cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шатерников Валерий Андреевич
Биографияһы
1962 йылдан 1966 йылға тиклем һәм 1978 йылдан 1986 йылға тиклем СССР МФА туҡланыу  институтының ғилми-тикшеренеү эшендә клиник-биохимик лаборатория мөдире, 1978 йылдан 1983 йылға тиклем — был ғилми-тикшеренеү институтының директоры, 1983 йылдан алып — 1986 йылға тиклем аш һеңдереүҙең физиология һәм биохимия лабораторияһы мөдире. 1966 йылдан алып 1978 йылға тиклем Л.А.Тарасевич исемендәге медицина һәм биология препараттарын стандартлаштырыу һәм контролдә тотоу Дәүләт ғилми-тикшеренеү институтында фәнни эштә был институттың директоры урынбаҫары булып эшләй.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
В. А. Шатерниковтың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге биохимия һәм физиология,  атеросклерозды, постгастрорезекцион ҡатмарлашыуҙарҙы, хроник панкреатитты, ашҡаҙан аҫты биҙен диагностикалау һәм дауалау, өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле. В. А. Шатерников ашҡаҙан аҫты биҙе ферменттарын һәм ашҡаҙан аҫты биҙенең ферментлы дарыу препараттарын уларҙың составында  файҙаланғанда  баһалау критерийҙары өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. В. А. Шатерников Бөтә Союз һәм бер нисә сит ил биохимиктары йәмғиәте президиум ағзаһы булып тора.
1958 йылда биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Влияние рентгеновского облучения на всасывание гликокола в тонком кишечнике» темаһына диссертация яҡлай, 1970 йылда  биология фәндәре докторы дәрәжәһенә  «Исследование ферментов поджелудочной железы и их ингибиторов в норме и при ряде заболеваний органов пищеварительного тракта» темаһына диссертация яҡлай, 1973 йылда ул ғилми профессор исеме бирелә. 1980 йылда СССР МФА ағза-корреспонденты итеп һайлана. В. А. Шатерников етәкселегендә йөҙ ҙә етмештән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар яҙыла, ул Ҙур медицина энциклопедияһының «Питание»  мөхәрририәт бүлегенең яуаплы  мөхәррир урынбаҫары  һәм «Вопросы питания» ғилми-ғәмәли журналының баш мөхәррире була.
1986 йылдың 8 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.
Технеций
Технеций (, Tc) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 7-се төркөм химик элементы. Тәртип номеры - 43.
Ябай матдә технеций — радиоактив күсемле металл, көмөшһыу-һоро төҫтә. Тотороҡло изотоптары булмаған иң еңел элемент. Иң беренсе синтезланған химик элемент.
Символы
Технеций элементының символы - Tc (Технеций тип уҡыла).
Тарих
Технеций 1937 йылда Перрье һәм Сегре тарафынан асыла.
1860-1871 йылдарҙа Дмитрий Менделеев тәҡдим иткән периодик таблицаның иң тәүге өлгөләрендә молибден (42-се элемент) һәм рутений (44-се элемент) араһында буш урын ҡала. 1871 йылда Менделеев был табылмаған элемент марганец аҫтындағы буш урынды аласаҡ һәм шундай уҡ химик үҙенсәлектәргә эйә буласаҡ тип фаразлай. Менделеев уға ekamanganese тип исем бирә тора (eka-, санскритса "бер үҙе" һүҙенән), сөнки фаразланған элемент билдәле марганец элементынан аҫтараҡ бер урында торорға тейеш була.
Технеций АҠШ-та Лоуренс исемендәге Милли лабораторияла дейтерий ядроһы тиҙләткес-циклотронында молибден сәбенән синтезланган, ә унан һуң Италияла Палермола табылған: 1937 йылдың 13 июнендә Италия тикшеренеүселәре К. Перрье һәм Э. Сегре «Nature» журналында әлеге сәптә 43-сө номерлы элемент барлығын күрһәтә.
Исеменең килеп сығышы
Атама τεχνητός — яһалма тигәнде аңлата, "пионер", йәғни, тәүге булып элементтың синтез юлы менән асылғанын сағылдыра. «Технеций» исемен яңы элементҡа уны асҡан ғалимдар Перрье һәм Э. Сегре 1947 йылда тәҡдим итә.
Тәбиғәттә
Ерҙә уран мәғдәненең эҙҙәрендә осрай, 1 кг уранға 5 г тура килә.
Спектроскопия ысулдары менән Андромеда һәм Кит йондоҙлоҡтарында ҡайһы бер йондоҙҙарҙың спектрҙарында техниций булыуы асыҡланған (техниций йондоҙҙар) (технециевые звезды).
Ҡулланыу
Пертехнетаттар (технеций кислотаһы тоҙо HTcO<sub id="mwARY">4 ) коррозияға ҡаршы үҙенсәлеккә эйә, сөнки TcO 4− ионы тимер һәм ҡорос өсөн иң һөҙөмтәле коррозия ингибиторы булып тора.
Кесе Мулымья
Кесе Мулымья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 508 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөйөк Альфред
Англия монархияһының рәсми мәғлүмәте буйынса беренсе Англия Короле тип һанала. Cөнки ул 871—899 йылдарҙа сакстарҙың иң эре дәүләте Уэссекстың Короле була.
Имашев Лоҡман Ноғман улы
Биографияһы
Имашев Лоҡман Ноғман улы Бишбүләк районы Аҙнай ауылында тыуа (Аҙнай элгәре Миәкә районына керә). Воронеж губернаһындағы Вольский 2-се авиацион техник мәктәбен тамамлай. 1934 йылда Лоҡман Имашев Фатиха Хөснулла ҡыҙына өйләнә һәм ғаилә һуғышҡа ҡәҙәр Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылына күсенә. Көсө ташып торған комсомол егет «ОСОАВИАХИМ» ойошмаһын етәкләй. баш инструктор була. Армияға алынғас, кавалерияла хеҙмәт итә. Имашев Лоҡман һәм Ғүмәров Сабирйән Ҡырғыҙ-Миәкә ауылының Бохарай-тау итәгендә буласаҡ һуғышсыларҙы ат менән идара итергә өйрәтә. Күнекмәләр көнөн-төнөн бара.
Һуғыш йылдары
1941 йылдың декабрендә Дим станцияһы янында Башҡорт кавалерия дизивияһына һуғышсыларҙы туплау башлана. Имашев Лоҡман менән Ғүмәров Сабирйән тәүге көндәрҙән үк, үҙ теләктәре менән уға ҡушыла. 1942 йылдың июль айында Миңлеғәли Шайморатов етәкселегендәге 112-се кавалерия дивизияһы фронтҡа оҙатыла. Яугирҙәр, аттар һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары төйәлгән состав Липецк өлкәһенең Тербуны станцияһына туҡтай. Брянск фронты составындағы һуғышсылар алдында фашистарҙың Воронежға табан хәрәкәт итеүен туҡтатырға, тигән мөһим бурыс ҡуйыла. 1942 йылдың 2 июленән Лоҡман Ноғман улы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1942 йылдың 19 ноябрендә совет артиллерияһының көслө залптары Волга буйында немец илбаҫарҙарын ҡыйрата башлауҙарын хәбәр итә. Әммә дошман ныҡышмалы рәүештә ҡаршылыҡ күрһәтә, көсөргәнешле алышта юғалтыуҙар күп була: 20 ноябрҙә дивизия 400 кешеһен юғалта, 600-ләп ат һәләк була. 1942 йылдың 8 декабрендә Сталинград өсөн барған дәһшәтле һуғыштарҙың береһендә Лоҡман Ноғман улы хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Роза Килеева үҙенең «112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының данлыҡлы миәкә кешеләре» тигән китабында Лоҡман Имашев һәм Сабирйән Ғүмәров тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа: «Яҡташтарыбыҙ Сталинград янындағы ҡаты һуғыштарҙа ҡатнаша. Уларҙың һуғыш юлы ҡыҫҡа була. Имашев Лоҡман 08.12.1942 хәбәрһеҙ юғала. Сабирйән Шакир улы ҡаты яралана һәм 1942 йылда тыуған яғына ҡайтарыла».
Балалары
Лоҡман Имашевтың тормош иптәше Фатиха Хөснулла ҡыҙы һуғыш йылдарында «Дим» совхозында тракторҙа эшләй, яңғыҙы ике улын тәрбиәләп үҫтерә. Улдары Эдуард (1935) хәрби хеҙмәткәр була, ә Марат Лоҡман улы ғүмерен водитель һөнәренә бағышлай.
Чарный Исаак Абрамович
Биографияһы
Гомель ҡалаһында, билдәле инженер-электротехник Абрам Соломонович Чарный ғаиләһендә тыуған; әсәһе, Анна Вениаминовна, теш табибы була.
1931 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. Уҡыу барышында «О колебаниях давления при переменном движении жидкости в трубах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Дәүләт нефть тикшеренеү институтында эшләй, 1930 йылдан И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтында (промысла һәм нефть заводы механикаһы кафедраһында, 1941 йылдан — профессор, 1943 йылдан — теоретик механика һәм гидравлика кафедраһы мөдире, 1946 йылдан — дөйөм һәм ер аҫты гидромеханикаһы кафедраһы мөдире) уҡыта. 1954 йылдан алып 1960 йылдар буйынса (бер үк ваҡытта) — Ломоносов исемендәге МДУ-ның математика-механика факультетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955 йылдан (бер үк ваҡытта) — СССР Фәндәр академияһының механика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре
Төп хеҙмәттәре гидромеханика һәм айырым сығарылмалы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы өлкәһендә. Профессор И. А. Чарныйҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары шыйыҡсаларҙың торбалар буйлап яйға һалынмаған хәрәкәте, фильтрация теорияһы, ер аҫты гидромеханикаһы өлкәһендә мәсьәләләрҙе хәл итеү менән тығыҙ бәйле. Горизонталь һәм һөҙәк ятышлы һыулы ҡатламдарҙы ер аҫты газ һаҡлағысы итеп ҡулланыу теорияһы авторы. Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләй.
1967 йылдың 1 авгусында вафат була. Востряково зыяратында ерләнгән.
Күмәклек
Күмәклек — Математиканың мөһим төшөнсәләренең береһе; ул, үҙе был күмәклектең элементтары тип аталған һәм уларҙың һәр береһе өсөн дөйөм характерлы үҙсәнлектәргә эйә булған ниндәйҙер объекттарҙың йыйылмаһы, тупланмаһы булған математик объект. Күмәклектең дөйөм үҙсәнлектәрен өйрәнеү менән күмәклектәр теорияһы, шулай уҡ математиканың һәм математик логиканың оҡшаш бүлектәре шөғөлләнә.
Миҫалдар: бирелгән ҡалала йәшәүселәр күмәклеге, өҙлөкһөҙ функциялар күмәклеге, бирелгән тигеҙләмәнең сығарылыштары күмәклеге.
Күмәклек буш һәм буш булмаған, тәртипкә килтерелгән һәм тәртипкә килтерелмәгән, сикле һәм сикһеҙ булырға мөмкин, сикһеҙ күмәклек иҫәпле йәки иҫәпһеҙ булырға мөмкин. Улай ғына түгел, хәйләһеҙ, шулай уҡ аксиоматик күмәклектәр теорияларында теләһә ниндәй объект ғәҙәттә күмәклек тип һанала. Күмәклек төшөнсәһе математиканың бөтә бүлектәренә лә дөйөм идеологияны һәм терминологияны ҡулланырға мөмкинлек бирә.
Төшөнсәнең тарихы
Сикле һәм сикһеҙ күмәклектәр теорияһына нигеҙ Бернард Больцано тарафынан һалына, ул күмәклектәр теорияһы принциптарының ҡайһы берҙәрен әйтеп бирә.
1872 йылдан алып 1897 йылдарға тиклем (башлыса 1872—1884 йылдарҙа) Георг Кантор байтаҡ хеҙмәттәрен баҫтырып сығара, уларҙа күмәклектәр теорияһының төп бүлектәре, нөктәле күмәклектәр теоряһын һәм трансфинитлы һандар (кардиналь һәм рәт) күмәклектәре теоряһын да индереп, системалы рәүештә яҙып бирелә. Был хеҙмәттәрендә ул күмәклектәр теорияһының төп төшөнсәләрен индереп кенә ҡалмай, математиканы күмәклектәр теорияһы теоремаларын иҫбатлау өсөн ҡулланған яңы типтағы фекерҙәре менән байыта, уларҙы, атап әйткәндә, беренсе тапҡыр сикһеҙ күмәклектәргә ҡуллана. Шуға күрә күмәклектәр теорияһын Георг Кантор төҙөгән тип дөйөм иҫәпләнә. Күмәклекте «бирелгән үҙсәнлеккә эйә булған бөтә объекттар йыйылмаһы өсөн берҙәй исем» тип билдәләй. Был объекттарҙы күмәклек элементтары тип атай. A(x) үҙсәнлегенә эйә булған объекттар күмәклеген тип тамғалай. Әгәр ниндәйҙер күмәклек булһа, ул саҡта A(x)-ты Y күмәклегенең характерлы үҙсәнлеге тип атай.
Был концепция парадокстарға, атап әйткәндә, Рассел парадоксына килтерә.
Күмәклектәр теорияһы ысынбарлыҡта бөтә хәҙерге математик теорияларҙың нигеҙе булараҡ файҙаланылғанлыҡтан, бер береһенә бәйһеҙ рәүештә Бертран Рассел һәм Эрнст Цермело тарафынан 1908 йылда күмәклектәр теорияһы аксиомалаштырыла. Артабан күп тикшеренеүселәр ике системаны ла, нигеҙҙә уларҙың характерын һаҡлап, киренән ҡарап сығалар һәм үҙгәртәләр. Әлегә тиклем улар һаман Рассел тибындағы теория һәм Цермело күмәклектәр теорияһы булараҡ билдәлеләр. Аҙағыраҡ Канторҙың күмәклектәр теорияһын хәйләһеҙ күмәклектәр теорияһы тип атау ҡабул ителгән, ә яңы төҙөлгәнен — аксиоматик күмәклектәр теорияһы тип атайҙар.
XX быуат урталарында нығынған практика буйынса күмәклек ZFC аксиомаларын (һайлау аксиомаһы менән Цермело — Френкель аксиомалары) ҡәнәғәтләндереүсе модель һымаҡ билдәләнә. Бындай ҡараш ваҡытында ҡайһы бер математик теорияларҙа күмәклек булмаған объекттар йыйылмаһы барлыҡҡа килә. Бындай йыйылмалар кластар (төрлө тәртиптәге) тип аталалар.
Күмәклек элементы
Күмәклекте төҙөүсе объекттарҙы күмәклек элементтары йәки күмәклек нөктәләре тип атайҙар. Күмәклектәрҙе йышыраҡ латин алфавитының баш хәрефтәре менән тамғалайҙар, уның элементтарын — бәләкәй хәрефтәр менән. Әгәр a — A күмәклегенең элементы булһа, ул саҡта a \in A («a A-ға инә») тип яҙалар. Әгәр a A күмәклегенең элементы булмаһа, ул саҡта a \notin A («a A-ға инмәй») тип яҙалар. Мультикүмәклектән айырмалы рәүештә күмәклектең һәр элементы уникаль, һәм күмәклектә ике берҙәй элемент була алмай. Икенсе төрлө әйткәндә, күмәклеккә унда булған элементҡа оҡшаш элементты өҫтәү, уны үҙгәртмәй:
Ике күмәклектең тигеҙлеге A=B
Күмәклекте биреү
Икенсе ысулды күмәклекте теҙмә ярҙамында биреү ҡыйын йәки мөмкин булмағанда ҡулланалар. Был осраҡта күмәклектәр үҙҙәренең элементтарының үҙсәнлектәре менән биреләләр. Әгәр Y күмәклегенә ингән бөтә элементтар ҡәнәғәтләндергән һәм Y күмәклегенә инмәгән элементтар ҡәнәғәтләндермәгән A(x) үҙсәнлеге бирелһә, Y күмәклеге бирелгән була.
Тамғалау Y күмәклеген биреү өсөн ҡулланыла; ул Y күмәклеге X күмәклегенең A(x) үҙсәнлеге үтәлгән x элементтарынан һәм тик шул элементтарынан ғына тора тигәнде аңлата.
Мәҫәлән, функцияһы графигын түбәндәгесә бирергә мөмкин:
Күмәклектәр араһында бәйләнештәр
Ике A һәм B күмәклектәре бер-береһе менән төрлө бәйләнештәргә инергә мөмкиндәр.
Бинар операциялар
Күмәклектәр өҫтөндә бирелгән төп бинар операциялар: Ғәмәлдәрҙең мәғәнәһен аңлатыу өсөн йыш ҡына Венн диаграммалары ҡулланыла, уларҙа геометрик фигуралар өҫтөндә, нөктәләр күмәклеге кеүек, ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәләре күрһәтелгән.
Киҫелеш һәм берекмә ғәмәлдәренә ҡарата йомоҡ теләһә ниндәй күмәклектәр системаһы, киҫелеш һәм берекмәгә ҡарата дистрибутив рәшәткә төҙөй.
Унар ғәмәлдәр
Тултырыу түбәндәгесә билдәләнә: Тултырыу ғәмәле ниндәйҙер билдәләнгән универсум (A ингән универсаль күмәклек U) булыуын күҙ уңында тота, һәм күмәклектәрҙең был универсум менән айырмаһына ҡайтып ҡала: Киҫелеш һәм берекмә ғәмәлдәренә ҡарата йомоҡ, билдәләнгән универсумы булған күмәклектәр системаһы, шул рәүешле индерелгән тултырыу менән Буль алгебраһын төҙөй.
Булеан — бөтә аҫкүмәклектәр күмәклеге:
2^X тамғаланышы сикле күмәклектең бөтә аҫкүмәклектәре күмәклеге ҡеүәте үҙсәнлегенән килеп сыға: Булеан 2^X билдәләнгән универсумы булған, киҫелеш һәм берекмә ғәмәлдәренә ҡарата йомоҡ X күмәклектәр системаһын барлыҡҡа килтерә, йәғни, Буль алгебраһын барлыҡҡа килтерә.
Ғәмәлдәр өҫтөнлөгө
Күмәклектәр өҫтөндә ғәмәлдәр башҡарыу эҙмә-эҙлелеге, ғәҙәттәгесә, йәйәләр ярҙамында бирелергә мөмкин. Йәйәләр булмаған осраҡта тәүҙә унар ғәмәлдәр (тултырыу), аҙаҡ — киҫелеш, унан һуң —  бер үк өҫтөнлөклө булған берекмә һәм айырма башҡарыла. Бер үк өҫтөнлөклө булған ғәмәлдәр һулдан уңға ҡарай башҡарыла. Был осраҡта шуны күҙ уңында тоторға кәрәк, үҙсәнлеге үтәлгән арифметик ҡушыу һәм алыуҙан айырмалы рәүештә, күмәклектәр өҫтөндә оҡшаш ғәмәлдәр өсөн был дөрөҫ түгел. Мәҫәлән, әгәр булһа, ул саҡта  ләкин, шул уҡ ваҡытта,.
Ҡеүәт
Күмәклек ҡеүәте — сикле күмәклек өсөн элементтар һаны төшөнсәһен, араһында биекция урынлаштырырға мөмкин булған күмәклектәр тигеҙ ҡеүәтле булырлыҡ итеп дөйөмләштереүсе, күмәклектең характеристикаһы. |A| йәки \sharp A тип тамғалана. Буш күмәклектең ҡеүәте нулгә тигеҙ, сикле күмәклектәр өсөн ҡеүәт элементтар һаны менән тап килә, бер-береһе менән эсенә алыу принцибы буйынса бәйләнгән (әгәр булһа, ул саҡта ) һәм сикле күмәклек  булеаны ҡеүәте үҙсәнлеге таралған сикһеҙ күмәклектәр өсөн, махсус кардиналь һандар индерелә: сикһеҙ күмәклектәр осрағында  (2^A тамғаланышы үҙе был үҙсәнлек менән нигеҙләнә).
Иң бәләкәй сикһеҙ ҡеүәт \aleph_0 тип тамғалана, был иҫәпле күмәклек ҡеүәте. Иҫәпле күмәклек булеанына биектив континуум ҡеүәте \mathfrak c йәки тип тамғалана. Континуум-гипотеза — иҫәпле ҡеүәт һәм континуум ҡеүәте араһында аралаш ҡеүәт юҡ тигән фараз.
Сафуанов Әхмәт Вилдан улы
Сафуанов Әхмәт Вилдан улы (Сафуанов Ахмет Вильданович (1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия старшинаһы, медицина хеҙмәте старшинаһы, саниструктор. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сафуанов Әхмәт Вилдан улы 1913 йылда Башҡортостандың Өфө ҡалаһында тыуа. 1941 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһы Молотов районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында; 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә.
1943 йылдың 29 сентябрендә санинструктор Сафуанов Әхмәт Вилдан улы дошмандың көслө миномет уты аҫтында Днепр йылғаһы аша сыға һәм яралы офицер һәм яугирҙарҙың яраларын бәйләй. 1943 йылдың 18 октябрендә был ҡыйыулығы өсөн ул подразделениеның 250/н бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ораниенбург һәм Бранденбург ҡалалары өсөн һуғышта ялан госпиталендә булып, табип менән бергә медицина ярҙамы күрһәтеүҙә һәм 65 яралыны тәрбиәләүҙә әүҙем ҡатнаша.
1945 йылдың 24-25 апрелендә дошмандың һауа һөжүме ваҡытында Велефану ауылы һәм Брилов ауылы районында 13 яралы һалдатҡа ярҙам күрһәтә.
Бранденбург ҡалаһы янында һуғышта Зило-Каналды аша һуғышып аша сыҡҡанда дошман уты аҫтында алты ауыр яралы һалдатҡа беренсе ярҙам күрһәтә һәм ялан госпиталенә оҙата.
Одер йылғаһынан алып Бранденбург ҡалаһына тиклем алыштарҙа яралыларҙы һуғыш яланынан ялан госпиталенә эвакуациялауҙа әүҙем ҡатнаша. Һуғышта ҡыйыулыҡ һәм ныҡышмалылыҡ, яраларға хәстәрлек күрһәтә. Һуғышта күрһәткән был ҡаҙаныштары өсөн санинструктор Сафуанов Әхмәт Вилдан улы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Тайсуған
Тайсуған — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Әлмәт районындағы ауылы. Тайсуған ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
География
Ауыл Дала Зәйе йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Тайсуған (Тайсуйған) — юрмый ырыуы башҡорттарының ауылы. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Микул улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда 2 һыу тирмәне, бакалея кибете, 2 мәсет, мәҙрәсә, мәктәп теркәлгән. Тайсуған мәҙрәсәһендә билдәле дин әһелдәре, шул иҫәптән Батырша белем алған.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районына составына инә.
Халҡы
1834 йылда ауылда ир затлы 309 йән башҡорт; 1859 йылда — 402 башҡорт, 508 типтәр; 1901 йылда — 848 башҡорт, 1020 типтәр йәшәй.
Инраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Косьмин Владимир Дмитриевич
Владимир Дмитриевич Косьмин (24 июнь (6 июль) 1884 йыл — 25 апрель 1950 йыл) — Рәсәй хәрби начальнигы, генерал-лейтенант (1919), Рус-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнаша.
Биографияһы
Владимир Дмитриевич Косьмин 1884 йылдың 24 июнендә (яңы стиль буйынса 6 июль) тыуа. Рухани сығышлы. 1902 йылда Курск дини семинарияһын, ә 1904 йылда Чугуев хәрби училищеһын 1-се разрядлы отличие менән тамамлай. 1904 йылда 7-се Самогит гренадер полкына подпрапорщик итеп сығарыла, ошо уҡ йылда подпоручик була, 1908 йылда — поручик, 1912 йылда штабс-капитан дәрәжәләре ала. Рус-япон һуғышында ҡатнаша. 1914 йылда Николаев хәрби академияһын 2-се разряд буйынса тамамлай. 1915 йылда капитан дәрәжәһе ала.
Беренсе донъя һуғышы
1914 йылдан 7-се Самогит гренадер полкында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1915 йылдың 3 февралендә батырлығы өсөн 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә. 1916 йылда подполковник дәрәжәһенә күтәрелә һәм Генераль штабҡа Махсус армия шатбының генерал-квартирмейстер бүлегенең өлкән адъютанты ярҙамсыһы итеп күсерелә. 1918 йылда полковник дәрәжәһен ала, 9-сы армия корпусы штабы ҡарамағындағы йомоштар буйынса штаб-офицер итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдан Граждандар һуғышында ҡатнаша, августан — 1‑се Урал пехота дивизияһы штаб начальнигы. Шул уҡ йылдың октябренән — 4‑се Өфө уҡсылар дивизияһы начальнигы. 1919 йылдың апрель—майында — 6‑сы Урал армия корпусы, август—ноябрҙә Урал ғәскәрҙәре төркөмө командующийы. Себер боҙ походында ҡатнаша. 1919 йылдың 12 сентябрендә батырлығы өсөн 3-сө дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.
1920 йылда Ҡытайға эмиграциялана. 1931—1932 йылдарҙа формаль рәүештә Урыҫ фашист партияһы менән етәкселек итә. Монархия йүнәлешендәге төрлө предприятие һәм ойошмаларҙа тора. 1945 йылда, Икенсе донъя һуғышы тамамланғас, Австралияға күсенә.
Наградалары
Аҡ хәрәкәт наградалары:
Әйүпов Хәмит Вәли улы
Әйүпов Хәмит Вәли улы (15 ғинуар 1914 йыл — 26 март 1987 йыл) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. Башҡорт АССР-ының VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ветеринария фәндәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Биографияһы
Хәмит Вәли улы Әйүпов Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Гәйнәямаҡ ауылында тыуған.
1942 йылда Силәбе өлкәһенең Троицк ҡалаһындағы ветеринария институтын тамамлаған.
БАССР‑ҙың Бишбүләк районында баш ветеринар врач булып эшләгән.
1945 йылдан алып Башҡортостан ғилми‑производство ветеринария лабораторияһының бүлек мөдире, 1960 йылдан башлап бер үк ваҡытта директор урынбаҫары булып та эшләгән.
1964—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа патофизиология, микробиология һәм вирусология кафедра мөдире лә булған.
Фәнни тикшеренеүҙәре хайуан гельминттарының биологик һәм эпизоотологик үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә арналған. Хәмит Вәли улы Башҡортостан биләмәләрендә паразит селәүсендәрҙең 2 яңы төрө, ер өҫтө моллюскыларының 19 төрө һәм хайуандарҙа дикроцелиоз тыуҙырыусы трематодтарҙың ваҡытлы хужалары булған ҡырмыҫҡаларҙың 3 төрөн асыҡлаған. Дикроцелиоз һәм фасциолёз булғанда хайуандарҙы гельминттарҙан таҙартыу өсөн хлорофос һәм гексахлорэтан ҡулланыу методикаһын эшләгән. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы.
1960—1987 йылдарҙа Бөтә Союз гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе.
Учурга
Учурга — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Әйүпов Хәмит Вәли улы
Биографияһы
Башҡорт АССР-ының VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Учурга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Людовик VIII
Людовик VIII, Арыҫлан (Louis VIII le Lion, — ) — 1223—1226 йылдарҙа Франция Короле.
Шулай уҡ 1216—1217 йылдарҙа Англия Короле.
Халдеева Галина Викторовна
Халдеева Галина Викторовна (7 октябрь 1947 йыл, Хотиново, Любань районы, Белорус ССР-ы) — СССР һәм Рәсәйҙең опера йырсыһы (меццо-сопрано). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1980).
Биографияһы
Галина Викторовна Халдеева 1947 йылдың 7 октябрендә Белорус ССР-ы Любань районы Хотиново ауылында тыуа.
Гродно музыкаль-педагогия училищеһын тамамлағандан һуң П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһына инә, уны 1974 йылда тамамлай (А. С. Измайлова класы).
1974 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына эшкә саҡырыла. Был осор театрҙың сәскә атыу осоро була, көслө тауышлы, киң диапазонлы йәш солист Өфө тамашасыһының күңелен яулай. Йырсының башҡарыу манераһына хас артистизм, сәхнәлә һөйкөмлөлөгө, сағыулығы өфөләргә хуш килә.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында Галина Халдеева башҡарған партиялар: Кармен (Ж.Бизеның шул уҡ исемдәге операһы; дебют, 1974), Амнерис («Аида», Дж. Верди), Любаша («Батша кәләше» Н. А. Римский-Корсаков), Ольга («Евгений Онегин», П. И. Чайковский), Көнбикә («Салауат Юлаев») һәм башҡалар. Уның концерт репертуарына ватан һәм сит ил композиторҙарының вокаль әҫәрҙәре һәм операларынан ариялар, рус романстары инә. Йырсының концерт программаһында барокко осоро (И. C. Бах, Ф. Гендель, А. Страделла), вена классицизмы (Х. В. Глюк, Й.Гайдн, В. А. Моцарт), романтизмдың төрлө милли мәктәптәре (И. Брамс, Э. Григ, К. Сен-Санс, Ф. Шуберт, Р. Шуман), хәҙерге заман композиторҙары (А. Гаврилин, С. Прокофьев) әҫәрҙәре бар.
Галина Халдеева Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыкаһы фестивалендә (Өфө, 1985), «Башҡортостан—Галле» дуҫлыҡ аҙналарында (ГДР, 1977, 1979) ҡатнаша.
Һәр саҡ камиллыҡҡа ынтылған Галина Халдеева 1986 йылда СССР Ҙур театрында стажировка үтә (етәксеһе А. Ф. Ведерников), Мәскәү консерваторияһының Бетховен залында сығыш яһай.
1990-сы йылдар башында Галина Викторовнаның тормошо ҡырҡа үҙгәрә. Саҡырылған солист почётлы статусында Мария театрының (Санкт-Петербург) бер нисә спектаклендә ҡатнаша, СССР-ҙың халыҡ артистары А. Ф. Ведерников, Е. С. Мирошниченко, А. Б. Соловьяненко, З. Л. Соткилава менән бергә сығыш яһай. Халдеева Мария театрында Дж. Вердиҙың «Аида»һында Амнерис, А. Бородиндың «Кенәз Игорь» операһында Ҡоншаҡ ҡыҙы, Н. Римский-Корсаковтың "Батша кәләше"ндә Любаша, Прокофьевтың "Һуғыш һәм солох"онда Элен Безухова партияларын йырлай
1992 йылда ул Дамаск Юғары музыка институты (консерватория) саҡырыуын ҡабул итә, унда 2000 йылға тиклем вокал уҡыта, ә 2000—2015 йылдарҙа Санта-Сприт университетында һәм консерваторияһында уҡыта, Өфөгә лә ҡайтҡылап тора.
2006 йылда Литвала Друскининкай ҡалаһында «Музыка без границ» VI Халыҡ-ара конкурс-фестивалендә сығыш яһай һәм беренсе урынды яулай. Конкурста ире, Өфө сәнғәт институты доценты Рөстәм Ғөбәйҙуллин аккомпаниатор була.
Галина Халдеева «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» (1992) һәм «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы» (1980) тигән исемдәргә лайыҡ була.
Ғаиләһе
Ире — пианист, Өфө сәнғәт институты уҡытыусыһы Рөстәм Ғөбәйҙуллин. Улы — Марат Ғөбәйҙуллин — композитор һәм пианист, халыҡ-ара конкурстар һәм Сүриәнең «Академик сәнғәтте үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» дәүләт премияһының лауреаты. Өфө сәнғәт училищеһы һәм Өфө сәнғәт институты уҡытыусыһы, Рәсәй ҡалаларында һәм сит илдәрҙә яңғыҙ концерттар менән сығыш яһай.
Кесе Нава
Кесе Нава — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нава йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алгебраик һандар яланы
Алгебраик һанлы ялан, алгебраик һандар яланы (Алгебраическое числовое поле) (йәки ябай ғына һандар яланы) — ул \mathbb Q рациональ һандар яланының сикле (һәм шуға күрә — алгебраик) киңәйеүе. Шулай итеп, һандар яланы — ул \mathbb Q ингән һәм уның өҫтөндә сикле үлсәмле векторлы арауыҡ булған ялан. Был осраҡта ҡайһы бер авторҙар, мәҫәлән, М. М. Постников «Галуа теорииһында», комплекслы һандарҙың теләһә ниндәй аҫяланын һанлы ялан тип атай.
Һандар яланы, дөйөм алғанда, рациональ һандар яланының алгебраик киңәйеүе, һандарҙың алгебраик теорияһының төп өйрәнеү объекты булып тора.
Һанлы яландың бөтөндәр ҡулсаһы
Һанлы ялан \mathbb Q яланының алгебраик киңәйеүе булғанлыҡтан, уның теләһә ниндәй элементы ниндәйҙер рациональ коэффициентлы күпбыуындың тамыры була (йәғни алгебраик була). Бынан тыш, һәр элемент бөтөн коэффициентлы күпбыуындың тамыры булып тора, сөнки бөтә рациональ коэффициенттарҙы ла знаменателдәрҙең ҡабатландығына ҡабатларға мөмкин. Әгәр бирелгән элемент ниндәйҙер бөтөн коэффициентлы унитар күпбыуындың тамыры булһа, ул бөтөн элемент (йәки алгебраик бөтөн һан) тип атала. Һанлы яландың бөтә элементтары ла бөтөн түгел: мәҫәлән, \mathbb Q-ның берҙән-бер бөтөн элементтары — ғәҙәттәге бөтөн һандар икәнен еңел күрһәтеп була.
Ике алгебраик бөтөн һандың суммаһы һәм ҡабатландығы — тағы ла алгебраик бөтөн һан булыуын иҫбат итеп була, шуға күрә бөтөн элементтар K һанлы яланының аҫҡулсаһын төҙөйҙәр, ул K яланының бөтөндәр ҡулсаһы тип атала һәм тип тамғалана. Яланға нуллдең бүлеүселәре инмәй һәм был үҙсәнлек аҫҡулсаға күскәндә һаҡлана, шуға күрә бөтөндәр ҡулсаһы тулы; ҡулсаһының бүлендектәр яланы — ул K яланы үҙе. Теләһә ниндәй һанлы яландың бөтөндәр ҡулсаһы түбәндәге өс үҙсәнлеккә эйә: ул бөтөн йомоҡ, Нётер ҡулсаһы һәм бер үлсәмле. Шундай үҙсәнлектәргә эйә булған коммутатив ҡулса Рихард Дедекинд хөрмәтенә Дедекинд ҡулсаһы тип атала.
Ябайҙарға тарҡатыу һәм кластар төркөмө
Был ҡулсала норма индереп, был тарҡалмалар ысынлап та төрлө, йәғни береһен икенсеһенән кире элементҡа ҡабатлап табып булмай икәнен күрһәтергә мөмкин.
Факториаллыҡ үҙсәнлегенең боҙолоу дәрәжәһен идеалдар класы төркөмө ярҙамында үлсәйҙәр, был төркөм бөтөндәр ҡулсаһы өсөн һәр ваҡыт сикле һәм уның тәртибен кластар һаны тип атайҙар.
Бөтөн базис
n-сы дәрәжә F һанлы яланының бөтөн базисы — ул F яланының бөтөндәр ҡулсаһының n элементынан торған бында mi — ғәҙәттәге бөтөн һандар. Был осраҡта F-тың теләһә ниндәй элементын түбәндәгесә яҙырға мөмкин бында mi — рациональ һандар. F-тың бөтөн элементтары шундай үҙсәнлек менән айырылып торалар, улар, тап улар өсөн бөтә mi бөтөн булған элементтар.
Локалләштереү һәм Фробениус эндоморфизмы кеүек инструменттарҙы ҡулланып, теләһә ниндәй һанлы ялан өсөн шундай базис төҙөргә мөмкин. Уны төҙөү күп компьютер алгебраһы системаларында урынлаштырылған функция булып тора.
Дәрәжәле базис
F — n-сы дәрәжә һанлы ялан булһын, ти. F-тың бөтә мөмкин булған базистары араһында (Q-векторлы арауыҡ кеүек), дәрәжәле базистар, йәғни түбәндәге күренештәге базистар бар . Примитив элемент тураһында теоремаға ярашлы, бындай x һәр саҡ бар, уны бирелгән киңәйеүҙең примитив элементы тип атайҙар.
Норма һәм эҙ
Алгебраик һанлы ялан \mathbb Q өҫтөндә сикле үлсәмле векторлы арауыҡ булып тора (уның үлсәмен n тип тамғалайыҡ), һәм яландың ирекле элементына ҡабатлау был арауыҡтың һыҙыҡлы үҙгәртеүе була. — F-тың ниндәй ҙә булһа базисы булһын, ти, ул саҡта үҙгәртеүенә түбәндәге шарт менән билдәләнгән A=(a_{ij}) матрицаһы ярашлы
Элементтың эҙе F-та һыҙыҡлы функционал була:
Норма мультипликатив һәм тиң функция була:
Баштағы базис сифатында бөтөн базисты һайларға мөмкин, был базиста бөтөн алгебраик һанға (йәғни бөтөндәр ҡулсаһы элементына) ҡабатлауға бөтөн элементлы матрица ярашлы була. Тимәк, бөтөндәр ҡулсаһының теләһә ниндәй элементының эҙе һәм нормаһы бөтөн һан була.
Норманы ҡулланыу миҫалы
d — квадраттарҙан азат натураль һан булһын, ул саҡта  — квадратик ялан (атап әйткәндә, һанлы ялан) булып тора. Был яланда (1,\sqrt d) бөтөн базисын һайлайбыҙ (\sqrt d — бөтөн элемент, сөнки ул x^2-d) килтерелгән күпбыуынының тамыры булып тора. Был базиста a+b\sqrt d-ға ҡабатлауға
Ошонан сығып,. ҡулсаһының элементтарында был норма бөтөн ҡиммәттәр ҡабул итә. Норма мультипликатив төркөмөнөң \mathbb Z мультипликатив төркөмөнә гомоморфизмы була, шуға күрә ҡулсаның әйләндерелмәле элементтарының нормаһы тик 1 йәки -1 генә тигеҙ була ала. a^2-db^2=1 Пелль тигеҙләмәһен сығарыу өсөн, бөтөндәр ҡулсаһының бөтә әйләндерелмәле элементтарын (шулай уҡ ҡулса берәмектәре тип аталған) табыу һәм улар араһында нормаһы 1 булғандарын айырып алыу етә. Берәмектәр тураһында Дирихле теоремаһына ярашлы, был ҡулсаның бөтә әйләндерелмәле элементтары бер элементтың дәрәжәләре булып торалар (-1)-гә ҡабатлауға тиклем аныҡлыҡ менән), шуға күрә Пелль тигеҙләмәһенең бөтә сығарылыштарын табыу өсөн бер фундаменталь сығарылышын табыу етә.
Фермий
Радиоактив трансуран, актиноидтар төркөмөнә ҡарай. Плутонийҙан ауырыраҡ башҡа элементтар кеүек, тәбиғәттә табылмай, бөтә билдәле изотоптары яһалма юл менән алынған.
Тарихы
Был трансуран элемент 1953 йылда көтмәгәндә тиерлек асылған. 1952 йылдың ноябрендә Тымыҡ океан утрауҙарының береһендә АҠШ ғалимдары ҙур масштаблы термоядро шартлатыуы («Майк» операцияһы) үткәрәләр. Был шартлау продукттарының ҡайһы берҙәре шартлау болото аша осоусы пилотһыҙ осҡостарға ҡуйылған ҡағыҙ фильтрҙар менән тотола, ҡалған өлөшө шартлау урыны янындағы соҡорға төшә. Ике продукт та АҠШ-тың бер нисә лабораторияһында анализланған. Соҡорҙа бик юғары молекуляр ауырлыҡтағы уран атомдары табыла, сөнки уран шартлау ваҡытында шунда уҡ 17 нейтронға тиклем эләктереп ала.
Эниветок атоллында үткәрелгән беренсе термоядро шартлауынан һуң ҡалған туҙандан беренсе тапҡыр фермийҙы 1952 йылдың аҙағында америкалы А. Гиорсо һәм Лос-Аламо лабораторияһының башҡа ғалимдары айырып алған 255Fm изотобы рәүешендә алынған.
Исеменең килеп сығышы
Исеме италия-америка физигы Энрико Ферми хөрмәтенә бирелгән.
Һөйәрғол
Һөйәрғол (Суяргулово) — икенсе исеме — Көҙөй, Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 453743, ОКАТО коды — 80253855004.
Фермий
Сығарып алыу
Фермийҙы циклотронда алыу барышында торий, уран йәки плутоний иондары сәптәрен неон, кислород йәки углерод иондары менән нурландырып алалар. Фермий алыуҙың икенсе ысулы булып атом реакторында плутоний, кюрий йәки калифорний изотоптары ҡатнашмаһы нейтрондары менән нурландырыу тора. Иң ҙур күләмдәрҙә, йылына 109 атом, 257Fm изотобы етештерәләр.
Һөйәрғол
Тарихы
Һөйәрғол ауылы 1812 йылда барлыҡҡа килә. Уға Мәһәҙей ауылынан 12 ғаилә, Көбәк ауылынан 3 ғаилә нигеҙ һала. Мәһәҙей ауылынан сыҡҡан Һөйәрғол Хоҙайшөһөрөв исеме менән атлаған. XIX быуаттың беренсе яртыһында ауыл халҡы ныҡ кәмей, йыш ҡына икенсе ауылдарға күсенеп китә. Башлыса, 1858 йылда берешәр ғаилә Ҡәйепҡол, Сораман, Ҡалуй, Көсөк, Ҡаҙаҡҡол, Мәхмүт ауылдарына күсенә. Күренеүенсә, Мәһәҙей һәм Көбәктән килгән көҙәйҙәр һәм ҡара-табындар бер Һөйәрғол торамаһын төҙөгән. Һуңынан көҙәйҙәр күрше тораҡ пункттарҙы тулыландырған. Ике ауылдың да кешеләре бер үк урынға, атап әйткәндә, Һыуыҡҡойо, Тейәлгән йылға, Боғары йылғалары буйына бер үк урынға күсеп йөрөү өсөн сыҡҡан. Ике ауыл халҡы ла малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән.
Фермий
Биологик әһәмиәте
Бөтә билдәле фермий изотоптары радиоактив ағыулы.
Һөйәрғол
Хәҙерге осор
Яңы Байрамғол ауыл Советына ҡарай. 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауылда башҡорттар йәшәй. Ауылда клуб, магазин бар.
Фермий
Ҡулланыу
Fm атомдарынан сәптәр атом физикаһында ауырыраҡ элементтар алыу өсөн ҡулланыла.
Һөйәрғол
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Географик урыны
Һөйәрғол ауылы Миндәк йылғаһы буйында урынлашҡан.
Заһиҙуллин Рамаҙан Ғарифулла улы
Заһиҙуллин Рамаҙан Ғарифулла улы (2 декабрь 1907 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, интендант хеҙмәтенең гвардия өлкән лейтенанты. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры.
Биографияһы
Рамаҙан Ғарифулла улы Заһиҙуллин 1907 йылдың 2 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡандра районы (хәҙерге Туймазы районы) Соҡаҙыбаш ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың 26 авгусында, икенсе мәғлүмәт буйынса 1940 йылдың 10 авгусында Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының финанс бүлеге бухгалтеры, казначейы була.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945 йылдың 25 ғинуарында һәм 16 ноябрендә), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1942), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалы менән бүләкләнә.
Ушлеп
Ушлеп — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чулда йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Семёнкин (Ҡалтасы районы)
Семёнкин (Семёнкино) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 109 кеше. Почта индексы — 452870, ОКАТО коды — 80233852005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Голиков Филипп Иванович
Голиков Филипп Иванович (3 (16) июль 1900 йыл — 29 июль 1980 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1961 йылдың 8 майынан ). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1966).
Йәшлеге
Филипп Голиков 1900 йылдың 3 (16) июлендә Пермь губернаһының Ҡамышлы өйәҙе Зырян улусы Борисово ауылында тыуа (хәҙер Борисово аулы Ҡурған өлкәһе Ҡатай районының Верхнеключевское ауыл советы составына инә). Рус, крәҫтиән сығышлы: атаһы — Иван Николаевич, ауыл фельдшеры, әсәһе — Васса Васильевна, крәҫтиән. Иван Николаевич Тобольск гарнизон лазаретында һалдат була, рота фельдшерына уҡып сыға, лазаретта фельдшер булып хеҙмәт итә. 1908 йылда хәрби хеҙмәтен тамамлап, Покровское ауылындағы фельдшер пунктында бер йыл эшләй, һуңынан Борисовоға ҡайта. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ғаиләһендә дүрт бала (өлкәне — Филипп, Валентина, Александра, Марий) була.
1911 йылда Филипп Голиков Борисово мәктәбендә өс класс, 1918 йылда Пермь губернаһының Ҡамышлы ауылы өйәҙ гимназияһында 7-се класс тамамлай. Земство стипендияһына уҡый һәм уҡыу өсөн түләүҙән азат ителә.
Граждандар һуғышы
1918 йылдың 13 апреленәнРКП(б) ағзаһы. Партияға атаһы менән бергә инә. РКП(б) өйәҙ комитеты ҡушыуы буйынса «Известия» (мөхәррире — Степан Васильевич Егоршин) Ҡамышлы өйәҙе гәзитенең контора мөдире була.
1918 йылдың 30 майында үҙ теләге менәнҠыҙыл армия сафына инә. Граждандар һуғышында ҡатнаша.
Ғәрәп теле
Ғәрә́п теле́ (العربية, әл-ғәрәбиә) Афро-Азия ғаиләһенең семит тармағына ҡарай. Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 300 миллион кеше. Ҡөрьән китабы яҙылған классик ғәрәп телен бөтә донъя мосолмандары дини маҡсаттарҙа ҡуллана.
Тарихы
Ғәрәп теле афро-азиатик ғаиләнең семит тармағына ҡарай. Был тармаҡҡа ҡараған телдәрҙең байтағы — «үле» телдәр, тулыһынса ҡулланыуҙан сыҡҡандар йә дини маҡсаттарҙа ғына ҡулланыла. Ғәрәп теле иһә, киреһенсә, донъя буйлап киң таралған. Быға ислам диненең үҫешеүе, айырыуса мосолмандарҙың изге китабы, ғәрәп телендә яҙылған Ҡөрьән сәбәбсе.
«Ғәрәп теле» термины тәү башлап беҙҙең эраға тиклемге яҡынса III быуатҡа ҡараған боронғо йәһүд сығанаҡтарында осрай. VII быуат баштарында беренсе яҙма ҡомартҡы — Ҡөрьән китабы пәйҙа була. Шул осорҙа ислам менән бергә ғәрәп теле киң тарала башлай. Бер быуат самаһы үтеүгә, ғәрәп теле Урта Азиялағы Амударъя йылғаһынан алып Атлантик океанға тиклем һуҙылған, хатта Европаның Иберий ярымутрауына үтеп ингән ҙур империяның рәсми теленә әүерелә.
Бөгөнгө көндә ғәрәп теле донъяла иң таралған телдәрҙең береһе булып тора.
Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре
Классик ғәрәп теле, шулай уҡ ул Ҡөрьән ғәрәп теле исеме аҫтында билдәле — Ҡөрьән китабы яҙылған һәм ислам дәүеренә тиклемге дәүерҙән алып Ғәрәп хәлифәлеге тарҡалыуына тиклем ҡулланылған тел варианты. Теорияла классик ғәрәп телендә синтаксик һәм грамматик нормалар билдәләнә, шулай уҡ классик һүҙлек бирелә. Әммә ысынбарлыҡта хәҙерге авторҙар бер ҡасан да тиерлек саф классик ғәрәп телендә яҙмай, уның урынына иһә хәҙерге стандарт ғәрәп теле исеме аҫтында билдәле әҙәби телде ҡуллана. Телдең был варианты ғәрәп баҫмаларында, радио, телевидение, реклама, фильмдарҙа ҡулланыла, ҡайһы бер ғәрәп халыҡтары өсөн ул — һөйләү теле. Ғәрәп телендә һөйләшеүсе белемле кешеләрҙең күбеһе әҙәби ғәрәп телен аңлай, төрлө диалекттарҙа һөйләшкән ғәрәптәр өсөн ул — аңлашыу ысулы.
Ғәрәп һөйләү теленә уның төрлө ерҙә, төрлө милләт тарафынан ҡулланылған диалекттары керә. Был диалекттар шул тиклем бер-береһенән айырыла, хатта ҡайһы бер тел белгестәре уларҙы айырым телдәр тип ҡарай. Телдең диалекттары ғәҙәттә рәсми булмаған һөйләшеү мөхитендә, мәҫәлән, сериалдарҙа һәм ток-шоуҙарҙа, шулай уҡ ҡайһы берҙә яҙма рәүештә шиғырҙарҙа һәм рекламала ҡулланыла.
Мөхәммәт пәйғәмбәр дәүерендә үк ғәрәп теленең төрлө диалекттары булыуы иғтибарға лайыҡ. Мөхәммәт пәйғәмбәр үҙе Мәккәнең, Ғәрәп ярымутрауының көнбайыш өлөшө диалектында һөйләшә, Ҡөрьән нәҡ ошо диалектта яҙыла. Әммә был осорҙа Ғәрәп ярымутрауының көнсығыш диалектының абруйы юғарыраҡ була, һәм ахырҙа Ҡөрьән ошо диалектҡа ярашлы үҙгәртелә.
Ғәрәп яҙмаһы
Ғәрәп яҙыуында баш хәрефтәр юҡ. Унда һөйләм башында ла, яңғыҙлыҡ исемдәрҙә лә шул уҡ юл хәрефтәре яҙыла.
Ғәрәп яҙмаһының йәнә бер үҙенсәлеге — бында һүҙҙәге бөтә хәрефтәр бергә ҡушып яҙылмай, бер үк һүҙ икегә, өскә, хата унан да күберәк өлөшкә бүлеп яҙыла. Сөнки ғәрәп телендә үҙенән һуң килгән хәрефкә ялғап, тоташтырып яҙып булмай торған өҙөк хәрефтәр бар. Ошо сәбәптән һәр хәрефтең дүрт төрлө яҙылышы бар:
Һуҙынҡылар
Ғәрәп телендә а, ә, у, ү, и, ы һуҙынҡылары бар. Улар әйтелеше буйынса ҡыҫҡа һуҙынҡыларға һәм оҙон һуҙынҡыларға бүленә. Оҙон һуҙынҡылар хәрефтәр ярҙамында яҙылһа, ҡыҫка һуҙынҡылар иһә хәрефтәрҙең өҫтөнән йә аҫтынан ҡуйылған махсус тамғалар — хәрәкәләр ярҙамында билдәләнә. Ғәрәптәр ғәҙәттә хәрәкәһеҙ уҡып, яҙалар, шулай ҙа уларҙы Ҡөрьәндә һәм ғәрәп теле һүҙлектәрендә осратырға мөмкин.
Ғәрәп теленең грамматикаһы
Семит ғаиләһенә ҡараған башҡа телдәрҙәге кеүек үк, ғәрәп теленә лә ҡатмарлы һәм ғәҙәти булмаған морфология (һүҙҙәрҙең тамырҙан барлыҡҡа килеү ысулы) хас. Тамыр ғәҙәттә өҫ тартынҡынан тора. Был тамыр артабан бихисап яңы һүҙҙәр сығанағына әүерелә. Мәҫәлән, «к-т-б» тамырынан ғына ошондай һүҙҙәр барлыҡҡа килә:
һ.б.
Ғәрәп грамматикаһында өс килеш (төп килеш,төшөм килеш һәм эйәлек килеш), өс һан (берлек, икелек, күплек), ике род (الجنس, женес) (مذكر, мөзәккәр — ир һәм المؤنث, мөэннәс — ҡатын-ҡыҙ) һәм өс торош (билдәһеҙлек, билдәлелек һәм нейтраль) бар. Аныҡлаусылар, исемдәр кеүек үк, килеш, һан, род һәм торош менән үҙгәрә.
Ҡылымдар өсөн зат (беренсе, икенсе һәм өсөнсө), род һәм һан хас. Улар үткән һәм үткән булмаған заман, төп йүнәлеш һәм төшөм йүнәлеше, хәбәр, бойороҡ, ихтималлыҡ, шарт һөйкәлеше һәм көслө һөйкәлеш (һуңғыһы семит ғаиләһенә ҡараған телдәргә хас) менән үҙгәрә. Бынан тыш сифат ҡылымдар, ҡылымдан яһалған исемдәр ҡулланыла.
Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо
Инглиз, испан һәм уларға туғандаш телдәр хөкөм һөргән көнбайыш илдәрҙә тәү ҡарашҡа ғәрәп теле яҡын да булмаған һымаҡ. Шулай ҙа ғәрәп теле — инглиз, француз, португал, испан һәм башҡа телдәр өсөн байтаҡ һүҙҙәр сығанағы. Урта быуат осоронда әҙәби ғәрәп теле Европа мәҙәниәтенә, айырыуса фәндәр, математика һәм фәлсәфә өлкәһенә ҙур йоғонто яһаған, һөҙөмтәлә, Европа телдәре һүҙлеге лә бихисап һүҙҙәрҙе унан алған.
Ғәрәп теленән алынған һүҙҙәр «ал-» тип башланыуынан танылып тора. Португал телендә, мәҫәлән, aldeia (ауыл) йәки Algarve, инглиз телендә күптәргә таныш algebra (алгебра), alchemy (алхимия) һәм alcohol (алкоголь).
Ғәрәп теле шулай уҡ, башлыса XIX быуаттағы Мәғриб илдәренең һәм Алжирҙың Франция тарафынан оккупацияһы арҡаһында, француз теленә лә көслө йоғонто яһаған. Күп француз һүҙҙәре, шулар араһында bougie (шәм), sucre (шәкәр) ғәрәп һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Ғәрәп теленең башҡорт теленә йоғонтоһо
Ислам донъяһына ҡараған фарсы, төрөк, ҡаҙаҡ, һинд һәм башҡа телдәр менән бер рәттән, башҡорт теленең һүҙлегенә бихисап ғәрәп һүҙҙәре кергән. Ғәрәп теленән һүҙҙәр үҙләштереү, башҡорттарға ислам дине килеп кергәс, сама менән 7-8 быуаттарҙа башланған булырға тейеш, тип фараз итеп була. Мәҫәлән, иң киң таралған һүҙҙәр — хәләл, харам, гөнаһ һ.б.
Хәҙерге йәнле башҡорт һөйләштәрендә ғәрәп һүҙҙәре менән йәнәшә шул уҡ мәғәнәне аңлатҡан төп башҡорт һүҙҙәрен ҡулланыу хас. Мәҫәлән, ғөрөф-ғәҙәт һүҙе урынына йола, нәҫел һүҙе урынына ырыу, тоҡом, гөнаһ һүҙе урынына яҙыҡ һүҙе йыш ҡулланыла. Лексик яҡтан был һүҙҙәр башҡорт телендә — синоним хоҡуғында.
Ғәрәп теле — сингармонизмлы тел түгел, бында һүҙҙең тамырында ҡалын һуҙынҡылар ҙа, йомшаҡ һуҙынҡылар ҙа булырға мөмкин. Башҡорт теле бер һүҙҙең тамырында ике рәттең һуҙынҡылары (ҡалын йәки йомшаҡ һуҙынҡылар) булыуға юл ҡуймай. Ғәрәп һүҙҙәре, башҡорт һүҙлегенә ингәндә, һуҙынҡы өндәр тулыһынса башҡорт теленә хас булған сингармонизм законына буйһона. Мәҫәлән, дауа, ғалим, әҙәм һ.б.
Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр
Ғәрәп теле рәсми телдәрҙең береһе рәүешендә ғәрәп булмаған өс илдә — Израиль, Чад, Эритреяла ҡабул ителгән.
Ғәрәп теле халыҡ-ара тел статусына эйә. Ул — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡулланған алты телдең береһе. Ул, бынан тыш, — Африка берләшмәһе, Ислам конференцияһы ойошмаһы, Ислам үҫеш банкы һымаҡ халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле булып тора.
Кесе Невлачкинская
Кесе Невлачкинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Невлачкинская йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәйрәкә (ауыл, Татарстан)
Бәйрәкә — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Бәйрәкә ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
География
Ауыл Бәйрәкә йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан төньяҡ-көнбайышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Бәйрәкә — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Ҡырғыҙ улусына ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.
Халҡы
1859 йылда 2528 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәне (татар сығышлы) йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; ауыл хужалығы техникаһы һәм ауыл хужалығы химияһы предприятиелары эшләй. Ауылда урта мәктәп, дауахана, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Иҫтәлекле урындары
5-се йәмиғ мәсете һәм «Ғөбәйҙиә» мәҙрәсәләр комплексы биналары XIX быуат аҙағы — XX быуат башы архитектура ҡомартҡылары булып тора.