cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарасабан
Йәшәү рәүеше
Урмандарҙағы һәм тауҙарҙағы күлдәрҙә йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Ризыҡ артынан һыуға сумған саҡта, һыу аҫтына 10 метрғаса сума һәм  бер минут тотҡарлана ала. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтеп барышлай ғына туҡтап китәләр. Башҡортотанда Талҡаҫ күлендә күпләп оялайҙар. Ите өсөн аулайҙар.
Таралышы
Был төр Евразияның төньяғында һәм Төньяҡ Америкала таралған. Ҡоштар бореаль (төньяҡ) ылыҫлы урмандарҙа, шулай уҡ тауҙағы күлдәрҙә оя ҡора. Урта бүлкәттәрҙә ҡышлайҙар. Рәсәй биләмәһендә - Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәрендә.
Кайлинка
Кайлинка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухокарасук йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Ғабдрахманов
Ғабдрахманов — башҡорт фамилияһы, мәғәнәһә ярлыҡаусы,ғәфү итеүсенең (алланың), мәрхә­мәтленең ҡоло тигәнде аңлата
Алтайыу
Алтайыу (Алтаево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 261 кеше. Почта индексы — 452955, ОКАТО коды — 80218831003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тюрингенхаузен
Тюрингенхаузен (Thuringenhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 109 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
Касаткин Борис Сергеевич
Касаткин Борис Сергеевич (Борис Сергійович Касаткін; 1919—1993) — совет һәм украин ғалимы, техник фәндәр докторы (1962), профессор (1963), ағза-корреспонденттар Украин ССР-ы фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976).
350-нән ашыу фәнни эштәр авторы, нескә структуралар мәсьәләләре буйынса фәнни эштәр авторы. Ул шулай уҡ металдар һәм полимерҙарҙың боҙолоу (деформация) һәм емерелеү механизмдарын тикшереүсе, иретеп йәбештереү материалдарын эшләү, ҡоросто иретеп йәбештереү технологияларын, бының өсөн ҡоростоң яңы маркаларын уйлап табыу, төрлө ҡоростоң иретеп йәбештерелеүен һәм иретеп-йәбештереү берләшмәләренең физик-техник үҙенсәлекутәрен өйрәнеү менән шөғөлләнеүсе. Шулай уҡ 55 уйлап табыу һәм патент авторы.
Биографияһы
Томскиҙа 1919 йылдың 1 ноябрендә тыуған.
1944 йылда Урал политехник институтын тамамлаған (хәҙер Урал дәүләт техник университеты). 1945 йылда Украина ФА-ның Е. О. Патон исемендәге электросварка институтында эшләй. Уның ғилми-тикшеренеү эштәре Евгений Оскарович Патон етәкселегендә башлана. Күренекле ғалим йәш хеҙмәткәргә донъялағы иң ҙур тоташ иретеп йәбештереләсәк күпер өсөн ҡоростоң махсус маркаһын эшләүҙе ышанып тапшыра. Һуңынан был күпергә Е. О. Патондың исеме бирелгән. Борис Касаткин ҡуйылған бурыстары уңышлы хәл итә, ә фәнни-тикшеренеү эштәренең һөҙөмтәләре уның ошо тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы нигеҙендә ята (19-47). Касаткин 1951 йылда институттың ғилми секретары итеп һайлана.
1953-1993 йылдарҙа ул ныҡлығы иң юғары булған  ҡоросто иретеп-йәбештереү бүлегенең мөдире була; бер үк ваҡытта 1969-1973 йылдарҙа Киев политехник институтының йәбештереү производствоһы кафедраһының мөдире була. 1962 йылда «Микромеханизм хрупкого разрушения малоуглеродистой стали» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1953 йылдан алып КПСС ағзаһы. Ул еәкселек иткән бүлектән институттың үҙаллы ун бүлексәһе барлыҡҡа килә. Ул шулай уҡ СССР Фәндәр академияһының Себер бүлегенең Яҡут Республикаһы Төньяҡ проблемалары институты өсөн иретеп йәбештереү өләһендә кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индерә.
1993 йылдың декабрендә Киевта вафат була. Ҡаланың Байково зыяратында ерләнгән (участкаһы- № 49а).
Зөлҡәғиҙә
Зөлҡәғиҙә  (ذو القعدة) — һижри иҫәп менән йылдың ун беренсе айы. Исеме ултыраҡ ай мәғәнәһендә. Сөнки был айҙа күсеп йөрөүҙәр туҡтатылған.
Аҡтуғанов Мәхмүт Сафа улы
Аҡтуғанов Мәхмүт Сафа улы (25 декабрь 1924 йыл — 24 ғинуар 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, майор (1969). Советтар Союзы Геройы (1944).
Батырлығы
Герой исеменə 61‑се армия 77‑се гвардия уҡсылар дивизияһы 221‑се гвардия уҡсылар полкының танкыға ҡаршы ҡорал тоҫҡаусы гвардия кесе сержанты Мәхмүт Аҡтуғанов 1943 йылдың 28 сентябрендә Белорус ССР‑ы Комарин ауылынан төньяҡтараҡ Днепр йылғаһы аша сыҡҡанда һəм уң ярҙағы плацдармды киңəйткəндə күрһəткəн батырлығы өсөн лайыҡ була.
Хәтер
Мишкə районы Мишкə ауылында урамға Аҡтуғанов исеме бирелгəн.
Эстонияла бөйөк аслыҡ (1695-1697)
1694 йылда сәсеүлектәр өсөн уңайһыҙ климат шарттары барлыҡҡа килә, ә 1695 йылдың йәйе һалҡын һәм ямғырлы була. Һуңынан йәйге сәсеүлектәрҙең юҡҡа сығыуына сәбәпсе булған иртә көҙгө ҡырау төшә. Нормаға ҡарағанда түбән температура 1696 йыл дауамында һаҡлана, ул йылды йәй буйына ямғырҙар яуа. Крәҫтиәндәр, етемдәр һәм ҡарттар күпләп аслыҡтан үлә, ә 1697 йылдың яҙында ҡар иреү менән бик күп мәйеттәр асыҡлана. Бынан тыш, хәлде игенде уңышһыҙ йылдарҙан йонсоған Финляндия һәм Швецияға сығарыусы алпауыт һәм сауҙагәрҙәр киҫкенләштерә. Швед Эстонияһы биләмәһендәге Эстония халҡының биштән бер өлөшө (70 000-75 000 кеше) аслыҡтан үлә. Һәм был күренеш 1698 йылға тиклем дауам итә.
Дөйөм климат шарттары
Кесе боҙлоҡ осоронда булған Эстониялағы аслыҡ. 1690-сы йылдарҙа Европа климатына һалҡын яҙ һәм йәй хас була. 1690 йылдар дауамында Европала температура, дөйөм алғанда, Бәләкәй боҙлоҡ осорондағы уртаса температуранан 1,5° C түбәнерәк булған. Был үҙгәрештәр күп илдәрҙе солғап ала, Францияла Урта быуаттарҙан бирле көслө аслыҡ башлана, Темза йылғаһында боҙлоҡтар барлыҡҡа килгән, ә Боден һәм Цюрих күлдәре тулыһынса туңған.
Урындағы климатҡа йоғонто
Алдағы йылдарҙа, 1692 йылдан 1694 йылға тиклем, Эстонияла уңыш ғәҙәттәгенән ҡыҫҡа йәйге вегетация осоро һәм оҙайлыраҡ ҡыш арҡаһында насар була. Был орлоҡ запастарының ҡырҡа кәмеүенә килтерә.
Һуңынан 1695 йылдың йәйендә көслө ямғырҙар яуа, улар 24 июндән 29 сентябргә тиклем өҙлөкһөҙ тиерлек яуа. Улар сәсеүлектәрҙе һәм бесәнде юҡ итә, сөнки уйһыу ерҙәр һыу аҫтында ҡала. Был киләһе көҙгө-яҙғы сәсеү эштәре өсөн орлоҡ етмәүенә килтерә. 1695—1696 йылдарҙағы ҡыш бик һалҡын була, ә ҡыҫҡа ғына иртә яҙғы иреүҙән һуң 1696 йылдың мартында ҡышҡы һыуыҡтар ҡайта, һөҙөмтәлә ҡырып-һепереп йыйлған аҙ ғына орлоҡто сәсеү май аҙағына тиклем кисектерелә. Йәйгеһен тағы ла ҡойма ямғырҙар яуа, шуның арҡаһында орлоҡтарҙың биштән бер өлөшөнән дүрттән бер өлөшөнә тиклем генә уңыш йыйыла. Ҡайһы бер райондарҙа уңыш ни бары өс процент тәшкил итә.
1696 йылдың йәйе аҙағына күп кенә крәҫтиәндәр ярлылыҡҡа һәм аслыҡҡа дусар була, бынан тыш, батрактар, хеҙмәтселәр һәм хатта ҡайһы бер аҡһөйәктәр вәкилдәре лә хәйер һорарға мәжбүр була. Көҙгә аслыҡ башлана, ә октябргә үлем осраҡтары ла арта башлай. 1696—1697 йылдарҙағы ҡыш шул тиклем ҡаты була, мәйеттәрҙе яҙ башына тиклем ерләй алмайҙар. Тикшеренеүселәр баһалауынса, Бөйөк аслыҡ ваҡытында 70 000 самаһы кеше һәләк була — Эстония халҡының бишенсе йәки дүртенсе өлөшө.
Төбәк йоғонтоһо
Глобаль климаттың һыуыныуы ит һәм балыҡты консервалау өсөн мөһим ингредиент булған тоҙҙо үҙләштереү мөмкинлегенә лә кире йоғонто яһай. Балтик төбәген тоҙ менән төп тәьмин итеүсе Португалияны ла шулай уҡ мул яуым-төшөм борсоған, был тоҙ етештереү процесын ҡатмарлаштырған. Тоҙ етешмәү ит һәм балыҡ продукттарының һаҡланыуына кире йоғонто яһай, был аслыҡты тағы ла көсәйтә.
Ул ваҡытта Эстония һәм Ливония Швед империяһының иген келәте тип һаналған, һәм унан күп күләмдә иген Швецияға һәм Финляндияға оҙатылған. Был провинцияларҙың түбән статусы арҡаһында империяла был экспорт квоталарын үтәүгә өҫтөнлөк бирелә. Стокгольм властары Эстонияла көсәйгән аслыҡҡа тейешле иғтибар бирмәй һәм 1697 йылға, бер ярҙам да файҙа килтерә алмаҫлыҡҡа тиклем, иген менән тәьмин итеүгә ҡарата үҙ сәйәсәтен үҙгәртмәй.
Эҙемтәләре
Рус батшаһы Пётр I 1700 йылда Швецияға Төньяҡ һуғышы иғлан итеү өсөн төп һылтауҙарҙың береһе булараҡ 1697 йылғы аслыҡ ваҡытында швед генерал-губернаторы тарафынан Эстония аша үткән 250 кешенән һәм аттарҙан торған свитаһын аҙыҡ-түлек менән етерлек тәьмин ителмәүен атай.
Зөлхизә (төшөнсә)
Әҙәбиәт
ISBN 978-5-295-04615-5, УДК 30(075) = 512.141 ББК 60я71(2 Рос = Баш)
Боярка (Чусовая ҡушылдығы)
Боярка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Боярка (Чусовая ҡушылдығы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клиновка (Әлшәй районы)
Клиновка (Клиновка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 452134, ОКАТО коды — 80202813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иевка
Иевка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы
Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы (24 ғинуар 1948 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1991).
Биографияһы
Математик моделләү һәм химик-технологик процестарҙы оптимилләштереү өлкәһендә белгес. Уйлап табыуҙарына 30-ҙан ашыу авторлыҡ таныҡлығы һәм патентына эйә. 200-гә яҡын баҫма эш авторы ..
Ковакса
Ковакса (Кавакса) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яубалыҡ күле
Яубалыҡ күле — (озеро Яу-Балык) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.
Географияһы
Яубалыҡ күле Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында урынлашҡан. Төньяҡ ярында Туғыҙбай ауылы, Илембәт ҡасабаһы төйәкләнгән.
Силәбегә тиклем ара −52 км, Екатеринбургҡа — 220 км алыҫлыҡта.
Географик координаттары: киңлеге — 55°28′17.49″N (55.471525), оҙонлоғо — 61°11′29.43″E (61.191509).
Тасуирламаһы
Яры тигеҙлектәргә хас, һөҙәк; төбө ләмле. Уң яҡ яры ныҡ һаҙлыҡлы, унда үтеүе ауыр.
Этимологияһы
Күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атаманың килеп сығышын башҡорт телендәге Яу+балыҡ һүҙҙәре менән бәйләй, шул уҡ ваҡытта бер төрлө генә аңлатып булмауын билдәләй: Название не получило убедительного толкования. В башкирском языке яу — «война», «битва», «нашествие», балык — «рыба». В прошлом бытовало имя Яубалык, отражавшее древний культ рыб.
Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә «яу» һүҙенең — ябырылып, күп булып килеү, күҙҙең яуын алыу мәғәнәһе лә бар. Күлдең әле лә балыҡлы булыуы был фаразға ла урын ҡалдыра.
Флораһы һәм фаунаһы
Көнбайыш ярында — ҡарағай урмандары, көнсығышында һирәк ҡайын үҫә.
Көнсығыш һәм көнбайыштан күлде ҡамыш баҫҡан, бындай урындарҙың киңлеге 100 метрға етә. Һыу аҫтында ҡалған ағастар бар. Балыҡтарҙан күлдә сабаҡ, шамбы, табан һәм карп үрсей. Йыл да күлгә Ҡыштым балыҡсылыҡ хужалығы сабаҡ йәки карп селбәрәһе ебәрә. Күлде ошо хужалыҡ биләгән булыуы арҡаһында, шәхси балыҡ тотоу сикләнгән.
Һыуы һай булғанлыҡтан ҡайһы бер йылдары балыҡ боҙ аҫтында тонсоға.
Грабин Василий Гаврилович
Василий Гаврилович Грабин (1899/1900 — 1980) — совет конструкторы һәм Бөйөк Ватан һуғышы артиллерия ҡоралын етештереүҙе ойоштороусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы, техник ғәскәрҙәр генерал-полковникгы (1945), дүрт Сталин премияһы лауреаты (1941, 1943, 1946, 1950), Артиллерия фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Биографияһы
1899 йылдың 28 декабрендә (1900 йылдың 9 ғинуарында) Иҫке Нижестеблиевская станицаһында (хәҙер Краснодар крайының Красноармейский районы) тыуған. 1921 йылдан РКП(Б) ағзаһы. 1923 йылда Петроградта артиллерия училищеһын тамамлай, һуңынан бер нисә йыл хәрби командир булып хеҙмәт итә. Бынан һуң Дзержинский исемендәге хәрби-техник академияның артиллерия факультетына уҡырға инә. Ул ваҡытта унда В. И. Рдултовский, П. А. Гельвих һәм башҡалар кеүек күренекле белгестәр уҡыта.
Фәүзиә (исем)
Фәүзиә— төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ҡатын-ҡыҙ исеме.
Грабин Василий Гаврилович
Биографияһы
1930 йылда академияны тамамлағандан һуң Ҡыҙыл Путиловец заводының конструкторлыҡ бюроһында инженер-конструктор булып эшләй. Бер йылдан ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатының (Мәскәү) Бөтә Союз ҡорал-арсенал ассоциацияһының (ВОАО) 2-се конструкторҙар бюроһына ебәрелә. Ул килгәндән һуң 2-се конструкторҙар бюроһы 1-се конструкторҙар бюроһы менән берләштерелә һәм Бөтә Союз ҡорал-арсенал ассоциацияһының конструкторҙар бюроһы ойошторола.
Фәүзиә (исем)
Этимологияһы
Фәүзиә — «еңеүсе» тигән мәғәнә аңлатҡан мосолман ҡатын-ҡыҙ исеме.
Грабин Василий Гаврилович
Биографияһы
1932 йылда ДКБ-38 начальнигының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә (Бөтә Союз ҡорал арсеналдары ассоциацияһы конструкорлыҡ бюроһы базаһында булдырыла), ул ваҡыттағы берҙән-бер конструкторлыҡ бюроһы төрлө типтағы көбәкле артиллерия системаларын эшләү һәм камиллаштырыу менән шөғөлләнә. 1933 йыл аҙағында ДКБ-38 бөтөрөлгәндән һуң 92-се (Горький) заводҡа ебәрелә, ул саҡта үҙенең проект бюроһы булмай, завод тик етештереү менән генә шөғөлләнә. Ул ваҡытта бойороғо буйынса ҡорал системалары эшләнгән СССР хәрби етәкселәре араһында классик көбәкле артиллерияның юҡҡа сығыуы һәм динамо-реактив (типмәүсе) артиллерияға күсеү тураһында теория өҫтөнлөк итә. Атап әйткәндә, М. Н. Тухачевский был теория яҡлыларҙың береһе була. В. Г. Грабин ҙур ҡыйынлыҡ менән СССР-ҙың ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариаты аша көбәкле артиллерия менән шөғөлләнгән конструкторлыҡ бюроһын булдырыу кәрәклеген иҫбатлауға өлгәшә. Грабин уның етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 92-се артиллерия заводында В. Г. Грабин инициативаһы менән бер төркөм йәш конструкторҙар яңы перспективалы орудие моделдәрен эшләүен дауам итә, улар тәүҙә завод директоры яҡлауын тапмай, ул хатта баш конструкторҙы вазифаһынан бушатырға тырыша. Халыҡ комиссары Г. К. Орджоникидзеның, ә һуңыраҡ И. В. Сталиндың ярҙамы В. Г. Грабинға заводта эшләүен дауам итергә һәм яңы орудиелар төҙөргә мөмкинлек бирә. Заводтың яңы директоры А. С. Елян уның фекерҙәш кешеһе була.
Фәүзиә (исем)
Билдәле шәхестәр
Фәүзиә Абдулла ҡыҙы Рәхимғолова (15 декабрь 1921 йыл — 21 октябрь 1996 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир һәм журналист. 1952 йылдан — КПСС, 1961 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
Грабин Василий Гаврилович
Биографияһы
В. Г. Грабин етәкселегендә эшләнгән тиҙләтелгән проектлау ысулы эш башланғандан алып һынау өлгөләренә тиклем айҙар, хатта аҙналар эсендә яңы орудиелар эшләү мөмкинлеген бирә, ә конструкторҙар һәм технологтарҙың берлектәге эше — ҡыҫҡа ваҡыт эсендә метал, энергия һәм хеҙмәт сығымдарын экономиялап, орудиеларҙы тулайым производствоға ҡуйырға мөмкинлек бирә. Проект-инженерлыҡ эштәрен ойоштороуҙа В. Г. Грабин донъя кимәленән тиҫтәләрсә йылдарға алдараҡ була; мәҫәлән, 1930-сы йылдар аҙағында яңы орудиелар проектлау өсөн табип-физиологты йәлеп итә, ә «кеше-машина» — системаһының гармониялы үҙ-ара тәьҫир итешеүен тәьмин иткән фән атамаһы — «эргономика» тик XX быуаттың 50-се йылдарында ғына барлыҡҡа килә.
Фәүзиә (исем)
Билдәле шәхестәр
Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы Мөхәмәтшина (15 июнь 1953 йыл) — башҡорт журналисы, Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2016),
Грабин Василий Гаврилович
Биографияһы
1942 йылдың авгусынан СССР Хөкүмәте һәм дәүләт оборона комитеты ҡарары менән В. Г. Грабин Калининградта Үҙәк артиллерия конструкторлыҡ бюроһы ойоштороуға тотона, һуңынан уны етәкләй. В. Г. Грабин етәкселегендә түбәндәгеләр булдырыла:
Фәүзиә (исем)
Билдәле шәхестәр
Фәүзиә Юлдашбаева (22 март 1947 йыл — 16 август 1996 йыл) — башҡорт шағиры. 1992 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Грабин Василий Гаврилович
Биографияһы
1945 йылда техник ғәскәрҙәр генерал-полковнигы персональ хәрби дәрәжә бирелә.
Фәүзиә (исем)
Билдәле шәхестәр
Фәүзиә Шағәле ҡыҙы Латипова (11 март 1947 йыл) — журналист. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы азаһы (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2002).
Грабин Василий Гаврилович
Биографияһы
1946 йылдан — Ғилми-тикшеренеү артиллерия институтының баш конструкторы һәм етәксеһе. 2-3 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1946—1954). 1957 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Оборона техникаһы дәүләт комитетының Үҙәк ғилми тикшеренеү институты-58 баш конструкторы һәм директоры итеп тәғәйенләнә. 1960 йылдан алып Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында уҡыта.
Фәүзиә (исем)
Билдәле шәхестәр
Фәүзиә Ҡотлогилдина (7 ғинуар 1952 йыл) — Ғафури районының Сәсәндәр мәктәбе етәксеһе, бер нисә китап авторы. Алтынбикә исеме менән сығыш яһай.
Грабин Василий Гаврилович
Биографияһы
1950-се йылдарҙа артиллерия системалары менән ҡыҙыҡһыныу ҡырҡа кәмей. Тәүҙә Берия Л. П. ә һуңынан Н. С. Хрущев, ракета төҙөлөшөнә йүнәлеш ала. Быны маршал Д. Ф. Устинов менән күптәнге конфликт ҡатмарлаштыра. Һөҙөмтәлә Грабин эшләгән бер генә орудие — С-60 зенит орудиеһы ҡоралланыуға ҡабул ителә. Шулай уҡ өлөшләтә С-23 ҡабул ителә, әммә һуңғараҡ, ашығыс рәүештә кәрәк булғанда һәм ҙур булмаған серияла. Әммә уның етәкселеге аҫтындағы коллектив бер нисә артиллерия ҡорал системаһын эшләй:
Фәүзиә (исем)
Билдәле шәхестәр
Ҡаһарманова Фәүзиә Ҡаһарман ҡыҙы (14 декабрь 1914 йыл — 1993 йыл), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1933—1950 йылдарҙа Дүртөйлө МТС-ының ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы етәксеһе. Ленин (1942) һәм «Почёт Билдәһе» (1935) ордендары кавалеры. Республикала «Почёт Билдәһе» орденына лайыҡ булған иң беренсе ҡатын-ҡыҙ.
Грабин Василий Гаврилович
Биографияһы
1980 йылдың 18 апрелендә Калининградта (Мәскәү өлкәһе) вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (участка № 9) ерләнгән.
Фәүзиә (исем)
Билдәле шәхестәр
Байрамова Фәүзиә Әүхәҙи ҡыҙы (5 декабрь 1950 йыл) — татар халҡының күренекле сәйәсмәне, яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, тарих фәндәре кандидаты (2006). Иттифаҡ партияһы башлығы (1991 йылдан), Төрки халыҡтар ассамблеяһы рәйесе урынбаҫары (1991 йылдан), Милли Йыйылыш рәйесе (1994—1997), Татарстан Республикаһы Юғары Советы депутаты (1990—1995). Хажиә (1999).
Кувакша
Кувакша — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сеитьма йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тютлебен
Тютлебен (Tuttleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 747 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Кайсы
Кайсы — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1063 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы
Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы (28 август 1914 йыл — 19 апрель 2002 йыл) — алдынғы нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
Биографияһы
Миңләхмәт Зиннәт улы Ғәйфуллин 1914 йылдың 28 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы) Бүреҡаҙған ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда «Игенселәр» колхозында башлай.
БАССР-ҙа беренсе булып бәләкәй диаметрлы скважиналар быраулау, турбиналы быраулауҙы үҙләштергән; скважиналарҙы тиҙ проходкалау инициаторы.
Введеновский, Грачевский, Ишембай, Кинйәбулат, Тирекле нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә әүҙем ҡатнаша.
1959 йылдың 19 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән нефть һәм газ сәнәғәте үҫешендә ҙур уңыштар ҡаҙанғаны өсөн  Миңләхмәт Ғәйфуллинға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
2002 йылдың 19 апрелендә Ишембай ҡалаһында вафат була.
Хәтер
Ишембай ҡалаһындағы бер урамға геройҙың исеме бирелгән.
Вольск тыл хәрби институты
Вольск тыл хәрби институты (Вольский военный институт тыла) — юғары хәрби-уҡыу йорто, СССР Ҡораллы Көстәренең һәм Рәсәй Федерацияһының тыл хеҙмәте өсөн офицер кадрҙары әҙерләү маҡсатында 1928 йылдың 23 февралендә нигеҙләнә. 1998 йылдың 16 сентябренән, филиал булараҡ, А. В. Хрулев исемендәге матди-техник тәьминәт хәрби академияһы структураһына инә.
Иртә тарихы
1821 йылда Вольск ҡалаһына Воронеж губернаһы губернаһынан Елисаветград гусар полкы дислокациялана. 1823—1829 йылдарҙа полк базаһында, 1829—1853 йылдарҙа Һарытау хәрби кантонсылар батальондың 3-сө бригадаһы базаһында кантонист егеттәрҙе хәрби хеҙмәткә әҙерлек алып барыла, барлығы 13 меңдән ашыу кеше әҙерләнә. 1858 йылда хәрби кантонсылар мәктәбе базаһында Һарытау хәрби ведомствоһы мәктәбе асыла, 1868 йылда хәрби ведомство училищеһы хәрби прогимназия итеп үҙгәртелә.
1882 йылда хәрби гимназиялар кадет корпустарына әйләндерелә, ә хәрби прогимназиялар ябыла һәм бары тик 1885 йылда ғына Вольск хәрби прогимназияһы Вольск хәрби мәктәбенә үҙгәртелә. 1908 йылда мәктәп базаһында Вольск кадет корпусы ойошторола, ул Рәсәй империяһы кадет корпустарының 36-сыһы була. 1914 йылдың 29 майында Вольск кадет корпусында тәүге сығарылыш үтә. 1918 йылдың 19 апрелендә Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары Вольск кадет корпусы ябыла.
Төп тарихы
Революцион хәрби советтың 1928 йылдың 13 июлендәге 221 һанлы бойороғо менән Вольскиҙа осоусылар һәм авиация техниктары берләштерелгән мәктәбе ойошторола. 1928 йылдың 7 ноябрендә уҡыу процесы башлана. СССР Революцион хәрби советының 1931 йылдың 6 июнендәге бойороғо менән Осоусылар һәм авиация техниктары берләштерелгән мәктәбе Икенсе Вольск авиация техниктары хәрби мәктәбе итеп үҙгәртелә. 1932 йылдың 11 мартында ВЦИК-тың 10 һанлы ҡарары менән мәктәбенә «Ҡыҙыл байраҡлы Ленин комсомолы» почетлы исеме бирелә.
1937 йылдың 13 майында СССР Оборона халыҡ комиссариатының 067-се бойороғона ярашлы, мәктәп базаһында Вольск хәрби авиация-техник училищеһы ойошторола. 1941 йылдың 5 февралендә СССР Оборона халыҡ комиссариатының 048-се бойороғо менән 23 февраль (1928 йылдың 23 февралендә училище асыла) уҡыу йортоноң байрамы тип билдәләнелә, 049-сы бойороҡ менән авиация-техник хәрби училище базаһында Беренсе Вольск авиамеханиктарҙың хәрби авиация мәктәбе ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда училище фронт ихтыяждары өсөн хәрби-һауа көстәренең авиация офицерҙарын әҙерләй. Шул осорҙа училищены тамамлаусыларҙың тотош бер плеядаһы Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының 1951 йылда директиваһына ярашлы, авиамеханиктар хәрби авиация мәктәбе Беренсе Вольск хәрби авиация-техник училище итеп үҙгәртелә. Унда ике йыл уҡығандан һуң урта махсус белем таныҡлығы бирелә, 1953 йылдан уҡыу мөҙҙәте бер йылға арттырыла. СССР Оборона министрының 1959 йылдың 31 декабрендәге бойороғо менән Беренсе Вольск хәрби авиация-техник училищеһы СССР-ҙың Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре составына күсерелә. 1962 йылдың 22 декабрендә авиация-техник хәрби училище базаһында Ҡыҙыл байраҡлы, Ленин комсомолы исемендәге Вольск команда-техник училищеһы ойошторолар.
1964 йылдың 2 июлендә СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы һәм СССР Ҡораллы Көстәренең тыл начальнигы директиваһы менән команда-техник училище Ҡыҙыл байраҡлы, Ленин комсомолы исемендәге Вольск хәрби училищеһы тип үҙгәртелә һәм СССР Ҡораллы Көстәренең тыл структураһына тапшырыла. СССР Министрҙар Советы ҡарары һәм СССР Оборона министры бойороғо менән 1971 йылдың 24 июнендә Вольск хәрби училищеһы Ҡыҙыл байраҡлы, Ленин комсомолы исемендәге Вольск юғары хәрби училищеһы тип үҙгәртелә һәм дүрт йыл уҡытыу ваҡыты менән юғары хәрби-белем биреү йортона әйләнә. 1978 йылдың 13 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Вольский юғары хәрби училищеһы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
1994 йылдан училище биш йыллыҡ уҡыуға күсерелә. 1998 йылдың 16 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы оборона министрының 417 һанлы бойороғо менән Вольск юғары хәрби училищеһы, филиал булараҡ, Тыл һәм транспорт хәрби академияһы составына инә. 2005 йылдың 1 ғинуарынан Хәрби академияның Вольский филиалы Вольск тыл хәрби училищеһы (Тыл хәрби институты) тип үҙгәртелә. Институттың профессор-уҡытыусылар составы: 9 доктор һәм 119 фән кандидатынан тора. Вольск хәрби училищеһы эшләй башлағандан алып уның 35 тамамлаусыһы Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була, шул иҫәптән И. С. Полбин һәм В. И. Мыхлик был исемде ике тапҡыр ала. Ике кеше — Социалистик Хеҙмәт Геройы, берәү — Рәсәй Федерацияһы геройы. Һуңынан уыуҡ йортон тамамлаусыларҙың 80-дән ашыуы генерал дәрәжәһенә лайыҡ була.
Никифоров Юрий Никифорович
Никифоров Юрий Никифорович (16 ноябрь 1934 йыл — 27 ноябрь 2012 йыл) — ғалим-политолог, тарихсы, юғары мәктәп уҡытусыһы. Тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1980), Рәсәй Федерацияһы Гуманитар фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1994). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). СССР‑ҙың юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999).
Биографияһы
Юрий Никифорович Никифоров 1934 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Аделькин ауылында тыуған.
1956 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, юғары уҡыу йортоноң ВЛКСМ комитеты секретары булып эшләй.
1963 йылдан алып уҡытыусы, 1969 йылдан алып — Башҡорт дәүләт университетының кафедра мөдире.
1991 йылдан алып 2012 йылда вафат булғанынса Башҡорт дәүләт университетының политология кафедраһы мөдире булып эшләй. Рәсәй сәйәси фәндәр ассоциацияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе етәксеһе була.
2009 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән «Башҡортостан Республикаһындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» маҡтау билдәһе менән бүләкләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Юрий Никифорович Никифоров ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — сәнәғәт тарихы, йәшәү рәүеше, сәйәси система һәм сәйәси мәҙәниәт. 250-нән ашыу фәнни хеҙмәте баҫыла, шул иҫәптән, 7 монографияһы.
Иҫке Мораптал
Иҫке Мораптал (Старомурапталово) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 380 кеше. Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылдың тарихы
Мораптал ауылында Ҡыпсаҡ улусының Сөгөн түбәһе вәкилдәре йәшәгән. халҡы — Бөрйән улусынан күсеүселәр. XVIII быуаттың аҙағында ауылда барыһы 11 йорт була, унда 42 ир-егет, 33 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1816 йылда ауылға дүрт ҡаҙаҡ беркетелә -Йосоп Майҙанов, Көҙәнбай Баймырҙин, Дүзәй Ҡуралин, Баранбай Лаписов. 1834 һәм 1850 йылдар араһында ошо ауыл халҡының бер өлөшө бүленеп сыға һәс Яңы Мораптал ауылына нигеҙ һала. X ревизияла элекке ауылда 49 йорт күрһәтелә, унда барыһы 294 кеше йәшәй, ә икенсеһендә — 82 йорт һәм 458 кеше. 1816 һәм 1834 йылдарҙағы ревизиялар араһында ауылға татарҙар индерелә, улар төп халыҡ менән бергә яңы ауылға күсенә. Яңы ауылға шулай уҡ Әүестән, Аллабирҙе, Айсыуаҡ ауылдарынан да күсенәләр.
1920 йылда Иҫке Морапталда 78 йорт иҫәпкә алына, унда 341 кеше йәшәй, Яңы Морапталда — 267 йорт һәм 1285 кеше.
Ауылдың исеме ауылға нигеҙ һалыусы Мораптал Иҫәнғоловтың исеменә бәйле, ул 1751 йылда заводчиктар Твердышевҡа һәм Мясниковҡа Лик, Һаҡмар, Ағиҙел һәм уларға һыуҙарын ҡойған Ҡарғалы, Ҡарамалы, Һалмыш, Юшатыр, көйөргәҙе, Ыҡ һәм башҡа йылғалар буйындағы ете улус ерен һатыу менән билдәлелек алған.
Морапталовтар күрше ауылдарҙа ла йәшәгән. Кантонлыҡ системаһы осоронда ауыл 29-се йортҡа ингән. XIX быуаттың 60-сы йылдарында ике ауыл Мораптал ауыл йәмғиәтен тәшкил иткән. 1919—1935 йылдарҙа ике ауыл да Мораптал улусына ингән, үҙәге — Яңы Мораптал.
1842 йылда төп ауылда (Иҫке Мрапталда) 169 кешенең һәр береһенә сәселгән6 бот ярауай иген тура килгән. 1920 йылда бында тирмән була. Яңы ауылда Вәлит Хәлилов — 124, Абдулла Ниғмәтуллин 102 бот иген сәскән.
Урта быуаттар
Урта быуаттар (Урта быуат) — Боронғо (антик) донъя тарихынан һуң һәм Яңы заман тарихы алдынан булған тарихи дәүер.
Ваҡыт сиктәре
Рәсәй һәм көнбайыш тарихсылары Урта быуаттарҙың башы тип Көнбайыш Рим империяһының V быуат аҙағында ҡолауын һанай (империяның йәшәүҙән туҡтаған датаһы тип император Ромул Августтың тәхеттән баш тартҡан көн — 476 йылдың 4 сентябре тип иҫәпләнә). Әммә ЮНЕСКО-ның «Кешелек тарихы» исемле энциклопедик баҫмала Урта быуаттар башы тип Ислам диненең барлыҡҡа килеү ваҡыты (VII быуат башы) тип һанала. Урта быуаттар аҙағы хаҡында тарихсылар араһында берҙәм фекер юҡ, ошондай тәҡдимдәр булған: Константинопольдың ҡолауы (1453), Американы асыу (1492), Реформацияның башланыуы (1517), Павия янындағы алыш (1525), Инглиз революцияһының башланыуы (1640), Утыҙ йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы, Вестфаль тыныслыҡ килешеүенә һәм Аусбург килеүешенә ҡул ҡуйыу (1648), 1660-сы йылдар, 1670-сы — 1680-сы йылдар араһы, 1680-сы — 1690-сы йылдар араһы һәм башҡалар. Ҡайһылары идара итеүсе элитаның үҫеше мәғлүмәттәрендә түгел, ә ябай халыҡтың һәм Европа йәмғиәтенең Бөйөк француз инҡилабынан һуң үҙгәреүен Урта быуаттар аҙағы тип иҫәпләйҙәр. Һуңғы йылдарҙа Рәсәй ғалимдары Урта быуаттар дәүеренең тамаланыуын XV уртаһы йәки аҙағы — XVI быуат башы тип һанайҙар.
Азия һәм Африка халыҡтарының, Америка индеецтарының тарихы Европа халыҡтарының тарихынан күп яҡтан айырыла. Һәр ҡитғаның тарихы ҡабатланмаҫ һәм үҙенсәлекле, шуға ҡарамаҫтан, ғалимдар төрлө халыҡтарҙың тарихи яҙмыштарында дөйөм һыҙаттарҙы таба һәм Көнсығыш халыҡтарҙың да үҙ Урта быуаты булған тип иҫәпләйҙәр.
Терминология
«Урта быуаттар» терминын (ævum medium — урта быуат) тәүге тапҡыр Италия гуманисы Флавио Бьондо XV быуат уртаһында индергән. Быға тиклем Көнбайыш Рим империяһының V быуат аҙағында ҡолауынан алып Яңырыу дәүеренә тиклем осорҙо Франческо Петрарка индергән «Европа тарихының ҡараңғы быуаттары» исемле төшөнсәне ҡулланғандар. Хәҙерге заманда был төшөнсә тик VI—VIII быуат араһын аңлата.
XV—XVI быуаттар тарихи араһы артабанғы атамалар йөрөтә: media tempestas (урта ваҡыт; 1469 йылдан алып), media antiquitas (урта антик; 1494 йылдан алып), medium tempus (урта ваҡыт; 1531 йылдан алып), saeculum medium (урта быуат; 1596 йылдан алып).
Шулай итеп гуманистар Антик донъя тарихын айырыусы дәүерҙе билдәләргә ниәтләгәндәр. Гуманистар тик телдең, яҙыуҙың, әҙәбиәттең һәм сәнғәттең торошона баһа биргәндәр, шунлыҡтан «уртаса» осор уларға антик донъяның ҡырағайлана барыуы, вәхшиләнеүе һәм «кухня» латины һымаҡ күренгән.
XVII быуатта «Урта быуаттар» терминын ҡулланышҡа Галл университеты Христофор Целлариус (Келлер) индерә һәм гуманистик трихотомияны башлап ебәрә. Ул донъя тарихын Антик донъя, Урта быуаттар һәм Яңы заманға бүлә. Келлер буйынса Урта быуаттар 395 йылдан алып (Рим империяһының Көнсығыш һәм Көнбайыш өлөштәргә һуңғы бүленеүе) һәм 1453 йылға тиклем (Константинополдың ҡолауы) дауам иткән.
«Урта быуаттар» терминының тар мәғәнәһендә тик Көнбайыш Европаға ҡарата ғына ҡулланыла. Был саҡта ошо термин махсус сәйәси, дини һәм иҡтисади тормоштоң үҙенсәлектәрен аңлата. Киң мәғәнәлә «Урта быуаттар» терминын һәр бер мәҙәниәткә ҡулланырға мөмкин, әммә был ваҡытта ул хронологик тап килеүсе, йәки киреһенсә, Европа Урта быуаттары менән хронологик тап килмәүе тарихи дәүерҙе аңлата.
Ваҡытлаштырыу
Урта быуаттар шартлы рәүештә өс төп осорға бүленә :
Француз Анналдар мәктәбе вәкилдәре «оҙайлы Урта быуаттар» идеяһын күтәреп сыҡҡандар. Улар буйынса Урта быуаттар тик XVIII быуат аҙағында ғына тамамлана.
Географик сиктәре
"Урта быуаттар» термины Европа Урта быуаттарына ҡарата ҡулланыла. Был осраҡта был термин дини, иҡтисади һәм сәйәси тормоштоң ҡайһы бер үҙенсәлектәрен күҙҙә тота: ер менән файҙаланыу феодаль системаһы (ер хужалары феодалдар һәм ярым бәйле крәҫтиәндәр), вассалитет системаһы (сеньор һәм Вассал мөнәсәбәттәре феодалдарын бәйләүсе), дини тормошта сиркәүҙең һис шикһеҙ өҫтөнлөк итеүе, сиркәүҙең сәйәси хакимиәте (инквизиция, сиркәү судтары, епископ-феодалдарҙың барлығы), һәм рыцарлыҡ идеалдары (аскетик практиканың рухи практикаһы, йәмғиәткә альтруистик хеҙмәт итеү), урта быуаттар архитектураһы — готиканың сәскә атуы.
Ҡотдос (исем)
Ҡотдос — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланылған боронғо ир-ат исеме.
Урта быуаттар
Географик сиктәре
Киң мәғәнәлә әлеге термин теләһә ниндәй мәҙәниәткә ҡарата ҡулланылырға мөмкин, ләкин был осраҡта ул, нигеҙҙә, хронологик булыун аңлата һәм Көнбайыш Европа Урта быуаттарының югарыла һанап үтелгән үҙенсәлектәре (мәҫәлән — «Өытай урта быуаттары») булыуын күрһәтмәй, йә, киреһенсә, Европа Урта быуат билдәләре булған (нигеҙҙә феодализм), ләкин Европаның урта быуаттар хронологияһы буйынса тура килмәгән тарихи осорға күрһәтә (мәҫәлән, япон Урта быуаттары).)
Сығанаҡтар
Урта быуаттар буйынса сығанаҡтар шарлы рәүештә биш төргә бүленә: Яҙма сығанаҡтар үҙ сиратында артабанғыса бүленәләр:
Ҡотдос (исем)
Этимологияһы
Ҡотдос — ғәрәп теленән үҙләштерелгән «бик изге», «бик ҡәҙерле» тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан ир-ат исеме.
Урта быуаттар
Көнбайыш Рим империяһының ҡолауы
Беҙҙең эраның II быуатынан алып Рим империяһының ҡеүәте кәмей башлай. Яйлап диңгеҙ сауҙаһы һәм ҡалалар үҫеше тарҡылыш кисерә башлай, халыҡ һаны артымы кәмей. Инфляция кеүек иҡтисади проблемалар һәм сик буйында тышҡы баҫым III быуат кризисына килтерә, ул ваҡытында императорҙар даими рәүештә ҡораллы юлы менән алмашҡан. III быуат дауамында хәрби сығымдар күбеһенсә Сәсәниҙәр дәүләтенә ҡаршы тороу арҡаһында үҫә. Армия ике тапкырға арта, шул уҡ ваҡытта Рим легионының тактик урынын күбеһенсә кавалерия һәм кесе һуғыш берәмлектәре ала. Ҙур сығымдар һалымды артыруҫа һәм ҡала совета ағзалыры һанын кәмеүгә килтерә. Ҡайһы берҙәре һалымды үҙ иҫәбенән түләргә тейеш була. Армияның ихтыяждары артыуы дәүләт бюрократияһын үҫеүгә килтерә, шуға күрә һалым түләүселәр беҙ һалым йыйыусыларға ҡарағанда әҙеркбеҙ тип зарлана башлай. Император Диоклетиан (284-305 йылдарҙа хакимлек иткән) 286 йылда, империяны көнйатыш һәм Көнсығыш өлештәргә бүлеп, тетрахия режимын билдәләй; шул укҡ ваҡытта замандаштар уларҙы айырым дәүләт тип һанамаған, сөнки бер өлөштә ҡабул ителгән закондар башҡа  өлөштәрҙә лә  ғәмәлдә булған. Диоклетиан дәүләт бюрократияһын көсәйтә, һалым йыйыуҙы реформалаштыра һәм Армияне көсәйтә, был империя тарауыуын булдырмай, ләкин булған проблемаларҙ, тыуыу кәмеүҙе, тышҡа баҫымды хәл итмәй. 330 йылда, граждандар һуғышы тамамланғас, император Константин I (306-337 йылдарҙа хакимлек иткән) грек ерҙәре урынында Көнсығыш Рим империяһынең яңы баш ҡалаһы — Константинополгә] нигеҙ һала. IV быуатта империя территорияһына ингән граждандар һуғышы йышая. Шул уҡ ваҡытта Рим йәмғиәте яңыса үҫеш ала: байҙар һәм хәйерселәр араһында айырма арта, ҙур булмаған ҡалаларҙың роле кәмей. II быуаттан алып V быуатҡа ҡәҙәр һуҙылған христианлаштырыу шул күренештең бер өлөшө.
Ҡотдос (исем)
Фамилиялар
Ҡотдосов Наил Яҡуп улы (19 октябрь 1941 йыл — 7 июнь 1995 йыл) — ғалим-зоотехник, яҙыусы һәм журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1964 йылдан КПСС, 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1993). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1980).Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Йәрмөхәмәт ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.
Урта быуаттар
Көнбайыш Рим империяһының ҡолауы
376 йылда Һундар баҫымы аҫтында күсеп килгән готтар ҡәбиләһе император Валентин II тарафынан (364-378 йылдарҙа идара итеүсе) Балҡан ярымутрауында Фракияның Рим провинцияһына урынлашырға рөхсәт ала. Шул уҡ ваҡытта улар ассимиляцияланмай һәм тиҙҙән Рим түрәләренең уларга һәм төп халыҡҡа тигеҙ булмаған мөнәсәбәте арҡаһында баш күтәрәләр. 377-382 йылдардҙағы гот һуғышы нәтижәһендә Валент үлтерелә, ә готтар империялә федерат хокуҡтарында ҡала. 400 йылда вестготтар Көнбайыш Рим империяһынә керә һәм тиҙҙән Италиянан ҡыҫырыҡлана, 410 йылда Рим империяһын талай. Был хәл 800 йыл эсендә беренсе тапкыр була. Халыҡтарҙың бөйөк күсеше башлана: варвар ҡәбиләләре, нигеҙҙә, алмандар, көнчығыштан Европа көнбайышҡа табан хәрәкәт итә. Мәҫәлән, 406 йылда аландар, вандалдар һәм свевдар Галлиягә керә, ә 409 йылда Испанияға франктар, алемандар һәм бургунддар керә, уларҙан һуң галлияның төньяғына, ә ангдар, сакса һәм Юталар — Британияға күсә; һуңыраҡ вандалдар Гибралтар боғаҙын киҫеп үтә һәм Африканың Рим провинцияһын баҫып ала. 430 йылларҙа империяға Аттила етәкселегендә Гундар (434-453) керә башлай: 442 — 447 йылдарҙа —Балканға, 451 йылда —Галлияға, 452 йылда Италияға баҫып керәләр. Гундарҙың баҫып алыу хәүефе 453 йылғаса Атилланың үлеменә һәм Гундар конфедерацияһы тарҡалыуға ҡәҙәр һаҡлана.
Варвар ҡәбиләләренең баҫып кереүе Көнбайыш Европа территорияһындә сәйәси һәм демографик хәлде бөтөнләй үҙгәртә. V быуат аҙағына ҡәҙәр Көнбайыш Рим империяһы баҫып алған ҡәбиләләрҙең дәүләт берләшмәләренә бүленә. 476 йылда Одоакр отряды башлығы көнбайыш Рим императоры Ромул августтың вазифаһын төбәнәйтә һәм юғары хакимиәт билдәләрен Византияға ебәрә, был Көнбайыш Рим империяһының тарҡалыу датаһы тип һанала. Рәсми рәүештә Одоакр Византия императоры була, әмма ысынбарлыҡта ул башҡа варвар вәкилдәре кеүек үҙалла була. Византия вандал Африкаһын (533-534 йылдарҙағы вандал һуғышы), Италияны (535-554 йылдарҙағы гот һуғыштары) һәм Испанияның көньяк-көнсығышын территорияларын контролдә тотмай.
Ҡотдос (исем)
Ҡалалар
Ҡотдос (القدس әл-Ҡүдс — أورشليم (Ӯрушалӣм); Израилдәге ғәрәпсә рәсми исеме — أورشليم القدس, Ӯршалӣм-аль-К̣удс ), Иерусалим; ירושלים Йерушалайим  ) — Яҡын Көнсығыштағы боронғо ҡала, 1949 йылдан алып Израиль дәүләтенең баш ҡалаһы (1967 йылдан алып Израиль ҡаланың бөтә майҙанын контрольдә тота). Иерусалим Израилдың баш ҡалаһы булараҡ халыҡ-ара йәмғиәт тарафынан танылмаған. Иерусалим — иудаизм, христианлыҡ һәм ислам диндәре өсөн изге ҡала булып иҫәпләнә. Иерусалим Урта һәм Үле диңгеҙҙәре арауығында, диңгеҙ кимәленән 650—840 метр бейеклектә урынлашҡан.
Урта быуаттар
Иртә Урта быуаттар
Рим империяһы тарҡалғандан һуң Европа тарихының Иртә Урта быуаттар осоро яҡынса биш быуат дауам итә (яҡынса 500 йылдан алып 1000 йылға тиклем). Был осорҙа халыҡтарҙың бөйөк күсеше була: викингтар ҡәбиләләре килеп сығалар; Италияла остготтарҙың, Аквитанияла һәм Пиреней ярымутрауында вестготтарҙың короллектәре барлыҡҡа киләләр; сәскә атҡан заманында ярты Европаны күп өлөшөн биләгән Франк дәүләте төҙөлә. Төньяҡ Африка һәм Испания ғәрәп хәлифәлегенә инәләр; Британ утрауҙарында англдар, сакстар һәм кельттарҙың бәләкәй генә илдәре барлыҡҡа киләләләр; Скандинавияла, Үҙәк һәм Көнсығыш Европала дәүләттәр төҙөлә.
Халыҡтарҙың бөйөк күсеше
Халыҡтарҙың бөйөк күсеше — IV—VII быуаттарҙағы башлыса Рим империяһының периферияларынан уның территорияһына булған Европалағы этник миграцияларҙы дөйөмләштереүсе шартлы атама. Был процессты ете-һигеҙ быуаттар арауығын алған глобаль миграцион процессы составының өлөшө булараҡ ҡарарға мөмкин. Күсештең характерлы үҙенсәлеге булып Көнбайыш Рим империяһының йәҙрәһенә (тәүге сиратта Италия, Галлия (хәҙерге Франция), Испания һәм Дакия территорияларына) — румей һәм романизацияланған кельт халыҡтарының тығыҙ йәшәгән ерҙәргә — герман күсенеүселәре юллана. Шунлыҡтан халыҡтарҙың бөйөк күсеше герман һәм романизацияланған халыҡтар араһында ҡаршылыҡ тыуҙыра, ул ниндәйҙер мәғәнәлә хәҙерге заманға килеп еткән. Күсештә төрки, славян, фин-уғыр һәм иран ҡәбиләләре ҡатнаша.
Реконкиста
Реконкиста ғәрәптәр менән баҫып алынмаған хәҙерге Астурияның Ковадонга районында башлана. Уның 722 йылда инициаторы булып Пелайо тора. Реконкиста алмашыусан уңыш менән барған, бының сәбәбсеһе булып христиан хакимдарының бер береһе менән һәм үҙҙәренең вассалдары менән көрәш, һәм Төньяҡ Африканан мосолмандар килеп тороуы булып торған. Христиандар бигерәк тә Аларкос янындағы алышта ҙур еңелеү кисергәндәр. 1492 йылда Реконкиста тамамлана, Фердинанд II Арагонский һәм Изабелла I Кастильская Испанияның күп өлөшөн берләштерәләр.
Византия империяһы
Византия империяһы — Көнсығыш Рим империяһының атамаһы. Был атаманы уға Көнбайыш Европа тарихсылары биргән, византийҙар үҙҙәрен римляндар — грекса «румейҙар», ә дәүләтен — «Рим», «Румей» дәүләте тип атағандар. IV быуатта Византий ҡалаһы урынында Рим императоры Бөйөк Константин I Константинопольға нигеҙ һала.
Франк дәүләте
Франк дәүләте — V быуаттан алып IX быуатҡа тиклем Көнбайыш һәм Үҙәк Европала булған дәүләттең шартлы атамаһы. Франк дәүләте Көнбайыш Рим империяһы территорияһында башҡа варвар короллектәре менән бер ваҡытта барлыҡҡа килгән.
Меровингылар
Меровингылар — Франция тарихындағы тәүге франк королдәре династияһы. Был династияның королдәре V быуаттан алып VIII быуатҡа тиклем хәҙерге Франция һәм Бельгия территорияһында идара иткәндәр.
Юғары урта быуат
Юғары урта быуат яҡынса 1000 йылдан алып 1300 йылға тиклем дауам иткән Европа тарихы дәүере. Юғары урта быуат Иртә урта быуатҡа алмашҡа килә һәм Һуңғы Урта быуаттарҙан алдынан була. Был дәүерҙең төп ҡылыҡһырлаусы тенденция булып Европа халҡының бик тиҙ артыуы күҙәтелә, был үҙ сиратында социаль, сәйәси һәм башҡа тормош сфераларында ҡырҡа үҙгәреүҙәргә килтерә.
Юғары урта быуатта Европа әүҙем сәскә ата башлай, ҡалалар үҫешәләр һәм байый. Скандинавияға христианлыҡ үтеп инә. Каролинг империяһы ике айырым дәүләткә тарҡала, һуңыраҡ уларҙың территорияһында хәҙерге Германия һәм Франция барлыҡҡа килә. Рим папаһы Фәлестинаға һәм христиан корольдәре Тәре яуҙарын ойоштора. Архитектура һәм музыкала яңы стилдәр һәм йүнәлештәр барлыҡҡа килә.
Көнсығыш Европала Боронғо рус дәүләте, Польша һәм Бөйөк Литва кенәзлеге барлыҡҡа килә. XIII быуатта монголдарҙың баҫып инеүе Көнсығыш Европаның үҫешенә тиҫкәре йоғонто яһай.
Тәре яуҙары
Мосолмандарҙан Фәләстән тартып алыр өсөн христиандар тәре яуҙарын ойоштора. Тәре яуҙары бөтә ҡатламдарға ла бик ҙур йоғонто яһаған. Тәре яуҙары идеяһының сәскә атыуы XII быуатҡа тура килә. XIII быуатта христиандар башҡа христиандарға, һәм тағы ла мәжүсиләргә ҡаршы бер нисә тәре яуҙарын ойоштора.
Тутлим-Яун
Тутлим-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кутукс
Кутукс — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уркат йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юнысова Эльвира Әхтәм ҡыҙы
Биографияһы
Эльвира Әхтәм ҡыҙы Юнысова 1960 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Сибай ҡалаһында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәп менән бер рәттән музыка мәктәбен тамамлаған.
Урта белем алғас, Өфө сәнғәт училищеһының фортепиано бүлегенә уҡырға инә һәм уның өс курсынан һуң уҡыуын Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетында (профессор Рәфҡәт Исрафилов курсы) дауам итә. Институттың өсөнсө курсында уҡығанда уҡ Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия театры спекталдәрендә уйнарға саҡырыла. Шул иҫәптән билдәле режиссёр Рәфҡәт Исрафилов сәхнәләштергән Әнғәм Атнабаевтың «Хушығыҙ, хыялдарым…» драмаһында (1981) Гөлнариса, Мостай Кәримдең «Йәйәүле Мәхмүт» комедияһында (1983) Зәмзәгөл кеүек төп ролдәрҙе башҡара. «Апалы-һеңлеле өсәү» драмаһындағы (Антон Чехов, русса — «Три сестры») Маша роле йәш актрисаның, 1983 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағанда, диплом эше була, икенсе йылына ул республикабыҙҙың төп драма театры сәхнәһендә күрһәтелә башлай.
1983—2008 йылдарҙа Эльвира Юнысова Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы һәм бер үк ваҡытта 1988—1995 йылдарҙа — Өфө дәүләт сәнғәт институты (2003 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы) уҡытыусыһы. Театрҙа эшләү дәүерендә ул үҙен оҫта актриса итеп танытты һәм бер нисә быуын тамашасыларының ныҡлы һөйөүен яуланы.
Икрянка
Икрянка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.