cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арипов Абдулла Ниғмәт улы
Биографияһы
1983 йылдан 1992 йылға тиклем Ташкент телефон-телеграф станцияһында 1-се категориялы электрон инженер булып эшләй. Һуңынан 1993 йылдан алып яңы барлыҡҡа килгән Үзбәкстан Республикаһы Элемтә министрлығында баш белгес вазифаһында эшләй. 1993 йылдан 1995 йылға тиклем «Узимпэксалока» тышҡы сауҙа фирмаһы директоры урынбаҫары вазифаһын биләй. Бер аҙ ваҡыт Үзбәкстан Республикаһы Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығының төҙөлөш һәм тәьмин итеү бүлеге начальнигы вазифаһында эшләгән.
1995 йылдан 1996 йылға тиклем «ТашАфиналАЛ» берлектәге предприятиеһының генераль директоры булып эшләй. Артабан Үзбәкстан Республикаһы Элемтә министрлығының хосусилаштырыу һәм конкуренцияны үҫтереү бүлеге етәксеһе вазифаһында бер аҙ ваҡыт эшләй. 1997 йылда Үзбәкстан почта һәм телекоммуникациялар агентлығының баҙар үҙгәрештәре һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙары бүлеге етәксеһе вазифаһында эшләй. 1997 йылдан 2000 йылға тиклем Почта һәм телекоммуникацияларҙы үҫтереүгә дәүләт ярҙамы фонды директоры вазифаһында эшләгән. 2000 йылдан 2001 йылға тиклем Үзбәк почта һәм телекоммуникациялар агентлығының генераль директорының беренсе урынбаҫары вазифаһында эшләй.
2001 йылдың 15 авгусынан Үзбәкстан почта һәм телекоммуникациялар агентлығының генераль директоры вазифаһында эшләй. 2002 йылдың 30 майында Үзбәкстан Республикаһы премьер-министры урынбаҫары — Элемтә һәм мәғлүмәт технологиялары мәсьәләләре буйынса комплекс етәксеһе — Үзбәкстан элемтә һәм мәғлүмәтләштереү агентлығының генераль директоры итеп тәғәйенләнә. 2005 йылдың 4 февраленән — премьер-министр урынбаҫары — Үзбәкстан Стратегик башланғыстар агентлығының генераль директоры, Мәғлүмәт системалары һәм телекоммуникациялар мәсьәләләре буйынса комплекс етәксеһе.
2009 йылдың октябренән — шулай уҡ социаль өлкә, фән, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт һәм БДБ буйынса партнёрҙар менән бәйләнеш өсөн яуап бирә. 2012 йылдың 22 авгусынан ул опалға эләгә. Премьер-министр урынбаҫары вазифаһынан алына (ул саҡта киң мәғлүмәт саралары уны Рәсәй МТС компанияһының «филиалы» — МТС-Үзбәкстан кәрәҙле операторы тирәләй ойошторолған конфликт менән эштән бушатыуҙы бәйләгәндәр).
2012 йылдың авгусынан 2016 йылдың сентябренә тиклем Ташкент ҡалаһының элемтә колледжында өлкән уҡытыусы булып эшләй. 2016 йылдың 14 сентябренән Үзбәкстан президенты вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы уны Үзбәкстан Республикаһы премьер-министры урынбаҫары — Йәштәр сәйәсәте, мәҙәниәт, мәғлүмәт системалары һәм телекоммуникациялар мәсьәләләре буйынса комплекс етәксеһе итеп тәғәйенләй.
Хөкүмәт етәкселегендә
2016 йылдың 12 декабрендә идара итеүсе Үзбәкстан Либераль-демократик партияһы съезында (O‘zLiDeP) Ариповтың кандидатураһы премьер-министр вазифаһына тәҡдим ителә, уның кандидатураһы 14 декабрҙә Закондар сығарыу палатаһы һәм Олий Маждис Сенатының берлектәге ултырышы барышында ҡарала һәм раҫлана.
Ғаиләһе
Өйләнгән, биш ҡыҙы бар.
Дәрәжәләре
Арипов — иҡтисади фәндәр кандидаты, доцент дәрәжәһенә эйә.
Әл-Ләйл сүрәһе
Әл-Ләйл сүрәһе (سورة الليل, Төн ) — Ҡөрьән Кәримдең 92-се сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 21 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى
2وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى
3 وَمَا خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنثَى
4إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَت
5فَأَمَّا مَن أَعْطَى وَاتَّقَى
6 وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى
7فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى
8 وَأَمَّا مَن بَخِلَ وَاسْتَغْنَى
9وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى
10فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى
11وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى
12 إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى
13 وَإِنَّ لَنَا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولَى
14فَأَنذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى
15 لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَ
16 الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى
17وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى
18الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى
20إِلَّا ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى
21وَلَسَوْفَ يَرْضَى
Транскрипцияһы
1. Үә-лләйли иҙәә йағшәә
2. Үә-ннәһәәри иҙәә тәджәлләә
3.Үә мәә халәҡә-ҙҙәкәра үәл-үңҫәә.
5. Фә'әммәә мән ағтаа үә-ттәҡаа
6. Үә сәддәҡа бил-хүснәә
7. Фәсәнүйәссируһү лил-йүсраа.
10.Фәсәнүйәссируһү лил-ғүсраа
12. Иннәә ғәләйнәә ләлһүдәә
13. Үә иннә ләнәә ләл'әхиратә үәл-үүләә
14. Фә'әңҙартүкүм нәәраң тәлаҙҙаа
15. Ләә йасләәһәә илләл-әшҡаа
16. Әлләҙии кәҙҙәбә үә тәүәлләә
17. Үә сәйүджәннәбүһәл -әтҡаа.
18.Әлләҙии йүьтин мәә ләһү йәтәзаккәә
19. Үә мәә ли'әхәдин ғиндәһү мин ниғмәтиң түджзәә.
20. Илләб-тиға'ә үәджһи раббиһил-әғләә
21. Үә ләсәүфә йардаа
Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
2. Һәм балҡыған уаҡыттағы көн менән ант итәм!
3. Һәм ирҙе һәм ҡатынды барлыҡҡа килтереүсе менән ант итәм!
4. Ысынлап та, һеҙҙең ынтылыштарығыҙ төрлө-төрлө!
5. Кем [хәйер-саҙаҡа] бирә һәм [Алланан] ҡурҡа,
6. һәм иң гүзәл нәмәне [үәхиҙе] хаҡ тип иҫәпләй,
7. Беҙ уға эштәрен уңышлы, еңел итербеҙ.
8. Ә кем бөхилләнә һәм байый,
9. һәм иң гүзәл нәмәне ялған тип иҫәпләй,
11. Һәләк булған уаҡытта мөлкәте ҡотҡармаҫ уны.
12. Ысынлап та, тура юлдан алып барыу Беҙҙең өҫтөбөҙҙә.
16. ялған тип иҫәпләүселәр һәм йөҙ сөйөрөүселәр.
17. Ә тәҡүәле унан [уттан] алыҫ булыр.
19. һәм уның һис кемгә лә изгелек күрһәтер бурысы юҡ,
20. мәгәр бөйөк Раббыһының йөҙөн теләп кенә булмаһа инде.
