cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Машиналар эшләү
Дөйөм машиналар эшләү
Дөйөм машиналар эшләү түбәндәгеләрҙән тора:
Ауыр машиналар эшләү
Ауыр машиналар эшләү — машиналар эшләүҙең түбәндәгеләр  менән мәшғүл тармаҡтары төркөмө:
Технологик ҡорамалдар түбәндәге тармаҡтар өсөн эшләнә һәм етештерелә:
Уртаса машиналар эшләү
Уртаса машиналар эшләүгә түбәндәгеләр инә:
Совет осоронда  Уртаса машиналар эшләү министрлығы тип аталған ведомствоның төп  эшмәкәрлек объекты булып ядро ҡоралын  эшләү һәм етештереү тора. Был ведомство 1953 йылда ойошторола, структураһына  рудниктар, заводтар, ғилми-тикшеренеү институттары, транспорт,  элемтә селтәре, вуздар һәм башҡалар инә.
Аныҡ машиналар эшләү
Аныҡ машиналар эшләүҙең төп тармаҡтары:
Был тармаҡтарҙың продукцияһы күп төрлө — оптик приборҙар, персональ  компьютерҙар, радиоэлектрон  аппаратура, авиация приборҙары, сүсле оптика, лазерҙар, башҡа комплектлаусы элементтар, сәғәттәр.
Металл изделиелар һәм әҙерләмәләр етештереү
Етештереү сараларын, производствоны ойоштороу сараларын камиллаштырыу (мәҫәлән, сериялап һәм күпләп етештереү технологиялары), эш барышын  стандартлаштырыу, автоматлаштырыу һәм мәғлүмәт менән тәьмин итеү хәҙерге машиналар эшләү сәнәғәтен үҫтереүҙең төп элементтары булып тора.
Тарихы
Тарихтағы тәүге машиналар  ҡул менән эшләтелә: һыу күтәреү  һалмауырҙары һәм тәгәрмәстәре, ҡул тирмәндәре, көршәк яһау әйләнәләре һәм йөн теткестәр; артабан орсоҡ машиналары, туҡыу станоктары, валоктар, ябай престар, төҙөлөш һалмауырҙары, арбалар, караптарҙың руль механизмдары, хәрби техниканан төрлө таш һәм уҡ атҡыстар, емерткес машиналар барлыҡҡа килә. Урта быуаттарҙа Европала  сәғәттәр, навигация һәм  баҫма машиналар уйлап табыла. Шунан һуң пар  машиналары һәм эске яныулы двигатель  сығарыла башлай. Тәүҙә машиналар өсөн төп эшкәртеү материалдары булып ағас, керамика, трос, ҡайыш хеҙмәт итә, ә һөнәрсе үҙе металл  һәм таш инструмент менән оҫта эш иткән столяр кеүек була. Яйлап материалдар яҡшыра —  ағас менән  металл (һуңынан пластмасса,  эрзинкә,  керамика) ҡатнаштырыла, камилыраҡ  эш ҡоралдары барлыҡҡа килә. Техника һәм ижтимағи мөнәсәбәттәр ҡатмарлашыу менән бергә һөнәрсе оҫталар,  мануфактуралар, цехтар, заводтар барлыҡҡа килә. XX быуатта иң ҙур күләмле территориаль берекмәләр — бер территорияла күп һанлы операциялар башҡарған комбинат-комплекстар хасил була. XX быуат аҙағынан заводтарҙың трансмилли йә   дәүләт  корпорацияларына ойошоуы йышая.
Тармаҡтың эре вәкилдәре
General Electric — донъялағы иң эре машиналар эшләү компанияһы,  донъяның бөтә корпорациялары араһында иң ҙур фондлы, табышлылығы буйынса  British Petroleum, ExxonMobil һәм Royal Dutch Shell кеүек нефть тармағындағы энергетика бәһлеүәндәренән генә ҡалыша. Компания эшмәкәрлегенә башҡа күп төрлө йүнәлештәр ҙә инһә лә, барлыҡҡа килгән ваҡытынан алып машиналар эшләү һәм энергетика төп йүнәлештәре булып ҡала.
Эре машина эшләүселәр иҫәбенә күп  автомобиль  сәнәғәте компаниялары инә.
Газ турбиналары етештереүселәр: General Electric, Siemens, «Зоря — Машпроект». *Йәйәләр эсендә күрһәткес буйынса дөйөм рейтингтағы урыны бирелгән.
Рәсәйҙә машиналар эшләү
Рәсәйҙә машиналар эшләү предприятиелары, донъялағы кеүек үк, йыш ҡына төрлө берекмәләр йә дәүләт корпорациялары: Ростех, Роскосмос, Русские машины, ОСК, Трансмашхолдинг эсендә эш итә.
Оборона һәм транспорт машиналары эшләүҙән тыш электроэнергетика секторы компаниялары айырылып тора: Силовые машины,  «Энергомаш» төркөмө, Берләштерелгән машиналар эшләү  заводтары, нефть һәм газ йүнәлешендә — ГМС, Интегра, Римера, Кунгур, Борец төркөмдәре,  ауыл хужалығы машиналары эшләүҙә — Ростсельмаш, Силәбе  трактор  заводы.
Белем биреү һәм фән
Рәсәйҙәге күп мәктәптәрҙә хеҙмәткә өйрәтеү программаһы буйынса малайҙарға ағас һәм металл менән эш итеүҙең, уларҙан төрлө ҡоролмалар йыйыуҙың башланғыс күнекмәләрен бирәләр, машиналар менән эш итергә лә өйрәтәләр. 1950-се йылдарҙан күп мәктәптәрҙең өлкән кластарында һыҙымға, шул иҫәптән машиналар эшләү һыҙымы принциптарына уҡыталар.
Рәсәйҙә машиналар эшләү буйынса башланғыс һәм урта һөнәри белем ҡағиҙә булараҡ эре предприятиелар ҡарамағында асылған һөнәри лицейҙарҙа һәм училищеларҙа  бирелә.
Рәсәйҙә иң билдәле дөйөм машиналар эшләү юғары уҡыу йорттары:
Рәсәйҙәге ҡайһы бер менеджмент мәктәптәрендә  машиналар эшләү йүнәлештәре бар, мәҫәлән, Мәскәү идаралыҡ  университетында   машиналар эшләүҙә тармаҡ идаралығы кафедраһы эшләй.
Мәскәү машиналар ғилеме институты һәм Рәсәй Фәндәр академияһы Энергетика, машиналар эшләү, механика һәм идара итеү процестары бүлексәһе сиктәрендәге башҡа учреждениелар Рәсәйҙә мөһим профиль фәнни үҙәге булып тора.
