cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Миңлеғәле Ғөбәйҙуллин музейы
Музей ҡаҙаныштары
1. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70-йыллығына республика дәүләт һәм муниципаль музейҙары конкурсы сиктәрендә — Диплом участника в номинации «Мәҙәни-мәғариф программаһы» номинацияһында ҡатнашыусы дипломы;
2.Башҡортостандың Республика Хәрби дан музейының рәхмәт хаты -«Башҡортостан 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында» республика электрон фото-фонд булдырыуҙа ҙур өлөшө өсөн
Аҡкүҙ
Аҡкүҙ (, Белоглазка) — йылғаларға үрләүсе диңгеҙ балығы.
Сибечи Альфредо
Альфредо Хуан Сибечи (Alfredo Juan Zibechi (Zibecchi); 30 октябрь 1895 йыл — 19 июнь 1958 йыл) — Уругвай футболсыһы, ярымһаҡсы, футбол буйынса 1924 йылғы Олимпия чемпионы, Уругвайҙың һәм Көньяҡ Американың күп тапҡыр чемпионы.
Биографияһы
Альфредо Сибечи — Уругвайҙың XX быуат башындағы иң күренекле футболсыларҙың береһе. 1915—1924 йылдарҙа ул Уругвай йыйылма командаһы өсөн 39 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 38) матч үткәрә һәм бер гол индерә. Сибечи — Көньяҡ Америка чемпионатында ете тапҡыр ҡатнаша һәм «Селесте» менән бергә 4 еңеү яулай, шулай уҡ Липтон Кубогының күп уйындарында ҡатнаша.
Богдан Хмельницкий һәйкәле (Донецк)
Богдан Хмельницкий һәйкәле Украина гетманы Богдан Хмельницкий Михайлович хөрмәтенә ҡуйылған һәм Переяслав радаһының (укр. Перея́славська рáда) 300-йыллығына тап килтереп асылған.
Сибечи Альфредо
Биографияһы
Альфредо 1924 йылғы Олимпия уйындары чемпионы була. Унда ул турнир хужалары — Франция йыйылма командаһына ҡаршы (5:1) бер уйын үткәрә Клуб кимәлендә — «Уондерерс», ә 1919 йылдан «Насьональ» өсөн сығыш яһай, уның менән бергә биш тапҡыр Уругвай чемпионы була.
Футболсы булараҡ карьераһын тамамлағандан һуң, «Насьоналда» эшләй, шул иҫәптән бер нисә йыл клуб етәксеһе була.
Богдан Хмельницкий һәйкәле (Донецк)
Һәйкәл ат һынынан ғибәрәт. Богдан Хмельницкийҙың суҡмар тотҡан уң ҡулы күтәрелгән. Һул ҡулына теҙген тотҡан. Һыбайлы аҫтында ат үрә торған.
Һәйкәлдең ике күсермәһе ҡуйылған: Донецкта һәм Украинскта.
Донецк
Донецктағы һәйкәл Донецктың Пролетар районында, Оло Магистраль урамындағы «Юбилейный» Мәҙәниәт йортоноң скверында урынлашҡан. Һәйкәл 1954 йылда ҡуйыла.
2011 йылда Шахтерҙар майҙанында Александр Невскийгә һәм сүкеп эшләнгән фигуралар паркында Георгий Победоносецҡа һәйкәл ҡуйғанға тиклем Богдан Хмельницкий һәйкәле Донецкта берҙән-бер атлы һәйкәл була
Урынлаштырыу датаһы билдәле түгел.
Бронзанан эшләнгән һәм һоро буяуға буялған. Таш плитка менән көпләнгән бейек постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл ҡуйылған ваҡытта суҡмары булған, һуңынан ул өҙөп алынған. 2010 йылда һәйкәл яңынан тергеҙелә, яңы суҡмар йәбештерелә. Бынан тыш гетман һыны буяла.
Украинск
Һәйкәл Украинскта 1964 йылдың 14 октябрендә «Украина» шахтаһы янында ҡуйыла. Һәйкәл тимер-бетондан эшләнгән.
Тетвелька
Тетвелька — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кичуй йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Оло Пезас
Оло Пезас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Выдриха (Маралиха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атэль-Яха
Атэль-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Прав. Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙналы (исем)
Этимологияһы
Аҙналы исеме фарсы-башҡорт сығышлы: аҙна һүҙенә лы ялғауы ҡушылып яһалған исем. Борон әсә аҙна буйы балаға ауырығанда Аҙналы тип исем ҡушыу йолаһы булған.
Фамилия
Юлай Аҙналин (1722 йыл — 1797-1800 йылдар араһы) — башҡорт йөҙбашы (1766), Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы (1766), 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат Юлаевтың атаһы.
Ауылдар
Аҙналы (Салауат районы) (Азналино, Азналихово, Адналы, Шайтан-аул) — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Әлкә ауыл советына ҡараған, яндырылған ауыл. Шайтан-көҙәйҙәрҙең төп ауылы булған, элегерәк Шайтан тип аталған.
Аҙналы (Башҡортостан) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
Аҙналы (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҙналы (тау) — Башҡортостандағы тау.
Һарайғыр (ауыл)
Һарайғыр — ауыл, Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы, Һарайғыр ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Һарайғыр ауылы район үҙәге Матвеевканан төньяҡта-төньяҡ-көнбайыштараҡ, яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға 1739 йылда Тамбов губернаһынан килгән крәҫтиәндәр нигеҙ һала. Ауыл тәүҙә беренсе булып күсеп килгән кеше исеме менән Михайловка тип йөрөтөлә. Һуңынан был исем үҙгәреп, Һарайғыр тип атала башлай. Риүәйәткә ярашлы, бер бай кеше ауыл янынан уҙып барғанда һаҙға эләгеп, аты шунда батып үлә. Бай Һарайғыр тигән атын ныҡ яратҡан була һәм ауыл халҡына күп аҡса биреп, атының исемен бирергә күндерә. Был легенда шулай ҙа шик уята. Ихтимал, был хәл иртәрәк булып, күскенселәр инде Һарайғыр тип аталып йөрөгән ауыл еренә урынлашҡан булғандыр.
Атамаһы
Ауылдың Һарайғыр атамаһы сығышы — зооним: башҡорт телендәге һары (төҫ) һәм айғыр тигән һүҙҙәрҙән яһалған ҡушма һүҙҙән килеп сыҡҡан
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен 1839 кеше (урыҫтар 70 %), 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 1471 ..
Кочетков Степан Михайлович
Кочетков Степан Михайлович (14 август 1923 йыл — 24 сентябрь 1984 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры. Гвардия лейтенанты (1947). Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Степан Михайлович Кочетко́в 1923 йылдың 14 авгусында Стәрлетамаҡ кантоны Васильевка ауылында тыуған.
Урыҫ. Белеме башланғыс — мәктәптең 4 синыфы. 1940 йылда тракторсылар курсын тамамлай, механизатор булып эшләй. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Ҡыҙыл Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда тракторсы була.
1942 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ы Мәләүез район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың июленән фронтта.
10-сы гвардия уҡсылар полкы пулемёт расчеты командиры (6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 13-сө армия, Үҙәк фронт), гвардия кесе сержанты С. М. Кочетков 1943 йылдың 29 сентябрендә Парищево ауылы (Киев өлкәһе Чернобыль районы) өсөн барған һуғышта батырлыҡ күрһәтә.
1946 йылда Кочетков Степан Михайлович Могилев пехота училищеһын тамамлай. 1947 йылдың апреленән алып лейтенант С. М. Кочетков — запаста.
Мәләүез районының Васильевка ауылында йәшәй. «Ағиҙел» колхозында эшләй.
1984 йылдың 24 сентябрендә вафат була. Мәләүез районының Васильевка ауылында ерләнгән.
Батырлығы
«10-сы гвардия уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры (6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 13-сө армия, Үҙәк фронт), гвардия кесе сержанты Кочетков Степан Михайлович 1943 йылдың 29 сентябрендә Украинаның Киев өлкәһе Чернобыль районы Парищево ауылы эргәһендәге алыштарҙа яралана, әммә һигеҙ танк һәм бер нисә үҙйөрөшлө орудиелар менән һөжүм итеүсе фашист пехотаһына ҡаршы пулемёт утын алып барыуын дауам итә. Расчет менән бергә ҡыйыу кесе сержант бер нисә тиҫтә гитлерсыны юҡ итә һәм дошмандың өс ут нөктәһен баҫтыра, был полкка дошмандың ҙур көстәренең контратакаһын кире ҡағырға мөмкинлек бирә».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 октябрҙәге указы менән командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия кесе сержанты Кочетков Степан Михайловичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1794) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Хәтер
1990 йылдың 7 майында Геройҙың тыуған ерендә — Васильевка ауылында — бюсы ҡуйылған.
Ғәлиәкбәр
Ғәлиәкбәр (Галиакберово) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. Ғәлиәкбәр ауыл советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 483 кеше була. Почта индексы — 453586, ОКАТО коды — 80219813001.
Географик урыны
Ғәлиәкбәр ауылы Ағиҙел ҡушылдығы Нөгөш йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫке Собханғол ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 37 километр һәм Белорет тимер юлы станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 178 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1866 йылда ауылда 20 йорт булып, уларҙа 162 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
1900 йылда мәсет теркәлгән.
Халыҡ һаны
{{Hider|title = Исемлек|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{ Население | Галиакберово }}
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Әлеге ваҡытта ауылда Иҫке Собханғол урта мәктәбе филиалы — Ғәлиәкбәр төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары
Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл советынан (1941 йылға ҡарата) Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар
Презентация
Ғәлиәкбәр ауылының микротопонимикаһы Презентация, Ғәлиәкбәр ауылының микротопонимикаһы
Риүәйәттәр
Ғәлиәкбәр ауылына ҡараған ер-һыу атамаларының риүәйәттәре вики-дәреслектә
Шершни һыуһаҡлағысы
Шершни һыуһаҡлағысы (Шершнёвское водохрани́лище) — яһалма һыу ятҡылығы, 1963-1969 йылдарҙа Силәбе ҡалаһы һәм Силәбе өлкәһенең Сосновка районы биләмәһендә Полетаево һәм Шершни ҡасабалары араһында Мейәс йылғаһын быуып төҙөлгән.
Шершни һыуһаҡлағысы Силәбе ҡалаһының, шулай уҡ уның юлдаштары: Копейск, Коркин, Яманйылға ҡалаларының төп һыу менән тәьмин итеү сығанағы булараҡ файҙаланыла. Шершни һыуһаҡлағысы ағым буйынса өҫтәрәк урынлашҡан Арғужа һыуһаҡлағысы менән каскад режимында ҡулланыла.
Тарихы
Һыуһаҡлағыс 1960-сы йылдар башында төҙөлә башлаған. 1965—1969 йылдарҙа быуаға һыу тултырыла. Һыу тултырғанда уның аҫтында Митрофановка совхозы (Митрофановка ҡасабаһы), Кисели, Черняки, Михайловка ҡасабалары, өлөшләтә Сосновка, Смолин, Бутаки ҡасабалары ерҙәре тороп ҡала. Дөйөм алғанда 2959 гектар ауыл хужалығы ерҙәрен (уларҙан 959 гектар — һөрөнтө, 2000 гектар сабынлыҡтар), 300 гектар урманды һыу баҫа.
2012 йылға ҡарата Силәбе ҡалаһы янында Шершни һыуһаҡлағысының һыу сифаты торошо 3 кластың «б» разрядына(«бик бысраҡ») ҡарай тип баһалана, ә 2017 йылға 3 «а» («бысраҡ») тип билдәләнә.
Фураж
Фура́ж ( fourrage «аҙыҡ») — малсылыҡта: үҫемлек мал аҙығы, ул мал-тыуар өсөн әҙерләнә: кәзә,һарыҡ, сусҡа, өйрәк, ҡаҙ һәм ҡуян һ.б.). Ғәҙәттә,фураж үҫемлектәрҙең орлоҡ һәм емештәренән башҡа эшкәртелгән вегетатив өлөштәренән тора (япраҡ, һабаҡ, ҡайһы саҡта тамырҙары ). Фураж йә яңы килеш, йә  һаҡлап тотолғанынан ҡулланыла. Фураж  һаҡлау өсөн эшкәртәләр, күпселек осраҡта — киптереү ҡулланыла
Фуражлыҡ иген культуралары
Фуражлыҡ иген культуралары:
Мал аҙығын һаҡлау ысулдары
Йылдың теләһә ҡайһы миҙгелендә малдың аҙыҡҡа ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү өсөн мал аҙығы әҙерләү һәм һаҡлау кәрәк. Башлыса түбәндәге ысулдар ҡулланыла:
Иген культураларын өҫтәмә продукты булараҡ, мал аҙығына башҡа фураж булмауы сәбәпле, Һаламды ла эре  мал өсөн аҙыҡ булараҡ ҡулланырға мөмкин. Уны малдың аппетитын яҡшыртыу өсөн башҡа төр мал аҙығы менән ҡушып бирәләр.
Хәрби эштә
Атлы ғәскәрҙәрҙең, шулай уҡ бүтән хайуандар ҡулланған башҡа төр ғәскәрҙең хәрби операциялары уңышын тәьмин итер өсөн  фураж  мөһим ресурс булып тора. Ҙур хәрби подразделениеларҙа фураж менән тәьмин итеүсе вазифаһы — фуражи́р булған.
Көньяҡ Урал дәүләт гуманитар-педагогия университеты
Тарихы
1934 йылда Силәбе педагогия институты булараҡ нигеҙ һалына. 1995 йылда Силәбе дәүләт педагогия университеты итеп үҙгәртелә, ә 2016 йылда Көньяҡ-Урал дәүләт гуманитар-педагогик университеты исемен ала.
1995 йылда институт университет статусына эйә була һәм Силәбе дәүләт педагогия университеты итеп үҙгәртелә. Университеттың барлыҡ хеҙмәте Дәүләт стандарты һөнәри белем биреүҙе ғәмәлгә ашырыуға, педагогик кадрҙарҙы һөнәри әҙерләүҙең сифатын күтәреүгә, уҡыу-уҡытыу процессын интенсификациялауға, уҡытыуҙың яңы формаларын эҙләүгә, буласаҡ уҡытыусыларҙың ижади шәхесен үҫтереүгә йүнәлдерелгән. 2009 йылда СПУ Менеджмент Сифаты Системаһы BS EN ISO 9001:2000 стандартына тура килеүе NQA тулы хоҡуҡлы халыҡ-ара ойошманың әһәмиәтен билдәләү һәм теркәүҙе уҙа, шулай уҡ СПУ «Ышаныслы репутация» реестрына индрелә. 2013 йылда университетта урта һөнәри белемле кадрҙар әҙерләй башлаусы колледж асыла. Бөгөнгө көндә университет 4 һөнәри белем дәрәжәһен ғәмәлгә ашыра: урта һөнәри белем, юғары һөнәри белем — бакалавриат, юғары һөнәри белем — магистратура һәм юғары һөнәри белем — юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләү (аспирантура). 85 йылдан артыҡ тарихында университет педагогика өлкәһендә 85 000 белгес сығара.
2015 йылдың көҙөндә Силәбе дәүләт педагогия университетын һәм Силәбе дәүләт университетын берләштереп, Евразия дәүләт гуманитар-педагогия университетын ойоштороу мәсьәләһе күтәрелә.
Факультеттары, институттары һәм юғары мәктәптәре
Университеттың 10 факультеты бар:
Мәктәпкәсә белем биреү факультеты; Тәбиғи-технологик факультет; Инклюзив һәм төҙөкләндереү мәғариф факультеты; Сит телдәр факультеты; Тарих факультеты; Халыҡ сәнғәте факультеты; Башланғыс синыф уҡытыусыларын әҙерләү факультеты; Һөнәри-педагогия институты; Психология факультеты; Физика-математика факультеты.
Өҙлөкһөҙ һәм өҫтәмә белем биреү институты ; Юғары физик культура һәм спорт мәктәбе Өҫтәмә ижади педагогия институты (ӨИПИ)
''Көньяҡ-Урал дәүләт гуманитар-педагогик университеттың колледжы. Адресы: Силәбе ҡалаһы, Соня Кривая урамы, 34.''
Институттың әҙерлек бүлеге бар
Оло Тайдон
Оло Тайдон — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Летопола
Оло Летопола — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кулунка
Кулунка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайма йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикбай (исем)
Бикбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Бикбай төрки сығанаҡлы башҡорт исеме. Бәк һәм бай һүҙҙәре ҡушылып яһалған. Ныҡ көслө, бай түрә, изге бей мәғәнәләрен аңлата. Бикбай исеменең боронғо формаһы — Бикбау.
Фамилия
Бикбаев Рауил Төхфәт улы (12 декабрь 1938 йыл — 23 апрель 2019 йыл) — шағир, әҙәбиәт белгесе, йәмәғәт эшмәкәре. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1995—2011 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, 2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитет рәйесе. Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2008), филология фәндәре докторы (1996), профессор. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1989) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1970), шулай уҡ Рәми Ғарипов (1992) һәм З. Биишева (2003) исемендәге премиялар лауреаты. Почёт (2009), Дуҫлыҡ (2000), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008) һәм Салауат Юлаев (2003) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1999).
Бикбаев Азамат Иҙебай улы (9 июнь 1986 йыл) — спортсы, классик (грек-рим) стилдәге көрәшсе. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012).
Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы (23 ноябрь 1926 йыл, Малмыж — 10 ноябрь 2004 йыл, Өфө) — отоларинголог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), профессор (1970), республика оториноларингология ғилми йәмғиәте рәйесе (1966—1991), медицина фәндәре докторы (1970), РСФСР-ҙың (1986) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре. СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967).
Бикбаев Илдар Зиннур улы (15 февраль 1959 йыл) — «Берҙәм Рәсәй» партияһынан VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһы йәмәғәт палатаһы аппараты етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы эҙәрмәндәр отрядтарының республика йәмәғәт фонды советы рәйесе, Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты төбәк штабы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы (7 октябрь 1897 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Баязит Бикбай (9 ғинуар 1909 йыл — 2 сентябрь 1968 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик, драматург. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1970). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1939) ордендары кавалеры.
Бикбаев Рәмил Фәрит улы (1961—1995) — физика-математика фәндәре докторы.
Ауылдар
Бикбай — Пермь крайының Октябрьский районындағы ауыл.
Хәсәнова Тожихон
Тожихон Хәсәнова (Тожихон Хасанова) (1916-2003)- Бобур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк музыкаль-драма театры артисы, Ҡырғыҙстандың халыҡ артисы (1940), Ҡырғыҙстандың мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. 2-4 саҡырылыш Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Биографияһы
Тожихон Хәсәнова 1916 йылдың 14 июнендә Ош ҡалаһында тыуған, милләте буйынса үзбәк. Йәш, талантлы йырсыны 14 йәшендә Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театрының музыкаль драма артисы итеп алалар. Тиҙҙән Тожихон Хәсәнова К. Яшиндың «Ике коммунист», «Дуҫтар», Гүләм Зафарҙың «Хәлимә», У. Гаджибековтың «Аршин малалан», Ж. Турсбековтың «Ажал ордуна» һәм башҡа спектаклдәрҙә ролдәр башҡара башлай.
Үҙенең матур һәм юғары тонлы тауышы менән ул тамашасылар араһында ҙур абруй һәм хөрмәт яулай. Йыр репертуарын үзбәк, ҡырғыҙ һәм тажик классиктары әҫәрҙәре менән байыта.
Төп геройы Тожихон Хәсәнова башҡарыуында «Адолат» музыкаль драмаһы Ош үзбәк театры сәхнәһендә меңдән ашыу тапҡыр уйнала. «Фәрхәд һәм Ширин», «Ҡорманбәк», «Таһир һәм Зөһрә», «Ләйлә һәм Мәжнүн», «Алпамыша», «Нурхон» ҙур масштаблы спектаклдәрендә Хәсәнова төп ролдәрҙе башҡара, уның башҡарыуында был спектаклдәр Ҡырғыҙстан театр сәнғәтенең алтын фондына ингән.
1934 йылда Ленинград ҡалаһында театр гастролдәрендә ҡатнаша. Тожихон Хәсәнова 1939 һәм 1959 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында Ҡырғыҙстан әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша. Театр фестивалдәрендә һәм классик йырҙар йырсыларының смотр-конкурстарында «Ҡырғыҙстан һандуғасы» тигән юғары исем ала.
1940 йылда ул Ҡырғыҙстандың халыҡ артисы маҡтаулы исеменә лайыҡ була, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1942), «Почет Билдәһе» ордендары, Үзбәкстандың «Шөһрәт» миҙалы (1994 й.) менән бүләкләнә. Өс саҡырылыш Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
2003 йылдың 12 авгусында Андижан ҡалаһында вафат була.
Ҡарасәй (күл)
Ҡарасәй — Силәбе өлкәһендәге күл. 1951 йылдың октябренән «Маяк» производство берләшмәһенең радиоактив ҡалдыҡтарын һаҡлау өсөн ҡулланыла. 1986 йылдан һыу ятҡылығын күмеү буйынса эш алып барыла. 2015 йылдың 26 ноябренән күлде консервациялау буйынса эштәр тамамланған тип иғлан ителә.
Өҫкө майҙаны — 0,13 км².
Тарихы
Ҡарасәй күле Маяк (производство берекмәһе) «Маяк» производство берләшмәһенең химия комбинаты сәнәғәт майҙаны территорияһындағы Улағас, Тәтеш, Кесе Нанога, Ҡыҙылташ күлдәре һәм Мешәлек йылғаһының һыу айырғыс арауығының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
Б. В. Брохович хәтирәләре буйынса Ҡарасәйҙе һаҡлағыс сифатында ҡулланыу идеяһы Е. П. Славскийға ҡарай. Һуңғыһы Ҡарасәйҙе ойошторғанын һөйләй. 500-әр куб менән ике «банка» тултырыла, әммәплутоний етерлек кимәлдә эшкәртелмәй. Һәм ул А. И. Бурназян (СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы янындағы 3-сө Төп идаралыҡ начальнигы, 1956—1981 йылдарҙа СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары) менән килешеп, ҡалдыҡтарҙы һаҙлыҡҡа түгергә тәҡдим итә.
Тинес йылғаһы проблемаһын хәл итеү өсөн 1951 йылдың 7 авгусында А. П. Александров рәйеслегендәге комиссия «С» комплексының дебаланс ҡалдыҡтарын ташлау өсөн Ҡарасәйҙең һаҙлыҡты файҙаланыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1951 йылдың октябренән башлап Ҡарасәй күле (махсус һыу ятҡылығы-9, «В-9») шыйыҡ радиоактив ҡалдыҡтарҙы ташлау өсөн ҡулланыла.
Күл проблемаһы
Эксплуатация ваҡыты эсендә күлдә 150 млн яҡын кюри (6 Чернобылгә торошло) оҙаҡ йәшәүсе радионуклидтар (башлыса, цезий-137 һәм стронций-90), ә күлдең майҙаны 26 гектар тәшкил итә. Һыу ятҡылығы ҡурҡынысы радиоактив аэрозолдәрҙең аномаль һауа шарттарында (ҡойондар) атмосфераға сығыуы һәм ер аҫты һыуҙарының бысраныуында тора. РФА Атом энергетикаһының хәүефһеҙ үҫеше проблемалары институтының иҫәп-хисабы буйынса радионуклидлы туҙан таралған осрағта, зарарланыу зонаһында Силәбе, Томск, Свердловск өлкәләре һәм Красноярск крайы территорияләры булыр ине, радиация һәләкәтенән 20 000 кеше үлер ине.
1962—-1966 йылдар әҙ һыулы осоро була. Ҡарасәй күлендә һыу кимәле ныҡ кәмей, шул уҡ ваҡытта күлдең бер нисә гектар төбө асыла. Һыу ятҡылығындағы асыҡ ҡалған участкаларҙан ел күтәрелеү һөҙөмтәһендә күл төбөндәге ҡатламдарҙан 1967 йылдың яҙында тирә-яҡ территорияларға, шул иҫәптән химкомбинат сиктәренә лә радиоактив материалдар сығарыла. Был инциденттан һуң ошондай осраҡтарҙы булдырмау буйынса саралар ҡабул ителә. 1967—1971 йылдар дауамында һай урындарҙы күмеү, күл тирәләй ерҙе рекультивациялау эштәре башҡарыла. Үткәрелгән эштәр һөҙөмтәһендә ярҙар һыу ятҡылығының бөтә периметры буйынса күтәрелә, өҫкө майҙаны 36 гектарға тиклем кәметелә. Ҡарасәй күлен эксплуатациялау буйынса сик ҡуйыла, һыу кимәле буйынса ҡаты контроль индерелә. Артабан күлде тулыһынса күмеү тураһында ҡарар ҡабул ителә, уға тик 1986 йылда ғына тотоналар. 1996 йылда күлдең асыҡ майҙаны 13 гектар тәшкил итә
2015 йылдың 26 ноябренә һуңғы квадрат метр күмелә. Быға 17 миллиард һум самаһы аҡса бүленә. Һыу ятҡылығы тулыһынса грунт һәм бетон блоктары менән ябыла. Һуңыраҡ бер нисә өҫтәмә гидроизоляция ҡатламы төҙөләсәк. Был объект тирәләй тирә-яҡ мөхиттең торошон даими мониторинглау башҡарыласаҡ.
Шулай уҡ «2008 йылға һәм 2015 йылға тиклемге осорға атом һәм радиация ҡурҡынысһыҙлығын тәьмин итеү» маҡсатлы федераль программа сиктәрендә һыу ятҡылыҡтарының Тинес каскадында эштәр башҡарыла.
Маҡулов Айрат Һәүбән улы
Маҡулов Айрат Һәүбән улы (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992).
Биографияһы
Айрат Һәүбән улы 1934 йылдың 27 октябрендә БАССР‑ҙың Баҡалы районы Баҡалы ауылында тыуған.
Урта белем алғандан һуң, 1957 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлы
1957-1967 йылдарҙа Өфө мотоҙар эшләү һәм Өфө приборҙар төҙөлөшө производство берекмәләрендә эшләй. 1960 йылдан Өфө приборҙар эшләү предприятиеһында цех начальнигы урынбаҫары. 1967—1973 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү предприятиеһы эргәһендәге авиация технологияһы ғилми-тикшеренеү институтының Урал филиалында төп инженер, 1972 йылдан — лаборатория начальнигы урынбаҫары.
1973—1974 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетының прикладной математика, 1974—1791 йылдарҙа иҡтисад һәм производствоны ойоштороу кафедраларында уҡыта.
1958 йылда двигателдең узелдарын тиҙләтелгән һынау ысулын индерә, 1961 йылда — автопилоттың сифатын технологик тәьмин итеү, статистик идара итеү сифаты — БР һәм РФ Госстандарт. — яңы йүнәлешкә нигеҙ һалды иссл. — технолог. известных идара итеүҙең адаптив һәм т.
2017 йылдың 28 июлендә Өфө ҡалаһында вафат булған.
Вятчиха
Вятчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шмеэим
Шмеэим (Schmeheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 326 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98530 һәм автомобиль коды — HBN.
Толкишка
Толкишка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының һул ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фартуков Иван Иванович
Фартуков Иван Иванович (28 июль 1948 йыл) — рәссам, йәмәғәтсе. 1987—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. 1983 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2017) һәм атҡаҙанған рәссамы (2002).
Биографияһы
Иван Иванович Фартуков 1948 йылдың 28 июлендә Белорус ССР-ының Скориничи ауылында тыуған.
1969 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1977 йылда Тагил педагогия институтын (хәҙерге Түбәнге Тагил дәүләт социаль-педагогия академияһы) тамамлай.
Фартуков Иван Иванович акварель техникаһында рәссам булып, скульптура, монументаль сәнғәт, графика өлкәһендә, пейзаж, портрет, натюрморт жанрында эшләй; күп фигуралы тормошҡа бәйле һынлы сәнғәт композицияларына һәм Инжил темаһына картиналарға өҫтөнлөк бирә («Владыко Андрей», «В светлый день Воскресения», «Крестный ход на Урале»).
Фартуков Иван Иванович 2004 йылдан алып Халыҡ-ара графика Академияһы ағзаһы (Санкт-Петербург ҡалаһы).
Рәссамдың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Татарстан Республикаһы һынлы сәнғәт музейында (Ҡаҙан), Красноярск, Сыуаш художество музейҙарында, «Урал» галереяһында (Өфө), Новосибирск, Магнитогорск художество галереялары коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Күргәҙмәләре
Иван Иванович Фартуков — 1972 йылдан республика сәнғәт күргәҙмәләрендә, 1994 йылдан алып халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1984, 1996, 1998, 2008), Гамбургта (1995, 1997; Германия), Күмертауҙа, Салауатта (1996), Нефтекамала (1997) үтә.
Төп эштәре
«Карский диңгеҙенә табан», 1984; «Век уходящий», 1998; «Тәүбә итеү», 1992—1996; «Фатиха алыу», 1993; «Баҫҡынсылыҡ», 2008; «Рамаҙан айында изге эштәр», диптих, 1997; «Йома. Пятница», 1998; архиепископ Софроний портреты (1999), рәссам С. А. Лебедев портреты (2006), «Флорида» портреты, 2002.
Кәлтән (Туҡ ҡушылдығы)
Кәлтән (Калтан) — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Туҡ йылғаһына һул яҡтан барып ҡушыла ( Туҡ тамағынан 145 км алыҫлыҡта). Оҙонлоғо 12 км. Ырымбур өлкәһе Калтан һәм Луговск ауылдары аша үтә.
Башҡорт телендә «кәлтә»- «кеҫәртке», «ҡыҫҡа». Йылға атамаһы бәлки «ҡыҫҡа йылға» тигәнде аңлаталыр. Хакас телендә «калтан»- йәш һуҫар, тик һуҫар- урман кейеге.
Һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы —  Сорочинск гидроузелынан алып Елшанка (Быҙаулыҡ районы) һыу үлсәгес посына тиклем Һамар йылғаһына ҡарай. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ, йылға бассейны — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып, Каспий диңгеҙенә ҡойғансы  Волга.
Һыу ресурстарының федераль агентлығының РФ биләмәһен  һыу хужалығы буйынса райондарға бүлеү мәғлүмәте буйынса :
Сулпан (Ырымбур өлкәһе)
Сулпан — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
Силәбе өлкәһендә 3748-ҙән ашыу күл иҫәпләнә. Уларҙың иң ҙурҙары — майҙандары 10 км²-ҙан ашыу булғаны — 53.
Силәбе өлкәһенең күпселек гидронимдары, шулай уҡ топонимдары, Көньяҡ Уралдың автохтон башҡорт теле һәм башҡа төрки (татар, ҡаҙаҡ) телдәрҙән ингән Типик форманттар: «күл» (куль), «йылға» (елга), «үҙән» (узян) .. Айырым гидронимдар урыҫ теленә башҡорт теле аша ингән иртә фин-уғыр сығышлы тип таныла
Сулпан (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Һаҡмар йылғаһының һул яҡ ярында, Ҡыуандыҡ ҡала округының үҙәгенән яҡынса 32 километр көнбайышта урынлашҡан.
Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ билдәләнгән. Район буйынса уртаса йыллыҡ температура +4,0оС-тан +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Яуым-төшөм йыл эсендә 300 мм-ҙан 450—550 мм-ға тиклем, шуларҙың күп өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә (яҡынса 70%-ы). Ҡар ҡатламы ярайһы уҡ тотороҡло, уның дауамлығы, уртаса алғанда, 150 көн.
Тарихы
1920-се йәки 1930-сы йылдарҙа Һарыҡташ районының Кондуровка ауылынан бында күсеп килгән нуғайҙар нигеҙ һала. Башҡорттар ауылды Сулпан— «иртәнге йондоҙ, Венера планетаһы» тип атайҙар. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ейәнсура ауыл Советына инә, был муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң, Ҡыуандыҡ ҡала округы составында.
Урамдары
- Заводская 2-се урамы
- Заводская урамы
- Колхоз урамы
- Лесозащитный урамы
- Яңы урам
- Подгорный урамы
- Придорожный тыҡрығы
- Родниковый тыҡрығы
- Мәктәп урамы
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ һанынын алыу мәғлүмәттәре буйынса даими йәшәүсе халҡы 476 кеше (урыҫтар 56 %, татарҙар-31 %), 2010 йылда 401 кеше тәшкил итә.
Ҡарҡиғән
Ҡарҡиғән (قرقيعان; Каркиан) — башлыса Фарсы ҡултығындағы ғәрәп дәүләттәрендә йылына ике тапҡыр үткәрелгән саралар.
Тарихы
Йыл һайын Мосолман календары буйынса шәғбан һәм рамаҙан айҙарының 15-се төнөндә, балалар йоласа кейемдәрен кейеп, традицион ғәрәп йырҙарын йырлай-йырлай, сәтләүек, кәнфит, тәм-том алыу өсөн күршенән-күршегә байрамсылап йөрөйҙәр. Ҡарҡиғән йолаһы Фарсы ҡултығы халыҡтары мәҙәниәтендә тәрән тамырланған һәм инде йөҙҙәрсә йыл йәшәй.
Был йоланың килеп сығышы Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ейәне Хәсән ибн Алиҙың тыуыуына барып тоташа, ул рамаҙан айының 15-се көнөндә донъяға килгән. Хәсән тыуғандан һуң, уның әсәһе Фатима Зәһрә төҫлө шәкәр шаҡмаҡтары таратҡан. Мәҙинә балалары Хәсәндең тыуыуы тураһында ишеткәс, Пәйғәмбәрҙең йорто тирәләй йыйылып, ейәненең тыуыуы менән ҡотлай башлаған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр уларҙы тәмлекәстәр, финик һәм йөҙөм емештәре менән һыйлаған.
Дымов Олег Григорьевич
Биографияһы
Олег Григорьевич Дымов 1946 йылдың 4 декабрендә Павлодар өлкәһенең Краснокут районы Краснокут ауылында тыуған.
Милләте — болгар.
Белеме
1967 йылда Мәскәү юғары сик буйы училищеһын «Политология» һөнәре буйынса тамамлай.
1976 йылда КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен «политолог» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай.
1988 йылда Аль-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетын «Юриспруденция» һөнәре буйынса тамамлай.
Олег Григорьевич Дымов 2016 йылдың 3 апрелендә оҙайлы ауырыуҙан һуң Астанала вафат була.
Хеҙмәт юлы
1968—1970 йылдарҙа — совхоз комсомол ойошмаһы секретары, Иртыш партия райкомы инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары, бүлек мөдире.
1970—1990 йылдарҙа — Ҡаҙағстандың Иртыш партия райкомы инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире.
1990—1991 йылдарҙа — СССР депутаты ярҙамсыһы.
1991—1994 йылдарҙа — Павлодар өлкәһенең Иртыш район советы бүлеге мөдире.
1995 йылдан алып 2015 йылдың 23 апреленә тиклем — Ҡаҙағстан халыҡтары ассамблеяһының бүлек мөдире урынбаҫары, бүлек мөдире, консультанты, секретариаттың баш инспекторы.
2015 йылдың 23 апреленән алып 2016 йылдың апреленә тиклем — Ҡаҙағстан халыҡтары ассамблеяһы Рәйесе урынбаҫары.
Һайлап ҡуйылған вазифалары, депутатлығы
1995—1999 йылдарҙа — I саҡырылыш Ҡаҙағстан парламенты Мәжлесе депутаты
2008—2011 йылдарҙа — ІV саҡырылыш Ҡаҙағстан парламенты Мәжлесе депутаты.
Ғаиләһе
Әсәһе — Дымова Дарья Григорьевна.
Ҡатыны — Дымова Валентина Гавриловна, пенсионер.
Балалары: ҡыҙы Ольга (1969 йылғы), улдары Константин (1975 йылғы), ейәне Станислав (1989 йылғы)
Ача-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡ май
Аҡ май (Һыйыр майы) — һыйыр һөтөнән, һирәгерәк, башҡа төр эре һәм ваҡ малдың һөтөн сепаратта айырыу юлы менән йәки ҡаймаҡты (һөт өҫтөн) яҙып әҙерләнгән ашамлыҡ. Аҡ май составында һөт майы юғары дәрәжәлә — 50-82,5 % (йышыраҡ — 78-82,5 %; һары майҙа — 99 % яҡын).
Ҡаймаҡ (һөт өҫтө) менән аҡ майҙың принципиаль айырмаһы май менән һыу нисбәтендә. Аҡ май — ул шундай эмульсия, унда һыу дисперс фаза, май дисперс мөхит булып тора. Ҡаймаҡта, киреһенсә, май дисперс фаза, ә һыу — дисперс мөхит булып тора.
Ҡулланыу
Аҡ май айырым ашамлыҡ булып бик ҡулланылмай тиһәк тә дөрөҫтөр. Ғәҙәттә ул башҡа ашамлыҡ менән комбинацияла ҡулланыла (бутербродтар, бутҡа майлау) йәки ҡатмарлыраҡ ашамлыҡтар составына ҡушма өлөш булараҡ ҡулланыла (ҡамыр, кремдар, аштар). Аҡ майҙа башҡа аҙыҡты ҡурып әҙерләргә була.
Үҙенсәлеге
Ашамлыҡ булараҡ, аҡ май юғары энергетик ҡиммәткә эйә, калориялы (традицион май — 748 ккал/100 г), организм тарафынан еңел үҙләштерелә (91 %). Төп физик параметрҙар: иретеү температураһы 32-35 °C, ҡатыу температураһы 15-24 °C, сағыштырма яныу йылылығыудельная 32,7 МДж/кг.
Аҡ май составына һөттә булған аҡһым, углеводтар (кислород һәм водородтан торған тереклек өсөн кәрәкле органик берләшмәләр), ҡайһы бер һыуҙа ирей торған витаминдар, минераль матдәләр һәм һыу (был майһыҙ өлөшө плазма тип атала) бар. Аҡ май составында A витамины (уртаса 0,6 мг%) һәм D витамины (йәйгеһендә 0,002-0,008 мг%, ҡышҡыһында 0,001-0,002 мг%). Йәйге майҙа шулай уҡ каротин (0,17-0,56 мг%) бар. Аҡ майҙа токоферолдар (2-5 мг%), шулай уҡ транс-май (до 8 мг%) һәм холестерин бар.
Төрҙәре
Ҡулланылған ҡаймаҡ тибына бәйле май түбәндәге төрҙәргә бүленә: Шундай ике тип ҡаймаҡ килтереп сығарыр өсөн уларҙы 85-90 °C температурала пастерирлайҙар. Вологда майын ныҡ юғары температурала пастерирланған (97-98 °C) яңы ҡаймаҡтан эшләйҙәр.
Аш тоҙо булыуы йә булмауына ҡарап, май тоҙло йә тоҙһоҙ майға бүленә.
Майҙың массовый өлөшөнә бәйләп, Рәсәйҙә майҙы түбәндәгесә классификациялау ҡабул ителгән : Майҙың массовый өлөшө менән бәйле, майҙа файҙаланыу мөмкин тип иҫәпләнә: Тултырылған майҙы, тәм һәм аромат бирә торған сифатта какао, бал, ванилин һәм шәкәр, натураль емеш-еләк һуттары өҫтәлгән, яңы ҡаймаҡтан яһайҙар.
Аҡ майҙы ике метод менән етештерәләр: май эшләгестәрҙә алдан әҙерләнгән 30-45%-лы ҡаймаҡты периодик һәм өҙлөкһөҙ хәрәкәт менән яҙалар һәм юғары дәрәжәлә майлы ҡаймаҡты махсус май эшләгес аппараттарҙа үҙгәртәләр.
Май тик һыйыр һөтөнән генә эшләнмәй, ҡайһы бер илдәрҙә уны һарыҡ, кәзә, инә буйвол, инә яҡтар (Монголия) һөтөнән һәм зебу һөтөнән дә (Һиндостан, Африка дәүләттәре) май алына.
Аҡ майҙың сифатын баһалау
ГОСТ-ҡа ярашлы, майҙың сифаты 20-баллы шкала буйынса баһалана. Баһа майҙың тәме һәм еҫе баһаһы (максимум 10 балл), консистенцияһы һәм төрө (5 балл), төҫө (2 балл), төргәкләү (упаковка) һәм маркировка баһаһы (3 балл) суммаһына ҡарап бирелә.
Органолептик күрһәткестәре буйынса майҙы беренсе һәм юғары сортҡа айыралар. Юғары сортҡа дөйөм баһа 17-20 балл (тәме һәм еҫе 8 баллдан кәм булмаҫҡа тейеш). Беренсе сортҡа дөйөм баһа 11-16 балл (тәме һәм еҫе 5 баллдан кәм булмаҫҡа тейеш).
Дөйөм баһаһы 11 баллдан кәм булған май сауҙаға сығарылырға тейеш түгел.
Бөтөн донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) 2005 йылда, йөрәк ауырыуҙары ҡурҡынысын кәметеү маҡсатында составында май миҡдары юғары булған аҡ май һәм һөт аҙыҡтарын ҡулланыуҙы кәметергә тигән тәҡдим индергән. Сәләмәт кешегә аҡ майҙың тәүлек нормаһы 10 грамм тәшкил итә. Врачтарҙың көндәлек рационда аҡ майҙы аҙ күләмдә ҡулланыу тәҡдиме аҡ май составында булған һөт майын саманан тыш артыҡ ҡулланыуҙан холестерин кимәле һәм йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙары ҡурҡынысы күтәрелә. Аҡ майҙа холестерин миҡдары — 200 мг/100 г тирәһе (мөмкин булған тәүлек нормаһы 300 мг).
Аҡназар (исем)
Аҡназар — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Аҡназар (Аҡнаҙар) башҡорт һәм ғәрәп телдәрендәге аҡ һәм назар һүҙҙәренең ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән төрки сығанаҡлы исем. Балаға изге ҡарашлы, иғтибарлы, ярҙамсыл булһын тигән теләктә ҡушылған. .
Билдәле кешеләр
Аҡнаҙар хан — Ҡаҙаҡ ханлығы ханы, 1538−1580 йылдарҙа, Ҡасим хан улы. Үҙ-ара талаш-тартыштан һуң ханлыҡты тергеҙеү осорон Аҡнаҙар исеме менән бәйләйҙәр, ул хакимлыҡ иткән осорҙа дәүләттең эске һәм тышҡы сәйәсәтендә үҫеш күҙәтелә.
Фамилия
Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы (22 август 1924 йыл — 2 апрель 2000 йыл) — совет комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 6—9‑сы, РСФСР-ҙың 10-сы һәм 11‑се, Башҡорт АССР-ының 4—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
Ауылдар
Аҡназар (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. Аҡназар (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
Оло Рубиха
Оло Рубиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Бугровка
Бугровка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черновой Нарык йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Оло Рубиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Бугровка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Рубиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарайғыр ауыл биләмәһе
Биләмә тарихы
Ауыл Һарайғыр йылғаһы буйында урынлашҡан. Уға 1739 йылда Тамбов губернаһынан килгән крәҫтиәндәр нигеҙ һалған. Башта тәүге күсенеп килеүсе исеме менән Михайловка ауылы тип аталған. Һуңынан был исем Һарайғыр тип үҙгәртелгән: риүәйәткә ярашлы, айғыр исеменән алынған. Мәгәр, ауылдың Һарайғыр йылғаһы буйында ултырғанын иҫәпкә алғанда, исем гидронимдан алынғанға оҡшай.
Ауыл ҙурая һәм унда 1803 йылда 2000-гә яҡын кеше йәшәй.
1892 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы һалыныу менән 3 саҡрым алыҫлыҡта тимер юл вокзалы һәм тимер юл эшселәре өсөн бер нисә торлаҡ йорт төҙөлә. Һуңыраҡ вокзалдан алыҫ түгел ағайлы-энеле Яковлевтар 3-6 сорт он етештергән эре өс ҡатлы тирмән төҙөгәндәр.
1918—1920 йылдарҙа граждандар һуғышы ваҡытында Һарайғыр бик мөһим хәрби объект була, сөнки бында көнсығыш фронтына оҙатыр өсөн ғәскәр тупланған.
1962—1964 йылдарҙа урта мәктәп һәм үҙәк усадьбала интернат бинаһы төҙөлгән.
2005 йылдың 9 мартында Ырымбурҙың 1904/312-III номерлы законы нигеҙендә Һарайғыр ауыл Советы ауыл биләмәһе төҙөлә, муниципаль берәмек сиктәре билдәләнә.
Иосиф Кобзон һәйкәле
Иосиф Кобзон һәйкәле — 2003 йылдың 30 авгусында Донецкта «Юность» йәштәр һарайы янындағы майҙанда ҡуйылған. Һәйкәлде асыу ҡала көнөнә һәм Донецк өлкәһендә тыуған СССР-ҙың халыҡ артисы Иосиф Кобзондың 66 йәшенә тап килтерелә, Иосиф Кобзон үҙе һәйкәлде асыу тантанаһында ҡатнаша.
Һәйкәлде булдырыу Мәскәүҙәге Донбасс яҡташтар берекмәһе идеяһы. Һәйкәлдең авторы — Мәскәү скульпторы Александр Рукавишников.
Кобзон тәүҙә үҙенә һәйкәл ҡуйыуға ҡаршы була, әммә Мәскәү яҡташтар берекмәһе, Донбасс халҡы һәм Донецк өлкәһе губернаторы Виктор Янукович йыл ярым өгөтләгәндән һуң ризалаша.
Бронзанан ҡойолған ике метрлыҡ һәйкәл цемент нигеҙҙә тора, Смоленскта ҡойоп яһалған. Пальтоһын яурынына һалған йырсы хәрәкәттә һүрәтләнгән.
2014 йылдың 24 мартында һәйкәл вандализм актына дусар була: өҫтөнә ҡыҙғылт буяу һибелә.
Кызым
Кызым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кызым йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бүреле
Бүреле — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһының уң ярына тамағынан 774 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Удалинка
Удалинка (Назаровка) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының уң ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :