cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гельман Полина Владимировна
Ғаиләһе
Полина Владимировна Гельмандың ата-әсәһе революционер була. Уның әсәһе, Гельман Еля Львовна (1893—1976), 1917 йылдың мартынан ВКП(б) ағзаһы, шулай уҡ Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында, ерләнгән, уларҙың иҫтәлекле таҡтаташтары йәнәшә ҡуйылған. Полина Владимировна атаһын хәтерләмәй, әммә әсәһе уның тураһында һөйләгәндәренән «башҡа кешеләр тураһында ҡайғыртыусы, улар өсөн үҙ ғүмерен бирергә әҙер һәм үҙе тураһында иң һуңғы сиратта уйлаусы көслө ихтыярлы кеше» тип белгән.
Полина Владимировна Сит ил телдәре хәрби институтында уҡыған осорҙа буласаҡ ире, Совет Армияһы офицеры, фронтовик Колосов Владимир Николаевич (1921—1994 йй.) менән таныша, Востряковский зыяратында ерләнгән. 1948 йылда өйләнешә улар.
1949 йылдың 21 майында уларҙың ҡыҙы — Галина Владимировна Колосова тыуа. Галина Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай, шләй Финанс академияһында Китапхана-мәғлүмәт комплексы секторы мөдире булып эшләй.
Пекельница
Пекельница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мудьюга йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төркиәлә һәм Сүриәлә ер тетрәү (2023)
2023 йылда Төркиәлә һәм Сүриәлә ер тетрәү — 2023 йылдың 6 февралендә туғыҙ сәғәт арауығында булған бер-бер артлы ике көслө ер тетрәүҙең шартлы атамаһы. Беренсеһенең үҙәге 7,8 магнитудалы (± 0,1) Газиантепта (Төркиә) Шеһиткамил районында урынлашҡан, икенсеһенең үҙәге, 7,5 (± 0,1) магнитудалы Каһраманмараш (Төркиә) Экинёзю районында урынлашҡан. Ер тетрәүҙән һуң йөҙҙәрсә ҡабат һелкенеү (афтершоктар) теркәлә, уларҙың иң көслөһөнең магнитудаһы 6,7-гә етә. Ошо ер тетрәүҙәр һөҙөмтәһендә Төркиәлә 27 меңдән ашыу кеше һәләк була, ә Сүриәлә 5000 кеше, тағы ла тиҫтәләгән мең кеше зыян күргән. Төркиәлә ғәҙәттән тыш хәл һәм ете көнлөк матәм иғлан ителде. Ер тетрәү Төркиәлә 1939 йылда Эрзинджанда булған ер тетрәүҙән һуң иң көслө ер тетрәү тип таныла. Донъяла һуңғы тапҡыр ер тетрәүҙән зыян күреүселәр һаны һуңғы тапҡыр 2010 йылда Гаитиҙа була.
Алдағы тарихы
Төркиә донъялағы иң әүҙем сейсмик зоналарҙың береһендә урынлашҡан. Ер тетрәү булған район өс тектоник плита киҫелешендә урынлашҡан: анатолия, ғәрәп һәм африкан. Ғәрәп плитаһы төньяҡҡа хәрәкәт итә, һөҙөмтәлә Анатолия плитаһы (Төркиәнең ҙур өлөшө урынлашҡан) көнбайышҡа ҡыҫырыҡлана. Плиталар хәрәкәте улар араһындағы һынылыш зоналарына баҫым яһай. Был баҫымдың һаҡланған энергияһының ҡапыл бүленеп сығыуы ер тетрәүҙәргә килтерә.
1970 йылдан ер тетрәүҙән 250 километр радиуста 2023 йылдың 6 февралендә 6 һәм унан да күберәк магнитудалы өс ер тетрәү була. Уларҙың иң ҙуры 6,7 магнитудалы 2020 йылдың 24 ғинуарында булған.
Ер тетрәүҙәр
Беренсе ер тетрәү Газиантептың Шаһиткамил районында Сүриә сиге янында урындағы ваҡыт менән 04:17 сәғәттә (01:17 UTC) 17,9 километр тәрәнлектә була. Уның магнитудаһы 7,8. Ер тетрәүҙән һуң алты сәғәт эсендә Газиантепта 24 афтершок була. Уларҙың иң көслөләренең ҙурлығы — 6,7.
Шул уҡ көндө Төркиәлә 7,6 магнитудалы сираттағы көслө ер тетрәү була. Уның үҙәге Каһраманмараш гпровинцияһының Эльбистан районында була. Төркиәнең Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса идаралығы ер тетрәүҙән һуң 1117 афтершок булыуы тураһында хәбәр итте. Белгестәр әйтеүенсә, афтершоктар кәмендә тағы бер йыл дауам итәсәк.
Фамагуста (Кипр) яры буйында ҙур булмаған цунами тулҡындары теркәлгән. Улар зыян килтермәгән. Италияның Граждандарҙы яҡлау департаменты Италия ярҙарында цунами булыуы ихтималлығы тураһында иҫкәртә (һуңынан уны кире ҡаға).
Шул уҡ көндө Ҡаҙағстандың көньяғында 5,4 магнитудалы ер тетрәү була, ҡайһы бер тораҡ пункттарҙа 2-3 балл көсөндәге ер аҫты ер тетрәндеүе һиҙелә, тип хәбәр итә Ҡаҙағстандағы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының сейсмологик тәжрибә-методик экспедицияһы. Хмельницкий һәм Көньяҡ-Украина АЭС-тарында ер тетрәү һөҙөмтәһендә ҙур булмаған афтершоктар теркәлгән. Дания геология институты хәбәр итеүенсә, ер тетрәүҙәр Гренландияла сейсмографтарҙа теркәлгән.
Эҙемтәләре
Ер тетрәү һөҙөмтәһендә 27 030-ҙан ашыу кеше һәләк була, 87 370 кеше яралана. Эҙләү-ҡотҡарыу эштәре барышында емереклектәрҙән 8 меңдән ашыу кеше ҡотҡарылған.
Төркиә
Төркиә президенты Рәжәп Тайип Эрдоған әйтеүенсә, был Төркиәлә 1939 йылдан алып иң көслө ер тетрәү. Төрөк лираһының курсы рекордлы кимәлгә төштө. .
Дөйөм алғанда, Төркиәлә 6217 бина емерелә, шул иҫәптән Каһраманмарашта 310 бина, Хатайҙа 1278 бина, Ғәзиантепта 581, Шанлыурфта 201 бина, Ғосманияла 101, Малатьела 130 бина, Килиста 50 бина, Адияманда 600 бина, Диярбаҡырҙа 20 бина һәм Аданда 24 бина.
Граждандар рейстары өсөн Каһраманмараш һәм Газиантеп аэропорттары ябыла.
