cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Колонковая (Сангилька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лохтурга
Лохтурга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуплега йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)
Иҫке Турай (Старотураево) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 771 кеше. Почта индексы — 452193, ОКАТО коды — 80225831001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Викос
Викос тарлауығы (каньон) Викос (Φαράγγι του Βίκου) — Грециялағы тарлауыҡ. Эпир перифирияһының төньяҡ-көнсығышындағы Янина периферия берәмегендә Пинд тауҙарындағы милли паркта Тимфи тауының көньяҡ битләүендә урынлашҡан. Оҙонлоғо 20 километрға, тәрәнлеге 450 метрҙан 1600 метрға тиклем етә, киңлеге 400-ҙән алып иң тар урындарҙа ике метрға тиклем тарая.
Урынлашыуы
Загори төбәгенең Викос-Аоос милли парк үҙәгендә урынлашҡан. Монодендрион һәм Кукулион ауылдары араһынан башланып, Викос (Янина) ауылы эргәһендә тамамлана. Тарлауыҡты барлыҡҡа килтергән Войдоматис йылғаһына ҡойоусы ҙур булмаған йылғалар ҙа тарлауыҡҡа ҡарай. Войдоматис йылғаһы миҙгелле таша, ә даими тик тарлауыҡтың иң аҫҡы өлөшөндә генә аға. Викос үҙенең тейелмәгән тиерлек экосистемаһы һәм уның һирәк төрҙәре менән ғалимдарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.
Геоморфологияһы
Тарлауыҡ 20 километрға һуҙылып киткән, шуларҙың 12-һенә, ҡурсаулыҡ зонаһына ҡарағанына, төрлө рельеф һәм бейеклектәр хас. Урта кимәлдә текә ҡаялы битләүҙәр, текә ҡаялар өҫтөнлөк итә. Күп һанлы йырындар тарлауыҡтың ике яғын айыра, ә һыу аҡмалары ташлы грунт ишелмәләрен булдыра. Төп йүнәлеше төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа, тарлауыҡ миллион йыл Войдоматис йылғаһы (Аоос ҡушылдығы) менән йыуыла. Йылғаларҙа һыу кимәле йыл миҙгелдәренә бәйле, һыуҙың иң күп өлөшө тарлауыҡтың аҫҡы өлөшөндә генә була. Викостың төҙөлөшө, төрлө ҡатламдарының йәше яҡшы күренә. Өҫкө ҡатламдары эзбиз ҡатламдарҙан, түбәнге өлөшө көл төҫлө доломиттан тора. Һыу менән йыуылғанда эзбизташтарҙа һелте барлыҡҡа килеүе хас. Эзбизташ ирегәнлектән, һыу өҫтән һарҡып төшә һәм мәмерйә һәм каналдар менән дренаж системаһы барлыҡҡа килә, ул ваҡыт үтеү менән арта. Һуңыраҡ улар емерелә һәм һөҙәклектәргә перпендикуляр булған ҡаялы яланғаслыҡтар барлыҡҡа килә. Шуға күрә һыу өҫтән һирәк аға һәм грунтты йыуа алмаған осраҡта ғына өҫкә ташып сыға.
Туризм һәм ял
Оксияла (Οξυά) тарлауыҡтың иң тәрән өлөшө өҫтөндә тәбиғи күҙәтеү майҙансығы бар. Ул Монодендрион ауылынан яңы юл буйлап өс километр алыҫлыҡта ята. Тарлауыҡ күренеше менән тағы бер күҙәтеү майҙансығы Белоила (Μπελόη), тарлауыҡтың көнсығыш яғында урынлашҡан, уға Врадетон ауылынан күтәрелергә мөмкин<span class="ref-info" title=" грек телендә телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(грек) баш..
Төп туристик маршрут — Монодендриондан һуҡмаҡ буйлап төшөү. Һуңынан һуҡмаҡ тарлауыҡ аша төньяҡҡа, шишмәләр эргәһенән Войдоматис йылғаһына илтә. Артабан һуҡмаҡ тарлауыҡтан төньяҡ яҡтағы Папингон, йәки көньяҡ яҡтағы Викос ауылы эргәһендәге сығыу юлына алып бара<span class="ref-info" title=" грек телендә телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(грек) баш.. Шулай уҡ Монодендриондан Кипи эргәһендәге XVII быуат таш күпере буйлап көньяҡҡа үтергә була <span class="ref-info" title=" грек телендә телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(грек) баш..
Ҡараған
Ҡараған (Cotoneáster) — сәнскеһеҙ ҡыуаҡтар ырыуынан, роза һымаҡтар (Rosaceae) ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 300 төрө билдәле, Евразия һәм Төньяҡ Африканың тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә.
Ботаник яҙма
Япраҡ ҡойоусы ҡыуаҡ: һыңар сәскәле ҡараған — тәпәш үҫемлек, бейеклеге 0,5 м тиклем, бүре емеше — йәйенке сатырлы, кейеҙ-йөнтәҫ үренделе үҫемлек, бейеклеге 2 м тиклем. Япрағы ябай, киң йомортҡа йәки эллипс формаһында, бөтөн ситле, осо осло йәки тупаҡ, уйымлы. Сәскәһе ваҡ, йәшкелт аҡ йәки алһыу төҫтә, тәлгәш йәки ҡалҡан рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Май—июндә сәскә ата. Емеше еләк рәүешле, һарғылт ҡыҙыл йәки ҡара төҫтә, осонда 2—5 төш сығып тора, авг.—сент. өлгөрә.
Әүзағи мәҙһәб
Әүзағи мәҙһәб (المذهب الأوزاعي‎;Аузаи́тский мазха́б) — сөнни исламдағы VIII быуатта нигеҙләнгән һәм XI быуатта йәшәүҙән туҡтаған иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең (мәҙһәб) береһе.
Тарихы
Әүзағи мәҙһәб боронғо Ираҡ ислам хоҡуғы мәктәбенән башланғыс ала. Мәҙһәбтең нигеҙ һалыусы-эпонимы Баальбектан (хәҙ. Ливан) билдәле мосолман дин ғалимы — фаҡиһ Ғабдрахман әл-Әүзағи (704—774) була. Сүриәлә (әш-Шам) барлыҡҡа килеп, мәҙһәб әл-Әүзағи Мәғрибтә (Төньяҡ Африка) сәскә атыуға өлгәшә һәм мосолман Испанияһына тиклем тарала, унан һуң мәлики мәҙһәб тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. X быуатҡа тиклем Әүзағи мәҙһәб Сүриәлә өҫтөнлөк итә һәм унда шәфиғи мәҙһәб тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылғансы, XI быуатҡа тиклем йәшәүен дауам итә. Уның шәкерттәре иһә ҡануни дүрт сөнни мәҙһәбкә (мәлики, хәнәфи, хәнбәли һәм шәфиғи) ҡушыла.
Юғалыуы сәбәптәре
Мәҙһәбтең тарҡалыуына һәм артабан юғалыуына бер нисә сәбәп килтергән. Әл-Әүзағи Дамасктағы Өмәүиҙәр хәлифәлеге хәлифәлегенең идара итеүсе даирәләренә яҡын була. Шул арҡала, өмәүиҙәрҙе ҡолатып, Бағдадта хаким булып киткән Ғәббәсиҙәр уны кире ҡаҡҡан. Ғәббәсиҙәр ваҡытында башланған шәриғәт ҡанундарын системалаштырыу буйынса киң программа хәнәфи мәҙһәбкә нигеҙләнгән, был шулай уҡ власть даирәләрендә әүзағи мәктәбенең абруйы төшөүгә килтергән. Өҫтәүенә, Бәйрүттәге янғында әл-Әүзағиҙең әҫәрҙәре һаҡланған шәхси китапханаһы янып бөткән.
Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы
Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы (31 март 1942 йыл) — педагог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976). Башҡортостан уҡытыусылары, Бөтә Рәсәй педагогик йәмғиәте съездары делегаты.
Биографияһы
Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина 1942 йылдың 31 мартында Баймаҡ районы Хисмәт утарында ишле ғаиләлә тыуған. Уның атаһы Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы — золом ҡорбаны, Бөйөк Ватан һуғышында, артабан Япония менән һуғышта ҡатнаша. Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙының бала сағы Йылым, Шүлкә, 1-се Этҡол ауылдарында үтә. Ғаиләлә 10 бала (3 малай, 7 ҡыҙ) тәрбиәләнә. 1959 йылда 1-се Этҡол мәктәбен тамамлай. Ошо уҡ мәктәптә, пионервожатый булып, хеҙмәт юлын башлай. 1965 йылда, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлағандан һуң, 1 Этҡол мәктәбенә әйләнеп ҡайта. Йәш, тырыш белгес 1968 йылда — тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, һуңынан уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫар итеп үрләтелә. 1973 йылда Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙын ошо уҡ райондың Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләйҙәр.
1975 йылда Баймаҡ район советы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1991 йылдан — Сибай 24-се һөнәрселек училищеһында уҡыусылар профкомының рәйесе; 1995—2012 йылдарҙа, хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, Өфө сауҙа-иҡтисад колледжының Сибай филиалында директор урынбаҫары булып эшләй.
Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина — өс тапҡыр Башҡортостан уҡытыусылары съезы, Бөтә Рәсәй педагогик йәмғиәте съезы делегаты. 2012 йылда Сибай ҡала китапханаһы янында «Рухи хазина» әҙәби-музыкаль клубын ойоштора һәм уға етәкселек итә.
Юғары исемдәр йөрөткән мөғәллимә әле лә йәмғиәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша.
Билдәле шағирә Фирүзә Абдуллинаның апаһы.
Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999) — РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976) — «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
Һылтанмалар
— Баймакская энциклопедия / гл. ред. И. Х. Ситдиков. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 639 с.: ил., карты, ноты. ISBN 978 −5-88185—084-5 — [http://bash.bashgazet.ru/litiratura/5977-ainyr-syty-bygeg.html «Башҡортостан» гәзите, 14 ноябрь 2012. Ағинәйҙәр сыҡты бәйгегә] — [http://uchbash.com/articles/vospitanie-i-dopolnitelnoe-obrazovanie/2020-03-16/u-ytyusylarymdan-u-dym-220445 «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы, 16 МАРТ 2020. Уҡытыусыларымдан уңдым] — Әхмәр Үтәбай — [http://vk.com/wall-49031262_293. Фирүзә. Абдуллина. Ҡәҙерле апайыма] — [http://vk.com/club161106045 Беҙ Баймаҡтар бит әле! төркөмө. 31 март 2018 йыл] — Уҡытыусыма әле лә рәхмәтлемен. Мәрзиә Хисамова-Салауатова. «Атайсал» гәзите. 1 апрель 2022 йыл. 15 һан.
Яман-Аҡъяр
Яман-Аҡъяр (Жаман-Акжар (Джаман-Акжар) - Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002646
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200264
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
Башҡорт теле диалектында һәм ҡаҙаҡ теле йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән атама. Яман (жаман)+аҡ+яр (жар) һүҙҙәренән тора.
Асыҡты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Резина (ҡала)
Резина (Rezina) — Молдовалағы ҡала. Резина районының административ үҙәге.
2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 15 200 кеше йәшәй.
Лапта-Яха (Нгарка-Хорта-Яха ҡушылдығы)
Лапта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Корешовка
Корешовка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубна йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колтогорская
Колтогорская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вюльпероде
Вюльпероде (Wülperode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 549 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 145 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
Лассе-Яха
Лассе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 3-сө Есан-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаратамыр
Ҡаратамыр — күгәрсен күҙе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник яҙма
Үҙәк тамырлы ике йыллыҡ үлән, ҡуйы йомшаҡ төк м‑н ҡапланған. Һабағы аҙ һанлы, ҡуйы япраҡ менән ҡапланған, бейеклеге 50—100 см. Тамыр яны розеткаһының япраҡтары оҙонса‑ланцет формаһында; аҫҡы һабаҡ япраҡтары һаплы, урта һәм өҫкөләре — ултырма, һабаҡты яртылаш уратып алған. Сәскәләре емештәрҙә оҙонайыусы сәскә һаптарында, ваҡ, ҡуйы ал йәки миләүшә төҫөндә, һепертке сәскәлегенә йыйылған ҡыҫҡа ҡуйы бөтөркәләрҙә. Касаһы биш бүлемле, емеш барлыҡҡа килгәндә йәйелеүсән; тажы 5 өлөшлө, ҡушылып үҫкән, тәгәрмәс рәүешле, тура көпшәле. Май—июндә сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремалар) тарҡалыусы ценобий, июль—августа өлгөрә.
Әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Буяу, рудераль үҫемлек. Ағыулы үҫемлек, халыҡ медицинаһында файҙаланыла. Һутын һәм тамырын инсектицид сара булараҡ, сысҡан һәм ҡомаҡтарҙы ҡурҡытыу өсөн ҡулланалар.
Ҡаңлы
Ҡаңлы (ҡаңны) — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты түбәнге ағиҙел-ыҡ менән танып һәм көньяҡ диалекттың дим һөйләштәренә ҡарай.
Тарих
Ҡаңлы ҡәбиләһенең барлыҡҡа килеүен боронғо Туран халҡы менән бәйләйҙәр, улар актик һәм иртә урта быуаттарҙа Һырдаръя һәм Көньяҡ Урал араһындағы далаларҙа йәшәгән. Боронғо иран ижади ҡомартҡыларында («Авеста», «Хвадай-намаг» («Хоҙайнамә»)), зороастрий яҙмаларында («Денкард», «Бундахишн»), «Шаһнамә» поэмаһында туран һәм иран (арий) халыҡтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуы тураһында әйтелә. Тәүге турандарҙың мифик ата-бабаһы Арийҙың ҡустыһы булған, был хәҙерге генетик тикшеренеүҙәр менән дә раҫлана.
Урта быуат ҡаңлылары «Сокровенное сказание»ла — канг-лин, Рәшит әт-Диндә — канлы, Әбү әл-Ғази ла канкли, канглы тип телгә алына. Был этноним шулай уҡ ҡаҙаҡтар, ҡараҡалпаҡтар, ҡырғыҙҙар, ҡырым татарҙары, нуғайҙар һәм үзбәктәрҙең составында теркәлгән. Ҡәбилә формалашыуына уларҙың ҡыпсаҡтар араһында йәшәүе йоғонто яһай. Тикшеренеүселәрҙең күбеһенең раҫлауынса, ҡаңлыларҙың берләшмәһе XI—XII быуаттарҙа Арал буйы далаларында бәшнәк-уғыҙ нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Шул уҡ ваҡытта «ҡаңлы» этнонимы бәшнәктең боронғо үҙатамаһы булған «ҡаңғар» менән оҡшаш. Ҡаңлыларҙың этник формалашыуында шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың ҙур роль уйнауы һыҙыҡ өҫтөнә алына, улар 1220 йылда монголдар тарафынан тар-мар ителгәндән һуң башлыса Ҡыпсаҡ далаһы (Дешт-и-Ҡыпсаҡ) халҡы составына ҡушыла. ­Икенсе гипотеза буйынса, ҡаңлылар Һырдаръяла Ҡаңгөй дәүләтен төҙөгән ҡаңгөйҙәрҙең этник вариҫтары булып тора.
Беҙҙең эраға тиклем I быуатта һундарҙың империяһы тарҡала башлай, был ҡаңлыларҙың дәүләте — Ҡаңғарҙың (Ҡаңгөйҙөң; б.э.т. II — б.э.т. III бб.) көсәйеүенә килтерә. «Цянь Хань-шу» («Өлкән Хань династияһы тарихы») ҡытай хроникаһы хәбәр итеүенсә, Ҡаңгөй территорияһының әйләнәһе яҡынса 4000 км тәшкил иткән, ә халҡы 120000 ғаиләнән, 600000 кешенән; 120000 һанлы даими ғәскәрҙән торған.
Һундарҙың һәм усундәрҙең көсһөҙләнеүе һәм артабан Ҡытайға буйһоноуы Ҡанғар дәүләтенең күтәрелеүенә килтерә. Ҡытай яҙмаларына ярашлы, Ҡаңғарға биш күрше кенәзлек буйһонған: Сусйе, Фуму, Юни, Ги, Юегянь (Ургенч). Беҙҙең эраның II—III быуаттарында ҡаңлылар дәүләте тарҡалыш кисерә. Бөйөк Төрки ҡағанаты осоронда ҡаңғарҙар нигеҙендә бәшнәк сәйәси берләшмәһе барлыҡҡа килә.
Уғыҙҙарҙан, ҡарлуҡтарҙан һәм ҡимаҡтарҙан еңелгәндән һуң, IX быуат аҙағында бәшнәктәр ҙең күп өлөшө көнбайышҡа йүнәлә, бер өлөшө Яйыҡ далаларында тороп ҡала һәм башҡорттар составына инә, ә башҡалары уғыҙ берләшмәһенә керә.
Ҡаңлылар Асылыкүл менән Ҡандракүл буйында, Сәрмәсән йылғаһы бассейны, шулай уҡ Баҙы йылғаһының — үрге, Өҫән йылғаһының — урта, Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында төпләнә, бында улар дыуан, йылан, йәлдәк, ҡаршын, ҡобау, мең һәм унлар ҡәбиләләре менән күрше була. Р. Ғ. Кузеев буйынса, көнбайыш Башҡортостанда ҡаңлылар боронғо башҡорт ҡәбиләләре менән ныҡ ҡатышалар, бының хаҡында ҡаңлылар араһында үҫәргән, бөрйән һәм юрматы ҡәбиләләренең тамғалары таралыуы дәлилләй. Шулай уҡ ҡаңлы һәм үҫәргән ҡәбиләләренең ҡошо ла бер — торна.
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусын тәшкил итә. 1672 йылда ҡаңлылар аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған батша грамотаһын ала. Был документта улар биләгән ерҙәрҙең сиктәре күрһәтелгән — Ҡармасан йылғаһының һул яҡ яры буйлап инешенән тамағына тиклем, ике Пушияшты шишмәһенең тамағынан баштарына ҡәҙәр, Өҫән йылғаһының ике яры буйлап инешенә тиклем, Йылан улусына ҡәҙәр, унан Һарыһаҙ йылғаһы тамағына тиклем, Баҙы йылғаһының инешенә ҡәҙәр, унан Йылан йылғаһына, унан Кеүәш йылғаһының башына тиклем, Йәлдәк улусына ҡәҙәр, Бөрө йылғаһы инешенән Борай урманына тиклем, Ҡармасан йылғаһының тамағына ҡәҙәр.
XVII быуат аҙағында ҡаңлы ҡәбиләһе түбәләргә бүленә. Был осорҙа Ҡаңлы улусынан Шәмшәҙе түбәһе барлыҡҡа килә, аҙаҡ ул айырым улус булып китә. XVIII быуат уртаһында П. И. Рычков Ҡаңлы улусы составында 4 аймаҡты теркәй:
Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, XVIII—XIX быуат сығанаҡтарында түбәләр уларҙың башлыҡтары исемдәре һәм гидроним (Актау күле) буйынса атала: Туҡбай, Балғаҙы, Актау, Үрмәкәй. Улар барыһы ла, йәғни уларҙың улдары сығанаҡтар буйынса билдәле: Үрмәкәй Көнгилдин (Ҡыр-Ҡаңлы ауылынан, артабан ауыл һәм түбә атамалары Үрмәкәй тип үҙгәртелгән), Ырыҫҡол Балғаҙин (Ҡаңны-Төркәй ауылынан) һ.б. XIX быуат башында өс түбәнең — 217 мең, ә Туҡбай түбәһенең 10 мең дисәтинә ере булған. XVIII быуат аҙағында — XIX быуатта ҡәбилә йәшәгән биләмә Бөрө, Бәләбәй һәм Өфө өйәҙҙәренә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 7-се (8-се, 9-сы), 10-сы (12-се, 13-сө) башҡорт кантондарына ҡарай.
Урынлашыуы
Борон ҡаңлы башҡорттары тарихи Башҡортостандың көнбайыш өлөшөндә бик ҙур территорияны биләгән. Биләмәләренә Иҙәш, Төрөш, Юрмый, Киәҙе ҡушылдыҡтары менән бергә Сәрмәсән йылғаһы үҙәне һәм Ҡандракүл буйы, шулай уҡ Ҡармасан, Яубазы, Нөгөш (Өҫән йылғаһы ҡушылдығы), Ағиҙел (Бөрө ҡалаһы тирәһендә) йылғалары үҙәндәре ингән. Ҡаңлыларҙың аҫаба ерҙәрендә ике өйәҙ үҙәгенә — Бөрө һәм Бәләбәй ҡалаларына нигеҙ һалына.
Хәҙерге ваҡытта ҡәбиләнең аҫаба биләмәләренә Благовар, Бөрө, Бүздәк, Бәләбәй, Дүртөйлө, Дәүләкән, Кушнаренко, Мишкә, Саҡмағош, Туймазы һәм Шаран райондары инә.
Оло Расья
Оло Расья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бенин
Бенин (Bénin ), тулы рәсми атамаһы — Бенин Республикаһы (фр. République du Bénin, 1975 йылға тиклем Дагомея) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. Илдең Гвинея ҡултығының Бенин ҡултығына сығыу юлы бар. Төньяҡта Буркина-Фасо һәм Нигер, көнсығышта — Нигерия, көнбайышта Того менән сиктәш. Баш ҡалаһы — Порто-Ново булһа ла, хөкүмәт илдең иң ҙур Котону ҡалаһында. Бенин 12 административ департаментҡа бүленгән.
Этимологияһы
280 йыл дауамында илдең бөгөнгө территорияһында XIX быуат аҙағынан Франция колонияһы булған Дагомея дәүләте урынлашҡан булған, ә 1960 йылда, бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгән ваҡытта, Дагомея Республикаһы исемен алған. «Дагомей» топонимының килеп сығышының бер нисә фаразы бар. Мәҫәлән, В. А. Никонов, топоним «Даг» шәхси исеменән һәм «эстә, эске органдар, эс йәки ҡорһаҡ» мәғәнәһенә эйә көнбайыш-судан һүҙенән, йәғни «Даг эсендә»; башҡа мәғлүмәттәр буйынса «Даг һарайы» тигәндән яһалыуы мөмкин, тигән фекерен белдерҙе. 1975 йылда илде Бенин тип йөрөтә башлайҙар, ул хәҙерге Нигерия территорияһында XII—XIX быуаттар буйына йәшәп килгән бини халҡының (үҙатамаһы — бини, обини, эдо, едо) Ẹ̀dó-Bini короллегенә исем биргән этнонимына бәйле.
Тарихы
Борондан илдең төньяғында гурма ҡәбиләләре йәшәгән, һуңынан уларҙы хәҙерге Нигерия биләмәләренән килгән барба ҡәбиләләре ҡыҫырыҡлап сығарған. Илдең көньяғында фон һәм аджа ҡәбиләләре көн иткән. XV быуатта Бенинға тәүге европалылар — португалдар килә. XVI—XVII быуаттарҙа илдә француз, голланд, инглиз сауҙагәрҙәренең һәм ҡол һатыусыларҙың форттары һәм факториялары төҙөлә. XVII быуаттан Бениндың һәм күрше өлкәләрҙең яр буйҙары европалылар тарафынан Африкалағы иң эре ҡолдар һатыу төбәгенә әйләндерелә. Был яр буйы шуға күрә Ҡолдар яры тип атала.
XV быуатта Бенин ярында португалдар пәйҙә булған.
XVI—XVII быуаттарҙа Франция, Голландия, Англия сауҙагәрҙәре һәм эшселәре форттары һәм факториялары төҙөлә.
XVII быуаттан алып европалылар Бенин ярын һәм күрше өлкәләрҙе Африкалағы ҡолдар менән сауҙа иткән ҙур районға әүерелдергәндәр (яр буйҙарының исеме шунан алынған — Невольничий Берег).
XVII быуатта Бениндең хәҙерге биләмәләрендә Дагомея дәүләте барлыҡҡа килгән. Уның халҡы башлыса кәтмәнле игенселек менән шөғөлләнгән. Ижтимағи ҡоролошо — тәүтормоштан, ҡол биләүселек элементтары менән, феодаль ҡоролошҡа күсеү кимәлендә булған.
XVIII быуатта Дагомея идарасылары ҡолдар менән сауҙа итеү менән әүҙем шөғөлләнгән, ҡайһы бер баһалар буйынса, йыл һайын Европа сауҙагәрҙәренә 20 меңгә яҡын ҡол һатылған. Был Европа илдәренең күпселегендә XIX быуат уртаһына, ҡолдар менән сауҙа итеү тыйылған ваҡытҡа, тиклем дауам иткән.
Колониаль осор
Дагомея 1851 йылдан алып француз колонизаторҙарына ҡаршы тора, ләкин 1894 йылда тулыһынса буйһондоролған һәм Франция милкенә күсерелгән. 1904 йылда хәҙерге Бенин биләмәһе Франция Көнбайыш Африкаһы составына Француз Дагомеяһы колонияһы булараҡ индерелә (уның сиктәре Дагомея колонияға тиклемге дәүләте сиктәре менән тап килмәй). Француз колонизаторҙары сәнәғәт предприятиелары (һабын ҡайнатыу, тегеү һ. б.) булдыра, тимер һәм шоссе юлдары төҙөй башлай.
1946 йылда Дагомея Францияның сит ил территорияһы статусын ала. Губернатор ҡарамағында һайланған Генераль совет эшләй башлай. Уның составында Африка буржуазияһы, чиновниктар, интеллигенция вәкилдәре булған.
1958 йылдан алып — Франция берләшмәһе составындағы автономиялы Дагомея Республикаһы. Дагомеяның ул ваҡытта планлаштырылған һәм 1959—1960 йылдарҙа эшләп килгән Мали (Мали һәм Сенегал) федерацияһы составына инеүе тураһындағы бер ни тиклем ваҡыт тикшерелгән идея тормошҡа ашырылмаған.
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1960 йылдың 1 авгусынан — Дагомея Республикаһы бойондороҡһоҙ дәүләте. Шәхси диктатура урынлаштырған Мага Кутуку Юбер бойондороҡһоҙ Дагомеяның тәүге президенты булды.
1963 йылдың аҙағында (полковник Кристоф Согло етәкселегендә) беренсе хәрби түңкәрелеш була. Яңы конституция ҡабул ителә, күп партиялы система тергеҙелә, президент һәм парламент һайлауҙары үткәрелә. Президент итеп «социалистик юл» курсын иғлан иткән Марселен Жозеф Суру-Миган Апити һайлана.
1969 йылдың декабре — өсөнсө хәрби түңкәрелеш. Власҡа Мага һәм Апити ҡайтарыла.
1975 йылдың 30 ноябренән ил Бенин Халыҡ Республикаһы тип үҙгәртелә.
1977 йылдың 16 ғинуарында Боб Денар етәкселегендә ялланған һуғышмандар төркөмө дәүләт түңкәрелеше яһау маҡсатындағы һөжүм уңышһыҙ тамамлана.
1989 йылдан Кереку марксистик принциптарҙан баш тарта, илдең рәсми исеменән «Халыҡ» һүҙен алып ташлай. 1991 йылда ирекле һайлауҙар үткәрелә.
Бер партиялы система юҡҡа сығарылғандан һуң, 1990 йылдың мартынан — Бенин Республикаһы.
Халҡы
Бенинда һуңғы халыҡ иҫәбен алыу 2013 йылдың 11-25 майында үткәрелә. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йылда ил халҡы һаны 9 983 884 кеше тәшкил итә.
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 59 йәш.
Иммун дефициты вирусы (ВИЧ) менән зарарланыу — 1,2 % (2007 йылға баһа).
Этник составы: 60-тан ашыу халыҡ, фон (яҡынса 65 %), дагомей, барба, сомба, йоруба, буса һәм башҡалар ҡараған күп һанлы көнсығыш эве халыҡтары.
Телдәре: француз (рәсми), фон һәм йоруба (башлыса илдең көньяғында), илдең төньяғындағы төрлө ҡәбиләләр телдәре.
Диндәре: христиандар 48,5 %, мосолмандар 27,7 %, вудуистар 11,6, башҡа диндәгеләр 2,6 %, атеистар 5,8 %, традицион дини инаныуҙар 2,6 % (2013 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Күпселек христиандар — католиктар (25,5 %), протестанттар 13,5 % тәшкил итә.
15 йәштән өлкән халыҡтың грамоталылығы — 34,7 %, ир-егеттәрҙең 48 % һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың 23 % (2002 йылдың халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Географияһы
Географик яҡтан ил биш тәбиғи өлкәгә: яр буйы өлкәһенә, яйла зонаһына («Ла терре де барре»), төньяҡта урманлы саван менән ҡалҡыу яйлаһына, төньяҡ-көнбайышта ҡалҡыу өлкәһенә («Атакора») һәм төньяҡ-көнсығышта уңдырышлы Нигер тигеҙлектәренә бүленгән. Илдең дөйөм майҙаны 114,763 мең км² тәшкил итә.
Климаты — илдең төньяғында субэкваториаль ике миҙгел — декабрҙән майға тиклем ҡоро һәм июндән ноябргә тиклем ямғырлы. Көньяҡ өлөшөндә, ике ямғыр һәм ике ҡоро миҙгелле, экваториаль климатлы.
Тығыҙ йылға селтәре. Төп йылғалар — Вема һәм Моно, икеһендә лә суднолар йөрөй.
Үҫемлек — башлыса акациялар, дум пальмалары, карите ағастарынан торған бейек үләнле саванна. Яр буйында мәңге йәшел тропик урмандар, шулай уҡ майлы (масличный) пальма һәм тик ултырмалары (посадки) үҫә.
Хайуандар донъяһы ярайһы уҡ бай. Саваннала арыҫлан, пантера, гепард кеүек эре йыртҡыстар һәм антилопалар йәшәй. Саванна филдәре һәм буйволдар осрай.
Ил ятҡылыҡтары араһында нефть, мәрмәр запастары бар.
Административ-территориаль бүленеше
1999 йылда илдең административ бүленеше үҙгәртелә. Алдан ғәмәлдә булған алты провинцияның (Атакора, Атлантик, Боргу, Веме, Зу, Моно) һәр береһендә яңы административ берәмек бүленеп сыға. Шулай итеп, хәҙер ил үҙ эсенә 77 коммуннаны алған 12 департаментҡа бүленгән.
Сәйәси ҡоролошо
Бенин — күп партиялы системаһы булған президент республикаһы. Бенин Президенты бер үк ваҡытта дәүләт башлығы һәм хөкүмәт башлығы ла булып тора. Башҡарма власть менән хөкүмәт идара итә. Закондар сығарыу власы хөкүмәттеке лә, парламенттыҡы ла. Суд власы бойондороҡһоҙ. Бениндың ғәмәлдәге конституцияһы 1990 йылда ҡабул ителә.
Economist Intelligence Unit-ҡа ярашлы, 2018 йылда ил (Economist) демократия индексы буйынса гибрид режим булараҡ классификациялана.
Климаты
Илдең төньяҡ өлөшөндә субэкваториаль, көньяҡ өлөшөндә экваториаль, (марттан июлгә тиклем һәм сентябрь аҙағынан ноябрь башына тиклем) ике ямғыр миҙгелле. Был осорҙа һауа торошо: 800—1300 миллиметр яуым-төшөмлө һәм бик юғары дымлы була. Уртаса айлыҡ һауа температураһы +24 °C-тан +27 °C-ҡа тиклем тирбәлә. Илдең төньяғында ҡоро (декабрҙән апрель-майға тиклем) һәм ямғырлы (июндән ноябргә тиклем) миҙгелдәр асыҡ күҙәтелә. Ғинуарҙа уртаса температура +25 °C-тан, июлдә +32 °C-ҡа тиклем, яуым-төшөм көньяҡҡа ҡарағанда аҙыраҡ — 750—1250 миллиметр, ҡоролоҡ йышыраҡ була. Илгә килеү өсөн иң уңайлы осор — декабрҙән мартҡа тиклем, был ошо ваҡытта уңайлы климат шарттары менән генә түгел, ә ошо осорҙа уҙғарылған күп һанлы байрамдар менән дә бәйле.
Иҡтисады
Бенин — насар үҫешкән аграр дәүләт. Иҡтисад тәбиғи ауыл хужалығына (кукуруз, тапиока, ямс) һәм мамыҡ үләне үҫтереүгә нигеҙләнгән. Мамыҡ төп тауар культураларының береһе булып тора, 2014 йылда мамыҡ етештереү 600 мең стандарт 480 фунт төккә (217,72 килограмм) еткән, донъяла 17-се урын. Мөһимлеге буйынса икенсе урында кешью сәтләүеге тора 2015/2016 йылдарҙа сәтләүектең килем күләме 125 мең тонна тип баһаланған.
Илдә нефть һәм газ ятҡылыҡтары бар, әммә улар файҙаланылмай. Башҡа билдәле тәбиғәт ресурстары — тимер мәғдәне, алтын, фосфориттар, мәрмәр һәм (эшкәртеү күләме ҙур булмаған) урман.
Бенинда халыҡ-ара алтын табыу компанияларының разведка эштәре 39 мөһим алтын ятҡылығын асыҡлаған (уларҙың күбеһе спутник ярҙамында табылған) Алтын табыу күләме йылына яҡынса 500 килограмм тәшкил итә.
Электр энергияһы күбеһенсә Гананан индерелә.
Экспорт тауарҙары (2016 йылда 1,11 миллиард доллар) — алтын, мамыҡ, кешью сәтләүеге, емеш-еләк, пальма майы, урман материалдары, нефть продукттары (реэкспорт).
Төп һатып алыусылар (2016 йылда) — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (27 %), Һиндостан (17 %), Ливан (6,6 %), Мали (6,6 %), Ҡытай (5,3 %).
Импорт (2016 йылда 1,8 миллиард доллар) — аҙыҡ-түлек (башлыса дөгө һәм ит продукттары), сәнәғәт тауарҙары, яғыулыҡ һәм башҡалар.
Төп тәьмин итеүселәр (2016 йылда) — Ҡытай (27 %), Таиланд (11 %), Һиндостан (10 %), Франция (5,3 %).
Бенин властары, тәү сиратта, туристик бизнесты үҫтереү өсөн сит ил инвестицияларын йәлеп итергә планлаштыра.
Транспорты
Каджехоун аэропорты Африка ҡалалары һәм унан ситтә бер нисә пункт менән һауа бәйләнешен тәьмин итә. Бенинда тимер юлдар бар, ләкин уларҙың селтәре, 1000 мм-лы колея менән тоташтырыу проекттары һәм пландары булһа ла, әлегә күрше илдәрҙең тимер юлдары менән тоташтырылмаған. Юлдарҙың күпселеге грунт япмаһы менән ҡапланған, әммә тиҫтәләп шоссе ла бар.
Һаулыҡ һаҡлау
1980-се йылдар дауамында халыҡтың 30%-тан кәмерәге медицина хеҙмәтләндереүе алыу мөмкинлегенә эйә ине. 5 йәшкә тиклемге балаларҙың үлем кимәле Бенинда донъялағы иң юғарыларҙың береһе булған. Сабыйҙар үлеме кимәле 1000 яңы тыуған сабыйға 203 үлем тәшкил иткән. Өс әсәнең береһе генә медицина хеҙмәтләндереүе үтеү мөмкинлегенә эйә ине. Бамаконың һаулыҡ һаҡлауҙы реформалаштырыу буйынса башланғысы хәлде ярайһы уҡ үҙгәртергә мөмкинлек бирҙе. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһен реформалаштырыуға комплекслы ҡараш стратегияһы медицина хеҙмәтләндереүе күрһәткестәрен, шулай уҡ уның һөҙөмтәлелеген һәм хаҡын яҡшыртыу мөмкинлеген бирҙе.
Мәҙәниәте
Бенин әҙәбиәтенең, француз теле төп тел булып киткәнгә тиклем, тәрән ауыҙ-тел ижады традициялары булған. 1929 йылда Феликс Кучо Бениндың «Ҡол биләүселек» тигән тәүге бенин романын яҙа.
Киң мәғлүмәт саралары
ORTB (Office de Radiodiffusion et Télévision du Bénin Дәүләт телерадиокомпанияһы — «Бениндың радиотапшырыуҙар һәм телевидение идаралығы») 1972 йылдың 20 октябрендә ойошторола. 1953 йылдың 7 мартында Radio Dahomey булараҡ SORAFOM Бениндың (ORTB-ға ингән) La chaîne nationale радиостанцияһы булараҡ асыла, 1983 йылдың 1 апрелендә уның Radio Parakou төбәк радиостанциялары селтәре эш башлай. 1978 йылдың 31 декабрендә Бениндағы тәүге ORTB Télévision nationale телеканалы сафҡа баҫа.
Булаш
Булаш (Булаж) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 62 кеше. Почта индексы — 453180, ОКАТО коды — 80248845002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Булаш ауылы Күндерәк йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан. Ауылға 1905 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙендә украин күскенселәре нигеҙ һала. Халҡы: 1920 йылда — 384 кеше; 1939 — 503; 1959 — 359; 1989 — 72; 2002 — 99; 2010 — 62 кеше иҫәптә торғаны билдәле. Урыҫтар, украиндар йәшәй (2002). Фельдшер-акушерлыҡ пункты бар. .
Штительман Михаил Ефимович
Михаил Ефимович Штительман (1911—1941) — рус совет яҙыусыһы.
Тормош юлы
1934 йылда Дондағы Ростовта Михаил Штительман үҙенең тәүге «Сын родился» хикәйәләр китабын, 1936 йылда яҙыусы Мәскәүҙең "Советский писатель" нәшриәтендә «Рассказы о друзьях» тигән икенсе китабы баҫыла. 1938 йылда уның иң билдәле «Повесть о детстве» китабының беренсе киҫәге баҫыла. Был китап бер нисә тапҡыр яңынан нәшер ителә һәм бик күп театр сәхнәләрендә «Мальчик из местечка» (пьеса Сергей Званцев менән берлектә яҙылған була) исеме аҫтында ҡуйыла; китаптың икенсе киҫәге «Октябрь» (№ 1, 1940 йыл; 3 шаршаулы, 7 күренешле «Первая весна» исеме аҫтында (Яков Левин менән берлектә) яҙылып сыға. Шул уҡ йылда шағир Григорий Кац менән берлектә «Счастье быть молодым» очерктар китабын баҫтыра.  Михаил Штительман үҙенең остазы һәм педагогы итеп яҙыусы Полиен Яковлевты һанай.
Бөйөк Ватан һуғышы башында М. Е. Штительман үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм 19-й армияның «К победе!» гәзите редакцияһына яуаплы сәркәтип итеп тәғәйенләнә. Был армияла уның менән бергә Ростов яҙыусылары һәм журналистары, шул иҫәптән Григорий Кац һәм Григорий Гридов була. Фронт гәзитендә әүҙем эшләй, фельетондар, очерктар, шиғырҙар, мәҡәләләрен баҫтыра, Бөтә Союз әҙәби радиожурналында эшләй, Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1941 йылдың октябрендә Вязьма янындағы ҡамауҙа барған һуғыштарҙың береһендә М. Е. Штительман һәләк була. Оҙаҡ йылдар буйына ул билдәһеҙ юғалған булып һанала. 1980 йылда Ростов эҙәрмәндәре уның ҡәберен таба, шунан һуң уның ҡалдыҡтары Вязьма ҡалаһының Екатерина зыяратында туғандаштар ҡәберендә ерләнә.
Ҡатыны — Евгения Борисовна Штительман. Ҡыҙы — библиограф, поляк теленән украин теленә тәржемәсе Ирена Михайловна Барановская (Штительман).
Юлдыбай (йылға)
Юлдыбай (Жульдыбай - Рәсәйҙәге йылға.
Географияһы
Юлдыбай йылғаһы Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002653
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200265
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Атамаһы
Башҡорттарҙа һәм ҡаҙаҡтарҙа йыш осраған Юлдыбай (Жулдыбай) антропонимынан
Кулес
Кулес ҡәлғәһе (Κουλές, иҫке — Rocca al Mare) — Грецияла Крит утрауының  Ираклион ҡалаһындағы урта быуат диңгеҙ нығытмаһы.
Тарихы
Кулес ҡәлғәһе тәүге тапҡыр XIV быуат башында телгә алына. Ҡәлғәнең беренсе һүрәтен 1429 йылда Флорентия монахы Кристофоро Буондельмонти  эшләй.
Һуңғы формаһына ҡәлғә 1523 — 1540 йылдарҙа, ер тетрәү мәлендә емерелгән иҫке ҡәлгәне яңы төҙөлгән цитадель алмаштырғас, эйә була.
Венециянлылар ҡәлғә исеме сифатында  — Rocca al Mare атамаһын ҡуллана. Төп ҡәлғә диуарына ҡуша һалып беркетелгән өс барельеф Венецияны ла, ҡәлғәне һәм Ираклионды ла ҡурсалаусы изге апостол Марк символы кеүек арыҫланды кәүҙәләндерә.
Йыл һайын венециянлылар Диа һәм Фраския утрауҙарынан, Рогдия түбәнендәге пляждан тәбиғи таштарҙы ташыу өсөн иҫке туҙған караптарҙы ҡуллана. Ҡәлғәне диңгеҙ яғынан емерелеүен һаҡлауға һәләтле мол төҙөү өсөн Ираклион янында таш менән караптар батырыла.
Төрөк хакимлығы  осоронда (1669 —1898 й. й.) ҡәлғә Кулес исемен ала (kulesi su — диңгеҙ ҡәлғәһе). Ошо уҡ осорҙа цитаделдең өҫкө кимәле төҙөлөп бөтә, амбразуралар, пушкалар өсөн урындар, ҙур булмаған мәсет өҫтәлә. Иҫке маяҡты алмаштырған манараның өлөшө ҡыйыҡтың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә әлегә тиклем һаҡланып ҡалған.
Төрөк хакимлығы осоронда порт тирәләй нығытмалар тағы бер ҙур булмаған ҡәлғәне төҙөү менән көсәйтелә. Ул венеция ҡәлғәһенең ҡаршыһында урынлаша һәм бәләкәй Кулес тип атала (1936 йылда емерелә).
Был ҡәлғә хәҙерге ваҡытта
Һуңғы бер нисә тиҫтә йылда  византия ҡомартҡыларының грек  Мәҙәниәт министрлығының 13-се Эфораты тарафынан ҡәлғә тәртипкә килтерелә һәм тергеҙелә. Ошо урында Доменико Теотокопулосҡа (Эль Греко) арналған халыҡ-ара конференция үтә, уның барышында рәссамдың һүрәттәре ҡуйыла.
Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы
Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы (18 декабрь 1929 йыл — 21 июнь 2011 йыл) — беренсе башҡорт дирижёры. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1969), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғәйнетдин Хәйретдин улы Моталов 1929 йылдың 18 декабрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Йәнтеш ауылында тыуған. Мәктәптең 8 класын тамамлағас, 1945 йылда Свердловск музыка училищеһына торба класына уҡырға китә, шунан флейта класына (педагог — Урал консерваторияһы профессоры Николай Романович Бакалейников) инә. Училищены тамамламай Өфөгә юллана һәм Совет Армияһы тәрбиәләнеүселәре музыка мәктәбенә ҡабул ителә. Бер ыңғайҙан эшсе йәштәр мәктәбенең IX класына ла инә. Йыл ярымда беренсе-икенсе музыка һәм дөйөм белем биреү мәктәбенең IX—X кластарын тамамлай.
1952 йылда Мәскәү Хәрби дирижёрҙар институтын (Г. А. Столяров класы) бөтөрә һәм ике йыл СССР Ҡораллы Көстәренең Өфөләге музыка тәрбиәләнеүселәре мәктәбендә уҡыта.
Артабанғы эш урындары
Ғәйнетдин Моталов репертуарында 80-ләп спектакль, улар араһында — Дж. Пуччиниҙың «Богема», «Чио-Чио-сан», Н. А. Римский-Корсаковтың «Салтан батша тураһында әкиәт», Ю. С. Мейтустың «Йәш гвардия» опералары; А.Адандың «Жизель», Л.Минкустың «Дон Кихот», И.Штраустың «Зәңгәр Дунай», Д. Д. Шостаковичтың «Туташ һәм хулиган» балеттары һ. б. Иоһанн Штраус музыкаһына яҙылған «Зәңгәр Дунай» балетына ғына ла ул 301 тапҡыр дирижёрлыҡ итә.
Ғәйнетдин Моталов башҡорт композиторҙары операларының тәүге постановкаларына — Заһир Исмәғилевтең «Салауат Юлаев», «Ағиҙел тулҡындары» операларына, «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһына, Рәүеф Мортазиндың «Дауыл», Хөсәйен Әхмәтовтың «Замандаштар» (2-се редакция) операларына, Шамил Ҡолбарисовтың «Бер ҡабынһа ғишыҡ уты» опереттаһына, Заимов Халиҡ Шакир улы менән А. Г. Чугаевтың «Ай тотолған төндә», «Ҡара йөҙҙәр», Л.Степанов — Заһир Исмәғилевтең «Сыңрау торна» (3-сө редакция) балеттарына дирижёрлыҡ итә.
Ғ. Х. Моталов ССР Союзының Симфоник оркестры менән сығыш яһай, Бөтә Рәсәй драма, музыкаль һәм балалар театрҙары смотрының Республика премьера спектаклдәре конкурсы, В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға бағышланған музыкаль театрҙар фестивале дипломанты була.
Ҡорбан байрамы
Тарихы
Ҡөрьән буйынса, Ибраһимдың төшөнә Аллаһ беренсе улы Исмәғилде ҡорбан итеп килтерергә ҡушҡан икән, тип керә. Ибраһим Аллаһ бойороғон башҡарыу өсөн хәҙерге Мәккә ҡалаһы урынлашҡан үҙәнгә килә. Әммә Ибраһим өсөн был һынау ғына була. Аллаһ ҡорбанға килтереләсәк улын һарыҡ бәрәсенә алыштырырға бойора.
Ҡорбан салыу — шәфҡәтлелек, мәрхәмәтлелек, рәхимлелек билдәһе булып тора. Аллаһы Тәғәләнең ризалығына өмөт итеп ҡорбан салыу Зөлхизә айының 10-сы, 11-се, 12-се көндәрендә башҡарыла.
Ҡорбан малы
Һыйыр, буйвол, дөйә, һарыҡ-кәзә, ҡуй кеүек айыра тояҡлы хайуандар ҡорбан малы була ала. Ғәҙәттә, һарыҡ-кәзәнең тәкәһе, инә дөйә,тыу һыйыр ҡорбанға килтерелә. Һарыҡ-кәзә кәмендә бер йәшлек булырға тейеш, 6-7 айлыҡ бәрәстәрҙе лә ҡорбан итергә мөмкин. Һыйыр малына ике йәш тулып үткән булырға тейеш.
Ҡорбан байрамы әҙәбиәттә
Мостай Кәримдең "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ" әҫәрендә ошо байрам менән бәйле ваҡиға һүрәтләнә:
Ключевская Сопка
Ключевская Сопка —Камчатка ярымутрауы көнсығышында урынлашҡан ғәмәлдәге стратовулкан. Евразия материгында иң юғары әүҙем янартау булып тора. Янартауҙың йәше 7000 йыл тирәһе.
Төп мәғлүмәт
Вулкан дингеҙ ярынан 60 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Эргәһендә Ключи һәм Козыревск ҡасабалары ултыра.
Тарихи ваҡытта әүҙемлеге
Ключевская Сопка вулканы — донъяла иң әүҙем вулкандарҙың береһе тип һанала. Уның урғылыуҙары 1697 йылдан алып билдәле.
Силәбе трактор заводы
Силәбе трактор заводы (1941 йыл 6 октябренә тиклем— И. В. Сталин исемендәге Силәбе трактор заводы, 1958 йылдың 20 июненә тиклем — Силәбе ҡалаһындағы Танк сәнәғәәте халыҡ комиссариатының Киров заводы (ЧКЗ, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — 100-сө һанлы завод), 1971 йылдың 10 ноябренән 1992 йылдың 1 октябренә тиклем — «В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы» производство берекмәһе) — тәгәрмәсле һәм сылбырлы тәгәрмәсле машиналар эшләү һәм юл-төҙөлөш техникаһы (бульдозер, трубоукладчик, фронталь погрузчиктар, мини-трактор), эске яныулы двигатель, машинаның запас частарын һәм башҡа юғары технологиялы машина төҙөлөшө продукцияһын етештереү буйынса предприятие. Халыҡ араһында киң таралған «Танкоград» исеме менән билдәле.
Эшселәр һаны — 6 меңдән ашыу кеше. Предприятие биләгән поизводство майҙаны 1,2 миллион м2 тәшкил итә.
«Силәбе трактор заводы — Уралтрак» ЯСЙ — предприятие операторы (хужаһы).
Һуғышҡа тиклем
СССР Советтарының 5-се съезында 1928—1932 йылдарҙағы беренсе биш йыллыҡ планын үтәү сиктәрендә Силәбе ҡалаһында трактор заводы төҙөү күҙ уңында тотолған. 1929 йылдың 29 майында Халыҡ Комиссарҙары Советы Уралда трактор заводы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Заводтың етештереү ҡеүәте йылына 40 мең трактор кимәлендә планлаштырыла. Беренсе тракторҙың прототибы сифатында америка тракторы Caterpillar 60 һайлана. Завод төҙөлөшөнә АҠШ һәм башҡа илдәрҙең белгестәре йәлеп ителә. Заводты проектлауҙы Детройт ҡалаһынан (АҠШ) „Альберт Кан Инкорпорейтед“ фирмаһы тормошҡа ашыра, был фирма Сталинград трактор заводын проектлаған (ә унан алда, 1929—1933 йылдарҙағы Бөйөк депрессияға тиклем — Форд заводын һәм АҠШ-тың башҡа заводтарын проектлаған билдәле американ архитекторы Альберт Кан (1869—1942) . Совет яғынан архитекторҙар Фисенко, Анатолий Степанович, В. Швецов һәм А. Величкин проектланы . Төҙөлөштө 1929 йылда булдырылған „Тракторострой“ тресы тормошҡа ашырҙы . Трест етәксеһе Ловин К. П. тарафынан 1930 йылдың мартында Детройтта „Силәбе тракторплэнт“ проект бюроһы ойошторола һәм 1930 йылдың 1 июненә „Гипромез“ Ленинград проект институтының эскиз проекты нигеҙендә заводтың генераль планы әҙерләнә  . Бюро 40 СССР белгесенән һәм 12 Америка Ҡушма Штаттар белгесенән торған. 1930 йылдың аҙағында төҙөлөш килеп сыҡҡан төрлө ауырлыҡтар арҡаһында хәүеф аҫтында ҡала, шуға бәйле ВКП (б) ҮК-ның „Силәбе трактор заводы төҙөлөшө барышы тураһында“ ҡарары ҡабул ителә, уның үтәлешен контролдә тотоу Шверник Николай Михайловичҡа йөкмәтелә.
1933 йылдың 15 майында йыйыу цехы ҡапҡаһынан беренсе сылбырл тәгәрмәсле „Сталинец-60“ тракторы (С-60) сыға. Әммә завод рәсми рәүештә 1933 йылдың 1 июнендә асыла. С-60 тракторҙары 72 ат көсөнә тигеҙ 4 тактлы 4 цилиндрлы карбюратор двигателдәре менән йыһазландырылған була, улар лигроин яғыулығында эшләгән һәм, ауырлығы 9,5 тонна тәшкил итһә лә, тракторҙың иң ҙур тартыу көсөргәнеше — 4,45 тонна булған.
1936 йыл. Предприятие тракторҙары ике бик ҙур экспедицияла ҡатнаша: „Ҡар походы“ — 50 градус һыуыҡта Яҡутстан буйлап ике мең саҡрым юл үтә һәм Төркөстан хәрби округында 4 мең метр бейеклектәге Памир үткәүеле аша артыла.
1940 йыл. Трактор эшләүселәр Ленинградтағы Киров заводы конструкциялы ауыр КВ танкыларын һәм ауыр бомбардировщиктарҙың 12 плунжерлы „ТН-12“ яғыулыҡ насосын етештереүҙе үҙләштереү буйынса авиация двигателдәрен етештереүҙе үҙләштереү буйынса тәжрибә эштәрен алып барҙы. 1940 йылдың 31 декабрендә дәүләт комиссияһы беренсе Силәбе танкын ҡабул итә.
1940 йылдың 30 марты. Конвейерҙан 100000-се трактор төшөрөлә. Силәбелә сығарылған тракторҙарҙың дөйөм ҡеүәте 6 миллион ат көсөнә, йәғни ун Днепрогэсҡа тиң ине.
Завод Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, заводта тракторҙар, артиллерия ауыр тартҡыстарын һәм КВ-1 ауыр танкыларын сығарыу дауам ителә.
1941 йылдың октябрендә Силәбе трактор заводы Силәбегә өлөшләтә һәм тулыһынса эвакуацияланған ете предприятие менән берлектә танк эшләү комбинатын төҙөй, һуңғараҡ рәсми булмаған „Танкоград“ тип йөрөтөлә. Атап әйткәндә, бында Малышев исемендәге 75-се Харьков моторҙар заводы һәм Ленинград Киров заводы тулыһынса эвакуациялана, шуға бәйле 1941 йылдың 6 октябрендә завод „Силәбе ҡалаһындағы танк сәнәғәте халыҡ комиссариатының Киров заводы“ тип үҙгәртелә (100-сө завод). 1942 йылдың авгусынан Т-34 танкыларын, 1943 йылдың февралендә — үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларын, 1943 йылдың сентябрендә — ИС сериялы ауыр танкыларын етештереү башлана. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә завод фронттың төп арсеналдарының береһенә әүерелә, һуғыш йылдарында 18 мең танк һәм үҙйөрөшлө ҡулайлама; 48,5 мең танк дизель-моторҙары; 17,7 миллион һуғыш боеприпастары әҙерләнмәләре етештерелә.
Предприятие 13 төр яңы танк һәм Үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларын (САУ) томатлаштырылған идара итеү системаһы, танк дизель-моторҙарының 6 тибын, атап әйткәндә, В-2 модификацияһын эшләгән. Донъя танк төҙөлөшөндә тәүге тапҡыр практикаһында ауыр танкыларҙы йыйыу конвейерға ҡуйыла.
Һуғыш ваҡытында заводҡа, Бөтә Союз ярышында еңеү яулағаны өсөн, 33 тапҡыр Оборона дәүләт комитетының Ҡыҙыл Байрағы тапшырыла. Ике байраҡ коллективта мәңгелек һаҡлауға ҡалдырылды.
Һуғыштан һуң
1946 йылдың 5 ғинуарында беренсе „Сталинец-80“ тракторы йыйыла. 1956 йылда „Сталинец-100“ тракторы булдырыла.
1958 йылдың 20 июнендә завод исеме Силәбе трактор заводы тип үҙгәртелә.
1961 йылдың ғинуарында электромеханик трансмиссиялы ДЭТ-250 тракторын сериялы етештереү башлана.
1963 йылдың 9 октябрендә төп конвейерҙан 108 ат көсө ҡеүәте менән тәүге Т-100М сериялы тракторы сыға. Хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу, төрлө климат шарттарында (һаҙлыҡ, ҡом, мәңгелек туңлыҡ һ. б.) эшләгәндә тракторҙарҙың ышаныслылығын һәм сыҙамлылығын арттырыу өсөн база моделен модификациялауҙы сериялы етештереү ҡулланыла. 1964 йылда Силәбе трактор заводы Т-100М тракторының 22 вариантын сығарған. Был трактор, уның бөтә модификацияларын да индереп, предприятие тарихында иң күп етештерелгәне: бөтәһе 412145 дана сығарылған.
60-сы йылдар аҙағында ғәмәлдәге Т-100М сәнәғәт тракторҙарын етештереү шарттарында Т-130 тракторҙарын сығара башлау өсөн уны тулыһынса реконструкциялау һәм ҡайтанан техник ҡоралландырыу башлана. 1970 йылдың 26 майында Силәбе трактор заводын төҙөү һәм реконструкциялау Бөтә Союз удар комсомол төҙөлөшө тип иғлан ителә.
1971 йылдың 10 ноябрендә СССР-ҙың трактор һәм ауыл хужалығы машиналары эшләү тармағында тәүге „В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы“ производство берекмәһе ойошторола.
1982 йылдың 6 авгусында Эльбрустың төньяҡ битләүендә, Бөйөк Ватан һуғышының бейек тау фронты үткән ике километрлыҡ бейеклектә, обелиск ҡуйылған, уның нигеҙендә хәрби ауыр йөк тартҡыс (тягач) сифатында ҡулланылған ҡыйратылған иҫке С-60 тракторының өлөштәре тора.
1983 йылдың 31 майында завод Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.