cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡылыҡ
Этология
Заманса аңлауҙа этология — хайуандарҙың үҙ-үҙен тотошоноң биологик нигеҙҙәре тураһындағы фән. Онтогенезда тәртип акттарының механизмдары, адаптив мәғәнәһе, үҫеш үҙенсәлектәре һәм тәртип эволюцияһы мәсьәләләре этнологияның төп предметы булып тора. Этология «классик этология» — хайуандарҙың тәбиғи йәшәү мөхитендә тирә-яҡ мөхиткә яраҡлашыу тәртибен өйрәнеүсе фәнни йүнәлеш сиктәрендә барлыҡҡа килгән. Этология предметы — тулы, яраштырылған тәртип акттары. Фәнни йүнәлеш булараҡ этологияға нигеҙ һалыусылар булып Конрад Лоренц һәм Николас Тинберген тор.
Психик эшмәкәрлектең компоненттары
Чарльз Дарвин заманынан алып фән хайуандарҙың психик эшмәкәрлегенең өс өлөшө идеяһын нығыта. Был компоненттар, Дарвин терминологияһы буйынса, — инстинкт, өйрәнеү һәләте һәм фекерләү һәләте, органик рәүештә хайуандарҙың психик эшмәкәрлегенең ҡатмарлы күренешен барлыҡҡа килтерә.
Ашау тәртибе
Ашау тәртибе бөтә хайуандарға ла хас һәм бик күп төрлө. Эҙләү, аҙыҡ һаҡлау һәм матдәләр алмашыныуы менән бәйле эшмәкәрлектең төрлө төрҙәре менән тығыҙ бәйләнгән. Эҙләү тәртибенә аҙыҡ етмәүҙән һәм баланан килеп сыҡҡан уяныу процестары сәбәпсе була.
Эҙләү һәм аҙыҡ табыу тәртибе
Эҙләнеү һәм аҙыҡ табыу тәртибе иҫ китмәле күп төрлөлөгө менән айырыла, төр экологияһы һәм биологияһы үҙенсәлектәренә бәйле. Хайуандар өсөн дөйөм туҡланыу ярһытҡыстарына һиҙгерлекте арттырыу була. Бөжәк балағорттарында ул химик ярһытҡыстарға ҡарата ыңғай таксис рәүешендә күренә.
Хайуандар аҙыҡҡа ҡарата һайлаусанлыҡ күрһәтә. Лайлалы ҡусҡарҙар ашаусы кит кеүек ҡәтғи махсуслашыу рәүешендә йәки аҙыҡҡа өҫтөнлөк биргән ҡәтғи махсуслашыу рәүешендә асылырға мөмкин. Был осраҡта малдың һайлау мөмкинлеге булһа, ул билдәле бер аҙыҡ-түлек объектына өҫтөнлөк бирә. Йыш ҡына хайуандар аҙыҡ рационының төрлөлөгөн һаҡларға ынтыла.
Тере аҙыҡ менән туҡланыусы хайуандар араһында (йыртҡыстар ) аҙыҡ табыуҙың ике төп стратегияһы — һунар һәм көтөүлек күҙәтелә. Һунар — хәрәкәттәге табышты аулау ысулы. Һунар стратегияһы табыштың үҙенсәлектәренә һәм һунарсы биологияһының үҙенсәлектәренә бәйле. Ҡайһы бер йыртҡыстар, мәҫәлән, суфый сиңерткә табышын йәшенеп көтә, икенселәре тоҙаҡтар төҙөй. Үрмәксе ауҙары яҡшы билдәле. Бөжәктәр ҙә тоҙаҡтар төҙөй — ҡырмыҫҡа арыҫланы (муравьиный лев) миҫал булып тора. Тиҙ йыртҡыстар, мәҫәлән, кальмарҙар, махсус стратегияны — эҙәрлекләүҙе ҡуллана. Әҙ хәрәкәтсән һәм йәшерен табышҡа һунар итеү өсөн анализаторҙар һәм уны асыу һәм үлтереү өсөн махсус ҡулайламалар талап ителә (бындай йыртҡыстың ҡабығы йыш ҡына ныҡ була).
Хәрәкәтһеҙ һәм күп һанлы табыш уны күҙәтеү һәм үлтереү зарурлығын бөтөрә. Бындай табыш — мал көтөү — мал аҙығы организмдарының бер өлөшөн йәки айырым ағзаларын ашауға ҡайтып ҡала. Йыртҡыстарҙың көтөүлек тибының классик миҫалы булып һарыҡ һәм кәзәләр кеүек эре умыртҡалы үлән ашаусы хайуандар хеҙмәт итә ала.
Башҡаларҙан табышты тартып алыу — клептопаразитизм — шулай уҡ хайуандар донъяһында таралған һәм ҡайһы бер төрҙәр өсөн насар шарттарҙа ярҙам булып тора. Башҡаларға, мәҫәлән, ул ҡәҙимге туҡланыу сығанағы булып тора. Ундай төрҙәр, табышын тартып алыр өсөн, ҡорбанын эҙәрлекләргә һәләтле. Клептопаразитизм һәр ваҡыт яуап агрессияһын тыуҙырмай, бигерәк тә ул үҙ-ара клептопаразитизмда.
Туйыныу
Аҙыҡ-түлек ашағанда физиологик үҙгәрештәр, шулай уҡ ауыҙ, йотҡолоҡ, ашҡаҙан һәм эсәк рецепторҙарынан сигналдар ярҙамында башланған тотҡарлау механизмдары ҡабыҙыла. Юғары ойошҡан хайуандарҙа аҙыҡ ҡулланыу процесы үҙәк нервы системаһы ҡатнашлығында контролдә тотола, аҙ ойошҡандарҙа был процеста периферия нервы системаһы контролдә тотола. Мәҫәлән, себендәрҙә аҙыҡты ҡулланыу кире бәйләнеш принцибы буйынса идара ител — эсәк һуҙылған һайын ашау тәртибен баҫтырыу көсәйә. Быуынтығаяҡлылар араһында тышҡы аш һеңдереү осрай. Ул үрмәкселәр, себен ҡарышлауыҡтары һәм энәғараҡтарға хас.
Аҙыҡ һаҡлау
Бөжәктәр араһында балағорттар өсөн аҙыҡ запасы әҙерләү таралған. Мәҫәлән, копрҙар йомортҡаны әҙерләнгән тиреҫ шарҙарына һала. Яры ҡанатлыларҙың күптәре һәм ҡайһы бер ике ҡанатлылар йомортҡаларын башҡа хайуандарҙың (күбеһенсә бөжәктәрҙең) тәненә һала. Аҙыҡ һаҡлауҙың был формаһының үҙсәнлеге уларҙы айырым экологик категорияны — паразитоидтарҙы айырырға мөмкинлек бирә. Ҡайһы бер кимереүселәр ( алйырҙан, ҡапсыҡлы ҡомаҡ һәм әлгәнйәктәр) өсөн аҙыҡ запасы әҙерләү уңайһыҙ миҙгелгә ҡулайлашыу характерын ала. Уларҙа аҙыҡ запасы туплау ҡыяҡлыларҙың өлгөрөү осорона тура килә. Миҙгел эсендә ҡомаҡ 16 килограмға тиклем үҫемлек аҙығы әҙерләй.
Уңайлы тәртип
Уңайлы тәртип организмды тәрбиәләүгә йүнәлтелгән тәртип ғәмәлдәрен берләштерә. Уңайлы тәртип — сәләмәт хайуан тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшө. Уңайлы тәртипте боҙоу хайуандың (ауырыу, аслыҡ йәки социаль хәле түбән) насар булыуын күрһәтә. Хайуандар кәүҙәне аяҡ-ҡулдары менән таҙартырға, тиҙәккә ышҡынырға, һелкенергә, һыуҙа йәки ҡомда йөҙөргә мөмкин.
Йоҡо торошон ҡабул итеү кеүек йүнәлеше булмаған тәртип ғәмәлдәре лә уңайлы тәртипте күҙҙә тота.
Репродуктивное поведение
Енси һәм енесһеҙ юл менән үрсеүҙең ике төп тибы араһынан беренсеһе партнёр эҙләүгә, парҙар булдырыуға, партнёр таныуға, никах йолаларын башҡарыуға, ҡауышыуға йүнәлтелгән үҙенсәлекле тәртип формалары төрлөлөгө менән билдәләнә. Партогенетик юл менән үрсеүсе организмдар ҙа ҡайһы берҙә ҡатмарлы енси тәртип күрһәтә. Енесһеҙ үрсеү бындай яраҡлашыуҙы талап итмәй.
Миҙгелдәр үҙгәргән тәбиғәт биләмәләрендә йәшәүсе хайуандарҙың йыллыҡ үрсеү циклы бар. Уларҙа енси тәртипкә эске йыллыҡ (түңәрәк) ритмдар сәбәпсе була, шул уҡ ваҡытта тирә-яҡ мөхит факторҙары йоғонто яһай. Мәҫәлән, уртаса бүлкәт һыуҙарында йәшәгән балыҡтарҙың йылына бер тапҡыр (көҙ, йәй йәки яҙ) ыуылдырыҡ сәсеүе бөтөнләй булмауы мөмкин.
Һөтимәрҙәрҙә, түңәрәк менән бер рәттән, физиологик процестар менән билдәләнгән эстраль цикл бар. Был факторҙар парлашырға әҙер булыуҙы билдәләй. Енси гормондар тәьҫирендә хайуандар енси сигналдарға — химик, тауыш һәм күреү һәләтенә һиҙгер була, партнёрҙар табыуға йүнәлтелгән эш-ғәмәлдәр комплексын күрһәтә башлай.
Юғары хайуандарҙың күбеһе бер-береһен наҙлағандан һуң ғына ҡауыша башлай. Наҙлау махсус сигналдар менән алмашыуҙан ғибәрәт. Хайуандарҙа ул йолаға әүерелгән һәм айырыуса төрлөлөгө менән айырылып тора: ул, урҙан кеүек, аҙыҡ менән таныштырыуҙы, ожмах ҡоштарындай ҡауырһын менән таныштырыуҙы, ҡоролмалар төҙөүҙе, тауыш биреп уйнауҙы үҙ эсенә алыуы мөмкин. Һөйөшөү енси һайлап алыу механизмы булараҡ ҡарала. Дөйөм осраҡта, ул иң тап килгән партнёрҙы һайлап алыуға булышлыҡ итә, бынан тыш, төр-ара гибридлаштырыуға ҡамасаулай.
Никах мөнәсәбәттәренең төрҙәре
Никах мөнәсәбәттәренең өс төп тибы айырыла — полигамия, моногамия һәм полиандрия.
Полигиния, полигамияның шәхси осрағы, (бында бер ата ҡош берҙән күберәк инә ҡошто аталандыра) ҡауышыу мөнәсәбәттәренең иң таралған формаһы булып тора. Ата селәүсендәрҙең бындай никах мөнәсәбәттәре формаһында продуктлы уңышы бер төрлө түгел. Ул енси һайлап алыу өсөн уңайлы шарттар булдыра, һөҙөмтәлә мауыҡтырғыс биҙәүестәр, ҡарау йолалары һәм турнирҙар барлыҡҡа килә.
Моногамия — ғаилә мөнәсәбәттәренең бер төрө, унда көслө парҙар барлыҡҡа килә һәм ике пар ҙа тоҡом ҡарау менән шөғөлләнә. Ҡоштарҙа никах мөнәсәбәттәренең киң таралған төрө булып тора.[15] Әммә ҡоштарҙа моногамия йыш ҡына төр эсендә парлашыуҙың башҡа төрҙәре менән берләштерелә. Мәҫәлән, сөрәкә турғайҙарҙың моногам парҙары йыш ҡына полиандрик, полигиник һәм полинандрик төркөмдәр менән ҡушылып китә.
Үрсеү хайуандарҙан ҙур көс талап итә. Шуға күрә үрсеү осоронда хайуандар тирә-яҡ мөхит факторҙарына айырыуса талапсан була башлай. Һанап үтелгән формаларҙан тыш, репродуктив тәртипкә территорияны һаҡлауҙы һәм тоҡомдо тәрбиәләүҙе индерергә мөмкин.
Ата-әсә тәртибе
Ата-әсә тәртибе тоҡом үрсетеү менән бәйле ҡылыҡ-ҡылыҡтарҙы берләштерә. Ата-әсәнең ҡатмарлы тәртибе ҡоштарҙа, имеҙеүселәрҙә, ҡайһы бер балыҡтарҙа һәм ер-һыу хайуандарында күҙәтелә. Ата-әсәләр тәртибе репродуктив тәртип менән тығыҙ бәйле. Мәҫәлән, ҡоштарҙа оя ҡороу парлашыу миҙгелендә үткәрелә һәм парлашыуҙың бер өлөшө булып тора. Ата-әсә тәртибе бер-бер артлы бер нисә фазаға бүленә.
Ҡоштар
Ҡоштарҙа ата-инә тәртибенең беренсе фазаһы — йомортҡа һалыу, унан һуң баҫып алырға кәрәк. Йомортҡаларҙы ата һәм инә ҡоштар алмашлап, йылға сарлағы кеүек, тик ата ҡош йәки инә ҡош ҡына баҫа. Ҡоштарҙың күбеһе йомортҡаға ултырып, уларҙы тән йылыһы менән йылыта, әммә ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, ҡый тауыҡтары, махсус инкубаторҙар төҙөй.
Баҫырға ултыра күсә башлауҙың кәрәкле шарты булып йомортҡаны таныу тора. Йомортҡаға ҡарата һайланмалыҡ төрлө төрҙәрҙә бер төрлө түгел. Ҡайһы бер ҡоштар йомортҡаларына оҡшаған муляждарҙы баҫырға әҙер булһа, икенселәре туғандаш төрҙәрҙең, ә ҡайһы берҙә үҙҙәренеке булған йомортҡаларҙы баҫыуҙан баш тарта. Төр эсендә һәм төр-ара оя-ара паразитизмдың таралыуын иҫәпкә алып, ул 230-ҙан ашыу төрҙә һүрәтләнгән — йомортҡаға ҡарата һайлап алыуҙың биологик әһәмиәте аңлашыла.
Бала сығарғандан һуң, ашатыу стадияһы башлана. Тоҡомдо ҡарау характеры буйынса ҡоштарҙың ике төркөмө — бала сығарыусы һәм себеш сығарыусы ҡоштар төркөмдәре айырыла. Бала сығарыусы ҡоштарҙың балалары ярҙамға мохтаж, үҙ аллы аҙыҡ таба алмай һәм ата-әсәһе уларҙы ентекләп ҡарай — ашата, йылыта һәм һаҡлай. Балағорттары әүҙем рәүештә ашарға һорай — был осраҡта релизер сифатында ата-әсәнең суҡышы сығыш яһай. Себеш сығарыусы ҡоштарҙың (гагара һымаҡтар, тауыҡ һымаҡтар, ҡаҙ һымаҡтар һ.б.) ҡошсоҡтары ғүмеренең тәүге сәғәттәрендә үк ата-әсәһе артынан хәрәкәт итергә һәм үҙ аллы ашарға, күреүгә һәләтле булып сыға. Ашатыуҙы тәьмин иткән ата-әсәләрҙең һәм себештәрҙең тәртибе тыумыштан була.
Имеҙеүселәр
Һөтимәрҙәрҙә ата-әсәләрҙең тәртибенә оя ҡороу, бала табыу, тоҡомдарҙы ашатыу, тоҡомдарҙы тәрбиәләү — ялау, һөйрәү, өйрәтеү инә. Балаларҙы ашатыу улар өсөн айырыуса мөһим әһәмиәткә эйә. Имеҙеүселәрҙең балалары һурыусы рефлекс менән тыуа. Имеҙеүселәрҙә ашатыу — инәһе лә, балалар ҙа әүҙем роль уйнаған яраштырылған процесс. Имеҙеү тамамланғас, инә малдан балаларҙы күкрәктән төрлө ысулдар менән, хатта агрессия ҡулланып айырыуыу талап ителә.
