cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәрҙәмшин Рифмир Рәхмәтулла улы
Биографияһы
1981 йылдың сентябрендә ВЛКСМ-дың Әбйәлил район комитетының беренсе секретары итеп һайлана һәм район комсомол ойошмаһы менән ике йылға яҡын етәкселек итә.
1983 йылдың июнендә Рифмир Мәрҙәмшин СССР Дәүләт именлеге комитеты органдарына хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм, төрлө кимәлдәге яуаплы вазифаларҙа эшләп, 2002 йылдың февралендә подполковник дәрәжәһендә запасҡа сыға.
1995 йылда «тарих фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Артабан 2005 йылдың сентябренә тиклем «ЭНГ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт генераль директорының именлек буйынса урынбаҫары булып эшләй.
Бер үк ваҡытта 2003—2012 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетының Октябрьский ҡалаһындағы филиалында өлкән уҡытыусы һәм доцент вазифаларын башҡара, ә 2007—2011 йылдарҙа Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының Октябрьский филиалында кафедра мөдире.
2011 йылдың июленән бөгөнгө вазифала: Октябрьский коммуналь-төҙөлөш техникумы (2014 йылдан колледж) директоры.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғалим-тарихсы Рифмир Мәрҙәмшиндың фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан Республикаһы именлек органдары тарихына арналған. Быға тиклем киң йәмәғәтселек иғтибарынан ситтә ҡала килгән теманы асыҡлауға ниндәйҙер өлөш индереү маҡсатында тарих фәндәре кандидаты рус телендә өс күләмле китап баҫтырып сығарҙы. Был йүнәлештәге эштәрен әле лә дауам итә.
Ай-Лагрн-Еган
Ай-Лагрн-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лагрн-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варя (Левинка ҡушылдығы)
Варя  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Левинка йылғаһының уң ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алкоголле делирий
Алкоголик делириум, алкоголле аҡ биҙгәк, ''жарг. '' «белочка», «белая горячка», Delirium tremens (тура мәғәнәлә - «һелкенеү ҡраңғылығы») — метал спирт психозы, конкрет — спиртлы эсемлектәрҙе артыҡ ҡулланыу менән бәйле делириялар.
Эскелекте туҡтатҡанда алкоголизмдың II-III стадияһында алкоголь делирийы барлыҡҡа килә. Визуаль, ишетеү һәм/йәки тактиль галлюцинациялар арҡаһында килеп сыҡҡан алданыуҙар менән күрһәтелә, ҡалтыратыуҙар һәм температура күтәрелеүе менән бергә килә. Галлюцинациялар ғәҙәттә ҡурҡыныс тыуҙыралар, йыш ҡына ҡот осҡос йән эйәләре (бөжәктәр, шайтандар) образында күренәләр. Ҡайһы берҙә үлем менән тамамлана. Делириумда төп хәүеф тыуҙырыуы ул үҙ-үҙеңә зыян килтереү.
Алкоголик делирийҙың хас һыҙаты ул иҫерткеслек фонында бик һирәк үҫә, спиртлы эсемлектәрҙең ғәҙәти ҡабул итеүҙе ҡырҡа туҡтатҡандан һуң, ғәҙәттә, икенсе-бишенсе тәүлеккә үҫешә башлай.
Ауырыуға дусар булған кешеләр
Йыш ҡына делириум тремендары 5-7 йыл спиртлы эсемлектәр ҡулланғандан һуң, II–III хроник алкоголизм этапларында интегеүсе кешеләрҙә, оҙаҡ эскәндәндән һуң йәки бер нисә аҙна йәки ай дауамында көн һайын иҫереү фонында үҫешә. Хроник эскелеккә дусар ителмәгән, ҙур күләмдә спиртлы эсемлектәр ҡулланғандан йәки суррогатлы алкоголь ҡулланыуҙан һуң кешеләрҙә һирәгерәк барлыҡҡа килә. Хәүеф төркөмө - үҙәк нерв системаһы йәки баш мейеһе йәрәхәттәре алған кешеләрҙә. Ниһайәт, элек ҡаты алкоголь психозы кисергән пациенттарҙа уның ҡабатланыуы бәләкәй генә доза ҡабул иткәндәлә мөмкин.
Клиник сағылышы
Психоз осраҡтарының яҡынса 30% ниндәй ҙә булһа соматик сир менән кешене ҡапыл иҫерткес эсемлектәрҙе туҡтатырға мәжбүр иткән осраҡта башлана. Аҡ биҙгәк (белая горяка) ғәҙәттә 1-3 тәүлегенә, айырым осраҡтарҙа - 4-6 тәүлегенә алкоголь ҡулланыуҙы туҡтатҡандан һуң 4-6-сы тәүлектә башлана. Психоз башланғанға тиклем үк абстиненция осоронда баш ауыртыуы, ҡоҫоу, телмәр боҙолоуҙары һәм башҡа неврологик симптомдар сығыу ваҡытында барлыҡҡа килергә мөмкин. Ауырыуҙарҙың ҙур булмаған өлөшөндә (12% самаһы) делириум үҫеше тартышыу менән килә.
Көндөҙ психоз ваҡытлыса кәмергә мөмкин — ауырыу адекват була, яйлап йөрөй башлай, төндә уның менән булған хәлдәр тураһында һөйләшә ала, ауырый икәнен аңлай. Әммә кискә табан психоз тағы башлана. Психоздың оҙонлоғо — 3—5 көн, был ваҡыт эсендә ауырыу бик аҙ йоҡлай йәки бөтөнләй йоҡламай. Һуңынан психоз үтә, яҡшырыуҙың тәүге билдәһе булып нормаль йоҡо башланыуы булып тора.
Ҡаты "белая горячка" формаһы тамамланыуы мөмкин:
Тән температураһы 40 градусҡа етә һәм юғарыраҡ, организмдың һыуһыҙланыу тиҙлеге арта, ҡандағы азот күләме арта, СОЭ күтәрелә, лейкоцитоз барлыҡҡа килә. Ауыр сирҙәрҙән һәм үлемгә сәбәпсе булған төрлө вегетатив боҙоуҙарҙан тыш, ауырыу ҡурҡыныс язаһыҙ ҡылыныуҙан йәки алданған хәлдә үҙ-үҙенә ҡул һалып үлергә мөмкин.
Делириум менән ауырып йүнәлгән кешеләргә, аҙ күләмдә иҫерткес эсемлектәрҙе ҡабул иткәндән һуңда, делириумды һәм үлемгә килтереүсе шарттар тиҙ үҫешә.
Дауалау
Сирлеләрҙе тиҙ арала психиатрия йәки наркология стационарына дауаханаға һалыу талап ителә. Саралар комплексы:
Әминев Исмәғил Яҡуп улы
Әминев Исмәғил Яҡуп улы (Аминев Исмагил Якуповичович; 20.01.1906 йыл — ?) — 16-сы гвардия дивизияһының гвардия өлкән лейтенанты. 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының эш башҡарыу мөдире.
Биографияһы
Исмәғил Яҡуп улы Әминев 1906 йылдың 20 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡырғыҙ улусы (хәҙерге Башҡортостан Рнеспубликаһы Илеш районы) Иҫәнбай ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Тәүҙә ул Көньяҡ Урал хәрби округының (ЮУВО) 31-се механизацияланған дивизияһы 780-се уҡсылар һәм 73-сө гвардия миномёт полктарында хеҙмәт иткән була. 1942 йылдың 8 ғинуарында Дүртөйлө район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының өлкән лейтенанты Әминевты яңы ойошторолған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына хеҙмәткә саҡыра.
16-сы гвардия дивизияһының гвардия өлкән лейтенанты Әминев Исмәғил Яҡуп улы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының эш башҡарыу мөдире. Һуғыш яланында хәрби администрацияла кабинетта ғына эшләп ултырмай. 1943 йылдың июль айында күрһәткән батырлығы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән билдәләнә.
Хәтер
Әминев Исмәғил Яҡуп улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Илеш районы Иҫәнебай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Юденич Николай Николаевич
Биографияһы
Николай Николаевич Юденич 1862 йылдың 30 июлендә Мәскәүҙә тыуған. Минск губернаһы дворяндарынан. Коллегия советнигы Юденич Николай Ивановичтың (1836—1892) һәм Даль Агния Никитичнаның (1836—1892 йылдан һуң) улы.
1879 йылда 3-сө Александровск хәрби училищеһына уҡырға инә, уны 1881 йылдың 8 авгусында армия пехотаһы подпоругигы званиеһында тамамлай, хеҙмәт итеү өсөн лейб-гвардия Литва полкына ебәрелә. 1882 йылдың 10 сентябрендә лейб-гвардия Литва полкына гвардия прапорщигы итеп күсерелә. 1884 йылда — подпоручик дәрәжәһенә (1884 йылдың 30 авгусынан старшинлыҡ менән), киләһе йылда — гвардия поручигы (1885 йылдың 5 авгусынан старшинлыҡ менән) лайыҡ була.
1887 йылда 1-се разряд буйынса генераль штабының Николаев академияһын тамамлай һәм шул уҡ йылдың 7 апрелендә гвардия штабс-капитан дәрәжәһен ала. Варшава хәрби округы штабы эргәһендә хеҙмәт итеүгә тәғәйенләнә. 1887 йылдың 26 ноябрендә Генераль штабына Генераль штабы капитаны званиеһында 14-се армия корпусына өлкән адъютант итеп тәғәйенләнә. 1891 йылдың 9 апрелендә 14-се армия крпусы штабы янында махсус йомоштар өсөн обер-офицер итеп тәғәйенләнә. 1892 йылдың 27 ғинуарынан алып — Төркөстан хәрби округы штабының өлкән адъютанты. . 1892 йылдың 5 апрелендә подполковник званиеһы бирелә.. 1894 йылда Памир экспедицияһында Памир отряды штабы начальнигы вазифаһында ҡатнаша.
1896 йылдың 24 мартында полковник дәрәжәһенә күтәрелә һәм шул уҡ йылдың 6 декабренән — Төркөстан уҡсылар бригадаһы идаралығында штаб-офицер вазифаһында. 1900 йылдың 20 сентябрендә — 1-се Төркөстан уҡсылар бригадаһы идаралығы ҡарамағында штаб-офицер. 1900 йылдың 8 октябренән 28 майға тиклем 12-се гренадер Әстерхан полкында ценз командованиеһын үтәй.
1902 йылдың 16 июлендә 18 уҡсылар полкы командиры итеп тәғәйенләнә. Рус-япон һуғышы ваҡытында ошо полк менән етәкселек итә. Сандепу тирәһендәге алышта ҡулына яралана, ә Мукден алашында — елкәһенә. 1905 йылдың 19 июнендә генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә һәм 5-се уҡсылар дивизияһының 2-се бригадаһы командиры итеп тәғәйенләнә. Рус-япон һуғышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1906 йылдың 25 сентябрендәге бойороҡҡа ярашлы «Батырлыҡ өсөн» тип яҙылған алтын ҡорал менән бүләкләнә, 1905 йылдың 25 сентябрендә 3-сө дәрәжә ҡылыслы Изге Владимир орденына лайыҡ була , ә 1906 йылдың 11 февралендә — 1-се дәрәжә ҡылыслы Изге Станислав ордены менән бүләкләнә.
1907 йылдың 10 февралендә Кавказ хәрби округы штабының округ генерал-квартирмейстеры итеп тәғәйенләнә. 1912 йылдың 6 декабрендә генерал-лейтенант званиеһы бирелә һәм уның Ҡазан хәрби округы штабы начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр. 1913 йылдың 25 февралендә Кавках хәрби округы штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1909 йылдың 6 декабрендә — 1-се дәрәжә Изге Анна ордены менән, ә 1913 йылдың 9 июлендә 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләнә (24 апрелдән старшинлыҡ менән).
Беренсе донъя һуғышы
Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Юденич Кавказ армияһы штабының начальнигы итеп ҡуйыла, был ваҡытта армия Ғосман империяһы менән алыштар лап бара. был вазифала ул Һары ҡамыш алышында Әнүәр паша ғәскәкрәҙрен тулыһынса ҡыйрата. 1915 йылдың 24 ғинуарында Юденич инфантериянан генерал чинын ала һәм Кавказ армияһы командующийы итеп тәғәйенләнә. 1915 йыл дауамында Юденич етәкселегендә подразделениелар Ван ҡалаһы тирәһендә алыштар алып бара, был ҡала бер нисә тапҡыр ҡулдан ҡулға төшә. 1916 йылдың 16 февралендә Юденич Эрзурум тирәһендә бер ҙур алышта еңеү яулай, ә ошо уҡ йылдың 15 апрелендә ҙур Трапезунд ҡалаһын яулап ала. Әлеге алыш өсөн (тамамланмаған сағында уҡ) Юденич 2-се дәрәжә Изге георгий ордены менән бүләкләнә (унан һуң Рәсәй империяһында бер кем бындай дәрәжәле орден менән бүләкләнмәй). 1916 йылдың йәйе-көҙөнә урыҫ ғәскәрҙәре Көнбайыш (Төрөк) Әрмәнстандың күпселек өлөшөн контроль аҫтында тоталар.
1917 йылдың февраленән һуң
Февраль революцияһынан һуң Юденич Кавказ фронты баш командующийы итеп тәғәйенләнә. Әммә 1917 йылдың 15 майында хәрби министр А. И. Гучков вазифаһынан киткәс, яңы хәрби минстр А. Ф. Керенский Юденичты Ваҡытлы хөкүмәттең ҡарарҙарына ҡаршы булған өсөн вазифаһынан бушата һәм отставкаға ебәрә.
Тифлистан киткәс, Юденич Петроградта йәшәй башлай. Уның ҡатыны Александра Николаевна хәтерләүенсә, Юденич бер көнө банкыға аҡса алырға инә. Банк хеҙмәткәрҙәре уны танып, бөтә булған аҡсаһын ҡулына алырға һәм мөлкәтен һатырға кәңәш итәләр. Юденичтар Тифлистағы йортон һәм Кисловодскиҙағы ерҙәрен һаталар. Ошо аҡсаға улар эмиграцияға тиклем һәм унан һуң бер аҙ ваҡыт йәшәйҙәр. 1917 йылдың авгусында Юденич Дәүләт йыйылышы эшендә ҡатнаша, Корнилов фетнәһен хуплай.
Октябрь революцияһынан һуң
Большевиктар власы урынлашҡандан һуң уның сәйәси программаһы Рәсәйҙең тарихи сиктәрендә «Берҙәм, бөйөк һәм бүленмәҫ Рәсәй» идеяһын тергеҙеүгә ҡайтып ҡала; бер үк ваҡытта тактик маҡсаттарҙа урыҫ булмаған халыҡтарға милли-мәҙәни автономия һәм хатта дәүләт үҙаллығы биреү мөмкинлеге иғлан ителә.
Финляндияла
1919 йылдың ғинуарында :310 Юденич, сит исеменә документтар менән файҙаланып, ҡатыны һәм адъютанты Н. А. Покотило менән Гельсингфорсҡа килеп төшә. 1918 йылдың ноябрендә Хельсинкиҙа булдырылған һәм Рәсәй хөкүмәте роленә дәғүә иткән «Урыҫ комитеты» уны 1919 йылдың ғинуарында Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында Аҡ хәрәкәттең лидеры итеп иғлан итә һәм уға диктатор вәкәләттәрен тапшыра. Юденич Себерҙәге Колчак һәм Париждағы Урыҫ сәйәси кәңәшмәһе менән бәйләнештәр булдырыуға өлгәшә. Ойоштораласаҡ хәрби көс тураһында юденич үҙе шулай тигән:Урыҫ аҡ гвардияһының маҡсаты бер — большевиктарҙы Рәсәйҙән ҡыуырға. Гвардияның сәйәси программаһы юҡ. Ул монархия ла, республика ла түгел. Хәрби ойошма булараҡ, ул сәйәси партиялыҡ мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһынмай. Уның берҙән-бер программаһы — большевиктарҙы долой! 1919 йылдың яҙында Юденич Стокгольмда булып китә, унда ул Англия, Франция һәм АҠШ дипломатик вәкилдәре менән осраша, уларҙан Финляндия территорияһында урыҫ ирекле отрядтарын формалаштырыуҙа ярҙам һорай. Француз илсеһенән башҡа, бер кем дә Юденич менән ризалашмай һәм Рәсәйҙең эске эштәренә ҡыҫылырға теләмәүен белдерәләр.
5 майҙа, Стокгольмдан Финляндияға ҡайтҡас, Юденич ошо уҡ эш буйынса Финляндия регенты генерал Маннергейм менән осраша. Маннергейм, дөйөм алғанда, большевиктар менән көрәштә фин армияһының ҡатнашыуынан баш тартмай, әммә бер нисә шарт ҡуя: Финляндияның бөйондроҡһоҙлоғон таныу, шулай уҡ Финляндияға Көнсығыш Карелияны һәм Кольский ярымутрауы буйындағы Печенга өлкәһен ҡушыу. Юденич үҙе «Финляндияның бойондороҡһоҙлоғо булған факт» һәм Финляндия менән мөнсәбәттәрҙә большевизм менән көрәшкә ярҙам алыу өсөн ташламаларға барырға кәрәклеген аңлаһа ла, ул ошо фекергә «алдан килешелмәү» принцитарында торған Колчакты ла, Сазоновты ла ауҙара алмай. Һөҙөмтәлә фин властары урыҫ ирекмәндәренән частар фрмалашыуға ҡаршы сыға һәм Төньяҡ корпусҡа эләгергә теләгән офицерҙарға ҡамасаулай :310.
1919 йылдың 17 апрелендә Колчактың Бөтә Рәсәй хөкүмәте Юденичҡа 10 миллион франк бүлеп бирә. Аҡса бик оҙаҡ бара, тәүге миллионды Стокгольмдағы Рәсәй дипломатик вәкиле тик июнь айында ала :332. Гельсингфорста 24 майҙа Юденич "Сәйәси кәңәшмә"не ойоштора һәм уны етәкләй. Уның составына А. В. Карташев, П. К. Кондзеровский, В Д. Кузьмин-Караваев, С Г. Лианозов, Г. А. Данилевский инәләр.
1919 йылдың 5 июнендә Юғары хаким адмирал Колчак Юденичты «Большевиктарға ҡаршы Төньяҡ-Көнбайыш фронтында бөтә урыҫ ҡоро ер, диңгеҙ ҡораллы көстәренең баш командующийы» итеп тәғәйенләнеүе тураһында телеграмма аша хәбәр итә, ә 10 июндә телеграмма рәсми указ менән раҫлана.
Телеграмманы алғандан һуң, Юденич Ревелгә китә, унан һуң — генерал Родзянко етәкләгән Төньяҡ-көнбайыш армияһы фронтына. Армияны урап сыҡҡас, Юденич 26 июндә Гельсингфорсҡа ҡайта һәм ҡабаттан Финляндиянан ярҙам алырға тырыша. Әммә, 17 июлдә маннергейм Финляндияның яңы Конститутцияһын раҫлағандан һуң, 25 июлдә Финляндия президенты итеп профессор Стольберг һайлана, ә Маннергейм сит илгә сыға. Финляндиянан ярҙам булмауына инанғас. 26 июлдә Юденич пароходта Ревелгә әйләнеп ҡайта.
Төньяҡ-Көнбайыш армияһы
«Эстон төркөмөнән» өлкән офицерҙар, Юденичты Финляндиянан әҙергә килгән тип ризаһыҙлығын белдереүгә ҡарамаҫтан, Юденич союздаштарҙан матди ярҙам гарантияһы булараҡ ҡабул ителә. Үҙенең хәтирәләрендә Төньяҡ-көнбайыш армияһы командирҙарының береһе генерал Ярославцев яҙыуынса: Шулай ҙа Юденичты ҡабул итергә тура килде, сөнки уның килеүе менән Колчактан, инглиздарҙан һәм американдарҙан матди һәм мораль ярҙам һәм Эстония һәм Финляндия яғынан әүҙем сығыш көтөлә ине. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Тәғәйеннеш тураһында телеграмма килеүе менән Юденичҡа апрелдә үк Бөтә Рәсәй хөкүмәте тарафвнан бирелгән 10 миллиондан беренсе франк миллионы килә. 17 июлдә тағы ла 100 миллион һум бүленә. Ә 1919 йылдың 5 сентябрендә Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең Министрҙар Советы ҡарар сығара: Хәрби министрға, хәрби осор ихтыяждарына ғәҙәттән тыш сметанан башҡа кредит буйынса генерал Юденич биргән тотоноуҙар иҫәбенә, армияһын тәьмин итеү өсөн генерал Юденич ҡарамағына утыҙ һигеҙ миллион крона бирергә. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Күсереү барышында аҡса башҡа валюталарға әйләндерелә (стерлинг фунттары, фин маркалары, швед крондары). Әлеге сумманан Юденич барыһы 500 мең стерлинг фунтын алып өлгөрә :332.
1919 йылдың 11 авгусында, инглиз генералдары Х. Гоф һәм Ф. Марштың баҫымы аҫтында Төньяҡ-Көнбайыш хөкүмәте ойошторола, унда кадеттар, меньшевиктар һәм эсерҙар инә. Хөкүмәт Эстонияның дәүләт бойондороҡһоҙлоғн раҫлай. Юденич ошо хөкүмәткә хәрби министры булараҡ инә.
Август дауамында Юденич армия тәьминәте менән шөғөлләнә. Шул уҡ ваҡытта 25 һәм 50 тинлек, 1, 3, 5, 10, 25, 100, 500 һәм 1000 һумлыҡ ҡағыҙ аҡса билдәләре әҙерләнә һәм поход башланыуы менән сығарыла башлай. Купюраларҙың артҡы яғында, Дәүләт банкы Петроград контораһы билдәләгән тәртип буйынса дөйөм дәүләт Рәсәй аҡсаларына алмашына ала, тигән яҙыу була. Асылда, был үҙенә күрә күргәҙмә агитация була: бындай купюраларҙы ҡулына алған һәр кем, уларҙың Юденич ғәскәрҙәре Петроградты алған осраҡта ғына ысын аҡса буласағын, аңларға тейеш була.
1919 йылдың сентябрь-октябрендә Юденич Петроградҡа икенсе походын ойоштора. Ярайһы уҡ яҡшы әҙерләнгән Төньяҡ-Көнбайыш армияһы (уның составында 4 составында бронемашиналар, 4 бронепоезд, 4 броневик һәм 6 инглиз танкы) 28 сентябрҙә эстон ғәскәрҙәре менән берлектә Ҡыҙыл Армияһы оборонаһын өҙә; 12 октябрҙә Ямбург ҡолатыла, октябрҙең икенсе яртыһында Төньяҡ-Көнбайыш армияһы Луга, Гатчина, Ҡыҙыл ауыл, Батша ауылы һәм Павловскиҙы яулай. Октябрь уртаһына аҡтар Петроград тирәһендәге бейеклектәргә .яҡынлаша (Пулков бейеклектәре). Әммә улар Николаев тимер юлын киҫп үтә алмайҙар, мөмкинлек менән файҙаланып, Троцкий Петроград тирәһенә өҫтәмә көстәр йәлеп итә һәм ҡыҙылдарҙың һан яғынан күп тапҡыр өҫтөнлөгөнә өлгәшә. Финдар һәм инглиздар һөҙөмтәле ярҙам күрһәтмәйҙәр. Эстондар менән үҙ-ара ызғыштар башлана. Эстондарҙы Юденичтың бөйөк державалыҡ ынтылыштары һиҫкәндерә, большевиктар уларға байтаҡ сәйәси һәм территориаль ташламалар вәғәҙә итәләр. Резевтарҙың булмауы һәм Төньяҡ-көнбайыш фротының һуҙымлылығы Ҡыҙыл Армияһына 21 октябрҙә аҡ хәрәкәтен туҡтатырға мөмкинлек бирә, ә 22 октябрҙә — оборонаны өҙөргә.Ноябрь аҙағына Юденич ғәскәрҙәре сик буйына ҡыҫырыҡлана һәм эстон территорияһына күсә, унда улар ҡоралһыҙлана һәм элекке союздаштары тарафынан ҡоралһынлана һәм әсирлеккә алына.
Юденичтың Петроградҡа һөжүме ваҡытында Ломоносов нигеҙ һалған Усть-Рудица биләмәһендәге төҫлө смальттар фабрикаһы яндырыла.
1920 йылдың 22 ғинуарында Юденич Төньяҡ-Көнбайыш армияһының тарҡатылыуы тураһында иғлан итә. Ликвидация комиссияһы төҙөлә, Юденич комиссияға тотонолмаған 227 000 стерлинг фунттарын тапшыра. 28 ғинуарҙа Юденичты эстон властары ярҙамында Булак-Балахович формированиеһы хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡулға ала. Әммә француз һәм инглиз миссиялары ҡыҫылғандан һуң, Юденич азат ителә.
1920 йылдың 24 февралендә генерал Юденич инглиз хәрби миссияһы вагонында генералдар Глазенап, Владимиров һәм Г. А. Алексинский менән бергә эстониянан сығып китә һәм 25 февралдә Ригаға килә.
Францияла эмиграцияла
Стокгольм һәм Копенгаген аша Юденич Лондонға юл тота. Лондонда йәшәгән саҡта Юденич бер тапҡыр ҙа кеше алдында сығыш яһамай һәм репортерҙар менән осрашыуҙарҙан баш тарта. ерҙән-бер кеше һәм асыҡтан-асыҡ сығыш яһауҙан баш тартырға ла Юденич хәбәрселәре менән осрашты. Берҙән-бер Юденич визит яһаған кеше Уинстон Черчилль була.
Һуңынан Юденич Францияға күсенә һәм Ниццала урынлаша, унда Ницца тирәһендәге Сен-Лоран-дю-Варҙа йорт һатып ала. Эмиграцияла тулыһынса сәйәси эшмәкәрлектән ситләшә.
Урыҫ ағартыу ойошмалар эшендә ҡатнаша; Урыҫ тарихын һөйөүселәр йәмғиәтен етәкләй. Юденичтарҙың йортонда Ниццала йәшәгән П. А. Томилов, Е. В. Масловский, П. Н. Ломновский, Д. Г. Щербачев, В К. Пилкин булалар.
Үпкә туберкулезы ауырыуынан вафат була. Башта Канныла түбәнге сиркәүҙә ерләнә, һуңынан уның көлө Ниццалағы Кокад зыяратына күсерелә.
Хәтер
1991 йылдың 21 июлендә генерал Юденичтың Төньяҡ-Көнбайыш армияһы походы иҫтәлегенә «Урыҫ байрағы» ойошмаһы Пулков бейеклектәрендә аҡгвардееецтарға тәүге һәйкәл ҡуя.
Ленинград өлкәһе Кингисепп районы Ополье ауылындағы Крестовоздвиженск сиркәүе кәртәһе эргәһендә генерал Юденич армияһының һәләк булған чиндар иҫтәлегенә Төньяҡ-Көнбайыш армияһы. яугирҙарына һәйкәл ҡуйыла.
Наградалары
сит ил ордендары:
Имай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Помряскин
Помряскин (Помряскино) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 240 кеше. Почта индексы — 453141, ОКАТО коды — 80249804002.
Лидия Дёмёльки
Биографияһы
Лидия Дёмёльки 1936 йылда Будапешт ҡалаһында тыуған. 1955 йылда Римда фехтование буйынса донъя чемпионаты Дёмёльки Венгрияның йыйылма командаһы составында фехтованиела  рапирала шәхси һәм команда зачетында еңеү яулай. Был уның халыҡ-ара кимәлдәге шәхси беренселектә берҙән-бер еңеүе булып ҡала. 1959 йылда Венгрия йыйылма командаһы фехтование буйынса донъя чемпионатында ҡабаттан еңеүсе була.
