cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Совет Армияһы
Ядро көстәре
1944 йылда Германияның нацистик етәкселеге һәм халҡы һуғышта еңелеүҙең ҡотолғоһоҙ булыуы тураһында фекергә килә башлай. Немецтар бөтә Европаны тиерлек контролдә тотоуға ҡарамаҫтан, уларға Советтар Союзы, АҠШ һәм ер шарының дүрттән бер өлөшөн контролдә тотҡан Британияның колониаль империяһы кеүек көслө державалар ҡаршы торған. Союздаштарҙың кешеләрҙә, стратегик ресурстарҙа (беренсе сиратта, нефть һәм баҡырҙа), хәрби сәнәғәт ҡеүәттәрендә өҫтөнлөгө асыҡ күренә. Был Германияның һуғыш ахырын һындырырға тейешле «мөғжизәле ҡорал» (вундерваффе) эҙләүенә килтерә. Тикшеренеүҙәр бер үк ваҡытта күп өлкәләрҙә алып барылды, улар артабанғы алға китештәргә килтерҙе.
Атом ҡоралын эшләү тикшеренеү йүнәлештәренең береһе була. Германияла был өлкәлә етди уңыштарға өлгәшеүгә ҡарамаҫтан, нацистарҙың ваҡыты бик аҙ була; бынан тыш, союздаш ғәскәрҙәрҙең бик тиҙ һөжүме арҡаһында немец хәрби машинаһы тарҡалған шарттарҙа тикшеренеү алып барырға тура килә. Шулай уҡ һуғыш алдынан Германияла үткәрелгән антисемитизм сәйәсәте Германиянан билдәле физиктарҙың ҡасыуына килтергән.
Бындай интеллект ағымы атом ҡоралын эшләү буйынса Манхэттен проектын ғәмәлгә ашырыуҙа билдәле бер роль уйнаған. 1945 йылда Хиросима менән Нагасаки ҡалаларын донъялағы тәүге атом бомбардировкаланыуы кешелекте яңы эра — атомлы ҡурҡыу эраһы башланыуы тураһында иҫкәрткән.
Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамланғандан һуң СССР менән Америка араһындағы мөнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүе Америка Ҡушма штаттарындағы иң ҙур ҡалаларҙың атом бомбаһына тотоу һәм СССР-ға хәрби баҫып инеү ихтималлығын күҙ уңында тотҡан пландар («Дропшот», «Чариотир») барлыҡҡа килтергән.
Бындай пландар техник яҡтан мөмкин булмағанса кире ҡағыла; ул ваҡытта ядро ҡоралы запастары сағыштырмаса ҙур булмай, ә төп проблема булып уларҙы илтеү саралары тора. Тейешле еткереү саралары үҫешкән ваҡытҡа АҠШ-тың атом монополияһы тамамлана.
Баш кейемендә
Бында билдәләрҙең бөтә төрҙәре лә күрһәтелмәгән.
Ең билдәләре
Ең билдәләре йәки, һуңыраҡ уларҙы хәрби хеҙмәткәрҙәр, һауа көстәре төрҙәре һәм ғәскәр төрҙәре (хеҙмәттәр) һәм махсус ғәскәрҙәр (махсус хеҙмәттәр) буйынса «шеврондар» тип атай башлағандар: срочный хеҙмәт сержанттары һәм һалдаттары, хәрби-уҡыу йорттары курсанттары — шинелдәрҙә һәм кейем-һалымдың парад-сығыш формаһында; срогынан артыҡ хеҙмәт прапорщиктары, сержанттары һәм һалдаттары (шинелдәрҙән тыш). Танкистарҙың һәм ракетчиктарҙың ялан, эш (алмаш) формаһында, мәҫәлән, техник комбинезондарҙа (комбез) махсус тәғәйенләнештәге подразделениелар хәрби хеҙмәткәрҙәренең һикереү костюмдарында (песчанка), десант комбинезондарында һәм башҡаларҙа ең билдәләре йөрөтөү ҡаралмаған.
Бында ең билдәләренең бөтә төрҙәре лә күрһәтелмәгән.
Күкрәккә таға торған билдәләр
СССР Ҡораллы Көстәре Совет Армияһында күкрәккә таға торған ике төрлө — отличие һәм айырыу билдәһе ҡабул ителгән:
Хәрби доктрина
СССР Ҡораллы Көстәре Совет Армияһының хәрби доктринаһы, Советтар Союзының тыныс сәйәсәтенән сығып, оборона доктринаһы тип билдәләнә, һәм Ҡораллы Көстәрҙе, һәм бөтә илде агрессорға ҡаршы көрәшкә әҙерләү буйынса бурыстарҙы билдәләй. Совет хәрби доктриналарында яуап итеп ядро һөжүме генә ҡаралған.
Мәктәптән башлап, бөтәһе өсөн мотлаҡ һаналған Башланғыс хәрби әҙерлек (НВП) дәрестәре ҡаралған: СССР граждандары строевой әҙерлек, разведка һәм оборона алымдарына (күмәк кешенең зарарланыу ҡоралдары — ядро һәм химия ҡоралдары), СССР Ҡораллы Көстәренең структураһы һәм төрҙәре менән танышыу, атыу ҡоралдары менән эш итеү, уларҙы айырым бер ваҡытта ҡороу-һүтеү һәм Калашников автоматын таҙартыу, атыу ҡоралының тактик-техник характеристикаһын (ТТХ), граждандар оборонаһы нигеҙҙәрен өйрәнеү. Малайҙар өсөн яҡындағы хәрби частар базаһында, инженер әҙерлеге (яңғыҙ окоптарҙы йыһазландырыу) һәм атыу әҙерлеге (сәпкә атыу) дәрестәре менән, һуғышта төп тактик алымдарға өйрәтеп, өс тәүлек дауамындағы ялан сборҙары үткәрелгән.
Өсөнсө бөтә донъя һуғышы ихтимал, тип иҫәпләнгән. Америка Ҡушма Штаттары һәм Төньяҡ Атлантика килешеүе (НАТО) илдәренең армиялары потенциаль дошмандар тип һаналған. Варшава килешеүе илдәре армияһы, шулай уҡ, күпмелер ваҡыт үткәс, Ҡытай Халыҡ Республикаһы армияһы мөмкин булған һуғышта союздаштар булып иҫәпләнгән. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре, Космос ғәскәрҙәре, Стратегик авиация, танк частары һәм хәрби-диңгеҙ флоты төп көстәр иҫәбендә булған.
Хәрби дәрәжәләр
Үҙенең ойошторолоуының тәүге йылдарында Ҡыҙыл Армия профессиональ офицерҙарҙы, батша режимы мираҫы тип иҫәпләп, файҙаланыуҙан баш тарта. Хәрби частар менән етәкселек итеү өсөн «командирҙар» (краскомдар) тәғәйенләнә. Армияла погондар һәм хәрби исемдәр бөтөрөлә. Шәхси составтың айырмаһы өсөн старшиналыҡ буйынса вазифаларҙың атамалары ғына ҡулланыла, мәҫәлән, комдив (дивизия командиры), комкор (корпус командиры) һ. б.
