cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рим империяһы
Северҙар династияһы (193—235)
Заговорсылар ҡуйҙыртҡан префект Пертинакс та, порфираны ҙур аҡсаға һатып алған сенатор Дидий Юлиан да власта оҙаҡ булмай. Иллирия легиондары үҙҙәренең полководецы Септимий Северҙы император тип иғлан итә. Септимий Африкала Лептиста тыуған. Ул үҙ илендә Ганнибалға кәшәнә төҙөтә. Ләкин хәҙер Рим өсөн яуҙа йөрөй. Римдың күршеләре еңеүле императорҙың ауыр ҡулын үҙ елкәһендә татый; Рим бөркөттәре Вавилондан алыҫ төньяҡтағы Йоркка тиклем елдереп йөрөп тора. Септимий 211 йылда мәрхүм була. Пуниялы Септимий Северҙың тупаҫ энергияһы уның улы Каракаллала айырыуса ныҡ сағыла. Ул власты бер туған ағаһын үлтереп ҡулға төшөрә. Каракалла, Африка тамырҙарын иҫтә тотоп, бөтә ерҙә Ганнибал статуяларын ҡуйҙырта. Римда ул данлыҡлы термаларын төҙөтә. Атаһы кеүек үк, Рим ерҙәрен Рейнда ла, Евфратта ла ныҡлы һаҡлай. Уның тыйып торғоһоҙ шауҡымлылығы үҙе тирәһендәгеләрҙең заговор ойоштороуына килтерә, шуның һөҙөмтәһендә ул һәләк була. Рим үҙенең иң бөйөк граждан ҡаһарманлыҡтарының береһе — бөтә провинциалдарға Рим гражданы булыу хоҡуғын биреүе менән нәҡ Каракаллаға бурыслы. Мысыр миҫалында ғына ла был сараның ни тиклем әһәмиәтле булыуы күренә. Август Клеопатра батшалығын буйһондорғаны бирле был халыҡ иҫ киткес хоҡуҡһыҙлыҡтан интегә. Септимий Север Александрияға үҙидаралыҡты ҡайтара, ә Каракалла александрийҙарға Римда дәүләт вазифалары биләү хоҡуғын ғына түгел, мысырҙы тәү башлап сенатҡа индерә. Пуниялыларҙың тәхеткә ултырыуы уларҙың Сүриәләге ҡәбиләләштәренең власҡа килеүен тәьмин итә. Каракалланың тол ҡалған ҡатыны Меза Каракалланы үлтергән кешене тәхеттән төшөртөүгә өлгәшә һәм уның урынына ейәне Гелиогабалды ултырттыра. Был осорҙа Римда көнсығыш теократия хакимлыҡ ала. Ләкин жрецтың Рим легиондары башында тороуын күҙ алдына ла килтереп булмай, тиҙҙән Гелиогабал ике туған ағаһы Александр Северға алмаштырыла. Александр Север Майнц эргәһендә һәләк була.
Рим империяһының III быуаттағы кризисы (235—284)
Шул саҡта Римда варварҙарҙың хакимлыҡ итеү сәғәте етеп килгәнен күрһәткән ваҡиға була. Легиондар гот менән алан ҡатынының улы, элекке көтөүсе, көсө һәм ҡаһарманлығы арҡаһында хәрби баҫҡыстан етеҙ үрләгән Максиминды император итеп иғлан итә. Төньяҡтағы был ваҡиғаға ҡаршы Африкала проконсул Гордианды император итеп иғлан итәләр. Ҡан ҡойғос бәрелештәр һөҙөмтәһендә власть Гордиандың ейәненә эләгә. Көнсығышта фарсыларҙың һөжүмен уңыш менән кире ҡағып йөрөгәнендә ул Рим хәрби хеҙмәтендәге икенсе варвар Сир-ғәрәп сүллегендәге юлбаҫар шәйехтең улы Филипп Ғәрәп тарафынан ҡолатыла. Был семиттың өлөшөнә 248 йылда Римдың мең йыллығы тантанаһын бик бай итеп үткәреү бәхете тейә, ләкин тәхеттә ул оҙаҡ ултырмай: уның легаты, Деций, үҙенең һалдаттары баҫымы аҫтында унан власты тартып алырға мәжбүр була. Деций — ата-бабалары яғынан римлы, ләкин ғаиләһе күптән Паннонияға һөрөлгән була һәм ул шунда донъяға килә. Деций осоронда Рим империяһын тамырҙан ҡоротҡан ике яңы дошман асыла — Фракияға Дунай аша бәреп ингән готтар һәм христианлыҡ. Деций көсөн уларға ҡаршы йүнәлтә, ләкин киләһе йылы (251) готтар менән алышта һәләк булғанлыҡтан христиандарға юл аса. Власты уның иптәше Валериан тартып ала, ул улы Галлиен менән бергә идара итә. Валериан фарсыларға әсир эләгеп һәләк була, Галлиен 268 йылға тиклем власта ултыра. Ләкин Рим империяһы ҡаҡшаған була, тотош өлкәләр урындағы баш командующийҙар етәкселеге аҫтында Римдан айырылып сыға (мәҫәлән, Галлия һәм Көнсығыштағы Пальмира батшалығы). Иллириянан сыҡҡан генералдар ғына Римдың төп таянысы булып ҡала, готтарға ҡаршы тороу өсөн тупланып, береһенән-береһе һәләтле полководецтар етәксе итеп һайлана: Клавдий II, Аврелиан, Проб һәм Кар. Аврелиан Галлияны һәм Зиновия батшалығын еңә, империяның элекке сиктәрен ҡайтара; Римды яңы диуар менән урата. Ләкин легиондар ҡуйҙырған был хакимдар тиҙ арала һалдаттар ҡулынан һәләк була тора. Проб, мәҫәлән, туған провинцияһын хәстәрләп, һалдаттарҙы Рейн менән Дунайҙа виноград ултыртырға мәжбүр иткәне өсөн үлтерелә.
Тетрархия һәм доминат (285—324)
Ниһайәт, Халкидонда 285 йылда мәжүсилектәге Рим императорҙары исемлеген ослаған Диоклетиан тәхеткә ултыра. Уның үҙгәртеп ҡороуҙары Рим империяһын ныҡлы үҙгәртә. Диоклетиан Август принципатынан баш тарта һәм Рим-Византия берҙәм державаһын булдыра. Был далмат осоронда Рим провинциялар тарафынан баҫып алына. Дәүләткә ҡағылышлы өлкәлә был батшалыҡ итеүсе йөҙөндә дуализмдың юҡҡа сығыуын аңлата. Императорҙың хәрби власы граждандар республика принципат магистратураһын йота. III быуат аҙағында император власы африкалы ҡулына ҡалғас, хәрби элемент Римдың власҡа ҡағылышлы мираҫын бөтөнләй ҡыҫырыҡлап сығара. Рим легиондарының бер-бер артлы үҙ командирҙарын император итеп һайлауы был власты кәмһетә, уның теләһә кем ҡулына эләгеү мөмкинлеген бирә, шуның менән Римдың тотороҡлолоғо, ныҡлығы йомшара. Империя майҙаны бик ҙур булғанлыҡтан император ғәскәрҙәргә тотош контроллекте тормошҡа ашыра алмай, империяның икенсе яғында легиондар теләгән бер ваҡытта үҙҙәренең яратҡан командирын император итеп иғлан итеү мөмкинлегенә эйә була. Ошо сәбәпле Диоклетиан император власын коллегиаллек һәм иерархия башланғыстарында үҙгәртеп ҡора.
Тетрархия
Август званиеһындағы императорҙың империяның икенсе яртыһы менән идара иткән Август званиелы тағы бер иптәше була; был Августарҙың икеһенең дә берәр Цезары була, ул үҙ Августының идаралашташы һәм наместнигы булып тора. Император власын ошо рәүешле бүлгесләү империяның дүрт яғында бер юлы пәйҙә булыу мөмкинлеген бирә, ә Цезарҙар һәм Августар йәһәтенән иерархик ҡоролош уларҙың мәнфәғәттәрен берләштерә һәм баш командующийҙарҙың власҡа ынтылышына легаль юлдар аса. Диоклетиан, өлкән Август булараҡ, Кесе Азиялағы Никомедияла урынлаша, икенсе Август (Максимиан Марк Аврелий Валерий) Миланда төпләнә. Рим иһә император власының үҙәге булыуҙан туҡтап ҡына ҡалмай, был үҙәк унан ныҡ алыҫлаша. Рим империяның киенсе урындағы үҙәге булыуҙан да мәхрүм ҡала. Яңы власть аралыҡ йәһәтенән генә түгел, асылы менән дә Римдан алыҫ тора. Әфәнде титулы (dominus) элек ҡолдарҙың хужаһына өндәшеү һүҙе булып торһа, хәҙер ул императорҙың рәсми титулына әйләнә; sacer һәм saciatissimus — мөҡәддәс — һүҙҙәре уның власына ҡарата әйтелә; теҙләнеү урынына хәрбиҙәрсә честь биреү индерелә: императорҙың алтынлы, аҫыл ташлы ризаһы менән ынйылы диадемаһы яңы власҡа күрше Фарсы дәүләтенең көслө йоғонтоһон раҫлай.
Сенат
Сенат та үҙгәрештәр кисерә. Ул элекке әһәмиәтен юғалта. Ул император ҡарамағындағы учреждение ғына булып ҡала. Шунан Рим һәм Константинополь сенатына бүленә, ләкин был бүленеш империя өсөн әллә ни мөһим булмай, сөнки уның дәүләт әһәмиәте батша советына йәки консисторияға күсә.
Хакимиәт
Император власы тарафынан дәүләттең яңы төрө урынлаштырыла. Идара итеү бюрократлаштырыла, магистратты чиновник алмаштыра. Магистрат күпмелер ваҡытҡа власҡа ҡуйылған һәм вазифаһын (honor) почетлы бурыс итеп үтәгән граждан була. Уның ҡарамағында приставтар, кәтиптәр (apparitores) һәм хеҙмәтселәр штаты тора. Был кешеләрҙе ул үҙе саҡыра, йәиһә уҙенең ҡолдары, ирек алғандар араһынан һайлап алып ҡуя. Бындай магистраттар бер аҙҙан империяла император эргәһендә даими хеҙмәттә торған, иерархик баҫҡыстан күтәрелә алған кешеләр менән алмаштырыла. Түңкәрелешкә башланғыс проконсулдарға һәм пропреторҙарға жалованье түләүҙе индергән Август тарафынан уҡ һалына. Адриан ваҡытында император һарайы бик ныҡ бюроклатлаша, ул һарай хеҙмәтселәрен дәүләт сановниктары итеп күтәрә. Батша хеҙмәтселәре һаны ишәйә бара. Иерархик йәһәттән ныҡ ҡатмарлаша. Диоклетиан реформалары ваҡытында иһә империя викарийҙар идараһы аҫтындағы 12 диоцезға бүленә. Һәр диоцез вағыраҡ провинцияларға (4-тән 12-гә тиклем, йәмғеһе 101) бүленә, уларға төрлөсә аталып йөрөтөлгән чиновниктар — correctores, consulares, praesides һ.б. етәкселек итә.
Хоҡуҡ
Боронғо Римда хоҡуҡиәт милли төҫтә була. Ул тик Рим граждандарының ҡаҙанышы булып тора, тик уларға хеҙмәт итә. Килмешәктәр Римда «ситтән килгәндәр» өсөн претор (peregrinus) тарафынан хөкөм ителә; һуңғары провинциалдарға ла шул система ҡулланыла, Рим преторы улар өсөн юғары судья була. Преторҙар яңы хоҡуҡиәт — Рим халҡының түгел, ә бөтә халыҡтарҙың хоҡуҡиәтен ижад итә. Был хоҡуҡты булдырып, Рим юристары бөтә халыҡтарға тәғәйенләнгән хоҡуҡиәттең дөйөм башланғыстарын һала. Претор хоҡуҡиәте айыҡ аҡыл һәм ғәҙеллек сағылышы булып тора.
Мәҙәни трансформация
Мәҙәни йүнәлешкә ҡоллоҡ һәм ғәскәр күп зыян килтерә. Ҡоллоҡ антик йәмғиәттең «ҡол» һәм «хужа» боҙоҡлоҡтарын бергә йыйған, бер ниндәй принциптары һәм рухи мираҫы булмаған иң аҙғын ҡатламын иреклегә әйләндерә. Улар башлыса элекке хужаһы өсөн кәрәкле, һәләтле кешеләр була, шунлыҡтан бөтә ерҙә лә улар һәләкәтле эштәр эшләй, бигерәк тә император һарайында ҙур зарар килтерә. Физик көскә һәм тупаҫ энергияға эйә булған был кешеләрҙе ғәскәр тиҙ ҡабул итә һәм үрләтә — айырыуса фетнәләр, һалдат ихтилалдары ваҡытында улар йәмғиәтте көс ҡулланырға, тупаҫ көстө генә танырға, ә идара итеүселәрҙе законға ихтирамһыҙ булырға күнектерә. Власть хәрбиләшә барған һайын әүәлге мәҙәни үҙәктәрҙең һәм мәҙәни усаҡтарҙың әһәмиәте кәмей.
II быуат Рим империяһының иң яҡшы дәүере тип баһалана. Был ғәҙәттә ул осор императорҙарының шәхси сифаттары менән бәйләнә. Ләкин Траян һәм Марк Аврелий осороноң әһәмиәте бының менән генә түгел, ә шул заманда ҡапма-ҡаршы элементтар һәм ынтылыштар — Рим һәм провинциялар, республика һәм монархия тәртиптәре — араһында урынлашҡан тигеҙлек менән дә аңлатыла. Ә III быуатта был тигеҙлек юҡҡа сыға. Хөкөм һөргән анархиянан Диоклетиандың бөтә нәмәне көйләргә, тәртипкә күндерергә ынтылған системаһы үҫеп сыға. Кешене сәйәси ҡараштары буйынса Рим граждандарына, союздаштарға һәм провинциалдарға бүлеү урынына социаль синыфтарға бүлеү барлыҡҡа килә. Шуның менән үҙаллы община (polis) һәм граждан тигән төшөнсәләргә нигеҙләнгән антик донъя юҡҡа сыға. Полис — муниципийға; почётлы вазифа (honos) —хеҙмәт үтәүгә (munus); урындағы курияның сенаторы йәки куриал ҡаланың һалым түләүҙән башы сыҡмаған крепостнойына әйләнә. Рим империяһында эҙемтәләре буйынса иҫ киткес әһәмиәтле түңкәрелеш — дини нигеҙҙә берләшеү була. Христианлыҡта берләшеү антик донъяға таныш сәйәси берләшмәнең сиктәренән сығып китә: христианлыҡ, бер яҡтан, Рим гражданын — ҡол менән, икенсе яҡтан, римлыны варвар менән берләштерә.
Константин I
Британ легиондары тарафынан 312 йылда цезарь тип иғлан ителгән Константин Рим эргәһендә үҙенең ярышташы, Рим преториандары кешеһе булған цезарь Максенцийҙы ҡыйрата. Римдың был еңелеүе христианлыҡҡа юл аса. Константин христиандарға үҙ диндәрен ирекле тоторға рөхсәт биреп кенә ҡалмай, дәүләт власының уларҙың сиркәүен таныуын да тәьмин итә. Диоклетиандың тетрархияһын дүрт префектура ойоштороу менән алмаштырып, Константин үҙенән алдағы император үткәргән үҙгәртеүҙәрҙе һуңынан византий стиле тип аталған күп һанлы һарай вазифалары һәм яңы титулдар хас булған ысулға алмаштыра. Яңы империяға яңы баш ҡала ла кәрәк була, Константин ҡалаһы баш ҡала булып китә.
Константиндан һуң (337—395)
Уның вафатынан һуң (337) власть өс улына күсә: Констанций Константинополь менән консығыш префектураны ала, Констант — Иллирия префектураһы менән Италияға, Константин II Галлия префектураһы менән Африкаға хужа була. Эште яңы императорҙар туғандарын ҡырыуҙан башлай. Константин менән Констант араһындағы бәрелеш һөҙөмтәһендә еңеүсе һәләк була, бөтә власть Констанций ҡулында ҡала. 360 йылда Галлия легиондары император итеп Констанцийҙың иҫән ҡалған ҡәрҙәше Юлианды күтәрә. Неоплатониктар эйәрсене булараҡ, ул христианлыҡты тыйырға һәм мәжүсилекте ҡабат ҡайтарырға тырыша. Ләкин ике йылдан ул яуҙа һәләк була. Император итеп Валентиниан (364—375) һайлана, ул икенсе христиан династияһын башлай. Валентиниан I ғүмере буйы Рейндағы һәм Дунайҙағы варварҙар менән һуғыша. 376 йылда үлә, империяның көнбайышын ике улына ҡалдыра. Варварҙар менән яуҙарҙа Валент та һәләк була. Йәш Грациан шулай уҡ тиҙҙән үлтерелә. Граждандар һуғыштары бара. Императорҙар алмашына тора, һәм ҡыҫҡа ваҡытҡа тәхеткә ултырған Феодосий (394—395) бөтә империя өҫтөнән бер үҙе идара иткән һуңғы император була.
Көнбайыш Рим империяһының ҡолауы (395—480)
395 йылда власть Феодосийҙың ике бәләкәй улына күсә, Аркадий — көнсығышта, Гонорий көнбайышта хаким була. Көнбайыш Рим империяһы башҡа бер ваҡытта ла Көнсығыш менән бергә булмай, варварҙар баҫымы аҫтында яйлап көсһөҙләнә һәм һүнә.
Әҙәбиәт
Антик тарихсылар хеҙмәттәре:
Хәҙерге тикшеренеүҙәр:
Балашовтар
Иван Балашов ырыуы
XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында воевода Балашов Иван Иванович билдәле. Уның улы, Балашов Дмитрий Иванович, Екатерина II (1786 йылдан алып) осоронда сенатор була; 1726 йылда тыуған, 1736 йылдан алып Шляхта кадет корпусында тәрбиәләнә.
Козьма Балашов ырыуы
Козьма Балашов, лейб-кампанец, Елизавета Петровна батшалыҡ иткәндә дворянлыҡ ала, әгәр полиция министры менән бер ырыуҙыҡы булһа, башҡа тармаҡ вәкиле.
Малиновский урамы (Дондағы Ростов)
Малиновский урамы — Дондағы Ростов ҡалаһындағы урам. Ҡаланың көнбайыш өлөшөнөң үҙәк транзит магистрале булып тора. Всесоюзный урамының Нозадзе урамы менән киҫешкән урынында башлана һәм Дондағы Ростовтың хәрби аэродромы — Центральный районында тамамлана. Күпселек өлөшө ҡаланың Совет районында урынлашҡан. Бары тимер юл аша юл үткәргес районында Октябрь һәм Мясниковский райондары сиге булып китә. Йорттарға номерҙар көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай үҫә.
Транспорт
Башлыса урам транзит хәрәкәт өсөн хеҙмәт итә, шулай уҡ төрлө участкаларҙа йәмәғәт транспорты бар.
Үҫеш перспективаһы
Тимер юл өҫтөнән юл үткәргесте реконструкциялау буйынса проект алды ҡарарҙары эшләнгән, ләкин футбол буйынса донъя Чемпионаты үткәреү сәбәпле, уны тормошҡа ашырыу 2018 йылға тиклем кисектерелгән.
Киҫешә
Малиновский урамын киҫеп үткән мөһим урамдар, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай
Дрина күпере
«Дрина күпере» (На Дрини ћуприја) — Югославия яҙыусыһы Андрич Иво романы. Автор Белградта йәшәгән ваҡытта, Икенсе донъя һуғышы заманында яҙылған, беренсе тапҡыр 1945 йылда баҫылып сыға. 1961 йылда автор Иво Андрич романы өсөн әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ була.
Романдың йөкмәткеһе
Романдың үҙәк образы, бөтә әҫәр өсөн баш булып торған — Вишеград ҡалаһындағы Дрина йылғаһы аша күпер. Ул хәҙер Серб Республикаһы, Босния һәм Герцеговинаның бер өлөшө булып тора. 1571 йылда күпер Махмед паша Соколович бойороғо буйынса төҙөлгән.
Романда яҡынса дүрт быуатты — ҡала биләмәләре уның составына ингән Ғосман империяһының сәскә атҡан осоронан башлап, XX быуат башына тиклем, 1914 йылда Беренсе донъя һуғышы башланыуға сәбәпсе булған Сараево үлтерешенә тиклемге арауыҡты үҙ эсенә алған тарихи осор һүрәтләнгән.
Романда автор төбәк тарихының ысын булған ваҡиғаларын, Вишеград биләмәһендә һәм бөтә Балҡан ярымутрауында барлыҡҡа килгән үҙенсәлекле, күп милләтле берләшмәнең традицияларын һәм көнкүрешен дөрөҫлөк менән һүрәтләп кенә ҡалмай, хикәйәләү был үҙенсәлекле мөхиттә тыуған риүәйәттәр, легендалар, мифтар һәм әкиәттәр менән үрелгән.
Карпентария ҡултығы
География
Ҡитға эсенә 600 километрҙан ашыу үтеп инә.
Ҡултыҡ сағыштырмаса һай (максималь тәрәнлеге — 69 м ). Һыуҙың уртаса айлыҡ температураһы ҡултыҡтың күп өлөшөндә ҡышын 23-25 °C, ә йәйен 29 °C тәшкил итә. Тоҙлолоғо 34,8 промилле.
Һыу артымы ҙурлығы 3,2 метрға барып етә. Яр буйҙарында көслө һыу артымлы-кәмеүле ағымдар күҙәтелә.
Ҡултыҡта Уэлсли, Грут-Айленд һәм Бикертон утрауҙары урынлашҡан. Карпентарияға ҡойоусы иң ҙур йылға — Флиндерс.
Тимор диңгеҙе
Тимор диңгеҙе (Laut Timor, Mar Timor — хәнәүәт диңгеҙ) — Һинд океаны диңгеҙе. Австралия ҡитғаһы һәм Тимор утрауы араһында урынлашҡан. Акватория майҙаны — 432 мең км². Башлыса 250 метрҙан аҙыраҡ тәрәнлектәр өҫтөнлөк итә, максималь тәрәнлеге — 3300 метр. Диңгеҙҙең иң ҙур ҡултыҡтары — Жозеф-Бонапарт һәм Ван-Димен. Тимор диңгеҙе һыуҙары Австралия, Көнсығыш Тимор һәм Индонезия илдәренең ярҙарын йыуа.
Диңгеҙҙә байтаҡ ҡына углеводород запастары бар. 2009 йылда аҙаҡҡы 25 йыл эсендә иң ҙур нефть түгелеү осрағы теркәлә.
География
Тимор диңгеҙе Австралия ҡитғаһы һәм Тимор утрауы араһында урынлашҡан. Көнбайышта диңгеҙ — Һинд океаны, ә көнсығышта — Арафур диңгеҙе һыуҙары менән ҡушыла. Төп порты — Дарвин (Австралия).
Диңгеҙҙең күп өлөшөн бихисап һай урындары, эре атоллдар һәм мәрйен рифтары менән бергә Сахул ҡитға һайлығы биләй. Иң ҙур утрауҙары — Батерст, Мелвилл.
Климат
Тимор диңгеҙ климаты субэкваториаль муссонлы. Һай тропик диңгеҙ булғанға күрә бынды йыш ҡына тропик тайфундар барлыҡҡа килә.
Арафур диңгеҙе
Арафур диңгеҙе (Arafura Sea, Laut Arafura) — Австралия ҡитғаһы, Яңы Гвинея, Танимбар һәм Кай утрауҙары араһында урынлашҡан Һинд океаны диңгеҙе.
География
Арафур диңгеҙе көнсығышта Торрес боғаҙы аша Мәрйен диңгеҙе, көнбайышта — Тимор диңгеҙе, төньяҡ көнбайышта — Банда һәм Серам диңгеҙҙәре менән тоташа. Оҙонлоғо — 1 290 км, киңлеге — 560 км.
Арафур диңгеҙенең майҙаны Карпентария ҡултығы менән бергә 1017 мең км² тәшкил итә. Уртаса тәрәнлеге — 186 м, максималь тәрәнлеге — 3680 м.
Арафур диңгеҙе өҫтөндәге уртаса һыу температураһы 25—28° С, тоҙлолоғо 34-35 ‰. Йәйен өҫтөнлөк итеүсе елдәр — төньяҡ-көнбайыш муссон, ҡышын — көньяҡ-көнсығыш муссон. Яңы Гвинея яр буйҙарындағы һау артымы ҙурлығы — 4,5 м.
Диңгеҙҙә балыҡ һәм устрица тотоу үҫешкән.
Филиппин диңгеҙе
Филиппин диңгеҙе (Dagat Pilipinas, Philippine Sea, 菲律宾海, フィリピン海, Laut Filipina) — утрауҙар араһында урынлашҡан Тымыҡ океандың диңгеҙе. Ҙурлығы буйынса донъяла икенсе урынды (Саргасс диңгеҙенән һуң) биләй.
География
Көнбайышта Япон утрауҙары (Хонсю, Кюсю һәм Рюкю), Тайвань һәм Филиппин архипелагы, көнсығышта һыу аҫты һырттары һәм Идзу, Огасавара (Бонин), Кадзан, Марианна, Яп һәм Палау утрауҙары менән сикләнгән. Майҙаны 5726 мең км². Уртаса тәрәнлеге — 4108 м, максималь тәрәнлеге — 11 022 м (Марианна уйпатында). Күләме — 23 522 мең км³.
Балыҡсылыҡ һәм кит аулау тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары: Нагоя, Иокогама (Япония), Апра (Гуам).
Ява диңгеҙе
Ява диңгеҙе — Калимантан, Сулавеси, Суматра һәм Ява утрауҙары араһында урынлашҡан Тымыҡ океан диңгеҙе. Майҙаны — 552 мең км², уртаса тәрәнлеге — 111 м, һыу күләме — 61 мең км³.
География
Төп боғаҙҙары — Зонд һәм Макасар.
Майҙаны — 552 мең км², күләме — 61 мең км³. Уртаса тәрәнлеге — 111 м, максималь тәрәнлеге — 1272 м. Тоҙлолоғо — 30—34 ‰.
Бында хайуандар донъяһының 3 меңдән ашыу диңгеҙ төрҙәре тереклек итә. Балыҡсылыҡ тармағы үҫешкән.
Төп порттары: Банджармасин, Джакарта, Семаранг, Сурабая.
