cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Заһитов Ғабдулла Ғиниәтулла улы
Биографияһы
Юғары педагогик белемде Ғ.Ғ.Заһитов К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының ситтән тороп уҡыу бүлегендә алып, 1957 йылда география уҡытыусыһы дипломына эйә була.
Ғ.Ғ.Заһитов үҙе директор булып эшләгән киске мәктәптәрҙе өлгөлө уҡыу йорттары сафына күтәрә, уҡытыусыларҙы ижади эшләргә өйрәтә. Директор урта белеме булмаған эшсе йәштәрҙе уҡыуға йәлеп итә, артабан уҡыуҙарын дауам итергә илһамландыра.
1962 йылда Ғ.Ғ.Заһитов мәктәп-интернат директоры итеп тәғәйенләнә. Тәүҙә ул аптырап ҡала: мәктәп-интернат киске мәктәптән ныҡ айырыла, өҫтәүенә, мәғариф хеҙмәткәре ғаиләһе менән Нура ҡасабаһында йәшәй, ә мәктәп-интернат ҡаланың ҡапма-ҡаршы яғында урынлашҡан. Өйҙән мәктәп-интернатҡа биш-алты саҡрым барҙыр. Ҡала партия ойошмаһының беренсе сәркәтибе фатир булыр тип ышандыра, ләкин вәғәҙәһен онота.
Мәктәп-интернатта ла Ғабдулла Ғиниәтулла улы Заһитов элеккесә, йәштәргә хас дәрт менән, илһамланып эшләй, уҡыусылар коллективын алда торған бурыстарҙы үтәүгә рухландыра. Йәш быуынға белем һәм тәрбиә биреү әлкәһендә өлгәшкән уңыштары өсөн Ғабдулла Ғиниәтулла улы Заһитовтың һуғыштағы батырлыҡтары өсөн алған Ҡыҙыл йондоҙ, Ватан һуғышы ордендары һәм миҙалдары янына 1976 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» значогы өҫтәлә.
Донъяның ҡайғы-хәсрәттәрен күреп үҫкән, тормошта һәм эштә күп етешһеҙлектәр кисергән, шулай ҙа намыҫлы хеҙмәте менән һәйбәт уңыштарға өлгәшкән Ғабдулла Ғиниәтулла улы Заһитов Белорет төбәгенең арҙаҡлы педагогтары араһында күркәм урын биләй. Ул — ғүмеренең иң көслө йылдарын киске мәктәп эшен камиллаштырыуға биргән уҡытыусы, замандаштарының хөрмәтен күреп оло йәшкә еткән ил ағаһы.
Тугалып-Сап
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санйын (Көйөргәҙе районы)
Санйын (Сандин) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы утар. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453316, ОКАТО коды — 80239812007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тамбов дәүләт техник университеты
Тамбов дәүләт техник университеты (ТДТУ) — Тамбов ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Университетҡа 1958 йылда, төбәктең юғары инженер белемле квалификациялы белгестәргә ихтыяжы менән бәйле, Мәскәү химик машиналар төҙөү институтының (МИХМ) Тамбов филиалы булараҡ нигеҙ һалына. 1965 йылдан — Тамбов химик машиналар төҙөү институты (ТИХМ), 1993 йылдан — Тамбов дәүләт техник университеты (ТГТУ).
1958—1965 йылдарҙа Ф. С. Полянский МИХМ-дың Тамбов филиалы директоры була. 1959 йылда фәнни кадрҙар әҙерләү өсөн МИХМ-дың аспирантураһына маҡсатлы ҡабул итеү иғлан ителә, 1962 йылда институт үҙенең бик күп фәнни кадрҙары менән тулылана. 1962 йылда дөйөм техник факультет деканы вазифаһы индерелә. 1962—1964 йылдарҙа Головин В.В МИХМ-дың Тамбов филиалының беренсе деканы була, 1964 йылда В. В. Власов декан була. Мәскәү химик машиналар төҙөү институтының Тамбов филиалын Тамбов химик машиналар эшләү институты итеп үҙгәртеп ҡорғандан һуң, В. В. Власов 1965 йылда институттың тәүге ректоры була һәм 1976 йылға тиклем уны етәкләй. В. В. Власов — техник фәндәр докторы, профессор. 1976—1985 йылдарҙа техник фәндәр докторы Г. А. Минаев ТИХМ ректоры була. 1985—2012 йылдарҙа ректор булып техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты, ТИХМ-ды тамамлаусы, профессор В. В. Власовтың уҡыусыһы Мищенко Сергей Владимирович эшләй. 2012 йылда юғары уҡыу йортон уңышһыҙ тарҡатырға маташыу һөҙөмтәһендә, ректор вазифаһын башҡарыусы итеп техник фәндәр докторы, профессор Станислав Иванович Дворецкий тәғәйенләнә. 2014 йылдың 10 июлендә техник фәндәр докторы, профессор Михаил Николаевич Краснянский университет ректоры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Рәсәй фән һәм мәғариф министрлығының 12-07-03/91 номерлы бойороғо менән 2015 йылдың 13 июлендә университет ректоры итеп раҫлана (16.07.2015 — 15.07.2020 осорға). Тамбов өлкәһенең элекке губернаторы О. И. Бетин, Ленинград өлкәһе Гатчина ҡалаһының хәҙерге мэры Калугин А. М Тамбов химик машиналар төҙөү институтын тамамлаусылар.
Рейтингы
RAEX (РАЭКС-Аналитика) Рейтинг агентлығы фаразы буйынса, Рәсәйҙең 100 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегендә Тамбов дәүләт техник университеты 2017 йылда 86-сы, 2018-се йылда 77-се урынды биләй.
Закир (исем)
Закир — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа мосолман халыҡтарында ла бар.
Этимология
Закир [ғәр.] — иҫкә алыусы, алланы үҙенең доғаларында данлаусы, тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Закир Һаҙый, Һаҙыев Закир Һаҙый улы (15 март 1863 йыл — 1932 йыл) — ХХ быуат башы яҙыусыһы.
Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы (20 декабрь 1918 йыл — 4 ғинуар 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Әкбәров Закир Насир улы (4 март 1947) — яҙыусы, журналист һәм педагог.
Айыуханов Закир Насир улы (23 май 1889 йыл — 22 июнь 1961 йыл) — тел белгесе, педагог-методист. 1937—1959 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. 1959—1961 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Башҡорт алфавитын төҙөүселәрҙең береһе, дәреслек һәм уҡытыу‑методик әсбаптар, шул иҫәптән "Әлифба"ның авторы.
Селәүсин Закир Мостафа улы (рус. Слявчин Закир Мустафиевич 1911 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улы (рус. Сунагатуллин Закир Гибадуллич 1909 йыл — 6 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Шулай уҡ башҡа халыҡтарҙа Закир исеме бар :
Закир — б. э. тиклем VIII быуаттағы Хамат батшаһы.
Мардук-закир-шуми — ике Вавилон батшаларының исеме.
Касым-бек Закир — әзербайжан шағиры, әзербайжан әҙәбиәтендә тәнҡит реализмына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Закир Мамедов — Әзербайжан Милли фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, философия фәндәре докторы, профессор. Закир Мамедов — әзербайжан ғалим-физиологы. Закир Багиров — совет әзербайжан композиторы, Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1962). Закир Ахмедов — совет әзербайжан дөгө үҫтереүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949). Закир Меджидов — Карабах һуғышында ҡатнашыусы, Әзербайжандың милли геройы (1992). Закир Юсифов — әзербайжан осоусыһы, майор, Әзербайжандың милли геройы. Закир Гасанов — генерал-полковник, Әзербайжан Республикаһының оборона министры, Әзербайжандың эске ғәскәрҙәре командующийы. Закир Гаралов — Әзербайжан Республикаһының генераль прокуроры (2000-2020).
Фамилия
Закиров Игорь Рәүеф улы (1945) — осоусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1994).
Закирова Римма Рәйес ҡыҙы (1977) — балет артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).
Закиров Миңлемөхәмәт Тәфтизан улы (24 ноябрь 1950 йыл — 22 ноябрь 2014 йыл) — журналист һәм шағир. 2001 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Закиров Мөхәмәтхан Хажи улы (17 сентябрь 1934 йыл — 5 июнь 1996 йыл) — ғалим-библиограф. 1956—1963 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының библиография бүлеге мөдире, 1963—1973 йылдарҙа — директор урынбаҫары, 1973—1995 йылдарҙа — директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).
Закиров Ринат Закир улы (рус. Закиров Ринат Закирович) — 7 июль 1947 йыл) — партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, финанс эшмәкәре, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты.
Закиров Тәбрик Фридрих улы (8 июль 1980 йыл — 25 декабрь 1999 йыл) — Рәсәй Армияһының Төньяҡ Кавказда террорсыларға ҡаршы ойошторолған операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәре. Ҡаһарманлыҡ ордены кавалеры (2000, үлгәндән һуң).
Башҡалған (ҡасаба)
Географияһы
Ҡасаба Ҡороған йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушылған Башҡалған йылғаһы буйында, Оноприеновка ауылынан 8 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Климаты
Ҡасабаның климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Ҡасаба ХХ быуат башында Новопокровка ауылынан айырылып сыҡҡан. Тәүге тапҡыр 1929 йылғы исемлектә теркәлгән. 1940-сы йылдар картаһында Башҡорт Ҡалғаны (Башкирский Калган йәкии Калган Башкирский) булараҡ билдәләнгән. 1960-сы йылдарға тиклем «Һары» совхозының 3-сө бүлеге ҡасабаһының исемен йөрөтә.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнгән яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атама баш һәм ҡалыуһүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип аңлата. Риүәйәттәр граждандар һуғышы ваҡытында башы ятып ҡалған яугир ваҡиғаһы менән бәйле тип фараз итә. Әгәр был дөрөҫ түгел икән «Ҡалған инеш», «Ҡалған тау башы» тип тәржемә итергә булалыр, ти ул . С.М. Стрельников топонимдың граждандар һуғышы ваҡытында башы ятып ҡалған яугир ваҡиғаһына бәйле булыуына шик белдерә. Ысынлап та, топонимдар (был осраҡта гидроним, сөнки тәүатама, әлбиттә, йылғаныҡы) тәрән тарихҡа эйә булыусан. Документтарҙа Башкирский Калган тип атап йөрөтөүҙәре лә, ихтимал, юҡтан түгелдер. Башҡорт Ҡалған тигәндән ҡыҫҡартылып атама хасил булыуы ихтимал.
Ҡартабыҙ (күл)
Ҡартабыҙ - Картабыз - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Октябрьский районындағы күл.
Географияһы
Ҡартабыҙ күле Силәбе өлкәһе Октябрьский районының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Күлдән көнбайыштараҡ Ҡартабыҙ аймағы урынлашҡан.
Яр буйындағы тораҡ пункттар: Болан ауылы, Бурһыҡ, Октябрьский ҡасабалары, Сладкое. Яҡындағы күлдәр: Үләнле, Тоҙло, Аҡҡош, Оло Ҡолтай, Кесе Ҡолтай. Октябрьскийға тиклем ара – 20 км, Силәбегә - 120 км, Екатеринбургҡа – 330 км
Координаттар: 54°29′42″N 62°33′4″E
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
Тасуирламаһы
Ҡартабыҙ - түңәрәк күл. Һыу көҙгөһө майҙаны - 1250 га. Уртаса тәрәнлеге: 4-5 м. Диаметры яҡынса 6,5 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 176 м. Майҙаны - 20,9 км²
Далаға хас күл, ярҙары һөҙәк. Көньяҡ ярында бик ныҡ һаҙлыҡлы, ул яҡҡа үтеүҙе был ҡатмарлаштыра. Ике ҡултығы бар.
Флораһы һәм фаунаһы
Ярҙары ҡамышлы, екәнле. Күлдә сабаҡ, алабуға, табан, ҡорман тереклек итә.
Ҡартабыҙҙа күп төрлө һыу ҡоштары оя ҡора, үрсей.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең русса Картабыз атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: От древних тюркских мужских имен Картабыз и Картак, где карт — «старый», «старец», абыз — «ученый», «просвещенный», или просто «грамотный» человек (из арабского хафиз — «защитник»). .
Оло Мясная
Оло Мясная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күк мәҙрәсә (Сивас)
Күк мәҙрәсә (Gök Medrese; туранан -тура тәржемәлә: «һауа мәҙрәсәһе» йәки «күк мәҙрәсә»), шулай уҡ Сәхәбиә мәҙрәсәһе булараҡ танылған (Sahibiye Medresesi), — Сивас (Төркиә) ҡалаһындағы XIII быуат мәҙрәсәһе.
Мәҙрәсә вәзир һәм 1277 йылда йылда вафат булған Первандан һуң, Конья солтанатында хакимлыҡ иткән Сахиб Ата теләге буйынса төҙөлгән, 1271 йылға ҡәҙәр ул Перван менән яҡшы мөнәсәбәттә булған. Сахиб Ата ихтыяры буйынса Анатолияла бик күп мәҙрәсәләр төҙөлгән. Күк мәҙрәсәһе — шуларҙың иң мөһабәттәренең береһе. Мәҙрәсәнең Сахибиә тигән төп исеме Сахиб Ата исеме менән бәйле барлыҡҡа килгән. Биҙәү эштәрендә зәңгәр («күк») төҫтәге кафель ҡулланғанлыҡтан, ҡоролма Күк мәҙрәсә тигән исем аҫтында танылыу ала.
Тарихы
Мәҙрәсә Коньянан булған Калоян тигән билдәле архитектор проекты буйынса төҙөлә. Башта был бина ике ҡатлы буласаҡ. тип күҙаллана. Ул шулай уҡ хаммам (төрөк мунсаһы) һәм 30 кешелек ашхананы ла үҙ эсенә ала. Бөгөнгө көнгә беренсе ҡаттағы 13 бүлмә генә һаҡланып ҡалған. Күк мәҙрәсә 1883 йылда яңынан төҙөкләндерелә һәм 1926 йылға ҡәҙәр тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылғанған.
Техник деталдәре
Бинаның һәр ике яғынан 25 метрлыҡ ике бейек манараһы бар. Ҡоролмалар киңлеге 31,25 метр тәшкил итә. Эске ихатаһының майҙаны — 14,40 х 24,25 метр. Бина мәсеткә (намаҙ уҡыу залы) һәм уҡыу бүлмәләренә бүленгән.
Ваҡыф
Урта быуаттарҙа ислам илдәрендә ваҡыф мосолман дини учреждениелары өсөн килем сығанағы булып торған, уға фондтарҙы файҙаланыу һәм уның эшмәкәрлеген көйләү, шулай уҡ хеҙмәткәрҙәр тотоу өсөн кәрәкле булған бөтә мөмкинлектәре бирелгән була. Күк мәҙрәсә өсөн килем сығанағы булып 85 баҙар, туғыҙ ауыл, ике ферма һәм башҡа сығанаҡтар хеҙмәт иткән.
Сунцзян мәсете
Сунцзян мәсете — Шанхайҙағы (ҠХР) иң боронғо мәсет. Сунцзян районында урынлашҡан.
Тасуирлама
Сунцзяндағы мәсеткә һәм мосолмандар мәхлләһенә Гао Кэгундың тоҡомдары нигеҙ һалған. Мәсет төҙөлөшө 1364—1367 йылдарҙа Юань империяһы ахырында башлана. Аҙаҡ ул 1391 йылда Мин империяһы заманында яңынан төҙөлгән. Бина Цин империяһы осоронда бер нисә реконструкцияны кисергән.
Шанхай Хөкүмәте Сунцзян мәсетен 1908 йылдың 26 авгусында махсус ҡурсалау аҫтында мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерҙе. 1985 йылда мәсет төп мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелде. 1989 йылда мәсет халыҡ өсөн яңынан асыла.
Мәсет биләмәһенең майҙаны — 4900 м². Бинаның архитектураһында традицион ғәрәп һәм ҡытай мотивтары берләшкән. Мәсеттең фасады төньяҡҡа ҡарай, ул төп залдан, ғибәҙәтхананан, коридорҙан, вәғәздәр һәм ванна бүлмәһенән тора. Мәсеттең көнсығыш өлөшөндә ғәрәп стилендә эшләнгән арҡыры һырлы һәм көмбәҙле башня урынлашҡан. Намаҙ уҡыу залы мәсеттең көнбайыш өлөшөндәге башня ҡаршыһында урынлашҡан. Ул Юань һәм Мин дәүерҙәре архитектураһын сағылдырған ике өлөштән тора.
Имшагал
Имшагал — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күпбыуын
n үҙгәреүсәнле күпбыуын (йәки πολυ- – күп + nomen – исем полино́м) — ул бербыуындар суммаһы, йәки,  күренешендәге сикле формаль сумма,
Айырым осраҡта, бер үҙгәреүсәнле күпбыуын ул : күренешендәге сикле формаль сумма, бында
Күпбыуын төшөнсәһе ярҙамында алгебраик тигеҙләмә һәм алгебраик функция төшөнсәләре индерелә.
Полиномиаль функциялар
A - R балдағы өҫтөндә алгебра булһын, ти. Ирекле күпбыуыны : p_R:A\to A полиномиаль функцияны билдәләй. Йышыраҡ A=R осрағын ҡарайҙар. R - ысын һандар йәки комплекслы һандар өлкәһе (шулай уҡ сикһеҙ күп элементы булған теләһә ниндәй башҡа өлкә) булған осраҡта, функцияһы тулыһынса p күпбыуынын билдәләй. Әммә дөйөм осраҡта был дөрөҫ түгел, мәҫәлән: \Z_2[x]-тан һәм  күпбыуындары тождестволы тигеҙ функцияларҙы билдәләй \Z_2\to\Z_2.
Бүленеүсәнлек
Күпбыуындар балдағында килтерелмәгән күпбыуындар бөтөн һандар балдағында ябай һандар тотҡан ролгә оҡшаш роль уйнайҙар. Мәҫәлән, ошо теорема дөрөҫ: Әгәр pq ҡабатландығы \lambda килтерелмәгән күпбыуынға бүленһә,ул саҡта p йәки q \lambda-ға бүленә. Дәрәжәһе нулдән юғары булған һәр күпбыуын бирелгән өлкәлә килтерелмәгән күпбыуындар ҡабатландығына бер генә ысул менән тарҡатыла (нуленсе дәрәжә ҡабатлашыусыларға тиклем аныҡлыҡ менән). Мәҫәлән, рациональ һандар өлкәһендә килтерелмәгән x^4-2 күпбыуыны, ысын һандар өлкәһендә өс ҡабатлашыусыға һәм комплекслы һандар өлкәһендә дүрт ҡабатлашыусыға тарҡала. Ғөмүмән алғанда, бер үҙгәреүсәнле һәр күпбыуын x ысын һандар өлкәһендә беренсе һәм икенсе дәрәжә ҡабатлашыусыларға, комплекслы һандар өлкәһендә беренсе дәрәжә ҡабатлашыусыларға тарҡала (алгебраның төп теоремаһы).
Ике һәм күберәк һандағы үҙгәреүсәндәр өсөн был раҫлау дөрөҫ түгел. Теләһә ниндәй өлкә өҫтөндә ирекле n>2 өсөн, был өлкәне теләһә нисек киңәйткәндә лә килтерелмәгән n үҙгәреүсәнле күпбыуындар була. Бындай күпбыуындар абсолют килтерелмәгән күпбыуын тип аталалар.
Лебедев Лев Валерьевич
Лев Лебедев Валерьевич (1923—2010) — СССР һәм Рәсәй ғалим-медигы, хирург, медицина фәнен һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1976), медицина хеҙмәте.полковнигы. Ике тапҡыр СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1975, 1982). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
Биографияһы
1923 йылдың 12 декабрендә Псков ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1941 йылдан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла һәм Харьков хәрби-медицина училищеһын тамамлағандан һуң фронтҡа ғәмәлдәге армияға ебәрелә, 46-сы армияның 10-сы гвардия уҡсылар корпусы 86-сы гвардия уҡсылар дивизияһы 260-сы гвардия уҡсылар полкы составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша — медицина хеҙмәте гвардия лейтенанты, санитар взвод командиры. Көньяҡ, 4-се, 3-сө һәм 2-се Украина фронттарында һуғыша, яралана.
1971 йылдан 1976 йылға тиклем Киров хәрби-медицина академияһының дөйөм хирургия кафедраһы мөдире урынбаҫары була. 1976 йылдан 1993 йылға тиклем — академик И. П. Павлов исемендәге Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университетының факультет хирургияһы кафедраһы мөдире, 1993 йылдан — ошо кафедра профессоры
1957 йылда Л. В. Лебедев медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Применение дикумарина при лечении венозных тромбозов и тромбофлебитов» темаһына диссертация яҡлай, ә 1967 йылда — медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп  «Аллопластика артерий при их повреждениях» темаһы буйынса диссертация яҡлай. 1976 йылда Л. В. Лебедевҡа профессор дәрәжәһе бирелә.
Л. В. Лебедевтың төп педагогик һәм фәнни-методик эшмәкәрлеге микрохирургия, ҡан тамырҙары хирургияһы һәм һимереү хирургияһы өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле була. Л. В. Лебедев Пирогов йәмғиәтенең йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы секцияһы рәйесе, Петровск фәндәр һәм сәнғәт академияһының вице-президенты һәм Санкт-Петербург ҡалаһының ҡан тамырҙары хирургияһы буйынса баш белгесе, шулай уҡ «Вестник хирургии имени И. Грекова» журналының редколлегия ағзаһы була. 520-нән ашыу ғилми хеҙмәт, өс монография һәм уйлап табыуға ун патент һәм аттестат авторы, уның етәкселегендә 10 докторлыҡ һәм 36 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған.
1975 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы указы менән «медицина тәғәйенләнешендәге махсус туҡыу изделиелары булдырғаны, технологияһын эшләгәне һәм сәнәғәт етештереүе өсөн» Лев Валерьевич Лебедев фән һәм техника өлкәһендә СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
11982 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары менән, «бармаҡтарҙы һәм ҡул суғын травматик ампутациялағанда ашығыс микрохирургик операциялар эшләнмәһе өсөн» Лев Валерийевич Лебедев фән һәм техника өлкәһендә СССР дәүләт премияһына лайыҡ була.
1998 йылдың 31 майында Рәсәй Президентының  указы менән «Дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары һәм медицина фәнен үҫтереүгә ҙур шәхси өлөшө өсөн» Лев Лебедевҡа «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
2010 йылдың 14 мартында вафат була, Санкт-Петербургта Смоленск зыяратында ерләнә.
Әҙәбиәт
4''
Костецкий Борис Иванович
Костецкий Борис Иванович (1910—1991) — украин совет ғалимы, техник фәндәр докторы (1951), профессор (1954).
500-ҙән ашыу фәнни эш авторы, шул иҫәптән 25 монография яҙған, уларҙың бер өлөшө сит илдәрҙә баҫылып сыҡҡан; 40-тан ашыу уйлап табыу авторлыҡ таныҡлығына эйә.
Биографияһы
Киев губернаһы Тетиев ҡалаһында 1910 йылдың 20 мартында (яңы стиль буйынса 2 апрель) тыуған. Борисҡа 4 йәш тулғанда ғаиләләре Киевҡа күсеп килә
1940 йылда Урал политехник институтының механика факультеты киске бүлеген тамамлай (хәҙер Урал дәүләт техник университеты). Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында цех мастеры, өлкән технолог, Т-34 танкын етештереүсе заводтың инженер-тикшеренеүсеһе булып эшләй. Предприятиела эшләгәндә, бер үк ваҡытта металдарҙы киҫеү проблемаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләү менән шөғөлләнә, 1943 йылда уны яҡлай. Диссертацияһының темаһы — «Исследование процессов шлифования во взаимосвязи с тепловым режимом и структурными изменениями, которые возникают при шлифовании закаленных поверхностей». 1946 йыл бөткәнсе Свердловск предприятиеларында эшләй.
1946 йылда, Украина Фәндәр академияһыны. Төҙөлөш механикаһы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре вазифаһын биләүгә конкурста еңеп, Украинаға ҡайта. Бер үк ваҡытта, 1947-1953 йылдарҙа, Киев граждандар авиацияһы инженерҙары институтында лекциялар уҡый. 1951 йылда СССР ФА машиналар белеме институтының ғилми советында «Износостойкость деталей машин» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1954 йылда  профессор исемен ала. 1954-1966 йылдарҙа Киев граждандар авиацияһы инженерҙары институты профессоры булып эшләй. 1966 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Украин ауыл хужалығы академияһында (УСХА, хәҙер Биоресурстар һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты): 1966-1969 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы профессоры итеп тәғәйенләнә. 1969-1976 йылдарҙа ауыл хужалығы машиналары етештереү кафедраһы мөдире була. 1976 йылда ул сәләмәтлек торошо буйынса материалдар һәм технологиялар кафедраһы профессоры вазифаһына күсә һәм унда 1991 йылдың февраленә тиклем эшләй. Костецкий Борис иванович КИИГА-ла авиация трибиологияһы фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы була. Яҡынса 160 фән кандидаты әҙерләнгән (шуларҙың 100- УАХА) һәм 12 фән докторы. Бер үк ваҡытта йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.1985-1990 йылдарҙа УССР Фәндәр академияһы президиумы эргәһендәге ғилми совет ағзаһы, УССР Фәндәр академияһының физик-химик механика советы ағзаһы була. Бер нисә ғилми советтарҙың ағзаһы, ғилми-техник журнал һәм фәнни йыйынтыҡтар редколлегияһы ағзаһы, күп томлы Украин совет энциклопедияһын әҙерләүҙә ҡатнаша.
1991 йылдың 15 февралдә Киевта вафат була. Ҡаланың Байков зыяратында ҡатыны — Клавдия Михайловна (1919-1983) менән йәнәш ерләнгән.
Гусинец (Пеша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жабка (Гуменка ҡушылдығы)
Жабка  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гуменка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайраҡлы (Әлшәй районы)
Ҡайраҡлы (Кайраклы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 186 кеше. Почта индексы — 452130, ОКАТО коды — 80202806006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса сыуаштар 96 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Барлыҡҡа килеү ваҡыты буйынса иң тәүгеһе — шул уҡ исемле йылға буйындағы Ҡайраҡлы ауылы. Сыуаш легендаларын һәм риүәйәттәрен өйрәнеүсе, күренекле тарихсы В. Д. Димитриев был ауыл тураһында былай тип яҙа: «250 — 300 йыл элек хәҙерге Әлшәй районының урман массивында Ҡайраҡлы ауылы барлыҡҡа килгән. Уға ауыр һалым золомы арҡаһында Волга буйынан килгән сумдырылмаған сыуаштарҙың өс ғаиләһе нигеҙ һалған. Ҡазан эргәһенән бер ғаилә килгән. Ситтән килеүсе кешеләр араһында Түбек тә була. Тәүҙә өс урында төпләнәләр, һуңынан бер ауылда төпләнәләр». Был легенданың деталдәре билдәһеҙ, әммә сығанаҡтар ауылға нигеҙ һалыныуҙың теүәл ваҡытын һаҡлап ҡалған. Сыуаш крәҫтиәндәре 1781 йылда Яйыҡ-ҫыбы-мең улусы башҡорттары тарафынан 50 йыл мөҙҙәткә индерелә.
1795 йылда бында 333 кеше иҫәпләнә, 1816 йылда — 401, 1834 йылда — 567, 1870 йылда — 720, 1920 йылда — 1244 кеше.
XIX быуат аҙағында ауылда 3 тирмән була.
Сүәйс (Суэц) каналы
Әс-Сүәйс каналы (Суэ́цкий кана́л, قناة السويس, Qanā al-Suways) —  Мысырҙағы  Урта диңгеҙҙе Ҡыҙыл диңгеҙ менән тоташтырған канал.
Суэ́ц кана́лы (قناة السويس, Канат эс-Сувайс ) — Мысырҙағы  Урта диңгеҙ менән Ҡыҙыл диңгеҙҙе тоташтырған шлюзһыҙ караптар йөрөрлөк канал. Канал зонаһы- ике ҡитға арһындағы шартлы сик  (Африка менән Евразия араһында). Һинд океаны менән Атлантик океандың Урта диңгеҙ акваторияһы араһында  иң ҡыҫҡа һыу юлы ( икенсе юл- Африканы  урап, 8 мең  км). Суэц каналы караптар йөрөү өсөн 1869 йылдың 17 ноябрендә   асыла.Төп порттар: Порт-Саид һәм Суэц.
Синай ярымутрауынан көнбайыштараҡ урынлашҡан,  оҙонлоғо 160 км, һыу өҫтө киңлеге 350 м,һыу аҫтында киңлеге— 45—60 м,  тәрәнлеге 20 м. Канал Мысырҙа, Урта диңгеҙҙәге  Порт-Саид  менән  Ҡыҙыл диңгеҙҙәге Суэц араһында урынлашҡан. Көнсығыш яҡта Порт-Саидҡа ҡаршы Порт-Фуадта Суэц каналы администрацияһы эшләй. Каналдың көнсығыш яғында Суэц ҡаршыһында- Порт-Тауфиҡ. Канал буйында, Тимсах күле янында ҙур сәнғәт үҙәге— Исмаилия ҡалаһы.
Канал караптарға   Европа менән Азия  араһында, Африканы урап тормай, ике яҡҡа ла йөрөгә мөмкинлек бирә. Канал асылғансы караптарҙағы йөктәрҙе Урта диңгеҙ менән Ҡыҙыл диңгеҙ  ярҙарында  бушатып,  ҡоро ерҙән бер диңгеҙҙән икенсеһенә ташырға тура килгән.
Канал ике өлөштән тора— төньяҡҡа һәм көньяҡҡа табан  Ҙур тоҙло күлдән башланып, Урта диңгеҙҙе  Ҡыҙыл диңгеҙҙәге Суэц ҡултығына тиклем.
Ҡышҡы айҙарҙа һыу тоҙло күлдәрҙән төньяҡҡа табан аға, ә йәйен кирегә,  Урта диңгеҙҙән көньяҡҡа. Күлдәрҙән көньяҡҡа табан  һыу ағышы  һыу ҡалҡыу менән һыу ҡайтыуға ҡарап үҙгәрә.
Суэц каналы администрацияһы мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ул  4,5 млрд дол. (АҠШ) килем килтергән, был Мысырҙа туризмдан ҡала бюджеты тулыландырыусы икенсе  ҙур сығанаҡ, туризм 13 млрд доллар (АҠШ) килтергән. 2011 йылда килем 5,22 млрд доллар (АҠШ) тәшкил итә. ул йылда канал аша 17799 карап үтә, был алдағы йылдан 1,1 процентҡа әҙерәк.
Боронғо осор
Фирғәүендәр каналы б.э.т 2 меңйыллыҡта Нил йылғаһын Ҡыҙыл диңгеҙ менән тоташтырыу өсөн ҡаҙылған булған. Ул Ун икенсе династия дәүерендә фирғәүен Сенусерт III (б.э.т.1888—1878 й.й.) ваҡытында төҙөлгән булырға тейеш. Канал көнбайыштан көнсығышҡа вади Тумилат үҙәне (уйһыу ер)  аша үтә, Пунт   менән  туҡтауһыҙ сауҙа итеү өсөн төҙөлә. Аристотель тәүге каналды Сесострис төҙөгән тип яҙа; Сесострис — Мысыр фирғәүендәренең  йыйылма образы, уны  Рамсес II ( б.э.т.XIII быуат ) йәки Сенусерт  III (б.э.т. XIX быуат ) тип уйлайҙар.
Һуңыраҡ каналды төҙөү ҙәм тәртиптә тотоу менән  фирғәүендәр Рамзес II  менән  Нехо II  шөғөлләнә.
Геродот Нехо II ( б.э.т. 610—595 й.й. ) Нилдан Ҡыҙыл диңгеҙгә тиклем канал төҙөй башлаған, тик уны эшләп бөтөрмәгән,    тип яҙа.
Каналды б.э.т.500 йылда Мысырҙы яулап алған фарсы батшаһы  Дарий I Гистасп  эшләп бөтөртә. Был ваҡиға иҫтәлегенә ул Нил буйында гранит стелалар ҡуйырға бойора, береһен Карбет янында ҡуялар.
Б.э.т. III быуатта Птолемей II Филадельф (285—247) уны караптар йөрөлөк хәлгә килтертә. Уны Диодор Сицилиялы һәм Страбон  иҫкә ала,  уның тураһында Пифомдағы стелалағы яҙыу һөйләй (Птолемей   хаким иткән осорҙоң 16 –сы йылы). Ул Нилдың элеккеһенән юғарыраҡ ағымында, Факусса янында башлана. Птолемей осоронда бәлки иҫке канал да таҙартылып, тәрәнәйтелеп, диңгеҙгә тиклем еткерелгәндер, ул  бәлки вади Тумилатты эсәр һыу менән тәьмин иткәндер. Фарватер киң була — унда ике  трирема (триера, хәрби карап) иркен йөрөй алған.
Мысырҙы ғәрәптәр яулап алғандан һуң ( б.э.642 й.) каналды яңынан тәртипкә килтерәләр. Ләкин 776 йылда хәлифә Абу Джафар әл-Мансур бойороғо буйынса хәлифәттең үҙәк райондарынан сауҙа юлдары бында күсеп ҡуймаһын өсөн  уны күмеп ҡуялар.
1569 йылда  Ғосман империяһы солтаны  Мәхмәда Соколлу  бойороғо буйынса каналды тергеҙеү планы эшләнә, тик ул  тормошҡа ашырылмай ҡала.
Каналды яңынан тергеҙеү
Яңынан канал төҙөй башлағансы бер мең йыл үтә. 1798 йылда Наполеон Бонапарт Мысырҙа сағында Урта диңгеҙ менән Ҡыҙыл диңгеҙҙе тоташтырған канал төҙөү тураһында уйлана башлаған. Инженер Жан Батист Лепер етәкселегендәге комиссия Ҡыҙыл диңгеҙ һыуы Урта диңгеҙҙекенән 9,9 м  юғарыраҡ ята, шуға шлюзһыҙ канал төҙөү мөмкин түгел тигән һығымта яһай. Лепер проекты буйынса канал иҫке канал юлы буйлап һалынып, Ҡаһирә менән Александрия янынан үтергә тейеш була. Канал бик тәрән булмағас, ҙур караптар унан аша йөрөй алмаясаҡ, тип иҫәпләйҙәр, ә уны төҙөр өсөн 30—40 миллион француз франкы кәрәк була. Франциялағы сәйәси ваҡиғалар, иҡтисади ҡыйынлыҡтар был проекты тормошҡа ашырырға бирмәй.
