cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рысева Дарья Александровна
Биографияһы
Анастасия Викторовна Рысева 1998 йылдың 5 мартында Силәбе ҡалаһында тыуған. «Йәшлек-Метар» балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбендә волейбол менән шөғөлләнә һәм спортсы булараҡ үҫә.
Дарьяның беренсе өлкән  клубы булып Мәскәү ҡалаһы Нур клубы тора. Һуңынан Яңы Уренгойҙан Факел өсөн уйын  үткәрә.
2015 йылда ул, Мәскәү Заречье-Одинцово клубы менән контрактҡа ҡул ҡуя. Был клубта 4 йыл уйнай. 2018 йылда Калининград ҡалаһының Локомотив клубына күсә. Бәйләүсе позицияһында уйнай. 2019 йылда "Локомотив" составында Рәсәй чемпионатының көмөш призёры була.
2019 йылда Италияла Йәйге Универсиадала  Рәсәй милли йыйылма командаһы составында турнир еңеүсеһе була.
Оло Поломка
Оло Поломка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пожва (пруд исемһеҙ, у с. Ели йылғаһының уң ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Октябрьский (Таутөмән ауыл Советы, Иглин районы)
Октябрьский (Октябрьское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 164 кеше. Почта индексы — 452400, ОКАТО коды — 80228855006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы)
Скворчиха ауыл советы — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы муниципаль берәмеге.
Тарихы
Скворчиха ауыл советы БАССР-ҙың Ишембай районы Скворчиха ауыл советы булараҡ ВЦИК-тың 1930 йылдың 20 августағы ҡарары нигеҙендә булдырыла.
2001 йылдың 20 февралендә Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡала советының түбәндәге ҡарары сыға: «Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының Алаҡай, Кинйәкәй, Юлдаш, Михайловка ауылдарын, уларға ҡараған биләмәләре һәм „Маяҡ“ ауыл хужалығы производство кооперативы ерҙәре менән бергә Салауат ҡалаһына тапшырыу тураһында»: Граждандар — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының Алаҡай, Кинйәкәй, Юлдаш, Михайловка ауылдарында йәшәүселәр сходының ҡарарын (2001 йылдың 10 февралендәге протоколдар), Башҡортостан Республикуаһы Министрҙар Советының 2001 йылдың 16 февралендәге № 145-р һанлы «Санкт-Петербург ҡалаһы Ҡала төҙөлөшө НИИИП-һының Салауат ҡалаһының Генераль планын раҫлау тураһындағы» күрһәтмәһен иғтибарға алып, Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо тураһындағы» Законының 15-се статьяһына ярашлы Салауат ҡала советы түбәндәгене ҡарар итә:
1. Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Скворчиха ауыл советының Алаҡай, Кинйәкәй, Юлдаш, Михайловка ауылдарын, уларға ҡараған территориялары, ҡайтанан бүлеү фонды, «Маяҡ» СПК-һы ерҙәре һәм башҡа ер файҙаланыусыларҙың ошо хужалыҡ биләмәләренә ингән ерҙәрен Салауат ҡалаһына тапшырыу тураһында Ишембай ҡала советына юллау йүнәлтергә. 2. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайынан был халыҡ йәшәгән ауылдарҙы Салауат ҡалаһына, ҡала составында Кинйәкәй ауыл советын булдырып, тапшырыуын үтенергә. ''Салауат ҡала советы рәйесе А. Т. Ғәлиев''.
Был ҡарар тормошҡа ашырылманы, сөнки урындағы халыҡ (Алаҡай ауылы) был ҡарарға ҡаршы сыҡты, ерҙәрен һаҡлап ҡалыу теләге менән Урындағы йәмғиәт үҙидаралығы (ТОС) ойошторҙо.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы (Башҡортостан Республикаһының 20.07.2005 й. № 211-З, 21.06.2006 й. № 329-З, 29.12.2006 й. № 404-З һанлы Закондарына ярашлы) Скворчиха ауыл советы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Урындағы үҙидара
Хакимиәттең адресы: Рәсәй, 453226, Башҡортостан Республикаһы, Ишембай районы, Скворчиха ауылы, Үҙәк урам, 20.
Телефон: +7 (34794) 7-41-28. Факс: +7 (34794) 7-41-19.
Сауҙа
3 кибет һәм 2 киоск халыҡҡа сауҙа хеҙмәте күрһәтә.
Транспорт һәм элемтә
Скворчиха ауылында «Рәсәй Почтаһы» бүлексәһе бар.
Һаулыҡ һағы
Өс фельдшер-акушер пункты (ФАП): Скворчиха, Кинйәкәй, Алаҡай.
Анненков
Анненков (Анненково) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 23 кеше. Почта индексы — 452038, ОКАТО коды — 80209804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫке Аҡбулат (Тәтешле районы)
Иҫке Аҡбулат (Староакбулатово) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. Аҡбулат ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 426 кеше.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (96 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
1795 йылда Варза йылғаһы урынлашҡан буйында Аҡбулат ауылында 7 хужалыҡта 30 аҫаба башҡорт йәшәгән. 1870 йылда урман-гәрәләр ауылға типтәрҙәрҙе ҡабул итә, 1834 йылда уларҙың һаны 17 кешегә етә, ә башҡорттар 166 ир-ат була. 1816 йылғы иҫәп алыу буйынса Аҡбулатта 16 йортта 80 башҡорт һәм 20 типтәр йәшәгән.
Х ревизияла 52 йортта 323 башҡорт, 4 йортта 46 типтәр теркәлгән. 1870 йылда 389 башҡорт һәм 45 типтәр була. ХХ быуат башында Аҡбулаттан бөтә типтәрҙәр айырылып сыға һәм 1908 йылда тиклем Яңы Аҡбулат йәки Кәргек ауылдары булыуы теркәлә. 1920 йылда был ауылдарҙа 21 хужалыҡта 98 кеше иҫәпләнгән. Иҫке Аҡбулат тип аталған төп ауылда аҫаба Урман-гәрәйҙәр генә ҡалған. Ул ваҡытта улар 765 кеше булған. Уларҙың 150 йорт-хужалығы булған.
Был ауылдың исеменә килгәндә, ул Урман-Гәрә улусы башҡорто Аҡбулат исеменән килә. XVII быуат документтарында уның улы һәм ейәне булауы билдәле. 1696 йылда Апас Аҡбулатов батша Петр Алексеевич указы, Өфө воеводаһы В. Ф. Леонтьевтың ҡарары буйынса Вәрәш һәм Кочаш йылғаһы бассейндарында биләргә рөхсәт ала. Был территория Иҫке Аҡбулатовтан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Уның улы Апаш шулай уҡ аҫабалыҡты алып ҡалырға тырышҡан.
Ул ваҡытта 27 типтәр 4 йортта йәшәгән. Һәр типтәр хужалығына 1,7-шәр йылҡы малы, 3,7-шәр һыйыр, 4,2-шәр һарыҡ, 5-әр кәзә булған. Уларға Варзы йылғаһы буйында башҡорттар менән килешеү нигеҙендә түбәндәге ерҙәр бүленгән: 300-шәр дисәтинә һөрөнтө ер, сабынлыҡ һәм уңайһыҙ ерҙәр, 800 дисәтинә урман һәм 50 дисәтинә йорт-ҡаралты ере.
