cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илсембәт
Тарихы
1816 йылдың VII ревизияһына ярашлы башҡорттарҙың исемдәрен бирәбеҙ: Зөбәйер Мәүлет улы Дөмәев, 44 йәшлек, улы Мөхәмәтрәхим. Ғөзәир Мәүлетов, 40 йәш, уның улдары Мөхәмәтйән, Мөхәмәтсадиҡ; ҡустыһы Ғәлекәй, 38 йәшлек; ике туған ҡустыһы Нарынбай Әбүбәкиров, 19 йәшлек. Усман Мәүлетов 36 йәшлек, уның улы Баһаутдин; ике туған ҡустыһы Ҡорбанғәле Мостафин. Битекәев Алтынбай (1754—1814), уның балалары Ҡунаҡбай, Дәүләтбай (уның улы Ҡотлобай), Өмөтбай. 46 йәшлек йорт есаулы Бәшир Туҡтамышев, улдары Мөхәмәтрәхим (уның улдары Ғабделнасир, Ғәбделвәли), Мөхәмәткәрим, Дәүләтша, Йыһанша, Мөхәмәтшәриф. Мөхәмәтәмин Әмиров, 28 йәш, улдары Мөхәмәтйән, Шаһимәрҙән, ҡустыһы Мөхәмәтғәли, 25 йәш. Ҡумыр Тляпов, 59 йәш, уның улдары Хөсәйен (уның улы Ғилман), Ғәбиҙулла. Ғүмәр Тляпов, 54 йәш, уның балалары Ниғмәтулла, Фәйзулла, Салауат, Кәлимулла. Ҡорбанғол Муллағолов (1765—1816), улы Хисаметдин, 30 йәш (уның улдары Нәҙерша, Фәтҡулла). Мәһәҙей Ҡарағолов, 76 йәш. Рәхмәтулла Рахманғолов, 46 йәш; ҡустыһы Хәмиҙулла, 30 йәш (уның улы Хисмәтулла).
Улар араһында аҫабалар ҙа (Мәүлетовтар) һәм керҙәштәр ҙә (Битикеевтар) була. 1832 йылдағы ер тураһындағы законға ярашлы, башҡорттар улустарына ҡайтып, һәр ир-ат өсөн 40-60 дисәтинә ер участкаһын талап итә алған. Әммә Илсембәт ҡыпсаҡтары «беҙҙең был ергә ҡарауыбыҙ тураһында бер ниндәй ҙә дәлил юҡ, беҙ унда күсенергә йыйынмайбыҙ, ә әлеге урында ҡалырға теләйбеҙ» тип белдерәләр, һәм тамғаларын ҡуялар — бөтәһенеке лә Л. Аҫаба-башҡорттарҙың тамғаһы икенсе төрлө була — сүмес.
1798 йылдың 10 мартындағы керҙәшлек килешеүе хатына ярашлы, Илсембәт ауылы ҡыр-йыландары был ауылға Минзәлә өйәҙе Мушуға ауылынан типтәрҙәр Яхъя һәм Яҡшығол Туҡтағоловтарға үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен файҙаланыр өсөн инергә рөхсәт итә, «әгәр ҙә улар ҡондоҙ, кеш һәм солоҡ тапһалар, беҙҙең, башҡорттар менән, икегә бүлергә». Типтәрҙәр ҡабул иткән өсөн бер тапҡыр бирелә торған 20 һум күләмендә аҡса түләй, шулай уҡ уларға ихатанан йыл һайын 10-ар тин аҡса түләргә һәм «уларҙың юлдарын, күперҙәрен төҙәтергә һәм башҡа донъяуи ауырлыҡтарҙы башҡарырға» үҙ өҫтөнә алалар. 1808 йылдың 8 декабрендәге килешеүгә ярашлы, Илсебәт ауылында йәшәүсе Ғөзәир Мәүлетов 10 татарҙы (3 ихатанан) ауылға индергән. Улар араһында Әбделмән менән Ҡорбанғәле Әбделкәримовтар, Ибраһим Яҡупов, Төхватулла Әбдрәшитов була.
Һәм, ниһайәт, хеҙмәле татарҙар Фәйзулла Мәсәғүтов һәм уның улы Ғибатулла Фәйзуллин 1811 йылдың 11 февралендәге керҙәшлек килешеүе хаты буйынса аҫабаларға йылына ихатанан 10-ар тин түләү шарты менән индереләләр. Улар Бөгөлмә өйәҙенең Миңлеғол ауылынан сыҡҡандар.
1920 йылда 229 ихатала 578 ир-ат, 609 ҡатын-ҡыҙ типтәр һәм татар йәшәй тип күрһәтелә. Был һуңғы халыҡ иҫәбен алыу ысынбарлыҡты сағылдырмай: башҡорттар төшөп ҡала. Бынан тыш, улар типтәрҙәр араһында ла була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр — башҡорттар (53 %), татарҙар (44 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Шнаево
Шнаево — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/677 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы
Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы (1913 йыл Бөрйән районы Яңы Монасип ауылы - 1 февраль 1945 йыл, Германия, Зеяпотен ауылы ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, старшина, орудие командиры.
Биографияһы
Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы 1913 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Монасип ауылында тыуған. 1939-1940 йылдарҙағы Совет-фин һуғышында, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 46-сы истребитель-танкҡа ҡаршы артиллерия полкында орудие командиры булып хеҙмәт итә. 1945 йылдың 1 февралендә Көньяҡ Пруссияның Зеяпотен тигән ауылы янындағы бәрелештә һәләк була. Зеяпотен ауылында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы һуғыштағы батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Һылыуҡайҙар (хикәйә)
Һылыуҡайҙар — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1888 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Новое время» журналының 4513-сө һанында 1888 йылдың 21 сентябрендә Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.
Баҫмалар
Антон Павлович Чеховтың «Һылыуҡайҙар» хикәйәһе 1888 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Новое время» журналының 4513-сө һанында 1888 йылдың 21 сентябрендә Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға. 1894 йылда хикәйә «Между прочим» тигән йыйынтыҡҡа, һуңғараҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән А. П. Чеховтың әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә.
Йыйынтыҡ өсөн Чехов хикәйәһен, әрмән ҡыҙын әрләгән киҫәкте төшөрөп ҡалдырып, ҡыҫҡартып яҙа.
Хикәйәнең нигеҙендә Чеховтың әрмән ауылы Большие Салы аша уҙып барғандағы тәьҫораттары ята.
Чехов тере саҡта хикәйә немец теленә тәржем ителә.
Тәнҡит
Хикәйәне яҙыусының замандаш тәнҡитселәре баһалап үтә. Тәнҡитсе А. С. Лазарев : «Теле һәм күңелгә ятышлы һүрәтләүе буйынса бик матур әйбер. Психологик һыҙаты — һылыуҡайҙарҙы күргәндән һуң тыуған уйға ҡалыу — бик дөрөҫ күреп ҡалынған».
В. Альбов «Красавицы» хикәйәһен «бер кемгә лә кәрәк булмаған һәм бер кем тарафынан да маҡтап йырланмаған, уның янынан битарафһыҙ үтеп кителгән һәм шунлыҡтан һәләк булыусы, тормошта урыны булмаған идеалды йәшерен, тәрән һағыныу, тормоштағы йәшерен матурлыҡты һағыныу ишетелгән» әҫәрҙәрҙең береһе тип һанай.
Сюжет
Ике киҫәктән торған «Һылыуҡайҙар» хикәйәһендә бәйән итеү беренсе затта алып барыла. Шулай итеп, бер заман йәй көнө, гимназист сағында, автор ҡартатаһы менән аттарҙа Дондағы Ростовҡа китеп бара. Юлдағы Бахчи-Салах тигән әрмән ауылында улар ҡартатаһының танышы булған бай әрмәндә туҡтай. Ҡартатаһы әрмән менән һарыҡтар, мал көтөү, донъя-әхүәлдәре тураһында һөйләшә, ә малай тынсыулыҡтан, эҫенән һәм күңелһеҙлектән «даланы, ҡояшты, себендәрҙе күрә алмауҙан интегә…». Һүҙ барышында хеҙмәтсе һауыт-һаба ҡуйылған батмус һәм самауыр килтереп ҡуя, ә әрмән: «Машя! Беҙгә сәй ҡойорға кил! Һин ҡайҙа? Машя!»-тип саҡыра.
Бүлмәгә уның ун алты йәштәр самаһындағы ҡыҙы килеп инә. Уның өҫтөндә ситса күлдәк, аҡ яулыҡ. Самауыр артында сәй эскәндә автор ҡыҙҙың битенә күҙ һирпеп ала һәм уға шул арала тынсыулыҡты һәм эҫене өрөп юҡҡа сығарған ел килеп бәрелгәндәй тойола. Ҡыҙҙың бите уға шул тиклем һоҡландырғыс һәм быға тиклем ул осратҡан кешеләрҙең битенән шул тиклем айырылып торған, «уға төштәрендә генә ингән» иң матур бит булып күренә.
Чехов Машаның тышҡы матурлығын тәфсирләп яҙа, уның «бит һыҙаттары шул тиклем дөрөҫ, … сәстәре, күҙҙәре, танауы, ауыҙы, муйыны, түше һәм йәш тәненең бар хәрәкәттәре тәбиғәттең бер генә һыҙыҡҡа ла яңылышмаған бер бөтөн гармониялы аккордҡа әйләнә».
Сәй менән һыйланғандан һуң, ҡартатаһы йоҡлап китә, ә малай, өйҙән сығып, Машаның хәстәрлекле йөҙ менән ихатала шәп-шәп атлап йөрөүен күҙәтә. Ҡыҙ артынан ҡарап өлгөрөр өсөн, ул башын тиҙ-тиҙ генә борғолап ултыра.
Хикәйәнең икенсе киҫәгендә автор студент сағында яҙ көнө тимер юл буйлап көньяҡҡа китеп барғаны тураһында бәйән итә. Бер станцияла ул, вагондан сығып, платформа буйынса йөрөп ята. Шунда йөрөгән пассажирҙар араһында ул 17-18 йәштәр самаһындағы, урыҫ кейеме кейгән йәш ҡыҙҙы күреп ҡала. Был ҡыҙ бик һылыу була. Уның һылыулығының сере «кескәй генә нәзәкәтле хәрәкәттәренән, йылмауынан, бит күренештәренең үҙгәреп тороуынан, кешеләргә бик тиҙ генә күҙ ташлап алыуынан ғибәрәт була». Автор элек әрмән ауылында кисергән тойғоларын иҫенә төшөрә. Уның һылыуҡай янынан тынсыу вагонға бер генә лә ингеһе килмәй. Поезд урынынан ҡуҙғалғас, был һылыуҡай күҙҙәре менән генә поезды оҙата һәм баҡсаға йүгереп инеп ҡаса.
Нюр
Нюр — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Косьва (Широковск һыу һаклығысы) йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Янтал
Янтал — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карагай йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Приют районы
Ул БАССР-ҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашып, төньяҡтан һәм төньяҡ-көнсығыштан Бәләбәй районы, көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан Бишбүләк районы, көнбайыштан Татар АССР-ы менән сиктәш була. Майҙаны — 1542 кв. км. Район үҙәге — Приют ауылы. Районда 19 ауыл советы, 172 тораҡ пункты була.
Халҡы — 37,2 мең кеше (1930), күпселек урыҫтар. Иҡтисадтың нигеҙен сусҡасылыҡҡа, иген культуралары үҫтереүгә махсуслашҡан ауыл хужалығы тәшкил итә. 34 колхоз, «Спартак» совхозы, тирмән һәм элеваторы булған.
42 дөйөм белем биреү мәктәбе, район үҙәк дауаханаһы, мәҙәниәт йорто булған. «Знамя Коммуны» гәзите баҫылған (Коммуна байрағы).
1932 йылдың 20 февралендә Бөтә Рәсәй башҡарма комитеты ҡарары менән бөтөрөлә, төп территорияһы Бәләбәй районы составына тапшырыла. Шул уҡ ваҡытта Приют, Яңы Шах, Иҫәкәй ауыл советтары һәм Знаменка ауыл советының Ҡаракүл, Тарасовка тораҡ пункттары, Тарҡаҙы ауыл советының Байков тораҡ пункты Бишбүләк районы составына индерелә. 1935 йылдың ғинуарында улар БАССР-ҙың яңы ойошторолған Йәрмәкәй районына тапшырыла.
Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы
Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы (27 июнь 1833 йыл — 5 ноябрь 1912 йыл) — табип.
Биографияһы
1833 йылдың 27 июнендә Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Аллағыуат ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ҡалаһы составында) тыуған. Сығышы менән Батыршиндар дворян нәҫеленән.
1857 йылда Башҡорт ғәскәренең табибы итеп тәғәйенләнә.
1858—1859 йылдарҙа Хиуа ханлығы һәм Бохара әмирлегенә ебәрелгән миссия составында була.
1869 йылдың 18 майынан Ташкентта ҡала һәм төрмә табибы вазифаһын үтәй. А. И. Добромыслов яҙыуынса, Мөхәмәтҡунафи Батыршин урындағы халыҡты медицина ярҙамы менән ҡулланырға, ҡара сәсәк сиренә ҡаршы прививка яһауҙы ойошторған (1875 йылда — 1000 ашыу, 1876 йылда — 766, 1877 йылда — 1468 балаға привика яһалған).
1892 йылдың 12 октябрендә үҙ теләге буйынса Ташкент ҡала табибы вазифаһын ҡалдыра. 1897 йылда төрмә табибы вазифаһынан ҡалдырып отставкаға китә.
Ғаиләһе
Атаһы — Әлүк Батыршин, ағалары һәм ҡустылары — Искәндәр, Сөләймән, Ибраһим, Йыһангир.
Уругвай
Төньяҡтан Бразилия, көнбайыштан — с Аргентина менән сиктәш, көнсығыштан Атлантик океан.
Ҡоро ер сиге 1564 км, диңгеҙ сиге — 660 км.
БМО, МЕРКОСУР, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы. Унитар дәүләт, президент республикаһы.
Баш ҡалаһы — Монтевидео ҡалаһы. Уругвай Чили, Коста-Рика һәм Панама менән бер рәттән (Кариб төбәгенең ҡайһы бер утрау-дәүләттәренән тыш) Латин Америкаһында иң демократик, коррупцияға бирелмәгән, хәүефһеҙ һәм бай илдәрҙең береһе һанала. Шулай уҡ ул бер енесле никахтар, законлаштырылған каннабис, фәхишәлек һәм аборттар кеүек шәхес азатлыҡтары булған илдәргә лә ҡарай. Ил донъя демократия рейтингында 13-сө урында (Канада һәм Люксембург араһында) тора.
