cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Павниси сиркәүе
Павнисиҙа Георгий сиркәүе (грузин: გიორგის წმინდა ფავნისის ეკლესია), көнсығыш Грузияла, Шида Картли төбәгенең Каспи муниципалитетында урынлашҡан грузин православ сиркәүе. 9-10 быуаттарҙа төҙөлгән. Сиркәү 12 быуаттың икенсе яртыһындағы фрескалары менән билдәле. Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән
Павниси сиркәүе тарихта Павниси булараҡ билдәле булған төбәктең хәҙерге Гарикула исемле ауылдан көньяҡҡа ҡарай иҫке зыяратта урынлашҡан. 12,4 × 10,8 м күләмендәге бина ҡомташтан төҙөлгән, көнсығышта ярым түңәрәк апсиданан тора, ярым цилиндрик көмбәҙ менән ябылған. Бинаға көньяҡ яҡтағы ишек аша инергә мөмкин. Көньяҡ фасады менән йәнәш ярым емерек өҫтәмә часовня тора
Эске яҡтан һыланған һәм яҡынса 1180 һәм 1190 йылдар араһында буялған диуарҙарында юғары художестволы фрескалар урын алған. Төҫтәр гармонияһы һәм линияларының таҙалығы менән билдәле булған картиналары байтаҡ өлөшөндә уңған, әммә өлгөләре сағыштырмаса һәйбәт һаҡланып ҡалған. Сиркүәҙең эске диуарының үҙәк өлөшөндә апостолдың 12 бюсы һүрәтләнгән, ә аҫҡы өлөшөндә 10 сиркәү башлығының һәм ике диакондың һүрәттәре урынлашҡан. Көнбайыш диуарҙа христиан тарихын һүрәтләүсе картиналар урынлашҡан
Бәндәбикә менән Ерәнсә
Бәндәбикә менән Ерәнсә — зирәк ҡатын һәм уның ире сәсән Ерәнсә тураһында башҡорт легендаһы.
Тарихы
Тәүге тапҡыр Ерәнсә-сәсән тураһында легенданы 1911 йылда Ырымбур губернаһы Ҡаныкүл ауылы кешеһе Сәйетов Миңлебай Мәмбәт улынан билдәле башҡорт шағиры, фольклорсыһы Мөхәмәтша Буранғолов яҙып ала (научный архив, ф.3, оп.12, д.445,Л.162-165; Башкирское народное творчество. Т. 10. Исторический эпос. — Уфа, Китап, 1999. — 392 с. Страница 382). Башҡортостандың көньяҡ райондарында борон-борондан шағир Ерәнсә һәм уның зирәк ҡатыны Бәндәбикә тураһында риүәйәттәр тарала.
Ерәнсә күп башҡорт әкиәттәренең һәм легендаларының геройы була («Ерәнсәнең Әбелхәйер ханға әйткәне», «Аҫкар тауының үлеме», «Ерәнсә сәсән менән хан», «Ерәнсә сәсәндең килен эҙләгәне» и т. д.). Башҡорт яҙыусыһы Тәлғәт Ишемғолов Күгәрсен районында булған риүәйәттәрҙе йыя һәм уларҙы «Бәндәбикә һәм Ерәнсә» исеме аҫтында нәшер итә. Ул шулай уҡ «Бәндәбикә» повесын яҙа.
1968 йылда Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Мәҡсүт ауылы зыяратында Бәндәбикәнең урта быуат кәшәнәһен асалар. Таш саркофагта табылған ҡатындың һөйәктәрен Мәскәү дәүләт университетының антропология институтына алып китәләр, әммә Бәндәбикәнең тышҡы ҡиәфәтен тергеҙергә тейеш булған М.С. Акимова үлеп ҡала, һәм Бәндәбикә мәйетенең артабанғы яҙмышы билдәһеҙ ҡала.
Яҡынса XIV—XV быуаттарҙа йәшәгән зирәк һәм тапҡыр Ерәнсә сәсән тураһында риүәйәттәр күп төрки халыҡтар: (ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, төркмәндәр) араһында таралған. Ҡайһы саҡ төрки халыҡтар уны хатта Йәнибәк хан вәзире тип тә атайҙар.
Сюжеты
Уға кәңәш һорап күптәр килә һәм иң башта: «Бәндәбикә өйҙәме, ҡайыш ҡамсы сөйҙәме?»-тип һорау биргән. Башҡорт ауылдарында әле лә килгән ҡунаҡ хужаларҙы шулай сәләмләү ғәҙәте бар.
Боронғо йола буйынса Бәндәбикә үҙенең һәләк булған иренең ҡустыһына кейәүгә сыға, тимәк йәш иренән күпкә өлкәнерәк һәм тәжрибәлерәк була. Ваҡыт үтеү менән Бәндәбикә ҡартая,ауырый башлай, ә йәш Ерәнсә яу ҡырында дан ҡаҙанғыһы килә. Һәм ул күрше ҡаҙаҡтарға һөжүм итеү тураһында уйлай башлай. Бәндәбикә ҡырҡа ҡаршы тора, ҡаҙаҡтар менән тыныс йәшәргә ант биргәнбеҙ, антыбыҙ башыбыҙға төшөр,ти, иренә еңелеү юрай, әммә Ерәнсә барымтаға юллана.
Ерәнсә сәсәндең ғәскәре еңелә. Ҡаҙаҡ батыры Ерәнсәне һөңгө ҡаҙап үлтерергә йыйынғанда, сәсән ҡысҡырып көлөп ебәрә. Ҡаҙаҡтар уның көлөүенең сәбәбен һорай, Ерәнсә ҡатыны Бәндәбикәнең башҡорттарға еңелеү юрағанын һөйләй. Ҡағаҡ аҡһаҡалдары Бәндәбикәгә хөрмәт йөҙөнән башҡорттарҙы ҡайтарып ебәрергә риза була. .
Өйгә юлда Ерәнсә сәсән ҡатынының үлеме тураһында хәбәр ала. Ерәнсә бейек ҡаянан ташланып, һәләк була тиҙәр. Хәҙер был ҡаяны Өргөн ауылы халҡы «Кәмшәткә тауы» (Кәңшәт) тип атай. Ерәнсә сәсән был ҡаяға яҡын ғына ерҙә ерләнә, әле был урында ҙур таш ята.
Бәндәбәбикә үҙ өйөндә ерләргә васыят әйтеп ҡалдыра. Өйөн ер һәм таштар менән күмеп, һуңыраҡ өҫтөндә таш кәшәнә төҙөйҙәр. Ваҡыт үтеү менән ул туҙа һәм емерелеп төшә.
2007 йылда был урында яңы кәшәнә төҙөлә, ул дүрт арка менән һигеҙ ҡырлы формала. Ауыл халҡы Бәндәбикә һөйәктәре тыуған яғына ҡайтыр һәм иҫке кәшәнә яңынан төҙөлөр тип өмөт итә.
