cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Суртанды (күл)
Үҙенсәлектәре
Күл, уның эргәһендәге һоҡланғыс тәбиғәт туристарҙы элек-электән ҡыҙыҡтырып, үҙенә тартып тороусы төп сәбәптәрҙең береһе.
Күлдә ҡыҫалаларҙың булыуы уның һыуынын таҙалығына төп дәлил.
Падома
Падома (Узкая Падома, Падилла, Падоша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елагин һарайы
Елагин һарайы — Санкт-Петербургта Елагин утрауында йәйге император һарайы. Һарай үҙенең тәүге хужаһы Елагин исеме менән атала, әленән-әле хужалары алмашынып тороуға ҡарамаҫтан ул был исемде һаҡлан ҡалған. Һарайҙы шулай уҡ Елагин утрауы һарайы тип тә йөрөтәләр.
Төҙөлөшө
Палладин стилендә йортто төҙөүсе архитекторҙың исеме билдәһеҙ. Ҡайһы бер тарихсылар Дж.Кваренги авторлығын фаразлай. Утрауҙарҙа вилланың тәүге йөҙө һаҡланмаған.
XIX быуат башында утрауҙы Александр I үҙенең әсәһе императрица Мария Федоровнаөсөн һатып ала, сөнки әсәһенә Павловсктың һәм Гатчинаның ҡала сите резиденцияларына йөрөү ауырлаша. Елагин һарайын яңынан үҙгәртеп ҡороу билдәле төҙөүсе К.Россиға йөкмәтелә. Архитектор утрауҙа бер нисә бина төҙөй: көмбәҙ менән осланған өс ҡатлы һарайҙан тыш, унда өс өҫтәмә павильон, шулай уҡ Кухня һәм Ат аҙбары корпустары төҙөлә.
Һарайҙың һәм павильондың эске биналарын биҙәү менән  иң билдәле скульпторҙар — С. С. Пименов һәм В И. Демут-Малиновский — һәм рәссам-биҙәүселәр — Д. Б Скотти, А Виги һәм Б. Медичи шөғөлләнә.
Тол императрицаны һәм уның ҡунаҡтарын бигерәк тә Елагин һарайының беренсе ҡатындағы ишектәр һоҡландыра, уларҙы биҙәү менән Росси үҙе шөғөлләнә. Егерменән артыҡ һәр ишек ысын мәғәнәһендә сәнғәт әҫәре була: ишектәр нәҙек алтын ялатылған һырлау менән ҡиммәтле ағас тоҡомдары менән көпләнгән. Икенсе ҡөатта Александр I кабинеты ишеге  бронза биҙәүестәр менән биҙәлгән була.
Артабанғы тарихы
Мария Федоровна үлгәндән һуң Елагин һарайы яйлап «запастағы» батша резиденцияһына әйләнә, императорҙар уға артыҡ иғтибар бүлмәй. XX быуат башында Елагин һарайын дәрәжәлә «түбәнәйтәләр»  — батша резиденцияһынан ул Рәсәй премьер-министрҙарының  ял итеү урындарының береһенә әйләнә. Унда С Ю. Витте, П. А. Столыпин, В Н. Коковцов һәм И. Л. Горемыкин булып өлгөрә Революциянан һуң Елагин һарайы музей статусын ала — унда  Көнкүреш музейы асыла. Петербургта бындай музейҙар быуат башында бик күп була, әммә бер аҙҙан уларҙың күбеһе ябыла йәки башҡа мәҙәни йәки йәмәғәт учреждениеларына әйләнә. Был Елагин һарайы менән дә шулай була, унда  мәҙәни-тәрбиәүи үҙәк  ойошторола.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һарай ныҡ емерелә — төтөн юлына эләккән снаряд янғынға килтерә. Еңеүҙән һуң шунда уҡ архитектор В. М. Савков, иҫән ҡалған мәрмәр киҫәктәрен, һылау һәм биҙәү фрагменттарын бергә йыйып,  һарайҙы   реставрацияға әҙерләй башлай. Ошо фрагменттар һәм эскиздар буйынса Елагин һарайының эске бүлмәләренең биҙәлеше тергеҙелә.
Архитектор М. М. Плотников етәкселегендә тергеҙелгән Елагин һарайы йәнә музей була, унда быяла һәм фарвор коллекциялары, шулай уҡ сигеү әйберҙәре һәм ағастан, металдан изделиелар урынлаша. Үҙгәртеп ҡороуҙар башында, Ленинград нәфис быяла музейы ябылғандан һуң, уның экспонаттары коллекцияһы Елагин утрауы һарайына тапшырыла.
Варшава мәсете
Варшава мәсете (Meczet w Warszawie) Варша́вская мече́ть — Польша баш ҡалаһының көньяғында Висла йылғаһының һул ярында, Варшаваның Вилянув районында урынлашҡан мосолман ғибәҙәтханаһы. Польшала хәҙерге ваҡытта эшләп килгән 5 мосолман мәсетенең береһе.
Ганс Гросс
Ганс Густав Адольф Гросс (Hans Gustav Adolf Groß; 26 декабрь  1847 йыл — 9 декабрь 1915 йыл) — Австрия юрисы һәм ғалим-криминалисы, криминалистика фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Отто Гросстың атаһы.
Варшава мәсете
Тарихы
1993 йылда манараһыҙ төҙөлгән мавритан стилендәге мәсет. Варшавала мәсет төҙөү 1936 йылда уҡ планлаштырылған булған. 4 манара менән уратып алынған, колонналы һәм аркалы, һуғанбаш рәүешендәге ҡыйыҡлы ғибәҙәт йорто төҙөү күҙаллана. Икенсе донъя һуғышы төҙөлөш пландарына ҡамасаулай.
Ганс Гросс
Биографияһы
Гросс Грац ҡалаһында тыуған һәм Грац университетын тамамлаған. 1869 йылдан 1897  йылға тиклем Черновцы ҡалаһында  суд тәфтишсеһе булып эшләй. Ошо ваҡыт эсендә  енәйәт  тикшереү системаһы тәҡдимдәрен эшләй, ул  фундаменталь «Руководство для судебных следователей, чинов жандармерии и полиции» (1893) хеҙмәтенә нигеҙ һала. Гросс  докторлыҡ дәрәжәһенә эйә булмаһа ла,  1897 йылда Черновцы университетында  енәйәт-башҡарыу хоҡуғы профессоры була. 1902 йылда Гросс Прага университетына күсә,  ә 1905 йылда Грац университетында уҡытыусы булып китә.
Варшава мәсете
Тарихы
Мәсет эргәһендә хәҙер ислам мәҙәни ойошмалары үҙәге эшләй.
Ганс Гросс
Биографияһы
Гросстың «Руководство» хеҙмәте күп Европа телдәренә тәржемә ителә  (мәҫәлән,  рус теленә тәржемә 1895-1896 йылдарҙа сыға). Өсөнсө баҫманы (1898 йыл) автор «Руководство для судебных следователей как система криминалистики» тип исемләй. Криминалистика терминын Гросс уйлап таба һәм артабан енәйәттәрҙе тикшереү буйынса фәнгә исем бирә. Гросс дәлилләүҙәрҙең полиция тәжрибәһен дөйөмләштерә,  профессиональ енәйәтселәрҙең  жаргонын һәм  көнкүрешен һүрәтләй, тикшереү эшмәкәрлегендә һуңғы фәнни асыштарҙы ҡуллана (мәҫәлән, рентген нурҙарын), шулай уҡ енәйәт эштәренең  күп кенә тасуирламаларын  килтерә. Шулай уҡ Гросс беренсе криминалистик «Archiv für Kriminalanthropologie und Kriminalistik» журналға нигеҙ һала,1898 йылдан башлап вафатына тиклем уның  баш мөхәррире була. 1912 йылда Гросс Грацта криминалистика институтына нигеҙ һала.
Пяседай-Яха
Пяседай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Домниц
Домниц (Domnitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 806 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 143 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6420 һәм автомобиль коды — SK.
Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы
Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы (25 сентябрь 1950 йыл) — журналист, шағирә. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Журналистар (1996), Яҙыусылар союзы (1999) ағзаһы.
Биографияһы
Шағирә, журналист Флүзә Рәжәп ҡыҙы Мырҙабаева 1950 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Иҫке Мораҙым ауылында (әҙерге Башҡортостан Республикаһының Мораҙым ауылында) тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, Ғафури районының «Йондоҙ» гәзитендә эшләй. Бәләкәйҙән китап, гәзит уҡырға әүәҫлеге, үҙенең дә яҙышырға яратыуы Башҡорт дәүләт университетына уҡырға алып килә. Уны уңышлы тамамлап хеҙмәт юлын матбуғат менән бәйләй. 1973 йылдан алып «Звезда», 1980 йылдан башлап— «Башҡортостан» гәзите редакцияһында эшләй, 1999 йылдан алып бүлек мөдире була. 2007—2008 йылдарҙа «Панорама Башкортостана» журналы редакцияһында тәржемә бүлеге мөдире. Флүзә Мырҙабаева матбуғатта баҫылған бихисап мәҡәләләр, ижади портреттар, публицистик йыйынтыҡтар, шиғри әҫәрҙәр авторы. Ул әҙәбиәт, очерктар оҫтаһы булып таныла. Шиғырҙарында туған тәбиғәт тасуирлана, шағирәнең кисерештәре шулар аша асып бирелә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
— Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты
— Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге әҙәби премия лауреаты
Төп әҫәрҙәре
1. «Ғүмер ағыштары, кеше яҙмыштары…» (2005)
2. «Заман сыңы йыһан‑күктәрҙә» (2010)
3. «Мөғжизәле донъям» (2000)
Мөхәмәтшин
Мөхәмәтшин  — башҡорт һәм татар халыҡтарында киң таралған фамилия. Ғәрәп һәм фарсы сығышлы «Мөхәмәтша» тигән ҡушма һүҙҙән яһалған. Мөхәмәт + шаһ: Мөхәмәткә ҡараған, мосолман мәғәнәһен аңлата.
Альвер Бетти
Альвер Бетти (асылда, Элизабет Альвер, 1937 йылдан Элизабет Тальвик менән, 1956 йылдан Элизабет Лепик, Betti Alver, 1906 йылдың 23 ноябре, Йыгева, Эстония — 1989 йылдың 19 июне, Тарту, Эстония) — эстон шағирәһе, прозаик, тәржемәсе. Эстон теленә А. С. Пушкиндың «Евгений Онегин» романын тәржемә иткән. Эстон ССР-ының атҡаҙанған яҙыусыһы (1966). Эстон ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1981).
Биографияһы
Элизабет Альвер 1906 йылдың 23 ноябрендә Йыгевала тыуған. 1924 йылда Тартуҙа гимназия тамамлай, ә 1924—1927 йылда Тарту университетында эстон теле һәм әҙәбиәтен өйрәнә.
1927 йылда «Ел һөйәркәһе» романы нәшер ителә. Б. Альверҙың «Саң һәм ут» тигән тәүге шиғырҙар китабы 1936 йылда баҫылып сыға. Бетти Альвер поэмаһы тәржемәһендә А. С. Пушкиндың поэмалары һәм шиғри романы «Евгений Онегин» (1964), Горькийҙың «Бала саҡ» һәм "Минең университеттарым"баҫылып сыҡты. Шулай уҡ Кристьян Яак Петерсондың немецса яҙылған шиғырҙарын тәржемә итте. Бетти Альверҙың шиғырҙары урыҫ, поляк, немец, инглиз, чех, итальян һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән. Б. Альверҙың шиғырҙарын урыҫ теленә Юнна Морицтәржемә итте.
Альвер Бетти хөрмәтенә тыуған ҡалаһы Йыгевала «Йондоҙло сәғәт» көҙгө шиғриәт көнө үткәрелә. 2013 йылда уның исеме менән Меркурийҙағы кратерҙы атағандар — Альвер (Alver).
Эстон ССР-ының Юхан Смуула исемендәге Әҙәби премия лауреаты (1980).
Ғаиләһе
Шағир Хейти Тальвикка кейәүгә сыға. Лепик 1956 йылда Март Лепикка кейәүгә сыға (әҙәбиәт белгесе, Әҙәбиәт музейының беренсе директоры, 1940-45. йй.). Эдуард Альвер (Азатлыҡ һуғышында Кайтселиит командиры) һәм Сийм Каллас — туғандар.
Бетти Альвер филателияла
2006 йылда Бетти Альверҙың 100 йылығын Эстония почтаһы почта маркаһы сығарып билдәләне.
Котельница (Меремша ҡушылдығы)
Котельница — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Меремша йылғаһының уң ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ченстохова ратушаһы
Ченстохова ратушаһы (пол. Częstochowie Ratusz w ) — Польшала архитектура ҡомартҡыһы, Ченстохова ҡалаҙы үҙәгендә  Владислав Беганьский майҙанында урынлашҡан. Силезский воеводлығының һаҡланыусы ҡомартҡылар реестрына индерелгән (1960 йылдың 11 мартындағы 271/60  һәм  1978 йылдың 13 февралендәге  8/78 -се ҡарарҙар ).
Һуңғы Урта быуатта Ченстохова ике өлөшкә   бүленә: Яңы Ченстохова  һәм Иҫке Ченстоховаға, уларҙың һәр береһенең  үҙ ратушаһы була. Яңы Ченстохованың ратушаһы бар конфедерацияһы ваҡытында яна, ә Иҫке Ченстохованың ратушаһы наполеон һуғыштары ваҡытында емерелә. Классицизм стилендә Франциишк Рейнштейн проекты буйынса ратушаның төҙөлөшө 1828 йылда башлана һәм  1836 йылда  тамамлана. 1908 йылда ратуша үҙгәртеп ҡорола.
1967 йылдан ратуша бинаһында Ченстохова музейы урынлаша.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Пайтова Солда
Пайтова Солда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 315 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Словень-Градец
Словень-Градец (Slovenj Gradec) — Словенияның Корошка төбәгендәге ҙур булмаған ҡалаһы. Словень-Градец Австрия сиге янында, бер нисә километр алыҫлыҡта ғына, урынлашҡан. Ҡала Мариборҙан көнбайышҡа табан 45 км һәм төньяҡ-көнсығышҡа табан Люблянанан 65 км алыҫлыҡта тора. Ҡаланың халҡы 13 мең кеше самаһы тәшкил итә. Словень Градец ҡалаһы Словенияның 193 общинаһының береһе булып тора. Туғанлашҡан ҡалаһы — Чехияның Чески-Крумлов ҡалаһы.
Урта быуаттарҙа ҡаланың хужаһы барон фон Виндишгрец булған. 1880 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Виндиш-Грец (Windischgrätz Windischgrätz ) ҡалаһы халҡының дүрттән өс өлөшө немец телендә, ҡалған бер сиреге генә словен телендә һөйләшә, тип әйтелә. 1918 йылда Словень-градец ҡалаһы Словенияның немец телле кешеләренең бер «утрауы» ғына булып торған була. Беренсе донъя һуғышынан немецтарҙың күпселеге Австрияға күсеп сыҡҡан. Уларҙың ҡалғандары 1945 йылда Словениянан ҡыуып сығарылған.
Му-Хот-Соим (Лыхма ҡушылдығы)
Му-Хот-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хан ҡыҙы (йыр)
Хан ҡыҙы — башҡорт һәм татар халыҡ йыры. Башҡортостан, Һамар, Һарытау һәм Ырымбур өлкәһе, Көнбайыш Себерҙә, шулай уҡ нуғайбәк татарҙарында киң таралған.
Тарихы
«Хан ҡыҙы» йырының барлыҡҡа килеүен 16 быуатҡа тиклемге дәүергә ҡайтарып ҡалдыралар.
1984 йылда Һарытау өлкәһенең Дергачевский районы Сәфәр ауылынан Мотыйғулла Әмировтан (1906 йылғы) яҙып алына.
Башта 1991 йылда Һамар өлкәһенең Имәләй ауылынан Мөҡәдисә Заһиҙуллинанан яҙып алынған вариантта Р. С. Сөләймәновтың «Башҡорт халыҡ моңдары» йыйынтығында (1991) нәшер ителә.
Йырҙы а cappella хоры өсөн Р.Сәлмәнов эшкәртә.
Үҙ ваҡытында ҡайһы бер төрки халыҡтарҙа, шул иҫәптән төрлө төбәктәрҙә йәшәүсе татарҙарҙа таралған был уйын йыры туй йолаһы менән бәйле булған. Элек йәш парҙарҙың туйға тиклем бер-береһе менән күрешмәүҙәрен, йә ҡыҙҙы йәшәреү ғәҙәте булыуын, уның менән асыҡтан-асыҡ йәки йәшерен рәүештә күрешеү тыйылыуын иҫәпкә алып, егет менән ҡыҙ был йола йырының шаян куплеттарын бер-береһенә ябыҡ ишек аша әйтәләр. Егет буласаҡ ҡатынын ихтирам итеп, уны «хан ҡыҙы» тип атай.
Сюжеты
«Хан ҡыҙы» йырында гүзәллеге һәм аҡылы менән айырылып торған хан ҡыҙының һәм егеттең һорау-яуап формаһындағы диалогы яңғырай. Риүәйәт буйынса, боронғо заманда хандың бик матур ҡыҙы йәшәгән, уның йөрәген бер кем дә әсир итә алмаған. Бер ваҡыт ҡыйыу егет барлыҡҡа килә. Ҡыҙға килеп, уның хөрмәтенә ул маҡтау йыры йырлай, ҡыҙ ҙа уға йыр менән яуап бирә. Йәштәр араһында мөхәбәт хисе уяна.
Башҡортса
— Хан ҡыҙы, әс ишгең, мин керәйем,
Һинең буйың зифа, тиҙәр, мин күрәйем.
— Минең буйым күреп, һиңә ниҙәр файза,
Һинең йөҙөң нурлы, тиҙәр, мин күрәйем.
— Минең йөҙөм күреп, һиңә ниҙәр файза,
Һауалағы тулған айҙы күрмәнеңме?
— Хан ҡыҙы, ас ишегең, мин керәйем,
Һинең сәсең ҡара, тиҙәр, мин күрәйем.
— Минең сәсем күреп, һиңә ниҙәр файза,
Баҙарҙа ҡара ебәк күрмәнеңме?
— Хан ҡыҙы, әс ишегең, мин керәйем,
Һинең тешең ап-аҡ, тиҙәр, мин күрәйем.
— Минең тешем күреп, һиңә ниҙәр файза,
Сауҙагәрҙә ынйы-мәрйен күрмәнеңме?
Татар телендә
— Хан кызы, ач ишегең, бән керәем,
Буең зифа дип әйтәләр, бән күрәем.
— Бәнем буем зифалыкны күрү белән
Нинди дәртләр бирер икән тормышында?
— Хан кызы, ач ишегең, мин керәем.
— Минем сачем сиңа күреп, нидер файда?
Күрмәдеңме җегетләрдә кара юрга?
— Хан кызы, ач ишеген, мин керәем.
Синең буең зифа диләр, мин күрәем.
— Минем буем зифа булса, нә диярсең,
Бакчадагы алмагачны күрмәдеңме?
— Минем йөзем нурлы булса, нә диярсең,
Айның ундүрт кичәсени күрмәдеңме?
Синең тәнең йомшак диләр, мин күрәем.
— Минем тәнем йомшак булса, нә диярсең,
Сатучыда ак мамыкны күрмәдеңме?
Синең тәнең ап-ак диләр, мин күрәем.
— Минем тәнем ап-ак булса, нә диярсең,
-Су өстендә ап-ак күбек, күрмәдеңме?
— Хан кызы, ач ишегеңне, мин керəем,
Синең йөзең матур дилəр, мин күрəем.
— Минем йөзем матурлыгын ай күрмəемсең,
Җиргə чыккан кояшларны ай күрмəемсең.
Синең буең зиба дилəр, мин күрəем.
— Минем буйның зибалыгын белмəемсең,
Урманда үскəн наратларны күрмəемсең.
Синең чəчен бөдрə дилəр, мин күрəем. — Минем чəчнең бөдрəлеген белмəемсең,
Синең күзең кара дилəр, мин күрəем.
— Минем күзнең каралыгын белмəемсең,
Урманда үскəн шомыртларны күрмəемсең.
7 октябрь
7 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 280-се көнө (кәбисә йылында 281-се). Йыл аҙағына тиклем 85 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Усманов Хәсән Хәжиәхмәт улы
Усманов Хәсән Хәжиәхмәт улы (9 ғинуар 1975 йыл) — эстрада йырсыһы, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2014).
Биографияһы
Хәсән Хәжиәхмәт улы Усманов 1975 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған. 1982 йылдан 1992 йылға тиклем Асҡарҙың 1-се урта мәктәбендә уҡый, бер үк ваҡытта урындағы сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә (торба класы, уҡытыусыһы Сәғәҙәтов И. А).
1990 йылда Хәсән Урал аръяғы музыка мәктәптәре араһында үткәрелгән йәш музыканттар зональ конкурсы лауреаты дипломына лайыҡ була.
1992 йылда Сибай ҡалаһындағы политехник колледжына уҡырға инә. 1993—1995 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәре сафында хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, 1995—1996 йылдарҙа Сибайҙа уҡыуын дауам итә, күңел ҡушыуы буйынса «Йәнгүзәл» вокаль ансамбле составында сығыш яһай.
Уҡыған осорҙа Сибай, Өфө, Ҡазан, Нальчик һәм башҡа ҡалалар үткән төрлө кимәлдәге йыр бәйгеләренең лауреаты була.
2000—2006 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡый (профессор М. С. Алкин класы) һәм уны магистр дәрәжәһендә тамамлай. 2001 йылдан уҡыу менән бергә республика һәм Рәсәй буйлап гастролдәрҙә йөрөй.
2003 йылда башҡорт музыкаһын пропагандалау һәм йәш йырсыларға ярҙам күрһәтеү маҡсаттарында «Хәсән» ижади студияһын аса.
2003 йылдан «Хәсән» ижади студияһы етәксеһе һәм солисы.
Ижады
Хәсән Усманов башҡорт халыҡ һәм эстрада йырҙарын берсә оҫта башҡарған йырсы булараҡ билдәле. Уның репертуарында: башҡорт халыҡ йырҙарынан — «Абдрахман», «Азамат», «Сибай», «Урал», «Ҡаҫмарт буйы», «Ҡаһым түрә», «Әрме», «Шәүрә» һәм башҡалар; эстрада йырҙарынан — «Бөрйән ҡыҙы» (В. Ҡотдосов), «Ағиҙелдә аҡ томан» (М. Смаҡов, М. Ишбулатов), «Сулпаным булһаң ғына» (М. Әбделмәнов), «Таң йондоҙо» (Р. Мортазин), «Яра» (Р. Арыҫланов, Г. Әхмәтҡужина), «Ғүмеркәйҙәр бер генә» (А. Ғәлиев, Г. Үмерғәлина) һәм башҡалар бар.
«Юлдаш» радиоһы фондында йөҙҙән ашыу йыры һаҡлана.
Ғәиләһе
Ҡатыны — Зилә Усманова, йырсы. Ҡыҙы — Шәүрә, улы — Урал.
Пята-Яха (Пяседай-Яха ҡушылдығы)
Пята-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пяседай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клиц
Клиц (Klietz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1667 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
Ивановка ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Ивановка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ивановка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
Элек Дәүләт урман питомнигы (Гослесопитомник) ҡасабаһы ла ауыл биләмәһе составына ингән булған. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 12.02.1981 йылдағы 6-2/66 һанлы «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән алып ташлау тураһындағы» Указына ярашлы рәүештә 1981 йылда тора пункттар исемлегенән алынған.
Сыңғырауыҡ мәмерйәһе
Сыңғырауыҡ мәмерйәһе — Башҡортостандың Бөрйән районы ндағы мәмерйә, Кейекбай ауылынан 5 километр көньяҡ-көнбайышта. Сыңғырауыҡ мәмерйәһе Ағиҙел йылғаһының һул ярында, ағым буйынса Шүлгәнташ мәмерйәһенән үрҙәрәк урынлашҡан.
Мәмерйә блдарының дөйөм оҙонлоғо — 3218. м. Тәрәнлеге — 90 метр. Иҙән майҙаны — 8,7 мең кв. м, күләме — 37,5 мең куб. м.
Атаманың килеп сығышы
Сыңғырауыҡ мәмерйәһе тип ауыҙының күренеше буйынса атала. Ҙур булмаған ауыҙ (0,5х1 м) 78 метрлыҡ тәрән вертикаль шахтаға әйләнә. бары тик төбөнә төшөп етергә 15 метр ғына ҡалғас, коридорҙар системаһы һәм лабиринт тибындағы галереялар барлыҡҡа килә.
Мәмерйә ауыҙы
Мәмерйәгә ике инеү юла бар: төп инеү юлы — Сыңғырауыҡ мәмерйәһе, 100 метр алыҫлыҡта Айыу ҡоҙоғо (ҡайһы берҙә уны айырым мәмерйә итеп билдәләйҙәр). Улар икеһе лә вертикаль ҡоҙоҡто тәшкил итә.
Мәмерйә эсе
Кальцит шарлауығы. Мәмерйә эсендә сифонға төшөүсе йылға аға. Ағиҙел йылғаһына яҡыныраҡ булған төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге төп магистраль юлдар тау ҡатламдарының киҫелеше буйынса, ә йылғанан алыҫыраҡ булған көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге коридорҙар һәм галереялар — ыңғайына һалынған. Ваҡыт-ваҡыт 8-15 м. ҡоҙоҡтар осрай.
Мәмерйә системаһы өҫкө яҡ менән шулай уҡ ҡоҙоҡтар каскады ярҙамында уның көньяҡ-көнбайыш сигенә тоташа. Мәмерйәгә икенсе инеү урыны — Айыу ҡоҙоғо 90 метр тәрәнлегендә төп инеү юлы менән тоташа. .
Петрищев Руслан Сергеевич
Петрищев Руслан Сергеевич (22 август 1997, Радужный) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. Радужный ҡалаһындағы «Аган» хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта Өфөнөң Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Салауат Юлаев» һәм Йәштәр хоккей лигаһындағы «Толпар» хоккей клубтарының уйынсыһы.
Карьера
Руслан хоккей менән шөғөлләнеүҙе Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның Радужный ҡалаһының «Аган» командаһында һаҡсы позицияһында башлай. 2008/09 йылдар миҙгелендә Рәсәй беренселегендә 32 уйында 12 (5+7) мәрәй йыя. Киләһе йылда 20 уйында 14 (8+6) балл йыя. 2010/11 йылдар миҙгелендә Руслан Рәсәй беренселегенең 23 осрашыуында 9 тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. Шул уҡ йылда ул Ханты-Манси автономиялы округының йыйылма командаһы составында 3-сө уҡыусылар Спартакиадыһында 5 уйында ө тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. 2011 йылдан башлап «Аган» командаһы исемен «Югра» тигәнгә алыштыра. Киләһе ике миҙгелдә Руслан «Югра» өсөн Рәсәй беренселегенең 58 уйынында 42 (16+26) мәрәйгә өлгәшә. Тыуған ҡалаһында был миҙгел һуңғы тулы миҙгел була.
2013/14 йылдар миҙгеленең декабренә тиклем 21 уйында 4 мәрәй йыйып өлгөрә. 2013 йылдың декабрендә ул Өфөнән «Салауат Юлаев» хоккей клубының системаһына күсә. Яңы клубы өсөн 12 осрашыуҙа ул 3 мәрәй йыя. «Салауат Юлаев-97» зонаһын өсөнсө урында тамамлаһа ла Рәсәй беренселегенең финал уйындарында ҡатнаша, сөнки финал уйындары Өфөлә үтә. Руслан 6 уйында бер тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә һәм командаһы менән 1997 йылғы үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселегенең көмөш миҙалдарын еңә. Миҙгел тамамланғас Руслан Ханты-Мансиға ҡайта.
2014 йылда КХЛ драфтының 5-се раундында дөйөм 205-се номер аҫтында Петрищевты «Сочи» хоккей клубы һайлай. Әммә «Югра» үҙенең һаҡлау хоҡуғы менән ҡуллана һәм Руслан Ханты-Мансиҙа тороп ҡала.
«Мамонты Югры»
2014 йылда ул Йәштәр хоккей лигаһында «Мамонты Югры» өсөн уйнай башлай. 2015 йылдың 16 февралендә ЙХЛ-да тәүге һөҙөмтәле пас бирә — шул миҙгелдә ул бер генә мәрәй йыя. Харламов кубогы өсөн плей-оффта Руслан 5 уйын үткәрә, тик бер мәрәй ҙә йыймай. 2015/2016 йылдар миҙгелен Петрищев «Мамонты Югры» составында башлай. Был клуб өсөн ул 3 ноябргә тиклем уйнай. Ул команданың капитаны ролен дә башҡара. Ханты-Манси клубы өсөн 18 уйында 3 тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. Шунан һуң ул команданан китә.
«Салауат Юлаев» (2015—хәҙерге ваҡыт)
2015 йылдың 3 ноябрендә «Югра» Руслан Петрищевты «Салауат Юлаев» командаһына Андрей Анкудиновҡа алмаштыра. Руслан икенсегә Өфөгә күсә. 16 ноябрҙә «Толпар» өсөн тәүге уйынын үткәрә һөм шунда Рәсәйҙең профессиональ лигаларында тәүге шайбаһын керетә. Өфө командаһы шул осрашыуҙа еңә. «Толпар» өсөн даими миҙгелдә Руслан 26 уйында 10 (3+7) мәрәй йыя. 2016 йылдың 13 февралендә Түбәнге Камала үткән Саҡырыу кубогында — лиганың иң яҡшы уйынсылары араһында уйынға саҡырыла. Руслан шул уйында бер гол керетә, әммә уның Көнсығыш конференцияһы командаһы 2:5 иҫәбе менән отола. ЙХЛ чемпионаты плей-оффында ул командаһының өс осрашыуында ла ҡатнаша һәм бер гол керетә, ә «Толпар» серияла 0-3 иҫәбе менән «Снежные Барсы» хоккей клубына отола.
Өфөгә күскәндә төҙөлгән контракт буйынса Руслан башҡорт хоккейының системаһында булған «Салауат Юлаев», «Толпар» һәм «Торос» өсөн уйнай ала ине. Шуға күрә миҙгел алдынан үткән турнирҙарҙа ул «Торос» уйынсыһы булараҡ үткәрә. Шул 6 осрашыуҙа ул бер тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. 2016 йылдың 20 сентябрендә Руслан КХЛ-да тәүге уйынын үткәрә. Шул көндө «Салауат Юлаев» үҙ майҙансығында «Сочи» хоккей клубына отола (1:3). «Салауат» өсөн ул бөтәһе шул миҙгелдә 7 уйын үткәрә. Юғары хоккей лигаһында «Торос» өсөн 26 ғинуарҙа тәүге шайбаһын керетә. Нефтекама командаһы даими миҙгелде 5-се урында тамамлай һәм Братина кубогының беренсе раундында еңелеп ҡала. Руслан ЮХЛ-да бөтәһе 37 уйында 4 (1+3) мәрәй йыя. Шулай уҡ ул ЙХЛ-да «Толпар» өсөн биш уйында 3 тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә.
2017/2018 йылдар миҙгелендә Руслан КХЛ-да 23 уйында ҡатнаша, ә «Салауат Юлаев» 2010 йылдан тәүгегә Чернышёв дивизионын еңә. ЮХЛ-да «Торос» өсөн даими миҙгел менән плей-оффта 23 осрашыуҙа 2 һөҙөмтәле пас бирә, ә Йәштәр хоккей лигаһында «Толпар» формаһында алты уйында ҡатнаша. 2018/2019 йылдар миҙгелендә Руслан КХЛ-да 3 уйында ҡатнаша, ә ЮХЛ-да «Торос» өсөн 69 уйын уҙғара һәм 14 мәрәй йыя, ә Нефтекама клубы, Петров кубогы өсөн плей-оффтың ярымфиналына етеп, көмөш миҙалдарҙы яулай.
Рәсәй йыйылма командаһында
2016 йылдың 26 октябрендә Петрищев Рәсәй йәштәр йыйылма командаһының Канада менән суперсерияға киңәйтелгән составҡа инә. Аҙаҡтан ул төп составҡа ла эләгә. Төньяҡ Америкала үткән уйындарҙың бишәүһендә Руслан ҡатнаша һәм бер мәрәй ҙә йыймай. 2016 йылдың 1 декабрендә Петрищев Рәсәй йәштәр йыйылма командаһының донъя чемпионатына әҙерләнер өсөн составҡа керә. Унан башҡа Өфөнән тағы өс кеше шунда була: Михаил Котляревский, Кирилл Капризов һәм Михаил Воробьев. Әммә 2016 йылдың 17 декабрендә Русландың донъя чемпионатына бармауы билдәле була.
Фәйрушин Дамир Зөфәр улы
Фәйрушин Дамир Зөфәр улы (Файрушин Дамир Зуфарович; 10 ғинуар 1947 йыл) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Дамир Зөфәр улы Фәйрушин 1947 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Мәнәгәҙ ауылында тыуған.
1981—1988 йылдарҙа — БАССР-ҙың ауыл хужалығы министры урынбаҫары, Дәүләт агросәнәғәте рәйесе, Дәүләт агросәнәғәт союзы рәйесе урынбаҫары.
1991 йылдан — «Башагропроммеханизация» дәүләт-кооператив берекмәһенең генераль директоры.
Артабан «Башсельхозтехника» ауыл хужалығы предприятиеһы генераль директоры вазифаһында эшләй
Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт аграр университетының ауыл хужалығын механизациялау факультетында уҡыта
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылда Ҡырмыҫҡалы районындағы 222-се Ҡырмыҫҡалы һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ауыл хужалығындағы күп йыллыҡ ҡаҙаныштары, намыҫлы хеҙмәте өсөн лайыҡ булған:
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Питиман
Питиман — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Немец теле
Немец теле (Deutsch, Deutsche Sprache) — герман төркөмөнөң көнсығыш герман төркөмсәһенә ҡараған тел. Германия, Австрия, Швейцарияла немец теле дәүләт теле, ә Люксембург, Лихтенштейнда һәм Көнсығыш Бельгияла рәсми тел булып һанала. 100 миллион тирәһе кеше өсөн немец теле- туған тел.
Хәҙерге немец теле үрге (әҙәби тел нигеҙе) һәм түбәнге диалекттарға(Германияның төньяҡ- көнбайышында һәм ҡайһы бер илдәрҙә бер аҙ һаҡланған) бүленә. Яҙмаһы — латин әлифбаһы. Грамматик төрө буйынса немец теле— флектив-аналитик тел.
Тарих
Инглиз теленә яҡын. Көнбайыш герман ҡәбиләләре (алеман, баювар, сакс, туринг, франк, хат) теленә барып тоташа. Немец теле түбәнге-немец, урта-немец һәм көньяҡ‑немец төркөмдәре диалекттарын айырып йөрөтәләр, уларҙың һәр береһе көнбайыш һәм көнсығыш төркөмсәләргә бүленә; Швейцарияла — алеман, Люксембургта мозель-франк диалекттары бар. Әҙәби теле XVIII быуат аҙағында көнсығыш‑урта‑немец һәм көньяҡ‑немец диалекттары нигеҙендә формалаша. Немец теле фонетикаһында һүҙ башында һуҙынҡылар ҡаты итеп әйтелә; морфема аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғыраулана: [ä], [ö], [ü], [äu] һуҙынҡылары өсөн умлаут күренеше хас. Һүҙьяһалышта аффиксация һәм һүҙҙәрҙе ҡушыу өҫтөнлөк итә; субстантивациялары киң таралған: «laufen» (йүгерергә) — «das Laufen» (йүгереү), «alt» (ҡарт) — «der Alte» (ҡарт кеше), «die Alte» (ҡарсыҡ), «das Alte» (иҫке) һәм башҡа Һүҙлек составында инглиз, итальян, латин телдәренән, француз теленән, шулай уҡ славян телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Һөйләмдәрҙең төп тибы — ҡылымлы. Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙерге немец алфавиты 26 хәрефтән тора.
Диалекттары
Немец теленең бөтә диалекттары ла көнбайыш герман диалект мөхитенә ҡарай, унда шулай уҡ нидерланд теле лә инә. Хәҙерге Германия, Австрия, Швейцария, Люксембург, Лихтенштейн, Италия һәм Нидерланд биләмәләрендә өс диалект төркөмөн айырып йөрөтәләр: Түбәнге немец (Niederdeutsch), Урта немец (Mitteldeutsch) һәм Үрге немец (Oberdeutsch), һуңғы икеһе Үрге немец диалекты төрҙәре итеп ҡарал (Hochdeutsch) .Түбәнге һәм Үрге немец диалекттары араһындағы сик Бернарт һыҙығы тип йөрөтөлә. Был төрөкмдәргә ингән айырым һөйләш һәм милли варианттарҙа географик үҙенсәлектәрҙән тыш оҙайлы мәҙәни, географик һәм тарихи факторҙар йоғонтоһонда телдә һиҙелерлек айырма бар. Австрия һәм Швейцария варианттарының фонетика һәм лексикала үҙ үҙенсәлектәре бар, уларға һүҙ башында p-, t-, k- әйтелешендә айырма,әҙәбәи немец телендә булмаған сит ил телдәренән ингән һүҙҙәр ҡулланыу хас. Ерле һөйләштәрҙе диалекттарҙан айырып ҡарамайҙар. Улар барыбер бавар һәм алеманн диалекттарына ҡарай.
Боронғо герман телдәре
Герман ҡәбиләләре Эльба менән Одер йылғалары араһындағы тигеҙлектең төньяғына, Ютландия һәм Скандинавияға, VI—V б.э.т.быуаттарҙа күсеп килгән. Улар боронғо һинд-европа ҡәбиләләре берлегенән айырылып сыҡҡан. Башҡа һинд-европа телдәренән айырылып сыҡҡан боронғо герман теле герман теленең нигеҙен тәшкил итә. Быуаттар буйы германдар теленә күрше халыҡтар телдәре йоғонто яһай (күбеһенсә — кельттар, һуңыраҡ римляндар- латин теле).
Беҙҙең эра башында телдең үҫеше күп осраҡта ҡәбилә телдәрендә һөйләшеүселәрҙең миграцияһына, шулай уҡ бәләкәйерәк ҡәбиләләрҙең ҙурыраҡтары тарафынан йотола барыуына бәйле. Шулай итеп, франк, сакс, тюринг, алеманн һәм бавар ҡәбилә берләшмәләре һәм уларҙың диалекттары барлыҡҡа килә. V—IX быуаттарҙа улар Меровингтар (Хлодвиг етәкселегендәге һуғыштар), ә һуңыраҡ Каролингтар (Бөйөк Карлдың баҫып алыу һуғыштары) ҡулы аҫтында берләшә. Карл империяһына хәҙерге Франция, Италия, Германия ерҙәре инә. Был Рейн йылғаһынан көнсығыштағы германдарҙың Галлия һәм Апеннин ярыумутрауындағы роман халыҡтарынан айырылыуына килтерә.
Урта быуаттарҙа һәм Яңы осорҙа немец теле
Көнсығыш франк дәүләтендә төрлө ҡәбиләләр йәшәй, шуға ҡарамаҫтан унда йәшәгән халыҡ үҙен бер үк телдә һөйләшкән бер халыҡ итеп X—XI баштарында, урта немец осоро башында уҡ, хис итә башлай. Deutsch һүҙе diutisc (diot, þiuda) һүҙенән алынған, «халыҡ телендә һөйләшеүсе» (латин телендә һөйләшкәндәрҙән айырмалы) тигәнде аңлатҡан сифат һүҙ. Латинса theodisce (theodisca lingua) латин сығанаҡтарында VIII быуат аҙаҡтарында күренә башлай һәм латин телендә һөйләшмәгән, мәҫәлән, герман халыҡтары тигәнде аңлатҡан. IX быуаттың икенсе яртыһында Отфрид фон Вейсенбург яҙмаларында thiufrenkiska zunga осрай, был дөйөм франк теле тигәнде аңлата, XI быуат башында diu diutisca zunge тип Ноткер бөтә герман халыҡтары телен атай. Тотош халыҡты diutisc тип тик XI быуат аҙағында ғына атай башлайҙар.
Күрше роман һәм славян халыҡтарынан айырмалы, урта быуаттарҙа немец телендә һөйләшеүселәр төрлө дәүләттәрҙә йәшәй. Шуға күрә немец теленең бик күп диалекттары формалаша. Урта үрге немец теленең ерле һөйләштә ҡулланыш үҙенсәлектәре мәҙәни берлекте нығытыуға ҡамасаулай һәм XIII быуат башынан алып, шағирҙар диалект һүҙҙәрен ҡулланмаҫҡа тырыша башлай-улар үҙ әҫәрҙәрен уҡыусылар һанын арттырырға тырыша, был дөйөм немец телен булдырыуға табан яһалған тәүге аҙым тип ҡарала. Ләкин бының өсөн халыҡ араһында Урта быуаттың һуңғы осоронда һәм Яңырыш осоронда уҡый-яҙа белеүселәр һаны артыуы кәрәк була. . XIII—XIV быуаттарҙа немец теле үҫеше әкренләп латин теленең рәсми эшмәкәрлек өлкәһенән ҡыҫырыҡлап сығарыла башлай (быға тик XVI—XVII быуаттарҙа ғына өлгәшелә). Эльба йылғаһының көнсығышында ятҡан славян ерҙәрен баҫып алыу көнсығыш немец һөйләшен барлыҡҡа килтерә, был тел төп урынды биләй башлай һәм көньяҡ немец әҙәби традициялары менән байытылып, немец әҙәби теленә нигеҙ һала.
Башҡа илдәрҙән айырмалы (уларҙа әҙәби тел- баш ҡала диалекты теле), немец әҙәби теле- урта һәм үрге немец теленең ҡатнашмаһы, ул тик Ганноверҙа ғына туған тел булып иҫәпләнә.Германияның төньяғында был тел тик дәүләт менән идара итеү һәм мәктәп мәғарифы өлкәһендә Реформация осоронда тарала. Ганза ҡалалары сәскә атҡан осорҙа Германияның бөтә төньяғында түбәнге немец диалекттары һәм нидерланд теле өҫтөнлөк итә. Ваҡыт үтеү менән әҙәби немец теле Германияның төньяғында ерле диалекттарҙы ҡыҫырыҡлап сығара, улар бөгөнгә тиклем бик аҙ һаҡланып ҡалған (Нидерландтарҙа,Дания, элекке СССР өлкәләрендә йәшәгән немецтарҙың күбеһенең туған теле, Plattdeutsch). Үҙәк һәм көньяҡ Германияла тел әҙәби телгә яҡын булғанлыҡтан, халыҡ үҙ диалектын һаҡлап ҡалған.
1521 йылда Мартин Лютер Яңы Ғәһедте (Новый Завет) әле нығынып бөтмәгән дөйөм яҙма телгә тәржемә итә, ә 1534  йылда — Иҫке Ғәһедте, XIX быуат телсе ғалимдары фекеренсә, был бер нисә быуындың теленә йоғонто яһай, сөнки XIV быуатта уҡ әкренләп иртә үрге немец теле тип йөрөтөлгән дөйөм немец теленең үҫеше һиҙелә башлай. Дөйөм әҙәби немец теленең формалашыуы башлыса XVII быуатта тамамлана.
Немец яҙмаһы
Немец алфавитында 26 пар латин хәрефтәре ҡулланыла (бәләкәй һәм ҙур хәрефтәр) ; умлаут билдәһе ҡуйылған хәрефтәр (ä, ö, ü) һәм лигатура (ҡушма хәреф) ß (эсцет) алфавитҡа инмәй. Алфавитта умлаутлы ä, ö, ü яҙыу билдәләре a, o, u хәрефтәренән айырылмай; умлаут менән генә айырылған һүҙҙәрҙән тыш булғандарында умлаутлы һүҙ аҙаҡтараҡ яҙыла; ß оҙон һуҙынҡыларҙан һәм дифтонгтарҙан һуң яҙыла (1996 йылғы орфография реформаһынан һуң) ss-ҡа тиң. Немец хәрефтәрен атаған саҡта ä, ö, ü хәрефтәрен a, o и u хәрефтәре менән бергә атамай, хәрефтәр теҙмәһенең аҙағында ғына атайҙар. Һүҙлектәрҙә немец һүҙҙәре умлаутты иҫәпкә алмай ғына ҡуйыла.
Латин хәрефтәрен индергәнсе немец телендә рун тамғалары ҡулланылған, улар германдар христиан диненә күскәндән һуң бөтөнләй ҡулланылмай башлаған. XX башына тиклем рәсми ҡулланышта гот шрифты йөрөгән (башҡа илдәрҙә баҫтырылған һүҙлектәрҙә лә). Айырым гот ҡулъяҙмаһы һәм фрактура булған (1941 йылға тиклем мәктәптә өйрәтелгәндәр). Антиква XIX быуаттан башлап башта рәсми ҡулланышта булмай, 1918 йылғы ноябрь революцияһынан һуң рәсми рәүештә индерелә. Нацистар власҡа килгәс, гот шрифты рәсми рәүештә индерелә, һуңыраҡ нацист пропагандаһы гот шрифтын, еврейҙарҙың квадратлы яҙмаһына оҡшатып, эҙәрлекләй башлай,. Хәҙерге заманда был шрифт биҙәү маҡсатында, йә иһә китап нәшер иткәндә ҡулланыла.
Лексика
Боронғо немец һүҙҙәре тип боронғо герман телендә булған лексемалар атала. Ул телдең төрлө диалекттарынан хәҙергә герман телдәре, шул иҫәптән хәҙерге әҙәби немец теле лә барлыҡҡа килгән. Ул һүҙҙәрҙең күбеһе боронғо герман теленә үҙ сиратында боронғо һинд-европа теленән ингән. Уларға: алмаштар ich (прагерм. *ek), du (*þū), mein (*mīnaz) и т. д.; һандар ein (прагерм. *ainaz), zwei (*twai), hundert (*hundaradą)һ.б..; исем Vieh (прагерм. *fehu), Haus (*hūsą), Feuer (*fōr) иһ.б.; ҡылымдарҙан gehen (прагерм. *gāną), stehen (*stāną), sehen (*sehwaną) кеүектәр инә
Башҡа һинд-европа телдәренән немец теленә ингән һүҙҙәр Германияның күрше илдәр менән тарихи мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади бәйләнештәре менән аңлатыла. Һинд-европа һүҙҙәренән тыш немец телендә башҡа һинд-европа теле булмаған телдәрҙән дә ингән мәҙәни лексика бар.
Башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәр өлөшөләтә баштағы әйтелешен һәм орфографияһын һаҡлап ҡалыуы мөмкин. Латин теленән ингән һүҙҙәр: Koch (coquus), Wein (vīnum), Straße (strāta),Prozess (processus), schreiben (scrībere) и др. . Боронғо грек теленән фән, дин, мифология һәм ижтимағи- сәйәси ҡоролошҡа бәйле һүҙҙәр ингән : Meter (др-греч. μέτρον), Elektron (ήλεκτρον), Mathematik (μαθηματική), Historie (ἱστορία), Theologie (θεολογία), Liturgie (λειτουργία), Mythos (μῦθος), Thron (θρόνος), Demokratie (δημοκρατία) һәм башҡа. Латин һәм грек телендәге күп кенә һүҙҙәр, уларҙан яһалған һүҙҙәр немец теленә тарих дауамында башҡа телдәр аша ингән.
Немец теленә ғәрәп теле лә һиҙелерлек йоғонто яһаған: Matratze (ғәрәпсә. مطرح), Elixir (الإكسير), Arsenal (دار الصناعة), Ziffer (صفر) һ.б. . Немец телендә еврейҙар теленән — иврит менән идиштан ингән һүҙҙәр ҙә күп: betucht (בָּטַח), koscher (ככּשר), dufte (טוֹב), mauscheln (מֹשֶׁה или מָשָׁל), zocken (צחוק), Chuzpe (חֻצְפָּה), Schlamassel (שלימזל).
Милли мәҙәниәткә ҡағылышлы һүҙҙәр айырым бер ҡатлам тәшкил итә. Мәҫәлән, Ҡытай теленән Feng Shui (風水), Mahjong (麻將), Kungfu (功夫), Ketchup (茄汁), Tee (茶). Япон теленән: Kamikaze (神風), Ninja (忍者), Aikido (合気道), Origami (折り紙), Karaoke (カラオケ), Tsunami (津波). Урыҫ теленән: Sputnik (спутник), Sowjet (совет), Pogrom (погром), Datsche (дача), Kosaken (казак) һәм башҡалар.
Немец теленә төрлө ваҡытта герман, славян, роман телдәренән, шулай уҡ (башҡа телдәр аша) төрки, фин-уғыр, һинд, иран , Полинезия, Африка телдәренән һәм башҡа телдәрҙән һүҙҙәр ингән.
Башҡортостанда немец теле
Һуғыштан һуң кафедраны Генрих Николавевич Классен һәм Яков Иосифович Гельблу етәкләй. Генрих Классен Рәсәй немецтары һөйләшкән (шулай уҡ Башҡортостан немецтары) түбәнге немец диалекты буйынса эҙләнеүҙәр алып бара, 1957 йылда Советтар Союзында йәшәгән немец балалары өсөн тәүге әлифбаны нәшер итә (Fibel), һуңыраҡ Башҡорт дәүләт педагогия институты (Башҡорт дәүләт педагогия университеты) доценттары Е. И. Гутрова, И. А. Сухова менән берлектә немец (әсә теле) теле буйынса башҡа дәреслектәр сығара.
2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостанда немец теле белгән кешеләр һаны — яҡынса 64,9 мең, уларҙың 8,2 меңдән ашыуы — немец милләтенән. Немец теле Башҡортостандың байтаҡ урта һәм юғары уҡыу йорттарында мотлаҡ уҡытыла торған сит телдәр иҫәбенә инә; Благовар районының Алексеевка, Викторовка, Яңы Никольский, Пришиб, Таң ауылдары мәктәптәрендә, шулай уҡ Өфө ҡалаһының 86‑сы гимназияһында туған тел итеп өйрәнелә.
Һуңғы йылдарҙа немец теле Башҡортостан мәктәптәренең күбеһендә икенсе сит тел булараҡ уҡытыла башланы.
Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт педагогия университетында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында немец теле буйынса белгестәр әҙерләйҙәр. А. Н. Антышев, Р. Ғ. Ғатауллин, А. П. Майоров, Р. З. Мерәҫов һәм башҡа ғалимдар етәкселегендә немец филологияһы буйынса фәнни‑тикшеренеү эштәре алып барыла. Немецса‑урыҫса‑башҡортса уҡыу‑уҡытыу һүҙлектәре, белешмәләр нәшер ителә, Германияла Эрсен‑Раш Маргарет башҡорт телен уҡытыуҙы ойошторған.
Мәктәптәрҙә
СССР-ҙа, шулай уҡ Башҡортостан мәктәптәрендә сит ил теле булараҡ башлыса немец теле уҡытылған. Быға ГДР менән тығыҙ мөнәсәбәттәр булыуы ла булышлыҡ иткән — иҡтисади бәйләнештәр, был илгә армия хеҙмәтенә ебәрелеү практик әһәмиәткә эйә булған.
Рәсәйҙә әле лә немец телен мәктәптәрҙә өйрәнеү дауам итә. Ундай мәктәптәр инглиз телен өйрәнелгәндәренән ҡала икенсе урында тора. Шулай уҡ немец телен тәрән өйрәнгән мәктәптәр ҙә бар.
Кеше потенциалы үҫеше индексы
[[File:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).
Кеше потенциалы үҫеше индексы (КПҮИ) — тикшерелгән территорияларҙағы йәшәгән йәнтәрҙең потенциалының төп үҙлектәрен булған йәшәү дәрәжәһе, грамоталылығы, мәғрифәтлелек һәм ғүмер оҙонлоғо күрһәткесләрен үҙенә алған интеграль күрһәткес. Төрлө илла һәм регионнарҙағы уртаса йәшәү дәрәжәһен сағыштырыу өсөн ҡулланылған стандарт ҡорал-ҡорамал. Индекс БМОның үҫеш программаһы сиктәрендә әҙерләнә торған йыллыҡ Кеше потенциалы үҫеше хисабында баҫтырыла.
Индексы иҫәп-хисап технологияһы 1990 йылдарла пакистанды Махбуб-уль-Дөрөҫ етәкселегендәге иҡтисад ғалимдары төркеме тарафынан килде.
Сыртланова Әминә Мәхмүт ҡыҙы
Сыртланова Әминә Мәхмүт ҡыҙы (Amina Hanum Syrtlanoff; 25 май (18 июнь) 1884 йыл, Өфө, Рәсәй империяһы — 1939 йылдан һуң, Франция) — йәмәғәт эшмәкәре, шәфҡәт туташы, теософ, Le Humain Droit (№ 840) орденына ингән «Аврора» Париж масондары ложаһы оҫтаһы.
Биографияһы
Әминә (Әминә ханым) Мәхмүт ҡыҙы Сыртланова (ҡыҙ фамилияһы Шәйехәлиева йәки Шәйех-Әли) 1884 йылдың 18 июнендә Өфө ҡалаһында генерал-майор Мәхмүт Мөхәмәт улы Шәйех-Әли (Шихалиев) һәм алпауыт Маһипәрүәз Шейхәлиева (Алкина) ғаиләһендә тыуа. Ставрополь губернаһының Мөхәммәт бәйғәмбәр өммәтендәге халыҡтарҙың баш приставы, подполковник, почетлы беренсе дәрәжә уздень Дәүләт-Мырҙа Шәйхәлиевтың (Шәйех-Әли), шулай уҡ билдәле йәмәғәт эшмәкәрҙәрее Ибниамин һәм Сәйет-Гәрәй Алкиндарҙың һеңлеһе.
Рәсәй империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты Ғәлиәскәр Сыртлановтың ҡатыны. 1912 йылда ире фажиғәле һәләк булғандан һуң, йәмәғәт тормошонда ҡатнаша. «Петроград мосолман мәғрифәтселек йәмғиәте» рәйесе булараҡ, «Өфө һәм Петроградтың белемле мосолмандары араһында киң йоғонто»ға эйә була.
Беренсе донъя һуғышы башланғандан һуң, фронтҡа ярҙам итеү өсөн мосолман мәрхәмәтлек фондтарын берләштереүсе Рәсәй мосолмандары йәмәғәт ойошмалары үҙәк комитеты ағзаларының береһе була. 1916 йылдың йәйендә алдынғы позицияларға ебәрелгән Рәсәй мосолмандары санитар отрядын етәкләй.
После революции 1917 г. Сыртланова эмигрировала в Финляндию. Там она приняла участие в создании местной татарской конгрегация в Хельсинки. В это время она контактировала с финскими теософами и рекламировала свои услуги учителя музыки в финской прессе. Сыртланова выступала с презентациями по исламу в различных ассоциациях; она хотела «очистить репутацию Пророка Мухаммеда перед подозрительными жителями Запада».
Далее она переехала во Францию, Париже. 1926-1939 йылдарҙа Рус һәм Француз теософик йәмғиәттәрҙә доклад менән сығыш яһай. 1933-1935 йылдарҙа — идара ағзаһы урынбаҫары, 1935 йылдан Францияла Ю. Вревский исемендәге рус шәфҡәт туташтары союзының идара ағзаһы. 1935 йылда «Рәсәй йәне» түңәрәгендә докладтар менән сығыш яһай. 1921-1939 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙың граждандар хоҡуғын һәм азатлығын яҡлау менән шөғөлләнеүсе Humain Droit Le ордены ағзаһы булып тора. 1929 йылда ошо орденға ингән «Аврора» рус телле массондар ложаһының оҫтаһы була. Францияны немецтар оккупациялай башлағандан һәм уның территорияһында барлыҡ массон ложалары ябылғандан һуң яҙмышы билдәһеҙ.
Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы
Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы (22 ғинуар 1927 йыл — 23 ғинуар 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. ӀӀ дәрәжә Дан ордены кавалеры.