cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мотта Джузеппе
Биографияһы
1920 йылда, президент булғас һәм сит ил эштәре департаментын етәкләп, Феликс Калондер башлаған Швейцарияның Милләттәр лигаһына халыҡ илдең нейтралитетын һаҡлау ысулы менән инергә ярҙам итә. 1924 йылда Мотта Милләттәр Лигаһының Генераль ассамблеяһы рәйесе итеп һайлана. Үҙенең консерватив ҡарашлы булыуына ҡарамаҫтан, СССР-ҙы дипломатик таныуға булышлыҡ итә.
Хәтер
Лугано, Кьяссо, Массаньо һәм Минусио ҡалаларының урамдары, Асконалағы майҙан һәм Женевалағы авеню уның исемен йөрөтә.
Нурмәмбәт Ҡәҙриә
Ҡәҙриә Нурмәмбәт (Кадрие́ Нурмамбе́т Kadriye Nurmambet, Qadriye Nurmambet; 21 август 1933 йыл— 31 ғинуар 2023 йыл) — Румыния ҡырым -татарҙары халыҡ йырҙарын башҡарыусы һәм фольклорсы. Бай үҙенсәлекле тауышы өсөн үҙ илендә "Добруджа һандуғасы ҡушаматы ала
Биографияһы
Ҡәҙриә 1933 йылдың 21 авгусында Румыния Короллегенең Добруджа төбәгендә (хәҙер Добрич, Болгария) ҡырым-татарҙары Пакизе һәм Әхмәт Нурмамбет ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Мэрашештиҙың 9-сы дивизияһының 40-сы артиллерия полкы офицеры була. Румыния Икенсе бөтә донъя һуғышы башланыр алдынан Көньяҡ Добруджаны Болгарияға биргәс, Ҡәҙриә ғаиләһе төньяҡҡа, атаһы гарнизон командиры итеп тәғәйенләнгән Межидияға, күсә.
Бухарест университетында юридик белем ала, уны 1957 йылда тамамлай. Румынияла беренсе ҡырым- татар ҡатын-ҡыҙ адвокат була, Констанцала адвокаттар коллегияһында хеҙмәт итә.
Нурмамбет бала саҡтан уҡ фольклор һәм халыҡ музыкаһы менән ҡыҙыҡһына, һәм бәләкәйҙән ҡырым- татар һәм румын фольклор коллективтары составында сығыш яһай. 1950 йылда ул Румын атенеумы сәхнәһендә илдәге билдәле артистар менән бергә сығыш яһай.
1954 йылда Бухарест Милли музыка университеты профессоры Тибериу Александру уның сығышын юғары баһалай, һәм уның ярҙамында Ҡәҙриәнең тауышы радиола яңғырай башлай. Уның беренсе пластинкаһы 1960 йылда Electrecord лейбл аҫтында сыға уның артынан башҡалары 1963, 1974, 1980, 1982 һәм 1989 йылдарҙа сыға.
1957 йылда ул Бухарест этнография һәм фольклор Институтының «Алтын тауыш архивы» өсөн 90-дан ашыу традицион татар һәм төрөк йырҙарын яҙҙырыу өсөн саҡырыла. Үҙ ғүмере буйына Румыниянан килгән төрөк һәм татарҙарҙың традицион музыкаһын һаҡлап ҡалыуға, фольклор башҡарыусыларҙы өйрәтеүгә йүнәлтелгән ҙур тырышлыҡ һала.
Уның һуңғыһы студия альбомы «Татар һәм төрөк традицион халыҡ йырҙары» исеме менән 2009 йылда Electrecord лейблы аҫтында сығарыла. Ул яҙып алған йөҙләгән ҡырым- -татар һәм төрөк йырҙары Бухареста Этнография һәм фольклор институтының «Алтын тауыш архивы»нда һаҡлана.
2023 йылдың 31 ғинуарында Бухареста вафат була.
Лыч Леонид Михайлович
Лыч Леонид Михайлович (Леанід Міхайлавіч Лыч; 8 февраль 1929, Могильно, Минск округы — 17 ғинуар 2021) — белорус тарихсыһы, публицист. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1993).
Биографияһы
Леонид Михайлович Лыч 1929 йылдың 8 февралендә  Узденщинала (Минск полтава өлкәһе) тыуған. Һуғыштан һуң Минск статистик техникумында, хәрби училищела, СССР Эске эштәр министрлығының Минск офицер мәктәбендә, Ашхабадта  Эске эштәр министрлығы мәктәбендә уҡый. 1952 йылда Иркутск өлкәһендә өйләнә, унда сәйәси тотҡондар лагерында оператив вәкил булып эшләй. 1957 йылда Тимирязев К. А. исемендәге  Башҡорт дәүләт педагогия институтында тарих факультетын тамамлай. 1958 йылда Белоруссияға икенсе ҡатыны менән әйләнеп ҡайта, унда уҡытыусы булып эшләй.
1962 йылдан алып ғүмерен БССР Фәндәр академияһының тарих институты менән бәйле. 1963 йылдан 1967 йылға тиклем институт тарихында  кесе ғилми хеҙмәткәр, 1967 йылдан алып  1989 йылға тиклем өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1989 йылдан алып 2005 йылға тиклем  Белоруссияның милли-мәҙәни үҫеш бүлегенең төп  фәнни хеҙмәткәре булып эшләй. 2005 йылдан 2016 йылдарға тиклем —  социаль-иҡтисади тарих, фән һәм мәҙәниәт бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2016 йылдан 2020 йылдың 30 декабренә тиклем  — Беларусь яңы тарихы бүлегенең баш ғилми хеҙмәткәре.
Беларусь Республикаһы Юғары Советы Президиумы ҡарамағындағы Топонимия комиссияһы рәйесе (1992—1996).
Өс тапҡыр өйләнә. , тәүге никахынан улы Шамил бар.
Ир туғандары:
2021 йылдың 17 ғинуарында кисерелгән коронавирус инфекцияһы эҙемтәләренән вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Совет осоронда социаль-синфи мөнәсәбәттәр, белорус мәҙәниәте тарихы, IX—XX быуаттарҙа Белоруссияла тел сәйәсәте,  XX быуатта  илдә милләт-ара мөнәсәбәт мәсьәләләрен тикшерә.
Базла (Лебедь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маҙы
Маҙы (Мазово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (68 %) йәшәй.
Ҡалмыябаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бикбау (Ырымбур өлкәһе)
Бикбау (Аҡҡужа, Бикбау (Аккуза)) — хәҙерге Ырымбур өлкәһе Гай районы биләмәһендә урынлашҡан юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы
Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы (19 ноябрь 1896 йыл — 10 октябрь 1959 йыл) — педагог. 1934—1957 йылдарҙа Башҡорт АССР‑ының Ҡыйғы һәм Салауат райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике Ленин ордены (1939, 1949) кавалеры.
Биографияһы
Тәүкәлүн Хаммат улы Вәлиев 1896 йылдың 19 ноябрендә Златоуст өйәҙе Дүшәмбикә ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Үрге Ҡыйғыла ике синыфлы училище тамамлағас, ул уҡытыу эшенә тотона. Ике йыл эшләгәс, йәш уҡытыусы (халыҡ, яратып, уға һәр ваҡыт шулай өндәшә) тыуған ауылына ҡайтып, Дүшәмбикә һәм Түбәнге Ҡыйғы мәктәптәрендә уҡыта.
Тиҙҙән тәжрибәле педагог яңы эшкә күсерелә һәм ике йыл Әй буйындағы Аҫылғужа мәктәбенә етәкселек итә.
1931 йылда Бөрө ҡалаһындағы балалар йорто директоры итеп тәғәйенләнә.
Төп эшенән айырылмай Бөрө педагогия техникумында уҡый. Уны тамамлағас, ете йыллыҡ мәктәп директоры итеп билдәләнә.
1934 йылда Тәүкәлүн Вәлиев Салауат районына эшкә ебәреүҙәрен һорап, Башҡортостан Мәғариф Халыҡ Комиссариатына ғариза яҙа, һәм йәш педагог Нәсибаш ете йыллыҡ мәктәбе директоры итеп күсерелә. Уҡытыусыларҙың ижади эшен ойоштороу менән бергә директор ауылда идеология фронтының алдынғы көрәшсеһе булып таныла, колхозсылар араһында сәйәси-ағартыу эштәре алып бара.
Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын ситтән тороп тамамлағас, Тәүкәлүн Хаммат улы 1937 йылда Лаҡлы урта мәктәбе директоры итеп ҡуйыла.
Бында ла ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә оҫта етәксе, йәмәғәт хеҙмәткәре булып таныла. Был йылдарҙа Салауат районы мәктәптәре араһында Лаҡлы урта мәктәбе алдынғы коллектив булараҡ билдәлелек ала. Директорҙың тынғыһыҙ хеҙмәте арҡаһында ул һәр саҡ маҡтаулы урынға лайыҡ була, оло ихтирам тойғоһо менән телгә алына. Уҡытыусыларҙың бер нисә тематик йыйылышы Лаҡлы урта мәктәбеңдә үткәрелә. Район мәктәптәренән барған педагогтар һәм мәктәп етәкселәре уңда алдынғы эш алымдарын һәм ысулдарын өйрәнә.
1939 йылда Башҡортостандың бер төркөм халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәре ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Тәүкәлүн Хаммат улы Вәлиев Салауат районынан беренсе булып илебеҙҙең ул ваҡыттағы иң юғары наградаһы — Ленин орденына лайыҡ була.
Педагогик хеҙмәткә йәне-тәне менән бирелгән талантлы педагог Т. Х. Вәлиев үҙенә тапшырылған вазифаны намыҫлы башҡара, йәш быуынды белемле, әҙәпле итеп тәрбиәләү өсөн барлыҡ көсөн бирә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ауылдан бик күптәр - уҡытыусылар, колхозсылар, етәксе хеҙмәткәрҙәр фронтҡа киткәс, мәктәп директоры тылда ҡалған кешеләргә бөтә ауырлыҡ төшөүен күрә, халыҡ ҡайғыһын һиҙгер йөрәге аша үткәреп, көнө-төнө мәктәп, колхоз эштәре менән була.
1944 йылда алдынғы педагог Тәүкәлүн Вәлиев Ҡаратаулы урта мәктәбе директоры итеп ебәрелә. Ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, бында укытыусылар коллективы ике йыл эсендә ҙур эштәр башҡара, районда алдынғылар сафына баҫа. Бында уның етәксеһе Тәүкәлүн Вәлиевтең хеҙмәте баһалап бөтөргөһөҙ. Барлыҡ уҡытыусылар, ата-әсәләр, малсылар һәм башҡа кешеләр үҙ урындарында сәмләнеп эшләй, уларҙың һәр береһе, яңы директорҙан уңдыҡ, тиҙәр.
1949 йылда талантлы етәксе, ойоштороусы Т.Х.Вәлиевтең уңышлы педагогик хеҙмәте йәнә юғары баһалана. Ул икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә. Шулай итеп, Тәүкәлүн Хаммат улы Вәлиев - Салауат районында ғына түгел, бөтә Башҡортостанда Ленин орденына ике тапҡыр лайыҡ булған өс мәғариф хеҙмәткәренең береһе. Шул йылда уҡ уға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Халыҡ мәғарифы өлкәһендә 40 йылға яҡын эшләгәндән һуң, 1957 йылда Т. Х. Вәлиев хаҡлы ялға сыға. Ул артабан да уҡытыусылар коллективына балаларҙы уҡытыу-тәрбиәләүҙә ҡулынан килгән тиклем ярҙам итә, йәмәғәт эштәрендә элеккесә, йәштәргә хас дәрт менән ҡатнаша, үҙ хеҙмәтенең һөҙөмтәләрен күреп ҡыуана.
Лоренс Оливье
Ло́ренс Керр Оливье́, шулай уҡ Ло́уренс Оливье́, сэр Ло́ренс Оливье́, барон Оливье́ Бра́йтонский (Sir Laurence Kerr Olivier, Baron Olivier, ; 22 май 1907 йыл — 11 июль 1989 йыл) — Британия театр һәм кино актёры, режиссёр, продюсер. XX быуаттың иң мәшһүр актёрҙарының береһе, репертуарына антик драмалар һәм Шекспир әҫәрҙәренән алып хәҙерге заман американ һәм британ пьесаларына тиклем инә.
Дүрт «Оскар» премияһы лауреаты (береһе — иң яҡшы ирҙәр роле өсөн, береһе — иң яҡшы фильм өсөн, икеһе — махсус), «Алтын глобус» (өс тапҡыр), BAFTA (өс тапҡыр) һәм тағы 40-лап кинематографик награда лауреаты. 38 театр постановкаһы, алты фильм режиссёры, театрҙа 120-нән ашыу роль башҡарған, 58 тулы метражлы картинала төшкән.
Биографияһы
Лоренс Оливье 1907 йылдың 22 майында Доркингта (Суррей графлығы, Англия) ауыл руханийы ғаиләһендә тыуа. Атаһы үтә диндар булғанлыҡтан әсәһен нығыраҡ яҡын күрә (әсәһе ҡырҡ йәшендә, Лоренсҡа 12 йәш булғанда, вафат була). Сәхнәләге тәүге ролен — сенатор Брут ролен — 1914 йылда мәктәп театрында башҡара. 13 йәштән Оксфордта Изге Эдуард мәктәбендә (St Edward’s School) уҡыуын дауам итә, унда сәхнәгә ҡарата ҡыҙыҡһыныуы етдиләнә төшә. 17 йәшендә Лондонда университет статусындағы Король драма һәм ораторлыҡ сәнғәте мәктәбенә инә (Royal Central School of Speech & Drama), уны тамамлағас, 1926 йылда Бирмингемдағы Repertory Theatre театр труппаһына ҡабул ителә. Бер йылдан генерал Макбет, Гамлет кеүек төп ролдәрҙе уйнай.
1930 йылдың 25 июлендә йәш актриса Джилл Эсмондҡа өйләнә (был никах 1940 йылға тиклем дауам итә). Улы Тарквиний тыуа. 1930 йылда Оливье кинематографта эпизодик ролдәрҙә уйнай башлай, ә 1931 йылда «Һары билет» фильмында беренсе төп роле булған Рауль Уолш ролен башҡара.
1936 йылда Шекспирҙың «Был һеҙгә оҡшармы икән» тигән комедияһын экранлаштырыуҙа ҡатнаша. Ошо осорҙа ул актриса Вивьен Ли менән таныша. Киләһе йылына «Англия өҫтөндәге ялҡын» тигән фильмда бергә төшәләр һәм бер-береһенә йылы хистәр уяна, артабан ялҡынлы һөйөү тоҡана.
1939 йылда Бродвейҙа «Комедия ваҡыты түгел» тигән пьесала дебюты була. Бер үк ваҡытта «Йәшенле артылыш» тигән фильмда төшә, был роле уға бөтә донъяла билдәлелек килтерә. Шул уҡ йылды Вивьен Ли «Ел менән алып кителгәндәр» фильмы аша халыҡ-ара танылыу ала. Ғашиҡтар, быға тиклемге йәмәғәттәре менән көскә айырылышып, 1940 йылдың 31 авгусында никахлаша. Никах теркәүҙә ике генә кеше ҡатнаша — актриса Кэтрин Хепбёрн һәм режиссёр Гарсин Канин. Вивьен менән Оливье 1960 йылда айырылыша. 1961 йылда Оливье йәш актриса Джоан Плоурайтҡа өйләнә, өс балалары тыуа.
Искәндәров Гәрәй Яңыбай улы
Искәндәров Гәрәй Яңыбай улы (15 ғинуар 1911 йыл — 7 декабрь 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Биографияһы
Гәрәй Яңыбай улы Искәндәров 1911 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Түбәнге Һаҙ ауылында тыуа. 1941 йылда Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына.
Хәрби юлы
112-се башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. Дивизияның 294-се кавалерия полкы командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — өлкән сержант. Сталинград алышында, Курск дуғаһындағы һуғыштарҙа итеүҙә ҡатнаша. Уның батырлығы тураһында архив документтарында ошондай яҙыу бар:
Ҙаһир һәм батин
Ҙаһир (الظاهر — асыҡ, күренеп торған) һәм батин (الباطن — йәшерен) — ғәрәп-мосолман философияһының ике фундаменталь төшөнсәһе. «Ҙаһир-батин» моделе дөйөм теоретик парадигма булып хеҙмәт итә. Улар реаль һәм вербаль өлкәләрҙә айырыла ала.
Төшөнсәһе
Батин һүҙе әйберҙәр өсөн асыҡтан-асыҡ ҡабул ителгән сифаттар йәки ваҡиғалар менән күрһәтелһә, ҙаһир — тауыш йәки график тышлыҡ тигән мәғәнәне аңлата. Ҙаһирҙы ла, батинды ла бер-береһенән айырып, хәҡиҡәт итеп ҡарарға ярамай.
Ғәрәп-мосолман даирәһендә Ҙаһири мәҙһәбкә кире ҡараш күҙәтелә, сөнки улар бары асыҡ күренеп торғанды өҫтөн күрә һәм Ҡөрьәндә һәм сөннәт аңлатмаларында йәшеренгә күсеүҙең тиң хоҡуҡлы булыуын танымай; йәшерен яҡты асыҡ яҡҡа ҡарағанда ҡиммәтерәк тип ҡарарға мөмкин тип иҫәпләгән батиниҙарға ла шундай уҡ мөнәсәбәт.
Ислам дине тәғлимәтендә ҙаһир һүҙе менән асыҡ, аныҡ һәм теп-теүәл мәғәнәне аңлатҡан илаһи асылыштарҙы (нәссәләрҙе) билдәләйҙәр.
Исемдәрҙә
Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары (әсмә әл-хөснә) теҙмәһендә әҙ-Ҙаһир һәм Әл-Батин исемдәре лә бар.
Тирасполь ҡәлғәһе
Тиарсполь ҡәлғәһе, йәки Средин ҡәлғәһе —  полководец А.В. Суворов һәм архитектор Ф.П. де Волан етәкселеге аҫтында 1792—1793 йылдарҙа Днестр йылғаһының һул ярында оборона ҡоролмаһы сифатында төҙөлгән ҡәлғә. Средин ҡәлғәһе стеналары эргәһендә  Екатерина II указы менән Тирасполь ҡалаһы төҙөлә. XVIII быуаттың архитектура ҡомартҡыһы.
Тарихы
1787—1791 йылдарҙа рус-төрөк һуғышы тамамланыу менән Яссы солохо  килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Рәсәй һәм төрөк биләмәләре араһында сик Днестр йылғаһы аша үтә. Яңы ерҙәр Очаков өлкәһе тип атала. Екатерина Икенсе күрһәтмәләре буйынса губернатор В. Каховский экспедицияһы яңы биләмәләрҙе  «байҡап сыға»  һәм  1792 йылдың 21 сентябрендә Петербургта  ҡала пландарының проекттарын һәм уларҙың административ ҡоролошо   буйынса  тәҡдимдәрен индерә. . 1792 йылдың ноябрендә императрица А.В. Суворовҡа сиктәрҙе ҡарап сығырға һәм «дошмандар һөжүменә ҡаршы уларҙы нисек бошонмаҫлыҡ ҡиәфәткә килтереүҙе» хәбәр итергә ҡуша. 1793 йылдың ғинуарында буласаҡ Тирасполь урынында Днестрҙағы сикте нығытыу буйынса Суворовтың Де Волан менән берлектә эшләнгән  планы Петербургҡа ебәрелә.
Днестр буйынса ҡәлғә проекттары хуплана, һәм ассигнованиены ла көтөп тормайынса Суворов төҙөлөшкә тотона, уның өсөн 100 000 һум үтескә ала һәм хатта үҙ ауылдарын да һата. Был хаҡта Екатерина Икенсе белеп ҡала һәм дәүләт ҡаҙнаһынан Суворовҡа 600.000 аҡса бирергә бойора.
Тирасполь ҡәлғәһенә 1793 йылдың 22 июнендә (6 июлдә) нигеҙ һалына. Төҙөлөш һәм аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүгә бәйле күп ауырлыҡтарға, һалдаттарҙың өйрәнмәгән климат арҡаһында ауырыуҙарына ҡарамаҫтан, Средин ҡәлғәһе  төҙөлөшө  уңышлы бара. Ҡәлғә, проектҡа ярашлы дүртмөйөш рәүешен алырға тейеш була. Һуңғы вариантында тышҡы ҡиәфәтенә теүәл һигеҙ мөйөшлө бастион һыҙаты бирергә кәрәк була. Төҙөлөштөң тиҙлеге Оттоман Портаһы менән яңы һуғыш осрағына ҡәлғәне мөмкин тиклем тиҙерәк оборона хәленә килтереү кәрәклеге менән аңлатыла. 1795 йылдың аҙағына нығытма төҙөү  тамамлана. Ул фортификация сәнғәтенең бөтә закондары буйынса төҙөлә. Уның биләмәһендә изге Андрей Первозванный сиркәүе, өс артиллерия паркы, хәрби госпиталь, комендант йорто, дары мөгәрәптәре, казармалар, ат һарайҙары, цейхгауздар, аҙыҡ-түлек келәттәре урынлаша. Ҡәлғәлә ҙур хәрби гарнизон урынлаша ала, ул хәҙерге ҡоралдар менән йыһазландырыла һәм аҙыҡ-түлектең ҙур запасы менән тәьмин ителә. Ҡәлғәнең Көнбайыш, Херсон һәм Брацлав ҡапҡалары була. Ер валдарҙа ут тишектәре ышыҡлана.
1798 йылда ҡәлғә планында «Владимир», «Павел», «Дан», «Победоносец», «Петр», «Георгий», «Николай», «Василий» бастиондары һәм «Иоанн» һәм «Александр» ярым бастиондары билдәләнгән.
1795 йылға ҡәлғә янындағы ауылда 2,5 меңдән ашыу кеше йәшәгән. 1795 йылдың 27 ғинуарында ҡәлғә янында ауыл ҡала статусын ала. Тирасполь Новороссийск губернаһының өйәҙ ҡалаһы, ә 1803 йылдан Тирасполь өйәҙе Херсон губернаһы составына инә.
Ләкин Тирасполь ҡәлғәһе үҙенең оборона ролен үтәмәй. 1812 йылғы Бухарест тыныслыҡ килешеүе һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй сиге Прут йылғаһына тиклем күсә, һәм Тирасполь үҙенең сик әһәмиәтен юғалта.
Оло Леушинка
Оло Леушинка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Леушинка йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Тирасполь ҡәлғәһе
Тарихы
1835 йылдың 15 июлендә Рәсәй көньяғы нығытмалары буйынса стратегик комитеттың инспекторлыҡ сәйәхәтенән һуң, Тирасполь ҡәлғәһе юҡҡа сығарыла.
Оло Леушинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тирасполь ҡәлғәһе
Репрессияланғандарҙы атыу урыны
XX быуаттың 30-сы йылдарында Тирасполь ҡәлғәһе репрессияланған  ҡыҙылармеецтарҙы атыу урыны  булып хеҙмәт итә, ә  немец-румын  оккупацияһы ваҡытында совет  граждандарын күпләп юҡ итеү урынына әйләнә. 90-сы йылдарҙа Т.Г. Шевченко исемендәге Днестр буйы дәүләт университетының тарих факультеты репрессияланғандарҙың кәүҙәләренең эксгумацияһын үткәрә һәм ҡайтанан ерләй. Туғандаш ҡәберлек дары мөгәрәбе эргәһендә төҙөлә һәм унда 800-ҙән ашыу кешенең кәүҙәһе ята.
Хәҙерге торошо
Ҡәлғә ҡалдыҡтары хәҙерге Тирасполдең көньяҡ-көнбайышында Федько урамы менән Закрепостная Слободка районы араһында урынлашҡан. 2012 йыл мәғлүмәттәре буйынса, «Изге Владимир» бастионының дары баҙы ғына һаҡланған. Ҡәлғә 1970 йылдарҙа Тирасполдең Суворов биҫтәһен төҙөгәндә ныҡ зыян күрә. 1990 йылдар башында Тирасполь ҡәлғәһен тергеҙеү һәм бөгөнгө көндә лә әһәмиәтен юғалтмаған туристик объект булдырыу планы була. Әммә ҡайһы бер сәбәптәр буйынса тергеҙеү эштәре туҡтап ҡала.
Ҡәлғә биш метрлы ер вал менән уратып алынған 2011 йыл башында ҡәлғә эргәһендә үк (көньяҡта) астрономик обсерватория төҙөлә башлай
2013 йылдың 13 октябрендә изге Владимир бастионының дары мөгәрәбендә Тирасполь ҡәлғәһенә нигеҙ һалыуға бағышланған  мемориаль таҡта асыла.
2014 йылдың яҙында Изге Владимир бастионының дары мөгәрәбен реставрациялау  башлана, ул ошо уҡ йылдың 14 октябренә тамамлана. Мөгәрәптең бер өлөшөндә Тирасполь ҡәлғәһе тарихына арналған экспозиция урынлаша, ә икенсе өлөшөндә сиркәү төҙөкләндерелә.
Ҡәлғә аҡса билдәләрендә
2006 йылдың 10 майынан  Днестр буйы Молдова Республикаһы Банкы «Тирасполь ҡәлғәһе» 100 һумлыҡ  иҫтәлекле көмөш тәңкәһен әйләнешкә индерә, ул «Днестр буйында боронғо ҡәлғәләр» яңы серияһын аса. Һәр тәңкә идентификациялы сертификатҡа  (паспорт) эйә, үтә күренмәле  капсулала төргәкләнгән һәм футлярҙа  күрһәтелә. Тәңкәләр 925  келәймәле көмөштән яһалған. Тиражы — 500 дана.
Пилос-Нестор
Пи́лос-Не́стор (Δήμος Πύλου - Νέστορος) — Грециялағы община (дим), Пелопоннес ярымутрауының көньяҡ-көнбайыш осонда, Пелопоннес периферияһында Месиния периферияһы берәмегендә Месиниакос ҡултығы һәм Ион диңгеҙе яры буйында урынлашҡан. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса унда 21 077 кеше йәшәй. Майҙаны —554,265 квадрат километр. Бер кв. километрға 38,03 кеше тура килә. Административ үҙәге — Пилос. 2014 йылғы урындағы һайлауҙарҙа Димитрис Кафандарис (<span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Δημήτρης Καφαντάρης ) Димарх вазифаһына һайлана.
2011 йылда «Калликратис» программаһы буйынса бөтөрөлгән Корони, Метони, Нестор, Папафлесас, Пилос һәм Хилиохория общиналарын ҡушыу юлы менән булдырыла.
Общинаға Инусе һәм Сфактирия трауҙары ла инә.
Административ бүленеш
Пилос-Нестор общинаһы (дим) 6 община берәмегенә бүленә.
Кушнаренко ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Кушнаренко ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Кушнаренко ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сольнок
Сольнок (Szolnok) — үҙәк ҡала Венгрия үҙәгенең Төньяҡ Альфельд төбәгендәге Яс-Надькун-Сольнок медьеһының административ үҙәге. Ҡала халҡы 73 106 кеше (2014).
Транспорт һәм географияһы
Сольнок Будапештан 90 км көньяҡ-көнсығышта һәм Кечкемет ҡалаһынан 50 саҡрым төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Ҡала Тисади йылғаһының ике ярында урынлашҡан, күп өлөшө ҡала үҙәгенән һәм тарихи өлөшөнән тора — ул Задьва йылғаһының уң ярында тора.
Ҡала аша E60 автомобиль юлы Будапешт — Сольнок — Орадя үтә, башҡа юлдар көньяҡҡа табан Кечкеметҡа һәм Сегедҡа, артабан төньяҡҡа табан бара. Сольнок Будапешт менән тимер юл аша тоташа, Сольнокта ул ике тармаҡҡа бүленә — Дебрецен һәм Бекешчабаға. Будапештҡа тиклем араны поезда сәғәт ярым тирәһендә үтергә мөмкин..
Тарих
1075 йылда тәүге таппҡыр ҡала телгә алына. Сольнок һүҙе нығытылған замок хужалары исеменән килеп сыҡҡан. Монгол ябырылыуы барышында XII быуатта ҡала тулыһынса ҡыйратыла. 14-се быуатта ул ауыл булып ҡала.
XVI быуат уртаһында төрөк ябырылыуҙары хәүефе арҡаһында Сольнок замогы нығытыла һәм ҡәлғәғә әйләнә. Төрөктәр 1552 йылда көсөргәнешле алышта Сольнок ҡалаһын баҫып ала. Төрөк хакимлығы ваҡытында ҡалала мәсеттәр төҙөлә, манаралар һәм башҡа биналар, бер нисә термаль мунса төҙөгән, һуңынан уның ҙур өлөшө емерелә.
Сольнок 1685 йылда азат ителә, ләкин Ференц Ракоци ихтилалы ваҡытында XVIII быуатта ҡабат тулыһынса емерелгән. Географик хәленең уңайлы булыуы ҡаланың тиҙ үҫеүенә һәм яңырыуына килтерә. Сольнок 1847 йылда Будапешт менән тимер юлы менән бәйле булған.
1848—1849 йыл революцияһында венгр полководецы Янош Дамьянич Сольнок янындағы һуғышта австрия армияһын ҡыйрата. Сольнок 1876 йылда яңынан комитат баш ҡалаһы була. 1879 йылда ҡалала 16 000 кеше иҫәпләнгән.
1944 йылда һуғыш барышында, ҡыҙыл армия һәм вермахт араһындағы һуғышта, ҡала бомбаларҙан ҡабат емерелгән, ҡыҙыл армия һәм вермахт араһындағы һуғышта. Социалистик осорҙа ҡалала бер нисә сәнәғәт предприятиеһы була, Сольнок шифахана-курорт ҡалаһына термаль һыуҙар арҡаһында әйләнә.
Спорт
Ҡалала футбол клубы бар. Уның стадион яланы 10 000 тамашасыны һыйҙыра.
Кампала
Кампала (Kampala) — Уганданың баш ҡалаһы, Виктория күленең төньяҡ яр буйы янында урынлашҡан. Үҙәк өлкәнең һәм Кампала округының административ үҙәге.
Тарихы
2010 йылдың 11 июлендә ҡалала ҙур террористик акт булған. 76 кеше һәләк булған.
Климаты
Кампала климаты субэкваториаль, диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге бик ҙур булыуы менән йомшара. Ике дымлы һәм ике ҡыҫҡа ҡоро миҙгел бар.
Иҡтисады
Кампала — тимер һәм шоссе юлдары төйөнө. Халыҡ-ара аэропорт Камапаланан 35 км алыҫлыҡта Энтеббе ҡалаһында урынлашҡан. Ҡалала аҙыҡ-түлек, химия, фармацевтика, күн-аяҡ кейеме, туҡыма, металл һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте тармаҡтары үҫешкән.
Мәҙәниәте
Ҡалала Угандала иң ҙур мәсет — «Ҡаддафи» мәсете урынлашҡан, ул Мөәмәр Ҡаддафи исемен йөрөтә.
Иҫкәрмәләр
{{{примечания|refs= }}
Ҡороюл (ауыл)
Ҡороюл (Куруил) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл. Ҡороюл ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Ҡороюл йылғаһы буйында урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (35 %) йәшәй.
Байгол
Байгол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалтасы
Ҡалтасы (Калтасы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4418 кеше. Почта индексы — 452860, ОКАТО коды — 80233825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сафин Ғаян Сафа улы
Сафин Ғаян Сафа улы (Сафин Гаян Сафинович (1904 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.
Биографияһы
Сафин Ғаян Сафа улы 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Балаҡатай районында тыуа. Көньяҡ-Көнбайыш фронттың 112-се кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының ветеринар часында дағалау инструкторы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 15 декабрендә подразделениеның 280-се бойороғо менән дағалау инструкторы сержант Сафин Ғаян Сафа улы дағалау материалын етештереүҙе ойоштороуы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була. Ул полк аттарын дағалауҙы өлгөлө ойоштора һәм уларҙың хәрби һәләтлеген тәьмин итә.
Сафин Ғаян Сафа улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Бикбау (Татарстан)
Бикбау — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Бикбау ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Ыҡ буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Бикбау (Бикбулат) — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуаттың икенсе яртыһынан һуңыраҡ түгел нигеҙләнгән тип иҫәпләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусы Туғыҙ түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Семиостровная улусы составына керә, ә 1918 йылдан Әтрәкле улусының үҙәге була. XIX быуат уртаһына тиклем ике ауылдан — Бикбау һәм Бикбау-Яҡуп ауылдарынан тора, 1902—1932 йылдарҙағы рәсми сығанаҡтарҙа шулай уҡ ике тораҡ пункт иҫәпкә алына — Беренсе Бикбау һәм Икенсе Бикбау.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауылдың 65 кешеһе ихтиласыларҙың яғында һуғыша.
1815 йылда 3 мәсет булған, 1842 йылда беренсе мәсет ҡарамағында мәҙрәсә, ә ҡалғандарында — мәктәптәр теркәлгән. XIX быуат аҙағында ауылда 3 ел тирмәне эшләгән.
1920 йылдарҙа аслыҡ һөҙөмтәһендә ауыл халҡының иҫәбе ныҡ кәмей. Коллективизация осоронда ауылда «Ҡорыч» колхозы ойошторола, ул 1956 йылда «Победа» колхозының нигеҙе булып тора. 1961 йылда был колхоз эреләтелгән «Гигант» колхозына керә.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1954 йылдың 19 февраленән — Матвеево районы, 1959 йылдың 19 ноябренән — Минзәлә районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 477 йән башҡорт һәм 186 типтәр; 1816 йылда — 600 башҡорт (шуларҙың 12-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 131 типтәр; 1834 йылда — 739 башҡорт (шуларҙың 9-ы — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 191 типтәр; 1870 йылда — 1812 башҡорт һәм типтәр йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Балыкты
Балыкты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайбалы хоккей
Шáйбалы хóккей — спорт уйыны булған хоккейҙың донъялағы иң популяр төрө. Ҡапма-ҡаршы ике команданың конькилы уйынсылары, шайбаны боҙҙан сәкәндәр менән бер-береһенә тапшырып, уны дәғүәсе ҡапҡаһына мөмкин тиклем күберәк индереү һәм шул уҡ ваҡытта үҙ ҡапҡаһына бөтөнләй үткәрмәү йә мөмкин тиклем аҙыраҡ үткәреү өсөн көрәшә. Дәғүәсе ҡапҡаһына күберәк шайба индергән команда еңеүсе була.
Килеп сығыуы
Бөтә спорт төрҙәре араһында хоккей тарихы иң ҙур бәхәстәр тыуҙыра. Хоккейҙың тыуған ере тип Канадалағы Монреаль ҡалаһы һанала (тик һуңғы тикшеренеүҙәр Яңы Шотландия ның Кингстон, Онтарио йәки Виндзор ҡалаларының беренселеген иҫбат итә). Әммә XVI быуаттағы бер нисә голланд рәсемдәрендә хоккейға оҡшаш уйынды боҙҙа уйнаған күп кешеләр һүрәтләнә. Тик быға ҡарамай, әлеге шайбалы хоккейҙың тыуған ере тип Канада һанала.
1763 йылда, Бөйөк Британия Франциянан Канаданы талап алғас, һалдаттар үҙҙәре менән был ерҙәргә үләндә хоккей уйынын килтерә. Канада ҡыштары бик ҡаты һәм һыуыҡ булғанға, был ерҙәрҙә ҡышҡы спорт төрҙәре бик популяр була. Сыр ҡырҡҡан бысаҡты үҙҙәренең аяҡ кейемдәренә бәйләп, инглизсә һәм французса һөйләшкән Канада ирт-аттары был уйынды туңған йылғаларҙа, күлдәрҙә һәм башҡа һыу ятҡылыҡтарында уйнайҙар ине. Яңы Шотландияла һәм Виргинияла хоккей уйнаған кешеләрҙе һүрәтләгән иҫке картиналар бар.
1875 йылдың 3 мартында Монреальдә «Виктория» катогында тәүге хоккей матчы үткәрелә, был туралағы мәғлүмәт «Montreal Gazette» гәзитендә баҫыла. Һәр команда 9 кешенән тора. Ағас шайба («шинни») менән уйнайҙар, ә һаҡлай торған экипировканы бейсболдан алалар. Тәү тапҡыр боҙҙа ҡапҡалар ҡуйыла.
1877 йылда Макгилл университетының бер нисә студенты хоккейҙың тәүге ете ҡәғиҙәһен уйлап таба. 1879 йылда резинанан шайба яһайҙар. Ҡайһы бер ваҡыттан һуң был уйын шул хәтлем популяр була, хатта 1883 йылда ул Монреальдә йыл һайын үтә торған Ҡышҡы карнавалда күрһәтелә. 1885 йылда шул уҡ ҡалала Һәүәҫкәрҙәр хоккей ассоциацияһы нигеҙләнә.
1886 йылда хоккей уйыны ҡәғиҙәләре яҡшыртыла, рәтләнә һәм баҫылып сығарыла. Ялан уйынсылар һаны туғыҙҙан етегә тиклем әҙәйә, боҙҙа ҡапҡасы, алғы һәм артҡы ҡапҡасылар, үҙәк һәм ике һөжүмсе һәм алда майҙансыҡтың бөтә киңлеге буйынса йөрөгән ровер (rover — берәҙәк) — команданың иң көслө хоккейсыһы, бөтәһенән дә яҡшыраҡ голдар кереткән уйынсы була. Бөтә уйынды команда бер үк составта үткәрә, йәрәхәтләнгән хоккейсыны ғына алмаштырырға ярай (тик һуңғы периодта һәм ҡаршы команда рөхсәтенән һуң), шуға күрә уйын аҙағында уйынсылар ныҡ арый һәм саҡ аяҡтарында тора. Шул уҡ йылда Канада һәм Англия командалары араһында тәүге халыҡ-ара уйын уҙғарыла.
1890 йылда Онтарио провинцияһында дүрт команда өсөн чемпионат үтә. Оҙаҡламай яһалма боҙ менән түбәһе ябыҡ булған һырғалаҡтар барлыҡҡа килә. Боҙ иремәһен, һыуыҡ һауа үтһен өсөн, диуарҙа һәм ҡыйыҡта тишектәр яһала. 1899 йылда Монреальдә яһалма боҙ менән тәүге каток төҙөлә.
Хоккей бик популяр булып киткәнгә күрә, 1893 йылда Канаданың генерал-губернаторы лорд Фредерик Стэнли, ил чемпионына тапшырыр өсөн, 10 гинеяға көмөш балдаҡтарҙан торған баш түбән түңкәрелгән пирамидаға оҡшаш кубокты һатып ала. Шулай итеп, легендар трофей — Стэнли кубогы барлыҡҡа килә. Тәүҙә уның өсөн һәүәҫкәрҙәр, ә 1910 йылдан башлап профессионалдар көрәшә. 1927 йылдан алып Стэнли кубогы өсөн Милли хоккей лигаһы клубтары көрәшә.
1900 йылда ҡапҡаларға сетка ҡуйыла. Легенда буйынса, Фрэнсис Нильсон ҡапҡаларға балыҡ тотоу өсөн ҡулланған селтәрҙе ҡуя. Был яңы ҡулайлама арҡаһында «гол керҙеме, юҡмы» тигән бәхәстәр тамамлана. Һыуыҡта судьяның ирендәргә йәбешкән металл һыбыҙғыһын ҡыңғырауға, ә аҙаҡтан пластмасс һыбыҙғыға алмаштыралар. Шул ваҡытта уҡ шайбаны уйынға ырғытыу менән индерә башлайҙар (тәүҙә судья ҡулдары менән дәғүәселәрҙең сәкәндәрен боҙҙа ятҡан шайбаға шылдыра һәм сәкән менән үҙенә һуҡмаһындар өсөн һыҙғырып ситкә китә).
1904 йылда Канадала тәүге профессиональ команда барлыҡҡа килә. Шул уҡ йылда хоккейсылар уйындың яңы төрө — «алтыға алты» системаһына күсәләр. Шул ваҡыттан бирле әҙ үҙгәргән майҙансыҡтың стандарт размеры (56 × 26 м) билдәләнә. Дүрт миҙгелдән һуң бөтә хоккейсылар профессионалдарға һәм һәүәҫкәрҙәргә бүленә. Һуңғылар өсөн 1908 йылдан бирле үткәрелгән Аллан кубогын ойошторалар. Уны еңеүселәр аҙаҡтан донъя чемпионаттарында Канада өсөн сығыш яһайҙар.
ХХ быуат башында Канада хоккейы менән Европалылар ҙа ҡыҙыҡһына башлай. 1908 йылда Париждағы конгресс Бельгия, Франция, Швейцария, Бөйөк Британия илдәрен берләштергән Халыҡ-ара хоккей федерацияһын (ХАХФ) нигеҙләй. 1914 йылда Канада хоккей ассоциацияһы барлыҡҡа килә, ә 1920 йылда ул Халыҡ-ара федерацияһына керә.
Уйындың тиҙлеген һәм сифатын күтәрер өсөн, 1910 йылда спортсыларҙың алмашыуын рөхсәт итәләр. Шул уҡ йылда Милли хоккей ассоциацияһы барлыҡҡа килә, ә билдәле Милли хоккей лигаһы (МХЛ) тик 1917 йылда ғына нигеҙләнә.
Күп яңылыҡтар ағалы-ҡустылы Джэймс, Крэйг һәм Лестер Пэтрик фамилиялы кешеләр исеме менән бәйле. Уларҙың инициативаһы буйынса уйынсыларға номерҙар бирелә, мәрәйҙәрҙе һөҙөмтәле пастар өсөн дә өҫтәйҙәр, хоккейсыларға шайбаны алға бирергә рөхсәт итәләр, ә ҡапҡасылар конькиҙарын боҙҙан күтәрергә мөмкинлеккә эйә була. Шул ваҡыттан уйын 20 минут оҙонлоҡтағы өс периодтан тора.
1911 йылда ХАХФ хоккейҙың Канада ҡәғиҙәләрен ҡабул итә, ә 1920 йылда тәүге донъя чемпионаты уҙғарыла. 1929 йылда «Монреаль Мерунз» командаһының ҡапҡасыһы Клинт Бенедикт тәү тапҡыр маска кейә. 1934 йылда штраф өсөн һуғыу — буллит ҡабул ителә. 1945 йылда ҡапҡалар артында кереткән шайбалар иҫәбе өсөн төрлө төҫтәге фонарҙар ҡуялар («ҡыҙыл» төҫлөһө гол индереүҙе аңлата, «йәшел» — гол булманы). Шул уҡ йылда өслө судейлыҡ ҡабул ителә: бер баш судья һәм ике ярҙамсы (лайнсмендар). 1946 йылда конкрет ҡәғиҙәләр боҙоуҙар ваҡытында судьяларҙың ымдар системаһы законлаштырыла.
АҠШ һәм Канадала ҙур ареналар ХХ быуаттың 30-сы йылдарында уҡ төҙөлә башлай. Мәҫәлән, Чикагола 1938 йылда 15 мең кеше өсөн Спорт һарайы барлыҡҡа килә.
1920 йылда рәсми турнирҙа — Олимпия уйындарында — Европа һәм Төньяҡ Америка командалары араһында тәүге осрашыу үтә. Канада хоккейсылары тағы ла үҙҙәренең иң көслө команда икәнен иҫбат итә. Улар шулай уҡ 1924 һәм 1928 йылдарҙағы Олимпия уйындарында ла (бер үк ваҡытта донъя чемпионаттары булған) еңәләр. 1936 йылда Бөйөк Британия йыйылма командаһы 16 йыл буйы Олимпия чемпионы титулын йөрөткән Канада командаһынан был титулды талап ала һәм Олимпия чемпионы була.
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә шайбалы хоккейҙың тыуған көнө тип 1946 йылдың 22 декабре һанала, был көндә Мәскәүҙә, Ленинградта, Ригала, Каунаста һәм Архангельскиҙа шайбалы хоккей буйынса СССР чемпионатының тәүге уйындары үтә.
1954 йылда совет хоккейсыларының донъя чемпионаттарында дебюты үтә һәм улар донъя хоккейында алғы урындарҙы яулай. Канада хоккейсылары менән тәүге осрашыу совет спортсыларының 7:3 мәрәй еңеүе менән тамамлана. Был еңеү СССР йыйылма командаһына тәүге тапҡыр донъя чемпионы титулы исемен килтерә. 1954 йылдан 1991 йылға тиклем СССР йыйылма командаһы 22 тапҡыр донъя чемпионаттарының «алтынын» яулай һәм 7 тапҡыр Ҡышҡы Олимпия уйындарында еңә.
90-сы йылдарҙа илдә тотороҡһоҙлоҡ булғанға күрә, күп яҡшы уйынсылар сит илдәрҙәге бай клубтарға күсә. Рәсәй хоккейы үҙенең күп йондоҙҙарын юғалта, тик сит хоккейҙа Рәсәй спортсыларының күпселегенең юғалып ҡалмауы, ә киреһенсә — үҙҙәренең клубтарында, хатта МХЛ командаларында лидер була ала һәм шулай итеп совет хоккей мәктәбенең юғары маркаһын тота алыуын күрһәтә.
Рәсәй йыйылма командаһы 1993 йылда донъя чемпионатын еңеп, артабан оҙаҡ йылдар миҙалһыҙ ҡала. Тик һуңғы ваҡытта ғына Рәсәй йыйылма командаһы үҙенең элекке көсөн кире ҡайтара башлай. 2007 йылдағы Мәскәүҙә үткән чемпионатта бронза миҙалына өлгәшһә, киләһе йылда Канадала Квебек ҡалаһында хоккейҙың рәсми 100 йыллығы финалында Канада йыйылма командаһын еңеп, донъя чемпионы титулын ҡайтара. Шунан һуң Рәсәй тағы 2009, 2012, 2014 йылдарҙа донъя чемпионатын еңә. 2014 йылда Сочиҙа үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында команда сирекфиналда төшөп ҡала, шуға күрә үҙ өҫтөнә күп тәнҡит ала.
2008 йылда Континенталь хоккей лигаһы барлыҡҡа килә. Был лигала Рәсәй, Беларусь, Ҡаҙағстан, Латвия, Финляндия, Словакия һәм Хорватиянан командалар сығыш яһай. Был чемпионат Евразияла иң көслө хоккей лигаһы тип һанала.
Ҙурлығы
ХАХФ һәм МХЛ ҡәғиҙәләрендә хоккей майҙансыҡтарының размерҙары айырыла.
ХАХФ ҡәғиҙәләре буйынса, максималь оҙонлоҡ 61 метр һәм киңлек 30 метр булыуы мөмкин, минималь размерҙар — оҙонлоҡҡа 56 метр һәм киңлеккә 26 метр; ә ХАХФ эгидаһы аҫтында рәсми ярыштарҙа майҙансыҡ размерҙары оҙонлоҡҡа 60-61 метр һәм киңлеккә 29-30 метр булырға тейеш. Башҡа ярыштар өсөн майҙансыҡтың минималь размерҙары 40х20 метрға тиң.
МХЛ ҡәғиҙәләре 200х85 футҡа йәки 60.96х25.90 метрға тиң булған майҙансыҡ размерҙары тураһында әйтә. МХЛ-да, майҙансыҡтың бәләкәй размерҙары көс көрәшен, ҡапҡаларға күп һуғыуға, борттар янында уйынды, бәрелештәрҙе һәм һуғыштарҙы тыуҙыра, тип һанала.
Майҙансыҡтың мөйөштәре ХАХФ ҡәғиҙәләре буйынса радиусы 7—8.5 метр булған түңәрәктең дуғаһы буйынса түңәрәкләнһә, МХЛ ҡәғиҙәләрендә радиус 28 футҡа (8.53 метр) тигеҙ булырға тейеш тип яҙылған. Киләһе һылтанма буйынса «Советский спорт» мәғлүмәттер буйынса майҙансыҡтар размерының сағыштырыу бирелә.
Борттар
Майҙансыҡ бейеклеге 1.20—1.22 метр булған борттар менән сикләнгән. Мөйөштәрҙә 7—8.5 метр радиуслы түңәрәкләүҙәр бар. Борттарҙа майҙансыҡтың бөтә киңлеге буйынса бейеклеге 1.6—2 метр булған һаҡлағыс тәҙрәләр ҡуялар. Урталағы бортта уйынсыларға майҙансыҡҡа сығыр өсөн эшләнгән эскә асыла торған ике калитка ҡуйылған. Ҡаршы яҡта шулай уҡ ике бәләкәй ҡапҡа бар: улар штрафланған уйынсылар өсөн.
Экипировка
Хоккей экипировкаһына ҙур иғтибар бирелә. Спортсылар үҙҙәрен максималь рәүештә шайбанан, сәкәндәрҙән, башҡа уйынсылар менән бәрелгәндә һуғыуҙарҙан, бортҡа, боҙға йығылғанда ауыртыуҙарҙан һаҡлау тураһында уйлай. Элек хоккейсының экипировкаһы бик ауыр булған, һәм уларға формала уңайһыҙ булған.
Өҫкө форма һәм шлем бер үк команданың уйынсыларының бер үк булырға тейеш (ҡапҡасыға башҡа уйынсыларҙың шлемдарынан төҫө буйынса айырылған шлем кейергә рөхсәт ителә). Уйынсыларҙың свитерҙарында номерҙар һәм фамилиялар булырға тейеш.
Хоккей формаһының тарихы
Канадала шайбалы хоккей барлыҡҡа килгәндә, уйын өсөн свитерҙар бәйләнгән булған һәм төҫтәре менән генә айырылған. Был спорт төрөнөң үҫеше менән хоккей экипировкаһы ла үҙгәрә һәм үҫешә бара. Хоккей командалары үҙенең уйыны менән генә түгел, ә башҡаларҙан айырмалы тышҡы күренеше менән иҫтә ҡалырға тырыша. Хоккей популярлығы үҫеүе һәм хоккей турнирҙарында ҡатнашҡан командалар һаны күбәйеүе менән хоккей формаһына айыра торған билдәләр һәм логотиптар, ә аҙаҡтан уйынсыларҙың фамилияларын һәм номерҙарын ҡуя башлайҙар. Хоккей свитерҙарын яһау технологиялары ла үҙгәрә, уларҙы төрлө дауарҙан тегәләр. Әлеге ваҡытта полиэстер — хоккей уйыны өсөн свитерҙарҙы етештереү өсөн ҡулланған төп материал. Ошо дауар яҡшы һауа үтеүгә, хоккей формаһының ныҡлығына һәм еңеллегенә булышлыҡ итә. Бик ҡуйы төҫлө булған сағыу форманы яһарға мөмкинлек килеп сыға. Хәҙер хоккей клубтарында ике йәки унан күберәк форма төрө бар. Хоккей формаһының өйҙә, ҡунаҡта кейгән һәм альтернатив варианттары булыуы мөмкин. Мәҫәлән, хоккей лигаларында клубтарҙың өйҙәге форма өсөн ҡуңыр төҫ хас, ҡунаҡтағы форма аҡ төҫтә була.
Уйындың дауамлылығы
Шайбалы хоккей буйынса матч таҙа ваҡыт булған 20 минуттан торған өс периодҡа бүленә. Периодтар араһында тәнәфестәр 15 минут дауам итә. 2013 йылдың 11 ғинуарынан башлап КХЛ-да тәнәфестәр оҙонлоғо 17 минутҡа тиң. Өс период тамамланғас, тигеҙ иҫәп булған саҡта тәүге голға тиклем өҫтәмә ваҡыт (овертайм) булыуы мөмкин. Өҫтәмә ваҡыт һөҙөмтәһе буйынса бер кем дә еңмәһә, уйындан һүң һуғыуҙар (буллиттар) була ала. Овертаймдың кәрәклеге, уның оҙонлоғо һәм уйындан һуң һуғыуҙар һаны турнирҙың регламентында билдәләнә.
Командаларҙың составы
Бер матчта бер команданан ғәҙәттә 20—25 уйынсы ҡатнаша. Уйынсыларҙың минималь һәм максималь һаны турнирҙың регламенты менән билдәләнә.
Ьер үк ваҡытта бер команда яғынан боҙҙа алты кеше булырға тейеш: биш ялан уйынсыһы һәм ҡапҡасы. Ҡапҡасыны алтынсы ялан уйынсыһына алмаштырырға рөхсәт ителә. Уйынсыларҙы алмаштырыу уйын туҡтаған ваҡытта ла, уйын барышында ла ярай.
Овертаймдарҙы үткәреү ваҡытында майҙансыҡта уйынсылар һаны турнирҙың регламенты менән әҙәйтелә ала (ғәҙәттә бишкә тиклем: ҡапҡасы + дүрт ялан уйынсыһы). МХЛ-да 2015/16 йылдар миҙгеленән башлап «өскө өс» форматында овертаймдар индерелә: ҡапҡасы + өс ялан уйынсыһы.
Судьялар
Хоккей матчын өс йәки дүрт судьянан торған судьялар бригадаһы үткәрә. Бер йәки ике судья (турнирҙың регламенты буйынса) баш судьялар тип атала, башҡа икәүһе — линия судьялары йәки лайнсмендар. Баш судьяның вазифаһына ҡағиҙәләрҙең боҙоуон, гол керҙеме, юҡмы икәнен ҡарау керә. Улар гол кергәс һәм периодтарҙың башында майҙансыҡтың уртаһында вбрасывание яһайҙар. Линия судьялары офсайд, шайбаның проброс булыуын һәм бер команданың уйынсылар һаны кәрәккәндән артыҡ булмауын ҡарай. Шулай уҡ улар шайбаны уйынға вбрасывание менән индерәләр.
Боҙҙағы судьяларҙан башҡа, һәр матчта майҙансыҡтың сиктәре тышында булған судьялар бригадаһы бар. Уға артабанғы судьялар керә:
Ҡәғиҙәләрҙе боҙоу һәм штрафтар
Дәғүәсене этеү (шулай уҡ сәкән менән этеү һәм бортҡа этеү), шайбаһыҙ булған уйынсыға һөжүм итеү (көслө приемды уйынсы шайба менән булһа ғына уға ҡаршыһына ике аҙымдан күберәк эшләмәйенсә яһарға була), ҡапҡасы ҡапҡаларҙан йыраҡ булһа ла ҡапҡасыға һөжүм итеү, аяҡ салыу, ҡул менән уйынсыны тотоу, эләктереү, арттан һөжүм итеү. Дәғүәсегә һуғыу (терһәк, тубыҡ һ.б. нәмә менән), юғары күтәрелгән сәкән менән хәүефле уйын (яурындарҙан өҫтәрәк), сәкән менән һуғыу, һынған йә стандарт размерҙарҙа булмаған сәкән менән уйнау, шайбаны ҡул менән тотоу, аңлы рәүештә шайбаға йығылыу — был ҡапҡасыға ла ҡағыла, әгәр ул ҡапҡа зонаһынан сыҡҡан булһа, вбрасывание һәм составтарҙы алмаштырыу тәртиптәрен боҙоу. Уйынды һуҙыу (аңлы рәүештә майҙансыҡтан шайбаны сығарыу, ҡапҡаларҙы шылдырыу һ.б.), дәғүәсегә ҡамасаулар өсөн боҙға сәкәнде ташлау, тупаҫ уйын һәм һуғыш, дисциплинаһыҙ тәртип (уйынсы симуляция күрһәтә — үҙе йығыла, ысын булмағанды күрһәтә, судьялар менән бәхәсләшә, уның эштәренә ҡамасаулай, мыҫҡыллау һ.б.). Ҡайһы бер ҡәғиҙәләрҙе боҙоуҙа яза баш судьяның торған урынына, ситуацияһына бәйләнә, мәҫьәлән, ҡәғиҙәне боҙоу уйлап яһалғанмы әлллә юҡмы, күпмегә уйынсының һуғышта ҡатнашыуҙа яуаплығы ҙур һ.б.
Ҡәғиҙәләрҙә киләһе язалар күрһәтелгән: # бәләкәй штраф; # бәләкәй эскәмйә штрафы, шулай уҡ ҙур штраф; # алмаштырыу хоҡуғы менән дисциплинар штраф; # уйындың аҙағына тиклем штраф (5 минуттан һуң алмаштырыу хоҡуғы менән); # штрафлы һуғыу (буллит). Бәләкәй штраф менән язаланған хоккейсы майҙансыҡтан ике минутҡа ҡыуыла һәм ошо ваҡыт эсендә икенсе уйынсы менән алмашына алмай. Әгәр ҡапҡасы ҡәғиҙәләрҙе боҙһа, ул майҙансыҡтан ҡыуылмай, уның урынына ялан уйынсыларынан береһе язаға тарттырыла. Команда был ваҡытта уйынсыларҙың һаны буйынса әҙселектә уйнай. Штрафланған уйынсы ваҡытынан алдараҡ майҙансыҡҡа ҡайта, әгәр дәғүәсе команда күпселектә гол керетһә. Әгәр запас уйынсылар эскәмйәһендә ултырған уйынсы судьялар менән бәхәсләшһә, уйынға тығылһа, уның бәләкәй штраф алыуы мөмкин. Әгәр штрафланған уйынсы шундай ҡәғиҙәне боҙһа, майҙансыҡта булған бер уйынсы боҙҙан китеп тороға тейеш. Бәләкәй эскәмйә штрафы конкрет уйынсыға түгел, ә бөтә командаға дөйөм ҡәғиҙә боҙоуо өсөн бирелә, мәҫьәлән, уйынсыларҙың кәрәктән артыҡ булыуы, экипировканы дөрөҫ кеймәү, йә белеп булмаған бер кеше ғәйебе өсөн, мәҫьәлән, запас уйынсылары эскәмйәһенән боҙға предмет бәреү. Был саҡта тренер ҡапҡасынан башҡа бәләкәй штраф менән язаланған уйынсыны билдәләй. Беренсе ҙур штраф уйынсыны биш минутҡа боҙҙан ҡыуыуына килтерә. Бер уйын дауамында уйынсы ҡаабаттан ҙур штраф алһа, ул уйын аҙағына тиклем боҙҙан ҡыуыла, ә уның командаһы 5 минут әҙселектә уйнай.
Ҡапҡасынан башҡа хоккейсының тәртибе дисциплинар булмағанлығы өсөн ул 10 минутҡа алмашытырыу хоҡуғы менән штрафланған уйынсылар эскәмйәһенә ҡыуыла. Ҡабаттан уйынсы шундай штрафты алһа, ул уйындың аҙағына тиклем майҙансыҡтан ҡыуыла. Уйындың аҙағына тиклем штрафланған уйынсы башҡа уйында ҡатнаша алмай. Уйындарҙы үткәреү өсөн яуаплы булған ойошмала уның тәртибен тикшермәйенсә ул боҙға сығып уйнай алмай. Дисциплинар штрафтар штрафланған уйынсыны алмаштырырға тәҡдим итә. Ҡәғиҙә боҙоу ваҡытында штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә уйынсының ике йә күберәк иптәше улытрһа — ҡәғиҙәләр буйынса майҙансыҡта һәр команданан уйынсылар һаны өстән кәм булмаҫҡа тейеш — кисектереп торолған штраф була. Был саҡта ғәйепләнгән уйынсы майҙансыҡтан ҡыуыла һәм тәүҙәрәк ҡәғиҙәне боҙған партнерының штраф ваҡыты бөткәнсе икенсе уйынсы менән алмаштырыла.
Ике яҡлап булған штрафтар ҙа була. Штрафланған уйынсыларҙың икеһе лә штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә ваҡыттары тулыһынса бөткәнсе ултыралар, берәй командаға гол керетеп булһа ла. Әгәр судья ҡәғиҙә боҙоуҙо теркәһә, ә шайба дәғүәсе командала икән, ул ғәйепләнгән уйынсы йә уның партнерҙарының береһе шайбаға тейгәнсе уйынды туҡтатмай тора. Әгәр был ваҡытта дәғүәсе команда гол керетә, судья гол кергәнен теркәй, ә штрафланған уйынсы боҙҙа ҡала ала.
Оло Нава
Оло Нава — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нава йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Шайбалы хоккей
Ҡәғиҙәләрҙе боҙоу һәм штрафтар
Буллит киләһе мәлдәрҙә була ала:
Оло Нава
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Шайбалы хоккей
Ҡәғиҙәләрҙе боҙоу һәм штрафтар
Буллитты штрафланған уйынсыларҙан һәм ҡапҡасынан башҡа команданың капитаны һайлаған теләһе уйынсыһы башҡара. Баш судьяның һыҙғырыуы буйынса буллит яһаған уйынсы туҡтамайынса үҙәк нөктәнән дәғүәсенең ҡапҡаһына шайбаны алп бара һәм керетергә тырыша. Буллит яһағанда ҡапҡаларҙы ҡапҡасы ғына яҡлай. Буллит яһауҙың башланыуына тиклем ул ҡапҡа зонаһын ташлап китә алмай. Буллит яһаған уйынсы шайбаға тейгәс, ҡапҡасы үҙенең ҡапҡаһын төрлө рөхсәт ителгән ысул менән яҡлай ала. Ҡапҡаға шайбаны һуғыу яһалғас, буллит тамамланған тип һанала. Буллит яһаған уйынсының ҡапҡасынан, ҡапҡаларҙың штангаларынан йә борттан ҡаҡлыҡҡан шайбаны ҡапҡаға һуғырға хоҡуғы юҡ. Ҡайһы бер саҡта ҡәғиҙәне боҙған командаға ҡаршы булған команданың буллитты йә күпселекте һайларға мөмкинселеге була. Етди ҡәғиҙә боҙоуҙа буллит һәм штрафлы ваҡыт бергә булған икеле яза мөмкин. Әгәр ҡәғиҙә боҙоу уйын бөткәндә теркәлһә, буллит финал сиренаһынан һуң башҡарыла. Уны башҡарыу өсөн ваҡыт уйын ваҡытына кермәй.
Оло Нава
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :