cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәммәр ибн Йәсир
Ғәммәр ибн Йәсир, Әбү әл-Яҡзан Ғәммәр ибн Йәсир әл-Мәзхажи (عمار بن یاسر;Аммар ибн Ясир; 570, Мәккә —  Сиффин) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр сәхәбәләренең береһе. Ул Пәйғәмбәр менән бергә Мәҙинәгә .күсенгән мөһәжирҙәрҙең береһе була.
Биографияһы
Тулы исеме: Әбү Яҡзан Аммар Ибн Ясир ибн Әмир Ибн Мәлик Әл-Мәзһажи.Атаһы сығышы менән Йәмәндән, һуңынан Мәккәгә күсеп китә. Ул Аллаһ Рәсүле менән бер йылда тыуған. Ғәммәр пәйғәмбәрлек иңгәнгә тиклем үк Мөхәммәттең дуҫы була. Әсәһенең исеме Сүмәййә бинт Хәйәт, ә атайһы — Йәсир ибн Әмир.
Ғәммәр ислам ҡабул итә. Уның менән бергә ата-әсәһе лә ислам ҡабул итәләр. Беренсе мосолмандарҙың күбеһе кеүек үк, Ғәммәрҙең ғаиләһе лә йәберләүҙәргә дусар була. Уның атаһы Мәккә кешеһе булмағанға, ә әсәһе Мәхзүмиттәрҙең хеҙмәтсеһе булыу сәбәпле, уларҙың хәле башҡа мосолмандар ҡарағанда ауырыраҡ була. Мәккәлеләр, уларҙы исламдан баш тарттырырға теләп, бик ҡаты язалайҙар, һәм, ахыр сиктә, Ғәммәрҙең ата-әсәһе үлтерелә. Әбү Йәһел үлтергән Сүмәййә - Ғәммәрҙең әсәһе - ҡатын-ҡыҙҙан Исламдағы беренсе шәһит һанала.
Ғәммәр үҙе лә бер нисә тапҡыр мәжүсиҙәр яғынан кәмһетеүҙәргә һәм язалауҙарға дусар була. Бер ваҡыт Ғәммәрҙе язалағанда ул үҙен күп илаһлы тип әйтә. Мөхәммәт пәйғәмбәр уға асыуланмаған, сөнки бының язалауҙар арҡаһында эшләгәнен белгән.
Ғәммәр Мәҙинәләге мәсеттәр төҙөлөшөндә ҡатнаша.
Ғәммәр беренселәрҙән булып Мәҙинәгә һижрәт итә. Ул унда ислам дәүләтенең нығыуына үҙ өлөшөн индерә. Әбү Бәкер һәм ибн әл-Хаттаб хәлифәте осоронда   Бәҙерҙән Табуҡҡа тиклем шулай ул бөтә һуғыштарҙа ҡатнаша.
Хәлифә Әбү Бәкер идара иткән осорҙа ул Йәмәмәлә диндән баш тартыусыларға ҡаршы һуғыша. Ғүмәр заманында ул Әл-Күфәнең идарасыһы булып китә Әммә Күфә халҡы, ҡорайыштарҙан булмаған өсөн, уны лидер итеп ҡабул итмәй. Ике йылдан уны Әбү Муса ал-Әшғари алыштыра. Усман хәлифә идара иткән осорҙа ул сәйәси хәлде өйрәнеү өсөн Мысырға юллана һәм Усманға был провинцияла фетнә башланыуы тураһында хәүефле хәбәрҙәр менән ҡайта.
Вафаты
Али ибн Әбү Талип хәлифә ваҡытында Ғәммәр уның хакимлығын таный, һәм граждандар һуғышы ваҡытында хәлифә яғында һуғыша. 657 йылдың 22 июлендә Сиффин янындағы һуғыштаһәләк була (һижри 37 й. ,4 сәфәр ).
Фаршатов Иридий Әшрәф улы
Фаршатов Иридий Әшрәф улы ( Фаршатов Иридий Ашрафович; 5 июль 1938 йыл) — ғалим-юрист, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000), юридик фәндәр докторы (1992), профессор (1993).
Биографияһы
Иридий Фаршатов 1938 йылдың 5 июлендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Кушнаренко ауылында тыуған. 1966 йылда Свердловск юридик иниститутын тамамлай. Ошо йылда Башҡортостандың Асҡын районы халыҡ судында халыҡ судьяһы булып эш башлай. 1969 йылда КПСС-тың Асҡын район комитеты секретары итеп һайлана. 1972—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй: уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, доцент, хоҡуҡ фәндәр докторы, профессор. Ул 130-ҙан артыҡ фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни-тикшеренеү хеҙмәттәрен хоҡуҡ нормаларын, өҫтәмә хоҡуҡ мөнәсәбәттәрен махсуслаштырыу, торлаҡ закондары йыйылмаһын камиллаштырыу проблемаларына арнаған.
Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы
Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы (25 апрель 1960 йыл) — башҡорт йырсыһы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1983 йылдан Бөрйән район мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1996 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының артист-вокалисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010), төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.
Биографияһы
Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы Юлсурина 1960 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған.
1983 йылда Өфө сәнғәт училищеһының яңғыҙ йырлау бүлеген (Әлфиә Мәсәлимова класы) тамамлай һәм Бөрйән районы мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе булып эш башлай.
1996 йылдан — хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы. Киң диапазонлы меццо-сопрано тауышына эйә.
Филармонияның Фәдис Ғәниев, Радик Вәлмөхәмәтов етәкселегендәге һәм «Ҡыҙык һәм Мәҙәк» эстрада төркөмдәрендә эшләй.
Вокаль партиялары
Башҡорт халыҡ йырҙары «Абдрахман кантон», «Боронғо йыр» — «Старинная песня», «Ғайса ахун», «Ҡара урман» — «Тёмный лес», «Сибай», «Юлғотло», «Ялан Йәркәй»; композиторҙар З. Г. Исмәғилов, Т. Ш. Кәримов, С. Ә. Низаметдинов, С. З. Сәйҙәшев, З. Хәким, Р. М. Хәсәнов, Р. М. Яхин һ.б. йырҙары һәм романстары; боронғо рус романстары һ.б.
Немпиц
Немпиц (Nempitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 307 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6231 һәм автомобиль коды — SK.
Губистая Тарка
Губистая Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Губистая йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Синагога
Синагога Иерусалим Ҡорамы бөтөрөүҙән һүң йәһүҙилектең төп ғибәҙәт урыны булып тора. Православие сиркәүенән айырмалы рәүештә синагога ҡорам түгел, ҡорбан килтереүҙәр өсөн бер генә урын Иерусалим Ҡорамы булып тора. Яңы Иерусалим Ҡорамы булдырыу өсөн бер генә урын бар — Иерусалимдағы Ҡорам тауы. thumb|250px| Синагога «Кахаль Шалом», [[Родос, Греция]]
Этимология
Башҡорт телендәге синагога һүҙе урыҫ теленән алынған, урыҫ һүҙе συναγωγή(synagogé) "йыйылыш" һүҙенән килә. Йәһүд телендә синагоганың ике исеме бар: "йыйылыш йорто" һәм  "доға йорто". Икенсе исем Талмудта бер генә тапҡыр осрай.
Яубаҫар (исем)
Яубаҫар — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Яубаҫар исеменән Яубаҫаров (Яубаҫарова) фамилияһы барлыҡҡа килә.
Этимологияһы
Яубаҫар саф башҡорт һүҙе — яу батыры, батыр һуғышсы мәғәнәһен аңлата
Фамилияла
Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы (19 ғинуар 1925 йыл — 4 ноябрь 1997 йыл) — мәғариф эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Яубаҫаров Хәсән Хәйретдин улы (1900 йыл — 29 апрель 1998 йыл) — граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Яубаҫаров Ғәни Сөләймән улы (1894 йыл) — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Бөрйән улусы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы, Австрия әсирлегендә була. 1919—1921 йылдарҙа үҙ ирке менән Аҡтүбә һәм Кама буйы фронттарында Ҡыҙыл Армия сафында һуғыша.
Яубаҫарова Земфира Хәкимйән ҡыҙы (18 март 1966 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар (2011) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (2015). Рәсәй Федерацияһының «Иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (2007).
Әҙәбиәт
Яубаҫар — Динис Бүләковтың «Килмешәк» романында төп образ ошо исемде йөрөтә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Яубаҫар ҡырлаһы ҡырлас — Башҡортостандағы ҡырлас.
Медведково (метро станцияһы)
Медведково — Мәскәү метрополитены станцияһы, Калуга-Рига линияһының төньяҡ осо. Бабушкинская станцияһы артынан килә. Төньяҡ Медведково районында урынлашҡан. 1978 йылдың 29 сентябрендә ВДНХ Медведково участкаһы составында асыла.
Вестибюлдәр
Ике ер өҫтө вестибюле бар: төньяҡ һәм көньяҡ, улар Широкая һәм Греков урамдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Төньяҡ вестибюль станция менән өс эскалатор, көньяҡ баҫҡыс менән тоташтырылған.
Архитектураһы һәм биҙәлеше
Медведково станцияһы архитекторҙар Н. А. Алешина һәм Н.К. Самойлованың проекты буйынса йыйылма конструкцияларҙан төҙөлгән. Биҙәү темаһы — Төньяҡты үҙләштереү.
Стеналары ҡыҙыл мәрмәр һәм металл пирамидалар менән көпләнгән, улар асыҡ бронза төҫөнә анодланған алюминийҙан штампланған, улар боҙ киҫәктәре символы булып тора.
Стеналарға станция исеме яҙылған ҡыҙыл мәрмәрҙән эшләнгән өҫтәмәләр беркетелгән. Шулай уҡ стеналар М. Н. Алексеевтың төньяҡ тәбиғәте темаһына анодланған алюминийҙан һигеҙ декоратив панно менән биҙәлгән (панно сюжеттары боҙҙағы аҡ айыу, поляр ҡаҙҙарҙың осоуы, поляр ҡаҙҙарға һунар итеү, һаңғырауҙар, төньяҡ болан һөйрәп йөрөткән нарттар, боҙ киҫәктәре һәм башҡалар).
Станцияла 26 колоннанан торған ике рәт ҡуйылған (колонналар араһындағы ара 6,5 метр), улар һарғылт алһыу мәрмәр менән көпләнгән һәм тутыҡмай торған ҡоростан эшләнгән өҫтәмәләр менән биҙәлгән. Иҙән ҡара һәм һоро гранит менән түшәлгән, юл стеналарының аҫҡы өлөшө һоро гранит менән түшәлгән.
Олику-Пойлово-Яха
Олику-Пойлово-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрек (Нөгөш ҡушылдығы)
Үрек  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Йылға атамаһы ихтимал башҡортса-булғарса үрек (хәҙерге башҡортса үҙәк), тип һанай топонимика белгестәре. Шулай уҡ "Үр" һүҙенән килеп сыҡҡан булыуы ла ихтимал.
Греков урамы (Мәскәү)
Греков урамы — Мәскәүҙең төньяғындағы урам, Төньяҡ Медведковола (Төньяҡ-Көнсығыш административ округы) урынлашҡан. Күренекле тарихсы Борис Дмитриевич Греков хөрмәтенә аталған. Ул СССР Фәндәр академияһының Тарих институтын ойоштороусы һәм директоры. Урам 1968 йылда Медведково тарихи районында күпләп бейек йорттар төҙөлөүе ваҡытында барлыҡҡа килә.
Урынлашыуы
Урам Төньяҡ-Көнсығыш административ округында, Төньяҡ Медведково районында урынлашҡан. Шокальский (башланғыс) үткәүеле һәм Студенный үткәүеле араһында Киң урам менән киҫешә.
Ике яҡлы (һәр йүнәлештә бер һыҙаттан) хәрәкәт бар. Урам юлы асфальт менән ҡапланған. Урамдың оҙонлоғо бер километр самаһы. Киң урам менән киҫешкәнсе, ҡала яны автобустары һәм маршрут таксиҙары күпләп йыйылғанлыҡтан, пик сәғәттәрендә күп һанлы тығындар барлыҡҡа килә.
Урамда, Медведково метро станцияһы янында ҡала яны транспортының күп маршруттарының һуңғы станцияһы урынлашҡан. Шуға күрә унда хәрәкәт бик ҡатмарлы.
Погорелка (Тура ҡушылдығы)
Погорелка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 305 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙыл Еҙем ауыл Советы (Архангел районы)
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы, 2-се стаьяһы « Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороуҙар», 2-се пунктында түбәндәге юлдар бар:
2. Түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең атамаларын үҙгәртергә:
3) Архангел районы буйынса:
а) «Ҡыҙыл-Еҙем ауыл Советын» «Ҡыҙыл Еҙем ауыл Советына»;
б) «Красно-Куртовка ауыл Советын» «Краснокуртовка ауыл Советына»;
Черный Шингарь
Чёрный Шингарь — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шингарь йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Магдебургерфорт
Магдебургерфорт (Magdeburgerforth) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 247 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 71 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы
Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы — кеше һәм хайуандар организмында ҡан циркуляцияһын тәьмин итеүсе органдар системаһы. Уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә кислород һәм туҡлыҡлы матдәләр тән органдарына һәм туҡымаларына, ә углекислый газ, метаболизм һәм йәшәйеш ҡалдыҡтары организмдан бүленә һәм шунан организмдан сығарыла.
Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы йомоҡ һәм йомоҡ түгел була. Кешелә, барлыҡ умыртҡалылар ҙағы кеүек, йөрәк-ҡан системаһы йомоҡ.
Ҡан әйләнеше ағзаларҙан һәм организмдың туҡымаһынан лимфа ағымы менән тулыландырыла.
Ҡан тамырҙары системаһының бөтә функциялары нервы-рефлектор регуляцияһы менән көйләнгән. Был тышҡы һәм эске мөхиттең даими үҙгәреүсән шарттарында гомеостазды һаҡларға мөмкинлек бирә.
Ҡан тамырҙары
Ҡан тамырҙары өс типҡа бүленә: вена, артерия һәм капиллярҙар. Артерия ҡанды йөрәктән башҡа органдарға ташый, ә вена киреһенсә органдарҙан йөрәккә ташый: йөрәк органы булып тора. Артерия стеналары ҡалын, юғары баҫымға сыҙамлы (250 мм терегөмөш бағанаһы) була, ә веналар стенаһы йоҡараҡ була.
Ҡан тамырҙары тармаҡла була:
эластик типтағы артериялар → артериялар → артериола → синусоидлы капиллярҙар,
эре веналар → вена → венул → өҙлөкһөҙ капиллярҙар.
Ҡан менән интерстициаль шыйыҡса араһында матдәләр алышыныу үткәреүсән стена аша  — артериаль һәм веноз системаһыны тоташтырылған  ваҡ ҡан тамырҙары аша башҡарыла. Бер минут эсендә бөтә капиллярҙарҙың стеналары аша 60 литрға яҡын шыйыҡса үтә.
Артерияләр һәм веналар араһында йөрәк-ҡан тамырҙары системаһының периферик өлөшөн формалаштырыусы микроциркулятор үткәргес бар. Микроциркулятор үткәргес артериоллар, капиллярҙар, венулалар, шулай уҡ артериоловенуляр анастомозларҙы үҙ эсенә алған ваҡ ҡан тамырҙары системаһынан тора. Тап бына ошонда ҡан менән туҡымалар араһында матдәләр алмашы башҡарыла. .
Кислород һәм туҡлыҡлы матдәләр менән тулыланған ҡан артериаль тип, углекислый газ һәм матдәләр алмашыныу продукттары менән тулылыандырыған ҡан веноз ҡан тип атала.
Ҡан тамырҙарын өйрәнеү фәне ангиология тип атала.
Иң ҙур артерия — аорта.
Йөрәк
Стенаһы өс ҡатлы: эске эндокард (үҫентеләре клапан барлыҡҡа килтерә), урта — миокард (йөрәк мускулдары ирекһеҙҙән ҡыҫҡара, йөрәк алды һәм ҡарынсыҡтар тоташмаған), тышҡы — эпикард (йөрәктең өҫкө өлөшөн ҡаплай).
Йөрәк анатомияһы хайуандарҙы йылы тәнле һәм һалҡын тәнлеләргә бүлеп төп алмашыныу дәрәжәһен билдәләй
Йөрәк эшмәкәрлеген көйләй тоған нерв үҙәктәре оҙонса мейелә урынлашҡан. Был үҙәктәргә теге йәки был органдың можтажлығы тураһында импульстар килә. Оҙонса мейе үҙ сиратында эшмәкәрлекте көсәйтеү йәки йомшартыу тураһында йөрәккә сигнал ебәрә. Органдарҙың ҡан ағымына ихтияжы ике төрлө рецепторһар менән теркәлә: һуҙылған рецепторҙар һәм химорецепторҙар.
Йөрәкте өйрәнеү менән шөғөлләнеүсе фән кардиология тип атала.
Йөрәк тоны
Йөрәк эшләгән ваҡытта йөрәк тоны (тауышы) барлыҡҡа килә:
Тыныс шарттарҙа йөрәк минутына 60—70 мәртәбә тибә, йөрәк тибеү йышлығы 60-тан түбән булһа — брадикардия, 90-дан юғары булһа — тахикардия тип атала.
Йөрәк мускулдары ҡыҫҡарыу ваҡытта түбәндәгесә характерлана: йөрәк алды — 0,1 секунд, ҡарынсыҡ  — 0,3 секундҡа, пауза — 0,4 секунд.
Ҡан әйләнеше түңәрәктәре
Йомоҡ ҡан тамырҙары системаһының ҡан әйләнеше түңәрәге бар. Кешенең һәм ҡайһы бер умыртҡалылырҙың (балыҡтар ҙан башҡа) бер нисә ҡан әйләнеше түңәрәге бар.Йөрәк алды һәм ҡарынсыҡтарынан башланған  ҡан әйләнеше түңәрәктәре эҙмә-эҙлекле тоташҡан түңәрәктәрҙән тора.
Кешенең өан әйләнеше системаһы ике түңәрәктәр тора: ҙур һәм бәләкәй түңәрәк.
Ҡан веноз һәм артериаль була, ләкин артериаль ҡан һәр ваҡыт артерияларҙа, ә веноз ҡан веналарҙа булмай. Был ҡан әйләнеше түңәрәгенә бәйле.
Ҙур ҡан әйләнеше түңәрәге бөтә органдарҙы һәм туҡымаларҙы ҡан менән тәьмин итә.
Ҡан әйләнешенең кесе түңәрәгендәге үпкә менән сикләнгән, ҡанды кислород менән байыта һәм углекислый газды алыштара.
Организмдың физиологик торошона ҡарап, шулай уҡ ҡан әйләнеше өҫтәмә түңәрәктәргә бүленә:
Патологиялар
Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы патологияһын, тәү сиратта, беренсел йөрәк сирҙәре индерә: ҡайһы бер миокардит формалары, кардиомиопатия, йөрәк шеше. Шулай уҡ бында йоғошло ауырыуҙар, йоғошло-аллергик, дисметаболик һәм системалы ауырыуҙар менән зарарланыу ҙа инә.
Йөрәк һәм ҡан тамырҙары ауырыуҙарының халыҡ-ара классификаторында "Ҡан әйләнеше системаһы аурыуҙары" исеме аҫтында берҙәм класҡа берләшкән һәм түбәндәге пункттарға бүленә: :
Ауырыуҙар
Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы сирҙәре иҡтисади үҫешкән илдәрҙә үлемдең төп сәбәптәренең береһе булып тора. 1980 йылға тиклем үлем структураһында йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәренең өлөшө даими арта, әммә 1981-1982 йылдарҙа хәл тотороҡлана башланы
Сәйетгәрәй (исем)
Сәйетгәрәй — ғәрәп, фарсы сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ингән ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Сәйетгәрәй Мағазов (? — 1921 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
Фамилиялар
Сәйетгәрәев Риф Рәйес улы (23 август 1960 йыл — 18 июнь 1996 йыл) — СССР һәм Рәсәй спидвей спортсыһы, мотоциклда уҙышыусы. Мотоуҙыш буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси һәм команда зачетында СССР һәм Рәсәй чемпионы, үләндә үткәрелгән спидвейҙа Европа чемпионы.
Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы (1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы (Саитгареев Арслангарей Саитгареевич) 1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант.
Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы (26 декабрь 1916 йыл — 16 апрель 2002 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Рядовой.
Арыҫлангәрәев Сәйетгәрәй Әслән улы (Арслангареев Саитгарей Асланович1902 йыл — 7 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, хәбәрһеҙ юғалған.
Исхаҡов Фәнис Ғәйнетдин улы
Исхаҡов Фәнис Ғәйнетдин улы (9 февраль 1938 йыл) — ғалим-инженер-механик, партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1975—1978 йылдарҙа «Баштрансгаз» производство берекмәһе директоры, 1986—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары, БАССР-ҙың XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре. Бокс буйынса СССР спорт мастеры.
Биографияһы
Фәнис Ғәйнетдин улы Исхаҡов 1938 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Ҡарламан ауылында тыуған. 6 йәшенән үкһеҙ етем ҡалған. 1946-1947 йылдарҙағы аслыҡтың иң ҡоторған сағында ул хатта хәйер һорашып йөрөргә мәжбүр була. Ахырҙа ошо уҡ райондағы Малай ауылындағы Рабиға апаһы Фәнисте үҙҙәренә күсереп ала. Тик унда ла аслыҡ. Ашай торған үләндәр йыйып Өфөгә алып барып һатып, апаһы өйөнә икмәк алып ҡайта. Тик вагондарға билетһыҙ ултырып йөрөү бик хәүефле була.
Фәнис бер көндө Өфөнөң Үҙәк баҙарында милицияға мөрәжәғәт итеп, балалар йортона ебәреүҙе һорай. Милиционер малайҙы Өфөнөң детприемнигына илтеп ҡуя, унан Стәрлетамаҡ детприемнигына күсерәләр.
Уҡыу йылдары
Горький (хәҙер Түбәнге Новгород) инженер-төҙөлөш институтының төҙөлөш факультетына уҡырға инә.
Бокс менән ныҡлап шөғөлләнә башлаған егет чемпионаттарҙа ҡатнаша башлай, СССР-ҙың спорт мастеры нормативын үтәргә ынтыла. Хыялын тормошҡа ашырғас, Фәнис уҡыуын дауам итергә 1959 йылда Өфө нефть институтына күсә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1963 йылда институтты тамамлағас, өйләнеп, Бохара — Урал газ үткәргесенең ремонт-тергеҙеү хеҙмәте начальнигы булып эшләй башлай.
1966 йылдан Бохара — Урал газ үткәргесенең Талдыҡ район идаралығы начальнигы.
1968 йылдан газ үткәргестең Стәрлетамаҡ район идаралығы начальнигы.
1974 йылда СССР-ҙың Газ сәнәғәте министрлығы етәкселеге уны «Ырымбуртрансгаз» берекмәһенең етештереү-техник бүлегенә начальник итеп тәғәйенләй.
1975 йылдың мартынан «Баштрансгаз» берекмәһе директоры.
1978 йылдың октябрь айынан КПСС-тың Өфө ҡалаһы Октябрь район комитетының беренсе секретары.
1986 йылдың 1 авгусынан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары.
1989—1992 йылдарҙа Румынияла «Газпром» дәүләт газ концернының техник-коммерция бюроһы менән етәкселек итә.
1992 йылда Тыуған илгә әйләнеп ҡайта. «Баштрансгаз» ойошмаһында генераль директорҙың капитал төҙөлөш буйынса урынбаҫары булып эш башлай.
Хеҙмәт ветераны Фәнис Исхаҡовтың ошо магистралдә эшләгән осорон яҙыусы Тимерғәли Килмөхәмәтов «Газ генералы» тигән мәҡәләһендә һүрәтләй
Ғаилә тормошо
Ҡатыны Исхаҡова Альбина Хажим ҡыҙы менән ике бала үҫтерәләр, юғары белем бирәләр. Ейәндәре Сыңғыҙ менән Искәндәр Ханнановтар бәләкәйҙән республика экрандарында, сәхнәләрендә күренә башлайҙар. Олатай менән өләсәй уларҙың һәләтен үҫтереүгә бар көстәрен һалып профессиональ сәнғәт юлынан китергә ярҙам итәләр.
Улар шулай уҡ Альбина Хажим ҡыҙының бер туған апаһы Таңһылыу Күсимованың үкһеҙ етем ҡалған ейәндәре Камила менән Арыҫланды ла ҡарап үҫтерәләр, матур тәрбиә бирәләр, уҡыталар.
80 йәштәре тулһа ла Исхаҡовтар спортты ташламайҙар, ГТО-ның алтын миҙалын алыуға өлгәшәләр.
Белоруссияла ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлеге
Беларусь Республикаһында ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫының исемлегендә 4 объект инә (2014 йылға ҡарата), был дөйөм иҫәптән ( йылда ) тәшкил итә. Исемлеккә мәҙәни критерийҙар буйынса 3 объект һәм тәбиғи критерийҙар (vii критерий) буйынса 1 объект индерелгән. Бынан башҡа, 2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Беларусь Республикаһы территорияһындағы 10 объект Бөтә донъя мираҫы исемлегенә кандидаттар иҫәбендә тора. 1988 йылдың 12 октябрендә СССР Бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы тураһында конвенцияны ратификациялай. Беларусь Республикаһы территорияһында урынлашҡан тәүге объект исемлеккә 1992 йылда ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы комитетының 16-сы сессияһында, ил бойондороҡһоҙлоҡ алғас, индерелә.
Исемлек
Был таблицала объекттар ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫының исемлегенә инеү тәртибендә бирелгән.
Алдан исемлек
Таблицала объекттар алдан исемлегенә өҫтәү тәртибендә бирелгән. Был исемлектә бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә кандидат булараҡ Беларусь Республикаһы тарафынан тәҡдим ителгән объекттар күрһәтелгән.
Сығарылған объекттар
Объекттарҙың бер өлөшө, теге йәки был сәбәп буйынса, ЮНЕСКО тарафынан Алдан исемлегенән сығарылған.
Ленин һәйкәле (Ялта)
Ленин һәйкәле (ук. Яті Леніну ятник) — рәсәй революционеры, 1917 йылда Октябрь революцияһын ойошторусы, большевиктар партияһына нигеҙ һалыусы, совет сәйәси эшмәкәре (беренсе Совнарком- РСФСР хөкүмәте рәйесе), СССР-ҙы ойоштороуҙың төп инициаторы, коммунизм идеялары теоретигы, донъя халыҡ-ара коммунистик хәрәкәттәең лидеры Владимир Ульянов (Ленин) һәйкәле. Ялтала шул уҡ исемле урам һәм майҙанда урынлашҡан. Йәштәрҙең йыш осрашыу урыны.
Тасуирлама
Совет власы килеү менән ҡаланың төп яр буйы урамы Ленин яр буйы урамы тип атала. Уны асфальт менән ҡаплайҙар, декоратив үҫемлектәр, пальмалар ултыртып сығалар. Транспорт өсөн урам ябылғас, ул бульвар булып ҡала. Совет власының егерменсе йылдарында яр буйы урамы скверында Ялтала  В.И.Ленинға беренсе булған һәйкәл ҡуйыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәйкәлде һүтеп алалар, һәм ул әлегә тиклем табылмай.
Ялта һәйкәле донъяла аналогтары араһында иң ҙур һәм ҡиммәтле һәйкәл булып тора. Лениндың бронза статуяһы ҡыҙыл мәрмәрҙән эшләнгән ҙур постаментта тора. Һәйкәл яр буйы урамында Ленин исемендәге майҙан үҙәгендә ҡалҡып тора. Ҡоролманы тантаналы асыу 1954 йылдың ғинуарында була. Һәйкәлдең авторҙары — СССР Дәүләт премияһы лауреаты украин скульпторы П.П. Яцына, архитекторы А. С. Фомин. Был һәйкәл — Ҡырымда милли әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусы менән В.И. Ленинға арналған берҙән-бер һәйкәл.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Күтаһья (Төркиә)
Күтаһья  (Кютахья, Kütahya) — Төркиәнең көнбайышындағы — ил (Төркиәнең административ бүленеше).
1970 йылда 7,2 магнитудалы ер тетрәү булған (en: earthquake Gediz 1970).
Географияһы
Күтаһья иле менән сиктәш илдәр: Балыкесир — көнбайышта, Маниса — көньяҡ-көнбайышта, Ушак — көньяҡта, Әфйүнҡараһисар — көньяҡ-көнсығышта, Иҫкешәһәр (провинция) — көнсығышта, Биледжик һәм Бурса — төньяҡта.
Халҡы
Халҡы — 2009 йыл иҫәбе буйынса 656 903 кеше, 2007 йылда 684 000 кеше булған. Күтаһья (1912 й.) Сығанағы: George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism, 1918
Административ бүленеше
Күтаһья провинцияһы 13 районға бүленә:
Иҡтисады
Керамик фаянс һауыт-һаба сәнәғәте, кафель, черепица етештереү.
Аҙыҡ-түлек һәм химия сәнәғәте.
Төньяҡ Медведково
Төньяҡ Медведково — Мәскәүҙең Төньяҡ-Көнсығыш административ округында урынлашҡан административ район. Шулай уҡ Мәскәүҙә шул уҡ исемле ҡала эсендәге муниципаль берәмек.
Территорияһы һәм сиктәре
Район Мәскәүҙең төньяҡ-көнсығышында, Төньяҡ-Көнсығыш административ округы составында урынлашҡан. Уның сиге ЛЭП-500 күсәре буйлап, артабан Мәскәү ҡалаһының ҡала һыҙаты буйлап (Мәскәү ҡулса автомобиль юлының тышҡы сиге, урамдарҙың һәм юлдарҙың бөтә транспорт сиселештәрен дә индереп), Яуза йылғаһы күсәре, Молодцов урамы, Поляр урамы, Чермянская урамы күсәрҙәре, Чермянка йылғаһы күсәре булап ЛЭП-500 тиклем үтә. Көньяҡта Көньяҡ Медведково районы, көнбайышта Бибирево районы, көнсығышта һәм көньяҡ — көнсығышта Лосиноостровский һәм Бабушкинский райондары менән сиктәш. Район сиктәрендә Өс йылға — Яуза, Чермянка һәм Козеевский шишмәһе аға.
Гербы һәм флагы
Райондың гербы һәм флагы раҫлана һәм Мәскәү ҡалаһының Геральдик реестрына 2004 йылдың 28 октябрендә теркәлеү номеры менән индерелә. Герб Мәскәү формаһындағы зәңгәр ҡалҡандан ғибәрәт, флаг шул уҡ төҫтәге туҡыманан ғибәрәт, уның яҡтары нисбәте 2:3. Уларҙа һүрәтләнгән көмөш айыу һәм уның өҫтөндәге поляр йондоҙ муниципалитет исемен символлаштыра.
Дорожкина (Губистая ҡушылдығы)
Дорожкина — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Губистая йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарагүз (театр)
Ҡарагүз (Karagöz, — ҡара күҙ), 1) төрөк күләгә театры персонажы, халыҡ юморын, аҡылын күрһәтә; 2) Төркиә күләгә театры, шул уҡ исемдәге персонаж исеменән алынған атама. XVI быуатта барлыҡҡа килгән. Был театрҙа Ҡарагүз, уның партнёры Хадживат, ҡала кешеләре, Анатолия крәҫтиәндәре, хәйләкәр дәрүиш һәм башҡалар бар. Ҡайһы ваҡытта театр тамашалары халыҡтың хөкүмәт һәм илдәге тәртиптәр менән ризаһыҙлығын да күрһәтә.
«Ҡарагүз» театрының килеп сығышы
Был театрҙың килеп сығышы тураһында төрлө фекер йөрөй. Был театр боронғо Грецияла йәшәп килгән театрҙың Төрөк дәүләтендә һаҡланып ҡалған дауамы тигән фекер бар. Икенселәр иһә, Төркиәгә күләгәләр театры Мысырҙан килгән, һуңыраҡ унда төрөк донъяһы һыҙаттары барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә. «Ҡарагүз» театры 17 быуатта формалаша. Мосолман руханиҙары театр тамашаларын өнәмәй, тик күләгәләр театры йәшәүен дауам итә.Күләгәләр театры халыҡ араһында яратҡан тамаша була, уны хатта солтан һарайына йыш саҡырып алалар.
Персонаждар һәм сәхнәләге ваҡиғалар
Төп герой— ҡара күҙле хәйләкәр һәм шуҡ кеше, Петрушка йәки Полишинелгә оҡшаш халыҡ геройы. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы ныҡ яратыуы арҡаһында ул бер туҡтауһыҙ ҡыҙыҡ һәм ҡурҡыныс хәлдәргә тарый. «Ҡарагүз — гонаһһыҙлыҡ ҡорбаны» пьесаһы иң ҡыҙыҡ тамаша тип иҫәпләнә. Дуҫы уға үҙе юҡта ҡатынын һаҡларға ҡушып ҡалдыра, ә тегеһе Ҡарагүздең үҙен аҙҙырырға теләй.
Тамаша башында кларнет тауышы яңғырай, шунан һуң Ҡарагүздең дуҫы Хадживат һағышлы йыр йырлап килеп сыға. Пьеса ябай булһа ла, шул осорҙа йәшәгән халыҡ өсөн ул бик күңелле була. Ҡарагүздең күҙе Хадживаттың ҡатынына төшә, ә Хадживат уға һәр саҡ ҡамасаулай.
Тамашала ҡатнашҡан ҡурсаҡтар (фигуралар) буйвол йәки дөйә тиреһенән эшләнә.Уларҙы төрлө төҫтәргә буяйҙар.
Әҙәбиәт
Георг Гоян. «2000 ЛЕТ АРМЯНСКОГО ТЕАТРА. Том первый: Театр древней Армении», Государственное издательство «Искусство», Москва 1995.
Аверичева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сабо Габриэла
Габриэла Сабо (Gabriela SzabóGabriela Szabó) — румын еңел атлеты, уртаса һәм оҙон дистанцияға йүгереүҙә махсуслашҡан.
Карьераһында тәүге ҙур уңышҡа 1994 йылда өлгәшә, ул еңел атлетика буйынса (3000 метрға йүгереүҙә) үҫмерҙәр араһында донъя чемпионы була. 1995 йылда  кросс буйынса донъя чемпионатында команда беренселегендә бронза призеры була. 1996 йылда үткән Олимпия уйындарында 1500 метрға йүгереүҙә, Рәсәй йүгереүсеһе Светлана Мастеркованан ғына ҡалышып, көмөш призер була. 1997, 1999 йылдарҙағы донъя чемпионаттарында, 5000 метр алыҫлыҡҡа йүгереүҙә еңеүсе була, ә 2001 йылда донъя беренселегендә 1500 метрлыҡ дистанцияға йүгереүҙә еңеүсе була. 1999 йылда алтын лига еңеүсеһе була, еңгән өсөн, 1 миллион долларҙы Уилсон Кипкетер менән бүлешеп, күләме 500 000 АҠШ доллары булған джекпот ала. 2000 йылғы Сиднейҙағы йәйге Олимпия уйындарында ике миҙал яулай: 5000 метр алыҫлыҡҡа йүгереүҙә алтын миҙал, 1500 метр араға йүгереүҙә бронза миҙал.
Сәйәсәт
2014 йылдың 3 мартында Румынияның йәштәр һәм спорт министры итеп тәғәйенләнә.
Әл-Арҡам ибн Әбү әл-Арҡам
Әбү Ғабдулла әл-Арҡами ибн Әбү әл-Арҡам әл-Мәхзүми (الأرقم بن أبي الأرقم; Аль-Аркам ибн Абу аль-Аркам; вафаты 673 й.) - Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бик яҡын арҡалашы. Ысын исеме Ғәбд Манаф ибн Әсәд ибн Ғабдулла.
Биографияһы
Ғүмере буйына Арҡам һәр ваҡыт көсһөҙҙәрҙе һәм мохтаждарҙы яҡлай, эҙмә-эҙлекле ғәҙеллек яҡлы була. Үҙенең тәҡүәлеге һәм аскетлығы менән айырылып тора. Уның исеме «Изгелеклеләр конфедерацияһы»нда ҡатнашыусылар араһында ла телгә алына. Әл-Арҡамға 17-18 йәш тирәһендә тәүгеләрҙән булып ислам динен ҡабул иткән.
Әл-Арҡамдың Сафа тауының көнсығышындағы йорто (دار الأرقم ) Мәккә мосолмандарының беренсе үҙәге була. Бында тәүге мосолмандар үҙҙәренең йыйылыштарына килгән, сүрәләр уҡыған һәм бергәләп доға ҡылған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр бында күсеп килгән һәм күпмелер ваҡыт йәшәгән. Мәккә мәжүсиҙәре мосолмандарҙы ҡаты язаларға һәм мыҫҡыллауға дусар иткән осорҙа, Арҡам йорто мосолмандарҙың үҙ мәсьәләләре менән уртаҡлаша алған берҙән-бер урын була. Был йортта Пәйғәмбәрҙең билдәле сәхәбәләре Ғүмәр, Хәмзә, Ғәммәр, Мусаб, Сухәйб һәм башҡалар ислам динен ҡабул иткән. Ғүмәр ислам динен ҡабул иткәндән һуң мосолмандар тәүге тапҡыр Арҡам йортонан сыға һәм асыҡтан-асыҡ Ҡәғбәтулла янында намаҙ уҡый.
Әл-Арҡам Мәҙинәгә һижрәт ҡылған тәүге мосолмандар иҫәбендә була. Унда ул мосолман дәүләтен төҙөүҙә һәм нығытыуҙа ҡатнаша. Бәҙер һуғышы, Үхүд, Хандаке һәм башҡа һуғыштарҙа ҡатнашҡан. Ул шулай уҡ белемле кеше булған һәм пәйғәмбәр сәркәтибе вазифаһында Мөхәммәт пәйғәмбәргә ебәрелгән вәхиҙәрҙе яҙып барған.
Олику-Сяду-Лыбыты
Олику-Сяду-Лыбыты — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Сяду-Лыбыты йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөлкәт (милек объекты)
Мөлкәт — ниндәй ҙә булһа физик шәхестең, юридик шәхестең йә асыҡ-хоҡуҡи берәмектең милкендәге әйберҙәр (аҡсаны һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы ла индереп) тупланмаһы, шулай уҡ уларҙың башҡа кешеләрҙән алынырға тейеш булған ҡиммәткә эйә  әйберҙәрҙе алыу йәки мөлкәтләтә ҡәнәғәтләндерелеү буйынса милек хоҡуҡтары.
Милектең күсемле һәм күсемһеҙгә бүленеүе рим гражданлыҡ хоҡуғының классик осоронан алып билдәле (беҙҙең дәүергә тиклем III быуат — беҙҙең дәүерҙең III быуаты). Күсемле милек рәтенә ер киңлегендә күсә алырлыҡтар инә, ә күсемһеҙ милек — ул ниндәй ҙә булһа ер бүлеме һәм уның өҫтөндә барлыҡҡа килгәндәр, шул ер аҫтындағы байлыҡ һәм уның өҫтөндәге киңлек. Ер өҫтөндәге төҙөлөштәр шул ер бүлеменә бәйле, тип ҡарағандар. Күсемһеҙ милек лизинг шарттарына тап килә. Күсемһеҙ милек залогы, күсемһеҙ милек хаҡына алынған кредит та, ғәҙәттә, ипотека тип атала. Рим хоҡуҡиәтендә күсемһеҙ милек хоҡуғы бер ҡулдан икенсе ҡулға бер ниндәй ҙә формаль тапшырыу процесы талап итмәйенсә күсер булған. Сервитут һәм ипотека иһә шулай уҡ ике яҡтың ябай һүҙгә килешеү арҡаһында бойомға ашырылған. Етмәһә, алған кешенең кемлеге өсөнсө яҡҡа билдәһеҙ булыуы ла мөмкин. Германияның ғәҙәттәге ҡануниәтенә ярашлы ерҙе ҡулдан ҡулға күсереү төрлө ҡатмарлы рәсмилектәр талап иткән (ерҙе ҡулдан ҡулға символик тапшырыу, инвеститура, Ауфлассунг). Рәсәй империяһында күсемһеҙ милеккә ҡағылышлы килешеүҙәр крепостной тәртип ярҙамында ғәмәлгә ашырылыр булған. Күсемһеҙ милек менән бәйле актар (беркетеү ҡағыҙы, заклад ҡағыҙы һ.б.) нотариустар тарафынан раҫланырға тейеш булған. Нотариустар уларҙы үҙҙәренең реестрына индергән, ул иһә ер биләмәләрен теркәү китабының ише. Хәҙерге Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы күсемһеҙ милек менән бәйле эштәр мотлаҡ дәүләт тарафынан теркәлергә тейеш һәм уларҙың бойомға ашыуы ошо теркәлеү шарты менән генә төҙөлә. Өҫтәүенә был актарҙы теркәүсе орган Берҙәм дәүләт күсемһеҙ милек реестрына тейешле яҙма аҫтында теркәп ҡуйылырға тейеш. Дәүләт теркәүе аша үтмәгән осраҡта күсемһеҙ милек менән бәйле килешеүҙәр (хосусилаштырыу, алмашыу, бүләк итеү, васыят, һатып алыу һәм һатыу, рента) үтәлгән тип һаналмай һәм юридик эҙемтәләргә килтермәй. Милек хоҡуғының икенсе ҡулға күсеүе лә был килешеү буйынса теркәлергә тейеш. Рәсәйҙә күсемһеҙ милек менән бәйле килешеүҙәрҙе теркәүсе махсус дәүләт органы бар — Дәүләт теркәү, кадастр һәм картография федераль хеҙмәте. Килешеүҙәрҙең иһә ике төрө бар — нотариаль һәм ҡулдан яҙылған, һәм улар бер үк юридик көскә эйә.
Садкуловка
Садкуловка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Багышевка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Караваджо
Микела́нджело да Караваджо (итал. Michelangelo Merisi de Caravaggio; тулы исеме Микеланджело Меризи Караваджо; 29 сентябрь 1571 йыл, Милан — 18 июль 1610 йыл, Гроссето, Тоскана) — Италия рәссамы, Европа рәсем сәнғәте реформаторы, барокко стиленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. «Кьяроскуро» алымын — яҡтылыҡты һәм күләгәне ҡырҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуҙы тәүгеләрҙән булып ҡуллана башлай. Рәссам үҙенең ҡатмарлы композицияларын туранан-тура киндергә төшөрә, шуға ла уның бер генә һүрәте йәки эскизы ла табылмаған.
Милан 1571—1591
Архитектор Фермо Меризиның һәм уның икенсе ҡатыны Миланға яҡын ғына урынлашҡан Караваджо ҡаласығында йәшәгән ер биләүсе ҡыҙы Лючия Араториҙың улы. Атаһы маркиз Франческо Сфорца да Караваджола идарасы булып хеҙмәт итә. Атаһы менән олатаһы 1576 йылда чума сиренән вафат була, әсә кеше балалары менән Караваджоға күсенә.
1584 йылда Миланда Микеланджело Меризи Тициандың уҡыусыһы тип иҫәпләнгән Симоне Петерцано оҫтаханаһына килә. Ул заманда Италияла рәссамдар донъяһында маньеризм хакимлыҡ итә, ләкин Миланда ломбард реализмы ҡараштары көслөрәк була. Рәссамдың Миланда яҙылған тәүге эштәре — төрлө жанр күренештәре һәм портреттары беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән.
1580-се йылдар аҙағына ҡыҙыу характерлы Меризиның тормошо янъял, һуғыш һәм төрмәгә бикленеүҙәргә тулы була, ғүмере буйына рәссам ошондай йәшәү рәүешен алып бара.
1589 йылда рәссам ерен һатыу өсөн тыуған ҡалаһына ҡайта, күрәһең, аҡсаға мохтаж булыуы ошондай аҙымға этәргәндер. Һуңғы тапҡыр ул тыуған йортона 1590 йылда, әсәһе вафатынан һуң ҡайта.
1591 йылдың көҙөндә кәрт уйыны барышында ҡупҡан талаш мәлендә уйынсыларҙың береһе үлтерелә, шуға ла рәссам Миландан ҡасырға мәжбүр була. Тәүҙә Венецияға инә, шунан Римгә йүнәлә.
Рим 1592—1594
Римдә Меризи Караваджоны Пандольфо Пуччи күреп ҡала, үҙ йортона саҡырып, торлаҡ, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә һәм сиркәү картиналарының копияларын эшләргә ҡуша.
Борромео Римдә йәшәгәнендә Караваджо менән таныша, уны ул «тәрбиәһеҙ, тупаҫ, алам-һалам кейемдәге һәм ҡайҙа урын була шунда йоҡлап йөрөгән кеше. Урам малайҙары, трактирҙа ултырырға яратыусылар һәм меҫкен асарбаҡтар һүрәттәрен төшөрөүҙән ҡәнәғәтлек алған кеше» булараҡ һүрәтләй.
Италия рәссамдары йолаһы буйынса баш ҡалала ул тыуған урынына бәйле ҡушамат ала. Шулай итеп, Микеланджело Меризи Караваджо булып китә. 1593 йылда Караваджо Чезари д’Арпино оҫтаханаһында эшләй башлай, Караваджоға фрескаларҙа сәскәләр һәм япраҡтар төшөрөргә ҡушыла. Д’Арпино оҫтаханаһында ул меценаттар һәм рәссәмдар, атап әйткәндә, Ян Брейгел Өлкән менән таныша.
Караваджоның тәүге осорҙағы картиналары Леонардо да Винчи («Мадонна в скалах» һәм «Тайная вечеря (Леонардо да Винчи)» менән ул Миланда сағында уҡ таныша), Джорджоне, Тициан, Джованни Беллини, Мантенья йоғонтолары аҫтында яҙылған.
Беҙҙең көндәргә килеп еткән тәүге картинаһы — «Емеш таҙартыусы малай» (1593).
Д’Арпино оҫтаханаһында Караваджо Марио Миннити менән таныша, артабан уның уҡыусыһына һәм бер нисә картинаһының моделенә әйләнә. Шуларҙың береһе — «Емеш-еләкле кәрзин тотҡан малай» (1593—1594).
Кем менәндер һуғышҡандан һуң Караваджо Тор ди Нона төрмәһенә барып эләгә, унда уға Джордано Бруно менән осрашыу насип була. Тиҙҙән ул Чезари д’Арпино менән араһын өҙә, йортһоҙ Караваджоны Антиведуто Грамматика үҙенә йәшәргә саҡыра.
1593 йылда рим биҙгәге (малярияның бер атамаһы) менән сирләй, алты ай буйы госпиталдә тормош менән үлем араһында ята. Ошо сир тәьҫораттарынан, ахырыһы, «Ауырыу Вакх» картинаһын яҙа (1593) — был уның тәүге автопортреты була.
Тәүге күп фигуралы картиналары — «Шулерҙар» һәм «Күрәҙәсе» (Капитолий музейҙары) 1594 йылда яҙыла. Аҙаҡ Жорж де Латур ошоға оҡшаш композиция менән үҙенең «Күрәҙәсе»һен яҙа.
Был эштәрендә Караваджо шул дәүерҙең төп художество йүнәлештәре — маньеризмға һәм академизмға ҡаршы сыҡҡан ҡыйыу новатор булараҡ сығыш яһай, уларға ҡаршы үҙ сәнғәтендәге ҡырыҫ реализм менән демократизмды ҡуя. Караваджоның геройы — урам буйындағы кеше, — бер ни тиклем тупаҫыраҡ матурлыҡты үҙенә туплаған һәм ошо йәшәүенән шатлыҡ хисе кисергән рим малайы йәки үҫмере; Караваджо геройы — урам һатыусыһы, музыкант, сиған ҡатынының алдауына ышанып торған ихлас күңелле ҡупшы егет, йә антик алла ҡиәфәтендәге герой.
1594 йылда Караваджо кардинал Франческо дель Монтеға эшләй башлай һәм уның Мадам виллаһына урынлаша, унда ул Галилео Галилей, Томмазо Кампанелла, Джакомо Делла Порта, шағирҙар Джамбаттиста Марино һәм Милези менән осраша.
Рим 1595—1599
Мадам виллаһында үткәргән осор Караваджо өсөн бик уңышлы була, шул дәүерҙә яҙылған картиналарының бөтәһе лә тип әйтерлек беҙҙең көндәргә килеп етә. «Музыканттар (Караваджо)» (1595) үҙәктә Марио Миннити тора, уның янына рәссам мөгөҙ тотҡан килеш үҙен урынлаштырған. «Кеҫәртке тешләгән малай» (1596, Лондон) картинаһында ла Миннити һүрәтләнгән.
Орацио Джентилески, Грамматика, Просперо Орсиҙар тәҡдим итеүгә ҡарамаҫтан, 1596 йылда Караваджоны Изге Лука Академияһына ҡабул итмәйҙәр.
1596 йылда Караваджо итальян һынлы сәнғәтендә беренсе натюрмортты — «Емеш-еләкле кәрзин»де яҙа.
1597 йылда кардинал дель Монте рәссамды үҙенең резиденцияһы түшәменә карьтина яҙырға саҡыра. Шулай итеп, Караваджоның «Юпитер, Нептун һәм Плутон» исемле берҙән-бер фрескаһы барлыҡҡа килә.
Караваджо ижадында тәүге ҡатын-ҡыҙ образы «Мария Магдалинаның тәүбәгә килеүе» (1597) картинаһында пәйҙә була. Артабан «Изге Екатерина Александрийская» (1598), «Марфа һәм Мария» (1598). «Олоферндың башын сабыусы Юдифь» (1598) картинаһы Караваджо үҙенең реализмында натуралистик биҙәктәрҙән дә баш тартмауын күрһәтә.
«Суҡындырыусы Иоанн»ында (1598) Микеланджелоның йоғонтоһо тойола.
Караваджо дан ҡаҙана. Ул Мадам виллаһын ҡалдырып, «Күрәҙәсене» һатып алған банкир һәм коллекционер Чириако Маттеяның йортона күсә. Марио Миннити Караваджо менән талашҡандан һуң өйләнә һәм Сицилияға китә.
Рим 1600—1606
1599 йылдың 25 июнендә Сан-Луиджи-деи-Франчези сиркәүен Изге Матфей тормошонан алынған күренештәр менән биҙәүгә Караваджо менән 400 скудолыҡ контракт төҙөлә.
Артабан «Изге Матфейҙың ғазапланыуы» (1600) картинаһы яҙыла. Кьяроскуро ярҙамында рәссам тамашасының ҡарашын үлтереүсе фигураһына һәм иҙәнгә салҡан ятҡырылған апостолға йүнәлтә. Артҡы планда шаһиттар араһында Караваджо үҙен дә төшөрөп ҡуя.
Сиркәүҙәр биргән башҡа заказдар менән дә шундайыраҡ хәлдәр була. 1600 йылдың 24 сентябрендә Санта-Мария дель Пополо сиркәүе «Изге Петрҙы тәрегә ҡаҙаҡлау (Караваджо картинаһы)» (1601) һәм «Савлды дингә килтереү» (1601) картиналарына заказ бирә. Руханиҙар картиналарҙың беренсе вариаттарынан баш тарта һәм тик икенсе варианттарын ғына ҡабул итә. «„Савлды дингә килтереү“ картинаһы — хәҙерге заман сәнғәтенең иң бөйөк нөктәһе. Караваджо, ысынлап та, ниндәйҙер сәнғәт ҡалыптарынан һәм интеллектуаль традицияларҙан азат булып, тормошҡа асыҡ күҙ менән ҡарай алған тәүге кеше, ә бит хатта Тициан быны эшләй алмаған».
1602 йылдың 14 июнендә Санта-Мария-ин-Трастевере монастыры өсөн «Успение Богоматери» катинаһына заказ килә. Әммә картина яҙылғас, монахтар картинаны ҡабул итмәй. Рәссам-реалист картинаны сиркәү ҡанундарынан алыҫ торған стилдә яҙа. Өҫтәүенә модель сифатында куртизанка Элен саҡырылған була. Картина оҙаҡ ҡына һатылмай тора, аҙаҡ уны Питер Пауль Рубенс мантуан герцогы Винченцо Гонзагазаға һатып алырға кәңәш итә.
1601 йылда Караваджо үҙ оҫтаханаһын аса, уҡыусылары барлыҡҡа килә: Бартоломео Манфреди, Марио де Фьори, Спада.
1604 йылда Караваджо Сант-Агостино рим сиркәүенең Кавалеттиҙарҙың ғаилә часовняһы өсөн алтарь образын «Мадонна ди Лорето» картинаһын яҙа. Картина ғауға ҡуптара, сиркәү кешеләренә мадоннаның түше асыҡ булыуы һәм рәссамға куртизанканың модель булыуы оҡшамай..
Шедеврҙар тыуҙырыу менән бергә Караваджо уйын-көлкөгә ҡоролған тормош алып бара, ғауға һәм һуғышыу, штрафтар һәм төрмәгә ябылыуҙар йыш булып тора. Һәр саҡ төрмәнән уны кардиналдар һәм Джустиньяни ҡотҡара.
1606 йылдың 19 майында туп менән уйнау майҙансығында талаш-тартыш башлана, уның барышында Рануччо Томассони үлтерелә. Караваджоны шул кешене үлтереүҙә ғәйепләйҙәр. Павел V рәссамды «закондан тыш» тип иғлан итә, уны хәҙер теләһә кем үлтерә ала, һәм уға бының өсөн бер ни ҙә булмаясаҡ, хатта бүләкләнеүе ихтимал.
Һөргөндә (1606—1610)
Караваджо бер нисә ай Колонна ғаиләһендә йәшеренеп йәшәй. Унда ул бер нисә картина яҙа, уның стилендә ҡараңғы төҫтәр өҫтөнлөк итә: «Изге Франциск уйлана» (1606), «Эммаустағы киске аш (Караваджо, Милан)» (1606).
Пио Монте делла Мизерикордия сиркәүе заказы буйынса ул «Мәрхәмәтлелеккә ете аҙым» (1607) картинаһын яҙа, был полотно шул сиркәүҙә эленеп тора.