cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сартбаева Кайыркүл
Биографияһы
П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын тамамланғандан һуң 1962 йылда Ҡырғыҙ опера һәм балет театры солисы итеп ҡабул ителә. Кайыркүл Сартбаева үҙенең ижади эше осоронда 50-нән ашыу опера партияһын башҡара алған, улар араһында: Владимир Власовтың, Абдылас Малдыбаевтың, Владимир Ференың шул исемдәге операнан Ай-Чурек; Михаил Раухвергер, Каныкей һәм Калыймандың шул уҡ исемдәге операһынан Йәмилә; Владимир Власов, Абдылас Малдыбаев, Владимир Ференың «Манас» һәм «Токтогул» операларынан Тотуя Һәм Валентина; Сатылган Осмоновтың «Сепил» операһынан Акбийкә; Насы́р Давле́совтың «Ҡорманбәк» операһынан Айканыш; Петр Ильч Чайковскийҙың «Пиковая дама» операһынан Лиза һәм «Евгений Онегин» операһынан Татьяна; Джакомо Пуччиниҙың «Чио-Чио-Сан» операһынан Баттерфляй; Джузеппе Вердиҙың «Отелло» операһынан Дездемона һәм «Дон Карлос» операһынан Елизавета; Кирилл Молчановтың «А зори здесь тихие…» операһынан Лиза Бричкина; Александр Бородиндың «Кенәз Игорь» операһынан Ярославна; Вольфганг Амадей Моцарттың «Дон Жуан» операһынан Донна Анна; Джузеппе Вердиҙың шул уҡ исемле операһынан Аида һәм башҡалар.
1962 йылдан А. Малдыбаева исемендәге Ҡырғыҙ опера һәм балет театрында солист булып сығыш яһай.
1969—1970 йылдарҙа ул Ҙур театрҙа (Мәскәү) стажировка үтә.
Камера йырсыһы булараҡ концерттарҙа сығыш яһай. М. Абдраевтың, Т. Эрматовтың, К. Молдобасановтың, Н. Давлесовтың, А. Йәныбековтың, К. Осмоновтың, М. Бегалиевтың, А. Жээнбайҙың, С. Бактыгуловтың күп йырҙарын һәм романстарын тәү башлап башҡарыусы.
Кайыркүл Сартбаева сит илдәрҙә гастролдәрҙә була: Дания, Канада, Куба, Монголия, Польша, Румыния, Сүриә, Төркиә, Чехословакия, Швейцария, Швеция, Япония, ҠХР һәм башҡалар.
Шулай уҡ Ҡырғыҙ ҡатын ҡыҙҙар педагогия институтында, Б. Бейшеналиева исемендәге Ҡырғыҙстан дәүләт сәнғәт институтында (1986—1989 йылдарҙа — ректоры) һәм Ҡырғыҙ милли консерваторияһында (1987 йылдан яңғыҙ йырлау профессоры) уҡыта.
Әлеге ваҡытта Ҡырғыҙ опера һәм балет театрында, солистарҙың йәш быуыны менән үҙенең педагогик эшмәкәрлеге сиктәрендә, вокал буйынса оҫталыҡ дәресе етәксеһе булып тора.
«Мээрим», «Тоо-Гулу» һәм «Эне» хәйриә фондтарының әүҙем ағзаһы.
Ғаиләһе
Кайыркүл Сартбаева Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре һәм режиссеры Кубанычбек Арзиевта кейәүҙә була. Уның ҡыҙы-Айгөл, иҡтисад фәндәре кандидаты, улы — Искәндәр, Ҡырғыҙстандың атҡаҙанған артисы, Абдылас Малдыбаев исемендәге Ҡырғыҙстан милли опера һәм балет театрының художество етәксеһе һәм баш режиссеры, шулай уҡ 7 ейәне һәм 4 бүләһе бар.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Дәүләт бүләктәре:
Башҡа бүләктәре:
Ирәмәл (тәбиғәт паркы)
«Ирәмәл» — Башҡортостандың Белорет һәм Учалы районы биләмәләрендә, Силәбе өлкәһе менән сик буйында урынлашҡан тәбиғәт паркы. Ул өс блок-пост менән уратып алынған — Учалы яғынан, Белорет районының Николаевка ауылы һәм Силәбе өлкәһенең Төлөк ҡасабаһы яғынан.
Тарихы
Парк Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 31 декабрендәге ҡарары менән 49 338 гектар майҙанда булдырылған.
Тәбиғәт паркы тәғәйенләнеше — тау-тундра, тайга урманы һәм һаҙлыҡ экосистемаларын, үҫемлектәр һәм йәнлектәрҙең һирәк төрҙәре популяцияһын һаҡлау; Көньяҡ Уралдың ҙур йылғалары инештәренең тотороҡло гидрологик режимын тәьмин итеү; көйләнеүсе туризм һәм ял итеүҙе үҫтереү өсөн шарттар булдырыу.
Географияһы
Ирәмәл тау массивы үҙ эсенә иң бейек түбәләр — билән менән бүленгән Оло һәм Кесе Ирәмәлде индерә. Әүәләк, Баҡҡан, Ямантау, Нәре, Нургуш һәм башҡа тауҙар һәм һырттар күренә.
Флораһы һәм фаунаһы
Парк тулыһынса урман менән ҡапланған. Уның биләмәһендә һунар-промысла хайуандарының бөтә төрҙәре тиерлек йәшәй. Бында 553 төр юғары үҫемлек үҫә, йәғни Башҡортостандың бөтә флораһының сиреге, улар эсендә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән 57 төр, шуларҙың 15-е эндемиктар, ә 33-ө — реликт.
Туризм һәм ял
Парк территорияһы биш зонаға бүленә: Экскурсия маршруттары: Төлөк ҡасабаһынан, Яңы Хөсәйен ауылы, Байһаҡал ауылы, Николаевка ауылы Ҙур Ирәмәл тауы итәгенә килә.
Бөтә экскурсия маршруттары маркёр һәм уҡтар менән билдәләнгән, беседкалар, бәҙрәфтәр, усаҡтар, ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары өсөн контейнерҙар менән йыһазландырылған туристик туҡталҡалар бар. «Төлөк — Оло Ирәмәл итәге (йәйге)» экскурсия маршруты буйынса ҡунаҡ йорто бар. «Ирәмәл» тәбиғәт паркы биләмәһендә «Байһаҡал», «Өс айыу» туристар приюты һәм «Ҡамҡа» ҡунаҡ йорто урынлашҡан. «Байһаҡал» туристар приюты Ағиҙел ярында, иң бейек армыты Ирәмәл тауы булған Әүәләк һырты итәгендә урынлашҡан.
Ет-Яха
Ет-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сюты-Пой-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы
Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы (12.11.1948) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1998—2005 йылдарҙа Баҡалы районы хакимиәте башлығы, Башҡортостан Республикаһының ике саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Иҡтисад фәндәре кандидаты (2006). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2003). Райондың почётлы гражданы.
Биографияһы
Рәмис Мәхийән улы Дәүләтов 1948 йылдың 12 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Иҫке Ҡуян ауылында тыуған.
1966—1969 йылдарҙа Бәләбәй ауыл хужалығы техникумында уҡый.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, инженер-механик.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1969—1976 йылдарҙа «Баҡалы» совхозында инженер-механик.
