cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кенәз Мещерскийҙарҙың йорто (Климовичи)
Тарих
Совет власы урынлаштырылғандан һуң, йорт тартып алына, унда революцион комитет урынлаша, ә һуңынан Климовичи районының партия һәм комсомол органдары ҡушыла.
Бөйөк ватан һуғышы йылдарында бында немец офицерҙары өсөн казино урынлашҡан.
Мещерскийҙар йорто һуғыштан һуң мәктәп, «Заготзерно» келәте, аҡыл үҫештәре артта ҡалған балалар өсөн интернат, Климовичи машина менән иҫәпләүҙәр станцияһы сифатында файҙаланған. 1978 йылда бина Климовичи район крайҙы өйрәнеү музейына тапшырыла.
2007 йылдың 14 майында Беларусь Республикаһы Министрҙар Советы ҡарары № 578 ярашлы кенәз Мещерскийҙар йорто Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә төбәк әһәмиәтендәге тарихи-мәҙәни ҡиммәте булараҡ индерелә.
Архитектура
Йорт ялған рус стилендә төҙөлгәнс. Бер ҡатлы ағас йорт көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә квадрат формалы, уның төкәтмәһе бар. Төп фасадының композицияһы өс өлөштән тора. Үҙәк өлөшөн киль формаһындағы фронтонлы мансарда биҙәп тора, фронтон сатрашлап профилдәр менән тарттырылған, өҫтөнә семәрләп эшләнгән биҙәктәр беркетелгән. Йорттоң ҡабырғаларында өсмөйөшлө фронтон ҡуйылған. Киң һыҙатлы фриз семәрле селтәр рәүешендә биҙәлгән. Тәҙрәләр йәйә формаһында, көньяғындағылары һәм төп фасадындағылары семәрле ҡапҡастар менән биҙәлгән. Йорт эсендәге бүлмәләр киң коридорға сығып тора. Төньяғында мансардаға менә торған баҫҡыслы вестибюль.
Вена (анатомия)
Бөтә веналар буйлап та веноз ҡан ғына аҡмай. Мәҫәлән, үпкә веналары буйлап йөрәккә кислородҡа байыған артериаль ҡан килә. Шулай уҡ, бөтә артериялар эсендә артериаль ҡан булмай. Упкә артериалары буйлап үпкәләргә веноз ҡан бара. Толҡаттың кендек венаһы аша ла артериаль ҡан аға.
Иң мөһим веналар
Иң мөһим веналар:
Флебология
Медицинаның вена тамырҙарын өйрәнеү бүлеге флебология тип атала.. Вена ҡан тамырҙарының төҙөлөшөн, функцияларын, уларҙың сирҙәрен һәм патологик торошон, уларҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнә
Веналарҙың көбө, артерия һымаҡ уҡ, бер нисә ҡатламдан тора: Йөрәктән ҙур баҫым менән этеп сығарылған ҡанды ҡабул итеүсе артерияларға ҡалын, ныҡлы һәм һығылмалы көп (стена) кәрәк. Ә веналарҙың, киреһенсә, көптәре (стеналары) йоҡа була. Йыш ҡына уларҙа ҡандың хәрәкәте менән проблемалар барлыҡҡа килә. Сөнки йөрәктән алыҫайған һайын ҡан баҫымы түбәнәйә. Капиллярҙарҙа ҡан баҫымы атмосфера баҫымы менән тигеҙ тиерлек.
Шуға веналар буйынса: ҡан ағымын булдырыу өсөн әллә күпме ҡулайламалар системаһы бар:
Баш һәм муйын өлкәһендәге веналарҙа клапандар аҙыраҡ. Уңайһыҙ торошта (поза) веналарҙа ҡан ағымы әкркенәйергә һәм кәрәгенән артыҡ йыйылырға мөмкин. Һөҙөмтәлә вена тамыры киңәйә бара. Таз веналарындағы киңәйеү геморрой тип атала.
Краутайм (Тюрингия)
Краутайм (Тюрингия) (Krautheim (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 486 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
Каменная Поляна
Каменная Поляна (Каменная Поляна) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215831002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
17 ғинуар
17 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 17-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 348 көн ҡала (кәбисә йылында 349).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ҡытау-Ивановск
Ҡытау-Ивановск — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡытау- Ивановск районындағы ҡала. Райондың һәм Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — кеше  тәшкил итә.
Атамаһы
Ҡала сауҙәгәрҙәр һәм сәнәғәтселәр Иван Твердышев һәм уның кейәүе Иван Мясников хөрмәтенә һәм Ҡытау йылғаһы исемен өҫтәү рәүешендә аталған. Гидроним үҙ сиратында Ҡатай башҡорт ырыуы этнонимынан килеп сыҡҡан.
Географияһы
Силәбенән 260 км алыҫлыҡта Ҡатай йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Сембер сауҙагәрҙәре һәм сәнәғәтселәре Иван Борисович Твердышев һәм уның кейәүе Иван Семенович Мясников бай тимер рудалы Баҡал ятҡылығын тикшереп, 1755 йылда Өфө губернаһының Өфө өйәҙендәге Ҡытау йылғаһы ярында тимер эшләү заводына, Йүрүҙән-Ивановка сүкеш (молотовый) һәм домна заводына, 1758 йылда — Ҡытау йылғаһының Йүрүҙән менән ҡушылған урында Усть-Ҡытау сүкеш заводына нигеҙ һалалар. Тәүге тиҫтә йылдарҙа Ҡытау-Ивановка заводы суйын етештереүсәнлеге һәм сифаты буйынса Уралда баш завод һәм Рәсәйҙә иң алдынғыларҙан һанала, швед һәм инглиз домна производстволарын уҙып китә. 150 йыл дауамында Белосельский-Белозерскийҙар кенәздәр (И. С. Мясников вариҫтары) ҡарамағында була. 1922 йылда Өфө губернаһы бөтөрөлгәндән һуң Ҡытау-Ивановск, Усть-Ҡытау улустары Силәбе губернаһының Златоуст өйәҙенә ҡушылалар. Артабан 1923 йылда Урал өлкәһе ойошторолоуынан һуң Златоуст округына үҙгәртелә. 1934 йылда, Урал өлкәһе Силәбе өлкәһе һәм Свердловск өлкәһенә бүленгәндән һуң, 1935 йылда Силәбе өлкәһе составында Ҡытау районы булдырыла, уның үҙәге итеп Ҡытау-Ивановск билдәләнә, 1933 йылда ҡала статусын ала.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Йүрүҙәнгә Тула ҡалаһынан ҡорал эшләү заводы, Ҡытау-Ивановск ҡалаһына — Киров оборона заводы (Смоленск өлкәһе) һәм Ленинград штурман приборҙары заводы эвакуациялана. 1942 йылда Йүрүҙән һәм Усть-Ҡытау завод ҡасабалары район ҡарамағындағы ҡала статусын алдылар. 1965 йылдың 12 ғинуарында элекке Ҡытау районы сиктәрендә Ҡытау-Ивановск районы ойошторола. 1979 йылдың декабрендә Ҡытау-Ивановск районынан тирә-яҡ биләмәләре һәм бер нисә ауылы менән бергә Усть-Ҡытау ҡалаһы үҙаллы административ-территориаль берәмеге булараҡ Силәбе өлкәһенә бирелә. 1997 йылда «Ҡытау-Ивановск ҡалаһы һәм Ҡытау-Ивановск районы» муниципаль берәмеге булдырыла
XVIII быуат аҙағынан XIX быуат аҙағына тиклем урыҫ дворян нәҫеленән Белосельский-Белозерскийҙар кенәздәре биләмәләренә ҡарай. Ҡытау-Ивановка заводы Ҡытау тау заводы округының үҙәге була.
1914 йылда цемент цехы сафҡа ебәрелә. 1979 йылда Ҡытау-Ивановск районының бер өлөшө Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы составына инә.
1933 йылдың 27 авгусынан — ҡала тибындағы ҡасаба, 1939 йылдың 27 авгусында ҡала статусын ала. 1935 йылдан — Ҡытау районы үҙәге.
Юкова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мухачёва Элита Александровна
Мухачёва Элита Александровна (9 июнь 1930 йыл, Түбәнге Новгород  — 15 апрель 2011 йыл) — ғалим-математик. Техник фәндәр докторы (1984), профессор (1982). Рәсәй Федерацияһының (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1985) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Элита Александровна Мухачёва (Ветошникова) 1930 йылдың 9 июнендә Түбәнге Новгород ҡалаһында педагог Ветошниковтар ғаиләһендә донъяға килә. 1933 йылда уның ата-әсәләре Өфө ҡалаһына күсәләр. Элина Александровнаның статистика белгесе булып эшләгән атаһы, Александр Георгиевич, 60 йәшендә педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай, тап атаһы ҡыҙын математикаға ылыҡтырып, был фәнгә һөйөү уята.
1947 йылда Элита Александровна алтын миҙалға Өфө ҡалаһындағы 3-сө гимназияны тамамлай һәм, ата-әсәһе теләге буйынса, медицина институтына уҡырға инә.
В 1948 году Элита Александровна решила подать документы на физико-математический факультет Башкирского государственного педагогического института.
В 1952 году с отличием окончила Башкирский государственный педагогический институт им. К. А. Тимирязева.
В 1952—1953 годах работала в Башкирском государственном педагогическом институте им. К. А. Тимирязева, с 1953 — в Уфимском нефтяном институте, с 1956 года — в Уральском политехническом институте (Свердловск).
Вышла замуж за Юрия Мухачёва, в семье родились двое детей.
С 1958 года Элита Александровна Мухачёва работала в Уфимском государственном авиационном техническом университете: в 1966—1973 годах и с 1977—1984 годах — заведующая кафедра высшей математики, в 1984—1998 годах— вычислительной математики и кибернетики.
В 1961—1965 годах Элита Александровна обучалась в заочной аспирантуре Института математики Сибирского отделения АН СССР. Научным руководителем Э. А. Мухачёвой был ученик Леонида Витальевича Канторовича Геннадий Соломонович Рубинштейн.
В 1967 году Элита Мухачёва защитила диссертацию на соискание учёной степени кандидата физико— математических наук,
в 1984 году- диссертацию на соискание учёной степени доктора технических наук. Профессор (1982).
Под ее руководством было защищено 40 кандидатских и 3 докторских диссертаций.
Заслуженный деятель науки Российской Федерации (1992). Заслуженный деятель науки Башкирской АССР (1985).
Кургусуль
Кургусуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арыҫлан һәм Ҡояш (хикәйә)
Арыҫлан һәм Ҡояш — хикәйә. Антон Павлович Чехов уны 1887 йылда яҙған, шул уҡ 1887 йылдың 5 декабрендә «Осколки» журналының 49-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Арыҫлан һәм Ҡояш» хикәйәһе 1887 йылда яҙылған, шул уҡ 1887 йылдың 5 декабрендә «Осколки» журналының 49-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Был Чеховтың «Осколки» журналы өсөн яҙған һуңғы хикәйәһе. Хикәйә А. П. Чеховтың А. Ф. Маркс тарафынан баҫылған әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелгән. Уның өсөн Чехов хикәйәнең аҙағын үҙгәртә һәм «Осколки» журналында баҫылған редакцияһында "ҡала идараһы башлығы Куцын үҙе алырға хялланған «Арыҫлан һәм Ҡояш» орденды ала алмай, "- тип әйтеп үтә.
Чехов тере саҡта был хикәйә болгар,немец, серб-хорват, чех телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Тәнҡитселәрҙең хикәйә тураһындағы фекерҙәре төрлөсә була: яҙыусы В. Г. Богораз хикәйәлә килтерелгән шиғырҙар оҡшаш ситуацияла «дан яратыусы Таганрог башлығына бик ныҡ тура килер ине» тип яҙа.
С. Званцев (уның атаһы, И. Я. Шамкович, Таганрогта Чехов менән бергә уҡыған) "атайым һөйләгәндәр буйынса, «Арыҫлан һәм Ҡояш» хикәйәһендәге ваҡиға ысынлап та "Таганрог ҡала башлығы Фоти менән булған,"- тип яҙа.
Тарихсы П. П. Филевский хикәйәлә яҙылған орден менән булған хәл ҡала башлығы менән булмай, ә Курск-Харьков-Азов тимер юлын төҙөүсе Я. С. Поляков менән бәйле, тап ул Персияла тимер юлдар төҙөгәндәге ҡаҙаныштары өсөн ул илдең шахынан орден менән бүләкләнгән, тип билдәләй.
А. Басаргин хикәйәлә автор тарафынан шул тиклем формалистика һәм субординацияны шул тиклем көлкөлө дәрәжәлә һаҡларға тырышҡан чиновниктар донъяһы күрһәтелеүен» әйтеп үтә.
Сюжет
Степан Иванович Куцын, ҡала башлығы, үҙ ҡалаһына Персия иленең юғары дәрәжәле түрәһе Рәхәт-Хеламдың киләсәге һәм уның «Япония» ҡунаҡханаһында туҡтаясағы тураһында белеп ҡала.
Персияның Арыҫлан һәм Ҡояш орденын алыу тураһында хыялланған хикәйә геройы, был түрәне яҡшы итеп ҡаршылауҙы үҙенең орден алыу маҡсатына ирешеү өсөн ярашлы хәл тип таба. Ул сәйәхәтсегә ҡаланы күрһәтә һәм иң шәп ресторандарҙа һыйлай. Һөйләшеп аңлашыу ауыр булһа ла, ҡала башлығы ҡунаҡҡа ҡаланың барлыҡ иҫтәлекле урындарын, баҙарҙы, ҡалансаны күрһәтә, ҡалалағы «Лондон» ресторанында һыйлай. Ҡала башлығының хеҙмәткәрҙре унан көлөп, «фарсыларҙа ҡунаҡты үҙ ҡулың менән салған һарыҡ ите менән һыйлай торған йола бар» тип әйтә, ә береһе уға орден алыр өсөн тырышып йөрөүсе ҡала башлығына төшөрөлгән карикатура һалынған, аҫтына шиғыр яҙылған төргәк ебәрә.
