cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бикурай
Бикурай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Обмен йылғаһының һул ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ария (Керженец ҡушылдығы)
Ария  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перестиани йорто (Таганрог)
Перестиани йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Грек урамындағы ҡоролма өлгөһө XIX быуатта төҙөлгән.
Тарихы
1860 йылдар башында хәҙерге Грек урамы, 64 адресы буйынса урынлашҡан  ике ҡатлы йорт төҙөлә, ул 1880 йылда чиновник Николай Афанасьевич Перестианиға ҡарай. Ул хәлле сауҙагәрҙәр ғаиләһенән була, мировой судья вазифаһын биләй һәм Таганрогта артистар йәмғиәтенең ағзаһы була. Беренсе никах уңышһыҙ була, һәм ул тәүге ҡатыны менән айырылыша. Николай Афанасьевичтың  никахтан ситтә актриса Анна Ивановна Солодухинанан  ике  балаһы тыуа (ижади псевдонимы — Александрова). Был балаларҙың кесеһе Иван Николаевич Перестиани «Красные дьяволята» һәм «Три жизни» фильмдарында төшкән билдәле кинорежиссёр һәм актёр була. Николай Афанасьевич Перестиани балаларын никахһыҙ тыуған тип иҫәпләмәһендәр өсөн   төрлө канцелярияларға  үтенес менән мөрәжәғәт итә һәм һөҙөмтәлә уларҙы рәсми уллыҡа алыуға өлгәшә. Уның икенсе рәсми ҡатыны булып Лидия Павловна Петропавловская тора, Уның да шулай уҡ был икенсе никахы — ул коллеж асессорының тол ҡатыны була. 1872 йылдың 15 октябрендә туй үтә, никахтан  Лидия, Людмила һәм Мстислав тыуа. 1899 йылда Николай Афанасьевич вафат була.
1890 йылдан алып 1906 йылға тиклем йорт Лидия Перестиани милкендә була. 1915 йылда йорттоң хужаһы булып присяжный вәкиле ҡатыны Елена Константиновна Ковалевская тора.
Тасуирламаһы
Йорт кирбестән, ике ҡатлы, таш  нигеҙгә ултыртылған. 1871 йылға ҡарата йорт эргәһендә флигель, ҙур  ихата була. Кирбестән инеү урындары араһында сүкеп яһалған ҡапҡа һәм бәләкәй ҡапҡа урынлашҡан. Ихата эсендә төп инеү урыны булып хеҙмәт иткән ике ҡатлы сығынты бар. Беренсе ҡаттағы тәҙрәләр арыҫлан битлеге кеүек бөҙрә таштар менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр тура мөйөшлө, улар ябай йөҙлөктәргә кертелгән. Фасад буйлап ослаусы кәрниз кронштейндарға таяна.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Атлығас (йылға)
Атлығас (Атлегач) - Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Кейебәк йылғаһына тамағынан 26 км үрҙәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Манави ҡәлғәһе
Манави ҡәлғәһе — Грузияла Сагареджо районының Манави ауылынан алыҫ түгел бейек тауҙа урынлашҡан. Бында феодал Кахетияһының һуңғы дәүере  үҙәге булған. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Манави ҡәлғәһе емерелә.
Ҡәлғәне төҙөү урыны дөрөҫ һайлана: тарлауыҡ һөҙәк була һәм ҡәлғәне тауҙар уратып ала. Ул тауҙың иң бейек  түбәһендә ҡорола. Әлеге ваҡытта ул аламаланған. Ҡәлғәнең боронғо ҡатламы X-XI, ә яңыһы XVI-XVIII быуаттар менән даталана.
Бейектә урынлашыуы арҡаһында ҡәлғәгә барып булмай. Иң яҡлауыҡ яғы көнбайышта. Ҡалған яҡтарҙан һаҡланыу нигеҙҙә диуарҙарына ҡайтарып ҡалдырыла.
Ҡәлғәлә шулай уҡ цитадель була. Ул юғарыла тора. Түбәнге замок унан көнсығышҡа ҡарай яҡта урынлаша һәм цитателдән ике тапҡырға ҙур була. Вахушти һүҙҙәре буйынса батша резиденцияһы бында борондан торған, һәм был резиденцияның төп биналары булып эске төрмәләр торған. Төрмәгә төп инеү урыны түбәнге төрмәнең  төньяҡ стенаһының уртаһында булған. Бында башня торған, уға һәм цитаделгә инеү урындары емерелгән. Ҙурлыҡтары һәм формалары  аңлайышһыҙ.
Цитадель планында дүрт мөйөшлө. Уның оҙонлоғо (төньяҡ-көньяҡ) киңлегенән ике тапҡырға тиерлек  артыҡ. Тышҡы стеналары көнбайышҡа һәм төньяҡҡа ҡарай яҡшыраҡ һаҡланған. Уртала өс ҡатлы йорт урынлашҡан. Унан 6-7 м оҙонлоғонда стена ҡалған. Бында беренсе ҡатында көмбәҙле түшәм менән ҙур булмаған резервуар урынлашҡан.
Был бинанан көнсығышҡа ҡарай ҙур башня йортоноң емереклектәрен күрергә мөмкин. Уның планы квадрат тиерлек. Түбәнге ҡаты ҡырсын таш менән түшәлгән. Икенсе ҡатында ихата яғынан ишеге бар. Цитаделдең көньяҡ һәм көнсығыш стеналары ярым түңәрәк сығынтылар менән нығытылған.
Талипов Мазһар Талип улы
Талипов Мазһар Талип улы (28 ғинуар 1912 йыл — 10 октябрь 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сапёр взводы шартлатыусыһы, ҡыҙылармеец. Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
Манави ҡәлғәһе
Эске ҡәлғәнең көнбайыш стенаһы көньяҡ осонда ҡалған. Бында шулай уҡ мөйөштә башня тора. Планы аңлашылмай, сөнки өс стенаһы һүтелгән, ә аҫҡы өлөшө емереклектәр аҫтында ҡалған. Өс ҡаттың эҙҙәрен көнбайыш стенала күрергә мөмкин. Ул 8 метрҙан ашыу бейеклектә. Өсөнсө ҡатта күҙәтеү өсөн ҙур булмаған тишек бар. Был яңыртылған бинаның маҡсаты оборонаны нығытыу, беренсе ҡатта тәҙрәләр яртылаш ҡапланған.
Талипов Мазһар Талип улы
Биографияһы
Мазһар Талип улы Талипов хәҙерге Асҡын районы Әмир ауылында 1912 йылдың 28 ғинуарында дүртенсе бала булып тыуа. Йәштәштәре кеүек парта артына ултырып белем алырға насип булмай. Өммөгөлсем Нурмөхәмәт ҡыҙына (7 март 1913 йылғы) өйләнә. Улар ете балаға ғүмер бирә, шуларҙың өсөһө — Мөғәллимә, Мәрзәнә, Мәккиә (3 йәш булып ҡала) аталары һуғышҡа киткәнсе тыуа.
