cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Полуденка (Берёзовка ҡушылдығы)
Полуденка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Е. Г. Левашеваның ҡала усадьбаһы
'''Е.Г. Левашеваның ҡала усадьбаһы''' — Мәскәүҙәге усадьба. Яңы Басманный урамы, 20-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тарихы
1782 йылда биләмәнең хужабикәһе булып графиня Е.И. Шувалова тора. 1831 йылдан усадьба дворян Левашевтарға, Николай Васильевич һәм уның ҡатыны  Екатерина  Гавриловнаға ҡарай. Яңы хужалар усадьбаны төҙөкләндерә, ике бер ҡатлы флигель шул ваҡыттан уҡ һаҡланып ҡала. Флигелдәрҙең береһендә 1833 йылдан алып 1856 йылға тиклем яҙыусы  Чаадаев Петр Яковлевич йәшәгән, Мәскәүҙәге урамдың исеме менән уны  «басман философы» тип атағандар. Яҙыусының фатиры өс бүлмәнән торған, унда дүшәмбе көндәрендә әҙәби салон ойошторолған. Бында уҡ Чаадаев 1856 йылда вафат була.
Левашевтарҙан һуң усадьбаны аптекасы П. Шульц, һуңынан сауҙагәр Прохоровтар биләй. Улар оҙон ике ҡатлы кирбес йорт төҙөйҙәр. 1904 йылда усадьбаны   Александров  коммерция училищеһы һатып ала. Төп йорттоң ҙур өлөшө һүтеп алына, ҡалған өлөшө яңы өс ҡатлы бина өсөн нигеҙ була. Яңы йорт училищеның ҡатын-ҡыҙҙар бүлеген урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнә, эште архитектор С.У. Соловьёв башҡара.
1920 йылдарҙа йортҡа тағы өс ҡат өҫтәп төҙөлә,  бындай ҡиәфәттә ул беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә. Беренсе ҡатта тәҙрәләр ярым түңәрәк менән тамамлана, икенсе һәм өсөнсө ҡатта тәҙрәләрҙең түңәрәк нишалары һәм сағыу булмаған декоры революцияға тиклемге осорға ҡарай.
Урыссу
Урыссу — Татарстан Республикаһындағы ҡала тибындағы ҡасаба, Ютазы районы үҙәге.
Әртә
Әртә (Арти) — Свердловск өлкәһеның Әртә ҡала округындағы эшселәр ҡасабаһы. Әртә ҡала округының административ үҙәге.
Сөндө
Сөндө (Сюнда) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Павловка һыуһаҡлағысының (Сөндө ҡултығы) һул ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә.. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Гидроним сөн+дө һүҙ яһаусы аффиксы менән яһалған. Сөн йылғаһының этимологияһы айҡанлы, ихтимал, сөмгөл (диал. сөн, сөнгөл) һүҙенән килеп сыҡҡандыр, тигән фараз белдерелә Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлегендә. Йәғни, йылғала тәрән соҡорланып ятҡан урындары бар
Высоково Успение монастыры
Высоково Успение монастыры (Юғары-Успение пустыны) — ирҙәр монастыры. Ул Түбәнге Новгородтан 160 км алыҫлыҡтағы Ковернин районы Высоково ауылынан ике километрҙағы Волга аръяғы урманында, Утрус йылғаһының бейек ярында, урынлашҡан. Монастырь Рус православие Сиркәүенең Городецкий епархияһына ҡарай. 1784 йылда ул старообрядсы скит сифатында нигеҙләнә, 1801 йылдан алып — бер диндәштәр скиты, ә 1920 йылдан бирле — штаттағы монастырь. 1929 йылда ябылған, ә 1996 йылда — тергеҙелгән.
Тарих
Екатеринослав Дон казак ғәскәре казагы Григорий Иванов 38 йәшендә старообрядсыларҙың Комаров скитына китә һәм унда Герасим исемендә монахлыҡҡа инә. Бында ул 10 йыл йәшәгән. 1784 йылда ул монах Паисий менән бергә Кострома губернаһының Макарьев өйәҙендәге барлығы ике монах ҡына йәшәгән Утрус йылғаһының бейек ярындағы «Рымов» урманындағы скитка сығып китә. Уларҙың яңы торған урыны янындағы Высоково ауылының исеме менән Высоково скиты тип атала.
Бында бөтә иҫке обрядсы ҡасаҡ руханиҙар һәм монахтар йәшеренеп йәшәй. Ғибәҙәт йорттары төҙөү өсөн ағас алырға рөхсәт донъяуи властар тарафынан бирелә. 1800 йылда бында 50-гә яҡын өй иҫәпләнгән.
Скиттан власҡа мөрәжәғәт ҡағыҙы менән ике монах: Дионисий (донъялыҡта Мәскәүҙең икенсе гильдия сауҙагәре Рахманов Дмитрий Андреевич) һәм инок Паисий (Мәскәү мещаны Петр Тимофеев)- ебәрелә. Уларҙың, күрәһең, шул ваҡытта паспорттары булған, шунлыҡтан улар ил буйлап иркен йөрөгән була һәм властар тарафынан старообрядсы булараҡ эҙәрлекләнмәй. Высоково скиты үҙенең мөрәжәғәтендә Бер бөтөн сиркәүгә рәсми рәүештә ҡушылыуҙарының айырым шартын билдәләгән.
Башта уларҙың үтенес хаты һөҙөмтәһеҙ ҡала, шунлыҡтан улар хаттарын император Александр Беренсегә ебәрә. Беренсе үтенестәре тулыһынса ҡәнәғәтләндерелмәй. Новгород һәм Санкт-Петербург митрополиты Амвросий (Подобедов) скитта беренсе сиркәүҙе төҙөргә рөхсәт бирә, әммә эске эштәр министры граф Виктор Кочубей рәсми рәүештә монастырь төҙөү өсөн яңы ер биреүҙе тыя.
Хөкүмәт ҡарарын алған инок Паисий 1803 йылдың 4 ноябрендә скит башлығы фатихаһы менән яңынан Изге Синодҡа скиттағы Божья Матерь Успениеһы часовняһын ғибәҙәтханаға әйләндерергә һәм артабан уны Высоково монастыры тип атап йөрөтөргә ризалыҡ һорап мөрәжәғәт итә.
Үрҙәге әмерҙе үтәүҙең урынлы булыуын тикшерергә Высоково монастырына Макарьев Унжа монастырынан игумен Иринах һәм Кострома земство суды исправнигы И. В. Минин ебәрелә. Улар скиттағы часовняны ғибәҙәтханаға әүерелдереүҙе урынлы тип таба, ә скитта йәшәүселәрҙең күпселегенең паспорттары булыу быға хәл иткес ярҙам булып тора.
Кострома Дини консисторияһы Высоковосиркәүен изгеләндерергә 1807 йылдың 7 июнендә указ сығара һәм үҙ фатихын бирә. Ҡорамды изгеләндереү алдынан иҫке йола монахтарының һәр береһенә берҙәм дингә күсеүгә рөхсәт биреүсе тейешле доға уҡыла.
1807 йылдың 13 авгусында ағас ғибәҙәтхана изгеләндерелә. 12 йыл дауамында 500-ҙән ашыу старообрядсы кеше берҙәм дингә ҡушыла һәм Успение сиркәүе мәхәлләһенә инә.
1820 йылдың 13 июлендә Александр I Высоково скитын Высоково Успение монастыры тип атай, шул уҡ ваҡытта Успение монастыры штатлы өсөнсө класлы дөйөм монастырға әйләнә.
Обер-прокурор кенәз Голицын монастырға төрлө ярҙам күрһәтә. Шулай обер-прокуроры ярҙамы менән сиркәү төҙөүсе иеромонах Герасим 1823 йылдың 14 июлендә Петербургтың Ҡышҡы һарайында император Александр Беренсенең кабинетына император менән әңгәмәгә саҡырыла. Әңгәмә ваҡытында иеромонах Герасим императорҙан монастырь төҙөүҙә ярҙам һорай. Батша монастырҙы таштан һалыу өсөн биш мең һум аҡса бирергә була.
1825 йылдың 6 ғинуарында тиҙҙән епископ Преосвященный Самуил тарафынан иеромонах Герасим «төҙөүселәр менән яҡшы идара иткән һәм монастырь төҙөүҙә күрһәткән тырышлығы өсөн» игумен дәрәжәһенә күтәрелә. Ошо уҡ йылдың 29 июнендә игумен Герасим старообрядсыларҙы Рус православие сиркәүенә индереүҙә күрһәткән эштәре өсөн Костроманың Петропавловский сиркәүе епископы Самуил тарафынан архимандрит дәрәжәһенә күтәрелә.
Успение монастыры эргәһендә Выселки ауылы барлыҡҡа килә. Монастырь территорияһында дүрт сиркәү төҙөлә: Успенская Йәмиғ сиркәүе (бер тәхетле, 1834 йылда төҙөлгән); Святитель Николай исемле (таш, йылы, бер тәхетле) сиркәү 1835 йылда төҙөлә һәм изгеләндерелә; Изге мученик Георгий сиркәүе (ағас, йылы, бер тәхетле), 1834 йылда төҙөлә һәм изгеләндерелә. Бина планировкаһы үҙенсәлектәре — биналарҙың барыһы ла өс террасала урынлаштырылған.
1910 йылда, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Высоково монастырында 3 иеромонах, 1 иеродьякон, 14 монах була. Бәхәсһеҙ, кешеләрҙең аҙ һанлы булыуы монастырҙың ҙур ауылдарҙан алыҫ тороуы менән бәйле.
1929 йылда монастырь ябыла, уның территорияһында асфальт юлдар һалына, ә майҙанында магазиндар төҙөлә. Монастырь бинаһы колхозға тапшырыла: Успение соборында бесән һаҡланған, Трех Святителей сиркәүендә ағас эшкәртеү оҫтаханалары, монастырь башлығы корпусында — фатирҙар һәм колхоз конторы була. Монастырь янында Выселки ауылы барлыҡҡа килә. Монастырҙы колхоз ташлап киткәс, уның биналары ташландыҡ хәлдә ҡала.
1979 йылда Горький өлкәһе башҡарма комитеты тарафынан монастырҙың һаҡланған архитектура ансамбле дәүләт һаҡлауы аҫтына алына, ә 1995 йылда уға федераль әһәмиәткә эйә булған һәйкәл статусы бирелә.
Монастырҙы тергеҙеү
Монастырҙы тергеҙеү 1996 йылда башлана.
1999 йылда Түбәнге Новгород һәм Арзамас митрополиты Николай (Кутепов) фатихаһы менән Высоково монастырының һаҡланған ҡаралтылары Сиркәүгә тапшырыла. 2000 йылдың 19-20 апрелендә Изге Синод монстырҙы тергеҙергә һәм монахлыҡты яңынан юлға һалырға тигән ҡарар ҡабул итә.
2002 йылда монастырҙың игумены итеп Александр (Лукин) тәғәйенләнә һәм монастырҙы тергеҙеү әүҙем башлана: 2,5 йыл эсендә бинаның ҡыйығы ҡаплана, уның көмбәҙҙәре тергеҙелә һәм тәреләре ҡуйыла. Ҡыңғырау манараһының баҫҡыстары йүнәлтелә, монастырь дауаханаһы эшләй башлай. 2005 йылда берҙән-бер торлаҡ бинаһы булып монахтар йәшәгән корпус торған, унда Святитель Николай хөрмәтенә часовня булып, ғибәҙәт ҡылыуҙар алып барыла. Комплекста шулай уҡ аш ашау бүлмәһе, ҡаҙанлыҡ, келәттәр бар.
2005 йылда монастырҙа ике кеше йәшәй: иеромонах Паисий һәм монах Андрей, ә Балахна ихатаһында ағас ҡорам-сиркәү була. Төҙөүселәр бригадаһы монастырь башлығы корпустарын реконструкциялай, шулай уҡ Никольский сиркәүендә һәм ҡыңғырауҙар манараһында эске эштәр алып бара.
Ҡаралтылар
Монастырҙа һаҡланған:
Оло Яр-Вож
Оло Яр-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кайта-Шор йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Терешкова Валентина Владимировна
Терешкова Валентина Владимировна (6 март 1937 йыл, Оло Масленниково ауылы, Тутаевский районы, Ярославль өлкәһе) — СССР-ҙың лётчик-космонавы, донъяның беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавы (1963), Советтар Союзы Геройы (1963), авиация генерал-майоры (1995), СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне. СССР-ҙың 7-се, 8-се, 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы, совет ҡатын-ҡыҙҙары Комитеты башлығы. Рәсәй Федерацияһының 6-сы һәм 7-се саҡырлыш Дәүләт Думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Юғары Советы ағзаһы.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Валентина Владимировна Терешкова 1937 йылдың 6 мартында Ярославль өлкәһенең Тутаев ҡалаһы эргәһендәге Оло Масленниково ауылында сығышы менән Белоруссиянан булған крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Владимир Терешков Аксенович (1912—1940) тракторсы була. Әсәһе — Терешкова (ҡыҙ фамилияһы Круглова) Елена Федоровна (1913—1987), Витебск өлкәһе, Дубровенский районы Еремеевщина ауылынан, туҡыу фабрикаһы хеҙмәткәре. Ғаиләлә шулай уҡ өлкән апаһы Людмила һәм ҡустыһы Владимир була.
1945 йылда Ярославль ҡалаһының 32-се урта мәктәбенә (хәҙер мәктәп уның исемен йөрөтә) уҡырға инә. . Музыкаль һәләтенә эйә була, уҡыуҙан буш ваҡытта домрала уйнарға өйрәнә. 1953 йылда ете класс тамамлай.
Ғаиләгә ярҙам итеү өсөн, 1954 йылда Валентина Ярославль шина заводына эшкә инә. Бер үк ваҡытта 1954—1955 йылдарҙа Ярославль ҡалаһы 10-сы эшсе йәштәр мәктәбенең киске 8-9-сы кластарында уҡый.
