cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Квеври (керамик һауыт)
Ҡулланыу
Квеври— күҙәнәкле һауыт булғанлыҡтан, даими гигиенаға өлгәшеү сиктән тыш ауыр, (ә скептиктар иҫәпләүенсә, ғөмүмән, мөмкин түгел). Балсыҡтың күҙәнәктәрендә микрофлора барлыҡҡа килә һәм, уның таралыуын сикләү маҡсатында, квевриҙы балауыҙ менән таҙарталар һәм эшкәртәләр, әммә балауыҙ нейтраль түгел. Температура режимы менән проблема бар: ергә күмеп ҡуйылған квеври, әсеү ваҡытында  йылына, һәм баҙ температураһы йыш ҡына һауыттарҙы һыуыта алмай, ә әсеүсе йөҙөм һутының артыҡ йылыныуы кәм тигәндә шарапта иң тупаҫ еҫ аромат барлыҡҡа килтерерлек.
Тирә-яҡ мөхит
Тирә-яҡ мөхит —  берәй урындағы тәбиғәт шарттарын һәм экологик халәтен ҡылыҡһырлаған дөйөмләштерелгән төшөнсә. Ғәҙәттә, мөхиттең организм (кеше, хайуан һәм башҡалар) менән, тере һәм йәнһеҙ тәбиғәт объекттары менән мөнәсәбәткә ингән бер өлөшө итеп ҡарала.
Хәҙерге дәүерҙә кешенең эшмәкәрлеге үҙ эсенә бөтә географик тышлыҡты алған, бының дәүмәле хәҙер глобаль масштабтағы  тәбиғәт процестары хәрәкәте менән сағыштырып була һәм  тирә-яҡ мөхит торошона кире йоғонто яһай .Тирә-яҡ мөхит — йәшәү мөхите һәм кешелектең эшмәкәрлеге, тәбиғәтте һәм антропоген мөхитте лә индереп, кешеләрҙе уратып алған бөтә донъя ул.
БМО сиктәрендә махсус төҙөлгән ойошма — тирә-яҡ мөхит буйынса БМО программаһы (UNEP) бар. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау проблемаларына иғтибарҙы йәлеп итеү маҡсатында БМО Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнө иғлан итте.
Рәсәйҙә терминдың закон нигеҙендә билдәләмәһе
Рәсәйҙә — Рәсәй Федерацияһында закон рәүешендәге «уңайлы тирә-яҡ мөхит» билдәләмәһе «Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау тураһында» № 7-ФЗ Федераль закондың 1-се статьяһында бирелгән  (10 ғинуар, 2002 йыл):
Уңайлы тирә-яҡ мөхит - тәбиғи экологик системаларҙың, тәбиғи һәм тәбиғи-антропоген объекттарҙың тотороҡло эшмәкәрлеген тәьмин итеп торған тирә-яҡ мөхит.
Һис шикһеҙ, « тәбиғи экология системалары тотороҡло эшмәкәрлегенә» юридик факт билдәләү  ғәмәлдә уны тормошҡа ашырыуҙа ярайһы ҡатмарлыҡ тыуҙыра. Шуға күрә терминдың башҡа билдәләмәһенә мөрәжәғәт итергә кәрәк - шул уҡ  1-се статьяла былай тиелә: Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендәге нормативтар (артабан шулай уҡ — тәбиғәтте һаҡлау нормативтары) — тирә-яҡ мөхиттең сифат нормативтары һәм уға  рөхсәт ителгәнсә тәьҫир итеү нормативтары билдәләнгән, уларҙы үтәгән осраҡта тәбиғи  экологик системаларҙың тотороҡло эшмәкәрлеге тәьмин ителә һәм биологик төрлөлөгөн һаҡлана.
Татарка (Очер ҡушылдығы)
Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Очер йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беручашвили Тамара Гурамовна
Беручашвили Тамара Гурамовна (თამარ ბერუჩაშვილი; 9 апрель 1961 йыл, Тбилиси) — дәүләт эшмәкәре һәм Грузия дипломаты. 1998-2000 йылдарҙа Грузияның сауҙа һәм тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәре министры, 2004 йылда Грузияның Европа һәм евроатлантик интеграция мәсьәләләре буйынса министры, 2014-2015 йылдарҙа Грузияның сит ил эштәре министры, 2016 йылдан Грузияның Бөйөк Британиялағы илсеһе.
Биографияһы
Тамара Беручашвили Гурамовна 1985 йылда Мәскәүҙәге Патрис Лумумба исемендәге Халыҡтар дуҫлығы университетын тамамлай, уның физика-математика һәм тәбиғи фәндәр факультетында, шулай уҡ сит телдә факультетында уҡый. Һөнәре буйынса — химик, француз теленән тәржемәсе. 1986 йылдан 1990 йылға тиклем Грузия ССР-ы Фәндәр Академияһының Кутателадзе исемендәге фармакология институтының өлкән лаборанты булып эшләй. 1990-1992 йылдарҙа Грузияның Фән һәм техника министрлығындағы халыҡ-ара бүлектең өлкән хеҙмәткәре. 1992 йылда ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара менеджмент үҙәгендә уҡыуын тамамлай. 1992-1994 йылдарҙа Грузияның Тышҡы эштәр бәйләнеше дәүләт комитетында ТАСИС программаһының координация бюроһы администраторы. 1994-1996 йылдарҙа Грузия Фән һәм техника министрлығында эшләй, ТАСИС программаһы координация бюроһының башҡарма директоры урынбаҫары вазифаһын биләй.
1996-1998 йылдарҙа Беручашвили Блумингтонда Индиана университетының магистратураһында уҡый һәм дәүләт идара итеү магистры һөнәрен ала. Был ваҡытта Вашингтон ҡалаһының Стратегик һәм халыҡ-ара тикшеренеүҙәр үҙәгендә интернатура үтә. АҠШ-тан ҡайтҡандан һуң, июнь-августа грузия мөнәсәбәттәре 1998 йылда Грузияның Сауҙа һәм тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәре минстрлығында министр урынбаҫары вазифаһын биләй, һуңынан 1998 йылдан 2000 йылға тиклем — министры.
2000 йылдың июненән алып 2003 йылдың декабренә тиклем Беручашвили Грузияның сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһын биләй, 2003 йылдың декабренән алып — министр урынбаҫары,  Европа берлеге координация бюроһының Европа һәм евроатлантик интеграцияһы мәсәьәләләре буйынса Грузия дәүләт министры урынбаҫары була. 2004 йылдың февраль-декабрь айҙарында Европа һәм европа атлантик структуралары менән интеграция мәсьәләләре буйынса дәүләт министры вазифаһында эшләй. 2004 йылдың декабренән 2011 йылдың декабренә тиклем — ошо уҡ структурала министрҙың беренсе урынбаҫары. 2011-2012 йылдарҙа ошо уҡ структурала вице-премьерҙың төп кәңәшсеһе була. 2012 йылдың ноябренән алып 2013 йылдың мартына тиклем министр урынбаҫары була.
2013 йылдың 25 марты нда Грузияның сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә, 2014 йылдың 7 ноябрендә сит ил эштәре министрының беренсе урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 2014 йылдың 11 ноябрендә Грузияның сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә һәм был поста 2015 йылдың 1 сентябренә тиклем эшләй. 2016 йылдың мартында Бөйөк Британияла Грузия илсеһе итеп тәғәйенләнә.
Ғаилә
Кейәүҙә, ике балалары бар.
Күлиев Тәүфиҡ Алекпер улы
Күлиев Тәүфиҡ Алекпер улы (Quliyev Tofiq Ələkbər oğlu; 7 ноябрь 1917 йыл — 4 октябрь 2000 йыл) — Әзербайжан композиторы, пианист, дирижер. Әзербайжан ССР-ының халыҡ артисы.
Биографияһы
Тәүфиҡ Алекпер улы Күлиев 1917 йылдың 7 ноябрендә Баҡы ҡалаһында инженер-иҡтисадсы Кулиев Алекпер ғаиләһендә тыуа. Композиторҙың әсәһе Яҡшы ханым Мәхмүтова Тагиев Зәйнәләбдин Ғаджиҙың ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡый һәм әзербайжан ҡатын-ҡыҙҙары араһында беренсе судья була. 12 йәшлек сағында иҫ киткес музыкаль һәләте уны Әзербайжан дәүләт консерваторияһына студенттар эскәмйәһенә алып килә, ә 1934 йылда ул Баҡы консерваторияһына уҡырға инә, бында ул ике факультетта — фортепианно (профессор И. С. Айсберг класында) һәм дирижёрлыҡ (профессор С. Г. Штрассер класында) уҡый. Консерваторияла уҡығанда, йәш Күлиев үткән быуаттың бөйөк классиктары — Бах, Бетховен, Чайковский, Шуберт, һәм башҡа композиторҙар әҫәрҙәре менән таныша. Күлиевтең сағыу һәләте музыка йәмғиәте зыялыларының иғтибарын йәлеп итә, һәм бер аҙ ваҡыттан һуң, У. .Ғаджибәков инициативаһы менән, 1936 йылда Әзербайжандың Халыҡ мәғарифы комиссариаты Тәүфиҡ Күлиевты уҡыуын артабан дауам итеү өсөн П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһына уҡырға ебәрә. Бында ул дирижерлыҡ буйынса белемен камиллаштыра, күпмелер ваҡыт профессор Нейгаузда фортепиано класында шөғөлләнә. Тиҙҙән ул А. Цфасман етәкселегендәге ошо заманда танылыу яулаған оркестрҙа пианист булып эш башлай, бында ул 1939 йылға тиклем эшләй.
Башланғыс ижады
Тәүфиҡ Күлиевтең ижади эшмәкәрлектәге тәүге тәжрибәһа 30-сы йылдар башына ҡарай. 1931 йылда, рабфак студенты сағында уҡ, Күлиев үҙенең беренсе уҡытыусыһы — ул йылдарҙа уҡ халыҡ араһында танылыу яулап өлгөргән Асеф Зәйналла кәңәше буйынса, Мирза Алекпер Сабир һүҙҙәренә яҙылған үҙенең беренсе йырын — «Уҡыусы тураһында» тигән әҫәрен яҙа. 1935 йылдан башлап, Тәүфиҡ Күлиев Мешади Азизбәков исемендәге Әзербайжан дәүләт драма театрында дирижерлыҡ эшен башлай. Күлиевтың 30-сы йылдарҙа фольклорсы булараҡ башлаған эшмәкәрлеге, композиторҙың ижади биографияһында ғына түгел, ә Әзербайжандың музыкаль-йәмәғәт тормошонда ла әйтеп бөтөргөһөҙ урын тота. Тәүфиҡ Күлиев — әзербайжан фольклорын үҫтереүҙә һәм популярлаштырыуҙа ҙур роль уйнаған ижади шәхестәрҙең береһе. Ул мугамдарҙы беренсе булып нотаға һалған Әзербайжан композиторҙарының береһе булды. 1936 йылда ул (композитор 3.Багиров менән берлектә) «Раст», «Сегях», «Забул», «Дюгях» тигән мугамдар яҙҙыра.
Һуғыш тамамланғандан һуң, Күлиев Самед Вургун исемендәге Әзербайжан дәүләт рус драма театрында, М. Горький исемендәге Әзербайжан Йәш тамашасы театрында композиторлыҡ эшмәкәрлеген башлай. Театрҙар менән бер нисә йыл хеҙмәттәшлек итеү дәүерендә ул В. Шекспирҙың «Ун икенсе төн», А. Фадеевтың «Йәш гвардия», Д. Джаббарлдың «Айдын», Г. Сеидбейли һәм И. Ҡасумовтың «Алыҫ ярҙарҙа», Р. Рзаның «Ағай-эне», Н. Хикмәттең «Ғәрип әҙәм» (Диуана), Э. Мәмәдханлының «Ширүән һылыуы» спектаклдәренә музыка яҙа.
1940—1950 йылдар
40-сы йылдарҙа Т. Күлиев кино төшөрөүҙә лә ҡатнаша һәм был башланғыс артабанғы ун йыллыҡта әүҙем дауам итә. Шул уҡ йылдарҙа тыуған ил темаһына арналған бер нисә йырын — «Тыуған ил тураһында йыр», «Әзербайжан», «Алатау»ҙы яҙа. Т. Күлиев күренекле йырсы, композитор йырҙарын иң оҫта башҡарыусыларҙың береһе булған Рәшид Бейбутов ижади хеҙмәттәшлек итә башлай, Был ижади дуэт Советтар Союзы ҡалалары буйлап гастролдәрҙә йөрөй, һәр концерт ҙур уңыш ҡаҙана.
Әзербайжан райондары буйлап күп йыллыҡ экспедицияларҙың һөҙөмтәһе булып «Әзербайжан халыҡ бейеүҙәре» (1951 йыл), «Әзербайжан халҡының 15 бейеүе» (1955 йыл) һәм «Әзербайжан йырҙары» тигән ике томлыҡ (1956-1958 йыл) йыйынтыҡтар тора, улар барыһы ла мәшһүр йырсы Бөл-Бөл редакторлығы аҫтында сыға. Киләһе йылдарҙа композитор фольклор материалдарын йыйыуын һәм эшкәртеүен дауам итә, 1950—1960 йылдарҙа ғәрәп, һинд, болгар, ҡытай йырҙары эшкәртелә. Тәүфиҡ Күлиевтең мугамдарҙы яҙып алыу һәм баҫтырып сығарыу буйынса башҡарған хеҙмәттәре милли музыка мәҙәниәте өсөн бик ҙур әһәмиәткә эйә була.
Ҙур ижади уңыштарына һәм башҡарыу оҫталығына ҡарамаҫтан, Тәүфиҡ Күлиев белем кимәлен камиллаштырыу кәрәк тип һанай һәм 1948 йылда Мәскәү консерваторияһында дирижерлыҡ буйынса — профессор А. Гинзбург класында, ә композиция буйынса профессор К. Голубев класында уҡыуын тергеҙә. 1951 йылда консерваторияны тамамлап, Тәүфиҡ Күлиев Мәскәү консерваторияһының аспирантураһына уҡырға инә, уны атаҡлы дирижер Александр Гаук етәкселегендә тамамлай. 1954 йылдан Баҡыға ҡайтып, Ғөзәир Ғәджибәков исемендәге Әзербайжан консерваторияһында педагогик эш алып бара. Бында студенттар оркестры, опера һәм оркестр кластары менән етәкселек итә, инструмент курсына инеш дәрестәрен уҡыта. 1958 йылдан композитор М. Мағомаев исемендәге Әзербайжан дәүләт филармонияһында художество етәксеһе булып эшләй, ә бер аҙҙан уның директоры булып китә. Композиторҙың тап ошо йылдарҙа фортепиано өсөн әҫәрҙәре барлыҡҡа килә, улар араһында — «Лезгинка», «Вариациялар», «Тармаҡлы алтын» (Жаркой һүҙҙәре), «Ғорурланма», «Мин һине яратам», «Изгелекле ер, Әзербайжан» йырҙары бар. 1959 йылда Мәскәүҙә композитор Әзербайжан сәнғәтенең икенсе декадаһына ҡарата «Мәскәү тураһында йыр» кантатаһын ижад итә. Был йылдарҙа ул бик күп драма спектаклдәренә, М. Волибранскийҙың, Р. Рубинштейндың «Энтони Грант енәйәте», М. Вишняковтың «Акация сәскә атҡанда» пьесаларына музыка яҙа. Тиҫтә йылдар эсендә Тәүфиҡ Күлиев тарафынан күп кенә фильмдарға музыка яҙыла, улар ҙур популярлыҡ яулай, «Ҡайнар күк аҫтында» (1958), «Бәхтийәр» (1959), «Уларҙы ғәфү итеү мөмкинме» (1959).
1960—1970 йылдар
1960 һәм 1970 йылдар әүҙем ижад һәм музыкаль-ижтимағи эшмәкәрлек менән билдәләнде. Тәүфиҡ Күлиев бик күп халыҡ-ара конференцияларҙа, фестивалдәрҙә, сәнғәт байрамдарында ҡатнаша. 1962 йылда ул Сәнғәт академияһы саҡырыуы буйынса музыка сәнғәтен үҫтереү һәм мәҙәни тәжрибә менән уртаҡлашыу проблемаларына арналған конференцияла сығыш яһай, һуңғараҡ Чехословакияла Әзербайжан мәҙәниәте көндәрен үткәреүҙә ҡатнаша, унда «Братислава» һәм «Прага тураһында йыр» исемле йырҙарын ижад итә, аҙаҡ был йырҙар Чехословакияла популярл булып китә.
Тәүфиҡ Күлиев ошо уҡ осорҙа Болгария, Польша, Италияға барған әзербайжан әртистәре делегацияһын етәкләй. Күп йылдар дауамында Әзербайжан композиторҙар берләшмәһенең беренсе секретары булараҡ, йәш композиторҙар кадрҙарын тәрбиәләүгә ҙур иғтибарын бүлә, композиторҙар пленумдарын, музыкаль фестивалдәр, конференциялар, съездар үткәреү эштәре менән туранан-тура етәкселек итә. Әзербайжан сәнғәтенең проблемаларына һәм мәсьәләлренә арналған докладтар һәм мәҡәләләр менән йыш сығыш яһай.
1966 йылда Әзербайжанда Рус мәҙәниәте декадаһында Тәүфиҡ Күлиев композитор В. Соловьев-Седой менән берлектә «Әзербайжан — изге ер» (З. Джаббарзаде һүҙҙәре) йырын ижад итә. Ошо уҡ осорҙа ул интернациональ йырҙар циклын да яҙа: «Молдова» (1966), Грузия тураһында йырҙар циклы. 1972 йылда Тәүфиҡ Күлиевтең «Нефтселәр» йыры менән Брюсселдә Әзербайжан мәҙәниәтенең Халыҡ-ара күргәҙмәһе асыла.
Тәүфиҡ Күлиевтең ижады юғары баһалана — уға «Әзербайжан ССР-ының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә, Әзербайжан ССР-ының Ленин комсомолы премияһы лауреаты була.
2000 йылдың 5 октябрендә оҙаҡ ауырығандан һуң 82 йәшендә вафат була. Баҡы ҡалаһындағы Арҙаҡлылар аллеяһында ерләнгән.
Кинолағы ижады
Тәүфиҡ Күлиев «Осрашыу» (1955), «Яратҡан йыр» (1955), «Үгәй әсә» (1958), «Телефонистка» (1962), «Насими» (1974), «Дәрүиш Парижды шартлата» (1976), «Арыҫлан йорттан сығып киткән» (1977), «Бәхет хаҡы» (1977), «Ҡәйнә» (1978), «Бында һине ожмах ҡаршы алмаҫ» (1982), «Гранат ағасы тураһында хәтирәләр» (1984), «Вне» (1991).
Хәтер
2009 йылда Рәсәй мәғлүмәт-мәҙәни үҙәгендә композитор Тәүфиҡ Күлиевтың иҫтәлегенә бағышланған хәтер кисәһе үтте.
Карай (Хопер ҡушылдығы)
Карай (Мокрый Карай) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 540 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 139 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
АҠШ-ты нигеҙләүсе бөйөк шәхестәр
АҠШ-тың ата нигеҙләүселәре (Founding Fathers) — АҠШ-тың азатлығын яулау өсөн күп эшләгән сәйәсмәндәр төркөмө, АҠШ нигеҙләүселәре.
Менчик Вера Францевна
Менчик Вера Францевна (ире буйынса Стивенсон; Věra Menčíková, Vera Menchik; 1 март, — 27 июнь 1944 йыл) — донъя тарихында шахмат буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында тәүге чемпион (1927-1944).
Биографияһы
Вера Францевна Менчик 1906 йылдың 1 мартында (яңы стиль буйынса) Рәсәйҙә чех һәм англичанка ғаиләһендә тыуа. Мәскәүҙә йәшәгәндә, 9 йәшендә шахмат уйнарға өйрәнә.
1921 йылда 15-йәшлек Менчик ата-әсәһе менән Англияға күсә, тиҙҙән унда Гастингский шахмат клубы ағзаһы була. 1925 йылда ике уйында Бөйөк Британия чемпионы Эдит Прайсты  бер үк 3:2 иҫәбенә еңә. 1926 һәм 1927 йылдарҙа Бөйөк Британияла ҡыҙҙар араһында асыҡ чемпионат еңеүсеһе.
1927 йылда Лондонда +10 =1 һөҙөмтәһе менән ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса беренсе донъя чемпионы була. Һуңынан күп тапҡырҙар күп һанлы турнирҙарҙа  (Гамбург, 1930, Прага 1931, Фолкстон, 1933, Варшавала, 1935, Стокгольм, 1937, Буэнос-Айрес, 1939) һәм С. Граф менән уйындарҙа (Роттердам, Земмеринг һәм 1934, 1937) титулын яҡлай. Ғүмеренең аҙағына тиклем донъя чемпионы булып ҡала.
Ирҙәр турнирында уйнау 487 партияның 147-һендә еңеү яулай, шул сама апртияны тигеҙ иҫәпкә уйнай. Менчиктың иң уңышлы турнирҙары Монтевидеола, Мариборҙа һәм Рамсгитта була. 1942 йылда ул немец гроссмейстеры Мизесты еңә.
Вера Менчик әсәһе һәм бәләкәй һеңлеһе Ольга менән бергә (ул да шахматсы һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя беренселегендә ҡатнаша, юғары ҡаҙанышы  — 4-се урын) 1944 йылдың 27 июнендә Лондонда Фау-1 немец ракетаһы шартлау һөҙөмтәһендә һәләк була.
Вера Менчик исемендә кубок булдырылған һәм ул ҡатын-ҡыҙҙар араһында Бөтә донъя шахмат олимпиадаһында еңеүсе командаға тапшырыла (1957 йылдан бирле).
Вера Менчик һәләк булғандан һуң ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса донъя чемпионы урыны 1950 йылға тиклем буш тора, һуңынан Людмила Руденко (СССР) 1949/1950 йылдарҙа Мәскәүҙә үткән Донъя чемпионы исеме өсөн шахмат буйынса турнирҙа еңеү яулай.
Владимир Далдең әҙәби музейы
Владимир Далдең әҙәби музейы — күренекеле табип, яҙыусы, лексикограф һәм этнограф, Йәнле рус теленең аңлатмалы һүҙлеген төҙөгән Владимир Иванович Далдең тормошо һәм эшмәкәрлегенә арналған  әҙәби-мемориаль музей. Луганск ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт музейынынң филиалы булып тора.
Экспозицияһы
Музей 1986 йылдың 22 ноябрендә буласаҡ    лексикограф  тыуған урамда урынлашҡан. Оҙаҡ ваҡыт Владимир Даль тап ошо йортта тыуған тигән фараз йәшәгән, әммә был мәсьәлә буйынса аныҡ мәғлүмәт юҡ.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Чардым (йылға)
Чардым  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1005 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бисмарк манараһы (Бохум)
Бисмарк манараһы (Bismarckturm) — 34 м бейеклегендәге мемориал. Бохум немец ҡалаһы(Төньяҡ Рейн— Вестфалия федераль ерендә). Диңгеҙ кимәленән 119 м бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, ҡала паркында, урынлашҡан.
Тарих
1898 йылда Германияның беренсе канцлеры Отто фон Бисмарк вафат була. Ул тере саҡта уның хөрмәтенә граждандар һәм хәрбиҙәр кейемендә, урта быуат рыцарҙары кейемендә бик күп һәйкәлдәр ҡуйыла. 1899 йылда немец студенттары Союзы Бисмарк иҫтәлегенә яңы арихитектура формалы мемориаль монумент проектын төҙөүгә конкурс иғлан итә. Конкурста архитектор Вильгельм Крайстың «Сумерки богов» тигән «Мәңгелек ут» факеллы манараһы еңеп сыға. 1911 йылға тиклем Бисмаркка арнап 58 башня төҙөлә, уларҙың 47-һе — типовой проект буйынса. Манаралар шәхси иғәнәләр һәм хәйриә ойошмалары аҡсаһына төҙөлә. Бохум башняһы 1909 йылдын мартында ҡала мэры Хюннебек инициативаһы буйынса төҙөлә башлай. Манара Бреслау ҡалаһы архитекторы Альберт Фрайбе проекты буйынса төҙөлә, уның проекты 1908 йылда иғлан ителгән конкурста ҡатнашҡан 650 дәғүәсе проекттары араһынан һайлап алына. Манараны төҙөү өсөн 95 000 марка бүленә. Манара тантаналы рәүештә 1910 йылдың 6 октябрендә асыла. Манара башында мәңгелек ут һауыты ҡуйыла. Был һауыт 1988 йылда һүтелә һәм хәҙер манаранан йыраҡ түгел урынлашҡан паркта тора. 1983 йылда манарала оҙайлы ремонт эштәре башлана. Ремонттан һуң манара 2001 йылдың 29 июнендә яңынан асыла Бохумдың Дальхаузен районында 1902 йылда тағы бер 13 м бейеклегендәге Бисмарк манараһы асыла, әммә Икенсе донъя һуғышында манара емерелә.
Ега (Ай ҡушылдығы)
Ега — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Екатерина II ирҙәре исемлеге
Екатерина II ирҙәре исемлеге императрицаның интим тормошонда булған ир-егеттәрҙе үҙ эсенә ала Бөйөк Екатерина (1729—1796), шул иҫәптән уның ирҙәре (законлы һәм, бәлки, морганатик; таблицала шәмәхә төҫ менән билдәләнгән), рәсми фавориттары һәм һөйәрҙәре.
Екатеринаның, күп һанлы һөйәрҙәре менән бәйләнештәре тураһында даны сыҡҡан, әммә замандаштары хәтирәләренән билдәле булған исемлектә (Я. Л. Барсков өҫтәмәләре менән, П. И. Бартенёв исемлеге буйынса) 23-кә генә етә. Уларҙың 10-ы ғына, өҫтөнлөктәре һәм бурыстары менән, рәсми рәүештә фаворит вазифаһын биләй һәм шуға күрә башҡалар тураһында мәғлүмәттәр бик тоноҡ; атап әйткәндә, уларҙың императрица менән мөнәсәбәттәре ниндәй стадияға еткәнлеге һәм уларҙың күпме дауам итеүе, ә бер нисәһенең аныҡ фамилиялары (таблицала йәшел төҫ менән билдәләнгән) билдәһеҙ.
Уның иң билдәле фавориттары Григорий Орлов, Григорий Потёмкин һәм Платон Зубов. Ире Пётр III 1762 йылда вафат булғандан һуң, ул Орлов менән никахлашырға ниәтләй, әммә яҡындары кәңәше буйынса был идеянан баш тарта, ә 1775 йылда Потёмкин менән, моғайын, Екатерина йәшерен рәүештә (ҡара: Екатерина II һәм Потёмкиндың туйы) — был ике ир менән, шулай уҡ иртә вафат булған Александр Ланский менән уны иң көслө хистәр бәйләй. Екатерина өс бала таба, тағы дүрт баланы уныҡы тиҙәр (ҡара: айырым таблица).
Ҡылыҡһырламаһы
1778 йылда француз Корберон хөкүмәткә хәбәр итә, Рәсәйҙә ҡайһы берҙә бер фавориттың урынын алмаштырыуы һәм яңыһының барлыҡҡа килеүе менән тап килгән эштәр күҙәтелә. Был ваҡиға башҡаларын томалай. Ул үҙендә бөтә мәнфәғәттәрҙе туплай һәм бер яҡҡа йүнәлтә; хатта был дөйөм кәйеф туранан-тура ҡағылған министрҙар ҙа, ваҡытлыса идара итеүсе (временщик) һайланғансы, хөкүмәт машинаһы ғәҙәти хәрәкәтенә ҡайтҡансы, эштәрен туҡтатып тора.
Ғәҙәттә үҙенең фавориттары менән Екатерина бер нисә йыл үткәргән, характерҙары тап килмәгәнлектән, уларҙың хыянатын йәки әҙәпһеҙ тәртибен күтәрә алмағанлыҡтан (фавориттары императрица менән йәш айырымлығы ҙур булғанлыҡтан, уның көн режимы ҡаты һәм үҙҙәренең теҙмәләре күҙәтеү аҫтында булғанлыҡтан һәм Потёмкинды хөрмәтләргә кәрәклектән), юлдары айырылған[L 1]. Екатеринаның һөйәрҙәре менән яҙышҡанынан «уның дыуамал хислелеге» һәм «һөймәйенсә бәйләнешкә инмәүе» күренә. Сит ил илселәре батшабикә тураһында мәғлүмәт табырға тырышҡандар.
Екатерина үҙенең фавориттары менән иң йылы мөнәсәбәттәр булдырған, ул һөйәрҙәренең һәр береһенә ялҡынлы ғишығын бүләк иткән, иғтибарлы һәм хәстәрлекле булған. Сираттағы роман ғәҙәттә уның «әсәләрсә һөйөүе, немец сентименталлегенән, йәш һөйәренең матурлығына һоҡланыуынан башланған». Ул үҙен уратып алған кешеләр алдында сираттағы фаворитын маҡтаған, күтәргән, ә уның менән араһын өҙгән осорҙарҙа депрессияға бирелгән, бер нисә аҙнаға эшкә ҡулы бармаған. Фаворлығын юғалтҡан йә уға хыянат иткән бер һөйәрен дә етди йәбергә дусар итмәгән, улар ғәҙәттә баш ҡаланан бүләк ителгән имениеларына оҙатылған. Замандаштары һәм тарихсылар батшабикә үҙенең һөйәрҙәренә бүләккә түккән сығымдарҙы иҫәпләгән — бик ҙур цифрлы сумма тәшкил иткән.
Потёмкиндан һуң эйәләштергән һәр бер фаворитынан уны хөрмәт итеүҙәрен һәм уның мәнфәғәтен яҡлауҙарын талап иткән. Күрәһең, Екатерина һәм Потёмкин үҙ-ара шундай килешеү төҙөгәндер. Фавориттары Потёмкинға бер һүҙһеҙ буйһонорға тейеш булған, кем был талапты үтәмәгән, шунда уҡ отставкаға ебәрелгән. Императрица ғашиҡ булған йәш егеттәрҙең байлығы ла, хәлле туған-тыумасаһы ла булмаған, һәм улар, бер ваҡытта ла үҙ аллы роль уйнамаған, фәҡәт Потёмкин һәм Екатерина арҡаһында күтәрелгән. Потёмкиндың биографы Себаг-Монтефиоре Саймон, тарихсылар «Екатерина — Потёмкин — йәш фаворит» өсмөйөшөнән (полиандрия) торған императрица «ғаиләһе» булғанын йыш ҡына күҙ уңынан ысҡындыра тигән. Потёмкиндың бүлмәләре элеккесә императрица апартаменттары менән тоташҡан булған, ул теләһә ҡайһы ваҡытта килеп инә алған, һәм сираттағы фаворит уның менән бергә ҡалыу һынауҙарын үтергә йәки сығып китергә тейеш булған. Шунан сығып, Екатерина һәм Потёмкин ғүмерҙәренең ахырына тиклем «ирле-ҡатынлы мөнәсәбәттә» тигән һығымта яһарға була. Ҡайһы бер мемуарсылар уны «фаворит-аншеф», ә ҡалғандарын — «унтер-фавориттар» тип атай.
Тарих өсөн Екатерина көндәрен нимәгә бағышлауы иң мөһиме булһа ла, тарихсылар арттырып ебәреп Екатеринаның төнгө шөғөлдәре менән ҡыҙыҡһынған".
Китаптарҙа, кинофильмда һәм пропагандала
Екатерина II үҙе иҫән саҡтан уҡ артыҡ ғишыҡ дәрте арҡаһында яманатҡа ҡалған, насар даныь сыҡҡан, шуға күрә әҙәбиәттә уның интим тормошона ҡағылышлы (200-300-ләп һөйәре) төрлө тайпылыштар, шул иҫәптән зоофилияны ла индереп, төрлө тайпылыштар һәм боҙоҡлоҡтар тасуирланыуын осратырға мөмкин.
Футлярҙағы кеше
Әҫәрҙең яҙылыу тарихы
Чехов хикәйәне йәй көнө яҙырға самалай. «Человек в футляре», «Крыжовник» һәм «О любви» хикәйәләренән торған «Бәләкәй трилогия» серияһы «О любви» хикәйәһе менән генә тамамланырға тейеш булмай. Был әҫәрҙәрҙе яҙа башлағас, Чеховтың ижады һүлпәнәйә, сөнки уның туберкулезы көсәйеп китә.
Чехов уны 1898 йылдың май һәм июнь айҙарында Мелиховта яҙа. 1898 йылдың июнь башында хикәйә баҫтырыуға әҙерләнә, ә 1898 йылдың 15 июнендә уның ҡулъяҙмаһы журналға ебәрелә. Чехов көндәлек дәфтәренә хикәйә тураһында былай тип яҙып ҡуя : "Футлярҙағы кеше: уның бөтә нимәһе лә футлярҙа. Табутта ятҡанында, ул үҙенең идеалын, ниһайәт, тапҡан кеүек, йылмайып ятты "
Прототибы
Ю. Соболев Чехов геройының прототибы билдәле публицист M. О. Меньшиков булырға мөмкин ти. Чехов үҙенең көндәлегендә публицист тураһында: «М. ҡоро көндө лә калош кейә, ҡояштан һәләк булмаҫ өсөн зонтик йөрөтә, һыуыҡ һыу менән йыуыныуҙан, йөрәге туҡталыуҙан ҡурҡа »Шуға ҡарамаҫтан, Меньшиков менән Беликов араһындағы оҡшашлыҡ бары тик тышҡы күренеш кенә. Чехов үҙе ағаһы И. П. Чехов тураһында яҙған: "Ул, йәғни Иван, әҙерәк саллана төшкән, элеккесә арзан һәм төшөмлө хаҡҡа ғына әйбер һатып ала һәм хатта аяҙ көндө лә үҙе менән зонтик йөрөтә ".
Был факттарҙан сығып, грек теле уҡытыусыһы Беликов образы йыйылма образ тип һөҙөмтә ҡылырға була.
Хәҙер «Футлярҙағы кешенең» рус телендәге мәғәнәһе тиҫкәре, ул үҙен тышлыҡ менән ҡаплап, донъянан йәшеренеп йөрөгән яңғыҙ кешене аңлата.
Персонаждар
«Бәләкәй трилогияның» геройҙары: Буркин хикәйәләренең геройҙары:
Сюжет
Хикәйә ике һунарсының: Иван Иваныч Чимша-Гималайский менән Буркиндың- төнгөлөккә йоҡларға урынлашыуы менән башланып китә. Улар ауыл старостаһының һарайында төнгөлөккә туҡтала һәм төрлө булған хәлдәр тураһында һөйләй. Уларҙың әңгәмәһе «яңғыҙ ҡыҫала йә булмаһа ҡусҡар кеүек үҙ ҡабығында йәшәүсе кешеләргә» ҡағыла. Буркин яңыраҡ ҡына уларҙың ҡалаһында үлгән Беликов тураһында һөйләй.
Ошо Беликов — тап «Футлярҙағы кеше». Ул бик йылы көндә лә өҫтөнә пальто, аяғына галош кейеп, ҡулына зонт тотоп йөрөй. Уның зонтигыны ла, сәғәте лә, кеҫә бәкеһе лә футлярҙа. Ул, хатта битен дә яғаһы менән ҡаплап, үҙен футлярҙағы кеүек хис итә. Беликов үҙен һәр ваҡыт ниндәйҙер тышлыҡ менән көпләп, ысынбарлыҡтан йәшеренеп йөрөргә тырыша. Ҡағиҙәләрҙән бәләкәй генә ситкә тайпылыу йә иһә уларҙы әҙ генә боҙоу ҙа уны ныҡ тулҡынландыра. Педагогик кәңәшмәләрҙә ул барыһын да үҙенең һаҡлығы һәм шомланыуы менән ғазаплай. Үҙенең бер туҡтауһыҙ уфтаныуҙары һәм зарланыуҙары менән ул барыһына ла баҫым яһай, һәм ахыр сиктә уға юл ҡуялар. Барыһы ла унан ҡурҡа. Беликовтың бер сәйер ғәҙәте — уҡытыусыларҙың фатирҙарына йөрөү. Ул уҡытыусыларға килеп инә лә бер ни ҙә өндәшмәйенсә тик ултыра. Шулай итеп ул «иптәштәре менән яҡшы мөнәсәбәттәр һаҡлай».
Бер заман гимназияға тарих һәм география уҡытыусыһын ебәрәләр. Ул үҙенең һеңлеһе Вареньканы алып килә. Директорҙың тыуған көнөндә ул барыһын да, хатта Беликовты ла арбай. Барыһы ла Беликов менән Вареньканы өйләндерергә ҡарар итә. Вареньканың иргә сығырға уйы була. Тик Беликов ҡына һәр саҡ икеләнә, Варенька тураһында һәм ғаилә тормошо тураһында һөйләй һәм никахлашыу — бик мөһим аҙым, ти.
Вареньканың ағаһы Беликовты танышҡан көндән башлап күрә алмай. Ул Беликовты хатта «глитай абож паук» тип атай.
Көндәрҙең береһендә кемдер Беликовтың карикатураһын төшөрә: унда Беликов Вареньканы ҡултыҡлап килә, ә һүрәт аҫтына : «Ғашиҡ антропос»-тип яҙылған була. Был карикатураны барлыҡ уҡытыусылар һәм түрәләр ала. Беликовтың быға хайран ҡалыуы ғына етмәгән, үс иткәндәй, ағаһы менән Варенька, велосипедҡа атланып, уның ҡаршыһына килеп сыға. Беликов ҡатып ҡала, ағарына, велосипедта йөрөү уның өсөн килешмәгән эш булып күренә. Иртәгеһен көндө иртәнсәк ул Коваленколарға килә һәм уға велосипедта йөрөүҙең ҡылыҡһыҙлыҡ икәнен әйтә башлай. Улар араһында талаш сыға. Коваленко Беликовты баҫҡыстан төртөп төшөрөп ебәрә. Варенька килеп инә һәм таушалған Беликовты күрә. Ул, Беликовты яңылыш үҙе йығылған икән тип уйлап, ҡысҡырып көлә башлай. Ошо көлөү менә барыһы ла тамамлана: ҡоҙалашыу ҙа, Беликовтың донъяла йәшәүе лә. Беликов үҙенә ҡайтып китә лә түшәккә йығыла һәм артабан унан тормай. Бер айҙан Беликов үлә. Уны күмергә барыһы ла килә, ә ерләгәндән һуң бер кем дә уның өсөн ҡайғы кисермәй, ә киреһенсә еңеллек тойғоһо кисерә..
Хикәйә аҙағында һунарсылар футлярҙағы кешеләр тураһында фекер алыша ла йоҡларға ята.
Хикәйә тураһында тәнҡитселәр
Хикәйә тәнҡитселәр араһында ғына түгел ябай халыҡ араһында ла ҙур баһа ала.
Иң тәүгеләрҙән булып А. А. Измайлов яҙған: «Көлөүҙән башланған комик ваҡиға ҡалтыраған етди тауыш менән һөйләнелә. Картинаның фоны ҡараңғы һәм тантаналы-бөйөк» Тәнҡитсене Чеховтың комик карикатуралы персонажды һүрәтләүе һәм шул уҡ ваҡытта яҙыусының етди ҡарашы, фондың етдилеге аптырашта ҡалдыра. Н. Виленкин был ҡапма -ҡаршылыҡты яҙыусының оҫталығы менән бәйләй. Хатта Чеховты яратмаған һәм уны идеяһыҙ яҙыусы тип атаған Скабичевский ҙә, ,Беликовты «Чеховтың һоҡланғыс нәфис асышы» тип атай һәм "футлярҙағы кеше " образын Обломов һәм Чичиков образдары менән бер рәткә баҫтыра. 1898 йылдың октябрендә Чеховты тәнҡитсе һәм публицист Богданович анализлай һәм уны бик юғары баһалай, Чеховтың Беликов портретын оҫта һүрәтләүен билдәләй. Богданович Беликов — йәмәғәт тормошоноң үҙе тип әйтә, «тормош ләме» тип атай, тик финалды ҡотолғоһоҙ итеп һәм өмөтһөҙ итеп һүрәтләгәне өсөн Чеховты тәнҡитләп сыға. Дөйм алғанда әҫәр яҡшы баһаланыуға ҡарамаҫтан, К. П. Медведский «Московские ведомости» журналында Чеховтың хикәйәһе һәм ижады тураһында байтаҡ тупаҫ фекерҙәр әйтә: «Хикәйә мәғәнәһеҙ, насар, ләкин уның тураһында өндәшмәй ҡалырға мөмкин түгел, сөнки унда яҙыусының тормош күренештәренең бары тик тышҡы яҡтарын ғына күрһәтә белеү етешһеҙлектәре ғәҙәттән тыш күренеп тора»
«Буркиндың Беликов тураһындағы һөйләгәне менән Чеховтың Беликовы араһында — Бушлыҡ. Бушлыҡ — Футлярҙағы кешенең тағы бер исеме, уның сере, уның йомағы. Гипертрофиялы күңелһеҙ социаль-мәҙәни күренештең тәбиғи көсһөҙлөк арҡаһында сәйәси әйберҙең гротесклы кәүҙәһенә, уның пародияһының ҡапыл ғына мөһим хәбәр килтергән мәҙәксенең шпионға әйләнеүе, был Уйҙырмыштың логикаһына эйәргәндә, Беликов хәбәренең ысынлап та мөһим булыуы мөмкин.»
Образдың йоғонтоһо
Хәҙерге заман психологтары Беликов образын хәүефле боҙолоу күренешенең миҫалы тип һанай.
Хикәйә геройҙарына Южно-Сахалинскиҙә, Сахалин халыҡ-ара театр үҙәге янындағы скверҙа 2013 йылда һәйкәл ҡуйылған.
Кебыла-Ю
Кебыла-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 395 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юлсурина Гөльямал Солтангәрәй ҡыҙы
Юлсурина Гөльямал Солтангәрәй ҡыҙы (1 август 1924 йыл — 27 декабрь 1998 йыл) — педагог, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры
Биографияһы
Гөльямал Солтангәрәй ҡыҙы Юлсурина 1924 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостандың Бөрйән районы) Мәндәғол ауылында тыуған. 1941 йылда Иҫке Собхағол урта мәктәбен, 1954 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлай.
Иҫке Янбай
Иҫке Янбай (Староянбаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 325 кеше. Почта индексы — 452991, ОКАТО коды — 80208834001.
Йондоҙҙар
Йондоҙҙар яҡтыртылышы, ауырлығы, температураһы, химик составы, спектры буйынса классификацияланалар. Шартлы рәүештә кәрлә (үлсәмдәре Ҡояш менән сағыштырмалы), гигант (радиусы Ҡояштыҡынан 10—100 тапҡыр ҙурыраҡ) һәм ифрат гигант йондоҙҙар айырыла. Гиганттарҙың яҡтыртылышы Ҡояштыҡынан 10—1000 тапҡырға, ифрат гиганттарҙыҡы — бер нисә мең һәм унан да күберәк тапҡырға артып китә.
Йондоҙло күк күренеше боронғо замандан кешеләрҙе йәлеп итә, йондоҙҙар йәки айырым яҡтыртҡыстар рәүешендә уға төрлө халыҡтарҙың мифтары һәм легендалары бәйле була, ул әле лә мәҙәниәттә сағылыш таба. Тәүге цивилизациялар заманынан уҡ астрономдар йондоҙло күк каталогтарын төҙөгән, ә XXI быуатта йөҙәрләгән миллион йондоҙ өсөн төрлө мәғлүмәт ингән бик күп заманса каталогтар бар
Күҙәтелгән характеристика
Бөтә йондоҙҙар ҙа тиерлек Ерҙә ябай күҙ менән ҡарағанда ла, ҙур телескоптарҙы файҙаланғанда ла нөктә объекттары булараҡ күҙәтелә. Күк йөҙөндә ҡоралһыҙ күҙ менән яҡшы шарттарҙа күрергә мөмкин булған 6000 самаһы йондоҙ бар, бер үк ваҡытта офоҡ өҫтөндә урынлашҡан 3000 йондоҙға тиклем күҙәтергә була. Йоноҙҙарҙың үҙ-ара бер-береһенә ҡарата күсеүе бик яй үҙгәрә: Барнард йондоҙонда теркәлгән күсеү йылына яҡынса 10 градус а килә, ә башҡа йондоҙҙарҙың күбеһенең күсеүе йылына 0,05х5-тән артмай. Йондоҙҙарҙың күсерелеүен аныҡ үлсәмдәрһеҙ күрергә мөмкин булһын өсөн, йондоҙло күк йөҙөн меңәр йылдар араһы менән сағыштырырға кәрәк. Шуның менән бәйле боронғо йондоҙҙарҙы йондоҙлоҡтарға берләштергәндәр, ә быуат башында Халыҡ-ара астрономик союз күкте 88 йондоҙға бүлеүҙе һәм уларҙың сиктәрен раҫлаған.
Күренгән йондоҙ дәүмәле — йондоҙҙарҙан сыҡҡан яҡтылыҡ үлсәме. Был дәүмәл яҡтыртыу логарифмы менән һыҙыҡлы бәйләнгән, өҫтәүенә яҡтыртылыу ни тиклем күберәк, йондоҙ дәүмәле шул тиклем аҙыраҡ. Мәҫәлән, ҡояштың күренгән йондоҙ дәүмәле−26,72m тәшкил итә, ә төнгө күктең иң сағыу йондоҙо - күҙгә күренгән йондоҙ дәүмәле −1,46m Сириус. Шуға ҡарамаҫтан, Сириусҡа ҡарағанда сағыуыраҡ йондоҙҙар байтаҡ, ләкин улар алыҫтағыға ҡарағанда тоноҡораҡ булып күренә (9/10х).
Йондоҙҙарға тиклем алыҫлыҡ төрлө ысулдар менән үлсәнә. Иң яҡын йондоҙҙарға тиклем аралыҡты йыллыҡ параллакс ысулы менән үлсәйҙәр. Мәҫәлән, ҡояшан һуң Ергә иң яҡын йондоҙ - Проксим Центавр, уның параллакс яҡынса 0,76х тәшкил итә тимәк, ул 4,2 яҡтылыҡ йылы алыҫлығына нашҡан. Әммә уның йондоҙ дәүмәле 11,09 % тәшкил итә, һәм ул ҡоралландырылмаған күҙ менән күренмәй. Алыҫ йондоҙҙарға тиклем араны билдәләү өсөн башҡа ысулдар, мәҫәлән, фотометрик ысул ҡулланыла: әгәр йондоҙҙоң абсолют яҡтылығы ниндәй икән, уны яҡтыртылыш менән сағыштырып, йондоҙға тиклем араны билдәләргә мөмкин. Аралыҡтарҙы, шул иҫәптән йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты билдәләү ысулдары йыйылмаһы астрономияла арауыҡ шкалаһын тип атала.
Йондоҙҙарҙы нурландырыу спектрҙары айырыла, ләкин йышыраҡ улар йотоу линиялары булған өҙлөкһөҙ спектрҙарҙан ғибәрәт. Шулай уҡ ҡайһы бер осраҡтарҙа өҙлөкһөҙ спектр фонында эмиссия линиялары күҙәтелә. Йондоҙҙар спектрын тасуирлау өсөн йыш ҡына Планка законы буйынса электромагнит тулҡындарын бүлеп сығарған бөтөнләй ҡара есем төшөнсәһе ҡулланыла, әммә бөтә йондоҙҙарҙың да спектрҙары планковскийға оҡшамаған. Йондоҙ кеүек, бер үк радиустағы һәм яҡтылыҡтағы бөтөнләй ҡара есем температураһы йондоҙҙоң һөҙөмтәле температураһы тип атала һәм, ҡағиҙә булараҡ, йондоҙ өҫтөндәге температура аҫтында тап ул күҙ уңында тотола. Йондоҙҙарҙың һөҙөмтәле температураһы ғәҙәттә 2-3 меңдән 50 мең кельвинға тиң.
Йондоҙҙарҙың төҙөлөшө
Күҙәтеүҙәрҙән күренеүенсә, йондоҙҙар, ҡағиҙә булараҡ, стационар, йәғни улар гидростатик һәм термодинамик тигеҙлек һаҡлай. Был үҙгәреүсән йондоҙҙар өсөн дә дөрөҫ, сөнки йыш ҡына уларҙың үҙгәреүсәнлеге тигеҙһеҙлек нөктәһенә ҡарата параметрҙары тирбәлеүҙәр арҡаһында барлыҡҡа килә. Бынан тыш, нурҙарҙың күсерелеүе өсөн энергия һаҡлау законы үтәлергә тейеш, сөнки энергия йондоҙҙарҙың үҙәк өлөшөндә барлыҡҡа килә һәм уның өҫкө өлөшөнә күсерелә.
Йондоҙҙарҙың атмосфералары
Йондоҙҙар атмосфераһы — туранан-тура күҙәтелегән нурланыш барлыҡҡа килгән өлкә.
Йондоҙҙарҙың күбеһендә йондоҙ еле булыуы күҙәтелә — был матдәләрҙең атмосферанан космосҡа стационар күсеше менән бәйле. Бик ҙур йондоҙҙарҙа ел айырыуса ныҡ һиҙелә; бәләкәй күләмле йондоҙҙарҙа ул массаның ҙур булмаған өлөшөн алып китә, әммә ваҡыт уҙыу менән уларҙы үҙәк тирәләй әйләнеүен кәметә. Йондоҙ елдәре булыу йондоҙ атмосфераһының тотороҡло булмауын аңлата.
Класлаштырыу
1863 йылда итальян астрономы һәм священник Анджело Секки йондоҙҙарҙы классификацияларға тырыша. Ул күргән йондоҙҙар төҫтәре һәм уларҙың спектрҙарында йотоу һыҙыҡтары араһындағы көслө корреляцияны күреп, ошо нигеҙҙә йондоҙҙарҙы дүрт спектр класына бүлә, һуңыраҡ уларға бишенсе өҫтәлә. Артабан, Генри Дрейперҙың каталогын төҙөгәндә, Гарвард обсерваторияһы астрономдары уларҙа водород линияларының көсһөҙләнеү тәртибендә латин хәрефтәре менән аталған спектрҙарҙы айырып күрһәтте. Был система йондоҙҙарҙы классификациялау системаһына үҙгәрештәр менән бөгөн дә ҡулланыла.
Йондоҙҙарҙы барған термоядро реакцияларының төрө һәм урынлашыуы буйынса классификациялау тәбиғи булыр ине, был үҙ сиратында, уларҙың эволюция стадияһына  бәйле. Әммә, тейешле теория булмаһа, йондоҙҙоң төҫө һәм яҡтылығы ғына билдәле, уның буйынса йондоҙҙа ниндәй реакциялар барғанын билдәләп булмай, шуға күрә спектраль классификация дөйөм ҡабул ителгән классификацияға әйләнде.
Ҡайһы саҡ Вольф — Райе йондоҙҙары өсөн W класы, планетар томанлыҡтар өсөн -P һәм яңы йондоҙҙар өсөн Q кластары ҡулланыла.
Боронғо донъяла күҙаллауҙар
Боронғо замандан кешеләр күккә иғтибар иткән һәм унда йондоҙҙарҙың төрлө төркөмдәрен айыра белгән. Ласко мәмерйәһендә табылған боронғо Плеяда йондоҙҙар йыйылмаһы һүрәте беҙҙең эраға тиклем XVIII—XV мең йыллыҡта төшөрөлгән тип һанала .Беҙҙең көндәргә тиклем шумер йондоҙ каталогтарына ингән йондоҙлоҡтар килеп еткән. Ә Птолемей тарафынан б.э. II быуатында тасуирланған 48 йондоҙлоҡтан 47-һе Халыҡ-ара астрономик союз тарафынан раҫланған 88 йондоҙлоҡ исемлегенә индерелгән. Ҡайһы бер сағыу йондоҙҙарға төрлө мәҙәниәттәрҙә таралған исемдәр бирелгән -ғәрәп исемдәре иң күп таралыу алған.
Йондоҙло күк ғәмәли маҡсаттарҙа ла файҙаланыла. Боронғо Мысырҙа йыл башы Сириустың беренсе гелиакик күренеү көнөнән иҫәпләнгән. Б.э.т. өсөнсө мең йыллыҡтан б.э.т. тиклем йәшәгән Миной цивилизацияһы диңгеҙселәре йондоҙҙарҙы навигация өсөн файҙалана белгән.
Ғәҙәттә йондоҙҙарҙы күҙәтеү донъяның төрлө мөйөштәрендәге цивилизациялар өсөн мөһим булған. Улар дини йолаларҙа, астрономик навигация һәм ориентир билдәләү өсөн ҡулланылған. Күп кенә боронғо астрономдар йондоҙҙар күк көмбәҙенә мәңгелеккә береккән һәм үҙгәрмәйәсәк тип уйлаған. Астрономдар йондоҙҙарҙы йондоҙлоҡтарға туплаған һәм улар нигеҙендә Ҡояш һәм планеталар хәрәкәтен күҙәтергә тейеш булған. Ҡояштың тирәһендәге йондоҙҙар һәм офоҡҡа ҡарата хәрәкәте ауыл хужалығын көйләргә мөмкинлек биргән календарҙар төҙөү өсөн ҡулланылған. Хәҙерге ваҡытта һәр илдә тиерлек ҡулланылған милади календарь Ерҙең иң яҡын йондоҙ — Ҡояш тирәләй әйләнгән ваҡытына нигеҙләнгән ҡояш календарҙарының береһе.
Теүәл ваҡыты күрһәтелгән иң боронғо йондоҙ картаһы боронғо Мысырҙа беҙҙең эраға тиклем 1534 йылда төҙөлгән. Месопотамияла, беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡ аҙағында, Кассит осоронда (б. э. т. яҡынса 1531—1155 йылдар) беҙгә билдәле булған иң боронғо йондоҙҙар каталогы төҙөлгән.
Тәүге тапҡыр грек астрономияһындағы йондоҙҙар каталогын б.э.т. яҡынса 300-се йылда Тимохарис ярҙамы менән Аристилл төҙөй. Гиппарх (б.э.т. 2-се быуат) төҙөгән йондоҙ каталогына 1020 йондоҙ ингән һәм Птолемей йондоҙ каталогын төҙөгәндә ҡулланылған.
«Аҡбуҙат» йондоҙо
2021 йылдың 21 мартында Пегас йондоҙлоғондағы бер йондоҙға башҡорт халыҡ эпосында төп герой булараҡ билдәле «Аҡбуҙат» исеме бирелә.Ул ҙурлығы буйынса йондоҙлоҡта 15-се урында торған күк есеме. Йондоҙға исем Рәсәйҙең Милли киң мәғлүмәт саралары ассоциацияһы тарафынан иң яҡшы этник баҫмалар иҫәбенә индергән «Аҡбуҙат» журналының 30 йыллығы айҡанлы бирелә һәм сертификат журнал редакцияһына тапшырыла.
«Аҡбуҙат» журналы мәктәпкәсә һәм кесе мәктәп йәшендәге балалар өсөн айлыҡ әҙәби-нәфис баҫма.
Бикбаев Азамат Иҙебай улы
Бикбаев Азамат Иҙебай улы (9 июнь 1986 йыл) — спортсы, классик (грек-рим) стилдәге көрәшсе. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012).
Биографияһы
Азамат Иҙебай улы Бикбаев 1986 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған. Милләте — башҡорт. Белоретта йәшәй.
Голден Гран-при 2012 финалының бронза призеры.
2012 йылда Бөйөк Британияның баш ҡалаһы Лондонда үткән ХХХ Олимпиада уйындарында ҡатнашасаҡ спортсы—кандидаттарҙың киңәйтелгән исемлегенә инә.
Рәсәй чемпионатында — көмөш (2010) миҙалға лайыҡ була. Иван Поддубный Гран-приһында — көмөш (2013) һәм бронза (2011, 2012) миҙалдар яулай.
2014 йылда Ташкентта үткән Донъя чемпионатында беренсе әйләнештә Куба көрәшсеһе Пабло Шорейҙан 3-6 иҫәбе менән еңелә.
Гейдар мәсете
Гейдар мәсете (Heydər Məscidi) — Әзербайжандың элекке президенты Гейдар Алиев исемендәге мәсет, Баҡының Бинагадин районында урынлашҡан.
Тарихы
Гейдар мәсетен төҙөү тураһында ҡарарға Гейдар Аливетың улы, Әзербайжан Республикаһының президенты Илһам Алиев тарафынан 2012 йылдың уртаһында ҡул ҡуйыла. 2012 йылдың сентябрендә төҙөлөш башлана һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә — 2014 йылдың аҙағында төҙөлөш тамамлана.
2014 йылдың 26 декабрендә мәсетте рәсми рәүештә асыу тантанаһы була, бында Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев һәм уның ҡатыны Мехрибан Алиева, Төньяҡ Кавказ мөфтөйҙәре координацион советы рәйесе Ҡарасай-Черкесияның мөфтөйө Исмаил Бердыев, Рус православие сиркәүенең Баҡы һәм Әзербайжан епархияһы башлығы Александр, Тау йәһүдтәренең Баҡы дини общинаһы рәйесе Мелих Евдаев, Рәсәй Федерацияһы Кавказ мосолмандары диниә назаратының тулы хоҡуҡлы вәкиле һәм Кавказ мосолмандары диниә назаратының рәйесе шәйех-уль-ислам Аллахшукюр Пашазаде ҡатнаша
Архитектураһы
Мәсеттең эргә-тирәләге территория менән бергә майҙаны 12 мең квадрат метрҙы биләй. Мәсет бинаһының майҙаны — 4200 квадрат метр. Фасады Ширван-Абшерон архитектураһы стилендәге махсус таш менән тышланған. Һәр бер дүрт манараның бейеклеге 95 метр тәшкил итә. Мәсет эсендә махсус биҙәү элементтары ҡулланылған, ә көмбәҙ ситтәрендә изге Ҡөрьәндән аяттар киртеп яҙылған. Төп көмбәҙҙең бейеклеге 55 метр, икенсеһенеке — 35 метр тәшкил итә.
Адресы
Мәсет артабанғы адрес буйынса урынлашҡан: Әзербайжан, Баҡы ҡалаһы, Бинагадин районы, Гамза Бабашов урамы, AZ 1107.
Гелати монастыры
Кутаиси янында Богородицаның Гелати монастыры —  Грузияла иң ҙур урта быуат монастыры. Дини һәм мәҙәни тормош үҙәге, XVI быуаттың 2-се яртыһынан 1814 йылға тиклем католикос резиденцияһы. Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы (1994).
Монастырға 1106 йылда батша Давид IV Төҙөүсе нигеҙ һала  һәм уның кәшәнәһе була. Собор сиркәүе 1125 йылға тиклем төҙөлә һәм тағы биш йыл мозаикалар менән биҙәлә, улар Кавказ аръяғында иң матуры тип һанала. Шул ваҡытта монастырь Гелати академияһы урыны булып иҫәпләнә, уның ағзалары боронғо грек философияһы менән йәнле ҡыҙыҡһына.
XIII быуатта  монастырь ансамбленә Изге  Николай һәм Изге. Георгий сиркәүҙәре, шулай уҡ өс яруслы ҡыңғырау  өҫтәлә. Стенаға рәсем төшөрөү сәнғәте XII быуаттан алып XVIII быуатҡа тиклем грузин тарихының төрлө осорона ҡарай; бигерәк тә батшаларҙың портреттары иғтибарға лайыҡ. Элек монастырҙа күп кенә ҡиммәтле иконалар һәм  биҙәү-ҡулланма сәнғәте  әйберҙәре һаҡланған; улар совет осоронда  тартып алынған һәм  музейҙарға таратып бирелгән.
Саем-Тах
Саем-Тах — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мохтиг-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Травная
Травная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Очер (Очерский быуаһы) йылғаһының һул ярына тамағынан    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Аҡбулат (Ырымбур өлкәһе)
Аҡбулат (Акбулатово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Аҡбулат (Түбəнге Бишəй, Туҡ Бишəйе) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1795 йылда телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 62 % тәшкил итә.
Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы
Биографияһы
Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы Әлибәкова 1959 йылдың 19 июлендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған. 1985 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң, Бөрйән район үҙәк дауаханаһында педиатр, балалар кардиологы булып эшләй.
Кеджервмъель
Кеджервмъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кистендей
Кистендей (Сухой Кистендей) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Адкадак йылғаһының уң ярына тамағынан 8,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.