cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нәдир шаһ
Нәдир шаһтың Аварстанда тар-мар ителеүе
Нәдир шаһтың Аварияла еңелеүе фарсыларҙан йонсоған халыҡтарҙы ҡанатландырып ебәрә. Төрөктәр үҙҙәренә һуғыш асылмаясаҡ тип шатлана. Нәдирҙең еңелеүен Петербургта ла шатланып ҡабул итәләр.
Фарсы ғәскәре ҡалдыҡтары Дағстанда һәм Чечняла таралып ҡала ..
1741—1743 йылдарҙағы Дағстан халыҡтарына ҡаршы кампания Персияға бик ҡиммәткә төшә. Үҙ халҡы хәйерселәнә.
Дағстандан ҡасыу
Аяуһыҙ сәйәсәте арҡаһында Нәдир шаһҡа ҡаршы Дербент ханлығында һәм Ширванда баш күтәреп кенә торалар.
Дошманға ҡаршы Дағстан халыҡтары берләшә башлай. Нәдир шаһ иһә Дағстанды буйһондороу уйынан ҡайтмай. Бының өсөн нығытмалар, ҡәлғәләр төҙөтә, Дербентта хәрби лагерь аса, уны «Иран хараб» йәки «Ирандың харап булыуы» тип атайҙар. Дербентты үҙенең резиденцияһына әйләндерә һәм һарай төҙөтә. Үҙе буйһонмаҫ аварҙарға караттар ебәрә тора. 1745 йылда Әхмәт хан етәкселегендәге Дағстан баш күтәреүселәре 60 меңлек табасаран ғәскәре менән Дербент янында шаһ ғәскәрен юҡҡа сығара.
Нәдир шаһ яңы ғәскәр йыя башлай, тик 1747 йылда уны үлтерергә маташалар. Бер аҙҙан Дербент ханлығы шаһ хөкүмәтенән бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Ирандың илбаҫар һуғыштары Дағстанды, бигерәк тә Дербент ханлығын бөлгөнлөккә төшөрә. Нәдир шаһтың флот төҙөү ниәте лә тормошҡа ашмай ҡала.
Бөлөнөүе һәм үлеме
Нәдир шаһ бик шикселгә әйләнә: үҙен үлтерергә йыйыныуҙа өлкән улын — Риза-Ҡулиҙы ғәйепләп, 1743 йылда уны һуҡырайта. Выждан ғазабы яфалап, Нәдир аҡылдан шашҡан һымаҡ була башлай. 50 вельможаһын язалай (улары улын һуҡырайтҡанда балаһын яҡлашмаған, үҙҙәренең ғүмерен тәҡдим итмәгән имеш), шул мәлдән туҡтауһыҙ язалауҙар башлана.
Төрөктәр менән (1743—1746) Басра өсөн һуғышта, Бағдад һәм Мосулда уңышҡа өлгәшә, әммә дәүләттең үҙендә уны күрә алмау арта ғына бара. Ул бик ҡарунға әйләнә, алмаҫҡа вәғәҙә иткән өс йыллыҡ һалымды ла йыйҙырта, шиғыйҙарҙы язалата. Туҡтауһыҙ баш күтәреүҙәр бара, халыҡ тауҙарға ҡаса.
Нәдир шаһ үҙ ғәскәрендәге барлыҡ фарсыларҙы үлтерергә йыйынғас, 1747 йылда Нәдир шаһты ғәскәр башы Сәлех бей үлтерә. Яңы һайланған шаһ Али (Нәдир шаһтың туғаны) манифеста Нәдир шаһ уның бойороғо менән үлтерелгәнен әйтә.
Искәндәр (Башҡортостан)
Искәндәр (Искандарово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 254 кеше. Почта индексы — 453422, ОКАТО коды — 80222810007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 33 саҡрым алыҫлыҡта Айырҡул йылғаһы (Өршәк йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. 1865 йылға тиклем Өршәк-Мең улусы, 1865—1867 һәм 1923—1920 йылдарҙа Дәүләкән, 1867—1924 йылдарҙа Ҡаҙанғол, 1914—1923 Имай-Ҡарамалы улустарында. 1919—1923 һәм 1930—1952 йылдарҙа Искәндәр ауыл Советы үҙәге. 1930 йылда ауыл составына Айырҡул ауылы инә. Ауылға Бәләбәй өйәҙе Өршәк‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1792 йылда Өфө сауҙәгәре мишәр Искәндәр Сәпәйев, Сәйетгарғафар Мортазин, поход старшинаһы А.Айытов менән бергә нигеҙ һала. Керҙәшлек килешеүе 5 йылға индереү хоҡуғы менән 1799 йылдың 2 июлендә төҙөлә. Ауыл Искәндәр исеме менән атала, шулай уҡ Айырҡул, Апрыҡул булараҡ теркәлгән. Һуңынан 1809 йылда, 1810 йылда 6 июлендәге һәм 1821 йылдың 29 сентябрендә керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәрҙең яңы төркөмө күсеп ултыра. 1865 йылда 103 йортта 704 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, тимерсе кәсебе, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу һәм ат тирмәндәре булған. 1906 йылда мәсет, мөгәзәй теркәлгән. 1896 йылда ауыл халҡы 1883 дисәтинә ер һәм 83 дисәтинә урман менән файҙаланған. 1919 йылда ҡыҙҙар мәктәбендә 24 ҡыҙ уҡыған. 1929 йылда ер майҙаны — 1998,8 га. Совет осоронда ауыл халҡы «Үҙәк» (1930—1950 йылдарҙа), Хрущёв исемендәге, «Авангард» колхозында эшләй. 1935 йылда май заводы, 1936 йылда почта бүлексәһе асыла, 1972 йылда Бөйөк Ватан һуғышы яүгирҙарына Һәйкәл ҡуйыла. Халҡы:1816 йылда 21 кеше, 1834 йылда 231 кеше, 1870 йылда 704 кеше, 1896 йылда 799 кеше, 1906 йылда — 1085 кеше; 1920 йылда — 935 кеше; 1939 йылда —856 кеше; 1959 йылда — 595 кеше; 1989 йылда — 297 кеше; 2002 йылда — 252 кеше; 2010 йылда — 254 кеше. Татарҙар — 75 % (2002). Дәүләкән сорттар һынау участкаһы эшләй; башланғыс мәктәп (Суйынсы урта мәктәбе филиалы) 2014 йылда ябыла, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Урамдары
Исемдәре:
Буранбаева Сара Абдулхай ҡыҙы
Буранбаева Сара Абдулхай ҡыҙы (24 июнь 1967 йыл) — башҡорт театр актёры. 2007 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
Биографияһы
Сара Абдулхай ҡыҙы Буранбаева 1967 йылдың 24 июнендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Әлмөхәмәт ауылында тыуған.
1989 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай (А. К. Лощенкова курсы). Артабан Милли йәштәр театрында, 1998 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй.
Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары
Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы (Nobelpriset i litteratur) — донъяла әҙәбиәт өлкәһендә уңыштар өсөн бирелгән был премияның иң престиж бүлеге. Премия Альфред Нобель тарафынан 27.11.1895 йылда нигеҙләнде (дөйөм биш номаниция булдырылды).
Премия 1901 йылдан бирелә. Дөйөм 106 премия бирелде. 7 йылда бүләкләнеү булманы: 1914, 1918, 1935, 1940—1943 йылдар. - Француз шағиры Сюлли-Прюдом беренсе лауреат булды. 2013 йылда премия Канада яҙыусыһы Элис Манроға бирелде. . 1904, 1917, 1966 һәм 1974 йылдарҙа премия ике кешенән береһенә бирелә.
1901- 2013 йылдарҙа премия бирелгән лауреаттарға уртаса 65 йәш. Иң йәш лауреат - Редьярд Киплинг, 42 йәшендә, 1907 йылда премияға лайыҡ булды. Иң оло лауреат Дорис Лессинг —88 йәшендә премия алды.
Кандидаттар һайлау
Устав буйынса кандидаттарҙы ошо ойошмалар тәҡдим итә : :
Хусь-Яха (йылға)
Хусь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НЫДА/50 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Македония Республикаһының Конституцияһы
Македония Республикаһының Конституцияһы (Устав на Република Македонија) — Македония Республикаһының дәүләт идаралығы нигеҙҙәрен һәм кешенең төп хоҡуҡтарын билдәләүсе төп законы. Ағымдағы редакцияһы 2001 йылда ҡабул ителә һәм үҙ эсенә кешенең 15 төп хоҡуғын ала, шулай уҡ аҙ һанлы милләттәр (шул иҫәптән, Охрид килешеүенә ярашлы, албандар) хоҡуҡтарын гарантиялай. Бойондороҡһоҙ республиканың беренсе Конституцияһы 1991 йылдың 17 ноябрендә ҡабул ителә, артабан уға 32 төҙәтеү индерелә.
Тарихи конституциялар
Беренсе Конституция 1946 йылдың 31 декабрендә Югославия Федератив Халыҡ Республикаһының автономиялы республикаһы булған Македония Халыҡ Республикаһында ҡабул ителә. Нәҡ ошо Конституция македондарҙың үҙбилдәләнешкә хоҡуғын нығыта.
1974 йылдың 25 февралендә ҡабул ителгән Конституцияла Македония Социалистик Республикаһы тураһында һүҙ бара. Был Конституция үҙидаралыҡҡа күсеүҙе аңлата.
1991 йылдың 8 ноябрендә референдумда Македония Республикаһының күпселек граждандары Македонияның дәүләт суверенитетын һәм бойондороҡһоҙ дәүләт ойоштороуҙы хуплай. 1991 йылдың 17 ноябрендә Македония Республикаһын юридик яҡтан нығытҡан конституция ҡабул ителә. Конституцияға ярашлы, республиканың социаль-иҡтисади һәм сәйәси ҡоролошо закон өҫтөнлөгө, кеше хоҡуҡтары һәм иректәре, властарҙың бүленеше, баҙар иҡтисады принциптарына һәм хәҙерге заман демократив йәмғиәтенең башҡа фундаменталь ҡиммәттәренә нигеҙләнә.
Структураһы
Конституция преамбуланан һәм өлөштәрҙән тора. Конституцияның өлөштәре бүлектәргә бүленә:
Күсемле әйбер
Күсемле әйбер (күсемле мөлкәт) — закон тарафынан күсемһеҙ мөлкәткә ҡаратылмаған бөтә әйбер  (аҡсаны һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы ла индереп).
Күсемһеҙ мөлкәткә ер участкалары, ер аҫты участкалары, ер менән ныҡлы бәйләнгән бөтә нәмә, йәғни тәғәйенләнешенә зыян килтермәйенсә күсереп йөрөтөү мөмкин булмаған объекттар, шул иҫәптән биналар, ҡоролмалар, төҙөлөп бөтмәгән объекттар инә. Рәсәй ҡануниәте һауа һәм һыу судноларын, эске йөҙөү судноларын һәм космос объекттарын да күсемһеҙ мөлкәткә индерә.
Әйберҙәрҙе күсемле (йә күсемһеҙ)  милек категорияһына индергәндә ике критерий ҡулланыла: Матди критерий буйынса  — ер менән ныҡлы бәйләнеше булмаған әйбер күсемле була.
Юридик критерий буйынса — тәғәйенләнешенә ҙур зыян килтермәйенсә күсереп була торған, шулай уҡ закон тарафынан күсемһеҙ мөлкәт тип туранан-тура билдәләнмәгән әйбер күсемле була.
Әйберҙе күсемлегә индерер өсөн ул ике критерийға ла тап килергә тейеш, юғаиһә ул күсемһеҙ тип һаналасаҡ.
Ҡағиҙә булараҡ, күсемле әйбергә хоҡуҡты теркәү талап ителмәй. Закон менән теркәү (иҫәпкә алыу) талап ителгән әйберҙәр генә (ҡорал, транспорт саралары, ҡиммәтле ҡағыҙҙар сығарылыштары, музей ҡиммәттәре, бурыслы кешенең  мөлкәте һ. б.) теркәлергә (иҫәпкә алынырға) тейеш.
Стрелков Виктор Александрович
Виктор Александрович Стрелков (4 сентябрь, 1925 йыл, Сталинград — 27 апрель, 1996 йыл, Дондағы Ростов) — совет шағиры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1967 йыл), Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1991 йыл).
Биографияһы
Виктор Александрович 1942 йылдың авгусында фронтҡа китә. Волгала, 1-се Белорус һәм 4-се Украин фронттарында һуғыша.
1945—1948 йылдарҙа В. Стрелков Мәскәү һәм Ҡазан ҡалаларының төҙөлөш ойошмаларында десятник һәм прораб булып эшләй. 1948—1955 йылдарҙа — Колымала, Ангарскиҙа, Черногорскиҙа төҙөлөштәрҙә, Тайшет — Лена тимер юлын төҙөүҙә эшләй. 1955 йылда Воркута шахтаһында ер ҡаҙыусы (проходчик) була.
1957 йылда Дондағы Ростовҡа күсеп килә, педагогия институтында уҡый һәм бер үк ваҡытта башта Йәшел төҙөлөш тресында десятник, артабан өлкә мәҙәниәт идаралығында методист булып эшләй.
Балбан-Ю (йылға)
Балбан-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Стрелков Виктор Александрович
Биографияһы
В. А. Стрелков 1996 йылдың 27 апрелендә вафат була. Ул Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Балбан-Ю (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стрелков Виктор Александрович
Ижады
Виктор Александрович Стрелков 1945 йылда шиғырҙар яҙа башлай, 1963 йылда уның беренсе китабы — «Сердце в пути» баҫыла. «Баллада о человеке» (1965) китабына уның Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы байтаҡ шиғырҙары инә.
Виктор Стрелков һуғыш темаһы менән генә сикләнеп ҡалмай, ул совет кешеләренең тормошо тураһында ла яҙа, сөнки уның тиҫтерҙәре, замандаштары һуғыштан һуңғы төҙөлөш эштәренең иң алғы һыҙығында була. Уларҙың ҡайһы берҙәре һуғышта емерелгән халыҡ хужалығын яңынан тергеҙә, икенселәре тайгала яңы рельстар һала, өсөнсөләре, геолог булып, файҙалы ҡаҙылмалар таба.
В. Стрелковтың «Стихи» (1967), «На разных широтах» (1968), «Долг» (1970), «На безымянной высоте» (1973), «Первый иней» (1975), «Фарватер памяти» (1976), «Импульсы» (1980), «Дом друзей» (1984) китаптары баҫылып сыға. Ул йыйынтыҡтарҙың иң күбе Дондағы Ростовта, ҡайһы берҙәре — Элистала сыға. Виктор Александрович ҡалмыҡ шағирҙары Аксен Сусеев, Хасыр Сян-Белгин, Давид Кугультиновтарҙың әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итә. Ул шулай уҡ Төньяҡ Кавказ, бүрәт шағирҙарының әҫәрҙәрен дә тәржемә итеп баҫтыра. В. Стрелков тарафынан Болгария шағирҙарының да әҫәрҙәре рус теленә тәржемәләнә. Уның утыҙҙан артыҡ тәржемәләр китабы бар.
Әҙәби әҫәрҙәрендә эшсе һәм ауыл хужалығы эшмәкәре образдарын тыуҙырғаны өсөн В. А. Стрелков байтаҡ премияларға лайыҡ була. Шуларҙың береһе — «Атоммаш» заводынан шиғри репортаждары һәм баҫыуҙағы уңышты янғындан һаҡлауға ғүмерен биреп, ҡаһарманлыҡ күрһәткән капитан Кузнецов тураһындағы «Кузнецовское поле», поэмаһы өсөн премия.
В. А. Стрелков әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
Урта Железная
Урта Железная (Железянка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ис йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Локтинка
Локтинка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мергень күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муллова
Муллова — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбделмәнов Рим Сәлимйән улы
Әбделмәнов Рим Сәлимйән улы  (7 сентябрь 1956 йыл) — балет артисы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).
Биографияһы
Рим Сәлимйән улы Әбделмәнов 1956 йылдың 7 сентябрендә БАССР-ҙың Ғафури районы Оло Ибраһим ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы Ибраһим ауылы) тыуған.
1996 йылда Рәсәй Театр сәнғәте академияһын тамамлай (педагогтары Е. П. Валукин, Л. М. Таланкина).
1973 йылдан Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленең солисы, 1989 йылдан педагог-репетиторы булып эшләй.
ВЭГУ доценты, Башҡорт педагогия университеты уҡытыусыһы.
Ғаиләһе: ҡатыны — Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған артисы Гүзәлиә Әбделмәнова, 1993 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында балет труппаһы директоры булып эшләй. Ҡыҙы Әбделмәнова Флүрә — Фәйзи Ғәскәров исемендәге ансамбль солисы.
Ижады
Рим Сәлимйән улы — «Азамат», «Гөлнәзирә», «Еҙ үксә», «Салауат», «Төньяҡ амурҙары», «Һунарсы», «Перовский» бейеүҙәрендә яңғыҙ бейеү һәм партияларҙы башҡарыусы.
Рапа Роши
Рапа Роши  — Румынияның Альба округында дәүләт әһәмиәтендәге һаҡлана торған биләмәлә урынлашҡан тәбиғәт ҡамартҡыһы. Геологик һәм ботаник ҡурсаулыҡ Секашелор платоһының көньяҡ-көнбайышында Секаш йылғаһы ярында, Себеш ҡалаһынан 4 км төньяҡтараҡ ярындашҡан. 24 гектарҙы биләгән резерв һаҡланыусы биләмәләр категорияларында (МСОП) III категория тип билдәләнелә. Эрозия һәм ағын һыуҙар тау битендә текә ҡаялы йырын барлыҡҡа килтергән. Рапа Роши йырыны 10 гектар ер биләй һәм 800 метрға (2600 фут) һуҙылған. Бейеклеге урыны менән 50 до 125 метр (абсолют бейеклеге 300—425 метр (984—1394 фут)). Ғәйәт ҙур ҡая емерелгән диуарҙы хәтерләтә. Төрлө кимәлдәге колонна һәм пирамидалар йырындар менән йырғысланған һәм үҫемлектәр үҫмәй торған микрафлора барлыҡҡа килтерә. У. Шустер 1865 йылда был урында Котофени мәҙәниәте булыуы тураһында яҙып ҡалдырған. Археологик ҡаҙыныу эштәре барышында биҙәлеп эшләнгән керамика киҫәктәре Котофени мәҙәниәте булыуын иҫбатлай.
Геология
Рапа Роши — матур ҡыҙыл ҡаялы тәбиғәт ҡомартҡыһы булған геологик ҡурсауыҡ. Ҡаҙылма ҡалдыҡтар булмағанға күрә, йырындың йәшен билдәләү мөмкин булмаған.
Геологик объектты «тәбиғәт мөғжизәһе» тип тә атайҙар. Уның бейеклеге 80-100 метрға етә. Ҡаялағы колонналар, пирамидалар, манаралар йөҙәр йыл буйы эрозия һәм ямғыр һыуҙары менән ашалып эшләнгән. Ҡаяның үҙенсәлектәрен өйрәнгән ваҡытта ҡырсынташ, кварц ҡомо һәм ҡомташ ултырмалары булыуы асыҡлана. Ултармалар эҙмә-эҙлекле ҡыҙыл балсыҡ, һоро һәм ҡыҙыл таштарҙан, көпшәк аҡ таштар ҡатламынан тора. Ултырмалар барыһы ла ҡыҙғылт төҫкә буялған. Ямғыр осоронда яуым-төшөм балсыҡты йыуып төшөрә һәм ҡая аҫтында шыулап торған йылғаға әйләнә. Йырын битенән Рапи Роша йылғыһы ағып сыға.
Флора һәм фауна
Был районда һирәк осрай торған һәм эндемик үҫемлектәр осрай. Парк биләмәһендә Cotoneaster integerrimus, Ephedra distachya, Centaurea atropurpurea, Dianthus serotinus, Cephalaria radiate, Asplenium nigrum һәм башҡа сәскәле үҫемлектәр булыуы асыҡланған. Үҫемлектәр төрлөлөгө 41 ғаилә һәм 144 үҫемлектәр тора. Шуларҙың 8-енә юғалыу хәүефе янай.
Парк биләмәһендә тереклек итеүсе ҡоштарҙың, ер-һыу хайуандарының һәм һөйрәлеүселәрҙең реестры төҙөлгән.
Палеонтология
Трансильван бассейнының көньяҡ-көнбайышында Себеш ҡалаһы янында палеонтологик ҡаҙыныу эштәре башҡарылған. Ҡаҙыныу эштәре 1969 йылда башланған. Динозаврҙар һөйәктәре табылыуы турыһында элегерәк тә мәғлүмәт булған. Ҡаҙыныу эштәре барышында табылған мәғлүмәттәргә нигеҙләнеп йырын иртә миоцен осоронда (15-23 миллион йылдар элек) барлыҡҡа килгән тип билдәләйҙәр. Ташҡа әйерелгән умытҡалыларҙың да ҡалдығы табылған.
Хусьяха-Хадытако
Хусьяха-Хадытако — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хусь-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арыҫлан (Ауырғазы районы)
Арыҫлан (Арсланово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 50 кеше. Почта индексы — 453471, ОКАТО коды — 80205816002.
Тарихы
Арыҫлан ауылында 1811 йылдан Сембер губернаһынан хеҙмәтле татарҙар йәшәй
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… д) Ишле ауыл Советы Арыҫлан ҡасабаһының
Этимологияһы
Атамаһы шәхси Арыҫлан исеменән барлыҡҡа килгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (87 %).
Филиппов Александр Леонидович
Филипов Александр Леонидович — журналист, яҙыусы, иҡтисадсы, тарихсы (1974 йылда Өфө ҡалаһында тыуған)
Биографияһы
1991 — Өфө ҡалаһының 39-сы урта мәктәбен, 1996 — Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған. Студент йылдарында «Луллубейство-феномен древней истории» (Өфө, БДУ, боронғо тарих кафедраһы, 1996 й.) тигән тарихи монография яҙған.
1997—1999 — Уҡыуын тамамлағандан һуң Эске эштәр ғәскәрендә әрме хеҙмәтен үткән. Запастағы лейтенант. Ырымбур казактары ғәскәрене ғәскәри старшинаһы.
Хеҙмәт юлы
Уның журналистикалағы тәжрибәһе 1994 йылда «Истоки» республика гәзитендә башлана. Шунан бирле баҫма матбуғатта бер нисә йөҙ мәҡәләһе, очергы, интервьюһы һ.б. донъя күргән. «Известия Башкортостана», «Вечерняя Уфа», «Истоки», «Воскресная газета», «Новой экономическая газета», «Башҡоpтостан уҡытыусыһы», «Һәнәк-Вилы» һ. б. гәзит-журналдары менән хеҙмәттәшлек итә.
«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының 2006 йылғы 3-сө һанында Башҡортостандың Рәсәйгә инеүенә 450 йыл тулыуға арналған юбилей мәҡәләһе донъя күрҙе. Был мәҡәләһендә Александр Леонидов башҡорт ата-бабаларыбыҙҙы федерализмға нигеҙ һалыусылар тип, төплө дәлилләп, аңлатты. "Урал- донъя үҙәге", тип яҙҙы.
«Профсоюзы и экономика» (Мәскәү) журналының, «Экономическая газета» (Мәскәү), «Новая экономическая газета» (Өфө), «Экономика и мы» (Өфө) гәзиттәренең әйҙәүсе эксперт-күҙәтеүсеһе. (Э.Байковым, Г.Садовников, В.Авагян, Т.Савченко, Р.Латипов, Р.Шәрипов һ.б. билдәле ғалимдар менән бергә) Евразия интеграция проблемалары Академияһы — ЕврАПИ-ға нигеҙ һалыусы. Өфөлә йәшәгәнлектән, бик күп үҙәк гәзит һәм журналдарҙа мәҡәләләре баҫылған. Күп йылдар дауамында «Экономическая газета»ның (Мәскәү ҡалаһы) Башҡортостан буйынса хәбәрсеһе булған, «Профсоюзы и экономика» (Мәскәү ҡалаһы) журналында рубрика алып барған.
«Экономика и Мы» электрон гәзитенең веб-редакторы. «Книжный ларёк» онлайн-нәшриәтенең редколлегия ағзаһы, даими авторы һәм колумнисы. Бик күп нәфис һәм документаль китаптарҙың авторы.
Китаптары, ғилми хеҙмәттәре
Дүрт нәфис китабы нәшер ителгән:
Иҡтисадта психоцентризм терорияһын — йәғни бөтә иҡтисади процестарҙың да иң тәү сиратта фекер йөрөтөү, аң, ышаныс һәм мәғлүмәт еткереү процестарына буйһонғанлығын — тәҡдим итә. Иҡтисади психоцентризмдан политология өлкәһенә күсеп, коллектив аңдың психик өйрәнеүсе яңы фәнгә — социопатологияға — мөрәжәғәт итә. А.Леонидов билдәләүенсә, «социопатия — үҙен йөрөтөүселәрҙең тотош быуынын юҡҡа сығарырлыҡ фекерҙәрҙән һәм тәртип торошонан ғибәрәт». 2010 йылдан «Национальная безопасность и социопатологии» тигән журнал сығара (интернет-версияһы ла бар).
Сығанаҡтар
Иҡтисад буйынса ике монография авторы:
Аҙнағолов Рафаил Ғәйнетдин улы
Аҙнағолов Рафаил Ғәйнетдин улы (13 февраль 1941 йыл — 23 ғинуар 2015 йыл) — тел белгесе, педагог-методист. 1972 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, 1978 йылдан — Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре, 2004 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты, педагогия фәндәре докторы (2004), профессор (2009). Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998).
Биографияһы
Рафаил Ғәйнетдин улы Аҙнағолов 1941 йылдың 13 февралендә Чкалов өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Үрге Үтәғол ауылында тыуған. 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1972 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй, 1978 йылдан — Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалында өлкән һәм төп ғилми хеҙмәткәр, 2004 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
Дөйөм алғанда 200-ҙән ашыу булған фәнни хеҙмәттәре диалектология, лексикография һәм башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Улар араһында Башҡорт теленең орфография һүҙлеге (1998 йыл), Башҡортса-русса мәктәп һүҙлеге (2003 йыл), Башҡортостандың күренекле яҙыусылары ижадына арналған йыйынтыҡтары, шулай уҡ төрлө йүнәлештәге методик ҡулланмалар киң билдәле.
Ғалим гәзит һәм журналдар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итте, матбуғатта әҙәби-тәнҡит, әҙәби-аналитик мәҡәләләре менән даими сығыш яһаны.
Мәғарифты үҫтереүгә индергән тос өлөшө өсөн 2014 йылда Рафаэль Ғәйнетдин улы Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының Константин Ушинский миҙалы менән бүләкләнде.
2015 йылдың 23 ғинуарында ҡаты ауырыуҙан вафат булды.
Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы
Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы (19 июль 1947 йыл) — комсомол, профсоюз, партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының социаль-гуманитар бүлеге мөдире; 1999—2003 йылдарҙа — ЗАГС-тар идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты; 1998 йылдан Башҡортостандың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2021) һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры (2017). Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премияһы лауреаты.
Биографияһы
Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы Солтанова 1947 йылдың 19 июлендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған.
1964 йылда урта мәктәпте, 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфөләге 1-се интернат-мәктәптә (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты уҡытыусы булып башлай.
Ошо уҡ йылда республиканың комсомол органдарына эшкә тәҡдим ителә: ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетына лектор итеп саҡырыла. Артабан өлкә комитеттың инструкторы итеп тәғәйенләнә, бер нисә йылдан бүлек мөдире итеп раҫлана.
1979 йылда Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профессиональ союзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе итеп һайлана.
1985 йылдан Рәшиҙә Солтанова партия эшендә. 1991 йылға тиклем КПСС-тың Өфө ҡалаһы Киров район комитеты секретары.
1994 — 1999 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының социаль-гуманитар бүлеге мөдире.
1999 — 2003 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы ЗАГС идаралығы начальнигы.
2003 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса комитетының рәйес урынбаҫары.
2021 йылдың мартында Рәшиҙә Солтанова «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнде.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
«Башҡортостан Республикаһының ҡатын-ҡыҙҙар союзы» төбәк йәмәғәт хәрәкәтенең 2018 йылдың 15 декабрендә үткән унынсы отчет-һайлау конференцияһында Рәшиҙә Солтанова йәнә ойошма рәйесе итеп һайланды.
Огнев Борис Владимирович
Огнев Борис Владимирович (1901—1978) — СССР ғалимы һәм педагог, хирург һәм топографоанатом, медицина фәндәре докторы (1935), профессор (1936), СССР Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1946).
Биографияһы
1919 йылдан 1924 йылға тиклем Ҡазан университетының медицина факультетында уҡый. 1931 йылдан 1978 йылға тиклем Б. В. Огнев ете йыл дауамында педагогик  эштә   Үҙәк Ленин орденлы  табиптарҙың белемен камиллаштырыу   институтында уҡытыусы сифатында эшләй һәм 1939 йылдан 1978 йылға тиклем — оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире һәм профессоры.
1931 йылдан 1936 йылға тиклем Н. В. Склифосовский исемендәге Тиҙ ярҙам институтында педагогик эш менән бер рәттән ғилми-клиник эш менән шөғөлләнә һәм 1937 йылдан 1941 йылға тиклем С.П.Боткин исемендәге Мәскәү ҡала клиник дауаханаһында хирург вазифаһын башҡара. 1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем Үҙәк курортология дәүләт институтында ғилми-тикшеренеү эшендә  хирургия бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Мәскәү госпиталдәре консультанты булып тора. .
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
Б.В.Огневтың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге топографик анатомия һәм хирургия өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле, уның тарафынан ялған аневризмалар һәм мейе бүҫерҙәре ваҡытында баш һөйәге дефектарының аутопластикаһы операцияһына күрһәтмәләр эшләнгән, шулай уҡ уның тикшеренеүҙәре кешенең төрлө органдарын һәм уның системаһын ҡан менән тәьмин итеүгә арналған. Б В. Огнев Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз анатомдары, эмбриологтары һәм гистологтары ғилми йәмғиәтенең почетлы ағзаһы,  Халыҡ-ара һәм Бөтә Союз хирургтары  ғилми йәмғиәте идараһы ағзаһы булып тора.
1935 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «О путях оттока лимфы от яичка, яичника и червеобразного отростка» темаһына диссертация яҡлай, 1936 йылда уға  профессор исеме бирелә. 1948 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. Б. В. Огнев етәкселегендә йөҙгә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар һәм юғары медицина уҡыу йорттары өсен дәреслектәр яҙылған. Ул Ҙур медицина энциклопедияһының икенсе баҫмаһының «Хирургия» мөхәрририәт бүлеге мөхәррире була.
Б.В.Огнев 1978 йылдың 17 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.
Иван Денисовичтың бер көнө (фильм)
Фильм Швецияла 1970 йылда, АҠШ-та 1971 йылда күрһәтелә башлай.
Солженицын үҙе фильмды 1974 йылда ғына ҡарай ала.
Финляндияла продюсер Йорн Доннер фильмды 1972 йылда күрһәтеүгә сығарырға итә, тик Финляндияның фильмдарҙы классификациялау советы рөхсәт бирмәй, һәм был ҡарар 1972 йылдың 25 майында Финляндияның Юғары административ суды тарафынан раҫлана. Фин телевидениеһында «Один день Ивана Денисовича» фильмы бары тик 1994 йылда ғына күрһәтелә.
1972 йылда фильм BAFTA премияһына «Приз Объединённых наций» номинацияһында тәҡдим ителә.
Фильмды Солженицын яҙған лагерь шарттарына тура килгән Норвегияла төшөрәләр. Фильмдың сценарийы бөтөнләй тиерлек әҫәрҙең тексынан йыраҡлашмаған, бары тик геройҙарҙың ғына исемдәре, төп геройҙыҡынан тыш, бик һирәк телгә алына — сценарий авторы Роналд Харвуд бының менән сюжетҡа мөмкин тиклем дөйөмләштерелгән характер бирергә иткән. .
1976 йылдың 9 мартында француз телевидениеһының «Les dossiers de l'écran» программаһында тапшырыуҙы алып барыусының : …Һеҙ үҙегеҙ, Александр Исаевич, әҫәрегеҙҙең экранлаштырылыуына нисек ҡарайһығыҙ?-тигән һорауына — Солженицын былай тип яуап бирә: "Фильмдың режиссёры һәм актёрҙары, үҙ күҙҙәре менән күрмәгән, үҙ елкәләрендә татымаған әсе лагерь тормошон, ундағы 10, хатта 25 йылға хөкөм ителгән, ҡайһы саҡ шул срокты үтә алмай вафат булған тотҡондарҙың хәлен һүрәтләүгә бик яуаплы ҡарап, үҙ алдарында торған бурысты намыҫ менән үтәгән. Лагерь тормошоноң ҡайһы бер деталдәре урынына еткерелмәгән, әлбиттә, ә быныһы инде көнбайыш иле кешеләренең совет лагерҙарын күҙ алдына ла килтерә алмауы менән бәйле, шуға күрә был деталдәр дөйөм картинаны боҙмай. Мәҫәлән, тотҡондарҙың куфайкалары бик таҙа, актерҙар артыҡ тулы кәүҙәле, ә лагерҙағы үлем менән тормош араһында йөрөгән кешеләрҙең барыһы ла йонсоу, ябыҡ, хәлһеҙҙәр. Фильмдағы баракта йылы, унда, мәҫәлән, латыш ялан аяҡ ултыра, ә совет лагерында былай ултырһаң — туңып үләсәкһең. Былар барыһы ла, ваҡ ҡына етешһеҙлектәр, ә иң кәрәклеһе- һеҙҙең көнбайыш кешеләренә совет тотҡондарының ауыр хәлен дөрөҫ итеп, етерлек дәрәжәлә аңлата алыуығыҙ.."
Крайпау
Крайпау (Kreypau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 337 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6231 һәм автомобиль коды — SK.
Таль Михаил Нехемьевич
СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960), алты тапҡыр СССР чемпионы (1957, 1958, 1967, 1972, 1974, 1978), Латвия ССР-ы чемпионы (1953, 1965), СССР командаһы составында шахмат олимпиадаһының һигеҙ тапҡыр еңеүсеһе, команда зачетында студенттар араһында алты тапҡыр — Европа, өс тапҡыр донъя чемпионы, зона-ара турнирҙар (1958, 1964, 1979), дәғүәселәр турниры (1959) еңеүсеһе, донъя беренселегендәге — ике, дәғүәселәр матчының ете уйында ҡатнаша, 44 халыҡ-ара турнир еңеүсеһе, журналист, «Шахматы» журналының баш мөхәррире (1960—1970).
Ҡоҙғондар
Ҡоҙғондар (Corvus) —  ҡарғалар ғаиләһенә ингән  ҡош. (Corvidae). Ырыу төрҙәренә ҡоҙғондар,ала ҡарғалар,  ҡара ҡарғалар  һәм сәүкәләр инә. «Ҡоҙғон» менән «ҡарға» араһында аныҡ ҡына айырма юҡ.Ҡоҙғондар башҡа ҡарғаларға ҡарағанда эрерәк була.Тауышы көслө «ҡорҡ -ҡорҡ» йәки тоноҡ «ҡро- ҡро».
Таль Михаил Нехемьевич
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Михаил Нехемьевич Таль Ригала, ике туғандар Нехемий һәм Ида Таль ғаиләһендә тыуа. Ҡайһы бер биографтарының ҡарашына ярашлы, Михаилдың үҙ атаһы ғаилә дуҫы Роберт була. Шул уҡ ваҡытта Талдең тол ҡатыны Ангелина һәм ҡыҙы Жанна был мәғлүмәтте кире ҡаға. Ярты йәшлек сағында ул менингит менән ҡаты сирләй. Таль уҡырға өйрәнә, өс йәшендә уның математикаға һәләте асыла, биш йәшендә хәтеренән өс урынлы һандарҙы ҡабатлай ала. 1941 йылда ғаилә Юрла ауылына (хәҙер — Пермь крайының Коми-Пермяк округы) эвакуациялана һәм шунда 1945 йылға тиклем йәшәй. Ете йәше тулғас (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — ун), атаһы уны шахмат уйнарға өйрәтә.
Ҡоҙғондар
Көньяҡ Америка, Антарктиданан һәм  ҡайһы бер утрауҙарҙан   башҡа был ырыу ҡоштарын бөтә континеттарҙа ла осратырға була. Ҡоҙғондар ырыуы ҡарғалар ғаиләһенең яҡынса өстән  бер өлөшөн тәшкил итә. Һуңғы тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, ҡоҙғондоң ҡайһы бер төрҙәре  эш ҡоралдарын  ҡуллана белеүҙәрен генә түгел, ә уларҙы булдыра белеүҙәрен дә күрһәткән. . Хәҙерге ваҡытта ҡоҙғондар донъяла иң аҡыллы хайуандарҙың береһе булып һанала, ә уларҙың энцефализация коэффициенты (мейе ауырлығын күрһәтеүсе)  приматтарҙыҡына  тигеҙ.
Таль Михаил Нехемьевич
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Таль Риганың 22-се урта мәктәбендә уҡый һәм Пионерҙар һарайының шахмат түңәрәгенә йөрөп, спорт мастерлығына кандидат Янис Крузкопста шөғөлләнә. 13 йәшендә — Латыш ССР-ының үҫмерҙәр йыйылма командаһы составында уйнай, 17 йәшендә республика чемпионы була. СССР-ҙың команда чемпионатында (1953) икенсе таҡтала 1-2 урындарҙы бүлешеп, СССР-ҙың спорт мастеры исеменә матчта ҡатнашыу хоҡуғын ала. Унда Белоруссияның күп тапҡырҙар чемпионы В. Сайгинды еңә (1954). 1955 йылда СССР-ҙың 23-сө чемпионатының ярымфиналында 1-се урын яулай һәм бөтә союз беренселегендә сығыш яһай (1956): 5-7 урындарҙы бүлешә.
Ҡоҙғондар
Этимологияһы
Өноҡшаш һүҙҙәр нигеҙендә *k'er- һинд-европа телендә «ҡарға- ворон» була һәм славян телдәренә башланғыс  *u-. тирбәлеүенән күскән. Праславян теленән *vorna  башҡалар: урыҫ-сиркәү славян телендә врана (κορώνη), украинса.  ворона (ҡарға), болг. врана, сербохорва. врана, словен vrána, чех. vrána, словак vrana, поляк wrona, кашуб. varna, словинский  vãrna. Боронғо ҡәрҙәш литва телендә várna «ворона», боронғо прус теле шул уҡ -warne .. Праславян *vorna, литва várna < *uōrnā (от *uornos «ворон»): ворона (ҡарға)  ҡоҙғон менән бәйле тип билдәләнде.
Таль Михаил Нехемьевич
Дәғүәсе
1956 йылдың көҙөндә Таль Бөтә союз беренселегенең ярым финалында 5-6-сы урындарҙы бүлешә, киләһе йылда тағы ла финал турнирында ҡатнаша (СССР-ҙың 24-се чемпионаты). Стартта Таль бер нисә еңеү яулай, шул иҫәптән донъя беренселеге матчында ҡатнашыусы Бронштейнды еңә. Турнир уртаһында ул ике партия еңелеп, бер аҙ артта ҡала, әммә финишта шәхси партияла лидерҙарҙың береһен — Кересты еңеп, Бронштейн һәм Толуш менән бергә таблица башында тора. Һуңғы турҙа Таль менән Толуш үҙ-ара уйнай һәм таль һөҙөмтәле һөжүм яһап, еңеү яулай. Бронштейн һуңғы партияһын тигеҙ иҫәпкә уйнағанлыҡтан, Таль ил чемпионы титулын яуоай. Ошо уңыштары өсөн уға гроссмейстер исеме бирелә. Талдең уйынын агрессив стиль айыра һәм көйәрмәндәрҙе уның тәүәккәллеге йәлеп итә.
Ҡоҙғондар
Этимологияһы
Герман телдәрендә һинд-европа телендәге атама «ворона- ҡарға» һинд-европа телдәрендә ятҡан тамыр һүҙ *k'er-, менән алмаштырыла Торна боронғо инглиз телендә  crāwe (ингл.  crow ), Боронғо немец- krā(w)д (Krähe), боронғо исланд -kráka (ворона-ҡарға), krákr (ворон-ҡоҙғон).
Таль Михаил Нехемьевич
Дәғүәсе
Талдең артабанғы — студенттар араһындағы донъя беренселегендә (1957) һәм Европа чемпионатындағы (1957) сығыштары ла уңышлы була. Илдең 25-се чемпионаты (1958) тағы ла Таль еңеүе менән тамамлана. Порторожа үткән зона-ара турнирҙа талгә иң көслө алтау иҫәбенә инергә генә түгел, совет гроссмейстерҙары араһында икенсе урын яуларға кәрәк була, сөнки ФИДЕ ҡарары буйынса турнирҙа бер илдән дүрт дәғүәсенән артыҡ шахматсы ҡатнаша алмай, ә Керес менән Смыслов үҙҙәренә был хоҡуҡты яулаған була инде. Таль 20 мөмкинлектән 13½ мәрәй йыйып беренсе урынға лайыҡ була. Ул Матановичҡа еңелә, Глигоричты ярты мәрәйг, Бенко менән Петросянды бер мәрәйгә уҙа. Шул уҡ турнирҙа 15 йәшлек Роберт Фишер алтынсы урынға сыға. Донъя чемпионы исеме өсөн көрәшеү хоҡуғын Таль Мюнхенда, 13-сө олимпиадала, иң яҡшы абсолют һөҙөмтә күрһәтеп: 15 мөмкинлектән 13½ (1958) мәрәй туплап, 26-сы СССР чемпионатында (1959) (2-3 урын) һәм Цюрихтағы халыҡ-ара турнирҙа 1-се урын яулап, раҫлай. Дәғүәселәр турнирында (Блед — Загреб — Белград (Югославия), 1959) Таль еңеү яулай (28 мөмкинлектән 20 мәрәй йыя, микроматчта Смысловты, Глигоричты, Фишерҙы, Ф. Олафссонды һәм Бенконы еңә, Петросян менән тигеҙ иҫәпкә уйнай, Пауль Керестан ғына еңелә) һәм донъя чемпионы менән уйнау хоҡуғына эйә була.
Ҡоҙғондар
Тасуирлама
Ҡоҙғондарҙың бөтә төрөнөң дә ҡауырһыны ҡара йәки  күкһел ҡара төҫтә,ҡайһы берҙәрендә аҡ таптар осрай. Ныҡ кәүҙәле, суҡышы һәм тәпәйҙәре бик көслө. Енси диморфизм бик сағылып бармай.
Таль Михаил Нехемьевич
Донъя чемпионы
1960 йылда донъя чемпионы исеме өсөн матч Мәскәүҙә, А. С. Пушкин исемендәге драма театрында, 15 мартта старт ала. Унда 24 партия уйналырға тейеш була. Уға тиклем Таль менән Ботвинник бер ваҡытта ла бер-береһе менән уйнағандары булмай. Таль беренсе партияла уҡ еңә, артабан бер нисә уйын тигеҙ иҫәп менән тамамлана. Алтынсы-етенсе партияны ла Таль еңә. Һуңынан ике партияла Ботвинник еңеү яулай. 11-се партия бик мөһим була, унда Таль классик манерала уйнап, даими рәүештә позиция өҫтөнлөгөн арттыра барып, һуңынан эндшпиль аша еңеп сыға. Артабан тағы ла тигеҙ иҫәп китә, ахырҙа, 17-се партияла Таль хәлде киҫкенләштерә, цейтнотта Ботвинник тактик һөжүмде күрмәй ҡала. Талдең өҫтөнлөгө өс мәрәйгә етә һәм ул матчты еңеүгә алып бара. 21-се партиялағы тигеҙ иҫәптән һуң, 7 майҙа матч 12½:8½ (еңеүҙәр буйынса 6:2) иҫәбе менән, алдан таммлана. Таль иң йәш донъя чемпионы була (бары тик 1985 йылда ғына уның рекордын Каспаров үтеп китә). Ригала яңы чемпионды ҙур төркөм ҡаршы ала. Талдең уңышын уның Ботвинникка өйрәнелгән юлдан сығырға мәжбүр итеүсе уңайһыҙ позициялар тыуҙырыу менән аңлаталар. Уйынды ҡатмарлаштырыу өсөн таль матди юғалтыуҙарға, йәғни позицияһын насарайтыуға бара, әммә таҡта артында был һәр саҡ уңыш килтерә: Ботвинниктың уңышһыҙ йөрөштәрен Таль оҫта файҙалана. Чемпион сифатында Таль 1960 йылда Лейпцигта үткән олимпиадала ҡатнаша һәм 1961 йылда Стокгольмдағы халыҡ-ара турнирҙа еңеү яулай. Шул уҡ йылда донъя чемпионы исеме өсөн матч-реваншта Ботвинниктан еңелә (10 партияла еңелә, 5-һендә — еңә).
Ҡоҙғондар
Ғүмер оҙонлоғо
Ҡоҙғондар быуаттан артыҡ йәшәй тигән фекер ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Улар тутыйғоштар кеүек 70-75 йәшкә етеүе мөмкин Ҡырағай тәбиғәттә иң билдәле Америка ҡоҙғоно  30 йәштә була Ситлектә йәшәгән  иң ҡарт ҡарғаның  59 йәшендә вафат булыуы билдәле.
Таль Михаил Нехемьевич
Шәхси тормошо
Таль икенсе тапҡыр грузин артисы менән никахҡа инә, әммә никах ялған була һәм ул шул уҡ йылда ғүмеренең ахырына тиклем бергә ғүмер кисергән машинистка Ангелинаға өйләнә. 1975 йылда ҡыҙы Жанна тыуа. Оҙаҡ йылдар Германияла йәшәйҙәр. 2016 йылда Жанна Рәсәйгә ҡайта.
Ҡоҙғондар
Мәҙәниәттә һәм мифологияла
Овидий ҡарға тураһынла ямғыр хәбәрсеһе,тип яҙған (Amores 2,6, 34).
Таль Михаил Нехемьевич
Шәхси тормошо
Таль ҡатын-ҡыҙҙар араһында популярлыҡ яулай һәм үҙенең романдары менән билдәле була. Уға ғашиҡ булыусылар араһында артист Кронберг Лариса Ивановна, пианист Давидович Белла Михайловна, бейеүсе Кольцова Мира Михайловнаның исемдәре билдәле.
Ҡоҙғондар
Мәҙәниәттә һәм мифологияла
Боронғо гректар, сәүкәне  майлы мискәлә тотһаң,тылсымлы ҡошҡа әйләнә,тип иҫәпләгәндәр.,.
Таль Михаил Нехемьевич
Китаптары
Талдең күп китаптары мастер Дамский Яков Владимирович менән авторҙашлыҡта яҙыла. Ике автор ҙа күрһәтелгән ҡайһы бер китаптар Таль вафат булғандан һуң баҫыла, әммә уның әңгәмәләрен, партияларға комментарийҙарын һ.б. үҙ эсенә ала.
Ҡоҙғондар
Мәҙәниәттә һәм мифологияла
Месопотамия һәм Библияла ҡоҙғон туфан һыуы тураһындағы хикәйәттәрҙә телгә алынған:
Ҡытай мифологияһына ярашлы донъяла ун ҡоҙғон күтәреп торған ун ҡояш булған..Бер ваҡыт ун ҡояш бөтәһе бер юлы баҫырға уйлай, был һәләкәткә килтереүе мөмкин булған. Шул саҡта аллалар  Хоу И ебәрәләр, ул ҡоҙғондоң тик береһен генә иҫән ҡалдыра, ҡалғандарынын үлтерә.
Ирланд мифологияһында ҡоҙғон  Морригандың үлем һәм һуғыш аллаһы итеп ҡабул ителә
Скандинавия мифологияһында Мунин һәм  Хугин  ҡоҙғондары бөтә  Мидгард буйлап осалар һәм Один аллаға булып торған хәлдәр тураһында хәбәр итеп барғандар.
Швецияла,юрауҙарға ярашлы,ҡоҙғон-үлгән кешенең йәне
Каролина Беттельгейм
Каролина Беттельгейм (кейәүҙә — Каролина фон Гомперц-Беттельхейм) (Caroline Bettelheim; 1 июнь 1845 йыл, Пешт (Будапешт), Австрия империяһы — 13 декабрь 1925 йыл, Вена, Австрия) — Австрия һәм Венгрияның опера һәм камера йырсыһы (меццо-сопрано) һәм пианист.
Биографияһы
Каролина Беттельгейм 1845 йылдың 1 июнендә Австрия империяһының Пешт ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Филолог һәм тәржемәсе Антон Беттельхеймдың апаһы.
Каролина Карл Гольдмаркта музыка дәрестәре ала, вокал дәрестәрен Мориц Лауферҙан ала. Ете йәшенән үҙенең уҡытыусыһына асыҡ концерттарҙа пианинола оҙата. 14 йәшенән пианист сифатында ҙур уңыш менән концерттарҙа сығыш яһай.
16 йәшенән операға уҡырға инә һәм тиҙҙән Вена император-король операһына тәғәйенләнә.
Каролина Беттельгейм күренекле опера йырсыларының береһе. 1867 йылда Каролина опера сәхнәһен ҡалдыра. Ул ҙур популярлыҡ менән файҙалана һәм концерт эшмәкәрлеге алып бара. Австрия ҡалаларында, Лондон, Лейпциг һәм башҡа ҡалаларҙа гастролдәрҙә йөрөй. 1876 йылда Ференц Лист оҙатыуында Бетховендың шотланд йырҙарын башҡара.
Һайланма партиялары
Билдәле сәнәғәтсе, сәйәси эшмәкәр, Австрия сауҙа палатаһы һәм Юғары палата ағзаһы Юлиус фон Гомперцтың ҡатыны (1867 йылдан) һәм йыш ҡына үҙ фамилияһына ҡарағанда был фамилия аҫтында йөрөй.
Сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл (Өфө)
Өфөлә сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл ҡаланың Совет районында Еңеүҙең 50 йыллығы скверында Йәштәр һарайы артында урынлашҡан (элекке Юбилей Мәҙәниәт йорто).
Тарихы
Һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумының «Өфө ҡалаһында сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл ҡороу» ҡарарына ярашлы 1993 йылдың 2 сентябрендә ҡабул ителә, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе М. Рәхимов тарафынан һәм Башҡортостандағы сәйәси репрессия ҡорбандарының Ассоциацияһының почетлы рәисе Х. Туләйев инициативаһы менән ҡул ҡуйыла.
Башҡортостан хөкүмәте һәйкәлдең иң яҡшы архитектура-художество төҙөлөшөнә конкурс иғлан итә.
Һәйкәл Ю. Солдатов (проект авторы, скульптор) һәм Л. Дубинский (архитектор) тарафынан эшләнә. Эштәрҙе Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте финанслай. «Урал таштары» сикләнгән йәмғиәте вәкилдәре (мәрмәр киҫәктәрен Карелияла таба) һәм «УМПО» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (бронза ҡоя) ярҙам күрһәтә.
2000 йылдың 23 декабрендә карел ташынан торған 6 метрлыҡ бейклектәге стела һәм бронзанан торған скульптура композицияһы (балаһын тотҡан әсә) асыла. Ташҡа «Сәйәси репрессия ҡорбандарының иҫтәлегенә», «Тик изге аҡыл тормошто һаҡлар …» (башҡорт һәм рус телендә) тигән яҙыуҙар һалынған.
Сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл — Өфөнөң тарихи-мәҙәни ҡомартҡыһы, бөтә сәйәси репрессиянан һәләк булғандарға хөрмәт һәм ҡайғы билдәһе. Сәйәси репрессиялар ҡорбандарының Хәтер көнөндә һәйкәлгә сәскәләр һалалар.
Ортикова Екатерина Михайловна
Екатерина Михайловна Ортикова — совет хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр.
Биографияһы
1921 йылда Чувашские Алгаши ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1933 йылдан — хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрлектә. 1933—1976 йылдарҙа — колхоздың ауыр ялан эштәрендә, уңыш йыйыуҙа, «Шутово» предприятияһы торфяницаһы, Шумелино торфпредприятиеһында стахановка-ҡырҡыусы, РСФСР-ҙа беренсе булып миҙгел эшен тапшырыусы, Шумерлиның төрлө ҡала предприятиеларында төрлө вазифаларҙы башҡарыусы.
СССР-ҙың Юғары Советының 2-се саҡырылыш депутаты булып һайлана. «Отличник местной топливной промышленности РСФСР» билдәһе, Сыуаш Республикаһының Юғары Совет Президиумы Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
2010 йылдың 4 декабрендә Шумерлыла үлә.
Алфёров Жорес Иванович
Алфёров Жорес Иванович (Жарэс Iванавiч Алфёраў; 15 март 1930 йыл — 1 март 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы, физика буйынса 2000 йылғы Нобель премияһы лауреаты (ярымүткәргестәр гетероструктураларын һәм етеҙ опто- һәм микроэлектрон компоненттарҙы эшләгән өсөн). 1991 йылдан Рәсәй Фәндәр Академияһы вице-президенты. РФА-ның Санкт-Петербург фәнни үҙәге Президиумы рәйесе. 1965 йылдан КПСС ағзаһы.
СССР Фәндәр Академияһы академигы (1979; мөхбир ағза (1972). Ленин премияһы (1972), СССР Дәүләт премияһы (1984), РФ Дәүләт премияһы (2001) лауреаты. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры.
АҠШ Милли фәндәр академияһының (1990) һәм АҠШ Милли инженерлыҡ академияһының (1990) сит ил ағзаһы, Ҡытай Фәндәр академияһының, Беларусь Республикаһы (1995), Молдавия (2000) , Әзербайжан (2004) Фәндәр академияларының сит ил ағзаһы, Әрмәнстан Милли фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (2011).
Биографияһы
Жоре́с Иванович Алфёров 1930 йылдың 1930 йылдың 15 мартында Белорус ССР-ы Витебск өлкәһе Чашники ҡалаһында Иван Карпович Алфёров менән Анна Владимировна Розенблюмдың белорус-йәһүд ғаиләһендә тыуа. Буласаҡ ғалимдың атаһы Чашникиҙа, әсәһе Крайск (хәҙерге Белоруссияның Минск өлкәһе Логойск районы) тигән ерендә донъяға килгән. Исемен Жан Жорес хөрмәтенә ҡушҡандар. Һуғышҡа тиклемге йылдарҙы Сталинградта, Новосибирскиҙа, Барнаулда һәм Сясьстройҙа үткәрә.