Манави ҡәлғәһе
Цитадель уртаһында ҙур булмаған өс сиркәү тора. Эске стеналары буялмаған, ә фасады яҡшы шымартылған таштарҙан эшләнгән.
Вахушти һүҙҙәре буйынса, Кахетия батшаһы Давид II (1703-1722) үҙенең резиденцияһын Манави төрмәһенә күсерә. Күрәһең, ул боронғо төрмәнең емереклектәрен ҡулланған. Ул төҙөгән һарай фрагменттарын тулыһынса берҙәй тип танып булмай.
Талипов Мазһар Талип улы
Хәрби хеҙмәте
Асҡын район хәрби комиссариаты тарафынан армияға 1941 йылдың декабрендә саҡырыла. Командиры генерал-майор Миңлеғәле Шайморатов булған Башҡорт атлы кавалерия дивизияһына ебәрелә.
1943 йылдың йыл башында гвардия исеме бирелеү менән дивизияның да, полктарҙың да номерҙары алмашына. Гвардия подполковнигы Герасим Черников частарҙы тикшергәндә был турала атлыларға ҡат-ҡат хәтерләтә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы — 16-сы Башҡорт гвардия кавалерия дивизияһы тип йөрөтөлә. Полктарҙың да номерҙары үҙгәрә. 275-се — 58-се гвардия кавалерия полкына, 294-се — 60-сы гвардия кавалерия полкына, 313-сө — 62-се гвардия кавалерия полкына әйләндерелә. Корпус элек 8-се булһа, унан 7-се гвардия кавалерия корпусы була. Шулай итеп, Мазһар Талипов 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы Башҡорт гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының сапер взводында шартлатыусы булып хеҙмәт итә.
1944 йыл. Башҡорт дивизияһы беренсе эшелонда барасаҡ. Аттары ла, үҙҙәре лә бик ныҡ йонсоған, асыҡҡан, штык менән ҡылыстан башҡа ҡоралдары ҡалмаған. Урал егеттәре, ҡул һуғышы менән Давыдовка, Александровка ауылдарын алып, Владимировкага табан юл тоталар. Уларҙың ауыл эргәһендәге ҡалҡыулыҡҡа күтәрелеүҙәре була, ун биш танк менән ике батальондан артыҡ дошман пехотаһы һөжүмгә ташлана. Мазгар Талип улының ҡаһарманлыҡ осоро нәҡ ошо ваҡытҡа тура килә. 25.12.1943 — 15.01.1944. — Бер аҙым да артҡа сикмәҫкә!.. Александровка ауылы тирәһендә, оҫта булараҡ мина алып барыу һәм ҡуйыуҙы ойоштора, шулай уҡ бөтә дивизия үтһен өсөн һаҙлыҡ аша өс күпер төҙөүҙә ҡатнаша. 1944 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Яралана, санчаста ятып һауығып сыға. Фашистарҙы ҡыуып, Берлинға тиклем барып етә.
Милош Форман
Ми́лош Фо́рман (18 февраль 1932 йыл — 13 апрель 2018 йыл; Miloš Forman; ысын исеме: Ян Томаш Форман, Jan Tomáš Forman) — Чехия һәм Америка кинорежиссёры һәм сценарисы.
Талипов Мазһар Талип улы
Һуғыштан һуңғы тормошо
Тыуған ауылына 1946 йылда әйләнеп ҡайта, артабан төрлө эштә эшләй.
1959 йылда ғаиләһе менән Ҡариҙел районы Дөлбәж ауылына (хәҙер юҡ) күсеп китә. Унда өс йыл йәшәгәс, Муллаҡай ауылында төпләнә. Һуғыштан һуң дүрт балаһы тыуа: Зөфәр, Мәүлимйән, Фәйзүнә, Таһир (иҫән).
1972 йылда хаҡлы ялға сыға. Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығына II дәрәжә Ватан һуғышы юбилей ордены менән бүләкләнә.
Ломная (Ельцовая ҡушылдығы)
Ломная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ельцовая йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Талипов Мазһар Талип улы
Һуғыштан һуңғы тормошо
Ейән-ейәнсәрҙәренә ваҡыты-ваҡыты менән һуғыш юлын һөйләгән.
Милош Форман
Биография
Чехословакияның Часлав ҡалаһында тыуған. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында тыйылған әҙәбиәт таратҡан өсөн, милләтселәр Формандың атаһын ҡулға алалар, ул Бухенвальд концлагеренда үлтерелә. Әсәһе Освенцимда фажиғәле вафат була. «Разворот» исемле (Turnaround) автобиографик китабында Форман үҙенең биологик атаһы йәһүд архитекторы Отто Кон (1887—1965) булыуы тураһында яҙа. 1940-сы йылдарҙа АҠШ-та төпләнә.
Талипов Мазһар Талип улы
Һуғыштан һуңғы тормошо
— тип һөйләүе хәтеремдә тине Гөлсинә ейәнсәре.
Ломная (Ельцовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Талипов Мазһар Талип улы
Һуғыштан һуңғы тормошо
1997 йылдың 10 октябрендә, 85 йәшендә вафат була. Муллакай ауылында ерләнә.
Ломная (Ельцовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Милош Форман
Биография
Форман Подебрадта интернатта уҡый. Подебрад һарайында уның менән бергә Чехияның буласаҡ беренсе президенты Вацлав Гавел һәм ағалы-энеле Машиновтар уҡый. Локарно кинофестивалендә «Ҡара Пётр» (1963) киноһы менән донъя күләмендә таныла. «Ут һүндереүселәр» әсе сатирик фильм («Яна, минең барышням», 1967) Праж яҙынан алдан һоҡландыра.
Чехословакияға совет ғәскәрҙәре инеү сәбәпле, 1968 йылда ул АҠШ-ҡа күсеп китергә мәжбүр була.
Чехия актрисаһы Яна Брейховаға өйләнә.
Милош Формандың ағаһы (атаһының бер туған ағаһы) — архитектор Карл Кон (1894—1979 йылдар). Бер туған ҡустыһы — Америка математигы Джозеф Кон (Joseph J. Kohn, 1932 йылда тыуған).
Эмиграция
Америка осорондағы тәүге фильмдары — «Отрыв» (1971; Канн кинофестиваленең Гран-приһы) һәм «Волосы» (1979).
Йыназа (хикәйә)
Йыназа — А. П. Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр Новое время гәзитенең 3581-се һанында 1886 йылдың 15 февралендә баҫтырыла.
Баҫмалар
Хикәйә тәүге тапҡыр Новое время гәзитенең 3581-се һанындағы Субботники бүлегендә 1886 йылдың 15 февралендә Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында баҫтырыла.
Чехов тере саҡта хикәйә венгр, немец, румын, серб-хорват һәм фин телдәренә тәржемә ителә.
Фон
Быға тиклем А. П. Чехов үҙ әҫәрҙәрен А. Чехонте исеме аҫтында сығарһа, «Новое время» гәзитенән ул 27 (14 иҫке стиль буйынса) февралдә хикәйәне яҙыусының ысын исемен талап иткән телеграмма ала. А. С. Лазарев-Грузинский үҙ мемуарҙарында: «Чехов быға рөхсәт бирә, ләкин бик ныҡ үкенә, сөнки медицина журналдарында ҡайһы бер мәҡәләләр сығарырға уйлай һәм ысын исемен етди мәҡәләләр өсөн һаҡлай»- тип яҙа.
Суворинға яуап хатында Чехов 6 мартта (21 февраль иҫке стиль буйынса): «Минең эштәрем тураһында Һеҙгә минең турала маҡтау һүҙҙәре әйткәнегеҙ һәм әҫәремде бик тиҙ арала баҫтырғанығыҙ өсөн ҙур рәхмәт‹…› Минең хикәйәмдең аҙағын Һеҙҙең алып ташлағанығыҙ һәм файҙалы кәңәшегеҙ менән мин килешәм»,- тип яҙа.
Хикәйәнең ҡулъяҙмаһы юғала, бары тик Новое время гәзитендәге версия ғына һаҡланып ҡалған.
Сюжет
Кибетсе Андрей Андреевич урындағы ауыл сиркәүенә Хоҙай инәһе Одигитрияның иконаһына яңы вафат булған ҡыҙы Мария өсөн доға ҡылырға килә. Андрей Андреевичтың Мария тураһында урындағы ауыл сиркәүе руханийына доға ҡылыуҙы һорап яҙған ҡағыҙында ҡыҙын уйнашсы тип атап яҙғаны өсөн дин әһеле уны бик ныҡ тиргәп ташлай. Кибетсенең ҡыҙы билдәле актриса булған була, шунлыҡтан атай кеше руханиҙың әрләгәненә аптырап ҡала, сөнки уның ҡыҙы сәхнәлә уйнап йөрөгән дә инде. Доға ҡылған сағында Андрей Андреевич үҙенең төҫкә сибәр, аҡыллы, нескә күңелле ҡыҙын күҙ алдына килтерә һәм ул «актерка» булғас, ниңә уны уйнашсы, йәғни уйнаусы тип атарға ярамай икән тип иҫе китә.
Был һүҙе өсөн уны кесе рухани-дьякон да әрләй: «Һиңә был һүҙең өсөн епитимья (ҡаты дини яза) һалырға кәрәк, бушҡа-юҡҡа аҡыл һатып йөрөүеңде туҡтатыр өсөн! Һинең ҡыҙың билдәле әртис булды. Уның тураһында гәзиттәрҙә маҡтап яҙҙылар… Ә һин әллә ниндәй әшәке һүҙ менән ҡыҙыңды атап яҙғанһың! Эх, һин — меҫкен филозоф!»- тип.
Батыршин Хәмит Дауыт улы
Батыршин Хәмит Дауыт улы (1918 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 3-сө эскадроны 4 взводы ҡылыссыһы.
Биографияһы
Хәмит Дауыт (башҡа сығанаҡтар буйынса Улип ) улы Батыршин 1918 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Фәйзулла ауылында тыуған тыуған. Һуғыш башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 3-сө эскадроны 4 взводында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендәге ҡаты алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала. Кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар исемлегендә Фәйзулла ауылында йәшәгән яугирҙың атаһы Батыршин Дауыт күрһәтелгән.
Хәтер
1949—1950 йылдарҙа Липецк өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. 1961 йылдың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды.
Дриси Джавахаант ҡәлғәһе
Дриси Джавахаант ҡәлғәһе – Грузияла Каспи муниципалитетының Чкопиани ауылынан көнбайыштараҡ 400 метр  алыҫлыҡта, Тедзами йылғаһының һул ярында, ҡая башында урынлашҡан. Комплекс ҡәлғәнән, сиркәүҙән, башнянан һәм һарайҙан тора. Үҫешкән феодал дәүеренә ҡарай.
Селивёрстова Валентина Михайловна
Селиверстова Валентина Михайловна (24 декабрь 1926 йыл, Омск — 27 апрель 2014 йыл, Омск, Рәсәй) — СССР парашютсыһы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1954), халыҡ-ара категориялы судья (1966). Парашют спорты программаһының төрлө төрҙәрендә биш тапҡыр донъя чемпионы, (1954, 1964 һәм 1966 йылда) һәм 11 тапҡыр СССР чемпионы (1952 йылдан 1965 йыл буйынса).
Биографияһы
Валентина Селиверстова 1926 йылдың 24 декабрендә Омск ҡалаһында тыуған. Авиация техникумында уҡый. 1944 йылда 17 йәшендә беренсе тапҡыр парашют менән һикерә. Бөйөк Ватан һуғышы аҙағына тиклем Омск ҡалаһы аэроклубында парашют десант әҙерлеге буйынса инструктор булып эшләй.
Дриси Джавахаант ҡәлғәһе
Комплекс ҡоймаһының бормалы-бормалы биҙәге булған. Төҙөүселәр ҡаялы морондоң бөтә мөмкинселектәрен ҡулланған. Төньяҡта башня, ә көньяҡта һарай торған, хәҙерге ваҡытта ул туҙған. Башня квадрат формала. Был ҡәлғәнең иң бороноғо өлөшө булырға тейеш, сөнки XV быуаттан һуң дүртмөйөш башняларҙы бөтөнләй төҙөмәгәндәр. Башняның аҫҡы яғы ҡырсынташтан, өҫ яғы таштан төҙөлгән. Сиркәүҙән тыш ҡалған бөтә биналар ҡомташтан һәм һуйырташтан ҡоролған. Сиркәүе туфтың яҡшы эшкәртелгән йәшел төҫтәге плиталары менән төҙөлгән. Инеү урыны көнбайыш стенала. Комплексҡа шулай уҡ ауыл хужалығы ҡаралтылары инә, улар ныҡ зыян күргән.
Һарайға ҡоро ерҙән урмандың көнсығыш яғынан күтәрелергә мөмкин, шулай уҡ көнбайыш яҡтан да барырға мөмкин, әммә ул яҡтан юл күпкә ҡатмарлыраҡ. Ҡәлғәнән көнсығыш яҡта, ауыл ҡаршыһында, йырын. Чколиани ауылының ҡапма-ҡаршы яғында ҙур булмаған сиркәү тора, уға көньяҡтаныраҡ инәләр.
Селивёрстова Валентина Михайловна
Биографияһы
Һуғыш тамамлағандан һуң да парашют спорты менән шөғөлләнә һәм аэроклубта эшен дауам итә. Уны Омск өлкәһе командаһына, ә һуңынан СССР йыйылма командаһына алалар. 1952 йылдан КПСС ағзаһы. Валентина Селивёрстова парашют спорты буйынса 49 донъя рекорды ҡуя һәм 3000-дән ашыу парашют менән һикергән донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ була. 70 йәшендә парашют менән һуңғы һикереү яһай. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң 20 йыл самаһы «Полёт» аэрокосмик берекмәһендә эшләй.
Иҫке-Көнсығыш зыяратында ерләнгән.
Палеография
Палеогра́фия (παλαιóς «боронғо; мөһим» + <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">γράφω «писать») — яҙыу тарихын, уның график формалары үҫешенең законлығын, шулай уҡ уларҙы уҡыу, авторын билдәләү, яҙыу ваҡытын һәм урынын асыҡлау маҡсатында боронғо яҙмаларҙы өйрәнгән ярҙамсы тарихи дисциплина (махсус тарихи- филологик дисциплина). Палеография хәрефтәрҙең график формаларының, яҙма билдәләрҙең эволюцияһын, уларҙың состав өлөштәренең пропорцияһын, шрифтарҙың төрҙәрен һәм эволюцияһын, ҡыҫҡартыуҙар системаһын һәм уларҙың график билдәләнешен, яҙманың материалын һәм ҡоралын тикшерә. Йәшерен яҙыу (криптография) системаһының графикаһынпалеографияның айырым тармағы өйрәнә. Орнаментты һәм ҡағыҙҙың һыу билдәләрен (филиграндәрен), форматын, ҡулъяҙмаларҙың тышын да өйрәнеү палеография өлкәһенә ҡарай.
Тарихы
Палеография термины 1708 йылда «Грек палеографияһы» (тулы исеме: «Грек палеографияһы йәки хәрефтәрҙең килеп сығышы һәм үҫеше») китабы авторы француз монах-маврисы Монфокон тарафынан ҡулланыуға индерелә. Әммә дипломатика (уҡый-яҙа белеү тураһындағы дисциплина, латынсә diplomae) менән бер рәттән палеографияның ысын «атаһы» Монфокон түгел, ә конгрегация (мавристар — ордена бенедиктинсылар ордены конгрегацияһы) буйынса коллегаһы Жан Мабильон (1632—1707). була. Атап әйткәндә, боронғо франк королдәренең бенедиктин монастырҙарына бирелгән грамоталарының төп нөсхә булыуына шикләнеп ҡараған иезуиттар менән бәхәс ваҡытында, үҙ орденының намыҫын һаҡлап ҡалыу өсөн Мабильон 1681 йылда Парижда «De re diplomatica libri sex» («Дипломатика алты китапта») хеҙмәтен баҫтырып сығара, унда иртә урта быуат яҙмаларының типтарын беренсе тапҡыр классификацияларға бүлә. Уларҙы ул «милли» атамаһы менән, йәғни франкиса, лангобардса, вестготса булараҡ билдәләй. Ә Монфокон беренсе булып палеографик тикшеренеүҙәр ысулын эшкәртә  : ҡулъяҙмаларҙы (билдәле бер билдәләре нигеҙендә) в хронологик рәткә урынлаштыра, ул хәрефтәрҙең эволюцияһын сығара һәм урта быуат грек яҙмаһы үҫеше стадияларын һәм уның типтарын билдәләй.
Рәсәйҙә палеографик тикшеренеүҙәр башланғысы XVIII быуат старообрядсы бәхәсселәренең иҫке йолаларҙы кире ҡағыуҙың бик борондан килеүен иҫбат итеү маҡсатында хөкүмәт тарафынан мәсьәләне бер яҡлы яҡтыртып таратҡан ялған хәбәрен фашлауға арналған хеҙмәттәрендә күҙәтелә.
Методикаһы
Палеография яҙыуҙың үҙенсәлектәренә генә түгел, ә яҙманың тышҡы күренешенә етди иғтибар бүлә: әйтәйек, яҙыу материалына (ҡағыҙ, пергамент, папирус), тышына, һыҙатына, ҡыҫҡартыу, биҙәүҙәргә һәм башҡаларға. Палеограф өсөн яҙыу ҡоралын (ҡаҙ ҡауырһыны, ҡәләм һәм башҡалар) билдәләү бик мөһим. Хәрефтәрҙән тыш түбәндәге мәлдәр етди өйрәнелә: яҙыу «мөйөшө», йәғни яҙыу ҡоралының яҙыу юлына ҡарата торошо; «дукт», йәғни хәрефте бер бөтөн иткән эҙмә-эҙлелек һәм айырым һыҙыҡтарҙы һыҙғандағы йүнәлеш; миллиметрҙарҙа хәрефтең үлсәме һәм уның бейеклегенең һәм киңлегенең пропорцияһы; яҙыуҙың «ауырлығы» (ҡалын һыҙатлы «ауыр» яҙыу йомшаҡ, йәғни тиҙ бөгөлөүсән перо, нәҙек һыҙатлы «еңел» яҙыу ҡаты перо менән яҙыла).
Яҙыу формалары
Ҡулъяҙманы тикшергәндә формаһы буйынса яҙыуҙы классификациялау мөһим роль уйнай. Түбәндәге төп формалар бүленә: маюскул (баш хәрефтәр менән яҙыу, majuscula — баш хәреф), минускул (бәләкәй хәрефтәр менән яҙыу, minuscula — бәләкәй хәреф) һәм курсив («скоропись»). Шуны билдәләп үтергә кәрәк, хәрефтәрҙең маюскул (баш хәрефтәр булараҡ) һәм минускул (бәләкәй хәрефтәр булараҡ) булараҡ фкугкционал айырмаһы тикXIII быуатта ғына барлыҡҡа килә, уға тиклем йә тик баш хәрефтәр менән, йәки бәләкәй хәрефтәр менән генә яҙғандар. Антик осорҙа һәм Урта быуаттарҙа ғәҙәттә маюскул яҙыуы ғына ҡулланылған, ул үҙе сиратында «капиталь» һәм «унциал» яҙмаға бүленә. Маюскул минускул менән алмаштырыла (ҡайһы берҙә уны «ярымунциал») тип тә атайҙар, Көнбайышта 800 йылға яҡын, Грецияла бер ни тиклем һуңыраҡ; Көнбайышта минускул готик яҙмаға әйләнә. XIV быуатта гуманистар, Петраркинан башлап, IX—XI быуаттарҙа «каролин минускулы» ; менән күсереп яҙылған антик авторҙарҙың хеҙмәттәре табыла; был яҙманы улар антик яҙма тип ҡабул итә һәм, готик яҙыу менән сағыштырғанда уның матурлығы һәм уҡыуға уңайлы булыуы менән һоҡланып, күсереп яҙа башлайҙар. Тап шуның нигеҙендә хәҙерге заман латин шрифты барлыҡҡа килә лә инде.
Әрмән палеографияһы
Иң боронғо әрмән шрифты маюскул еркатагир. Һуңғыһы үҙ сиратында йомро һәм тура һыҙатлы ертагирға бүленә. V—XIII быуаттарҙа шул яҙыу төрө ҡулланыла, артабан хеҙмәт, китап атамаһын, яңы юлдарҙы, баш хәрефтәрҙе яҙыуҙа ҡулланыла. Әрмән минускул яҙыуының төп формаһы — болоргир. XIII—XVI быуаттарҙа өҫтөнлөк менән файҙаланыла. X быуаттан шхагир шрифты осрай. XIII быуатта нотргир формаһы барлыҡҡа килә, ул XVI—XVIII быуаттарҙа киң ҡулланыла. Әрмән хәрефтәренең эволюцияһын өйрәнеү XVIII быуаттан башлана.
Урыҫ палеографияһы
Славян кириллик уставы гректарҙың IX быуаттағы маюскулынан барлыҡҡа килә; ул ярымустав булып үҫешә, көнбайыштағы «унициал» (урыҫ «ярымуставы») маюскулға үҫешә һәм баҫма сиркәүславян шрифты нигеҙен барлыҡҡа килтерә. Пётр I XVIII быуат башында урыҫ азбукаһында реформа үткәрә.
Оло Исерга
Оло Исерга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы
Биографияһы
Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Балаҡатай районында тыуа. 1941 йылда Балаҡатай район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 101-се айырым ат-артиллерия дивизионының орудие ҡороусыһы булып хеҙмәт итә. 1942 йылда дошман беҙҙең частар оборонаһының алғы һыҙығына яҡын килеп батареяның утлы һыҙығына бик көслө артиллерия уты аса. Алышта Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өлгөһө күрһәтә. Ул Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (1942). 1942 йылдың июлендә ошо тиң булмаған һуғышта Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы һәләк була. Курск өлкәһенең Борки ауылында ерләнә (хәҙер Липецк өлкәһе, РФ)
Протеза
Протеза (πρόθεσις алда тороусы, алға ҡуйылыу) — һүҙ башында һуҙынҡы йәки тартынҡы өн өҫтәлеүе, мәҫәлән: вулиця «урам», воблака «болот», spērāre > espérer, esperar «ышанырға». Протетик тартынҡылар сифатында [v], [j], [γ], протетик һуҙынҡы сифатында — [i], [е] сығыш яһай. Фонетик өндәрҙең хасил булыуына төрлө сәбәптәр булыуы мөмкин, атап әйткәндә, протеза әйтелеште еңеләйтеү өсөн ҡулланылырға мөмкин.
Белорус телдәрендә
Белорус телендә түбәндәге протетик өндәр бар: бер нисә тартынҡы алдынан өҫтәлеүсән [а], [і] һуҙынҡылары: аржан «ржаной» (арыш), імгла «мгла» (ҡараңғылыҡ), ільвы «львы» (арыҫландар) һәм башҡалар; иренләшкән һуҙынҡылар алдынан [в], [г] тартынҡылары өҫтәлеү: воко «око» (күҙ), вуха «ухо» (ҡолаҡ), гэй «эй» (әй) һ.б.
Рус телендә
Протетик һуҙынҡылар һәм тартынҡылар рус теле диалекттарында бар. Мәҫәлән, көньяҡ-көнбайыш диалекты зонаһында:
Протетик өндәр ҡайһы бер дөйөм рус һүҙҙәрендә лә осрай: восемь (осъм, octo); яблоня (абълка, abella); ягненой (агнец).
Чех телендә
О алдынан протетик [v] күпселек чех диалекттарында осрай : vokno (чех. әҙәби okno «окно»), von (әҙәби on «он»), vocet (әҙәби ocet «уксус») һ. б.
Башҡорт телендә
Башҡорт телендә протеза үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең (башлыса рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең) әйтелешен телдең орфоэпик закондарына ҡулайлаштырыу һөҙөмтәһе булып тора. Мәҫәлән,
Һуңғы осорҙа рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә башҡортса‑урыҫса билингвизмдың йылдам үҫеше һөҙөмтәһендә, ҡағиҙә булараҡ, протеза күҙәтелмәй: «стакан», «станция», «шланг», «ручка» һ.б.
Белбаж
Белбаж — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының уң ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Туймазы
Иҫке Туймазы (Старые Туймазы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1247 кеше. Иҫке Туймазы ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 452750, ОКАТО коды — 80450000000.
Тарихы
Шул исемдәге йылға буйында Туймазы ауылы барлыҡҡа килә, ул аҫабалар торағынан башҡорт һәм типтәр керҙәштәр ауылына әйләнә. Ауылға ҡыр-йыландарҙың аҫабалары нигеҙ һала.
Тәүге тапҡыр 1736 йылда, ҡыр-йыландар был ауылға ике башҡорт ғаиләһен индерергә рөхсәт иткәндә телгә алына. 1738 йылда шул уҡ аҫабаларҙың керҙәшлек килешеүе буйынса, "срогы күрһәтелмәйенсә" йылына 5-әр һыуһар түләү шарты менән 7 ихата башҡорттар һәм типтәрҙәр ҡабул ителә. 1745 йылдың 9 сентябрендә Йосоп Аҙнағолов етәкселегендә ҡыр-йыландар йылына 10 һыуһар күләмендә башҡорт яһағының бер өлөшөн түләү шарты менән мариҙарҙы ҡабул итәләр. Өфө провинциаль канцелярияның 1756 йылдың 23 мартындағы указына ярашлы, Наратасты ауылынан (хәҙерге Шаран районы) килгән 24 ихата иҫәбендәге яһаҡлы татарҙар Абдулла Яуитдинов һәм Шамил Баганов Туймазы һәм Төркмән ауылдарында төпләнеү мөмкинлеге алғандар.
Туймазының керҙәш халҡының формалашыуы артабан да дауам итә. Ҡыр-йыландар Һөйөндөк Һағындыков, Өмөтбай Куғашев, Мәүлет Дөмәев 1775 йылдың 1 июлендәге керҙәшлек килешеүенә ярашлы был ауылға Тырбый ауылынан (хәҙерге Шаран районы) сыҡҡан типтәрҙәр Яхья Мрясовҡа ихатанан бер юлы 10-ар һум аҡса алып «иптәштәре менән» инергә рөхсәт итәләр. 1791 йылдың 5 октябрендәге керҙәшлек яҙмаһына ярашлы ҡыр-йыландар, бер тапҡыр һәр ихатанан 5-әр һум аҡса алып,  Себер юлы Троицк өйәҙе Солтанғол ауылы башҡорттары Зөбәйер, Ғәбиҙулла һәм Абдулла Солтанғоловтарҙы «иптәштәре менән» «мәңгегә һәм нәҫелдәренә»  инергә рөхсәт итәләр. 1795 йылдың 12 июнендәге керҙәшлек яҙмаһы нигеҙендә ҡыр-йыландар Шахово ауылынан (хәҙер Йәрмәкәй районы) Ишмәмет Ишкининға һәм Репей Мортазинға Туймазы ауылына керергә рөхсәт бирәләр. Һәм, ниһайәт, Ырымбур губернаһы хәрби губернаторының 1800 йылдың 11 сентябрендәге бойороғона ярашлы, шул уҡ телгә алынған Троицк өйәҙе Солтанғол ҡасабаһынан башҡорт-әйлеләр Ғөбәйҙулла Собханкулов, уның туғаны Бикмөхәмәт Солтанморатов «иптәштәре менән» «туғандары менән бергә булыу өсөн Туймазы ауылына керетелгәндәр», унда уларҙы «яҡындары, шулай уҡ башҡа башҡорттар ҙа йәшәргә» ҡабул иткәндәр.
Туймазы ауылының күп милләтле керҙәш халҡы шулай барлыҡҡа килә. Башҡорт-керҙәштәрҙең төп өлөшөн типтәрҙәр ҡатламы тәшкил иткән.
1870 йылда ауылда мәсет (XX быуат башынан — 2), 5-6 һыу тирмәне булған. 70 йорт хужаһының бал ҡорттары умарталары булған.
1843 йылда 26 башҡорт аҫабаға 16 бот ужым һәм 176 бот ярауай иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек милләттәр башҡорттар 52 %), татарҙар (44 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Әжмәкәй
Әжмәкәй — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы. Әжмәкәй ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Шилнә йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Әжмәкәй (Иҫәкәй) — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1773 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Макарьевск улусы составына керә.
1859 йылда ауылда мәсет, мәҙрәсә, ел тирмәне; ә ХХ быуат башында — икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылда — Саллы районы (1976 йылдан Туҡай районы) составына инә.
Халҡы
1834 йылда — ир енесле 64 йән башҡорт; 1870 йылда — 124 башҡорт һәм 456 татар; 1912 йылда — 322 башҡорт һәм 885 татар йәшәй.
Инраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
Саро ҡәлғәләре
Саро ҡәлғәләре, Саро ауылында Реххи һарайы нығытмаһы,  Архангел сиркәүенән  төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Вулкан тоҡомдарынан төҙөлгән ҡәлғә өлөшө  мүк менән ҡапланған. Таштар  ярайһы уҡ ҙур. Ҡайһы бер таштар 1 метр бейеклектә, ә оҙонлоғо 2,5 метрға етә. Стеналарҙың ҡалынлығы яҡынса өс метр. Иретмәнең йоҡа ҡатламы булған урында стенаның ҡалынлығы 1,8-2,0 метр.
С. Марсагишвили фекеренсә (хатта бер нисә).ҡәлғәләре христиан дәүеренә тиклем төҙөлгән булған (бәлки,  хатта иртәрәк тә).
Саро ҡәлғәләре емереклектәрендәге яҙыу бөгөнгө көндә Милли музейҙа һаҡлана. Текст ҡәлғәнең төҙөлөшө һәм реставрацияһы тураһында һөйләй һәм XII быуатҡа ҡарай. Саро мегалиттарының был өлөшөндә табылған күп һанлы артефакттарҙан ҙур таш киҫәге иғтибарға лайыҡ. Унда XII быуат менән даталанған яҙыу һаҡланған. Яҙыуҙа батша Деметр I (1125—-1156) Давид Төҙөүсенең вариҫы һәм улы тураһында телгә алына.
Дербенёва-Ухова Варвара Павловна
Варвара Павловна Дербенёва-Ухов (1903, Иваново-Вознесенск — 5 ноябрь 1982) — совет энтомологы, синантроплы себен экологияһы белгесе, биология фәндәре докторы (1945), профессор.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Синантроп себендәрҙең экологияһы, биологияһы һәм улар менән көрәш ысулдары белгесе булараҡ билдәле. Күп кенә экспедицияларҙы ойоштороусы һәм уларҙа ҡатнашыусы була. Ул синантроп себендәрҙең урынлашыу, туҡланыу тәртибен һәм үҫеш үҙенсәлектәре йоғонто яһау үҙенсәлеген ҡарышлауыҡтар тип имаго. Өлкәндәр төркөмө буйынса туҡланыу, уның эпидемиологик үҙенсәлектәрен асҡан. Синантроп себенен кеше менән бәйле өс төркөмгә бүлә: көтөүлек, тораҡ пункттар һәм ярым тораҡ пункттар себене. Был классификация себендәргә ҡаршы көрәштең нигеҙенә һалынған. Уларҙың ауыҙ аппараты үҙенсәлектәрен өйрәнеүгәндә ул себендәрҙең агрессив морфологик критерийҙарын асыҡлай. Беренсе башлап уларҙың туҡланыуына инсектицидтар индереп көрәшә башлай һәм санитар саралар комплексын эшләй. Беренсе булып себендәрҙең инсектицидтарға тотороҡлоҡ үҙенсәлектәрен аса һәм үҫеш законлылыҡтарын өйрәнә. .
Дербенева-Ухова МДУ һәм Табиптарҙы камиллаштырыу үҙәк институтында медицина энтомологияһы курсын уҡыта. Уның етәкселегендә 10 кандидатлыҡ диссертациялары яҡланған. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эре конференцияларын ойошторусы була. «Медицинская паразитология и паразитарные болезни» журналының мөхәрририәт ағзаһы һәм яуаплы сәркәтибе була.
Наградалары
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙәкәр хеҙмәт өсөн» миҙалы, «В память 800-летия Москвы» миҙалы, « Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» юбилей миҙалы менән бүләкләнгән.
Баҫмалары
100-ҙән ашыу ғилми баҫма авторы, шул иҫәптән :
Беҙәк-Әхмәр
Әхмәр, Беҙәк-Әхмәр (Ахмерово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 453526, ОКАТО коды — 80211849008.
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Әхмәр тигән андронимдан һәм Беҙәк гидронимынан килеп сыҡҡан. Беҙәк — ике һүҙҙән яһалған атама: бейек+үҙәк.
Тарихы
Белорет районында йылғаның һәм тәүге килеп төпләнеүсенең исеме менән аталған Беҙәк-Әхмәр, ҡоҙғон-ҡатай ырыуы этнонимынан һәм шулай уҡ тәүге булып килеп ултырған кеше исеме менән аталған Ҡоҙғон-Әхмәр, йәғни ике Әхмәр ауылы бар. Беҙәк-Әхмәр Тамъян-Ҡатай улусының 28-се йортона ҡараған, хәҙер юҡҡа сыҡҡан тиерлек. Унан йыраҡ та түгел Беҙәк ауылы урынлашҡан. Улар хәҙер икеһе лә Туҡан ауыл советына ҡарай.
Беҙәк йылғаһы буйында барлыҡҡа килгән Әхмәр ауылы 1795 йылда 28 йорттан һәм 139 кешенән торған. Артабан халыҡ һаны кәмей. 1834 йылда 121 кешегә тиклем, 1850 йылда — 200 кеше, 1920 йылда 150 була.
Тәүге төпләнеүсенең улы Ҡунаҡҡужа Әхмәров (1776—1851) поход старшинаһы булып хеҙмәт итә. Кесеһе Ишҡужа Әхмәров та атаһының тыуған төйәгендә көн иткән. Кешеләр йәйләүгә Яланды, Егән йылғалары буйына сыҡҡан. 122 кеше 100 ат, 50 һыйыр, 60 һарыҡ, 25 кәзә тотҡан. Солоҡсолоҡ, урман кәсептәре, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Иген сәсмәйҙәр.
2007 йылдың 30 майына тиклем ауыл Туҡан ҡасаба советына ҡараған, Белорет районы менән ҡала хакимиәттәре ҡушылғандан һуң, урындағы хакимиәт Туҡан ауыл советы статусы алған. Ҡайһы бер белешмәләрҙә Әхмәр Исмаҡай ауыл советына ҡараған тигән мәғлүмәттәр бар, мәгәр был ысынбарлыҡҡа тап килмәй
Был ауыл кешеһе Әхмәтша Сәлимовтың — үҙешмәкәр композитор Мөхәррәм Сәлимовтың атаһы — атаҡлы Зәйнулла ишан менән осрашыуы тураһында хәтирәләр бар
Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы
Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы (25 август 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ветеринария хеҙмәтенең гвардия лейтенанты. Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы 1906 йылдың 25 авгусында Чкалов өлкәһенең Туҡ районы, хәҙер Ырымбур өлкәһенең Ҡондоҙлотамаҡ ауылында тыуа. 1941 йылдың 1 декабрендә Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 14-се гвардия сапёр эскадронында ветеринария фельдшеры булып хеҙмәт итә.
Сығанаҡтар
[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 53, ящик 12. Номер документа 84.] Орден Отечественной войны II степени
Ауҙарыш
Ауҙарыш (Аудараш, Аударашбаш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Себергән йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Данилов-Чалдун Максим Николаевич
Биографияһы
Максим Николаевич Данилов-Чалдун Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Уҫылыбаш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ауҙарыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Данилов-Чалдун Максим Николаевич
Биографияһы
Башланғыс мәктәптең өсөнсө синыфын тамамлағандан һуң, атаһы менән бергә (әсәһе иртә вафат булған) Себергә эшкә китә. Кемерово янындағы Бирюли ҡасабаһында йәшәй, батраклыҡта эшләй, һуңынан «Крохоловскя» шахтаһында крепильщик һәм забойсы булып эшләй.
1914 йылдан Беренсе донъя һуғышында була, ҡаты яралана. Госпиталдән һуң үҙ ирке менән Ҡыҙыл гвардия сафына инә. 1920 йылдан ВКП (б) ағзаһы
Томск совет партия мәктәбен тамамлай (1921) һәм 1922 йылдан алып ун йылдан ашыу партия эшендә була.
1934 йылда Данилов-Чалдун Чебоксар ҡалаһына күсенә, Сыуаш АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе урынбаҫары булып эшләй, «Чаваш коммуни» гәзите мөхәрририәте һәм Сыуаш АССР-ы Совнаркомы янында радиоинформация комитеты хеҙмәткәре була. Шул уҡ йылда Сыуашстан яҙыусылар ойошмаһынан Совет яҙыусыларының беренсе съезында делегат булараҡ ҡатнаша.
1941 йылдың декабрендә үҙ теләге менән фронтҡа китә, Калинин, Брянск һәм 2-се Балтика буйы фронтында һуғыша.
548-се миномет полкының 13-сө айырым миномет РГК бригадаһы парторгы (Икенсе Балтика буйы фронты), гвардия кесе лейтенанты Данилов-Чалдун фронтта ҡаты яралана һәм Калинин өлкәһенең (хәҙер Тверь өлкәһе) Кувшиновка ҡалаһындағы хәрби госпиталдә 1944 йылдың 2 мартында вафат була. Кувшиновка ҡала зыяратының туғандаш ҡәберлегендә ерләнгән.
Ижады
Данилов-Чалдундың тәүге шиғырҙары 1922 йылда яҙылған, 1924 йылда «Чувашский крестьянин» гәзитендә баҫылып сыға
1929 йылда Мәскәүҙә беренсе «Тайгара» («В тайге») китабын — пьесаһын сығара
Үҙ хикәйәләрендә Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы ваҡытында эшселәр синыфының һәм хеҙмәтсән крәҫтиәндәрҙең хеҙмәт батырлығын сағылдыра.
14 китап авторы. Төп матбуғат баҫмалары: «Ҫулӑм витӗр» («Сквозь огонь»), «калавӗсем Вӑрҫӑ» («Хәрби хикәйәләр»), «вӑй Икӗ» («Ике көс»), «Революци ҫулӑмӗ» («Революция ялҡыны»), «ҫӗлӗк Ҫӑлтӑрлӑ» («Йондоҙло кәпәс»).
Торонто университеты
Торонто университеты (ингл. University of Toronto, T. of U. мфц) — Канаданың Онтарио провинцияһының административ үҙәге Торонтолағы асыҡ тикшеренеү университеты. Университеттың төп территорияһының һәм объекттарының күпселеге финанс округынан төньяҡта Королева Паркында урынлашҡан. 1827 йылда Англия Сиркәүе етәкселегендәге Король Колледжы булараҡ нигеҙ һалынған һәм Үрге Канаданың беренсе юғары белем биреү учреждениеһы булып тора. 1850 йылда Торонто университеты исеме ала, сөнки донъяуи уҡыу йорто булып китә. Һәм шул ваҡыттан алып хәҙерге көнгә тиклем Торонто университеты — коллегиаль университет, йәғни бер нисә төрлө профилле колледждарҙан торған университет. Торонто университеты 12 колледжды үҙ эсенә ала, уларҙың уҡыу материалының тематикаһында ғына түгел, ә тарихында, йолаларында, уҡыу-уҡытыу базаһының автономлыҡ кимәлендә, финанслауҙа һәм башҡа йәһәттән айырмалыҡтары бар.
Уҡыуҙан тыш, университет студенттарҙың ялын тәьмин итә. Уның нигеҙендә спорттың төрлө төрҙәрендә ҡырҡ тирәһе команда эшләй. Төньяҡ Американың өлгөлө студент үҙәге тип һаналған, готика стиленә ҡараған ҙур бинала урынлашҡан Харт-хаус уҡыусыларҙың мәҙәни тормошоноң үҙәге булып тора.
Уҡыу корпустары
Университетта даими рәүештә туристар була, сөнки университеттың коллегиаль готика стилендәге бер нисә уҡыу корпусы архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Шулай уҡ Торонто университеты территорияһында йыш ҡына кинофильмдар төшөрөлә <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (25 ноября 2010)">сығанаҡ 3039 көн күрһәтелмәгән ]. Университеттың студенттар ҡаласығы Торонто үҙәгендә Spadina урамынан көнсығышҡа табан, Онтарио провинцияһының хөкүмәт бинаһына тиклем 10 кварталды биләй. Университеттың ун ҡатлы китапханаһы бар. Үҙәктән тыш, университеттың Торонто ситендә төрлө яҡта урынлашҡан студенттар ҡаласыҡтары менән тағы бер нисә филиалы бар.
Оло Кирья
Оло Кирья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ломная (йылға)
Ломная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Пиковка йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Друцэ Ион Пантелеевич
Ион Друцэ, Иван Пантелеевич Друцэ (Ion DruţăIon Druţă; 3 сентябрь 1928 йыл, Бессарабия, Сороки өйәҙе, Городище ауылы) — молдаван яҙыусыһы һәм драматургы.
Биографияһы
Ион Друцэ 1928 йылдың 3 сентябрендә Городище ауылында (хәҙерге Молдованың Дондюшаны районында) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урман хужалығы мәктәбен тамамлаған, ауыл советы секретары булып эшләгән, 1947—1951 йылдарҙа армия сафтарында хеҙмәт иткән. 1945 —1956 йылдарҙа ВЛКСМ ағзаһы.
1950 йылдан алып баҫыла. А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтының Юғары әҙәби курстарын тамамлай (1957). Башта молдаван телендә, ә 1960 йылдан рус телендә лә яҙа. Бөтә Союз билдәлелеген «Һағыш япраҡтары» (1957, икенсе исеме «Георге, тол ҡатын улы») повесы рус тәржемәһендә баҫтырылғандан һуң ала. 1968 йылда Молдавия ССР-ы КП ҮК даими тәңките баҫымы аҫтында Мәскәүгә күсеп китә.
Беренсе әҫәрҙәре 1950-се йылдар башында баҫылып сыға. Уның хикәйәләр йыйынтыҡтары, «Һағыш япраҡтары» («Frunze de dor»), «Аҡыл йыйыу», «Көҙҙөң һуңғы айы» («Ultima lună de toamnă»), «Икмәк, мөхәббәт һәм ҡыйыулыҡ», «Үҙ — үҙеңә ҡайтыу», «Йәшел япраҡтың ҡыҫҡа мәле» повестары, «Бешкән айва еҫе» («Mirosul gutuiei coapte»), «Беҙҙең изгелектең ауыр йөгө» («Povara bunătăţii noastre»), «Пастырҙың яңғыҙлығы» романдары һәм башҡа әҫәрҙәре донъя күрә.
1967 йылда «Каса Маре» пьесаһы, «Көҙҙөң һуңғы айы» повесы һәм «Ялан балладалары» романы («Беҙҙең изгелектең ауыр йөгө» дилогияһының 1-се өлөшө) өсөн ул МССР-ҙың дәүләт премияһына лайыҡ була. 1987 йылда Ион Друцэ бер тауыштан Молдованың яҙыусылар Союзы почетлы президенты итеп һайлана (1998 йылда Союздан сығыуы тураһында белдерҙе).
Румын Академияһы һәм Молдова Республикаһы фәндәр Академияһы ағзаһы булып тора. Изге апостол Павелдың ойошмаһының рәйесе.
Ион Друцэ ижады замандаштары тарафынан юғары баһалана. Михай Чимпой яҙғанынса: «Үҙенең айырып алғыһыҙ сифаттары менән Ион Друцэ әҫәрҙәре … миллилекте, гуманлыҡты, динилекте ҡаҡшатыуға рухи һәм мораль ҡаршылыҡ күрһәтеүҙең сағылышы булып тора».
Ғаиләһе
Ҡатыны — Эра Самуиловна Росина (1929), билдәле йәһүд яҙыусыһы Шмуэл (Самуил Израилевич) Росиндың ҡыҙы (1892—1941), Вязьманы обороналау осоронда һәләк булған. Игеҙәк ҡыҙҙары — Ольга (Израилдә йәшәй) һәм Татьяна (1958—2011)
Оло Великуша
Оло Великуша — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сно ҡәлғәһе
СНО ҡәлғәһе йәки, Гудушаури һарайы — Казбеги муниципалитетының  Сно  ауылындағы ҡәлғә. Сноцкали йылғаһының уң ярында, ҡаялы убала урынлашҡан. Башняның реставрацияһы бара
Тарихы
Сно ҡәлғәһе яҡынса XVI быуат аҙағында төҙөлгән. XVIII быуаттың 30-сы йылдарында ул тәүге тапҡыр телгә алына. Арагви кенәзе Бардзим Вахтанг Алтынсыға илдәге сәйәси хәлдәр тураһында хәбәр итә һәм лезгиндарҙың Сно ҡәлғәһенә бер туҡтауһыҙ һөжүм итеүҙәренә зарлана.
Бер баҫып инеүендә ҡәлғәгә ун мең лезгин һөжүм итә. Сно ҡәлғәһе Хевсурети, Пшави тарлауыҡтарын киҫеп үтеүсе йырындан килгән ҡыҫҡа юлдан контролгә алына. Риүәйәттәргә ярашлы, Сно ҡәлғәһе Шиоле Гудушауриға ҡарай.
Архитектураһы
Түңәрәк ҡойманан һәм бер башнянан тора. Ҡойма үҙе күп һанлы һаҡлаусы элементтарҙан башҡарылған. Ҡәлғәгә берҙән-бер инеү урыны көнсығыш яҡтан.
Башняның бейеклеге егерме метрға тиклем еткән, бөгөн уның бер нисә метры юҡ. Беренсе ҡаты алты метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡәлғәне төҙөүселәр бинаны уратып алған стеналарҙың бер кимәлдә тороуын теләй. Әммә был ныҡ ҡатмарлы була, сөнки ҡәлғә тигеҙ майҙанда түгел, ә тауҙа урынлаша. Шуға күрә кәртәнең төньяҡ өлөшөндә стеналар дүрт метрға, ә көньяҡ яғында уларҙың бейеклеге ун метрға етә. Ҡәлғәне уратып алған һәр стенала ағас ярустар урынлаша. Улар һаҡланмаған, әммә урынлашҡан урындары яҡшы күренеп тора. Аҫҡы .ярустарҙа бойницалар һәм тәҙрәгә оҡшаған нәмәләр уйылған. Улар күҙәтеү пункты йәки амбразура булараҡ файҙаланылған, ә ҡамау ваҡытында тишектәр махсус ҡалҡандар менән ябылған.
Ҡәлғәнең бөтә стеналары ла бут ташынан, ә иң ныҡлы булмаған урындары шымартылған таштан һалынған.
Әнүәр Саҙат
Мөхәммәд Әнүәр әс-Саҙат (محمد أنور السادات; 25 декабрь 1918 йыл — 6 октябрь 1981 йыл) — Мысырҙың дәүләт һәм хәрби эшмәкәре; 1970—1981 йылдарҙа Мысыр президенты, маршал (мушир; 1973).