cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Черга (Ануй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кумжевая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарат ауыл Советы (Туймазы районы)
Ҡарат ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡарат ауылы.
Тарихы
Ҡарат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Яңы Васькин
Яңы Васькин (Нововаськино) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 172 кеше. Почта индексы — 452340, ОКАТО коды — 80243850002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фасиҡ
Фасиҡ (فاسق, Фасик) — исламдың төп талаптарын иҫәпкә алмаған выжданһыҙ һәм гонаһ эйәһе. Фасиҡтар исламдан баш тартҡан тип иҫәпләнмәй, әммә уларҙың ҡылыҡтары мосолман әхлағы күҙлегенән ярамаған тип һанала. Фасиҡтар тураһында Ҡөрьәндең бер нисә аятында әйтелә.
Фасиҡ гонаһ эшләй, әммә шул уҡ ваҡытта үҙенең ғәмәлдәре Шәриғәткә ҡаршы килә икәнлекте аңлай һәм быны инҡар итмәй. Сөнниҙәр бындай кешеләрҙе үҙҙәренең динһеҙлеге тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан иткәнгә тиклем мосолман тип иҫәпләй. Хариджиттар уларҙы кафыр һәм үлгәндән һуң тамуҡҡа (йәһәннәм) эләгә тип иҫәпләгән. Мүтәзилдәр фасиҡтарҙы дин менән динһеҙлек араһындағы урынды биләй, тип һанаған (әл-мәнзиләтү бәйн әл-мәнзилятәйн).
Фасиктың үҙ милке менән эш иткәндә генә хоҡуғы бар. Уға никахҡа инергә һәм килешеүҙәр төҙөүгә рөхсәт ителә, әммә уның партнерҙары һәм клиенттары бөтә килешеүҙәрҙә һәм һүҙ ҡуйышыуҙарҙа шәһәҙәт әйтеп ант итеүҙе талап итергә хоҡуҡлы. Фасиҡтарҙы хакимиәткә һәм һайланған вазифаларға тәғәйенләмәйҙәр. Ул, әгәр васыятсы шулай теләй икән, мираҫ мәсьәләләрен хәл итеүсе, опекун һ. б. булыуы мөмкин. Ислам хоҡуғында (фикһ) фасиҡтарҙың шаһитлыҡтары һәм күрһәтеүҙәре ғәмәлдә түгел тип һанала.
Фасиҡ, башҡаса шулай иҫәпләнмәҫ өсөн, үҙен лайыҡлы мосолман итеп күрһәтеп, тәүбә итергә, кәффара ҡылып таҙарынырға, тәһәрәтләнерп йөрөргә тейеш. Әгәр Аллаһ фасиҡтар ғәфү итмәһә, улар тамуҡҡа инер, әммә ғазаптар дәрәжәһе кафырҙарға ҡарағанда еңелерәк булыр.
Океан (мифология)
Океан (Ὠκεανός) — боронғо грек мифологияһында илаһ, титан, ерҙе һәм диңгеҙҙе йыуыусы (уратыусы), йылғаларға, инештәргә, диңгеҙ ағымдарына башланғыс биргән иң бөйөк донъя йылғаһы стихияһы; ҡояш, ай һәм йондоҙҙар төйәге. Уран менән Геяның улы, һеңлеһе Тефияның ире, бөтә йылға тәңреләренең һәм океанидаларҙың атаһы.
Этимологияһы
Мартин Личфилд Уэст һүҙҙәре буйынса, Ὠκεανός һүҙенең этимологияһы билдәһеҙ һәм боронғо грек телендә сығышын раҫлаған дәлилдәр табылмай. Шул уҡ ваҡытта һүҙҙең башҡа телдәрҙән үҙләштерелеүенең ышандырырлыҡ варианттары юҡ .. Ҡайһы бер ғалимдар һүҙҙең семит килеп сығышын тәҡдим иткән. Роберт Бекес гректарға тиклемге һинд-европа булмаған килеп сығышына күрһәтә.
Мифологияла
Гомерҙа Океан — ул тәңре генә түгел, ә бар тереклектең башы Океан — «тәңреләрҙең ата-бабаһы», тап унан «барыһы ла килеп сыға». Гесиодта Океан — титандарҙың иң олоһо, Уран һәм Геяның (йәғни Күктең һәм Ерҙең) улы, Крондың, Гипериондың һәм Реяның ағаһы, Тефиданың ағаһы һәм ире, уларҙың өс мең ҡыҙы — океанидалар, шул тиклем үк улдары — йылға ағымдары (боронғо грек йылға тәңреләре) тыуған.
Океан титандарҙың атаһына һөжүмендә һәм титандарҙың Зевсҡа ҡаршы алышында ҡатнашмай, шуның өсөн дә ул үҙенең юғары хәлен һаҡлап ҡала.
Аполлодор буйынса, ул — Зевстың беренсе ҡатынының, Метиданың атаһы. Үҙенең тыныслыҡ һөйөүе һәм изгелеге менән билдәле, мәҫәлән Эсхилдың "Бығауланған Прометей"ында (түбәндә ҡарағыҙ) ул Прометей менән Зевсты яраштырырға тырыша. Тәңреләр Океанды олоғайған ата-әсә булараҡ хөрмәт итәләр, үл яңғыҙ йәшәһә лә, уның хаҡында хәстәрлек күрәләр.
Алыҫ көнбайышта Океан йәшәү менән үлем донъяһы араһындағы сикте йыуа, унда ер аҫты батшалығына инеү урыны бар.
Уның һыуҙарының Пегас тигән аты тыуа. Эсхил Океанды ҡанатлы ат эйәһе тип атай.
Ҡайһы бер фараздар буйынса, Триптолем һәм Керкоптар (һуңғылары Тейянан, уның үҙ ҡыҙынан йәки һеңлеһе-титаниданан) һәм, шулай уҡ, Эпименид буйынса — Стикс, Ехиднаның әсәһе Океандың балалары. Бер вариант буйынса ул нимфа Калипсоның атаһы.
Океан һүрәте Гефестың Ахилл өсөн яһаған ҡалҡанын ҡаймалай.
Посейдондан айырмалы рәүештә, боронғо грек мифологияһында Океан тулы образға эйә түгел, тип билдәләнә.
Ҡарасай ауыл советы
Ҡарасай ауыл советы — Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе Акбулаҡ районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Ҡарасай ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге № 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһенең муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәр сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» закон менән билдәләнгән.
Сунгари
Сунгари (Сунхуацзя́н  ; 松花江) — Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығышындағы йылға, һыу күләме буйынса Амурҙың иң ҙур уң ҡушылдығы.
География
Сунгари йылғаһының инеше Чанбайшань яҫы таулығындағы Пэктусан тауы эргәһендә, Ҡытайҙың КХДР менән дәүләт сигенән алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Түбәнге ағымында Сунгари йылғаһы Маньчжурия тигеҙлеге буйлап аға.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
Сунгари Ҡытайҙың Гирин һәм Хэйлунцзян провинциялары буйлап аға; йылға буйында Гирин, Харбин, Цзямусы ҡалалары урынлашҡан.
Инчхе-озень
Инчхе-озень — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәффара
Кәффара (كفارة, Каффа́ра) — ислам динендә: гонаһ ҡылынғанда ярлыҡаныу өсөн уның алмашына башҡарылған изге ғәмәл. Каффара ураҙаны, хаж ҡағиҙәләрен, антты боҙған, зиһар ҡылған һәм осраҡлы рәүештә кеше үлтергән өсөн һалыныуы мөмкин (كفارة الصوم).
Ғәрәп телендәге кәффара (араб. كَفَّارَةٌ) һүҙе كَفَرَ һәм كَفَّرَ (йәшереү, ябыу) тигән ҡылымдарҙан яһалған һәм гонаһты ярлыҡатыу тигәнде аңлата.
Беларусь телдәре
Белорус Республикаһы конституцияһына ярашлы, илдә дәүләт телдәре булып, белорус һәм рус теле һанала. Әммә телдәрҙе ҡулланыу дәрәжәһе төрлөсә. СССР ваҡытында рус теле белорус теленән өҫтөнлөк алған ситуация булдырыла. Әлеге көндә рус теле белорустарҙың бөтә өлкәләрендә лә өҫтөнлөк ала. Рус телендә бөтә рәсми документтар тултырыла, документ эше лә бөтә ойошмаларҙа ла рус телендә алып барыла һәм шулай уҡ бөтә киң мәғлүмәт саралары ла башлыса рус телендә эшләй.
Белоруссия граждандарының көндәлек тормошонда ла рус теле белорус теленән алда йөрөй. Баш ҡала Минскиҙа, бөтә үҙәк өлкәләрҙә һәм илдең эре ҡалаларында рус телендә аралашалар. Ә инде бәләкәйерәк ҡалаларҙа белорус, рус телен ҡатыштырып һөйләшәләр, был осраҡ трасянка тип атала. Трасянканы рәсми шәхестәр ҙә үҙ телмәрендә йыш ҡуллана. Ике телде рәсми рәүештә бергә ҡатыштырып һөйләү ҡайһы саҡта яҙылыуы, әйтелеүе буйынса рус теленең дә, белорус теленең дә нормаларына тура килмәгән ситуация барлыҡҡа килтерә. Саф белорус теле көнкүрештә, башлыса ауыл ерҙәрендә генә ҡулланыла. Ҡалаларҙа, Белоруссия Республикаһының баш ҡалаһында ул бары тик йәмғиәттең патриотик рухтағы интелегенция вәкилдәре тарафынан ғына файҙаланыла. Рәсми документтарҙа белорус телен башлыса Мәҙәниәт министрлығы ғына ҡуллана.
Төп милли төркөм араһында белорус теле поляктарҙа (көнкүрештә 40,% белорус телен, 50,9 % рус телен), белорустарҙа (26,1 % белорус телен, 69,8 % рус телен) йыш файҙаланыла. Шулай уҡ белорус теле йәһүдтәр (2,0 % /95,9 %), рустар (2,1 %/96,5 %) араһында ла бер аҙ файҙаланыла
Белоруссияла күрше Польша, Украина һәм Литва халҡының телдәрендә лә һөйләшәләр. Гродненск менән Брест өлкәһендә һәм шулай уҡ Минск өлкәһенең көнбайышында, йәғни 1939 йылға тиклем Польша составына ингән территорияларҙа поляк теле киң таралыу алған. Поляк теле рәсми тел булып һаналмаһа ла, ул киң мәғлүмәт сараларында ҡулланыла, поляк телендәге мәктәптәр асылған. Белоруссия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, поляк теленең роле күпкә үҫә төшә. Көнбайыш Белоруссия халҡының да күбеһе ниндәйҙер дәрәжәлә ошо телдә һөйләшә. Белоруссияла поляк теле үҫешен координациялаусы орган булып, Белоруссия поляктары союзы тора. Бында шулай уҡ, украин һәм литва телдәре лә киң таралыу алған. Украин теле Брест һәм Гомель өлкәһенең көньяҡ райондарында, ә литва теле көнсығыштағы Гродненск өлкәһенең ҡайһы бер райондарында файҙаланыла. Белоруссияла тел толерантлығы күҙәтелә. Милли әҙселек вәкилдәрен һиҙелерлек дискриминациялау билдәләнмәгән. Күп кенә белорустар аҫаба халыҡтың телен үҫтереүгә етәрлек кимәлдә көс һалмағаны өсөн хөкүмәтте ғәйепләй.
1995 йылдағы референдум һөҙөмтәләре буйынса урыҫ теленә белорус теле менән бер статус бирелә.
Белоруссияла 1999 һәм 2009 йылдарҙа телдәр нисбәте:
Алъяғыш
Алъяғыш (Альягиш) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 94 кеше. Почта индексы — 452887, ОКАТО коды — 80204816002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Риштедт
Риштедт (Ristedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 241 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 49 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Кезес
Кезес — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пызас йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙылъяр ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Ҡыҙылъяр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Сөйәрмәт ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Черемшанка (Ануй ҡушылдығы)
Черемшанка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куропалда
Куропалда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лодьма йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙыл Дубровка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Киза
Киза — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Таяс йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Ҡарас
Яңы Ҡарас (Новокарачево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 114 кеше. Почта индексы — 452347, ОКАТО коды — 80243845003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ориноко
Орино́ко (Río Orinoco) — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнсығышындағы йылға, башлыса Венесуэла территорияһы буйлап аға һәм Атлантик океанға ҡоя.
Гидрография
Оҙонлоғо — 2736 км, бассейн майҙаны — 880 000 км².
Ориноко Гвиана таулығының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Дельгадо-Чальбауд тауы эргәһендә, Венесуэланың Бразилия менән дәүләт сигенән алыҫ булмаған урында башлана. Йылға киң дуға барлыҡҡа килтереп башта көньяҡ-көнбайышҡа, һуңынан көнбайышҡа, артабан төньяҡҡа һәм аҙаҡ төньяҡ-көнсығышҡа табан аға. 41000 км² майҙанлы дельта барлыҡҡа килтереп Атлантик океанға ҡоя.
Ротмерслебен
Ротмерслебен (Rottmersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 749 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 101 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Ориноко
Гидрография
Ташҡындар осоронда йылғаның киңлеге 22 километрға, ә тәрәнлеге — 100 метрға барып етә. Ориноко суднолар йөрөшлө, океан караптары йылға тамағынан 435 километрға юғарыраҡ күтәрелә ала. Һыу сығымы 33000 м³/с.
Венесуэла йылғаларының күбеһе Ориноко ҡушылдыҡтары булып тора. Ориноконың бер тармағы булған Касикьяре ҡылымығы үҙ һыуҙарын Амазонканың уң ҡушылдығы Риу-Негруға ҡоя һәм Ориноко менән Амазонка араһында тәбиғи канал барлыҡҡа килтерә — был бифурикацияның классик миҫалы булып тора.
Йылғала амазония дельфины һәм ориноко крокодилы тереклек итә.
Кака (йылға)
Кака — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хурсан-кака йылғаһының һул ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яга-То-Яй
Яга-То-Яй — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сими-Ёган йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ауҙаҡан яланы
Тарихы
Атаманы этимологияһы буйынса ике төрлө фараз бар:
Беренсеһе: Борон был төбәк кешеләре өсөн йылғалар иң уңайлы юл тип иҫәпләнелә. Әммә мул һыулы, шарлап аҡҡан Һикәҙе буйлап кәмәлә бик ҡыйыуҙар ғына йөҙөр булған. Бер көн ауыл кешеләре йылға буйлап ағасҡа йәбешеп бер кешенең ағып килеүен күреп ҡала. Ярға сығарғас, уның ошо төбәктең абруйлы кешеһе- абыҙы булыуы асыҡлана. Шунан алып был ялан Абыҙаҡҡан ялан тип атала, әкренләп Ауҙаҡан тигән атамаға әйләнә.
Икенсе фараз: Борондан был төбәк халҡы урман эше, һунар итеү һәм балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Ул замандарҙа ат йөҙҙөрөрлөк тәрәнлектәге Һикәҙе йылғаһында ау менән балыҡ тотҡандар. Шарлап аҡҡан тау йылғаһы балыҡсыларҙың ауҙарын йыш ҡына ағыҙып алып китер булған. Шуға ла Һикәҙене бер аҙ боролоп ағырға мәжбүр иткән ялан Ауаҡҡан ялан тип аталған.
Калифорния
Калифорния (California) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры - 3. 1850 йылың 9 сентбрендә төҙөлгән. Элек Калифорния республикаһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Алтын штат.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Калифорния штатында 37 691 912 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 88,9 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны - 1.
Түбәнге Олойылға ауыл Советы
Түбәнге Олойылға ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Түбәнге Олойылға ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мазһар
Мазһар — башҡортт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Мазһар исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, матур, күркәм тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы (29 декабрь 1912 йыл — 25 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған башҡорт совет яҙыусыһы.
Талипов Мазһар Талип улы (28 ғинуар 1912 йыл — 10 октябрь 1997 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, подрывник, Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Рәжәпов Мазһар Кәрим улы — III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.
Атаһының исеме
Шафиҡова Гөлсирә Мазһар ҡыҙы (16 май 1955 йыл) — шағир, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһы (1997) һәм Рәсәй Федерацияһы (2006) Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге (2002) һәм Учалы районының Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге (2005) премиялары лауреаты.
Бохармәтов Радик Мазһар улы (12 апрель 1958 йыл) — 2009—2011 йылдарҙа Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы.
Ауыл атамаһы
Мазһар — Ирандағы (Көнсығыш Әзербайжан) бәләкәй ауыл
Летняя (Золотица ҡушылдығы)
Летняя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотица йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һарыгүҙ
Һарыгүҙ (Золототы́сячник обыкнове́нный, Centáurium erythraéa) — ғаиләһенән ике йәки бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 30 см-ға етә. Июнь-август айҙарында ҡыҙғылт сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Һарыгүҙ әрәмәлектә, һыу баҫҡан болондарҙа, һаҙлыҡ ситтәрендә, тоҙло тупраҡта үҫә. Үҫемлек Европаның уртаса климат зонаһында таралған. Башҡортостанда бик һирәк осрай. Шуға күрә был үҫемлекте һаҡсыл файҙаланыу талап ителә.
Черновая (Кумир ҡушылдығы)
Черновая  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кумир йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эсемлек
Эсемлек (эсеү тигән ҡылымдан) — эсеү өсөн яраҡлы шыйыҡлыҡ.
Эсәр һыу
Һыу — кеше эсә торған күп эсемлектәрҙең төп өлөшө, шул көйөнсә лә, газландырып йә минераллаштырып та (тәбиғи минераль сығанаҡтарҙан йә минералдар өҫтәү юлы менән) ҡулланыла.
Иҫерткес эсемлектәр
Иҫерткес (алкоголле) эсемлектәр — составында спиртлы, углеводлы сеймалдан алынған кәм тигәндә 1,5 процент этил спирты булған эсемлектәр. Борондан әсетеү юлы менән әҙерләнгән.
Көслө спиртлы эсемлектәр
Спиртлы эсемлектәр ҡыуыу кубы, ректификатлау колоннаһы йә микроорганизмдар ҡулланмайынса көсөн арттыра торған башҡа ысулдар менән әҙерләнә.
Газландырылған эсемлектәр
Углекислый газ менән туйындырылған эсемлектәр газландырылған тип атала. Түбәндәге ысулдар менән яһала:
Кеүәҫ
Он менән ҡурҙан йә арыш икмәгенән әсетеп яһала.
Компот
Кизас (Мрас-Су ҡушылдығы)
Кизас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Эсемлек
Кеүәҫ
Яңы йә киптерелгән еләк-емештән ҡайнатып эшләнә.
Кизас (Мрас-Су ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Эсемлек
Морс
Еләкте һыуға болғатып йә ҡайнатып сығарып һәм һыуытып әҙерләнә.
Кизас (Мрас-Су ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эсемлек
Һуттар
Һуттар емештәрҙән, еләктәрҙән, йәшелсәләрҙән әҙерләнә. Рәсәйҙә ҡайын һуты, морс киң таралған.
Һөт эсемлектәре
Һөттән әҙерләнгән эсемлектәр (нигеҙҙә һыйыр һөтөнән):
Эҫе эсемлектәр Түбәндәге эсемлектәр ғәҙәттә йылы йә ҡайнар көйө эселә:
Шоңҡар (исем)
Шоңҡар — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Шоңҡар исеме бар
Этимологияһы
Шоңҡар — саф башҡорт исеме, ҡош исеменән алынған. Шоңҡар исеменән Шоңҡаров фамилияһы барлыҡҡа килгән.
Фамилияла
Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы (1 ғинуар 1931 йыл — 4 март 1994 йыл) — башҡорт фольклорсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Шоңҡар (лат. Falco rusticolus, Кречет) — ыласын һымаҡтар отрядындағы, ыласындар ғаиләһендәге ҡош.
Шоңҡар (журнал) — Башҡортостан йәштәренен ижтимағи-сәйәси журналы.
«Шоңҡар» (әҙәби берекмә) — Башҡорт дәүләт университетының филология фәндәре докторы Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы етәкләгән әҙәби берекмәһе.
«Шоңҡар» (төркөм) — башҡорт эстрадаһындағы төркөм.
Әҙәбиәттә
Сыбар шоңҡар — Роберт Байымовтың тарихи-документаль романы.
Мәҡәлдәр
Шоңҡарҙан ҡош ҡурҡа, турғайҙан — ҡорт ҡурҡа
Аҫыл шоңҡар ҡаҙ алһа, ҡанатын ҡанға тигеҙмәҫ.
Магдалена (йылға)
Магдале́на (Río Madalena) — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышындағы йылға. Колумбияның көнбайыш өлөшө буйлап аға.
География
Оҙонлоғо — 1550 км, бассейн майҙаны — 260000 км².
Инеше Колумбияның Уил департаментында, Андтарҙың Үҙәк Кордильера һыртының көньяҡ осонда, Сотара вулканынан алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Башлыса төньяҡ йүнәлешендә аға. Тәүге 100 км оҙонлоғонда йылғала бихисап тупһалар һәм шарлауыҡтар осрай, Наре ҡалаһынан һуң Магдалена киңлеге 30—60 км булған Үҙәк һәм Көнсығыш Кордильера һырттары араһындағы үҙәнгә сыға. Барранкабермеха ҡалаһы тирәһендә үҙән киңәйә башлай, ә Эль-Банко ҡалаһынан һуң йылға Кариб буйы уйһыулығына сыға. Был районда Магдалена йылғаһы ике тармаҡҡа (Лоба һәм Момпос) бүленә. Барранкилья ҡалаһы тирәһендә йылға дельта барлыҡҡа килтереп Кариб диңгеҙенә ҡоя.
Йылға ямғыр һыуҙары менән тулылыландырыла, апрелдән майға тиклем һәм сентябрҙән ноябргә тиклем ташҡындар күҙәтелә. Үҙәндән уйһыулыҡҡа сыҡҡанға тиклем урында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 8000—10000 м³/с тәшкил итә.
Магдалена йылғаһы Колмубияның төп суднолар йөрөшлө һыу артерияһы булып тора. Йылға тамағынан яҡынса 880 км оҙонлоғонда суднолар йөрөшлө (Барранкилья ҡалаһынан Ла-Дорадаға тиклем). Һыу кимәле күтәрелгән осорҙа, ҙур булмаған суднолар тағы ла 370 км юғарыраҡ (Нейваға тиклем) барырға мөмкин. Йылғаның түбәнге ағымынынан Картахена портына тиклем суднолар йөрөшлө канал яһалған.
Вальдау (Бургенланд)
Вальдау (Бургенланд) (Waldau (Burgenlandkreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 524 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6721 һәм автомобиль коды — BLK.
Йәркәй (исем)
Йәркәй — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Йәркәй исеме бар.
Этимологияһы
Йәркәй исеме башҡорт теленә фарсы теленән ингән: «йәр» — дуҫ, иптәш һүҙенә «кәй» иркәләу ялғауы ҡушылыу юлы менән яһала
Билдәле кешеләр
Йәркәй Ейәнсурин (Ялан Йәркәй; XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башы) — Йылан улусының атаҡлы башҡорто.
Яҡшыдәүләтов Йәркәй Әнүәр улы (1 ғинуар 1943 йыл — 8 сентябрь 2005 йыл), журналист. БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Журналистар союзы ағзаһы (1978).
Йәркәев Антей Йәркәй улы (1903 йыл — март 1942 йыл) — ҡыҙылармеец.
Йәркәев Исхаҡ Шөғйәеп улы (1918 йыл — 6 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Йырҙар
Ялан Йәркәй (Ялан Яркей) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (моңло, оҙон йыр). Риүәйәт буйынса, йырҙың авторы — Буранбай сәсән. Төрлө варианттары бар.
Ауылдар
Үрге Йәркәй (Верхнеяркеево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
Йәркәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Административ үҙәге — Аҡкүҙ ауылы.
Яңы Килмәт
Яңы Килмәт (Новокильметово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше. Почта индексы — 452350, ОКАТО коды — 80243810007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арғынбай йырыны (Туҡ ҡушылдығы)
Арғынбай йырыны — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йырындағы йәйгеһен ҡорой торған йылға.
Йылға Юлтый ауылы янында, ауылдан көнбайыштараҡ, һул яҡтан Туҡҡа ҡушыла (Туҡтың ағышында 166-се км). Йылға оҙонлоғо — 10 км, һыу йыйыу бассейны — 27,7 км². Йырын тамағынан бер аҙ үрҙәрәк уның аша тимер-бетондан автомобилдәр өсөн күпер һалынған. Арғынбай — антропоним. Йырындың атамаһы кеше исеменә бәйле.
Дәүләт һыу бассейны реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар (Волга ҡушылдығы) һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны — юҡ. Йылға бассейны йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы. . Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһын һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса : — Дәүләт һыу реестрында һыу объекты коды — 11010001012112100006983
— Гидрологик өйрәнеү буйынса коды (ГӨ) — 112100698
— Бассейн коды — 11.01.00.010 ГӨ буйынса том һаны — 12
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылышы — 1
Һары умырзая
Һары умырзая (Адо́нис весенний, Adonis vernalis) — лютиктар ғаиләһенә инә, Адонис ырыуына ҡарай. Иртә яҙҙан сәскә ата торған тетмәкәй япраҡлы, эре сәскәле үҫемлек; бал ҡорттары уның һеркәһен яратып йыя ; ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50 см-ға етә ала. Апрель-май айҙарында һары сәскә ата, июнь-июльдә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Һары умырзая ҡайын һәм имән урмандары ситендә, ҡалҡыулыҡтарҙың көньяҡ-көнбайыш, көньяҡ-көнсығыш биттәрендә, төрлө үләнле далаларҙа, далалы утындарҙа, ҡоро асыҡ дала битләүҙәрендә, ҡыуаҡтар, урман ситтәрендә,, бигерәк тә ҡара тупраҡта үҫә.
Үҫемлекте Башҡортостандың күпселек райондарында күрергә мөмкин. Тик Ҡалтасы, Яңауыл райондарында ул осрамай.
Ботаник һүрәтләмә
Күп йыллыҡ үлән үҫемлеге.
Тамырһабағы вертикаль, ҡыҫҡа, шнурға оҡшаған ҡара-һоро тамырлы.
Һабағы йомро, шыма, яланғас тиерлек, төҙ йәки бөгөлгән, ябай йәки бик ныҡ тармаҡлы түгел, ҡоро ботаҡлы. Ҡуйы япраҡлы ҡыҫынҡы һабаҡтарында сәскәләре башта 5-20 сантиметр оҙонлоғонда була, аҙаҡ 30-40 см тиклем оҙонлоҡҡа һуҙыла.
Сәскәләре һабаҡтың һәм ботаҡтарҙың осонда яңғыҙар урынлашҡан, эре, 40-60 (80) диаметрындағы, аҡһыл-һары төҫтә.
Каса япраҡсалары биш - һигеҙ, киң йомортҡа формаһында, йәшел, өҫкө яғы тупаҡ ҡыҫҡа һәм нәҙек төклө, 12-20 миллиметр оҙонлоҡта. Таж япраҡсалары 10-20, оҙонсай, кире йомортҡа формаһында, ваҡ тештәре бар, 25-34 миллиметр оҙонлоғонда.Һеркәстәре һәм емешлектәре бик күп. Апрель-май айҙарында япраҡтар барлыҡҡа килеү менән бер үк ваҡытта сәскә ата; төньяҡ райондарҙа июнь уртаһына тиклем сәскә ата.
Сәскә төҙөлөшө:
Емештәре - күп сәтләүекле ҡоро емеш. 20 мм самаһы оҙонлоҡта, ваҡ  30-40 сәтләүектән тора, Сәтләүектәр  кире йомортҡа формаһында, 4-5 миллиметр оҙонлоҡтағы, моронло, төклө, осо аҫҡа табан бөгөлгән, ырғаҡлы. 1000 сәтләүектәренең "орлоғоноң ауырлығы"  7-12 г.
Емештәре июндә - июлдә өлгөрә. Үҫемлектәрҙең бөтә өлөшө ағыулы.
Химик составы
Бынан тыш, үләндән сапониндар һәм спирттар бүленгән. Орлоҡтарҙа һәм тамырҙарҙа йөрәк гликозидтары бар; тамырҙарҙа кумарин табылған.
Ҡулланылышы
Дауалаусы башланғыс булып карденолидтар төркөмөнә  ҡараған кардиотоусы гликозидтар тора:  строфантидин, адонитоксигенин, адонитоксол һәм строфадогенин  тәбиғәтле органик матдәләр.
Уларҙың иң мөһиме - цимарин, К-строфантин-р, адонитоксин, К-строфантозид. Кардиотоль препараттары: һыуҙа төнәтмәһе(настой), ҡоро экстракт, адонизид (ампулах), Адонис-бр (драже) һәм башҡалар (драже), Бынан тыш адонис бер нисә комплекслы йөрәк  дарыуҙары составына инә.
Һары умырзая йөрәк эшмәкәрлеген көйләүсе сара, шулай уҡ дөйөм  седатив һәм бәүел ҡыуыу сараһы булараҡ ҡулланыла. Был препараттарҙыны ҡулланыуға төп күрһәткес булып йөрәк эшмәкәрлегенең хроник  етешһеҙлеге һәм йөрәк неврозы  тора.
Адонистар препараттарҙың кумулятив үҙенсәлектәре көслө түгел, шуға күрә улар медицина практикаһында киң ҡулланыла.
Йөрәккә көс-ҡеүәт биреү һәләте һәм оҙайлығы буйынса улар уймағүләндән (наперстянка һәм строфанттан ҡалыша.
Кака-озень
Кака-озень — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ефрейтор
Ефре́йтор (Gefreiter — «азат ителгән (ҡайһы бер нарядтарҙан)»)  — рядовыйҙарға бирелә торған хәрби звание. Совет Армияһында, хәҙерге Рәсәй Армияһында (шулай уҡ хәрби хеҙмәт индерелгән башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙа) ефрейторға хәрби подразделениеның отделение командиры вазифаһы йөкмәтелеүе мөмкин. Ул ябай һалдат башҡара торған көндәлек хеҙмәт эштәренән, тәү сиратта нарядтарҙан азат ителә, отделение етәксеһе булараҡ, һалдаттан бер баҫҡыс юғары тора.
«Ефрейтор» дәрәжәһе Германияла, һуңыраҡ Австрияла һәм Швейцарияла XVI быуатта булдырыла.
Токантинс (йылға)
Токанти́нс (Tocantins) — Көньяҡ Американың көнсығышындағы йылға. Бразилия территорияһы (Гояс, Токантинс һәм Мараньян штаттары) буйлап аға.
Гидрография
Оҙонлоғо — 2850 км.
Инештәре Серра-Дорада тауҙарының (Бразилия таулығының үҙәк өлөшө) көнсығыш битләүҙәрендә урынлашҡан Мараньян һәм Алмас йылғалары ҡушылыуы арҡаһында Токантинс барлыҡҡа килә. Амазония уйһыулығына ҡәҙәр таулы урындар буйлап, бихисап тупһалар (шул иҫәптән Гуариба тупһаларын) барлыҡҡа килтереп аға. Тигеҙлеккә сыҡҡандан һуң (тамағынан 350 км юғарыраҡ) суднолар йөрөшлө була башлай. Иң ҙур ҡушылдығы Арагуая ҡушылғандан һуң Токантинс ағымының тиҙлеге әкренәйә. Амазонка дельтаһының уң тармағы Рио Параға киң эстуарий барлыҡҡа килтереп ҡоя.
Йылға ямғыр һыуҙары менән тулыландырыла. Иң юғары кимәле осоронда (октябрҙән март-апрелгә тиклем) һыу 7—9 метрға тиклем күтәрелә. Тамағында уртаса һыу сығымы — 16 300 м³/с. Токантис-Арагуая йылғаларын йыш ҡына Амазонка бассейнына индерәләр, шулай ҙа формаль рәүештә улар айырым йылға системаһын барлыҡҡа килтерә. Бассейн майҙаны 770 мең км² (йәғни 800 мең км² ) тәшкил итә.
2016 йылға ҡарата, йылғалағы ГЭС каскады биш дамбаны, шул иҫәптән Тукуруи һәм Серра-да-Мезаны, үҙ эсена ала. Гидроэлетростанциялар төҙөү йылғала суднолар йөрөшөндә үҫтерә.
Йылға буындағы ҡалалар: Уруасу, Порту-Насиунал, Педру-Афонсу, Палмас, Мирасема-ду-Токантинс, Каролина, Токантинополис, Императрис, Мараба, Тукуруи.
Ягъю
Ягъю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кизес
Кизес — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ундрицов Михаил Ильич
Ундрицов Михаил Ильич (21 ноябрь 1910 йыл, Сембер губернаһы  — 27 август 1998 йыл, Мәскәү) — СССР, Рәсәй патофизиологы; медицина фәндәре докторы, профессор; Сыуаш АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982).
Биографияһы
Ундрицов Михаил Ильич Ходарский урта мәктәбен тамамлай. 1935 йылда Ҡазан медицина институтын тамамлай. 1936—1940 йылдарҙа — шунда уҡ патологик физиология кафедраһы ассистенты. 1940—1941 һәм 1945—1959 йылдарҙа Куйбышев медицина институтында  уҡый.
Бөйөк Ватан һуғышы Байкал аръяғы хәрби округында полк табибы булып хеҙмәт итә.
1959—1970 йылдарҙа СССР Медицина фәндәр академияһының ревматизм ғилми-тикшеренеү институтында (Мәскәү) эксперименталь лаборатория етәксеһе була. 1970 йылда Сыуаш дәүләт университетында уҡыта:  1974—1984 — патологик физиология кафедраһы мөдире, һуңынан шунда уҡ профессор (1991 йылға тиклем).
Фәнни эшмәкәрлеге
1965 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. .
Төп тикшеренеү йүнәлештәре :
1930 йылдарҙа А. Д. Адо менән берлектә СССР-ҙа тәүге тапҡыр медицинала яңы фәнни йүнәлеште үҫтерә башлай, һуңғараҡ ул  тигән исем ала
М. И. Ундрицов етәкселегендә Т. М. Ундрицова менән берлектә СССР-ҙа тәүге тапҡыр организмды төрлө аллергендар менән сенсибилизациялау кимәлен билдәләү өсөн тире тестары етештереү ойошторола, шулай уҡ Дерматофагоидес птерониссинус төрө талпандарынан диагностик аллергендар етештереүҙең сериялы производствоһы башлана. Әлеге тестарҙы аллергологтар бөгөнгө көнгә тиклем ҡуллана.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Рәсәйҙә беренсе тапҡыр хәрәкәттәге армия яугирҙәренең витаминотерапияһы тураһында мәсьәләләрҙе күтәреп сыға, был миллионлаған хәрбиҙәрҙә цинганы һәм уның менән бәйле өҙлөгөүҙәрҙе булдырмаҫҡа мөмкинлек бирә.
Күп кенә йоғошло ауырыуҙар булғанда бактериаль антигендар бөйөр аппараты аша уҙып, бәүел менән бүленеп сығыуын донъяла беренсе тапҡыр иҫбатлай. СССР тәүге тапҡыр кортизол етешмәүҙең ролен һәм патогенезда ревматоид сирҙәренең ролен билдәләй.
Кеше организмының йәш үҙгәрештәренә (реювенология) ҡаршы тороу идеяларын һәм ысулдарын, шул иҫәптән гормон модуляциялау  һәм гормон алмаштырыу терапияһы ысулдарын үҫтерә
300-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы.
Веданта уҡытыусылары исемлеге
Был Индуизмдың Веданта фәлсәфәүи системаһы уҡытыусылары исемлеге.
Лита
Лита — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лая йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шенкенхорст
Шенкенхорст (Schenkenhorst) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 180 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Ҡибла
Ҡибла алмашыныу
Мөхәммәт Пәйғәмбәргә рәсүлиәт килгән баштағы осорҙа ҡибла (610—623 йылдарҙа) Иерусалим (ғәрәпсә — әл-Ҡудси) тарафында тип билдәләнгән булған, һуңғараҡ шунда әл-Аҡса мәсете төҙөлгән. Риүәйәттәр буйынса, хәҙер «Ике ҡибла мәсете» тип аталған ғибәҙәтханала өйлә намаҙы ваҡытында Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡибланы алмаштырыу тураһында вәхи инә. Әйтеүҙәренсә, намаҙҙы элеккесә башлайҙар ҙа, уны өҙмәйенсә Мәккә яғына ҡарап тамамлап ҡуялар. Бының сәбәбе Ҡөрьән Кәримдең әл-Бәҡара сүрәһендә аңлатыла (2:142-150).
Ҡибланың Ҡәғбә тарафына үҙгәреүе мосолман донъяһы өсөн Ислам үҙаллы дин тип таныу булып тора. Һөҙөмтәлә «ҡибла кешеләре һәм йәмәғәт» тигән төшөнсәләр барлыҡҡа килә (أهل القبلة والجماعة — «әһлү-л-ҡибла -үә йәмәғә»).
«Ҡибла» һүҙе башҡорт телендә
Башҡорт халҡында «Ҡибланы төҙләү» тигән ғибәрә бар. Был тормошта дөрөҫ юл, йүнәлеш табыу мәғәнәһендә әйтелә. «Ҡибла яҡтан иҫкән ел» төшөнсәһе лә ҡулланыла. Йырға ла ингән ул был һүҙ:Һаҡмар һыуы аға ҡибла табан, Урал тауы буйлап көн битләп.
Имәнлек йырыны ( Туҡ ҡушылдығы)
Имәнлек йырыны  — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы шул уҡ атамалы йырын буйлап аҡҡан, йәйгеһен ҡорой торған йылға. Йылға Туҡ йылғаһына һул яҡтан барып ҡушыла. Уның тамағы Юлтый ауылынан көнсығыштараҡ, Туҡ йылғаһы ағымының 170-се км урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо — 12 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны 54 км².
Ҡибла
«Ҡибла» һүҙе башҡорт телендә
«Дүрт яғың ҡибла» — үҙе иркеңдә, теләһәң ҡайҙа кит мәғәнәһендә әйтелә
Ҡибланы билдәләү
Ҡибланы билдәләү намаҙ уҡығанда бик мөһим шарт булғанға күрә, уны табыуҙың төрлө ысулдарын ҡулланалар. Ә билдәле бер йүнәлеш аңлайышлы булмаған шарттарҙа сәфәрҙәгеләр өсөн был ҙур ҡыйынлыҡ тыуҙырған. Ислам донъяһында география, математика, астрономия һәм башҡа фәндәрҙең үҫеше ҡибла билдәләү зарурлығы менән дә бәйле. Шул фәндәргә таянып, ҡибла табыуҙың күп ысулдары билдәләнгән, хәҙер компас та ҡулланыла.
Имәнлек йырыны ( Туҡ ҡушылдығы)
Юлтый ауылынан 3 км көньяҡ-көнсығыштараҡ быуа бар. Йырын тамағынан үрҙәрәк уның аша ағас күпер һалынған. Юлтый ауылы — күренекле башҡорт яҙыусыһы Дауыт Юлтыйҙың (1893—1938) тыуған ауылы.
Ҡибла
Транспортта барыусылар өсөн ҡибла
Транспортта барыусылар өсөн иң яҡын йүнәлеш йәки хәрәкәт йүнәлеше ҡибла тип иҫәпләнә.
Имәнлек йырыны ( Туҡ ҡушылдығы)
Дәүләт һыу бассейны реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар (Волга ҡушылдығы) һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейны йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы. .
Ҡибла
Космонавттар өсөн ҡибла
Космосҡа осош мосолмандар өсөн ҡибланы билдәләүҙә ҡыйынлыҡ тыуҙыра. Малайзия космонавты Шәйех Мозафар Шукор Йыһанға осҡас, 2007 йылдың 25 апрелендә илдә белгестәр, ғөләмәләр йыйылып, ике көнлөк семинар үткәрелә. . Һөҙөмтәлә, космонавт «үҙ мөмкинлегенән сығып ҡибла билдәләй» тигән һығымтаға киләләр.
Уға тиклем космоста ике мосолман булып өлгөргән: 1985 йылда Шаттл Дискавери экипажында Сәғүдиә принцы Солтан бин Сәлмән булған, 2006 йылда МКС-та иран сығышлы американка Ануш Ансари булып киткән. Ике космонавт та орбитала нисек намаҙ уҡыуҙы үҙҙәре хәл иткән.
Имәнлек йырыны ( Туҡ ҡушылдығы)
Дәүләт һыу бассейны реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһын һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса : — Дәүләт һыу реестрында һыу объекты коды — 11010001012112100006976
— Бассейн коды— 11.01.00.010
— ГӨ буйынса том һаны — 12
Алтынбай (исем)
Алтынбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Алтынбай ике — алтын+бай тигән башҡорт һүҙҙәренән ҡушып яһалған. Алтын һымаҡ ҡәҙерле бай тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Алтынбай Хоҙайшөкөров (1776 йыл — 1852 йыл) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Фамилияла
Алтынбаев Рәнис Рәйес улы (18 август 1976 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, ҡурайсы-педагог, йырсы. 2011 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019)
Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы (Алтынбаев Самигулла Гилязович; 12 август 1916 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры Алтынбаев Самигулла Гилязович.
Алтынбаев Ғәли Мансур улы (19 ноябрь 1956 йыл) — башҡорт музыканты, аккомпаниатор-концертмейстер, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
Кесе сержант
Кесе сержа́нт ( хеҙмәт итеүсе) — армия һәм хәрби хеҙмәт ҡаралған ведомство һәм министрлыҡтарҙағы кесе командирҙар составына бирелгән дәрәжә һәм шул дәрәжәләге хеҙмәткәр.
Ефрейторҙан юғарыраҡ һәм сержанттан түбәнерәк хәрби дәрәжә. Кесе сержант отделение, танк, хәрби машина командиры вазифаһын башҡара ала.
Кийзак (Мрас-Су ҡушылдығы)
Кийзак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бамако
Бамако́ (Bamako) — Малиҙың баш ҡалаһы. Ҡала халҡының иҫәбе — 2 009 109 кеше (2009). Ҡала илдең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Нигер йылғаһы буйында урынлашҡан.
Этимологияһы
Легендаға ярашлы, тәүге торамаларҙың береһе «Бамба» исемле һунарсы арҡаһында барлыҡҡа килгән һәм ошоға ярашлы «Бама ко» йәғни «Бамба йылғаһы» тип атала башлаған. Башҡа версияға ярашлы, ҡаланың исеме «Бама» һүҙенә барып тоташа, ул бамбара (бамана) телендә «крокодил» тип аңлатыла. Ошо теорияға ярашлы, «Бамако» атамаһы «крокодилдар йылғаһы» тип тәржемә ителә. Был теория иң мөһиме тип иҫәпләнә, шуға бәйле Бамако гербында өс крокодил һүрәтләнгән.
Тарихы
Был ерҙә кешеләр йәшәгән торамалар палеолит дәүерендә үк булған, ләкин ҡаланың барлыҡҡа килеүе XVII быуатҡа ҡарай.
Бамако ҡалаһы урман менән ҡапланған һуғарыулы убаларҙа төҙөлгән, ул тәүге кешеләрҙе иң яҡшы төҙөлөш материалы (атап әйткәндә, каучук һәм буяу ағастары) менән тәьмин иткән.
XIX быуат аҙағында ауыл халҡы күбеһенсә тары һәм маис үҫтергән, күн эше, туҡыма яһау һәм балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Уларҙың бер өлөшө — негрҙар (сарроколдар), икенсеһе — мавритан сығышлы. Һуңғылары — мосолмандар, улар элек тә тотҡондар менән сауҙа итеү менән шөғөлләнгән.
1882 йылда Борни-Деборд Бамако халҡын Франция протекторатын танырға мәжбүр итә һәм форт төҙөй. Бамаконың сауҙа әйләнеше 1884 йылда 5 миллион франкҡа етә.
Демографияһы
Оҙаҡ йылдар дауамында ҡала халҡының тиҙ артыуы күҙәтелә: 1884 йылда — 2,5 мең кеше; 1908 йылда — 8 мең; 1945 йылда — 37 мең; 1960 йылда —— яҡынса 100 мең (Мали үҙаллылығына эйә булған йыл). Шул ваҡыттан алып ҡала эш эҙләп килгән ауыл халҡын йәлеп итеүен дауам итә. Халыҡ һанының контролгә алынмаған артыуы ҡала экологияһы, канализация, юлдарҙағы тығындар, эсәр һыуға инеү һәм башҡалар менән етди проблемалар тыуҙыра.
Дакар һәм Абиджандан мең саҡрым алыҫлыҡта йәки Гвинея сигенән 400 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Бамако һуңғы йылдарҙа Көнбайыш Африка «сатына» әүерелде. Ҡалала Малиҙың һәм сиктәш дәүләттәрҙең төрлө этник төркөмдәре йәшәй.