21. Һәм Ул унан риза буласаҡ.
Һылтанмалар
http://www.falaq.ru/quran/arab/92
Куопио
Куопио (фин. Kuopio ) — Финляндияла порт ҡалаһы, Каллавеси күле  (фин. Kallavesi, Сайма күлдәр системаһында) буйында урынлашҡан. Төньяҡ Саво провинцияһының административ үҙәге. Ҙурлығы буйынса Финляндияла һигеҙенсе ҡала, халҡы 111.3 мең кеше (2015) тәшкил итә. Ағас эшкәртеү сәнәғәте үҙәге; химия, машиналар эшләү, аҙыҡ-түлек сәнәғәте үҫешкән.
Бөгөн Куопио — илдең мәҙәни тормошонда мөһим ҡала, ул үҙенең бейеү һәм музыка ваҡиғалары менән билдәле, туризм һәм  ҡышҡы спорт төрҙәре үҙәге.
Һорау алыуҙа йәмәғәт фекере буйынса 2012 йылда фин  граждандары араһында йәшәү  кимәле буйынса  Куопио  алтынсы урында тора.
Географияһы
Ҡала Каллавеси күле менән уратып алынған, һәм уның бер нисә өлөшө утрауҙа төҙөлгән.
Тарихы
Куопиоға 1775 йылда нигеҙ һалына.
1856 йылда Саймен каналы төҙөлөп бөтә, был Куопио үҫешендә мөһим мәл була— канал Балтик диңгеҙенең Фин ҡултығына һыу юлын  тәьмин итә.
1889 йылда тимер юл тармағы һалына. Уңайлы тарнспорт бәйләнеше Куопионы йәнле сауҙа ҡалаһына әйләндерә.
Дине
Куопионың кафедраль соборында Финляндияның Инжил-лютеран сиркәүе Куопио епархияһы епискобының кафедраһы бар  (әлеге ваҡытта — епископ Вилле Риеккинен.
Куопиола собор Святитель Николай хөрмәтенәФинляндия архиепископлығы Карел епархияһының кафедраль ғибәҙәтханаһы була. Собор янында Карел һәм бөтә Финляндияның архиепискобының (әлеге ваҡытта — архиепископ Лев (Макконен)) кафедраһы, архиепископ һәм Сиркәү Идаралығы канцелярияһы, сиркәү сәнғәте музейы, тегеү оҫтаханалары, нәшриәт советы һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса православие үҙәге урынлашҡан.
Туризм
Куопио — популяр туристик маршруттарҙың береһе,  әлеге ваҡытта илдә  ял итеүҙең  популярлығы  буйынса икенсе урында тора. Муниципаль базаһы — 5100 йәйге коттедждар
Мәҙәниәте
1970 йылдан ҡалала халыҡ-ара бейеү фестивале үтә
Мәғариф һәм фән
Куопиола 32 башланғыс мәктәп, 6 лицей (шул иҫәптән өлкәндәр өсөн лицей), профессиональ училищелар, халыҡ училищелары, институт һәм политехник университет эшләй.
Урта белем
Лицей:
Өҫтәмә белем биреү:
Спорты
Ҡала 2012 йылда үҫмерҙәрҙең  I ҡышҡы Олимпия уйындарын ҡабул итеү хоҡуғына  көрәштәрҙә ҡатнаша. 2008 йылдың ноябрендә ул финалға сыға, әммә һөҙөмтәлә австрия Инсбругынан ҡалыша. Бынан тыш, ҡалала Финляндияның юғары футбол дивизионында сығыш яһаусы «КуПС» футбол клубы бар, ул  күп тапҡыр Финляндия чемпионтаында еңеү яулай, шулай уҡ Финляндия Кубогы трофейҙарына һәм Лига Кубогына эйә була. 2012/2013 УЕФА Европа Лигаһының өсөнсө квалификациялы раундында төрөк «Бурсаспоры» менән осраша, уны  1:0 иҫәбе менән еңә, әммә Бурсала яуап уйында унан 6:0 иҫәбе  менән еңелә.
Ҡалала «КалПа» хоккей командаһы бар.
Билдәле кешеләре
Финляндияның күп кенә күренекле шәхестәренең — дәүләт эшмәкәрҙәренең, яҙыусы һәм рәссамдарҙың тормошо һәм ижады  Куопио менән бәйле.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Фатма Алийе Топуз
Фатма Алийе Топуз (төр. Topuz Fatma Aliye; 9 октябрҙә 1862, Константинополдә, Ғосман империяһы — 13 июлендә 1936, Истанбул, Төркиә) — төрөк яҙыусыһы-романсы, колумнистка, эссеист, тәржемәсе һәм ирҙәр менән тиң хоҡуҡ өсөн көрәшсе. Фатма Алийе Топуз Төркиәлә һәм бөтә Ислам донъяһында беренсе ҡатын-ҡыҙ — романсы тип һанала.
Йәш сағы
Фатма Константинополдә тыуа һәм билдәле ғосман дәүләт хеҙмәткәре чиновнигы һәм тарихсыһы Әхмәт Йәүҙәт-паша (1822—1895) һәм уның ҡатыны Әдвиә Рабия ханымдың ғаиләһендә икенсе бала була. Ата-әсәһенең тағы ике балаһы: өлкән улы Али Седат һәм һәм кесе ҡыҙы Әминә Сәмиә була.
1866 йылда Фатманың атаһы Мысырҙа вәли итеп тәғәйенләнә, һәм 1868 йылда уның ҡатыны һәм балалары Алеппола йәшәй. 1875 йылда Йәүҙәт пашаны Грецияға ебәргәс, ғаилә ярты йыл дауамында Янинала тора. Ниһайәт, 1878 йылда Фатманың ғаиләһе Дамаск ҡалаһында төпләнә.
Ғосман империяһында ҡыҙҙарҙың дөйөм белем биреү уҡыу йорттарында белем алыу мөмкинлеге булмай. Әммә Фатма, ҡыҙыҡһыныусан һәм белемгә ынтылыусан бала булғанлыҡтан, рәсми булмағанса өйҙә уҡып, белем ала һәм ғәрәп һәм француз телдәрендә һөйләшергә өйрәнә.
1879 йылда, Фатмаға 17 йәш булғанда, атаһы уны Меһмет Фаиҡ Бейгә, Абдул-Хәмит II ғосман солтаны адъютантына һәм Ғази Ғосман-паша туғанының улына, Плевна ҡәлғәһен ҡамау геройына, кейәүгә бирә. Ошо никахта Фатма дүрт ҡыҙға: Хәтижә (1880), Әйшә (1884), Нимәт (1900) һәм Зөбәйдә Исмәт (1901) әсә була.
Фатманың иренең белеме уға ҡарағанда түбәнерәк булған, шуға күрә лә никахының тәүге йылдарында сит телдәрҙә яҙылған романдарҙы уҡыуын тыйып маташҡан.
Әҙәби карьераһы
Фатма әҙәбиәт юҫығында беренсе тапҡыр 1889 йылда, Жорж Оньеттың «Ихтыяр» романын француз теленән төрөк теленә тәржемә итә. Китап яңы, «Мәғәнә», исеме менән, алдан иренең ризалығын алып, тәржемәсенең «Леди» (тур. Bir Hanım ) псевдонимы аҫтында баҫыла. Роман тәржемәһе төрөк яҙыусыһы Әхмәт Миҙхәт Әфәндене һоҡландыра, һәм ул үҙенең гәзитендә билдәһеҙ ханымдың эшен «Дөрөҫлөк тәржемәсеһе» тип билдәләй.
1894 йылда Фатма Әхмәт Миҙхәт Әфәнденең «Хыял һәм Хәҡиҡәт» романының авторҙашы була. Ул төп героиняның ғәмәлдәрен һүрәтләй, шул уҡ ваҡытта, Әфәнде ир-ат төп герой тураһында яҙа. Романдың авторҙары «Ҡатын-ҡыҙ һәм Әхмәт Миҙхәт» булараҡ күрһәтелә. Романды яҙғандан һуң, ике автор ҙа яҙыу, бер-береһе менән һуңғараҡ баҫылып сыҡҡан оҙайлы хат алыша.
1892 йылда Фатма үҙенең «Файҙалы мәғлүмәт» тигән тәүге романын ысын исеме аҫтында яҙа. Был романда ул ҡатын-ҡыҙ беренсе мөхәббәтен онота алмай тигән фекерҙе кире ҡаға. был Ғосман империяһында ҡатын-ҡыҙ яҙған беренсе роман була. 1908 йылда ул яңынан баҫыла.
1899 йылда баҫылған «Лютняла уйнаусы» романында яҙыусы ҡасандыр Алеппола осратҡан удела уйнаусы ҡатынды һүрәтләй. Роман яҙыу барышында ҡатын үҙе бар ғүмерен һәм тормошҡа ашмаған никахы тураһында һөйләй. Билдәле романсы Решат Нури Гөнтекин «Лютняла уйнаусы» романын үҙендә әҙәбиәткә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятҡан иң мөһим эштәрҙең береһе, тип атай.
Фатма Алийе Топуз романдарында ир менән ҡатын араһындағы гармониялы мөнәсәбәт, мөхәббәт һәм бәйлелек темалары өҫтөнлөк итә. Уның күп кенә әҫәрҙәре героиняларына индивидуализм һәм ир-аттан бойондороҡһоҙлоҡ хас.
1893 йылда Әхмәт Миҙхәт Әфәнденең Фатма Алийе хаттарынан төҙөлгән «Ғосман ҡатын-ҡыҙ яҙыусыһының тыуыуы» тигән китабы баҫылып сыҡҡандан һуң, романсының популярлығы яңынан арта.
1914 йылда Фатма атаһын дошмандарының сәйәси һөжүменән яҡлауға йүнәлтелгән «Әхмәт Йәүҙәт-паша һәм уның осоро» тигән яңы китабын сығара. Был китапта ул Ғосман империяһында Икенсе конституция эраһынан һуң ғосман сәйәси яҫылығын һүрәтләй.
Яҙыусы 1936 йылдың 13 июлендә Истанбулда вафат була.
Ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшсе
Консерватив ҡарашлы булыуына ҡарамаҫтан, Фатма гәзиттә йыш ҡына ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары тураһында мәҡәләләрен һәм яҙмаларын баҫтыра. 1896 йылда Фатманың «Ислам ҡатын-ҡыҙы» китабы донъя күрә, унда автор көнбайышҡа ҡарата мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының позицияһын аңлата. Яҙыусы раҫлауынса, был китапта яҙыусы үҙенең романдарында һүрәтләнгән хәҙерге заман персонаждарына хас булмаған консерватив традицияларын һаҡлай.
Фатманың һеңлеһе Әминә Сәмийе (1864—1944) төрөк суффражисткаларының тәүгеләренең береһе була.
Хәйриәт эшмәкәрлеге
Фатма Алийе хәйриәтселек менән әүҙем шөғөлләнә. Һуң, Грек-төрөк һуғышынан һуң 1897 йылда ул һалдат ғаиләләренә ярҙам итеү маҡсатында «Ғосман Ҡатын-ҡыҙҙарының Ярҙам Ойошмаһы» хәйриәт йәмғитенә нигеҙ һала булдыра. Был илдә беренсе ҡатын-ҡыҙ ойошмаларының береһе була. 1899 йылда уны солтан Ғәбделхәмит II бүләкләй.
Карговец
Карговец — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варчушка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Амосовка
Амосовка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск, Вологда өлкәләре биләмәләрендә аға. Вадьица йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт алфавиты
Башҡорт алфавиты — башҡорт теленең алфавиты. Башҡорттар төрлө дәүерҙә боронғо төрки рун яҙмаһын, боронғо уйғыр, ғәрәп, латин яҙмаларын һәм кириллица ҡуллана. Һуңғыһы — әлеге көндә ҡулланылған алфавит. Был алфавитта 42 хәреф, шуларҙың туғыҙы телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, Ҫ ҫ, Һ һ хәрефтәре.
Бөгөнгө алфавит
Бөгөнгө көндә ҡулланылған башҡорт алфавиты 1940 йылда ҡабул ителгән. Был алфавитта 42 хәреф, шуларҙың туғыҙы телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, ҫ, Һ һ хәрефтәре. Тағы шуныһы иғтибарға лайыҡ: Ҡҡ, Ҙҙ хәрефтәре башҡа бер төрки телдә лә осрамай.
Хәрефтәрҙең урынлашыу тәртибе урыҫ алфавитындағыса ҡабул ителгән. Башҡорт теленең специфик өндәре өсөн алынған яңы хәрефтәр, ғәҙәттә, урыҫ графикаһындағы ҡайһы хәреф нигеҙендә яһалған булһа, башҡорт алфавитында шул урыҫ хәрефе артынса ҡуйылған. Мәҫәлән, ғ (Гг — Ғғ), ҡ (Кк — Ҡҡ), ң (Нн — ң), ө (Оо — Өө), ҫ (Сс — ҫ), ү (Уу — Үү), ә (Ээ — Әә) хәрефтәренең урынлашыу тәртибе ошо принциптан сығып билдәләнгән. Ҙ хәрефе, был принциптан сығып ҡарағанда, яһалышы буйынса (Зз — Ҙҙ) з хәрефенән һуң торорға тейеш ине, ләкин ул үҙенең урынын латин графикалы башҡорт алфавиты буйынса һаҡлаған һәм д хәрефенән һуң бирелгән, сөнки латин графикаһы нигеҙендәге алфавитта ҙ хәрефе д хәрефе нигеҙендә яһалған һәм уның артынса ҡуйылған.
Хәрефтәрҙең баш хәреф һәм бәләкәй хәреф варианттары айырыла. Тик ң, ҫ, ъ, ь хәрефтәренең генә яҙыуҙа баш хәреф варианттары ҡулланылмай, сөнки башҡорт яҙма әҙәби телендә был хәрефтәр менән башланған һүҙҙәр юҡ.
Ниндәй өн (фонема) мәғәнәһендә йөрөүҙәренә ҡарап, алфавиттағы хәрефтәрҙе түбәндәгесә төркөмләргә мөмкин:
Исламға тиклем
Ислам динен ҡабул иткәнгә тиклем башҡорттар, башҡа төрки халыҡтар кеүек үк, боронғо төрки ырын (рун) яҙмаһын ҡуллана. Яҙыусы, тарихсы Йыһат Солтанов яҙыуынса, «Ырын» (рун) ғәзиз бабаларыбыҙҙың ағасҡа йә ташҡа ырып яҙыу ысулы ул". Силәнгә — Өргөн (Селенга — Орхон) ырын яҙмалары бөйөк Төрки ҡағанаты (552—745 йылдар) дәүерендә барлыҡҡа килгән. Был боронғо төрки алфавитында 37 хәреф булһа, уның 17-һе башҡорт тамғаларына тап килә. Боронғо төрки халыҡтары рун яҙыуынан башҡа тағы икенсе бер төр яҙыу ҡулланған. Ул — боронғо уйғыр яҙыуы, VIII-ХVII быуаттарҙа ҡулланылышта була.
Ғәрәп яҙылышындағы башҡорт алфавиттары
Ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә төрки халыҡтар иҫке төрки теле тип аталған әҙәби яҙма телен булдыра. Был яҙманы башҡорттар XI-се быуатта ҡуллана башлай. Нәҡ ошо телдә ХIII быуат башында Ҡол Ғәлиҙең мәшһүр «Ҡиссаи Йософ» әҫәре яҙыла.
Башҡорт яҙма әҙәби телен булдырыу йүнәлеше башҡорт мәҙәниәте һәм мәғарифы тарихында тәүге тапҡыр XIX быуатта күренекле башҡорт педагогы, мәғрифәтсе ғалим һәм яҙыусы Мирсалих Мирсәлим улы Биксуриндың эшмәкәрлегендә тормошҡа ашырыла. Башҡорт мәғрифәтселәренән шулай уҡ Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев ғәрәп алфавитын камиллаштырырға, башҡорт теленә ҡулайлаштырырға ынтыла.
Шулай ҙа XX быуат баштарына тиклем ҡулланылып йөрөтөлгән ғәрәп алфавиты башҡорт теленең фонетик системаһына тулыһынса яуап бирә алмаған; ҡайһы бер башҡорт өндәре өсөн билдәләрҙең бөтөнләй булмауы, һүҙ уртаһында һуҙынҡыларҙың регуляр яҙылмауы, башҡорт теле өсөн кәрәге булмаған артыҡ хәрефтәрҙең булыуы һ. б. ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙырған.
Башҡортостанда совет хакимиәте урынлашҡандан һуң, 1921 йылда Бәләкәй Башҡортостандың Үҙәк Башҡарма Комитеты башҡорт теленең дәүләт статусын таный. Башҡорт яҙмаһын булдырыу һәм уны ҡулланыу өсөн 1922 йылда Шәһит Хоҙайбирҙин етәкселегендә комиссия ойошторола. 1923 йылда ошо комиссия тарафынан төҙөлгән беренсе башҡорт алфавиты һәм орфографияһы («Хәреф вә имла лаихәһе») иғлан ителә. Был алфавит традиция буйынса быға тиклем башҡорттар файҙаланып йөрөгән ғәрәп графикаһы нигеҙендә төҙөлә (уны һуңынан иҫке башҡорт алфавиты йәки «иҫкәлеп» тип йөрөтәләр). Алфавит 33 хәрефтән тора (иҫкеһендә иһә — 22 хәреф булған), шуларҙың егерме етеһе — тартынҡы («тауышһыҙ») өндәр, ә алтыһы һуҙынҡы («тауышлы») өндәр өсөн алынған.
Латин яҙылышындағы алфавиттар
1920-се йылдарҙа СССР халҡының яҙмаһын латиницаға күсереү буйынса хәрәкәт башлана. Был хәрәкәтте совет яҙыусыһы, йәмғиәт эшмәкәре Анатолий Луначарский яҡлап сыға. В. И. Ленин шулай уҡ латинлаштырыу яҡлы, әммә был эште урыҫ теле яҙмаһынан башлауға ҡаршы була. Латинлаштырыу ғәрәп алфавиты нигеҙендәге яҙманы ҡулланған телдәрҙән башлана.
Беренсе латин алфавиты
Латин алфавитына күсеү өсөн хәрәкәт 1924 йылдан Башҡортостанда башлана. 1924 йылдың 6 октябрендә Башҡортостан халыҡ Комиссарҙары Советы (Башсовнарком) башҡорт яҙмаһын латин алфавитына күсереү кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул итә. 1925—1935 йылдарҙа Башҡортостан яңалиф үҙәк комитеты эшләй. Башҡорт алфавитының латин графикаһы нигеҙендә төҙөлгән беренсе варианты Яналиф үҙәк комитеты тарафынан 1925 йылда тәҡдим ителә. Һуңынан был алфавит ҡабаттан ҡарап сығыла, камиллаштырыла. Уның яңы варианты 1928 йылдың 7 майында Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан рәсми дәүләт алфавиты итеп раҫланыла. Был алфавитта 36 хәреф була, шуларҙың уны — һуҙынҡы өндәр өсөн, егерме алтыһы — тартынҡы өндәр өсөн, быларға өҫтәп үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә тартынҡыларҙың йомшаҡлығын белдереү өсөн '(апостроф) алына.
Икенсе латин алфавиты
1939 йылда алфавиттан Çç һәм ьj хәрефтәре телдең фонетикаһын сағылдырыу өсөн кәрәкмәгәнлектән төшөрөп ҡалдырыла.
Латинлаштырылған алфавитты ҡулланыуға керетеү буйынса байтаҡ эш башҡарыла — педагогтар яңынан әҙерләнә, яңы алфавит нигеҙендә гәзит-журналдар баҫтырыла, рәсми ҡағыҙҙар алып барыла, башҡорт теле орфографияһының төп принциптары әҙерләнә.
Әммә Яңалиф рәсми башҡорт алфавиты ролен бик оҙаҡ үтәмәй. Башҡорт яҙмаһын урыҫ графикаһы нигеҙендәге алфавитҡа күсереү 1938 йылдың авгусында уҡ башлана.
Кириллица ҡабул итеү
Башҡорт яҙыуын урыҫ графикаһы нигеҙендәге алфавитҡа күсереү эше урыҫ һәм башҡорт ғалимдары тарафынан Октябрь революцияһына тиклем үк башланған. Урыҫ алфавиты нигеҙендәге тәүге башҡорт алфавиты «Букварь для башкир» 1892 йылда Ырымбур губернаһының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса округ инспекторы Василий Владимирович Катаринский тарафынан баҫтырыла, 1898 йылда әлифбаның икенсе баҫмаһы сыға. 1907 йылда Орск өйәҙенең урыҫ булмаған мәктәптәренең инспекторы Александр Григорьевич Бессоновтың бер аҙ камиллаштырылған әлифбаһы («Букварь для башкир») донъя күрә. Ҡазан университеты профессоры Николай Федорович Катанов урыҫ графикаһы нигеҙендә «Азбука для башкирского языка» төҙөй.
Бигерәк тә башҡорт табибы һәм тел белгесе Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы (Мөхәмәтхан Сәхипкирәй улы) төҙөгән урыҫ графикаһы нигеҙендәге башҡорт алфавиты киң билдәле. 1912 йылда Ҡазанда уның «Основы звукопроизношения и азбука для башкир» тигән китабы баҫылып сыға. Башҡортса яҙыу өсөн Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы урыҫ-грек графикаһы нигеҙендә башҡорт милли алфавитын төҙөй, башҡорт телендәге өндәргә баһалама бирә, һәр өнгә хәреф билдәләй. 1919 йылда Өфөлә уның «Әлепей» китабы донъя күрә. Китапта һыҙылышы ҡатмарлы хәрефтәр ябайлаштырыла, улар хатта хәҙерге башҡорт теле алфавитына яҡын тора. Ләкин Ҡулаевтың алфавитын революциянан һуң тәүге йылдарҙа ғәмәлгә индереп булмай, сөнки граждандар һуғышы, 1921 йылғы йотлоҡ был эште бойомға ашырырға мөмкинлек бирмәй.
1928 йылда һәм артабан, төрки халыҡтар яҙмаларын ғәрәп алфавитынан латин алфавитына күсереү хәрәкәте дәүерендә, Ҡулаев урыҫ графикаһын ҡабул итеү кәрәклеген йәнә лә яҡлап сыға. Уның башҡорт яҙмаһын урыҫ графикаһы нигеҙендә төҙөү идеяһы 1939 йылда тормошҡа ашырыла башлай.
Урыҫ графикалы алфавитҡа күсеү мәсьәләһе ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында 1938 һәм 1939 йылдарҙа ике мәртәбә тикшерелә һәм башҡорт теленең яны алфавитын һәм орфографияһын төҙөү буйынса комиссия ойошторола. 1939 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ы Верховный Советы Президиумы урыҫ графикаһы нигеҙендә төҙөлгән башҡорт алфавитын һәм орфографияһын раҫлау һәм был алфавит менән орфографияға күсеүҙе 1940—1941 йылдарҙа тамамлау тураһында указ ҡабул итә. Башҡорт әҙәби теленең яңы алфавиты һәм орфографияһы 1940 йылда С. Моратов, З. Айыуханов һәм А. Ә. Ғәлләмов авторлығында айырым китап булып баҫылып сыға. 1950 алфавитҡа Ё ё хәрефе өҫтәлә һәм нәҡ ошо вариант әлеге көндәрҙә ҡулланыла.
Шулай итеп, хәҙерге башҡорт алфавиты һәм орфографияһының ярты быуаттан артыҡ тарихы бар.
Компьютер технологияларында ҡулланыу
Компьютер технологияларында кириллик хәрефтәр өсөн ҡулланылған кодлауҙарҙа (КОИ8, Windows CP 1251 һ.б.) кириллик графика нигеҙендә төҙөлгән башҡа тел алфавиттарының үҙенсәлекле хәрефтәре өсөн буш код ҡалмай (украин, белорус, серб һәм македон хәрефтәренән башҡа). Һөҙөмтәлә был милләттәрҙең алфавиты өсөн компьютер шрифттарын булдырыуҙы шәхси фирмалар йәки һәүәҫкәр оҫталар үҙ өҫтөнә ала. Хәҙерге көндә башҡорт хәрефтәрен сағылдырған шрифттар бихисап. Әммә барыһының да бик ҙур кәмселеге бар — был шрифттар бер-береһе менән ҡуша ҡулланыу өсөн яраҡлаштырылмаған, йәғни бер шрифттан икенсеһенә күскән хәлдә күпселек символдар мәғәнәһен юғалта. Һәм тағы ла бер кире яғы — был шрифттар ҡайһы компьютерға ҡуйылған, шунда ғына уҡыла, шулай итеп, улар башлыса йыйылған башҡорт текстарын ҡағыҙға баҫып сығарыу өсөн генә яраҡлы.
Был проблемалар электрон һүҙлектәр, дөрөҫ яҙыуҙы тикшереү системаларын, башҡорт телендә веб-сайттар булдырыу эшендә тотҡарлыҡ яһай.
Юникод (Unicode) халыҡ-ара кодлау стандарты үрҙә әйтеп үтелгән мәсьәләне хәл итә. Был стандарт бөтә яҙма телдәрҙең хәрефтәрен, иероглифтарын, символдарҙы сағылдырыу мөмкинлеген бирә. Бөгөнгө көндә башҡорт текстын яҙыу өсөн төп операцион системаларҙа, шул иҫәптән Windows-та ҡуйылған Unicode шрифттары ҡулланыла. Шулай, Arial Unicode MS, Palatino Linotype, Microsoft Sans Serif шрифттары бөтә компьютерҙа ла дөрөҫ сағылдырыла. Әммә башҡорт ҡатламы (раскладка) булмауы башҡорт хәрефтәрен йыйыуҙы ҡатмарлаштыра. Башҡорт хәрефтәрен яҙыу ысулдары Башҡорт Википедияһының «Нисек башҡортса яҙырға?» мәҡәләһендә һәм bashqort.com сайтының «Башҡортса яҙыу»  мәҡәләһендә тасуирланған.
2007 йылдың ғинуарынан һатыуға сығарылған Windows Vista операцион системаһынан алып башҡорт теле ҡатламы Windows операцион системаларының тел пакетына кертелә. 2009 йылда иһә башҡорт теле ҡатламы Linux операцион системаһында ла булдырыла. 2013 йылда OS Android башҡорт клавиатура сыҡты, iOS операцион системаға клавиатура бар.
Гроссойтерсдорф
Гроссойтерсдорф (Großeutersdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 285 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 168 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Кончураиха
Кончураиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мильтюш йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Катух (Кемчуга ҡушылдығы)
Катух — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еңеү паркы (Мәскәү)
Поклонный тауындағы Еңеү паркы — донъяла һәм Рәсәйҙә иң эре <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (23 октября 2017)">сығанаҡ 517 көн күрһәтелмәгән ] мемориаль комплекстарҙың береһе, уның 135 гектар майҙаны Бөйөк ватан һуғышындағы еңеүгә арналған. Еңеү паркы Мәскәүҙең Көнбайыш административ округында урынлашҡан. 1995 йылдың 9 майында Бөйөк Еңеүҙең 50 йыллығына асылған.
Географик урыны
Парк төньяҡта Кутузов проспекты, көнбайышта Минск урамы, көнсығышта Генерал Ермолов урамы, көньяҡта ағалы-энеле Фонченколар урамы һәм «Мәскәү-Сортировочная-Киев» тимер юл станцияһы менән сиктәш. Мемориаль комплекстың көнсығыш өлөшөндә Поклонный тауы, унан алыҫ түгел Мәскәү метрополитеның ике станцияһы — «Еңеү паркы» һәм «Минск» — тора.
Поклонный тауы
Поклонный тауы, парк яһау урыны, тәүге тапҡыр телгә «Быховец Хроника» тип 1368 йылда билдәләнә. 1612 йылда Поклонный тауында гетман Жолкевский тора, уға батша тәхетенә поляк короле улы Владиславты ултыртырға ниәт менән Мәскәү делегацияһы килә, 1812 йылдың сентябрендә Наполеон Поклонный тауында Мәскәү Кремленең асҡыстарын ҡала боярҙары килтерер тип көтә. Паркты төҙөгәндә 1990 йыл тауҙың көнсығыш өлөшөн соҡоп алып, уны көнсығышҡа күсерәләр.
Парк төҙөү
Бөйөк Ватан һуғышы тураһында иҫтәлек мемориаль комплексын төҙөү идеяһын беренсе тапҡыр 1942 йылда архитектор Яков Черних тәҡдим итә. 1947 йылда СССР архитекторҙар Союзының Мәскәү бүлексәһеиң иң яҡшы проектҡа конкурс үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә, әммә уны Иосиф Сталин туҡтата. 1955 йылда маршал Георгий Жуков КПССҮҙәк Комитетына ҡыҙылармеецтарҙың ҡаһарманлығын данлауға арналған мемориал булдырыу тәҡдиме менән мәрәжәғәт итә. Поклонный тауындағы иҫтәлекле ташта 1958 йылда : «Бында совет халҡының 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеү һәйкәле төҙөләсәк» тип яҙыла һәм бөтә союз конкурсы иғлан ителә. Конкурста ҡатнашырға 150 заявка алына. Әммә улар проекттының береһе лә хупланмай, шунан һуң икенсе тапҡыр ябыҡ конкурс үткәрелә, уның еңеүсеһе скульптор-монументалист Евгений Вучетич була. 1961 йылда паркка нигеҙ һалына һәм иҫтәлекле таш тирәләй ағастар ултыртыла.
Проектты тамамлауға Вучетичтың үлеме ҡамасаулай, шунлыҡтан 1975 йылда тағы ла яңы конкурс үткәрелә, унда еңеүселәр скульптор Николай Томский, архитекторҙар Лев Григорьевич Голубовский һәм Александр Алексеевич Корабельников, рәссам Юрий Королев була. Яңынан һалыу проектын тормошҡа ашырыу өсөн аҡса етмәй.
1970—1980 йылдарҙа халыҡ һәйкәл өсөн 194 миллион һум аҡса йыя һәм етмәгән аҡсаны Мәскәү хөкүмәте бирә. Проект булдырыуҙы Зураб Церетелиға йөкмәтәләр, 1980-се йылдарҙың икенсе яртыһында мемориаль комплексты төҙөй башлайҙар. Был төҙөлөш Поклонный тауын бер урындан икенсе урынға күсереү арҡаһында күләмле протест тыуҙыра. Протест булыуына ҡарамаҫтан, мемориаль комплекс һәм Бөйөк Ватан һуғышының үҙәк музейы 1995 йылдың 9 майында — Еңеүҙең илле йыллығына асыла.
Хәҙерге заман
Еңеү паркы 2014 йылда Мәскәү ҡалаһының мәҙәниәт департаменты ҡарамағына ведомство ойошмаһы — Мәскәү ГАУК «Поклонный тауы» сифатында күсә.
Иҫтәлекле урындары
Еңеү монументы
Еңеү майҙанында 141,8 метр бейеклектәге обелиск ҡуйылған. Ул һан 1418 көн һәм төн дауамында барған Бөйөк Ватан һуғышын хәтерләтә. Обелисктың 100 метр бейеклегендә Ника алиһәнең һәм ике фәрештәнең һындары ҡуйылған. Обелиск итәгендәге подиумда йыланды һөңгө менән сәнсеп үлтереүсе изге Георгий Победоносец һыны тора. Ике скульптураны ла Зураб Церетили башҡарған.
Зураб Церетели башҡара.
Был 1000 тонна ауырлыҡтағы монументта Сталинград һәм Курск алышы һәм Белорус операцияһы һүрәттәре һәм яугирҙәр төшөрөлгән Уба эсендә монумент конструкцияһының хәл-торошон күҙәтеүселәрөсөн хеҙмәткәрҙәр бүлмәһе бар. Шулай уҡ ул монументҡа тайпылырға мөмкинлек бирмәй
Еңеү музейы
Шул уҡ майҙанда Еңеү музейы урынлашҡан. 1993 йылда уға нигеҙ һалынған һәм ул 1995 йылдың 9 майында ветерандар инициативаһы менән асыла. Музей бинаһы Полянский Анатолий проекты буйынса төҙөлгән. Музейҙа 50 мең экспонат һаҡлана, улар араһында картиналар, скульптуралар һәм Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы плакаттар һаҡлана. Музей «Хәтер китабы» эҙләү системаһы менән йыһазландырылған, унда һуғышта һәләк булыусылар, хәбәрһеҙ юғалған, яраларҙан һәм ауырыуҙан вафат булған яугирҙәр тураһында мәғлүмәт табырға була. Иң төп музей ҡомартҡыһы — Еңеү байрағы, ул 1945 йылдың 30 апрелендә Рейхстаг өҫтөнә, Берлинда, ҡаҙалған. Асыҡ һауалағы музей экспозицияһында хәрби техника өлгөләре: танк, самолет, немец хәрби машиналары — күрһәтелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тарас Шевченконың мемориаль музейы (Ырымбур)
Тарас Шевченконың мемориаль музейы-гауптвахта — украин шағиры һәм яҙыусыһы хөрмәтенә Ырымбур ҡалаһында 1989 йылда асылған музей.
Тарихы
Мемориаль музей-гауптвахта 1989 йылда, Тарас Шевченко тыуыуының 175-йыллыҡ юбилейын байрам иткән ваҡытта асыла. Музей урынлашҡан бина 1843 йылда бер инженер подразделениеһы канцелярияһы ихтыяждары өсөн төҙөлгән. Кирилл-Мефодий туғанлығы булараҡ тарихҡа ингән йәшерен ойошмала ҡатнашҡан өсөн ҡулға алынған күренекле украин шағиры һәм рәссамы, 1851 йылдың апрелендә тап ошо бинала һаҡ аҫтында тотола.
Килеүселәр иғтибарына төп залда ҡуйылған экспонаттар Тарас Шевченко тормошоноң этаптарын тулы сағылдыра, атап әйткәндә: Шевченконың Орск ҡалаһында йәшәүе тураһында, Арал экспедицияһында, Ырымбурҙа булғаны, шулай уҡ хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәһендә Манғышлаҡ ярымутрауында ете йыл йәшәүе тураһында документтар бар. Тарас Шевченко гауптвахтаға һаҡ аҫтына тыйыуҙы боҙоу сәбәпле эләгә — император Николай I һөргөнгә ебәрелгән шағирға яҙырға һәм хатта һүрәт төшөрөргә тыйған була, әммә ғилми экспедицияла ҡатнашыуы менән рухланып, Шевченко был тыйыу менән иҫәпләшмәй һәм Ырымбурҙың бер нисә кешеһенең портретын эшләй.
Игенселәр (Ҡыйғы районы)
Игенселәр (Игенчеляр) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше. Почта индексы — 452510, ОКАТО коды — 80236845002.
Ад-Духә сүрәһе
Ад-Духәә сүрәһе (سورة الضحى, Иртә ) — Ҡөрьән Кәримдең 93-сө сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 11 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1 وَالضُّحَى
2 وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى
3 مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى
4 وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الْأُولَى
5وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى
6أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى
7وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى
10وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ
11 وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ
Транскрипцияһы
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Үә-ддухәә
2. Үә-лләйли иҙәә сәджәә
3. Мәә үәддәғәкә раббүкә үә мәә ҡаләә
4. Үә ләл'әәхирәтү хайруль-ләкә минәл-үүләә
5. Үә ләсәүфә йүғтыиикә раббәүкә фәтардаа
6. Ә ләм йәджидкә йәтиимәң фә'әәүәә
7. Үә үәджәдәкә дааләң фәһәдәә
8. Үә үәджәдәкә ғәә'иләң фә'әғнәә
9. Фә'әммәл-йәтиимә фәләә тәҡһар
10. Үә әммәә-ссәә'илә фәләә тәнһар
11. Үә әммәә биниғмәти раббикә фәхәддиҫ
Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Иртә менән ант итәм!
2. Һәм ҡараңғыланып барған төн менән ант итәм!
3. Һине Раббың ташлап ҡалдырманы һәм нәфрәтләнмәне.
4. Һинең өсөн ахирәт донъяға ҡарағанда яҡшыраҡ бит.
5. Һәм Раббың һиңә бирер, һәм һин ҡәнәғәт булырһың.
6. Ул һине етем хәлдә табып, һыйыныр урын бирмәнеме ни?
7. Һәм Ул һине аҙашҡан хәлдә тапты һәм тура юлға һалды.
8. Һәм Ул һине ярлы хәлдә тапты һәм байытты.
9. Һәм һин етемде йәберләмә,
10. һәм теләнсене ҡыуып ебәрмә.
11. Һәм Раббыңдың ниғмәте тураһында һөйлә!
Һылтанмалар
http://www.falaq.ru/quran/arab/93
Көмәрҙәк (һырт)
Көмәрҙәк — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Яйыҡ йылғаһы башы
Яйыҡ йылғаһы башы - Көньяҡ Уралдың Уй-Таш һырты эргәһендә Нәжимтау тауы итәгендә, диңгеҙ кимәленән 637 м бейеклектә, Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Вознесенка ауылынан 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Көмәрҙәк (һырт)
Белорет районында Оло Инйәр йылғаһы тамағы киңлегенән алып Цыбров шишмәһе киңлегенә тиклем Йүрүҙән йылғаһының уң яры буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Яйыҡ йылғаһы башы
Туристик һәм географик иҫтәлекле урын.
Көмәрҙәк (һырт)
Оҙонлоғо 17 км тирәһе, киңлеге 4 км яҡын. Абсолют бейеклеге 1354 м. Һыртта 1000 м ашыу бейеклектәге 3 түбә айырылып тора.
Яйыҡ йылғаһы башы
Урыны
Петр Рычков үҙенең «Ырымбур топографияһы» китабында былай тип яҙа: "Яйыҡ Урал тауҙары артында Себер даруғаһында, Купаканский улусында, Ҡалған Тау тип аталған тауҙан башлана, Ҡалған Тау русса Крайняя йәки Остальная гора въ Уралъ тигәнде аңлата. Был йылға борондан башҡорттар менән ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙы айырып торған".
Көмәрҙәк (һырт)
Төньяҡ өлөшөндә түбәләре осло, көньяҡта — яҫы; ҡурумдар (оҙонлоҡтары 1,5 км яҡын) һәм таш һибелмәләре, ҡалдыҡ ҡаялар бар. Битләүҙәре текә. Егәлгә свитаһының урта рифей кварцлы ҡомташтарынан тора.
Яйыҡ йылғаһы башы
Урыны
Виктор Петрович Поляничко, Силәбелә, Ырымбурҙа, Мәскәүҙә, Кавказда билдәле кеше, 1973 йылдағы Яйыҡ инешенә сәйәхәт тураһында «Река весны» исемле китап яҙа. Унда ошондай юлдар бар: «Еүеш ерек ҡыуағы аҫтында, өс ҡайын ҡамауында – инеш! Ҡайһылай шәп, Яйыҡ ҡайҙалыр уҡығанымса һаҙлыҡтан түгел, ә шишмәнән баш ала. Инеш ҡомло вулкан булып суғырмаҡлана, тамырҙар һәм яҫы таш киҫәге аҫтынан туңмай торған шишмә урғылып сыға. Бына шундай ул Яйыҡ бишеге». Яйыҡ йылғаһы ағып сыҡҡан шишмә янында «50 лет ВЛКСМ», «50 лет БАССР» тигән яҙыуҙар, комсомоль значогы һәм Салауат Юлаев силуэты булған щит була. Ошо сәйәхәт ваҡытында «Бында Яйыҡ йылғаһы башлана» тигән яҙыу менән иҫтәлекле билдә ҡуйыла. Суйын таҡтаның буйынан буйына нәҙек юлаҡ, юлаҡ буйлап йылға буйындағы ҡалаларҙың исемдәре яҙыла: Учалы, Верхнеурал, Магнитогорск, Орск, Ырымбур, Уральск, Гурьев. Ҡойолманы Силәбе трактор заводы комсомолдары эшләй, ә Поляковка совхозы электросварщиктары уны швеллерға иретеп йәбештерәләр һәм инеш эргәһендә нығытып ҡуйырға ярҙам итәләр. «Бында Яйыҡ йылғаһы башлана» тигән яҙыулы суйын таҡтаһы менән швеллер әле лә урынында. Ҡала исемдәре икенсе тимер таҡтала. Унда «Башҡортостан тауҙарынан Каспийға тиклем» тигән яҙыу һәм ҡала исемдәре.
Көмәрҙәк (һырт)
Һыртта Оло Инйәр йылғаһы, Йүрүҙән һәм Тирлән йылғалары ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: 600—900 м тиклем шыршы‑аҡ шыршы урмандары үҫә, юғарыраҡ урмандар һирәгәйә, йәйелеп үҫеүсе тәпәш шыршылар, аҡ шыршы (урыны менән ҡарағас) урмандары яланғас бүлкәт менән алмашына. Көнсығыш битләүҙәрендә йөҙ йәшәр ҡарағастар осрай. Һырттың көнбайыш битләүҙәре Көньяҡ Урал ҡурсаулығында урынлашҡан.
Топонимикаһы
Атамаһы көмөрө һәм һөҙәк һүҙҙәренән алынған.
Кыпа-Щотыль-Кы
Кыпа-Щотыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Щотыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан Беренсе донъя һуғышы осоронда
Башҡортостан Беренсе донъя һуғышы йылдарында — Башҡортостандағы хәл һәм Беренсе донъя һуғышы ваҡиғаларында уның роле.
Башҡортостан Беренсе донъя һуғышы алдынан тәрән тылда урынлашҡан эре сәнәғәт һәм ауыл хужалығы районы булып тора. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә Өфө губернаһы, Ырымбур, Һамар, Пермь губерналарының бер өлөшө урынлашҡан була. Урыны, кеше, тәбиғәт ресурстары Башҡортостандың 1914—1918 йылдарҙағы Беренсе донъя һуғышы осоронда индергән өлөшөн билдәләй.
Тарихы
1914 йылдың йәйендә һуғыш башланыу менән Башҡортостанда халыҡты мобилизациялау үтә. Стәрлетамаҡта, Бәләбәйҙә һәм Бөрөлә мобилизация һөҙөмтәләренә һиҙелерлек йоғонто яһамаған стихиялы сығыштар үтә. Халыҡ һуғышты ҡотолғоһоҙ бәлә-ҡаза итеп ҡабул итә һәм тиҙ еңеүгә ышана. 1914 йылдың 26 июлендә мобилизация осоронда спиртле эсемлек һатыу тыйыла. Иҫерек килеш күренгән өсөн 3 айға тиклем һаҡ аҫтына алалар йәки 3 мең һумға тиклем штраф һалына.
1914—1916 йылдарҙа Өфө губернаһынан 300 меңдән ашыу кеше мобилизациялана. Һуғыш йылдарында Ырымбур губернаһында бөтә халыҡтың 11,7%-ы, Өфө губернаһында — 10,6%-ы мобилизациялана. Өфөлә яралылар өсөн госпиталдәр асыла. Үҙ сиратында, 1916 йылда Өфө губернаһына Украинанан һәм Балтика буйынан 60 мең самаһы ҡасаҡ һәм яҡынса 17 мең әсир килә.
Беренсе донъя һуғышы фронттарында Башҡортостан халҡынан ойошторолған 106-сы Өфө һәм 190-сы Очаков пехота полкы һуғыша. Икенсе һәм Өсөнсө хәрби бүлектәр казактарынан Ырымбур казак дивизияһы ойошторола, уның составында 9-сы, 10-сы, 11-се һәм 12-се алтышар йөҙлөк полктар һәм 5-се казак батареяһы була. 27-се пехота дивизияһының 106-сы Өфө пехота полкы генерал Ренненкампфтың 1-се армияһы составында һәм генерал Самсоновтың 2-се армияһы Көнсығыш Пруссияға баҫып инеүҙә ҡатнаша.
Һуғыш йылдарында ауыл хужалығы түбәнәйә. Икмәк етештереү өстән бер өлөшкә кәмей, аҙыҡ-түлеккә хаҡтар 2-3 тапҡыр арта, аҙыҡ-түлек карточкаһы индерелә. Һуғыш ауырлыҡтары халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Минйәр заводындағы 9 айлыҡ забастовка быға миҫал булып тора.
Һуғыш геройҙары
Беренсе донъя һуғышында Башҡортостандың күп кенә кешеләре батырлыҡ күрһәтә, шул иҫәптән:
Сыртланов Рауил Шәхәйҙәр улы, Бәләбәй өйәҙендә тыуған, 166-сы Ровно пехота полкы командиры булып һуғыша, Генераль штабтың генерал-майоры. 4-се дәрәжә Георгий тәреһе менән бүләкләнгән;
Рябов Василий Константинович  — Георгий тәреһенең тулы кавалеры, Ларго-Каргаул полкы кесе унтер-офицеры;
Алексеев Алексей Георгиевич — Георгий тәреһенең тулы кавалеры, кесе унтер-офицер;
Русин Александр Павлович — 12-се Великолуцк пехота полкы подполковнигы.
Күсәкәй (Бөрө районы)
Күсәкәй (Кусекеево) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 504 кеше. Почта индексы — 452470, ОКАТО коды — 80213819001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы институты
Һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихының ғилми-тикшеренеү институты — Рәсәй художество академияһы учреждениеһы (РАХ)
Рәсәй һынлы сәнғәт академияһының һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институты 1947 йылда һынлы сәнғәт өлкәһендә төп ғилми-ижади үҙәге булараҡ СССР Художество академияһының ролен көсәйтеү өсөн булдырылған. Ойошторолған ваҡыттан алып бында пластик сәнғәт, заманса художестволы процесс (ватан һәм сит ил) тарихына фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла. Институт йылына 20-30 баҫма (китаптар, монографиялар, ғилми йыйынтыҡтар, альбомдар, дәреслектәр, популяр әҙәбиәт) сығара.
1992 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы составында, 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағына күсә.
Институт директорҙары — СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы К. Ф. Юон(1948—1950), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Н. Г. Машковцев (1950—1951, в.в.б.), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты А. И. Замошкин (1951—1954), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзалары А. К. Лебедев (1963—1988), (1988—2013) В. В. Ванслов (1988—2013) һәм А. В. Толстая (2013—2016), 2016 йылдың мартынан институтты Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты Н. В. Толстая етәкләй.
Институт хеҙмәткәрҙәре араһында: Рәсәй художество академияһының 3 академигы һәм 4 ағза-корреспонденты, 19 докторы һәм 36 фән кандидаты.
Ғилми белгестәрҙең эшмәкәрлеге бүлектәрҙә тупланған:
— XX—XXI быуаттарҙағы Рәсәй сәнғәте — XVIII—XIX быуаттағы рус сәнғәте — Боронғо һәм заманса сиркәү сәнғәте — Монументаль сәнғәт һәм архитектура проблемалары — Халыҡ һәм декоратив сәнғәт — Дизайн — Эстетика теорияһы һәм проблемалары — Художестволы тәнҡит — Сит ил сәнғәте — Рәсәй рәссамдарының һүҙлеге — Сәнғәтте мәғлүмәтләштереү — Редакция-нәшриәт
Институтта аспирантура, докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса диссертация советы, ғилми семинарҙар эшләй.
Институттың 4 ғилми семинарында Рәсәй ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты, башҡа сәнғәт һәм культурология институттары, университеттар, музейҙар, реставрация оҫтаханалары хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша. Семинарҙар исемлеге:
— Боронғо Русь һынлы һәм биҙәү сәнғәтен өйрәнеү; — Боронғо Русь архитектуранын өйрәнеү буйынса; — Сәнғәт һәм эстетика теорияһы проблемалары буйынса; — XX быуаттың көнбайыш сәнғәтен өйрәнеү буйынса семинар.
Институт монография һәм коллектив хеҙмәттәр, дәреслектәр, мәҡәләләр йыйынтыҡтарын әшер итә. Иң мөһим коллектив эштәре араһында — «Все­об­щая ис­то­рия ис­кусств» (1-6 т., 1956—1966), «Па­мят­ни­ки ми­ро­во­го ис­кус­ст­ва» (1-8 сығарылыш, 1967-88), «Ис­то­рия ис­кус­ст­ва на­ро­дов СССР» (1-9 т., 1971—1984), «Ху­дож­ни­ки на­ро­дов СССР» библиографик һүҙлек (1-4 т., 1970—1995).
Катара (Няфта ҡушылдығы)
Катара  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Няфта йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәккимиҙәр
Мөхәккимиҙәр ( — ҡарарҙы [Аллаһҡа] тапшырыусылар) — тәүге хәрижи ағымдарҙың береһе.
Этимологияһы
Улар элгәре Али ибн Әбү Талип яҡлы булған, әммә Али ибн Әбү Талип менән Мүәвиә ибн Әбү Суфыян араһындагы третей судын кире ҡаҡҡан өсөн шундай ҡушамат алған һәм: «Хөкөм бары тик Аллаһтыкы!» тигән өндәмә сығарған.Тәүге мөхәккимиҙәр хәлифә Али ибн Әбү Талипҡа ҡаршы сығып, Әл-Күфә (хәҙерге Ираҡ) янындағы Хәрура тигән ергә йыйылғандар, шунлыҡтын хәрижиҙәрҙең икенсе ҡушаматы хәруриҙар.
Тарихы
Ибн Таһир әл-Бағдади мөхәккимиҙәрҙең дине Усман ибн Әффан менән Мүәвиә ибн Әбү Суфыянды ғына түгел, хатта Алиҙы, уларҙың арҡалаштарын, третей судьяларын һәм бөтә фасиҡ мосолмандарҙы кафыр тип таный. Ҡайһы бер сөнни бидғәт белгестәре мөхәккимиҙәрҙе мөртәт һәм кафыр тип иҫәпләй.