Газиантеп
Беренсе ер тетрәүҙең үҙәге Ғазиантепта 500-гә яҡын бина емерелгән. Ҡала халҡының яртыһынан күберәге өйҙәренә ҡайта алмай, йәғни 1 миллион кеше. Тарихи ҡәлғә емерелә. Газиантеп-Нурдаги автомагистрале зыян күрә, «Каһраманмараш-Газиантеп» газ үткәргесе зыян күргәнгә тәбиғи газ һурҙырыу туҡтатыла.
Адыяман
Адыяман — ике ҙур ер тетрәүҙән иң ныҡ зыян күргән ҡалаларҙың береһе. Күп фатирлы йорттарҙың күләмле емереклектәре булған ҡалала 3 километр самаһы оҙонлоҡтағы юлда торған биналар ҡалмаған тиерлек, дүрт квартал тулыһынса тиерлек емерелгән. Адыяман үҙәге составына ингән Коул ҡалаһы мэры Эркан Каракаш әйтеүенсә, үҙәк, атап әйткәндә, Бахчелиевлер һәм Ҡарапынар райондары, «‎тулыһынса емерелгән», тип белдерә. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә Адыяман ратушаһы, Ҙур мәсет һәм Гельбаша дәүләт дауаханаһы емерелә. Ҡаланың иң ҙур ҡунаҡханаһы, Isias, шулай уҡ ер тетрәүҙән тулыһынса емерелә.
Каһраманмараш
Каһраманмараш 7,7 һәм 7,5 магнитудалы ике ер тетрәүҙең эпиүҙәгенә эләгә. Ҡала үҙәгендәге биналарҙың күп өлөшө емерелә.
Сүриә
Ер тетрәүҙән иң ныҡ зыян күргән райондарҙың береһе — Сүриәнең төньяҡ-көнбайышы.
Реакция
Төркиәлә кризис өсөн дүртенсе кимәлдә хәүеф иғлан ителә (иң юғарыһы). 10 провинцияла өс айлыҡ ғәҙәттән тыш хәл һәм милли ете көнлөк матәм осоро иғлан ителә  .Рәжәп Тайип Эрдоған ер тетрәүҙән зыян күргән ғаиләләргә һәр береһенә 10 000 төрөк лираһы түләнәсәге тураһында белдерҙе. Ул шулай уҡ бер йыл эсендә хөкүмәт 10 провинцияла зыян күреүселәр өсөн йорттар төҙөйәсәк тип белдерҙе. Төркиәгә 70 ил һәм 14 ойошма ярҙам тәҡдим иткән. Төрөк Ҡыҙыл Ярым Айы зыян күреүселәргә ярҙам итеү өсөн ҡан запасы бирә башлай. Ойошма халыҡты уны өҫтәмә тапшырырға саҡыра. Төркиә вице-президенты Фуат Октай эҙләү-ҡотҡарыу эштәренә йәлеп ителгән кешеләрҙең дөйөм һаны 103 800 кеше тәшкил итә тип белдерҙе. 5531 берәмек ауыр техника һәм 900 кран ҡулланыла. Шулай уҡ 10 карап, 50 самолет һәм 72 вертолет ҡатнаша. Төркиәгә 66 илдән ҡотҡарыу отрядтары килде. Октай шулай уҡ ер тетрәү һөҙөмтәһендә йортһоҙ ҡалған 1,05 миллион кеше ваҡытлыса приюттарҙа тип белдерҙе. . Евросоюз Төркиә менән Сүриәгә 6,5 миллион евро бирергә йыйыныуы тураһында белдерҙе. Сүриә хөкүмәте Евросоюзға ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән. Европаның кризис менән идара итеү буйынса комиссары Янез Ленарчич, Сүриә хөкүмәтенә ҡарата санкцияларға ҡарамаҫтан, Сүриәгә гуманитар ярҙам күрһәтеләсәк, тип белдерҙе. Бөтә донъя банкы Төркиәгә ер тетрәү эҙемтәләрен бөтөрөү һәм ярҙам күрһәтеү өсөн 1,78 миллиард доллар ярҙам күрһәтәсәген белдерҙе. .
Associated Press билдәләүенсә, халыҡ-ара ярҙамдың күп өлөшө Сүриәгә түгел, ә Төркиәгә ебәрелгән. Төркиәға ярҙам иткән һәм үҙенең ҡотҡарыусыларын ошо илгә ебәргән беренсе ил Әзербайжан була.
Баһалауҙар
Сейсмологтар булған хәлде 1999 йылдағы Измит ер тетрәүе менән сағыштырҙы. Һәләк булыусылар һаны 3400-ҙән артҡас, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы уның 8 тапҡырға күберәк булыуы ихтимал тип белдерҙе. . Әзербайжан сейсмологтары әйтеүенсә, Төркиәлә афтершоктар бер ай дауам итәсәк. Итальян эксперты Джанлука Валенсизе Кипр районында һәм Төркиәнең көнсығышында афтершоктар хәүефе тураһында иҫкәртте. Төркиәнең хәүеф менән идара итеү агентлыҡтары ер тетрәүҙән килгән зыян күләмен 15 миллиард доллар тип баһалай (был 1999 йыл менән сағыштырғанда әҙерәк). Американың Fitch рейтинг агентлығы зыянды 4 миллиард доллар тип баһаланы. АҠШ-тың геология тикшеренеүҙәре баһалауынса, Төркиәнең юғалтыуҙары уның ЭТП-һының яҡынса 2 % тәшкил итеүе ихтимал.
Эрдоған мәғлүмәттәре буйынса, Төркиәләге ер тетрәүҙән 13 миллиондан ашыу кеше зыян күргән. Ул уны «донъялағы иң ҙур бәлә-ҡазаларҙың береһе» һәм «быуат катастрофаһы» тип атай. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, Төркиәлә һәм Сүриәлә һәләкәт зонаһында яҡынса 23 миллион кеше, шул иҫәптән 1,4 миллион бала булған.
Бөйө
Бөйө (Lycosa singoriensis) — бүре-үрмәкселәр (Lycosidae) ғаиләһендәге үрмәкес. Сүл, дала һәм урман-дала зоналарында таралған. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 25-35 мм. Төҫө көрәндән алып ҡараға тиклем. Ерҙә 50 см-ға ҡәҙәр тирәнлектә, вертикаль оя яһап тереклек итә. Дымлы тупраҡты өҫтөн күрә. Ҡышҡа ояһын тирәнәйтә һәм кереү юлын ер менән ҡаплай. Үрмәкес ағыулы, уның тешләүе ҡаты ауырттыра һәм шеш сығара; ағуы кеше өсөн ҡурҡыныс түгел.
Иҫке Күсәрбай
Иҫке Күсәрбай (Старокучербаево) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1309 кеше. Почта индексы — 452744, ОКАТО коды — 80214822001.
Пермь дәүләт университеты
Пермь дәүләт университеты (тулы исеме юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Пермь дәүләт милли тикшеренеү университеты» ) — Пермь ҡалаһында классик университет, Рәсәй милли тикшеренеү университеттарының береһе. Уралда беренсе юғары уҡыу йорто.
2016 йылдың 1 сентябренә ҡарата университет составына 12 факультет, 78 кафедра, Нефтекаманың дәүләт педагогия институты (филиал), һөнәри белем биреү колледжы, Төбәк өҙлөкһөҙ белем биреү институты һәм Тәбиғи ғилми институт инә.
Университет ойошторолоуы
XIX—XX быуаттарҙа Уралда юғары мәктәп төҙөү кәрәклеге тыуа: төбәктең үҫешкән сәнәғәте өсөн үҙ фәнни, белем биреү һәм ағартыу үҙәге талап ителә. Уралда университет ойоштороу идеяһын  Д. И. Менделеев, А C. Попов, Д. Н. Мамин-Сибиряк, А К. Денисов-Уральский һәм башҡалар әүҙем хуплай.
Университетты ойошторғанда Пермде һайлау урындағы йәмәғәтселектең әүҙем эшләүе менән бәйле була (дума, земство, күренекле сәнәғәтселәргә)
Рәсәй Халыҡ мәғарифы министрлығының 1916 йылдың 1 октябрендәге 2773-сө актына ярашлы, өс факультеттың тәүге өс курс составында Император Петроград университетының Пермь бүлексәһе ойошторола. Бүлексәгә 522 студент килә, 32 кафедра булдырыла.
Пермь бүлексәһе нигеҙендә үк Рәсәй Хөкүмәтенең 1917 йылдың 1 (14) июлендәге 752-се ҡарар менән Пермь университеты асыла.
Университет үҫеше
Пермь университетының беренсе факультеттары физика-математика, тарих-филология һәм юридик була.
1917 йылдан физика-математика факультетының медицина бүлеге медицина факультетына үҙгәртелә.
1919 йылда тарих-филология һәм юридик факультеты базаһында йәмғиәт фәндәр факультеты ойошторола.
1922 йылда физика-математика факультеты менән ижтимағи фәндәр факультетын берләштереү һөҙөмтәһендә педагогия факультеты төҙөлә.
Профессорҙарҙың кәмеүе 1930-сы йылдарҙа Пермь университетынан үҙаллы химия-технология (Березники ҡалаһы), ветеринария (Троицк ҡалаһы, 1929), ауыл хужалығы, медицина, педагогия институттарын (1936) һәм политехник институттарҙы (1960) бүленеп сығыуы менән бәйле.
РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы 1931 йылдың 13 июлендә ҡарар итә:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> 3.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1931 йылдың июлендәге «Дәүләт университеттарын яңынан ҡороу тураһында» 752-се ҡарары менән Пермдә (физика, химия, ботаника и зоология бүлектәре менән) университет асыла
Шулай итеп 1930 йылдарҙа университеттың бер нисә факультеты үҙаллы юғары уҡыу йорто була:
1941 йылда тарихи-филология факультеты тергеҙелә
1948 йылда юридик факультеты яңынан асыла (в 1919 йылда ул үҙаллылығын юғалта; 1922 йылда тулыһынса бөтөрөлә) ; шул уҡ йылда университеттың үҙ гәзитебулдырыла
1949 йылда техник факультеты асыла.
Артабан барлыҡҡа килгәндәр:
2014 йылдың 7 апрелендә Пермь университетының Пермь дәүләт ғилми тикшеренеү университетына ярҙам һәм өҫтәмә финанслау фонды булдырыла.
2016 йылдың 14 октябрендә университетҡа 100 йыл тула.
Юбилей йылында Пермь университеты менән бәйле шәхестәрҙе танытыу маҡсатында Википедияның рус бүлегендә улар тураһында мәҡәләләр яҙыуға йүнәлтелгән проект тормошҡа ашырылды.
Университет атамалары
Пермь университеты үҙ тарихында күп тапҡыр үҙ исемен үҙгәртә:
2020 йылдың 7 июлендә университеттың ваҡытлыса ректоры итеп профессор Д.Г.Красильников тәғәйенләнә.
Хәҙерге университет
Бөгөнгө көнгә университет составына 12 факультет, 77 кафедра һәм 2 филиал инә. Студенттарҙың дөйөм һаны — 11 432 кеше (2010/2011 уҡыу йылы), шул иҫәптән көндөҙгө уҡыу формаһы — 7607 кеше. Университет 56 аспирантура (250-гә яҡын аспирант) һәм 6 докторантура белгеслеге буйынса юғары ғилми квалификация кадрҙарын әҙерләй. Ғилми дәрәжәгә дәғүә итеүгә диссертацияларҙы яҡлау буйынса 14 совет, шул иҫәптән докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса 11 совет эшләй.
Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)
Лөкбатҡан - (Локбатан, Lökbatan) — донъяның иң ҙур балсыҡ вулкандарының береһе. Баҡының Гарадаг (Ҡаратау) районындағы шул исемдәге үк Лөкбатҡан ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан. 1998 йылдан ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исмлегенә индерелгән.
Пермь дәүләт университеты
Хәҙерге университет
Уҡытыу эшмәкәрлеген 1229 хеҙмәткәр  (2009), шул иҫәптән 164 фән докторы, профессор һәм 480 фән  кандидаты, доцент алып бара. Университеттың уҡытыусылар составына 4 академигы  һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 4 ағза-корреспонденты, 1 РАО ағза-корреспонденты , 15 Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм 10 Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре  инә. Шулай уҡ 10-ға яҡын ғалим Пермь дәүләт университетының атҡаҙанған профессор дәрәжәһенә эйә була
Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)
Этимологияһы
Лөк - төрөк һәм әзербайжан телдәрендә ата дөйә тигәнде аңлата. "Батан" һүҙе башҡортсаға "батҡан" тип тәржемә ителә. Ихтимал, был балсыҡ ағымында дөйә батып үлгән булғандыр.
Пермь дәүләт университеты
Университеты рейтингтары
2018 йылдың авгусы аҙағында Пермь дәүләт милли тикшеренеү университеты Британия әҙерләгән «Times Higher Education» баҫмаһы Евразия төбәгенең юғары уҡыу йорттары рейтингында 61-70 урынды биләй.
Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)
Тарихы
1933 йылда, батҡаҡ вулканы янында скважина быраулағанда геологтар янында ҡеүәтле нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары таба. Нәҡ ошо факт артабан батҡаҡ вулкандары менән углеводород ятҡылыҡтарының туранан-тура бәйләнеше барлығы тураһында теория барлыҡҡа килә.
Пермь дәүләт университеты
Университеты рейтингтары
2018 йылдың июнендә «Мәғариф» күрһәткесе буйынса рейтингта «Интерфакс» мәғлүмәт төркөмө 2017/2018 уҡыу йылы йомғаҡтары буйынса Рәсәй вуздарының милли рейтингы һөҙөмтәләре буйынса 9-сы урында һәм дөйөм университеттар рейтингтағы урыны — 51-54.
Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)
Тарихы
Лөкбатҡан донъяла иң әүҙем батҡаҡ вулканы: 1810 йылдан бирле 25 атылыу теркәлгән булһа, шуларҙың иң һуңғыһы 2017 йылдың 2 майында теркәлгән . Вулкандың ҡылығы үҙгәреүсән: ҡағиҙә булараҡ, уға пелей тибында атылыу хас, был төр атылыуҙа батҡаҡ сығып, уның конусына яғыла бара, әммә ҡайһы  саҡ үҙлегенән ҡайнап янып газ бүленеп сыға.
Пермь дәүләт университеты
Университеты рейтингтары
2016 йылдың май аҙағында «Интерфакс» университеттарының милли рейтингында универсиитет «Мәғариф» критерийы буйынса 24-се урындан 23-кә күтәрелә һәм «Университет бренды» критерийы буйынса 70-тән 56-сы урынға күтәрелә. .
Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)
Тарихы
Донъяла 800-ләп шундай вулкан бар, шуларҙың 300 тирәһе Әзербайжан ерҙәрендә.
Райнланд-Пфальц
145px|thumb|Райнланд-Пфальц штаты әләме. Райнланд-Пфальц (Rheinland-Pfalz) — Германия федераль штаты. Административ үҙәге — Майнц ҡалаһы.
Урынлашыу
Райнланд-Пфальц штаты көнбайыш Германияла урынлашҡан. Ул Төньяҡ Рейны-Вестфалия, Һессен һәм Саар федераль штаттары, шулай уҡ Бельгия, Франция һәм Люксембург менән сиктәш.
Кофтюга
Кофтюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сула йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кобылка-сиңерткә
Кобылка-сиңерткә, ваҡ сиңерткә  (Gomphocerus sibiricus) — ҡара сиңерткәләр ғаиләһенән, сабынлыҡ, көтөүлек, сәсеүлектәргә зыян килтереүсе бөжәк.
Тигеҙләмә
thumb|right|Тигеҙлек тамғаһының баҫмала беренсе [[Рекорд, Роберт|Роберт Рекордтың китабында 1557 йылда күренеүе (
14 x + 15 = 71
Тигеҙләмәне сығарыу
[[Файл:Fixed Point Graph.png|thumb|
x = f ( x )
тигеҙләмәһенең тамырҙарын график ысул менән табыу иллюстрацияһы]] Тигеҙләмәне сығарыу — аргументтарҙың, был тигеҙлек дөрөҫ булғандағы ҡиммәттәрен табыу буйынса мәсьәлә. Аргументтарҙың мөмкин булған ҡиммәттәренә өҫтәлмә шарттар ҡуйылыуы мөмкин (бөтөн һан булыу, ысын һан булыу һәм башҡалар).
Бирелгән функцияларҙың аргументтары (ҡайһы берҙә «үҙгәреүсәндәр» тип атайҙар) тигеҙләмә осрағында «билдәһеҙҙәр» тип аталалар.
.
Тамырҙар тураһында, улар бирелгән тигеҙләмәне ҡәнәғәтләндерәләр тип әйтәләр.
Тигеҙләмәне сығарыу уның бөтә сығарылыштары (тамырҙары) күмәклеген табыу йәки тамыры юҡ икәнен иҫбатлау тигән һүҙ.
Тиң көслө тигеҙләмәләр
Тамырҙары күмәклеге тап килгән тигеҙләмәләр тиң көслө йәки эквивалентлы тигеҙләмәләр тип аталалар. Тамырҙары булмаған тигеҙләмәләр ҙә шулай уҡ тиң көслө тигеҙләмәләр тип һаналалар.
Тигеҙләмәләрҙең эквивалентлығы симметриялылыҡ үҙсәнлегенә эйә: әгәр бер тигеҙләмә икенсеһенә эквивалентлы булһа, ул саҡта икенсе тигеҙләмә беренсеһенә эквивалентлы була.
Өсөнсө мөһим үҙсәнлеге теорема ярҙамында бирелә: әгәр f,g функциялары бөтөнлөк өлкәһендә бирелһә, ул саҡта
Был, беренсе тигеҙләмәнең бөтә тамырҙары ҡалған ике тигеҙләмәнең береһенең тамыры була тигәнде аңлата, һәм беренсе тигеҙләмәнең тамырын, һәр береһендә ябайыраҡ тигеҙләмәләр сығарып, ике бүлемдә сығарырға мөмкинлек бирә.
Төп үҙсәнлектәре
Тигеҙләмәгә ингән алгебраик аңлатмалар менән, уның тамырҙарын үҙгәртмәй торған ғәмәлдәр башҡарырға мөмкин, атап әйткәндә:
Был ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан тигеҙләмәләр баштағы тигеҙләмәгә эквивалентлы булалар. Әммә 4 һәм 5 үҙсәнлектәр өсөн сикләүҙәр бар: тигеҙләмәнең ике яғына ла бер үк аңлатманы ҡушыу осрағында (йәки тигеҙләмәнең ике яғынан да бер үк аңлатманы алыу осрағында), аңлатмаға ингән билдәһеҙ бирелгән тигеҙләмәнең тамырына тигеҙ булған ҡиммәт ҡабул иткәндә, аңлатманың мәғәнәһе булмаһа, баштағы тигеҙләмәгә эквивалентлы булмаған тигеҙләмә килеп сыға. Ләкин әгәр тигеҙләмәнең ике яғына ла бер үк аңлатманы ҡушһаң (йәки тигеҙләмәнең ике яғынан да бер үк аңлатманы алһаң), аңлатмаға ингән билдәһеҙ бирелгән тигеҙләмәнең тамырына тигеҙ булмаған ҡиммәт ҡабул иткәндә генә аңлатманың мәғәнәһе булмаһа, баштағы тигеҙләмәгә эквивалентлы булған тигеҙләмә килеп сыға.
Тигеҙләмәнең ике яғын да билдәһеҙ дәүмәл ингән аңлатмаға ҡабатлау йәки бүлеү, сит тамырҙар барлыҡҡа килеүенә йәки тамырҙарҙы юғалтыуға килтерергә мөмкин. Тигеҙләмәнең ике яғын да квадратҡа күтәреү сит тамырҙар барлыҡҡа килеүенә килтерергә мөмкин.
Миҫал
тигеҙләмәһе ике яғын да квадратҡа күтәргәндә, тигеҙләмәһен бирә, йәки x^2 = 1. Ике тигеҙләмә лә баштағы тигеҙләмәнең эҙемтәһе булып тора. Һуңғы тигеҙләмәне сығарыуы еңел; уның ике тамыры бар x = 1 һәм x = -1.
Беренсе тамырҙы баштағы тигеҙләмәгә ҡуйғанда тождество барлыҡҡа килә. Икенсе тамырҙы баштағы тигеҙләмәгә ҡуйғанда дөрөҫ булмаған раҫлау килеп сыға. Шулай итеп, икенсе тамырҙы сит тамыр булараҡ алып ташларға кәрәк.
Тигеҙләмәләрҙең төрҙәре
Аналитик сығарылыштары билдәле булған тигеҙләмәләргә дәрәжәһе дүрттән ҙур булмаған алгебраик тигеҙләмәләр инә: һыҙыҡлы, квадрат, куб тигеҙләмәләр һәм дүртенсе дәрәжә тигеҙләмәләр. Юғары дәрәжәләге алгебраик тигеҙләмәләрҙең дөйөм осраҡта аналитик сығарылыштары юҡ, әммә уларҙың ҡайһы берҙәрен түбәнерәк дәрәжәләге тигеҙләмәләргә килтерергә мөмкин. Трансцендент функциялар ингән тигеҙләмәләр трансцендент тигеҙләмәләр тип аталалар. Улар араһында ҡайһы бер тригонометрик тигеҙләмәләр өсөн аналитик сығарылыштар билдәле, сөнки тригонометрик функцияларҙың нулдәре яҡшы билдәле.
Дөйөм осраҡта, аналитик сығарылышты табып булмағанда, иҫәпләү (һанлы) ысулдары ҡулланалар. Һанлы ысулдар теүәл тамырҙы бирмәйҙәр, ә ни бары тамыр ингән интервалды алдан бирелгән билдәле ҡиммәткә тиклем тарайтырға ғына мөмкинлек бирәләр.
Алгебраик тигеҙләмәләр
Алгебраик тигеҙләмә тип бында P — билдәһеҙҙәр тип аталған үҙгәреүсәнле күпбыуын.
P күпбыуынының коэффициенттары ғәҙәттә ниндәйҙер яландан F алына, һәм ул саҡта тигеҙләмәһе F яланында алгебраик тигеҙләмә тип атала. Алгебраик тигеҙләмәнең дәрәжәһе тип P күпбыуынының дәрәжәһе атала.
Мәҫәлән,
Квадрат тигеҙләмәләр
бында x — ирекле үҙгәреүсән, a, b, c — коэффициенттар, шуның менән бергә a \ne 0.
ax^2+bx+c аңлатмаһын квадрат өсбыуын тип атайҙар. Бындай тигеҙләмәнең тамыры (квадрат өсбыуындың тамыры) — x үҙгәреүсәненең, квадрат өсбыуынды нулгә әйләндереүсе ҡиммәте, йәғни, квадрат тигеҙләмәне тождествоға әйләндереүсе ҡиммәте. Квадрат тигеҙләмәнең коэффициенттарының үҙҙәренең атамалары бар: a коэффициентын беренсе йәки өлкән коэффициент, b коэффициентын икенсе йәки x-тың коэффициенты, c-ны был тигеҙләмәнең ирекле быуыны тип атайҙар. Өлкән коэффициенты берәмеккә тигеҙ булған квадрат тигеҙләмәне килтерелгән квадрат тигеҙләмә тип атайҙар. Бындай тигеҙләмәне бөтә аңлатманы a өлкән коэффициентҡа бүлеп килтереп сығарырға мөмкин:, бында , ә. Бөтә коэффициенттары ла нулдән айырмалы булған тигеҙләмә тулы квадрат тигеҙләмә тип атала. Өлкән коэффициенттан башҡа бер генә коэффициенты булһа ла (йәки икенсе коэффициент, йәки ирекле быуын) нулгә тигеҙ булған квадрат тигеҙләмә тулы булмаған квадрат тигеҙләмә тип атала.
квадрат тигеҙләмәһенең тамырҙарын табыу өсөн, дөйөм осраҡта түбәндә килтерелгән алгоритмды ҡулланырға кәрәк:
Тура мөйөшлө координаталар системаһында квадрат функцияһының графигы парабола була. Ул абсциссалар күсәрен квадрат тигеҙләмәһенең тамырҙарына ярашлы нөктәләрҙә киҫеп үтә.
Куб тигеҙләмәләр
Кубик тигеҙләмәне тура мөйөшлө координаталарҙа график ысул менән анализлау өсөн кубик парабола ҡулланыла.
Был тигеҙләмәне a-ға бүлеп һәм алмаштырып ҡуйыуын башҡарып, каноник күренештәге теләһә ниндәй куб тигеҙләмәне ябайыраҡ күренешкә килтерергә мөмкин . Шуның менән бергә коэффициенттары тигеҙ була:
Дүртенсе дәрәжәләге тигеҙләмә
Дөйөм күренештә радикалдарҙа (йәғни коэффициенттарҙың теләһә ниндәй ҡиммәтендә) аналитик сығарылышы булған алгебраик тигеҙләмәләр өсөн дүртенсе дәрәжә иң юғары дәрәжә булып тора. йоп дәрәжәле күпбыуын булғанлыҡтан, плюс һәм минус сикһеҙлеккә ынтылғанда уның сикләмәһе бер үк. Әгәр a>0 булһа, функция ике яҡтан да плюс сикһеҙлеккә тиклем үҫә, һәм тимәк, глобаль минимумы бар. Ошоға оҡшаш рәүештә, әгәр a<0 булһа, функция ике яҡтан да минус сикһеҙлеккә тиклем кәмей, һәм тимәк, глобаль максимумы бар.
Һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системалары
Тигеҙләмәләр системаһы күренеше: Бында m — тигеҙләмәләр һаны, ә n — билдәһеҙҙәр һаны. x1, x2, …, xn — табырға кәрәк булған билдәһеҙҙәр. a11, a12, …, amn — системаның коэффициенттары — һәм b1, b2, … bm — ирекле быуындар — билдәле тип фаразланалар. Система коэффициенттарының индекстары ярашлы рәүештә (aij) тигеҙләмәнең номерын (i) һәм был коэффициент торған билдәһеҙҙең номерын (j) күрһәтә.
Параметрлы тигеҙләмәләр
Параметрлы тигеҙләмә тип, тышҡы күренеше һәм сығарылышы бер йәки бер нисә параметрға бәйле булған математик тигеҙләмә атала. Параметрлы тигеҙләмәне сығарыу түбәндәгене аңлата: Параметрлы тигеҙләмәләр һыҙыҡлы, шулай уҡ һыҙыҡлы булмаған булырға мөмкин. Һыҙыҡлы параметрлы тигеҙләмәгә миҫал:
Һыҙыҡлы булмаған параметрлы тигеҙләмәгә миҫал: бында x — бәйләнешһеҙ үҙгәреүсән, a — параметр.
Трансцендент тигеҙләмәләр
Алгебраик булмаған тигеҙләмә трансцендент тигеҙләмә тип атала. Ғәҙәттә улар күрһәткесле, логарифмик, тригонометрик, кире тригонометрик функциялар ингән тигеҙләмәләр, мәҫәлән:
Ҡәтғиерәк билдәләмә ошолай: трансцендент тигеҙләмә — ул күренешендәге тигеҙләмә, бында f һәм g  функциялары аналитик функциялар, һәм уларҙың береһе генә булһа ла алгебраик функция түгел.
Функциональ тигеҙләмәләр
Функциональ тигеҙләмә тип, функцияның (йәки функцияларҙың) бер нөктәләге ҡиммәте менән уның башҡа нөктәләрҙәге ҡиммәттәре араһында бәйләнеште күрһәтеүсе тигеҙләмә атала. Был функциялар ҡәнәғәтләндергән функциональ тигеҙләмәләрҙе тикшереп, функцияларҙың күп үҙсәнлектәрен асыҡларға мөмкин. «Функциональ тигеҙләмә» термины ғәҙәттә ябай ысулдар менән алгебраик тигеҙләмәләргә килтереп булмаған тигеҙләмәләр өсөн ҡулланыла. Был килтереп булмағанлыҡ йыш ҡына, тигеҙләмәлә билдәһеҙ функцияның аргументтары булып бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәндәр үҙҙәре түгел, ә уларҙың ҡайһы бер функциялары тороуы менән бәйле. Мәҫәлән:
Дифференциаль тигеҙләмәләр
Дифференциаль тигеҙләмә тип, ниндәйҙер билдәһеҙ функцияның ниндәйҙер нөктәләге ҡиммәтен уның төрлө тәртиптәге сығарылмаларының шул уҡ нөктәләге ҡиммәте менән бәйләүсе тигеҙләмә атала. Дифференциаль тигеҙләмәнең яҙылышына билдәһеҙ функция, уның сығарылмалары һәм бәйләнешһеҙ үҙгәреүсәндәр инә. Дифференциаль тигеҙләмәнең тәртибе — уға ингән сығарылмаларҙың иң ҙур тәртибе. n тәртибендәге дифференциаль тигеҙләмәнең сығарылышы тип, ниндәйҙер (a,b) интервалында  n-ды ла индереп n-ға тиклемге сығарылмалары булған һәм был тигеҙләмәне ҡәнәғәтләндергән   функцияһы атала. Дифференциаль тигеҙләмәне сығарыу процесы интеграллау тип атала.
Бөтә дифференциаль тигеҙләмәләр бүленәләр:
Беренсе башлап дифференциаль тигеҙләмәләр механика мәсьәләләренән килеп сыҡҡан, уларҙа ваҡыттың функциялары итеп ҡаралған есемдәрҙең координаталары, уларҙың тиҙлектәре һәм тиҙләнештәре ҡатнаша.
Чедат
Чедат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стәрлетамаҡ районы
Стәрлетамаҡ районы (Стерлитамакский район) – Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге – Стәрлетамаҡ ҡалаһы. Районда 20454 кеше йәшәй.
Районда «Газпром трансгаз Өфө» яуаплығы сикләнғән йәмғиәтенең линия-производство идаралығы (ЛПУ) урынлашҡан, ул Төмән өлкәһенән үткәрелгән нефть һәм газ торбаларын хеҙмәтләндерә.
Транспорт
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы үтә.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Правый Каш-Кы
'''Прав. Каш-Кы''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каш-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пелевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казановка (Дон ҡушылдығы)
Казановка  — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 1816 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коч (Мезень ҡушылдығы)
Коч  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Соснина Нина Ивановна
Соснина Нина Ивановна (30 ноябрь 1923 йыл , Кухари — 31 август 1943 йыл, Малын) — Малында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  йәшерен комсомол ойошмаһы етәксеһе. Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Киевта йәшәй һәм уҡый, шунан һуң ғаилә Малынға күсеп килә.
1937 йылдан ВЛКСМ ағзаһы.
1941 йылдың йәйендә мәктәптең 9-сы синыфын  тамамлай.
1941 йылдың көҙөндә йәшерен комсомол төркөмөн ойоштора, 1942 йылдың башында П.А. Тараскин етәкләгән Малын йәшерен ойошмаһы составына инә һәм ойошма секретары булып китә.
Подпольщик сифатында  ойоштороу эштәрен башҡара, халыҡ араһында листовкалар тарата, бер нисә тапҡыр партизандар менән бәйләнешкә сыға, партизандар менән берлектә Малын ҡалаһы янында Белая Крыница ҡасабаһы эргәһендә оккупанттар менән һуғышта ҡатнаша.
1943 йылдың ғинуарында П.А. Тараскин ҡулға алынып һәләк булғандан һуң ойошманы етәкләй.
Житомир өлкәһе С.Ф. Маликовтың партизан берләшмәһе менән бәйләнешкә сыға.
1943 йылдың 31 авгусында Нина Соснина атаһы — хирург И.И.Соснинға яралы партизанға операция яһауҙа ярҙам итә, йортто гитлерсылар  уратып ала. Һуғыш сыға, уның барышында Нина һәләк була.
Малын ҡалаһында ерләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 8 майындағы  Указы менән  немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн  Н. И. Соснинаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Иҫке Уҫман (Благовар районы)
Иҫке Уҫман (Староусманово) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 72 кеше. Почта индексы — 452732, ОКАТО коды — 80214807008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лозанна тыныслыҡ килешеүе
Лозанна тыныслыҡ килешеүе — 1922—1923 йылдарҙа үткән Лозанна конференцияһының төп йомғаҡлау документтарының береһе, 1923 йылдың 24 июля июлендә Бөйөк Британия, Франция, Италия, Япония, Греция, Румыния, Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге, бер яҡтан, һәм Төркиә — икенсе яҡтан, ҡул ҡуйған. 1920 йылғы Севр тыныслыҡ килешеүен алмаштырҙы.
Килешеү Ғосман империяһының тарҡалыуын юридик яҡтан билдәләп һәм Төркиә территорияһын хәҙерге сиктәрендә нығытып ҡуйҙы, ә Александретта санжагы Төркиәгә 1939 йылдың 29 июнендә кире ҡайтарылды. Килешеү Төркиә һәм Антанта державалары араһында тыныслыҡ урынлаштырҙы. 1920 йылғы Севр тыныслыҡ килешеүе буйынса алынған Көнсығыш Фракия һ. б. территориялары, Измир Төркиәгә кире ҡайтарылды. Шуның менән бергә, Төркиә Ғәрәбстан, Мысыр короллеге, Инглиз-мысыр Суданынан, Ғосман Триполитанияһына, Киренаикаға, Месопотамияға, Палестинаға, Трансиорданияға, Ливан һәм Сүриәгә, Эгей диңгеҙендәге Утрауҙарға (Лемнос, Самотраки, Лесбос, Хиос, Самос, Икарияны индереп) дәғүәһенән баш тартты. Фракиялағы сик Марица йылғаһы сиге буйлап үткәрелде.
Ираҡ сиге, шуға ярашлы, контроле над нефткә бай Мүсил районына контроль мәсьәләһен сисеү Төркиә һәм Бөйөк Британия билдәләгәнгә тиклем кисектереп торолдо, ә 9 ай дауамында килешеүгә килмәһәләр, Милләттәр Лигаһына бирелә тигән ҡарар сығарылды (ҡара: Мосул конфликты).
Килешеү Төркиәлә Оттоман империяһының капитуляция режимын (сит ил кешеләренең иҡтисади һәм сәйәси өҫтөнлөктәрен) һәм Төркиә өҫтөнән халыҡ-ара финанс контролен юҡҡа сығарҙы. Төркиә Оттоман бурысының бер өлөшөн (Ғосман империяһының тышҡы бурысы) түләргә ризалаша. Оттоман бурысы Төркиә һәм 1912—1923 йылдарҙа барған һуғыш һөҙөмтәһендә Ғосман империяһы территорияларына эйә булған башҡа державалар араһында бүленгән. Оттоман бурысы 20 йыл дауамында улар тарафынан тигеҙ өлөшләтә ҡапланырға тейеш була.
Ҡара диңгеҙ боғаҙҙары мәсьәләһен хәл иткәндә инглиз дипломатияһы Төркиә яғынан байтаҡ ташламаларға: килешеү боғаҙҙар аша тыныс ваҡытта ла һәм һуғыш осоронда ла сауҙа һәм хәрби (диңгеҙ һәм һауа) судноларының ирекле үтеүе һәм Босфор һәм Дарданеллды демилитаризациялау, йәғни яр буйы нығытмаларын юҡ итеүҙе өлгәшә. Теләһә ниндәй ил боғаҙҙар аша Ҡара диңгеҙгә үткәргән судноларҙың максималь һаны ҡара диңгеҙ флотында иң ҙур хәрби-диңгеҙ көстәре һанынан күберәк булырға тейеш булмай. Шуның менән бергә, державалар төрлө хәлдәрҙә лә Ҡара диңгеҙгә һәр береһе 10 мең тонна ауырлыҡтан юғары булмаған өс судно ғына индереү хоҡуғына эйә була.
Истанбулда халыҡ-ара комиссия — Франция, Бөйөк Британия, Италия, Япония, Болгария, Греция, Румыния, СССР, Югославия һәм Төркиә вәкилдәренән боғаҙҙар комиссияһы булдырыла. Лозанна килешеүенә АҠШ-тың ҡушылыу осрағында, улар комиссияла үҙенең вәкилен булдырыу хоҡуғына эйә.
Греция «эллин армияһы йәки эллин администрацияһы һуғыш закондарына ҡаршы барған хәрәкәттәре менән Анатолияға (Кесе Азия) килтерелгән зыянды» ҡапларға вәғәҙә бирә. Икенсе яҡтан, Төркиә, Грецияның хәлен иғтибарға алып, репарация буйынса бөтә претензияларынан да баш тартҡан.
Төркиә Антантаның әрмән һәм курдтар өсөн ниндәй ҙә булһа автономия булдырыуҙан баш тартыуына өлгәшә. Төрөктәр һәм Кесе Азияла йәшәгән гректар араһында этник конфликттарҙы булдырмау маҡсатында Төркиә һәм Греция хөкүмәттәре халыҡ менән алмашыуҙы килеште. (ҡара: Грек-төрөк халыҡ менән алмашыуы).
1923 йылдың 23 авгусында килешеүҙе Төркиә ратификациялай; 1924 йылдың 6 авгусына — Килешеүҙең бөтә ҡатнашыусылары ратификациялай. Оттоман бурысы буйынса ризалашмаған Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге генә килешеүҙе ратификацияламай.
Кесе Урғыла
Кесе Урғыла — (Малая Ургала) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Урғыла йылғаһының һул ярына тамағынан 4,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
Йәғни, атама башҡорт телендәге «урғылыу» һүҙенән килеп сыҡҡан. Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә: Урғылыу — эстән, төптән көс менән атлығыу
Рәшитов Урал Камил улы
Рәшитов Урал Камил улы (25 сентябрь 1961 йыл) — композитор, йырсы, музыкаль продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Урал Камил улы Рәшитов 1961 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Ауырғазы районы Үтәймулла исемле башҡорт ауылында тыуған. Бала сағы Әлшәй районының Раевка ҡасабаһында үтә, ошонда 1-се урта мәктәпте тамамлай.
Йәшлек сағында төрлө һөнәр буйынса эшләй. Армия сафында хеҙмәт иткәндән һуң, «Прогресс» ойошмаһы вокал-инструменталь ансамбленең етәксеһе була. Артабан Әлшәй районы мәҙәниәт йортоноң «Замана» эстрада-фольклор төркөмөнөң артисы булып сығыш яһай.
1980 йылдан композиторлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Барый Алибасов етәкселегендәге «На-на» төркөмө уның «Йәй» («Лето») тигән йырын башҡара. Өфөлә «Аманат» студияһында, Хәниә Фәрхи етәкселегендәге «Байрам» ансамблендә, һуңынан Айҙар Ғәлимовтың «Айҙар» театр-студияһында эшләй.
Йырҙары Фидан һәм Азамат Ғафаровтар («Бергә йәшәү — бүләк»), Вәсилә Фәттәхова («Тыуған яҡ», «Яңғыҙ миләш»), Айҙар Ғәлимов («Ҡыҙыл раузалар»), Хәниә Фәрхи («Әлдермешкә ҡайтам әле»), Сәғиҙулла Байегет («Башҡорт ҡыҙына»), Фәдис Ғәниев («Башҡортостан»), Лилиә Биктимерова («Бәхет ҡошо»), Салауат Фәтхетдинов («Аҡ сирень, күк сирень», «Гөрләшеп йәшәйек, дуҫтар», «Сөләймән балдағы») һәм башҡаларҙың репертуарына кергән. Фильмдарға һәм Башҡортостан юлдаш телевидениеһы телетапшырыуҙарына музыка яҙа.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Айгөл, йырсы, «Азалия» псевдонимы менән сығыш яһай. Улы — Морат, ҡыҙы — Әмирә.
Иҫке Йәнйегет
Иҫке Йәнйегет (Староянзигитово) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 529 кеше. Почта индексы — 452942, ОКАТО коды — 80237870004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кочуровка
Кочуровка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 1739 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чемурда
Чемурда — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кытат йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пербовка
Пербовка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вожега йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Правый Тагул
'''Прав. Тагул''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тагул йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үәрд
Үәрд (ورد; күп."әүрәд"; Вирд) — билдәле бер ваҡытта Ҡөрьән аяттарын уҡыу, шулай уҡ даими рәүештә Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттарын зекер итеү. Суфый шәйехенең үҙ мөриттәренә дәрес итеп бирелгән доғалары ла үәрд тип атала.
Суфыйлыҡ
Суфый үәрдтәре көн һайын иртәнге (фәжер) һәм киске (мәғриб) намаҙҙан һуң башҡарыла. Мөрит үҙ теләге менән Аллаһы Тәғәләне даими зекер итеү йөкләмәһен йәки Ҡөрьән уҡыуҙың көндәлек бүлемен ала. Билдәле суфый белгесе Әбү Хәмит Әл-Ғазали үҙенең «Ихйә ғөлөм әд-дин» китабында үәрд башҡарыу тураһында яҙа
Суфый үәрдендә 3 һүҙ бар:
Үәрд яһағанда мөрит ҡулын тубығына һалып, күҙен йомоп, башын эйеп ултырырға; ҡибла яғына боролорға; фәнә кимәленә еткән шәйех образын күҙ алдына килтерергә; үәрдтең мәғәнәһен аңлап уҡырға; үәрдте тауыш менән уҡырға; тыныс, ашыҡмайса һәм хатаһыҙ уҡырға; үәрдтән һуң ашамаҫҡа һәм эсмәҫкә тейеш.
Сунтар улусы
Сунтар улусы (районы) (Сунтаар улууһа) — Рәсәй Федерацияһының Саха Республикаһында (Яҡутстан) административ-территориаль берәмек (улус йәки район) һәм муниципаль берәмек (муниципаль район)
Административ үҙәге — Сунтар ауылы.
Географияһы
Майҙаны — 57,8 мең км²
Улус Вилюй йылғаһының урта ағымында урынлашҡан. Сиктәш Төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта Нюрбин улусы, көнсығышта — Үрге Вилюй, көньяҡ-көнсығышта — Олёкминск, көньяҡ-көнбайышта —Лена, көнбайышта — Мирный улустары менән сикләшә.
Яҫы таулы рельеф. Улустың төньяғында —Вилюй платоһы, көньяғында — Лена буйы платоһы.
Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Сунтарский улусы (районда), ойошмалар сиктәрендә урындағы үҙидаралыҡ, шул иҫәптән 26 муниципаль берәмек статусы ауыл биләмәһе (наслег) :
Милли составы
Халыҡтың төп өлөшө — саха (92,5 %). Шулай уҡ бында : урыҫтар (5,0 %), эвендар (0,2 %), эвенктар (0,2 %) һәм башҡа милләттәр (2,1 %) йәшәй.
Тораҡ пункттар
Сунтар улусы 39 тораҡ пункттан тора.
Палеонтология
Тээтэ йылғаһы буйында, Сунтар улусы Хоро ауылы янында, аҡбур осоро башындағы динозаврҙар табылған (145—125 млн йыл элек). Аллозавр, целурозавр һәм дромеозавр, стегозавр һәм камаразавр, хампозавр рептилияһы , терапсид Xenocretosuchus ҡалдыҡтары осраған. Шулай уҡ кимереүселәргә оҡшаш Cryoharamia tarda төрө асыҡлана.
Троицк һыуһаҡлағысы
Троицк һыуһаҡлағысы — яһалма һыу ятҡылығы. 1960 йылда Рәсәйҙең Силәбе һәм Ҡаҙағстандың Кустанай өлкәләре сигендә, Уй йылғаһында төҙөлгән. Троицк ГРЭС -ы плотинаһын төҙөү буйынса эштәр тамамланыуға.һыуһаҡлағыс булдырыла.
Географияһы
Һыуһаҡлағыс Уйылға (рус. Увелька) йылғаһының Уй (рус. Уй, ҡаҙ. Ой) йылғаһына ҡушылған еренән алып Троицк (ГРЭС ) плотинаһына тиклем урынды биләй. Һул яҡ ярында — Бобровка ҡасабаһы, уң ярында Кварцит ҡасабаһы урынлашҡан.
Һыуһаҡлағыстан Силәбегә тиклем ара - 150 саҡрым, Магнитогорскиға - 230 саҡрым, Кустанайға - 193 саҡрым.
GPS координатаһы:54.034014 61.631121 54°2'2"N 61°37'52"E.
Троицк ГРЭС-тың эргәһендә автомобиль күперенән башлап дәүләт сиге үтә. Шуға күрә Кварцитлы ҡасабаһына тиклем һыу ятҡылығы ның һул яры - Силәбе өлкәһенә, ә уң яҡ ярыҠаҙағстанға ҡарай.Ярҙары буйлап ҡамыш һәм өсмөйөш осрай.
Оҙонсай түңәрәк формалағы һыу ятҡылығы менән 80 метр бейеклегендәге Троицк ГРЭС плотинаһы эргәһендә урынлашҡан. Шуға йылылыҡ электр станцияһы һыу ятҡылығындағы торошҡа үҙ йоғонтоһон керетә.
Ҡышҡыһын ГРЭС тирәһендә боҙ тиҙ ирей башлай. Шул уҡ сәбәп менән Троицк һыу һаҡлағысында балыҡтарҙың ыуылдырыҡ сәсеүе иртәрәк башлана. Балыҡ тотоуға ла тыйыу башҡа һыу ятҡылыҡтарына ҡарағанда иртәрәккә күсә ( 25 апрелдән 5 июнгә тиклем).
Һыуһаҡлағыстың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә өс ҙур булмаған утрау бар..
Яһалма һыу ятҡылығында тереклек төрлөлөгө менән айырылып тормай. Һыу аҫты өлөшөн - ни бары бер нисә төр үҫемлек тәшкил итә. Яр буйҙарын башлыса камыш, екән биләй.Был һыуҙың юғары дәрәжәлә минералләшеүенә бәйле. Составындағы азот, нитриттар, фториттар, марганец һәм баҡыр флора һәм фаунаны төр яғынан бик ныҡ сикләй.
Ярҙары һөҙәк.Тик урыны менән генә текә ерҙәре бар. Төньяҡ ярҙары буйлап хужалыҡ һәм торлаҡ йорттары, коллектив баҡсалар китә. Башҡа урындарҙы ылыҫлы һәм япраҡлы ағастарҙан торған урман биләй.
Хайуандар донъяһы
Быуала суртан, алабуға, ҡорман, һыла, ҡасаба, аҡ амур, сабаҡ, канал йәйене, карп, толстолобик,опто, ҡыҙылғанат тереклек итә. 2018 йылда һаҙан селбәрәләре ебәрелә. Плотина эргәһендә Троиск балыҡсылыҡ хужалығы урынлашҡан.
Антропоген йөкләнеш
Һыуһаҡлағыс Троицк ГРЭС-ын һыуытыу өсөн хеҙмәт итә һәм эсәр һыу менән тәьмин итеү сығанағы булып тора.
Гидротехник ҡоролмалар составына : һыу үткәргес тимер бетон плотина ; 4 насос станцияһы; 2 ситкә ебәрә торған каналдар (өҫкө һәм түбән).
Рогашка-Слатина
Ро́гашка-Сла́тина (Rogaška Slatina) — Словенияның көнсығышындағы ҡала, бальнеологик (башлыса эсәр) курорт, Целе ҡалаһынан 45 км, баш ҡала Люблянанан 82 км алыҫлыҡта урынашҡан. Курорт үҙенең «Donat Mg» шифалы һыуы менән билдәле.