cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Солось
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Ырныҡшы
Үрге Ырныҡшы (Верхние Ирныкши) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 81 кеше. Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203804002.
Иҙрисов Фәрит Фәтих улы
Иҙрисов Фәрит Фәтих улы (12 июль 1954 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дирижёр, композитор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Подполковник. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997), Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимнының музыка авторы.
Үрге Ырныҡшы
Халыҡ һаны
1939 йылда — 513; 1959 — 370; 1989 — 87; 2002 — 102; 2010 — 75 кеше йәшәгән.
Иҙрисов Фәрит Фәтих улы
Биографияһы
Фәрит Фәтих улы Иҙрисов 1954 йылдың 12 июлендә Ырымбур ҡалаһында тыуған. 1980 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының хәрби-дирижерлыҡ факультетын (Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре В. С. Петров класы) тамамлай. Консерваториянан һуң Ульяновск ҡалаһындағы Юғары хәрби-команда элемтә училищеһына оркестр дирижеры итеп ебәрелә, был вазифала 1985 йылға тиклем хеҙмәт итә.
Үрге Ырныҡшы
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — урыҫтар (57 %), башҡорттар (37 %)
Иҙрисов Фәрит Фәтих улы
Биографияһы
1986 йылда Фәрит Иҙрисов Өфө юғары хәрби авиация летчиктар училищеһының беренсе профессиональ тынлы оркестрын ойоштора, үҙе 1986—1999 йылдарҙа оркестрҙың етәксеһе һәм баш дирижёры була.
Үрге Ырныҡшы
Тарихы
Үрге Ырныҡшы 1925 йылдан һуң барлыҡҡа килгән. Был саҡта Архангел ауылынан 15-18 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Ырныҡшы утарында 17 хужалыҡ булған.
Иҙрисов Фәрит Фәтих улы
Биографияһы
2002 йылда Ҙур театрҙа Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, профессор М. Эрмлерҙа стажировка үтә. Стажировка үткәндән һуң 2002 йылда Ф. Иҙрисов Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры симфоник оркестрына дирижёр итеп эшкә саҡырыла. Бер үк ваҡытта 2004—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестры дирижеры һәм 2011 йылға тиклем Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы булып эшләй.
Ижады
Фәрит Фәтих улы Иҙрисов «Фауст» (Ш. Гуно), «Бал-маскарад» (Дж. Верди), «Ауыл намыҫы» (П. Масканьи) һәм «Кәмитселәр» (Р. Леонкавалло), «Ҡарһылыу» (Н. Римский-Корсаков), «Урал илселәре» һәм «Аҡмулла» (Заһир Исмәғилев) һәм башҡа спектаклдәрҙе ҡуйыуҙа ҡатнаша Фәрит Фәтих улының әйтеүенсә, ул Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны музыкаһын республиканың суверенитетын иғлан итер алдынан, 1993 йылда 11-нән 12 октябрға ҡарай төндә яҙған. Гимн музыкаһы башҡорт халыҡ йыры «Урал» нигеҙендә яҙылған.
Бынан тыш, Фәрит Фәтих улы Иҙрисов башҡорт шағирҙары һүҙҙәренә ижад иткән ҡырҡҡа яҡын йыр һәм романс авторы. Башҡорт композиторҙары әҫәрҙәрен, башҡорт халыҡ көйҙәрен тынлы һәм симфоник оркестр өсөн эшкәртә. рус, башҡорт һәм татар композиторҙарының тынлы һәм симфоник оркестр өсөн әҫәрҙәренең аранжировкаларын яҙған.
Липецк өлкәһе
Ли́пецк өлкәһе — Рәсәйҙәге өлкә. Үҙәге — Липецк ҡалаһы. Халыҡ һаны — 1 159 866 кеше.
Иҡтисады һәм инфраструктураһы
Липецк өлкәһе донор төбәктәр төркөмөнә инә.
Сәнәғәт
Сәнәғәт эске тулайым региональ продуктының 65 процентын тәшкил итә. Өлкә илдә туңдырғыс һәм һыуытҡыстар етештереү буйынса беренсе урында тора (Рәсәйҙә сығарылғандың 40 %), ҡорос етештереү буйынса 4-се урында (ил күләменең 14 %).
Эре ойошмалар: Курск магнит аномалияһы һәм Донецк күмер бассейны яҡтылыҡтарҙы эшкәртә. Компания илдең 21 % ҡоросон сығара. Рәсәйҙең иң эре компаниялары исемлегендә 15-се урында (2012 йыл).
Архангел (Ғафури районы)
Архангел (Архангельское) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше. Почта индексы — 453075, ОКАТО коды — 80221831009.
Яңы Һары
Яңы Һары Новосаринский — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.
Климаты
Һары станцияһының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь.. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Яңы Һары ҡасабаһы 2016 йылға тиклем Яңы Һары ауыл Советы үҙәге булған. Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының хәҙер инде бөтөрөлгән Яңы Һары ауыл Советына ингән. Яңы Һары ауылы муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Яңы Һары ауыл Советына Һары тимер юл станцияһы, Казарма 244 км, Казарма ж/д 246 км, Казарма ж/д 258 км, «Һары» совхозының 1-се бүлексәһе, «Һары» совхозының 2-се бүлексәһе, «Һары» совхозының 3-сө бүлексәһе ҡасабалары, 212-се т/ю разъезы, Трепельный ҡасабаһы, «Һары» совхозының Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы (хәҙерге Яңы Һары) ингән булған.
Этимологияһы
1966 йылдың 17 октябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы «Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемен үҙгәртеү тураһында» Указ ҡабул итә. Указ шул йылда «Ведомости Верховного Совета РСФСР» журналының 42-се һанында баҫылып сыға (20 октябрь). Шул Указға ярашлы, «Һары» совхозының үҙәк усадьба ҡасабаһы Яңы Һары тип үҙгәртелә.
Ҡасабаға исем биргән «Һары» совхозының атамаһы ошо төбәктә аҡҡан Һары йылғаһынан килеп сыҡҡан. Был гидроним буйынса төрлө фараздар төрлө булһа ла, уның ярҙарындағы һәм эргә-тирәһендәге һары балсыҡ күп булыуы һәм һыуға ла төҫ биреүе булған тигән фараз — хәҡиҡәткә иң яҡынылыр.
Хәлит (исем)
Хәлит — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Хәлит исеме башҡорт теленә ғәрәптәрҙән килеп ингән. Мәңгелек, ғүмерлек; дуҫ тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Фәтихов Хәлит Шәйех улы (20 март 1958 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы баянсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).
Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы (декабрь 1920 йыл) — Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, Хеҙмәт һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
Хәлит Дәүләтов (1785 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Бикмөхәмәтов Хәлит Абдулсамат улы (17 апрель 1954 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1993 йылдан «Востокнефтезаводмонтаж» акционер компанияһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).
Хосаев Хәлит Сәйет (Xocayev Xalid Sәid; 1888 йыл — 1937 йыл) — үзбәк-әзербайжан тел белгесе, төркиәтсе, әзербайжан телен латин алфавитына күсереүҙә ҙур роль уйнай.
Фамилия
Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы (7 ғинуар (1942 йыл) — башҡорт шағиры, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы (5 сентябрь 1960 йыл) — уҡытыусы, спортсы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, Гиннесс рекордтар китабына индерелгән.
Ауылдар
Хәлит — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһенең үҙәге.
Хәлит (Халитова) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.
Азатлыҡ статуяһы
Азатлыҡ статуяһы (ингл. Statue of Liberty, Liberty Enlightening the World) — тулы исеме «донъға нур һибеүсе Азатлыҡ» — АҠШ-тың бөтә донъяға билдәле скульптураһы, Президент Кливленд ҡатнашлығында 1886 йылдың 28 октябрендә Америкала, Нью-Йорктан яҡынса 3 км алыҫлыҡта асыла.
Был статуя Нью-Йоркҡа океандан килеүсе пассажирҙарҙы уң ҡулындағы Азатлыҡ факелын тотҡан мөһабәт ҡатын-ҡыҙ статуяһы ҡаршылай. Һул ҡулындағы таҡтаға Американың Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы ҡабул иткән көнө «1776 йыл, 4 июль», тип яҙылған.
АҠШ-тың милли ҡомартҡыһы. 1984 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Азатлыҡ статуяһы — бейеклеге буйынса илдең икенсе маяғы (Еңеү Мемориалынан һуң, уның бейеклеге 107 м тәшкил итә), ләкин ул, икенсе функция булараҡ, диңгеҙ караптары өсөн яҡтылыҡ навигацияһы ролен үтәй, шуға уны илдең маяҡтары исемлегенә индермәйҙәр.
Меңәрләгән эмигранттар есөн Тыуған илендә кисергән иҙелеүҙән ҡотолоу билдәһе булған Азатлыҡ Статуяһы Американың төп символына әйләнә.
Ментрида
Ментрида (Méntrida) — Испаниялағы муниципалитет, Толедо провинцияһына, Кастилия — Ла-Манча автономиялы берекмәһе составына керә. Муниципалитет (комарки) Торрихос районында урынлашҡан. 87 км² майҙанды биләй. Халҡы 4780 кеше (2010 йыл). Провинция административ үҙәгенәсә — 54 км.
Нуэстра Сеньора де ла Нативидад бағымсылыҡ итә.
Азатлыҡ статуяһы
Тасуирламаһы
Һын хитонға оҡшаш кейемдәге азатлыҡты кәүҙәләндергән ҡатын-ҡыҙҙан ғибәрәт; кейеме, башы, ҡулдары һәм бығауҙары сиселгән аяҡ табандарынан тыш, бөтә кәүҙәһен ҡаплай. Өҫтөнә оҙон күлдәк кейгән ҡатындың аяҡ аҫтында ҡоллоҡ бығауының өҙөлгән сынйырҙары һибелеп ята. Ҡатындың башы ете нурҙан торған таж менән осланған; баш өҫтөнән күтәрелгән уң ҡулында ул факел тотоп тора, терһәгендә бөгөлгән һул ҡулында инглиз хәрефтәренән һәм рим («») цифрҙарынан торған, «1776 йылдың 4 июле» яҙыуы менән таҡта (таш табличка) — АҠШ бойондороҡһоҙлоғоноң декларацияһын ҡабул итеү датаһы. Статуя тажындағы ете нур ете диңгеҙҙе һәм ете континентты кәүҙәләндерә.
Статуяны ҡойоуға ғына 31 тонна баҡыр тотонола. Ауырлығы 125 тоннаға еткән статуяны Америкаға 350 өлөшкә бүлеп, 214 йәшниктә 1885 йылда «Изэр» фрегаты менән килтерәләр һәм27 мең тонна цементтан эшләнгән пьедесталға урынлаштыралар.
Азатлыҡ статуяһының бейеклеге ерҙән алып ҡулындағы факелдың осона тиклем 93 метр.
Статуяның аяғы, ҡулдары, башы һәм кейеме йоҡа баҡыр ҡалайҙан тора, улар ағас формаларҙа һуғылған һәм ҡорос каркастарға ҡуйылған. Факелдың ялҡын телендә алтын ҡулланылған.
Һын гранит пьедесталда тора, ул, үҙ сиратында бетон нигеҙҙә урынлашҡан. Пьедесталдың ауыр таш ҡоролмаһында ҡорос бурсаларҙан ике квадрат беркеткес теҙөлгән; уларҙы өҫкә китеүсе ҡорос анкер урҙа тоташтыра. Шулай итеп, статуя һәм пьедестал бер бөтөндө тәшкил итә. Пьедестал эсендә статуя тарихына арналған музей урынлашҡан, түбәһендә күҙәтеү майҙансығы бар. Музейға һәм күҙәтеү майҙансығына баҫҡыс буйлап та, шулай уҡ лифтта ла күтәрелергә мөмкин. Күҙәтеү майҙансығына менер өсөн 192 баҫҡысҡа күтәрелеү зарур. Пьедесталдың түшәме үтә күренмәле, уның аша, пьедестал эсендә булғанда, эске ҡорос каркасты күрергә мөмкин. Статуяның үҙендә, таж нигеҙендә һәм факелда (ялҡын теле тирәләй) шулай уҡ күҙәтеү майҙансыҡтары бар, уларға тик баҫҡыс буйлап күтәрелергә мөмкин. Таж нигеҙендәге күҙәтеү майҙансығына эләгер өсөн, 356 баҫҡыслы боролмалы һикәлтәнән күтәрелер кәрәк. Был майҙансыҡ 25 тәҙрәнән тора, ерҙәге 25 ҡиммәтле таштың һәм донъяны яҡтыртыусы күк нурҙары символы, унан Нью-Йорк гаваненә киң күренеш асыла.
Ғәҙәттә статуя килеүселәр өсөн асыҡ. Килеүселәр, ҡағиҙә булараҡ, Азатлыҡ утрауына Бэттери-Парк-сити һәм Либерти-Стейт-Парк кварталдары причалдарынан борамдарҙа килә.
Статуяны төҙөү
Монументты төҙөү идеяһын күренекле француз фекер эйәһе, яҙыусы һәм сәйәси эшмәкәр, ҡол биләүселеккә ҡаршы француз йәмғиәте президенты Эдуард Рене Лефевр де Лабулэға ҡайтарып ҡалдыралар. Француз скульпторы Фредерик Огюст Бартольди һүҙҙәренә ҡарағанда был идеяны уға де Лабулэ 1865 йылдың уртаһында АҠШ-тағы граждандар һуғышында ҡол биләүселеккә ҡаршы көстәрҙең еңеүенән булған тәьҫораттарынан һуң әңгәмәлә әйтә. Бер ниндәй ҙә аныҡ тәҡдимдәр булмаһа ла, идея скульпторҙы илһамландыра.
Наполеон III идара иткән осорҙағы репрессив сәйәси хәл был идеяны тормошҡа ашырырға булышлыҡ итмәй. 1860 йылдар аҙағында Бартольди күпмелер ваҡытҡа Колосс Родосский статуяһына оҡшаш ҙур статуя төҙөү тураһында Мысыр хакимы Исмәғил пашаны ҡыҙыҡһындыра ала. Статуяны башта Порт-Сәидтә ҡуйыу планлаштырыла, һәм ул «Азия Яҡтыһы» тип аталырға тейеш була (The Light Of Asia), ләкин, ахыр сиктә, Мысыр хөкүмәте Франциянан конструкциялар ташыу һәм урынлыштырыу Мысыр иҡтисады өсөн артыҡ сығымлы сара, тип ҡарар итә.
Статуя 1876 йылда Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһының йөҙ йыллыҡ юбилейына бүләк булараҡ уйланыла. Үҙ-ара килешеү нигеҙендә, Америка пьедестал төҙөргә, ә Франция — статуя төҙөргә һәм уны АҠШ-та урынлаштырырға тейеш була. Әммә аҡса етмәү Атлантик океандың ике яғында ла һиҙелә. Францияла төрлө күңел асыу саралары һәм лотерея менән бер рәттән хәйриә аҡсалары 2,25 млн франк йыйырға мөмкинлек бирә. Аҡса йыйыу өсөн Ҡушма Штаттарҙа театр тамашалары, сәнғәт күргәҙмәләре, аукциондар һәм бокс ярыштары үткәрелә.
Статуяны төҙөү Бартольдиға йөкмәтелә. Бындай ҙур баҡыр конструкцияны ҡороуға бәйле конструктив мәсьәләрҙе хәл итеү өсөн Бартольдиға инженерҙарҙың ярҙамы кәрәк була. Гюстав Эйфелгә (хәҙер уның исемен йөрөткән буласаҡ башня төҙөүсеһенә) ауыр ҡорос таяуҙы һәм ике аралағы тотоп тороусы каркасты проектлау йөкмәтелә. Ентекле эшкәртмәләрҙе Эйфель үҙенең ярҙамсыһына, төҙөлөш конструкциялары буйынса тәжрибәле инженер Морис Кехлинға, тапшыра. Статуя өсөн баҡыр эшҡыуар Эжен Секретандың Société des métaux фирмаһы келәттәрендәге булған запастарҙан һатып алына. Баҡырҙың сығышы документлаштырылмаған, әммә 1985 йылғы тикшеренеүҙәр уның башлыса Норвегияла Кармёй утрауында табылғанлығын күрһәтә. Баҡырҙың Рәсәй империяһынан килтерелеүе тураһында риүәйәттәр (Өфө һәм Түбәнге Тагил) энтузиастар тарафынан тикшерелә, ләкин документаль дәлилләү тапмай. Статуя аҫтындағы бетон нигеҙ өсөн 1884 йылда 8000 мискәнән торған һәм, шул ваҡытта донъяла иң ҙур бетон конструкция буласаҡ Азатлыҡ статуяһы фундаментының төҙөлөшө өсөн цемент менән тәьмин итеүгә тендерҙы отҡан немец фирмаһы «Дикерхофф» етештергән портландцементтан эшләнә.
Проект эштәре тамамланыуға тиклем Бартольди Gaget, Gauthier & Co оҫтаханаһында статуяның факел тотоп торған уң ҡулын әҙерләү буйынса эште ойоштора. 1876 йылдың майында Бартольди француз делегацияһы составында Филадельфияла Бөтә донъя күргәҙмәһендә ҡатнаша һәм Нью-Йоркта ошо күргәҙмәгә арналған тантаналарҙа статуяның күп һанлы картиналарын күрһәтеүҙе ойоштора. Теркәүгә һуңға ҡалыуға сәбәпле статуяның ҡулы күргәҙмә экспонаттары каталогына индерелмәй, шуға ҡарамаҫтан ул килеүселәргә күрһәтелә һәм көслө тәьҫир ҡалдыра. Килеүселәргә факел балконына инеү мөмкин була, унан улар күргәҙмә комплексы күренеше менән һоҡлана алған. Репортаждарҙа уны «Колоссаль ҡул» һәм «Бартольдиҙың электр яҡтылығы» тип атағандар. Күргәҙмә тамамланғандан һуң, ҡул менән факелды Филадельфиянан Нью-Йоркҡа алып килеп, Мэдисон-скверға урынлаштыралар, статуяның ҡалған өлөшө менән берләштереү өсөн Францияға ҡайтарылғанға тиклем унда бер нимә йыл тора. Азатлыҡ статуяһы өсөн урынды Бартольдиҙың үҙенең теләген иҫәпкә алып, Нью-Йорк гаванендә, Бедлоу утрауында, 1812 йылгы инглиз-америка һуғышына төҙөлгән Вуд фортының ун бер нурлы йондоҙ формаһына эйә булған территорияла, генерал Уильям Шерман һайлай. Аҙаҡ был урын 1877 йылғы Конгресс Акты менән раҫлана.
Француздар статуяны 1884 йылдың июлендә тамамлай, артабан ул 350 өлөшкә һүтелә, уны 214 йәшниккә һалалар һәм АҠШ-ҡа ебәреү өсөн француздарҙың «Изере» фрегатына тейәйҙәр. 1885 йылдың 17 июнендә йөк Нью-Йорк гаваненә еткерелә. Был ваҡытҡа әле пьедестал төҙөлөшө башланмаған була. Пьедестал төҙөү өсөн аҡса йыйыу эше яй бара, һәм Джозеф Пулитцер (Пулитцер премияһы буйынса билдәле), проект фондына аҡса йыйыу ярҙамын һорап үҙенең «World» гәзитендә саҡырыу баҫтыра. 1885 йылдың авгусына пьедестал төҙөүҙе финанслау менән бәйле проблемалар хәл ителә. Америка архитекторы Ричард Моррис Хант проектлаған ҡоролма төҙөлөшө 1885 йылдың 5 авгусынан 1886 йылдың 22 апреленә тиклем бара.
Статуяны уның яңы нигеҙендә дүрт ай эсендә ҡоралар. Азатлыҡ статуяһын тантаналы асыу бер нисә мең кеше ҡатнашлығында 1886 йылдың 28 октябрендә үтә, унда АҠШ президенты Гровер Кливленд сығыш яһай. Америка революцияһының йөҙ йыллығына француз бүләге булараҡ, Азатлыҡ статуяһы ун йылға һуңға ҡала. 1986 йылдың 28 октябрендә Азатлыҡ статуяһы Милли һәйкәле үҙенең йөҙ йыллығын рәсми рәүештә билдәләп үтә.
Шиғриәттә
1883 йылда Америка шағирәһе Эмма Лазарус Азатлыҡ статуяһына арнап, «Яңы Колосс» (The New Colossus) сонетын яҙа. 20 йыл үткәс, 1903 йылда, ул бронза пластинала уйып яҙыла һәм, статуя пьедесталында урынлашҡан музей стенаһына беркетелә. «Азатлыҡтың» данлыҡлы һуңғы юлдары:
В. Лазаристың урыҫ тәржемәһендә:
Кесе Улаган
Кесе Улаган — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Азатлыҡ статуяһы
Шиғриәттә
Текстҡа яҡыныраҡ тәржемәлә:
Кесе Улаган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Азатлыҡ статуяһы
Һүрәттәр
Тәүге тапҡыр ул 1986 йылда иҫтәлекле тәңкәләрҙә үҙенең йөҙ йыллығы уңайынан барлыҡҡа килә. 2001 йылда Нью-Йоркта уның һүрәте менән иҫтәлекле серияла әйләнешкә инә. 1998 йылғы ун долларлыҡ платина тәңкәләрҙең кире яғында Азатлыҡ статуяһының башы һуғылған. Азатлыҡ Статуяһы һүрәте 2007 йылдан АҠШ президенттарына арналған бер долларлыҡ тәңкәләр серияһының реверсында урынлаша. Әле лә әйләнештә йөрөгән 1996—2009 йылғы ун долларлыҡ купюраларҙа фон рәүешендә Азатлыҡ факелы бар.
Кесе Улаган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Азатлыҡ статуяһы
Һүрәттәр
Статуя һүрәттәре АҠШ төбәк ойошмалары һәм учреждениелары символикаһында киң ҡулланыла. 1986 йылдан 2000 йылдарға тиклем Нью-Йорк штатында уның контуры транспорт сараларының номер билдәләрендә ҡулланыла. Ҡатын-ҡыҙҙар милли баскетбол ассоциацияһының Көсығыш конференцияһында сығыш яһаусы ҡатын-ҡыҙҙарҙың профессиональ New York Liberty клубы Статуяның исемен үз исемендә һәм уның һүрәтен үҙ эмблемаһында ҡуллана, унда статуя ялҡыны баскетбол менән ассоциациялана. Азатлыҡ статуяһы башы 1997 йылдан башлап милли хоккей лигаһы New York Rangers клубының өҫтәмә формаһында ҡулланыла. Студенттар спортының милли ассоциацияһы 1996 йылғы ирҙәр баскетбол финалы эмблемаһы өсөн статуяның символик һүрәтен ҡуллана. АҠШ либертариан партияһы эмблемаһында стилләштерелгән Азатлыҡ факелы һүрәте ҡулланылған.
Репродукциялар
Азатлыҡ статуяһының йөҙләгән репродукцияһы донъяның төрлө өлөштәрендә күрһәтелә. Парижға Америка тарафынан тапшырылған оригиналдың дүртенсе өлөшө күләмендәге күсермәһе йөҙө менән төп статуя яғына, көнбайышҡа, Сенаның Аҡҡоштар утрауына ҡарай ҡуйылған. Манхэттендың 64-се урамында «Liberty Warehouse» бинаһын күп йылдар биҙәп торған туғыҙ метрлыҡ күсермә, хәҙер Бруклин музейы территорияһында күрһәтелә. 1949—1952 йылдарҙа үҙенең ҡырҡ йыллығын байрам итеү барышында Америка скауттары ойошмаһы 2,5 м бейеклектәге ике йөҙгә яҡын штампланған баҡыр күсермәне Америка штаттарына һәм муниципалитеттарына бушлай тапшыра.
Манаков Булат Ситдыҡ улы
Манаков Булат Ситдыҡ улы (1908−?) Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының беренсе секретары (1938 йылдың ғинуар — июль айҙары). Сәйәси золом ҡорбаны (1938).
Манаков Булат Ситдыҡ улы 1908 йылда БАССР-ҙың Миәкә районындағы Баязит ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт. Тамамланмаған урта белемле.
1933−1935 йылдарҙа — Асҡар МТС-ның комсомол буйынса сәйәси бүлеге начальнигының ярҙамсыһы.
1935−1936 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Йомағужа районы комитетының секретары.
1936−1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты янындағы Юғары пропагандасылар мәктәбендә белем ала.
1937−1938 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының пропаганда буйынса инструкторы.
1938 йылдың июленән 1938 йылдың авгусына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
1938 йылдың 25 июлендә Манаков Булат Ситдыҡ улы ҡулға алына.
58-10, 58-11 статьялары буйынса хөкөмгә тарттырылып, 10 йылға иректән мәхрүм ителә. 1939 йылдың 22 сентябрендә реабилитациялана.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Черновой Нарык
Черновой Нарык — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/504 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 106 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бухгольц (Альтмарк)
Бухгольц (Альтмарк) (Buchholz (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 294 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 66 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Тимерәк
Тимерәк (Тимиряково) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Йонос ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 361 кеше. Почта индексы — 452563, ОКАТО коды — 80242850005.
Географик урыны
Тимерәк ауылы ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 24 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 150 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Тимерәк ауылына Себер даруғаһы Ҡошсо улусы Йонос ауылы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл 1776 йылдан алып билдәле.
1795 йылда 15 йортта 79 кеше йәшәгән. 1865 йылда Тимерәк Йонос ауылы менән бергә теркәлгән, 51 йортта 255 кеше иҫәпкә алынған. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1906 йылда Йонос‑Тимерәктә мәсет, мәҙрәсә, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Халыҡ һаны
1906 йылда — 570 кеше, 1920 — 307 кеше йәшәгән. Башҡорттар йәшәй (2002).
Урамдары
Урам исеме :
Диңгеҙ батшаһы
Диңгеҙ батшаһы (Һыу батшаһы, Һыу төбө батшаһы, Диңгеҙ аръяғы батшаһы) — урыҫ халыҡ әкиәттәре персонажы: диңгеҙ төбө хужаһы, бөтә һыуҙар башлығы, һыу аҫты хайуандары өҫтөнән хаким, һирәк осрай торған хазиналар хужаһы. Ул, ғәҙәттә, батша итеп кәүҙәләндерелә, өҫтәүенә батша һарайы, һыу аҫты батшабикәһе Водяница һәм күп кенә диңгеҙ ҡыҙҙары (улар араһында иң билдәлеһе Чернава) телгә алына. Гәлсәр, көмөш, алтын һәм аҫыл таштарҙан эшләнгән Диңгеҙ батшаһы һарайы билдәһеҙ ерҙә урынлаша: йә зәңгәр диңгеҙҙә, йә утрауҙа, йә Илмән күлендә. Ул бейегәндә һәм күңел асҡанда, диңгеҙҙә көслө дауыл сыға. Садко былинаһында, урыҫ һәм норвег халыҡ әкиәттәрендә осрай.
Батшаның ҡиәфәте
«Батшаның башы бесән өйөмө кеүек». Диңгеҙ батшаһының тажы «диңгеҙ абағаһынан; диңгеҙ эттәре егелгән ҡабырсаҡта йөрөй: бер ҡулында ишкәк — тулҡынды тынысландырыу билдәһе, икенсеһендә, һалдау — тулҡындарҙың ярһыуы билдәһе».
Михаил Ломоносовтың «Петрияда» әҫәрендә диңгеҙ батшаһын һүрәтләй.
Диңгеҙ батшаһы диңгеҙ төбөндә йәшәй, ҡатындары һәм ҡыҙҙары бар. Уның һарайы быяла йәки кристалдан төҙөлгән, "батҡан караптарҙың алтыны һәм көмөшө һәм диңгеҙ үҙәнен яҡтыртҡан ҡояштан сағыуыраҡ"аҫыл таш" менән биҙәлгән . Күңел асырға ярата. Батҡан музыканттарҙы үҙенең һарайына саҡырып, уларҙың музыкаһына бейей.
Халыҡсан образ
Былиналарҙа ул тәүҙә Садкоға байлыҡ бирә, ә һуңынан, Садко байығас, уны һыу аҫты батшалығына үҙенең эргәһенә төшөргә ҡуша. Был эпостан тыш, Диңгеҙ батшаһы Василиса Премудрая тураһындағы әкиәттә лә ҙур роль уйнай. Бында ул шулай уҡ геройҙы (Иван царевичты) үҙенең һыу аҫты батшалығында тоторға теләй, әммә диңгеҙ батшаһы ҡыҙы Василиса батша улына ғашиҡ була, уның менән бергә ҡаса һәм уны атаһының эҙәрлекләүенән ҡотҡара. Был популяр әкиәттең варианттары Европа фольклорында һәм Көнсығышта киң таралған. Диңгеҙ батшаһын Һыу рухынан айырырға кәрәк. XX быуат башына ул ябай халыҡтың демонологик ҡараштарында, бигерәк тә Рәсәйҙең төньяғында, күренекле урын биләй. Һаҡаллы, ҡорһаҡлы, шешенгән йөҙлө, ҡараңғы ятыуҙарҙа, бигерәк тә тирмәндәр янында йәшәүсе был һыу кешеләре — эскеселәр, һөйәк уйнайҙар, аттар, һыйырҙар урлаусылар һәм һыуға батырыусылар. Улар бай палаталарҙа йәшәгән һәм музыканы дәртле яратыусы булып һүрәтләнгән иҫ киткес диңгеҙ батшаһынан бөтөнләй айырыла.
Ниһайәт, һыу батшаһы халыҡ арбауҙарында ла осрай, уларҙа боронғо халыҡ инаныуҙары әҙәби традициялар менән ныҡ бәйләнгән.
Фин йоғонтоһо тураһында фараз
В. Ф. Миллер фаразы буйынса, диңгеҙ батшаһының эпик образына төньяҡ урыҫ халҡы ассимиляциялаған финдарҙың диңгеҙ аллаһы Ахто йәки Ахти (фин. Ahti) тураһында күҙаллауҙары йоғонто яһаған. шулай уҡ Садко образында мөғжизәле музыкант Вяйнемёйнен тураһында фин легендалары сағыла. Ахти мәжүси финдарҙа бөйөк илаһтарҙың береһе була, үлән һаҡаллы мөһабәт ҡарт, балыҡтарҙың хакимы итеп һүрәтләнә. Ахти менән бергә уның ҡатыны Велламо ла хакимлыҡ итә. Ул изге күңелле, йомарт хужабикә, кешеләргә итәғәтле. Диңгеҙ батшаһы үҙенең яратҡан хеҙмәтсеһе Садкоға балыҡ тоторға ярҙам иткән кеүек, Ахти ла Вяйнямёйнендың ауына балыҡ ҡыуып килтерә.
Томск уҡытыусылар институты
Томск уҡытыусылар институты — Томский учительский институт — Рәсәй империяһының мәктәптәр һәм училищелар өсөн уҡытыусылар әҙерләү буйынса уҡыу йорто.