1955—1960 йылдарҙа Ярославль еңел сәнәғәт техникумында ситтән тороп уҡый һәм мамыҡ иләү буйынса техник-технолог һөнәре ала. 1957 йылда ВЛКСМ сафына инә. 1960 йылдың 11 мартынан 1962 йылдың мартына тиклем — «Ҡыҙыл Перекоп» комбинатының эштән азат ителгән ВЛКСМ комитеты секретары. Комбинаттың мәҙәниәт йортонда халыҡ инструменттары оркестрында домрала уйнай.
1959 йылдан Ярославль аэроклубында парашют спорты менән шөғөлләнә (90 һикереш яһай).
Космонавтар отрядында
Совет космонавтарының тәүге уңышлы осоштарынан һуң, Сергей Королевтың йыһанға ҡатын-ҡыҙ-космонавтын сығарыу идеяһы барлыҡҡа килә. 1962 йыл башында түбәндәге критерийҙар буйынса дәғәүәсе эҙләй башлайҙар: парашютсы, йәше 30-ға тиклем, ауырлығы 70 килограммға тиклем һәм буйы 170 см-ға тиклем. Йөҙләгән кандидатура араһынан биш кеше һайлап алына: Жанна Еркина, Татьяна Кузнецова, Валентина Пономарева, Ирина Соловьева һәм Валентина Терешкова.
Космонавтар отрядына ҡабул иткәндән һуң, Терешкованы ҡалған ҡыҙҙар менән бергә, рядовой дәрәжәһендә хәрби хеҙмәткә саҡыралар.
Әҙерләү
Өйрәнеү ваҡытында организмдың йыһанда осоу факторҙарына тотороҡлолоғона күнекмәләр эшләнә. Парашютта әҙерлеккә айырым иғтибар бирелә, сөнки ергә төшөр алдынан космонавт айырым парашютта катапультлана һәм ергә төшә. Һәр ваҡыт төшөүсе аппараттың һыуға ултырыу ҡурҡынысы булғанлыҡтан, парашюттан һикереү буйынса күнекмәләр диңгеҙҙә, технологик, йәғни үлсәме буйынса тап килмәгән скафандрҙа үткәрелә.
Һайлау
Башта ике ҡатын-ҡыҙ экипажын бер үк ваҡытта осороу ҡаралған була, әммә 1963 йылдың март айында был пландан баш тарталар, биш кандидатуранан берәүҙе һайлау бурысы тора.
Терешкованы беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавт роленә һайлағанда, уңышлы әҙерлек үтеүҙән тыш, сәйәси момент та иҫәпкә алына: Терешкова эшсе була, ә, мәҫәлән, Соловьева һәм Пономарева — хеҙмәткәрҙәр. Бынан тыш, Терешкованың атаһы, Владимир, совет-фин һуғышы ваҡытында һәләк булған. Осоштан һуң Терешкованан, Советтар Союзы уға хеҙмәте өсөн нисек яҡшылыҡ менән яуап ҡайтара ала тип һорағас, ул атаһының һәләк булған урынын табыуҙы һорай. Терешкова «Восток-6» пилоты итеп тәғәйенләнгәндә, америка космонавтарының беренсе отрядынан иң йәш космонавт Гордон Куперҙан 10 йәшкә кесе була.
«Восток-6»-ла осош
Йыһанға киләһе ҡатын-ҡыҙҙың, Светлана Савицкаяның осоуы 19 йыл үткәндән һуң, 1982 йылдың авгусында була.
Терешкова йыһанға осоштар башҡарғандан һуң, Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһына уҡырға инә һәм уны отличие менән тамамлай, һуңыраҡ техник фәндәр кандидаты, профессор була, 50-нән ашыу ғилми эш авторы. Терешкова Марсҡа бер яҡҡа осошҡа әҙер була.
Ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге
1962 йылдың мартынан — КПСС ағзаһы. 1966—1989 йылдарҙа — VII—XI саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты. 1968—1987 йылдарҙа совет ҡатын-ҡыҙҙар Комитетына етәкселек итә. 1969 йылда — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар демократик федерацияһы вице-президенты, Бөтә донъя Тыныслыҡ Советы ағзаһы. 1971—1990 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. КПСС-тың XXIV, XXV, XXVI, XXVII съездары делегаты. 1974—1989 йылдарҙа — СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы һәм депутаты. 1987—1992 йылдарҙа сит илдәр менән дуҫлыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәр совет йәмғиәттәре Союзы (ССОД) Президиумы рәйесе була. 1989—1992 йылдарҙа — сит илдәр менән дуҫлыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәр совет йәмғиәттәре Союзынан һәм «Родина» йәмғиәтенән СССР халыҡ депутаты.
Награда рәсәй федерацияһы субъекттары:
Шәхси тормошо
Йыһанда булып ҡайтҡандан һуң Терешкова Ярославль ҡалаһында Голубятная урамында (хәҙер — Терешкова урамы) өс бүлмәле фатир ала, унда әсәһе, инәйе һәм уның ҡыҙы менән күсә.
2004 йылда йөрәгенә инфаркттан ҡотҡарған ҡатмарлы операция кисерә.
2012 йылда Ярославлдә үҙенең 75 йәшен тантаналы билдәләй.
Терешкова йыһандан бөтә континенттарҙы күргәндән һуң, Австралияла булырға хыяллана. Күп йылдар үткәс ул үҙенең хыялын тормошҡа ашыра.
Квалификацияһы
1963 йылдың 16 июненән — 3 класлы космонавт.
Хәрби дәрәжәләре
Валентина Терешкова — Рәсәй армияһы тарихында тәүге ҡатын-ҡыҙ-генерал.
Ҡаҙаныштарын таныу
Терешковаға XX быуаттың "Бөйөк ҡатын-ҡыҙы " титулы бирелә.
Терешковаға һәйкәл ҡуйылған: Мәскәүҙә Космонавтар аллеяһында һ. б.
Терешкова исеме менән аталғандар:
һәм башҡалар. 1983 йылда В. Терешкова һүрәте менән иҫтәлекле тәңкә сығарыла.
Почта маркалары
Төрлө илдәрҙә Терешковаға арналған почта маркалары сығарыла ::
Бәрәнсе (йылға)
Бәрәнсе (Баранча́) — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһе биләмәһендә аҡҡан йылға.
Географияһы
Бәрәнсе  Свердловск өлкәһе биләмәһендә Урал тауҙарының көнсығыш өлөшөндә аҡҡан йылға, Тагил йылғаһына тамағынан 288 км урынында һул яҡтан барып ҡоя.
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан км )
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы (бассейндың Рәсәй өлөшө). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иртәнге намаҙ
Иртәнге намаҙ (فجر — фәдҗер) — исламда: таң атҡандан һуң уҡыла торған намаҙ. Исламда биш фарыз ғәмәлдең икенсеһе булған көндәлек мотлаҡ биш намаҙҙың беренсеһе булып тора. Фәджер ғәрәпсәнән «таң» тип тәржемә ителә.
Иртәнге намаҙҙы мосолмандар иң сауаплы тип иҫәпләй һәм уны мәсеттә уҡырға кәңәш ителә. Ике хәҙистә иртәнге намаҙҙың ул ваҡытта кешеләрҙең йоҡо ваҡыты булыуы сәбәпле сауаплыраҡ тип аңалтыла.
Иртәнге намаҙ дүрт рәҡәғәттән: ике рәҡәғат фарыз һәм ике рәҡәғәт сөннәт уҡыла. Йәмәғәт менән уҡығанда, имам Ҡөрьән сүрәләрен ҡысҡырып уҡый.
Иртәнге намаҙҙы үтәү ваҡыты — таң атҡандан алып ҡояш сыҡҡанға тиклем булған ара.
Рамаҙан айында иртәнге намаҙға аҙан, ураҙа башланғанын белдерә.
Оло Шаудон
Оло Шаудон (Доккха Шовда) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Шаудон йылғаһының һул ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Луть
Луть — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устье йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Оло Шаудон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Луть
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әҙәм
Әҙәм (אָדָם, кеше אדמה, ер һәм אדום, ҡыҙыл һүҙҙәре менән бер тамырҙан; Ἀδάμ, آدم), Бишкитап һәм Ҡөрьәндә Аллаһ тарафынан яралтылған беренсе кеше, кешелектең нәҫел атаһы, Тәүкеше. Һауаның (Еваның) ире, Ҡәбил, Һәбил һәм Сифтең атаһы. Йәһүдилектә Әҙәм һәм Һауа мөнәсәбәттәрендә бөтә кешелек сағылыш тапҡан, уларҙың тарихы бөтә кешелек образы булып тора.
Ҡөрьәндә бәйән ителгәнсә, Аллаһ Әҙәмде тупраҡтан һәм «йән өрөлгән» балсыҡтан үҙенең Ерҙәге «урынбаҫары» (хәлифәһе) сифатында, барлыҡ фәрештәләрҙән өҫтөн итеп яралта һәм уларға Әҙәмгә буйһонорға бойора. Фәрештәләр араһында йөрөгән Иблис тигән ен Әҙәмгә буйһоноуҙан баш тарта һәм күктән ергә төшөрөлә. Аллаһҡа үс итеп, Иблис Әҙәм менән беренсе ҡатын-ҡыҙ заты Һауаны йәннәттәге тыйылған емеш менән һыйлап, гөнаһ ҡылдырта. Әҙәм менән Һауа, был эштәре өсөн йәннәттән һөрөлөп, бер-береһенән айырым рәүештә ергә төшөрөләләр. Риүәйәттәрҙә һөйләнгәнсә, улар Мәккә янындағы Ғәрәфәт тауында табышалар, Аллаһ ихтыяры менән шунда Әҙәм Ҡәғбә төҙөй. Аллаһтың ярлыҡауына ирешә һәм беренсе пәйғәмбәр була.
Мосолман дине әҙәбиәтендә Әҙәм — кешенең илаһи аҫылы кәүҙәләнеше.
Куль-Еган (йылға)
Куль-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1632/3    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 342 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тупый
Тупый — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының баш кейеме, яулыҡ аҫтынан кейелә торған һырыулы сөм түбәтәй рәүешле лә, төбәгенә күрә яулыҡ өҫтөнән кейелә торған бүрек кеүектәре лә була.
Ҡырғыҙҙар тире менән ҡырпып теккән ҡышҡы баш кейемен тебетей тип атай, ә башҡортса түбәтәй тигәненә тап килгәнен топу тиҙәр. (топу, do'ppi/дўппи, доппа/دوپپا, таж. тўппӣ (төньяҡ диалект), тоққӣ (көньяҡ диалект) тип атай. Бында тупый һүҙе менән оҡшашлыҡ күренә.
Урыҫ телендә
Урыҫ телендә тупый һүҙенә оҡшаған тупе́й (to(u)p — «сәс өлтөгө») тигән һүҙ ҙә бар — баш өҫтөндә өйөлөп ҡуйылған сәс тигәнде аңлатҡан ул,  парикмахерлыҡ эшендәге иҫкергән термин.
Тупей төшөнсәһе Рәсәйҙә XVIII быуаттың икенсе яртыһында ҡулланыла башлаған. Олоғайған кешеләр XIX быуат башына тиклем сәстәрен шулай йөрөткән әле. Тупей тип шулай уҡ сәсте бейегәйтеп күрһәтеү өсөн һалына торған сәс йомарлағын да атағандар.
Ядвига Пилсудская
Ядвига Пилсудская-Ярачевская (Jadwiga Piłsudska-Jaraczewska; 20 февраль 1920 йыл — 16 ноябрь 2014 йыл) — Польшаның хәрби һәм йәмәғәт эшмәкәре, Икенсе донъя һуғышы йылдарында осоусы.
Йәш сағы
Ядвига Пилсудская 1920 йылдың 28 февралендә Варшавала Польша маршалы Юзеф Пилсудскийҙың һәм уның буласаҡ икенсе ҡатыны Александраның (ҡыҙ фамилияһы Щербинская) ғаиләһендә тыуған. Ул ваҡытта, беренсе ҡатыны айырылышыуға ризалыҡ бирмәү сәбәпле, улар никахта булмай, тәүге ҡатыны 1921 йылда вафат булғандан һуң ғына өйләнешәләр. Ядвиганың ҡиәмәтлек атаһы — буласаҡ премьер-министр Валерий Славек. Ядвиганың Ванда исемле өлкән апаһы була.
Бала сағы башлыса Варшавала үтә, унда ул 1921 йылдан алып 1922 йылға тиклем Бельведер һарайында йәшәй, 1923 -1926 йылдарҙа — Сулеювеко виллаһында. 1926 йылғы май түңкәрелешенән һуң Пилсудскийҙар Бельведерға күсенәләр һәм унда Юзефтың 1935 йылда вафатына тиклем йәшәйҙәр, һуңынан Ядвига апаһы һәм әсәһе менән атаһының йөрәген Вильно кәшәнәһендә ерләүҙә ҡатнаша
Пилот карьераһы һәм белеме
Авиация менән мауығыу 12 йәшендә самолеттар моделдәрен төҙөүҙән башлана, ә 17 йылда ул планеристар мәктәбен тамамлай. 1937 йылда Ядвига планерҙарҙа оса башлай һәм «A»-нан «D»-ға тиклем бөтә категориялы осоусы лицензияһын ала, был ваҡытҡа ул планерҙарҙа 100-ҙән ашыу сәғәт үткәрә. Бынан һуң ул Варшава политехник институтындағы инженер механика факультетында авиация төҙөлөшөн өйрәнергә теләй. Немец һәм совет ғәскәрҙәре 1939 йылдың сентябрендә Польшаға бәреп инеү һөҙөмтәһендә Икенсе донъя һуғышы башланғандан һуң Ядвига әсәһе һәм апаһы менән бергә Ҡыҙыл тәре эшендә ҡатнаша, һуңғараҡ Вильноға күсенә, ғаиләһе махсус самолеты менән Латвиянан Швеция һәм Великобритания аша эвакуациялана, унда уларҙы илсе Эдвард Рачинский ҡабул итә.