Әһәмиәте
Башҡа төрки халыҡтар кеүек үк башҡорт халҡы ла борондан шиғриәтте яратҡан, сәсәндәрҙе, йырсыларҙы ҙурлаған. Сәсәндәр ата-бабаларҙың, әхлаҡи башланғыстарҙың күп йыллыҡ аҡылын  йыйыусылар булып һанала һәм йыш ҡына күрше халыҡтар, башҡа ырыуҙар һәм ҡәбиләләр менән һөйләшеүҙәр ваҡытында халыҡ вөкилдәре булып сығыш яһай. Сәсәндәрҙең әҫәрҙәре бөтә халыҡ байлығына әүерелә һәм телдән-телгә тапшырыла, халыҡ араһында халыҡ ижадының өлгөһө (бәйеттәр, ҡобайырҙар, әкиәттәр, йырҙар, аҡыллы фекерҙәр) булараҡ һаҡлана. Шул шағирҙарҙың береһе Ерәнсә сәсән. Сәсән шәхси дан йәки файҙа тураһында түгел, ә үҙенең халҡының именлеге тураһында уйларға тейеш — был риүәйәттең төп мәғәнәһе.
Лабута
Лабута — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Киселёв Николай Яковлевич
Николай Яковлевич Киселевтың (, Сыуаш ауылы, Башҡортостан — 27 октябрь 1974, Мәскәү) — совет политругы, Белоруссиялағы «Мститель» («Дядя Вася») партизан отряды, Долгиновский геттоһынан 218 йәһүдтең ғүмерен ҡотҡара — уларҙы 1942 йылдың август — октябрендә фронт һыҙығынан алып сыға. Донъя халыҡтары илсеһе (2005).
Белорет районы
Белорет районы (Белорецкий район) — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. 1930 йылда ойошторолған. Административ үҙәге — Белорет ҡалаһы. Районда 41809 кеше йәшәй. Майҙаны буйынса (11501 квадрат километр) республикала иң ҙур район.
Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң ҡалҡыу өлөшөн биләй, республиканың көнсығышында, диңгеҙ кимәленән 564 м бейеклектә урынлашҡан. Бөрйән, Ғафури, Архангел, Учалы,Әбйәлил райондары һәм төньяҡтан Силәбе өлкәһе менән сикләшә.
Иҙел башы республикала урманға иң бай төбәктәрҙең береһе, урман уның территорияһының 80 процентын биләй. Район үҙәгендә ылыҫлы урман өҫтөнлөк итһә, көнбайыш өлөшө ҡуйы япраҡлы, ә көнсығышында — ҡатнаш урман. Тимер рудаһының төп ятҡылығы — беҙҙең район территорияһында. Башҡортостандың был төбәге үҙенсәлекле һәм гүзәл тәбиғәтле. Бында тау йылғалары буйлап һалда, кәмәләрҙә ағып төшөү, бейек Уралтау һырттарына артылыу, мәмерйәләргә сәйәхәт итеү, шифалы шишмәләрҙең һыуын тәмләү, тау саңғыларында шыуыу мөмкинселеге бар. Тап Белорет ерендә Ағиҙел, Инйәр, Йүрүҙән, Еҙем йылғалары баш ала. Райондың ҙур өлөшөн Көньяҡ Урал тәбиғәт ҡурсаулығы тәшкил итә, ул Башҡортостанда, хата Көньяҡ Уралда иң ҙур ҡурсаулыҡтарҙан һанала. Уның территорияһында Көньяҡ Уралдың иң бейек һырттары урынлашҡан: Машаҡ, Нәре, Көмәрҙәк, Ямантау тау һырттары.
Район территорияһында ун ике тәбиғәт һәйкәле бар: Ҙур Ямантау(1640 м), Ирәмәл(1582 м), Әрүәк Рәзе(1068 м), Арский ташы, Ҡыҙылъяр мәмерйәһе, Атыш шарлауығы, Асы минераль инеше, 1904 йылғы кедр культураһы, Бишәтәк тауындағы 600 йәшлек ҡарағастар, Әүжән урман хужалығында диңгеҙ бөркөтөнөң ояһы һ.б. Был объекттар ысын мәғәнәһендә бик уникаль һәм экологик, фәнни, мәҙәни, эстетик, реакцион һәм санитар-селәмәтләндереү әһәмиәтенә эйә.
2006 йылдың беренсе ғинуарында берҙәм административ-территориаль берәмек — Белорет районы территорияһында 20 муниципаль берәмек урынлашҡан: бер ҡала биләмәһе — Белорет ҡалаһы (административ үҙәк) һәм 19 ауыл биләмәһе. Төбәктә 110 мең кеше йәшәй, уларҙың 68 меңе Белорет ҡалаһында. Башҡорт менен урыс милләте күпселекте тәшкил итә. Районда барлығы 99 торлак пункты бар.
Белорет районыныда транспорт юл селтәрҙәре, атап әйткәндә, Магнитогорск-Белорет-Инйәр-Өфө тимер юлы, Белорет-Өфө, Белорет-Учалы, Белорет-Магнитогорск, Асҡар-Сермән-Өфө автоюлдары үҫешкән.
Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 2 кеше. Был республикала иң бәләкәй күрһәткес. Ауыл ерендә күпселек башҡорттар һәм урыҫтар йәшәй. Районда 84 ауыл бар. Шуларҙың иң ҙурҙары (1989): Абҙаҡ (2,4 мең кеше), Сермән (1,9 мең) һәм Үҙән(1,7 мең кеше).
Географияһы
Райондың көнсығыш сите буйлап Уралтау һырты һуҙыла. Был һырттан Көнбайышҡа табан, Ағиҙел йылғаһы үҙәне буйлап тау араһындағы түбәнлектәр артында, бейегерәк тау теҙмәләре: Әүәләк, Оло Ирәмәл (1582 м) тау массивы менән, Баҡты Ямантау (1640 м) массивы менән — Машаҡ, Нәре, Баштау, Юрматау, Елмәрҙәк һырттары китә. Район майҙаны 31,4 % диңгеҙ кимәленән 700 м өҫтәрәк ята. Урындың ҡалҡыу булыуы сәбәпле, йыллыҡ яуым-төшөм ҡайһы бер ерендә 700 мм етә, йыллыҡ уртаса температура 0,5°С тиклем түбәнәйә, 10°С юғары температуралы осорҙағы йылылыҡ суммаһы бейек тауҙар теҙмәһе зонаһында 900°С алып битләү һәм тау араларындағы үҙәндәрҙә 1500—1800°С тиклем тирбәлә.
Һыуыҡ булмаған мәл 60—70 көнгә тиклем кәмей.
Белорет районы Башкортостандың урманға иң бай төбәге. Урман бөтөн Майҙаны 82 % биләп тора, үҙағас запасы — 139,6 млн м³. Райондың иң ҡалҡыу үҙәк өлөшө күпселек көлһыу тупраҡта үҫкән ылыҫлы урмандар менән ҡапланған. Көнбайыштан уларға түбәндәрәк ятҡан киң япраҡлы урмандар, ә көнсығыштан ҡарағай, ҡайын, ҡарағас ҡатыш урмандар бүлкәте килеп терәлә.
Республика тимер рудаһының төп запасы (Комарово—Егәҙе, Инйәр, Тирлән, Белорет һ.б. һоро тимер ятҡылыҡтары төркөмө) ошо район территорияһында. Сәсмә алтын, магнезит, флюорит, хромит ятыштары табылған. Ҡомташ, кварцит, доломит, эзбизташ (Пугачев, Александровка) ятҡылыҡтары, цемент мергеле, утҡа сыҙамлы балсыҡ (Әхмәр, Безымянный), формовка ҡомо, охра, түбә ябыу һәүерташы ятыштары ла бар. Хлорид-натрий-кальций тибындағы Ассы минераль һыу сығанаҡтары барлығы билдәле. Ағиҙел, Йүрүҙән, Инйәр, Нөгөш, Еҙем йылғалары ошо район еренән ағып сыға. Йылға һыуының 1 га майҙаны иҫәбенә йыллыҡ ресурсы 3800 м³ етә.
Көньяҡ Урал ҡурсаулығы ойошторолған; Оло Ямантау, Оло Ирәмәл, Ирәмәл, Ар ташы, Ҡотҡор урманы (Ҡаһарман ауылы эргәһендә), Оло Инйәр буйындағы Ҡыҙыл яр мәмерйәһе комплексы тәбиғәт ҡомартҡыһы, Шығай ауылы эргәһендәге һәм Бишитәк тауындағы йөҙйәшәр ҡарағастар, Белорет лесничествоһындағы кедр культураһы ботаник ҡоматтҡы тип иғлан ителгән.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Сәнәғәт
Белорет ере — элекке ҡара металлургия усаҡтарының береһе. Әүәлдән тороп ҡалған предприятиелар ныҡ ҡына яңыртылған һәм Белорет, Тирлән, Туҡан сәнәғәтенең нигеҙе булып тора. Урман хужалығының (Әүжән, Белорет, Инйәр, Тирлән лесхоздары), ағас әҙерләүҙең (Әүжән, Белорет, Инйәр, Мулдаҡай, Нура леспромхоздары), ағас эшкәртеү, минераль сеймал (Абҙаҡ үтә ҡаты ҡырсынташ ятҡылығығы, Александровка юл ҡырсынташы, Мулдаҡай эзбизташ ятыштары, шулай уҡ балсыҡ, ҡырсынташ, эре ҡом) сығарыуҙың произврдство өлкәһендәге өлөшө ҙур.
Транспорт
Район територияһын Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман тимер юлы, асфальт түшәлгән Булгаково—Архангел—Белорет автомобиль юлы, Магнитогорск—Ишембай газ үткәргесе һәм ошо газ үткәргестең Ҡағы—Белорет тармағы киҫеп үтә. Белореттан Стәрлетамаҡҡа, Магнитогорскиға, Учалыға автомобиль юлдары бара.
Тар тимер юлдың айырым өлөштәре — Белорет—Туҡан, Белорет—Тирлән аралыҡтары әлегәсә һаҡланған.
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 53 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 26 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 52 клуб учреждениеһы, 7 дауахана, «Ар ташы», «Ағиҙел» турбазалары бар. Асы ауылында А.Мөбәрәков музейы эшләй. Башҡортса «Урал», урыҫ телендә «Белорецкий рабочий» һәм «Металлург» гәзите сыға.
Камешница (Явенга ҡушылдығы)
Камешница  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Явенга йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Тангавц-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тамбей
Тамбей — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 181 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Луп-ПАй-Егарт
Луп-ПАй-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юх-ПАй-Соим йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бадья (Кобра ҡушылдығы)
Бадья  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Бартошице
Бартошице (пол. Bartoszyce, нем. Bartenstein ) — Польшалағы ҡала,   Варминь-Мазурский воеводлығына, Бартошице административ-территориаль берәмегенә (повятына) инә. Ҡала өсөнсө кимәлдәге административ берәмек (гмина) статусына эйә. 11,79 км² майҙанды биләй. Халҡы  23810 кеше тәшкил итә (2018 йылға)
Бартошице воеводлыҡтың төньяғында Лыны йылғаһы үҙәнендә (Лава),  Бартия  (нем. Gau Barten ) өлкәһендә уның һуҙылып киткән ярҙарында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 50—80 бейеклектә ята. Ҡаланың поляк, немец һәм көнсығыш славян йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән күп быуатлы тарихы һәм йолалары бар.
1975—1998 йылдарҙа Бартошице Ольштын воеводлығына ҡараған. Воеводлыҡтың мөһим административ, транспорт һәм  мәҙәни-тарихи үҙәге. Ольштынға тиклем аралыҡ — 71 км, Гданьскҡа — 177 км, Варшаваға — 256 км, Рәсәй сигенә тиклем — 17 км, Рәсәй ҡалаһы Калининградҡа — 58 км
Тарихы
Бартенштейн Тевтон Ордены замогы уның 1241 йылда Пруссияға тәүге үтеп инеүе осоронда төҙөлгән. Бөйөк ихтилал башланыу менән 1260 йылда  прустар замокты ҡамай. Дүрт йыл ҡамауҙан һуң гарнизон йәшерен ташлап китә, ә нығытмалар емерелә. Тиҙҙән яңынан тергеҙелгән замок 1273 йылда судавтар тарафынан ҡабаттан  яндырыла.
Замок 1274—1280 йылда таштан төҙөлә. XIV—XV быуаттарҙа ул Бальга пфлегер комтурствоһының резиденцияһы була. 1454—1466 йылдарҙағы Утыҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында тулыһынса емерелә һәм башҡа тергеҙелмәй.
Ҡалаға (Розенталь исеме менән) 1326 йылда комтур Дитрих фон Альтенбург  нигеҙ һала, ҡала өҫтөнлөктәрен (Бартенштейн исеме менән) 1332 йылда Бөйөк магистр  Лютер Брауншвейгский бүләк итә. 1353—1359 йылдарҙа Бальги комтуры  Шиндекопф  Хеннинг ҡаланы оборона диуарҙары менән уратып ала.
1454—1466 йылдарҙағы Утыҙ йыллыҡ һуғышта ҡала башта Пруссия союзын хуплай, һәм тап уның халҡы орден замогын юҡҡа сығара. Әммә 1460 йылда инде ҡала Орден рыцарҙары менән солох килешеүе төҙөй.
Реформация Бартенштейнда протестант руханиҙарына ҡалаға кереүҙе тыйған Маврикий Фарбер яғынан (1523—1537) ҡаршылыҡ осрата. Әммә 1525 йылда инде ике сиркәү ҙә протестант сиркәүе була, ә тәүге католик сиркәүе тик XIX  быуаттың аҙағында ғына асыла.
1656 йылда Бартенштейнда швед короле Густав Адольф менән  бранденбург курфюрсы Фридрих Вильгельм осрашыуы була, ә 1661 йылда бында Пруссия Ландтагы (ер парламенты)  йыйыла.
1807 йылдың 26 апрелендә Бартенштейнда Пруссия короле Фридрих Вильгельм III һәм император Александр I   Наполеонға ҡаршы союзы тураһында трактатҡа ҡул ҡуйыла.
1866 йылдың 24 сентябрендә тимер юлы асыла,  1881 йылда телеграф,  1899 йылда телефон бәйләнеше булдырыла.
Борон ҡала прус ерендә христианлыҡты таратыуҙа булышлыҡ иткән епископ Варфоломей хөрмәтенә Бартельштейн исемен йөрөткән  Епископтың таш һыны 1767 йылда ҡала майҙанында ҡуйыла. 1807 йылдың апреленән алып июнгә тиклем, Бартельштейнда  берләштерелгән рус һәм пруссия ғәскәрҙәренең баш фатиры урынлаша
Халыҡ һаны үҫеү
1890 йылда ҡалала 6442 кеше йәшәгән, уларҙан 265 католик һәм 65 йәһүдтәр булған. 1939да Бартошицела 11268 кеше булған, уларҙың 10030 — евангелист, 848 католик, 159 башҡа христиан  конфессияларын дауам итеүселәр,  11 йәһүд  була.
Тальбей-Яха (Кесе Уҫы ҡушылдығы)
Тальбей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барановский Аркадий Игоревич
Барановский Аркадий Игоревич (12 август 1977 йыл) — юрист, йәмғиәт эшмәкәре, тотҡондарҙы социаль-психологик адаптацилау уникаль методикаһының авторы, Рәсәй социаль эшҡыуары, элекке тотҡондар өсөн социаль һәм коммерциялы «Ирекле дебют» һәм «Ҡайтыу» проекттарының нигеҙләүсеһе һәм генераль директоры, «Йәһүд мәрхәмәтлелек комитеты» фондының «Тотҡондарға ярҙам» проектының етәксеһе.
Биографияһы
Арка́дий И́горевич Барано́вский 1977 йылдың 12 авгусында Мурманск өлкәһенең Мурманск ҡалаһында тыуған. 1990—1993 йылдарҙа Израильда йәшәй, аҙаҡтан Рәсәйгә ҡайта, 1995 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй. Бында Маймонид исемендәге дәүләт классик академияһының юридик һәм философия факультеттарында юғары белем ала. 1996—1998 йылдарҙа «Ор Самеах» һәм «Эш а-Тора» халыҡ-ара уҡыу үҙәктәрендә йәһүд тарихы, фәлсәфәһе һәм этикаһы буйынса семинарҙарҙа тыңлаусы була. 1999 һәм 2000 йылдар араһында Йәһүд кантор сәнғәте мәктәбендәге курстарҙы тамамлай. 2000 йылда Маймонид исемендәге дәүләт классик академияһының аспирантураһына уҡырға инә. Шулай уҡ өс йыл дауамында Иудаика юғары академияһында уҡый. Социаль проекттар менеджеры (Юғары иҡтисад мәктәбенең дипломы) һәм Тораны каллиграф-күсереп яҙыусы («Мишмерет СТаМ» дипломы) булып тора.
Аркадий Барановский бер нисә китаптар, шул иҫәптән 2005 йылда баҫылып сыҡҡан «Моше Бен Маймон (презентация)» брошюраһы һәм 2011 йылда нәшер ителгән «Маймонид. Учитель и целитель» китабының авторы.
Йомағолов Баймөхәмәт Ишмөхәмәт улы
Йомағолов Баймөхәмәт Ишмөхәмәт улы (1906 йыл — 1946 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Баймөхәмәт Ишмөхәмәт улы Йомағолов 1906 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ғәлиәкбәр ауылында (хәҙер Бөрйән районы) тыуған. «Ҡыҙыл байраҡ» проартелендә эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 25 июнендә Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Баймөхәмәт Ишмөхәмәт улы 58-се уҡсылар бригадаһында уҡсы булып, Калининград, Сталинград, Ленинград фронттарында һуғыша. Дүрт тапҡыр яралана.
1943 йылда хәрби хеҙмәттән ҡайтарыла. Һуғыштан һуң 1946 йылда Ғүмәр ыҙмаһы тигән ерҙә аслыҡтан үлеп ҡала һәм шунда ерләнә.
Ҡадиров Рафаэль Рәшит улы
Ҡадиров Рафаэль Рәшит улы (2 сентябрь 1957 йыл) — рәссам, график (офорт, уникаль графика, акварель, пастель). 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт  премияһы лауреаты (1997) — Ишембай ҡалаһынан яҡташы Камил Ғөбәйҙуллин менән берлектә 1995—1997 йылдарҙа ижад иткән «Юрматы ере» полиптихы өсөн. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (2009). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәсамы (2020).
Биографияһы
Рафаэль Рәшит улы Ҡадиров 1957 йылдың 2 сентябрендә Ғафури районы Туғай ауылында тыуған. Өфөлә Республика сәнғәт мәктәбен (1974), Башҡорт дәүләт педагогия институтының сәнғәт-графика бүлеген (1979) тамамлай. 1979 йылдан алып Ишембай ҡалаһында йәшәй.
Ижады
1985 йылдан алып — республика, бөтә Рәсәй һәм бөтә Союз, шул иҫәптән махсус (график), зона, төбәк, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы. 15-тән ашыу шәхси, шул иҫәптән 3 сит ил күргәҙмәләре үтте.
«Март» ижади төркөмө ағзаһы (1989—1993). 1996 йылдан — «Рәсәй рәссамдары союзы» Рәсәй ижади йәмғиәт ойошмаһының Башҡортостан Республикаһындағы региональ бүлеге (АЮ при РО ВТОО «СХР» РБ) ағзаһы.
Әҫәрҙәренең һаҡланған урындары
60-тан ашыу әҫәре 15 Рәсәй Дәүләт музейҙарында һәм картина галереяларында һаҡлана:
150-гә яҡын әҫәр — Башҡортостандың төрлө учреждениеларында һәм 100-ҙән ашыуы — сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа: Испания, Франция, АҠШ, Австрия, Германия, Израиль, Канада, Италияла һ.б. илдәрҙә һаҡлана.
Уның ҡулы менән ҡаланың һәм райондың символикаһы эшләнгән — Ишембай районы гербы, Ишембай районының флагы, шулай уҡ Яруллин Сыңғыҙхан Әсхәт улы менән берлектә — Ишембай ҡалаһының гербы һәм флагы.
Ишембай картина галереяһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, уның директоры.
Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы)
Байғаҙы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл биләмәһе «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе[2] статусына эйә.[3].
Йессен (Эльстер)
Йессен (Эльстер) (Jessen (Elster)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 14944 кеше йәшәй. Майҙаны — 313,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 72 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06914, 06917, 06918 06922, 06926, 06928 һәм автомобиль коды — WB.
Германия коммунистар партияһы
Германия коммунистар партияһы (КПГ)- (Kommunistische Partei Deutschlands, KPD), XX быуаттың беренсе яртыһында Германияла иң эре сәйәси партияларҙың береһе. Рәсәйҙәге 1917 йылғы революция тәҫьире аҫтында барлыҡҡа килгән һул яҡ партия.
Лаксия
Лаксия — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивдель йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Германия коммунистар партияһы
Тәүге йылдар: 1919—1921
Уға 1918 йылдың 29 декабренән 1919 йылдың 1 ғинуарына тиклем барған «Спартак союзы» менән һул яҡ радикал немец социал-демократтарының дөйөм герман конференцияһында Берлинда нигеҙ һалына. 1918 йылдың 30 декабрендә Германия коммунистар партияһының ойоштороу съезы үткәрелә. Яңы партияның етәкселәре итеп 1914 йылда Беренсе донъя һуғышына ҡаршы сыҡҡан һул Германия социал-демократтары — Роза Люксембург, Карл Либкнехт, Лео Йогихес һәм башҡалар инә.
Либкнехт менән Люксембург ҡораллы көрәш яҡлы була. Монархия ҡолатылғандан һуң власҡа килгән социал-демократик хөкүмәт революцион процесстарҙы тотҡарларға тырыша. Германияның хәрби министры социал-демократ Густав Носке " үҙҙәре теләп яҙылған отрядтар " (фрайкор) төҙөй. Фрайкорҙар революционерҙарға ҡаршы көрәштә әүҙемлек күрһәтә. Һуңыраҡ, фрайкорҙың бер өлөшө нацистар менән берләшә. 1919 йылдың ғинуарында Берлиндағы спартаксылар күтәрелешен баҫтырған саҡта Носкеның фрайкоры ағзалары Люксембург менән Либкнехтты урлай һәм уларҙы йәшерен рәүештә ултерә. Партияның лидеры булып Лео Йогихес һайлана.
Лаксия
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Германия коммунистар партияһы
Тәүге йылдар: 1919—1921
1919 йылдың мартында Йогихес үлтерелгәндән һуң,партияны Пауль Леви етәкләй. Ул саҡта партиялағы билдәле эшмәкәрҙәр: Клара Цеткин, Пауль Фрёлих, Гуго Эберлейн, Франц Меринг, Август Тальгеймер һәм Эрнст Майер.
1919 йылдың мартында Мәскәүҙә Коммунистик интернационал (бөтә донъя революцияһы штабы) булдырылғандан һуң, Германия коммунистар партияһы уның секцияһына әйләнә. 1920 йылдың яҙында партия ике өлөшкә бүленә. Һул коммунистар партиянан сығып, яңы Германия коммунистик эшселәр партияһын төҙөй (КАПД). Һул коммунистарҙың лидерҙары- Пауль Маттик, Отто Рюле һәм башҡалар.
Компартия етәксеһе Пауль Леви социал-демократтар һәм «Германияның бойондороҡһоҙ демократик партияһы» менән хеҙмәттәшлек яҡлы була. Шул сәбәпле 1920 йылда бойондороҡһоҙ демократтарҙың күбеһе коммунистар партияһына ҡушыла. Леви революцияны ашыҡтырмаҫҡа өндәй. 1921 йылдың февралендә Мәскәүҙең « һөжүмгә барыу стратегияһы» менән килешмәй, Үҙәк комитеттан сыға. Партияның яңы етәкселәре Генрих Брандлер менән Август Тальгеймер була. 1921 йылдың мартында Урта Германияла коммунистар һәм социал-демократтарҙың ҡораллы күтәрелеше башлана.
Эрлау (Саксония)
Эрлау (Саксония) (Erlau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3448 кеше йәшәй. Майҙаны — 37,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9306 һәм автомобиль коды MW.
Лаксия
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Германия коммунистар партияһы
1923 йыл. Революция уңышһыҙ тамамлана
1923  йыл—Германияла революцияның күтәрелеш осоро. Эшсе забастовкалар Вильгельм Куно  хөкүмәтенең   отставкаһына килтерә. Был осорҙа Германияла коммунистарҙың  эшселәргә йоғонтоһо бик көслө   була. Ләкин компартия етәкселәре революцион процестың уңышына бик ышанып етмәй. 1923   йылдың майында Карл Радек   коммунистар етәкселегенә : «Бөгөн беҙ  пролетариат  диктатураһын  урынлаштыра алмайбыҙ,  бының өсөн төп шарт  юҡ— эшселәрҙең күпселеге   революция яҡлы  түгел », ти. Илдә август айында башланған гиперинфляция   забастовкаларға килтерә.Забастовка Берлинда башланып,  бөтә илде солғап ала. Хөкүмәт отставкаға киткәс, ГКП етәкселәре   был хәлде  тикшерер өсөн   Мәскәүгә китә.
Коминтерн етәкселеге Германияла революция өсөн ваҡыт еткән тип иҫәпләй. Троцкий революцияның аныҡ көнөн билдәләргә  тәҡдим итә. Радек менән  Брандлер бының менән риза булмай. Күп кенә урындарҙа пролетариаттың ҡораллы  отрядтары  булдырыла; октябрҙә Саксония менән  Тюрингияла   һул социал-демократтарҙан һәм коммунистарҙан торған «эшсе хөкүмәттәре» төҙөлә. 1923 йылдың башынан көҙөнә тиклем компартия ағзалары һаны 225   меңдән  400   меңгә тиклем арта. Партия көн һайын  42   гәзит, бер нисә журнал  сығара, уның  20 типографияһы, бер нисә китап магазины була.
Президент Фридрих Эберт  ярҙамы менән  рейхсвер   Саксония һәм Тюрингия хөкүмәтенә баҫым яһай башлай. Эшселәр отрядтарын  ҡоралһыҙландырыу тураһында бойороҡ сығарыла. Был ультиматум үтәлмәгәс, 1923  йылдың  21 октябрендә хөкүмәт яҡлы ҡораллы көстәр Саксонияға инә.
ГКП етәкселәре  ҡораллы  восстаниенан баш тарта, тик  был ҡарарҙы  еткерергә тейешле кеше  Гамбургҡа барып  өлгөрмәй. Бында коммунистар ҡораллы восстание башлай. 23 октябряҙә 1 300 ГКП ағзаһы  17 полиция  участкаһын ала, эшсе райондарҙа баррикадалар төҙөлә.Баш күтәреүселәр дөйөм забаствкаға саҡырып, листовкалар  тарата. Гамбургтың эшселәр  районында   восстание өс көндән һуң баҫтырыла.
1923 йылдың ноябрендә партия тыйыла, 1924 йылдың яҙына тиклем ул легаль булмаған эшмәкәрлек алып бара. 1924 апрелендә  ГКП-ның 9-сы съезы  килеп тыуған хәлде тикшерә, бынан тыш капитализмдың стабилләшкән осоронда  партия эшмәкәрлеге  перспективалары тикшерелә. Брандлер менән уның яҡлылар ГКП Үҙәгенән сығарыла. Брандлер менән  Тальгеймер ВКП(б)лағы уң оппозиция  яҡлы була, улар 1929  йылда ГКП-нан сығарылалар,  һәм   “Коммунистик  партия— Оппозиция”   ойошмаһын  нигеҙләй.
Фишер менән Маслов: 1924—1925
Брандлер менән  Тальгеймер   етәкселектән алынғас, яңы компартия   етәкселәре  - Рут Фишер,  Аркадий Маслов  һайлана.Улар партияның ультра һул яғында тора,  Вернер Шолем  менән Артур Розенберг улар яҡлы була. Яңы етәкселәр бойондороҡһоҙ «ҡыҙыл профсоюздар» төҙөү менән мауыға, был  компартияның эшселәргә булған йоғонтоһон кәметә. 1922 йылдағы профсоюздар конгресына 88 коммунист делегат булып барһа,  1925  йылда тик 4  була. ГКП менән Коминтерн  араһында аңлашылмаусылыҡ  булыу сәбәпле Фишер  менән  Масловты партия етәкселегенән алына.
Тельман — Реммеле — Нейман: 1925—1933
1928 йылда  халыҡ-ара кимәлдә бер нисә тапҡыр уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, Коминтерн «өсөнсө осор» тигән тактикаға күсә. Был тактика элементтарының береһе -« социал-фашизм   теорияһы». Был теорияға ярашлы буржуаз   демократия (  шулай уҡ социал-демократия  ) менән  фашист  диктатураһы  араһында бер ниндәй ҙә айырма юҡ. Был теорияға ярашлы, 1931 йылдың апрелендә Коминтерн  башҡарма комитеты   ултырышында социал-демократтар менән  хеҙмәттәшлектән баш тартыу  тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ултырышта Эрнст Тельман Германиялағы рейхстагҡа һайлауҙарҙа  НСДАП|национал-социалистар]]ҙың   уңышы тураһында һөйләй. 1930 йылдың 14 сентябрендә үткән һайлауҙарҙа   фашистар ( НСДАП)  18,3 %  тауыш йыя (  1928 йылда 2,6 % ). Тельман үҙ сығышында: « 14 сентябрҙән һуң, национал-социалистарҙың  ҙур еңеүенән һуң  улар яҡлы кешеләр бик күпте көткәйне. Шулай ҙа беҙ эшселәр араһында, бигерәк тә социал-демократтар яҡлылар араһында, тарала башлаған паникаға  бирешмәнек.Беҙ айыҡ аҡыл менән  ныҡлы итеп  шуны әйттек,  14 сентябрь  ниндәйҙер мәғәнәлә Гитлер өсөн иң шәп көн булды,  ләкин унан һуң яҡшыраҡ көндәре булмаясаҡ, тик  насарыраҡтары ғына буласаҡ ».
Был тактиканың  мәғәнәһе Пруссияның социал-демократик  хөкүмәтенә ышаныс буйынса   «ҡыҙыл референдум»да ( 1931 ) күренә. Башта был референдумды национал-социалистар талап итә. Улар « Версаль  солохоноң  ҡоллоҡ һәм мыҫҡыл итеүенә риза булған»  социал-демократтар партияһына  ҡаршы  «халыҡ революцияһы»на   өндәй. Коммунистар партияһы шулай уҡ Пруссия хөкүмәтенә ҡаршы  тауыш бирә.
Германия нацистар ҡулында: 1933—1945
Немец коммунистары Германияла ғына репрессияға эләкмәгән. 1400 етәксе немец коммунисының 222 –һе  юҡ ителгән,   178   кеше 1937—1938 йылдарҙа СССР-ҙағы  Оло террор ваҡытында  һәләк булған. Коминтерн башҡарма комитетындағы ГКП вәкәләтлеге  мәғлүмәттәре буйынса,  1938 йылда СССР-ҙа йәшәгән ГКП ағзаларының  70 %  ҡулға алынған.
Коммунистар социал-демократтар менән бергә  нацизмға   йәшерен  көрәш  алып бара (Ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте). Германия территорияһында йәшерен төркөмдәр эшләй,  мәҫәлән, Лени Бернер  төркөмөндә  Рудольф Блейль, Гюнтер Клейн, Эмиль Круммель, Ганс Шерхаг, Вальтер Норвиг, Вилли Гарбс, Отто Брайг  ҡатнаша.
Ирекле ҡала Данцигта (Гданьск) 1935  йылда   ГКП һайлауҙарҙа ҡатнаша һәм  2  депутат  урыны ала ( 3,37 % ).
1935 йылдың октябрендә ГКП-ның Брюссель конференцияһы үтә. ГКП-ның бығаса булған эшмәкәрлегенә  тәнҡит күҙлегенән ҡарап, яңы  йүнәлеш билдәләнелә, социал-демократтар менән бергә фашизмға ҡаршы көрәшергә ҡарар ителә. 1943 йылдың июлендә ГКП Үҙәк комитеты  башланғысы менән СССР –ҙа «Азат Германия» милли комитеты  төҙөлә.
1941- 1943 йылдарҙа Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә Мәскәүҙән эвакуацияланған Коммунистик интернационал (Коминтерн)  хеҙмәткәрҙәре йәшәй. Улар араһында немец коммунистары ла була. Өфө главпочтамтынан бөтә Европаға төрлө телдәрҙә радиотапшырыуҙар ойошторола, Кушнаренко ауылында герман ғәскәрҙәре тылында эшләр өсөн төрлө милләт кешеләренән разведчиктар әҙерләнә (мәҫәлән, һуңыраҡ ГДР тышҡы разведкаһы етәксеһе Маркус Вольф). Мәҫәлән, немец яҙыусыһы-драматург, коммунист Фридрих Вольф (Маркус Вольфтың атаһы) Өфөлә йәшәгән.
Һуғыштан һуң
1945 йылдың йәйендә Германияның совет оккупация ГКП-ның Үҙәк кмитеты ҡайтанан тергеҙелә. Эмиграцияла булған коммунистар Германияға ҡайта башлай. 1946 йылдың апрелендә үткән ГКП съезы көнсығыш ерҙәрҙә Германия социал-демократтар партияһы менән берләшеү тураһында ҡарар сығара. Бер йыл етәксе үҙәкһеҙ йәшәгәндән һуң, 1947 башҡа оккупацияланған ерҙәрҙә ГКП ойошмалары  СЕПГ-ға ҡушылырға  ҡарар итә. 1948 йылда көнбайыш зоналарҙағы СЕПГ ойошмалары  Германия берҙәм социал-демократтар партияһынан   сығып,  Германия коммунистар партияһын (1948)  иғлан итә. 1956 йылда Германия коммунистар партияһы рәсми рәүештә тыйыла. 1968 йылда ГФР-ҙа яңынан Германия коммунистар партияһы ойошторола,  1970  йылда  Көнбайыш Берлинда —  (яңынан тергеҙелгән),  1971 йылда  ГКП тип кенә атала ( 1980 йылда тарала). 1990 йылда ГДР-ҙа  ГКП исемендәге яңы партияға нигеҙ һалына. ГДР ул саҡта ГФР -ға ҡушылмағанға, Германияның ике өлөшөн ҡушыу тураһындағы килешеү буйынса был партия 1990 йылдың 3 октябренән һуң да тыйылмай. Партия әле лә йәшәп килә, ләкин бөгөн уның йәмғиәттә тәҫьире көслө түгел тигән фекер йәшәһә лә, Германия халҡы бөгөн һаман да үҙен "көнбайыш"( коммунистар йоғонтоһо көслө булмаған)  һәм "көнсығыш" (оҙаҡ ваҡыт коммунистар йоғонтоһонда ғәҙел йәмғиәт төҙөргә тырышҡан, был  ғәҙеллек тураһында үҙенсә фекер йөрөткән)  немецтарға бүлеп йөрөтә.
Die Rote Fahne
Германия коммунистар партияһының үҙәк баҫмаһы (башта «Спартак союзы»ның)- Die Rote Fahne («Красное знамя» гәзите). Уға 1918 йылдың 9 ноябрендә Карл Либкнехт менән  Роза Люксембург нигеҙ һалған. 1933 йылдың мартынан тыйылған, 1935 йылға тиклем йәшерен сыға,  1935 йылдан Прагала, ә 1936 октябренән  Брюсселдә сыға. 1939 йылдың көҙөнә тиклем сыға.
Кардешка
Кардешка — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вотча йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Дубовица
Кесе Дубовица — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубовица йылғаһының уң ярына тамағынан 5,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тангепте
Тангепте — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Танюй-Яха
Танюй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 1-Ней-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бартемка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Адон Олам
Adon Olam (, ≈ Донъя Батшаһы) — йәһүд доғаһы. Һәр көн иртәнге доға ваҡытында, Изге Шаббат көнөндә көндөҙгө доға ваҡытында әйтелә.
Доға тексы
<div style="font-family:'SBL Hebrew', 'Ezra SIL SR', 'Ezra SIL', 'Times New Roman', Cardo"> Урыҫсаға тәржемәнең сығанағы: Теһилат ҺаШем сидуры, 13-се бит.
Луп-ПАй-Юган
Луп-ПАй-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собь йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лата (Лобва ҡушылдығы)
Лата — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәбихә Гёкчен
Сәбихә Гёкче́н (Sabiha Gökçen);, — ,  — 23 йәшендә Төркиәлә тәүге ҡатын-ҡыҙ осоусы һәм хәрби лётчик-истребитель була. Ататөрктөң ҡыҙлыҡҡа алынған һигеҙ ҡыҙҙарының береһе.
Биографияһы
Төрөк сығанаҡтары буйынса һәм Сәбихәнең интервьюһына ярашлы, ул босний милләтенән Мостафа Иззәт бей һәм Хәйриә ханымдың ҡыҙы булған. Журналист Грант Динк «Сәбихә ҡатындың сере» (Sabiha Hatun’un Sırrı) тигән мәҡәлә яҙа, унда Газиантепта йәшәүсе Рипсимэ Себилджян (Hripsime Sebilciyan) үҙен Гёкчендың туғаны тип атап, уның әрмән сығышлы булыуын күҙ уңында тотҡан. Рәсми Төркиә сығанаҡтары һәм Ататөрктөң ҡыҙлыҡҡа алынған икенсе ҡыҙы Улькю Адатепе (2012 йылдың 1 авгусында аварила һәләк була), был версияны кире ҡаҡҡан.
1925 йылда Бурса ҡалаһына Ататөрк килгәндә Сәбихәгә 12 йәш була. Уның биографияһы менән танышып һәм уның ярлы һәм ауыр тормошон белеп, Ататөрк уны ҡыҙлыҡҡа алырға ҡарар итә һәм уның ағаһынан рөхсәт һорай. Сәбихә Анкарала президент һарайында Ататөрктөң башҡа ҡыҙҙары — Зөһрә, Афет һәм Руҡыя менән бергә йәшәй. Анкарала башланғыс мәктәпте һәм Истанбулда Өскөдар ҡыҙҙар лицейын тамамлай
1934 йылда фамилиялар тураһында закон ҡабул ителгәндән һуң, Ататөрк уға Гёкчен (Gök — күк) фамилияһын бирә. Әммә был ваҡытта Сәбихә күк йөҙө һәм самолёттар менән бер ниндәй уртаҡлығтары булмай.
Ататөрк авиацияға йыш иғтибар биргән, шулай уҡ Төркиәнең Аэронавигацион ассоциацияһы фондын күҙәткән. 1935 йылдың 5 майында Сәбихә президент Ататөрк менән бергә «Төрөк ҡоштары» (Türkkuşu) осоусылар мәктәбен асыуҙа ҡатнаша, бында сит илдән килгән планерҙар һәм парашютсылар авиашоу ойоштора. Һуңыраҡ президент Сәбихәнән осоусы булғың киләме тип һорай, ул ризалашып: «Эйе, мих хәҙер үк әҙер» — ти. Ататөрк осоусылар мәктәбе директоры Фуад Булджеға ҡыҙҙы уҡырға алырға ҡуша һәм тиҙҙән Сәихә пилот лицензияһын ала. Тағы 7 студент менән бергә СССР-ға курстарға бара. Сәбихә Мәскәүҙә булғанда ул Зөһрә вафат булғанын белеп ҡала һәм тиҙҙән Төркиәгә ҡайтып, уҡыуҙы туҡтатып тора.
1936 йыл башында Ататөрк уны Һауа көстәре академияһына уҡырға инергә өгөтләй. Тиҙҙән ул бында үҙенең һәләттәрен яҡшырта һәм Төркиә ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге хәрби осоусыһы була. 1937 йылда илдең Фракия һәм Эгей төбәктәрендә хәрби осоу күнекмәләрендә ҡатнаша. Шул уҡ йылда Дерсим курдтары ихтилалына ҡаршы хәрби операцияла ҡатнаша. Шулай итеп Гекчен донъяла ҡатын-ҡыҙ осоусыларҙан тәүге булып турана-тура хәрби операцияла ҡатнаша.
1938 йылда Балҡан илдәре тирәләй биш көнлөк осош яһай. Һуңыраҡ Төркиә Аэронавигация ассоциацияһы ҡарамағындағы Türkkuşu осоусылар мәктәбендә баш тренер булып, бында 1955 йылға тиклем хеҙмәт итә һәм ассоциацияның башҡарма органы ағзаһы итеп һайлана. Сәбихә Гёкчен 1964 йылға тиклем бөтә донъяны 28 йыл эсендә урап үтә. 1981 йылда уның «Ататөрк юлы буйынса ғүмер» (Atatürk’le Bir Ömür) китабы баҫылып сыға.
Кейекбай ауыл советы (Бөрйән районы)
Кейекбай ауыл советы — Башҡортостандың Бөрйән районы муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.
Алымов Алексей Михайлович
Алымов Алексей Михайлович (18 март 1923 йыл — 22 февраль 2009 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, отделение командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1945). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1944) ордендары кавалеры. РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы.
Биографияһы
Алексей Михайлович Алымов 1923 йылдың 18 мартында Орёл өлкәһе Сосковка районының Маслов ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте рус. Шунда уҡ урта мәктәпте тамамлай.
1943 йылдың октябренән Ҡыҙыл Армияла. 1944 йылдың май айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Отделение командиры кесе сержант Алымов 1944 йылдың 16 июлендә Псков өлкәһенең Опочка—Лудза шоссеһы эргәһендәге һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. Төркөм составында ул дошмандың штаб машинаһын ҡулға төшөрә, унан һуң һөжүм итеүсе дошман менән һуғышҡа инә. Өс тапҡыр яраланған комсомол Алымов һуғыш яланын ташлап китмәй һәм шәхсән үҙе дошмандың күп һандағы тере көсөн (54 немец) юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы ҡарары менән кесе сержант Алымов Алексей Михайловичкә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 9055) тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыш бөткәс старшина Алымов демобилизациялана. 1960 йылдан КПСС ағзаһы. Ырымбурҙа педагогия институтын тамамлағас, 1947—1976 йылдарҙа Иглин районының Урман ауылындағы эшсе йәштәр урта мәктәбе уҡытыусыһы һәм директоры, артабан хаҡлы ялға сыҡҡансы — Өфө районы Михайловка ауылындағы урта мәктәп директоры.
2009 йылдың 22 февралендә вафат була, Михайловка ауылында ерләнгән.
Башҡортостанда телевидение
Тарихы
Башҡортостанда телевидение Өфө ҡалаһында телевизион вышкалы телеүҙәк төҙөгәндән һуң башланған. Бындай ҡарар Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1956 йылдағы ҡарары менән ҡабул ителгән. Телевизион вышкалы һәм өс ҡатлы биналы Өфө телеүҙәге 1959 йылға төҙөлөп бөткән. Телебашняның бейеклеге 192 м. Телеүҙәк Ағиҙел йылғаһының бейек ярында урынлашҡан. Өфөлә телеүҙәк төҙөү менән бер рәттән Өфө — Салауат радиореле линияһы булдырылған. Башҡорт студияһында тәүге һынау телевизион тапшырыуы 1958 йылдан 1959 йылға ҡараған яңы йыл төнөндә уҙғарылған.
Республикала телевидение трансляцияларын ойоштороу өсөн 1959 йылдан телевизион ретрансляторҙар төҙөү дауам ителгән һәм 1964 йылда Башҡорт АССР-ында Салауат ҡалаларында ҡеүәтле радиотелевизион станциялары, шулай уҡ Нефтекама, Белорет, Дәүләкән, Күмертау, Октябрьский, Сибай, Учалы, Яңауыл ҡалаларында, Красноусол ауылында бәләкәй ҡеүәтле 9 ретранслятор төҙөлгән.
Башта телевидение тик урындағы тапшырыуҙарҙы ғына күрһәткән. 1966 йылдан, ретрансляцион вышкаларҙы Өфөгә еткәнсе төҙөгәндән һуң, Үҙәк телевидение каналдары тапшырыуҙарын трансляциялау башланған. Башта тик беренсе канал ғына трансляцияланған. 1967 йылдан телеүҙәк Өфөнән икенсе телевизион программаһын трансляциялай башлаған. Икенсе канал тапшырыуҙары урындағы тапшырыуҙар менән алмашлап алып барылған. УКВ приставка тамашасыға тапшырыуҙы үҙе һайлаған телдә ҡарау мөмкинлеген биргән.
1975 йылда Башҡортостан телевидениеһы төҫлөгә әйләнгән. Ҡазан — Өфө, Борай — Ҡариҙел, Салауат — Учалы радиореле линиялары төҙөлгән. Был республиканың 85 % халҡын телевидение уңайлыҡтары менән тәьмин итеү мөмкинлеген биргән.
1992 йылдан 1999 йылға саҡлы Өфөлә Булат Бәхтийәров һәм Флорид Саттаров нигеҙ һалған Уфе «Шарк-ТВ» телекомпанияһы тапшырыуҙар алып барҙы. Тапшырыуҙар «Петербург — Бишенсе канал» телеканалы, һуңғараҡ «ТВ-6» каналы менән берлектә алып барылды. 1998 йыл аҙағында банкротлыҡҡа яҡынлаған «Шарк ТВ» «ТВ-6» менән берлектә тапшырыуҙар алып барыу лицензияһын «Баш ҡала» телеканалына<font color="rgb(6,69,173)" size="2"> тапшырҙы.
Өфөлә «„Бөтөн Өфө“ продюсер үҙәге» муниципаль унитар предприятиеһы (МУП) эшләй.1999 йылдан бирле тулҡындарҙың дециметрлы диапазонында тапшырыуҙар алып бара, 2006 йылдан — Өфөнөң кабель селтәрендә, 2009 йылдан шулай уҡ Ишембай, Нефтекама, Октябрьский, Стәрлетамаҡ ҡалаларында эшләй.
Хәҙерге осорҙағы торошо
Республикала: Өфөнән үҙәк республика телевидениеһы, UTV Ҡала каналы, ҡала телевизион компаниялары (ТК «Салауат», «Галстрир»), («Газпром нефтехим Салауат» корпоратив телевидениеһы ), уҡыу йорттары телевидениеһы (Салауат ҡалаһының 1-се лицейы), йәштәр телевидениеһы эшләй.
Өфө телеүҙәге бинаһында хәҙерге ваҡытта «Башҡорт юлдаш телевидениеһы», «„Башҡортостан“ дәүләт телевизион һәм радиотапшырыуҙар компанияһы», «Башҡортостан радиоһы», «Спутник FM» радиоһы, «Юлдаш радиоһы» (2002 йылда «Радио-2» башлаған эште дауам итте), «Рәсәй-Башҡортостан» телеканалдары урынлашҡан.
Республикала телевизион тапшырыуҙар өс телдә — урыҫ, башҡорт һәм татар телдәрендә алып барыла.