cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәхмәт II
Көнсығыш сәйәсәте
Ошо рәүешле көнсығыштағы хәлде көйләп, Мәхмәт II 1474 йылдан Ҡараманлылар, Ҡырым, Ҡара диңгеҙ мәсьәләләре менән шөғөлләнә башлай. Ҡараманлылар менән мөнәсәбәттәрҙе яйлау өсөн йәнә Гедик Әхмәт паша ебәрелә. Ҡоронан һәм диңгеҙҙән хәрәкәт иткән ғосман ғәскәрҙәре яр буйынан венециандарҙы ҡыуып ебәрә һәм Эрменак, Меннан һәм Силивкёз ҡәлғәләрен ала. Тармар ителгән һәм ҡасҡан Пир Әхмәт тауҙарҙа һәләк булып ҡала. Был еңеү менән ҡанатланған Гедик Әхмәт паша 1475 йылда Ҡырымға йүнәлә һәм Кәфә, Азаҡ, Мәнкүр ҡәлғәләрен, шулай уҡ Ҡырым яр буйын ала.
Көнбайыш йүнәлеше
Был ваҡытта көнбайыш йүнәлеш менән шөғөлләнеү мөмкинлеге алған Мәхмәт II Албанияның ҙур өлөшөн үҙ бойондороҡлоғо аҫтында тотҡан венециандарға ҡарай китә. Төньяҡ Албанияла һәм Мореяла ғосман ғәскәрҙәре, икегә бүленеп, һөжүмгә күсә. Атлылар һәм пехотаның алғы частары венециандарға бик яҡын килә. Мәхмәт II Шкодер (Ишкодра) һәм Круя (Акчахисар) ҡәлғәләрен ҡамай, һөҙөмтәлә 1479 йылдың 25 ғинуарында венециандар менән солох килешеүенә ҡул ҡуйыла.
Килешеү шарттарына ярашлы, Венеция ғосмандарға үҙе баҫып алған албан территорияларын, шул иҫәптән Шкодерҙы ҡайтарырға тейеш була, ә Ғосман империяһы Морея ярымутрауындағы үҙе тартып алған порттарҙы кире бирә. Договор шулай уҡ сауҙа мөнәсәбәттәрен дә күҙҙә тота: йыллына 10 000 алтын аҡса түләп, Венеция караптары Ғосман империяһы причалдарына килеп туҡтарға һәм ике яҡ мәнфәғәтенә лә яуап бирә торған сауҙа алып барырға хоҡуҡлы була.
1480 йылда ғосмандар Родосты ҡамай, бының һөҙөмтәһендә үҙ көстәренә ышаныстары тағы ла арта төшә. 1480 йылда ғосмандар Неаполь короллегендәге Отранто ҡәлғәһен баҫып ала. Ғосман флоты күрше Лечче, Таранто, Бриндизи һәм Вьесте ҡалаларын талау сәфәрҙәрен ойоштора. Римда паника башлана. Папа Сикст IV ҡаланы эвакуациялау пландарын төҙөй һәм Европа илдәрен төрөктәргә ҡаршы тәре яуҙары ойошторорға саҡыра. Уның мөрәжәғәтенә тик Венгрия ғына яуап бирә һәм төрөктәргә ҡаршы һуғышыр өсөн 1600 яугир ебәрә, йәнә Неаполь үҙ ополчениеһын йыя. Төрөктәр Отрантоны 1481 йылда Мәхмәт II вафат булғандан һуң ҡалдырып китә.
Вафаты
Мәхмәт II икенсе көнсығыш походына әҙерлекте тамамлай һәм армияны төҙөп бөтөр өсөн Истанбулдан Гәбзәгә күсә. Был походты Мысырға ҡаршы йүнәлтеү тураһында  план ҡорола, ләкин Гәбзәлә хәрби тупламда саҡта Мәхмәт II ауырып китә һәм кинәт кенә донъя ҡуя, үлеменең сәбәбе йә аҙыҡ менән ағыуланыу, йә үҙенең хроник ауырыуылыр тип фараз ителә. Ағыулағандарҙыр тигән версия ла бар.
Хакимдың кәүҙәһен  Ҡарамани Әхмәт паша Истанбулға алып ҡайта. Мәйет хушлашыу өсөн егерме көнгә халыҡ иғтибарына сығарыла. Баязит II тәхеткә ултырғандың икенсе көнөндә мәйет Фәтих мәсетендә төрбәгә ҡуйыла. Ерләү 1481 йылдың  21 майында була.
Тропик циклон
Тропик циклон — циклон төрө, йә түбән баҫымлы тәбиғи система, йылы диңгеҙ өҙтөндә барлыҡҡа килә һәм көслө йәшен, ҡойма ямғырҙар һәм шторм көсөндәй елдәр менән оҙатылып бара. Тропик циклондар ҡеүәтте дымлы һауаның өҫкә күтәрелеүенән, һыу парҙарының ямғыр булып конденсацияланыуынан һәм ҡоро һауаның аҫҡа төшөүенән ала, ошо процесс ваҡытында барлыҡҡа килгән. Был механизм принципы буйынса тышҡы тропик һәм поляр циклондарҙан механизмынан айырыла, тропик циклондар «йылы үҙәкле циклондар»ға бүленәләр.
«Тропик» термины бындай циклондар күпселек осраҡта барлыҡҡа килгән географик өлкәне лә йәғни тропик киңлектәрҙе һәм тропик һауа массаларында ошо циклондарҙың барлыҡҡа килеүен дә аңлата.
Алыҫ Көнсығышта һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла тропик циклондар тайфун тип атала, ә Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала — майя ел аллаһы исеме Хуракандан алынған ураган ((huracán, hurricane) тип атала. Бофорт шкалаһы буйынса, ел тиҙлеге сәғәтенә 117 кмға(йәки 30 м/с) етһә шторм ураганға әйләнә тип ҡабул ителгән.
Тропик циклондар экстремаль көслө яуым-төшөм генә килтермәй, шулай уҡ диңгеҙ өҫтөндә ҙур тулҡындар, дауыл арҡаһында һыу ҡалҡыуы һәм торнадо тыуҙырыуы мөмкин. Тропик циклондар ҙур һыу ятҡылыҡтары өҫтөндә генә барлыҡҡа килеп көсөн һаҡлап ҡалыуы мөмкин, шул уҡ ваҡытта ҡоро ер өҫтөндә тиҙ генә көсөн юғалталар. Тап шуның өсөн дә яр буйы райондары һәм утрауҙар улар килтергән емереклектәрҙән нығыраҡ зыян күрә, шул уҡ ваҡытта континенттарҙың эске өлөшөндәге ерҙәр сағыштырмаса хәүефһеҙ һанала. Әммә тропик циклон тыуҙырған ҡойма ямғырҙар ярҙан 40 км-ға тиклем алыҫыраҡта һыу баҫыуға килтереүе мөмкин. Тропик циклондарҙың кешегә тәьҫире бик кире булһа ла, байтаҡ һыу ҡоролоҡто туҡтатырға мөмкин. Тропик циклондар тропик киңлектәрҙән уртаса киңлектәргә ҙур күләмдә энергия ташый, был атмосфера әйләнешенең глобаль процестарының мөһим өлөшөнә әйләндерә. Улар ярҙамында Ер өҫтөнөң төрлө өлөштәрендә температура айырмаһы кәмей, был планетаның бөтә ерендә уртаса климатҡа эйә булыу мөмкинлеген бирә.
Күп кенә тропик циклондар атмосфераның көсһөҙ тулҡынланыуынан уңайлы шарттарҙа барлыҡҡа килә, уларҙың килеп сығыуына Мадден-Джулиан осцилляцияһы, Эль-Ниньо һәм Төньяҡ Атлантик осцилляцияһы кеүек йоғомталар йоғонто яһай. Башҡа циклондар, бигерәк тә субтропик циклондар, барлыҡҡа килеп, үҫешкән һайын тропик циклондар үҙенсәлектәренә эйә була ала. Барлыҡҡа килгәндән һуң тропик циклондар өҫтөн булған елдәр тәьҫире аҫтында хәрәкәт итә; шарттар уңайлы булып ҡалһа, циклон көс ала һәм уртала күҙе менән үҙенә генә хас өйөрмә төҙөлөшөн барлыҡҡа килтерә. Шарттар уңайһыҙ булһа йәки циклон ер өҫтөнә сыҡһа, ярайһы уҡ тиҙ тарҡала.
Төҙөлөшө
Тропик циклондар — ғәҙәттә, диаметры яҡынса 320 км, атмосфера баҫымы бик түбән булған үҙәк район тирәләй спираль буйынса иҫкән елдәре булған ярайһы уҡ дөрөҫ формалағы компактлы дауылдар. Кориолис көсө арҡаһында елдәр баҫым градиенты йүнәлешенән тайпылалар һәм төньяҡ ярымшарҙа сәғәт уғына ҡаршы, ә көньяҡ ярымшарҙа сәғәт теле буйлап өйөрөләләр.
Күҙ
Күҙ тип һауа аҫҡа төшкән циклондың үҙәк өлөшөн йөрөтәләр. Әгәр циклон сағыштырмаса көслө икән, күҙе лә ҙур һәм тыныс һауа торошо һәм аяҙ күк йөҙө күҙәтелә, әммә диңгеҙҙәге тулҡындар тик ҙур ғына була алалар. Тропик циклондың күҙе, ҡағиҙә булараҡ, дөрөҫ түңәрәк формала була, уның ҙурлығы 3 км-ҙан алып 370 км-ға тиклем диаметрҙа булыуы мөмкин, әммә йышыраҡ диаметры — яҡынса 30-60 км. Ҙур өлгөргән тропик циклондарҙа күҙ ҡайһы берҙә юғарыға һиҙелерлек киңәйә. Был күренеште «стадион эффекты» тип атайҙар — күҙҙең эске яғынан күҙәтһәң, уның стенаһы стадион трибунаһының формаһын хәтерләтә.
Тропик циклондарҙың күҙенә бик түбән атмосфера баҫымы хас, нәҡ ошонда ер өҫтө кимәлендә атмосфера баҫымының рекордлы минимум була(Тип тайфунында 870 гПа (870 миллибар йәки 652 миллиметр)). Бынан тыш, башҡа төр циклондарҙан айырмалы рәүештә, һәр ваҡыт циклондан ситтәге бер үк бейеклектә булған һауанан ҡарағанда тропик циклондар һауаһы йылыраҡ.
Көсһөҙ тропик циклондың күҙе өлөшләтә йәки тулыһынса болоттар менән ҡапланған булырға мөмкин, уларҙы үҙәк ҡуйы болот япмаһы тип атайҙар. Был зонаға, көслө циклон күҙенән айырмалы рәүештә, көслө йәшен әүҙемлеге хас.
Күҙ стенаһы
Күҙ стенаһы тип, күҙҙе уратып алған йәшенле тығыҙ болоттар ҡулсаһы. Бында болоттар циклон эсендә иң бейек нөктәһенә етә (диңгеҙ кимәленән 15 км-ға тиклем), ә яуым-төшөм һәм елдәр ныҡ көслө. Әммә ел максималь тиҙлегенә һыу/ҡоро ер өҫтөндә түбән бейеклектә (ғәҙәттә 300 м самаһы)] етә. Нәҡ күҙ стенаһының билдәле бер урындан үтеүе иң ҙур емереклектәргә килтерә.
Иң көслө циклондар (ғәҙәттә 3 һәм унан да юғарыраҡ категориялы) күҙ стеналарын алмашыуының бер нисә циклы менән һыҙатлана. Шул ваҡытта күҙҙең иҫке стенаһы 10-25 км-ға тиклем тарҡала, ә уны яңы, ҙурыраҡ диаметр менән алмаштырып, яйлап иҫкеһен алмаштырған күҙ барлыҡҡа килә. Күҙ стенаһының алмашыуының һәр циклында циклон көсһөҙләнә (йәғни күҙ стенаһы эсендәге елдәр көсһөҙләнә, күҙҙең температураһы түбәнәйә), әммә күҙҙең яңы стенаһы барлыҡҡа килгәс тә ул тиҙ арала элекке тиҙлектәренә етә.
Тышҡы өлкәһе
Тропик циклондың тышҡы өлөшө ямғыр һыҙаттарына (аҡрынлап циклон үҙәгенә табан хәрәкәт итеп күҙ стенаһына ҡушылған ҡуйы йәшенле болоттары һыҙаттары) ойошторолған. Шул уҡ ваҡытта ямғыр һыҙаттарында, күҙ стенаһындағы кеүек, һауа күтәрелә, ә улар араһындағы арауыҡта, түбән болоттарҙан азат ителгән урында, һауа төшә. Әммә периферияла барлыҡҡа килгән әйләнеш күҙәнәктәре үҙәк күҙәнәктекенә ҡарағанда һайыраҡ һәм түбәнерәк бейеклеккә етәләр. Циклон ергә барып еткәс, күҙ стенаһы тирәһендәге ямғыр һыҙаттары урынына һауа ағымы нығыраҡ туплана, сөнки ер өҫтөндә ыҙғышыу көсәйә. Яуым-төшөм һиҙелерлек арта, ҡайһы берҙә тәүлегенә 250 мм-ға етә.
Механизмы
Тропик циклон энергияһының төп сығанағы булып парға әйләнеү энергияһы тора, ул һыу парының конденсацияһы барышында бүленеп сыға. Үҙ сиратында океан һыуының парға әйләнеүе ҡояш радияцияһы тәьҫирендә бара. Шулай итеп, тропик циклон ҙур йылылыҡ машинаһы булараҡ күҙ алдына килтерергә мөмкин, уның эшләүе өсөн Ерҙең әйләнеүе һәм тартылышы талап ителә. Метеорологияла тропик циклон мезошкалала көслө йылылыҡ һәм дым сығанағы булғанда барлыҡҡа килгән конвекция системаһының бер төрө булараҡ тасуирланған.
Тропик циклондар механизмы башҡа атмосфера процестары механизмынан ныҡ айырыла, сөнки ул тәрән конвекция талап итә, йәғни бейеклектең ҙур диапазонын эләктерә. Шул уҡ ваҡытта, башлыса ҡалынлығы 1 км-ға тиклем сикләнгән ер өҫтөндәге ҡатламда горизонталь елдәр менән һауа ағыштары океан өҫтөнән тропопаузаға тиклем бөтә араны тиерлек биләй, ә тропик райондарҙа тропосфераның ҡалынлығы 15 км-ға еткән ҡалған өлөшө конвекция өсөн ҡулланыла. Әммә тропосфера юғары киңлектәрҙә йоҡараҡ, ә ҡояштың йылылығы ла аҙ, был тропик циклондар өсөн уңайлы шарттар зонаһын тропик бүлкәт менән сикләй. Тропик циклондарҙан айырмалы рәүештә, тропиктан тыш циклондар энергияны башлыса уларға тиклем алда булған горизонталь һауа температураһы градиенттарынан ала.
Тропик циклондың океан участкаһы өҫтөнән үтеүе, йылылыҡтың һыуҙы парға әйләндереү өсөн китеүе, шулай уҡ өҫкө йылы һәм тәрәндәге һалҡын ҡатламдарҙың әүҙем ҡушылыуы, һалҡын ямғыр һыуҙары яуыуы арҡаһында океандың өҫкө һыуҙар ҡатламының һиҙелерлек һыуыныуына килтерә. Шулай уҡ океандың һалҡынайыуына ҡояш нурҙарынан һыу өҫтөн ҡаплаған ҡуйы болот япмаһы ла йоғонто яһай. Был эффекттар арҡаһында бер нисә көн дауамында циклон океандың билдәле бер өлөшөн үткән саҡта, уның өҫтөндәге температура һиҙелерлек түбәнәйә. Был эффект кире бәйләнешкә килтерә, һәм был тропик циклондың көсөн юғалтыуға килтереүе мөмкин, бигерәк тә ул яй хәрәкәт итһә.
Уртаса ҙурлыҡтағы тропик циклонда бүленеп сыҡҡан энергияның дөйөм күләме тәүлегенә яҡынса 50—200 эксаджоуль (1018Дж) йәки 1 ПВт (1015 Вт) тәшкил итә. Был кешелектең һәр төрлө энергияны ҡулланыуынан яҡынса 70 тапҡырға, донъяла электр энергияһы етештереүҙән 200 тапҡырға артығыраҡ һәм һәр 20 минут һайын 10 мегатонлы водород бомбаһы шартлаған энергияһына тап килә.
Барлыҡҡа килеү
Донъяның тропик циклон әүҙемлеге булған бөтә өлкәләрҙә лә йәй аҙағында, океан өҫтө менән океандың тәрән ҡатламдары араһында температура айырмаһы ҙур булғанда, ул иң юғары нөктәһенә етә. Әммә миҙгелле картиналар бассейнға ҡарап бер ни тиклем айырыла. Бөтә донъя буйынса май — иң әҙ әүҙемлек ай, сентябрь — иң әүҙемле ай, ә ноябрь — бөтә бассейндар бер үк ваҡытта әүҙем булған берҙән-бер ай.
Мөһим факторҙар
Тропик циклондарҙың барлыҡҡа килеү процесы әлегә тулыһынса өйрәнелмәгән һәм интенсив тикшеренеүҙәр предметы булып тора. Тропик циклондар барлыҡҡа килһен өсөн, ғәҙәттә, алты фактор айырырға була, әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа ҡайһы берҙәре булмаһа ла циклон барлыҡҡа килә ала.
Күп осраҡта тропик циклон барлыҡҡа килеү шарты булып океан һыуының өҫкө ҡатламының 50 метрҙан да кәм булмаған тәрәнлектәге температура 26,5°C тиклем йылыныуы тора. Был уның өҫтөндәге атмосферала тотороҡһоҙлоҡ тыуҙырыу һәм йәшен системаһының барлығын һаҡлау мөмкинлеге биргән өҫкө ҡатлам һыуҙарының минималь етерлек температураһы.
Тағы ла бер кәрәкле фактор — һауаның бейеклек менән тиҙ һыуыныуы, был тропик циклондың төп энергия сығанағы булған конденсация энергияһын бүлеп сығарыу мөмкинлеген бирә.
Шулай уҡ тропик циклон барлыҡҡа килеү өсөн тропосфераның түбәнге һәм урта ҡатламдарында юғары дымлылыҡ кәрәк. Һауала дымдың күп булыуы тропосфераны тотороҡһоҙландырыу өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра.
Тағы ла бер уңайлы шарт — түбән вертикаль ел градиенты, сөнки ҙур ел градиенты циклондың әйләнеш системаһын боҙа.
Тропик циклондар ғәҙәттә экваторҙан кәм тигәндә 5 градус киңлектә (Ерҙә — 550 км) алыҫлыҡта барлыҡҡа киләләр — был киңлектә Кориолис көсө елде ситкә тайпылыу һәм атмосфера ҡойонон өйрөлтөр өсөн етерлек көскә эйә.
Ниһайәт, тропик циклон барлыҡҡа килеү өсөн, ҡағиҙә булараҡ, түбән атмосфера баҫымы йәки тотороҡһоҙ һауа торошо зонаһы кәрәк. Бындай шарттар Мадден-Джулиан осцилляцияһы менән бәйле түбән кимәлдәге һәм түбән киңлектәге ҡабыныуҙар ярҙамында барлыҡҡа килә ала.
Барлыҡҡа килеү райондары
Донъялағы күпселек тропик циклондар экваториаль бүлкәтендә (тропик-ара фронт) йәки уның дауамы булған муссондар — түбән баҫымлы муссон зонаһы йоғонтоһонда барлыҡҡа килә. Тропик циклон барлыҡҡа килеү өсөн уңайлы булған райондар шулай уҡ тропик тулҡындар эсендә лә күҙәтелә, унда атлантик циклондарҙың яҡынса 85 % һәм Тымыҡ океандың көнсығышындағы күпселек тропик циклондар барлыҡҡа килә.
Тропик циклондарҙың ҙур өлөшө ике ярымшарҙың 10—30 градус киңлегендә барлыҡҡа киләләр, ә бөтә тропик циклондарҙың 87 проценты экваторҙан 20 градус киңлектән алыҫтан түгел. Экваториаль зонала Кориолис көсө булмау сәбәпле, тропик циклондар экваторҙан 5 градусҡа яҡыныраҡ бик һирәк барлыҡҡа килә, әммә был хәл ҡайһы бер саҡ була, мәҫәлән, 2001 йылда Вамэй тропик дауылы һәм 2004 йылда Агни циклоны.
Формалашыу ваҡыты
Атлантик океандың төньяғында тропик циклондар миҙгеле 1 июндән 30 ноябргә тиклем дауам итә, август аҙағында һәм сентябрь айҙарында иң юғары нөктәһенә етә. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, бында күпселек тропик циклондар яҡынса 10 сентябрь тирәһендә барлыҡҡа килгән. Тымыҡ океандың төньяҡ-көнсығышында был миҙгел оҙағыраҡ дауам итә, әммә максимум шул уҡ ваҡыттарға тура килә. Тымыҡ океандың төньяҡ-көнбайышында тропик циклондар йыл дауамында барлыҡҡа киләләр, февраль-март айҙарында минимум һәм сентябрь башында максимум була. Һинд океанының төньяғында тропик циклондар йышыраҡ апрелдән декабргә тиклем була, май һәм ноябрь айҙарында ике максимумдары була. Көньяҡ ярымшарҙа тропик циклон миҙгеле 1 ноябрҙән апрель аҙағына тиклем дауам итә, максимум февраль уртаһынан март башына тура килә.
Пассат елдәре менән үҙ-ара тәьҫир итешеү
Ер өҫтөндәге тропик циклондарҙың хәрәкәте, тәү сиратта, глобаль әйләнеш процестары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән өҫтөн булған елдәргә бәйле — тропик циклондар был елдәр тарафынан эйәртелеп улар менән бергә хәрәкәт итәләр. Тропик циклондар барлыҡҡа килгән зонала, йәғни ике ярымшарҙың да 20 градус киңлегендә пассат елдәре йәлеп иткән циклондар көнбайышҡа хәрәкәт итәләр.
Төньяҡ Атлантиканың һәм Тымыҡ океандың тропик райондарында пассат елдәре Африка ярҙарынан башлап Кариб диңгеҙен, Төньяҡ Америка аша үтеп, Тымыҡ океандың үҙәк өлөшөндә һүнгән тропик тулҡындар барлыҡҡа килтерәлә р. Был тулҡындар Ерҙең был өлкәләрендә күпселек тропик циклондарҙың килеп сыҡҡан урыны булып тора.
Парка
Парка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урей йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мечниково (Әлшәй районы)
Мечниково (Мечниково) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 435 кеше. Почта индексы — 452102, ОКАТО коды — 80202846005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты
'''С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты (Всероссийский государственный институт кинематографии имени С. А. Герасимова ВГИК''') — 1919 йылдың 1 сентябрендә Мәскәүҙә ойошторолған Рәсәй Федерацияһының юғары һәм вуздан һуң һөнәри белем биреү федераль бюджет учреждениеһы. Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығына ҡарай.
2013 йылдың 15 апреленән институты Рәсәй Федерацияһы халыҡтарыныңайырыуса әһәмиәтле мәҙәни мираҫ объекты тип баһалана һәм Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫ объекттарының айырыуса ҡиммәтле дәүләт йыйынтығына индерелә.
Тарихы
1919 йылдың 1 сентябрендә Мәскәүҙә донъяла беренсе Дәүләт кинематография мәктәбе асыла, ул Совет майҙаны һәм Тверь урамы мөйөшөндәге элекке шәхси фатирҙың ике бүлмәһендә урынлаша. Ул ваҡыттағы берҙән-бер кинонатурщиктар (актерҙар шулай атала) йыйыу тураһында иғлан ителә. Студенттарға хис-тойғолар пластикаға, бейеү, мимик тасуирлыҡ, фехтование, акробатика, тәнде үҫтереү һәм хистәр гимнастикаһы уҡытыла. Уҡытыу аппаратуралары булмай һәм студенттарға киноэкранды күәҙәләндергән көйләнгән рама артында уйнарға тура килә.
1923 йылда киномәктәптә киноинженер (кинооператор) факультеты, 1924 йылда — режиссерлыҡ һәм йәнһүрәттәр оҫтаханалары асыла. 1925 йылда мәктәп Дәүләт кинематография техникумын итеп үҙгәртелә (ГТК).
Ләүләт киномәктәбенең тәүге уҡытыусыларының береһе Валентин Туркин (киномәктәп етәксеһе), Владимир Гардин, Лев Кулешов һәм Эдуард Тиссэ була. 1928 йылда бында Сергей Эйзенштейн уҡыта башлай, ул ВГИК-та 1948 йылға тиклем эшләй. 1940 йылда ВГИК-ты Давид Файнштейн етәкләй, ул 1941 йылда фронтта һәләк була.
1930 йылдың 5 авгусында ВСХВ бойороғо менән Дәүләт кинематография техникумы Дәүләт кинематография институты итеп үҙгәртелә.
1938 йылдың 17 майынан — Бөтә Союз дәүләт кинематография институты (ВГИК).
1930—1938 йылдарҙа институт Ленинград проспектында «Яр» ресторанының элекке бинаһын биләй. Һуңынан бер ни тиклем ваҡыт хәҙер М. Горький исемендәге киностудия урынлашҡан бинала эшләй. 1938 йылдың сентябрендә ВГИК бинаһын проектлау башлана, институттың аудиториялары һәм башҡа биналары 750 тыңлаусыға иәҫпләнә. Төҙөлөш өсөн кинохроника студияһы (Ростокино) төҙөлөшө майҙанында участка бүленә. Институт корпусы яңы студия бинаһы менән берҙәм архитектура комплексы итеп күҙаллана. 1950 йылдар башында Вильгельм Пик урамы буйынса хәҙерге бинаның уң ҡанаты төҙөлә, ә 1955 йылда ВГИК һулыһынса яңы бинаның уҡыу аудиторияларына күсенә. Төшөрөү павильондары тағы бер нисә йыл М. Горький исемендәге киностудия бинаһында ҡала; студенттар төрлө райондарҙа урынлашҡан ятаҡтарҙа йәшәй; 1978 йылда Борис Галушкин урамында яңы 16 ҡатлы ятаҡ төҙөлә.
1941 йыл һуңынан 1943 йылдың майына тиклем Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ВГИК «Мосфильм» һәм «Ленфильм» киностудиялары менән бергә Ҡаҙаҡ ССР-ының баш ҡалаһы Алма-Атаға эвакуациялана, унда урындағы кинотехникум базаһында совет кинематографияһы өсөн кадрҙар әҙерләүен дауам итә.
1970—1980 йылдарҙа институтының ректоры В. Н. Ждан була.
СССР Министрҙар Советының 1986 йылдың 5 февралендәге ҡарары менән Бөтә Союз дәүләт кинематография институтына билдәле совет кинорежиссеры Сергей Аполлинариевич Герасимов исеме бирелә.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Кинематография буйынса комитеттың 1992 йылдың 28 июлендәге 71-се бойоро менән С. А. Герасимов исемендәге Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены Бөтә Союз дәүләт кинематография институты А. С. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты тип үҙгәртелә.
Мәҙәниәт һәм кинематография буйынса федераль агентлыҡтың 2008 йылдың 26 мартындағы 151-се бойороғо менән институт С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография университеты (элекке «ВГИК» аббревиатураһы һаҡлана) тип үҙгәртелә, федераль статусҡа эйә була.
2015 йылдың 22 майында университетҡа элекке исеме кире ҡайтарыла — С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты.
Уҙған ваҡыт эсендә ВГИК-та ун биш меңдән ашыу белгес белем ала, улар хәҙерге ваҡытта донъяның һикһәндән ашыу илендә эшләй: кино- һәм телефильмдар төшөрөү, уҡытыу менән шөғөлләнә, мәҙәниәт учреждениеларын етәкләй.
Факультеттары
Институтта белгестәр түбәндәге факультеттарҙа һәм кафедраларҙа алып барыла (2015—2016 уҡыу йылына ҡарата):
Юғары белем һөнәрҙәре
Юғары һәм вуздан һуң профессиональ белем биреү программаһы буйынса ВГИК кино, телевидение, видео һәм башҡа экран сәнғәте һәм башҡа түбәндәге һөнәр белгестәрен әҙерләй:
ВГИК-тың күнекмә киностудияһы
Институт Рәсәйҙә кино- һәм видеофильмдар төшөрөү өсөн тулы технологик циклы булған үҙенең күнекмә киностудияһына эйә дәүләт киномәктәбе булған берҙән-бер уҡыу йорто. Киностудия ҡарамағында үҙенең төшөрөү павильондары, төшөрөү һәм яҡтыртыу техникаһы, костюм һәм гримм реквизиттары, декорация-техник цехы, монтаж-тонировка комплексы бар.
ВГИК-тың Халыҡ-ара студенттар фестивале
1961 йылда Бөтә Союз дәүләт кинематография институты СССР Мәҙәниәт министрлығы ярҙамы менән ВГИК-тың Халыҡ-ара студенттар фестивален ойоштора. Уның төп маҡсаттарының береһе булып ВГИК студенттарының, Рәсәй һәм сит ил кинематография, театр һәм телевизион мәктәптәрендә уҡыусыларҙың ижади ҡаҙанышын баһалау тора. Фестиваль әлегәсә үткәрелә.
Йәсмин
Йәсмин (,  — ясемин) — матур сәскәле ҡыуаҡ, эфир майлы һәм декоратив үҫемлек.
Ботаник яҙма
Мәңге йәшел ҡыуаҡ. Зәйтүн ағасы һымаҡтар ғаиләһенә керә. Ап-аҡ сәскәләрн хуш еҫле, һулый башлағанда аҙ ғына ҡыҙғылт төҫкә керә. Эре сәскәле ғәрәп йәсминен өйҙә үҫтерәләр. Һары йәсмин һыуыҡтарҙы ауыр кисерә, эҫе ҡояшта ла бирешә. Эрерәк аҡ сәскәле ялбыр(махровый) йәсминдең ҡайһы бер төрҙәрен баҡсасылар Башҡортостанда ла үҫтерә. Үрмәләп үҫкән йәсминдәр ҙә бар.
Төрҙәре
Ике ярымшарҙың йылы бүлкәттәрендә, субтропик бүлкәтте керетеп, барлығы 197 төрө билдәле.
Киң таралған төрҙәре:
Ваныш-Алпауыт
Ваныш-Алпауыт (Ваныш-Алпаутово) — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 446 кеше. Почта индексы — 452956, ОКАТО коды — 80218816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Австрия
А́встрия (Österreich - Өстеррайх), рәсми исеме А́встрия Республика́һы (Republik Österreich) — Үҙәк Европала урынлашҡан ил, идара итеү формаһы буйынса демократик парламент республикаһы. Австрия 9 федераль штаттан тора.
Аллаяров Ғәзим Закир улы
Аллаяров Ғәзим Закир улы (19 декабрь 1912 йыл — 24 декабрь 1993 йыл) — партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуcы. 1941 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. КПСС-тың XXII съезы делегаты.
Австрия
Баш ҡалаһы — Вена. Дәүләт теле — немец.
1955 йылдан башлап Австрия Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы, 1995 йылдан — Европа Берләшмәһе ағзаһы. 1955 йылда даими нейтралитет һәм бер ниндәй ҙә хәрби блоктарға ҡушылмауҙы иғлан итә. Аҡса берәмеге — евро.
Дәүләт төньяҡтан Германия (784 км) һәм Чехия (362 км) менән, көньяҡтан Словения (91 км) һәм Италия (430 км) менән, көнбайыштан Швейцария (164 км) һәм Лихтенштейн (35 км) менән, көнсығыштан Словакия (91 км) һәм Венгрия (366 км) менән сиктәш.
Этимологияһы
Илдең атамаһы «Көнсығыш дәүләт» тип тәржемә ителгән Ostarreіch боронғо немец теленән барлыҡҡа килгән. «Австрия» атамаһы тәүге тапҡыр 966 йылдың 1 ноябрендәге документта телгә алына.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 15 йылда хәҙерге Австрияның ерҙәрен Рим империяһы кельттарҙан тартып алған. VI—VIII быуаттарҙа буласаҡ Тироль территорияһын бавар герман ҡәбиләһе биләй, ә буласаҡ Штирия һәм Каринтия территорияларын славяндар биләгән була. 788 йылда франктар баҫып алған. 803 йылда Авар маркаһы төҙөлгән, 976 йылда уның исеме Көнсығыш марка тип үҙгәртелгән. Үҙҙәренең барлыҡҡа килгәненән алып Австрия, Штирия, Каринтия һәм Тироль абсолют монархия булғандар. 1156 йылда Бабенбергтар династияһы хакимлығы осоронда Австрия Баварияның составынан сыға һәм үҙаллы герцоглыҡ булып китә, 1276 йылда бында власть Габсбургтар династияһына күсә.
1438 йылдан алып Австрия герцогтары башлыса Изге Рим империяһы императорҙары тарафынан һайланған, ә 1453 йылда (был ваҡытта улар шәхси уния составында булғандар) Австрия герцогы эрцгерцог титулын ала. 1526 йылда Австрия составына Чехия һәм Хорватия ҡушыла. Силезия һуғышы һөҙөмтәһендә ил Силезияны юғалтҡан. XVIII быуат аҙағында Польшаны бүлеү һөҙөмтәһендә Австрия составына Галиция, Кесе Польша һәм Көньяҡ Мазовия (Көнбайыш Галиция булараҡ) ингән. 1687 йылда Австрия менән унияға Венгрия эләккән. Наполеон Францияһы менән һуғыштар һөҙөмтәһендә, 1806 йылда Австрия эрцгерцогы Изге Рим империяһы императоры титулынан мәхрүм ителгән, әммә Австрия императоры титулын алған, ә 1815 йылда Германия союзы төҙөлгәндән һуң Австрияның императорҙары уның президенты булып торған, ил Көньяҡ Мазовияны юғалтҡан, әммә Ломбардия менән Венетоға эйә булған. 1859 йылда Австрия-Италия-Франция һуғышыда еңелеү арҡаһында ул Ломбардия менән Венетоны юғалтҡан, 1866 йылда Австрия-Пруссия һуғышында еңелгәндән һуң, Германия союзы тарҡалған.
1867 йылдан Австро-Венгрия дуалистик монархия булып киткән.
Беренсе донъя һуғышында еңелгәндән һуң, 1918 йылдың 11 ноябрендә Австрия императоры (кайзеры) һәм Венгрия короле Карл I тәхеттән баш тартҡан, ә 12 ноябрҙә рейхсрат (парламент) монархияны һәм лордтар палатаһын бөтөргән. Австро-Венгрия империяһы тарҡалған.
1938 йылда Өсөнсө рейх Австрияны үҙенә ҡушҡан. 1945 йылдың апрелендә ил фашист ғәскәрҙәренән азат ителгән. Австрия дүрт оккупация зонаһына бүленгән, уларҙы СССР, АҠШ, Бөйөк Британия һәм Франция ғәскәрҙәре контролдә тотҡан. 1955 йылдың октябрендә Австрияның даими нейтралитеты тураһында закон сыҡҡан. 1955 йылдың 25 октябрендә барлыҡ союздаш ғәскәрҙәр Австрия территорияһынан сыҡҡан.
«Һалҡын һуғыш» дәүере Австрияға, уның баш ҡалаһы Венаға дипломатик билдәлелек биргән. Бында иң ҙур халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән БМО-ның вәкиллектәре төпләнгән.
1995 йылдың 1 ғинуарында Европа берлегенә ҡушылған.
Ике донъя һуғышы араһында. Икенсе донъя һуғышы
Беренсе Австрия Республикаһы 1933 йылға тиклем, канцлер Дольфус, «парламенттың үҙ-үҙен ҡабыҙып-һүндергес-офф» дип аталған тәртибен ҡулланып, Италия фашизмы кеүек режим урынлаштырырға була. Ул ваҡыттағы ике ҙур фирҡәнең, социал-демократтар һәм консерваторҙарҙың үҙ хәрби көстәре булған; Социал-демократтарҙың Schutzbund — шутцбунды законһыҙ тип иғлан ителә, әммә граждандар һуғышы (1934 йылдың Февраль ихтилалы) башланған ваҡытта ғәмәлдә була. Был һулдар (социал-демократтар) һәм уңдар араһында ҡораллы бәрелештәрҙә полиция менән армия ла (уңдар яғында) ҡатнаша.
1934 йылдың февралендә Schutzbundтың бер нисә ағзаһын язалап үлтерәләр, социаль-демократик партия законһыҙ тип иғлан ителә, ә уның ағзаларының күбеһе төрмәгә ябыла йәки эмиграцияға китә. 1934 йылдың 1 майында австрофашисттар Дольфус власын нығытҡан яңы Конституцияны («Maiverfassung») ғәмәлгә индерә, әммә канцлер 25 июлдә нацистарҙың фетнәһе ваҡытында үлтерелә.
Унан һуң билдәләнгән канцлер Курт Шушниг Австрияны «немец дәүләте», Австрия немецтары- «иң шәп немецтар», тик Австрия бойондороҡһоҙ булырға тейеш тип иҫәпләй тип иғлан итә. 1938 йылдың 9 мартында ул 13 мартта Австрияның Германиянан бойондороҡһоҙ булыуы тураһында референдум үтәсәген белдерә. 1938 йылдың 12 мартында Австрия нацистары хөкүмәтте ҡулға ала, немец ғәскәрҙәре илгә баҫып инә, Шушниг референдумы үткәрелмәй ҡала. 1938 йылдың 13 мартында Австрияның Германияға ҡушылыуы тураһында рәсми белдереү була (аншлюс Австрии). Ике көндән һуң Австрияла тыуған Гитлер Венала тыуған иленең «Герман рейхының ҡалған өлөшө менән» яңынан ҡушылыуын белдерә. 1938 йылдың апрелендә ул плебисцит үткәрә, уның һөҙөмтәһе илдең Германияға ҡушылыуын нығытып ҡуя. Германияла парламент һайлауҙары 1938 йылдың 10 апрелендә (күптән түгел ҡушылған Австрияны ла индереп) үтә. Был нацистар идара иткән осорҙа Рейхстагҡа һуңғы һайлауҙар була һәм бер мәсьәлә буйынса референдум формаһында үтә, тағы һайлаусыларҙан нацистар партияһының берҙәм исемлеген хуплайҙармы, тип һорайҙар (Рейхстагтың 813 ағзаһы өсөн), шулай ук Австрияны рейхҡа ҡушыу өсөн тауыш бирелә. Йәһүдтәр һәм сиғандарға тауыш бирергә рөхсәт итмәйҙәр. Һайлауҙарҙа 99,5 % тауыш биреүсе ҡатнашҡан, шул уҡ ваҡытта 98,9 % «ыңғай» тауыш биргән. Австрия, Адольф Гитлерҙың тыуған илендә, электораттың 99,71 % (4 484 475) тауыш биреүҙә рәсми ҡатнашҡан, шул ук ваҡытта ыңғай яуап биреүселәр 99,73 % тәшкил итә. Австрияларҙың күбеһе аншлюс өсөн тауыш бирһә лә, илдең ҡайһы бер өлөштәрендә Германия һалдаттарын гел сәскәләр менән шатланып ҡаршы алмағандар, бигрәк тә Венала, сөнки Австрия йәһүдтәрнең күпселеге ошо ҡалала йәшәгән. Пропаганда, төрлө манипуляциялар һәм фальсификацияға ғына һылтанып булмай, Гитлерҙың аншлюс планын бында күпселек халыҡ яҡлап сыға һәм уны тормошҡа ашырыуҙа ошо һайлауҙар аша ярҙам итә. Австрия һәм Германия немецтарының күбеһе немецтарҙың бер дәүләткә берләшеүен электән үк көтә һәм аншлюста был процестың тамамланыуын күрә (Австрия империяһы һәр саҡ күп милләтле була һәм милли нигеҙҙә күрә алмаусанлыҡ һәр саҡ сәскә ата, уның тарихы немец- австрияктарҙың өҫтөнлөгөн һаҡлап ҡалырға тырышыуға ҡоролған).
Австрия кешеләре Өсөнсө рейх халҡының 8 % ғына тәшкил итһә лә, ҡайһы бер билдәле нациҙар-Адольф Гитлер, Эрнст Кальтенбруннер, Артур Зейсс-Инкварт, Франц Штангл, Алоис Бруннер, Фридрих Райнер һәм Вена гаулейтеры Одило Глобочник, СС ғәскәрҙәрендә 13 % һәм концлагерҙар хеҙмәткәрҙәренең 40 % сығышы менән Австриянан була. Рейхсгау территорияһында (Австрия) Маутхаузен үлем лагерынан тыш (KZ-Mauthausen, илдә 49 филиалы була, генерал Д.Карбышев унда язалап үлтерелә) төп лагеренда һәм, барлык федераль ерҙәрҙәге лагерҙарҙа йәһүдтәрҙе, әсирҙәрҙе язалайҙар, ҡот осҡос ауыр эштәргә ҡушалар һәм үлтерәләр. Америка һәм Англия авиацияһы ул ваҡытта Австрия биләмәләренә зыян килтерә алмағанлыҡтан бында концлагерҙағы тотҡондарҙың мәжбүри хеҙмәтен киң ҡулланғандар. V-2 ракеталары эшләнгән урын тураһындағы мәғлүмәтте һәм уның Пенемюнделағы (Peenemünde) планын союзниктарға Генрих Майер төркөмө тапшыра. Нацистарға ҡаршы көрәшкән төркөмдәр эҙенә гестапо бик тиҙ төшә. Карл Буриан төркөмө гестапоның Веналағы штаб-квартираһын шартлатыу пландары асыла, ләкин рухани Генрих Майер (һуңыраҡ язалана) төркөмө союзниктар менән бәйләнешкә инә ала. Майер-Месснер төркөмө союзниктарға Фау-1, Фау-2, Tiger танкы һәм самолёттар (Messerschmitt Bf 109, Messerschmitt Me 163 Komet һ.б.) өсөн ҡорал етештереү заводтары тураһында мәғлүмәт ебәреп өлгөрә. Был көрәшселәр төркөмө ул саҡтағы Американың йәшерен хеҙмәте OSS менән бәйләнештә була, ул Освенцим кеүек лагерҙарҙа кешеләрҙе күпләп ултереү тураһында мәғлүмәт ебәрә. Төркөмдөң маҡсаты — нацист Германияһының һуғышта тиҙерәк еңелеүенә ярҙам итеү һәм Австрия бойондороҡһоҙоғон кире ҡайтарыу була. 1945 йылдың 13 апрелендә Өсөнсө рейх тулыһынса юҡ ителгәнсе үк Совет ғәскәрҙәре Венаны ала. Союздаш державалар, мәҫәлән, АҠШ, Көнсығыш Альп тауҙарында «Альп ҡәлғәһен төҙөү буйынса операция» үткәрергә йыйына. Ләкин рейхтың тиҙ емерелеүе арҡаһында был план үтәлмәй ҡала.
Карл Реннер һәм Адольф Шерф (Австрия социалистик партияһы [социал-демократтар һәм революцион социалистар]), Леопольд Куншак (Австрия халыҡ партияһы [элекке Христианская социальная народная партия]) һәм Иоганн Коплениг (Австрия компартияһы) Австрияның Өсөнсө рейхтан сығыуы тураһында иҡлан итә. 1945 йылдың 27 апрелендә Ҡыҙыл Армия һәм Иосиф Сталин ярҙамы менән Венала дәүләт канцлеры Реннер етәкселегендәге Австрия хөкүмәте төҙөлә (Был дата рәсми республиканың икенсе тыуған көнө тип атала). Апрель аҙағында Австрияның көнбайышы һәм көньяғы һаман да нацистар ҡулында була. 1945 йылдың 1 майында 1929 йылғы диктатор Дольфус ғәмәлдән сығарған федераль конституция яңынан ғәмәлдә тип иғлан ителә.
1939—1945 йылдарҙа 260 000 кеше һуғыш хәрәкәттәре ваҡытында үлгән, Холокост ҡорбандары- 65 000 кеше. 140 000 яҡын Австрия йәһүде илде 1938—1939 йылдарҙа ташлап китә. Меңәрләгән Австрия немецтары кешелеккә ҡаршы ҡот осҡос енәйәттәр эшләүҙә ҡатнашҡан (Бер Маутхаузен-Гузен лагерында ғына меңәрләгән кеше үлтерелгән, 1945 йылдың февралендәге «Мюльфиртелдәге ҡуяндар аулау»— концлагерҙан ҡасҡан 419 совет кешеһен эҙәрлекләү һәм ҡот осҡос язалап үлтереүҙә бик күп ябай кешеләр ҡатнашҡан) — был канцлер Франц Враницкий 1992 йылда рәсми таныған факт.
Этник төркөмдәр
1866 йылда Австрия һәм Пруссия араһындағы һуғыш арҡаһында Австрия Герман конфедерацияһынан сығарыла, Пруссия етәкселегендәге Төньяҡ герман конфедерацияһы төҙөлә.
1871 йылда Германия милли дәүләт булараҡ төҙөлә, Австрия уның составына инмәй. Беренсе донъя һуғышынан һуң һәм Австрия монархияһы бөтөрөлгәс, яңы республиканы «Deutschösterreich» (Немецко-Австрийская Республика)— Германия Республикаһының бер өлөшө тип иғлан ителә. Ике илдең берләшеүе Сен-Жермен-ан-Ле килешеүе менән еңелгәндәргә ҡуйылған шарттар буйынса тыйылған була, сөнки еңеүселәр бик ҙур немец дәүләте барлыҡҡа килеүҙән ҡурҡа. Икенсе донъя һуғышы һәм нацизмдан һуң Австрияла айырым Австрия граждандары үҙаңын үҫтереү буйынса тырышлыҡ күрһәтәләр һәм хәҙерге заманда уларҙың күбеһе үҙен немец тип һанамай. Ләкин австрияктарҙың әҙселеге үҙен элеккесә немец тип һанай һәм «Бөйөк Германия» яҡлы булып ҡала, улар фекеренсә, немец халҡының тарихи ерҙәре хәҙерге Германия менән Австрия сиктәренән алыҫҡа йәйелгән тип иҫәпләй.
Австрияктар айырым милләт тип, йәки күрше немецтар, лихтенштейндар һәм немецса һөйләшкән швейцариялар менән бер герман этник төркөмөн булдыра тип иҫәпләргә була. Бөгөн ил граждандарының 91,1 % этник австрияктар тип иҫәпләнә.
Австриялағы иң ҙур иммигранттар төркөмө- төрөктәр, унан һуң сербтар. Австрияла сербтар иң ҙур этник төркөмдәрҙең береһе, улар һаны 300 000 кешегә яҡын. Серб иммигранттары Австрияға Австро-Венгрия заманында килгән, ул ваҡытта Воеводина был империя ҡулы аҫтында булған. Икенсе донъя һуғышынан һуң сербтар һаны тағы ла нығыраҡ арта. Австрия сербтары йәмғиәте 1936 йылда төҙөлә. Бөгөн Австрия сербтары башлыса Вена, Зальцбург һәм Грацта йәшәй.
13 000 — 40 000 словендар Каринтия (каринтийские словенцы) өлкәһендә йәшәй. Словендар, хорваттар (30 000 кеше тирәһе) һәм Бургенландтағы венгрҙар аҙсылыҡ тип танылған, һәм 1955 йылғы Австрия тураһындағы килешеү буйынса айырым хоҡуҡтарға эйә (Staatsvertrag, 1955). Штирияла йәшәгән словендар (уларҙың һаны 1600-5000 тирәһе кеше) аҙсылыҡ тип танылмай, һәм 1955 йылғы Дәүләт килешеүендә башҡаса яҙылған булһа ла уларҙың айырым хоҡуҡтары юҡ.
Немецтар менән йәнәшә словендар һәм хорваттар йәшәгән төбәктәрҙә топографик күрһәткестәр ике телдә яҙылырға тейеш тигән талап үтәлергә тейеш. Каринтияла йәшәүселәр (Carinthians) Словения Австриянан ерҙәр талап итә башлар тип ҡурҡа, сөнки ҡайһы бер словен атластарында Каринтия словен мәҙәни регионы тип күрһәтелә. Каринтияның элекке губернаторы Йорг Хайдер 2005 йылдың көҙөндә Каринтияла ике телдә яҙылған топографик күрһәткестәр һанын арттырыуҙан баш тартып, йәмғиәт тарафынан тәнҡиткә дусар ителгәйне. Kärntner Humaninstitut 2006 йылдың ғинуарында үткәргән тикшеренеүҙәр Каринтия халҡының 65 % ике телле күрһәткестәргә ҡаршы түгеллеген күрһәтте.
Виндиш теорияһы (" Windischen-Theorie ") буйынса словендар ике төркөмгә бүленә: ысын словендар һәм Windische (славяндарҙың традицион атамаһы). Имеш словен телендә һөйләшкән һәм словен мәктәптәренә уҡыған словендар һәм үҙ диалекттарында һөйләшәкән, ләкин немец мәктәптәрендә уҡыған словендар теле араһында айырма бар. Windische тип һуңғыһын атайҙар (ике төркөм: лояльные Виндише, национальные словенцы). Был теория сәйәси мәнфәғәттән уйлап сығарылған, уны бер ҡасан да йәмғиәт ҡабул итмәй һәм ул бер нисә тиҫтә йыл элек ҡулланылмай башлай.
Дәүләт төҙөлөшө
1920 йылда ҡабул ителгән Конституция буйынса Австрия — федератив һәм парламентар демократик дәүләт. Шул Конституция буйынса Австрия 9 федераль штаттан (Bundesländer) тора. Дәүләт башлығы — Федераль Президент, хөкүмәт башығы — Федераль Канцлер.
География
Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт. Майҙаны 83 871 км². Австрия 70 % майҙаны диңгеҙ кимәленән 900 м бейеклектә урынлашҡан таулы ил. Илдең ҙур өлөшөн Көнсығыш Альп тауҙары биләп тора. Тауҙың иң юғары нөктәһе — Гросглокнер (3797 метр) тауы, был тауҙа Европалағы иң ҙур Пастерце боҙлоғо урынлашҡан. Иң түбән нөктә — диңгеҙ кимәленән 145 метр түбәнлектә урынлашҡан Нойзидлер-Зе күле.
Климат
Австрия климаты уртаса, континенталь климатҡа күсеүсе, һәм бейеклеккә бәйле. Йылы ҡояшлы йәйҙең уртаса температураһы +20ºС. Юғарыраҡ күтәрелгән һайын төнгө температура нульгә етергә мөмкин. Ҡыш тигеҙлектәрҙә йомшаҡ, температура −2 °C тирәһе. Таулы урындарҙа ҡыш һалҡын, температура −14ºС тирәһе. Яуым-төшөм бейеклек һәм рельефҡа ҡарап йылына 500 — 3000 мм.
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы (30 октябрь 1929 йыл — 19 декабрь 2011 йыл) — мәғариф алдынғыһы. 1950—1986 йылдарҙа Мәсетле районы мәктәптәренең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы (1966).
Биографияһы
Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы Ҡазыева 1929 йылдың 30 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. 1948 йылда үҙ ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Әбдрәхим ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып хеҙмәт юлын башлай. Белеме етерлек булмауын тиҙ аңлаған йәш белгес К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетына ситтән тороп уҡырға инә һәм уны 1954 йылда уңышлы тамамлай.
Никольск (Вологда өлкәһе)
Никольск — Рәсәйҙәге (1780 йылдан) ҡала, Вологда өлкәһенең административ үҙәге.
Халҡы — 7908 кеше (2020)
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Биографияһы
Уҡытыусы Й. С. Ҡазыеваның бөтә педагогик хеҙмәте уҡытыу предметтарын яҡшы белеүе, ныҡлы теоретик әҙерлеге, юғары мәҙәни кимәле, уҡытыу-тәрбиә эшен оҫта ойоштороуы, уҡыусы балаларға кешелекле мөнәсәбәте менән айырылып тора. Уҡыусыларҙың ижади әүҙемлеген, үҙ аллы фекерләү һәләтен үҫтереү укытыусының методик системаһында төп үҙенсәлек булып иҫәпләнә.
Никольск (Вологда өлкәһе)
Ҡала Көньяҡ йылғаһының уң ярында  (Кесе Төньяҡ Двинаның уң яғы), Вологданан көнсығышҡа ҡарай 442 км алыҫлыҡта урынлашҡан
«Никольск ҡалаһы» ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә. Ҡала биләмәһе территорияһы бөтә яҡлап үҙәге Никольскта урынлашҡан Красная  Поляна ауыл биләмәһе менән уратып алына. ОКТМО коды — 19  634 101.
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Биографияһы
Талантлы уҡытыусы күп йылдар башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының район методик берекмәһенә етәкселек итә. Ул бай тәжрибәһен коллегалары менән ихлас уртаҡлаша, йәш уҡытыу¬сыларға кәңәштәре менән ярҙам итә. Район-ара кәңәшмә, семинарҙарҙа лекция, докладтар менән даими сығыш яһай. Уның сығыштарын, кәңәштәрен яратып ҡабул итәләр, сөнки уларҙың предметты уҡытыу өсөн файҙаһы ҙур була.
Никольск (Вологда өлкәһе)
1781 йылдың 2 октябрендә тәүге тапҡыр раҫланған Никольсктың тарихи гербы 1999 йылдың 23 апрелендә Никольск районы үҙидараһы комитеты тарафынан тергеҙелә
Тарихы
XV быуатта Көньяҡ йылғаһында пристань булараҡ Никольский ауыл ҡәберлеге (Никольский слободаһы) исеме аҫтында барлыҡҡа килә; сиркәү исеме буйынса. Шул ваҡытта Көньяҡ йылғаһы буйлап сауҙа  юлы  үтә, ул  Төньяҡ Двина бассейны менән Ветлуга һәм Волганы тоташтыра. 1780 йылда Екатерина губерна реформаһы барышында Никольскойе ауылы Вологда наместнигының   өйәҙ ҡалаһына әүерелә, Никольский өйәҙе барлыҡҡа килә.
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Биографияһы
Й. С. Ҡазыева башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу, тәрбиә эштәре тураһында район гәзитендә, республика гәзит-журналдарында күп мәҡәләләр баҫтырып сығара, унда үҙ тәжрибәһен уртаҡлаша. «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында уның дәрес өлгөләре, методик күрһәтмәләре, кәңәштәре даими баҫылып тора.
Никольск (Вологда өлкәһе)
Тарихы
1796 йылдың декабрендә император Павел I «Дәүләтте губерналарға яңыса бүлеү тураһында», указ сығары, уның нигеҙендә, Вологда губернаһы  ойошторола
Халҡының төп шөғөлө XIX быуатта  —  XX быуат башында — етенселек, һөт-ит малсылығы һәм һунарсылыҡ.
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Биографияһы
Үҙ һәнәренә мөкиббән бирелгән уҡытыусы Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы Ҡазыева һәр саҡта ла коллегалары өсөн өлгө була, уларҙы ижади эшләргә рухландыра. Уның дәрестәре юғары кимәлдә үтә, синыфтан тыш сараларға барлыҡ тәрбиәләнеүселәре лә атлығып тора, уҡыусылары юғары өлгәше һәм тәртипле булыуҙары менән айырыла. Уҡытыусы балаларҙа туған телгә һәм әҙәбиәткә, халҡыбыҙҙың ғөрөф-ғәҙәттәренә, тарихына һөйөү тәрбиәләй.
Никольск (Вологда өлкәһе)
Физик-географик ҡылыҡһырламаһы
Ҡала Көнсығыш Европа тигеҙлегенең төньяҡ-көнсығышында Төньяҡ Ҡырлас убалы ҡалҡыулығы районында  урынлашҡан (иң бейек нөктәһе диңгеҙ кимәленән 293 метр бейеклектә). Көньяҡ йылғаһының уң ярында  (Кесе Төньяҡ Двинаның уң яғы), текә бөгөлдә урынлашҡан.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 1003-сө урында тора
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Биографияһы
Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы тырыш, кешеләргә ярҙамсыл, белемле булыуы менән дә халыҡ араһында ихтирам яулай. Ул ата-әсәләр менән дә күп төрлө эштәр ойоштора, педагогик темаларға лекциялар уҡый, докладтар һөйләй, ауыл, район сараларында әүҙем ҡатнаша. Абруйлы уҡытыусыны ауыл, Мәсетле район Советтарына бер нисә тапҡыр депутат итеп һайлайҙар, суд заседателе булып та эшләй ул.
Никольск (Вологда өлкәһе)
Транспорты
Никольскты яҡын ҡалалар менән өс йүнәлештә төбәк автомобиль юлдары тоташтыра. Төньяҡ-көнбайышҡа юл Тотьмаға тиклем алып бара (210 км) һәм артабан  Чекшино ауыл янында Вологда менән тоташтырыусы автомобиль юлына сыға. Вологдаға тиклем алыҫлыҡ 410 км тәшки л итә. Ҡаланан көнсығыштараҡ автомобиль юлы  (Урень — Шарья — Никольск — Бөйөк Устюг — Котлас) үтә. Төньяҡ-көнсығышта автомобиль юлы Кичменг Ҡаласығы аша Бөйөк Устюгҡа алып бара, көньяҡта —  Кострома өлкәһендәге Шарьяға
Ҡала эсендә ике автобус маршруты бар. Пассажир транспорты ҡаланы Никольский районының   Высокинский, Дуниловский, Кудангский ҡасабалары (2019 йылдың декабренән ), Борок һәм  Беляевка ауылдары менән бәйләй
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Биографияһы
Утыҙ йылдан ашыу Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы үҙенә генә хас дәрт, әүҙемлек менән йәш быуынды уҡытыу һәм тәрбиәләү эштәре менән ихлас шөғөлләнә.
Никольск (Вологда өлкәһе)
Транспорты
Никольск — Вологда маршрутында бер нисә пассажир ташыусы эшләй.
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Биографияһы
Тормош иптәше — Мәсетле районы Айып ауылы егете, математика уҡытыусыһы Иҙелман Ҡазыев менән дүрт ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр. Ике ҡыҙы ата-әсәһе юлынан китә — уҡытыусы һәнәрен һайлай, ә ике ҡыҙы табип һәнәренә эйә була.
Никольск (Вологда өлкәһе)
Иҫтәлекле урындары
Төп иҫтәлекле урындары иҫәбенә ҡаланың  үҙәк  майҙанында урынлашҡан  һәм өлөшләтә емерелгән Сретень  соборы (1790—1882), эшләп килгән Ҡазан сиркәүе эшләй (XIX быуат аҙағы — XX быуат башы), элекке дини училище бинаһы  (1882) һәм земство идаралығы (XIX быуат уртаһы)  инә. Шағир Александр Яшиндың Никольск тарихи-мемориаль музейы.
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Биографияһы
Бөтә ғүмерен бағышлаған һәнәре ауыр ҙа, ҡатмарлы ла булыуға ҡарамаҫтан, ул үҙен мәктәптән тыш күҙ алдына килтермәй. Хаҡлы ялда булһа ла, һаман да уҡыусылары менән аралашып, уларҙың тормошо менән ҡайнап, аҡыллы кәңәштәрен биреп, улар өсөн борсолоп, шатлыҡ-ҡайғыларын уртаҡлашып йәшәй.
Никольск (Вологда өлкәһе)
Иҫтәлекле урындары
Тораҡ пункттың йөҙөн билдәләгән ағас ҡоролмалар: мезонин менән йорттар, балкон семәрле балясиналы балкондар (яҡынса XIX быуат аҙағы — XX быуат башы); төп бинаның эргәһендә урынлашҡан иркен соланлы тотош ихаталар менән шәхси усадьбалар ҡыҙыҡһыныу уята.
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Биографияһы
Балаларҙы ихлас яратыу, уларҙы тиң шәхес күреп ихтирам итеү һәм үҙ эшенә ныҡ бирелгәнлек Йәүһәрә Санбаш ҡыҙын уҡытыусы һәнәренең иң юғары кимәленә күтәрҙе. Уның фиҙакәр хеҙмәте хөкүмәтебеҙ тарафынан юғары баһаланды. Ул РСФСР һәм СССР Мәғариф министрлыҡтарының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнде, миҙалдарға лайыҡ булды. Уға «Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән юғары исемдәр бирелде.
Никольск (Вологда өлкәһе)
Иҫтәлекле урындары
Ҡала ситендә тәбиғәт һәйкәлдәре: Кудрин ҡарағайлығы (660 гектар, орхид үҫемлектәренең һирәк төрө);  Яшкин ҡарағайлығы ыҙаны (138 га, аҡ мүкле ҡарағайлыҡ).
Устинкина
Устинкина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исачкин Николай Фёдорович
Исачкин Николай Фёдорович (6 сентябрь 1947 йыл) — дәүләт, партия һәм комсомол органдары хеҙмәткәре. 1997—2011 йылдарҙа Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының етәксе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының дәүләт граждан хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе. Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (2005).
Ахмыль
Ахмыль — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрга йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Исачкин Николай Фёдорович
Биографияһы
1971 йылда Өфө нефть институтын, 1984 йылда — Свердловск Юғары партия мәктәбен, 2001 йылда — Мәскәү иҡтисад, статистика һәм информатика институтын тамамлаған.
Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1971 йылда Стәрлетамаҡ химия заводында смена начальнигы булып башлай.
1973 йыл башында ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының икенсе секретары, апрелдән — беренсе секретары итеп һайлана. 1974 йылда ВЛКСМ-дың 17-се съезына делегат була.
1976 йылдан КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитеты секретары, 1988 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары — Политик мәғариф йорто мөдире.
1991 йылдан Башҡорт АССР-ы Юғары Советының, 1995 йылдың апреленән — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың ижтимағи-сәйәси үҙәге директоры, шул уҡ йылд авгусынан — кадрҙар бүлеге начальнигы.
1997—2011 йылдарҙа Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының етәксе урынбаҫары.
Һылтанмалар
‏