cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәли Соҡорой
Ғаиләһе
Ғәли Соҡорой тыуған ауылында Мәрфүғә Ямалетдин (Йәләлетдин) ҡыҙы менән ғаилә ҡороп, өс ҡыҙ, биш ул тәрбиәләп үҫтерә, мәҙрәсә һабаҡтарын бирә. Иң кесе улы Ғарифулла (1861—1918) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе булып китә, атаһына арналған «Ғәйн әр-риза» («Ризалыҡ сығанағы»; 1900) тигән китап баҫтырып сығара.
Гастроэнтерит
Гастроэнтерит (γαστήρ, эйәлек килеш γαστρός — «ашҡаҙан» һәм ἔντερον — «эсәк»), йәки ашҡаҙан һәм эсәк катары — ашҡаҙан һәм нәҙек эсәктең шешеү ауырыуы. Йышыраҡ киҫкен, һирәгерәк хроник формала осрай. Йыуан эсәк бер үк ваҡытта зарарланғанда гастроэнтероколит диагнозы ҡуйыла. Гипертермия, ҡоҫоу, диарея, эске ауыртыуҙар һәм спазмдар менән оҙатыла.
Сәбәптәре
Гастроэнтериттың иң йыш осраған сәбәбе булып вирустар (бигерәк тә ротавирус), бактериялар — эсәк таяҡсылары (Coli Escherichia) һәм Campylobacter , шулай уҡ башҡа патогендар йоҡтороу тора. Инфекция менән бәйле булмаған сир осраҡтары аҙыраҡ осрай. Балаларҙа иммунитеттың етерлек үҫешмәүе һәм гигиена ҡағиҙәләрен аҙ үтәү арҡаһында инфекция йоҡтороу хәүефе арта.
Вирустар
Вируслы гастроэнтериттың иң киң таралған сәбәпсе ҡуҙғатыусылары булып ротавирус, норовирус, аденовирус һәм астровирус тора. Ротавирус балаларҙа гастроэнтериттың иң йыш осраған сәбәбе булып тора һәм үҫешкән һәм үҫештәге илдәрҙә лә йыш осрай. Балаларҙа диарея менән сирләү осраҡтарының 70 проценты вирус инфекцияһы менән бәйле. Өлкәндәрҙә ротавирус иммунитетҡа эйә булыу арҡаһында һирәгерәк осрай. Сирҙәрҙең 18 проценты норовирус менән бәйле, ул Америкала гастроэнтериттың төп сәбәпсе ҡуҙғатыусы булып тора, был сирҙең 90 % таралыуына килтерә. Урындағы эпидемиялар ҡыҫынҡы арауыҡта, мәҫәлән, круиз судноһында, дауаханала, ресторанда ваҡыт үткәргән кешеләр төркөмөндә барлыҡҡа килеүе мөмкин. Кешеләр һауыҡҡандан һуң йоғошло булып ҡала. Балаларҙың ауырыуының 10 проценты норовирус менән бәйле.
Бактериялар
Үҫешкән илдәрҙә бактериаль гастроэнтериттың төп сәбәпсе ҡуҙғатыусы булып кампилобактер Campylobacter jejuni тора, улар менән зарарланыу осраҡтарының яртыһы ҡош-ҡорт менән бәйле.
Балаларҙа сир осраҡтарының яҡынса 15 проценты бактериаль сығышлы, киң таралған патогендар — эсәк таяҡсылары, сальмонеллез, шигелла һәм кампилобактерия.
Бүлмә температураһында бер нисә сәғәткә ҡалдырылған аҙыҡта булған аҙ бактерияларҙың үрсеүе һәм ауырыу хәүефе тыуҙырыуы мөмкин. Сей йәки бешерелмәгән ит, йомортҡа, диңгеҙ продукттары, яңы үләндәр, пастеризацияланмаған һөт, емеш-еләк һуттары инфекция сығанағы булып тора ала.
Үҫештәге илдәрҙә, бигерәк тә Азияла һәм Африканың Сахара районында холера арҡаһында гастроэнтерит булыуы мөмкин, ул ғәҙәттә зарарланған һыуҙан һәм аҙыҡтан килә.
Clostridium difficile бактерия башлыса оло йәштәгеләрҙә диарея тыуҙыра, балалар был бактерияға ауыртыуһыҙ түҙеп тора ала. Дауаханала йоҡтороу осраҡтарының күбеһе антибиотик ҡулланыу менән бәйле.
Антибиотиктар ҡулланыу фонында алтынланған стафилококк тыуҙырған ауырыуҙар ҙа үҫешә ала.
Протисттар
Гастроэнтериттың протист-сәбәпсе ҡуҙғатыусылары араһында эсәк лямблияһы (гиардия) — киң таралған, дизентерик амеба һәм криптоспоридий һирәгерәк осрай. Протистар балаларҙың 10 % ауырыу осраҡтарын тыуҙырыусы ҡуҙғатыусы булып тора.
Эсәк лямблияһы үҫештәге илдәрҙә йышыраҡ осрай, әммә шулай уҡ бөтә ерҙә лә осрарға мөмкин. Йышыраҡ таралған урындарҙа күп сәйәхәт итеүсе кешеләрҙе, бала тәрбиәләгән кешеләрҙе (няня), гомосексуалдарҙы йоҡтора. Инфекциялар тәбиғәт һәм гуманитар бәлә-ҡазаларҙы оҙатып тора.
Инфекциялы түгел
Ашҡаҙан-эсәк тракттың шешеү сәбәптәре күп, улар инфекция менән бәйле түгел. Гастроэнтерит ҡайһы бер дарыу препараттарын ҡулланып үҫешә ала, мәҫәлән, стероидһыҙ шешеүгә ҡаршы препараттар, составында пациент организмы юғары һиҙгерлеккә эйә булған матдәләр булған аҙыҡты ашағанда. Был матдәләр лактоза йәки, целиакия ауырыуында, глютен булыуы мөмкин. Гастроэнтериттың сағылышы ашҡаҙан-эсәк трактының ҡайһы бер ауырыуҙары менән бәйле, мәҫәлән, Крон ауырыуы.
Ҡайһы бер аҙыҡтар күңел төшөнкөлөгөнә, ҡоҫоуға һәм диареяға килтереүе мөмкин, мәҫәлән, балыҡтарҙың айырым төрҙәрен ашағанда сигуатера барлыҡҡа килеүе мөмкин, иҫкергән балыҡ менән ағыуланыу осраҡтары, пуферфиш балығын ашағанда тетродоксин менән ағыуланыу осраҡтары, дөрөҫ һаҡланмаған аҙыҡ ашағанда ботулизм барлыҡҡа килә.
Төп клиник сағылышы
Типик осраҡтарҙа гастроэнтерит ҡоҫоу һәм диарея менән оҙатыла. Шулай уҡ аппетиттың булмауы, ҡорһаҡ ауыртыуы, биҙгәк менән дә оҙатылыуы ихтимал. Вируслы гастроэнтерит, арыусанлыҡ, баш ауыртыу йәки мускулдар ауыртыу осрағында ла температураның 38 °C-тан юғары булмауы ихтимал. Бактериаль инфекциялар булғанда сысыуҙа ҡан булыуы һәм ҡорһаҡтың ҡаты ауыртыуы ихтимал.
Ауырыу билдәләре, ғәҙәттә, инфекция йоҡторғандан һуң 12-72 сәғәт үткәс һиҙелә. Ауырыуҙың оҙайлығы ауырыуҙың сәбәпсе ҡуҙғатыусыһына һәм башҡа шарттарға ҡарап үҙгәрергә мөмкин, ғәҙәттә, бер аҙнанан артмай, әммә ҡайһы бер бактериаль инфекциялар менән ул бер нисә аҙна дауам итә ала.
Ротавирус инфекцияһынан алып балаларҙың тулыһынса һауығыуына тиклемге осор ғәҙәттә өс-һигеҙ көн була. . Үҫешеүсән илдәрҙә дауалау бөтәһе өсөн дә ҡулай булмағанлыҡтан, хроник диарея (понос) киң таралған, организмдың һыуһыҙланыуына һәм капилляр тултырманың кәмеүенә, күҙәнәк эсендәге баҫымдың, һулыш алыу органдарының боҙолоуына килтереүе мөмкин.
Ҡатмарлашыуы
Campylobacter төрө бактериялары тыуҙырған сирҙән һуң кешеләрҙең 1 процентында реактив артрит, 0,1 % — Гийена-Барре синдромы барлыҡҡа килә. Escherichia Coli һәм Shigella бактериялары етештергән токсин постемолитик уремик синдром тыуҙырыуы мөмкин, был тромбоциттар һанының кәмеүенә һәм ҡандағы эритроциттарҙың юҡҡа сығыуына, шулай уҡ бөйөр етешмәүсәнлегенә килтереүе мөмкин. Балалар өлкәндәргә ҡарағанда постемолитик уремик синдромға нығыраҡ бирешеүсән. Ҡайһы бер вирустар балалар эпилепсияһын килтереүе мөмкин.
Йәшәү рәүеше
Гастроэнтероколит менән ауырыуҙы кәметеүҙә таҙа һыу сығанаҡтарының булыуы һәм санитар нормаларҙы үтәү мөһим роль уйнай. Шәхси гигиена нормаларын үтәү, мәҫәлән, ҡулдарҙы һабын менән йыуыу, үҫешкән илдәрҙә лә, үҫешеүсән илдәрҙә лә ауырыу ихтималлығын 30 процентҡа кәметергә мөмкин, шулай уҡ спиртҡа нигеҙләнгән гельдәр ҙә һөҙөмтәле. Күкрәк менән имеҙеү яһалма туҡланыуға ҡарағанда күпкә отошлораҡ, бигерәк тә санитар инфраструктураһы насар үҫешкән һәм тирә-яҡ мөхиттең уңайһыҙ торошо булған урындарҙа ул ауырыуҙарҙың йышлығын да, оҙайлығын да кәметә ала. Етерлек таҙа булмаған ризыҡтан һәм эсемлектәрҙән һаҡланырға кәрәк.
Вакцинация
2009 йылға ике коммерция вакцинаһы булдырылған һәм бер нисәһе эшләнә. Африкала һәм Азияла был прививкалар үҫмерҙәр араһында сирҙең ауырлығын һиҙелерлек кәметкән. Вакцинация шулай уҡ инфекция йөрөтөүселәр һанын кәметеү иҫәбенә халыҡтың прививкаланмаған өлөшө араһында ауырыуҙы кәметкән.
АҠШ-тың диареяны тотороҡло кәметеүгә булышлыҡ иткән ротавирус иммунизация программаһы ауырыуҙы 80 процентҡа кәметә. Вакцинаның тәүге партияһы тыуғандан алып 6-15 аҙналыҡ сабыйҙар өсөн ҡулланылған.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы 2009 йылда балаларҙы универсаль вакцинациялау өсөн ротавирусҡа ҡаршы һөҙөмтәле һәм хәүефһеҙ вакцина ҡулланырға тәҡдим итте.
Холераға ҡаршы вакцина асыҡланған, ул ике йыл дауамында 50-60 % һөҙөмтәле.
Дауалау
Ғәҙәттә ауырыуҙың киҫкен формаһы махсус дауалау талап итмәй һәм медицина ярҙамынан тыш үтә. Организм еңел һәм уртаса һыуһыҙланғанда, ашағанда уртаса татлы һәм тоҙло һыу ҡулланыу күрһәтелгән. . Ҡайһы бер балаларға метоклопрамид һәм/йәки ондансетрон ярҙам итә, Butylscopolamine-ды ҡорһаҡ ауыртыуы өсөн уңышлы ҡулланалар.
Һыу балансын тергеҙеү
Гастроэнтероколит менән дауалауҙың төп бурысы — организмдың һыу балансын тергеҙеү, организмдың һыуһыҙланыуына юл ҡуймау. Ғәҙәттә, кәрәкле күләмдәге һыуҙы эсеү ҙә етә, вена эсендәге инфузия тик аң боҙолоу һәм көслө һыуһыҙланыу өсөн генә талап ителеүе мөмкин, шул уҡ ваҡытта ҡатмарлы углеводтар, мәҫәлән, дөгөнән йәки бойҙайҙан алынған препараттар ябай шәкәргә ҡарағанда өҫтөнөрәк була.
Айырыуса юғары миҡдарҙа ябай шәкәрле эсемлектәр эсеү кәңәш ителмәй, мәҫәлән, газлы лимонадтар һәм емеш һуттары, сөнки улар диареяны арттыра ала. Махсус препарат булмаған осраҡта ябай һыуҙы тотонорға мөмкин.
Диета
Әсә һөтө менән туҡланған сабыйҙарға ла, яһалма рәүештә лә, хәлһеҙләндереүҙе дауалағандан һуң да ғәҙәттәгесә ашарға кәңәш ителә. Туҡланыу рационында лактоза миҡдарын кәметеү, ғәҙәттә, кәрәкмәй. Балалар артабан да ғәҙәти туҡланырға тейеш һәм диарея киҫкенләшкән ваҡытта, ябай шәкәрле аҙыҡты ғына алып ташларға кәрәк. .
Ҡайһы бер пробиотиктар булған аҙыҡтар ауырыуҙың оҙайлығын да, сысыуҙар йышлығын да кәметеү өсөн файҙалы. Шул уҡ ваҡытта антибиотиктар тәьҫире арҡаһында барлыҡҡа килгән диареяны булдырмаҫҡа була. ББында йогурт кеүек ферментланған һөт ризыҡтары яраҡлы. Үҫештәге илдәрҙә балаларҙы иҫкәртеү һәм дауалау өсөн цинк составындағы препараттар ҡулланыла. .
Ҡоҫоуҙы туҡтатыу препараттары
Ҡоҫоуҙы туҡтатыу препараттары балаларҙа ҡоҫоуҙы дауалау өсөн уңышлы ҡулланыла. Ондансетрон, хатта бер доза менән дә, ҡоҫоуҙа ярҙам итеп кенә ҡалмай, вена эсендәге шыйыҡса һәм дауаханаға һалыу ихтыяжын да кәметә. Әммә ондансетронды ҡулланыу дауаханаға ҡайтарылған балаларҙың өлөшөн арттырыуы ихтимал. Метоклопрамидты ла ҡулланырға мөмкин.
Антибиотиктар
Антибиотиктар ҡайһы берҙә гастроэнтериттың ауыр осраҡтарында ғына ҡулланыла, әгәр ауырыуҙың сәбәбе был антибиотикҡа һиҙгер бактериялар булыуы асыҡланһа йәки шикләнһә.
Гастроэнтероколит антибиотиктарын дауалауҙа азитромицин кеүек макролидтар, һуңғыһына ҡаршы тороу тиҙлеге юғары булғанлыҡтан, хинолондарға ҡарағанда өҫтөнөрәк була. Антибиотиктар ҡулланыу арҡаһында барлыҡҡа килгән псевдомембран энтероколитты дауалауҙа уның патогенын баҫтырыу өсөн метронидазол йәки ванкомицин ҡулланыла. Антибиотиктар шигелла бактерияларына, сальмонеллезға , шулай уҡ лямблия протистарына дусар була. Лямблия һәм Entamoeba histolytica гистолитикаһына ҡаршы тинидазолға өҫтөнлөк бирелгән, шулай уҡ метинидазол да ҡулланырға мөмкин. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ҡанлы диарея йәки биҙгәк симптомдары булған осраҡта балаларҙы дауалау өсөн антибиотиктар ҡулланырға кәңәш итә.
Антидиарея препараттары
Антидиарея препараттарын ҡулланыу теоретик йәһәттән кире йоғонто яһау хәүефе менән бәйле, әммә был күҙәтелмәй тиерлек. Сысыуҙа ҡан булғанда һәм тән температураһының күтәрелеүендә ҡулланыу тыйыла.
Диареяны дауалау өсөн иң йыш ҡулланылған опиоидик препарат лоперамид. Балаларға ҡулланыу тыйыла, сөнки ул тулыһынса формалашмаған ҡан-мейе кәртәһен еңеп, интоксикацияға килтерә ала.
Ауырыуҙың йомшаҡ һәм уртаса формаһында субсалицилат висмут йәки ацетилсалицил кислотаһын (Аспирин) ҡулланырға мөмкин. Аспиринды интоксикация булыу ихтималлығы арҡаһында һаҡ ҡулланырға кәрәк.
Хайуандарҙа гастроэнтерит
Хайуандарҙа гастроэнтерит катарраль, крупус, дифтерия, геморрагик һәм флегмональ шешеү рәүешендә күҙәтелә. Боҙолған мал аҙығы, химик һәм үҫемлек ағыуҙарын иркәләү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән; икенсенән, йоғошло ауырыуҙарҙа (себер язваһы, пастереллез, паратиф, чума, сусҡаларҙың йөҙө һ.б.). Гастроэнтерит көслө депрессиянан, көсһөҙлөктән, шыйыҡ нәжестең һаҫыҡ еҫе, ҡан менән бүленеүенән барлыҡҡа килә.; температураның күтәрелеү ихтималлығы, сысҡаҡтау. Дауалауҙа ашҡаҙанды сайҡатыу ҡулланыла; эскә — сысарғыстар, астрингенттар, зарарһыҙландырыусы һәм бактериостатик препараттар, кардиохирургик агенттар ҡулланыла. Иҫкәртеү малдарҙы ашатыуҙа зоогигиеник талаптарҙы үтәүгә йүнәлтелгән.
Тәржемә
Тәржемә — бер телдән икенсе телгә текст мәғәнәһен интерпретациялау эшмәкәрлеге; бер телдән икенсе телгә әйләндереү эше ; телдән әйтелгән фекерҙең йәки текст йөкмәткеһенең икенсе бер тел ярҙамында бирелеше ; бүтән телдәрҙә яңы, төп нөхсәгә тиң (эквивалент) текст яһау. Бынан бер нисә тиҫтә йыл элек тәржемә фәҡәт кеше тарафынан ғына үтәлһә, хәҙер автоматлаштырылған (башлыса компьютер яһаған) тәржемә лә бар (CAT — computer aided translation).
Тәржемәнең маҡсаты — төп текст менән тәржемә ителгән текстың бер мәғәнәлә булыуы.
Яҙма һәм телдән тәржемә
Яҙма һәм телдән тәржемә итеү араһында айырмалыҡтар бар. Мәҫәлән, телдән тәржемәне ымдар формаһында ла башҡарыу мөмкин.
Тәржемә тарихынан сығып ҡарағанда, телдән тәржемәне яҙма тәржемәнең бер төрө тип әйтергә була. Шулай ҙа, көндәлек ысынбарлыҡ уларҙың икеһенә ике төрлө йәғни айырым ҡараш кәрәклеген күрһәтә. Тәржемә хеҙмәте төрлө телдә һөйләшеүселәрҙең аралашыу ихтыяжын ҡәнәғәтләндергәнлектән, был йүнәлеш коммерциялаштырылған: тәржемәнең төрлө төрҙәре коммерция маҡсатында файҙаланыла. Тәржемә менән шөғөлләнгән махсус ойошмалар бар. Улар аралашыу ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндереү һәм аралашыуҙа булған ҡыйынлыҡтарҙан ҡотолоу өсөн тәржемәнең төрлө төрөн файҙалана (яҙма, телдән, телдән синхрон һ. б.).
Тәржемә тарихы
Рәсәйҙә тәүге тәржемәселәрҙең береһе тип Максим Грек һанала. Петр I ваҡытында тәржемә технологияһы һиҙелерлек камиллаштырыла, сөнки күпселек фәнни һәм техник китаптар сит телдәрҙә була. XIV быуатта фәнни китап беренсе тапҡыр халыҡ теленә (латин теленән исланд теленә) ауҙарыла. Ул Сакробоско исеме аҫтанда билдәле инглиз Джон Холивудтың йәки Халифакстың арифметика буйынса ҡулланма китабы була. XIX быуатҡа тиклем тәржемәселәр тексты матурлау ысулдарын ҡуллана, ҡайһы бер мәлдәрҙе алып ташлай, хатта персонаждарға икенсе исем бирә (Мэри урынына — Маша).
XIX быуат һуңында — XX быуат башында төп нөсхәнән аныҡлығы һәм дөрөҫлөгө менән айырылмаған тәржемә мәҙәниәте (буквалистар) барлыҡҡа килә. Был ике төп принцип тәржемәселәрҙең ныҡлы ҡанунына әүерелә, быға тиклем булған матурлау, арттырыуҙан ныҡлы һаҡлау гарантияһы була. Әммә XX быуаттың 30-сы йылдарында был мәктәп Иван Кашкин етәкселегендәге төркөм тарафынан ҡаты тәнҡитләнә. Улар буквалистар телдең һүҙен тапшырып, авторҙың фекерен, китаптың атмосфераһын бирә алмай, сөнки фекерҙе икенсе телдәге шуға тап килгән һүҙ менән генә биреп була, тип раҫлай. Шуға күрә текст үҙенең образлылығын, йәнлелеген юғалта һәм уҡыусыны йәлеп итмәй. Профессионал һәм юғары мәҙәниәт эйәһе булараҡ тәржемәсе статусы тап совет эпохаһында барлыҡҡа килә. Һуғыштан һуңғы 10 йыл эсендә айырым исемдәге мәктәптәр урынына профессональ берләшмәләр ойошторола. Бында, һис шикһеҙ, планлы хужалыҡ та үҙ ролен уйнай: тәржемә ителгән авторҙарҙың исемлеге, күләм, раҫланған тираж, ваҡыт — барыһы ла раҫлана һәм был эште атҡарып сығыу өсөн раҫланған күләмдә раҫланған кешеләр һәм уларға раҫланған эш хаҡы талап ителә. 70-се йылдарҙа исемле мәктәптәргә алмашҡа инициатив төркөмдәр килә. Мәҫәлән, Испанияның, Португалияның һәм Латин Америкаһының «Художестволы әҙәбиәт» нәшриәтендәге славян редакцияһы һәм әҙәбиәт редакцияһы. 90-сы йылдарҙа, СССР тарҡалғандан һуң, был өлкәгә бик күп дилетанттар килә, һөҙөмтәлә күпселек китаптарҙың тәржемә кимәле элек йәшәп килгән сифат талаптарына тура килмәй. Тәржемәселәр баҙарында юғары дәғүәселек һәм эш хаҡының түбән булыуы арҡаһында был эшкә бик йыш тәжрибәһеҙ кешеләр тотона.
Синхрон тәржемә беренсе тапҡыр 1945—1946 йылдарҙа Нюрнберг процесында күпләп ҡулланыла. Артабан ул БМО-ла телдән тәржемә итеүҙең төп формаһына әүерелә.
Компьютерҙар барлыҡҡа килеү менән тәүҙә электрон һүҙлектәр, һуңынан автоматлаштырылған тәржемә программалары күренә башланы. Әммә уларҙың тәржемә сифаты текстың семантикаһын айырмай һәм проблема яһалма интеллекттың фекер ҡоролошо менән ауаздаш. Автоматлаштырылған тәржемәсе миҫалының береһе булып Google Translate сервисы тора.
Тәржемә процесы
Тәржемә процесында, уның телдән йәки яҙма булыуына ҡарамаҫтан, түбәндәге этаптарҙы айырырға була: 1 Кодын үҙгәртеү йәки тексты яҙылған телдә аңлау (уҡыу, тыңлау),
2 Тәржемә,
3 Тексты тәржемә ителгән телдә кодлаштырыу (яҙыу, уҡыу).
Текст мәғәнәһенең кодын үҙгәртеү өсөн тәржемәсе тәүҙә тәржемә берәмген, йәғни текстың сегментын (һүҙ, фраза, бер-нисә һөйләм) билдәләргә тейеш. Был мәғәнә берәмеге булып ҡараласаҡ. Бик һирәк кенә фонемалар (һүҙҙән түбән кимәлдә) һәм абзацтан юғарыраҡ кимәлдә (ҡатмарлы синтаксик һөйләм) тәржемә эшләү талап ителә.
Тап бында телдән һәм яҙма тәржемә араһында айырмалыҡтар күренә лә инде. Тәржемәселәр яҙма тексты (мәҫәлән, әҙәби әҫәрҙе) ошо телдә һөйләшкән кеше тәржемә итергә тейешлеген белә. Сөнки белгес кенә түгел, әҙерлекле уҡыусы ла тексты үҙ теленә сит ил кешеһе тәржемә иткәнен шунда уҡ аңлаясаҡ.
Телдән тәржемәлә бөтөнләй кире күренеш күҙәтелә (шулай уҡ, тейешле ҡатмарлыҡта — синхрон тәржемә йәки яуаплы сараларҙы эҙмә-эҙлекле тәржемә булыуына ҡарап). Был осраҡта тәржемәсегә сит телгә эшләүе уңайлыраҡ. Шуға күрә ике яҡлы осрашыуҙың ике ҡатнашыусыһы ла һөйләшеүҙәргә үҙ тәржемәсеһе менән килә. Уларҙың бурысы — үҙ докладсыһының фекерен сит телгә мөмкин тиклем тулы һәм аңлайышлы итеп тапшырыу. Был күренеш бик ябай аңлатыла. Сит телгә тәржемә иткәндә, тәржемәсе автоматик рәүештә ятлап алған конструкцияларҙы ҡуллана, ә туған теленә тәржемә иткәндә мөмкин булған варианттар араһында буталып, оптималь булған варианттан алыҫ торғанында туҡталырға мәжбүр була.
Текста һүҙ барған предмет тураһында белеү бик мөһим.
Һуңғы йылдарҙа, когнитив лингвистика тикшеренеүҙәре арҡаһында тәржемә процесының фекерләү яғын аңлауҙа билдәле аҙым яһалды.
Тәржемә сифаты
Тәржемәнең маҡсаты булып төп нөсхә менән тәржемә ителгән текстың оҡшашлығы тора. Уңышлы тип ике критерийға тап килгән тәржемә һанала: 1 Теүәллек һәм дөрөҫлөк. Тәржемәнең төп текст мәғәнәһен ни тиклем асып биреүен, быға өлгәшеү өсөн мәғәнәнән нимәнелер алып ташлау йәки көсәйтеү йәки көсһөҙләндереү элемнттарын файҙаланып башҡарылыуы менән ҡылыҡһырлана.
2 Асыҡлыҡ. Тәржемәне үҙ телендә уҡыусы төп нөсхә итеп ҡабул итә, текст тәржемә ителгән телдең грамматик, синтаксик, идиоматик нормаларына яуап бирә.
Тәржемәнең дөрөҫлөгөн баһалауҙа ҡулланылған талаптар текстың тематикаһына, төп нөсхәнең аныҡлығына, төрөнә, функцияһына һәм текстың ҡулланылышына, уның әҙәби сифаттарына, социаль һәм тарихи контексына ҡарап айырыла. Тәржемәнең асыҡлыҡ талаптары ябай кеүек күренә: идиоматик булмаған тәржемә ҡолаҡты ярып бара, ә машина тәржемәһе системаһын ҡулланып һүҙ буйынса тәржемә эшләгәндә, бөтөнләй аңлайышһыҙ әйбер килеп сыға. Шуға ҡарамаҫтан, айырым осраҡтарҙа тәржемәсе аңлы рәүештә тексты һүҙмә-һүҙ тәржемә итеүе ихтимал. Мәҫәлән, әҙәби әҫәрҙе һәм дини текстарҙы тәржемә итеүселәр бик йыш төп нөсхәнән бик ситләшмәй. Был маҡсатта улар аңлы рәүештә тәржемә иткән телдең сиктәрен «һуҙып», идиоматик булмаған текст тыуҙыра.
Аныҡлыҡ һәм асыҡлыҡ төшөнсәләре хәҙерге тәржемә теорияларында төрлөсә ҡарала. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә эшләнгән тәржемә оригиналдағы кеүек үк ижади һәм үҙенсәлекле булырға тейеш тигән идея өҫтөнлөк итә. Был төшөнсә Көнбайыш өсөн изге. Әммә башҡа мәҙәниәттәрҙә был талапҡа артыҡ иғтибар бирелмәй. Мәҫәлән, һиндтарҙың Рамаяна эпосы Һиндостандың төрлө телдәрендә үҙ версияһына эйә һәм тарих бик йыш бер-береһенән ныҡ айырыла. Әгәр Һиндостан телдәрендә (һиндарий йәки дравидий), һүҙҙәргә иғтибар иткәндә, уларҙа тәржемәсегә бирелгән иреклекте тойорға мөмкин.
Әгәр тәржемәсенең талап ителгән критерийҙарға ниндәй кимәлдә тап килгәнен белгегеҙ килһә, уның төп философияһын анализлап ҡарағыҙ. Философия айырым биттәр булып та (миссия, күҙаллау, ҡиммәттәр) сағылыш табыуы мөмкин, әммә бында текстың «матурлыҡ» өсөн эшләнеүе лә ихтимал. "Философия"ның мөрәжәғәттәрҙә сағылыш табыуы, документтар аша үтеүе — иң ышаныслыһы. Әлбиттә, иң яҡшы вариант — рекомендациялар.
Тәржемә ауырлыҡтары
Эшмәкәрлек төрө булараҡ, тәржемә ҡатмарлы. Бынан тыш, эш барышында тәржемәсе бик күп кәртәләрҙе үтергә тейеш, был тәржемә процесын тағы ла ауырлаштыра.
Төп нөсхә проблемалары
1 Төп нөсхә һуңғы вариант булып тормай һәм тәржемә эшләнгән ваҡытта күсереп яҙыла
Зенкевич Лев Александрович
Зенкевич Лев Александрович (4 июнь (16 июнь) 1889 йыл — 20 июнь 1970 йыл) — СССР-ҙың ғалим-океанологы, зоолог һәм гидробиолог, милли биологик океанологияны ойоштороусы, СССР Фәндәр академияһы академигы (1968), Дәүләт премияһы лауреаты. География йәмғиәтенең почетлы ағзаһы.
Тәржемә
Төп нөсхә проблемалары
2 Текст аңлайышһыҙ яҙыла
Зенкевич Лев Александрович
Биографияһы
Лев Александрович Зенкевич 1889 йылдың 4 (16) июнендә Әстерхан губернаһының Царев ҡалаһында ветеринария ғаиләһендә тыуған.
Тәржемә
Төп нөсхә проблемалары
3 Текста орфографик хаталар бар
Зенкевич Лев Александрович
Биографияһы
Ул Тверь классик гимназияһында (буласаҡ академик А.Н. Туполев менән бергә 1 һәм 2 класстарҙа), унан һуң Ырымбур классик гимназияһында уҡыған, 1908 йылда тамамлаған.
Тәржемә
Төп нөсхә проблемалары
4 Текст өҙөмтә генә булып тора
Зенкевич Лев Александрович
Биографияһы
Император Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә, ләкин 1911 йылда ул студенттар сыуалыштарында ҡатнашыуы өсөн ҡыуыла. 1912 йылда ул юридик факультетты тышҡы студент итеп тамамлай һәм физика һәм математика факультетының тәбиғи бүлегенә уҡырға инә. 1914 йылда Мурманскта уҡытыу практикаһы ваҡытында ул беренсе тапҡыр диңгеҙ фаунаһы менән таныша, был уның артабанғы фәнни тикшеренеүҙәрен билдәләй
Тәржемә
Төп нөсхә проблемалары
5 Текст уңышлы төҙөлмәгән
Зенкевич Лев Александрович
Биографияһы
1916 йылда ул Мәскәү университетын тамамлай һәм профессорлыҡҡа әҙерләнә. 1917 йылда зоология буйынса ғәҙәттән тыш яҙамсы булараҡ, ул Байкал куленә экспедицияла ҡатнаша.
Тәржемә
Төп нөсхә проблемалары
6 Текста һылтанмалар юҡ (мәҫәлән, булмаған фотолар аҫтына текст яҙырға тейеш).
Зенкевич Лев Александрович
Биографияһы
1920 йылда ул Төньяҡ фәнни балыҡ тотоу экспедицияһында, һәм 1921 йылда Баренц диңгеҙендә йөҙөүсе диңгеҙ институты экспедицияһында ҡатнаша. Ысынында, Лев Александрович, уны булдырыу комитетының әүҙем ағзаларының береһе, был институттыойоштороу менән туранан-тура бәйле була. Һуңыраҡ, ул институттың Баренц, Аҡ һәм Кара диңгеҙенә экспедицияларҙа ҡатнаша, һәм уларҙың 6 етәксеһенең береһе була.
1930 йылда ул дөйөм зоология бүлеген, 1931 йылда умыртҡаһыҙҙар зоологияһы бүлеген, биология факультетын етәкләй. 1932 йылдан башлап, Бөтә Союз Балыҡсылыҡ һәм Океанография Институты хеҙмәткәрҙәре менән берлектә, ул Каспий һәм Аҙау диңгеҙенең бентосын өйрәнеү буйынса ҙур эш башлай. Эш һөҙөмтәләре буйынса, Каспий диңгеҙен Аҙау  диңгеҙендә йәшәүсе нерей ҡорттары һәм моллюск синдезияһы менән тулыландырырға ҡарар ителә. Уларҙы ташыу 1939 йылда башлана һәм бер аҙҙан һөҙөмтә  бирә, күсерелгәндәр балыҡтың яратҡан ризығына әйләнә. Был эш өсөн Зенкевич 1954 йылда Мәскәү натуралистар йәмғиәтенең 1-се премияһына лайыҡ була.
Тәржемә
Хәрефме, рухмы?
Тәржемәнең мөһим проблемаһы булып тәржемәсе алдында китаптың атмосфераһын, рухын һаҡларғанмы, әллә барыһын да төп нөсхәлә булғанса, һүҙмә-һүҙ тәржемәләргәме тигән һорау тора. Был проблема тәржемә сифатының һәм уның оригиналға яҡын булыу талаптары менән бәйле. Шулай уҡ тәржемәсенең азатлығы мәсьәләһе лә бар.
Зенкевич Лев Александрович
Биографияһы
1933 йылда ул антисовет эшмәкәрлегендә ғәйепләнеп ҡулға алына. Алты айҙан һуң ул "өс йыл һынауға" хөкөм ителә.
Тәржемә
Хәрефме, рухмы?
Тәржемәселәр араһында шундай әйтем йөрөүе лә юҡҡа түгел: «Тәржемә — ҡатын-ҡыҙ кеүек: тоғроһо (дөрөҫө) — матур түгел, матуры — тоғро түгел».
Зенкевич Лев Александрович
Биографияһы
1935 йылда, РСФСР Мәғариф буйынса Халыҡ Комиссариатының Юғары Аттестация Комиссияһы ҡарары менән, ул биология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә һәм диссертация яҡламайынса профессор исеменә раҫлана.
Тәржемә
Тәржемә итеп булмау проблемаһы, социомәҙәни өлөш
Бик йыш, ҡайһы бер һүҙҙәрҙе тәржемә итеп булмаймы, тигән бәхәстәр яңғырай. Ваҡыты-ваҡыты менән ундай һүҙҙәрҙең исемлеге баҫыла. Тәржемәселәр бер үк грамматик категорияла ҡалырға теләгәндә ҡайһы бер һүҙҙәрҙең тәржемәһе ауырлыҡ тыуҙыра. Лингвистар серле һүҙҙәрҙе өйрәнә һәм уларҙы «тәржемә итеп булмай» тип атай. Ысынбарлыҡта иһә шундай мәҙәни һыҙатлы һүҙҙәр «әсәй» тигән кеүек ябай ғына тәржемә ителә. Был тәржемә ителәсәк телдә бындай һүҙҙәрҙе тәржемә тимәй ҡалдырыу тәжрибәһе менән аңлатыла; был маҡсатта һүҙҙе алып торорға мөмкин. Мәҫәлән, Англияла француз рестораны менюһында Fat liver paste эквиваленты булыуға ҡарамаҫтан Pâté de foie gras тип яҙасаҡтар. Ҡайһы бер осраҡта бары тик транскрипция ғына кәрәк: わさび япон һүҙе инглиз теленә wasabi тип транскрипциялана. Тәржемәһе инде япон керәнен аңлата. Һүҙҙә ни тиклем мәҙәни һыҙат нығыраҡ тойола, уны шул тиклем тәржемә итеүе еңелерәк. Мәҫәлән, Ҡытай (中国) инглиз телендә China, әммә башҡа телдәрҙә Cina, Chine һ.б.
Зенкевич Лев Александрович
Биографияһы
1948 йылдан ул П. П.Ширшов исемендәге Океанология институтының бентос лабораторияһы мөдире була.
Тәржемә
Тәржемә итеп булмау проблемаһы, социомәҙәни өлөш
Тәржемә итә торған телдә һүҙҙең аналогы булмауы ла ауырлыҡтар тыуҙыра. Бик йыш проблема тәржемәне айыра белмәүгә һәм мәғәнәгә тап килгән һүҙҙе һүҙлектән эҙләп ултырырға ваҡыт бүлмәүгә бәйле. Бынан тыш бик күп ауырлыҡтар бар, шулай уҡ диалект һүҙҙәр һәм неологизмдар, аңлатылмаған акронимдар һәм аббревиатуралар, аңлашылмаған жаргон һүҙҙәре лә ҡатмарлыҡ тыуҙырыуы мөмкин. Шуны ла билдәләп китергә була: ваҡыт үтеү менән мәҙәниәт тә, тел дә үҙгәрә һәм тәржемәләр ҙә көнүҙәклеген юғалтып, иҫкерә. Тәржемәлә проблемаларға юл ҡуймау өсөн бер нисә мәлгә иғтибар итергә кәрәк:
Зенкевич Лев Александрович
Биографияһы
Ул Фәндәр академияһы Президиумы янында Океанография Комиссия рәйесе (1951—1970), Бөтә Союз Гидробиология Йәмғиәте (1954-1970), Мәскәү Натуралистар йәмғиәте вице-президенты (1950-1970) булып эшләй, уның инициативаһы менән яһалған "Океанология" журналының баш мөхәррире (1960—1970), бер нисә эске һәм сит ил фәнни журналдарының редакция советы ағзаһы була.
Тәржемә
Тәржемә итеп булмау проблемаһы, социомәҙәни өлөш
Тәржемә эшләгәндә берҙәм һүҙҙәр ҡулланырға (бер үк һүҙ өсөн синоним формаларын ҡулланмаҫҡа).
Зенкевич Лев Александрович
Биографияһы
Зенкевич Марсель университетының (1960) һәм Инглиз диңгеҙ биология ассоциацияһының (1959) маҡтаулы докторы, Дания тәбиғи фәндәр йәмғиәте ағзаһы (1957), Франция океанография институтының ғилми советы ағзаһы, зоология академияһы ағзаһы һәм Сербия Фәндәр академияһы ағзаһы  итеп һайлана. Сәнғәт (1947) һәм Агралағы Зоология академияһы (Һиндстан, 1960). Лима географик йәмғиәтенең корреспондент ағзаһы (Перу, 1968). 1930 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем, йәғни 40 йыл дауамында ул Мәскәү дәүләт университетының умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһын етәкләй (уның өлөшө булараҡ ул 1917 йылдан бирле эшләй). Биология фәндәре докторы ( 1935 ), СССР Фәндәр академияһының корреспондент ағзаһы ( 1953 ), СССР Фәндәр академияһының тулы ағзаһы ( 1968), сәйәсәттән ситтә ҡалырға тырыша һәм КПСС ағзаһы булмай.
1955 йылда ул " Өс йөҙҙәрҙең хатына" ҡул ҡуя.
Ул 1970 йылдың 20 июнендә Мәскәүҙә вафат була. Уны Новодевичье зыяратында ерләйҙәр.
Тәржемә
Тәржемә итеп булмау проблемаһы, социомәҙәни өлөш
Белем нигеҙен булдырырға. Әгәр тәржемәне һеҙ түгел, башҡа кеше (ойошма) эшләй икән — тәржемә ителмәҫкә тейешле йәки тәржемә ителәләр икән, билдәле бер тәртиптә генә тәржемә ителгән терминдар исемлеген төҙөгөҙ. Фекерегеҙҙе һәм тәржемә асылын аңлаған бер генә кеше менән хеҙмәттәшлек итегеҙ.
Зенкевич Лев Александрович
Экспедициялар
Мәскәү университетының Байкал экспедицияһында ҡатнаша (1917 йылдың йәйе). 1949—1969 йылдарҙа «Витязь " тикшеренеү судтарында алыҫ күп океан экспедициялары менән етәкселек итә.» (1949, 1950, 1953, 1966) «Академик Курчатов» (1968), ә элек беренсе совет «Персей» тикшеренеү судноһында (1930), Баренц, А һәм Кар диңгеҙҙәрендә).
Тәржемә
Тәржемә итеп булмау проблемаһы, социомәҙәни өлөш
Әгәр тәржемә эшләү өсөн подрядсыны һайларға уйлаһағыҙ, хаҡынан тыш, сифаты, аныҡлығы, адекватлығы, ваҡыты һ.б. параметрҙарға иғтибар итегеҙ. Әгәр компанияға мөрәжәғәт итәһегеҙ икән, ойошманың философияһына һалынған сифатҡа, адекватлыҡҡа иғтибар бирегеҙ.
Зенкевич Лев Александрович
Хәтер
1953 йылда «Витязь " НИС рейсы ваҡытында асылған Тымыҡ океанда һыу аҫты валы уның хөрмәтенә аталған»
Төп хеҙмәттәре
СССР Фәндәр академияһы Океанология институтының күп томлы әҫәрҙәре редакторы, "Зоология өсөн ҡулланма", "Хайуандар тормышы", "Тымыҡ океан" монографияһы авторы. 300-ҙән артыҡ фәнни мәҡәлә, 10-ҙан артыҡ китап һәм дәреслек авторы.
Тәржемә
Хоҡуҡи аспекттар
Төп нөсхәнең бер төрөн тәшкил иткән тәржемә автор хоҡуғы объекты булып тора. Авторлыҡ хоҡуғына бәйле тәржемә тураһында төп ҡануниәт положениелары РФ Граждандар кодексының 1260-сы статьяһында нығытылған. Тәржемә өсөн автор хоҡуҡтарына тәржемәсе эйә. Тәржемәсе үҙенең авторлыҡ хоҡуҡтарын төп әҫәрҙән килтереп сығарған яңы әҫәрҙә авторҙың хоҡуҡтарын һаҡлаған шарттарҙа ғына тормошҡа ашыра. Шулай итеп, тәржемә тәржемә авторының төп нөсхәгә авторлыҡ хоҡуғы булыусының ризалығы менән генә файҙаланыла ала. Тәржемәгә рөхсәт эште башлауҙан алда йәки эште тамамалағандан һуң да алыныуы мөмкин. Тәржемәгә авторлыҡ хоҡуҡтары әҫәр ижад ителгән мәлдән алып (йәғни әҫәргә объектив форма биргән ваҡыттан башлап), авторлыҡ хоҡуҡтарының дөйөм ҡағиҙәләре буйынса бирелә. Төп нөсхәне тәржемә итергә рөхсәт булмағанда ла, тәржемәгә автор хоҡуҡтары барыбер ғәмәлдә, әммә сикләнгән («парализован») була. Шулай итеп, тәржемәсенең авторлыҡ хоҡуҡтары ла, төп нөсхә авторының хоҡуҡтары һаҡланыуға ҡарамаҫтан, үҙ аллы объектҡа автор хоҡуҡтары булараҡ һаҡланыла. Тәржемәгә автор хоҡуҡтары башҡаларҙың төп нөсхәне тәржемә итеүенә кәртә була алмай. Ҡайһы бер тәржемәләр автор хоҡуғы объекты булып тормай (РФ ГК 1259-сы статья, пп1, п.6). Улар дәүләт органдарының һәм муниципаль үҙидара органдарының рәсми документтары, шул иҫәптән закондар, башҡа норматив акттар, суд ҡарарҙары һәм ҡануниәт, административ һәм суд характерындағы башҡа материалдар, халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми документтарының рәсми тәржемәһе. Автор тәржемәһе — төп нөсхәне авторҙың үҙе тәржемә итеүе. Авторлаштырылған тәржемә — автор рөхсәте менән эшләнгән йәки ул ҡарап сыҡҡан һәм тикшергән тәржемә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Тәржемәләр араһында беренсе урында Владимир Лениндың әҫәрҙәре тора. Улар 63 илдә 134 телдә нәшер ителгән.
Әзербайжан ханлыҡтары
Әзербайжан ханлыҡтары Выражение «адербейджанские ханы» в различных формах («адырбайджанские ханы», «адербиджанские ханы») можно встретить в ряде документов XVIII века. (шулай уҡ»фарсы (иран) ханлыҡтары» билдәләмәһе ҡулланыла, йәки «татар ханлыҡтары») — феодаль биләмәләрҙең, башлыса әзербайжан дарҙың төрки телле династиялар ының шартлы атамаһы. Был династиялар XVIII быуат уртаһында Нәдир шаһ дәүләтенең тарҡалыуы һөҙөмтәһендә Сәфәүиҙәр дәүләтенең (бәклек тәр) элекке провинциялары территорияһында барлыҡҡа килә. XIX быуат башына тиклем бойондороҡһоҙ дәүләт формированиелары булып тора һәм яйлап Рәсәй империяһы на (Арран, Ширваншаһ тарихи өлкәләре һәм башҡалар, шулай уҡ Көнсығыш Әрмәнстан) һәм Иран ға (Иран Әзербайжаны) берләшә. Төркиҙәр ҙән тыш, ханлыҡтарҙа әрмәндәр, грузиндар, лезгиндар, фарсылар, аварҙар, курдтар, ассирийҙар, талыштар, татарҙар, удиндар, шаһдағ халыҡтары һәм башҡа этник төркөмдәр йәшәй.
Ханлыҡтарҙың барлыҡҡа килеүе
1747 йылдың 9 майында Нәдир шаһ үлтерелгәндән һуң дәүләттә үҙәк власть көсһөҙләнә һәм ханлыҡтар барлыҡҡа килә. Надир хакимлығының һуңғы йылдарында уҡ яңы һалымдар һәм йыйымдар индереү һөҙөмтәһендә төрлө төбәктәрҙә халыҡ баш күтәрә башлай.«Хараж ауырлығы арҡаһында Гәнжә, һәм Сәмух һәм Эриван һәм башҡа ҡалалар һәм подданныйҙар айырылып сыға»' .
Кавказ Аръяғының Рәсәйгә ҡушылыуы
1804 йылдың ғинуарында Рәсәйгә бер айлыҡ ҡамауҙан һуң Гәнжә ханлығы ҡушыла. 1805 йылда Грузияла рус ғәскәрҙәренең баш командующий ы (ул - Рәсәйҙең рәсми вәкиле) менән тейешле хандар араһында төҙөлгән трактаттар Ҡарабах, Шелышкин һәм Ширван ханлыҡтарының Рәсәй составына инеүен юридик яҡтан нығыта. 1806 йылда Рәсәйгә Баҡы һәм Куба-Дербент ханлыҡтары, ә 1809 йылда Талыш ханлығы ҡушыла. Рәсәй рус-иран һуғышында (1804 - 1813) еңгәс, 1813 йылдың 13 октябрендә Гөлистан ауылында Рәсәй һәм Иран араһында тыныс килешеү төҙөлә. Был килешеү статус-кво принцибына нигеҙләнә,, йәғни килешеүгә ҡул ҡуйған ваҡытта билдәләнгән сиктәр һаҡлана.
1826 йылдың июлендә яңы рус-иран һуғышы башлана. Һуғыш Рәсәйҙең еңеүе менән тамамлана. 1828 йылдың 10 февралендә Тәбриз янындағы Төркманчай ауылында килешеү гә ҡул ҡуйыла. Был килешеү буйынса Рәсәйгә Әрмән өлкәһен барлыҡҡа килтергән Эриван һәм Нахичеван ханлыҡтары ла күсә. Кавказ аръяғы Рәсәй империяһына 1828—1829 йылдарҙағы Рәсәй-төрөк һуғышынан һәм 1829 йылда Адрианополь килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң тулыһынса ҡушыла.
Балыҡсылыҡ
thumb|400px|right|Утрауҙағы балыҡсылыҡ фермаһы [[:en:Lamb Holm|Lamb Holm в Шотландияла.]]
Балыҡсылыҡ — ауыл хужалығының балыҡ үрсетеү, һыу ятҡылыҡтарында балыҡ запасын һаҡлау һәм үҫтереү менән шөғөлләнә. Балыҡсылыҡ аквакультураның төп формаһы булып тора. Әммә шул уҡ ваҡытта башҡа марикультура төшөнсәһе ысулдары юғалырға мөмкин. Ул тармаҡ коммерция нигеҙендә цистерналарҙа һәм загондарҙа аҙыҡ өсөн балыҡ үрсетеү менән шөғөлләнә.
Балыҡ селбәрәләрен балыҡ запасын үҫтереү һәм махсус үрсетеү өсөн ҡорамалдарҙы балыҡсылыҡ инкубаторҙарына ебәрәләр. Балыҡсылыҡ бағыр, йәйен һымаҡтар, ҡарп, тилапия, һөмбаш, тәрес һәм башҡа балыҡтарҙың һанын арттыра. Кәсепселек әҙерләүселәренә кейек балыҡҡа ихтыяж артыу сәбәпле, балыҡтарҙың кәмеүенә килтерә. Балыҡсылыҡ баҙар ихтыяжын кәметеү өсөн альтернатив ҡарарҙар ҡабул итергә тәҡдим итә.
Персияновка
Персияновка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Владимировка (Дәүләкән районы)
Владимировка — Башҡортостан Республикаһы ның Дәүләкән р айоны Суйынсы ауыл Советы ның бөткән ауылы..
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге N 6-2/66 « Ҡайһы бер торак пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшерөп ҡалдырыу тураһында» Указы менән бөтөрөлә ,уның менән бергә тағы райондың өс тораҡ пункты: Ляшковка ауылы (Имай — Ҡарамалы ауыл Советы) Семилетка ҡасабаһы (Поляковка ауыл Советы) Сядэ (Раев ауыл Советы)
Географияһы
Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеген дәге сиктәрҙәге Таҡйылға буйында урынлашҡан ауыл булған..
Инфраструктураһы
Ауыл хужалығы үҫешкән, шәхси ярҙамсы хужалыҡтары алға киткән ауыл булып һаналған.
Транспорт
Ауыл-ара юлдары.
Оло Мадмас
Оло Мадмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корма (йылға)
Корма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лача күле - Онега йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үлекйылға
Үлекйылға (Улик-Елга) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 452642, ОКАТО коды — 80258820009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мядырме-Яха
Мядырме-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимбя-Яхаөзенінің уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡалмаҡҡол
Ҡалмаҡҡол (Калмакулово), хәҙер Мөрсәлим — 1989 йылға тиклем Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл Советы үҙәге. 1989 йылға ҡарата халыҡ һаны 2316 кеше. Почта индексы — 452485.
Географик урыны
Ҡалмаҡҡол ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Олөйөр йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 50 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһы ҡасабаһына ҡаршы яҡта, Олөйөр йылғаһының аръяғында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡалмаҡҡол ауылына XVIII быуаттың 1-се яртыһында, 1710 йылда, Себер даруғаһы Түбәләҫ улусына ҡараған Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылдың ырыу аралары: Сөсәй (ҡалған нәҫелдәр исемен яҙып алырға кәрәк).
Ҡалмаҡҡол Килтәковтың (1703 йыл) атаһы ауылға улының исемен биргән. Ҡалмаҡҡол Килтәков 1740 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан. Һуңынан, 1777—1778 йылдарҙа, Түбәләҫ һәм бер үк ваҡытта Шайтан-Көҙәй улустары старшинаһы вазифаһын башҡарған (Ҡалмаҡҡол Килтәйев (Килтәков, Калтыков, Кяльтиков, Кельтеев) . Күрше заводтар хужаларына ер һатыуҙа ла бик әүҙем ҡатнашҡан.
Хисамитдинова Ф. Ғ. Троицк өйәҙе Ҡалмаҡҡол ауылынфың рәсми документтарҙа беренсе тапҡыр 1765 йылда теркәлгәнен билдәләй.
XIX быуат аҙағында Рәсәйҙә Транс-Себер магистрале төҙөлгән, Ҡалмаҡҡол ауылы аша Һамар-Златоуст суйын юлы һалынған.
Ҡалмаҡҡол ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1859 йылда инде 31 йортта 200 кеше, ә 1920 йылда 78 йортта 380 кеше булған.
1865 йылда 36 йортта 196 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Ауыл 55 йорттан тора. 1890 йылдан биләмәләр 128 йән башына 12 йылға бирелгән. Биләмәләрҙе алғас, урмандың бер өлөшө һөрөнтө ер өсөн, икенсе өлөшө мал утлауы өсөн ҡулланыла. Сәсеү әйләнеше ҡалдау йәиһә тупраҡтың уңдырышлылығын аяҡҡа баҫтырыу өсөн оҙаҡ ваҡыттар эшкәртмәй ятҡырыу, бер баҫыулы — сикләү юҡ. Нәсибаш улусы халҡы ғәҙәттә 3-4 йылдан һуң бүлемен ташлай һәм йәнәш ятҡан бесәнлеген һөрә. Башлыса арыш һәм һоло сәселә. Һабан менән һөрәләр. Иң яҡшы уңыш: арыштың сәселгән 9 ботонан — бер дисәтинәгә 80 бот, һолоноң бер дисәтинәгә сәселгән 15 ботонан — 100 бот, бойҙайҙың 12 ботонан — 70 бот. Көтөүлектәр (мал утлауҙары) 312 дисәтинә ерҙе биләй, һәм унда 400 баш мал йәй буйы утлай. Көтөү шулай уҡ ҡамылда йөрөтөлә; утлаулыҡтар өлөшләтә ырҙын һәм йәшелсә баҡсалары өсөн бүленгән (10 дисәтинәгә яҡыны). Утлаулыҡтар араһынан Мәсет-йылға һәм Олөйөр йылғаһы аға. Урман менән иркен, бүлешеп тормай, тик ҡоро-һары, сыбыҡ-сабыҡ, лапы көйө, файҙаланалар. Халыҡ биләмәләрҙе ҡортомға алмай. Ҡалмаҡҡол ауылы йәмғиәте 128 дисәтинә ерҙе йылына 126 һум менән, 30 дисәтинә һөрөнтө ерҙе йылына 30 һум менән 6 йылға оҙайлы ҡортомға бирә. Шулай уҡ, ике дисәтинә тирмән урыны йылына 12 һум менән 12 йылға ҡортомға бирелә. Ауылда ике аҙыҡ-түлек (бакалея) кибете бар. Ҡыш көнө 20 йорт хужаһы утын киҫеү һәм мәғдән ташыу менән шөғөлләнә. Утынды Балашев ҡалаһы рудниктарына, ә мәғдәнде — Ҡарамалы йылғаһында ултырған Вязовая станцияһына ташыйҙар. 2 аты менән ташыған эшсе бер ҡышта 25 һум аҡса эшләй. Икмәкте халыҡ Йүрүҙән заводында һата».
XIX быуат аҙағында Һамар-Златоуст (хәҙер Көньяҡ Урал) тимер юлы төҙөлөүгә бәйле, Ҡалмаҡҡол ауылына ҡаршы, Олөйөр йылғаһы аръяғында Мөрсәлим станцияһы төҙөлә.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Ҡалмаҡҡол ауылында мәсет, һыу тирмәне, бакалея кибете булған. 1920 йылда 78 йортта 380 кеше булған.
Революцияға тиклем бөтөн Түбәләҫ ауылдарында ла мәктәптәр булмаған. 1910 йылдарҙа Ҡалмаҡҡолда Ҡаҙан мәҙрәсәһен тамамлап ҡайтҡан Ҡарағол ауылы муллаһы Ғөбәйҙуллин Абдулла тарафынан асылған мәктәп эшләй башлаған.
1929 йылдан территорияла Ҡалмаҡол ауыл советы ойошторола. 1940 йылдан Ҡалмаҡол ауыл Советына биш ауыл: Ҡалмаҡҡол, Башҡорт Илсекәйе, Урыҫ Илсекәйе, Ҡарағол, Сүрәкәй ауылдары инә.
30-сы йылдарҙа Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол һәм Илсекәй ауылдары «Путь социализма» тигән колхозға ойоша. Уның беренсе рәйесе — Әғзәм Хажиморатов, икенсеһе Ғәлимйән Ишбирҙин була.
1989 йылдың 25 июлендә ҡабул ителгән 6-2/270-се бойороҡ нигеҙендә Ҡалмаҡҡол ауыл Советы Мөрсәлим ауыл Советы (составына Мөрсәлим, Яңы Сүрәкәй ауылдары индерелеп) тип үҙгәртелә.
Халыҡ һаны
Ҡалмаҡҡол ауылында Түбәләҫ ырыуына ҡараған аҫаба башҡорттары йәшәй. XIX быуат аҙағынан — XX быуат башынан, тимер юлы төҙөлөшө менән бәйле, урыҫ милләтле эшселәр күсеп килә (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылға-күлдәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Әҙәбиәт
История деревни Калмакуловово (Мурсалимкино)
Тюфяков Сергей Михайлович
Тюфяков Сергей Михайлович (1 апрель 1949 йыл) — баянсы, педагог, профессор (1996), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1996), БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986); Волга буйы йәш баянсылар конкурсы, И. Я Паницкий исемендәге I конкурс-фестивале, халыҡ-ара «Фогтлад музыка көндәре» (Клингенталь, ГДР) Халыҡ-ара конкурсы лауреаты.
Ағарҙы
Ағарҙы (Агарды) — Башҡортостан Республикаһыың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 221 кеше булған. Почта индексы — 452745, ОКАТО коды — 80214828002.
Тюфяков Сергей Михайлович
Биографияһы
Сергей Михайлович Тюфяков 1949 йылдың 1 апрелендә Өфөлә тыуған. 1973 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын баян класы буйынса (уҡытыусылары -В. Ф. Беляков һәм В. К. Моисеев) тамамлай.
Ағарҙы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Агава
Ага́ва (Agáve) — агавалар ғаиләһенән үҫемлектәр ырыуы. ғүмерендә бер ҡабат сәскә ата һәм емештәре өлгөргәндән һуң ҡорой торған йылы яҡ үҫемлеге )
Күп йыллыҡ япраҡлы суккуленттар(япраҡ һәм һабаҡтары дымға бай булған, ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр: алоэ, кактустар ). Мексикала һәм Үҙәк Американың башҡа райондарында 300 ләп төрө һәм баҡса формалары үҫә.
Тюфяков Сергей Михайлович
Биографияһы
Был йыл стажировка үтә 1975—1979 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге. Дәүләт музыка-педагогия институтында стажировка үтә.
Агава
Күпселек агавуның япраҡтары тамыр тирәләй тупланған, тығыҙ, итләс һәм сәнскеле. Үҫеү дәүеренең 6-15 йылында күп сәскәле һабаҡ хасил итеп сәскә ата. Монокарпик (бер мәртәбә сәскә атыусы) төрҙәре бар. Тамырса үрентеләренән үрсетелә. Яҡтылыҡ яратыусан үҫемлек. Тыуған ерендә агаваның ҡайһы бер төрҙәрен туҡыу һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә сеймал булараҡ файҙаланалар. Сәскәләренән һәм сәскә һабаҡтарынан иҫерткес эсемлек (пульке) яһайҙар. Әкрен үҫеүсе ҡайһы бер төрҙәре декоратив бүлмә гөлө булараҡ үрсетелә.
Тюфяков Сергей Михайлович
Биографияһы
1974 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтының халыҡ инструменттары кафедраһы уҡытыусыһы, 1991 йылдан музыка факультеты деканы, 2006—2015 йылдарҙа институттың ситтән тороп уҡытыу буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә.
1973—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы.
Башҡарыу оҫталығы
Сергей Михайлович Тюфяковтың репертуарында сит ил, ватан һәм башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре, ү шулай уҡ башҡорт, татар, урыҫ халыҡ йырҙарының эшкәртеүҙәре.
«Эмоционаллеге менән айырылып башҡарыу сәнғәте тәрән уның, темперамент, виртуоз техника, артистизм, ансамблде нескә хистәре», — тип билдәләй башҡорт энциклопедияһы.
Бәйт әл-мал
Бәйт әл-мал (Байт аль-мал — мөлкәт йорто) — исламда: ҡаҙна, йәмәғәт финанстары, шулай уҡ аҡса һәм башҡа ҡиммәттәр һаҡлау бинаһы.
Тарихы
638—640 йылдарҙа хәлифә яулап алынған илдәрҙә күсемһеҙ милекте бүлешеп алыуҙы тыя, мөһәжирҙәргә, ансарҙарға һәм һуғышсыларға эш хаҡын түләүҙе ойоштора. Эш хаҡы биремдәр һәм һалымдарҙан түләнә. Ошоға бәйле финанс ведомствоһы, үҙәк һәм провинциаль идаралыҡтар һәм һаҡлағыстар булдырыу зарурлығы тыуа.
Бөтә керемдәр һаҡланған бина, шулай уҡ дөйөм алғанда бөтә общинаның аҡсаһы бәйт әл-мал тип атала башлай. Ул ғәҙәттә наместник резиденцияһында йәки йәмиғ мәсетендә урынлаша.
Чесноковка (Бердь ҡушылдығы)
Чесноковка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иссерсхайлинген
Иссерсхайлинген (Issersheilingen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 128 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 294 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.
Бурныш
Бурныш (Бурнюш) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 197 кеше. Почта индексы — 452945, ОКАТО коды — 80237835002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ләмәҙтамаҡ мәктәбе
Ләмәҙ-Тамаҡ урта мәктәбе. Мәктәптең тарихы XIX быуат аҙағында Ләмәҙ-Тамаҡ ауылында булған мәҙрәсәнән башлана. XX быуат башында ике баҫҡыслы мәктәп булып үҙгәртелә. 1935 йылдан тулы булмаған урта мәктәп, 1938 йылдан урта мәктәп. 1960-сы йылдарға тиклем Мәсетле районының 30-лап ауылдың балалары уҡырға йөрөгән. Бөгөнгө көндә (2006) мәктәпкә Ләмәҙтамаҡ, Ҡотош, Һөләймән, Һабанаҡ ауылдарынан балалар уҡырға йөрөй.
1935 йылдан 2005 йылға тиклем арауыҡта Ләмәҙ-Тамаҡ урта мәктәбен 1860 кеше тамамлаған һәм урта белем тураһында таныҡлыҡ алған.
Мәктәп директорҙары.
Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбе уҡытыусылары исемлеге.
Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә уҡыусылар һәм уны тамамлаусылар исемлеге.
Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбе тураһында хәтирәләр.
Һылтанмалар
Мәктәп сайты
Илеш районы флагы
Илеш районы флагы — Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районы символдарының береһе.
Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 14 июлендәге 10-2-се һанлы ҡарары менән раҫланған.
Башҡортостан Республикаһында Дәүләт символика регистрына 021 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2984 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Флагтың авторы — Салауат Ғиләжетдинов.
Символиканың нигеҙҙәре
Флаг композицияһы нигеҙендә тыуған ерҙе данлау, халыҡтың батырлығы һәм эшһөйәрлеге ята. Хәҙерге Илеш районы Ҡырғыҙ һәм Йылан ырыуы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә урынлашҡан. Оҙайлы тарих эсендә халыҡ күп һынауҙар аша үткән: иреккә һәм ергә үҙ хоҡуҡтарын һаҡлап күп тапҡыр ихтилалдар күтәргән, 1805, 1806—1807 йылдарҙағы рус-француз һуғыштарында һәм 1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым кампанияһында ҡатнашҡан, 1812 йылғы Ватан һуғышы һәм 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Ватанды һаҡлаған. Илешлеләр һуғыш яланында ла, тыныс хеҙмәттә лә үҙҙәрен данлаған.
Шунлыҡтан йүгереүсе көмөш ат гербтың үҙәк фигураһы булып тора, ул Тыуған илгә мөхәббәттең һәм тоғролоҡтоң, ҡаһарманлыҡтың, ышаныслыҡтың һәм тәүәкәллектең символы.
Борондан Илеш ере уның эшһөйәр халҡы тарафынан үҫтерелгән сикһеҙ икмәк баҫыуҙары һәм юғары уңыштар менән дан тота. Тап ауыл хужалығының юғары үҫеше райондың хәҙерге иҡтисади һәм социаль именлеген билдәләй.