cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡанаҡай II торағы
Археолог В. Д. Викторова хеҙмәтенән
Көньяҡ Башҡортстанда тимер дәүерендәге ҡомартҡылар йыш ҡына Ағиҙелдең ҡушылдығы, йәки уның иҫке аралдарының бейек ярҙарында урынлашҡан.
Һылтанмалар
[https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/44802/1/vau-1962-04-08.pdf В. Д. Викторова. Материалы к археологической карте железного века в Южной Башкирии] Викторова Валентина Дометьяновна
[http://www.science.vsu.ru/dissertations/7848/%D0%94%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%95.%D0%92..pdf Русланов Е. В. БЕРЕГОВСКИЙ АРХЕОЛОГИЧЕСКИЙ МИКРОРАЙОН В СИСТЕМЕ ДРЕВНОСТЕЙ ЮЖНОГО УРАЛА]
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан археологияһы
Ишембай районы
Чуман (Кулунда ҡушылдығы)
Чуман — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кулунда йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы ағымһыҙ тирә.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нелым
Нелым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Массандра һарайы
Массандра һарайы - император Александр III һарайы Ҡырымдың көньяҡ ярында Үрге Массандрала урынлашҡан. Хәҙер был йорт-музей — Алупка һарай-парк музей-ҡурсаулығы филиалы.
Тарихы
Ҡырым Рәсәй империяһына ҡушылғандан һуң, Массандраға француз контр-адмиралы принц Карл Нассау-Зиген, алпауыттар Матвей Никитин, Софья Константиновна Потоцкая, Ольга Станиславовна Нарышкина, Александра Васильевна Броневская, Воронцовтар ғаиләһе хужа була. Һарай төҙөлөшө 1881 йылда кенәз Семен Михайлович Воронцов заказы буйынса башлана. Людовик XIII стилендәге проект Этьен Бушар тарафынан эшләнә. 1882 йылда кенәз Воронцов вафатына бәйле һарайы төҙөлөшө туҡтала.
1889 йылда имениены удел ведомствоһы император Александр III өсөн һатып ала. Архитектор К. П. Теребенев уның һатып алыу мәлендәге торошон түбәндәгесә һүрәтләй: «Ике ҡатлы таш бина, подвалы бар, урындағы эзбиз тоҡомо ҡушылған таштан дөрөҫ, яҡшы итеп һалынған, мансарда тәҙрәле цинк ҡыйыҡлы; бинаның стеналары бар, ҡыйығы цинк менән ябылған һәм бөтә биналар буйынса тимер балкалар һалынған, бинаның башҡа өлөшө юҡ. Ҡоролмаларҙың ныҡлығын һәм абруйлылығы буйынса бинаның хаҡы 85 мең һумға баһаланыуы мөмкин». 1892—1902 йылдарҙа һарай ансамблен төҙөү Максимилиан Месмахер проекты буйынса дауам итә. Максимилиан Егорович ҡоролмаларҙың күләмен һәм стилен һаҡлай, әммә яңы алымдар һәм биҙәү материалдары ҡулланып, уны танымаҫлыҡ итеп үҙгәртә, аскетик рыцарҙар замогын әкиәт теремына әйләндерә. Төҙөлөш менән архитектор Оскар Эмильевич Вегенер етәкселек итә. Һарайға башта Александр III, һуңынан Николай II хужа була. Батшалыҡ итеүселәр Тавридаға, һарайға йыш килә, әммә бер ваҡытта ла унда ҡунып ҡалмай.
1822 йылда О. С. Нарышкин ваҡытында билдәле немец баҡсасыһы, Алупка паркына булдырыусы Карл Кебах Массандрала имән-граб урманы урынында инглиз стилендәге паркка нигеҙ һала. Урманда юлдар эшләнә, аллеялар булдырыла, клумбалар эшләнә. Кебах етәкселегендә паркта артыш, кедр, кипаристар, урта диңгеҙ ҡарағайы, шулай уҡ экзотик емеш ағастары — фига, лимон, әфлисун, зәйтүн ултыртыла. Хәҙер был иң яҡшы ландшафт паркы тип иҫәпләнә, уның майҙаны — 42 гектар.
1929 − 1941 йылдарҙа туберкулез менән ҡаты сирләүселәр өсөн «Пролетар һаулығы» шифаханаһы итеп ҡулланыла.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа һарайҙа «Магарач» Виноградсылыҡ һәм шарап институты эшләй, әммә оҙаҡ түгел. 1948 йылда бында «Сталин» дачаһы булараҡ билдәле дәүләт дачаһы урынлаша. Бында Сталин, Хрущев, Брежнев ял итә.
1992 йылда, Украина бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, музей асыла.
Һарайҙа уникаль көнкүреш предметтары бар. Мәҫәлән, көрән мәрмәрҙең бөтөн киҫәгенән эшләнгән камин, ҡулдан эшләнгән шәмдәлдәр. Шулай уҡ, стенаға керетеп эшләнгән мебель (ҡыҙыл ағастан) һәм иң тәүге интерьерҙа булған көҙгө. Ҡайһы бер урындарҙа стеналарҙың һәм көмбәҙҙең биҙәлеше һаҡланмаған. Әммә дөйөм алғанда һарай 100 һәм унан да күберәк йыл элекке кеүек үк ҡотло, йыйнаҡ торлаҡ булып тора.
2014 йылда Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң һарайы Рәсәй Федерацияһы Президентының Эштәр идаралығы яуаплылығына тапшырыла.
2017 йылдың 1 июнендә Массандра һарайы территорияһында император Александр III бронза бюсы (скульпторы А. А. Аполлон) тантаналы асыла.
Кийизбаева Сайра
Сайра Кийизбаева (Сайра Кийизбаева; 1917—1988)- совет, ҡырғыҙ опера йырсыһы (лирик-драматик сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1958).
Биографияһы
Кийизбаева Сайра 1917 йылдың 24 октябрендә (7 ноябрь) Текелдеш ауылында (хәҙер Бишкәк эсендә, Ҡырғыҙстан) тыуған.
1931 йылда Фрунзе ҡатын-ҡыҙҙар педагогия техникумына уҡырға инә. 1933 йылдан Ленинсы коммунистик йәштәр союзы (ЛКСМ) райкомында инструктор булып эшләй.
1936 йылдан Ҡырғыҙ музыкаль-драма театры студияһында уҡый (1942 йылдан — Ҡырғыҙ опера һәм балет театры), ошо уҡ йылдан — театр солисы.
1940 йылда Мәскәү консерваторияһы янындағы милли студияла уҡый. 1947—1949 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында камиллаша (M. M. Мирзоева класы). 1952 йылда Ҙур театрҙа стажировка үтә.
1947 йылда «Совет Ҡырғыҙстаны» фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша.
1963—1965 йылдарҙа — Ҡырғыҙ опера һәм балет театры директоры.
Сәхнәлә 1972 йылға тиклем эшләй. Милли операларҙа төп партияларҙы башҡара. Классик репертуар партияларында сығыш яһаусы беренсе ҡырғыҙ йырсыһы. Уларҙы ҡырғыҙ һәм рус телдәрендә башҡара.
Камера йырсыһы булараҡ концерттарҙа сығыш яһай. Репертуарында операларҙан ариялар, бер нисә йөҙ романс һәм йыр бар.
1959 йылда Дж. Пуччиниҙың «Мадам Баттерфляй» операһында режиссер сифатында тәү башлап сығыш яһай.
1971 йылда Үзбәк консерваторияһын (Ташкент) экстерн тамамлай.
СССР ҡалалары һәм сит илдәр буйлап гастролдәрҙә була (Ҡытай, Монголия, Англия, Болгария).
1957 йылдан М. Куренкеев исемендәге Фрунзе музыка-хореография училищеһында (хәҙерге Ч. Базарбаев исемендәге Бишкәк хореография училищеһы) һәм опера һәм балет театры янындағы студияла йыр уҡыта. 1967 йылдан — Б. Бейшеналиева исемендәге Ҡырғыҙ сәнғәт институтында яңғыҙ йырлау кафедраһы мөдире (1973 йылдан — доцент, 1978 йылдан — профессор), 1983 йылдан — опера әҙерлеге кафедраһы мөдире.
2-6-сы саҡырылыш Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы депутаты.
1988 йылдың 11 октябрендә (икенсе сығанаҡтар буйынса 10 октябрҙә ) Бишкәк ҡалаһында вафат була. Ала-Арча зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1939)
- Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1942)
- СССР-ҙың халыҡ артисы (1958)
- Ленин ордены (1946)
- Октябрь Революцияһы ордены (1977)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1939)
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1988)
- Ике «Почет Билдәһе» ордены (1951, 1963)
- «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1979)
- «Ҡырғыҙ ССР-ы халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе (1977)
- СССР Юғары Советының һәм Ҡырғыҙ ССР-ының Почет грамоталары
- Бөтә Союз драма һәм музыка театрҙары, ансамблдәр һәм хорҙар фестивале лауреаты (1957).
Хәтер
- Бишкәк торлаҡ массивындағы урамдарҙың береһенә С. Кийизбаева исеме бирелгән.
Бәпәнәй Төрөпбирҙин
Бәпәнәй Төрөпбирҙин (Бәпәнәй Төрөпкилдин; яҡынса 1695 — 1739) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе. Тархан, мулла.
Биографияһы
1735—1736 йылдарҙағы ихтилалды ҡаты баҫтырыу, унда ҡатнашҡан баш күтәреүселәргә ауыр йөкләмәләр ҡуйыу һ.б. , 1737—1738 йылдарҙа ихтилалдың яңы көс менән тоҡаныуының сәбәбе булып тора. Был хәрәкәт алдынан Өфө йылғаһының үрге ағымында Себер һәм Нуғай даруғалары вәкилдәренең дөйөм йыйыны була, бында шулай уҡ Бәпәнәй Төрөпбирҙин һәм Дыуан улусы батыры Мәндәр Ҡарабаев ҡатнаша. Йыйында башҡорттар ҡуйылған йөкләмәләрҙе үтәмәҫкә, һәм рус подданлығынан баш тартырға тигән ҡарарға килә. Абыҙ Бәпәнәй Төрөпбирҙин тарафынан халыҡҡа төҙөлгән мөрәжәғәтнамәләр шулай уҡ ихтилалдың яң көс менән башланыуында мөһим роль уйнай.
1737 йылдың май уртаһында Себер даруғаһы Ҡыуаҡан улусы халҡы ҡорға йыйыла, бында яҡынса 200 кеше, шул иҫәптән Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Айытҡол, мулла Аҡай Ҡамаҡаев, Аҡкөсөк Йәнекәев, Көҙәй ҡатнаша. Бәпәнәй һәм Айытҡол халыҡты баш күтәрергә саҡыра. Аҙаҡ Бәпәнәй мулла Төлкөсура Алдағолов менән бергә Нуғай даруғаһы башҡорттарына ихтилалға ҡушылырға өндәп хаттар яҙа башлай.
1737 йылдың октябрь—ноябрендә ихтилалсылар һәм батша чиновниктары араһында һөйләшеүҙәр башлана. Баш күтәреүселәр Килмәк Нурышев, Аҡай Күсемов, Йосоп Арыҡов һәм башҡа ҡулға алынған ихтилал етәкселәрен иреккә сығарыу һәм йөкләмәләрҙе (штраф аттарын) талап итмәү шарты менән көрәште туҡтатасаҡтарын белдерәләр, әммә властар был талаптарҙы үтәүҙән баш тарта. 1738 йылдың ғинуарында Себер даруғаһында ихтилал йәнә тоҡана, апрель-майҙа Сыбаркүл, Силәбе һәм Красноуфимск ҡәлғәләренә, Рәүҙе заводына һөжүм итәләр. Июндә 2500 кешенән торған полковник Арсеньевтең командаһы менән бер нисә алыш була, Арсеньев сигенергә мәжбүр була. Июнь аҙағында ихтилалсылар майор Люткин командаһы менән ауыр алыштар алып бара. Июль аҙағында баш күтәреүселәр властар менән һөйләшеүҙәрҙе башлай. Август уртаһында Башҡорт комиссияһы командиры генерал-майор Л. Я. Соймоновҡа­ Себер даруғаһындағы ихтилал етәкселәре Мәндәр Ҡарабаев, Төлкөсура Алдағолов һәм Юлдаш Һөйәрембәтов «ғәйептәрен танып» биреләләр. Әммә Бәпәнәй Төрөпбирҙин һәм Әләнейәнғол Ҡотлоғужин етәкселегендәге баш күтәреүселәр көрәште дауам итә. Бәпәнәй Төрөпбирҙин бер нисә тапҡыр Кесе һәм Урта жүз ҡаҙаҡтарынан ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, үҙенең улы Баязитты илсе булараҡ Барак солтанға ебәрә, әммә уңышһыҙлыҡҡа осрай.
1737 йылдың көҙөндә Ырымбур комиссияһы начальнигы В. Н. Татищев Кесе ҡаҙаҡ йөҙө ханы Әбелхәйергә ихтилалсыларҙың төп етәкселәрен тотоуҙа ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Әбелхәйер хан Башҡортостанға килгәс, баш күтәреүселәр етәкселәрен үҙенә саҡырып ихтилалды туҡтатырға өгөтләй, әммә тиҙҙән үҙе уларҙың, айырым әйткәндә Бәпәнәй Төрөпбирҙиндең йоғонтоһона бирелә.
Хәл тамам ҡатмарланғас, 1738 йылдың сентябрендә Бәпәнәй баш ҡала Санкт-Петербургҡа башҡорттарҙан коллектив прошение алып барыу маҡсатында урындағы властарҙан рөхсәтнамә һорай, ләкин ҡулға алына. Башҡа версия буйынса, Хрущевтың каратель отряды тарафынан тотолған. Ҡулға алынғас, Бәпәнәй Төрөпбирҙин төрлө язаларға тарттырыла һәм Минзәлә төрмәһендә тотола. 1739 йылдың сентябрендә тәгәрмәскә бәйләп (русса — казнь колесованием) язалап үлтерелә.
Тәүәтәй
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселек өлөшөн башҡорттар тәшкил итә (100 процент).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Тәүәтәй Себенле ауыл Советы составында. Район үҙәгенән һәм Раевка тимер юл станцияһынан көньяҡҡа табан 26 саҡрым алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға Нуғай даруғаһы Илекәй-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса Бөрйән улусы башҡорттары нигеҙ һала, 1734 йылдан документтарҙа билдәле. Тәүге төпләнеүсе Тәүәтәй Минкин исеме менән аталған. Тәүәтәйҙең улдары һәм ейәндәре ревизия материалдарында күрһәтелә. Өлкән улы Дәүләт (1752—1813), уның улы Көҫәп, 1774 йыл (уның балалары Хәлил, Таймаҫ, Ғәлиулла, Заһиҙулла), Юламан, 1776 йыл (уның улдары Шаһиәхмәт, Баҙран, Сайран), Атанғол (1776—1814), мулла Ҡарабулат, 1787 йыл (уның улдары Рәхмәтулла, Сәйфулла, Хәбибулла). 1795 йылда 16 йортта 100 кеше йәшәгән, 1865 йылда 43 йортта — 224 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. 1795 йылда 14 йортта 100 кеше йәшәгән, 1816 йылда — 112, 1834 йылда — 186 кеше, 1859 йылда — 254 кеше, 1870 йылда — 224 кеше,1906 йылда — 368 кеше; 1920 йылда — 373 кеше, 1939 йылда — 346 кеше, 1959—481 кеше; 1989 кеше — 402 кеше; 2002 йылда — 350 кеше; 2010 йылда — 287 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәсет бар.
Дыуан-Мәсетле
Дыуан-Мәсетле (Дуван-Мечетлино) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы ауыл, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге. ОКАТО коды — 80242820001.
Географик урыны
Дыуан-Мәсетле ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан көньяҡҡа табан 32 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 94 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Дыуан ырыуы тораҡ йорттары араһында иң тәүгеһе — Дыуан-Мәсетле ауылы. Дыуан-Мәсетле ауылына XVI аҙағында, XVII быуат уртаһында йәки, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, XVII быуат аҙағында—XVIII быуат башында Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Был ауыл Дыуан ырыуы башҡорттарының төп улус ауылы булған. XVIII быуаттың 30-сы йылдарына тиклем Башҡортостан торама пункттары атамалары башлыса антропонимик түгел, ә этнонимдарҙан яһалған — Дыуан, Ҡошсо. Мәсетле ауылы исемендә «дыуан» этнонимы һаҡланған, һәм был ауылдың сағыштырмаса иртә барлыҡҡа килеүенә ишара.
«XVIII быуат аҙағында — Дыуан, Бәләкәй Ҡошсо һәм Оло Ҡошсо һәм Өпәй улустары башҡорттары „күскенсе булмаған, ә үҙ өйҙәрендә даими йәшәгәндәр“, йәғни йәйләүгә сыҡмағандар, ултыраҡ тормош алып барғандар. XVIII быуаттың 30-сы йылдарындағы сығанаҡтарҙа ла шулай теркәлгән.
1795 йылда Мәсетле (Әбдей) атамаһы менән иҫәпкә алынған, 16 йортта 86 кеше йәшәгән. 1795 йылда 24 дыуан ауылы араһынан 8 ауылда халыҡ һаны бер төрлө (90—100 кеше) булған. Улар араһында 25 йорттан һәм 92 кешенән торған Мәсетле ауылы ла булған.
1816 йылда 357, 1834 йылда — 482 кеше йәшәгән. 1816 йылда иҫәпкә алынған 32 йортта йәшәгән ғаиләләрҙең 9-ында ир 2 ҡатынлы, 2-һендә — өс ҡатынлы булған. 1921—1924 йылдарҙа 18 йорттан торған Сатый (Яңы Мәсетле) ауылы барлыҡҡа килгән. 1816 йылда төп ауылда 55 йәшлек ахун Дусмөхәмәт Сатыев йәшәгән, уның фамилияһы бүлендек ауыл менән тығыҙ бәйләнгән.
Шәжәрәгә ярашлы, Дыуан торама пункттарының барлыҡҡа килеүе Батыр һәм Ҡарамыш тоҡомдарының исемдәре менән бәйле. Батыр Үтәмеш улының өс улы булған, береһе — Сарбулат исемлеһе Иҫке Мишәр һәм Яңы Мишәр ауылдарына, ә икенсеһе — Сырбулат Яңыбай ауылына (хәҙерге Балаҡатай районы) нигеҙ һалған. Хәҙер уға нигеҙ һалыусыларға әйләнеп ҡайтайыҡ. Дыуандарҙың ҡайһыһы Дыуан-Мәселе ауылына нигеҙ һалған, тигән һорау асыҡ ҡала. Сөнсәләй — Аҡбулат — Ураҙ — Ҡылысбай — Ғүмәр — 1763 йылғы Усман һәм уның улдары Абдулнасир, Исламғол, Исмәғил һәм энеләре 1778 йылғы Ғәбделхалиҡ һәм 1783 йылғы Абдулғәзиздең улдары булған. 1816—1859 йылдарҙағы йәниҫәп мәғлүмәттәренән билдәле булыуынса, Усмандан һуң йәшәгән тоҡомдары бөтәһе лә Дыуан-Мәсетле ауылында йәшәгән.
Рәүиз материалдарын һәм шәжәрә мәғлүмәттәрен сағыштырып, ауылдың барлыҡҡа килеү ваҡытын түбәндәгесә билдәләргә мөмкин. Усман Ғүмәровтан Ҡарамыш нәҫелен башлап ебәреүсегә тиклем 7 быуын (колено), йәғни Усман өсөн Ҡарамыш ҡарт-ҡарт-ҡарт-ҡарт олатай (прапрапрапрадед) йәғни (ете-ят һүҙмә-һүҙ: „ете“ һәм „сит кеше“) була. Беҙгә Усмандың тыуған йылы билдәле — 1763.
Әгәр һәр 6 быуынға 30-шар йыл ғүмер бирһәк, Усмандан тыш, һөҙөмтәлә 6 кеше өсөн 180 йыл ғүмер алабыҙ. 1763 йылды Усмандың тыуған йылын иҫәпләү нигеҙе итеп алып һәм уны 180 йылға кәметеп, 1583 йылды сығарабыҙ. Ҡарамышты нигеҙ һалыусы тип иҫәпләгәндә, Дыуан-Мәсетле ауылына нигеҙ һалыныу датаһы 1583 йыл булыуы ихтимал. Әгәр ҙә ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, Аҡбулатты тәүге төпләнеүсе тип алһаҡ, 1643 йыл ауылдың нигеҙләнеү датаһы тип иҫәпләнеүе мөмкин; әгәр Ҡылысбайҙы тәүге төпләнеүсе тип иҫәпләһәк, Дыуан-Мәсетле аулының барлыҡҡа килеү датаһы тип 1700 йыл иҫәпләнеүе мөмкин.
Ҡарамыштың улы Сөнсәләй, уның улы Аҡбулат, уның улы Ураҙ, уның улы Ҡылысыбай нәҫелдең 12-13 быуынын тәшкил итә. Бер баҫмала Дыуан-Мәсетле ауылына Ҡылысбай нигеҙ һалған тип әйтелә, икенсеһендә — Аҡбулат, өсөнсөһөндә — „шәжәрәлә ауылға Батыр һәм Ҡарамыш нигеҙ һалған“ тип әйтелә». Шәжәрә яҡынса 13 быуынды үҙ эсенә алыуынан сығып, ауыл XVI быуаттың тәүге яртыһында нигеҙләнгән тигән һығымта яһала. Был ул осорҙа йәшәгән кешеләрҙең атай булырлыҡ уртаса йәшен 25-30 йәш тип ҡабул иткән осраҡта ғына мөмкин. Дыуан-Мәсетле ауылына нигеҙ һалыныу ваҡыты тураһында башҡа яҙма сығанаҡтар юҡ. Тикшеренеүселәргә археология фәне ярҙам күрһәтә алыр ине, әммә республика археологияһы һуңғы урта быуат һәм яңы заман ҡомартҡылары менән шөғөлләнмәй. Шулай ҙа XVI быуатта был яҡ башҡорттарының ауылы бар инеме тигән һорауға ыңғай яуап бирергә кәрәк. Башҡорттарҙың торамалары уларҙың хужалыҡ эшмәкәрлеге миҙгеленә бәйле булған: ҡышлау (ҡышҡы туҡталыш), яҙғы (майҙан июнгә тиклем) — яҙлау, йәйге (июлдән авгусҡа тиклем) — йәйләү, көҙгө (сентябрҙә) — көҙләү (осеновка). Яҙын башҡорттар ҡышлау урындарынан 20-70 һәм унан да күберәк саҡрым алыҫлыҡҡа сығып киткән, ҡышлаған ерҙәрендә көтөүлектәрен һәм бесәнлектәрен тапатмаҫ өсөн яйлап күсеп йөрөгән. Майҙан октябргә тиклем күсеп йөрөү урындарының алмашыныуы уларҙа (ҡышҡы ауылдарҙағы кеүек) даими хужалыҡ ҡаралтылары һәм торлаҡтарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итмәгән.
Тәбиғи-климатик (мәҫәлән, ташҡын осоронда һыу баҫыу), социаль-сәйәси һәм иҡтисади факторҙарға бәйле — хөкүмәт ғәскәрҙәренең күп һанлы башҡорт ихтилалдарын баҫтырғанда, йыш ҡына торама пункттарҙы юҡ иткән, ҡаҙаҡ барымтаһы һәм ҡарымтаһы (IX быуат — XIX быуаттың тәүге яртыһына тиклем), нуғай (XV—XVI бб.), ҡалмыҡ (XVII б.), почта (ям) тракттарын (XVIII быуаттың 30-сы йылдарынан), шәхси һәм ҡаҙна заводтарын (XVIII в.) төҙөү һәм мәғдән ятҡылыҡтарын үҙләштереү ауылдарҙан халыҡтың күсеп китеүенә килтергән. Башҡорт аҫаба ерҙәрен хөкүмәт, сиркәү-монастырь һәм крәҫтиәндәрҙең колониялаштырыуы һ.б. — ерле халыҡты ултырған урындарынан (иҫке йорт) икенсеһенә (яңы йортҡа) күсергә мәжбүр иткән. Шуға күрә ауылдар йәшәү урынын үҙгәрткән.
Ҡышҡы биләмәләрҙә хәҙерге урамдар һымаҡ төҙөлөш булмаған. Ауыл ағас өйҙәрҙән, ер өйҙәрҙән, ярым ер өйҙәрҙән, ҡатламлы һәм саман йорттарҙан һәм хужалыҡ ҡаралтыларынан (тәбиғи шарттарға ҡарап) торған. Торлаҡтар бер рәткә (бер рәтле, бер яҡлы урам) йәки айырым түңәрәк булып урынлашҡан, һәр түңәрәк туғандаш ғаиләләрҙең бер төркөмөнән (ара, зат, нәҫел, тоҡом) торған. Ике рәтле (ике яҡлы), бер-береһенә ҡапма-ҡаршы урынлашҡан урамдар XVIII быуаттың 2-се яртыһында — XIX быуат башында барлыҡҡа килә башлаған.
1877 йылда Дыуан-Мәсетлелә урыҫ-башҡорт мәктәбе эшләгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Ҡарамыш нәҫеле вариҫтары ауыл һәм улус йәмғиәтендә юғары дәрәжә биләгән. Улар ябай община ағзаларынан администрация-хәрби вазифалар биләүе менән айырылып торған. Усман Ғүмәров, йорт старшинаһы булараҡ, ауылдар төркөмө менән идара иткән. Уның улы Исламғол Усмановҡа старшина вазифаһы мираҫ булып күскән. Уртансы улы Исмәғил Усманов зауряд-хорунжий булған. Усмандың ейәне Абдулхан Исламғолов урядник дәрәжәһендә старшина булараҡ 15-се йорт менән етәкселек иткән. Усмандың икенсе ейәне, зауряд-хорунжий Абдулнафиҡ Исламғолов, 17-се йорт менән идара иткән. Усмандың ике туған ҡустыһы Әбделхалиҡ Ғүмәровтың улы зауряд-хорунжий Байрамғол Әбделхалиҡов 1855 йылдан һуң 8-се башҡорт кантонының кантон башлығы ярҙамсыһы булған, уның улы Мифтахетдин Байрамғолов — урядник һәм йорт старшинаһы ярҙамсыһы була.
Дыуан-Мәсетле халҡы игенселек менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 595 кешегә 142 сирек ужым ашлығы һәм 798 сирек яҙғы иген сәселгән, 25 сирек картуф ултыртылған. Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡулланылған. Төбәктең төньяҡ-көнсығыш климат шарттарына ярашлы, арыш, һоло, арпа, һуңынан бойҙай сәскәндәр. Бында файҙаланылған ике атлы һабанды урындағы оҫталар эшләгән. Йәшелсә баҡсалары булған һәм урындағы тоҡом малын үрсеткәндәр. 1897 йылғы статистика йыйынтығында түбәндәге мәғлүмәт бар: «Утлау ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Әй йылғаһындағы һыулау урыны уңайлы. Мал йәй буйына көтөүлектә йөрөй. Бесәнлектәр — һыубаҫар туғайҙа. Йылға буйын йыл һайын 2 көндән алып 1 аҙнаға тиклем һыу баҫа. Бесән бөтә малға етерлек».
1859 йылда Дыуан-Мәсетле ауылында 704 кеше, 1865 йылда 132 йортта 691 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, уартасылыҡ, сана эшләү, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда шулай уҡ мәсет, мәҙрәсә, 2 һыу тирмәне булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Дыуан-Мәсетле ауылында улус идаралығы, мәсет, мәҙрәсә, урыҫ-башҡорт земство мәктәбе, 2 мануфактура кибете булған.
1920 йылда ауылда 175 йортта 995 кеше йәшәгән. 1930—1932 йылдарҙа бында Мәсетле (Дыуан-Мәсетле) районының хакимиәт үҙәге урынлашҡан була.
Әлеге ваҡытта Дыуан-Мәсетлелә урта мәктәп, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, клуб, китапхана, мәсет бар.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй йәниҫәбенә ярашлы, ауылда башҡорттар йәшәй (100 %).
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары Тауҙар: Туйтүбә
Урмандар:
Йылғалар: Әй, Ҡыйғы, Ыйыҡ.
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәлдәре:
Шәрипов Фәиз Вилдан улы
Шәрипов Фәиз Вилдан улы (27 февраль 1979 йыл) — ҡурайсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Биографияһы
Фәиз Вилдан улы Шәрипов 1979 йылдың 27 февралендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы Сораман ауылында тыуған.
Щ
{| align=right cell-padding=11px Щщ [ще] — Башҡорт алфавитының утыҙ бишенсе хәрефе.
Мәҡсүт (исем)
Мәҡсүт — башҡорт ир-ат исеме. Төрки халыҡтарҙа ла киң таралған.
Этимологияһы
Мәҡсүт ғәрәп һүҙе — ниәт ителгән, теләп алынған.
Билдәле кешеләр
Шәрәфлисламов Мәҡсүт Динислам улы (Мәҡсүт Шәрәф; 12 июнь 1950 йыл) — журналист. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).
Фамилияла
Мәҡсүтов Баязит (Максютов Баязит) (тыуған һәм үлгән йылы билдәһеҙ) — Е. И. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышында (1773-75 йй.) ҡатнаша.
Мәҡсүтов Сәхипзада Дәүләт улы (1874—1942) — Өфө губернаһынан Рәсәй Империяһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы (1906) ағзаһы, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Борай ихтилалы етәкселәренең береһе.
Мәҡсүтов Зиләүер Хәйҙәр улы (18 ғинуар 1955 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауырғазы районының «Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы рәйесе. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры.
Мәҡсүд Сөндөклө, Мәҡсүтов Садиҡ Мөбин улы (2 (15) сентябрь 1904 йыл — 23 октябрь 1981 йыл) — шағир. 1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975).
Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы (27 ноябрь 1932 йыл — 11 октябрь 2004 йыл) — башҡорт теле белгесе, йәмәғәтсе. 1957—1995 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1984 йылдан — бүлек мөдире, 1987 йылдан — баш, 1991 йылдан — төп ғилми хеҙмәтәр. 1990—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе. Филология фәндәре докторы (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
Ауылдар
Мәҡсүт (Күгәрсен районы) (Максютово; икенсе атамаһы Ҡойо) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Стәрлетамаҡ районы) (Максютово) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Бишул) (Максютово) — Һарытау өлкәһенең Пугачёв районындағы башҡорт ауылы, Рахмановка ауыл биләмәһенә керә.
Мәҡсүт (Стәрлебаш районы) (Максютово) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
Мәҡсүт разъезы (Разъезда Максютово) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Туймазы районы) (Максютово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Бөрйән районы) (Вашаш; Максютово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Йылайыр районы) (Максютово) — Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районындағы ауыл.
Бәләкәй Мәҡсүт (Маломаксютово) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. Районда башлыса рәсми булмаған исеме Ҡарлар ҡулланыла.
Катапси-Юган
Катапси-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һамар (Волга ҡушылдығы)
Һамар  — Ырымбур һәм Һамар өлкәһеге йылға, Волга йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы (Һарытау һыуһаҡлағысына ҡоя).
Оҙонлоғо — 594 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 46,5 тыс. км². Йылына һыу сарыф ителә— в 236 км от устья 47,2 м³/с. Йылға тамағында Һамар ҡалаһы урынлашҡан.
География
Һамар ярҙары бер тигеҙ түгел, киңлеге 10—16 км.Һул яҡтан йылға үҙәне буйлап ярҙар текә түгел, уң яҡтан — ҡалҡыулыҡтар Һамар һыуында минераль тоҙҙар -503,7 до 839,0 мг/л. Һыу гидро-карбонат класына, кальцийлы төркөмгә ҡарай, тик ион сульфаттары кимәле юғары. рН = 7,6.
Экологтар йылғаны «уртаса кимәлдәбысранған» тип иҫәпләй, уның һыуҙарын бысратыусы төп матдәләр тип тикшеренеүселәр нитриттарҙы, фенолдарҙы, нефть продукттарын, хлорлы органик пестицидтарҙы атаай. Быҙаулыҡ ҡалаһы буйында алып тикшерелгән һыуҙа уны бысратыусы матдәләрҙең иң күп концентрацияһы түбәндәгесә : Pобщ — 588 мкг/л, нефть продукттары — 0,12 мг/л, фенолдар — 0,003 мг/л,баҡыр — 8,2 мкг/л. Әлеге ваҡытта һыуҙың сифаты яҡшыра башланы, Һамарҙа балыҡтар үрсей, сөнки йылға буйында урынлашҡан бик күп заводтар ябылды.Йылғала ҡорман, карп, сабаҡ, суртан, алабуға, һыла балығы (судак), йәйен, ажау, этэш (шырт балыҡ), аҡ сабаҡ,табан балыҡ, ҡылыс балыҡ бар. Быуынтыҡаяҡлыларҙан йылға ҡыҫалаһы осрай. Йылға буйынса үҫемлектәр күп, унда ошо һыуҙа туҡланған һәм үткенсе балыҡтар ыуылдырыҡ сәсергә килә.
Ҡушылдыҡтары
Һамар тамағынан инешенә табан:
Атамаһының килеп сығыу тарихы
Һамар йылғаһының атамаһы тәүге тапҡыр Багдад хәлиәфәһе илселеге секретары, сәйәхәтсе Әхмәт ибн Фадлан яҙмаларында осрай (921 йыл), ул йылғаны «Самур» тип атай. Һамар, Самара атамаһының килеп сығыуы тураһында төрлө фараздар бар.: Шуларҙың береһе тел, география, тарих күҙлегенән ҡарағанда һинд-иран һәм һинд-арий телдәрендә, Самара боронғо мал үрсетеү менән йәшәгән халыҡ диалектында йәйге һыу, йылға (летняя река/вода) тигәнде аңлата тигәне дөрөҫлөккә яҡын кеүек.
Самар/а/ гидронимының тәүге өлөшө һинд-иран (арий) телендәге *sama- ‘ярты йыллыҡ, йыл; миҙгел’; боронғо һинд телендә sámā- ‘миҙгел’ һәм боронғо иран телендә *ham-, *hama- ‘йәй (һәм көҙ?)’,кесе авеста.-. ham ‘йәй’. Башҡа һинд-европа телдәрендә оҡшаш һүҙҙәр — армәнсә. am ‘йыл, йәш’ һәм amaṙn ‘йәй’, боронғо ирл. sam, англ. summer (боронғо инглиз.-sumor), нем. Sommer (бор.юғары нем. sumar), барыһы ла ‘йәй’ мәғәнәһендәге һүҙҙәр — улар һинд-европа телендәге *s(e)ṃ(H)eh2, йәки *semā- (с распространителем *-ā), или *semer- (с распространителем *-r) һүҙенә яҡын. Был осраҡта Samar топонимы ‘йәйләү, йәйге көтөүлек (көтөүлек)’ башта мал көткән ергә, һуңыраҡ ошо тирәләге иң ҙур йылға исеме булып киткәндер.
Икенсе яҡтан ҡарағанда, Samar гидронимында билдәһеҙ мәғәнәләге суффикс(тар) -a/-r бар тип түгел, ә һинд-европа *u̯er- / *u̯ēr- ‘течь (глагол);һыу, йылға’ тип тә ҡарара була. Ошо ‘һыу’ мәғәнәһе боронғо һинд (санскр. vār-), тохар (A wär, B war), лувий (u̯a-a-ar), боронғо исланд (vari) һүҙҙәренәдә һаҡланып ҡалған (мәҫәлән, латинса urina ). Боронғо һинд-европалылар Samar гидронимының икенсе өлөшөнә ‘һыу, йылға’ мәғәнәһен һалһа, ул күпмелер ваҡыт үтеү менән был атаманы аңлатырға тырышыу тип аңларға кәрәк.
Макс Фасмер һүҙҙең килеп сығышын татар, сыуаш телдәрендәге «Самар», ҡалмыҡ телендәге — «Самр», төрки төркөмдәге сагатай телдәрендәге «Самар» — ҡапсыҡ, һауыт (мешок, чаша) һүҙҙәре менән бәйләргә тырыша. Башҡа варианттар ҙа бар:
Люскус
Люскус — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жвакин
Жвакин (Жвакино) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Абдулла ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452555, ОКАТО коды — 80242801002.
Урамдар
Урам исеме :
Киҫек пирамида
Киҫек пирамида — пирамиданың нигеҙе һәм уға параллель булған киҫеүсе яҫылыҡ араһындағы күпҡыр.
Ирекле киҫек пирамида өсөн формулалар
Пирамиданың күләме, бирелә S_1,S_2 — нигеҙ майҙандары, h — киҫек пирамиданың бейеклеге.
Эргә йөҙөнөң майҙаны киҫек пирамиданың эргә ҡыры майҙандарының суммаһына тигеҙ.
Билдәләмә
Төҙөк киҫек пирамида — төҙөк пирамиданың нигеҙе һәм уға параллель булған киҫеүсе яҫылыҡ араһындағы күпҡыр.
Эксдорф
Эксдорф — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 16,77 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Ҡамыш (Чарыш ҡушылдығы)
Ҡамыш  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 305 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаракүл (ҡасаба, Ырымбур өлкәһе)
Ҡаракүл (Каракуль) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан ҡасаба.
Географияһы
Ҡаракүл ҡасабаһы Яйыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Киндерле йылғаһы буйында, Ҡыуандыҡ районындағы Һары ауылынан 15 км алыҫлыҡта ята.
Тарихы
Ҡасабаға ХХ быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында Һары ауылынан күсеп сыҡҡан крәҫтиәндәр нигеҙ һалған. Яңы торама үҙ белдегенә һалына башланған, шуға күрә уны Самодуровка тип тә йөрөткәндәр.
1970-се йылдарҙа ҡасаба йәшәүҙән туҡтаған.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән иткәненсә, ҡасабаны йыш ҡына Ҡаракүл-Михайловка тип йөрөткәндәр, сөнки унда тәүге булып Михаил Тарасович Вдовин тигән кеше күсеп ултырған. Тәүге өлөшө иһә Ҡаракүл йылғаһынан алынған. Уныһы аңлашылып тора — башҡорт телендәге ҡара һәм күл һүҙҙәренән алынған.
Бынан тыш «халыҡ этимологияһы» ла бар икән. С. М. Стрельниковҡа райондың Подгорный ауылындаатамаға ошондай аңлатма биргәндәр: имеш, Һары ауылының был кешеләре халыҡ менән йәшәргә телмәгән, шуға уларҙы каркули (куркули) тип атағандар.
Иноземцев Алексей Михайлович
Иноземцев  Алексей Михайлович (13 март 1912 йыл — 27 октябрь 1967 йыл) — Белорет металлургия заводының мартен цехында ҡорос иретеүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Совет-фин һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Иноземцев Алексей Михайлович 1912 йылдың  13 мартында Пенза өлкәһенең  Наровчат ауылында тыуа.
Белеме — башланғыс. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда Әстерхан өлкәһе Гурьев ҡалаһы балыҡ промыслаһында балыҡсы булып башлай. 1933 йылдан Белорет металлургия заводының мартен цехында ҡорос иретеүсе ярҙамсыһы вазифаһында эшләй. 1939—1940 йылдарҙа  совет-фин һуғышында ҡатнаша. Ҡыҙыл Армия сафынан мобилизацияланғандан һуң металлургия комбинатының мартен цехына кире ҡайта, 1943 йылдан иретеүсе булып эшләй.
Ҡара металлругия үҫеше эшендәге ҙур уңыштары өсөн 1958 йылдың 19 июлендә СССР Юғары Советы Президиумының  указы менән А. М. Иноземцевҡа  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Белорет металлургия комбинатында 1962 йылға тиклем эшләй.
1967 йылдың 27 октябрендә Иноземцев Алексей Михайлович вафат була.
Рәхмәтуллин Сафиулла Рәхмәтулла улы
Сафиулла Рәхмәтулла улы Рәхмәтуллин (1845—1921) — башҡорт шағиры.
Биографияһы
1845 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡоръятмаҫ ауылында тыуған. Ырымбур Ҡарғалыһы мәҙрәсәһен тамамлай.Үҙ заманынының уҡымышлы кешеләренән һаналған. Балта оҫтаһы була.Ҡоръятмаҫ ауылында Сафиулла Рәхматуллиндың ҡулдары менән һалынған йорт бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған 1905 йылдың май айында Бәләбәй өйәҙендәге помещик Н. В. Деевтың араҡы заводында эшселәр һәм тирә-яҡ ауыл кешеләре фетнә күтәрә.Сығышты ойоштороусылар, революцион идеяларҙы таратыусылар араһында Сафиулла Рәхмәтуллин да була.
1907 йылда халыҡты поэтик һүҙ менән көрәшкә өндәп, революцион хәрәкәттә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн хөкөм ителеп, оҙаҡ йылдарға төрмәгә ултыртыла.
Ижады
[1907 йыл]]да Ырымбур ҡалаһында сыҡҡан «Урал» гәзитендә шағирҙың «Төрмәнән» һәм "Яҙ килә"тигән шиғырҙары баҫыла. Ошо уҡ йылда «Ер кәрәк» һәм «Күҙ йәштәре» шиғырҙары Ҡарсыға (журнал) ында донъя күрә. 1905—1907 йылдарҙа яҙылған ете шиғыры билдәле:
Сиреналар
Сиреналар (Σειρῆνες, Sirenes) — боронғо грек мифологияһында диңгеҙҙә йәшәүселәр, улар диңгеҙҙең сәйәхәтселәр өсөн һоҡланып туймаҫлыҡ гүзәл, ләкин алдаҡсы ҡиәфәтен кәүҙәләндерәләр, сөнки һыу аҫтында кәмәләр өсөн үлемесле осло ҡаялар йә һай урындар. Сиреналар миксантропик: улар ярымҡатын — ярымҡоштар, йә ярымҡатын — ярымбалыҡтар, аталарынан ҡырағайлығын, муза әсәләренән — илаһи тауышын алғандар. Микен текстарында se-re-mo-ka-ra-a-рi тигән һүҙ бар, ул «сирен баштары менән биҙәлгән» тигәнде аңлатыуы мөмкин.
Сығыштары
Сиреналар атаһы тип диңгеҙ хоҙайы Форкийҙы иҫәпләгәндәр, йә улар — Ахелойҙың балалары, әсәләре музаларҙың береһе булған (Мельпомена , йәки Терпсихора , йәки Каллиола), йә Стероп (Порфаон ҡыҙҙары) , йә Гея, йә Кето.
Әүерелеү
Гомерҙан һуңғы хикәйәттәрҙә сиреналар ҡанатлы ҡыҙҙар йәки балыҡ ҡойроҡло ҡатындар, йә ҡош тәнле, тауыҡ аяҡлы ҡыҙҙар булып тасуирланалар. Уларҙың ни өсөн бындай ҡиәфәт алғандарын аңлатҡан бер нисә хикәйәт булған.
Улар Персефонаның юлдаштары була. Персефона урланғандан һуң аҙашып Аполлон ерҙәренә килеп сығалар. Персефонаға ярҙам итмәгәндәре өсөн, Деметра уларға ҡанаттар ҡуя ; икенсе версия буйынса, Персефонаны тапһындар өсөн аллалар уларҙы ҡоштарға әүерелдерә. Тағы бер версия буйынса кейәүгә сығырға теләмәгәндәре өсөн ярымҡоштарға уларҙы Афродита әйләндерә.
Гераның кәңәше буйынса сиреналар музалар менән йырҙа ярышалар. Музалар еңә лә сиреналарҙың ҡауырһындарын йолҡоп, үҙҙәренә таж яһап кейеп йөрөй башлайҙар. Ярыш Аптер (Бесперых) ҡалаһында уҙа. Зевс уларға йәшәргә Анфемоэссу утрауын бирә.
Сиреналар һәм сәйәхәтселәр
Гомерҙан һуңғы хикәйәттәрҙә сиреналар кешеләрҙе арбай торған тауышлы, хуш китмәле һылыу ҡыҙҙар булып тасуирланалар. Йырҙары менән улар юлсыларҙы йоҡлатыр, ә шунан һуң өлөштәргә ботарлап ашар булғандар. Аргонавтарҙы сиреналар арбай алмай, сөнки улар менән юлға сыҡҡан Орфей үҙенең йыры һәм лирала уйнауы менән сиреналарҙың тауышын баҫа. Шулай ҙа аргонавтарҙың береһе — Бут уларҙың ауазына диңгеҙгә ташлана, ләкин уны Афродита ҡотҡара һәм Лилибейға илтеп ҡалдыра.
Сиреналарҙың һәләкәте
Сиреналар тураһында беренсе тапҡыр «Одиссея»ҙа телгә алына. Улар Цирцея ерҙәре менән Сцилла араһындағы утрауҙың ҡаяларында йәшәйҙәр. Утрау сиреналар ҡорбандарының һөйәктәренән һәм кипкән тиреләренән ағарып ятҡан була. Үҙҙәренең йырҙары менән улар үтеп барған ҡараптарҙы арбаған. Сәйәхәтселәр үҙ-үҙҙәрен онотоп, утрауға яҡын килгән һәм караптары менән һәләк булған. Одиссей Цирцеяның иҫкәртеүе арҡаһында ғына үлемесле һәләкәттән ҡотола: ул юлдаштарының ҡолаҡтарына балауыҙ ҡоя, ә үҙен мачтаға бәйләп ҡуйырға ҡуша.
Әгәр берәйһе һеҙҙең йырығыҙға ҡыҙыҡмай янығыҙҙан үтеп китә алһа, һеҙ һәләк буласаҡһығыҙ, тип сиреналарға үлемдәре тураһында алдан иҫкәртелгән була. Одиссейҙың карабы улар янынан үтеп киткәс тә, сиреналар диңгеҙгә ташланып ҡаяға әүереләләр.
Аңлатмалар
Софокл яҙыуы буйынса, улар уға Аид законын аңлаталар. Дионис Софоклды яңы Сирена тип атай.
Астрономияла
1850 йылда табылған астероид (11) Парфенопа хөрмәтенә аталған.
Кепина
Кепина (Кепена) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының һул ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ъ
{| align=right cell-padding=11px Ъъ  — Башҡорт алфавитының утыҙ алтынсы хәрефе. Ҡатылыҡ билдәһе.
Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы
Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы (4 август 1986 йыл) — Рәсәй саңғысыһы. Полиатлон (2011) һәм саңғыла уҙышыу (2012) буйынса спорт мастеры
Биографияһы
1986 йылдың 4 авгусында тыуған.
«Стәрлетамаҡ ДЮСШ № 2» тәрбиәләнеүсеһе, тренеры: Ишмырҙин А. И..
Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы юғары белемде Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһында алған
Ярковка
Ярковка (Медвежонок) — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Прослауха йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елшән (Һамар ҡушылдығы)
Елшән, Ерекле (Елшанка) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ һәм Туҡ райондары биләмәһендә аҡҡан йылға. Һамар йылғаһының уң ҡушылдығы (Волга йылға бассейны).
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Оҙонлоғо — 22 км, бассейнының майҙаны — 119 км². Йылға башы Быҙаулыҡ районы Икенсе Елшән ауылынан 3,5 саҡрым төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡараҡ урынлашҡан. Көньяҡҡа табан аға, Туҡ ауылына ҡаршы ғына Һамар йылғаһына (344 тамағынан км алыҫлыҡта) ҡушыла..
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006716.
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһе географик атамаларының ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә гидронимдың килеп сығышы былай тип аңлатыла:
Аңлашылыуынса, йылғаға атаманы яр буйҙарындағы ерек әрәмәләре күп булыуына ҡарап биргәндәр. Был йылғалар башҡорт телендә Ерекле тип атала, әммә урыҫ телендәге рәсми атаманы «башҡортлаштырып» Елшән тип атап йөрөтәләр.
Уваровка (Әлшәй районы)
Уваровка (Уваровка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 110 кеше. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202828007.
Лягушья
Лягушья — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 465 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Экштедт
Экштедт (Eckstedt) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 601 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 167 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99195 һәм автомобиль коды SOM.
Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы
Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы (10.10.1944) — дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Баҡалы районының почётлы гражданы. .
Биографияһы
Зиннур Шәйхулла улы Мәрҙәнов 1944 йылдың 10 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Үҫтем ауылында тыуған.
Ҡамышлытамаҡ мәктәбенән һуң, Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумында уҡыуын дауам итә.
Венгриялағы Совет Армияһы контингенты составында элемтә ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
Мәскәүҙә Сит телдәр хәрби институтын отличие менән тамамлай.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Хеҙмәт барышында Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын һәм СССР Эске Эштәр министрлығы идаралыҡ Академияһының Свердловск факультетын тамамлай.
1987—1993 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Эске Эштәр министрлығында паспорт-виза хеҙмәте начальнигы. 1993 йылда милиция полковнигы дәрәжәһендә отставкаға сыға.
1993—2009 йылдарҙа — илселек хеҙмәтендә, Өфө ҡалаһында Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы вәкиллеге етәксеһе вазифаһында хеҙмәт итә. Эш сәфәре менән донъяның 26 илендә була.
Карагуа
Карагуа — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 532 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грек-рим көрәше
Грек-рим көрәше (классик көрәш, француз көрәше, грек-рим стилендәге спорт көрәше) — бергә-бер ҡаршы тороп көрәшеүҙең европа төрө. Был көрәш ҡағиҙәһе буйынса спортсы, билдәле техник хәрәкәттәр (ысулдар) арсеналын ҡулланып, ярышташын тигеҙлеген юғалтыуға килтерергә һәм уны арҡаһына әйләндереп, салҡан йығып һалырға тейеш. Грек-рим көрәшендә, иркен көрәштән айырмалы рәүештә, аяҡтар менән техник хәрәкәттәр яһау (ярышташтың тәнен эләктереү, уға аяҡ салыу, уны кинәт тартыу һәм аяҡтарын ҡулдар менән эләктереү) тыйыла. Классик көрәш Боронғо Грецияла һәм артабан Рим империяһында барлыҡҡа килгән, ә хәҙерге заман грек-рим көрәше төрө XIX быуаттың беренсе яртыһында Францияла формалашҡан.
1896 йылдан башлап грек-рим көрәше Олимпия уйындары программаһына индерелә, 1898 йылда Европа чемпионаттары, ә 1904 йылдан донъя чемпионаттары үткәрелә. Халыҡ-ара көрәш федерацияһында — ФИЛА (FILA; 1912 йылда нигеҙләнгән) — 120 ил (1997) ағза булып тора.
Халыҡ-ара көрәш федерацияһы грек-рим стилендәге алыштың ХХ быуаттағы иң бөйөк көрәшсеһе тип Рәсәй спортсыһы, 3 тапҡыр Олимпия чемпионы, 9 тапҡыр донъя чемпионы, 12 тапҡыр Европа чемпионы, 13 тапҡыр СССР һәм Рәсәй чемпионы Александр Карелинды иҫәпләй.
Ҡағиҙәләр
Грек-рим көрәше — был ике спортсының ҡапма-ҡаршы тороп көрәшеүе. Техник яҡтан көрәш билдән юғары өлөштә төрлө ысулдар менән алып барыла. Алыштың төп маҡсаты — ярышташты келәмгә арҡаһы менән салҡан ятҡырып ҡыҫыу (туше́). Көрәшсе, шулай уҡ 1-се йәки 2-се периодта 8 баллы өҫтөнлөк йыйһа, еңеүсе тип табыла, һәм уларҙың алышы тамамланды тип иҫәпләнә. Әгәр иҫәп бер тигеҙ булһа, көрәшсенең кеме әүҙемерәк икәнлеген билдәләү өсөн, судья өҫтәлмә ваҡыт бирә һәм әүҙемерәк көрәшкән алышсыны һайлай. Алыш өсәр минуттан торған, араларында 30 секунд оҙонлоғондағы тәнәфесле ике период буйына алып барыла. Алыш ярышташты 5 балл килтергән ырғытып ташлау арҡаһында еңеү менән тамамланырға ла мөмкин. Көрәшсе ярышташын һәр бер ырғытып ташлау йә булмаһа уны ныҡлап эләктереп тотоп хәрәкәт яһатмау ысулын ҡулланғанда билдәле һанда мәрәйҙәр йыя. Келәмдәге рефери мәрәйҙәр һанын иҫәпләй, ләкин ярыштың баш судьяһы (йәки келәм рәйесе) рефери биргән мәрәйҙәр һаны менән ризалашырға тейеш. Уның ризалығы менән генә ярышташтарға мәрәй өҫтәлә. Көрәшсенең ярышташы ҡағиҙәләрҙе боҙһа(мәҫәлән алыш ваҡытында пассивлыҡ күрһәтһә, көрәштән баш тартһа, ситкә тайпылһа), уға ҡаршы спортсыға мәрәйҙәр бирелә. Алыш ваҡыты — өсәр минутлыҡ ике период. Әгәр еңеүсене билдәләй алмаһалар, йәрәбә ярҙамында көрәшселәрҙең береһенә һөжүм(атака) яһарға рөхсәт бирелә. Әгәр һөжүм уңышлы килеп сыҡһа, һөжүм итеүсе еңеүсе тип иҫәпләнә, әгәр уңышһыҙ булһа, һөжүмдән һаҡланыусы еңеүсе тип иҫәпләнә.
Көрәшкә тәнде майлап сығыу рөхсәт ителмәй, сөнки майлау тәнде шыуғаҡлата, көрәшсенең тырнаҡтары ҡыҫҡа алынырға һәм үҙе янында ҡулъяулығы булырға тейеш. Судья менән бәхәскә инеү шулай уҡ тыйыла һәм көрәшсегә еңелеү менән янай. Спортсылар бер-береһе менән һөйләшергә хаҡһыҙ, һәм уларға судья рөхсәтенән тыш келәмдән сығып китергә ярамай.