cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аносов Дмитрий Викторович
Биографияһы
1958 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институты аспирантураһына уҡырға инә, уны 1961 йылда уңышлы тамамлай (етәксеһе — Л. С. Понтрягин). 1961 йылда «Осреднение в системах обыкновенных дифференциальных уравнений с „быстроколеблющимися“ решениями» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1965 йылда «Геодезические потоки на замкнутых римановых многообразиях отрицательной кривизны» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1988 йылда, Л. С. Понтрягин вафат булғандан һуң, ул В. А. Стеклов исемендәге математика институтында ойошторған дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса семинарҙың етәксеһе булып китә (башта Р. В. Гамкрелидзе һәм һуңыраҡ — А. А. Болибрух һәм Ю. С. Ильяшенко менән берлектә).
В. А. Стеклов исемендәге математика институтының ябай дифференциаль тигеҙләмәләр бүлеге һәм М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында динамик системалар теорияһы кафедраһы мөдире (2000—2014). Төп хеҙмәттәре динамик системалар теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләр, дифференциаль геометрия һәм топология буйынса.
Д. В. Аносов 2014 йылдың 5 авгусында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
2017 йылда Д. В. Аносовтың бер төркөм уҡыусылары һәм коллегалары «Systems of Modern Dynamical Theory: Dmitry to A Anosov Victorovich Tribute» (by edited Anatole Katok, Yakov Pesin, Rodriguez Hertz Federico. Providence: American Society Mathematical, 2017. — 323 pp.) коллектив йыйынтығын нәшер итә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Мәскәү математик йәмғиәте премияһы (1965), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1976), Рәсәй Фәндәр академияһының А. М. Ляпунов премияһы (2001), Александр фон Гумбольдт премияһы лауреаты.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Лидия Ивановна (МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусы). Ҡыҙы — Ольга Дмитриевна Аносова (МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусы, физика-математика фәндәре кандидаты).
Полымья
Полымья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полымьятское күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аквариум (океанариум, Стамбул)
«Аквариум» (төр. Istanbul Akvaryum  — Аквариюм Истанбул) — Истамбулдағы ҙур океанариум. 2011 йылдың апрелендә асыла һәм Бөтә Донъя зоопарктар һәм аквариумдар ассоциацияһы ағзаһы булып тора. Флорье районында, Стамбулдың көньяҡ-көнбайыш яр буйында, Ататөрк исемендәге Халыҡ-ара аэропорттан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тасуирлама
Аквариум 2003 йылда төҙөлә башлай, 2011 йылда төҙөлөп бөтә. Истанбул «Аквариумы» үҙенең күләме һәм балыҡ төрҙәренең күплеге арҡаһында донъя океанариумдары араһында алдынғы урынды биләй. Килеүселәр Ҡара диңгеҙҙән Тымыҡ океан йүнәлешендә һуҙылған ун алты тематик зонаны, шулай уҡ бер тропик урманды үҙ эсенә алған географик маршрут буйынса үтәләр. Аквариумдағы бөтә тере йән эйәләре уларҙың тәбиғи йәшәү мөхитен ҡабатлаған шарттарҙа тотолалар. Океанариум Projects OCEAN халыҡ-ара компанияһы тарафынан эшләнгән.
Оло Кизмаш
Оло Кизмаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иняк йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жмеринка районы
Жмеринка районы (Жмеринський район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Жмеринка ҡалаһы. Жмеринка районы — өлкәнең иң эре райондарының береһе. Төньяҡта ул — Винница һәм Литин өлкәләре, көньяҡта — Шаргород, көнбайышта — Барск, көнсығышта Тывра райондары менән сикләшә.
Район өлкәнең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан һәм Украинаның көнбайыш өлөшөнөң уң яр урман-дала зонаһына ҡарай. Киев, Могилев-Подольск, Одесса һәм Львов йүнәлештәре тимер юблдары кисҫлҫшҫндә урынлашҡан. Жмеринка узел станцияһына йыл дауамында көнө-төнө поездар ағымы килеп тора. Биш ултыртыу платформаларынан станция пассажирҙарҙы ҡабул итә һәм оҙата, ә Поста-Подольскиҙа урынлашҡан тейәү-тауар станцияһында йөк ташыуҙар формалаша
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 34 189 кеше йәшәй.
Географияһы
Майҙаны — 1 130 км² (райондар араһында 6-сы урын биләй).
Төп йылғалар —Көньяҡ Буг, Краснянка, Думка, Ров.
Демографияһы
Район халҡы 35 482 кеше (2013 йылдың 1 июненә ҡарата) тәшкил итә, шул иҫәптән ҡала халҡы — 4 730 кеше (13.33 %), ауыл — 30 752 кеше (86.67 %).
Тораҡ пункттары
Тораҡ пункттары һаны:
Бөтәһе 69 тораҡ пункты иҫәпләнә :
Александровка (Олександрівка) — Александровка ауыл советы үҙәге (Кудиевцы, Повал, Шевченково ҡасабаһы). Халҡы: 894 кеше (2001)
Беликовцы (Біликівці) — Беликовецк ауыл советы үҙәге (Лопатинцы, Мартыновка) Халҡы: 539 кеше (2001) XV быуаттың беренсе яртыһындағы тарихи сығанаҡтарҙа телгә алына.века.
Дубовая (Дубова) — Дубовицы ауыл советы үҙәге. Халҡы: 643 кеше (2001) XVII быуатта нигеҙ һалынған, уны татар-монгодар үртәгән.
Жуковцы (Жуківці) — Жуковцы ауыл советы үҙәге (Петровка, Сидава, Щучинцы, Ярошенка). Халҡы: 855 кеше (2001) XVII быуатта нигеҙ һалынған.
Каменогорка (Кам’яногірка) — Каменогорка ауыл советы үҙәге (Алексеевка). Халҡы: 699 кеше (2001) XVIII быуатта нигеҙ һалынған.
Кармалюково (Кармалюкове) — Кармалюково ауыл слветы үҙәге (Майдан-Головчинский, Петрани). Халыҡ: 800 кеше (2001) XVI быуат башында телгә алына. 1787 йылдың 10 мартында Подолье крәҫтиәнлеге көрәше башлығы В. Я. Кармалюк тыуған. 1965 йылдың 1 авгусында уның хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылған.
Кацмазаво (Кацмазів) — Кацмазов ауыл советы үҙәге (Настасиевка). Халҡы: 993 кеше (2001) XV быуаттағы сығанаҡтарҙа телгә алына.
Коросовцы (Коростівці) — Коростовцы ауыл советы үҙәге (Слобода-Носковецкая, Чапаевка ҡасабаһы). Халҡы: 551 кеше (2001) Баштағы исеме — «Урочище Хорошовець». XVII быуат аҙағына тиклем хужалары — Хворостовскийҙар. Иван Хворостовский униатлыҡҡа ҡаршы сығыш яһай. 1739 ер хужалары ауылдың исемен Коростовцы тип үҙгәртәләр. 1891 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе асыла.
Леляки (Леляки) — Леляки ауыл советы үҙәге (Тартак) Халҡы: 707 кеше (2001) Тартак ауылы территорияһында баҡыр дәүере ҡәберлеге табылған.
Лука-Молчанка (Лука-Мовчанська) — Лука-Молчака ауыл советы үҙәге (Кесе Жмеринка, Подольское). Халҡы: 640 кеше (2001)
Лысогорка (Лисогірка) — Лысогорка ауыл советы үҙәге. Халҡы: 457 кеше (2001)
Людавка (Людавка) — Людака ауыл советы үҙәге. Халҡы: 730 кеше (2001) XVII быуатта нигеҙ һалынған.
Молчаны (Мовчани) — Молчаны ауыл советы үҙәге. Халҡы: 583 кеше (2001) XVII быуатта нигеҙ һалынған.
Носковцы (Носківці) — Носковцы ауыл советы үҙәге (Демков). Халҡы: 1702 кеше (2001) 1431 йылда тәүге тапҡыр телгә алына. Мәктәп музейында таш хеҙмәт ҡоралдары һаҡлана. XVII быуат һарайы бар.
Потоки (Потоки) — Потоки ауыл советы үҙәге (Рыжавка). Халҡы: 707 кеше (2001) XVI быуатта нигеҙ һалынған. Бында граф Потоцкий крепостнойҙары һөрөлгән.
Почапинцы (Почапинці) — Почапинцы ауыл советы үҙәге (Зоринцы, Слобода). Халҡы: 837 кеше (2001) XIV быуатта тәүге тапҡыр телгә алына.
Ров (Рів) — Ров ауыл советы үҙәге (Межиров). Халҡы: 688 кеше (2001)
Севериновка (Северинівка) — Севериновка ауыл советы үҙәге (Голубовка һәм Матейково, Хатки ҡасабалары). Халҡы: 1800 кеше (2001)
Сербиновцы (Сербинівці) — Сербиновцы ауыл советы үҙәге. Халҡы: 1193 чел. (2001) Севериновка — боронғо ултыраҡтарҙың береһе. Бронза дәүере ултыраҡтары һәм скиф ҡаласығы табылған.
Слобода-Межировка (Слобода-Межирівська) — Слобода-Межировка ауыл советы үҙәге. Халҡы: 639 кеше (2001) XVIII документтарында телгә алына.
Стодульцы (Стодульці) — Стодульцы ауыл советы үҙәге (Рожепы һәм Мельник ҡасабаһы). Халҡы: 710 кеше (2001) ХVII быуатта телгә алына.
Тарасовка (Тарасівка) — Тарасовка ауыл советы үҙәге (Будьки, Вознивцы). Халҡы: 688 кеше (2001) XVIII быуат башында тәүге тапҡыр телгә алына. Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары хөрмәтенә обелиск ҡуйылған. Икенсе донъя һуғышында 289 ауыл кешеһе ҡатнашҡан.
Телелинцы (Телелинці) — Телелинцы ауыл советы үҙәге (Ленинка). Халҡы: 545 кеше (2001) XVIII быуаттың беренсе яртыһында телгә алына.
Чернятин (Чернятин) — Чернятин ауыл советы үҙәге (Слобода-Чернятин, Токаревка) Халҡы: 1677 кеше (2001) XVII быуатта нигеҙ һалынған.
Тәбиғәт шарттары
Район климаты — уртаса йомшаҡ ҡышлы һәм йылы йәйле уртаса континенталь. Ул ауыл хужалығы эштәрен үткәреүгә, ял һәм туризмды ойоштороуға булышлыҡ. Район территорияһы беренсе урта-йылы, еүеш агроклиматик районға ҡарай. Максималь һауа температураһы +38 ° C-ҡа тиклем барып етә ала,  минималь — -33 ° C, ә уртаса йыл температураһы  +7 ° C. Бындай климатик шарттары игенселек өсөн бик уңайлы. Йылғалар: Рив, Ровец, Мурафа, Згар, Мурашко, уларҙың ҡушылдыҡтары – тыныс, аҡрын йөрөшлө, мул һыулы. Рив йылғаһы — Көньяҡ Буг йылғаһының ҡушылдығы. Мурафа һәм Мурашко — Днестр бассейны.
Район тупрағы — көл төҫлө урман һәм көл төҫлө урман ҡыҙыл балсыҡлы,  гумусы бик аҙ — 0,8-ҙән 1,8  процентҡа тиклем. Район территоорияһында Винница өлкәһе ҡурсаулыҡ фондының 20 объекты урынлашҡан. Уларҙың дөйөм майҙаны 493,49 гектар тәшкил итә. Чернятин паркы элекке баҡса-парк архитектураһы һәйкәле тип һанала, дендрология паркы булараҡ һаҡ аҫтына алынған. Уны һарай менән бергә төҙөгәндәр, парк майҙаны — 31 гектар. Уны баҡсасы-пейзажист итальян кешеһе Денис Маклед ижад иткән. Бында 120 төр ағас һәм ҡыуаҡ үҫә. Район байтаҡ рекреацион ресурстарға эйә, улар иҫәбенә шулай уҡ Чернятын, Севериновка, Бирюлево, Демидовка, Александровка, Носковцы ауылдарындағы парктар һәм  урман массивтар инә.
Транспорты
Төньяҡтан көньяҡҡа табан районды Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлы киҫеп үтә һәм Киевҡа һәм E583 Кишиневҡа юлдар үтә. Ғәмәлдәге автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо — 384,3 км, шул иҫәптән ҡаты ҡаплаулы юлдар — 45%.
Автоюлдар: Т 0214, Т 0218, Т 0241 һәм Т 0242.
Бирюлев, Кордышевк , Матейково һәм Сербиновцы станциялары аша  поездар хәрәкәте.
Туҡтау пункттары: 1132 км, Будки, Демидовка, Дубки, Жуковка, Козачевка, Лопатиници, Межиров, Могилевка, Стодульцы, Тартак һәм Чернятын.
Хужалығы
Эксплуатацияла – 150 км газ селтәре, тәбиғи газдың йыллыҡ  тотоноуы – 1273000 ашыу.
Электр биреү линиялары оҙонлоғо – 1590 км. Йыллыҡ дөйөм тотоноу 150 млн. КВт / ч тәшкил итә.
• Демидов гранкарьер
• Браилов сок-морс заводы
• Мартынов спиртзавод
• Браилов «Кристалл» ААЙ
• Чернятин һыра заводы
• «БРАИЛОВЧАНКА» тегеү фабрикаһы
• «Конкорд» ААЙ ( Севериновка ауылы)
• Браилов кирбес заводы
• «Агромаш» (Жмеринка ҡалаһы)
Милләт составы
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса милләт составы :
Шәхестәр
• Устим Кармелюк (1787—1835) — 1813—1835 йылдарҙа Подольела алпауыттар тарафынан украин крәҫтиәндәрен милли һәм социаль иҙеүенә ҡаршы ихтилалдың етәксеһе;
• Николай Малько (1883—1961) — украин совет дирижеры Сидней симфоник оркестрының баш дирижеры (1957—1961);
• Тихон Абрамов (1901—1991) — совет хәрбиһе, Советтар Союзы Геройы (1945), в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында — танк бригадаһы командиры. Ҡыҙыл Армия полковнигы;
• Николай Белоконь (1955) — Украинаның 5-се Эске эштәр министры (2003—2005);
• Иван Ковалёв (1921—2016) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Совет армияһы полковнигы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Сәйәсәт
2014 йылдың 25 майында Украина Президент һайлауҙары үтә. Жмеринка районы сиктәрендә 58 һайлау участкалары булдырыла. Һайлауҙарға килеү 69,56 % (28742 һайлаусынан 19993 һайлаусы тауыш бирә) тәшкил итә. Иң күп тауыш Петр Порошенко өсөн бирелә — 66,56 % (13 308 һайлаусы), Юлия Тимошенко — 17,01 % (3401 һайлаусый), Олег Ляшко — 6,42 % (1284 һайлаусы), Анатолий Гриценко — 2,49 % (497 һайлаусы). Ҡалған кандидаттар аҙыраҡ тауыш йыялар. Ғәмәлдә булмаған һәм боҙолған бюллендәр һаны — 0,96 %.
Социаль сфера
Районда белем биреү учреждениелар эшләп килә: Чернятин дәүләт аграр техникумы һәм Браилов 6-сы СПТУ, I кимәл дөйөм белем биреү мәктәптәре  — 3, I-П кимәл мәктәптәре — 26, I—III кимәл мәктәптәре — 12. Уларҙа 5131 уҡытыусы уҡый. Мәктәпкәсә балалар учреждениелар — 10, уларҙа тәрьиәнеүселәр — 290.
Райондың мәҙәниәт тармағы 20 йорт, 36 ауыл клубы, 61 китапхана, 4 музей, шул иҫәптән П. И. Чайковскийҙың, Н. Ф. Фон-Мекктың музейы, Устим Кармалюк исемендәге халыҡ музейы (Украинала берҙән-бер музей). Браилота һәм Станиславчикта Жмеринка музыка мәктәбенең филиалдары эшләй. Район территориаль медицина берләшмәһенә район хәстәханаһы, 4 участка хәстәханаһы, 5 медамбулатория, 47 фельдшер-акушер пункттары инә. Был учреждениеларҙа 530 медицина хеҙмәткәре эшләй. Район территорияһында 16 йәмәғәт ойошмаһы һәм 13сәйәси партиялар ячейкалары;  66 дини мәхәллә бар, шул иҫәптән: 32 Мәскәү патриархатының Украина православие сиркәүе; 14 — ПЦУ; 2 — старообряд; 4 — рим-католик; 1 — евангелий христиан-баптист; 7 — евангелие иманы христиандары; 5 — етенсе көн адвентистары.
Пресса
• Жмеринка гәзите; • Жмеринка Меридианы; • Беҙҙең гәзит; • ИНФО Жмеринка; • Колорит.
Интернет-баҫмалары
• Жмеринка. City — интернет-баҫма (Жмеринка һәм Жмеринка районы тормошо тураһында). 2018 йылдың октябрендә нигеҙ һалына.
Радио
• 67.34 FM «Горизонт» радиостанцияһы Украин Радиоһының Беренсе программы йышлыҡтарында эшләй.
Телевидение
• Кабель телевидениеһы. Элегерәк урындағы «Децебал» телевидениеһы ҡулланыла, Киев фирмаһына предприятиены һатҡандан һуң урындағы телевидение «DataGroup» фирмаһы аша трансляциялана.
Ясная Поляна (Ҡалтасы районы)
Ясная Поляна (Ясная Поляна) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452860, ОКАТО коды — 80233825007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе
Изге Димитрий Ростовский ҡәлғәһе — Рәсәй империяһының фортификация ҡоролмалары. Изге Димитрий Ростовский хөрмәтенә аталған. Изге Димитрий Ростовский ҡәлғәһе XVIII быуат уртаһында ҙур хәрби- стратегик әһәмиәткә эйә булған  һәм Рәсәйҙең көньяҡ ҡәлғәләре араһында   иң ҡеүәтлеһе булған. Ҡәлғә исеменән Дондағы Ростов ҡалаһының исеме барлыҡҡа килгән.
Ҡәлғә туранан-тура хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай, 1768— 1774 йылдарҙа рус-төрөк һуғышы тамамланыу менән был ҡәлғә сик нығытмаһы әһәмиәтен юғалта. Уның элекке форштадттарынан 1811 йылға Екатеринослав губернаһының Дондағы Ростов ҡалаһы  барлыҡҡа килә. 1835 йылда Ростов ҡәлғәһенең гарнизоны һәм хәрби мөлкәте Анапаға күсерелә. Валдары һәм бастиондары XIX быуат аҙағында ер менән тигеҙләнә.
Урынлашыуы
Ҡәлғә хәҙерге Чехов һәм Ҡәлғә тыҡрыҡтары, Горький һәм Станиславский урамдары араһында урынлашҡан. .
Төҙөлөшө
1740 йылда Изге Аанна ҡәлғәһенә ҡарағанда Донда Тимерник таможняһын һаҡлау өсөн ҡеүәтле нығытма булдырыу  зарурлығы килеп тыуа. 1744 йылда капитан Сипягин Бай сығанаҡ ҡотоғо янында нығытма төҙөү урынын һайлауы тураһында хәбәр итә. Сенат тәүге ете проектты кире ҡаға, әммә тик ике проект  хупланғас ҡына  (таш һәм ер нығытмалар). 1760 йылдың 20 декабрендә Изге Анна ҡәлғәһе  гарнизоны   яңы урынға күсерелә. 1761 йылды 6(17) апрелендә императрица Елизавета Петровна үҙенең указы менән яңы ҡәлғәғә Изге Дмитрий Ростовский исемен бирә, һәм шул уҡ йылдың 23 сентябрендә  уның нигеҙенә тәүге таш һалына.
Төҙөлөш менән хәрби инженер  А. И. Ригельман етәкселек итә.
Ригельман күрһәтмәһе буйынса ҡәлғәне һәм ундағы ҡоролмаларҙы төҙөү өсөн Кизитерин үҙәнендә кирбес заводы төҙөйҙәр. Төҙөлөш өсөн ташты Бай сығанаҡтан алалар, бүрәнәләрҙе Миус һәм Калмиус йылғалары янындағы Леонтьев һәм Глухой йырҙаларынан ташыйҙар. Ағасты ҡырҡып, Миус лиманына тиклем Миус буйлап ағыҙалар. Лимандан бүрәнәләрҙе төҙөлөш урынына тиклем аттарҙа, үгеҙҙәрҙә ташығандар. 1761 йылға ҡәлғәлә ете редут һалына.
Ер нығытмалар һәм ҡәлғәнең төп ҡоролмалары 1763 йылға тамамлана.
Тасуирламаһы
Изге Димитрий Ростовский ҡәлғәһе бик ҙур хәрби-стратегик әһәмиәткә эйә. Ул Рәсәйҙәге көньяҡ ҡәлғәләр араһында иң ҡеүәтлеһе була. Ҡәлғәнең әйләнәһе яҡынса 3,5 км, майҙаны — яҡынса 76 гектар тәшкил итә. [[Файл:Карта-схема_к_статье_«Дмитрия_Ростовского_(Святого)_крепость»._Военная_энциклопедия_Сытина_(Санкт-Петербург,_1911-1915).jpg|слева|мини|266x266пкс| Ҡәлғәнең план-схемаһы
(рисунок из статьи «Дмитрия Ростовского (Святого) крепость»; «ВЭС»; 1912 год) ]] Ҡәлғә планында йондоҙ ҡиәфәтле була, йырын менән уратып алынған һәм һигеҙ  равелин  менән тоташҡан туғыҙ редутан  торған. Дон яғынан ҡәлғәне ер нығытма менән бастион һаҡлап торған. Бастиондан түбәнерәк текә яр ике редут, өс батарея һәм ике ярым бастион менән нығытылған. Нығытмаларҙың дөйөм оҙонлоғо 3,5 километр тәшкил иткән. Ҡәлғә диуарында ике ҡапҡа  — көнбайыш һәм көнсығыш ҡапҡалар булған. Редуттар Троица, Аннинский, Андрей Первозванный, Екатерина, Елизавета, Петр, Павлов, Александр Невский, Дон исемдәрен йөрөткән.
Ҡәлғә 238 орудие менән ҡоралланған булған.
Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы
Биографияһы
Нурмөхәмәт Ислам улы Байымов 1910 йылда Башҡортостандың хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районы Олокүл ауылында тыуған. 1941 йылда БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың 4 апреленән алып 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә ҡаты яралана. 1943 йылдың июль-август айҙарында дивизия составында Курск дуғаһындағы алыштарҙа ҡатнаша. Һуғыш йылдарында күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 1947 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе
Тасуирламаһы
Ҡәлғә территорияһында дары, артиллерия  һәм аҙыҡ-түлек складтары, 28 һалдат казармалары һәм хәрби лазареттар, шулай уҡ офицерҙар йорто һәм һөнәрсе һәм сауҙагәр йорто төҙөлгән.
Ҡәлғәгә  ике ҡапҡа алып бара. Ҡәлғәнең көнбайышында Архангельск ҡапҡалары,  көнсығышта — Георгий ҡапҡалары. Ҡәлғә эсендәге урамдарҙың киңлеге 10 м алып 20 метрға тиклем  тура мөйөшлө кварталдар  барлыҡҡа килтергән. Шул уҡ ваҡытта урамдар йылғаға перпендикуляр һалынған. Үҙәк урам  Богатян  тыҡрығы исемен алған (хәҙерге Киров проспекты).
Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы
Былар ҡыҙыҡлы
Батыр яугир Нурмөхәмәт Байымовтың улы Роберт Нурмөхәмәт улы Байымов — билдәле СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты; уның ейәне Таһир Байымов — шағир.
Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе
Тасуирламаһы
Ҡәлғәлә үҙәк майҙанда һигеҙ ҡырлы барабан һәм көмбәҙ менән Покровка соборы төҙөлә. Хәрби ведомствоның төп административ биналарының фасадтары  был соборға йөҙө менән тора. 18 быуат аҙағына ҡәлғә биләмәһендә биш  сиркәү  төҙөлә: Йәмиғ Покровский, Казанская, Николаев, Сауҙагәр сиркәүе (Богородица Раштыуаһы) һәм Бөтә Изгеләр храмы. Үҙ ваҡытында ҡәлғәлә диңгеҙ хәрби начальнигы Федор Ушаков хеҙмәт иткән, 1778 йылда ҡәлғәлә А. В. Суворов булған
1768 йылда ҡәлғә халҡы биш меңдән ашыу була.
Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы
Хәтер
Байымов Нурмөхәмәт Ислам улының исеме Ҡырмыҫҡалы районының «Улар Еңеү менән ҡайттылар» китабына индерелгән.
Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе
Тасуирламаһы
XIX быуат башында  ҡәлғә туҙа, нығытмалары яйлап емерелә, биләмәләрендә торлаҡтар төҙөлә, тупраҡ валдары юҡҡа сыға. 1835 йылда ҡорал, амуниция һәм атыу кәрәк-яраҡтарын Анапа ҡәлғәһенә күсерәләр.
Һәйкәл
2009 йылдың 15 декабрендә Дондағы Ростовтың рәсми 260 йыллығына Оло Баҡса урамы һәм Ҡәлғә тыҡрығы киҫелешендә ҡәлғәгә нигеҙ һалыусыларға һәйкәл асыпа. Постаменттағы фигуралар араһында: төҙөүсе А. Ригельман, ҡәлғәнең беренсе коменданты Сомов, Дон ғәскәре атаманы  Д. Ефремов һәм сауҙагәр Хастанов (Темерник таможняһы начальнигы) бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Матрай мәктәбе
Матрай мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Матрай ауыл Советы (Йылайыр районы) биләмәһендәге уҡыу йорто. Матрай ауылы, С. Юлаев урамы, 38 адресы буйынса урынлашҡан
Тарихы
1876 йылда Матрай ауылында мосолман мәктәбе асыла.
1925 йылда аҙ комплектлы башланғыс мәктәп итеп үҙгәртелә. ''Беренсе уҡытыусылары — Ғ. Т. Алғышаев, Бохарбаев''. Уҡытыу башҡорт һәм урыҫ телдәрендә алып барыла. Рус балалары ла башҡорт телен өйрәнә һәм уны яҡшы белә.
1938 йылда мәктәпкә ете йыллыҡ статусы бирелә. Ошо уҡ йылда икенсе бина төҙөлә, уларҙың береһендә интернат урынлаша.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, бик күп уҡытыусылар фронтҡа алына, уларҙың урынына Йылайыр педагогия техникумын тамамлаусылар килә.
1961 йылда мәктәп һигеҙ йыллыҡ, 1966 йылда урта тип үҙгәртелә.
Бөгөнгә мәктәп «Матрай урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы тип атала. Учреждениеның составында 4 филиалы бар:
Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
СССР-ҙың химия сәнәғәте алдынғыһыы. коллектив коллективы коллективы
Оло Килдек
Оло Килдек — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сурень йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зверев Арсений Григорьевич
Зверев Арсений Григорьевич (18 февраль (2 март) 1900 йыл, Тихомирово ауылы Мәскәү губернаһы Клин өйәҙе — 27 июль 1969 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, халыҡ комиссары, һуңынан 1938—1960 йылдарҙа (1948 йылда өҙөклөк менән) СССР финанс министры, КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығына кандидат (1952—1953), финанс хеҙмәтенең генераль дәүләт советнигы.
Биографияһы
Арсений Григорьевич Зверев эшсе ғаиләһендә тыуған. 1919 йылдан РКП(б) ағзаһы. Мәскәү финанс институтын тамамлай (1933). Иҡтисад фәндәре докторы (1959).
1913 йылдан — туҡыу фабрикаһы эшсеһе
1917 йылдан — «Трехгорная мануфактура» эшсеһе
1921 йылдан — ҡыҙылармеец
1921 йылдан — кавалерия полкының взвод командиры
1922 йылдан — РКП(б)-ның Клин өйәҙ комитеты агитация-пропаганда бүлеге мөдире
1925 йылдан — Клин өйәҙе финанс бүлеге мөдире
1927 йылдан — Клин өйәҙе башҡарма комитеты рәйесе
1929 йылдан — Смоленск өлкә финанс бүлегенең һалым идаралығы начальнигы
1930 йылдан — Брянск округ финанс бүлеге мөдире
1932 йылдан — Мәскәүҙең Бауман районы финанс бүлеге мөдире
1936 йылдан — Мәскәүҙең Молотов район советы рәйесе
1937 йылда — Мәскәү ВКП(б) Молотов район комитетының беренсе секретары
1937 йылдың сентябренән — СССР финанс халыҡ комиссары урынбаҫары.
1938 йылдың ғинуарында — 1948 йылдың февралендә — СССР финансы халыҡ комиссары (1946 йылдан — министр). 1942 йылда атом тармағында эш башлау өсөн радий һәм аҡ алтын биреү буйынса яуаплы була
1948 йылдың 16 декабренән башлап — СССР-ҙың финанс министрының беренсе урынбаҫары
1948 йылдың декабренән — ҡабаттан СССР-ҙың финанс министры
1960 йылдың майынан — союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер. Бер үк ваҡытта Бөтә Союз ситтән тороп финанс уҡыу институты.
Күп кенә Сталин ваҡытында карьера яһаусылар кеүек үк, ул да 1930 йылдарҙа карьера яһай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында дәүләт финанстары менән етәкселек итә, хәрби производстволар өсөн кәрәкле аҡса бирә. Уның ваҡытында эске дәүләт заемдарын сығарыу яйға һалына, улар халыҡ араһында таратыла һәм СССР-ҙа аҡса реформаһы уҙғарыла (1947). СССР-ҙа аҡса реформаһы (1961) ул киткәс планлаштырыла — Зверев уның менән риза булмай отставкаға китә.
Талипов Нәжип Талип улы
Талипов Нәжип Талип улы (1912 — 23 февраль 1943) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Талипов Нәжип Талип улы 1912 йылда Башҡорт АССР-ның Мишкә районы Мәүлит ауылында тыуған. Өйләнгән, тормош иптәше Зөбәржәт Мөхәмәтзыя ҡыҙы
Каллиопа
Зевс һәм Мнемосинаның өлкән ҡыҙы. Аполлон (йәки Эагрҙан тыуған Орфей һәм Линаның әсәһе ). Тағы бер фараз буйынса, Рестың әсәһе. Икенсе версия буйынса, Аполлондан Гомерҙы тапҡан. Ҡайһы берҙә корибанттар әсәһе тип атала.
Гесиодҡа ярашлы, музалар араһында ныҡ айырыла, батшалар артынан эйәрә. Уны Алҡман, Стесихор телгә алалар. Каллиопаға Вергилий мөрәжәғәт итә. Баҡыр Дионисий элегияларында шиғриәтте «Каллиопа тауышы» тип атаған.
ИҒәҙәттә балауыҙ табличка һәм яҙыу таяҡсығы, стилус, менән һүрәтләгән. Эпизефир Локриһында хөрмәт ителгән.
1852 йылда асылған астероид Каллиопа исеме менән (22) Каллиопа аталған. Музаның исеме менән каллиопа музыка ҡоралы аталған.
Төньяҡ полюс
[[Файл:Nordpole-ru.png|мини| 1 — Төньяҡ полюс.
2 — Төньяҡ магнит полюс.
3 — Төньяҡ геомагнит полюс.
4 — Барып етә алмаҫлыҡТөньяҡ полюс ]] Төньяҡ полюс, Төньяҡ ҡотоп йәки географик Төньяҡ ҡотоп — Төньяҡ ярымшарҙа Ерҙең әйләнеү күсәренең өҫкө йөҙө менән киҫелеш нөктәһе. Төньяҡ Боҙло океан дың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡ ҡотоп һәм Төньяҡ магнит ҡотоп төрлө урындалар, уларҙы бутарға ярамай.
Төньяҡ ҡотоп ҡоро ерҙә урынлашҡан Көньяҡ ҡотопҡа диаметраль рәүештә ҡаршы тора. Ер өҫтөндә Төньяҡ полюсҡа ҡарата теләһә ниндәй башҡа нөктә һәр ваҡыт көньяҡ йүнәлештә бара. . Төньяҡ полюстың географик координаталары: 90°00'00" төньяҡ киңлеге; полюстың оҙонлоғо юҡ, сөнки ул бөтә меридиандарҙың да берләшеү нөктәһе булып тора. Төньяҡ ҡотоп шулай уҡ бер ниндәй сәғәт бүлкәтенә лә ҡарамай. Поляр көн, поляр төн кеүек үк, ярты йыл самаһы дауам итә.
Төньяҡ полюста океандың тәрәнлеге — 4261 метр (тәрән диңгеҙ аппараты «Мир» 2007 йылда үлсәү буйынса) йәки 4087 метр (1958 йылда америка һыу аҫты кәмәһенең үлсәме буйынса 4087 метр). .
Төньяҡ ҡотопҡа иң яҡын ер — Каффеклуббен утрауы, йә ATOW1996; һәм иң яҡын тораҡ пункты — Төньяҡ полюстан 817 километр алыҫлыҡтағы Эллесмере утрауындағы (Нунавут крайы, Канада) Уяулыҡ ауылы.
Ҡышын төньяҡ ҡотопта уртаса температура — яҡынса, йәй —   тирәһе.
Яулап алыу тарихы
Күп кенә боронғо мәҙәниәттәрҙә Ер яҫы тип иҫәпләнһә лә, боронғо грек фәйләсүфтәре, атап әйткәндә, Пифагор, беҙҙең эраға тиклем VI быуатта Ерҙең сферик формаһы тураһында фараздар әйтә башлаған. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта пифагор мәктәбенең ике вәкиле — Гейкет һәм Экфант беренсе булып ерҙең үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе менән күктең көндәлек әйләнеүен аңлатҡан.
«Төньяҡ ҡотоп» термины Ерҙең әйләнеү күсәре төньяҡ ярымшарҙа тәүге тапҡыр ун бишенсе быуат уртаһында барлыҡҡа килә. .Быға тиклем XIV быуат аҙағында яҙма сығанаҡтарҙа уны «Арктика полюсы» (Полус Арктика) тип атайҙар..
XV быуатта уҡ Мартин Богейм һәм башҡа географтар Төньяҡ полюс диңгеҙҙә урынлашҡан тип дөрөҫ уйлаған. Ҡайһы бер географтар, мәҫәлән, Жерар Меркатор, XVI быуатта хатта арктик төбәктең карталарын да үҙ идеялары нигеҙендә эшләгән, улар үҙәктә Төньяҡ ҡотопто күрһәткән.
1900 йылға тиклем
Төньяҡ ҡотопҡа барып етеү проблемаһы XVIII быуатта Европанан Ҡытайға иң ҡыҫҡа юлды табыу кәрәклеге менән бәйле барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта поляр көндә төньяҡ полюста боҙһоҙ диңгеҙ булған тигән легенда барлыҡҡа килә. Был диңгеҙгә беренсе тапҡыр 1607 йылда инглиз штурманы Генри Хадсон сыға, уның экспедицияһы Мәскәү компанияһы тарафынан финанслана. Гренландияның көнсығыш ярына барып етеп, Хадсонды боҙ туҡтата. Көнсығышҡа табан юл үтеп, команда Свальбард архипелагына барып етә, әммә 80°23' төньяҡ киңлектән төньяҡҡа табан үтә сыға алмай..
Михаил Ломоносов теоретик йәһәттән Төньяҡ ҡотопҡа диңгеҙ юлы менән барып етеү мөмкинлеген нигеҙләй. Померан легендаларын өйрәнеп, көслө ел Шпицбергендың төньяҡ ярынан боҙҙо ҡыуып алып китә, һәм диңгеҙгә юл аса, тигән һығымтаға килә.. Екатерина II указы менән 1765 һәм 1766 йылдарҙа адмирал Василий Чичагов ике тапҡыр Шпицбергендан төньяҡҡа табан барырға маташа, тик төньяҡ киңлектең 80°30' градусына ғына барып етә ала..
1773 йылда Британияның Шпицбергенда Барон Константин Фиппс экспедицияһы 80°48' градусҡа етә. 1818 йылда британ караптары отряды 80°34' билдәһен үтә алмай. Шунан һуң оҙаҡ ваҡыт карапта Төньяҡ ҡотопҡа барып етеү идеяһы күтәрелмәй.
Төньяҡ ҡотопҡа башҡа ысулдар ҡулланып барып етергә тырышҡан тәүге экспедицияларҙың береһе булып 1827 йылда Британияның Уильям Парри экспедицияһы була. Британ адмиралтействоһынан аҡса алып, Парри экспедицияһы 1827 йылдың мартында Англиянан «Хекла» карабында йөҙөп сыға һәм уны Шпицберген ға алып килә. Ошонан Парри отряды боҙҙа хәрәкәт итеү өсөн саңғылар менән йыһазландырылған ике кәмәлә төньяҡҡа китә һәм 23 июлдә 82°45 градусҡа етә һәм артабан ярты быуатҡа етерлек рекорд ҡуя. Парри отрядында Төньяҡ магнит полюсын беренсе  асыусы Джеймс Росс була. .
1875—1876 йылдарҙа Джордж Найрс етәкселегендәге Британия арктик экспедицияһы Төньяҡ ҡотопҡа барып етергә маташа. Экспедицияның бер өлөшө, Альберт Маркхэм етәкселегендә кешеләр һөрәгән саналарҙа, 1876 йылдың 12 майында, кире боролор алдынан, рекордлы 83°20'26 нөктәһенә барып етеп кире борола.
Джордж ДеЛонгтың Америка экспедицияһы 1879 йылдың 8 июлендә Сан-Францисколағы «Жаннет» баркеһында Беринг боғаҙы аша Төньяҡ ҡотопҡа барып етеү ниәте менән йөҙөп сыға. Әммә Төньяҡ Боҙло океандағы Врангель утрауы нан алыҫ түгел уларҙың судноһы боҙ менән уратып алына. Артабанғы 21 айҙа боҙҙан туңған судно төньяҡ-көнбайышҡа табан боролған һәм яйлап Төньяҡ полюсҡа яҡынлашҡан. 1881 йылдың 12 июнендә Жаннет боҙ баҫымына сыҙай алмай тишелә һәм бата. Команда ҡасып ҡотолоп өлгөрә һәм, кәмәләрҙе аҙыҡ-түлек менән боҙға һөйрәп, Яңы Себер утрауҙарына барып етә. Унан 1881 йылдың 12 сентябрендә команда өс кәмә менән материкҡа йөҙөргә маташа. Дауыл һөҙөмтәһендә экипажы менән бер кәмә бата. Ҡалған икәүһе ярға сыға, әммә дауылда аймалаша. Карап механигы Джордж Мелвилл етәкселегендәге кәмә экипажын урындағы якуттар Лена йылғаһы тамағында осрата. Лена тамағының икенсе яғына төшкән Де Лонг төркөмө, тундра эсендә оҙон юлға сығып, тораҡ пункт табырға маташа, тик 14 кешенән икәүһе генә халыҡ йәшәгән ергә барып етә ала. Ҡалғандары, шул иҫәптән Де-Лонг, аслыҡтан һәм арығанлыҡтан вафат була. . 1884 йылда Гренландияның көньяғында, һәләкәт урынынан меңдәрсә саҡрым алыҫлыҡта, Какорток тирәһендә боҙҙа туңған Жаннет техникаһы ҡалдыҡтары табыла. Метеоролог Анрик Мон был табыш нигеҙендә Төньяҡ Боҙло океанда боҙ ташыған ағым барлығын күҙаллай, ул көнсығыштан көнбайышҡа, Себер ярынан Америка ярҙарына тиклем боҙ ташый. Норвегия тикшеренеүсеһе Фридтжоф Нансен боҙҙа туңған карапта ошо ағым ярҙамында Төньяҡ ҡотопҡа барып етеү идеяһы менән ҡыҙыҡһына башлай. Бының өсөн Нансен «Фрам» карабында Норвегия поляр экспедицияһын ойоштора. «Фрам» Нансен бойороғо буйынса махсус боҙҙа дрейфлау өсөн төҙөлә — карап корпусы нығытыла һәм арҡыры киҫелештә йомортҡа кеүек түңәрәкләнә.
Боҙ, «Фрам»ды ҡабырғаларына ҡыҫып, карапты һындырмай, ә яйлап өҫкә ҡарай «ҡыҫып сығара». 1893 йылдың 24 июнендә Фрам Кристианиянан китә. Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап үткәндән һуң, 28 сентябрҙә карап Яңы Себер утрауҙары янындағы боҙ яланына барып етә һәм дрейфҡа сыға. 1895 йылдың 14 мартында, Фрам 84°4' N'ға еткәс, Нансен һәм Джалмар Йохансен, саңғыла Төньяҡ полюсҡа сәйәхәтен дауам итергә ҡарар итеп, карапты ташлап китәләр. Нансен 50 көн эсендә полюсҡа тиклем 660 километрҙы үтергә, ә унан Франц Йозеф ландына барырға тейеш була.
Өс эт санаһына тейәгән 120 көнлөк юл йөрөү өсөн провизия. Тәүҙә боҙ ярайһы уҡ тигеҙ була, тикшеренеүселәр тиҙ генә алға китә ала. Әммә яйлап ландшафт тигеҙһеҙерәк булып китә, был уларҙың алға китеш тиҙлеген һиҙелерлек кәметә. 7 апрелдә улар 86°14' Н-ға етәләр. Артабанғы юл боҙ өйөмдәренән тора. Төньяҡ ҡотопҡа барып етер өсөн аҙыҡ етмәүен аңлап, икеһе лә артабанғы ынтылыштан баш тарталар һәм көньяҡҡа боролалар, ахыр сиктә Франц Йозеф еренә барып етәләр. .
Савой принцы Луиджи Амедеоның итальян арктик экспедицияһы 1899 йылда Норвегиянан «Поляр йондоҙ» кит аулау карабында экспедицияға сыға. Франц Йозеф еренә барып етергә, унда лагерь ҡорорға, унда поляр ҡыш үткәрергә, ә ҡыш аҙағында — боҙҙа эт саналарында Төньяҡ ҡотопҡа барырға уйлағандар. Лагерҙа ҡышын туңыу һөҙөмтәһендә кенәз ике бармағын юғалта, шунлыҡтан ҡотопҡа походта шәхсән ҡатнаша алмай.
1900 йыл дың 11 мартында капитан Гумберто Канья етәкселегендәге төркөм Төньяҡ полюсҡа йүнәлә. Ҙур ҡыйынлыҡтар арҡаһында (шул иҫәптән ярҙамсы партиянан өс кешенең һәләк булыуы) Канья отрядының дүрт поляр тикшеренеүсеһе полюсҡа барып етә алмауҙарын аңлай башлай. Улар бары тик мөмкин тиклем төньяҡҡа китеп, флаг ҡуйып, кире ҡайтыу юлына аҙыҡ-түлек күләме етмәгәс, кире борола. 25 апрелдә Канья төркөмө рекордлы 86°34' N'ға етә, Нансен һәм Йохансен рекордтарынан 35 км төньяҡтараҡ, һәм ике айҙан һуң, 23 июндә, аҙыҡ-түлек бөтөү сәбәпле, көскә карапҡа кире ҡайталар. .
Төньяҡ ҡотопҡа экспедициялар шул тиклем билдәлелек ала, хатта инглиз телендә «Иң алыҫ төньяҡ» термины барлыҡҡа килә, был төньяҡ ҡотопҡа барғанда экспедициялар барып еткән иң төньяҡ киңлекте аңлата. Әммә Төньяҡ ҡотопҡа экспедицияларҙан тыш Арктика ға экспедициялар ҙа ебәрелә, улар үҙҙәренә башҡа маҡсаттар ҡуя — мәҫәлән, Төньяҡ-Көнбайыш үткәүел буйлап йәки Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап үтеү. Был экспедициялар һөҙөмтәһендә алынған тәжрибә Төньяҡ ҡотопҡа экспедициялар өсөн бик файҙалы була. Америка сәйәхәтсеһе Фредерик Кук 1908 йыл дың 21 апрелендә ике эскимос, Ахвелла һәм Этукишук менән бергә эт саналарында беренсе булып Төньяҡ ҡотопҡа етеүен белдерә. Әммә ул аныҡ дәлилдәр килтерә алмай һәм уның дәғүәләре йәмәғәтселек тарафынан киң ҡабул ителмәй.
1909 йыл дың 6 апрелендә Америка инженеры Роберт Пири төньяҡ ҡотопҡа афроамерикандар Мэттью Хенсон һәм дүрт эскимос Оота, Эгингва, Зееглоо һәм Оокеах оҙатыуында төньяҡ ҡотопҡа барып етем тип белдерә. Әммә һуңыраҡ Пириҙың белдереүе лә шик аҫтына алына.
Шулай итеп, ҡайһы бер тикшеренеүселәр Билдәләүенсә, Пири тарафынан Төньяҡ ҡотопҡа (246 км) сәйәхәттең һуңғы сегментына һайлап алынған отрядта навигация оҫталығына эйә булған һәм Пириҙың дәғүәләрен үҙ аллы раҫларға (йәки кире ҡағырға) һәләтле кеше булмаған. Поход ваҡыты ла шикле тыуҙара. Пирҙың континенттан Бартлет лагерына экспедицияһының уртаса тиҙлеге тәүлегенә 17 км тәшкил итә, һәм, Пир һүҙҙәре буйынса, Бартлет лагерынан сыҡҡандан һуң, уның отряды биш көн эсендә Төньяҡ ҡотопҡа тиклем 246 км-ҙы үтеп китә, көн һайын уртаса 50 км тәшкил итә, был экспедицияның әлегә тиклем хәрәкәт иткән уртаса тиҙлегенән өс тапҡырға күберәк була. . Ҡайтыу юлында улар тағы ла аҙыраҡ ваҡытты ала — өс көн, йәғни Пири отрядына тәүлегенә 80 км-ҙан ашыу тиҙлек менән атлаған, күп тикшеренеүселәр быны мөмкин түгел тип иҫәпләй.
Георгий Седов экспедицияһы Төньяҡ ҡотопҡа беренсе урыҫ экспедицияһы була. 1912-1914 йылдарҙа насар әҙерләнгән экспедиция ике ҡышты Арктикала «Майкл Суворин» («Святой великомученик Фока») шхунаһында үткәрергә мәжбүр була. 1914 йылдың 2 февралендә зәңге менән ауырыған Седов диңгеҙселәр Григорий Линник һәм Александр Пустошный менән бергә Тымыҡ ҡултыҡтан ҡотопҡа боҙҙа өс эт санаһында сыға.
Бер аҙнанан Седов артабан бара алмай, әммә походты дауам итер өсөн үҙен нарттарға бәйләргә бойора. 20 февралдә, ҡотопҡа ике мең километрҙан саҡ ҡына артығыраҡ юл үтеп, Седов Рудольф утрауы янындағы боҙ араһында һәләк була. Иптәштәре уны утрауҙа ерләй һәм ҡайтыр юлға сағалар. Седовтың Фрам исемле эте ҡәбер янында ҡала. .
Төньяҡ полюс күргән беренсе кешеләр 1926 йыл да тарихта тәүге трансполяр осош (ғөмүмән осош) яһаған "Норвегия" дирижабеле экапажы була. 1930-сы йылдарҙа донъялағы беренсе самолёт Төньяҡ полюстан 30 километр алыҫлыҡта оса («Фоккер»), ә һуңынан совет АНТ-7 самолеты авиация тарихында беренсе булып полюсҡа барып етә.
1937 йыл дың 21 майында Төньяҡ полюс районында (30 километр самаһы алыҫлыҡта ергә төшкән мәлдә) АНТ-6 самолеты ярҙамында Иван Папанин етәкселегендә беренсе «Төньяҡ полюс-1» (СССР) дрейфлау станцияһы ойошторола. Экспедиция ағзалары океанограф Петр Ширшов, метеоролог Евгений Федоров, радиооператор Эрнст Кренкель һәм етәксе Иван Папанин туғыҙ ай дауамында станцияла фәнни күҙәтеүҙәр алып бара. Ошо ваҡыт эсендә Гренландия ның көнсығыш ярына тиклем 2850 км юл үтәләр, унан 1938 йылдың 19 февралендә поляр тикшеренеүселәрҙе "Таймыр" һәм "Мурман" боҙватҡыстары алып ҡайта.
В. П. Чкалов етәкселегендә АНТ-25 совет самолеты экипажы авиация тарихында беренсе тапҡыр трансполяр осош яһай, ә һуңынан ББ-А самолетында осош була. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бер аҙҙан һуң бәйләнеш өҙөлә; Осоусы Сигизмунд Леваневский һәләк була.
.
Тижәниә
Тижәниә (التجانية; Тиджания) — XVIII быуат аҙағында Әхмәт әт-Тижәни тарафынан нигеҙләнгән, реформаторлыҡ үткәргән суфый тәриҡәте. Әхмәт әт-Тижәни 1781—1782 йылдарҙа үҙенең дәғүәтен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән бойондороҡһоҙ тәриҡәт булдырырға рөхсәт — «нәсихәт» алғанын раҫлауҙан башлай.. Француз оккупацияһы ваҡытында тәриҡәттең юғары ҡатламы француз властары менән хеҙмәттәшлек юлына баҫа. XIX быуат уртаһында тәриҡәт вәкилдәре Сенегал һәм Нигер йылғалары бассейнында айырым дәүләт төҙөй (Тижәниә Ғүмәр әл-Хажжа). Тижәниҙең хатаһыҙлығы һәм тәриҡәт ағзаларының үҙҙәрен башҡа мосолмандарҙан өҫтөн ҡуйыуы, үҙҙәрен һайланмыш тип һанауы, был шулай уҡ исламдың башҡа йүнәлештәре вәкилдәре яғынан ҡаты тәнҡит тыуҙыра.
Төньяҡ полюс
1940—2000 йылдар
1941 йылда АНТ-6 тәүге тапҡыр Арктикала «Барып етһеҙлек полюс»ҡа (Полюс недоступности) оса.
Төньяҡ ҡотопҡа беренсе булып барып еткән кешеләр (ҡаҙанышы шик аҫтына алынмаған) Главсевморпут башлығы Александр Кузнецов етәкселегендәге һәм Павел Гордиенко, Павел Сенко, Михаил Сомов, Михаил Острекин һәм башҡалар етәкселегендәге «Север-2» совет юғары киңлек һауа экспедицияһында ҡатнашыусылар була.
Тижәниә
Эпонимы
Әхмәт әт-Тиджани 1737 йылда Алжирҙың көньяғында тыуған. Ул бай булмаған бербер ғаиләһенән була. Дини фәндәрҙе өйрәнә, хәлүәтиҙәр һәм башҡа суфый тәриҡәттәре менән бәйле була.
Төньяҡ полюс
1940—2000 йылдар
1948 йылдың 23 апрелендә Котельный утрауынан өс самолетта осоп, төньяҡ киңлектең 90°00’00 нөктәһенә 16:44 сәғәттә (Мәскәү ваҡыты) төшәләр. Төньяҡ ҡотоп янында ваҡытлыса лагерь ойошторалар һәм ике көн фәнни күҙәтеүҙәр үткәрәләр. 26 апрелдә тикшеренеүселәр кире континентҡа осалар.
Тижәниә
Эпонимы
Әхмәт әт-Тижәни мөриттәренә башҡа шәйехтәргә бәйғәт биреүҙе, уларҙың бәрәкәте һәм шәфәғәте менән файҙаланыуҙы тыя. Алмашҡа ул уларға ҡиәмәт көнөндә ҡотолоу һәм үҙенең ҡурсыуын вәғәҙә итә.
Төньяҡ полюс
1940—2000 йылдар
Континенттан Төньяҡ полюсҡа тиклем ҡоро ерҙән беренсе булып барып етеүселәр Американың Ральф Пластед экспедицияһы ағзалары була, улар араһында Вальтер Педерсон, Джеральд Пицль һәм Жан-Люк Бомбардье (lang-fr| Жан-Люк Бомбардьер}). Төньяҡ ҡотопҡа улар 1968 йылдың 19 апрелендә Bombardier фирмаһының ҡаргиҙәрҙәндә барып етә. Эллесмере утрауы (Канада) янындағы утрауҙарҙың береһендә башланғандан алып Төньяҡ полюстағы финиш һыҙығына тиклем уларҙың экспедицияһы 42 көн дауам итә. Юл буйында самолеттан уларға яғыулыҡ һәм башҡа кәрәк-яраҡтар төшөрөлә. .
Тижәниә
Тарихы
Тәриҡәт бойондороҡһоҙ сәйәсәт алып барырға ынтыла. Француз оккупацияһы ваҡытында уның етәкселәре француз властары менән хеҙмәттәшлек юлына баҫа, әммә Марокколағы күпселек эйәрсендәр оккупанттарҙы таныуҙан баш тарта. XIX быуат уртаһында туғанлыҡ вәкилдәре Сенегал һәм Нигер йылғаһы бассейны халҡын исламға күсерә башлай. Айырым дәүләт булдырыу, шулай уҡ әүҙем христиандарға ҡаршы пропаганда үткәреү француздарҙың хәрби ҡаршы тороуына килтерә, ул тәриҡәттең еңелеүе менән тамамлана. Был осорҙа тәриҡәттә бер нисә тармаҡ барлыҡҡа килә, уларҙың иң ҙурҙары — хәмәлиә һәм яҡубия.
Төньяҡ полюс
1940—2000 йылдар
Төньяҡ ҡотопҡа автотранспорт ҡулланмайынса беренсе булып Уолтер Герберт етәкселегендәге Британия трансарктик экспедицияһы ағзалары сыға. Рой Бернер, Аллан Гилл һәм Кеннет Хеджс менән бергә 1969 йылдың 6 апрелендә, эт саналарын, шулай уҡ самолеттарҙан ташланған кәрәк-яраҡтарҙы ҡулланып, Төньяҡ ҡотопҡа барып етә. Барроу морононан Алып Төньяҡ полюс аша Көнбайыш Спицберген утрауына тиклем уларҙың экспедицияһы бөтәһе 5600 км-ҙан ашыу алыҫлыҡта үтә.
Тижәниә
Тарихы
1920-се йылдарҙа Марокко, Алжир һәм Туниста тәриҡәткә ҡаршы киң кампания йәйелдерелә, әммә ул ғәрәп илдәрендә лә, Үҙәк һәм Көнбайыш Африканың башҡа ғәрәп булмаған илдәрендә лә (Сенегал һәм Нигерия) байтаҡ эйәрсендәрен һаҡлап ҡала.
Төньяҡ полюс
1940—2000 йылдар
Экспедиция 1968 йылдың 21 февралендә башлана. Июль айында, дрейфлаусы боҙ буйлап 1900 километр үткәндән һуң, экспедиция ағзалары лагерь ҡора, унда боҙ ирей башлағанға туҡтарға мәжбүр булалар. 4 сентябрҙә улар яңынан юлға сыға, әммә тиҙҙән Гиллдың умыртҡа һөйәге йәрәхәтләнеүе арҡаһында туҡтарға мәжбүр булалар. Киләһе йылдың февралендә, поляр ҡыш тамамланғас, төньяҡ ҡотопҡа барып етәләр һәм Шпицбергенға юлды дауам итәләр. Экспедиция 1969 йылдың 29 майында тамамлана һәм 476 көн дауам итә. 1977 йылдың 17 авгусында «Арктика» совет атом боҙватҡысы навигация тарихында беренсе тапҡыр һыу өҫтө навигацияһында Төньяҡ полюсҡа барып етә. 1991 йылдың 7 сентябрендә тәүге тапҡыр үҙ аллы навигацияла дизель электр станцияһы булған боҙватҡыстар Төньяҡ ҡотопҡа барып етә: бортында халыҡ-ара фәнни экспедициялар булған «Polarstern» немец боҙватҡысы һәм «Оден» швед боҙватҡысы. .
Япон сәйәхәтсеһе Наоми Уемура йәйәүләп ҡотопҡа барып еткән беренсе кеше була. 1978 йылда ул вертолеттан ташланған кәрәк-яраҡтарҙы файҙаланып, эт саналарында 57 көн эсендә 725 километр үтә. Уның сәйәхәте 1978 йылдың 7 мартынан 1 майына тиклем дауам итә һәм Канаданың Элсмир утрауынан башлана..
Тижәниә
Тарихы
Әлеге ваҡытта тәриҡәткә эйәреүселәр һаны яҡынса 100 миллион тирәһе кеше тәшкил итә. Әхмәт Тижәни Али Сиссә тәриҡәттең рухи лидеры булып тора.
Төньяҡ полюс
1940—2000 йылдар
Төньяҡ ҡотопҡа саңғыла беренсе булып Дмитрий Шпароның совет экспедицияһы ағзалары сыға, уның составына Юрий Хмельевский, Владимир Леденев, Вадим Давыдов, Анатолий Мельников, Владимир Рахманов һәм Василий Шишкарев була. Уларҙың походы 77 көн дауам итә, 1979 йылдың 16 мартынан 31 майына тиклем. Ошо ваҡыт эсендә улар 1500 км юл үтә. .
Тижәниә
Тәғлимәте
Әхмәт әт-Тижәни мөриттәренән заһитлыҡ һәм бикләнеү талап итмәй, тыныс зекер индерә, башҡа суфый шәйехтәре һәм тәриҡәттәренең "изге урындары"на зыярат ҡылыуҙы тейешһеҙ тип һанай. Тижәни ҡараштарында башҡа суфый аҡыл эйәләренең (Ибн әл-Ғәрәби һ.б.) көслө йоғонтоһо һиҙелә. Ул үҙен "юғары ҡотоб " һәм «Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәтеме» (хәтем әл-виләйә әл-Мөхәммәҙиә) тип иғлан итә. Әхмәт әт-Тижәни үҙен абсолют хатаһыҙ тип иғлан итеп ортодоксаль сөнни ислам күҙлегенән тыйылған ғәмәл ҡыла. Ул силсиләнән баш тарта, үҙенең үәрде туранан-тура Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән алынған тип белдерә. Тәриҡәт ағзалары һайланмыш тип һанала һәм үҙҙәрен башҡа мосолмандарҙан өҫтөн ҡуя, был шулай уҡ исламдың башҡа йүнәлештәре вәкилдәре яғынан ҡаты тәнҡит тыуҙыра
Ималов Ғәйфи Ғәлиәхмәт улы
Биографияһы
Ималов Ғәйфи Ғәлиәхмәт улы 1908 йылда Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Миңеште ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Дүртөйлө район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 3-сө армияның 8-се кавалерия корпусы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкында хеҙмәт итә.
Төньяҡ полюс
1940—2000 йылдар
Полюсҡа тышҡы ярҙамһыҙ барып еткән беренсе экспедиция (йәғни самолёттан йәки вертолеттан кәрәк-яраҡ ырғытылма) 1986 йылда Уилл Стегер халыҡ-ара поляр экспедицияһы була. Шулай уҡ Пол Шурке, Брент Бодди, Ричард Вебер, Джефф Кэрролл һәм Анна Банкрофт ингән экспедиция 1986 йылдың 1 майында Төньяҡ полюсҡа барып етә. Анна Банкрофт Төньяҡ ҡотопҡа походҡа сығыусы беренсе ҡатын-ҡыҙ була.
Ималов Ғәйфи Ғәлиәхмәт улы
Биографияһы
1942 йылдың 4 авгусында Курск өлкәһендә барған ҡаты алыштар барышында һәләк була, Курск өлкәһенең (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) Озерки ауылында ерләнгән.
Төньяҡ полюс
1940—2000 йылдар
1986 йылдың 11 майында саңғыла төньяҡ ҡотопҡа беренсе булып француз Жан-Луи Этьен сыға. Был сәйәхәт 63 көн дауат итә. Уға самолеттан кәрәк-яраҡтар төшөрөлә..
1994 йылда саңғыла төньяҡ полюсҡа беренсе булып норвег Борге Усланд сыға. 2 мартта Северная Земля архипелагында Арктика морононан сыға һәм 1994 йылдың 22 апрелендә, 52 көндән һуң, Төньяҡ полюсҡа барып етә..
Арктика боҙо аҫтына 1958 йылдың 31 декабрендә «СП-6» дрейф станцияһында Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты хеҙмәткәре Юрий Георгиевич Пиркин Арктикала һыуға сумыусы беренсе водолаз була. Һыуға аҫтына төшөү Үҙәк поляр бассейнда боҙ дрейфын һәм йылылыҡ алмашыуҙы өйрәнеү өсөн махсус үлсәү һәм тауыш яҙҙырыу ҡорамалдары комплексын ҡуйыу өсөн үткәрелә. Был Үҙәк Арктикала һыу аҫтына төшөүҙең тәүге осрағы була. Был экспедицияла боҙ аҫтына профессиональ водолаздар түгел, ә геофизиктар төшә.
1989 йылдың 6 майында сәйәхәтсе Федор Конюхов В. Чуков етәкселегендәге «Арктика-89» экспедицияһы сиктәрендә төньяҡ ҡотопҡа тәүге тапҡыр Тыныслыҡ Байрағын ҡуя.
1998 йылдың 22 апрелендә Рәсәй ҡотҡарыусыһы һәм дайверы Андрей Рожков Төньяҡ полюста акваланг менән һыуға сумырға маташа. 50 метр тәрәнлектә һәләк була. Киләһе йылда, 1999 йылдың 24 апрелендә, составына Майкл Вольф (Австрия), Бретт Кормик (Бөйөк Британия) һәм Боб Васс (АҠШ) булған Халыҡ-ара дайверҙар командаһы һыу аҫтына төшөүҙе уңышлы башҡарҙы. .