cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тирмән (Салауат районы)
Тарихы
Тирмән ауылының арҙаҡлы шәхесе Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһылауреаты, Г. Х. Андерсен исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы дипломына лайыҡ күркәм шәхес шағир Сафуан Әлибайҙың Шәжәрәһен ҡарайыҡ:
Аҡбаш — 1740, уның улдары Ихсан — 1762, Төйҙөгән — 1768, Тоҡсура — 1781;
Төйҙөгәндең улдары Яңыбай — 1808, Кинйәбай — 1810;
Аҙнабай — 1840, Әлибай Аҙнабай улы — 1869,
Әфтәх Әлибай улы — 1903,
Сафуан Әфтәх улы — 1941
Тирмән ауылының XIX быуаттың уртаһынан артабанғы үҫеше
1842 йылда Тирмән ауылында 230 кеше 35 сирек ужым һәм 231 сирек яҙғы икмәк сәскән. 47 йортҡа 226 ат, 74 һыйыр, 39 һарыҡ һәм 11 кәзә тура килгән. Ҡортсолоҡ менән шөғөлләнгәндәр (6 умарта, 30 солоҡтары бар). Бында почта ямаһы (станцияһы) урынлашҡан булған.
Тирмән ауылында 1859 йылда 50 йортта 310 кеше йәшәгән.
1865 йылда 53 йортта 320 кеше донъя көткән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Тирмән ауылы билдәле этап юлында урынлашҡанлыҡтан, бында әсирҙәр өсөн казарма ла булған.
1896 йылда Тирмән ауылына бирелгән характеристика: " Тирмән ауылы Златоустан 77 саҡрымда, «Мөрсәлим» станцияһынан 9 саҡрымда, ауыл хужалығы тауарҙарын һата торған Һатҡы заводынан 33 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл эсендә балыҡлы һәм тирмәндәр төҙөүгә ҡулайлы Олойөр йылғаһы аға. Ауылда 92 йортта аҫаба башҡорт халҡы йәшәй, ваҡытлыса йәшәгән бер нисә урыҫ кешеһе бар. Ер дөйөм община милегендә, 1877 йылда йән башына планлы бүленгән (215). Сәсеү әйләнеше системаһы — өс баҫыулы, ғәмәлдә — бер баҫыу, ер бүлемдәрен сикләү юҡ. Башлыса арыш һәм һоло үҫтерелә. Һабан менән һөрәләр. Ауылда ике ат һуҡҡысы һәм елгәргесе бар. Мал утлауы ауыл эргәһендә, унда 650 баш мал утлай. Утлаулыҡтың бер өлөшөндә, 20 дисәтинә ерҙә, ырҙын табағы һәм йәшелсә баҡсалары. Мал баҫыуҙа ла йөрөтөлә — сәсеү алдынан һәм уңыш йыйып алғас. Ауылда 11 йорт хужаһы малһыҙ. Бер дисәтинә сабынлыҡтан иң яҡшы уңыш — 100 бот. Урман ауылдың көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында, бер биләмәлә. Төҙөлөш һәм утынлыҡ урманы 2700 дисәтинә тәшкил итә, шул тиклем үк күләмдә — йәш ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар. Урман һаҡлауға алынған (урман һаҡлау комитеты). Халыҡ сит ерҙәрҙе ҡортомға алыу менән шөғөлләнмәй. Киреһенсә, халыҡ үҙенең урман болондарын — «еүеш дала»һын («мокрая степь») 210 дисәтинәне 75 һум менән Балашев Белосельский ҡалаһына ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡортомға бирә; һөрөнтө ерҙәренең һәм бесәнлектәренең бер өлөшөн 225 дисәтинәне 55 һум менән 1 йылға Һикеяҙ-Тамаҡ һәм 100 дисәтинәне 1 йылға 12 һум менән Шубино ауылы крәҫтиәндәренә ҡортомға бирәләр. Тирмән урынын ауылдың бер кешеһе түләүһеҙ ҡуллана. Ауылда 2 аҙыҡ-түлек (бакалея) кибете бар.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Тирмән ауылында мәсет, тимерлек, 2 мануфактура һәм 2 бакалея кибете булған.
Большевиктар партияһы 1925 йылдан башлап наҙанлыҡты бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралар күрә башлай. Ҡалмаҡҡол ауылында 4 синыфлыҡ башланғыс мәктәп асыла. Унан бик һирәк кешегә 20-25 саҡрымда ятҡан Лағыр ШКМ (крәҫтиән йәштәре мәктәбе)н тамалау мөмкин булған. Һуңғараҡ Алты ауыл Түбәләҫ балалары 1935 йылда асылған Тирмән 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәбенә йөрөп уҡыған. 60-сы йылдар һуңынан башлап бөгөнгө көнгә тиклем Тирмәндә урта мәктәп эшләй.
Яковлев Валерий Иванович
Яковлев Валерий Иванович (4 май 1944 йыл, Өфө, БАССР) — совет Рәсәйе тарихсыһы һәм этнологы, тарих фәндәре докторы, профессор, Ҡазан консерваторияһының халыҡ уйын ҡоралдары һәм этномузыкология кафедраһы профессоры, Ҡазан дәүләт мәҙәниәт институтының башҡарыу сәнғәте һәм музыкаль педагогика теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире (2007 йылдан), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Волга буйы һәм Урал алды халыҡтарының традицион музыкаль мәҙәниәте тикшеренеүсеһе.
Тирмән (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
30-сы йылдарҙа Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол һәм Илсекәй ауылдары «Путь социализма» тигән колхозға ойошҡан. Уның беренсе рәйесе Әғзәм Хажиморатов, икенсеһе — Ғәлимйән Ишбирҙин булған. 1934 йылда Тирмән ауылында революционер Ишбирҙин исемендәге айырым колхоз барлыҡҡа килгән, уның тәүге рәйесе Кәрим Хәсәнов булған.
Яковлев Валерий Иванович
Биографияһы
Валерий Иванович Яковлев Өфөлә хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Яковлев Иван Павлович (1914—1948) — инженер, әсәһе, Яковлева Мария Марковна (1920—1987), уҡытыусы булған. 1964—1969 йылдарҙа баян һәм дирижёрлыҡ класы буйынса Н.Г. Жиганов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһында уҡый, унда уҡытыусылары В.П. Плетнев, Е.П. Бусыгин һәм Н.В. Зорин була. 1968 йылда Ҡазан консерваторияһында эшләй башлай. 1973 йылда Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында ассистентура-стажировка үтә. 1986 йылға тиклем Ҡазан дәүләт университетында этнология һөнәре буйынса аспирантурала белем ала. 1968—1985 йылдарҙа Татарстан, Волга буйы ҡалаларында халыҡ уйын ҡоралдары оркестрында баянсы-башҡарыусы һәм дирижер сифатында концерттар ҡуя. 1975 йылдан алып йыл һайын Волга буйында музыкаль-этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша. 1987 йылда Минскиҙа БССР Фәндәр академияһының Этнография һәм фольклор сәнғәт белеме институтында «Традиционные музыкальные инструменты народов Среднего Поволжья (конец XIX — начало XX в.)» темаһы буйынса  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1992 йылдан — доцент,  2005 йылдан — профессор. Ҡазан консерваторияһының халыҡ инструменттары һәм этномузыкаһы кафедраһы профессоры. 2007 йылдан Ҡазан дәүләт мәҙәниәт институтының башҡарыу сәнғәте һәм музыкаль педагогика теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире. Татарстан Республикаһы Милли музейы хеҙмәткәре.
Тирмән (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Тирмәндә бөгөнгө көндә урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, балалар баҡсаһы, 60-сы йылдар һуңында төҙөлгән Мәҙәниәт йорто бар, «Тирмән ауылы советы» муниципаль биләмәһе идаралғы, китапхана, элемтә бүлексәһе эшләй.
Яковлев Валерий Иванович
Биографияһы
2001 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Традиционные музыкальные инструменты народов Волго-Уралья: формирование, развитие, функционирование (историко-этнографическое исследование)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Тирмән (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Сафуан Әлибаевтың бер туғаны Әлибаев Әсүәттең улдары Айҙар һәм Альфред ауылда мәсет төҙөттөләр.
Яковлев Валерий Иванович
Биографияһы
Петров фәне һәм сәнғәте академияһының ағза-корреспонденты һәм мөхбир ағзаһы (2009).
Тирмән (Салауат районы)
Халыҡ һаны
Тирмән ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яковлев Валерий Иванович
Биографияһы
Халыҡ музыкаһын популярлаштырыусы, «На чем мы играем», «Какая прелесть, эти балалайки…», «Играют студенты факультета народных инструментов Казанской консерватории» телетапшырыуҙары авторы һәм алып барыусыһы.
Тирмән (Салауат районы)
Тауҙар
Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге төрөк һүҙе «ку»ға айырым иғтибар биргән. Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрөк атамаһы; ку-кши, куу-кижи -«Аҡҡош йылғаһы кешеләре»- Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә челканлыларҙың атамаһы. Куу һәм куулар ырыу төркөмдәре туваларҙа ла бар.
Яковлев Валерий Иванович
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми ҡыҙыҡһыныуҙарҙың төп өлкәһе — сыуаштарҙың, татарҙарҙың, башҡорттарҙың һәм Волга буйы, Урал буйындағы башҡа халыҡтарҙың традицион музыкаль мәҙәниәтен тергеҙеү проблемалары һәм тарихы
Тирмән (Салауат районы)
Тауҙар
Ятап тауы. Йәйәүле арестанттар этабы барған Себер тракты ошо тау аша үткән. Төндәрен Командир шишмәһе янында туҡтағандар, ҡараңғыла фонарҙар яҡтыртып ҡуйылған. Ауыл халҡы аҙыҡ-түлек, егеү аттары менән тәьмин итергә тейеш булған. Әсирҙәрҙең ыңғырашыуы, бығау сыңлауы, ҡарауылдың тупаҫлығы ауыл халҡына бер тынғылыҡ та бирмәгән.
Яковлев Валерий Иванович
Фәнни эшмәкәрлеге
«Традиционные музыкальные инструменты народов Волго-Уралья: формирование, развитие, функционирование (историко-этнографическое исследование)» (2001) докторлыҡ диссертацияһында һәм уның нигеҙендә нәшер ителгән монографияһында в монографии, изданной на ее основе,  яңы ғилми йүнәлеш — тарихи этноинструментациялауҙың барлыҡҡа килеүе декларациялана, Волга-Урал төбәге халыҡтарының традицион музыка ҡоралдарының этник үҙенсәлектәре ҡарала. Археологик (неолит дәүеренән башлап) һәм яҙма сығанаҡтар нигеҙендә автор, музыка ҡоралдарын дүрт төп төркөмгә - тынлы (аэрофондар), ҡыллы (хордофондар), мембраналы (мембранофондар) һәм үҙенән-үҙе яңғыраған (идиофондар) музыка ҡоралдарына бүлеп, төбәктең музыка мәҙәниәтен реконструкциялай. Музыка ҡоралдарының эшләү үҙенсәлектәрен өйрәнеп, тикшеренеүсе көйҙө календарь байрамдарҙа, ҡышҡы, яҙғы һәм йәйге-көҙгө йолаларҙа һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙә анализлай, Уларҙың ғаилә көнкүрешендә, туйҙы инструменталь оҙатыуҙа, бала тыуыуға бәйле йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙә, ерләү-иҫкә алыу йолаларында, армияға оҙатыуҙағы функцияларын ҡарай. Эштең хронологик сиктәре булып XIX быуаттың аҙағы — XX быуаттың башы тора.
Тирмән (Салауат районы)
Тауҙар
Йылға, шишмә исемдәре:
Олөйөр йылғаһы, Ҡушйылға, Ҡорйылға
Яковлев Валерий Иванович
Фәнни эшмәкәрлеге
Бер нисә мәҡәлә Ҡазан этнография мәктәбенең формалашыуына һәм уның үҫеш үҙенсәлектәренә, шул иҫәптән уның сағыу вәкилдәре — Е.П. Бусыгин менән С. Н. Көңгөровҡа арналған.
Тирмән (Салауат районы)
Тауҙар
Тирмән шишмәһе, Командир шишмәһе
Ер атамалары:
Эстип (рус һүҙе степь)
Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр
Мәғлүмәт сығанаҡтары.
Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар.
Хәбәрһеҙ юғалғандар
Вадюга
Вадюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 634 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Успеновка (Дүртөйлө районы)
Успеновка (Успеновка) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 452318, ОКАТО коды — 80224816010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гольдбек
Гольдбек (Goldbeck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1517 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 26 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39596 һәм автомобиль коды — SDL.
Чемаш-Юган
Чемаш-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 814 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лукашенко Александр Григорьевич
Александр Григорьевич Лукашенко (белор. Алякса́ндр Рыго́равіч Лукашэ́нка; 30 август 1954 йыл) — белорус сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, Беларусь Республикаһының беренсе президенты (1994 йылдан хәҙерге ваҡытҡа тиклем), Беларусь Республикаһының Милли олимпия комитеты президенты (1997), Ҡораллы көстәренең баш командующийы, республикаһының Именлек Советы рәйесе. Европаның бөтә дәүләт башлыҡтары араһында (монархтарҙан башҡа) үҙ вазифаһын иң оҙаҡ башҡарыусы.
Тәүге йылдарҙа
Александр Лукашенко 1954 йылдың 30 авгусында Белорус ССР-ы Витебск өлкәһенең Орша районы Копысь ҡасабаһында тыуған. Милләте — белорус. Ҡартатаһы Трофим Иванович тыумышы менән Украинанан, Сумы өлкәһенән. .Александр Григорьевичтың әсәһе һуғышҡа тиклем Могилев өлкәһе Шклов районының Александрия ауылында йәшәгән, ә һуғыштан һуң Оршанский етен эшкәртеү комбинатында эшләй. Улы тыуғас, ауылына ҡайтып, фермала һыйыр һауыусы булып эшләй. Александр атаһыҙ үҫә һәм тәрбиәләнә.
1975 йылда Могилев педагогия институтының тарих факультетын тамамлай, ә 1985 — ситтән тороп Белоруссия ауыл хужалығы академияһының иҡтисад факультетын тамамлап, «ауыл хужалығы производствоһының иҡтисад ойоштороусыһы» белгесе була. . 1975—1977 йылдарҙа Лукашенко саҡырыу буйынса СССР Дәүләт именлеге комитетының (КГБ-ның) Сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, Көнбайыш сик буйы округының политик бүлегендә (Бреста) инструктор була. Хәрби хеҙмәттән һуң ул Могилев ҡалаһының ҡала аҙыҡ һатыу ойошмаһында комсомол комитете секретаре булып эшләй башлай. 1978 йылда Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең Шкловский район ойошмаһында яуаплы секретарь булып эшләй.
1979 йылдан КПСС ағзаһы. 1980 йылдан 1982 йылға тиклем танк ротаһында командирҙың сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары булып хеҙмәт итә. 1982 йылда Шкловский районының «Ударник» колхозында рәйес булып, һуңынан Шклов төҙөлөш материалдары комбинатының директор урынбаҫары, ә 1985—1987 йылдарҙа шул уҡ райондын Ленин исемендәге колхозында партком секретаре булып эшләй .1987 йылдың март айында шул уҡ райондың «Городец» совхозында директор булып эшләй һәм 1988 йылда беренселәрҙән булып Могилёв өлкәһе совхозында аренда подрядын ҡуллана башлай.
Сәйәси карьераһының башы
25 май 1991 йыл. Республиканың "Народная газетаһында "Диктатура: белорусский вариант?"исеме аҫтында программа һыҙған мәҡәләһен баҫтыра. Белоруссия Юғары Советында «Коммунистар демократия өсөн» тигән фракция ойошторола, уның лидерҙарының береһе Лукашенко була.
1991 йылдың октябрендә Минскиҙә яңы, демократик Халыҡ ризалығы партияһын төҙөү тураһында съезд үткәрелә. «Коммунистар демократия өсөн» фракцияһының күп кенә ағзалары, партия функционерҙары,Белоруссия КП ҮК ЮПМ уҡытыусылары был партияға тупланалар. Партияның тәүге рәйестәштәренең береһе Лукашенко була. Партияны төҙөү процессы бик ауыр шарттарҙа, бәхәстәрҙә һәм интригаларҙа бара, һәм бер аҙҙан Лукашенко ойоштороу комитетын ташлап сыға.
Беларуссия Республикаһының Юғары Советында СССР-ҙы бөтөрөүсе Беловежскийҙәге килешеүҙәрҙе ратификациялаған саҡта,ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был килешеүҙәргә Лукашенко ҡаршы сыҡҡан берҙән-бер, икенселәре буйынса — ул һайлауҙарҙа ҡатнашмаған , өсөнсөләре буйынса — тауыш биреүҙән тыйылып ҡалған депутат булған. Һуңыраҡ Лукашенко СССР-ҙың тарҡалыуын " XX быуат иң ҙур геополитик һәләкәте " итеп һанаған.
1993 йылдың апреленән алып — 1994 йылдың июленә тиклем Лукашенко Юғары Советтың коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса вакытлы комиссияһын етәкләгән.
Һайлау алды активлығы
Кандидат Лукашенконың һайлау алды штабы уның үҙе кеүек үк йәш политиктарҙан тора. Улар араһында Леонид Синицын, Дмитрий Булахов, Виктор Гончар, Валерий Цепкало, Александр Федута, Михаил Сазонов, Юрий Малумов, Петр Капитуло, Виктор Терещенко, Иван Титенков, Александр Лукашов, Виктор Кучински, Владимир Ядренцев, Владимир Нистюк, Анатолий Лебедько, Николай Карпиевич һәм Виктор Шеймандар булған. Әммә бер аҙҙан һуң Лукашенко башта вәғәҙә иткән сәйәсәтенән айырмалы сәйәсәтте тормошҡа ашыра башлағас, уның командаһының күп кенә ағзалары, йәш президенттың аҙымдарына ҡаршы сығып, оппозицияға тупланалар. Бигерәк тә улар 1995 һәм 1996 йылдарҙағы референдумдың һөҙөмтәләре менән һәм Рәсәй менән интеграцияға инеү сәйәсәтенә ҡаршылыҡтарын белдерәләр. Уларҙың ҡайһы берҙәре өсөн бындай юлды һайлау карьераларын бөтөрөүсе аҙым булып тора. 2008 йылдың башына Беларусь Республикаһының юғары власть эшелонында тик бер Шейман ғына тороп ҡала.
Үҙенең һайлау алды программаһында Лукашенко Белоруссияның юҡҡа сығыу упҡыны алдында торғанын, уның производство һәм ауыл хужалығының ҡырҡа кәмеүен, инфляция темпының, енәйәтселек һәм коррупцияның юғары дәрәжәлә булыуын әйткән. Лукашенко фекеренсә, "халыҡты был упҡында һәләк булыуҙан ҡотҡарырға кәрәк ", был маҡсатта власты ла яңыртырға кәрәк. Өҫтәүенә, ул яңы власть тормошҡа ашырырға тейешле маҡсаттар- инфляцияны кәметеү һәм халыҡтың хәйерселеккә батыуын туҡтатыу, мафияны юҡ итеү, коррупция дәрәжәһен кәметеү, элекке СССР республикалары (барыһынан да элек Рәсәй) менән бәйләнеште яңынан тергеҙеү — икәнлеген әйткән.
Был һайлау алды кампанияһы осоронда (16 июнь, 1994 йыл)Лукашенконы һәләк итеү маҡсатында уға һөжүм итәләр. Ул Беларусь Республикаһының ике халыҡ депутаты Иван Титенков һәм Виктор Шейман менән бергә Витебский өлкәһенең Лиозно ауылы янынан үтеп барғанда, уларҙың «Мерседесын» ҡыҫырыҡлап килгән «Форд» машинаһынан уларға аталар. Пуляларҙың береһе Лукашенконың башынан барлығы бер нисә сантиметрҙа ғына үтеп китә. Бер кем дә зыян күрмәгән. Һөҙөмтәлә КГБ һәм Эске эштәр министрлығының тикшереү эксперименттары буйынса, Титенков һәм Шейман дәлилләгән шарттарҙа һөжүмдең бер нисек тә булыуы мөмкин түгеллеге билдәле була. 28 июнь көндө Лукашенко Хөкүмәт Йортона инә башлағанда, Баш йорт хакимлығы хеҙмәткәрҙәре уны был бинаға индермәҫкә тырышалар,ә Лукашенко барыберХөкүмәт йортона ингәс, ул һәм уның өс ярҙамсыһы милиционерҙар тарфынан туҡмалалар. Лукашенко еңелсә тән йәрәхәттәре ала. Белоруссия Прокуратураһына милиция хеҙмәткәрҙәре был осраҡта Александр Григорьевичты милиционерҙарҙың формалы кейеменең бер нисә төймәһен өҙөүҙә һәм өҫ кейемдәрен боҙоуҙа ғәйепләп яҙалар.
10 июль, 1994 йыл. Илдә икенсе тур президент һайлауҙары үтә.Унда Александр Лукашенко һайлаусыларҙың 80,1 % тауышын яулай һәм бойондороҡһоҙ Беларусьтың беренсе Президенты була.
Беренсе президент срогы
ИТАР-ТАСС-ың Генераль директоры урынбаҫары Михаил Гусманға 2009 йылда биргән интервьюһында Лукашенко үҙенең президетлығының беренсе көндәре тураһында ошоларҙы һөйләгән :
1995 йылда Лукашенко инициативаһы менән илдә референдум үткәрелде. Унда һайлаусылар дүрт мәсьәлә ҡараны: рус теленә дәүләт теле статусы биреү, яңы дәүләт флагы һәм дәүләт гербын раҫлау, Лукашенконың иҡтисад мәсьәләһендә Рәсәй менән интеграцияһын булдырыу политикаһын яҡлау һәм Белоруссия президентының Беларусь Республикаһы Юғары Советын таратырға хоҡуғын раҫлау. Референдумға килгән халыҡтың 75 % был һорауҙарға ыңғай яуап бирҙеләр. Һөҙөмтәлә, рус теле Беларусь Республикаһында икенсе дәүләт теле булды.
1995 йылдың ғинуарында Лукашенко һәм Рәсәй Федерацияһы президенты Борис Ельцин һалым һәм таможня берлектәре тураһында Беларусь һәм Рәсәй араһындағы килешеүҙәргә ҡул ҡуйҙылар. Февраль айында Лукашенко һәм Ельцин ике ил араһындағы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында, 1996 йылда —Беларусь һәм Рәсәй араһында Берләшмә төҙөү тураһында килешеү, 1998 йылда Рәсәй һәм Беларусь граждандарының тиң хоҡуҡлығы тураһында килешеү төҙөнөләр.
1996 йылдың мартында Лукашенко Рәсәй Федерацияһы, Беларусь Республикаһы һәм Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан Республикалары араһында иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә бәйләнештәрҙе тәрәнәйтеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы.
24 ноябрь 1996 йыл. Был йылда үткәрелгән референдум һөҙөмтәләре буйынса Беларусь Республикаһының президентлыҡ срогының биш йыллығы өр-яңынан башланды, илдең Конституцияһына был турала өҫтәлмәләр яһалды. Европа һәм АҠШ референдумды иҫәпкә алманы.
Икенсе президентлыҡ срогы
9 сентябрь 2001 йыл. Илдә президент һайлауҙары уҙҙы. Лукашенко һайлауҙар ваҡытында ауыл хужалығы стандарттарын күтәреүҙе, социаль пособиелар һәм сәнәғәт етештереү күләмен арттырыуҙы үҙенең төп бурысы итеп ҡуйҙы .75,65 % тауыш йыйып, Лукашенко беренсе турҙа еңде. ОБСЕ һайлауҙар процессы " халыҡ-ара стандарттарына тура килмәне, тине " .Рәсәй Президенты Владимир Путин, Лукашенкоға шылтыратып, уны һайлауҙа еңеүе менән ҡотланы һәм уның менән хеҙмәттәшлек итергә теләк белдерҙе.
2004 йылда үткәрелгән референдум ил Конституцияһының президент сроктарын сикләү тураһындағы тыйыуҙарын ғәмәлдән сығарҙы. Шунлыҡтан Александр Лукашенко киләсәктә президент һайлауҙарында ҡатнашыу хоҡуғына эйә булды. Был референдум ҡарарҙары ла ЕС һәм АҠШ тарафынан танылмай ҡалды.
Белоруссия Лукашенконың президентлыҡ сроктары ваҡытында күпселек иҡтисади күрһәткестәрҙе үҫтерҙе. Уртаса үҫеш 2000 йылдан 2013 йылға тиклем 6,3 % ) тәшкил итте. Хәйер был Рәсәйҙән Европа илдәренә Рәсәй нефтен таҙартып ҡыуыуҙан алынған үҫеш ине,.
Үҙенең тышҡы сәйәсәтендә БДБ илдәре менән интеграцияла ҡалыу политикаһын алып барҙы. 2003 йылдың сентябрендә Лукашенко Белоруссия, Рәсәй, Украина һәм Ҡаҙағстанстандың Берҙәм иҡтисади берләшмәһе тураһындағы ярашыуына ҡул ҡуйҙы.
Өсөнсө президентлыҡ срогы
19 март 2006 йыл. Өсөнсө тапҡыр Беларусь Республикаһының президенты итеп һайланды. ОБСЕ тағы бер ҡат һайлауҙарҙы танымай, сөнки президентлыҡҡа кандидат булған Миленкивич А. В. һәм Козулин А. В етәкселегендә илдә күп кеше ҡатнашлығында протест акциялары уҙҙы.
2008 йылдың башында Белоруссия Именлек Советы ултырышында Белоруссия атом электростанцияһын төҙөү тураһында план ҡабул ителә һәм уны 2016—2018 йылдарҙа эшләй башлатыуҙы тәьмин итеү ҡарала. Был АЭС төҙөлөү арҡаһында йыл һайын 1 миллиард доллар торған импорт тәбиғи газы һаҡланып ҡалырға тейеш. .
Дүртенсе президентлыҡ срогы
2010 йылдың 19 декабрендә Беларусь Республикаһының президентын һайланылар. 79,65 % тауыш йыйып, Лукашенко дүртенсе срокҡа Президент булып һайланды. АҠШ һәм Евросоюз был һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен танымай, ә БДБ миссияһының башлығы С Лебедев һайлауҙарҙы дөрөҫ тип тапты.
21 ғинуар 2011 йыл. Александр Лукашенко рәсми рәүештә Беларусь Республикаһының президенты вазифаһын башҡара башланы.
Бишенсе президентлыҡ срогы
11 октябрь, 2015 йыл. Беларусь Республикаһы Президентын һайлайҙар. . Үҙәк Һайлау комиссияһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Александр Лукашенко 83,49 % тауыш йыйған. Лукашенко менән ярышыусы ике кандидат һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен рәсми рәүештә иғлан иткәнгә тиклем үк уны еңеүсе итеп һанайҙар. Был һайлауҙарҙың нәтижәһе президент өсөн ул ҡатнашҡан барыһы биш кампанияның иң яҡшыһы булды.
Лукашенкоға ҡаршы санкциялар
2006 йылда Европа Союзы, ә унан һуң АҠШ уға үҙ территорияларына кереүҙе тыйған. 2008 йылда кереү тыйыу туҡтатылған ине. 2011 йылдың ғинуарында Польша уға илдәренә кереүҙе тыйҙы. 2011 йылдың апрелендә ЕС Советы 2011 йылдың 31 октябренә тиклем ЕС ерҙәренә кереүҙе тыйҙы. .
Тәнҡит
Көнбайыш Масса мәғлүмәт сараларында Александр Лукашенконы йыш ҡына " Европалағы аҙаҡҡы диктатор " тип йөрөтәләр. АҠШ милли разведкаһы директоры Джеймсом Тэппер АҠШ%тың Конгресына биргән отчетында Лукашенко Белоруссияны Көнбайыштан алыҫлаштырып, Рәсәйгә табан этәреп, илде иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡтан сығара тип иҫәпләй. . ПАСЕ ағзаһы Христос Пургуридес белорус хакимдәрен урындарҙағы политиктарҙы үлтереүҙә һәм юҡ итеүҙәрҙә ғәйепләй. .
Яҡынса 10 йыл дауамында, 2008 йылдың 13 октябренә тиклем, А. Лукашенко һәм уның яҡын ярҙамсыларына Ю. Захарченко, В. Гончар, А. Красовский һәм Д. Завадскийҙарҙың юғалыуы арҡаһында сыҡҡан ғауға арҡаһында АҠШ-ҡа һәм Евросоюз илдәренә кереү рөхсәт ителмәй, һәм улар шулай уҡ " халыҡ-ара һайлау стандарттары һәм кеше хоҡуҡтары стандарттарын боҙоуҙа " ғәйепләнәләр..
Тыуған датаһы тураһында.
Паспорт мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Александр Григорьевич Лукашенко 1954 йылдың 30 авгусында Витебск өлкәһенең Оршан районы Копысь ҡасабаһында тыуған. 2009 йылдың уртаһында Лукашенко үҙен 30-да түгел, ә 31 августа тыуған тип таныта
Ғаиләһе
Ҡатыны— Галина Родионовна (никахта 1975 йылдан бирле). Никахтағы көйө айырым йәшәйҙәр.
Өс ир балалары: Виктор (1975), Дмитрий (1980) һәм Николай .Николай никахтан тыш тыуған улы. Лукашенконың ете ейәне бар — дүртеһе — өлкән улының балалары: Виктория (1998), Александр (2004), Валерия (2009) һәм Ярослав (21.08.2013), өсөһө — уртансы улыныҡы: Анастасия (2003), Дарья (2004) һәм Александр (28.02.2014)
Лукашенко, хоккей һәм саңғыла йөрөү менән мауыға, баянда уйнай , актив йәшәү рәуешен пропагандалай.
Ҡайсағында Лукашенко Путин менән бергә, Назарбаев, Медведевтар менән дә бергә тау саңғыһында шыуа. .
Наградалары
Дәүләт наградалары Конфессиональ наградалары Башҡа наградалары
Һылтанмалар
ТЕРМОЯДЕРНЫЙ ЛУКАШЕНКО
27 октябрь
27 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 300-сө көнө (кәбисә йылында 301-се). Йыл аҙағына тиклем 65 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Торналы
Торналы (Турналы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 819 кеше. Почта индексы — 452486, ОКАТО коды — 80247865001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Сиғандар
Сиғандар — күп һанлы Европа этник аҙсылыҡтарының береһе, дөйөм һинд сығышлы этник халыҡ ҡатламы. Этнологтар Елена Марушиакова һәм В. Попов (Болгария) уларҙы МЕГРЭО — төркөм-аралаш этник берәмек тип билдәләй. Был билдәләмә төрлө илдәр халҡының сиған төркөмдәренең мозаик таралып ултырыуы һәм шуға бәйле уларҙың хәҙерге үҙенсәлектәрен ҡылыҡһырлай.
Башҡа этнонимдар: синти, мануш («кешеләр»), кале («ҡара») ҡулланылһа ла, таралған үҙаталыштары — ром, рома. Сәйәси кимәлдә барлыҡ европа сиғандарының дөйөмләштерелгән атамаһы сифатында рома (Roms, Romanies) ҡулланыла.
Сиғандар Европаның күп илдәрендә, шулай уҡ Төньяҡ Африкала, Төньяҡ Америка һәм Көньяҡ Америкала һәм Австралияла йәшәй. Европа сиғандарына туғандаш төркөмдәр шулай уҡ Яҡын Кҡөнсығыш илдәрендә лә йәшәй. Ер йөҙөндә йәшәгән сиғандарҙың һаны 4 373 000 кеше. Совет Социалистик Республикалар Союзында (СССР) рәсми сығанаҡтар буйынса 175,3 мең кеше (1970 й. йәниҫәп). Рәсәйҙә, 2010 йылғы Бөтә Рәсәй йәниҫәбе буйынса, 220 мең сиған йәшәй.
Атаманың килеп сығышы
Сиғандарҙың Һиндостандан килгән иң таралған үҙаталышы — «ром» йәки европа сиғандары «рома», Яҡын Көнсығыш һәм Кесе Азия сиғандары — «дом», «лом» — Әрмәнстан сиғандары. Бөтә был атамалар беренсе церебраль өн менән һинд-арий «d’om» һүҙенә барып тоташа. Церебраль өн, шартлы әйткәндә, «р», «д» һәм «л» өндәре араһында торған урталыҡ бер өн.
Экзоним булараҡ «сиған» (йәғни улар менән йәнәшә йәшәгән халыҡтарҙа) атамаһы шартлы рәүештә XI быуатҡа, "Изге Георгий Афонский житиеһы"на барып тоташа (1100 йыл менән, 1054 йылғы ваҡиғаларҙы һүрәтләй). Шартлы, сөнки ҡайһы бер тарихсылар аталған документтағы атцингандарҙа (грек телендә «αθίγγανος», «ατσίγγανος» — «тейелмәй торған») әллә сиғандарҙың ата-бабалары, әллә ул саҡтағы еретик секталарҙың береһе күҙ уңында тотоламы, билдәһеҙ ти. Нисек әйтһәң дә, артабан был исем менән европа сиғандарын атап йөрөтөү таралып киткән.
Инглиздәр йола булараҡ уларҙы (от  — «мысырлылар»), испандар —  (шулай уҡ  — «мысырлылар»), француздар —  («богемлылар», «чехтар»),  (боҙолған gitanos) йәки  (үҙләштерелгән τσιγγάνοι, цинга́ни), немецтар —, итальяндар — , голландтар — , венгрҙар —  йәки  («фараон тоҡомо»), ҡырым татарҙары — çingene, әзербайжандар —  («ҡаралар»), грузиндар — ბოშები (бошеби), мингрелдар — ჩაჩანეფი (чачанефи), әрмәндәр — Գնչուներ (гнчунер), боша, финдар —  («ҡаралар»), ҡаҙаҡтар — , , үзбәктәр — , , басктар — , ; албандар —  («мысырлылар»); йәһүдтәр —  (цо’ани́м), Боронғо Мысырҙағы библия провинцияһы Танистың (Цоан) аталышынан; фарсылар —  (коли́); литвалар — ; латыштар — ; болгарҙар — ; эстондар —  (must — ҡара һүҙенән). Хәҙерге ваҡытта төрлө телдәрҙә сиғандарҙың бер өлөшөнөң үҙатамаһы булған рома́ (Roma, Romové, romanit һ. б.) этнонимы йышыраҡ ҡулланыла.
Шулай итеп, сиған халҡының сығышы буйынса тышҡы атамалары араһында өс атама өҫтөнлөк ала:
Милли символдары
1971 йылдың 8 апрелендә Лондонда Бөтә донъя сиған конгресы үтте. Конгрестың һөҙөмтәһе булып донъя сиғандарын территорияһыҙ бөтөн милләт итеп таныу ҡарары тора. Милли символдар: Сиған флагы һәм «Джелем, джелем» халыҡ йырына нигеҙләнгән Сиған гимны ҡабул ителә. Герба урынына сиғандар бер нисә таныулы символ: тәгәрмәсе, даға, уйын кәрттәре колодаһы һүрәттәрен ҡуллана. Ғәҙәттә шундай символдар менән сиған китаптары, гәзиттәре, журналдары һәм сайттары биҙәлә, Сиған мәҙәниәтенә арналған сараларҙың логотиптарына ла ғәҙәттә шул символдар инә.
Һинд осоро
Лингвистик тикшеренеүҙәргә ярашлы, Европа ромалары, шулай уҡ Азия һәм Кавказ домдары һәм ломдары Һиндостандан өс төп «ағымы» булған. Атамаларына мөнәсәбәте булһа ла, Һиндостанедың хәҙерге дом халҡын (Domba) туранан-тура сиғандар менән бәйләп булмай. Борон сиғандарҙың ата-бабалары менән һинд домдарының бәйләнеше нисек булғанын белеү ҡатмарлы. 1920-се йылдарҙа уҡ ҙур һиндолог-лингвист Р. Л. Тернер үткәргән лингвистик тикшеренеүҙәр (хәҙерге заман лингвист-ромологтар Я. Матрас һәм Я. Хэнкок та дәлилләй) һөҙөмтәһе сиғандарҙың ата-бабалары Һиндостандың үҙәк райондарында йәшәгән, б. э. т. III быуатына саҡлы бер нисә быуат алдараҡ Төньяҡ Пенджабҡа күсенгәндәр.
Рәсәй сиғандарҙы өйрәнеүселәре М. Смирнов-Сеславинская һәм Г. Цветков смғандарҙың һинд ата-бабалары генезисын (ромдарҙың йәки бөтә өс мега-төркөмдөң — был аспект, ром-дом-лом төркөмдәре бәйләнештәрендә генетик һәм мәҙәни асыҡлыҡ булмауы менән бәйле, хәл ителмәй тора) асыҡлаусы яңы мәғлүмәт баҫтырғандар. Улар быға тиклем Һиндостандағы «проторомдар» генезисына ҡағылған тип ҡаралмаған боронғо һәм иртә урта быуаттар һинд-арий сығанаҡтарын килтерәләр. Бер нисә мәғлүмәт Һиндостандың үҙәк һәм төньяҡ-көнбайыш өлкәләрендә б. э. т. V—IV быуаттарҙа үҙаталышы d’om / d’omba булған халыҡ йәшәгәнен күрһәтә. Был халыҡ баштан уҡ, бәлки, аустроазиаттар (Һиндостандың иң ҙур автохтон страттарының береһе) менән уртаҡ сығышлы ҡәбилә төркөмдәренән торғандыр. Шул уҡ ваҡытта домдарҙың каста системаһына интеграцияһы Һиндостандың үҙәк өлөштәрендә барған, ә төньяҡ-көнбайыш өлкәләре бик оҙаҡ «ҡәбилә» зонаһы булып ҡалған. Райондарҙың был ҡәбилә характеры унда иран күсмә ҡәбиләләренең даими миграцияһына таянған, Һиндостандан сиғандарҙың ата-бабалары китер алдынан күмәк күсенеү характерын алған. Был хәлдәр Һинд үҙәне зонаһы халыҡтарының (шул иҫәптән сиғандарҙың ата-бабаларының) күсмә һәм ярым күсмә мәҙәниәте характерын билдәләгән. Шулай уҡ Пенджаб, Раджастхан һәм Гуджарат үҙенең Һинд йылғаһы буйындағы ҡоро һәм уңдырышһыҙ экологияһы урындағы халыҡтар төркөмөнөң хужалыҡ итеүенең ярым малсылыҡ-ярым сауҙа мобиль моделенең үҫешенә килтергән.
Рәсәй авторҙары, китеү дәүерендә сиғандар уртаҡ сығышлы (ә айырым касталар рәте түгел) сауҙа йөгө ташыусы һәм транспорт малдарын һатыу менән, шулай уҡ, кәрәк булһа, ярҙамсы эштәр — көндәлек белек талап иткән күп кенә һөнәрҙәр һәм хеҙмәттәр менән шөғөлләнгән социаль структурланған этник халыҡ булған. Сиғандарҙың Һиндостандың хәҙерге домдарынан мәҙәни һәм антропологик айырмалығын (сиғандарға ҡарағанда арий булмаған һыҙатлы) авторҙар күрһәткән киткәндәренә тиклем сиғандарҙың ата-бабалары йәшәгән Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш райондарына хас көслө арий йоғонтоһо (атап әйткәндә, уның иран модификацияһында) менән аңлаталар. Сиғандарҙың һинд ата-бабаларының этно-социаль сығышын шулай трактовкалауҙы сит ил һәм рәсәй тикшеренеүселәре хуплай.
Иртә тарих (VI—XV быуаттар)
Лингвистик һәм генетик тикшеренеүҙәренә ярашлы, сиғандарҙың ата-бабалары Һиндостандан 1000-гә яҡын кешенән торған төркөм булып сыҡҡан. Сиғандарҙың ата-бабаларының Һиндостандан миграцияһы, шулай күсенеү тулҡындары ла төгәл билдәләнмәгән. Һиндостан батшаһы хөрмәт йөҙөнән Персия шаһына 1000 кеше бүләк иткән. Төрлө тикшеренеүселәр «протосиған» төркөмдәренең сығып китеү ваҡытын б. э. VI—X быуаттары менән билдәләйҙәр. Сиған телдәрендәге үҙләштерелгән һүҙҙәрен анализлауға нигеҙләнгән иң популяр версия буйынса, хәҙерге сиғандарҙың ата-бабалары, рома тармағы көнбайышҡа, Византия империяһына табан күскәнгә тиклем, Персияла 400 йылға яҡын йәшәгән. Ошо халыҡ европа сиғандарының: ромаларҙың, кале, синтиҙарҙың ата-бабаһы булған. Мигранттарҙың күпмелер өлөшө Яҡын Көнсығышта (домдарҙың ата-бабалары) ҡалған. Тағы ла бер тармаҡ Палестинаға, унан аша Мысырға үткән тигән фекер йәшәй.
Урта азия сиғандары, йәки люли, европа сиғандарының ике туғаны, хатта өс туғаны булып тора. Уртам азия сиған халҡы, быуаттар дауамында Пенджабтан (шул иҫәптән Белуджиҙан тркөмдәрҙе) ҡабул итеп, тарихи бер төрлө булмаған.
Европа сиғандары Византия сиғандарының тоҡомо. Документтарҙан күренеүенсә, сиғандар империя үҙгәендә йәшәгән, һәм уның сиктәрендә сиғандарҙың күпселеге христианлыҡ ҡабул иткән. Византияла сиғандар социаль яҡтан йәмғиәткә тиҙ эйәләшкәндәр. Ҡайһы бер ерҙә улар өҫтөнлөктәр менән файҙаланғандар. Улар тураһында яҙма сығанаҡтар юҡ кимәлендә, әммә сиғандар ниндәйҙер маргинал йәки криминал төркөм кеүек ҡабул ителмәгән. Сиғандар мәғдән оҫталары,, (Византияла ғәҙәти һөнәр булған),  (иртә сығанаҡтарҙа — йылан арбаусы, һуңғы сығанаҡтарҙа — айыу күнектереүселәре) тип иҫкә алына. Шулай уҡ иң таралған һөнәрҙәре артист һәм тимерселек булған.
Византия империяһы тарҡалғандан һуң сиғандар Европаға күсенгән. Яҙма европа сығанаҡтары буйынса, Европаға халыҡтың маргиналь, теләнселәү, күрәҙәлек итеү, ваҡ-төйәк урлау менән шөғөлләнгән авантюралы өлөшө килгән, һәм европа халҡы сиғандарҙы негатив яҡтан ҡабул иткән. Һәм бер ни тиклем ваҡыт үткәс кенә, артистар, күнектереүселәр, һөнәрселәр, ат менән сауҙа итеүселәр күсеп килә башлаған.
Сиғандар Көнбайыш Европала (XV—XX быуат башы)
Көнбайыш Европаға килгән тәүге сиған таборҙары европа хөкөмдарҙарына рим папаһы христтан диненән ваҡытлыса ситләшкән өсөн ете йыл дауамында илдән илгә йөрөү язаһын тәғәйенләгән тип һөйләгәндәр. Тәүҙәрәк властар уларҙы ҡурсалаған: аш, аҡса һәм һаҡлағыс грамоталар биргән. Ваҡыт үтеү менән, мөҙҙәт үткәс, бындай артыҡ үҙһендереү туҡталған, сиғандарҙы һанға һуҡмай башлайҙар.
Шул ваҡытта Европала иҡтисади һәм ижтимағи көрсөк башлана. Көнбайыш Европа илдәрендә берәҙәк һөнәр менән көн күргән халыҡҡа һәм ғәҙәти берәҙәктәргә ҡарата ҡаты закондар ҡабул итеү уның һөҙөмтәһе булған. Иҡтисади уңайһыҙлыҡтар арҡаһында өйһөҙҙәр, һәм шуның менән бергә — урлашыуҙар, алауҙар һәм башҡа енәйәттәр һаны һиҙелерлек артҡан. Күскенсе, ярым күскесе йә ултыраҡ тормошҡа күсергә тырышҡан, ләкин бөлгөнлөккә төшкән сиғандар шулай уҡ был закондарҙың ҡорбанына әйләнгән. Уларҙы, айырым бойороҡ яҙып, берәҙәктәрҙең айырым төркөмөнә индергәндәр, шуларҙың береһе 1482 йылда Испанияла сыҡҡан.
«История цыган. Новый взгляд» (Николай Владиславович Бессонов, Надежда Георгиевна Деметер) китабында сиғандарға ҡаршы йүнәлтелгән закондар үрнәге килтерелгән: Швеция. 1637 йылғы закон ир енесле сиғандарҙы аҫып үлтерергә ҡушҡан.
Майнц. 1714 йыл. Дәүләт сиктәрендә ҡулға алынған сғандарға үлем язаһы ҡаралған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы һуҡтырыу һәм ҡыҙҙырылған тимер менән язалап фаш итеү.
Англия. 1554 йылғы закон буйынса ир-атҡа үлем язаһы. Елизавета I өҫтәмә указына ярашлы закон ҡатыландырылған. Шул ваҡыттан «мысырлылар менән дуҫлашҡан йә дуҫлаша башлағандарҙы ла» язалап үлтереү ҡурҡынысы янаған. 1577 йыда уҡ был указға ете инглиз ире һәм бер инглиз ҡатыны эләккән. Улар барыһы ла Эйлесбериҙа язалап үлтерелгән.
Тарихсы Скотт-Мэкфи XV быуаттан алып XVIII быуатҡа тиклем немец дәүләттәрендә сығарылған 148 законды һанаған. Уларҙың йөкмәткеһе яҡынса бер төрлө, төрлөлөк деталдәрҙә генә тойола. Шулай итеп, Моравияла сиғандарҙың һул ҡолағын, Богемияла уң ҡолағын киҫкәндәр. Австрия эрцгерцоглығында тамғалауҙы хуп күргәндәр һ. б.
Ихтимал, Фридрих Вильгельм I Прусский иң ҡатыһы булған. 1725 йылда ул ун һигеҙ йәштән өлкәнерәк ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙы үлтерегә ҡушҡан.
Көнбайыш Европала сиғандарҙы эҙәрлекләү һөҙөмтәһендә, беренсенән, законлы юл менән аҙыҡ таба алмағанлыҡтан, артыҡ криминаллашалар, икенсенән, ысынында ғәҙәти мәҙәниәтендә (хәҙергә тиклем Көнбайыш Европа сиғандары шикләнеүсән һәм боронғо йолаларға теүәл эйәреүгә тартылыусан булып ҡала). Уларға шулай уҡ үҙенсәлекле тормош көтөргә: төндә генә хәрәкәт итергә, урмандарҙа, мәмерйәләрҙә йәшеренергә тура килгән. Был халыҡтың шикләнеүен көсәйткән, шуның менән бергә сиғандарҙың кеше ашаусы булыуы,, вампирлығы, тураһында хәбәрҙәр таралған. Башлыса 3—7 йәшлек (ашау йә, йәнәһе, «шайтан йолаларын» атҡарыу маҡсатында) балаларҙы, ғөмүмән ға һәм уҫал сихырлауҙарға һәләтле имеш тигән фекерҙәр был хәбәрҙәрҙең эҙемтәһе булып тора.
Сиғандарҙың бер өлөшө әрме хеҙмәтенә һалдат булып барып йә хеҙмәтләндереү өлкәһендә (тимерсе, сбруй тегеүсе, ат ҡараусы һ. б.) эшләп, эҙәрлекләүҙәрҙән ҡотолоп ҡалған (Швеция, Германия). Шулайтып уларҙың ғаиләләре лә бәхетһеҙлектән ҡотолоп ҡалған. Рус сиғандарының ата-бабалары Рәсәйгә Германиянан Польша аша килгән, унда улар армияла хеҙмәт иткән йә армия тирәһендә йөрөгән, баштараҡ башҡа сиғандар араһында «армия сиғандары» тигәнерәк ҡушамат йөрөткәндәр. Сиғандарға ҡаршы закондар тамамланыуы яҡынса сәнәғәт революцияһы башланыуы һәм Европаның көрсөктән сығыуы менән тап килә. Был закондар юҡҡа сыҡҡандан һуң сиғандарҙың европа йәмғиәте менән башланған. XIX быуатта Франция сиғандары, Жан-Пьер Лежуа, «Bohemiens et pouvoirs publics en France du XV-e au XIX-e siecle» мәҡәләһе авторы күрһәткәнсә, сиғандар эйә булған һөнәрҙәр: һарыҡ йөнөн ҡырҡыу, кәрзин үреү, сауҙа итеү, сезонлы ауыл хужалығы эштәрендә көнлөксө булып ялланыу, бейеүсе һәм музыкант арҡаһында йәмғиәттең бер өлөшө тип танығандар һәм хөрмәт итә башлағандар.
Әммә был мәлгә сиғандарға ҡаршы мифтар европа аңында ныҡ тамырланып өлгөргән була. Хәҙер уларҙың эҙҙәрен сиғандарҙың балалар урлауға әүәҫлеген (ваҡыт үтеү менән маҡсаттары һаман да аңлашылмай), әүермәнлеген һәм вампирҙарға хеҙмәт итеүе тураһындағы мифты художестволы әҙәбиәттә генә күреп була.
Был осорға сиғандарға ҡаршы закондар Европаның барлыҡ илдәрендә ҡабул ителгән. Шулай, Польша Батшалығында 1849 йылдың 3 ноябрендә күскесе сиғандарҙы ҡулға алыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән. Ҡулға алынған һәр бер сиған өсөн полицейскийҙарға премия аҡсаһы түләнгән. Һөҙөмтәлә полиция күскенсе сиғандарҙы ғына түгел, берәҙәктәр тип, ултыраҡ сиғандарҙы, уларҙың балаларын — өлкәндәр (күберәк аҡса алыу өсөн) тип яҙып, ҡулға ала башлағандар. 1863 йылғы Польша ихтилалынан һуң был закон көсөн юғалтҡан.
Сиғандарға ҡаршы закондар бөтөрөлгәндән һуң сиғандар араһында хатта сиған булмаған йәмғиәттә лә теге йәки был өлкәлә һәләтле шәхестәр күренә, барлыҡҡа килә башлай, һәм был сиғандар өсөн уңайлы шарттар тыуыуы хаҡында һөйләй. Бөйөк Британиянан XIX б. һәм XX б. башында рухани Родни Смит, футболсы Рэйби Хоуэлл, радиожурналист һәм яҙыусы Джордж Брэмвелл Эвенс; Испанияла — рухани-францисканлы Сеферино Хименес Малья, токаор Өлкән Рамон Монтойя Саласар; шағир Федерико Гарсиа Лорка (ҡайһы бер биографтары уның сиған сығышлы булыуын кире ҡаға, әмә дөрөҫлөккә тап килеү-килмәүе һауала эленеп ҡала); Францияла — джазмендар ағалы-энеле Ферре һәм Джанго Рейнхардт; Германияла — боксёр Иоһанн Тролльманн.
Сиғандар Көнсығыш Европала (XV—XX быуат башы)
XV быуат башында значительная часть Византия сиғандарҙың күп өлөшө ярым ултыраҡ тормош алып барған. Сиғандар Византияның грек өлкәләрендә лә, Сербияла, Албанияла, хәҙерге Румыния ерҙәрендә (ҡара: Румынияла ҡоллоҡ) һәм Венгрияла йәшәгәндәр. Улар ауыл йә ҡаласыҡтар булып, туғанлыҡ һәм һөнәрҙәр буйынса тупланып, ултырғандар. Тимер һәм ҡиммәтле металл менән эшләү, көнкүреш предметтары яһау, кәрзин үреү төп һөнәрҙәре булған. Был өлкәләрҙә һөнәрле һәм күнектерелгән айыуҙар менән цирк күрһәтеүсе күскенсе сиғандар ҙа йәшәгән.
1432 йылда Венгрия короле (Изге Рим империяһы императоры) Сигизмунд (Жигмонд) Люксембург, край оборонаһында мөһим роль үтәгән өсөн һалымдан азат ителгән. Сиғандар пушка йәҙрәләре, һалҡын ҡорал, ат сбруйын һәм яугирҙар өсөн яһаған.
Балҡанды мосолмандар яулағандан һуң, уларҙың хеҙмәте кәрәкле булғас, һөнәрселәрҙең күбеһе үҙ урынында ҡала. Мосолман сығанаҡтарында сиғандар металл өҫтөндә һәр төрлө нескә эш, шулай уҡ мылтыҡ яһау хәленән килгән оҫталар тип иҫкә алына. Христиан сиғандар, төрөк армияһын хеҙмәтләндереп, йыш ҡына үҙҙәрен дә, ғаиләләрен дә һаҡлап ҡалыу гарантияһына эйә була.
Буйһондороусы Мехмед II солтан сиғандарға һалым һалһа ла, ҡорал яһаусы, шулай уҡ ҡәлғәлә йәшәүсе сиғандарҙы һалымдан азат итә. Шул уҡ саҡта ҡайһы бер сиғандар ислам динен ҡабул иткән. Көнсығыш Европа сиғандарҙы мосолман һәм христиандарға бүленгән. Төрөктәр сиғандарҙы (ныҡ таралмаһа ла) ҡол итеп һатҡан.
XVI быуатта төрөктәр сиғандарҙың иҫәбен алырға тырышҡан. Ғосман империяһы документтарында йәше, шөғөлө һәм һалым һалырға нигеҙ булырлыҡ мәғлүмәт ентекләп яҙылған. Исемлеккә хатта күскенсе сиғандарҙы ла индергәндәр. Балҡан архивы тимерсе,, итсе, буяусы, итексе, ҡарауылсы, ҙе, , тегенсе, көтөүсе и т. д һөнәрҙәре киң таралғанлығын дәлилләй.
Сиғандарғ ҡарата ғосман сәйәсәтен йомшағыраҡ тип атарға була. Бер яҡтан, сиғандар Көнбайыш Европалағы кеүек криминал төркөмгә әйләнмәгән, икенсе яҡтан — урындағы халыҡ сиғандарҙы төрөк власының «һөйөклөләре», тип уларҙы дошман итеп күргән. Молдавия һәм Волош кнәзлектәрендә, христиандар сиғандарҙы «тыумыштан» ҡол тип иғлан иткәндәр. Унда быуаттар дауамында сиғандарҙы тамаша өсөн язалауға, мәсхәрәләүгә дусар иткәндәр. Крепостной сиғандар менән сауҙа итеүһәм уларҙы ыҙалау XIX быуат уртаһына саҡлы дауам иткән. 1845 йыл:
1829 йылда рус-төрөк һуғышы барышында Молдавия һәм Валахия Рәсәйгә күсә. 1833 йылда сиғандар шәхес итеп танылған, үлтереү тыйылған. 1864 йылда ҡоллоҡ бөтөнлә тыйылған.
Ҡоллоҡ юҡҡа сығарылғандан һуң, сиған-кэлдэрарҙарҙың Валахиянан Рәсәйгә, Венгрияғ һ. б. илдәргә күсенеүе башланған. Икенсе донъя һуғышы башланған осорға кэлдэрарҙарҙы бөтә европа илдәренә лә таралған.
Рәсәй Империяһы һәм СССР сиғандары (XVII б. аҙағы — XX б. башы)
Сиғандарҙы иҫкә алған иң иртә рәсми документ 1733 йылға ҡарай — Анна Иоанновнаның һалым һәм армия тураһындағы указы була. Артабанғы документ сиғандарға Ингерманландияла йәшәү хоҡуғын бирә. Рәсәйҙә сиғандарҙың икенсе быуыны ғына йәшәгән була был осорҙа. Хәҙерге Украина территорияһында сэрв төркөмөнә ҡараған сиғандар бер быуат элек төпләнгән була.
Рәсәй империяһына Польшаның бер өлөшө ҡушылғандан һуң, Рәсәйҙә польска рома; Бессарабияла — молдова сиғандары; Ҡырымда — ҡырым сиғандары йәшәй.
Екатерина II батшабикәнең 1783 йылдың 21 декабрь Указы сиғандарҙы крәҫтиән ҡатламына ҡрата һәм шуға ярашлы һалым түләргә ҡушҡан. Уларға мещан һәм сауҙагәр ҡатламына күсергә рөхсәт бирелгән. XIX быуат дауамында, ғаиләләрҙең финанс именлеге ҫә барған һайын, рус сиғандарының интеграция һәм ултыраҡ тормошҡа күсеү процесы күҙәтелгән. Профессиональ артистар барлыҡҡа килгән.
XIX быуат башында император Александр I, сиғандар өҫтөнән килгән ялыуҙар арҡаһында, уларҙы Бессарабияға һөрөргә ҡуша. 1897 йылғы Бөтә Рәсәй йәниҫәбе буйынса Бессарабияла 8636 сиған йәшәгән. 1907 й.мәғлүмәт буйынса, Бессарабияла ҡалаларҙан тыш 11567 сиған иҫәпләнгән.
XIX б. аҙағында сиғандар балаларын мәктәпкә уҡырға биргән. Был төркөмдәрҙән тыш Рәсәй империяһына азия люлиҙары, кавказ карачиҙары һәм бошалары, ә XX б. башында тағы венгр сиғандары: ловарҙар, унгарҙар, венгр һәм румын кэлдэрарҙары үтеп ингән.
1917 йылғы Октябрь революцияһы сиғандарҙың иң белемле өлөшөнә — хәллерәк һаналған сауҙагәр ҡатламы вәкилдәренә, шулай уҡ сиған актёрҙарына ҡағылған. Етеш тормошта йәшәгән күп кенә сиған ғаиләләре, Граждандар һуғышы осоронда ярлы ҡатламға яҙылғанлыҡтан, мөлкәтен ташлап, күскенсе булып киткән. Ҡыҙыл армия ярлыларға теймәгән. Сиған ғаиләләре Европа илдәренә, Ҡытайға, АҠШ-ҡа күсеп киткән. Йәш сиған егеттәрен Ҡыҙыл армияла ла, аҡтар яғында ла осратып булған.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышынан һуң, күскенсе булып киткән элекке сауҙагәр сиғандар үҙҙәренең балаларын сиған булмағандар менән аралашыуҙан сикләгән, балалары яңылыш хәлле йәшәгәндәрен белдереп ҡуймағайы тип, мәктәпкә ебәрмәгәндәр. Һөҙөмтәлә күскенсе сиғандарҙа наҙандар һаны артҡан. Бынан тыш, количество оседлых цыган, основу которых составляли до революцияға саҡлы ултыраҡ сиғандарҙың нигеҙен тәшкил иткән сауҙагәрҙәр һәм актёрҙар һаны киҫкен рәүештә кәмегән. 20-се йылдар аҙағына сиғандарҙы советлаштырыу аҙымы эшләнгән.
1927 йылда УССР Халыҡ Комиссарҙары Советы күскенсе сиғандарға «хеҙмәт ултыраҡ тормош көтөүгә күсеү» буйынса ярҙам тураһында ҡарар ҡабул иткән.
1928—1938 йылдарҙа СССР-ҙа сиған телендә китаптар сығарылған.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында сиғандар
Һуңғы тикшеренеүҙәр буйынса Икенсе донъя һуғышы йылдарында Үҙәк һәм Көнсығыш Европала нацистар һәм уларҙың союздаштары 200 меңдән алып 1,5 млн-ға тиклем (ҡара: Геноцид цыган) сиғанды юҡ иткән. Шуларҙың 30 меңгә яҡыны СССР гражданы булған.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, ҡырым татарҙары менән бергә, Ҡырымдан диндәштәре ҡырым сиғандары ла (кырымитика рома) көсләп күсерелгән.
Сиғандар пассив ҡорбан ғына улмағандар. СССР сиғандары пехоталы, танкист, водитель, лётчик, артиллерист, медицина хеҙмәткәрҙәре һәм партизандар сифатында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан; Ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәтендә Франция, Бельгия, Словакия, Балҡан ярымутрауы илдәре, Румыния һәм Венгрия сиғандары ҡатнашҡан. Әммә ҡайһы берҙә Бөйөк Ватан һуғышы осоронда сиғандарҙың этник үҙенсәлектәре аптырашта ҡалдырған. Фронтовик, билдәле адвокат, Яков Айзенштат, күскенсе тормошҡа ынтылышы сиғандарҙың армиянан күпләп ҡасып китеүенә килтергәнлеген һөйләй.