Этимология
Илдең рәсми атамаһы — «Уругвайҙың Көнсығыш Республикаһы». Башта хәҙерге Уругвай территорияһы Испанияның Ла-Плата губернаһы составына инә, 1815 йылға тиклем «Көнсығыш яр буйы» һәм унан һуң «Көнсығыш провинцияһы» тип аталған айырым провинция булып тора. 1828 йылда был провинция бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә, ә ике йылдан һуң «Уругвайҙың Көнсығыш Республикаһы» исемен ала. Ил исеменең һуңғы һүҙе — гидроним, индей (тупи телдәре) сығышлы шул уҡ исемдәге йылға атамаһынан алынған. Унда «гуай»ҙың бер өлөшө «йылға» тигәнде аңлата, ә «Ура» — гуарани телендәге бер нисә төр ҡоштоң дөйөм атамаһы. Бер нисә автор уны «һуйыр әтәсе» тип атай.
Тарихы
Урагвай территорияһын испандар баҫып алғанға тиклем унда чарруа индейцтар ҡәбиләһе йәшәй. XVI быуатта (1515 йылдан) испандар баҫып ала башлай.
Милли-азатлыҡ көрәше башланғас, Уругвай халҡы, айырыуса гаучо, Испаниянан, шулай уҡ Буэнос-Айрестан, шулай уҡ Бразилиянан баҫып ингән португал ғәскәрҙәренән бойондороҡһоҙлоҡ өсөн Хосе Хервасио Артигастың революцион көрәшен хуплай.
Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1825 йылда, Көньяҡ Американың Берләшкән провинциялары ярҙамында Хуан Антонио Лавальеха етәкселегендәге Көнсығыш провинцияһының элекке партизандары төркөмө (Утыҙ өс Ориенталес булараҡ билдәле) Бразилия империяһына ҡаршы көрәш алып барған саҡта иғлан ителә.
1830 йылда илдең беренсе Конституцияһы ҡабул ителә.
Сәйәси структура
Уругвай — республика. Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — президент, уны халыҡ 5 йыллыҡ мөҙҙәткә һайлай (икенсе мөҙҙәткә һайлау рөхсәт ителмәй).
2020 йылда ил президенты итеп Луис Альберто Лакалье Поу һайлана.
Парламент
Парламент — ике палаталы Генераль ассамблея.
Юғары палата — Сенат (30 урын). Депутаттар пропорциональ система буйынса һайлана.
Түбәнге палата — Вәкилдәр палатаһы (99 урын). Депутаттар пропорциональ система буйынса һайлана, бында Уругвайҙың һәр департаменты палатала кәмендә 2 ағзанан торорға тейеш.
Генераль ассамблея депутаттарының вәкәләттәре мөҙҙәте — 5 йыл.
Төп сәйәси фирҡәләр
2014 йылдың октябрендә һайлауҙарҙан һуң парламент составы :
Киң фронт составына 7 партия, шул иҫәптән Уругвай Коммунистар партияһы, Уругвай Социалистик партияһы һәм Халыҡ еңеүе партияһы инә.
Географияһы
Атлантик океан һыуҙары менән йыуыла. Убалы биләмәләр көньяҡҡа табан аргентин пампаһының дауамы булған уйпатлыҡтар менән алмашына.
Уругвай ярҙары уйпат, тигеҙ, ҡултыҡ тибында.
Иң бейек нөктә — Катедраль тауы (Cerro Catedral) 514 м.
Ундан ашыу утрау, уларҙың күбеһе ҡурсаулыҡ һәм курорттар булып тора.
Климаты
Климаты субтропик. Июлдә уртаса температура 10 — 12, ғинуарҙа 22 — 24 градус. Көньяҡтан иҫкән елдәр, «памперо», бәреп ингәндә, төндә ҡыҫҡа ваҡытлы температураның −5 градусҡа тиклем түбәнәйеүе күҙәтелә, бындай осраҡтарҙа ҡырау төшөүе ихтимал.
Яуым-төшөм йыл дауамында көньяҡта һәм эске райондарҙа 1000 миллиметрҙан, төньяҡта һәм ҡалҡыулыҡтарҙа 1200 миллиметрға тиклем яуа.
Иҡтисады
Уругвай — Латин Америкаһының иҡтисади яҡтан алға киткән илдәренең береһе. 2019 йылда йән башына эске тулайым продукт — 22,4 мең доллар (Латин Америкаһында 2-се урын, донъяла 60-сы урын).
Уругвай иҡтисады малсылыҡ продукттарын экспортлауға, аҙыраҡ кимәлдә — ауыл хужалығына һәм балыҡсылыҡҡа йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта эшселәрҙең 9 проценты ауыл хужалығында, 15 проценты сәнәғәттә, 76 проценты хеҙмәтләндереү өлкәһендә эшләй. Һуңғы ваҡытта иҡтисадта туризм һәм банк эше мөһим урын алып тора.
Предприятиеларҙың яҡынса 75 проценты баш ҡалала, Монтевидео ҡалаһында тупланған.
Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәренә ярашлы, Уругвай юғары килемле илдәр категорияһына инә.
Уругвайҙа минималь эш хаҡы Латин Америкаһында иң юғарыларҙың береһе булып тора. Минималь эш хаҡы 2017 йылдың 1 ғинуарынан номиналь сағылышта 10 процентҡа һәм 2018 йылдың 1 ғинуарынан 9,5 процентҡа артҡан һәм 13430 $U (416,06 АҠШ доллары) тәшкил итә. 2019 йылдың 1 ғинуарында — $U 15 000 ($461,70) һәм 16300 ($504,97) $U. Минималь эш хаҡы 2005 йылдан алып 55,5 процентҡа арта. 2020 йылдың 1 ғинуарынан хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме 4438.47 доллар тәшкил итә. 2021 йылдың 1 ғинуарынан — 17930 $U ($423,51). 2021 йылдың 1 ғинуарына Уругвайҙа минималь эш хаҡы Чилиҙан (326500 песо ($463,58) һәм Латин Америкаһында өсөнсө урында тора. Коста-Рика һәм Чилиҙан һуң (Коста-Рикала → 317915,58 ($519,51), Чилиҙа 326500 песо ($463,58))        . 2022 йылдың 1 ғинуарынан минималь эш хаҡы 19364 $U ($434,14).
Коррупция
thumb|100px|Халыҡ-ара йәмәғәт ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылда донъяның төрлө илдәрендә коррупция индексы 2021 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Уругвай, Коррупция индексы буйынса, Латин Америкаһы илдәре араһында иң түбән коррупция кимәленә эйә һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренән саҡ ҡына ҡалышып, донъяла 22-се урынды биләй һәм Франциянан бер урынға ҡалыша.
Тышҡы сауҙа
Уругвайҙың тышҡы сауҙа күләме 2017 йылда экспорт буйынса 8,85 миллиард доллар һәм импорт буйынса 9,7 миллиард доллар, тышҡы сауҙаның кире сальдоһы 867 миллион доллар тип баһалана.
Төп экспорт тауарҙары: туңдырылған һәм эшкәртелгән һыйыр ите (17,5 %), ҡағыҙ һәм целлюлоза изделиелары (16 %), соя (7,6 %), дөгө (5,3 %). Дөйөм алғанда, экспортта аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы тауарҙары, химия продукцияһы өҫтөнлөк итә. Экспорт буйынса төп сауҙа партнерҙары: Ҡытай (2,02 миллиард доллар), Бразилия (1,32 миллиард доллар), Нидерландтар (492 миллион доллар), АҠШ (474 млн доллар) һәм Аргентина (452 миллион доллар).
