cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эйзенхауэр Дуайт Дэвид
Һуғыштан һуңғы карьераһы
1945 йылдың ноябренән 1947 йылдың февраленә тиклем АҠШ-тың ҡоро ер ғәскәрҙәре штабы начальнигы вазифаһын башҡара.
1947 йылдың июнендә Колумбия университеты президенты итеп һайлана, поста эшләгәндә милли әһәмиәткә эйә булған проблемаларҙы тикшереү менән шөғөлләнгән Америка ассамблеяһын ойоштора. Колумбия университеты Нью-Йорктың африка-американдар йәшәгән Гарлем районында урынлаша, һәм бында аҡ тәнлеләргә ҡурҡыныс янауы билдәле, шуға күрә университетҡа эшкә йөрөгән сағында Эйзенхауэр кеҫәһендә пистолет йөрөтөргө мәжбүр була.
Күп кенә университеттарҙың почетлы ғилми дәрәжәләренә эйә булһа ла Эйзенхауэр юғары академик регалияларҙың фәндәрҙе үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн түгел, ә Икенсе донъя һуғышы барышындағы хәрби ҡаҙаныштары өсөн бирелеүен яҡшы аңлай. Шуға күрә университет профессураһы менән тәүге осрашыуында уҡ ул ғалим шөһрәтенә дәғүә итмәүе һәм академик мәсьәләләрҙе хәл иткәндә профессорҙарҙың фекеренә таянасағы тураһында белдерә. Университет президенты булараҡ эшен башҡарғанда ул тәүлегенә 15-әр сәғәт эшләй, өҫтәүенә уның кабинетына ишек һәр саҡ асыҡ була.
1948 йылда Эйзенхауэр мемуарҙарының «Европаға тәре походы» тип аталған беренсе баҫмаһы донъя күрә, был китап йәмәғәтселектә ҙур шаңдау тыуҙыра, һәм авторына 476 250 доллар саф табыш килтерә (һалым идаралығы Америка геройына, уның әҙәбиәтсе булмауын иҫәпкә алып, ҙур һалым ташламалары яһай). 1966 йыл аҙағынае 1,7 млн дана китап һатыла, был китап 22 телгә тәржемә ителә.
Президент карьераһы
АҠШ вице-президентлығына кандидат Ричард Никсон коррупцияла ғәйепләнә, был хәл 1952 йылғы АҠШ президентын һайлау кампанияһы өсөн көтөлмәгән һәм көслө хәүеф була. Һайлаусылары алдында үҙен нисек тә аҡлау өсөн Никсонға махсус телевизион программа ҡулланырға тура килә, ул телекомментаторҙарҙың бер-бер артлы, алмашлап биргән һорауҙарына яуап бирергә тейеш була. Был тапшырыуҙарҙы туғыҙ миллионға яҡын кеше (һайлаусыларҙың яртыһы) ҡарай һәм тыңлай. Шуға ҡарамаҫтан Никсон Эйзенхауэрҙың ышанысын яулаған кеше — һигеҙ йыл буйы Никсон президент Эйзенхауэр хакимиәтендә вице-президент вазифаһын биләй, өҫтәүенә Никсондың ҡыҙы Эйзенхауэрҙың ейәнендә кейәүҙә.
Тауыш биреү һөҙөмтәһе буйынса Эйзенхауэр 531 выборщиктың 442 тауышын алыуға өлгәшә (һайлаусылар тауышының 55 проценты), һәм 6,5 млн артығыраҡ тауыш йыйып, Демократик партия вәкилен еңә.
Журналистар «һигеҙ миллионер һәм бер һыу үткәргес эшсеһе хөкүмәте» тип атаған президент командаһы Эйзенхауэрға байтаҡ ҡына тулҡынланыуҙар килтерә: ЦРУ директоры Аллен Даллестың ҡустыһы Джон Даллес АҠШ-тың Дәүләт секретары итеп тәғәйенләнә; АҠШ-тың Оборона министры посын «General Motors» компанияһының элекке идараһы етәксеһе Чарльз Уилсон ала; Аҡ йорт штаты начальнигы Шерман Адамсҡа, коррупцияла ғәйепләнгәнгә күрә, отставкаға китергә тура килә.
Власҡа килгәндән һуң Эйзенхауэр Кореялағы һуғышты туҡтата. Ләкин бынан алда, 1953 йылда, Окинаваға ике атом бомбаһын алып барыу тураһында приказ биреп, КХДР-ҙы тыныслыҡ тураһында килешеүгә ҡул ҡуйырға мәжбүр итергә тырышып ҡарай.
Америкаға ҡаршы эшмәкәрлек буйынса комиссияның эшен туҡтатыу, "һул яҡ ҡараш" өсөн эҙәрлекләү практикаһын бөтөрөү һәм сенатор Джозев Маккартиҙы дискредитациялауҙың тамамланыуы, һис шикһеҙ, президент булараҡ Эйзенхауэрҙың яҡшы эше тип билдәләргә була.
АҠШ штаттары араһында автомагистралдәр системаһын төҙөү президент булараҡ Эйзенхауэрға мәртәбә өҫтәй. Был система 1956 йылда федераль закон акты ҡабул ителгәс төҙөлә башлай.
СССР менән мөнәсәбәттәре
Эйзенхауэр ике тапҡыр — 1955 йылда Женевала һәм 1959 йылда АҠШ-та — юғары кимәлдә Совет — Америка осрашыуҙарын үткәрә. КПСС һәм Совет хөкүмәте етәксеһе Хрущёв Никита Сергеевич АҠШ-ҡа 1959 йылдың 15-27 сентябрендә бара, әммә был осрашыуҙар бер ниндәй ыңғай һөҙөмтә лә бирмәй. 1960 йылдың майында Свердловск янында Американың разведка самолеты U-2 атып төшөрөлә. Был хәл Совет-Америка мәнәсәбәттәрен ҡырҡыулаштыра.
Президентлыҡтан киткәс
1960 йылда после Эйзенхауэрҙан һуң АҠШ президенты итеп Джон Кеннеди һайлана. Аҡ йорттан киткәс, Эйзенхауэр сәйәсәттән дә китә. 1968 йылдың майында ул дүртенсе тапҡыр инфаркт кисерә. Ул Вашингтонда Уолтер Рид исемендәге хәрби госпиталдә ятып дауалана, ҡатыны Эйзенхауэр Мейми уның янында була. 1969 йылдың 28 мартында Эйзенхауэр вафат була. Техас штатының Абилин ҡалаһында мемориаль музей һәм президент китапханаһы территорияһында ерләнә.
Кәлән манараһы
Кәлән манараһы, Бохара манараһы булараҡ та билдәле, (Минаре́т Каля́н, Minorai Kalon;  —  «Мөһәбәт манара») — Бохара манараһы ҡалаһының тарихи үҙәгендәге йома мәсете (Үзбәкстан), ҡарахани Арыҫлан-хан (1102-1130) 1127 йылда төҙөткән, был хан ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеге менән танылған.
Кәлән манараһы Бохараның символы булып тора; ҡаланың иң бейек һәм иң боронғо архитектура ҡомартҡыларының береһе;  мосолман шәреғенең ошондай ҡоролмалары араһында иң күренеклеләренең береһе.
Иртә Урта быуат манараһы, ул Мири Ғәрәп һәм Әлим-хан мәҙрәсәләре менән берҙәм архитектура ансамбле тәшкил итә. Бохараның тарихи үҙәгендәге башҡа ҡомартҡылар менән бергә нә Үзбәкстандың ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Кәлән манараһы ҡарахани Арыҫлан-хан ваҡытында төҙөлгән йәмиғ мәсете, уны Баҡо оҫта етәкселегендә һалғандар. Башта уға ағас манара ҡуялар, әммә ул ни сәбәптәндер төҙөлөш бөтөү менән үк йығылып төшә. . 1127 йылдың уны ҡабаттан төҙөйҙәр, был юлы тулыһынса береһе яндырылған кирбестән һалалар. Манараһы үҙгәрешһеҙ һаҡланған тиерлек.
Бер нисә функцияны үтәгән: унан аҙан ҡысҡырғандар, ҡарауыл да шунда торған, ситтән килгәндәргә юл күһәтеүсе "маяк", йәшәргә ҡалғандар, күрәһең та булған.
1920 йылда ҡыҙыл армия һөжүме ваҡытында манара уттан зыян күрә. Ул тиҙ арала тергеҙелә.
1924 йылда стенаһының бер өлөшө һәм кәрәҙле  манараһы яңынан тергеҙелә. 1960 йылда Очил Бобомуродов оҫта ер аҫты өлөшөн һәм нигеҙҙе нығыта. 1997 йылда Бохараның 2500йыллығына манара тергеҙелә, иң яҡшы оҫталар капиталь реконструкция үткәрә. Артабанғы йылдарҙа ла ҙур булмаған  реставрация үэштәре үткәрелә тора.
Фашизм ҡорбандары мемориалы (Шахты)
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Шахты ҡалаһын 1942 йылдың 22 июленән алып 1943 йылдың 12 февраленә тиклем Гитлер ғәскәрҙәре оккупациялай. Фашистар ҡалала үҙ тәртиптәрен урынлаштыра башлай, ләкин ҡала халҡы ҡаршылаша. Оккупанттар тиҙ арала ҡалала таш күмер сәнәғәтен тергеҙергә теләй. Таусылар быға ҡаршы була. Шул ваҡыт фашистар таусыларҙы ғаиләләре менән ҡулға ала башлай. Красин исемендәге шахта шурфы улар өсөн туғандар ҡәберлегенә әйләнә. Ҡала халҡын махсус йыһазландырылған майҙандарға ҡыуып килтерәләр һәм аталар, ә күптәрен шахтаға тере көйө ташлайҙар. 1942 йылдың 5 октябрендә Шахты подпольеһы етәкселәренең береһе Клименко Иван Тимофеевич ҡулға алына. Фашистар уны язалау өсөн шахта шурфы янына килтерәләр. Ул ғорур рәүештә оккупанттарға: «Еңеү барыбер Ҡыҙыл Армия яғында буласаҡ!», тип ҡысҡыра. Иван Тимофеевич фашисты эләктереп ала ла, уның менән бергә шахта үҙәгенә ташлана. Шундай уҡ батырлыҡты подпольела эшләүсе Ольга Андреевна Мешкова эшләй. 1942 йылдың ҡышында ул балаларын күреү өсөн йәшерен рәүештә өйөнә ҡайта. Ләкин гестаповсылар уны эҙәрлекләйҙәр һәм тотоп алалар. Атыр алдынан бер гестаповсы уның мамыҡ шәлен сисеп алырға теләй. Ләкин Ольга язалаусыны эләктереп ала һәм уның менән бергә шахта шурфына ташлана. Хәҙер Октябрь революцияһы ҡасабаһында мәҙәниәт Һарайы уның исемен йөрөтә (Михайлов урамы, 23). Оккупация ваҡытында 3500-ҙән артыҡ ҡала халҡын Красин исемендәге шахта үҙәгенә ырғыталар.
Һүрәтләү
Мемориалдың үҙәгендә — 8 метрлыҡ хәсрәтле шахтер фигураһы, ул ике обелиск араһында. Обелисктар шахта янындағы убаны символлаштыралар. Шахтерҙың ҡулында Мәңгелек ут алдыры, ул уны юғары күтәргән. Скульптура төркөмөнән һулда — ҡәберлек стенаһы. Уның уйымдарында шахтёр каскалары урынлаштырылған. Шунда уҡ — ҡара лабрадориттан эшләнгән фашизм ҡорбандары иҫтәлегенә ҡәбер ташы. Мемориал авторы — Ростов архитекторы Р. А. Муродян һәм скульптор И. И. Резниченко. Фашизм ҡорбандары мемориаль комплексы — Көнсығыш Донбасс территорияһында иң ҙур туғандар ҡәберлегенең береһе.
Ҡантүк
Ҡантүк (Кантюковка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 214 кеше. Почта индексы — 453167, ОКАТО коды — 80249848004.
Географик урыны
(Салауат): 9,68 км
Билдәле кешеләре
Ҡантүков Рәфҡәт Әбделхәй улы]( 1953, 23 август) — Ҡазан ҡалаһы трансгаз газпромы ООО-һы генераль директоры, Татарстан Республикаһының Дәүләт советы депутаты, Рәсәй Федерацияһының Технологик фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Урманташлы
Урманташлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ташла йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнәби-Урсай ауыл Советы (Миәкә районы)
Йәнәби-Урсай ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Йәнәби-Урсай ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кизеветтер Александр Александрович
Кизеветтер Алекса́ндр Алекса́ндрович (10 (22 май) 1866, Санкт-Петербург – 9 ғинуар 1933, Прага) — урыҫ тарихсыһы, публицист, сәйәси эшмәкәр. 1932—1933 йылдарҙа Урыҫ тарихы йәмғиәте рәйесе.
Биографияһы
Александр Александрович Кизеветтер 1866 йылда Санк-Петербургта тыуа. Ҡарт олатаһы, музыкант, сығышы менән Тюрингиянан Рәсәйгә күсенә. Атаһы статский советник, Александр Иванович Кизеветтер, Санкт-Петербург университетының юридик факультетын тамамлай, Төп штабтың архивы мөдире була; әсәһе — Олимпиада Николаевна Турчанинова, композитор һәм сиркәү протоиерейы П. И. Турчаниновтың ейәнсәре, Дини академияның тарих уҡытыусыһы ҡыҙы, Смольный институтын тамамлаған. 1868 йылда ғаилә Ырымбурға күсенә, унда А.И. Кизеветтер генерал-губернатор янындағы Хәрби министрлыҡтың вәкиле вазифаһын биләй. Ер үлсәүсе Н.В. Ремезовҡа ярашлы, Кизеветтерҙың атаһы «башҡорт ерҙәрен талау» тип аталған  ваҡытта  2271 һумға  1952,9 дисәтинә ер һатып ала
А. А. Кизеветтер белемде башта Ырымбур ирҙәр гимназияһында ала, аҙаҡ Мәскәү университетының тарих-филология факультетында уҡый (1884—1888), унда В.О. Ключевскийҙың һәм П.Г. Виноградовтың лекцияларын тыңлай; Рәсәй тарихы тарихнамәһе  буйынса махсус уҡыу курсын П.Н.Милюков уҡый. Университетты тамамлағандан һуң кандидат дәрәжәһендә раҫлана һәм Ключевский етәкләгән урыҫ тарихы кафедраһы буйынса  профессор дәрәжәһенә әҙерләү ҡалдырыла. Педагогик эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә: Лазарев көнсығыш телдәр институтында тарих һәм география уҡыта, Политехник музей бинаһында педагогия курстарында урыҫ тарихы буйынса лекциялар уҡый, шулай уҡ Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында Герьела бер нисә лекция уҡырға өлгөрә.
Университетта А.А. Кудрявцев менән бергә уҡый, уның вафатынан һуң ғаиләһе тураһында хәстәрлек күрә һәм уның тол ҡатыны, тыумыштан Фраузенфельдер, Екатерина Яковлевна Кудрявцеваға өйләнә. 1895 йылда ҡыҙҙары тыуыу менән Кизеветтер йәшерен советник Аполлон Иванович Грушканың Оло Никололесковский тыҡрығындағы йортонан — ғәмәли статский советник Владимир Львович Клумов йортона күсенә  (34-се йорт, кв 9); 1897 йылда ғаилә  Кесе Никита урамына,  Александр Васильевич Шуберт йортона күсенә (№ 27-29); 1899 йылда Кизеветтерҙар  23 йылға Моховая урамында (А.А Кизеветтерҙың Рәсәйҙән һөрөлгәненә тиклем) Туғандар йәмғиәтенең йортонда төпләнә  (№ 10, кв 8).
Мәскәү университетында (1897 йылдан) тарихнамә, XIX быуат беренсе яртыһының эске сәйәсәте, 1861 йылғы крәҫтиән реформаһы буйынса махсус курс уҡый. Урыҫ тарихы кафедраһы буйынса приват-доцент (1898), ғәҙәти профессор (1909). 1903 йылда урыҫ тарихының магистр дәрәжәһенә «Посадская община в России XVIII столетия» темаһына диссертация яҡлай. Урыҫ тарихы буйынса журналдарҙа («Русская мысль», «Русское богатство», «Образование», «Журнал для всех», «Журнал Министерства народного просвещения»), шулай уҡ «Донская Речь» китап нәшриәтендә айырым брошюра булып баҫылып сыҡҡан бер нисә мәҡәлә баҫтырып сығара. 1905 йылдан «Русские ведомости» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә башлай.
1904 йылда «Азатлыҡ союзына» инә. 1905 йылда Конституцион-демократик партияһының  I (ойоштороу) съезында ҡатнаша; 1906 йылдың ғинуарында партияның II съезында Үҙәк комитет составына һайлана. 2-се Дәүләт думаһы депутаты була; 3-сө Дума һайлауҙарына депутатлыҡҡа кандидат була.
1909 йылда «Городовое положение Екатерины II» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, ул магистрлыҡ диссертацияһының  дауамы булып тора.
Ижтимағи фәндәрҙе эшләү өсөн А.И. Чупров исемендәге Йәмғиәт Советына инә.
1911 йылда сәйәси мотивтар буйынса (Кассо эше) Мәскәү университетынан китә; уның уҡытыу эшмәкәрлеге Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына, Коммерция институты һәм Шанявский университетына йүнәлтелә. 1917 йылдың мартында ул Мәскәү университетына ҡайта. 1918 йылдың декабренән Бәләкәй театр эргәһендәге драма курстарында урыҫ тарихы буйынса лекциялар уҡый башлай. 1917 йылдың 25 июнендә конституция демократтар исемлеге буйынса Мәскәү ҡала думаһы гласныйы итеп һайлана.
1919 йылдың февралендә Дәүләт архив фонды бүлеге мөдире, 2-се Мәскәү дәүләт университеты профессоры һәм Ауыл хужалығы  Юғары Советының үҙәк архивы мөдире.
1928 йылдың 15 декабрендә «СССР Фәндәр академияһы менән бәйләнеште юғалтҡаны өсөн» СССР  Фәндәр академияһынан  сығарыла.
Эмиграция
Кизеветтер Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш Комиссияһы тарафынан аманат кеүек өс тапҡыр ҡулға алына; 1919 йылдың сентябрендә «Милли үҙәге» эше буйынса; 1922). ГПУ Коллегияһы ҡарары буйынса 1922 йылдың 25 авгусында сит илгә Берлинға  ебәрелә. Октябрь айында «Oberbürgermeister Haken» пароходында тыуған  ерен ташлап,, ҡуйын дәфтәренә былай тип яҙа: «Рус революцияһы  диңгеҙе аша, " үҙебеҙҙең“ рулде ҡулдан ысҡындырмайынса, беҙ ҡабат туған Рәсәйгә, ҡәҙерле ватаныбыҙ еренә — уны эшкәртергә һәм үҫтерергә ҡайтырбыҙ тип ышанам» . 1922 йылдың сентябрь— декабрь айында ғаиләһе менән Берлинда йәшәй, 1923 йылдың ғинуарында — Прага ҡалаһында, ҡалған ғүмерен шунда үткәрә.  Рус юридик институтта, Халыҡ университетында, Карл университетында ватан тарихы буйынса лекциялар уҡый, Күп  һанлы лекцияларҙы чех провинцияһында (Ужгород, Мукачево), шулай уҡ Эстония, Латвия, Германия, Болгария, Серб, хорват һәм словендар короллегендә уҡый,  рус колонияһының йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Сит илдә Рус академия союзы ойошмаһы ағзаһы. 1932 йылдан — Рус тарих йәмғиәте рәйесе.
1933 йылдың 9 ғинуарында, 66 йәшендә, Кизеветтер үҙенең Прага фатирында вафат була. Прагала Ольшанский зыяратында ерләнә. Ҡәберендәге һәйкәл Рус тарих йәмғиәтенең  аҡсаһына ҡуйыла.
Гончаровка (Фёдоровка районы)
Гончаровка (Гончаровка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1020 кеше. Почта индексы — 453284, ОКАТО коды — 80254817001.
Кизеветтер Александр Александрович
Эмиграция
1993 йылдың 3 февралдә Генераль  прокуратураһының  «б» ст. 5 РФ Законының 1991 йылдың 18 октябрендәге «сәйәси репрессия ҡорбандарын реабилитациялау» буйынса 3-сө бойороғо нигеҙендә аҡлана. 1990 йылдың 22 мартында СССР Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышы ҡарары менән исемендә тергеҙелә.
Гончаровка (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кизеветтер Александр Александрович
Ғаиләһе
Ҡатыны: Екатерина Яковлевна (ҡыҙ фамилияһы Фрауенфельдер; беренсе никахта Кудрявцева) (1864/1863?—1924), педагог.
Авианосец
Авианосецтарҙың самолёттар ултыра һәм осоп китә торған майҙаны бар.
Кизеветтер Александр Александрович
Ғаиләһе
Үгәй улы: Всеволод Александрович Кудрявцев (1885—1953), математик. ғаиләһе менәнСоветтар Союзында ҡала
Үгәй ҡыҙы: Кудрявцева Наталья Александровна (1886—1931), педагог.
Ҡыҙы: Екатерина (никахта Максимович) (1895—1990), педагог.
Кейәүе: Евгений Филимонович Максимович (1896—1965).
Бәҙер (Сәғүд Ғәрәбстаны)
Бәҙер (بدر), тулы атамаһы: Бәҙер Хүнәйн (بدر حنین) — Мәҙинә административ округындағы ҙур балмаған ҡала,Сәғүд Ғәрәбстанынының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.
Тарихы
Ҡала Мәҙинәнән көньяҡ-көнбайыштараҡ яҡынса 130 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Текә убалар һәм ҡом тауҙары менән уратып алынған.
Борон ҡала Ҡыҙыл диңгеҙ ярында Мәккә менән Мәҙинә араһындағы Сүриәгә каруан менән барған юл сатында урынлашҡан булған. Киңлеге 4 км һәм оҙонлоғо 8 км тигеҙлектә урынлашҡан
Өҫкәлек
Өҫкәлек — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Васко да Гама
Ва́ско да Га́ма (португалса әйтелеше Ва́шку да Га́ма, Vasco da Gama; 1460 йәки 1469 — 24 декабрь, 1524) — португал диңгеҙсеһе, географияла бөйөк асыштар осоро вәкиле. Беренсе тапҡыр Европанан Һиндостанға сәйәхәткә сыҡҡан диңгеҙ экспедицияһы командующийы. Португалия Һиндостанының тәүге губернаторы һәм 1524 йылда Һиндостандың икенсе вице-короле. Видигейраның 1-се графы.
Сығышы
Васко да Гама 1460 (икенсе версия буйынса — 1469 йылда ) Синиш ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр — португал рыцары Эштеван да Гама (1430—1497) һәм Изабель Содре (Isabel SodréИзабель Sodré) ғаиләһендә тыуа. Васко да Гама Эштеван да Гама һәм Изабель Сондреның биш улы араһында өсөнсө бала булып тыуа: иң өлкән ағаһы Паулу да Гама (ул артабан Васко менән бергә Һиндостанға бара), артабан Жуан Сондре (әсәһенең фамилияһын ала), Васко да Гама, Педро да Гама һәм Эйрес да Гама. Эштеван менән Изабелдең шулай уҡ берҙән-бер ҡыҙы — Тереза да Гама булыуы ла билдәле. Да Гама нәҫеле, короллектә юғары ҡатламға ҡарамаһа ла, бик боронғо һәм атаҡлы булыуы менән танылған — мәҫәлән, Васконың ата-бабаларының береһе Алвару Анниш да Гама Реконкиста ваҡытында король Афонс III-кә хеҙмәт итә, һәм, маврҙар менән һуғышҡанда батырлыҡ күрһәтеп, рыцарь дәрәжәһен ала Васконың атаһы Эштеван йәш сағында Визеу герцогы Фернанду даирәһендә хеҙмәт итә һәм рыцарь Сантьяго Ордены ағзаһы була.
Йәшлек йылдары
1480-се йылдарҙа Васко да Гама үҙе лә ағайҙары менән бергә Сантьяго Орденына инә. Португал тарихсылары, Васко да Гама белемде һәм математика, навигация һәм астрономия буйынса ғилемде Эворала алғандыр, тип фаразлай. Уның уҡытыусылары араһында, моғайын, Авраам Закуто булғандыр. Васко йәш сағынан диңгеҙ алыштарында ҡатнаша. 1492 йылда француз корсарҙары Гвинеянан Португалияға табан йүнәлгән алтынлы португал каравеллаһын баҫып алғас, король уға, Франция яры буйлап барып, рейдта торған бөтә француз караптарын баҫып алыуҙы йөкмәтә. Йәш дворян тапшырылған был эште бик тиҙ һәм һөҙөмтәле үтәп сыға, француз короленә баҫып алынған судноны кире ҡайтарыуҙан башҡа сара ҡалмай. Васко да Гама тураһында нәҡ шул ваҡытта тәү тапҡыр ишетәләр ҙә инде.
Васко да Гамаға тиклемгеләр
Һиндостанға диңгеҙ юлын эҙләү, ғәмәлдә, Португалия өсөн төп маҡсат була. Ул замандағы төп сауҙа маршруттарынан ситтә урынлашҡан ил донъя сауҙаһында ҙур табыш алырлыҡ итеп ҡатнаша алмай. Тауар экспорты булмай тиерлек, португалдарға Көнсығыштың тәмләткестәр кеүек ҡиммәтле тауарҙарын бик юғары хаҡҡа һатып алырға тура килә, бының өсөн финанс мөмкинлектәренең сикләнгәнлеге лә ҡамасаулай, сөнки ил Реконкистанан һәм Кастилия менән һуғыштан һуң бик ярлы була.
Географик йәһәттән бик уңайлы урынлашыуы Португалияға Африканың көнбайыш ярҙарына табан юлды һәм «тәмләткестәр иленә» диңгеҙ юлын табырға булышлыҡ итә. Тарихҡа Һенрих Диңгеҙгиҙәр булып инеп ҡалған португал инфанты Энрике был идеяны тормошҡа ашыра башлай. 1415 йылда Сеутаны баҫып алғандан һуң Энрике Африка ярҙары буйлап көньяҡҡа табан бер-бер артлы диңгеҙ экспедициялары ебәрә. Артабан алға табан хәрәкәт итеп, Гвинеяның яр буйҙарынан улар алтын һәм ҡолдар алып ҡайта, яңы асылған ерҙәрҙә терәк пункттарын барлыҡҡа килтерә.
Генрих Диңгеҙсе 1460 йылда вафат була. Уңыштар булыуға ҡарамаҫтан, португалдарҙың караптары ул мәлдә хатта экваторға барып етмәй, ә Энрике үлгәндән һуң ниндәйҙер ваҡытҡа экспедициялар туҡтап тора. 1470 йылдан һуң ҡыҙыҡһыныу тағы арта, Сан-Томе һәм Принсипи утрауҙарына барып етәләр, ә 1482—1486 йылдарҙа Диогу Кан европалылар өсөн Африканың экваторҙан көньяҡҡа табан яр буйҙарында ҙур ғына территорияны асыуға өлгәшә.
1487 йылда Жуан II ике офицерҙы Перу да Ковильянды һәм Афонса ди Пайваны ҡоро ерҙән «тәмләткестәр илен» һәм йәнәһе Үҙәк Азияла урынлашҡан ҡөҙрәтле христиан дәүләтенең легендар хакимы пресвитер Иоаннды эҙләп табыу өсөн ебәрә. Ковильян Һиндостанға барып етә, әммә кире ҡайтҡанда, юлдашының Эфиопияла һәләк булыуын белеп, шунда йүнәлә, һәм император бойороғо буйынса ҡулға алына. Шулай ҙа Ковильян үҙенең сәйәхәте тураһындағы отчетты ватанына ебереү сараһын таба, ул диңгеҙ буйынса Африканы урап үтеп, Һиндостанға барып булыуҙы раҫлай.
Диаш асыштарына һәм Ковильян ебрәгән мәғлүмәттәргә таянып, король яңы экспедиция ебәрергә йыйына. Әммә артабанғы бер нисә йыл эсендә экспедиция ойошторолмай, бәлки, королдең яратҡан улы — тәхет вариҫы бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә ҡапыл һәләк булыуы уны, тәрән ҡайғыға һалып, дәүләт эштәре менән ҡыҙыҡһыныуынан арындырғандыр; Жуан II үлгәндән һуң, 1495 йылда, тәхеткә Мануэль I ултырғас ҡына Һиндостанға яңы диңгеҙ экспедицияһын етди әҙерләү дауам итә.
Экспедицияға әҙерлек
Диңгеҙҙә бик оҙаҡ булырға тура киләсәген аңлап, карап трюмдарына бик күп итеп һыу, аҙыҡ-түлек тейәлә. Диңгеҙ буйлап алыҫ сәйәхәткә сыҡҡан матростарҙың туҡланыу рационы ул ваҡытта бер төрлө стандартта була: борсаҡ менән чечевица бутҡаһы һәм киптерелгән икмәк туҡланыу нигеҙен тәшкил итә. Һәр кешегә көнөнә ярты фунт тоҙло ит йәки юлда тотолған балыҡ, 1,25 литр һыу һәм ике кружка шарап, бер аҙ һеркә һәм зәйтүн майы бирелә. Ҡайһы берҙә аҙыҡты төрләндеү өсөн һуған, һарымһаҡ, сыр һәм ҡара емеш тә тараталар.
Бынан тыш һәр матросҡа диңгеҙҙә йөҙгән һәр ай өсөн эш хаҡы — 5-әр крузада түләнә һәм яуланған табыштан өлөш сығарыла. Офицер һәм штурмандар, әлбиттә, байтаҡҡа күберәк ала.
Экипажды ҡоралландырыу менән португалдар етди шөғөлләнә. Флотилия моряктарына хәнйәр, ҡылыс, һөңгө, ҡеүәтле арбалет һәм алебарда таратыла, түштәренә күн йә металл йәүшән (кирасы) ҡуйыла. Атыу ҡоралының барлығы тураһында ниндәй ҙә булһа хәбәр ҡалдырылмаған, әммә армада артиллерия менән яҡшы тәьмин ителгән: ҙур булмаған, «Берриу» каравеллаһында 12б пушка урынлаштырыла, «Сан-Габриэл» һәм «Сан-Рафаэл»ға, фальконеттарҙан башҡа, 20 ауыр орудие ҡуйыла.
Мәрхәмәтле Өмөт моронона табан
1497 йылдың 8 июлендә армада Лиссабондан тантаналы рәүештә сыға. Тиҙҙән португал караптары Кастилияға ҡараған Канар утрауҙарына барып етә, әммә Васко да Гама, дошмандары — испандарға экспедицияның маҡсатын белдермәҫкә тырышып, был утрауҙарҙы урап үтергә бойора. Португалия милкендә булған утрауҙарҙа туҡтап, флотилияһы запастарын тулыландыралар. Сьерра-Леоне утрауы янында Бартоломеу Диаш кәңәше буйынса Гама, Экваториаль һәм Көньяҡ Африка ярҙары буйындағы ҡаршы елдәргә тап булмау һәм көслө ағымдарҙы урап үтеү маҡсатында, көньяҡ-көнбайышҡа борола һәм Атлантик океанға төпкәрәк үтеп инә, экваторҙы үткәндән һуң ғына көньяҡ- көнсығышҡа табан борола. Үткән өс айҙан ашыу ваҡыттан һуң ғына португалдар ҡоро ер күрә. 4 ноябрҙә караптар аҙаҡ Изге Елена тип аталған бухтаға килеп туҡтай. Васко да Гама бында ремонт менән шөғөлләнергә ниәтләй, әммә португалдар тиҙҙән урындағы халыҡ менән ҡораллы бәрелешкә юлыға. Әлбиттә, яҡшы ҡоралланған моряктар юғалтыуҙарға тарымай, тик Васко да Гама яралана. Аҙаҡ был эпизод Камоэнстың «Лузиада» поэмаһында ярайһы уҡ ентекле һүрәтләнә.
Ноябрь аҙағында флотилия күп көнлөк штормдан һуң Мосселбай бухтаһында ремонтҡа туҡтай. Йөк судноһын, бик зыян күреү сәбәпле, ремонтлап булмауы асыҡлана, шуға уны яндырырға ҡарар итәләр, өҫтәүенә байтаҡ ҡына моряктар цинганан ҡырыла һәм дүрт карапҡа идара итеү өсөн кешеләр ҙә етешмәй. Ошонда уҡ португалдар үҙҙәрендә булған тауарҙарҙы аҙыҡ-түлек, фил һөйәгенән биҙәүестәргә алмаштыра. Артабан улар Африка ярҙары буйлап төньяҡ-көнсығышҡа хәрәкәттәрен дауам итә.
1497 йылдың 15 декабрендә португалдар Диаш ҡуйып киткән һуңғы Падранды үтә һәм 25 декабрҙә хәҙерге ваҡытта Көньяҡ Африка Республикаһына ҡараған Квазулу-Натал провинцияһына барып етә.
Мозамбик һәм Момбаса
Мәрхәмәтле Өмәт моронон урап үтеп, португалдар бер нисә йөҙ йылдар буйы Һинд океанының сауҙа маршрутының бер өлөшө булған территорияға килеп инә. Африканың көньяҡ-көнбайыш яр буйҙарында бөтә ерҙә лә ғәрәп сауҙагәрҙәре осрай. Улар урындағы солтандарға сәйәси һәм иҡтисади йоғонто яһай ала. Васко да Гаманы Мозамбиктың солтаны ҡабул итә, әммә португалдарҙың тауарҙары урындағы сауҙагәрҙәргә оҡшамай. Португалдарға солтан да шикләнеп ҡарай, шуға уларға тиҙ арала кире диңгеҙгә сығырға тура килә. Ҡәҙерләп ҡаршы алмағандары өсөн Васко да Гама яр буйындағы тораҡ пункттарын утҡа тоторға ҡуша. Февраль аҙағына флотилия портлы Момбаса ҡалаһына яҡынлаша, ошо урындан йыраҡ түгел Гама, диңгеҙҙә ғәрәп доуын (судноһын) туҡтатып, уны талай һәм 30 кешене ҡоллоҡҡа (әсиргә) ала.
Малинди
Африка яры буйлап барып, Васко да Гама Малиндиға барып етә. Урындағы шейх уларҙы ҡунаҡсыллыҡ күрһәиеп ҡаршы ала, сөнки уның өсөн дә Момбаса дошман була. Үҙҙәре өсөн таныш булмаған Һинд океанына йүнәлер алдынан Васко Малиндила тәжрибәле лоцман ялларға ҡарар итә. Малинды хакимы ярҙамы менән тәжрибәле лоцман табыла Оҙаҡ ваҡыт тарихысылар, шул иҫәптән рус тарихсылары ла, лоцмандың исеме Ахмад ибн Маджид булған тигән фекер йәшәй. Әммә хәҙер был кеше Васко да Гаманың лоцманы була алмаған, тип фаразлайҙар.
Лоцман төньяҡ-көнсығышҡа табан юл ала, муссондан файҙаланып, караптарҙы Һиндостанға алып барып еткерә. 1498 йылдың 20 майында португал караптары Каликут (хәҙер Кожикоде) ҡалаһы ярҙарына килеп туҡтай.
Каликут, Һиндостан
Каликуттың заморины португалдарҙы ҙур хөрмәт — 3000 һалдаттан торған хәрби парад менән ҡаршы ала, һәм Васко да Гама өсөн аудиенция ойоштора. Ул заморинға алып килгән бүләктәрен тапшыра, әммә был бүләктәр әллә ни юғары ҡәнәғәтлек тыуҙырмай. Заморин даирәһендәге мосолман сауҙагәрҙәре, Европа хакимы затлыраҡ бүләктәр ҙә ебәрә алыр ине, ә Васко да Гама король илсеһенә ҡарағанда пиратҡа оҡшап тора, тигән фекерҙә ҡала. Португалдар замориндан сауҙа факторияһын асырға рөхсәт ала, тик уларҙың тауарҙары әллә ни үтмәй. Һиндтар менән сауҙа һалымын түләү буйынса ла бәхәстәр тыуа. Өмөтө өҙөлгән Васко да Гама Кожикодтан китә, үҙе менән көс ҡулланып, ике тиҫтәгә яҡын балыҡсыны ла тейәп ала.
Португалияға ҡайтыу
Ҡайтыу юлында португалдар бер нисә сауҙа карабын баҫып ала. Гоа хакимы, үҙ сиратында, уларҙы күршеләре менән һуғышта файҙаланырға тырыша. Һиндостандан Африкаға тиклемге араны өс айҙа үтәләр, экипаж эҫенән һәм ауырыуҙарҙан йонсой. Тик 1499 йылдың 2 ғинуарында моряктар Могадишо тигән бай ҡаланы күрә.
7 ғинуарҙа диңгеҙселәр Малиндиға килеп етә, биш көн ял итеп юлға сығырға булалар. Экипаж бик аҙ һанлы булғанға тағы бер карапты Момбасынан көньяҡтараҡ яндыралар. 20 мартта Мәрхәмәтле Өмөт моронон, 16 апрелдә Йәшел морон утрауҙарын үтәләр. Унан Васко да Гама бер карапты алға ебәрә, һәм 10 июлдә экспедицияның уңышлы үтеүе тураһындағы хәбәр Португалияға барып етә. 1499 йылдың авгусында йәки сентябрендә Васко да Гама тантаналы рәүештә Лиссабонға ҡайтып төшә. Тыуған иленә ике судно һәм 55 кешегә ҡайтып етергә насип була. Шуға ҡарамаҫтан Васко да Гаманың экспедицияһы бик уңышлы тип иҫәпләнелә, сөнки Һиндостандан алып ҡайтҡан тауарҙарҙы һатыу экспедицияға киткән сығымдарҙан 60 тапҡырға артығыраҡ табыш килтерә.
Һиндостанға беренсе һәм икенсе тапҡыр барыу араһы (1499—1502)
Ҡайтҡандан һуң король Васко да Гамаға юғары ҡатлам вәкиле булыуын раҫлаған «дон» титулын бирә һәм 1000 крузад күләмендә пенсия тәғәйенләй. 1502 йылда, икенсе тапҡыр Һиндостанға сәйәхәте алдынан бөтә хөрмәт һәм өҫтөнлөктәр менән бергә «Һинд океаны адмиралы» титулын бирә. Васко да Гама Синиш ҡалаһы сеньоры булырға теләй, әммә Сантьяго Ордены быға ҡары сыға. Шуға ул 1507 йылда Сантьяго Ордены менән араһын тулыһынса боҙоп, уларҙың конкуренты булған Христос Орденына инә.
Һиндостандан ҡайтҡандан һуң Васко да Гама Катарина ди Атаидиға өйләнә. Ҡатыны билдәле Алмейда ғаиләһенә ҡарай, Франсишку ди Алмейда уның ике туған ағаһы була.
Икенсе тапҡыр һиндостанға барыу (1502—1503)
Һиндостанға диңгеҙ юлдарын асҡандан һуң португал короллеге йыл һайын Һиндостанға экспедициялар ойоштора башлай. 1500 йылда Педру Алвариш Кабрал етәкселегендәге экспедицияһы (Португалияның 2-се Һинд армадаһы), Каликут заморины менән сауҙа килешеүе төҙөй һәм унда сауҙа факторияһын ойоштора. Ләкин португалдар Каликуттың ғәрәп сауҙагәрҙәре менән бәхәскә инә, фактория яндырыла, ә Кабралға командаһы менән ҡаланан ҡасырға тура килә.
Һиндостанды буйһондороу өсөн 1502 йылда король Мануэль Васко да Гама эскадраһы етәкселегендә эскадра ебәрә. Егерме суднонан торған эскадраның 10-на Һинд океаны адмиралы командалыҡ итә; бишәүһе ғәрәптәргә Һинд океанындағы сауҙаһына ҡамасауларға тейеш була, ә тағы ла бишәүһе сауҙа факторияһын һаҡлау өсөн тәғәйенләнә. Экспедиция 1502 йылдың 10 февралендә юлға сыға.
Васко да Гама юл ыңғайы Софалда и Мозамбикта форттар һәм факториялар аса, ғәрәп әмире Килваны буйһондороп, уға һалым һала. Ғәрәптәр менән ҡаты һуғыш башлап, ул Малабар ярындағы ғәрәп судноһын пассажирҙары менән бергә яндыра. 1502 йылдың октябрендә флот Каннанурҡа килеп етә. Урындағы раджа португалдарҙы тантаналы ҡабул итә һәм ҙур фактория төҙөргә рөхсәт бирә. Судноны тәмләткестәр, тотонолған һыу менән тултырып, адмирал Каликутҡа йүнәлә. Бында ул үҙенең ҡанһыҙлығын асыҡтан-асыҡ күрһәтә. Замориндың зыянды ҡаплатасағы тураһындағы вәғәҙәһе булыуға ҡарамаҫтан, адмирал портта торған бөтә судноларҙы баҫып ала, ҡаланы утҡа тотоп, уны харабаларға әйләндерә. Ә әсиргә алған һиндтарҙы мачталарға аҫып ҡуя.
Ике көндән һуң Васко да Гама Каликутты тағы утҡа тота, тағы ла бихисап ҡорбандар диңгеҙгә ташлана. Емерелгән Каликутты ҡамауҙа тотоу өсөн Висенте Содра командалығында ете судно ҡалдырып, Кочинға юл ала. 1503 йылдың 12 февралендә заморин ғәрәп суҙагәрҙәре ярҙамында португалдарға флотилия менән ҡаршы сыға, әммә португалдар артиллерия менән уларҙың еңел судноларын ҡыйрата.
1503 йылдың октябрендә Васко да Гама Лиссабонға ҡайта. Король ул алып ҡайтҡан табыштан бик ҡәнәғәт ҡала һәм пенсияһын арттыра, әммә адмиралды бер ниндәй вазифаға ла тәғәйенләмәй. Тик 1519 йылда ғына да Гама ер биләмәлерен һәм граф титулын алыуға өлгәшә.
Вариҫтары
Васко да Гама һәм уны ҡатыны Катарина ди Атаидиҙың алты улы һәм бер ҡыҙы була :
Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы
ЯАО «Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы»  (БЗРП) — Рәсәйҙең автомобилдәр, тимер юл транспорты, энергетика өсөн пружина һәм рессорҙар етештереү буйынса сәнәғәт предприятиеһы. Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһында урынлашҡан.
2000 йылдар башынан предприятие Урал төбәктәрендәге иң йылдам үҫешкән компаниялар исемлегенә инә.
Тарихы
Предприятие үҙенең эшмәкәрлеген 1941 йылдан алып бара. Урындағы ҡалай һауыттар етештереү сәнәғәте предприятиеһы һәм Мәскәүҙән эвакуацияланған ауыл хужалығы машиналары етештереү заводы нигеҙендә ойошторолған. Яңы производство «Автотрактородеталь» (директоры Ф. Д. Гулин) исеме ала. 1947 йылда «Белорет металл эшкәртеү заводы» тип атала, 1957—1965 йылдарҙа «Белорет металлургия комбинаты» составында була, 1969 йылдың сентябренән — «Белорет трактор нормале заводы», 1969 йылдың ноябренән Белорет трактор рессорҙары һәм пружиналары заводы исеме менән йөрөтөлә.
1950 йылда заводта производствоны техник яҡтан яңыртыу үткәрелә: яңы цехтар, ҡаҙанлыҡ, заводтың клубы, һыу менән тәьмин итеү һәм канализация системалары төҙөлә, завод юлдарына асфальт түшәлә.
1960 йылда урау һәм торц шымартыу автоматтары, металдың бөтә төрҙәрен йылытыу өсөн һынау машиналары һәм ҡорамалдар барлыҡҡа килә; бөтә йылытыу агрегаттары ла газ яғыулығына күсерелә (1968). 1967 йылда илебеҙҙә тәүгеләрҙән булып был завод тауарҙарҙы ағымлы тураҡлап эшкәртеү алымын ҡуллана башлай.
1970 йылда заводҡа тимер юлдар һалына, цехтарҙа күпер краны урынлаштырыла, йөк тейәүҙе автоматик башҡарған машиналар һәм электрокар барлыҡҡа килә, эре пружиналар һәм бармаҡ трактары линияларын механизациялау төҙөкләндерелә. Шул заманда эҫе пружиналар цехы, «Бригантина» пионер лагеры, балалар баҡсаһы, торлаҡ йорттар төҙөлә башлай.
1991 йылда, хаҡтарҙы дәүләт үҙәкләштерелгән көйләүҙән баш тартҡандан һуң, завод сығарған запас частарға тәүге тапҡыр килешеү буйынса хаҡ ҡуйыла.
1993 йылда завод дәүләт предприятиеһынан асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә әүерелә. 1993—2000 йылдар ҡатмарлы иҡтисади шарттарҙа сәнәғәттең яңы иҡтисади шарттарға яраҡлаштырыу йылдары булып тора, бында структур үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелә. 1999 йылда заводта 751 кеше эшләй.
2000 йылда «Белорет трактор рессорҙары һәм пружиналары заводы» Асыҡ акционерҙар ойошмаһы «БЗТРП идара компанияһы» Ябыҡ акционерҙар ойошмаһы итеп үҙгәртелә, Иван Иванович Радченко уның етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
2002 йылда Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «БЗТРП» базаһында яңы предприятие Ябыҡ акционерҙар ойошмаһы «Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы» булдырыла.
2012 йылдың декабрендә «БЗРП» Ябык акционерҙар ойошмаһында идара итеү программаһы булған автоматлаштырылған стан эшкә индерелә, ул кесе яҫмалы рессорҙарҙың параболик яҫмаларын прокатлау, шулай уҡ төрлө диаметрҙағы һәм конфигурациялағы рессор ҡолаҡсындарын алырға мөмкинлек биргән ҡолаҡсындарҙы бөкләп ҡуйыу машинаһы ла эшкә индерелә.
2013 йылда OMD итальян фирмаһы менән берлектә эшкә индерелә һәм үҙләштерелә: — спираль пружиналарҙы автоматик йомарлаусы станоктар; — пружиналарҙың терәк өҫкә яғын шымартыусы автоматик станоктар; — ҡатмарлы киңлек формаһындағы һалҡынлай урау пружиналарын әҙерләү өсөн станоктар.
Эшмәкәрлеге
Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы тимерсыбыҡтың диаметры 2,0 мм алып 400,0 мм еткән эҫе һәм һалҡын ҡойолоштағы ҡыҫылмалы, һуҙылымалы, йомарланған пружиналар етештерә, улар автомобиль, машина төҙөү, электротехник өлкәләрҙә ҡулланыла ала, ә юлаҡтары 3,0 — 35,0 мм булған рессор продукцияһы — автомобиль һәм уның арбаһы өсөн.
Наградалары
2008 йылда завод Башҡортостан Республикаһының тышҡы иҡтисади бәйләнештәре, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ министрлығының почёт грамотпһына лайыҡ була.
2010 йылда Белорет рессоҙар заводы Бөтә Рәсәй «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 тауары» конкурс программаһы дипломанты һәм Рәсәйҙең юғары сифатлы тауарҙар етештереүселәренең конкурсы финалсыһы.
2012 йылда «Башҡортостандың иң яҡшы тауарҙары» Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы, сифат проблемалары академияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе, Башҡортостан Республикаһының сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Башҡортостан Республиаһы Бөтә Рәсәй сифат ойошмаһының төбәк бүлексәһе.
2016 йылда предприятие булып призером в номинации «иң яҡшы шарттары һәм хеҙмәт һаҡлау ойошмаһы» машиналар эшләү сәнәғәте тармағы ойошмалары араһында 2015 йыл һөҙөмтәләре буйынса, 3 урын биләйref>Названы победители в номинации «Лучшая организация условий и охраны труда» в машиностроительной отрасли.
Тамашняя
Тамашняя — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының уң ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Албания ҡалалары
Албания ҡалалары исемлегенә халҡы нән ашыу ҡалалар ингән:
Елдәр ауыл Советы (Миәкә районы)
Елдәр ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Елдәр ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Финагениха
Финагениха — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек  йылғаһының уң ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Покрышкин Александр Иванович
Александр Иванович Покрышкин (21 февраль (6 март) 1913 йыл  — 13 ноябрь 1985 йыл, Мәскәү, СССР) — совет хәрби начальнигы, авиация маршалы (1972), осоусы-ас. Тәүге өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы (24.05.1943, 24.08.1943, 19.08.1944). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1976—1985). СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы (1979—1984). СССР Юғары Советы депутаты (1946—1984).
Биографияһы
Александр Покрышкин Томск губернаһыНовониколаевск ҡалаһында фабрика эшсеһе ғаиләһендә тыуа. Атаһы Вятка губернаһынан сыҡҡан крәҫтиән була. Ғаилә ҡаланың бик имен булмаған районында фәҡирлектә йәшәй, әммә был Сашаға бала саҡтан уҡыуға ваҡыт бүлеүгә ҡамасауламай.
Покрышкин авиация 12 йәшенән мауыға, беренсе самолет тарҙың осоуын күҙәтә. 1928 йылда, ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, төҙөлөштә эшләй. 1930 йылда, атаһы менән низағлашҡандан һуң, Александр тыуған йортон ташлап сығып китә һәм урындағы техник училищеға уҡырға инә һәм 18 ай слесарь-лекальщикка уҡый. Һуңынан ауыл хужалығы машиналары эшләү киске беүлектә уҡый, бер үк ваҡытта «Сибкомбинатстрой» заводында иске слесарь-ҡорамалсы булып эшләй. 1931 йылда комсомолға инә.
Ҡыҙыл армияла 1932 йылдың 17 июненән, ирекмән. 3-сө Пермь авиатехниктар авиация мәктәбенә ебәрелә һәм уны 1933 йылда тамамлай. Артабан Ленинградта авиатехниктарҙың 1-се хәрби мәктәбе ҡарамағындағы К. Е. Ворошилов исемендәге Ҡыҙыл Армия Хәрби-Һауа көстәренең техник составты камиллаштырыу курстарында уҡый, уны 1934 йылда тамамлай. 1934 йылдың декабрендә Покрышкин Төньяҡ-Кавказ хәрби округы (Краснодар) 74-се уҡсылар дивизияһының бәйленеш буйынса авиазвеноның өлкән авиация технигы була һәм 1938 йылдың ноябренә тиклем ошо вазифала ҡала. Был осорҙа ул ШКАС пулеметын һәм ҡоралланыуҙың башҡа ҡайһы бер элементтарын яҡшыртыу буйынса бер нисә тәҡдим индерә.
Биәз
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2-се гвардия кавалерия корпусы
2-се гвардия кавалерия корпусы — СССР Ҡораллы көстәре составындағы юғары тактик берләшмәһе (оператив-тактик берекмәһе).
Тарихы
Оборона Халыҡ Комиссариатының 1941 йылдың 26 ноябрендәге 342-се бойороғона ярашлы 3-сө кавалерия дивизияһы
1943 йылдың 20 мартында корпус составына 20-се кавалерия дивизияһы урынына 7-се кавалерия дивизияһы индерелә, ул 1943 йылдың апрелендә ҡыйратыла. 11943 йылдың 20 июненән алып кавалерия дивизияһы корпус составына ҡайтарыла. 1945 йылдың йәйендә корпус составында булған 4-се гвардия кавалерия дивизяһы тарҡатыла.
1945 йылдың июнь башында 2-се гвардия кавалерия корпусына Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуы менән корпус яугирҙарын ҡотлау өсөн шәхсән Советтар Союзы Маршалы Г. К. Жуков килә.
1945 йылдың 13 октябрендә СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының 1/600-сы Директиваһына ярашлы 2 -се гвардия кавалерия корпусы 28-се гвардия механизацияланған дивизия итеп үҙгәртелә, уның составына элекке 3-сө, 4-се һәм 17-се гвардия кавалерия дивизиялары инә. .
1945 йылдың 8 ноябрендә Тильзит (хәҙер Калининград өлкәһе Советск ҡалаһы) ҡалаһында 2-се гвардия кавалерия корпусының һуңғы парады үткәрелә. Парад ипподромда үтә. Махсус хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы алдында Юғары Башкомандующийҙың 1-се урынбаҫары Советтар Союзы Маршалы Г. К. Жуков парадты ҡабул итә.
28-се гвардия механизацияланған дивизия 2-се гвардия кавалерия корпусынан Померания почетлы исемен һәм Ҡыҙыл Байраҡ һәм Суворов ордендарын ҡабул итеп ала һәм 28-се гвардия Померания Ҡыҙыл Байраҡ Суворов ордены механизацияланған дивизияһы тип исемләнә башлай. 1957 йылда 28-се гвардия Померания Ҡыҙыл Байраҡ Суворов ордены механизацияланған дивизия тип үҙгәртелә.
Тулы исеме
2-се гвардия кавалерия Померан Ҡыҙыл Байраҡ Суворов ордены корпусы
Корпус составы
(1945 йылдың 1-се майына ҡарата)
Корпус хәрби комиссарҙары
1942 йыл аҙағынан— корпус командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары:
Сәйәси бүлек начальниктары
== Батырлыҡ күрһәткән яугирҙар. == Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында меңләгән корпус яугирҙары СССР ордендары һәм миҙалдары менән бүләкләнә, 42 яугир Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була, 17 кеше Дан орденының тулы кавалерҙары.
Гороховка (Фёдоровка районы)
Гороховка (Гороховка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 81 кеше. Почта индексы — 453293, ОКАТО коды — 80254840002.
Әсәҙуллин Рәил Мирвай улы
Биографияһы
Рәил Мирвай улы Әсәҙуллин 1953 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ы Шишмә районы Шишмә ауылында тыуған. 1970 йылда урта белем тураһында аттестат алғандан һуң үҙ районының Келәш һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәттән һуң Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә, икенсе курстан һуң Германия Демократик Республикаһының Галле ҡалаһында интернациональ студент отрядында эшләй.
Гороховка (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әсәҙуллин Рәил Мирвай улы
Биографияһы
1978 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын «химия һәм биология уҡытыусыһы» һөнәре алып тамамлай. Институттың ВЛКСМ комитеты секретары була.
1983 йылдан алып 1986 йылға тиклем аспирантурала уҡый, «Педагогик эшмәкәрлек субъекты булараҡ уҡытыусы шәхесен формалаштырыу» темаһына кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (2000).
1997 йылдан 2001 йылға тиклем Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡытыу-тәрбиә эше буйынса, ә 2001 йылдан 2005 йылға тиклем — уҡытыу эштәре буйынса проректор булып эшләй.
2005 йылдан — профессор, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры, «Башҡортостандың педагогик журналы» журналының баш мөхәррире. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография авторы.
«Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһында Партия Рәйесенең төбәк йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә етәксе. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың ике саҡырылыш депутаты. Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы.
Ғаиләһе: ҡатыны, өс улы бар.
Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты
'''Рәсәй Фәндәр академияһының Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты''' (ИЭА РАН) — Рәсәй фәндәр академияһы социаль-мәҙәни һәм физик антропология.өлкәһендәге ғилми-тикшеренеү институты.
1947 йылдың 29 ғинуарынан Николай Николаевич Миклухо-Маклай исемен йөрөтә.
Тарихы
Хронологияһы :
Төрлө осорҙарҙа Институтта академиктар Алексеев Валерий Павлович һәм Рыбаков Борис Александрович, Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденттары Арутюнян Юрик Вартанович, Григулевич Иосиф Ромуальдович, Ефимов Алексей Владимирович һәм Чистов Кирилл Васильевич, профессорҙар: тарихсы Александров Вадим Александрович, Брук Соломон Ильич, Бунак Виктор Валерианович, Вайнштейн Севьян Израилевич, Гакаев Джабраил Жоколаевич, Ганцкая Ольга Андреевна, Гурвич Илья Самуилович, Дебец Георгий Францевич, Дробижева Леокадия Михайловна, Жданко Татьяна Александровна, Зубов Александр Александрович, Козлов Виктор Иванович, Кон Игорь Семёнович, Косвен Марк Осипович, тарихсы Крюков Михаил Васильевич, Кушнер Павел Иванович, Левин Максим Григорьевич, Малявин Владимир Вячеславович, Маслова Гали Семёновна, Нитобург Эдуард Львович, Першиц Абрам Исаакович, Пименов Владимир Владимирович, Покшишевский Вадим Вячеславович, Потехин Иван Изосимович, Пучков Павел Иванович, Рабинович Михаил Григорьевич, Семёнов Юрий Иванович, Токарев Сергей Александрович, Трофимова Татьяна Алексеевна, Чебоксаров Николай Николаевич, Чижикова Людмила Николаевна, Шкаратан Овсей Ирмович, Яблонский Леонид Теодорович һ.б.
Хәҙерге хеҙмәткәрҙәр: РФА ағза-корреспонденты Арутюнов Сергей Александрович, профессорҙар Бутовская Марина Львовна, Громыко Марина Михайловна, Губогло Михаил Николаевич, Зорин Владимир Юрьевич, Пушкарёва Наталья Львовна, Соколова Зоя Петровна, Тумаркин Даниил Давыдович, Филиппова Елена Ивановна, Шнирельман, Виктор Александрович.
Симфоник поэма
Симфоник поэ́ма (symphonische Dichtung) — сәнғәттә романтик идеяны юлаусы симфоник музыка жанры.