cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарт һәм диңгеҙ
Әҙәбиәттәге әһәмиәте
«Ҡарт һәм диңгеҙ» повесына ҡаршы килеүселәрҙең береһе- Роберт Уикс. Ул 1962 йылда сыҡҡан «Фальшь в „Старике и море“» мәҡәләһендә повесть өйрәнелгән ысынбарлыҡтан сигенеүҙәр менән яҙылып,уҡыусыны ышандыра алмай,тип ғәйепләй.( Хемингуэйҙың башҡа әҫәрҙәренә һылтанып, как на «былые триумфы»«тантаналы үткәндәр»). Хемингуэйҙың алдағы ижадына ҡаршы ҡуйып, Уикс былай тип раҫлай: Ҡайһы бер тәфсирселәр Хемингуэй «Ҡарт һәм диңгеҙ»ҙе "За рекой, в тени деревьев"романы тыуҙырған асыҡ тәнҡиткә яуап итеп яҙған, тип фаразлайҙар..
Ҡонҡасов Мифтахетдин Дәүләткилде улы
Мифтахетдин Дәүләткилде улы Ҡонҡасов (1843—1923) — башҡорт дин әһеле, мәғрифәтсе, бағымсы.
Биографияһы
Ҡарғалы (Сәйет биҫтәһе) ауылы мәҙрәсәһен тамамлай.
Хәйбулла (Аҡъяр) ауылы мәсете имам-хатибы булып хеҙмәт итә. Мәсет янында мәҙрәсәгә нигеҙ һала, уның мөҙәрисе була. Был мәҙрәсәлә дини дәрестәрҙән тыш, башҡорт теле, төрки теле, арифметика, география, геометрия, тарих, тәбиғәтте өйрәнеү һ.б. буйынса дәрестәр бирелә. Иң һәләтле шәкерттәрҙе Ҡунҡасов Орск, Ырымбур, Өфө һ.б. мәҙрәсәләренә уҡырға урынлаштыра.
Үҙ йортонда сирлеләрҙе ҡабул итә, шифалы үләндәрҙән төнәтмә яһай һәм уларҙы кешеләргә бушлай тарата.
Ике тапҡыр Мәккә һәм Мәҙинәгә хаж ҡыла. Бер нисә мөнәжәт яҙа.
1923 йылда Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Хәйбулла (Аҡъяр) ауылында вафат була.
Пятилетка (Ауструм ауыл советы, Иглин районы)
Пятилетка (Пятилетка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 238 кеше. Почта индексы — 452418, ОКАТО коды — 80228805011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡарашар һаҙлығы
Ҡарашар һаҙлығы — Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы Вознесенка ауылы эргәһендәге төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы, 2005 йылдың 21 июленән Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.
Тасуирламаһы
Ҡарашар һаҙлығы — тәбиғи ыҙан, 2005 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы. Дыуан районы Вознесенка ауылынан көнсығышҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 63 га. Йәшел мүкле һаҙ ҡарағайлыҡтар, ереклектәр, ҡайынлыҡтар, шыршылыҡтар һәм болондар комплексынан торған карбонатлы күрән-гипна һәм ҡамыш һаҙлыҡтары. Черношарка й. (Әй й. басс.) инә. Төбәктең сығанаҡтары һәм шишмәләре буйында эзбизташлы туфтар формалашҡан, һыу сығанаҡтары йыуған урындарҙа бәләкәй күлдәр барлыҡҡа килгән. Рельефы убалы. Ландшафы болонло далалар урынында барлыҡҡа килгән урман-далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән ғибәрәт
Әй йылғаһы бассейнына ҡараған Ҡарашар йылғаһына һарҡый. Тәбиғи ыҙан шишмәләре һәм гөрләүектәре буйлап эзбизташ туфтары бар, һәм улар тарафынан йыуылған урындарҙа ҙур булмаған күлдәр барлыҡҡа килгән. Рельефы убалы. Ландшафы болонло далалар берләшкән урында барлыҡҡа килгән урман-далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән ғибәрәт.
Дыуан урман хужалығына ҡараған Дыуан ауыл участка урман хужалығының 34-се кварталы составында.
Флораһы һәм фаунаһы
Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республиканың ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: һаҙ һаҙанағы, ысын кәкүк ситеге, ысын кәкүк ситеге, һаҙ баҙыҡайы, ваҡ мүк еләге, шулай уҡ реликт — тутыҡ схенус үҫә. Мышы һәм ҡабан йәшәй.
Тыйыуҙар
— һаҙлыҡ массивын киптереү;
— ағас һәм ҡыуаҡтарҙы ҡырҡыу;
— торф, һаҙ эзбизташын сығарыу;
— мүк әҙерләү, үҫемлектәр йыйыу;
— һаҙ массивында мал көтөү;
— һәр төрлө төҙөлөш эштәре;
— биләмәнең бысраныуы һәм сүпләнеүе, сүплектәр барлыҡҡа килеүе;
— һаҙлыҡтың кибеүенә, үҫемлектәрҙең үҫеү һәм хайуандарҙың йәшәү шарттары насарайыуына килтереүе мөмкин булған һәр төрлө хужалыҡ эшмәкәрлеге.
Сығанаҡтар
Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006) : 364
2 март
2 март — григориан стиле буйынса йылдың 61-се (кәбисә йылында 62-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 304 көн ҡала.
һәм иҫтәлекле даталар
Ер: Шырпы көнө. }}
Екатериновка (Баженов ауыл советы, Бәләбәй районы)
Екатериновка (Екатериновка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 122 кеше. Почта индексы — 452027, ОКАТО коды — 80209813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фомичёва Клавдия Яковлевна
Фомичёва Клавдия Яковлевна (25 декабрь 1917 йыл — 6 октябрь 1958 йыл) — совет хәрби осоусыһы, Совет армияһы подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Клавдия Яковлевна Фомичёва 1917 йылдың 25 декабрендә Мәскәүҙә күп балалы ғаиләлә тыуған. Клавдия тыуып бер йыл үткәс, атаһы вафат була, бөтә хужалыҡ ауырыу әсә ҡулында ҡала. Фомичёвтар ғаиләһе ярлы йәшәй..
1931 йылда Клавдия ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, һуңынан хисапсы өйрәнсеге булып эшкә инә, банк уҡуысылығының киске бүлегенә уҡырға инә. Шул уҡ йылда ВЛКСМ ағзаһы була. Уҡыуын тамамлағандан һуң СССР Дәүләт банкының Мәскәү өлкә контораһында бухгалтер-контролёр булып эшләй башлай. Фомичёва спорт менән мауыға, йәмәғәт эштәрен әүҙем алып бара, туристик походтарға йөрөй, Эльбрус тауы түбәһенә күтәрелеүҙә ҡатнаша. 1936 йылда Дәүләт банкы эргәһендә планеристар курсы асыла. Клавдия тиҙ генә әҙерләнеп имтихандар тапшыра ла, курстарҙа уҡый башлай. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң уны яҡшы планеристар иҫәбендә Осоавиахим аэроклубына уҡырға ебәрәләр, 1937 йылда уны уңышлы тамамлай.
Тиҙҙән Фомичёва инструкторҙар мәктәбен тамамлай була һәм 1938 йылда Мәскәү  өлкәһенең Реут аэроклубында үҙенең беренсе өйрәнеү осоштары төркөмөн ҡабул итә. Инструктор сифатында эшләгән өс йыл эсендә 65 уҡыусыһы уны уңышлы тамамлай һәм хәрби лётчиктар училищеһына уҡырға инә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында 1941 йылдан. 1942 йылда Энгельс хәрби-һауа авиация мәктәбе ҡарамағындағы осоусыларҙың хәрби әҙерлек курстарында уҡый.
Һуғышты Фомичёва Мәскәү эргәһендәге аэроклубта ҡаршылай. 1941 йылдың 22 июнендә уны фронтҡа ебәреүҙәрен һорап, ғариза яҙа. 1941 йылдың сентябрь айында Фомичева Осоавиахимдың Үҙәк советына саҡырып алалар, унда ул Советтар Союзы Геройы Марина Раскованың 3 ҡатын-ҡыҙҙар авиация полкы ойоштороп йөрөүен белә. Клавдия ошо полктарҙың береһенә инергә ҡарар итә.
1943 йылдың 24 апреленән — Төньяҡ-Кавказ фронтында, 1943 йылдың 10 июленән — Көнбайыш фронтта. Кубанда һауа һуғыштары серияһы барышында  эскадрилья хәрби заданиеларҙы уңышлы үтәй һәм экипажы ла юғалтыу кисермәй. Тимофеева һәм Фомичёва төркөмдәре, немец истребителдәренең восьмёркалары менән уңышлы һауа һуғышы үткәреп, батырлыҡ күрһәтә. Был һауа һуғышын хәрби-һауа көстәре баш командующийы А.А. Новиков бөтә бомбардировка авиацияһына өлгө итеп ҡуя..
Эскадрилья командиры сифатында Фомичёва Смоленск операцияһында ҡатнаша. 1943 йылдың 17 сентябрендә хәрби осош ваҡыты барышында Фомичёваның самолеты бәреп төшөрөлә. Ултырыуға ингәндә, самолеттың шассийы бомба соҡорона эләгә, һәм шартлау була. Яҡында торған һалдаттар янған самолетҡа ташлана һәм ғүмерҙәрен хәүеф аҫтына ҡуйып, янған экипаж ағзаларын сығарып ала. Клавдия ауыр йәрәхәттәр һәм бешеү ала, оҙаҡ госпиталдә дауалана, әммә 1944 йылдың ғинуарында полкҡа кире ҡайта.
Һуғыштан һуң
Һуғышты гвардия капитаны дәрәжәһендә тамамлай. 1945 йылдың 24 июнендә Еңеү Парадында ҡатнаша.
Һуғыштан һуң Хәрби-һауа академияһында лётчик-инструктор булып  эшләй, һуңынан  Иваново хәрби авиация  училищеһында уҡыта (хәҙер — В.П.Чкалов исемендәге осоусылар составын әҙерләү буйынса Борисоглеб уҡыу авиация үҙәге) .1945 йылдың ноябрендә  Советтар Союзы делегацияһы составында Парижда Ҡатын-ҡыҙҙарҙың халыҡ-ара демократик федерацияһының  ойоштороу конгресында ҡатнаша. 1955 йылда Фомичёва подполковник дәрәжәһендә запасҡа сыға.
Мәскәүҙә йәшәй, шунда 1958 йылдың 6 октябрендә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә.
Шукша (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөҙәрис Әли әфәнде мәсете
Мөҙәрис Әли әфәнде мәсете (Xhamia e Myderis Ali Efendisë, Müderris Ali Efendi Camii, Мудериз Али-ефендијина џамија), шулай  Әл-Хужа мәсете тип тә атала (Xhamia e Ali Hoxhës) — Косовоның Призрен ҡалаһындағы  мәсет,  1543—1581 йылдарҙа Косово территорияһындағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе булып тора. ''Rr. Papa Gjon Pali'' урамында, Призрендың  католик соборынан битләү буйлап аҫта урынлашҡан. Мәсет 877 квадрат метр майҙанды биләй.
1989 йылда мәсет мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Уға нигеҙ һалыусы, Әли Әфәнде, шул ваҡытта Призрендың мөҙәрисе, баҡсала ерләнгән. Икенсе донъя һуғышынан һуң мәсет Ҡыҙыл Тәре үҙәге кеүек ҡулланыла һәм дөрөҫ файҙаланылмау арҡаһында ныҡ зыян күрә. 1963 йылда янғын тоҡана, шуға күрә мәсет тағы ла күберәк зыян күрә (ҡала хакимиәте мәғлүмәте буйынса, 1975 йылда шулай уҡ янғын сыға ). Ошо ваҡиғалар арҡаһында мәсет боронғо ҡомартҡы үҙенсәлеген юғалта.
Мәсет 1908 йылда Призрендағы католик сауҙа кибеттәренең бойкоты менән билдәле.
1905 йылда бойкот
Мәсет 1905 йылда башланған католик албан сауҙа кибеттәренең бойкоты ваҡытында төп ролде уйнай. Был ваҡыт дауамында мосолман халҡы үрҙә әйтеп кителгән кибеттәр менән бер ниндәй ҙә иҡтисади эшмәкәрлек менән шөғөлләнмәй. Был бойкоттың сәбәбе булып  туранан-тура иртәнге намаҙ алдынан мәсеттә  сусҡа башы табылыуы тора. Мәсет католик сиркәү янында урынлашҡанлыҡтан, кешеләр быны католик албанлыларҙың провокацияһы тип уйлай, һәм төп имам көйләүе буйынса католик кибеттәрҙе бойкотларға ҡарар итә. Һуңыраҡ бының Богослов православие сиркәүе мәктәбе серб руханийының албанлыларҙы тарҡатыу өсөн ойошторғанлығы тураһында фараз ителә, албанлылар был ваҡытта Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алыу өсөн көрәшкән була.
Зеландия (утрау)
Зела́ндия (Sjælland ) — Балтик диңгеҙендә иң ҙур утрау. Дания короллеге территорияһында ҙурлығы буйынса өсөнсө утрау (Гренландия һәм Диско утрауҙарынан һуң).
Этимология
Фараз буйынса утрауҙың атамаһы Sæl (тюлень, нерпа) һәм land (ер) тигән дат һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, сөнки Зеландия яр буйҙарында тюлендәрҙең ҙур популяцияһы йәшәгән. Хәҙерге атамаһы Sjælland — диңгеҙ ере тип аңлатыла (sjo — диңгеҙ; шул уҡ исемдәге Нидерланд провиницияһы менән сағыштырығыҙ: Zeeland — диңгеҙ ере, бында zee — диңгеҙ).
География
Майҙаны — 7031 км². Утрау Каттегат боғаҙы һәм Балтик диңгеҙе араһында урынлашҡан. Скандинавия ярымутрауынан (Швециянан) Эресунн боғаҙы менән, ә Фюн утрауынан — Ҙур Бельт боғаҙы менән айырылған. Ҙур Бельт күпере утрауҙы Фюн утрауы; Стурстрём һәм Фарё күперҙәре — Фальстер утрауы; Эресунн күпере — Швецияның Мальмё ҡалаһы менән тоташтыра.
Зеландия ярҙары башлыса уйһыулы, Исе-фьорд, Сайерё-Бугт һ.б. ҡултыҡтар менән ныҡ йырғыланған. Утрау эзбизташтан һәм балсыҡтан яһалған.
Утрауҙа бихисап күлдәр, шул иҫәптән Даниялағы иң ҙур күл — Арресё урынлашҡан. Сусо йылғаһы — Зеландиялағы иң ҙур йылға, уның оҙонлоғо 82 км тәшкил итә. XX быуат башында утрауҙы бук һәм имән урмандары менән ҡаплаған, әммә хәҙерге ваҡытта уларҙың майҙаны ныҡ ҡыҫҡарған.
Утрау буйлап Даннесшелод, Есром, Фредериксверк каналдары һуҙылған.
Ташкент (Тәтешле районы)
Ташкент (Ташкент) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 96 кеше. Почта индексы — 452842, ОКАТО коды — 80250845007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Садакбай
Садакбай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Жумалы йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Виница замогы
Виница замогы (Grad Vinica) — Словенияла Чрномель общинаһында урынлашҡан урта быуат замогы. Словения мәҙәниәтенең милли ҡомартҡыһы булып тора.
Замок тарихы
Замок тураһында тәүге тапҡыр 1082 йылда телгә алына. Ул Рим фортының емереклектәрендә төҙөлә. 1469 һәм 1471 йылдарҙа замокҡа төрөк ғәскәрҙәре һөжүм итә. 1520 йылда һарай Семенич ғаиләһе биләмәһендә була, һәм 17 быуат башына тиклем дауам итә. 1555 йылда һарай янғында  тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға. Оҙаҡ ваҡыт емерек тора, тик 14 быуатта төҙөлгән часовняһы ғына яҡшы һаҡланып ҡала. Һуңыраҡ һарай тағы ике тапҡыр — 1874 һәм 1878 йылдарҙа яна. 16-17 быуаттарҙа хужалары тураһындағы дөрөҫ мәғлүмәт булмай. 18 быуат уртаһында Виницаның хужалары Гузиковтар ғаиләһе була. 1856 йылда замокты Франк Фридо һатып ала, ә 1882 йылда ул уны «Alpe Montangesellschaft» компанияһына һата. 1888 йылда уның Хенрик Грюнвальд һатып ала. Һуңынан, һарай урындағы халыҡ тарафынан күп тапҡырҙар һатыла, оҙаҡ ваҡыт уның хужалары булып Миха һәм Петр Маличтар тора. 1925 йылда биналар комплексы хоҡуғына Франк Михелик эйә була, һәм шул ваҡыттан алып замок уның вариҫтарына ҡарай.
Виница һәм уның тирә-яғы боронғо ауылдар һәм ҡурғандар менән тулы. Ҡурғандарҙы системалы ҡаҙыуҙар һөҙөмтәһендә (353 ҡәбер) XX быуат башында 20 мең әйберҙән торған бай коллекция йыйыла, һуңғараҡ улар Америкаға ташыла, унда 1934 йылда Нью-Йоркта асыҡ аукционда һатыла.
Гербы
Гербтың күк полотноһында виноград тәлгәшен тотҡан ажарлы алтын грифон һүрәтләнгән. Грифон батырлыҡты, ҡаһарманлыҡты, ҡаршы сығыуҙы, һағайыуҙы сағылдыра. Ажарлы һыны көрәшкә әҙерлекте аңлата. Полотноның күк төҫө намыҫлылыҡты, ғәҙеллекте, тоғролоҡто, ныҡлыҡты аңлата. Алтын төҫө бөйөклөк, абруй, дәрәжә, байлыҡты кәүҙәләндерә. Виноград тәлгәше символик рәүештә замок хужаларының төп тармағын күрһәтә.
Хәҙерге торошо
2014 йылдан алып 2015 йылға тиклем һарайҙың реконструкцияһы һәм реставрацияһы  үтә, уны  2014 йылдың яҙынан алып замокҡа хоҡуғы булған  «MIRAG INVEST DOO» төҙөлөш компанияһы башҡара. Тергеҙеү эштәре башына замок комплексында тик ярым емерек йорт һәм ҡәлғә диуарҙарының ҙур булмаған ҡалдыҡтары ғына була. Әлеге ваҡытта замок тулыһынса тергеҙелгән.
Хөсәйенов Ғөбәйҙулла Абдулла улы
Ғөбәйҙулла Абдулла улы Хөсәйенов (1892—1948) — дәүләт эшмәкәре, журналист.
Биографияһы
Хөсәйенов Ғөбәйҙулла Абдулла улы 1892 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Соль-Илецк ҡалаһында тыуған.
Ырымбур ҡалаһында «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә белем ала.
Һуңынан Төркмән ССР-ында совет власын нығытыуҙа ҡатнаша, мәҙәниәт, фән, журналистика өлкәһендә эшләй. 1921—1929 йылдарҙа «Совет Төркмәнстаны» гәзитендә корреспондент, 1930 йылда ошо гәзиттең баш мөхәррире урынбаҫары вазифаһын биләй. Бер үк ваҡытта 1929 йылдан — Төрмәнстан үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.
1938—1948 йылдарҙа Төркмән тел һәм әҙәбиәт институты директоры, Төркмәнстан дәүләт нәшриәте директоры һәм баш мөхәррире, Төркмәнстан Матбуғат эштәре идараһы директоры вазифаларын башҡара.
1948 йылда Ашхабадта булған ер тетрәү ваҡытында һәләк була.
Варшава
Варшава (Warszawa, МФА: ) — Польшаның баш ҡалаһы һәм халыҡ һаны буйынса иң ҙур ҡалаһы.
Этимология
Тәүге тапҡыр исеме Warseuiensis (1321) һәм Varschewia (1342) кеүек XIV быуат ҡулъяҙмаларында, ә XV быуатта Warschouia (1482) кеүек яҙыла.
Тарихсыларҙың һәм лингвистарҙың күбеһе, ҡала исеме Warszewa (йәки Warszowa) Warsz (Warcisew, Wrocisa) исеменән таралған, тип иҫәпләй.
Исеме Warszewa Warszawa менән алмашыныу XVI быуатта булған, һәм был ул заманда Варшава территорияһында таралған мазовецкий диалектының үҙенсәлектәре менән бәйле булған. XV быуат аҙағына тиклем был диалект һуҙынҡы a күсеп e һуң йомшаҡ тартынҡы (ә sz поляк теле йомшаҡ була). XV быуатта икенсел e формаһындағы формалар диалект тип иҫәпләнде, шуға күрә әҙәби телдә һөйләшергә ынтылған кешеләр уларҙың формаһын a менән алмаштырҙы. Варшава менән был осраҡта гиперкоррект формаһында этимологик яҡтан дөрөҫ форманы алмаштырылған.
Варшава һүҙе венгр телендә булан варош «нығытылған ҡала» һүҙенән булыуы мөмкин.
Халыҡта иһә Warszawa тигән исем балыҡсы Wars һәм Sawa тигән һыу инәһе (русалка) исеменән барлыҡҡа килгән тигән фараз йәшәй. Русалки Сава образы Варшаваның символына әүерелгән.
Символикаһы
Варшаваның төп символы булып Варшаваның Русалкаһы иҫәпләнә. Ҡаланың гербында ла уның һүрәтен осратырға мөмкин. Фольклор майҙансығына ҡала скульптураһы стилендә уға һәйкәл ҡуйылған. Варшава гербынла француз ҡалҡаны төшөрөлгән.Өҫкө өлөшөндә көмөш тәре һәм девиз яҙылған таҫма ҡуйылған. Варшава флагы ҡыҙыл һәм һары төҫтәге бер тигеҙ горизонталь буйҙан тора.Байраҡ 5:8 пропорцияһында эшләнә.
Урта быуаттар
Документтар раҫлауынса, Х быуатта хәҙерге Варшава территорияһында урынлашҡан бер нисә тораҡ булған, улар араһында Bródno  (йәғни «брод», «кисеү»), Kamion һәм Jazdów иң ҙурҙары булған. Беренсе ағас ҡоролмаларҙы мазовшандар XII быуатта, ә таш ҡоролмаларҙыТевтон орденынан һаҡланыу өсөн  XIV быуатта  төҙөгән.
Яңы ваҡыт
XV—XVI быуаттарҙа Варшава Мазовец кенәзлегененң баш ҡалаһы була, 1596—1795 йылдарҙа — поляк королдәре һәм бөйөк литва кенәздәре резеденцияһы, 1791—1795 йылдарҙа Речь Постолитая баш ҡалаһы, 1807 —1813 йылдарҙа Варшава герцоглығы (фактик яҡтан француз протектораты), 1815 йылдан 1915 йылға тиклем Польша батшалығы (Рәсәй империяһы). 1918 йылдан 1939 йылға тиклем Польша Республикаһы баш ҡалаһы, 1952 йылдан 1989 йылға тиклем Польша халыҡ Республикаһының баш ҡалаһы. XVI—XIX быуаттарҙа Польшала бернардиндар эшмәкәрлегендә монастр һәм костёлдар төҙөлә.
1939-1944 йылдарҙа Икенсе донъя һуғышы ваҡытында генерал-губернаторлыҡ үҙәге Краковта урынлаша.
Икенсе донъя һуғышы барышында үҙәк Польша, атап әйткәндә, Варшава, Генераль губерна, нацист колонияһы хакимиәте етәкселеге аҫтында була. Юғары белем биреү учреждениелары ябыла һәм Варшаваның бөтә йәһүд халҡы - бер нисә йөҙ мең, ҡала халҡының яҡынса 30 проценты Варх геттоһына оҙатылды. 19 апрелдә геттоны бөтөрөү тураһында указ сыға (был гитлерсыларҙың "һуңғы ҡарар" ының бер өлөшө була). Йәһүдтәр бер ай тиерлек дауам иткән ихтилалды башлай. Көрәш туҡтағас, бөтәһе лә тиерлек юҡ ителә, ҡайһы берәүҙәр генә ҡасып ҡала йәки йәшенә.
1944 йылдың июлендә, Варшава йүнәлешендә немецтарҙы ҡыуып,Ҡыҙыл Армия польша биләмәләренә барып инә. Лондонда эшләп ҡилгән, ҡыуылған Польша хөкүмәте крайова армияһына  (AK) Варшаваны нацистарҙан азат итергә тигән йәшерен приказ бирә. Был Ҡыҙыл Армия килеп инер алдынан ғына була. Һәм 1944 йылдың 1 авгусында, 2-се танк армия әүҙем алыш алып бармай ғына рубежын һаҡлап ҡала. Крайов Армияһы 63 көн дауам иткән Варшава ихтилалын (1944) башлай, Әммә ахыр сиктә, капитуляция менән тамамлана.
Пленға алынған баш күтәреүселәрҙе Германияға оҙаталар, граждандар депортациялана. Капитуляция шарттарын иҫәпкә алмайынса, Гитлер ҡаланы, китапханаларҙы һәм музейҙарҙы Германияға йәки яндырырға ҡуша. Ҡаланың 85 проценты тиерлек юҡҡа сығарыла, атап әйткәндә, тарихи урындар: Иҫке Място һәм Король замогы.
Висло-Одер операцияһы һөҙөмтәһендә 1945 йылдың 17 ғинуарында совет ғәскәрҙәре Варшаваны азат итә.
Хәҙерге осор
Икенсе бөтә донъя һуғышынан ҡала тергеҙелә. Боронғо ҡала, Яңы ҡала, Король тыҡрығы кеүек ҡаланың боронғо өлөшө реставрациялана. Ҡаланың тарихи-архитектур пландағы өлөшө тарихи яҡтан элекке формала уҡ булмаһа ла тергеҙелә. Мәҫәлән, Иҫке ҡалала фасадтары һуғышҡа тиклем осорҙағы кеүек тергеҙелгән йорттарҙа хеҙергесә планлаштырылған һәм йыһазландырылған фатирҙар төҙөлгән.
Климат
Варшавала климат — уртаса континенталь, йылы ҡыш һәм  дымлы йәй. Ҡышын уртаса температура +2 °C тиклем -5 °C, йәйен — +15 °C +20 °C. Варшавала климат — уртаса бүлкәтендә араһында иң уңай ҡалаларының береһе, иү эҫе +30 °C булһа ҡыҫҡа һәм һирәк, түбән түбән һыуыҡ -15 °C. Көҙ йылы һәм оҙайлы, яҙ әкренләп килә.
Административ бүленеше
Административ реформа һуң, 2002 йылда Варшавала булып повят булып тора. Повят 1 гминанан тора, ул үҙ сиратында,18 дзельницаға (райондарға) бүленә.
Халҡы
Варшава ҡалаһы транс-европа тейәүпунктында миграция һәм сауҙа юлдарының береһе була, ҡаланың үҫешенә һәм эволюцияһына оҙаҡ ваҡыт ошо йоғонто яһай. Был хәл халыҡ һанында һәм милли составында сағылыш таба. Шулай итеп элек ҡаланың үҫешенә, хеҙмәте һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ, халыҡ башлыса сауҙа итеүсе төркөм булған. 1897 йылға ярашлы,  219 000 000 самаһы кеше йәшәгән, шуларҙың  638 меңе, ә был яҡынса 34 %, милләте буйынса йәһүд булған. Күп милләтлелек халҡының үҙенсәлекле мәҙәниәтен һәм төрлөлөгөнә йоғонто яһамай ҡалмай. Ҡала эсендәге күп төрлө идеялар булған өсөн һәм, Варшава, 300 йыллыҡ тарихына «Көнсығыш Парижда», «Икенсе Парижда» ҡушаматы ала. Халыҡ ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың нисбәте: ~54 % ҡатын-ҡыҙ һәм ~46 % ир-егеттәр.
Вива (Косьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Криони Николай Константинович
Николай Криони Константинович (5 сентябрь 1953 йыл) — Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор, 2015 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры.
Биографияһы
1971 йылда Өфө ҡалаһының 107-се урта мәктәбен тамамлаған. 1976 йылда Өфө авиация институтын (УАИ) тамамлап «Машиналар эшләү технологияһы, металл киҫеүсе станоктар һәм инструменттар» һөнәре буйынса диплом ала. 1976—1977 йылдарҙа Ярославль ҡалаһындағы радиозаводта инженер, ә 1977-81 йылдарҙа — Өфө авиация институтында инженер булып эшләй.
1981—1985 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институты аспиранты була. 1985 йылда «Трение и износ в машинах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1985—1992 йылдарҙа Өфө авиация институтында һыҙма геометрия һәм черчение кафедраһында эшләй (Н. К. Криони доцент ғилми исемен 1987 йылда ала). Шулай уҡ 1989—1992 йылдарҙа Өфө авиация институты ҡабул итеү комиссияһының яуаплы сәркәтибе була, ә 1992—2003 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыу идаралығы начальнигы.
2003—2015 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡытыу эштәре буйынса проректор булып эшләгәй.
2005 йылда «Трение и износ в машинах» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2006 йылда профессор була.
2015 йылдың 27 апрелдә Николай Константинович Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡаты есемдәрҙең контактлы үҙ-ара тәьҫир итешеүе өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәре бар. 180-дән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр (шул иҫәптән дүрт монография, биш уҡыу әсбаптары, уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы, патенттар, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалдары) авторы һәм авторҙашы булып тора.
Эмбелейка
Эмбелейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Инза йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бохинь
Община территорияһында боҙлоҡ сығышлы, Словенияның ынйыһы булып торған Бохинь күле урынлашҡан. 1689 йылда Бохинь күле хаҡында һоҡланып Янез Вайкард Вальвазор яҙып сыға. Бохинь күлендә XIV быуат башындағы сиркәү урынлашҡан, ул орнаментлы көмбәҙҙәр һәм диуар сәнғәтендәге һыҙма-яҫылыҡлы стиль менән биҙәлгән. Юлий Альптарында урынлашҡан Вогель һәм Сеножета халыҡ күп йөрөгән халыҡ-ара класлы тау саңғыһы курорттары тип иҫәпләнә.
Вальвазор бигерәк тә Крайнала 13 тимер руднигынан Бохинь тимер руднигын  билдәләй. Ул XVIII быуатта Словенияла металлургия үҙәктәренең береһе булып тора. Бохинда металлургия үҫешенә башланғысты 1730 йылда Микеланджело Цойс һала (1694—1777). Уның улы, меценат һәм ғалим, Словен милли-ағартыу түңәрәге ағзаһы, барон Жига (Сигизмунд) Цойс (1747—1819) Бохинь  туризмының башлап ебәреүсеһе тип һанала. Ул Бохиньға үҙенең күп дуҫтарын һәм таныштарын саҡыра. . XX быуат башында  Есеница — Триест Бохинь тимер юлы төҙөлә.
Тадеуш Конвицкий «Бохинь» повесын яҙа (Bohin, 1987), уны поляк теленән Ксения Старосельская тәржемә итә. Польшала китап бестселлерға әүерелә һәм Ивашкевич исемендәге әҙәби премия ала. Лидия Алексеева Бохинь күле тураһында  «Прозрачный след» шиғырҙар йыйынтығында «Бохинь»  шиғырын яҙа.
Арцыбашев Василий Петрович
Арцыбашев Василий Петрович (һирәк — Арцибушев йәки Арцыбушев; 1857, Курск губернаһы —, Өфө ҡалаһы) — Башҡортостанда революцион хәрәкәттә ҡатнаша (XIX быуаттың 70-се йылдарынан). РСДРП ағзаһы, большевик. Партия мөхитендә уның ҡушаматы «Урал Марксы»
Биографияһы
1900 йылда Петербургҡа килә,  социал-демократтар эшендә әүҙем ҡатнаша. 1901 йылдың мартында уны тағы ҡулға алалар һәм Һарытауға ебәрелә,  ошонан  һуңынан Һамарға күсә. 1902 йылдың ғинуарында осҡон хеҙмәткәрҙәренең кәңәшмәһендә ҡатнаша, «Осҡон ойошмаһына» инә, Көнсығышта эшләй. 1903 йылдың 29 апрелендә төнгә ҡарай уны жандармдар ҡулға ала. Һуңыраҡ большевиктарға ҡушыла.
Олга буйы социал-демократтар ойошмаһының  өлкә ойошмаһы бюроһында ҡатнаша. РСДРП Һамар комитетын ойоштороусыларының береһе һәм уның  ағзаларының береһе булып тора. РСДРП ҮК Көнсығыш бюроһының ағзаһы. 1905 йылда Өфөлә һәм Һамарҙа йәшәгән дәүерендә черносотенлылар   Һөжүменә дусар була һәм саҡ ҡотола.
1907 йылда йәнә ҡулға алына, һәм ике йылға Архангельск губернаһына ебәрелә, унан Өфөгә ҡайтып,  партия эшен дауам итә. 1908 йылда Парижға Бөтә Рәсәй конференцияһына делегат итеп һайлана (большевиктар), әммә 19 декабрҙә Мәскәүҙә юлда  ҡулға алына. 1916 йылда Өфөлә хәрби-сәнәғәт комитетының  эшсе төркөмөнә инә.
Һамар ҡалаһында уға скульптор Александр Головин эшләгән  һәйкәл ҡуйылған ( Красноармейск һәм уның хөрмәтенә аталған  Арцыбушевская урамдары киҫелешендә).
1917 йылдың 2 майында сабыртмалы тифтан вафат була. Өфөнөң Сергиев зыяратында ерләнгән. 1917 йылдың 7 майында Өфө РСДРП комитеты ҡарары менән уның ҡәберенә һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәл дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған.
Добросмыслов Александр Иванович
Добросмыслов Александр Иванович (1854—1915) — Рәсәй һы, этнограф. Ырымбур ғилми архив комиссияһының һәм Рус география йәмғиәтенең Ырымбур бүлегенең ағзаһы.
Биографияһы
1854 йылда тыуған. Руханиҙар академияһын, артабан зооветеринария институтын тамамлай.
1868—1901 йылдарҙа Рәсәй империяһы Турғай өлкәһендә ветеринар табибы вазифаһын үтәй. 1898 йылда Турғай өлкә идаралығы кәңәшсеһе була.
Журналистика менән шөғөлләнә һәм 1899-1900 йылдарҙа «Тургайские областные ведомости» гәзитенең мөхәррире була.
Ырымбур крайы тарихы, башҡорт ихтилалдары һәм ҡаҙаҡ халҡының этнографияһы буйынса хеҙмәттәр авторы. Ырымбурҙа губерна архивын өйрәнеп, «Материалы по истории России» (2 томда, 1900—1902), «Тургайская область» (3 томда, 1900—1902) фәнни йыйынтыҡтарын баҫтыра.
Пятилетка (Надеждин ауыл советы, Иглин районы)
Пятилетка (Пятилетка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 210 кеше. Почта индексы — 452420, ОКАТО коды — 80228845001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Скурко Евгения Романовна
Скурко Евгения Романовна (5 август 1947 йыл) — ғалим-музыка белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1984 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт фәндәре докторы (2005), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Евгения Романовна Скурко 1947 йылдың 5 авгусында Куйбышев ҡалаһында тыуған.
1970 йылда Мәскәү консерваторияһының теория-композиторлыҡ факультетын В. П. Бобровский класы буйынса тамамлай.
1979 йылда сәнғәт ғилеме өлкәһендә «Рахманинов ижадында вариантлы-вариациялы үҫеш ысулының роле тураһында» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1971 йылдан Өфө сәнғәт институтында эшләй (1984 йылдан алып доцент). Институттың музыка теорияһы кафедраһында махсус һәм дөйөм курстар алып бара («Музыкаль әҫәрҙәргә анализ», «XX быуат композицияһы техникалары», «Хәҙерге заман башҡорт музыкаһы»).
«Саҡырылған профессор» сифатында Евгения Романовна күп тапҡырҙар АҠШ-ҡа, Германияға, Финляндияға, Венгрияға бара, инглиз телендә XIX һәм XX быуаттарҙағы рус музыкаһы, шул иҫәптән башҡорт музыка мәҙәниәте тураһында лекциялар уҡый.
Скурко Евгения Романовна — хәҙерге заман музыкаһы стиле проблемалары, башҡорт композиторҙарының ижады тураһындағы мәҡәләләр авторы, концерттарға, спектаклдәргә рецензиялар яҙа.
Елизаветино (Бәләбәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юловка (Сюксюма ҡушылдығы)
Юловка (Юлово) — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сюксюм йылғаһының уң ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вижайка (Яйва ҡушылдығы)
Вижайка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының уң ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сайдыс
Сайдыс — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Майма йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәжит Ғафури
Мәжит Ғафури (Абдулғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы; 20 июль 1880 йыл — 28 октябрь 1934 йыл) — яҙыусы. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1923).
Батталов Эдварт Миңләхмәт улы
Батталов Эдварт Миңләхмәт улы (4 март 1951 йыл) — ғалим-химик, уйлап табыусы. 1974 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институтының ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2008).
Мәжит Ғафури
Биографияһы
Ғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы 1880 йылдың 20 июлендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Еҙем-Ҡаран ауылында хәлфә ғаиләһендә тыуған. Сығышы менән кәлсер-табын ырыуы башҡорттарынан.
Батталов Эдварт Миңләхмәт улы
Биографияһы
Эдварт Миңләхмәт улы Батталов 1951 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле ауылында тыуған.
Мәжит Ғафури
Биографияһы
Ете йәштә Еҙем-Ҡаран ауыл мәҙрәсәһенә уҡырға бара.
Батталов Эдварт Миңләхмәт улы
Биографияһы
1968 йылда Дыуан-Мәсетле урта мәктәбен, 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлаған.
Мәжит Ғафури
Биографияһы
Еҙем-Ҡарандан алыҫ түгел Үтәш ауылы мәҙрәсәһендә уҡый. 1898 йылда Троицк ҡалаһында Зәйнулла Рәсүлевтың «Рәсүлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Уҡыған ваҡытта халыҡ тормошон ныҡлап өйрәнә, төрлө заводтарҙа, Рәмиевтың алтын приискыларында эшләп, уҡыуын дауам итә. Ҡаҙаҡ далаларында балалар уҡыта, ҡаҙаҡ халҡының фольклорын өйрәнә, рус әҙәбиәте менән дә ҡыҙыҡһына башлай.
Батталов Эдварт Миңләхмәт улы
Биографияһы
Шул уҡ йылдан Рәсәй фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙегенең Органик химия институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 1993 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Фәнни эшмәкәрлеге
2008 йылда Мәскәүҙә «Радикальная полимеризация виниловых мономеров в присутствии сульфоксидов и их комплексов с солями металлов» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Мәжит Ғафури
Биографияһы
1904 йылда Ҡазанда «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә.
Батталов Эдварт Миңләхмәт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 7 уйлап табыу танытмалары һәм патент хужаһы.
Мәжит Ғафури
Биографияһы
1906—1909 Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый.
Батталов Эдварт Миңләхмәт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп ғилми хеҙмәттәре
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе дипломы (1978)
Мәжит Ғафури
Биографияһы
1934 йылдың 28 октябрендә үпкә ауырыуынан Өфөлә вафат була.
Батталов Эдварт Миңләхмәт улы
Сығанаҡтар
Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
Салауат автовокзалы
Салауат автовокзалы — ҡала автовокзалы, Башҡортостан, Салауат ҡалаһы, Үҙәк район, Өфө урамы, 33 адресы буйынса урынлашҡан.
Салауат автовокзалы ҡала, ҡала-ара һәм ҡала яны автобустар бәйләнешен хеҙмәтләндерә. Ҡаланың көнбайыш өлөшөндә, ҡала үҙәгенән 300 м алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Элек автовокзал ҡаланың төньяғында  — Беренсе Май урамының башында урынлашҡан булған. 1974 йылда типовой проект буйынса яңы 2 ҡатлы автовокзал төҙөлгән. Автовокзалда бөтә ҡала автобус маршруттары тап булыша.
Автовокзал бинаһында аҙыҡ-түлек магазины, кафе, сувенирҙар һәм матбуғат киосктары, касса, бәҙрәф, ярҙамсы биналар урынлашҡан. Кассанан билетте сәфәрҙән 14 көн алда һатып алырға мөмкин.
Автовокзал бинаһы артында автобус туҡталышы урынлашҡан.
Ҡала автобус маршруттары
Йәйге миҙгелдә өҫтәмә «Баҡса» автобус маршруттары индерелә
Ҡыҙыҡлы факттар
Салауат ҡалаһына яҡын — Ишембай һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларына һәр 10-15 минут һайын автовокзалдан автобус һәм маршрут таксиҙары йөрөй. Был йүнәлештәрҙә билет кассалары автовокзал эсендә. Стәрлетамаҡтан кире рейс маршрут таксиҙары — Үҙәк баҙарҙан ҡуҙғала.
Йәйге осорҙа Ағиҙел йылғаһы яғына баҡсаларға автобус рейстары ойошторола.
Өфөгә йөрөгән автобустар юл ыңғай Өфө аэропортына инеп сыға.
Салауат маршрут таксийында түләүҙәрҙе кондуктор башҡара. Кондуктор ишекте аса һәм яба, пассажирҙарҙан сәфәренең маҡсаты тураһында һораша.
Өфө ҡалаһының Көньяҡ автовокзалынан Салауат ҡалаһына һуңғы автобус 22 сәғәт 05 минутта юллана. Юл ыңғай Стәрлетамаҡҡа һәм Ишембайға һуғыла.
Ураҙгилде
Ураҙгилде (Уразгильды; удм. Вукогурт) — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 471 кеше булған. Почта индексы — 452838, ОКАТО коды — 80250855004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (97 %) йәшәй.
Тарихы
Үрге Тәтешле ауылынан Бармыш йылғаһы буйында бүлендек ауыл булараҡ барлыҡҡа килгән һәм XIX быуат башында үҙаллы Ураҙгилде ауылы тип аталған. 1816 йылда 58, 1834 йылда — 69 ир-ат теркәлгән. Бөтәһе лә удмурттар, ҡатламы буйынса — типтәрҙәр, дине буйынса — мәжүсиҙәр. 1859 йылда 49 хужалыҡта 343 кеше күрһәтелгән. 1870 йылда 408 кеше һәм 96 хужалыҡ була. 1920 йылда 144 ихатала 795 удмурт һәм башҡорт теркәлгән.
1842 йылда 20 йорт хужалығында (135 кеше) 70 ат, 93 һыйыр, 95 һарыҡ, 70 кәзә, 30 сусҡа иҫәпкә алынған.
Ягодная (Инза ҡушылдығы)
Ягодная — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Инза йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Павлова Мария Васильевна
Павлова Мария Васильевна (15 июнь (27 июнь) 1854 йыл — 23 декабрь 1938 йыл) — рус совет палеонтологы, СССР Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (1930; 1925 йылдан мөхбир ағзаһы), Бөтә Украина Фәндәр академияһы академигы (1921).
Биографияһы
Мария Васильевна Павлова 1854 йылдың 15 (27) июнендә Козелец ҡалаһында (Чернигов губернаһы, Рәсәй империяһы), Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған земство табибы В С. Гортынский ғаиләһендә тыуа.
1870 йылда Киев намыҫлы ҡыҙҙар институтында урта белем ала. Һуңынан балаларға шәхси дәрестәр бирә башлай.
1871 йылда земство табибы Н. Н. Иллич-Шишацкийға кейәүгә сыға һәм уның менән Әстерханға күсенә. Иптәше 1880 йылда ҡорһаҡ тифынан вафат була.
Мария Васильевна 1884 йылда Сорбоннаға уҡырға инә, А. Годри етәкселегендә Париждың тәбиғи тарих музейындағы коллекцияларҙы өйрәнә. Парижда Мәскәүҙән фәнни командировкаға килгән буласаҡ ире, геология магистры Алексей Петрович Павлов менән таныша. 1886 йылдың 26 майында туй үткәрәләр. Имтихандарҙы уңышлы тапшырғандан һуң, Мария Черниговҡа ҡайта, ә 1886 йылдың башында А. П. Павлов саҡырыуы буйынса Мәскәүгә күсә, Мәскәү университетының геология музейында, бер үк ваҡытта Лубянка ҡатын-ҡыҙҙар курсында эшләй.
1887 йылда эволюция ҡаҙыныу эштәре барышында табылған тояҡлы имеҙеүселәр эволюцияһы буйынса мәҡәлә баҫтыра. Павлованың беренсе был эше 20 йыл дауам иткән «Этюды по палеонтологической истории копытных» серияһына нигеҙ һала.
1911 йылдан М. В. Павлова Шанявский исемендәге халыҡ ҡала университетының профессоры булып китә. Уның лекцияларын тыңларға хатта Мәскәү университеты студенттары йөрөй башлай. 1916 йылда университет профессорҙарыы М. В. Павловаға зоология докторы ғилми дәрәжәһен бирҙертеүгә өлгәшә.
1922 йылда Павлова хәҙерге мөгөҙморондарҙың юҡҡа сыҡҡан туғандарын transouralicum Indricotherium нәҫеле төрөн һүрәтләй, һуңыраҡ ул Paraceratherium transouralicum булараҡ билдәле була.
Төп эштәре тояҡлы һәм торбатомшоҡлолар, башлыса йылҡылар һәм филдәр тарихы буйынса була. Павлованың умыртҡалыларҙы ҡаҙылма тикшереүе — В. О. Ковалевский хеҙмәтенең дауамы. СССР территорияһынан йыйылған һөтимәрҙәрҙең бик күп ҡалдыҡтарын тасуирлай.
Тормош иптәше академик А. П. Павлов менән берлектә Мәскәү университеты ҡарамағында ҙур палеонтология бүлеге булған уҡытыу геология музейын булдыра, унда 1885—1935 йылдарҙа эшләй (хәҙер ул Рәсәй Фәндәр академияһының В. И. Вернадский исемендәге Дәүләт геология музейы). 1938 йылдың 23 декабрендә вафат була, Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.
Наградалары һәм премиялары
РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1928).
Француз геология йәмғиәте Павловтар ғаиләһен француз юғары наградаһы — Годри исемендәге алтын миҙал менән бүләкләй (1926).
СССР Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (1930).
Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы
Ҡаһарман Буранғол улы Ҡыуатов (1787—1828) — башҡорт кантоны башлығы, яугир. 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнаша.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның командиры итеп Буранғол Ҡыуатов тәғәйенләнә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
1812 йылдың 3-5 сентябрендә Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә командаһы менән Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алыш була.
1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург эргәһендә була.
1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың 19 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.
1817—1828 йылдарҙа 9-сы башҡорт кантоны башлығы булып хеҙмәт итә. 200-ләп башҡорт балаларын Санкт-Петербург, Мәскәү, Ҡазан ҡалалары уҡыу йорттарына урынлаштырыу менән дә шөғөлләнә. Каруанһарайҙы төҙөү эшендә лә әүҙем ҡатнаша.
Карл I (Австрия императоры)
Карл I (Карл Франц Иосиф, Karl I. Franz Josef, 17 август, 1887, Перзенбойг-Готсдорф, Түбәнге Австрия — 1 апрель, 1922, Фуншап, Мадейра) — Австро-Венгрия императоры, Чехия короле (Карел III, чех. Karel III исеме аҫтында . ) һәм Венгрия короле(Карой IV, венг.  IV. Károly исеме аҫтында ) 1916 йылдың 21 ноябренән 1918 йылдың 12 ноябренә тиклем.
Вариҫ
Габсбургтар династияһының һуңғы хакимы, Карл династияның ситтәге тармағына ҡарай: тура һыҙыҡ буйынса ҡарт олатаһының атаһы Франц II ҡына император була. Карлдың атаһы Франц Иосиф I туғанының улы эрцгерцог Отто (1865—1906) була. Карл тыуған саҡта тәхеткә сират буйынса бишенсе була, яңы вариҫтарҙың тыуыуы уны таждан тағы ла нығыраҡ алыҫайта ала ине. Әммә Франц Иосиф үҙенең бер бөртөк улынан (1889 йылда һәләк була, ир балалары булмай), үҙенең ағаһын эрцгерцог Карл Людвигты (1896 йылда вафат була), кесе ир туғанын Оттоны (1906 йылда йүнһеҙ йәшлек һөҙөмтәһе булған ауырыуҙарҙан үлә) һәм, ниһайәт, морганатик никахтан балалары тәхеткә дәғүә итә алмаған өлкән ир туғаны Франц Фердинандтан (1914 йылда Сараевола үлтерелә) оҙағыраҡ йәшәй. Ошонан һуң һәм бер үк ваҡытта Беренсе донъя һуғышы башланыуы менән 27 йәшлек эрцгерцог Карл үҙенең 84 йәшлек ике туған ҡартатаһының сираттағы вариҫы була.
Батшалыҡ итеү дәүере
Франц Иосифтың вафаты 1916 йылдың 21 ноябрендә Карл I Австрия һәм Венгрия тәхеттәренә ултыртты. Был ваҡытҡа хәрби һәм илдең эске сәйәси хәле ифрат ауыр була. Император Карл ғәсҡәрҙәр менән командованиены шәхсән үҙ өҫтөнә ала һәм венгрҙарҙың ярҙамына өмөт итеп, хәрби осорға ҡарамаҫтан, 1916 йылдың декабрь аҙағында Будапешта таж кейә.
Ҡолатылыуы һәм һөргөнгә ебәрелеүе
1918 йылдың ноябрендә Австро-Венгрия тарҡалғанынан һуң император, дәүләт идаралығынан ситләшеүе тураһында (йәғни, был тәхеттән баш тартыу түгеллеген һыҙыҡ аҫтына ала), тип иғлан итә.
1921 йылдың 26 мартында ул Венгрия тәхетен тыныс юл менән ҡайтарырға историографияла Пасха кризисы исемен алған беренсе аҙым эшләне. Император йәшерен хәлдә, Аристид Бриандың ышанысһыҙ вәғәҙәләренә өмөтләнеп, уның ярҙамлашырға ризалығын алырға тырышып һәм Венгрия легитимистарына, шул иҫәптән, адмирал Миклош Хортиның терәгәнә һәм дәртләндереүенә таянып, Будапештҡа килә. 3 апрелдә Бриан күмәк кеше алдында йәберләүгә дусар булған монарх менән бәйләнештәренән баш тарта. Әммә Кесе Антантаның йоғонтоһо арҡаһында Габсбургтарҙың хакимлығының тергеҙелеүе килеп сыҡмай. Дәүерҙең сәйәси реалийҙарын яҡшы аңлаған Хорти үҙе ысынбарлыҡта Карлға ярҙам итеүҙән баш тарта, сөнки уның тәхеткә күрһәтелеү осрағында Чехословакия һәм Словения, Хорватия һәм Сербия короллеге үҙҙәренең ғәсҡәрҙәрен илгә индереүҙәре бар ине (1921 йылдың 28 мартында Прага һәм Белгород тарафтарынан рәсми рәүештә тергелеүҙе һуғышҡа сәбәп итеп баһалаусы ноталар бирелә). Һуңынан үҙенең мемуарҙарында адмирал императорҙы уйламай эшләгән аҙымдан һаҡлап ҡалыр өсөн ғүмерендә ике бик ауыр сәғәт кисереүе тураһында яҙа. Уның фекерен Венгрияның премьер-министры граф Пал Телеки ҡеүәтләй. Ашығыс рәүештә йыйылған парламент 1 апрелдә Хортиға ышаныс белдерҙе. 4 апрелдән 5 апрелгә ҡараған төндә Карл бик теләмәй генә Венгрияны ҡалдыра һәм адмиралға ҡарата тәрән күрә алмау тойғоһо менән, уны һатлыҡ йән тип иҫәпләүгә сәбәп алып, поезда Швейцарияға китә.
1921 йылдың 21-24 октябрендә Карл тағы бер ҡабат тәхетте ҡайтарырға ниәт ҡыла һәм үҙенең һалдаттары менән Будапештҡа тиклем тиерлек барып етә, әммә әсирлеккә алына һәм шул уҡ йылдың 19 ноябрендә һөргөн булараҡ билдәләнгән Мадейра утрауына алып барыла. Шул уҡ йылда Венгрия парламенты Габсбургтар — Лотарингтар нәҫелен Венгрия тәхетенә ултыртҡан 1713 йылдағы Прагматик санкцияһын ғәмәлдән сығарып, хоҡуҡи яҡтан Габсбургтарҙы тәхеттән ҡолата.
1922 йылдың март айында элекке император һыуыҡ тейҙереп үпкә шешеүе менән ауырып китә һәм 1 апрелдә вафат була, Мадейрала ерләнә.