Төп импорт тауарҙары: нефть һәм нефть продукттары (16 %), сәнәғәт һәм көнкүреш техникаһы, ҡорамалдар һәм электроника (17 %), автомобилдәр (4,3 %), шулай уҡ химик изделиелар, шул иҫәптән дарыуҙар һәм пестицидтар, ҡулланыу тауарҙары һәм төҙөлөш материалдары. Импорт буйынса төп сауҙа партнерҙары: Бразилия (2,45 миллиард доллар), Ҡытай (1,71 миллиард доллар), Аргентина (1,18 миллиард доллар), Америка Ҡушма Штаттары (975 миллион доллар) һәм Мексика (231 миллион доллар).
Сәнәғәте
Төп сәнәғәт тармаҡтары:
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы ерҙәре илдең яҡынса 9/10 территорияһын биләй, шуларҙың яҡынса 14 миллион гектары — көтөүлектәр.
Экспорт йүнәлеше буйынса малсылыҡ (эре мөгөҙлө мал һәм һарыҡ үрсетеү) үҫешкән. Төп культуралары — бойҙай, дөгө, шәкәр ҡамышы, кукуруз, майлы етен, көнбағыш, мал аҙығы үләндәре. Шулай уҡ йөҙөм һәм цитруслылар үҫтерелә.
2014 йылда марихуана етештереү һәм ҡулланыу рөхсәт ителә.
Энергетика
Электр энергияһының 95,6 проценты ГЭС-та етештерелә, ҡалғандары — йылылыҡ электр станцияһында.
Транспорт
Тимер юлдарҙың оҙонлоғо 2835 км (шуның 1570 км файҙаланыуҙа, тепловоз тартыуы ҡулланыла, колея киңлеге 1435 мм), шоссе юлдары 10 000 км яҡын.
Илдең төп аэропорты — Карраско.
Тышҡы сәйәсәте
төп мәҡәлә: Уругвайҙың тышҡы сәйәсәте
СССР
1933 йылда Уругвай СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра.
Украина
2018 йылдың 27 декабрендә Украинаның Министрҙар Кабинеты Уругвай Көнсығыш Республикаһы хөкүмәте менән виза талаптарын үҙ-ара бөтөрөү тураһында килешеүҙе раҫлай.
Рәсәй
2011 йылдың 26 сентябрендә Нью-Йоркта Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһының 66-сы сессияһы сиктәрендә Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре министры Сергей Лавров Уругвай Көнсығыш Республикаһының сит ил эштәре министры Л. Альмагро менән осраша. Министрҙар Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте менән Уругвай Республикаһы Хөкүмәте араһында ике ил граждандарының үҙ-ара сәфәрендә виза формаллегенән баш тартыу шарттары тураһында Килешеүгә ҡул ҡуя.
Административ бүленеше
Уругвай 19 департаментҡа бүленә, улар, үҙ сиратында, муниципалитеттарға бүленә. Түбәндәге таблицала Уругвай департаменттары испан телендә яҙылған тәртиптә күрһәтелгән::
Халҡы
Халыҡ һаны 3,5 млн кеше тәшкил итә (2010 йылдың июле баһаһы).
Йыллыҡ үҫеш 0,4 % тәшкил итә (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 1,9 бала).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — ирҙәр өсөн — 73 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарға — 80 йәш.
Ҡала халҡы 92 % тәшкил итә (2008 йылда).
Грамоталылыҡ кимәле — 98 % (2003 йыл баһаһы).
Телдәре — испан (рәсми), Бразилия сигендә — испан һәм португал телдәре ҡатышмаһы нигеҙендәге диалект. Инглиз телен белеү кимәле, рейтингка ярашлы, уртаса (Индекс: 51,63).
Дине
Конфессия составы :
Музыка
Эктор Тосар
Херардо Родригес
Әҙәбиәте
Ҡра: Уругвай әҙәбиәте
Милли байрамдары
19 апрель — Экспедиция көнө
18 май — Монтевидео янындағы Лас-Пьедрас һуғышы
19 июнь — Хосе Артигастың тыуған көнө
16 июль — Футбол буйынса донъя чемпионатында Еңеү көнө
18 июль — Конституция көнө
25 август — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө
Спорт
Футбол — Уругвайҙа иң популяр спорт төрө. Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы беренсе донъя чемпионаты еңеүсеһе була. 1950 йылда Бразилияла яңы асылған «Маракана» стадионында финалда хужаларҙы еңеп, икенсе тапҡыр донъя чемпионы титулын яулай. 1924 һәм 1928 йылдарҙа Олимпия уйындарында еңеү. яулай. Команда футбол буйынса Америка кубогында 15 тапҡыр еңеү яулай. Йыйылма команда тарихында иң яҡшы бомбардир — Луис Суарес. Хосе Андраде «Ҡара ынйы» тип йөрөтәләр, ул — 1930 йылда донъя чемпионы, 1924 һәм 1928 йылдарҙа ике тапҡыр Олимпия уйындары чемпионы.
Кусца
Кусца — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шняева
Шняева — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новгород һәм уның тирә-яғы һәйкәлдәре
Новгород һәм тирә-яғы тарихи һәйкәлдәре- (ингл. Historic Monuments of Novgorod and Surroundings) — дөйөмләштерелгән исеме, уның менән  ЮНЕСКО 1992 йылда  исемлегенә Новгород ҡалаһының урта быуат архитектура мираҫын Бөтә донъя мираҫы  исемлегенә индерә (1999 йылдан — Бөйөк Новгород): 2009 йылдың 1 апрелендә Рәсәй Үҙәк банкы Бөйөк Новгород һәм ҡала  яны тарихи һәйкәлдәре  һүрәтләнгән коллекцион һәм инвестицион әһәмиәттәге ҡиммәтле  металдарҙан иҫтәлекле тәңкәләр сығара. Тәңкәләр «Рәсәй ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя  мәҙәни  мираҫында» серияһында сыға һәм Бөйөк Новгородтың 1150- йыллығына арнала.
{|width=100% class="standard collapsible collapsed" style="text-align: center"
Тарихы
IX һәм XV быуаттар араһһында Новгород урта быуат Русь дәүләтенең иң ҙур ҡалаларының береһе була. Ул «варягтарҙан гректарга сауҙа юлы»нда ята һәм хәҙерге Төньяк-Көнбайыш Рустең ҙур өлөшөн үҙ эсенә алған Новгород Республикаһының үҙәге була. XII быуаттан унда ҡарарҙы ҡала халкы йыйылыш ҡабул итә һәм кенәз һайлай. Айырым алғанда, Новгородта XIV быуатта сиркәү төзөлөшө әүҙем дауам итә. Новгород архиепискобы резиденцияһы мөһим мәҙәни үҙәк булып торған. Иң боронғо урыҫ ҡулъяҙмалары Новгородта XI быуатта яҙылған. Рус таш архитектураһы һәм рус рәсем сәнғәте Новгород һәм Псковта барлыҡҡа килгән. Урта быуат рус рәссамдарының иң күренеклеләренең береһе Феофан Грек Новгородта әүҙем эшләгән. Новгород архитектура мәктәбенең формалашыуы XI быуат урталарына, Новгородтағы София соборы төҙөлөшө ваҡытына ҡарай. Был һәйкәлдә үк Новгород архитектураһының айырым үҙенсәлектәре — монументаллек, артыҡ декоративлыҡ булмау сһиҙелә. Новгородтың сәйәси бүленеш осорондағы ғибәҙәтханалары ҙур күләмле булмай, әммә уларҙа әлеге архитектура мәктәбенең төп сифаттары һаҡлана. XII быуат аҙағында Синичий тауында Петр һәм Павел сиркәүе (1185), Мячинда Фома ышанысы сиркәүе (1195) төҙөлә. XII быуатта мәктәп үҫешен тамамлаған иҫтәлекле һәйкәл булып Нередицтағы Спас сиркәүе (1198) тора. Бер миҙгел эсендә Новгород кенәзе Ярослав Владимирович ҡаршында төҙөлә. Новгород архитектураһының сәскә атыуы XIV быуаттың икенсе яртыһында, Новгород Республикаһының максималь ҡеүәте осоронда була. Был осор архитектураһының иң юғары эталоны булып, Новгородтағы Федор Стратилат сиркәүе тора. Сиркәү бинаһы - кубик типтағы бина. Фасадтың ҡайһы бер ерҙәрен элек фрескалар менән биҙәгәндәр.
Технология тарихы
Технология тарихы — технологияларҙың үҫеш тарихы, йәки кеше эшмәкәрлегенең төрлө тармаҡтарында ҡулланылыусы ысулдар, процестар һәм материалдарҙы камиллаштырыу тарихы, шулай уҡ  техник етештереү ысулдарына фәнни тасуирлама биреү тарихы.
Тарихы
XVIII быуат аҙағында техника тураһындағы белемдәр араһында ҡәҙимге һүрәтләү тармағы һәм яңы тыуып килгән тармаҡ айырыла башлай, яңыһын  «технология» тип атайҙар. Иоганн Бекман (1739—1811) фәнни ҡулланылышҡа «технология» терминын индерә,  Германиялағы  Гёттинген университетында 1772 йылдан башлап үҙе алып барған ғилми дисциплинаны ул шулай тип атай. 1777 йылда ул «Технологияға инеш» тигән хеҙмәтен нәшер итә, унда былай тип яҙа: «Уйлап табыуҙарға, уларҙың оҫталамаларҙа һәм кәсептәрҙә үҫешенә һәм уңышына күҙәтеү техник сәнғәттәрҙең  тарихы тип аталырға мөмкин; бөтә төр хеҙмәттәрҙе уларҙың эҙемтәләре һәм сәбәптәре менән бергә методик һәм тулы итеп  аңлатҡан технология күпкә ҙур күренеш булып тора». «Уйлап табыуҙар тарихы буйынса очерктар» (1780—1805) тигән хеҙмәтендә ул был төшөнсәне артабан үҫтерә.
1822 йылда академик В. М. Севергин технологияның 10 бүлеген айыра :
Заман технологиялары фәнни-техник прогресс ҡаҙаныштарына нигеҙләнә һәм  продукт етештереүгә йүнәлеш тота: матди  технология  — матди продукт, мәғлүмәт технологияһы (МТ)   мәғлүмәт продукты сығара. Технология — шулай уҡ етештереү ысулдарын һәм ҡорамалдарын эшләүсе һәм камиллаштырыусы фәнни  дисциплина. Көнкүрештә етештереү процестарын һүрәтләүҙе, уларҙы үтәү буйынса ҡулланмаларҙы,  технологик талаптарҙы һ.б. технология тип йөрөтәләр. Технология йәки технологик процесс тип  йыш ҡына етештереү процесы нигеҙен тәшкил иткән  сығарыу, ташыу һәм  эшкәртеү  операцияларын да атайҙар. Производствола техник контроль дә технология өлөшө булып тора. Технологияларҙы эшләү менән технологтар, инженерҙар, конструкторҙар, программистар һәм тейешле өлкәләрҙәге башҡа белгестәр шөғөлләнә.
Оҫталыҡтан технологиға күсеү мәле хәҙерге кешелек   цивилизацияһын  барлыҡҡа килтергән, уның артабанғы үҫешенә һәм камиллашыуына мөмкинлек биргән.
Ваҡыт үтеү менән технологиялар үҙгәрә, ҡасандыр технология ябай таһыллыҡты күҙҙә тотһа, хәҙерге заманда —  йыш ҡына ҡиммәтле тикшеренеүҙәр юлы менән алынған  ҡатмарлы  ноу-хау белемдәр йыйылмаһы.
Юғары технологиялар — замандың иң камил технологиялары.
Леся Украинка
Леся Украинка (Леся Украiнка; хәҙерге исеме Лариса Петровна Косач-Квiтка, Лариса Петровна Косач-Квiтка; <abbr title="по юлианскому календарю" contenteditable="false">13 февраль көндө ( 25 февраль ) 1871, Новоград-Волынский — <abbr title="по юлианскому календарю" contenteditable="false">19 июлендә ( 1 август ) 1913, Сурами) — украин шағиры һәм яҙыусыһы, тәржемәсе, мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Төрлө жанрҙарҙа: поэзия, лирика, эпос, драма, проза, публицистика яҙа. Шулай уҡ фольклор өлкәһендә эшләй (220 халыҡ көйө уның тауышында яҙылған) һәм украин милли хәрәкәтендә актив ҡатнаша.
Хәҙерге украиндар уны Тарас Шевченко һәм Богдан Хмельницкий менән бер рәттән иң күренекле милләттәштәре рәтендә атай.
Сығышы
Лариса Петровна Косач (Леся Украинка) 1871 йылдың 13 (25) февралендә Новоград-Волынский ҡалаһында православие динендәге украин казактары старшинаһы тоҡомондағы дворяндар ғаиләһендә тыуа.
Атаһы, Косач Петр Антонович (1841—1909) — Чернигов губернаһы дворяндарынан; юрист, йәмәғәт эшмәкәре, чиновник. Хеҙмәт карьераһын коллежск секретары чинынан башлай; 1901 йылда «уңыштары өсөн» действительный статский советник итеп күсерелә. 1897 йылда — Ковельск өйәҙе дворяндары башлығы. Алпауыт. Әҙәбиәтте һәм һынлы сәнғәтте бик ярата. Косачтар йортонда бик йыш яҙыусылар, рәссамдар һәм музыканттар йыйылып, кисәләр һәм өй концерттары ойошторола.
Ағаһы (әсәһенең ағаһы), Драгоманов Михаил Петрович, — тоҡомло дворян; танылған публицист, әҙәбиәт белгесе, фольклорсы, йәмәғәт эшмәкәре, ғалим — Киев универститетының приват-доценты, һуңынан София университеты (Болгария) профессоры. Оҙайлы ваҡыт сит илдәрҙә йәшәгән (Францияла һәм Болгарияла), Иван Франко менән хеҙмәттәшлек иткән. Һеңлеһенең ҡыҙында үҙенең социалистик инаныуҙар, ватанға хеҙмәт итеү ҡараштарын формалаштырыуҙа роле бик ҙур. Уның ярҙамы менән Леся (Ларисаны ғаиләлә шулай атап йөрөтәләр) бер нисә сит телде яҡшы итеп өйрәнә, был уға донъя әҙәбиәтенең классик әҫәрҙәре менән киңерәк танышыу мөмкинлеген бирә. .