Донъяла
Донъяла машиналар эшләү йүнәлешендәге эре технологик юғары мәктәптәр:
Массачусетс технология институты Төньяҡ Америка һәм Бөйөк Британия университеттарының инженерлыҡ факультеттары
Марсель юғары механика мәктәбе, Тулонь университеты Пекин политехник университеты, Гуандун технология  университеты (Гуанчжоу)
Ҡырғыҙлы
Ҡырғыҙлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡуғанаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Делиховка
Делиховка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының уң ярына тамағынан 292 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Әптек
Яңы Әптек (Новоаптиково) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1421 кеше. Һайран ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 453222, ОКАТО коды — 80231852001.
Тарихы
1920 йылдан һуң Әптек ауылынан бүлендек ауыл булараҡ барлыҡҡа килә. XIX быуаттың 30-сы йылдары аҙағында 179 ир-ат һәм 160 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 50 ихатаға 674 ат, 502 һыйыр, 99 һарыҡ, 178 кәзә тура килә. Ауыл халҡы үҙ хужалығында 200 умарта һәм 90 солоҡ тотҡан. 1842 йылда 232 бот ужым һәм 1460 бот ярауай ашлыҡ сәселә.
Аптектең һәм уның ғаилә ағзаларының килеп сығышын асыҡлау мөмкин булмай.
Бөтөрөлгән Яңы Әптек ауыл Советының элекке административ үҙәге.
Хәҙерге осор
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, амбулатория, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Географик урыны
Ауыл аша Һәләүек йылғаһы аға. Район әһәмиәтендәге юлдар менән Биксән, Әптек ауылдары менән бәйләнгән.
Ауылға Мамбардали урманы терәлеп тора.
Алыҫлығы:
Әзербайжан милли парктары
Әзербайжан милли парктары — Әзербайжан Республикаһында урынлашҡан милли парктар.
Тарихы
Экология һәм тәбиғи байлыҡтар министрлығы ойошторолғанға тиклем Әзербайжанда милли парктар булмай, улар 2003 йылдан булдырыла башлай. 2003 йылда Зәнгәзир, Ширван, Аҡкүл милли парктары ойошторолһа, 2004 йылда — Һирҡкан, Алтыағас, 2005 йылда — Абшерон, 2006 йылда — Шаһдағ, 2008 йылда — Күккүл, 2012 йылда Самур-Ялама милли парктары төҙөлә.
2008 йылда Һирҡан милли паркының 29.760 гектар булған биләмәһе 13.037 гектарға киңәйтелеп 42.797 гектарға, 2010 йылда Шаһдағ милли паркының 115.900 гектарына тағы ла 14.613,1 өҫтәлә һәм ерҙәр 130.508,1 гектарға еткерелә.
Хәҙерге ваҡытта милли парктар 310.136,5 гектар майҙанды биләй, был — Әзербайжан территорияһының 3,58 проценты.
Шулай итеп, илдә яңы милли парктары һәм дәүләт тәбиғәт ҡурсаулыҡтары булдырыу буйынса маҡсатлы эштәр дауам итә, «Ҡыҙылағас» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы биләмәһендә Диңгеҙ буйы милли паркы ойоштороу күҙҙә тотола. Германия Федераль хөкүмәте ярҙамы менән «Кавказ башланғысы» программаһына ярашлы 2012 йылда Самур-Ямала милли паркы яңыртылды.
Зәнгәзир милли паркы
200px|Зәнгәзир тау һырты, Ғемиғая Gemigaya
Зәнгәзир милли паркы, йәки Академик Хәсән Әлиев исемендәге Зәнгәзир  милли паркы (Akademik Həsən Əliyev adına Zəngəzur Milli Parkı) Әзербайжан Республикаһы Нахичеван Автономиялы Республикаһының Ордубад, Шаһбуз, ﻿Йулфин районындарында урынлашҡан милли парк, майҙаны 42,797 гектар (427.97 км²). Президент указы менән 2003 йылдың 16 июнендә Ордубад районы биләмәһендә 12131 гектар майҙанда Академик Хәсән Әлиев исемендәге Ордубад милли паркы исемендә булдырылған. 2009 йылдың 25 ноябрендә парк майҙаны күрше райондар иҫәбенә киңәйтелә, шулай уҡ исеме үҙгәртелеп «Ордубад» һүҙе «Зәнгәзир»гә алмаштырыла. Зәнгәзир  — бер өлөшө парк биләмәһенә тура килгән тау һырты исеме. Тау һыртының уртаса бейеклеге 3200 метр, иң бейек урыны — 3906 метр, милли парк биләмәһендә урынлашҡан
Зәнгәзир милли паркының төп бурысы — хас булған климат, рельеф һәм башҡа физик-географик үҙенсәлектәрен һаҡлау, ҡоштарҙы, йәнлектәрҙе, бөжәктәрҙе, үҫемлектәрҙе һаҡлау һәм үрсетеү, тәбиғәтте һаҡлау буйынса мәғрифәтселек һәм экотуризмды үҫтереү. Әзербайжан Ҡыҙыл китабына индерелгәндәрҙән 35 төр умыртаҡалылар, 20 төр бөжәк, 39 төр үҫемлек милли парк биләмәһендә көн күрә. Юғала барғандырына азия леопарды, тау һарығы — муфлон, буйлы гиена, бөркөт, аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтө, безоар кәҙәһе инә.
Aҡ күл милли паркы
Аҡ күл милли паркы (Ağ göl Milli Parkı) — 2003 йылдың 5 июлендә Әзербайжандың Ағсабәди һәм Бейләгән райондары биләмәһендә төҙөлә. Милли парк Аҡ күл ҡурсаулығы һәм Аҡ күл ҡурсыулығы биләмәлерен берләштереү нигеҙендә булдырыла, уның дөйөм майҙаны майҙаны — 17,924 гектар, йәки 179.24 км². Аҡ күл исеме — йәйге ваҡытта һаҙлыҡ һыуы ҡооу һөҙөмтәһендә тоҙ ҡатламдары барлыҡҡа килеүе менән бәйле.
Аҡ күл милли паркының төп бурысы — һыу йөҙәр, һыу яны, күсмә ҡоштарҙың күпләп ҡышлау һәм оя ҡороу урыны булған һыу-һаҙлыҡ экологик системаһын маҡсатлы һаҡлау. Милли парк ЮНЕСКО «Һауйөҙәр ҡоштарҙың йәшәү урыны булған халыҡ-ара әһәмиәтле һыу-һаҙлыҡ урындары» конвенцияһы исемлегенә ингән. Парк биләмеһенд ҡоштарҙың 140 төрөн осратырға була, шул иҫәптән 89 төрө оя ҡора.
Ширван милли паркы
Ширван милли паркы (Şirvan Milli Parkı) — 2003 йылдың 5 июлендә Әзербайжандың Салйан һәм Нефтҫала райондары биләмһендә төҙөлә. Милли парк 1969 йылдан эшләп килгән ҡурсаулыҡ нигеҙендә булдырыла. Милли парктың дөйөм майҙаны 54,373.5 гектар, йәки 543.73 км², шул иҫәптән 4 гектарҙы һыу ятҡылыҡтары биләй. Милли парктың исеме Төньяҡ Әзербайжандың Ширван тарихи өлкәһе менән бәйле.
Ширван милли паркның төп бурысы — йәйрәндәр менән һыу ҡоштарын һаҡлау һәм үрсетеү.
Ситта Федот Александрович
Хветер Ситта (тулы исеме Федот Александрович Ситта, 28 май 1914, Кесе Батыр ауылы, Быуа өйәҙе, Сембер губернаһы, Россия империяһы - 1944 йылдың 27 феврале, Нарва, тик Сланцы ҡалаһында ерләнгән, Ленинград өлкәһе, СССР (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Долгая Нева ауылы, Нарва ҡалаһы янында) — совет сыуаш прозаигы, шағир, журналист.
Биография
1932-1935 йылдарҙа «Пионер сасси» («Пионер тауышы») республика газетаһының яуаплы секретаре булып эшләй. 1938 йылда В.В. Воровский исемендәге Ленинград дәүләт журналистика институтын тамамлай.
1938 йылдың көҙөндә Совет Армияһына алына, Ленинград хәрби өлкәһе частарында хеҙмәт итә. 1939 йылда «Красноармеец» дивизион газетаһы редакцияһының яуаплы секретары итеп билдәләнә.
Бөйөк Ватан һуғышын өлкән политрук булараҡ ҡаршы ала. 1942 йылдан - «тыуған ил һаҡсыһы» Ҡыҙыл Армия газетаһының батальон комиссары һәм мөхәррире. Икенсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Һуғышсан ҡаҙаныштары өсөн» медале менән бүләкләнә.
1944 йылдың 29 февралендә Ленинград янындағы һуғыштарҙа һәләк була.
Ижады
«Канаш» («Кәңәш»), «Пионер сасси» («Пионер тауышы»), «Çамрăк колхозник» («Я колхозсы»), «Коммунар» газеталарында шигырьләре баҫтыра, «Малахи парне» («Тәүге бүләк», булыуы 1933), «Комсомолия» («Комсомолия», Булыуы 1933), «Пирен çамрăклăх» («Беҙҙең йәшлек», 1935) китаптарын нәшер итә.
1941 йылда Сабарда 3000 дана тираж менән «Фронт хикәйәләре» («Фронт хикәйәләре») китабы сыға.
Әҙәбиәт
Төркөм:Сыуаш яҙыусылары
Төркөм:Ленинград дәүләт журналистика институтын тамамлаусылар
Вырумаа һөнәри белем биреү үҙәге
Вырумаа һөнәри белем биреү үҙәге (Võrumaa Kutsehariduskeskus, аббревиатураһы VKHK) Вяймела ҡаласығында урынлашҡан уҡыу йорто (Вырумаа, Эстония), уҡыу йорто юғары, урта һөнәри белем биреү һәм белгестәрҙе алдан әҙерләү программаларын тәҡдим итә.
Уҡыу йорто корпустарының майҙаны 6200 м² тәшкил итә.
Тарихы
Мәғариф үҙәгенә 1999 йылдың сентябрендә ике техникумдың ― ауыл хужалығы һәм сәнәғәт техникумының — ҡушылыуы һөҙөмтәһендә нигеҙ һалына. Выруск сәнәғәт техникумы 1925 йылда нигеҙләнә һәм ағас һәм металл эшкәртеү күнекмәләренә өйрәтеүгә махсуслаша. 1920 йылда Выруск ауыл хужалығы мәктәбе базаһында нигеҙләнгән Вяймела ауыл хужалығы техникумы ауыл хужалығы һөнәрҙәре буйынса белем бирә.
1999 йылда мәғариф үҙәгенә 410 студент ҡабул ителә. Бөгөн уларҙың һаны 900-ҙән ашыу кеше тәшкил итә.
2008 йылдың 11 ғинуарында үҙәктә яңы техник лаборатория асыла.
Уҡыу-уҡытыу программалары
2007 йылда Вырумаа профессиональ белем биреү үҙәге халыҡ-ара Arch of Europe наградаһына лайыҡ була.
Передел (Яда ҡушылдығы)
Передел  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яда йылғаһының һул ярына тамағынан 6,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Вырумаа һөнәри белем биреү үҙәге
Уҡыу-уҡытыу программалары
Вырумаа һөнәри белем биреү үҙәге халыҡ-ара «Эразмус» университет программаһына ҡушыла һәм VANKeR электрон белем биреү программаһында ҡатнаша.
Передел (Яда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карпатта бук урмандары
Карпаттағы кеше аяғы  баҫмаған  бук  урмандары  — Словакия (Вигорлатский лес, Гавешова, Рожок, Стужица)   һәм   Украина  биләмәләрендә  урынлашҡан   ҡурсаулы  район.
Дөйөм мәғлүмәттәр
2007 йылдан  ЮНЕСКО-ың  Бөтә Донъя  мираҫы исемлегенә индерелгән. Бер-береһенән айырым ун  ҡурсаулыҡтан  тора.
Улар барыһы ла Украиналағы  Рахов  тауҙарынан  һәм     Черногор  массивынан,  көнбайышта   Полонин  тауҙары һырты   аша ,   Словакияла   Буковске  Врхи     һәм   Вигорлат тауҙарына  тиклем  һуҙылған  үҙәктә  урынлашҡан. Дауамлығы 185 километрға  барып етә.
Ун ҡурсаулыҡ та -  кеше  ҡулы теймәгән,   аяғы  баҫмаған  урман өлгөһө булараҡ әһәмиәтле. Улар барыһы тәү   сафлығын һаҡлап ҡала алған, уртаса климатик   поястың  баһалап бөткөһөҙ  ҡатмарлы  экосистемаһы.
Бында буктың   (Бук европейский) биологик үҙенсәлектәрен  өйрәнеү, урмандың экологик структураһын  тикшереү  өсөн бөтә  шарттар  ҙа  бар.
2011 йылдың 28 июненән   ҡурсаулы  зонаға  ГГерманиялағы  боронғо бук  урмандары ла  индерелә.
Карпаттағы был урмандар  бук ағасының  һәм ундағы  бар тереклектең, экосистеманың  йәшәүен тәьмин  итеүсе  бар  төрҙәрҙең  ҡиммәтле  генетик  банкы  булып тора.
