cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һыулаҡ (йылға)
Топонимияһы
XX быуатҡа тиклем «Сулаҡ» тип йылғаның тамағы ғына аталған. Был гидроним ҡумыҡ сығышлы: һүҙ тамыры ҡумыҡ һүҙе сув — һыу, ә гидроформант «лакъ» (төрки телдәргә хас һүҙ яһаусы ялғау) һүҙгә шулай уҡ башҡортса аңлашылып торған «һыулыҡ» мәғәнәһен бирә.
Географияһы
Оҙонлоғо — 169 км (336 км Ғәнди Ҡуйһыуы менән), бассейн майҙаны-15200 км2. Авар Ҡуйһыуы менән Ғәнди Ҡуйһыуы йылғаларының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Башта Төп Һыулаҡ тарлауығында (тәрәнлеге 700—1500 м), артабан Ахетли тарлауығында, Чиркей киңләнеүендә һәм Кесе Һыулаҡ тарлауығында, һуңынан киң үҙәндә аға, унда Һыулаҡ икегә бүленә: Һыулаҡ үҙе һәм Кесе Һыулаҡ барлыҡҡа килә. XIX быуат башына тиклем Ҡуйһыу йылғаһы Ҡазыййорт ауылы эргәһендә тармаҡланған: Аграхан йылғаһы (Аграхан ҡултығына) һәм Һыулаҡ (хәҙерге йылға тамағы урыны) хасил булған.
Гидрологияһы
Йылға ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы менән туйына. Ташҡын апрель — сентябрь айҙарында, иң юғары кимәл — июнь-июлдә. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағынан 123 км алыҫлыҡта 176 м³/с. Үтәҙеклеге уртаса 450 г/м³, иң ҙуры — 45 000 г/м³.
Ҡушылдыҡтары
Иң ҙур ҡушылдығы — Аҡһыу, бынан тыш Чвахунбак, Тлар ҡушыла. 1963 йылдан «Аҡташ тракты» каналы буйлап Аҡташ һәм Аҡсай йылғаларының һыуҙары ағып төшә.
Тораҡ пункттары
Һыулаҡ буйында Ҡыҙылйорт ҡалаһы, Дубки ҡала тибындағы ҡасаба, тамағында — Һыулаҡ ҡала тибындағы ҡасаба тора.
Хужалыҡта ҡулланыу
Йылға һыуы Махачҡала һәм Каспийск ҡалаларын һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла. Йылға үҙәнендә шулай уҡ климатҡа яраҡлаштырылған янут йәшәй.
Һыулакта ГЭС каскады: Миатлинская ГЭС, Чирюртские ГЭС, Чиркейская ГЭС шулай уҡ бәләкәй Баутуғай ГЭС-ы урынлашҡан, уларҙың дөйөм билдәләнгән ҡеүәте — 1345,6 МВт, өҫтәмә 46,2 МВт дөйөм ҡеүәтле бәләкәй ГЭС-тар төҙөү планлаштырыла, был гидроэлектростанциялар Һыулаҡ ГЭС каскады составына инә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Көнбайыш Каспий бассейны округыны инә. Йылға бассейны — Терек.
Дәүләт һыу реестрында объекттың коды-07030000112109300000254.
Реестрҙа Һыулактың иҫке үҙәне айырым иҫәпләнә
Авар Ҡуйһыуы
Авар Ҡуйһыуы (үрге ағымында — Джурмут; Аварское Койсу) — Дағстандағы йылға, Һыулаҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо-178 км.
Топонимияһы
Ҡуйһыу атамаһы төрки (ҡумыҡ) «куой сув» — ҡуй һыуы" һүҙҙәренән алынған . П. П. Семенов-Тян-Шанский был исемде ҡуй-һарыҡ кисеп сыға алған йылғаларға биргәндәр, тип иҫәпләгән. Авар'' тигән өлөшө йылға аварҙар йәшәгән территорияла урынлашҡан тигәнде аңлата. XX быуат уртаһына тиклем Ҡуйһыу («Къойсу») исемен Һыулаҡ йылғаһы йөрөтә.
Ҡушылдыҡтары
Бассейндағы йылғаларҙың дөйөм һаны 1440-ҡа етә, шуларҙың 52 йылғаның оҙонлоғо 10 километрҙан ашыу. Төп ҡушылдыҡтары булып Цемар-ор, Хзан-ор, Рутлух, Тимер, Тобот, Ҡара Ҡуйһыу, Гичину йылғалары тора.
Йылғаны өйрәнеү һәм һыу хужалығы әһәмиәте
Йылға һыу хужалығы өсөн мөһим әһәмиәткә эйә. Ул эргә-тирәләге ауылдарҙы һәм баҫыуҙарҙы һыу менән тәьмин итеү һәм һуғарыу өсөн ҡулланыла. Ҙур гидроэнергетик потенциалға эйә. Йылғала Ирғанай ГЭС-ы эшләй, Гоцатлы ГЭС-ы төҙөлә. Бынан тыш, Голотло, Совет, Авар һәм Магар ГЭС-тарын төҙөү планлаштырылған булған.
Иружа
Иружа — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3212 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы
Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы (Восточная экономико-юридическая гуманитарная академия) — 2012 йылға ҡарата Рәсәй Федерацияһының иң ҙур дәүләткә ҡарамаған юғары уҡыу йорттарының береһе.
Юридик адресы — Башҡортостан, Өфө ҡалаһы, Менделеев урамы, 215/4.
Тарихы
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылғы мониторингыһы мәғлүмәттәренә ярашлы, юғары уҡыу йортонда 6700 студент, шул иҫәптән көндөҙгө бүлек программалары буйынса 393 студент белем алған.
Лекваж (Исыл ҡушылдығы)
Лекваж  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Исыл йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы
Структураһы
2016 йылға ҡарата академия составына биш институт инә :
Лекваж (Исыл ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы
Структураһы
1995 йылдан уҡыу йорто социаль-иҡтисади, ижтимағи һәм гуманитар фәндәр буйынса «Вестник ВЭГУ» ғилми журналын баҫтырып сығара. Ул Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының юғары аттестацион комиссияһы тарафынан рецензияланған фәнни журналдар исемлегенә инә.
Ек Мәргән
Ек Мәргән («Ек Мәргән») — башҡорт эпосы, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы.
Тасуирлау
Эпосты XX быуат башында яҙыусы Фәйзи Вәлиев яҙып алған һәм был әҫәр беренсе тапҡыр «Аң» журналында («Белем», Ҡаҙан) баҫылып сыға.
Авдеева Наталья Германовна
Авдеева Наталья Германовна (6 сентябрь 1988 йыл) — Рәсәй спортсыһы, йәйәнән уҡ атыу буйынса 2019 йылда донъя чемпионы, 2019 йылда Европа уйындары чемпионы, Рәсәй чемпионаттары чемпионы һәм призеры. Илдең йыйылма командаһы ағзаһы.
Ек Мәргән
Тасуирлау
Идея-тематик йөкмәткеһе буйынса «Ек Мәргән» «Иҙеүкәй һәм Мораҙым», «Мәргән һәм Маянһылыу», «Мамай хан тураһында хикәйәт» кеүек башҡорт эпик иртәктәренә ҡарай, уларҙа Алтын Урҙа хандарының ҡыҫырыҡлауҙарына ҡаршы башҡорт халҡының күп быуаттар барышындағы көрәше сағыла.
«Ек-Мәргән» эпосында XV—XVI быуаттарҙа башҡорттарҙың йәйләүҙәрҙә йәйләп йәшәгән тарихи ысынбарлығы сағыла, уларға әкиәти фантастика үрелеп бирелә.
Сюжеты
Эпик әҫәрҙә башҡорттарҙың Ҡаҙан ханлығы хакимдары менән көрәше һүрәтләнә.
Эпостың төп персонажы — «яугирҙәр юлбашсыһының» тол ҡатыны Туғыҙаҡ әбейҙең туғыҙынсы улының туғыҙынсы улы". Атаһы улына Ек  тигән исемде ҡуша, иҫке төрки теленән «намыҫлы, аҫыл» тип тәржемә ителә. Барымтанан — күрше ҡәбиләне барып талағандан һуң уның бөтә ғаиләһе һәләк була. Ек ғәләмәт көслө һәм ҡыйыу батыр булып үҫә. Яндан мәргән атҡаны өсөн уға Мәргән ҡушаматы тағыла.
Бер мәл ул шундай төш күрә: йәнәһе атаһы уның киләсәктә бөйөк кеше булып китеүе тураһында бәйән итә. Оҙаҡламай Ек Мәргән тыуған илен Ҡаҙан ханлығы иҙеүенән ҡотҡарыу өсөн көнбайыш тарафта йәшәгән башҡорттарҙан ғәскәр туплай. Ек Мәргәндең ғәскәре ханлыҡты баҫып ала һәм башҡорт халҡын Ҡаҙан ханына яһаҡ түләүҙән ҡотҡара.
Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, башында Ҡаҙан ханы торған көслө ғәскәр был ерҙәрҙе ҡайтанан үҙенә ҡайтара. Бер һуғышта Ек Мәргән ирекле рәүештә баш һала. Батырҙы зинданға ябалар. Ә бер нисә йылдан һуң хан алдындағы яҡшы эштәре өсөн Ек Мәргәнде азат итәләр.
Авдеева Наталья Германовна
Биографияһы
Наталья Германовна Авдеева 1988 йылдың 6 сентябрендә Калининград ҡалаһында тыуған. Наташаның ата-әсәһе ҡыҙҙарын йәйәнән атыу секцияһына бирергә ҡарар ҡабул итә. Ҡыҙҙың классик йәйәнән атыу эше килеп сыҡмай, шуға күрә ул блоклы йәйәнән атыуға күсә һәм уның был спорт төрө менән мөнәсәбәттәре яйға һалына. Спортсы ҡыҙ Рәсәй Федерацияһының спорт мастеры мдәрәжәһенә тиклем күтәрелә.
Спорт карьераһы
Наталья Германовна Авдеева егерме йәшендә Рәсәй йыйылма командаһы составына ныҡлап инә. 2012 йылдағы Универсиадала тәүге тапҡыр, команда ярыштарында сығыш яһап, көмөш миҙал яулай. Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университетында аспирантурала уҡый. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Кванджула үткән XXVII Бөтә донъя йәйге универсиадаһында 2015 йылдың июлендә ҡушма йәйәнән атыу буйынса ярыштарҙа ҡатын-ҡыҙҙар араһында алтын миҙал яулай.
2018 йылда спортсы Донъя Кубогына лайыҡ була.
2018 йылдың 19 февралендә Американың Янктон ҡалаһында блоклы йәйәнән атыу буйынса ябык залдағы донъя чемпионатында алтын миҙал яулай. Һөҙөмтәлә төрөк спортсыһы Есим Бостанды финалда еңә.
2019 йылдың 15 июнендә донъя чемпионатының блоклы йәйәнән атыу буйынса донъя чемпионы була. Был турнир Хертогенбоста үтә. Авдеева финалда 142 :141 иҫәбе менән америка спортсыһы Пейдж Пирсты еңә.
Европаның 2019 йылдың июнендә Минскиҙа үткән Европа уйындарында микста көмөш миҙал яулай, ә шәхси беренселектә II Европа уйындарының еңеүсеһе була.
26 май
26 май — григориан стиле буйынса йылдың 146-сы (кәбисә йылында 147-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 219 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Улюстон
Улюстон — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кадрин йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сиушка
Сиушка (Сиушка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 140 кеше. Почта индексы — 452004, ОКАТО коды — 80209804009.
Ун дүрт мәғсүм
Ун дүрт мәғсүм (أربعة عشر معصوم; Четырнадцать непорочных) - исламдың шиғый инаныслылары иҫәпләүенсә, Аллаһ тарафынан хаталар һәм  гонаһтарҙан һаҡланыу бүләк ителгән (мәғсүм) 14 шәхес. Шиғыйҙар «ун дүрт мәғсүм» башҡа заттарҙан һәм төп пәйғәмбәрҙәрҙән өҫтөн тип ышана.
Шиғый инанысы буйынса, мәғсүмдәрҙең ун дүрте - Мөхәммәт Пәйғәмбәр, уның ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Али, ҡыҙы Фатима, уларҙың ике улы Хәсән ибн Али, Хөсәйен ибн Али һәм Хөсәйендең 9 тоҡомо. Шиғыйҙар уларҙың мәғсүм булыуын, йәғни гонаһһыҙ булыуын таный. Шулай уҡ ҡайһы бер риүәйәттәрҙә ун дүрт мәғсүм тип Әһеле Бәйт ағзалары таныла.
Ғәлимов Имам Ғәлим улы
Ғәлимов Имам Ғәлим улы (1908 йыл — 1965 йыл) — 112-се Башҡорт атлы дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, пулемётсы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Ғәлимов Имам Ғәлим улы 1908 йылда Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Ҡашҡа ауылында ябай эшсе ғаиләһендә ишле ғаиләлә тыуа. Башланғыс белем генә ала.
Хәрби хеҙмәте
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың декабрендә, Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 275-се полктың (4-се эскадрон) ҡыҙылармеец-пулемётсыһы дәрәжәһендә һуғыштың ахырына ҡәҙәр барлыҡ мөһим һуғыш операцияларында ҡатнаша. Фронтта фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби бурыстарын өлгөлө башҡарғаны һәм ҡыйыулығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән буләкләнә. Генерал Г. А. Беловтың «Батырлыҡ һәм дан юлы» китабында былай тип яҙа: Үкенескә күрә, орден хужаһын үҙе үлгәндән һуң ғына таба. Күренекле башҡорт яҙыусыһы Әхтәм Ихсан «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында Имам Ғәлимовтың батырлығы һәм бүләкләнеүе тураһында яҙа. Атаһының наградаһы 1970 йылда ул ваҡытта Совет Армияһындә хеҙмәт иткән улы Баян Имам улына тапшырыла.
Матбуғатта уның тураһында
Ҡыйыу башҡорт яугиры тураһында 8-се кавалерия корпусының «Яуға, кавалеристар!» гәзитендә (№ 112,09.08.1942 йыл) Юлмөхәмәтовтың «70 фашисты тар-мар иткән пулемётсы Имам Ғәлимовҡа дан!» мәҡәләһе баҫыла. «Красная Башкирия» гәзите лә уның тураһында яҙа: «Ғәлимов И.Ғ. 1942 йылдың 5, 6, 9 июлендә Курск өлкәһе Озерки, Борки ауылдары янында үҙен батыр яугир булараҡ күрһәтә. 70 кә яҡын немец һалдатын шәхсән үҙе юҡ итә. Дошмандың ҡаты уты аҫтында фашистарҙың 1 Станок пулемётын сафтан сығара, эскадронға бейеклекте алырға мөмкинлек бирә» (№ 197, 21.08.1942 йыл).
Можаровка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ветошников Георгий Александрович
Ветошников Георгий Александрович (19 апрель 1918 йыл — 9 март 1946 йыл) — Хәсән күле янындағы 1938 йылдағы ҡораллы бәрелештә, 1939—40 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Айырым понтон күпер батальонының күпер взводы командиры, гвардия кесе лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Георгий Александрович Ветошников 1918 йылдың 19 апрелендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Башланғыс белем ала, Өфө яҙыу машинкалары заводында слесарь булып эшләй. 1938 йылда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Хәсән күле буйында һуғышта һәм совет-фин яуында ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Өфөлә шофер булып эшләй. 1941 йылдың июнь айында Башҡорт АССР-ының Благовещен район хәрби комиссариаты тарафынан ҡабаттан армияға саҡырыла. 1943 йылдың сентябрь айына кесе лейтенант Георгий Ветошников Көньяҡ-Көнбайыш фронты 12-се армияһы 5-се понтон-күпер бригадаһының 100-сө айырым моторлаштырылған понтон-күпер батальонының күпер взводы менән командалыҡ итә. Днепр өсөн һуғышта батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылда сентябрҙең 25-нән 26-на ҡарай төндә Украина ССР-ының Запорожье өлкәһе Вольнянский районы Губенское ауылы районында Ветошников дошман уты аҫтында Днепр аша үҙенең катерында десант алып бара. Яраланыуына ҡарамаҫтан, Ветошников беренсе булып катерҙы көнбайыш ярға килтереп еткереп, һалдаттарҙы төшөрә. Кисеүҙә батып барған санинструкторҙы ҡотҡара.
СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән 1944 йылдың 19 мартында «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» гвардияның кесе лейтенанты Георгий Ветошниковҡа Ленин ордены һәм 2716-сы һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
1946 йылдың 9 мартында Баҡыла хәрби госпиталдә вафат була. Шунда уҡ ерләнгән.
Шулай уҡ Северский Донец йылғаһын һуғышып аша сыҡҡаны өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Ветошников хөрмәтенә Өфөлә урам аталған, Баҡыла уға һәйкәл ҡуйылған.
Өфө автовокзалдары
Өфөлә, Башкортостан Республикаһында, ике автовокзал эшләй: Төньяҡ һәм Көньяҡ, улар эре транспорт үҙәге булып торалар. Һәр автовокзалдың автобус паркы 300-гә тиклем ҡала-ара маршруттарын һәм 500-гә тиклем ҡала яны маршруттарын хеҙмәтләндерә. Автобус рейстары Өфөнө Башҡортостандың бөтә райондары, шулай уҡ Екатеринбург, Ырымбур, Пермь, Силәбе, Магнитогорск, Әстерхан, Ҡаҙан, Тольятти, Төмән, Сочи, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалалары менән тоташтыра.
Тарихы
Тәүге тапҡыр Өфөлә даими нигеҙҙә автомобилдә пассажирҙар ташыу 1924 йылда ойошторола. Бының өсөн пассажирҙар өсөн урындары булған өс йөк машинаһы ҡулланыла. Беренсе Өфө — Стәрлетамаҡ ҡала-ара маршруты 1927 йылда асыла.
Иң беренсе автовокзал Өфөлә Карл Маркс һәм Свердлов урамдары сатында 1937 йылдың йәйендә асыла. Был автовокзалдың көтөү залы, әсә һәм бала бүлмәһе, шулай уҡ уҡыу залы була. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Өфө менән Белорет, Ырымбур, Мәләүез, Яңауыл, Ҡариҙел, Саҡмағош, Дүртөйлө, Кушнаренко араһында даими автобус бәйләнеше ойошторолған булған.
Көньяҡ автовокзал
Көньяҡ автовокзал көнбайыш, көнсығыш һәм көньяҡ йүнәлештә ҡала-ара автобус маршруттарын хеҙмәтләндерә. Көньяҡ автовокзалын Рихард Зорге урамынан Салауат Юлаев проспектына күсереү күҙаллана
Төньяҡ автовокзал
Төньяҡ автовокзал 1992 йылда асыла. Ул төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлешендәге автобус маршруттарын хеҙмәтләндерә. 2013 йылда ремонтҡа ябыла.
Казачка (Симаховка ҡушылдығы)
Казачка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Симаховка йылғаһының һул ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Бронза
Кеше аҡ ҡурғашлы бронзаны Бронза осоро башында иретергә өйрәнгән, һәм ул бик оҙаҡ ҡулланылып килгән. Хатта Тимер быуат башланыу менән дә бронза мөһимлеген юғалтмай.
Тарих
Беҙҙең эраға тиклем V мең йыллыҡҡа ҡараған иң боронғо бронза әйберҙәр  Иран тау битендә һәм Сербиянең Плочник ауылы янында табылған. Рәсәйҙә иң боронғо бронза экспонаттарҙы 1897 йылда Рәсәй археологы Николай Веселовский Кубань йылғаһы төбәгендә ( Майкоп мәҙәниәте тип атала, б.э.т. IV мең йыллыҡтың икенсе яртыһы ) асҡан. Майкоп ҡурғандары бронзаһы, нигеҙҙә, баҡыр һәм мышаяҡ иретмәһенән тора. Тора-бара ныҡлы һәм һығылмалы металл турында мәғлүмәт Яҡын Көнсығышҡа һәм Мысырға барып етә. Бында аҡ ҡурғаш-баҡыр иретмәһенә күсеүҙән һуң, бронза иң мөһим декоратив материалдарҙың береһе булып китә.
Боронғо Башҡортостандың бронза археологик ҡомартҡылары
Көньяҡ Уралда бронза быуаттың иң иртә археологик ҡомартҡылары б.э.т. II мең йыллыҡ башына ҡарай. Башҡортостанда Бронза быуатҡа ҡараған яҡынса 600 ҡомартҡы табылған, уларҙың күбеһе Ағиҙел, Дим, Кама, Урал, Ыҡ, Әй һ.б. йылғалар бассейнында урынлашҡан. Көньяҡ Уралда баҡыр рудниктарын эшкәртеү энеолит осоронда башлана. Баҡыр рудаһы ятҡылыҡтарына айырыуса Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүҙәре - Дим, Яйыҡ, Һаҡмар һ.б. йылғалар бассейндары бай.
Бронза ҡойоу эше м‑н шөғөлләнеү эҙҙәре - ҡойоу формалары, иретеү туҫтаҡтары һәм тигелдәре, шлак һәм баҡыр рудаһы бөртөктәре Айыт торамаһында, Баланбашта, Таулыҡай торамаһында һ.б. табылған. Бронза биҙәүестәр, хәнйәр, һөңгө осо, бысаҡ, ураҡ, балта, биҙәүестәр һ.б. бронза әйберҙәр киң ҡулланылыш тапҡан һәм сауҙа йәки алмашыу объекты булған
Бишҡурай (Илеш районы)
Бишҡурай (Бишкураево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 433 кеше. Почта индексы — 452268, ОКАТО коды — 80230816001.
Тарихы
Тағы ла бер документтан өҙөк: "1780 йылда Бишҡурай ауылы кешеләре йөҙ башы Иблеәмин Йәҙегәров, рядовой аҫаба башҡорттар Алаҡай Солтанбәков, Бәхтийәр Араптанов, Әбиш Мөслимов. Бикҡол Аташев, Моҡай Исаев, Йәҙегәр Әббелев, Шәриф Йәҙегәров һәм старшина Баязит Килмәтов Өфө сауҙагәре А. М. Подьячевтан 2 айҙан һуң ҡайтарып биреү шарты менән бурысҡа 50 һум аҡса, "төрлө тауар" (100 һумлыҡ) ала".
1795 йылда үткәрелгән рәүиз документтарында ауылда 166 аҫаба башҡорт һәм 111 типтәр йәшәүе теркәлә. 1917 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәлендә тораҡ пунктында 1140 башҡорт һәм 506 типтәр йәшәй. Ә 1920 йылда ауыл кешеләренең бөтәһе лә (1 666 кеше) үҙҙәрен башҡорт милләтенән тип яҙҙыра. Ауылда 1762 йылда яһаҡ татарҙары ла йәшәгән була, уларҙың һәм типтәрҙәрҙең ҡасан килеп төпләнеүе тураһында бер мәғлүмәт тә бирелмәй. Бер документта: "Ер биләмәләрен типтәрҙәр аҫаба башҡорттарҙың рөхсәте нигеҙендә файҙалана" тигәне юлдар бар. 1870 йылда типтәрҙәр башҡорттар тип иҫәпкә алынған булырға тейеш.
1858 һәм 1870 йылдар арауығында Бәләкәй Бишҡурай ауылы хасил була. Әммә 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу документтарында тораҡ пункттары 1-се һәм 2-се Бишҡурай тип билдәләнһә лә халыҡ һаны бер ауыл булараҡ иҫәпләнелә. 1925 йылда Бәләкәй Бишҡурайҙа 85 хужалыҡ була. Бишҡурай ауылында йорт старшинаһы Ғайнан Баязитов (1764 — 1811) йәшәй. Уның улы Мөхөмөтйан Ғайнанов урядник вазифаһында 1830 — 1831 йылдарҙа 7-се башҡорт полкы менән Могилев ҡалаһында хәрби хеҙмәттә була, әсиргә төшкән поляк баш күтәреүселәрен оҙатып бара. Ғайнандың башҡа балалары: Әбделвәхит, Әбдрәшит, Әбделлатиф, Әбделкәрим, Мөхәмәтғәли, Әхмәтйән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Улюта (Катунь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Бишенде
Үрге Бишенде (Верхние Бишинды; боронғо атамалары Бишенде, Оло Бишенде, Урта Бишенде ) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 708 кеше булған. Үрге Бишенде ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 452797, ОКАТО коды — 80251810001.
Исеме
Ауылдың атамаһы ‘үрге’ һүҙе һәм Бишенде йылғаһының исеме ҡушып яһалған.
Тарихы
Ҡыр-Йылан улусының аҫаба ерендә Бишенде йылғаһы буйында шул уҡ исемле ауылдар урынлашҡан. Шуларҙың береһе — Үрге (йәки Урта) Бишенде, ҡыр-йылан башҡорттарының тораҡ пункты. Бына уларҙың исемдәре: Балтаҡай Байгилдин, Хәсән һәм Мөхәмәтйән Балтаҡаевтар, Сәйфүлмөлөк Шаҡаев, Усман Әмиров, Миңлебай Ярмөхәмәтов, Ғабдулла Ишҡулов, Абдулнасир Юлдашев, Габдулваһап Юлбарисов, Афлатун Рамазанов, Батырша Мөрсәлимов, Йәғәфәр Үтәғолов, Монасип Мөҡсинов, Шәһиәхмәт Ишмөхәмәтов, Әбдрәшит һәм Әбдрәзаҡ Мортазиндар, Исламғол Аҙнағолов (улдары Мырҙағол, Рамаҙан), Юлбарис Ҡорбанғолов, уның улдары Юлдаш, Әбделвәхит, Рахманғол.
Ауыл башта Бишенде тип атала, XVIII быуаттың икенсе яртыһында Түбәнге Бишенде ауылы барлыҡҡа килгәс, ауыл хәҙерге исемен ала.
XVIII быуаттың 40-сы йылдары аҙағынан ауыл милли ҡатнашҡа әүерелә. Өфө губернаһы канцелярияһының 1747 йылдың 17 мартындағы указына ярашлы был ауылға 7 ихатаһы менән яһаҡлы татар Бикмәт Бигашев күсеп килә. 1760 йылдың 9 мартындағы килешеүгә ярашлы, Ҡыр-Йылан башҡорттары уның улы Пулатай Бикметовҡа "иптәштәре менән" улус ерҙәрен артабан да файҙаланырға рөхсәт итә, «уларға ҡамасауламаҫҡа». Шул уҡ йылда Байлар улусынан 8 ғаиләнән башҡорттар ҡабул ителә. Ҡабул иткән өсөн аҫабалар уларҙан бер юлы 30 һум аҡса һәм йыл һайын ихатанан 15 тин аҡса ала. 1806 йылдың 12 июнендә поход старшинаһы Темир Мәсәғотов һәм башҡалар типтәр Әбделмән Сулюковты ауылға индерәләр.
Барлыҡ керҙәштәр — яһаҡлы татарҙар, Байлар улусы башҡорттары — типтәрҙәр ҡатламына күсәләр.
1834 йылда 162 башҡортҡа 16 бот ужым, 256 бот ярауай иген сәселә, 36 бот картуф ултыртыла.
XIX быуаттың икенсе яртыһынан ауылда тимерлек, 3 мәсет, 2 тирмән, почта бүлексәһе, 2 кибет була, кесаҙна баҙар үткәрелә. Бында улус идараһы урынлашҡан булған.
1795 йылда 16 ихатала 103 башҡорт һәм 162 типтәр йәшәгән. 1870 йылда 110 ихатала 401 ир-ат, 384 ҡатын-ҡыҙ башҡорт йәшәгәне күрһәтелә. .
1897 йылда бөтәһе 179 ихатала 500 ир-ат һәм 508 ҡатын-ҡыҙ; ә 1905 йылда 195 ихатала 595 ир-ат һәм 549 ҡатын-ҡыҙ; 1920 йылда 277 ихатала 744 ир-ат һәм 738 ҡатын-ҡыҙ башҡорт йәшәгән.
1870 һәм 1920 йылдар мәғлүмәттәре халыҡтың этник составын дөрөҫ сағылдырмай, бында аҫаба-башҡорттар (1917 йылда 37 кеше), типтәрҙәр составындағы керҙәш-башҡорттар һәм татарҙарҙан типтәрҙәр йәшәгән.
Лексырья
Лексырья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сырья йылғаһының һул ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Үрге Бишенде
Хәҙерге осор
Ауылда төп мәктәп (1‑се Серафимов урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар йәшәй (2002).
Лексырья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Үрге Бишенде
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лексырья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыймаҡ ҡағанлығы
Ҡыймаҡ ҡағанлығы (Ҡимаҡ ҡағанаты) — IX быуаттың 2-се яртыһынан XI быуаттың 1-се яртыһында булған күп ҡәбиләле төрки телле дәүләт. Көнбайышта Волга йылғаһынан алып көнсығышта Алтайға һәм Иртыш йылғаһына тиклем, төньяҡта Көньяҡ Уралдан башлап көньяҡта Ете йылғаға тиклем территорияны үҙ эсенә алған.
Тарихы
Көнсығыш Төрки, Уйғыр ҡағанлыҡтары тарҡалғандан һуң IX быуаттың 2-се яртыһында Ҡыймаҡ ҡағанлығы барлыҡҡа килә. Төп халҡы — ҡыймаҡтар (ҡимаҡтар, йәмәктәр). Дәүләт башында хаҡан (ҡаған, X быуатҡа ҡәҙәр ябғу) торған.
Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы
Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы (Абдрахманов Ахтям Муфтахутдинович) (22 май 1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының атлы посыльныйҙар взводы командиры. Лейтенант. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Ҡыймаҡ ҡағанлығы
Тарихы
Ҡағанлыҡ сиктәре ғәрәп һәм фарсы сығанаҡтары (VIII быуат уртаһы — XI быуат) буйынса билдәләнә. Көньяҡ-көнсығышта (Ысыҡ-Күлдән Балхаш күленә ҡәҙәр) һәм көньяҡта ҡағанлыҡтың күршеләре ҡарлуҡтар (Жунгар Алатауы аръяғында уйғыр-туғыҙуғыҙҙарҙы алыштырған) була; көнсығышта (Иртыш йылғаһы буйлап) — боронғо хаҡастар (Ҡырғыҙ ҡағанлығы); көнбайышта (Арал диңгеҙе буйынан Урал тауҙарына тиклем) — уғыҙҙар. Көнбайыштағы сик асыҡ була: солох йылдарында ҡышын ҡимаҡтар уғыҙҙарҙың ерҙәрендә, ә йәйен — уғыҙҙар ҡимаҡтар ерендә күсеп йөрөйҙәр.
Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы
Биографияһы
Әхтәм Мөфтәхетдин улы Абдрахманов 1913 йылдың 22 майында Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Митрәй (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Ҡаранйылға) ауылында тыуа. Урындағы мәктәптә башланғыс белем ала.
Ҡыймаҡ ҡағанлығы
Тарихы
IX быуат аҙағына ҡарай Ҡыймаҡ ҡағанлығының территорияһы киңәйә һәм уның төньяҡ-көнбайыш күршеләре башҡорттар булып китә.
Сығанаҡтарҙа ҡағанлыҡтың өс өлөшө телгә алына: төньяҡ-көнбайышта — «Ан­дар аз-кыф­чак» (халҡының йолалары уғыҙ йолаларына оҡшаш), көнсығышта — «Кыр­кыр­хан» (Ир­ты­ш йылғаһынан Тар­ба­ғатайға ҡәҙәр, һуңғыһы сығанаҡтарҙа «Гир­гир» тип телгә алына; халҡының йолалары боронғо хаҡастарҙың йолаларына оҡшаш), һәм шулай уҡ ҡайҙа урынлашыуы билдәле булмаған «Йаг­сун-йа­су» өлкәһе. Моғайын был һүрәтләү илдең үҙәккә һәм ике ҡанатҡа бүленеүен күрһәтә (Хунну дәүләтендә һәм Төрки ҡағанатында ла ошондайыраҡ бүленеш булған).
Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы
Хәрби хеҙмәте
Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы 1935 йылдың 23 октябренән Көньяҡ фронттың 29-сы запас часында, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Ҡыймаҡ ҡағанлығы
Тарихы
Ҡағанлыҡтың дәүләт ҡоролошо тураһында аҙ билдәле. Династия нәҫеленә ҡараған ҡағандың власы көслө булған; атлы һәм йәйәүле ғәскәрҙәр сығарған өлкәләргә мираҫ буйынса эйә булған 11 идара итеүсе ҡағанға буйһонған. Ҡаған алтын менән тегелгән кейем һәм таж кейеп йөрөгән. Судьялар, кәңәшселәр, писарҙәр була. Һалымдар йыйыла.
Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы
Хәрби хеҙмәте
Лейтенант Әхтәм Мөфтәхетдин улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының атлы посыльныйҙар (йомошсолар) взводы командиры булып хеҙмәт итә.
Хәтер
Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улының исеме «Они вернулись с победой. Башҡортостан» баҫмаһының 12-се томына һәм Шишмә районының Ҡаранйылға ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Ҡыймаҡ ҡағанлығы
Тарихы
Сығанаҡтар эре тораҡ пункттарҙы (мәҫәлән, Чу­бин (Жу­бин)) һәм 16 ҙур, яҡшы нығытылған ҡаланы телгә ала. Һуңғылары араһынан өсәүһе Алакүл буйында урынлашҡан — Ка­ран­тия, Га­ган (ебәк оҫталығы менән билдәле булған) һәм Дахра; Тентек йылғаһы буйындағы Да­му­рия һәм Са­ра­ус, шулай уҡ Бан­ждар, Ха­на­уш, Фа­ва­рег булған. Ҡалаларҙа кешеләр күп йәшәгән, уларҙа наместниктар һәм гарнизондар, һаҡланылған склад, баҙарҙар һәм ғибәҙәтханалар булған. Сик буйында тауҙарҙа һәм мәғдән усаҡтары янында ҡәлғәләр һәм замоктар (мәҫәлән, Дахлан) булған. Һигеҙ ҡала Иртыш буйында урынлашҡан, шул иҫәптән Ас­тур, Си­сан, Ман­ша­нах һәм баш ҡалалар — иҫкеһе һәм яңыһы (тимер ҡапҡалар менән), улар ғәрәп тра­ди­циялары буйынса эт­но­ни­м менән аталған — Имаҡ (Ҡыймаҡ). Әлеге ваҡытта ҡағанлыҡ ҡалалары ар­хео­ло­гтар тарафынан табылмаған, уларҙың урынлашыуы башлыса ҡағандың улы әл-Джанах ибн Хаҡан әл-Ҡимаҡи тарафынан ғәрәп телендә яҙылған китап (X быуат аҙағы — XI быуат башы) буйынса билдәләнә.
Ҡыймаҡ ҡағанлығында каруан юлдары, йылға караптары һәм кәмәләре булған, әйләнештә баҡыр тәңкә йөрөгән. Ҡағанлыҡ мосолман сауҙәгәрҙәренә бик яҡшы билдәле булған: Һырдаръяның түбәнге ағымынан, Талас йылғаһынан һәм Фирғәнән ҡағанлыҡҡа барған юлдар тасуирланған.
Ҡыймаҡ ҡағандары әүҙем тышҡы сәйәсәт алып барған. Әл-Масудиға ярашлы, ҡимаҡтар, уғыҙҙар һәм ҡарлуҡтар берләшмәһе IX быуат аҙағына ҡарай Арал буйынан бәшнәктәрҙе, башҡорттарҙы һ.б. ҡыҫырыҡлап сығара. Ҡырғыҙ ҡағанлығы Ҡыймаҡ ҡағанлығына ҡаршы Иртыш йылғаһы буйлап гарнизондар тотҡан, шул уҡ ваҡытта уның менән даими рәүештә сауҙа иткән: Иртыштан юл Йәнәсәйгә һәм курыкандарға (Байкал буйындағы халыҡ) йүнәлгән.
Яҙма сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, XI быуаттың 1-се яртыһында Төньяҡ Ҡытайҙан кидандар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған ҡай һәм ҡундарҙың ябрылыуы һөҙөмтәһендә Ҡыймаҡ ҡағанаты йәшәүенән туҡтай.
Вежняньга
Вежняньга — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/647/17/1 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Космогония мифтары
Космогония мифтары Хаосты (бушлыҡты) тасуирлауҙан, Ғаләмдә тәртип булмауҙан, тәүге стихияларҙың бер-береһенә йоғонтоһонан башлана. Хаостың кәүҙәләнеше йәки хаостың үҙе булып йыш ҡына донъя океаны, иң тәүге саф һыуҙар сығыш яһай. Күп кенә боронғо космогоник мифтарҙа океан менән хаос (бушлыҡ) тиң мәғәнәле һәм бер-береһенән айырылғыһыҙ. Донъяның барлыҡҡа килеүе, яралыуы мифик осорҙа, эмпирик (тарихи) «профан» дәүерҙән алда, унан бүленгән, әммә ритуал аша һәм космогоник мифтар аша, айырым урында — донъя уртаһында ҡабатланып килгән айырым башланғыс сакраль осорҙа бара
Йыһан мифтарында хаостың йыһанға әүерелеү пафосы айырыуса актуаль. Уларҙа йыһан структураһы тураһында космологик күҙаллауҙар сағыла (ғәҙәттә, өс өлөшлө — вертикаль һәм дүрт өлөшлө — горизонталь планда), уның вегетатив (донъя ағасы), зооморф йәки антропоморф моделе һүрәтләнә. Төп стихияларҙың (ут, һыу, ер, һауа) айырылыуы һәм бүленеүе, күкте ерҙән айырыу, донъя океанынан ер ҡабығының барлыҡҡа килеүе, донъя ағасы, донъя тауы урынлашыуы, күктә яҡтыртҡыстар нығытылыуы һ. б., һуңынан ландшафт, үҫемлектәр, хайуандар, кеше булдырыу тураһында бәйән ителә. Донъя беренсе элементтан (субстрат), мәҫәлән, донъя йомортҡаһынан йәки антропоморф бәһлеүән-тәүзаттан барлыҡҡа килеүе мөмкин. Төрлө йыһан объекттарын табыу, хатта урлау һәм мәҙәни герой тарафынан күсереп ултыртыу мөмкин, биологик яҡтан илаһтар йәки уларҙың ихтыяры, уларҙың тылсымлы (магический) һүҙе тыуҙыра.
