cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы
Биографияһы
1979 йылда Белорет районының Ҡағы урта мәктәбен тамамлай. Бер йыл Бөрйән районы Әбделмәмбәт урта мәктәбендә пионервожатый, тағы бер йыл тыуған ауылы Һарғаяла төрлө вазифаларҙа эшләп ала. Һуңынан Өфө ҡалаһындағы Башҡорт дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә, 1987 йылда уны уңышлы тамамлай.
1987—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаулығында ғилми хеҙмәткәр була. Бөрйән районына ҡараған Макаров кордонында йәшәй һәм эшләй. Ошо уҡ йылдарҙа ситтән тороп аспирантурала уҡый, ғилми тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә башлай.
2000 йылда ҡурсаулыҡ директорының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
2002 йылда Новосибирск ҡалаһында «Көньяҡ Урал энәғараҡтарының фаунаһы һәм экологияһы» темаһына диссертация яҡлай һәм «биология фәндәре кандидаты» дәрәжәһе ала.
Ошо уҡ 2002 йылда «Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директоры итеп тәғәйенләнә.
Ғаиләһе
— Яңыбаев Нур Мансур улы (1987) — Яңыбаев Искәндәр Мансур улы (1989)
Маргита Фигули
Биографияһы
Фигули Маргита Австро-Венгрия империяһының Вишни-Кубин ауылында (хәҙер — Словакияның Жилин крайы  территорияһында). 1924 йылда Словакияның Дольни Кубин ҡалаһындағы гимназияны тамамлай. 1928 йылда Маргита Фигули Банска-Бистрицала сауҙа академияһын тамамлай һәм Братислава ҡалаһының Татра-банкта секретарь булып эшләй башлай.
Кесе Сарапулка
Кесе Сарапулка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/271    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Маргита Фигули
Биографияһы
Банкта эшләгән осоронда консерваторияға фортепиано класы буйынса музыка дәрестәренә  йөрөй. Шулай уҡ яҙыусылыҡ эше менән дә шөғөлләнә башлай, тәүге шиғырҙаын баҫтыра.
Ете баяр хөкүмәте
Ете баяр хөкүмәте — тарихсылар тарафынан ҡабул ителгән 1610—1612 йылдарҙағы ете баярҙан торған урыҫ дәүләте хөкүмәтенең исеме. Баяр думаһы ағзалары — кенәздәр Ф. И. Мстиславский, И. М. Воротынский, А. В. Трубецкий, Б. М. Лыков, шулай уҡ И. Н. Романов, Ф. И. Шереметевтан тора. Хөкүмәттең эше башында унда кенәз В. В. Голицын да ҡатнаша. Ете баяр хөкүмәте башлығы итеп кенәз, баяр, воевода, 1586 йылдан алып Бояр думаһының абруйлы ағзаһы Федор Иванович Мстиславский (? — 1622) һайлана.
Маргита Фигули
Биографияһы
Маргита Фигулиҙың беренсе новеллалары Татра-банктың «Календарь» гәзитендә, «Словенске погляды», «Живена», «Элан» журналдарында баҫылып сыға. 1941 йылда Маргита Фигули һуғышҡа ҡаршы «Стальная птица» хикәйәһен баҫтырып сығара, уның өсөн банктан эштән бушатыла. Ошо ваҡыттан ул тулыһынса әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай.
Кесе Сарапулка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ете баяр хөкүмәте
Ете баяр хөкүмәтенең барлыҡҡа килеүенә Василий Шуйский ғәскәрҙәренең һәм уның тарафынан Выборг килешеүенә ярашлы саҡырылған Якоба Делагарди етәкселегендәге союздаш швед ғәскәрҙәренең еңелеүе сәбәпсе була. Был ғәскәрҙәр Речь Посполитая ғәскәрҙәренән 1610 йылдың 24 июнендә (4 июлендә) Клушино янындағы алышта тар-мар ителә. Ошо еңелеүҙән һуң Василий Шуйский тәхетенән ҡолатыла. Баяр думаһы поляк королевичы Владиславты батша итеп һайлай, әммә ул православие динен ҡабул итмәй (уны ҡабул итеү батшалыҡҡа һайланыуҙың мотлаҡ шарты була) һәм батшалыҡ тантанаһын инҡар итә.
Маргита Фигули
Биографияһы
«Вавилон» һәм «Тройка гнедых» романдары донъяның тиҫтәләгән телдәренә, шул иҫәптән рус теленә тәржемә ителә.
Кесе Сарапулка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маргита Фигули
Биографияһы
Маргита Фигули Братислава ҡалаһында вафат була, «Славичий удоль» («Соловьиный дол») зыяратында ерләнгән.
Ете баяр хөкүмәте
Күсмә хөкүмәт һайланған мәлдә Рәсәйҙең торошо
Бынан тыш, бер үк ваҡытта тиерлек:
Кесе Сарапулка
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Ете баяр хөкүмәте
Күсмә хөкүмәтте формалаштырыу сәбәптәре
Ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлекле сылбыры «Ете баяр хөкүмәте» осороноң барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.
Маргита Фигули
Әҫәрҙәре
Вавилон (1943; изд. 1946) Тройка гнедых (1940; 1958 йылда цензура талаптары буйынса үҙгәртелгән Зузана Нить Ариадны (1964) Вихрь в нас (1974)
Ете баяр хөкүмәте
Күсмә хөкүмәтте формалаштырыу сәбәптәре
Шулай итеп, поляктарға Мәскәүгә юл асыла. Икенсе яҡтан, Калуганан Мәскәүгә тиҙ арала Ялған Дмитрий II юллана.
Мәскәү ихтилалы
17 (27) июлдә Шуйскийҙың уңышһыҙ эштәре менән риза булмаған халыҡ батша һарайы тәҙрәләре аҫтында йыйылып: «Һин беҙгә батша түгел!» — тип ҡысҡыра башлай. Воевода Захарий Ляпунов үҙенең кешеләрен Лобный урын тирәһендә йыя һәм әлеге талартарҙы хуплай. Фетнәселәр, Серпухов ҡапҡалары янына йыйылып, үҙҙәрен Земство соборы тип иғлан итәләр һәм Василий Шуйскийҙы тәхеттән төшөрөп, уны Чудово монастырына көсләп оҙаталар.
Килешеү эҙләү
Ғәмәлдә яңы хөкүмәт власы Мәскәүҙән көнбайыштараҡ тарала, Гетман Жолкевский етәкселегендәге Речь Посполитая ғәскәре ошонда туплана, ә көньяҡ-көнсығышта — Калуганан ҡайтҡан Ялған Дмитрий II, уның менән Ян-Петр Павлович Сапега отряды ла була. Ялған Дмитрийҙан баярҙар айырыуса ныҡ ҡурҡа, сөнки уның абруйы ҙур була. Һөҙөмтәлә Жолкевский менән килешеү төҙөргә һәм тәхеткә королевич Владиславты, православиеға күсеү шарты менән, саҡырырға ҡарар ителә.
Поляктарҙы саҡырыу
1610 йылдың 17 (27) авгусында гетман Жолкевский менән килешеүгә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы Владислав Ваза — Сигизмунд II-нең улы — урыҫ батшаһы итеп иғлан ителә. Һүҙ Речь Посполитая составына инеү хаҡында бармай, сөнки Мәскәү баярҙары автономияны һаҡлап алып ҡала, шулай уҡ Рәсәй сиктәрендә рәсми православие статусы гарантиялана. Сапега Владислав батшаға ант итергә риза була.