Карпаттың бук урмандары  иҫтәлекле урын ғына түгел, ә бөтә  ер шарының уникаль  хазинаһы  булып тора.
Был урмандар боҙлоҡ дәүере аҙағынан беҙҙең көндәргә  тиклем килеп еткән.
Тикшеренеү эштәре
Урмандарҙың майҙанын,  торошон,  структураһын, урынлашыуын, төҙөлөшөн,үҫешен, биотөрлөлөгөн  һ.б үҙсәнлектәрен  өйрәнеү  өсөн  өлгө майҙансыҡтары  алына. 1,6 км оҙонлоҡта һәр береһе  0,5-1  гектар итеп,  бөтөһе 36  стационар өлгө майҙансыҡтар алына.
Уларҙа геоботаник, тупраҡ, микологик  һүрәтләмәләр  эшләнә. Ағаслыҡҡа таксация, картирование үткәрелә. Тикшереүҙәр 20 йылға һуҙылып, күп эштәр  башҡарыла.
Көньяҡ –көнбайыш битләүҙә (Карпат аръяғы) диңгеҙ  кимәленән  400–1280 (1340) м   арауыҡта урынлашҡан.
Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы
Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы (13 июль 1925 йыл — 2017 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-нефтсе, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире, 1972 йылдан Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. 1982—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1955). Башҡорт АССР-ының 7—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1-се (1945) һәм ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Тәлғәт Шаһимәрҙән улы Дәүләтбаев 1925 йылдың 13 июлендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Хәйбулла ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылы) тыуа.
Карпатта бук урмандары
Тикшеренеү эштәре
Ҡайһы бер урындарҙа (г.Стой) урмандың өҫкө сиген  төҙөй. Төньяҡ- көнбайыш битләүендә (Карпат  яны) – диңгеҙ кимәленән  450–800 м  арауыҡта  урынлашҡан.
Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы
Биографияһы
1937 йылдан 1941 йылға тиклем Өфө гелогия-эҙләнеү техникумында уҡый. Диплом алғас, 1941—1942 йылдарҙа Хәйбулла районының финанс бүлегендә һалым буйынса бухгалтер, инспектор булып эшләй. Артабан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла: 1942—1947 йылдарҙа Көньяҡ Урал пулемёт училищеһы курсанты, отделение командиры, кесе лейтенанттар әҙерләү буйынса армия курсы курсанты, уҡсылар батальоны, мотоциклетлы механикалаштырылған батальон комсоргы. 1945 йылдан партия ағзаһы.
Карпатта бук урмандары
Тикшеренеү эштәре
Урмандар уртаса (әүҙем температуралар суммаһы 2200о - 2400о)   һәм  һалҡынса   (әүҙем  температуралар суммаһы  1800 - 2400)  булған  климатик  зоналарҙа формалашҡан.
Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1952 йылда Өфө нефть институтын тамамлай;
Карпатта бук урмандары
Тикшеренеү эштәре
Уңайлы шарттар булған урындарҙа   бук климакслы  төркөмсәләр төҙөй. Көнбайыштан көнсығышҡа  ҡарай  тау  һырттарының   бейеклеге, ҡеүәте арта  бара. Ағастар йәштәре буйынса  бик ныҡ  айырылалар. Уртаса йәше – 260-280, максимум – 370  йәш. Айырым ағастар   450-500 йәшкә  етәләр. Бук урмандары   аҫтында тау-урман  ауыр- һәм уртаса ҡомло, ҡырсынлы тупраҡ өҫтөнлөк итә. Гумус ҡатламы ҡеүәтле.
Бук урмандары  ҙур  биотөрлөлөк  менән айырылып торалар. (Чернявский Н.В., Ижик Г.В., Генык Я.В мәғлүмәттәре,  НЛТУ Украины, г.Львов, Украина) Угольск-Широколужанск урман ҡурсаулығында  һәм уның   буфер зонаһында  438 төр лишайник,  216 төр  бәшмәк,  434   төр мүк,  391 төр  ылымыҡ  асыҡланған.
Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1957 йылдан башлап (өҙөклөк менән) 1966 йылға тиклем Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире, быраулау бүлегенең етәксеһе вазифаһын башҡарыусы;
Карпатта бук урмандары
Биотөрлөлөк
Бында Европа континентендә осраған ағас  емереүсе  бәшмәктәрҙең  бөтө  төрҙәре бар. Сереп ятыусы бук ағасы олононда 57   төр ксилотроф табылған.
1029 төр көпшәле үҫемлектәрҙең араһында Украинаның  Ҡыҙыл китабына инеүселәр бар( Atropa belladonna, Lunaria rediviva, Epipactis helleborine, Lilium martagon, Scopolia carniolica, Epipactispurpurata, Epipactis microphylla)  һәм  бик  күп эндемиктар  бар.
Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1982—1986 йылдарҙа — БАССР-ҙың Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
30-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Карпатта бук урмандары
Биотөрлөлөк
Улар араһында һирәк осраусы эндемиктар:ер-һыу хайуандары (Ranadalmatina, Triturus montandoni  һәм Salamandra salamandra), һөйрәлеүселәр(Elaphe longissima и Coronella austriaca), ҡоштар(Сiconia nigra, Aquila pomarina, Grus grus иStrix uralensis), имеҙеүселәр (Rhinolophus hipposideros, Plecotus auritus, Felis silvestris).
Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
БАССР-ҙың 7—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Карпатта бук урмандары
Биотөрлөлөк
Бук урмандары тотороҡлолоғон, даимилеген һаҡлау һәләте буйынса  юғары дәрәжәлә булыуы менән айырылып тора.
Айырым урман булараҡ та, биосферала  тотҡан урыны(полифункциональ) менән дә әһәмиәтле
Урмандар йәшәү мөхите генә түгел, ә биотөрлөлөктө, генофондты һаҡлау урыны ла.
Бук урмандары –үҫемлектәр һәм хайуандар төрлөлөгөн һаҡлаусы бик ғәйәт мөһим урын.
Ирәмәл (йыр)
«Ирәмәл» — («Ирәмәле», «Иремель») — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
«Ирәмәл» йырының тарихы 1812 йылғы Ватан һуғышы менән бәйле. Йырҙы 1812-1814 йылғы хәрби походтарҙа атҡа менеп, ҡулына ҡорал тотоп һуғышта ҡатнашыуы яугир ҡатыны башҡарған. «Илкәйенә дошман баҫып инһә,
Кем генә һуң өйҙә ҡала икән?» - тип йырлай атына менәп ире менән яуға киткән ҡатын.
Йырҙың варианттары беренсе тапҡыр С.Ә.Галин 1962 йылда Силәбе өлкәһендә яҙып алынған, һүҙҙәре «Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар» (1974) йыйынтығында баҫтырылып сыҡҡан. Шулай уҡ Д. Ж.Вәлиев башҡарған яҙма һаҡланған.
Башҡарыусылар
«Ирәмәл» көйөнөң төҙөлөшө текстың ярты строфаһын ғына биләгән әҙ биҙәкле ике һөйләмдән тора. Йырҙы башҡарыусылар араһында Ф.Ә. Килдейәрова, Т. Х.Үҙәнбаева, М.Ә.Шаимова, А. Ғ. Ғәлимов һәм башҡалар бар.
Печёнка
Печёнка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Судогда йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вёшенская станицаһы
Вёшенская (ябай телмәрҙә Вёшки) — Ростов өлкәһенең төньяғындағы станица, Шолохов районының һәм Вёшенский ауыл биләмәһенең административ үҙәге һәм иң ҙур тораҡ пункты. Население — кеше.
Географияһы
Станица Дон йылғаһының һул ярында урынлашҡан. 1963 йылда, Михаил Александрович Шолоховтың депутат юллауы буйынса, «Мәскәү—Дондағы Ростов» автотрассаһы һәм Төньяҡ Ҡаф тауы тимер юлы үткән Миллерово ҡалаһын Дондың уң ярында ятҡан Вёшенскаяға ҡаршы урынлашҡан Базков станицаһы менән тоташтырыусы 145 км оҙонлоғондағы асфальт юлы һалынған.
Станица эргәһендә Вёшенская аэропорты урынлашҡан.
Тарихы
Вёшки тип йөрөтөлгән дон казактары ҡаласығын тәүге тапҡыр иҫкә алыу 1672 йылға ҡайтып ҡала. Вёшенская станицаһына, Булавин ихтилалында ҡатнашҡандары өсөн туҙҙырылған Чиганц станицаһы казактары күсеп килеү һөҙөмтәһендә, нигеҙ һалынған. Станицала бер ниндәй ҙә хужалыҡ предприятиеһы булмаған, сауҙа аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙарын лавкаларҙа һатыу аша алып барылған. XX быуат башында Вёшенская станицаһында 1200 яҡын кеше йәшәгән. 1913 йылда станица менән бергә Вёшенский йортонда, казак булмаған халыҡты иҫәпкә алмағанда, 36 989 казак йәшәгән. Станица казактары рус-япон, Беренсе бөтөн донъя һуғышы фронттарында алышҡандар.
Дон Ғәскәре өлкәһе башта Усть-Медведицкий округына ингән, Дон Ғәскәре өлкәһенә ҡараған Юғары Дон округы барлыҡҡа килгәс, Вёшенская станицаһы уның административ үҙәгенә әйләнгән. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы башланғас, станица большевиктарға ҡаршы торған Вёшенский ихтилалы үҙәгенә әйләнгән.
Вёшенская станицаһы был ерҙә тыуып үҫкән Михаил Шолоховтың әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ булған «Тымыҡ Дон» романы аша бөтөн донъяла танылыу алған. 1984 йылда яҙыусы үлгәндән һуң бында М. А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығы булдырылған М. А. Шолохов. 1981 йылдың 23 майында Дон йылғаһы ярында (скульптор А. Новиков һәм архитектор В. Климов) Шолоховтың ҡула (бронза) бюсы ҡуйылған.
1974—1975 йылдарҙа Вёшенская станицаһында һәм уның тирә-яғында «Кеше Анаһы» тип аталған хәрби драма (фильм) төшөрөлгән.
Мәҙәниәт
Станицала һәр яҙҙа йыл һайын, майҙың һуңғы йәкшәмбеһендә «Шолохов яҙы» фестивале уҙғарыла. Йыл һайын май айында Вёшенская ат һарайҙарында казак джигитовкаһы һәм һыбай йөрөү оҫталығында һынашыу мөмкинлеген биреүсе бәйге «Вёшенские шермиции» үткәрелә.
Фән һәм мәғариф
Станицала Бөтөн Рәсәй урмансылыҡ һәм урман хужалығын механизациялау фәнни-тикшеренеү институтының Көньяҡ-Европа урман ғилми-тикшеренеү тәжрибә станцияһы урынлашҡан (Ҡарағаә урамы, 59В). Станцияға 1949 йылда ВНИИЛМ филиалы булараҡ нигеҙ һалынған. Дон йылғаһы һыубаҫар туғайҙарында урман хужалығы һәм ваҡ йылғалар һыуһаҡлағыс зонаһын урманға байытыу яғынан тәҡдимдәр биреү менән шөғөлләнә.
Юғары уҡыу йорттарынан станицала, уның филиалы тип Профессионал инновациялар институтын атарға була.
Мәхмүт (Силәбе өлкәһе)
Мәхмүт (Махмутова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ғәшер ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Ауылға терһәк ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
Грешнов Владимир Михайлович
Грешнов Владимир Михайлович (14 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988—2003 йылдарҙа металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеү машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире, 2007 йылдан — теоретик механика кафедаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
Биографияһы
Владимир Михайлович Грешнов 1949 йылдың 14 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
1974 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм шул ваҡыттан ошо вузда (артабан Өфө дәүләт авиация техник университеты) эшләй: инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, өлкән уҡытыусынан алып «Металдарҙы баҫым менән эшкәртеү машиналары һәм технологиялары» кафедраһының (хәҙер — нанотехнологиялар кафедраһы) мөдире, доценты, профессорына (1993) тиклем юл үтә. 2007 йылдан — теоретик механика кафедраһы мөдире. 1992 йылда «Метал эшкәртеү технологияһында үтә һығылмалылыҡты тикшереү һәм уны файҙалы ҡулланыу ысулдары» темаһы буйынса «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Уның ҡатнашлығында булдырылған технологиялар (үтә һығылмалылыҡ шарттарында ракета-космик техника өсөн деталдәрҙе штамплау, автомобилдәр төҙөүҙә беркетеү әйберҙәрен һыуыҡ күләмле штамплау) элекке СССР предприятиеларына индерелгән.
Ҙур һығылмалы деформацияларҙың физика һәм механика өлкәһендә һәм металдарҙы баҫым менән эшкәртеүҙә белгес. «Ҡом сәғәте» схемаһы буйынса металдарҙы преслауҙың яңы ысулын эшләй. Ҡайнар күләмле штамплауҙы керамик штампта тәүге тапҡыр булып башҡара. Керамик штамптың иҫәп һәм проектлау нигеҙҙәрен, металдарҙың үтә һығылмалы деформацияһының теоретик моделен эшләй, дифференциаль штамплауҙы тәҡдим итә. Авиация двигателдәре деталдәрен һәм ракета-космик техниканың яуаплы деталдәрен штамплау технологиялары Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе илдәренең машина төҙөү преприятиеларына индерелә.
28 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлыҡтарына һәм патенттарына эйә. 90-дан ашыу баҫма эштәр авторы.
Әҙәбиәт
Инженеры Урала: Энциклопедия / Рос. инженер. акад. Ур. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н. И. гл. ред. и др.]. — Екатеринбург : Уральский рабочий, 2001. — 694, [1] с. : портр.; 27 см. С.150
Зелёный Жистинец
Зелёный Жистинец — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Icecast
Icecast — цифрлы аудио һәм видеотапшырыуҙарҙы ағымлы ойоштороуға тәғәйенләнгән ирекле программа тәьминәте. Уның эшләүен Xiph.Org Foundation тәьмин итә.
Техник деталдәре
Icecast сервер программаһы булып тора, ул   Ogg Vorbis, Opus, MP3, Theora, AAC, AAC Plus һәм NSV кеүек төрлө форматлы цифрлы ағымдарҙы таратырға һәләтле.
Бирелмәләр  HTTP стандарт протоколы   йә SHOUTcast протоколы буйынса тапшырыла.
Icecast  Nullsoft  компанияһының SHOUTcast программаһына оҡшаған, ләкин мөмкинлектәре киңерәк һәм күберәк төрлө форматтағы ағымдарҙы эшләтә ала. Бирелмәләрҙе тапшырғанда Icecast UTF-8-ҙәге тегтар менән эшләй, был русса аннотациялы  трансляция ойоштороу мөмкинлеген бирә.
Станьял Виталий Петрович
Станьял Виталий Петрович (ысын исеме Виталий Петрович Никитин; 01.01.1940, Сыуаш АССРның Чебоксар районы Бәләкәй Сөндөр ауылы) — әҙәбиәт белгесе, шағир, публицист, йәмәғәт итальян композиторы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, филология фәндәре кандидаты (1984), СССР Журналисттар союзы ағзаһы (1968). Тыуған яҡты өйрәнеүселәр берлеген (1991), Сыуаш милли конгресын ойошторусыларҙың береһе (1992).
Биография
Виталий Петрович 1940 йылдың 1 ғинуарында Сыуаш АССРның Чебоксары районы Бәләкәй Сөндөр ауылында тыуа.
1962 йылда Сыуаш дәүләт педагогика институтын тамамлай. Уҡыу ваҡытында «Йәш коммунист», «Советская Чувашия», «Коммунизм ялауы» газеталарында мәҡәләләр яҙа, уҡытыусы-методист булып эшләй.
1969 йылдан Сыуаш дәүләт университетында уҡыта, Сыуаш әҙәбиәте кафедраһы мөдире.
1993-2010 йылдарҙа Сыуаш дәүләт гуманитар фәндәр институтында өлкән фәнни хеҙмәткәр, әҙәбиәт белеме һәм фольклористика бүлеге мөдире булып эшләй.
1991 йылда уның инициативаһы менән 1921 йылда «Тыуған яҡты өйрәнеү йәмғиәте» тип аталған сыуаш тыуған яҡты өйрәнеүселәр союзы торғоҙола. 1991-2008 йылдарҙа Виталий Станьял Сыуашстан тыуған яҡты өйрәнеүселәр союзы рәйесе булып эшләй. Уның етәкселегендә республикала тыуған яҡты өйрәнеү буйынса әүҙем эш алып барыла, район тарихы буйынса китаптар нәшер итә башлай, райондар энциклопедияларын төзи. 1991 йылдан Сыуаш Милли Академияһы вице-президенты. 1992 йылдан-чуваш милли конгрессының вице-президент. Сыуаш халыҡ академияһы һәм Сыуаш тыуған яҡты өйрәнеүселәр союзының почетлы президенты.
Т.Иванов, А. Андреев, В. Рҙай, Г. Тал-Мрза, Д. Петров-Юман, П. Хузангай, М. Сеспель, Г. Тимофеев мираҫын, бәләкәй жанр, этнология һәм җирле культуралар тарихын, Сабака районы халҡының тарихын, мәҙәниәте һәм көнкүрешен өйрәнә. 80нән артыҡ ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар, дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары, шулай уҡ ижади йыйынтыҡтар авторы.
Сығанаҡтар
Төркөм:Сыуаш яҙыусылары
Төркөм:Сыуаш дәүләт педагогика университетын тамамлаусылар Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
Ҡуғанаҡ
Ҡуғанаҡ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһына тамағынан 700 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шапиро Семён Вольфович
Шапиро Семён Вольфович (Валентинович) (22 май 1932 йыл, Мәскәү, СССР — 30 июль 2018 йыл, Өфө, Башҡортостан Республикаһы) — ғалим, инженер‑электротехник, профессор (1995 йыл), техник фәндәре докторы (1992 йыл), Өфө дәүләт нефть техник университетының почетлы профессоры, Соросов профессоры,  Башҡортостан Республикаһының юғары белем биреү алдынғыһы, Рәсәй Федерацияһының юғары белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре, озон  буйынса халыҡ-ара ойошмалар ағзаһы. Электр машиналары, трансформатор, йышлыҡ үҙгәрткестәр, инвертор һәм озонлаштырыу өлкәһендә эшләй.
Биографияһы
Семён Вольфович Шапиро 1932 йылдың 22 майында  Мәскәүҙә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Рогачев ҡалаһында ) тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Сыуашстанда Кесе һәм  Оло Бикшихала эвкуацияла була.
1950 йылда 597-се (№ 150) урта мәктәпе көмөш миҙалға  тамамлай һәм инженер-электромеханик һөнәре буйынса  Мәскәү энергетика институтына  уҡырға инә.
1956—1957 йылдарҙа институтты отличие менән тамамлағандан һуң, юллама  буйынса 426-сы п/я предприятиеһында (699-сы Мәскәү завод — «Машиноаппарат» ) эшләй башлай.
1957—1970 йылдарҙа ассистент булып эшләй, һуңынан — Горький политехник институттта электр машиналары кафедраһы доценты була. 1961 йылда «Современные статические электромагнитные преобразователи частоты и их расчёт» темаһына диссертация яҡлай. 1968—1969 йыл дарҙа «Теория трансформаторов, регулируемых изменением подмагничивания» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, һуңғараҡ, уны яҡлау һөҙөмтәләре алты йыл үткәндән һуң дәғүәләнгәс, шул асыҡлана: диссертация Юғары аттестация комиссияһы тарафынан кире ҡағыла.
1970 йылда Мәүлитов Рифат Рәхмәтулла улы профессор Бамдас Александр Маркович етәкселегендә 16 кешенән торған ғилми коллектив составында уны Өфө авиация институтына саҡыра, бында яңы фәнни мәктәп ойошторола. 1972—1974 йылдарҙа— электр машиналары һәм аппараттар кафедраһы мөдире. 1971—1992 йылдарҙа — теоретик һәм дөйөм электротехника кафедраһы профессоры.
1974—1984 йылдарҙа  — «Өйөрмә» йышлыҡтағы ярымүткәргестәрҙең Махсус конструкторлыҡ -технология бюроһы  — Өфө авиация институты базаһында  БАССР-ҙа беренсе хужалыҡ иҫәбендәге фәнни предприятиеның директоры һәм баш инженеры.
1977 йылда «Теоретические основы синтеза базисных электромагнитнотиристорных исполнительных устройств» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1986 йылдан — СССР Фәндәр академияһының яңы ойошторолған Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтының ғилми секретары була.
1988 йылдан — Өфө «Геофизприбор» производство берекмәһенең яңы  «Геотрон» Махсус конструкторлыҡ-технология бюроһы  директоры (1991 йылда үҙ аллы предприятие итеп үҙгәртелә —  «Геозон» Махсус конструкторлыҡ-технология бюроһы,  ә шунан —  Махсус конструкторлыҡ-технология бюроһы «Эколс Лтд» бәләкәй предприятиеһы).
1989 йылда «Основы проектирования и синтеза частотно-регулируемых тиристорных источников питания электротехнологических установок повышенной частоты» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1991 йылда Украина Фәндәр академияһының Электродинамика институтында «Основы проектирования и синтеза частотно-регулируемых тиристорных источников питания электротехнологических установок повышенной частоты» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, был инде иҫәбе буйынса дүртенсе була, ул 1992 йылда ҡабул ителә.
1991—1999 йылдарҙа — «Эколс Лтд» Махсус конструкторлыҡ-технология бюроһы директоры.
1992 йылда Мәскәү технология институтының Өфө филиалына профессор һәм физика кафедраһы мөдире итеп саҡырыла, уны 2016 йылға тиклем етәкләй.
2016 йылдан ― Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы.
Семён Вольфович Шапиро 2018 йылдың 30 июлендә Өфөлә вафат була. Көньяҡ зыяратында ерләнә.
Уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлеге
Йышлыҡ һәм магнитотиристорлы үҙгәрткестәре, радиоҡоролмалар туҡланыу сығанаҡтары, юғары тиҙлектәге инструмент өсөн йышлыҡ арттырыусыларҙы, электроэрозион эшкәртеү өсөн импульс булдырыусыларҙы, электр технологиялары менән идара итеү системалары, сәнәғәт тәғәйенләнешендәге  юғары йышлыҡтағы озонаторҙар  төҙөү һәм  проектлау өлкәһендә эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге һөҙөмтәләре СССР, БАССР һәм Рәсәй Федерацияһының оборона һәм машина сәнәғәте предприятиеларына индерелгән.
Өфө дәүләт авиация техник университеты һәм Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында фәнни мәктәп ойоштора, 45 фән кандидатының һәм докторының әҙерләүсеһе һәм ғилми етәксеһе була.
«Электротехнические комплексы и информационные системы» фәнни журналына нигеҙ һалыусы һәм уның баш мөхәррире.
320-нән ашыу фәнни эше, шул иҫәптән 16 монография һәм 60 уйлап табыу — Рәсәй, АҠШ, Канада һәм Швеция таныҡлыҡтары һәм патенттары авторы.
Bitcoin Foundation
Bitcoin Foundation —  АҠШ-тың Эске килемдәр хеҙмәте тарафынан Сиэтлда хәйриә фонды булараҡ теркәлгән ойошма (йәғни ағзалыҡ взностары хәйриә иғәнәһе итеп түгел, ә бизнес өсөн сығымдар тип иҫәпкә алына). Фонд 2012 йылдың сентябрендә асыла, уставында «Bitcoin криптографик средстволарын стандартлаштырыу, һаҡлау һәм бөтә донъя халҡы мәнфәғәтендә ҡулланыуҙы дәртләндереү» маҡсаты ҡуйыла. Фондтың ойошторолоу моделе  Linux Foundation'дыҡына оҡшаш һәм башлыса Bitcoin технологияһына бәйле компанияларҙың гранттары иҫәбенә финанслана.
Ойошманың булышлыҡ күрһәтеү хеҙмәтенең адресы итеп  Bank of America бинаһы (Washington, D.C. 700 13th Street NW, Suite 600 Washington, DC 20005 USA)  аталған.
Ойоштороу документацияһына ярашлы,   Гэвин Андресен, Чарльз Шрем, Марк Карпелис, Питер Весснес, Роджер Вер һәм Патрик Мёрк фондты ойоштороусылар булып тора.
Bitcoin'дың баш эшкәртмәсеһе Гэвин Андресен  «баш ғилми белгес» (chief scientist) статусына эйә.
Мармылев
Мармылев (Мармылево) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 232 кеше. Почта индексы — 450014, ОКАТО коды — 80252818004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Побойка
Побойка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/244/46 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҡы ваҡиғалары (1990)
Баҡы ваҡиғалары (1990) йәки Ҡара ғинуар (Qara Yanvar) йәки шулай уҡ Ҡанлы ғинуар (Qanlı Yanvar) — Совет армияһы подразделениелары тарафынан Әзербайжан ССР-ы баш ҡалаһы Баҡыла 1990 йылдың 20 ғинуарына ҡараған төндә сәйәси оппозицияны баҫтырыу. Әзербайжан оппозицияһы протест акцияларына тиклем Баҡы әрмән халҡына әзербайжандар яғынан ҡаршы көс ҡулланыла.
Райондарҙағы хәлдәр
Ҡара ғинуар ваҡиғалары үҙгәртеп ҡороу осоронда Ҡарабах конфликты сиктәрендә киң ҡолас ала. 1989 йылдың июлендә Әзербайжанда Әзербайжан Халыҡ фронты (НФА) сәйәси ойошмаһы ойошторола, ул Әзербайжан милли хәрәкәте башына тора. Әлеге хәрәкәттең үҫешеүе туранан-тура Ҡарабах мәсьәләһе менән бәйле.
Ҡарабах көрсөгөн хәл итеү өсөн үҙәктең уңышһыҙ маташыуҙары һәм республика етәкселегенең Әзербайжан милли мәнфәғәттәрен яҡлай алмауы, шул уҡ ваҡытта ҡасаҡтарҙың аяныслы хәле һәм күп һанлы башҡа дәғүәләр декабрҙә ӘХФ (НФА) етәкселеге аҫтындағы халыҡ күтәрелешенә килтерә. Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советының элекке рәйесе Аяз Моталибов хәтерләүенсә, 1989 йылдың 25 декабрендә уға Республика Компартия Үҙәк Комитетының беренсе секретары Абдурахман Везиров шылтырата: ''«Һәләкәт алдында торабыҙ, һәм беҙ Мәскәүҙән ярҙам һорарға тейешбеҙ. Беҙҙең шлемдар һәм күҫәктәр менән ҡоралланған Эске эштәр ғәскәрҙәребеҙ юҡ бит. Улар Мәскәүҙән килгән бойороҡтарға ғына буйһона. Беҙ Эске эштәр министрлығынан һәм Министрҙар Советынан ғәскәрҙәр ебәреүҙе һораныҡ, юғиһә ҙур бәлә булыр ине».
1989 йылдың декабрь аҙағында Нахичевань АССР-ы территорияһындағы совет-иран сигендә көсөргәнешле хәл барлыҡҡа килә. 4-19 декабрь арауығында автономия халҡы һәм башҡа Әзербайжан ҡалаларынан килеүселәр сик буйына сығалар һәм инженер ҡоролмаларын емерәләр. 23 декабрҙә пограничниктар отряды командиры Жуковҡа ультиматум ҡуйыла: ул 31 декабргә тиклем ӘХФ ҡарарҙарына буйһонорға тейеш. Әммә Жуков урындағы телевидениела, ниндәй булһа ла агрессив ғәмәлдәр тыйыласаҡ, тип иҫкәртә. 31 декабргә ҡарата сик буйы зонаһында, СССР КГБ мәғлүмәттәре буйынса, 300-ҙән ашыу яныусы ҡатнашмалы шешәләр, һунар ҡоралы туплана .Тәғәйенләнгән көндө, 31 декабрҙә, йыйылған халыҡ Иран менән дәүләт сиген емерә. Меңгә яҡын әзербайжан, үҙҙәренең Ирандағы ватандаштарын менән күреү мөмкинлеге менән илһамланып (һуңынан 31 декабрь көнө Бөтә донъя әзербайжандарының теләктәшлек көнө итеп иғлан ителә), Аракс йылғаһы аша кисеп сығалар. Иран яғынан сыуалыштарҙа яҡынса 800 кеше ҡатнаша. 1990 йылдың 10 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан «Нахичевань АССР-ы территорияһында СССР дәүләт сиге буйынса законды тупаҫ боҙоу тураһында» тигән ҡарары ҡабул ителә һәм ҡәтғи рәүештә килеп сыҡҡан хәлде шелтәләй. Әзербайжан халыҡ фронты Нахичевань автономияһында башланған хәрәкәтте республика үҙаллылығы өсөн көрәштең ҡушма өлөшө булараҡ ҡабул итә. Бынан тыш, Совет армияһы частарын Нахичевань АССР-ынан көсләп сығара башлайҙар. Совет-иран сигенең башҡа участкалары ла боҙола. Барыһы 700 километрлыҡ сик буйы емерелә.
29 декабрҙә Джалилабадта Халыҡ фронты активистары партия комитеты бинаһын баҫып ала, бер нисә тиҫтә кеше яралана. 11 ғинуарҙа Халыҡ фронтының радикаль ҡарашлы ағзалары бер нисә административ бинаны яулай һәм, «НКАО буйынса мәсьәләне тиҙ арала хәл итеүгә Мәскәүҙең иғтибарын йәлеп итеү» өсөн республика көньяғында Ләнкәран ҡалаһында власты үҙ ҡулына алалар. 1989 йылдың көҙөндә — 1990 йылдың башында Халыҡ фронты район бүлектәре КПСС райкомдарының 27 секретарын ҡолата.
Баҡыла сыуалыштар
Райондарҙан тыш республиканың баш ҡалаһы Баҡыла хәлдәр ҡатмарлаша. 1990 йылдың 3-4 ғинуарында Баҡы төп магистралдәрендә һәм ҡала тирәһе трассаларҙа Әзербайжан халыҡ фронтының тәүге пикеттары барлыҡҡа килә, уларҙың һаны артабан арта бара. Пикет аша үткән бөтә машиналар, шул иҫәптән хәрби машиналары, тикшерелә, шулай уҡ пассажирҙар ҙә тентеүгә дусар ителә. 6-8 ғинуарҙа Фәндәр академияһы бинаһында Халыҡ фронтының 3-сө конференцияһы асыла, уның барышында ойошманың радикалдар лагерында ҡалырға теләмәгән либераль өлөшө бүленеп сыға. 11 ғинуарҙа Халыҡ фронты Баҡыла хөкүмәттең эшһеҙлегенә протест йөҙөнән массауи митинг ойоштора. Халыҡ фронтының 1990 йылдың мартына тәғәйенләнгән Юғары Советҡа һайлауҙарҙа еңеү мөмкинлеге күҙаллана ине.
13 ғинуарҙа Баҡыла Ленин исемендәге майҙанда митинг башлана, йыйылған халыҡ Әзербайжан ССР-ы Компартияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары Абдурахман Вәзировтың отставкаға китеүен талап итә, сөнки ул Таулы Ҡарабахта һәм уға яҡын яҡын ерҙәрҙә әзербайжан халҡының хәүефһеҙлеген тәьмин итә алмаған. Ошо уҡ митингыла Милли оборона советы булдырыла, уны Эльчибей етәкләй. Халыҡ фронты ағзаһы Хикмәт хажи-заде раҫлауынса, Милли оборона советы республиканың партия етәкселеге рөхсәтенән булдырыла. Шул уҡ көндө Нахичевань АССР-ы Юғары Советы сессияһы Нахичевань АССР-ының СССР составынан сығыуы тураһында ҡарар ҡабул итә һәм үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Шул уҡ көндө Баҡыла әрмәндәрҙе ҡырыу башлана. Кешеләрҙе үрге ҡат балкондарынан ырғыталар, күмәкләп әрмәндәргә ташланалар һәм уларҙы үлемесле хәлгә еткергәнсе туҡмайҙар. Урындағы власть органдары, шулай уҡ ҡалала торған 12-меңлек СССР эске эштәр ғәскәрҙәре контингенты һәм Совет армияһы частары, хөкүмәт объекттарын һаҡлау менән генә сикләнеп, килеп сыҡҡан хәлгә ҡыҫылмайҙар. Версияларҙың береһе буйынса, Әрмәнстандан ҡасҡан әзербайжандар урындағы әрмәндәргә һөжүм итә башлайҙар.
Профессор, юридик фәндәр докторы В. В. Лунеев фекеренсә, ҡыйралыш Халыҡ фронты митингыһында әзербайжан Мамедовты үлтерелеүе тураһындағы хәбәрҙән башлана, шул уҡ ваҡытта Мамедов иптәштәре менән әрмән Ованесовты фатирынан ҡыуып сығарырға маташа һәм ошо сәбәпле Ованесов ҡулынан һәләк була.