҡалаһының нефтселәр хоры, БАССР-ҙың Учалы һәм Маҡар райондары хоры, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, Башҡорт филармонияһы хоры; музыканттар Н. Х. Аллаярова, А С. Бувакина, И. Ш. Дилмөхәмәтов һәм башҡалар ҡатнаша.
Декада саралары Союздар йортоноң Колонналы залында, В.И.Ленин исемендәге СССР Дәүләт китапханаһында, Мәскәү дәүләт университетында, Мәскәү театры сәхнәләрендә, СССР рәссамдар Союзының күргәҙмә залында, СССР яҙыусылар Союзының әҙәбиәтселәр Үҙәк йортонда, Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең актерҙар йортонда, Ҙур театрҙа уҙғарыла.
Башҡорт театрҙары Мәскәү театрҙары сәхнәләрендә үҙҙәренең: Башҡорт драма театры А. П. Чеховтың «Ваня ағай» («Дядя Ваня»), Ғ. Әмири һәм В. Г. Ғәлимовтың «Ҡара йөҙҙәр» («Черноликие»),  У. Шекспирҙың «Отелло», М. Кәримдең «Яңғыҙ ҡайын» («Одинокая берёза»") спектаклдәрен;  Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры Н. А. Римский-Корсаковтың «Батша кәләше»", «Салауат Юлаев» операларын, А. А. Крейндың «Сыңрау торна», «Лауренсия»" балеттарын ҡуя.
Рәссамдар Союзының күргәҙмә залында һәм Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең актерҙар йортонда рәссамдар һәм скульпторҙар: В. П. Андреев, М. Н. Арыҫланов, Р. Г. Ғүмәров, К. С. Дәүләткилдеев, Б .Ф. Домашников, М. Н. Елгаштина, Г Ш. Имашева, Р. У. Ишбулатов, А. А. Кузнецов, А. П. Лежнев, Т. П. Нечаева, А Э. Тюлькин, И. И. Урядовтарҙың эштәре күргәҙмәһе үтә. Рәссам А. А. Кузнецовтың «Допрос Салавата Юлаева» һүрәте күргәҙмә залында күргәҙмәнең үҙәк рәсеме булып тора.
Декаданың йомғаҡлау концерты Ҙур театрҙа була. Концертта башҡорт оҫталары халыҡ әҫәрҙәрен - йыр, бейеү күрһәтә, башҡорт композиторҙарының классик музыкаһы башҡарыла.
Декада барышында 24 опера, балет һәм драма спектаклдәре башҡарыла, симфоник оркестр ҡатнашлығында өс концерт, ике камерный концерт ҡуйыла. Декада үҙәк һәм Башҡортостан киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыла.
Артабанғы йылдарҙа башҡорт сәнғәте декадаһы һәм көндәре Санкт-Петербургта (1964, 1969, 2001), Мәскәүҙә (1987, 1997); Украинала (1970, 1978), Ҡаҙаҡ ССР-ында ([[1976]]); ТАССР-ҙа (1960, 1989), Яҡут АССР-ында (1973, 1978), Сыуашстанда (1975, 2001), Истанбулда (2006) үтә. Үҙ сиратында,  Башҡортостанда татар әҙәбиәте аҙнаһы (1960); яҡут әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәре (1972), украин (1979), ҡараҡалпаҡ (1977), ҡаҙаҡ (1977) һ. б. әҙәбиәте көндәре уҙа.
Наградалар
1955 йылдың 7 һәм 8 июнендә Башҡорт АССР-ы һәм СССР Юғары Советы Президиумының декадала ҡатнашыусыларҙы бүләкләү тураһында указдары сыға.
Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусылар Ленин ордены (6 кеше), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (24), «Почёт Билдәһе» ордены (68), «Өлгөлө хеҙмәте өсөн»  миҙалы (97) менән бүләкләнәләр.
Башҡорт академия драма театры артисы А. К. Мөбәрәковҡа һәм балерина З. Ә. Насретдиноваға СССР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә.
Төньяҡ Велебит милли паркы
Төньяҡ Велебит (Sjeverni Velebit) — Хорватияла милли парк, төньяҡ Далмацияла урынлашҡан.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Төньяҡ Велебит милли паркы Велебит тауҙарының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Пакленица милли паркы һымаҡ ҙур «Велебит» тәбиғи паркының бер өлөшө булып тора. Адриатик диңгеҙенең яр буйынан паркты бер нисә километр ғына айыра. Милли парктан 20 километр төньяҡҡа табан Сень ҡалаһы, ә 100 километр көньяҡҡа табан — Задар ҡалаһы урынлашҡан.
Төньяҡ Велебит 1999 йылда нигеҙләнгән һәм Хорватияның һигеҙ милли парктарының иң йәше булып тора.
