cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Горельница
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан комонимдары/В
Башҡортостан комонимдары/В — В хәрефенә башланған ауыл, утар, ауыл ҡасабаһы атамалары.
Дондағы Ростов аэропорты
Дондағы Ростовтың көнсығыш өлөшөндә ҡала үҙәгенән яҡынса 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ростов өлкәһе ндә берҙән-бер халыҡ-ара аэропорт.
Дөйөм белешмәләр
2014 йылда 2,342 млн пассажир хеҙмәтләндереп, Рәсәй аэропорттары араһында хеҙмәтләндерелгән пассажирҙар ағымы һаны буйынса 12-се урынды биләй һәм Рәсәй аэропорттарының иң тығыҙ йөклө аэропорттарының береһе булып тора.
Рәсми сайт мәғлүмәттәре буйынса, аэропорттың 2014 йылда аэропортта 45 Рәсәй һәм сит ил авиакомпаниялары даими рәүештә 78 йүнәлештә осоштар яһай. Башлыса өс авиакомпания — «Донавиа», «ЮТэйр» һәм «S7 Airlines» -пассажирҙарҙың 50 % осороп хеҙмәт итә. Аэродром Airbus A310, Airbus A319, Airbus A320, Boeing 737—400, Boeing 737—500, Boeing 737—800, Boeing 757—200, Boeing 767—300, CRJ, Ан-124, Ил-62, Ил-76, Ту-154, Ту-204, Ту-95 самолеттарын һәм уларҙан еңелерәк самолеттарҙы һәм төрлө типтағы вертолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле.
Аэропорт Донавиа авиакомпанияһына ҡарай һәм уның төп базаһы булып тора. Шул уҡ был халыҡ-ара аэропортында UTair базала тора. .
Урынлашҡан урыны һәм хеҙмәт күрһәтеү территорияһы
Аэропорт «Дондағы Ростов» ҡала округы сиктәрендә Первомайский районындағы ҡаланың тарихи һәм эшлекле үҙәгенән көнсығышта 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул төрлө яҡтан ҡала ҡоролмалары меән уратылған. Аэропорт көньяҡ-көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан Пилоттар ҡасабаһы, Фрунзе, Александровка, Кирпичный микрорайондары менән сикләнгән; уның төньяҡ-көнсығышында 1,2 км алыҫлыҡта III категориялы автомобилдәр юлы үтә һәм Аксай ҡалаһының шәхси йорттары тора. Яҡында эшләүсе пассажирҙар аэропорты "Таганрог—Южная" унан 70 км көнбайышта тора. Яҡындағы йөк һ.б. аэропорттар түбәндәгеләр: Аэропорт Рәсәй Федерацияһының халыҡ һаны буйынса алтынсы урында торған (4,3 млн) Ростов өлкәһен һәм уның яҡын тирәһендәге территория хеҙмәтләндерә. Өлкәләге пассажирҙар хеҙмәтләндереүсе аэропорт араһында берҙән-бер халыҡ-ара статуслы аэропорт. Ул күп халыҡлы Дондағы Дондағы Ростов, Таганрог, Батайск, Новочеркасск, Аксай һәм Шахты ҡалалары халҡын (2,57 миллион кеше, йәғни өлкә халҡының 60 %) хеҙмәтләндерә. Был хәл уны Рәсәй көнъяғының ҙур агломерациялы биләмәһе тип һанарға һәм Рәсәйҙә халыҡ иҫәбе буйынса 4-се урынды биләп тора тип атарға мөмкинлек бирә. Алдағы йылдарҙа аэропортты Ростов-Шахты агломерацияларына, Аҡсай районының Грушевский ауылы биләмәһенең буш ятҡан ерҙәренә күсереү планда тотола.
Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы
Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы (1 декабрь 1981 йыл — 2015 йыл) — ике «Ҡаһарманлыҡ» ордены кавалеры.
Биографияһы
Данис Тимерйән улы Ғөбәйҙуллин 1981 йылдың 1 декабрендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. 1988 йылда Тимер урта мәктәбенең беренсе синыфына бара, уҡыуҙы уңышлы тамамлағас, Күмертау физкультура техникумында уҡып, Яңы Монасип мәктәбендә бер йыл эшләй.
2001 йылдың 26 майында Хәрби көстәр сафына саҡырылып, Данис Баш разведка идаралығының Махсус тәғәйенләнештәге отрядында хеҙмәт итә башлай. Ә 2002 йылдың апрелендә Төньяҡ Кавказ төбәгенә командировкаға ебәрелә. Ул Генераль штабтың төп разведка идаралығына эләгә. Террорға ҡаршы күп операцияларҙа ҡатнаша. Ҡаты яраланып, госпиталдә дауалана. Чечен республикаһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә күрһәткән батырлыҡтары өсөн Данис Тимерйән улы ике тапҡыр «Ҡаһарманлыҡ» ордены менән бүләкләнә.
Әрме хеҙмәтенән һуң Яңы Монасип мәктәбендә хәрби етәксе булып эш башлай, Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай. Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы 2011 йылдан Федераль суд приставтары хеҙмәтенең БР буйынса идаралығы Өфө район суд приставтары бүлеге суд эшмәкәрлегенең билдәләнгән тәртибен тәьмин итеү буйынса суд приставы булып эшләй.
Ике улы бар. 2015 йылда фажиғәле үлеп ҡала.
Һылтанмалар
Батырҙарын иҫкә алғанда онотмаһын мине лә Тыуған ил…
Даровая
Даровая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волманга йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Луданга
Луданга — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 411 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Манапов Юлай Хәләф улы
Манапов Юлай Хәләф улы (1 ғинуар 1948 — 24 май 2013) — комсомол, партия һәм муниципаль органдар, матбуғат хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
Юлай Хәләф улы Манапов 1948 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1966 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай һәм ошо уҡ мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай.
1967 йылдың сентябрь айында Совет Армияһына саҡырыла. 1969 йылдың декабрендә хеҙмәтен тултырып ҡайта һәм Бөрйән районынының Аҫҡар һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрелә.
1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында вуздың комсомол комитеты ағзаһы була, секретарҙары Ямалов М. Б. һәм Ғәлимов Б. С. менән бергә эшләй. ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһының Киров район комитеты ағзаһы итеп һайлана. Бер үк ваҡытта үҙенең уҡыу төркөмөндә комсорг була.
1975 йылда, «тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү фәндәре уҡытыусыһы» һөнәре алып, университетты тамамлай һәм тыуған районына ҡайта.
1975—1976 йылдарҙа Иҫке Собханғол урта мәктәбендә уҡыта, мәктәптә ВЛКСМ комитеты секретары була.
Комсомол документтарын алмаштырыуҙы тамамлау, ВЛКСМ-дың 60-йыллығын лайыҡлы ҡаршылау өсөн ярыштар ойоштороу, ВЛКСМ ағзаларын йәмәғәт-сәйәси аттестациялау һәм башҡалар — был осорҙоң әһәмиәтле ваҡиғалары була. Ошо йылдарҙа ВЛКСМ район комитеты малсылыҡта социалистик ярыш ойоштороу буйынса әүҙем эш алып бара. 1980 йыл һөҙөмтәләре буйынса ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының күсмә Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнә.
1980—1985 йылдарҙа — «Таң» район гәзите мөхәррире.
1985—1989 йылдарҙа — КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире.
1989—1997 йылдар — Бөрйән районы хакимиәте башлығы урынбаҫары.
1997—2008 йылдарҙа — «Таң» район гәзите мөхәррире, Бөрйән район Советы рәйесе.
2008 йылда хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Башҡортостан Республикаһында Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкилдең йәмәғәт ярҙамсыһы була.
Луговатка (Оло Какша ҡушылдығы)
Луговатка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Какша йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Эйгенсон Александр Генрихович
Эйгенсон Александр Генрихович (19 июль 1914 йыл — 12 май 1979 йыл) — нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1947—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе «Башнефтегазразведка» тресының бүлек етәксеһе, быраулау контораһының, артабан трестың баш инженеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Эйгенсон Александр Генрихович Кубань ғәскәре өлкәһендәге (хәҙер Краснодар крайы) Армавир ҡалаһында 1914 йылдың 19 июлендә тыуған. Атаһы — Эйгенсон Генрих Александрович (1885—1930) тау инженеры, Баҡы нефть промыслаларында эшләгән. Әсәһе — Синельникова Ксения Петровна.
Александр Генрихович Эйгенсон Әзербайжан индустриаль институтын (АзИИ) тау инженеры һөнәре буйынса 1938 йылда отличие менән тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
300 ғилми хеҙмәттең һәм 30 уйлап табыуҙың авторы. VIII—X Халыҡ-ара нефть конгресында ҡатнашыусы.
Грядовица
Грядовица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Луптюг
Луптюг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 726 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Даровица (Зимнея ҡушылдығы)
Даровица  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Зимняя йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Даровка (Кобра ҡушылдығы)
Даровка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Денисовка (Шубрюг ҡушылдығы)
Денисовка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шубрюг йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Авксентьева Сардана Владимировна
Биографияһы
Сардана Владимировна Авксентьевна 1970 йылдың 2 июлендә Яҡут АССР-ының Чурапчы районы Чурапчы ауылында тыуған.
1993 йылда Яҡут дәүләт университетының тарих-юридик факультетын «Тарих уҡытыусыһы», 1998 йылда Алыҫ Көнсығыш дәүләт хеҙмәте академияһын «Дәүләт һәм муниципаль идара итеү» һөнәре буйынса тамамлаған.
Хеҙмәт юлын ВЛКСМ-дың Яҡутск ҡалаһы Октябрь район комитетында башлай.
1993—1996 йылдарҙа Яҡутск ҡала хакимиәтенең йәштәр эштәре, физик культура һәм спорт буйынса бүлеге белгесе булып эшләй.
1996 йылда Саха (Яҡут) Республикаһының Йәштәр эштәре, туризм, физик культура һәм спорт буйынса министрлығына эшкә үрләтелә, баш белгес, бүлек етәксеһе вазифаһын башҡара.
1998 йылдан 2000 йылға тиклем «Саха» милли тапшырыуҙар компанияһында ойоштороу һәм кадрҙар эше бүлеге етәксеһә була.
Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты Виталий Николаевич Басыгысовтың ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 2004 йылдан 2007 йылға тиклем «Туймаада Даймонд» акционерҙар йәмғиәте генераль директоры урынбаҫары, 2007—2012 йылдарҙа Яҡутск ҡалаһы ҡала округы башлығы урынбаҫары — ҡала округы хакимиәте аппараты етәксеһе, 2012 йылдан — «Яҡутск аэропорты» акционерҙар йәмғиәтенең «Аэроторгсервис» етештереү-коммерция комплексы директоры булып эшләй.
2018 йылдың 9 сентябрендә үткән һайлауҙа Яҡутск ҡалаһы ҡала округы башлығы итеп һайлана. Сардана Владимировна ниндәй ҙә булһа йәмәғәт берекмәһенә тормай, әммә һайлауға «Рәсәйҙе тергеҙеү партияһы»-ның Яҡут төбәк бүлексәһе кандидаты булып сыға. Һайлаусыларҙың 39,98 % тауышын йыйып, 31,70 % һөҙөмтәгә өлгәшкән «Берҙәм Рәсәй » партияның вәкилен уҙып китә һәм еңеүгә өлгөшә. 17 сентябрҙә Яҡутск ҡалаһы ҡала округы башлығы вазифаһын үтәй башлай.
Доровица (Черняница ҡушылдығы)
Доровица  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черняница йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дощера
Дощера — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Снигиревка йылғаһының һул ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ичма
Кесе Ичма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ичма йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мирхәйева Ғәйникамал Әкрәм ҡыҙы
Мирхәйева-Абдуллина Ғәйникамал Әкрәм ҡыҙы (10 февраль 1927 йыл— ? август 2017 йыл) — уҡытыусы, йәмәғәт эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Башҡортостан уҡытыусыларның I съезы делегаты (1955), Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаты (2016).
Биографияһы
Ғәйникамал Әкрәм ҡыҙы Мирхәйева-Мирхәйева 1927 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ы хәҙерге Ҡыйғы районы Алағуҙ ауылында тыуған.1942 йылда атаһы Мәскәү янындағы һуғышта һәләк була. 1943 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының әҙерлек курсын тамамлап, география факультетына уҡырға инә. 1947 йылда ошо институтта (хәҙер Башҡорт дәүләт университеты) юғары һөнәри белем ала һәм юллама менән Мәсетле районына эшкә ебәрелә. 1947-1980 йылдарҙа Ләмәҙ-Тамаҡ, Дыуан-Мәсетле мәктәптәрендә географиянан белем бирә, уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса мөдир вазифаһын башҡара. 1955 йылда Башҡортостан уҡытыусыларының I съезына делегат итеп һайлана. «Ауылдың почетлы гражданы» исеме бирелгән
Һиндостан әҙәбиәте
Һинд мәҙәниәте иң боронғоларҙан һанала. Һиндостанда 22 рәсми тел, һәм бик күп һанлы әҙәбиәт шул телдәрҙә яҙылған. Ауыҙ-тел ижады бик көслө үҫешкән. Индуист әҙәбиәте һинд мәҙәниәтенең мөһим өлөшөн тәшкил итә.
Ведий әҙәбиәте
Ведтар һәм Упанишадтар — санскритта яҙылған ведий әҙәбиәтенең классик өлгөһө.
Санскрит телендә ижад ителгән эпик әҙәбиәт
Рамаяна һәм Маһабһаратам эпостары Һиндостандың бөйөк эпик әҫәрҙәре тип танылған.
Санскрит телендә ижад ителгән классик әҙәбиәт
Билдәле шағир һәм драматург Калидаса ике эпос ижад иткән: Рагхувамша һәм Кумарасамбхава. Артхашастра һәм Камасутра шулай уҡ классик санскритта яҙылған.
Пракрит әҙәбиәте
Джайнистар пракритта яҙылған.
Пали телендәге әҙәбиәт
Пали телендәге әҙәбиәт Һиндостандың Көньяғында һәм Шри-Ланкала таралған.
Ассам әҙәбиәте
Чярьяпадтар, VIII - XII быуаттарҙың будда йырҙары, ассам әҙәбиәтенең иң иртә миҫалы тип иҫәпләнә.
Каннада әҙәбиәте
Каннада әҙәбиәтенең үҙ аллы үҫеше башында «Адипурана» («Тәү пурана») джайнизм хаҡында әҫәрҙәр һәм «Маһабһаратам»дың сюжетының бер өлөшөн бәйән итеүсе «Викрамарджунавиджайя» («Ҡыйыу Апжунаның еңеүе») авторы, үҙенең тыуған илендә бөйөк булып танылған шағир Пампа (X б.) тора.
Пампа поэмаһының сюжетына үҙенең заман тарихы ваҡиғаларын оҫта үргән, ә Аржуна образында тарихи шәхесте, Чалукья династияһы хакимдарының береһен, Арикесари II-не, ситләтеп һүрәтләгән. Пампа кеүек, X быуаттың ике күренекле шағиры — Понна һәм Ранна — джайн булған һәм үҙ әҫәрҙәрендә джайн сюжеттарыын ҡулланған. Әҙәбиәттә, джайн пуранаһы авторы булараҡ ҡына түгел, ә тәүге аңлатмалы һүҙлек — каннаданы төҙөгән һәм шулай уҡ «Маһабһаратам» сюжеттарына ике поэма, уларҙың береһендә Бхима образында үҙенең патронын — Сатьяшраю батшаны сағылдырған, Ранна бигерәк тә ҙур эҙ ҡалдырған.
X—XII бб. каннада шағирҙарҙың күп әҫәрҙәре сағыу  джайнда сағылдырылған, шулай уҡ каннадала донъяуи характерҙағы хикәйә әҫәрҙәре барлыҡҡа килгән әммә, мәҫәлән Дургасимха  «Панчатантра» чампуһы (XII быуат уртаһы) йәки Немичандраның «Лилавати» (XII б.) чампуһы, сюжеты һәм стиле буйынса  Субандхуның «Васавадатта»һына яҡын тора. XII быуат башында Нагачандра «Рамаяна»ның үҙенсәлекле джайн фаразы булған һәм Вальмики поэмаһынан күпкә айырылған «Рамачандрапурана»һын яҙған.
Күреүебеҙсә, каннадала яҙған джайн авторҙары, уның сюжеттарын туған әҙәбиәтте байытыу маҡсатында ҡулланып, санскрит поэтикаһына һәм грамматикаһына, каннада поэтикаһына һәм лексикографияһына таянып, уны камиллаштыра,  санскрит әҙәбиәте тәжрибәһенә йыш мөрәжәғәт итә. Ләкин XII быуат аҙағынан каннада әҙәбиәтенең санскрит әҙәбиәтенә буйһонғанлығы һиҙелерлек  кәмегән һәм, киреһенсә, урындағы фольклор традицияларының роле артҡан. Яңы әҙәби жанрҙар һәм шиғри формалар, тәүге проза әҫәрҙәре барлыҡҡа килгән. Быға бәйләп шиваизм ағымдарының береһенә нигеҙ һалыусының —шиваит культын пропагандалау маҡсатында, каннада әҙәбиәтенә тиҙҙән бик популяр булып киткән яңы һәм фольклор менән тығыҙ бәйләнгән жанр, вачан тип аталған күп һанлы — ритмик прозаға һалынған ҡыҫҡа афоризмдар яҙған Басаваның (XII быуаттың икенсе яртыһы) ролен  билдәләп үтер кәрәк.
Кәшмир әҙәбиәте
Кәшмир әҙәбиәте — кәшмир телендәге әҙәбиәт.
Малаялам әҙәбиәте
Малаялам әҙәбиәтенең тәүге осоро тураһында бары тик VI—X бб. барып тоташҡан «Пачча малаялам» бай  фольклор шиғриәте һәм дин һәм йола йырҙары, шулай уҡ хеҙмәт процестары һәм халыҡ байрамдары буйынса фекер йөрөтөргә мөмкин. Керала (малаялам теле таралыу өлкәһе) оҙаҡ ваҡыт тамила батшалары власы аҫтында булғанлыҡтан, малаялам әҙәбиәтенең башланғыс үҫеше осорона тамила әҙәбиәтенең ҙур йоғонтоһо билдәләнә.
Был йоғонтоноң эҙемтәһе булып тамила шиғри өлгөләренә ориентирланған патту әҙәби мәктәбенең барлыҡҡа килеүе тора. Был мәктәптең талаптарына ярашлы  — «Рамачаритам» поэмаһынан («Рама тормошо») — Вальмикиҙың «Рамаяна»һы мотивтары буйынса яҙылған әҫәрҙәрҙән малаялам әҙәбиәте тарихы башлана. «Рамачаритам» әҫәренең авторы тип шағир Чираман һаналған (XII—XIII бб. тирәһе).
Тәүгеһе менән сағыштырғанда, башлыса санскрит традицияларына ылыҡҡан маниправалам мәктәбе лә мөһимлеге буйынса патту мәктәбенән кәм түгел. Шиғырҙары фольклор байлығына әйләнгән шағир Толан ижады (моғайын,  X б. аҙағы — XI быуат башы) уның менән бәйле. II меңйыллыҡ башындағы башҡа һинд әҙәбиәттәре кеүек, малаялам әҙәбиәте чампу жанрына киң мөрәжәғәт иткән.
Хәҙерге заман малаялам әҙәбиәте вәкиле — Тьируналлур Карунакаран. Валлатхол ҙур шағир булған.
Телугу әҙәбиәте
Телугу әҙәбиәтенең иң иртә осоро ҡомартҡыларының сағыштырмаса ҙур булмаған һаны араһында каноник әҫәрҙәре лә, шиваит сектаһы вирашайваға ҡараған ысын художестволы әҫәрҙәре лә күренекле урын биләгән. Шиваит Наннечода яҙған «Кумарасамбхава» («Кумараның тыуыуы») поэмаһы; (б. э. 1080-1150 йй. тирәһе) Калидастың шул уҡ исемле атаҡлы поэмаһы менән ауаздаш һәм, дөйөм алғанда, санскрит эпик жанры махакавья нормаларына тура килә. Ләкин  был барыбер урындағы әҙәби традиция йүнәлешендәге тулыһынса үҙенсәлекле әҫәр.
Телугу әҙәбиәте үҫешенең башланғыс осоро «Рамаяна»ның ике тәржемәһе менән тамамланған. Уларҙың береһе, двипада фольклор үлсәмендә башҡарылғаны, ябай халыҡҡа тәғйенләнгән әҫәрҙе кәүҙәләндерә, һәм Вальмики эпосынан йөкмәткеһе буйынса ла, стиле буйынса ла бик ныҡ айырыла. Был тәржемәне XIII быуаттың икенсе яртыһында шағир Буддхи Редди төҙөгән. «Бхаскара Рамаянаһы» тигән икенсе тәржемә бер төркөм шағирҙар ижады, төрлө стиль менән айырыла һәм, һис шикһеҙ, санскрит поэтикаһы нормаларына беренсеһенә ҡарағанда байтаҡҡа күберәк йүнәлтелгән.
Урду шиғриәте
Урду телендәге шиғриәткә нигеҙ һалыусы тип Әмир Хосроу Дәһләүи һанала. Урду әҙәбиәте, телдең социаль статусы түбән булыуы — моголдар йәмғиәтендә урду фарсы менән йәнле һөйләү теле менән әҙәби тел һымаҡ сағыштырылыуы арҡаһында оҙаҡ ваҡыт фарсы телле әҙәбиәт күләгәһендә булған. XVI—XVI бб. Декана кенәзлектәрендә дакхни (урду теленең көньяҡ диалекты) телендәге әҙәбиәт үҫешкән. Илдең төньяғында XVIII быуат та урду телендәге  шиғриәт дели мәктәбе шағирҙары ижадында башлана, улар араһында Мир Таки Мир, Мирза Рафи Сауда, Мир Дард айырылып торған. Урду әҙәбиәте  үҫешенең башҡа ҙур үҙәктәре булып  Лахор, Лакхнау һәм Хәйҙәрабад торған. XIX быуатта әҙәбиәт үҫешенә Мирза Галиб ижады ҙур импульс биргән; проза жанрҙар барлыҡҡа килә һәм үҫешә, шиғриәттә яңы ағымдар барлыҡҡа килә. Хәҙерге урду әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы — Мөхәммәт Иҡбал  Һиндостан территорияһында мосолман дәүләтен төҙөү идеологы ла. Британ Һиндостаны деколонизацияһынан һуң урду телендәге әҙәбиәт бойондороҡһоҙ Һиндостанда ла, Пакистанда ла үҫешкән.
Һинд фарсы әҙәбиәте
Урта Азияла һәм Һиндостанда исламдың таралыуыы менән фарсы теле лингва-франкаға оҡшаш, шулай уҡ хөкүмәт һәм күпселек белемле кешеләр теле булған. Ысын фарсы әҙәбиәтен уҡыу һәм өйрәнеүҙән тыш, Дели солтанлығында, ә һуңынан — Бөйөк Моголдар империяһында фарсы телендәге һинд әҙәбиәте культуралаштырылған. Һиндтар араһында байтаҡ билдәле фарсы телле шағирҙар, мәҫәлән, Әмир Хосроу, Бедиль, Фәйзи, һуңыраҡ — Мөхәммәт Иҡбал булған. Британ хакимлығы башланғанда сәйәсәт һәм әҙәбиәт теле сифатында Һиндостанда урду теле фарсы телен ҡыҫырыҡлаған;  шулай булыуға ҡарамаҫтан, беренсе осорҙа инглиз чиновниктары урындағы халыҡ менән аралашыу өсөн  тап фарсы телен өйрәнгән. XIX быуатта британия хакимиәте инглиз телен әүҙем индерә башлаған, һәм ул фарсы телен һинд лингва-франкаһы позицияһынан бөтөнләй ҡыҫырыҡлап сығарған. Шул уҡ ваҡытта әҙәби һинд һәм урду телдәре фарсы теленең ҙур йоғонтоһо аҫтында үҫешкән һәм фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр һәм калькалар менән тулы.
Һинд инглиз әҙәбиәте
XX быуатта Һиндостанда шулай уҡ инглиз телендә лә яҙғандар. Бенгал яҙыусыһы Рабиндранат Тагор 1913 йылда Нобель премияһы лауреаты булған.
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары системаһына ингән маҡтаулы исем.
Ни өсөн бирелә
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» исеме юғары профессиональ кимәлгә еткән артистарға, балетмейстерҙарға, композиторҙарға, режиссерҙарға, хормейстерҙарға һәм музыкаль башҡарыусыларға шәхси ҡаҙаныштары өсөн бирелә:
Ҡағиҙә булараҡ, «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем ижади эшмәкәрлекте башлағандан һуң 20 йыл үткәс кенә (төп партияларҙы башҡарыусы балет артистарына — 10 йылдан да алда түгел) бирелә. Шулай уҡ бүләкләнеүсенең дәүләт власы федераль органдарының йәки Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары субъекттарының тармаҡ наградалары булыуы мотлаҡ.
Биреү тәртибе
Рәсәй Федерацияһының маҡтаулы исемдәре Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы дәүләт наградалары буйынса Комиссияның бүләкләү һәм тәҡдим итеү буйынса үтенес ҡағыҙын ҡарау һөҙөмтәһендә Рәсәй Федерацияһы Президенты указдарына ярашлы бирелә.
Тарихы
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исеме Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 30 декабрендәге 1341-се һанлы «Рәсәй Федерацияһының маҡтаулы исемдәрен булдырыу, маҡтаулы исемдәр һәм маҡтаулы исемдәрҙең күкрәккә тағыла торған билдәһе тасуирламаһы тураһында положениеларҙы раҫлау тураһында» исемле указына ярашлы индерелә. Ошо уҡ указ менән тәүге маҡтаулы исем тураһындағы Положение раҫлана: «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» исеме юғары художество образдар, спектаклдәр, кинофильмдар, телеспектаклдәр, телефильмдар, концерт, эстрада, цирк программалары, музыкаль, телевизион һәм радиоәҫәрҙәр ижад итеп, киң танылыу алған һәм сәнғәт өлкәһендә 10 йыл һәм 10 йылдан ашыу эшләгән артистарға, балетмейстерҙарға, композиторҙарға, режиссерҙарға, хормейстерҙарға һәм музыкаль башҡарыусыларға бирелә. Ошо рәүештә Маҡтаулы исем тураһында Положение Рәсәй Федерацияһы Президентының 2010 йылдың 7 сентәбрендәге 1099-сы һанлы «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары системаһын камиллаштырыу саралары тураһында»ғы указына ярашлы раҫлана.
Билдәнең һүрәтләнеше
Артҡы яғында күкрәккә тағыла торған билдәне кейемгә беркетеү өсөн булавка бар. Билдә күкрәктең уң яғында йөрөтөлә.
Күсеш дәүере
Күсеш дәүере 4 йыл дауамында, 1992 йылдың 16 майынан алып 1996 йылдың 1 апреленә тиклем, бара. «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исеме «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исеменә «Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы» дәүләт атамаһы «Рәсәй Федерацияһы» дәүләт атамаһына күскәндән һуң алыштырыла (РСФСР-ҙың 1991 йылдың 25 декабрендәге 2094-I-се һанлы Законын һәм Рәсәй Федерацияһының 1992 йылдың 21 апрелендәге 2708-I-се һанлы законын ҡарағыҙ ). Бөтә маҡтаулы исемдәрҙәге «РСФСР» дәүләт атамаһы «Рәсәй Федерацияһы» тип үҙгәртелә, әммә тик 1995 йылда ғына Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 30 декабрендәге 1341-се һанлы указы менән «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исеме булдырыла. Указ үҙ көсөнә ингәнгә тиклем РСФСР-ҙың маҡтаулы исемдәре булдырыу тураһындағы хоҡуҡи акттар ғәмәлдә була.
Дубяна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Какша
Кесе Какша — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.
Андреев бухтаһы
Андреев ҡултығы — Таганрог морононоң төньяҡ өлөшөндәге Таганрог ҡалаһының Таганрог металлургия заводы янында урынлашҡан Азов диңгеҙе бухтаһы.
Тарих
Таганрог металлургия заводы бухтаһы, хәҙер Андреев бухтаһы XIX һәм XX быуаттарҙа Ҙур Ташбаҡа соҡороноң Таганрог ҡултығына ҡушылған урынында тора. Был яҡҡа ике тимер юлы һуҙылған, улар бухтаны завод территорияһы менән тоташтыра. Һыу территорияһында металл һәм ағас конструкциялар ярҙамында ҡоролған өс пристань бар. Улар янында металлургия заводына Керчь һәм Украинанан сеймал ташыусы йөк караптары туҡталып торған. Һуңыраҡ бында элеватор төҙөлә.
2015 йылдың апрелендә Андреев бухтаһы киң мәғлүмәт сараларында ғәҙәттән тыш хәл арҡаһында иҫкә алына: яр буйында эшләгән кран һыуға ҡолай. Кранда эшләүсене төҙөүселәр үҙҙәре ҡотҡара һәм Таганрог ашығыс ярҙам күрһәтеү дауаханаһына алып килә. Зыян күргән эшсенең баш һөйәге, мейеһе зарарланған була.
Этимологияһы
«Андреев ҡултығы» топонимик атамаһы Таганрог металлургия заводына бәйле бирелә. 1930-сы йылдарҙа күренекле совет партия һәм дәүләт эшмәкәре А. А. Андреев хөрмәтенә «Андреев исемендәге Таганрог дәүләт металлургия заводы» тип атала.
Байегетов Сәғиҙулла Исмәғил улы
Байегетов Сәғиҙулла Исмәғил улы (3 апрель 1974 йыл) — йырсы, ҡурайсы, актёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).
Биографияһы
Сәғиҙулла Исмәғил улы Байегетов 1974 йылдың 3 апрелендә Баймаҡ районының Иҫке Сибай ауылында тыуған. Урта мәктәптә уҡыған саҡта музыка мәктәбенең ҡурай класында шөғөлләнә (етәксеһе БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сөләймәнов Ә. Ф.).
Сәғиҙулла Байегет ижад иткән йырҙар исемлеге
Сәғиҙулла Байегеттең репертуарындағы башҡа авторҙар йырҙары
Киноролдәре
Шулай уҡ: Сәғиҙулла Байегетов республика халҡына төрлө конкурстарҙы, концерттарҙы алып барыусыһы булараҡ билдәле. «Сәғит, Сәғиҙулла, Сәғиҙулушка» автобиографик китап авторы (2015).
Башҡортостан комонимдары/Г
Башҡортостан комонимдары/Г — Г хәрефенә башланған ауыл, утар, ауыл ҡасабаһы атамалары.
Каруанһарай мәҙрәсәһе
Каруанһарай мәҙрәсәһе — Ырымбур ҡалаһының Каруанһарай (2-се йәмиғ) мәсете янындағы мәҙрәсә.
Тарих
1910 һәм 1913 йылдарҙа башланғыс мәктәп ҡуртымға алыған йортҡа күсә. Властарҙың әмеренә ярашлы ҡуртымға алынған бинала мәҙрәсә эргәһендә урыҫ класы асыла. 1894 йылда урыҫ класы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһенә күсерелә.
Мәҙрәсәлә белем алыу курсы 12 йыл тәшкил иткән: 5 йыл — башланғыс һәм 7 йыл — урта мәктәптә. Уҡыу программаһына арифметика, тарих, Ҡөрьәнде өйрәнеү, әлифба, фикһ, әхләк, география, тәбиғәтте өйрәнеү, астрономия, ғәрәп һәм төрки телдәре, ғәрәп әҙәбиәте һ.б. кергән.
1907—1908 уҡыу йылында башланғыс мәктәптә 120, 1910—1911 йй. — 82, 1913—1914 йй. — 82, 1916—1917 йй. — 90 шәкерт теркәлгән. Уҡытыусылар коллективы 4–6 мөғәлим менән сикләнгән. Шәкерттәр йыл һайын 2 һумдан 30 һумға тиклем аҡса түләргә тейеш булған, шул уҡ ваҡытта ярлылар был түләүҙәрҙән тулыһынса азат ителгәндәр.
Мәҙрәсәне күп кенә имамдар һәм мөғәлимдәр тамамлай, улар араһында тарихсы һәм филолог Г. А. Баттал (1880–1969), педагог А. С. Дауытов (1871–?) һ.б. бар.
Олон (мәғәнәләр)
Олон - йышыраҡ төп өлөш мәғәнәһендә ҡулланыла
Елховка (Великая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салауат Юлаев һәйкәле (Палдиски)
Салауат Юлаев һәйкәле Палдискила — Эстонияның Палдиски ҡалаһында башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевҡа ҡуйылған һәйкәл. Билдәле булыуынса, Салауат Юлаев атаһы Юлай Аҙналин менән 1775 йылдың 2 ноябрендә Балтик буйындаға Рогервик ҡәлғәһенә (хәҙер ҡала Палдиски тип атала) һөргөнгә ебәрелә. Архивта табылған документтар буйынса Салауат Юлаев 1800 йылдың 8 октябрендә (иҫкесә 26 сентябргә тура килә) вафат була.
Архитекторы Андрес Нянд. Скульпторы Нечаева Т. П.. Был хеҙмәте өсөн Нечаева Т. П. 1991 йылда Салауат Юлаев исемендәге премияға лайыҡ була. Бюст Карелиянан килтерелгән ҡыҙыл гранитҡа ҡуйылған. Һәйкәлдә Салауаттың герой образы ғына түгел, уның шиғри, үҙ халҡын, тыуған илен яратҡан образы ла урын алған.
Һәйкәл 1989 йылда асыла. Әммә 1994 йылда һәйкәлде төҫлө металл артынан ҡыуыусылар урлай. 1994 йылда Башҡортостан һәм Палдиски ҡалаһы етәкселәре һәйкәлде яңынан эшләп ҡуйырға тигән ҡарарға киләләр. 1997 йылда һәйкәл яңыртылып эшләнә һәм тантаналы шарттарҙа урынына ҡуйыла.
2017 йылдың июль айында Палдиски ҡалаһында Салауат Юлаевҡа мемориаль таҡтаташ һәм һәйкәл ҡуйыласаҡ. яңы һәйкәл элекке баҡырҙан эшләнгәнен алмаштырасаҡ, сөнки иҫкеһе ваҡыт үтеү менән емерәлә башлаған.
Эстонияла йәшәгән башҡорт диаспораһы ҡала хакимиәте менән берлектә Салауат һәйкәле янанда һабантуй, Салауат Юлаевтың тыуған көнө һ.б. саралар үткәрә.
Кесе Шанга
Кесе Шанга — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга (старица) йылғаһының һул ярына тамағынан 527 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Елховка (Черняница ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Кесе Шуя
Кесе Шуя — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуя йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тамыр (мәғәнәләр)
Тамыр — башҡорт телендә бер нисә мәғәнәлә, шул иҫәптән, күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла
Ельцовка (Вонданка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байкал (мәғәнәләр)
Байкал — күп мәғәнәле һүҙ.
Марк Аврелий
Марк Аврелий Антонин (Marcus Aurelius Antoninus; 26 апрель 121, Рим — 17 март 180, Виндобона) — Рим императоры (161—180) Антониндар династияһынан, философ, стоицизмдың һуңғы вәкиле, Эпиктеттың юлын дауам итә. Иң яҡшы биш императорҙың һуңғыһы.
Сығышы
Марк Аврелий испан сығышлы сенатор ғаиләһенә ҡарай. Уның атаһы буйынса ҡарт олатаһы Анний Вер (преномены билдәһеҙ) Римгә Бетиканан күсеп килә, император Нерон эргәһендә претура ала, ә Веспасианда хеҙмәт иткәнендә патрициат составына индерелә (73/74 йылдар). Вераның улы, Марк Анний Вер, өс тапҡыр консул вазифаһын биләй (97, 121 йыл һәм 126 йылдар) һәм император фамилияһы менән туғанлаша. Ул ҡатыны Рупилия Фаустина (Марк Аврелийҙың өләсәһе) Адриандың ҡатыны Вибия Сабинаның бер туған һеңлеһе һәм Траяндың туғаны була. Вер һәм Рупилияның ҡыҙы, Галерия Фаустина, Адриандың үгәй улы һәм власының вариҫы — Антонин Пий булараҡ танылған Тит Аврелий Фульва Бойония Аррий Антониндың ҡатыны була.
Марк Аврелийҙың атаһы — тағы ла бер Вер Анний Марк (өлкән Марк Анний һәм Рупилия Фаустинаның улы), ә әсәһе — Домиция Луцилла, 109 йылда консул булған Публий КальвизияТулла Рузондың ҡыҙы.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Марк Анний Вер (беренсе уллыҡҡа алғандан һуң — Марк Анний Катилий Север, ә икенсе тапҡыр уллыҡҡа алынғандан һуң — Марк Элий Аврелий Вер Цезарь), тарихҡа Марк Аврелий исеме аҫтында инеп ҡала, ул Римдә 121 йылдың 26 апрелендә тыуа. Уны тәүҙә император Адриан Домиций Луцилла Паулино әсәһенең өсөнсө ире — Публий Катилий Север (120 йылда консул) уллыҡҡа ала, һәм ул Марк Анний Катилий Север тип атала башлай. 139 йылда уллыҡҡа алған атаһы вафатынан һуң уны император Антонин Пий уллыҡҡа ала, һәм ул Марк Элий Аврелий Вер Цезарь тигән исемдә йөрөй.
Марк Аврелий бик яҡшы белем ала. Император Адриан иҫән саҡта Марк Аврелий, йәш булыуына ҡарамаҫтан, квесторлыҡҡа тәҡдим ителә, ә ярты йылдан — Адриандың вафатынан һуң, Марк квестор вазифаһына баҫа (138 йылдың 5 декабрендә) һәм административ эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай. Шул уҡ йылда үҙенең ике туған һеңлеһе Анния Галерия Фаустина менән никахлаша, ә Анния — Андриан тәхетенең вариҫы, император Антонин Пийҙың ҡыҙы. Марк Аврелийҙың уның менән никахтағы балалары: Анния Аврелия Галерия Луцилла, Анния Аврелия Галерия Фаустина, Элий Антонин, Элий Адриан, Домиций Фаустин, Фадилла, Корнифиция, Коммод (буласаҡ император),Тит Аврелий Фульвий Антонин, Элий Аврелий, Марк Анний Вер Цезарь, Вибий Аврелий Сабин. Марк Аврелийҙың 12 балаһынан 6-һы бала сағында вафат була, ололар сафына тик Коммод, Луцилла, Фаустина, Сабина, Фадилла һәм Корнифиция ғына баҫа.
Ул Антонин Пий тарафынан 140 йылға консуллыҡҡа билдәләнә һәм цезарь тип иғлан ителә. 145 йылда Пий менән бергә икенсе тапҡыр консул тип иғлан ителә.
Марк Аврелий 25 йәшендә философия менән шөғөлләнә башлай; Квинт Юний Рустик Марк Аврелийҙың төп остазы була. Уның өсөн Римға саҡырып килтерелгән башҡа философтар тураһында мәғлүмәттәр бар. Билдәле юрист Люций Волузий Мециан Марк Аврелийҙы гражданлыҡ хоҡуҡтарына өйрәтә.
161 1 ғинуарында Марк аҫрауға алынған ҡустыһы Люций Вер менән бергә үҙенең өсөнсө консуллығына баҫа. Шул уҡ йылдың мартында император Антонин Пий вафат була, һәм Марк Аврелий һәм Луций Вер бергә идара итә бкашлай. 169 йылдың ғинуарында Луцийҙың вафатынан һуң Марк Аврелий бер үҙе хакимлыҡ итә (177 йылға тиклем).
Идара итеү
Марк Аврелий үҙенең үгәй атаһы Антонин Пийҙан күп нәмәгә өйрәнә. Уның кеүек үк, Марк Аврелий һәр саҡ учреждение булараҡ сенатҡа һәм шул учреждениеның аҡзалары булараҡ сенҙаторҙарға үҙенең ихтирам итеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Марк Аврелий суд эшмәкәрлегенә ҙур иғтибар бүлә. Хоҡуҡ өлкәһендә эшмәкәрлегенең дөйөм йүнәлештәре: «яңылыҡ индереүгә ҡарағанда, боронғо хоҡуҡты ҡайтанан тергеҙеү» менән шөғөлләнә. Афинала ул шул дәүерҙә философияның өҫтөнлөклө рәүештә үҫешкән академик, перипатетик, стоицизм, эпикурейлыҡ йүнәлештәре буйынса дүрт философия кафедраһын ойоштора. Профессорҙарға дәүләттән эш хаҡы тәғәйенләнә. Уға тиклемге императорҙар хакимлыҡ иткәндәге кеүек, аҙ тәьмин ителгән ата-әсәләр барларына һәм йәтимдәргә ярҙам институты һаҡлана, финанслау алиментар учреждениелар аша башҡарыла.
Характеры буйынса һуғышсан булмаһа ла, Аврелийға хәрби хәрәкәттәрҙә күп тапҡырҙар ҡатнашырға тура килә.
Антонин Пий вафатынан һуң уҡ Парфия ғәскәре Рим биләмәләренә баҫып инә, ике алышта римлеләр еңелә. 166 йылда Рим империяһы Парфия менән солох килешеүе төҙөй, уға ярашлы Төньяҡ Месопотамия Парфияға бирелә, ә Әрмәнстан Римдәрҙә ҡала. Шул уҡ йылда герман ҡәбиләләре Римдең Дунайҙағы биләмәләренә инә. Маркомандар провинцияһына бәреп инә Паннония, Норик, Реция провинцияларына баҫып инә, Альп тауҙары аша Төньяҡ Италиянан Аквилеяға тиклем үтеп инә. Төньяҡ Италия һәм Паннонияға өҫтәмә хәрби контингент, шул иҫәптән көнсығыш фронттан да хәрбиҙәр күсерелә. Өҫтәмә ғәскәр йыйыу башлана, шул иҫәптән гладиаторҙар һәм ҡолдар араһынан да. Император-хакимдаштар варварҙарға ҡаршы походтарҙа ҡатнаша. Германдар һәм сарматтар менән һуғыш тамамланмаған була, ә Төньяҡ Мысырҙа (172) тулҡынланыуҙар башлана.
178 йылда Марк Аврелий германдарға ҡаршы походҡа етәкселек итә, ул ҙур уңыштарға өлгәшә, ләкин Рим ғәскәрҙәре тағун эпидемияһынан ҡырыла башлай. 180 йылдың 17 мартында Марк Аврелий Дунайҙа (хәҙерге Вена) Виндобонала тағун сиренән вафат була. Марк Аврелий вафатынан һуң рәсми рәүештә була изгеләштерелә. Ул хакимлыҡ иткән дәүер антик тарихи традицияларҙа алтын быуат тип иҫәпләнә. Марк Аврелийҙы «тәхеттә ултырған философ» тип атайҙар. Ул стоицизмпринциптарын тота, һәм уның яҙмаларында иң мөһиме — этик тәғлимәт, тормошто философик-әхлаҡи яҡтан баһалау һәм уға ниндәй күҙлектән ҡарау тураһында кәңәштәр.
Философияһы
Марк Аврелий фәлсәфәүи яҙмалар ҡалдыра — грек телендә яҙылған 12 «китаб» (китап бүлектәре), уларҙың дөйөм атамаһы «Үҙ-үҙеңдә». Марк Аврелийҙың философия буйынса остаздары араһында стоицизм яҡлылар: Юний Рустик, Аполлоний Халкедонский, Максим Клавдий.
Һуңғы стоицизм вәкиле булараҡ, Марк Аврелий үҙ фәлсәфәһендә этикаға ҙур иғтибар бүлә, ә философияның башҡа бүлектәре пропедевтик маҡсатҡа хеҙмәт итә.
Кинолағы образы
Марк Аврелий образын Энтони Манндың «Рим Империяһының ҡолауы» (1964) фильмында Алек Гиннесс һәм Ридли Скотттың «Гладиатор» (2000) фильмында Ричард Харрис кәүҙәләндерә.
2002 йылда «Альтаир-ТВ» телекомпанияһы «[https://www.youtube.com/watch?v=YXrgAF8dDXs&t=1s Марк Аврелий. Императорҙың һуңғы триумфы]» документаль фильм сығара.
Ертач
Ертач — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының уң ярына тамағынан 384 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тамырһабаҡ
Тамырһабаҡ (урыҫ. - корневище), тамыр (урыҫ. -корень) — үҫемлектең, ғәҙәттә, ер аҫтындағы, үренделәре. Тамырһабаҡ туҡлыҡлы матдәләр туплай, вегетатив тергеҙелеү һәм үрсеү функцияларын үтәй. Ағастарҙың тамырһабағы тип олононоң дауамы булған төп тамырын һәм унан таралған  (дауам ), шулай уҡ ер өҫтөнә сығып торған тамыр өлөшөн ҡушып атайҙар.
Һөйләштә "тамыр" тип кенә атала, "тамырһабаҡ" - фәнни термин.
Тамырһабаҡ сифаттары
Тамырһабаҡтар төрлө була:
Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы
Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы (27 сентябрь 1960 йыл — 16 февраль 2020 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе
Биографияһы
Вәхит Ишмөхәмәт улы Аҫылғужин 1960 йылдың 27 сентябрендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала, һуңынан Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡый. Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлағандан һуң 1977 йылда Өфө нефть институтына уҡырға инә, Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Вәхит Ишмөхәмәт улы 1982 йылдан алып «Ишембайнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында эшләй. Ябай быраулаусынан алып ҙур предприятие етәксеһенә тиклем һөнәри үҫештең бөтә баҫҡыстарын да эҙмә-эҙлекле үткән. Быраулаусы, мастер, производство бүлегенең өлкән инженеры, Профсоюздар үҙәге геологы, өлкән геолог, НГДУ-ның баш технологы, идаралыҡ начальнигының баш инженеры-беренсе урынбаҫары.
2000 йылдан «Башнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Ишембайнефть» филиалы етәксеһе. Республиканың күп кенә нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә әүҙем ҡатнашыусы. Аҫылғужин В. И. — сәнәғәтсе, йәмәғәт эшмәкәре.
Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы
Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы (11 апрель 1932 йыл — 25 март 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актёры. БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972), Башҡортостандың халыҡ артисы (1993). Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1954).
Салауат башҡорт дәүләт драма театрының иң сағыу артистарының береһе.
Биографияһы
Рафаэль Ғирфан улы 1932 йылдың 11 апрелендә Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Муса ауылында тыуған. Сәлиховтар нәҫелендә артистар булмай, атаһы Рафаэлде уҡытыусы итеп күҙ алдына килтерә, әммә ғаиләлә баланың театрға ҡыҙыҡһыныуына ҡаршы килмәйҙәр.
1946 — 1949 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһында (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы) уҡый (К Ф. Ғәҙелшина курсы ). Училищены 1953 йылда тамамлағандан һуң Рафаэль Сәлихов Ауырғазы колхоз-совхоз театрына эшкә килә. 1956 йылда театрҙы Толбазы ауылынан Салауат ҡалаһына күсерәләр.