Йәйге олимпия уйындарында 1960 йылда Римда венгр рапирасылар командаһы көмөш миҙал яулай. 1963 йылда Гданьскта фехтование буйынса донъя чемпионатында Лидия Дёмёльки шәхси беренселектә һәм командалы уйында, ватандашы Уйлаки Ильдико-Рейтенан ҡалышып, икенсе урынды биләй. 1964 йылда Токиола Йәйге олимпия уйындарында фехтование буйынса донъя чемпионаты   Венгрия йыйылма командаһы команда зачетында еңеү яулай. 1968 йылды Мехикола Йәйге олимпия уйындарында Венгрия йыйылма командаһы икенсе урын яулай. Дёмёльки Венгрияның ете тапҡыр  чемпионы була.
Лидия донъя чемпионы фехтовльщик Йожеф Шаковичта кейәүҙә була. Йожеф ике тапҡыр призер булған 1956 йылғы Йәйге олимпия уйындарынан һуң ирле-ҡатынлы АҠШ-ҡа күсеп китә, әммә 1957 йылда улар Венгрияға әйләнеп ҡайта. Будапештта йәшәйҙәр. Дёмёльки 2009 йылда тол ҡала
Лидия Шаковичне Дёмёльки тренерлыҡ белеме ала. Ул тренер һәм спорт журналисы булып эшләй, эстетика һәм гимнастика буйнса бер нисә китаптың авторҙашы һәм Венгрия олимпия комитетының ағзаларының береһе була.
Дегтерка
Дегтерка (Дектерка) — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дайминка йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юлдыбай (Йылайыр районы)
Юлдыбай (Юлдыбаево; икенсе атамаһы Ғүмәр) — Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1650 кеше булған. Почта индексы — 453684, ОКАТО коды — 80227836001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 18-се быуат уртаһында Нуғай даруғаһы Түңгәүер улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Шулай уҡ Юлдыбай, Юлыбай, Ҡабарбаш исемдәре менән теркәлгән. 1866 йылда 80 йортта 515 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда мәҙрәсә теркәлгән. Юлдыбай 4-се башҡорт кантонының үҙәге булған (1855 йылға). 1938—1956 йылдарҙа Матрай районының административ үҙәге. 50-се йылдарҙа 18 быуаттың 2-се яртыһында нигеҙләнгән Ғүмәр ауылы менән ҡушыла.
Шулай уҡ уҡығыҙ.
Инфраструктура
Башҡорттар йәшәй (2002). Халҡы «Һаҡмар совхозы» МУАХП-нда эшләй. Һөнәрселек лицейы, Юлдыбай урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы, амбулатория, мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ театры, халыҡ ҡурайсылар ансамбле, халыҡ вокаль ансамбле) бар. «Азамат», «Сатҡылар» халыҡ бейеүҙәре ансамбле, китапхана, мәсете бар.
Соплек
Соплек — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сумыч йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шогда
Шогда — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Хасуй-Яха (Мессо-Яха ҡушылдығы)
Хасуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Шогда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хасуй-Яха (Мессо-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ничлавка
Ничлавка (Нічлавка) — Украиналағы йылға. Тернополь өлкәһенең Гусятын һәм Чорткив райондары аша көньяҡҡа табан аға. Ничлаваның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 42 километр.
Веймар республикаһы
Ве́ймар Респу́бликаһы (Weimarer Republik, Deutsches Reich ) — историяграфияла ҡулланылған 1919 йылдан 1933 йылға тиклем Германиянын исеме. Рәсми рәүештә был дәүләт һаман «Германия Дәүләте» (Deutsches Reich) тип атала.
thumb|Веймар конституцияһы Беренсе Донъя һуғышынан һуң Германияла республика барлыҡҡа килә. 1919 йылда Веймар ҡалаһында милли йыйылыш була. Яңы конституция яҙыла.
thumb|Германия Веймар ваҡытында
thumb|Германия 1925 йылда
Янбаш һөйәге
Янбаш һөйәге (os coxae/os ilium, тазовая кость) — таздың (янбаш билбауының, cingulum membri inferioris) бер өлөшө. Өс һөйәктән тора:
14-16 йәшкә тиклем был һөйәктәр айырым була. Араларын кимерсәк тоташтырып тора. Аҙаҡ улар үҙ-ара ҡушылып үҫеп, берҙәм янбаш һөйәген төҙөй.
Яңы Маты
Яңы Маты (Новые Маты) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 323 кеше. Почта индексы — 452673, ОКАТО коды — 80207855005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ай-Люк-Ягун
Ай-Люк-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Люк-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Соплес
Соплес — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Низьва йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шомица (Суда ҡушылдығы)
Шомица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ведомость
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Индышняя
Индышняя (Оло Индыншняя) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Упуда йылғаһының уң ярына тамағынан 6,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Дровосечка
Дровосечка — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының уң ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Израиль тарихы
Боронғо тарихы
Эврон (Evron Quarry) тигән палеолит төбәгендәге микроиндустрияға — 1,5—2,4 миллион йыл, Бицат-Рухама (ивр.‏ביצת רוחמה‏‎) тигән Израиль торамаһындағы микролит индустрияһына 1 миллион йыл самаһы тип иҫәпләнә. Иң боронғо Homo erectus ҡалдыҡтары Ғобадияла (1,4 миллионлап йыл элек) һәм Яҡуп ҡыҙҙарының баҫмаһы янында (0,78 миллион йыл элек) табылған. Урта палеолитта бында неандерталдар килә (Сухул, Ҡафза, Табун, Кәбара). Һа-Зореала (эргәһендәге кибуцтың атамаһынан; font-weight: normal;«><span class="iw__tooltip" title="HaZore'a — версия статьи «Ха-Зореа» на английском языке">[en] <span class="iw plainlinks" data-lang="en" data-lang-name="англ." data-title="Ха-Зореа">; шулай уҡ ҡара: Әйн-әл-Жәрбә ) Изреғәл үҙәнендә иртә прогрессив неандерталдар (һа-Зореа1 һәм 3) һәм Homo erectus (һа-Зореа2, 4 һәм5) ҡалдыҡтары табыла.
Б. э. т. 10—8 мең йыллыҡтарҙа был территория натуф мәҙәниәте ареалына инә, был мәҙәниәт вәкилдәре тарихта беренсе булып башаҡлы культураларҙы игә башлай.
Яҡынса 9 мең йыл элек ошо ерҙәрҙә неолитик инҡилап башлана һәм беренсе торамалар барлыҡҡа килә. Тарихтағы тәүге диуарлы ҡала Йерихондың барлыҡҡа килеүе лә яҡынса ошо осорға ҡарай. Тәүге семит ҡәбиләләре булған хәнәниҙәр был тирәгә яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа төйәкләнә. Киләһе 2—3 мең йылды ил Боронғо Мысыр идараһы аҫтында була. Яҡынса б. э. т. XXIII быуатта күсмәселәр (моғайын, әмөриҙәр) баҫымы аҫтында бындағы иртә бронза цивилизацияһы бөлгөнлөккә төшә.