Иртә бала сағы
Леся һәм уның өлкән ағаһы Михаил (уларҙы айырылмаҫ булғандары өсөн ғаиләлә йыш ҡына уртаҡ исем менән Мишелосие тип атап йөрөтәләр) шәхси-уҡытыусыларҙа белем ала. 4 йәшендә Леся уҡырға өйрәнә. 1876 йылдың ғинуарында Ольга Косач балалары Михаил һәм Лариса менән Киевҡа, Михаил Драгоманов сит илгә китер алдынан, уның менән хушлашырға килә. Шул уҡ йылдың йәйендә О. П. Косач Леся һәм Михаил менән Жаборица (хәҙер — Барановка ауылының көньяҡ-көнсығыш өлөшө) ауылында ял итә. Бында Леся беренсе тапҡыр әсәһенән мавка тураһында ишетә һәм украин халыҡ фольклоры менән таныша. Ул, балалары менән бергә өйҙән-өйгә йөрөп, үҙ коллекцияһына төрлө йырҙар һәм нағыш өлгөләре йыя.
Бала сағы
1878 йылда Лесяның ата-әсәһе Парижға бөөтн донъя күргәҙмәһенә бара һәм унда М. П. Драгоманов менән осраша. Был ваҡытта балаларҙы тәрбиәләргә Лесяның атаһының һеңлеһе Елена Антоновна Косач килгән була. «Еля апай» менән дуҫлыҡ шағирәнең тормошонда һәм ижадында билдәле бер эҙ ҡалдыра. Шул уҡ йылдың 7 (19) ноябрендә Эске эштәр министрлығы бойороҙо менән Петр Антонович Косачты Луцкка эшкә күсерәләр. Киләһе 1879 йылда ул Колодежно ауылында (хәҙерге Волынск өлкәһе Ковельск районы (Украина) усадьба менән бергә 471,44 дисәтинә (50 га самаһы) ер ала
1880 йылдың йәйендә Александра Антоновна Косач-Шимановская, Лесяның апаһы, ире Борис Шимановскийҙы ҡулға алып Себергә һөрөүгә бәйле, ике улы менән Луцкка күсенеп, Косачтар ғаиләһендә йәшәй башлай. «Саша апай» — Лесяның беренсе музыка уҡытыусыһы. Уға ҡарата Леся ғүмер буйына күңелендә рәхмәт тойғоларын йөрөтә.
Шул уҡ йылда О. П. Косач балаларын Киевҡа, шәзси уҡытыусыларҙа белем алыуға алып бара. Унда Михаил менән Леся ир-аттар гимназияһы программаһы буйынса белем ала; Леся Лысенко Николай Витальевичтың ҡатынынан — Ольга Александровна О’Коннорҙан фортепиано дәрестәре ала.
Атарша
Атарша (Атарша) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Атарша ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 375 кеше. Почта индексы — 452572, ОКАТО коды — 80210802001.
Географик урыны
Атарша ауылы Әй йылғаһы бассейнына ҡараған Тарша йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 14 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа 50 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Леся Украинка
Бала сағы
1882 йылдың майында Косачтар Колодежно ауылына күсенә һәм 1897 йылға тиклем шунда йәшәй. Унда 1882 йылдың 29 майында (10 июнь) Лесяның һеңлеһе — Оксана, 1884 йылдың 22 авгусында (3 сентябрь) — ҡустыһы Николай, 1888 йылдың 10 (22) мартында — һеңлеһе Изидора тыуа ; Ольга һеңлеһе 1877 йылдың 14 (26) майында Новоград-Волынскийҙа донъяға килә.
Атарша
Тарихы
Атарша ауылының исеме урын-ер атамаһына бәйле. Был ауылдың иртә тарихы буйынса мәғлүмәт юҡ дәрәжәһендә. Атарша ауылы XIX быуаттың 80-се йылдарында барлыҡҡа килгән тип һанарға була. 1895 йылда бындағы 16 йортта 94 кеше йәшәгән.
1905 йылда Атарша ауылындағы 22 йортта 119 кеше йәшәгән. 1920 йылда уҙғарылған йәниҫәп был ауылды урап үткән.
1933 йылда XX быуат башында күпме кеше булһа, шул уҡ һан үҙгәрмәйсә һаҡланған. Әсфәндиәровтың Башҡортостан ауылдарына бағышланған хеҙмәтендә «ауыл юғалған» тип яҙылған.
Леся Украинка
Бала сағы
Был ваҡытта Леся ағаһы Михаил менән Киевта уҡый, грек һәм латин телдәрен өйрәнә. 1883 йылдың йәйендә Лесяға һөйәк туберкулезы тигән диагноз ҡуялар, шул уҡ йылдың октябрендә профессор А. Ринек уның һул ҡулына операция яһап, туберкулез менән зарарланған һөйәктәрҙе алып ташлай. Ҡыҙҙың ҡулы зәғифләнә, музыкант карьераһы бары тик хыял ғына булып ҡала.
Атарша
Тарихы
Атарша ауылы XX быуаттың 30‑сы йылдарында Алағуз совхозының Атарша фермаһы ауылы булараҡ ойошторола.
Леся Украинка
Бала сағы
Декабрҙә Леся Колодежноға ҡайта, сәләмәтлеге яҡшыра, әсәһе ярҙамында француз һәм немец телдәрен өйрәнә.
Рубченка
Рубченка, Коса (Рубченка, Коса) — Украиналағы йылға. Киев өлкәһенең Сквыра һәм Володарка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Росьның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 19 километр. Бассейн майҙаны — 62,1 км².
Леся Украинка
Йәшлеге
1884 йылдан башлап Леся украин телендә шиғырҙар яҙа башлай («Ландыш», «Сафо», «Лето красное прошло» һ.б.) һәм уларҙы Львовта в журнале «Зоря» журналында баҫтыра. Тап шул йылда үҙенә «Леся Украинка» псевдонимын ала.
Бер ни тиклем ваҡыт Леся Мурашко Николай Ивановичтың Киев сәнғәт мәктәбендә уҡый. Ошо осорҙан уның майлы буяу менән төшөргән бер картинаһы ҡалған. Һуңғараҡ уға әсәһе ярҙамынла үҙ-алла белем алырға тура килә. Ольга Петровна бик күп Европа телдәрен, шул иҫәптән славянские телдәрен (рус, поляк, болгар һ.б.), шулай уҡ боронғо грек, латин телдәрен белә. Был уның юғары интеллектуаль кимәле хаҡында һөйләй. Лесяның өйҙә белем алыу кимәле тураһында уның 19 йәшендә Менар, Масперо Гастон һәм башҡа ғалимдар хеҙмәте буйынса һеңлеләренә украин телендә «Көнсығыш халыҡтарының боронғо тарихы» әсбабын төҙөүе (1918 йылда Екатеринославала баҫтырыла), украин теленә күп тәржемәләр яһауы (Н. Гоголь, А. Мицкевич, Г. Гейне, В. Гюго, Гомер һ.б. әҫәрҙәрен) ла раҫлай. Ольга Петровна Лесяны үҙенең хистәрен күрһәтеп барырға хоәуғы булмаған көслө кеше итеп тәрбиәләй.
Атарша
Тарихы
2007 йылдың 10 сентябренә тиклем Балаҡатай районы Алағуз совхозының Атарша фермаһы ауылы тип йөрөтөлгән.
Леся Украинка
Өлгөрөүе
1891 йылдаГалицияла, һуңғараҡ Буковинала булып, Лариса Косач Көнбайыш Украинаның бик күп арҙаҡлы эшмәкәрҙәре: И. Франко, М. Павлик, О. Кобылянской, В. Стефаник, А. Маковей, Н. Кобринской менән таныша. Уның донъяға социаль-сәйәси ҡарашының төп йүнәлеше 1894-95 йылдарҙа ағаһы Михаил Драгомановта Софияла йәшәгәндән һәм ағаһының үлеменән һуң формалаша.
Атарша
Тарихы
2005 йылдан хәҙерге статусына, 2007 йылдан хәҙерге атамаһына эйә.
Леся Украинка
Өлгөрөүе
Ауыр сир Лесяны бала сағынан бик йыш щифахана дауаланыуы алырға мәжбүр итә. Германияла, Австро-Венгрияла, Италияла, Мысырҙа дауаланыу, бер нисә тапҡыр Кавказда, Одессала, Ҡырымда булыу уның хис-тойғоларын арттыра һәм ҡарашын киңәйтергә ярҙам итә.
Атарша
Халыҡ һаны
Атарша ауылында башҡорттар, урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Леся Украинка
Өлгөрөүе
1907 йылдың мартында Леся Украинка Колодяжнонан Киевҡа күсенә, ә март һуңында Квитка Климент Васильевич менән Ҡырымға сәфәр ҡылып, Севастополдә, Алупкала, Ялтала була.
Атарша
Халыҡ һаны
Әлеге ваҡытта Атарша ауылында төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Леся Украинка
Өлгөрөүе
1907 йылдың 7 авгусында Леся Украинка менән Климент Квитка сиркүҙә рәсми рәүештә никахтарын теркәтә һәм Киевта Ҙур Подвал урамы (хәҙер Ярослав Валы урамы), 32-се йортта, 11-се фатирҙа йәшәй башлай 21 августа улар бергәләр Ҡырымға китә һәм унда Квиткаға судта вазифа бирәләр.
Атарша
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Леся Украинка
Өлгөрөүе
Был ваҡытта Леся Украинка әҙәбиәткә башкөлләй сума. 1907 йылдың 5 майында 1 «Айша и Мохаммед» драматик поэмаһын, 18 майҙа 1903 йылда башлаған «Кассандра» поэмаһының һуңғы вариантын тамамлай. 12 майҙа «Из неволи» альманахына (Вологда) «На руинах» драматик поэмаһын ебәрә. Сентябрҙә «За горой зарницы» шиғырын яҙа, «В пуще», «Руфин и Присцилла» әҫәрҙәре өҫтөндә эшләүен дауам итә.
Атарша
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Леся Украинка
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Лариса Косач-Квитканың (Леси Украинка) ғүмеренең һуңғы йылдары Мысыр һәм Грузия шифаханаларында үтә. Сир көсәйгәндән-көсәйә. Һөйәк туберкулезына бөйөрҙөрҙөң дауалап булмаған сире ҡушыла. Ауыртыныуҙы еңеп, яфаланыуҙар аша Леся Украинка ижад өсөн ваҡыт таба. Хәләле Климент Квитка менән ул фольклорйыйыу өҫтөндә эшләй, үҙенең драмаларын ныҡлы эшкәртә. Кавказда, бала сағын, Волынды, Полесье тәбиғәте матурлығын иҫенә төшөрөп, бер нисә көн эсендә «Лесная песня» (Лiсова пiсня) драма-феерияһын яҙа. Ғүмеренең һуңғы йылында «Оргия» драматик поэмаһын һәм Иван Франкоға арнап, «Что даст нам силу?»—"Орфеево чудо"—"Про великана" («Що дасть нам силу?»—«Орфеєве чудо»—«Про велета») лирик-эпик триптихын яҙа. Лесяның хәле ауырлашыуын белгәс, Грузияға әсәһе килә. Яҙыусы уға үҙенең һуңғы, яҙылмаған «На берегах Александрии» драмаһын әйтеп яҙҙырта.
Атарша
Тирә-яҡ мөхит
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Ишҡар
Ишҡар (Ишкарово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 576 кеше. Почта индексы — 452281, ОКАТО коды — 80230840001.
Тарихы
Сарьяз йылғаһы үҙәнендә ятҡан Ишҡар ауылы Йылан ырыуы биләмәләре аша үткән почта юлында урынлашҡан була. Шуға ла уның халҡы Рәсәй империяһында барған һәр ваҡиғала әүҙем ҡатнашыусы булып китә. 1773 - 1774 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ла ауылдың ир-егеттәре әүҙем ҡатнаша. Тархан һәм старшина булған Ишҡар Арыҫлановтың яуҙағы эшмәкәрлеге тураһында крәҫтиәндәр һуғышы буйынса тултырылған күп кенә сығанаҡтарҙа бәйән ителә. Ул Емельян Пугачевтың полковнигы була.
Аҫаба башҡорттар йәшәгән был ауылға 1755 йылдан башлап сит милләт кешеләре индерелә башлай. 1795 йылда ауылдағы 8 ихатала 65 башҡорт, 5 ихатала ерһеҙ башҡорттар (припущенниктар), 2 ихатала типтәрҙәр йәшәй. 1870 йылда 55 ихатала 366 башҡорттоң йәшәүе теркәлә. 1920 йылда ауылда йәшәүселәрҙең бөтәһе лә үҙҙәрен башҡорт тип таный (178 ихатала 849 башҡорт).
1843 йылда 194 башҡортҡа 480 бот ужым һәм 928 бот яҙғы иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Водород
Водоро́д ( — Менделеевтың периодик таблицаһында беренсе элемент. Атом һаны — 1, сағыштырмаса атом массаһы — 1,0079. Тәбиғәттә водородтың 2 стабиль изотопы ¹H (протий Н), ²H (дейтерий D) һәм 1 радиоактив изототы — ³H (тритий T) осрай. Бер изотопы — 4H яһалма юл менән алына. Водородтан алынған ябай матдә — Н2 — еңел төҫһөҙ газ. Һауа йә кислород менән ҡатнашҡанда яныусан һәм шартлаусан ҡатнашма барлыҡҡа килә. Ағыуһыҙ. Этанол һәм тимер, никель, палладий, платина кеүек металдарҙа эреүсән.
Тарихы
Металдарға кислота менән тәьҫир иткәндә яныусан газ бүленеп сығыуын, химия фәне барлыҡҡа килгәндә, XVI—XVII быуаттарҙа уҡ белгәндәр. Флогистон түгел, водород бүленеп сығыуын Михаил Васильевич Ломоносов та күрһәткән. Инглиз физигы һәм химигы Генри Кавендиш 1766 йылда был газды тикшереп, «яныусан һауа» тип атай. "Яныусан һауа"ны яндырғанда һыу барлыҡҡа килә. Тик Кавендиш флогистон теорияһы яҡлы булғанға, дөрөҫ һығымта яһай алмай. Француз химигы Антуан Лавуазье инженер Ж. Менье менән берлектә махсус газометрҙар ҡулланып һыу синтезлай. Һуңынан һыуҙы ҡыҙҙырылған тимер өҫтөндә тарҡаталар. Шулай итеп, «яныусан газ» һыу составында бар һәм уны һыуҙан алып була, тип билдәләйҙәр.
Исеменең барлыҡҡа килеүе
Лавуазье водородҡа hydrogène (ὕδωρ — «һыу» һәм  — «тыуҙырыу») исемен бирә. «Водород» исемен 1824 йылда М. Ф. Соловьев тәҡдим итә.
Йыһанда
Йыһанда иң таралған элемент — водород. Уның өлөшөнә бөтә атомдарҙың 92%-ы тура килә (8 % гелий атомдары, ҡалған элеметтарҙың өлөшө 0,1%-тан аҙыраҡ). Шулай итеп, водород — йондоҙҙарҙың һәм йондоҙ-ара газдың төп өлөшө. Йондоҙ температураһы шарттарында (мәҫәлән, Ҡояшта температура ~ 6000 °C) водород плазма хәлендә, йондоҙ арауығында ҙурлығы, тығыҙлығы, температураһы төрлө булған айырым атом, молекулалар болото хәлендә осрай.
Ер ҡабығында һәм организмдарҙа
Ер ҡабығында водород 1 % самаһы, таралыуы буйынса 10-сы урында. Әммә организмда водородтың мөһимлеге масса өлөшө буйынса түгел, ә атом иҫәбе буйынса билдәләнә. Атом иҫәбе буйынса организмда водород өлөшө 17 % (~ 52 % тәшкил иткән кислородтан ҡалышып икенсе урында). Ерҙәге барлыҡ водород ҡатнашмалар хәлендә (ябай матдә хәлендә 0,00005 % күләм).
Алыу
Сәнәғәттә водородты тәбиғи газ менән һыуҙан алалар. Был реакция юғары температурала үткәрелә. СН4 + 2Н2O = CO2↑ + 4Н2 −165 кДж
Сәнәғәттә
1.Тоҙ эретмәләренән электролиз: 2. 1000 °C-та ҡыҙҙырылған кокс өҫтөнән һыу парҙарын үткәреп: 3.Тәбиғи газдан: Һыу пары менән конверсия: 4. Нефть эшкәртеүҙә углеворородтарҙың крекинг и риформинг процесында.
Лабораторияла
1.Кислотаның металға тәьҫир итеүе. Был тәжрибәне шыйығайтылған тoҙ кислотаһы һәм цинк менән үткәрәләр: 2.Кальцийҙың һыуға тәьҫир итеүе: 3. Гидридтарҙы гидролизлау: 4.Һелтеләрҙең цинк менән алюминға тәьҫир итеүе: 5.Электролиза ярҙамында. Һелте һәм кислоталарҙың һыу эремәләрен электролизлағанда катодта водород бүленеп сыға. Миҫал:
Физик үҙенсәлектәре
Водород молекулаһы ике атомдан тора Н2. Ғәҙәти шарттарҙа — төҫө, еҫе, тәме булмаған газ. Тығыҙлығы — 0,08987 г/л (н.ш.), ҡайнау температураһы — −252,76 °C, сағыштырмаса яныу йылылығы — 120,9×106 Дж/кг, һыуҙа аҙ эреүсән — 18,8 мл/л. Водород металдарҙа (Ni, Pt, Pd и һ.б.) эреүсән, 1 күләм палладийҙа 850 күләм водород эрей. Шыйыҡ хәлдә водород бик тар температура арауығында (−252,76 — −259,2 °C) була. Еңел, төҫһөҙ, ағыусан шыйыҡлыҡ. Тығыҙлығы (−253 °C) — 0,0708 г/см³, үҙлелеге (вязкость) (−253 °C) — 13,8 спуаз. Ҡаты водород (−262 °C) — ҡарға оҡшаған масса, иреү температураһы — −259,2 °C, тығыҙлығы — 0,0807 г/см³. Юғары баҫым аҫтында металл хәленә күсә.
Химик үҙенсәлеге
Шуға күрә ғәҙәти шарттарҙа водород бик әүҙем металдар менән тәьҫир итә, мәҫәлән, кальций менән кальций гидриды барлыҡҡа килтерә.
һәм металл булмағандарҙан тик фтор менән фтороводород барлыҡҡа килтерә:
Күпселек металл һәм металл булмағандар менән юғары температурала һәм башҡа төрлө тәьҫир иткәндә, мәҫәлән, яҡтыртҡанда тәьҫир итешә:
Ҡайһы бер оксидтарҙың кислородын «тартып ала»:
Окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһында ҡайтарыу үҙенсәлеге.
галогендар менән галогеноводород барлыҡҡа килә:
Ҡором менән көслө йылытҡанда:
Һелтеле һәм һелтеле ер металдары менән тәьҫир итешеү
Әүҙем металдар менән гидрид барлыҡҡа килтерә:
Гидридтар — тоҙға оҡшаған, еңел гидролизға бирелеүсе матдәләр:
Метал оксидтары менән тәьҫир итешеүе (ҡағиҙә булараҡ, d-элементтар)
Оксидтар металдарға тиклем ҡайтарыла:
Органик ҡушылмаларҙы гидрирлау
Органик синтезда молекуляр водород органик ҡушылмаларҙы ҡайтарыу өсөн киң ҡулланыла. Был реакциялар «гидрир реакциялары» (реакции гидрирования) тип атала. Был реакцияларҙы катализатор ярҙамында юғары температура һәм баҫымда үткәрәләр. Каталик гидрир реакцияларында туйындырылмаған углеводородтарҙан туйындырылған углеводород барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, алкен и алкиндан алкан барлыҡҡа килә.
Аңлатма
<references group="комм"/>
Ракшин Дмитрий Сергеевич
Ракшин Дмитрий Сергеевич (14 ноябрь 1913 йыл — 9 ғинуар 1961 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, 132-се гвардия уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры (Воронеж фронты, 40-сы армия, 42-се гвардия уҡсылар дивизияһы), гвардия өлкән сержанты, Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Дмитрий Сергеевич Ракшин 1913 йылдың 14 ноябрендә  Ләүйылға ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) тыуған.
Юловка (йылға)
Юловка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/715 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Ракшин Дмитрий Сергеевич
Биографияһы
Урыҫ. Тулы булмаған урта белемле — мәктәптең 7 класын тамамлаған. Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда тракторсы, Силәбе өлкәһенең Һатҡы леспромхозында шофер булып эшләй.
Юловка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ракшин Дмитрий Сергеевич
Биографияһы
1943 йылдың апрелендә Силәбе өлкәһенең Һатҡы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.
Юловка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ракшин Дмитрий Сергеевич
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдың май айынан.
Һуғыштан һуң Д. С. Ракшин Силәбе өлкәһендә йәшәй, Һатҡы урман хужалығында шофер, гараж механигы булып эшләй.
1961 йылдың 9 ғинуарында вафат була. Силәбе өлкәһенең Ельничный ҡасабаһында ерләнгән.
Батырлығы
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1943 йылдың 29 октябрендә командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Ракшин Дмитрий Сергеевичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы тигән исем бирелә.
Ярбалык
Ярбалык — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иманғол (Туймазы районы)
Иманғол (Имангулово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше. Үрге Бишенде ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452780, ОКАТО коды — 80251810003.
2005 йылдан хәҙерге статусына эйә.
Исеме
Ауыл исеме Иманғол тигән кеше исеменән алынған (русск. Имангул).
Тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән. 1925 йылда 5 хужалығы булған Иманғол утары булараҡ телгә алына. Ауыл биләмәһе, Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге N 211-з һанлы «Яңы тораҡ пункттары барлыҡҡа килеү, берләштерелеү, бөтөрөлөү һәм статусы үҙгәреү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына ярашлы, «ауыл» статусы ала, 1-се статья: 6. Түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын ауыл тип үҙгәртергә: 1) Туймазы районында: д) Үрге Бишенде ауыл Советының Иманғол ҡасабаһы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :