cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юҡтырһың да, Алла!
«Юҡтырһың да, Алла!» шиғыры
Белеүебеҙсә, «Кем ул?» шиғырында һәм «Һалдат ҡатыны Хәмиҙә» хикәйәһендә лә автор халыҡтың һуғышҡа ҡарата нәфрәтен һәм был ҡан ҡойошто оло гонаһ, енәйәт итеп ҡабул итеүен сағылдырған. 1915 йылда Мәжит Ғафури лирик геройы Аллаһы тәғәләгә ҡарашын төбәгән «Юҡтырһың да, Алла!» шиғырын ижад итә. Был әҫәрҙе заманаһы өсөн бик ҡыйыу аҙым тип билдәләргә кәрәк, сөнки Ғафури иң изге төшөнсә – Аллаһы Тәғәләнең барлығын икеләнеү аҫтына ҡуя һәм уға тормошобоҙҙағы әсе, түҙеп торғоһоҙ ауырлыҡтарҙы ебәреүенә асыуын белдерә. Совет осоронда был шиғырҙы Алланы кире ҡағыусы атеистик әҫәр итеп тәфсирләнеләр. Әммә ысынында был кире ҡағыу түгел, ә ошо мәхшәр заманында ғәҙелһеҙлекте, ябай ер кешеһенең вәхшиллекте булдырмау тураһында үтенесе тип кенә ҡабул итергә булыр ине лә...
Дини төрки телле донъяла ҙур ғына ғауға ҡуптара был шиғыр. Өфө, Ҡазан, Ырымбур һәм башҡа ҡалаларҙа, шулай уҡ ауыл мәсеттәрендә «диндән яҙған» шағирҙы ҡарғаған вәғәздәр әйтелә. Ырымбурҙа нәшер ителеүсе «Дин вә мәғишәт» журналының 1916 йылғы 6-сы һаны Ғафуриҙы ғәйепләүгә арнала.
Тәүге тапҡыр шиғыр «Аң» журналының 1915 йылғы 20-се һанында исемһеҙ баҫыла. Етенсе строфа унда: Ярай ҙа һуң үҙең бик рәхәттә, — Бәндәләрең бында михнәттә. Һуғыштырып ҡарап тик тораһың, Айырып төрлө дингә, милләткә, — тип бирелгән Шиғыр 1918 йылда «Янған йөрәк» йыйынтығында ошо исем аҫтында баҫыла. 1950, 1954 йылғы баҫмаларҙа шиғырға «Зарилыҡ» тигән ҡушма исем бирелгән. Ләкин уларҙа һүҙҙәр үҙгәртелгән.
Башҡорт дәүләт университетының фәлсәфә фәндәре докторы Г. Б. Вилданова Мәжит Ғафуриҙың дини шиғриәт донъяһында ҙур бәхәс тыуҙырған шиғырының яҙылыу шарттарын аңлата:
Юҡтырһың да, Алла!
''Юҡтырһың да, алла! Әгәр булһаң,'' Сабыр итмәҫ инең был эшкә, Бөтә ҡөҙрәтеңде бағлап ҡуймаҫ Инең ерҙә алтын, көмөшкә… Күрер инең көсһөҙ бәндәләрҙе, Ярҙам итер инең уларға. Ирек бирмәҫ инең көслөләргә Көсһөҙҙәрҙе былай таларға, Йәш түктермәҫ инең ҡан аралаш, Ишетер инең аһ вә зарҙарҙы. Күп күңелдәр эстән һыҙлап йөрөй, Бер ҡыҙғаныр инең уларҙы.
Яратҡанһың халыҡтарҙы, фәҡәт Тигеҙ итеп ярата алманың. Сын мөхәббәт һәм дә шәфҡәт нурын Тигеҙ итеп тарата алманың. Бәндәләрең булды сын бәхетһеҙ, Диндәрең дә бәхет бирмәне. Тәғлимәтең ошо көнгә саҡлы Сәғәҙәткә ирештермәне. Хаким иттең, раббым, ер йөҙөнә Ҡара көстө — алтын-көмөштө, Һинең ғолувиәтең, ҡөҙрәтеңә Ошо эштәр бер ҙә килешмәй.
Ярай ҙа һин үҙең бик рәхәттә, — Бәндәләрең ҡан-йәш түгәләр. Ғүмер буйҙарына михнәт сигеп, Ғазап эстәрендә үләләр. Ҡөҙрәтең там булһа, бер фарманың Етмәҫ инеме һуң тыйырға? Сын-сын татыулыҡты, мөхәббәтте Мәңге урнаштырып ҡуйырға! Сабыр иткән бәндәләргә вәғәҙәң Әхирәттә ғәйәт ҙур ҙурын. Шул вәғәҙәңдең бик аҙ ғына киҫемен Донъялыҡта күрһәт, ас нурың!..
Гроспюршюц
Гроспюршюц (Großpurschutz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 401 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 168 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7751 һәм автомобиль коды — SHK.
Юҡтырһың да, Алла!
Төп фекере һәм художество алымдары
Был шиғырҙа фәлсәфәүи генә түгел, айырым тел күренештәре иғтибарға лайыҡ. Билдәле булыуынса, башҡорт теленең грамматикаһында “-тыр-тер, -дыр-дер” ялғауҙары һәм “да, дә” ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре икеләнеүҙе, шикләнеүҙе аңлатҡанда ҡулланыла. Мәҫәлән, барғандыр, килгәндер. Шулай уҡ был юлдарҙа фекерҙәр ҡапма-ҡаршылығын да күҙәтергә мөмкин. Сөнки шикләнеү, икеләнеү, бөтөнләй инҡар итеү тигәнде аңлатмай бит әле. Шағир, тормош ауырлыҡтарынан сығып, «Ә, бәлки, ул юҡтыр?..» тигән һорау ҡуя. Йәғни Алланың юҡлығын, йә барлығын иҫбатлауҙы Ғафури тәүге планға ҡуймай.
Башҡортостандың тәүге халыҡ шағиры Мәжит Ғафури үҙ заманында кеше күңелдәрен тетрәндерерлек итеп яҙылған әҫәрҙәр генә түгел, ә бөгөнгө көн күҙлегенән ҡарағанда ла бик актуаль әҫәрҙәр ижад иткән.
«Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Шиғри флешмобта күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.
Һылтанмалар
международным участием), посвященной 70-летию со дня открытия Мемориального дома-музея Мажита Гафури в Уфе 21-22 марта 2018 г., Уфа, Россия. филос. ф. д., БашДУ профессоры Г. Б. Вилданова. МӘЖИТ ҒАФУРИҘЫҢ “ЮҠТЫРҺЫҢ ДА, АЛЛА...” ШИҒЫРЫНА ФӘЛСӘФӘҮИ АНАЛИЗ, 58-63 бб.
Кислуха
Кислуха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3379 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әл-Ғашийәһ сүрәһе
Әл-Ғашийә сүрәһе (سورة الغاشية, Ҡаплаусы ) — Ҡөрьән Кәримдең 88-се сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 26 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1. هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ (2)
عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ (3)
تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً (4)
تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ (5)
لَّيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إِلَّا مِن ضَرِيعٍ (6)
(7)لَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مِن جُوعٍ 8)جُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاعِمَةٌ (
لِسَعْيِهَا رَاضِيَةٌ (9)
فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ (10)
لَّا تَسْمَعُ فِيهَا لَاغِيَةً (11)
فِيهَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ (12)
فِيهَا سُرُرٌ مَّرْفُوعَةٌ (13)
وَأَكْوَابٌ مَّوْضُوعَةٌ (14)
وَنَمَارِقُ مَصْفُوفَةٌ (15)
وَزَرَابِيُّ مَبْثُوثَةٌ (16)
أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ (17)
وَإِلَى السَّمَاء كَيْفَ رُفِعَتْ (18)
وَإِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْ (19)
وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ (20)
فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ (21)
لَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُصَيْطِرٍ (22)
إِلَّا مَن تَوَلَّى وَكَفَرَ (23)
فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الْأَكْبَرَ (24)
إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ (25)
ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسَابَهُمْ (26)
Әлшәй районы
Әлшәй районы (Альшеевский район) — Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Дим йылғаһының урта ағымында урынлашҡан район. 1935 ғинуарында ойошторолған. Майҙаны — 2415 км².
Биләмәһенә элекке (2008 йылға тиклемге) өс ҡасаба (Раевка, Аксён, Шафран) һәм 104 ауыл инә. Халҡы 44,2 мең кеше (2010), шул иҫәптән Район үҙәге Раевкала 18,3 мең кеше, Шафранда — 3,1, Аксёнда — 1,2 мең кеше йәшәй. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 20 кеше. Күпселеге башҡорттар, татарҙар һәм урыҫтар.
Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында ята, көньяҡ сите Дөйөм Һырттың төньяҡ армыттарына барып тоташа, ҡалған өлөшө Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге буйлап һуҙыла. Дим менән Сәрмәсән аҡҡан уйһыулыҡ Дим-Сәрмәсән дала коридоры тип атала. Карбонатлы һәм һелтеһеҙләнгән ҡара тупраҡлы ер күберәк. Ландшафт даланыҡына тартым. Урманлы ере 15 проценттан артмай. Климаты йылы, ҡоро. Дөйөм майҙаныдың 82 процентын ауыл хужалығы ерҙәре биләй, шуның 72,5 проценты ҡасандыр һөрөлгән майҙандар. Ерҙәр һыу, һыу менән ел эрозияһы һәм саң бурандарынан боҙола.
Ҙур булмаған (Раевканы иҫәпләмәгәндә) Балҡан, Асҡар, Шафран, Каменка, Аксен, Черниговка нефть ятҡылыҡтары табылған. Төҙөлөш материалдары: эзбизташ (Әүрез, Шафран), ҡыҙыл балсыҡ (Гәйнәямаҡ, Ҡармыш, Иҙрис), ҡом (Иҫке Сәпәш), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Һарыш) ятҡылыҡтары бар. Дим йылғаһының туғайҙарында торф һаҙлыҡтары байтаҡ. Аксен лесничествоһында, Димдең туғайҙарында дарыу үҫәмлектәр һаҡлау буйынса заказниктар ойошторолған.
Иҡтисады
Әлшәй районы — сәнәғәт һәм ауыл хужалығы районы. Нефть ятҡылыҡтарын «Аксаковнефть» НГДУ-һы үҙләштергән. Раевкала шәкәр, йәшелсә консервалау, ҡатнаш аҙыҡ, май заводтары, ит комбинаты, тирмән, ремонт-техник предприятиелары эшләгән. Төҙөлөш материалдары, асфальт-бетон етештереүсе район әһәмиәтендәге предприятиелар булған.
Бөртөклөләрҙән иген үҫтереү хужалығы үҫешкән, һыйыр малы, сусҡа, һарыҡ, ҡош-ҡорт үрсетәләр. Традицион тармаҡтар: ҡымыҙ эшләү өсөн йылҡысылыҡ, умартасылыҡ.
Транспорт
Районды Силәбе —Өфө — Һамар т. юлы һәм Шишмә — Дәүләкән — Ҡырғыҙ- Миәкә, Раевка — Стәрлетамаҡ автомоб. юлдары киҫеп үтә.
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 62 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, Аксен ауыл хужалығы техникумы, Раевка һәм Шафран ПУ-лары, 33 дөйөм китапхана, 43 клуб учреждениеһы, 6 дауахана бар, климат һәм ҡымыҙ менән дауалаусы А. П. Чехов исемендәге һәм «Шафран» шифаханалары эшләй.
Урыҫ, башҡорт, татар телдәрендә «Альшеевские вести» гәзите сыға.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығы күҙаллауынса, халыҡ һаны түбәндәгесә тәшкил итәсәк :
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010 мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар (39,3 %), татарҙар 32,4 % рустар 22,7 %, украиндар 2,5 %, сыуаштар 1,6 %, б-тән милләттәр 1,5 % тәшкил итә.
Оло Әҙәм
Оло Әҙәм — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Арша йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Репин һәйкәле (Мәскәү)
Репин һәйкәле — рәссам Илья Ефимович Репин һәйкәле, Мәскәүҙә, Болотная майҙанында, шул уҡ исемдәге яр буйында һәм Лужков күперенән алыҫ түгел урынлашҡан; яҡын метро станцияһы — «Третьяковка».
Билдәле скульптор Матвей Генрихович Манизер эшләгән һәйкәл 1958 йылдың 29 сентәбрендә асылған.
Тарих
Рәссамдың һәйкәл өсөн урыны Третьяков галереяһына яҡын тороу менән бәйле, сөнки был галереяла Репиндың күп картиналары һаҡлана. 1962—1994 йылдарҙа Репиндың һәйкәле торған Болотная майҙаны Репин майҙаны исемен йөрөткән.
ҮАО префектураһының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, 2014 йылда Ҡала көнөндә, һәйкәл янында мини-сквер булдырылған.
Тасуирлама
Дүрт мөйөшлө өҫкә табан ослайып барған постаментта Репиндың баҫып торған бронза фигураһы ҡуйылған. Һәйкәл авторҙары рәссамды ижад шарттарҙа һүрәтләгән. Рәссам һыны — иркен тотолған, башы бер аҙ аҫҡа эйелгән. Репиндың һул ҡулында — палитра, ә уң ҡулында — бумала өсөн урындар. Постаментта картуше бар, унда : «Великому русскому художнику Илье Репину от правительства Советского Союза» тип яҙылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Нерознак Владимир Петрович
Нерознак Владимир Петрович (17 ноябрь 1939 йыл — 2 ноябрь 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-тел белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Филология фәндәре докторы, профессор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
Владимир Петрович Нерознак 1963 йылдың 17 ноябрендә Омск өлкәһе Божедаровка ауылында тыуған. Атаһы Пётр Нерознак теле-радио тапшырыуҙар алып барыусы. Владимир Пётрович 1963 йылда тамамлай бүлексәһе албан А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының .филология факультетын тамамлай.
1966—1970 йылдарҙа СССР фәндәр Академияһы тел ғилеме Институтының Ленинград бүлексәһендә ғилми хеҙмәткәрҙәр булып эшләй. 1970—1985 йылдан СССР фәндәр Академияһының тел ғилеме Институтында кесе ғилми хеҙмәткәр, аҙаҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1978 йылда филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1985—1987 йылдарҙа — ғилми секретарь, 1987—1993 йылдарҙа СССР фәндәр Акдемиһының әҙәбиәт һәм тел бүлегендә — академик-секретарҙың ғилми эште ойоштороу буйынса урынбаҫары.
1992—1995 йылдарҙа — директоры, 1995 йылдан — Рәсәй халыҡтары телдәре Институтында директор урынбаҫары.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
1986 йыл дан Совет мәҙәниәте фонды идараһы ағзаһы.
1991-1994 йыл дарҙа — ошо фонд идараһы рәйесенең беренсе урынбаҫары (алмаштыра Георг Мясников). Мәҙәниәт фонды эргәһендә Топонимика буйынса Совет булдыра.
1992—2004 йылдарҙа Рәсәй тел яратыусылар йәмғиәте рәйесе.
Источник (Шаран районы)
Источник (Источник) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 228 кеше. Почта индексы — 452630, ОКАТО коды — 80258815005.
Нерознак Владимир Петрович
Ижтимағи эшмәкәрлеге
«Рәсәй фәндәр Академияһы Тел һәм әҙәбиәт серияһы».журналының баш мөхәррир урынбаҫары.
Источник (Шаран районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) == Географик урыны ==
Нерознак Владимир Петрович
Ижтимағи эшмәкәрлеге
«Русская речь» һәм «Наше наследие» журналдарның мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, «Москвичка» гәзитенең мөхәрририәт советы ағзаһы.
РФА-ның тел ғилеме институты мәғлүмәте буйынса, Нерознак «Мәскәү, Санкт-Петербург һәм башҡа рус ҡалаларыны урамдарының иҫке исемдәрен кире ҡайтарыуҙа ҙур роль уйнай».
Шорма
Шорма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зеновец
Зеновец — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рочуга йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айвазов Борис Викторович
Биографияһы
Борис Викторович Айвазов 1911 йылдың 30 ноябрендә Рәсәй Империяһының баш ҡалаһы Санкт-Петербургта тыуған.
1931 йылда Ленинградта Гидрология институтында эшләй башлай. 1934 йылда Мәскәүгә СССР Фәндәр академияһы Химик физика институтына күсә.
1949 йылдан Горький университетында лаборатория мөдире булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда химия фәндәре буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1951 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Химия бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын биләй.
1954 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1958—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй: 1962 йылдан ғилми эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1962—1967 йылдарҙа физик һәм аналитик химия кафедраһы мөдире.
1967 йылда ғалимға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә, 1975 йылда ул «СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы» билдәһен ала.
Борис Викторович Айвазов 2004 йылдың 15 июлендә Өфөлә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Борис Айвазовтың ғилми тикшеренеүҙәре углеводородтарҙың түбән температураларҙа окисланыу механизмын һәм ҡаты ракета яғыулыҡтары ҡатнашмаһын анализлауға, химик процестарҙы өйрәнеүҙә инәүле атомдар ҡулланыуға, нефть дистилляттары һәм һауа составына ингән көкөртлө органик берләшмәләрҙе аныҡлау өсөн хроматографик анализ юлдарын ҡулайлаштырыуға арналған. Фәнни эҙләнеү мәғлүмәттәре ғалимдың 100-гә яҡын ғилми хеҙмәтендә һүрәтләнгән.
Валга
2009 йыл башына халҡы 12 998 кеше, 2012 йылдың башына — 12 539 кеше, 2017 йыл башына — 12 452 кеше тәшкил иткән.
Географияһы
Валга — илдең иң көньяҡ ҡалаһы. Педель йылғаһы буйында урынлашҡан (Нарва йылғаһы бассейны). Ҡала майҙаны 16,5 км² тәшкил итә.
Тарихы
Ҡала тураһында беренсе тапҡыр телгә алыу (Валк исеме аҫтында) 1286 йылға ҡарай.
Рәсәй империяһы ваҡытында ҡала Лифлянд губернаһына инә һәм Валка өйәҙенең үҙәге була.
1920 йылдың 1 июлендә  ҡала ике өлөшкә  — Саба һәм Валгаға бүленә. Ҡаланың ҙур, төньяҡ-көнсығыш өлөшө Эстонияға  инә.
Ҡала өлөшөнөң Эстония файҙаһына инеүе Латвияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә эстон армияһының ярҙамы өсөн рәхмәт йөҙөнән бүленгән тигән версияһы бар. Мәҫәлән, 1919 йылдың 20 сентябрендә Көнбайыш Ирекле армия етәксеһе Бермондт-Авалов, үҙен  «рус дәүләт власы вәкиле» итеп иғлан итә һәм Балтик буйындағы власты  бөтә тулылығында  үҙ өҫтөнә ала, шуның менән Латвия суверенитеты һәм  Латвия власы органдарының барлығы факты  менән иҫәпләшмәй. 7 октябрҙә Латвия биләмәһе аша үҙенең ғәскәрҙәрен большевиктар фронтына үткәреү буйынса рөхсәт булмағас, Бермонд-Авалов Латвияға ҡаршы һөжүм башлай. 9 октябрҙә уның ғәскәрҙәре Риганың көнбайыш биҫтәләрен биләй, ә Латвия хөкүмәте, Эстония хөкүмәтенән хәрби ярҙам һорап, Цесисҡа эвакуациялана. 10 октябрҙә Бермондт-Авалов һөжүмен дауам итеү урынына Латвияға ваҡытлыса ярашыу тәҡдим итә. Шул уҡ көндө Ригаға инглиз крейсерҙары эскадраһы, ә Эстониянан бронялы дүрт поезд килә. Интервенцияға ҡаршы берлектәге уңышлы операцияһынан һуң, Эстония ғәскәри сығымдарын ғына ҡаплап ҡалмай, премия сифатында Валка ҡалаһының күпселек өлөшөнә эйә була.
1950—1991 йылдарҙа Валга ҡалаһы Валгас районының, 1991 йылдан   Валгамаа өйәҙенең үҙәге була.
2007 йылдың 21 декабренән Латвия һәм Эстонияның Шенген  зонаһына ингәндән һуң, ҡала йәнә «берҙәм» була: сик буйы контроле булмай, һәр береһе үҙенең  идаралыҡ органдарын һаҡлап ҡалһа ла ҡалала  латвия-эстон  күршелек программаһы эшләй.
Климаты
Валга климаты диңгеҙ һыҙаттары менән уртаса континенталь. Валгала, ҡағиҙә булараҡ, оҙайлы  йомшаҡ ҡыш, әммә ҡыҫҡа йылы йәй.
Кыпа-Пюльомтыль-Кы
Кыпа-Пюльомтыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюльомтыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Валга
Иҡтисады
Ҡалала ағас эшкәртеү һәм еңел сәнәғәт предприятиелары, ит комбинаты, тегеү һәм аяҡ кейеме фабрикалары бар.
Мәҙәниәте, иҫтәлекле урындары
Музей бар. Ҡалала һәйкәл статусында паровоз Су 251-98 тора. Боронғо ҡомартҡылар һәм биналар араһында иғтибарға лайыҡтары:
Кыпа-Пюльомтыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Валга
Мәҙәниәте, иҫтәлекле урындары
Ҡалала шулай уҡ экстремаль спорт залы, Азатлыҡ һуғышының Паюс алышы тарихына арналған тематик хәрби парк бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Калистратовка
Калистратовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Магомаев Абдулмөслим Мөхәммәт оғлы
Магомаев Абдулмөслим Мөхәммәт оғлы (Муслим Магометович Магомаев, Абду́л-Мусли́м Магоме́т оглы Магома́ев, Abdul Müslüm Məhəmməd oğlu Maqomayev; 18 сентябрь — 28 июль 1937 йыл) — әзербайжан, совет композиторы һәм дирижёры, Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935), Әзербайжан классик музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, уның исеме Әзербайжан дәүләт филармонияһына бирелгән. Магомаев Мөслим Мөхәммәт оғлының олатаһы. .
Биографияһы
Абдулмөслим Мөхәммәт оғлы Магомаев 1885 йылдың 6 (яңы иҫәп буйынса 18) сентябрендә Баҡы ҡалаһында тыуа. Музыка менән мауығыуы бала сағынан башлана, мәктәп музыка үҙешмәкәрлегендә ҡатнаша., Кавказ аръяғы уҡытыусылар семинарияһы оркестрында уйнай, шунда Һажибәков Ғөзәйер Әбделхөсәйен улы менән таныша, уның менән ғүмерлеккә дуҫ булып ҡала.
Семинарияны тамамлағас башта Төньяҡ Кавказда, артабан Әзербайжанда уҡытыусы булып эшләй, Тифлис уҡытыусылар институтында экстерн юлы менән имтихандар тапшырғас, Баҡыла төпләнеп ҡала. Башта Һажибәков етәкселегендә музыкант сифатында урындағы опера труппаһы составына инә, һуңғараҡ — театр дирижеры һәм етәксеһе булып китә. Артабан Әзербайжан ССР-ы халыҡ мәғарифы комиссариатында яуаплы вазифалар биләгән.
«Шаһ Исмаил» һәм «Наргиз» тигән ике опера яҙған, һуңғыһы совет тематикаһына тәүге әзербайжан операһы була. Ижадына Әзербайжан милли сәнғәте йоғонтоһо тойола. Ул шулай уҡ әзербайжан бейеү көйҙәре, йырҙары буйынса өс йөҙләп симфоник эшкәртмә авторы булып тора.
1937 йылдың 28 июлендә Нальчике ҡалаһында туберкулёздан үлә ..
Ғаиләһе
Абдулмөслимдең өс ир туғаны һәм ике ҡыҙ туғаны була. Ул опера йырсыһы Хәнәфи Тереғоловтың һәм һеңлеһе Тереғолова Байҙыгөлгә (Ғөзәйер Һажибәковтың балдыҙына) өйләнә. Уларҙың ике улы — Джамалетдин һәм Мөхәммәт була. Баш балаһы 1953—1957 йылдарҙа беренсе Әзербайжан ССР-ы сәнәғәт министры вазифаһын биләй, икенсеһе театр рәссамы һәм аниматоры була, броне булыуына ҡарамаҫтан, Бөйөк Ватан һуғышына китә һәм 1945 йылдың 24 апрелендә, еңеүгә бер нисә генә көн ҡалғанда, Берлинда һәләк була. Актриса Айшет Кинжалованың уның менән никахтан улы — һуңғараҡ таныласаҡ опера һәм эстрада йырсыһы, композитор Мөслим тыуа
Китерня (Чем ҡушылдығы)
Китерня  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чем йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙағстан Һәм Европа союзы
Ҡаҙағстан менән Европа берлеге араһындағы мөнәсәбәттәр ― Ҡаҙағстан Республикаһының Европа берлеге менән дөйөм тышҡы сәйәсәт һәм сауҙа мөнәсәбәттәре мәсьәләләре буйынса халыҡ-ара мөнәсәбәттәр.
Партнерлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү
Ике яҡлы мөнәсәбәттәр 1994 йылда төҙөлгән партнерлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү менән көйләнә. Ҡаҙағстандың Европа союзы һәм уның ағзаһы булған дәүләттәр менән партнерлығын һәм хеҙмәттәшлеген киңәйтеү ил парламентында 2016 йылдың мартында ратификациялана. Ҡаҙағстан шулай уҡ Европа берлегенең Урта Азияла Яңы партнерлыҡ программаһына инә.
Хеҙмәттәшлек буйынса Совет
Ҡаҙағстан менән Евросоюздың хеҙмәттәшлек Советы йыл һайын йыйыла һәм ике яҡлы партнерлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү үткәреү органы булып тора. Был Совет һәм Ҡаҙағстан вәкилдәре үҙ-ара ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған күп мәсьәләләрҙе: сәйәси, суд һәм иҡтисади реформалар, хоҡуҡ өҫтөнлөгө принцибы, сауҙа һәм иҡтисади бәйләнештәрҙе үҫтереү, төбәктә тотороҡлолоҡто һаҡлауҙы тикшерә.
Сауҙа
2002 йылдан Европа берлеге Ҡаҙағстандың эре сауҙа партнеры булып тора һәм илгә экспорт 40 процентҡа етә. Тәү сиратта, был экспорттың 80 процентын нефть һәм газ менән тәьмин итеү алып тора. Дөйөм алғанда, шул йыл эсендә Ҡаҙағстандан Европа берләшмәһенә тауарҙар импорты 13,35 миллиард евро һәм 1,52 миллиард евролыҡ хеҙмәттәр тәшкил итә. Евросоюз Ҡаҙағстанға 6,04 млрд евролыҡ тауар экспортлай һәм 1,92 млрд евролыҡ хеҙмәт күрһәтә. 2006 йылда Ҡаҙағстанға һалынған 7,3 миллиард долларлыҡ тура сит ил инвестицияларының яртыһы Европа берлеге илдәренән килә. Европа берләшмәһенә эре энергия менән тәьмин итеүсе булараҡ, Европа берлеге Ҡаҙағстандың Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инеүен хуплай.
Ҡаҙағстан Европа берләшмәһенә башлыса энергия сығанағы ә Европа берлеге машиналар, транспорт ҡорамалдары, шулай уҡ химия сәнәғәте продукцияһы экспортлай.
Хеҙмәттәшлек
Ҡаҙағстан менән партнерлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (СПС) ЕС менән Ҡаҙағстандың ике яҡлы мөнәсәбәттәре өсөн хоҡуҡи нигеҙ булып тора, 1999 йылда көсөнә инә. 2006 йылдың ноябрендә Европа берлеге менән Ҡаҙағстандың энергетика хеҙмәттәшлеге тураһында меморандумға ҡул ҡуйыла, ул хеҙмәттәшлекте көсәйтеү өсөн нигеҙ булдыра. Ҡаҙағстан иҡтисади һәм сәйәси интеграцияның көсәйеүен илде модернизациялау һәм үҫтереү гарантияһы тип таный.
Йәшел иҡтисад
Проект Европа берлеге тарафынан финанслана һәм БМО-ның Үҫеш программаһы тарафынан тормошҡа ашырыла. 2018 йылдың 31 октябрендә «Ҡаҙағстанға йәшел иҡтисад моделенә күсеүгә булышлыҡ итеү» проектының йомғаҡлау конференцияһы, шулай уҡ «Ҡаҙағстан Республикаһының „һалҡын“ төбәге — Астана ҡалаһы шарттарында юғары технологиялы теплица төҙөү» пилот проектын асыу тантанаһы үтә.
Эдым
Эдым — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Гыркуль йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чаталһөйүк
География
Чаталһөйүк («сәнске күренешендәге ҡалҡыулыҡ») хәҙерге Көчөккәй ауылынан көньяҡҡа 3 км һәм Конья ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта Гамиркала урынлашҡан. Тимер юл бәйләнеше булған иң яҡын ҙур ҡала — Чумра (тораманан көньяҡҡа 17 км алыҫлыҡта). Яһалма ҡалҡыулыҡ, мең йыл буйына иҫке йорттар өҫтөнән яңы биналар төҙөү юлы менән барлыҡҡа килгән. Торама үҙен уратып алған Икония тигеҙлеге араһында айырылып тора, ул ике убанан: көнсығышта иң боронғо һәм иң ҙур һәм көнбайышта баҡыр быуаты торамаларынан (Көсөкһөйүл — «бәләкәй уба») тора. Археологтар, торамала 3-10 мең кеше йәшәгән, ә йорттар һаны 2 меңгә еткән, тип иҫәпләй.
Гамиркалағы Конья яйлаһы плейстоцен осорондағы ҡороған күлдең төбө булып тора, диңгеҙ кимәленән 1 мең метр самаһы бейеклектә урынлашҡан. Боронғо күлгә ҡойған йылғалар елпеүесте хәтерләткән дельталар барлыҡҡа килтергән. Дельталар араһында иң ҙуры, Чаршамба йылғаһы буйында, Чаталһөйүк урынлашҡан булған. Чаршамба тәүҙә ике ҡалҡыулыҡ араһынан аҡҡан һәм ҡоро климат шарттарында ауыл халҡын сөсө һыу менән тәьмин иткән.
Археология
Урындағы халыҡ ҡайһы бер хөрәфәттәр менән бәйле Чаталһөйүкте мал көтөү урыны итеп файҙаланған. 1958 йылдың 10 ноябрендә Анкаралағы Британия археология институтынан өс тикшеренеүсе Дэвид Френч, Алан Холл һәм Джеймс Меллаарт иртә тарих торлаҡтарын эҙләү барышында Конья яйлаһында урынлашҡан убаны шәйләгән. Шул уҡ көндө өс керамика һәм обсидиан эшләнмәһе табыла, убаның неолит осороноң бик ҙур табышы булыуы асыҡлана. Меллаарт 1961 йылға тиклем Хаджилар ҡаҙыу эштәрендә мәшғүл булған, ҡатыны һәм төрөк төркөмө менән кире ҡайтҡас, улар 1965 йылға тиклем дауам иткән ҙур ҡаҙыу эштәрен башлаған. Джеймс Меллаарт етәкселегендә Чаталһөйүктә Дания Милли музейынан дат палеоботанигы Ганс Хелбаек та эшләгән.
Хелбаек күп кенә өй бойҙайы (бер бөртөклө һәм ике бөртөклө), арпа һәм борсаҡ тапҡан. Усаҡ һәм шлак табылдыҡтары Чаталһөйүк халҡы донъяла тәүгеләрҙән булып мәғдәндәндән баҡыр иретергә өйрәнде, тигән фараз яһарға мөмкинлек биргән. Артефакттарҙы ҡабаттан тикшереү ошондай артефакттарҙың береһе — йәшел төҫтәге баҡыр ингән өлөшләтә яндырылған баҡыр өйөмө, моғайын, йәшел пигмент менән буялған кешеләрҙең һөйәктәрен кремациялау барышында, утҡа осраҡлы ғына эләккәндер. Чаталһөйүктән алынған баҡыр әйберҙәрҙең изотоп анализы өлөшләтә яндырылған йәшел минерал өлгөһөнә оҡшашлығын күрһәтмәгән.
Был урын бик үҙенсәлекле һәм донъяла иң билдәлеләрҙең береһе булып сыҡты. Меллаарт ҡаҙыныу эштәренә Дорак менән ғауға фонында килгән. Төркиә властары археологты табышты урлауҙа һәм сығарыуҙа ғәйепләгән. Меллаарт иһә, йәш ҡатын Төркиәнең төньяғындағы Дорак ауылының дүрт ҡәберендә табылған "антиквариат"ты баһалауын һорауын әйткән. Меллаарт ҡайһы бер табылдыҡтарҙың һүрәтен төшөргән. Һуңынан һүрәттәр 1959 йылда, Төркиә властары иғтибарын йәлеп итеп, The Illustrated London News гәзитендә баҫылып сыҡҡан һәм археолог, йәнәһе, табышты урлаған тигән һығымтаға килтергән. Әммә йәш ҡатынды һәм урланған әйберҙәрҙе эҙләү һөҙөмтә бирмәй, 1965 йылда Төркиәнең боронғолоҡтар департаменты Меллаартҡа ҡаҙыу эштәренә рөхсәтте ғәмәлдән сығара.
Датаһы һәм размеры
Төрлө сығанаҡтарҙа Чаталһөйүктең дәүмәле төрлөсә атала, улар 32 акрҙан (12,96 гектар) һәм 13,5 гектарҙан алып до 20 га 20 гектарға тиклем. Был Чаталһөйүктең ҙур ауыл булыуы хаҡында һөйләй, барлыҡ территорияның 5 % ғына ҡаҙылған тигән һүҙ.
Ҡоролмалар һәм артефакттар
Өйҙәр араһындағы ҡайһы бер урындарҙа асыҡ майҙандар ҙа булған. Улар кухнянан сығарылған ҡалдыҡ сүплектәре кеүек сығыш яһаған. Уларҙа хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтары, балсыҡ һауыт-һаба, статуэткалар, муйынсаҡтар табылған. Күп кенә табылдыҡтар кеше бүлендектәре булараҡ һәм ундай урындар бәҙрәф тип аңлатыла. Халыҡ күпләп йәшәгән торамала кеше бүлендектәре һәм органик ҡалдыҡтар, моғайын, һаҫыҡ еҫ сығанағы булараҡ та, халыҡ һаулығына ҙур хәүеф тыуҙырғандыр.
Өйҙәрҙең биҙәлеше
Йорттар, тотоп тороусы ағас түшәм өрлөктәренән башҡа, башлыса балсыҡтан (сей сырцовый кирбестән) эшләнгән. Археологтар әйтеүенсә, йорттоң хеҙмәт итеү ваҡыты 70 йыл самаһы булған. Йыл һайын балсыҡтың яңы ҡатламын һыларға кәрәк булған. Түбәһе һәм стеналары шымартылған алебастр менән ҡапланған булған. Көньяҡта урынлашҡан мейес һәм урындағы кухня хеҙмәтен үтәгән ҡыйыҡтағы тишек менән бер рәттән, ҡағиҙә булараҡ, стенала бәләкәй генә бер бүлмәгә алып барған уйым булған. Бындай бүлмә келәт сифатында файҙаланылған. Йорттоң дөйөм майҙаны 23 м² тәшкил иткән, әммә 11-ҙән 48 м² тиклем булған. Шул уҡ ваҡытта ҙур йорттарҙың стеналары матур итеп биҙәлгән. Уларҙың кемгә тәғәйенләнеше билдәһеҙ ҡала. Өйҙәр бер генә ҡатлы булған. Төп бүлмәлә мейес менән каминға өҫтәп эскәмйәләр, тәпәш платформалар, аш-һыу һаҡлау өсөн һауыттар булған. Һәр йорт 5-10 кеше өсөн хеҙмәт иткән, әммә 8-ҙән ашыу карауаты булған бер йорт та юҡ.
Артефакттар һәм биҙәүестәр
Чаталһөйүк күләмле предметтары һәм биҙәүестәре менән дан тота. Был төҙөлгән стеналарҙа фрескалар осраған тәүге урындарҙың береһе (Ласко мәмерйәһендәге тәбиғи стеналарҙа төшөрөлгән биҙәктәр). Тәүге фрескалар табылған икенсе урын — б. э. т. 9 мең йыл элек Сүриәләге Жәл-әл-Мугһара
Фресстарҙың ҡайһы берҙәре геометрик биҙәктәрҙе һүрәтләй, шул уҡ ваҡытта башҡа һынлы күренештәр: зубрҙарға йәки боландарға һунар итеү, ир-егеттәрҙең фаллосы, әлеге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан эре тояҡлыларҙың һүрәттәре.
«Изге урында»ғы фрескаларҙың береһен бер нисә рәт фигуранан торған йорт һүрәте булараҡ аңлатырға мөмкин. Картина уртаһындағы һүрәт Чаталһөйүктән күҙәтергә мөмкин булған һүнгән Хәсәндаг янартауының ике башлы түбәһе булараҡ аңлатыла. Был рәсемде тарихта тәүге пейзаж һынлы сәнғәте йәки картография өлгөһө тип баһалайҙар, ә башҡа тикшеренеүселәр унда геометрик орнамент ҡына күрә.
Рельефтарҙа ҙур бесәйҙәр (моғайын, леопардтар һәм парлап эшләнгән) төшөрөлгән. Үгеҙ башы скульптуралары үҙенсәлекле, улар йә стенаға, йә тәпәш платформаларға нығытылған, ҡайһы бер үгеҙ башынан башлап тотош рәт баштар теҙелгән. Мәрмәр, көрән һәм зәңгәр эзбизташ, кальцит, балсыҡлы һәүерташ, базальт, алебастр һәм балсыҡтан эшләнгән ҡатын-ҡыҙ һындары табылған. Табыштар араһында иң билдәлеһе ҡулына ҡорал тотҡан ике ҙур бесәйгә ултырып ял итеүсе 16,5 см бейеклектәге яндырылған балсыҡтан эшләнгән йыуан ҡатын статуэткаһы айырылып тора. Был һынташ Венера Виллендорфская һынына оөшаған. Ҡайһы бер ғалимдар ике бесәйҙе арыҫландар тип, ә башҡалары леопардтар тип һанай. Күп кенә ғалимдар статуэтка бәпесләргә тейешле ҡатын-ҡыҙҙы һынландыра, тигән версия тәҡдим индерә. Табылған фигуралар араһында ултырып торған ҡатын-ҡыҙ һыны иң ҡатмарлыһы. Ябайыраҡтары араһында арҡаһы тишекле ҡатын-ҡыҙ һындары осрай, шул уйымға иген дә һалыныуы ихтимал
Чатал-Хююк керамикаға тиклемге неолит һәм керамик неолит араһындағы күсеү осорон күрһәтә. Иҫке ҡатламдарҙа археологтар керамика тапмай, ләкин көршәктәр б. э. т. 7050 йылдан алып б. э. т. 6800 й. тиклем аралыҡта бөтә ерҙә лә күренә башлай. Моғайын, тәүҙә улар һаҡлау өсөн һәм шунан һуң ғына (б. э. т. 6500 — 6400 йылдар тирәһе) аҙыҡ әҙерләү өсөн ҡулланылғандыр. Иң йәш ҡатламдарҙа ябай геометрик биҙәкле көршәктәр булған, ә Көсөкһөйүк көршәктәрендә ҡатмарлыраҡ геометрик биҙәктәре бар.
Обсидиан әйберҙәр табылды, уларҙың ҡайһы берҙәре тигеҙ итеп шымартылған, был археологтарға уларҙың ябай көҙгө сифатында файҙаланылыуын күҙалларға мөмкинлек бирҙе. Шулай итеп, Чаталһөйүк беренсе «көҙгө етештереүсе» булған. Табылған башҡа обсидиан киҫәктәрен, бысаҡ, уҡ башағы һәм һөңгө остары сифатында ҡулланырлыҡ итеп, эшкәртелгән.
Шулай уҡ саҡматаш файҙаланылған: тотҡаһы һырлы һөйәктән яһалған ике саҡматаш бысаҡ табылған. Урындағы община тау эшендә махсуслашҡан һәм таштан эшләнмәләр әҙерләү мәҙәниәтен әүҙем үҫтергән, тип фаразларға мөмкин. Бынан тыш, туҡыма киҫәктәре, ағас сынаяҡтар, таштан, һөйәктән һәм балсыҡтан муйынсаҡтар, шулай уҡ кәрзиндәр һәм керамзит табылған, улар тик иҫке ҡатламдарҙа ғына табыла (ризыҡ әҙерләү өсөн ҡулланылған).
Ауыл хуалығы, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ
Чаталһөйүктә бик күп үҫемлек эҙҙәре табылған, ә ҡайһы бер археологтар, өйрәнелгән үҫемлектәр аҙыҡ рационының төп өлөшөн тәшкил иткән тигән фекерҙә. Башлыса иген ике орлоҡло бойҙай, шулай уҡ бер бөртөклө бойҙай, борсаҡ, ябай борсаҡ, татлы борсаҡ, яҫмыҡ үҫтерелгән. Бынан тыш, миндаль, имән сәтләүеге, фисташка кеүек ҡырағай үҫемлектәрҙең емештәре табылған. Археоботаниктарҙың бер өлөшө, Чаталһөйүк халҡы ауылдан 10 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан баҫыуҙарҙы файҙаланған, тип иҫәпләй.
Хайуандар араһында һарыҡтар, һыйыр малы, кәзә, йылҡы һәм эттәр йыш табыла. Һарыҡ менән кәзә ҡулға эйәләштерелгән була, шул уҡ ваҡытта эре мөгөҙлө мал, аттар ҙа ҡырағай булған, уларға ла, сусҡа менән боланға һунар иткән кеүек, һунар иткәндәр. Һунарға өҫтәп, халыҡ балыҡ тотҡан һәм ҡош йомортҡаһы йыйған.
Кесе Декстер Перкинс, Меллаарт етәкселегендәге экспедицияла фауна буйынса эксперт, тәүҙә һыйыр малы һәм эттәр генә эйәлштерелгән, тигән һығымтаға килде. Был осраҡта Чаталһөйүк менән Анатолия эре мөгөҙлө малды ҡулға эйәләштереү буйынса иң иртә үҙәккә әйләнә. Перкинс фекеренсә, боронғо ҡатламдарҙа бер ниндәй ҙә ҡырағай мал юҡ, ә улар ҡулға эйәләштерелгән хайуандар булған ти. Перкинстың һығымталарын хәҙерге ваҡытта фауна буйынса белгестәр Луиза Мартин һәм Нерисса Рассел яңынан ҡарай, улар эре мөгөҙлө мал ауыл барлыҡҡа килгәндән алып ҡырағай булған тип иҫәпләй.
Был Джеймс Меллаарттың башланғыс фараздарына ҡаршы килә. Әммә был мәсьәлә әле булһа бәхәсле һәм уны хәл итеү беркетелмәгән Һуңғы углерод анализы күрһәтеүенсә, эре мөгөҙлө мал Чатал-Хюка халҡы өсөн төп аҡһым сығанағы булмаған. Әммә был мәсьәлә әле булһа бәхәсле һәм ул хәл ителмәгән.
Көнбайыш ҡурғандан б. э. т. 5900 — 5800 йылдарҙа (калибрацияланған дата) менән билдәләнгән көршәк ватыҡтарында арпа, бойҙай, борсаҡ һәм аныҡ кәзә рәүешендәге борсаҡ (бүздәк), һыйыр, һарыҡ һәм кәзәләрҙең ҡан һәм һөтө табылған. Арпа эндоспермы асыҡланған (һыра ҡайнатыу өсөн ҡулланыла). Бер һауытта эремсек һыуы (сыворотка) ғына табылған, тимәк, Чаталһөйүк халҡы сыр йәки йогурт әҙерләгән.
Сауҙа
Чаталһөйүк тирәһендәге территория ресурстарға ярлы булған. Эргәлә генә балсыҡ сығарғандар, уны төҙөлөш материалы сифатында ҡулланғандар, башҡа сеймал алыҫтан килтерелгән. Миҫалға Чаталһөйүктә күпләп осраған вулкан быялаһы, обсидианды, алырға мөмкин. Археологтар иҫәпләүенсә, кешеләр Каппадокия обсидианын сығарыуҙы контролдә тотҡан һәм был күренеш ауылдың иҡтисадына ныҡ йоғонто яһарға мөмкин. Ҡайһы бер ғалимдар хатта, обсидиан менән сауҙа итеү ҡала өсөн төп килем сығанағы булған, тип уйлай. Әммә каппадокий обсидианы Көньяҡ Левантала һәм Евфрат ярында Чаталһөйүктә табылғандан алдараҡ булған, был көнсығыштараҡ урынлашҡан торамаларҙың Чаталһөйүктән килтерелгән оксдианға бәйле була алмауын аңларға мөмкинлек бирә. Энергия дисперслы рентгенофлуоресцент спектрометрия ярҙамында Чаталһөйүккә ҡаланан 190 саҡрым төньяҡ-көнсығыштараҡ ятҡан Каппадокия, Гёллу-Даг һәм Ненци-Дагтан ике урындан килеүен асыҡларға мөмкин булды. Халыҡ үҙ йорттарында файҙаланған ҡарағай һәм артыштан яһалған бағаналар ҙа оҙон юл үткән — улар, моғайын, Таврия тауҙарынан килтерелгәндер. Моллюск ҡабырсаҡтары табылған (Урта һәм Үҙән-Көнбайыш диңгеҙҙән). Чатал-Хюк халҡы һатҡанмы, юҡмы, ләкин килтерелгән әйберҙәрҙең табылыуы тауарҙар менән алмашыуҙы һәм алыҫ араға сауҙа итеүҙе күҙ уңында тоторға мөмкинлек бирә. Саҡматаш Сүриәнән килтерелгән. Урта һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙән килтерелгән моллюск ҡабырсаҡтары табылған. Чаталһөйүк халҡы обсидиан һатҡанмы, юҡмы, ләкин килтерелгән әйберҙәрҙең табылыуы тауарҙар менән алмашыуҙы һәм алыҫ араға сауҙа итеүҙе күҙ уңында тоторға мөмкинлек бирә.
Чаталһөйүктә йәмәғәт тормошо
Чаталһөйүк йәмғиәтенең ҡатламдарға бүленеүе тураһында ҡаҙыныу эштәре яуап бирә алмай, йорттар дәүмәле буйынса артыҡ айырылмай. Бынан тыш, бер йорт-оҫтахана ла табылмаған. Также не обнаружены общественные площади и административные здания. Шулай уҡ йәмәғәт майҙандары һәм административ биналар табылмаған. Шулай итеп, ауылда үҙәкләштерелгән идаралыҡ булмаған. Оҫтаханаларҙың булмауы Чаталһөйүктең тулы мәғәнәлә ҡала түгел, ә киңәйгән ауыл булыуын фаразларға мөмкинлек бирә.
Быға тиклем археологтар, Чаталһөйүктә матриархаль йәмғиәт булған, тип иҫәпләгән. Хәҙерге заман ҡаҙыныу эштәре барышында ғалимдар биләмәләге ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың йәшәү рәүешендәге айырманы билдәләргә теләгән, ләкин бер ниндәй ҙә айырма тапмаған. Бина эсе мейестән һәм камин ҡоромо менән ҡапланған булған. Тын алғанда ҡором үпкәгә эләгә, шул рәүешле уны ерләнгән кешеләрҙең ҡабырғаларында табырға мөмкин. Ике енестең дә ҡабырғаларына анализ яһалды, һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙағы ҡором миҡдарының ир-егеттәрҙәге ҡоромдағынан айырмаһы булмауын күрһәтте. Шулай итеп, ҡатын-ҡыҙҙар ир-егеттәргә ҡарағанда күберәк ваҡытын бүлмәлә үткәрмәгән. Һөйәктәрҙең изотоп анализы ике енес диетаһының айырмаһы барлығы тураһында һөҙөмтә бирмәне. Бынан тыш, ҡәберҙәрҙең урынлашыуы енси айырмаға бәйле түгел. Күрәһең, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр йәмғиәттә бер төрлө статусҡа эйә булған.
Художество объекттарында ҡайһы бер айырмалар бар: фрескаларҙа башлыса ир-егеттәр һүрәтләнгән, ә статуэткала — ҡатын-ҡыҙҙар. Иэн Ходдер раҫлауынса, археологик ҡалдыҡтар Чаталһөйүктә матриархат йәки патриархат булыуына дәлил була алмай.
Йәш ҡатламдарҙа балсыҡ мисәттәр табылған. Улар ни өсөн тәғәйенләнгәне аныҡ билдәле түгел, моғайын, был объекттар милек билдәһелер. Әгәр шулай икән, шәхси милек булғанлығы буйынса фаразға нигеҙ бар. Өйҙәр бер-береһенә яҡын булһа ла, уларҙың уртаҡ диуарҙары булмаған. Шулай итеп, һәр ғаилә күршеләренә буйһонмаған һәм үҙ теләге буйынса йорттарын ремонтлаған.
Чаталөйүктә һуғыш йәки көс ҡулланыу эҙҙәре табылмаған. Бәлки, был тыныс йәмғиәт йә ҡала ҡәлғә һымаҡ нығытма булғандыр. Йорттарҙың тышҡы түбәнге яғындағы баҫҡыстар алынғандан һуң ҡалаға инеп булмаған.
Үгеҙ баштарының һәм тулы ҡатын-ҡыҙҙар һындарының күплеге археологтарҙы, халыҡтың дини тормошо Үгеҙ һәм «Бөйөк Әсә» культына табыныуға йүнәлтелгән, тип уйларға мәжбүр иткән. Табылған баш һөйәктәре алебастр менән ҡапланған һәм, битте моделләү өсөн, охра менән буялған. Бындай йолалар Урта диңгеҙ буйындағы неолитик ауылдарҙан, шул иҫәптән Иерихондан һәм Чаёнюҙан (Төркиә) килгән халыҡта ла билдәле. Быларҙың барыһы ла Чаталһөйүктә баш һөйәге культы булыуы тураһында һөйләй ала. Юғары статуслы кешеләрҙең кәүҙәләрен баш һөйәгенән айырым ерләгәндәр. Тикшеренеүселәр ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар ҡәберҙәренең һанын сағыштырған һәм уның яҡынса бер үк булыуын асыҡлаған. Шуға бәйле, 2000-се йылдар тикшеренеүселәре, община патриархаль, матриархаль булмаған һәм ҡатын-ҡыҙ һындарын һүрәтләүҙең мәғәнәһе Алла-әсәгә табыныу ғына түгел, башҡараҡ тигән фекерҙә.
Сабыйҙар үлеме ҙур булған, сөнки балалар ҡәберҙәре бик күп табылған. Күп балаларҙың һөйәктәрендә ашамау сәбәпле анемия билдәләре дәлилләнә.
Ерләнгән кешеләрҙең тештәрен анализлау бер йорттоң ҡәберендә биологик ҡәрҙәшлек менән бәйле булмаған кешеләрҙе ерләүҙәрен күрһәткән.
Әһәмиәте
Тикшереүселәрҙең күбеһе, ауыл хужалығы Европаға Анатолиянан килгән, тип иҫәпләй. Уларҙың ҡайһы берҙәре (археолог Колин Ренфрю кеүек) артабан китә һәм һинд-европа телдәре ауыл хужалығы экспансияһы менән берлектә таралыуын, ә һинд-европалыларҙың тыуған илен Анатолия яҫы таулығында, йәғни Чаталһөйүктә эҙләргә кәрәклеген белдерә. Был теория (Анатолия гипотезаһы) теле Европаның һәм Азияның күпселек өлөшөндә таралған халыҡтың тыуған ере — Чаталһөйүкте һанарға мөмкинлек бирә. Америка яҙыусыһы һәм этноботаник Теренс Маккенна былай тип яҙған: «Африка халыҡтарының бик борондан килкән мәҙәниәттәре менән Яҡын Көнсығышҡа барып етеүе һәм күпмелер ваҡыт унда сәскә атыуы тураһында һығымта аңлайышлы, һәм унан ҡотолоуы ла ауыр. Меллаартты Чаталһөүктең был райондағы артабанғы культураларға һиҙелерлек йоғонто яһамауы ғәжәпләндерә. Ул „Анатолияның неолитик мәҙәниәттәре игенселеккә һәм малсылыҡҡа, шулай уҡ циилизация нигеҙе — Алиһә Әсә культына башланғыс һалған“ тип билдәләй». Ғәҙеллек менән шуны өҫтәргә мөмкин: нигеҙҙе күптәр әлегә инҡар итә.
Алиһә-әсә
Чаталһөйүктә табылған йыуан ҡатын-ҡыҙ һындары Джеймс Меллаарт тарафынан Алиһә Әсә («Бөйөк әсә») булараҡ интерпретациялана. Европа киңлектәрендә табылған бындай һындарҙың күбеһе матриархаль төҙөлөш менән ассоциациялашҡанға күрә, Чаталһөйүкте лә матриархаль тип иҫәпләй башлағандар. Археолог Мария Гимбутас барыһынан да алғараҡ сыҡҡан; ул Чаталһөйүк йәмғиәте ғәҙәти неолитик («Иҫке Европа»): тигеҙлеккә йүнәлтелгән матристик (ғаиләлә ҡатын-ҡыҙҙың абсолют власы менән бергә) теорияны тәҡдим итә. Бындай йәмғиәт патриархаль, иерархия йүнәлешендәге, һуғышсан кешеләрҙең баҫып инеүе арҡаһында юҡҡа сығарыла, уларҙы Гимбутас һинд-европа ҡурған мәҙәниәте вәкилдәре итеп күрһәтә.
Палеогенетика
(6000 һанлы) Ерләү камераһынан ике өлгөлә (Ch51 и Ch54) 327-се арауыҡта (б. э. т. етенсе мең йыллыҡ) митохондриаль гаплотөркөмдәр билдәләнә: K гаплотөркөмө (мтДНК) K1b1c һәм K2a11. Шулай уҡ Чатал?өйүктә митохондриаль гаплотөркөмдәр N, K, K1a17, W1c, H, H+73, X2b4, U, U3b, U5b2 билдәләнде. Митохондриаль геномдар нигеҙендә Чаталһөйүктәге йорт иҙәндәре аҫтында ерләнгән кешеләр араһында әсәлек линияһы буйынса туғанлыҡтың булмауы асыҡланған.
Музей
Туристар өсөн урын асыҡ, ҡалҡыулыҡ эргәһендә төҙөлгән ҙур булмаған музей киңлегендә табылған әйберҙәрҙең күсермәләрен күрергә мөмкин. Инглиз һәм төрөк телдәрендә лә мәғлүмәттәр бар. Йорт реконструкцияларын ҡарарға һәм ҡаҙыныу эштәре алып барылған урындарҙы ҡарарға мөмкин. Үҙенсәлекле әйберҙәрҙең күпселеге Анкаралағы Анатолия цивилизациялары музейында һаҡлана.
Гросрёда
Гросрёда (Großroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 225 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 218 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Сычёв Алексей Алексеевич
Алексей Алексеевич Сычев (фамилияһы варианты — Сычов; май 1861 йыл — 1917 йылдан һуң) — крәҫтиән, уҡытыусы, өйәҙ земство идаралығы рәйесе, Өфө губернаһынан IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1912—1917).
Биографияһы
Алексей Сычев (Сычов) 1861 йылдың майында Златоуст өйәҙенең Дыуан улусы Дыуан ауылында (Өфө йәки Ырымбур губернаһы ) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Алексей Таҙтүбә ике класлы башланғыс училище тамамлай.
Белем алғандан һуң Алексей Сычев уҡытыусы булырға имтихан тапшыра һәм земство уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Был вазифаһында ул 19 йыл хеҙмәт итә. Һуңынан алты йыл Златоуст өйәҙ земство управаһында писарь була, артабан өс йыл ойошманың рәйесе булып эшләй. Аҙаҡ тағы өс йыл тулы хоҡуҡлы вәкиле була.
Дәүләт Думаһына һайланғанға тиклем Алексей Алексеевич Златоуст өйәҙ һәм Өфө ҡала земстволары крәҫтиәндәренән гласный булып тора. Бынан тыш, ул ер эшкәртә (14 дисәтинә һөрөнтө һәм урман ере була), шулай уҡ үҙ йортонда хужалыҡ алып бара. 1912 йылдың 20 октябрендә партияһыҙ Алексей Сычев Өфө губернаһы волостары вәкилдәренән дүртенсе саҡырылыш Рәсәй империяһы Дәүләт Думаһына һайлана.
Думала ул Прогрессив партия фракцияһына инә. Бер юлы ете: ер, аҙыҡ-түлек, юлдары, бюджет, эш буйынса һорауҙар, күсенеүселәр мәсьәләләре, «наказдар» буйынса (регламент) комиссия ағзаһы була. Һуңынан Прогрессив блокка инә.
Алексей Алексеевич сычевт артабанғы, «Думанан» һуңғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ғаиләһе
Өйләнгән; өс балаһы була (1912 йылға ҡарата).
Костарев (Бөрө районы)
Костарев (Костарево) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 210 кеше. Почта индексы — 452474, ОКАТО коды — 80213831003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Китап
Китап — баҫма продукция төрҙәренең береһе: брошюраланған йә айырым ҡағыҙ биттәрҙән йәки дәфтәрҙәрҙән торған типография йәки ҡулъяҙма ысул менән текст һәм график (иллюстрация) мәғлүмәт яҙылған, ҡағиҙә булараҡ, ҡаты тышлыҡлы матбуғатҡа мөнәсәбәте булмаған баҫма.
Шулай уҡ китап тип биттәре билдәле бер тәртиптә брошюра итеп йыйылып баҫырға әҙерләнгән әҙәби йәки фәнни әҫәрҙе атарға мөмкин.
Боронғолоҡ
Телдән тапшырыу — кешелек тарихында иң боронғо белем биреү ысулы. Боронғо цивилизациялар яҙыу системаларын уйлап сығарғандан һуң, кешеләр нимәгә яҙып була — балсыҡ табличкаларҙы, ағас ҡабығын, металл табаҡтарын һ. б.— шуны ҡуллана башлаған.