Бөжәктәр
Ата-әсә тәртибе умыртҡаһыҙҙарға хас түгел, әммә бөжәктәр, был төрҙөң иң юғары ойошторолған төркөмө, тоҡомдар тураһында хәстәрлек күрә. Тоҡом тураһында хәстәрлек күреү — йәмәғәтсел бөжәктәрҙең үҙенә генә хас үҙенсәлеге. Йәмәғәтсел тормош эволюцияһын хатта ата-әсә тәртибе менән бәйләйҙәр ҙә. Belostomatidae ғаиләһенән булған ир-ат ҡандаланың ҡылығы үҙенсәлекле күренеш булып тора, унда инә заттар ата заттарҙың арҡаһына йомортҡа һала. Һуңғыһының тоҡом ҡарауында ҡатнашыуы йомортҡалар йөрөтөү менән генә сикләнмәй: аяҡ-ҡулдары ярҙамында һыу ағымын барлыҡҡа килтерәләр, ваҡыт-ваҡыт йомортҡаға атмосфера һауаһына сығыу мөмкинлеге биреү өсөн өҫкә йөҙөп сығалар, нимфаларға йомортҡанан сығырға ярҙам итәләр.
Һаҡланыу тәртибе
Һаҡланыу тәртибе хәүефтән һаҡланыуға йүнәлтелгән ғәмәлдәрҙе үҙ эсенә ала. Һаҡланыу реакциялары тышҡы стимулдарға яуап итеп барлыҡҡа килә һәм һөжүмгә тиклем һәм шул иҫәптән әүҙем, йә пассив булырға мөмкин. Йыртҡыстың силуэтына яуап итеп үрсетеү ҡоштарында күҙәтелгән ҡасып китеү реакцияһы ҡурғау реакцияһының классик миҫалы булып тора.
Агрессив тәртип
Икенсе шәхескә йүнәлтелгән янаусы тәртипте агрессив тәртип тип атайҙар. Уға янаусы демонстрациялар, һөжүм итеү һәм йәрәхәтләүҙәр ҡарай. Агрессия социаль хайуандарҙа иерархия мөнәсәбәттәре урынлаштырыуға, биләмәне һәм башҡа ресурстарҙы бүлеүгә хеҙмәт итә. Йыртҡыс менән ҡорбан араһындағы мөнәсәбәттәрҙе һүрәтләү өсөн агрессия терминын ҡулланыу мөмкинлеге тураһында һорау асыҡ ҡала.
Үҙенсәлекле ҡуҙғытҡыс (релизер) ҡабул иткәндә агрессив тәртип башлана, уның сифатында ғәҙәттә еҫ, тауыш сигналдары һәм башҡа берәмектең төҫ элементтары сығыш яһай. Агрессив ҡылыҡтың сағылышы организмдың эске торошона бәйле. Күпселек хайуандарҙа агрессия үрсеү осоронда күҙәтелә. Был күренеш ҡоштар һәм территориаль балыҡтар миҫалында яҡшы өйрәнелгән. Үрсеү осоронда уларҙа (ата йән эйәләрендә) агрессияны участка сигенә яҡынлашҡан көндәш тыуҙыра.
Үҙенсәлекле ҡуҙғытҡыстар булмаһа, агрессияның тупланыуы мөмкин. Был процестың һөҙөмтәһе булып релизерҙарға һиҙгерлек сигенең (һәм һайлап алыусанлыҡтың) кәмеүе тора.
Социаль тәртип
Социаль тәртип психик эшмәкәрлектең айырым кешеләрҙең һәм уларҙың төркөмдәренең үҙ-ара бәйләнеше менән туранан-тура бәйле булыуын үҙ эсенә ала. Социаль тәртиптең ике төп тибы айырыла — төркөмлө, уға заттар араһында үҙ-ара мауығыу хас Һәм бындай мауығыу булмаған территориаль үҙәктәр. Биләмә тәртибе тибын айырым тип атарға мөмкин. Шул уҡ ваҡытта социаль мөнәсәбәттәр тибында, үҙ төрөнөң вәкилдәре, билдәле бер осорҙан тыш, агрессия тыуҙыра.
Биләмә тәртибе
Биләмәне шәхси участкаларға бүлеү менән бәйле тәртип территориаль тип атала. Ул шәхси участка бүлеүҙе, уның сиктәрен билдәләүҙе һәм башҡа заттарҙан һаҡлауҙы үҙ эсенә ала. Биләмәне ҡоштарҙыҡы кеүек тауыш сигналдары, бесәйҙеке кеүек еҫле билдәләр, шулай уҡ күҙгә күренерлек тамғалар менән билдәләүҙәре мөмкин. Күҙгә күренгән тамғалар бәүел-тиҙәктәрҙән, тапалған участкаларҙан, сыйылған (тырналған) эҙҙәрҙән һәм ағас ҡайырындағы кимеректәрҙән йәки күп осраҡта төрлө тамғаларҙың берләшмәһенән ғибәрәт. Мәҫәлән, айыуҙар ағастар араһында бәүел итә, уға ышҡына, тырнай һәм ҡайырын кимерә, шулай уҡ ерҙә соҡорҙар яһай.
Тикшеренеү тәртибе
Тикшеренеү тәртибенә аҙыҡ йәки енси партнёр эҙләүгә бәйле булмаған тирә-яҡ мөхитте өйрәнеүгә йүнәлтелгән әүҙемлек инә. Йәнлектәр таныш булмаған шарттарға эләккәс, әүҙем хәрәкәт итә, ентекләп ҡарай, һәрмәп ҡарай һәм тирә-яҡтағы әйберҙәрҙе еҫкәргә тотона. Тикшереү тәртибе аслыҡ, ҡурҡыу тойғоһо һәм енси ярһыу менән баҫыла. Яҡынса реакцияларҙа хайуан хәрәкәтһеҙ ҡала, әүҙем тикшереү үткәргәндә, хайуан тикшерелгән объектҡа йәки территорияға ҡарата күсә.
Кеше тәртибе эволюцияһы
Тоҡомдоң иҫән ҡалыуын һәм иҫән ҡалыу ихтималлығын тәьмин итеп, ваҡыт эсендә билдәле бер тәртип моделдәренең нисек үҫешеүен аңлатыу менән эволюцион психология шөғөлләнә.
Джоффри Миллер фекеренсә, тәбиғи һайланыштың сағыштырмаса яй тәьҫире кеше мейеһенең интенсив эволюцияһын һәм үҙ — үҙен тотошоноң ҡатмарлашыуын аңлата алмай. Быны «юҡ итеү өсөн енси һайлап алыу» менән аңлатырға мөмкин, тип иҫәпләй ул. Уның фекеренсә, енси партнер һайлағанда телмәр һәм интеллектуаль мөмкинлектәр өҫтөнлөклө һыҙатҡа әйләнә, сөнки бындай һәләттәргә эйә булған кешеләр менән парлашыу йәшәүгә булышлыҡ итә. Боҙлоҡ осороноң ауыр осорҙарында нәҡ ҙур интеллектҡа эйә булған шәхестәр адаптация мәсьәләләрен яҡшыраҡ хәл итә. Никах партнёрҙарында был сифаттарға өҫтөнлөк биреүҙе дауам иткән кешеләрҙең йылыныуҙан һуңғы һалҡын дәүерҙәрҙә гендарының «иҫән ҡалыу» мөмкинлеге юғарыраҡ була. Ни өсөн тел һәм психик мөмкинлектәр, хатта бөгөнгө көндә лә булған иң ябай йыйыусылар һәм һунарсылар берләшмәһендә лә, уларҙың эшләүе һәм аралашыуы өсөн кәрәк булғандан күпкә артығыраҡ булыуын аңлатырға мөмкин.
Енси партнёрҙың өҫтөнлөктәре менән бер рәттән, кешенең тәртибе эволюцияһына ирҙәр араһындағы конкуренция йоғонто яһай. Гоминидтарҙың интеллектуаль һәләттәре үҫеү менән улар был һәләттәрҙе үҙ-ара низағтарҙа ҡуллана башлай. Бындай низағтарҙа иң уйлап сығарылған һәм тиҙ фекер йөрөтөүсе етәксе етәкселегендәге төркөмдәр йышыраҡ еңеп сыға.
Эволюция барышында барлыҡҡа килгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм ирҙәрҙең тәртибе айырмаһы ҡатын-ҡыҙҙарҙа һәм ирҙәрҙә төрлө репродуктив стратегияларҙың туранан-тура эҙемтәһе булып тора.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙа эмпатия һәм юғары эмоциональ интеллект уларҙың бойондороҡло тоҡомдарҙың йәшәүе өсөн бик мөһим. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың телмәр оҫталығы һәм эмоциональ интеллекты уларға әсәлек бурыстарын бүлешеү өсөн берләшергә хеҙмәттәшлек итергә лә ярҙам итә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың хеҙмәттәшлек итеү тенденцияһы күп приматтарҙың общиналарында күҙәтелә, был уны тик боронғо үҙенсәлек тип һанарға мөмкинлек бирә.
Ирҙәргә килгәндә, уларҙың агрессивлығы һәм уларҙа эмпатия булмауы, моғайын, ир заттар араһында ҡатын-ҡыҙҙарға эйә булыу өсөн конкуренция талап итеүе менән бәйле. Был тенденциялар һунарсылыҡ менән бәйле эшмәкәрлеккә лә индерелгән.
Бөтә кешелек мәҙәниәттәренә ғорурлыҡ һәм оялыу хистәре хас. Килеп сығышы хакимлыҡ иерархиялары менән бәйле. Хакимлыҡ (ғорурлыҡ, үҙ-үҙеңде хөрмәт итеү) кешеләр кисерергә тырышҡан ыңғай эмоция (ыңғай көс) булараҡ ҡарала, ә буйһоноу (оят) — улар өсөн ҡасырға тырышыуҙың күңелһеҙ шарты (кире көсәйтеү). Матди тауар алыуға өлгәшһәләр йәки енси партнерҙың таныуын яулаһалар, кешеләр ғорурлана. Матди байлыҡ табыуҙа уңыштарға өлгәшкән йәки енси партнер булараҡ танылыу яулаған кешеләр ғорурлыҡ кисерә. Әгәр улар ресурстар өсөн конкуренцияла еңелһә йәки үҙҙәре теләгән енси партнер тип иҫәпләгән кешеләр кире ҡаҡһа, улар оятҡа ҡала.
Туғандарын һайлап алыу теорияһы раҫлауынса, ата-әсәләрҙең балаларға ҡарата күрһәткән альтруизмы башҡа милләттәштәренә лә еңел күсә алған. Шунан һуң альтруистик эштәрҙе туғандарына ла йүнәлтмәҫкә мөмкин була, сөнки ярҙам алыусыларҙың да ярҙам көтөүе билдәле булып китә. Күпселекте тәшкил иткән боронғо иерархия системаһы һуңынан кешеләрҙең үҙ-ара альтруизмға әүәҫлегенең нигеҙе була ала. Кешеләрҙең телмәр һәләте үҫешеүе уларҙың юғары абстракт һәм символик кимәлдә социаль аралашыуына булышлыҡ итә. Килеп тыуған үҙ-ара альтруизм системаһында ғәҙеллекте тотоу өсөн телдән янауҙар, ғәфү үтенеүҙәр һәм вәғәҙәләр ҡулланыла башлай. Бындай ҡатмарлы социаль система иерархияларҙың өҫтөнлөк итеү эволюцияһы барышында барлыҡҡа килгән эмоциональ хәлдәр арҡаһында мөмкин була. Тел һәм мәҙәниәт кешеләргә эволюция барышында барлыҡҡа килгән яраҡлашыу механизмдарын кооперация өсөн, шулай уҡ эгоизмды асыҡлау һәм язалау, кооперацияға ҡамасаулау өсөн файҙаланырға мөмкинлек бирә. Рәхмәтле, мөхәббәтле, ышаныслы һәм ғәйеп тойғоһон кешеләрҙә юғары үҫешкән үҙ-ара альтруизм системаһы булыуға булышлыҡ итеүсе адаптив механизмдар тип иҫәпләргә мөмкин.
Мина Урган
Биографияһы
Мина Урган 1916 йылдың 14 майында Истанбулда шағир Тахсин Нахит һәм уның ҡатыны Шәфикә ғаиләһендә тыуған. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, тыуған көнө датаһы 1915 йылдың 1 майы булып тора. Минаға өс йәш булғанда атаһы вафат була, әсәһе икенсе тапҡырға яҙыусы һәм журналист Фәлих Рыфкы Атайға кейәүгә сыға. 1934 йылда Төркиәлә фамилиялар тураһында закон ҡабул ителгәндән һуң үгәй атаһының яҡын дуҫы Нәжип Фазыл Кысакүрек уға «социалистик кәйефле ҡыҙҙы берәй ҡасан барыбер аҫасаҡтар» тип ирония менән әйтеп, «Урган» (төр. Urgan һүҙмә-һүҙ бау) фамилияһын алырға кәңәш итә.
Мина «Lycée Notre Dame de Sion Istanbul», аҙаҡ Арнавуткейҙа ҡатын-ҡыҙ көллиәтен тамамлай. Төркиәлә беренсе саңғысы һәм йөҙөүсе була. Истанбул университетын тамамлай, унда француз филологияһын өйрәнә. Француз әҙәбиәте өлкәһендә ғилми дәрәжә ала, шунан һуң  инглиз филологияһы өлкәһендәге фәнни эштәрен дауам итә. 1949 йылда «Арлекины в театре эпохи Елизаветы I Английской» эше өсөн ассоциациялы профессор дәрәжәһен ала. 1960 йылда профессор дәрәжәһен ала. Университетта 1977 йылға тиклем эшләй.
Яҙыусы карьераһы
Төрөк теленә Томас Мэлори, Филдинг Генри, Оноре де Бальзак, Олдос Хаксли, Грэм Грин, Уильям Голдинг, Джон Голсуорси һәм Шекспирҙың әҫәрҙәрен тәржемә итә. Минаға билдәлелекте Bir Dinazorun Anıları («Воспоминания динозавра») автобиографияһы килтерә. Ул 1998 йылда баҫылып сыға һәм бер нисә аҙна эсендә бестселлер исемлегендә ҡала. 1999 йылда Мина тағы бер уңышлы Bir Dinazorun Gezileri («Путешествия динозавра») автобиографияһын баҫтырып сығара.
1993 йылда «Golden Book Award» премияһын ала. Вирджиния Вульф тураһында эше өсөн 1995 йылда ул Седат Симави әҙәби премияһын ала, 1996 — «Association of People of Letters Honor Award» премияһын.
Сәйәси карьераһы
Сәйәси эшмәкәрлегенең башы 1960 йылға ҡарай. Демократик социалистик Төркиә эшселәр партияһы (TIP) һәм Теләктәшлек һәм азатлыҡ партияларына инә (ÖDP). 1999 йылда Теләктәшлек һәм азатлыҡ партияһынан парламентҡа кандидатураһын ҡуя, әммә кәрәкле тауыш һаны йыя алмай. .
Шәхси тормошо
Мина Урган актёр һәм шағир Джахит Ыргатта (1916—1971) кейәүҙә була. Һуңыраҡ ирле-ҡатынлы айырылыша. Минаның улы шағир һәм рәссам Мостафа Ыргат (1950—1995) һәм ҡыҙы актриса  Зәйнәп Ыргат.
Мина Урган 2000 йылдың 15 июнендә 84 йәшендә Истанбулда вафат була. Ашиян зыяратында ерләнә, ерләүҙә бик күп яҙыусылар һәм сәнғәт кешеләре була.
Алтын булла (1242)
1242 йылғы алтын булла — Европаға монголдарҙың баҫып инеү осоронда Венгрия короле Бела IV Градец тораҡ пункты халҡына «ирекле король ҡалаһы» хоҡуҡтарын биргән эдикт. Документ 1242 йылдың 16 ноябрендә Вировитиц ҡалаһында ҡабул ителә һәм 1266 йылда раҫлана. Оригинал 57х46 сантиметрлыҡ пергамент киҫәгендә яҙылған, хәҙерге ваҡытта ул Хорватия Дәүләт архивында ҡаты консервация шарттарында һаҡлана, ә уның күсермәһе Загребтағы Ҡала музейында күрһәтелә.
Алдағы тарихы
1241 йылдың яҙында Шайо йылғаһы буйындағы алышта монголдар венгр-хорват армияһын ҡыйраталар. 1241—1242 йылдарҙа монголдар хәҙерге Загреб территорияһына барып етәләр, юлда осраған тораҡ пункттарын юҡҡа сығаралар һәм яңыраҡ төҙөлгән Загреб соборын талайҙар. Монголдар киткәндән һуң король Бела IV, насар нығытылған ҡаласыҡтар яулап алыусыларҙы туҡтата алмауын күреп, нығытылған ҡаласыҡтар төҙөүҙе дәртләндереү маҡсатында бер нисә документ сығара, шуларҙың береһе әлеге Алтын булла була.
Шарттары
Алтын булла «Загреб ҡалҡыулығындағы Градецты» «ирекле король ҡалаһы» тип иғлан итә. Ҡала менән «ҡала судьяһы» идара итергә тейеш була (хорв. gradski sudac, iudex), ул халыҡ тарафынан йыл һайын һайланып ҡуйыла һәм ҡала мэры ролен башҡара. Бынан тыш, йыл һайын, 3 февраль көнө (Изге Власий көнөндә), 8 «юрист» (jurati) һәм 20 ҡала советы ағзаһы һайлана. Булла ҡала территорияһын билгеләй: Медведница тауҙарынан — көньяҡҡа табан, Врапчак йылғаһынан — көнбайышҡа һәм Сава йылғаһынан — төньяҡҡа. Ҡала, туранан-тура королгә буйһоноуға күрә, феодал юрисдикцияһы аҫтынан да, күршеләш ятҡан Каптол ҡалҡыулығында урынлашҡан сиркәү иерархтары юрисдикцияһы аҫтынан да сығарыла; Урта быуаттарҙа Градец халҡының һәм Каптолдағы руханиҙарҙың үҙ-ара бәрелештәре гражданлыҡ һуғыштарына килтерә. Градец халҡы күп кенә дәүләт һалымдарынан һәм йыйымдарҙан азат ителә.
Ташламаларға алмашҡа халыҡ үҙ иҫәбенә Градец ҡалаһы тирәләй нығытмалар төҙөргә тейеш була, һәм улар 1266 йылда эшләнә. Шулай уҡ улар король ҡалаға килгән осраҡтарҙа «12 үгеҙ, 1000 күмәс һәм 4 мискә шарап» әҙерләп ҡуйырға (1266 йылда король тарафынан был йөкләмә юҡҡа сығарыла) һәм Славонияның герцогын йәки Хорватия банын, улар ҡалаға килгән осраҡта, тулыһынса тәьмин итергә тейеш булалар (Хорватия баны бында бер тапҡыр ғына булып китә).
Һөҙөмтәләр һәм эҙемтәләр
Ике сауҙа юлы сатында урынлашҡан һәм таш стеналар менән уратып алынған Градец ҡалаһында XIV быуатта уҡ 3000 кеше йәшәй һәм ҡала Урта быуат Европа ҡалалары араһында билдәлелек яулай, сөнки бында аҡса һуғыу йортобула, шулай уҡ Славонияла йыйылған «утыҙынсы король өлөшө» (tricesima; 1267 йылда Градец халҡы унан азат ителә), туплана, шуға күрә ҡала венгр-хорват дәүләтенең финанс үҙәге булып һанала.
Градец 1850 йылға тиклем «судья» тарафынан идара ителә, нәҡ ошо ваҡытта Градец, Каптол һәм тағы ла бер нисә тораҡ пункты формаль рәүештә яңы Загреб ҡалаһына берләштереләләр.
Рәсәйҙең Федераль именлек хеҙмәте академияһы
Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте академияһы (Академия ФСБ России) — Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте һәм Рәсәйҙең башҡа махсус хеҙмәттәре, дуҫ дәүләттәрҙең махсус хеҙмәттәре өсөн офицерҙар әҙерләүсе юғары хәрби уҡыу йорто.
Академия 1992 йылдың 24 авгусында Рәсәй Федерацияһы Президенты указы нигеҙендә Ф. Э. Дзержинский исемендәге КГБ юғары мәктәбе һәм һәм Сик буйы ғәскәрҙәре академияһы базаһында ойошторола.
Рәсәй Именлек хеҙмәте академияһы үҙ эсенә Криптография, элемтә һәм информатика институтын (ИКСИ) һәм составында ике — тәфтиш һәм контрразведка — факультет булған Оператив составты әҙерләү институтын ала. Шулай уҡ айырым факультеттары бар: ситтән тороп уҡыу, тәржемә, сит ил гаржадндары өсөн махсус факультет, етәксе кадрҙар әҙерләү факультеты. 2018 йыл дан академия начальнигы генерал-полковник Е. С. Сысоев була.
Тарихы
1930 йылдың майында Мәскәүҙә ОГПУ кадрҙары әҙерләү һәм белемдәрен камиллаштырыу буйынса мәктәп төҙөлә башлай, ул 1930 йылдың 4 июненән ОГПУ Үҙәк мәктәбе тип атала. 1934 йылдың 14 июлендә, СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты ойошторолғас, ОГПУ Үҙәк мәктәбе СССР НКВД-һы Именлек хеҙмәте төп идаралығының Үҙәк мәктәбе тип үҙгәртелә.
1939 йылдың 21 мартында СССР НКВД-һы Именлек хеҙмәте төп идаралығының Үҙәк мәктәбе Дәүләт именлеге комиссары Лаврентий Берия указы менән СССР НКВД-һы юғары мәктәбе итеп үҙгәртеп ҡорола. 1940 йыл башында совет дәүләт именлеге органдарының һәр өсөнсө етәксеһе курстар тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда мәктәп ете меңдән ашыу белгес һәм офицер әҙерләп сығара. Юғары мәктәпте тамамлаған алты кеше Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була — Д. Н. Медведев, В. А. Молодцов (үлгәндән һуң), A. M. Рабцевич, А. В. Лягин (үлгәндән һуң), А. П. Жидков һәм Е. И. Мирковский. 1945 йылдың 30 авгусында НКВД Юғары мәктәбе, СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы, Ҡыҙыл байраҡ һәм грамота менән бүләкләнә.
СССР Министрҙар Советының 1952 йылдың 15 июлендәге ҡарары менән өс йылылҡ уҡыу мөҙҙәтле, тыңлаусыларға юридик вуздар программаһы буйынса белем биргән СССР МГБ-һы Юғары мәктәбе ойошторола. 1954 йылдың апрелендә ул 189 студент сығара, уларҙың 37-һе мәктәпте отличие менән тамамлай.
СССР Министрҙар Советы ҡарары менән 1962 йылдың 2 авгусында КГБ Юғары мәктәбенә Ф. Э. Дзержинский исеме бирелә.
Афғанстанда махсус задание үтәгәне өсөн В. Белюженко, Г. Зайцев, В. Карпухин, Б. Соколов Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
1992 йылдың 24 авгусында Ф. Э. Дзержинский исемендәге Юғары мәктәп һәм Сик буйы ғәскәрҙәре академияһы нигеҙендә Рәсәй Федерацияһының Именлек министрлығы академияһын ойошторола, 1993 йылдың 23 авгусынан Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән уның уставы раҫлана.
Структураһы
Академияның өҫтәмә белем биреү системаһы ғәмәлдәге хеҙмәткәрҙәрҙең квалификацияһын күтәреү һәм белемен камиллаштырыу, шулай уҡ ФСБ-ла хеҙмәт итеү өсөн һайлап алынған юғары белемле кешеләрҙең махсус әҙерләүҙе үҙ эсенә ала. Өҫтәмә белем биреү системаһы барлыҡ факультеттарҙа ла эшләй, әммә төп факультет булып етәксе кадрҙар әҙерләү тора (ФПРК).
Академия структураһында мәғлүмәт тапшырыу, һаҡлау һәәм эшкәртеү өлкәһендә белгестәр әҙерләгән Криптография, элемтә һәм информатика институты (ИКСИ) инә. 1949 йылда — ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарары менән Криптографтар юғары мәктәбе, ә Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында, СССР Министрҙар Советы ҡарары менән ябыҡ бүлексә ойошторола. Һуңғараҡ уларҙы берләштереп, СССР КГБ-һы Юғары мәктәбенең техник факультеты асыла. 1992 йылдан Юғары мәктәптең Криптография, элемтә һәм информатика институты итеп үҙгәртелә (ИКСИ). Әҙерлектең төп йүнәлештәре булып тора: криптография, ғәмәли математика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы, электрон техника, радиотехника һәм элемтә тора.
Начальниктары
1950—1960 йылдарҙа Ф. Э. Дзержинский исемендәге СССР КГБ-һы Юғары мәктәбен полковник А. Я. Ефимов, генерал-майор Е. И. Борисоглебский, генерал-майор А. Н. Куренков етәкләй.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1992 йылдың 24 авгусындағы Указына ярашлы, Ф. Э. Дзержинский исемендәге Юғары мәктәп менән Сик буйы ғәскәрҙәре академияһы ҡушылып, Рәсәй Федерацияһының Именлек министрлығы ойошторола.
Абитуриенттар
Элек армияла хеҙмәт иткәндәр генә алынһа, хәҙер күпселек мәктәптән һуң шунда уҡ уҡырға инә.
Петах-Тиква
Петах-Тиква (פֶּתַח תִּקְוָה) — («Өмөт ҡапҡаһы» иврит), Гуш-Дандағы ҡала, Тель-Авивтан көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан
Майҙаны — 38  км²
Тарих
Ауылдың исеме — «өмөт ҡапҡаһы» йә — Хошеа пәйғәмбәр китабынан (Осий) (2:15) алынған. 1878 йылда Иерусалимдан килгән дини йәһүд төркөмөнөң ауыл хужалығы ултырағы итеп нигеҙләгән. Улар башта бындай ултыраҡты Иерихон янында төҙөргә булалар, ләкин төрөк власы быға ҡаршы сыға. Шул ваҡытта йәһүдтәр ер хужаһы гректан 340 гектар ерҙе Яркон йылғаһы башында, һаҙлыҡлы урында, ғәрәптәрҙең Мулаббис ауылы янында һатып ала, шулай итеп яңы заманда беренсе йәһүд ауыл хужалығы ултырағына нигеҙ һала. Һуңыраҡ уны «Эм ха-Мошавот», (אם המושבות) — «әсә мошавот» — һүҙе «мошава» (айырмалы рәүештә, «мошать») тип атайҙар, һуңғараҡ бындай сион ауылдары ҙур ҡалаларға әүерелгән.
Петах-Тикваға нигеҙ һалыусылар араһында, И. Саломон, И. Штампфер, И. Рааб һәм Д. Гутман (1827-94) була, улар яңы күскенселәрҙе йәлеп итә, ләкин бында малярия эпидемияһы башланып китә, шунлыҡтан тәүге уңыш түбән була. 1882 йылда Петах-Тиквала 10 йорт һәм уларҙа 66 кеше иҫәпләнә, малярия арҡаһын ауылдың күп кешеләре Яхудие ауылына (хәҙер Иехуд) күсеп китә, ләкин улар үҙ ерҙәрен эшкәртеүҙе дауам итә. 1883 йылда Билу хәрәкәте ағзалары Яркон йылғаһынан алыҫтараҡ яңы ултыраҡҡа нигеҙ һала. Уға Ховевей Цион (Белосток) ағзалары ҡушыла.
Яңы күскенселәр шул уҡ ҡыйынлыҡтар менән осраша — ауыл хужалыҡ тәжрибәһе булмау, малярия, төрөк хакимиәтенең дошмансылыҡ күрһәтеүе, ғәрәп күршеләренең һөжүме дауам итә. Барон Э. де Ротшильд ярҙамы менән һаҙлыҡтар киптерелә. Мошава менән идаралыҡ итеү урындағы советтан барон хакимиәтенә күсә. Һуңғараҡ барон хакимиәте менән ауыл кешеләре араһында көсөргәнеш барлыҡҡа килә; 1900 йылда Ротшильд ауыл биләмәһен Йәһүд колонизацион йәмғиәтенә тапшыра. Ғәрәптәрҙең һөжүменән һаҡланыу отрядтары (илдә беренсе булып) төҙөлә, уның етәксеһе А. Шапира була.
1891 йылда Петах-Тиквала 464 кеше иҫәпләнә, 1900 йылда — 818. Мошава израиль эшселәр хәрәкәте үҙәгенә әйләнә; бында 1905 йылда буласаҡ Ха-Поэль ха-Цаир (הפועל הצעיר) һәм Ахдут ха-'авода (Тнуа-ле ахдут ха-'авода) партияларына нигеҙ һалына. 1-се бөтә донъя һуғышынан һуң мошаваға бик күп яңы репатрианттар күсеп килә. 1921 йылдын майында Петах-Тиква кешеләре ғәрәптәрҙең атакаһын кире ҡаға, әммә уларҙың дүртәүһе һәләк була. 1930 йылда бында Хагананың штаб-фатиры урынлаша. 1930 йылда Петах-Тиквала 8,8 мең кеше йәшәй, ә 1938 йылда — 20 мең; 1939 йылда Петах-Тиква ҡала статусын ала. Шул уҡ ваҡытта бында сәнәғәт йылдам үҫешә башлай, беренсе сиратта — ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү буйынса предприятиелар барлыҡҡа килә.
Был ваҡытта ҡала бик тиҙ үҫеп китә, уға бер нисә күрше ауылдар (Махане-Йехуда, Эйн-Ганним, Кфар-Ганним, Кфар-Авраам һәм башҡалар) ҡушыла. 1948 йылдан һуң үҫеш тағы ла шәбәйеп китә (1953 йылда 45 мең кеше, 1961 йылда 54 мең кеше, 1970 йылда 83,2 мең кеше йәшәй). ХХ быуаттың 90-сы йылдарында Петах-Тикваға элекке СССР иленән бер нисә тиҫтә репатрианттар күсеп килә. Яңы предприятиелар барлыҡҡа килә (металл эшкәртеү, химия, текстиль, аҙыҡ-түлек һәм башҡа). Ҡалала Ицхак Рабин исемендәге медицина үҙәге («Белинсон») эшләй — ул илдең иң ҙур ойошмаларының береһе, шулай уҡ Шнайдер исемендәге Балалар медицина үҙәге — Яҡын Көнсығыштағы иң алдынғы медицина үҙәге эшләй. Ҡалала «Яд ле-баним» мемориаль үҙәге бар, ул Израиль дәүләтен обороналауҙа һәләк булғандар иҫтәлегенә төҙөлгән.
Халыҡ
Израиль статистика мәғлүмәттәре бюроһы күрһәткестәре буйынса 2018 йылдың башында бында 240357 кеше йәшәй.
Ҡыҙыҡлы факттар
И. Герцтың «Тикватейну» шиғырының (1878) (ивритсә «Беҙҙең өмөт») беренсе строфаһы Тергеҙелгән Израиль дәүләтенең гимны итеп алығнан, ул шиғыр Петах — Тиква ултырағының асылыуына арналған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡатын-ҡыҙ түше
200px|thumb|upright|Ҡатын-ҡыҙ түшенең үҫеүе енси үҫеш билдәһе 200px|thumb|upright Ҡатын-ҡыҙ түше — уңдырышлылыҡ символы булараҡ ҡабул ителә. Бик күп мәҙәниәттәрҙә бала табыу һәм уңдырышлылыҡ алиһәләре күп йәки ҙур түшле ҡатын-ҡыҙ итеп һүрәтләнгән.
Бөйөк рәссамдарҙың йөҙҙәрсә картиналарында яланғас түшле ҡатын-ҡыҙ һүрәтләнгән.
Ҡатын-ҡыҙҙың үҫешкән түше икенсел енси билдәләр булып һанала. Бик күп халыҡтарҙа кеше алдында түште асыҡ йөрөтөү оятлы һанала. Әммә ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә бындай тыйыу сикле йәки бөтөнләй юҡ. Ҡайһы осраҡтарҙа яланғас түште (топлес) күрһәтергә ярай, ҡасан юҡ икәненә ҡараш төрлө. Бәғзе бер көнбайыш мәҙәниәттәрҙә пляжда рөхсәт ителһә, кеше йәшәгән урындарҙа, мәҫәлән, ҡала үҙәгендә, тыйыла. Күпселек осраҡтарҙа декольте рөхсәт ителһә лә, шунан артығы тыйыла. Әгәр түште асыу бала имеҙеү менән бәйле булһа, ҡағиҙә булараҡ, мөмкин тип һанайҙар. Феминисткаларҙың фекеренсә иһә ҡатын-ҡыҙҙың йәмғиәттә яланғас түш күрһәтә алыуы енестәрҙең тигеҙлеге менән бәйле. Һәр күкрәктең уртаһынан саҡ ҡына түбәнерәк, дүртенсе интеркосталь арауыҡ йәки бишенсе ҡабырға кимәле тураһында, өҫкө йөҙөндә ҙур булмаған пигментлы түңәрәк — ареола урынлашҡан. Ареола уртаһында имеҙеү биҙҙәренең экскреторлы үткәргестәренең тышҡы остары урынлашҡан, шуның һөҙөмтәһендә һөт — лактация бүленеп сыға, уның башы ғәҙәттә гормональ рәүештә бала табыу осоро менән бәйле. Умм де лази төҫөндә ғәҙәттә алһыу-көрән төҫтә була.
Ҡыҙҙарҙа һөтимәр биҙҙәрҙең үҫеше уларҙың ғәҙәти енси характеристикаларының мөһим элементтарының береһе булып тора, ә үҫешкән һөтимәр биҙҙәр ҡатын-ҡыҙҙарҙың икенсел енси һыҙаттары иҫәбенә инә, шул уҡ ваҡытта һөтимәр биҙҙәрҙең ирҙәрҙә (гинекомасция) оҡшаш үҫеше патология булып тора һәм сағыштырмаса һирәк осрай.
Традицион уңдырышлылыҡ символы. Күп мәҙәниәттәрҙә бала табыу һәм бала табыуҙың ҡурсалаусы алиһәһе күп имеҙеүсе йәки тулы түшле ҡатын-ҡыҙ булараҡ һүрәтләнә.
Түштең үҫеше
Орлоҡланған йомортҡа күҙәнәгенең Хромосома йыйылмаһы (генотип) тәүбашлап енси айырманы (фенотип) тәьмин итә. 9—10 йәштә енси өлгөрөш осоронда түш үҫә башлай һәм был 2—3 йыл дауам итә. Таннер буйынса(Tanner scale) түш һәм төктәр үҫә башлауы ошонда һүрәтләнә :
Һеркәләнгән йомортҡаның (генотип) хромосомаль йыйылмаһы енестең (фенотиптың) беренсел дифференциацияһын билдәләй. Ҡатын-ҡыҙ эмбриондарында, ике X хромосома булыуы арҡаһында, инә заттарҙың эске һәм тышҡы енес ағзалары феталь үҫеш осоронда барлыҡҡа килә. Эскеләренә аналыҡ, аналыҡ, аналыҡ, фаллопия түмәрҙәре һәм ҡәҙимге түмәрҙәр, ҡәҙимге, лабиа, майор һәм кесе, клиторҙарҙың тышҡы вестибюлдәре инә. Бөтә был органдар менән ҡыҙ донъяға килә лә инде, һәм улар, бәлиғ булыу (бәлиғ булыу) тамамланғандан һуң ғына репродуктив функцияны үтәргә әҙер булыуҙарына ҡарамаҫтан, баштан уҡ ҡатын-ҡыҙ ҡиәфәтенә эйә була, шуға күрә ҡыҙҙарҙың бәләкәй генә таяғының тышҡы ҡиәфәте малайҙарҙың бәләкәй янбаш һөйәгенән айырыла; Ҡыҙҙарҙа һөт биҙҙәрҙең үҫеүен теларш тип атайҙар һәм ғәҙәттә 9-10 йәштә бәлиғ булалар. Артабанғы үҫеше, ғәҙәттә, гормондар тәьҫире аҫтында бәлиғ булған осорҙа, ғәҙәттә, 2-3 йыл дауам итә. Был осорҙа инә организм репродуктив функция башҡарырға әҙерләнә: йомортҡа аналыҡтарҙа өлгөрә башлай, овуляция барлыҡҡа килә, һөҙөмтәлә күрем (менархия) барлыҡҡа килә.
Түштәрҙең ҙурлығы
Күкрәктең ҙурлығы һәм формаһы индивидуаль була. Ҡатын-ҡыҙ күкрәгенең ҙурлығы буйынса айырым айырмалар аҫты май ҡатламының ҡалынлығына бәйле. Күкрәк формаһы (баҫып йәки баҫып тороу) һөтимәр биҙ ҡамалған тоташтырғыс туҡыма капсулаһының ныҡлығына һәм һығылмалылығына бәйле. Шулай итеп, күкрәктең ҙурлығы ла, формаһы ла ҡатын-ҡыҙҙың имеҙеү һәләтенә йоғонто яһамай. Күкрәк ҙурлығы, ҡағиҙә булараҡ, брас үлсәменә ҡарата ҡулланыла. Күкрәк биҙенең уртаса ҙурлығы гирт буйынса яҡынса 80 см тәшкил итә. Ғәҙәттә һул күкрәге уң күкрәгенән саҡ ҡына ҙурыраҡ була.
Түш ҙурайтыу
Реконструктив һәм эстетик хирургия өлкәһенә ҡағылышлы күкрәк биҙен тулыландырыу операцияһы. Эстетик, шулай уҡ медицина сәбәптәре буйынса барлыҡҡа килеүе мөмкин.
1889 йылда беренсе тапҡыр шыйыҡ парафин инъекцияһы менән күкрәге ҙурайтыла. XX быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында күкрәкте ҙурайтыу өсөн адипоз туҡыма, резина, йөн, гутта-перча, полиэтилен һәм поливинил губка, полиэтилен, полиэстер пенополиуретан, полиуретан, полиэстика һәм тефлонсиликон протездарын ҡулланырға маташалар. Бындай операциялар инфекцияларға, шештәргә, күкрәк деформацияларына, майлы некрозға һәм хроник шешеү реакцияларына килтерә.
1950—1960 йылдарҙа кәм тигәндә 50 000 ҡатын-ҡыҙға төрлө синтетик материалдар, шул иҫәптән шыйыҡ силикон һәм поливинил губкалар индерелә. 1961 йылда Америка хирургтары Т. Кронин һәм Ф. Джероу силикон имплантаттарын эшләй. 1964 йылда француз компанияһы Arion тоҙ менән тултырылған имплантанттар эшләй.
Имплантанттар фибрус капсулаларының барлыҡҡа килтерә, был капсулалы контрактура һәм күкрәк ауыртыуына килтереүе мөмкин. Күкрәктәр асимметрияһын булдыра, емшек тирәһендә һиҙгерлекте боҙа ала.
Түште тарттырып ҡуйыу
Күкрәк күтәргесе дропинг туҡымаларын (птозис) төҙәтеү һәм эстетик яҡтан ҡыҫыу өсөн тәғәйенләнгән. Күкрәк күтәргестең төп бурыстары — емшек-ареола комплекстарын юғарыраҡ урынға күсереү, шулай уҡ күкрәктең матур формаһын булдырыу. Ҡайһы бер осраҡтарҙа (мәҫәлән, биҙ туҡымаһы булмаған осраҡта), биҙҙәрҙең юғары проекцияһын алыу өсөн күкрәк биҙен тулыландырыу менән бер рәттән күтәргес яһала. Күкрәкте ҙурайтыу өсөн стандарт хирургик юл менән күкрәк массаһын арттыралар.
Редукцион маммопластика
Редукцион маммопластика гигантомастия булғанда һәм биҙ һәм адипоз (артыҡ май) туҡымаларҙы һәм артыҡ тирене алып ташлау юлы менән һөт биҙҙәре күләмен кәметеүгә йүнәлтелгән. Ҡатын-ҡыҙҙың һөт биҙҙәре йөклөлөк, дөйөм эндокрин боҙолоуҙар һәм һимереү ваҡытында ҙурая. Күпселек пациенттарҙа маммопластиканы кәметеүҙең төп күрһәткесе булып ауыр птоз һөтимәр биҙҙәре тора, был ҡатын-ҡыҙға физик һәм әхлаҡи уңайһыҙлыҡ тыуҙырыуы мөмкин. Ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар умыртҡа һөйәгенең ауыртыуына, шулай уҡ бюстгальтерҙың ҡыҫып тороуы арҡаһында яурындарҙа тәрән һыҙаттар барлыҡҡа килеүенә зарлана. Һөтимәр биҙҙәрҙең гипертрофияһы хроник мастит һәм мастопатия менән оҙатыла ала. Һөт биҙҙәре ауырыуҙары һәм ауыр сирҙәр булғанда был операция эшләнмәй.
Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы
Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы (14 февраль 1925 йыл — 4 декабрь 2000 йыл) — төҙөүсе. 1955—1985 йылдарҙа «Өфөтрансстрой» тресы 826-сы төҙөлөш-монтаж поезының балта оҫталары бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Мөхәмәт Кәрим улы Сәлимов 1925 йылдың 14 февралендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Елдәр ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1947 йылда Ҡыҙыл Армия сафынан демобилизациянан һуң, Свердловск ҡалаһында ауыр машиналар эшләүсе Урал заводында эшсе булып башлай. 1948—1949 йылдарҙа — Кемерово өлкәһенең «Ленинуголь» тресының «Комсомолец» шахтаһы забойщигы, 1950—1951 йылдарҙа — Һатҡы механизацияланған урман пунктында балта оҫтаһы, 1951—1955 йылдарҙа — Свердловск өлкәһе Синячихинский урман трансхужалығында балта оҫтаһы.
Кошарская
Кошарская — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы,Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Зельмень балкаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы
Биографияһы
1955 йылдан М. К. Сәлимов «Уфимтрансстрой» тресының 826-сы поезының төҙөлөш-монтаж балта оҫталары бригадиры була. Уның бригадаһы, хеҙмәттең алдынғы ысулдарын һәм бәләкәй механизация сараларын киң ҡулланып, трест буйынса күрһәткестәр уртаса 105—107 процент булғанда, уны даими рәүештә 110—115 процентҡа арттырып үтәй.
Кошарская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы
Биографияһы
Торлаҡ йорттар ҡыйығының ҙур күләмле элементтарын йыйыу, тәҙрә һәм ишек блоктарына быяла ҡуйыуҙа яңы ысул индерелә һәм үҙләштерелә. Был яңылыҡтарҙан йыллыҡ итисади һөҙөмтә 2,7 мең һум тәшкил итә.
Кошарская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы
Биографияһы
Бригада ете йыллыҡ планды (1959—1965) 6 йыл да 4 айҙа үтәп, 35 мең квадрат метр торлаҡ майҙанын һәм ауыл хужалығының 5 объектын ҡулланыуға тапшыра, 5,1 мең һумлыҡ ағас һәм ҡаҙаҡ экономиялай. Бригадаға треста беренселәрҙән булып «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исеме бирелә.
Балта оҫтаһы һәм столяр һөнәренә камил эйә булып, М. К. Сәлимов тәжрибәһен йәштәр менән бүлешә, 18 кешегә үҙ профессияһы серҙәрен өйрәтә, уның етәкселегендә 82 йәш балта оҫтаһы белемен камиллаштыра, уларҙың бишеһе бригадир булып китә.
Ике йыл эсендә генә бригада йылына 2,4 мең һум экономияланған 6 рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә.
Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙәге юғары етештереү күрһәткестәре, төҙөлөш материалдарын экономиялау, объектты ваҡытынан алдараҡ сафҡа индереү, прогрессив ысулдар ҡулланыу өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 28 июлендәге Указы менән М. К. Сәлимовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1985 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем М. К. Сәлимов «Өфөтрансстрой» тресының 826-сы төҙөлөш-монтаж поезы мастеры булып эшләй.
2000 йылдың 4 декабрендә вафат була.
Иҫке Ҡолсобай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ирмес
Ирмес — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/269/74 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бакден һарайы
Бакден һарайы (ингл. Buckden Towers ) —  XII быуатта төҙөлгән замок, Англияла, Кембриджширҙың  Бакден ауылында урынлашҡан.
Тарихы
Күп сығанаҡтарҙа һарайҙың барлыҡҡа килеүе XV быуатҡа ҡараһа ла, ысынында беренсе ағас ҡәлғә  Линкольн ҡалаһы епископтарының резиденцияһы булараҡ 1175 йылда төҙөлгән. Һуңынан, 1475 йылда,  ағас конструкцияныңнигеҙен кирбес  менән алмаштыралар һәм диураҙар һәм йырын менән һаҡланып торған бейек кирбес манара төҙөйҙәр,  1832 йылда комплекс өлөшө  сиркәү вәкилдәре бойороғо буйынса һүтелә.
Рим-католик епископлығы Нортгемптонға күскәндән һуң, 1956 йылда миссионер-кларетиндар замок биләмәһен  кесе семинария итеп итеп ҡуллана, унда кларетин булырға теләүсе балаларҙы алдан өйрәтәләр. Кесе семинария 1965 йылдың июлендә ябыла, шунан бирле Бакден һарайы кларетиндарҙың конференц-үҙәге була. Шулай уҡ биләмәлә Линкольдан Изге Хью католик сиркәүенең мәхәлләһе урынлашҡан, ул урта быуат һарайы урынында тора һәм семинаря юниорҙары өсөн сиркәү булараҡ төҙөлгән. Башнялар килеүселәр өсөн тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында асыҡ, ммә эттәрҙе алып килеү тыйыла.
1551 йылдың 16 июлендә, Генри, герцог Саффолк һәм уның ҡустыһы лорд Чарльз бында тире ауырыуынан вафат булалар. Улар Кембриджелағы эпидемиянан ҡотолоу өсөн Бакденға килгән булалар.
1630 йылдарҙа бында епископ Уильямс йәшәй, ул Бакденды яҡшы хәлгә килтерә, ул  ҡунаҡсыллығы  менән айырылып торған.
Антиквар Эдвард Джон Раджа 1839 йылда тарихи хеҙмәтен баҫтырып сығара, ул Бакден замогы тураһында ҙур булмаған очерк була
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сәфәрғәли
Сәфәрғәли (Сәфәрғәле) — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Сәфәрғәли (Cәфәрғәле) — «сәфәр» һәм «ғәли» һүҙҙәрен ҡушып яһалған ҡушма исем. Мосолман халҡында ир баланы исемләйҙәр.
Билдәле шәхестәр
Сәфәрғәли Искәндәр улы Йәнтүрин (15 март 1945 йыл) — ғалим-ботаник, эколог, ҡурайсы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2015 йылға тиклем экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы Ишбердин Сафаргали Бадретдинович; 1905 йыл — 1968 йыл) — Баймаҡ районында колхоз рәйесе, шахтёр-забойсы, шартлатыусы. СССР-ҙың почётлы таусыһы (1952), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1951) кавалеры.
Фамилиялар
Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы (15 октябрь 1937 йыл Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Нәби ауылы — 1 август 2003 йыл)— Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре», йырсы, зоотехник, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм «Почёт билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Сәфәрғәлиев Зыя Сәфәрғәли улы Сафаргалиев Зия Сафаргалиевич 21 сентябрь 1913 йыл — 21 апрель 1990 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945)
Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы Сафаргалин Таип Аюпович 1907 йыл — 19 август 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец, ефрейтор. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) кавалеры.
Сәфәрғәлиев Ғәфиәт Байрамғәле улы Сафаргалиев Гафият Байрамгалиевич) — (1912 йыл — 12 апрель 1944 йыл), легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой, һуңыраҡ гвардия өлкән сержанты.
Кесе Каинзас
Кесе Каинзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каинзас йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каган Илья Иосифович
Каган Илья Иосифович (10 октябрь 1929 йыл) — СССР һәм Рәсәй анатомы, медицина фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996). Почёт ордены кавалеры (2005)
Биографияһы
Илья Иосифович Каган 1929 йылдың 10 октябрендә Минск ҡалаһында уҡытыусыһәм Белоруссия ССР-ы Фәндәр академияһы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге айҙарында ғаилә Чкалов ҡалаһына  (хәҙер Ырымбур)  эвакуациялана.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
Эксперименталь хиругия һәм клиник анатомия өлкәһендә белгес. Хеҙмәттәре нормала һәм патологияла үҙәк нерв системаһының вена йүнәлеше торошон, ҡыуыш эсле органдарҙың клиник анатомияһын һәм микрохирургияһын, ҡан тамырҙары һәм нервыларҙы, үҙе иҫән саҡта анатомик ҡатламдарҙы визуаль өйрәнеүгә, оператив хирургия һәм топографик анатомия уҡытыуҙы камиллаштырыуға арналған.
Уның ғилми етәкселеге аҫтында 99 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнә. Уның уҡыусылары — профессор В. М. Боев, РФА академигы Г.Т.Сухих, профессор Л. М. Железнов һ. б.
1997 йылда Рәсәй клиник анатомдар ассоциацияһын ойоштора һәм уның тәүге президенты (1997—2009)була. Әлеге ваҡытта уның почетлы президенты булып тора.