1935 йылдың 22 сентябрендә СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы бөтә хәрби хеҙмәткәрҙәр өсөн шәхси хәрби исемдәр булдыра. Уларға көҙгә генә күсеү ойошторола. 1935 йылдың декабренә дәрәжәләре буйынса отличие билдәләре индерелә. Дәрәжәләрҙе айырыу өсөн 1935 йылдан алып 1943 йылға тиклем петлицалар ҡулланылған. 1940 йылда Ҡыҙыл Армияла генерал исемдәре индерелә. Был яңылыҡтың инициаторы — К. Е. Ворошилов була. Армияла Советтар Союзы Маршалы исеме барлыҡҡа килә, ә генерал исемдәре «комбриг», «комдив», «комкор» һәм «командарм» тигән исемдәр урынына индерелә. 1943 йылда армияла погондар индерелә һәм «офицер» дәрәжәәһе индерелә.
СССР Ҡораллы Көстәренең Совет Армияһы хәрби хеҙмәткәрҙәрен тәүлек эсендә тәьмин итеү нормалары
1934 йылда РККА-ла Хеҙмәт һәм Оборона Советының (СТО) 1934 йылдың 6 мартындағы К-29сс һанлы төп ҡарары менән ҡыҙылармеец паёгы буйынса тәүлек эсендә тәьмин итеүҙең түбәндәге нормалары индерелә. (1-се норма):
1941 йылдың майында 1-се норма иттең (150 г тиклем) кәмеүе һәм балыҡтың (100 г тиклем) һәм йәшелсәнең артыуы менән үҙгәртелә.
1941 йылдың сентябренән 1-се норма хәрби частарҙы тәьмин итеү өсөн генә ҡалдырыла, ә хәрәкәт итеүсе армия составына инмәгән тыл, ҡарауыл һәм ғәскәрҙәр өсөн түбәнерәк тәьминәт нормалары ҡарала. Шул уҡ ваҡытта ғәмәлдәге армияның хәрби частарына көнөнә бер кешегә 100 грамм күләмендә араҡы бирә башлайҙар. Башҡа хәрбиҙәргә араҡы дәүләт һәм полк байрамдарында (йылына 10 тапҡырға яҡын) ғына тейеш ине. Хәрби хеҙмәттәге ҡатын-ҡыҙҙарға һабын биреү 400 г тиклем арттырыла.
Был нормалар һуғыш дауамында ғәмәлдә ҡала.
1960 йылдың 1 ғинуарынан нормаға 10 г аҡ май индерелә, ә шәкәр күләме 45 г тиклем арттырыла, һуңынан, 1960 йылдар дауамында, нормаға кеҫәл (ҡоро емеш-еләк-емеш) — 30 (20) г тиклем, шәкәр — 65 грамға тиклем арттырыла, макарон изделиелары — 40 грамға тиклем, аҡ май — 20 грамға тиклем, 2-се сортлы бойҙай ононан бешерелгән икмәк 1-се сортлы икмәк менән алмаштырыла. 1975 йылдың 1 майынан норма ял һәм байрам көндәрендә тауыҡ йомортҡаһын биреү иҫәбенә (2 дана) арттырыла, ә 1983 йылда он/ярма һәм йәшелсә төрҙәрен бер ни тиклем яңынан бүлеү иҫәбенә ул бер аҙ үҙгәрә.
1-се нормаға өҫтәмәләр
Тимер юлда хәрби йөктәрҙе оҙатыу буйынса ҡарауылдарҙың личный составы өсөн Сборҙарҙа әҙерлек үткән запастағы офицерҙар өсөн
Һалдат ашханаһының яҡынса көнлөк менюһы:
9-сы норма. Был ҡоро паёк тип атала. Көнбайыш илдәрҙә уны ғәҙәттә хәрби рацион тип атайҙар. Был норманы һалдаттарҙы йылы аш менән тәьмин итеү мөмкинлеге булмаған шарттарҙа ғына бирергә рөхсәт ителә. Киптерелгән паёкты өс тәүлеккә генә бирергә мөмкин. Шунан һуң мотлаҡ тәртиптә һалдаттар ҡәҙимге туҡланыу менән туҡлана башларға тейеш. Ит консервалары — ул ғәҙәттә быҡтырылған ит (тушёнка), сосиска фаршы, колбаса фаршы, бауыр паштеты. Ит-үҫемлек консервалары — ғәҙәти ит менән бутҡа (һыйыр ите менән ҡарабойҙай бутҡаһы, һарыҡ ите менән дөгө бутҡаһы, сусҡа ите менән арпа бутҡаһы). Киптерелгән паёктан бешерелгән консерваларҙы һалҡын килеш ашарға мөмкин, әммә аҙыҡ-түлекте өс тапҡырға (2-се вариантта өлгөһө) бүлергә кәңәш ителгән: Тәүлек әйләнәһенә киптерелгән аҙыҡ-түлек ҡатырға йәшниккә һалынған. Танктар һәм бронемашиналар экипаждары өсөн ҡаптар һыу үткәрмәй торған ҡатырғанан яһалған. Киләсәктә аҙыҡты төрөү материалын кәстрүл сифатында, ә ҡапҡасын таба урынына файҙаланыу маҡсатында, ҡатырға ҡапты герметик һәм металдан эшләү күҙ уңында тотолған.
Тәрбиәүи эш
Совет Армияһында, командирҙарҙан тыш, шәхси составтың тәрбиәүи эше өсөн командирҙың сәйәси бүлек буйынса урынбаҫарҙары (замполиттар) яуап биргән. Тәрбиә эше буйынса занятиелар үткәреү, буш ваҡытта хәрбиҙәрҙең үҙ-үҙҙәрен әҙерләү һәм һәр казармала, һуңғараҡ Ленин бүлмәләре тип үҙгәртелгән, ял бүлмәләре йыһазландырылған
Почта элемтәһе
«Ҡыҙыу нөктәләр»ҙәге һәм мөҙҙәтле (срочный) хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең даими урынлашҡан урындарында төп ыңғай хис-тойғоларының береһе булып өйҙән туғандарының хаттары торҙо. Срочный хеҙмәт хәрби хеҙмәткәрҙәренең хаттары, ҡайҙа урынлашыуына ҡарамаҫтан — Куба, Вьетнам, Сүриә, Афғанстанда йәки СССР-ҙамы — бушлай ебәрелгән.
СССР территорияһында хеҙмәт иткән хәрби хеҙмәткәргә хат һалыу өсөн конвертта адрес яҙыу тәртибе түбәндәгесә: почта индексы, союздаш республиканы күрһәтеү, өлкә, район, почта бүлексәһе (п/о, булғанда), тораҡ пункт, ғәскәрҙәрҙең йәки көстәрҙең ғәскәри часының номеры, хәрби частың в/ч номеры (мәҫәлән, войсковая часть 54321) в/ч хәрефтәренән һуң, кәрәк булғанда, подразделение литеры (хәреф) яҙылған. СССР-ҙан ситтә хеҙмәт иткән хәрби хеҙмәткәрҙәргә, Совет Армияһы эшселәренә һәм хеҙмәткәрҙәренә хат яҙыуҙа «почта индексы» графаһында конвертта йәки открыткала — ғәскәри частың номеры яҙылыуы айырылып тора. Совет Армияһында ғәскәри частарҙың номеры биш мәғәнәле булғанлыҡтан, ә почта индексы пункттарында алты тура дүртмөйөштө тултырырға кәрәк булғанлыҡтан ғәскәри часть номеры алдына 0 һаны (ноль) ҡуйыла. «Куда» графаһында өҫтәмә мәғлүмәт итеп хәрби частың номеры ҡушымтала яҙылған. Миҫал — Афғанстанда Баграм ҡалаһында урынлашҡан 781-се айырым разведкалау батальонының 2-се разведка ротаһы хәрби хеҙмәткәренә хат яҙыу талап ителгән осраҡта, индекс графаһына «071240» тип яҙыу кәрәк булған. «Куда» графаһында — 71240 «Б» ялан почтаһының ғәскәри часы (Б — подразделение индексы). Конвертта/асылмала хәрби хеҙмәткәр хеҙмәт иткән дәүләтте һәм ҡаланы күрһәтеү тыйылған. Афғанстанға хеҙмәт итергә эләккән һалдаттарҙың күбеһе бының менән файҙаланған. Улар, мине Монголияға хеҙмәт итергә ебәрҙеләр, тип хат яҙған.
«Ҡыҙыу нөктәләр»ҙә һәм Афғанстанда төҫлө ҡотлау открыткалары етмәү шарттарында (армия" конверттарында һүрәттәр һәм маркалар булмай, хаҡы — 0,5 һәм 1 тин), открыткаларҙы үҙҙәре эшләгәндәр: сағыу плакат йә ҡаты ҡағыҙлы обой алғандар, уларҙан «асылма» ҡырҡып алғандар ҙа (артына хат яҙыу графаларын һыҙғандар), туда (уңда өҫтә) һәм обратно (уңда аҫта) адрестарын тултырғандар. Билдәләнгән мөҙҙөткә (срочный) хеҙмәткә саҡырылғандарҙың открыткалары бушлай ебәрелгән, почта маркаһы талап ителмәй (хаттарға «Срочный хеҙмәт атҡарыусының хаты» йәки иҫкерәк вариантта — «Һалдат хаты» штампы ҡуйыла), һәм ошондай «үҙ ҡулы менән эшләнгән» открыткалар адресаттарға барып еткән.
Элазыг (провинция)
Элазыг (Elâzığ, Xarpêt, курдса Elezîz) — Төркиә Йөмһүриәтенең провинцияһы.
Совет Армияһы
Кинематографта
Совет киноһында армия темаһына ҙур иғтибар бүленә. Аҫта иң билдәле фильмдарҙың ҡайһы берҙәре һанап кителгән.
Элазыг (провинция)
География
Элазыг Бингөл на востоке, Диярбакыр, Малатья, Тунджели провинциялары менән сиктәш.
Совет Армияһы
Филателияла
СССР-ҙа сығарылған байтаҡ почта маркалары Совет Армияһы темаһына арналған.
Элазыг (провинция)
География
Майҙан 9181 км². Халҡы — 569 616 кеше(2009). Милли состав: заза, курдтар һәм төрөктәр.
Совет Армияһы
Филателияла
Түбәндә маркаларҙың юбилей сығарылыштары бирелгән:
Элазыг (провинция)
Административ ҡоролош
11 район:
Миһранов Әнүәр Низам улы
Миһранов Әнүәр Низам улы (1922 — ????) — совет һәм партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, лейтенант. 1962—1966 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
Биографияһы
Әнүәр Низам улы Миһранов 1922 йылда («Память народа» сайтында 1920 йылғы тип яҙылған ) (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ҡалмаҡтар ауылында тыуған. БАССР-ҙың Малаяҙ районы Ҡаратаулы мәктәбендә белем ала.
1940 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1941 йылдың октябренән 1942 йылдың декабренә тиклем лейтенант Миһранов Әнүәр Низам улы Көнбайыш, Калинин фронттары составындағы 39-сы армия 262-се уҡсылар дивизияһы 212-се һауа-десант бригадаһында 950-се уҡсылар ротаһы командиры дәрәжәһендә дошман менән алышҡан.
1942 йылда ҡаты яралана.
1947 йылдың 22 авгусында демобилизациялана.
1962—1966 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
Һуңғы хеҙмәт урыны — Эҫем ҡалаһындағы механика заводының төҙөлөш буйынса директор урынбаҫары.
Лун-Вож (Лопь-Ю ҡушылдығы)
Лун-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лун-Вож (Вуктыль ҡушылдығы)
Лун-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вуктыль йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лун-Вож (Потью ҡушылдығы)
Лун-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Потью йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ыспарта (провинция)
Ыспарта (Isparta) — Төркиә Йөмһүриәтенең провинцияһы.
География
ЫспартаАфйонкараһисар, Бурдур, Анталья, Конья провинциялары менән сиктәш.
Халҡы — 513 681 кеше. Аҡ (Урта) диңгеҙ регионы составында.
Административ ҡоролош
13 район:
Лун-Вож (Чубъю ҡушылдығы)
Лун-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чубъю йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кир кәшәнәһе
Кир кәшәнәһе (фарс. بزرگ آرامگاه کوروش) — б. э. т. VI быуатта төҙөлгән фарсы батшаһы Бөйөк Кир II төрбәһе.
Кир II нигеҙ һалған баш ҡала Пасаргадта (Иран) урынлашҡан. Ул алты баҫҡыслы пирамида түбәһендә төҙөлгән бер ишекле өйҙән ғибәрәт. Б. э. т. IV быуатта Фарсы илен Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып алғандан һуң ҡыйратылған.
Тарихы
Кир массагеттарға ҡаршы алыштарҙа һәләк булғандан һуң, батша кәүҙәһе бәлзәмләнгән һәм Пасаргад ҡалаһы янында төҙөлгән кәшәнәгә ерләнгән.
Боронғо грек тарихсыһы Арриан урынды былай тип тасуирлаған: «Пасаргадта батша баҡсаһында Кирҙың ҡәберлеге урынлашҡан; уның тирәләй — төрлө ағастар ултыртылған, шишмәләр һуғарған сауҡалыҡ һәм бейек үләнле болондар… Бүлмәлә алтын табут урынлашҡан, унда Кирҙың кәүҙәһе, ә табут эргәһендә түшәк ята; уның аяҡтары алтын, сүкелгән; бында вавилон туҡымаһынан эшләнгән келәмдәр һәм ҡыҙғылт төҫтәге тире келәмдәр ята; бында кандис та, Вавилонда тегелгән башҡа кейемдәр ҙә, медия анаксаридтары ла, шәмәхә, ҡуйы ҡыҙыл һәм башҡа төҫтәге кейемдәр ҙә (ризы), муйынсаҡтар ҙа, ҡылыстар ҙа, аҫыл таштар менән биҙәлгән алтын һырғалар ҙа ята. Шунда уҡ өҫтәл тора. Уның уртаһында Кирҙың кәүҙәһе ятҡан табут тора ине. Уның өҫтөндә Кир ҡулланған бик ҡиммәтле ҡорал ята ине…» . Плутарх кәшәнәләге яҙыуҙы телгә ала: : Бында Плутархтың хикәйәһе Аристобулдың тасуирламаһына таянған Страбон менән Арриандың түбәндәге һүҙҙәренә ауаздаш: «Кеше, мин — Кир, Камбиздың улы, фарсылар батшалығын урынлаштырыусы һәм Азия өҫтөнән хакимлыҡ итеүсе Кир. Һәйкәлдән мәхрүм итмә мине» (Арриан); «Кеше, мин — Кир фарсылар өсөн батшалыҡ яулаусы һәм Азия хакимы. Мине һәйкәлдән мәхрүм итмә» (Страбон). Страбон һәм Аррианға ярашлы ҡәберлектең тасуирламаһы 1960 йылдарҙа Британияның Фарсы иле өйрәнеү институты профессоры Д. Стронах экспедицияһы тапҡан төҙөлөш параметрҙарына тап килә. Кир ҡәберлегенә оҡшаш ҡоролманы төҙөй башлағандар һәм уның улы Камбиз II хакимлығы осоронда тамамланғандар. Аристобул хәбәр итеүенсә, ике грек авторы ҡалдырған мәғлүмәт буйынса, Александр Кир ҡәберенә ике тапҡыр барған: беренсе тапҡыр — б. э. т. 330 йылда Фарсы илен баҫып ингәндә. Аристобул Александрҙың «эскә инеп, ҡәберҙе биҙәргә» тигән бойороғон үтәгән.
Кәшәнәне талау
Арриан, Курций Руф, Плутарх һәм Страбон исемле антик тарихсылар ҡәберлектең таланғаны тураһында һөйләй. Курций хикәйәһе башҡа өс авторҙың хәбәренән ныҡ айырыла. Курцийға ярашлы, талаусылар ҡәберҙән алтын-көмөш алып сыҡҡан, һәм Искәндәр Зөлҡәрнәй, мәмерйәгә барғанда, «иҫкергән түңәрәк ҡалҡандан, шулай уҡ ике скиф йәйәһенән һәм акинактан (оҙон хәнйәр)» башҡа бер нәмә лә тапмаған. Тау итәгенән һәм табуттан башҡа, бар нәмә лә урланған була; мәйетте алып китеү уңайлы булһын өсөн, табутты емерергә теләгәндәр, һәм унда енәйәтселәр һуғып ватырға маташҡан билдәләр күренә, әммә улар үҙ ниәтен атҡарып өлгөрмәйенсә, уны ҡалдырырға мәжбүр була. Аристобул үҙе Искәндәр Зөлҡәрнәйҙән ҡәберҙе яңынан тергеҙергә рөхсәт һорай. Һәм ул һөйәктәрҙе табут эсенә йыйырға, уны ябырға, зыян күргән ерҙәрен төҙәтергә, аҫҡы яғына келәмдәр түшәргә һәм элекке гүзәллеге менән һоҡланырға, ишеккте таш менән терәтергә һәм унда батша мисәтен ҡалдырырға бойора.
Курций буйынса, Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең алашары (евнух) Багой үҙенең элекке рәнйетеүсеһе — сатрап Орксинды ғәйепләй. Страбон, Аристобулға һылтанып, «көн һайын туҡланыу өсөн һарыҡ ите, айына бер тапҡыр ат ите алған һаҡсылары (Магтар) булыуына ҡарамаҫтан», кәшәнәнең таланыуын хәбәр итә. Искәндәр Зөлҡәрнәй тылсымсыларҙан «талауҙа ҡатнашҡандарҙы әйттереүҙе теләп, һорау алырға булған. Язаға дусар булыусылар үҙҙәрен дә, башҡаларҙы ла һатманы, башҡаларҙың да фажиғәгә шаһит булыуҙарын белеп булманы. Шунан һуң сихырсыларҙы Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең күҙ алдынан оҙатҡандар».
Архитектура
Кәшәнә цитаделдән көнбайышҡа табан һуҙылған юлда урынлашҡан. Ике яҡлы ҡыйыҡлы 3,16 х 2,18 метр ҙурлығындағы ерләү камераһы алты баҫҡыслы 5,5 м бейеклектәге пьедесталға ҡуйылған. 11 м бейеклектәге ҡоролма эзбизташ блоктарынан тора, уларҙың бейеклеге постаментты һалыу рәттәрендә эҙмә-эҙлекле кәмей бара. Кәшәнәнең аҫҡы кәрниздәре һәм уның нигеҙҙәре — грекса бөгөлгән профилле. Кәшәнә — Фарсы илендә фронтонлы берҙән-бер йорт. Түбә аҫтында ике тотош ябыҡ камераһы бар. Ишек уйымы: 1,39 м бейеклектә һәм 0,78 м киңлектә. Мосолмандар һәйкәл янына һарай биләмәһенән йыйылған бер нисә колонна ҡуйған.
Бамбук велосипед проекты
Тарихы
2006 йылда Дэвид Хо Африкалағы фәҡир илдәр өсөн бамбук велосипедтар яһау концепцияһын эшләүгә Earth Clinicтың 25 мең долларлыҡ грантын ота. 2007 йылдың йәйендә Хо менән уның коллегаһы Джон Маттер башланғыс капиталды, Ганаға барып, урындағы материалдарҙан бамбук велосипед етештереү мөмкинлеген өйрәнеүгә тотона. Уңышлы сәфәрҙән һуң Bamboo Bike Project 2008 йылда көсөн Millennium Cities Initiative менән берләштерә лә Кумасиҙа велосипед фабрикаһын асып ебәрә. Аҙаҡ проектҡа Мартин Одлин ҡушыла, элек ул K2 Sports тигән Америка компанияһында дизайнер һәм инженер булып эшләгән була.
Кумасиҙағы фабрика проектының рентабеллелеген һәм инвестицион ылыҡтырғыслығын — KPMG компанияһы, ә Кисумуҙағы ошондай уҡ фабрика проектыныҡын Колумбия университетының Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм йәмәғәтселек менән бәйләнештәр мәктәбе студенттары өйрәнә.
Кумасиҙағы завод эшҡыуар Кваме Сарпонгтың Bamboo Bikes Limited тигән урындағы компанияһына инә (предприятиеның проект ҡеүәте — йылына 20 мең бамбук велосипед). Заводтың продукцияһын коммерцияға ҡарамаған ойошмалар бөтә илгә тарата.
Иҡтисади маҡсатҡа ярашлылығы
Бамбуктан рам яһағанда тотороҡло электр энергияһы сығанағы ла кәрәк түгел, был уны хатта инфраструктураһы булмаған иң фәҡир ауылдарҙа ла етештереү мөмкинлеген бирә. Урындағы бамбук крәҫтиәндәрҙе һәм йөк ташыусыларҙы эшле итә, иҡтисади үҫеште һәм экологик тотороҡлолоҡто тәьмин итә.
Лун-Кузобью
Лун-Кузобью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кузоб-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лун-Понос
Лун-Понос — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Визинга йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кронштадт егәрлелек йорто
Кронштадт егәрлелек йорто — Кронштадтағы Андреевский соборы башлығы Иоанн һәм барон Отто Буксгевдентың берлектә асҡан «хеҙмәт өйҙәре» була.
Барлыҡҡа килеүе
1855 йылда Кронштадтың Андреевский соборында үҙенең хеҙмәтен башлаусы йәш священник Иоанн халыҡтың ярлылығы менән осраша була һәм уларҙың трущобаларҙа бер нисек тә үҙҙәренең йәшәү рәүештәрен үҙгәртә алмауҙарын күрә. Хәйриә менән әүҙем шөғөлләнә башлап, ул шуны аңлай: хәйриә кәрәк, тик ул кешенең эшләү теләген юҡҡа сығара. Шулай итеп, ул бындайҙарға түләүле хеҙмәт кәрәклеген аңлай.
1872 йылда сыҡҡан «Кронштадтский вестник» гәзитенең 3 һәм 18 һандарында Иоанн ике мөрәжәғәтнәмә баҫтыра, уларҙа Кронштадтағы ярлылыҡ тураһында уйланырға саҡыра һәм был мәсьәләне хәл итәү юлдарын эҙләргә өндәй. Бындай ауыр хәлдең сәбәптәрен дә атай: тыумыштан килгән ярлылыҡ, йәтимлектән ярлылыҡ, янғындан, урлауҙан, ҡартайып эшкә яраҡһыҙлыҡтан йә ауырып китеү сәбәпле ярлылыҡ, йәрәхәтләнеүҙән ярлылыҡ, ялҡаулыҡтан ярлылыҡ, эскелектән ярлылыҡ һәм иң күбе — эш булмау сәбәпле, йә эшкә тотоноп китергә мал-мөлкәт булмау арҡаһында: кейергә яҡшы кейем, аяҡ кейеме, ашар икмәге, эш ҡоралының булмауын күрһәтә.
Дин әһеле Иоанн ҡала халҡын «ярлы халыҡ массаһына дөйөм йәшәү урыны, хеҙмәт өйө һәм һөнәрселек училищеһы» асырға саҡыра.
Үҙенең эштәрендә ул Рәсәйҙә киң таралған хеҙмәт өйҙәненең тәжрибәһен ҡуллана.
Хеҙмәт өйҙәре Рәсәйҙә Екатерина II башланғысы менән XVIII быуат аҙаҡтарында көнбайыш илдәр өлгөһөндә барлыҡҡа килә, тик уларҙа ҡатнаш мөнәсәбәттәр бергә ҡулланыла: бер үк ваҡытта хоҡуҡ боҙоусыларҙы көсләп эшкә йәлеп итеү һәм мохтаждарҙы эш менән тәъмин итеү.
Шәфҡәтлелек
1888 йылда 108 кешегә иҫәпләнеп яңынан төҙөлгән өс ҡатлы йоҡлау өйөнән башҡа, 50 кешегә иҫәпләнгән йәтимдәр йорто, әсәләре эшләгән кескәйҙәр өсөн балалар баҡсаһы ла эшләй башлай. Хеҙмәткә яраҡһыҙ ҡатындар өсөн 22 урынлыҡ бушлай йәшәү урындары булдырыла һәм уларҙың һәр береһенә айына 3 һум аҡсалата ярҙам күһәтелә.
Эш һөйәрлек өйөндә бушлай амбулатория үҙәге була, йылына 2-3 мең кешене хеҙмәтләндерә. Ошонда уҡ астмаға ҡаршы вакцинация эшләйҙәр.
Лун-Чугран
Лун-Чугран — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Визинга йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Еҙем тәбиғи паркы
«Еҙем» ландшафтлы тәбиғи паркы — төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе. Уға 2005 йылда тәбиғәтте төҙәтеү (рекреация) ресурстарын һаҡлау, туризмды үҫтереү һәм тереклек итеүсе биологик төрҙәрҙе һаҡлап ҡалыу маҡсатында нигеҙ һалына. Парк Башҡортостан Республикаһының махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре төрөнә инә<ref name="Экологический портал Республики Башкортостан".
Флора
Парк биләмәһенең 90%-тын урман ҡаплаған. Төп өлөшөн ҡатнаш һәм киң япраҡлы ағастар урманы тәшкил итә. Шулай уҡ күләгәгә ҡулайлашҡан ылыҫлы урманлыҡтар ҙа бар, реликтлы шыршылыҡтар һәм далалашҡан ҡарағайлыҡтар осрай. Парктың Еҙем буйҙарына һуҙылған биләмәләрендә һыу һәм яр буйын үҙ итеүсе, ҡырсынташта үҫеүсе үҫемлектәр, өйәңке ҡатыш муйыл, ерек ҡатыш муйыл үҫкән урмандар таралған. 500-гә яҡын юғары көпшәле-епсәле үҫемлектәр күрһәтелгән. Шулар араһында 13 эндемик һәм 20 реликт үҫемлектәр бар. Эндемиктар рәтенә Урал гөлбаҙраны, башҡорт хаж ҡынаһы, имән айыутабаны, реликттарға — казак артышы, урман һоло үләне (бирәй), сыбар япраҡлы ҡыңғырау сәскәһе индерелгән. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡыя һуған, энә япраҡлы ҡәнәфер, Клер дөйә һеңере (астрагал), йәшел таш ҡаҙаяғы һәм 18 башҡа төр үҫемлектәр үҫә. Шулай уҡ РСФСР-ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән Литвинов сырмалсығы, кәкүк ситеге, дөйә ҡылғаны, шырт еҙүлән, әҙрәсгөл, шиверекия үләне үҫемлектәре таралған.
Фауна
«Еҙем» паркы биләмәһендә Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән 15 төр һирәк осрай торған хайуандар һаҡланған. Шулай уҡ һирәк осраусы 81 төр ҡоштар күрһәтелгән. Шулар иҫәбенән: ҡом һайҫҡаны, сапсан, бөркөт, ҡара ҡауҙы, баҡраҡ бөркөт: , көйөлдө, кәлмәргән, ҙур йылан ашаусы ҡош .Төрлө балыҡтар үрсетелә. Шулар араһынан һирәк осрағандарын: европа бәрҙеһен, урыҫ етеҙ балығын, зөгәйҙе, ҡыҙыл балыҡтарҙы әйтеп китергә була. .
Эндрю Мосон
Эндрю Мосон, Барон Мосон (Andrew Mawson, Baron Mawson; 8 ноябрь 1954 йыл) — Бөйөк Британияның социаль эшҡыуары, сәйәсмән, йәмәғәт һәм дин эшмәкәре, Берләштерелгән Реформат сиркәүенең капелланы.
Мосон Манчестер университетында теология бакалавры дәрәжәһен ала. Ошонан һуң 1984 йылдан башлап Берләштерелгән Реформат сиркәүендә капеллан булып хеҙмәт итә.
Лондон ҡалаһында Тауер-Хамлетста социаль эшҡыуарлыҡ принциптары буйынса эшләгән "Бромли-бай-боу үҙәге"нә нигеҙ һала һәм уның әлеге президенты.
Эшҡыуарлыҡты социаль проблемаларҙы хәл итеү менән берләштергән ойошмаларҙы, компанияларҙы һәм проектарҙы Мосон нигеҙләй һәм етәкләй; «Эндрю Мосон һәм партнерҙар» компанияһының етәксеһе(Andrew Mawson Partnerships), был компания Эндрю Мосондоң тәжрибәһен таратыу менән шөғөлләнә.
Социаль сферала күрһәткән хеҙмәте өсөн Эндрю Мосон Британия империяһының ордены кавалеры була (2000), ғүмер аҙағына тиклем барон титулы менән пэрство (29 март 2007 йыл) һәм лордтар палатаһына инеүе менән билдәләнә (30 апреля 2007 года).
Хөкүмәттең таныуына ҡарамаҫтан, Эндрю Бөйөк Британияла булған социаль сфералағы политикаға ҡаршы критика менән сығыш яһай.
2008 йылда ул баҫтырып сығарған «Социаль эшҡыуар» исемле китабы (The Social Entrepreneur: Making Communities Work) бестселлер була. Был китап социаль эшҡыуарлыҡ буйынса практик етәкселеге тип һанала.
Ханттар
Ханты (үҙатамаһы — ханти, хандэ, кантэк, ас хоят; иҫкесә «остяки́») — Көнбайыш Себерҙең төньяғында, башлыса Ханты-Манси автономиялы округы — Юграла йәшәүсе аҙ һанлы урындағы фин-уғыр халҡы. Ас хоят атамаһы Обь кешеһе тигәнде аңлата.
Этнонимы
Хантэ атамаһы кеше тигәнде аңлата. Урыҫ телендә был халыҡ вәкилдәрен билдәләү өсөн: ханты (склоняемый була);  хантыйка (ж. род) шулай уҡ ханты (несклоняемый) ир-егетте йәки ҡатын-ҡыҙҙы билдәләү өсөн. Хантыйский сифаты һәм (үҙгәрмәй) ханты.
Һаны һәм таралып йәшәүе
Ханттар өс этнографик төркөмгә айырыла: төньяҡ, көньяҡ һәм көнсығыш; көньяҡ (Иртыш йылғаһы буйы) ханттар урыҫ һәм татар халҡы менән ҡатнашҡан. Брокгауз менән Ефрондың XIX быуат аҙағында — XX быуат башында нәшер ителгән энциклопедик һүҙлеге, остяк (ханттар) халҡын түбәндәгесә билдәләгән —
Обь, Иртыш һәм уларҙың ҡушылдыҡтары (Конда, Васюган һ. б.) буйлап, Тубыл губернаһында һәм Томск губернаһының Нарым округында йәшәгән уғыр-фин ҡәбиләһе. Өс төркөмгә бүленә: төньяҡ остяктар — Березовка округында, көнсығыш — Сорғот һәм Нарым (Васюган йылғаһы буйлап) һәм көньяҡ-көнбайыш йәки Иртыш — Тубыл округының төньяҡ өлөшөндә, Обь, Иртыш, Конда йылғалары ярҙары буйлап һ. б.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Рәсәйҙә ханттар һаны 28 678 кеше тәшкил итә, шуларҙың 59,7 % — Ханты-Манси округында, 30,5 % — Ямал-Ненец округында, 3,0 % — Томск өлкәһендә, 3,0 % — Ханты-Манси автономиялы округы һәм Ямал-Ненец автономиялы округынан тыш Төмән өлкәһендә, 0,3 % Коми Республикаһында йәшәй. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ханттар һаны 30 943 кешегә тиклем артты, шуларҙың 61,6 % Ханты-Манси округында, 30,7 % — Ямал-Ненец округында, 2,3 % — Төмән өлкәһендә Ханты-Манси автономиялы округынан һәм Ямал-Манси автономиялы округынан тыш, 2,3 % — Томск өлкәһендә, 1,4 % — Новосибирск өлкәһендә йәшәй.
Тарихы
Ханттарҙың ата-бабалары көньяҡтан Обь түбәнге ағымына үтеп инеп, хәҙерге Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтарының көньяҡ райондарына күсеп ултырған, ә I мең йыллыҡ аҙағында аборигендарҙың һәм ситтән килгән уғыр ҡәбиләләренең ҡушылыуы һөҙөмтәһендә ханттарҙың этногенезы (полуй-тамаҡ мәҙәниәте) башланған.
Ханттар үҙҙәрен күбеһенсә йылға буйынса атаған, мәҫәлән, Kondikhou ï = «Конда кешеләре», As-jah = «Обь халҡы», һуңғыһынан, башҡа тикшеренеүселәрҙең фекеренсә, урыҫтарҙың остяки тигәнен татарҙарҙан алған булыуы мөмкин: «үштәк» = варвар. Самодийҙар (самоеды) (ненец, энец, нгансан, селькуптар һәм революцияға тиклемге Рәсәйҙә юғалған саян самодийҙарының дөйөм атамаһы) ханттарҙы яран йәки ярган тип атаған (иртыш-ханти теленә яҡын һүҙ — «сит кеше»).
Традицион кәсептәре — балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ һәм болан үрсетеү. Традицион дин — шаманлыҡ һәм православие (XVI быуаттан алып).
Урал расаһына ҡарай.
Антропологияһы
Брокгауз менән Ефрондың энциклопедик һүҙлеге ханттарҙы түбәндәгесә тасуирлай :
Ханты (манси кеүек үк) түбәндәге билдәләр комплексы менән ҡылыҡһырлана:
ДНК
Ханттарҙа беренсе урынды Y-хромосомалы N1c1-Tat һәм N1b-P43 гаплотөркөм биләй — 38,3 %. Артабан Y-хромосомалы R1b (19,1 %) һәм R1a (4,3 %) гаплотөркөмдәр килә. В. Н. Харьковтың мәғлүмәттәре буйынса, ханттар һәм мансиҙарҙа (йыйылма алғанда) N1b (Y-ДНК) йәғни Y-хромосомалы N1b-P43 гаплотөркөм күпселекте тәшкил итә, 1-се урында — 57 %. Артабан икенсе урында Q1a3 гаплотөркөмө — 21 %. Унан R1a гаплотөркөмө — 14 % килә, N1c1-Tat — 7,1 %, R1b — 0,9 гаплотөркөмдәре килә.
Теле
Ханти теле (иҫкесә остяк теле) манси һәм венгр телдәре менән бергә Урал телдәре ғаиләһенең уғыр төркөмөн тәшкил итә. Ханти теле үҙенең ғәҙәти булмаған диалект бүленеше менән билдәле, шуның менән бәйле көнбайыш төркөмө — обдор, об буйы һәм иртыш буйы һөйләштәре һәм көнсығыш төркөмө — сорғот һәм вах-васюган һөйләштәре айырыла, улар, үҙ сиратына, 13 диалектҡа бүленә.
XIX быуаттан алып остяк (ханти) теле буйынса етди тикшеренеүҙәр алып барыла. Мәҫәлән, 1849 йылда А. М. Кастрен ханти телене ҡыҫҡаса грамматикаһын һәм һүҙлеген сығара, ә 1926 йылда - Паасонендың һүҙлеге донъя күрә. 1931 йылда П.Е. Хатанзеевтың остяк әлифбаһы («Hanti knijga») донъя күрә, әммә уны төҙөгәндә бер нисә хата ебәрелә, атап әйткәндә, диалектты дөрөҫ һайламау, транскрипцияның нигеҙһеҙ принциптары һәм методик хаталар арҡаһында әлифба киң таралыу алмай. Шул уҡ йылда СССР Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарамағындағы Төньяҡ халыҡтары институтының ғилми-тикшеренеү ассоциацияһы остяк алфавиттың яҡынса проектын эшләй, ә 1933 йылда казым диалектына нигеҙләнгән остяк әлифбаһы сығарыла. 1950 йылда Алыҫ Төньяҡ халыҡтарының әҙәби телдәрен үҫтереү мәсьәләләренә арналған Бөтә Союз кәңәшмәһендә тағы ла өс ханти: вахов, сорғот һәм шурышҡар диалекттары буйынса яҙма булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. .
Мәҙәниәте
1957 йылдың 1 ноябрендә Ханты-Манси автономиялы округында ханти телендә «Ленин пант хуват» («Ленин юлынан») исемле тәүге гәзит донъя күрә. 1991 йылда ул хантының «Ханты ясанг»на һәм мансиҙың «Луима сэрипос» гәзиттәренә айырыла. Ханты телендә шулай уҡ «Лух авт» гәзите сыға.
1989 йылдың 10 авгусында «Юграны ҡотҡарыу» йәмәғәт ойошмаһы булдырыла. Уның төп бурыстарының береһе - Ханты-Манси автономиялы округының аҙ һанлы төп халыҡтарын туплау, шул иҫәптән ханттарҙың, мансиҙарҙың һәм ненецтарҙың этник үҙенсәлеген, йәшәү рәүешен, мәҙәниәтен һаҡлау.
H-Ural этно-рок төркөмө 2009 йылдан алып ханти теленең шурышкар, казы һәм урта обь диалекттарында йырҙар башҡара. «Эмигрант шәүләһе» этно-рок төркөмө ханти теленең пим диалектында (көнсығыш ханты) йырҙар башҡара.
Элек ханттарҙа һауала күмеү йолаһы булған.
Мәмбәт (ҡая)
300px|left|thumb300px|thumb300px|left|thumb 300px|thumb
Мәмбәт — Көньяҡ Уралда Башҡортостандың Ғафури районында Еҙем йылғаһы буйындаға ҡая. Еҙем буйлап 15 км өҫтәрәк һәм Толпар ауылынан 10 км алыслыҡта урынлашҡан. 1,5 км ситтә Күҙгәнәк тауы.
Ҡая башында тирә-яҡты ҡарау майҙансығы эшләнгән.
Риүәйәт буйынса,ҡаяға ҡасандыр кәлмәргән ояһына менергә тырышҡан Мәмбәт исемле һунарсы исеме бирелгән.
Лыбвожъёль
Лыбвожъёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чубъю йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лымва
Лымва — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нившера йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 105 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Социаль уйлап табыуҙар фонды
Социаль уйлап табыуҙар фонды 1985 йылда социаль инноватор Геннадий Алференко тарафынан «Комсомольская правда» гәзите эргәһендә, асыҡ граждандар йәмғиәтен барлыҡҡа килтереүгә һәм үҫтереүгә булышлыҡ итеүсе башланғыстарҙы тормошҡа ашырыу маҡсатында ойошторола.
1985 йылда Раиса Максимовна Горбачёва Геннадий Алференконың халыҡ инноваторҙары һәм энтузиастары ижад иткән социаль инновацияларға булышлыҡ итеү өсөн социаль уйлап табыуҙар фонды ойоштороу кәрәклеге тураһындағы тәҡдиме яҙылған мәҡәләне уҡый. Раиса Горбачёва был идеяға Михаил Горбачёвтың иғтибарын йәлеп итә, ә ул Алференко менән бәйләнешкә инә һәм уға социаль уйлап табыуҙар фонды ойошторорға тәҡдим итә. Алференко СССР Социаль уйлап табыуҙар фондын гәзит уҡыусыларҙың «Комсомольская правда» гәзите эргәһендәге ирекле ассоциацияһы рәүешендә ойоштора.
Фонд гәзитте алдырыусы егерме миллион кешегә үҙҙәренең социаль уйлап табыу идеяларын ебәрергә тәҡдим итә. Беренсе йылда 30 меңдән ашыу тәҡдим килә, уларҙы эшкәртеү өсөн компьютерлаштырылған идеялар банкы ойошторола. Артабан Алференко иң яҡшы инновацияларға булышлыҡ итеү өсөн аҡса йыйыуҙы ойоштора, хәйриәлек маҡсатында ебәрелгән аҡса һәм материалдарҙы туплауға Бөтә Союз берҙәм 708-се банк иҫәбе асыла. Мәҫәлән, Афғанстан ветерандарына ярҙам итеү өсөн булдырылған «Бурыс» программаһына 9,7 миллион һум йыйыла.
Фонд булышлығы менән, Esalen Institute, ЦСКБ-Прогресс, Үҙәк махсус конструкторлыҡ бюроһы, «Прогресс» заводы һәм «Санкт-Петербург» банкы менән берлектә «Европа-Америка-500» космик осошо тормошҡа ашырыла, 1992 йылдың 16 ноябрендә Плесецк космодромынан Союз-У ракетаһы күтәрелә, ул Ер орбитаһына «Ресурс-500» капсулаһын сығара. Проект Рәсәй менән АҠШ араһында технологияларҙың тыныс маҡсаттарҙа файҙаланылыуын дәртләндереү һәм сауҙа мөнәсәбәттәрен үҫтереү, шулай уҡ Рәсәй эшҡыуарҙары өсөн стажировкалар ойоштороу маҡсаттарын ҡуя. 1993—2000 йылдарҙа программала 3 000-ләп кеше ҡатнаша.
Башҡорттар (мәғәнәләр)
Башҡорттар
Азамат (йыр)
Азамат — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй, лирик характерлы йыр.
«Азамат» йырын тәүге тапҡыр М. Х. Хисмәтуллин 1937 йылда Баймаҡ районының Темәс ауылында йәшәүсе С. Ҡолобаеванан яҙып ала. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығына индерелгән. Йырҙың варианттары Х. Ф. Әхмәтов, И. В. Салтыков, Ғ. 3. Сөләймәнов һәм башҡа ғалимдар тарафынан яҙып алынған.
Идара итеүҙең кантон системаһы осоронда барлыҡҡа килгән. Риүәйәт буйынса, герой үлер алдынан йырлаған был йыр тормошта күпте күреп, күпте кисергән кешенең уй-фекерҙәрен сағылдыра.
Йырҙың көйө һәлмәк. Киң диапозонлы, орнаменталь һуҙыуҙар һәм моңдо күкрәктән сығарыу менән байытыла.
«Азамат» йырын эшкәртеүсе композиторҙар — Х. Ф. Әхмәтов, Р. Ә. Мортазин, Д. Д. Хәсәншин (тауыш һәм флейта өсөн), Р. В. Сәлмәнов, М. П. Фоменков (хор a cappella өсөн), А. Г. Тихомиров (солист һәм хор өсөн), Т. А. Исмәғилев (фортепиано өсөн).
Йырҙы иң оҫта башҡарыусы тип Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы һанала.
Йырҙың көйө Н. И. Пейконың «Айһылыу» операһында ҡулланыла.
НАТО генераль секретарҙары исемлеге
НАТО генераль секретарҙары исемлеге
Абдрахман (йыр)
«Абдрахман», «Абдрахман кантон» — киң билдәле башҡорт халыҡ йыры (оҙон көй). Башҡа йырҙар менән бер рәттән 2020 йылда «башҡорт халыҡ йыры» тигән патент ала.
Тарихы
«Абдрахман» йырының тәүге варианттарын С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһының Орск өйәҙендә (Күсей ауылы янындағы Рәмиевтарҙың Солтан приискыһында, Күлтабан янындағы йәйләүҙә, Юлыҡ ауылында) яҙып алған. Йыр варианттары менән С. Г. Рыбаковтың «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» китабында баҫыла.
«Абдрахман» йыры лирик-эпик йөкмәткеле, унда мәкерлек һәм хыянат темаһы сағыла. Йыр 6-сы башҡорт кантоны начальнигы Абдрахман Биктимеровҡа (1780—1826) арнала. Ул халыҡ араһында ихтирам ҡаҙана, әммә ялған ошаҡ һөҙөмтәһендә енәйәттә нахаҡҡа ғәйепләнә. Йырҙың көйө һәлмәк, зарлы.
Йырҙы башҡарыусылар
«Абдрахман» башҡорт халыҡ йырын иң оҫта башҡарыусылар тип Г. З. Сөләймәнов, Р. Ф. Йәнбәков һанала. Йырҙы эшкәртеүсе композиторҙар — Р. А. Мортазин (скрипка менән оркестр өсөн, М. З. Баширов (хор a cappella өсөн),Н. Г. Сабитов (хор өсөн).
Көйҙө ҡулланыу
Йырҙың көйө Н. И. Пейконың «Айһылыу» операһында, «Гөлнәзирә» балетында ҡулланыла.
Рязановка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Рязановка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Рязановка ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Лымпаса-Ёль
Лымпаса-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лымва йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ляга-Ёль
Ляга-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пив-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пыжьяновка шарламаһы
Пыжьяновка шарламаһы — Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында Башҡортостандың Бәләбәй районындағы Пыжьяновка (хәҙер бөткән) ауылы эргәһендә, Дәүләкән районы менән Бәләбәй райондарының сиген бүлеп тора.
Тасуирламаһы
Һыу текә ҡаянан, 12 метр бейеклектән, төшә. Йәй һыу ағымы кәмей, һәм шарлауыҡ урынына ҡаянан ағып төшөүсе һыу ҡала.
Башҡортостандағы иң ҙур күл — Асылыкүлдән дүрт км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Шарлама һыуы артабан Дәүләкән районы Буранғол ауылы эргәһендә бер нисә шишмә ҡушылып киңәйә, йылға булып Асылыкүлгә ҡоя. Йылға «Шарлама йылғаһы» тип йөрөтөлә.
Пыжьяновка шарламаһы тибиғәт паркы биләмәһендә урынлашҡан.
Этимологияһы
Шарлама, шарлауыҡ — текә ҡаянан, һикәлтәнән, киҫә ағып төшкән һыу. Шарламаны урындағы халыҡ Пыжьяновка ауылы исеме менән йөрөтә. Ерле халыҡ телендә Пыжьяновка — «Буржиян ауылы», «Буржиян шарламаһы».
Таганрог архитектураһы
Таганрог архитектураһы  өс быуат дауамында барлыҡҡа килгән һәм бик үҙенсәлекле. Ҡала бигерәк тә революцияға тиклемге архитектура ҡомартҡыларына бай. Бында төрлө стилдәге биналар бик күп. Улар ҡаланың йөҙөн матурлап торалар. 1860 йылда Антон Павлович Чехов тыуған Евгений Иванович Шаронов йорто (1912) (архитекторы — Шехтель Ф.О.) федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объектына индерелгән.
Тарих
XVII быуатта Түбәнге Донда һәм Приазовьела урыҫ ҡәлғәләрен һәм һаҡланыу нығытмалар төҙөү Бөйөк Петрҙың 1695—1696 йылдарҙағы Азов походтарынан алып башланған. Ул ваҡытта бында Ғосман империяһының Азов һәм Лютик ҡәлғәләре булған. 1696 йылда Петр I Азов ҡәлғәһен алып, Азов диңгеҙенә юл асҡан. Шунан һуңғы йылдарҙа урыҫтар Таганрог ҡултығын һәм Дон йылғаһы дельтаһын үҙләштергәндәр.
1696 йылда Петр I бойороғо буйынса Таганий Рог морононда(хәҙерге ҡала урынында) гавань һәм Троицкий ҡәлғәһе төҙөлә башлаған. Троицкий ҡәлғәһе 1698—1711 йылдарҙа урыҫ ҡала төҙөлөш эшендә беренсе тапҡыр алдан эшләнгән план буйынса төҙөлгән. Өҫтәмә рәүештә Миус йылғаһы тамағында Павловский ҡәлғәһе һәм Азов молы янында Ташбаҡа (Черепаха) ҡәлғәһе лә төҙөлгән. Төҙөлөщ эштәренә сит ил оҫталары Боргсдорф,Руэль, Симонт, Трузин һ.б. йәлеп ителгән.
Лыбдын-Ёль
Лыбдын-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Архидиакон Стефан сиркәүе
Архидиакон Стефан сиркәүе (Архидиакон сиркәүе) — элекке Дон Ғәскәре өлкәһенең Ефремово-Степановка ҡасабаһында төҙөлгән православие ғибәҙәтханаһы.
Тарих
Беренсе ағас сиркәү ауылда 1774 йылда ғәскәр атаманы Степан Данилович Ефремов тырышлығы менән төҙөлгән. Ул бер тәхетле булған һәм Архидьякон Стефан исемен йөрөткән. Һуңынан уны һүтеп Боков утарына күсергәндәр. Уның урынына 1864 йылда ғәскәр старшинаһы Александр Николаевич Ефремов һәм уның ағай-энеләре аҡсаһына таш сиркәү һалғандар. Сиркәүҙең ағас йыйылмалары булған, башы тимер менән ябылған, ғибәҙәтхана ҡыңғырауҙар манаралы һәм таш ҡоймалы булған. Сиркәү өс тәхетле, төп тәхете — Архидьякон Стефан, икенсеһе — Николай Чудотворец, өсөнсөһө —Изге Мәрйәм Инә хөрмәтенә төҙөлгән. Тәхеттәр сауҙагәр Савва Антипович Толкачев аҡсаһына төҙөлгән. Ул вафат булғас, мәрхүмдең васыятын үтәп, уның вариҫтары сиркәү файҙаһына Аҡ ҡоҙоҡ янындағы участканан 35 дисәтинә ер биргәндәр.
Сиркәү янында ҡарауыл йорто һәм бер бүлмәле мәктәп йорто торған. Улар ҙа шулай уҡ таштан төҙөлгән һәм тимер башлы булған. Сиркәүгә яҡын-тирәләге Курнаков, Калушкин, Криворожье, Поздеево, Большинская ауылдары кешеләре ғибәҙәт ҡылырға йөрөгәндәр. 1894 йылдың 26 июнендә Архидьякон Стефан сиркәүенә Лютов ауылындағы Мәрйәм Инәнең Тыуыуы сиркәүе(1886 йылда төҙөлгән) ҡараған.
Мәхәллә бағыусылығы 1894 йылдың февраль айында асылған. Был мәхәлләлә 1877 йылда ике класлы училище ойошторолған, 1877 йылда асылған белем биреү мәктәбе эшләгән. Шундай уҡ мәктәптәр Егоровский һәм Александровский ҡасабаларында ла барлыҡҡа килгән.
Джон Бёрд
Джон Бёрд (John Bird; 30 ғинуар 1946) — Британия эшҡыуары һәм менеджеры, The Big Issue урам гәзитен ойоштороусы, уның етәксеһе һәм баш мөхәррире.
Биографияһы
Джон Бёрд 1946 йылдың 30 ғинуарында Бөйөк Британияның баш ҡалаһы Лондондоң Ноттинг-Хилл районында ярлы ирланд ғаиләһендә тыуған.