1940 йылда Кембридж университетының Ньюнэм колледжына уҡырға инә. Бер үк ваҡытта Ядвига бер нисә тапҡыр Хәрби-һауа көстәренә инергә маташа һәм бер ни тиклем ваҡыт үткәс? самолет осоусыһы пилоты лицензияһын ала, ә 1942 йылдың июлендә Бөйөк Британия Король Хәрби-һауа көстәре составындағы Ярҙамсы осоу частарына ҡушыла. Ике йыл хеҙмәт иткәндән һуң Ядвига поручик дәрәжәһенә лайыҡ була, Икенсе бөтә донъя һуғышында осоусы сифатында ҡатнашҡан бер нисә поляҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе була. 1943 йылдың ноябрендә командование Ядвига Пилсудскаяны урта кимәлдән юғарыраҡ оҫталығы булған перспективалы осоусы тип баһалай. Дөйөм алғанда, Ядвига 21 самолет төрөндәге 230 самолетта 312 сәғәт һәм 35 минут һауала үткәрә, үҙенең хеҙмәте өсөн ҡылыслы Бронза Ҡаҙаныштар тәреһе менән бүләкләнә<.
Польшала йәмәғәт эшмәкәрлеге
Польшала власть алышынғандан һуң, 1990 йылдың көҙөндә, Ядвиға ғаиләһе һәм апаһы менән тыуған иленә ҡайтырға ҡарар итә һәм Варшавала йәшәй башлай. Ул Пилсудскийҙар ғаиләһе фонды, Юзеф Пилсудский институты, Сулеювектағы Пилсудскийҙар усадьбаһын тергеҙеү һәм унда музей булдырыу эшендә әүҙем ҡатнаша, бер үк ваҡытта авиация пенсионерҙары йыйылыштарында һәм авиасалондаҙа ҡатнаша. Апаһы Ванда 2001 йылда вафат була.
2008 йылдың 28 февралендә Польша президенты Лех Качиньский Ядвигаға Икенсе донъя һуғышы йылдарындағы ҡаһарманлығы һәм батырлығы, поляк халҡының тарихын һәм традицияларын популярлаштырыуына индергән ҙур өлөшө һәм маршал Юзеф Пилсудскийҙың ҡаҙаныштары тураһында иҫтәлекте һаҡлаған өсөн «Польша Яңырыуы Ордены Командоры» дәрәжен бирә.
2012 йылда Ядвига Польша президенты Бронислав Коморовский менән бергә Бельведер һарайында Юзеф Пилсудскийҙың музей-кабинетын асыуҙа ҡатнаша.
Үлеме һәм ерләнеүе
Ядвига Пилсудская 2014 йылдың 16 ноябрендә Варшавала 94 йәшендә туғандары һәм яҡындары араһында вафат була.
Ерләү тантанаһы 21 ноябрҙә Варшавала Изге Карло Борромео сиркәүендәге «Старые Повонзки» зыяратында ерләнә. Ерләүҙә президент Бронислав Коморовский ҡатнаша.
Шәхси тормош
1944 йылда Польша Хәрби-Диңгеҙ Флоты офицеры Анджей Ярачевскийға кейәүгә сыға. Никахта ике бала тыуа.
Юртов Авксентий Филиппович
Юртов Авксентий Филиппович (4 март 1854 йыл — 20 апрель 1916 йыл) — эрзә мәғрифәтсеһе, педагог, этнограф. Кириллицаға нигеҙләнгән тәүге эрзә әлифбаһын төҙөүсе.
Биографияһы
Авксентий Филиппович Юртов 1854 йлдың 4 мартында хәҙерге Татарстан Республикаһының Әлмәт районына ҡараған Калейкино ауылында эрзә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан татар телен белгән, Ҡазан үҙәк керәшен татар мәктәбен тамамлаған.
Ҡазан башҡа милләттәр (инородческая) уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә, шәрҡиәтсе Ильминский Николай Ивановичтың уҡыусыһы була. Юртов эрзә һәм муҡшы телдәрен өйрәнә, фольклор йыя.
1872 йылда эрзә теленә «Иҫке Ғәһет тарихы»н тәржемә итә («Истории Ветхого Завета»). Шул уҡ йылда семинарияны тамамлай, әҙерлек класында уҡыта, артабан семинария янындағы мордва училищеһында эшләй.
1883 йылда Һамар һәм Өфө губерниялары ауылдарында халыҡ училищеларында уҡыта. Мордва теленә тәржемәләр менән шөғөллән. Мәктәптәрҙә эрзә һәм муҡшы телдәрендә уҡытыуҙы индерә. 1883 йылда Ҡазанда «Образцы мордовской народной словесности» тигән китабын сығара.
1884 йылда Н. И. Ильминсий етәкселегендә «Букварь для мордвы-эрзи с присоединением молитв и русской азбуки» тигән китап яҙа. Был әлифба Волга буйы халыҡтары әлифбаларын төҙөү тәжрибәһенән сығып яҙыла. Унда урыҫ графикаһы элементтары ҡулланыла, әммә автор оригиналь- диакритик -билдәләр индерә. Төп текстан тыш китапҡа мордва халыҡ ауыҙ-тел ижады өлгөләре һәм эрзә телендә доғалар индерелә. Һуңғараҡ Юртов эрзә яҙмаһын һәм грамматикаһын камиллаштырыу өҫтөндә эшләй.
1891 йылда Юртов священник саны ала һәм башҡаса уҡытыу менән шөғөлләнмәй. Ул Өфө губернаһы Андреевка ауылында йәшәй.
1916 йылдың 20 апрелендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Андреевка ауылында вафат була (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы).
Башҡортостанда
1891 йылда ул Андреевка ауылының Михайло‑Архангел сиркәүе священнигы булған, уның янында 1895 йылда өс класлы сиркәү-приход мәктәбе асҡан. Мордва теленә дини китаптар тәржемә иткән, Өфө губернаһының суҡындырылған мордваларының йолаларын һәм инаныстарын өйрәнеп, яҙып сыҡҡан. Өфө губернаһының Енғалыш ауылында (Шишмә районы) земство мәктәбе менән китапхана асыуҙы юллашҡан.
Видео
Народы Башкортостана. Мордва
Үрге Ҡарыш
Үрге Ҡарыш (Верхнекарышево; боронғо атамаһы Ҡарышбаш) — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 439 кеше була. Почта индексы — 452994, ОКАТО коды — 80208819001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Табуска
Табуска — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 713 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Текос (Вулан ҡушылдығы)
Текос — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вулан йылғаһының уң ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Полым
Полым — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Тарихи музей (Ботевград)
Ботевградта тарихи музей (Болгария) беренсе экспозицияларын 1937 йылда күрһәтә. Бер нисә бинаны алмаштырып, бөгөн музей Ботевград ҡалаһының үҙәгендә, Саранск майҙанында, элекке суд палатаһының тергеҙелгән бинаһында урынлашҡан.
Тарихы
Ботевград йәмғиәтендәге музей эшенең бай традицияһы бар. Ботевградта музейҙар коллекцияларын булдырыу кәрәклеге (ул йылда Орхание) тураһында 1927 йылдың 10 ғинуарындағы 1-се һанлы «Орханийски новини» гәзите яҙып сығара — ул саҡта ҡаланың буласаҡ мәҙәни бурыстары араһында мәҙәниәт йортонда археологик музей ойоштороу билдәләнә. Беренсе музей тупланмаһы гимназия директоры Асен Стефанов тырышлығы арҡаһында 1937 йылда асыла.
1950 йылда экспозициялар яңы экспонаттар менән тулылана һәм «Христо Ботев 1884» мәҙәни йортона күсерелә. Ике йылдан һуң коллекция дәүләт музейы статусын ала, шул сәбәпле элекке ҡунаҡхана «Бристоль» бинаһы бүленә.
1959 йылдың 24 майында дөйөм халыҡ музейы асыла. 1970 йылда музейҙың икенсе экспозицияһы асыла. Ҡаланы үҙгәртеп ҡороу менн бәйле, бинаны 1977 йылда һүтәләр, ә музей Болгария бульварындағы 8-се һанлы йортҡа күргәҙмәһеҙ «фондтарҙың һаҡланыу» режимына күсә.
1985 йылда музейҙың художестволы фондынан беренсе күргәҙмәһе асыла, был музей ҡарамағындағы сәнғәт галереяһына башланғыс була. Йәмғиәт советының ҡарары менән, 1988 йылда музейға яңы музей экспозицияһын һәм картина галереяһын ойоштороу өсөн ҡаланың үҙәгенән, Сәғәт манараһы ҡаршыһында бина бирелә. Музей экспозицияһы менән бергә картина галереяһы ошондай хәлдә 2010 йылдан алып эшләй.
2010 йылдың 1 июлендә Ботевградта XX быуаттың утыҙынсы йылдарында төҙөлгән архитектор Пенчо Койчевтың бинаһын, элекке суд палатаһын реконструкциялау башлана. Бинаға өҫтәп тағы бер ҡат төҙөлә һәм 2011 йылдың 3 майында бина музей булараҡ асыла.
Эшмәкәрлеге
Ботевградта тарихи музейҙы алға киткән экспозиция эшмәкәрлеге ҡылыҡһырлай. «Орханиец» залы презентациялар үткәреү өсөн кәрәкле ҡулланмалар менән йыһазландырылған. Бында ҡунаҡтарҙың художестволы, биҙәү-ҡулланма һәм документаль эштәрен күргәҙмәгә ҡуйыу мөмкинлеге бар, уҡыуҙар, асыҡ дәрестәр, лекциялар , тантаналар үткәрелә. «Сәнғәт салоны» инициативаһы сиктәрендә әҙәбиәт өлкәһендәге («Панчев Стамен» әҙәби клубы), һынлы сәнғәт һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштар күрһәтелә. Мәҙәни-фәнни учреждение булараҡ музей ғилми-тикшеренеү, коллекция йыйыу, популярлаштырыу эшмәкәрлеген үҫтерә. Музей саралары Ботевград йәмғиәтенең мәҙәни календарына ингән.
Бүлектәре
Музей фонды бер филиал һәм өс бүлеккә бүленгән 15 000 ашыу төп фонд берәмеген һаҡлай, шул иҫәптән әйберҙәр, документтар, фотографиялар, боронғо баҫмалар, ҡорал өлгөләре һәм кәрәк-яраҡтары, тәңкәләр, нәфис әҙәбиәт:
Әл-Мәржәни мәсете
Әл-Мәржәни мәсете  (Беренсе йәмиғ, Әфәнде, Юныс, əl Mərcani məçete, әл Мәрҗани́ мәчете́) — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһендә урынлашҡан мәсет. Ҡәйүм Насыри урамы һәм Ҡабан күле араһында урынлашҡан.
Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы
Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы (25 май 1947 йыл — 31 июль 2018 йыл) — шағир һәм тәржемәсе. 1995 йылдан Татарстандың Журналистар, 1998 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Флёра Ғабдрахман ҡыҙы Тарханова 1947 йылдың 25 майында Татар АССР-ының  Чистай районы Яуширмә ауылында уҡытыусыларҙың 9 балалы ишле ғаиләһендә  тыуған. Яуширмә һигеҙ йыллыҡ мәктәбен (1962), Арча педагогия техникумын (1966), Ҡазан дәүләт университеты тарих-филология факультетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлеген (1975) тамамлаған. «Эш ҡағыҙҙарында һәм рәсми документтарҙа русса терминдарҙың татарча эквиваленттары» темаһына «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (2005).
2018 йылдың 31 июлендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була, тыуған ауылында (Чистай районы Яуширмә ауылы) ерләнә.
Ижады
1990 йылдарҙа көндәлек матбуғатта һәм нәшриәт баҫмаларында әҙәби тәржемәләре, очерк-хикәйәләре һәм шиғырҙары баҫылып сыға. Мәхәббәт, йәшлеккә арналған, милләт яҙмышы хаҡында борсоулы уйланыулы лирик шиғырҙар, балалар өсөн шиғырҙар һәм әкиәттәр яҙа. Әҫәрҙәрендә әҙәп-әхлаҡ, тәрбиә мәсьәләләрен күтәрә. Шиғырҙарына композиторҙар көйҙәр яҙа.
Тәржемәләре
1971 йылда сыҡҡан «Азәрбайҗан хикәяләре» китабына Н. Аббасзадә һәм М. Ибраһимов әҫәрҙәре Ф. Тарханова тәржемәһендә тупланған. Рәсми документтар, эш ҡағыҙҙары, төрлө ҡулланмалар менән бер рәттән, урыҫ, украин, әзербайжан яҙыусылары хикәйәләрен тәржемә итә. Кәфил Әмировтың «Хокук саклау органнарында эш кәгазьләре» (Деловые бумаги в правоохранительных органах), Зөфәр Фәтхетдиновтың «Өзелгән куллар кемне эләктерер» һәм «Унынчы корбан» исемле детектив повестарын, Г. Сәйфуллина-Михееваның «Мөхәммәд пәйгамбәр тормышыннан хикәяләр» китабын (1997), Д. Әхмәрова-Сабитованың «Салих Сәйдәшев» китабын (2001), Гүзәл Яхинаның «Зөләйха күзләрен ача» романын (2015) тәржемә итә. 1997 йылда баҫылып сыҡҡан «Русса-татарса ижтимағи-сәйәси һүҙлекте» төҙөүселәрҙең береһе. «Республика Татарстан. Увлекательное путешествие» китабын тәржемә итә (2013).
Оло Ярей-Шор
Оло Ярей-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
7 февраль
7 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 38-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 327 көн ҡала (кәбисә йылында 328).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Рәсми булмаған
Ер: тыуған көнө.
Төбәк байрамдары
}}
Таҫтар
Әҙәбиәттә
"Әбей йәштәрҙең ойпалауынан һүтелеп киткән таҫтарын йүнәтеп, осон эйәк аҫтына ҡыҫтырып, ... көлә-көлә ҡыуанды. Һәҙиә Дәүләтшина. 'Ырғыҙ'"
Һылтанмалар
таҫтар (ҡыйыҡса, урамал, өрпәк)
П. И. Чайковскийҙың дәүләт йорт-музейы
'''П. И. Чайковскийҙың дәүләт мемориаль музыка музей-ҡурсаулығы''' — Мәскәү өлкәһенең Клин ҡалаһындағы музей. Ул билдәле рус композиторы Петр Ильич Чайковский ғүмеренең һуңғы 2 йылында, 1892 йылдың майынан алып, мировой судья В. С. Сахаровтан ваҡытлыса файҙаланыуға алған йортта урынлашҡан.
Рәсәйҙәге иң боронғо мемориаль музыкаль музей, композитор вафат булғандан һуң шунда уҡ тиерлек булдырыла. Йортта композиторҙың ғүмеренең һуңғы йылдарындағы көнкүреш шарттары, уның шәхси әйберҙәре, китапхана, архив тулыһынса һаҡланған.
Тарихы
1916 йылда йорт, композиторҙың ағайы Модест Ильич Чайковскийҙың васыяты буйынса, ул һаҡланасаҡ һәм яҡланасаҡ тигән шарт менән, Рус музыка йәмғиәтенең Мәскәү бүлексәһе ҡарамағына тапшырыла.
Музей 1921 йылда большевиктар тарафынан национализациялана.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында музей ныҡ зыян күрә. «Разгром немецких войск под Москвой]» совет фильмында немец ғәскәрҙәренең йорт-музейҙы талау эҙемтәләренең документаль кадрҙары килтерелә.
Музей фонды
Музейҙың фондында яҡынса 200 мең предмет. П И. Чайковский фондынан тыш, музейҙа Чайковскийҙар — Давыдовтар нәҫеле фонды, М. И. Чайковскийҙың һәм П. И. Чайковский даирәһендәге урыҫ музыканттарының шәхси фонды бар.
Музей П. И. Чайковскийҙың мемориаль йортон, усадьба паркын һәм уның биләмәһендәге ҡаралтыларҙы, Чайковскийҙың яратҡан уҡыусыһы С. И. Танеевҡа бағышланған экспозиция менән флигелде, шулай уҡ Чайковский булған йәки йәшәгән яҡын-тирәләге «Фроловка», «Майданово» һәм «Демьяново» усадьбалары инә. «Демьяново» усадьбаһы композитор С. И. Танеевтың өлкән ағаһы, билдәле адвокат В. И. Танеевтыҡы була.
Музей биләмәһендә административ корпус урынлашҡан, ул концерт залын, ике күргәҙмә залын, аудиозал һәм фонд һаҡлау бинаһын үҙ эсенә ала.
Бар (Украина)
Бар (Бар) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Бар районының административ үҙәге.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 16 136 кеше йәшәй.
Гансол
Гансол (Гопсол) (ГӀансол) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мичик йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Демпинг
Де́мпинг (dumping — ташлау) — тауарҙы тышҡы һәм эске баҙарҙа ташламалы, яһалма рәүештә килешенгән, донъя баҙарындағы уртаса ваҡлап һатыу хаҡына ҡарағанда ла кәметеп, кайһы ваҡыт  үҙ ҡиммәтенән дә арзаныраҡ  хаҡҡа һатыу. Тауар, валюта, социаль демпингтар айыпып ҡарала. Тауар демпингы сит илгә тауар сығарыуҙы киңәйтеү, конкуренттарҙы баҙарҙан кыҫырыҡлап сығарыу юлы менән баҙарға үтеп кереү өсөн үткәрелә. Баҙарҙа тотроҡло хәлгә ирешкән осраҡта ла, ағымдағы зыянды ҡаплауға иҫәп тотоп, дәүләт һәм компанияләр тарафынан ғәмәлгә ашырыла. Конкуренттарын кыҫырыҡлап сығарғансы йәки улар менән килешүҙәр төҙөүгә ирешкәнсе фирмалар һәм дәүләт йыш ҡына, бер тапҡыр булһа да, ҡыҫҡа вакытлы демпинг сараһы ҡуллана. Демпинг шулай уҡ кәрәкле аҡса һәм валюта средстволарын тиҙерәк алыу ысулы булараҡ та файҙаланыла. Демпинг объекты булып торған илдәрҙә милли сәнәғәтте үҫтереүҙә ҡыйынлыҡтар күҙәтелә.
Демпинг нәтижәһендә Рәсәйҙә еңел сәнәғәт фабрикалары, ҡошсолоҡ фабрикалары үҙ продукцияларын һата алмайынса, етештереү күләмен ҡыҫҡартырға йәки бөтөнләй түҡтатырға мәжбүр була. Илдең сәнәғәтен яҡлау өсөн, донъя күләм иҡтисади практикала демпингға ҡаршы закондар, махсус пошлиналар керетеү һ. б. каралган. Рәсәй тауарҙарына ҡарата 2002 йылда Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы тарафынан керетелгән 126 демпинг сикләүенең 15-кә яҡыны көкөртлө нефть, нефть продукттары, тире һәм күн әйберҙәр, авиация техникаһы сығарыу һ. б. ҡағыла.
Демпинг төрҙәре
Уҙ илдәрендәге етештереүҙе яҡлау өсөн, бер төркөм Европа илдәре тарафынан шул илдәр араһында сығарыла һәм керетелә торған тауарҙың хаҡын көйләүсе тариф килешүе төҙөлә.
Бер үк төрҙәге оҡшаш продукция етештереүсе фирмалар һәм компаниялар араһында конкуренция ваҡытында демпинг буйынса тауар һатыу эске баҙарҙа да ғәмәлгә ашырылырга мөмкин.
Галилео Галилей
Галилео Галилей (Galileo Galilei; тулы исеме: Галилео ди Винченцо Бонайути де Галилей (итал. Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei). 1564 йылдың 15 февралендә Пизала тыуған — 1642 йылдың 8 ғинуарында Арчетрила вафат булған) — Италия физигы, механигы, астрономы, фәйләсуфы һәм математигы. Үҙ ваҡытының фәнни үҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Беренсе булып күк йөҙө есемдәрен күҙәтеү өсөн телескоп ҡулланған һәм бик мөһим астрономия асыштарын эшләгән. Үҙ хеҙмәттәрендә Аристотелдең метафизикаһынан баш тарта һәм экспериментлы физикаға нигеҙ һала.
Ул доньяның гелиоцентризм теорияһын яҡлай һәм шул сәбәпле католик сиркәү менән етди конфликта була.
Бала сағы
Галилей 1564 йылда Италияла урынлашҡан Пиза ҡалаһында билдәле, әммә фәҡирләшкән композитор Винченцо Галилей (1520—1591) ғаиләһендә тыуа. Галилейҙың нәҫеле XIV быуаттан уҡ мәғлүм. Уның бер нисә тура ата-бабаһы Флорентий дәүләтенең етәкселәре булған; бер бабаһы — шулай уҡ Галилео исемле мәшһүр табип, 1445 йылда хатта дәүләт башлығы булып һайлана.
Винченцо Галилей һәм Джулия Амманнати ғаиләһендә алты бала була, бары тик дүрте генә өлкән йәшкә етә: Галилео (баш бала), Вирджиния һәм Ливия исемле ҡыҙҙар һәм кинйә малай Микеланджело. Микеланджело үҫкәс атаһы кеүек лютна өсөн яҙыусы мәшһүр композитор булып китә.
Галилейҙың йәш сағы тураһында мәғлүмәт аҙ. Йәш саҡтан малай сәнғәткә тартыла. Ғүмер буйы ул музыканы һәм рәсемдәр төшөрөүҙе ярата.
Башланғыс белемде Галилей яҡындағы Валломброза исемле монастырҙа ала. Ул бик ныҡ уҡырға ярата, синыфта иң яҡшы уҡыусылар араһында тора. Галилей христиан дине әһеле булырға теләгән, ләкин атаһы уға рөхсәт итмәй.
1581 йылда Галилей атаһының кәңәшен тыңлап, табиплыҡҡа өйрәнеү өсөн Пиза университетына килә. Студент булып өс йылдан кәмерәк уҡый, шул осорҙа уҡ боронғо фәлсәфәселәр һәм математиктар китаптары менән таныша, уҡытыусылар араһында еңелмәҫлек бәхәссе булып таныла. Шул ваҡытта рәсми тыйылған Коперник теорияһы менән таныша.
Тиҙҙән атаһының финанс хәле насарая, улының уҡыуы өсөн түләй алмай. Галилейға бушлай уҡырға рөхсәт һорап ҡарай (һәләтле уҡыусыларға ундай ташламалар булған); үтенесе кире ҡағылып, Галилей ғилми дәрәжә алмайынса Флоренцияға ҡайтырға мәжбүр була. Бәхетенә, ул уйлап сығарыусыларҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Пиза профессорҙары араһында маркиз Гвидобальдо дель Монте уның һәләтен айырмалы рәүештә баһалай. Ул Архимед заманынан донъяла бындай даһи гений юҡ, тип иҫәпләй. Йәш кешенең ғәжәп һәләтенә һоҡлана, уның бағымсыһы була һәм герцог Фердинандтан түләүле ғилми вазифа урынына үтенес һорай. Тиҙҙән 1589 йылда Галилео Пиза университетына математика профессоры булып килә.
1591 йылда уның атаһы вафат була, һәм ғаиләне аҫрау бурысы Галилейға күсә. Беренсе сиратта ул кесе һеңлеһенең тәрбиәһен ҡайғыртырға тейеш була.
1592 йылда Галилей бай һәм абруйлы Падуя университетында дәрәжәле урын алып, астрономия, механика, математика фәндәрен уҡыта башлай.
Падуя, 1592—1610
Падуяла торған осоро — Галилейҙың фәнни эшмәкәрлегендә иң юғары нөктәһе. Ул урындағы университетта билдәле профессор булып китә. Студенттар өйөрө менән уның лекцияларына йөрөйҙәр. Ғалим туҡтауһыҙ Венеция хөкүмәтенең төрлө техник ҡоролмалар эшләүгә йомошон үтәй.
Ошо йылдарҙа «Механика» трактатын яҙа, был китап ҡыҙыҡһыныу уята һәм француз телендә баҫылып сыға. Есемдәрҙең ергә ирекле төшөүен һәм маятник хәрәкәте теорияһын яҙа.
Үҙенең тәүге асыштарын, 1610 йылда Флоренцияла сыҡҡан «Йондоҙҙар хәбәрсеһе» китабында яҙа. Китап шаҡ ҡатырғыс уңышҡа эйә була, хатта тәхеттә ултырған заттар ҙа үҙҙәренә телескоп эшләтеп алалар. Бер нисә телескопты Галилей Флоренцияның сенатына бүләк итә, ихтирам йөҙөнән сенат Галилейҙы ғүмерлеккә профессор итеп тәғәйенләй. 1610 йылда Галилейҙың асыштарын Рим астрономы Клавиус раҫлай. Галилей билдәле ғалим булараҡ бөтә Европала абруй ҡаҙана. Асыштар менән ҡәнәғәтһеҙҙәр ҙә була. Ҡайһы бер астрологтар һәм врачтар яңы күк есемдәре «астрология өсөн хәүефле» һәм ғәҙәттәге астрологик алымдар нигеҙенән емереләсәк, тип иҫәпләй.
Флоренция, 1610—1632
Герцог Козимо II һарайында Галилеоның бурыстары ауыр булмай — ул герцогтың улдарын уҡытырға һәм герцог үткәргән сараларҙа кәңәшсе һәм вәкил булып ҡатнашырға тейеш була.
Коперникты яҡлау
Ҡайһы бер профессор һәм дини әһелдәргә Галилеоның тәьҫире үҫеүе, уның фекер йөрөтөүе Аристотель тәғлимәттәренә ҡаршы булыуы оҡшамай һәм улар агрессив ойошмаға берләшәләр. Уларға бигерәк тә изге яҙмаларға ҡаршы булған донъяның гелиоцентрик системаһы оҡшамай.
1611 йылда Галилей Римға юллана, унда Рим Папаһына коперниканлыҡ католицизмға ҡаршы килмәй, тип иҫбатларға тырыша. Папа Павел V уны бик йылы ҡабул итә. Һаҡлыҡ менән генә аңлатмалар биреп, үҙенең телескопын күрһәтә. Кардиналдар күккә ҡарау гонаһ түгелме икәнлеген асыҡлау өсөн комиссия төҙөй һәм «ҡарарға мөмкин» тигән фекергә киләләр. Был ваҡытта Рим астрономдары Венераның Ер тирәләй әйләнәме, әллә Ҡояш тирәләйме икәнен асыҡлау өсөн фекер алыша (Венера фазалары алышыныу иһә икенсе фекерҙе айырым-асыҡ иҫбатлай).
1613 йылда Галилей «Ҡояштағы таптар тураһында яҙмалар» китабын сығара. Был китапта ул асыҡтан-асыҡ Коперник системаһын яҡлай.
1615 йылдың 25 февралендә Рим инквизицияһы Галилейҙы ерестә ғәйепләп үзенең эшен башлай. Үҙенең рухи монополияһын һаҡлау өсөн, католик сиркәү ҙә копениканлыҡты тыя.
1616 йылдың 5 мартында Рим рәсми рәүештә гелиоцентризмды хәүефле ересь тип эдикт сығара. Галилей сиркәү тыйыуы менән килешә алмай, һәм был тыйыуҙы боҙмай ғына дөрөҫлөктө яҡлау юлын эҙләй. Флоренцияға ҡайтып, төрлө ҡараштағы фекерҙәрҙе йыйып, китап сығара. Китап өҫтөндә ул 16 йыл эшләй.
Яңы механиканы булдырыу
1616 йылғы хәл иткес декреттан һуң Галилей ғаләмдең дөйөм төҙөлөшөн һүрәтләгән Аристотель тәғлимәттәрен тәнҡитләй. 1623 йылда «Һанап ҡарау оҫтаһы» (Пробирных дел мастер, Il Saggiatore) китабы сыға.