cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илсе ауыл Советы (Учалы районы)
Административ үҙәге — Илсе ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Голиз һарайы
Голиз һарайы (Gohliser SchlösschenGohliser Schlösschen) — XVIII быуаттың икенсе яртыһында ҡасандыр Лейпциг ҡалаһында булған айырым йорт.
Тарихи очерк
1755—1756 йылдарҙа Лейпциг ҡала советнигы Иоганн Каспар Рихтер заказыф буйынса төҙөлгән һарайы (Johann Caspar RichterCaspar Johann Richter, 1708—1770). Ҡаланан Голиз ауылына (хәҙер — ҡала сите) табан төньяҡ-көнбайышта, Рихтерҙәң ҡатыны Кристиана Регина Хетцерҙың (Christiana Regina HetzerRegina Christiana Hetzer) ике крәҫтиән ихатаһында урынлаша. Проект авторлығы архитектор Фридрих Зельтендорфҡа яҙыла (Friedrich SeltendorffFriedrich Seltendorff, 1700—1778).
1793 йылда Кристиана Регина Хетцерҙың вариҫтары бинаның архитектура комплексын һаҡлау шарты менән һарайҙы ҡала милкенә бирә. Әммә артабанғы йылдарҙа ҡала советы эске йыһаздарҙың һәм сәнғәт коллекцияһының күп өлөшөн һата; һарай китапханаһы ҡала китап тупланмаһы составына индерелә.
1813 йылда Лейпциг өсөн һуғыштарҙа бында юғары чинлы хәрбиҙәр, һуңынан хәрби госпиталь урынлаштырыла.
1832 йылда Голиз һарайы Альвенслебен фон дворяндар нәҫеленә һатыла, һуңынан бина Лейнциг сауҙагәре Кристоф Георг Конрад Ницшеға күсә.
1906 йылда һарай ҡабаттан ҡала милкенә әүерелә, 1934—1935 йылдарҙағы реставрация эштәренән һуң йәмәғәт һәм мәҙәни саралар өсөн «Мәҙәниәт йорто» булараҡ асыла. Икенсе донъя һуғышынан һәм авиаһөжүм эҙемтәләрен бөтөргәндән һуң, 1951—1985 йылдарҙа бында Бах архивы урынлаша (Bach-Archiv LeipzigBach-Archiv Leipzig).
Германия берләшкәндән һуң бина 1990-1998 йылдарҙа капиталь ремонтлана һәм ҡаланың мәҙәниәт департаментына тапшырыла. Әммә 2003 йылда инде, аҡса экономиялау маҡсатында, һарай үҙенең ишектәрен яба.
2005 йылдың мартында Голиз һарайы 1991 йылда уҡ нигеҙләнгән Голиз һарайы дуҫтары кругына (Der Freundeskreis „Gohliser Schlösschen” e.V.Der Freundeskreis «Schlösschen Gohliser» e.V), тапшырыла. Ул уны һаҡлауҙы һәм артабан мәҙәни маҡсатта файҙаланыуҙы үҙ өҫтөнә ала.
Хәҙерге заманда ҡулланыу
Һарай, беренсе сиратта, төрлө концерт, тетар сығыштары урыны булып хеҙмәт итә, шулай уҡ ваҡытлыса күргәҙмәләр һәм никах тантаналары ла үтә. Бынан тыш, даими рәүештә туристик экскурсиялар үткәрелә. Һарайҙың бер өлөшөндә ресторан эшләй.
Тоҡомбәтов Усман Ғитиәтулла улы
Биографияһы
Усман Ғитиәтулла улы Тоҡомбәтов 1888 йылдың 8 февралендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе Яңы (Новая) ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Атаһы Ғитиәтулла Сәйфулла улы Тоҡомбәтов (1852-?) сығышы менән обер-офицерҙар ғаиләһенән, 1876 йылда Өфө татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлағандан һуң Шадринск өйәҙендә уҡыта. Әсәһе Гөлниса Ғүмәр ҡыҙы Чанышева сығышы менән Өфө губернаһы дворяндарынан.
Беренсе донъя һуғышы башында флот прапорщиктары мәктәбенә уҡырға инә. 1916 йылдың 23 октябрендә адмиралтейство буйынса прапорщик званиеһын ала.
1917 йылғы Февраль инҡилабы ваҡытында Петроградта йәшәй, милли хәрәкәткә әүҙем ҡушыла. Бөтә Рәсәй ваҡытлы мосолман хәрби шураһын ойоштороуҙа һәм уның эшмәкәрлегендә ҡатнаша. Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына кандидат була. Ике мосолман хәрби съезын әҙерләүҙә һәм уларҙың эшендә ҡатнаша. 1917 йылдың июлендә Ҡазанда уҙған съезда Хәрби шура рәйесе Ильяс Алкиндың урынбаҫары итеп һайлана, Петроградта мосолман хәрби ойошмалары менән етәкселек итә. Мосолман хәрби ойошмалары вәкиле булараҡ, бер үк ваҡытта Петроград эшсе һәм һалдат депутаттары Советы составына инә.
1917 йылдың 4 декабрендә Петроград асыҡ китапханаһында һаҡланған һәм фараз буйынса өсөнсө хәлифә Усман (574—656) тарафынан үҙ ҡулы менән яҙылған Ҡөрьәнде мосолмандарға ҡайтарыуҙы һорап Милләттәр буйынса халыҡ комиссариатына мөрәжәғәт итә. РСФСР-ҙың Милләттәр буйынса халыҡ комиссары И. В. Сталин һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе В. И. Лениндан рөхсәт алғас, Ҡөрьәнде Өфөгә алып килә. Хәлифә Усмандың Ҡөрьәне Өфөлә 1924 йылға тиклем һаҡлана — ошо йылда үҙәк властар ҡарарына ярашлы изге китап Ташкент музейына ебәрелә.
1917 йылдың декабрендә Ырымбурҙа Башҡортостан мөхтәриәтен раҫлаған III Бөтә башҡорт ҡоролтайы эшендә ҡатнаша. Съезд барышында Башҡортостан мөхтәриәтенең предпарламенты — Кесе Ҡоролтайҙың ағзаһы итеп һайлана.
1918 йылдың ғинуар-февралендә II Бөтә Рәсәй мосолман хәрби съезында ҡатнаша. 28 февралдә Хәрби шураның етәкселәре (Ильяс һәм Йыһангир Алкиндар менән бергә) иҫәбендә ҡулға алына, һуңынан иреккә сығарыла.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осоронда Германияла була (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса II Бөтә Рәсәй мосолман хәрби съезы тарафынан мосолман хәрби әсирҙәренә ярҙам күрһәтеү өсөн ебәрелә), артабан Төркиәгә китә. 1920-се йылдар башында Әнүәр паша етәкселегендәге Төркиә делегацияһы составында Рәсәйгә килә. Бында рәссам Нина Головина менән таныша һәм уның менән никахҡа инә. 1923 йылда Финляндияға китә, аҙаҡ Германияла йәшәй. Ул сит илгә үҙе менән ҡиммәтле документтарҙы ла алып сыға, Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең «Хәтирәләр»ен яҙғанда уларҙы файҙаланған.
Эмиграцияла Ғәлимйән Иҙриси тирәһендәге тупланған эмигрант төркөмөнә керә. Әхмәтзәки Вәлиди менән бәйләнеш тота, шул уҡ ваҡытта Ғаяз Исхаҡи, Фоат Туҡтаров һәм «Иҙел-Урал» төркөмөнә ҡарата оппозицияла була. Польша разведкаһы мәғлүмәттәре буйынса, Усман һәм Нина Тоҡомбәтовтар СССР-ҙың махсус органдары (ОГПУ) менән хеҙмәттәшлек иткән.
1924 йылдың декабрендә Берлинда Төркиә, Афғанстан, Иран һәм Мысыр илселектәре ярҙамы менән «Хоҙайҙы хөрмәтләү мосолман берекмәһе» (Verein fuer islamische Gottesverehrung) булдырыла, уның рәйесе итеп Ғәлимйән Иҙриси ҡуйыла, йәмғиәт етәкселегенә шулай уҡ Усман Тоҡомбәтов та инә. Йәмғиәттең төп маҡсаттары: Ислам традицияларын һәм йолаларын үтәү, мосолман мөхитендәге бәхәстәрҙе хәл итеү һәм Германияла йәшәүсе мосолмандар араһында ҡәрҙәшлек мөнәсәбәттәре булдырыу.
1920-се йылдар аҙағында такси хеҙмәтендә эшләй. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, 1920-1930-сы йылдарҙа Бохара Совет Республикаһының милке һәм совет разведкаһы контроле аҫтында булған пансионат менән етәкселек итә, был пансионатта Рәсәйҙән килгән күп кенә мосолман эмигранттары, Берлинда уҡыған совет мосолман студенттары йәшәй. 1930-сы йылдарҙың тәүге яртыһында Көнсығыш сауҙа нәшриәтендә (Orienthandelsverlag GmbH, Berlin, W15) эшләй. Төрөк-немец сауҙа мөнәсәбәттәре буйынса ҡулланманы төҙөүселәренең береһе була.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Нина Головина (Әминә Тоҡомбәтова (Тоҡомбәт); 16.10.1899, Тиволи — 18.04.1947, Берлин) — 1924—1947 йылдарҙа Берлинда театр рәссамы булып эшләй.
Улы — Мөхтәр (1921—1981).
Домрачевка
Домрачевка (Домрачевка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453280, ОКАТО коды — 80254816004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дәүеш (Ҡариҙел районы)
Дәүеш (Деушево) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 210 кеше. Почта индексы — 452393, ОКАТО коды — 80234844002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чулымдар
Чулымдар (үҙатамаһы: чулым, татар, татарлар; иҫкергән исемдәре: томск карагастары, чулым кешеләре, чулым татарҙары, төрки чулымдар, чулым хаҡастары) — төрки халыҡ, Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ көнсығышындағы аҙ һанлы төп халыҡтарҙың береһе. 2002 йылда Рәсәйҙә чулымдарҙың һаны — 656 кеше, 2010 йылда — 355 кеше тәшкил иткән. Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлегенә инәләр. Чулым телендә һөйләшәләр. Православиеға суҡындырылалар, ҡайһы бер шаманлыҡ йолалары һаҡланып ҡалған. Төп шөғөлдәре — игенселек һәм эре мөгөҙлө мал үрсетеү.
Йәшәү урыны һәм һаны
Чулымдарҙың күбеһе Томск өлкәһенең Тәгүлдәт районында һәм Красноярск крайының Төхтәт районында (башлыса Пасечное һәм Чиндар ауылдарында) йәшәйҙәр.
Чулымдарҙың һаны (2002 г.)
Теле
Н. А. Баскаковтың классификацияһы буйынса (1960), чулым теле төрки телдәре көнсығыш хунн тармағы уйғыр-уғыҙ төркөмөнөң хаҡас төркөмсөгөнә ҡарай һәм үҙ эсенә Түбәнге Чулым (Томск өлкәһенең көньяҡ-көнсығышындағы Асиновка һәм Зырянка райондары) һәм Урта Чулым (Чулым ағымын буйлап өҫкәрәк) диалекттарын ала. Яңы класификация буйынса түбәнге чулым һөйләше — көнбайыш төрки телдәр тармағының төньяҡ-алтай төркөмөнә, ә урта чулым һөйләше көнсығыш төрки телдәрҙең хаҡас төркөмөнә ҡарай.
XXI быуат башында түбәнге чулым һөйләше инде юҡҡа сыҡҡан була. Урта чулым һөйләше Чулым ағымы буйынса үргә табан Зырянка районы Перевоз ауылынан таралған — Томск өлкәһе көнсығышы сигендә (Тәгүлдәт районы) һәм Красноярск крайына яҡын ятҡан райондарҙа. Диалект составында ике һөйләш билдәләнә— төтәл (Тәгүлдәт ауылы) һәм мәләт (Красноярск крайы Төхтәт районы Пасечное ауылы).
2002 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса чулымдар йәшәгән ике төбәктә (Томск өлкәһе һәм Красноярск крайы) 643 кешенән — чулым телен 17,6 % (113 кеше), урыҫ телен — 100 % белгән. Дөйөм алғанда, Рәсәй буйынса 2002 йылда чулым телен белгән 270 кеше иҫәпләнә.
2010 йылда, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, туған телен 44 чулым белгән. Әйткәндәй, тел белгестәре, тиҫтәләгән кеше генә туған телендә һөйләшә ала (өс тиҫтә кеше чулым телен аңлай, әммә үҙҙәре чулымса һөйләшә алмай), тип раҫлайҙар.
Тарихы
А. П. Дульзон фекеренсә (Томск тел белгесе, 1964 йылда тәүгеләрҙән булып чулым телен системалы рәүештә өйрәнә башлай һәм чулымдар йәшәгән бөтә тораҡ пукттарында була), төркиҙәр XII—XIII Чулым йылғаһының үрге яғында йәшәй башлай, XIII быуатта улар Кия йылғаһынан (Чулымдың һул ҡушылдығы) аҫҡа ҡарай төшәләр, ә XV быуатта улар Чулымдың түбәнге ағымына килеп етәләр. Урындағы төркиҙәргә тиклемге халыҡтың төрки телле килмешәктәре тарафынан селькуптарҙы һәм кетарҙы ассимиляциялау барышында чулым этносы барлыҡҡа килә, уларҙың хужалыҡ эшмәкәрлеге нигеҙен һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ тәшкил итә; һуңғараҡ себер татарҙары менән бәйләнештәр һөҙөмтәһендә игенселек (арпа, һоло, арыш) һәм малсылыҡ (һыйыр, ат) тарала. Шулай уҡ чулымдар ҡырҙа үҫкән ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙе, бәшмәк, еләк, сәтләүек йыйыу менән шөғөлләнәләр. Улар махсус яһалған тимер осло бәләкәй ағас көрәк менән ашарға яраҡлы үҫемлек тамырҙарын һәм бүлбеләрәрен ҡаҙып алалар.
А. П. Дульзон язып алған чулым йырҙарында һәм легендаларында Кия яғынан бәреп ингән Йәнәсәй ҡырғыҙҙары һөжүмдәре тураһында мәғлүмәттәр һаҡланған. Уларға остяктар ҙа һөжүм иткән. Сит ҡәбиләләр һөжүмдәре ваҡытында чулымдар үҙҙәренең мөлкәтен йәшергән һәм тайгаға ҡасҡан.
