cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тяжинский
Тарих
Кемерово өлкәһенең Тяжинский ҡасабаһына 1894 йылда нигеҙ һалынған. Ҡасаба тимер юлын төҙөү менән бәйле барлыҡҡа килгән.
1958 йылда Тяжин ауылы Тяжинский ҡала тибындағы ҡасабаға әйләндерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Дәүләтбирҙин Ғәзиз Сәлих улы
Дәүләтбирҙин Ғәзиз Сәлих улы (24 ғинуар 1951 йыл — 2 сентябрь 2011 йыл) — композитор, педагог. 2000 йылдан Башҡортостан Композиторҙар союзы ағзаһы. Свердловск ҡалаһында үткән Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (1977).
Биографияһы
Ғәзиз Сәлих (Сәлихйән) улы Дәүләтбирҙин 1951 йылдың 24 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. Шағир Тәнзилә Дәүләтбирҙинаның бер туған ағаһы. Ижади таланты бик иртә асыла. Туғыҙ йәшендә гармунда, аҙаҡ баянда уйнарға өйрәнә, ә 13 йәштән арыу ғына шиғырҙар ижад итә башлай. 1968 йылда республика Хор йәмғиәтенең баянсылар курсына уҡырға инә.
Ғәзиз Дәүләтбирҙин бик күп популяр йырҙар, инструменталь, камера-вокаль һәм хор әҫәрҙәренең, башҡорт халыҡ йырҙары эшкәртеүҙәре авторы. 2000 йылда ул Башҡортостан Композиторҙар союзына ҡабул ителә.
120-нән артыҡ популяр йыр яҙып, композитор вокаль музыка өлкәһендә бик ҙур уңыштарға өлгәшә. Билдәле йырсылар Вәхит Хызыров, Резеда Әминева, Фәнүнә Сиражетдинова, Фәрит Бикбулатовтар уның әҫәрҙәрен беренсе башҡарыусы була.
Композитор байтаҡ башҡорт халыҡ йырҙарын симфоник оркестр һәм халыҡ инструменттары оркестры өсөн, хор капеллаһы башҡарыуы өсөн эшкәртте. Ғәзиз Дәүләтбирҙиндың күп әҫәрҙәре Башҡорт хор капеллаһының даими репертуарына ингән.
Ижадсының ҡурай һәм фортепиано өсөн пьесаһы, фольклорсы Мөхтәр Сәғитовҡа арналған тауыш, ҡурай, думбыра һәм фортепиано өсөн Ирек Кинйәбулатов һүҙҙәренә яҙылған ҡобайыры республиканың күп милләтле сәнғәтен байытты.
Композиторҙың йырҙары радио һәм телевидениелә яңғыраны һәм яңғырай. «Китап» нәшриәтендә уның йырҙар йыйынтығы донъя күрҙе.
Ҡыҙғанысҡа күрә, ҡаты ауырыу уның икенсе йыйынтыҡ өҫтөндәге эшен туҡтата. Ул шулай уҡ ҙур әҫәр — башҡорт дастандарына нигеҙләнгән тарихи темаларға опера өҫтөндә эш башлаған була. 2011 йылдың 2 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була, тыуған төйәге Бөрйәндә ерләнә.
Ижады
Йырҙары: Инструменталь әҫәрҙәре:
Вәлиев Ильяс Иштуған улы
Вәлиев Ильяс Иштуған улы (25 ғинуар 1949 йыл) — педагогия фәндәре докторы (1999), профессор (2010), Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Халыҡ-ара педагогия академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2009), Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (1998).
Биографияһы
Ильяс Иштуған улы Вәлиев 1949 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Тайыш ауылында тыуған. Гурьев дәүләт педагогия институтын (Ҡаҙағстан) тамамлай, тарих уҡытыусыһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
300 ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр авторы.
Бүләкәй (Фёдоровка районы)
Бүләкәй (Булякай) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 453292, ОКАТО коды — 80254815002.
Атамановка (Ҡариҙел районы)
Атамановка (Атамановка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 104 кеше. Почта индексы — 452377, ОКАТО коды — 80234840002.
Бүләкәй (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Атамановка (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бүләкәй (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
}
Майҡы (Оло Эйек ҡушылдығы)
Майҡы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек  йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Свекеур
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы
Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы (КБСР, Казахо-Башкирская Советская Республика Қазақ-Башқұрт Совет Республикасы) — РСФСР составында башҡорттар һәм ҡаҙаҡтарҙың милли дәүләтселек проекты.
Проекттың тарихы
Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы төҙөү проекты Башҡорт милли хәрәкәте лидерҙары — Әҙеһәмов А. К., Ә. И. Бикбауов, Ә. Ә. Вәлиди, Й. Х. Йомағолов тарафынан РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе В. И. Ленинға һәм РСФСР милләт эштәре буйынса Халыҡ комиссариатының 1-се халыҡ комиссары И. В. Сталинға 1919 йылдың 4 июнендә ебәрелгән хатта, шулай уҡ Ә. З. Вәлидовтың (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — А. К. Әҙеһәмовтың) — 1919 йылдың 13 декабрендә В. И. Ленинға доклад яҙмаһында тәҡдим ителә. Һуңғыһына «Ҡырғыҙ һәм Башҡорт совет республикаларын берләштереү проекты» ҡушып бирелә.
Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы төҙөү проекты 1919 йылдың декабрендә Мәскәүҙә Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһынан (А. К. Әҙеһәмов, Ә. Вәлиди, Ә. Ә. Каспранский, Ф. М. Сөләймәнов), Өфө губернаһынан (Б. М. Эльцин), Ҡырғыҙ крайынан, Ырымбур губернаһынан, Төркөстан АССР-ынан, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитетынан, Көнсығыш коммунистары Үҙәк бюроһынан 7 делегация ҡатнашлығында үткән кәңәшмәлә тикшерелә.
Цимлянск
Цимля́нск — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге ҡала (1961 йылдан).
Ростов өлкәһе Цимлянский районының һәм Цимлянск ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Халҡы — 15 028 кеше (2010), өлкәнең халыҡ һаны буйынса иң кескәй ҡалаһы.
Географияһы
Ҡала Ростов өлкәһенең көнсығышында, Цимлянск һыуһаҡлағысының көнбайыш ярында, Дон һәм Ҡомшаҡ йылғаларында, Волгодонскиҙан 20 километрҙа һәм Дондағы Ростовтан 236 километрҙа урынлашҡан.
Нигеҙ һалыныуы
Цимлянск (1950 йылға саҡлы — Цимлянская станицаһы) дон казактары Усть-Цимла тип аталған казак ҡаласығына нигеҙ һалған. Ҡаласыҡтың нигеҙ һалыныу ваҡыты тураһында төгәл мәғлүмәт юҡ. Тарихи документтарҙа Усть-Цимла (Цимла-Тамаҡ) тәүге тапҡыр 1672 йылда иҫкә алынған, әммә ҡайһы бер тарихсылар Цимлянскиҙың йәше байтаҡҡа өлкәнерәк тип иҫәпләйҙәр. Станица Цимлянская станицаһы Хазар ҡағанлығына ҡараған Саркел ҡәлғәһе (һуңғараҡ рустарҙың Белая Вежаһы) урынында барлыҡҡа килгән, ә ҡәлғә диуарҙарын казактар, үҙҙәренең курендарын төҙөгәндә, емереп ташығандар.