Ялған Дмитрийҙан ҡурҡып, баярҙар 21 сентябргә ҡараған төндә йәшерен рәүештә Кремлгә Жокевскийҙың отрядын индерәләр, октябрҙә, Жолкевский киткәндән һуң, гарнизон командиры вазифаһына Александр Гонсевский тәғәйенләнә. Кремль комендантының «уң ҡулы» булып Михаил Салтыков тора. Кремлгә интервенттар ингәндән һуң, «Ете баяр хөкүмәте» вәкилдәре заложниктарға әүерелә, ә поляк-литва гарнизоны капитуляцияһынан һуң уларҙың күбеһе «азат ителә» һәм яңы рус батшаһын һайлауҙа ҡатнаша.
«Ете баяр хөкүмәте» атамаһы
«Ете баяр хөкүмәте» һүҙбәйләнеше һуңыраҡ, XIX быуатта, осрай. [https://ru.wikisource.org/wiki/Наезды%20(Бестужев-Марлинский) А. А. Бестужев-Марлинскийҙың 1831 йылда баҫтырылған] «Наезды. Повесть 1613 года» исемле повесында «ете баяр хөкүмәте» термины тәүге тапҡыр осрай.
Һайланған баярҙар һаны
Батша булмаған саҡта баяр комиссиялары быға тиклем дә формалаша. Ҡағиҙә булараҡ, был төркөмдәрҙең составы ете шәхес менән сикләнә йәки бер аҙ һан яғынан айырыла.
Мәскәү йәмғиәтендә, думала һәм провинцияла хәлдәр
Патриарх Гермоген етәкселегендәге ҙур булмаған төркөм Василий Шуйский яҡлы була. Патриарх үҙе Шуйскийҙы ҡолатылған көндә лә яҡлай.
Голицындар партияһы Шуйскийҙы ҡыйратырға һәм Василий Голицынды батша тип иғлан итергә иҫәп тота. Шул уҡ ваҡытта Голицындарға воевода Ляпунов ярҙам итә.
Тушин баяры Дмитрий Трубецкой Мәскәүҙә Ялған Дмитрий мәнфәғәтендә йәшерен һөйләшеүҙәр алып бара.
Романовтар кланы баштан уҡ Голицындар яҡлы булғанға күрә, тәхеткә Михаил Романовты ултыртырға ниәт итә..
1610 йылдың июль урталарынан алып ялған батша бер нисә мең кеше иҫәпләнгән ғәскәре менән Коломенскийҙа урынлаша. Бер үк ваҡытта тиерлек, 17 (27) июлдә, Василий Шуйский ҡолатыла, 19 (29) июлдә ул көсләп монахлыҡҡа күсерелә, ә 20 (30) июлдә провинция ҡалаларына был ваҡиға тураһында хәбәр итеүсе грамоталар ебәрелә.
Земство соборын саҡырыу
Баяр думаһы батшаны Земство соборы ҡатнашлығынан тыш һайлай алмай, әммә хәлдәр тиҙ арала ҡарар ҡабул итеүҙе талап итә. Шуға күрә батшаны ҡолатыуҙан һуң Мәскәүҙәге Серпухов ҡапҡалары артында земство вәкилдәре (булғандары) саҡырыла.
Одарчен Мария Игнатьевна
Биографияһы
1928 йылдың 4 майында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 16 апрелдә) Слободка-Чернелевская ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлай. Һуғыштан һуң Красилов районының «Советская Украина» колхозында һауынсы булып эшләй. 1950 йылдан ҡырсылыҡ звеноһында эшләй. Күпмелер ваҡыт үткәс, звено етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Украинаның алдынғы-сөгөлдөрсөләре Екатерина Андрищук һәм Кристина Байдичтарға эйәреүсе була. Мария Лыбаның бригадаһы йыл һайын уртаса һәр гектарҙан яҡынса 500 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып ала. 8 һәм 9 биш йыллыҡтар ваҡытында бригада йыл һайын уртаса 515-әр центнер шәкәр сөгөлдөрө тапшыра. Күп тапҡыр Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәләрендә ҡатнаша. «УССР-ҙың социалистик ярыш алдынғыһы» исеменә лайыҡ була. 1965 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1970 йылда Мария Лыба етәкселегендәге бригада һәр гектарҙан уртаса 610 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып ала. 1971 йылда был ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
2005 йылдың 13 февралендә Слободка-Чернелевская ауылында вафат була.
Бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы — 1971 йылдың 8 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумы указы
- Ленин ордены
Туғыҙбай
Туғыҙбай — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан республикаһы биләмәләрендә аға. Йылайыр йылғаһының уң яры яғынан тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Йылға атамаһы Туғыҙбай исемле кеше исеменән алынған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса :
Һилейә (һырт)
Һилейә (Һилейә) — Көньяҡ Уралда тау һырты. Рәсәй Федерацияһы Башҡортостандың Салауат районы һәм Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы территорияһында урынлашҡан.
Һилейә һырты һуҙылған һырттары меридианға параллель рәүештә Башҡортостандың Салауат районында һәм Силәбе өлкәһендә Оло Һатҡы йылғаһынан (Әй ҡушылдығы) алып Зилғаға (Йүрүҙән ҡушылдығы) тиклем һуҙылған.
Оҙонлоғо — 50 км, киңлеге — 7 км. Һырттың максималь түбәләре: Силәбе өлкәһендәге Уҫаҡлы (Осиновая) тауы, бейеклеге — 768 м, Ҡыңғыраусы (Звонарка), Ҡыҙыл Шалҡан (Красная Репка) түбәһе, Сулея бейеклеге 600 м алып 765 м тиклем булған Һилейә тауы.
Рельефы тәпәш таулы, үҙәндәр менән йырғыланған.
Ҡомташтарҙан, алевролиттарҙан, һәүерташтарҙан, өҫкө рифейҙың елмерҙәк доломиттары свитаһынан (бер заманда һәм бер шартта яралған тау тоҡомдары ҡатламы) тора.
Һырттан Сәлейәз йылғаһы башлана. Ландшафты ҡарағай, ҡарағас һәм ҡайын урмандарынан тора.
Топонимикаһы
Һилейә һүҙе башҡорт телендәге һил  — тымыҡ, тыныс, уя  — үҙән һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
Уй һүҙенең аңлатмаһын 2 томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге» былай тип бирә: Уй — һуҙылып киткән түбән ер, уйһыу; уяҙ Сулея (Сулея-Тау), хребет в междуречье Ая и Юрюзани между хребтом Жука-Тау и городом Юрю-зань Длина — около 50 км Наиболее значительные вершины — Красная Репка и Сулея
П. С. Паллас упоминает кряж Силиас-Аркассе около реки Ай (о географическом термине аркассе см. Бакальские горы). Очевидно, он имеет в виду именно Сулею. Немецкий путешественник геолог Г. Розе, посетивший эти места в 1829 г., пишет о хребте Силия, через который идет большая дорога из Уфы в Златоуст. На картах XIX в. обычно также Силия (реже Сулия, Сулея). Формы Силиас, Силия первичны. Им точно соответствует башкирское название хребта hилейэ (Силия), которое авторы «Словаря топонимов Башкирской АССР» переводят «Тихая долина» (hил — «тихий», «спокойный», уя — «долина»). Һилейә тураһында легенда ла бар.
Көтөүсе башҡорт тауҙарҙа ат өйөрөн көткән. Эргәһендә тоғро ярҙамсыһы һылыу ҡыҙы булған.
Ҡыҙ зифа буйлы, һөйкөмлө, йәш көмөш ай кеүек сибәр һәм үҙе кеүек ярлы көтөүсе егеткә ғашиҡ була. Ҡыҙ уға кейәүгә сығырға ла йыйына. Әммә атаһы уны тыңлағы ла килмәй.
Көндәрҙән бер көндө тирә-йүндә билдәле — туҡ, тәкәббер, суйын ҡаҙан кеүек түңәрәк бай уны ҡоҙалап килә. Бай ҡалым да килтергән ти.
Көтөүсе ҡарт бай менән туғанлашыуынан үҙен бик бәхетле итеп тойған, шатланған. Һәм ҡыҙына балсыҡ кувшинға тултырып ҡымыҙ килтерергә, буласаҡ туғанын һыйларға ҡушҡан.
Ҡыҙ үҙенең бәләгә тарығанын аңлаған һәм ҡурҡышынан кувшинды төшөрөп ебәргән. Нескә һауыт ватылған, ҡымыҙ ергә түгелгән. Ҡымыҙ күбеге сылатҡан ерҙәрҙә кипмәй торған һаҙлыҡ барлыҡҡа килгән.
Ҡыҙ оҙаҡ итеп әсе күҙ йәштәрен түккән. Уның түгелеп илаған гонаһһыҙ күҙ йәштәренән, ҡаты таштар араһынан күп һанлы тау шишмәләре ағып сыҡҡан һәм нәҙек йәнле таҫмалар булып йылға үҙәндәренә йүгергән.
Атаһы һүҙенән ҡайтмаған, һәм ҡыҙ шым ғына, бер тауыш та сығармай, үтә күренмәле шишмә һыуҙарында иреп, юҡҡа сыҡҡан.
Бәхетһеҙлеген һуңлап аңлаған көтөүсе ҡарт үҙенең ҙур юғалтыуын бик ауыр кисергән һәм был хоҙай ҡарғаған тауҙарҙы, урмандарҙы һәм үҙәндәрҙе мәңгелеккә ташлап киткән. Элекке туплауҙа бығаса күҙәтелмәгән маҙа, тынлыҡ урынлаша. Халыҡ был һаҙлыҡлы һил урынды бик оҙаҡ ваҡыт урап үтер булған, унда торлаҡ та төҙөмәгән, был урынды Һиллеккә эйә, йәғни «тын уя» тип атаған. Һуңыраҡ был урындың атамаһы — Һилейә булып киткән.
Һилейәлә, ысынлап та, шишмәләр, инештәр бик күп, тирә-яғы еүеш, һаҙлыҡлы. Тимәк, бәхетһеҙ һылыу ҡыҙҙың көршәге йомарт, күҙ йәштәре әсе, таҙа һәм мул булған.
Шул уҡ легенданың икенсе вариантында һылыу ҡыҙҙың исемен Нурия тип алғандар.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: {{Цитата|Сулея, хребет, рабочий поселок, железнодорожная станция, основаны в 1887 г. в связи со строительством железной дороги, Саткинский район.
Происхождение топонима до конца не выяснено. Сближают его со словом сулыу — «место, богатое водой». Связывают топоним с названием речки Силияз (правый приток Улуюр, бассейн Ая), стекающей с северо-западных склонов хребта Сулея. Петр Симон Паллас в своих путевых записях называет хребет Силиас, Силиаз-аркассе, Сильятау. Немецкий путешественник Розе, побывавший в 1829 г. в этих местах, упоминает хребет Силия. На основании этих данных представляется, что название речки Силияз, составленное башкирскими словами: сил — «тихий», «спокойный», «затишье», «нет ветра» и яз, уяз — «долина», т. е. «тихая долина», — было перенесено на хребет, но получившее изменение уже в русском языке.
Ҡайынлытау
Ҡайынлытау – был Һилейә һыртының урындағы атамаһы. Был тау тотош асыҡ аҡ төҫтәге ҡайынлыҡ менән ҡапланғанға шулай аталғаны аңлашылып тора
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Салауат районы Сүрәкәй ауылында, мәҫәлән, Сәйфелмөлөк исемле, Урмансыла мажараларын әкиәт итеп һөйләгән ат ҡараҡтары булған, тип һөйләп ҡалдырған ата-бабалар.
Лаос
Лао́с (Ҡалып:Lang-lo Патхет Лао йәки Патхет Лау), тулы исем — Лаос Халыҡ-Демократик Респу́бликаһы (Ҡалып:Lang-lo Сатхаланалат Пасатхипатай Пасасон Лао) — Көньяҡ Көнсығыш Азиялағы дәүләт. Баш ҡалаһы — Вьентьян. Көнбайыштан Таиланд, көнсығыштан — Вьетнам, көньяҡтан — Камбоджа, төньяктан — Китаяҙың Юньнань провинцияһы, төньяҡ-көнбайыштан — Мьянма менән сиктәш.
Төбәктең диңгеҙгә сығыу урыны булмаған берҙән-бер дәүләте.
Тарихы
XII быуаттан б. э. Хәҙерге Лаос территорияһына Көньяҡ Ҡытайҙан монгол экспансияһы арҡаһында урындағы мон һәм кхмер ҡәбиләләре менән һуғышҡан таи һәм лао ҡәбиләләренең баҫып инеүе башлана. Кхмер империяһына йәки Сукхотаиға номиналь буйһонған таи һәм лао йәшәгән күп һанлы тай кенәзлектәре (мыонгтар) барлыҡҡа килә.
XIV быуатта кхмер короле үҙенең һарай тәрбиәләнеүсеһе Төньяҡ Лаос кенәзлегенән сыҡҡан Фа Нгумды хуплай һәм уға башҡа кенәзлектәрҙе баҫып алыу өсөн ғәскәр бирә. Һөҙөмтәлә Лансанг йәки Лан Санг Хом Кхао дәүләте барлыҡҡа килә, унан Лаос тарихын иҫәпләү ҡабул ителә. Ошо ваҡыттан алып таи һәм лао ҡәбиләләре бүленә; лао ҡәберлектәрен идентификациялау буйынса таиланд һәм лаос тарихсылары араһында бәхәстәр бара.
Лансанга дәүләте ҡолатылғандан һуң Лаос XVIII быуатта Сиамға буйһона, ә 1893 йылда Франция менән Сиам араһындағы килешеүгә ярашлы, Француз Һинд-Ҡытайҙың колониаль территорияһы составына ингәс, Француз Һинд-Ҡытайына күсә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Лаос япондар тарафынан баҫып алына, ә 1949 йылда король Сисаванг Вонг етәкселегендәге короллек формаһында бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Вьетнам һуғышы тамамланғандан һуң АҠШ Һинд-Ҡытай ҙа хәрби эшмәкәрлеген туҡтата. Лаостағы һуғыштар 1973 йылдың февралендә Вьентьяна килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. Килешеүҙе боҙоп, Патет-Лао көстәре 1975 йылдың яҙында һөжүм башлайҙар һәм августа Вьентьянды оккупациялайҙар. Бер нисә ай эсендә коалицион хөкүмәт структураһы һаҡланып ҡала, Патет-Лао уртаса сәйәсәт алып бара, әммә 1975 йылдың декабрендә илдәге тулы власты үҙ ҡулына ала. 1975 йылдың 2 декабрендә король Саванг Ватана баш тартырға мәжбүр була. Хөкүмәтте Лаос халыҡ революцион партияһының Генераль секретары Канон Фомвихан етәкләй, ул илдең де-факто хакимы була. СССР һәм Вьетнам ярҙамы менән Лаос Халыҡ Демократик Республикаһы ойошторола. 1975 йылда уҡ Лаос властары социалистик үҫеш юлына күсеү тураһында иғлан итә. Илдә үҙәк планлаштырыу индерелә, коллективлаштырыу һәм национализация башлана. Үҙгәртеп ҡороуҙарҙың теоретик нигеҙе булып 1972 йылда тәҡдим иткән Касон Фомвихандың социализмға «капиталистик стадияны урап үтеү» тураһындағы диссертацияһы тора. Асылда, илдә граждандар һуғышы дауам итә: хөкүмәткә ҡаршы партизан көрәшен антикоммунистик баш күтәреүселәр Нео Хом, Ван Пао һәм Па Хао Хэ етәкселегендәге Чао Фа һәм ELOL ХЭ Хэ хмонг хәрәкәттәре алып бара.
1970 йылдар аҙағында уҡ ЛХДП (Лаос Халыҡ Демократик Парияһы) властары үҙ сәйәсәтен үҙгәртә башлай. 1986 йылда «яңы иҡтисади механизмға» күсеүе тураһында иғлан ителә, ә 1988 йылда «Инвестицияларға булышлыҡ итеү тураһында» закон һәм сит ил инвестициялары тураһында закон ҡабул ителә. «Шен таакан май» сәйәсәтенең йөкмәткеһе өс пункт менән билдәләнә: дәүләт секторын хосусилаштырыу һәм үҙгәртеп ҡороу, сит ил инвестицияларын алға этәреү һәм дәүләт контроле аҫтындағы баҙарға күсеү. Лаостағы артабанғы үҙгәртеп ҡороуҙар Дой Мойҙың Вьетнамдағы сәйәсәтенә һәм Дэн Сяопин дың ҠХР-ҙағы реформаларына оҡшаш була. 1980-се йылдар аҙағы — 1990 йылдар башында колхоздар ғәмәлдә тарҡатыла: крәҫтиән берҙән-бер хужаһы эшкәртелгән участкаларҙы оҙайлы ваҡытҡа (ҡайһы саҡта ғүмер буйы) файҙаланыу хоҡуғына эйә була, мираҫҡа алыу һәм уны залогҡа һалыу хоҡуғына эйә була. Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты әүҙем дәртләндереү башланды. Лаостың үҙенсәлеге булып был осорҙа эре сәнәғәт объекттарын (сит ил инвестициялары өсөн төҙөлгән объекттарҙан тыш) төҙөүҙе тыйыу тора. Ҡайһы бер предприятиелар хосусилаштырылған. 1990 йылдар башында шәхси банктар һәм предприятиелар булдырыу рөхсәт ителә. 1990 йылда илдә ирекле иҡтисади зоналар булдырыла. Артабан «шенсе такан май» сәйәсәте дауам итә — 2003 йылда закон сит ил инвестицияларын национализацияламаҫҡа гарантия бирә.
Ҡыҫҡа ваҡытлы сик буйы конфликтынан һуң Таиланд менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр урынлаштырыла, ә 1990-сы йылдарҙа АҠШ менән мөнәсәбәттәр яйға һалына һәм башҡа илдәр һәм халыҡ-ара ойошмалар менән мөнәсәбәттәр урынлаша.
Эске сәйәсәт
Лаоста бер партиялы система, ил менән коммунистик типтағы Лаос Халыҡ-революцион партияһы (НРПЛ) идара итә. Лаос президенты парламент тарафынан биш йылға һайлана. Хөкүмәтте премьер-министр Лаос етәкләй, ул Милли йыйылыш тарафынан раҫланғанда президент тарафынан тәғәйенләнә. Хөкүмәт сәйәсәте партия тарафынан туғыҙ ағзанан торған Политбюро һәм 49 ағзанан торған Үҙәк Комитеты аша билдәләнә.
Лаос парламентына (Милли Ассамблея) һайлау тәртибен билдәләгән яңы конституция 1991 йылда ҡабул ителә. Лаос парламенә һайлауҙың бер партиялы системаһына ҡарамаҫтан, 2016 йылдағы тауыш биреүҙә 149 мандатҡа 211 кандидат дәғүә итә.
36 йыл дауамында НРПЛ-ды етәкләгән Кейсон Фомвихандың вафатынан һуң, ә илде 16 йыл, йәғни үҙенең вафатына тиклем, Лаоста Ҡытай дәүләт режимына яҡын урынлаша, унда партия һәм дәүләт лидеры үҙ вазифаларында сикләнгән ваҡыт (хәҙерге ваҡытта 10 йыл самаһы) ҡала, шунан һуң отставкаға китә һәм НРП етәкселегенең башҡа ағзаһы менән алмаша.
Тышҡы сәйәсәт
Революциянан һуң Лао Патеты 1975 йылдың декабрендә Лаостың тышҡы сәйәсәтен Көнбайышҡа ҡаршы тороу тип атарға мөмкин. 1975 йылда Лаостың 43 ил менән генә дипломатик мөнәсәбәттәре була.
Лаос үҙен совет блогы менән ассоциациялай һәм СССР менән тығыҙ бәйләнеш тота; бынан тыш, 1977 йылда Вьетнам менән дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла, был Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән хеҙмәттәшлекте ҡатмарлаштыра. Күп йылдар дауамында Лаос менән көнбайыш Таиландтың оҙайлы мөнәсәбәттәре була, улар 1987 йыл дауамында дуҫлыҡ сиктәрендәге ҡораллы бәрелештәрҙе күрһәтеүҙең хәрби күрһәткестәренә күтәрелә.
Совет блогы тарҡалғандан һәм Вьетнам яғынан ярҙам кәмегәндән һуң, Лаос төбәк бәйләнештәрен әүҙем үҫтерә башлай. Шул уҡ ваҡытта ЛХДР өс күршеһе араһында баланслау сәйәсәтен үткәрә: Таилан, Ҡытай һәм Вьётнам. Был сәйәсәт бер күршелектең ниндәй тонинлынан бер яҡлы бойондороҡһоҙлоғонан ҡотолорға мөмкинлек бирә, сөнки социалистик Ҡытай һәм Бьетнам граждандары - дәғүәселәре. Мәҫәлән, Вьеткаларҙың ҙур ла, Вьерҙәрҙең ҙур проекттары Вьетраның ҙур төркөмдәре ВР-ға ҡушылып, В39, Вьетнаның ҙур проекттары менән Вьетнәләштең 2008 йылдарында Вьетрҙағылар В2 өлөшөндә В2 КР-ға тура киләләр.
Халыҡ-ара изоляциянан сығыуы Австралия, Франция, Япония, Швеция һәм Һиндостан кеүек илдәр менән мөнәсәбәттәрҙең үҫеше һәм киңәйеүенә килтерә. Һөҙөмтәлә, 2005 йылда Лаос 122 дәүләт менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙә була. Лаостың тышҡы сәйәсәтенең мөһим үҙенсәлеге булып сит ил ярҙамын һәм төрлө илдәрҙән әүҙем йәлеп итеү тора. Мәҫәлән, 2005 йылда Япония ЛХДР-ына ташҡындан зыян күргәндәрҙең аҙыҡ-түлек һатып алыу өсөн 300 миллион иена күләмендә ярҙам күрһәтә, 594 миллион иена бурысын төшөрөп ҡалдыра, шулай уҡ бер нисә башланғыс мәктәпте республикаға күсерә. Көньяҡ Корея шул уҡ йылда Лаосҡа мәктәптәр өсөн ҡорамалдар бүләк итә, Бруней Вьентьянда наркомандарҙы дауалау үҙәге төҙөүгә грант бүлә, ә Сингапур 1993 йылдан юлдарҙы төҙөүгә һәм модернизациялауға аҡса бирә. Бынан тыш, Лаос БМО һәм ФАО яғынан ярҙам ала. 2006 йылда ил наркотикһыҙ тип иғлан ителә.
2004 йылда Америка Ҡушма Штаттары менән сауҙа мөнәсәбәттәре яйға һалына. 2006 йылда фискаль йылда АҠШ ярҙамы сифатында Лаосҡа 13,4 миллион доллар (ҡорал, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, иҡтисади үҫеште юҡ итеү) бирә. 2004 йылда АҠШ президенты Джордж Буш Лаос менән сауҙа бәйләнештәрен киңәйтеү тураһындағы законға ҡул ҡуя. Ике яҡлы сауҙа килешеүе 2005 йылдың февралендә көсөнә инә. Ул саҡта АҠШ-ҡа Лаос экспорты өлөшө арта, әммә башҡа илдәргә ҡарата был һан һаман да әҙ булып ҡала. Ике яҡлы сауҙа 2006 йылда 15,7 миллион АҠШ доллары күләмендәге әйләнешкә етә, ә 2003 йылда был күрһәткес 8,9 миллион АҠШ доллары тәшкил итә.
Халҡы
2013 йылда Демократик Республика халҡы һаны 6,77 миллион кеше тәшкил итә; ҡала халҡының өлөшө 33 %; 2010—2015 йылдарҙа халыҡтың үҫеше 1,3 % тәшкил итәсәк, көтөлгән ғүмер оҙайлығы ир-егеттәр өсөн 66 йыл һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 69 йыл тәшкил итәсәк.
Уртаса фараз буйынса, 2100 йылға ил халҡы 11,6 миллион кеше тәшкил итә.
Халыҡтың байтаҡ өлөшө Меконг йылғаһы буйында һәм, атап әйткәндә, баш ҡала янында тупланған. Илдең төньяғында һәм көнсығышында таулы райондарҙа халыҡ аҙ. Илгә кереүселәрҙең 95 проценты Таиланд сиге буйлап йәшәй.
Халыҡтың этник составы
Халыҡ һаны аҙ булыуға ҡарамаҫтан, Лаоста 70-кә яҡын төрлө ҡәбилә һәм халыҡ йәшәй. Лаостың бөтә күп милләтле халҡы өс төркөмгә бүленә: лао-лум, лао-тенг һәм лао-сунг. Һәр төркөм дөйөм этнолингвистик билдәләр, таралыу урыны һәм йәшәү рәүеше менән берләшкән ҡәбиләләрҙе һәм халыҡтарҙы берләштерә.
Иң ҙур сит ил төркөмөн вьеттар һәм ҡытайҙар барлыҡҡа килтерә. Кхмерҙар, һиндтар, бирмандар, япондар һәм башҡалар бик аҙ.
Лаоста тай-кадай (тай-лаос), мон-кхмер һәм тибет-бирман төркөмдәре һәм мяо-яо төркөмдәре телдәр таралған. Этнолингвистик билдә буйынса Лаос халҡы 49 этник төркөмгә һәм 90-дан ашыу төркөмсәгә бүленә.
Географияһы
Лаос Һинд-Ҡытай ярымутрауында урынлашҡан һәм диңгеҙгә сығыу урыны юҡ. Вьетнам аша уны Көньяҡ-Ҡыҙыл диңгеҙҙән 50 километрҙан кәмерәк айыра.
Лаос территорияһы ҡуйы урмандар менән ҡапланған, ландшафт бейек булмаған ҡалҡыулыҡтарҙан һәм тауҙарҙан тора; иң бейек нөктәһе - Биа (2830 м). Меконг йылғаһы Лаос менән Таиланд һәм Мьянма сиге буйлап аға, Вьетнам сиген Truongшон тауҙары бүлешә. Лаос башлыса таулы ил.
Субэкваториаль муссон климаты, йыл ике миҙгелгә бүленеүе менән характерлана: йәйге ямғырлы осор май айынан октябргә тиклем һәм ҡышҡы ҡоро осор ноябрҙән апрелгә тиклем. Ғинуарҙа уртаса температура төньяҡта 15 °C һәм көньяҡта 23 °C. Июлдә бөтә ерҙә лә 28-30 °C.
Лаоста, баш ҡала Вьентьяна нан башҡа, бик ҙур ҡалалар юҡ. Башҡа сағыштырмаса ҙур ҡалалар — Луанг Прабанг (50 000), Саваннахет (2005 йылдан, Ҡасон Фомвихан) (70 000) һәм Паксе (90 000 кеше).
Гәнжә
Гәнжә (Gəncə) — Әзербайжан Республикаһының ҡалаһы.
Северная Барышан
Северная Барышан — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барышан йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрмый (Баҡалы районы)
Юрмый (Юрминка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 452667, ОКАТО коды — 80207851005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Нэлыня-Шор
Оло Нэлыня-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комна-Мейта
Комна-Мейта — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тлоктлы-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Джубга (йылға)
Джубга (Полковничья саңылауы) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ангара
Ангара́ (Ангар мүрэн) — Көнсығыш Себерҙәге йылға, Йәнәсәйҙең уң ҡушылдығы, Байкал күленән сыҡҡан берҙән-бер йылға. Рәсәй Федерацияһының Иркутск өлкәһе һәм Красноярск крайы территориялары буйлап аға.
География
Оҙонлоғо — 1779 км. Бассейн майҙаны 1039 мең км², шул иҫәптән Байкал күле бассейны майҙанын һанамайынса — 468 мең км².
Ангара инешенә һыу сығымы — 1 855 м³/с, Братскта — 2814 (14200-гә тиклем), Богучаныла — 3515 м³/с, тамағында — 4 530 м³/с тәшкил итә.
Төп ҡушылдыҡтары:
Йылғала 4 гидроэлектростанция төҙөлгән, улар Ангара ГЭС каскадын тәшкил итә: Иркутск, Братск, Усть-Илимск һәм Богучаны ГЭС-тары.
Ангара буйындағы ҡалалар: Иркутск, Ангарск, Усолье-Сибирское, Свирск, Братск, Усть-Илимск.
Испандар
Испандар (Bergistani ) — роман халыҡтары, Пиреней ярымутрауының ҙур өлөшөндә йәшәйҙәр. Герман элементына индерелгән (вестготтар һәм свевтар) ибер-римлян тоҡомдары булып тора. Испан (кастилия), каталан/вален, арагон һәм астурий телдәрендә һөйләшәләр. Донъяла испандарҙың һаны 47 миллион самаһы тәшкил итә. Испанияның үҙендә — 38 миллиондан ашыу кеше, ҡалғандары Көнбайыш Европа илдәрендә, Америкала, Африкала йәшәйҙәр.
XVIII—XIX быуаттарҙа Рәсәйҙә «испан» һүҙе йыш ҡына «гишпанец» тип әйтелгән.
Латин Америкаһы нда, Филиппиндарҙағы испан теле төркөмөндәге милләттәрҙә йөҙ миллионлаған кешеләр араһында испан тоҡомдары күрһәтелә.
1983 йылдың илдең бөтә 17 тарихи төбәктәре автономия ала һәм хәҙер үҙ парламенты һәм хөкүмәте бар. Был — Каталония, Басктар иле, Галисия, Андалусия, Валенсия, Эстремадура, Канар утрауҙары, Балеар утрауҙары, Кастилия-Леон, Кастилия-Леон-Манча, Астурия, Наварра, Мурсия, Риоха, Арагон, Кантабрия һәм Мадрид.
Исемдәр тарихы
Латин эпиграфында беренсе испан хроникаһында «Estoria de Espanna» (1282 йәки 1284), король Альфонсо X тарафынан әҙерләнгән, король кешеләрен « хиспанис» тип йөрөтәләр, ә испан вариантында — «испанос»
Был китапта Гераклдың Эспан (Espan) исемендәге туғанының мифик ата-бабалары тураһында һөйләнә.
Теле
Испан теле һинд-европа тел ғаиләһендәге роман төркөмөнә ҡарай.. Уның сығанағы — халыҡ латины. Португал, каталан, галисий теленә яҡын.. Асылда, һуңғы ике — аралыҡтағы звено, галисий — испан һәм португал араһы, каталан — франция һәм испания араһы. Бәләкәй, әммә италия телеименён ярайһы ҙур оҡшашлыҡ..
Йыш ҡына испан диалектына хаталанып астурийский (бабле) телен индерәләр — төп испан теленең төньяҡ диалекттары араһы менән галисий теле, ә шулай уҡ арагоно-наваррлы, көньяҡ-көнбайыш Франциялағы гаскон теле менән ҙур оҡшашлыҡ бар. Барыһы күрһәтелгән телдәр — испан, каталан, галисий, арагоно һәм астурий-наваррлы — үҙ аллы һәм бер-береһенә буйһонмайынса, ибрей латин нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
Ҡытай, инглиз, француз, немец, рус, ғәрәп, португал телдәре менән бер рәттән, испан теле — Халыҡ-ара телдәргә инә. Латин Америкаһы илдәренең күпселегенең (Француз Гвианаһы, Гайана, Суринам,Бразилия һәм рәт Антил утрауҙарынан башҡа), шулай уҡ Экваториаль Гвинеяла йәшәүселәрҙең дәүләт теле булып һанала. Филиппинда, көньяҡ-көнбайыш АҠШ-та, Көнбайыш Сахарала төбәк теле булараҡ таралған.
Ҡайһы берҙә кастиль тип атала, сөнки әҙәби испания теле кастиль диалекты нигеҙендә формалашҡан. Хәҙерге ваҡытта Испанияла яҙма латиница нигеҙендә башҡа диалекттар ҙа бар: арагон, андалуз, эстремадурский, иҫке-кастиль, леон һ. б.
Испан теле — боронғо испан теленең дауамы — испандар ғәрәптәрҙән Толедоны (1085), Кордованы (1236) һәм Севильяны (1248) яулап алған дәүерҙә нығынған. Ул Франциялағы труверҙарҙың һәм Прованс трубадурҙарҙың француз һәм провансаль телдәре йоғонтоһонда үҫешә. Хәҙер ул бер аҙ үҙгәргән хәлдә испан йәһүдтәренең ,Балҡан ға күскән ладино исеме аҫтындағы сефардтарҙың тоҡомдарында һаҡланған.
Этногенез
Башта Испания территорияһында иберҙар йәшәй башлай, улар аҙаҡ кельттар менән буталалар. Яңы ҡәбилә — кельтибер барлыҡҡа килә.. Ил Иберия тип атала. Бынан тыш, башҡа сығышлы халыҡтар ҙа йәшәй. Римляндарҙың Испанияны баҫып алыуы менән, кельтиберҙар улар тарафынан ассимиляцияға дусар була һәм яйлап ибер-римляндар булып китә. 1 мең йыллығы башындағы 5 быуатта бында герман ҡәбиләләре баҫып инәләр. Ил менән вестгот королдәре идара итәләр. VIII быуатта көньяҡтан бөтә ярымутрауҙы ғәрәптәр һәм берберҙар баҫып алалар. Ғәрәп династияһы власы урынлаштырыла. Был ваҡыттан ҙур булмаған гот короллектәре, Астурия, Леон, Арагон, Наварра ғәрәптәр менән көрәш башлайҙар, һәм ул XV быуатта Фердинанд Арагон һәм королева Изабелла Кастилия ваҡытында тамалана..Илде һәм милләтте берләштереү башлана. XV быуат аҙағында Бөйөк географик асыштар башлана. Унда Испания төп ролде уйнай. Үҙенең конкуренттары, Португалия һәм Англияла, кеүек ҙур колонияларға эйә була. Испандар арҡаһында Латин Америкаһында, Филиппиндарҙа, испан һәм урындағы халыҡтың буталыуынан яңы халыҡтар барлыҡҡа килә. Инглиздәрҙән айырмалы рәүештә, улар, ғәҙәттә, урындағы ҡатын-ҡыҙға өйләнмәгән, ә испандар ҡатнаш никахҡа еңел ингәндәр.. Испандарҙың төп антропологик типтары, ата-бабаларыныҡы кеүек неолит дәүеренән, — урта диңгеҙ расаһынан. Уларҙың биттәре оҙонса, танауҙары оҙон йәки кәкере, сәстәре ҡара-каштан төҫтә, тиреләрее ҡара һөрөнкө, ләкин аҡ төҫлөләр ҙә осрай.
Хужалығы
Халыҡтың шөғөлө төбәккә йәки этник төркөмгә бәйле айырыла. Бөтә ерҙә игенселек һәм ерҙе һуғарыу киң таралған. Ҡуҙаҡлы культураларҙы, оливаларҙы, виноградты бөтә ерҙә үҫтерәләр — бөртөклө культураларҙы Андалусияла, Арагонда һәм Месетала (" яҫы тигәнде аңлата "), кукуруз, арыш һәм картуфты — төньяҡ райондарҙа, ә цитрус төрлөләрҙе — көнсығыш яр буйҙарында. Малсылыҡ һәм диңгеҙ балыҡсылығы Каталонияла, Астурияла, Басктар илендә, шулай уҡ Мадридта малсылыҡ үҫешкән. Эре мөгөҙлө мал, сусҡа, һарыҡ үрсетәләр. Айырым төркөмдәрҙең үҙҙәренең традицион шөғөлдәре бар. Был — Кантабрия пасьегос, Леон марагатос, Астурия вакейрос, улар — көтөүселәр, үҙенең продукцияһын икмәккә, йәшелсә, һөнәрселек әйберҙәренә алмаштыралар..
Испания — ярайһы уҡ юғары иҡтисади үҫкән ил. Тарихта ул көрсөк осоро кисерә, уның күп һанлы колонияларынан караптар метрополияға алтын һәм ҡиммәтле аҙыҡ-түлек ташыйҙар. Шул арҡала Испанияның үҙендә иҡтисад үҫтеше туҡтап тора, әммә колониаль держава тарҡалғандан һуң, XX быуатта иҡтисады әкренләп тергеҙелә.
Мөһим тармаҡтары булып тау эшкәртеү, ҡара металлургия, машиналар эшләү, электротехник, химик тармаҡтары торһа, ә иң боронғо тармаҡтаҙан туҡыу тармағы һанала. Иҡтисад үҫешендә туризм мөһим роль уйнай.
Ауыл хужалығында феодаль ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған. Хужалыҡтар араһында латифундия ҙур өҫтөнлөк ала.. Миллионлаған крәҫтиәндәр бөлгөнлөккә төшә һәм ҡалаға ҡасалар. Халыҡтың күпселек өлөшө сәнәғәт һәм хеҙмәтләндереү өлкәһе менән бәйле эштәрҙә биләнгән.
Шарап әҙерләү илдә ҙур роль уйнай. Иң билдәле шарап — херес-де Херес-де провинцияһында етештерелә, малага Малага ҡалаһында, портвейн һәм мадера (Португалиялияла етештерелгән шарап).. Урта диңгеҙ илдәрендә ҡоро, еңелсә шарапты, ғәҙәттә, төшкө аш ваҡытында сама менән ҡулланалар..
Испандарҙың традицион һөнәре һәм художество әйберҙәр эшләү сәнәғәтенән керамик әйберҙәр, ағасты һырлау, сигеү, туҡыу, туҡыусылыҡ күрһәтелә.
Йәшәү урындары — төрлө типта.Ҙур ауылдар бар, бер йорттан тоған хуторҙар, урта быуаттар типибындағы тарихи традициялы һәм ҡомартҡылары менән ҙур булмаған ҡалалар күп. Иң эре, күп функциялы — Мадрид (баш ҡала), Барселона, Валенсия. Порттар күп. Таулы райондарындағы ауылдар кавказ ауылдарын хәтерләтә — күп яруслы, т тығыҙ ултырғандар, йорттары башлыса аҡ төҫтә. . Испандар борон заманда йәшәү өсөн мәмерйәләрҙе файҙаланғандар, түңәрәк йәки овал формала землянкалар төҙөп йәшәгәндәр.
Төньяҡ-көнбайышында шымартылмаған таштан төҙөлгән һалам менән ябылған йорттар таралған (пальясо). Төньяҡта (илдең дымлы өлөшө) — бискайя-астуро йәки наваррлы-галисийский тибындағы таш йорттар. Ул өйҙәр ике ҡатлы, йоҡо бүлмәһе, ашхана, өҫкө ҡатта аш-һыу, хужалыҡ бүлмәләре һәм аҫҡы өлөшөн — аран өсөн ҡулланғандар. Көнъяҡтараҡ, ҡоро өлөшөндә, йорттар бер ҡатлы, мал һәм хужалыҡ өсөн айырым биналар төҙөгәндәр. Күп райондары урманға ла, ташҡа ла ярлы, һәм ундай урындарҙа төҙөлөш өсөн балсыҡ һәм кирбес ҡулланыла. Бәләкәй яҫы ҡыйыҡлы өйҙәр бар. Андалусияла — йорттар йомоҡ ихата менән.
Ир-ат кейемдәре — ҡыҫҡа тар ыштандар тубыҡҡа тиклем (XVIII быуат европала бындай ыштандарҙы кейгәндәр), аҡ күлдәк, жилет, куртка, билбау, накидка, плащ, плед. Испандарҙың ҡыҫҡа курткалары, ғәҙәттә, нағышлап биҙәлгән. Аяҡ кейеме — күндән йәки эспарто (ҡылғандан) үрелгән, төньяҡта ямғыр ваҡытында ағас башмаҡтар кейеп йөрөйҙәр. Баш кейеме — һалам фетр эшләпә, баск берет. Эшләпә, итальяндарҙыҡынан киң тирәсленән (калабрез) айырмалы рәүештә, ҡыҫҡа тирәсле, бейек булмаған түбәле. Ҡатын — ҡыҙҙар кейеме — илдең үҙәгендә — ләмкәле күлдәк, ҡыҫҡа йөн куртка. Андалусияла — оҙон тар күлдәк кейәләр. Баштарына — яулыҡ, накидка, аҡ йәки ҡара селтәр мантилья ябыналар.. Ойоҡтары сигеүле. Сәстәренә биҙәү өсөн тараҡ йәки сәскә ҡаҙайҙар. Испандарҙың типик күлдәктәре — биле тар, итәге киң,күп һанлы әүеркәләр менән.
Аш-һыуҙары төрлө. Дөйөм алғанда — сусҡа майын мул ҡулланалар, оливка, томаттан әсе тәмләткестәр, һуған, һарымһаҡ, ҡыҙыл борос, йәшелсә һәм еләк-емеш. Андалусияла күбеһенсә балыҡтан төрлө аш-һыу әҙерләйҙәр, көньяҡ-көнсығышта — дөгөнән әҙерләнгән аш-һыу өҫтөнлөк итә.. Эсемлектәре — ҡәһүә, һөт, цитрус һуттары, шарап, алма сидрҙары. Типик аш — паэлья. Ул тауыҡ, быҙау, сусҡа ите һәм балыҡ һурпаһында дөгөнән әҙерләнә, шпик, һуған, борос, тоҙ, йәшеллектәр, лимон һуты, үҫемлек майы менән ҡойоп табынға бирелә. . Шулай уҡ ҡатмарлы олье подрид әҙерләнә, һыйыр, быҙау, сусҡа ите, шпик, колбаса, йәшел борсаҡ, картуф, кишер, кәбеҫтә, һуған ҡойола, һарымһаҡ, сельдерей, лавр япрағы, борос, тоҙ, петрушка, помидор ҡырғыс аша үткәрелгән сыр өҫтәлә. Тортильяс — йәшелсә һәм картуф менән ҡыҙҙырылған омлет яратҡан аш-һыуҙары.
Католик традициялар
Һәр ҡаланың үҙенең ҡурсалаусыһының байрам ителә торған көнө бар. Байрамды эрмандадтар (туғанлыҡтар) ойоштора. көньяҡта — тантаналы, төньяҡта — баҫалҡы. Яҙғы карнавалдар, йәрминкәләр, театрлаштырылған тамашалар аныҡ урындар өсөн хас.
Мәҙәниәт
Ауыҙ-тел ижадында дини риүәйәттәр, романстары, халыҡ йырҙары һәм поэзия — летрилья, сегидилья, серенада, вильянсико йөрөй. Испан шиғриәтендә типик жанр — копло (дүрт юллыҡ). Андалусияла йыр һәм бейеүҙең үҙенсәлекле жанры фламенко үҫешә. Бейеү — аяҡтар менән ритмик туҡылдау, аяҡ остары, табандар, үксәләр менән -испанса — сапатеадо (сапато — ботинок тигән һүҙҙән). Бындай бейеү бөтә ерҙә лә осрамай, был тик шотландарҙың, ирландарҙың һәм америкалыларҙың тыпырҙығы (степ -чечётка). Бейеү башлыса төркөм менән һикереп, йүгерә-һикерә башҡарыла. Иң билдәле испан бейеүҙәре — пасодобль, фанданго, сарабанда һәм павана (боронғо).
Испания музыкаһы донъяла иң яҡшыларҙан һанала. Испанияла иң боронғо әҙәби әҫәр — төньяҡ Европа илдәрендәге кеүек рыцарҙар романдары. Ләкин испан әҙәбиәтенең үҙенең «ынйылары» бар. Был — "Песня о моем Сиде " һәм «Амадис Гальский», ваҡиғалар Испанияла бара, геройҙары — испандар. Испания әҙәбиәте Яңы дәүерҙә ҡатмарлы сәйәси шарттарҙа үҫешә. Испан Ренессансы итальян, француздыҡынан ҡалыша,, ләкин тап ошо осорҙа исемдәре бөтә донъяға билдәле яҙыусылар барлыҡҡа килә — драматург Лоп де Вега һәм Мигель де Сервантес Сааведра, «Хитроумный идальго Дон Кихот Ламанчский» роман авторы. Тап Испанияла муттар роман жанры барлыҡҡа килә. Был жанрҙа беренсе әҙәби әҫәр булып әҙәби «Ласарильо с Тормеса» повесы, 1554 йылда аноним рәүештә баҫыла, ә был жанрҙың беренсе авторы « Гусман де Альфараче» романын яҙған Матес Алеман һанала.. Был жанр миҫалы булған Луис Велес де Геварҙың « Хромой бес» киң билдәле. Башҡа бер илдә лә был жанр үҫешмәй. Францияла муттар романына Алена-Ренә Лесаждың ("Похождения Жиль Бласа из Сантильяны ") инә. XIX быуатта костумбризм жанры йәғни көнкүреште һүрәтләү үҫешә.
Испания архитектураһында башҡа илдәрҙәге кеүек үк һыҙаттар күрһәтелгән, ләкин уның архитектураһында айырмалы һыҙаттар бар. Бер үҙенсәлеге булып мосолман архитектураһы йоғонтоһо тора (был бигерәк тә илдең көньяғында). Испан готикаһы дөйөм европаныҡынан айырылмай тиерлек (ул бында « атап мудехар» тип йөрөтөлә), әммә Ренессанс инде үҙенсәлекле, үҙенең исемен йөрөтә — платереско (platero — аҫыл, испан plata көмөш). Стиль барокко ның бында үҙ исеме бар — чурригереско (Хосе Чурригер архитектор исеме менән йөрөтөлә). Иң билдәле һәйкәлдәре: Бургос соборы, университет бинаһы Вальядолидта, Сантьяго-де-Компостел соборы. Шунан Испанияла Европа өсөн хас башҡа ҡалған стилдәр үҫешә, Испания өсөн архитектор Антонио Гәүди ижады хас, белгестәр уны модерн булараҡ баһалай.. Ул — каталон, уның ижады Барселонала күрһәтелгәнБынан тыш күп йорттар үҙенсәлекле стилдә, уның ижад булып «Саграда фамилиа» соборы (Изге ғаилә) тора, ул һуңғы ваҡытта Испанияның символы булып китте (Париждағы Эйфель башняһы кеүек). Испанияның элекке символы булып Дон Кихот һәм Санчо Панса фигуралары тора ине. Испания мәҙәниәте башҡа илдәрҙең мәҙәниәтенә йоғонто яһай. Француз Жорж Бизе «Кармен » операһын яҙҙы, итальян Джоаккино Россини «Севильский цирюльник» операһын, ә австриялы. Минкус Людвиг балетына музыка «Дон Кихот» балетына музыка. Күп кенә рус яҙыусылары һәм шағирҙары испан темтикаһына мөрәжәғәт иткәндәр, мәҫәлән, Александр Пушкин "Каменный гость " әҫәрендә.
Испан исемдәре һәм фамилиялары
Ир-ат исемдәре: Агустин, Альберто, Альфонсо, Альфредо, Арсенио, Алонсо, Алехандро, Амбросио, Андрес, Антон, Антонио, Аугусто, Бартолом, Гонзать, Карлос, Сес, Хенд, Клемент, Диего, Доминго, Эдуардо, Эмилиано, Энрике, Эстебан, Федерико, Фелипе, Феликс, Фернандо, Франсеск, Франсиско, Гонсало, Гильермо, Густаво, Эрнандо, Уганда, Умберто, Игнасио, Иньиго, Кристобаль, Хесус, Хоакин, Хорхе, Хосе (Хосеф, Хусеп), Хуан, Хулиан, Хулио, Леон, Луис, Мануэль, Марко, Мигель, Николас, Октавио, Пабло, Пед., Пио, Рафаэль, Рамон, Рауль, Ренато, Рикардо, Роберто, Родриго, Сальвадор, Санчо, Томас, Висенте, Виктор, Хавьер.
Касьянов ҡаласығы
Касьянов ҡаласығы (Касьяновское городище) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Ҡормантау ауылы эргәһендә урынлашҡан, б.э.т. V—III быуаттарға ҡараған Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Касьянов ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Ҡормантау ауылы эргәһендә Ҡормантау һыртының көнбайыш итәгендә урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Красноусольский) — 37 км, ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Бурлы) — 6 км.
Табылдыҡтар
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр бер нисә мәҙәниәткә ҡарай:
Ҡара Абыҙ мәҙәниәте — муйыны һәм яурындары тирәләй бәләкәй генә соҡорло һәм тешле биҙәк төшөрөлгән, көршәк һәм туҫтаҡ рәүешендәге түңәрәк төплө һауыттар;
Ананьин мәҙәниәте — (муйыны тирәләй бәләкәй генә соҡорло биҙәк менән уратылған, горизонталь бау эҙҙәре менән биҙәлгән түңәрәк төплө туҫтаҡ рәүешендәге бер нисә һауыт;
Ғафури тибындағы — муйыны һәм яурындары тирәләй ҡыя һыҙыҡтар һәм кәкерсәктәр төшөрөлгән көршәк рәүешендәге ҡалын тышлы һауыттар.
Ҡаласыҡта мәғдәнселек менән шөғөлләнеүҙәре шаһиттары — металл ҡойоу формалары, баҡыр уҡ башаҡтары табылған; һөйәк әҙерләмәләр, элмәк, тире эшкәртеү ҡоралдары, ҡалаҡ килеп сыҡҡан.
Ҡомартҡы Ананьин һәм Ҡара Абыҙ мәҙәниәте ҡәүемдәренең үҙ‑ара йоғонто яһауы, Ағиҙел йылғаһы бассейнына төрки ҡәбиләләрҙең килеп ултырыу барышын сағылдыра.
Асыш тарихы
Уҙған быуаттың 20-се йылдарында Башҡортостанда археологик эҙләнеүҙә ҙур күтәрелеш ала.
Кутьма
Кутьма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лехта йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы
Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы (30 ғинуар 1927 йыл — 1999 йыл) — башҡорт тел белгесе, антропонимист. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Таңһылыу Хажим ҡыҙы Кусимова 1927 йылдың 30 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Асҡар ауылында күп балалы ғаиләлә тыуа.
Стәрлетамаҡ уҡытыусылар әҙерләү институтын тамамлай. Йылайыр районында уҡыта.
Өфөгә килеп, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.
Уны уңышлы тамамлағас, СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе Башҡортостан ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эш башлай. Кейәүгә сығыуға бәйле уға бер аҙ ваҡыт Башҡортостандан ситтә йәшәргә тура килә. 60-сы йылдар башында Өфөгә ҡайтып, 1-се башҡорт интернат-мәктәбендә тәрбиәсе булып эшләй. Башҡорт тел ғилеменә ҡарата булған һөйөү Т. Х. Кусимованы яңынан Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына алып килә, һәм ул ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем шунда эшләй.
1999 йылда Өфөлә вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Таңһылыу Хажим ҡыҙы Кусимова башҡорт тел белгестәренән беренсе булып башҡорт антропонимдарын ныҡлап өйрәнә һәм «Из истории личных имен башкир» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ғалим башҡа телселәр менән бер рәттән күп йылдар дауамында һүҙлектәр төҙөү өҫтөндә әүҙем эшләй. 2 томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге»н (1993), русса-башҡортса, башҡортса-русса һәм башҡа һүҙлектәрҙе төҙөүҙә ҡатнаша.
Сүәйс (Суэц)
Сүәйс - Суэ́ц (السويس, Эс-Сувайс ) — Мысырҙың төньяҡ-көнсығышындағы ҡала һәм эре порт.
Географияһы
Сүәйс ҡалаһы Ҡыҙыл диңгеҙҙәге Сүәйс ҡултығының төньяҡ осонда, Сүәйс каналына көньяҡтан ингән ерҙә урынлашҡан.
Сүәйс мүхәфәҙәһенең административ үҙәге.
Ике гаване бар: Порт Ибраһим (Порт-Ибрагим, ) һәм Порт Тәүфиҡ (Порт-Тауфик, ).
Тимер юл линиялары һәм автострадалар аша Ҡаһирә һәм Порт Сәйет (Порт-Саид) бәйләнеш тота.
Тасуирламаһы
Химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте үҫешкән. Нефть эшкәртеү продукттары нефть үткәргес торба аша илдең баш ҡалаһы Ҡаһирәгә  тиклем  еткерелә.
Тарихынан
VII быуатта хәҙерге Сүәйс янында Ҡыҙыл диңгеҙ менән Нил йылғаһын тоташтырыусы каналдың көнсығыш осо булған.
XVI быуатта ҡала төрөктәрҙең эре хәрби-диңгеҙ базаһы булып торған.
1869 йылда Сүәйс каналы төҙөлгәндән һуң ҡала мөһим халыҡ-ара порт статусына эйә була.
Пётр I һәйкәлдәре
Бөйөк Петр тураһындағы иҫтәлек күп кенә Европа һәм Рәсәй ҡалаларында мәңгеләштерелгән. Иң билдәле һәйкәлдәрҙең береһе Рәсәй империяһындағы «Баҡыр һыбайлы» һәйкәле. Ул элекке Ленинград, хәҙерге Санкт-Петербург ҡалаһында тора. Һәйкәлде 10 йылдан ашыу эшләгәндәр. Петр скульптураһын К. Б. Растрелли эшләгән., ул Баҡыр һыбайлынан элек төҙөлгән булған, әммә Михайловский замогына һуңыраҡ ҡуйылған. Күләме буйынса Петр I иң ҙур һәйкәле 1997 йылда Мәскәүҙә Мәскәү-йылғаһы ярында ҡуйыла, скульпторыЗ. Церетели).