Чола (дәүләт)
Чола — Һиндостандың көньяғындағы Тамил дәүләте, ул беҙҙең эраға тиклем II быуатта, IX быуат аҙағында бөтә Тамилнадты һәм Деккандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөн биләгән Паллавтар империяһы ҡолатылғандан һуң, Кавери йылғаһы үҙәнендә барлыҡҡа килә. Сәскә атҡан йылдарында баш ҡалаһы Танджавур була.
Чола династияһы, үҙенә Цейлон һәм Мальдив утрауҙарын буйһондорорға тырышып, агрессив тышҡы сәйәсәт алып бара. Малай архипелагы дәүләттәре лә Чоланың коммерция һәм хәрби мәнфәғәттәре өлкәһенә ҡарай.
XIII быуат барышында Чола дәүләте көсһөҙләнә, был уның тарҡалыуына килтерә. Чолаға күрше ятҡан вассал кенәзлектәр бойондороҡһоҙлоҡ яулап ала. Шулай итеп, Дорасамундыла Хойсалдар, Девагирила Ядавтар, Варангалела Какаттар дәүләттәре барлыҡҡа килә. Илдең көньяғында боронғо Пандья дәүләте тергеҙелә. Чола батшалары һарайының айырым вариҫтары Һиндостандың көньяғындағы ваҡ кенәзлектәрҙә (Танджора районында) XVIII быуатҡа тиклем хакимлыҡ итә.
Шәүрә (опера)
Шәүрә — 1963 йылда Б. Бикбай либреттоһына композитор З. Исмәғилев яҙған башҡорт операһы.
Тасуирламаһы
«Шәүрә» операһы 3 күренештә, 1963 йылда композитор З. Ғ. Исмәғилев Б. Бикбайҙың ошо исемдәге поэмаһы буйынса яҙған опера. Поэма, үҙ сиратында, башҡорт халыҡ йыры «Шәүрә» йыры легендаһы мотивтары буйынса ижад ителгән.
Хлебная (Игенле) йырыны
йырыны — урындағы әһәмиәткә эйә, заказник режимлы, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы. йырыны Урта Егорлык йылғаһының һул ярында, Сальск ҡалаһынан төньяҡтараҡ Ростов өлкәһе Сальск районында урынлашҡан.
Шәүрә (опера)
Тасуирламаһы
Операның төп партияларын артистар: С. К. Ғәлимова (Шәүрә), С. Д. Хөснийәров (Аҡмырҙа), М. А. Әхмәтйәнов (Яубикә), М. Г. Галеев (Саха), Хисмәтуллина (Көбәк), Г. С. Хәбибуллин (Аяҙғол) башҡара.
1992 йылдың 9 февралендә операның 2 актлы 2-се редакцияһының премьераһы була. Ул да Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры нда ҡуйыла.
Хлебная (Игенле) йырыны
Тасуирлама
Йырында нигеҙҙә ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ә битләүҙәрендә типчак-ҡылғанлы дала участкалары бар. Был биләмәләр төрлө дала флораһы һәм фаунаһы төрҙәренән тора. Был урын әүҙем рәүештә Сальск ҡалаһы йәш натуралистар станцияһына йөрөгән мәктәп уҡыусылары тарафынан өйрәнелә. Улар тәбиғәт үҙгәрештәрен күҙәтеү менән шөғөлләнә. Шулай уҡ был территория Ростов дәүләт университетының зоология кафедраһы хеҙмәткәрҙәре тарафынан өйрәнелә. Тикшереүҙәр барышында йырында йәшәүсе бер нисә төркөм бөжәктәр табылған, уларҙың иҫәбе һәм таралышы күҙәтелгән. Игенле йырыны 1978 йылда айырыуса һаҡланыусы тәәбиғәт территорияһы тип һанала башлай. Бер мәғлүмәттәр буйынса, уның дөйөм майҙаны — 60 гектар, башҡалары буйынса — 48 гектар. Төбәк әһәмиәтендәге эшләүсе комплекслы тәбиғәт һәйкәле булып тора.
Шәүрә (опера)
Тасуирламаһы
1997 йылда опера Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһенә композиторҙың 80 йәшен байрам иткәндә ҡабаттан сығарыла (дирижеры М. А. Әхмәтзарипов).
2-се редакциялағы төп партияларҙы опера артистары: Гәрәева (Шәүрә), Сәлихов (Аҡмырҙа), С. М. Куклина (Яубикә), Кучуков (Сәхи), С. Ф. Сөләймәнов (Көбәк), С. А. Асҡаров (Аяҙғол) башҡара.
Хлебная (Игенле) йырыны
Тасуирлама
Игенле йырыны Сальск һәм Пролетарск ҡалалары юлының көньяғы менән сикләшә. Йырындың өҫкө өлөшөнөң оҙонлоғо 3375 метр, киңлеге 180 метр, ә автомобиль юлы янындағы киңлеге 250 метр.
Игенле йырынында далала ғына үҫә торған үҫемлектәр — эфемероидтар бар. Улар Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Был Геснер һәм Биберштейн ләләһе. Бында ваҡ кимереүселәр һәм умыртҡаһыҙҙар: сарапет чернотелкаһы, ялан скакуны, дала иңкеше, дала ялҡауы, дала сколияһы, тиреҫ ҡуңғыҙҙары — бар.
Шәүрә (опера)
Тасуирламаһы
Музыка башҡорт халыҡ йырҙарына (оҙон көй, ҡыҫҡа көй, һыҡтау) яҡын милли колоритта яҙылған.
Сюжеты
Опера сюжеты мөхәббәте хаҡына ырыу йолаларына буйһонмаған башҡорт ҡатын-ҡыҙы тураһында бәйән итә.
Шәүрә һәм уның һөйгәне Аҡмырҙа левират йолаһына (тол ҡатын, ире вафат булғас, тәү сиратта, уның бер туғандарына кейәүгә сығырға тейеш) буйһонорға һәм яратмаған кешеһе менән никахҡа инергә теләмәй. Шәүрә һөйгәнен үҙҙәренең бәләһендә ғәйепләй.
Ҡатындың башына күңелһеҙ уйҙар килә, ул үҙенә ҡул һалырға уйлай. Үҙ ғүмерен ҡыйырҙан алда ул тыуған яғы, уның тәбиғәте менән хушлаша. «Сеңләү» йырын башҡарғанда ул үҙенә сәсергә тырыша, шул ваҡытта аҡһаҡал Аяҙғол килеп сыға һәм аҡыллы кәңәштәре менән ҡатынды тынысландыра, Аҡмырҙа тере тип унда өмөт уята.
Талсыбыҡты ат итеп уйнаған ғәмһеҙ малай Ирғәле Шәүрәнең күңелен күтәрергә тырыша, уның күңелһеҙлегенең сәбәбе менән ҡыҙыҡһына һәм ҡолондарҙы ҡарарға алып китә. Аяҙғол менән Ирғәле Шәүрәгә һөйгәне менән айырылышыуҙа терәк була, уларҙың туйын ойоштороуҙа ярҙам итә.
Опера аҙағында ғашиҡтар бергә булыу өсөн тауҙарға китә. Уларҙы эҙәрлекләүселәр Аҡмырҙаны яралай һәм ул алған яраларынан үлә.
Оскар (кинопремия)
Оскар — кинопремия, Американың Кинематография сәнғәте һәм фәндәре академияһы премияһы (инглизсә Academy Awards,  Академия премияһы), 1940 йылдан «О́скар» тип танылған. Йола буйынса Лос-Анджелес ҡалаһының «Долби» исемле театрҙа тапшырыла. Тантана йыл һайын февраль аҙағы — март башында үтә. «Оскар» менән бүләкләү тантанаһы унарлаған илдә тура эфирҙа күрһәтелә.
«MGM» студияһы хужаһы Луис Б. Майер тәҡдиме менән 1929 йылда булдырылған. Шул ваҡыттан бирле тапшырыу һәм тауыш биреү ҡағиҙәләре үҙгәреп торһа ла, «Оскар» медиа өлкәһендәге даими бирелгән һәм бөгөн дә ғәмәлдә булған донъялағы иң оло бүләк.
Еңеүселәрҙе һайлау ҡағиҙәләре һәр ваҡыт тәнҡитләнеп килде, Академия ағзалары коррупцияла ғәйепләнделәр. Шуға ҡарамаҫтан, Ер шарында «Оскар» кинопремияһы абруйын юғалтмай. Америка кинокритигы Эмануил Леви шулай ти<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.94107_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.94107_4-0"> [4]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.94107_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.94107_4-0"> :
Башланып китеү: Академияға нигеҙ һалыу
Беренсе АҠШ киноакадемияһын төҙөү хыялы Metro-Goldwyn-Mayer компанияһы директоры  Луис Б. Майер 1926 йылдың ноябрендә уйына килә<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-0"> [5]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-0">. Бөтә Америка киноиндустрияһы менән илдең туғыҙ мөһим кинокомпаниялары һәм биш берләшмәләре "Киностудияларҙың башланғыс үҙ-ара килешеүе"нә<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-0"> [6]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-0"> ҡул ҡуйғас, Академияға нигеҙ һалыуға төп сәбәп. Шуға ҡарамаҫтан, был килешеү техник хеҙмәткәрҙәренә генә ҡағыла. <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-1"> [6]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-1">
Монтажсылар, композиторҙар, рәссам-постановщиктар һәм башҡалар үҙ һөнәре берекмәләре эшләгәнгә тиклем, Майер эшкә ҡушылырға ҡарар итә, һәм 1926 йылдың декабрендә ошо тармаҡтың өс лидеры менән осраша: актёр Конрад Нэйджел <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.) русск., режиссёр Фред Нибло <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.) русск. һәм АҠШ кинопродюсерҙар Ассоциацияһы етәксеһе Фред Битсон. Улар барыһы ла ойошма асыу тураһында нейәтләнә. Ойошма төрлө хеҙмәт дәғүәләрен яйға һалыусы һәм Хейс офисы аша, бөтә донъяла Голливуд рәүешен камиллаштырып, киноэкрандағы бәхәсле күренештәрҙе күҙәтеп барыусы ойошма булырға тейеш.
Яһаласаҡ берләшмәлә, ағзалар һайлау комитете башлығына, Майер, коллегалары ярҙамында, үҙен үҙе һайлай<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-4"> [6]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-4">. 1927 йылдың 11 ғинуарында ул тармаҡтың 36 лидерен рәсми рәүештә Амбассадор отелеһенә йыйылышҡа саҡыра. Майер Академияны «Халыҡ-ара» тип атарға тәҡдим яһай, ә исемлеккә тик сәнғәт һәм кинопроизводство фәне өлкәһендә күренекле шәхестәрҙе раҫлау ғына. Шулай ҙа, уның адвокаттары ассоциация атамаһынан «Халыҡ-ара» һүҙен алырға кәңәш бирәләр. Тиҙҙән Академия рәсми рәүештә "Кинематографиялар сәнғәте һәм фәндәр Академияһы " тип атала башлай.
1927 4 майында Академия ҡанунға ярашлы корпорацияға әүерелә <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-10" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-10"> [6]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-10" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-10">. Калифорния штаты хөкүмәте уға коммерсиялы булмаған статус биргәс барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта, 36 ағзаһы булған корпорация беренсе вазифалар тәғәйенләй: актёр Дуглас Фэрбенкс президент була, ә сценарист Фрэнк Вудс <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.) русск. — секретарь. Үҙенең киностудияһы иҫәбенә, Майер 300 кешене банкеткә саҡыра, йыйылыу урыны: отел «Билтмор» <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.) русск.<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-13" rel="dc:references" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-13" contenteditable="false"> <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-13" rel="dc:references" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9441_6-13" contenteditable="false">. Фэрбенкс бында оҙаҡ телмәр һөйләй. «Киноэкран менән бар тамаша ҙур һәм борсоулы цензура менән нәфрәт болоты аҫтында», ти ул үҙенең телмәрендә.
«Әһәмиәтле бүләктәрҙең» үҫеше
«Оскар», элеккесә аталған «Әһәмиәтле бүләктәр» (англ.  Merit Awards ), үҙенең тәүге тантанаһына ныҡлап әҙерләнә<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-1"> [7]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-1">. Фэрбенкс Академия ағзалары итибарын киҫкенләштерә: был бүләк кино һөнәрендә иң юғары күрһәткестәр өсөн генә бирелергә тейеш! 1928 йылдың июлендә «Әһәмиәтле бүләктәр» комитете тауыш биреү тәртибен тәҡдим итә: Башта уҡ ниндәй кинолар һайланырға тейеш тигән аңлашмаусанлыҡ тыуа<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-4"> [7]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-4">. Донъялағы беренсе тауышлы таҫма, бер нисә номинацияла күтәрелгән —премьера «Джаз йырсыһы» <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-5" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-5"> [7]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-5" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-5"> шартлаған бомба тәҫъир ҡалдырған һымаҡ, Академияның беренсе ҡарары ғауғалы була. Бында ике абруйлы категория була. «Джаз йырсыһы» ике номинацияға ла дәғүә итә алмай ине: «Иң яҡшы производство» («юғары күрһәткесле кинокартинала, иң яҡшы өлөштәрен туплаусы») һәм «Уникаль нәфис уйын» («иң яҡшы продюсер компанияһына йәки айырым продюсергә»)<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-6" rel="dc:references" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-6" contenteditable="false"> <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-6" rel="dc:references" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9442_7-6" contenteditable="false">.
