cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фрунзе Михаил Васильевич
Үлеме
Вафат булғандан һуң, Мәскәүҙә Фрунзе Троцкий заказы буйынса үлтерелгән тигән имеш-мимеш хәбәр тарала. Фрунзе Троцкийҙы Наркомвоен вазифаһында алмаштыра һәм ул тере сағында Троцкийҙы дошман тип күрә.
Үлемен Сталин ойошторған тигән версия ла бар, сөнки ул операция эшләтеүҙә ныҡышҡан. Был версия Пильняктың «Повесть непогашенной луны» повесында, шулай уҡ башҡа әҫәрҙәр буйынса ҡуйылған фильмдарҙа ла сағылдырыла. Үлтереүҙе ойоштороу тураһындағы версия Бажановтың «Воспоминания бывшего секретаря Сталина» исемле китабында ла тасуирлана.
Ерләү
1925 йылдың 3 ноябрендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Кремль стенаһы янында ерләнә.
Ғаиләһе
Василий Михайлович һәм Мавра Ефимовна Фрунзе ғаиләһендә биш бала була: улдары Константин һәм Михаил һәм ҡыҙҙары Людмила, Клавдия һәм Лидия.
Өлкән ағаһы Константин Васильевич (1881—1940) Верный гимназияһын алтын миҙалға тамамлай, был уға юғары уҡыу йортона инергә өҫтөнлөк бирә.Белемен Ҡазан университетының медицина факультетында дауам итә, уны 1906 йылда тамамлай. рус-япон һуғышында ҡатнаша, Бишкәктә земство табибы булып эшләй. Граждандар һуғышы осоронда һәм унан һуң хәрби-табиплыҡ эшендә була. 1928 йылдан алып суд медицинаһында. Тажик СССР-ның атҡаҙанған табибы, Тажик ССР-ның Социалистик хеҙмәте Геройы. 1940 йылда һаулығы насарайыу сәбәпле хаҡлы ялға сыға. Ошо уҡ йылда Мәскәүгә күсә һәм 1940 йылдың 25 декабрендә вафат була. Уның ике улы һәм бер ҡыҙы булған: Михаил, Борис, Нина. Константин Васильевичтың вариҫтары Мәскәүҙә йәшәй.
Һеңлеһе Людмила Васильевна Фрунзе-Боголюбова (1890—1959) Верный ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын һәм табип-терапевт һөнәре буйынса Петербург медицина институтын тамамлай. Ҡырғыҙстанда участка табибы булып эшләгән. Ире һәләк булғандан һуң улдары һәм ҡайныһы менән бергә Ҡытайҙа йәшәй, Ҡытайҙағы Рәсәй сауҙа илселегендә эшләй. 1930 йылдың июненән һәм артабан ғүмеренең аҙағынаса Мәскәү медицина учреждениеларында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. Уның ике улы булған. Вариҫтары Мәскәүҙә йәшәй.
Өсөнсө һеңлеһе Лидия Васильевна Надеждина - Фрунзе (1898—1978) атаһы үлгәндән һуң тыуған. Верный ҡалаһындағы ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлағас, эшкә төшә, сөнки уҡырға мөмкинселеге булмай. Әсәһе менән Бишкәктә йәшәй. Кейәүгә геолог Алексей Михайлович Надеждинға сыға. Лидия исемле ҡыҙы булған. Вариҫтары Санкт-Петербургта йәшәй.
Ҡатыны — Фрунзе (ҡыҙ фамилияһы Попова, һуңынан Колтановская) Софья Алексеевна (12.12.1890—04.09.1926). Үҙенә үҙе ҡул һала.
Михаил Васильевич һәм Софья Алексеевна Фрунзе ғаиләһендә ике бала була, 1925 йылда атаһы һәм 1926 йылда әсәһе үлгәненән һуң уларҙы өләсәләре Фрунзе Мавра Ефимовна (1861—1933) тәрбиәләй. Өләсәләре ҡаты ауырыуы сәбәпле 1931 йылда уларҙы ВКП (б) ЦК Политбюроһының махсус ҡарарын алған аталарының дуҫы К. Е. Ворошилов уллыҡҡа ала.
Ҡыҙы — Фрунзе Татьяна Михайловна (02.08.1920) — профессор, химия фәндәре докторы, 1960—1970 йылдарҙа — органик химия буйынса ҙур белгес. Мәскәү химия-технология институтын тамамлаған.
Фрунзе исеме атамаларҙа
Михаил Васильевич Фрунзе исемен хәҙерге ваҡытҡа тиклем төрлө тораҡ пункттары һәм объекттар йөрөтә.
Урамдар һәм тораҡ пункттарындағы башҡа объекттар
Урамдарҙан тыш, күп кенә ҡалаларҙа М. В. Фрунзе исеме проспекттарға,майҙандарға, парктарға, скверҙарға һ.б. бирелгән. Шулай уҡ уның исемен предприятиелар һәм ойошмалар (шахта, фабрика, стадион, институт, санаторий, хәрби училищелар һ.б.)йөрөтә.
М. В. Фрунзе исеме Башҡортостанда
Ауылдар Урамдар
Кинола сағылдырылыуы
Граждандар һуғышы осорондағы күренекле военачальник булараҡ Фрунзе образы совет, ә һуңынан Рәсәй кинематоргафында бик популяр була.
Башҡарыусылары:
Сан-Томе (ҡала)
Сан-Томе́ (São Tomé) — Сан-Томе һәм Принсипи дәүләтенең баш ҡалаһы. Апостол Фома (São Tomé) хөрмәтенә аталған. Сан-Томе провинцияһының һәм Агуа-Гранде округының административ үҙәге булып тора.
Тарихы
1485 йылда португалдар тарафынан нигеҙләнә. Ҡала янында шәкәр ҡамышы плантациялары булған, унда Конго короллегенән килтерелгән ҡолдар эшләгән. 1525 йылда Португалия короле Жуан II ҡала статусын бирә XVI быуатта бында католик собор төҙөлә. 1575 йылда ҡалала Сан-Себастьян форты ҡорола (хәҙерге ваҡытта бында Сан-Томе милли музейы урынлашҡан). 1599 йылда, һәм йәнә 1641—1648 йылдарҙа Голландия ҡулы аҫтында була. Оҙаҡ ваҡыт дауамында Сан-Томе һәм Принсипи португал колонияһының үҙәге булып тора. 1975 йылда Сан-Томе һәм Принсипи бойондороҡһоҙлоҡ ала, ә Сан-Томе уның баш ҡалаһы булып китә.
Географияһы
Ҡала Сан-Томе утрауының төньяҡ-көнсығышында, Кабраш утрауы янында урынлашҡан. Ҡаланан көньяҡ-көнбайышҡа табан — Триндади, төньяҡ-көнбайышҡа табан — Гвадалупе, көньяҡ-көнсығышҡа табан — Сантана ҡалалары урынлашҡан, уларҙы үҙ-ара шоссе юлдары тоташтыра. Аҙнаһына бер тапҡыр Кабо-Верде ҡалаһынан Сан-Томеға паром йөрөй. Халыҡ-ара аэропортта Ангола, Габон, Португалия илдәренә һәм күрше Принсипи утрауына даими рейстар башҡарыла.
Ҡаланың иҫтәлекле урындарына президент һарайы, собор һәм кинотеатр керә. Ҡалала төрлө мәктәптәр, лицейҙар, политехник институты, ике баҙар, өс радиостанция урынлашҡан. Сан-Томела TVSP коммерция булмаған телевизион станцияһы, халыҡ-ара аэропорт, клиникалар һәм дауаханалар эшләй, бер нисә ҡала майҙаны бар.
Климаты
Сан-Томела оҙайлы ямғырҙар миҙгеле (октябрҙән майға тиклем) һәм ҡыҫҡа ҡоро миҙгел (июнь—сентябрь) менән саванналарҙың тропик климаты өҫтөнлөк итә. Яуым-төшөмдәр миҡдары — йылына 1000 мм-ҙан саҡ ҡына аҙыраҡ. Ҡалала сағыштырмаса даими температура күҙәтелә.
Гремучий (Тацин районы)
Гремучий — Ростов өлкәһе Тацин районы утары.
Михайлово ауыл биләмәһенә составына инә.
444 кеше йәшәй.
Байбородов Фёдор Михайлович
Байбородов Фёдор Михайлович (17 ноябрь 1929 йыл — 19 июнь 1985 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1982 йыддарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының синтетик каучук заводы аппаратсыһы, өлкән аппаратсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы(1974).
Биографияһы
Фёдор Михайлович Байбородов 1929 йылдың 17 ноябрендә хәҙерге Киров өлкәһенең Суна районы Суна ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. рус.
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1943 йылда Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһында итексе булып башлай. 1947—1950 йылдарҙа быраулаусы ярҙамсыһы, 1950—1954 йылдарҙа — Октябрьский ҡалаһында «Башнефтеразведка» тресы быраулаусыһы булып эшләй. 1954 йылдың октябрендә «Башзападнефтеразведка» тресы быраулау мастеры итеп тәғәйенләнә.
1960 йылда Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводына эшкә күсә, тәүҙә машинист, артабан Д-5-6 цехы аппаратсыһы булып эшләй. 1965 йылда инде етенсе эшсе разрядҡа эйә була, Д.-6 бүлегенең өлкән аппаратсыһы итеп тәғәйенләнә. Производствоны тәрән өйрәнеп, коллективҡа социалистик ярышта һиҙелерлек һөҙөмтәләргә өлгәшеү мөмкинлеге биргән бер нисә мөһим тәҡдим индерә. Ф. М. Байбородов индергән тәҡдимдәрҙең иҡтисади эффекты 1971—1973 йылдарҙа 30,4 мең һум тәшкил итә. 1973 йылдың 11 айлыҡ эш планын алдынғы эшсе 105,6 процентҡа үтәй. Цехта эшләгән йылдарында коллективтың 11 йәш ағзаһын үҙ һөнәренә өйрәтә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән, 1973 йыл планын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәһен үтәүҙә һәм арттырып үтәүҙә ҙур уңыштарға өлгәшкәне өсөн, Байбородов Федор Михайловичкә Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Хәтер
2010 йылдың 6 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһында, маршал Г. К. Жуков исемендәге скверҙа, тыл хеҙмәтсәндәренә арналған мемориаль комплекс асыу тантанаһы ойошторола. Унда Социалистик Хеҙмәт Геройҙарының, һәм шул иҫәптән Ф. М. Байбородовтың бюсы ҡуйыла.
Йәшел утрау (Дондағы Ростов)
Йәшел утрау — Ростов өлкәһендәге Дон йылғаһының түбәнге ағымындағы бәләкәй утрау. Оҙонлоғо 4 км (көнбайыштан көнсығышҡа),иң киң урыны — 1,5 км. Административ яҡтан Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетар районына ҡарай. Көньяҡтан Дон ,ә төньяҡтан йылғаның Нахичеван ҡылымығы менән йыуыла.Унан ары ҡала йорттары башлана. Йәшел утрауҙан йыраҡ түгел Дон йылғаһында бәләкәйерәк тағы бер утрау- Быстрый утрауы бар.
Йәшел утрауҙа ағастар һәм болон үҫемлектәре үҫә. Бында тирәк һәм дардар ағасы, аҡландарҙа бөрлөгән осрай. Күрән ҡаплап киткән ярҙары  күбеһенсә ҡомло,әҙерәк төҙөкләдерелгән  йәмәғәт пляжы, ял итеү базалары, балалар лагерҙары бар, уларға юлдар һалынған.
Төньяҡтан көньяҡҡа табан утрауҙы киҫеп, бер линиялы электрләштерелгән Батайск — Нахичеван тимер юл линияһы үтә. Нахичеван ҡылымығы һәм Дон йылғаһы аша ике тимер юл күпере һалынған.
Нахичеван ҡылымығы аша, 29-сы линия башында - понтон күпер. Шул понтон күпер аша утрауға сығып йөрөйҙәр. Йәшел утрауға үтеү түләүле. Күпергә үтеү урынында шлагбаум ҡуйылған, ләкин йәйәү һәм велосипедта килеүселәр өсөн утрауға инеү бушлай.
Эстония фаунаһы
Эстония, ҡатнаш ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған, Балтик диңгеҙе яры буйынса урынлашҡан бәләкәй генә ил. Ил биләмәләренең 48 % урман менән ҡапланған. Урмандар  илдең көнсығыш, үҙәк һәм көньяҡ өлөшөн ҡаплаған. Был урмандарҙа күпселектә шыршылыҡ һәм ҡатнаш ылыҫлы-киң япраҡлы ағастар үҫә. Илдең көньяҡ-көнсығышында башлыса ҡарағайҙар үҫһә, төньяҡ-көнбайышы дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Илдең көнбайыш яғында һирәк урмандар, сағыл үҫемлектәр (суходольная растительность) үҫкән үҙенсәлекле ландшафт ҙур биләмәләр алып тора.
Хайуандар
Эстония ерҙәренең күпселеге урмандар менән ҡапланғанға һәм халыҡ тығыҙлығы түбән булғанға күрә, европа һеләүһене, ҡабандар, һоро айыуҙар, мышылар кеүек хайуандар башҡа хайуандар араһында йәшәй ала. Эстония территорияһында 200 бүре йәшәй. Эстония өсөн 100 - 200 баш бүре оптималь тип һанала, алда екүрһәтелгән һан оптималь диапазондан артығыраҡ.
Ижтимағи-иҡтисади формация
Ижтимағи-иҡтисади формация — марксизмда — ижтимағи эволюция стадияһы, йәмғиәттең етештереү көстәре үҫешендәге билдәле бер баҫҡыс һәм иҡтисади етештереү мөнәсәбәттәренең шул баҫҡысҡа хас булған, уға бойондороҡло булған тарихи тибы менән һүрәтләнә. Етештереү көстәренең үҫеш баҫҡыстары етештереү мөнәсәбәттәренең нәҡ уларға тап килгән тибы шарттарында ғына була. Һәр формацияның нигеҙендә билдәле бер етештереү ысулы ята. Етештереү мөнәсәбәттәре тупланмаһы бирелгән формацияның асылын билдәләй. Формацияның иҡтисади базисын хасил иткән етештереү мөнәсәбәттәре системаһына сәйәси-юридик һәм идеологик өҫҡорма тап килә. Формация ҡоролошона иҡтисади мөнәсәбәттәр генә түгел, ә ошо йәмғиәттә йәшәгән кешеләр берлектәре (мәҫәлән, социаль төркөмдәр, милләттәр, халыҡтар һ.б.) араһындағы бөтә социаль мөнәсәбәттәр, шулай уҡ көнкүреш, ғаилә, йәшәү рәүеше формалары ла органик рәүештә берегә. Йәмғиәт эволюцияһының бер стадиянан икенсеһенә күсеүенең төп сәбәбе булып етештереү көстәре менән етештереү мөнәсәбәттәре тибы араһында һыйышмаусанлыҡ барлыҡҡа килеүе тора.
Формациялар тураһындағы бәхәстәр
«Сәйәси экономияны тәнҡитләүгә ҡарата» (1859) тигән хеҙмәтендә Карл Маркс «иҡтисади ижтимағи формацияның прогрессив осорҙарын» айыра, ул осорҙар етештереүҙең ижтимағи ысулдары буйынса билдәләнә, ә улар араһында азиат, антик (ҡол биләүселек), феодаль һәм капиталистик ысулдары бар. Маркс ижтимағи-иҡтисади формацияларҙың тамамланған теорияһын эшләмәһә лә, уның фекерҙәрен дөйөмләштереп, совет тарихсылары (В. В. Струве һ.б.) Маркстың, хакимлыҡ иткән етештереү мөнәсәбәттәренә ҡарап, биш формацияны айырыуы тураһында һығымтаға килә: Совет тарихсыһы В. П. Илюшечкин билдәләүенсә, Маркс, Гегел ь менән Сен-Симонға эйәреп, етештереү ысулдарын һәм формацияларҙы милек формаһына ҡарап билдәләгән, ләкин, икенсе яҡтан, капиталистик етештереү ысулын йәмғиәттәге етештереү көстәренең үҫеш баҫҡысы һәм был баҫҡысҡа тап килгән иҡтисади етештереү мөнәсәбәттәренең тибы буйынса — етештереү көстәренең машиналы үҫеш баҫҡысы һәм иҡтисади етештереү мөнәсәбәттәренең уға бәйләнгән өҫтәмә хаҡлы тибының даилектик берҙәмлеге итеп ҡараған. «Бындай аңлайышһыҙлыҡҡа юл ҡуйып, — тигән Илюшечкин, — ул Маркс нимә уйлағандыр». Илюшечкин иһә, Маркс логикаһына таянып, биш түгел, ә дүрт формацияны (феодаль һәм ҡол биләүселек формацияларын ул сословиелы-синыфлы берәүгә индерә, унда етештереү мөнәсәбәттәренең ҡулланыу-хаҡ тибы ҡул хеҙмәтенә тап килә) айырырға тәҡдим итә.
Совет тарихсылары оҙайлы бәхәстәр барышында Илюшечкин менән килешергә мәжбүр була.
Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы
Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы (4 ғинуар 1941 йыл — 17 ноябрь 2016 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1994), профессор (1995).
Биографияһы
Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң шунда уҡ эшләй (1978—2013 йылдарҙа математика анализ кафедраһы мөдире). В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында уҡый.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге квант механикаһы проблемаларына арналған.
Мортазин тарафынан Шрёдингер операторының дискрет спектры асимптотикаһы, бүлендек сығарылмаларҙа операторҙарҙың болартыуҙары спектры тикшерелгән, дөйөмләштерелә торған потенциалдар класындағы ике өлөшсәле оператор тураһында һөҙөмтәләр алынған, 4 виртуаль өлөшсәнең булыу шарттары табылған.
Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре квант химияһы, ядро физикаһы һәм акустика буйынса хеҙмәттәрҙә, Бөтә Союз геология-разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми‑тикшеренеү һәм проект‑конструкторлыҡ институтында (Октябрьский) геология һәм сейсмологик эштәр башҡарғанда файҙаланылған.
Дэниел Дэй-Льюис
Сэр Дэ́ниел Майкл Блэйк Дэй-Лью́ис (Daniel Michael Blake Day-Lewis, 29 апрель 1957 йыл, Лондон) — Бөйөк Британия актёры. Ир-ат роле өсөн өс тапҡыр «Оскар» премияһына лайыҡ булыусы берҙән-бер актёр.
Джим Шеридан фильмдарында уйнаған ролдәре менән Дэй-Льюис донъяла дан ҡаҙана. Дэй-Льюис фильмографияһында 30-ға яҡын ғына роль булыуға ҡарамаҫтан, кинопрессала, уның исеме тарихтағы бөйөк актёрҙар араһында. Ҡайһы бер осраҡта актёрлыҡ алымдары уның һаулығын ҡаҡшатыуға ҡарамаҫтан, сәмләнеп Станиславский системаһын хуп күрә, Дэй-Льюис кинопроекттарҙы ентекләп һайлай һәм ғәҙәттә йылына 3—5 фильмда ғына төшә.
«Оскар» менән баһаланған эштәре — «Минең һулаҡай аяҡ» (1989) драматик байопик һәм «Линкольн» (2012), шулай уҡ «Нефть» философик эпосы (2007) — Дэй-Льюистең актёрлыҡ һәләтенең юғары баҫҡысы. 2003 йылда, быға тиклем АҠШ киноактёрҙары Гильдияһы һәм BAFTA. премияларына лайыҡ булыуына ҡарамаҫтан, көтмәгәндә «Нью—Йорк шайкаһы» исемле тарихи таҫмалағы ролендә Америка киноакадемия бүләгенән 29 йәшлек Эдриен Броудиҙан ҡалыша.
Халыҡ араһына бик һирәк сыға, интервью биреүҙән баш тартып, ситләшеп йәшәй. Time журналы 2013 йылда уны донъялағы йөҙ иң абруйлы кеше иҫәбенә индерә.
Йәш ваҡыты
Дэниел Майкл Блэйк Дэй-Льюис 1957 йылдың 29 апрелендә Лондон ҡалаһында донъяға килә. Уның атаһы ирланд, әсәһе—йәһүд (ата-инәһе Латвия һәм Польшанан). Англияның юғары ҡатламынан сыҡҡандар: актёрҙың атаһы Сесил Дэй-Льюис (1904—1972) — милли шағир-лауреат, әсәһе — актриса (1925—2009), Альфред Хичкок менән бергә эшләгән продюсер  ҡыҙы. Ғаиләлә Дэниелдән дүрт йәшкә олораҡ исемле ҡыҙ була, ә Сесил Дэй-Льюисаның уҡытыусы Констанция Мэри Кинг менән быға тиклемге никахында улдары ла була.
Бала сағында буласаҡ Оскар йөрөтөүсе актёрға британец Кен Лоучтың «Кес» картинаһы тәьҫир ҡалдыра. 13 йәшендә Дэниелде мәктәптән сығаралар. Ул үҙенең һәләтлелеген иртә төшөнә һәм Короллектең Шекспир труппаһына инә. «Йәкшәмбе, ҡанлы йәкшәмбе» фильмындағы эпизодын иҫәпкә алмағанда, Дэй-Льюистың кинодебюты 1982 йылда Оскар яулаусы «Ганди» фильмында була.
Дүрт йыл үткәс тәнҡитселәр Дэй-Льюис тураһында йыл асышы һәм үҙ дәүеренең өмөтлө актёры булараҡ һөйләйҙәр: бер көндә уның ҡатнашлығында ике фильм премьераһы күрһәтелә. Тарихи «Күренешле бүлмә» фильмында эдвардиан дәүерендәге ҡылансыҡ аристократты уйнай, ә "Минең гүзәл кер йыуыу йорто"нда уның киреһе — урам хулиганы-гей ролен башҡара.
Уңыш
Милан Кундераның «Ысынбарлыҡтың оҡшамаған еңел яғы» романын экранлаштырыуҙа Дэй-Льюисҡа беренсе тапҡыр баш роль бирелә (1988).
Мәгәр актёрҙың ысын ҙур ҡаҙанышы «Минең һулаҡай аяҡ» картинаһы була (1989), бында ул церебраль фалиж менән сирле Кристи Браунды уйнай. Был ролгә әҙерлек ваҡытында Sandymount School Clinic клиникаһына йөрөй, физик мөмкинлектәре сикләнгән бер нисә кеше менән дуҫлаша. Дэй-Льюис был ролгә шул тиклем инеп китә, хатта кино төшөрөү майҙанынан ситтә шул образда ҡала. Инвалид коляскаһында бөкөрәйгән килеш ике ҡабырғаһын һындырған тигән имеш-мимеш йөрөй. Һөҙөмтәлә Дэниел был имеш-мимеште кире ҡаға. Уның уйыны иң юғары, шул иҫәптән Британ (BAFTA) һәм Америка («Оскар») киноакадеяларының премияларын да индереп, маҡтауға лайыҡ була.
Өс йыл тынып ятҡандан һуң, "Һуңғы могикан"да төп герой ролендә Дэй-Льюис киноэкранға көтмәгәндә кире килә. Бөркөт күҙ һунарсыны кәүҙәләндерер өсөн ул мускулдар үҫтерә, шул герой һымаҡ ер, урманды файҙаланырға, образда ҡалыр өсөн Дэниел эш ваҡытында винтовка йөрөтә һәм мал һуйырға өйрәнә. Фильмды тәнҡитселәр юғары баһалай, ә Дэй-Льюис үҙе, иң яҡшы актёр булараҡ, BAFTA премияһы номинанты була.
1993 йылда Дэй-Льюис Джим Шеридан менән ҡабаттан эшләй башлай һәм уның «Атай хаҡына» исемле ғәҙәттән тыш сюжетлы драмаһында төшә. Фильмда ул Гилфорд ҡалаһындағы шартлау өсөн нахаҡҡа хәкәм ителгән ирланд Джерри Конлон ролен уйнай. Кинола актёр ирланд акценты менән һөйләшә, ә буш ваҡытын төрмә камераһында уҙғара. Фильм өҫтөндә эшләү барышында төшөрөүсе төркөмдән үҙен мыҫҡыллауҙарын һәм һалҡын һыу менән ҡойондороуҙарын үтенгән. Актёр, ныҡышмалы эш һөҙөмтәһендә, «Алтын глобус» һәм BAFTA премиялары номинацияларында еңеү яулай. Америка киноакадемиктары ла ситтә ҡалмай һәм икенсе тапҡыр «Оскар»ға номинантар исемлегенә индерә.
Үҙенең «Ғәйепһеҙ дәүер» романының киноверсияһында Мартин Скорсезе төп ролдә бары тик Дэй-Льюисте күрә. Актёр Мишель Пфайффер һәм Вайнона Райдер һымаҡ йондоҙҙар менән бер рәттән, фильмда төшөргә саҡырыла. Әҙерлек ваҡытында Дэниел XIX быуаттағы аристократтар кейемендә, цилиндр эшләпәлә һәм таяҡ менән йөрөй.
Кинонан китеү һәм кире ҡайтыу
Дэй-Льюис ун йылдан һуң кинонан арыуы тураһында иғлан итә һәм ағас эшкәртеү шөғөлөнә кире ҡайта. Италияға күскәс, аяҡ кейеме эшләү һөнәре менән ҡыҙыҡһына һәм итексе булып көн итә. Бер ни осор уның ҡайҙа йөрөгәнен бер кемгә лә билдәле булмай.
Скорсезе, Леонардо Ди Каприо һәм продюсер Харви Вайнштейнға Скорсезенең «Нью-Йорк шайкаһы» исемле яңы фильмында төшөргә күндереү өсөн уны күп өгөтләргә тура килә. Дэй-Льюис ризалаша һәм ролгә әҙерләнеү маҡсатында Лондонда ит магазинында оҙаҡ ҡына ит һатыусыһы булып эшләп ала. Кино төшөрөү барышында Дэниелдың үпкәһе шешә, әммә ул медицина ярҙамы һорамай. Был тырышлығы бушҡа китмәй — актёр яңынан күп наградаларға, шул иҫәптән BAFTA һәм АҠШ киноактёрҙары Гильдияһының премияһына лайыҡ була. Был эше өсөн дә «Оскара»ға дәғүә иткән булһа ла, Дэй-Льюис башҡа кинола төшмәйәсәген белдерә.
Икенсе «Оскар»
2007 йылда режиссёр Пол Томас Андерсондың «Нефть» фильмында Дэниел төп герой — ҡомһоҙ нефтсеДэниел Плейнвью ролен башҡара. 2008 йылдың 24 февралендә ошо роле өсөн Дэй-Льюис икенсе «Оскар» ала һәм «Оскар»ҙы ике быуатта ла бер үк номинацияла алыусы берҙән-бер иң яҡшы актёр булараҡ тарихҡа инә.
Дэй-Льюисҡа 2009 йылдың «Туғыҙ» мюзиклендәге роле «Алтын глобус» номинацияһын алып килә.
Өсөнсө «Оскар»
2012 йылда Стивен Спилбергтың «Линкольн» байопикендә АҠШ-тың 16-сы президенты Авраам Линкольн роленә ризалаша. Күпселек кино тәнҡитселәре фекере буйынса, 2012 йылдың иң яҡшы актёры тип таныла һәм икенсе «Алтын глобус»ҡа, шулай уҡ 2013 йылдың 24 фералендә BAFTA. һәм өсөнсө «Оскар»ға лайыҡ була.
Шәхси тормошо
1993 йылдан Дэй-Льюис Ирландия гражданины, һәм әлеге ваҡытта ике гражданлыҡҡа эйә.
Француз актрисаһы Изабель Аджан менән бәйләнеше уның факс аша ауырға ҡалыуы тураһындағы хәбәр ебәреүе менән өҙөлә; ата-инәһе айырылышҡас, алты айҙан балалары (улы Гэбриел-Кейн Дэй-Льюис) тыуа.
Бер нисә йылдан Дэй-Льюис билдәле драматург Артур Миллерҙең ҡыҙы — актриса һәм кинорежиссёр Ребекк Миллерға өйләнә. Был никахта уның ике балаһы бар.
Төйәләҫ (йыр)
«Төйәләҫ» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Риүәйәте
Беренсе вариант
Был йыр Төйәләҫ йылғаһы үҙәнендәге бер ауылда булған хәлдәргә бәйле ижад ителгән. Бер мәл, томан төшөү менән файҙаланып, ҡаҙаҡтар барымта ойоштороп, башҡорттарҙың өйөр-өйөр малдарын алып ҡасалар. Ат кешнәүен ишетеп, эштең нимәлә икәнен шунда уҡ аңлаған көтөүселәр ҡаҙаҡтарға ҡаршы сығып алыша башлай. Ләкин барымтасылар күберәк булып сыға. Мал ҡаҙаҡ далаларына китә. Көтөүселәр, ауылға ҡайтып, был хәл тураһында хәбәр тарата. Был хәлде ишетеп, ирҙәр, малдарын һаҡлап алып ҡалырға теләп, уғрылар артынан сабалар. Ауылда ҡалған балалар, ҡатындар, ҡарт-ҡоролар ҙа буш ултырмай. Ҡулдарына нимә эләгә, шуны тотоп, улар тыуған ерҙәрен һаҡларға әҙер торалар. Ауыл батырҙары иһә, ҡаҙаҡтарҙың ниндәй юл менән барырҙарын тоҫмаллап, турараҡ юлдан баралар. Ҡыҙыл йылғаһын кисеп, батырҙар тегеләргә ҡаршы сығып, бер урында йәшенәләр. Бер ни һиҙмәгән ҡаҙаҡтар йылғаға төшәләр. Шул мәл батырҙар, йәшенгән урындарынан сығып, барымтасыларҙы дөмбәҫләйҙәр. Ҡаҙаҡ батыры Торсонбай, бүтән башҡорттарға барымта яһамаясаҡтарын белдереп, ант итә. Ҡаҙаҡтар ҡайтып китә, ә башҡорттар шунда уҡ тыуған илен, ерен, малын һаҡлап ҡалған батырҙарҙы данлап, «Төйәләҫ» йырын сығара.
Икенсе вариант
Төйәләҫ йылғаһы буйында ултырған ауылдарҙың береһендә Батыр исемле бер кеше старшина була. Ярлыларҙы яҡлағаны өсөн, үтә ныҡ дөрөҫлөк яҡлы булған өсөн, уны батша власы яратып етмәй. Байҙар, муллалар һәм уларҙың ҡуштандары Батыр старшина өҫтөнән губернаторға хат артынан хат яҙалар. Шулай дауам итеп, бер мәл старшинаны, нимәгәлер ғәйепләп, Себергә һөргөнгө оҙаталар. Старшина, тыуған яғын һағынып, йыр сығара.
Аҙ орнаментланған ундецима диапазонындағы көй мажор пентатоникаға ҡоролған. Квинта һәм секста сиктәрендәге көй боролоштары мелодиканың формалашыуында мөһим урын алып тора. Ҡатмарлы алмашыныусан размер (нигеҙҙә өс өлөшлө метрлы), үҙенсәлекле ритмик структура көйгә композиция йәһәтенән йыйнаҡлыҡты, ҡабатланмаусанлыҡты тәьмин итә.
Ғата Сөләймәновтың ҡуйын дәфтәренән
Башҡортостандың көнсығышында, Урал тауының тармағы булып, Ирәндек йәйрәп ята. Тау итәктәренән урғылып шишмәләр аға. Шишмәнең бер тармағы Баймаҡ районы Иҫәнбәт, ике Басай, 1-се Төрөкмән ауылдары янынан үтеп, Мостай, Атнағол, 2-се Төрөкмән ауылдарын һыуландыра, өсөнсө тармағы Ғәҙелша, Абҙаҡ, Әхмәр ауылдарын үтеп, Туғажман тауы янында төйөн яһаған һымаҡ, бергә ҡушылып, төшлөккә табан китә. Шуға күрә лә боронғолар йылғаны Төйәләҫ тип атағандар. Йылғаны Аһылай, Туғажман, Йәннәт һәм Ялан тауҙары ҡурсылап уратҡандар. Шул ерҙәргә, бында йәшәгән кешеләргә арналған да инде «Төйәләҫ» йыры.
Шул дәүерҙә ҡаҙаҡтар башҡорттарға яу менән килер булған. Башҡорттар алып киткән малды, әсирҙәрҙе алып ҡайтыр өсөн һуғышып ҡан ҡойорға мәжбүр булғандар. Бер көн ҡаҙаҡтарҙың ҙур төркөмө Төйәләҫ буйында йөрөгән башҡорт малдарын Яйыҡ яғына алып китергә булғандар. Көтөүселәр ҡаршы тора алмаған. Бала-сағанан алып ҡарт-ҡороға тиклем ауыл халҡы көрәшкә әҙерләнгән. Аһылғәле менән Яланғәле етәкселек иткән һыбайлылар Сыуаш тауы араһынан үтеп, ҡыҙыл йылғаһы аша сыҡҡандар ҙа ошонда ҡаҙаҡтарҙы көтә башлағандар. Киткән алыш. Шул саҡ ҡаҙаҡтарҙың береһе: «Туҡтағыҙ… башҡорт аҡһаҡалдары менән ҡаҙаҡ ҡашҡалары аҡ эсеп, ер үбеп ҡарымта менән барымта булмаһын тигән вәғәҙәне боҙабыҙ түгелме?!»- тип оран һалған, ти. Был әҙәм Торсонбай исемле ҡаҙаҡ батыры булып сыҡҡан. Башҡорттар яғынан Аһылай батыр сыҡҡан. Ҡаҙаҡ батыры, башҡа был ерҙәргә аяҡ баҫмам, тере ҡалғандарҙы эйәртеп, үлгәндәрҙе алып ҡайтырға рөхсәт һорай.
Ил баҫыусылар менән батырҙарса көрәшеп шаһит үлгән егеттәрҙе ерләгәндән һуң, халыҡ баш баҫып тынлыҡта ултырған. Шул саҡ йыр тыуған:
Йырҙан һуң бер аҡһаҡалдың тәҡдиме буйынса «Төйәләҫ» ҡәберлек убаһына — «Йәннәт түбәһе», тауҙарға батырҙар хөрмәтенә Яланғәле һәм Аһылғәле исемдәре бирелә. Шул дәүерҙән алып Баймаҡ районы, хәҙерге 1-се Төрөкмән һәм 2-се Төрөкмән ауылдары ерендәге Төйәләҫ йылғаһы буйында Аһылай һәм Ялан тауҙары ҡалған, тип Абҙаҡ ауылы нан Һөйөсов ҡарт 1931 йылда һөйләгән.
«Төйәләҫ» йырының икенсе бер варианты, батша колонизаторҙарына ҡаршы көрәшеп, «баструкка» киткән баш күтәреүсе егет исеменән йырлана:
Был вариант тәүгеһенә ҡарағанда һуңғыраҡ тарихи дәүерҙә барлыҡҡа килгән булырға тейеш. Был егеттең исеме Батыр булған, ул бер нисә йыл буйы старшина булып торған. Батша түрәләре батырға сәркәтип итеп бере кешене ҡуйғандар. Был кеше старшина өҫтөнән йәшерен рәүештә күҙәтеү алып барған һәм ялыуҙар яҙған. Ялған ялалар батырҙы хөкөмгә еткергәс, старшина, үҙ хөкөмөн сығарып, сәркәтиптең йәнен алған һәм кантонға асыҡтан-асыҡ был турала һөйләп биргән. Шулай итеп, Батырҙы Себергә оҙаталар. Тотҡонда сағында тыуған илен, ерен, халҡын һағынып «Төйәләҫ» йырын йырлаған, тип Баймаҡ районы Абҙаҡ ауылынан ҡарт большевмик, пенсионер, Ибраһим Ғәзин һәм Төрөкмән ауылы ҡурайсыһы Минһаж Харрасов һәйләгән. Ваҡыт үтеү менән халыҡ үҙенең яратҡан көйөнә яңы йөкмәтке һалып, яңы һүҙҙәр сығара:
Башҡарыусылар
«Төйәләҫ» йырын А. Ғ. Ғәлимов, Р. Ғ. Ғәлимуллина башҡара.
«Төйәләҫ» йырын К. Й. Рахимов, Ф. З. Яруллин тауыш һәм фортепиано өсөн, А. С. Ключарёв — хор һәм симфоник оркестр өсөн, Р. В. Сәлмәнов, М. П. Фоменков ҡатнаш хор өсөн эшкәрткән.
Әҙәбиәт
Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974
Парамонов складтары
Парамонов складтары— Дондағы Ростов ҡалаһында XIX быуатта төҙөлгән склад ҡоролмалары. Дон ярында Соколов проспекты һәм Университет тыҡрығы араһында урынлашҡан. Федераль әһәмиәттәге ҡомартҡы.
Тарих
XIX быуат уртаһында төҙөлгән Парамонов келәттәре иң боронғоһо, 1890-сы йылдарҙа төҙөлгәне —һуңғыһы. Уларҙы инженерҙар Якунин һәм Э.Шульман төҙөгән. Келәттәрҙең хужалары төрлө фирмаларға һәм хужаларға ҡараған, әммә уларҙы әлегә тиклем халыҡ ашлыҡ етештереүсе Парамонов Елпидифор келәттәре тип йөрөтәләр.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында портты бомбаға тотҡанда келәттәр нисектер һаҡланып ҡалған. Хәйер, бер авиабомба барыбер бында эләгә, һыу менән һыуытыу системаһын боҙа. Келәттәр иң ҙур емерелеүгә хужаһыҙ ҡалғас дусар булған. Улар үҙ ғүмерендә биш тапҡыр ғына янғындан зыян күргән. СССР -ҙың һуңғы йылдарында склад туранан-тура тәғәйенләнеше буйынса файҙалана, уларҙа цемент, төҙөлөш материалдары һ. б. һаҡлайҙар
1985 йыл келәттәргә Парамонов склады статусын бирәләр һәм уны урындағы әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре иҫәбенә индерәләр. Саҡ ҡына һуңыраҡ ҡоролма федераль әһәмиәттәге тарихи ҡомартҡы статусын ала.
Архитектура үҙенсәлектәре
Парамонов келәттәре корпусы роман архитектура һәм классицизм стилен ҡулланып кирбестән төҙөлгән.
Инженерҙар Якунин һәм Э. Шульман уникаль тәбиғәтте оҫта файҙаланып, урындың үҙенсәлеге — йыл буйына Дон ярынан сығып ятыусы шишмәләрҙе иҫәпкә алып, был келәттәрҙе төҙөгәндәр. Шишмә һыуын улар улаҡ аша үткәреп, келәт биналарына индергәндәр. Шишмәләр һыуының температураһы даими рәүештә йыл әйләнәһенә — 9 °C. Улаҡ системалары складтарҙы һәр ваҡыт түбән температурала тота, шунлыҡтан был система складтарҙа иген һаҡлау өсөн уңайлы.
Әлегә тиклем склад фасадтарында ике ҡат араһында түңәрәк тишектәр бар. Уларҙан брезент торбалар аша икенсе ҡаттағы игенде яр буйына төшөргәндәр һәм сит илгә сығыусы баржаларға тейәгәндәр.
Хәҙерге торошо
Парамонов келәттәренең барлыҡ корпустары хәҙерге көндә емерек хәлдә тора, ул Дон ярҙарында сыҡҡан шишмәләр, шарлауыҡтар һәм күлдәр менән матур итеп биҙәлгән. Шишмәләр һыуының температураһы даими булыу бындағы микроклиматҡа йоғонто яһай, бында йыл әйләнәһенә йәшел үлән үҫә.
2011 йылдың июнендә урындағы инициаторҙар башланғысы менән Парамонов «Авгиев ат һарайы» сүп -сарҙан таҙартыла. Ростов өлкәһе закондар сығарыу йыйылышы был эште законһыҙ тип табып, акцияны хупламай сыға, бары поп-йырсы Наталья Ветлицкая ғына хуплай.
Һәйкәл биләмәләренә әлеге көнгә тиклем сүп-сар һәм көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйып һалыу дауам итә. 2012 йылдың июнендә Киров район суды Ростов өлкәһенең мәҙәниәт министрлығы һәм башҡа ойошмаларына ғариза яҙа, унда прокурор ярҙамсыһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объектын закон менән һаҡлауҙы талап итә һәм «Парамонов склады» тигән мәғлүмәт яҙыуҙарын һәм билдәләрҙе ҡуйыуҙың мотлаҡлығы тураһында яҙа.
Мөштәри Хәмид Мозафар улы
Мөштәри Хәмид Мозафар улы (22 июль 1900 йыл — 23 ғинуар 1981 йыл) — ғалим-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. Физика‑математика фәндәре докторы (1937), профессор (1938). Татар АССР‑ының (1940) һәм РСФСР‑ҙың (1965) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Ленин (1970), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1960), «Почёт Билдәһе» (1945) ордендары
Биографияһы
Хәмид Мозафар улы Мөштәри 1900 йылдың 22 июлендә Ырымбур ҡалаһында тыуған.
Урта Азия университетын тамамлағандан һуң (Ташкент, 1923) ТАССР Мәғариф халыҡ комисариатының Академик үҙәге ғилми секретары (Ҡазан),
1924 йылдан алып РСФСР‑ҙың Мәғариф халыҡ комисариатының Милли аҙсылыҡтар советында (Мәскәү),
1925 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге йоҡа көплөктәрҙең һыҙыҡлы булмаған теорияһына арналған. Мөштәри тарафынан көплөктәр механикаһы өлкәһендә ғәмәли мәсьәләләрҙе сисеү буйынса теоретик тикшеренеүҙәр үткәрелгән. Ҡазан көплөктәр теорияһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Ленин (1970), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1960), «Почёт Билдәһе» (1945) ордендары менән бүләкләнгән.
2006 йылдан Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының ғалим исемендәге премия булдыра.
Өфө операцияһы
Өфө операцияһы — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда Өфө йүнәлешендә аҡ гвардиясылар ғәскәрҙәрен ҡыйратыу һәм Өфөнө яулау маҡсатында 1919 йылдың 25 майынан 25 июненә тиклем РККА-ның Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмө Төркөстан армияһы ғәскәрҙәренең һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең бер өлөшө.
Планлаштырыу һәм операция барышы
Тәүҙә тиҙ һөжүм менән Ағиҙел йылғаһы аръяғына Колчактың көнбайыш армияһының ойошҡан рәүештә артҡа сигенеүен булдырмау күҙаллана, шулай уҡ Өфөнән көньяҡҡараҡ Ағиҙелде һуғышып аша сығып, аҡтарҙың Волга буйы һәм Өфө группировкалары тылына сығыу һәм уларҙы ҡыйратыу планлаштырыла.. Операция 135 км оҙонлоҡтағы фронтҡа һуҙыла, төпкә инеү урындары — 120—150 км тәшкил итә, тәүлегенә һөжүм 6-7, 5 км уртаса темп менән бара.
Операция барышында, 25 майҙан 4 июнгә тиклем, Төркөстан армияһы дошман частарын ҡыҫырыҡлап сығара һәм Ағиҙел йылғаһына сыға. Аҡтарҙы ҡамау өсөн Өфөнән көньяҡҡараҡ һәм төньяҡҡараҡ удар яһарға хәл ителә. Төп йүнәлеше итеп уң (көньяҡ) флангы һайлана, бында РККА-ның удар көстәре — 24-се уҡсылар дивизияһы, 2-се уҡсылар дивизияһының 3-сө бригадаһы һәм 3-сө кавалерия дивизияһы урынлашҡан була. Һул флангта В. И. Чапаев командованиеһы аҫтында 25-се уҡсылар дивизияһы урынлаша. 31-се уҡсылар дивизияһы фронт резервында була. 4-7 июнендәге һөжүм һөҙөмтәһендә Өфөнән төньяҡта аҡҡан йылға аша тик 25-се дивизияһының бер өлөшө һәм 26 дивизияның 5-се армияһы ғына сыға ала. Чапаев дивизияһы ҡаршы ярҙа фронт буйынан 8 км һәм төпкә 10 км баҫып ала, ә 26-сы дивизияның 5-се армияһы Ахлыстин ауылы районында плацдарм тотҡан Төркөстан армияһының һул флангыһында тора. Уң флангыһының удар төркөмө йылға аша сыға алмай. Үҙгәргән ситуацияла Фрунзе резервта торған 31-се дивизияны һул флангҡа ташлай, 8 июнгә иһә 25-се дивизияның бөтә көстәрен ошо плацдармға йүнәлтә. 9 июндә Колчак ғәскәрҙәре менән ҡаты алыштарҙан һуң чапаевсылар Өфөнө яулап алалар, ә 31-се дивизия киләһе көндә Өфөнән 18 км алыҫлыҡта (Ураҡ янында) Өфө — Силәбе тимер юлын киҫә. Йылғаны уңышлы сыҡҡандан һуң, 14 июнгә ҡарата көндә уң флангы удар төркөмө көстәре Архангельскиға һәм Урманға сыға башлай һәм дошмандың Волга һәм Өфө төркөмдәрен ҡамай. 19-20 июндә аҡтар бик ҙур юғалтыуҙар менән сигенәләр һәм тулы ҡамауҙан ҡотолалар. Өфө операцияһының һөҙөмтәһе булып РККА частарының Өфө сәнәғәт районын биләп алыуы һәм Көньяҡ Урал территорияһын алыуға шарттар тыуҙырыуы була.
Мәғрифәтселек дәүере
Мәғрифәтселек дәүере — Европа мәҙәниәте тарихының фән, фәлсәфә һәм ижтимағи фекер үҫеше менән бәйле осоро. Был интеллектуаль хәрәкәт нигеҙендә рационализм һәм ирекле фекерләү ята.
XVII быуаттың фәнни инҡилабы йоғонтоһо аҫтында Англияла башланып, был хәрәкәт Францияны, Германияны, Рәсәйҙе солғай, Европаның башҡа илдәренә лә күсә. Француз мәғрифәтселәре айырыуса ҙур йоғонто көсөнә эйә була. Мәғрифәтселек принциптары американдарҙың Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы һәм француздарҙың Кеше һәм граждан хоҡуҡтары декларацияһы нигеҙенә һалына.
Был дәүерҙәге интеллектуаль хәрәкәт Европа һәм Американың этикаһы һәм социаль тормошондағы артабанғы үҙгәрештәргә, Европа илдәренең Америкалағы колонияларының милли бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшенә, ҡоллоҡтан баш тартыуға, кеше хоҡуҡтарын ғәмәлләштереүгә ҙур йоғонто яһай. Бынан тыш, ул аристократияның абруйын һәм сиркәүҙең социаль, интеллектуаль, мәҙәни тормошҡа йоғонтоһон ҡаҡшата. Дәүерҙең ниндәй ваҡыт арауығын биләүенә ҡарата берҙәм генә фекер юҡ. Ҡайһы бер тарихсылар уның башын XVII быуат аҙағына, икенселәре XVIII быуат уртаһына бәйләй. XVII быуатта рационализм нигеҙҙәрен үҙенең «Метод тураһында фекер йөрөтөү» тигән хеҙмәтендә Декарт һала (1637). Мәғрифәтселек осоро аҙағын Вольтерҙың вафаты (1778) йәки Наполеон һуғыштары башланыу (1800—1815) менән бәйләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта Мәғрифәтселек дәүере сиктәрен ике инҡилап — Англиялағы «Данлы революция» (1688) һәм Бөйөк француз революцияһы (1789) — даталарына беркетеү ҙә бар.
Асылы
Мәғрифәтселек дәүерендә донъяны дин ҡушҡанса ғына аңлауҙан баш тартыла һәм кеше менән йәмғиәтте танып белеүҙә аҡыл менән эш итеү берҙән-бер критерий тип таныла. Тарихта тәүге тапҡыр фән ҡаҙаныштарын ижтимағи үҫеш мәнфәғәттәрендә файҙаланыу мәсьәләһе күтәрелә.
Яңыса фекерләгән ғалимдар аң-белемдәрҙе киң таратырға, фәнде популярлаштырырға тотона. Бынан ары белемдәр өҫкө ҡатламдар ғына түгел, бөтәһе лә ала алырлыҡ булырға һәм тормош-көнкүрештә файҙалы булырға тейеш тип табыла. Уның тураһында һөйләшәләр, бәхәсләшәләр. Был фекер алышыуҙарҙа хатта быға тиклем уҡыуҙан мәхрүм булған ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡатнаша ала. Уларға тәғәйенләнгән махсус баҫмалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, 1737 йылда Франческо Альгароттиҙың «Ханымдар өсөн ньютонианизм» тигән китабы сыға.
Белемдәрҙе киң таратыу ниәтенән Дидро һ.б. авторҙар 35 томлы «Энциклопедия» (1751—1780) нәшер итә. Ул дәүерҙең иң уңышлы һәм мөһим «проекты» була. Был хеҙмәткә кешелектең шул мәлгәсә тупланған барлыҡ белемдәре инә. Донъяның, тормоштоң, йәмғиәттең, фәндәрҙең, һөнәрҙәрҙең һәм техниканың, көндәлек әйберҙәрҙең бар яғы ябай итеп аңлатыла. Уға тиклем дә энциклопедиялар нәшер ителә, ләкин француздарҙыҡы иң данлыҡлыһы булып сыға. Мәҫәлән, Англияла Ефраим Чемберс 1728 йылда ике томлы «Циклопедия» (грекса «түңәрәк буйынса уҡытыу») баҫтыра. Германияла 1731—1754 йылдарҙа Йохан Цедлер 68 томлы "Ҙур универсаль лексикон"ды (Großes Universal-Lexicon) нәшер итә. Ул XVIII быуаттың 284 000 һүҙҙе индергән иң ҙур энциклопедияһы була. Ә француз «Энциклопедия»һында 70 000 һүҙ була. Ләкин нәҡ француз һүҙлеге сыҡҡас та иң билдәлеһе булып китә, сөнки, беренсенән, уны заманының танылған шәхестәре яҙа; икенсенән, мәҡәләләре бәхәсле, полемика тыуҙырыусан, заман талаптарына яуап бирерлек, хатта революцион рухлы була, уларҙы цензура һыҙғыслай, эҙәрлекләүҙәр ут өҫтәй; өсөнсөнән, ул дәүерҙә халыҡ-ара ғилми тел булып немец теле түгел, ә француз теле тора.
Дөйөм энциклопедиялар менән бергә махсустары ла, айырым фәндәр буйынсалары ла сығарыла.
Латин теле ғилми тел булыуҙан туҡтай, уның урынын француз теле биләй.
Кеше аҡылы ярҙамында кеше тормошоноң тәбиғи принциптарын табыу дәүерҙең төп ынтылышына әйләнә.
Г. Мэйҙың дәүерҙе осорҙарға бүлеүе
Мәғрифәтселектең тыйнаҡ йәки айыҡ аҡыллы фазаһын Ньютон һәм Локк йоғонтоһо билдәләй. Уға дин менән килешеүсәнлек һәм Ғаләмде тигеҙлек һәм тәртипле структура тип ҡарау хас. Был фаза XIV—XV быуаттарҙағы гуманизм традицияларын дауам итеү осоро булараҡ ҡабул ителә. Мәғрифәтселек шулай уҡ алдынғы протестантлыҡ һәм рационалистик сектантлыҡ традицияларын да дауам итә. Уларҙан сәйәси азатлыҡ һәм выждан ирке идеялары күсә.
Францияла дини һәм донъяуи мәҙәниәттең йәнәшлеге яйлап ҡына тәүгеһенең ике йөҙлөлөк һәм фанатизм арҡаһында абруйы төшөүгә килтерә. Мәғрифәтселектең был фазаһын скептик фаза тип атайҙар һәм Вольтер, Гольбах, Юм исемдәре менән бәйләйҙәр.
Скептик фазанан һуң революцион фаза килә, Францияла уны — Руссо, Америкала Пейн һәм Джефферсон исеме менән бәйләйҙәр. XIX быуатта һуңғы фаза бара, уны Томас Рид, Фрэнсис Хатчесон кеүек философтар билдәләй. Был фазаға уртасыл ҡараштарға ҡайтыу, әхләҡте юғары баһалау, закондарҙы, тәртипте ихтирам итеү хас. Уны дидактик фаза тип йөрөтәләр.
Дин һәм әхлаҡ
Мәғрифәтселек дәүерендә Ғаләм ахырғы сәбәп түгел, ә ғәмәлдәге сәбәп булған шаҡ ҡатырғыс машина тип ҡарала. Алла иһә, Ғаләмде бар иткәндән һуң, уның артабанғы үҫешенә һәм донъя тарихына ҡыҫылмай, ә тормош юлының аҙағында кеше үҙенең ҡылыҡ-ғәмәлдәре өсөн Унан хөкөм дә, рәхмәт тә алмай, тип һанала. Кешеләргә әхлаҡ-тәртибендә лаицизм, диндең тәбиғи әхлаҡҡа әйләнеүе һәм уның бөтә ҡағиҙәләренең дә бөтәһе өсөн дә бер төрлө булыуы ҡанун булып ҡала. Яңыса түҙемсәнлек тәғлимәте шәхси тормошта ғына башҡа диндәрҙе тотоуға рөхсәт бирә, ә йәмғиәттә бер генә динде йәшәтә.
Иисус Йәмғиәтен таратыу
Мәғрифәтселектең христиан диненә һәм уның граждан власы менән бәйләнешенә мөнәсәбәте бөтә ерҙә лә бер төрлө булмай. Англияла абсолют монархияға ҡаршы көрәш 1689 йылғы «Хоҡуҡтар тураһындағы билль» акты арҡаһында өлөшләтә хәл ителә. Европаның башҡа илдәренең күбеһендә Мәғрифәтселек католик сиркәүгә дошмансыл була.
Папа абруйы һағында торған иезуиттар бөтә илдәрҙән тиерлек ҡыуыла. 1759 йылда улар Португалиянан, шунан Франциянан (1762), Испаниянан (1769) ҡыуыла. 1773 йылда папа Климент XIV Dominus ac Redemptor буллаһын нәшер иттерә, унда Иисус Йәмғиәтен таратырға фарман бирә. Ордендың бөтә мөлкәте тартып алына. Ләкин иезуиттар бөтөнләй юҡҡа сыҡмай, сөнки Рәсәйҙә Бөйөк Екатерина, Мәғрифәтселек идеяларына яҡын торһа ла, Папаның орденды таратыу тураһындағы фарманын баҫтырыуҙан баш тарта.
Тарихи әһәмиәте
XVIII быуатта Вольтер, Монтескьё, Руссо, Дидро һ.б. яҙыусылар йөҙөндә француз мәғрифәтсел әҙәбиәте дөйөм Европа әһәмиәтенә эйә була. Уларға хас уртаҡ һыҙат — Францияла сәйәси һәм социаль өлкәләрҙе тәнҡитләгән рационализм хакимлығы. Ә немец мәғрифәтселәре иһә был саҡта дини һәм әхлаҡи мәсьәләләрҙе хәл итеү менән мәшғүл була.
Мәғрифәтселек идеялары йоғонтоһонда бөтә ижтимағи тормошто үҙгәртерлек реформалар үткәрелә. Айырыуса әһәмиәтле эҙемтәләре — Америка инҡилабы һәм Бөйөк француз инҡилабы.
Хәҙерге заман Европаһындағы философик һәм сәйәси ҡараштар, мәҫәлән, либерализм, күп йәһәттән Мәғрифәтселек дәүеренә нигеҙләнә. Беҙҙең осор философтары Мәғрифәтселектең ыңғай яҡтары тип фекерләүҙең аныҡ геометрик тәртибен, редукционизмды һәм рационализмды атай, уларҙы эмоционаллеккә һәм иррационаллеккә ҡаршы ҡуя. Либерализм Мәғрифәтселектән фәлсәфәүи нигеҙен, түҙеүһеҙлеккә һәм хөрәфәттәргә тәнҡитле ҡарашты мираҫ итеп алған. Бындай ҡараштарҙа торған билдәле философтар араһында — Берлин һәм Хабермас.
Икенсе донъя һуғышынан һуң постмодернизм яралыу менән бергә заман философияһы һәм фәненең үҙенсәлектәре — үтә ныҡ махсуслашыу, традицияға иғтибар булмау, эҙемтәләрҙең күҙаллана алмауы һәм хәүефлелеге, Мәғрифәтселек эшмәкәрҙәрен самаһыҙ юғары баһалау һәм романтиклаштырыу — етешһеҙлек тип һанала башлай. Макс Хоркхаймер и Теодор Адорно, мәҫәлән, Мәғрифәтселек тоталитаризм барлыҡҡа килеүгә йоғонто яһаған, тип иҫәпләй.
Ростов тимер юл техникаһы музейы
Төньяҡ-Кавказ тимер юл тарихы музейы  — Дондағы Ростов ҡалаһы техника музейы Төньяҡ Кавказ тимер юлдары һәм хәрәкәт составы тарихына бағышланған музей. Ул ошо тема менән бәйле барлыҡ әйберҙе лә күрһәтә. Музейға 1960 йылда нигеҙ һалына. Хәрәкәт составы майҙансығы тарихи экспозицияһы 2003 йылда асыла. Төньяҡ-Кавказ тимер юл тарих музейы Ростов- Главный станцияһы янындағы район тимерселәр мәҙәниәт һарайында урынлашҡан. Экспозиция майҙансығы Гниловская станцияһының Порт урамында булдырылған. Уға ҡала транспортында йәки Таганрогҡа Гниловская станцияһы аша үтеүсе электропоезда(ҡала яны тимер юл вокзалынан) барырға мөмкин.
60-тан ашыу берәмек техникаһын музей экспозицияһы тәҡдим итә. Улар иҫәбендә-14 паровоз, уларҙың бөтәһе лә эшләй, боронғо 2 пассажир вагон-салон, 1пассажирҙар вагоны (ул 1869 йылда төҙөлгән һәм Рәсәй менән БДД илдәрендә һаҡланып ҡалған иң боронғо вагондарҙың береһе), вагон тауар 11 тауар вагоны, 7 электровоз, 5 тепловоз, 4 юл машиналары, 2 тимер юл буйынса йөрөй торған кран, 2 электропоезд (айырым вагондар), хәрәкәт итеү составы бар, Рәсәйгә хәрби трофей рәүешендә килтерелгән һәм шулай уҡ авария-тергеҙеү эштәрендә ҡулланыла торған бер нисә гусеницалы техника берәмеге лә бар. Тимер юлсылар мәҙәниәт йортондағы музей экспозицияһындағы майҙансыҡта экскурсияға килгән кешеләр төркөмө өсөн биналар бар.
Боронғо музейҙың экспонаттары-румын өс күсәрле цистерналарына 125 йыл тула. Цистерна химик матдәләрҙе юлда һаҡлау өсөн ҡулланылған.
Музей Төньяҡ-Кавказ тимер юл хужалығы балансында тора. ТКТЮ — ААО «РЖД» филиалы. Музей хеҙмәткәрҙәре шулай уҡ реставрация үткәрәләр һәм Дондағы Ростов ҡалаһы энтузиастары көсө менән музей хәрәкәт составын лак менән буяйҙар һәм тергеҙеү эштәре алып баралар.
Раритет экспонаттарҙы тергеҙергә һәм реставрациялауға ТКТЮ подразделениелары байтаҡ ярҙам күрһәтә,бигерәк тә — Тихорецкий станцияһы, Лихой, Каменоломнялар, Краснодар, Дондағы Ростов, Батайск, Кавказ Минераль Һыуҙары, Новочеркасск, Туапсе, Сочи, Тимашевский,Сальск станциялары һ. б. был эштә әүҙем ҡатнашалар.
Музей директоры һәм паровоз техникаһын һаҡлап ҡалыуҙың төп энтузиасы — Владимир Бураков.
Музейға йөрөүсе транспорт  — автобус № 4, троллейбус № 12, маршрут такси маршруттары № 8 йәки 4 — Үҙәк баҙарҙан алып № 77 мәктәпкә тиклем (Порт урамы).
Эстонияның дәүләт ҡоролошо
Рийгикогу
Дәүләттең юғарғы вәкиллекле һәм закондар сығарыусы органы — Рийгикогу тип аталған бер палаталы парламент, ул 101 депутаттан тора һәм 4 йылға бер һайлана. Парламент һайлауында Эстонияның 18 йәше тулған граждандары ғына тауыш бирергә хоҡуҡлы. Эстония территорияһында йәшәгән тәғәйен гражданлығы булмаған кешеләр, шулай уҡ сит ил граждандары, Эстонияла күпме йәшәүҙәренә һәм ҡайһы илдә тыуыуҙарына ҡарамаҫтан, парламент һайлауында ҡатнашыу хоҡуғына эйә түгел.
Парламенттың хәҙерге составы 2015 йылдың 1 мартында һайланған.
Парламент составы : Парламент рәйесе (спикер) — Эйки Нестор (Эстонияның социал-демократик партияһы); беренсе вице-спикер (коалициянан) — Хелир-Валдор Сеэдер (ИРЛ); икенсе вице-спикер (оппозициянан) — Юри Ратас (Центристар партияһы).
Республика Хөкүмәте
Республика Хөкүмәте (Vabariigi Valitsus) башҡарма власты ғәмәлгә ашыра. Премьер-министр хөкүмәт башлығы булып тора, уның кандидатураһы парламентта вәкиллекле булған сәйәси көстәрҙең лидерҙары менән консультациялар үткәргәндән һуң Республика Президенты тарафынан тәҡдим ителә. Тәҡдим ителгән кандидатураны парламент раҫлаған осраҡта, Республика Президентына хөкүмәт составы тәҡдим ителә, ул үҙенең указы менән хөкүмәт ағзаларын рәсми рәүештә вазифаға тәғәйенләй.
Республика Президенты
Президент дәүләт башлығы булып тора һәм башлыса вәкиллек һәм формаль юридик функциялар башҡара. Президент шулай уҡ формаль рәүештә республика Оборона Көстәренең юғары баш командующийы тип иҫәпләнә.
Эстония президенттары
Эстонияның СССР составына индерелеүе һәм ЭССР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителеүе сәбәпле 1940 йылда Республика Президенты вазифаһы бөтөрөлә (хәҙерге Эстонияла был ғәмәлдәрҙе законһыҙ һәм легитимһыҙ тип иҫәпләйҙәр). Совет власы йылдарында эстон дәүләтенең формаль башлығы тип Эстон ССР-ының Юғары Советы Президиумы рәйесе һанала. ЭССР Министрҙар Советы рәйесе башҡарма властың башлығы була.
1992 йылғы референдумда ҡабул ителгән һәм әлеге ваҡытта ғәмәлдә булған Эстония Конституцияһы Республика Президенты институтын тергеҙә, ләкин, 1938 йылғы Коституция биргән вәкәләттәр менән сағыштырғанда, Президенттың хәҙерге вәкәләттәре байтаҡҡа тарыраҡ.
Европарламент депутаттары
Европа берләшмәһе ағзаһы булараҡ, Эстонияның Европа парламентында 6 депутатлы вәкиллеге бар; был депутаттар ирекле, дөйөм, бер рәүешле һәм тура һайлауҙа йәшерен тауыш биреү юлы менән 5 йылға һайлана. Был һайлауҙа тауыш биреү хоҡуғына Эстонияның 18 йәше тулған юридик хоҡуҡлы граждандары, шулай уҡ Эстония гражданы булмаған, үҙҙәре граждан булған илдә тауыш биреү хоҡуғынан мәхрүм ителмәгән, Эстония территорияһында даими йәшәгән һәм 18 йәше тулған Европа берләшмәһе граждандары тауыш биреү хоҡуғына эйә.
Тәүге һайлау 2004 йылда була. Ул саҡта Эстония социал-демократик партияһы еңә. Ул 3 мандат ала. Реформалар партияһы, Центристар партияһы һәм Ватан Союзы 1-әр мандатҡа эйә була.
Киләһе һайлау 2009 йылда була. Был юлы оппозиция (Центристар партияһы) еңә. Ул 2 мандат ала. Уның артынан саҡ ҡына ҡалышып партияһыҙ бойондороҡһоҙ кандидат Индрек Таранд үтә. Реформалар партияһы, Ватан Союзы һәм Res Publica һәм Эстонияның социал-демократик партияһы берәр мандатлы була.
Дәүләт суды
Эстонияның Дәүләт суды Тарту ҡалаһында урынлашҡан. Дәүләт суды судьяларын Дәүләт суды рәйесе тәҡдиме буйынса Рийгикогу тәғәйенләй. Дәүләт суды рәйесе вазифаға Рийгикогу тарафынан Республика Президенты тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә. Дәүләт суды бер үк ваҡытта юғары суд һәм конституция суды функцияларын да башҡара.
Юстиция канцлеры
Юстиция канцлеры закондар сығарыу һәм башҡарма власть органдары, шулай уҡ урындарҙарғы үҙидаралыҡтар сығарған норматив акттарҙың конституция талаптарына яуап биреүен күҙәтеү функцияһы йөкмәтелгән бойондороҡһоҙ вазифалы кеше булып тора. Әгәр юстиция канцлеры был акттарҙың ҡайһыһылыр Конституцияға йә законға ҡаршы килә тип таба икән, ул актты сығарған органға 20 көн эсендә үҙенең актын Конституцияға йә законға ярашлы хәлгә килтереүҙе талап иткән бойороҡ сығара. Әгәр 20 көн эсендә юстиция канцлерының бойороғо үтәлмәһә, канцлер Дәүләт судына ярашлы булмаған актты ғәмәлдә түгел тип таныу тураһында юллама бирә. Юстиция канцлеры хөкүмәт һәм парламент ултырыштарында һүҙ алыу хоҡуғы менән ҡатнашыу хоҡуғына эйә. Юстиция канцлеры шулай уҡ омбудсмен функцияларын үтәй.