Башҡорттар умартасылыҡ менән шөғөлләнгән: 1842 йылда 60 умарта һәм 9 солоҡ иҫәпләнгән, тиртәрҙәрҙәң 4 умартаһы булған.
Мәсет ҡарамағында конфессия мәктәбе («училище») булған. 1908 йылда Яңы Аҡбулат ауылында бер класлы министрлыҡ училищеһы асыла. Ул ваҡытта 4 бүлектә 21 малай белем алған.
Каштанка
«Каштанка» — урыҫ яҙыусыһы Чехов Антон Павел улының хикәйәһе. 1887 йылда Раштыуа ваҡытында «Яңы ваҡыт» гәзитендә «Ғилми берләшмәлә» исеме аҫтында баҫылып сыға.
Сюжеты
Мистер Жорж (таныш булмаған кешенең исеме) Каштанкаға төрлө трюктар өйрәтә һәм яңы номер менән сығыш яһарға тырыша, ләкин ҡаҙ фажиғәле үлә (һуңынан аттың осраҡлы рәүештә баҫыуы асыҡлана), ә Каштанканың дебюты килеп сыҡмай, сөнки тамаша ваҡытында элекке хужалары — Лука Александрыч менән уның улы Федяны таный һәм, ҡыуаныслы өрөп, уларға ташлана. «Тётка» элекке хужаларын таба.
Персонаждар
Төп персонаждар:
Адаптациялар
«Зазеркалье» Петербург балалар театры « Каштанкаға һөйөү менән (Страсти по Каштанке)» мюзиклын ҡуя. Унда төп персонаждарҙан тыш берәҙәк эттәр ҙә (бик сағыу төркөм) бар; этап буйынса барған тотҡондар колоннаһы; ҡала халҡының төрлө социаль төркөмө (чиновниктар; сиғандар; яҡлаусыһыҙ этте ҡамсы менән туҡмаусы ылаусылар). Был ҡуйылыштың аудиоверсияһы «Рәсәй радиоһы» нда тапшырыла.
Яҙылыу тарихы
Хикәйә яҙыуҙың бер нисә версияһы бар:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Был хәл минең менән булды. Мин Каштанканы табып алдым; мин уны өйрәттем һәм уның менән сығыш яһаным, Чехов АнтонПавловичҡа һөйләнем. Ләкин хәҙер Каштанка тураһында һөйләмәйем: Чеховтан яҡшыраҡ мин яҙа алмаясаҡмын. Ә мин һеҙгә Бишка тураһында һөйләйем.
Чехов тере саҡта хикәйәләре венгр, немец, чех телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Хикәйәне замандаштары күрә һәм баһалай. Полонский Я. П. 1888 йылда яҙыусыға уның яҙған хикәйәһе барыһына ла оҡшауын хәбәр итә.
1887 йылда Леонтьев Иван Чеховҡа былай тип яҙа: «Һеҙҙең «Каштанка» ысынлап та матур — был һеҙҙең шедеврҙарҙың береһе булыр ине».
Гольцев В. А., Меньшиков М. О., Васильева О. Р., профессор-невропатолог Россолимо Г. И. һәм башҡалар хикәйә тураһында ыңғай фекерҙәр яҙа. Ә Дистерло Р., «Каштанка» ға һылтанып, яҙыусыны тормошҡа еңелсә ҡарағаны өсөн шелтә белдерә.
1892 йылда айырым хикәйәнең айырым баҫма булып сығыуы ыңғай баһалар тулҡыны менән билдәләнә. В. Н. С. тигән исем аҫтында баҫылып сыҡҡан һәм «Библиографик яҙмалар» журналында баҫылған рецензияһында Сторожев В. Н.: «Каштанка» — балалар йәшендәге балалар өсөн такт, образлы тел менән яҙылған бик яҡшы хикәйә", — тип әйтә. Рецензент фекере буйынса, "Каштанка"ны балалар хикәйәһе өлгөһө булараҡ сығарырға мөмкин. Әҙәби тәнҡит хикәйәгә Соломко С. С. төшөргән иллюстрацияларҙы айырым маҡтау менән билдәләй.
«Русские ведомости» гәзитендә SS хәрефтәре менән ҡул ҡуйылған «Библиографик яҙмалар» авторы, «еңел юмор хикәйәне тағы ла күркәмерәк итә», тип иҫәпләй. Уның күҙлегенән ҡарағанда, «китап бик бай әҫәрҙәре булмаған балалар әҙәбиәтенең ҡыҙыҡлы күренештәренең береһе тип иҫәпләнә ала».
«Новости дня» гәзитендә (1892, 3118) «Д-т» псевдонимы аҫтында рецензия баҫтырған Эфрос Н. Е. билдәләүенсә, «Каштанка» — балаларҙың ғына хикәйәһе түгел: «…унда балалар аңына иҫәпләнмәгән яҡтары бик күп, Чехов деталдәре таҙа, улар һеҙҙе эстетик яҡтан ҡәнәғәтләндерәсәк». Тәнҡитсе хикәйәнең «Тынғыһыҙ төн» бүлеген шундай фекерҙәрҙең миҫалы сифатында килтерә.
Мүклеһаҙ һаҙлығы
Мүклеһаҙ һаҙлығы (болото Муклесаз ) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы биләмәһендә урынлашҡан комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (2018). Һаҙлыҡ майҙаны — 3,6 гектар, ә һаҡлау зонаһының майҙаны — 6,3 гектар.
Тасуирламаһы
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 18 сентябрҙәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын һәм тәбиғәт ҡомартҡыларын иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарарына ярашлы Мүклеһаҙ һаҙлығы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Һаҡ зонаһы сиктәрен һүрәтләү:
Һаҙлыҡта һирәк осраған үҫемлек — бәләкәй ҡыуыҡлы үлән үҫә.
Мүклеһаҙ һаҙлығында хужалыҡ һәм башҡа эшмәкәрлеккә индерелгән төп сикләүҙәр:
Әйтергә кәрәк, тыйыу режимы махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең сиктәре сиктәрендә тәүге һыулы горизонттың төбөнә тиклем ғәмәлдә була.
Тәбиғәттән файҙаланыуҙың һәм башҡа хужалыҡ эшмәкәрлегенең төп рөхсәт ителгән төрҙәре:
Мюэнь
Мюэнь — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чибитка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ломжа (ҡала)
Ло́мжа, Łomża — Польшалағы бер ҡала. Ҡала статусы 1548 й. 15 Һетайҙан. 300px|center|thumb|Ломжа ҡалаһының панорамаһы
Лиснянка
Лиснянка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәбиғәт һәләкәте
Стихиялы афәт — халыҡтың нормаль эшмәкәрлеген һәм тормошон боҙоусы, һәләкәткә, ҡыйралыш-емереүҙәргә һәм матди байлыҡтарҙы юҡ итеүгә алып килгән, ғәҙәттән тыш хәлгә тарытҡан тәбиғәт күренеше. Стихиялы бәлә-ҡаҙалар бер-береһенә бәйле лә, бәйһеҙ ҙә була ала, береһе арҡаһында икенсеһе барлыҡҡа килеүе лә ихтимал. Ҡайһы берҙәре айырым кешенең эшмәкәрлегенә бәйле. Бигерәк тә карьерҙар ҡаҙыу эштәре хәүеф тыуҙыра: йыш ҡына ишелмәләр, ҡар өйөмө ябырылыуы, тау боҙлоғоноң емерелеп төшөүе күҙәтелә.
Ер тетрәүе
Ер тетрәүе — ер ҡатламынан ҡапыл килеп сыҡҡан энергия тыуҙырған сейсмик тирбәлештәрҙән ер аҫты тетрәүе һәм Ер йөҙөнөң тирбәлеүе.
Ер тетрәүе ваҡытында тирбәлеү, һелкенеү, шылыу күҙәтелә. Башлыса ер тетрәүе тектоник күренештәр арҡаһында барлыҡҡа килә, шулай ҙа ҡайһы берҙә ишелмәләр, вулкан атылыуы, тау ҡаҙылмалары, йәҙрә шартлауҙары ла сәбәпсе була. Ер тетрәүенең үҙәк нөктәһе ер тетрәүҙең сығанағы тип һанала йәки икенсе төрлө гипоцентр. Ер тетрәгән биләмәне эпицентр тип исемләйҙәр. Ер тетрәүҙәрҙе баһалар һәм сағыштырыу өсөн магнитудалар һәм интенсивлыҡ шкалалары ҡулланыла.
Аҙаҡҡы ваҡыттағы иң эре ер тетрәү миҫалдары:
Вулкан атылыуы
Вулкандар атылыуы бик ҙур, масштаблы емерелеүҙәргә һәм ғәҙәттән тыш хәлдәргә килтерә ала торған стихиялы бәлә — ҡаза. Вулкан атылыу ваҡытындағы емерелеүҙәрҙең һәм халыҡтың һәләк булыуҙағы төп сәбәптәре:
Сил
Сил — бик ҙур концетрациялы минераль өлөшсәләрҙән, таштарҙан, тау тоҡомо ҡалдыҡтарынан торған ағым. Сил бигүк ҙур булмаған тау йылғалары бассейндарында, ҡоро үҙәндәрҙә, ғәҙәттә оҙайлы ҡойма ямғырҙар йәки бик тиҙ арала ҡар, боҙлоҡ иреүенән барлыҡҡа килә. Шулай уҡ силдең килеп сығыуының төп факторы булып таулы ерҙә урманды ҡырҡып бөтөрөү тора: ағастың тамыры тупраҡтың өҫкө өлөшөн тотоуы билдәле, был үҙ сиратында силде булдырмаҫҡа булышлыҡ итә.
Ишелмә
Ишелмәләрҙең килеп сығыуының сәбәптәре:
Убылыу
Убылыу — тау тоҡомдары массаһының тау битләүҙәренән ауырлыҡ көсө тәьҫире арҡаһында аҫҡа ҡарай айырылып төшөүе. Иң эреләрҙән һаналған убылыуҙың күләме 2,2 млрд м³. Был убылыу 1911 йылдың 18 февралендә Мургаб йылғаһында булған. Убылыу һөҙөмтәһендә тәбиғи быуа һәм Сарез күле барлыҡҡа килгән.
Шыуышма
Шыуышма — тау битләүенән шыуып төшкән йәки ҡолаған ҡар массаһы. Шыуышмала ҡар күләме бер нисә миллион куб метрға барып етә ала. Шыуышмаларҙың бер нисә төрө билдәле: Ҡоро шыуышманың тиҙлеге ғәҙәттә 20—70 м/с (125 м/с тиклем) ҡар ҡатламының тығыҙлығы 0,02- ән алып 0,3 г/см³ тиклем. Епшек шыуышма 10—20 м/с (40 м/с тиклем) тиҙлек менән хәрәҡәт итә, ҡар тығыҙлығы 0,3—0,4 г/см³ Беренсе донъя һуғышы осоронда Австрия-Италия фронтында яҡынса 40 000-80 000 һалдат артиллерия утынан ҡуҙғалған шыуышмаларҙан һәләк булған. Беҙҙең замандағы иң билдәле шыуышмалар:
Гидрологик ғәҙәттән тыш ситуациялар
Һыу баҫыу Һыу баҫыу. Чехия, 2002 йыл. Һыу баҫыу — йылға-күлдәрҙә, дингеҙҙәрҙә ҡойма ямғыр йәки бик ҡыҙыу ҡар иреүенән һыу күтәрелеп ташып сығыуы, көслө ел, башҡа сәбәптәр арҡаһында эргә-тирәләрҙәге ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалыуы. Һыу баҫыу кешенең һаулығын ҡаҡшата, һәләк булыусылар ҙа була, шулай уҡ халыҡ ҙур матди зыян да күрә. Иң мөһим һыу баҫыу миҫалдары: Тропик циклондар ҙур күләмле һыу баҫыуына һәм дауыллы һыу ҡалҡыуына сәбәпсе була:
Цунами
Цунами — океан йәки икенсе төрлө һыу ятҡылыҡтарындағы ҡалын һыу ҡатламына көслө тәьҫир итеүсе оҙон тулҡындар.
Цунами һыу аҫтындағы ер тетрәүҙәрҙән барлыҡҡа килә. Теркәлгән цунамиҙарҙың 7 % ишелмәләр, 5 % — һыу аҫты вулкан атылыуына сәбәпсе була.
Беҙҙең замандың иң көслө цунами исемлеге: Ҡайһы бер белгестәр «суперцунами» тыуыуы ла мөмкин, тип фаразлай. Бындай цунамиҙарҙаң бейеклеге йөҙ метрҙан да ашыу булыуы мөмкин, улар океан акваторияһына эре метеориттарҙың йәки ифрат ҙур размерлы ер киҫәктәренең океанға шыуып төшөүенән килеп сығыуы мөмкин.
Лимнологик катастрофa
Лимнологик катастрофа — һыу ятҡылығы төбөнән ҡапыл килеп сыҡҡан газдан (ғәҙәттә CO2) барлыҡҡа килгән һәләкәтле физик күренеш. Лимнологик катастрофа хайуандарға һәм кешеләргә газдан тонсоғоу менән янай. Һәләкәттәрҙең был төрө химик составы, күләме, оҙайлығы менән айырыла. Газдың урғылып сығыуы цунамиҙы ла тыуҙырыуы бар, сөнки өҫкә табан күтәрелгән газдан һыу ҙа күтәрелә. Ғалимдар фаразлауынса, лимнологик һәләкәттәргә шыуышмалар, ер тетрәүе, вулкан әүҙемлеге сәбәпсе була ала.
Бөгөнгө көндә ике күл лимнологик катастрофаһы билдәле: Лимнологик катастрофаларға алып килеүсе шарттар Камерун күлдәрендә генә түгел, планетабыҙҙың башҡа һыу ятҡылыҡтарында ла бар. Мәҫәлән: Көньяҡ Африкалағы Киву(Kivu) күлендә;
Янғындар
Янғын — кеше ғүмеренә, һаулығына, йәмғиәт һәм хөкүмәт мәнфәғәтенә зарар, шул уҡ ваҡытта бик ҙур материаль зыян килтергән, контролдә тотоп булмаған яныу процесы. Янғын сығыу төрҙәре:
2010 йылының июль, август һәм сентябрь башындағы Рәсәйҙең күп кенә өлкәләрендә аномаль эҫелектән һәм ҡоролоҡтан ҡатмарлы янғын хәле урынлашты. 2010 йылдың 7 авгусына 53 кешенең һәләк булыуы, 1200 йорт-ҡураның юҡ ителеүе раҫланды. Янғын майҙаны 500 мең гектарҙан ашыу тәшкил итте.
