cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Насибуллина Минзиә Биктимир ҡыҙы
Биографияһы
1971 йылдың 20 мартында ВЛКСМ-дың 40-йыллығы исемендәге Мәҙәниәт йортонда ул тәү тапҡыр самауыр менән «Шаян ҡыҙҙар» бейеүен башҡара. 18 йылдан ашыу сәхнәлә бейеүсе Минзиә Биктимер ҡыҙының репертуарында «Килен», «Димсе», «Кисен ҡапҡа янында», «Әсә образы» һәм башҡа бейеүҙәр бар.
Ф. Ғәскәров исемендәге бейеү ансамбленең Советтар Союзында да, сит илдәрҙә лә уңыш һәм дан ҡаҙаныуына Минзиә Биктимер ҡыҙы ла ҙур өлөш индерә. «Килен», «Яусы», «Бөрйән ҡыҙҙары», «Шаян ҡыҙҙар», «Ҡурай моңо саҡыра» кеүек бейеүҙәрен Франция һәм Италияла, Финляндия һәм Швейцарияла, Индия һәм Венгрияла һәм башҡа илдәрҙә көслө алҡыштарға күмәләр.
Минзиә Нәсибуллина-Ханнанова 51 йәшендә ансамблдә бейеүҙән туҡтай, әммә мәҙәниәт өлкәһенән ситләшмәй. 1989—2002 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт филармонияһында, 2002—2008 йылдарҙа М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында, ә 2008 йылдан Ф.Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамблендә баш администратор булып эшләй.
Минзиә Насибуллина-Ханнанова 2021 йылдың 5 апрелендә вафат булды. Өфөлә Мосолмандар зыяратында ерләнде.
Ғаиләһе
Балалары — ҡыҙы Сулпан Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған, дизайнер. Улы Руслан да юғары белемле — Өфө техник нефть университетын тамамлаған, бокс буйынса тренер.
Плутон (мифология)
Плуто́н (бор. грек Πλούτων, лат.  Pluto) боронғо грек һәм рим мифологияһында ер аҫты батшалығы һәм үлем аллаһының исемдәренең береһе. Б. э. т. V быуаттан башлап был боронғораҡ Гадес исеменә (Айд, ᾍδης Hā́idēs) исеменә өҫтәлгән һәм уны тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарған.
Плутон — Сатурн һәм Опаның өлкән улы. Ағаһы Юпитер, Нептун, Церераның, Вестаның һәм Юнонаның ағаһы һәм алиһә Прозерпинаның ире. Титандар һәм гиганттарҙы еңгәндән һуң, ағалы-энеле йыһанды бүлешә, Һәм Плутонға ер аҫты батшалығы һәм үлгәндәрҙең күләгәләре өҫтөнән хакимлыҡ бирелә. Плутон «ҡунаҡсыл» тип һаналған, әммә бөтәһен дә үҙ йортона теләп ҡабул иткән, әммә бер кемде лә кире ебәрмәгән ыҡҡа килмәгән алла. Бер нисә миф Плутонды байлыҡ аллаһы — Плутосменән бәйләй. Плутонға арналған, Элидала урынлашҡан бер генә ғибәҙәтхана билдәле. Плутонға ҡорбан йөҙөнән ҡара төҫтәге эре мөгөҙлө мал килтерелгән. Плутонды ҡулына двузубец йәки жезл, ҡайһы берҙә муллыҡ мөгөҙө тотҡан килеш һүрәтләгәндәр.
Плутон һәм Прозерпина хөрмәтенә Римдә байрам Терентин (Tarentini) һәм Таврий уйындары (Taurian Games)  уйындары байрам ителгән.
Боронғо грек мифологияһы
Геракл, Еврисфей (Эврисфей) өсөн йәһәннәм эте Церберҙы алырға барғанда, Плутон менән алыша. Геракл Плутондың ҡулбашын яралай, һәм Плутонға, яраны дауалау өсөн, үҙенең батшалығынан китергә һәм Олимптағы аллалар табибы Пеонға барырға кәрәк була. Икенсе осраҡта Плутон Персефонаны йәһәннәмдән урлау ниәте менән йәһәннәмде ҡалдырып киткән. Плутондың кешегә күренмәү мөмкинлеген биргән башлығы була. Ошо башлыҡты Персей, Афина һәм Гермес та кейә торған була.
Боронғо рим мифологияһы
Боронғо Рим мифологияһында Плутон - Сатурн һәм Опаның (Крон һәм Рея) улы, Юпитер, Юнона, Нептун, Церер һәм Вестаның ағаһы. Плутон үҙ биләмәһенә ер аҫты донъяһын алған һәм ундағы байлыҡтарҙың илаһы итеп тәғәйенләнгән. Ер өҫтөнә сираттағы ҡорбанын һайлап, уны үҙенең ҡараңғы йортона алып инер өсөн генә сыҡҡанлыҡтан, уны кешеләр ҡот осорғос, дәһшәтле көс итеп ҡабул иткән. Плутон, дүрт ҡара айғырға егелгән яу арбаһына ултырып, ерҙә ҡояш нуры үтеп инеп, ҡараңғылыҡты ҡыуа алырлыҡ ярыҡ бармы, икәнен тикшергән.
Бер ваҡыт ул үҫемлектәр алиһәһе бик матур Прозерпинаны үҙе менән алып китә, һәм уны Гадеста тәхеткә ултырта.
Ханов Закирйән Хан улы
Ханов Закирйән Хан улы (7 февраль 1920 йыл — 9 август 1990 йыл) — театр актёры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937—1940 йылдарҙа һәм 1946 йылдан Ҡыйғы колхоз-совхоз театры, 1952—1987 йылдарҙа Сибай драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1971) һәм халыҡ (1978) артисы.
Биографияһы
Закирйән Хан улы Ханов 1920 йылдың 7 февралендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Салауат районы Лағыр ауылында тыуған. 1935—1937 йылдарҙа Мәсәғүт педагогия училищеһында уҡый. 1937 йылда Ҡыйғы колхоз-совхоз театрына уҡыусы булып алына (1937—1940, 1946—1952).
1952—1987 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз театрында, Сибай драма театрында эшләй.
Театрҙағы ролдәре
Закирйән Хановтың сәнғәте халыҡ йола фольклоры традицияларына барып тоташа. Милли сәхнә сәнғәте рус классик театр мәктәбенең һәм башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижадының синтезынан барлыҡҡа килгән. Иң мөһим ролдәрен артист Сибай театры сәхнәһендә башҡарҙы.
Был Ф. Шиллерҙың "Мәкер уй һәм мөхәббәт"ендәге Миллер, Жан-Батист Мольерҙың «Тартюф» пьесаһында Тартюф, Н. В. Гоголдең "Ревизор"ында Сквозник-Дмухановский;
Үҙ заманы темаларына арналған рус совет һәм башҡорт милли ерлеккә бағышланған драма әҫәрҙәрендә: Александр Фадеевтың «Йәш гвардия»һында Сергей Тюленин, Сәғит Мифтаховтың «Һаҡмар» әҫәре буйынса ҡуйылған «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт» пьесаһында Юлай, С. Джемалдең «Фатима Сабри»һында Хәмид, Әнғәм Атнабаевтың «Ул ҡайтты» пьесаһында Тимербулат, Нәжиб Асанбаевтың «Зәйтүнгөл»өндә Ризуанов, Асанбаев һәм Фәнил Әсәновтың «Ихлас һөйләшеүҙәр» әҫәрендә Борханов, А. Вампиловтың "Өлкән ул"ында Сарафанов ролдәрен уйнаны.
Ҡолсәйет
Ҡолсәйет (Кульсаитово) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны - кеше. Почта индексы — 452868, ОКАТО коды — 80233850003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңы Урсай ауыл Советы (Баҡалы районы)
Яңы Урсай ауыл Советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы нигеҙендә ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре билдәләнә.
2008 йылда уның составына Нуғайбәк ауыл Советы инә һәм уның яңы положениелары Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын һәм торплаҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 п.6) г) түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: «Яңы Урсай» атамаһын һаҡлап, Яңы Урсай һәм Нуғайбәк ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Яңы Урсай ауылында урынлаштырырға. Нуғайбәк ауыл Советының Батрак, Нуғайбәк, Ивановка ауылдарын Яңы Урсай ауыл Советы составына индерергә.
Яңы Урсай ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Нуғайбәк ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
Ҡолош (Учалы районы)
Ҡолош (Кулушево) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Ураҙ ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше. Почта индексы — 453741, ОКАТО коды — 80253888003.
Тарихы
Ҡолош ауылына Верхнеурал өйәҙе Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нгеҙ һалған. Ҡолош — был өйәҙҙә ҡаратабындарҙың иң ҙур торамаһы булып, 1786 йылдан билдәле. 1795 йылда 30 йортта бөтәһе 238 кеше: 120 ир-егет һәм 118 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән. Йәйләүгә 30-ға яҡын арба сыға. 1846 йылда 33 йортҡа (278 кеше) 441 ат, 299 һыйыр, 205 һарыҡ, 25 кәзә тура килә. Бөтә ихаталар ҙа 216 бот ужым һәм 1904 бот яҙғы иген сәскән.
X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 52 йорттоң һәр береһенә уртаса 7,7 кеше тура килгән. 1866 йылда 79 хужалыҡта 407 кеше донъя көткән.
1900 йылда 401 кеше, 1920 йылда 116 йортта 547 кеше йәшәгән.
Хәҙерге осор
Ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Ҡолош ауылында башҡорттар (100 %) йәшәгән.
Географик урыны
Миндәк йылғаһы ҡушылдығы Шәгәр йылғаһы буйында урынлашҡан.
Күҙәнәктең органик булмаған матдәләре.Минераль тоҙҙар.
Күҙәнәктең органик булмаған матдәләре. Күҙәнәктең органик булмаған матдәләренә һыуҙан тыш, шулай уҡ, тоҙҙар ҙа инә. Тереклек эшмәкәрлеге процестары өсөн тоҙҙар составына ингән катиондарҙан К+, Na+, Са2+, Мg2+ һәм аниондарҙан: CO32- — карбонат, НCO3- — гидрокарбонат, НSO4- — гидросульфат, Clundefined- — хлорид, НРO42- —гидрофосфат, H2РO4- — дигидрофосфат иң мөһимдәр булып һанала.
Минераль тоҙҙарҙың әһәмиәте
Күҙәнәктә һәм ул йәшәгән мөхиттә катиондар һәм аниондар концентрацияһы, ғәҙәттә, ныҡ айырыла. Мәҫәлән, күҙәнәк эсендә һәр ваҡыт калий иондарының ярайһы уҡ юғары концентрацияһы һәм натрий иондарының бәләкәй концентрацияһы һаҡлана.
Ҡолош (Учалы районы)
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар, күлдәр:
Күҙәнәктең органик булмаған матдәләре.Минераль тоҙҙар.
Минераль тоҙҙарҙың әһәмиәте
Күҙәнәкте уратып алған тирә-яҡ мөхиттә, киреһенсә,— ҡан плазмаһында, диңгеҙ һыуында — калий иондары аҙ, ә натрий иондары күп.
Күҙәнәк тере саҡта, күҙәнәк эсендәге һәм тышындағы иондарҙың был нисбәте ныҡ һаҡлана. Күҙәнәк үлгәндән һуң, күҙәнәк эсендәге һәм тышындағы иондар һаны тиҙ тигеҙләшә.
Күҙәнәк эсендәге иондар күҙәнәктең нормаль эшләп тороуы, шулай уҡ күҙәнәк эсендәге реакцияларҙың өҙлөкһөҙ барыуы өсөн мөһим әһәмиәткә эйә.
Тереклек эшмәкәрлеге процесында өҙлөкһөҙ кислота һәм һелте барлыҡҡа килеп тороуына ҡарамаҫтан, нормаль осраҡта күҙәнәк реакцияһы саҡ ҡына һелтеле, нейтраль тип әйтерлек. Был күҙәнәк составында булған көсһөҙ кислоталар аниондары (CO32-,НРO42-) һәм водород иондарын тотоп тороусы һәм биреүсе көсһөҙ кислоталар (Н2СО3) тарафынан тәьмин ителә, һөҙөмтәлә күҙәнәк эсендәге мөхит реакцияһы үҙгәрмәй тиерлек.
Күҙәнәктә органик булмаған матдәләр эрегән хәлдә генә түгел, ҡаты хәлдә лә һаҡлана. Мәҫәлән, һөйәк туҡымаларының ҡатылығы һәм ныҡлығы кальций фосфаты тарафынан, ә моллюскыларҙың ҡабырсағы ныҡлығы — кальций карбонаты менән тәьмин ителә.
Минераль матдәләр, тоҙҙар һәм иондар күҙәнәк тереклегендә алыштырғыһыҙ әһәмиәткә эйәләр.
Күгәрсен (Ҡалтасы районы)
Күгәрсен (Кугарчино) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл, Оло Ҡасаҡ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 178 кеше. Почта индексы — 452865, ОКАТО коды — 80233805003.
Географик урыны
Ауыл Етеҙ Танып буйында ята. Был йылға Пермь крайындағы һаҙлыҡтарҙан алып Тәтешле, Балтас, Борай һәм Ҡалтасы райондары буйлап Күгәрсенгә ҡәҙәр 287 километр ара үтә, артабан Краснокама районына сыға һәм, тағы ла алтмыш саҡрым тирәһе ағып барып, Ағиҙелгә ҡоя.
Топоним
Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, ауылдың исеме «Күгәрсе» булырға тейеш, «күгәрсен» атамалы ҡошҡа бер ниндәй ҙә бәйләнеше юҡ. Һәр хәлдә, килеп сығышы ныҡлы тикшерелмәгәнлектән, төпкөл рәсми телдә Күгәрсен булып нығынып ҡалған, урыҫса уны «Кугарчино» тип йөрөтәләр.
Тарих
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа билдәләнеүенсә, Бөрө өйәҙе Эске-Йылан улусының аҫаба башҡорттары ерҙәрендә нигеҙләнгән Күгәрсен ауылы документтарҙа тәүләп 1783 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1765 йылда ) телгә алынған. Ә инде 1795 йылғы V ревизия мәғлүмәттәренән күренеүенсә, бында (исеме урыҫса Кугарчинова тип бирелгән) йәшәгән халыҡ башҡорт тип яҙылған. Ауылда 11 йорт-хужалыҡ, 36 ир-ат һәм 31 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. Артабанғы, 1834 йылдағы, VIII ревизия йомғаҡтарына ҡарағанда, Бикмәт түбәһенә ҡараған был ерҙә (урыҫса — Кугарчина) 200-гә яҡын кеше йәшәгән.
1859 йылғы ошондай тикшереүҙән һуң ауылға «Күгәрсе» тигән исем бирелгән. Төп ер биләүсе — халыҡ, тип билдәләнгән. Ундағы 67 йорт-хужалыҡта 203 ир-егет һәм 180 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. Ә инде 1917 йылда үткәрелгән Дөйөм Рәсәй ауыл хужалығы һәм ер иҫәбен алыу мәғлүмәттәренән күренеүенсә, 165 йортта 884 башҡорт, 16 йортта 95 татар һәм бер хужалыҡта урыҫ милләтле һигеҙ кеше йәшәгән.
Октябрь революцияһына тиклем халыҡ башлыса малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән, бал ҡорто үрсеткән, балыҡ тотҡан. Ауылда һыу тирмәне, Етеҙ Танып аша йөрөгән паром булғаны билдәле. Ә 1906 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Күгәрсендә мәсет, ике лавка, икмәк кибете эшләгән.
1961 йылда нәшер ителгән «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше» тигән белешмә-китапта күрһәтелеүенсә, ауылда шул осорҙа 877 башҡорт йәшәгән. 1981 йылда сыҡҡан ошо уҡ баҫмала ла «Ҡыҙыл йондоҙ» колхозына ҡараған Күгәрсендең милләттәштәребеҙҙең төйәге булыуы хаҡында яҙылған.
2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәт буйынса ауылда 242 кеше йәшәгән. Бөгөн иһә ете урамда 139 йорт иҫәпләнә, шуларҙың 43-ө буш тора, ҡалған 96-һында 211 кеше (106 ир-егет һәм 105 ҡатын-ҡыҙ) ғүмер итә. Халыҡтың күп өлөшөн урта йәштән уҙғандар тәшкил итә. Иң өлкәне — 97 йәшлек Хәлисә инәй Сәләхова, бер йәшкә тиклемге өс сабый бар.
Күгәрсен халҡы Совет йылдарында гөрләп йәшәгән, малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Колхозда һыйыр, һарыҡ фермалары, ишле йылҡы өйөрө булған, бер ни тиклем ваҡыт сусҡа ла аҫрағандар. Өлкәндәрҙең хәтерләүенсә, тау битләүҙәрендә ҡарбуз да үҫтергәндәр. Ә инде ҡыяр, помидор, һуған, кишер, картуф, ҡауын тураһында әйтеп тораһы ла түгел.
Уҙған быуаттың икенсе яртыһында кирбес заводында бер миҙгел эсендә миллиондан ашыу дана яҡшы сифатлы төҙөлөш материалы сығарғандар. Күптәр һалабаш һыҙырып мул ғына табыш алған. 1890 йылда уҡ асылған ауыл мәктәбе был осорҙа ун йыллыҡ булған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, барыһы хаҡында ла үткән заманда һөйләргә тура килә. Күмәк хужалыҡ тарҡалған, кирбес заводы, мәктәп, магазин, почта бүлексәһе ябылған… Ауыл халҡы бөгөн башлыса эшһеҙ, үҙ йүнен үҙе күрә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, төшөнкөлөккә бирелгәндәрҙе, аҙып-туҙып йөрөгәндәрҙе осратманыҡ Күгәрсендә.
Совет осоронда ауылдарына газдың, асфальт юлдың килеп етмәүенә, һыу үткәргестең яртылаш ҡына һалыныуына ҡайғырыуҙан күптән туҡтаған күгәрсендәр. Был мәсьәләләрҙең хәҙер хәл ителеренә лә өмөттәре тулыһынса тиерлек өҙөлгән. Ваҡытында күтәрелгән таш юлдың ураулығы теңкәләрен ҡоротһа ла, Красный Холмға ҡарай һуҙылған асфальтҡа сығырлыҡ таш юл тураһындағы уйҙары әлегә хыял ғына булып ҡала. Күҙ менән ҡаш араһында колхоздың тарҡалыуына, мәктәптең, магазиндың ябылыуына оҙаҡ ҡына ҡайғырһалар ҙа, хәҙер хәленә күнеккән күгәрсендәр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Егырсан
Егырсан — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фазлыев Хан Йәлил улы
Фазлыев (Фазлаев) Хан Йәлил улы (1913 йыл — 7 апрель 1944 йыл)— Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия сержанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы.Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943)
Тарханов Михаил Михайлович
Тарханов Михаил Михайлович (ысын фамилияһы Москвин) (19 сентябрь, Мәскәү — 18 август 1948, шунда уҡ) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың театр һәм кино актеры, режиссер, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1937). l дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943). Ике Ленин ордены кавалеры (1938, 1947). Сәнғәт фәне докторы (1939).
Биографияһы
Михаил Москвин Мәскәүҙә сәғәт төҙәтеүсе Михаил Алексеевич һәм уның ҡатыны Дарья Павловна Москвиндар ғаиләһендә  тыуған. Иван Москвиндың кесе ҡустыһы. Һуңынан өлкән ағаһының күләгәһендә йәшәмәҫ өсөн үҙенә «Тархан» сәхнә псевдонимы ала ул тиҙ билдәле актер булып китә, әммә уның фамилияһы иҫке һүҙлектәрҙә Москвин-Тарханов тип яҙыла.
Реаль училищены тамамлағандан һуң 1895 йылда Сауҙагәрҙәр банкында хеҙмәт итә. 1898 йылда Рязань антрепренёры И.Е.Шувалов менән контрактҡа ҡул ҡуя һәм өсөнсө ролдәрҙә  актёр  сифатында үҙ юлын башлай. Калуга, Минск, Елизаветград, Витебск, Пермь, Рыбинск, Сембер, Омск, Пенза, Ырымбур, Орёл, Полтава ҡалалары сәхнәләрендә сығыш яһай. Параллель режиссёр ярҙамсыһы, суфлёр, бутафор, реквизитор булып эшләй.
1914—1919 йылдарҙа Николай Синельниковтың антрепризында Киевта, Ҡазанда, Одесса һәм Харьковта төп ролдәрҙе башҡара, үҙе тураһында киң диапазонлы актёр булараҡ  белдерә.
Кожа (Бия ҡушылдығы)
Кожа  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарханов Михаил Михайлович
Биографияһы
1925 йылдан 1927 йылға тиклем МХАТ-тың 4-се студияһының  художество етәксеһе була, уның ваҡыты ул Реалистик театр тип үҙгәртелә. Уның саҡырыуы буйынса театрға  режиссер Василий Федоров һәм рәссам Илья Шлепян килә. «Горячее сердце» һәм Николай Островскийҙың «Не было ни гроша, да вдруг алтын», Мольерҙың  «Тартюф» һәм Федор Гладков пьесаһы буйынса «Цемент»постановкаларын ҡуя.
1923 йылдан киноға төшә. тпауышлы киноға МХАТ-тың телмәр мәҙәниәтен килтерә.
1935 йылдан ГИТИС-та актерлыҡ оҫталығына һәм сәхнә телмәрен уҡыта (1939 йылдан профессор). 1942 йылда ГИТИС-тың  художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны ғүмер аҙағынаса тиклем биләй.
1943 йылдан 1944 йылға тиклем милли:  украин, белорус, сыуаш театр студияһын булдырыуҙа ҡатнаша. 1947/48 йылғы театр миҙгелендә Сыуаш драма театры сәхнәһендә ГИТИС-тың 1-се сыуаш студияһы сығарылышы уҡусылары ҡатнашлығында уның  «Ăса пула инкек» («Горе от ума»)  спектакле ҡуйыла.
1947 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Михаил Тарханов 1948 йылдың 18 авгусында Мәскәүҙә вафат була. 20 августта Новодевичье зыяратында ерләнә (участка № 2).
Хәтер
М. Тарханов ижадына «Искусство актёра» фәнни-популяр фильмы арналған (1948
Ҡош туйы
«Ҡош туйы» (Ptaškowa swajźba, Ptači kwas, Vogelhochzeit) — Лужица сербтары йолалары. 25 ғинуарҙан, оҙайлы ҡыштан һуң, яҙ башлана, тип иҫәпләнә, һәм тәүге ҡоштар «туй үткәрә», йәғни оя ҡора һәм йомортҡа һала.
Байрамдың барлыҡҡа килеүе
25 ғинуарҙа ҡоштар туйын билдәләгән байрамдың барлыҡҡа килеүе осраҡлы һайланмаған. Яҡынса был ваҡытта ҡоштар оя ҡора һәм бала сығарырға әҙерләнә. Ҡош туйы 22 ғинуарҙа билдәләнгән Изге Винсент көнө менән бәйле, тигән инаныу бар. Был изгенең үлеменән һуң, легендаға ярашлы, уның кәүҙәһен ҡоштар һаҡлай башлай. Шуға күрә, ҡош туйы урта быуаттарҙа уҡ барлыҡҡа килгән, тип һанайҙар.
Йола
Ҡайһы бер балалар баҡсаларында һәм мәктәптәрҙә ауыл аша «туй марштары» ойошторола, алда балалар пары — «һайыҫҡан» һәм «ҡоҙғон» бара. Һайыҫҡан туй күлдәге һәм фата, ә Ҡоҙғон смокинг һәм цилиндр кейә. Башҡа балалар ҡағыҙҙан суҡыштар һәм ҡауырһын менән биҙәлгән ҡанатлы плащтар кейә. Шау-шыулы «туй процессияһы» урамдар буйлап үтә, һәм көндө бейеү һәм йыр менән үткәрәләр.
Ни өсөн ҡош туйы?
Туйҙың исеме, шулай уҡ байрамды үткәреү ҙә кейәү менән кәләш хөрмәтенә үткәрелгән традицион байрамдарҙан айырыла. Йоланың исеме лә кейәү менән кәләштең милли кейеменән түгел. Лужица сербтары, башҡа славян халыҡтары кеүек үк, ҡышҡы һыуыҡтарҙың китеүенә шатлана. Яҙ килеүе сәсеү миҙгеленең башланыуын билдәләй, шуға күрә боронғо сербтар климаттың алмашыныуын һәм яҙҙы үҙҙәренең йорттарына килтереүселәрҙе данлай. Сербтарҙың инаныуҙары буйынса, йылы көндәрҙең башланыуы күп осраҡта яҙ хәбәрселәренең — ҡоштарҙың ҡайтыуы менән бәйле. Йылыныу тойоп, ҡоштар тыуған яҡтарына ҡайта, һәм сербтар ҡанатлыларҙы шатланып ҡаршы ала, балаларҙа тәбиғәткә һөйөү һәм боронғо йолаларға ихтирам тәрбиәләнә.
Ҡәҙерғәлиев Леонид Иванович
Леонид Иванович Ҡәҙерғәлиев (ысын исеме — Хикмәтулла Хисмәт улы Ҡәҙерғәлиев ; 6 ноябрь 1925 йыл — 12 июль 1985 йыл) — өлкән сержант, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Хикмәтулла Хисмәт улы Ҡаҙырғәлиев 1925 йылдың 6 ноябрендә Нәҙер ауылында (хәҙер — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы) тыуа. Тулы булмаған урта белем ала, һуңынан Силәбе үлсәү ремонт заводында токарь булып эшләй. 1943 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1944 йылдың февраленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында, 2-се Украина фронтының 2-се танк армияһы, 16-сы танк корпусының 107-се танк бригадаһының автоматсыларҙың моторлаштырылған батальоны отделениеһы командиры була.
1944 йылдың 6 мартында Ҡәҙерғәлиевтың отделениеһы Маньковск районының Буки ауылы эргәһендә Горный Тикич йылғаһын уңышлы аша сығып, дошманды биләгән траншеяларынан ҡыуып сығара. Ҡәҙерғәлиев шәхсән үҙе алышта немец пулемет расчетын юҡ итә. Сигенеүсе дошманды эҙәрлекләп, неемцтарҙың полк байрағы булған автомашинаһын ҡыйрата.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 13 сентябрендәге указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» кесе сержант Леонид Ҡәҙерғәлиевҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 5104).
Һуғыш тамамланғандан һуң Ҡәҙерғәлиев өлкән сержант дәрәжәһендә демобилизациялана. Силәбе ҡалаһында йәшәй, «Силәбе-Сортировочная» станцияһының вагон депоһында слесарь булып эшләй. 1985 йылдың 12 июлендә вафат була, Силәбе ҡалаһының Градский зыяратында ерләнгән.
Шулай уҡ 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.
Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты
Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты (укр. Київський національний університет імені Тараса Шевченка, урыҫса Киевский национальный университет имени Тараса Шевченко, ҡыҫҡаса: КНУ им. Тараса Шевченко) — Украинаның иң оло һәм ҙур юғары уҡыу йорто, Киев ҡалаһындағы алдынғы вуздарының береһе, милли фән һәм мәҙәниәт үҙәге. 2008—2009 йылдарҙа үҙ аллылыҡ (автономиялы) статусы алды.
Атамалар тарихы
''Киевтың Изге Владимир Император университеты 1833 йылдың 8 ноябрендә асыла. '' Уҡыу йорто артабан төрлөсә йөрөтөлә:
Киев университеты бөгөн
Тарас Шевченко исемендәге Киев университеты күп тармаҡлы белем биреү-фән комплексы. Уның базаһында   гуманитар һәм тәбиғи-фәнни йүнәлештәге  14 факультет һәм 7 уҡыу институты ойошторолған, уларҙа яҡынса 25 мең студент уҡый. Университет структураһында  шулай уҡ  физика-математика лицейы, мәғлүмәт-иҫәпләү һәм нәшриәт-полиграфия үҙәктәре, бер нисә астрономик обсерватория, китапхана, Фомин исемендәге ботаника баҡсаһы һәм Каневский ҡурсаулығы иҫәпләнә.
Фундаменталь һәм ғәмәли фәндәр өлкәһендә 70 тәбиғи һәм социаль-гуманитар специальностар һәм 153 һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү тормошҡа ашырыла. 2011 йылдың йәйенә ҡарата булған мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, бакалавр, белгес һәм магистрлыҡҡа   ҡабул итеү ойошторола. Университетта 2000 юғары фәнни-педагогик һәм 1000 фәнни хеҙмәткәр эшләй, өҫтәүенә,  уҡытыусы составтың 80 проценты ғилми дәрәжәгә эйә, 24 проценты - фән докторы.
Юғары уҡыу йорто үҫә. Украина Президенты Указы менән  2008 йылдың 5 майында университетҡа «ғилми-тикшеренеү» статусы бирелә. Был уның 48 фәнни мәктәп өсөн нигеҙ булып торған ғилми тикшеренеүҙәренең юғары кимәлен таныу.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты йәки  Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙең Киев институты, рәсми рәүештә  Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетының Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты (Інститут міжнародних відносин Київського національного університету імені Тараса Шевченка) —  Киев милли университетының структур бүлексәһе. 1995 йылда институт Украинаның  халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм тышҡы сәйәсәте өлкәһендә эшләү өсөн белгестәр әҙерләү буйынса төп уҡытыу-методика үҙәге тип билдәләнә.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты тарихы
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм халыҡ-ара  хоҡуҡ факультеты
УССР мәғариф халыҡ комиссары бойороғо нигеҙендә, 1944 йылдың 18 октябрендә Киев университетында Сит ил министрлығына ғәмәли хеҙмәткәрҙәр әҙерләү маҡсатында халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеты асыла. Факультетты һуғыштан һуңғы йылдарҙа И. А. Василенко һәм М. П. Овчаренко етәкләй. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр тарихы кафедраһының беренсе мөдире Александр Касименко,  УССР Фәндәр академияһының  Тарих институты  директоры була. Унан һуң уны В. А. Жебокрицький,  быға тиклем Вашингтонда  совет илселегендә эшләгән  дипломат   Василий Тарасенко етәкләй. 1962 йылда юридик-иҡтисад факультетында  халыҡ-ара хоҡуҡ бүлеге ойошторола. Бүлектә уҡытыу процесын тәьмин итеү  өсөн юридик фәндәр докторы И. И. Лукашук  етәкләгән  халыҡ-ара хоҡуҡ һәм сит ил ҡануниәте кафедраһы саҡырыла.
1971 йылдан башлап халыҡ-ара белгестәр әҙерләү  халыҡ-ара  мөнәсәбәттәр һәм халыҡ-ара хоҡуҡ факультетында тергеҙелә. Был факультет эсенә халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм тышҡы сәйәсәт тарихы,  халыҡ-ара хоҡуҡ һәм сит ил ҡануниәте,   сит ил кешеләре өсөн быға тиклем дөйөм университеттыҡы булған  рус теле кафедралары инә. Уларҙың декандары    халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм халыҡ-ара хоҡуҡ  буйынса фәнни мәктәптәргә нигеҙ һалыусы  профессор Г. М. Цветков, Украина Фәндәр академияһының  мөхбир-ағзаһы Анатолий Чухно, доцент О. Т. Еременко, профессорҙар Константин Зажигай, Антон Филипенко, Владимир Буткевич  була.
1972 йылда факультетта  "халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр" специальносы асыла. Бер аҙҙан  халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр (мөдирҙәре - профессорҙар Виктор Булкин һәм Антон Филипенко) кафедраһы булдырыла. 1975 йылда  факультет базаһында  халыҡ-ара лекторҙарҙың белемен камиллаштырыу буйынса ике йыллыҡ ситтән тороп уҡыу бүлеге асыла. Уны доценты А. И. Ганец етәкләй. Бүлеккә   лекторлыҡ, мөғәллимлек, ғилми-тикшеренеү эштәре  менән шөғөлләнгән юғары белемле Украина граждандары ҡабул ителә.
1976 йылда халыҡ-ара белгес специальносын иҫәпкә алып тәржемәсе-референттар менән эшләү өсөн студенттар әҙерләүҙе тәьмин иткән сит телдәр  бүлеге булдырыла. Ул кафедраның бер өлөшө булып тора. Беренсе мөдире доцент И. И. Борисенко була. Эшлә- ваҡытында  (1990 йылға тиклем) факультет  3500-ҙән ашыу халыҡ-ара белгес әҙерләп сығара (күбеһенсә сит ил кешеләре). Факультетты тамамлаусылар Украинаның ул ваҡыттағы аҙ һанлы дипломатик корпусын тәшкил итә,   халыҡ-ара мөнәсәбәттәр  һәм халыҡ-ара хоҡуҡ  өлкәһендә  педагогик һәм фәнни мәктәпкә нигеҙ һала.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты
1988 йылдың 4 майында  халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм халыҡ-ара  хоҡуҡ факультеты Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм халыҡ-ара хоҡуҡ институтына үҙгәртелә, 1990 йылдың декабрендә  Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтына әйләнә.
Ҡыҙыл корпус
Университеттың Владимир урамы, 60, адресы буйынса урынлашҡан төп корпусы -  иң боронғоларҙың береһе. Ул  Николай I  заказы буйынса төҙөлә һәм  дәүләт әһәмиәтенә эйә архитектура һәйкәле булп тора. Корпус фасадында  Т. Г. Шевченкоға,    Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған студенттарға һәм уҡытыусыларға, 1941 йылдың йәйендә  Киев университеты уҡытыусылары һәм студенттарынан төҙөлгән  истребитель батальоны штабына  мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Һары корпус
Университеттың Гуманитар  корпусы   Шевченко бульвары, 14, адресы буйынса урынлашҡан. Бина  1850-52 йылдарҙа классицизм стилендә  Александр Беретти  проекты буйынса Беренсе Киев гимназияһы өсөн төҙөлгән. 1959 йылда  университетҡа тапшырыла.
Максимович китапханаһы
М. Максимович исемендәге Ғилми китапхана. .Ул университеттың төп корпусы (Владимир урамы, 58) эргәһендә урынлашҡан. В. И. Вернадский исемендәге 1-се Украина Милли китапханаһы (Владимир урамы, 62) филиалы һәм университет бинаһы менән бергә берҙәм архитектура комплексын тыуҙыра.
Ботаника баҡсаһы
Академик А. В. Фомин исемендәге Ботаника баҡсаһы Петлюра урамы, 1 адресы буйынса урынлашҡан. 1939 йылда төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта майҙаны  — 22,5 га. Баҡса  университеттың төп корпусы артында урынлашҡан.
Астрономия обсерватория
1845 йылда  нигеҙләнгән обсерватория  Обсерваторная, 3 адресы буйынса урынлашҡан. Тәүҙә обсерваторияны төп корпуста ҡалдырыу планлаштырыла,  әммә һуңыраҡ уның өсөн айырым бина төҙөргә ҡарар итәләр һәм ул 1841-1845 йылдарҙа  Викентий Беретти проекты буйынса эшләнә.
Рейтингтар һәм репутация
2009 йыл да "Компас-2009" ("Корреспондент"  журналы, 22 май, 2009 йыл)  дөйөм милли рейтинг һөҙөмтәләре буйынса КМУ  234 украин юғары уҡыу йорто  араһында 1-се урынға лайыҡ була. 2010 йылда КМУ    "Компас-2010" рейтингы буйынса 2-се урынды алды (1-се  урында  - Украинаның Милли техник университеты  "КПИ").
Нигеҙ
Университет  1833 йылдың 8 ноябрендә Николай I указына ярашлы,  Изге  Владимир Киев Император университеты булараҡ,   1830-1831 йылдарҙағы Польша ихтилалынан һуң  ябылған Виленск университеты   һәм Кременецк лицейы базаһында асыла. Улар ваҡытлы уставты һәм штат расписаниеһын раҫлай. Был устав буйынса,  учреждение халыҡ мәғарифы министрына ғына түгел, округ попечителенә лә буйһона. Университет советы  йыл һайын факультеттар  декандарын һайлай,  уларҙы  министр раҫлай.
Был хәҙерге Украина территорияһында Львов һәм Харьков университеттарынан һуң өсөнсө,  Рәсәй империяһының алтынсы университеты була.
Башта университет алдындат торған төп бурыстарҙың береһе, 1830-1831 йылдарҙағы Польша ихтилалы   тар-мар ителгәндән һуң эҙәрлекләүгә дусар ителгән поляклаштырылған Киев зыялылары менән көрәш була. Русьте көнсығыш йолаһы буйынса суҡындырған кенәз Владимир I яҙылған апелляция университеттың тап ошо йүнәлешен символлаштыра. Университетта  беренсе дәрестәр һәм уны тантаналы асыу  1834 йылдың 15 июлендә - Изге Владимир көнөндә үтә. Киев-Печера лаврында  литургия хеҙмәте уҙғарыла, һуңынан барыһы ла уҡыу өсөн ҡуртымға алынған  Печерскийҙағы йортҡа килә.
1842 йылға тиклем Киев университетының үҙ бинаһы булмай. Шуға күрә уҡыу өсөн тәғәйенләнмәгән шәхси йорттарҙы ҡуртымға алырға мәжбүр булалар. Петербург сәнғәт академияһының архитектура профессоры  Викентий Иванович Беретти  етәкселегендә боронғо Киев ситендәге буш урында  1838—1842 йылдарҙа рус  классицизм ы стилендә ҙур университет корпусы ҡалҡып сыға. Ул тәүҙә аҡ төҫтә була, һуңынан буяталар.
Университетың төп корпусы (Ҡыҙыл корпус) эске ихатаһы булған ҙур ябыҡ корпусты тәшкил итә ( фасад оҙонлоғо 145,68 м). Изге Владимир орденының награда таҫмаһы — ҡыҙыл һәм ҡара (ҡыҙыл диуарҙар, нигеҙҙәр һәм капител колонналары - ҡара) төҫтәренә буяла. Ордендың девизы «Utilitas, Honor et Gloria» (лат. "Файҙа, намыҫ һәм дан" ) шулай уҡ университет девизына әүерелә.
XIX быуатта Киев университеты
1834 йылда университета бары тик ике:  тарих-филология һәм физика-математика бүлектәренән торған һәм 62 студент уҡыған философия факультеты була. 1835 йылда - юридик, 1841 — медицина факультеттар (һуңынан медицина факультеты айырылып, хәҙерге Киев медицина университетына әйләнә) барлыҡҡа килә. Философия факультеты 1850 йылда тарих-филология  һәм физика-математика факультеттарына бүленә. Ошо составта уҡыу йорто 1918 йылүа тиклем эшләй.
Уставҡа ярашлы, уҡыу ваҡыты дүрт йыл тип билдәләнә. Студенттар һәр курс аҙағында имтихан тапшыра, университетты тамамлау алдынан һәләтлеләргә алтын һәм көмөш миҙалдар тапшырыла.
1834 - 1917 йылдарҙа университетта  дүрт статут үҙгәрә: 1833, 1842, 1863 һәм 1884 йылдарҙа. Тәүге икеһе махсус рәүештә Киев университеты өсөн булдырылһа, ҡалғандары – Рәсәй вуздары өсөн.
1838 йылда Польша хәрәкәте университетты ваҡытлыса ябырға һәм поляк милләтенән булған профессорҙарҙы һәм студенттарҙы эштән ебәрергә, уҡыуҙан күсерергә мәжбүр итә. Тыңлаусылар һаны ҡырҡа ҡыҫҡара; кафедраларҙың яртыһы бушап ҡала һәм һуңынан рустар йәки немецтар менән тултырыла.
Университет тормошо яйға һалына ғына башлағанда, 1848 йылғы ҡәтғи саралар арҡаһында кафедралар бушап ҡала, студенттар һаны сикләнә. Әммә ошо ауыр 1848—56 йылдарҙа ла университет яңы учреждениелар төҙөтә: Анатомия театры - (хәҙер унда Украина медицинаһының Милли музейы урынлашҡан) һәм метеорология обсерваторияһы төҙөлә, боронғо акттарҙы тикшереү өсөн Киев уҡытыу округы губерналары комиссиялары эш башлай. 50-се йылдар һуңында Киев университеты йәнләнә башлай; быға бигерәк тә 1863 йылғы устав йоғонто яһай.
1845—1846 йылдарҙа университетта бер нисә ай дауамында Тарас Шевченко Киев университеты ҡарамағындағы Киев Археографик комиссияһының  археологик тикшеренеүҙәренең штаттағы рәссамы булып эшләй.
Шул ваҡытта Т. Г. Шевченко Николай Иванович Костомаров менән таныша, уны университеттың Рәсәй тарихы кафедраһына һайланыуы менән беренселәрҙән булып ҡотлай.
Әгәр Аллаһы Тәғәлә миңә университетҡа ҡағылыу мөмкинлеген бирһә, бик яҡшы булыр ине...
1846 йылда Шевченко Комиссиялағы эше менән бергә алып бара алырына ышанып, университеттың рәссамы вазифаһына дәғүә итә. Өс кандидатура араһынан халыҡ мәғарифы министры Шевченкоға өҫтөнлөк бирә. Әммә «Кирилл-Мефодий туғанлығы» эшмәкәрлегендә ҡатнашыуы өсөн 1847 йылдың 5 апрелендә ҡулға алыныуы һөҙөмтәһендә, был вазифаны биләй алмай.
Университетта тыңлаусылар һаны тирбәлеп торһа ла, даими арта: асылүан ваҡытында 62 студент булһа, 1838 йылда - 267, 1838 йылда ябылүандан һуң — 125,  1860 йылда — 1049; 1863 йылда, Польша ихтилалынан һуң - 476; 1871 йылда — 940, 1876 йылда — 613, 1884 йылда — 1709,   1894 йылда  2327 талип иҫәпләнә.
XIX быуатта Киев университетында юридик һәм медицина факультеттары була. 1859 йылда медиктар юристарҙан өс тапҡырға күберәк булып, 540 кеше тәшкил итә. 60-сы йылдарҙа иһә юристар һаны арта, медиктарҙыҡы кәмей;  1864 йылда юристар медиктарға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк була;  1870 йылда нисбәт тигеҙләнә, һуңынан 1881 йылда медиктар юристарҙы  5 тапҡырсамаһына артып китә (785 һәм 175). Медик булырға теләүселәрҙең күплеге 1-се курсҡа комплект булдырырүа мәжбүр итә. Шуға ҡарамаҫтан, 1894 йылда медиктар һаны 1014-кә етә. XIX һуңында юристов һаны ла арта (1894 йылда — 932). Филологтар [[1884 йылғы устав индерелгәнгә тиклем барлыҡ студенттарҙың 1⁄9 өлөшөн алып торһа  (1883 йылда — 162), һуңынан тиҙ арала кәмеп, 1894 йылда 69-ға ҡала.
Башта студенттарҙың күпселек өлөшөн дворян балалары тәшкил итһә (88 %), 1883 йылда  был ҡатлам 50 процентҡа ҡала. XIX быуаттың 60-70-се йылдарында демократия килә һәм төрлө ҡатлам вәкилдәре дворяндарҙы ҡыҫырыҡлай. Киев университетының алдынғы демократик студенттары революцион хәрәкәттә актив ҡатнаша. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 1873—1877 йылдарҙа батшаға ҡаршы көрәштә ҡатнашҡан өсөн хөкөмгә тарттырылыусыларҙың яртыһын студенттар һәм урта уҡыу йорттары уҡыусылары алып тора.
1884 йылда студенттарҙың үҙ-ара ярҙам кассалары, китапханалар, ашханалар ойоштороу, студент судын һайлау, студент йыйылыштарын йыйыу хоҡуғын биреү тураһындағы талабына ҡаршы хөкүмәт ҡаты саралар күрә. Университет ярты йылға ябыла, 140 студент ҡыуыла, ата-әсәләре Киевта булмаусылар ҡаланан һөрөлә. 34 студент хөкөмгә тарттырыла.
1880 йылдар һуңында университет ҡарамағында 45 уҡытыу-ярҙамсы учреждение: 2 китапхана (ғилми һәм студент), 2 обсерваториия (астрономик һәм метеорологик), ботаника баҡсаһы, 4 факультет клиникаһы, 3 госпиталь клиникаһы, ҡала дауаханаһы ҡарамағында 2 клиник бүлексә, анатомия театры, 9 лаборатория һәм 21 кабинет була.
1859—1870 йылдарҙа университетта үҙешмәкәр театр эшләй (уның составында Михаил Петрович Старицкий, Николай Витальевич Лысенко, Павел Платонович Чубинский була); 1874 йылда университетта 3-сө археология съезы үтә, уның эшендә билдәле ватан һәм сит ил ғалимдары ҡатнаша.
1880 йылда университеттадонъяла беренсе тапҡыр бер үк сымдан бер үк ваҡытта  телеграфирлау һәм  телефондан һөйләшеү тәжрибәһе үткәрелә  (уйылап табыусыһы -  Г. Г. Игнатьев). И. С. Тургенев, Д. И. Менделеев, Николай Егорович Жуковский, Пётр Петрович Семёнов-Тян-Шанский университеттың маҡтаулы ағзалары була.
XX быуатта Киев университеты
Беренсе донъя һуғышы Киев университетын бик ауыр хәлгә төшөрә. Хәрби командование, тылда баш күтәреүсе студенттарҙың булыуын теләмәй һәм уҡыу йортон “Киевтың һул ярына”, ахыр сиктә Һарытауға эвакуацияларға бойора. Эвакуация студенттарҙың хәлен тағы ла ҡатмарлаштыра. Күсенеү һөҙөмтәһендә лабораториялар һәм кабинеттар, музей коллекциялары бик ҙур юғалтыу кисерә. 1916 йылдың көҙөндә университет ҡабат Киевҡа әйләнеп ҡайта.
1917 йылғы Октябрь революцияһы  алдынан вузда  5300  самаһы студент белем ала.
1918 йылда университет ябыла һәм 1919 йылдың 29 мартында ғына асыла. 1919 йылдың 23 апреленән ул рәсми рәүештә Киев университеты тип атала башлай. Бер йылдан һуң уҡыу йорто таратыла, уның базаһында Михаил Петрович Драгоманов исемендәге Халыҡ мәғарифының юғары институты (1926 йылдан — Халыҡ мәғарифының Киев институты), шулай уҡ  Социаль мәғариф, һөнәрселек мәғарифы һәм физика-химия-математика институттары ойошторола.
УССР-ҙың Мәғариф буйынса халыҡ комиссарҙары  ҡарары менән 1933 йылдың 1 ғинуарында Украинала дәүләт университеттары, шул иҫәптән Киев дәүләт университеты ла тергеҙелә. 1939 йылдың мартында уға СССР Юғары Советы указына ярашлы, тыуыуына 125 йыл тулыу айһанлы, Т. Г. Шевченко исеме бирелә. Икенсе йылына гуманитар факультеттар урынлашҡан яңы уҡыу корпусы төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан КДУ СССР-ҙа Мәскәү һәм Ленинград университеттарынан ҡала, өсөнсө ҙур университет була. Һуғыш ваҡытында ул тәүҙә Харьковҡа, һуңынан, ваҡытлыса А. М. Горький исемендәге Харьков университеты менән ҡушылып, Берләшкән Украина дәүләт университеты булып Ҡыҙыл-Ордаға ( Ҡаҙағстан ССР-ы, (1942—1943 йылдар) күсенә.
Шул уҡ ваҡытта оккупацияланған Киевта (1941—1942 йылдарҙа) ректор К. Ф. Штеппа етәкселегендә университет үҙ эшен дауам итә.
Алыштар барышында Киев университетына ҙур зыян килтерелә – Төп корпус тулыһынса емерелә, бик күп мәҙәни ҡиммәттәр юҡҡа сыға. Зыян күргән лаборатория ҡорамалдарының хаҡы ғына 50 миллион һум тора. шуға ҡарамаҫтан, Киев дошмандарҙан азат ителгәндән һуң ике ай үткәс, 1944 йылдың ғинуарында, университет ҡабат эш башлай. 1949 йылда унда 12 факультет иҫәпләнә.
Мәскәү, Кремль, СТАЛИН иптәшкә. Шевченко исемендәге Киев дәүләт университеты профессорҙары, уҡытыусылары, студенттары һәм техник хеҙмәткәрҙәр коллективы һөйөклө Ҡыҙыл Армиябыҙҙың бронялы танкылар ҡеүәтен нығытыуға 100 000 һум күләмендә үҙ өлөшөн индерә. Был аҡсаға эшләнгән танкты «Шевченко исемендәге Киев университеты» тип атауығыҙҙы һорайбыҙ. Аҡса йыйыу дауам итә. Университет ректоры Алексей РУСЬКО, партойошма секретары Иван ШЕВЧЕНКО."«Шевченко исемендәге Киев университеты» танкыһын эшләү өсөн 100 000 һум аҡса йыйған Шевченко исемендәге Киев дәүләт университеты профессорҙары, уҡытыусылары, студенттары һәм техник хеҙмәткәрҙәр коллективына сәләмемде һәм Ҡыҙыр Армияның рәхмәтен еткереүегеҙҙе һорайым. И. СТАЛИН «Правда» гәзите, 1944 йылдың 10 июле.
Студенттар менән уҡытыусылар гуманитар һәм химия корпустарын үҙ көстәре менән тергеҙеп, 1944 йылдың башында өлкән курстар уҡыуҙы башлай. Ҡыҙыл-Орданан 146 студент, 3 профессор, 7 доцент һәм 11 уҡытыусынан торған Берләшкән университет төркөмө ҡайта. 1944 – 1945 яңы уҡыу йылында университетҡа 1,5 мең кеше ҡабул ителә, икенсе йылына инде унда 2 меңдән ашыу студент белем ала. Уларға 80 кафедрала 290 профессор, доцент һәм уҡытыусы белем бирә.
1954 йылдан ВДНХ районында университеттың яңы фәнни-уҡытыу комплексы (архитекторҙар В. Е. Ладный и В. Е. Коломиец, инженер В. Я. Дризо) асыла.
1984/1985 уҡыу йылында 17: фәлсәфә, иҡтисад, тарих, филологический, роман-герман филологияһы, журналистика, юридик, халыҡ-ара хоҡуҡ, механико-математик, кибернетика, физика, радиофизика, геология, география, химия, биология һәм әҙерлек факультеты иҫәпләнә.
Асылғандан алып университет халыҡ хужалығының, фәндең, мәғариф һәм мәҙәниәттең төрлө тармаҡтарына 250 меңдән ашыу белгес әҙерләп сығара.
Украина президентының 1994 йылдың 21 апрелендәге Указы менән Киев университетына милли һәм автономиялы дәүләт юғары уҡыу йорто статусынполучил статусы бирелә. Уның Уставы ил президенты тарафынан раҫлана, вуз ректоры статусы буйынса министрға тиңләштерелә. Уҡыу йортона белем биреүгә һәм фәнни эшмәкәрлеккә бүленгән средстволар Украина бюджетына айырым статьялар менән һалына(2013 йылда  ошо маҡсаттағы сығымдар статьяһы суммаһы  895 һәм 81  млн грн. Тәшкил итә). Сағыштыру өсөн: башҡа III һәм IV кимәлдәге аккредитациялы вуздар ошо уҡ йылда уҡытыуға  16,3 млрд грн. ала
Кожушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаһарманов Хәмиҙулла Ғиниәтулла улы
Ҡаһарманов Хәмиҙулла Ғиниәтулла улы- (1915 йыл – 2002 йыл). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы яугиры.
Биографияһы
Ҡаһарманов Хәмиҙулла Ғиниәтулла улы 1915 йылда Башҡорт АССР-ның Маҡар районы (Ишембай районы) Михайловка  ауылында тыуа. Һөнәре буйынса уҡытыусы. Ҡазан педагогия университетының тарих факультетын тамамлай. Ғафури, Ишембай райондары мәктәптәрендә директор вазифаһын башҡара.
Хәрби юлы
Ҡаһарманов Хәмиҙулла Ғиниәтулла улы 1941 йылда Маҡар районының хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына. 112-се һанлы данлыҡлы башҡорт кавалерия дивизияһына эләгә. Сталинград һуғышында ҡатнаша. 1943 йылда ҡаты яралана. Госпиталдә дауаланып сыҡҡандан һуң демобилизациялана. Һуғыштан һуң Ишембай районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. Ҡаһарманов Хәмиҙулла Ғиниәтулла улы 2002 вафат була
Ел (йылға)
Ел — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лаут йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фридек-Мистек (футбол клубы)
«Фридек-Мистек» (MFK Frýdek-Místek) — чех футбол клубы, шул уҡ исемдәге ҡаланың Чехия Милли Футбол Лигаһында (футбол буйынса икенсе дивизионда) уйнаусы клубы. Ул «Стовка» стадионында йорт уйындарын үткәрә, был стадион 12 400 тамашасыны һыйҙыра.
Тарих
1921 йылда клубҡа нигеҙ һалына. Беренсе һәм һуңғы тапҡыр ул Чехословакия Юғары лигаһында 1976/77 йылдар миҙгелендә сығыш яһай. Чемпионат һөҙөмтәләре буйынса 15-се урынды биләй һәм икенсе дивизионға күсә. Артабан ул 2-се, 3-сө, 4-се дивизиондарҙа уйнай..
2011 йылдың 1 июлендә «Фридек-Мистек ҡала футбол клубы» исемен рәсми рәүештә ала, сөнки ҡала хакимиәте клубтың төп спонсоры була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Көркәк
Көркәк (Кургак) — Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 186 кеше булған. Почта индексы — 452865, ОКАТО коды — 80233805004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Валент электрондар
Валент электрондар — атомдың тышҡы электрон көплөгөндә урынлашҡан иң юғары энергиялы электрондар.