1855 йылда Фердинанд де Лессепс Мысырҙағы төрөк солтаны вәкиле (вице-король) Саид-пашанан концессия ала. Төркиә хөкүмәтенән рөхсәт алып, 1859 йылда   ул Парижда компания аса. Шул уҡ йылда төҙөлөш башлана. Мысыр хөкүмәте акцияларҙың 44 %, Франция — 53 % һәм 3 % башҡа илдәр ала.
Англия хөкүмәте Мысырҙа төрөк солтанының власы ҡолауҙан, Һиндостанда инглиздәрҙең хакимлығы ҡаҡшауҙан ҡурҡып, канал төҙөүсе компанияға ҡаршы эшмәкәрлек алып бара.
Канал төҙөүселәр алдында бик күп ауыр техник мәсьәләләр тора. Төҙөлөштә Мысыр һәм Европа эшселәре эшләй (20 - 40 мең кеше). Эҫе ҡояш аҫтында, һыуһыҙ интеккән эшселәр һәм буласаҡ канал буйында төҙөләсәк ҡасабалар өсөн иҫке каналды соҡоп, эсәр һыу сүллеккә килтерелә. Башта йыйылған 200 миллион франк бик тиҙ бөтә, яңы облигациялар сығарырға тура килә. Алдан планлаштырылғанса алты йылда каналды эшләп бөтөрә алмайҙар, бының өсөн 11 йыл кәрәк була.
Каналдың дөйөм оҙонлоғо 173 км, ҡоро ерҙән 161 км, Урта диңгеҙ төбөнән— 9,2 км һәм Суэц ҡултығында — 3 км яҡын. Һыу өҫтө киңлеге 120—150 м,һыу төбөндә—45—60 м. Тәрәнлеге 20 м еткерелә.
Канал 1869 йылдың  17 ноябрендә  асыла. Байрам өсөн Мысыр ҡаҙнаһынан 28 миллион алтын франк аҡса тотонола. Тантанаға Европа илдәренән монархтар, бик күп юғары ҡатлам кешеләре килә. Тик Италия композиторы  Джузеппе Верди  был тантана өсөн яҙған  «Аида»  операһы тамамлап өлгөрмәй.
Ике ярҙы тоташтырыу
1981 йылдан Суэц ҡалаһы янында автомобилдәр өсөн туннель асылған, ул Суэц каналы аҫтынан үтә, Синай ярымутрауын Африка континенты менән тоташтыра. Техник яҡтан камил булыуы менән генә түгел, үҙенең ҙурлығы, стратегик әһәмиәте менән ҡыҙыҡһыныу уята, Мысырҙың иң күренекле урындарың береһе тип иҫәпләнә.
2001 йылдың 9 октябрендә Мысырҙа Суэц каналы аша Хөсни Мөбәрәк исемендәге күпер асыла, ул Порт-Саид менән Исмаилия. Араһындағы автострадала урынлашҡан. Мийо виадугын асҡанға тикем ул донъялаға иң ҙур вант күпере була. Күперҙең бейеклеге 70 метр. Күперҙе төҙөүҙә япондар ҡатнаша, ул 4 йыл эсендә төҙөлөп бөтә. Был күпер аша сығыу өсөн айырым рөхсәт кәрәк, уны тик хәрбиҙәргә, махсус хеҙмәт хеҙмәткәрҙәренә һәм дәүләт чиновниктарына ғына бирәләр. Күпер аша күп машиналар йөрөһә, ул тиҙ емерлеү ҡурҡынысы бар, ә күперҙе яңынан төҙөү бик күп сығымдар талап итәсәк тип аңлаталар.
Малышев Юрий Михайлович
Малышев Юрий Михайлович (11 апрель 1931 йыл; Төньяҡ-Кавказ крайы Новощербинов станицаһы, хәҙер — РСФСР, Краснодар крайы; — 7 март 2015 йыл, Өфө ҡалаһы) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, нефть эшкәртеү сәнәғәтенең иҡтисад өлкәһе белгесе; педагог. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Профессор Ю. М. Малышевтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: нефть эшкәртеү предприятиеларының производство- хужалыҡ эшмәкәрлеген планлаштырыуҙа иҡтисади-математик ысулдарҙы ҡулланыу, производствоның техник камиллашыуында инвестицияларҙың иҡтисади һөҙөмтәлелеген баһалау, хужалыҡ итеүҙең яңы ысулдары, продукция сифаты менән идара итеү.
Профессор Ю. М. Малышев ҡатнашлығында нефть эшкәртеү предприятеларының технологик структураларын камиллығы дәрәжәһен баһалау методикаһы эшләнә, ул заводтың техник ҡатмарлығы үлсәмен генә түгел, ә нәҡ техник камиллығы кимәлен асыҡларға мөмкинлек бирә, ул иҡтисади йомғаҡлау һөҙөмтәһендә — табыштың артыуында һәм етештереүҙең рентабеллелегендә күренә. Был методиканы ҡулланыу һәр технологик процестың әһәмиәтен билдәләргә мөмкинлек бирә, уларҙы индереү сиратлылығын һәм һәр заводтың үҙенсәлектәренә ярашлы арттырыуҙы билдәләргә, инвестицияларҙы ихтыяждарын оптималләштереүгә мөмкинлек бирә. Ю. М. Малышев тарафынан кафедра хеҙмәткәрҙәре менән берлектә сәнәғәт предприятиеларында хужалыҡ итеүҙең яңы формаларын индереү буйынса эш алып барыла.
Оҙаҡ йылдар (1972—1987), СССР фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында төп фондтарҙың һәм капитал һалыуҙарҙың һөҙөмтәлелеге буйынса Ғилми совет рәйесе булып тора, профессор Ю. М. Малышев рәсәй фәне составына Башҡортостан ғалимдарының ғилми тикшеренеүҙәре интеграцияһына ҙур өлөш индерә.
1966 йылдан Малышев Юрий Михайлович фәнни кадрҙар әҙерләү менән уңышлы шөғөлләнә. Был осорҙа иҡтисад фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн уның 45 аспиранты диссертация яҡлай. Ю. М. Малышевтың дүрт уҡыусыһы иҡтисад фәндәре докторы булып китә. 13 йыл дауамында (1973 йылдан 1986 йылға тиклем) Малышев Өфө нефть институтының уҡытыу эштәре буйынса проректор булып эшләй. «Экономика и Управление» журналының редколлегия ағзаһы
Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеләре
200-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән ете монография авторы. Кафедра хеҙмәткәрҙәре менән авторҙашлыҡта уның тарафынан иҡтисад, нефть, нефть эшкәртеү, нефть һәм химия сәнәғәте предприятиелары менән идара итеү һәм ойоштороу буйынса 15 дәреслек һәм уҡыу әсбабы нәшер ителгән. Фәнни хеҙмәттәренең иң билдәлеләре:
Оло Порожняя (Вильва ҡушылдығы)
Оло Порожняя — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Парк менән һыу ҡыуҙырғыс башня (Кольмар)
Парк менән һыу ҡыуҙырғыс башня (франц. D Château eau, du Parc Château eau d) — Францияның Кольмар ҡалаһындағы архитектура һәм тарихи иҫтәлекле урындарҙың береһе. Avenue Raymond Poincarré адресы буйынса урынлашҡан. Һыу ҡыуҙырғыс башня тарихи ҡомартҡы тип танылған.
Тарихы
Кольмар ҡалаһында һыу ҡыуҙырғыс башня эльзас ерҙәрендә иң боронғо башняларҙың береһе тип иҫәпләнә. Ул 1880-се йылдарҙа ҡалала эсәр һыуҙы бүлеү һәм көйләү функцияларын үтәй. Башня неоготик стилдә төҙөлгән, ул ҡаланың иң бейек нөктәһендә урынлашҡан. Шундай ҡалҡыулыҡтар Кольмар өсөн ул ваҡытта хас булған. 53 м бейеклегендәге башня үҙ эсенә  1200 куб. метр һыуҙы һыйҙыра ала. 1984 йылдан башня тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылмай, әммә архитектура объекты булараҡ ҡыҙыҡһыныу уята.
Башня баҡса менән уратып алынған (франц. D du Parc Château Eau), уның территорияһы 14 сутый ерҙе биләй. Был баҡсала иҫке ағастар үҫә. 450 квадрат метр майҙанда розарий ойошторолған. Һыу ҡыуҙырғыс башня эргәһендәге был паркты йыш ҡына парк итеп түгел, ә яҡында урынлашҡан суд апелляцияһы паркы тип атайҙар. 1907 йылда паркта, көньяҡтан инеү урынында скульптор Огюст Бартольди хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылған. Паркта ҡыҙыл ағастың ҡайһы бер төрҙәре һәм һаҙ кипарисы үҫә. Парк территорияһында күп һанлы эскәмйәләр бар.
Зарубин Иван Никифорович
Зарубин Иван Никифорович (1736 — 24 ғинуар (4 февраль) 1775), күберәк Чика ҡушаматы буйынса билдәле — Яйыҡ казагы, 1772 йылғы Яйыҡ ихтилалында һәм Емельян Пугачевтың етәкселегендәге 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Казак хоҡуҡтарының ялҡынлы, ышаныслы һаҡсыһы. Поход атаманы И. Ульяновтың туғаны. 1773 йылдың декабренән 1774 йылдың мартына тиклем «граф Чернышёв» исеме аҫтында Өфөнө ҡамау һәм, дөйөм алғанда, Башҡортостанда, Кама алдында, Уралда һәм Көнбайыш Себерҙә хәрби ғәмәлдәр менән етәкселек итә.
Парк менән һыу ҡыуҙырғыс башня (Кольмар)
Тарихы
Башняның архитекторы Жан-Батист-Виктор Юэн. Инженер — Анри Брунер.
Зарубин Иван Никифорович
Зарубин Үҙәндәр буйында
1772 йылғы Яйыҡ ихтилалының әүҙем ҡотортоусыһы булараҡ Ембулат фажиғәһенән һуң Чика-Зарубин ҡаты язанан ҡотолоп ҡала — 1772 йылдың июлендә ике туған ағаһы Илья Ульянов менән йыраҡ дала утарҙарында, Үҙәндәр (Оло Үҙән һәм Кесе Үҙән йылғалары бассейны) аръяғында йәшенеп ҡала. Зарубин шулай уҡ ғәскәр байраҡтарының береһен ҡотҡарып алып ҡала.
Парк менән һыу ҡыуҙырғыс башня (Кольмар)
Тарихы
Кольмарҙағы һыу ҡыуҙырғыс башня —   тарихи француз ҡомартҡыһы.
Зарубин Иван Никифорович
Пугачев менән осрашыуы
Иван Зарубиндың Пугачев менән осрашыуы тураһында Ырымбур йәшерен комиссияһында сотник Т. Г. Мясниковтан алынған һорауҙарҙа ентекле бәйән ителә (9 май 1774 йыл).
Парк менән һыу ҡыуҙырғыс башня (Кольмар)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Зарубин Иван Никифорович
Пугачев менән осрашыуы
1773 йылдың авгусы тирәһендә Чика-Зарубин, «батша» килеп сығыуы тураһында ишетеп, Яйыҡҡа ҡайта. Пугачевты күрер өсөн ул дуҫы Мясников менән Таловый ауылына бара, бер-ике көндән ҡырҙа Д. Караваевты һәм М. Шигаевты күреп ҡала. Оҙаҡ ҡына быларҙы тикшергәндән һуң, хатта ант бирҙертеп, Караваев уларҙы «батша» менән таныштыра. Соҡорҙан Караваевтың тауышына башта — Шигаев, артынса өҫтөнә йөн туҡыманан сәкмән, аяҡтарына итек кейгән, эшләпәле таныш булмаған кеше килеп сыға. Осҡор күҙле Мясников был әҙәм казакка оҡшамағанын һиҙеп ҡала, әммә ул да, Чика ла быға артыҡ әһәмиәт бирмәйҙәр.
Билдәһеҙ кеше үҙ «тарихын» һөйләй, күлдәген йыртып, күкрәгендәге «батша билдәләрен» — таптарҙы күрһәтә. Мясников иҫләүенсә, Караваев Зарубинға «батшаны» һаҡлау бурысын йөкмәтә (10 ғинуар 1775 йыл).
Хәрби карьераһы
Ихтилалдың беренсе көнөнән алып, 1773 йылдың 17 сентябренән, Зарубин Пугачевтың иң яҡын кәңәшселәре араһында була. Яйыҡ ҡаласығынан сапҡын «батшаның» эҙенә төшөүҙәре һәм тиҙ арала утарға хөкүмәт командаһы килеп етәсәге тураһында хәбәр иткәс тә, казактар лагерҙы ташлап, Толкачевтың утарына табан юл алалар. Юлда Пугачев Зарубинға — Толкачев утарына бөтә фекерҙәштәрҙе йыйырға, ә Иван Почиталинға Яйыҡ ғәскәренә ҡарата батша указы тексы өҫтөндә эшләй башларға бойора.
Зарубин Пугачевтың «Йәшерен думаһына» инә, баш күтәреүселәр ғәскәрендә командалыҡ вазифаларҙы биләй, Яйыҡ ҡәлғәләрен алыуҙа һәм ҡамауҙа ҡалған Ырымбур тирәһендәге бәрелештәрҙә ҡатнаша. Поход атаманы А. А. Овчинников менән бергә йыйылма отрядты етәкләй, әлеге отряд Ырымбур эргәһендәге Юзей ауылында генерал В. А. Карҙың карателдәр корпусын ҡыйрата. Ошо еңелеүҙән һуң Кар командалыҡты генерал-майор Фрейманға тапшыра һәм Мәскәүгә ҡайта.
1773 йылдың декабрь башында Зарубин Өфө өйәҙенә, пушкалар һәм снарядтар етештереүҙе ойоштороу өсөн Воскресенка баҡыр иретеү заводына йүнәлтелә. Уны Ульянов Илья һәм Яков Антипов оҙаталар. Зарубин эште бик тиҙ яйға һала, әммә Воскресенка заводында Зарубинға оҙаҡ булырға тура килмәй.
Декабрь башында Пугачев хәрби байраҡты һаҡлаусыға «граф Чернышёв» титулын бүләк итә. 14 декабрҙән һуң Зарубинды Воскресенка заводынан ихтилал отрядтары менән етәкселек итеү өсөн Өфөгә ебәрә. Зарубин урыҫ крәҫтиәндәренән, казактарҙан, башҡорттарҙан, татарҙарҙан, марыйҙарҙан торған отрядтарҙы 12-меңлек армияға берләштерә. Зарубин-Чернышёв гарнизон һәм отставкалағы хәрбиҙәр ополчениеһы, урындағы казактар, дворяндар һәм посад кешеләре һағы аҫтындағы булған Өфөнө ҡамауға алыу менән булыша башлай. Уның башланғысы буйынса, Өфө эргәһендәге Чесноковка ауылында Урта Уралда, Кама алдында һәм Урал аръяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте менән етәкселек итеү өсөн штаб булдырыла. Әлеге штаб Ырымбур тирәһендәге Бәрҙе биҫтәһендә булған Пугачёвтың төп штабының эшмәкәрлеген тулыландыра.
1774 йылдың ғинуарында Чикa-Зарубин ҡарамағына Көңгөрҙө үҙ отрядтары менән блокадала тотҡан атамандар һәм полковниктар инәләр : И. С. Кузнецов, Салауат Юлаев, Бәхтийәр Ҡанҡаев, Илсеғол Итҡолов, М. Е. Мальцев һәм мишәр Ҡәнзәфәр Усаев. Шул уҡ айҙа атамандар И. Н. Белобородов һәм Усаев Екатеринбургка поход ойошторалар. Ғинуар аҙағында Зарубин атаман Кузнецовҡа Ҡәнзәфәр Усаевты Көңгөргә саҡыртып алырға һәм уны ҡулға алырға бойора:
Шунан һуң Чика-Зарубин Ҡәнзәфәрҙе Пугачевҡа хөкөмгә ебәрә. Конвой аҫтында һәм бығауҙарҙа Бәрҙе биҫтәһенә килтерелгән Усаев үҙенең ғәйебен таный һәм уны Пугачев ярлыҡай. Усаев Белобородов ҡарамағына ебәрелә.
1774 йылдың 8 февралендә атаман Грязнов Силәбе ҡәлғәһен ҙур ҡыйынлыҡ менән ала. Өфөләге дүрт айлыҡ көрәш тә уңышһыҙ тамамлана. Шул уҡ ваҡытта Өфөгә көнбайыштан И. И. Михельсондың карателдәр корпусы яҡынлаша һәм 1774 йылдың 24 мартында Зарубиндың отрядтарына һөжүм итә. Белобородовҡа китеп барған Ҡәнзәфәр Усаев Зарубин менән бергә яурынға яурын хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғыша, әммә уларға, яу яланында 500 үлеләрҙе, бөтә пушкаларын ҡалдырып, сигенергә тура килә. Ә барыһы сигенеү ваҡытында 7 мең кеше әсирлеккә эләгә.
Әсирлеккә алыныу һәм язалау
Чесноковкала еңелгәндән һуң үҙенең иң яҡын көрәштәштәре менән (И. И. Ульянов, И. В. Губанов, С. П. Толкачев) һәм тағы ла егерме казак менән Зарубин Табын ҡәлғәһенә ҡаса. Бында уларҙы Табын казактары тотоп хөкүмәткә тапшыралар (26 март). Ике-өс көндән Зарубинды һәм уның иптәштәрен бер ихтилалсы-атаман азат итергә маташа. Исеме билдәһеҙ ҡалған атаманды аҫып үлтерәләр.
Бәйет
Бәйет — халыҡ ижады менән яҙма поэзия традицияларын берләштергән берекмә жанр. Унда боронғо яҙма мәҙәниәткә хас иҫке лексик, грамматик һәм стилистик яҙмаләр йыш осрай. Ә халыҡтан яҙып алынған һәм ауыҙ-тел поэзияһы традицияларында үҫкән өлгөләр ғәҙәти тел-стиль төҫмөрҙәре менән, нигеҙҙә, һөйләү телендә — башҡортса әйтелә.
Зарубин Иван Никифорович
Әсирлеккә алыныу һәм язалау
Чика-Зарубиндан һорауҙарҙы Өфөлә алалар, һуңынан — Ҡаҙанда. Һорауҙарҙа ул һәр ваҡыт үҙен ҡаҡшамаҫ ныҡышмалыҡ менән һәм ҡыйыу тота. Чиканы бола башында ялған батшаны раҫлап, күп кешене юлдан яҙҙырыуҙа ғәйепләйҙәр. Тикшереүҙе алып барған П. С. Потемкин Екатерина Икенсегә Зарубинды бер нисек тә тәүбәгә килтерә алмағаны тураһында хәбәр итә.
Бәйет
Бәйеттәрҙең йәнә бер үҙенсәлеге — шәхси ижад башланғыстарының ҙур ғына урын тотоуында.
Зарубин Иван Никифорович
Әсирлеккә алыныу һәм язалау
1774 йылдың ноябрендә Зарубин, Пугачевтың иң яҡын көрәштәштәре — Перфильев, Шигаев, Подуров һәм Торнов — кеүек, «генераль тикшереү» үткәреү өсөн Мәскәүгә оҙатыла. Бында ла аяуһыҙ язалауға ҡарамаҫтан Зарубин шәхсән ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Тикшереү алып барған Шешковскийҙың һорауҙарына яуап биреүҙән баш тарта.
Бәйет
Борондан уҡ бәйеттәр, башҡа жанрҙар кеүек, импровизация юлы менән сығарылған. Ул халыҡ йыйындарында, мәжлестәрҙә, һабан туйҙарында әйтелеп, телдән-телгә күскән.
Зарубин Иван Никифорович
Әсирлеккә алыныу һәм язалау
Артабан Зарубинды Өфөгә алып киләләр.
1775 йылдың 24 ғинуарында (4 февраль) Зарубиндың башын киҫәләр, ул үлемгә хөкөм ителгән ихтилалдың етәкселәре араһынан иң һуңғыһы була.
Башын йәлләт ҡаҙыҡҡа ултырта, кәүҙәһен яндыралар.
Трёхтельборн
Трёхтельборн (Trochtelborn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 311 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Өфө механика-технология колледжы
Өфө механика — технология колледжы — уҡыу йорто 1936 йылда асылған. Бөгөнгө көндә Рәсәй әһәмиәтендәге колледж иҫәпләнә. Әлеге вакытта дүрт бүлек уңышлы эшләп килә. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу формаһынды ғәмәлгә ашырыла. thumb| Колледжда түбәндәге бүлектәр буйынса белем алырға мөмкин:
Дөйөм ятағы бар.
Ул Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 67 адресы буйынса урынлашҡан.
Тугаскинская
Тугаскинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.