Аҫылғужа Бакиров
Аҫылғужа Бакиров (Аҫылғужа Әбүбәкиров; 1785—1848) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында 4-се Башҡорт атлы полкының полк командиры поход старшинаһы, подпоручик (1813).
Биографияһы
Аҫылғужа Бакиров (Әбүбәкиров) 1785 йылда Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе Дыуанай улусы Ҡаракөсөк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы Үрнәк ауылы) тыуған.
1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан 4-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, был полк составында Аҫылғужа Бакиров поход старшинаһы булып хеҙмәт итә. 1812 йылдың 25 июлендә полк Түбәнге Новгородҡа йүнәлә, артабан Полоцк яғына юл тота һәм унда 16 октябрҙә барып етә. 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алышта һуғыша.
1813 йылда 4-се Башҡорт атлы полкы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың 10 авгусында подпоручик званиеһын ала.
1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 1-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 4-се һәм 14-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1813 йылдың 27 декабрендә Аҫылғужа Бакиров III дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
1813 йылдың декабрендә 4-се Башҡорт атлы полкы Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә һәм уның составында Аҫылғужа Бакиров Парижға ҡәҙәр барып етә. 1814 йылдың февраленән 4-се Башҡорт атлы полкының штабы Минск ҡалаһында була, шул уҡ йылдың ноябрендә полк туған яғына юл тота.
Туған яғына ҡайтҡас, 12-се башҡорт кантонының 14-се йортоноң старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1823 йылдың 28 ғинуарында улдары Мөхәмәтгәрәй һәм Шаһингәрәй менән бергә дворянлыҡ хоҡуғына лайыҡ була.
Оскар (кинопремия)
«Оскар»
Сценарист Фрэнсис Марион, «Казёный йорт» һәм «Чемпион» фильмдәре өсөн алған «Оскарҙар», көндәлектәрендә хәтирәләре буйынса, тәү башта статуэтка һәүәҫкәр эш булып күренһә лә, әммә унда саф кинобизнес символын күрә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында тимер статуэткалар урынына гипс ҡулланыла, сөнки металл фронта кәрәк була<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-2">. Һуғыш бөткәс, Акдемия яңынан алтын ҡуллана башлай. Еңеүселәр бер ниндәй түләүһеҙ бүләкләнә.
Академия, үҙе эшләүҙән башҡа, етешмәүсәнлектән ҡотолор өсөн, йыл һайын Southern California Trophy компанияһында 50 статуэткаға заказ бирә. Бында уларҙы1930 йылда<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-5" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-5"> [5]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-5" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-5"> сығара башлайҙар. 24 номинация ғына булыуға ҡарамаҫтан, ҡайһы ваҡытта, тауыш биреү һөҙөмтәһендә ике актёрҙар, сценаристар йәки техниктар араһында бүленә<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-6" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-6">. Академиктәр арҙаҡлы «Оскарҙар» исемлектәрен һәр саҡ иҫтә тоталар<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-7" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-7">. Шуныһы яҡшы, номинациялар иғлан ителгәс (театре Сэмюэля Голдвина <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.) русск.), бирелә торған, иң күп бүләктәр һанын иҫәпләү башлана<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-8" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-8"> [5]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-8" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9440_5-8">.
Тарих
Беренсе бүләкләү йылы, Академия етәксеһе 1928 йылдың 15 авгусына тиклем тауыштар бирелеп бөтөргә тейеш, тип бөтә ағзаларға белдерә<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-0"> [10]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-0">. Һәр Академия бүлегенән берәр кеше, биш судьялар коллегияларына бөтә номинацияларҙы ла ҡарап сығырға ҡушыла<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-1"> [10]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-1">. Иң күп тауыш алған ун номинант һайланып алына, ә шорт-листкә өс кеше генә эләгә<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-2"> [10]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-2">. Һуңынан үҙәк судьялар хаҡиме еңеүсене билдәләй һәм исемдәрен шуда уҡ әйтәләр<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-3"> [10]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-3">. Бөғөнғө тантаналар менән сағыштырғанда, бүләккә дәғүәселәр, уларға тапшырғансы тиклем, алданыраҡ билдәле була<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-4"> [10]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-4">.
Мэри Пикфорд «Кокетка» фильмендә, «Иң яҡшы ҡатын роле» номинацияһында еңә, ул киноны бер нисә кеше генә күрә. <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-5" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-5"> [10]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-5" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-5"> Йәмғиәт эсендә ҡәнәғәтһеҙлек тыуа һәм кинокритиктар араһында ҙур тауыш ҡуба. Пикфордҡа, ул ваҡытта, «йондоҙ» булғанға ғына бирелә. <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-6" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-6"> [10]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-6" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9449_10-6">. Башҡа номинанттар, Рут Чаттертон («Мадам Икс <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.) русск.») и Джинн Иглс («Письмо <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.) русск.»), Пикфордҡа ҡарағанда, улар күпкә яҡшыраҡ күренәләр<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-0"> [11]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-0">.
Номинанттар иғлан ителеп, бер нисә көн үткәс, Академия президенте Говард Эстабрук ошолай белдереү яһай: «…комитет тауыш биреү ҡағиҙәләрен үҙгәртергә ҡарар итте, юғиһә, һәр кемгә үҙ иркен файҙаланырға бар мөмкинселектәҙе биреү зарур»<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-10" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-10"> [11]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-10" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-10">. 1935 йылдың февралендә, рәсми рәүештә, Академия ағзаларына, үҙҙәренең күңеленә ятҡан өҫтәмә кандидатты яҙырға рөхсәт ителә <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-11" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-11"> [11]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-11" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-11">. Бетти Дэвис шорт-листкә инеү тураһында хәбәр сыҡҡас һәм уның тантанаға киләсәген белгән, иң яҡшы ҡатын роленә номинанттар һәм күптәр, шулай уҡ Клодетт Колбер, был сараға килмәҫкә булалар<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-12" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-12"> [11]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-12" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Levy.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9450_11-12">.
Төп номинациялар
Әлеге ваҡытта «Оскар» 24 төрлө төп номинациларға тапшырыла:
Махсус номинациялар
Быларҙы алыусылар Академия ойошторған махсус комитет һайлана һәм төп тантана ваҡытынан башҡа тапшырыла. Әлеге ваҡытта бындай номинациялар 6:
Иҫке номинациялар
Оскарҙың тәүге йылдары режиссёр ике категоряға дәғүә яһай — иң яҡшы драма режиссеры һәм иң яҡшы комедия режиссеры. Шуның һымаҡ, композиторҙар эше икегә бүленә: «еңел» һәм «етди». 1930-се йылдан 1960-сы йылға тиклем иң яҡшы фильмгә, шулай уҡ художник эшенә һәм костюмдар дизайнеренә ҡара-аҡ һәм төҫлө кино өсөн айырым бирелә. Шулай уҡ башҡа йылдарҙа ла булған ҡайһы бер номинациялар үткән заманда онотолоп ҡалғандар:
Тауыш биреү
2007 йыл башындағы күрһәтмәләргә таянғанда, Америка киноакадемияһында тауыш биреү хоҡуҡ менән 5 829 ағза, улар төрлө 15 гильдияларға бүленгән. Актёр гильдияһы иң күп һанлы (1 311 тауыш биреүсе ҡатнашыусылар —бар күләмдән 22 %). Һәр гильдия үҙ категорияһында тауыш бирә (актёрҙар иң яҡшы ҡатын актерҙы, иң яҡшы ир актёрҙы, иң яҡшы икенсе планда ҡатын актеры, иң яҡшы икенсе пландағы ир актёрҙы һәм һ. б.). Киноакадемияға инмәғән махсус тауыш биреүсе төркөмдәр номинантарҙы һәм еңеүселәрҙе һайлау өсөн: «иң яҡшы документаль фильм», «иң яҡшы сит телдәге фильм», «иң яҡшы грим», «иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильмдәр», «иң яҡшы тауыш монтажы» һәм «иң яҡшы махсус эффекттар».
Киноакадемия бөтә ағзалары бер категория буйынса ғына тауыш бирә — «иң яҡшы картина».
Номининация биреү
Рәсми атамаһы  Ҡаҙаныштары өсөн Академия премияһы (англ.  Academy Awards of merit ). Ҡағиҙә булараҡ, күрһәтелгән номинацияла премия, тапшырылған календар йылда кинопрокатҡа сыҡҡан фильмдәр эшләүҙә, сәнғәткә индергән өлөшө һәм ҙур ҡаҙаныштарын билдәләй. Ҡағиҙә буйынса, премия алырға мөмкинселге булған фильмдәр:
Тәнҡит
Кинематография донъяһында, «Оскар» премияһы даны билдәле булыуға ҡарамаҫтан, уның сәйәсәте һуңғы йылдарҙа тәнҡитләүгә дусар була. Тауыш биреүсе Академия ағзаларының фекерендә ҡайһы осраҡта ғәҙеллек күренмәй, тиелә. Тауыш биреү осоро башланыу менән, уларға кинокомпаниялар яғынан көслө реклама аша дәғүәселәр баҫым яһай.
Белгестәр билдәләүенсә, номинанттарға талап кимәле кәмеүе, шулай уҡ фильм прокатынан финанс күрһәткестәре лә Академия ағзаларының тауыш биреүенә тәҫъире көслө. Еңеүселәр һәм номинанттар бер сәғәтлек калифҡа әйләнәләр һәм үҙ ҡиммәтен юғалталар. Киноакадемия иғтибары нәфислек сифатына ҡарап билдәләй торған картиналар, ғәҙеллек тапмай, юҡҡа сыға. . Киноакадемия һайлап алыуы картинаның артабанғы прокат яҙмышына ҙур йоғонто яһай, шулай уҡ DVD/Blu-ray һуңынан һатылыуы — еңеү — табыш менән бөнғөнлөктөң айырмаһын аңлатырға мөмкин. «Артист» картинаһы премия лауреаты булып һайланғас, һатҡан билет хаҡы 41%-кә арта. Прокат уңышы «Пи Тормошо» яҡынса ($593 млн.), артхаус сигендәге сюжет үҙенсәнлеклеген, белгестәр туранан-тура «Оскар» артынан ҡыуыу менән сағыштыра. Айр Калб (CBS) баһалауы буйынса, иң яҡшы фильм номинацияһында еңеү хаҡы — уртаса $14 млн, фильмдең өҫтәлмә табышы.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр
Ҡыҙыҡлы факттар Рус Википедияһында <!--
Үҙенсәнлекле иң юғары күрһәткестәр
Үҙенсәнлекле иң юғары күрһәткестәр Рус Википедияһында <!--
Рәсәй һәм Совет фильмдәре—премия яулаусылар һәм номинантар
Рәсәй һәм Совет фильмдәре—премия яулаусылар һәм номинантар Рус Википедияһында
Еңеүселәр һәм Рәсәйҙән сыҡҡан номинанттар
Еңеүселәр һәм Рәсәйҙән сыҡҡан номинанттар Рус Википедияһында <!-- У Дмитрия Тёмкина насчитывалось 22 номинации на «Оскар», в том числе — четыре победные (1953, 1954 и 1959). Первым лауреатом двух премий «Оскар» (1929 год — за лучшую режиссуру и 1930 год — за лучшую картину) был режиссёр российского происхождения Льюис Майлстоун.
На первой же церемонии вручения награды за лучшую роль второго плана (1936) среди номинантов были сразу два актёра российского происхождения: Мария Успенская и Миша Ауэр. Два года спустя на «Оскар» за лучшую женскую роль претендовала Милица Корьюс, которая до 1927 года жила в СССР. Рекордсмен по обладанию премии за лучшую операторскую работу (4) Джозеф Руттенберг родился в Санкт-Петербурге. Российские корни были у многих номинантов и лауреатов премии, в том числе и у Питера Устинова, выигравшего премию за лучшую мужскую роль второго плана в 1960 и 1964 году, режиссёра Майка Николса (Пешковского), а в 1945 году на эту премию претендовал Михаил Чехов. Юл Бриннер, выигравший «Оскар» за лучшую мужскую роль в 1956 году, был родом из Владивостока, а настоящая фамилия обладательницы приза за лучшую женскую роль 2006 года Хелен Миррен — Миронова. Лиля Кедрова была удостоена «Оскара» за лучшую женскую роль второго плана (1964 год, фильм «Грек Зорба»). В 1962 году экранизация Стенли Кубриком «Лолиты» принесла Владимиру Набокову номинацию на «Оскар» за «лучший адаптированный сценарий». В 1986 году премию получил аниматор Евгений Мамут, эмигрировавший в США из Харькова. В 1991 году Научно-исследовательский кинофотоинститут (НИКФИ) был отмечен Премией американской киноакадемии за технические достижения в области стереоскопического кинематографа (Academy Award for Technical Achievement).
Так или иначе, все победители и номинанты российского происхождения внесли значительный вклад в американский кинематограф и его развитие, за что и были награждены номинациями и национальными премиями американской киноакадемии «Оскар».-->
Ибраһим Биксурин
Ибраһим Биксурин (1770—?) — поход старшинаһы, подпоручик (1813). 1812 йылғы Ватан һуғышында 5-се Башҡорт атлы полкының полк командиры.
Биографияһы
Ибраһим Биксурин 1770 йылда Ырымбур губернаһы Бүләр улусы Иркәнәш ауылында (хәҙерге Татарстан Республикаһы Минзәлә районы Иҫке Иркәнәш ауылында) тыуған.