1972 йылдың йәйендә СССР-ҙа урман һәм торф янғындары илдең урта өлөшөнөң тиҫтә өлкәләрен солғап алды. Янғын майҙаны 1,8 млн гектар ерҙе биләһә, урман янғын осраҡтары 40 меңгә етте. В тушении пожаров принимало участие около 360 тыс. человек. Янғындарҙы һүндереүҙә 360 меңдән ашыу кеше ҡатнашты.
Урман янғыны
Урман янғыны — урман майҙандарында идара ителеүгә буйһонмаған, стихиялы уттың йәйелеүе. Урман янғындарының сығыу сәбәптәрен икегә бүлеп була: тәбиғи һәм антропоген. Тәбиғи янғындарҙың сәбәптәренең иң билдәлеләре — йәшен һәм ҡоролоҡ. Антропоген сәбәптәр булып башлыса ут төртөү, үртәү һәм иғтибарһыҙлыҡ, кешенең илке-һалҡы ҡарашы тора. Бөгөнгө көндә йәшендән, мәҫәлән, янғындарҙың тик 7 %-8 % ғына сыға. Башлыса урман янғындарының сығыуы кеше эшмәкәрлегенә бәйле. Урман янғындарынан бигерәк тә ҙур зыян ауыл халҡы һәм тәбиғәт күрә.
Янғын төрөнә ҡарап урман янғындарын түбән, юғарғы һәм тупраҡлыға бүләләр. Йәйелеү тиҙлеге буйынса түбән һәм юғарғы янғындар тотороҡло һәм йүгереккә бүленә. Эре урман янғындарының уртаса оҙайлығы 10-15 тәүлеккә, ә янған майҙандарҙың күләме 450—500 гектарға барып етә ала.
Торф янғыны
Торф янғындары — урман янғындарының торф ҡатламы һәм ағас тамырҙары яныуы менән бәйле төрө. Янған торфтың тәрәнлеге тик ер аҫты һыуҙары кимәле һәм аҫта йәйеүле минераль грунт менән сикләнә. Торф ятҡылығының яныуын ямғыр яуыуы ла баҫа алмай, сөнки ямғыр һыуы торф аша үтеп ер аҫты һыуына ҡушыла. Торф янып бөтмәйенсә яныуҙан туҡтамай.
Ҡойон
Ҡойон (торнадо) — йәшен-ямғырлы болот эсендә барлыҡҡа килгән һәм йыш ҡына ер йөҙөнә тиклем барып еткән атмосфера өйөрмәһе. Ҡойон башлыса болот тармағы формаһында йәки тиҫтә һәм йөҙләп метр диаметрлы томшоҡтан тора. Болоттан сыҡҡан ҡойондоң үҙенсәлектәре лә бар. Мәҫәлән, ул өйөрмәле ҡойондан һәм ҡом буранынан айырыла. Ғәҙәттә ҡойондың арҡыры диаметры аҫҡы киҫелешендә 300—400 м тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта ҡойон һыу өҫтөнә тейгән ерҙә был бейеклек 20—30 метрҙан үтмәҫкә мөмкин. Ҡойондоң ер өҫтөнән үткән саҡта оҙонлоғо 1,5—3 км-ға етә ала. Ҡойондарҙың иң күп һаны Төньяҡ Америка континентында теркәлә, бигерәк тә АҠШ-тың үҙәк штаттарында, көнсығыш штаттарҙа — әҙерәк. Иң оҙайлы ваҡыт хәрәкәт итеүсе ҡойон — Мэттун ҡойоны 1917 йылдың 26 майында 7 сәғәт 20 минут эсендә АҠШ территория буйлап 500 км үткән. Ошо ваҡыт арауығында 110 кеше һәләк булған. Рәсәйҙә 80 млн һумлыҡ зарар килтергән һәм бер кеше ғүмерен өҙгән ҡойон 2011 йылдың 31 июлендә Благовещенскта була.
Циклон
Циклон — бик ҙур, бер нисә йөҙҙән бер нисә мең километр диаметрлы һәм үҙәгендә түбән баҫымлы булған атмосфера өйөрмәһе.
Циклондарҙың ике төп төрөн айыралар: тропиктарҙан тыш һәм тропиктар. Беренселәре үҫешеү башында уртаса йәки поляр киңлектәрҙә һәм уларҙың диаметры башланған саҡта мең километрҙан бер нисә меңгә тиклем етә. Тропик циклондар тропик киңлектәрҙә барлыҡҡа килә, уларҙың ҙурлығы ла кәмерәк була (йөҙ, һирәгерәк — мең километрҙан ашыу), шул уҡ ваҡытта ел тиҙлеге һәм бари градиенттары бик ҙур була, хатта дауыл ҡуптарыуы мөмкин. Бындай циклондарға хас нәмә — «дауыл күҙе» — 20—30 км диаметрҙағы елһеҙ, аяҙ көн торошло өлкә. Бик көслө ел (секундына 70 — 100 метрға тиклем), ҡойма ямғыр (тәүлегенә 1000 мм тиклем) дингеҙҙә ҡот осҡос тулҡандар тыуҙыра һәм ҡоро ерҙе лә һәләкәткә дусар итә.
Хәҙерге заманда (2005 йыл) ҙур юғалтыуҙарҙы Катрина ураганы алып килде. Төрлө баһаламаларҙан күренеүенсә, был афәттән күрелгән зыян долларҙарҙа 89 млрд-тан 125 млрд-ҡа тиклем етте. Циклондарҙы күҙәтеү тарихында иң үлемеслеһе тип 1780 йылдағы Кариб дингеҙе Кесе Антил утрауҙарында ҡупҡан ураган һанала. Октябрҙең 10-нан 16-на тиклем арауыҡта 27,5 кеше һәләк булған.
Буран
Буран (ыжғыр буран) — ер йөҙөнән ел көсө менән ҡарҙы бер урындан икенсе урынға күсереү. Официаль метеорология станцияларҙа буранды өс төргә бүләләр: йәйәүле буран, һепертмә буран һәм ғөмүми буран. Ҡайһы бер белгәстәр болоттан яуып төшкән саҡта уҡ ел ынғайына ҡар бөртөктәренең тура төшмәй, ергә төшкәнгә тиклем ел менән бергә хәрәкәт итеүсе ҡар яуыуҙы ла буран тип атайҙар. Бындай бурандың исеме лә бар — һыбайлы буран. Официаль меостанцияларҙың мәғлүмәттәрендәкүрһәтелмәй. Көн торошон күҙәтеүҙәр тарихында иң көслө ҡар бурандары:
Боҙборсаҡ
Боҙборсаҡ — ҡойма яуым—төшөмдөң бер төрө. Боҙборсаҡ түңәрәк йәки башҡа төрлө формала була. Ҙурлығы бер нисә миллиметрҙан бер нисә сантиметрға тиклемгә етә. Ҙурлығы 130 мм, ауырлығы бер килограмм тартҡан боҙборсаҡтары ла осрай. Борсаҡтар бер миллиметр тирәһе ҡалынлыҡтағы үтә күренмәле һәм яртылаш күренмәле ҡатламдарҙан тора. Боҙборсағы ғәҙәттә йылдың йылы миҙгелендә ифрат ҙур ямғыр болоттарынан, йыш ҡына ҡойма һәм йәшенле ямғыр ваҡытында яуа. Боҙборсаҡ ауыл хужалығына, шәхси баҡсаларға ҙур зыян килтерә.
