cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Луи Пастер
Францияла
Джеральд Джейсон һүҙҙәре буйынса,1870-се йылдарҙа Пастер Францияның милли геройы була, ә ҡотороу сирен данлы еңгәндән һуң, уның даны 1885 йылда бөтә донъя характерын ала. Пастерҙың данын күтәреүҙә уның кейәүе Рене Валлери-Радо яҙған биографияһы мөһим роль уйнай һәм шулай уҡ 1935 йылда атаһының яҙған пьесаһы буйынса режиссер Саша Гитри фильмы ғалимдың данын үҫтерә (ғалим ролен фильмда режиссер үҙе башҡарған була). Хардкор Патрис фекеренә ярашлы, «Пастер культы»ның кульминация нөктәһе булып, 1922 йылда Пастерҙың 100 йыллығын Францияла бөтә ил күләмендә үткәреү тора. Президент Александр Мильеран тантана ваҡытындағы үҙенең телмәрендә туранан-тура «бөйөк кеше культы» мәғариф системаһы нигеҙенә һалынырға тейеш, ти. Был юбилейға арнап, Ж Эпштейн үҙенең «Пастер» тигән фильмын төшөрә (фильмдың сценарийы Валлери-Радоның китабы буйынса яҙыла һәм фильм яҙыусының һәм Пастер ғаиләһе ағзаларының контроле аҫтында төшөрөлә). Киноматография белгесе Жорж Садуль әйтеүенсә, был «тулы метражлы фильм ярым фәнни» булғанлыҡтан, өлөшләтә Пастер институты лабораторияһында Эмиль Ру күҙәтеүе аҫтында төшөрөлә, рәсми пропаганда өсөн ҡулланырға тейеш булғанлыҡтан «ысын биографик фильм, ул коммерцияға тәғәйенләнгән киноларҙағыса романтика менән һуғарылмаған». Картинаның премьераһы Сорбоннала Пастерҙың тыуыуына 100 йыл тулған көндә халыҡ-ара делегацияға күрһәтелә.
1960-сы йылдарҙа француз мәктәп уҡыусылары араһында үткәрелгән һорауҙарҙың береһенә яуапта уҡыусыларҙың 48 % Пастерҙы Франция өсөн дан килтереүсе тарихи шәхес тип тауыш бирә, ә Наполеон бары тик өсөнсө урынды биләй,(уға барлығы12 % һорау алыусы тауыш бирә). «Культ»ты юғары тотоуҙың мөһим механизмы булып, 1988 йылдан һуң уның архивы тикшеренеүсе ғалимдар өсөн асыла. Пастер институты бинаһы ла ҡорам мәғәнәһен аңлата. Пастер музейҙары уның тыуған Дол ҡалаһындағы йортта һәм Арбуалағы ғаилә усадьбаһында урынлашҡан. Пастер институтында ғалимдың фатир-музейы һәм лабораторияһы, бер кемдең дә ҡулы тейҙерелмәйенсә, ул тере сағындағыса, һаҡлана. Институт хеҙмәткәр йылына ике тапҡыр институтҡа нигеҙ һалыусы хөрмәтенә тантаналы йыйылыш үткәрә. Риүәйәт буйынса, Париждағы немец оккупацияһы ваҡытында ҡотороуҙан иң беренсе булып ҡотҡарылған кеше — Йозеф Майстер, институттың һаҡсыһы, — немецтарҙы Пастер кәшәнәһенә индермәйсә, ҡорбан була.
Франциянан тыш
АҠШ һәм Бөйөк Британияла ла Пастерҙың даны аҙ булмай, әммә хайуандарҙы яҡлау йәмғиәте вивисекцияға ҡаршы сыға. Пастеризация АҠШ-та 1870 -се йылдарҙа патент ала. 1885 йылдың декабрендә АҠШ-тан Парижға ҡоторған эт талаған дүрт бала ебәрелә һәм һауығып үҙ иленә ҡайта, шул ваҡытта уларҙың яҙмышы өсөн бөтә америка матбуғатты күҙәтеп бара; был «Пастер культы»ның таралыуына булышлыҡ итә. 1920 йылда Пастер ысулын пропагандалау өсөн америка ғалимы һәм журналисы Пол де Круиф күп эшләй, уның «Микробтарға һунар итеүселәр» китабы хәҙерге көнгә тиклем даими баҫылып тора. Шуға ҡарамаҫтан, донъяла инглиз ревизия позицияһы көслө хакимлығын дауам итә. 1936 йылда АҠШ-та Пол Муни төшөргән «Луи Пастер тураһында повесть» фильмы ғалимды популяр итә. Фильмдың рейтингы XXI быуатта ла юғары тора.
Хәҙерге заман
Тиҫтә йылдар барышында Пастер мифын юҡҡа сығарырға тырышыусылар булһа ла, улар ҙур йоғонто яһай алмай. 1995 йылдаПастерҙың 100 йыллығын билдәләү бер Францияла ғына байрам ителмәй, донъяның башҡа илдәрендә лә билдәләнә. «Le Figaro» гәзите юбилейға арнап махсус сығарыла, унда Пастерҙың биографияһы буйынса материалдар хәҙерге көндәге Пастер институтының эшенән айырылмайынса яҡтыртыла.«Le Monde » гәзите үткән быуатты «Пастер быуат»ы булды, тип билдәләй;унда. ҙур мәҡәлә менән сығыш яһай һәм Пастер тураһындағы бер нисә китапҡа рецензия урынлаштыра. Йөҙ йыллыҡҡа арнап Пастер институтында күргәҙмәләр үткәрелә. Пастер элеккесә кешелекте ҡотҡарыусы тип ҡарала.
Пастер исеме менән аталған объекттар
1898 йылда Арбуа коллежына, Алжирҙағы бер ауылға, Канаданың бер округына Пастер исеме бирелә. Донъяның күп ҡалаларында Пастер исеме менән аталған урамдар бар, шул иҫәптән, Францияның үҙендә 2000-дән ашыу урам (2011 йылға ҡарата). Пастер авенюһы Хошиминда (Вьетнам) һаҡланып ҡалған француз атамаларының береһе. Ислам революцияһынан һуң Тәһранда шулай уҡ Пастер урамы һаҡланып ҡалған. Одессаның Пастер урамында Одесса дәүләт медицина университеты бинаһы урынлашҡан, бында Склифосовский һәм Мечников эшләгән була. Парижда  һәм шулай уҡ уның исемен йөрөткән метрополитен үҙәге бар. 2015 йылда Францияла Луи Пастер ҡарата хөрмәтенә уның исеме менән аталған 361 лицей һәм мәктәп булған. 1968 йылда булған реформанан һуң Страсбург университеты өс өлөшкә бүленгән. Уларҙың береһе (илдәге иң эреһе) «Пастер университеты — I Страсбург» исемен йөрөтә. 2009 йылда был өс уҡыу йорттары ҡушылғанға тиклем был исем һаҡланып килә. Санкт-Петербургта Луи Пастер исемен уның 100 йыллыҡ юбилейына арналған, 1923 йылда төҙөлгән Эпидемияология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты йөрөтә. Бөтә донъяла барлығы 100-ҙән ашыу ғилми учреждениелар Луи Пастерҙың исемен йөрөтә. Францияла һәм сит илдәрҙә Пастерға арналған һәйкәлдәр бик күп. Сорбонна университетының ишек алдында уның статуяһы Виктор Гюго статуяһының ҡаршыһына ҡуйылған. Шулай уҡ ғалимдың һүрәте 1966 йылда сығарылған ун франк купюрҙа төшөрөлөүгә лайыҡ була. 2012 йылда Пастер профиле төшкән 10 евро юбилей серияһында тәңкә итеп сығарыла. Францияның почта маркалары бер нисә тапҡыр Пастер портреттары менән сығарыла. . СССР-ҙа ла Пастер һүрәте төшөрөлгән маркалар сығарыла.
1961 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Луи Пастер исемен Айҙың кире яғындағы кратера бирҙе. 1973 йылда ғалим хөрмәтенә Марстың Ғәрәбстан тигән өлкәһендәге уның исеме менән атала.
Ғалим исеме менән сепситсы барлыҡҡа килтереүсе  бактерияларының бер төрө атала.
1938 йылда шулай уҡ ғалим исеме пассажирҙар лайнерына һәм хәҙерге заманса төҙөлгән һы 1966 йылда бирелә.
Донъя телдәре
Коммуникациялар үҫкән һайын йәнле телдәр һаны ике аҙнаға  1 тел тиҙлеге менән ҡыҫҡара бара .
Иң таралған 40 телдә Ер халҡының 2/3 өлөшө һөйләшә. Бөтәһенән элек ҡытай, һинд, инглиз, испан, ғәрәп, рус һәм португал телдәрендә һөйләшеүселәр күп. Француз теле ярайһы уҡ киң таралған, әммә уны туған (беренсе) теле тип һанаусылар һаны сағыштырмаса әҙ.
Әлеге ваҡытта юғалып барғандар иҫәбенә 400-ләп тел инә.
Тел  шул телдә һөйләшкән һуңғы кеше менән бергә үлә, шунлыҡтан яҙмаһы булмаған халыҡтарға юҡҡа сығыу айырыуса көслө янай.
Телдәрҙең һәләк булыу сәбәптәренең береһе — һөйләшеүселәрҙең һибелеп ултырыуы. Планета халҡының 80 процентына —  80 тел, ә 3,5 мең телгә ни бары 0,2 процент тура килә. Телдәрҙең юғалыуына килтергән төп сәбәптәр тип глобалләшеү һәм миграция атала. Кешеләр ауылдарҙан ҡалаларға китә һәм үҙ халҡының телен юғалта.
Австралия, Һинд-Ҡытай, Америка, Африкалағы һәм  утрауҙарҙағы ерле халыҡтарҙың  телдәре бигерәк тә ҙур хәүеф аҫтында.
Телдәр систематикаһы
Һәр ғаилә тармаҡтарға, төркөмдәргә айырыла.
Мәҫәлән, һинд-европа ғаиләһендәге тармаҡтар: анатолия, тохар, кельт, балт-славян, һинд-иран, герман, италий-роман, грек-македон, әрмән, албан һәм  шартлы рәүештә палеобалкан  зонаһына берләштерелгән боронғо телдәр.
Донъя әһәмиәтендәге телдәр
Түбәндәге  телдәрҙе хәҙерге халыҡ-ара телдәр тип иҫәпләргә була (телдә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны кәмей барыу тәртибендә):
Халыҡ-ара телдәрҙең таралыу картаһы
Халыҡ-ара телдәрҙең таралыуын күрһәткән карталар:
БМО-ның рәсми телдәре
Инглиз, ғәрәп, испан, ҡытай, рус һәм француз  телдәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының   рәсми телдәре  булып тора.
Тринум
Тринум (Trinum) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 412 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Ем-Ех
Ем-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ендырь йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Банус Камила
Карьераһы
Камила, 2005 йылда «» фильмында Рейнбоу ролен уйнап, тәүге тапҡыр киноға төштө (дебют). 2006 йылда Банус «Декстер» телесериалында йөҙөп йөрөүсе ҡыҙ ролен уйнаны. Ул бөтәһе 11 фильмда һәм телесериалда уйнаны.
Нәжметдин
Нәжметдин (Назмутдиново) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 453496, ОКАТО коды — 80205837005.
Тарихы
Нәжметдин ауылы XX быуат башында әле билдәһеҙ була. Әммә 1920 йылда 28 йортта 142 кеше иҫәпләнә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (94 %).
Урамдары
Салауат Юлаев урамы (улица Салавата Юлаева)
Мань-Холуп-Я
Мань-Холуп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ненз-Яха (Сэвк-Яха ҡушылдығы)
Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сэвк-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Свобода ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Свобода ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Свобода ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылдың 19 ноябрендә ауыл советы составына Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законына ярашлы Абдулла ауыл советының 5 ауылынан 2 ауыл — Тимербай һәм Кинйәабыҙ ауылдары инә.
Комстреж
Комстреж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Амбеж йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Тормош (Дәүләкән районы)
Яңы Тормош (Янги-Турмуш) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Алға ауыл Советы биләмәһенә инә. Почта индексы — 453417, ОКАТО коды — 80222804005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 1928 йылда күрше Буранғол ауылынан күсеп ултырған башҡорттар нигеҙ һала. 2005 йылға тиклем ҡасаба, унан һуң ауыл статусында йөрөй. Асылыкүлдең көньяҡ-көнбайыш ярында урынлашҡан, төньяҡ-көнбайышта район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юлына 38 саҡрым, ауыл биләмәһе үҙәге Алғанан — 4 км алыҫлыҡта. 2010 йылда 9 кеше йәшәгән, башҡорттар 87 % тәшкил итә.Халыҡ һаны :1932 йылда 65 кеше, 1939 йылда 21 кеше, 1959 йылда 81 кеше, 1989 йылда 12 кеше, 1999 йылда 10 кеше, 2002 йылда 8 кеше, 2009 йылда 11 кеше. 1928 йылдан 1960 йылға тиклем Дәүләкән улусы, 1930 йылдан Дәүләкән районы составында. Ауыл халҡы 30-сы йылдарҙа Ҡоръятмаҫ колхозының балыҡ тотоу артелендә, артабан «Алға», «Россия», «Дружба» колхоздарында эшләй. 1960 йылда Дәүләкән район башҡарма комитеты тарафынан ауыл перспективаһыҙ тигән ҡарар сығарыла, шундай уҡ ҡарар 1979 йылда ҡабатлана. Ауыл йәшәүен 1990 йылға туҡтатырға тейеш була. 1963 йылда ауыл эргәһендә Дәүләкән һунарсылыҡ йәмғиәте 20 урынлыҡ балыҡ тотоу базаһы төҙөй. 1969 йылда ауылға электр уты үткәрелә. Ауылда йәшәгән кешеләр исемлеге:Әхмәровтар, Вәхитовтар, Иҫәнғоловалар, Ҡасимовтар, Леонтьевтар, Насретдиновалар, Усмановтар.
Ер-һыу атамалары
Ауыл аҡһаҡалы Ҡасимов Солтан Ҡасим улынан (1898 йылғы) яҙып алынған. «Дәүләкән ынйылары» китабына индерелгән.
Урамдар
Урам исемдәре :
Иҫке Исай
Иҫке Исай (Староисаево) — Башҡортостан Республикаһының Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 537 кеше булған. Почта индексы — 452435, ОКАТО коды — 80245855002.
Тарихы
Ауылға XVIII быуат уртаһында нигеҙ һалына. Уға ошонда иң тәүләп килеп төпләнгән Исай тигән кешенең исеме бирелгән, тип фараз ителә. Ауылды хасил итеүселәр Себер даруғаһы Бүләкәй-Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары була. Исай ауылын улар үҙ ерендә, йәғни Бүләкәй-Көҙәй улусы ерҙәрендә һала. Рәүиз документтарынан Исайҙың улдары Әбдрәшит (1751—1814), Ибраһим (1769—1814), Мөҡмин (1772—1840) Исаевтар билдәле. Мөҡминдең Ҡунаҡҡол менән Мөхәмәтдин тигән улдары була. 1782—1850 йылдарҙа йәшәгән Әбделмәннән Исаевтың Әбделнафиҡ (1806 йылғы) һәм Әбделғәлим (1811 йылғы) исемле улдары була. Рәхимҡол Исаевтың (1785—1846) улдары Мөхәмәтша менән Мөхәмәтшәриф исемле була.
Исай ауылында 1795 йылда 60 кеше теркәлгән, 1816 йылда — 125, 1834 йылда — 186, 1859 йылда — 324, 1895 йылда — 616, 1920 йылда 937 башҡорт иҫәпкә алынған.
1795 йылда Исайҙа 12 йортта бөтәһе 61 кеше йәшәй, 1865 йылда йорттар һаны 62-гә етә, халыҡ һаны 385 була. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнә. Үҙҙәренең мәсете, училищеһы була. 1906 йылда йәнә тирмән, 1 мануфактура һәм 3 бакалея кибете булғаны билдәле. ХХ быуат башында Исайҙан Яңы Исай ауылы бүленеп сыға. Тороп ҡалған ауылға Иҫке Исай тигән атама бирелә.
1894 йылда Бүләкәй-Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары “буш ятҡан” башҡорт биләмәләрен ҡаҙна ҡарамағына алыуға ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Исай, Иҫке Күл, Яңы Күл, Ишморат, Баш-Шиҙе ауылдары кешеләре, мылтыҡтар тотоп, ер бүлергә килгән власть вәкилдәрен ҡыуып ебәрә. Шунан һуң урманлы биләмәләрҙе бүлергә тип урыҫ ирҙәре  килә. Башҡорттар уларҙы ла ҡыуып ебәрә. Был күтәрелеште полиция баҫтыра.
1933 йыл йомғаҡтарынан күренеүенсә, «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозына 211 йорт хужалығы ҡарай, колхоздың 623 гектар сәсеүлеге, 114 эш аты, 9 һыйыры була. Колхозсыларға бер хеҙмәт көнөнә — натуралата 5 кг иген, 0,17 һум аҡса, ә һәр йорт хужалығына 11,5-әр центнер ашлыҡ менән 2,44 һум аҡса түләнә.
1988 йылда Иҫке Исай ауылынан колхозсы Хәсәнов Ғәйнулла Шәмсимөхәмәт улы 23-25 мартта үткән IV Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты була.
Топонимияһы
Ауылдың уртаһынан Йәнәлде (варианты Йәләнде) йылғаһы аға. Ауылдың көнсығышында Кәрәкә тауы, көньяғында Бейектау тауы урынлашҡан. Ауыл тирәһендә Айыуатҡан яланы, Аҫыл яланы, Ағын, Тоҡон, Әлибай, Ғәйни шишмәләре, Зәйет йылғаһы, Ҡарт йылға, Тирмән күле бар.
Ем-ПАй-Соим
Ем-ПАй-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Шевцовка
Шевцовка (Добричка) — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демина йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ем-ПАй-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шевцовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Ем-ПАй-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шевцовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәтт әл-Ғәрәп
Шәтт-әл-Ғәрәп (شط العرب; Шатт-эль-Ара́б — һүҙмә-һүҙ «Ғәрәп яры»; фарсыса اروندرود‎ — Эрвендруд) — Ираҡтағы һәм Ирандағы йылға, Ираҡтың Эль-Курн ҡалаһы эргәһендә Тигр менән Евфрат ҡушылған урында барлыҡҡа килгән. Оҙонлоғо — 195 км. Бассейн майҙаны 1 млн км² ашыу (Тигр һәм Евфрат бассейндарын үҙ эсенә ала).
Уртаса һыу сығымы-1500 м³/с. Көньяҡ-көнсығышҡа табан, тәүҙә Ираҡ территорияһы буйлап, артабан Әбү әл-Хәсиб ҡалаһынан һуң — Ираҡ менән Иран араһындағы сик буйлап аға. Ираҡ ҡалаһы Фао янында Фарсы ҡултығына ҡоя. Йылға инде тарихи осорҙа Фарсы ҡултығы кимәленең әкренләп түбәнәйеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Ул барлыҡҡа килгәнгә тиклем Тигр һәм Евфрат ҡултыҡҡа бойондороҡһоҙ рәүештә ҡойған.
Тигр һәм Евфрат бассейндары һыуҙарын ауыл хужалығы биләмәләрен һуғарыуға, электр энергияһы етештереүгә интенсив рәүештә тотоноу һәм һыуҙы таҙартып торған һаҙлыҡтарҙы киптереү урындағы экосистемаларҙы емерә, һыу тоҙлолоғоноң артыуына килтерә (2010 йылдарға ул 2 промилленән аша, ауыл хужалығы культураларынан бындай һыу тоҙға иң сыҙамлы финик пальмаһы сорттары өсөн генә яраҡлы).
Егоров Борис Николаевич (авиаконструктор)
Борис Николаевич Егоров (1902—1960) — авиация техникаһын һынау һәм осоу тикшеренеүҙәре теорияһы һәм практикаһы өлкәһендә ғалим, 1941 йылда Осоу-тикшеренеү институтын ойоштороуҙа ҡатнаша, Сталин премияһы лауреаты (1947)
Инженер һәм ғилми эшмәкәрлеге
Үҙәк аэрогидродинамика институтның осоу-һынау секцияһында эшләй, унда төрлө самолеттарҙың осоу сифаттарын сағыштырыу өсөн һынау һөҙөмтәләрен стандарт шарттар менән ҡайтанан иҫәпләү методикаһын эшләй.
Хәрби эвакуация осоронда институттың Новосибирск бүлексәһен етәкләй. 1945 йылдың майынан — 9-сы лаборатория начальнигы, һауа винттарын һәм винт ҡанатлы осоусы аппараттарҙы һынау һәм тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.
А. М. Тайц һәм Филин А. И. менән бергә 1940-сы йылдар уртаһына поршенле двигателдәр һәм үҙгәреүсән аҙымлы винттар менән йыһазландырылған самолеттарҙың төп осоу характеристикаларын билдәләү ысулдарын эшләй һәм практикала һынай.
Ватан самолеттары һәм вертолеттарының тәжрибә өлгөләрен һынауҙы ойоштороуҙа мөһим роль уйнай : Һуғыштан һуң авиация үҫешенең боролошло осоронда фәнни етәкселектең роле бик мөһим була. 1947 йылдан 1952 йылға тиклем Осоу-тикшеренеү институтында был эш башында эксперименталь самолёттарҙы һынау комплексы тора. Егоров Борис Николаевич уның начальнигы, ә Квитко Иван Никитович уның урынбаҫары була. Ул ваҡытта эксперименталь конструкторлыҡ бюроһының осоу станциялары көсһөҙ була, белгестәрҙең методик әҙерлеге етмәй, кәрәкле ҡорамалдар булмай — уны Осоу-тикшеренеү институтынан алып торалар. Ә бөтә тәжрибә самолёттарын һынау программалары бергә була... <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
1950-се йылдарҙа вертолеттарҙың осоу һынауҙары ысулдарын эшләүгә булышлыҡ итә, шул иҫәптән осоуҙың максималь һәм минималь тиҙлеген һәм вертолеттың иң отошло тиҙ күтәрелеүсәнлеген бирелгән һауа температураһына килтереү ысулын эшләй. .
Техник фәндәр кандидаты (1945), ғилми дәрәжәһе эштәр йыйылмаһы буйынса бирелә.
Ғаиләһе
1931 йылда өйләнгән, ҡатыны — Птицына Татьяна Константиновна.
Новокузнецк
Новокузнецк (Новокузнецк), Аба-Тора (Аба-Тура, Аба-Тура , Аба-тура ) — Кемерово өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында, Томь йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы
РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы — 1943 йылда РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән булдырылған түш билдәһе.
Алдынғылыҡты билдәләгән түш билдәһе — СССР-ҙа дәүләттең ғилми, хужалыҡ һәм оборона ҡеүәтен нығытыуға булышлыҡ иткән кешеләрҙе дәртләндереү (бүләкләү) формаларының береһе. Түш билдәһе тураһындағы Положениеға ярашлы, союз республикаһының тап килгән министрлыҡ йә ведомствоһы бойороғона нигеҙләнеп бирелә.
Бүләкләү 1996 йылдың көҙөнә тиклем тормошҡа ашырыла. 1999 йылдан «Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү почётлы хеҙмәткәре» тигән яңы исем һәм күкрәккә тағыла торған билдә булдырыла.
АҠШ-тағы граждандар һуғышы
АҠШ-та граждандар һуғышы (Төньяҡ һәм Көньяҡтың һуғышы; American Civil War) — 1861—1865 йылдарҙа Төньяҡтың 20 ҡол биләмәгән штаттарының һәм 4 ҡол биләүсе штаттарының берләшмәһе менән Көньяҡтың 11 ҡол биләүсе штаттарының берләшмәһе араһында барған граждандар һуғышы.
Һуғыш хәрәкәттәре 1861 йылдың 12 апрелендә Самтер форты өсөн алыш менән башлана һәм Стенд Уэйти етәкселегендәге көньяҡ ғәскәрҙәре ҡалдыҡтарының 1865 йылдың 23 июнендә бирелеүе менән тамамлана. Һуғыш барышында яҡынса ике меңләгән алыш була. Был һуғышта башҡа АҠШ ҡатнашҡан һуғыштарға ҡарағанда АҠШ граждандары күберәк үлә.
Сәбәбтәре
Иң киҫкен мәсьәләләрҙән артабанғыларҙы айырып атарға мөмкин:
Союздың тарҡалыуы
Ҡол биләүселеккә ҡаршы булған сәйәси һәм ижтимағи ойошмалар 1854 йылда Республикасылар партияһын төҙөйҙәр. 1860 йылда Республикасылар партияһынан кандидат Авраам Линкольндың президент һайлауҙарында еңеүе ҡол биләүселәргә ҡурҡыныс белдереүсе сигнал булып торған. 1860 йылдың декабрендә Көньяҡ Каролина штаты АҠШ составынан сығыуы тураһында белдерә, уның артынан Миссисипи, Флорида, Алабама, Джорджия, Луизиана штаттары был ҡарарға киләләр. 1861 йылдың 4 февралендә ошо алты штат Америка Конфедератив Штаттарына берләшә һәм уның Конституцияһын ҡабул итә. Һуңыраҡ конфедерацияға Техас, Виргиния, Арканзас, Теннесси һәм Төньяҡ Каролина ҡушыла.
Америка Конфедератив Штаттары президенты итеп Джефферсон Дэвис һайлана. Конфедерацияның баш ҡалаһы булып тәүҙә Монтгомери, һуңынан Ричмонд була. Был штаттар бөтә АҠШ территорияһының 40%-тын алып торған, уның халҡы 9,1 млн кеше, шул иҫәптән 3,6 млн ашыу негрҙар тәшкил иткән.
Союз составында 23 штат ҡалған, шул иҫәптән ҡол биләүсе Делавэр, Кентукки, Миссури һәм Мэриленд. Виргиния штатының көнбайыш округтарының халҡы Союздан сығырға теләмәйҙәр һәм 1863 йылдың июнендә был округтар АҠШ составына Көнбайыш Виргиния булараҡ ҡабул ителә. Союздың халыҡ һаны 23 миллиондан ашыу була, уның территорияһында ғәмәлдә илдең барлыҡ сәнәғәте, тимер юлдарҙың 70 % һ. б. урынлаша.
Граждандар һуғышының беренсе осоро (апрель 1861 — апрель 1863)
Конфедерация ғәскәрҙәре 1861 йылдың 12—13 апрелендә Самтер фортын утҡа тотҡан һәм баҫып алған. АҠШ президенты Авраам Линкольн көньяҡтарҙы фетнәселәр тип атаған һәм 75 мең ирекмәндәрҙе ополчениеға саҡырыуҙы иғлан иткән. АҠШ президенты саҡырыуына 300 мең кеше яуап биргән. Төрлө һөнәр буйынса айырымланған полктар һәм роталар ойошторолған. Эшселәр фронтҡа үҙҙәре теләп барғандар. Унан башҡа Төньяҡ ғәскәрҙәренә күп кенә иммигранттар ингән, шул иҫәптән Германиянан 177 мең һәм Ирландиянан 144 мең кеше килгәндәр. Һөҙөмтәлә Төньяҡ 600 меңлек армия төҙөгән, әммә ғәскәр менән етәкселек эре буржуазия ҡулында булған, улар еңеү тураһында әҙ ҡайғыртҡан һәм һуғышты байығыу өсөн файҙаланырға теләгәндәр. Күптәр байығыу өсөн контрабанда менән шөғәлләнгәндәр — Конфедерация армияһын кәрәк-яраҡтар менән тәьмин иткәндәр, һатлыҡ йәндәр көньяҡтарға Төньяҡ ғәскәрҙәре тураһында мәғлүмәттәр тапшырып торғандар. Төньяҡ буржуазияһы илде берләштереү маҡсатын ғына ҡуйған һәм ҡоллоҡто бөтөрөү өсөн көрәшмәгән.
Конфедерация Британия империяһы һәм Франция уның яғында һуғышыр тип ышанған, әммә уларҙың был өмөттәре аҡланмаған. Ҡол биләүселәр оҙайлы һуғышта еңеүгә иҫәп тота алмаған, шунлыҡтан улар һуғыштың йәшен тиҙлегендә алып барылыуына һәм Төньяҡ буржуазияһына өмөтләнгән. 1861 йылдың йәйенә ҡарай Көньяҡ 120 меңлек армия төҙөгән һәм Төньяҡ армияһын тар-мар иткән. Вашингтон йүнәлешендә бер нисә һөжүм яһағандар.
1862 йылда АҠШ хөкүмәте менән байҙарға яңы һалым индерелгән һәм фетнәселәрҙең мөлкәтен тартып алыу тураһындағы закон ҡабул ителә. Төньяҡ армияла Конфедерация яҡлыларҙан, шпиондарҙан таҙартыу үткәрелгән, ә етәкселек итеү урындарына һәләтле демократик офицерҙар ҡуйылған. 1862 йылдың 20 майында АҠШ-та 10 доллары булған һәр гражданға Көнбайышта 160 акр ер алырға хоҡуҡ биргән закон сыҡҡан (Гомстедтар тураһында закон). Биш йылдан һуң ер күсеп ултырыусының тулы милкенә күскән. Был закон һуғыштың аҙағы өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған.
1862 йылдың 30 декабрендә Линкольн «Ҡолдарҙы азат итеү тураһында прокламация»ға ҡул ҡуя, уға ярашлы 1863 йылдың 1 ғинуарынан алып ҡоллоҡ бер ниндәй һатып алыуһыҙ бөтөрөлгән. Шул уҡ ваҡытта Төньяҡ армияһына хәрби хеҙмәткә негрҙарҙы саҡырыу иғлан иткән. Һуғыш аҙағына ҡарай армияла 200 мең негр хеҙмәт иткән, әммә улар ҙа башҡар һалдатта менән тулыһынса тигеҙ хоҡуҡҡа эйә була алмағандар.
Инглиз-француз интервенцияһының барып сыҡмауы һәм Рәсәй империяһының дуҫтарса мөнәсәбәте лә Төньяҡтың ихтияжына хеҙмәт иткән.
Кальбе (Мильде)
Кальбе (Мильде) (Kalbe (Milde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8156 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
АҠШ-тағы граждандар һуғышы
Граждандар һуғышының икенсе осоро (май 1863 — апрель 1865)
1863 йылдың майында Чанселорсвиль янындағы алышта Төньяҡтың Джозеф Хукер етәкселегендәге 130 меңлек армияһы Конфедерацияның 60 меңлек генерал Роберт Ли етәкселегендәге армиянан еңелә.
Оҙайлы һуғыш ике яҡ көстәрҙе лә хәлһеҙләндергән. 1864 йылда Улисс Грант етәкселегендәге АҠШ армияһы Конфедерация армияһын тар-мар итеүгә күскән. Генерал Ли етәкселегендәге Ричмонд ҡалаһы янындағы нығынған армияһын Көньяҡтан айырырға һәм уның тылына үтеп инергә кәрәк булған. 1864 йылдың майында генерал Уильям Шермандың ғәскәрҙәре Джорджия аша «диңгеҙгә рейд» башлай һәм сентябрҙә Атлантаны ала. Көньяҡта Төньяҡ армияһының күренеүе ҡара тәнлеләрҙең күпләп ихтилалдарға күтәрелеүенә һәм аҡ тәнле фермерҙар менән эшселәрҙең Конфедерация хөкүмәтенә ҡаршы сығыштарына килтергән.
1864 йылдың аҙағына ҡарай Төньяҡ армияһы Саванна ҡалаһын алған, генерал Шерман гәскәрҙәре генерал Грант менән ҡушылырға йүнәлгән. 1865 йылдың апрелендә Грант армияһы Ричмондты ҡамаған һәм яулап алған. Тиҙҙән ҡамауға алынған генерал Ли ғәскәрҙәре бирелгәндәр.
Конфедерация ғәскәрҙәренең капитуляциялауы 1865 йылдың июнь аҙағына тиклем дауам иткән. Көньяҡ армияһы генералдары араһынан иң һуңғыһы булып Стенд Уэйти ғәскәрҙәре 1865 йылдың 23 июнендә бирелгәндәр.
1865 йылдың 14 апрелендә АҠШ президенты Линкольн көньяҡтарҙы яҡлаусы актёр Джон Уилкс Бут менән үлтерелә.
Мань-Холуп-Я-Тоип
Мань-Холуп-Я-Тоип — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Холуп-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таймаҫ ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Таймаҫ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге — Яңы Таймаҫ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Боговин күле
Боговин күле (Бело-Езеро , Богон; Боговинско Езеро , Богоњско, Бело Езеро) — Рудока-Планин тауҙарында боҙлоҡтар иреүҙән барлыҡҡа килгән тау күле (Шар-Планин тау массивының бер өлөшө). Македония Республикаһының төньяҡ- көнбайышында Ново-Село ауылы биләмәһендә урынлашҡан. .
Характеристикаһы
Күл Бориславец һәм Кесе Смрека тау сусаҡтары араһында, оҙонсаға һүҙылып ята, диңгеҙ кимәленән 1936 метр бейеклектә. Уның оҙонлоғо — 245 м, ә киңлеге — 210 м. Максималь тәрәнлеге — 2,2 метр. Күлдең майҙаны (Шар-Планин тауҙарында иң ҙур күл ).
Күлдең көнбайыш яры ҡамыш һәм морозник менән ҡапланған (556 сығанағы көн күрһәтелмәгән]
Боговин күленә бер нисә һыу сығанағы ҡоя. , һәм көнсығыш яғынан Боговин (Езерская ) йылғаһы башлана, ул Радиовеце ауылы янында Вардар йылғаһына ҡоя (Радийовце ). Раковец ҡасабаһы халҡы күл һыуын ауыл хужалығы үҫентеләренә һибеү өсөн ҡуллана.[556 сығанағы көн күрһәтелмәгән]
Шетца
Шетца — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воря йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарун Тажиев
Һарун Тажиев (Haroun Tazieff; 11 май 1914 йыл — 2 февраль 1998 йыл ) — Бельгия һәм француз геологы һәм вулканологы, Икенсе донъя һуғышы йылдарында Француз Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, вулкандар тураһында китаптар һәм фильмдар авторы. Сицилияла Халыҡ-ара вулканология институтына нигеҙ һалыусы
Биографияһы
Һарун Сабир улы Тажиев 1914 йылда Рәсәй империяһы Варшава герцоглығы Варшава ҡалаһында тыуған.
Атаһы Сабир Дашкин тураһында мәғлүмәттәр бик аҙ була. Е. К. Мархинин яҙыуынса, уның атаһы рус армияһында табип булып хеҙмәт итә һәм Беренсе донъя һуғышында вафат була. Икенсе бер фараз буйынса, атаһы Фәттәх Тажиев (1882—1976) хәҙерге Польша территорияһында немецтарҙа тотҡонлоҡта була һәм бер ҡатын-ҡыҙҙы осрата, уларҙың ике улдары тыуа. Һуғыштан һуң тыуған ауылы Исламбаҡтыға (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы) ҡайта, бында кәләш ала, уларҙың ике улдары тыуа. Инера Сафаргалиева буйынса атаһы Сабир Тажиев була, ул 1885 йылда Сәмәрҡәндтә татар ғаиләһендә тыуған, һөнәре буйынса табип, белемен Европала алған, Польшала немецтар һөжүм иткәндә һәләк була.
Әсәһе — Зенита Илъяс ҡыҙы Клупт хаҡында шулай уҡ мәғлүмәттәр аҙ. Ул хәҙерге Польшаның территорияһында хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Францияла икенсегә кейәүгә сыға. Уның тураһында Зинаида Шаховская 1937 йылғы Пушкинға арналған сараларға бәйле үҙенең иҫтәлектәрендә ошолай яҙа: «…шиғырҙар тәржемәһе өҫтөндә, Роберт Вивье һәм уның ҡатынынан (рәсәй татары, хәҙер инде билдәле Һарун Тажиевтың әсәһе) башҡа …».
Һарун Тажиев Польшала әсәһе менән ҡала. Октябрь инҡилабынан һуң эмиграцияға эләгә. 1917 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1921 йылда) Һарун Тажиев әсәһе менән Бельгияға күсенә, бында ҡасаҡ статусында йәшәй һәм тик 1936 йылда бельгия гражданлығын алыуға ирешә. Был ваҡытта Льеж университетында геологҡа һәм бер үк ваҡытта Gembloux агрономға уҡый. 1938 йылда агроном дипломын ала. Икенсе донъя һуғышы барышында белем алыуын туҡтатырға мәжбүр була һәм тик 1944 йылда геолог дипломын ала. Һуғыш осорондә Француз Ҡаршылығы хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша.
Һуғыштан һуң Бельгия Конгоһында (хәҙерге Конго Демократик Республикаһы) Катанга провинцияһында аҡ ҡурғаш ятҡылыҡтарында геолог булып эшләй. 1948 йылда Кутуро вулканының атылыуын күрә, был уға ҙур тәҫьир яһай һәм вулканология уның артабанғы тормошонда төп шөғөлө булып китә. 1957 йылдан Брюссель университетында доцент булып эшләй һәм вулканология милли үҙәге етәкләй. 1958 йылдан Париж Ер физикаһы институтының вулканология буйынса директоры һәм тәбиғи фәндәр факультетының доценты вазифаларын башҡара. Планетаның төрлө урындарында — Этна, Стромболи, Эребус, Аляскалағы Мең төтөн үҙәне, Гваделупа утрауындағы Суфриер (Бас-Тер), Мартиника утрауындағы Монт-Пелела һ.б. бихисап тикшеренеүҙәр яһай.
Экспедициялар материалдары буйынса 48 ҡыҫҡа һәм тулы метражлы фильмдар төшөрә, 23 китап һәм 11 ғилми хеҙмәт һәм монография яҙа.
ХХ быуаттың 90-сы йылдарында экологик паранойя һәм тәбиғәтте ялған һаҡлау афёраларына ҡаршы әүҙем сығыш яһай. Һарун Тажиев 1998 йылдың 2 февралендә Парижда вафат була һәм Пасси зыяратында ерләнә.
Үлем
right|thumb|250px|[[Репин Илья Ефимович|Илья Репин һүрәте]]
Үлем — тормош туҡтау, организм йәшәйеше туҡтау; организмдың тормош эшмәкәрлеген тулыһынса туҡтатыуы, уның йәшәүенең мотлаҡ булған стадияһы ; Йән эйәләренең тереклек итеүҙән туҡтаған хәле; үле хәл.
Үлем — йәшәүгә ҡапма-ҡаршы күренеш. Үлемдең тышҡы сифаттары һулыш алыуҙың һәм пульстың туҡталыуында сағыла. Улар үпкәләрҙең һәм йөрәктең эшләмәй башлауы тураһында һөйләйҙәр. Йәшәү менән үлем, бер-береһенә ҡапма-ҡаршы (антиподтар) булһалар ҙа, улар теүәл сиктәрҙән мәхрүм. Йәшәүҙең тамамланыуы һәм үлемдең килеп етеүе — бер ни ҡәҙәр дауамлы процесс. Әйтәйек, йөрәк менән үпкәләр эшсәнлеге туҡталған, ә мейе һаман үҙенең эшсәнлеген дауам итә был, үлемдең, буҫағала булһа ла, тамам әле килеп етмәгәнлеген күрһәтә. Эш шунда, эшләүҙән туҡтаған йөрәк менән үпкәләрҙе медицина ярҙамында яңынан эшләтә башларға мөмкин. Мейе лә үҙенең эшсәнлеген юғалтҡас ҡына, үлем килгән тип әйтеп була. Йөрәк менән үпкәләрҙең эшсәнлеге туҡтаған, ә мейе эшсәнлеге дауам иткән аралыҡ (5—7 минут) медицинала клиник үлем тип атала. Тимәк, йәшәү менән үлем араһында үҙенсәлекле (йәшәүҙе лә, үлемде лә туплай торған) аралыҡ бар әле.
Кеше үлеменең иң йыш осраған сәбәптәре
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда бөтә донъяла вафат булған 56,9 миллион кешенең яртыһынан күберәгенең (54%) үлеме түбәндәге ете сәбәп арҡаһында булған :
Йөрәктең ишемия ауырыуы һәм инсульт (15,2 млн);
Хроник обструктив үпкә ауырыуы (3,0 млн);
Үпкә яман шеше (трахея һәм бронхиаль яман шеш менән бер рәттән) (1,7 млн);
Диабет (1,6 млн);
Юл-транспорт ваҡиғаһы (1,4 млн);
Туберкулез (1,3 млн).
Тәмәке тәьҫире йылына 8 миллион кешенең ғүмерен өҙә һәм икенсел тәмәке төтөнө йоғонто яһау һөҙөмтәһендә 1 миллион кеше һәләк була.
Үлем сәбәбе; үлемһеҙ йән эйәләре
Тәбиғәттә тере йән эйәләренең барыһы ла тиерлек йәшәү өсөн өҙлөкһөҙ көрәш һөҙөмтәһендә (төрҙәр араһында һәм төр эсендәгеләрҙән башҡа) үлә. Атап әйткәндә, бөтә прокариоттар һәм бер күҙәнәкле эукариоттар, колониаль организмдар (полиптар һәм гидралар) ошо рәүешле һәләк булалар, сөнки биологик яҡтан улар үлемһеҙ (йәғни ҡартаймайҙар). Үлемһеҙ тиерлек башҡа күп күҙәнәклеләрҙән — Turritopsis nutricula, ҡайһы бер диңгеҙ терпеләре һанала. Планеталағы тере йән эйәләренең бик аҙ проценты ғына (ҡатмарлы ойошторолған) ҡартайыуға дусар булалар, шунлыҡтан принципиаль рәүештә ҡартлыҡтан үлә алалар. Был йәнлектәргә кеше лә инә.
Әммә тәбиғәттә организмдар (йәнә ҡартайыу йәки уның менән бәйле сирҙәр арҡаһында) йәшәү өсөн көрәштә еңеләләр һәм көс ҡулланылып үләләр (ғәҙәттә уларҙы ашайҙар). Ҡартлыҡтан филдәр, кит һымаҡтар, һигеҙаяҡтар, эре йыртҡыс балыҡтар, һөйрәлеүселәр, ҡоштар һәм башҡа эре хайуандарҙың бәләкәй генә проценты үлә ала. Кешелә үлемдең был сәбәбе, ғүмер оҙонлоғоноң максималь күләмен билдәләһә лә, медицина исемлектәрендә ҡаралмай.
Эволюция быуындарҙың өҙлөкһөҙ алмашыныуын күҙ уңында тота, был планетала йәшәү шарттарының үҙгәреү шарттарында, шулай уҡ организмдарҙың башҡа төрҙәре менән конкуренцияға бәйле төрҙәрҙең үҙгәреүсәнлеге өсөн кәрәк. Шулай итеп, бөтөнләй үлемһеҙ йән эйәләре эволюцияны туҡтатырҙар ине; әммә әлегә был ваҡиға булмаған. Яңы төрҙәр булдырырға, шулай уҡ киләсәктә тере организмдың геномын үҙгәртергә мөмкинлек биргән гендар хирургияһы уңыштары киләсәк кешегә эволюцион юлдан баш тартыу мөмкинлеген бирә аласаҡ тиҙәр.
Фәлсәфәлә үлем төшөнсәһе
Ысынбарлыҡ күренешен ниндәй ҙә булһа телдә асыҡтан-асыҡ сағылдырыу мөмкинлегенә ышанған ғалимдарҙың йәнле һәм йәнһеҙҙәр араһындағы фундаменталь айырмаларҙы билдәләргә тырышыуы борондан бара инде.
Танатологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе М. Ф. К. Биша әйтеүенсә, тормош — үлемгә ҡаршы тороусы күренештәр йыйылмаһы. Диалектик материализм классиктары был төшөнсәләрҙе ҡатмарлы мәсьәләне хәл итеүҙә метафизик ҡараштар өсөн тәнҡитләй. Мәҫәлән, Ф. Энгельс «Анти-Дюринг» китабында «Тереклек — аҡһым есемдәренең йәшәү рәүеше, һәм был йәшәү рәүеше уның асылынан уларҙың химик компоненттарын туҡланыу һәм изоляция аша даими яңыртылып тороуҙан тора» тип яҙа һәм артабан түбәндәге тезисты билдәләй: «Йәшәү — тимәк үлеү». Әммә Энгельстың һәм уның ул тәнҡитләгән оппоненттарының идеяларын сағыштырһаҡ, улар араһында принципиаль айырмалар юҡ икәне асыҡлана. Өҫтәүенә, улар бөтәһе лә тормошто үҙҙәренә билдәле булған берҙән-бер аҡһым формаһы күҙлегенән генә трактовкалайҙар. Уларҙың барыһы ла үҙҙәренең субъектив телен ысынбарлыҡты тасуирлау өсөн мөмкин булған берҙән-бер ҡорал тип һанаған.
Дини йәнә тыумыштың фәлсәфәүи альтернатива булып торған палингенезия теорияһын булдырған философ Артур Шопенгауэр үлемгә бөтөнләй икенсе ҡарашта булған.
Икенсе яҡтан, ҡайһы бер фәлсәфәләр һәм диндәр үлемде тыуыуға ҡапма-ҡаршы түгел, ә терелеүҙең айырылғыһыҙ бер өлөшө итеп ҡарайҙар. Был бөтә ибраһими диндәр, Боронғо Мысыр диндәре өсөн ҡағылышлы.
Хәҙерге заман фәлсәфәләселәре араһында үлем мәсьәләләре менән шөғөлләнә, мәҫәлән, Йель университетында уға курс бағышлаған Шелли Каган.
Төрлө йәштә үлемде ҡабул итеү
Үлемдең ҡабул ителеүсәнлеге йәш менән ныҡ бәйле. 3 йәшкә тиклемге балалар үлемдең нимә икәнен аңламайҙар. Ундай бала мәрхүм яҡын туғанының ҡайтыуын оҙаҡ көтөргә мөмкин. 3-5 йәшендә балалар үлемде ваҡытлыса һәм әйләнмәле күренеш тип ҡабул итә, улар үлгән кешеләрҙең кире терелеүенә ышаналар. Бынан тыш, был йәштә бала үҙенең ҡылығында яҡын кешеһенең үлем сәбәбен эҙләй башларға мөмкин, сөнки ул тирә-яҡ донъяның теләһә ниндәй күренешенә лә йоғонто яһау ихтималлығына ышана.
5-8 йәштән башлап бала үлемдең кире ҡайтмаҫлыҡ һәм унан ҡотолғоһоҙ икәнен, йәғни барыбыҙҙың да, үҙебеҙ ҙә бер ваҡыт үләсәген аңлай башлай. Был йәштә балалар үлемде кеше хәрәкәт итеүҙән, һөйләшеүҙән, хис-тойғоларҙан, фекерләүҙән туҡтаған тормош тип ҡабул итә.
8 йәшенән үлемдең тәбиғәтен һәм уның сәбәптәрен тулыһынса аңлай башлай. 8-12 йәштә (үҫмер йылдарына тиклем) үлеү процесы менән ҡыҙыҡһыныу тыуыуы мөмкин. Яҡын кешеһе үлгән икән, бала уға ҡушылыу өсөн үлергә теләүе ихтимал.
Урал батыр эпосында үлем тураһында
Белеүебеҙсә, башҡот телдә лә Yлем төшөнсәhен төрлөсә атап була: әжәл, hуңғы сәғәт, һуңғы юлға оҙатыу, ғүмер ахыры, гүргә кереү, әхирәткә кереү, теге донъяға китеү, ләхеткә ятыу. Башҡорт халыҡ ижадында Yлем hүҙен атамай ғына, уға барыш, яҡынайыш тураhында бик йәтеш иҫкәртелеүҙәр бар.
Ә инде башҡорт халҡыныү рухи ҡомартҡыhы «Урал батыр» ҡобайырында Yлем hүҙе 79 тапҡыр ҡабатланып, иҫкә алына, уның тәбиғәте, сифаттары бик ентекле итеп тасуирлана hәм әhәмиәте ҡат-ҡат hыҙыҡ өҫтөнә алына икән, был үлемhеҙ әҫәр туранан-тура Махамудраның сығанағы тип әйтә алабыҙ.
Үләнде (күл)
Үләнде (Улянды) — Башкортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы күл. Үләнде күленең көнсығыш яры тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора (1997) (Ҙур биологик төрлөлөклө һәм экологик әһәмиәтле һыу-һаҙлыҡ комплексы).
Атауҙы күле Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының Северный ауылынан 2,5 км көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Характеристика
Майҙаны — 1,9 кв. км, оҙонлоғо 2 км, уртаса киңлеге 1,9 км.
Енга Юган
Енга Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Карымкарская йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Үләнде (күл)
Характеристика
Күлдең төбө йәйпәк, ҡомло-ташлы ләмле, ярҙары һөҙәк, һаҙланған.
Тымыҡ күл, атмосфера яуым-төшөмдәре һәм грунт һыуҙары менән туҡлана. Һыу тоҙло, гидрокарбонатлы-натрийлы.
Енга Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үләнде (күл)
Характеристика
Эвтрофлы, тонсой торған күл. Күлдә балыҡтар бар (табан балыҡ, ҡарабалыҡ һәм алабалыҡ), ҡаҙ, өйрәк, көйөлдө, бүрекле ҡара өйрәк, сүрәгәй өйрәк, керелдәк сөрәгәй һәм башҡалар йәшәй.
Ландшафт — дала, буш ятҡан көтөүлектәр.
Нероварто-Яха
Нероварто-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасовая йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мань-Хомси-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәре
Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәре — Башҡортостандың дәүләт наградалары
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары
Красноярск эше
Красноярск эше (геологтар эше) — 1949—1950 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән тикшереү эше. ҙур геологтар төркөмө Себерҙә уран ятҡылыҡтарын эҙләнеүҙә ваҡытында «файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын күрәләтә йәшереүҙә һәм дөрөҫ булмаған баһалауҙа, ҡоротҡослоҡта» ғәйепләнә. 1954 йылдың мартында ғәйепләүҙәрҙең иҫбатланмауы сәбәпле бөтә геологтар аҡлана. «дело за недоказанностью обвинения производством прекращено», все осужденные геологи были реабилитированы.
Тарихы башы
"Красноярск эше"нең барлыҡҡа килеүен СССР Атом проектындағы көрсөк менән бәйләйҙәр. Әлеге көрсөк СССР-ҙағы уран сәнәғәт ятҡылыҡтары тураһында мғлүмәттәре етешмәү сәбәбе арҡаһында килеп сыға, улар Көнбайыш һалҡын һуғышты башлағандан һуң совет атом бомбаһын булдырыу буйынса проект өсөн кәрәк була. АҠШ-тың Японияға ҡаршы ҡулланылған атом бомбаһы, совет хөкүмәтенең «Тоталити» планы һәм АҠШ-тың атом ҡоралын ҡулланыу буйынса башҡа пландары тураһында белеүе, СССР-ҙа Гитлерға ҡаршы элекке союздаштар менән атом хәрби паритетҡа өлгәшеү өсөн барлыҡ ресурстарҙы ҡулланыу мөһимлеге ята.
Илдә 1945 йылдың авгусынан 1950-се йылдар аҙағына тиклем атом программаһы өсөн уран һәм торий сәнәғәт сеймалын эҙләү проблемаһының ни тиклем киҫкен тороуы хаҡында Дальстрой буйынса ведомство бойороғо һөйләй, сөнки тау идаралыҡтары начальниктарына һәм баш геологтарына үҙ территориялары сиктәрендә уранды эҙләүҙе планлаштырыуҙы башларға ҡушыла, бының өсөн кисекмәҫтән уран минералдарҙы радиоактивлыҡҡа лаборатор тикшереүен башларға. 1 октябрҙән бөтә ГРО һәм РайГРУ-ға уран табыштары тураһында ай һайын отчет әҙерләргә ҡушыла. Уран ятҡылыҡтарын асҡан геологтарға һәм производство етәкселәренә ҙур күләмдәге аҡсалата премия һәм дәүләт наградалары ҡарала
Уран ятҡылыҡтарын асҡан өсөн премиялар
"Постановление СМ СССР No 628-259сс Сов Секретно «О премиях за открытие новых месторождений урана и тория» Установить для поощрения геологов за открытие новых месторождений урана и тория следующие премии: