cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шиченга (Сямжена ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ярейшор (Вомлесъю ҡушылдығы)
Ярейшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вомлесъю йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салауат Юлаев (фильм)
«Салауат Юлаев» (Салават Юлаев) — режиссёр Яков Протазановтың башҡорт батыры Салауат Юлаев тураһында 1940 йылда төшөргән киң форматлы төҫһөҙ кинофильмы. 1941 йылдың 21 февралендә экранға сығарыла. 1986 йылда М. Горький исемендәге киностудияла яңыртыла.
Сценарийҙы яҙыу тарихы
Степан Злобиндың «Салауат Юлаев» романы 1929 йылда донъя күрә. «Өфөлә мин 1924 йылда рус телен һәм әҙәбиәтен уҡыта инем. […] Башҡортостандың таулы-урманлы һәм таулы-далалы төбәктәрендә экспедицияла ҡатнаштым, һыбай йөрөнөм, башҡорт йәйләүҙәрендә йәшәнем, һунар иттем, башҡорт телен өйрәндем, йырҙар, мәҡәл һәм әйтемдәр яҙҙырҙым. Былар барыһы ла «Салауат Юлаев» әҫәрен яҙғанда миңә ярҙам итте. […] Өфөнөң тарихи архивтарында эшләргә лә ваҡыт бүлдем. Бында мин башҡорт ихтилалдары тураһында ҡыҙыҡлы материалдар таптым һәм «Салауат»ты яҙырға булдым. […] Салауаттың тыуып үҫкән ауылында, Пугачев ғәскәренең Екатерина ғәскәрҙәре менән һуғышҡан ерҙәрҙә булдым. Салауат үҫкән тәбиғәт менән таныштым. Тап ошонда мин милли герой тураһында бер ҡайҙа ла баҫылмаған легендаларҙы яҙып алдым. Халыҡ телендә Салауаттың йырҙары тип һаҡланған йырҙарҙы ишеттем».
Харламов Валерий Борисович
Харламов Валерий Борисович (14 ғинуар 1948 йыл, Мәскәү — 27 август 1981 йыл, Солнечногорск эргәһе, Мәскәү өлкәһе) — СССР хоккейсыһы,  ЦСКА командаһының (1967—1981) һәм СССР йыйылма командаһының һөжүмсеһе (1969—1980), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1969). Ике тапҡыр олимпия уйындары чемпионы (1972, 1976) һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы. СССР-ҙың иң яҡшы хоккейсыһы (1972, 1973). СССР-ҙың 1970-се йылдарҙағы төп хоккейсыларының береһе, илдә генә түгел, унан ситтә лә танылыу яулаған. Халыҡ-ара хоккей федерацияһының Дан залы ағзаһы (1998 йылдан). НХЛ-дың Хоккей даны залы ағзаһы (2005 йылдан).
Бала сағы
Атаһы Борис Сергеевич Харламов — милләте рус, Мәскәүҙең «Коммунар» заводында һынаусы слесарь була. Әсәһе, милләте буйынса баск, Бильбао ҡалаһынан Кармен Ориве-Абад (Carmen Orive Abad, өйҙә Begoña, Бегония тиҙәр), 1937 йылда, бәләкәй сағында, СССР-ға килтерелә (граждандар һуғышы солғанышында ҡалған Испаниянан килгән ҡасаҡтар менән), 1940-сы йылдарҙан шул уҡ заводта токарь-револьверсы булып эшләй.
Валерий Харламов Мәскәүҙә 1948 йылдың 13 ғинуарынан 14-енә ҡарай төндә донъяға килә. Борис менән Бегония ул көндө  «Коммунар» заводының ятағында була. Төнгә ҡарай Бегонияны  тулғаҡ тота башлай, йәһәт кенән  заводтың «ашығыс ярҙам» машинаһын саҡыралар һәм йәш ҡатынды бала табыу йортона оҙаталар. Таңға ҡарай йәштәрҙең улы тыуа.
Улдарын Валерий Чкалов хөрмәтенә Валерий тип атайҙар. Бегонияның илдә йәшәргә рөхсәт иткән таныҡлығы ғына булғанлыҡтан Борис менән Бегония рәсми никахҡа инә алмай. Улдары тыуып, өс ай үткәс кенә никахтарын теркәтәләр  — был хаҡта  Борис Харламов «Ледовая коррида Валерия Харламова» тигән документаль фильмда һөйләй.
Һуңыраҡ Харламовтарҙың ҡыҙы тыуа, уға Татьяна тип исем ҡушалар.
Валерий Харламов бала саҡтан хоккей һәм футбол менән мауыға. Ете йәшендә тәүләп конькиға баҫа. Атаһы йыш ҡына катокта завоод командаһы өсөн рус хоккейы уйнай һәм йыш ҡына улын да үҙе менән йөрөтә, ул өшөп тормаһын тип, коньки шыуҙыра.
1956 йылда, СССР-ға 1937 йылда күсеп киткән испандарҙың  ватанына ҡайтыу мөмкинлеге сыҡҡас, әсәһе һәм һеңлеһе менән Валерий  Испанияға китеп, унда бер нисә ай Бильбаола йәшәй һәм мәктәпкә лә шунда йөрөй.
Красный Созик
Красный Созик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Соз йылғаһының уң ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Харламов Валерий Борисович
Бала сағы
1961 йылдың мартында Харламов ангина менән ауырый, сирҙән ҡатмарлашыу башлана: табиптар йөрәк боҙоғо таба һәм ревмокардит тигән диагноз ҡуя. Ошо мәлдән алып Валераға мәктәптә физкультура  дәрестәренә йөрөү, ихатала йүгереү, ауыр күтәреү, йөҙөү, хатта пионер  лагерына барыу тыйыла.
Красный Созик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харламов Валерий Борисович
Бала сағы
Ләкин атаһы бындай хәл менән ризалаша алмай,   1962 йылдың йәйендә Ленинград проспектында  йәйге каток асылғас, ул  14 йәшлек улын хоккей секцияһына алып бара (әсәһенән йәшереп кенә, уға бик оҙаҡ белдермәйҙәр). Ул йылды 1949 йылда тыуған малайҙарҙы йыялар, әммә сибек Валерий  бәләкәй генә булып күренә һәм ЦСКА-ның икенсе тренеры Борис Кулагин һис шикләнеүһеҙ уны ҡабул итә. Харламов бер нисә тиҫтә малай араһынан  тренер Вячеслав Тазов төркөмөнә алынған берҙән-бер бала була. Тиҙҙән алдыҡ фашлана, әммә Харламовты төркөмдән ҡыумайҙар, сөнки ул  тренерҙарға бик оҡшай. Хоккейсыны  мәктәп начальнигы  тренер  Андрей Старовойтовтың төркөмөнә күсерәләр, ул Валерийҙы дүрт йыл самаһы күнектерә.
Шул уҡ ваҡытта   атаһы улын  өс ай һайын Морозов исемендәге дауаханаға тикшерелеүгә йөрөтә. Һөҙөмтәлә йәш Валерий бөтә сырхауҙарынан ҡотола (табиптар уны тулыһынса сәләмәт тип таба) һәм хоккей менән етди шөғөлләнә башлай.
Талантты таныу
Талантлы  үҫмерҙе тиҙҙән ЦСКА-ның өлкәндәр командаһына тәҡдим итәләр. Ләкин армия клубының баш тренеры Анатолий Тарасов тәүҙә йәш Харламовта етди һәләттәр барлығын шәйләмәй,  уның ҡыҫҡа буйлы (173 см) булыуын төп етешһеҙлеге  тип иҫәпләй. ЦСКА-ның хоккей мәктәбендә бер ни менән дә күҙгә ташланып бармаған йәш Харламов 1967 йылдың  яҙында  Минскиҙа  юниорҙарҙың СССР  беренселегенең финал турнирында сағыу уйыны менән аптырата. Ул көндәрҙә уның менән бергә сығыш яһаған Владимир Богомолов әйтеүенсә, Валерий үҙен ҡалыптарға һыймаған, шул уҡ ваҡытта эшсән һәм тик команда өсөн уйнаған уйынса итеп күрһәтә. Мәскәүҙә, вокзалда саҡта уҡ,  ЦСКА спорт мәктәбенең тренеры Виталий Ерфилов   Харламовҡа уны ЦСКА-ла һынап ҡарарға уйлауҙарын белдерә. 1967 йылдың йәйендә Валерий Кудепстала  ЦСКА командаһы менән йыйында бергә була, унан физик яҡтан нығынып, көсәйеп, мускулдарын үҫтереп ҡайта.
Яйлап Харламовты төп составҡа үткәрә башлайҙар. 1967 йылдың  22 октябрендә Новосибирскиҙа  ЦСКА составында «Себер» менән матчта уйнай. Армеецтар  9:0 иҫәбенә еңә, әммә Валерий айырым һәләттәрен күрһәтә алмай. 1967/68  миҙгелендә башҡа матчтарҙа ҡатнашмай, ә ноябрҙә,  «үҙендә уйын үҙаллылығын үҫтереү,  уратып йөрөү алымын камиллаштырыу» өсөн  Валерий икенсе лигаға, Сыбаркүлгә, Урал хәрби округының армия командаһы  «Звезда»ға  оҙатыла. .«Звезда»ның баш тренеры Владимир Альфер әйтеүенсә, ул Тарасовтан ҡаты күрһәтмә алған була :
Харламов менән бергә «Звезда»ға  ЦСКА-ның йәш һаҡсыһы Александр Гусев та ебәрелә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә хоккейсылар  командала үҙләшеп китә һәм «Звезда»ның уйынына ҙур өлөш индерә: Харламов, 40 уйында  34 шайба индереп, урындағы тамашасы һөйөүен яулай, ә Гусев һаҡсы булараҡ һоҡландыра. Владимир Альфер Тарасовҡа Харламовтың ҡаҙаныштары тураһында еткереп тора, ә  1968 йылдың февралендә Харламов ҡабат Мәскәүгә ҡайтарыла. 7 мартта  Калининда  «Звезда» өсөн һуңғы уйынын уйнағас (был уйындан һуң  команданың класы күтәрелә), 8 мартта хоккейсы өйгә ҡайта һәм шул уҡ көндө уны Тарасов ЦСКА-ға күнекмәгә саҡырып ала.
Тәүге уңыштар
10 мартта Харламов  ЦСКА-ның төп составына индерелә, йәнә Новосибирскиҙың «Себер»енә ҡаршы уйнай. Армеецтар уны еңел еңә — 11:3, ә Харламов Викулов һәм Полупанов менән уйнай, Фирсовты алмаштыра. 1968 йылдың 23 апрелендә ул оҫталар командаһында тәүге шайбаһын һуға — «Крылья Советов» ҡапҡаһына индерә. Миҙгел аҙағына инде ул  — ЦСКА-ның йәштәр звеноһында: Харламов — Смолин — Блинов.
Киләһе миҙгелдә генә ул ЦСКА-ның төп составында нығынып китә. 1968 йылдың октябрендә Горькийҙың «Торпедо»һына ҡаршы матчта Харламов тәүге тапҡыр Борис Михайлов һәм Владимир  Петров менән өсәү төркөмөндә сыға. ЦСКА  0:1 иҫәбенә еңелә, ә Харламов үҙен күрһәтә алмай. Әммә тиҙҙән өс йәш форвард сағыу һәм һөҙөмтәле уйын күрһәтә башлай.
1968 йылдың декабрендә  Харламовты СССР-ҙың икенсе йыйылма командаһына саҡыралар, команда халыҡ-ара Мәскәү турнирында (һуңыраҡ «Известия» гәзите призына турнир тип атала башлай) ЧССР командаһын алмаштыра.
1969 йылдың  башынан өсөһө лә йыйылма командаға иптәштәрсә уйындарға саҡырылып тора, шуларҙан һуң   тренерҙар уларҙы Стокгольмға донъя чемпионатына алып барырға була. Баштан уҡ дебютанттар юғары класлы уйын күрһәтә, был уларҙың йыйылма командала нығыныуына булышлыҡ итә.
1969 йылда йыйылма команда өсөн турнир көсөргәнешле үтә,  бер нисә еңеүле матчтан  һуң   ЧССР йыйылма командаһы менән уйын уңышһыҙ тамамлана — 0:2. Бер уйын аша шведтар менән осрашыу була, унда совет хоккейсылар еңел еңә — 3:2, бөтә шайбаны ла Петровтың өслөгө һуға. Киләһе матчта  ЧССР йыйылма командаһынан йәнә еңеләләр — 3:4. Ул матчта Харламов тәүҙә шайбаны дәғүәсенең ҡапҡаһына бәрә, унан һуң туп-тура үҙ зонаһындағы дәғүәсенең сәкәненә осора, һөҙөмтәлә, СССР йыйылмаһы ҡапҡаһына гол инә. Ул шайба хәл иткес булып сыға,  матчтан һуң тренерҙар еңелеүҙә  Харламовты һәм ҡапҡасы Виктор Зингерҙы ғәйепле тип иғлан итә.
Шулай ҙа санкциялар  иғлан ителмәй, ә СССР йыйылма командаһы донъя чемпионы була: һуңғы турҙа шведтар чехословактарҙы 1:0 иҫәбе менән еңә, һөҙөмтәлә, СССР, ЧССР һәм Швеция командаларының мәрәйҙәре тигеҙ һанда була, ә СССР йыйылма командаһы ырғытылған һәм үткәрелгән шайбалар араһында яҡшы айырма булыуы арҡаһында беренсе тип табыла.
Мәскәүгә ҡайтҡас, беренсе разрядлы Харламовҡа (өслө төркөмдәге башҡаларға ла) атҡаҙанған спорт мастеры званиеһы бирелә. Был  Анатолий Тарасовҡа мәғлүм итмәй башҡарыла, шуға ул ныҡ асыулана.
Михайлов — Петров — Харламов өслө төркөмө
ЦСКА һөжүмселәренең өслө төркөмө  3,5 йыл буйы  төҙөлә. Тәүҙә ЦСКА-ла  Борис Михайлов пәйҙә була. 1967 йылдан армеецтар араһында   Владимир Петров күренә башлай. Михайлов һәм Петров урын өсөн көнәркәш булмай — тренерҙар уларҙы бер-береһен тулыландырыусы тип һанай. 1967/68 миҙгелендә улар тәүҙә  Вениамин Александров менән бергә уйнай. ЦСКА командаһының  Японияға   сәфәренән һуң был өсәүгә  Харламов ҡушыла.
1968/69  миҙгеле башына  ЦСКА тренерҙарына  Александровтың уйын стиле йәш уйынсылар өсөн йәтеш булмауы күренә. Леонид Трахтенберг билдәләүенсә, нәҡ  Харламов өслө төркөмгә формаль булмаған лидер сифатында килеп инә .
Шул уҡ ваҡытта был өсәүҙең һәр береһе ҡабатланмаҫ уйын стиленә эйә була: Был өсәү совет хоккейына тәү башлап көс ҡулланып уйнау манераһын индереүе менән дә билдәле.
Хоккейсылар майҙанда бер-береһе менән аңлашып уйнай, ләкин хоккейҙан ситтә араларында улай йылы мөнәсәбәттәр булмай.
Беренсе олимпия уңышы
1970/71 миҙгелендәге СССР чемпионатында, дәғүәселәрҙең ҡапҡаларына 40 шайба индереп,  иң яҡшы  бомбардир булып таныла. 1971 йылғы донъя чемпионатында шведтарға ҡаршы хәл иткес алышта  2:3 иҫәбе менән барған өсөнсө периодта нәҡ Харламов тырышығы менән һынылыш шайбаһы һуғыла, һөҙөмтәлә турнирҙа  СССР йыйылма командаһы еңә, ә хоккейсы өсөнсө тапҡыр донъя чемпионы титулына эйә була.
1971 йыл аҙағында Тарасов, Саппоролағы  Олимпия уйындары алдынан, көстәрҙе «принципиаль яңы тактик бүлеү» маҡсаты менән  Харламовты икенсе өслө төркөмгә — Викулов менән Фирсов эргәһенә күсерә. Яңы өсәү «Известия» гәзите призына турнирҙа һынау үтә, ул унда «гол+пас» күрһәткесе буйынса иң яҡшы була, ә биш гол һуҡҡан Викулов иң яҡшы  снайпер булып таныла.
Олимпия турнирында иһә Харламов иң яҡшы  бомбардир  булып сыға. Ул һәр уйында (ЧССР йыйылмаһына ҡаршы һуңғы уйындан тыш) шайба индерә, ике тапҡыр хет-трик эшләй. Һөҙөмтәлә Советтар Союзының йыйылма командаһы биш еңеү яулай, бер уйынды тигеҙ иҫәп менән үткәрә һәм 1-се урынды ала. Валерий Харламов  уйындар барышында   16 мәрәй ала,  9 шайба индерә һәм һөҙөмтәле  7  тапшырыу яһай,  өсәү буйынса арҡалаштары иң яҡшы бомбардирҙар иҫәбенә инә. Турнирҙағы еңеү хөрмәтенә алтын миҙал  Валерийҙың Олимпия уйынындағы тәүге уңышы була.
СССР — Канада  суперсерияһы (1972)
1972 йылдың сентябрендә  Канада профессионалдары менән уйындар серияһында  Валерий Харламов халыҡ-ара хоккейҙа ҙур танылыу ала. Третьяк  һәм Якушев менән ул был уйындарҙа  Советтар Союзы йыйылма командаһының төп уйынсыларының береһе була.
Харламов өсөн серияның «Канада» өлөшө айырыуса уңышлы була. 1-се уйында  Валерий тырышлығы менән  СССР йыйылмаһы алға сыға (3:2) һәм уңышын нығытып ҡуя (4:2). Һөҙөмтәлә, совет  хоккейсылары матчта  7:3 иҫәбе менән еңә. Йомғаҡ яһағанда ойоштороусылар турнир барышында Харламовты  СССР йыйылма командаһында иң яҡшы уйынсы тип билдәләй.
2-се уйын Харламов өсөн дә,  йыйылма команда өсөн дә уңышһыҙ үтә. Был матчта ул  Америка арбитрҙарынан 10 минутлыҡ дисциплинар  штраф ала.
3-сө уйында бер шайба индерә. Ул мәлдә СССР йыйылмаһы 1:3 иҫәбе менән әҙселектә була. Харламов  Борис Михайлов тапшырған шайбаны бик етеҙ алға  ҡыуа. Уйын тигеҙ иҫәп менән тамамлана — 4:4.
Суперсессияның «Канада» өлөшөндә  Харламов голлы бер генә тапшырыу менән сикләнә. Ләкин барыбер ул уйында файҙалы була, һөҙөмтәлә, уйын 5:3 иҫәбенә еңеү менән тамамлана.
Суперсессияның  «Мәскәү» өлөшөнөң 1-се уйынында Харламов ғәйәт әүҙем була һәм ике һөҙөмтәле шайба ырғытыуҙа ҡатнаша. 5:4 иҫәбенә еңеү яулана.
Киләһе уйынға канадалы Бобби Кларктың спортсыларға хас булмаған тәртибе һөрөм яға:  уйын барышында ул  сәкәненең кәкреһе менән Валерийҙың шайтан ашығына һуға.
Һуңыраҡ Канада йыйылма командаһының тренер ярҙамсыһы Джон Фергюсон ул саҡта Кларкҡа Харламовты сафтан сығарырға ҡушҡанлығы тураһында белдерә. Шул уҡ ваҡытта  Кларк уйындан бөтөнләйгә сығарылмай, ни бары  2+10 штрафы ғына ала. СССР йыйылмаһы  2:3 иҫәбенә еңелә.
«Мәскәү» өлөшөнөң 3-сө уйыны Харламовһыҙ үтә, команда йәнә еңелә — 3:4. Серияның һуңғы уйынына табиптар тырышлығы менән саҡ аяҡҡа баҫҡан Харламов бөтә ихтыярын туплап майҙанға сыға,  голлы бер тапшырыу яһай, әммә еңеү ул уйында ла (5:6),  серияла ла  канадалыларҙа ҡала.
СССР — Канада суперсерияһы (1974)
Харламов карьераһына Суперсерия-74 сағыу ваҡиға булып инә. 8 уйында ул ни бары 2 шайба индерә, әммә уларҙың икеһе лә шедевр тип табыла.
17 сентябрҙә Квебекта   СССР йыйылмаһының Бөтә донъя хоккей ассоциацияһы  профессионалдарынан торған йыйылма команда менән осрашыуында Харламов һуҡҡан гол трибуналарҙағы меңдәрсә көйәрмәнде шаҡ ҡатыра һәм таң ҡалдыра. Билдәле Канада һаҡсыһы Ж.-К. Трамбле былай тип иҫкә ала: :
3 октябрҙә Мәскәүҙә Харламов индергән шайбаны Анатолий Тарасов былай тип тасуирлай :
Уйындан һуң Лэй СССР йыйылмаһының күнекмәләренә килә һәм бөтәһе алдында Валерийҙан ғәфү үтенә.
Икенсе олимпия еңеүе
Инсбруктағы Олимпия уйындарында Харламов Михайлов һәм Петров менән өслө төркөмдә бергә уйнай. СССР йыйылма командаһы бөтә көнәркәштәрен ышаныслы еңеп килһә лә, чехословактар менән осрашҡансы Олимпиаданың еңеүсеһе кем булырын хатта юрап та булмай. Уйын бик көсөргәнешле бара: 1-се период 0:2 иҫәбенә отолоу менән үтә, 2-се периодта, шул уҡ иҫәптә, ике минут буйы СССР командаһы биш уйынсыға ҡаршы өсәү ҡаршы тора. Был ҡатмарлы киҫәкте үткәреп ебәргәс, совет хоккейсылары һынылышҡа өлгәшә. Еңеү шайбаһын Харламов һуға: 3:3 иҫәбе ваҡытында ул ҡапҡа һаҡсыһы Иржи Голечекты ота. Турнирҙа Валерий бөтәһе өс шайба индерә һәм алты тапҡыр һөҙөмтәле тапшырыу башҡара. Инсбруктағы еңеү хоккейсының икенсе һәм һуңғы «алтын» олимпия уңышы була.
1976 йылдың апрелендә Харламов тағы бер шәхси уңыш яулай: уны беренсе тапҡыр донъя чемпионатының иң яҡшы һөжүмсеһе тип табалар.
Шәхси тормошо
1976 йылдың 14 майында Харламов 19 йәшлек Ирина Смирноваға өйләнә, уның менән бер йыл элек «Россия» ресторанында танышҡан була. Йәштәрҙең 1975 йылда уҡ улдары Александр тыуған була. Һуңыраҡ ҡыҙҙары Бегонита донъяға килә.
Өйләнгәнгә тиклем Харламов Тушинола Азатлыҡ урамында бер блмәле фатирҙа яңғыҙы йәшәй. Туй алдынан ҡатыны менән ҡәйнәһе эргәһенә Авиамотор урамына йәшәргә күсә. Һуңынан йәш Харламовтарға Тыныслыҡ проспектында өс бүлмәле фатир бирелә.
1976 йылда автомобилдә юл һәләкәте
1976 йылдың 26 майында Харламовтар Ленинград шоссеһында төн ҡунаҡтан ҡайтып килгәндә һәләкәткә осрай. Рулдәге Валерий алда яй ғына барған йөк машинаһын уҙып китмәк була, әммә ҡаршыға икенсе йөк машинаһы килгән була. Ҡаршы һыҙатҡа сыҡҡас, ҡаршы килгән йөк машинаһы артынан такси елдереп килеп сыҡҡанын күрә. Киҫкен һулға боролоп, юлдан ситкә сыға һәм бағанаға бәрелә.
Хоккейсы уң сирағында шайтан ашығы тирәһендә ярсыҡлы яра ала, ике ҡабырғаһы һына, мейеһе һелкенә һәм күп һанлы имгәнеүҙәр ала (ҡатыны Ирина зыян күрмәй). Ҡайһы бер табиптар уға спорт карьераһын тамамларға тәҡдим итә, ләкин Валерий һауыҡҡас та ҡабат уйнай башларға иҫәп тота. Хоккейсыны аяҡҡа баҫтырыуға хирург Андрей Петрович Сельцовский ҙур тырышлыҡ һала, ул Мәскәүҙә Баш хәрби госпиталдә Харламовҡа операция яһай һәм сәләмәтлек торошон күҙәтеү аҫтында тота.
Боҙға ҡайтыу
Көҙ Харламов, Тарасовтың кәңәшен тотоп, катокта малайҙар менән күнекмәләр үткәрергә тотона. Ярайһы уҡ тиҙ формаға инә, шунан ЦСКА уйынсылары менән күнегә башлай. Тренерҙар уны боҙға сығарыу уйыны итеп «Крылья Советов» менән осрашыуҙы һайлай. Был командала ЦСКА-ның элекке уйынсылары күп, ә тренеры Борис Кулагин була. Осрашыу алдынан «Крылья» уйынсылары алдында ЦСКА-ның һәм СССР йыйылма командаһының табибы Олег Белаковский сығыш яһай. Ул ҡаршы команда составында боҙға Харламов сығасағы тураһында хәбәр итә һәм уға ҡарата көс алымдары ҡулланмауҙарын үтенә. «Крылья» уйынсылары был үтенесте аңлап ҡабул итә һәм Харламовҡа ҡарата үҙҙәрен иҫ киткес итәғәтле тота. Шулай итеп, 1976 йылдың 16 ноябрендә Харламов «Крылья Советов» менән осрашыуға сыға. Лужникиҙағы Спорт һарайына килгән тамашасылар, Валерийҙың боҙға сыҡҡанын ишеткәс, хоккейсыны оҙайлы алҡыштарға күмә. Михайлов менән Петров был уйында Харламов шайба индерә алһын өсөн бөтәһен дә эшләй. Уйындың 4-се минутында уҡ Харламов гол һуға, трибуналар, хатта «Крылья» уйынсылары ла был голды алҡышлай. Шуға ҡарамаҫтан, Харламов боҙҙа ике период ҡына уйнай, өсөнсөлә уны Вячеслав Анисин алмаштыра. Уйын ЦСКА-ның 7:3 иҫәбенә еңеүе менән тамамлана.
Харламов боҙға ҡайтыуын былай тип иҫкә ала :
Карьераһының дауамы
СССР йыйылма командаһына Харламов 1976 йылдың декабрендә «Известия» гәзите призына турнир ваҡытында ҡайта. Беренсе матчта уҡ шведтарға ҡаршы хет-трик үткәрә. Турнирҙа башҡа гол һуҡмаһа ла, Борис Михайлов менән ергә «гол+пас» системаһында (3+3, 6 мәрәй) иң яҡшы була.
1977 йылдың йәйендә ЦСКА-ға һәм СССР йыйылма командаһына Риганан саҡырылған тренер Виктор Тихонов етәксе итеп тәғәйенләнә. Һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара майҙандағы уңышһыҙлыҡтарҙы тикшергәс, яңы тренер база клубы хоккейсыларының түбән башҡарыу һәм психологик әҙерлек кимәлендә икәнлеген күрә. Төп хоккейсыларҙың артыҡ иркәләтелеүе һәм, күп һанлы еңеүҙәр яулап, бүгеп китеүе бының сәбәпсеһе була. Тихонов күнекмәләрҙе икешәр мәртәбә үткәрә, өҫтәмә күнегеүҙәр ҙә индерә, команданың дүрт звено менән уйнауына күсеүҙе ойоштора. Валерий Харламов Тихоновтың командалағы тәүге көндәрен ошолай тип һүрәтләй :
Әммә яңы тренер ЦСКА-ның төп хоккейсыларына ышанмай булдыра алмай, шунлыҡтан тәүге йылдарҙа уларға таяна. Михайлов — Петров — Харламов өслө төркөмө Тихонов ваҡытында яңы уңыштар яулай: тағы ике тапҡыр донъя беренселегендә (1978, 1979) еңәләр. 1979 йылда совет хоккейсылары АҠШ-та Саҡырыу Кубогында еңә.
1979 йылдың октябрендә СССР чемпионатында «Спартак» менән матчта Петров өсәүе (Михайлов тырышлығы менән) юғары лигала СССР беренселектәрендәге меңенсе шайбаһын индерә.
Әммә 1980 йылғы Олимпия уйындарын СССР йыйылма командаһы ышанысһыҙ уйнай. Олимпиаданан һуң Михайлов — Петров — Харламов исеменә ғәйепләүҙәр яуа.
1980/81 миҙгелендә өслө төркөм тарҡатыла. 1980 йылдың декабрендә Борис Михайлов карьераһын тамамлай, ә Харламов менән Петров уйынын дауам итһә лә, төрлө звеноларға күсерелеп тора. Петров 1981 йылғы донъя чемпионатынан һуң китә. 1980 йылдың икенсе яртыһында һәм 1981 йылдың беренсе яртыһында Харламов йәш Сергей Макаров, Владимир Крутов, Андрей Хомутов нығынһын өсөн бик күпте эшләй. Хатта ҡайһы бер ситтән килгән уйынсылар, мәҫәлән, Алексей Касатонов, уның фатирында йәшәп тора.
1981/82 миҙгеле башланыр алдынан Харламов дуҫтарына был миҙгелдән һуң башҡа уйнамаясағы, артабан балалар тренеры буласағы тураһында һөйләй. 1981 йылдың йәйендә ул яңы миҙгелгә етди шөғөлләнә, һәйбәт кенә формала була. ЦСКА составында 11-се тапҡыр СССР чемпионы исемен һәм Европа чемпиондары кубогын яулай. 1981 йылдың авгусында Скандинавияла дүрт күргәҙмә уйынын уйнап, Харламов үҙен 1981 йылғы Канада Кубогына ла алып барырҙар тип өмөтләнә. Ләкин баш тренер Тихонов башҡаса хәл итә. Тихонов хоккейсы менән һөйләшеүе, уның Канадала уйнарлыҡ физик кондицияла булмауы менән килешеүе тураһында әйтә. Һөҙөмтәлә, төшөнкө кәйефле Валерий Мәскәүҙә ҡала, ә бер нисә көндән автоһәләкәттә һәләк була.
Һәләкәте
1981 йылдың 27 авгусында, кесаҙна көн, иртәнге 7 сәғәттә Ленинград шоссеһының 74-се километрында авария була, унда хоккейсы һәләк була. Валерий, Ирина, Иринаның ике туғаны Сергей Иванов үҙҙәренең 00-17 ММБ дәүләт номерлы «Волга»һында Клин эргәһе Покровка ауылындағы дачанан ҡайтып килә. Рулдә ултырған Ирина ямғырҙан тайғаҡ юлда идараны юғалта һәм машина ҡаршы һыҙатҡа сығып китә лә ЗИЛ йөк машинаһы менән бәрелешә. Алынған йәрәхәттәрҙән "Волга"ның бөтә пассажирҙары шунда уҡ һәләк була.
Федор Раззаковтың «Звёздные трагедии» тигән китабында әйтелеүенсә, авариянан бер көн элек ошо ерҙә асфальт алмаштырғандар. Яңы япма бөткән урында 5 см бейеклегендәге һикәлтә барлыҡҡа килгән. Харламовтың ҡатыны тәжрибәһеҙ водитель була, шунлыҡтан әлеге һикәлтәгә килеп менеү менән идараны юғалта. Өҫтәүенә, йөк автомобиле лыҡа тултырып запас частар тейәгән була һәм был да бәрелеү көсөн арттыра.
27 август кисендә донъя мәғлүмәт агентлыҡтары яңылыҡ тарата: «ТАСС хәбәр итеүенсә, бөгөн иртән Мәскәү эргәһендәге автоһәләкәттә данлыҡлы хоккейсы утыҙ өс йәшлек Валерий Харламов һәм уның ҡатыны һәләк булған. Ике бәләкәй балалары — улдары һәм ҡыҙҙары ҡалған…».
31 августа ЦСКА-ның ауыр атлетика һарайында хушлашыу үтә. Шул уҡ көндө ҡорбандар Кунцево зыяратында ерләнә. Хоккейсы менән хушлашырға меңдәрсә кеше килә.
СССР йыйылма командаһы уйынсылары Виннипегта булғанлыҡтан ерләүҙә ҡатнаша алмай. Улар йыйылыш үткәрә һәм бер нигә ҡарамай Канада Кубогын яулап ҡайтырға ҡарар сығара. Совет хоккейсылары һүҙендә тора, финалда канадалыларҙы 8:1 иҫәбе менән ота.
Харламовтар ғаиләһе: Валерий менән Ирина һәләк булғандан һуң
Ирле-ҡатынлы Харламовтар һәләк булғандан һуң, уларҙың балаларына опекун булыу йәһәтенән талаш-тартыш башлана. Фажиғәнән һуң биш йыл үткәс, 1987 йылдың 9 февралендә Харламовтың әсәһе мәрхүм була.
Авариянан һуң Валерий менән Иринаның балалары өләсәләре Нина Васильевна Смирнова менән йәшәй, ике бала ла үҙҙәрен профессиональ спортта һынап ҡарай.
Кескәй Александрға ЦСКА уйынсылары Касатонов, Крутов һәм Фетисов шефлыҡ итә. Ҙурайғас, Александр хоккейсы була, ЦСКА-ла һәм АҠШ-та уйнай. 1997 йылда өйләнә, улы Валерийҙы үҫтерә.
Ҡыҙҙары нәфис гимнастика менән шөғөлләнә, спорт мастеры була. Кейәүҙә (2013), ике ҡыҙы — Дарья һәм Анна үҫә.
Статистика
Статистика мәғлүмәттәре www.legendsofhockey.net сайты нигеҙендә бирелә һәм хоккей энциклопедиялары мәғлүмәттәре менән тулыландырыла.
Бөтәһе Харламов СССР йыйылма командаһы составында (башҡа турнирҙар һәм иптәштәрсә осрашыуҙарҙы ла һанап) 292 уйын уйнай, 193 шайба һуға. Еврокубоктарҙа — 24 шайба, СССР кубогында 21 шайба индерә.
Хәтер
1991 йылдың 26 авгусында, фажиғәгә ун йыл тулыр алдынан, Ленинград шоссеһының 74-се километрына мәрмәрҙән 500 килограмлы шайба һәм сәкән ҡуйыла, унда былай тип яҙыла:
Харламовтың икенсе һәйкәле Клин ҡалаһында тора.
1998 йылда Халыҡ-ара хоккей федерацияһының Дан залына индерелә.
2005 йылдың 7 ноябрендә Харламовтың исеме Торонтола Хоккей даны залында мәңгеләштерелә. Владислав Третьяк менән икеһе, НХЛ-да бер ҙә уйнамаһалар ҙа, ошо хөрмәткә лайыҡ булған берҙән-бер хоккейсылар.
1981 йылдан ЦСКА балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе Валерий Харламов исемен йөрөтә.
В. Б. Харламов исемендәге «Миҙгелдең иң яҡшы техникалы хоккейсыһына» тигән «Труд» гәзите редакцияһы булдырған хоккей призы бер тапҡыр ғына — 1982/83 миҙгелендә — тапшырыла. Призға Сергей Макаров лайыҡ була.
80-се йылдарҙа «Известия» гәзите призына үткән турнирҙарҙа «гол+пас» системаһы буйынса иң яҡшы бомбардирға Валерий Харламов исемендәге приз тапшырыла.
2003 йылдан башлап «Советский спорт» гәзите тарафынан Милли хоккей лигаһының иң яҡшы Рәсәй легионерына Харламов Трофи тапшырыла.
Сыбаркүл ҡалаһында, 6-сы урта мәктәптә, 1983 йылда тарих уҡытыусыһы Эрнст Николаевич Иванов тырышлығы менән Валерий Харламов музейы булдырыла.
Континенталь хоккей лигаһы дивизиондарының береһе Харламов исемен йөрөтә.
Йәштәр хоккей лигаһының төп трофейына Валерий Харламов исеме бирелгән. Харламов Кубогы затлы материалдарҙан билдәле скульптор Франк Майслер тарафынан эшләнгән. Тәүге тапҡыр Харламов Кубогы йәштәр командалары араһында 2010 йылғы Рәсәй чемпионы булған «Стальные Лисы» Магниогорск командаһына тапшырыла.
Рәсәй йыйылма командаһында һәм ЦСКА-ла 17-се номер мәңгегә беркетелгән. Был номер менән башҡа берәү ҙә сығыш яһай алмай. Хоккейсының улы Александр ғына ошо номер аҫтында сығыш яһау хоҡуғына лайыҡ була.
2009 йылдың 30 октябрендә Рәсәй Үҙәк банкы «Рәсәйҙең мәшһүр спортсылары» серияһында Харламовтың портреты төшөрөлгән 2 һум номиналлы иҫтәлекле көмөш тәңкәне һуға башлай.
Харламов ЦСКА-ның Дан аллеяһында
2009 йылдың 29 апрелендә, хоккейсы һәләк булғандан һуң 27 йыл үткәс, Мәскәүҙә ЦСКА-ның Дан аллеяһында Валерий Харламов бюсы асыла. Валерий Харламовтың туғандары (һеңлеһе Татьяна һәм улы Александр), дуҫтары йыйыла. «Үҙемдән һәм туғандарым исеменән ЦСКА етәкселегенә рәхмәт белдерәм. Ниһайәт, Дан аллеяһына атайымдың бюсы ҡуйылды. Бки тә күңелем булды, мин ғорурланам», — ти Харламовтың улы Александр.
Пожема-Ю (Сыня ҡушылдығы)
Пожема-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аныҡлаусы
Аныҡлаусы (атрибут) — предметтың билдәһен, иҫәбен, күләмен белдергән эйәрсән киҫәк. Башҡорт телендә аныҡлаусылар ''ниндәй? ҡайһы? ҡайҙағы? нисек? нисәнсе? кемдең? нимәнең?'' һорауҙарына яуап ҡайтара һәм төрлө һүҙ төркөмөнән килергә мөмкин:
Башҡорт телендә аныҡлаусылар классификацияһы
Башҡорт телендә аныҡлаусылар түбәндәге һүҙ төркөмдәренән килә ала:
Төрлө һүҙ төркөмдәре менән белдерелә, төрлө килештәге исемде асыҡлап, уның мәғәнәһен конкретлаштырып йөрөй. Һөйләмдең эйәһен асыҡлау аныҡлаусыларҙың бер генә төрлө үҙенсәлеге булып һанала. Ғөмүмән, аныҡлаусылар һөйләмдең исемдән килгән теләһә ниндәй киҫәген асыҡлай ала.
Шовинга
Шовинга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфтюга йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тултырыусы
Тултырыусы (объект, лат. ) — һөйләм киҫәктәренең береһе.
Башҡорт телендә тултырыусылар һөйләмдең хәбәренә (йәки ҡылымдан килгән башҡа киҫәгенә) эйәреп, уның мәғәнәһен асыҡлап, тултырып килә. Улар төбәү,төшөм, сығанаҡ, урын-ваҡыт килештең һорауҙарына, шулай уҡ төрлө бәйләүестәр менән килгән һорауҙарға (кем менән? кем өсөн? кем тураһында? кем тарафынан?) һ.б. һорауҙарға яуап булалар.
Тура һәм ситләтелгән тултырыусылар
Тура тултырыусы эш-хәрәкәт төшкән предметты аңлата. Ул һәр ваҡыт төшөм килештә тора, ә хәбәр күсемле ҡылымдан килә. Тура тултырыусы билдәле төшөм килештә лә, билдәһеҙ төшөм килештә лә килергә мөмкин. Мәҫәлән: ''Мин хатты яҙам. Мин хат яҙам.'' Тәүге һөйләмдә бер билдәле хат тураһында һүҙ бара, ә икенсеһендә ниндәйҙер билдәһеҙ хат хаҡында әйтелә.
Билдәле төшөм килештең мотлаҡ ҡулланылыу осраҡтары
Бүтән тултырыусыларҙың һәммәһе лә ситләтелгән тултырыусы тип йөрөтөлә. Улар төшөм килештән башҡа бөтә килештәрҙә лә ҡулланылырға һәм төрлө бәйләүестәр менән килергә мөмкин: Йәштәрҙә ололарға ҡарата ихтирам булдырыу хаҡында нығыраҡ уйланһаҡ икән.'' («Башҡортостан ҡыҙы».)
Грамматик төҙөлөшөнә һәм үҙҙәре эйәргән һүҙҙәргә ниндәй саралар ярҙамында бәйләнеүҙәренә ҡарап, тултырыусыларҙы синтетик, аналитик, аналитик-синтетик төрҙәргә бүләләр. Синтетик тултырыусылар үҙҙәре эйәргән һүҙгә килеш ялғауҙары, аналитик бәйләүестәр йәки ярҙамсы исемдәр менән, аналитик-синтетик тултырыусылар иһә килеш ялғауҙары һәм бәйләүестәр ярҙамында ялғана.
Һөйләмдең үҙенсәлегенә ҡарап, тултырыусы үҙ аллы һәм буйһондороҡло булып килергә мөмкин. Әгәр тултырыусы күсемһеҙ ҡылымға ҡараһа, ул саҡта тултырыусы билдәле дәрәжәлә үҙ аллы була, әгәр ул күсемле ҡылымға бәйләнһә, тултырыусы буйһондороҡло эйәрсән киҫәк булып йөрөй.
Поляк телендә тултырыусы
Поляк телендә тултырыусыларҙың тура һәм ситләтелгән төрө бар. Төп йүнәлеште ҡайтым йүнәлешенә үҙгәрткән хәлдә, тура тултырыусы һөйләмдең эйәһенә, ә эйәһе тура тултырыусыға әйләнә.
Инглиз телендә тултырыусы
Традицион инглиз грамматикаһына ярашлы, телдә өс төр тултырыусы бар булыуы раҫлана: тура (direct objects), ситләтелгән (indirect objects) һәм бәйләүесле (objects of preposition): Ситләтелгән тултырыусыларҙың да өсөнсө төргә ҡарауы мөмкин, сөнки айырым осраҡтарҙа улар ҙа бәйләүес менән килә ала, мәҫ. I gave salt to the man).
Ғәзизовтар
Ғәзизов Юнир Хәсән улы (17 ғинуар 1950 йыл — 15 май 2006 йыл)— Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа. Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1968 йылда Совет Армияһы сафына алына. 1970 йылда хеҙмәт итеп ҡайта һәм 1971 йылда Башҡорт циркын булдырыу маҡсатында ойошторолған махсус һайлап алыу конкурсы аша уҡырға инә. 1973 йылда Өфө дәүләт циркы ҡарамағында ойошторолған «Башцирк» студияһын тамамлай.
Гүзәл Мостафа ҡыҙы Ғәзизова (. 2 декабрь 1954 йыл, Ырымбур).
Биографиялары
Өфө цирк янындағы студияны тамамлайҙар, «Бамбук һәм брустарҙағы гимнастар» номеры менән (1973 йыл).
Һуңыраҡ, 1976 йылда, ирле-ҡатынлы дуэттың «Торнаҡай һәм Батыр» һауа цирк номеры йәш башҡорт милли цирк программаһының биҙәүесе булып китә. Номерҙы гимнастар режиссёр В. И. Левшин менән берлектә ижад итә.
«Торнаҡай һәм Батыр» номерының фабулаһы боронғо башҡорт легендаһына нигеҙләнгән. Һунарсы-егет һәм ҡош-ҡыҙ тураһындағы легенда цирк сәнғәте образдарында һирәк осрай торған сағыу кәүҙәләнеш таба. Башҡарыусылар һунарсы-егеттең һәм ҡыҙға әйләнгән зәңгәр ҡанатлы Торнаҡайҙың мөхәббәт тарихын трюк теле аша бирә алдылар.
Спорт һәм цирк донъяһында Юнир Ғәзизовҡа «әүернәсе» (крестовик) тигән ҡушамат тағалар, сөнки ул ҡулсаларҙа бик көслө «әүернә» трюгын башҡара, ҡулдың суҡтарына ғына таянып, боролошло «әүернә»не һул һәм уң яҡҡа эшләй ала. Был номер өсөн махсус яҙылған музыка, уйланылған композиция, артистың юғары башҡарыу оҫталығы Ғәзизовтарға СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә даими уңыш тәьмин итә. Артистар, милли хореография элементтарын һәм музыка темаһын индереп, трюктың һәм пластиканың тәбиғи рәүештә ҡушылғанына өлгәшәләр. Һәр береһе үҙенең үҙенсәлеген, геройҙың характерын сағылдырып өлгөрә. Ҡеүәт һәм нәфислек, физик камиллыҡ һәм рухи матурлыҡ гармонияһы дуэты барлыҡҡа килә. Номер көтөлмәгән сиселеше, трюктың үҙенсәлеге менән айырылып торған. Ғәзизовтарҙың милли колорит менән байытылған номеры цирк өлкәһендәге белгестәрҙең юғары баһаһына лайыҡ була һәм художество-цирк әҫәре булараҡ таныла.
Гүзәл һәм Юнир Ғәзизовтар цирк сәнғәтендә үҙенә күрә берҙән-бер булған бер нисә һауа трюктары авторҙары булып тора. Ҡайһы бер ҙур бейеклектәге трюк комбинациялары страховкалауһыҙ башҡарыла. Улар күп тапҡыр сит илдәрҙә гастролдәрҙә булалар.
1982—1990 йылдарҙа Ю. Х. Ғәзизов, артист эшмәкәрлеге менән бер рәттән, Башҡорт милли цирк коллективының художество етәксеһе һәм директоры була. Юнир Ғәзизов I-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайын үткәреүҙә уның башҡарма директоры булараҡ әүҙем ҡатнаша.
Хәтер
Юнир Ғәзизовтың тыуған яғында, уның вафатынан һуң, Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы административ үҙәге Иҫке Собханғол ауылында уның исеме яңы урамдарҙың береһенә бирелгән.
Яңы Петровка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Яңы Петровка (Новопетровка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 31 кеше. Почта индексы — 453024, ОКАТО коды — 80235825009.
Ғәзизовтар
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ғәзизова Гүзәл Мостафа ҡыҙы — Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы (1982).
Яңы Петровка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәзизовтар
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ғәзизов Юнир Хәсән улы— Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы (1979), Свердловск ҡалаһында уҙғарылған 1-се Бөтә Союз конкурсы лауреаты (1982), Башҡорт АССР-ның халыҡ артисы (1984).
1982 йыл — Иң яҡшы цирк номеры Бөтә Союз конкурсы лауреаттары.
1986 йыл — Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары.
Узвай
Узвай — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирымка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бельтертуюк
Бельтертуюк — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 264 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Яптако-Нурма-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Бельтертуюк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яптако-Нурма-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорбанғәлиев Марат Шамил улы
Ҡорбанғәлиев Марат Шамил улы (26 май 1949 йыл — 9 февраль 2022 йыл) — театр актёры. 1999—2022 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрының рус труппаһы актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2015). Ҡаҙағстандың Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1977).
Биографияһы
Марат Шамил улы Ҡорбанғәлиев 1949 йылдың 26 майында Үзбәк ССР-ы Хатырчи ауылында тыуған. 1971 йылда Ҡазан театр училищеһын тамамлай.
1981—1993 йылдарҙа Ҡаҙағстанда Урал өлкә драма театрында эшләй. 1979 йылдан алып Краснодар край драма театрында эшләй башлай, 1993 йылдан 1999 йылға тиклем — «Старый дом» Новосибирск драма театры актеры. 1999 йылдан алып — Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли Йәштәр театры актёры.
Ижади юлы. Ролдәре
Марат Ҡорбанғәлиев төрлө жанр актёры. Ул тыуҙырған образдар киң һәм психологик күп планлы булыуы менән айырылып тора. Милли Йәштәр театрына эшкә килгәнгә тиклем башҡа театрҙарҙа төп ролдәрҙә уйнай: Урал өлкә драма театрында — Разлюляев («Ярлылыҡ оят түгел» (А. Н. Островский; дебют, 1971), Ҡодар («Ҡуҙый Күрпәс менән Маянһылыу», Ғ. М. Мусрепов), Эдмунд Кин («Кин IV», Г. И. Горин); Краснодар драма театрында — Кенәз Мстиславский («Батша Фёдор Иоаннович», А. К. Толстой), Борис Мякишев («Изгелек эшләргә ашығығыҙ», М. М. Рощин); Новосибирск драма театрында — Пугачёв (С. А. Есениндың «Пугачёв» поэмаһы буйынса спектакль), Утешительный («Уйынсылар», Н. В. Гоголь) . Милли Йәштәр театрында уйнаған ролдәре
Актёр үҙен режиссер юҫығында ла һынап ҡарай: «Маска» Йәш тамашасы театры (Өфө) сәхнәһендә А. Староторскийҙың һәм Л. Титованың «Король һыйыры», С.Беловтың һәм С.Куваевтың «Эт булғым килмәй» һәм башҡа спектаклдәр ҡуя.
Сәхнә ветераны ауырыуҙан һуң 2022 йылдың 9 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы (Мәскәү)
Элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы — Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы. XIX быуат башында Д. Н. Лопухин заказы буйынса архитектор А. Н. Бакарев төҙөгән. Бина артабан бер нисә тапҡыр милексеһен үҙгәртә һәм яңыртып ҡорола. 1835 йылдан 1918 йылға тиклем бинала ҡала мещан училищеһы урнаша, артабан — Тау академияһы. Хәҙерге ваҡытта бинаны МИСиС составында Тау институты биләп тора.
Д. Н. Лопухин йорто
Бина төҙөлгән урында XVIII быуатта татар заяраты булған. 1771 йылда зыярат ябыла, ә зыярат биләмәһен һәм тирә-яғындағы Волынский ерҙәрен граф А.Г. Орлов-Чесменский һатып ала. 1799 йылда биләмәһен ҡәйнеше Д. Н.Лопухинға һата.
Шул уҡ 1799 йылда, Д. Н.Лопухин өсөн усадьба комплексы төҙөлә башлай. А. Н. Бакарев архитектор була. Фасад яғы Калуга урамына ҡараған фигелле ике ҡатлы йорттар бер ҡатлы бина менән тоташҡан. Төҙөлөш эштәре 1803 йылда тамамлана.
1809 йылда Лопухин вафат була һәм йорт уның туғанының ҡыҙы, графиня А. А. Орловой-Чесменскаяға күсә. Ул, үҙ сиратында, йортто Полторацкийҙар ғаиләһенә һата. Яңы милекселәр йортто В. П. Стасов проекты буйынса үҙгәртеп ҡорорға тотоналар. 1812 йылгы Мәскәүҙә янғын ваҡытында бина зыян күрмәгән, әммә һуңыраҡ, 1815 йылда, ағастан төҙөлгән икенсе ҡат барыбер янған. Шуға ҡарамаҫтан, француздарҙы Мәскәүҙән ҡыуып сығарыу хөрмәтенә, 1914 йылда тап ошо йортта Парижды алыу хөрмәтенә тантаналы кисә була.
Ҡала мещан училищеһы бинаһы
1832 йылда Мәскәү сауҙагәрҙәр йәмғиәте Полторацкийҙарҙың барлыҡ биләмәләрен һатып ала. Йортта берни ҡәҙәр ваҡыт сауҙәгәр Андреев бүлеге урынлашҡан була. 1835 йылда усадьбаның төп бинаһы Мәскәү мещандар йәмғиәтенең ирҙәр медицина училищесына күсә. Ремонт эштәре 1836 йылдан 1839 йылға тиклем М. Д. Быковский етәкселегендә алып барыла; йорттоң дөйөм күренеше бөтөнләй үҙгәртелә. Бынан тыш, үҙгәртеп ҡороу ваҡытында көмбәҙле йорт сиркәүе, шулай уҡ ғибәҙәтханаға инеү ишеге эшләнә.
1843 йылда бинала ҡатын-ҡыҙҙыр медицина училищеһы ла эшләй башлай[5]. Уҡыусылар һаны даими рәүештә үҫә, шуға күрә XIX быуаттың икенсе яртыһында бина, архитекторҙар П.С. Кампиони һәм А. С. Каминский етәкселегендә, киңәйтелә һәм реконструкциялана. 1867 йылда училище территорияһы Калуга урамы яғынан суйын ҡоймә менән кәртәлеп алына.
Тау институты бинаһы
Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда мещан училищеһы корпусы Тау академияһына тапшырыла. 1930 йылда академия бер нисә уҡыу йортона тарҡала. Элеккеге мещан училищеһы бинаһында Тау институты урнашан[2]. 1932 йылға тиклем бина өс ҡатлы булһа, ике йылдан фасады үҙгәртелә һәм биш ҡатлы итеп төҙөлә. [4]. Проект менән В. Ф. Кринский һәм А. М. Рухлядев етәкселек итә. Төп инеү порталын һигеҙ таусы статуяһы менән Б. М. Иофан биҙәй. Элекке усадьба флигелдәре шулай уҡ юғары уҡыу йорттарына тапшырыла: һул яғында нефть институты, уҡ яғында ҡорос институты.
Хәҙерге ваҙытта бинала Мәскәү дәүләт тау университеты урынлашҡан, 2014 йылдан бирле Милли тикшеренеү технология университеты эшләй. Бина региональ әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә.
Ярей-Ю (Оло Роговая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ванзеват
Ванзеват — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Белоярск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 412 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628178, ОКАТО коды — 71111915002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Кремнянка
Кремнянка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Парча (Ляль ҡушылдығы)
Парча — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының һул ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәхмүтова Светлана Муса ҡыҙы
Светлана Муса Ҡыҙы Мәхмүтова (28 июнь1960 йыл) — филология фәндәре докторы профессор, Дағстан дәүләт университетының дағстан телдәре кафедраһы мөдире, рутул телендәге «Рутул яңылыҡтары» республика гәзитендә рутул теле бүлеге мөхәррире, Мәскәү дәүләт психология һәм педагогия университетының «Сит телдәр, заманса коммуникациялар һәм идара итеү» институтының «Лингводидактика һәм мәҙәниәт-ара аралашыу» кафедраһы мөдире, ДДУ-ның диссертация советы ағзаһы, «Тел и текст» электрон фәнни журналының баш мөхәррире урынбаҫары, рутул теле буйынса бик күп фәнни хеҙмәттәр авторы   , кириллица нигеҙендә рутул яҙыуына нигеҙ һалыусыларҙың береһе , шағирә, тиҫтәнән ашыу ғилми йыйынтыҡ авторы, «Шишмә» ижади һәм фәнни интеллигенция Ассоциацияһы вице-президенты, интернет шағирҙары Союзы вице-президенты.
Биографияһы
Светлана Муса ҡыҙы Мәхмүтова Дағстан АССР-ының Рутул районы Рутул ауылында тыуған. Мәхмүтова күп кенә талантлы рутул яҙыусыларына әҫәрҙәрен баҫтырып сығарырға ярҙам итә: уларҙы мөхәррирләй, рутул авторҙары тураһында рецензиялар һәм очерктар яҙа, уларға китаптар баҫтырып сығарыуҙа ярҙам итә, уларға инеш һүҙҙәр яҙа.
Фәнни эшмәкәрлеге
Светлана Муса ҡыҙы кириллица нигеҙендә рутул телендә баҫылған әлифба авторы. «Рутул әҙәбиәте» китабын яҙа, ул рутулдарҙың мәҙәниәте һәм әҙәбиәте буйынса дәреслек һәм ҡулланма булып тора. Китап ярҙамында автор Рутул әҙәбиәтенең тарихына һәм хәҙерге торошона мөрәжәғәт итә.