cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡыҙыл бүлмәләге төш
Тәржемәләр
Урыҫ дини миссияһы шәкерте А. И. Кованько 1836 йылда Ҡытайҙан ҡайта ла Дэ Мин псевдонимы аҫтында очерктар нәшер итә («Отечественные записки» журналы, 1841—1843 йылдар). Йомғаҡлау өлөшөнә ул "Ҡыҙыл бүлмәләге төш"төң инеш һүҙен тәржемә итеп бирә.
Урыҫсаға тулы тәржемәне В. А. Панасюк эшләй, ул 1958 йылда баҫылып сыға.
Медведевка (Уй ҡушылдығы)
Медведевка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Меддаһ
Меддаһ (Meddah) — традицион төрөк хикәйәсеһе, ул ҙур булмаған тамашасылар төркөмө алдында, мәҫәлән, ҡәһүәхана аудиторияһы алдында сығыш яһай. Тамаша ҡылыуҙың был формаһы Ғосман империяһында XVI быуатта бик популяр була. Спектакль күпселек осраҡта бер генә темаға арналған була, ә меддаһ төрлө персонаждарҙы уйнап, ҡағиҙә булараҡ, тамашасыларҙың иғтибарын тарихтың әхлаҡи аспекттарына йүнәлткән. Меддаһтар ролдәрҙең алмашынғанын белдереү өсөн сатыр, яулыҡ йәки башҡа төрлө баш кейемдәре ише реквизиттар ҡулланғандар. Улар үҙҙәренең тауыштары менән оҫта эш иткәндәр, бының менән төрлө диалектарҙы күрһәтергә ынтылғандар. Ваҡыт яғынан тамашаларҙа сикләүҙәр булмаған; оҫта меддаһ аудитория менән эш итеү торошона ҡарап, тарихҡа төҙәтмәләр ҙә индерә белгән.
Күҙәтеү
2008 йылда меддаһтарҙың сәнғәте кешелектең ауыҙ-тел ижады һәм матди булмаған мәҙәни мираҫы хазиналары исемлегенә индерелә.
Тарихы
Башта меддаһтар дини һәм героик хикәйәттәр башҡара, уларҙың тамыры төркөк ауыҙ-тел әҙәбиәте традицияларына барып тоташа. Улар төрөк күсмә халыҡтарының һәм шамандарының Урта Азиянан алынған традициялары йоғонтоһона бирелһә лә, бер үк ваҡытта, XI—XIII быуаттарҙағы ғәрәп һәм фарсы традициялары йоғонтоһона да үҙ иткән була. Һөҙөмтәлә, бер актёр театры үҫеш ала. Күбеһенсә эпик хикәйәттәр башҡарыусы был артистар ҡыссахан тигән исем аҫтында танылыу тапҡандар. Уларҙың хикәйәттәрендә ислам мотивтары көслө була, былар барыһы ла мосолмандарҙың ислам диненә ышанысын арттырыу һәм мосолман булмағандарҙы исламға йәлеп итеү өсөн эшләнелә. Бындай ҡыссахандар Сәлжүктәр заманында булған, һәм, ҡағиҙә булараҡ, Али һәм Хәмзә хикәйәттәре, «Мең дә бер кисә» әкиәттәре кеүек ғәрәп һәм фарсы эпостары буйынса махсуслаша. Ваҡыт үтеү менән, уларҙың репертуары киңәйгән, улар иҫәбенә Баттал Ғази ише яңы дастандар ҙа өҫтәлгән.
Ғосман империяһы осоронда ла ҡыссахан традициялары дауам итә, был хаҡта солтан Мәхмәт II һарайында хеҙмәт итеүсе Мостафа исемле ҡыссахандың эштәре тураһындағы документтар раҫлай. Шул ваҡыттан бөтә хикәйәселәр ҙә меддаһтар тип атала башлай, ә уларҙың хикәйәттәреендә донъяуи темалар өҫтөнлөк ала. Аудиторияның иғтибарын йәлеп итеү өсөн, улар хайуандарҙы эләкләй һәм инсинуациялар эшләй башлай. Ихтимал, бындай күренештәр, руханиҙарҙың һәр төрлө әүлиә һәм изге кешеләрҙең исемен телгә алыуҙы тыйғандан һуң барлыҡҡа килгәндер. Меддаһтарҙың сығыштары сатираға нигеҙләнгән театраль күренеште кәүҙәләндереүгә күсә. Уларҙың темалары героик хикәйәттәрҙе үҙ эсенә ала, шулай уҡ көндәлек тормоштан алынған сюжеттар, фельетондар, билдәле кешеләргә пародиялар, йәмғиәттәге әхлаҡ ҡанундарынан көлөү һәм түрәләрҙе, хатта ҡайһы бер ваҡыт солтандарҙы тәнҡитләү ҙә төп темаларға әүерелә.
XVI—XVIII быуаттарҙа меддаһтар йәмғиәттә үҙ йоғонтоһон көсәйтеүгә өлгәшә. Улар XX быуат башында ла элеккесә популяр була, әммә быуат урталарына уларҙың традициялары әкренләп юҡҡа сыға. Медаһтарҙың ҡайһы бер традицияларын ашуғтар үҙләштерә.
Юкерлы-Юган
Юкерлы-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тать-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Соня Хени
Соня Хени (Sonja Henie; 8 апрель 1912 йыл — 12 октябрь 1969 йыл) — Норвегия фигурисы, яңғыҙҙар разрядында һәм парлы шыуыуҙа сығыш яһай, артабан Америка актёры.
1936 йылда 24 йәшендә һәүәҫкәр спортты ҡалдырып, боҙҙағы балетта голливуд йондоҙона әйләнә. 1927—1958 йылдарҙа Голливудта 15 фильмда (иң билдәлеһе — «Ҡояшлы үҙән серенадаһы») төшә. 1941 йылда Америка гражданлығы ҡабул итә.
Спорт карьераһы
Соня Хени Христианияла, хәҙерге Ослола тыуған. Атаһы, Вильхельм Хени (элекке уңышлы спортсы, велоспорт буйынса донъя чемпионы), уңышлы ғына тире эшкәртеүсе була, уның ҡатыны Сельма — хужабикә.
Бизнестан табыш алыуҙан тыш, Соняның атаһы ла, әсәһеһе лә бай вариҫтарҙан һанала. Ата-әсәһе балаларын бәләкәй саҡтан уҡ спорттың төрлө төрҙәренә ылыҡтыралар.
Соня Хени башта саңғы спорты менән шөғөлләнә, бында ул ярайһы уҡ яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә, әммә аҙаҡ өлкән ағаһы Лейфҡа эйәреп, фигуралы шыуыу менән шөғөлләнә башлай.
Шулай уҡ, Хени теннис һәм йөҙөү менән дә шөғөлләнә. Соняның, фигуристка булараҡ, етди һабаҡ ала башлауы була, уның мәктәптәге формаль уҡыуы шунда уҡ тамамлана.
Атаһы ҡыҙы өсөн донъяла иң яҡшы педагогтарҙы, шул иҫәптән, билдәле Рәсәй балеринаһы Тамара Карсавинаны эшкә яллай.
Хени 9 йәшлек сағында тәүге тапҡыр Норвегияла үткән өлкәндәр чемпионатында ҡатнаша, ә ун бер йәшлек сағында Шамониҙағы Ҡышҡы олимпия уйындарында (1924) һигеҙенсе урын алыуға өлгәшә.
Артабанғы 1924—1926 йылғы миҙгелендә һәр береһенән иң яҡшыһын алыу өсөн, Хени бер нисә боҙлоҡ һәм тренерын алмаштыра.
1927 йылда Соня Хени фигуралы шыуыу буйынса Донъя чемпионатында ун тапҡыр бер-бер артлы еңеү яулай (тарихта булмаған хәл).
Бер йылдан һуң ул беренсе Олимпия алтын миҙалын алыуға өлгәшә. Соня Хени 15 йәш тә 316 көн булғанында уҡ спорт донъяһында, яңғыҙҙар ярышында еңеп, ҙур сенсация тыуҙыра.
7 судьяның 6-һы ул күрһәткән «Үлеп барыусы аҡҡош» композицияһы өсөн тауыш бирә. Ул шулай уҡ Европа чемпионатында бер-бер артлы алты тапҡыр еңеп сыға.
Үҙенең спорт карьераһы осоронда Хени бик күп сәйхәт итә һәм төрлө сит ил тренирҙары менән эшләй. Тыуған ерендә, Ослола, ул «Frogner» стадионында күнекмәләр үтә, әммә һәүәҫкәр карьераһының аҙағында Лондонда американлы Говард Николсондан спорт һабаҡтары ала.
Уны йыш ҡына шулай уҡ төрлө боҙ шоуҙарында ҡатнашырға Европаға ла, Төньяҡ Америкаға ла саҡыралар. Сониҙың атаһы ла, әсәһе лә үҙҙәренең бизнесын, ҡыҙҙарын менеджер сифатында оҙатып йөрөү өсөн, улдары Лейфҡа тапшыралар.
Соня Хени беренсе булып фигуралы шыуыу костюмында ҡыҫҡа итәк ҡуллана, шулай уҡ ул беренсе булып бейеүгә хореография индерә.
Голливудтағы карьераһы.
1936 йылдағы Донъя чемпионатынан һуң, Соня Хени боҙ шоуының һәүәҫкәрҙәр статусы менән хушлашып, профессиональ башкарыусылар карьераһын башлай.
Бәләкәй сағынан уҡ Хени Голливудта карьера яһарға һәм кино йондоҙо булырға хыяллана, һәм уға был хыялын тормошҡа ашырыу өсөн мөмкинлеккә юл асыла.
1936 йылда, атаһы ойошторған боҙҙағы балетта уңышлы сығыш яһағандан һуң, уны Fox Studios-та эшләүсе Дэррил Занук контракт төҙөү юлы менән эшкә яллай, һәм Хени шул замандағы иң юғары эш хаҡы алып эшләүсе актрисаларҙың береһенә әйләнә.
Соняға тәүге уңыштар «Миллионға берәү» филмынан һуң килә. Кино йондоҙо карьераһына өҫтәп, Соня Хени «Боҙҙа Голливуд ревюһы» тип аталған һәм бары уның өсөн генә боҙҙа балет туры ойошторған Артур Вирц менән контракт төҙөй.
Вирц шулай уҡ Хениҙың финанс кәңәшсеһе булараҡ та эш итә. Хениҙың ҙур танылыу яулаған мәлдәрендә, бындай турҙар уға йыл һайын ике миллион доллар килем бирә.
Шулай уҡ ул конькиҙар, спорт кейемдәрен, ҡыйбатлы биҙәүестәр һәм башҡа тауарҙарҙы рекламалау буйынса табышлы контракттар төҙөй. Был йүнәлештәге эшмәкәрлектән алған табыштары үҙ заманында уны донъялағы иң бай ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе итә.
Нацистар менән бәйләнештәре хаҡында бәхәс
Үҙенең һәүәҫкәрҙәр карьераһы ваҡытында ул йыш ҡына Германияла сығыш яһай, һәм аудиенцияның, атап әйткәндә, Гитлерҙың яҡын күргән кешеһенең береһе була.
Тормошта үҙ урынын тапҡан һәм танылған шәхес булараҡ, ул билдәле бер даирәләр, дәүләт һәм йәмәғәт башлыҡтары менән бер үк мөхиттә эш итә, шуға күрә уның өсөн бындай танышлыҡ ҡәҙимге аралашыу булараҡ ҡабул ителә.
Тәүге бәхәс, 1936 йылдағы Олимпия уйындары алдынан, Хениҙың Берлин күргәҙмәһендә Гитлерҙы нацист салюты менән сәләмләп ҡаршы алғанынан һуң, башлана. Бының өсөн ул Норвегия матбуғаты тарафынан ҡаты тәнҡиткә эләгә.
Гармиш-Партенкирхендағы Олимпия уйындарында ул салют бирмәй, әммә уйындан һуң, Гитлерҙың Берхтесгаден ситендә урынлашҡан резиденцияһына төшкө ашҡа саҡырыуҙан баш тартмай.
Гитлер Хениға оҙон итеп яҙылған яҙыулы фотоһын бүләк итә. Актёрлыҡ карьераһын башлағас та, Хени нацистар менән бәйләнеште юғалтмай. Йозеф Геббельс уның «Миллионға берәү» тигән тәүге фильмын Германияла танытыуға үҙе шәхсән өлөш индерә.
Нацист Германияһының Норвегияны оккупациялау ваҡытында, немецтар Гитлерҙың автографлы фотографияһын күрәләр. Ул Хениҙың Ландёйҙағы ғаилә йортонда, Аскерҙа пионино өҫтөнә ҡуйылған була. Бының һөҙөмтәһендә Хениҙың Норвегиялағы шәхси милке тартып алыуға ла эләкмәй, немецтар тарафынан зыян да күрмәй.
1941 йылда Хени Америка Ҡушма Штаттары гражданкаһы булып китә. Голлевуд йондоҙҙарының күптәре кеүек, ул АҠШ-тың United Service Organizations (USO) һәм ошоға оҡшаш хәрәкәттәрҙең хәрби ҡыҫымын хуплай. Әммә Норвегия ҡаршылыҡ хәрәкәтенә һәм нацистарға ҡаршы асыҡ сығыш яһауҙарҙы яҡлауҙарҙа ҡатнашмай. Бының өсөн ул күп кенә норвегиялыларҙың һәм Норвегия американдарының тәнҡитенә эләгә.
Һуғыштан һуң, Хени күп кенә ватандаштарының үҙен хыянатсы тип ҡабул итеүҙәренә бошона. Нисек кенә булмаһын, ул Норвегияға үҙенең «Боҙҙағы байрам» тип аталған шоу программаһы менән әйләнеп ҡайта, һәм 1953, 1955 йылдарҙа триумф менән сығыш яһай.
Шәхси тормошо
Хени өс тапҡыр кейәүҙә була: Дэн Топпингта (бейсболист), Уинтроп Гардинерҙа һәм Норвегияның бай ғына кораблдәр хужаһы, меценат Нильс Унстадта.
1956 йылда, төп эштәренән ситләшкәндән һуң, ул Унстадҡа кейәүгә сыға. Хени менән Унстад Осло ҡалаһында йәшәй башлайҙар һәм икәүләп хәҙерге сәнғәт буйынса ҙур ғына тупланма йыйыуға өлгәшәләр. Был тупланма Осло янындағы Хени-Унстад художестволы сәнғәт үҙәгенең төп экспозицияларын булдыра.
Рәсми никахынан тыш, Хениҙың күп һанлы йәрҙәре лә була. Улар иҫәбенә конькиҙа шыуыусы партнерҙар Джек Данна һәм Стюарт Реберн да инә, һуңғы мөхәббәт романдарының береһе актёр Ван Джонсон менән була.
Яңы Уренгой
Яңы Уренгой (Новый Уренгой) — Ямал-Ненец автономиялы округындағы урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса округында беренсе урында тора.
Соня Хени
Шәхси тормошо
Оҙаҡ ваҡыт дауамында ул ағаһы Лейф менән аралашмай, ғаилә мөлкәте арҡаһында уның менән низағлаша.
1960 йылдар уртаһында Соня Хениҙа лейкемия ауырыуы табалар. Ул 1969 йылда, 57 йәшендә, Париждан Ослоға осош ваҡытында вафат була. Соня Хени һәм уның ире Нильс Унстад Ослола Хени- Унстад сәнғәт үҙәге алдында ерләнгән.
Ослола Соня Хениға бейек булмаған гранит постаментта бронза һынды кәүҙәләндергән һәйкәл ҡуйылған. Унда Соняның боҙҙа пируэт яһаған мәле сағылдырылған.
Парлы шыуыу
(с Arne Lie)
Атемеша
Атемеша — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 323 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Ғөбәйҙуллин
Ғөбәйҙуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Атемеша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ноябрьск
Ноябрьск (Ноябрьск) — Ямал-Ненец автономиялы округындаға урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса Яңы Уренгойҙан һуң округында икенсе урында тора.
Бельский (Мәләүез районы)
Бельский (Бельский) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 331 кеше. Почта индексы — 453873, ОКАТО коды — 80241870002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
В. М. Коков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт аграр университеты
'''В. М. Коков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт аграр университеты'''— Төньяҡ Кавказдағы иң эре ауыл хужалығы юғары уҡыу йорттарының береһе. Тулы исеме «юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы „ В. М. Коков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт аграр университеты“». Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының Нальчик ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
СССР Министрҙар Советының 1981 йылдың 25 июнендәге 585-се ҡарары менән Ҡабарҙы-Балҡар агромелиорацмя институты (КБАМИ) ойошторола. КБАМИ Х. М. Бербеков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университетының ауыл хужалығы факультеты базаһында асыла.
Атамаһының тарихы
Ҡабарҙы-Балҡар агромелиорация институты (ҠБАМИ), 1981—1991 ;
Ҡабарҙы-Балҡар аграр институты (ҠБАЙ), 1991—1995;
Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт ауыл хужалығы академияһы (ҠБДАХА), 1995—2007;
В. М. Коков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт ауыл хужалығы академияһы, (ҠБДАХА), 2007—2012;
В. М. Коков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт аграр университеты (ҠБДАУ), 2012 — хәҙерге көнгә тиклем;
Университет ректорҙары
Фиапшев Борис Хамзетович, 1981—2000;
Жеруков, Борис Хажмуратович, 2000—2012;
Апажев, Аслан Каральбиевич, 2014 — хәҙерге көнгә тиклем.
Университет тураһында
Юғары профессиональ белем биреү 59 программа, магистр әҙерлегенең 16 йүнәлеше, урта һөнәри белем биреүҙең 9 программаһы буйынса алып барыла. Аспирантурала һәм докторантурала 25 фәнни һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү тормошҡа ашырыла.
Педагогик коллектив составын 42 кафедрала эшләгән 457 уҡытыусы тәшкил итә, шул иҫәптән: 76 фән докторы, 72 профессор, 294 фән кандидаты, 230 доцент эшләй. Университетта федераль һәм төбәк әһәмиәтендәге маҡтаулы исемгә эйә булған 47 хеҙмәткәр эшләй
Институттары
Иҡтисад институты
ҠБДАУ рейтингтарҙа
↗↘ — алдағы күрһәткескә ҡарата позицияның күтәрелеүе һәм кәмеүе
Верхнеурал һыуһаҡлағысы
Верхнеурал һыуһаҡлағысы- Верхнеуральское водохранилище - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районында, Яйыҡ (река Урал) йылғаһында урынлашҡан.
Тарихынан
1950 йылдар аҙағында Магнитогорск металлургия комбинаты ҡыҙыу тиҙлек менән үҫешә һәм өҫтәмә һыу сығанағына ҙур мохтажлыҡ кисерә. Ул ваҡытта Магнитогорск ҡалаһында завод быуаһы була, ләкин уның ҡеүәте сәнәғәт гиганты ихтыяждарын  ҡәнәғәтләндерә алмай. Артыҡ бысраныу арҡаһында ла инде техник таҙа һыу бирергә һәләтле булмай.
Кесе Собачья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Верхнеурал һыуһаҡлағысы
Тарихынан
Комбинат өсөн Ленинград «ГидроПроект» институтының Куйбышев филиалы  яһалма һыу ятҡылығы өсөн махсус бер нисә проект төҙөй. Магнитогорскиҙың төньяғына табан быуа төҙөү иң яҡшы вариант тип табыла, сөнки һыу ағымы ыңғайына тура килә.
1960 йылда Магнитогорск металлургия комбинаты ихтыяждары өсөн Верхнеурал һыуһаҡлағысы төҙөлә башлай.
Һыуһаҡлағыс төҙөү өсөн ике ауылды, хатта бер ҡаҙаҡ зыяратындағы һөлдәләрҙе күсерергә тура килә (бөтә йолаларҙы үтәп).
Шуныһы ҡыҙыҡ, халыҡ һыуһаҡлағысҡа «диңгеҙ» исемен ул төҙөлгәнгә тиклем үк ҡушып ҡуя. Төҙөлөш өсөн эш урынынан алыҫ түгел төҙөлгән ҡасаба Приморский тигән матур исем ала.
Һыуһаҡлағыс төҙөгәндә ваҡ ҡына нәмәләр ҙә иҫәпкә алына - ул 1-се класлы һыуһаҡлағыс булараҡ проектланған булған. Ә быға талаптар бик юғары. Һыу ятҡылығының максималь бейеклеге – 27 метр. Файҙаланыуҙың гарантия срогы — 50 йыл.
Быуаның сифаты файҙаланыу осоронда бер тапҡыр ҙа дәғүәгә урын ҡалдырмай.
Географияһы
Магнитогорскиҙан 10 км төньяҡтараҡ, Верхнеуральскиҙан көньяҡтараҡ, Силәбенән 270 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Көньяҡ ярында — Приморский ҡасабаһы, көнбайышында — Спасский һәм Ивановский ҡасабалары.
Быуа (плотина) һыуһаҡлағыстың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан ; оҙонлоғо - 1,5 км. Быуала электр энергияһы етештереү өсөн турбиналар ҡуйылған.
Тасуирламаһы
Халыҡ телендә һыуһаҡлағысты Верхнеурал (йәки Магнитогорск) «диңгеҙе» тип йөрөтәләр. Верхнеурал диңгеҙенең оҙонлоғо - 23 километр, ә киңлеге 3 километрға һуҙылған.
Һыу көҙгөһө майҙаны 76,5 квадрат километр  тәшкил итә, һыу күләме – 601 миллион кубометр. Һыу тәрәнлеге — 10 метрҙан ашыу.
Быуала ҙур булмаған утрауҙар бар, уның иң өлкәне быуа ситенә яҡын урынлашҡан һәм уға ғәҙәти булмаған рәүешенә ҡарап Кит тигән атама биргәндәр.
Тәбиғәте
Верхнеурал һыуһаҡлағысы туризм объекты булараҡ танылған.
Һыу ятҡылығында 22 төр балыҡ үрсей: аҡ амур, суртан, һыла, ҡушбаш (толстолобик), сабаҡ, ҡыҙылғанат, шамбы, алабуға, верховка, карп һәм башҡа төрҙәре тереклек итә. Уйылды һыуһаҡлағысынан үрсетергә ҡорман һәм судак алып ҡайтылған
Мирза (исем)
Мирза — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Мирза исеме башҡорт теленә фарсы теленән килеп ингән. Түрә балаһы, рәйес, Әмир, затлы, аҫыл зат тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Мирза Шәфи Үәзех (میرزا شفیع واضح, Mirzə Şəfi Vazeh; XVIII быуат аҙағы — XIX быуат башы, Гәнжә — 16 (28) ноябрь 1852, Тифлис) — әзербайжан шағиры һәм аҡыл эйәһе, мәғрифәтсе һәм педагог.
Мирза Ҡәдим Ирәвәни, Ирәвәни Мирза Ҡәдим Мәмед-Ғөсәйн уғлы (1825 йыл — 1875 йыл) — XIX быуат Әзербайжан рәссамы. Орнаменталист һәм портретист, Әзербайжан станок живописенә нигеҙ һалыусы, ижады Яңы дәүер Әзербайжан һынлы сәнғәтендә мөһим һынылыш булған.
Фамилия
Мирзанов Бәхтийәр Ғүмәр улы (10 ноябрь 1892 йыл — 17 июль 1941 йыл) — башҡорт һәм татар совет шағиры.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мирза-Риза-хан йорто — XIX быуат аҙағы архитектураһы ҡомартҡыһы, Боржоми ҡалаһының символы. Боржоми үҙәк паркы янында урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр ==
Мексика ҡултығы
Мексика ҡултығы (Golfo de México, Gulf of Mexico, Golfe de Mexique) — Атлантик океандың эске диңгеҙе.
География
Йәйге осорҙа ныҡ йылынған һыуҙың энергияһы көслө тропик штормдар (Катрина, Густав, Иван һ.б.) барлыҡҡа килтерә. Иң йылы һыу ятҡылыҡтарының береһе булып тора
Бенинкаса Мигель
Мигель Бенинкаса (Miguel Benincasa; 1889 йыл — билдәһеҙ) — Уругвай футболсыһы, һаҡсы. Ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы (1917 һәм 1916 йылдар).
Мексика ҡултығы
География
Мексика ҡултығы яҡынса 300 миллион йыл элек литосфера плиталарының тектоникаһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ҡултыҡ бассейны овал формаһында, уның киңлеге яҡынса 1,5 мең километр тәшкил итә.
Флорида боғаҙы аша Атлантик океан менән, ә Юкатан боғаҙы аша Кариб диңгеҙе менән тоташа.
Бенинкаса Мигель
Карьераһы
«Ривер Плейт» футбол клубы менән бергә Мигель 1910 йылда Уругвай чемпионатында еңеүсе була. 1913 һәм 1914 йылдарҙа ул был уңышын тағы ла ҡабатлай. Шулай уҡ Мигель 1921 йылда «Пеньяроль» өсөн сығыш яһай.
Мигель Бенинкаса 1916 йылда Көньяҡ Америка тарихындағы беренсе чемпионатта ҡатнаша. Уругвай командаһы еңеү яулай, ә Бенинкас Аргентинаға ҡаршы һуңғы уйында ғына уйнай.
Киләһе йылда, «Ривер Плейт» футбол командаһы уйынсыһы сифатында 1917 йылда Көньяҡ Америака чемпионатында ҡатнаша. Уругвай унда икенсе тапҡыр рәттән континент чемпионы була. Әммә был юлы Мигель уйын да уйнамай.
Мигелдең ҡустыһы, Бенинкас Хосе, 1910 йыл һәм 1928 йылдарҙа шулай уҡ футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. 1914—1915 йылдарҙа Хосе йыйылма команданы уйын ҡырына капитан булараҡ алып сыға, йәғни ул ваҡытта уйнаған тренер булып һанала.
Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы
Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы (15 февраль 1866 йыл — 20 апрель 1924 йыл) — дин әһеле. Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.
Биографияһы
Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы Хәсәнов 1866 йылдың 15 февралендә Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Северный районы) Баҡай ауылында тыуған.
Бәләбәй өйәҙе Ҡорос ауылында мәҙрәсә тамамлай. Артабан мулла Ямалетдин бин Собханҡул әл-Ҡаҙанлы мәҙрәсәһенә уҡырға инеү өсөн Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһына күсенә. Ямалетдин вафатынан һуң уҡыуын Зайнулла Рәсүлевта дауам итә. Ошо мәҙрәсә эргәһендәге урыҫ класын да тамамлай, был тура ла ул тейешле таныҡлыҡ алып сыға. Указлы мулла була. 1903 йылға тиклем Троицк ҡалаһында мосолман тәғлимәтенән уҡыта.
1903 йылдан — Өфөлә 3-сө мәркәз мәсетенең имам-хатибы һәм ошо мәсет эргәһендәге мәҙрәсә мөҙәррисе. Өфө мосолман Хәйриә йәмғиәте ағзаһы. 1906 йылдың майынан Өфөлә «әл-Ғәләми әл-Ислами» («Мосолман донъяһы») дини гәзитен нәшер итеүҙә ҡатнаша. Думаға һайлауҙар осоронда М. Хәсәновтың сәйәси ҡараштары Конституцион-демократик партия һәм «Мосолман союзы» платформаһына яҡын була.
6 февраля 1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһы һайлаусылар йыйылышы һайлаусыларының дөйөм составынан 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына ағза итеп һайлана. Мосолман фракцияһы составына инә. Дума трибунаһынан Министрҙар Советы декларацияһы тураһындағы мәсьәлә буйынса сығыш яһай. Депутат булараҡ, «Дин үә магыйшат» журналы өсөн мосолман депутаттарының һәм тотош фракцияның эшмәкәрлеге тураһында мәҡәләләр яҙа. Думаны таратҡандан һуң Өфөгә ҡайта һәм имам-хатиб булып эшләүен дауам итә. 1908 йылда — Ырымбур мосолман дини йыйылышының Өфө ҡалаһындағы органы «Мәғлүмәтт» («Известия») либерал журналы мөхәррире. Хәсәнов журнал аша гәзит уҡыусыларҙы мосолман съездарының идеялары менән таныштырып торғанға күрә, власть кәңәше буйынса редакция составынан сығарыла. Аҙағыраҡ ул мосолман дин әһелдәренең йомшағыраҡ өлөшөнә инә.
3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты составына һайлана, 1918 йылдың апрелендә уның составынан сыға.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Рәсәйҙең ауыл хужалығы  — Рәсәй иҡтисадының ҙур тармағы. Рәсәйҙең тулайым өҫтәлгән ҡиммәтендә ауыл хужалығының өлөшө — 4,5 % самаһы (2016). Ауыл хужалығында мәшғүлдәр һаны — яҡынса 9 % (2015).
Рәсәйҙә ауыл хужалығы етештереүе күләме 2017 йылда 5,7 трлн һум (яҡынса $100 млрд) тәшкил итте. Төп тармаҡ — үҫемлекселек, уға ауыл хужалығы етештереүе күләменең 54  проценты тура килә, малсылыҡ өлөшө — 46 процент. Хужалыҡ итеү төрҙәре буйынса ауыл хужалығы етештереүе структураһы: ауыл хужалығы ойошмалары — 53 %, халыҡтың шәхси ярҙмасы хужалығы — 35 %, фермерҙар — 13 %.
Рәсәй ауыл хужалығы продукцияһы экспортлаусы булараҡ алдынғы урындарҙы биләй. Мәҫәлән, бойҙай экспортлау буйынса Рәсәй донъяла беренсе урында. Рәсәйҙән аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспортлау күләме 2018 йылда иң ҙур күрһәткескә — 25 млрд долларға — етте. аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспортлау өлөшө Рәсәйҙең тауарҙар экспортлау күләмендә 5 проценттан ашты.
1918 йылға тиклем
XX башында Рәсәй империяһында игенселек ауыл хужалығының өҫтөнлөклө тармағы була. Иген культуралары сәсеүлектәре бөтә сәсеүлектәрҙең 88,6 процентын алып тора. 1901—1913 йылдарҙа баҫыусылыҡ продукцияһының тулайым хаҡы 5 миллиард һум булһа, шуның 4 миллиарды (яҡынса $2.1 млрд) иген культураларына тура килә.
Бойҙай Рәсәйҙең төп экспорт статьяһы була. Мәҫәлән, 1913 йылда игендең удель ауырлығы бөтә экспорттың 47 процентын һәм ауыл хужалығы продукцияһы экспортының 57 процентын тәшкил итә. Бөтә тауар игененең яртыһынан ашыуы экспортҡа китә (1876—1888 — 42,8 %, 1911—1913 — 51 %). 1909—1913 йылдарҙа иген экспорты иң ҙур күләменә — 11,9 миллион тоннаға етә, шуның 4,2 миллион тоннаһы бойҙай,  3,7 миллион тоннаһы арпа була. Экспорттың 25 процентын Кубань бирә. Донъя баҙарында Рәсәйҙән иген экспорты бөтә донъя экспортының 28,1 процентын алып тора. Тулайым сәсеү майҙаны 80 миллион гектар (1913 йылда 105 миллион гектар) тәшкил итә, әммә иген культураларының уңышы донъяла иң түбәндәрҙең береһе була.
Тауар игенен башлыса (70 проценттан ашыуын) алпауыттар һәм хәлле крәҫтиәндәр үҫтерә. Тауар продукцияһында крәҫтиәндәрҙең төп массаһының (15-16 миллион шәхси крәҫтиән хужалығы)  өлөшө 28 %, ә тауарлылыҡ өлөшө 15 % (алпауыттарҙың — 47 %, хәлле крәҫтиәндәрҙең — 34 %). Ауыл хужалығының энергетик ҡеүәте  23,9 миллион ат көсө (1 ат көсө = 0,736 квт) тәшкил итә, уның тик  0,2 миллионы ғына (1 проценттан да әҙерәге) — механик энергия. Крәҫтиән хужалыҡтарының энергия менән ҡоралланғанлығы 0,5 ат көсөнән артмай (1 хеҙмәткәргә), энергия менән тәьмин ителгәнлеге  — 20 ат көсө (100 гектар сәсеүлеккә). Бөтә ауыл хужалығы эштәре тиерлек ҡул менән йә йәнле тартыу көсө менән башҡарыла. 1910 йылда крәҫтиән хужалыҡтары ҡарамағында 7,8 миллион һуҡа, 2,2 миллион ағас һабан, 4,2 миллион тимер һабан, 17,7 миллион ағас тырма була. Минераль ашламалар (башлыса сит илдәрҙән алына) 1 гектар сәсеүлеккә күп тигәндә 1,6  килограмм тура килә (алпауыт һәм кулак хужалыҡтарында).
Ауыл хужалығы экстенсив ысулдар менән алып барыла; ер эшкәртеүҙең һәм малсылыҡтың продуктлылығы бик түбән була (сағыштырыу өсөн:  1909—18 йылдарҙа игендең уртаса уңышы — гектарынан яҡынса 7,4 центнер, йылына 1 һыйырҙан алынған һөт  — 1000 килограмм самаһы). Ауыл хужалығының артталығы, тәбиғәт шарттарына тулыһынса бойондороҡло булыуы арҡаһында уңышһыҙ йылдар йыш була, мал күпләп ҡырыла; уңышһыҙ йылдарҙа миллиондарса крәҫтиән хужалығын аслыҡ солғай.
Беренсе донъя һуғышы һәм Граждандар һуғышы  илдең ауыл хужалығын ныҡ ҡаҡшата. 1917 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәп алыуы мәғлүмәттәре буйынса, ауылда эшкә яраҡлы ирҙәр һаны 1914 йылғы менән сағыштырғанда 47,4 процентҡа кәмей; төп тартыу көсө булған   аттар һаны  20,9 миллиондан 12,8 миллионға тиклем ҡыҫҡара. Малдар, сәсеүлек майҙандары кәмей, ауыл хужалығы культураларының уңыш биреүсәнлеге түбәнәйә. Илдә ауыл аҙыҡ-түлек кризисы башлана.
Совет осоро
1923 йылда иген культуралары сәсеүлектәре 63,9 миллион гектар тәшкил итә. 1927 йылда бөтә сәсеүлектәр 112,4 миллион гектар була. Иген культураларының уртаса уңышы 1924—1928 йылдарҙа гектарынан 7,5 центнер тәшкил итә.
1927 йылдың декабрендә ВКП(б)-ның XV съезында  ауыл хужалығын коллективлаштырыуға йүнәлеш алына. 1938 йылға крәҫтиән хужалыҡтарының 93 проценты һәм сәсеүлектәрҙең 99,1 проценты коллективлаштырыла. Ауыл хужалығының энергетик ҡеүәттәре 1928—40 йылдар эсендә — 21,3 миллион ат көсөнән  47,5 миллион ат көсөнә; 1 хеҙмәткәргә иҫәпләгәндә — 0,4-тән 1,5 ат көсөнә, сәсеүлектең 100 гектарына ҡарата — 19-ҙан 32 ат көсөнә етә. Ауыл хужалығы техникаһы индереү, квалификациялы кадрҙар һанын үҫтереү арҡаһында етештереү ныҡлы арта. 1940 йылда ауыл хужалығының тулайым продукцияһы 1913 йыл менән сағыштырғанда 41 процентҡа үҫә; ауыл хужалығы культуралары уңышы, малдарҙың продуктлылығы күтәрелә. Колхоздар һәм совхоздар төп ауыл хужалығы етештереүсеһе була.
1978 йылда РСФСР-ҙа совет осоро өсөн рекордлы 127 миллион тонна иген уңышы алына.
1986 йылда РСФСР-ҙа 30,9 миллион тонна шәкәр сөгөлдөрө, 43,5 миллион тонна картуф, 3,0 миллион тонна көнбағыш йыйып алына, 52,6 миллион тонна һөт,  8,9 миллион тонна ит етештерелә.
1990-сы йылдар
1990-сы йылдарҙа Рәсәйҙә ауыл хужалығы көслө кризис кисерә. 1998 йылда Рәсәйҙә ауыл хужалығы 1989 йыл кимәленең 53 процентын ғына тәшкил итә. Айырыуса малсылыҡ бирешә, ит етештереү 2 тапҡырға кәмей.
1999 йылдан ауыл хужалығында үҫеш башлана.
2000-се йылдар
2001/2002 йылдарҙа Рәсәй күп йылдарға беренсе тапҡыр ҙур ғына күләмдә  — 7 миллион тоннанан ашыу — иген экспортлай. Рәсәй бойҙай экспортлау буйынса — алдынғы 10 ил, арпа буйынса алдынғы 5 ил араһына инә.
2006 йылда Рәсәйҙә  «Агросәнәғәт комплексын үҫтереү» өҫтөнлөклө милли проекты тормошҡа ашырыла башлай, ул ауыл хужалығы етештереүселәренә  дәүләттең етди ярҙам күрһәтеүе юлы менән ауыл хужалығын үҫтереүгә йүнәлтелә.
2000-се йылдар йомғағы буйынса Рәсәйҙең ауыл хужалығы 42 процентҡа үҫә. Үҫемлекселек йылдам күтәрелә (57 %), етештереү күләме буйынса тармаҡ 1990-сы йылдар кризисын тулыһынса еңә. Малсылыҡ 27 процентҡа үҫә Етештереү структураһы яҡшыра: продукция күләмендә ауыл хужалығы ойошмаларының һәм фермерҙарҙың өлөшө 45 проценттан  53 процентҡа тиклем арта. Рәсәй аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспорты 10 тапҡырға арта һәм 2009 йылда $9,97 миллиард тәшкил етә. .
2010-сы йылдар
2014 йылда Рәсәйҙең аҙыҡ-түлек экспорты, иң юғары кимәлгә етеп, 18,9 миллиард доллар тәшкил итә.
2015 йылда ауыл хужалығы 2,6 процентҡа үҫә. Ит етештереү совет осоронан һуңғы иң юғары кимәлде яулай.
2016 йылда аҙыҡ-түлек экспорты 2015 йыл менән сағыштырғанда 4 процентҡа арта һәм 17 миллиард долларға етә. Ауыл хужалығы продукцияһы һәм аҙыҡ-түлек экспорты күләме ҡорал экспорты күләменән артып китә (15,3 миллиард доллар). Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу үткәрелә.
2017 йылда ауыл хужалығының әүҙем үҫеше дауам итә. Ауыл хужалығы етештереүе индексы 2,4 процентҡа үҫә. Иген культураларынан рекордлы уүыш алына (134 миллион тоннанан ашыу). Рәсәйҙән агропродукция экспорты рекордлы $20,7 миллиардҡа етә. 2017/2018 ауыл хужалығы йылы йомғаҡтары буйынса Рәсәй донъяла иген экспортлау күләме буйынса тәүге тапҡыр 2-се урынды (элгәрге йылда 4-се урында була) һәм бойҙай экспорты буйынса йәнә 1-се урынды ала.
2018 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең аграр экспорты сираттағы рекордты ҡуя — 25 миллиард доллар (элгәрге йылға ҡарата +20 %).
2019 йылдың февралендә Росстат 2018 йылда Рәсәйҙә иген экспортлау баһаһын 113,255 миллион тоннаға тиклем арттыра (Ауыл хужалығы министрлығының ғинуарҙарғы баһаһы — 110 миллион тоннаға тиклем). Шул уҡ ваҡытта бойҙай экспортлау күләме (2018 йылдың октябренә алынған мәғлүмәттәр буйынса һәм Евразия иҡтисади берлеге илдәре менән сауҙаны иҫәпкә алмайынса) 18 миллион тоннанан ашыу (элгәрге йылдан 17 процентҡа артыҡ) тәшкил итә.
Үҫемлекселек
Сәсеүлек майҙандарының ҙур өлөшө иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары (2015 йылда 59 %), шул иҫәптән бойҙай — 34 %, арпа — 11 %, һоло — 4 %, кукуруз — 3 %, игеү өсөн файҙаланыла. Ҡалғанын мал аҙығы культуралары (21 %), техник культуралар (16 %), картуф һәм йәшелсә-баҡса культуралары (4 %) биләй.
Төп ауыл хужалығы культуралары :
Малсылыҡ
Малсылыҡ продукцияһының Рәсәйҙә етештерелгән төп төрҙәре:
2016 йылда ит етештереүҙә ҡош ите өҫтөнлөк итә — 46,6 %, сусҡа ите — 34,1 %, һыйыр ите — 16,4 %, һарыҡ һәм кәзә ите — 2,1 %, башҡа ит төрҙәре — 0,8 %. Быға тиклем 15 йыл элек, 2001 йылда, ҡош итенең өлөшө (19,8 %) һыйыр ите (42,0 %) һәм сусҡа ите (33,8 %) өлөшөнән кәмерәк була. Сусҡа ите етештереү күп йылдар дауамында сағыштырмаса тотороҡло күләмдә ҡала (32-34 %).
Экспорт
Рәсәйҙән экспортланған аҙыҡ-түлек араһында 2016 йылда иң ҙур өлөштө  бойҙай  биләй — 27,7 %, артабан  туңдырылған балыҡ  — 12,9 %, көнбағыш майы   — 9,5 % һәм кукуруз — 5,6 %.
Рәсәйҙән аҙыҡ-түлек импортлаусы төп илдәр (2016 йыл мәғлүмәттәре буйынса): Ҡытай (10 %), Төркиә  (9 %), Мысыр(8 %), Көньяҡ Корея (8 %), Ҡаҙағстан (7 %).
И. Ю. Смирнов баһаһы буйынса, бойҙайҙы 125 млн тонна тулайым йыйғанда, Рәсәй, алға киткән илдәрҙәге аҙыҡ-түлек тәьминәте кимәленә ярашлы, 160-тан 200 миллионға тиклем кешене туйҙыра ала.
Төбәктәр
Рәсәйҙә федераль округтар буйынса ауыл хужалығы етештереүе структураһы (2015 йылға ҡарата):
Федерация субъекттары араһында ауыл хужалығы етештереүе лидерҙары — Краснодар крайы, Ростов өлкәһе һәм Белгород өлкәһе.
Алтай крайы
Алтай крайында иген, һөт, ит етештерелә, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш, майлы етен, оҙон етен, ҡомалаҡ, рапс һәм соя үҫтерелә.
2010 йылда Алтай крайы Себер федераль округы төбәктәре араһында ауыл хужалығы продукцияһы етештереү буйынса алдынғы урынды биләй, округта төбәктең продукцияһы 23 % тәшкил итә. 2008 йыл мәғлүмәттәре менән сағыштырғанда крайҙа ауыл хужалығы етештереүе индексы — 119,2 %.
Йәшелсә һәм картуф үҫтереү крайҙың бөтә территорияһында таралған, әммә Барнаул, Бийск һәм Рубцовск  тирәһендәге махсуслашҡан хужалыҡтарҙа нығыраҡ тупланған. «Сады Алтая» берекмәһе хужалыҡтары емеш-еләкте сәнәғәт күләмендә етештерә. 1954—1960 йылдарҙа крайҙа 3 млн га тирәһе сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәр үҙләштерелә. Бөгөн бөтә ер майҙаны 16 млн гектар булһа, шуның 40 процентын ауыл хужалығы ерҙәре алып тора. Күпселек ауыл хужалығы етештереүселәренең иҡтисади хәле насарланыу арҡаһында 125,3 мең гектар һөрөнтө ер эшкәртелмәй һәм ҡалдау ер тип иҫәпләнә.
Краснодар крайы
Рәсәй иҡтисадында край мөһим ауыл хужалығы төбәге булып тора (Рәсәйҙең тулайым ауыл хужалығы продукцияһының 7 проценты, Рәсәйҙә 1-се урын). Краснодар крайы — бойҙайҙың тулайым йыйымы (дөйөм Рәсәйҙәгенең 10 проценты) һәм шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү  (17,3 процент) лидеры, көнбағыш  (15 процент) һәм виноград шараптары (37 процент) етештереү алдынғыларының береһе.
2014 йылдың 1 июленә бөтә төр хужалыҡтарҙа 554,2 мең баш һыйыр малы була, был унан алдағы йылдан 19,1 мең башҡа, йәки  3,3 процентҡа кәмерәк. .
2014 йылдың 1 июленә крайҙа 13,1 мең крәҫтиән (фермер) хужалығы һәм ауыл хужалығы етештереүе менән шөғөлләнгән индивидуаль эшҡыуар була, уларҙағы мал һаны:  39,7 баш һыйыр малы, йәки 2013 йылдың шул мәленә ҡарата 105,3 %, шул иҫәптән 14,8 мең баш һыйыр, йәки 103,4 %, 4,0 мең баш сусҡа, йәки  30,5 %, 40,1 мең баш һарыҡ-кәзә, йәки 106,1 %,  700,0 мең баш ҡош-ҡорт, йәки 100,1 %.
Архангел өлкәһе
Хаҡы буйынса баһалағанда, үҫемлекселек продукцияһы өҫтөнлөк итә (56 %). Ауыл хужалығы майҙандары яҡынса 584 мең гектар тәшкил итә. Ауыл хужалығында ҡулланылған ерҙәрҙең 46 проценты — һөрөнтө ерҙәр. Өлкә ер эшкәртеүҙең ышанысһыҙ зонаһына инә. Төп культуралар — картуф һәм йәшелсә, сөнки өлкәлә тупраҡтар башҡа культураларҙы үҫтереүгә яраҡлы түгел. Үҫемлекселек өлкәнең ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелгән. Төп ауыл хужалығы районы — өлкәнең көньяғында.
Малсылыҡта төп тармаҡ — һөт-ит малсылығы. Киң таралған юғары продуктлы холмогор тоҡомо нәҡ Архангел өлкәһендә сығарылған. Өлкәлә шулай уҡ сусҡа, һарыҡ, кәзә, ҡош-ҡорт, болан (төньяғында) үрсетелә. Өлкәлә кейекселек тармағы бар, диңгеҙ йәнлектәрен аулау кәсебе үҫешкән.
Башҡортостан
Башҡортостан Рәсәйҙә һыйыр малы, йылҡы һаны, бал һәм һөт етештереү буйынса — беренсе, картуф етештереү буйынса — икенсе, ит буйынса — өсөнсө, сусҡа һаны буйынса — бишенсе, һарыҡ-кәзә һаны буйынса — алтынсы, йомортҡа етештереү буйынса — һигеҙенсе, иген етештереү буйынса — ун беренсе урында.
Ауыл хужалығында игенселек-малсылыҡ йүнәлеше өҫтөнлөк итә. Бойҙай, арыш, һоло, арпа (иген культуралары) һәм шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш (техник культуралар) игелә. Республикала ит-һөт малсылығы, ит-йөн һарыҡсылығы, ҡошсолоҡ, йылҡысылыҡ, ҡымыҙсылыҡ һәм умартасылыҡ үҫешкән.
Рәсәйҙә башҡорт балы киң билдәле. Бал ҡорто күстәре, тауар балы етештереү, умартасылыҡта ғилми эшләнмәләр буйынса Башҡортостан илдә беренсе урынды биләй.
Белгород өлкәһе
2010 йылда Белгород өлкәһенең бөтә Рәсәйҙәге ит етештереүгә индергән өлөшө — 11 проценттан ашыу, сусҡа ите буйынса — 14 процент, ҡош-ҡорт ите етештереүҙәге өлөшө  16,5 процент тәшкил итә. Өлкәлә ит йән башына иҫәпләгәндә уртаса илдәгенән 9,4 тапҡырға күберәк етештерелә. Йән башына ит ҡулланыу күләме буйынса ул Рәсәй төбәктәре араһында беренсе урынды тота  (бер кешегә 325 кг).
Владимир өлкәһе
Үҫемлекселектә, ит-һөт малсылығында һәм ҡошсолоҡта махсуслаша. Ауыл хужалығының төп тармағы — һөт-ит малсылығы. Һыйыр малы, сусҡа, һарыҡ, кәзә үрсетелә. Йылҡысылыҡ (владимир  йөк аттары) үҫеш кисерә. Ауыл хужалығы майҙандары — 930,9 мең га (ер фондының 32,1 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 66,8 %. Сәсеүлектәр 476,5 мең га тәшкил итә, шуның 58,7 процентын — мал аҙығы культуралары, 29 процентын иген культуралары биләй. Бойҙай, арыш, арпа, һоло игелә. 25-ләп махсуслашҡан предприятие тоҡом малсылығы менән шөғөлләнә. Балыҡсылыҡ хужалыҡтары (иң эреһе — «Ворша») бар, умарталыҡтар  күп.
Воронеж өлкәһе
Воронеж өлкәһендә иген (башлыса бойҙай), шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш һәм башҡа техник культуралар, картуф һәм йәшелсә үҫтерелә. Дөйөм алғанда ауыл хужалығының төп тармаҡтары — шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш һәм иген культуралары игеү, ит-һөт малсылығы, сусҡасылыҡ, һарыҡсылыҡ. Ярма етештереү буйынса йән башына уртаса коэффициент — 2,4 (2002 йыл мәғлүмәте).
Ит етештереү:
Иваново өлкәһе
2006 йылда өлкәлә бөтәһе 80,5 мең тонна иген, 278,9 мең тонна картуф, 123,1 мең тонна йәшелсә, 34 мең тонна тере ауырлыҡта мал һәм ҡош ите, 189 мең тонна һөт, 304,8 миллион дана йомортҡа етештерелгән.
2006 йылда 7,9 млрд һумлыҡ ауыл хужалығы продукцияһы етештерелгән (2005 йылғынан 8,4 %-ҡа артыҡ).
Ингушетия
Ауыл хужалығы продукцияһы етештереү буйынса Ингушетия Рәсәйҙә 37-се урынды биләй. Төп ауыл хужалығы культуралары — иген культуралары, көнбағыш, йәшелсә, картуф. Шулай уҡ виноградсылыҡ һәм тәмәке үҫтереү тармағы ярайһы уҡ үҫешкән. Кукуруз, бойҙай, һоло, арпа, шәкәр сөгөлдөрө игелә. Республикала 900-ләп крәҫтиән фермер хужалығы эшләй. Ауыл хужалығы ерҙәре — 222,2 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 112,2 мең га, күп йыллыҡ үҫемлекле майҙандар — 2,5 мең га, сабынлыҡтар — 9,6 мең га, көтөүлектәр 97,9 мең га тәшкил итә. Республикала 115 эре һәм уртаса ауыл хужалығы предприятиеһы бар.
Иркутск өлкәһе
Ауыл хужалығы ерҙәре территорияһы — 2,69 млн га, һөрөнтө ерҙәр — 1,88 млн га. Өлкә ер эшкәртеүҙең ышанысһыҙ зонаһына инә. Өлкәлә башлыса иген культуралары үҫтерелә, малсылыҡ, болан үрсетеү, кейекселек, тире кәсебе, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр. Ауыл хужалығы продукцияһының яҡынса яртыһын (46 %) малсылыҡ бирә. Ауыл хужалығы продукцияһы менән үҙен өлкә яртылашҡа тәьмин итә, аҙыҡ-түлек башҡа төбәктәрҙән килтерелә.
Ленинград өлкәһе
Ауыл хужалығына ҡала яны махсуслашыуы хас. Төп тармаҡтар — ит-һөт малсылығы, картуфсылыҡ һәм йәшелсәселек. Малсылыҡ продукцияһы үҫемлекселектекенә ҡарарғанда күберәк етештерелә. Өлкәлә һөт тоҡомло  (айршир, ҡара-сыбар, йәғни голштинлаштырылған) һыйыр малын яҡшыртыу, үрсетеү һәм үҫтереү  буйынса 60-тан ашыу  тоҡомсолоҡ заводы эшләй.
Картуф һәм йәшелсәнең ҙур өлөшөн халыҡтың шәхси ярҙамсы хужалыҡтары бирә. Өлкәлә иген культураларынан арпа, арыш, һоло үҫтерелә, улар башлыса малға һәм ҡош-ҡортҡа ашатыу өсөн тотонола.
Ҡошсолоҡ фабрикаларында ҡош ите һәм йомортҡа етештереү буйынса өлкә Рәсәйҙә алдынғы урындарҙы биләй.
Өлкәлә 6 эре ҡатнаш аҙыҡ заводы эшләй. Иң ҙуры — Гатчина ҡатнаш аҙыҡ заводы.
Өлкәлә кейекселек үҫешкән.
2006 йылдың 1 июленә бөтә категорияларға ҡарарған ауыл хужалығы ерҙәре 640 мең га тәшкил итә, шуның  337 меңе — һөрөнтө ерҙәр. Өлкәлә 200-ҙән ашыу эре һәм уртаса ауыл  хужалығы предприятиеһы бар (элекке совхоздар, хәҙер — акционерҙар йәмғиәттәре). Фермер хужалыҡтарының һаны — 6000-дән ашыу.
Липецк өлкәһе
Уңайлы климат шарттары, ҡара тупраҡлы баҫыуҙар үҫемлекселекте үҫтереүгә этәргес бирә. Ауыл хужалығы ерҙәре 1,8 млн гектарҙан ашыу, шуларҙың 80 проценттан ашыуы — һөрөнтө ерҙәр. 22,3 мең гектарҙы емеш-еләк баҡсалары биләй, башлыса алма, груша, слива үҫтерелә. Өлкәлә 300-ләп ауыл хужалығы предприятиеһы булып, улар башлыса иген культуралары, көнбағыш, картуф үҫтерә, һыйыр малы, сусҡа, ҡош-ҡорт үрсетә.
Мәскәү өлкәһе
Мәскәү өлкәһе территорияһында ауыл хужалығының үҫемлекселек һәм малсылыҡ йүнәлештәре алып барыла. Өлкә территорияһының 40 процент самаһы ауыл хужалығында файҙаланыла. Ауыл хужалығына ҡала яны махсуслашыуы хас. Сәсеү мйаҙандарының ҙур өлөшө (биштән өс өлөштән күберәге) мал аҙығы культуралары үҫтереү өсөн тотонола. Ҙур майҙандарҙа бойҙай, арпа, һоло, арыш игелә. Төбәктә картуф күпләп үҫтерелә. Йылытмаларҙа йәшелсә үҫтереү таралған. Мәҫәлән, Московский ҡалаһында Европалағы иң ҙур йылытма комплексы урынлашҡан. Шулай уҡ сәскәләр, бәшмәк (шампиньоны һ.б.) үҫтерелә. Малсылыҡ үҫемлекселеккә ҡарағанда нығыраҡ өҫтөнлөк итә; башлыса ит һә һөт етештереүгә йүнәлеш алған. Һыйыр малынан тыш, бөтә ерҙә сусҡа һәм тауыҡ үрсетелә.
Новгород өлкәһе
Ауыл хужалығы рентабелле (2005 йыл) — 10,2 %, шул иҫәптән:
Өлкә ауыл хужалығы предприятиеларының 90 проценты һөтсөлөк йүнәлешендә эшләй.
Ростов өлкәһе
Ростов өлкәһендә ҡара тупраҡлы ерҙәр 65 % майҙанды биләй.
Ауыл хужалығы тулайым продукцияһының 60 %-тан ашыуы үҫемлекселек тармаҡтарына тура килә. Сәсеүлектәрҙең яртыһын тиерлек иген культуралары биләй. Төп иген культураһы — ужым бойҙайы. Кукуруз, дөгө, тары, ҡарабойҙай һәм башҡа ярма культуралары, соя сәсеүлектәре киң таралған.
Башҡортостандың географик үҙәге
Башҡортостандың географик үҙәге — республиканың бөтә сиктәренән тигеҙ алыҫлыҡта урынлашкан нөктә, республиканың уратаһы. Был урын Ағиҙел һәм Еҙем йылғалары араһында Ғафури районы Ерек ауылынан көнсығыштараҡ, Архангел һәм Ҡырмыҫҡалы райондары сигенән йыраҡ түгел, Өфөнән тураға 67,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Ростов өлкәһе
Көнбағыш — төп техник культура. Емеш-еләк баҡсасылығы һәм виноградсылыҡ сәнәғәт нигеҙендә үҫтерелә. Йәшелсәселек ҙур майҙандарҙы алып тора. Малсылыҡта өлкә хужалыҡтары ит һәм һөт малсылығы, һарыҡсылыҡ, йылҡысылыҡ һәм ҡошсолоҡ тармаҡтарына өҫтөнлөк бирелә.
Башҡортостандың географик үҙәге
Был нөктәне Башҡорт дәүләт университетының физик география һәм геология кафедраһы география фәндәре докторы, профессор Әүфәр Гәрәев һәм кафедра ассистенты Азамат Ниғмәтуллин 2002 йылда иҫәпләп сығаралар.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Мордва Республикаһы
2016 йылда Мордва Республикаһының агросәнәғәт комплексы рекордлы ҡаҙаныштарға өлгәшә.
2016 йылда республикала 1 миллион 300 мең тоннанан ашыу иген, шул иҫәптән 190 мең тонна кукуруз йыйып алына. Иген культуралары гектарынан 30 центнерлап уңыш бирә. Был — Волга буйы федераль округында иң яҡшы һөҙөмтә.
Башҡортостандың географик үҙәге
Был урында 2009 йылдың 4 июлендә, шәжәрә байрамы үткәргәндә ауыл халҡы иҫтәлекле стела ҡуйҙы. Стеланан йыраҡ түгел мәжүсилек заманынан ҡалған табыныу урыны «Йәй ташы» ята.
Вазирстан
Вазириста́н — таулы регион һәм Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы  Афғанстан менән сик буйында урынлашҡан үҙен-үҙе иғлан иткән танылмаған дәүләт. Федераль үҙәк һәм урындағы властарҙың үҙенсәлекле уртаҡ идараһы аҫтындағы [Федераль идара ителеүсе ҡәүемдәр территорияларына ингән Пакистан «агентлыҡтарынан» (территориаль берәмектәрҙән — ярым провинцияларҙан) Төньяҡ Вазиристан һәм Көньяҡ Вазиристандан тора.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Мордва Республикаһы
Шәкәр сөгөлдөрөнөң тулйым йыйымы — 1160 мең тонна, гектар ҡеүәте 470 центнер тәшкил итә. Был да — округ төбәктәрендәге иң яҡшы һәм Рәсәйҙә 9-сы күрһәткес. Йәшел борсаҡтың уңышы гектарынан 33,6 центнер, тулайым йыйымы  5,3  тонна тәшкил итә. 18 миллион шартлы банка йәшел борсаҡ консервалана, был 2015 йыл киамәленән 30 процентҡа күберәк. Ябыҡ грунтта 15 мең тонна йәшелсә үҫтерелә (үткән йылғынан 12 процентҡа артыҡ).
Вазирстан
Дөйөм характеристика
Майҙаны — 11585 км² (шул иҫәптән яҡынса 5000 — төньяҡ һәм 6500 — көньяҡ өлөшө). Вазиристан Пешаварҙан көнбайышта һәм көньяҡ-көнбайышта, Куррам һәм Кайру йылғалары араһынан Гомаль йылғаһына тиклем арауыҡта урынлашҡан. Халҡы (1998) — 791087 кеше (шул иҫәптән 361246 — төньяҡ һәм 429841 — көньяҡ өлөшөндә), башлыса пуштун ҡәүемдәре.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Татарстан Республикаһы
Республика ауыл хужалығы продукцияһы күләме буйынса Рәсәй төбктәренең алдынғы өсөһө иҫәбенә инә.
Вазирстан
Халҡы
Вазиристандың ике төркөмө лә бер үк телдә, пушту теленең көньяҡ диалекты булған вазири телендә һөйләшһәләр ҙә, һәр өлөшө халҡының билдәле бер айырмаһы бар. Вазиристан халҡы ҡарымта йолаһы менән билдәле, борондан һуғышсан халыҡ даны алған. Пуштун ҡәүемдәренең һәм дини лидерҙарының ғәҙәттәгесә пакистан парламентында вәкилдәре бар. Ҡәүемдәр ауыл юлбашсылары идара иткән төркөмдәргә бүленәләр. Был төркөмдәр дөйөм мәсьәләләрҙе тикшергәндә миҙгел-миҙгел ғәҙәти ҡәүем кәңәшмәһенә — лойя-джирға йыйылалар. Вазиристан пуштундарының тормошо ижтимағи һәм дини планда бик иҫке ҡарашлы. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы сит-ят күҙҙәрҙән ныҡ һаҡлайҙар, һәр йорт хужалығы менән фәҡәт ир кеше етәкселек итергә тейеш.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Татарстан Республикаһы
2011 йылда ауыл хужалығы ерҙәренең сәсеү майҙандары 3082,6 мең гектар тәшкил итә.
Вазирстан
Төньяҡ Вазиристан
Төньяҡ Вазиристанда, йәғни Утманзайҙа, Дервиш-Хель (йәки регионға исем биреүсе Вазири) халҡы урынлашҡан. Улар нығытылған таулы ауылдарҙа һәм биләмәләре уйһыу тигеҙ үҙәндәрҙә урынлашҡан Даварҙарҙа (йәки Даур) йәшәйҙәр. Халҡы йәшәгән урындарҙың атамалары: Размак, Датта-Хель, Спин-вам, Досали һәм Шава; даварҙары: Мираншах, Мрали, Эдак, Хурмаз, Биланд-Хель, Хассу-Хель һәм Хайдер-Хель. Төньяҡ Вазиристандың баш ҡалаһы - Мираншах.