cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Казак
Оло Казак — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 801 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сесаяга
Сесаяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Авиаторҙар һәйкәле (Новочеркасск)
Авиаторҙар һәйкәле — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында самолет менән һәйкәл-стела
Тарихы
Граждандар һуғышынан һуң, 1927 йылда, Новочеркасскта хәрби ойошма барлыҡҡа килә — 15-се айырым корпуслы корректировкалаусы айырым авиаотряд  (ОККАО) барлыҡҡа килә; уның командиры   Граждандар һуғышы геройы Добролеж Александр Георгиевич була. 1928 йылдың көҙөндә 13-се еңел бомбардировкалаусы авиабригада ойошторола, ул Төньяҡ-Кавказ хәрби округының беренсе авиация берләшмәһе була. Авиабригадала 150-нән ашыу самолет иҫәпләнә, уның беренсе командиры булып Флоровский Иван Данилович тора. 1932 йылда Новочеркасскта 13-сө авиабригаданың 44-се  авиаэскадрильялар базаһында СССР-ҙа беренсе   еңел бомбардировкалаусы авиацияның  штурмандар курсы  ойошторола.
1936 йылда 13-сө авиабригадаға алмашҡа 55 -се еңел бомбардировкалаусы авиабригада   ойошторола. 1938 йылда 55 -се авиабригада базаһында  12 -се алыҫҡа бомбардировкалаусы авиация полкы  ойошторола, ул 1940 йылдың апрелендә  81-се алыҫҡа бомбардировкалаусы   авиация полкы  тип үҙгәртелә. һәм Кутаиси ға күсерелә. Хотунка аэродромында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 216-сы истребителдәр авиадивизияһы дислокациялана.
Хотункалағы аэродромға мөнәсәбәте булған бөтә авиаторҙарға 1981 йылда иҫтәлекле билдә   —  МиГ-21 самолеты ҡуйыла,  ә уның янында — Тыуған ил өсөн алыштарҙа һәләк булғандарҙың исеме менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Новочеркасск ҡалаһындағы 24-се мәктәптә Хотункалағы аэродромдың үткәндәре тураһында һөйләүсе экспонаттар бар
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тар-Седа-Яха (Сибилей-Сё ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чжэн Хэ
Чжэн Һэ (1371—1435) — Мин империяһының легендар адмиралы, Ҡытай сәйәхәтсеһе, флот башлығы, дипломат, сығышы буйынса хуэйцзу (хаҡ динле мосолман). Ул Индокитай, Һиндостан, Ғәрәп ярымутрауына һәм Көнсығыш Африка илдәренә Мин императорҙары ебәргән бик киң ҡоласлы ете хәрби-сауҙа экспедицияһын ойоштора һәм уларға етәкселек итә. Ул ойошторған экспедициялар хатта Америка һәм Австралия ярҙарына тиклем барып еткән, тигән фараз да бар.
Ҡытай сауҙагәрҙәре суднолары Сун империяһы дәүеренән алып ғәмәлдә Көньяҡ Ҡытай һәм Көньяҡ Көнсығыш Азия араһында даими рәүештә йөрөһә лә, ә монголдарҙың Юань (династия) империяһы осоронда Көньяҡ-Көнсығыш Азияға, хатта Шри-Ланка кеүек илдәргә хәрби-дипломатик экспедициялар ебәрелеп тора. Был экспедициялар Малай ярымутрауын, Индонезияны, Шри-Ланканы һәм Көньяҡ Һиндостанды бик оҙайлы булмаһа ла Мин империяһы вассалына әйләндерә һәм Һинд океаны ярҙарын төйәк иткән халыҡтар тураһында мәғлүмәттәр алып ҡайта. Малай ярымутрауы, Суматра һәм Яваның тарихи үҫешенә Чжэн Һэ флоты экспедицияларының йоғонтоһо байтаҡ ваҡытҡа һуҙылғандыр, тигән фараз бар, ә был үҙ сиратында ҡытайҙарҙың был төбәкккә күсеүенә һәм ҡытай мәҙәниәтенең унда көсәйеүенә этәргес булып тороуы бәхәсһеҙ.
XX быуат башында, Ҡытайҙы сит ил буйһоноуынан азат итеү хәрәкәте күтәрелгән осорҙа Чжэн Һэ образы яңынан популярлыҡ яулай. Хәҙерге заман Ҡытай Халыҡ Республикаһында Чжэн Һэ ил тарихындағы иң күренекле шәхестәрҙең береһе тип иҫәпләнелә, ә уның күрше дәүләттәргә экспедициялар ойоштороуы Ҡытайҙың тыныслыҡ сәйәсәтен алып барыуының өлгөһө тип атала.
thumb|left|Стела на мемориальной черепахе, установленная Чжэн Хэ у могилы своего отца (В сооружённом вокруг неё современном павильоне)
Килеп сығышы
Тыуғанда уға Ма Һэ (馬 和) исеме ҡушыла. Ул Һэдай ауылында тыуа,. Куньян өлкәһе үҙәк Юньнандә, Дяньчи күле янында урынлашҡан.
Ма-ның ата-әсәһе Ҡытайҙа монголдар хакимлыҡ иткән осорҙа Урта Азиянан килеп төпләнә һәм Юань империяһының дәүләт аппаратында төрлө вазифалар биләй. Улар мосолман динен тота (йыш ҡына Ма исеменең «Мөхәммәттең» ҡытайса әйтелеше, тип иҫәпләнә). Монголдар хакимлығы бөтөрөлөп, Мин империяһы иғлан ителгәндән һуң бында Урта Азиянан килеп төпләнгән халыҡтың нәҫел-нәсәбе ҡытай мөхитенә, ҡытай телле мосолмандар араһына инеп китә.
Чжэн Һэ, уның ата-олаталары кеүек үк, ислам динен тота, ҡайһы бер фараздар буйынса, йыш ҡына ул диндәштәренә төрлө мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә лә ярҙам итер булған, сөнки Мин империяһы аяҡҡа баҫҡан осорҙа мосолмандарға шикләнеп ҡарау ҙа булған. Сәбәбе — Юань империяһы ваҡытында күсенеп килеүселәр һалым йыйыусы вазифаларында эшләгән. Әммә Чжэн Һэ башҡа диндарҙе лә хөрмәт иткән, уны хатта Саньбао — Өс аҫыл таш тигән ҡушамат менән дә атағандар. Ислам динен тотоуы сәбәпле, уны «Алтын Флот» адмиралы итеп тәғәйенләйҙәр, тигән фараз да бар, уға ислам дине киң таралған Ғәрәбстан һәм Африка илдәрендә йыш булырға тура килә.
Өс йылдан һуң 1385 йылда малайҙы бестерәләр (рус. обрезание), шулай итеп ул Бөйөк Ян кенәзе титулын йөрөткән Чжу Ди даирәһенә индерелә (евнух сифатында) (Yan Wang) һәм Бэйпинға (хәҙерге Пекин) килтерелә. Йәш евнух Ма Саньбао (馬三寶/马三宝), йәғни Ма «Өс аҫыл таш» исемен ала. Бөйөк Британия ғалимы биохимик и эмбриолог, синолог Нидэм Джозефтың яҙмаларына ярашлы, һис шикһеҙ мосолман булараҡ тыуһа ла, уның титулы буддизмдағы Триратна — өс аҫыл таш тураһындағы тәғлимәьье раҫлай.
Чжу Ди даирәһенә хеҙмәткә алыныуы һәм хәрби карьераһы
Үҙәк һәм төньяҡ Ҡытайҙа монгол власы ҡолатылып, унда Чжу Юаньчжан Мин империяһын урынлаштырғандан һуң (1368) Ҡытайҙың көньяҡ-көнбайышындағы Юньнань провинцияһын тағы ла бер нисә йыл буйы монголдар контролдә тота. Ма Хаджиның Юньнан провинцияһын Мин империяһын баҫып алғанда Юань ғәскәрҙәре яғында һуғышыу-һуғышмауы билдәле түгел, әммә ул шул кампания мәлендә һәләк була (1382), ә уның кинйә улы Ма Хэ әсирлеккә эләгә һәм император Чжу Юаньчжандың улы, Юньанан кампанияһы етәксеһе Чжу Ди даирәһенә хеҙмәткә алына.
Бөйөк кенәз даирәһендә булғанда Ма Саньбао яҡшы белем алыуға өлгәшә.
Бөйөк кенәз Янь булараҡ, Чжу Диҙың ҡул аҫтында ярайһы уҡ көслө хәрби көстәр була, һәм ул империяның тәньяҡ сигендә монголдар менән туҡтауһыҙ һуғыш алып бара. Ма Саньбао уның 1386/87 йылдарҙа монгол юлбашсыларының береһе Нагачуға (Naghachu)[19] ҡаршы һуғышында әүҙем ҡатнаша.
Мин империяһының беренсе императоры Чжу Юаньчжан үҙенең өлкән улы Чжу Бяоға тапшырырға ниәтләй, ләкин ул Чжу Юаньчжан иҫән саҡта уҡ баҡыйлыҡҡа күсә. Һөҙөмтәлә император Чжу Бяоның улы Чжу Юньвэнды үҙенең вариҫы итеп таный, әммә уның ҡустыһы Чжу Ди (Чжу Юаньчжандың кинйә улдарының береһе), моғайын, тәхеткә үҙен лайыҡлы тип иҫәпләгәндер. Чжу Юньвэнь 1398 йылда тәхеткә ултырғас та, ҡустыларының береһенең власын тартып алыуынан шикләнеп, уларҙы бер-бер артлы үлтерә башлай. Тиҙҙән Нанкинда ултырған император һәм уның Пекиндағы ҡустыһы Чжу Ди араһында граждандар һуғышы башлана. Чжу Юньвэнь евнухтарға ил менән идара итеүҙә ҡатнашыуҙы тыйғанлыҡтан, уларҙың күбеһе Чжу Ди яғында сығыш яһай. Хеҙмәттәренә награда булараҡ Чжу Ди евнухтарға сәйәси мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ҡатнашырға рөхсәт итә, хатта юғары сәйәси карьераға өлгәшеүҙәренә лә ҡаршы төшмәй, был, әлбиттә, Ма Саньбао өсөн бик отошло була. Йәш евнух 1399 йылда Бэйпин оборонаһында үҙен яҡшы хәрби хеҙмәткәр итеп таныта. Атаһының улы режимын ҡолатып, Чжу Ди 1402 йылдың 17 июлендә Юнлэ[20] идараһы девизы аҫтында тәхеткә ултыра.
Яңы 1404 йылда [21] яңы император тоғро хеҙмәте өсөн Ма Хэға яңы Чжэн фамилияһын бирә. Сөнки ихтилалдың тәүге көндәрендә Ма Хэның аты Бейпин янында урынлашҡан Чжэнлуньба[20] төбәгендә һәләк була.
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Чжэн Хэның "япон пираттарына" ҡаршы һуғышыу өсөн флот төҙөүе тураһында әйтелә, ул, бәлки, Японияға барып, урындағы властар менән пираттарға ҡаршы бергәләп көрәшеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барыуы ла ихтимал.
Чжэн Хэның ете диңгеҙ сәйәхәте
Император алдындағы бөтә ҡаҙаныштары өсөн Чжэн Хэға «баш евнух» (тайцзянь) титулы бирелгәндән һуң (был дәрәжә чиновниктың дүртенсе рангына тап килә), император Чжу Ди Чжэн Хе флот адмиралы статусына тап килеүен асыҡлай һәм 1405—1433 йылдарҙа Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Һинд океанында булып үтәсәк ете диңгеҙ сәйәхәтенең бөтәһенә лә тип әйтерлек евнухты етәксе итеп тәғәйенләй, шул уҡ ваҡытта уның статусын өсөнсө рангыға тиклем күтәрә. Чжэн Хэ флоты, күрәһең 250-гә яҡын суднонан торғандыр, шәхси составында 27 меңгә яҡын кеше һәм 70-ләп евнух булған.
Чжэн Хэ етәкселек иткән флотилия Көньяҡ-Көнсығыш Азияның һәм Һинд океанының 56-нан ашыу илендә һәм эре ҡалаларында була. Ҡытай караптары Ғәрәпстан һәм Көнсығыш Африка ярҙарына тиклем барып етә. Чжэн Хэнең тәүге сәйәхәте 1405—1407 йылдарҙа Сучжоу (Цзянсу) — Тямпа ярҙары — Ява утрауы — Төньяҡ-Көнбайыш Суматра — Малакк ҡултығы — Шри-Ланка утрауы маршруты буйынса үтә. Артабан Һиндостандың көньяғын урап үтеп, флотилия Һиндостандың Малабар ярҙары буйындағы сауҙа ҡалаларына табан хәрәкәт итә, иң эре Каликута (Кожикоде) ҡалаһына барып етә. Икенсе (1407—1409) һәм өсөнсө (1409—1411) диңгеҙ сәйәхәттәре маршруттары ла ошоға оҡшаш була. Дүртенсе (1413—1415), бишенсе (1417—1419), алтынсы (1421—1422) һәм етенсе (1431—1433) экспедициялары Ормуз утрауына һәм Африка ярҙарына барып етә, флотилия Ҡыҙыл диңгеҙгә инә. Диңгеҙ сәйәхәтселәре күргәндәрен теүәл итеп ентекләп яҙып бара, карталар төҙөй. Уларҙа ҡасан экспедицияһы сығыуҙары, ҡайҙа туҡталыуҙары, рифтар һәм һай урындар теүәл билдәләнелә. Диңгеҙ аръяғындағы дәүләтттәр һәм ҡалалар, сәйәси ҡоролоштар, климат, урындағы йолалар, легендалар — бөтәһе лә тәфсирләп яҙыла. Чжэн Хэ сит илдәр хакимдарына императорҙың хаттарын тапшыра, сит ил илселектәрен Ҡытайға килергә саҡыра, сауҙа алып бара.
Үҙ маҡсаттарына өлгәшеү өсөн ул ҡорал да ҡулланған. Мәҫәлән, 1405 йылғы тәүге экспедицияһы мәлендә Чжэн Хэ Сингал батшаларының власть атрибуты һәм буддистарҙың изге реликвияһы булған Ланканы — Будданың тешен, сәсен һәм хәйер һалыу өсөн тәғәйенләнгән һауытын Ҡытай императорына биреүҙәрен талап итә. Талабы ҡәнәғәтләндерелмәгәс, Чжэн Хэ 1411 йылда ҡабат утрауға 3000 кешенән торған отряды менән килә, баш ҡалаға бәреп инә, батша Вира Алакешвараны, уның ғаилә ағзаларын һәм яҡындарын әсир итеп ала, карабына ултыртып Ҡытайға алып ҡайта. Дүртенсе сәйәхәте барышында Ормуздан Ҡытайға ҡайтып килгәнендә маршрутында тап булған Пасай (Самудра исеме аҫтында ла билдәле) дәүләтенә инә, Чжэн Хэның төп экипажына Ҡытай монархы Зайн аль-Абидин (Семудера) һәм тәхеткә дәғүә иткән Секандер араһындағы низағта ҡатнашырға тура килә. Ҡытай флоты император Юнлэнан Зайн аль-Абидинға бүләктәр килтерә, ә Секандерҙың быға бик ныҡ асыуы килә, һәм ул флотилияға һөжүм итә. Чжэн Хэ был хәлде үҙ файҙаһына әйләндерә: Секандерҙың ғәскәрен тар-мар итә, ә үҙен әсир итеп Ҡытайға алып ҡайта.
1424 йылдан 1431 йылға тиклемге осорҙа, император Чжу Ди вафатынан һуң, диңгеҙ сәйәхәттәре бер аҙ ваҡытҡа туҡтап ҡала, ә Чжэн Хэ Нанкиндағы гарнизон начальнигы вазифаһын башҡара. Һуңғы, етенсе сәйәхәт ваҡытында Чжэн Хэ 60 йәшендә була. Ҡытай караптары ингән күп кенә илдәргә ул үҙе инмәй һәм 1433 йылда Ҡытайға әйләнеп ҡайта. Ә флоттың айырым бүлексәләре Чжэн Хе ярҙамсылары етәкселегендә 1434 йылда Мәккәгә, шулай уҡ Суматраға һәм Яваға инә.
Чжэн Хэ экспедициялары Африка һәм Азия илдәренең Ҡытай менән мәҙәни алыш-биреш булдырыуға һәм улар араһында сауҙа мөнәсәбәттәрен урынлаштырыуға булышлыҡ итә. Ҡытай экспедициялары вәкилдәре тарафынан илдәр һәм ҡалалар тураһында ентекле мәғлүмәттәр туплана. Экспедицияла ҡатнашҡан Чжэн Хэ — Ма Хуань, Фэй Синь (en:Fei Xin) һәм Гун Чжэн (en:Gong Zhen) был яҙмаларҙың авторҙары була. Шулай уҡ «Чжэн Хэның диңгеҙҙә йөҙөү карталары» төҙөлә («Чжэн Хэ хан хай ту»).
«Мин тарихында» Чжэна Хэның диңгеҙ экспедицияларына ғәйәт ҙур әһәмиәт бирелә.
Адмиралдың үлеме
Адмирал етенсе сәйәхәте барышында Ҡытайға ҡайтып килгәндә (йәғни 1433 йылда) вафат була, йолаға ярашы уның тәне диңгеҙгә "күмелә". Тиҙҙән Ява трауында "ситтән тороп ерләү" («джаназа биль гаиб») йолаһы үтәлә. Адмиралдың аяҡ кейеме һәм бер услам сәсе Нанкинға килтерелә һәм мәмерйәлә урынлашҡан Будда ғибәҙәтханаһынан алыҫ булмаған урында ерләнә.
Нанкин янындағы Нюшоу убаһында Чжэн Хэның мосолманса ҡәбер ташы урынлаша.
Вариҫтары
Бала саҡтан евнух булғанға күрә Чжэн Хэның балалары булмай, әммә ул бер туғанының улы Чжэн Хаочжаоны уллыҡҡа алған була. Шуға ла әлеге көндә лә үҙҙәрен Чжэн Хэның вариҫтары тип иҫәпләүселәр бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="прим."/>
Балтырған
Балтырған (Борщеви́к, Heracléum) — ике йәки күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,8 м-ға етә. Июнь-августта йәшел һарғылт сәскә ата, орлоғо июль-сентябрҙә өлгөрә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек. Урман ситендә, болондарҙа, йылға буйҙарында үҫә.
thumb|left|200px|. Аҙыҡ өсөн уның йәш кенә япраҡтарын йыялар. Япраҡтарын былай ашарға ла, ашҡа турарға ла мөмкин. Балтырған ашын ҡуҙғалаҡ, кесерткән, йомортҡа, тары ярмаһы ҡушып әҙерләргә була.
Башҡорттарҙа балтырған ашына йомортҡаға баҫылған ыумас ҡушып бешереү киң таралған. Йыл һайын май майында өс йә биш тапҡыр балтырған ашы бешереп ашаһаң, шифаһы ҙур була, ти башҡорт халыҡ медицинаһы.
Итле ашҡа ла балтырған ҡушып бешерергә мөмкин. Балтырғандан салаттар ҙа әҙерләйҙәр. Көпшәһен тамыры менән бергә ит турағыстан үткәреп туҡлыҡлы пюре әҙерләргә була. Туралған көпшәләрен бәлеш эслегендә ҡулланалар.
Индоманка
Индоманка (Оло Индоманка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.
Балтырған
Ҡышҡылыҡҡа балтырғанды тоҙларға ла, киптерергә лә була.
Балтырған (Herácléum) — биологик төр, үҫемлектәрҙең Сатырлылар ғаиләһенә ҡарай. Балтырғандың 42 төрө билдәле. Ерҙең көнсығыш ярымшарының уртаса поясында (бигерәк тә Төньяҡ Америкала) таралған биологик төр. Балтырғандың төрлө төрҙәре декоратив үҫемлек булараҡ та, малға силос итеп тә, кеше туҡланыу өсөн дә үҫтерелә. Әммә ҡайһы бер төрҙәрендә фотосенсибилизирлау матдәләре (фуранокумариндар), кеше һәм һөтимәрҙәрҙең тиреһендә фитофотодерматит барлыҡҡа килтерә.
Индоманка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһы инештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә). Санскритта индоман — «ай кешеһе» тип аңлатыла
Балтырған
Атамаһы
Борон рус телендә балтырған «борщ» тип аталған. XVI быуатта тәү тапҡыр билдәләнгән ).
Борон был атама «ҡызырлы» тигәнде аңлатҡандыр. Бер фараз буйынса, үҫемлектең атамаһы япрағының ҡызырлы төҙөлөшө арҡаһында килеп сыҡҡан (йыраҡлашҡан туғандаш телдәрҙә, мәҫәлән, Borste — «шырт»). Ләкин башҡа бер телдә лә, герман телдәр төркөмөндә, был күҙәтелмәй. Немец, нидерланд һәм дат телдәрендә балтырғанды «айыу табаны» тип йөрөтәләр (Bärenklau, Berenklauw, bjørneklo). Словен лингвисы Франце Безлай А. А. Потебня ҡаралған мәсьәлә буйынса ошо славян һүҙе герман сығышлы, тип иҫбатлаған А. Вайанға һылтана, был үҫемлектең немец телендәге атамаһына йүнәлтә.
Индоманка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балтырған
Атамаһы
Себер балтырғанының йәш япраҡтары йыш ҡына «борщ» тип аталған аҙыҡ әҙерләүҙә ҡулланылған. Бындай аҙыҡтарға, балтырғандан тыш, башҡа йәшелсәләр ҙә һалынған. Хәҙер ҡайһы бер халыҡтарҙа балтырған ашамлыҡ итеп ҡулланылмай ҙа башлаған.
XVIII быуаттан башлап «борщ» сөгөлдөр ашы тигәнде аңлата, ә үҫемлек үҙе әҙәби рус телендә «борщевик» тип йөрөтөлә башлай. Башҡа славян телдәрендә лә үҫемлек шуға оҡшаған атамалы: борщівник, bolševník, ҡайһы бер славян телдәрендә, шулай уҡ литва телендә сығанаҡ тәүһүҙ ҡулланыла bršč, barszcz, baršč, баршч, barštis. Украин телендә «борщ» һүҙе XVIII быуаттан билдәле. Шул уҡ ваҡытта балтырғанға ла, көпшәле һәм келән (шыма) ҡурай тигән үҫемлектәргә лә Рустә Айыу ҡурайы (һаҫы ҡурай) дягиль — тигән дөйөм атама ҡулланылған. Рус теленең помор диалектының помор һөйләшендә был үҫемлек боржовка, боржавка, бурша тигән атама менән йөрөтөлә.
Heracleum тигән латинса атамаһы боронғо грек мифологияһы геройы Геракл исеменән килеп сыҡҡан, һәм Карл Линней, уның дәүмәле башҡа сатырлыларҙан исполиндарса булыуы менән айырылып торғанлыҡтан, үренделәр үҫешенең тиҙлегенә ҡарата, шулай атаған. Әммә Линней ул саҡта Европа ботаниктарына һуңлап билдәле булған кавказ гигант төрҙәрен белмәгән.
Ботаник күҙлегенән тасуирлау
Япраҡтары тамыр яны розеткаһына яҡын урынлаша, оҙон, эре; өс йәки икеләтә өс саталы, йә ҡанатҡа оҡшаш айырмалы, төрлө форма сегментлы.
Сәскәләре ваҡ, аҡ, һирәгерәк — йәшел-һары йәки асыҡ-алһыу төҫтә, ҡайһы берҙә киҫелешкән урынында 40 см-ға тиклем дәүмәлдә ҡатмарлы сатырға йыйыла. Күпселек төрө июндә сәскә ата, әммә ҡайһы бер төрҙәре июль — авгусҡа тиклем сәскә ата.
Емеше — һалынҡы емеш тип йөрөтөлгән айырым типтағы ҡушорлоҡ. Орлоҡтары июль — сентябрҙә өлгөрә, еңел ҡойола.
Таралыу территорияһы
Балтырған нигеҙҙә көнсығыш ярымшарҙың уртаса климатлы урындарында үҫә. Төньяҡ Америкала бер генә төр үҫә.
Рәсәйҙә һәм СНГ илдәрендә, башлыса Субальп таулы һыҙатында, балтырғандың 40-ҡа яҡын төрө үҫә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Көнбайыш Себерҙә һәм Ҡаҙағстанда себер балтырғаны киң таралған.
Сосновский балтырғанын силос культураһы итеп культивациялау менән бәйле, был үҫемлек аҡрынлап ҡырағай тәбиғәткә, һыу, юл буйҙарына, ташландыҡ ерҙәргә, ялан-ҡырҙарҙың эшкәртелмәй ҡалған урындарына, күскән. Шулай итеп, балтырғандың йылдам таралыуы экологик тигеҙлекте боҙа һәм Европа илдәрендә етди проблемаға әйләнде. Германияла, Чехияла, Скандинавия илдәрендә, Эстонияла, Беларустә балтырғанға ҡаршы көрәшеүҙең хөкүмәт һәм йәмәғәт программалары эшләй.
Башҡортостанға ла килеп етеп, башҡорт халҡы яратҡан аҙығынан мәхрүм булһа, бик тә яман буласаҡ. Хөкүмәтпебеҙ был тәңгәлдә профилактик эш йәйелдерер тигән өмөттә ҡалабыҙ.
Белоруссияла балтырғандың хәҙерге заман популяцияларының төп массаһы Витебск (43 %) һәм Минск (41 %) өлкәләрендә таралған, әммә улар көньяҡҡа һәм көнбайышҡа ла үтеп инә башлаған. Шул уҡ ваҡытта балтырған углекислый газды, һөрөм газын көслө йотоусы һәм кислород эшләп сығарыусы ҡеүәтле үҫемлек.
Төрҙәре
Төрлө баһалар буйынса, балтырғандың 40-тан алып 70-кә тиклем төрө бар икән. Элекке СССР территорияһында түбәндәге төрҙәр осрай :
Ҡулланыу
Үҫемлек һуты фототоксик булыуына ҡарамаҫтан, балтырғандың япрағы, һабағы һәм йәш үҫенделәре — бигерәк тә себер балтырғаны  — сей, тоҙланған һәм маринадланған көйө ашарға яраҡлы, аш тәмләткесе итеп ҡулланыла. Наҙлы ғына һабағы һәм әле ныҡлап үҫешеп етмәгән сәскәләре, эҫе һыу менән ҡойондорғандан һуң, тоҙланған көйө йә он менән бутап ҡыҙҙырылған көйө ашарға ярай. Ҡатмаған йомшаҡ һабаҡтарын сей көйө лә ашарға була.
Ябай балтырғандың йәш үҫенделәре мал аҙығына яраҡлы.
XX быуаттың 40-сы йылдарында юғары уңыш биргән мал аҙығы, силос үҫемлеге булараҡ ҡулланылған. Сосновский балтырғаны ҙур уңышы менән айырылып тора — гектарынан 2500 центнер һәм уның составында шәкәр кимәле юғары — сей ауырлыҡтың 3 % тәшкил итә. Әммә уның тиҙ генә ҡырағайланыуы һәм урындағы флораға эйәләшеүе асыҡланды. Һутының ағыулы булғаны ла асыҡланғас, Сосновский балтырғанын сәнәғәт масштабында үрсетеүҙән баш тартыу күҙәтелә.
, төрҙәре һәм ҡайһы бер башҡалары декоратив була. ашҡа тәмләткес булараҡ ҡулланыла; уны шулай уҡ Закавказьела рассольный сырҙар яһағанда ҡулланалар.
Балтырғандың ҡоро (ҡышлаған) һабаҡтарынан Рустә борондан — калюки, обертон флейтаның бер төрө — халыҡ музыка ҡоралы эшләгәндәр. Хәҙерге ваҡытта балтырған һабағын рейнстиктар (музыка инструменты, перкуссиялар төрө) яһауҙа ҡулланалар.
Балтырған ашы
Йылына бер балтырған ашамаған кешенең эсе ҡортлар имеш — шулай тигән боронғолар. Балтырғандың һабағында һәм япраҡтарында С витамины лимондан бер нисә тапҡырға күберәк, каротин, тимер, никель, баҡыр, марганец, титан, бор һымаҡ һирәк осрай торған микроэлементтарға бай. Былар кеше организмы өсөн ифрат кәрәкле матдәләр. Кешене тынысландыра торған үҙенсәлеге лә бар.
Ашҡа һалынған ҡушылмалар
Бешереү
Тауыҡ һурпаһы бешерелә. Бәрәңге турап, бешеп етер саҡта һуған, үҙегеҙ теләгән күләмдә балтырған турап һалығыҙ, ул ҡабарып сығыу менән үҙегеҙ баҫҡан туҡмас төшөрөгөҙ. Әгәр киптерелгән йәки һатыу туҡмасы булһа, балтырғандан алда һалына. Табынға әсе ҡатыҡ йә ҡорот менән бирелә.
Балтырғандың фототоксиклығы
Балтырғандың япрағы һәм емештәре эфир майҙарына бай. Был төркөмдөң ҡайһы бер төрҙәренә ҡағылыу менән кеше тәне ҡыҙара, бүртә, яна, сөнки үҫемлектең бөтөн өлөштәре лә фуранокумаринға бай — был матдәләр организмдың ультрафиолет нурҙарына һиҙгерлеген арттыра. Сыуаҡ, ҡояшлы көндәрҙә, балтырған тәнгә ҡағылһа, бигерәк ныҡ бешерә. Әгәр тәнгә саҡ ҡына балтырған һуты тейгән булһа ла, ҡояш аҫтында бер аҙ ғына булыу ҙа, тирене ныҡ яндыра ала. Ҡағиҙә булараҡ, тәндең зыянлаған ерендә икенсе дәрәжәле бешеү (һыу тулған ҡыуыҡтар) күҙәтелә. Бешеү процесы бер нисә сәғәттән бер нисә тәүлек арауығында бара. Иң ҡурҡынысы шул — тәүге әҙер үҫемлеккә тотоноу бер нисек тә насар тәьҫир итмәй. Балтырған — контактлы һәм тынды ҡыҫыусы аллерген, уның еҫе кәрәсингә оҡшаған һәм үҫемлектән биш метр аралыҡта бәрелеп тора. Балтырған һуты күҙгә эләкһә, һуҡырайыу янай. Балаларҙың, балтырғандың ҡыуыш һабағын телескоп итеп уйнағандан һуң, һуҡырайыу осрағы теркәлгән. Әгәр балтырған һуты менән кеше тәненең 80 % бешһә, был үлемгә лә килтереүе мөмкин.
Сүп үләне булараҡ, балтырғанға ҡаршы көрәш
Ҡырағай тәбиғәттә балтырғанға ҡаршы көрәш уның орлоғо ҡойолған урындарҙы, шыта башламаҫ борон, картировать итеүҙән ғибарәт. Шулай уҡ балтырғандың орлоҡло сәскәлеген киҫәләр. Дөйөм тәьҫир итеүсе гербицидты, мәҫәлән, глифосатты билдәле бер нөктәгә йүнәлтеп ҡулланыу эффектлы. Бөгөнгө көндө селектив гербицид юҡ, күп кенә ғилми үҙәктәрҙә уны уйлап табыу өҫтөндә эшләйҙәр. Шулай уҡ, өҫтөнә яғыулыҡ һибеп, үҫемлекте яндыралар. Балтырған күпләп үҫкән ерҙе сезонына бер нисә тапҡыр һөрәләр. Балтырған урынына орлоғо күп булған һәм тиҙ үҫә торған, мәҫәлән, ҡылсыҡһыҙ күстерә һәм ҡара борсаҡ культуралары (козлятник һәм галега) кеүек үҫемлектәр сәсәләр. Йәиһә ер өҫтөнә балтырған тишеп сыға алмаҫлыҡ материал түшәйҙәр. Бөгөнгө көндә балтырғанға ҡаршы ҡулланырлыҡ берҙән бер тәбиғи ҡоротҡос — яһалма балтырған көйәһе генә билдәле.
Автомобилист (хоккей клубы)
«Автомобилист» профессиональ хоккей клубы — Екатеринбург ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 1976 йылда төҙөлә. 2009 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша.
Тарих
«Автомобилист» хоккей клубы 2006 йылда Екатеринбургта ойошторола. 2006 йылдан 2009 йылға тиклем Юғары Хоккей Лигаһында уйнай. «Автомобилист» 2009 йылдан Континенталь хоккей лигаһында уйнай.
Стадион
«Уралец» мәҙәниәт-күңел асыу комплексы 1972 йылда асылған. Арена базаһында «Автомобилист» хоккей клубы. Йыл һайын Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уҙғарыла. Урыннар һаны 5570 кеше.
Фарм-клубтар
Горняк (ЮХЛ) һәм Авто (ЙХЛ).
Любляна университеты
Любляна университеты (Univerza v Ljubljani) — Словенияның Любляна ҡалаһындағы университет.
Илдең иң боронғо университеты, бында 64 меңдән ашыу студент белем ала. Европаның иң ҙур университеттарының береһе: 22 факультет, 3 художестволы академия һәм колледж.
Утрехт селтәре Европа университеттары ассоциацияһына керә.
Тарихы
XVII быуатта уҡ Люблянала гуманитар һәм дини академиялар эшләгән, ә 1810 йылда Наполеон осоронда, Словения Иллирия провинциялары составында булғанда, бында тәүге университет (Écoles centrales) нигеҙләнгән, әммә ул тиҙҙән ябылған. Беренсе донъя һуғышынан һәм Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге барлыҡҡа килгәндән һуң Университет комиссияһы булдырыла (1918 йылдың 23 ноябрендә). Комиссия тулыһынса 1918 йылдың 5 декабрендә формалаша, уның рәйесе итеп доктор Д. Маярон, ә сәркәтибе итеп доктор Фран Рамовш тәғәйенләнә.
1919 йылдың мартынан буласаҡ университеттың айырым факультеттарын ойоштороу буйынса эш башлана. Юридик, фәлсәфә, техник, теологик һәм медицина факультеттары менән университетты асыу Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге парламенты тарафынан 1919 йылдың 16 июлендә Белградта ҡабул ителә, ә 23 июлдә был бойороҡҡа регент Александр ҡул ҡуя. Профессор Фран Рамовштың словен теле тураһында тәүге лекцияһы 1919 йылдың 3 декабрендә уҡыла. Тәүге академик йылда (1919—1920 йылдар) университетта 942 студент (28 ҡатын-ҡыҙ һәм 914 ир-егет) уҡыған, ә 1940—1941 академик йылда студенттарҙың һаны 2474-кә барып еткән. Хәҙерге көндә университетта 3500 профессорҙар һәм ғилми ассистенттар, шулай уҡ 900 техник һәм административ хеҙмәткәрҙәр эшләй. Йыллыҡ бюджеты яҡынса 334 млн евро тәшкил итә.
Мариборҙа университет асылғанға тиклем (1978 йыл) Словениияның берҙән-бер университеты була.
Академиялары
Университеттың ректораты Люблянаның үҙәгендә тарихи бинала (1902 йылда төҙөлгән) урынлашҡан. Университет ҡарамағында Любляна асторономик геофизик обсерватория эшләй.
Һормуз боғаҙы
Һормуз боғаҙы (مضيق هرمز — Madīq Hurmuz, Һурмуз ;  — Tangeh-ye Hormoz, Һормоз ) — Оман ҡултығын Фарсы ҡултығы менән тоташтырыусы тар, ҙур стратегик әһәмиәткә эйә булған боғаҙ.
Хоэнёльзен
Хоэнёльзен (Hohenolsen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 628 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 372 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7570 һәм автомобиль коды — GRZ.
Һормуз боғаҙы
География
Оҙонлоғо, иң тар киңлеге — 54 километр. Тәрәнлеге 229 метрға барып етә. Боғаҙ һәр береһенең киңлеге яҡынса булған ике транспорт каналына бүленгән. Каналдар үҙ-ара 5 километр оҙонлоғондағы буфер зонаһына бүленгән. Хәҙерге ваҡытта Фарсы ҡултығы илдәрендә табылған нефть һәм тәбиғи газды экспортлау өсөн берҙән-бер диңгеҙ юлы боғаҙ аша үтә.
Атамаһы шул уҡ исемдәге утрауҙан барлыҡҡа килә.
Көнсығыш конференцияһы (КХЛ)
Көнсығыш конференцияһы — Континенталь хоккей лигаһында ҡатнашҡан командаларҙы географик принцип буйынса бүлеү өсөн ҡулланған ике конференцияның береһе.
Көнсығыш конференцияһы 2009 йылда төҙөлә. Көнсығыш конференцияһы составында ике дивизион бар: Харламов һәм Чернышёв дивизиондары.
Пла Хосефина
Пла Хосефина (Josefina Pla, 1903—1999) — Парагвай шағиры, драматургы, шулай уҡ хикәйәләр һәм романдар авторы, әҙәби тәнҡитсе. Нәфис керамика менән уңышлы шөғөлләнә.
Шулай уҡ билдәле йәмәғәт эшмәкәре, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшеүсе булараҡ та билдәле.
Ҡыҫҡаса биографияһы
Хосефина Пла Канар утрауҙарында, Фуэртевентура утрауынан ике километр төньяҡтараҡ урынлашҡан бәләкәй генә Лобос утрауында тыуа. Уның тыуған көнө аныҡ билдәле түгел. Ижадын өйрәнеүсе һәм уның биографы, Аргентина шағиры (1918—2006), тыуған көнө 1903 йылдың 8 ноябре тип иҫәпләй.
Бала сағында һәм үҫмер йылдарында Испанияның төрлө ҡалаларында йәшәй (атаһы муниципаль чиновник була).
1924 йылда Парагвай рәссамы, һуңыраҡ (1888—1937) псевдонимы аҫтында билдәле булған Andrés Campos Cervera менән таныша. Ике йылдан өйләнешәләр. 1926 йылда улар Парагвайҙа йәшәй, Испанияға ваҡыты-ваҡыты менән киләләр. 1934 йылда Хосефина Пла «Хыял хаҡы» шиғырҙар йыйынтығын нәшер итә. Мөхәббәткә дан йырлаған был китап, уға билдәлелек килтерә.
1937 йылда, Испанияға сәйәхәт ваҡытында ире вафат була.
Утыҙынсы йылдарҙың аҙағында, Парагвайға ҡайтҡандан һуң, ул шиғриәт, һынлы сәнғәт һәм керамика менән әүҙем шөғөлләнә — ғүмеренең аҙағына тиклем Парагвайҙың художество һәм әҙәби тормошо үҙәгендә була.
Хосефина Пла — күп әҙәби премиялар лауреаты, Парагвайҙың, Испанияның һәм башҡа илдәрҙең бик күп дәүләт наградалары кавалеры.
Әҫәрҙәре
Бик күп шиғырҙар йыйынтығы авторы. Уларҙың ҡайһы берҙәре:
Талха Ғиниәтуллин
Ғиниәтуллин Талха Йомабай улы, псевдонимы Анатолий Генатулин (20 апрель 1925 йыл — 7 ноябрь 2019 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2010), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Рус телендә ижад иткән СССР һәм Рәсәй әҙибе. 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Милләте башҡорт. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Талха Йомабай улы Ғиниәтуллин 1925 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Тамъян‑Ҡатай кантоны Ураҙ ауылында тыуған. Ауылдаштары һәм йәштәштәре кеүек уға йәшләй үҙ заманының иң ауыр йөктәрен күтәрешергә тура килә, колхоз эше менән шөғөлләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланған йылда ФЗО-ға уҡырға китә. Уны тамамлағас, бер ни тиклем ваҡыт заводта эшләй. 1943 йылда әле ун етеһе лә тулып өлгөрмәгән егетте хәрби хеҙмәткә алалар. Оҙаҡламай Талха фронтҡа барып эләгә һәм һуғыш тамамланғансы ауыр яу юлдарын үтә, бер нисә тапҡыр яралана. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
1948 йылда демобилизацияланып ҡайтҡас, Талха Ғиниәтуллин Кавказ яҡтарында тоннель төҙөү эштәрендә ҡатнаша. Унан баш ҡалабыҙ Мәскәүгә килеп, заводта фрезеровщик булып оҙаҡ ҡына йылдар эшләй. Киске мәктәпкә йөрөп, урта белем ала.
1966 йылда М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.
Илленсе йылдарҙан бирле Талха Ғиниәтуллин Мәскәүҙә йәшәй, үҙәк гәзит-журналдарҙа хикәйәләрен, повестарын баҫтыра. Ул рус телендә яҙа. Әммә башҡорт кешеһенең күпселек әҫәрҙәре үҙ туған халҡы, Башҡортостаны тураһында. Күп кенә повестары һуғыш темаһына арналған.
Әҙип 2019 йылдың 7 ноябрендә Мәскәүҙә вафат булды.
Оло Казым
Оло Казым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Себенле
Үрге Себенле (Верхние Чебеньки) —Рәсәй Федерацияһы һаҡмар районынадығы ауыл. Административ үҙәге — Үрге Себенле ауыл Советы. Советтар Союзы Геройы Фәйзулин Хәниф Шәкир улының тыуған ауылы.
Географияһы
Климаты уртаса континенталь тип баһалана: ҡыш оҙон, һыуыҡ һәм йәй сағыштырмаса ҡыҫҡа, эҫе һәм ҡоро. Һауа температураһының абсолют максимумы +43 °C; абсолют минимумы −45 °C тәшкил итә. Атмосфера яуым-төшөмөнөң уртаса күләме 336 миллиметр. Тотороҡло ҡар япмаһы ноябрь аҙағында түшәлә һәм 120—140 көн дауамында ята.
Тарихы
Ауылға 1754 йылда Ҡазан губернаһының татар ауылдарынан килгән күскенселәр нигеҙ һала. Борон башҡорттар йәшәгән был төбәктә 3 Себенле йылғаһы бар. Уларҙы Оло, Урта һәм Кесе тип атайҙар, мәгәр халыҡ телендә Себенле генә тип атай ҙа ҡуялар. .
Этимологияһы
Ойконим төрки сығышлы, себен һүҙенән алынған, был төбәктә себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Өс Себенле йылғаһы ла (йәнә Оло Себенленең Бөҙрә Себенле тигән ҡушылдығы ла бар әле) тарихи башҡорт ерҙәре буйлап аға, тип яҙа ул.
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһын татарҙар тәшкил иткән — 91 %, дөйөм һаны 869 кеше
Инфраструктураһы
Ауылда почта бәйләнеше бүлексәһе, ауыл хакимиәте бар.
Транспорт
Ауыл аша «Һаҡмар — Үрге Себенле» автомобиль юлы үтә. Яҡынса 7 км алыҫлыҡта Себенле аэродромы урынлашҡан.
Яман шеш
Яман шеш йәки рак — (яман булмаған шеш үҙенсәлектәренән айырмалы) организм йәшәйеше өсөн үтә хәүефле үҙенсәлектәргә эйә булған шеш, ошо сәбәпле уны «яман» тип атағандар. Яман шеш яман күҙәнәктәрҙән тора. Яңы барлыҡҡа килгән яман шеш ауырыуына күҙәнәктәрҙең туҡтауһыҙ бүленеүе, уларҙың эргә туҡымаларға үтеп инеүе, алыҫ ағзаларға метастазланыуы хас. Ауырыу пролиферация боҙолоуы һәм генетик боҙоҡтар һөҙөмтәһендә күҙәнәктәрҙең тәғәйен бурыстарын үтәүҙән тайпылыуы менән бәйле.
Дарыуҙар һәм яман шеште дауалау алымдарын эшләү әле лә аҙағынаса хәл ителмәгән мөһим фәнни бурыс булып ҡала.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Яман шештәр нормаль күҙәнәктәрҙең, апоптоз һәләтен юғалтып, туҡтауһыҙ бүленә башлап, яманға әүерелеүе (малигнизацияһы) арҡаһында яһала. Күҙәнәктәрҙең яманға әүерелеүенә бер йәки бер нисә мутация сәбәпсе була. Әгәр организмдың иммун системаһы бындай әүерелеүҙе танымай ҡалһа, шеш үҫә башлай һәм ваҡыт үтеү менән метастазлана. Метастаздар теләһә ҡайһы ағзала йә туҡымала яһалырға мөмкин. Иң йыш осраҡтар һөйәктәргә, бауырға, мейегә һәм үпкәгә ҡағыла.
Күҙәнәктәрҙең контролһеҙ бүленеүе арҡаһында яман булмаған шештәр ҙә барлыҡҡа килеүе ихтимал. Яман булмаған шештәр метастазланмауы менән айырыла, шуның өсөн ғүмергә әллә ни хәүефле түгел. Әммә яман булмаған шештәр йыш ҡына яманға әйләнә (шештең тәбиғәте үҙгәреү).
Туҡыма өлгөһөнә патоморфолог тарафынан гистологик тикшереү үткәрелгәндән һуң яман шешкә раҫ диагноз ҡуйыла. Диагноз ҡуйылғандан һуң хирургик дауалау, химиотерапия һәм нур терапияһы тәғәйенләнә. Медицина фәне камиллашҡан һайын һәр шеш төрөнә тәғәйен дауа төрө махсусыраҡ була бара.
Дауаламаған осраҡта яман шеш ғәҙәттә үлемгә еткерә. Шештәрҙең күбеһе дауалана, әлбиттә, дауалау һөҙөмтәһе шеш төрөнә, уның урынлашыуына һәм стадияһына бәйле.
Nature журналында нәшер ителгән күптән түгелге тикшеренеүҙә рак үҫешенә генетик бирешеүсәнлеккә ҡарағанда тышҡы мөхит шарттары нығыраҡ йоғонто яһауы иҫбатланған. Тикшеренеүселәр күҙәнәктәрҙең яман шешкә (йыуан эсәк, үпкә, бәүел ҡыуығы, ҡалҡан биҙе һ.б.) килтерә торған 30 төп мутация төрөнә баһа бирә. Шуларҙың 10 — 30 процентының ғына нәҫелдән бирешеүсәнлек кеүек эске факторҙарға бәйле булыуы асыҡлана, мутацияларҙың 70 — 90 проценты иһә зарарлы мөхит факторҙарына бәйле була. Был тикшеренеү мәғлүмәттәре онкологик ауырыуҙарҙы иҫкәртеү стратегияһын эшләү өсөн мөһим.
Тарихы
Яман шеш осраҡтары борон замандарҙан башлап төрлө яҙма сығанаҡтарҙа һүрәтләнә килгән. Иң әүәлгеләргә б.э.т. 1600 йылдар тирәһенә ҡараған боронғо мысыр папирустары инә. Уларҙа һөт биҙе яман шеше осраҡтары һүрәтләнгән, дауалау сараһы итеп раклы туҡыманы көйҙөрөү тәғәйенләнгән. Бынан тыш, мысырҙарҙың тән тиреһендәге яман шештәрҙе мышаяҡлы майҙар менән яндырғаны билдәле. Рамаянала ла шуға оҡшаш тасуирлауҙар бар: дауалау шеште ҡырҡып алыуҙан һәм мышаяҡлы май һөртөүҙән торған.
«Рак» тигән атама Гиппократ (б.э.т. 460—377 йылдар) индергән «карцинома» (καρκίνος — краб, ҡыҫала;,  — шеш тигәндән) терминынан алынған, ул перифокаль елһенеүле яман шеште аңлатҡан. Гиппократ шеште карцинома тип атаған, сөнки ул төрлө яҡҡа таралған үҫентеләре арҡаһында крабты хәтерләтә. Ул шулай уҡ онкос тигән терминды ла тәҡдим иткән. Гиппократ һөт биҙе, ашҡаҙан, тире, аналыҡ муйынсаһы һәм йотҡолоҡ өҫтө яман шештәрен тасуирлаған. Дауалау сараһы итеп ул мөмкин булған урындарҙа шешкә хирургик ысул ҡулланырға һәм ҡырҡҡандан һуң ҡалған йәрәхәттәргә үҫемлек ағыуҙары йә мышаяҡ ҡушылған майҙар һөртөргә тәҡдим иткән. Эстәге шештәргә ҡарата Гиппократ бер ниндәй ҙә дауа ҡулланмаҫҡа ҡуша, сөнки ҡатмарлы операция пациентты шешкә ҡарағанда ла тиҙерәк үлтерер тип иҫәпләй.
Рим табибы Авл Корнелий Цельс б.э.т. I быуатта иртә стадияла шеште ҡырҡып алырға, ә һуңғы стадияларҙа теймәҫкә тәҡдим итә. Ул тигән грек һүҙен латинсаға (cancer — краб) тәржемә итә. Гален"" һүҙен бөтә шештәр өсөн ҡуллана, ул хәҙерге онкология һүҙенең тамырын тәшкил итә.
Яман шештәр күп тапҡырҙар тасуирланһа ла, уның барлыҡҡа килеү һәм бөтә тәнгә таралыу механизмы тураһында XIX быуат уртаһына тиклем бер нәмә лә билдәле булмай. Был процестарҙы аңлау өсөн немец табибы Рудольф Вирховтың хеҙмәттәре ҙур әһәмиәткә эйә була. Ул, сәләмәт туҡымалар кеүек үк, шештәрҙең дә күҙәнәктәрҙән торғанлығын һәм шештең тән буйлап таралыуы ошо күҙәнәктәрҙең күсеп йөрөүенә бәйле икәнлеген күрһәтә.
Симптомдары
Симптомдар, шештең ҡайҙалығына ҡарап, төрлө булырға мөмкин. Һыҙланыу ғәҙәттә һуңғы стадияларҙа барлыҡҡа килә. Башланғыс стадияларҙа шеш бер ниндәй уңайһыҙлыҡ та килтермәй. Ҡайһы бер йыш осрай торған симптомдар түбәндәгеләрҙән тора: Психологик хәлдең үҙгәреүенә бер нисә фактор сәбәп булыуы бар:
Яман шештең төрҙәре
Яман шештәр уларҙы барлыҡҡа килтергән күҙәнәктәр тибына ҡарап айырыла. Яман шештең төрҙәре:
Балаларҙағы яман шештәр
Айырыуса балалар менән үҫмерҙәргә хас булған шештәр бар. 5 йәшкә тиклем балаларҙың яман шеш менән ауырыу ихтималлығы юғары була. Шештәр араһында лейкоздар (бигерәк тә киҫкен лимфобласт лейкозы), үҙәк нервы системаһы һәм нейробластома йыш осрай. Улар артынса нефробластома (Вильмс шеше), лимфомалар, рабдомиосаркома, ретинобластома, остеосаркома һәм Юинг саркомаһы килә.
Эпидемиология
Халыҡ-ара ракты өйрәнеү агентлығы 2000 йылға түбәндәге мәғлүмәттәрҙе биргән: 2000 йыл эсендә донъяла 10 миллион кеше яман шеш менән ауырыған, 8 миллион кеше яман шештән вафат булған. Беренсе урында үпкә рагы тора: 2000 йылда 1,238 миллион кеше ауырып киткән, 1,102 миллион кеше мәрхүм булған.
Ауырып китеү осраҡтары һаны буйынса артабанғы урындарҙа түбәндәге төрҙәр: ирҙәр енес биҙе яман шеше (542 мең кеше), аналыҡ муйынсаһы яман шеше (470 мең), ҡыҙыл үңәс яман шеше (411 мең), бәүел ҡыуығы яман шеше (365 мең), Ходжкиндыҡы булмаған лимфома (286 мең), ауыҙ ҡыуышлығы яман шеше (266 мең), лейкоздар (256 мең), ашҡаҙан аҫты биҙе яман шеше (215 мең), түллек яман шеше (192 мең ҡатын-ҡыҙ), бөйөр яман шеше (188 мең кеше).
Үлем осраҡтары һаны буйынса 6 урында — ҡыҙыл үңәс яман шеше (2000 йылда донъяла 336 мең кеше үлгән), артабанғылар: аналыҡ муйынсаһы яман шеше (233 мең ҡатын-ҡыҙ), ашҡаҙан аҫты биҙе (212 мең кеше), ирҙәрҙең енес биҙе (204 мең ир-ат), лейкоздар (194 мең кеше), ХБЛ (160 мең кеше), бәүел ҡыуығы яман шеше (132 мең кеше), ауыҙ ҡыуышлығы яман шеше (127 мең кеше), түллек яман шеше (114 мең ҡатын-ҡыҙ) һәм бөйөр яман шеше (90 мең кеше).
АҠШ-та һәм башҡа алға киткән илдәрҙә яман шеш үлем осраҡтарының 25 процентының сәбәбе булып тора.
Рәсәйҙә яман шеш ауырыуы
«Росмедтехнологияларҙың П. А. Герцен исемендәге Мәскәү онкология институты ғилми-тикшеренеү институты» федераль дәүләт учреждениеһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 2012 йылда яман шеш асыҡланыу осраҡтары 525 931 булған (2011 йылғынан 0,7 процентҡа күберәк), ә онкология учреждениеларына иҫәпкә 480 028 пациент ҡуйылған. 2012 йыл аҙағына онкология учреждениеларында иҫәптә тороусылар һаны бөтәһе 2 995 566 кеше (ил халҡының 2,1 проценты) булған; уларҙың 51,1 проценты иҫәптә 5 йыл һәм унан оҙағыраҡ торған.
Иҫкәртеү
Иҫкәртеү сараларының маҡсаты — яман шеш барлыҡҡа килеүен кәметеү, сирленең хәлен еңеләйтеү. Ундай саралар араһында түбәндәгеләр бар: канцерогендар менән бәйләнешкә юл ҡуймау, уларҙың метаболизмын төҙәтеү, диетаны һәм йәшәү рәүешен үҙгәртеү, тейешле аҙыҡ-түлек һәм дарыуҙарҙы ҡулланыу (химик профилактика), нурланыш дозаларын кәметеү, профилактик тикшереүҙәр үткәреү.
Үпкә яман шешенә йоғонто яһаусы факторҙарҙың береһе — тартыу. Дөрөҫ туҡланмау, тирә-яҡ мөхит йоғонтоһо менән бергә тәмәке тартыу яман шеш барлыҡҡа килеү ихтималлығын арттыра. 2004 йыл тикшеренеүҙәренә ярашлы, күпселек көнбайыш илдәрендә тартыу яман шеш менән бәйле үлемдәрҙең өстән бер өлөшөндә үлем сәбәпсеһе булған. Тартыусыларҙа рак менән ауырыу ихтималлығы бер ниисә тапҡырға юғарыраҡ. Үпкә яман шешенән башҡа тартыу башҡа төр яман шештәр (ауыҙ ҡыуышлығы, ҡыҙыл үңәс, тауыш епселдәре), шулай уҡ башҡа ауырыуҙар, мәҫәлән, эмфизема, ихтималлығын да арттыра.
Башҡа хәүефле сәбәптәр: иҫерткес эсемлектәр (ауыҙ ҡыуышлығы, ҡыҙыл үңәс, һөт биҙҙәре һ.б. яман шештәр), аҙ хәрәкәтләнеү (йыуан эсәк һәм һөт биҙҙәре яман шеше), артыҡ ауырлыҡ (йыуан эсәк, һөт биҙҙәре, эндометрий яман шеше), нурланыш алыу.
Һөт биҙе рагын диагностикалау өсөн һәр ҡатын-ҡыҙ үҙ түшен үҙе аҙна һайын иғтибарлап ҡарарға һәм ҡулы менән баҫҡылап, төйөр-маҙар яһалмағанмылығын тикшереп торорға тейеш, шулай уҡ маммография (иң яҡшыһы — был ике ысулды ла ҡулланыу) үткәрелә. Һуңғы тикшеренеүҙәр шуны күрһәтә: түште үҙең тикшереү ысулы диагнозлауҙа әллә ни һөҙөмтәле түгел, сөнки улай итеп шеште 0,5 мм ҙурлыҡҡа еткәндә генә абайлау мөмкин, ә был рактың II—III стадияларына тап килә, бындай осраҡтарҙа иһә дауалауҙың да һөҙөмтәһе шәптән булмай.
Алынған өлгөнө иммуномагнит байытыу һәм ҡанда берәм-һәрәм йөрөгән яман шеш күҙәнәктәрен табыу технологияһы тикшереүҙең яңы ысулдары иҫәбенә инә (Veridex CellSearch). Һөт биҙе, енес биҙе, тура һәм йыуан эсәктәге 3-4 стадия яман шештәрҙе диагностикалау өсөн ҡулланыла.
Яман шеш диагнозын раҫлау өсөн биопсия — туҡыма киҫәген анализға алыу ысулы файҙаланыла.
Яман шештең ҡайһы бер төрҙәре насар дауалана һәм йыш ҡына үлемгә килтерә. Ләкин күп осраҡтарҙа һауығыу ихтимал. Уңышлы дауаланыу өсөн диагноздың иртә ҡуйылыуы мөһим. Шуның өсөн һаулыҡ торошон һәр саҡ күҙәтергә, профессиональ табиптарҙан тикшерелеп торорға кәрәк. Дауалауҙың хәҙерге заман ысулдарын инҡар итеп, халыҡ медицинаһына мөрәжәғәт итеү ваҡытты әрәмгә ебәреүгә генә килтерә.
Эксперименталь дауалау төрҙәре
Хәҙерге ваҡытта түбәндәге йүнәлештәрҙә тикшеренеүҙәр алып барыла:
Башҡа төрҙәрҙәге яман шештәр
Яман шештәр, күрәһең, күп күҙәнәкле организмдар хасил булыу эволюцияһы барышында яралғандыр. 550 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән гидраларҙың инә заттарында булған онкогендар һәм шештәр тасуирланған.
Хайуандарҙың башҡа төрҙәрендә бер йәнлектән икенсеһенә шеш күҙәнәктәре менән күсә торған трансмиссив рак төрҙәре бар. Улар араһында Штиккер шеше һәм тасман шайтанының йөҙөндә була торған шеш билдәле.
Сиговая (Подлей ҡушылдығы)
Сиговая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Подлей йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Скагеррак
Скагеррак боғаҙы (Skagerrak) — Скандинавия ярымутрауын Ютландия ярымутрауынан айырыусы һәм Каттегат боғаҙы аша Балтик диңгеҙен Төньяҡ диңгеҙ менән тоташтырыусы боғаҙ.
География
Оҙонлоғо 240 км, киңлеге 80—90 км. Тәрәнлеге 700 метрға барып етә.
Тоҙлолоғо — 30 ‰. Флора һәм фауна яҡынса 2000 диңгеҙ төрҙәре менән күрһәтелгән.
Беренсе донъя һуғышы осоронда бында иң ҙур диңгеҙ һуғышы — Ютландия алышы була. Икенсе донъя һуғышы осоронда был боғаҙҙы контролдә тотоу — Германияның Дания һәм Норвегияға баҫып инеүенең сәбәптәренең береһе була.
Тар-Седа-Яха (Щучья ҡушылдығы)
Тар-Седа-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы
Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы (8 март 1955 йыл) — рәссам. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзының йәштәр бүлеге ағзаһы, 1995 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012) Рәссам Вәкил Шайхетдиновтың энеһе.
Биографияһы
Вәғиз Ғәйнелғилем улы Шәйхетдинов 1955 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Кәпәй-Ҡобау ауылында тыуа.
1980 йылда Өфө ҡалаһында Башҡорт дәүләт педагогия институтынвң художество-графика факультетында ￼￼ рәсем сәнғәте буйынса диплом яҡлай һәм шул уҡ йылдан республика, зона, төбәк, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, сит ил, халыҡ-ара (20-нән ашыу) күргәҙмәлә (Октябрьский, Өфө, Ҡазан, Чебоксар, Лефкос — Кипр) ҡатнаша.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Өфө ҡала мэрияһы галереяһында, Мәскәүҙә Геология министрлығында, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙа, Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы музейында, Рудольф Нуреев музейында (Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры), «Нур» театры музейында, Башҡорт дәүләт университетының портреттар галереяһында, Бүздәк районы музейында, Парижда ЮНЕСКО-ның штаб-фатирында, Кипрҙың Лефкос ҡалаһында Хәҙерге заман сәнғәт музейында (Никосия) һәм Рәсәй, Германия, Төркиә, Югославия, Франция ҡалаларында шәхси коллекцияларҙа һаҡлана. «Урал» фонды рәссамдың художество эштәренән тупланған юбилей альбомы нәшер ителә. Унда кеше яҙмыштары тарихы, тыуған яҡ матурлығы сағыла. 90-сы йылдар башында, абстракция популяр булғанда, Вәғиз Шәйхетдиновтың иртә эштәре абстракцияға нығыраҡ тартылһа, һуңыраҡ ижадында ул тормош ысынбарлығына мөрәжәғәт итә. Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Һайланма хеҙмәттәре
«Автопортрет» (1979), «Әсә портреты» (1985), «Атай портреты» (1985), «Мираҫ» (1988), «Ҡандракүл. Һыуыҡ һәм ҡояш» (2002), «Ауылым» (2005), «Сипайлово тауы» (2012), «Шихандар» (2008), «65-се байрам» (2010), «Перекати поле» (2007), «Рудольф Нуриев. Ҡайтыу» диптихы (2012), һәм башҡалар.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— Бөтә донъя татарҙары конгресының рәхмәт хаты, Ҡазан. — БР Мәҙәниәт министрлығының рәхмәт хаты. — Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы. — «Рәсәй Рәссамдар берлеге» Ырымбур бүлексәһенең һәм Мәҙәниәт министрлығының дипломы — БР Эске эштәр министрлығының рәхмәт хаты.
Хрисанфов Николай Васильевич
Биографияһы
Хрисанфов Николай Васильевич 1998 йылдың 7 июлендә Олонец губернаһы Петрозаводск өйәҙе Вохтозеро ауылында карел крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, карел.