cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Миндек
Миндеккә яраған үҫемлектәр
Миндектәр кешегә төрлөсә тәьҫир итә. Берәүҙәре (киске) тынысландыра, ярһыуҙы баҫа, йоҡоно яйға һала (ҡайын, имән миндектәр), икенселәре (иртәнге), киреһенсә тәнде «уятып» ебәрә, көс-дәрт өҫтәй (мышар (миләш), гөлбаҙран). Үҙегеҙгә нимәнең нисек йоғонто яһағанын күҙәтеп, ҡышҡылыҡҡа әҙерләп ҡуйыу яҡшыраҡ.
Әҙерләү ваҡыты
Үрҙә әйтелгәнсә, иң шифалыһы тип май миндеге һанала. Уны июнь урталарына тиклем әҙерләргә була. «Һырғалы» тәлгәштәр миндекккә яраҡһыҙ. Миндеклек тәлгәштәрҙе аяҙ көндә, иртәнге яҡта алалар. Ысыҡ булһа, кипкәнен көтөргә кәрәк. Дауа өсөн тәғәйенләнгән бындай миндек күп бәйләнмәй. Башҡа осраҡтар өсөн миндек әҙерләр япраҡтың «бешеп» етеүе мөһим — был июль урталарына тура килә. Япраҡтар һарғайғанса ла әҙерләргә була, тик ундай миндек ҡатыраҡ була, япраҡтары ла ҡойолоп барыусан.
Әҙерләү ысулы
Хәҙер миндек бәйләү ҡырҡылған ботаҡтарҙы бергә бәйләүҙән генә ғибәрәт. Ул, ғәҙәттә, бер генә мунсаға етә. Халҡыбыҙҙа миндек әҙерләүҙең боронғо ысулдары ла булған, миндектәр ике-өс мунсаға еткән, ә бит ул ваҡытта ғаиләләр ҙур булған. Ошо уҡ ысул менән миндектәрҙе Ырымбур өлкәһендә лә әҙерләр булғандар.
Халыҡ телендә ҡайынды «инә» һәм «ата»ға бүлеү бар. Июль башында ҡайындың япраҡтары бешкәс, «инә» ҡайынды һайлап, 50 см тирәһе ҡырҡып алғандар. Инә ҡайын менән ата ҡайынды айыра белмәгәндәр иғтибар менән ҡараһалар, күрерҙәр: «инә» ҡайындың ботаҡтары тал ағасыныҡы һымаҡ аҫҡа эйелеп тора, «ата» ҡайындың ботаҡтары үрә ҡарай. Ғәмәлдә, ҡайындың ата йәки инәһе булмай, былар ике төр ҡайын. Йәғни, миндекте тәлгәштәре һәленке төр ҡайындан бәйләгәндәр. «Һырғаһыҙ» ботаҡтарҙы һайлағандар. Сабыныуҙың тәмен белгәндәр миндеккә хуш еҫле үҫемлектәр: мәтрүшкә (душица), бөтнөк (мята), һары мәтрүшкә (зверобой), кейәү үләне (чабрец) һ.б. ҡушып эшләгәндәр һәм әле лә эшләйҙәр.
Миндектәрҙе һаҡлау
Миндектәрҙе еләҫ, ҡояш төшмәгән урында киптерәләр.
Ҡараңғы ерҙә, мәҫәлән, һарайҙа ергә йоҡа ғына сепрәк йәйгәндәр. Беренсе кейем миндекте һалғас, бер сүмес һыу бөрккәндәр. Икенсе парҙы тигеҙ итеп беренсеһенең өҫтөнә ҡуйғандар, тағы сүмес менән һыу бөрккәндәр. Шулайтып, миндектәрҙе парлап өҫтө-өҫтөнә теҙә барғандар, һәр парҙың өҫтөнә сүмес менән һыу бөркә барғандар. Теҙеп бөткәс, өҫтөнә иҫке юрған япҡандар. Тын сыҡмаҫлыҡ итеп юрған өҫтөнә ауыр әйбер һалып баҫтырып ҡуйғандар. Шулай бер тәүлек тотҡандар. Япраҡтар йылыла бешекләнгәнгә ҡойолмаған. Шунан һуң алып, берәй ҡараңғы ергә, мәҫәлән, һарайға теҙеп элеп ҡуйғандар.
Һабаҡтарын тигеҙ итеп ҡырҡҡандан һуң, бәйләнгән миндектәрҙе парлап, икешәрләп ышыҡҡа эләләр, ҡайһы бер төбәктәрҙә шул парҙарҙы «кейем» тиҙәр. Мәҫәлән, «Егерме кейем миндек бәйләнек».
Лангсяда-Яха
Лангсяда-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/6/19/74 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡуғанаҡбаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Ҡуғанаҡбаш ауыл Советы  —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге —Ҡуғанаҡбаш ауылы.
Тарихы
Ҡуғанаҡбаш ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Подчугасная
Подчугасная — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 280 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күсмәева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы
Ҡусмаева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы (1 ғинуар 1952 йыл) — яҙыусы. Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Тормош юлы
Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы Ҡусмаева 1952 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Хоҙайбирҙин ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа.
Балалыҡ, үҫмерлек йылдары атаһының тыуған яғы — Мәләүез ерендә үтә. Нөгөш урта мәктәбенән һуң Стәрлетамаҡ педагогия институтын, Мәскәүҙә Юғары комсомол мәктәбен тамамлай. Бер аҙ Өфөлә матбуғатта эшләй. Ғүмере буйы тыуған яғына тоғро ҡалып, Мәләүездә комсомол ҡала комитетында, «Октябрь юлы» гәзите мөхәрририәтендә, дәүләт органдарында етәксе вазифаларын башҡара, «Сатурн» телевидениеһында фәһемле тапшырыуҙар алып бара. Байтаҡ йылдар «Мәләүез таңдары» әҙәби берекмәһен етәкләй, ижадсыларға ярҙам итә. Фәтҡулла Комиссаровтың «Дауыл булып остом дауылдарҙа» китабын баҫмаға әҙерләй.
Ижады
Рус һәм башҡорт телендә яҙылған шиғырҙары республиканың төрлө баҫмаларында даими баҫыла, хикәйәләр яҙа, бер нисә китабы донъя күрә. 2003 йылда «Айҙың тулған мәле» китабы өсөн — Булат Рафиҡов исемендәге, ә 2012 йылда Фәтҡулла Комиссаров исемендәге премияға лайыҡ була.
Артлаш
Артлаш (Артлош) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Өфө эсперанто клубы
Өфө эсперанто клубы 1968 йылда Өфө педагогика институты һәм Башҡорт дәүләт университетының Эсперанто түңәрәктәре нигеҙендә барлыҡҡа килә. Уның тәүге етәксеһе Б.Г. Колкер, артабан Өфө эсперанто клубының рәйесе - әлеге мәлдә Эсперанто хәрәкәтенең алдынғы эшмәкәре.
Клубтың иң әүҙем йылдары 70-се, 80-се йылдарға тура килә. Клуб бер нисә мәртәбә күсә килгән Заменгоф кубогына эйә була — был кубок йыл һайын илдең эштәре буйынса иң яҡшы һөҙөмтәләр күрһәткән клубына тапшырыла.thumb|Заменгоф кубогы Өфө эсперанто клубында
Әлбиттә, түңәрәктә ҡатнашҡандар барыһы ла клубтың актив ҡатнашыусылары булып китмәй, һәм барыһы ла эсперанто хәрәкәтендә ҡатнашыуын дауам итмәй. Әммә бөтә Союз күләмендә үткәрелгән — Совет эсперанто йәштәре лагеры (эсперанто телендә — Sovetiaj Esperantistaj Junularaj Tendaroj, SEJT) слеттарында ҡатнашҡандар һис шикһеҙ был хәрәкәттәрҙә әүҙем ҡатнашыусыларға әйләнә, тиергә мөмкин. Был слеттар йыл һайын туристик шарттарҙа (tendaro — палата лагере исеме лә шунан килә) үткәрелә. Йыл һайын был слетты ойоштороу теләге һәм мөмкинлеге булған теге йәки был эсперанто клубына тапшырыла. Шулай итеп, эсперантистар яңы ижади, йылы мөнәсәбәтле, ғәҙәти булмаған атмосфераға эләгеп, тулыһынса эсперанто теле мөхитенә сумып ҡына ҡалмай, (был слеттарҙа аралашыу эперанто телендә генә бара), шулай уҡ күп сәйәхәт итеп, яңы урындар менән дә таныша.
Өфө эсперанто клубы ҡатнашыусылары йыл һайын уҙғарылған ижади ярыштарҙа әүҙем ҡатнашып, эсперанто теленә иң яҡшы тәржемә, иң яҡшы башҡарыу һымаҡ төрлө номинацияларҙа еңеүсе булып сыға. Эсперанто телендә яҙыусы билдәле шағир Ғ. Ғәзизов (Ғәфүр Ғәзизи) эшмәкәрлеген Өфө эсперанто клубында башлай. Әлеге мәлдә Францияла йәшәүсе Өфө эсперантисты Н. Корженевская әлеге көндә Сан-Марино халыҡ-ара фәндәр академияһының ағзаһы булып тора. Шулай уҡ Өфө эсперанто клубының бүтән ҡатнашыусылары (мәҫәлән, Н. Шигаев, Н. Цвиленева) эсперанто телен ҡулланыусы фәнни эшмәкәрҙәр йәмғиәтендә тора.
Бөгөнгө көндә эсперантистар аралашыу өсөн Интернет селтәрен ҡуллана, эсперанто телендәге төрлө интернет-форумдарҙа ҡатнаша, ә ижади ярыштар слеттарҙа ғына түгел, Интернет аша ла үткәрелә.
Гаусс ысулы
Гаусс ысулы — һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаһын (ҺАТС) сығарыуҙың классик ысулы. Немец математигы Карл Фридрих Гаусс хөрмәтенә аталған. Был үҙгәреүсәндәрҙе эҙмә-эҙ бөтөрөү ысулы, элементар үҙгәртеүҙәр ярҙамында тигеҙләмәләр системаһы өсмөйөшлө күренештәге тиң көслө системаға килтерелә, унан эҙмә-эҙ, һуңғыһынан башлап (номеры буйынса), системаның бөтә үҙгәреүсәндәре табыла.
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта был ысул бөтә ерҙә лә Гаусс ысулы тип аталһа ла, ул К. Ф. Гауссҡа тиклем билдәле була. Был ысулдың беренсе билдәле булған тасуирланышы — «Математика в девяти книгах» исемле ҡытай трактатында.
Ысулдың тасуирламаһы
Башта бирелгән система ошондай күренештә булһын, ти:
Уны матрицалы күренештә яҙырға мөмкин: бында
A матрицаһы системаның төп матрицаһы тип атала, b — ирекле быуындар бағанаһы.
Ул саҡта, юлдар өҫтөндә элементар үҙгәртеүҙәр үҙсәнлегенә ярашлы, был системаның төп матрицаһын баҫҡыслы күренешкә килтерергә мөмкин (шул уҡ үҙгәртеүҙәрҙе ирекле быуындар бағанаһына ҡулланырға кәрәк):
бында
Был ваҡытта, төп матрицаның базислы миноры (нуль булмаған иң ҙур тәртиптәге минор) өҫкө һул мөйөштә урынлашҡан тип иҫәпләйбеҙ, йәғни уға үҙгәреүсәндәренең коэффициенттары ғына инә.
Ул саҡта үҙгәреүсәндәре төп үҙгәреүсәндәр тип аталалар. Бөтә ҡалғандары ирекле тип аталалар.
Әгәр бер генә һан булһа ла булһа, бында i > r, ул саҡта бирелгән система уртаҡ түгел, йәғни уның бер генә лә сығарылышы юҡ. Теләһә ниндәй i > r өсөн \beta_i = 0 булһын.
Ирекле үҙгәреүсәндәрҙе тигеҙлек тамғаһының икенсе яғына сығарабыҙ һәм системаның һәр тигеҙләмәһен иң һулдағы x (, бында i — юл номеры) алдындағы үҙенең коэффициентына бүләбеҙ:
Әгәр (2) системаның ирекле үҙгәреүсәндәренә бөтә мөмкин булған ҡиммәттәрҙе биреп һәм яңы системаны аҫтан өҫкә төп үҙгәреүсәндәргә ҡарата сығарһаҡ (йәғни аҫтағы тигеҙләмәнән өҫкөһөнә), ул саҡта беҙ был ҺАТС-тың бөтә сығарылыштарын табырбыҙ. Был система баштағы система (1) өҫтөндә элементар үҙгәртеүҙәр ярҙамында алынғанлыҡтан, элементар үҙгәртеүҙәрҙә эквивалентлыҡ тураһында теорема буйынса (1) һәм (2) системалар эквивалентлы, йәғни уларҙың сығарылыштары күмәклектәре тап киләләр.
Уртаҡлыҡ критерийы
Бөтә i > r өсөн юғарыла телгә алынған \beta_i= 0 шарты уртаҡлыҡтың кәрәкле һәм етерлек шарты сифатында әйтеп бирелергә мөмкин:
Иҫкә төшөрәбеҙ, уртаҡ системаның рангы тип уның төп матрицаһының рангы атала (йәки киңәйтелгән матрицаһының, сөнки улар тигеҙ).
Алгоритм
Блок схема һүрәттә бирелгән. Был һүрәт программаны С/С++ телендә, бында a — киңәйтелгән матрица, яҙыуға яраҡлаштырылған, уның һуңғы бағанаһы — ирекле быуындар бағанаһы. Юлдар һаны — n.
Тасуирлау
ҺАТС сығарыу өсөн Гаусс алгоритмы ике этапҡа бүленә. Гаусс ысулы арифметик операцияларҙың O(n^{3}) булыуын талап итә.
Был ысул таяна:
Иң ябай осраҡ
Иң ябай осраҡта алгоритм ошолай күренә:
МИҫал
Нисек Гаусс ысулы менән системаны сығарырға мөмкин икәнен күрһәтәбеҙ:
Икенсе һәм өсөнсө юлдарҙа x-тың коэффициенттарын нулгә әйләндерәбеҙ. Бының өсөн уларға, ярашлы рәүештә һәм 1-гә ҡабатланған беренсе юлды ҡушабыҙ:
Хәҙер өсөнсө юлда, унан 4-кә ҡабатланған икенсе юлды алып, y-тең коэффициентын нулгә әйләндерәбеҙ:
Һөҙөмтәлә беҙ бирелгән системаны өсмөйөшлө күренешкә килтерҙек, шуның менән алгоритмдың беренсе этабын тамамланыҡ.
Икенсе этапта килеп сыҡҡан тигеҙләмәләрҙе кире тәртиптә сығарабыҙ. Табабыҙ:
Шулай итеп баштағы система сығарылды.
Уртаҡ системала тигеҙләмәр һаны билдәһеҙҙәр һанынан кәм булған осраҡта, яуап сығарылыштарҙың фундаменталь системаһы күренешендә яҙыла.
Гаусс ысулының тотороҡлолоғо
Насар бәйләнгән коэффициенттар матрицалары өсөн Гаусс ысулы иҫәпләүгә тотороҡһоҙ. Мәҫәлән, Гильберт матрицаһы өсөн ысул был матрицаларҙың ҙур булмаған үлсәмдәре өсөн дә ҙур хаталарға килтерә. Иҫәпләү хатаһын тик шартлы тотороҡло булған, төп элементты айырып алып Гаусс ысулын ҡулланыу ярҙамында ғына кәметергә мөмкин. Гаусс ысулын киң ҡулланыу практикала насар бәйләнгән матрицаларҙың һирәк осрауы менән бәйле.
Гаусс ысулының ҡулай булмауы
1969 йылда Штрассен, ҙур матрицаларҙы тиклем ваҡытта ҡабатлап була икәнен иҫбат иткән. Ошонан, матрицаларҙы әйләндереүҙе һәм ҺАТС сығарыуҙы Гаусс ысулына ҡарағанда тәртип буйынса асимптотик шәберәк алгоритмдар менән тормошҡа ашырырға мөмкин булыуы килеп сыға. Шулай итеп, ҙур ҺАТС өсөн Гаусс ысулы тиҙлек буйынса оптималь түгел.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Һыҙыҡлы алгебра Оптимизация ысулдары Һанлы ысулдар
Эвертурнео
Эвертурнео йәки Эверторнео (швед., Matarenki) — Швецияның төньяҡ-көнсығышындағы тораҡ пункт. Норботтен лены Эвертурнео коммунаһының администартив үҙәге. Лулеонан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 110 км алыҫлыҡтағы Финляндия сигенән үткән Турнеэльвен йылғаһында урынлашҡан. Йылғаның икенсе ярында Юлиторнио ҡалаһы ята.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса  1917  кеше тәшкил итә;  2000 йылғы мәғлүмәттәр  буйынса 2006  кеше иҫәпләнгән. Ҡала эргәһендәге урын— убалы. Эвертурнеонан көньяҡҡа ҡарай Исоваара ҡурсаулығы урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Крохалиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәлил (Ырымбур өлкәһе)
Хәлил — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 649 кеше. Почта индексы — 462610, ОКАТО коды — 53214840001.
Грязнушинский (Ҡыҙыл районы)
Грязнушинский — Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районындағы ҡасаба. Халыҡ араһында Грязной тип атала. Богдановка ауыл биләмәһе составына инә.
Хәлил (Ырымбур өлкәһе)
Тарих
Тәүге тапҡыр 1866 йылда телгә алына. 1917 йылда 16 ноябрҙа Хәлил ауылы Башҡортостан Автономиялы Республикаһының Үҫәргән кантоны составына инә. 1922 йылда 5 октябрҙә ауыл Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылда 20 августа Йылайыр кантоны бөтөрөлә, уның территорияһы Хәлил ауылы менән Ырымбур губернаһы ҡарамағына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.
Грязнушинский (Ҡыҙыл районы)
Географик урыны
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районында, Урал йылғаһының уң ярында, урынлашҡан. Богдановка дала (ҡылғанлы-бүтәгәле) тәбиғәт зонаһында урынлашҡан, рельеф участкаһы — Урал аръяғы убалы-ҡалҡыулыҡлы тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены). Һалдат тауы итәгендә, ҡасабаның бер яҡ осонда, Грязнушка йылғаһы аға, шунда уҡ Грязнушка шишмәһе. Ҡасабаның атамаһы ошо шишмәнән алынған.
Топонимист Н. Г. Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» топонимдар һүҙлегендә Грязнушка йылғаһының килеп сығышы тураһында: "Грязнушка —Көньяҡ Урал гидронимы. Бәләкәй йылға, Урал йылғаһының уң ҡушылдығы. Силәбе өлкәһендә аға. Урыҫ күскенселәре һыуҙан бысрағы күберәк булған йылғаны шулай атағандар."
Грязнушинский ҡасабаһынан 3-4 км алыҫлыҡта Төйәләҫ йылғаһы аға. йылғаһы Грязнушинский ҡасабаһы эргәһендә бер нисә тәбиғәт һәйкәле бар:
Тарихы
йылғаһы 1744 йылдың 15 мартында Елизавета Петровнаның рөхсәте һәм И. И. Неплюевтың проекты буйынса Ырымбур губернаһы булдырыла, уның үҙәге — Ырымбур ҡәлғә-ҡалаһы. Губерна составына Ырымбур хәрби һыҙатындағы бөтә тораҡ пункттар һәм ҡәлғәләр инә, шулай уҡ Өфө провинцияһы, Иҫәт провинцияһы (Урал аръяғы башҡорттары менән), Яйыҡ казактары, Ставрополь ҡалмыҡтары, ҡырғыҙ-ҡайсаҡ халҡы. Губернаның дөйөм майҙаны яҡынса 2 млн квадрат километр тәшкил итә. Беренсе Ырымбур губернаторы итеп И. И. Неплюев тәғәйенләнә.
1943 йылда, Ырымбур ҡәлғәһе төҙөлгән саҡта, И. И. Неплюев крайҙа хәрби-стратегик яҡтан ҡоролош менән шөғөлләнергә һәм бының өсөн бер нисә ҡәлғә төҙөргә кәрәк, тип таба. Тәүге сиратта ул ҡәлғәләрҙе ҡаҙаҡ далалары сигендә төҙөргә була, сөнки был яҡты нығытырға, Яйыҡ аръяғынан һөжүмдәрҙе туҡтатырға, башҡорттарҙы ҡаҙаҡтарҙан айырырға һәм уларҙың бергә уҡмашырға мөмкинлек бирмәү — уның төп маҡсаты була. 1742 йылдың йәйендә Неплюев шәхсән үҙе Яйыҡ, Уй һәм Тубыл йылғалары буйлап төҙөләсәк ҡәлғәләрҙең һәм редуттарҙың планын билдәләй. Неплюевтың планы буйынса 1743 йылда 8 ҡәлғә төҙөлә: Таналыҡ, Уртазым, Ҡыҙыл, Троицк, Ҡаракүл, Крутояр һәм Усть-Уйск һәм 18 редут, шул иҫәптән 1743 йылда Ырымбур сик буйы һыҙатында Грязнушинский редуты барлыҡҡа килә.
Нығытма һыҙаттарына ҡарата Ырымбур ҡәлғәһе үҙәк урын биләй. Төп ҡәлғә һыҙаттары бишәү була, улар араһында Яйыҡ буйлап урынлашҡан ҡәлғәләр төп урынды биләй. Был һыҙат ифрат ҙур була: Каспий диңгеҙенә тиклем. Грязнушинский редуты Орск дистанцияһына ҡарай (Ҡыҙыл ҡәлғәһе). Яйыҡ һыҙатында барлығы 53 нығытма булдырыла, унда даими рәүештә гарнизондар тотола. Был һыҙат Рәсәйгә ҡушылған Ырымбур крайын Яйыҡ аръяғында күсмә тормош алып барған халыҡтарҙан һаҡлап торған. Ошо саралар урыҫ капиталына Ырымбур крайын тулыһынса колониялаштырыу проблемаһын хәл итеүгә булышлыҡ итә. Ошо ваҡыттан ер аҫты ҡаҙылмаларҙы аямай сығарыу дәүере башлана.
Ауылдың бөгөнгөһө
Совет осоронда ауыл йылдам үҫешә, капиталь урта мәктәп, балалар баҡсаһы, китапхана, почта бүлексәһе, клуб, фельдшер пункты, бер нисә магазин була. Совхоз бүлексәһе булараҡ бында йылҡы малы, эре мөгөҙлө мал, һарыҡ көтөүҙәре була, шулай уҡ үрсетелә. Бөгөнгө көндә ауылда башланғыс мәктәп эшләп килә, ҡалған синыфтар Богдановкаға йөрөп уҡый. Элекке мәктәп бинаһында китапхана һәм бер төркөмлөк балалар баҡсаһы асылған. Фельдшер пункты ябылған, район үҙәгенән шәфҡәт туташы килеп, аҙнаһына өс тапҡыр ауыл кешеләрен ҡабул итә. Клуб, почта бүлексәһе һәм ике бәләкәй магазин эшләй. Ауылда бик күп ташландыҡ, емерек йорттар. Халыҡ сит тарафтарға тарала. Магнитогорск ҡалаһынан йәйге осорҙа ял итеү өсөн ҡайһы бер йорттарҙы дача сифатында ҡулланыу маҡсатында һатып алалар һәм төҙөкләндерәләр. 2017 йылда бер йортта храм булдырылған. Унда Ҡыҙыл ауылы священнигы Андрей Стадник айына бер тапҡыр литургия башҡара һәм 2 тапҡыр намаҙ ҡыла. 2020 йылдың 7 июлендә Грязнушинский ҡасабаһындағы ғибәҙәтханала Магнитогорск һәм Верхнеурал епископы Зосима булып китә.
Ҡыҙыл районында газификациялау буйынса масштаблы проектты башларға торалар. Газ селтәре шулай уҡ Грязнушинский ҡасабаһына ла индереләсәк.
Ҡыҙыҡлы факттар
— 2018 йылда Храм йортонда Грязнушинский ҡасабаһының тарихын сағылдырыусы күргәҙмә асыла.
— Храм йортонда иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. Уның йөкмәткеһе: ''«В этом доме 23 июля 1891 года останавливался Цесаревич Николай Александрович Романов, Августейший атаман всех казачьих войск, впоследствии Император Всероссийский Николай II, причисленный к лику святых». .''
— Грязнушинский ҡасабаһында Илия Пәйғәмбәр сиркәүе булған (1897 йылдан һуң түгел төҙөлгән, булһа кәрәк)
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса күпселекте алып торған халыҡтар: урыҫтар (60 %), башҡорттар (17 %), ҡаҙаҡтар (20 %)
Лансинг-Ёган
Лансинг-Ёган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 456 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коргончик
Коргончик — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коргон йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Быҙаусы
Быҙаусы (Бызаусы) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы йылға.
Географияһы
Быҙаусы йылғаһы Ҡыуандыҡ районындағы Ғүмәр ауылынан йыраҡ түгел Яйыҡ ҡушылдығы Һаҡмар йылғаһының уң ярынан барып ҡоя.
Климаты
Ауылдың климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында гидронимдың башҡорт телендәге быҙау һүҙенә -сы аффиксы ҡушып яһалған тигән аңлатма бирә. Йәғни, быҙау көтөүсеһе, быҙау ҡараусы тигәнде аңлата.
Гидронимдың риүәйәтен дә яҙып алған С. М. Стрельников. Борон был ерҙә быҙау көтөп йөрөгән малай үлеп ҡалған. Уны икенсе көндө ерләргә булғандар. Мәгәр, икенсе көнөнә малай ерләнгән булып сыҡҡан, ҡайҙандыр ҡалҡып сыҡҡан уба аҫтына ҡалған. Убаға ҡағылмаҫҡа булғандар — Аллаһы тәғәләнең бер хикмәте тип ҡабул иткәндәр.
Курув
Курув (Kurów) — Польшалағы бер ауыл, Любель воеводалығындағы Курув гминаһы үҙәге. Курув ауылы Курувка йылғаһы буйында урынлашҡан. Халыҡ һаны — яҡынса 2 800 кеше (2007).
1442 йылдың 6 ғинуарынан алып 1870 йылға тиклем ауыл ҡала статусына эйә була.
Курувта 1923-се йылда Войцех Ярузельский тыуған.
Нәби
Нәби (Набиево; икенсе атамалары Ҡуян; Байҡаш) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 472 кеше. Почта индексы — 453584, ОКАТО коды — 80219822002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).
Географик урыны
Нәби ауылы Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Байназар ауылы халҡы Йәүгәзе тамағы йылғаһында һәм Ара Тау ҡалҡыулығында үҙҙәренең айырым утарҙарын ауылдарға әйләндергән. Шулай итеп Нәбиулла (бөгөн — Нәби) һәм Мораҙым ауылдары төҙөлә. Ике ауыл да 1843—1847 йылдар араһында барлыҡҡа килә. Нәби ауылы 1850 йылда 10, 9 йылдан һуң — 39, ә 1920 йылда 79 ихатанан тора. Унынсы ревизия буйынса, 197 кеше, беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу буйынса 321 кеше тәшкил итә. Тәүге төпләнеүсе 1787 йылғы Нәбиулла Мерәҫов була. Уның балалары Әсәтулла, Ғәлиулла, Зиннәтулла, Хисмәтулла. Нәбиулланың ҡустылары 1790 йылғы Фәтҡулла һәм 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан 1793 йылғы Рәхмәтулла ла бында күсеп килә. Һатыбалов, Эталмаҫов фамилиялары ла осрай. "Башҡорт шәжәрәләре" тигән китаптың 114-се битендә Һатыбал Ҡәнзәфәровтың ата-бабаларының һәм тоҡомдарының исемдәре килтерелә. Улустың башҡа бүлексәһе лә була — Ҡырағай-Ҡыпсаҡ ырыуының Ҡуян түбәһенән Һарт түбәһе.
6-сы һәм 9-сы кантондарҙың попечителе Филатовтың журналдағы яҙмаларҙан күренеүенсә, 1848 йылда ул ошо ауылдарҙа, шул иҫәптән Нәби ауылында ла була. Башҡа эштәрҙән тыш, уның бурысына 1843 йылда хәрби губернатор тарафынан раҫланған типовой планға ярашлы йорттар һәм ауылдар төҙөлөшөн күҙәтеү инә. Ул урамда йорттарҙың бер-береһенән 10—15 сажин алыҫлыҡта тороуы буйынса "бер туҡтауһыҙ күҙәтеү" алып барған; шул уҡ ваҡытта янғындан хәүефһеҙлек өсөн ихаталар бер-береһенән ҙур аралыҡта йәки 12 сажинға тиклем оҙонлоҡтағы буш урындарҙа (25 метр) торорға тейеш була. Мунсалар һәм тимерлектәр йорт-ҡаралтынан алыҫта йылға, күл ярҙарында йәки йырын буйҙарында төҙөлөргә тейеш булған. 1845 йылда урман районы башҡорттарына етерлек күләмдә ағас материалдар әҙерләргә ҡушыла. Һәр йорт хужаһына 200-гә тиклем бүрәнә әҙерләргә рөхсәт ителә. Күп ғаиләле кешеләргә бер түгел, ә соланлы ике йорт төҙөргә ҡушыла. Өҫтәүенә яңы йоттарҙың түшәменең бейеклеге иҙәндән алып өс аршиндан да кәм булмай һәм урам яҡҡа ике-өс тәҙрә булырға тейеш. Бынан тыш йорттарҙа сыуалдар урынына мейестәр ҡуйырға тәҡдим ителгән, сөнки /"сыуалдар өсөн күп утын талап ителә һәм кешеләрҙең күреү һәләтенә зыян итә"/. Ауылды ҡарап сыҡҡас, Филатов "ҡапҡа ҡуйырға һәм сыуалдарҙы тиҙ арала юҡ итеүҙе" талап иткән. Ғәйеплеләрҙең бөтәһен дә ул тән язаһына тарттырған: уларҙы "ҡайын кеҫәлдәре—ҡамсылау" көткән.
Хәҙерге осор
Бөгөнгө көндә Нәби ауылында төп мәктәп (Иҫке Монасип урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.
Фольклорҙа
1971 йылда 1891 йылғы Юныс Һатыбаловтан М. Рафиҡов яҙып алған риүәйәттә ауылдың тарихы түбәндәгесә һүрәтләнә:.
Нәбиҙәр ҡушаматы
Нәби ауылы кешеләренең дөйөм ҡушаматы — ҡуяндар (ауылдың халыҡ телендәге икенсе исеменән). Быуындан-быуынға килгән ҡушаматтар ҙа, яңыраҡ барлыҡҡа килгән ҡушаматтар ҙа бар. Мәҫәлән: Сидыр, Морҡой, Өрәк, арҡыры Мотаһар, ветеран (9 май көнө сәсеү эшен эшләп бөтмәй ауылға ҡасып ҡайтҡаны өсөн), Будулай (сиған кеүек ҡаралығы өсөн), кухня бесәйҙәре (тотош бер үк фамилиялы кешеләргә ҡарата), ата ҡуян (Ғилман Сәфәрғәлинды үҙе тере сағында шулай тип атағандар), ҡурҡаҡ ҡуян, шым ҡуян, бройлер (кәүҙәһенең торошо буйынса) һ.б.
Лаҡаптар
Шулай бер ваҡыт Нәбиҙән бер ҡатын таныш булмаған урыҫ һатыусыһынан башҡортсалап: «Айбулатҡа ярамалы трико бармы», - тип һораған. Әле лә магазинға килгән кеше ҡайһы саҡта шаяртып һатыусыға шулай тип өндәшә.
Капитализм осоронда Башҡортостан
1861 йылда крепостной хоҡуҡты бөтөрөү капиталистик үҫеш өсөн юл асты — сәнәғәт үҫеше көсәйә, етештереүҙең яңы тармаҡтары барлыҡҡа килә, тимер юлдар төҙөлә, ауыл хужалығы торған һайын тауарлыҡлыраҡ төҫ ала бара.
Реформа осоронда капитализм үҫеше Рәсәйҙең үҙәк губерналары менән генә сикләнмәй, теге йәки был дәрәжәлә уның сиктәрендә ятҡан бөтә колонияларҙы ла солғап алды. Әммә был ерҙәргә фәҡәт сеймал һәм аграр база роле генә бирелде — һәм уларҙың тәбиғи ресурстары аяуһыҙ рәүештә таланды.
Башҡортостанда металургия иҡтисады
Металлургия Башҡортостан иҡтисадының төп тармағы булып ҡалды. XIX быуаттың 70-се йылдары ахырында уның үҫеше һиҙелерлек йәнләнә төштө. Был ваҡытта ҡайһы бер заводтар шаҡтай киңәйтелде һәм техник яҡтан камиллаштырылды: Белорет һәм Тирлән заводтарында прокат машиналары ҡуйылды; Белорет һәм Ҡағы заводтары сым эшләүҙе яйға һалды. Һамар-Златоуст тимер юлын һуҙыу заводтарға үҙ продукцияларын баҙарға илтеү юлын еңеләйтте.
80-се йылдар аҙағы
80-се йылдар аҙағында тау-завод төҙөлөшөнөң яңы тулҡыны күтәрелә — Ләмәҙ, Егәҙе, Инйәр, саҡ ҡына һуңыраҡ Лапышты заводтары барлыҡҡа килә. Ләкин, элекке һымаҡ уҡ, ағас күмеренә һәм артта ҡалған техникаға нигеҙләнгән ваҡ заводтар төҙөлә. Улар шуға күрә Рәсәйҙең Донецк коксланыусы таш күмеренә, Кривой Рог мәғдәненә һәм өр-яңы техникаға нигеҙләнеп көс йыйған яңы металлургия заводтары менән ярыша алмай, әлбиттә, һөҙөмтәлә Башҡортостандың бөтә ҡара металлургия заводтары ла тиерлек йәшәүҙән туҡтай.
Баҡыр иретеү заводтары
Баҡыр иретеү заводтарының эшен беренсе сиратта мәғдән сығанаҡтарының ярлыланыуы тотҡарлай. Элек мәғдән етешмәгәндә уны алыҫтан, хатта 150—200 саҡрым ерҙән ташығандар. Бының өсөн крәҫти-әндәрҙең арзан эш көсөн файҙаланғандар. Крепостной хоҡуҡты бөтөргәндән һуң, ирекле ялланма хеҙмәтте файҙаланыу шарттарында мәғдәнде бик йыраҡтан ташыу файҙаһыҙ була башлаған. Алтайҙа һәм Кавказда баҡыр иретеү заводтарының барлыҡҡа килеүе, шулай уҡ арзан сит ил баҡырын һатып алыу Башҡортостандың, шулай уҡ бөтә Уралдың баҡыр иретеү сәнәғәтенә төҙәтеп булмаҫ-лыҡ зыян килтерә. Бындағы баҡыр иретеү заводтары көрсөклөктә аяҡҡа баҫа алмайынса ябыла башлай йәки башҡа төр продукция етештереүгә күсә Башҡортостандың алтын сығарыу сэнәғәте үҫеүен дауам итә. Тиҫтәләрсә яңы приискылар барлыҡҡа килә. 1897 йылда алтын сығарыу йылына 300 ботҡа етә. Алтындың байтаҡ өлөшөн старателдәр бирә.
Башҡортостан ерҙәрен талау
Реформа осоронда Башҡортостанда ерҙәрҙе талау бик киң ҡолас ала. XIX быуаттың 60-сы йылдары аҙағында бында ер мөнәсәбәттәрен тәртипкә килтереү һылтауы менән башҡорттарҙың ерҙән файҙаланыу күләмен билдәләү, ә ғәмәлдә иһә яңы ерҙәр тартып алыу өсөн шарттар әҙерләү бурысын ҡуйған хөкүмәт экспедицияһы «эшләй», һөҙөмтәлә башҡорттарҙың ер фондынан ҡаҙна ҡарамағына күскән 1 млн дисәтинә самаһы ер тартып алына. Был ерҙәрҙе кеше ышанмаҫлыҡ түбән хаҡҡа һәр төрлө вазифалы кешеләргә һата башлағандар. Илдә «Калифорниялағы алтын биҙгәген хәтерләткән кем уҙарҙан ер алыу ғәләмәте башланды…» — тип яҙған 1876 йылда «Оренбургский листок» гәзите.
«Ҡомһоҙланып һәм ҡабаланып башҡорт ерҙәрен талауҙы» — тип билдәләй ул замандың күренекле публицисы Глеб Успенский, — ғәйәт киң майҙанда башҡорт ерҙәрен талаған саҡта йыртҡыстың билдәле һәм күренеп торған маҡсат тотҡанын иғтибарға алмағанда тулы күләмендә аңлау мөмкин дә түгел: ул кеше аяғы баҫмаған ерҙәрҙең шундай булып ҡалмаҫын, оҙаҡ ваҡыт та үтмәҫ, ергә мохтаж бихисап һандағы крәҫтиәндәрҙең уны ҡортомға һәм һатып алырға килерен белә. Ысынлап та, талаусылар ерҙе үҙҙәре һатып алғандан ун тапҡырға, йөҙ тапҡырға ҡый-батыраҡ һатҡандар һәм ошо алыш-бирештән ифрат ҙур табыш алғандар.
Реформа осорондағы колониялаштырыу
Игендән башҡа Башҡортостандан баҙарға малсылыҡ продукттары ла оҙатылған. Әммә малсылыҡ аҡрын үҫкән, сөнки ерҙәрҙе күберәк һөргән һайын, сабынлыҡ һәм көтөүлек майҙандары кәмегән.
Баҙар өсөн ауыл хужалығы продукцияһын етештереүҙә кулак хужалыҡтары төп роль уйнаған.
Тауарлыҡлы ауыл хужалығы үҫкән һайын, судно йөрөрлөк йылға буйҙарында һәм Һамар-Златоуст тимер юлы янында тирмәндәр, ярма һәм спирт заводтары, ҡалаларҙа күн заводтары төҙөлә башлай. Улар урындағы ихтыяжды ғына ҡәнәғәтләндереп ҡалмаған, бәлки башҡа төбәктәргә лә үҙ продукцияларын һатҡан. XX быуат башында ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү етештерелеүсе продукцияның ҡиммәте буйынса Башҡортостан сәнәғәтенең башҡа тармаҡтары араһында беренсе урынға сыға.
Башҡорт ерҙәрен талау иң ҡыҙған мәлдә Кострома, Вятка һәм Пермь губерналарының урман сәнә-ғәтселәре бик ҙур майҙандарҙы ҡулға эләктерә һәм ситкә сығарыу өсөн аяуһыҙ рәүештә урманды ҡырҡа башлай. Ағиҙел, Кама, һаҡмар буйлап өҙлөкһөҙ ағым булып ағас һалдар һуҙылған. Ағасты Царицында, Әстерханда, Ырымбурҙа, Ураль-скиҙа, Гурьевта һатҡандар, урман сәнәғәтселәре миллиондар менән кеҫәләрен ҡалынайтҡандар.
Башҡортостанда тәбиғәтте тәләфләү
Ерҙе һөрөүҙә һәм урманды ҡырҡыуҙа сама белмәү Башҡортостандың тәбиғи йөҙөн бик ныҡ үҙгәрткән. Ошо күңелһеҙ ваҡиғаларҙың шаһиты Өфө землемеры Н. В. Ремезов үҙенең «Ҡырағай Башҡортостан тормошонан очерктар. Әкиәт илендә булған хәл» тигән китабында (1887 йыл) был күренешкә махсус бер бүлекте арнай һәм уны «Метаморфоза» тип исемләй. Унда Н. В. Ремезов, «Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары буйлап урмандарға 60-сы йылдар башына тиклем тейелмәгәйие әле Ә хәҙер был урындарға күҙ һалһаң танырлыҡ та түгел: кеше аяғы баү маған урмандар үҫкән ерҙә хәҙер ялан; һаҙлыҡ булған урында гу ғай; кеше йөрөмәгән төпкөлдә хәҙер биш саҡрым һайын — ауыл, утар, пристань. Элек айыуҙар ҡурҡыныс һалған һәм уларҙың үкереүе шрә яҡты һәр ваҡыт тетрәндергән урын дарҙа әле ҡуянды ла осратмаҫһың Бер һүҙ менән әйткәндә — донья тиҫкәреһе менән әйләнгән!» гнм яҙа
Экцпедициялар
XVIII быуаттың 70-се йылдарын дағы билдәле академик экспедицияларҙан һуң Башҡортостанды ойрә неүҙә урынлашҡан «тынлыҡ» XIX быуаттың урталарында йәнә боҙола, ул капиталистик мөнәсәбәттәрҙең урынлашыуы менән бәйле була Элекке осорҙа донъяны һәр яҡлан (тәбиғәт — хужалыҡ — көнкүреш һәм халыҡтың йола, ғөрәф-ғәҙәттәре — халыҡ йәшәгән урындар) өйрәнеү урынына хәҙер тәрәнерәк (бер йүнәлештәрәк) тикшереү осоро eтa Бигерәк тә геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар буйынса тикшереү әүҙемләшә. Урал тауҙарының кон сығыш һәм көнбайыш битләүҙәренең геологик төҙөлөшөн өйрәнеүгә ака демик А. П. Карпинский бик ҙур өлөш индерә. Геолог Ф. И. Каиды кин Башҡортостандың Урал буйы төбәктәрендә нефть булыу ихтимал лығын алдан әйтеп биргән.
Башҡортостанды өйрәнеү
Башҡортостанды өйрәнеү урындағы ғалимдар — тыуған яҡ белгестәре лә ҙур өлөш индерә 1859 йылда Өфө рухани семина рияһы уҡытыусыһы Н. В. Черемшан ский «Ырымбур губернаһын хужа лыҡ, статистика, этнография һәм сәнәғәт йәһәтенән һүрәтләү» тигән китабын баҫып сығара. Китапта Башҡортостандың физик-географик шарттары, тарихы, иҡтисады һәм халҡы тураһында шаҡтай бай мәғлүмәттәр бирелә. 1907 йылда О. В. Миронованың Өфө губернаһы тураһында географик очеркы баҫылып сыға.
Губерна статистика комитеты ла тыуған яҡты өйрәнеү буйынса байтаҡ эш башҡара, ул «Өфө губернаһының иҫтәлекле кенәгәләрен» нәшер итә, унда урындың геологик төҙөлөшө, рельефы, климаты, туп-раҡ-үҫемлектәр япмаһы, халҡы, иҡтисад тармаҡтары, ҡалалары, һәм айырым предприятиелары тураһында статистик мәғлүмәттәр урынлаштырылған.
Революцияға тиклем Башҡортостанды һәр яҡлап фәнни өйрәнеү материалдары «Рәсәй. Ватаныбыҙҙы географик яҡтан тулы һүрәтләү» (V том, 1914 йыл) исемле күп томлыҡ баҫмала донъя күрә. Был эш Үҙәк статистика комитеты етәксеһе Урыҫ географик йәмғиәте рәйесе П. П. Семенов-Тян-Шанский етәкселегендә башҡарыла.
Мещанка (йылға)
Мещанка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы
Хәлил Фәйзрахман улы Әлишев (1891—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнөң командиры. Штабс-ротмистр (1919).
Биографияһы
Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы 1892 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙенең (хәҙерге Татарстан Республикаһының Мөслим районы) Иҫке Әлмәт ауылында тыуған.
Беренсе донъя һуғышы осоронда хәрби хеҙмәткә алына, хәрби мәктәпте тамамлай. Туған яғына подпоручик званиеһында ҡайта.
1918 йылдың йәйендә Башҡорт армияһы сафтарына алына. Шул уҡ йылдың 23 авгусында Башҡорт хәрби шураһы тарафынан Туҡ-Соран кантоны ирекле отряды командиры итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың 7 октябрендә бер нисә ирекле отрядтар нигеҙендә 2-се Башҡорт кавалерия полкы ойошторола, Әлишев был полктың бишенсе эскадронын етәкләй. 1918 йылдың декабренән алып 1919 йылдың ғинуарына тиклем 2-се Башҡорт полкы составында ҡыҙылдарға ҡаршы һуғыша.
1919 йылдың ғинуарында Башҡорт корпусы командующийы Зәки Вәлиди уны Стәрлетамаҡ фронтындағы башҡорт отрядтарының командиры итеп тәғәйенләй. 1919 йылдың 18 ғинуарында Әлишев етәкселегендәге башҡорт ғәскәрҙәре Нуҡай ауылында ҡыҙылдарҙың тулы бер полкын ҡыйрата. Был алышта күрһәткән батырлығы өсөн Хәлил Әлишевҡа штабс-ротмистр дәрәжәһе бирелә.
2-се Башҡорт кавалерия полкы командиры итеп тәғәйенләнә, һуңыраҡ был полк Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы составына керә. Был бригада составында 1919 йылдың июнь-сентябрь айҙарында Украинала Көньяҡ фронтта Деникин армияһына ҡаршы яуҙарҙа ҡатнаша. Алыштарҙың береһендә көслө контузия ала.
1919 йылдың сентябрендә башҡорт ғәскәрҙәре составында Петроградҡа килә. Бында Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнөң командиры итеп тәғәйенләнә, Юденич армияһынан Петроградты обороналауҙа ҡатнаша. Был алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн РСФСР-ҙың юғары дәүләт наградаһы — Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1920 йылда Финляндия сигендә торған Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы менән командалыҡ итә.
30-сы йылдар аҙағында Ленинград ҡалаһында Сварочный техникумының военругы булып эшләй. 1937 йылдың 7 июнендә НКВД тарафынан ҡулға алына, шул уҡ йылдың 8 декабрендә атыла.
Польский Буерак
Польский Буерак — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 591 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аспатты
Аспатты — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крутая (Оло Кия ҡушылдығы)
Крутая (Садиюн) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Швейцария
Швейцария (немецса: die Schweiz, французса Suisse, итальянса Svizzera , романш. Svizra ), рәсми рәүештә - Швейца́рия конфедерацияһы (лат. Confoederatio Helvetica, немецса : Schweizerische Eidgenossenschaft, французса Confédération suisse, итальянса Confederazione Svizzera , романш. Confederaziun svizra ), Швейцария дәүләте — Үҙәк Европалағы дәүләт, Федератив республика, Бернда урынлашҡан федераль властар менән 26 кантондан тора.
Швейцария көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ Европа киҫелешендә урынлашҡан, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ, көньяҡта Италия, көнбайышта Франция, төньяҡта Германия һәм көнсығышҡа Лихтенштейн менән сиктәш. Ил географик яҡтан Альп тауҙары, швейцар яҫы таулығы һәм Юра араһында бүленә, дөйөм майҙаны 41 285 км² тәшкил итә. Күпселек территорияны Альп тауҙары биләһә лә, яҡынса 8,5 миллион кеше йәшәгән Швейцария халҡы, нигеҙҙә, иң ҙур ҡалалар урынлашҡан яҫы таулыҡта тупланған, шул иҫәптән ике глобаль ҡала — Цюрих һәм Женева.
Швейцария конфедерацияһының төҙөлөүе урта быуаттың һуңғы осорона ҡарай һәм Австрия һәм Бургундияға ҡаршы хәрби уңыштар һөҙөмтәһе була. Швейцарияның Изге Рим империяһынан бойондороҡһоҙлоғо формаль рәүештә Вестфалия солохо 1648 йылда тамамланғандан һуң таныла. Ун алты быуат реформацияһынан башлап Швейцария ҡораллы нейтралитет сәйәсәте алып бара, 1815 йылдан алып тышҡы һуғыш алып бармай һәм 2002 йылға тиклем БМО-ға инмәй; шуға ҡарамаҫтан, донъя тыныслығы өсөн әүҙем тышҡы сәйәсәт алып бара. Швейцарияла Ҡыҙыл Тәре урынлашҡан, ул донъялағы иң боронғо һәм иң күренекле гуманитар ойошмаларҙың береһе; күп һанлы халыҡ-ара ойошмалар өсөн майҙансыҡ, шул иҫәптән БМО-ның ҙурлығы буйынса икенсе офисы бар. Ил Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора (ләкин Европа берләшмәһенә, Европа иҡтисади зонаһына йәки Еврозонаға инмәй), әммә ике яҡлы килешеүҙәр аша Шенген зонаһында һәм Европа берҙәм баҙарында ҡатнаша.
Эос
Эос (Ἕως эпик. Ἠώς микен. a-wo-i-jo «иртәнге шәфәҡ»; ПИЕ *h₂éwsōs)  — боронғо грек мифологияһында таң алиһәһе.
Швейцария
Швейцария герман һәм роман Европаһы киҫелешендә ята һәм дүрт төп лингвистик һәм мәҙәни өлкәгә эйә: немец, француз, итальян һәм романш. Халыҡтың күпселеге немец телле булһа ла, швейцария милли үҙаңы дөйөм тарихи тәжрибәгә ҡоролған, дөйөм ҡиммәттәр — федерализм һәм туранан-тура демократия һәм Альп символикаһы.
Күп телле булыуы арҡаһында Швейцария төрлө атамалар менән билдәле: Schweiz (немец теле); Suisse (француз); Svizzera (италия); һәм Svizra (романш.), әммә швейцар тәңкәләре һәм маркалары илдең дүрт милли тел урынына йыш ҡына «Хельветия» тип ҡыҫҡартылған Confoederatio Helvetica латинса атамаһын ҡуллана.
Швейцария өлкәндәрҙең иң юғары номиналь дәрәжәһенә эйә булған иң үҫешкән донъя илдәренең береһе. Эске тулайым продукт үҫеше буйынса ул йән башына иң яҡшыһы булып һанала. Ул бер төркөм халыҡ-ара күрһәткестәр буйынса, шул иҫәптән иҡтисади конкуренцияға һәләтлелек һәм кеше потенциалының үҫеше буйынса алдынғы урындарҙы биләй. Цюрих, Женева һәм Базель йәшәү сифаты буйынса донъяның тәүге ун ҡалаһы иҫәбенә инә, Цюрих икенсе урынды биләй.
Эос
Гомер атағанса, алһыу бармаҡтар менән алиһә иртәнсәк үҙенең ложаһынан күтәрелә, диңгеҙ төпкөлөнән илаһи Лампос һәм Фаэтон аттарында йөҙөп сыға һәм йыһанды яҡтылыҡ менән балҡыта. Гомерҙа уҡ Аврора көн алиһәһе тип атала һәм (бигерәк тә трагиктарҙа) Гемера (көн) менән тиңләштерелә.
Эос исеме һинд-европа *h2aus-os- тамырынан сыҡҡан.
Швейцария
Сәйәси ҡоролошо
Швейцария — 20 кантондан һәм 6 ярым кантондан торған федераль республика. Швейцарияла 2 анклав бар: Бюзинген Германия һәм Campione di Italia Италия составына инә. 1848 йылға тиклем (Хельветик Республикаһының ҡыҫҡа ғына осоронан тыш), Швейцария конфедерация була; хәҙерге ваҡытта федерация булып тора, әммә «конфедерация» һүҙе илдең рәсми атамаһында һаҡлана. Һәр кантондың үҙ конституцияһы һәм ҡануниәте бар, әммә уларҙың ҡулланылыуы федераль конституция менән сикләнә. Федераль властар һуғыш һәм тыныслыҡ, тышҡы бәйләнештәр, армия, тимер юл, элемтә, аҡса эмиссияһы, федераль бюджетты раҫлау һ. б. өсөн яуаплы.
Эос
Рим мифологияһында Эос Аврораға, славян телендә — Денницаға, балт мифологияһында — Аушраға Һиндостанда Ушасҡа тап килә.
Швейцария
Сәйәси ҡоролошо
Закондар сығарыу органы — Милли Советтан һәм Дәүләттәр Советынан торған ике палаталы Федераль йыйылыш, өҫтәүенә закондар сығарыу процесында ике палата ла тигеҙ. Милли Совет (200 депутат) халыҡ тарафынан пропорциональ вәкиллек системаһы буйынса 4 йылға һайлана. Швейцарияның федераль структураһы 1848, 1874 һәм 1999 йылдарҙағы конституцияларҙа нығытылған. Кантондар Советында 46 депутат бар, күпселек кантондарҙа 20 ике мандатлы һәм 6 бер мандатлы округтарҙа күпселек системаһы буйынса халыҡ тарафынан һайлана, йәғни һәр кантондан 2 кеше һәм ярым кантондан бер кеше 4 йыл дауамында (ҡайһы бер кантондарҙа — 3 йылға).
Башҡарма органы — Федераль Совет (нем. Bundesrat, Fr. Conseil fédéral, ул. Consiglio ferate), 7 ағзанан тора (нем. Bundesrat, Fr. conseiller fédéral, итальян: consiglier ferate), уларҙың һәр береһе Федераль хакимиәт министрлыҡтарының береһен етәкләй. Федераль советтың ике ағзаһы сиратлап Конфедерация президенты(нем. Bundespräsident, француз. : président de la Confédération, presidente della Confederazione) һәм вице-президент вазифаһын башҡара. Федераль совет аппаратын етәкләү өсөн Канцлер (нем. Bundeskanzler, Fr. castanlier de la Confédération, итал. refultiere della Confederazione) вазифаһы бар, ул Советта консультатив тауыш биреү хоҡуғына эйә һәм формаль рәүештә уның ағзаһы түгел.
Эос
Уны Паллантиада тип атайҙар.
Эос хөрмәтенә аталған Эос астероиды (221) 1882 йылда асылған.
Сығышы
Гиперион һәм титанида Тейяның ҡыҙы, Гелиос һәм Селенаның һеңлеһе.
Швейцария
Сәйәси ҡоролошо
Федераль Совет ағзалары һәм Канцлер парламенттың ике палатаһының берлектәге сессияһында вәкәләтлек мөҙҙәтенең бөтә мөҙҙәтенә, йәғни 4 йылға һайлана. Йыл һайын парламент Совет ағзаларынан конфедерацияның киләһе йылға яңынан тәғәйенләнеү хоҡуғы булмаған президентын һәм вице-президентын тәғәйенләй. Ғәмәлдә Федераль Совет ағзалары, уның составы Парламентта бер нисә мөҙҙәткә үҙгәрешһеҙ ҡалырға мөмкин, һәр ваҡыт тиерлек яңынан һайлана.
Эос
Сығышы
Башҡа варианттар буйынса, ул Гелиостың ҡыҙы була; Ҡайһы берҙә әсәһе Төн тип тә иҫәпләнә.
Швейцария
Сәйәси ҡоролошо
һәм, йола буйынса, президентлыҡты үҙ сиратында Советтың бөтә ағзалары биләй. Парламент ҡабул иткән бөтә закондар дөйөм милли факультатив референдумда (туранан-тура демократия) раҫланырға йәки кире ҡағылырға мөмкин, бының өсөн закон ҡабул ителгәндән һуң 100 көн эсендә 50 меңдән дә кәм булмаған ҡултамға йыйырға кәрәк. Конституция ға төҙәтмәләр индереү йәки халыҡ-ара ойошмаларға инеү мотлаҡ дөйөм халыҡ референдумында раҫлауҙы талап итә. Илдең 18 йәше тулған бөтә граждандары ла тауыш биреү хоҡуғына эйә.
Эос
Сығышы
«Теогония» нөсхәһендә Эос «Эригенея» эпитеты менән атала, Ἠριγένεια — "иң тыуҙырыусы» йәки «бөтәһенән элек тыуҙырыусы», шуға ҡайһы берҙә икенсе аллаһы тәғәлә тип хата ҡабул итәләр.
Швейцария
Сәйәси ҡоролошо
Швейцария конфедерацияһының төп принциптары 1291 йылда һалына. XVIII быуат аҙағына тиклем илдә үҙәк дәүләт органдары булмай, әммә ваҡыт-ваҡыты менән бөтә союз соборҙары (Tagsatzung) саҡырыла. 1798 йыл]да Швейцарияны [[Франция оккупациялай һәм француз конституцияһы ҡабул ителә. 1803 йылда «Аралашсылыҡ акты» сиктәрендә Наполеон Швейцарияға бойондороҡһоҙлоҡто ҡайтара. 1848 йылда ҡабул ителгән беренсе федераль конституцияла ике каналлы федераль парламент булдырыуҙы ҡарала. 1874 йылда референдумдар институтын индереүҙе ҡараған конституция, ә 1999 йылда был конституцияның яңы, ентекле ҡайтанан ҡаралған варианты ҡабул ителә. Тик 1971 йылда ғына ҡатын-ҡыҙҙарға бөтә халыҡ референдумы һөҙөмтәһе буйынса тауыш биреү хоҡуғы бирелә, әммә уны бөтә кантондарҙа индереү 1990 йылға тиклем тамамланмай. Шулай итеп, Швейцария ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуғын ирҙәр менән тиңләштергән һуңғы Европа дәүләте була.
Профсоюздар
Илдең иң эре федераль профсоюздар берекмәһе — Швейцария профсоюздары ассоциацияһы (Schweizerischer Gewerkschaftsbund). Тармаҡ йәһәтенән тармаҡ профсоюздарынан, территориаль йәһәттән кантон профсоюз берләшмәләренән (Kantonalgewerkschaftsbund), төбәк профсоюз берләшмәләренең кантон профсоюз берләшмәләренән (Regionalgewerkschaftsbund), урындағы профсоюз берләшмәләренең төбәк профсоюз берләшмәләренән (Lokalgewerkschaftsbund) тора. Юғары орган булып профсоюздар съезы (Gewerkschaftskungress), профсоюз съездары — союз берекмәһе идараһы (Gewerkschaftsbundesvorstand), йәштәр ойошмаһы — профсоюз йәштәре (Gewerkschaftsjugend) тора.