Ҡаласыҡтан станицаға
Татарҙарҙың йыш баҫып инеүе һәм яҙғыһын Дон йылғаһының ярҙарынан ташып сығыуы Цимлының тәүге килеп ултырған кешеләрен күсеп йөрөргә мәжбүр иткән. Из походного журнала Пётр I поход журналынан күренеүенсә, Цимлян ҡаласығы 1696 йылда Дондың уң яғында ултырған булған. Ул ваҡытта ҡала, алғы яғы ергә ҡаҙып урынлаштырылған оҙонса ярылған бүрәнәләр һәм күгән (тёрн) ағасы менән үрелгән ситән кәртә менән нығытылған ер өйөмө менән сикләнгән, кескәй квадрат хасил иткән. Аҡрынлап ер өйҙәр (землянка) урынында яҡшы сифатлы, ныҡ йорттар, хужалыҡ ҡаралтылары ҡалҡып сыҡҡан. Ҡаласыҡ ҙур биләмәгә — станицаға әйләнә барған. Урындағы халыҡ ер эшкәртеү һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Манычтан тоҙ килтергәндәр һәм был шөғөлдән байтаҡ килем алғандар. Цимлянск йорто Дон Ғәскәре өлкәһенең 1-се Дон округына ҡараған.
Йөҙөм (виноград)
Йылы көньяҡ климаты сыбыҡсалары Венгриянан, Ирандан, Рейн ярҙарынан килтерелгән йөҙөм үҫтереүгә яҡшы шарттар тыуҙырған. Бер ҡыҙыҡлы мәғлүмәт бар: 1709 йылдың апрель айында Старочеркасск (Черкасск) ҡалаһына китеп барған Пётр I, һауа шарттары боҙолоу сәбәпле, төндә Цимлянская станицаһында урындағы казак Клеменовта туҡтаған. Хужа, батшаны ябай офицерға һанап, уның менән ғали йәнәптәренең Донда урынлаштырған яңы тәртиптәре тураһында бик оҙаҡ бәхәсләшкән. Икенсе көнгә Пётр I ҡарттарҙы йыйған һәм, серен асып, сит илдә күргән виноградниктар тураһында һөйләгән. Шунан үҙ ҡулдары менән бер нисә ҡыуаҡ йөҙөм ултыртҡан. XIX быуат башына уҡ станицала 30 меңгә яҡын ҡыуаҡ йөҙөм үҫкән.
Сауҙа
Тимер юлдарынан йөҙәр километрҙар алыҫлыҡта ятыуына, ҡыш айҙарында хатта һыу юлынан да мәхрүм ҡалыуына ҡарамаҫтан, Цимлянская шулай уҡ сауҙа станицаһы ла булған. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Цимлянскаяла бөтөн Рәсәй сауҙагәрҙәрен йыйған йәрминкәләр йыл һайын үткәрелгән.
Суднолар йөрөй торған канал
Цимла Дондың күтәренке уң ярында Цимла 300 йылға яҡын йәшәп килгән. Һәм, В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон суднолар йөрөү каналы һәм Цимлянск һыуһаҡлағысы төҙөлөшө башланғанлыҡтан, Цимлянская станицаһын күсереп ултыртыртырға тура килгән. 1950 йылда, Волга-Дон каналын төҙөү маҡсатында, был ерҙәргә эшселәр килгән, йөктәр килтерелгән. Суднолар йөрөү каналы һәм Цимлянск гидроузлы бөйөк төҙөлөшө тамамланғандан һуң, күп төҙөүселәр бында төпләнеп ҡалған.
1950—1952 йылдарҙа Цимланың атамаһы Цимлянск ҡасабаһы тип үҙгәртелгән, ә 1961 йылдан уға ҡала статусы бирелгән.
Иҡтисады
Хәҙерге Цимлянскиҙа шарап, балыҡ эшкәртеү, Цимлянский суднолар төҙөү механик заводтары эшләй. Цимлянский районында биләмәнең иҫтәлекле урыны булған Цимлянск гидроэлектростанцияһы (ГЭС) эшләй.
Цимлянский районында бойҙай, арпа, тары, ҡарабойҙай, көнбағыш, мал аҙығы культуралары, йәшелсә, емеш, йөҙөм үҫтергәндәр. Малсылыҡ, ҡошсолоҡ тармаҡтары үҫешкән, һөт һәм ит етештерелә.
Минераль һыу сығанаҡтары.
Цимлянск шулай уҡ иң һәйбәт ял урыны булып танылған. Был ерҙә ҡояшлы көндәрҙең күп булыуы, уның минерал һыуҙарға байлығы бында тулы ҡанлы ял итеү шарттарын бирә.
Бынан тыш, Цимлянск үҙенең шараптары менән, бигерәк тә «Цимлянск шарабы» ААЙ-ы эшләп сығарған бызырҙап торған (игристое) "Цимлянск шарабы" менән дан тота.
Транспорты
Ҡала эргәһендә «Волгодонск» аэропорты бар, әммә 1990-сы йылдарҙан унан регуляр рәүештә пассажирҙар йөрөтөлмәй.
Ҡала эсендә һәм ҡала янында пассажирҙар йөрөтөүгә автобустар һәм маршрут таксиҙары йәлеп ителгән.
Архитектураһы
Ҡаланың «энергетиктар ҡаласығы» тип йөрөтөлгән микрорайоны Ростов өлкәһенең башҡа провинциаль ҡалаларынан үҙенең архитектураһы менән айырылып тора. Ул 1950-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән курорттар, сталин ампиры, стилендә төҙөлгән. Ҡаланың административ биналары һәм ГЭС шул уҡ стилдә төҙөлгән. 2000 йылда ҡалала Изге Никольский храмы төҙөлә башлаған.
Иҫтәлекле урындары
Ростов өлкәһенең Цимлянск ҡалаһында региональ әһәмиәтле күп кенә мәҙәни объекттар бар. Бына улар:
Тимер һәм бетондан ҡойолған обелискыларҙың бейеклеге 30 метрға яҡын. Ҡабырғаларына 5 метр бейеклегендәге фигуралы скульптур композициялар урынлаштырылған. Һәр обелиск композицияһында ике кеше фигураһы — тимер юлсылар, проектирлаусылар, төҙөүселәр һәм геологтар. Обелиск эмблема менән тамамланған. Обелиск эсендә музей эшләгән.
Мәҙәни иҫтәлекле урындарға түбәндәгеләр ҡарай:
Ликбез
Ликбез (халыҡ наҙанлығын бөтөрөү) — Совет Рәсәйендә һәм СССР-ҙа массауи рәүештә уҡый-яҙа белмәгән өлкәндәрҙе уҡыуға һәм яҙыуға өйрәтеү. Күсмә мәғәнәлә — әҙерлекһеҙ аудиторияны ниндәй ҙә булһа фән, процесс йәки ваҡиғаның база төшөнсәләренә өйрәтеү.
«Ликбез» төшөнсәһе Совет Рәсәйенең «ликвидация безграмотности» (наҙанлыҡты бөтөрөү) дәүләт программаһы исемен ҡыҫҡартып алыуҙан барлыҡҡа килә — уға РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1919 йылдың 26 декабрендәге «РСФСР-ҙа наҙанлыҡты бөтөрөү тураһында»ғы декреты нигеҙ һала. Декретҡа ярашлы, Совет Рәсәйендә 8 йәштән 50 йәшкә тиклемге уҡый-яҙа белмәгән барлыҡ халыҡ туған йәки урыҫ телдәрендә (теләк буйынса) белем алырға тейеш була. Мәғариф халыҡ комиссариатына белемле кешеләрҙе хеҙмәт йөкләмәһе иҫәбенә наҙандарҙы уҡытыуға йәлеп итеү хоҡуғы бирелә. Йәше уҙған уҡыусылар өсөн мәктәптәр, балалар йорттары, колониялар һәм Главсоцвос системаһына ингән башҡа учреждениелар ҡарамағындағы мәктәптәр ойошторола.
Тарихы
Индустриаль үҫеш юлына баҫҡан ил өсөн XIX быуат аҙағына Рәсәй империяһы халҡының грамоталылыҡ кимәле бик түбән була. XX быуат башына бөтә ил буйынса грамоталылыҡ кимәлен билдәләү өсөн Рәсәй һәм сит ил ғалимдары таныуын яулаған 1897 йылғы мәғлүмәттәр алына: бөтәһе — 21,1 %, шул иҫәптән 29,3 % ир-ат һәм 13,1 % ҡатын-ҡыҙ, грамоталы тип ҡабул ителә. Себер буйынса грамоталылыҡ кимәле — 12 % (9 йәшкә тиклемге балаларҙан тыш — 16 %), Урта Азия буйынса — 5 — 6 % тәшкил итә. Артабанғы йылдарҙа (1914 йылға тиклем) грамоталылыҡ кимәле арта барһа ла, «һуғыштарҙан һуң уның кимәле түбәнәйә». Өс һуғыш йылынан һуң, 1917 йылдың башына, илдең күпселек өлөшө наҙан булып ҡала, бигерәк тә Урта Азия халҡы. Өҫтәмә рәүештә көнбайыш губерналарҙың баҫтырылып алыныуы һәм уларҙың кире Рәсәй составына ҡайтарылмауы статистиканы насарайта, сөнки был губерналарҙа грамоталылыҡ кимәле сағыштырмаса юғары була.
1914—1917 йылдарҙағы уҡый-яҙа белгән халыҡтың һаны төрлөсә баһалана. Йыш ҡына Рәсәй империяһында 1914 йылға ҡарата грамоталылыҡ кимәле бөтә халыҡтың 30 процентына тура килә, тип баһалана. Ҡайһы бер көнбайыш ғалимдары фекеренсә, Рәсәйҙәге грамоталылыҡ кимәле 35-38 % тәшкил итә. Шулай уҡ 1914 йылға ҡарата халыҡтың 45 % уҡый-яҙа белгән тигән баһалауҙар ҙа бар. Элекке мәғариф министры П. Н. Игнатьев үҙенең мәҡәләһендә, Рәсәй халҡының 56 % (1916 йылға ҡарата) уҡый-яҙа белә, тип белдерә.
Ойоштороу нигеҙҙәре
1920 йылда Халыҡ Комиссарҙары Советы наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһын булдырыу тураһында декрет ҡабул итә, уның ҡарарҙары мотлаҡ үтәлергә тейеш була. Комиссия 1919 йылда наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса ҡабул ителгән декретты үтәү өсөн булдырыла һәм 1920—1930-сы йылдарҙа уҡый-яҙа белмәгән һәм аҙ белемлеләрҙең уҡыуы менән етәкселек итә. Комиссия эштәре менән мәғариф халыҡ комиссары Анатолий Луначарский етәкселек итә.
Уҡыу программаһы уҡытыусыларҙың һәм башҡа педагогик хеҙмәткәрҙәрҙең киң ойошҡанлы әҙерлеген талап итә. 1920 йылдың яҙына ВЧК органдары тарафынан ғына 26 губернала наҙанлыҡты бөтөрөүсе уҡытыусылар курсы ойошторола.
Наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса 1 Бөтә Рәсәй съезы (1922) башта сәнәғәт предприятиелар һәм совхоздар эшселәрен, профсоюз ағзаларын һәм 18-30 йәштәге башҡа хеҙмәтсәндәрҙе уҡыу-яҙыуға өйрәтеү кәрәклеген таный. Ликпункттарҙа уҡытыу 7 ай эсендә үткәрелергә тейеш (аҙнаһына 6-8 сәғәт).
1923 йылдың 14 авгусында РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының «Наҙанлыҡты бөтөрөү тураһында» декреты сыға, әлеге декрет 26 декабрҙәге декретты тулыландыра һәм 1072 инструктив мәктәбен (574 ликпункт һәм 498 мәктәп) билдәләй. 1923 йылдың көҙөндә Бөтә Рәсәй ирекле «Долой наҙанлыҡ» йәмғиәте ойошторола.
Наҙанлыҡ менән көрәшеү сиктәрендәге социаль контингенттар араһында иң эреһе — Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында туғандарын ғына түгел, йәшәү урынын юғалтҡан ҡарауһыҙ ҡалған балалар. РСФСР-ҙа 1921 йылда уларҙың һаны 4,5 миллион тәшкил итә, ә тотош СССР буйынса 1922 йылда — 7 миллионға тиклем.
1921 йылдың 21 ғинуарында «ВЦИК балалар комиссияһы» (балаларҙың тормошон яҡшыртыу буйынса комиссия) булдырыла, уның етәксеһе итеп Феликс Дзержинский тәғәйенләнә. Торлаҡ менән тәьмин итеүҙән тыш, балаларҙың ҡарауһыҙлығына ҡаршы көрәш барышында грамотаға өйрәтеү — төп сараларҙың береһе була. Мәғариф халыҡ комиссариатынан башҡа был мәсьәлә менән йәмәғәт ойошмалары шөғөлләнә, шул иҫәптән «В. И. Ленин исемендәге ҡарауһыҙ балаларға ярҙам күрһәтеү фонды». 1925 йылда СССР-ҙа «Балалар дуҫтары» йәмәғәт ойошмаһы ойошторола. 1928 йылдың башына инде бөтә Советтар Союзы буйынса 300 мең самаһы ҡарауһыҙ бала иҫәпкә алына.
Тап ҡарауһыҙлыҡҡа һәм наҙанлыҡҡа ҡаршы көрәш барышында «Педагогик поэма» романы авторы, күренекле совет педагогы А. С. Макаренконың таланты асыла.
Ликпункттар һәм мәктәптәр
15-тән ашыу наҙандар иҫәптә булған һәр бер тораҡ пунктында мәктәп (ликпункт) асыла. Бындай мәктәптә уҡыу срогы 3-4 ай тәшкил итә. Уҡыу программаһына уҡыу, яҙыу, иҫәп инә. 1920 йылдар башында ликпункттарҙағы дәрестәрҙең маҡсаттары аныҡлана: уҡыусылар асыҡ баҫма һәм яҙма шрифтарҙы уҡып өйрәнергә; көндәлек тормошта һәм хеҙмәт эштәрендә кәрәкле ҡыҫҡа яҙма яһарға; уҡырға һәм бөтөн һәм кәсер һандарҙы, проценттарҙы яҙып алырға, диаграммаларҙы һәм схемаларҙы аңлау; уҡыусыларға совет дәүләте төҙөлөшөнөң төп мәсьәләләре аңлатыла. Өлкәндәр өсөн эш хаҡын һаҡлау шарты менән эш көнөнөң оҙайлығы кәметелә, ликпункттарҙы беренсе сиратта уҡыу әсбаптары, яҙма кәрәк-яраҡтары менән тәьмин итеү ҡарала.
Уҡытыу-методик базаһы
1920—1924 йылдарҙа өлкәндәр өсөн Д. Элькин, Н. Богуславская, А. Курская авторлығында тәүге совет әлифбаһының ике баҫмаһы сыға (2-се баҫмаһы — «Долой наҙанлыҡ» исеме аҫтында — «Беҙ — ҡол түгел, ҡолдар — өнһөҙ» («Мы — не рабы, рабы — немы») киң билдәле булып киткән фразаны үҙ эсенә ала, шулай уҡ В. Я. Брюсовтың һәм Н. А. Некрасовтың шиғырҙары индерелә). Шул уҡ йылдарҙа В. В. Смушковтың «Өлкәндәр өсөн эшсе-крәҫтиән әлифбаһы», Е. Я. Голанттың "Эшселәр өсөн әлифба "барлыҡҡа килә. Әсбаптарҙың бер өлөшө сит илдә, республика валюта фондынан түләнеп, баҫтырыла. Ололар өсөн украин, белорус, ҡырғыҙ, татар, сыуаш, үзбәк (бөтәһе яҡынса 40) телдәрҙә әлифбаларҙың һәм башҡа башланғыс әсбаптарҙың нәшер ителеүе ойошторола.
Уҡыу-яҙыуға өйрәтеү һәр ваҡытта пропаганда менән оҙатыла килә. Екатерина II хакимлығы осоронда күп кенә кеше «ҡара халыҡҡа белем бирергә кәрәкмәй», тип һанаған саҡта, үтә зирәк шәхестәр (мәҫәлән, Клин дворянлығы депутаты Петр Орлов), грамотаға өйрәтергә кәрәк тип ныҡышҡан, сөнки "крәҫтиәндәр, ни өсөн Аллаһҡа, батшаға, Ватанға һәм закон буйынса үҙенең алпауытына бурыслы икәндәрен белем аша үҙаллы төшөнһөндәр, тип белдергән."
Ликбез ҡыйынлыҡтары һәм уның һөҙөмтәләре
1917—1927 йылдарҙа бөтәһе яҡынса 10 миллион өлкәндәр грамотаға өйрәтелә, шул иҫәптән РСФСР-ҙа — 5,5 миллион кеше. Старт кимәле бик түбән була. Атап әйткәндә,1920 йылдың 1 ноябрендәге халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса (мәғариф буйынса 1920 йылғы тикшеренеүҙәр), мәктәптәрҙә барыһы 7,3 миллион тирәһе уҡыусы белем ала (беренсе баҫҡыс мәктәтәрендә — 6 860 328, икенсе баҫҡыс мәктәптәрендә — 399 825 бала), өҫтәүенә, Совет Рәсәйенең Европа өлөшөндә 8-12 йәштәге балалар араһынан мәктәпкәуларҙың 59 % йөрөй (12 йәштән өлкәнерәктәрҙең һаны унан да түбәнерәк).
НЭП (яңы иҡтисад сәйәсәте) осоронда наҙанлыҡтыҡты кәметеү темптары теләгән темптарҙан күпкә ҡалыша. Шәхси секторҙа мәшғүл булған өлкән кешеләрҙең уҡыуҙы эш менән берлектә алып барыу мөмкинлеген биргән социаль гарантиялары булмай. Дөйөм алғанда, СССР 1926 йылдың башына грамоталылыҡ кимәле буйынса Европа илдәре араһында, Турция һәм Португалия кеүек илдәрҙән ҡалышып, 19-сы урын биләй. Ҡала һәм ауыл халҡы грамоталылығы кимәле араһында айырмалылыҡтар байтаҡ була (1926 йылда — 80,9 һәм 50,6 % ярашлы рәүешендә), ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында (ҡала — 88,6 һәм 73,9 %, ауыл — 67,3 һәм 35,4 %).
1930 йылғы дөйөм башланғыс белем алыуҙы индереү грамоталыҡты йәйелдереү гарантияларын барлыҡҡа килтерә. Наҙанлыҡты бөтөрөү хәҙер урындағы ауыл советтары янындағы секцияларға йөкмәтелә. Бер үк ваҡытта 330 уҡытыу дәрестәренә (10 ай — ҡалала һәм 7 ай — ауылда) тәғәйенләнгән уҡытыу программалары ҡабаттан ҡарала. Аҙ грамоталылыҡ менән көрәш көнүҙәк мәсьәлһе һанала.
1936 йылға ҡарата 40 миллионға яҡы кеше уҡыу-яҙыуға өйрәтелә. 1933—1937 йылдарҙа иҫәпкә алынған мәктәптәрҙә генә 20 миллиондан ашыу кеше белем ала.
1939 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, 16 йәштән 50 йәшкә тиклемге кешеләрҙең грамоталылығы 90 % яҡынлаша. 1940-сы йылдар башына наҙанлыҡ кимәле СССР-ҙың күпселек райондарында ҡот осҡос булыуҙан туҡтай.
Мәҙәниәттә
«Ликбез» исеме менән Барнаулда 1991 йылдан баҫылып килгән әҙәби альманах йөрөтөлә.
Кесе Үрген
Кесе Үрген — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрген йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы (Һаҡмар ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың рәсәй өлөшө).
Аксаков ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Аксаков ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.
Кесе Үрген
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
.
Аксаков ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Административ үҙәге — Аксаков ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы менән билдәләнгән.
Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге
Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге Башҡортостандын көнбайыш үҙәк өлөшөн биләй. Ул төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған һәм яҫылыҡ көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан дөйөм ауыша һәм ошо йүнәлештә кинәйә бара.
Географияһы
Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге Ағиҙел йылғаһы бассейнында урынлашҡан һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһы кинлегенән алып йылға тамағына тиклем һуҙылған. Төньяҡ-көнсығыштан Өфө яйлаһы, көньяҡ һәм көнбайышта Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы, көнсығышта — Көньяҡ Урал тауҙарынын ситке һырттары менән сикләшә.
Тигеҙлектең төньяҡ өлөшө, ҡалҡыулыҡлы көньяҡ өлөшөнә ҡарағанда сағыштырмаса тигеҙерәк һәм һөҙәк. Көнсығышта рельеф һөҙәк-арҡалы. Тигеҙлектең абсолют бейеклеге 60—280 метр тирәһе.
Тигеҙлектен төньяҡ-көнбайышында Ҡарман һыуһаҡлағысы, үҙәк өлөшөндә — Аҡкүл һәм Ҡашҡаҙан күле бар. Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге ултырма тау тоҡомонан яһалған.
Геологияһы
Төньяҡ өлөшө пермден өҫкө бүлеге (гипс, мергель, балсыҡ, эзбизташ һәм ҡомташтар, балсыҡтар), ә көньяҡ өлөшө неоген ҡырсынташтары һәм ҡомдарынан тора. Тигеҙлектә бик күп газ һәм нефть ятҡылыҡтары табылған (Арлан, Маншыр, Сергеевка, Сытырман, Йөгәмеш һәм башҡалар).
Тәбиғәте
Тигеҙлектен күп өлөшө урман-дала тәбиғи зонаһына ҡарай. Төньяҡта ылыҫлы, ҡара ылыҫлы-киң япраҡлы, киң япраҡлы (йүкә, имән, саған, ҡайын) һәм төрлө урман-дала тупрағындағы туғай ҡыяҡлылары үҫә. Көньяҡта ҡара тупраҡта күп төрлө туғай үләне өҫтөнлөк итә.
Биләмәнен төньяғы 40-60%, ә көньяғы 75% үҙләштерелгән.
Кальмар унияһы
Ка́льмар унияһы (дат., норв., швед. Kalmarunionen) — дан королдәренең юғары власы аҫтында Дания, Норвегия һәм Швеция короллектәренең шәхси унияһы (1397—1523). Илдәр үҙҙәренең суверенитетын юғалтҡан, әммә киң автономияны һаҡлаған. Мәнфәғәттәрҙең айырымланыуы (Дания өҫтөнлөк итеүе бигерәктә Швецияның ризаһыҙлығын тыуҙырған) низағҡа килтергән һәм 1523 йылда берлектең тарҡалыуына килтерә.
Берлектең инештәре
XIV быуатта Скандинавияла немец иҡтисади һәм сәйәси экспанцияһына ҡаршы тороу өсөн уния (берләщмә) барлыҡҡа килә. Был осорҙа ирекле ҡалалар һәм Ганза тора-бара Скандинавияла бөтә сауҙаны үҙ ҡулына алған. Немецтарҙың үтеп инеүе скандинав интеграцияһына көсәйткән. Климаттың насар яҡҡа үҙгәреүе XIII—XIV быуаттарҙа иҡтисади көрсөк тыуҙырған, был Кальмар унияһын ойоштороуға икенсе фактор булған. Күп кенә аҡһөйәк скандинав ғаиләләре барлыҡ Төньяҡ Европа буйлап биләмәләргә эйә булған, уларға берҙәм королдең булыуы үҙ ерҙәрен һаҡлап ҡалыу өсөн гарантия биргән, сепаратизмдан ҡурсалаған. Дания үҙе генә сәйәси амбицияларын тормошҡа ашыра алмаған: ул Шлезвигтан һәм Балтик буйынан китергә мәжбүр булған. Норвегия королдәренә әүҙем сәйәсәт алып барыу өсөн үҙ ресурстары етмәгән. Былар барыһы ла унияның барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән. Швеция-Норвегия унияһы Кальмар унияһы төҙөлөүенең бер этабы булған.
Берлекте ойоштороу
1364 йылда Фолькунгтар династияһының һуңғы Швеция короле (бер үк ваҡытта 1319—1355 йылдарҙа Норвегия короле) Магнус Эрикссон тәхеттән ҡолатыла, ә Швеция короле итеп немец герцогы Альбрехт Мекленбургский һайлана. Унан алдараҡ Магнус Эрикссон Норвегиянан ҡыуылған, бында уның улы Хакон Магнуссон тәхеткә ултырған. Альбрехт Мекленбургскийҙың сәйәсәте менән риза булмаған дворяндарҙың бер өлөшө король Вальдемар IV Аттердагтың ҡыҙы һәм вариҫы, Норвегия короле Хакон Магнуссондың вафат булған улының тол ҡатыны, Дания королеваһы Маргаританы улы Олаф менән бергә тәхеткә ултырырға саҡырған.
1380 йылда Дания һәм унан иҡтисади бойондороҡло булған Норвегия королева Маргарита Датская власы аҫтында шәхси унияға берләшкән. 1387 йылда Маргаританың улы Олаф үлгән һәм Маргарита Швецияның тулы хоҡуҡлы хужаһы һәм законлы хакимәһе тип иғлан ителгән. 1389 йылда Швеция короле Альбрехт Мекленбургский берләшкән Дания-Швеция ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителгән. 1397 йылда Кальмар замогында уния төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылған. Дания, Швеция һәм Норвегияның короле итеп королева Маргаританың туғаны Эрик Померанский ҡуйылған. Килешеүгә ярашлы өс илдең берҙәм монархы һәм власть тура ирҙәр линияһы буйынса күсергә тейеш булған. Әгәр королдең балалары булмаһа, бөтә өс илдең вәкилдәре яңы монархы итеп һайлана. Һуғыштар йәки ихтилалдар барлыҡҡа килгән осраҡта илдәр бер-береһенә ярҙам итергә тейеш була. Сиркәүҙең привилегиялары билдәләнә. Короллектең эске үҙаллылығы һәм эске закондарҙы хөрмәт итеү һыҙыҡ өҫтөнә алына.
Низағ
Швеция регенты Стен Стуре өлкән 1503 йылда вафат булғас, үҙ-ара низағтарға Дания короле Кристиан II ҡыҫыла. 1517 йылда швед яҡлыларына таянып унияны көс ҡулланып тергеҙергә маташҡан. 1517 һәм 1518 йылдарҙағы ике уңышһыҙ ынтылыштарынан һуң Кристиан II Датский 1520 йылда Осунден күле боҙондағы алышта еңә, был алышта көнәркәше Стен Стуре өлкән һәләк була һәм Стокгольмды биләй. 1520 йылғы Стокгольм ҡанлы мунсаһынан ҡасып ҡотолған Густав Эрикссон Васа тиҙҙән Смоланд урмандарында яңы ихтилал күтәргән, һөҙөмтәлә 1521 йылда шведтар йәнә датчандарҙы ҡыуғандар. 1523 йылдың 6 июнендә Стренгнестә Густав Эрикссон Швеция короле итеп һайлана, был фактик рәүештә унияны боҙған. Тулыһынса Дания-Швеция унияһы 1570 йылғы Штеттин солохо менән бөтөрөлгән, уның шарттары буйынса Дания короле Швеция тәхетенә дәғүәләренән баш тартҡан, ә швед короле датчандар ҡулында ҡалған Норвегияга дәғүәләр белдермеҫкә тейеш булған.
Тулыһынса тарҡалыу
Кальмар унияһының ҡалдыҡтары 1536 йылға тиклем йәшәгән, ошо йылда Дания Норвегияны үҙенең провинцияһы тип иғлан иткән һәм шулай итеп Дания өҫтөнлөк иткән Дания-Норвегия унияһы барлыҡҡа килгән. Норвегия үҙ закондарын һәм ҡайһы бер дәүләт институттары һаҡлап ҡалған, әммә элекке Норвегия территориялары — Исландия, Гренландия, Фарер утрауҙары — Дания идаралығына күсә. 1814 йылда Дания Норвегияны Швеция кооленә тапшырырға мәжбүр була. Был ваҡиғалар XIX быуат уртаһында элекке Кальмар унияһы илдәрен (Финляндиянан тыш) берҙәм монархияға берләштереү өсөн хәрәкәттең барлыҡҡа килеүенә килтерә.
Янко Михаил Данилович
Янко Михаил Данилович (31 октябрь 1912 йыл — 1 ноябрь 1998 йыл) — Ҡурған педагогия институтының урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, педагогия фәндәре кандидаты, профессор, ғалим-әҙәбиәтсе, яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Михаил Данилович Янко 1912 йылдың 31 октябрендә Тобольск губернаһы Туринск өйәҙе Турин ҡалаһында тыуа. Хәҙерге ҡала Свердловск өлкәһе Турин ҡала округының административ үҙәге.
1933—1945 йылдарҙа — Ҡурған өлкәһе Ҡурған районының Введенск урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, һуңынан завуч һәм директор. Ситтән тороп Өфө педагогия институтын отличие менән тамамлай.
1945 йылда талантлы педагогты саҡырып Шадринск уҡытыусылар институтының әҙәбиәт кафедраһында саҡырала. Ул рус теле һәм әҙәбиәте факультеты деканы була.
1953 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм ҡабаттан асылған Ҡурған педагогия институтына күсерелә, артабанғы яҙмышын ошо уҡыу йорто менән бәйләй. Сирек быуатҡа яҡын урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, факультет деканы була.
1950—1970 йылдарҙа Михаил Данилович мәктәптә әҙәбиәтте уҡытыу һәм тыуған яҡты әҙәби өйрәнеү методикаһы буйынса төп хеҙмәттәр яҙа.
Янко Ҡурған өлкәһе уҡытыусылары менән ҙур методик эш алып бара. Күп йылдар «Литература в школе» журналының әүҙем авторы, журнал редакцияһы ҡарамағындағы Ҡурған өлкәһе һәм Ҡурған ҡалаһының йәмәғәт редакция советы рәйесе була. Уны илдең Педагогия фәндәре академияһында, РСФСР мәктәптәренең ғилми-тикшеренеү институтында, «Просвещение» нәшриәтендә юғары баһалайҙар.
Ҡурған өлкәһенең Ижтимағи-сәйәси документтар дәүләт архивында Д. М. Янконың 263 һаҡлау берәмеге иҫәпләнгән шәхси фонды бар.
«Ололоҡлау» («Поклон») мемориаль ансамбле
Тарихы
1918 йылдың 23 апрелендә хәҙерге мемориаль комплекс урынында Совет власы өсөн алыштарҙа 20 — 22 апрелдә Урта Егорлык ауылы эргәһендә үлтерелгән ҡыҙыл армеецтар хөрмәтенә матәм митингыһы үтә. Тәүҙә туғандар ҡәберендә пирамида формаһында ағас һәйкәл ултыртыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында туғандар ҡәберенә Совет Армияһының 1942 йылда Сальскты обороналауҙа һәм бер йылдан һуң уны азат итеүҙә һәләк булған һалдаттары ерләнелә.
1967 йылда комплекс реконструкциялана һәм хәҙерге йөҙөн ала. Уның скульпторы ла (В. Л. Глухов), архитекторы ла (Б. В. Игнатенко) Сальск кешеһе. Мемориал ҡалҡыулыҡта урынлашҡан алһыу мәрмәр онтаҡтарынан торған ете метрлыҡ уҡтан ғибәрәт. 1975 йылда туғандар ҡәберенә ҡалҡыулыҡ артына, туғыҙ ҡәбер ташы ҡуйыла. Уларға ерләнгән 177 һалдаттың фамилиялары яҙылған аҡ Урал мәрмәренән эшләнгән плиталар нығытыла.
1981 йылда туғандар ҡәберлеге эргәһенә Советтар Союзы Геройы, Сальскта йәшәгән Б. И. Терентьев ерләнә.
Бөйөк Еңеүҙең 60 йыллығына һәйкәлгә илтеүсе аллеяла Сальскта йәшәгән Советтар Союзы Геройҙарының реконструкцияланған барельефтары урынлаштырыла.
Әтнәш (Яңы Бәрҙәш ауыл советы, Ҡариҙел районы)
Әтнәш (Атняш) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 584 кеше. Почта индексы — 452388, ОКАТО коды — 80234852010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төньяҡ Мулымья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Килдек
Кесе Килдек — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сурень йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫәнбикә Туған
Иҫәнбикә Туған (8 декабрь 1940 йыл) — Төркиәнең ғалим-тарихсыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2012), Төркиә фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (2010). Философия докторы (1973), профессор (1995). Башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте етәксеһе һәм күренекле ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың ҡыҙы.
Биографияһы
Иҫәнбикә Туған 1940 йылдың 8 декабрендә Истанбул ҡалаһында тыуған. Урта белемде Истанбулдың немец лицейында ала. 1964 йылда Истанбул университетының әҙәбиәт факультетындағы тарих бүлеген тамамлай. Университетта уҡыған дәүерҙә ул дөйөм төрөк тарихын, фарсы телен һәм әҙәбиәтен, төрөк сәнғәтен өйрәнә. 1964—1966 йылдарҙа Тайвань милли университеты ҡытай телен өйпәнә һәм магистр дәрәжәһенә эйә була. 1967—1968 йылдарҙа Истанбул университетында уҡыта һәм Анкара университетында диссертацияһын яҙа башлай. Артабан ул докторлыҡ диссертацияһын тамамлар өсөн ул Гарвард университетына бара .Төркиәгә әйләнеп ҡайтҡандан һуң 1974—1978 йылдарҙа Хаджеттепе университетында уҡыта 1978—1984 йылдарҙа Урта Көнсығыш Техник Университетында уҡытҡын ваҡытта Урта Көнсығыш стипендияһына (Middle Eastern Award) эйә була һәм 1980—1982 йылдарҙа Суданда үҙенең тикшеренеүҙәрен алып бара. 1984 йылда Урта Көнсығыш Техник Университетында тарих бүлегенә нигеҙ һала. 1985—1987 йылдарҙа Гарвард университетының Джон Кинг Фэрбэнк исемендәге Ҡытай тикшеренеүҙәре үҙәгендә һәм Урта Көнсығыш тикшеренеуҙәре үҙәгендә эҙләнеүҙәр алып бара. 1987—1989 Уэллсли колледжында һәм Тафтс университетында уҡыта. 1989 йылда Сент-Луис ҡалаһында урынлашҡан Вашингтон университетының Ислам йәмғиәттәрен һәм цивилизацияларын өйрәнеүсе үҙәктә ғилми хеҙмәткәр булып эшләй һәм шул уҡ университеттың тарих бүлегендә 1992 йылға тиклем Урта Азия, Урта Көнсығыш, Ҡытай тарихын уҡыта.
Анновка ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Тарихы
1982 йылда ауыл Советы составынан Кесе Бәләбәй ауылы алына һәм Бәләбәй ҡалаһы составына индерелә. .
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы менән билдәләнгән.
Сабитов Мөхтәр Абдрахман улы
Сабитов Мөхтәр Абдрахман улы (20 декабрь 1946 йыл) — журналист, яҙыусыһы, драматург, топонимист һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2001—2006 йылдарҙа Салауат ҡалаһында башҡорт телендә сыҡҡан «Салауат» гәзите мөхәррире. 1992 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы, 2002 йылдан — Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006), СССР-ҙың мәҙәниәт отличнигы (1989), Х. Ғиләжев исемендәге премия лауреаты (1998).
Биографияһы
Мөхтәр Абдрахман улы Сабитов 1946 йылдың 20 декабрендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы) Уразбай ауылында тыуған.
1988 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Салауат ҡалаһында башҡорт телендә сыҡҡан «Салауат» гәзитен ойоштороусы һәм 2001 йылдан 2006 йылға тиклем баҫманың мөхәррире.
Салауат ҡалаһы хакимиәтенең топономик комиссия етәксеһе, төбәктең ауылдары тарихын өйрәнеүсе.
1992 йылда Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» маҡтаулы исемен тапшырған ваҡытта Мортаза Рәхимов былай тип әйтә:
«Мөхтәр Абдрахман улы — башҡорт телендә „Салауат“ ҡала гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм ойоштороусыһы. Гәзит Салауат ҡалаһында ғына популяр түгел, уны Ишембай, Мәләүез һәм республиканың башҡа күрше райондарында ла алдыралар. Баҫманың тиражы арта, матди-техник базаһы нығый. 2004 йылда республика конкурсы „Салауат образы беҙҙең йөрәктәрҙә“ темаһына „Иң яҡшы публикация“ номинацияһында гәзит лауреат дипломына лайыҡ булды. Мөхтәр Абдрахман улы — бер нисә китап авторы, драматург, театр сәхнәһендә уның пьесалары ҙур уңыш менән бара. Салауат ҡалаһы хакимиәтенең топономик комиссия етәксеһе, төбәктең ауылдары тарихын өйрәнеүсе. Уға ҙур ҡыуаныс менән профессиональ награданы тапшырам!»
Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһы ҡала округы Советы депутаты, сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, экология һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса комиссия ағзаһы.
Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһының Башҡортостан Республикаһы бүлексәһе Салауат ҡала комитетының беренсе секретары.
Булатов Григорий Петрович
Булатов Григорий Петрович (16 ноябрь 1925 йыл — 19 апрель 1973 йыл) — рядовой, разведчик. 1945 йылдың 30 апрелендә лейтенант Рәхимжан Ҡошҡарбаев менән бергә тәүгеләрҙән булып рейхстаг бинаһы фасадына Еңеү Байрағын ҡаҙай.
Биографияһы
Григорий Петрович Булатов 1925 йылдың 16 ноябрендә Свердловск өлкәһе Черкасово ауылында эшселәр ғаиләһендә тыуған. Бүләкләү ҡағыҙында Григорий Булатов милләте буйынса урыҫ тип күрһәтелгән. Шулай уҡ милләте керәшен тигән раҫлауҙар ҙа осрай. Уға биш йәш тулғас, ғаиләһе Урал өлкәһе Көңгөр ҡалаһынан (хәҙерге Пермь крайы) Түбәнге Новгород крайы Слободской ҡалаһына (хәҙер — Киров өлкендәге ҡала) күсенә. Булатовтар Пятериха йылғаһы ярында урынлашҡан йорттарҙың береһендә йәшәй. Григорий һигеҙ йәшендә Береговая урамындағы 3-сө мәктәптә уҡый башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң «Ҡыҙыл якорь» фанера комбинатында эшләй.
Атаһы вафат булғас, 16 йәшендә үҙ теләге менән фронтҡа эләгергә тырыша, әммә уны алмайҙар. 1943 йылдың июнендә Булатов Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1944 йылдың апреленән алып фронтта. Башта стрелок, һуңғараҡ 150-се уҡсылар дивизияһының 674-се уҡсылар полкы разведротаһына (1-се Белорус фронты 3-сө Удар армияһы) лейтенант Семен Сорокин ҡарамағына күсерелә.
1945 йылдың 30 апрелендә Рейхстагты алыуҙа ҡатнаша. Версияларҙың береһе буйынса, лейтенант Рәхимжан Ҡошҡарбаев һәм рядовой Григорий Булатов 14 сәғәт 25 минутта «бинаның үҙәк өлөшөнә шыуышып барып етәләр һәм төп инеү урыны баҫҡысында ҡыҙыл флаг ҡуялар». Был ваҡиға шулай уҡ Советтар Союзы Геройы И. Ф. Клочковтың «Беҙ рейхстагты штурмланыҡ» исемле китабында тасуирлана, унда ''«лейтенант Р. Кошкарбаев колоннаға беренсе булып ҡыҙыл флажок ҡуйҙы''», тип яҙыла.
Икенсе версия буйынса, Рейхстагты штурмлауҙа Сорокин взводы яугирҙары ҡатнаша. 14 сәғәттә Рейхстагка беренсе булып Булатов һәм Виктор Провоторов бәреп инә, улар икенсе ҡатта нығыналар һәм флагты тәҙрәгә беркетәләр. Килеп еткән Сорокин, бында бик насар күренә тип, байраҡты бина ҡыйығында ҡуйырға ҡуша, һәм бер төркөм разведчиктар шунда күтәрелә. 14 сәғәт 25 минутта Булатов фронтонда Вильгельм скульптура төркөмө атының сбруяһына ҡыҙыл байраҡ беркетеп ҡуя. 1945 йылдың 3 майында «Тыуған ил яугиры» (Воин Родины) дивизион гәзитендә геройҙарҙың исемдәрен билдәләгән мәҡәлә барлыҡҡа килә : 5 майҙа «Комсомольская правда» гәзитендә шул ваҡиғаларҙың шаһиты капитан Андреевтың хикәйәһе баҫтырыла :
Күрһәткән батырлығы өсөн Булатов Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителә, әммә ул тик Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында ошолай яҙылған :"1945 йылдың 29 апрелендә полк Рейхстаг тирәһендә ҡаты алыштар алып барып, Шпрее йылғаһына килеп сыға. Артиллерия ярҙамында ҡул аҫты ҡорамалдарында Шпрее йылғаһы аша сығыу, рейхстаг бинаһына бәреп үтеү һәм уның өҫтөндә Еңеү Байрағын урынлаштырыу буйынса бойороҡ алғандар араһында иптәш Булатов була. Майҙандың һәр метры өсөн алышып, 1945 йылдың 30 апрелендә сәғәт 14-тә рейхстаг бинаһына бәреп инәләр, шундуҡ бер подвалдың инеү урынын биләйҙәр һәм шунда 300-гә яҡын Рейхстаг гарнизоны һалдатын бикләйҙәр. 14 сәғәт 25 минутта, үрге ҡатҡа менеп, Булатов бер төркөм разведчиктар менән Рейхстаг өҫтөнә Ҡыҙыл Байраҡ урынлаштырҙы. «СОВЕТТАР СОЮЗЫ ГЕРОЙЫ» исемен биреүгә лайыҡ'"Булатов оператор Роман Кармендың кинохроника кадрҙарында рейхстаг ҡыйығындағы флаг фонында төшөрөлгән.
Һуңыраҡ Мелитон Кантария үҙе гәзит өсөн һорауҙарға яуап биргән саҡта шулай һөйләй: «30 апрель иртәһендә рейхстагты күрҙек — бысраҡ-һоро колонналы һәм ҡыйығында көмбәҙе булған ифрат ҙур шомло бина. Рейхстагка беҙҙең разведчиктарҙың беренсе төркөмө бөреп инде: В. Провоторов, Гр. Булатов. Улар фронтонда флагты урынлаштырҙы. Флагты шундуҡ майҙанда дошман уты аҫтында ятҡан яугирҙар күреп ҡалды».
Һуғыштан һуң
Григорий Булатовтың дуҫы Виктор Шуклин хәтирәләре буйынса, 1945 йылдың май уртаһында Булатов Сталинға саҡыртыла, уға: «…бөгөнгө көн хәлдәре һеҙҙең урында башҡа кешеләр булыуын талап итә. Һеҙ батырлыҡ ҡылғанығыҙҙы оноторға тейешһегеҙ» тип әйтелә. Ҡабул иткәндән һуң Булатовты хөкүмәт дачаларының береһенә (сығанаҡтарҙа йыш ҡына Л. П. Берия дачаһы телгә алына) алып киләләр. Булатовты көсләргә маташыуҙа ғәйепләй. Һөҙөмтәлә Булатов йыл ярымға төрмәгә хөкөм ителә. 1946 йыл аҙағында ул төрмәнән сыға һәм эш урынына кире ҡайтарыла.
1973 йылдың 12 ғинуарында Григорий Булатов Рәхимжан Ҡошҡарбаевҡа һуңғы хатын яҙа: «...бына инде ярты йыл минең төрмәнән сығыуыма. Тормошом минең ал да гөл түгел, маҡтанырлыҡ түгел. Мин хәҙер бер кемгә лә өмөт итмәйем, беҙ кәрәк саҡта — беҙгә вәғәҙә иттеләр. Беҙ йәш инек бит, беҙҙе алдау еңел булды. Нисек килеп сыҡты, һиңә билдәле. Бына минең ғүмерлек үпкәм». 1973 йылдың 19 апрелендә Григорий Булатов Слободской механик заводы бәҙрәфендә аҫылынып үлә. Слободский ҡалаһында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— Ҡыҙыл Байраҡ ордены (№: 121/н, 18.06.1945)
— 3- сө дәрәжә Дан ордены (№: 71/н, 21.10.1944)
— ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (№: 24/н, 08.07.1944; №: 32/н, 09.09.1944)
— «Берлинды алған өсөн»
— 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн" миҙалы
Хәтер
2001 йылда Булатов батырлығы тураһында режиссер Марина Дохматскаяның «Һалдат һәм маршал» исемле документаль фильм сыға. 2002 йылда «Һалдат һәм маршал» «Документаль фильм» номинацияһында Бөтә Рәсәй «2001—2002 телевидениеһында мәҙәниәт» конкурсында еңә.
2005 йылда Слободской ҡалаһы зыяратына ингән ерҙә Григорий Булатовҡа һәйкәл ҡуйыла — массив гранит плитала «Знаменосцу Победы» тип яҙылған. Был мемориаль ҡоролмаға аҡсаны «Берҙәм Рәсәй» партияһы иғәнә итә.
Слободской ҡала думаһы ҡарары менән 2005 йылда Грин исемендәге ҡала муниципаль китапханаһы ҡарамағында Григорий Булатов исемендәге Патриотик тәрбиә үҙәге асыла.
Киров өлкәһе хөкүмәте бер нисә тапҡыр Булатовҡа Рәсәй Геройы исемен биреүҙе һорай, әммә бер батырлыҡ өсөн ике тапҡыр бүләкләү мөмкин түгел һылтауы менән был үтенестәр кире ҡағыла. 2009 йылда Киров өлкәһе губернаторы Никита Белых үҙенең блогында, өлкә властары Еңеүҙең 65-йыллығына тарихи ғәҙеллеккә өлгәшергә тырышасаҡбыҙ, тип яҙа. Ошо маҡсаттарға ярашлы август айында Григорий Булатовтың иҫтәлеген мәңгеләштереү өсөн ойоштороу комитеты төҙөлә. Ойоштороу комитеты Булатовҡа Ҡыҙыл Байраҡ ордены рейхстагты алған һәм байраҡты ҡуйған өсөн бирелмәгәнен иҫбат итә.
2010 йылдың 1 февралендә Григорий Булатовҡа 8 метрлыҡ һәйкәл макеты презентацияһы үтә, ул һуңынан Киров ҡалаһындағы Еңеү паркында ҡуйыла. Һәйкәл өсөн аҡса йыйыуға махсус фонд булдырыла. Һәйкәлдең авторы — Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы, скульптор Людмила Дмитриева Леденцова.
2015 йылдың 8 майында Киров ҡалаһындағы Еңеү паркында Григорий Булатовҡа һәйкәл асыу тантанаһы үтә.
Монтгомери Бернард Лоу
Бернард Лоу Монтгомери, 1-се виконт Аламейн Монтгомери (Bernard Law Montgomery, 1st Viscount Montgomery of Alamein; 17 ноябрь 1887 йыл — 24 март 1976 йыл, Бөйөк Британия) — Британия фельдмаршалы (1944 йыл), Икенсе донъя һуғышының ҙур хәрби начальнигы. «Еңеү» ордены кавалеры.
Бала сағы
Лондонда валлий сығышлы рухани ғаиләһендә тыуа. 1889 йылда атаһы Тасмания утрауы епискобы итеп тәғәйенләнә һәм ғаиләһе менән шунда күсенә. 1902 йылда Бернард Лоу Монтгомери Англияла Изге Павел мәктәбендә уҡый. 1907 йылда Сандхерста Король хәрби училищеһына уҡырға инә. Үҙ хәтирәләре буйынса, бәйләнсеклеге менән айырыла, йыш ҡына курсанттарҙың һуғышында һәм уларҙы аяуһыҙ шаяртыуҙа ҡатнаша. Бының өсөн капралдан ябай курсантҡа төшөрөлә, һуңынан саҡ училищенан ҡыуылмай. Шунна һуң ғына уҡыуға етди тотона.
Хәрби хеҙмәте башы
1908 йылда академия тамамлап кесе лейтенант дәрәжәһен ала. Үҙ теләге менән Уорикширск король полкына ебәрелә, полкта Британия Һиндостанында булған частарға ебәреүҙәренә өлгәшә (уның һайлауына колониаль ғәскәрҙәр офицерҙарының эш хаҡы юғары булыуы йоғонто яһай). Пешаварҙа хеҙмәт итә, 1910 йылдан — Бомбейҙа, взвод командиры була. 1914 йылда метрополия ғәскәрҙәренә күсерелә.
Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы
Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы — Рәсәй империяһының Закондар тикшереү, һуңғараҡ — Рәсәй империяһының Закондар сығарыу учреждениеһы, ил парламентының түбәнге палатаһы. Дәүләт думаһының дүрт саҡырылышы була.
Тарихы
1905 йылдың 6 авгусындағы манифесҡа ярашлы император Николай II Дәүләт думаһын «закондар әҙерләгән һәм алдан фекер алышыу ойошторған һәм дәүләттең килемдәр һәм сығымдар исемлеген ҡараған махсус закондар тикшереүсе орган» булараҡ булдыра.
Беренсе саҡырылыш 1906 йылдың ғинуарынан да һуңыраҡ үтмәҫкә тейеш була. Думаға һайлауҙар тураһындағы Положение 1905 йылдың июлендә Петергофта эске эштәр министры Булыгин етәкселегендәге комиссия тарафынан (Николай II рәйеслегендә) тикшерелә һәм Манифестҡа ҡул ҡуйылған көндө, 1905 йылдың 6 авгусында, раҫлана, әммә Положение йәмғиәттә көслө ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. (Тауыш биреү хоҡуғына ҡайһы бер категориялар ғына эйә була: эре күсемһеҙ милек хужалары, эре промысла һәм фатир һалымдар түләүселәр, һәм айырым шарттарға ярашлы — крәҫтиәндәр)
1906 йылдың 20 февралендәге Манифест өҫтәмә рәүештә юғары хакимиәт органдарының закондар сығарыу ысулдарын билдәләй; ғәмәлдә ул Рәсәй империяһының Дәүләт советын парламенттың юғары палатаһына оҡшатып үҙгәртә.
1906 йылдың апрелендә Дәүләт думаһының китапханаһы булдырыла, ул 1918 йылға тиклем, Свранком декретына ярашлы Дәүләт думаһы канцелярияһы һәм бөтә стркутуралары, шул иҫәптән, китапхана ла, бөтөрөлгәнгә тиклем, эшләй.
Дәүләт думаһының беренсе ултырышы 1906 йылдың 27 апрелендә (10 майында) Санкт-Петербургта Таврия һарайында уҙғарыла.
I саҡырылыш
Яңы законға ярашлы, 1905 йылдың 11 декабрендә саҡырыла, әлеге закон буйынса һайлаусыларҙың 49 % крәҫтиәндәр булырға тейеш була. Беренсе Дәүләт думаһына һайлауҙар 1906 йылдың 26 мартынан 20 апрелгә тиклем үтте.
Дума депутаттарының һайлауҙары туранан-тура үтмәй, һайлау дүрт курия буйынса үтте — ер хужалары, ҡала, крәҫтиән һәм эшсе. Тәүге ике курия өсөн һайлауҙар — ике баҫҡыслы, өсөнсөһө өсөн — өс баҫҡыслы, дүртенсеһе өсөн дүрт баҫҡыслы була. РСДРП, милли социал-демократик партиялар, социалист-революционеҙар партияһы, Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр союзы Думаның беренсе саҡырылышы һайлауҙарына бойкот иғлан иттеләр.
I саҡырылыш Дәүләт думаһының 448 депутаты иҫәбенән — 153 кадет, автономия яҡлылар (Поляк, украин, эстон, латыш, литва һәм башҡа этник төркөмдәре ағзалары) — 63, октябристар — 13, трудовиктар — 97, партияһыҙҙар — 105 һәм башҡалар — 7.