Милли парктың майҙаны — 109 км². Иң бейек түбәһе — Завижан (Zavižan) тауы — 1676 м.
Ф. Н. Солодов йорто
'''Н. Ф. Солодов йорто '''— Дондағы Ростов ҡалаһындағы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, Гәзит тыҡрығы, 47 адресы буйынса урынлашҡан. XIX быуатта төҙөлгән.
Тарихы
1880 йылдарҙа йорт территорияһы, архитектор Николай Александрович Дорошенко проекты буйынса төҙөлгән ике ҡатлы ҡабырғаһын төкәтеп эшләү иҫәбенә арта. Он тартыу фабрикаһы хужаһы Солодов йорттоң хужаһы була. Йорт Солодов фабрикаһы комплексына инә һәм уның менән бер үк адреслы була. XX быуат башында документта йорт Солодовтың ҡатыны — Екатерина Николаевна Солодованың милке булып күренә. Һуңынан бинала «Мәғариф хеҙмәткәрҙәре йорто» урынлаша, ул шулай уҡ «Уҡытыусы йорто» тип тә атала. Унда мәктәп уҡыусылары һәм уҡытыусылары файҙаланған ҙур китапхана була.
Һүрәтләмә
Торлаҡ йорт эклектика стилендә төҙөлгән. Тәҙрә уйымдары тура дүртмөйөш формаһындағы кәрниздәр (сандрик), тәҙрә аҫтында стеналағы уйымдар — үҫемлек орнаменты менән (розетка) биҙәлгән. Ике ҡатлы йорт планда тура мөйөшлө, подвалы йорттоң үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Сарлаҡ бар, ул ике дүрт ҡырлы сатырҙы ослап ҡуя. Йорт штукатуркаланған. Ярым түңәрәк тәҙрә уйымдары ябай йөҙлөктәр менән биҙәлгән, парапеты селтәрле тимер ҡойма. Һылап яһалған биҙәктәр маскарондарҙан (кеше йәки хайуан башы формаһындағы биҙәктәр) ғибәрәт, улар көпләүсе таштарҙы һәм кронштейндәрҙе биҙәй, шулай уҡ улар аттиктарҙың биҙәлешендә осрай. Ремонт эштәре үткәргән саҡта бер нисә тапҡыр ҡыйыҡты яңынан эшләйҙәр, таяуҙар ҡуялар. Беренсе ҡаттағы тәҙрәләрҙең рәшәткәләре юҡҡа сыҡҡан.
Кривянская станицаһы
Кривянская — Ростов өлкәһе Октябрь районындағы станица.
Ҙурлығы буйынса районда өсөнсө урынды биләгән Кривянский ауыл биләмәһенең административ үҙәге булып тора.
Халҡы — 10 423 кеше (2010 йылдағы иҫәп алыу һөҙөмтәләре буйынса).
Бөгөн станицала 3240 йорт, унда 10337 кеше йәшәй (станица хакимиәте мәғлүмәттәре буйынса).
Географияһы
Станица Аксай йылғаһы янында (Дон йылғаһына ҡоя) Новочеркасск ҡалаһынан 3 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Яҡындағы тимер юл станцияһы Новочеркасскиҙә.
Тарих
Кривянский станицаһына нисәнсе йылда нигеҙ һалыныуы билдәһеҙ. Шуныһы билдәле: ул Кривчик йырыны дуғаһының тышҡа табан бөгөлгән урынындағы утарҙан күсеп ултырған һәм 1778 йылда Кривой Стан тип аталған. 1790 йылда башҡа ике тиҫтә дон казактары утарҙары менән бер рәттән Кривой стан утары Кривянская станицаһы статусын ала.
21 июль, 1776 йыл. Элекке бәләкәй генә 1747 йылда төҙөлгән ағас сиркәү урынына ҙур ағас сиркәүгә нигеҙ һалынған. Уның сиркәү манараһы Пресвятая Владычица Богородицаһы һәм Приснодева Мария Покровы хөрмәтенә шулай уҡ төҙөлә. 30 сентябрь, 1777 йыл -сиркәүҙе изгеләндергәндәр.
Черкасск округының 1820—1821 йылғы статистика иҫәпләүендә станицала 213 ағас йорт күрһәтелә. Шул уҡ ваҡытта ауылда 578 ир-ат, 200 ваҡытлыса йәшәүсе һәм 483 ҡатын-ҡыҙ була. Был статистик тасуирламала шулай уҡ станицаның берҙән-бер урамы булыуы һәм уның төҙ булмаһа ла, киң һәм оҙон булғанлығы тураһында яҙыла.
XIX быуат аҙағында станицала 7 мең кеше йәшәй.
1891 йылда станицала К. Ф. Кюнцель проекты буйынса яңы сиркәү һалына башлай. 1892 йылда төҙөлөш тамамлана, һәм сиркәү епископ Тихон Задонский хөрмәтенә Тихон сиркәүе тип атала. 11 октябрь 1892 йыл — сиркәүҙе изгеләндерәләр.
2005 йылда станица үҙенең 300 йыллығын билдәләне.
Иҡтисад
Станица халҡының төп эшмәкәрлегенең төре — йәшелсә культуралары үҫтереү.
Бында «Кривянский» крәҫтиән-фермер хужалығы, балыҡ комбинаты, кирбес заводы, «ЮгСинтезКолор» лак буяуҙары кәсепханаһы бар. Станицанан 2 км өҫтәрәк Новочеркасск ГРЭС-ы тора.
Белем биреү
Станица территорияһында 2 урта мәктәп бар:
Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы
Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы (4 декабрь 1949 йыл) — ҡурсаҡ театры актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм БАССР-ҙың (1985) халыҡ, Рәсәй Федерацияһының (1991) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1978).
Биографияһы
Айрат Әкрәм улы Әхмәтшин 1949 йылдың 4 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Атаһы, Әкрәм Әхмәтгәрәй улы, Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Ленинград хәрби округында хеҙмәт иткән була. Әсәһе, Евдокия Яков ҡыҙы, өс бәләкәй бала менән Ленинград блокадаһында ҡамалып ҡала, һуңынан уларҙы тылға сығарыуға өлгәшә.
Мәктәптән һуң, 1966 йылдан алып Айрат Әкрәм улы Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының рус труппаһында сәхнәне монтажлаусы, һуңынан артист булып эшләй.
Режиссер һәм артист һөнәрҙәре буйынса эшләп йөрөүгә ҡарамаҫтан, Айрат Әкрәм улы уҡыуын да дауам итә. 1991 йылда ул Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Ғ.Ғ. Ғиләжев класы), 1994 йылда — Рәсәй мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәрен әҙерләү институтын (Мәскәү, 1994 йыл; В. М. Штейн курсы) тамамлай.
Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы 1991—1994 йылдарҙа һәм 2011 йылдан алып Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының баш режиссёры булып эшләй. 1987—1998 йылдарҙа сәнғәт институтында уҡыта.
1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Әлеге ваҡытта актёрлыҡ оҫталығы һәм ҡурсаҡ йөрөтөү буйынса дәрестәр күрһәтә.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Сабир һәм Тарахан («Алтын роза», В. С. Волков; дебют, 1966), Лис Лаврентий «Өйрәктәр өйө» сере" ("Тайна «Дома утят», У. Дюла), Кощей «Батшабикә-тәлмәрйен» («Царевна лягушка», В.Гернет), король Джоль (В. Фильпоттың ошо уҡ исемле пьесаһы буйынса), Бүре («Алтын себеш», В. Н. Орлов), Ангел Д-Дьявол «Илаһи комедия», И. В. Шток); ҡурсаҡ булып (Мостай Кәримдең «Ташлама утты, Прометей!» трагедияһында Гермес); «тере» пландағы ролдәре: Ата һәм Кулубек (А. Б. Барановтың «Аҡ пароход» спектакле, С. Т. Айытматовтың ошо уҡ исемле повесы буйынса, Кинес («Лисистрата», Аристофан), Диктатор («Диктаторға ат бирегеҙ», Мостай Кәрим).
Ширман йорто
'''М. В. Ширмандың табыш йорто''' — Дондағы Ростовта 1911 йылда архитектор Зәкиев Арутюн Христофорович проекты буйынса төҙөлгән йорт. Ворошилов проспекты һәм Суворов урамы мөйөшөндә урынлашҡан. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
М. В. Ширмандың табыш йорто Ростов архитекторы Зәкиев Арутюн Христофорович проекты буйынса 1911 йылда төҙөлгән. Совет власы урынлашҡандан һуң, 1920-се йылдарҙа бина «Матбуғат Йорто» була. Унда пролетар яҙыусыларҙың Ростов ассоциацияһы һәм «Молот» гәзитенең эшсе хәбәрселәре клубы урынлаша. 1922 йылда был бинала Ростовтағы беренсе пионер отряды «Спартак» төҙөлә. 1926 йылдың 28 ноябрендә «Матбуғат Йортонда» шағир Владимир Маяковский сығыш яһай. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан бина эске эштәр халыҡ комиссариатына (НКВД-ға) тапшырыла. Һуғыш тамамланғандан һуң бинала «Южная» ҡунаҡханаһы асыла, ә беренсе ҡатында ҡурсаҡ театры урынлаша. Әлеге ваҡытта бинаны «Газпром межрегионгаз Ростов-на-Дону» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт биләй. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 2018 йылда, футбол буйынса донъя чемпионаты асылыуға ҡарай, бинала дүрт йондоҙло ҡунаҡхана асылыуы мөмкин.
Архитектураһы
Биш ҡатлы кирбес бина модерн стилендә төҙөлгән. Фасады штукатуркаланған. Фасадының биҙәлешендә гөл һауыты, үҫемлек орнаменты, венок ҡулланылған. Беренсе һәм икенсе ҡаттары алғы йөҙө эшкәртелмәгән дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Фасадтың горизонталь бүленеше тәҙрә аҫтындағы кәрниз тибындағы горизонталь сығынтылар һәм дүртенсе һәм бишенсе ҡаттар араһындағы ҙур кәрниздәр менән башҡарыла. Ә фасадтың вертикаль бүленеше эркерҙар (бүлмәнең стенанан сығып торған өлөшө) һәм аттиклы балкондар менән башҡарыла.
Ширман йорто планда тура мөйөшлө, эске ихатаһы бар. Бинаның планировкаһы коридор системалы. Төп инеү урыны Ворошилов проспекты һәм Суворов урамы мөйөшөндә урынлашҡан.
Мемориаль таҡтаташтар
1983 йылда йорт фасадында мемориаль таҡта ҡуйыла, унда былай тип яҙып ҡуйылған:
Икенсе мемориаль таҡтала яҙыу:
Туварджиевтар йорто
Туварджиевтарҙың бильярдханалы йорто — бер ярым ҡатлы, тарихи әһәмиәткә эйә булған, Дондағы Ростовта Шаумян урамындағы 41-се йорт. Ҡоролмаға яҡынса 100 йыл тирәһе була. Ул XIX быуат аҙағындағы сауҙагәр йортоноң типик миҫалы булып тора. Был йортта ҡалала беренсе бильярд бүлмәһе урынлашҡан була. 2016 йылда йорт һүтелә.
XIX быуат аҙағы
Йорт XIX быуат аҙағында төҙөлә. Уның тураһында 1894 йылда баҫылып сыҡҡан Дондағы Ростовта күсемһеҙ мөлкәтте Баһалауҙа беренсе тапҡыр телгә алына. Ул ваҡытта был төҙөлөш 67-се номерлы итеп билдәләнә, ә уның эйәһе Иванова Анна Александровна исемле ҡатын-ҡыҙ була. Документҡа ярашлы, милек 2750 һумға баһалана. Ошо уҡ йылда бер туған Туварджиевтар — Степан һәм Егор, йорт хужалары булып китәләр тигән мәғлүмәт бар. Улар эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге алып баралар — шарап менән һатыу итәләр. Бының өсөн улар Иҫке баҙар майҙанына яҡын урынлашҡан магазиндарҙы ҡуртымға алалар.
XX быуат
XX быуат башында йорт «Сауҙагәр Туварджиевтарҙың бильярдханалы йорто» булараҡ билдәле була, алдағы йылдарҙа йорттоң тап ошо исеме нығына ла инде. 1904 йыл мәғлүмәттәре буйынса, йорт хаҡы 5500 һум менән баһалана. 1911 йылда Степан Христофорович һәм Евгения Дмитриевна Туварджиевтар күсемһеҙ милектең хужалары булып китәләр. Был хужалар йортҡа үҙгәртеп ҡороу яһайҙар, уның хаҡы 3 тапҡырға арта. Йортта мансарда төҙөйҙәр, цоколь ҡаты башҡаса ҡулланыла башлай. Бильярдхана барлыҡҡа килә. 1913—1914 йылдар араһында «Білліардная» тигән яҙыу барлыҡҡа килә, ул 2016 йылға тиклем һаҡлана. Яҙыу Мишустиндың махсус оҫтаханаһында эшләнгән, ул тәүҙә уларға күрше урынлашҡан була, ә һуңынан бер йорт аша. 1920-се йылдарҙа бильярдхана ябыла. XX быуатта йортта бер нисә коммуналь фатир була, йорттоң фасады фильм төшөргән саҡта йыш ҡулланыла.
XXI быуат
2015 йылда тарихи ҡиммәттәргә эйә булған йортто һүтеү тураһында мәғлүмәт барлыҡҡа килә. Бөтә Рәсәй ҡомартҡыларҙы һаҡлау союзының Ростов бүлексәһе йортто һаҡларға тырыша. Уның вәкилдәре мәҙәниәт Министрлығына, йортҡа һаҡлау статусын биреү һәм «Туварджиевтарҙың бильярдханалы йортон» йәмәғәт ҡиммәттәренә эйә булған объект тип таныу үтенесе менән, бөтә кәрәкле документтар һәм кәрәкле мәғлүмәттәрҙе бирә. Мәсьәлә 2016 йылдың февралендә хәл ителергә тейеш була. Төҙөлөштө мәҙәни мираҫ объекты итеп таныуҙан баш тарталар. 2016 йылдың апрель аҙаҡтарында сауҙагәр Туварджиевтарҙың бильярдханалы йорто һүтелә. Уның урынында күп ҡатлы ҡунаҡхана төҙөлөшө алып барыла.
Һүрәтләнеш
Йорт XIX быуат аҙағындағы йорт төҙөлөшөнөң типик миҫал булып тора. Тарихи үҙәк биләмәһендә урынлашҡан.
Фомин дачаһы
Фомин дачаһы ― төбәк кимәлендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе. Ростов өлкәһенең Миллеровск райондында урынлашҡан. Фоминка утарынан көнбайыштараҡ ята. 1495,4 гектар майҙанды биләй. 1977 йылда барлыҡҡа килгән.
Тасуирлама
Биләмәнең рельефы — йырын-үҙән.
Урман 1905—1912 йылдарҙа профессор В. Огиевский ысулы буйынса ултыртылған. Бындай урман Донда берҙән-бер генә. Сәтләүектәрҙе сәсеү һоро, ҡоро ҡомло тупраҡҡа башҡарылған. Урыны ― биш градусҡа тиклем һөҙәк ер. Рельефы йырынлы-һыҙалы.
Икенсе ярусын һәм  алып тора. Аҫҡы яруста, тупраҡ япмаһындағы ҡатламда ҡыяҡлылар, күрән, урман йондоҙҡайы, ландыш осрай.
Был тәбиғәт ҡомартҡыһы сиктәрендә Широкое, Безымянное, Петровка ыҙандары урынлашҡан.
Широкое ыҙанын (252 гектар майҙанда) имән урманы алып тора. Икенсе ярусын эт муйылы, татар сағаны, күгән биләй. Аҫҡы яруста, тупраҡ өҫтөндәге япмала ҡыяҡлылар, урман йондоҙҡайы, ҡайын еләге, бөрмәкәй үҫә.
Урман тибы — күрәнле-ҡыуаҡлыҡлы ҡоро имәнлек. Петровка ыҙанында (майҙаны 80 гектар) имән менән йәсин ултыртылған. Аҫтағы ярус шундай уҡ үләндәрҙән тора.
Был һаҡланыусы биләмәлә үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы бай ғына. Был уникаль тәбиғәт комплексы мүк һәм абағаларҙың, орхидея һәм яҙ йондоҙо, тюльпан, иристар, күк умырзая, дельфиниум, сысҡан ҡойроғо, һәм румянка кеүек үҫемлектәрҙең 20-нән ашыу һирәк төрөн үҙ эсенә ала.
Хайуандарҙан мышы, европа боланы, илек, ҡабан, төлкө, һыуһар, ҡуян, үрғуян, кавказ фазаны, һоро ағуна, мнемозин, адмирал, өкө, поликсена, сколия, сколия-гигант һәм башҡа төрҙәр урын алған.
Был яһалма урмандың әһәмиәте бик ҙур. Ул урындағы тәбиғәтте һәм тупраҡты һаҡлаусы ҡалҡан булып тора. Был тәбиғәт ҡомартҡыһы бер яҡтан тарихи әһәмиәткә эйә булһа, икенсе яҡтан һауыҡтырыу һәләтенә эйә. Халыҡ өсөн эстетик яҡтан зауыҡлы ял урыны булып тора.
Березовка (Ростов өлкәһе)
Березовка — Ростов өлкәһе Сальский районындағы ауыл.
Сандатов ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Сандатов ауыл биләмәһенә ҡарай, Сальский район үҙәгенән 44 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Элек ауыл Ставрополь губернаһының Медвеженский өйәҙенә ҡараған һәм Медвеженский өйәҙенең 5-се земство участкаһында урынлашҡан. Тәүге исемен Оло Егорлык йылғаһының уң ярында беренсе булып утарға ултырған Иосиф Березовский исеменән алған.
1882 йылда ауылда дәүләт аҡсаһына министр өс класлы мәктәп асҡандар — унда 20 ҡыҙ һәм 64 малайуҡыған. Ә 1893 йылда халыҡ аҡсаһына тағы ла бер сиркәү-мәхәллә мәктәбе асҡандар.
1935 йылға тиклем ауылда бары тик башланғыс мәктәптәр генә булған. 1935 йылдың көҙөндә ауылда 51-се һанлы ете йыллыҡ мәктәп асыла. Александр поликарпович Чуликанов мәктәп директоры була. 1938 йылда мәктәп директоры итеп Николай Игнатьевич Маркевич тәғәйенләнә. 1940 йылда уның инициативаһы буйынса тағы бер мәктәп бинаһы йыһазландырылған. Ул саҡта ете йыллыҡ мәктәптә 405 кеше уҡыған. 1961 йылда мәктәп һигеҙ йыллыҡ булған, ә 1971 йылда — урта мәктәпкә әйләнгән.
1870 йылда йәмәғәт аҡсаһына ауылда сиркәү төҙөлә, ә 1872 йылда ул изгеләндерелә. Бейек таш фундамент өҫтөнә һалынған ағас сиркәүҙе зәңгәр төҫкә буяғандар. Сиркәүҙә бай иконостас булдырыла. Боронғолар әйтеүе буйынса Медвеженский өйәҙендәге ике тәхетле Березовка сиркәүе иң матур сиркәүҙәрҙең береһе булған. 1886 йылда сиркәүҙе Рождество Богородицкая сиркәүе тип атай башлағандар.
1941 йылдың июнь айында һуғышҡа ауыл халҡынан Иван Михайлович Швыдкой, Һаҡсыл Василий Филиппович Бережной, Михаил Тимофеевич Черноивановты һәм яҡынса тағы ла 500 кешене фронтҡа алалар. Уларҙың 278-е һуғыш яланында һәләк булған, өйөнә ҡайтҡан 156 ветеран һуғыштан һуң вафат булған.
1942 йылдың йәйендәге һуғыштар ваҡытында ауылды һаҡлаусы зенит пушкаһы расчеты тулыһынса һәләк була. Уларҙың батырлығы хаҡында ауыл һәйкәлендәге мемориаль плитәгә яҙылып ҡуйған: «Бында Березовка ауылын немец илбаҫарҙарын ҡотҡарғанда һәләк булған алты Совет Армияһы яугирҙары:: Залазаев Г. Х., Вотловский И. А., Клеников С. М. ерләнгән, ә өсәүһенең фамилиялары билдәһеҙ».
Алты ай буйына дауам иткән немец оккупацияһы ваҡытында немец штабы ауыл советы бинаһында торған, мәктәптә һалдат казармалары һәм ат һарайыурынлашҡан. Тимофей Иванович Миргород староста итеп тәғәйенләнгән. Ул ауылдаштарын немецтарҙан яҡлаған һәм коммунистарҙы йәшереп алып ҡалған.
1943 йылдың 22 ғинуарында ауыл немецтарҙан 622 авиаполк летчиктары, 28-се армия, 152 һәм 156 -сы И. Е. Ходос һәм Г. Д. Демурин уҡсылары тарафынан азат ителә.
1950 йылдың майында КПСС Үҙәк Комитеты ауыл хужалығы производствоһын артабан үҫтереү маҡсатында ваҡ колхоздарҙы эреләтеп нығытыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 5 бәләкәй колхоз «Верный путь» колхоз ына берләшә. Эре колхоз ҙур сәсеү майҙанын, барлыҡ техниканы, ремонт базаһын үҙ ҡулында тота. Березовский ауылы колхозы иҡтисадын башлыса иген етештереү тәшкил итә. 1966 йылда колхозсылар иң юғары уңыш ала. 1970 йылда ил В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуын бик ҙур ҡаҙаныштар менән билдәләй. Иң яҡшылары «За доблестный труд» юбилей бүләге менән бүләкләнә, шул иҫәптән,Березовка хужалығынан — Екатерина Петровна Дзюба, Клавдия Васильевна Коленова, Таисия Никифоровна Никулина, Михаил Тимофеевич Черноиванов һәм башҡа 18 кеше Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены, Николай Иванович Карпенко — Ленин ордены менән бүләкләнә. 10 кеше ВДНХ миҙалы менән бүләкләнә. «Верный путь» колхозы социалистик ярышта алты Ҡыҙыл байраҡ һәм КПСС Үҙәк Комитетының, СССР Министрҙар Советының, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Почёт грамоталарын яулай. Бөтә был наградалар музейҙа һаҡлана.
Иҫтәлекле урын
Һәйкәл киртләсле баҫҡыстарға ҡуйылған обелиск формаһында эшләнгән, ул туф ташы менән көпләнгән. Обелиск осона ҡыҙыл йондоҙ ҡуйылған. Һәйкәлдең архитекторы — Цынкевич.
1972 йылда обелиск асыла. Ошо уҡ йылда 1942 йылдың август айында ауыл өсөн алышта һәләк булған алты ҡыҙылармеецтарҙың мәйете яңынан ерләнә. Һәйкәлдең ҡабырғаларына һуғышта һәләк булған 278 ауыл кешеһенең исемдәре яҙылған туғыҙ плитә баҫтырылып ҡуйылған. Мемориаль плитәләр стенаһына 2045 йылдағы киләсәк быуын кешеләренә яҙылған мөрәжәғәт капсулаһы урынлаштырылған.
1988 йылда һуғыштан әйләнеп ҡайтмаған ауылдаштар иҫтәлегенә 278 ҡайын ағасы ултыртылған.
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы (9 ғинуар 1888 йыл — 1938 йылдан һуң) — йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, юрист, башҡорт теле белгесе. Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Нуриәғзәм Таһир улы Таһиров 1888 йылдың 9 ғинуарында Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Ләүәш (Ҡужа) ауылында (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) тыуған. Шәжәрәһе: Мансур → Оморҙаҡ → Басир → Абдулнасир (Абдулбасир) → Таһир (Абдултаһир) → Нуриәғзәм.
Урыҫ-башҡорт мәхәллә мәктәбен 1906 йылда тамамлағандан һуң Троицк ҡалаһында «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә уҡый башлай, ә артабан уҡыуын Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә дауам итә.
Башҡорт теленең морфологияһы
Башҡорт теленең морфологияһы —  башҡорт теленең мәғәнәле берәмектәре структураһын, башҡорт телендә мәғәнәле дөрөҫ телмәр өлөштәрен  төҙөү закондарын өйрәнеүсе  фән бүлеге.
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Биографияһы
1911 йылдан Таһиров Нуриәғзәм Силәбе өйәҙендә уҡытыусылыҡ итә. Февраль революцияһынан һуң Таһиров Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары делегаты була. II Бөтә башҡорт съезынан һуң Силәбе ҡалаһында Башҡорт Хөкүмәте секретариаты башлығы итеп тәғәйенләнә.
Башҡорт теленең морфологияһы
Тарихы
ХХ быуаттың 20-се йылдарында башҡорт теле системалы өйрәнелә башлай. Башҡорт тел белеменең һәм төрки лингвистик фәненең үҫешенә СССР Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы, РСФСР Педагогия фәндәре академияһы академигы профессор  Н.К.Дмитриев (1898— 1954) ҙур өлөш индерә. Уны төп хеҙмәте булған «Грамматика башкирского языка» (М.-Л., 1948) баҫмаһы башҡорт тел белеме тарихында беренсе академик грамматика була. 1950 йылда Өфөлә монография башҡорт телендә баҫылып сыға.
Профессор Ж.Ғ.Кейекбаев беренселәрҙән булып башҡорт һәм төрки тел белеменең фәнни мәсьәләләрен өйрәнә башлай. Ул яҙған фундаменталь хеҙмәттәр:   «Башҡорт теленең фонетикаһы», «Башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы», «Введение в урало-алтайское языкознание», «Основы исторической грамматики урало-алтайских языков». Профессор Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы башҡорт теле грамматикаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә.
Башҡортостан Республикаһында  башҡорт теле грамматикаһы Башҡорт дәүләт университетының башҡорт тел белеме һәм этномәҙәни белем биреү кафедраһында өйрәнелә.
Башҡорт телендәге һөйләмдәрҙә һүҙҙәрҙең урынлашыу тәртибе түбәндәгесә: аныҡлаусылар һәм эйә — һөйләм башында, унан һуң хәлдәр, тултырыусылар  килә, хәбәр һөйләмдең аҙағында тора.
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Биографияһы
Ойоштороу ҡоролтайы үткәрелгән саҡта Кесе Ҡоролтай составына һайлана. Аҙаҡтан Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы булып китә һәм Башҡортостандың административ — территориаль ҡоролошо менән шөғөлләнә. Таһиров ҡатнашлығы менән Дыуан-Ҡошсо, Арғаяш һәм Ялан кантондары булдырыла. Арғаяш кантоны башҡармаһы рәйесе итеп һайлана.
Загреб обсерваторияһы
Загреб астрономия обсерваторияһы (Zvjezdarnica ZagrebZvjezdarnica Zagreb) — Хорватия баш ҡалаһы Загребта урынлашҡан астрономия обсерваторияһы. 1903 йылда асылған, Загреб астрономия йәмғиәте ҡарамағында тора. Обсерваторияның төп эшмәкәрлеге — белем биреү.
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Биографияһы
1918 йылда Башҡорт Хөкүмәте Силәбе ҡалаһына күсенгәндән һуң, Нуриәғзәм Таһиров үҙенең дәүләт эшмәкәрлеген дауам итә. 1918 йылдың 6 июнендә «Башҡорт» гәзите уның редакторлауы аҫтында сыға.
Башҡорт теленең морфологияһы
Тарихы
= Һүҙ төркөмдәре = Һүҙ төркөмдәре — грамматик мәғәнәһе, составы һәм морфологик категориялар үҙенсәлектәре, һөйләмдә синтаксик функциялары менән айырылып торған лексик–грамматик һүҙ разрядтары. Һүҙ төркөмдәрен классификациялағанда ысынбарлыҡтағы предметтарҙы һәм хәл-күренештәрҙе сағылдырыу һәләттәре; грамматик категориялар булыуы һәм факторҙары; тел системаһында уларҙың һүҙьяһалыштағы урыны  иҫәпкә алына.
