cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аборт
Дилатация һәм эвакуация
Дилатация һәм эвакуация — аборт ысулы, ул йөклөлөктөң икенсе триместрында ҡулланыла. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы уны әлеге ваҡытта аборттарҙың иң хәүефһеҙ ысулы итеп тәҡдим итә. Әммә икенсе триместрлы аборттар, ғөмүмән, хәүефлерәк һәм иртә стадиялағы аборттарға ҡарағанда ҡатмарлашыуға килтереүе ихтимал. Дилатация һәм эвакуация процедураһы аналыҡ муйынтығын киңәйтеүҙән башлана, ул бер нисә сәғәттән алып 1 тәүлеккә тиклем дауам итә ала. Бынан һуң яралғыны алып ташлау өсөн электр вакуумлы һурҙырыу ҡулланыла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа был тулыһынса аборт өсөн етерлек, башҡа осраҡтарҙа процедураны тамамлау өсөн хирургик инструменттар ҡулланыла.
Бала тыуҙырыуҙы яһалма башҡарыу
Бала тыуҙырыуҙы яһалма башҡарыу — һуңғы стадияларҙа (йөклөлөктөң икенсе триместрынан башлап) ҡулланылған аборт ысулы һәм яһалма стимуляция хеҙмәте тип атала.
Хәүефһеҙ «халыҡ» ысулдары
Кешелек тарихында йөклөлөктө туҡтатыу өсөн төрлө үҫемлектәр ҡулланылған: ҡыр миләше (пижма), һаҙлыҡ бөтнөгө (мята) һәм башҡалар. Аборт өсөн үҫемлек сараларын ҡулланыу етди, шул иҫәптән үлемесле эффекттарға, мәҫәлән, органдар етешмәүенә килтереүе мөмкин, һәм табиптар тарафынан ҡәтғи рәүештә кәңәш ителмәй.
Ҡайһы берҙә баланы ташлау өсөн ҡорһаҡ йәрәхәттәре, дарыуҙарҙы үҙ аллы ҡулланыу (мәҫәлән, мизопростол), аналыҡ тишегенә үткер әйберҙәр индереү, мәҫәлән, энә бәйләү йәки турайтылған сым аҫылмалы әйберҙәр һәм башҡа ысулдар ярҙамында саҡырырға маташалар. Был ысулдар аборттар тыйылған йәки медицина ярҙамы артта ҡалған илдәрҙә ҡулланыла. Уларҙы ҡулланыу ҡатын-ҡыҙ һаулығының ҡатмарлашыуына һәм үлем осраҡтары юғары булыуға килтерә.
Резус-конфликт
Әгәр йөклөлөк йәки бала тыуғанда баланың резус-позитив ҡаны резус-негатив әсә ҡанына инһә, әсә баланың резус-факторына антиесемдәр сығара башлау хәүефе тыуа; баланың ҡанына инеп, эритроциттарҙы юҡ итә башлайҙар, был гемолитик анемияға килтерә, ә был, үҙ сиратында, бәпестең (атап әйткәндә, һары сиренә) һәм хатта уның үлеменең тормошсан әүҙемлегенең боҙолоуына килтереүе мөмкин. Әгәр ҡатын-ҡыҙ аборт, бала ташлау йәки эктопик йөклөлөк кисерһә йәки хатта уның үлеме булһа, резус-конфликты ихтималлығы артыуына ҡағылышлы ҡапма-ҡаршылыҡлы дәлилдәр бар. Беренсе йөклөлөк осоронда антирезус иммуноглобулинын даими ҡабул итеү резус-конфликты ихтималлығын 1 проценттан 0,2 процентҡа тиклем кәметә.
Аборт һәм психик сәләмәтлек
Аборт проблемаһы тирәләй бәхәстәрҙә аборт психик һаулыҡҡа йоғонто яһаймы-юҡмы тигән һорау ҙур урын биләй. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының акушер-гинекологтар буйынса тәҡдимдәрендә күпселек ҡатын-ҡыҙҙар аборттарҙы психика өсөн эҙемтәһеҙ кисерә тигән фекер бар. Тикшеренеүҙәрҙе яҡшыраҡ тикшереү, ҡағиҙә булараҡ, аборттарҙы кәрәкмәгән йөклөлөк менән сағыштырғанда психикаға аборттың оҙайлы эҙемтәләре булмауын күрһәтә. Абортҡа тиклемге психик сәләмәтлекте һәм абортҡа тиклемге башҡа хәүеф факторҙарын контролдә тотмаған түбән сифатлы тикшеренеүҙәр йышыраҡ аборттың психик сәләмәтлегенә кире йоғонто яһай.
Мораль (әхлаҡи) яҡтары
Хәҙерге заманда аборттың мөмкин булыуы һәм уның сиктәре дини, этик, медицина, социаль һәм хоҡуҡи аспекттарҙы ла индереп, киҫкен бәхәсле проблема булып тора. Ҡайһы бер илдәрҙә (мәҫәлән, АҠШ-та, Польшала) был проблема шул тиклем киҫкенләшә, хатта йәмғиәттә тарҡау һәм ҡаты ҡапма-ҡаршылыҡтар тыуҙыра.
Бәхәс тыуҙырыусы беренсе әхлаҡи һорау — аборт кеше ғүмерен өҙәме- юҡмы? Абортҡа ҡаршылар «уйланылған бала», «тыумаған сабый», «әсә ҡарынындағы бала» тураһында һөйләй. Диндарҙарҙың күбеһе, бигерәк тә христиандар, аборттарҙы, үҫештең башланғыс стадияһында булһа ла, үлтереү тип ҡарай. Аборт хоҡуғы яҡлылар фекеренсә, яралғыны законлы, социаль йә биологик яҡтан бала тип һанарға ярамай. Антинатализмдың фәлсәфәүи төшөнсәһенә ярашлы, бала тыуыу үҙе үк әхлаҡһыҙлыҡ булып тора, сөнки ул тыуғандарға һәр саҡ зыян килтерә, ҡайһы саҡта тормош сифаты ни тиклем юғары булыуына ҡарамаҫтан.
Селектив аборт
Патриархаль йәшәү рәүеше булған ҡайһы бер илдәр (Һиндостан, Ҡытай, Әзербайжан һ. б.) өсөн ата-әсәләр, мөмкин тиклем күберәк ул тыуҙырыу маҡсатында, ҡатын-ҡыҙ эмбриондарынан аңлы рәүештә ҡотолоп ҡалған селектив аборт проблемаһы көнүҙәк.
Селектив редукция
Бер йәки бер нисә эмбрионды күп тапҡыр йөклөлөк осоронда ата-әсә ризалығы менән һайланма рәүештә ҡыҫҡартыу (редукция) әхлаҡ һәм юриспруденция күҙлегенән проблемалы булып тора. Был күренеш ЭКО-ның популярлығы артыу менән бәйле киң таралыу ала бара.
Хоҡуҡи аспекттары
[[Файл:Abortion_Laws.svg|мини|390x390пкс| Донъяла аборт законлылығының хоҡуҡи статусы
]] Яһалма аборт медицина (медицина учреждениеларында тейешле профилле табиптар тарафынан башҡарыла) һәм криминаль булырға мөмкин.
Әлеге ваҡытта абортҡа ҡағылышлы нормалар донъяның бөтә илдәренең енәйәт ҡануниәтендә лә бар. Ҡайһы бер илдәрҙә тейешле енәйәт законы махсус закондарҙа (Дания, Швеция, Франция) һаҡлана.
Әммә абортҡа ҡарата енәйәт сәйәсәте һәм хәҙерге илдәрҙә язаға тарттырылыусыларҙың аныҡ составы дәүләттең һәм йәмғиәттең аборт проблемаһына мөнәсәбәтенә ҡарап ныҡ айырыла.
Абортҡа юл ҡуйылған осраҡтар буйынса бөтә дәүләттәр бер нисә төркөмгә бүленә ала:
Ҡатын-ҡыҙҙар интернет аша аборт препараттарын йышыраҡ һатып алып, хоҡуҡи тыйыуҙарҙы урап үтә.
Донъя
Һуңғы йылдарҙа донъяла аборттар һаны тотороҡло булып ҡала: 2003 йылда 41,6 миллион аборт яһала, 2008 йылда — 43,8 млн. 1000 ҡатын-ҡыҙға аборт күрһәткестәре — донъя күләмендә — 28, үҫешкән илдәр өсөн — 24 һәм үҫештәге илдәр өсөн — 29. Иҫәпләүҙәр буйынса, донъяла аборттың 21 проценты йөклөлөк менән тамамлана, үҫешкән илдәр өсөн был нисбәт — 26 %, үҫештәге илдәр өсөн — 20 %.
Аборт тураһында либераль закондары булған илдәрҙә аборттар һаны сикләү ҡануниәте булған илдәрҙә уларҙың һанынан артмай. Шул уҡ ваҡытта абортҡа ҡағылышлы сикләү закондары хәүефһеҙ аборттар һаны артыуы менән бәйле. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, үҫештәге илдәрҙә хәүефһеҙ аборттар кимәле, хәҙерге контрацептивтар булмауы менән бәйле. ҠҠайһы бер баһалар буйынса, контрацептивтарға инеү мөмкинлеген тәьмин итеү хәүефһеҙ аборттар һанын 14,5 миллионға кәметергә һәм бөтә донъяла йылына хәүефһеҙ аборттарҙан 38 000 үлем осрағын булдырмаҫҡа мөмкин.
Легаль аборттар кимәле төрлө илдәрҙә ныҡ айырыла. 2008 йылда тулы статистикаһы булған илдәр өсөн аборттарҙың иң түбән күрһәткесе Германия һәм Швейцарияла 1000 ҡатын-ҡыҙға 7 тәшкил итә, Эстонияла 1000 ҡатын-ҡыҙға 30 ҡатын-ҡыҙ иң юғары күрһәткес була. Бер төркөм илдәрҙә йөклөлөк һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән яһалма аборт өлөшө 10 проценттан (Израиль, Нидерланд һәм Швейцария) 30 процентҡа тиклем (Эстония) тәшкил итә, әммә Венгрияла һәм Румынияла ул 36 процентҡа етә ала, бының өсөн тик тулы булмаған статистика ғына бар.
Рәсәй, Украина һәм Беларусь
Рәсәйҙә аборттар һаны, сағыштырмаса юғары булып ҡалһа ла, 1990-сы йылдар башынан әкренләп кәмей бара. Шулай итеп, 2010 йылда 1054 820 аборт яһалған, 2011 йылда — 989 375. Рәсәйҙә аборттарҙың рәсми статистикаһына яһалма аборттар ғына түгел, стихиялы аборттар (бала ташлау) ҙа инә, был статистикала яһалма аборттар ғына иҫәпкә алынған башҡа күп илдәр менән сағыштырыуҙы ҡыйынлаштыра..2007 йылдан башлап йыл һайын тыуғандар һаны аборттарҙың йыллыҡ һанынан артып китә, һәм был ике күрһәткес араһындағы айырма даими арта бара.
Рәсәйҙә аборттар һаны Украина һәм Белоруссиялағы аборттар һанынан күпкә күберәк. Мәҫәлән, 2008 йылда Рәсәйҙә 1,4 миллион, Украинала — 201 000, Белоруссияла — 42 000 аборт яһалған. Ғалимдар билдәләүенсә, оҡшаш тарихы һәм мәҙәниәте булған илдәр араһындағы күрһәткестәрҙең бындай айырмаһының асыҡ сәбәптәрен баһалау ауыр, әммә быны контрацептив ҡулланыуҙың рационаллеге һәм грамоталылығы айырмаһы һәм дәүләт сәйәсәте менән бәйле булыуы ихтимал, тип билдәләй ғалимдар. Атап әйткәндә, Белоруссияла аборт кимәленең бик түбән булыуы гормональ контрацепцияны киң ҡулланыу менән бәйле; Украинала яуаплы ата-әсәлек һәм кәрәкмәгән йөклөлөктө булдырмау ысулдары тураһында халыҡҡа мәғлүмәт биреүҙе, шулай уҡ хәүеф янаған ҡатын-ҡыҙҙарҙы бушлай контрацептивтар менән тәьмин итеүҙе күҙҙә тотоусы ғаиләне планлаштырыу буйынса дәүләт программалары бар.
Башҡортостан
Шулай итеп, бирелгән мәғлүмәттәргә ҡарап, Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа аборттар һаны кәмей бара, әммә әлегә юғары кимәлдә. Мәҫәлән, 2019 йылда 14 865 аборт теркәлгән. Был 298 осраҡ, йәғни 2 %, 2018 йыл менән сағыштырғанда аҙыраҡ. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: 2010 йылда республикала 28 421 аборт яһалған, был һуңғы ике йылға ҡарағанда ике тапҡырға тиерлек күберәк. 2019 йылда уңдырышлы йәштәге мең ҡатын-ҡыҙға 16, 2018 йылда — шул уҡ 16, ә 2010 йылда — 26 аборт булған. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, 2019 йылда аборт яһаған 1163 ҡатын тәүге тапҡыр йөклө булған. Был аборттарҙың дөйөм һанының 7,8 процентын тәшкил итә, был Башҡортостанда һәр һигеҙенсе абортты беренсе тапҡыр йөклө булған ҡатын-ҡыҙҙар башҡарыуын күрһәтә. Баҡтиһәң, Мәләүез районында йышыраҡ аборттар яһала. Унда аборттар һаны 290-ға етә, ә пропорция 1000 ҡатын-ҡыҙға 17,1 тәшкил итә. 2019 йыл менән сағыштырғанда хәл яҡшырған, унда 329 аборт булған — 1000 ҡатын-ҡыҙға 19,1. Бынан тыш, Салауат (15,3), Октябрьский, Нефтекама һәм Ағиҙел (11,5), шулай уҡ Кушнаренко (11,9) һәм Туймазы (10,1) райондарында аборттарҙың күплеге теркәлгән. 2020 йылда иң түбән аборт күрһәткестәре Стәрлебаш (1000 ҡатын-ҡыҙға 0,4), Салауат (0,9) һәм Шаран (3,3) райондарында булған. Ҡалалар араһында Сибайҙа иң түбән аборттар булған (1000 ҡатын-ҡыҙға 5,6).
Грязнуха (Ляга ҡушылдығы)
Грязнуха  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляга йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Агалакова Жанна Леонидовна
Агалакова Жанна Леонидовна (6 декабрь 1965 йыл, Киров, РСФСР, СССР) — Рәсәй журналисы, махсус хәбәрсе, телетапшырыуҙар алып барыусы. 1999 йылдан 2022 йылға тиклем Рәсәй телевидениеһының Беренсе каналында эшләй
Дуҫлыҡ ордены һәм II дәрәжә «Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн»  орден миҙалы (2006) менән бүләкләнгән. «Төп мәғлүмәттәр программаһын алып барыусы» номинацияһында ТЭФИ милли телевизион премияһы лауреаты (2002).
Биографияһы
Жанна Леонидовна Агалакова 1965 йылдың 6 декабрендә Кировта тыуа
Атаһы инженер, әсәһе — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
1979 йылдан алып 1983 йылға тиклем ата-әсәһе менән Монголияла йәшәй.
Бала сағында тәфтишсе, композитор, архитектор, тәрбиәсе һәм тәржемәсе булырға, шулай уҡ циркта сығыш яһарға хыяллана. Һуңынан был һөнәрҙәрҙең барыһын да журналистика менән бергә  алып барыуы мөмкин икәнлеген аңлай.
Үҙ карьераһын Киров «Комсомольское племя» гәзитенең баш мөхәррире секретары булып башлай. Был ваҡытта гәзиттең баш мөхәррире булып эшләгән Смирнов Василий Васильевич шулай уға «тормошҡа юллама» бирә. Мәктәпте тамамлағас Жанна Ленинград дәүләт университетының филология факультетына юллана, әммә имтихандарҙы бирә алмай. Бер йыл буйы буш ятмаҫ өсөн эш эҙләй башлай. Тап ошо мәлдә «Комсомольское племя» гәзитендә секретарь урыны бушай һәм Жаннаның ата-әсәһенең дуҫтары баш мөхәрриргә уның кандидатын тәҡдим итә. Оҙайлы әңгәмәнән һуң Смирнов уны эшкә ала. Гәзиттә Жанна секретарь булып ҡына түгел, шулай уҡ «Музыкаль киоск» рубрикаһына ноталар ҙа төшөрә. Тиҙҙән ул үҙенең беренсе ҡыҫҡа мәҡәләһен яҙа. 1986 йылда тәүге тапҡыр Мәскәү телевидениеһында тәүге тапҡыр «До 16 и старше…» тапшырыуы репортажында күренә башлай. («Үҙаллы» сығарылышы). («Самостоятельность» сығарылышы).
1991 йылда Мәскәү дәүләт университетының журналистика  бүлеген тамамлай. Студент практикаһын ул популяр булған «Ҡараш» телетапшырыуында үтә. Университеттан һуң йыл ярым СССР ЭЭМ телестудияһында хәбәрсе булып эшләй. «Кеше һәм закон» программаһы өсөн сюжеттар яҙа. Һуңынан бер йыл Наркоманияға һәм наркобизнесҡа ҡаршы көрәш буйынса халыҡ-ара ассоциацияның матбуғат атташеһы булып эшләй.
1992 йылдан — РИА «Новости» донъяуи хроникаһы бүлеге хәбәрсеһе.
Тележурналист һөнәрен ул 1995 йылда, Александр Акопов етәкселегендәге «РТР» телеканалының «Эшлекле Рәсәй» мәғлүмәттәр каналына барып эләккәс аңлай башлай. Элек уйлап та ҡарамаған темаларҙы тиҙ арала өйрәнергә тура килә. Уның тәүге эше - ядро яғыулығы тураһындағы ун минутлыҡ ике репортаж була. Күп тә үтмәй Агалакованы «ватаныбыҙҙың телевидениеһы остазы» Игорь Кириллов күреп ҡала, ул Жаннаға уға үҙен алып барыусы ролендә һынап ҡарарға тәҡдим итә. 1996 йылда НТВ/12 телеканалында иртәнге «Сегодня» мәғлүмәти программаһын алып барырға саҡыралар. Был телекомпанияла үткәргән өс йылын Жанна журналистиканың иң юғары мәктәбе тип иҫәпләй.
1998 йылда НТВ командаһы составында «Форт Боярд» телеуйынының рус версияһында ҡатнаша.
1999 йылдың октябрендә терактта һәләк булғандарҙың һанын яңылыш атағаны өсөн НТВ Мәғлүмәти хеҙмәтенең баш мөхәррире Владимир Кулистиков инициативаһы буйынса «Бөгөн» программаһын алып барыуҙан ситләтелә.
1999 йылдың октябрендә ОРТ телеканалына ҡабул ителә (2002 йылдың сентябренән — «Беренсе канал»). «Яңылыҡтар» программаһының көндөҙгө һәм киске сығарылыштарын (1999—2001, 2003—2005), шулай уҡ «Ваҡыт»   һәм «Төнгө Ваҡыт» (2001—2002 , 2005) программаларын алып бара.
2000 йылдың майында Стокгольм да үткән «Евровидение-2000» конкурсында Рәсәй профессиональ жюрийының  тауыш биреүҙәре һөҙөмтәләрен иғлан итә.
2000 йылдан 2002 йылға тиклем Владимир Познер бергә «Беренсе каналда»  «Ваҡыт» программаһын алып бара, ул күп тапҡыр  ТЭФИ премияһы лауреаты була. Тура эфирҙап «ут һәм һыуҙарҙы үтә»: 2001 йылдың 11 сентябрендәге теракттар, Афғанстанда һуғыш башланыу , Беслан ҡалаһында теракт,  Б Н. Ельцин дың отставкаға китеүе, президент һайлауҙары  һ.б..
2005 йылдың сентябренән — Парижда «Беренсе канал»дың үҙ корреспонденты.
2013 йылдың ғинуарынан алып 2019 йылдың авгусына тиклем — Нью-Йоркта  «Беренсе каналдың» махсус хәбәрсеһе.
2019 йылдың авгусынан ҡабаттан Парижда эшләй, ә 2021 йылдың мартынан башҡа Европа илдәрендә ваҡиғаларҙы яҡтыртыу менән шөғөлләнә.
Агалакованың «Беренсе канал»дағы һуңғы репортажы 2022 йылдың 17 февралендә сыға. 3 мартта Рәсәйҙең Украинаға баҫып инеүе менән бәйле эштән китеү тураһында ғариза яҙа; 17 мартта рәсми рәүештә эштән бушатыла. 22 мартта Парижда «Репортеры без границ» ойошмаһының матбуғат конференцияһында ул үҙенең эштән китеү сәбәптәре тип үрҙә әйтеп үтелгән ваҡиғаны атай.
Мауығыуҙары
Жанна Агалакова — командировкаға йөрөгә ярата. Бешеренергә ярата. . Фортепиано һәм тенниста уйнай. Уртаса дистанцияға йүгерә.
Инглиз, француз, испан һәм итальян телдәрендә һөйләшә.
Андреевка (Миәкә районы)
Андреевка (Андреевка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 452083, ОКАТО коды — 80244860002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Германия
Герма́ния (, рәсми атамаһы Герма́ния Федерати́в Республика́һы, ГФР (BRD; шулай уҡ Әлмәниә) — Үҙәк Европалағы дәүләт. Биләмәләренең майҙаны —  км² . 2015 йылдың 31 декабренә халыҡ һаны —  жителей . Был күрһәткес буйынса Ер шарында 16-сы (Европала 2-се) урынды алып тора, ә майҙаны буйынса донъяла 62-се урында.
Баш ҡалаһы — Берлин. Дәүләт теле — немец теле. Ил халҡының 65 процентҡа яҡыны христиан динен тота.
Дәүләт төҙөлөшө формаһы буйынса түбәндәге 16 административ-территориаль берәмектән — федераль ерҙәрҙән торған федератив дәүләт: Бавария, Баден-Вюртемберг, Берлин, Бранденбург, Бремен, Гамбург, Гессен, Мекленбург-Алғы Померания, Түбәнге Саксония, Рейнланд-Пфальц, Саар, Саксония, Саксония-Анхальт, Төньяҡ Рейн-Вестфалия, Тюрингия, Шлезвиг-Гольштейн. Дәүләт менән идара итеү формаһы — парламент республикаһы. Германия Федератив Республикаһының Федераль канцлеры вазифаһын 2021 йылдың 8 декабренән «Германияның социал-демократик партияһы» ағзаһы Олаф Шольц биләй. Илдәге вәкәләтле функциялар йөкмәтелгән Федераль президент вазифаһында 2017 йылдың 19 мартынан Германияның социаль-демократик партияһы ағзаһы Франк-Вальтер Штайнмайер.
Европа берләшмәһенең уртаһында урынлашҡан Германия төньяҡтан Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре менән сикләнгән. Төньяҡтан Дания, көнсығыштан Польша һәм Чехия, көньяҡтан Австрия һәм Швейцария менән, ә көнбайыштан Франция, Люксембург, Бельгия һәм Нидерланд менән сиктәш.
Сәнәғәт һәм технологик секторҙарҙың бер нисәһендә донъя кимәлендә алдынғы булған Германия тауарын сит илгә сығарыу йәһәтенән Ер шарында өсөнсө экспортлаусы булыу менән бер ҡатарҙан импорт буйынса ла шул уҡ урында тора. Германияла йәшәү кимәле бик юғары, был күрһәткес буйынса ул донъя рейтингында ныҡлы 4-се урынды биләй. Илдә дәүләт социаль тәьминәт һәм һаулыҡ һаҡлауҙың универсаль системаһын, бушлай юғары белем алыу мөмкинлеген яҡлай.
Географияһы
Германияның территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Тәбиғәт шарттары буйынса ла, кешеләрҙең уларҙан файҙаланыу буйынса ла бер төрлө түгел.
Төньяғында Төньяҡ Герман түбәнлеге урынлашҡан. Был урында ҡасандыр диңгеҙ булған, ул йыш-йыш баҫып торған ҡатлам ҡалдырған. Морена ҡалҡыулыҡтар араһында бәләкәй күлдәр урынлашҡан. Дымлы климат шарттарында бик күп һаҙлыҡтар барлыҡҡа килгән, ләкин хәҙер уларҙың барыһы ла бөткән. Йомшаҡ диңгеҙ климаты, яуым-төшөмдөң күплеге үҫемлектәр үҫеү өсөн бик ҡулай. Был — бик ҙур әһәмиәтле малсылыҡ районы ла.
Илдең ҙур өлөшөндәге уртаса бейеклектәге тауҙар бик матур урмандар менән ҡапланған. Уртаса бейеклектәге тауҙар гранит, гнейс, ҡомташ, аҡбур кеүек тау тоҡомдарынан тора һәм киң үҙәндәр менән айырылған.
Германияның көньяҡ өлөшөндә Альп тауҙарының төньяҡ һырттары һәм уның тау итәктәре урынлашҡан. Төньяҡ Альп тауҙары бик бейек түгел, ҡайһы бер түбәләренең генә бейеклеге 3000 м-ға етә. Альп тауҙары итәгендә кеше ҡулы теймәгән тәбиғәт яҡшы һаҡланған, ул хәҙер милли парктар рәүешендә һаҡлана.
Ғинуарҙың уртаса температураһы 1,5 °C (тигеҙлектәрҙә) йылылыҡтан — минус 6 °C (тауҙарҙа) һыуыҡлыҡҡа тиклем етә. Июлдең уртаса температураһы 18 °C тан 20 °C ҡаса. Бейек тауҙарҙа йәй һыуыҡ, яуым-төшөм миҡдары 1000—2000 мм тирәһе.
Германияла йылғалар күп: Рейн, Дунай, Эльба, Везер һәм Одер, улар каналдар менән тоташтырылған, иң билдәлеһе — Киль каналы, ул Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре тоташтыра. Ҙур күлдәр: Боден, Мюриц. Улар күбеһенсә көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Иң ҙур һәм матур йылға — Рейн. Был йылға буйлап миллиондарса тонна йөк ташыйҙар. Йылға тамаҡтарында ҙур порт урынлашҡан.
Урмандары аҙ ҡалған. Улар илдең 1/4 майҙанын биләп тора һәм күпселек осраҡта тауҙарҙа һаҡланып ҡалғандар. Кешеләр      булдырған  ландшафттар өҫтөнлөк итә.
Боронғо тарихы
Кеше ырыуының  Германияла табылған иң боронғо ҡалдығы — табылыу ере буйынса Мауэр 1 тип аталып йөрөтөлөүсе яңаҡ һөйәге. Уға 609 000 ± 40,000 йыл. Был факт кәмендә 569 000 йыл элек хәҙерге Германия ерендә боронғо кешеләр йәшәгәнен һөйләй.
Б. э. т. 1-се мең йыллыҡ аҙағында Германияла урынлашҡан герман (алман) ҡәбиләләренең Рим дәүләте менән бәрелештәре башлана. Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе дәүеренән һуң Германияла алемандар, баварҙар, көнсығыш франктар, сакстар, тюрингтар һәм фриздар ҡалған.
Урта быуаттар
6-8 быуаттарҙа бөтә территорияһы франктар ҡулында ҡала. 9 быуатта Германия ерҙәре Көнсығыш Франк дәүләте составына кергән.
15 быуат аҙағы — 16 быуат башы- Крәҫтиәндәрҙең золомға ҡаршы күтәрелештәре осоро, улар ошо осорҙа башланған сиркәү Реформацияһына ла бәйле була.
Пруссияның күтәрелеүе
Үҙенең мөһим географик урынында урынлашҡан сәбәпле, Бранденбург—Пруссия иң эре немец дәүләттәренең береһенә әүерелә.
1740—1786 йылдарҙа, Фридрих II дәүерендә прус милитаризмы үҙенең иң юғары нөктәһенә етә.
Пруссия, Европала бөйөк дәүләткә әүерелеп, Германияла үҙ хакимлеген урынлаштырыу өсөн Австрия менән көрәште көсәйтә.
1740 йылда, Бавария мираҫы өсөн һуғыш барышында Пруссия Силезияның күпселек өлөшөн баҫып ала.
Теба (Том ҡушылдығы)
Теба — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 698 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Германия
Пруссияның күтәрелеүе
1814—1815-се йылдарҙа үткән Вена конгрессының ҡарары буйынса, 39 бойондороҡһоҙ дәүләтте берләштереүсе Германия конфедерацияһы (Deutscher Bund) төҙөлә. Конгресс конфедерацияның даими президенты итеп Австрия императорын һайлай. Был хәл конгресс Пруссияның башҡа герман(алман) дәүләттәренә булған йоғонтоһон танымауын күрһәтә һәм Гогенцоллерн династияһы менән (Пруссия королдәре) Габсбург династияһы (Австрия императорҙары) араһында булған тарихи ҡапма-ҡаршылыҡты көсәйтә. Вена конгрессынан һуңғы яңырыу сәйәсәте либераль хәрәкәттәрҙең көсәйеүенә килтерә, быға яуап итеп, Австрия дәүләтенең билдәле консерватив эшмәкәре Меттерних осоронда яңа репрессия саралары индерелә.
Теба (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Германия
XVIII—XIX быуат
Феодал төҙөлөшө һаҡлана. Европаның иҡтисади яҡтан иң көсһөҙ иле.
Теба (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Германия
Дәүләт ҡоролошо
Германия Төп законына (Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland) ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Германияла дәүләт идара итеү формаһы — федератив республика.
Германия Федератив Республикаһының конституцияһы 1949 йылдың 23 майында ҡабул ителгән, уға 1954, 1956, 1990, 1993 һәм 1994 йылдарҙа үҙгәртеүҙәр индерелгән. Башҡарма власть. Дәүләт башлығы — федераль президент. Ул махсус саҡырылған федераль йыйылыш тарафынан 5 йылға һайлана һәм был вазифаға тағы бер тапҡыр һайланыуы мөмкин. Федераль канцлер — илдең иң юғары вазифаһы. 20 йылдан башлап Олаф Шольц федераль канцлер.
Суд власы. Германия юғары суды.
Закондар сығарыу власы. Федераль йыйылыш -Бундестаг — Германияның юғары закондар сығарыу органы.
Административ бүленеше
Дәүләт төҙөлөшө — федератив ил, уның территорияһы 16 тиң хоҡуҡлы субъекттан тора.
Иҡтисады
Эске тулайым продукты буйынса Германия донъяла 3 урынды биләп тора. Күп кенә фәнни һәм технологик тармаҡтарҙа иң алда бара.
Иҡтисады тиҙ үҫеүсе индустриаль ил. ЭТП 2009 йылда 3,24 триллион Америка доллары, йән башына 39 442 Америка доллары тирәһе тәшкил итә. Аҡса берәмеге — евро. 2009 йылда Германияның ЭТП 2 триллион 811 миллион Америка доллары менән донъяла 5- се урында торған (Америка Ҡушма Штаттарынан, Ҡытайҙан, Япониянан һәм Һиндостандан ҡала). Экспорт буйынса Германия донъяла алдыңғы урындарҙы алып тора. Made in Germany бренды менән сыҡҡан тауарҙар бар донъяға таныш. Германияла эшләнгән, тимәк сифатлы. Йәшәү кимәле буйынса Германия донъяла 5-се урында тора.
Германияла юғары технологик ҡоролмалар етештереүсе ойошмалар биҡ күп:
Транспорт
Германиянын яҡшы транспорт системаһы бар.
Германияла иң ҙур авиа ташыусы  Люфтханза – финанс күрһәткестәр буйынса Европаныӊ беренсе авиакомпания.
Тимер юлында ташыусы - Дойчебан (Deutsche Bahn) компанияһы. Ул клиенттар өсөн ял көндәре билетарҙы -Шенес Вохененде Тикет (Schönes Wochenende Tick) тәҡдим итә. Ошо билетты һатып алған (хаҡы -40 евро) бер пассажир көн буйында бөтөн поездарҙа йөрөй ала.
Мәҙәниәте
Германия мәҙәниәте үҙ эсенә хәҙерге Германия мәҙәниәтен, хәҙерге Германия тәшкил итеүсе дәүләттәр (Пруссия, Саксония һ.б.) мәҙәниәтен ала. "Герман мәҙәниәте" төшөнсәһенең мәғәнәһе киңерәк, үҙ эсенә Австрия мәҙәниәтен дә ала: сәйәси рәүештә ул Германиянан тыш булһа ла, унда шул уҡ мәҙәниәткә ҡараған немецтар йәшәй. Герман мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 5 быуаттан билдәле.
Хәҙер Германияға мәҙәни тормошоноң төрлөлөгө киң һәм уның таралғанлығы хас. Урындағы мәҙәни тормош бер йәки бер нисә ҡалала тупланмаған, аң-белемгә эйә үҙәктәр бөтә ил буйлап таралған — атаҡлы Берлин, Мюнхен, Веймар, Дрезден йәки Киль менән бер рәттән Гамбург, Байрит, Виттенберг, Шлезвиг кеүек мәҙәни әһәмиәткә эйә бәләкәй үҙәктәр ҙә бар. 2009 йылда Германияла 6250 музей эшләй, килеүселәр һаны 106 миллион кешегә етә. Бөтә донъяға билдәлеләр иҫәбендә Дрезден рәсемдәр галереяһы, Германия музейы (Мюнхен), Тарихи музей (Берлин).
Спорт
Германияла спорт ныҡ үҫешкән, дөйөм халҡының 25-30 % (24-27 миллион кеше) төрлө спорт ойошмаларың ағзалары булып торалар. Спорт менән шөғөлләнеүселәр йыл һайын 5-6 % артып бара. Германияның футбол йыйылма командаһы донъяла көслөләрҙән һанала. Немецтарҙың иҫәбендә донъя чемпионатаның 12 миҙалы бар: 4 алтын, 4 көмөш, 4 бронза; Европа чемпионатында 8 миҙал: 3 алтын, 3 көмөш, 2 бронза. Германияның футбол йыйылма командаһы бөтә донъя турнирҙарының иң уңышлыларының береһе. Германияла ҙур теннис та киң таралған. 80-се йылдар аҙағында Борис Беккер һәм Штеффи Граф теннис Олимпына менгәс, илдә теннис бумы башлана. Граф — һәләтле тенниссы, Ҙур Алтын Шлемда берҙән-бер еңеүсе һәм тарихта иң оҙаҡ еңеүсе була. 2000-се йылда Германияның йөҙйыллыҡ спортсмены тип таныла.
Формула 1ҙең иң уңышлы һәм тынылыу алған ярышсыһы, 7 тапҡыр донъя чемпионы Михаэль Шумахер ҙа — немец. Германияла биатлон да киң таралған. Был спорт төрөндә иң ныҡ танылған немец — Магдалена Нойнер, ике тапҡыр олимпияда чемпионы, донъяла берҙән-бер ун ике тапҡыр биатлондан донъя чемпионы, өс тапҡыр донъя кубогын яулаусы.
Германия стипендиялары
Германия Федератив Республикаһында сит илдәрҙең талантлы студенттары өсөн махсус стипендиялар (Deutschlandstipendium) ҡаралған. Бөтә илдәрҙең граждандарының да уны алыу хоҡуғы бар. 2011 йылдан башлап тапшырыла. Тарихи яҡтан Төньяҡ Рейн-Вестфалия дәүләт стипендиялары нигеҙендә индерелгән.
Һылтанмалар
(файл меток KMZ для Google Earth)
Дюзедау
Дюзедау (Düsedau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 353 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,82 км2. Диңгеҙ кимәленән 23 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Арка-Сяду-Лыбыты
Арка-Сяду-Лыбыты — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәшмәк йыйыу (уйын)
Бәшмәк йыйыу (Сбор грибов) — башҡорт милли балалар уйыны.
Балалар түңәрәккә баҫа. Уйынды ойоштороусы ике уйынсыны түңәрәк эсенә саҡырып сығара һәм уларҙың күҙҙәрен бәйләй. күҙе бәйләнгәндәрҙең аяҡ аҫтына "бәшмәк" рәүешендәге бер нисә әйбер ҡуйыла.
уйынды ойоштороксы күҙе бәйләнгәндәргә бер минут эсендә "бәшмәктәр"ҙе йыйып бөтөрөргә ҡуша. Түңәрәк эсендәгеләр төртөшә-төртөшә "бәшмәк" йыя башлайҙар. Кем билдәләнгән ваҡытта күп "бәшмәк" йыйып өлгөрә, шул еңе-се тип иғлан ителә. Түңәрәк эсенә башҡа уйнаусылар сыға.
Был уйынды ике тигеҙ төркөмгә бүленеп тә уйнарға була.
Шаһиев Харис Хызыр улы
Шаһиев Харис Хызыр улы (2 октябрь 1949 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1990—2000 йылдарҙа Ишембай район Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Харис Хызыр улы Шаһиев 1949 йылдың 2 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1968 йылда Күмертау районы (хәҙер Көйөргәҙе районы) ауыл хужалығы етәкселегендә умартасылыҡ буйынса баш зоотехник булып башлай.
Өҫтәлмә мәғлүмәт
Өйләнгән, ике улы һәм ҡыҙы бар.
Прокоп (йылға)
Прокоп — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакмас күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чаны күле һәм Омь йылғаһы араһындағы ағымһыҙ һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Есаулка (Ница ҡушылдығы)
Есаулка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының һул ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кастро Эктор
Эктор Кастро (Héctor Castro; 29 ноябрь 1904 йыл, Монтевидео — 15 сентябрь 1960 йыл) — Уругвай футболсыһы һәм тренеры.
Биографияһы
13 йәшендә Эктор Кастро электр бысҡыһынан йәрәхәтләнә, һөҙөмтәлә уң ҡул суғынан яҙа. Шуның өсөн уға El manco (һыңар ҡул) ҡушаматы йәбешә.
1928 йылғы Олимпия чемпионы. 1930 йылда — Донъя чемпионы (футбол тарихында берҙән-бер сулаҡ Донъя чемпионы). Донъя чемпионаттарында Кастро Уругвай йыйылма командаһы өсөн беренсе һәм еңеү голын индерә. Ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы. Уйынсы булараҡ өс тапҡыр Урагвай чемпионатында еңеү яулай.
1924 — 1936 йылдарҙа Монтевидеоның «Насьонале» өсөн сығыш яһай (бер миҙгел өҙөклөгө менән). Шулай уҡ «Лито» һәм Аргентинаның «Эстудиантесы» өсөн уйнай. «Лито» Уругвай йыйылма командаһына Хосе Насасси, Педро Сеа һәм Сингоне Педро кеүек йондоҙҙарҙы бирә.
Футболсы карьераһын тамалағас, тренер булып эшләй. Уның етәкселегендә «Насьональ» 5 тапҡыр ил чемпионатында еңеү яулай, 1939 йылда Кастро баш тренеры ярҙамсыһы вазифаһында эшләгәндә «Насьональ» шулай уҡ чемпион титулына эйә була.
Титулдары
Уйынсы:
Ирмтрауд Моргнер
Ирмтрауд Эльфриде Моргнер (Irmtraud Elfriede Morgner; 28 август 1933 — 6 май 1990) — немец яҙыусыһы.
Биографияһы
Ирмтрауд Моргнер 1933 йылдың 28 авгусында Германияла  Хемниц ҡалаһында  инженер-тимер юлсы ғаиләһендә тыуған. 1952 йылда университетҡа инеү өсөн дөйөм квалификация сертификаты ала. 1952 йылдан 1956 йылға тиклем Лейпциг университетында уҡый. 1958 йылға тиклем «» журналының редколлегия ағзаһы.
«Aufbau-Verlang» нәшриәте мәхәррире Иоахим Шрекҡа  кейәүгә сыға. 1967 йылда улы тыуа. 1970 йылда парҙар айырылыша. 1972 йылда ул үҙенең коллегаһы яҙыусы Пол Винсҡа икенсе тапҡыр кейәүгә сыға. 1977 йылда никахтары тарҡала.
Үҙенең 1984 йылғы «Witch Vilmma's invention of speech-swallowing» мәҡәләһен  Морган Робин редакцияһы аҫтында   антологияһына  индерә. ГДР Яҙыусылары Ассоциацияһы идаралығы  ағзаһы була.
Ижады
Һуңғы йылдарҙа яман шеш ауырыуы арҡаһында «Salman trilogy» әҫәрен тамамлап өлгөрмәй. Уның вафатынан һуң өсөнсө романының өҙөктәре «Das heroische Testament» томында баҫылып сыға. Ирмтрауд Моргнер Фридрихсфельдта Үҙәк зыяратта ерләнгән.
Тегенек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арка-Тар-Яха
Арка-Тар-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғирфан
Ғирфан — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ғирфан — «аң», «белем», «тәрбиәле» тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ғирфан Дәүләт улы Әлимғолов (1903 йыл —?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордены кавалеры.
Фамилияларҙа
Ғирфанов Вәкил Кәли улы (25 ғинуар 1909 йыл — 10 май 1980 йыл) — ғалим-агробиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1975—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1967). РСФСР-ҙың (1969) һәм Башҡорт АССР-ының (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Октябрь Революцияһы (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949), Халыҡтар дуҫлығы (1979), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944), Почёт Билдәһе (1966) ордендары кавалеры.
Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы 14 декабрь 1951 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, генерал—майор, 2002—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Омск өлкәһе буйынса идаралығы етәксеһе, 2010—2012 йылдарҙа Омск өлкәһе хөкүмәте рәйесе урынбаҫары, Омск ҡалаһының вице-мэры. Почёт ордены кавалеры (2007). Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәре.
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы (1939, Башҡорт АССР-ның Миәкә районы Әбеш ауылы) — журналист, совет-партия хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир, прозаик. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн (2008).
Ғирфанов Рәхимйән Ғирфан улы (1904 йыл — 14 февраль 1944 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, 62-се гвардия кавалерия полкының ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы, ҡылыссыһы була.
Ираҡ һуғышы
Америка ғәскәрҙәре рәсми рәүештә 2011 йылда сығарыла. Әммә Сүриәлә граждандар һуғышы һәм Ираҡ һәм Левант Ислам дәүләтенең (ИГИЛ) территориаль экспансияһы башланғас, 2014 йылда Обама хакимиәте Америка ғәскәрҙәрен Ираҡҡа кире индереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Тарих башы
БМО-ның Именлек Советының 687-се резолюцияһына ярашлы, Фарсы ҡултығындағы һуғыш тамамланғандан һуң, Ираҡҡа Ираҡ күпләп юҡ итеү ҡоралын бөтөрөүҙе һәм химик, ядро, бактериологик ҡорал, алыҫ араға ракеталар эшләү буйынса программаларын туҡтатыуҙы күҙәтеү өсөн Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Махсус комиссияһы килә. Комиссия үҙ функцияларын 1998 йылға тиклем уңышлы башҡара. Ираҡ яғының артабанғы хеҙмәттәшлектән баш тартыуы арҡаһында унан китергә мәжбүр була.
1991 йылғы һуғыштың һәм 687-се резолюцияның тағы бер оҙайлы эҙемтәһе булып Ираҡ хәрби самолеттарының осоштарын тыйған һауа зоналарын индереү тора. Был зоналар илдең төньяғында һәм көньяғында Саддам Хөсәйен режимы тарафынан репрессияларға дусар ителгән курдтар ҙы һәм шиғыйҙарҙы һаҡлау өсөн булдырыла. Зоналарҙа Америка һәм Британия авиациялары патруллек итә.
1990 йылдар дауамында күпләп юҡ итеү ҡоралын бөтөрөү процесы ауырлыҡтарға осрай, сөнки Ираҡ властары Махсус комиссия менән хеҙмәттәшлек итергә теләмәй. Башҡа проблемалар ҙа була. 1993 йылдың ғинуарында АҠШ, Бөйөк Британия һәм Франция һауа көстәре илдең көньяғында Ираҡтың зенит ракета системалары позицияларына ике ракета һәм бомба һөжүме яһай, сөнки улар осоуға рөхсәт булмаған зонала патруллек иткән союздаштар самолеттарына хәүеф тыуҙыра. 1998 йылдың декабрендә, Ираҡ халыҡ-ара инспекторҙар менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартҡандан һуң, АҠШ һәм Бөйөк Британия Ираҡҡа ҡаршы «Сүл төлкө»һө хәрби операцияһын үткәрә. Ул тамамланғандан һуң, Ираҡ һауа-десант оборонаһы системаһы осоу зоналарын күҙәтеүсе Америка-Британия самолеттарын даими ата башлай. Яуап һөжүмдәре һөҙөмтәһендә урындағы халыҡ араһында йыш ҡына ҡорбандар булып тора. Ираҡ күгендә ҡораллы бәрелештәр 1998 йылдың декабренән 2003 йылдың мартына тиклем һирәкләп булып тора, ә 2002 йылдың уртаһынан һиҙелерлек арта.
Ираҡҡа ҡаршы АҠШ-тың хәрби операцияһы ихтималлығы тураһында тәүге фараздар киң мәғлүмәт сараларында 2001 йылдың 11 сентябрендә террористик һөжүмдәрҙән һуң күренә башлай. Әммә теракттарҙан һуң тәүге айҙарҙа Джордж Уокер Буш хакимиәте иғтибарын Афғанстандағы Талибан хәрәкәтенә ҡаршы хәрби хәрәкәттәргә йүнәлтә. 2002 йыл башына талибтар еңелә һәм властан ситләтелә. Йыл уртаһынан АҠШ халыҡ-ара инспекторҙарҙы Ираҡҡа кире килтереүҙе талап итә башлай.
Әхтәм (исем)
Әхтәм — мосолман ир-ат исеме.
Этимология
Әхтәм — башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Мөһөр; иң аҙаҡҡы; иң йомарт тигән мәғәнәләрҙе аңлата.
Билдәле кешеләр
Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы (псевдонимы Әхтәм Ихсан; 16 декабрь 1908 йыл — 22 сентябрь 1992 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы.
Абушахманов Әхтәм Әхәт улы (10 март 1948 йыл) — башҡорт театр һәм кино актёры, Башҡортостан Республикаһының Театр эшмәкәрҙәре берлеге рәйесе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989) һәм БАССР-ҙың халыҡ (1984) артисы.
Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы (Абдрахманов Ахтям Муфтахутдинович) (22 май 1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының атлы посыльныйҙар взводы командиры. Лейтенант. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Мансуров Әхтәм Әхмәт улы (11 октябрь 1895 йыл — 2 декабрь 1965 йыл) — педагог-методист, тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы (21 ғинуар 1897 йыл (1895) — 16 август 1943 йыл) — беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, 1921—1922 йылдарҙа Урта Азияла баҫмасыларҙы юҡ итеүҙә, Хәсән күле буйындағы 1938 йылғы совет‑япон ҡораллы конфликтында, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Полковник (1939). 1‑се, 2‑се, 3‑сө һәм 4‑се дәрәжә Изге Георгий тәреләре, ике Ҡыҙыл Байраҡ (1918, 1940) һәм 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) ордендары кавалеры.
Вәлиев Рәфғәт Әхтәм улы (18 февраль 1911 йыл — 10 июль 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби эшмәкәр, инженер-механик, ғалим-баллистик. Генерал-майор-инженер (1962). Ленин премияһы лауреаты (1965).
Хәмәтдинова Әнисә Әхтәм ҡыҙы (13 март 1928 йыл — 25 октябрь 1989 йыл) — башҡорт яҙыусыһы.
Фамилия
Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы (15 ғинуар 1929 йыл — 19 октябрь 2020 йыл — башҡорт тел белгесе, 1972—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989),
Әхтәмов Ибниәмин Әбүсүғүт улы (Әбүссүғүд улы) (Ибнеәмин Әбүсогыд улы Әхтәмов, 6 (18) ноябрь 1877 йыл — 1941 йыл) — ышаныслы прсяжный, Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1912—1917), Петроградта мосолман йәмәғәт йәмәғәт ойошмалары вәкилдәренең Бөтә Рәсәй съезы президиумы рәйесе. 1938 йылда «Иҙель-Урал» ойошмаһы эше буйынса ҡулға алына.
Әхтәмов Азамат Мөхтәр улы (31 март 1962 йыл — 14 август 2020 йыл) — ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (2005), профессор (2007).
Әхтәмов Исмәғил Хәмит улы (15 ғинуар 1937 йыл — 3 июнь 2008 йыл) — металлург. БАССР-ҙың атҡаҙанған металлургы (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары (1975) кавалеры.
Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы (10 июль 1925 йыл — 30 май 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1944).
Әхтәмов Рәмил Мәсхүт улы (Әхмәтйәнов) (14 сентябрь 1937 йыл — 30 июнь 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы һәм коньки спорты буйынса тренер.
Урта Үтәш
Урта Утяш (Средний Утяш) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше. Почта индексы — 453068, ОКАТО коды — 80221816009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ергән ауыл Советы (Мәләүез районы)
Ергән ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ергән ауылы.
Тарихы
1979 йылда  ауыл Советы составынан икенсе ергә күскән Авдеевка ауылы төшөрөп ҡалдырырла.
2014 йылда ауыл Советы составына тергеҙелгән Ҡанбулат ауылы инә.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» Закондың 2 -се статьяһына үҙгәрештәр инедереү буйынса Башҡортостан Республикаһының 2014 йылдың 28 мартындағы 77-З һанлы Законы белдерә:Статья 1«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында»  Башҡортостан Республикаһы   2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законының  2-се статьяһы 1-се өлөшөнә киләһе үҙгәртеүҙәрҙе индерергә:1)37 пункттың «з» пункты аҫты "Үрге Юлдаш" һүҙенән һуң "Ҡанбулат" һүҙен өҫтәргә.
Шулай итеп,  2004 йылғы Закондың үҙгәртелгән тексы шулай була: з) Ергән  ауыл Советы: Ергән ауылы — административ үҙәк, Тирәкле, Үрге Юлдаш, Ҡанбулат, Климовка, Нурдәүләт, Һабаш, Семеновка, Столяровка, Йомаҡ ауылдары (37з ҡушымта);  «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡуяштыр
Ҡуяштыр (Куяштыр) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 322 кеше. Почта индексы — 452899, ОКАТО коды — 80204804010.
Урамдары
Урам исеме
Тарихы
Куяштыр (Кустеево). Шул исемдәге йылға буйында 1 май 1787 һәм 6 июнь 1789 йылда Өфө — Танып волосы башҡорттары типтәрҙәрҙе керетеү тураһындағы килешеүендә күрһәтелгән. 1795 йылғы V ревизия алдынан бында йәшәүсе башҡорттар рус крәҫтиәндәрен ҡабул иткән (улар 200 кеше булған). Уларҙы экономик крәҫтиәндәр тип атағандар. 10 йылдан һуң 50 йылға тағы ла крәҫтиәндәр килеп ултырған. Уларҙы дәүләт крәҫтиәндәре тип атағандар. 1816 йылда типтәрҙәр — 6, ясаҡ крәҫтиәндәре −20, дәүләт крәҫтиәндәре 4 (ир — аттар)булған. 1834 йылда типтәрҙәр — 30, рус крәҫтиәндәре — 1187, 1870 йылда — 1134, 1920 — 1486 (332йорт) кеше йәшәгән.
Кабануха
Кабануха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кабанье күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кукучевск һәм Кулундинск күлдәрен индермәйенсә, Бурла йылғаһының бассейнының көньяғындағы һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҙелбәк (исем)
Иҙелбәк — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң ҡулланылыш алған. Йылға исеменән алынған. Иҙел+бәк.
Әнәс (Миәкә районы)
Әнәс (Анясево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 921 кеше. Почта индексы — 452095, ОКАТО коды — 80244845001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бургсталль (Оре)
Бургсталль (Оре) (Burgstall (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1655 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — BK.
Арка-Харвута (Пойлово-Яха ҡушылдығы)
Арка-Харвута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черногорияның Европа берлегенә инеүе
Европа берләшмәһе менән Черногория араһындағы мөнәсәбәттәр 2006 йылда дәүләт төҙөлгәндән һуң урынлаша 2005 йылдың ноябрендә. Сербия һәм Черногория дәүләт союзы Европа берләшмәһе нә ҡушылыу процесын илде тотороҡландырыу һәм ассоциация процесына инеү мөмкинлеге тураһында һөйләшеүҙәрҙән башлай. 2006 йылдың майында Черногория бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум үткәрә, үҙаллы дәүләткә әүерелә һәм 2006 йылдың сентябрендә Европа союзы менән үҙ һөйләшеүҙәрен башлай. 2007 йылдың 15 октябрендә стабилләштереү һәм ассоциациялар тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. 2010 йылда ил кандидат статусын ала. Шул ваҡыттан башлап ил үҙенең ҡануниәтен Европа берләшмәһе талаптарына тап килтерә башлай.
Тарихы
Черногория Европа берләшмәһенә ағзалыҡҡа кандидат булып тора. Черногория — Союзға инеүгә кандидат. Илдең бойондороҡһоҙлоғон бөтә Европа союзы дәүләттәре танығандан һуң, уның ҡабул ителеү мөмкинлектәрен Европа берлеге Советы 2006 йылдың июнендә раҫлай. 2007 йылдың 5 октябрендә Черногория тотороҡлолоҡ һәм ассоциациялар тураһында килешеүгә һәм сауҙа мәсьәләләре буйынса ваҡытлыса килешеүгә ҡул ҡуя. Беренсеһе 2010 йылдың 1 майында, икенсеһе 2008 йылдың 1 ғинуарында көсөнә инә. Ваҡытлы килешеү Черногорияға һәм ЕС-ҡа ул ваҡытта ратификация процедураһы үткән ассоциация тураһындағы килешеү положениеларын ҡулланырға мөмкинлек бирә.
Яҡтар араһында реадмиссия тураһында килешеү көсөнә 2008 йылдың ғинуарында инә. Шул ваҡытта уҡ Черногория һәм Шенген киңлеге (килешеүе) араһында визаларҙы бөтөрөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Үҙенең практик ҡушымтаһын ул 2009 йылдың декабрендә ала, Черногория граждандары Шенген килешеүе илдәренә визаһыҙ инеү хоҡуғы бирелә.