Чулым этник территорияһы Рәсәй дәүләтенә ҡушылғандан һуң (XVI—XVII быуат) уларҙың бер өлөшө урыҫтар, себер татарҙары һәм хаҡастар тарафынан ассимиляциялана. XVII быуатта чулымдарҙың һаны 1040 кешенән 830-ға тиклем кәмей, әммә 1816 йылда ул 3900 кеше тәшкил итә, ә XIX быуат аҙағында — 4825 кеше. Совет осоронда чулымдар хаҡастарға беркетеләләр, әммә 1986 йылғы мәғлүмәттәр буйынса чулымдарҙың яртыһы үҙҙәрен айырым халыҡ тип һанай һәм бары тик 10 проценты хаҡастар менән бер халыҡ тип фаразлай.
Хужалығы һәм көнкүреше
Үҙҙәренең ултыраҡтарын чулымдар йылға һәм күлдәр янында ҡоралар, сөнки балыҡсылыҡ уларҙың тормошонда төп роль уйнай. Балыҡты улар йылым, тоҙаҡ, ауға тоталар. Ҡыш етеүгә чулымдар һунарсылыҡ тораҡтарға күсәләр. XХ быуат башында ҡиммәтле тире әҙерләү промыслаһы һунар итеүҙең төп йүнәлеше булып тора. Емеш-еләк йыйыу ярҙамсы роль уйнай. Урыҫтар бында йәшәй башлағас, чулымдар игенселекте үҙләштерә башлайҙар; совет осоронда ҡайһы бер чулымдар урман сәнәғәтендә эшләйҙәр.
Чулымдар ағас эшкәртеү шөғөлөн бик яҡшы белгәндәр, ағастан улар сынаяҡ, сеүәтә, ҡалаҡ эшләгәндәр, кәмәләр һәм киле уйып эшләгәндәр, сана, саңғы, уҡтар һәм һөңгө яһағандар. Уларҙың көнкүрешендә төрлө туҙ һауыт-һаба ҡулланылған; туҙҙан хатта уҡтар өсөн ҡумта, колсан, бысаҡтар өсөн футлярҙар эшләгәндәр.
Традицион чулым торағы ер өй (одыға), яртылаш бура ер өйө (кыштағ), конус формаһында ҡыйығы булған бура тирмәләр, улар тура мөйөшлө йәки күп мөйөшлө булған; ваҡытлыса йәшәү өсөн чумдар ҡулланылған. XVIII быуаттан алып чулымдар урыҫ ағас өйөн үҙләштерәләр, бындай өй төп торлаҡ төрө булып китә. Өй янында хужалыҡ ҡаралтылары, йәғни амбар (келәт), аҙбар (оран), һарай, мунса төҙөлгән.
Чулым милли кейеме күлдәк-ыштандан торған. Ирҙәрҙең күлдәге йөн йәки дабанан (ҡытай кизе-мамыҡ туҡымаһы) булған; шулай уҡ улар яғалы кафтан йәки халаттар кейгән, улар урыҫ һәм Урта Азия киҙе-мамыҡ туҡымаларынан йәки ҡытай дабаһынан тегелә. Ҡатын-ҡыҙҙар күлдәктәрен киндерҙән теккән, ә байрамға улар туника формаһындағы ситса йәки ебәк күлдәктәр кейгән. Ыштанды улар башта шамбы тиреһенән теккән, һуңынан ирҙәр салбарҙарын буҫтауҙан, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡын киндер туҡымаһынан. Ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа тире менән ҡаймаланған камзулдар кейгәндәр. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡышҡы өҫ кейеме тейен йәки төлкө тун булған, уларҙы ебәк туҡыма менән ҡапланған, ирҙәрҙең кейеме — толоптар, кәзә, болан йәки мышы тиреһенән тундар. Баштарына ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа йәнлек тиреһе менән ҡаймаланған кәпәс кейгәндәр, ә йәйгеһен ҡатын-ҡыҙҙарҙа аҡ йәки ал ҡалпаҡтар, тастарҙар һәм япмалар (таҫтар) һәм ярым түңәрәк ҡыҙыл оҙон ебәк суҡлы кәпәстәр ҡулланышта булған. Аяҡтарына кәзә тиреһенән йомшаҡ унты, күн итектәр кейгәндәр; йәйгеһен улар йыш ҡына яланаяҡ йөрөйҙәр. XVII—XIX быуаттарҙа традицион чулым кейеме урыҫ кейеме менән ҡыҫырыҡланып сығарыла.
Социаль структураһы һәм дине
Баштараҡ чулымдар ырыу общиналары менән йәшәй (суок), уларҙы —XVII — XVIII быуаттарҙа территориаль-күрше общиналары (йон) алмаштыра. XIX быуатта патриархаль ғаилә формаһынан бәләкәй моногам ғаилә формаһына күсеү барлыҡҡа килә. Чулымдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр электән тиң хоҡуҡлы булған. Хәҙерге ваҡытта чулым ғаиләһе ике-өс быуындан тора һәм күпселек осраҡта 4 — 6 кешенән тора.
Терпеева
Терпеева — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 504 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Банкнота
Банкно́та, банкно́т (ингл. bank — «банк» һәм note — «квитанция») — ҡағыҙ нигеҙендә эшләнгән аҡса билдәһе, һирәгерәк — етен йәки абака, пластиктың махсус төрҙәре йәки уларҙың «гибрид банкноталар» тип аталған берләшмәһе. Элек — шулай уҡ тығыҙ туҡыманан (ғәҙәттә, ебәк), күндән, ағастан йәки металдан, ғәҙәттә тура мөйөшлө формала.
Банкноталар эмиссияһы хоҡуғына иң тәүҙә күп кенә коммерция банкылары эйә була. Артабан дәүләт банкноталар сығарыуҙы үҙәк банкыға йүнәлтә. Хәҙер милли валюталарҙың банкноталары, ҡағиҙә булараҡ, Үҙәк банкылар тарафынан сығарыла һәм закон нигеҙендә барлыҡ илдә аҡсалар менән бер рәттән ҡабул ителергә тейеш (ҡайһы бер илдәрҙә аҡсалар сығарылмай).
Иң боронғо банкноталар булып VIII быуатҡа ҡараған Ҡытай (Тан династияларының) банкноталары тора.
Ялған аҡса яһау һәм уны һаҡлау
Тәүҙә ялған аҡса яһаусы («фальшивомонетчик») һүҙе тәңкәләрҙең ялған яһауын күҙ уңында тотһа, хәҙер теләһә ниндәй банкноталарҙы ялғанлау менән шөғөлләнгән хоҡуҡ боҙоусыларҙы ла күҙ уңында тоталар. Хаҡы әлеге ваҡытта ҙур булмаған, әйләнештә йөрөгән тәңкәләрҙән айырмалы рәүештә, ә сифатлы ялған аҡса яһау техник ҡатмарлыҡтар менән бергә бара, ялған банкноталар сағыштырмаса ябай һәм иҡтисади яҡтан маҡсатҡа ярашлы, шуға күрә ул күпкә киңерәк таралған. Ялған аҡса яһау закон менән тыйыла. Шәхси кешеләр үҙ мәнфәғәтендә, шулай уҡ тотош дәүләттәр дошманлашҡан илдәрҙең иҡтисадын ҡаҡшатыу йәки үҙ мәнфәғәтендә хәлде яҡшыртыу маҡсатында бындай аҡса яһай.
Номиналы буйынса донъяла иң ҙур банкнота
Донъяла аҡса әйләнеше тарихында Венгрия ның аҡса берәмеге пенгё 1945—1946 йылдарҙа инфляцияның иң юғары кимәле менән «дан ала».
1946 йылдың ғинуарында өҫтәмә аҡсалата берәмек — адопенгё индерелә, уның курсы шул уҡ йылдың 28 июленә ике триллион пенгёға тиң була.
1946 йылдың 3 июлендә донъяла номиналы буйынса иң ҙур аҡса — 1 миллиард триллион һум лыҡ (йәғни 10 21) пенгё сығарыла. Сағыштырыу өсөн, фәнни баһалар буйынса бөтә Ғаләм дең диаметры 14,76 × 1023 км тәшкил итә.
Күләме буйынса иң ҙур банкноталар
Малайзияның 2017 йыл өлгөһөндәге, номиналь хаҡы 600 ринггит тәшкил иткән иҫтәлекле банкнотаһы 370×220 мм үлсәмгә эйә. Филиппиндың 1998 йыл өлгөһөндәге, 100 мең һумлыҡ иҫтәлекле банкнотаһы унан бер аҙ ҡалыша, уның үлсәме 355×215 мм.
Ауыл банкнотаһы
2010 йылда Ҡырмыҫҡалы районының Шайморат ауылында үҙҙәренең валютаһы - «шайморатиктар» тип аталған банкноталар барлыҡҡа килә. Уны әйләнешкә урындағы фермер индерә. Башҡортостандың Юғары Суды был валютаны бер ауыл сиктәрендә генә ҡулланырға рөхсәт итә. Был талондар 2010—2014 йылда әйләнештә була.
Иманғол ауыл Советы (Учалы районы)
Иманғол ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иманғол ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл советы составы
2004 йылда Көбәк ауылы Ҡунаҡбай ауыл Советы ауыл биләмәһе составына күсерелә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу» тураһындағы Законы, 1 статья. «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр», п. 88, 110, былай тип әйтелә: 88. Учалы районының Ҡунаҡбай һәм Иманғол ауыл Советтары сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә, Учалы районы Ҡунаҡбай ауыл Советының майҙаны 2056 гектар булған биләмәһен Учалы районының Иманғол ауыл Советы биләмәһе составына күсерергә.
110. Учалы районы Иманғол ауыл Советының Көбәк ауылын Учалы районының Ҡунаҡбай ауыл Советы биләмәһе составына күсереп, Учалы районының Ҡунаҡбай һәм Иманғол ауыл Советтары сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә.
Лоҡманов Хәлил Хәмит улы
Лоҡманов Хәлил Хәмит улы (29 ғинуар 1959 йыл — 10 ғинуар 2018 йыл) — СССР боксёры, СССР һәм Рәсәйҙең бокс буйынса тренеры. Ҙур халыҡ-ара турнирҙар, бөтә Союз һәм бөтә Рәсәй беренселектәре призеры, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003).
Биографияһы
Лоҡманов Хәлил Хәмит улы 1959 йылдың 29 ғинуарында Силәбе ҡалаһында тыуған. Иртә йәштән бокс менән әүҙем шөғөлләнә башлай, 1977 йылдан тренер Е. Л. Удачин етәкселегендә Силәбе металлургия заводы ҡарамағындағы спорт клубында әҙерлек үтә.
1975 йылда Ҡазанда юниорҙар араһында СССР чемпионатында еңеү яулай. 1976 йылда Ригала ошо ҡаҙаныштын ҡабатлай һәм Ташкентта бөтә Союз йәштәр уйындарында еңеү яулай. СССР спорт мастеры нормативын үтәй. 1978 йылда Липецк ҡалаһында СССР беренселегендә еңә, артабан Дублинда уҙған юниорҙар араһында Европа чемпионатында еңеү яулай һәм Берлинда халыҡ-ара туранирҙа бронза миҙалына эйә була. Был ваҡытта уға СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры дәрәжәһе бирелә.
1979 йылдан өлкәндәр кимәлендә СССР милли йыйылмаһы составында сығыш яһай. Алма-Атала халыҡ-ара турнирҙа бронза миҙалын яулай. Мәскәүҙә һәм Берлинда уҙған халыҡ-ара турнирҙарҙа ҡатнаша. Иваново ҡалаһында уҙған РСФСР беренселегендә икенсе урын яулай.
1980 йылда Дондағы Ростовта СССР чемпионатында ҡатнаша. 1982 йылда Болгарияла «Странджа» халыҡ-ара турнирында уңышлы сығыш яһай. 1982 йылда Донецкиҙа СССР чемпионатында бронза миҙалын яулай.
1981 йылда Силәбе дәүләт физик культура институтын тамамлай.
Спорт карьераһы тамамлағандан һуң тренер эшмәкәрлеген менән шөғөлләнә. 1984 йылдан Силәбе Махсуслашҡан олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбендә тренер-уҡытыусы булып эшләй. Һуңыраҡ Силәбе өлкәһе Төбәк бокс буйынс олимпия әҙерләү уҡыу үҙәге уҡытыусыһы була, Силәбе өлкәһенең бокс буйынса йыйылма командаһының тренерлыҡ составына инә. 2002—2008 йылдарҙа — бокс буйынса Рәсәй йыйылма командаһының тренерлыҡ составы ағзаһы.
Күп кенә һәләтле спортсылар әҙерләй, улар араһында Рәсәй чемпиондары, донъя чемпионаттары призерҙары (Сергей Ғәликәев һәм башҡалар) бар. Тренер эшмәкәрлегендә юғары ҡаҙаныштары өсөн 200З йылда Хәлил Лоҡманов Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры исеменә лайыҡ була.
Судья булараҡ бокс буйынса күп кенә ярыштарҙа ҡатнаша. АИБА халыҡ-ара категориялы судья.
Кесе Ҡушым
Кесе Ҡушым (Малый Кушум) — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ырғыҙ йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Ҡала башлығы йорто (Таганрогта Александр I йорто)
Ҡала башлығы йорто (көндәлек тормошта йөрөтөлгәнсә дворец Александр I һарайы) ― Таганрогтың тарих һәм архитектура һәйкәлдәренең береһе. Рус классицизмы стилендә төҙөлгән бер ҡатлы таш бина. Адресы: Грек урамы, 40. Башлыса был йортта 1825 йылда рәсәй императоры Александр I вафат булыуы менән билдәлелек алған. 2016 йылға ҡарата бында «Ҡайынҡай» балалар шифаханаһы урынлашҡан.
Бер ҡатлы айырым йорт (особняк) фасады 13 тәҙрәле. Бинаның колоннадаһы юҡ, ләкин ул рус классицизмының төп һыҙаттарына эйә. Яҫы фасад мөйөштәре русталар (архитектура) менән биҙәлгән, кәрниз буйлап ордер сухариктары (дентикулдар) урынлашҡан. Йоҙаҡ таштары бөтөн тәҙрәләрҙең, барыһының да йөҙлөгө булмаһа ла, композицияһын тамамлай. Уларҙың ритмы бер ни тиклем боҙолған. Ҡайһы бер тәҙрәләрҙең өҫтөндә өсмөйөшлө сандриктар, ҡалғандарының өҫтөндә — тура мөйөшлө, ләкин декорһыҙ статуялар ҡуя торған нишалар. Композиция үҙәге асыҡ сағылмай. Бина XIX быуаттың беренсе яртыһы Таганрогына хас төҙөлмәне иллюстрациялай.
Был айырым йорт (особняк) 1806 йылда чиновник ҡатыны Сивере тарафынан төҙөлгән. 1816 йылда бина архитектор Ф. Молл проекты буйынса яңыртып төҙөлгөн һәм ҡала башлығы фатиры булараҡ һатылған. Особняк төрлө осорҙа төрлө хужалар ҡулында булған. Шулар араһында иң әһәмиәтлеһе, йортто төҙөгәндән һуң дүрт йыл үтеүгә һатып алған Таганрог ҡала башлығы Пётр Афанасьевич Папков булғандыр. Император Александр I бында ике тапҡыр ― 1818 һәм 1825 йылдарҙа - туҡтаған булған. Һуңғы визиты һәләкәтле тамамланған. Александр I бында 19 ноябрҙә тапма (лихорадка) сиенән вафат булған. Батша үлгәндән һуң, йортто тол ҡалған батша ҡатыны (императрица) Елизавета Алексеевна һатып алған. Бында императорға бағышланған тәүге мемориал музей барлыҡҡа килгән. Александр I һарайына Александр II һәм Александр III батшалар, шағир Василий Андреевич Жуковский һәм ҡаф тауы һөргөнөнә уны оҙатып китеп барған генерал Николай Николаевич Раевский, уның ҡыҙы Мария Николаевна Волконская менән Александр Сергеевич Пушкин, рәссам  Иван Константинович Айвазовский, музейға килеүселәр кенәгәһенә  түбәндәгене яҙып ҡалдырған «Был боронғо мөйөштө, тарихи көнкүреш һәйкәле итеп, башлыса, уҡыу-уҡытыу маҡсатында һаҡларға кәрәк …» мәғариф халыҡ комиссары Анатолий Васильевич  Луначарский, һәм башҡа мөһим эшмәкәрҙәр күрергә килгән.
1864 йылдан башлап, 12 йыл дауамында, особнякта император иҫтәлегенә ҡоролған Воздвиженский сиркәүендә Павел Чехов (Антон Павлович Чеховтың атаһы) дирижёрлыҡ иткән һәүәҫкәр хор эшләп килгән. 1860-сы йылдар һуңында ― начале 1870-се йылдар башында Александр, Николай һәм Антон Чеховтар шулай уҡ был хорҙа йырлаған. 1928 йылда музей ябылған, һәм ҡайһы бер экспонаттар Алфераки һарайына күсерелгән.
Убсунур соҡоро (ҡурсаулыҡ)
«Убсунур соҡоро» — дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы. Рәсәй Федерацияһының Тыва республикаһындағы ҡурсаүлыҡ рәсәй федерацияһы. «Убсунур соҡоро» Рәсәй-монгол сиктәрендәге ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекты (дөйөм майҙаны — 898 064 га).
Ҡурсаулыҡ Көньяҡ Себер Убсунур соҡоронда Убсу-Нур тоҙло күле янында урынлашҡан.
Дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы «Убсунур соҡоро»1993 йылдың 24 ғинуарында булдырылған. 1997 йылда ҡурсаулыҡҡа биосфера статусы бирелгән.
Ҡурсаулыҡ майҙаны — 323 198,4 га. Территорияһы 9 айырым участканан (кластерҙарҙан) тора:
Район климаты континенталь. Йыллыҡ уртаса температура ғинуарҙа иң түбән тура килә. Иң эҫе айы-июль. Йыллыҡ яуым-төшөм һаны 150 мм тәшкил итә, тауҙарҙа күпкә юғары. Бөтә соҡорҙоң төп үҙенсәлеге булып Ерҙең уртаса бүлкәтендәге барлыҡ ландшафттарҙың да булыуы тора. Бында Евразияның иң төньяғындағы ярымсүллеге таралған (50° с. ш.). Ҡурсаулыҡ Алтай-Саян төбәгендәге ҡурсаулыҡтар һәм милли парктар ассоциацияһына инә.
Экология
Ҡурсаулыҡтың урынлашыуы Үҙәк Азия ҡатмарлы экосистемаһының иң ҡыҙыҡлы күренеше булып тора. Ҡурсаулыҡ майҙаны 1 853,5 068 (10 688,535 км²) гектар тәшкил итә. Был ер үҙ эсенә боҙлоҡ, тайга, сүл, альп тауҙарындағы тундра, альп болондары, ҙур тау тайгаһын ала. Шулай уҡ урманлы дала, урманһыҙ дала, ярымсүллек, ҡом дюналарын да үҙ эсенә алып тора. Был иҫ киткес матур һәм күп төрлө тәбиғи мөхитен булдыра. Ҡурсаулыҡ территорияһында күп төр ҡоштар бар. Ҡурсаулыҡ фаунаһында яҡынса 80 төр һөтимәрҙәр иҫәпләнә Төп төрҙәре - тау, тайга һәм тундрала йәшәүсе ирбис, алтай улары, марал, һеләүһен, росомаха. Дала төрҙәре — монгол һабан турғайы, торна, йомран, туғаҙаҡ һәм песчанка. Ҡурсаулыҡ һаҡланған территория булып тора, бында башҡа ерҙәрҙә һаҡланмай юҡҡа сыҡҡан күп кенә төрҙәрҙе осратырға мөмкин.
Бөтә донъя мираҫы
Ҡурсаулыҡтың 7 участкаһын (кластерҙары) 2003 йылдан бер алып № 769rev ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫының «Убсунур соҡоро» (Рәсәй—Монголия) булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Дауытов Əкрəм Сөнəғəт улы
Дауытов Əкрəм Сөнəғəт улы (17 ноябрь 1914 йыл — 9 ғинуар 1986 йыл) — үҙешмәкәр композитор, йыр текстары авторы, уҡытыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Батальон командиры, гвардия майоры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1964). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. Төрлө ижади конкурс һәм бәйгеләр лауреаты.
Биографияһы
Əкрəм Сөнəғəт улы Дауытов 1914 йылдың 17 ноябендә Өфө губернаһы Бəлəбəй өйəҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Йəрмөхəмəт ауылында тыуған.
Биш йәштән гармунда уйнарға өйрәнә. Халыҡ йырҙарын тыңларға һәм йырларға ярата. Əкрəм Сөнəғəт улы башта Ҡандра мәктәбендә белем ала. Унан һуң ситкә сығып китә. Бик күп ерҙәрҙә була, төрлө ҡалаларҙа эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡыҙыл Армия сафында көрәш уртаһында була. Күп йырҙары окоптарҙа һәм блиндаждарҙа яҙылған. Уның планшетында хәрби карта янында һәр саҡ нота яҙмалары ятҡан була.
Батальон командиры гвардия майоры Даутов дүрт мәртәбә яралана һәм контузия ала. Ҡыҙыл йондоҙ (1944), 1‑се (1985) һəм 2‑се (1943) дəрəжə Ватан һуғышы ордендары һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Һуғыштан һуң Ҡандраға ҡайта. 1947 йылдан икенсе номерлы Ҡандра урта мәктәбендә музыка һәм йыр дәрестәре алып бара башлай. Үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәге ойоштора. Үҙ аллы ноталар яҙырға өйрәнә һәм йырҙарының көйөн яҙып бара.
1964 йылдан башлап Туймазы ҡалаһында йəшəй һəм эшлəй. 1966—1968 йылдарҙа район мəҙəниəт йорто директоры була. Башҡорт һəм татар шағирҙары һүҙҙəренə, үҙ текстарына ижад ителгəн 700‑ҙəн ашыу йыр авторы.
Уның үҙ шиғырҙарына яҙылған «Аҡ сəскəлəр», «Балаларым», «Йəшəргə лə əле йəшəргə», «Əсəйемə хат» йырҙары сағыу моңлолоҡ, музыкаль телдең ябай һəм аңлайышлы булыуы менән айырыла.
Ауыл вокалистары республика конкурсы (1964; Өфө), ауыл халыҡ театрҙары смотры (1967; Өфө) һәм башҡа бəйгелəр лауреаты.
Был йылдарҙа ул танылған композитор булып китә. Райондан беренселәрҙән булып БАССР‑ҙың атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре исеменә дайыҡ була. Йырҙарҙан тыш Əкрəм Сөнəғəт улы пьесалар, роман һәм балалар өсөн шиғри китап яҙған.
Əкрəм Сөнəғəт улы Даутов 1986 йылдың 9 ғинуарында мәрхүм була. Үҙенең васыяты буйынса Ҡандра ҡасабаһында ерләнгән.
Златоустовка (Фёдоровка районы)
Златоустовка (Златоустовка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 279 кеше. Почта индексы — 453295, ОКАТО коды — 80254805003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Маянга
Маянга — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ырғыҙ йылғаһына һул яҡтан тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы Сулак һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — бәләкәй йылға бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дубровка (Ҡариҙел районы)
Дубровка (Дубровка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 110 кеше. Почта индексы — 452367, ОКАТО коды — 80234880008.
Миәкәбаш ауыл Советы (Миәкә районы)
Миәкәбаш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Әнәс ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда ауыл Советы составына Николаевка ауыл Советы инә.
Ахмадов Фатхулло
Ахмадов Фатхулло (14 апрель 1918 йыл — 30 июль 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия сержанты. 17-се гвардия кавалерия дивизияһы 61-се гвардия кавалерия полкының танкыға ҡаршы ҡоралы расчеты командиры (1-се Белорус фронты 2-се гвардия кавалерия корпусы), Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Фатхулло Ахмадов 1918 йылдың 14 апрелендә Тажикстандың хәҙерге Суғд өлкәһе Кулангир ҡышлағында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте тажик. Колхозда тракторсы булып эшләй.
1941 йылдан Ҡыҙыл Армияла Көнбайыш, Брянск, Үҙәк, 1-се Белорус фронттарында һуғыша. Тәүҙә пулеметсы була. 1942 йылда 45-милиметрлыҡ пушка тоҫҡаусыһы булараҡ Жиздра ҡалаһы тирәһендә ике танкыны шартлата.
1943 йылда Ахмадов сержант курсын тамамлай һәм миномет расчеты командиры итеп тәғәйенләнә. Бөтә төр ҡоралдарҙан бик оҫта атҡан. 1943 йылдың көҙөндә танкыға ҡаршы ҡоралды үҙләштерә.
1944 йылдың 14 ғинуарында Багримовичи ауылы янында танкылар менән көсәйтелгән ике пехота батальоны кавалеристарҙың позицияларына һөжүм итә. Артиллерия снарядтары немец «Тигр»ҙарының броняһынан ҡаҡлығалар һәм бер ниндәй зыян килтермәй. шул ваҡытта Ахмадов ситкәрәк шыуыша һәм танҡыға броня тишә торған пуляны ҡабырға яғынан ебәрә. Ошо «шакалдар» өсөн (Ахмадов бөтә дошман техникаһын «шакалдар» тип атай) Ахмадов 3-сө дәрәжә дәрәжә Дан орденына лайыҡ була.
Тиҙ арала Ахмадов ҡабаттан батырлыҡ күрһәтә. Атакаларҙың береһендә йәйәүле эскадрон дошман тылына бәреп инә. Немецтар икенсе траншеяла йәшенәләр һәм пулеметтан күҙ асмаҫлыҡ ут асалар. Ахмадов хәйләкәрлек уйлап таба. Үҙенең икенсе номеры менән бер нисә сәғәт эсендә ҡар аҫтынан үткәүел яһай. Иптәштәре окоп өҫтөнән таяҡтарҙа каскаларҙы йөрөткәндән һуң пулеметтың урыны билдәләнә. Яңы позициянан Ахмадов бер нисә атыу менән пулеметты юҡ итә. Ошо уҡ ваҡытта немецтарҙың икенсе пулеметы тауыш бирә башлай. Ахмадов төндә ҡабаттан ҡар аҫтынан юл эшләй. Таң атыу менән дошман расчеты ҡыйратыла.
17-се гвардия кавалерия дивизияһы Мозырь һәм Калинковичи йүнәлешендә хәрәкәт итә һәм Припять йылғаһына яҡынлаша. Йылға ныҡлап туңмаған була. Nал сыбығын ҡырҡа һалып, туңдырып, кавалеристар ныҡлы боҙ ҡабыҡ эшләп алалар һәм уның ярҙамында йылға аша сығалар. Ҡаршы яҡҡа сыҡҡас, дошман траншеяларын баҫып алалар. Тиҙҙән ҙур булмаған плацдармға дошман танкылары ябырыла, Ахмадов беренсе атыуҙа уҡ дошман танҡын ҡыйрата. Икенсе танкыны ла шартлатҡас. немецтар сигенәләр.
1944 йылдың яҙында кавалеристар йәйәүле сафта дошман тылына бәреп инергә, тимер юлын киҫергә тейеш булалар. Был юлдан немецтар кешеләрҙе һәм талап алынған мөлкәтте алып киткән булғандар. Батҡаҡ һаҙлыҡтарҙан бик күп ара үтеп, Ахмадов иптәштәре менән тимер юлы эргәһендәге ағаслыҡта йәшенә. Тиҙҙән бик ҙур дошман составы күренә. Ахмадов броняны тишә торған пуляны локомотивтың ҡаҙанына табан ебәрә. Локомотив шартлағандан һуң, Ахмадов һәм уның иптәштәре пулеметтан һәм автоматтарҙан немец һаҡсыларын юҡ итәләр, алты дошманды әсиирлеккә төшөрәләр.
1944 йылдың йәйендә «Багратион» операцияны башлана. 1944 йылдың июле аҙағында совет ғәскәрҙәре Польша сиктәрен үтә. Был алыштарҙа Ахмадов «Тигр» танкын, штурм орудиеһын, бер нисә автомашинаны ҡыйрата һәм пулеметтан бик күп гитлерсыларҙы юҡ итә.
Лукув ҡалаһы (Польша) өсөн алышта Ахмадов расчеты дошман дзотын баҫып ала. Өҫтөнлөклө көскә ҡаршы һуғышырға тура килә. Ахмадов яралана, әммә яу яланында ҡала.
Седльце ҡалаһы тирәһендә Сабельниковтың кавалерия взводы ҡамауға эләгә. Командир ҡаты яраланғанға күрә, сержант Ахмадов етәкселекте үҙ өҫтөнә ала. Ҡамауҙа ҡалған кавалеристарға ҡаршы ике дошман танкы һәм улар артынан пехота ябырыла. Мәргән Ахмадов ике машинаны ла сафтан сығара. Кавалеристар өс сәғәт дауамында, совет танкистары ярҙамға килгәнсе, оборона тоталар.
1944 йылдың 30 июлендә Седльце ҡалаһында Ахмадов емерелгән йорттоң подвалында позиция биләй. Үҙенең ҡоралынан бер штурм орудиеһын шарталтып өлгөрә, «Тигр»ға граната ташлай. Ошо алышта Ахмадов ҡаты яралана. 1944 йылдың 30 июлендә гвардия сержанты Фатхулло Ахмадов алған яраларынан һәләк була.
Сельдце ҡалаһында ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указына ярашлы немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Фатхулло Ахмадовҡа Советтар Союзы Геройы исеме (үлгәндән һуң) бирелә
Сливен
Сливен — Болгарияла ҡала, Сливен өлкәһенең һәм Сливен общинаһының административ үҙәге.
Тарихы
1834 йылда ҡалала сауҙагәр Д. Желязковтың буҫтау фабрикаһы асыла - Болгария территорияһында ул  фабрика-завод тибындағы беренсе предприятие була.
1876 йылдың Апрель ихтилалы барышында Сливен 2-се революция округының үҙәге булып тора, әммә ихтилал төрөк ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла
1878 йылдың 4 ғинуарында рус-төрөк һуғышы барышында ҡаланы генерал К. Деллингсхаузендың рус отряды азат итә.
XIX быуат аҙағында Сливен виноград үҫтереү, ебәкселек һәм келәмдәр етештереү үҙәге булараҡ билдәле була. 1893 йылда ҡалала халыҡ һаны 23,2 мең кеше тәшкил итә, бында бер нисә буҫтау фабрикаһы һәм спирт заводы, типография, реаль һәм һөнәрселек училищеһы булған.
1941 йылдың 1 мартында Венала Болгарияның  «Рим — Берлин — Токио» пактына ҡушылыуы тураһында документҡа ҡул ҡуйыла, уға ярашлы 1941 йылдың 2 мартында Болгария территорияһына немец ғәскәрҙәре индерелә. Артабан, Сливен Ҡаршылыҡ хәрәкәте  үҙәктәренең береһе була - ҡалала һәм уның тирә-яҡтарында  подполье эшләй, һуңыраҡ партизандар отряды ойошторола. 11-се Сливен пехотаһы полкында хәрби ойошма барлыҡҡа килә, ул ҡала подпольеһы һәм партизандар менән бәйләнеш тота. 1944 йылдың 7 сентябрендә 11-се пехота полкы хәрби хеҙмәткәрҙәре немец яҡлы офицерҙарҙы ҡулға ала һәм Хаджи Димитр отрядынан партизандар менән бергә  ҡаланы яулай, улар Болгарияның Гитлерға ҡаршы коалицияһына күскәнгә тиклем хәрби  складты һаҡлай.
1955 йылда ҡала халҡы һаны 40 мең самаһы кеше тәшкил итә. Сливен илдә төп туҡыу сәнәғәте  (йөн, ебәк һәм кизе-мамыҡ туҡыма етештереү буйынса), машиналар эшләү  (туҡыу сәнәғәте предприятиелары  өсөн ҡорамалдар етештерә), күн һәм быяла етештереү үҙәктәренең береһе була, ҡаланың тирә-яҡтарында күмер сығарыла һәм виноград үҫтерелә.
1975 йылда ҡала халҡы һаны 90 мең кеше тәшкил итә, 1985 йылда - 102 мең. кеше.
1970—1980 йылдарҙа Сливен илдә туҡыу сәнәғәте үҙәктәренең береһе булып тора (тәү сиратта йөн туҡыма етештереүҙә махсуслашҡан), шулай уҡ машина эшләү предприятиелары (туҡыу сәнәғәте предприятиелары  өсөн ҡорамалдар, станоктар, автомобиль  генераторҙары һәм стартерҙары сығарған), быяла сәнәғәте, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары эшләгән.
Хәҙерге ваҡыты
2015 йылдан Сливен общинаһы кметы (мэры)   - Николов Стефан Радев (ГЕРБ).
Халҡы
2008 йылдың 15 сентябренә ҡала халҡы 100 477 кеше тәшкил иткән.
Ҡыҙыҡлы факттар
.
Теулек
Теулек — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черных Юрий Алексеевич
Черных Юрий Алексеевич (11 февраль 1952 йыл) — 2003—2008 йылдарҙа Салауат ҡала Советы рәйесе. «Салаватнефтемаш» йәмғиәтенең генераль директоры (1995—2005). Техник фәндәр кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Биографияһы
Черных Юрий Алексеевич 1952 йылдың 11 февралендә Башҡорт АССР-ы Ишембай ҡалаһында тыуған.
1975 йылда инженер-механик һөнәре буйынса Силәбе политехник институтын тамамлай.
1975—1976 йылдарҙа Новосибирск ҡалаһында «Сибсельмаш» заводының 17-се һанлы цехының инженер-технологы булып эшләй.
1976—1988 йылдарҙа «Салаватнефтемаш» йәмғиәтендә инженер; баш конструктор бүлегенең өлкән инженеры; производство-диспетчерлыҡ бүлеге бюроһы начальнигы; етештереүгә әҙерләү бүлеге начальнигы була.
1979 йылдан Рубцово транспорт машиналар эшләү заводының Ишембай филиалында технолог булып эшләй.
1988—1989 йылдарҙа «Салаватнефтемаш» фәнни-производство берекмәһе заводының партия комитеты секретары, баш инженеры вазифаларын башҡара.
Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған.
1995 йылдан Салауат ҡала Советы депутаты итеп һайлана. Ә ике саҡырылышта 2003—2008 йылдарҙа Салауат ҡала Советы рәйесе була. «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы ағзаһы.
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.
Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө
Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө — Рәсәйҙә 8 июлдә православие изгеләре кенәз Пётр һәм уның ҡатыны Феврония иҫтәлегенә арналып билдәләнеүсе байрам.
Тарихы
1990 йылда Муромда, совет секуляризацияһы йәки динде сикләүҙәренән һуң, православие изгеләре Пётр һәм Февронияны хөрмәтләү тергеҙелә. 2000 йылдар башында Муром ҡалаһы мэры Валентин Качевандың ҡарары менән оралы Пётр һәм Феврония көнөнә тәүге тапҡыр ҡала көнө байрамы тап килтерелә. Донъяуи байрамды күсереүҙе ҡала башлығы ҡаланың тарихи йөҙөн һаҡлау теләге тип дәлилләй: тантаналы сараға муром сиркәүҙәрендә алып барылған реставрация эштәре тамамланыу датаһын тап килтерәләр. Артабанғы йылдарҙа урындағы хакимиәт Пётр һәм Феврония көнөн Изге Валентин көнөнә альтернатива итеп популярлаштырырға маташа, тик быны үҙ аллы уңышлы тормошҡа ашыра алмай ..