Бер йыл дүрт ай үткәндән һуң Степан Иванович, барыһы ла уның Арыҫлан һәм Ҡояш орденын күрһен өсөн, ҡыш көнө лә тунының төймәләрен элмәй, түшен асып күрһәтеп йөрөй. Тик хәҙер инде уны был ғына ҡәнәғәтләндермәй, уның сербтарҙың Таковский крест орденын алғыһы ла килә башлай.
Баулы (Ыҡ ҡушылдығы)
Баулы  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 402 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кизляр районы
Кизляр районы — Рәсәй Федерацияһының Дағстан Республикаһы составындағы административ-территориаль муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Кизляр (район составына инмәй).
Географияһы
Кизляр районы Дағстан республикаһының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ул көнбайышта һәм төньяҡта Тарумовский районы, көньяҡта — Бабаюрт, көнбайышта — Чечен Республикаһы, көнсығыштан — Каспий диңгеҙе менән сиктәш
Уйһыу һаҙ участкаларында ҡамыш әрәмәлектәре бар.
Хайуандар донъяһында: һөйрәлеүсәләр (гҡара йылан), ҡоштар (фазан, ҡырағай өйрәк, һ. б.), имеҙеүселәр (камыш бесәйе, ҡарһаҡ, ҡырағай ҡабан, ондатра, ялман) — бар.
Йылғаларында һәм Каспий диңгеҙендә бикре, севрюга, белуга, ҡара һырт, вобла, сазан, йәйен, суртан, һыла һ. б. балыҡтар бар.
Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары
Тарих
Кизляр районы 1920 йылда барлыҡҡа килә, 22 февраль 1938 йыл-22 март 1944 йыл Орджоникидзе крайы Кизляр округы составында була.22 март 1944 йыл — 9 ғинуар 1957 йыл — Грозный өлкәһе составына ҡушыла. 9 ғинуар, 1957 йыл - Дағстан АССР-ы составына тапшырыла.
Халыҡ
Рәсәй Хөкүмәтенең Иҡтисадты үҫтереү министрлығының күҙаллауы буйынса район халҡының һаны түбәндәгесә буласаҡ:
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың милли составы:
Бөтөрөлгән тораҡ пункттары
Акайкино, Бессарабия, Бирючка, Бутылкино, Ларин исемендәге ауыл, Росламбейчик, Чаканный, Шелковский.
Иҡтисад
Кизляр районының төп иҡтисады — ауыл хужалығы:
1. Йыл әйләнәһенә көтөүҙәге малсылыҡ.
3. Йөҙөм үҫтереү.
4. Иген культураларын үҫтереү таралған, мәҫәлән, дөгө, баҡса, йәшелсә культуралары үҫтереү.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Благоева Вела
Благоева Вела (Вела Благоева; Виктория Атанасова Живкова 1859 йылдың 29 сентябре, Велико-Тырново, Ғосман Болгарияһы — 1921 йылдың 21 июле, София, Болгария) — болгар яҙыусыһы, журналист, педагог. Болгарияла ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн хәрәкәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала. Димитр Благоевтың ҡатыны.
Тәүге йылдары һәм белеме
Виктория Атанасова Живкова 1859 йылдың 29 сентябрендә Велико-Тырново ҡалаһында тыуған. Неда Спиридонованың Һәм Атанас Живковтың биш балаһының иң кесеһе. Апалары — Мариола һәм Роза, ағайҙары — Георгий Живков, сәйәсмән, өс тапҡыр Болгария Милли ассамблеяһы рәйесе итеп һайланған һәм Никола Живков, Болгарияла беренсе балалар баҡсаһына нигеҙ һалыусы һәм Болгарияның беренсе милли гимны «Шуми Марица» һүҙҙәре авторы.
Ғаилә йыш ҡына йәшәү урынын алмаштырғанлыҡтан, Виктория Оряховта, Бөйөк Тырновола, Рустә, Габровола, Стара-Загорала уҡый. Уҡытыусы булып китә һәм Берковицала, Истанбулда, Тырновола, Варнала уҡыта. 1874 йылда Виктория ағаһы Никола менән үҙ аҡсаларына ҡыҙҙар өсөн мәктәп һәм Варнала сиркәү төҙөйҙәр. 1876 йылда Рәсәй империяһына күсеп килә, унда медицина курстарын тамамлай. Рус-төрөк һуғышы ваҡытында Бөйөк Тырновола һәм Свиштовта шәфҡәт туташы булып эшләй. Һуғыштан һуң Петербургта Мария гимназияһында өс йыллыҡ педагогик курстар үтә. Был осорҙа Виктория ике тапҡыр яҙыусы И. С. Тургенев менән осраша. 1881 йылда Болгарияға ҡайта һәм Әдирнәлә һәм Битолала уҡыта. Тиҙҙән Рәсәйгә әйләнеп ҡайта, унда Бестужев курстарына йөрөй. Викторияға студенттарҙың Рәсәй империяһында самодержавиегә ҡаршы сығыштары ҙур йоғонто яһай. Шул уҡ осорҙа Вела Димитрий Благоев менән таныша, тиҙҙән уға кейәүгә сыға.
Карьераһы
1884 йылда Благоева Болгарияға ҡайта, Унда София ҡалаһында ҡыҙҙар өсөн мәктәптә (Софийското образцово девическо училище) уҡыта. 1885 йылдың июненән Виктория ире менән Болгарияла беренсе социалистик «Съвременний показател» журналын нәшер итәләр. Виктория уҡытыусыларҙы дискриминациялау, тигеҙлек, ҡатын-ҡыҙ белеме тураһында мәҡәләләр яҙа. Благоеваны сәйәсәт темаһына асыҡ фекерҙәре өсөн бер нисә тапҡыр эштән сығаралар, шуға күрә ул йыш ҡына эш урынын алмаштырырға мәжбүр була. Ул София (1884—1885; 1905—1907), Шумен (1886—1887), Видин (1887—1890), Бөйөк Тырново (1890—1892), Стара-Загора (1892—1893), Пловдив (1893—1896; 1902—1903), Тулча (1901—1902) һәм Трастеник (1907—1912) мәктәптәрендә уҡыта. Һаулығы насарайыу сәбәпле, Виктория уҡытыу эшмәкәрлегенән китә.
1894 йылдан Благоева «Дело» журналын сығара башлай, унда болгар авторҙарының социалистик әҙәби әҫәрҙәре, шул иҫәптән Кирил Христовтың, Димитр Поляновтың, Иван Андрейчиндың шиғырҙары һәм Антон Страшимировтың прозаһы баҫыла. Виктория журналды 1896 йылға, иренең эшмәкәрлеге арҡаһында нәшриәт эшмәкәрлеген туҡтатырға мәжбүр булағанға тиклем сығара.
1901 йылда Благоева Вела Димитрана Иванова, Екатерина Каравелова, Анна Кәримә, Кина Конова, Юлия Малинова һәм башҡалар менән бергә Болгарияла беренсе милли ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһын, «Болгар ҡатын-ҡыҙҙар союзы»н («Български женски съюз») төҙөйҙәр. Ике йылдан һуң ойошманың башҡа ағзалары менән килешмәүсәнлек арҡаһында Благоева ойошманы ташлап китә. Уның фекеренсә, союз халыҡтың юғары ҡатламы проблемаларына йүнәлеш тота, шул уҡ ваҡытта эшсе синыфтың ихтыяжын онота. Вела Благоева «Ҡатын-ҡыҙ хеҙмәте» («Дамски труда») журналын сығара башлай, унда ул эшселәрҙең хоҡуҡтарын яҡлай.
1905 йылда Благоева эшсе ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәүге белем биреү ойошмаһын булдыра, шул уҡ йылдың авгусында Софияла ҡатын-ҡыҙ-социалистар конференцияһын ойоштора. Был тәнҡиткә дусар була, шул иҫәптән ире яғынан да, сөнки ирҙәр ҡатын-ҡыҙҙар берләшкән эшсе хәрәкәттәрҙә ҡатнашмаҫҡа тейеш тип иҫәпләй. Шуға ҡарамаҫтан, Благоева ҡатын-ҡыҙҙарҙың бойондороҡһоҙлоғо, белем алыуға тиң юл, ҡатын-ҡыҙ хеҙмәтенә түләү, фәхишәлек өсөн язаны бөтөрөү тураһында идеялар тәҡдим итеүен дауам итә.
Шәхси тормошо
Вела менән Димитрҙың дүрт балаһы була: Стела (1887—1954), Наталия (1889—1943), Владимир (1893—1925) һәм Димитр (1895—1918). Вела Благоева Софияла 1921 йылдың 21 июлендә вафат була. 1995 йылда Велико-Тырново мәктәптәренең береһе уның хөрмәтенә атала (Средно общообразователно училище «Вела Благоева»).
Пелька
Пелька — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының уң ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ютьега
Ютьега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чурьега йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кургусуль-Лиственный
Кургусуль-Лиственный — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кургусуль йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Краутаузен
Краутаузен (Krauthausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1630 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99819 һәм автомобиль коды — WAK.
Сэндвич
Сэндвич, сандвич (sandwich — уртаға урынлаштырыу) — ике икмәк киҫәгенән һәм улар араһында ниндәй ҙә булһа эслек булған бутерброд төрө (ябыҡ бутерброд). Инглиз телендә бер киҫәк икмәктан торған бутербром асыҡ сэндвич (open sandwich) тип атала.
Сэндвичтың француз варианты крок-месье, итальянса панини тип атала.
Тарихы
Хәҙерге ҡиәфәтендә сэндвичтың барлыҡҡа килеүен яҡынса XVII быуат Европаһына индерергә мөмкин. Икмәккә төрөү (йәки уға һалыу) башҡа ингредиенттарҙы алдан уҡ төрлө мәҙәниәттәрҙә барлыҡҡа килгән.
Оксфорд һүҙлеге 1762 йылда «сэндвич» һүҙен аҙыҡ-түлеккә ҡарата иң тәүге ҡулланылыуын билдәләй. Эдуард Гиббон көндәлегендә клуб ағзаларының — «батшалыҡтың иң яҡшы кешеләре» — «һалҡын ит киҫәктәрен, йәки сэндвич» ашауын һүрәтләй. Дөйөм ҡабул ителгән версияға ярашлы, атамаһы Джон Монтегю, 4-се граф Сэндвичский (1718-1792) титулынан, легеда буйынса, тәүлек әйләнәһенә уйын өҫтәле артында ултырған һәм ашауҙан туҡтамаҫ өсөн ике һыныҡ ҡыҙҙырылған икмәк араһында һалҡын һыйыр ите биреүҙе һораған кәртсенән алынған.
Таралыу
Сэндвич, бигерәк тә инглиз ҙур ҡалаларында, туҡланыу мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшө була. Лондонда сэндвичтар менән сауҙа итеүсе бик күп компаниялар бар. Донъяла иң эре сэндвич етештереүселәр булып McDonald’s, Subway, Burger King ресторандар селтәре тора.
Мираҫ хоҡуғы
Мираҫ күсеү (Насле́дование) — мәрхүм кешенең (мираҫ ҡалдырыусының) мөлкәте, хоҡуҡтары һәм улар менән бәйле бурыстарының башҡа кешеләргә (вариҫтарға) күсеүе.
Күсеү тәртибе
Мираҫ итеп алынған мөлкәт, хоҡуҡтар һәм бурыстар комплексы нәҫелдән килгән мөлкәт, мираҫ массаһы, мираҫы тип атала. Мәрхүмдең мираҫы универсаль хоҡуҡи күсәгилешлек тәртибендә вариҫтарға күсә, йәғни бер бөтөн һәм бер үк ваҡытта үҙгәрешһеҙ ҡала.
Дворян титулы (дворяндар) һәм тәхетте лә (Тәхет вариҫлығы) мираҫ итеп алырға мөмкин. Публицистикала һәм тарихнамәлә ҡайһы берҙә тарҡалған айырым дәүләттәрҙең, айырыуса ҙур империяларҙың «мираҫы» тураһында һөйләйҙәр. «Испан мираҫы өсөн һуғыш», «Австрия мираҫы өсөн һуғыш», «Бавария мираҫы өсөн һуғыш» һүҙбәйләнештәре популяр.
Шотландтар
Шотландтар (Scots, Albannaich) — Шотландияның төп халҡы. Дөйөм һаны — 28—40 миллион. Милли теле — гэл һәм инглиз-шотланд телдәре.
Айырыу
Күп шотландтар Шотландиянан ситтә йәшәй. Шотландтарың ҙур ғына ойошмалары АҠШ-та (яҡынса 6 006 955 шотландтар һәм 5 393 554 шотланд-ирландтар), Канадала (4 719 850 кеше), Австралияла (1 792 600 кеше), Англияла (795 000 кеше), Төньяҡ Ирландияла (760 620 кеше) һәм Аргентинала (100 000 кеше) йәшәй. Күп һанлы нимес төркөмдәре Чилила (80 000 кеше), Францияла (45 000 кеше), Польшала (15 000 кеше), Яңы Зеландияла (760 620) һәм Мэн утрауыында (2403 кеше) бар.
Бәжәнә
Бәжәнә (Базяна) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Ҡаран (Күгәрсен районы)
Ҡаран (Каран) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше. Почта индексы — 453344, ОКАТО коды — 80238820001.
Бәжәнә
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ҡаран (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бәжәнә
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бахмут ҡәберлеге
Бахмут ҡәберлеге — Бахмут мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡыһы. III-VII быуаттар ҡарай. Нуриман районы Сандар ауылы янында урынлашҡан. Өфө өйәҙенең Бахмут (Печёнкин) яңы ауылы бөгөнгө көндә юҡ) исеме менән аталған. 1911 йылда В. В. Гольмстен һәм Д. Н. Эдинг тарафынан асыла, 1921 йылда — М. С. Смирнов һәм М. И. Касьянов, 1928 йылда А. В. Шмидт, 1960 йылда Н. А. Мәжитов тарафынан тикшерелә.
Ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр иҫәбенә инә. 48 ҡәбер өйрәнелгән. Мәйеттәр ҡәбер соҡорҙарына ҡабыҡҡа урап, салҡан ятҡырып, баштары менән көнсығышҡа ҡаратып (көньяҡҡа йәки төньяҡҡа ауыштырып) ерләнгән.
Блинова Екатерина Никитична
Блинова Екатерина Никитична (7 декабрь (24 ноябрь) 1906 йыл, Каменская станицаһы, Дон Ғәскәре өлкәһе — 15 декабрь 1981 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың ғалим-геофизигы, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Оҙайлы һауа торошоноң атмосфера тигеҙләмәһенең һан яғынан интеграциялау ысулын тәҡдим итә.
Биографияһы
Екатерина Никитична Блинова 1906 йылдың 24 ноябрендә (7 декабрь) Каменская станицаһында (хәҙер ҡала Каменск-Шахтинский), Донецк ҡала округы, Дон Ғәскәре өлкәһендә тыуған
1935 йылдан 1943 йылға тиклем Баш геофизик обсерваторияла эшләй. 1943 йылдан 1958 йылға тиклем — Мәскәүҙә Үҙәк прогнозлау институтында. 1958 йылдан 1961 йылға тиклем — геофизика институтында. 1961 йылда Иҫәпләү метеорология үҙәгендә бүлек мөдире вазифаһында, унда үҙенең вафатына тиклем эшләй.
Математик, гидромеханик һәм метеоролог, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Кибель Илья Афанасьевичҡа кейәүгә сыға. 1953 йылдан ул да ире кеүек СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. А. А. Фридман исемендәге премияға лайыҡ була (1978).
Екатерина Никитична Блинова 1981 йылдың 15 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Евграфович Николай Кочин эшен дауам итеп, 1936 йылда атмосфера фронтының тотороҡлоғо шарттарын өйрәнә. 1938 йылда атмосфера дөйөм әйләнешен өйрәнә. Атмосферала нурлы тигеҙлектең тулы теорияһын эшләй. Ул атмосфера үҙәктәренең барлыҡҡа килеүен күп һанлы аңлата ала. Бының өсөн атмосфераның дөйөм көнсығыш-көнбайыш ағымында барлыҡҡа килгән тулҡынлы тирбәлеүҙәрҙе ентекле өйрәнә. Ошо уҡ ысулды атмосфера макропроцестарын, мәҫәлән, циклон һәм антициклондарҙың барлыҡҡа килеүен анализлау өсөн дә ҡуллана.
Уның 1943 йылда баҫылып сыҡҡан «Гидродинамическая теория волн давления, температурных волн и центров действия атмосферы» һауа торошоноң гидродинамик оҙак сроклы фаразына башланғыс һала. Екатерина Никитична Блинова Александр Александрович Фридман тарафынан тәҡдим ителгән һәм хәзерге ваҡытта электрон иҫәп машиналары ярҙамында һауаны һанлы фаразлау һәм атмосфера динамикаһының башҡа мәсьәләләрен хәл итеү өсөн ҡулланыла торған өйөрмәне интеграцияләү ярҙамында оҙак ваҡытлы һауа торошон фаразлау ысулдарын күрһәтә.
Түләшев Ғөмәр Ғатаулла улы
Түләшев Ғөмәр Ғатаулла улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы
Биографияһы
Ғөмәр Ғатаулла улы Түләшев 1921 йылда Башҡорт АССР-ы Матрай районыны Һабыр ауылында тыуған.
Һабыр мәктәбендә уҡый, һуңынан ошо мәктәптә уҡыта.
1941 йылдың 1 авгусында Бөйөк Ватан һуғышына алына. 1945 йылдың 13 декабрендә демобилизациялана.
Ягрема
Ягрема (Ягремка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тихманьга йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Туберкулёз
Туберкулёз (tuberculum «төйөр») — кеше һәм хайуандар араһында киң таралған йоғошло ауырыу. Ауырыу Mycobacterium tuberculosis (Кох таяҡсыҡтары) кеүек микробактериялар арҡаһында барлыҡҡа килә. Туберкулёз беренсе сиратта үпкәне зарарлай. Башҡа орган һәм системаларға уның зыяны әҙерәк тейә. Mycobacterium tuberculosis сирле кеше һөйләшкәндә, йүткергәндә һәм сәсәгәндә тапшырыла. Ауырыу йоҡҡандан һуң симптомһыҙ үтә, һәм ул йәшерен инфекцияның ундан береһе актив формаға күсә.
Үпкә туберкулёзы билдәләре — оҙайлы ҡаҡырыҡлы йүтәлләү, ҡайһы саҡта ҡанлы ҡаҡырыҡ, һуңғы стадияһында биҙгәк башлана, хәлһеҙлек, төндә тирләү һәм ябығыу.
Туберкулёз Рәсәйҙә
Бөгөнгө көндә туберкулёз менән 18-ҙән 40 йәшкә тиклем кешеләр йышыраҡ сирләй. Йыл һайын был сирҙән 3 млн млн кешенең ғүмере өҙөлә һәм 40 млн кеше иҫәпкә алына. Көнкүреш шарттары насар булған илдәрҙә был сир киң таралған. Эшһеҙлек, хәйерселек, ауыр хеҙмәт һ.б. туберкулёз таралыуҙың төп шарты булып тора.
Рәсәйҙә 1991 йылға тиклем туберкулёз менән ауырыу кәмей барҙы. Рәсәҙә планлы рәүештә балалар һәм өлкәндәр араһында махсус саралар үткәрелде. Һуңғы осорҙағы социаль һәм экономик үҙгәрештәр үпкә сиренең  артыуына килтерҙе.
Хәҙерге медицина туберкулёз ауырыуын тулыһынса дауалай ала. Әммә диагнозды был сир башланған осорҙа ҡуйыу мөһим. Диагноз ни тиклем иртәрәк ҡуйылһа, был сир шул тиклем уңышлыраҡ дауалана.
Тарихи мәғлүмәт
Сирҙең бер кешенән икенсе кешегә йоға торған ауырыу икәнен күптән белгәндәр, ләкин уның нисек итеп йоғоуы бик оҙаҡ ваҡыт билдәле булмай.
1882 йылда немец ғалимы Роберт Кох туберкулез ауырыуын тыуҙырыусы микробтарҙы микроскоп аша күрә. Был ул заман өсөн иң ҙур асыштарҙың береһе була. Микроскоп аша күренгән таяҡсыҡ рәүешендә оҙонса микробтарҙы туберкулез таяксыҡтары тип атағандар. Микробты асҡан ғалим хөрмәтенә уларҙы Кох таяҡсыҡтары тип тә йөрөтәләр.
Сирҙе тыуҙырыусы туберкулёз микобактерияһы (МБТ)
Ауырыуҙы кислотаға бирешмәүсе Mycobacterium микобактерии тыуҙыра. Барлығы микоробактерияларҙың 74 төрө билдәле.
Дауалау өсөн төрлө дарыуҙар ҡулланыу нәтижәһендә туберкулез микобактериялары ла үҙгәрештәр кисерә. Микробтың оҙонлоғо, йыуанлығы һәм формаһы шаҡтай үҙгәргән. Ғәҙәттә, Кох таяҡсыҡтары саҡ ҡына дуғаланып, парлашып торалар, икегә бүленеп үсейҙәр.
Туберкулез микобактериялары үҙҙәренең ҡайһы бер үҙенсәлектәре менән дә башҡа микробтарҙан бик ныҡ айырыла. Мәҫәлән, улар һалҡынға сыҙам. Хатта −10 градуста ла оҙаҡ ҡына ваҡыт үлмәйҙәр. Организмдан ситтә микроб үрсемәй, ләкин оҙаҡ ваҡыт тере ҡала. Ҡараңғы һәм йеүеш (дымлы) торлаҡтарҙа ул оҙаҡ һаҡлана. Урам туҙанында ике аҙнанан артыҡ йәшәй. Ҡайнатканда һәм тура ҡояш нурҙары тәьҫирендә микроб тиҙ һәләк була. Ҡайһы бер химик эретмәләр туберкулез таяҡсыҡтарын үлтерә, шуға күрә лә 5 %лы хлорамин эретмәһе ҡаҡрыҡты зарарһыҙлау- дезинфекциялаү өсөн ҡулланыла.
Туберкулез кешеләргә генә түгел, хайуандарға ла йоға. Йорт хайуандары араһында һыйыр, сусҡа, йорт ҡуяндары, бесәйҙәр ауырый. Ат һәм эт туберкулезға бик үк бирешмәй. Ҡоштарҙан тауыҡ һәм попугайҙар туберкулезға тиҙ бирешеүсән.
Туберкулез микобактерияһы 2 типҡа бүленә: кеше һәм үгеҙ микобактерияларына. Кеше өсөн ике типтағы микроб та хәүефле. Үгеҙ тибы микробы менән зарарланған кешелә үпкә туберкулезынан тыш, лимфа биҙҙәре туберкулезы, бөйөр, енес ағзалары туберкулезы башланырға ла мөмкин. Йыш ҡына был органдарҙағы туберкулез үҙ ваҡытында беленмәй ҙә ҡала. Ауырыу кеше йәки ауырыу хайуан һейҙек һәм тиҙәк менән дә туберкулез микробтарын таратыуы мөмкин. Шуға күрә, мал-тыуар араһында туберкулез ауырыуы табылһа, унда эшләүсе кешеләрҙе тикшерәләр. Туберкулездың асык формаһы менән ауырыусы кешене көтөүсе итеп тә, мал ҡараусы итеп тә фермаға эшкә алырға ярамай.
Таралыу юлдары
Туберкулёздың хроник формалары ла байтаҡ. Уларҙың микробтары препараттар тәьҫиренә күптән эйәләшкән, дарыу тәьҫир итмәй торған формаға әйләнгән була. Шундай кешенән туберкулез йоҡторған осраҡта дауалау ҡыйынлаша, хатта был яңы сирләгән ауырыуҙы тулыһынса терелтеп тә булмай.
Өҫтәп әйтергә кәрәк, үҙ ғүмерендә үпкә сирле кеше менән осрашмай ҡалған берәү ҙә юҡтыр. Ләкин һулыш юлына туберкулёз микробтары кергән һәр бер кеше сирләмәй.
Организмдың һаҡланыу көсө
Туберкулёз микобактерияһы менән осрашҡан һәр кеше ауырымай. Бының сәбәбе − организмдың ҡаршы тороусанлығы, йәғни иммунитеты. Ә инде теге йәки был сәбәптәр арҡаһында организм көсһөҙләнә икән, был осраҡта тын юлына эләккән туберкулёз таяҡсыҡтары үрсей башлай һәм үпкәлә ялҡынһыныу башлана. Ҡайһы бер осраҡта ул еңелсә генә уҙып, хатта ауырыған кеше уны үҙе лә һиҙмәй ҡалыуы бар. Икенсе берәүҙә был ялҡынһыныу үпкәнең күп өлөшөнә тарала. Был айырма микробтың күпме миҡтарҙа эләгүенә генә ҡарамай, ә күпселек осраҡта кешенең ниндәй шарттарҙа йәшәүенә һәм организмдың ни дәрәжәлә көслө булыуына ла бәйле. Билдәле булыуынса, туберкулёз микробы тын юлдары аша керә. Үпкәгә еткәнсе уға оҙон юл үтергә тура килә (танау, тамаҡ, боғаҙ, бронхалар). Был тын юлдары эске яҡтан лайлалы ҡатлам менән ҡапланған. Һулыш алғанда тын юлына эләккән туҙан бөртөктәре һәм төрлө микробтар ошо лайлалы ҡатламға йәбешеп ҡалалар һәм кире сығарып ташланалар. Ләкин туберкулёздан яфаланған ауырыу менән йыш һәм дауамлы аралашҡан кешеләрҙең тын юлына күпләп эләккән микробтарҙың бер өлөшө үпкәгә үк үтеп инә. Шулай булһа ла, күп кешенең организмы бирешмәй, сөнки аҡ ҡан тәнсектәре (лейкоциттар) микробты йота, эретә һәм юҡҡа сығаралар. Бындай күҙәнәктәрҙе фагоцит тип йөрөтөләр.
Туберкулёз менән көрәшкән организм өсөн нерв системаһының әһәмиәте бик ҙур. Нерв системаһы организмдың бөтә һаҡланыу механизмы менән идара итә.
Шулай итеп, туберкулез микробтарының сәләмәт кеше организмына үтеп инеүе төрлө нәтижәләргә килтерергә мөмкин. Беренсе осраҡта — туберкулез микробы таҙа кеше организмына үтеп инә, ләкин кешегә ауырыу йоҡмай, сөнки кеше организмының ҡаршы тороусанлығы инфекцияны еңә. Икенсе осраҡта — организм үтеп ингән миллионлаған туберкулёз микробтарын тиҙ генә еңә алмай, ҡайһы бер микробактериялар иҫән ҡала. Әммә был осраҡта ла улар кешелә ауырыу тыуҙырмаҫҡа мөмкин, сөнки ҡан составындағы кальций тоҙҙары был микробактерияны төрөп алып, тышса хасил итәләр һәм томалап ҡалдыралар. Өсөнсө осраҡта — тәндең сиргә ҡаршы тороусанлығы (иммунитеты) бик ныҡ кәмегән осраҡта, организмда туберкулез микробтары күпләп үрсей башлай һәм кеше сиргә бирешә. Сиргә ҡаршы тороусанлыҡ ғүмер буйына үҙгәреп тора. Эскеселек, ныҡ арыуҙар, йыш аборт яһатыу, насар һәм тәртипһеҙ туҡланыу һ.б. ҙа— туберкулёз ауырыуының килеп сығыуына уңай шарттар тыуҙырусы сәбәптәр.
Туберкулёз инфекцияһы организмда бармы-юҡмы икәнен Манту реакцияһы буйынса белеп була. Манту тигән һүҙ шул ысулды тәҡдим иткән автор исеменән алынған. Был ысулды мәктәптәрҙә, йәштәр уҡыған башҡа коллективтарҙа киң ҡулланалар. Һәм шуның нәтижәһенә ҡарап БЦЖ тип аталған прививкалар яһала. Беренсе мәртәбә БЦЖ прививкаһы бала тыуғас уҡ бала табыу йортонда яһала, һуңыраҡ, Манту реакцияһының нәтижәһенә ҡарап, яңынан ҡабатлана. БЦЖ прививкаһы профилактик сара булараҡ ҡулланыла.
Туберкулёз сиренең билдәлере
Температура күтәрелеү — сирҙең беренсе симптомы. Башҡа йоғошло ауырыуҙарҙан айырмалы булараҡ, туберкулез менән ауырыусының температураһы әллә ни юғары булмай һәм кискә табан күтәрелә. Кешелә хәлһеҙлек һиҙелә. Ул кеше, әҙ генә хәрәкәтләнһә лә, тиҙ арый. Туберкулез менән сирләгән кешенең аппетиты боҙолмаһа ла, ул әкренләп ябыға бара, ләкин баштараҡ ул үҙе һиҙмәй. Һуңға табан, ауырыуҙың башҡа билдәләре лә асыҡланғас, ауырыу кеше үҙенең шаҡтай ябығыуын аңлай. Үпкә сирле кеше тиҙ тирләй. Тирләү кеше эш эшләгәнгә йәки көн эҫе булғанға түгел, бәлки төндә йоҡлағанда, башлыса таң алдынан була. Тын ҡыҫылыу, үпкә ауырыуҙарының бар төрөнә лә хас билдә булһа ла, туберкулездың башланғыс осоронда бөтөнләй һиҙелмәй ҙә, сөнки был осорҙа үпкә үҙенең резерв мөмкинлекләрен эшкә егә. Шулай ук, күкрәк ауырытыуы ла баштараҡ бик һиҙелмәй. Һуңыраҡ арҡала, ҡалаҡ һөйәге тирәһендә сәнсеү һиҙелә. Йүтәлләү туберкулез ауырыуына хас билдә.
Туберкулёзды диагнозлау өсөн флюорография үтәләр.
Флюорография бер яҡтан ауырыуҙы башланғыс осоронда уҡ асыҡларға мөмкинлек бирһә, икенсе яҡтан уның ярҙамында башҡа төрлө ауырыуҙарҙы ла белергә була. Мәҫәлән, үпкә ялһынһынуы, үпкә рагы, киста, яман булмаған шештәр һ. б.
Дауалау
Туберкулез организмда анатомик һәм функциональ үҙгәрештәр килтереп сығара. Үпкә туберкулезы менән ауырыған кешенең үпкәһе генә ауырыу тип ҡарап булмай, сөнки был сир- бөтә организмдың ауырыуы. Шул сәбәпле дауалау алымдары ла күп яҡлы һәм күп төрлө. Туберкулезға ҡаршы көрәштә дарыу менән дауалау төп урында тора. Үпкә ауырыуын дауалауҙа хәҙерге ваҡытта хирургия методы ла киң ҡулланыла.
Куяс
Куяс — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улень йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Фенекетлен
Фенекетлен (Feneketlen-tó) — Венгриялағы яһалма күл. Будапешт ың 11-се районда урынлашҡан. 200 метрға һуҙылған, максималь киңлеге 40 метр тәшкил итә. Ярҙары төҙөкләндерелгән. Популяр ял итеү урыны.
Тасуирламаһы
Күл янында ял итеп йөрөргә уңайлы йәнле парк урынлашҡан. Бында ошо урынға айырым тарихи рух биреүсе боронғо һәйкәлдәр һаҡланып ҡалған, эргәһендә кафе һәм балалар бар. Күл буйлап йөҙә килгән кешеләргә күптән өйрәнеп бөткән өйрәктәр йөҙә, шуға күрә улар ярға яҡын йөҙөп килергә бөтөнләй ҡурҡмайҙар һәм туристар килтергән ризыҡ менән һыйланалар. Фенекетлен — туристарҙың иң яратҡан урындарының береһе, йәйге эҫелә бигерәк тә. Бынан тыш күл бөгөн балыҡ тотоусылар араһында популяр урын булып ҡала.
Ҡоҙашева Фәндиҙә Ғәлимйән ҡыҙы
Ҡоҙашева Фәндиҙә Ғәлимйән ҡыҙы — Мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Шатилов Иван Семёнович
Шатилов Иван Семенович (19 ғинуар 1917 йыл, Махровка ауылы, Тамбов губернаһы  — 13 ғинуар 2007, Мәскәү) — биология һәм ауыл хужалығы культураларын эшкәртеү технологияһы өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, тәбиғәт фәндәре белгесе, педагог, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1968), профессор (1965),  Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987).
Биография
Иван Семенович Шатилов крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1934 йылда крәҫтиән йәштәре мәктәбен тамамлай, һуңынан Урюпин ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә. Диплом алғас, Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһында белемен дауам итә.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдың 29 июнендә ауыл хужалығы академияһының өсөнсө курс студенты Шатилов Смоленск өлкәһендә оборона ҡоролмаларын төҙөүгә йүнәлтелә. Баш ҡалаға ҡайтҡас, ике аҙна ғына уҡып өлгөрә, һуңынан академияны Сәмәрҡәндкә эвакуациялайҙар, ә студенттарҙан Мәскәүҙең Тимирязев районы танкыға ҡаршы истребитель батальоны ойошторалар. 158-се уҡсылар дивизияһының 9-сы полкы батальоны составында Мәскәү эргәһендәге танкылар хәүефле йүнәлештәрҙе һаҡлай. Һуңынан Калинин фронтында һуғыштарҙа һәм Молодой Тут йылғаһында (Волга ҡушылдығы) Италия дивизияһын тар-мар итеү буйынса операцияларҙа ҡатнаша.
Тиҙҙән башҡа саҡырылған студенттар менән бергә уҡыуын дауам итеү өсөн демобилизациялана. 3 ай Сәмәрҡәндтә булып ҡайтҡандан һуң, 1944 йылда Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай.
Хеҙмәт һәм ғилми эшмәкәрлеге
Үҫемлектәрҙең фотосинтез һәм тын алыу физиологияһы, ауыл хужалығы культураларының агротехникаһы өлкәһендә күренекле ғалим. Оҙайлы баланс баҫыу тәжрибәләренә нигеҙләнгән уңышты программалаштырыу буйынса үҙенсәлекле тикшеренеүҙәр үткәргән һәм тере үҫемлектәрҙең йәшәү эшмәкәрлеген тәьмин итеү параметрҙарын сканерлау өсөн заманса электрон ҡорамалдарҙы киң ҡулланған.
1947 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап, Мәскәү ауыл хужалығы академияһының үҫемлекселек кафедраһында ассистент, доцент (1947—1960), фәнни эштәр буйынса проректор (1960—1963), ректор, үҫемлекселек кафедраһы мөдире (1963—1971) булып эшләй.
Ауыл хужалығын химиялаштырыу һәм игенселек бүлегенең академик-секретары (1971—1975), Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы Бөтә Рәсәй бүлегенең вице-президенты, беренсе вице-президенты, Президиум рәйесе (1975—1990).
Бер үк ваҡытта 1979—1989 йылдарҙа — РСФСР-ҙың ауыл хужалығы министры урынбаҫары, Дәүләт аграр сәнәғәте рәйесе урынбаҫары. 1990 йылдан алып — Мәскәү ауыл хужалығы академияһы үҫемлекселеге кафедраһы профессоры.
1967 йылда уның докторлыҡ диссертацияһы Юғары аттестация комиссияһы тарафынан ауыл хужалығы буйынса иң яҡшы эш тип таныла.
«Лысенко процесы» осоронда, ауыл хужалығы академияһы ректоры булараҡ, Н. С. Хрущёв менән Т. Лысенконың оппозицияһын төҙөүсе ғалимдар иҫәбенә инә.
2000 йылда Кембридж университетында ғалимдарҙың халыҡ-ара съезында уның исеме 130 күренекле тикшеренеүсе иҫәбендә атала.
Фәнни мәктәп ойоштора. Ауыл хужалығы фәндәренең 17 докторын әҙерләгән, уларҙың күбеһе — академиктар һәм 50-нән ашыу фән кандидаты.
Тәжрибә станциялары нигеҙендә 9 ғилми-тикшеренеү институты ойоштора, уларҙың ҡайһы берҙәре әле лә эшләп килә.
12 уйлап табыуға автор таныҡлығы бар.
1993 йылдан — хаҡлы ялда. 2001 йылға тиклем ауыл хужалығы академияһында лекциялар уҡый.
Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.
Һайланма хеҙмәттәре
400-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән тармаҡ журналдарында 20 монография һәм дәреслек (уларҙың бер өлөшө сит илдә нәшер ителгән) һәм бер нисә мәҡәлә авторы. Ауыл хужалығы вуздары өсөн үҫемлекселек дәреслегенең авторҙашы.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
Түбәндәге орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә :
Германия һәм Польшаның ауыл хужалығы фәндәре академиялары ағзаһы, Берлиндың В. Гумбольдт исемендәге университетының почётлы докторы
Литва милли яңырыуы
Литва милли хәрәкәте (тарихнамәлә Литва милли яңырыуы булараҡ билдәле Lietuvių tautinis atgimimas) — литваларҙың милли үҙбилдәләнеш хоҡуҡтары өсөн көрәше. XVIII быуатта Литваның, Речь Посполитаяны бүлгеләү һөҙөмтәһендә, Рәсәй империяһы составына инеүе менән бәйле. Хәҙерге заман литва милләтенең формалашыуына һәм Литваның бойондороҡһоҙлоғона килтерә. Хәрәкәттең иң әүҙем ҡатнашыусылары — Винцас Кудирка, Йонас Басанавичюс һәм башҡалар. Европа романтик милләтселеге, милли-азатлыҡ хәрәкәттәре күтәрелеше литва хәрәкәтенә йоғонто яһай.
Литва теле статусы
Поляк-литва дәүләтселеге һәм милли сығышы оҙайлы осоро һәм Рәсәй империяһының урыҫлаштырыу сәйәсәте арҡаһында өлитва дворяндарының күбеһе XIX быуатта поляклаштырыуға дусар ителә һәм литва теле йәмғиәттең ярлы һәм урта хәлле ҡатламдары тарафынан ғына ҡулланыла, ә урта ҡатламдарҙың бер өлөшө, ҡағиҙә булараҡ, социаль яҡтан алға үтеп инеү маҡсатында поляк телен ҡуллана. Литва теле йәнле һөйләү теле булып ҡала, яҙма, ул яҙма теле булараҡ ҡулланыу өсөн етерлек дәрәжәлә тип һаналмай. Уны ваҡ дворян өлөшө, бигерәк тә Жемайтияла, файҙалана. тел әле стандарҡа һалынмаған була, уның төрлө төбәктәрҙә ныҡ ҡына айырыла, мәҫәлән, аукштайт диалеты жемайтий диалектынан. Хәҙерге Литваның көнсығыш һәм Белоруссияның төньяҡ-көнбайыш территориялары славянлаштырылыуға дусар булыуға күрә, литва теленең ҡулланыу даирәләре кәмей, һәм күп кенә кеше поляк йәки белорус теле көндәлек тормошта файҙалана. XIX быуат башында Литва теле күпселек дәрәжәлә литва ауыл райондары менән сикләнә; Литвала берҙән-бер әҙәби литва теле булараҡ файҙаланған өлкә — Пруссия хакимлығы аҫтында булған Кесе Литва. Әммә унда ла немец иммигранттарының күбәйеүе литва телен һәм прус литвалары мәҙәниәтен хәүеф аҫтына ҡуя. Бер нисә фактор милли хәрәкәттең барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә: литва теленә ғалим-лингвистар иғтибар итә; Рәсәй империяһындағы 1861 йылда крепостной хоҡуҡты бөтөрөү социаль мобиллеген көсәйтә, литва ауылынан сыҡҡан литва интеллигенцияһы синыфы барлыҡҡа килә. Католик сиркәүҙә кәртәләр алып ташлана, элек улар ябай халыҡҡа ғибәҙәт ваҡытында ҡамасаулай. Литва дин әһелдәре һәм мәхәлләгә килеүселәр араһында тығыҙ бәйләнештәр булдырыла, уларҙы литва телен ҡуллланыу теләге берләштерә. Формалашҡан милли хәрәкәт поляк һәм рәсәй йоғонтоһонан алыҫлашырға тырыш һәм литва телен ҡулланыу әлеге хәрәкәттең мөһим аспекты булараҡ ҡарала.
Милли идеяны булдырыу
Литва милли мәҙәниәтенең һәм милли оҡшашлыҡтың үҫешеүе литва латиницаһын һәм литва гәзиттәрен тыйыу менән ауырлаша. Был 1863 йылғы ихтилалдан һуң үтәрелгән репрессив сараларҙың береһе булып тора. Шуға ҡарамаҫтан, литва телендә китаптар нәшер итеү Рәсәй империяһынан ситтә дауам итә. Милли хәрәкәтрәсәй империяһы һәм сит ил университеттарында белем алған студенттар һәм йәштәр араһында башлана. Уларҙың күбеһе бай фермерҙар улдары була, һәм, шулай итеп, крәҫтиән ҡатламынан булыусылар поляклаштырыуға бирелмәй ҡалалар. Аушра һәм Варпас литва гәзиттәре баҫтырыла башлай, аҙаҡтан литвателендә шиғырҙар һәм китаптар нәшер ителә. АҠШ-та һәм Көнсығыш Пруссияла сығарылалар һәм йәшертен рәүештә Литваға контрабанда булараҡ индереләләр. Әҫәрҙә Бөйөк Литва кенәзлегенең үткәне данлана, уны күп кенә батырҙары булған бөйөк держава итеп күрһәтелә. Литва милли хәрәкәте менән бер рәттән үҙаллылыҡ өсөн урыҫлаштырыуға һәм Рәсәй йоғонтоһона ҡаршы хәрәкәт башлана. Рәсәй властары сәйәсәте ҡатылана, католик сиркәүҙәренең байтаҡ өлөшө православие ҡорамары итеп үҙгәртелә, литва матбуғатын тыйыу дауам итә. Цензураға ҡарамаҫтан, литваларҙың грамоталылығы арта бара. Рәсәй империяһындағы башҡа халыҡтар менән сағыштырмаса литва грамоталылығы өлөшө иң юғарыларҙан була һәм тик фин, эстон һәм латыштарҙан ғына ҡалыша. XIX быуат аҙағында хәҙерге литва милләте формалаша. Бөйөк Вильнюс сеймында сәйәси талаптар ҡуйыла, литва гәзиттәренең цензураһы 1904 йылда бөтөрөлә.