Иртә осор тарихы
Боронғо йәһүд ҡәбиләләре (ырыуҙары) бында б. э. т. 1200 йылдар тирәһендә барлыҡҡа килә. Бында табылған 250 йәһүд торамаһы шул осорға ҡарай. Һүңғараҡ Ҡәнғәнгә пелештиҙәр баҫып инә. Батша идараһы урынлашыу, Израиль батшалығы, шунан Йәһүдиә батшалығы яралыу б. э. т. XI быуат башы — X быуат уртаһына ҡарай. Был дәүләттәр төбәккә бер ни тиклем өҙөклөктәр менән мең йыл буйы идара итә.
Б. э. т. VIII быуаттан алып был территория бер-бер артлы Ашшур, Бабил (б. э. т. 586—539 йылдар), Әһәмәниҙәрҙең фарсы империяһы (б. э. т. 539—331 йылдар), Македония (б. э. т. 332—312 йылдар) хакимлығы аҫтында була. Б. э. т. III—II быуаттарҙа Птолемейҙар һәм Селевкиҙарҙың эллинсы дәүләттәренә инә.
Маккавейҙар ихтилалы һөҙөмтәһендә бойондороҡһоҙлоҡ яулағас, б. э. т. 152—37 йылдарҙа Йәһүдиәлә йәһүд Һашмондарҙың династияһы хакимлыҡ итә. Б. э. т. 63 йылдан Йәһүдиә Рим вассалына әүерелә, б. э. т. 40 йылда Йәһүдиәгә, Самарияға, Галилеяға һәм Переяға (Иордан аръяғы) бүленә. Б. э. 70 йылынан Йәһүдиә үҙаллылығын юғалта һәм Рим провинцияһына әйләнә.
135 йылда римлыларға ҡаршы ҡупҡан Бар-Кохба ихтилалынан һуң, төбәктә йәһүдтәр аҙая. Римлылар илдән йәһүдтәрҙең күбеһен ҡыуа һәм улар тураһында хәтирә лә юҡҡа сыҡһын өсөн Йәһүдиә провинцияһының исемен Сүриә Фәләстин тип үҙгәртә. Йәһүдтәрҙең төп өлөшө Йәһүдиәнән Галилеяға һәм Голан бейеклектәренә күсеп ултыра.
Рим империяһы 395 йылда Көнбайыш һәм Көнсығыш (Византия) өлөштәргә бүленгәндән һуң, Фәләстин һуңғыһына эләгә.
Византия-фарсы осоро
Фәләстин 619 йылға тиклем Византия провинцияһы була. V быуаттың икенсе яртыһында Эрец-Исраэлдә йәһүдтәр һаны кәмей. Әммә Галилеяла йәһүдтәр күпселекте һаҡлай әле. 614 йылда Фәләстин Фарсы тарафынан яулап алына һәм Сәсәниҙәр империяһына индерелә. Йәһүдтәр ярҙамында Йәрүсәлимде алған фарсылар уны йәһүдтәргә тапшыра. Ләкин йәһүдтәр ҡалаға өс йыл ғына хужа була.
Фарсыны еңгәндән һуң 629 йылда Византия императоры Ираклий тантаналы рәүештә Йәрүсәлимгә аяҡ баҫа. Фәләстин ҡабат Византия провинцияһына әйләнә. 629—630 йылдарҙа, Ираклий ихтыяры буйынса йәһүдтәрҙе күпләп үлтереү һәм ҡыуыу һөҙөмтәһендә, йәһүдтәр һаны уларҙың бөтә өс мең йыллыҡ тарихында иң түбәнге кимәлгә төшә. Шуға ҡарамаҫтан, Израиль еренән йәһүдтәр бер ҡасан да бөтөнләйгә юҡҡа сыҡмай.
Ғәрәп хакимлығы осоро
638 йыл тирәһендә — ислам баҫып алыуҙарының иң башында — Фәләстинде Византиянан мосолмандар тартып ала.
Артабанғы алты быуат эсендә был территория өҫтөнән контроль Умайяларҙан Ғәббәсиҙәргә, тәре йөрөтөүселәргә һәм кире күсә.
Фәләстиндә ғәрәп хакимлығы дүрт осорға бүленә:
Тәре йөрөтөүселәр осоро
1099—1187 йылдарҙа тәре йөрөтөүселәр бында Йәрүсәлим короллеген нигеҙләй. Әммә 1187 йылда Сәләх-әд-Дин Йәрүсәлимде ала, ә 1291 йылда тәре йөрөтөүселәрҙең һуңғы ҡәлғәһе Акра ҡолай.
Ғосман империяһы власы аҫтында
1517 йылда Израиль территорияһын солтан Сәлим I етәкселегендәге төрөк ғосмандары баҫып ала. 400 йыл буйы ул Ғосман империяһы өлөшө булып тора. Ғосман империяһында йәһүдтәр «зимми» статусына эйә була — йәғни сағыштырмаса гражданлыҡ һәм дин иркенән файҙалана, әммә ҡорал йөрөтөргә, армияла хеҙмәт итергә һәм ат менеп йөрөргә хоҡуҡһыҙ була, шулай уҡ айырым һалым түләй. Был осорҙа Эрец-Исраэль йәһүдтәре нигеҙҙә сит илдәрҙән килгән хәйриә аҡсаһына йәшәй (Халукка).
XVI быуат буйы ҙур-ҙур йәһүд общиналары Израиль ерендәге дүрт изге ҡалала — Йәрүсәлимдә, Хевронда, Цфатала һәм Тверияла — тамыр ебәрә.
XVIII быуат башында Европанан алияларҙың (Израилгә әйләнеп ҡайтыу) һәм Йәрүсәлимдә дини-милли үҙәкте яңыртыуҙың иң күләмлеһе ойошторола. Был хәрәкәт башында раббы Йудаһ Хәсид тора. Ул Йәрүсәлимғә 1700 йылда Европаның төрлө илдәренән сыҡҡан меңләгән эйәрсене менән килә. Уларға тиклем Йәрүсәлим общинаһында 1200-ләп кеше, шул иҫәптән 200 ашкеназ, була. Ләкин Йудаһ Хәсид илгә килгәс тә мәрхүм була. Уның эйәрсендәре менән бурыстарға батҡан ашкеназ общинаһы араһында аңлашылмаусанлыҡтар тыуа, был үтескә биргән ғәрәптәрҙең синагоганы яндырыуына (1720) һәм йәһүд ашкеназдарын ҡаланан ҡыуыуына сәбәп була. Был ваҡиғаларҙан һуң байтаҡ ваҡыт буйы Европанан сыҡҡан йәһүд иммигранттары нигеҙҙә Хевронда, Цфатала һәм Тверияла төпләнер була.
1799 йыл башында Фәләстингә Наполеон һөжүм итә. Француздар Газаны, Рамланы, Лодты һәм Яффаны ала. Ләкин француз полководецы Акко ҡәлғәһен ала алмай һәм Мысырға сигенергә мәжбүр була.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда хәбәрһеҙ юғалған юғары совет офицерҙары исемлеге
Исемлектә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы хәрби ғәмәлдәр барышында хәбәрһеҙ юғалған РККА-ның һәм РККФ-ның юғары совет офицерҙары күрһәтелгән.
Израиль тарихы
Ғосман империяһы власы аҫтында
1800 йылда Фәләстин халҡы 300 меңдән артмай, уларҙың 5 меңе йәһүд була (нигеҙҙә, сефардтар). Йәһүд халҡының күпселеге Йәрүсәлимдә, Цфатта, Тверияла һәм Хевронда йәшәй. Христиандарҙың иң тығыҙ ултырған урындары (25 мең самаһы) — Йәрүсәлим, Назарет һәм Бет-Ләхәм — православие һәм католик сиркәүҙәре аҫтында була. Илдең ҡалған халҡы нигеҙҙә мосолман булып, уларҙың бөтәһе лә тиерлек сөнниҙәргә ҡарай.
1832 йылда Фәләстин Мысыр вице-короле Мөхәммәт-Алиҙың улы һәм хәрби начальнигы Ибраһим паша тарафынан баҫып алына. Төньяҡ сиге Сидонға етеп торған Фәләстин үҙәге Дамаскта булған берҙәм провинцияға әүерелә. Илгә һигеҙ йыл (1832-40) идара иткән мысырҙар, Европа үрнәгенә эйәреп, ҡайһы бер реформалар ҙа үткәрә. Был осорҙа Фәләстиндә Библия географияһы һәм археологияһы буйынса киң тикшеренеүҙәр үткәрелә. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте Бөйөк Британияға Йәрүсәлимдә консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем Европа державаларының консуллыҡтары тик портлы ҡалаларҙа — Акко, Хайфа һәм Яффала, шулай уҡ Рамлала ғына була). 20 йылдан һуң Көнбайыштың бөтә дәүләттәре, АҠШ-ты ла индереп, Йәрүсәлимдә консул вәкиллектәренә эйә була.
XIX быуатта Йәрүсәлим ҡабат Эрец-Исраэлдең мөһим йәһүд үҙәгенә әүерелә. Йәрүсәлим менән рухи беренселек өсөн ярышҡан Цфат ер тетрәүҙән (1837) ҙур зыян күрә, 2 меңләп йәһүд һәләк була, ҡала иһә бөлгөнлөккә төшә.
1841 йылда Фәләстин менән Сүриә Төркиә контроле аҫтына ҡайта. Был ваҡытҡа Фәләстиндә йәһүд халҡының һаны ике тапҡырға арта, ә христиан һәм мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала.
1880 йылға Фәләстин халҡы 450 меңгә етә, уларҙың 24 меңе йәһүд була. Йәһүдтәрҙең күпселеге дүрт ҡалала йәшәй: Йәрүсәлимдә (бында йәшәгән 25 мең кешенең яртыһынан ашыуы йәһүд була), Цфатала (4 мең), Тверияла (2,5 мең) һәм Хевронда (800), тағы ла Яффала (1 мең) һәм Хайфала (300). Йәрүсәлим илдәге иң ҙур ҡалаларҙың береһе булып китә. Илдәге йәһүдтәрҙең күпселеге сефард общинаһына ҡарай, уға Төньяҡ Африка, Бохара, Иран һәм башҡа яҡтарҙан күсеп килгән йәһүдтәр инә. Ашкеназ общинаһы нигеҙҙә Көнсығыш Европа йәһүдтәренән тора, ә улар хәсидтәргә һәм уларға ҡаршы булған прушимдарға (митнагдимдарға) бүленә. Йәһүдтәрҙең ҙур күпселеге ордоксияға йәбешеп ята һәм раввиндар абруйына буйһона. Халлуки фондтарынан ярҙам килеп торһа ла, йәһүдтәр төрөк чиновниктары йыйған ҙур һалымдарҙы түләр өсөн күп эшләргә мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, Эрец-Исраэлдең йәһүдтәре һаны Европала ойошторолған алиялар иҫәбенә йылдам үҫә.
Йәһүдтәрҙең Сионға ынтылышы һәм сәйәси сионизм яралыуы
Диаспорала йәшәгән йәһүдтәр һәр ваҡыт Сионға ҡайтырға ашҡынып йәшәй. XII быуаттан башлап йәһүдтәрҙең христиан сиркәүе тарафынан эҙәрләнеүе уларҙың Изге ергә ағылыуына сәбәпсе була. 1492 йылда был ағымды Испаниянан һөрөлгән йәһүдтәр тулыландыра. Хәҙерге заман иммиграцияһының тәүге ҙур тулҡыны Беренсе алия (ивр.‏עלייה‏‎) тигән атама аҫтында билдәлелек ала, ул 1881 йылда, йәһүдтәр Көнсығыш Европала үҙҙәренә иғлан ителгән ҡыйратыуҙарҙан ҡасырға мәжбүр булғанда, башлана.
Донъяла йәһүд дәүләте буласаҡ Израилде нигеҙләү маҡсатын ҡуйған сәйәси сионизм хәрәкәтен Теодор (Беньямин Зеэв) Герцль башлап ебәрә. 1896 йылда Герцль «Йәһүд дәүләте» (нем.  Der Judenstaat) тигән китабын баҫтыра, унда йәһүд дәүләтен ниндәй итеп күреүен тасуирлай. Киләһе йылына инде Герцль Базелдә үткән беренсе Бөтә донъя йәһүд конгресына етәкселек итә, унда Бөтә донъя синонизм ойошмаһына нигеҙ һалына.
Икенсе алия (1904—1914 йылдар) Кишиневтағы ҡыйралыштан һуң башлана. 40 меңләгән йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә. Беренсе һәм икенсе алия иммигранттарының күбеһе ортодоксаль йәһүдтәр була, әммә икенсе алияға киббуц хәрәкәтен башлап ебәргән социалистар ҙа инә.
Фәләстиндә британ мандаты
Беренсе донъя һуғышы барғанда В. Жаботинский менән И. Трумпельдор инициативаһы буйынса британ армияһы составында «Йәһүд легионы» төҙөлә, ул британ ғәскәрҙәренә Фәләстинде баҫып алырға ярҙамлаша. 1917 йылдың ноябрендә Бөйөк Британияның сит ил эштәре секретары Артур Бальфур артабан Бальфур Декларацияһы тип аталасаҡ документты сығара. Унда раҫланыуынса, Британия «Фәләстиндә йәһүд халҡы өсөн милли йорт төҙөүгә ыңғай ҡарай».
1919—1923 йылдарҙа (Өсөнсө алия) Фәләстингә башлыса Көнсығыш Европанан 40 меңләп йәһүд күсә. Был тулҡындағылар ауыл хужалығы эштәрен белә һәм иҡтисадты күтәреү мөмкинлегенә эйә була. Британ властары иммиграцияға квота билдәләһә лә, был осор аҙағына йәһүдтәр һаны 90 меңгә етә. Изреғәл үҙәне менән Хефәр үҙәне һаҙлыҡтары киптерелә һәм ер ауыл хужалығы өсөн яраҡлыға әйләнә. Был осорҙа профсоюздар федерацияһы Гистадрутҡа нигеҙ һалына.
Илдә йәшәгән ғәрәптәр йәһүд иммиграцияһының көсәйеүе менән ризалашмай. Йәһүдтәр эре ғәрәп ер биләүселәренән ҙур биләмәләр һатып ала, ваҡ ҡуртымсыларҙы ҡыуып ебәрә. Йәһүд эшҡыуарҙары эшкә йәһүд эшселәрен алырға тырыша. Йәһүд иммиграцияһына ҡаршы ғәрәптәрҙең сығыштары һөҙөмтәһендә 1920 йылда Фәләстин фетнәләре башлана. Быға бәйле Һа-Шомер йәһүд үҙоборона ойошмаһы нигеҙендә йәһүдтәрҙең яңы хәрби ойошмаһы «Хагана» (ивритса «Оборона») барлыҡҡа килтерелә.
1922 йылда Милләттәр Лигаһы Бөйөк Британияға Фәләстин мандатын тапшыра, быны «илдә йәһүд милли йортон хәүефһеҙ ойоштороу өсөн сәйәси, административ һәм иҡтисади шарттар булдырыу» кәрәклеге менән аңлата. Мандаттың тәүге осоронда Яффа фетнәләре арҡаһында Британия йәһүд иммиграцияһын сикләй һәм йәһүд дәүләтенә тәғәйенләнгән территорияның бер өлөшөн Трансиорданияға бирә.
Ул ваҡытта илдә башлыса мосолман ғәрәптәр йәшәй, әммә иң ҙур ҡала булған Йәрүсәлимдә йәһүдтәр күпселекте тәшкил итә.
1924—1929 йылдарҙа (Дүртенсе алия) Фәләстингә 82 мең йәһүд күсә, был башлыса Польша менән Венгриялағы антисемитизм күтәрелешенә бәйле була. Был ағым күпселек урта синыф вәкилдәренән тора, улар үҫештәге ҡалаларға төпләнә, сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы өлкәһенә һәм еңел сәнәғәткә ҡараған бәләкәй предприятиелар аса. Ләкин һуңғараҡ был тулҡын эмигранттарының яҡынса 23 меңе илдән кире китә.
1930-сы йылдарҙа Германияла нацизм идеологияһының күтәрелеше Бишенсе алияға сәбәп була. Сирек миллион самаһы йәһүд Гитлерҙан ҡаса. Был ағым 1936—1939 йылдарҙағы Ғәрәп ихтилалы һәм, Британия тарафынан 1939 йылда «Аҡ китап» нәшер ителеп, йәһүдтәрҙең Фәләстингә күсеүенә нөктә ҡуйылыуы менән тамамлана. Донъялағы бөтә илдәр Холокосттан ҡасып килгән йәһүдтәрҙе ҡабул итеүҙән баш тарта. Фәләстингә йәшерен күсенеүҙе тормошҡа ашырыу маҡсатында «Моссад ле-Алия Бет» тигән ойошма төҙөлә, ул йәһүдтәргә Фәләстингә эләгергә һәм шулай итеп һәләкәттән ҡотолорға ярҙам итә.
Израиль Дәүләтен төҙөү
1945 йылдан һуң Бөйөк Британия йәһүд халҡы менән көсәйә барыусы ыҙғышҡа йәлеп ителә. 1947 йылда британ хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тарта, быны ғәрәптәрҙе лә, йәһүдтәрҙе лә ҡәнәғәтләндерерлек ҡарар таба алмауы менән аңлата. Күптән түгел ойошторолған Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы 1947 йылдың 29 ноябрендә Фәләстинде бүлеү планын ҡабул итә (БМО ГА-ның 181-се резолюцияһы). Был план 1948 йылдың 1 авгусына Фәләстиндә британ мандатын туҡтата һәм уның территорияһында ике дәүләт: йәһүд һәм ғәрәп дәүләте төҙөүҙе күҙҙә тота. Йәрүсәлим менән Бет-Ләхәм, был ҡалаларҙың статусы буйынса конфликт сыҡмаһын өсөн, БМО ҡарарына ярашлы, халыҡ-ара контроль аҫтындағы территориялар тип иғлан ителә.
Йәһүд халҡының күпселеге Фәләстинде бүлеү планын хуплап ҡаршы ала. Менахем Бегиндың Иргун һәм Исхаҡ Шамирҙың Лехи ойошмаһы кеүек радикаль йәһүд ойошмалары ғына, был план йәһүдтәргә ҡарата ғәҙел түгел тип, унан баш тарта. Бер ни тиклем "ишув"тың (Фәләстиндә йәшәгән йәһүдтәрҙең) хөкүмәте вазифаларын да өлөшләтә үтәп торған Йәһүд агентлығы иһә БМО планын ҡабул итергә була
Ғәрәп етәкселәре, шул иҫәптән Ғәрәп дәүләттәре лигаһы һәм Юғары ғәрәп советы (Фәләстин) БМО-ның Фәләстинде бүлеү планына ҡырҡа ҡаршы була һәм уны тормошҡа ашырыуға бөтә көстәре менән ҡамасаулыҡ ҡыласаҡтарын белдерә. Мәҫәлән, Юғары ғәрәп советының рәйесе вазифаларын үтәгән Жәмәл әл Хөссәйени 1947 йылдың 24 ноябрендә былай тип янай: «Йәһүдтәр Фәләстиндең берәй генә өлөшөнә эйә булһа ла, ил ут һәм ҡан эсендә ҡаласаҡ». Йәһүд дәүләтен төҙөүгә ҡаршылыҡ күрһәткән ғәрәп етәкселәре раҫлауынса, план Фәләстин халҡының 67 процентын тәшкил иткән йәһүд булмаған күпселектең хоҡуҡтарын боҙа. Йәһүд дәүләтенә тапшырылаһы территорияның майҙаны ла, сифаты ла дәғүәләшеүгә сәбәп була. Йәһүдтәр һәм ғәрәптәр араһында күп һанлы бәрелештәр булып тора.
1948 йылдың 14 майында, Фәләстингә британ мандаты тамамланыуға бер көн ҡалғанда, Дауыт Бен-Гурион БМО бүлгән территорияла йәһүд дәүләтен иғлан итә. Киләһе көнөнә инде Ғәрәп дәүләттәре лигаһы Израилгә һуғыш аса һәм бер юлы биш ил (Сүриә, Мысыр, Ливан, Ираҡ һәм Трвансиордания) Израилгә ҡаршы һуғыш иғлан итә. Шулай итеп, Беренсе ғәрәп-израиль һуғышы башлана.
Бойондороҡһоҙлоҡ һәм беренсе йылдар
1948 йылдың 17 майында Советтар Союзы доньяла беренсе булып Израиль дәүләтен де-юре таный. АҠШ, көслө йәһүд лоббийы булыуға ҡарамаҫтан, Израилде де-факто ғына таный. Израилдең беренсе сит ил эштәре министры Моше Шарет Израилдең СССР-ға тәүге рәсми телеграммаһында «БМО-ла совет делегацияһының бойондороҡһоҙ һәм суверенлы йәһүд дәүләтен ойоштороуҙы хуплаған ныҡлы позиция биләгәне өсөн Израиль халҡының оло рәхмәтен һәм хөрмәтен» еткерә