Тарихы
Ғали йәнәп Император Николай II ҡушыуы буйынса булып 1902 йылдың 4 февралендә сәнәғәт, фән һәм сауҙа департаментының тәҡдиме нигеҙендә 1902 йылдың 1 июленән Томскиҙа тәүге Себер уҡытыусылар институты ойошторола
Институтты асыу тантанаһы 1902 йылдың 26 сентябрендә үткәрелә. Институт Рәсәй империяһында ҡала һәм өйәҙ мәктәптәре һәм училищелары өсөн уҡытыусылар әҙерләгән 11-се уҡыу йорто була. Институт программаһы дөйөм белем биреү дисциплиналарын, шулай уҡ гигиена, гимнастика, йыр өйрәнеүҙе күҙҙә тота
Башта институтта бер генә синыф асыла һәм унда уҡырға инергә 60 кеше теләк белдерә, уларҙан эш тәжрибәһе булған һәм имтихандарҙы уңышлы тапшырған 20 кеше генә ҡабул ителә. 1903 йылда иһә 23 кеше уҡырға алына, 1903/04 уҡыу йылы ахырына институтта 38 студент уҡыған була. Уларҙан 20 кеше — беренсе синыфта, 18-е — икенселә. Социаль сығыш йәһәтенән бик демократик мөнәсәбәт хөкөм һөрә — уҡыусыларҙың утыҙ икеһе — крәҫтиән һәм мещандарҙан, алтауһы дворяндарҙан булған.
Уҡыусыларҙың барыһы ла институтҡа ингәнгә тиклем ҡала училищеларын, уҡытысылар семинарияларын йәки гимназияның бер нисә синыфын тамамлап, бер йыл булһа ла уҡытыусы булып эшләгән ..
Тәүге айҙан алып институт етди проблемалар менән осраша: тәрбиәләнеүселәрҙе тотоу һәм хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡын тәьмин итеүҙең наҡыҫлығы, үҙ биналарының булмауы, институт өсөн уҡыу бинаһын финанслауҙа рус-япон һуғышы шарттарында өҙөклөктәр барлыҡҡа килә.
Институттың беренсе директоры итеп тәғәйенләнгәнгә тиклем Томск губернаһының халыҡ училищелары директоры булып эшләгән В. П. Щепетев тәғәйенләнә. Ул эшләгән осорҙа институттың үҙ бинаһын төҙөү башлана һәм институттың китапхана фонды менән уҡыу әсбаптары фонды төҙөлә. В. П. Щепетевты Томск университетында студенттар инспекторы итеп күсергәндән һуң директор вазифаһына М. М. Германов тәғәйенләнә.
Институттың модерн стилендәге бинаһы 1905 йылдың йәйенә төҙөлөп бөтә, ул архитектор Ф. Гут проекты буйынса ҡала властары тарафынан 1900 йылда бүленгән 3 600 квадрат метрлыҡ ер участкаһында һалына. Тәүҙә бинаны рус-япон һуғышында яраланғандар өсөн госпиталь булараҡ файҙаланырға тура килә. 1906 йылдың 15 авгусынан һуң ғына бина тура тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла башлай.
М. М. Германовтан һуң институтҡа И. А. Успенский етәкселек итә (1907—1920). Институт асылғандан алып 330 уҡытыусы сығарыла, шул иҫәптән яҙыусы - Волков Александр Мелентьевич
Томск уҡытыусылар институты 1917 йылдың июнендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары буйынса юғары уҡыу йорто статусы ала.
Барвенко Владимир Владимирович
Барвенко Владимир Владимирович (13 июль 1943 йыл) — Дон яҙыусыһы, телевизион публицист. Шахты ҡалаһында йәшәй.
Биографияһы
Владимир Владимирович Барвенко 1943 йылдың 13 июлендә Ростов өлкәһенең Раздорская станицаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, етештереү өлкәһендә эшләй, армияла хеҙмәт итә. Юғары белемде Шахты ҡалаһы педагогия институтының тарих-филология факультетында ала. Хеҙмәт юлын эшсенән башлай (1961—1965), профессиональ-техник училищела йәмәғәт фәндәре уҡытыусыһы була (1965—1978), журналист, махсус хәбәрсе, Ростов өлкә телевидениеһында «Кадр» тапшырыуын алып бара (1978—1993), «Орбита-Шахты» телекомпанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм баш мөхәррире була (1993—1999). Телевизион публицистика менән шөғөлләнә.
1993 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ижады
«Крестьянка» совет журналында уңышлы баҫыла, әҫәрҙәре башҡа телдәргә тәржемә ителә («Советский Союз» журналы). Проза китаптар авторы: «Трамвайное соло» (Ростов нәшриәте, 1987), «Утро чудес» (М., «Йәш гвардия», 1989), «Золотой дождь» (Ростов нәшриәте, 1991), «Гон» (Ростов нәшриәте, 1992). «Дон», «Йәшлек», «Октябрь» әҙәби журналдарында баҫыла. Шиғырҙар йыйынтығын сығара.
2008 йылда «Временно не доступен» һәм «Проснуться и забыть» хикәйәләрен, «Блистательный жираф» романын яңынан баҫтыра.
Баҫмалар
Яҙыусының түбәндәге әҫәрҙәре баҫтырылған:
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Алексей Недогонов исемендәге әҙәби премия лауреаты..
Солоха (йылға)
Солоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Пач-озеро күле - Котуга йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ютымас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маярык
Маярык (Манрык) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡсубай районы
Аҡсубай районы (Аксубай районы) — Татарстан Республикаһындағы муниципаль район. 1930 йылдың 10 июлендә ойошторолған. Административ үҙәге — Аҡсубай ауылы. 2010 йылғы хәлыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда 31 050 кеше йәшәй, милли составы: сыуаштар — 44 %, татарҙар — 39 %.
Аҡсубай — аграр район. Ауыл хужалығында төп тармаҡтар: һөт, ит, бал етештереү, игенселек һәм урмансылыҡ.
Халҡы
В городских условиях (пгт Аҡсубай) проживают 0 % населения района.
2013 йылдың башында 44,3 % — сыуаштар, 38,5 % — татарҙар, 16,6 % — урыҫтар һәм 0,6 % — башҡа милләттәр.
Гадамес
Гадамес — Ливияның төньяҡ-көнбайышында Ливия, Тунис һәм Алжир сиктәре тоташҡан ерҙәге оазис. Элек-электән карауандар юлы киҫешкән ҡоро үҙән төбөндә урынлашҡан.
Оазистың стратегик әһәмиәтен тойомлап, боронғо римляндар унда Гадамес ҡәлғәһе төҙөйҙәр. Византия империяһы миссионерҙары бында христиан динен алып киләләр һәм Гадаместы епископия үҙәге итеп яһайҙар. Боронғо сиркәүҙең бағаналарында хәҙерге ҡаланың бер мәсеттәренең береһе урынлашҡан. Халҡының этник составы буйынса иҫке ҡала бер нисә кварталға бүленгән. Һаны ете мең булған туарегтар электән ҡала стеналары арьында күсеп ултырған, шуға күрә ҡаланың тарихи өлөшө хәҙерге ваҡытта буш.
Гадаместың иҫке өлөшө ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя мираҫы булып тора, сөнки ҡала төҙөлөшөнә хас булған күп ҡатлы балсыҡ йорттар кешенең 50-градуслы Сахара шарттарында ҡулайлашыуын бик яҡшы иллюстрациялай.
Пензер-Яха (Пюнга-Лохо ҡушылдығы)
Пензер-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пюнга-Лохо йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мейду-Хем
Мейду-Хем — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Онгураш йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черноушка
Черноушка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чесноковка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәрүәр (исем)
Сәрүәр— иҫке фарсы теленән башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға таралған ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Сәрүәр — «башлыҡ», "етәкс"е мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исеме. Икенсе мәғәнәһе — селлеккә оҡшаған эре ҡыуаҡ; бохар селеге; Сәрүәр ағасы
Билдәле шәхестәр
Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (псевдонимы Кинйә Мәзит; 8 декабрь 1957 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир һәм драматург. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Мифтахетдин Аҡмулла, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге әҙәби премиялар һәм Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы (2001) лауреаты.
Сәрүәр Әбүталип улы Ғәләүетдинов (25 сентябрь 1950 йыл) — уҡытыусы, шағир. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Фамилиялар
Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улы(Сарваров Гараф Сарварович 1906 йыл ― 24 февраль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сәрүәр — йәки бохар селеге (Акация, лат. Acacia) ҡуҙаҡлылар (Fabaceae) ғаиләһенә ҡараған ҙур ырыуҙарҙың береһе. Башлыса Австралияла, Африкала, Мексикала һәм Азияла үҫә. Йыш ҡына Европа оранжереяһын һәм теплицаһын биҙәй.
Воздвиженка ауыл Советы (Башҡортостан)
Воздвиженка ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. Согласно «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Веспен (Бёрде)
Веспен (Бёрде) (Wespen (Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 238 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 51 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39249 һәм автомобиль коды — SLK.
Таҡталасыҡ
Таҡталасыҡ — топоним.
Балҡан һеләүһене
Балҡан һеләүһене (Lynx lynx balcanicus) — бесәйҙәр ғаиләһенән булған ябай һеләүһендең төрсәһе. Юҡҡа сығыу хәүефе булғанға Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.
Көнсығыш Албания һәм Көнбайыш Македонияла бар, ә вағыраҡ төрҙәре өлөшләтә танылған Республика Косово Республикаһында һәм Черногорияла осрай. Ул Македония республикаһының милли символдарының береһе тип иҫәпләнә һәм 5 денарлыҡ македон тәңкәһенә лә һүрәте төшөрөлгән. Македонияла, нигеҙҙә Маврово Милли паркында 35 — 40-лап һеләүһен йәшәй, тип фаразлана. Балҡанда иң ҙур бесәй булып һанала. 2011 һәм 2012 йылдарҙа Албанияның төньяҡ таулы райондарында һәм Шебеник-Ябланица Милли паркы сиктәрендә күренеп ҡала. Албанияла һеләүһендең был төрсәһе юҡҡа сығыу хәүефе аҫтында тора, тип иҫәпләнелә һәм 1969 йылдан закон менән яҡланған, шуға ҡапамаҫтан браконьерлыҡ һәм уларҙың йәшәү мөхитен емереү Албания һәм Македониялағы балҡан һеләүһендәрен юғалыу ҡурҡынысы аҫтына ҡуя. Баһалауҙарға ярашлы, Албанияла элеккесә яҡынса 15-20 һеләүһен бар. Дөйөм һаны 50-ләп булған балҡан һеләүһене йөҙ йыл дауамында юғалыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Балҡан һеләүһененең ҡарығыу осоро ғинуар-февралдә башлана, ә балалары апрелдә донъяға килә.
Балҡан һеләүһене тураһында 1941 йылда тәүге тапҡыр болғар зоологы Иван Буреш яҙып сыға. 1978 йылда Мирич (Белград университеты) уға ентекле морфологик ҡылыҡһырлау бирә, шуның нигеҙендә балҡан һеләүһенен айырым төрсә тип ҡарау мөмкинлеге тыуа. Балҡан һеләүһене айырым төрсә булып иҫәпләнеүгә ҡарамаҫтан, күп кенә таксономик сығанаҡтар был раҫлауҙы шик аҫтына ҡуя.
Моховушка
Моховушка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №99 йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәт (Ғафури районы)
Әхмәт (Ахметка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 453075, ОКАТО коды — 80221831010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сотка (Кулой ҡушылдығы)
Сотка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 235 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 115 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юлай (Мәсетле районы)
Юлай (Юлаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ҡорғат ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 158 кеше. Почта индексы — 452562, ОКАТО коды — 80242823003.
Урамдар
Урам исеме :
Табын ауыл Советы (Ғафури районы)
Табын ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. Табын ауыл Советы көнсығыштан Сәйетбаба, көньяҡтан Красноусол, төньяҡтан Бурлы, көнбайыштан Аҡкүл ауыл Советтары менән сиктәш.
Тарихы
Табын ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Архангел ауыл Советы ауыл ҡасабаһы менән  берләштерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы, ст.1 п. 17) белдерә :  Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы буйынса административ -территориаль ҡоролошта түбәндәге уҙгәрештәртәрҙе индерергә: Табын административ үҙәге менән «Табын» атамаһын һаҡлап, Табын һәм Архангел ауыл советтарын берләштерергә.
Табын ауыл Советы составына Архангел ауыл Советының Архангел, Әхмәт, Героевка, Победа ауылдарын индерергә.
Табын ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Архангел ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырырға.
Шойгу Сергей Кужугетович
«Берҙәмлек» төбәк-ара хәрәкәте башлығы (1999—2001), «Берҙәм Рәсәй» (2001—2002, Юрий Лужков һәм Минтимер Шәймиев менән бергә) партияһы рәйестәше, «Берҙәм Рәсәй» юғары советы ағзаһы; «Берҙәм Рәсәй» партияһына нигеҙ һалған.
Рус география йәмғиәте президенты (2009 йылдан). Әлеге ваҡытта Рәсәй Федерацияһының 1990-сы йылдарҙан бирле, Хөкүмәт ағзаһы булып ҡалған (ҙур булмаған тәнәфес менән) берҙән-бер министры, (дөйөм алғанда — 30 йылға яҡын).
Сығышы
Сергей Шойгу 1955 йылдың 21 майында Тува автономиялы өлкәһенең ҙур булмаған Чадан ҡаласығында тыуған. Атаһы — район гәзите мөхәррире Кужугет Серэевич Шойгу һәм әсәһе — Александра Яковлевна Шойгу Кужугет, зоотехник (ҡыҙ фамилияһы — Кудрявцева). (Сергей Шойгуның әсәһе яғынан туғандары сығыштары менән Украинанан, Шойгу 1960 йылда Луганск өлкәһе Стаханов ҡалаһының православие сиркәүендә суҡындырыла )..
Армияла хеҙмәт итмәгән.
Белеме
1962 йылдан алып 1972 йылға саҡлы урындағы мәктәптә уҡый. 1972 йылдан 1977 йылға тиклем Сергей Шойгу Красноярск политехник институтында уҡып, инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса тамамлай.
1996 йылда РАНХиГС-та иҡтисад фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Социаль-иҡтисади зыянды кәметеү маҡсатында ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе күҙаллау буйынса дәүләт идаралығын ойоштороу» темаһына диссертация яҡлай.
Төҙөлөштәрҙә
1977—1978 йй. — «Промхимстрой» тресы мастеры (Красноярск); 1978—1979 йй. — мастер, «Тувинстрой» тресы участка начальнигы (Ҡыҙыл); 1979—1984 йй. — өлкән прораб, баш инженер, «Ачинскалюминстрой» тресының СУ-36 төҙөлөш идаралығы начальнигы; с 1984—1985 йй. — «Саяналюминстрой» тресы управляющийы урынбаҫары (Саяногорск); 1985—1986 йй. — «Саянтяжстрой» тресы управляющийы (Абакан); 1986—1988 йй. — «Абаканвагонстрой» тресы управляющийы.
1988—1989 йй. — КПСС-тың Абакан ҡала комитетының икенсе секретары; 1989—1990 йй. — КПСС-тың Красноярск крайкомы инструкторы.
1990 йылда Мәскәүгә яңы эш урынына күсә. 1990—1991 йй. — РСФСР-ҙың Архитектура һәм төҙөлөш буйынса Дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары.
Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы башлығы
1991 йылдан ҡотҡарыусыларҙың Рәсәй корпусы рәйесе; РСФСР-ҙың Ғәҙәттән тыш хәлдәр Дәүләт комитеты рәйесе. 1991—1994 йй. — яңы барлыҡҡа килеүсе Рәсәй Федерацияһы граждандар оборонаһы эштәре, ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм стихиялы бәлә-ҡазалар эҙемтәләрен бөтөрөү буйынса беренсе Дәүләт комитеты рәйесе. 1992 йылда назначен заместителем главо время осетин-ингуш конфликты осоронда Төньяҡ Осетия һәм Ингушетия территорияһында ваҡытлы хакимиәт башлығы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1993—2003 йй. — БМО һәләкәтле бәлә-ҡазалар хәүефен кәметеү хеҙмәтенең халыҡ-ара ун йыллығын уҙғарыу буйынса Рәсәй Федерацияһы Милли комиссияһы рәйесе.
1996 йыл — Рәсәй Федерацияһы субъекттарында Рәсәй Федерацияһы президенты Борис Ельцинды һайлау кампанияһының кураторы.
1996 йылдан — Рәсәй Федерацияһының именлек советы ағзаһы (2012 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Именлек Советының даими ағзаһы).
2003 йылдың 15 октябренән башлап — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте янында Диңгеҙ коллегияһыағзаһы. 2009 йылдың ноябренән алып — Рус география йәмғиәте президенты. 2010 йылдың октябренән — Рәсәйҙең Террорға ҡаршы милли комитеты ағзаһы. 2011 йылдың июленән — Рәсәй Федерацияһында экстремизмға ҡаршы көрәш буйынса ведомство-ара комиссия ағзаһы. 2011 йылдың 30 июненә тиклем «НИС ГЛОНАСС» навигация эшмәкәрлеге өлкәһендә федераль селтәр операторы директорҙар советы рәйесе булды.
Губернатор
2012 йылдың 4 апрелендә «Берҙәм Рәсәй» партияһы рәсәй президентына Шойгуны Мәскәү өлкәһе губернаторы вазифаһына кандидат тип тәҡдим итә. 2012 йылдың 5 апрелендә Шойгу кандидатураһын Мәскәү өлкә думаһы бер тауыштан хупланы. 2012 йылдың 11 майында, элекке губернатор Борис Громовтың вәкәләтле срогы тамамланғандан һуң, вазифа үтәй башланы.
Рәсәй оборона министры
2012 йылдың 6 ноябрендә отставкаға ебәрелгән Анатолий Сердюков урынына Рәсәй Федерацияһы оборона министры итеп тәғәйенләнә. Хөкүмәт рәйесе матбуғат секретары Наталья Тимакова әйтеүенсә, Шойгуны оборона министры итеп тәғәйенләргә Дмитрий Медведев тәҡдим итә. Бер үк ваҡытта Рәсәй президенты ҡарамағындағы дәүләт оборона заказын үтәү һәм ҡоралландырыу буйынса дәүләт программаһын тормошҡа ашырыуҙы контролдә тотоу ведомство-ара эш төркөмө етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Министр вазифаһына тотонғас, Шойгу үҙенән алда булған министр башлаған Рәсәй Ҡораллы Көстәре кардиналь реформаны дауам итә, әммә реформаны тормошҡа ашырыу буйынса мөһим үҙгәрештәр ҙә индерә.