1976—1977 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡытыу мастеры
1977—1978 йылдарҙа «Башмелиоводстрой» тресының производство мөдире, Баҡалы ауылында ПМК-20 предприятиеһының начальнигы урынбаҫары.
1978—1979 йылдарҙа Иҫке Ҡуян ауыл ауыл Советының башҡарма комитеты рәйесе.
1979—1981 йылдарҙа «Баҡалы» совхозының бүлексә идарасыһы (управляющий), баш инженеры.
1982—1998 йылдарҙа Карл Маркс исемендәге колхоз рәйесе.
1998 йылдан Баҡалы район хакимиәте башлығы.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты.
Sokol 1000 (мотоцикл)
Тарихы
Сериялы етештереү 1933 йылда башлана һәм 1939 йылдың сентябрендә туҡтала, был Икенсе донъя һуғышы башланыу менән бәйле. Мотоциклдың бөтә деталдәре (яҡынса 95 %) тиерлек Польшала етештерелгән һәм яҡынса 5 % ғына импортланған. 1936 йылдан һуң тәгәрәү подшипниктары ғына импортлы деталдәр булып ҡалдылар. Сығарылған осорҙа, ҡаты контроль арҡаһында, мотоцикл юғары сифатын һаҡлай. Шулай уҡ етештереү ваҡытында мотоцикл конструкцияһы, бер аҙ өҫтәмәләрҙе иҫәпкә алмағанда, бөтөнләй тиерлек үҙгәрешһеҙ ҡала. Двигателдәре Варшава янында урынлашкан «Урсус» заводында эшләнә (Zakłady Przemysłu Ciągnikowego „Ursus”). Һәр унынсы машинала барлыҡ узелдарҙы һәм агрегаттарҙы ентекләп тикшергәндәр, һәр бер мотоцикл клиентҡа һатыу алдынан юл һынауҙарын үтә.
Ҡулланыу даирәһе
Sokół 1000 Польша полицияһында, почта хеҙмәтендә ҡулланылған.
Польша армияһында элемтә ғәскәрҙәре, разведҡа подразделенияларында, бронетанк ғәскәрҙәрендә ҡоралда торған. Мәҫәлән, 12-се танк батальонында был төрҙөң 37 мотоциклы булған, ә 10-сы кавалерия бригадаһында — дөйөм алғанда 266 мотоцикл була. 1939 йылдарҙа Польша армияһында 1100 машина самаһы иҫәпләнә.
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, Венгрияла тиҫтәләгән мотоцикл тапҡандар, ошо факт Венгрия армияһы был мотоциклдарҙы файҙаланыуы тураһында дәлил булып тора.
1000 Sokół, 1939 йылда Берлинда, XII-се Олимпия уйындары асылыу уңайынан ойошторолған мотоциклеттарҙың "Йондоҙло съезы"нда ҡатнаша, дөйөм алғанда 2800 км үтә.
Белгестәр нисек баһалай
Sokół 1000 мотоциклының төп өҫтөнлөгө, эксперттар билдәләүенсә- уның оҙаҡҡа етеүе. Шулай уҡ машинаның тиҙлеге, быға хәтле ҡулланышта булған Америка аналогтарынан күпкә юғарыраҡ була. Арбаһында йомшаҡ подвеска булыуы иң шәп яңылыҡ, тип билдәләнә, сөнки был мотоцикл менән идара итеүҙе еңеләйтә һәм юлһыҙ ерҙә тиҙ йөрөргә мөмкинлөк бирә.
Етешһеҙлектәренә инә: ҙур ауырлыҡ, яғымлыҡ күп тотонола һәм бик юғары хаҡ.
Әбдей Абдуллов
Биографияһы
Әбдей Абдуллов сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Елпачиха (Үдик) ауылы башҡорттарынан.
1773 йылдың көҙөндә-ҡышында Әҙел Әшмәнев, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшев менән берлектә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында хәрәкәт иткән баш күтәреүселәрҙең етәкселәренең береһе була.
1773 йылдың 14 декабрендә, Уҫы даруғаһының башҡорт старшиналары, йөҙбаштары һәм рядовой общинниктар төркөмө составында, Әбдей Абдуллов Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ихтилал үҙәктәренең береһе булған Чесноковкаға килә. И. Н. Зарубин (Чика) Әбдей Абдулловҡа «пугачёв полковнигы» чинын бирә һәм кире Уҫы даруғаһына ҡайтара.
1773 йылдың декабренең икенсе яртыһынан Әбдей Абдуллов, Әҙел Әшмәнев, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшевтең отрядтары Уҫы ҡалаһы янын, Сарапул һәм Каракулино һарай ауылдарын, Юговский ҡаҙна, Аннинский, Рождественский, Башап, Шермяитский һәм башҡа заводтарҙы баҫып алалар. 1773 йылдың декабрь аҙағында ихтилалсыларҙың отрядтары Уҫы ҡалаһы янында туплана. Баш күтәреүселәр Көңгөр һәм Соликамск ҡалаларына, ә унан һуң Ҡазанға юлланырға ниәтләйҙәр. Әбдей Абдулловтың отряды Кама йылғаһы буйлап Көңгөргә барып Батырҡай Иткининдең отрядына ҡушылыпға тейеш була. Әбдей Абдуллов Башҡултай һәм Белявский ауылдарын, Көньяҡ Кама заводын баҫып ала. Үрге Мулла ауылында завод идарасылары 1700 кешенән торған каратель командаһын йыйырға ирешә. Әбдей Абдулов каратель отрядының етәксеһе һәм сәнәғәтсе Исмәғил Тасимов менән осраша. Һөҙөмтәлә Әбдей Абдулов алышҡа инмәйенсә, Уҫы ҡалаһы яғына сигенә.
1774 йылдың февраль—мартында тау заводтарында, Кама буйындағы башҡорт һәм рус тораҡ пункттарында ихтилал яғындағыларҙы мобилизациялай. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Сәләх (исем)
Сәләх — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Сәләх — «тыныслыҡ», «изгелек», «кәрәклек» тигән мәғәнәләр аңлатҡан ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Сәләх әд-Дин — Мысыр һәм Сүриә солтаны, талантлы полководец, XII быуатта мосолмандар башлығы. Әйүбиҙәр династияһына баш һалған, улар заманында Мысырға, Сүриәгә, Ираҡҡа, Хижазға һәм Йәмәнгә идара иткән.
Сәләх Кулибай (2 июль 1910 йыл — 15 октябрь 1976 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1948 йылдан — КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969)
Фамилияларҙа
Сәләхов Таһир Теймур улы (Tahir Teymur oğlu Salahov; 29 ноябрь 1928 йыл, Баҡы) — СССР һәм Рәсәйҙең театр рәссамы, педагог, профессор. 1979 йылдан СССР Художество академияһы Президиумы ағзаһы, 1997 йылдан Рәсәй Художество академияһы вице-президенты. СССР Художество академияһы академигы (1975; 1966 йылдан мөхбир ағза). СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1973). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1989). СССР Дәүләт премияһы (1968) һәм Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты, 1964 йылдан КПСС ағзаһы.
Сәләхетдинов Камал Ситдиҡ улы театр актёры. 1928—1968 йылдарҙа Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисы. РСФСР-ҙың (1957) һәм Татар АССР-ының (1943) халыҡ артисы.
Исток (Чарыш ҡушылдығы)
Исток  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Майский ауыл Советы (Иглин районы)
Майский ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Пайва (Чуман ҡушылдығы)
Пайва — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Чуман йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Партизан Герман урамы
Партизан Герман урамы —   Санкт-Петербургтың   Красносельский районындағы урам.    Петергоф шоссеһынан  башланып  Халыҡ Ополчениеһы проспектына тиклем..
Партизан Герман тураһында
Урамға исем 1964 йылдың ғинуарында  ленинградсыларҙың партизандар комбригы  ҡаһарман Герман Александр Викторович хәтеренә бирелә.
Бөйөк ватан һуғышы  башында өлкән лейтенант  Герман  Төньяҡ-Көнбайыш йүнәлештәге штаб ҡарамағына ебәрелә.. А.В.Герман партизан отрядтарын туплай. 1941 йылдың октябренә партизан бригадаһы командирының разведка буйынса урынбаҫары Герман  Старая Русса, Дно һәм Бежаницы ҡалалары тирәһендә халыҡ йәшәгән урындарҙы дошмандан азат итә. Был территориялар Партизан крайы исеме аҫтында тарихҡа инеп ҡалған.1942 йылдың яҙында бригада совет ғәскәрҙәре урынлашҡан ергә ял итергә сыға һуңынан уны тулыландырып, яңы алыштарға әҙерләнә, 3 -сө Ленинград партизан бригадаһы,тип атала. Уның командиры итеп коммунист капитан Герман тәғәйенләнә.
1942 йылдың авгусында бригада фронт һыҙығын  Холм — Старая Русса  шоссеһы районы тирәһендә үтеп сыға. Оккупацияланған Ленинград өлкәһе территорияларында йәнә партизан рейдтары башлана. Хәрби техника менән поездар ,дошмандың тере көстәре, хәрби складтар һәм казармалар юҡ ителә. Гитлерсыларҙың юғалтыуҙары меңәрләгән үлеләр һәм яралылар менән иҫәпләнә. Фашистар майор Герман  бригадыһына ҡаршы каратель отрядтар   һәм  ғәскәрҙәр менән  ташлана. Партизандарҙы дошман күп тапҡыр уратып алырға өлгәшә, әммә һәр ваҡыт партизандар һуғыштан  еңеүсе булып сыға..
1943 йылдың сентябрендә ҡаты һуғыштарҙың береһендә Житница ауылы янында партизан командире һуғыш яланында һәләк була СССР    Юғары Совет Президиумы Указы менән 1944 йылдың 2 апреленән, Александр Викторович Германға  Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1943 йылдың 7 сентябрендәге партизандар хәрәкәтенең баш штабына начальнигы Бойороғо менән  3-сө  Ленинград партизан бригадыһына  батырҙарса һәләк булған  командирының  исеме бирелә.
.Герман һәләк булған Житница ауылында уға обелиск ҡуйыла.Герой исеме  Санкт-Петербург, Бөйөк Новгород, Новоржев,  Псков өлкәһе Порхов   ҡалалары урамдарына герой исеме бирелгән һәм   мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Шулай уҡ Валдай һәм Остров ҡалалары урамдары ла уның исемен йөрөтә.
Штютцербах
Штютцербах (Stutzerbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1473 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 620 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98714 һәм автомобиль коды — IK.
Никея империяһы
Никея империяһы (грек. Αὐτοκρατορία τῆς Νίκαιας), шулай уҡ Никея батшалығы (грек. Βασίλειον τῆς Νίκαιας) — тарихнамәлә дәүләттең дөйөм исеме. Ул Анатолияның төньяҡ-көнбайыш территорияһында 1204 йылда Константинополде тәре йөрөтөүселәр баҫып алғандан һуң барлыҡҡа килә һәм 1261 йылға тиклем ғәмәлдә була. Никея империяһы урта быуаттарҙа булған грек дәүләт берәмектәре араһында иң ҙуры һәм иң көслөһө була; уның императорҙары үҙҙәрен Византияның (Романия) ысын хакимдары тип иҫәпләүен дауам иткән, ә дәүләттең рәсми атамаһы Рим (ромео) батшалығы (Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων) була.
Византиянан айырмалы рәүештә, Никея империяһында дәүләт үҙәкләштерелмәгән була. Атамаһына ҡарамаҫтан, Никея иң мөһим хәрби ҡәлғә ролен генә башҡара. Идара итеүселәр күп ваҡытын Нимфейҙың эгей резиденцияларында үткәрә, ә тәңкә ихатаһы менән ҡаҙна Магнезияла урынлашҡан була. Империя бер нисә тиҫтә йыл дауамында ике фронтта уңышлы һуғыш алып бара: көнбайышта Латин империяһы, Икенсе Болғар батшалығы һәм Эпир деспотаты менән; көнсығышта төрөктәр>ҙең Рум солтанлығынан Кесе Азияның көнбайышына табан таралып ултырыуын тотҡарларға тура килә. Бының өсөн бында айырым хәрби күскенселәр ҡатламы барлыҡҡа килә, һуңғылары акриттар тип йөрөтөлә. Никея империяһының төп маҡсаты Византияны тергеҙеү һәм Константинополде ҡайтарыу була. Маҡсаттарға өлгәшкәнгә тиклем Никея империяһы юғары хәрбиләштерелгән һәм ярайһы уҡ йәшәүгә һәләтле грек дәүләте була. Әммә уларға ирешкәндән һуң, дәүләтселек үҙәге Фракияға күсә. Тергеҙелгән Византия империя өсөн артыҡ хәүеф тыуҙырмаған Сербия, Болгария, Венеция, Генуя һәм Эпир менән оҙайлы һәм файҙаһыҙ көрәш башлай. Константинополь кире ҡайтарылғандан һуң, Сангария һәм Меандрҙың уңдырышлы һәм халыҡ тығыҙ йәшәгән үҙәндәре һаҡланмай башлай һәм 1280 йылдар аҙағында ул ерҙәрҙе төрөктәр баҫып ала, улар грек халҡын ҡыҫырыҡларға тотона. Шулай итеп, бер нисә тиҫтә йылдан һуң Никея империяһының грек-православие үҙәге төрөк-мосолман дәүләте формалашыу үҙәгенә әүерелә.
Идеологияһы
Никея империяһының идеологияһы, шулай уҡ уның итальян-француз (роман) дәүләттәре менән даими конкуренцияһы гректарҙың милли үҙаңын яйлап үҙгәртеүҙә мөһим роль уйнай. Хакимлыҡ итеүселәре оҙаҡ ваҡыт үҙҙәрен ниндәйҙер аморф роман-грек дәүләте итеп күрһәтергә маташҡан Византиянан айырмалы рәүештә, Никея империяһының идеологияһы тик грек йүнәлешендә була. Романия һәм ромей атамалары традицион рәүештә ҡулланылыуын дауам итһәләр ҙә, грек теле үҙ-үҙен этник танытыу үҙәгенә әүерелә, һөҙөмтәлә эллиндар (ә көнбайыш тәржемәләрендә — гректар) эндоэтнонимының роле арта.
Нигеҙ һалыныуы
Феодор I Ласкарис (Ласкарь) — грек вельможаһы, Ангелдар династияһы һарайына яҡын тора һәм Алексей III ҡыҙына өйләнә. Ул, Константинополде тәре йөрөтөүселәр баҫып алғандан һуң, көнсығышҡа ҡаса һәм бойондороҡһоҙ дәүләткә нигеҙ һалыуға көс һала. Был маҡсаттар өсөн стеналар менән кәртәләнеп алынған һәм Вифинияның төп ҡалаһы Никея иң уңайлы урын була.
Башта никейҙар Ласкарисҡа ышанмай. Әгәр ҙә гректар Византия империяһының көнсығышында власты алған етәкселәрҙең береһе хакимлығы аҫтында берләшмәһәләр, тәре йөрөтөүселәрҙең көс ҡулланыуы һәм талауы тиҙҙән уларға сәйәси генә түгел, ә дини ҡоллоҡ ҡурҡынысы янауын күрһәтә. Ангелдар династияһына туған булғанлыҡтан һәм Константинополдә батша итеп һайланғанлыҡтан, Феодор Ласкарис иң төп дәғүәсе булған. ]] Вифиния, Византия империяһы бүленгәс, ҡайһы бер өлкәләргә хужа булған һәм Ласкарис отрядын еңгән граф Людовик Блуаға эләгә. Никея империяһы, әгәр XII быуат аҙағында бер туған Петр һәм Асен етәкселегендә Болгарияла азатлыҡ өсөн хәрәкәт башланмаһа, ошондай шарттарҙа барлыҡҡа килә алмаҫ ине. Македонияла һәм Фессалияла үҙ урынын яҡшы тип иҫәпләп, Болдуин I Фландрский һәм Бонифаций Монферратский хәрби көстәрен, дөйөм көс менән Ласкарисҡа һөжүм итеү өсөн, Азияға күсерә. Болгар батшаһы Калоян был мәлдән оҫта файҙалана һәм 1205 йылдың 14 апрелендә Адрианополь һуғышында тәре йөрөтөүселәрҙе еңә.
Латиндарҙың көсһөҙләнеүе Феодор Ласкарисҡа Никеяла нығынырға һәм бында грек мәҙәниәте һәм православиеһы терәге булдырырға мөмкинлек бирә. Патриарх итеп һайланған Михаил Авториан 1208 йылда тантаналы рәүештә Ласкарисҡа император тажы кейҙерә. Никеяға империяның төрлө мөйөштәренән православие руханиҙары, хеҙмәтсе һәм поместье ҡатламы вәкилдәре килә башлай. Улар Ласкарис етәкселегенән яҡлау эҙләй һәм милли эшкә үҙ өлөшөн индерергә теләй.
Ласкаристың иң ҡурҡыныс дошманы Трапезундта Никея һымаҡ империя төҙөгән Бөйөк Алексей Комнин була. Әммә Ласкарис уға ҡаршы ебәрелгән трапезунд ғәскәрен ҡыйрата, шулай уҡ уға Рум солтанлығы ҡуйған дәғүәселәрен юҡ итә.
1206 йылдың көҙөндә император Генрих Кесе Азияны яулап алыу һәм унда үҙенең рыцарҙарына өсөн ер бүлеү өсөн Көнсығышҡа ҙур экспедиция үткәрә. Ласкарис Адрианополгә яҡынлашҡан һәм Константинополгә янай башлаған болгар батшаһы менән союз төҙөй. Был латинлыларҙы үҙҙәренең хәрби көстәрен тиҙ арала Азиянан Европаға күсерергә мәжбүр итә. 1207 йылда төҙөлгән килешеү буйынса Ласкарис диңгеҙ буйындағы Кизик һәм Никомедия ҡалаларын һаҡлап ҡала.
Никей империяһы латиндарға ла, сәлжүктәргә лә бер үк янағанлыҡтан, Никея императорына ҡаршы Рум солтанлығы менән Константинополь араһында союз төҙөлә. Иконий солтаны Ласкаристан власты элекке батша Алексей III-кә биреүҙе талап итә.
Әммә Меандралағы Антиохия тирәһендә гректар сәлжүктәрҙе еңә, өҫтәүенә, Алексей III әсирлеккә эләгә һәм монастырға ябыла. Шулай итеп, Ласкарис 1211 йылда үҙенең биләмәләренә Антиохияны ҡуша.
Император Генрих, 1212 йылда менән Давид Комнин (император Трапезундтың ҡустыһы) менән союз төҙөп, хәлде яйларға уйлай. Һуңғыһы Пафлагонияның күпселек өлөшөн биләй, әммә һөҙөмтәлә Ласкаристан еңелә, һәм тик Синоп ҡалаһын ғына ала алмай.
1214 йылда Никея империяһы һәм латин императоры араһында солох төҙөлә, уның буйынса латиндарға Азияла Никомедия ҡултығынан Ҡара диңгеҙгә тиклем тар һыҙат ҡала. Никея империяһының сиктәре — бер яҡтан Никомедия ҡултығы, икенсе яҡтан Кизик һәм Эгей диңгеҙе. Иконий солтанаты яғынан Никеяға Сангария үренә һәм Оло Мендерес йылғаһына (элек — Меандр) тиклемге өлкәләр бирелә.
Һылтанмалар
{Осколки Византии
Омурканова Мыскал
Өмүрканова Мыскал йәки Мыскал Өмүрканова (Мыскал Өмүрканова; 1915, Баш-Ҡыуанды ҡыштағы (хәҙер Ҡырғыҙстандың Нарын өлкәһе Жумгал районы) — 25 декабрь 1976, Бишкәк)- ҡырғыҙ совет халыҡ йырсыһы, фольклор һәм автор йырҙарын башҡарыусы, Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1954).
Биографияһы
Мыскал Өмүрканова йәш сағынан тыуған ауылының Чаек колхоз-совхоз театрында сығыш яһай, үҙенә комузда ҡушылып уйнай. 1936 йылда Бөтә Ҡырғыҙ халыҡ ижады олимпиадаһында беренсе премия ала. 1940 йылдан Нарын өлкә музыкаль-драма театры артисы.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Мыскал Өмүрканова аҡын О. Болебалаев етәкселеге аҫтында тылда һәм фронтта концерт бригадаһы составында сығыш яһай.
1941 йылда Ҡырғыҙ дәүләт филармонияһына солист булып саҡырыла, унда 1961 йылға тиклем эшләй.
Йырсы Мәскәүҙә ҡырғыҙ сәнғәтенең икенсе Декадаһында ҙур уңыш менән сығыш яһай (1958), уның Токтоғул шиғырына Б. Эгинчиевтың «Алымҡан» йырын башҡарыуы матбуғатта һоҡланғыс баһалар ала.
Үҙенең бер нисә йыр авторы — «Аҡбермәт» (ҡатын-ҡыҙ исеме), «Бөтә йөрәктән» («Журегумден»), «Колхозсы ҡатын» («Колхоздогу курбума»), «Куйген колхозника» («Колхозчунун куйгену») һәм башҡалар.
Тембры, диапазоны һәм көсө буйынса ҡуйы, бәрхәт, уникаль тауышҡа эйә була. Комузда шундай яҡшы уйнай, үҙенә иркен һәм тасуири итеп аккомпаниаторлыҡ итә.
1955—1959 йылдарҙа Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Ленин ордены (01.11.1958)
— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (ике тапҡыр)
Мень-Ега
Мень-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Омурканова Мыскал
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— СССР миҙалдары.
— Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1954)
Мень-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киев
Киев (Київ — ) — Украинаның баш ҡалаһы һәм иң боронғо ҡала, Киев агломерацияһың үҙәге, герой-ҡала. Днепр йылғаһында урынлашҡан. Украинаның махсус административ-территориаль берәмеге, мәҙәниәт, сәйәсәт, иҡтисад, транспорт, фән һәм дини үҙәге. Шулай уҡ Киев өлкәһенең үҙәге.
Тәбиғәте
Йәшел үҫентеләрҙең бик күп булыуы менән Киев башҡа ҡалаларҙан айырылып тора Совет сәйәси эшмәкәре В. Згурский хәтирәләрендә Шарль де Голлдең 1966 йылда Киевҡа килгән сағында трибунанан әйткән һүҙҙәрен килтерелә :
Каштан япрағы — ҡала символы. Ҡалаға был ағас XIX һәм XX быуаттар араһында килтерелә. Тәүҙә эксперимент булараҡ каштан ағастары Бульвар шоссеһында (хәҙер — Т. Шевченко исемендәге бульвар) ултыртыла, аҙаҡ был ағасты бөтә ҡала буйынса ултырта башлайҙар.
Административ бүленеш
Ҡала Днепрҙың уң һәм һул ярҙарында урынлашҡан һәм 10 райондан тора.
Киевсовет тарафынан раҫланған «2020 йылға тиклем Киев үҫешенең генераль планы» баш ҡала төбәген киңәйтеүҙе күҙҙә тота, уның составына Киев өлкәһенең түбәндәге райондары ла инәсәк:
Ҡаланың айырым хоҡуҡи статусы
Украина Конституцияһының 133-сө стстаьяһына ярашлы, Киев ҡалаһы, Украинаның баш ҡалаһы булараҡ, Украинаның «Украинаның баш ҡалаһы — герой-ҡала Киев тураһындағы» Законында билдәләнгән махсус статусҡа эйә һәм өлкә етәкселегенә буйһонмай (Украина Конституцияһы Севастополь) ҡалаһына ла шундай уҡ хоҡуҡтар бирә). Атап үтелгән Законға ярашлы, уны Украинаның Конституция суды аңлатыуынса, Киев ҡалаһы дәүләт хакимиәтенең (КГГА) башлығы ҡала башлығын һайлауҙарҙа ҡатнашҡан һайлаусыларҙың иң күп һандағы тауыштарын йыйыу юлы менән автоматик рәүештә туранан-тура һайлауҙарҙа һайлап ҡуйылған Киев ҡалаһы башлығы була.
Власть органдары
2014 йылдың майында ҡала советына һайлауҙар барышында 120 депутат һайлана: 2014 йылдың 25 майында Киев ҡала советы депутаттарын ваҡытынан алда һайлауҙар һөҙөмтәләре !style="background-color:#E9E9E9" align=center colspan="2" valign=center|Партиялар !style="background-color:#E9E9E9" align=right|% !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Пропорциональ нигеҙҙә һайланған !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Бер мандатлы округтарҙа һайланған !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Бөтәһе
Халҡы
XVIII быуат аҙағында ҡалала тирәһе кеше йәшәй. 2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Киевта кеше йәшәй. Хәҙерге ваҡытта халыҡ һаны йылына уртаса 20 мең кешегә арта. 2002 йылдың 1 ғинуарынан 2010 йылдың 1 ғинуарына тиклем Киев халҡы 174 мең кешегә артҡан. 2018 йылдың 1 ғинуарына шул осорҙа йәшәгән халыҡ һаны 2 934 522 кеше тәшкил итә (был 2017 йылдың 1 ғинуары менән сағыштырғанда 0,3 процентҡа күберәк). Даими йәшәүселәр һаны — 2 893 215 кеше. Халыҡтың тәбиғи үҫеше күҙәтелә, тотош ил буйынса алынған күрһәткес менән сағыштырғанда ул байтаҡҡа юғары (Киевта 1000 кешегә үҫеш +2,2 кеше булһа, Украина буйынса тотош алғанда 1000 кешегә −4,17 кеше). Киев был йәһәттән Карпат аръяғы һәм Ровенский өлкәләренән генә ҡалыша, уларҙа ярашлы рәүештә үҫеш +3,7 һәм +2,4 кеше. Демография институты мәғлүмәттәре һәм Украинаның Мили Фәндәр Академияһының социаль тикшеренеүҙәре буйынса, 2009 йылдың башына Киевта халыҡ һаны 3144,3 мең кеше тәшкил итә, был рәсми статистика мәғлүмәттәре менән сағыштырғанда 420 мең кешегә күберәк. 2016 йылда: тыуым — 1000 кешегә 12,5 кеше, үлем — 10,5, тәбиғи үҫеш — 2,0 (Украина буйынса тотош алғанда −4,4 кеше),. Миграция күрһәтәкестәре: 10 мең кешегә килеүселәр һаны — 102,8, китеүселәр — 57,2, миграция үҫеше — 45,6 (Украина буйынса тотош алғанда 2,5).
Милли составы
XVII быуат уртаһына Киев халҡының күпселеген украиндар, ҙур булмаған өлөшөн урыҫтар, белорустар һәм поляктар тәшкил итә. Бынан тыш ҡалала әрмәндәр, йәһүдтәр, гректар, татарҙар, немецтар һәм башҡа этнос вәкилдәре йәшәй.
XIX быуатта ассимиляция иҫәбенә Киевта украиндар һаны байтаҡҡа кәмей. Мәҫәлән, 1897 йылда улар 22,2 % булһа, ә 1917 йылда — 16,4 % ҡына булып ҡала. Бер үк ваҡытта урыҫтарҙың һаны ла кәмей төшә (54,2 проценттан 49,5  процентҡа тиклем) һәм йәһүдтәрҙең һаны 12,1 проценттан 18,6 процентҡа тиклем арта. Артабан украиндарҙың өлөшө арта, һәм 1926 йылда улар Киевта ҡайтанан күпселекте тәшкил итә: 42,2 %, ә урыҫтар — 24,4 %.
XXI быуат башына Киевта украиндар һаны 1989 йылдағы 72,5 % урынына 2001 йылда 82,2 процентҡа етә. Был осорҙа башҡа милләттәр һаны кәмей. Бөтәһенә ҡарағанда ла урыҫтарҙың һаны кәмей: 1989 йылда 536,2 мең кеше булһа (20,9 %), 2001 йылда 337,3 мең кеше (13,1 %). Белорустар һаны ла түбәнәйә (1989 — 25,3 мең кеше, 2001 — 16,5 мең кеше) һәм поляктар (1989 — 10,4 мең кеше, 2001 — 6,9 мең кеше). XXI быуат башына йәһүдтәрҙең эмиграция процесы тамамлана (1989 йылдан 2001 йылға тиклем Киевта йәһүдтәрҙең һаны 100,6 мең кешенән 17,9 мең кешегә тиклем кәмей, ҡала халҡы өлөшөндә лә кәмеү күҙгә бәрелеп тора: 13,9 % 1959 йылда һәм 0,7 % 2001 йылда).
2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡала халҡының 82,2 проценты украиндарҙан һәм 13,1 проценты урыҫтарҙан тора. 2006 йылдың ноябрендә кешеләрҙән һорағанда ҡалала йәшәүселәрҙең 83 проценты үҙен украин тип атай, 14 проценты — урыҫтар, 3 проценты — йәһүдтәр, әрмәндәр һәм башҡа милләт вәкилдәре
Йәһүд общинаһы
Киевтың йәһүд общинаһы тураһындағы тәүге мәғлүмәттәр Х быуат тип билдәләнелә. «Киев хатын» — Киевтың тәүге тапҡыр иҫкә алыныуы — Киевта шул дәүерҙә йәшәгән йәһүдтәр боронғо иврит телендә яҙып ҡалдырған. Туделынан Венямин һәм Регенсбургтан Перхия кеүек йәһүд сәйәхәтселәре, Киевта ҙур йәһүд общинаһы йәшәгән ҡала, тип атай. Монголдар баҫып алған осорҙа община ҡала менән бергә юҡ ителә һәм тик поляк идаралығы дәүерендә генә тергеҙелә. Был осорҙа йәһүдтәр бер нисә тапҡыр (1459 һәм 1619 йылдарҙа) ҡаланан ҡыуыла
Граждандар һуғышы һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышы барышында община бер-береһенә ҡаршы булған көстәр тарафынан бер нисә ҡыйралыштан зыян күрә. Һуғыш тамамланып, совет власы урынлаштырылғас, община йәһәт үҫә һәм 1939 йылға кешегә етә
Нацист Германияһы СССР-ға һуғыш башлағандан һуң йәһүдтәрҙең күбеһе ҡаланан сығып ҡаса. 1941 йылдың 29—30 сентябрендә ҡалала ҡалған йәһүдтәр Бабий Ярға ҡыуып сығарыла һәм шунда үлтерелә. Холокостың киң билдәле ошо бер эпизодында ғына кеше һәләк була. 1941—1942 йылдарҙа тағы ла йәһүд атып үлтерелә. Һуғыштан һуң ҡалаға иҫән ҡалған йәһүдтәр ҡайта, һәм община тергеҙелә. 1946 йылда ҡалала бер генә синагога эшләй, ҡаланың тәғәйенләнгән һуңғы раввины Панец 1960 йылда эшен ташлай һәм 1968 йылда вафат була. Унан һуң 1990-сы йылдарға тиклем Киевта бөтөнләй раввин булмай.
СССР тарҡалғандан һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң йәһүдтәрҙең күпселеге эмиграцияға китә. 1990-сы йылдарҙа дини община ҡайтанан эшләй башлай; шулай уҡ Бабий Ярҙа Холокост ҡорбандарына мемориаль асыла, унда йыл һайын рәсми сара үткәрелә. На сегодняшний день в Киеве живёт около евреев. В городе есть две еврейские школы и две главные религиозные общины с двумя синагогами — Хабад (раввин Моше Асман) и Карлин (Яков Блайх он же главный раввин Украины).
Киевта һәм Киев өлкәһендә ювелир Иосиф Маршак (1854), философ Лев Шестов (1866), сатирик Яков Ядов (1873), яҙыусы Илья Эренбург (1891), рәссам Сандро Фазини (1892), совет дәүләт ҙәм партия эмәкәре Лазарь Каганович (1893), Израиль сәйәсмәне Голда Меир (1898), пианист Владимир Горовиц (1903), кинорежиссёр Майя Дерен (1917), физик Маркос Мошинский (1921).
Иҡтисады
Киев илдең эре иҡтисади һәм сәнәғәт үҙәге булып тора. Халыҡ һаны яғынан да, шулай уҡ эшлекле әүҙемлек йәһәтенән дә ул Украинаның иң ҙур ҡалаһы. 2010 йылдың 1 ғинуарына Киевта 238 000 йүнселлек субъекты теркәлгән.
Рәсми мәғлүмәттәр 2004 йылдан алып 2008 йылға тиклемге осорҙа Киевтың иҡтисады илдең башҡа өлөшөнән алда барыуын күрһәтә (килем йылына уртаса 11,5 процентҡа арта). 2007 йылда башланған донъя финанс көрсөгенән һуң Киев иҡтисады 2009 йылда ҙур зыян күрә: тулайым төбәк продукты 13,5 процентҡа кәмей. Бик юғары кимәлдә булыуына ҡарамаҫтан, тотош ил менән сағыштырғанда әүҙемлек 1,6 процентҡа аҙыраҡ түбәнәйә. Киев иҡтисады, Украинаның башҡа өлөшөндәге кеүек үк, 2010 һәм 2011 йылдарҙа бер аҙ күтәрелә. Киев килеме уртаса кимәлдә булған ҡала, хәҙерге ваҡытта хаҡтар күп кенә американ ҡалаларындағы хаҡтар менән сағыштырырлыҡ (йәғни Көнбайыш Европаға ҡарағанда байтаҡҡа түбән).
Иҡтисади нигеҙенең ҙур һәм төрлө булыуы һәм ниндәйҙер айырым тармаҡҡа йәки компаниеға бәйле булмауы арҡаһында, ҡалала эшһеҙлек кимәле элек-электән сағыштырмаса түбән була — 2005 — 2008 йылдарҙа ни бары 3,75 %. 2009 йылда эшһеҙлек кимәле 7,1 процентҡа күтәрелеүгә ҡарамаҫтан, ил буйынса уртаса кимәлдән (9,6 %) түбәнерәк булып ҡала.
2019 йылдың июленә Киевта уртаса эш хаҡы 16 249 гривен (560 евро/630 долларов США) тәшкил итә.
Киев, һис шикһеҙ, Украинаның бизнес һәм коммерция үҙәге булып тора, илдең Украина Нефтогазы, Энергобаҙар һәм Киевстар кеүек эре компаниялары бында урынлашҡан. 2010 йылда милли ваҡлап һатыуҙың 18 проценты һәм төҙөлөш эшмәкәрлегенең 24 проценты ҡала өлөшөнә тура килә. Күсмәҫ милек — Киев иҡтисады нигеҙҙәренең береһе. Фатирҙарҙың уртаса хаҡы илдәге иң юғарыһы, Көнсығыш Европа менән сағыштырғанда ла иң юғарыһы. Киев шулай уҡ коммерция күсмәҫ милке буйынса ла юғары урындарҙы биләй, сөнки илдең иң юғары офис биналары ла Киевта урынлашҡан («Гулливер», «Парус») кеүектәре һәм Украинаның иң эре сауҙа үҙәктәре («Dream Town» һәм «Ocean Plaza»кеүектәре).
Сәнәғәте
Еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте, химия производствоһы, машиналар эшләү, фармацевтика, металлургия, авиатөҙөлөш, полиграфия, включая нәшер итеү, матбуғат һәм яҙылған мәғлүмәттәрҙән к-сермә эшләү Киевта сәнәғәттең төп тармаҡтары булып тора. В Киеве, также, расположен Институт транспорта нефти.
Транспорты
Киев — эре транспорт узелы (тимер юлы һәм шоссеюлдар, йылға порты, аэропорттар). 1960 йылдан метрополитен эшләй. Автобус, троллейбус һәм трамвай селтәрҙәре үҫешкән, фуникулёр эшләй.
Һауа транспорты
1941 йылда юҡҡа сығарылған Броварский тәүге эре пассажир аэропорты (шулай уҡ хәрби аэродромы менән бергә) була.
Әлеге ваҡытта Киевта өс аэропорт эшләй:
Ҡала эсендә шулай уҡ Святошин эксперименталь аэродромы (Киев «Авиант» авиазаводының һынауҙар үткәреү аэродромы). Ҡала тирәләй Васильков, Узин, Белая Церковь ҡалаларында хәрби аэродромдар урынлашҡан. Васильков һәм Белая Церковь аэродромдарын пассажир аэропорттары булараҡ файҙаланыу пландары буйынса бер нисә тапҡыр фекер алышыу була. Ҡала янында ҙур булмаған бер нисә аэродром бар: Чайка (ОСААФ-тың элекке базаһы, парашют базаһы, спорт авиацияһы), Бузовая (планер базаһы), Долина (спорт авиацияһы), Наливайковка (спорт авиацияһы), Бышев, Бородянка (парашют базаһы), Девички, Гоголев, Киев-Южный (Гребинки, ауыл хужалығы авиацияһы, парашют базаһы, вертолёттар) һәм башҡалар.
2017 йылда 11 миллиондан ашыу пассажир Киев аэропорттары хеҙмәтенән файҙаланған.
Тимер юлдары
йылда Киев — эре тимер юл узелы. Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлының баш идаралығы Киевта урынлашҡан. Үҙәк тимер юл станцияһы — Киев-Пассажирский.
Фастов, Коростень, Нежин, Гребёнка, Мироновка йүнәлештәрендәге биш магистраль юл Киевта киҫешә. Шулай уҡ «Төньяҡ ҡулса» юлы ла Киев аша үтә, ул Борщаговка һәм Святошин станцияларынан Почайна һәм Киев-Днепровский станциялары аша Дарница станцияһына тиклем бара. Бөтә магистраль юлдар ҙа электрлаштырылған. Почайна станцияһынан Вышгородҡа тиклем электр үткәрелмәгән ведомстово тимер юлы бар. 2011 йылда көнөнә бер нисә тапҡыр ҡала яны дизель-поезы йөрөй. Пассаржирҙар ағымы түбән кимәлдә булыу сәбәпле, хәҙер был линияла поезд йөрөмәй. 2009 йылда ҡала электричкаһының тәүге сираты эшләй башлай, 011 йылдың 4 октябренән ҡулса тимер юлы буйлап 2 поезд йөрөй.
Тимер юл вокзалдары:
Йылға
Киев йылға порты 1897 йылдың июлендә төҙөлә. Порт причалдары Гавандән метроның «Днепр» станцияһына тиклем һуҙыла. Днепр буйлап йөктәр һәм пассадирҙар ташыу менән «Укрречфлот» судно йөрөтөү компаниеһы шөғөлләнә. Совет осоронда пассажир ташыу рентабелле булмай, шуға күрә компание дәүләт дотацияһын ала. 1992 йылдың 11 ноябрендә «Укрречфлот» хосусилаштырыла, йөктәр һәм пассажирҙар ташыу ҡырҡа кәмей башлай, шул уҡ ваҡытта пассажир караптары һәм суднолар сит илгә һатыла, йәки металл һынығы итеп тапшырыла. Хәҙерге ваҡытта Днепр буйлап пассажирҙар өсөн Киев ҡалаһы тирәһендә генә экскурсия маршруттары эшләй. 2009 йылда Киевта ҡаланың уң яҡ ярын һул яҡ яры менән тоташтырыу өсөн онотолған йәмәғәт транспорты төрө - "йылға трамвайы" йөрөй башлай. Трамвай йылдың тик йылы ваҡытында ғына йөрөй. Днепр эре габаритлы йөктәрҙе ташыу өсөн файҙаланыла.
Автомобиль юлдары
Киев — Украинаның эре автомобиль юлдары узелы. Ҡалала автомобиль юлдарының оҙонлоғо 1600 километрҙан ашыу, 2018 йылға уларҙың 78 проценҡа яҡынының файҙаланыу ваҡыты үткән.
Халыҡ-ара әһәмиәттәге бер нисә автомобиль юлы Киев аша үтә. Киевтан көнбайышҡа табан йүнәлештә ике юл бара: Венгрия сигенә, Чоп ҡалаһына, М 06 автоюлы, ә Польша сигенә — ; көнсығыш йүнәлештә (Одессаға) М 05 автоюлы, төньяҡҡа (Белоруссияға) — М 01 автоюлы, көньяҡ-көнсығышҡа (Харьковҡа). Киевтан шулай уҡ ике милли автоюл сыға: көньяҡҡа, илдең үҙәк өлкәләренә —, ә Рәсәй сигенә (Юнаковкаға) — .
Метро
Киевта метрополитен төҙөлөшө 1949 йылда башлана, Метрополитендың тәүге участкаһы 1960 йылдың 6 ноябрендә төҙөлә. Әлеге мәлдә дөйөм оҙонлоғо 67,6 км булған өс һыҙат — (Святошинск-Броварский, Оболонск-Теремковский, Сырецк-Печерский) эшләй, уларҙа 52 станция бар. Көнөнә метрополитен 1,439 миллионға яҡын пассажир (2012 йылға) ташый. Метрополитендың тәүге сираты станциялары архитектура ҡомартҡылары булып тора. 2012 йылда «Алтын ҡапҡа» станцияһы Европалағы метрополитендарҙың иң матур 22 станцияһы исемлегенә инә(по версии Daily Telegraph).
2010—2013 йылдарҙа Оболонск-Теремковский һыҙатында алты станция асыла — «Демиевский», «Голосеевский», «Васильковский», «Күргәҙмәләр үҙәге», «Ипподром» һәм «Тирмәләр».
Трамвай
Киев — Рәсәй империяһының электр трамвайы йөрөй башлаған тәүге ҡалаһы. Оҙонлоғо 1,5 км булған тәүге һыҙат 1892 йылдың 13 июнендә Александровский ауышлығы (теперь — Владимир ауышлығы) һәм Александров урамы (Сагайдачный урамы) буйлап асыла. 1978 йылдың 30 декабрендә Владимир Веклич һәм Василий Дьяконов инициативаһы буйынса Киевта СССР-ҙағы тәүге тиҙ йөрөшлө трамвай һыҙатын Еңеү майҙанынан Борщаговка торлаҡ массивына тиклем һуҙалар.
1990 йыл трамвай селтәрен үҫтереүҙә төп ролде уйнай — һыҙаттарҙың дөйөм оҙонлоғо 275,9 км тәшкил итә, производство базаһында пассажирҙар өсөн 904 трамвай вагоны туплана, йылына кеше ташыла. 1990-сы йылдар уртаһынан трамвай хужалығы әкренләп бөлгөнлөккә төшә, 2005 йылға ярашлы күрһәткестәр 258,3 км һәм 509 трамвай вагондарына тиклем түбәнәйә, йылына кеше ташыла. 2004 йылда Патон күпере реконструкцияланғандан һуң ҡаланың трамвай селтәре ике айырым — һул яҡ яр һәм уң яҡ яр өлөштәренә бүленә.
Фуникулёр
Фуникулёр Үрге ҡаланан Подолға төшкәндә юлды ҡыҫҡартыу буйынса уңайлы ысул булараҡ төҙөлә. Ул 1905 йылдың май айында сафҡа индерелә. Уның оҙонлоғо 193 м. 1928 (41 метрға оҙонайтыла), 1958 һәм 1984 йылдарҙа реконструкциялана.
Троллейбус
Киевта троллейбус хәрәкәтен ойоштороу буйынса эш, Киевҡа баш ҡала статусы ҡайтарылғас, 1934 йылда башлана. Красноармейский урамы (Червоноармійська) тәүге троллейбус трассаһына әйләнә. 1966 йылдың 12 июнендә Киев уйлап табыусыһы Владимир Веклич  донъя практикаһында беренсе тапҡыр троллейбус поезын уйлап таба. 1983 йылға Киев тролейбустар паркының яртыһынан күбеһе — 296 троллейбус поездары Владимир Веклич системаһы буйынса эшләй, һөҙөмтәлә водителдәр һаны 800-ҙән ашыуға кәмей. Киевтағы уңышлы тәжрибә элекке СССР-ҙың 20-нән ашыу ҡалаһында ҡулланыла.
Хәҙерге ваҡытта троллейбус паркында К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 и 301, МАЗ-103Т һәм Богдан машиналары иҫәпләнелә.
2000 йылға Киевта 35 троллейбус маршруты була. Троллейбус линияларының дөйөм оҙонлоғо 324,9 км тәшкил итә, паркта 640 машина бар. 2006 йылдың майынан троллейбус маршруттарының һаны 44-кә етә. 2010 йылдың декабренә 37 маршрут пассажирҙарҙы хеҙмәтләндерә. 4 троллейбус депоһы эшләй.
Автобус
1913 йылда уҡ Киевта беренсе тапҡыр даими автобус хәрәкәтен булдырырға тырышып ҡарайҙар. Ғәмәлдә тик 1925 йылда ғына автобустар хәрәкәте юлға һалына. Ул мәлдә берҙән-бер маршрутта ике генә автобус йөрөй. Хәҙер Киевта 90-ға яҡын муниципаль автобус маршруты эшләй. Пассажирҙарҙы 700 берәмек транспорт сараһы хеҙмәтләндерә. 8 автобус паркы бар.
Маршрут таксиҙары
Киевта муниципаль транспорт линийларының күбеһендә параллель рәүештә маршрут таксиҙары линиялары эшләй. Маршрут такси линиялары ҡаланы уның ситендәге райондар менән тоташтыра. Маршрут таксиҙары линияларын шәхси компаниелар ҙа һәм коммунал АТП-лар ҙа хеҙмәтләндерә.
Днепр аша һалынған күперҙәр
Днепр аша беренсе капиталь күпер 1853 йылда һалына — Сылбырлы күпер. 1870 йылда Дарницала хәрби инженер Аманд Струве етәкселегендә металдан тимер юл күпере төҙөлә, икенсе тимер юл күпере — Петровский — 1917 йылда төҙөлә, әммә тиҙҙән ул емеретелә һәм 1929 йылда ғына киренән тергеҙелә. Хәҙерге Патон күрепе районында понтондан Наводницкий күпере төҙөлә, уның атамаһы оҙаҡламай ике урам исеменә ҡушыла: Старонаводницкой һәм Новонаводницкий. 1914 йылда уның урынына стационар ағас күпер һалына, ул 1920 йылда емерелә һәм 1921 йылда ҡайтанан тергеҙелә һәм 1935 йылға тиклем файҙаланыла. Шул йылда шул уҡ урында яңы ағас күпер төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Днепр аша бөтә күперҙәр ҙә емерелә. Киевты азат иткәндән һуң (1943 йылдың 6 ноябре) ваҡытлыса ағас күперҙәр төҙөлә.
Урам исемдәрен үҙгәртеү
Киеве 79 бульвар, урам, майҙан һәм тыҡырыҡтар декоммунизация тураһындағы законды үтәү гә ярашлы яңы исемдәр алды (11 марта 2016 йылдың 11 мартында был хаҡтағы документ Киев ҡала дәүләт хакимиәте сайтында баҫылып сыға).
Туғандаш ҡалалар
Киев ҡала оСветының 2016 йылдың 11 февралендәге ҡарары нигеҙендә Рәсәй ҡалалары Махачкала (2004), Мәскәү (1992), Санкт-Петербург (2001), Улан-Удэ, Волгоград, шулай уҡ Коми Республикаһы менән мөнәсәбәттәр өҙөлә.
«Һаҡмар» ял йорто
«Һаҡмар» ял йорто Дом Отдыха «Сакмара» — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан торама.
Географияһы
Ял йорто Һаҡмар йылғаһының һул ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, 6 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Ял йорто 1950 йылдан алдараҡ Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты тарафынан төҙөлгән. Билдәле булыуынса, был комбинат Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһендәге, Урал тау-металлургия компанияһы составына ингән төҫлө метеллургия предприятиеһы. Ул беҙҙең илдә уникаль технология менән металлургия газынан элементар көкөрт (йәки көкөрт кислотаһын) етештерә башлаусы беренсе предприятие була, шуғаса донъяла барлығы бындай ике генә предприятие булған.
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ибраһим ауыл советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны - 2 кеше (урыҫ 100%), 2010 йылда - йәшәгән кеше юҡ.
Пантелеев Александр Васильевич
Пантелеев Александр Васильевич (7 апрель 1932 йыл — 31 июль 1990 йыл) — СССР рәссамы, график, монументалист, сценограф. 1956 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1966) атҡаҙанған рәссамы.
Биографияһы
Александр Васильевич Пантелеев 1932 йылдың 7 апрелендә Великие Луки ҡалаһында театраль ғаиләлә тыуа. 1948 йылда Өфө театр-художество училищеһына уҡырға инә һәм уны 1953 йылда тамамлай. 1976 йылда В. Н. Корбаков саҡырыуы буйынса рәссам Өфөнән Вологдаға күсә. 1977 йылдан 1983 йылға һәм 1987 йылдан 1989 йылға тиклем Александр Васильевич СССР Рәссамдар союзының Вологда ойошмаһы менән етәкселек итә.
Пантелеев Александр Васильевич 1990 йылдың 31 июлендә Вологда ҡалаһы дауаханаларының береһендә вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
Ун өс йәшлек Саша Пантелевтың беренсе ижади эштәре булып А. С. Грибоедовтың «Горе от ума» һәм Лопе де Веганың «Фуэнте Овехуна» пьесаларына декорация эскиздары тора. художество училищеһынан һуң ул Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры һәм Республика рус драма театры өсөн декорация эскиздары яҙа. Александр Васильевич барлығы 17 постановкаға декорциялар булдырыу өҫтөндә эшләй. Александр Васильевич республика (1953 йылдан), зона (1964 йылдан), Бөтә Союз һәм сит ил (1957 йылдан) художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1969 йылдан рәссамдың ун алты шәхси күргәҙмәһе үтә. Уның картиналары һәм рәсемдәре Рәсәйҙең һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренең 40 музейында һаҡлана. Алты картинаһы Третьяков Дәүләт галереяһында урынлашҡан. Вологда картина галереяһында А. В. Пантелеевтың 136 сәнғәт әҫәрҙәре һәм 1268 рәсеме иҫәпләнә. «Март», «Бухара» картиналары М. В. Нестеров исемендәге Художество музейында урынлашҡан, «Горлицы» Пермь художество галереяһында, «Голубые минареты» Төмән һынлы сәнғәт музейында, «Зима. Скалы» һәм «Уфимская ТЭЦ» Рәсәй Федерацияһы Рәссамдары союзының художество фондында, «Уральский натюрморт» Рәсәйҙең мәҙәниәт министрлығында һаҡлана. Рәссамдың 80-дән ашыу эшен шәхси коллекционерҙар һатып алған.