2006 йылда ҡала властары инициативаһы буйынса 8 июль көнөн «Ирле-ҡатынлыларҙың үҙ-ара мөхәббәте һәм ғаилә бәхете көнө (Муром кенәзе Пётр һәм уның хәләл ефете Феврония иҫтәлеге хөрмәтенә)» ғаилә әхлағы һәм рухи ҡиммәттәренә бағышланған бөтә рәсәй байрамы итеп үткәреү тураһындағы мөрәжәғәте аҫтына Муром халҡы 15-20 мең ҡултамға йыя. 2008 йылдың 18 ғинуарында үтәсәк Крещение Господне дини байрамы алдынан Иҫәп палатаһы башлығы, Муром ҡалаһының почётлы гражданы һәм Спас-Преображенский монастыры попечителлек советы башлығы Сергей Степашин, монастырь өлкән священнигы игумен Кирилл (Епифанов) һәм башҡа дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре байрам булдырыу тураһындағы коммюникеға ҡул ҡуя. Башланғысты төбәк етәкселәре һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре, Дәүләт думаһы, Федерация Советы һәм Урыҫ православие сиркәүе хуплай.
Байрамды билдәләү
Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө Рәсәйҙә һәм башҡа илдәрҙә — Болгарияла, Беларустә, Әзербайжанда, Украинала, Германияла, Бөйөк Британияла, Францияла билдәләнә. Йола буйынса, төп тантаналар Муром ҡалаһында 8 июлдә йәки, әгәр байрам датаһы эш көнөнөнә тура килһә, байрам алдындағы ял көнөндә үткәрелә. Ҡалала концерттар ойошторола, сауҙа һәм һөнәрселек йәрминкәләре үткәрелә, балалар өсөн анимациялы майҙансыҡтар асыла, ә байрам кисе гала-концерт һәм фейерверк менән билдәләнә. Светлана Медведева йыл һайын тиерлек, ҡайһы саҡта ире менән, Муром ҡалаһына байрамға килә.
2016 йылғы байрам алдынан ЛДПР партияһынан Дәүләт Думаһы депутаттары Ярослав Нилов һәм Алексей Диденко парламентҡа 8 июлде ял көнө тип закон сығарыуҙы тәҡдим итә. Думаның профилле комитеты ял көнө индереү эш ваҡыты фондын ҡыҫҡартасаҡ һәм етештереүсәнлеккә һәм бюджетты сығымдарына насар йоғонто яһаясаҡ тигән ҡарар ҡабул итә, бер йылдан закон проекты беренсе уҡыуҙа кире ҡағыла.
Йолалары
Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнөнөң символы ромашка. Байрам көнөндә ромашканан ҡалфаҡ үрәләр, ромашка гөлләмәһе һәм "февронька"лар — ромашка йәки башҡа ғаилә билдәһен тасуирлаған һүрәтле открыткалар бүләк итәләр. 8 июлдә никахлашыу йолаһы тарала бара: был осраҡта күп кенә ЗАГС (гражданлыҡ хәлен теркәү) залдары эш сәғәттәрен оҙайта һәм айырылышыуҙар теркәүҙән баш татра. Башҡа ҡалаларҙан һәм илдәрҙән килеүселәр никахтарын теркәргә теләгәнлектән, Муром гражданлыҡ хәлен теркәү залдары ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Шул уҡ ваҡытта РПЦ МП, сиркәү календарында дата Петров пост осорона тура килгәнлектән, был традицияны хупламай, һәм алмашҡа Пётр һәм Февронияның бер көндә яҡты донъянан киткән көнөндә, 13 сентябрҙә, никахлашырға тәҡдим итә.
Байрам уңайынан бүләкләү
8 июлдәге сараларҙың мөһим өлөшө — Рәсәй Федерацияһында Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнөн үткәреү буйынса Ойоштороу комитеты раҫлаған «Мөхәббәт һәм тоғролоҡ өсөн» миҙалын тапшырыу. Награданың реверсында ромашка төшөрөлгән, аверсы Пётр һәм Феврония һүрәте һәм «Ғаиләгә мөхәббәт һәм тоғролоҡ өсөн» тигән девиз менән биҙәлгән. Был бүләккә 25 йылдан ашыу никахта йәшәгән, «замандаштары араһында ғаилә мөнәсәбәттәре ныҡлығы, татыулығы менән танылған» һәм «балаларын йәмғиәттең лайыҡлы ағзаһы итеп тәрбиәләгән» ирле-ҡатынлы лайыҡ була. Бүләккә кандидаттарҙы муниципаль властар тәҡдим итә, ә бүләкләү төбәк һәм федераль кимәлдә ойошторола. Миҙалдарҙан башҡа, лауреаттарға урындағы властарҙан «ғаилә» темаһына ярашлы эшләнгән ҡиммәтле бүләктәр тапшырыла.
Сит илдә
Социаль-мәҙәни башланғыстар Фонды (ФСКИ) ярҙамында, Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө сиктәрендә Россотрудничество үткәргән комплекслы саралар көнөн байрам итеү Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө тематик күргәҙмәләр, концерттар һәм лекциялар менән оҙатыла. Тематик сараларҙың төп маҡсаты — сит ил йәмәғәтселеге һәм ватандаштар мөхитендә традицион ғаилә ҡиммәттәре алға үткәреү, кешене шәхес булараҡ формалаштырыу һәм социалләштереү, бөтә донъя рухи-әхлаҡи нигеҙҙәренең быуындар күсәгилешлелеген һаҡлау һәм популярлаштырыу. Байрам сиктәрендә (Россотрудничество) Рәсәй хеҙмәттәшлегенең сит илдәге вәкиллектәренең элекке совет республикалары илдәренең Урыҫ православие сиркәүе (РПЦ) каноник территорияһында, славян донъяһында, шулай уҡ сит илдәрҙәге башҡа конфессия вәкилдәре менән үҙ-ара йоғонтоһо әүҙемләшә.
Миусс
Миусс — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кушум йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы Сулак һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ивановка (Фёдоровка районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 453296, ОКАТО коды — 80254810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Миәкә ауыл Советы (Миәкә районы)
Миәкә ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Ҡырғыҙ-Миәкә ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Деликов Эрдни Теледжиевич
Деликов Эрдни Теледжиевич (Делкән Эрднь; 22 ноябрь 1914 йыл — 21 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Советтар Союзы Геройы. Ошо юғары исемгә лайыҡ булған тәүге ҡалмыҡ.
Биография
Эрдни Деликов 1914 йылдың 22 ноябрендә Әстерхан губернаһы Кесе Дербет улусы (хәҙер Ҡалмыҡ Республикаһының Сарпин районы) Ике Заркагин ҡасабаһында тыуған.
1941 йылдың декабрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлағандан һуң Деликов Эрдни 110-сы Айырым Ҡалмыҡ кавалерия дивизияһы 273-сө кавалерия полкының эскадронына тәғәйенләнә. ВКП(б) ағзаһы.
Батырлығы
1942 йылдың июль уртаһында Эрдни Деликов танкыға ҡаршы ҡорал расчеты менән етәкселек итә (бүләкләү ҡағыҙында шулай яҙылған). Уның расчеты Ростов өлкәһе Пухляковка утары эргәһендә Дон аша сығырға тейеш була. 21 июлдә, алыш ваҡытында, Эрдни Деликов танкыға ҡаршы ҡорал уты менән өс немец броневигын юҡ итә, бынан һуң дошман үҙ һөжүмен көсәйтә. Атакаға яуап итеп, Эрдни Деликов 60 немец автоматсыһы ултырған өс йөк машинаһын шартлата. Ошо алышта үҙе үлемесле яралана.