cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Верещагин Василий Васильевич
Биографияһы
1865 йылдың көҙөндә Верещагин Петербургҡа ҡайта, ә һуңынан, йәнә Парижға ҡайтып, уҡыуын дауам итә. Ул 1865—1866 йылдарҙа Париж академияһында белем ала. 1866 йылдың яҙында рәссам, уҡыуын рәсми тамамлап, тыуған яғына ҡайта.
1867 йылда Төркөстан генерал-губернаторы генерал К. П. Кауфмандың саҡырыуын ҙур ҡыуаныс менән ҡабул итә һәм уның рәссам булып тора. Сәмәрҡәнд ҡалаһын 1868 йылдың 2 майында рус ғәскәрҙәре баҫып алғандан һуң, Верещагин урындағы халыҡ һәм урыҫ һалдаттары менән ҡамауҙа ҡала. Верещагин Сәмәрҡәнд ҡәлғәһен обороналау өсөн Изге георгий орденының 4 дәрәжәһе (14 август 1868 йыл) менән бүләкләнә, һәр төрлө наградаларҙы эшкә һанамаһа ла, уны ғорурлыҡ менән йөрөтә:"Во время восьмидневной осады Самаркандской цитадели скопищами бухарцев, прапорщик Верещагин мужественным примером ободрял гарнизон. Когда 3-го июня неприятель в огромных массах приблизился к воротам и кинувшись на орудия успел уже занять все сакли, прапорщик Верещагин, несмотря на град камней и убийственный ружейный огонь, с ружьём в руках бросился и своим геройским примером увлёк храбрых защитников цитадели"1869 йыл башында Кауфман ярҙамы менән Верещагин «төркөстан күргәҙмә»һен ойоштора унда үҙенең Ташкентта, Сәмәрҡәнд һәм Бохарала, ҡаҙаҡ далаларында һәм Төркөстанда яҙған картиналарын күрһәтә. Күргәҙмә тамамланғандан һуң, Верещагин Себер аша яңынан Төркөстан төбәгенә китә.
Был юлы рәссам Семиречье һәм Көнбайыш Ҡытайҙы ҡыҙыра. Был сәйәхәтенә арнап Верещагин әҫәрҙәр яҙа, улар араһында "Богатый киргизский охотник с соколом, Иссыҡ-Куль пейзаждары, Тянь-Шань түбәләре төшөрөлгән картиналар яҙа. Шуларҙың иң сағыуы — «Проход Барскаун» картинаһы.
Был ваҡытта көнбайыш ҡытай богдыхана ғәскәрҙәре ихтилал байрағы күтәргән дунгандар менән һуғыша. Верещагин урындағы ҡалаларҙың һуғыштан ҡалған емереклектәрен төшөрә. «Апофеоз войны» тигән билдәле картинаһында ул Кашгар деспоты Валихан түрәнең европа сәйәхәтсеһен язалап, уның башын башҡа язалап үлтерелгән кешеләрҙең башынан яһалған пирамида өҫтөнә һалырға бойорған тигән тәьҫораттарҙан сығып яҙылған.
Верещагинға был хәрби операцияларҙа ҡатнашыуы һәм 1869 йылда Төркөстанға икенсе сәйәхәт ҡылыуы «Пусть войдут», «Вошли», «Окружили», «Преследуют», «Напали врасплох» сағыу картиналары өсөн материал бирә. Рәссамдың Мюнхен ҡалаһында 1871—1874 йылдарҙа яҙған был картиналары Европа һәм Рәсәйҙә уға бик ҙур уңыш килтерә.
1873 йылда Төркөстан тураһындағы әҫәрҙәрен күрһәтер өсөн Лондондың гәлсәр һарайында үҙенең шәхси күргәҙмәһен ойоштора. 1874 йылдың яҙында Петербургта күргәҙмәһе үтә. Верещагин күргәҙмәһен ҡараған кешеләр рәссамды антипатриотизмда ғәйепләй. Верещагин полотнолары менән танышҡан император Александр II, рәсми яҙыу буйынса, «үҙенең ҡырҡа ризаһыҙлығын белдерә», ә бөйөк кенәз Александр Александрович, — буласаҡ император Александр III, — рәссам тураһында үҙ фекерен былай тип белдерә: Әммә быға ҡарамаҫтан бер айҙан Верещагинға сәнғәт академияһы профессоры исемен бирәләр, ә Верещагин ул исемдән баш тарта.
Һуңынан ике йыл тиерлек Верещагин Һиндостанда йәшәй, шулай уҡ Тибетта ла була. 1876 йылдың яҙында рәссам Парижға ҡайта. 1877 йылдың яҙы башланыу менән Верещагина урыҫ-төрөк һуғышы башланыуын белә һәм шунда уҡ, Париждағы үҙ оҫтаханаһын ҡалдырып, ғәмәлдәге армияға китә. Армия командованиеһы уны Дунай армияһы башкомандующийының адъютанттары составына йүнәлтә, уға ҡаҙна аҡсаһынан тыш ғәскәрҙәр буйлап йөрөү хоҡуғы бирелә. Рәссам ҡайһы бер алыштарҙа ҡатнаша.
1877 йылдың июнендә ул ауыр йәрәхәт ала, пуля уның янбашын тишеп үтә.
Етди яраланған булған, дөрөҫ дауаламау арҡаһында уның бото шешә башлай, гангренаның тәүге билдәләре барлыҡҡа килә. Артабан уның яраһын ярып таҙалайҙар, шунан һуң ул төҙәлә башлай.
Верещагин 1882—1883 йылдарҙа тағы Һиндостан буйлап сәйәхәт итә. 1884 йылда Сүриәгә һәм Фәләстинға бара, инжил сюжеттары буйынса картиналар яҙа. Ошо осорҙа ул яңы картиналар серияһын — «Распятие на кресте во времена владычества римлян», «Казнь из пушек в Британской Индии».
1891 йылда Верещагин Мәскәү янындағы Нижние Котлы ауылында участка һатып ала һәм ул үҙ ғаиләһе өсөн йорт һәм оҫтахана төҙөйа.
Василий Верещагин 1894 йылдың йәйендә ғаиләһе менән Пинега, Төньяҡ Двина, Аҡ диңгеҙ, Соловкаға сәйәхәт ҡыла.
1899 йылда ай ярым ғаиләһе менән йәйҙе Ҡырымда үткәрә.
Верещагин 1901 йылда Нобель тыныслыҡ премияһына тәҡдим ителгән тигән һүҙ ялған.
Урыҫ-япон һуғышы башланыу менән Верещагин фронтҡа китә. Ул йылда адмирал С. О. Макаров менән бергә «Петропавловск» броненосецында мина шартлауҙан һәләк була Порт-Артурҙа рейдта торғанда.
Эштәре
Серия:
Әҫәрҙәре
В. В. Верещагин Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә сыҡҡан бөтәһе 12 китап, бик күп мәҡәләләр авторы.
Тультья (Супра ҡушылдығы)
Тультья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Супра йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Йыһаншин Камил Фәрухша улы
Йыһаншин Камил Фәрухша улы (15 март 1950 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, Башҡортостандың рус телендә ижад иткән яҙыусыһы. 1995 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының (2004) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2012) һәм Степан Злобин исемендәге әҙәби премия (2002) лауреаты.
Биографияһы
Камил Фәрухша улы Йыһаншин 1950 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы Ҡандра-Әмин (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Ҡандра) ауылында тыуған. Атаһы Совет Армияһы офицеры вазифаларында хәрби хеҙмәттә булғанлыҡтан, йәшлек йылдары Алыҫ Көнсығышта — Приморье һәм Хабаровск крайҙарындағы хәрби ҡаласыҡтарҙа үтә.
Тультья (Супра ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Йыһаншин Камил Фәрухша улы
Биографияһы
1967 йылда «Радиаппаратура конструкторлау һәм етештереү» һөнәре буйынса Алыҫ Көнсығыш политехник институтында уҡый башлай. Студент йылдарында диңгеҙ портында йөк ташыусы һәм кочегар, бер аҙ электрик һәм «Вольный» кит аулау судноһында 2 класлы матрос булып ла эшләй.
Тультья (Супра ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йыһаншин Камил Фәрухша улы
Биографияһы
Тайгала йәшәгән удэгейҙар янынан көтөлмәгән сәбәптәр арҡаһында ваҡытында ҡайта алмай дәрестәргә ике ай һуңлағаны өсөн институттың 5-се курсынан ҡыуыла. Артабан Владивостокта кочегар булып эшләй. 1973 йылда Горький политехник институтының радиотехник факультетын тамамлай.
1988 йылда Башнефть сәнәғәт берекмәһендә эшләй. 1974—1975 йылдарҙа Хабаров өлкәһендә Лазов промыслаһында эшләй. 1988 йылдан Башҡортостан көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү министрлығында хеҙмәт һала, 1991 йылдан — «ЭХО» ябыҡ акционарҙар берекмәһендә директор, 2001 йылдан Өфө ҡалаһындағы ООО «ШОК» йәмғиәтендә генераль директор вазифаһын башҡара.
2003—2004 йылдарҙа ОАО «Вымпелком» директоры була. 2005 йылдан Мәскәү банкыһының Башкортостандағы филиалының директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.
Гималайҙа, Непалда, Танзанияла, Занзибар утрауында, Патагонияла, Утлы Ерҙә, Перула, Аляскала, Эквадорҙа, Гватемалала була. Чили, Боливия, Килиманджаро янартауҙарын барып күрә. 2011 йылда Константин Сергеевич Мержоев етәкселегендәге Рус география йәмғиәте ойошторған «Ерҙең утлы билбауы» («Огненный пояс Земли») тип аталған Ер шары тирәләй экспедицияла ҡатнаша.
2020 йылдың 20 авгусында Камил Йыһаншин Алтай тауҙарының иң бейек нөктәһе (4509 метр) Белухаға Башҡортостан Республикаһы флагын алып менде. Был сәйәхәттәге тәьҫораттарын юлъяҙмаларҙа баҫтыра. «Арараттан Олимпҡа тиклем — донъяға юл» («От Арарата до Олимпа — путь к миру») тигән китап яҙа.
Ижади эшмәкәрлеге
2017 йылда Мәскәүҙең «Престиж Бук» нәшриәтендә «Ретро библиотека приключений и научной фантастики» коллекцияһында Камил Йыһаншиндың повестар китабы баҫылып сыҡты. Уға «Щедрый Буге», «Маха», «Боцман» һәм «Возвращение росомахи» әҫәрҙәре ингән. Әҙип абруйлы һәм дәрәжәле «Библиотека приключений и научной фантастики» серияһында китап сығарған тәүге Башҡортостан яҙыусыһы.
2020 йылдың декабрендә Мәскәүҙең шул уҡ «Престиж Бук» нәшриәте «Ретро библиотека приключений и научной фантастики» коллекцияһында Камил Йыһаншиндың сираттағы китабын баҫып сығарҙы. «Возвращение росомахи» тип исемләнгән был йыйынтыҡҡа ошо атамалы әҫәрҙән башҡа тағы ла «Щедрый Буге», «Маха» һәм «Боцман» повестары индерелгән.
Зуевка (Ҡариҙел районы)
Зуевка (Зуевка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 107 кеше. Почта индексы — 452366, ОКАТО коды — 80234880006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тулья (Ах ҡушылдығы)
Тулья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ах йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сальск далалары
Сальск далалары —  Ростов өлкәһенең көнсығышында   Сал йылғаһы менән һуғарылыусы далалар
Тәбиғәте
Йәй Сальск далалары ҡояшта яна һәм ярымсүллеккә әйләнә. Үҫемлектәре ҡылған һәм әремдән ғибәрәт. Бөжәктәрҙән дала толстуны бар. Элек-электән бында сайғаҡ, ҡуян һәм бүреләр йәшәгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Рендсбург
Рендсбург (Rendsburg) — Германияның Шлезвиг-Гольштейн федераль ерендәге ҡалаһы.
Был ҡала Рендсбург-Экернферде районы составына ҡарай. Рендсбург ҡалаһының халыҡ һаны 28 217 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Ҡаланың территорияһы 23,72 квадрат километр майҙанды биләп тора. Туғанлашҡан ҡалаһы — Нидерландтың Алмеро ҡалаһы. Рендсбург ҡалаһының рәсми коды — 135 58 0 01.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Ҡамышлыҡ
Оло Ҡамышлыҡ — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кәмәлек йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Астахов Фёдор Алексеевич
Астахов Федор Алексеевич (27 ғинуар (8 февраль) 1892 йыл — 9 октябрь 1966 йыл, Мәскәү) — совет хәрби начальнигы, авиация маршалы (1944).
Йәшлеге
Фёдор Алексее́вич Аста́хов 1892 йылдың 27 ғинуарында (8 февраль) Тула губернаһы Кашир өйәҙе (хәҙер Мәскәү өлкәһенең Кашир районы) Ледовые Выселки ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1910 йылда Каширҙа реаль училище тамамлай һәм Мәскәү предприятиеларында эшләй. 1913 йылда Рәсәй армияһына саҡырыла, һауала осоу ротаһында хеҙмәт итә. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1915 йылда — 3-сө Мәскәү прапорщиктар мәктәбен 1916 йылда Севастополь хәрби авиация мәктәбен тамамлай. Астахов мәктәптә инструктор итеп ҡалдырыла һәм унда 1918 йылға тиклем хеҙмәт итә, прапорщик була.
Үрге Солянка
Үрге Солянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солянка №993 йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алексин Анатолий Георгиевич
Анатолий Георгиевич Алексин (төп фамилияһы Гоберман; 3 август 1924 йыл, Мәскәү — 1 май 2017 йыл, Люксембург) — СССР һәм Израиль яҙыусыһы, драматург һәм сценарист, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар авторы. РСФСР-ҙың Н. К. Крупская исемендәге Дәүләт премияһы (1974), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1978), СССР Педагогия фәндәре академияһының ағзаһы (1982).
1993 йылдан алып Израилдә, ғүмеренең һуңғы йылдарында — Люксембургта йәшәй.
Биографияһы
Анатолий Гоберман Мәскәүҙә 1924 йылдың 3 авгусында тыуған. Атаһы Гоберман Георгий Платонович (1893—1980) граждандар һуғышында ҡатнашыусы, СССР Үҙәк башҡарма комитеты ҡарамағындағы Ҡыҙыл профессура иҡтисади институтын тамамлаған һәм шунда уҡытыусы була, 1937 йылда репрессиялана һәм атырға хөкөм ителә, 1939 йылда эше ҡайтанан ҡаралып, азат ителә. Әсәһе, Гоберман Мария Михайловна (1904—1978), актриса була; ире ҡулға алынғандан һуң, эштән сығарыла.
Бөйөк Ватан һуғышының башынан 17 йәшлек Анатолий Төҙөлөш идаралығының Совет Һарайында эшләгән әсәһе менән бергә Мәскәүҙән Уралға эвакуациялана. 1941 йылдың ноябренән 1944 йылдың майына тиклем Каменский-Урал ҡалаһында йәшәй, унда Урал алюмин заводының Төҙөлөш идаралығында һәм Красногорский ТЭЦ-нда эшләй, «Крепость обороны» күп тиражлы гәзитенең яуаплы секретары була.
1950-се йылдарҙа Мәскәү шәрҡиәт институтын тамамлай.
1950 йылда «Тридцать один день» тигән тәүге повестар йыйынтығы нәшер ителә. Әсәһенең сәхнә псевдонимын үҙенә ала.
1958 йылдан — КПСС ағзаһы.
Юғары сценарист һәм режиссёр курстарының режиссёрлыҡ бүлегендә баллар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте буйынса лекциялар уҡый.
«Юность» журналының мөхәрририәт ағзаһы.
1993 йылда Израилгә күсеп китә.
2011 йылдан алып Люксембургта йәшәй, Анатолий Алексин ҡыҙы Татьяна менән үгәй ҡыҙы Зандер Алена менән берләшеп йәшәй башлай.
2017 йылдың 1 майында Люксембургта 93-сө йәшендә вафат була. Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ата-әсәһе янында ерләнгән.
Ставрополь төркмәндәре
Трүхмәндәр (ставрополь төркмәндәре, үҙатамалары — төркмән) — төркмәндәрҙең һаны 15 меңдән ашыу кешеһе булған (2010 йылдағы иҫәп алыу буйынса) этнографик төркөм йәшәгән этнографик төркөмө Ставрополь крайының төньяҡ-көнсығышында (Төркмән һәм Нефтекумский районының төньяғы) йәшәйҙәр. Трүхмәндәрҙең ата-бабалары күсә XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында, чоудор, игдыр һәм союнаджи (башҡа транскрипцияла чавдуровский, эгдыровский һәм сайнаджиевский) төркмән ҡәбиләләренән айырылып, Манғышлаҡ, ярымутрауынан күскән. Ставрополь төркмәндәрендә был ырыуға бүленеш XX быуат башына тиклем һаҡланған һәм рәсәй губерна властары был йолаға оҙаҡ ваҡыт хөрмәт менән ҡараған.
Формалашыу тарихы
Хәҙерге Ставрополь крайы территорияһына төркмәндәрҙең килеүе 1609 йылда каспий буйы далаларына килгән ҡалмыҡтарға бойондороҡло манғышлаҡ төркмәндәренең бер өлөшө торғут ханы Хо-урлюктың тән һаҡсыһы итеп беркетелеүенә бәйле. Башта ставрополь төркмәндәре ҡалмыҡтар менән бергә күсеп йөрөгән. Яҙма сығанаҡтар төркмәндәрҙең Волганың уң ярында 1653 йылда уҡ йәшәгәнен билдәләнгән. Әммә, ҡалмыҡ хандары менән уларҙың мөнәсәбәттәре ҡатмарлы булған. Мәҫәлән, 1771 йылда Волга аръяғына күсеп килгән төркмәндәрҙең бер өлөшөн, уларҙың ихтыярына ҡаршы, Рәсәйҙең Волганың түбәнге ағымында нығыныуын хушһынмаған боласыл ҡалмыҡ ханы Убаши Ҡытайға көсләп алып киткән. Әммә Урал йылғаһы аръяғында 340 төркмән ғаиләһе ҡасып киткән һәм хәҙер рәсәй биләмәләре булған ерҙәренә кире әйләнеп ҡайтҡан. Рәсәй властары уларға Волганан алып Төньяҡ Кавказдағы Кума йылғаһына тиклем күсеп йөрөү мөмкинлеген биргән.
1793 йылда төркмән эмигранттарының икенсе тулҡыны Манғышлаҡты ҡалдырып киткән. Әммә был тулҡын вәкилдәре Ставропольеға тиклем килеп етмәй, ә Волга дельтаһында төпләнә. Шулай итеп, әстерхән төркмәндәре формалашҡан. Уларҙың рәте айырым күскенсе төркмән ғаиләләре менән 1813 йылға тиклем тулыландырылыуын дауам иткән. П. И. Небольсин мәғлүмәттәре буйынса, Волганың түбәнге ағымында 600 манғышлаҡ төркмәненең иң һуңғы төркөмө төпләнә.
Ултыраҡлыҡҡа күсеү
Революцияға тиклем трүхмәндәр араһында билдәле бер мөлкәт дифференциацияһы булған. Иң билдәлеләрҙән — урындағы эшҡыуар Муса- Аджи Эшеев (Ишеев) булған, уға яҡынса 1500 кеше эшләгән. Ул 2011 йылға саҡлы һаҡланған көнсығыш стилендәге кирбес йорт төҙөгән. Эшеев он, кәрәсин, май менән сауҙа иткән, Беренсе донъя һуғышында рус армияһын ахалтекин тоҡомло сабыш аттары менән тәьмин иткән. Уның өйө эргәһендә тирмә (юрта) торған, шулай уҡ хеҙмәткәрҙәр һәм килгән-киткән өсөн балсыҡтан һылап эшләнгән ваҡытлыса йорт мазанка, дарыухана, тирмән, ҡорамалдарын Франциянан һатып алған май заводы һәм һабын етештереү мыловарня заводы булған.
Аҡһаҡалдар советы һәм үҙидара
Батша осоронда трүхмәндәрҙә приставҡа ярҙам итеүсе аҡһаҡалдар һайлап ҡуйыла торған булған. 2007 һәм 2011 йылдарҙағы ялан тикшеренеүҙәре күрһәтеүнсә, урындағы үҙидара органдарынан тыш, ставрополь төркмәндәрендә Аҡһаҡалдар советы ҙур роль уйнай. Был органдар зыяраттарҙа үткән йыйылыштарҙа һайлана. Һайлаусылар булып 30 йәштән өлкәнерәк ир-аттар (атаһы менән улдары килергә мөмкин) тора, йыйылышта һәр бер йорттоң бер вәкилдең ҡатнашыуы ла мотлаҡ. Аҡһаҡалдар Советына оло йәштәге әүҙем ир-егеттәр инә, мулла ҙур роль уйнай. Советтың бурыстары етерлек ҙур — йәмәғәт эштәрен үткәреү (мәҫәлән, мал һыулау урыны ойоштороу), дөйөм ихтыяж талап иткән эштәр атҡарыу өсөн аҡса йыйыу: (мәҫәлән, мәсет йә юл төҙөү), ауылдаштарға ярҙам күрһәтеү маҡсатында (мәҫәлән, аҡса йыйыу өсөн тол ҡатынға, йәки кемдер сәфәргә йыйынғанда, улы ата-әсәһенән айырылып сығып, үҙ донъяһын ҡорғанда йәки газ үткәрергә ярҙам иткәндә). Шулай уҡ совет айырым кешеләрҙең үҙ-ара дәғүәләшеүен ҡарай, ғәйеплеләргә яза иғлан итә, хатта ҡайһы бер осраҡта хоҡуҡ һаҡлау органдары функцияларын да үҙ өҫтөнә ала, полиция ярҙамына мөрәжәғәт итмәй, үҙ ысулдары менән ғәйеплеләргә ыңғай йоғонто яһай. Үҙидара йәмәғәт тормошон тулыһынса көйләгән төркмән ауылдары бар. Мәҫәлән, Уллуби-Йорт һәм Маһач ауылдары 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан ауыл хакимиәтенә — үҙәге Каясул тигән нуғай ауылына инә. Урындағы халыҡ фекеренсә, урындағы хакимиәт төркмән ауылдары халҡы тормошона бөтөнләй иғтибар итмәй, төҙөкләндереүгә, юлдар төҙөүгә бөтөнләй аҡса бүлмәй. Шуға күрә бөтә проблемаларҙы ла халыҡҡа үҙенә хәл итергә тура килә, улар күп нәмәне тәртиптә тота һәм янъял сығармай конфликт. Эске үҙидара Ханҡала гарнизонына һәм төньяҡ төҙөлөштәренә аҡса эшләргә йөрөүсе төркмән бригадаларына ла хас. Төркмәндәр бригадалар хасил итә, бер-береһенә терәк була һәм дөйөм тәртипте һаҡлай: насар ҡылығы өсөн, мәҫәлән, алкоголь менән мауыҡҡан төркмәнде кире ҡайтарып ебәреү ҡарары сығарыла.
Шөғөлдәре
Традицион шөғөлдәре — малсылыҡ (һарыҡ, кәзә, ат, эре мөгөҙлө мал, дөйә), йөндән балаҫ һәм башҡа әйберҙәр эшләү. 2007 һәм 2011 йылдарҙағы ялан һәм тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, Ставрополье төркмән ир-егеттәре араһында хеҙмәт миграцияһы киң таралған. Төркмән районы ир-ат төрөкмәндәренең күпселек өлөшө Ханҡалаға, рәсәй гарнизонына бара. Нефтекум районының төркмән ауылдары ир-аттары аҡса эшләргә Төмән өлкәһенә сығып китә. Ҡәҙәр Озек-Суат, Уллуби-йорт һәм Маһач ауылдарының йәш ир-егетенең 90 % яҡыны Төмән, Тында, Норильск һәм башҡа себер райондарында газ һәм нефть үткәргес һалыу төҙөлөштәрендә эшләй. Был, халыҡ фекеренсә, «саф төркмәнсә, урындағы проект»: бер үк ваҡытта, ҙур ойошҡанлыҡ менән ауылдарҙан унда 300—400 кеше эшкә сығып китә.
Теле
Трүхмән теле — төркмән теле диалекты, трүхмәндәр йәйләгән ерҙәр менән сиктәш нуғай халҡы күсеп йөрөгәнлектән, нуғай теленең йоғонтоһо һиҙелерлек. Ставрополь төркмәндәре теленә Ташуғыҙ һәм Чәржев (Төркмәнабад) виләйәттәре теле яҡыныраҡ, һәм улар Ашхабад телевидениеһы тапшырыуҙары алып барылған төркмән телен насар аңлай.
2000 йылдар аҙағы — 2010 йылдар башы ялан тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, ставрополь төркмәндәре, шул иҫәптән йәштәр ҙә, ғаиләлә туған телдә һөйләшә. Төркмәндәрҙең бөтәһе лә тиерлек, бик аҙ һанлы оло йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡыҫтырмағанда, урыҫ телен бөтә камиллығында белә, йәғни улар тулыһынса ике телле.
Революцияға тиклем төркмән теле уҡытылған— мәҫәлән, 1913 йылдан башлап Озет-Суат ауылы мәктәбендә төркмән телен уҡытҡандар. 1920-ме йылдарҙа һәр төркмән ауылында тиерлек милли мәктәптәр һәм китапханалар асылған, 1930 йылдан район гәзите төркмән телендә сыҡҡан. 1965 йылда мәктәптәрҙә туған телдә уҡытыу туҡтатылған.
Ставрополье мәктәптәрендә 2000-се йылдар башына тиклем, әҡайһы берендә (мәҫәлән, Эдельбай) хатта һуңғараҡ та, төркмән теленең әҙәби варианты уҡытылғанлыҡтан, 1990-сы йылдарҙа, «төркмән теле» буйынса белем алыу маҡсатында, бер нисә кеше Ашхабадҡа ебәрелгән була. Әммә һуңғараҡ төркмән телен ҡулланыу өлкәһе тарая — 2000-се йылдар уртаһынан Ставрополь крайында төркмән телендә бер радиотапшырыу йәки телетапшырыуҙар ҙа алып барылмай, бер баҫма ла юҡ. Мәктәптәрҙә уҡытыу (Озек-Суат ауылы мәктәбендә төркмән телен факультатив дәрестәрҙә өйрәнәләр) урыҫ телендә генә алып барыла.
Дине
Дин тотоусылар — нигеҙҙә сөнни мосолмандар. 2007 һәм 2011 йылдар ялан тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, һәр ауылда тиерлек мәсет бар, ә мулла йәмғиәт тормошонда мөһим роль уйнай. Әммә йолаларҙы ихлас үтәүҙәре асыҡланмаған. 34 респонденттан ун кеше, шуларҙың яртыһы — йәш ҡатын-ҡыҙ, мәсеттә булғаны бар. Һорауға яуап биреүселәрҙең икәүһе генә мосолман ураҙаһын тотҡан. Мәсет төҙөү һәм муллалар эшмәкәрлеге ирекле иғәнәләр иҫәбенә алып барыла. Мәсеткә йылына ике тапҡыр аҡса йыйыла; барыһы ла, дингә ҡарашына ҡарамай, иғәнә, хәйер биреүҙе изге бурыс тип һанай. Мосолмандарҙың ике төп (Ураҙа һәм Ҡорбан) байрамын билдәләйҙәр, был көндө ир-аттар, әрүахтарға доға ҡылыр өсөн, зыяратҡа килә, һәм бында йәмәғәт эштәрен дә барлайҙар.
Матди мәҙәниәт
Тикшеренеүсе О. Брусина билдәләүенсә, Ставрополье төркмәндәренең мәҙәниәте, ни тиклем үҙенсәлекле булыуына ҡарамаҫтан, улар өсөн фәҡәт Төркмәнстан мәҙәниәте генә өлгө булып тора. Ставрополье төркмәндәренең традицион костюмы урта азия төркмәндәре костюмынан күпкә айырыла, әммә 2007 һәм 2011 йылдарҙағы ялан тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, рәсәй төркмәндәре, Төркмәнстанға барып, унда стандартлаштырылған (текинский) өлгөлө милли кейем һатып алғанын асыҡланы. Үҙҙәренең халыҡ бейеүҙәре ансамблдәре һәм һыбайлылар сығыштары өсөн, традицион гөрәш (көрәш) ҡатнашыусылары өсөн халыҡ кейемен Төркмәнстанда заказ биреп тектерәләр. Был кейемдәрҙең ставрополь һәм әстерхан төркмәндәренең традицион костюмы менән уртаҡлығы аҙ булһа ла, уларға милли рухты нығытыусы символ булараҡ ҡарайҙар.
Антропологик ҡиәфәттәре
Түрхмәндәр, милләт-ара никахтар менән бәйләп әйтер кәрәктер, Төркмәнстан төркмәндәренән күберәк монголоидлығы һәм ағыраҡ тәнле булыуы менән айырылып тора.
Һаны һәм таралып йәшәүҙәре
2002 йылда халыҡ иҫәбен алғанда, трүхмәндәр төркмәндәр менән бергә иҫәпкә алынды (бергә 33 меңдән ашыу), әммә бер нисә быуат дауамында айырылып йәшәгәнлектән, трүхмәндәр Төркмәнстандағы милләттәштәренән һиҙелерлек йыраҡлашҡан. Ставрополь крайында ул саҡта 13,9 мең төркмән теркәлгән (0,48 %). Теркәү иҫәбен алыу 2010 йылғ халыҡ иҫәбен алыу крайҙа 15 048 төркмән йәшәүен күрһәтте. Улар, край халҡы һаны буйынса, 0,54 % өлөш менән, 9-сы урында тора.
Төркмәнстан менән бәйләнештәре
Ставрополье төркмәндәре Төркмәнстан менән бәйләнеш тота: был илгә бер нисә делегация барҙы, Эдельбай ауылында 2009 йылда төркмән шиғриәте классигы Мәхтүмкүлиҙең Ашхабадтан килтерелгән бронза бюсы ҡуйылды. Ашхабадҡа, фестивалдәрҙә ҡатнашыу маҡсатында, бер нисә тапҡыр ставрополь һәм әстерхан төркмәндәренең халыҡ бейеү һәм музыкаль ансамблдәре саҡырылды. Төркмәнстанға күпләп күсеп китеү екүҙәтелмәй: билеттар ҡиммәт һәм виза кәрәк. Ялан тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, ставрополь төркмәндәре спутник антеннаһы аша Ашхабад тапшырыуҙарын ҡарай, ә һорау алыныусыларҙың күпселеге илдәренә барырға теләй, әммә сәфәргә сығыусылар бер нисә бөртөк кенә.
Самойлович музейы
Самойлович музейы  — совет поляр тикшеренеүсеһе, профессор (1928), география фәндәре докторы (1934) Самойлович Рудольф Лазаревичтың мемориаль комплексы. 1981 йылдың 11-12 сентябрендә асылған. Әлеге көндә илдә Арктика һәм Антарктиканың поляр тикшеренеүсеһенә арналған берҙән-бер музей. Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Аҙау ҡалаһы, Ленинград урамы, 46-сы йорт.
Тарихы
Совет поляр тикшеренеүсеһе, профессор (1928), география фәндәре докторы (1934) Самойлович Рудольф Лазаревичтың музейы 1981 йылдың 12 сентябрендә мемориаль комплекс булараҡ асыла. Ул илдә Арктика һәм Антарктиканың поляр тикшеренеүсеһенең тормошона һәм эшмәкәрлегенә арналған илдә берҙән-бер музей. Музейҙа ғалимдың тыуыуына 130 йыл тулыуға арналған мультимедиялы экспозиция асылған.
Рудольф Самойловичтың исеме Амундсен, Скотт, Ф. Нансен, Русанов һәм башҡалар кеүек поляр тикшеренеүселәренең исеме менән бер рәттә тора. Ғалим Арктиканы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙе. 1938 йылда Р. Л. Самойлович репрессиялана, 1939 йылдың 4 мартында атыла.
География фәндәре докторы, профессор, Ленин һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордендары кавалеры, СССР География йәмғиәте һәм «Аэро-Арктика» Халыҡ-ара йәмғиәт етәксеһе, АҠШ-тың, Швецияның, Австрияның география йәмғиәттәренең почетлы ағзаһы Р. Л. Самойлович Аҙау ҡалаһында тыуған һәм үҫкән. Ғалим Арктикаға 20-гә яҡын фәнни-тикшеренеү экспедицияһы ойошторған.
Хәҙерге ваҡытта ғалимдың музейы Р. Л. Самойловичтың атаһының бер ҡатлы кирбес йортоноң бер өлөшөн биләй. Был өйҙә уның ғаиләһе йәшәгән. Бында йәш Рудольф Лазаревич дүрт класлы ирҙәр прогимназияһын тамамлай, аҙаҡ Мариуполдә Александр гимназияһында уҡый. Гимназияны тамамлағас, немец ҡалаһы Фрейбургта Тау академияһында уҡый.
Музей экспозицияһында Аҙау прогимназияһы уҡыусыһының мемориаль бүлмәһе ҡуйылған. Унда XIX быуат аҙағы — XX быуат башы интерьеры булдырылған. Стеналарында ысын фотографиялар эленеп тора, шәхси әйберҙәре һәм кәрәк-яраҡтары урынлаштырылған. Яҙыу өҫтәле һәм ултырғысы, яҙыу-һыҙыу кәрәк-ярағы, китаптары — барыһы ла Самойлович гимназияла уҡыған осорҙағы үҙенеке. Ғалимдың эш һөҙөмтәләре художестволы композицияларҙа, китаптарҙа, фотографияларҙа сағыла. Музей залында Р. Л. Самойловичтың скульптор И. Шицбург ижад иткән бюсы ҡуйылған.
Фотографиялар араһында —  Р. Л. Самойлович алты йәшлек сағында, Аҙауҙың яр буйы, ирҙәр прогимназияһы, Мариуполь урамдары, Рудольф уҡыған Мариуполь гимназияһы, «Рудольф Лазаревич Самойлович» фәнни-тикшеренеү судноһы фотографияһы.
Добрич
Добрич (болг. Добрич ) —  Болгарияла  ҡала, Добрич өлкәһенең административ үҙәге.
Атамаһы
Тарихи атамалары: төрөксә — Pazarcık Hacıoğlu (Хаджиоглу-Пазарджик), румын — Bazargic (Базаржик йәки Базарджик), 1949 йылдан алып  1990 йылдың 19 сентябренә тиклем  — Толбухин.
Тарихы
XVI быуатта боронғо ултыраҡ урынында Курускеля ауылы барлыҡҡа килгән («ҡоро пристань»), артабан ул Хаджиоглу-Пазарджик ҡалаһына әүерелә.
XVII—XIX быуаттарҙа ҡала яйлап тире эшкәртеү буйынса һөнәрселек һәм сауҙа үҙәге булараҡ үҫешә (был ваҡытта тауарҙарҙың төп өлөшөн туҡыма, ҡулдан һуғылған кейем, йөн, бойҙай, етен орлоғо, сыр һәм баҡыр әйберҙәр тәшкил итә).
1877 йылдың 25 декабрендә рус-төрөк һуғышы барышында генерал И. В. Гурко отряды Шәкир-пашаның армияһын эҙәрлекләп Пазарджикҡа һөжүм итә һәм 1878 йылдың 1 ғинуарында беренсе кавалерия частәре төньяҡтан һәм төньяҡ-көнбайыштан ҡалаға сыға. 1878 йылдың 21 ғинуарында ҡала төрөк ғәскәрҙәренең азат ителә. һәм 1883 йылда воевода хөрмәтенә Добрич тип атала.
Икенсе Балҡан һуғышы тамамланғандан һуң 1913 йылдың 10 авгусында ҡул ҡуйылған Бухарест тыныслыҡ килешеүенә ярашлы көньяҡ Добруджа (шул иҫәптән, Добрич ҡалаһы) Румыния составына индерелә.
1916 йылдың авгусында Румыния Беренсе донъя һуғышына инә, унан һуң болгар ғәскәрҙәре көньяҡ Добруджала һөжүмгә күсә һәм 1916 йылдың 5-7 сентябрендә ҡаланан румын ғәскәрҙәрен ҡыуып сығара, әммә 1918 йылдың 29 сентябрендә Болгария хөкүмәте Антанта илдәре менән ваҡытлы килешеү төҙөй, бынан һуң ғәскәрҙәрен сығара башлай. Нёйис килешеүенә ярашлы Добрич Румыния составында ҡала.
1928 йылда драма театры төҙөлә.
1953 йылда ҡалала революцион-тарихи музей асыла, 1963 йылда — «Дора Габе» ҡурсаҡ театры, 1967 йылда сәнғәт галереяһы эш башлай.
1973 йылда бында поликлиника һәм автовокзал төҙөлә.
1970—1980 йылдарҙа ҡала транспорт, сауҙа һәм сәнәғәт үҙәге булараҡ билдәле була (бында машиналар эшләү, күн-аяҡ кейеме, аҙыҡ-түлек, текстиль сәнәғәте предприятиелары эшләгән).
1980 йылда Йордан Йовковтың мемориаль йорто асыла (архитекторы А. Стоянов).
2003 йылда зоопарк асыла.
2007 йыл башына ҡарата ҡала сауҙа-сәнәғәт үҙәге була, бында машиналар эшләү, еңел (теген һәм аяҡ кейеме) һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (он, һөт, май, шарап етештереү) предприятиелары эшләгән.
Сәйәси хәле
Добрич общинаһының кметы (мэры) — Детелина Кирилова Николова.
Ҡомартҡылары һәм иҫтәлекле урындары
Архитектура ҡомартҡыһы булып Изге Георгий (1843) һәм Изге Архангел Михаил (1921 й.) сиркәүҙәре тора, шулай уҡ бер нисә иҫке төҙөлөштәге  йорт-ҡомартҡылар һанала.
Кәсерҙәр
Кәсер математикала — берәмектең бер йәки бер-нисә өлөшөнән торған һан. Кәсерҙәр рациональ һандар яланының өлөшө булып торалар. Яҙыу ысулы буйынса кәсерҙәр ике форматҡа бүленәләр: күренешендәге ябай һәм унарлы.
Ябай кәсерҙәр
Ғәҙәти (йәки ябай) кәсер — рациональ һандың йәки \pm m/n, бында n \ne 0. күренешендәге яҙылышы. Горизонталь йәки ҡыя һыҙыҡ бүлеү тамғаһын аңлата, һөҙөмтәлә бүлендек килеп сыға. Бүленеүсе кәсерҙең числителе тип, ә бүлеүсе — знаменателе тип атала.
Дөрөҫ һәм ҡатнаш кәсер
Числителенең модуле знаменателенең модуленән бәләкәйерәк булған кәсер дөрөҫ кәсер тип атала. Дөрөҫ булмаған кәсер ҡатнаш кәсер тип атала, һәм модуле буйынса бергә тигеҙ йәки ҙурыраҡ булған рациональ һанды сағылдыра. Мәҫәлән, \frac{3}{5}, \frac{7}{8} и \frac{1}{2} — дөрөҫ кәсерҙәр, ә \frac{8}{3}, \frac{9}{5}, \frac{2}{1} и \frac{1}{1} — ҡатнаш кәсерҙәр. Нулдән айырмалы булған һәр бөтөн һанды знаменателе 1 булған ҡатнаш кәсер рәүешендә күрһәтеп була.
Аралаш кәсерҙәр
Бөтөн һан һәм дөрөҫ кәсер күренешендә яҙылған кәсер аралаш кәсер тип атала һәм бөтөн һан менән кәсерҙең суммаһы тип һанала.Теләһә ниндәй рациональ һанды аралаш кәсер күренешендә яҙырға мөмкин. Аралаш кәсергә ҡапма-ҡаршы, тик числитель һәм знаменателдән генә торған кәсер ябай тип атала.
Кәсерҙең бейеклеге
Ябай кәсерҙең бейеклеге — был кәсерҙең числителе менән знаменателе суммаһының модуле. Рациональ һандың бейеклеге — был һанға ярашлы ябай ҡыҫҡармай торған кәсерҙең числителе менән знаменателе суммаһының модуле.
Мәҫәлән, кәсеренең бейеклеге 15+6=21 тигеҙ. Ярашлы рациональ һандың бейеклеге 5+2=7 тигеҙ, Сөнки кәсер 3-кә ҡыҫҡара.
Ҡушма кәсерҙәр
Күп этажлы, йәки ҡушма кәсер тип бер нисә горизонталь (йәки, һирәгерәк, ҡыя) һыҙығы булған аңлатма атала:
Унарлы кәсерҙәр
Унарлы кәсер тип кәсерҙең позицион яҙылышын атайҙар. Ул түбәндәге күренештә: Мәҫәлән: 3{,}1415926. Яҙыуҙың позицион өтөргә тиклемге өлөшө һандың (кәсерҙең) бөтөн өлөшө, ә өтөрҙән һуң торған өлөшө — кәсер өлөшө була.Бөтә ябай кәсерҙе унарлы кәсергә әйләндереп була, унарлы кәсерҙең өтөрҙән һуң сикле һанда тамғалары була йәки ул сикһеҙ периодлы кәсер була.
Һандың позицион яҙылышы өсөн унарлы иҫәпләү системаһын ғына түгел, башҡа иҫәпләү системаларын да (шул иҫәптән, фибоначчи кеүек үҙенсәлекле) ҡулланырға була.
Кәсерҙең ҡиммәте һәм кәсерҙең төп үҙсәнлеге
Кәсер ни бары һандың яҙылышы. Бер үк һанға төрлө кәсерҙәр, ябайы ла, шулай уҡ унарлыһы ла, ярашлы булырға мөмкин.
Әгәр кәсерҙең числителен дә һәм знаменателен дә бер үк дәүмәлгә ҡабатлаһаң: кәсерҙәр төрлө булһа ла, кәсерҙең ҡиммәте элеккесә ҡала. Мәҫәлән:
Һәм киреһенсә, әгәр кәсерҙең числителе һәм знаменателенең уртаҡ бүлеүсеһе булһа, ике өлөшөн дә уртаҡ бүлеүсегә бүлергә мөмкин; бындай ғәмәл кәсерҙе ҡыҫҡартыу тип атала. Миҫал:
Числителе һәм знаменателе үҙ-ара ябай булған кәсер ҡыҫҡармай торған кәсер тип атала, йәғни, ~\pm 1.-ҙән башҡа уртаҡ бүлеүселәре юҡ.
Унарлы кәсер өсөн яҙыу һәр ваҡыт тиерлек бер мәғәнәлә, ләкин ташламалар ҙа була. Миҫал:
Кәсерҙәр менән ғәмәлдәр
Был бүлектә ябай кәсерҙәр өҫтөндә ғәмәлдәр ҡарала. Унарлы кәсерҙәр өҫтөндә ғәмәлдәр тураһында ҡара Унарлы кәсер
Уртаҡ знаменателгә килтереү
Кәсерҙәрҙе сағыштырыу, ҡушыу, алыу өсөн уларҙы үҙгәртергә, бер үк знаменателгә (килтерергә) кәрәк. Ике \frac{a}{b} һәм \frac{c}{d} кәсерҙәре бирелһен, ти. Ғәмәлдәр тәртибе: Бынан һуң ике кәсерҙең дә знаменателдәре тап килә (M-ға тигеҙ). Иң бәләкәй уртаҡ бүленеүсе урынына ябайыраҡ осраҡта M урынына теләһә ниндәй уртаҡ бүленеүсене алырға була, мәҫәлән, знаменателдәрҙең ҡабатландығын. Миҫалды түбәндәрәк "Сағыштырыу" бүлегендә ҡара.
Сағыштырыу
Ике ябай кәсерҙе сағыштырыу өсөн, уларҙы уртаҡ знаменателгә килтерергә кәрәк һәм килеп сыҡҡан кәсерҙәрҙең числителдәрен сағыштырырға. Числителе ҙурыраҡ булған кәсер ҙурыраҡ була.
Миҫал. \frac{3}{4} һәм \frac{4}{5} кәсерҙәрен сағыштырайыҡ. ИБУБ(4, 5) = 20. Кәсерҙәрҙе 20 знаменателенә килтерәбеҙ. Тимәк,
Ҡушыу һәм алыу
Ике ябай кәсерҙе ҡушыу өсөн, уларҙы уртаҡ знаменателгә килтерергә кәрәк. Аҙаҡ числителдәрен ҡушырға, ә знаменателдәрен шул килеш ҡалдырырға: Знаменателдәрҙең (бында 2 һәм 3) ИБУБ 6-ға тигеҙ. \frac{1}{2} кәсерен 6 знаменатенә килтерәбеҙ, Бының өсөн числитель һәм знаменателде 3-кә ҡабатлайбыҙ. \frac{3}{6} килеп сыҡты. \frac{1}{3} кәсерен шул уҡ знаменателгә килтерәбеҙ, бының өсөн числитель һәм знаменателде 2-гә ҡабатлайбыҙ. \frac{2}{6}. килеп сыҡты. Кәсерҙәрҙең айырмаһын табыу өсөн, уларҙы шулай уҡ уртаҡ знаменателгә килтерергә кәрәк, ә аҙаҡ числителдәрен алырға, знаменателдәрен шул килеш ҡалдырырға кәрәк:
Знаменателдәрҙең (бында 2 һәм 4)ИБУБ 4-кә тигеҙ. кәсерен 4 знаменателенә килтерәбеҙ, бының өсөн числитель һәм знаменателде 2-гә ҡабатлайбыҙ. килеп сыға.
Ҡабатлау һәм бүлеү
Ике ябай кәсерҙе ҡабатлау өсөн, уларҙың числителдәрен һәм знаменателдәрен ҡабатларға кәрәк:
Айырым осраҡта, кәсерҙе натураль һанға ҡабатлау өсөн, числителде был һанға ҡабатларға, ә знаменателде шул уҡ ҡалдырырға кәрәк:
Дөйөм осраҡта, һөҙөмтәләге кәсерҙең числителе һәм знаменателе үҙ-ара ябай булмаҫҡа мөмкин. Был осраҡта кәсерҙе ҡыҫҡартырға кәрәк була. Мәҫәлән:
Бер ябай кәсерҙе икенсеһенә бүлеү өсөн, беренсе кәсерҙе икенсеһенә кире кәсергә ҡабатларға кәрәк:
Яҙыуҙың төрлө форматтары араһында үҙгәртеүҙәр
Ябай кәсерҙе унарлы кәсергә әйләндереү өсөн, числителде знаменателгә бүлергә кәрәк. Килеп сыҡҡан кәсерҙең сикле һандағы унарлы тамғалары булырға мөмкин, йәки сикһеҙ периодлы кәсер килеп сығырға мөмкин. Миҫалдар:
Унарлы кәсерҙе ябай кәсергә әйләндереү өсөн, уның кәсер өлөшөн 10-дың ярашлы дәрәжәһенә бүленгән натураль һан итеп күрһәтергә кәрәк. Шунан һөҙөмтәгә тамғаһы менән бөтөн өлөшө өҫтәп яҙыла, аралаш кәсер килеп сыға.Миҫал:
Терминдың тарихы һәм этимологияһы
Кәсер термины, уның башҡа телдәрҙәге аналогы кеүек, һүҙенән килеп сыға, был һүҙ ғәрәп теленән шул уҡ ватырға, ваҡларға мәғәнәле тәржемә. Ябай кәсерҙәр теорияһына нигеҙҙе грек һәм һинд математиктары һалған. Ғәрәптәр аша термин, латын теленә тәржемәләнеп, Европаға күсә, ул Фибоначчиҙә (1202 йыл) телгә алына инде. Числитель һәм знаменатель терминдарын грек математигы Максим Плануд индерә. Тәүҙә европа математиктары тик ябай кәсерҙәр менән генә эш итәләр, ә астрономияла — алтмышарлы иҫәпләү системаһы менән. Ябай кәсерҙәрҙең хәҙерге тамғаланышы Боронғо Һиндостандан килеп сыҡҡан — тәүҙә уны ғәрәптәр үҙҙәренә үҙләштерәләр, ә аҙаҡ XII-XVI быуаттарҙа, — европалылар. Тәүҙә кәсерҙәрҙә кәсер һыҙығы ҡулланылмай: һандары ошолай яҙылалар:  Кәсер һыҙығын тик 300 йыл элек кенә даими ҡуллана башлайҙар. Европала беренсе булып һинд иҫәпләү системаһын («ғәрәп цифры» булараҡ билдәле), шул иҫәптән кәсерҙе яҙыу ысулын индергән һәм таратҡан ғалим булып ҡала писарының улы, итальян купецы, сәйәхәтсе — Фибоначчи (Леонардо Пизанский). тора. Ябай кәсерҙәр һәм улар өҫтөндә ғәмәлдәр тураһында тулы ҡиммәтле теория XVI быуатта барлыҡҡа килде (Тарталья, Клавиус).
Рәсәйҙә кәсерҙәрҙе өлөштәр тип атайҙар. Тәүге Рәсәй математика дәреслектәрендә — XVII быуатта — кәсерҙәр һыныҡ һандар. тип аталалар. Кәсер термины, латинса fractura һүҙенең аналогы булараҡ, Магницкийҙың «Арифметика»һында (1703) ябай кәсерҙәр өсөн дә, унарлы кәсерҙәр өсөн дә ҡулланыла башлай.
Унарлы кәсерҙәр беренсе башлап Ҡытайҙа яҡынса б.э. III быуатында иҫәп-хисап таҡтаһында (суаньпань) иҫәпләүҙәрҙә осрай. Унарлы кәсерҙәрҙе яҙма сығанаҡтарҙа бер ни тиклем ваҡыт традицион (позицион булмаған) форматта яҙалар, ләкин яйлап позицион система традицион системаны ҡыҫырыҡлап сығара. Персия математигы һәм астрономы Джамшид Гияс-ад-дин ал-Каши (1380—1429) «Арифметика асҡысы» трактатында үҙен унарлы кәсерҙәрҙе уйлап табыусы тип иғлан итә, ләкин унарлы кәсерҙәр биш быуат элегерәк йәшәүсе Ал-Уклидиси хеҙмәттәрендә осрай.
Европала беренсе булып унарлы кәсерҙәрҙе Иммануил Бонфисяҡынса 1350 йылда индерә, ләкин Симон Стевиндың «Унынсы» (1585) мәҡәләһе донъя күргәндән һуң ғына киң танылыу ала. Стевин унарлы кәсерҙәрҙе ҡатмарлы ысул менән яҙа: мәҫәлән, 42,53 һанын ошолай яҙа: undefined йәки <big style="font-size: 150%;">42 <big style="font-size: 140%;">⓪ <big style="font-size: 150%;">5 ① 3 ②, бында түңәрәк эсендәге йәки һыҙыҡ өҫтөндәге 0 бөтөн өлөштө, 1 — унынсы, 2 — йөҙөнсө, һәм башҡа аңлата. Бөтөн өлөштө айырыу өсөн өтөрҙө XVII быуатта ҡуллана башлайҙар.
Тумра
Тумра — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Анатолия юлбарыҫтары
«Анатолия юлбарыҫтары» (Anadolu Kaplanları) — Төркиәнең ҡайһы бер ҡалаларындағы иҡтисади үҫеш феноменын һүрәтләү һәм аңлатыу өсөн ҡулланылған халыҡ-ара термин. «Юлбарыҫтар» 1980-се йылдарҙан бирле әүҙем үҫештә; уларҙа хатта был ҡалаларҙа айырым абруй яулаған эшҡыуарҙарҙың яңы төрө барлыҡҡа килә.
Анатолия юлбарыҫтарының күтәрелеүе
2015 йылда фараз ителеүенсә, 2030 йылға донъяла  үҫештәге илдәрҙең ҡала халҡының һаны 4 миллиардҡа етергә, йәғни XXI башындағынан ике тапҡырға артырға тейеш. Бөтә донъя банкы етәкселеге фекеренсә, Төркиә урбанизацияны «һөҙөмтәле ҡулланған», иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙар юлы менән «динамикалы үҫеүсе, сәнәғәтле, конкуренцияға һәләтле иҡтисадлы» илгә әйләнгән. «Төркиәлә урбанизация барышы: Анатолия юлбарыҫтарының күтәрелеүе» тигән күҙәтеүендә Бөтә донъя банкы  Төркиәләге урбанизация  барышының һыҙаттарын асып һала һәм уларҙың Төркиә уңышын ҡабатларға теләгән башҡа дәүләттәр өсөн  «фәһемле дәрес» булырын билдәләй. Дөйөм алғанда, «йылдам урбанизация барышына» идара итеү үҫештәге илдәрҙең бөтәһендә лә тиерлек дәүләт сәйәсәтенең беренсе сираттағы бурысы булып  тора.
Айырым алғанда, урбанизацияның ыңғай эҙемтәләргә лә, кире эҙемтәләргә лә алып килеүе ихтимал, йәғни ул етештереүсәнлекте арттырыу, яңы ҡала агломерацияларында  йәшәүселәрҙең тормош шарттарын яҡшыртыу өсөн ҙур мөмкинлектәр асырға ла, хөкүмәттәре урбанизацияға идара итә алмаған илдәрҙәге кеүек,  «ҡалаларҙа фәҡирлеккә, халыҡ һанының үтә ныҡ күбәйеүенә" һәм башҡа кире эҙемтәләргә килтерергә лә һәләтле.
Бөтә донъя банкының социаль, ҡала һәм ауыл үҫеше һәм тотороҡлолоғо мәсьәләләре буйынса өлкән директоры Эде Хорхе Ихас Васкес 2015 йылда былай ти:  «был докладта күрһәтелеүенсә,  баҙар мөнәсәбәттәре формалашып килгән  үҫештәге иҡтисадтар өсөн ҙур тиҙлекле урбанизацияға идара итеү  әлеге ваҡытта дәүләт сәйәсәте өсөн иң мөһим мәсьәлә булып торалыр, моғайын. Төркиә тәжрибәһе иҡтисади отош алыу маҡсатында урбанизацияны нисек файҙаланыу оҫталығын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта ул һөҙөмтәле ҡала сәйәсәтен үҫтереү өсөн тағы ла сифатлыраҡ институциональ мөхит булдырыуҙы талап иткән ҡала идаралығы проблемаларын да асыҡлай.»
Төрөксә үҫеш нигеҙҙәре
«Төркиәлә урбанизация барышы: Анатолия юлбарыҫтарының күтәрелеүе» күҙәтеүендә төрөксә урбанизацияға хас һыҙаттар билдәләнә: атап әйткәндә,  1980-се йылдар уртаһында сығарылған һәм урындағы муниципалитеттар эшмәкәрлеге нигеҙенә әйләнгән закон акттары ҡала хужалығын планлаштырыу һәм уға идара итеү процедураһын ябайлаштыра һәм  административ  кәртәләрҙе емерә.
Бөтә донъя банкы билдәләүенсә, «берләштереү инфраструктураһына» һалынған инвестициялар илдең иң төпкөл өлкәләрендә лә хужалыҡ эшмәкәрлеген үҫтереүгә булышлыҡ итә. Торлаҡлы булыу еңелләшә, был да Төркиә уңышын билдәләгән бер шартҡа әйләнә. Шәхси секторҙы йәлеп итеп  торлаҡ төҙөлөшөн әүҙемләштереү, йәнә «санкцияһыҙ тораҡ пункттарҙа» йәшәгән мигранттарға амнистия яһау илдә торлаҡ фондын күбәйтеү һәм фәҡир ғаиләләлрҙе лә торлаҡлы итеү мөмкинлеген бирә. Был саралар «Анатолия юлбарыҫтары»ның күтәрелеүенә килтерә, улар элек Төркиә иҡтисадында икенсел урындарҙы биләһә, хәҙер   Истанбул, Анкара һәм Измир  мегаполистарына ҡарарғанда күберәк һандағы ҡала халҡы һәм яңы асылған компаниялар һаны  улар иҫәбенә тура килә.
Составы һәм тасуирламаһы
«Анатолия юлбарыҫтары» термины йышыраҡ Денизли, Газиантеп, Кайсери, Бурса, Конья, Коджаәли һәм Каһраманмараш ҡалаларына ҡарата ҡулланыла. Үҙҙәрен-үҙҙәре аяҡҡа баҫтырған ҡалалар араһында (уларҙың иҡтисади үҫеше федераль бюджет субсидияларынан тыш бара) Чорум, Денизли, Газиантеп һәм Каһраманташ телгә алына.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Әстерхан төркмәндәре
Әстерхан төркмәндәр, шулай уҡ Аталың төркмәндәре йәки Төркмән игдирҙар (төркм. Аталың түркменлери, Игдир-Түркмен) —1793 йылдан бирле хәҙерге Әстерхан өлкәһендә даими рәүештә йәшәүсе 2 меңдән ашыу кешенән торған төрки халыҡ. Төркмәндәр этнографик төркөмөнә ҡарай. Төп Әстерхан төркмәндәре башлыса Үрге һәм Түбәнге Фунтов, Атал, Яҡсат ауылдарында, Вәхитов ҡасабаһында (Совет районы (Әстерхан)), Линейное станцияһы районында йәшәй, айырым ғаиләләрен Әстерханда, нефть һәм газ табыу сәнәғәт предприятиеларында аҡса эшләргә килеүсе әстерхан төркмәндәрен Төркмәнстандың Ашхабад ҡалаһында һәм башҡа ҡалаларында осратырға була.
Ырыу бүленеше һәм таралып ултырыуы
Бөгөн Әстерхан өлкәһендә татарҙар һәм нуғайҙарҙан төркмәндәр бары тик Привожский районы Фунтово (Фунтово-1 һәм Фунтово-2) ауылдарында ғына тупланып компакт йәшәй. Ауыл халҡында балалар күп тыуыуы арҡаһында, совет осоронда төркмәндәрҙең һаны ике тапҡырға артып, 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәһе буйынса әстерхан төркмәндәренең һаны 2,3 мең кешегә еткәйне. Әстерхан төркмәндәр араһында ырыу-ҡәбилә бүленеше XX быуат урталарына тиклем һаҡланған. Рәсәйҙең Әстерхан өлкәһендәге әстерхан төркмән игдырҙар Атал ауылында төп халыҡты (81 %) тәшкил итә. Был тораҡ пунктында уларҙың дөйөм һаны 520 кеше (2010 йылдағы иҫәп алыу) тәшкил итә. Фунтовола төркмән абдалдар йәшәй. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса өлкәлә төркмәндәрҙең дөйөм һаны 2286 кеше тәшкил итә.
Тарихы
1653 йылда уҡ барлыҡҡа килгән рәсәй яҙма сығанаҡтарында Волганың уң яҡ ярында ҡасандыр ҡеүәтле ҡалмыҡ хандары (1609 йылдан) вассалдары сифатында эйәреп килгән манғышлаҡ төркмәндәре күренеүе тураһында яҙмалар барлыҡҡа килгән. Хәйер, шул саҡта был төркөм ставрополь далаларына күсеп киткән, һәм улар нигеҙендә һаны 15 мең кеше (2010 йылдағы иҫәп алыу) тәшкил иткән хәҙерге трүхмән халҡы булып формалашҡан.
Хәҙерге әстерхан төркмәндәренең төп өлөшө 1793 йылда Манғышлаҡ ярымутрауынан, төркмән игдырҙар ҡәбиләһенән айырылып, човдур һәм союнажи ҡәбиләләре менән бергә, ошонда күсеп килгән.1813 йылға саҡлы уларҙың рәте айырым күскенсе төркмән ғаиләләре менән тулыландырылыуын дауам иткән. П. И. Небольсин мәғлүмәттәре буйынса, Волганың түбәнге ағымына һуңғы 600 манғышлаҡ төркмәне килгәнгә тиклем. Башта Волганың түбәнге ағымында малдарын көтөргә үҙ ерҙәре булмаған, әммә башта юҡ, әммә нуғай-ҡарағаштар уларға ҡуртымға көтөүлектәр биргән. Әстерхан төркмәндәренең теле һәм мәҙәниәтендә нуғай, татар һәм рус сығышлы үҙләштерелгән бер нисә ҡатлам һүҙҙәр билдәләнә.
Юғарыла билдәләнгәнсә, төркмән игдырҙар ауылда йәшәй. Быға бәйле, бында биш ырыу бүленеше (рув) — мамыт, гоклер, тевер, ғолдағлы, яғшыхожа — һаҡланған. Бынан тыш, мамыт ырыуы ғара мамыт, аҡ мамытҡа; гоклер — геок, ғызыл һәм һырыҡ мәргән заттарына бүленгән. Килеп сығышы игдыр ырыуына тоташҡан ғаиләләр үрҙә һанап кителгән ырыуҙарҙың береһенә ҡарай. Һәр ырыуҙың айырым үҙ билдәһе (тамға) бар.
Тамға бер ырыу вәкилен икенсеһенән айырыу билдәһе генә булмаған, шулай уҡ ул аталың төркмәндәре көнкүрешенең күп аспекттарында ҡулланыу тапҡан. Мәҫәлән, малын таныр өсөн, хайуандарҙың ҡолағына ағасты көйҙөрөп тамға һуғылған инәү элгәндәр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, хәҙерге ваҡытта тамға үҙенең айырым үҙенсәлеген юғалтҡан, һәм ваҡыт үтеү менән күп халыҡ үҙенең ырыу тамғаһын онотҡан:
Телдәре
Төркмән игдырҙар төркмән теленең игдыр диалектында һөйләшә. Аталың төркмәндәренең игдыр диалекты ставрополь төркмәндәренең трүхмән теле тип йөрөтөлгән диалекты менән күп йәһәттән оҡшаш. Бары тик һүҙҙәрҙең фонетик составында һәм лексикала ҡайһы бер айырмалыҡтар осрай, әммә улар күп түгел.
Мәҙәни мираҫы
Өлкә территорияһында төркмәндәрҙең күп быуатлы тарихы иҫтәлеге булараҡ, Әстерхан ҡалаһында Төркмән тыҡрығы, Ленин районында Төркмән урамы бар, ә Әстерхан дәүләт университеты (АГУ) скверына шулай уҡ төркмән шиғриәте классигы, мәғрифәтсеһе һәм фәлсәфәсеһе Мәхтүмкүли Фрага һәйкәле ҡуйылған.
Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы
Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы 2000 йылдың 6 ғинуарында Өфө ҡалаһында асыла. Уның составында 5 филиал: Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы, Арыҫлан Мөбәрәков музейы, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы, Мифтахетдин Аҡмулла музейы, Шәйехзада Бабич музейы