Ҡоролоҡ
Ҡоролоҡ — бер нисә аҙнанан ике-өс айға һуҙылған тотороҡло юғары эҫелек осоро. Ҡаты эҫелеккә яуым булмауы ҡушылыу сәбәпле тупраҡтың еүешлек запастары бөтә, үҫемлектәргә зарар килтерелә. Ҡоролоҡтоң башы ғәҙәттә аҙ хәрәкәтле юғарғы антициклон урынлашыуына бәйле була. Ҡояш йылыһының күплеге һәм шул уҡ ваҡытта һауаның еүешлеге кәмей барыуы (атмосфера ҡоролоғы) быуланыу һәләтен арттыра, был үҙ сиратында тупраҡтың ярлыланыуына булышлыҡ итә. Яуым-төшөм булмағанға күрә йылғалар, күлдәр, шишмәләр, быуалар кибә башлай, гидрология ҡоролоғо башлана. Урта Рәсәйҙә 1972, 2002 һәм 2010 йылдарҙағы оҙайлы эҫелектән һәм ҡоролоҡтан күп һанлы урман, торф янғындары барлыҡҡа килде. Янғындар Мәскәүҙең һәм башҡа ҡалаларҙың төтөнләүенә, халыҡтың һаулығының ҡаҡшауына килтерҙе.
Халыҡ-ара закондар йыйылмаһы
Инвалидтар хоҡуғы Конвенцияһында, хөкүмәттәр халыҡ -ара хоҡуғы буйынса үҙҙәренең бурыстарына ярашлы рәүештә төрлө ситуацияларҙа, шул иҫәптән стихиялы бәлә-ҡазаларҙа, инвалидтарҙы яҡлау һәм хәүефлеҙһеген булдырыу өсөн тейешле саралар ҡабул итергә тейеш, тип билдәләнгән.
1989 йылда БМО-ның Генераль Ассамблеяһы йыл һайын үткәрелә торған Халыҡ-ара стихиялы бәлә-ҡазаларҙың хәүефен кәметеү көнө булдырҙы.
Кеше ҡорбандары һәм матди юғалтыуҙар
БМО мәғлүмәттәренә ярашлы стихиялы бәлә-ҡазалары араһында һәләк булыусы һаны буйынса беренсе урында гидрометеорология һәләкәттәре, икенсе урында — геология, өсөнсө урында — техноген һәләкәттәр. Ер тетрәүҙәрҙән, урагандарҙан, башҡа төрлө хәүефле тәбиғәт күренештәренән 1970-се йылдан 2010 йылға тиклем донъя күләмендә 3,3 млн-ға яҡын кеше һәләк булған (уртаса йылына 82 500 кеше). Башлыса һәләк булыусылар ярлы илдәрҙә йәшәгән. Стихиялы бәлә-ҡазаларҙан күрелгән зыян 1970—2008 йылдар арауығында 2300 млрд доллар тәшкил иткән. Иң ҙур зыянды ер тетрәүҙәр һәм дауыл -ғәрәсәттәр алып килә. Иң күп зыянды уртаса доходлы илдәр күрә. Стихиялы бәлә — ҡазаларҙы булдырмау саралары
Ҡыҙылъяр (Ағиҙел ҡушылдығы)
Ҡыҙылъяр (Кызылъяр) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1011 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Инта
Кесе Инта — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Бәхәс (хикәйә)
«Бәхәс» («Әкиәт») —  А. П. Чеховтың бай банкир менән йәш юристың ғәҙәти булмаған бәхәс ҡороуы тураһындағы хикәйәһе. Хикәйә тәүге тапҡыр 1889 йылда баҫтырылған.
Тарихы
1888 йылдың 17 декабрендә Чехов С. Н. Худековтан «Петербург гәзите» өсөн хикәйә яҙырға заказ ала, уны бик тиҙ генә яҙа башлай. Был турала ул А. С. Суворинға яҙған хатында хәбәр итә. 1888 йылдың 22 декабрендә «Сапожник и нечистая сила» хикәйәһе яҙыла һәм 1888 йылдың 25 декабрендә ул «Петербург гәзитендә» (№ 355, с.2) баҫылып сыға.
Алексей Суворин Чеховтың «Новое время» гәзитенә яҙыу урынына икенсе гәзиткә яҙғаны өсөн бик ныҡ үпкәләй. Һөҙөмтәлә Чехов уның «Новое время» гәзите өсөн 1889 йылдағы Яңы йыл байрамына әкиәт яҙырға вәғәҙә бирә. 1888 йылдың 23 декабрендә  Чехов  Суворинға  «кисә кис» ул әкиәтте яҙа башлауы тураһында хәбәр итә, ә 1888 йылдың 30 декабрендә  Чехов Суворинға әҙер әкиәтен ебәрә. 1889 йылдың 1 ғинуарында өс киҫәктән торған «Сказка» хикәйәһе «Новое время» (№ 4613) гәзитендә баҫылып сыға.
1901 йылда А. Ф. Маркс нәшриәтендә баҫтырып сығарасаҡ әҫәрҙәренең йыйынтығында Чехов хикәйәне «Бәхәс » тип атай һәм уның баштағы ике бүлегенә күп һанлы үҙгәртеүҙәр индерә. Мәҫәлән, юрист төрмәлә уҡыған китаптарҙың авторҙарының исемдәрен (Шекспир, Байрон, Гомер, Вольтер, Гёте) «классиктар» һүҙенә алыштыра. Ләкин иң ныҡ үҙгәреш - өсөнсө киҫәкте бөтөнләй төшөрөп ҡалдырыу. Был хикәйәнең бөтә мәғәнәһен үҙгәртеүгә килтерә.
А. П. Чехов тере сағында хикәйә болгар, венгр, поляк һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителә.
I киҫәк
Оло йәштәге банкир бынан ун биш йылдар тирәһе, 1870 йылдың 14 ноябрендә, булған ваҡиғаны иҫенә төшөрә. Саҡырылған ҡунаҡтағы кешеләр бәхәсләшеп китә һәм үлем язаһы кешелеклеме әллә ғүмерлеккә төрмәгә ултыртыумы икәнде асыҡларға тырыша. Ул үҙе үлем язаһы еңелерәк тигән фекерҙә, ә ҡунаҡтар араһындағы йәш юрист төрмәләге тормош үлемдән яҡшыраҡ ти. Улар бәхәс тотоша. Әгәр юрист бер кешелек камерала ун биш йыл буйына ултырып сыға алһа, банкир уға ике миллион һум аҡса бирергә вәғәҙә бирә.
Юрист үҙ теләге менән ҡаты һаҡ аҫтында банкирҙың баҡсаһында төҙөлгән флигелдә иркенән мәхрүм булып йәшәй башлай. Бикләүҙә торған юрист китаптар уҡый, яҙыша, пианинола уйнай, һыра эсә, үҙен тәрбиәләү менән шөғөлләнә. Яҙыусы юристың төрмәләге тормошоноң төрлө осорҙарын һүрәтләй.
II киҫәк
Бәхәс шартында әйтелгән ун биш йыл тулыр алдынан бер нисә сәғәт алда ғына банкир, әгәр бәхәстә ул отолһа, үҙенең банкрот буласағын аңлай. 15 йыл элек бик ваҡ ҡына күренгән сумма хәҙер уның өсөн бик тә ныҡ кәрәк һәм ул, юрисҡа аҡса түләмәҫ өсөн, уны үлтерергә ҡарар итә. Флигель янынан ҡарауылсы китеп торған саҡта ул бүлмәгә инә лә йоҡлап ятҡан юрист янына килә. Юрист янында бер яҙыу ятҡанын күреп ҡала. Юристы үлтерер алдынан банкир был яҙыуҙы уҡый. Хатында юрист төрмәлә ултырған саҡта унда алған белемдәренең матди ҡиммәттәргә ҡарағанда байтаҡ өҫтөн торғанын аңлауы һәм шунлыҡтан төрмәнән сыҡҡас бәхәстә еңгән өсөн аласаҡ бүләктән баш тартыуы тураһында яҙған була.
Был ҡулхаты банкирға бик ныҡ тәьҫир итә һәм ул илап ебәрә лә, йоҡлап ятҡан юристы үлтермәйсә, уның янынан шым ғына сығып китә. Иртәнсәк ҡарауылсылар банкирға юристың бәхәс ваҡытын тамамламай төрмәнән сығып китеүе тураһында хәбәр килтерә. Банкир үҙенә ҡарата нәфрәт менән ҡарай һәм юристың ҡулхатын янмай торған йәшниккә бикләп ҡуя.
III киҫәк (1901 йылда Чехов тарафынан юйылған)
Ваҡиғалар юристың төрмәнән сыҡҡанынан һуң бер йыл үткәс бара. Банкир ҡунаҡта саҡта ярлы кеше, принциптан сығып, 3 миллиондан баш тарта аламы юҡмы тип бер миллионер ҡарт менән бәхәсләшә. Йәтәсләшкәндән һуң банкир үҙенең эш бүлмәһенә йүнәлә. Уға ниндәйҙер бер әфәнденең килеһе тураһында әйтәләр. Ҡабул итеү бүлмәһендә ул теге юристы күрә. Күҙ йәштәренә төйөлә-төйөлә юрист тубыҡланып уға ялбара :"Мин бик ныҡ хаталанғанмын! […] Китап — бары тик тормоштоң насар күләгәһе генә һәм ошо күләгә минең аҡсамды урланы! […] Мин һеҙҙән ике миллионды һорарға хаҡым юҡ, ләкин мин һеҙҙән үтенәм: зинһар өсөн миңә бер йәки ике йөҙ мең булһа ла аҡса бирегеҙ! Юғиһә мин үҙ-үҙемә ҡул һаласаҡмын!"- ти. Банкир уға был сумманы бирергә һүҙ бирә һәм саҡырылған ҡунаҡтары янына кире килә. Ул,хәлдән тайып, креслоға ултыра һәм миллионер ҡартҡа:"Һеҙ оттоғоҙ! Мин -хәйерсе!"-ти.
Тәнҡит
В. Альбов әйтеүе буйынса, Чехов 1880-сы йылдар аҙағында «бик төшөнкө кәйефле» булған, сөнки уның "Бәхәс" хикәйәһендәге геройы бөтә кешелеккә кәмһетеп ҡарай". А. Б. Гольденвейзер 1901 йылдың 16 сентябрендә Л. Н. Толстойға «Бәхәстең» бик үҙенсәлекле булыуы һәм яҙылыу оҫталығы» менән үҙенә бик ныҡ оҡшауы тураһында яҙа.
Оло Рассольная
Оло Рассольная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының уң ярына тамағынан 253 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байҡы-Юныс ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Байҡы-Юныс ауыл Советы — Ҡариҙел районы составындағы   2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452386. ОКАТО коды — 80234818000. Байҡыбаш ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 1991 йылдың 1 июлендә ойошторола.
Ауыл Советы составы
Байҡы-Юныс  — административ үҙәк,  Асҡыш ауылы
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1991 йылдың 1 июлендәге «Ҡариҙел районында Байҡы-Юныс ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» 6-2/273 һанлы указы хәбәр итә:
17 йылдан һуң Байҡы-Юныс ауыл Советы юҡҡа сыға.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 27) Ҡариҙел районы буйынса (пункт б):
Географик урыны
2008 йылға Асҡын районы, Тигермән ауыл Советы,  Әртәкүл ауыл Советы,  Иҫке Аҡбүләк ауыл Советы,   Байҡыбаш ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Үрге Ҡаҙмаш ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Үрге Ҡаҙмаш ауыл Советы — Ҡариҙел районы составындағы 1998 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек. Кирҙә ауыл Советы  менән берләштерелгән. ОКАТО коды (бөтөрөлгән)— 80 234 820 9.
Ауыл Советы составы
Ауыл советы составы: Александровка ауылы— административ үҙәк,  Тат-Коҙаш, Ҡайынсыҡ ауылдары. 1986 йылда тиклем ауыл составына  Николаевка ауылы ингән (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге   6-2/396  һанлы «Иҫәп мәғлүмәттәренән ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы алып ташлау тураһында» указы )
Тарихы
Үрге Ҡаҙмаш ауылы буйынса аталған.
Башҡортостан Республикаһының 1998 йылдың  29 майындағы «Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районындағы Үрге Ҡаҙмаш ауыл Советын бөтөрөү тураһындағы» Законы хәбәр итә  : Статья 1. Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районының Үрге Ҡаҙмаш ауыл Советын бөтөрөргә.
Статья 2. Үрге Ҡаҙмаш ауыл Советының биләмәһен Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы Кирҙә ауыл Советы составына тапшырырға.
Лобов Семён Семёнович
Семен Семенович Лобов (1888 йыл, Песьково ауылы, Смоленск губернаһы  — 1937 йыл) — совет дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы буйынса ВЧК-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле, Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе, Башҡортостандың эске эштәр халыҡ комиссары (1920—1921). 1-7 саҡырылыш СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы (1924—1937), Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1922—1923), ВКП(б)-ның Ойоштороу комитеты ағзаһы (1930—1934), Ойоштороу комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1927—1930).
Биографияһы
Башланғыс мәктәпте тамамлай.
Мәһәҙиев Марат Шәриф улы
Мәһәҙиев Марат Шәриф улы (Магадеев Марат Шарифович) (20 июль 1962 йыл) — комсомол, дәүләт органдары һәм хәрби хеҙмәт ветераны, ғалим-инженер. 1987—1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының граждандар оборонаһы эштәре һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса министрының беренсе урынбаҫары, 1999 йылдан — министры; 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ начальнигы; 2012—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары. Генерал-майор. Техник фәндәр кандидаты. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2007). II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Марат Шәриф улы Мәһәҙиев 1962 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1985 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтын (хәҙерге Российский химико-технологический университет имени Д. И. Менделеева) тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1979 йылда «Салауатнефтемаш» производство берекмәһендә смена начальнигы вазифаһында башлай, артабан «Каустик» производство берекмәһенең комсомол комитеты секретары була.
1987—1990 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Стәрлетатаҡ ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары .
Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Юғары Советтың йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе була .
Зөлхәбирә (йыр)
Тарихы
«Зөлхәбирә» йыры бер нисә вариантта йәшәп килгән. Уны беренсе тапҡыр совет музыка белгесе, фольклорсы Л. Н. Лебединский 1937 йылда Баймаҡ районында ҡурайсы Х.Ғ.Муллаҡаевтан яҙып алған. 1969 йылда «Азия һәм Көнсығыш халыҡтары музыкаһы» йыйынтығында ул «Башҡорттарҙың оҙон көйлө йыры „Зөлхизә“» тигән мәҡәләһен баҫтыра. Йыр «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығына индерелә.
«Зөлхәбирә» йыры — лирик‑драматик эстәлекле йыр, куплетлап башҡарыла, трагик аһәңле.
«Зөлхәбирә» йырының бер вариантын Ф. А.Нәҙершина яҙып ала.
Легендаһы
Йырҙа бәйән ителгәнсә, Мостафа мулла кәрт уйнарға әүәҫләнә һәм өйәҙ исправнигы менән Зөлхәбирә исемле ҡыҙын кәрткә һалып уйнатып, отола. Ҡыҙ баланың яҙмышы фажиғә менән тамамлана.
Йырҙы башҡарыусылар һәм эшкәртеүселәр
«Зөлхәбирә» йырын башҡарыусылар араһында С.Ә.Абдуллин ,А. А. Солтанов Я. Ф.Аҡмырҙин, З.Ғ.Мәхмүтов, Ғата Сөләймәновтар.
Йырҙы музыка ҡоралдарында һәм музыкаһыҙ башҡарыуға эшкәртеүселәр: Р. Х.Ғәзизов — тауыш һәм фортепьяно, А. Г. Тихомиров хор (а cappella) өсөн эшкәрткән.
Татар композиторы Мансур Мозаффаров был легенданы файҙаланып, татар ерлегенә күсереп, «Зөлхәбирә» тигән опера яҙған.
Тозловка
Тозловка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бездна йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саҙыйҡов Фәрит Шәмсетдин улы
Саҙиҡов Фәрит Шәмсетдин улы (29 сентябрь, 1927 йыл — 20 декабрь, 1987 йыл) — БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы, Фрунзе исемендәге колхоздың шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү буйынса механизацияланған звено тракторисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1967).
Тормош юлы
Саҙиҡов Фәрит Шәмсетдин улы 1927 йылдың 29 сентябрендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылында тыуған.
Башланғыс белемле. Хеҙмәт юлын 1941 йылда Ҡырмыҫҡалы районы Фрунзе исемендәге колхозда тракторист булып башлай. 1947 йылдың февраленән май аҙағына хәтле Ҡарламан МТС-ында трактористар курсында уҡый. 1947—1959 йылдарҙа тракторист булып, 1959 йылдан алып — Фрунзе исемендәге колхоздың шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү буйынса механизацияланған звено етәксеһе булып эшләй.
Һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) Ф. Ш. Саҙиҡов етәкләгән звено планда ҡаралған 200 центнер урынына гектарынан 341 центнер шәкәр сөгөлдөрө уңышы йыйып ала. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың тәүге өс йылында пландағы 220 центнер урынына 345 центнер уңыш  ала. 1973 йыл — пландағы 21 245 центнер урынына 49 124 центнер уңыш алып, социалистик йөкләмәне 141 процентҡа үтәй. 94 гектар ерҙең һәр гектарынан 522-шар центнер уңыш алып, рекорд ҡуя. Республика сөгөлдөрсөләре араһында Саҙиҡов звеноһы беренсе урынды яулай. Сөгөлдөр етештереүҙә өс йыллыҡ план 156 процентҡа үтәлеп, планда ҡаралған 61 054 центнер урынына 95 705 центнер татлы тамыр йыйып алына. Сөгөлдөр һатыу планын звено 141 процентҡа үтәй — пландағы 58 470 центнер урынына 82 453 центнер шәкәр сөгөлдөрө хөкүмәткә һатыла. Звено был уңыштарға шәкәр сөгөлдөрө культураһын үҫтереү технологияһын камиллаштырыу, һөрөнтө ерҙәрҙе комплекслы механизация юлы менән эшкәртеү һәм шәкәр сөгөлдөрөн ағымлы һәм йөк күсереп тейәү ысулы менән йыйыу арҡаһында ирешә.
1973 йылғы Бөтә Союз социалистик ярышында хеҙмәт батырлығы күрһәтеп,ерҙән алынған  уңыш  планын  арттырып үтәп, хөкүмәткә һатҡан һәм был эштә ҙур һөҙөмтәләргә ирешкәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 7 декабрендәге Указы менән Ф. Ш. Саҙыйҡовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ул Башҡорт АССР-ы Юғары Советының алтынсы саҡырылыш (1963—1967) депутаты.
Хәтер
Герой исеме Ибраһим ауылының бер урамына бирелгән.
Һылтанмалар
http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r31/r31_33.html?gord=1&template=46
Ильин урамындағы Спас Преображение сиркәүе
Тарих
Новгородтың тәүге йылъяҙмаһында ғибәҙәтхана булдырылыуы тураһында яҙыу бар: «''В лето. Поставиша церковь камену святого Спаса, на Илиине улице; и архиепископ Новогородскии Алексеи, с игумены и с попы и с крилосом святыа Софиа''».
Ҡорам Новгородтың Ильин урамында (Волхов йылғаһы ярының ҡапма-ҡаршы ярында торған Детинецтың сауҙа яғында) Славенский осондағы төп урамда йәшәүсе кешеләр тарафынан төҙөлгән. Уға тиклем бында епископ Никита тарафынан төҙөлгән ағас сиркәү булған. Был сиркәү и конаһы, XI быуатта, 1169 йылда, Новгородты суздаль ғәскәре ҡамауҙа тотҡан саҡта ошо икона сиркәүҙән халыҡҡа сығарып йөрөтөлгәндән һуң, Новгородты мөғжизәле рәүештә дошмандарынан ҡотолдорғанлығы менән билдәле. Новгородтың изге ҡомартҡыһы өсөн 1340 йылда махсус рәүештә сиркәүгә ҡанат өҫтәп төҙөлә, ләкин ҡанат янғында һәләк була. Артабан махсус рәүештә икона өсөн Знамение ҡорамы төҙөлгән һәм 1356 йылдан алып икона унда (хәҙерге Знаменский соборы, 1682—1688 йылда төҙөлгән) һаҡлана. Әлеге ваҡытта мөғжизәле икона София соборында тора.
Архитектураһы
Преображение сиркәүе үҙ ваҡытына хас булғанса төҙөлгән, уға монументаллелек һәм мөһабәт матурлыҡ хас. Ҡорам XIV быуатта Новгородта киң таралған ҡорам архитектураһ төрө, уның планында дүрт бағаналы квадрат тора. Сиркәүҙең бер миһраб апсидаһы бар, сиркәү бер көмбәҙ аҫтында тора. Фасады өс ҡанатлы итеп тамамланған. Әлеге ваҡытта ҡыйығы һигеҙ бүлкә япманан тора, был сиркәү фасадына өсмөйөш формаһын биреп тора. Ҡорам бик бейек, ә ҡыйығының формалары уның юғарыға табан ынтылышын сағылдыра.
Ғибәҙәтхананың тышҡы декоры бик бай булыуы менән айырылып тора. Фасад, ғәҙәттәгесә ҡанаттар менән өс кәртәгә бүленгән. Кәртәләр өҫтө аҫҡа табан һуҙылған ике ҡатлы аркалар менән уратылған, улар «тимрәү» арка, усложняй. Вертикаль бейек тәҙрәләр төркөмдәргә берләшеп тора. Тәҙрәләренең өҫтөндә — ҡашағалар (бровки). Ҡайһы бер урындарҙа тәҙрәләргә уйымдар яһалған. Тәҙрә уйымдары һәм соҡор уйымдар ярым түңәрәк формалы һәм ҡайһы берҙәре уҡ осо һымаҡ ослайып тора. Апсида ике рәт вертикаль аркалар һәм ике рәт бәләкәй аркалар менән тартылған (уларҙың формаһы ярым түңәрәк валиктарға оҡшап тора), был аркалар тәҙрәләрҙе уратып тора. Биҙәү мотивтары сифатында сиркәү барабанын һәм кәртәләрҙең үрге контурҙарын биҙәп торған бегунец һәм поребрик, ҡулланылған. Бынан тыш, сиркәүҙең фасадтарын таштан ҡырып яһалған һәм семәрле таштар менән эшләнгән төрлө тәреләрбиҙәп тора. Түшәлгән тәреләрҙең нигеҙе баҫҡыс формаһында — голгофа тәреләрен хәтерләтә — улар фасад яҫылығында асимметрик ҡуйылған.
Красноусол (шифахана)
Красноусол — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы күп йүнәлешле бальнеология курорты. 1924 йылда нигеҙ һалына башлай. Өфө ҡалаһынан 146 км алыҫлыҡта, Красноусол йылғаһы янында, диңгеҙ кимәленән 135 метрҙа урынлашҡан.
Дауалау йүнәлештәре
Красноусол бальнеологик шифахана. Аҡкүл тимер юл станцияһынан 36 км һәм Ғафури районы Красноусол ауылының төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Климаты континенталь, ҡыш уртаса һалҡын (ғинуар айының уртаса температураһы −15°С), йәй йылы (июлдең уртаса температураһы 20°С). 1924 йылда асыла (1939—1944 йылдарҙа тәжрибә бальнеология станцияһы), 2002 йылдан алып Дәүләт унитар предприятиеһы.
Аш һеңдереү, тын алыу ағзалары, терәк-хәрәкәт аппараты, нервы системаһы ауырыуҙары, матдәләр алмашыныуы боҙолған, тире, гинекология, урология һ. б. сирле пациенттар өсөн тәғәйенләнгән. Шифахана йыл әйләнәһенә эшләй, 510 урынға иҫәпләнгән (2012).
Төп дауалау факторҙары: Красноусол минераль һыу сығанаҡтары, ләмле карбонат-силикат ләм һәм климат. Бальнеотерапия, ләм менән дауалау, диетотерапия, физиотерапия, фитотерапия, дауалау массажы, дауалау физкультураһы, рефлексотерапия, гирудотерапия һ. б. ҡулланыла, пластик хирургия һәм косметология бүлеге эшләй.
Курортта төрлө ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын дауалау маҡсатында дүрт төрҙәге шифалы минераль һыуҙар файҙаланыла.
Тарихы
Красноусол минераль һыу сығанаҡтары XVI быуаттан алып билдәле. Солеварный ҡаласығы Усолка йылғаһының үрге ағымында барлыҡҡа килгән. Бынан тоҙҙо Тоҙлойылға (Көгөш), һуңынан Ағиҙел, Кама һәм Волга буйлап Өфө губернаһының төрлө ауылдарына һәм Мәскәүгә ебәрәләр. Минераль сығанаҡтарҙың дауалау үҙенсәлектәре тураһында бик күп легендалар һәм риүәйәттәр бар.
1924 йылда БАССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты бойороғо менән Красноусол шишмәһе янында бер нисә ағас йорт һалына. Тәүге йылдарҙа П. С. Зотов етәкселегендә ике шәфҡәт туташы эшләй. Шулай итеп, «Красноусол» курорты барлыҡҡа килә.
1929 йылда билдәле башҡорт геологы Г. В. Вахрушев Тоҙйылғаның иҫке үҙәнендәге сығанаҡтарҙа майға оҡшаш ҡара ләм билдәләй. Красноусол ләме шифалы үҙенсәлектәре буйынса Тамбукан (Кавказ) минераль күленең бысрағына оҡшаш, көкөртлө водород сығанаҡтары — Иҫке Русса һәм Сергиевский сығанаҡтарына, ә эсәр һыу сығанаҡтары буйынса Ессентуки, радонлы Пятигорск һәм Себер сығанаҡтарына оҡшаш.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Красноусол минераль һыу сығанаҡтары һәм ләмдәре дауалау өсөн киң ҡулланыла. Был ваҡытҡа 8 ағас йоҡо корпусы һәм һыу-ләм менән дауалау бинаһы эшләгән.
Һарыбай
Һарыбай (Сарбаево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Красноусол (шифахана)
Тарихы
1944 йылда тәжрибә бальнеология станцияһы йәйге осорҙа 100 карауатлыҡ шифахана итеп үҙгәртелә, ә 1958 йылда Красноусол курорты йыл әйләнәһенә эшләүгә күсерелә. Шифахана 1963 йылдан ныҡлы төҙөлә башлаған. 1997 йылда баш табип Фаяз Харис улы Мәзитов шифахананы ҡайтанан йыһазландыра. Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты М. Ғ. Рәхимов, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте был эштә әүҙем ҡатнаша. Тоҙйылға үҙәне тәрәнәйтелә, ярҙары киңәйтелә, өс бассейн-купель төҙөлә. Йоҡо корпустары реконструкциялана. Дауалау учреждениеһының ләм менән дауалау урыны Көнбайыш Германияның «Унбешайден Баден-Баден» фирмаһының медицина ҡорамалдары менән йыһазландырыла, 300 урынлыҡ яңы ашхана сафҡа индерелә.
Һарыбай
Географик урынлашыуы
Сәскәкүл күле буйында урынлашҡан.
Красноусол (шифахана)
Бөгөнгөһө
2014 йылда яңы «Старт» сервис-сәләмәтләндереү үҙәге бинаһы файҙаланыуға тапшырыла. Бында путевкалар бронләү һәм һатыу бүлеге, фитнес-зал, дауалау физкультураһы залы, прокат пункты, телестудияһы, фотосалоны һәм мини-типографияһы булған реклама-мәғлүмәт үҙәге урынлашҡан.