Космогоник мифтарҙың төп өлөшө булып антропогоник мифтар, тәүге кешенең барлыҡҡа килеүе йәки тәүге кеше парының барлыҡҡа килеүе тураһындағы мифтар тора.
Космогоник мифтар һәм космологик күҙаллауҙар донъяға мифопоэтик ҡараштың башҡа формаларында айырым урын биләй, сөнки ошо хикәйәләүҙәр сиктәрендә кешенең булыуы һәм мифик ижад объекты була алған бөтә нәмәнең барлығы йыһандың арауыҡ һәм ваҡыт параметрҙарында һүрәтләнә.
Ҡайһы бер традицияларҙа космогоник мифтарға структура яғынан донъя бөтөүе тураһындағы эсхатологик мифтар ҡаршы ҡуйыла.
Донъя моделе
Донъя моделенең мифологик тасуирламаһы уның барлыҡҡа килеүе тураһында хикәйә рәүешендә бирелә. Йыһан менән хаостың көрәше, йыһанлаштырыу — тәртипкә килтереү, хаосты йыһанға әйләндереү, улар араһында көрәш, булдырылған тәртипте һаҡлау, йыһанды тороп ҡалған хаос көстәренән һаҡлау мифтың мөһим компоненты булып тора. Йыһанлаштырыу беренсел океандан ҡоро ер бүленеүе, күкте ерҙән айырыу (улар ир һәм ҡатын-ҡыҙ тәүге заттары булараҡ ҡабул ителә), күк яҡтыртҡыстарының, үҫемлектәрҙең, йәнлектәрҙең һәм кешеләрҙең (балсыҡтан, һөйәктәрҙән, ағастарҙан һ.б. йәки ер аҫтынан сыҡҡан һәм «эшләп еткереү» талап ителгәндәрҙең — өлкәндәргә кеселәрҙең, хоҙайҙарҙың йәки баһадирҙарҙың хаос көстәренә — хтоник заттарға йәки бәһлеүәндәргә ҡаршы көрәше аша тормошҡа ашырылыуы мөмкин. Мифологик йыһанлаштырыу — шулай уҡ йыһан һәм мәҙәни объекттар (ут, һунар һәм хеҙмәт ҡоралдары) эшләү, йолалар һәм ғөрөф-ғәҙәттәр индереү булып тора.
Мифтың тәүге геройҙары — биологик-тылсымлы йыһан объекттарын төҙөгән, ошо йыһан объекттарын кәсепсе булараҡ әҙерләгән демиургтар, әҙәни (шул иҫәптән, тәбиғәтте һәм мәҙәниәтте айыра алмау сәбәпле) йыш осраҡта башҡа донъяларҙан әҙер көйө алған мәҙәни объекттар геройҙары булараҡ тәүге аллалары. Мәҙәни геройҙар ҡайһы берҙә шулай уҡ иблистәрсә-комик ғәмәлдәр башҡара йәки уларға иблистәрсә-комик игеҙәктәр, мифологик алдаҡсылар (трикстерҙар), йыш ҡына уларҙың игеҙәк туғандары ҡаршы тора.
Мифта йыһан «иртә» мифик осорҙа формалаша. Шул уҡ мифологик ваҡытҡа төп мифик ваҡиғалар индерелгән, был мифтың моделен яһау функцияһына яуап бирә. Мифик заман ваҡиғалары — үҙенә ҡарата йыһан кирбесе ул.
Принциптары һәм типологияһы
Космологик күҙаллауҙар Ғаләмдең көнүҙәк, хәҙерге торошо, уның структураһы — йыйылма өлөштәре, ҡоролош өлөштәренең бәйләнеше һәм функциялары, ҡайһы берҙә уларҙың һан параметрҙары (донъя тасуирламаһының синхроник аспекты) тураһындағы төшөнсәләрҙе үҙ эсенә ала. Космогония мифтары Ғаләмдең барлыҡҡа килеүе хаҡында бәйән итә (донъя тасуирламаһының диахроник аспекты)
Мифопоэтик фекерләүҙә донъяның хәҙерге торошо уның барлыҡҡа килеүе менән айырылғыһыҙ бәйләнгән, сөнки ошо фекерләү сиктәрендә донъя ҡоролошоноң составын һәм уның объекттарының ролен билдәләү һәм аңлатыу донъяның барлыҡҡа килеүе тураһындағы һорауға яуапҡа, ошо объекттарҙың барлыҡҡа килеү сылбырын тасуирлауға (донъяны синхрон һәм диахроник тасуирлауҙың «операция бәйләнеше») тиң. Ике аспект та бер асылдың сағылышы булараҡ ҡабул ителә, сөнки, мифологик фекерләүгә ярашлы, йыһанды барлыҡҡа килтереү һәм ҡороу процесында барлыҡҡа килгән һәм уның составы булып тора, ә йыһан составына ингәне уның үҫеше барышында барлыҡҡа килгән. Шул уҡ ваҡытта космологик күҙаллауҙар тулыһынса космогоник мифтарҙан сығарыла алмай, улар йолаларҙы, тел семантикаһын һ. б. өйрәнгәндә өлөшләтә нигеҙенән үҙгәртеп ҡорола (реконструируются).
Мифопоэтик аң тәбиғәтте (макрокосм) һәм кешене (микрокосм) тиңләштергән йәки яҡынайтҡанға күрә, космологик һәм космогоник өлкәләр айырыуса киң. Кеше тәбиғәт мөхитенән барлыҡҡа килгән, ә донъя, тәбиғәт тәүге кеше тәненән барлыҡҡа килгән. Макройыһанға оҡшаш сифатында кеше космологик схема элементтарының береһе булып тора. Кеше йәмғиәте өлкәһе («мезокосм») шулай уҡ космологик принциптарға нигеҙләнә, әммә кешенең кешелек тормошоноң профан кимәле мифопоэтик аң сиктәрендә юғары ҡиммәттәргә ҡарамай. Социумдың арауыҡ һәм ваҡыт структураһы һәм хәрәкәт итеү ҡағиҙәләре тик изгеләштерелгән, илаһҡа бағышланған (сакраль) донъяла ғына бар, унан ситтә хаос, осраҡлылыҡ һуҙылған. Дөйөм алғанда, мифологияның төп эске мәғәнәһе тәртипкә һалынмаған хаостан ойошторолған йыһанға күсеүҙе тәшкил итә, был иһә архаик космогоник мифтарҙа бар. Был мифтар донъяның дөйөм барлыҡҡа килеүен түгел, ә тәбиғи һәм социаль тәртиптең барлыҡҡа килеүен — айырым хайуандар, тәбиғәт күренештәре, йолалар һ. б. барлыҡҡа килеүен тасуирлай. Был күсеү айырыуса үҫешкән мифологияларҙа космогоник мифтар аша асыҡтан-асыҡ (эксплицитно) сағыла. Космологик һәм космогоник өлкәне мифологик аң тарихи тип ҡабул иткән осорға ҡарата тамамлана. Мифологияға ярашлы, социаль институттар рәсмиләштерелгән һәм аныҡ мәҙәни традиция барлыҡҡа килгән. Ләкин «тарихи дәүерҙә» лә космологик донъяға ҡараш өлгө йәки модель әһәмиәтен һаҡлап ҡалыуға өлгәшә. Мифологияның космологик һәм космогоник өлкәһе менән билдәле рәүештә барлыҡҡа килеүе, сәбәптәре һ. б., шул иҫәптән этиологик мифтар һ. б. тураһында бәйән иткән башҡа мифтарҙың структураһы һәм формаһы, шулай уҡ риүәйәт, легенда, сага, хәтирәләр (меморат) кеүек фольклорҙың күп жанрҙары билдәләнә.
Мифопоэтик аңда арауыҡ һәм ваҡыт бер төрлө тип ҡабул ителмәй. Иң юғары ҡиммәт, йәғни иң юғары изгелек донъя барлыҡҡа килгән йәки барлыҡҡа килгән киңлектең һәм ваҡыттың нөктәһенә ҡарай. Был нөктә «донъя үҙәге» (донъя уртаһы) һәм «башта» — был нөктәгә башта һалынған аяҡҡа баҫыу һөҙөмтәһендә ҡалған бар донъяның нигеҙендә ятҡан координаттар. Был тәү башланғыста йолаға, айырыуса яңы йылға күсеүҙе билдәләгән йыллыҡты индергән календарь байрамға бәйле. Традицион яңы йыл йолаһы — ул хаостан йыһанға күсеүҙең сикке көрсөк хәлен моделләштереү. Космологик классификаторҙарға йыш ҡына шәхесләштереү тенденцияһы хас, мәҫәлән, күк-атай, әсә-ер, ҡояш һәм ай — күк туйы тураһындағы мифтың персонаждары. Улар йыш ҡына мифологик мотивтар составына индерелә. Космологик һәм космогоник күҙаллауҙар ике даими вариантты үҙ эсенә ала — «был теге ул» ыңғай принцибы буйынса, һәм кире, «был теге түгел» (мәҫәлән, упаншидтарҙа). Ошо дөйөм космологик принциптар менән Күпселек йолаларҙа космологик күҙаллауҙарҙың әһәмиәтле бер төрлөлөгө билдәләнә.
Донъяның дөйөм схемаһында горизонталь яҫылыҡ үҙәге сифатында сығыш яһаусы шул уҡ нөктәнән донъяны синхрон һүрәтләү моделе яҡыныраҡ булып тора. Хаосты «артикуляцияланған» йыһан теле менән һүрәтләү һуңғыһы ҡоролмаһының төп элементтары менән сағыштырғанда кире күренештәр бер нисә форманы үҙ эсенә ала. Боронғо Мысыр космогония мифының гелиополь (Эннеада) версияһында фрагмент бар: «Әле күк тә, ер ҙә булмаған. Был урында тупраҡ та, йыландар ҙа юҡ ине. Мин уларҙы шунда Нундан, йәшәйештең юҡлығынан барлыҡҡа килтерҙем. Баҫып торорлоҡ урын тапманым…» — тип әйтә. «Пополь-Вух» мезоамерика эпосы бына нимә хикәйәләй: «Был — барыһы ла билдәһеҙлек хәлендә булғандағы кеүек, барыһы ла һалҡын, бөтәһе лә тын; бөтәһе лә хәрәкәтһеҙ, тыныс; күк киңлеге лә буш… Кеше лә, йәнлектәр ҙә, ҡоштар ҙа, балыҡтар ҙа, крабтар ҙа, ағастар ҙа, таштар ҙа, мәмерйәләр ҙә, тарлауыҡтар ҙа, үләндәр ҙә, урмандар ҙа юҡ ине… — Бергә ҡушылған бер нәмә лә юҡ ине… хәрәкәт итерлек бер нәмә лә юҡ ине… Йәшәрлек, йәшәүгә эйә бер нимә лә юҡ ине…». Скандинавия, ведий, шумер, аккад, йәһүд, грек, себер, полинезия һәм башҡа күп мифологиялар шундай уҡ һүрәтләүҙәр бирә.
Башҡа мифтар, барлыҡҡа килгәнгә тиклемге дәүергә иғтибарын йүнәлтмәй, ә шунда уҡ донъяның ҡушма өлөштәре барлыҡҡа килеү эҙмә-эҙлелеген күрһәтә. Бынан тыш, ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай һүрәтләмәләр беренсе типтағы мифтарға индерелгән. Ут, һыу, ер, һауа һәм ҡайһы берҙә эфирға яраҡлы бишенсе стихияға ҡараған элементтарҙан, йәки тәбиғи көстәрҙән йыһанды төҙөү өсөн беренсел материал барлыҡҡа килә. Бындай схема, мәҫәлән, Төньяҡ Америка индейҙары мифтарында һәм ведий мифологияһында бар. Башҡа варианттарҙа, мәҫәлән, скандинавия мифологияһында ут менән һыуҙың һыуыҡ менән тәьҫир итешеүенән донъя барлыҡҡа килеүе тураһында бәйән ителә. Емергес тәбиғәт көстәре (стихия) хаосы составында ҡатнаш була һәм бүленмәй, һуңынан улар айырыла һәм таҙартыла, был космогенез ваҡытында барған элементар космогоник акттарҙың береһе сифатында тасуирлана. Һәр кем, мәҫәлән, ведий мифологияһындағы кеүек, ғәмәл-мотивтар серияһында кәүҙәләнә ала. Башҡа төп космогоник булмаған акттар: йыһан арауығын урынлаштырыу — күкте һәм ерҙе бүлеү, өс йыһан зонаһын булдырыу (мәҫәлән, Вишнуҙың өс аҙымы) һ. б.; йыһан таяуҙарын булдырыу йәки ҡуйыу — мәҫәлән, башланғыс океан уртаһында беренсел ҡатылыҡ, донъя тауы, донъя ағасы һ. б. кеүек аныҡ терәк варианттарын булдырыу; (мәҫәлән, Индраның) Күктә ҡояшты нығытыуы; йыһан зоналары араһында ергә йәки ер аҫтына төшкән илаһтар, ҡанбабалар, шамандар (ҡайһы берҙә күк йәки ер аҫты донъяһында осраҡлы заттар) ғына булдыра алған аралашсылыҡтың барлыҡҡа килеүе. Киңлекте Хоҙай (мәҫәлән, Индра), элемент-стихиялар, төрлө объекттар (ландшаф элементтары, кешеләр, үҫемлектәр, хайуандар), абстракт асылдар (йыһан туҡымаһы, төтөн, күләгә һ. б.) кеүек тулыландырыу; бар булғанды бер бөтөнгә берләштереү һәм бөтөндән айырып алыу — мәҫәлән, алтын яралғы, донъя йомортҡаһы беренсел элемент, йәки, киреһенсә, бер бөтөн алла итеп күҙалланған Ғаләмдең мифологик образында. Был акттарҙың йыйылмаһы космогоник процессты ла, шулай уҡ уның һөҙөмтәһен дә тәшкил итә.
Донъяның барлыҡҡа килеүе модель (идеаль схема) итеп тасуирлана: хаос → күк һәм ер → ҡояш, ай, йондоҙҙар → ваҡыт → үҫемлектәр → хайуандар → кеше → йорт, кәрәк-яраҡ йәки йорт йыһаздары һ. б. Космогония мифтарында донъяның формалашыуы эҙмә-эҙлекле бинар оппозицияларҙың барлыҡҡа килеү һөҙөмтәһе итеп бирелә: күк — ер һ. б., һәм ниндәй ҙә булһа билдәһе яйлап үҫә барған йәки кәмей барған предметтарҙың градуаль сериялары: үҫемлектәр → хайуандар → кешеләр һ. б. тип күҙаллана. Йыш ҡына һан күрһәткестәре — донъя формалашыу этабының теркәү һаны йәки ошо этап барышында барлыҡҡа килгән донъя элементтарының һаны телгә алына. Модель ике вариантты ла бер-береһенә тоташтыра: «беренсе этапта бер объект ике объектты килтереп сығара» — «икенсе этапта ике объект өс объектты килтереп сығара» — «өсөнсө этапта өс объект дүрт объект килтереп сығара» һәм башҡалар. Был схема, ҡытай мәҙәниәтен дә индереп, бер нисә архаик культураға хас — һандарҙың һан һәм тәртип функцияһының бүленешен айырмауҙа сағыла. Тарихтың күп мифтарында, мәҫәлән, гелиополь версияһында һәм шумер версияһында булған тыуҙырыу мифтары схемаларының мифопоэтик логикаһы был структураның нигеҙе булып тора. Һуңғыһында бар булған заттың илаһ-әсәһе Намму Ану (күк) һәм Ки (ер) төйәкләнгән тауға нигеҙ һала. Был персонаждар Энлилде тыуҙырған, ул ерҙең хужаһы булып киткән һәм Ниппурға нигеҙ һалған. Был схеманың тулыраҡ төрө Йәшәйеш китабында яҙылған: «Һәм Алла әйтте: яҡтылыҡ булһын… һәм Алла яҡтылыҡты ҡараңғылыҡтан айырҙы. Алла яҡтылыҡты — көндөҙ, ҡараңғылыҡты төн тип атаны… Һәм Алла әйтте: — Һыу уртаһында ҡоро ер булһын, — тине. Алла ҡоро ерҙе хасил итте, һәм һыуҙы айырҙы… Шунан һуң Алла ҡатыны күк тип атаны… Икенсе көн…» — һәм артабан етенсе көнгә тиклем. Донъяның баштағы хәле былай тасуирлана: «ер иһә буш һәм күренмәй ине, һәм упҡын өҫтөндә ҡараңғылыҡ». Быға оҡшаш структура, ләкин һан тәртбендә түгел, тыуҙырыу тураһындағы мифтың гераклеополь версияһында күренә. Уға ярашлы объекттар түбәндәге тәртиптә барлыҡҡа килгән: күк һәм ер; һауа; үҫемлектәр, хайуандар, ҡоштар һәм балыҡтар; яҡтылыҡ; ғибәҙәтхана; кенәздәр һәм башҡалар. Ҡайһы бер осраҡтарҙа тыуҙырыу тәртибе, һан күрһәткестәренән тыш, төп, йыллыҡ йолаларҙы сағылдырған һорауҙар һәм яуаптарҙың сиратлашыуы ярҙамында күрһәтелә. Мәҫәлән, «Оло Эдда» һорауҙар һәм яуаптар бирә: «Тәүге яуапты бир… Ерҙе нисек яратҡандар, күк нисек барлыҡҡа килгән? — Имир кәүҙәһе ергә…, баш һөйәге күккә әйләнде… — Икенсе яуапты бир…, ай нисек барлыҡҡа килгән…, ҡояш нисек яратылған?» һәм башҡалар.
Урта иран текстары ла шуға оҡшаш структураны күрһәтә («Риүәйәт», «Бундахишн»): тәүгеһе — күкте, икенсеһе — ерҙе аныҡлау, өсөнсөһө — ҡояшты, дүртенсеһе — айҙы хәрәкәткә килтереү һ. б. Шуға яҡын миҫалдарҙы ведий брахмодьялары, космогония темаларына йомаҡтар һәм яуаптар серияһы рәүешендәге ритуалдың һүҙҙән торған өлөштәре бирелә. Бындай схемалар менән шулай уҡ әҙәби эшкәртеү стадияһын үтмәгән традицияларҙағы мифтар билдәләнә. Мәҫәлән, Евразия һәм Төньяҡ Америка халыҡтарында киң таралған сюжетҡа ярашлы, донъяны гагара тыуҙырған һәм ул түбәндәге принцип буйынса ҡоролған: бер ҡош сумған, шунда бер көн ҡалған; уның артынан ике ҡош сумған һәм унда ике көнгә ҡалған һ. б. Һөҙөмтәлә диңгеҙгә ете ҡош сумған, унда ете көн ҡалған, һөҙөмтәлә донъя барлыҡҡа килгән. Космогоник мифтарҙың дөйөм сюжет схемаһы тышҡы, алыҫтан эске, яҡындағы йүнәлештәге хәрәкәтте үҙ эсенә ала: үткәндән алып хәҙергегә, илаһи заттан кешелеккә, йыһандан, тәбиғилектән мәҙәнигә, социалгә тиклем, тәбиғи көстәрҙән әйбергә һәм уға бәйле институцияларға тиклем.
Космогоник мифтарҙың типологияһы был схемаға һәм башҡа ҡайһы бер параметрҙарға нигеҙләнә ала. «Донъя нисек барлыҡҡа килгән?» тигән һорауға яуап бик мөһим. Был параметрҙың башланғыс «мәғәнәһе» булып аңлатма биреүҙән мәхрүм ителгән «шулай ине» формулаһы тора. Донъяның йәки уның айырым өлөштәренең барлыҡҡа килеүе төрлө схемалар буйынса бирелеүе мөмкин. Мәҫәлән, донъяны барлыҡҡа килтереү бер объектты икенсеһенә әйләндереү юлы менән башҡарылыуы мөмкин. Мәҫәлән, Австралия мифологияһының тотемик ата-бабалары дли «арығайнылар», уйламағанда ҡаяларға, убаларға, ағастарға, хайуандарға әйләнде. «Ригведтар» составындағы барлыҡҡа килеү гимнына ярашлы, эволюция һөҙөмтәһендә ҡапыл донъя ярала; Гавайялағы океан мифтары, нгансандарҙың мифтары һ. б. шундай уҡ мотив бирә. Икенсе схема буйынса донъяны тәүге һаҡлаусылар сифатында сығыш яһаған персонаждар — гагара, өйрәк, сумғалаҡ, гөбөргәйел һ. б. Ғаләмде бар итеү өсөн, объекттарҙы арауыҡта күсереп йөрөтөү, табыу йәки урлау юлы менән, ләмдән йәки батҡаҡтан булдырыла. Был материал беренсел океан төбөндә урынлашҡан, уның турала, мәҫәлән, Себер халыҡтары йолалары, бүрәт мифтары, ерле американдарҙың мифтары һ. б. бәйән итә. Тағы ла бер схемала демиург йәки ижадсы алла хәрәкәте менән донъя яралыуын һүрәтләй. Мәҫәлән, йәһүд космогонияһында алты көн эсендә барлыҡҡа килтерелгән һәр нәмә Алла ихтыярынан торған. Маздеизм, манихейлыҡ, ғибәҙәт ҡылыу кеүек диндәр кешегә файҙалы булған изге һәм аҡыллы ижадсы һәм яманлыҡ тыуҙырған яуыз ярышташ хаҡында бәйән итә.