Хәҙерге башҡорт телендә һүҙҙәр  5 класҡа бүленә: = Үҙ аллы һүҙ төркөмдәре =
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Биографияһы
Совет власының Башҡорт Хөкүмәте менән Автономиялы Башҡорт Совет республикаһы ойошторолоуы тураһында «Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйғандан һәм Башҡорт ғәскәренең Ҡыҙыл Армия яғына күскәненән һуң Көньяҡ фронтта Башҡорт кавалерия дивизияһы бүлеге комиссары итеп билдәләнә. 1919 йылдың октябрендә дивизия Петроградта Н. Н. Юденич аҡ армия ғәскәренән һаҡлау өсөн күсерелә. ВЦИК рәйесе М. И. Калинин шәхси күрһәткән батырлыҡтары өсөн Таһировты Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләй
Башҡорт теленең морфологияһы
Исем
Исем кем? нимә? ни? һорауҙарына яуап бирә.
Загреб обсерваторияһы
Урыны һәм йыһазландырылышы
2007 йылда ҡуйылған TMB APO 175/1400 мм рефракторы обсерватория көмбәҙе аҫтындағы төп телескоп булып тора. Zeiss (130/1950 мм) фирмаһының иҫке телескобы беренсеһенә йәнәш ҡуйылған. Өҫтәмә ҡорамалдар менән йыһазландырғандан һуң уның ярҙамында Ҡояшты водород (Hα һыҙығы) спектрында фотоға төшөрөү планлаштырыла. Обсерваторияла шулай уҡ бәләкәйерәк бер нисә  портатив телескоп бар, улар араһында  — Celestron 200/2000 мм һәм Konus refractor 80/900 мм. Обсерваторияның фотолабораторияһы һүрәттәрҙе аҡ-ҡара төҫтәрҙә сығара.
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Биографияһы
1920 йылдың апрель айында үҙенең тыуған Арғаяш кантоны ревкомы рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1920 йылдың июнендә Башҡорт Хөкүмәте ағзалары, шул иҫәптән Нуриәғзәм Таһир улы, 1920 йылдың 19 майында сыҡҡан «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» исемле ВЦИК һәм РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары советы ҡарарын ҡабул итмәҫлек тип иҫәпләп, протест белдереү йөҙөнән отставкаға китә.
Башҡорт теленең морфологияһы
Исем
Исемдәрҙең һан, килеш, эйәлек, хәбәрлек, билдәлелек һәм билдәһеҙлек категориялары бар. Хәбәрлек категорияһы башҡорт теленең үҙенсәлеге булып тора. Хәбәрлек категорияһы хәбәр вазифаһын үтәгән исемдең ҡылымдарҙың зат ялғауын ҡабул итеүенән ғибәрәт. Хәбәрлек формаһы бер юлы һанды ла белдерә: мин эшсе – эшсемен (1-се зат, берлек); һеҙ эшсе – эшсеһегеҙ  (2-се зат, күплек).
Ҡылым
Ҡылым заттарҙың, предметтарҙың, күренештәрҙең хәл-торошон, хәрәкәтен, эшен белдерә һәм нимә (ни) эшләргә? нимә (ни) эшләй? нимә (ни) эшләне? нимә (ни) эшләгән? нимә (ни) эшләй ине? нимә (ни) эшләй торғайны? нимә (ни) эшләр? нимә (ни) эшләйәсәк? тигән һорауҙарға яуап бирә. Ҡылым хәбәр булараҡ ҡулланыла. Ҡылымдар үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылым рәүешендә ҡулланыла.
Ҡылым категориялары: ваҡыт, һөйкәлеш, һан, зат, йүнәлеш, күсемлелек-күсемһеҙлек,  юҡлыҡ,  рәүешлек.
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Биографияһы
1921 йылдың башынан Нуриәғзәм Таһиров дәүләт һәм йәмғиәт эшмәкәрлегенә ҡабаттан ҡайта һәм башҡорттарҙың көнкүреше, тарихы, теле һәм мәҙәниәтен өйрәнеү буйынса Башнаркомпрос коллегияһының ағзаһы булып китә. Ул башҡорт теле буйынса ғилми эштәр авторы була. Таһиров 1926 йылда халыҡ — йәнле материалдар нигеҙендә төҙөлгән «Башҡорт теленең һүҙлеген һәм ҡыҫҡаса орфографик һүҙлеге»н нәшер итә. Шулай уҡ Нуриәғзәм Таһиров башҡорт теленең беренсе грамматикаһының авторҙашы була.
Загреб обсерваторияһы
Тарихы
Обсерватория Хорватия тәбиғәт фәндәре йәмғиәте тарафынан нигеҙләнә. Башня башындағы биналарҙы ҡала хөкүмәте бирә, реконструкциялау һәм көмбәҙ ҡуйыуҙы ла ул финанслай. Асыу тантанаһы 1903 дың 5 декабрендә була. Отон Кучера, билдәле хорват фән популяризаторы, уның тәүге етәксеһе була.
Башҡорт теленең морфологияһы
Ҡылым
Хәҙерге башҡорт телендә ҡылымдың түбәндәге заман формалары бар: