cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хенералифе
Тасуирламаһы
Элек Хенералифе һарайы Әл-Хәмрә ҡәлғәһе менән йырын аша ябыҡ күпер менән берләшкән булған, хәҙер йырын уларҙы айырып тора.
Баҡса Ҡөрьәндәге ожмах образдарын тергеҙеүгә йүнәлтелгән баҡсасылыҡ сәнғәте шедевры булып тора. Баҡсаның хәҙерге өлөшө 1931 йылда Франциско Прието Морено тарафынан нигеҙләнә һәм 1951 йылда тамамлана. Юлдар традицион Гранада стилендә таш мозаика менән түшәлгән: аҡтары Дарро йылғаһынан, ә ҡаралары Гений йылғаһынан йыйылған.
Моссбах
Моссбах (Moßbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 409 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
Замолодчикова Елена Михайловна
Биографияһы
Елена Михайловна Замолодчикова Мәскәү ҡалаһында 1982 йылдың 19 сентябрендә тыуған. П. Ф. Лесгафт исемендәге Санкт-Петербург дәүләт физик культура академияһын тамамлаған. Атҡаҙанған спорт мастеры (спорт гимнастикаһы, 2000).
Таяныслы һикереү (1999) һәм ирекле күнегеүҙәр буйынса (1998) Рәсәй чемпионы, брус күнегеүҙәре буйынса көмөш призер (1998), күпбәйгелә (1999) һәм бүрәнә күнегеүҙәрендә — бронза призеры(1999).
Команда беренселегендә Европа чемпионатының көмөш призеры (1998); таяныслы һикереү буйынса донъя чемпионы (1999), команда беренселегендә көмөш призер (1999), күпбәйгелә — бронза призеры (1999). Ирекле күнегеүҙәрҙә һәм таяныслы һикереүҙә — ике тапҡыр еңеүсе, команда ярыштарында көмөш призер, XXVII Олимпиада Уйындары күпбәйгеһендә — VII урын (2000).
Күпбәйгелә һәм бүрәнәлә күнегеүҙәр буйынса Америка кубогы эйәһе (2001).
Тренерҙары — Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары Н. В. Масленникова һәм С. Пивоваров.
Йыйылма командала — 1996 йылдан.
«Динамо» Бөтә Рәсәй физкультура-спорт йәмғиәте һәм Мәскәү ҡала физкультура-спорт берләшмәһе өсөн сығыш яһай.
Беренсе булып Цукахар таяныслы һикереүен башҡарҙы — артҡа ҡарай бөгөлөп 720 боролошо менән сальто һәм бүрәнәгә һикереү: күпергә рондат башҡарыу — 360 боролошо менән стойкаға тороу флягы — стойканан терәккә тиклем төшөү һәм терәктән артҡа ҡарай боролоу.
2010 йылда «Жестокие игры» телепроектында һыуға һикереүсе Юрий Кунаков менән берлектә еңеү яуланы.
Замолодчикова 2015 йылдың 12 июнендә үҙенең тағы ла ете илдән коллегалары-олимпийсылары менән бергә I Европа уйындарында Баҡыла Европа Олимпия комитеты флагын алып сыҡты.
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en
Оло Бачат
Оло Бачат — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/538 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йөгәмеш
Йөгәмеш (Югамаш) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше. Почта индексы — 452814, ОКАТО коды — 80259895006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гобустан (ҡурсаулыҡ)
Гобустан (Qobustan), йәки Гобустан дәүләт тарихи-сәнғәти (бәдиғи) ҡурсаулығы (Qobustan dövlət tarixi-bədii qoruğu) — Әзербайжандағы археология ҡурсаулығы; Баҡынан көньяҡтараҡ, Ҡарадағ һәм Апшерон райондары биләмәһендә, Оло Кавказ һыртының көньяҡ-көнсығыш итәге һәм Каспий диңгеҙе аралығында урынлашҡан. 537 гектар ерҙә ҡаялағы һүрәттәр пейзажы табылған.
Гобустан тарихи мираҫы ике төркөмгә бүленә: 1) ҡаялағы һүрәттәр һәм 2) боронғо кеше йәшәгән урындар һәм башҡа объекттар. Гобустан тауҙарында Беюкдаш, Кичикдаш, Джингирдаг, Шонгардаг һәм Шихгая тигән урындарҙа таш быуат һәм артабанғы дәүерҙәр кешеләре йәшәгәнлегенә шаһит нәмәләр — ҡаялағы һүрәттәр, йәшәгән урындары, ҡәбер ҡоролмалары һ.б. табылған. Бында шулай уҡ тарихҡа тиклемге кромлех ҡалдыҡтары ла бар, улар асыҡ күренеп тора. Һүрәттәр ҡаяташтарҙың өс урынында табылған; ошонда уҡ осраған кеше йәшәгән мәмерйәләр, торлаҡ урындары, ҡәберлектәр ҡасандыр өҫкө палеолит һәм урта быуаттар арауығында халыҡтың күпләп йәшәгәнлеген күрһәтә.
2007 йылда Гобустан ҡаялары һүрәттәренең культуралы ландшафы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.
Этимологияһы
«Гобустан» атамаһы «уйпаттар төбәге» тигәнде аңлата (гобу — йырын, уйпат, соҡор — һәм стан — ил, төбәк, ер).
Тарихы һәм ҡомартҡыларҙы өйрәнеү
Беҙҙең эраның I быуатында Гобустан ерҙәренә рим императоры Домициандың XII легионы килеп төшә; был хаҡта Беюкдаш тауындағы ҡаялағы латин телендәге яҙма шаһитлыҡ итә. Чингирдаг ҡаяһында йәнә XIV быуатҡа ҡараған яҙма бар. Фарсы телендәге был яҙманың йөкмәткеһе: «Имад Шәки килде, доға ҡылды һәм китте». Ошо яҙмаға таянып, ғалимдар был төбәктә XIV быуатта табыныу урыны булған тип һанай.
Гобустан петроглифтары тураһында рәсәй ғалимдары XIX быуаттың 40-сы йылдарында уҡ белгән тип һанала. Петербург Фәндәр академияһында был темаға 3-4 иҫәп-хисап яҙмаһы һаҡлана. Инглиз инженер-нефтселәр был төбәккә Оксфорд университетынан профессорҙар ҙа саҡыра. Төп мәмерйәгә ингән ерҙә 1905 йылда урыҫ телендә ниндәйҙер Крузе булып киткән тип яҙылған.
Мәгәр ҡурсаулыҡ биләмәләрендә тәүге археологик эштәр XX быуаттың 1930-сы йылдарында ғына башлана. 1939—1940 йй. әзербайжан археологы Исхаҡ Джафарзаде бында ҡаяларҙа 3500-ләп һүрәт, тамға, шулай уҡ кеше ҡалдырған соҡорҙар, ҡаяларҙа тишектәр һ.б. таба.
1965 йылдан Гобустан ҡомартҡыларын өйрәнеү менән Дж. Рустәмов һәм Ф.Мурадова етәкселегендәге фәнни экспедициялар шөғөлләнә. Экспедиция 20-нән ашыу торлаҡ, боҫҡаҡты, 40-тан ашыу ҡәберлекте тикшерә, 300-ән ашыу яңы һүрәттаба һәм теркәй.
1966 йылдың 9 сентябрь көнөндә Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советының 503-сө ҡарары менән Гобустан ҡурсаулыҡ тип иғлан ителгән.
Билдәле норвег тикшеренеүсе ғалимы һәм сәйәхәтсе Тур Хейердал Гобустанға тәүге тапҡыр 1981 йылда килгән һәм шундағы петроглифтарҙы өйрәнгән. 1994 йылда ул Гобустанға икенсе тапҡыр килгән.
Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелеүе
Ҡурсаулыҡтың бар донъя өсөн әһәмиәтен иҫтә тотоп, Әзербайжан хөкүмәте 2002 йылда уны ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелеүен юллап, документтар әҙерләй башлай. Шул маҡсатта 2006 йылда ЮНЕСКО-ға Гобустанға исем биреү һәм идара итеү буйынса эш планы тапшырыла. Ошо осорҙа Гейдар Әлиев фонды ярҙамында ЮНЕСКО-ның баш директоры Коитиро Мацуура саҡырыла. Уны Гобустандың ҡомартҡылары менән таныштыралар, ЮНЕСКО һәм ИКОМОС эксперттары Әзербайжандың Мәҙәниәт һәм Туризм Министрлығы планын хуплайҙар һәм ҡурсаулыҡҡа баһа бирәләр.
2007 йыл дың 23 июненән 2 июленә тиклем Яңы Зеландияның Крайстчерч ҡалаһында үткән ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы комитеты 31-се сессия үткәргәндә Гобустандың ҡаялағы һүрәттәр культураһы Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.
Географияһы
Ҡурсаулыҡ территорияһы 3096 га, Оло Кавказ һыртының көньяҡ-көнсығыш итәге һәм Каспий диңгеҙе аралығында урынлашҡан. Ул уйпаттар һәм ҡоро үҙәндәр менән һырланған. Гобустан төньяҡтан Оло Кавказ һырты менән сикләнгән, ә көнбайышта Пирсаатчай йылғаһы киҫә. Көньяҡта Мишовдаг һәм Харами тауҙары ҡамалай, көнсығышында Каспий диңгеҙе һәм Апшерон ярымутрауы сикләй. Төньяҡтан көньяҡҡа — 100, көнбайыштан көнсығышҡа — 80 километрға тиклем.
Бында Әзербайжандағы иң ҙур батҡаҡ вулкандары төбәге. Төп йылға — Джейранкечмез. Беюкдаш тауында шишмәләр һәм ҡарандар бар, улар эзбиз ҡатламдарындағы һыуҙарҙан һәм ямғыр һыуҙарынан тулылана. Ҡурсаулыҡ биләмәһендәге климат субтропик ҡоро, ҡыштары ярайһы йылы, йәйҙәре бик эҫе. Яҙлы-көҙлө ямғырҙар булып ала, улар үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын тергеҙеп ебәрә.
Флора һәм фауна
Гобустандың үҫемлектәр донъяһы сүлдәр һәм ярымсүлдәргә ярашлы. Үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар, әрем кеүек күп йыллыҡ үҫемлектәрҙән тора. Тау-таш араһында гөлйемеш, карлик сейә, айыу баланы, артыш, ҡырағай армыт (груша), дөгө, йөҙөм һәм нарҙың (гранат) ҡырағай төрҙәре һәм башҡа ҡыуаҡлыҡтар һәм ағастар осрай.
Ҡаялағы һүрәттәр
Гобустанда 6000-ләп һүрәт бар, улар мезолиттан алып урта быуаттар дауамында эшләнә барған. Мәгәр Әзербайжанда тәүтормош сәнғәте бронза дәүерендә сәскә ата башлаған (б.э.т. IV—II мең йыллыҡтар) тип һанала; ошо осорҙа боронғо ҡәбиләләрҙең тормош тәжрибәһе, инаныстары һәм зауыҡтары тулы ҡанлы рәүешкә ингән. . Петроглифтар таштарға ырып һәм соҡоп яһалған. Улар ҡаяташтар араһында өс урында табылған. Уларҙы бер-береһенә яҡын урынлашҡан бер нисә тауҙа күрергә мөмкин. Был Беюк-даш — Ҙур Таш һәм Кичик-даш — Бәләкәй таш тигән тауҙар. Улар ярымтүңәрәк — Кянизадаг — Батҡаҡ вулканы тип аталған иң ҙур тауҙа ла табылған.
Һүрәттәр йышыраҡ мәмерйәләрҙә һәм ҡая киртләстәрендә табыла. Элек һүрәттәргә, яҡшыраҡ күренһен өсөн, теш таҙартҡыс онтаҡ һибелгән тип раҫлайҙар, хәҙер улай итмәйҙәр. Һүрәттәр араһында һунар, йола бейеүе, ер эшкәртеү күренештәре, төрлө хайуандар, кәмәләр, төрлө тамғалар төшөрөлгәндәре бар.
Бронза осоронда Гобустан ҡаяларындағы һүрәттәр кесерәйә барған. Әммә айырым осраҡтарҙа хайуандарҙың кәүҙәләре тәбиғи ҙурлығында төшөрөлгән. Кешеләрҙең һыны силуэт рәүешендә түгел, һыҙатлап ҡына һүрәтләнә башлаған.
Гобустанда ирҙәр һәм ҡатындар һүрәттәре бер тигеҙ осрай. Ир-ат һунарсы ҡиәфәтендә, уҡ һәм йәйләр менән төшөрөлгән. Улар оҙон буйлы, һомғол кәүҙәле, ҡайыш таҡҡандар, ҡул-аяҡтары мыҡты. Бронза дәүеренә ҡараған ирҙәр һүрәте Гобустанда Беюкдаш тауында бар һәм һыҙатлап ҡына төшөрөлгән. Ирҙәрҙең кәүҙәләре йола бейеүе башҡарып һәм хәрәкәтләндереп анфас позала һүәтләнгән. Алышыуҙары ла төшөрөлгән — көрәшселәрҙең ҡулында таяҡ йәки бысаҡ бар. Төркөм менән йола бейеүе башҡарған күренеш бик тә «яллы» бейеен хәтерләтеүе иғтибарҙы йәлеп итә, бейеүселәр ике рәт булып теҙелешкән. Беюкдашта табылған был һүрәттәр беҙҙең эраға тиклемге III—II мең йыллыҡтарҙа төшөрөлгән тип һанала.
Ҡатын-ҡыҙ матриархатҡа хас һүрәтләнешле — мыҡты, йыуандар, шундай ҡатындар уңдырышлылыҡ күрһәткесе тип һанлаған. Яугир ҡатындар иһә нәҙек билле, аяҡтары ныҡлы, арҡаларында уҡ-йәйә.
Гобустандың ҡаяларында һуңғы 25 мең йылда ошонда йәшәгән хайуандарҙың — йәйрән, ҡыр кәзәһе, болан, ҡыр сусҡаһы, ата, арыҫлан һ.б. һүрәттәрен күрергә мөмкин. Таштарҙа шулай уҡ ҡоштар, балыҡтар, йылан һәм кеҫәрткеләр, төрлө бөжәктәр һүрәтләнгән. Ҡыр хайуандары ла, йорт хайуандары ла осрай. Йортҡа эйәләштерелгән эт һүрәттәре лә бар. Уларҙың һөйәктәре таш тораҡтар янында табыла. Мәҫәлән, ҡабанды эҙәрлекләп барған эт һүрәте бар
Гобустандың бронза осорондағы һүрәттәренән күренеүенсә, малсылыҡ-игенселек үҫешә башлаған мәлдә һунар ҙа әһәмиәтен юғалтмағаны күренә. Кешеләр йәйәүләп тә, һыбай ҙа һунарға сыҡҡан, уҡ-йәйә, һөңгө, өстеш, арҡандар менән ҡоралланған булған. Былар барыһы ла ҡаяларҙа һынландырылған.
Элизабет Сёдерстрём
Анна Элизабет Сёдерстрём  (Elisabeth Anna Söderström, 7 май 1927 йыл, Стокгольм — 20 ноябрь 2009 йыл, шунда уҡ) — швед йырсыһы (сопрано).
Гобустан (ҡурсаулыҡ)
Ҡаялағы һүрәттәр
Язылытепе һәм Беюкдаш ҡаяларында ҡоралай-боландарға һыбай һунар төшөрөлгән. Был һүрәттәр б.э.т. III—II мең йыллыҡтарға һәм б.э.т. II мең йыллыҡ башына ҡарай. Һунарға уҡ-йәйә, һөңгө, өстеш, арҡандар менән сыҡҡандар. Гобустандың таштарында осраған һунар күренештәре тәүтормош һунарсылары йола бейеүҙәре һәм арбау ҡулланғандарын күрһәтә. Ошо рәүешле йәнлектәр үҙҙәренә һунар итергә рөхсәт бирә тип һанлған. .
Гобустандың Язылытепе һәм Беюкдаш ҡаяларында III—II мең йыллыҡтар тип һаналған осорҙа төшөрөлгән аныҡ ҡына болан һындары күренә. Гобустандың бронза осоро һүрәттәре араһында иң йыш осрағаны — безоар тәкәләр. Уларҙы парлап та, айырым да, төркөмләп тә төшөргәндәр. .
Элизабет Сёдерстрём
Биографияһы
Элизабет Сёдерстрёмдың атаһы — йырсы һәм импресарио, сығышы буйынса швед, әсәһе — Анна Паласова рус пианиносыһы һәм йырсыһы, Октябрь революцияһы йылдарында сит илгә күсеп киткән була. Башланғыс музыкаль белемде рус император операһының элекке артисы Аделаида Андреева фон Скилондздан ала. 1947—1949 йылдарҙа Стокгольмда Король музыка академияһында уҡый. 1947 йылда Дроттнингхольмский һарай театры сәхнәһендә Моцарттың «Бастьен һәм Бастьенна» операһында (1947) тәү башлап сығыш яһай. 1949—1980 йылдарҙа — Швед короле операһы солисы. Донъяның иң ҙур опера театрҙары сәхнәһендә сығыш яһай — Ковент-Гарденда, Вена дәүләт операһында, Метрополитен Опера һәм башҡалар. 1993—1996 йылдарҙа Дротнингхольмский һарай театрын етәкләй. Музыкаль фестивалдәрҙә жюри составына инә, шул иҫәптән 1989 йылда «Донъя йырсыһы» фестивалендә. Элизабет Сёдерстрёмдың һуңғы сығышы 1999 йылда Метрополитен-опера сәхнәһендә (Чайковскийҙың «Пиковая дама»һында графиня) була. Инсульттан һуң өҙлөгөүҙән вафат була.
Гобустан (ҡурсаулыҡ)
Ҡаялағы һүрәттәр
Беюкдаш аҫҡы итәгендә киң, тәрән, аулы кәмәләр һүрәттәре осрай. Алғы осона ҡояш һүрәте төшөрөлгән ҡамыш кәмәләр ҙә (пирогалар) табылған. Ҡояшлы кәмәләр мәйеттәрҙең йәнен теге донъяға күсереү өсөн файҙаланылған тигән фараздар ҙа бар. . В лодках схематично изображены люди, большинство их с луками, перекинутыми наискосок через плечо.
Элизабет Сёдерстрём
Репертуары
Монтеверди, Перголези, Гретри, Глюк, Моцарт, Бетховен, Гуно, Оффенбах операларында һәм ораторияларында йырлай. Штраустың («Кавалер розы», «Ариадна на Наксосе»), Дебюссиҙың («Пеллеас һәм Мелизанда»), Бергтың («Воццек»), Хумпердинктың («Гензель һәм Гретель»), Яначектың («Енуфа», «Катя Кабанова», «Средство Макропулоса»), Лигетиҙың («Великий мертвиарх») операларында башҡарған ролдәре менән дан ала. Шуберт, Лист, Малек, Сибелиус, Мусоргский, Чайковский, Рахманинов, Бриттен, Прокофьев, Шостакович һәм башҡаларҙың йырҙарын һәм романстарын яңғыҙ башҡара.
Гобустан (ҡурсаулыҡ)
Ҡаялағы һүрәттәр
Билдәле норвег сәйәхәтсе ғалимы Тур Хейердал Гобустандағы кәмәләр һүрәтенә айырата иғтибар иткән. Уныңса, төбө кәкере гобустан кәмәләре кеүек донъяның башҡа ерендә осрамай. Тур Хейердал норвег петроглифтарын гобустандыҡылар менеән сағыштырып, улар төрлө ваҡытта, әммә бер ҡул менән эшләнгән тигән фекергә килгән. Шул эҙләнеүҙәре уға скандинавтар ҡасандыр Әзербайжан ерҙәренән күсенгән тигән һығымта яһырға мөмкинлек биргән. . Әммә был теорияны бик шикләнеп ҡабул иткәндәр.
Элизабет Сёдерстрём
Репертуары
Владимир Ашкенази менән бергә С. Рахманиновтың вокаль әҫәрҙәренең тулы йыйынтығын яҙҙыралар.
Гобустан (ҡурсаулыҡ)
Рим яҙмаһы
Ҡурсаулыҡҡа ингән Беюк-даш тауы итәгендә латин яҙмаһы бар, уны б.э. I быуатыныҡы тип һанайҙар. 84 менән 96 йылдар тигән фараз бар. Уны «Фульмината» (йәшендәй) ҡушаматлы Домициан ҡалдырған тип уйлайҙар. 75 йылда Домициан теләктәш Иберия һәм Албания батшалыҡтарына ярҙамға Кавказға легионын ебәргән булған. Шул рәүешле, легион Римдән көнсығышҡа иң йыраҡ киткән легион тип һанала. Легион булып киткәнлеген раҫлаған яҙыу XX быуаттың 30-сы йылдарында табылған.
Апшеронда I быуатта рим легионы булып киткәнлеге шулай уҡ Рамана тигән ауыл атамаһы менән бәйләнгән булыуы ла ихтимал. Рим ғәскәре яҡыныраҡ берәй ҙур аймаҡҡа, бәлки Баҡыға юл тотҡандыр.
Гавалдаш
Гавалдаш (төрки — «гавал» һәм «даш» — таш һүҙҙәренән, башҡ. — дөңгөр) — был үҙенә башҡа дөңгөр тауышлы, ергә ятҡырып ҡуйылған ҙур таш. Уға һуғып, бик көйлә тауыштар сығарып була. Тауышы дөңгөрҙөкө кеүек. Гобустанда 2 дөңгөрташ бар: Чингирдаг тауының төньяҡ итәгендә һәм Беюкдаш тауында. Дөңгөрташ кешеләргә үрге палеолиттан билдәле булған тип һанала. Уны шул тирәлә йәшәгән көтөүселәр файҙаланғандыр тип фараз итәләр. .
Гавалдаш ҡабырсаҡлы эзбизташтан хасил һәм яҫы бер киҫәктән тора. Ул ҡаяға ике урында ғына тейеп тора һәм һауала аҫылынып торған кеүек хис уята. Гавалдаштың тауышы төрлө урынында төрлөсә сыға. Ҡабырсаҡтарҙың тығыҙлығына йәки кәүшәклегенә бәйле бәйле был. Боронғо кешеләр уға һуғыр өсөн ваҡ таш файҙаланғандар. Улар ярҙамында тауышты көйләп булған. .
Ҡәбилә һаҡсылары йыртҡыстар һөжүм иткәндә йә башҡа хәүефле осраҡтарҙа уны файҙаланған тигән фекер бар. Уны боронғо кешеләр үк файҙалана башлағандыр. Таш кеше йәшәгән ерҙән алыҫ ҡына урынлашҡан, тауышы 2-3 саҡрымаға етә. Йола бейеүҙәре лә уның ярҙамында башҡарылған тип фараз ителә. . Шулай уҡ дөңгөрташ ҡәбиләләрҙе ойоштороу тороусы бер урын булған тип тә уйлайҙар. Ошонда халыҡ бергә йыйылған, төрлө байрамдар һәм йолалар үткәргән. .
Гавалдашҡа төрки ҡатын-ҡыҙҙар сәйәхәте
2000 йылдың апрель айында Әзербайжанда «Деде Ҡорҡот» дастанының юбилейы айҡанлы үткәрелгән сараларҙың береһе Төрки ҡатын-ҡыҙҙар саммиты булды. Мәҙәни программала Гобустан ҡурсаулығына сәйәхәт ҡаралғайны. Дүрт кешенән торған Башҡортостан делегацияһы шулай уҡ был ҡурсаулыҡта булды һәм хатта дөңгөрташтарҙың береһендә уйнап та ҡараны. Тауышы ысынлап та яңғырап тора, бик йыраҡ китә. Ҡурсаулыҡтың музейында шул һүрәттәргә таянып ижад ителгән макеттар ҙа ҡуйылған.
Төрмә
Дәүләт Гобустан ҡурсаулығы биләмәһендә үтә ҡурҡыныс енәйәтселәр өсөн ябыҡ төрмә булған. ЮНЕСКО талабы менән төрмә Умбаки ҡасабаһына күсерелгән.
Изге Һомай
Изге Һомай (перс. هما‎ ’huma’, murg-i-humay’un-bal - «бәхетте алдан иҫкәртеүсе ҡош») — иран һәм ғәрәп мифологияһында, шулай уҡ Урта Азияның  ғәрәпләштерелгән халыҡтары мифологияһында - тылсымлы ҡош. Бер үк ваҡытта хума/һомай термины емтек менән туҡланыусы ҡоштар — сиптар йәки грифтар тип билдәләнгән ҡоштарҙың төрөн аңлата.
Тылсымлы ҡош
Иран һәм ғәрәп текстарына ярашлы, Һомай ҡош — тылсымлы феникс ҡош, мәңге тере ҡош. Һомай үҙенең күләгәһе менән ҡаплаған кеше батша була, тип иҫәпләнгән. Фарсы телендәге Хумаюн йәки Хумоюн/Хумаюн исемдәре «бәхетле, хөрмәт ителгән (августейший)» тигәнде аңлата.
Урта Азияның ғәрәпләштерелгән мифологияһында Һомай «ҡояш һомайы», «бәхет һомайы» тип иҫәпләнә. Һомайғошто үлтергән кеше ҡырҡ көн эсендә үлә тигән риүәйәт булған.
Саул Менделевич Абрамзон гипотезаһына ярашлы, әкиәти Һомайғош генетик яҡтан Умай образы - төрки халыҡтарҙың боронғо ҡатын-ҡыҙҙар илаһы менән бәйле.
Башҡорт халҡының «Урал батыр» һәм «Аҡбуҙат» эпостарында Һомай аҡҡош ҡыҙ, күк йөҙөнөң - ҡоштар батшаһы Самрауҙың һәм күк һылыуҡайы Ҡояштың ҡыҙы булараҡ һүрәтләнә.
Изге ҡош атамаһының варианттары: Һомайя, Һомай, Һума, Һомо.
Шәриф Сөнчәләй
Шәриф Сөнчәләй (төп исеме — Шәриф Хәмиҙулла улы Сөнчәләев; 3 ноябрь 1885 йыл, Һарытау губернаһы, Хвалын өйәҙе, Иҫке Мәстәк ауылы — 9 ноябрь 1959 йыл, Мәскәү) — Башҡортостан мәғарифы тарихында мәктәп һәм башҡа балалар ойошмаһы эштәрен яңыса ойоштороусы күренекле хеҙмәткәр, этнограф, иҡтисадсы, педагог.
Биографияһы
Шәрифулла Хәмиҙулла улы Сөнчәләев (замандаштары араһында ул Шәриф Сөнчәләй исеме менән билдәле) 1885 йылдың 3 ноябрендә Һарытау губернаһының Хвалын өйәҙе Иҫке Мәстәк ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1903 йылда Шәриф Сөнчәләй Ҡазан уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға бара. 1905—1907 йылдарҙағы беренсе рус революцияһы осоронда шәкерттәр сыуалышында ҡатнаша, листовкаларҙы тәржемә итеп тарата. Уҡытыусылар мәктәбен тамамлағас, 1907 йылда Шәриф Сөнчәләй Пермь губернаһының Сәрәш рус-башҡорт мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрелә. Быны ул халыҡ араһында сәйәси-ағартыу эше менән бергә алып бара. Батша ялсылары уҡытыусыға бер урында тыныс ҡына эшләргә ирек бирмәй. 1915 йылда ул Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Ҡарғалы ауылында күсерелә. Бында ул мәктәптән тыш уҡытыу бүлеге мөдире була.
Февраль революцияһы ваҡытында Шәриф Сөнчәләй ярлы крәҫтиәндәрҙе митингыларға, юғары башланғыс училище уҡытыусыларын һәм шәкерттәрен демонстрацияларға саҡыра, яңы тормош төҙөргә өндәй, халыҡ алдында күп тапҡыр телмәр тота.
Юлдаш (Әбйәлил районы)
Географик урыны
Юлдаш ауылы район үҙәге Асҡар ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 13 километр һәм Магнитогорск (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 55 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Шәриф Сөнчәләй
Биографияһы
1917 йылдың мартында Шәриф Сөнчәләй Өфөгә күсә. Унда революционер Ш. Хоҙайбирҙин, яҙыусылар Ғ. Ибраһимов һәм М. Ғафури менән бергә «дин үә милләт» хаҡына берләшкән башҡорт, татар реакцион көстәренә ҡаршы көрәшә, «Ирек» гәзитен сығара.
Юлдаш (Әбйәлил районы)
Тарихы
Юлдаш (Көҙәсә) ауылына Верхнеурал өйәҙе Тамъян улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. XVIII быуат аҙағынан, 1786 йылдан билдәле. Ауылға тәүге төпләнеүсе тураһында мәғлүмәт юҡ. Атаһы ауылында улдары — Мөхәмәткәрим (1792) һәм Нарынғазы (1818) Юлдашевтар йәшәгән. Халҡы ярым күсмә тормош көтә.
Шәриф Сөнчәләй
Биографияһы
Октябрь революцияһынан һуң Шәриф Сөнчәләй төрлө комитеттарҙа эшләй, Өфө губерна Советы эргәһендәге башҡорт-татар комиссариатының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире була, ваҡытлы матбуғат биттәрендә буржуаз милләтселәрҙе һәм контрреволюционерҙарҙы фашлай. 1919 йылдың йәйендә Өфө Колчак ғәскәрҙәренән азат ителгәс, ул губернала мәғариф эштәрен әүҙем ойоштороусыларҙың береһе була, Өфөлә һәм ауылдарҙа уҡыу йорттары асыуҙа ҡатнаша, яңыса уҡытыу-тәрбиә эшенең асылын халыҡҡа аңлата, наҙанлыҡты бөтөрөү саралары күрә.
Юлдаш (Әбйәлил районы)
Тарихы
1795 йылғы V рәүиз мәғлүмәттәре буйынса 10 йортта 48 кеше, 1859 йылда 27 хужалыҡта 200 кеше йәшәгән.
20 хужалыҡтың 16-һы йәйләүгә сыҡҡан. Шунда уҡ урындарҙа (Йәнгел, Маяғашлы, Сатра, Арҡа Йорт, Әйнәм Һүтәй йылғалары буйында) күсеп йөрөйҙәр, унда Юнай ауылында йәшәүселәрҙең дә йәйләү булған. Был — ике ауыл халҡының туғанлыҡ бәйләнешен күрһәтеүсе тағы бер дәлил. 40 кешегә 500 ат, 250 һыйыр, 400 һарыҡ, 70 кәзә тура килгән. Юлдаштар күршеләренән етеш йәшәгән, уларҙың 16 дисәтинә һөрөнтө ере булған. 1842 йылда 8 бот ужым һәм 332 бот яҙғы иген сәселгән. Сәсеүҙең яртыһынан күберәге Мөхәмәткәрим Яныбаевтыҡы (140 бот) һәм Хәбибулла Боҫҡоновтыҡы.
Шәриф Сөнчәләй
Биографияһы
1922—1927 йылдарҙа Шәриф Сөнчәләй Башҡортостан мәғариф халыҡ комиссары урынбаҫары, социаль тәрбиә идаралығы мөдире, ғилми-методик үҙәк рәйесе һәм коллегия ағзаһы була. Был осорҙа ул мәктәп, педагогия техникумдары һәм Өфө халыҡ мәғарифы институты уҡытыусыларын, мәғариф хеҙмәткәрҙәрен үҙ тирәһенә туплай, уларҙың барлыҡ көсөн һәм тырышлыҡтарын уҡытыу-тәрбиә эшенең фәнни-ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтә.
Юлдаш (Әбйәлил районы)
Тарихы
1920 йылда ауылда 283 кеше йәшәгән. XX быуаттың 30‑сы йылдарында Юлдаш ауылына XVIII быуат уртаһында нигеҙ һалынған Юнай ауылы ҡушылған.
Шәриф Сөнчәләй
Биографияһы
Башҡортостан Мәғариф Халыҡ Комиссариатында, фәнни-методик академия үҙәгендә Шәриф Сөнчәләй З. Шакиров, Н. Чижов, Ә. Мансуров, Хөсни Усман, С. Ямалиев менән бергә яңы педагогика һәм методика талаптарына яуап биргән уҡытыу программалары, дәреслектәр һәм башҡа әсбаптар төҙөү буйынса ҙур эш башҡара. 1927 йылда Өфө халыҡ мәғарифы институтына етәкселек итеүҙе көсәйтеү маҡсатында Шәриф Сөнчәләй был уҡыу йортоноң директоры итеп тәғәйенләнә.
Юлдаш (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әлеге ваҡытта ауылда Гусев урта мәктәбе филиалы — Юлдаш башланғыс мәктәбе-балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Шәриф Сөнчәләй
Биографияһы
1930—1934 йылдарҙа Шәриф Сөнчәләй иҡтисад буйынса коммунистик академия эргәһендәге аспирантурала уҡый. Был уҡыу йортон тамамлағандан һуң, ул Мәскәүҙә Көнсығыш халыҡтар ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр итеп ҡалдырыла, шул уҡ ваҡытта Мәскәү туҡымалар институтында сәйәси иҡтисад доценты вазифаһын башҡара.
Шәриф Сөнчәләй Башҡортостан тарихы һәм иҡтисады, этнография темалары буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре алып бара, Мәскәүҙә йәшәгән йылдарҙа (1932—1959) күп ғилми хеҙмәттәр яҙа. Уның айырыуса «Башҡортостан тураһында дөйөм мәғлүмәттәр», «Башҡортостан мәктәптәрендә тыуған яҡты өйрәнеү» тигән хеҙмәттәре ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 1947 йылда Мәскәүҙә рус телендә баҫылып сыҡҡан «Этнографические особенности башкир» тигән китабы төрлө мәғлүмәттәргә бай булыуы менән иғтибарҙы йәлеп итә. Ғалим башҡорт фольклоры, теле буйынса библиография төҙөй, ғилми күҙәтеүҙәр яһау, дөйөмләштереү менән шөғөлләнә.
Светлик
Светлик — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва-Мезенская йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Герхожан-Су
Герхожан-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Море-Шор
Море-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нямдо-Вож йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һуңғы Һартай
Һуңғы һартай — хикәйәт, һарт ырыуы башлығы Ялыҡ бей исеменән яҙылған әҙәби ҡомартҡы.
Тарихы
Әҫәр XIV—XV быуат сиктәрендә барлыҡҡа килгән. Авторы — Ялыҡ бей.
Әҫәрҙең тексын 1935 йылда төбәкте өйрәнеүсе М. И. Касьянов урыҫ телендә яҙып ала. XX быуаттың 70-се йылдарында хикәйәт фольклорсы ғалим М. Сәғитов тарафынан хәҙерге башҡорт теленә тәржемәләнә. Текстың башҡорт телендәге төп нөсхәһе һаҡланмаған.
Әҫәргә шиғри, бәйет һәм дастан жанры традициялары, шулай уҡ боронғо яҙма ҡомартҡылар үҙенсәлектәре хас. Унда фольклор мотивтары, образдар, башҡорттарҙың ғөрөф-ғәҙәт поэзияһы традициялары сағылыш таба.
Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре менән алышта әҫәрҙә һүрәтләнгән Һарт ырыуы юҡҡа сыға. Ялыҡ бейҙең һәләк булған улдарының исеме Ҡармасан менән Сәрмәсән йылғаларына бирелгән. Был йылғалар әле Башҡортостан Республикаһының Благовар районы территорияһынан аға.
Ғалимдар фекеренсә, «Һуңғы Һартай» әҫәре ҡомартҡының элекке ҡәбер ташына яҙылған өлөшө булыуы мөмкин. Текстағы фәлсәфәүи фекерҙәр, афоризмдар эпитафик яҙмаларҙы хәтерләтә («Үлем ул табаҡ, унан бөтә йәшәгәндәр эсергә мәжбүр», «Әсене һәм сөсөнө тик тәмләп ҡараған белә»).
Ғалим-текстолог С. Е. Малов, әҫәрҙең мәғәнәһен биреү маҡсатында, уның тәржемәһен прозала бирә. Был осраҡта уның поэтик төҙөлөшө юғала, текст рифмаһыҙ була. Тексты башҡорт кешеһенән яҙып алған һәм тәржемә иткән М.Касьянов та уның шиғри структураһына иғтибар итмәй. Башҡорт теленә тәржемә урыҫ тексынан башҡарыла.
Йөкмәткеһе
Әҫәрҙә XIV быуат аҙағында Һарт ырыуынан башҡорт батырҙарының Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәренә ҡаршы тороуы тураһында хикәйәләнә.
Әҫәр башында Һарт ырыуы башҡорттарының тыныс тормошо тураһында һөйләнә. Ялыҡ бей — иркен йәшәргә күнеккән ирекле башҡорт. Тыныс тормошто Мәнгү түр башлығындағы монгол ҡәбиләләренең баҫҡынсылығы бүлә. Автор үҙенең улдары Ҡармасан менән Сәрмәсәндең ҡылыҡтары, йәш саҡтары һәм хәрби сифтаттары тураһында бәйән итә. Фольклор традициялары буйынса, геройҙарҙың эске донъяһы, уларҙың кисерештәре текста әҙ урын биләй. Әҫәрҙә геройҙарҙың тышҡы ҡиәфәте, уларҙың тышҡы сифаттары һүрәтләнә. Улы Ҡармасан, атаһының ихтыяры буйынса, аҡһаҡал Ҡара абыҙҙың ҡыҙы Айбикәгә өйләнә. Башҡорттарҙың халыҡ йолаларына ярашлы, улдар «аҡһаҡал» атайҙарға буйһонорға тейеш. Бының менән ул үҙенең хөрмәтен һәм ихтирамын белдерә.
Автор артабан Ялыҡ бей һәм уның туғандарының Аҡһаҡ Тимер менән көрәшен хикәйәләй. Ялыҡ бей әҫәрҙә Һарт ырыуының ҙур ихтирамға лайыҡлы ҡыйыу һәм тапҡыр башлығы итеп күрһәтелә.
Алыш Һарт ырыуының еңелеүе менән тамамлана. Ялыҡ бей улдарын, дуҫтарын юғалта, үҙе ырыу вәкиленең береһе булып ҡала. Һартай ырыуын дауам иттереүсе вариҫтары ла ҡалмай, тимәк, киләсәге лә булмай. Шуға ҡарамаҫтан Ялыҡ бей — яугир, һәм яугир намыҫына тоғро ҡала.
Тасуирлама
«Һуңғы Һартай» әҫәренең теле образлылыҡ, йыш ҡына шиғри сағыштырыуҙар менән айырыла (өлкән улының туйынан һуң кистең тасуирланыуы), саманан тыш арттырыуҙар, драматик эпизодтарҙың һүрәтләнеше урын таба.
Кашкарагаиха
Кашкарагаиха (Кошкар) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мюльберг (Тюрингия)
Мюльберг (Тюрингия) (Muhlberg (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1327 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Уғыҙ телдәре
Уғыҙ телдәре йәки көньяҡ-көнбайыш төрки телдәр — төрки телдәрҙең алты тармағының береһе. Башлыса Көнбайыш Азияла һәм Үҙәк Азияла, шулай уҡ Көнсығыш Европала таралған.
Килеп сығышы
Хәҙерге уғыҙ телдәре Алтай тел ғаиләһенә ҡараған төрки телдәрҙең иҫке уғыҙ теленән килеп сыҡҡан.
Ҡоролошо
Ираника энциклопедияһына ярашлы, уғыҙ телдәренә төрөк, әзербайжан, Хөрәсән төркиһе, төркмән һәм афшар теле инә.
Уғыҙ телдәре, Британника энциклопедияһына ярашлы, өс төркөмгә бүлеп ҡарала: көнбайыш, көнсығыш һәм көньяҡ төркөмдәр. Көнбайыш төркөмгә төрөк теле (был телдә Төркиәлә, Төньяҡ Кипрҙа, Балҡанда һ.б. урындарҙа һөйләшәләр), әзербайжан (Әзербайжанда, Иранда һ.б. ерҙәрҙә һөйләшәләр) һәм ғағауз]] (Молдавияла, Болгарияла, Одесса өлкәһендә, Украинала һ.б. ерҙә һөйләшәләр) инә. Көнсығыш төркөмгә төркмән теле (Төркмәнстанда һәм күрше илдәрҙә һөйләшәләр) һәм хөрәсән төркиһе (төньяҡ-көнсығыш Иран) инә. Көньяҡ төркөмгә афшар теле һәм уға оҡшаш диалекттар инә (Иранда һәм Афғанстанда һөйләшәләр). <!-- НУЖНЫ АИ ДЛЯ ЭТОГО ПЕРЕЧНЯ В состав огузской группы входят языки:
Халаджский язык
Причисление халаджского языка к огузским ошибочно. Недостоверна также его трактовка как карлукско-хорезмийского, вероятно, халаджский — карлукско-уйгурский (о чем свидетельствует рефлексация пратюркского -d-, идентичная рефлексации в караханидском и древнеуйгурском). Сходство с огузскими и карлукско-хорезмийскими является результатом длительного контакта.-->
Эске синыфлаштырыу
Уғыҙ телдәре төркөмөнә ингән телдәрҙең эске синыфтарын эшләү ауыр. Салар телен башҡа уғыҙ телдәре менән ҡаршы ҡуйып тикшерергә була, башҡа уғыҙ телдәренә иң яҡыны — төркмән теленең салыр һөйләше. Былар ҡасандыр бер типлы булған. Ҡалған уғыҙ телдәре, ғәмәлдә диалект континуумы барлыҡҡа килтерә, төркмән теленән әзеригә, әзеринән төрөк теленә күсә барған һөйләштәр бар. Ғағауз теле ғәҙәттә бәжнәк (печенег) теленең заманса рәүеше, ә төрөк теленә иң яҡыны әзербайжан теле тип һанала килде. Һуңғы өйрәнеүҙәр һөҙөмтәһендә төрөк һәм ғағауз телдәре XVII быуат башында, ә әзербайжан диалект зонаһы башлыса XVI быуатта айырылған тигән фараз барлыҡҡа килде (әммә XIII быуатта айырыла башлай).
Баскускан
Баскускан — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/538/32 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йомағужа (Күгәрсен районы)
Йомағужа (Юмагузино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5161 кеше. Почта индексы — 453336, ОКАТО коды — 80238557000.
Тарихы
Йомағужа ауылы XVIII быуат уртаһынан билдәле. Быуат аҙағында 97 кеше йәшәгән 14 ихатанан тора. 64 йылдан һуң уның 58 ихатаһы һәм 320 кешеһе була. Халыҡ этник яҡтан ҡатнаш була: 1920 йылда унда башҡорттар, урыҫтар, татарҙар йәшәгән. 226 йортта барлығы 1320 кеше йәшәгән.
1842 йылда 257 кешегә 512 бот яҙғы иген сәселә.
1816 йылдың VII ревизияһында Йомағужа исемле ике кеше иҫәпкә алына — беренсе Йомағужа Бикбовҡа 71 йәш (улдары Дәүләткилде, Сирбай, Бикмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Рәхимғол, Уразай). 1789 йылда Туғыҙтимер йылғаһы буйындағы ерҙәрҙе Бекович-Черкасскийға һатыуҙа Санким һәм Бушман-Ҡыпсаҡ улустарының башҡорт аҫабаларының ышаныслы вәкиле булыуы менән билдәле. Ошо уҡ ауылда йәшәүсе тағы бер Йомағужа булған. Ул Ҡаныев — 79 йәш. Улдары Әлмөхәмәт, Ярмөхәмәт, Мөхәмәтшәрип. Ауыл ике ауыл кешеһенең береһенең исемен йөрөтә. Кем икәнен әйтеүе ҡыйын.
Топонимдары
Башҡарҙы: Ғимранова Карина Рәмил ҡыҙы, 9-сы класс, Етәксеһе: Ғимранова Рәсимә Факил ҡыҙы.
Эпикур
Эпику́р (Ἐπίκουρος; б.э.т. 342/341, Самос — б.э.т. 271/270, Афина) — боронғо грек фәлсәфәһе вәкиле, Афинала эпикуреизмды нигеҙләүсе («Эпикур баҡсаһы»).
Өс йөҙләп хеҙмәтенән ҡайһы бер фрагменттар ғына һаҡланған.
Биографияһы
Диоген Лаэртский яҙғанынса, афиналы Эпикур Неокл менән Херестратаның улы, Самос утрауында үҫә һәм 14 (башҡа мәғлүмәт буйынса, 12) йәшенән фәлсәфә менән  ҡыҙыҡһына башлай. 18 йәштә Афинаға килә. Пердикка (б.э.т. 323-321 йылдарҙа Македония регенты)  Искәндәр Зөлҡәрнәй үлгәндән һуң афиналарҙы  Самостан ҡыуа, һәм Эпикур  атаһы янына Колофона (Кесе Азияла Иониялағы ҡала), бер аҙ ваҡыт шунда йәшәй һәм үҙе тирәләй уҡыусылар йыя.
32 йәшендә үҙенең философия мәктәбен булдыра,  ул башта Митиленала (Лесбос утрауында) һәм Лампсакта (Дарданелл боғаҙы буйында) урынлаша, ә беҙҙең эраға тиклем 306 йылдан — Афинала. Был ҡалала Эпикур уҡыусылары менән бергә үҙе һатып алған баҡсала урынлаша, шунлыҡтан эпикурейҙарҙы «баҡса фәлсәфәселәре»  тип йөрөтәләр.
Хеҙмәттәре
Эпикур хеҙмәттәренең һаны өс йөҙгә етһә лә, һаҡланғандары дуҫтарына яҙған өс хаттан, һикһән  афоризмдан һәм  хеҙмәттәренән алынған бер нисә өҙөктән тора.
Үҙенең философияһын Эпикур өс өлөшкә бүлә:
Эпикур үҙенең танып белеү теорияһын «каноника» тип атай, сөнки уларҙың нигеҙендә  критерийҙар тураһындағы йәки хәҡиҡәт ҡанундары тураһындағы тәғлимәт ята. Платон һәм Аристотель менән ризалашмаған Эпикур тойоуҙы (грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">αἰσθήσεις ) хәҡиҡәттең төп һәм беренсе критерийы тип һанай. Аҡылды Эпикур тойғоларға тулыһынса бойондороҡло тип һанай. Үҙенең тәғлимәтендә Эпикур стремился тормош өсөн ғәмәли ҡулланма бирергә тырыша (этику); быға физика (натурфилософия) хеҙмәт итә, ә физикаға — логика. Эпикур өсөн кеше идеалы булып аҡыл эйәһе (σοφός) тора, ул үҙен йәмғиәттән айыра, сөнки уның аҡылһыҙлыҡ, ғәҙелһеҙлек һ.б. йәһәтенән камиллыҡтан мәңгегә айырылғанлығын аңлай. Социумды һәр ваҡыт тышҡы фактор тип ҡарарға һәм үҙ-үҙең менән гармония һаҡлап, уға тыныс мөнәсәбәттә булырға кәрәк. Был Эпикурҙы стоиктарға һәм скептиктарға  яҡынайта. Эпикур «күҙгә салынмай йәшә» (λάθε βιώσας) тигән принципты яҡын күрә, тормошта иғтибар йәлеп итмәй йәшәү, данға, власҡа һәм байлыҡҡа ынтылмау, ә тәмле аҙыҡ, яҡын дуҫтар менән аралашыу кеүек бәләкәй ҡыуаныстарҙан тәм табыу яҡлы була.
Айседора Дункан
Айседо́ра Дунка́н (Исидора Дункан, Изадо́ра Да́нкан; Isadora Duncan [], үҙ исеме Дора Энджела Дункан, Dora Angela Duncan; , Сан-Франциско, АҠШ — , Ницца, Франция) — Америка бейеүсеһе-новатор, ирекле бейеүгә нигеҙ һалыусы. Боронғо Греция бейеүҙәренә оҡшаған бейеү системаһы һәм хәрәкәттәр (пластика) булдырған. Шағир Сергей Есениндың ҡатыны (1922—1924). Уның хөрмәтенә Венерала кратер аталған (Дункан кратеры).
Тәйрүк нефть ятҡылығы
Тәйрүк нефть ятҡылығы— Рәсәйҙәге иң мөһим нефть ятҡылыҡтарының береһе. 1968 йылда Башҡорт АССР-ы Ишембай районы Кинйәбулат ауылынан алыҫ түгел асылған. Ятҡылыҡтың исеме Ишембай районындағы Тәйрүк йылғаһы исеменә бәйле.
Тарихы
Рәсәҙәге иң мөһим нефть ятҡылыҡтарының береһе. Ул 1968 йылда Башҡорт АССР-ы Ишембай районы Кинйәбулат ауылы янында асылған. Ул 1932 йылда асылған Ишембай ятҡылығынан ун саҡрым тиерлек алыҫлыҡта ята.
Был ваҡытта донъяла нефткә һорау артыуы СССР нефть табыу сәнәғәтен үҫтереү өсөн мөһим этәргес булып тора, сөнки ил ул саҡта тәбиғи байлыҡтар иҫәбенә йәшәй тиергә лә була. Илдә етештерелгән продукция донъя кимәлендә танылыу тапмай, ғәмәлдә экспортҡа башлыса ҡаҙылма байлыҡтар һәм ҡорал ғына сығарыла. Совет хөкүмәте нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә айырыуса ҙур иғтибар бүлә. 1968 йылда асылған Тәйрүк нефть ятҡылығы— шундай мөһим объекттарҙың береһе. Был ятҡылыҡ әле лә"Башнефть" берләшмәһе тарафынан эшкәртелә. Әммә Тәйрүк ятҡылығындағы нефть запасы әҙәйә бара. Хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Ишембай районындағы биш ятҡылыҡта нефть запасының әҙәйеүе күҙәтелә (Тәйрүк, Алаҡай, Ишембай, Көҫәпҡол, Цветаев). Был хәл Ишембай районы һәм ҡалаһы халыҡ мәшғүллеге үҙәге, урындағы властарҙы борсой, сөнки был ятҡылыҡтарҙа эшләгән хеҙмәткәрҙәргә эшһеҙлек янай. 1990 йылдарҙан алып, Ишембай ҡалаһы һәм районында йәшәгән бик күп кеше (башлыса нефтселәр һәм нефть эшкәртеүселәр) Себер тарафтарына эшкә юлланды, уларҙың күпмелер өлөшө шул яҡтарҙа төпләнеп ҡалды.
Ишембай ҡалаһы һәм уның янындағы геологтар һәм нефтселәр ҡасабалары Башҡортостанда нефть ятҡылыҡтары табылып, эшкәртелә башлаған осорҙа барлыҡҡа килгән. Ҡалалағы иң тәүге урамдарҙың береһе Геологтар урамы тип атала. Был ҡасабаларҙа йорттар башта ваҡытлыса тип төҙөлә, ләкин бер аҙҙан улар үҫә башлай, бында капиталь төҙөлөш рөхсәт ителә. 1940 йылда Ишембайға ҡала статусы бирелә, унда төҙөлөш баштан уҡ махсус эшләнгән проект буйынса бара, бөтә ҡала инфраструктураһы булдырыла (бер йылда, 1937—1938 йй, хатта 17 мәктәп төҙөлә). Яҡын тирәләге ауыл халҡы: «Беҙгә ҡалаға барып тороу кәрәкмәне, ҡала үҙе беҙгә килде»,-тип һөйләр була.
Нефть ташыу өсөн Өфө-Ишембай (1934) тимер юлы, Ағиҙелдең һул яҡ ярында нефть эшкәртеү заводы (1933—1989) төҙөлә.
Үҙенсәлектәре
Геология буйынса Шихан-Ишембай тау араһындағы иң түбән нөктәһендә урынлашҡан (седловина). Был ятҡылыҡ «Тәйрүк тибы» тигән терминды барлыҡҡа килтерә (Урал алды сик бөгөлөшөнөң көньяҡ өлөшөндә көмбәҙ кеүек риф йыйырсыҡтары).
Был пласт горизонты һәм йәше буйынса Арти-Һаҡмар һәм урта ташкүмер төрҙәренә бүлеп йөрөтөлә.
Тәйрүк ятҡылығы башҡаларҙан тик Арти ҡатламында (ярус) ҡом коллекторҙары осрауы менән айырылып тора (Арти ҡатламында йыуылыу эҙемтәләре (размыв) күҙәтелә. Эзбизташ һәм доломиттар — аҡһыл-һоро, күкһел-һоро ангидрит кристалдары ҡатламлы ).
Арти-Һаҡмар горизонты 1021 метр тәрәнлектә ята, ҡатламдың ҡалынлығы 49 м. Тәүлек дебиты 2,7 мең м³.
Урта ташкүмер горизонты тәрәнлеге— 1138 метр, ҡатлам ҡалынлығы 140 м. Тәүлек дебиты 17 м³.
Был ятҡылыҡты эшкәртеүҙә профессор Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы ҡатнаша.
Әҙәбиәт
Нефтяные и газовые месторождения СССР в двух книгах.. /Под ред. п. с. Максимова. М: Ер.1987. 1-се т. 42 с., 65, 112, 219
Төньяҡ Вашка
Төньяҡ Вашка — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 553 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кампус
Кампус (campus «ялан, асыҡ киңлек») — университет (институт, студенттар) ҡаласығы.
Тарих
XVIII быуатта Принстон университеты территорияһын беренсе тапҡыр кампус тип атайҙар.
Университет кампустары, ҡағиҙә булараҡ, автономиялы, ҡайһы берҙә һайлап ҡуйылған хакимиәткә эйә. Римдә төҙөлөп бөтмәгән Champ de Mars яланының үҙәк өлөшө кампус тип атала.
Составы
Урман-парк йәки рекреация зонаһында урынлашҡан университет ҡаласығы түбәндәге функциональ элементтарҙы үҙ эсенә ала:
һ. б.
Гижгит
Гижгит — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Козуиха
Козуиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Камышенка йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нестеров Михаил Васильевич
Нестеров Михаил Васильевич (19 май 1862 йыл — 18 октябрь 1942 йыл) — рәссам, Һынлы сәнғәт академигы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, (1942), I дәрәжә Сталин премияһы лауреаты.
Биографияһы
Михаил Васильевич Нестеров 1862 йылдың 19 майында Өфөлә сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Мәскәү живопись, һынлы сәнғәт һәм архитектура училищеһында (1877—1881 һәм 1884—1886) В. Г. Перов, А. К. Саврасов, И. М. Прянишниковта, Петербург сәнғәт академияһында (1881—1884) П. П. Чистяковта уҡый. 1889 йылдан экспонент, 1896 йылдан Передвижниктар ширҡәте ағзаһы. Башлыса Мәскәүҙә йәшәй (1890—1910 йылдарҙа — Киевта). Рәссамдың тәүге эштәре передвижниктар рухында яҙылған, иллюстратор булараҡ күп эшләгән.
«Дәрүиш», «Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе» картиналарында (икеһе лә Третьяков галереяһында) Нестеровтың кешенең эске донъяһы менән ҡыҙыҡһыныуы тулы сағылыш таба. Рәссам 1942 йылдың 18 октябрендә Мәскәүҙә вафат була.
Эшмәкәрлеге
Совет осоронда Михаил Нестеров ижадының реализм башланғысы яңы үҫеш ала. Ул фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең һоҡландырғыс образдарын ижад итеп, башлыса, портретист булараҡ эшләй. Был, нигеҙҙә, 1930-сы йылдар портреттары (П. Д. һәм А. Д. Кориндар — 1930, А. Н. Северцов — 1934, И. Д. Шадр — 1934, С. С. Юдин — 1935, И. П. Павлов — 1935, СССР Дәүләт премияһы — 1941; К. Г. Держинская — 1937, Е. С. Кругликова — 1938, В. И. Мухина — 1940 — барыһы ла Третьяков галереяһында) рәссамды социалистик реализм живописының күренекле оҫталары рәтенә сығара. Портреттарға картина формаһы камиллығы, композицияның гармониялы, асыҡ төҙөлөшө, күләм һәм киңлекте аныҡ һынландырыу хас. Нестеров лирик пейзаж оҫтаһы булараҡ та эшләүен дауам итә («Ауылда көҙ», 1942, Третьяков галереяһында). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған. Михаил Васильевич Өфөнө бик ныҡ яратҡан, унһыҙ йәшәй алмаған. Бында ул йылына ике, өс тапҡыр килеп киткән. Уны бында әсәһе Мария Михайловна, атаһы Василий Иванович һәм яратҡан апаһы Александра Васильевна һағынып көтөп алған.
Атнабаев Әнғәм Ҡасим улы
Биографияһы
Әнғәм Ҡасим улы Атнабаев 1928 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Иҫке Күрҙем исемле башҡорт ауылында тыуған. Урта мәктәптән һуң Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлай һәм тыуған районы мәктәптәрендә бер нисә йыл тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы булып эшләй.
1951 йылда ул Өфөгә күсеп килә һәм республиканың «Ҡыҙыл таң» газетаһы редакцияһында башта — әҙәби бүлек хеҙмәткәре, һуңыраҡ әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире була. Артабан, хаҡлы ялға киткәнсе, республиканың «Һәнәк» сатирик журналында хеҙмәт итә, шул иҫәптән баш мөхәррир урынбаҫары вазифаһын башҡара.
Ижади эшмәкәрлеге
Әнгәм Атнабаев әҙәбиәткә XX быуаттың илленсе йылдарында килә. Уның «Йөрәк менән һөйләшеү» исемле тәүге шиғыр йыйынтығы 1958 йылда донъя күрә. Артабанғы дүрт тиҫтә йыл ижады һөҙөмтәһендә егерменән артыҡ китап нәшер итә. 1972 йылда «Йөрәгем юлдары» тигән поэтик йыйынтығы өсөн Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы бирелә.
Алтмышынсы йылдарҙан ул драматургия өлкәһендә лә танылыу ала, «Ул ҡайтты» (1959), «Йәйҙең һуңғы көнө» (1961, «Әсә хөкөмө» (1963)) «Законлы никах менән!» (1965), «Шоңҡар» (1967), «Мөхәббәт тураһында Йыр» (1968), «Балаҡайҙарым» (1969), «Игеҙәктәр» (1971), «Ут» (1975), «Ҡаҙ ҡанаты» (1978), «Ауыр бәхет» (1980) тигән драматургик әҫәрҙәрен ижад итә. Театр сәнғәте өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн ул 1977 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән исемгә лайыҡ булды.
1997 йылда Әнғәм Атнабаевтың күп йыллыҡ һәм төрлө жанрҙарҙағы емешле ижады тейешле һәм юғары баһаһын ала: уға «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелә.