cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дәүләтбаев Мөхәмәтйән Ғәлимйән улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Ғилми тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса 100-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт, 20 уйлап табыу авторы. Алмас стабилизаторҙар һәм бырауҙар проектлау методикаһын ғилми яҡтан нигеҙләй.
Дәүләтбаев Мөхәмәтйән Ғәлимйән улы 2014 йылдың 2 майында Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғаиләһе
Мөхәмәтйән Ғәлимйән улының ҡатыны Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы — юғары категориялы нейроофтальмолог, иридодиагност. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. Балалар офтальмологы.
Өлкән улы Мансур — электр элемтәһе инженеры һәм иҡтисадсы. Өс юғары уҡыу йортон, шул иҫәптән БДУ-ны, БАГСУ-ны, тамамлаған.
Кинйә улы Таһир УКСИВТ һәм Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаған. Хисаплау машиналары, комплекстары, селтәрҙәре һәм радиоэлектрон техника буйынса юғары квалификациялы белгес. Электр элемтәһе инженеры.
Амара күле
Амара күле  (Lacul Amara) — Румынияла Слободзея — Бузэу юлы буйында Яломица ауылы янында диңгеҙ лиманында урынлашҡан күл.
Һүрәтләү
Күл өҫтө майҙаны 123 га (0.51 квадрат миль), һыу күләме 2600000 м³ (0.00062 куб миль), оҙонлоғо 4 км (2.5 миль) һәм киңлеге 200 метрҙан 800 метрға тиклем (660 фут), иң тәрән урыны 3 метр (9.8 фут). Күл Ямолица йылғаһы менән ҡушылмаған уйһыулыҡта урынлашҡан. Күл һыуында тоҙ концентрацияһы бик юғары, сөнки күл даими рәүештә сөсө йылға һыуы менән тулыландырылмай һәм күл һыуы ҡоро климат шарттарында парға әйләнәп тора. Сульфат тоҙҙарына, бикарботанҡа, хлоридтарға, ионид һәм бромидтарға бай һыу төрлө ауырыуҙарҙы дауалаусы мәл барлыҡҡа килтерә. Һыуҙың дөйөм минераллығы 9.8 г/л. Сапропель (һыу ятҡылыҡтары төбөнә ултырған үҫемлек ҡалдыҡтары һәм минераль матдәләр ҡатламы) мәл 40 % органик һәм 41 % минераль матдәләрҙән тора. Шифалы мәл терәк-хәрәкәт аппараты зарарланған, гинекологик сирле һәм дерматоз менән яфаланған кешеләргә тәҡдим ителә. Йөрәк-ҡан системаһы ауырыуҙары, Грейвс ауырыуы, баума һәм йоғошло ауырыуҙары булған кешеләргә мәл менән дауаланыу ҡәтғи тыйыла.
Өс ҡунаҡхананан торған 2000 урынлыҡ Амара шифаханаһы күл буйында урынлашҡан. 507 бүлмәле Lebăda Hotel ҡунаҡханаһы шифаханалаға иң ҙуры һәм илдәге иң ҙур ҡунаҡханаларҙың береһе.
Елбак
Елбак — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сарлопы
Сарлопы — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрочная йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шохта
Шохта — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Үршиҙе
Үршиҙе (Уршады) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 276 кеше. Почта индексы — 452891, ОКАТО коды — 80204846005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Ер-һыу атамалары
Яланҡул, Шарлауыҡ-шишмә, Сарабүләк, Шәрип тауы, Захаркүл, Ташлыкүл шишмәһе, быуаһы.
Шөкәрә-Ивановка
Шөкәрә-Ивановка (Чукари-Ивановка) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Шөкәрә-Ивановка ауылы ҡала округы административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа (ESE) табан туранан яҡынса 38 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы Ҡарасура йылғаһының исемһеҙ болағы буйында көн итә. Яңы Сембер ауылынан 13 км алыҫлыҡта.
Климаты
Шөкәрә-Ивановка ауылының климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
1901 йылда Ивановское тип телгә алына, Шөкәрә йылғаһы буйында урынлашҡан ауылда 104 йорт-ихата була. Урындағы кешенең һөйләүе буйынса, XIX быуаттың һуңғы сирегендә Владимир губернаһынан күсеп килгән крәҫтиәндәр нигеҙләгән. Икенсе бер мәғлүмәттәр буйынса, Шөкәрә-Ивановка ҡасабаһына 1878 йылда Орск өйәҙе Анновка ауылынан күсеп килгән кешеләр нигеҙ һалған. Тәүҙә ауыл, күрәһең, Ивановка тип йөрөтөлгән. Урындағы халыҡтың ҡайһы берҙә Чукаринский ключ тип исемләп йөрөтә
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Яңы Сембер ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1901 йылдағы китапта — Ивановское ауылы, изгегә арнап һалынған сиркәүҙән алып ҡушылған тип фараз ителә. Был сиркәүҙең ҡалдыҡтары әле лә бар, тип яҙа ул. Ойконимдың алдағы өлөшө ауыл эргәһендә аҡҡан Чукаринский ключ тип йөрөтөлгән болаҡтан бирелгән. Халыҡ телендәге легенда буйынса, шул болаҡ буйында бер башҡорт шөкәрәне әллә ашап ултырған, әллә төшөрөп ебәргән дә яңылыш "чукари" тип әйткән имеш. Атама, имеш, шунан килеп сыҡҡан.
Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 81 кеше (урыҫтар — 94 %), 2010 йылда 41 кеше булған.
Данкероде
Данкероде (Dankerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 809 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6493 һәм автомобиль коды — HZ.
Северная Ое-Яга
Северная Ое-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчаное күле - №9188 исемһеҙ йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ерёмин Михаил Иванович
Ерёмин Михаил Иванович (17 май 1920 йыл — 9 май 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Михаил Иванович Ерёмин 1920 йылдың 17 майында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) Денисовка ауылында тыуған. Бала сағын Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районы Дзержинка ауылында үткәрә. Тулы булмаған урта белем ала, колхозда эшләй. 1940 йылда Еремин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың апрель айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. 1944 йылдың июленә ҡыҙылармеец Еремин 1-се Белорус фронтының 48-се армия 96-сы уҡсылар дивизияһы 331-се уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы була. Белорус ССР-ын азат иткәндә батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 8 июлендә Ерёмин ике һалдат менән Брест өлкәһенең Барановичи районы Заболотье ауылы янындағы дошман тылына үтеп инә һәм миномет батареяһының расчеттарын юҡ итә, 6 минометты, 2 тягачты, 4 автомашинаны эләктерә, шулай уҡ 8 дошман һалдатын әсирлеккә ала. Ереминдың эш итеүе полктың уңышлы һөжүменә булышлыҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» ҡыҙылармеец Михаил Еремин Советтар Союзы Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була. Ленин орденын һәм «Алтын йондоҙ» миҙалын ул алырға өлгөрмәй, сөнки артабанғы алыштарҙың береһендә ҡаты яралана һәм 1945 йылдың 9 майында госпиталдә вафат була. Польшаның Седльце ҡалаһында ерләнә.
Шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ һәм 3-сө дәрәжәле Дан ордендары, миҙал менән бүләкләнә.
Гасенко Григорий Степанович
Григо́рий Степа́нович Гасе́нко (1 февраль, 1910 йыл — 9 май, 1985 йыл) — рус совет яҙыусы-натуралисы һәм шағиры. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Тормош юлы
1910 йылдың 1 февралендә Азов ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт биографияһын йөк ташыусы булып башлай, артабан кочегар, ер ҡаҙыусы, арматурсы булып эшләй. Аҙаҡтан,Одесса уҡыу комбинатында уҡып сығып, нормалаусы һөнәренә эйә була. Тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡас, тирмәндә, артабан балыҡ заводында эшләй.
Гасенко тәбиғәт һәм Азов яны кешеләре тураһындағы шиғырҙарын һәм хикәйәләрен һуғышҡа тиклем яҙа башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та Гасенконы Ҡыҙыл Армияға саҡырып алалар һәм уны инженерҙар ғәскәренә ебәрәләр. Башта сапёр, артабан минёр булған яҙыусы Сталинград һуғышында, Дон, Ҡырым өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Хәрби миҙалдар менән бүләкләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Гасенко Совет Армияһында хеҙмәт итеүен дауам итә, бары тик 1949 йылда ғына демобилизациялана.
Тыуған ҡалаһы Азовҡа ҡайтҡас, караптар төҙөү верфыны эшкә урынлаша һәм унда планлаштырыусы, артабан цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй. Азов диңгеҙенә балыҡсылар менән күп тапҡырҙар балыҡ тоторға сыға. Был уға әҫәрҙәре өсөн күпләп материал тупларға ярҙам итә.
1954 йылда Гасенконы  КПСС сафына ҡабул итәләр.
Артабан ул повесть жанрында яҙыуға күсә. Ростов китап нәшриәтендә һәм «Дон» журналында уның «В путь-дорогу дальнюю» (1967), «Живи у нас» (1978), «В туманной дымке», «В буран», «Ильин остров», «Грачиные всполохи», «Шумят топольки», «Журавлиный луг» (1982) повестары нәшер ителә.
Гасенко әҫәрҙәренең төп темаһы – тыуған ергә һөйөү, тыуған тәбиғәтте, балыҡтарҙы һәм һунар йыртҡыс хайуандарын һаҡлау.
Ул шулай уҡ экология темаһына үткер проблемалы очерктар һәм мәҡәләләр яҙа. Гасенконың был эшмәкәрлеге билдәле дон яҙыусылары Антон Геращенко, Алексей Коркищенко, Анатолий Гриценко, Владимир Моложавенко тарафынан ныҡ хуплау таба.
Башҡорт-мишәр ғәскәре
Башҡорт-мишәр ғәскәре (Башкиро-мещерякское войско, 1855 йылдан — Башҡорт ғәскәре; Башкорт-мишәр гаскәре) — территорияһы Ырымбур губернаһында торған Башҡорт ғәскәре һәм Мишәр ғәскәрҙәренән төҙөлгән иррегуляр ғәскәр, шулай уҡ һуңғараҡ губернаның Типтәр полкы ла ҡушыла.
XIX быуат башында мишәрҙәр 5 кантондан (4702 йорт) − 1103, ә башҡорттар 11 кантондан (22,7 мең йорт) 6,5 мең атты бирә. 1812 йылда көнбайыш сиктә 1-се һәм 2-се башҡорт казактары полктары ҡушыла.
Ғәскәр тарихы
Ғәскәр барлыҡҡа килеүе XV—XVI быуаттарҙа Мәскәү дәүләте ул ваҡыттағы Мещёраны шунда йәшәгән мишәрҙәр менән бергә ҡушылған саҡҡа ҡайтып ҡала. Мещёрала «татар» һәм «казак» төшөнсәһе йөрөй. Ябай татарҙарҙы урыҫтар «казак» тип йөрөткән. Был казактарҙың бер өлөшөн Иван IV Көнсығыш Украинаны һаҡлау өсөн Сураға күсерә, ҡалғандарын Дон буйына оҙата.
Ҡурмыш өйәҙе наместнигы яңы суҡындырылған татар (крәшен) Казаков булғаны билдәле — кенәз Шейсуповтарҙың ҡанбабаһы булған ул. Күп мишәрҙәр суҡындырыуҙан ҡасып көнсығышҡа китеп бөтә.
Һуңыраҡ, башҡорттар Рус дәүләте составына ингәс, улар үҙҙәренең ҡоралланған ғәскәрен тотоуға хоҡуғынын һаҡлап ҡала. Башҡорт атлы полктарының Ливония һуғышы осоронан Рәсәй яғында һуғыштарҙа ҡатнашыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр бар.
1798 йылдың 10 (21) апрелендәге Указы нигеҙендә, крайҙың башҡорт һәм мишәр халҡы хәрби-хеҙмәт шарттарына күсерелә һәм Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрендә сик буйы хеҙмәтен үтеү йөкмәтелә. Административ яҡтан кантондар булдырыла, шуның менән Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы индерелә. Урал аръяғы башҡорттары 2 (Екатеринбург һәм Шадрин өйәҙе), 3-сө (Троицк өйәҙе) һәм 4-се (Силәбе өйәҙе) кантондарына инә. 2-се кантонда — Пермь, 3 һәм 4 Ырымбур губернаһында төҙөлә.
1802—1803 йылдарҙа Шадрин өйәҙе башҡорттары 3-сө кантонға бүлеп бирелә. Шуға бәйле рәүештә кантондарҙың тәртип номерҙары ла үҙгәрә. Элекке 3-се кантон (Троицк өйәҙе) — 4-се, ә элекке 4-се (Силәбе өйәҙе) — 5-се. Кантондарҙың һаны һәм нумерацияһы бер нисә тапҡыр үҙгәргән (XIX быуаттың 50-се йылдарына 28 үк башҡорт кантоны булған). Хәрби хеҙмәткә 20-нән 50 йәшкә тиклем саҡырылғандар, 4-5 йорттан бер кеше сиратлап ебәрелгән.
Ғәскәр 1812 йылғы Ватан һуғышы һәм 1813-1814 йылдарҙағы сит ил походтарында (28 башҡорт полкы), 1828—1829 йй.рус-төрөк һуғышында (2 полк), 1839-1840 йылдарҙағы Хиуа походында, 1852 һәм 1853 йылдарҙағы Коканд походтарында, 1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышында (2 полк) ҡатнашҡан. Балтик ярын инглиз-француз десанттарынан ҡыйыулыҡ менән яҡлауҙары өсөн ғәскәрҙең 1-се һәм 3-сө башҡорт полктарының шәхси составына рәхмәт иғлан ителә, күп яугирҙарға «1853-1856 йылдарҙағы һуғыш иҫтәлеге» миҙалдары тапшырыла.
Кантон хакимлығы системаһының оло үҙгәрештәре XIX быуаттың 30-сы йылдарында ҡабул ителә. 1834 йылға тиклем ғәскәрҙең ғәскәри атаманы ла, айырым канцелярияһы ла булмай, ә кантон башлығы Ырымбур крайы генерал-губернаторына буйһона. 1834 йылдың авгусында Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәренең беренсе командующийы — полковник полковник С. Т. Циолковский билдәләнә. Крайҙың башҡорт һәм мишәр халыҡтарынан 17 кантонын үҙ эсенә алған Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре төҙөлә. Һуңғылары попечителлектәргә берләштерелә. 2-се (Екатеринбург һәм Красноуфимск өйәҙҙәре) һәм 3-сө (Шадрин өйәҙе) кантондары беренсе попечителлектә, 4-се (Троицк өйәҙе) һәм 5-се (Силәбе өйәҙе) - икенсе Попечителлеккә инә.Үҙәктәре ярашлы рәүештә Красноуфимскиҙа һәм Силәбелә була.
1855 йылдың 22 февралендә ҡабул ителгән «Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәренә типтәрҙәрҙе һәм бобылдарҙе ҡушыу тураһында»ғы закон нигеҙендә, типтәр һәм бобылдәрҙән торған полктар башҡорт-мишәр ғәскәрҙәренең Кантон системаһына индерелә. Һуңыраҡ 1855 йылдың 31 октябрендә ''«О именовании впредь Башкиро-мещерякскаго войска Башкирским войском. 31 октября 1855 года''» законы менән элекке башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре "башҡорт ғәскәре" тип үҙгәртелә. 1860 йылға ғәскәр торған төбәктәр: Башкирское войско расположено во всех уездах Ырымбурской губернии в уездах: Красноуфимском, Екатеринбургском, Шадринском и Осинском Пермской губернии; Елабужском и Сарапульском Вятской губернии; Бугульминском, Бузулукском и Бугурусланском Самарской губернии. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Башкирское войско расположено во всех уездах Ырымбурской губернии в уездах: Красноуфимском, Екатеринбургском, Шадринском и Осинском Пермской губернии; Елабужском и Сарапульском Вятской губернии; Бугульминском, Бузулукском и Бугурусланском Самарской губернии.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Вестник Императорского Русского Географического общества. XXIX ч. 1860. С-П.
Ғәскәр 1865 йылдың 2 июлендәге «башҡорттар менән идара итеүҙе хәрбиҙән алып граждандар ведомствоһына биреү тураһында»ғы Дәүләт Советының иң юғары раҫланған ҡарары буйынса бөтөрөлә. 1863 йылдың 14 майындағы «Башҡорттар тураһында положение» нигеҙендә башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр һәм бобылдәр граждандар ведомствоһына күсерелә.
Ғәскәрҙәрҙе комплектлау
Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идараһы армия штаб‑офицерҙарынан, Кантон (даими дислокация пункттарында) һәм поход (линия һәм экспедиция) етәкселәре — башҡорттарҙан, мишәрҙәрҙән һәм типтәрҙәрҙән туплана. Ә башҡорт ғәскәренең вазифалы заттары башҡорт һәм мишәр феодалдары вәкилдәренән ҡуйыла. Улар кантон башлыҡтары итеп билдәләнә һәм генерал-губернатор тарафынан раҫлана.
Ғәскәр чиндары действительный, класлы һәм зауряд-чиновниктарға бүленәләр. Армия (подпрапорщик, прапорщик, поручик, капитан, майор, подполковник, полковник, генерал-майор), казактар (урядник, хорунжий, сотник, есаул, ғәскәри старшина), тулы хоҡуҡлы һәм класлы чинға (12-гә тиклем 14 класс) хәрби һәм хәрби министр тарафынан хәрби һирәк осрай торған йәки ҡаҙаныштары өсөн бирелә. Зауряд-чиндарға : зауряд-хорунжий, зауряд-сотник, зауряд-есаул — уларға генерал-губернатор тарафынан бирелгән. Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре Ырымбур крайы генерал-губернаторына буйһона.
Ғәскәр башында командующий, ул 1850 йылдың 16 ноябрендәге һәм 1853 йылдың 2 авгусында дивизия башлығы хоҡуғына эйә була; штат буйынса уға Ырымбур казак ғәскәрҙәре штабы башлығы кеүек үк хоҡуҡтарға эйә ярҙамсы бирелә. Командующийға Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре командующийы канцелярияһы буйһона. 1840 йылда ҡаралмаған эштәр һаны артыу сәбәпле, канцелярия штаты арта. Канцелярия ғәскәр капитал иҫәбенә тотола.
Башҡорт ғәскәрҙәре Рәсәй армияһы походтарында ҡатнашҡан осраҡта ул биш йөҙлөк полктарҙы комплектлай, уларҙа штат расписаниеһы буйынса хәрби имам (полк муллаһы) ҡаралған. Башҡорт казак полкының команда составына 30 кеше инә: полк командиры, старшина, 5 есаул, 5 сотник, 5 хорунжий,, квартирмейстер, мулла, 1 — 2 писарь һәм 10 иллелек башлығы.
Белгестәр әҙерләү өсөн Ырымбур Неплюев кадет корпусында ғәскәр офицерҙарының балалары өсөн 30 урын ҡаралған булған.
Хеҙмәт
1812 йылғы Ватан һуғышы алдынан Ырымбур сик буйын нығытыу линияһы Тубыл йылғаһынан Каспий диңгеҙенә тиклем уҙа һәм 5 дистанцияға бүленә: Звериноголовск нығытмаһынан Үрге Уральскиға тиклем, Үрге Уральскиҙан Орск крепосына тиклем, Орск крепосынан Ырымбура тиклем, Ырымбуртан алып Уральскиғаа тиклем, Уральскиҙан алып Гурьевка тиклем. Башҡорттарҙың бындай сик буйы хеҙмәте өс йөҙ йылға яҡын, 1840-1850- се йылдарға тиклем дауам итә, ул саҡта Ҡаҙағстандың Рәсәйгә ҡушылыуы империя биләмәләрен Башҡортстандан көньяҡ-көнсығышҡа табан күсә. 1798—1849 йылдарҙа башҡорттар йыл һайын Ырымбур сик буйы линияһын 5,5 мең кешене сығарғандар. .
Башҡорт ғәскәре үҙ иҫәбенә Ырымбур линияһын һаҡлау өсөн яуаплы. Тәьмин итеү ҡорал, кейем, ат һәм аҙыҡ припасы булдырыуҙан тора, улар бөтәһе лә башҡорттар өҫтөндә булып сыға. Шулай уҡ командировка ебәрелгәндәрҙең хужалығына йәмәғәт ярҙам күрһәтеү хеҙмәттәре булған.
Хәрби форма
Башҡорт ғәскәрҙәре хеҙмәткәрҙәре кейеменә бүректәр, күк буҫтау мундирҙар йәки курткалар, аҡһыл-күк билбауҙар, ал лампаслы күк салбарҙар һәм ҡара итектәр, ә 1844 йылдан кокардалы, күк түбәле ҡыҙыл тирәсле фуражкалар, сәкмән, ҡайыштар, ҡара итек ингән.
1846 йылдан башлап хеҙмәткәрҙәрҙе империяның көнбайыш һәм Көньяҡ сиктәренә командировкаға ебәргәндә генә форма кейеү мотлаҡ була.
1855 йылғы реформалар арҡаһында казак генералдары, штаб- һәм обер-офицерҙары түбәндәге кейем-һалым формаһын кейеп йөрөгән: аҡ ярымкафтан һәм күк бишмәт ҡала, тик бишмәт яғаһында һәм ярымкафтан еңдәре осонда, түрәләрҙе билдәләү өсөн, көмөш уҡа тегелә: генералдарҙыҡы киң, офицерҙарҙың — тар. Эполет урынына ҡыҙыл буҫтау менән уҡалы погон — чинына ҡарап. Эполеттар һәм сәкмән ғәмәлдән сығарылған.
Кантондар һәм ғәскәр һаны
1798—1803 йылдарҙа 11 башҡорт кантоны һәм 5 мишәр кантоны була. Башҡорт кантондары түбәндәге райондарҙа урынлашҡан: 1-се — Пермь һәм Уҫы өйәҙҙәрендә; 2-се — Пермь губернаһының Екатеринбург һәм Шадрин өйәҙҙәрендә; 3-сө — Троицк өйәҙендә, 4-се — Силәбелә, 5-се — Бөрөлә, 6-сы — Үрге Урал, 7-се — Өфө, 8-се — Стәрлетамаҡ, 9-сы — Ырымбур, 10-сы — Бөгөлмә һәм 11-се — Ырымбур губернаһының Минзәлә өйәҙендә.
1803 йылда Шадрин өйәҙе башҡорттарын үҙаллы административ берәмеккә бүлеп биреү юлы менән тағы бер башҡорт кантоны ойошторола һәм улар 12 булып китә.
1855 −1863 йылдарҙа Башҡорт ғәскәренә типтәрҙәрҙе һәм бобылдәрҙе ҡушып, кантондар һаны 28-гә етә.
1863—1865 йылдарҙа 28 кантон өйәҙ принцибы менән системалаштырып 11 кантонға ҡала
1850 йылда Башҡорт-мишәр ғәскәрендә 546 мең башҡорт һәм мишәр булған, шул уҡ ваҡытта башҡорттарҙың дөйөм һаны 83 процентын тәшкил иткән.
1855 йылда Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре составына 266 мең типтәр һәм бобыль индерелә. 1858 йылда ғәскәрҙең халыҡ һаны 834 мең кеше тәшкил итә.
Солтанов Артур Хәбибрахман улы
Солтанов Артур Хәбибрахман улы (23 февраль 1948 йыл — 22 март 2010 йыл) — ветеринария табибы, ауыл хужалығы һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. 2001—2004 йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982).
Куприн Донда
Александр Иванович Куприн (1870 — 1938) — урыҫ яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе, 1899 йылда Донға сәфәр ҡылған.
Солтанов Артур Хәбибрахман улы
Биографияһы
Артур Хәбибрахман улы Солтанов 1948 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ы Салауат районы Лаҡлы ауылында күп балалы Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы Солтанов Хәбибрахман менән Нура ғаиләһендә тыуған. Аталары иртә вафат була, дүрт бала әсә тәрбиәһендә ҡала.
Куприн Донда
Куприндың Донға килеү тарихы
А. И. Куприн дон еренә Сумы театр труппаһы составында гастролгә килгән һәм Васильев тигән сәхнә псевдонимын йөрөткән. Новочеркасскиҙа труппа Атаман һәм Александровский урамдары мөйөшөндәге «Европейский» ҡунаҡханаһында урынлашҡан. Ҡунаҡхана эргәһендә Сумы труппаһы бер нисә спектакль күрһәткән театр, арыраҡ «Донская речь» гәзите редакцияһы урынлашҡан булған. Был гәзиттә (1899 йылдың декабре, 1900 йылдың ғинуары һәм феврале) Куприн үҙенең «Погибшая сила», «Ингельштадский палач» хикәйәләрен, очерк «В огне» очергын баҫып сығарған. Яҙыусы урындағы рәссамдар художниктар, атап әйткәндә, һуңғараҡ Рәсәй ҙә генә түгел, Көнбайыш Европа ла билдәлелек алған Иван Иванович Крылов менән таныша. Үҙенең Донға артабанғы сәфәрҙәрендә (Ялтаға барғанда һәм кире ҡайтҡанда) Куприн Александр Иванович Сенный һәм Городовой урамдары мөйөшөндәге Крылов йортонда туҡтала. Үҙ сиратында, Крылов та үҙ ғаиләһе менән Куприндарҙа Гатчинда ҡунаҡта булған. 1912 йылда яҙыусы рәссамға үҙенең славян шрифты менән иҫтәлек яҙған хикәйәләр китабын бүләк итә:
Солтанов Артур Хәбибрахман улы
Биографияһы
1971 йылда Өфөлә Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын тамамлай.
Куприн Донда
Куприндың Донға килеү тарихы
1899 йылдың декабрендә Александр Куприн труппаһы менән Дондағы Ростовҡа һәм Таганрогҡа килә. «Приазовский край» тигән популяр ростов гәзитендә Александр Ивановичтың «В недрах земных» хикәйәһе донъя күргән. Быуат башында тап Дондағы Ростовта Куприндың «Молох» повесы айырым баҫма булып сыҡҡан. Артабанғы йылдарҙа, бөтә Рәсәй гә билдәле яҙыусы Куприн дон еренән рпоезда бер нисә тапҡыр үткән. Ростов өлк әһенең күп ҡалалары һәм станицаларының урамдары һәм тыҡырыҡтары уның исемен йөрөтә.
Солтанов Артур Хәбибрахман улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Уҡыу йортонан һуң Салауат районы Ҡалмаҡҡол ауылы ветеринар участкаһына эшкә килә.
1973—1975 йылдарҙа үҙәге Салауат районы Әлкә ауылында урынлашҡан Салауат исемендәге колхоздың баш зоотехнигы.
1975 йылдың аҙағынан 1978 йылға саҡлы «Һарғамыш» совхозының баш ветврачы.
1978 йылдың октябренә йәш коммунист XXI партсъезд исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана. Был эшендә 1986 йылға тиклем ҡала.
Артабан район агро-сәнәғәт берекмәһенә (РАПО) эшкә күсерелә һәм тыуған ауылы Лаҡлыға Хамматов исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана.
1990—1994 йылдарҙа Салауат төҙөлөш материалдары директоры урынбаҫары.
1994—1997 йылдарҙа Силәбе өлкәһе сик контроль ветеринар пунктының ветеринар врачы.
1997 йылда ауылдаштары Артур Солтановты ҡабат Хамматов исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлай.
2001—2004 йылдарҙа район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.
Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1982 йылғы Указына ярашлы «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. 2003 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән исем бирелә. Шулай уҡ күп Почёт грамоталары һәм Рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән.
Артур Хәбибрахман улы Солтанов 2010 йылдың 22 мартында вафат булды. Малаяҙ ауылында ерләнгән.
Ғаиләһе
Артур Хәбибрахман улы тормош иптәше Жәннә Йомаҙил ҡыҙы менән өс бала тәрбиәләп үҫтерҙе. Альбина Санкт-Петербург ҡплаһында йәшәй, стоматолог. Улдары Игорь менән Рөстәм ғаиләләре менән Мәскәү ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Каартик Наач
Каартик Наач - ул Непалда Картик айында (октябрь йәки ноябрь) башҡарыла торған бейеү музыкаль пьесаһы. Ул беҙҙең эраның 1641 йылында Непал патшасы Сиддһи Нарсингһ Малла тарафындан нигеҙләнгән. Спектакль Картик Дабали, Патан Дурбар Майҙанында һәр йылды башҡарыла. Ул ғәҙәттә ике көндән 27 көнгә тиклем тәҡдим ителеп 17 Индуизм Вишну хикәйәләре менән була. Тәүҙә ул ике көн күрһәтелә торған булған, әммә Нарсингһ Малла улы Шри Нивас Малла ете көн өҫтәгән һәм Нарсингһ Малланың ейәне Йог Нарендра Малла тағы 15 көн өҫтәгән.
Килеп сығышы
Пьесаны Каартик Наач Прабһандан Самти һаҡлаған, әммә 2013 йылдан бирле уны Картик Нача Һаҡлау Комитеты һаҡлаған. Пьеса ғәҙәттә Варахи, Ганеша, Шива һәм Кришнаны индереп Индуизм Хоҙайҙарын уйнаусы бейеүселәр менән башлана. Бейеүселәр шулай уҡ муйындарына фестондар кейәләр. Уны Неварлар башҡаралар һәм 2015 йылда "45 музыкант һәм 10 ярҙамсы булған. Ул шулай уҡ Патанда алтын тәҙрә янында башҡарыла һәм тәҙрә бары тик спектакль өсөн асыла. Риүәйәттә ул Патша Нарсингһ Маллаға дан йырлау өсөн төҙөлгән булған тип әйтелә. Бейеүҙәрҙең һәм музыканың күпселеге Нарсингһ Малла тарафындан инша ителгән тип уйланыла, әммә уға бәләкәй үҙгәрештәр индерелгән булырға мөмкин. Каартик Нач Һаҡлау Комитетының элекке мөдире Һари Ман Шестра спектакль тураһында китап яҙған.
Һылтанмалар
Төркөм:Индуизм
Уң Ныда
Уң Ныда — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Выдра (Тура ҡушылдығы)
Выдра — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 687 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шукшеньга
Шукшеньга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елгайчик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Табаҫҡытамаҡ
Табаҫҡытамаҡ (Усть-Табаска) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 462 кеше. 1937 йылда ойошторолған. Почта индексы — 452897, ОКАТО коды — 80204850001.
Урамдары
Урам исеме
Доватор Лев Михайлович
Доватор Лев Михайлович (20 февраль 1903 йыл — 19 декабрь 1941 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған совет хәрби эшмәкәре, генерал-майор (11.09.1941). Советтар Союзы Геройы (1941).
Бөйөк Ватан һуғышы башланған осорҙа дошмандарҙы юҡ итеү буйынса уңышлы операциялары менән билдәле. Доваторҙың башы өсөн немец командованиеһы ҙур бүләк вәғәҙә итә.
Биографияһының башы
Лев Михайлович Доватор 1903 йылдың 20 февралендә Витебск губернаһы Лепель өйәҙе Мартиново улусының Хотино ауылында (хәҙерге Витебск өлкәһе Бешенковичи районының Улла ауыл Советы Хотино ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Ауыл мәктәбен һәм 1921 йылда Улла ҡасабаһында 2-се баҫҡыс мәктәбен тамамлай.
Витебскиҙа етен иләү фабрикаһында эшләй. 1922 йылда комсомолдың Хотино улус комитеты секретары, унан һуң ауылдың ярлылар комитеты секретары итеп һайлана.
Витебскиҙа 1923 йылда бер йыллыҡ совет-партия мәктәбен тамамлай.
Һуғышҡа тиклем
1926 йылдың сентябрендә РККА комсоставының Борисоглебск-Ленинград кавалерия мәктәбенә йүнәтелә.
1928 йылда ВКП(б)-ға инә.
Кавалерия мәктәбен тамамлағас, Доватор 1929 йылдың сентябрендә 27-се кавалерия полкының взвод командиры вазифаһына тәғәйенләнә (Төньяҡ Кавказ хәрби округы, 5-се кавалерия дивизияһы). 1931 йылда полк Кяхта ҡалаһына (Бурят-Монгол АССР-ы) дислокациялана, унда ОКВДА составына индерелә.
1936 йылдың майында Михаил Фрунзе исемендәге Хәрби академияға уҡырға ебәрелә, уны тамамлағас, 1939 йылдың ғинуарында — 1-се айырым махсус кавалерия бригадаһы (Мәскәү хәрби округы) кавалерия полкының штаб начальнигы, ноябрҙә бригада штабының начальнигы, ә 1941 йылдың мартында 36-сы кавалерия дивизияһының (Белорус хәрби округы) штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Һыбай яҡшы йөрөй. Совет режиссёры Сергей Эйзенштейндың «Александр Невский» тигән тарихи фильмында төп ролде башҡарған актёр Н. К. Черкасовтың атлы эпизодтарҙағы дублёры Лев Доватор була.
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыштың тәүге көндәрендә полковник Лев Доватор Мәскәүҙә госпиталдә дауаланып ята, шунлыҡтан үҙенең ҡамауҙа ҡалған дивизияһына барып етә алмай. Тиҙҙән ул Көнбайыш фронт штабы ҡарамағына ебәрелә.
1941 йылдың июлендә Днепр аша Соловьёво кисеүендәге оборона һуғыштарында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.
1941 йылдың авгусында Доватор 50-се һәм 53-сө кавалерия дивизияларынан төҙөлгән Айырым кавалерия төркөмө командующийы итеп тәғәйенләнә. 14 августан 2 сентябргә тиклем төркөм Л. М. Доватор етәкселеге аҫтында Смоленск өлкәһе территорияһында дошман тылында рейдта йөрөй, ә сентябрь — октябрҙә Межа һәм Лама йылғаларындағы ауыр оборона алыштарында ҡатнаша. Октябрҙә кавалерия төркөмө Белый — Ржёв шоссеһындағы оборона һуғышында ҡатнаша, уҡсы соединениеларҙың Волоколамск йүнәлешендәге сигенеүен ҡаплай, унан һуң Истра һыуһаҡлағысы һәм Солнечногорск тирәһендә һөжүм алыштары үткәрә.
20 ноябрҙә Айырым кавалерия төркөмөнөң исеме 3-сө кавкорпус (1941 йылғы формирование) тип алмаштырыла, ә 26 ноябрҙән ул 2-се гвардия кавалерия корпусы тип атала.
11 декабрҙә корпус Л. М. Доватор командованиеһы аҫтында Кубинка районына күсерелә һәм, дошман тылдары буйлап рейдта йөрөгәндән һуң, 19 декабрҙә Руза йылғаһына килә, унда 2-се гвардия кавалерия корпусының алдынғы частары (20-се кавалерия дивизияһының 22-се һәм 103-сө полктары) Палашкино ауылы (Мәскәү өлкәһенең Руза районы) тирәһенә сыға, бында Вермахттың (Силезия, «Имән япрағы» эмблемаһы) 252-се пехота дивизияһы 472-се пехота полкының 2-се батальоны, 7-се пехота полкының 3-сө батальоны һәм 252-се артиллерия полкының 9-сы батареяһы урынлашҡан була. Алышҡа инер алдынан дошман позицияларын биноклдән ҡарағанында генерал-майор Доваторҙы пулемёт очереды үлемесле яралай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1941 йыл 21 декабрь Указы менән гвардия генерал-майоры Доватор Лев Михайловичҡа немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн һәләк булғандан һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Лев Михайлович Доватор Дон зыяратында кремациялана, 1959 йылға тиклем көлө һалынған урна крематорийҙа тора. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Сеозик-Яга
Сеозик-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әзербайжан Милли тарих музейы
Әзербайжан Милли тарих музейы (Национальный музей истории Азербайджана, Milli Azərbaycan tarixi muzeyi) — Әзербайжан тарихы музейы 1920 йылда асыла. Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла урынлашҡан.
Музей тарихы
1920 йылдың июнь айында Әзербайжан ССР-ы мәғариф халыҡ комиссариатының мәктәптән тыш эштәр бүлексәһе «Музэкскурс» ярҙамсы бүлеге булдырған, артабан ул музей статусы ала. Музей исемен бер нисә тапҡыр үҙгәртә, мәҫәлән, 1920 йылдарҙа «Әзербайжан халыҡтары тарихы музейында» тип аталған ). 1920 йылда музей « Әзербайжан ССР-ы дәүләт музейы» тип исемләнә, ә 1921 йылдың май айында тәүге тамашасыларҙы ҡабул итә.
1925—1960 йылдарҙа Әзербайжан ССР-ының археология үҙәге булараҡ та ҡулланыла.
1968 йылда Виктор Квачидзе етәкселегендә һыу аҫты археологияһы төркөмө төҙөлгән. Төркөм Каспий диңгеҙенең Әзербайжанға ҡараған яр буйындағы һыу аҫты -археологик тикшеренеүҙәр эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
Хоҡуҡи нигеҙе
2011 йылдың 16 мартында Әзербайжан республикаһы президенты Әзербайжандың Милли фәндәр академияһының Әзербайжан Милли тарих музейы матди-техник базаһын нығытыу буйынса өҫтәмә саралар тураһында күрһәтмә сығара.
Вильнюс аэропорты
Вильнюс аэропорты (Vilniaus oro uostas; ИАТА: VNO, ИКАО: EYVI) — Литваның баш ҡалаһы Вильнюстың халыҡ-ара аэропорты. Ҡала үҙәгенән көньяҡҡа табан 7 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Литваның иң ҙур аэропорты булып тора (2017 йылда пассажирҙар ағымы — 80 %) һәм Балтик буйы йөкләнеше буйынса икенсе урында тора (2019 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорт 5 миллиондан ашыу кешене хеҙмәтләндергән).
Аэропорт Литва чартер авиакомпаниялары Heston Airlines, GetJet Airlines һәм Avion Express чартер авиакомпаниялары, Ryanair һәм Wizz Air лоукостерҙары, шулай уҡ airBaltic авиакомпанияһы өсөн үҙәк булып тора. Аэропортты «Lietuvos oro uostai» дәүләт предприятиеһы файҙалана.
Тарихы
1980 йылдар аҙағында иҫке бина пассажирҙар ағымының артыуы сәбәпле икенсе терминал төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ул 1993 йылда асыла; унда осоу китеү терминалы урынлашҡан.
Литва 2007 йылда Шенген зонаһына ингәндән һуң, аэропорт Шенген килешеүенең барлыҡ талаптарына һәм ҡағиҙәләренә тап килһен өсөн, өсөнсө бина төҙөү кәрәк була. 2007 йылда асыла. Әлеге ваҡытта аэропорт, йөк ташыуҙы иҫәпкә алмағанда, йылына яҡынса 30 мең осошто, 1,8 миллион самаһы пассажирҙы хеҙмәтләндерә ала. Йөк ташыу күләме йылына 5000 тоннанан ашып китә.
2014 йылда осоу-ултырыу һыҙаттарын тикшереү үткәрелгәндә уны реконструкциялау кәрәклеге асыҡлана. Ремонтты 2016 йылда башлау планлаштырыла, тик 2017 йылда ғына байтаҡ реконструкция үткәрелә (шунан һуң осоу-ултырыу һыҙаты тағы 25 йыл дауам итә), аэропорт бер-ике айға ябыла (күп рейстар Каунасҡа күсерелә). 2021 йылда төньяҡ перон төҙөлөшө тамамлана.
2022 йылда самолеттарҙы боҙға ҡаршы эшкәртеүҙән ҡалған һыуҙарҙы эшкәртеү буйынса завод төҙөү планлаштырыла, йыйылған шыйыҡсаны икенсе тапҡыр ҡулланып буласаҡ. Шулай уҡ посылка терминалы төҙөлә.
4 ноябрҙә ике ҡатлы килеү терминалын төҙөү буйынса әҙерлек эштәре, ә 2022 йылдың 28 декабрендә ике ҡатлы пассажирҙар терминалы төҙөлә башлай, ул 2025 йылда тамамланасаҡ.
Авиакомпаниялар һәм тәғәйенләнеш пункттары
2022 йылдың мартына ҡарата Вильнюс аэропортынан түбәндәге авиакомпаниялар рейстар башҡара:
Транспорт бәйләнеше
Рига менән халыҡ-ара бәйләнеш: Flybus микроавтобустары аэропорттан Латвияның баш ҡалаһына һәм кирегә йөрөй. Расписание Wizz Air һәм Ryanair компанияларының килеүенә һәм сығыуына бәйле.
Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы
Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы — Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһындағы филармония. 2009 йылдан композитор Хөсәйен Фәйзулла улы Әхмәтов исемен йөрөтә.
Филармония тарихы
Филармония Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советының 1939 йылдың 20 ғинуарындағы ҡарары нигеҙендә асыла. Филармония булдырыуҙың рәсми маҡсаты — республика халҡының сәхнә, музыка, хореография сәнғәтенә ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү. Филармонияның төп эшмәкәрлеге урыҫ һәм Европа музыка һәм әҙәби классиканы, Башҡортостан халыҡтары музыкаһы, халыҡ сәнғәте, заман композиторҙары һәм яҙыусылары әҫәрҙәре үҫешен дәртләндереүгә йүнәлтелә.
Башҡорт дәүләт филармонияһының 1930-1940-сы йылдарҙа нығыныуы Диана Нурмөхәмәтова, Хәбир Ғәлимов, Баныу Вәлиева, Ғабдрахман Хәбибуллин исемдәре менән бәйле. Үҫешкән ваҡытында филармонияла Фәриҙә Ҡудашева, Мәғфирә Ғәлиева, Бәхти Ғайсин, Илфаҡ Смаҡов, Сөләймән Абдуллин, Рамаҙан Йәнбәков кеүек эстрада йондоҙҙары сығыш яһай. Филармонияла төрлө ансамблдәр ижады үҫешә — Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле (художество етәксеһе — Фәйзи Ғәскәров), музыкаль-әҙәби лекторий, хор һәм ҡурайсылар ансамбле, ике оркестр, оперетта һәм эстрада-цирк бригадаһы.
1948 йылда Концерт залы (хәҙер Бәләкәй зал) асыла, унда 1986 йылда «Sauer» немец фирмаһының органы ҡуйыла.
1970 йылда филармония тағы бер яңы ижади коллективҡа күбәйә — Дәүләт Хор капеллаһы (художество етәксеһе — Таһир Сәйфуллин). Һуңынан капелла Академик тип атала башлай. Филармонияла шулай уҡ Святослав Рихтер, Даниил Шафран, Андрей Корсаков, Бородин исемендәге квартет, Олег Янченко, Наум Латинский, Татьяна Гринденко сығыш яһай.
1984 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһының Ҙур залы асылды.
1980-се йылдар джаз ваҡыты тип һанала, уны «Дуҫтар» коллективы үҫтерә (етәксеһе — саксофонист Марат Юлдыбаев). Киләсәктә Өфө джазы Олег Киреев тырышлығы менән үҫешә. 1998 йылда филармонияла Георгий Маркоров (унан һуң Олег Касимов) етәкселегендә эстрада-джаз оркестры эшләй башлай.
Хәҙерге заман
Хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт филармонияһында ике концерт залы: 300 урынлыҡ Кесе (Орган), архитекторы Александр Фаворский, һәм 633 урынлыҡ Ҙур зал эшләп килә.
Филармония сәхнәһендә билдәле йырсылар Флүрә Килдейәрова, Иҙрис Ғәзиев, Нәзифә Ҡадирова, Вәхит Хызыров, Фәдис Ғәниев, Римма Амангилдина, Лилиә Ишемйәрова, Вәкил Йәләлетдинов (аккомпаниатор Рөстәм Ҡуҙашев менән), ҡурайсы Азат Айытҡолов, органда уйнаусы Владислав Мортазин, тасуири уҡыусы Лилиә Фәтихова. Башҡорт музыка мәҙәниәтен үҙенсәлекле интерпретация менән «Йәдкәр», «Каруанһарай», «Далан», «Ихлас» эстрада төркөмдәре пропагандалай. «Ҡыҙыҡ-Мәҙәк» юмористик коллективы уңышлы сығыш яһай. Шулай уҡ йәштәр Милли халыҡ уйын ҡоралдары оркестры (художество етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Рәмил Ғайзуллин). Поэмаларҙы Әнисә Яхина уҡый.
Филармонияның Ҙур залында төрлө музыкаль ваҡиғалар — Халыҡ-ара камера һәм симфоник музыка фестивале, Халыҡ-ара «Алһыу ҡаплан» джаз фестивале уҙғарыла. Ҙур зал сәхнәһендә даими рәүештә Рәсәй Милли филармония оркестры һәм «Мәскәү виртуоздары» Дәүләт камера оркестры, «Яңы Рәсәй» дәүләт симфоник оркестры, «Мәскәү солистары» камера оркестры, Дмитрий Хворостовский, Денис Мацуев, Граф Муржа концерттар бирә.
Филармония бинаһы
Башҡорт дәүләт филармонияһы бинаһы аһәңле архитектура комплексын тәшкил итә, Өфөнөң иҫтәлекле архитектураһы исемлегенә инә.
Тәүҙә был урында (Гоголь урамы, 58 йорт) ағас синагога урынлашҡан, ул XIX быуат аҙағында төҙөлгән. 1930 йылда синагога ябыла, йорт НКВД-ға тапшырыла, бина төҙөкләндерелеп һәм киңәйтелеп, М. С. Погребинский исемендәге клубҡа бирелә.
1939 йылда синагога йортона Урыҫ драма театры индерелә.
Бәләкәй зал бинаға һуғыштан һуң ҡушып төҙөлә. Төҙөлөштә немец хәрби әсирҙәре ҡатнашҡан. Урыҫ театры Ленин майҙанындағы бинаға күскәс, бында бөгөнгө көнгә тиклем Башҡорт дәүләт филармонияһы урынлаша.
Филармония коллективтары
Филармония директоры — Айҙар Хизбулла улы Зөбәйҙуллин (2015 йыл).
Фәтхи (исем)
Фәтхи — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Фәтхи (Фәтхей, Фәтхулла, Фәтҡулла) — бер үк «еңеүсе» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исемдәре. Фәтхи — ҡыҫҡартылған вариант.
Билдәле шәхестәр
Фәтхи Бурнаш (Фәтхи Бурнаш; ысын исеме һәм фамилияһы — Закир Фатхелислам улы Бурнашев (Фәтхелислам Закир улы Бурнашев); (1 (13) ғинуар 1898 йыл) — 1 август 1942 йыл) — татар совет драматургы, шағиры һәм прозаигы, публицист, тәржемәсе, театр эшмәкәре.
Фәтхи Әхмәҙуллин (Фәтхи Әхмәт улы Әхмәҙуллин 1895—1938) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Фәтхи Шаһаев (3 июнь 1923 йыл — 30 декабрь 1996 йыл) — сәнәғәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Ҡара металлургия министрлығыныъң Һатҡы «Магнезит» заводы яндырыусыһы, Силәбе өлкәһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Фәтхулла Гүлән(Fethullah Gülen; 27 апрель 1941 йыл) — төрөк яҙыусыһы һәм мосолман йәмәғәт эшмәкәре. Элекке имам һәм вәғәзсе. «Хеҙмәт» тигән ижтимағи хәрәкәтте ойошторған. Яҙыусылар һәм журналистар фондының почётлы президенты.
Фамилияларҙа
Фәтхетдинов Салауат Зәки улы (10 ғинуар 1960 йыл) — йырсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, спортсы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2005), Татарстандың (1995) һәм Башҡортостандың (2019) халыҡ артисы. Ульяновск өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). Автоуҙыштар буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Фәткуллин Ғөбәй Сәлим улы (5 [18] август 1914 йыл — 5 сентябрь 2012 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Фәтҡуллин Әнүәр Әсәҙулла улы (5 август 1922 йыл — 21 декабрь 1986 йыл, Луцк, Украина) — хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы (2 ноябрь 1979 йыл) — синхрон тәржемәсе, фрилансер. «Йыл викимедиасыһы — 2018».
Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы (17 ғинуар 1958 йыл) — тел белгесе, филолология фәндәре докторы (2002), професоор (2011), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2015), Рәсәй Федерацияһының тәбиғи фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы.
Фәтҡуллин Олег Хикмәт улы (26 сентябрь 1936 йыл) — конструкцион материалдар өлкәһендә белгес, техник фәндәр докторы, Рәсәй Федерацияһы Инженер академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының Технология фәндәре академияһы лауреаты, А. А. Бочвар премияһы лауреаты (2002).
Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы (23 февраль 1939 йыл) — ғалим-географ, география фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәйҙең геодезия һәм картография отличнигы (2003), саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1965), «Башҡорт энциклопедияһы» фәнни-редакция советы ағзаһы, Халаҡ-ара бабалар һәм үҫмерҙәр туризм һәм крайҙы өйрәнеү академияһы академигы.
Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы (27 сентябрь 1949 йыл) — журналист. 1975 йылдан «Кызыл таң» гәзите хеҙмәткәре. 1975 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының (1998) һәм Татарстан Республикаһының (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2000), Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге (1996) премиялар һәм Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» мәҙәниәт фонды төбәк йәмәғәт ойошмаһының Мәжит Ғафури исемендәге (2008) премияһы лауреаты.