cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сеченов Иван Михайлович
Балалыҡ йылдары
Иван Михайлович Сеченов йылдың Сембер губернаһы Курмыш өйәҙе Тёплый Стан ауылында тыуған, ғаиләлә кинйә, һигеҙенсе, бала була. Уның атаһы, Михаил Алексеевич Сеченов, дворян, император Екатерина II заманында хеҙмәт иткән отставкалағы хәрби. Ул Преображенский полкында сержант була, һуңыраҡ секунд-майор чинына тиклем үрләй. Иван Михайловичҡа ун йәш булғанда атаһы вафат була. Әсәһе — крепостной крәҫтиән ҡыҙы Анисья Егоровна (Григорьевна), ҡыҙ фамилияһы Осипова. Иван Михайловичты Смольный институтын тамамлаған гувернантка Вильгельмина Константиновна Штром өйҙә уҡытҡан, һәм Иван француз һәм немец телдәрен белгән.
Һөнәри белем алыуы
1843 йылдың 15 авгусында Иван Михайлович Сеченов Санкт-Петербургта Михайлов һарайында урынлашҡан Төп инженер училищеһына уҡырға инә, унда дүрт— биш йыл башланғыс кластарҙа уҡый, унан һуң 1847 йылда офицер чины бирелә һәм бер йыл түбәнге офицерҙар класында уҡый. Ул физика һәм химия фәндәрен бигерәк тә тырышып өйрәнә, ә математиканан уны академик М. В. Остроградский уҡыта. Түбәнге офицер синыфтарының төп предметтар буйынса имтихан һөҙөмтәләре (ныҡлы төҙөлгән фортификация һәм төҙөлөш сәнғәте) буйынса Сеченов юғары офицер класына күсерелмәй, һәм 1848 йылдың 21 июнендә ул прапорщик чинында Киевҡа 2-се резерв сапёр батальонына ебәрелә. Мәскәү университетын билдәһеҙ Ольга Александровна ("Автобиографик яҙмалар"ында уның фамилияһын Сеченов яҙып ҡалдырмаған) тигән ханым иң алдынғы университет тип иҫәпләй, уның йоғонтоһо шулай көслө булғандыр инде, йәш Сеченов табип булырға ҡарар итә һәм Мәскәү университетына уҡырға инә. 1850 йылдың 23 ғинуарында, «ғаилә хәлдәренә» һылтанып, подпоручик чинында отставкаға сыға, һәм шул уҡ йылдың февраль башында Киевтан әсәһенең тыуған ауылына килә, бында ярты йылдан артыҡ була. Отставка тураһында указ алғандан һуң, Сеченов Мәскәүгә килә һәм 1850 йылдың октябрендә Мәскәү Император университетының медицина факультетына тыңлаусы итеп алына, имтихандарға әҙерләнә башлай (тарих, рус теле, математика һәм латин теле), уларҙы киләһе йылдың авгусында уңышлы тапшыра. Сеченов хәтирәләре буйынса, уның уҡытыусылары: (анатомия),  (анатомия театрында практик дәрестәр),  (медицина энциклопедиһы һәм суд медицинаһы),  (шәхси патология һәм терапия),  (дөйөм патология һәм терапия),  (фармакогнозия), декан  (фармакология һәм рецептура),  (теоретик хирургия һәм офтальмология),  (физика, Ленц дәреслеге буйынса),  (органик химия),  (минералогия),  (ботаника),  (зоология),  (дин тәғлимәте) һәм башҡаларбула.
Поздняков Александр Васильевич
Поздняков Александр Васильевич (5 август 1937 йыл) — ғалим-геоморфолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре докторы (1986), профессор (2003).
Биографияһы
Александр Васильевич Поздняков 1937 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ржановка ауылында тыуа. 1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1961 йылда Хабаровск ҡалаһына китә, унда Алыҫ Көнсығыш территориаль геология идаралығының Түбәнге Амур геология экспедицияһында геолог булып эшләй, партия начальнигы була, 1969 йылда «Приморзолото» тресының баш геологы итеп тәғәйенләнә. 1973 йылда ул Хабаровск комплекслы ғилми-тикшеренеү институтына эшкә күсә — тәүҙә өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1976 йылдан директор урынбаҫары була.
Сеченов Иван Михайлович
Һөнәри белем алыуы
Төп теоретик медицина предметтары менән танышыу Сеченовта медицинаға фән булараҡ ҡыҙыҡһыныу уятмай, мәҫәлән, Огюстен Гризолль дәреслеге менән ҡәнәғәт булмай: «дәреслектә сир сәбәптәрен һәм билдәләрен, дауалау ысулдарны һәм һөҙөмтәләрен һанап үтеүҙән бүтән бер нимә лә юҡ; ә нисек итеп сәбәптәрҙән ауырыуҙың үҫешеүе, уның асылы нимәлә, ни өсөн был сирҙән теге йәки был дарыу ярҙам итә, бер һүҙ ҙә юҡ», шуға күрә дауалау сәнғәтенә ҡыҙыҡһыныуы һыуына һәм профессор И. Т. Глебовтың сағыштырма анатомия һәм физиология буйынса лекциялары менән мауыға.
Медицинаға бәйле фәндәрҙән тыш, Сеченов фәлсәфә, психология, тарих һәм театр менән ҡыҙыҡһына. Ул философ һәм психолог Ф. Э. Бенеке хеҙмәттәрен уҡый, тарихсы П. Н. Кудрявцев лекцияларына йөрөй, шағир Аполлон Григорьевтың әҙәби түңәрәге эшмәкәрлегендә ҡатнаша. Ул Григорьевтың атаһы йортонда А. Н. Островскийҙың яңы ғына яҙылған «Бедность не порок» комедияһын уҡығанда була, өйҙә ҡуйылған А. С. Грибоедовтың «Горе от ума» комедияһында Скалозуб ролен уйнай, йома һайын Д. Д. Шумахер йортона осрашыуҙарға йөрөй, был осрашыуҙарға шулай уҡ А. Н. Афанасьев һәм Сергей Боткин да йөрөгән. Сеченов һәм Боткин бер факультетта уҡыһа ла, улар Шумахер йортонда таныша, ә һуңыраҡ, сит илдә уҡыған осорҙа, дуҫлашып китә. Офтольмолог Эдуард Юнге һәм физиолог Павел Эйнбродт Сеченовтың университет буйынса дуҫтары була.
Поздняков Александр Васильевич
Биографияһы
1984 йылда Благовещенск ҡалаһына СССР Фәндәр академияһы Алыҫ Көнсығыш фәнни үҙәге Амур комплекслы ғилми-тикшеренеү институтына геоморфосистемалар лабораторияһы мөдире булып эшкә килә, ә 1987 йылдан ул Иркутск ҡалаһында — Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһе География институтының геоморфология лабораторияһы мөдире. 1992 йылда Александр Васильевич Томск ҡалаһына күсә һәм Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Тәбиғәт комплекстары экологияһы институтының директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1994 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Климат һәм экология системалары мониторингы институтында Геосистемаларҙың үҙойошоу лабораторияһы мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта Томск дәүләт университетында уҡыта, геология-география факультетының география кафедраһы профессоры.
Сеченов Иван Михайлович
Һөнәри белем алыуы
1855 йылда әсәһе үлгәндән һуң, Сеченов ергә хоҡуғынан баш тарта, ағаларынан уның өсөн 6000 һум күләмендә компенсация ала, артабан 1856—1860 йылдарҙа үҙ иҫәбенә сит илдә белемен камиллаштыра.
Поздняков Александр Васильевич
Биографияһы
Ғалимдың төп хеҙмәттәре ишелмәләр геологияһы һәм геоморфологияһы, иң яңы тектоника, геоморфология һәм үҙән гидродинамикаһы өлкәләренә арналған. Поздняков геосистемаларҙың үҙенән-үҙе көйләнеүе һәм ойошоуы теорияһын уйлап таба.
Ғилми хеҙмәттәре
Александр Поздняков 220‑нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Нәшер ителгән хеҙмәттәренең ҡайһы берҙәре:
Сеченов Иван Михайлович
Сит илдәрҙә уҡыуы һәм тикшеренеүҙәре (1856—1860)
1856 йылдың авгусы аҙағында Мәскәү университетын тамамлағандан һуң, Иван Михайлович Сеченов сит илгә йүнәлә. Ул Мәскәүҙән Петербург аша Кронштадҡа, артабан пароходта Штеттин ҡалаһына, ә унан Берлинға бара. Лекциялар башланғанға тиклем бер аҙ ваҡыт ҡалғанлыҡтан, ул ҡыҫҡа ваҡытҡа Дрезденға бара, Дрезден галереяһын, Саксония Швейцарияһын, Прага һәм Венаны барып күрә, һуңынан Берлинға кире килә. Зонненштейндың шәхси химия лабораторияһында Иван Михайлович сифат һәм һан анализын өйрәнә. Был физиологик лаборатория ҙың һәм уның уҡыусыһы дың физиология лабораторияһында Дерпт докторы менән тәлмәрйен мускулдары һәм нервыларының арҡа мейеһе рефлекстары һәм гальваник күренештәре буйынса Пфлюгер тәжрибәләре үткәрә. Анатомия-патология институтының медицина химияһы лабораторияһында (директоры Ф. Ф. Гоппе) хайуандарҙың шыйыҡсалары составын, һулап сығарылған һауала алкоголь булыуы-булмауын тикшерә,алкоголь менән ағыуланыуҙың артериялар, веналар һәм тура эсәк температураһына йоғонтоһон, алкоголь парҙары һулағанда иҫереү күренешен өйрәнә, алкоголь тәьҫирендәге хайуандың һулап сығарған тынында углекислый газ күләмен үлсәй.
Берлинда үткәргән бер йыл эсендә Сеченов умыртҡалыларҙың енси органдары тураһында профессор И. П. Миллерҙың сағыштырма анатомия буйынса, дың— физиология буйынса, тың медиктар һәм фармацевтар өсөн эксперименталь физика буйынса, ның аналитик химия буйынса, ҙың гистология буйынса лекцияларын тыңлай, шулай уҡ итальян теленән шәхси дәрестәр ала. 1856 йылдың ҡышында билдәле рус рәссамы А. А. Иванов менән таныша, ул Берлинға офтольмолог янына консультация өсөн килгән була. Берлинда Сеченов менән бергә Мәскәү университетын тамамлаған Д. Д. Шумахер йортонда йома осрашыуҙары буйынса таныш терапевт Сергей Боткин, курсташы һәм офтальмолог Эдуард Юнге һәм хирург Людвиг Беккерс була. Дәрестәрҙән һуң улар йыш ҡына осраша, буш ваҡыттарын бергә үткәрәләр, төрлө күңел асыуҙарға һәм немец музыка концерттарына йөрөй.
1857 йылдың авгусында Сеченов күптән хыялланған Италия буйлап сәйәхәткә йүнәлә. Берлиндан Вюрцбург, Мюнхен, Инсбрук һәм Бреннер аша ул Веронаға бара, унан Миланда, Венецияла, Флоренцияла, Пизала, Ливорнола, Чивитавеккияла һәм Римдә була. Римдә Сеченов Иисус Христос тормошо тураһында картиналар яҙырға ниәтләнгән рәссам А. А. Иванов менән йыш осраша. Сеченов уға инглиз теленән Иосиф Флавийҙың Йәрүсәлим ҡорамы тураһындағы яҙмаһын тәржемә итә, ә Иванов картина яҙғанда кәрәкле булырлыҡ һыҙмалар һәм яҙмалар эшләй. 1857 йылдың октябрь аҙағында Иван Михайлович Римдән китә, Анкона һәм Триест аша Лейпцигка күсә.
Лейпциг ҡалаһында Отто Функеның ҙур булмаған физиология лабораторияһында Сеченов (үҙ тәнендә) алкоголдең тәндәге азот алмашыныуына, (тәлмәрйендәрҙә) мускулдарға һәм нерв системаһына йоғонтоһон өйрәнә, шулай уҡ Клод Бернар тәжрибәләрен ҡабатлай, һәм уларҙа хата таба. Бернар хаталарына төҙәтмәләр индереп, үҙ тәжрибәһен һүрәтләгән яҙмалары уның баҫылған тәүге фәнни хеҙмәте була.
1857 йыл аҙағында Сеченов Берлинға ҡайта, дуҫтары менән бергә Раштыуа һәм Яңы йылды ҡаршылай, ә 1858 йылдың башында Ф. Гоппе-Зейлер лабораторияһында үттең үҙенең состав өлөштәренә һанлы анализлау менән шөғөлләнә, шунан һуң шул уҡ йылдың яҙында тикшеренеүҙәрен Венала, Медицина-хирургия хәрби академияһы профессоры, физиолог Карл Людвиг лабораторияһында дауам итә."К Людвигу я явился без рекомендации и был первым московитом, которого он увидел… Разговаривая со мной о выраженном мною намерении заняться влиянием алкоголя на кровообращение и поглощении кровью кислорода, он сделал мне род экзамена по физиологии и, должно быть, удовлетворился ответами, потому что пустил в лабораторию. Место я получил в мастерской, где работали все вообще его венские ученики… С зимы 1858 г. я был уже вхож в семью Людвига. С этих пор дружеское расположение ко мне моего милого учителя не прекращалось вплоть до его кончины, выражаясь при всех маленьких переворотах моей жизни йылдан теплыми, участливыми йылдан письмами."Карл Людвиг лабораторияһында Сеченов ҡандағы газдарҙы һәм шыйыҡсаларҙың газдарҙы йотоуын тикшереү менән шөғөлләнә, ул үҙенең ҡандан газдарҙы һурҙыра торған тәүге тергөмөш һурғысын (насос) төҙөй, был ҡоролманың эше ҡабатлынып торған торричелли бушлығы принциптарына нигеҙләнгән була, һәм «Beiträge zur Pneumatologie des Blutes» («К вопросу о пневматологии», 1859 йыл) хеҙмәтендә был турала яҙа, ҡандағы газдар тураһыдағы хеҙмәте ғалимға сит ил лабораторияларында билдәлелек килтерә. Рус медиктары өсөн Людвиг ҡан әйләнеше һәм ҡан тамырҙарының иннервацияһы, мәсьәләләре буйынса бер нисә лекция уҡый, унда Сеченовтан башҡа, һ. б. ҙа була, лекциялар тамамланыуға рәхмәт йөҙөнән табын ойошторола "Автобиографик яҙмалары"нда Сеченов Людвиг менән үҙ-ара мөнәсәбәттәренә айырым биттәр бағышлаған, ә уларҙың шәхси хатлашыуы утыҙ йылдан ашыу, 1859 йылдан 1891 йылға тиклем дауам итә. фекере буйынса, «XIX быуаттың икенсе яртыһында Рәсәй физиологияһына нигеҙ һалыусы тип Людвигты иҫәпләргә кәрәк». Уның лабораторияһында бер йыл бергә эшләгән А Роллетт Сеченовтың яҡын дуҫы булып китә(һуңынан ул Грацтағы Карл һәм Франц Университеты физиология профессоры), уларҙың дуҫлығы ғүмер буйына дауам итә. Венала, 1858 йылдың көҙөндә, Сеченов докторлыҡ диссертацияһын яҙа башлай, буш ваҡытын Боткин һәм Беккерс компанияһында үткәрә, Дунай буйлап Линцка пароходта сәйәхәт итә, немец бюргерҙары балына һәм славян балына, шулай уҡ Штрауссконцерттарына йөрөй.
1859 йылдың апрель аҙағында Сеченов Венанан Гейдельбергка күсә, бында бер үк ваҡытта ике лабораторияла эшләй: Гейдельберг университеты профессоры Р. В. Бунзен газдар һәм алкалиметрия анализдары менән шөғөлләнә, органик химия курсын тыңлай, ә Г. Л. Гельмгольц лабораторияһында дүрт мөһим тикшереү үткәрә: гиҙеүсе нерв ҡуҙғыуының йөрәккә йоғонтоһо, физиологик оптика буйынса тикшеренеүҙәр, тәлмәрйен мускулдарының ҡыҫҡарыу тиҙлеген өйрәнеү, үҙенең һурғысы ярҙамында һөттә булған газдарҙы тикшереү.. Гейдельбергта ул Шиллерҙың 100 йыллығын билдәләгәнде күрә, хоҡуҡ белгесе Б. Н. Чичерин (Мәскәү университетын тамамлаусы) менән таныша һәм химик Д. И. Менделеев һәм А. П. Бородин менән аралаша. Сеченов хәтирәләре буйынса, Менделеевтың фатирында И. А. Гончаровтың яңы «Обрыв» романы уҡыла. Ә Бородин фатирындағы пианинола уйнап, үҙенең етди музыкант икәнен белдермәйсә, популяр йырҙар һәм опера арияларын яттан нотаһыҙ башҡарып, тамашасыларҙы ғәжәпләндерә.
Гёрлиц
Гёрлиц (Gorlitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 55596 кеше йәшәй. Майҙаны — 67,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 199 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы 02826-02828 һәм автомобиль коды GR.
Сеченов Иван Михайлович
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
Иван Михайлович Сеченовтың уҡытыу эшмәкәрлеге 40 йылдан ашыу дауам итә. Ул физиология өлкәһенә ҙур өлөш индергән ғалимдар мәктәбен булдыра. Уның уҡыусылары араһында — физиологтар, , , , , , , Рәсәйҙең тәүге ҡатын-ҡыҙ табибы — хирург-акушер , офтальмолог һ. башҡа күптәр.
Санкт-Петербургта Император медицина-хирургия академияһы —ИМХА (1860—1870)
И. М. Сеченов сит илдәге стажировка йомғаҡтары буйынса «Материалы для будущей физиологии алкогольного опьянения» тигән докторлыҡ диссертацияһын Венала саҡта уҡ тамамлай. Император медицина-хирургия академияһы (ИМХА) вице-президенты профессор И. Т. Глебов саҡырыуы буйынса, 1860 йылдың 5 мартында ул был академияла диссертация яҡлап, медицина фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Уның оппоненты ғүмерлек дуҫы Е. В. Пеликан була. Диссертация яҡлағандан һуң, Сеченов ИМХА адъюнкт-профессоры итеп тәғәйенләнә һәм электрофизиология буйынса лекциялар уҡый башлай. Һуңғараҡ академияға адъюнкт итеп дуҫтары — Беккерс (хирургия клиникаһы) һәм Боткин (терапевтик клиника) алына. 1860 йылдың йәйен Сембер губернаһындағы туғандарында үткәрә, унда яңы ғаилә ағзалары менән таныша. Санкт-Петербургҡа ҡайтҡас, Сеченов ҡан әйләнеше, һулыш, матдәләрҙең аш һеңдереү каналында үҙләштерелеүе, бүлеп сығарылыуы, тән пластикаһы һәм мускул физиологияһы буйынса лекциялар уҡый. Физиология буйынса лекцияларҙың (ҡан, аш һеңдереү, нервы системаһы) бер өлөшөн физиология профессоры уҡый. 1861 йылдың 11 мартында Сеченов экстраординар профессор итеп һайлана. 1862 йылдың 17 мартында уның менән бер фатирҙа йәшәгән Людвиг Беккерс, калий цианиды ашап, үҙен-үҙе юҡ итә, Сеченовтың күҙ алдында вафат була. Шул уҡ йылда Сеченов «О животном электричестве» тигән лекцияларын Хәрби-медицина журналында баҫтыра һәм 700 һум, Демидов премияһының яртыһына тиң, аҡса ала.
Сеченов академияла йыл уҡыта, 1862 йылдың июненән 1863 йылдың майына тиклем йыллыҡ ял ала. Был отпускыһында турист сифатында Марселде, Неаполде, Помпейҙаы, Везувий түбәһен, Зәңгәр мәғәрәне, Капри утрауындағы Эт мәмерйәһен күрә, һуңынан Парижда Клод Бернар лабораторияһында уҡый һәм эшләй.. Сеченов 1864 йылдың апрелендә штаттағы профессор итеп һайлана. Үҙенең уҡытыусыһы һәм дуҫы Карл Людвиг өлгөһөндә Сеченов Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып физиология лабораторияһы ойоштора һәм эксперименталь физиология һәм нервы системаһы физиологияһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Шул йылдарҙа был лаборатория физиология, шулай уҡ фармакология, токсикология һәм клиник медицина өлкәһендәге тикшеренеү үҙәгенә әйләнә. Уның уҡыусылары араһында шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар —М. А. Бокова һәм Н. П. Суслова була. 1863 йылда ул академия уставын үҙгәртеп, ҡатын-ҡыҙҙарға лекцияларға һәм практик дәрестәргә йөрөүҙе тыялар. Сеченов бының менән үҙенең ризаһыҙлығын белдерә. 1869 йылда Сеченов 24 йәшлек ғалим И. И. Мечниковты академияла вакантлы зоология кафедраһы мөдире вазифаһына тәҡдим итә. Академия тарафынан И. И. Мечников һәм А. Е. Голубев үткәрелмәгәнлектән, Сеченов 1870 йылда, академия етәкселегенең һәм үҙенең коллегаларының ғәҙелһеҙлегенә асыҡтан-асыҡ ризаһыҙлыҡ белдереп, академиянан китә.
Санкт-Петербург университеты (1876—1888)
1876 йылда Сеченов Санкт-Петербургҡа ҡабат әйләнеп ҡайта һәм Санкт-Петербург император университетының физиология факультетында штатлы профессор вазифаһында эшләй, шулай уҡ физиология лабораторияһы ойоштора. Ул Бестужев юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары булдырыуҙа ҡатнаша һәм 1878 йылда унда физиология буйынса лекциялар уҡый. 1888 йылдың аҙағында, Фәндәр академия мөхбир ағзалыҡҡа уның кандидатураһын өсөнсө тапҡыр кире ҡаҡҡандан һуң, Сеченов эштән китергә ҡарар итә, ә физиология лабораторияһын уҡыусыһы Н. Е. Введенскийға тапшыра.
Мәскәүҙәге осор (1889—1905)
1889 йылдан И. М. Сеченов үҙе уҡыған Мәскәү Император университетының медицина факультеты физиология кафедраһында вазифа приват-доцент вазифаһында уҡыта. Үҙенең беренсе лекцияһын Сеченов шундай һүҙҙәр менән башлай: «… Мин, Мәскәү университетының элекке уҡыусыһы, ниһайәт, туған университетыма хеҙмәт итә алғаныма үҙемде ысын бик бәхетле тоям». 1889 йылдан —Мәскәү университеты янындағы Мәскәү психологик йәмғиәте ағзаһы.
Кафедра мөдире Ф. П. Шереметевский ҡапыл вафат булыу сәбәпле, Сеченов 1891 йылда нормаль физиология кафедраһын башта штатлы, ә 1896 йылдан — атҡаҙанған профессор вазифаһында етәкләй. 1901 йылда отставкаға сыҡҡанға тиклем, кафедраның рәсми булмаған исеме— физиология институты. Был йылдарҙа Сеченов физик А. Г. Столетов, ботаник К. А. Тимирязев, зоолог М. А. Мензбир, химик Н. Д. Зелинский, иҡтисадсы А. И. Чупров һ. б.
Отставкаға һәм пенсияға сыҡҡандан һуң, Сеченов үҙе булдырған физиология лабораторияһында эшләү хоҡуғын һаҡлап ҡала. Уның фәнни мәктәбе вариҫтары тип Мәскәү университеты физиология кафедраһын төрлө йылдарҙа етәкәгән М. Н. Шатерниковты, И. П. Разенковты һәм В. В. Паринды атап була.
И. М. Сеченов ғүмеренең һуңғы йылдарында мемуарҙар яҙа һәм, үҙе үлгәндән һуң баҫтырыр өсөн, ғилми хеҙмәттәрен баҫмаға әҙерләү менән шөғөлләнә. 1905 йылдың көҙөндә үпкә шешенән (крупозная пневмония) һауыға алмай һәм 1905 йылдың 15 ноября 76 йәшендә вафат була. Үҙенең ҙур булмаған мөлкәтен ул тыуған ауылы крәҫтиәндәренә, баҫтырған хеҙмәттәре өсөн алған аҡсаны —һуңғы йылдарҙа үҙе уҡытҡан Пречистенка эшселәр курстарына (Мәскәүҙәге мәктәп) васыят итеп ҡалдыра.Ғалим Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнә. Иван Михайловичты һуңғы юлға үҙенең теләге буйынса фәҡәт яҡын кешеләре генә оҙата. Мария Александровна ире үлгәндән һуң 24 йыл йәшәй. 1940 йылдың 13 авгусында Сеченовтың һәм уның ҡатынының кәүҙәһе Новодевичье зыяратына күсерелә.
Фәнни эшмәкәрлеге
И. М. Сеченовтың тикшеренеүҙәре Рәсәйҙе баш мейеһе эшмәкәреге механизмдарын өйрәнеү буйынса донъя үҙәгенә әйләндерә, һәм Нобель премияһы лауреаты Иван Петрович Павлов был эште дауам итә. Сеченовтың хеҙмәттәре Рәсәйҙә һәм донъяла физиология үҫешенә кеше, уның психикаһы һәм тәртибе хаҡында тәбиғи-фәнни ҡараштар нығыныуына ҙур йоғонто яһай. Сеченовтың идеялары һәм асыштары һуңыраҡ йылдам үҫешкән нейрофизиология, хеҙмәт физиология, экстремаль хәлдәр физиологияһына һәм башҡа өлкәләр нигеҙенә һалына. Сеченов үҙенең ғилми юлын 1905 йылда тәүләп баҫылған "Автобиографик яҙмалары"нда сағылдыра. 1861 йылдың йәйендә Сеченов ашарға яраҡлы бәшмәктәрҙә ағыулы матдәләр барлығын тикшерә, һуңыраҡ асылған мускарин(тырҡыш— мухоморҙағы алкалоид) менән эш итә, әммә иретмәләрҙән уны айырып ала алмай.
1862 йылдың июненән 1863 йылдың майына тиклем, Император медицина-хирургия академияһынан бер йылға отпуск алып, И. М. Сеченов Парижда Коллеж де Франста Клод Бернар лабораторияһында тәлмәрйен менән тәжрибә үткәрә. Ул тәлмәрйендең баш мейеһен һәм арҡа мейеһенең өҫкө өлөшөн аса, һуңынан күреү түмһәләктәре өлкәһендә арҡыры ярыҡтар киҫә. Эшкәртелгән тәлмәрйенде яңаҡ һөйәгенә элеп ҡуйып, уның артҡы ослоҡтарын көкөрт кислотаһы иретмәһенә сумырып, ҡуҙғытыуға рефлектор яуабы тиҙлеген (иретмәнән тәпәйҙәрен ҡайһы ваҡыт арауығында тартып алыуын) үлсәй. Хлорид натрийы кристалдары менән тәлмәрйен мейеһенең күреү түмһәләктәрен ҡуҙғытҡанда, рефлектор яуап биреү ваҡыты артыуы асыҡлана, ә баш мейеһенең башҡа участкаларына һалынған кристалл рефлекс барлыҡҡа килтереүгә бер ниндәй ҙә йоғонто яһамай. Был тәжрибә һөҙөмтәһендә Сеченов тәлмәрйендең баш мейеһендә уның арҡа мейеһендәге сағылдырыу эшмәкәрлеген тотҡарлаусы үҙәк бар тигән фекергә килә. Үҙенең асышын ул үҙәк тотҡарлау тип атай, йәғни нервы эшмәкәрлеге ике процестан — ярһыу һәм тотҡарлауҙан тора.
Новороссийск университеты эшләү осоронда (1871—1876) Сеченов гемоглобин һәм ҡандың шыйыҡ өлөшөнөң углекислый газ бәйләнеүе (CO2 органик матдәгә әүерелеүе) һәм тапшырылыуы (транспортировка) просцесында булған әһәмиәтен билдәләне. Нервыны йыш ҡуҙғытҡанда, уның ярһыу билдәләре юғалыуын аңлағандан һуң, ул үҙәк нервы системаһындағы кеүек, периферия нервы системаһында ла, ярһыу процесы тотҡарлау процесы менән алмашына тигән һығымта яһай. Мәскәү университетында эшләгән осоронда Сеченов нервы системаһында суммация күренешен аса һәм тасуирлай, үҙәк нервы системаһында ритмик биоэлектрик процесстар барлығын күрһәтә, ярһыу процессы өсөн матдәләр алмашыныуының төп әһәмиәтен нигеҙләй. Был ҙур эштең һөҙөмтәләре «Физиология нервных центров» (1891) тигән хеҙмәттә сағылыш таба.
Шулай уҡ Сеченовтың ғилми тикшеренеү эштәренең мөһим аспекты тип «Физиологические критерии для установки длины рабочего дня» (1894), "Очерк рабочих движений человека (1901) мәҡәләләрендә сағылған кешеләрҙең хеҙмәт эшмәкәрлеген өйрәнеү буйынса эштәре һанала. Сеченов эш көнө оҙонлоғоноң физиологик нигеҙҙәрен табыу бурысын ҡуйған. Мәҫәлән, ун сәғәт дауамында йөрөүҙән мускулдарҙың физик арыу һәм йөрәктең ғүмер буйы «бер арымай ғәмәлдә булыуы» мәсьәләләрен анализлап, эшмәкәрлек осоро менән сағыштырғанда йөрәктең оҙайлы ял осоро менән аңлатты, ә бына йөрөгәндә, улар тиң ти. Был нисбәтте сәғәт буйынса иҫәпләп, физиология күҙлегенән сығып, эш көнө алты сәғәт йәки һигеҙ сәғәттән дә артмаҫҡа тейеш тигән һығымтаға килә.
Сеченов төрлө эш башҡарғандағы кеүек мускул хәрәкәттәрен теркәү, тикшереү өсөн ике ҡул эргографы (1903) ҡора, һөҙөмтә шуны күрһәтә: арыған мускулдар әүҙем ял иткәндә тиҙерәк яңынан эшкә ярай (восстанавливаются, ҡулдың арыуы бөтөүен әүҙем һәм пассив ял аша сағыштырыу юлы менән). Һуңынан «әүҙем ял» йәки «сеченов феномены» тигән төшөнсә барлыҡҡа килә.
Сеченовтың фәнни эшмәкәрлеге үҙ эсенә физиология һәм психология мәсьәләләренең бик күп өлкәләрен: һулыш физиологияһы, матдәләр алмашыныуы, газ алмашыныуы, нерв-мускул физиологияһын ала. Сеченов кешене төрлө шарттарҙа кешенең мускул эшмәкәрлеге һәм мускул арыуы физиологияһын әүҙем өйрәнгән, газ алмашыныу буйынса тикшеренеүҙәр үткәргән, улар нигеҙендә организмдың энергетик сығымдары баһалана, тәлмәрйендең арҡа мейеһе елеге рефлекстары механизмын, арҡа һәм оҙонса мейеһендә йөрәк рефлекстарын, иннервацияһын тотҡарлаусы үҙәктәрен, бөйөрҙөң ҡан әйләнеше мәсьәләһен, ҡайһы бер аш һеңдереү мәсьәләләрен, күҙ мөхитендә флуоресценцияны һ. б. тикшерә. Сеченов фәнде физиология буйынса мөһим асыштар менән байытты һәм мейе эшмәкәрлегенең нигеҙен тәшкил иткән үҙәк нервы системаһын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙе.
Метагенез (биология)
[[Файл:Schleiden-meduse-2.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Schleiden-meduse-2.jpg/200px-Schleiden-meduse-2.jpg|мини|298x298пкс| Сцифоид медузаларҙың йәшәү циклы.        1-11 — енси булмаған быуындың үҫеш стадиялары (полиптың) —  плануланың   субстратта  урынлашыуынан алып стробилизацияға тиклем  ;
Сеченов Иван Михайлович
Фәнни эшмәкәрлеге
Пенсияға сыҡҡас та, Сеченов һәм эксперименталь эштәрен һәм мәҡәләләр яҙыуын дауам итә, «Очерк рабочих движений» (1901), «Элементы мысли» (1878, 1903) һәм үҙенең «К вопросу о влиянии чувственных раздражений на мышечную работу человека» тип аталған лаборатор эшен баҫтырҙы.
Метагенез (биология)
11-14 — енси быуындың үҫеш стадияһында (медуза) —  эфиранан  енси яҡтан өлгөргән затҡа тиклем.]] Метагенез (шулай уҡ быуындар алмашыныуы) — хайуандар ҙың.енси булмаған һәм  енси юл менән үрсеүсе быуындарының тәбиғи сиратлашыуынан торған  йәшәү циклы формаһы.
Боковский районы
{{Административная единица |Цвет1                           = {{Цвет|Россия}} |Русское название                = Боковский муниципальный район                                              = |Оригинальное название           = |Герб                            = |Флаг                            = |Гимн                            = |Страна                          = {{RUS}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = { |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region    = |type      = |уровень   = |CoordScale = |Статус                          = Муниципаль район |Входит в                        = Ростов өлкәһе |Включает                        = {{nobr|7 Муниципаль ойошторма}} |Столица                         = Боковская станицаһы (Ростов өлкәһе)|Боковская |Образование                     = 1934 |Упразднение                     = |Глава                           = Пятиков Юрий Александрович |Название главы                 = Район администрацияһы башлығы |Глава2                          = Миллер Василий Александрович |Название главы2                = Район депутаттары йыйылышы рәйесе |ВВП                             = |Год ВВП                        = |Место по ВВП                   = |ВВП на душу населения          = |Место по ВВП на душу населения = |Языки                           = |Население                      = {{ Население | Боковский районы | тс }} |Год переписи                   = {{ Население | Боковский районы | г }} |Процент от населения           = |Место по населению             = |Плотность                      = |Место по плотности             = |Национальный состав            = |Конфессиональный состав        = |Площадь                         = 1 927 |Процент от площади             = |Место по площади               = |Максимальная высота             = |Средняя высота                  = |Минимальная высота              = |Карта                           = Location Of Bokovsky District (Rostov Oblast).svg |Размер карты                    = |Карта административной единицы  = |Размер карты ае                = |Часовой пояс                    = {{MSK+0}} |Аббревиатура                    = |ISO                             = |FIPS                            = |Телефонный код                  = 86382 |Почтовые индексы                = |Интернет-домен                  = |Код автомобильных номеров       = 61, 161 |Сайт                            = http://bokovskaya.donland.ru/ |Категория в Commons             = |Примечания                      = |Название параметра1             = ОКАТО |Параметр1                       = {{ОКАТО|60207000}} }}
Сеченов Иван Михайлович
Фәнни эшмәкәрлеге
И. М. Сеченов Рәсәй фәнендә психология — объектив ҡараш нигеҙендә үҙаллы фән итеп ҡарау программаһын тәҡдим итте («Кому и как разрабатывать психологию?», 1873 йыл). Сеченов фекеренсә, психик эшмәкәрлекте өйрәнгәндә иң дөрөҫ юл —генетик яҡтан өйрәнеү, йәғни кеше ғүмере процесында психика үҫешен анализлау. Сеченов үҙенең тикшеренеүҙәрендә тәбиғәт белемендә барлыҡҡа килгән детерминизм, эксперименталь ысул кеүек һ. б. методтар кеүек фәнни танып белеү принциптарын кешенең йәненә бәйле күренештәрҙе өйрәнгәндә лә ҡулланып була, әммә нервы процестары үҙенсәлектәрен иҫәпкә алырға кәрәк.
Метагенез (биология)
Миҫалдар
Медуза стадияһы — енси быуын,  ә енси булмаған быуын — полиптары.
Боковский районы
Бо́ковский райо́ны — Рәсәй Федерацияһы, Ростов өлкәһе составындағы муниципаль ойошторма. Район үҙәге — Боковская станицаһы (Ростов өлкәһе).
Сеченов Иван Михайлович
Мәғрифәтселек эшмәкәрлеге
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың белемгә эйә булыуын әүҙем яҡлай. Уның етәкселегендә рус ҡатын-ҡыҙҙары тормошҡа ашырған беренсе психофизиологик тикшеренеүҙәр үткәрелә. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында эше һәм ойошмаһы ҡатнашты. Сеченов Санкт-Петебургта Ҡатын-ҡыҙҙарҙың юғары курстарын ойоштороуҙа һәм уның эшендә ҡатнаша, Тәрбиәселәр һәм уҡытыусылар йәмғиәте ҡарамағындағы мәскәү ҡатын-ҡыҙҙар курстарында уҡыта. 1903 йылдың көҙөнән алып — н анатомия һәм физиология буйынса дәрестәр алып барам, һәм асыҡ лекциялар Мәскәүҙә Пречистенский эшселәр курстарында асыҡ лекциялар менән сығыш яһай, әммә халыҡ училищеһы директоры 1904 йылдың февраль башында Сеченов лекциялар уҡырға тейеш түгел тигән талап ҡуя.
Метагенез (биология)
Миҫалдар
Классик метагенезға миҫал— сальпылар (Кл. Thaliacea). Уларҙың йәшәү циклында ике быуын сиратлашып килә: бөрөләнеп үрсеүсе яңғыҙаҡ оозооидтар һәм  колониаль гермафродит  бластозооид стадиялары.
Сеченов Иван Михайлович
Баш мейеһе рефлекстары
1866 йылда «Рефлекстар» айырым китап рәүешендә нәшер ителә. Автор талап иткәнсә, уның хаҡы арзан була, һәм ябай тел менән яҙылғанлыҡтан, уны ябай кешеләр ҙә уҡып, аңлай ала, шуға цензура ла, хөкүмәт тә айырыуса ҡурҡа. Китаптың 3 мең дананан торған бөтә тиражы бикләп ҡуйыла, цензураға тәҡдим ителә һәм ҡулға алына. Цензор былай тип билдәләй: "«Эта материалистическая книга отвергла свободную волю и бессмертие души, не согласна ни с христианским, ни с уголовно-юридическим воззрением и ведет положительно к развращению нравов… Книга Сеченова вредна, как изложение самых крайних материалистических теорий»."Йыл дауамында эске эштәр һәм юстиция министрлыҡтары араһында Уложение о наказаниях ҡанунының 1001-се статьяһы буйынса авторҙы яуапҡа тарттырыу тураһында һөйләшеү бара. «Әхлаҡ аҙҙырыуҙы һәм асыҡтан-асыҡ әхләҡҡа һәм әҙәпкә кире ҡараш тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған» авторҙарҙы судҡа тарттырыу ҡарала. Православие яҡлыларҙың китапты ҡырҡа тиҫкәр е баһалауына ҡарамаҫтан, юстиция министры кенәз С. Н. Урусов Сеченов китабына йәмәғәтселектең иғтибарын артыҡ йәлеп итмәү хәйерлерәк булыр, тип эске эштәр министры П. А. Валуевты китап авторына һәм нәшер итеүснеһенә ҡарата асыҡ енәйәти процесс башламаҫҡа күндерә. Китапты сығарырға рөхсәт итәләр, ә 1871 йылда Санкт-Петербургта икенсе баҫмаһы сыға. Шуға ҡарамаҫтан, 1894 йылда ла һаман китап китапханаларҙа һаҡлауға тыйылған исемлегендә була.
Метагенез (биология)
Миҫалдар
Бынан тыш, метагенез хайуандарҙың башҡа күп кенә төркөмдәренә йәки  күп кенә башҡа   айырым таксон  вәкилдәренә хас булыуы мөмкин. Мәҫәлән, эпиток (енси стадия) стадиялары булған күп төклө селәүсендәр, йәки личинка стадияһында  уҡ  үрсеү ала торған   паразит  яҫы селәүсендәр.
Боковский районы
Географияһы
Боковский район Ростов өлкәһенең төньяғында, 1927 км² майҙанлы биләмәлә урынлашҡан һәм Ростов өлкәһенең көнсығышында — Волгоград өлкәһе, көньяҡ-көнсығышында — Совет районы, көньяғында — Кашарский районы, көнбайышында — Үрге Дон районы, төньяғында — Шолохов районы менән сиктәш. Район территоияһы аша Чир йылғаһы аға. Тәбиғәте хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының байлығы менән билдәле.
Сеченов Иван Михайлович
Баш мейеһе рефлекстары
Китабында Сеченов фәнни-популяр рәүештә нервы системаһының физиологияһы үҫеше юлдарын билдәләй һәм ғилми психология булдырған күренекле тәғлимәтен еткерә. Үҙәк тотҡарлау күренешен, баш мейеһе нервы үҙәктәренең организмдың хәрәкәт әүҙемлегенә йоғонто яһауын Сеченов 1863 йылда аса. Был феномен организм һәм мөхиттең үҙ-ара мөнәсәбәте тураһында тәғлимәткә нигеҙ һала, кешенең тышҡы йоғонтоларға ҡаршы тороу һәләтенең шарты булған нерв механизмының психик эшмәкәрлегенә физиологик нигеҙләүен бирә. Сеченов кеше эшмәкәрлегенең рефлектор тәбиғәтен тасуирлай һәм психик күренештәр нигеҙендә объектив методтар менән өйрәнелеп булған физиологик процестар ята ти. «Рефлекстар» китабының һуңғы биттәрендәге фекерҙәр А. фон Штрюмпелдең 1877 йылда бөтә хис-тойғоларын юғалтҡан пациентты күҙәтеүҙәре менән иҫбатлана.
Метагенез (биология)
Был терминды ҡулланыуҙы сикләү
Был термин йәшәү циклы алмашынып килгән күп күҙәнәкле хайуандар өсөн ҡулланыла. Сөнки, ҡайһы бер протистарҙа ла (мәҫәлән, апикомлекс йәки фораминифер) йәшәү циклдарында енси һәм  енси булмаған стадиялар  алмашыныуы күҙәтелә. Әммә уларға ҡарата метагенез термины ҡулланылмай, ә  процесты бары   «быуындар алмашыныуы» тип кенә атайҙар
Боковский районы
Географияһы
Административ үҙәге — Боковская станицаһы Дондағы Ростовтан 340 километр алыҫлыҡта ята. Уға яҡын ятҡан район үҙәктәре: Кашары 70 км, Обливская — 97 км, Миллерово — 118 км, Вёшенская — 50 км алыҫлыҡта. Боковская станицаһынан Волгоградҡа саҡлы 280 км ара, Краснодарға саҡлы — 604 км, Мәскәүгә саҡлы — 999 км.
Сеченов Иван Михайлович
Баш мейеһе рефлекстары
И. П. Павловтың әйтеүенсә, был « ысынлап та ошо осор өсөн бығаса күрелмәгән … беҙҙең субъектив донъябыҙҙы физиологик яҡтан күрһәтергә тырышыу» була. Академик, фекеренсә, Сеченовтың был хеҙмәте «…бер үк ваҡытта тәрән ғилми әҫәргә лә, яңы материалистик мәҙәниәткә өндәүсе сәйәси вәғәзгә лә» әйләнә.
Метагенез (биология)
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="1">
Боковский районы
Тарихы
Боковский районы тарихы 1934 йылдың 28 декабренән башлана, был ваҡытта Аҙау-Ҡара диңгеҙ крайының Ростов өлкәһе тотош Вёшенский районын Ростов өлкәһенең Базковский, Боковский һәм Вёшенский райондарына айырғандар. 1963 йылда район бөтөрөлгән, ә 1970 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән яңынан тергеҙелгән.
Боковский крайҙы өйрәнеү музейы
Боковский район крайҙы өйрәнеү музейы рәсми рәүештә 1982 йылдың 8 майында асылған. Район крайҙы өйрәнеү музейы 1976 йылдың июнендә ойошторола башлаған. Музейҙа ете зал бар. Ул залдарҙы ҡарағанда, Дон казактары тарихының айырым осорҙарын күҙәтергә, Чир йылғаһында казактар нигеҙ һалған һуңғы тораҡтарының береһе Боковская станицаһы һәм Боковский районы барлыҡҡа килеү тарихы тураһында мәғлүмәт белергә, Ростов өлкәһе төньяғы тәбиғәте менән танышырға, экспонаттарҙан Боковский районы халҡы мәҙәниәте тарихын, уларҙың элекке һәм бөгөнгө көнкүрешен һәм йолаларын аңларға була.
Музейҙың адресы: Боковский районы, Боковская станицаһы, Теличенко тыҡрығы, 18. Юлдан өҫтәге текст
Иҫтәлекле урындары
Был йортта Михаил Шолохов «Дон хикәйәләре» һәм «Зәңгәр дала» йыйынтыҡтарында берләштерелгән әҫәрҙәрен яҙған (1926). Бында шулай уҡ «Тымыҡ Дон» романын яҙыу ниәте барлыҡҡа килгән.
Шолоховтар ғаиләһе, был йорттан 1926 йылда күсеп китеүе сәбәпле, усадьбаны урындағы крәҫтиән М. Чукаринға һатҡан. 1945 йылдан ул А. Косых ғаиләһе милеге булып иҫәпләнгән. 1972 йылда усадьба йортон Боковский район башҡарма комитеты һатып алған. Шунда уҡ музей асылған. 1978 йылға саҡлы ихатаның бер өлөшө А. Косых ғаиләһе милегендә торған.
Усадьба йортоноң архитектураһы XX быуат башындағы Үрге Дон ауылдарына хас. Эстән йорт соландан, аш-һыу, йоҡо һәм түрьяҡ бүлмәләренән тора. 1924—1926 йылдарҙа түрьяҡта Михаил Шолохов ҡатыны, ҡыҙы Светлана менән йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта йортта яҙыусы йәшәгән егерменсе быуат уртаһындағы йыһаз тергеҙелгән.
Халҡы
Район халҡы — 14 меңдән артыҡ кеше.
Административ бүленеше
Боковский районы составына 7 ауыл биләмәһе инә:
Администрация
Факс: (86382) 3-13-53.
Иҡтисады
Район иҡтисадының төп тармағы — ауыл хужалығы. Районда ауыл хужалығы продукцияһын етештереү һәм реализациялау менән шөғөлләнгән 17 коллектив хужалыҡ һәм 160-тан артыҡ КФХ (крәҫтиән-фермер хужалығы) бар. Ауыл хужалығы продукцияһын етештереүселәрҙең төп йүнәлеше булып иген һәм техник культуралар етештереү, малсылыҡ тора.
Ауыл хужалығы продукцияһын етештереүселәр араһында иң эре хужалыҡтар булып:
Районда кирбес һәм ике асфальт заводы эшләй. Өлкә үҙәге һәм күрше райондар менән транспорт бәйләнеше автобустар ярҙамында тормошҡа ашырыла.
Кузвель
Кузвель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиес йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кисинка
Кисинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сульча йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калегин ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
Административ үҙәге — Калегин ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Казанская станицаһы (Ростов өлкәһе)
Казанская — Рәсәй Федерацияһының Ростов өлкәһендәге станица.
Ростов өлкәһенең Үрге Дон (Верхнедонской) районы административ үҙәге һәм Ростов өлкәһенең Казанский ауыл биләмәһе административ үҙәге.
Халҡы — 4 721 кеше (2010).
Географиһы
Дон йылғаһының һул ярында, Вёшенская станицаһынан юғарыраҡ, Воронеж өлкәһе менән сиктәш урынлашҡан. Казанская станицаһы — казак ултыраҡтарының Дон йылғаһының иң үрендәгеһе. Ростов өлкәһенең төньяғында Дондағы Ростовтан 360 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Пётр I батшаның илсеһе — Ригельман, Дон Ғәскәре өлкәһен тикшереүсе, Казанская станицаһына нигеҙ 1647 йылда һалынған тип иҫәпләгән. Иван Яуыз (Грозный) батшаның Ҡазан ханлығын яулап алыуында казактар хәл иткес роль уйнағанлыҡтан, ул казактарға дон биләмәләрен биргән. Был ерҙәр балыҡҡа бай булған, игенселек, виноградсылыҡ (йөҙөмсөлөк), сауҙа шәп үҫешкән.
1690 йылда Пётр I тәҡдиме менән казактар ултыраҡтарын Дон йылғаһының үрге ағымына күсерергә ҡарар иткән. Әммә хәҙерге урынына Казанская станицаһы тик 1740 йылда ғына күсеп ултырған. Ул Донда иң боронғоһо булған. Үҙенең атамаһын Дон йылғаһының һул яҡ ярында, станицанан үрҙәрәк, урынлашҡан Казанец тигән ҡойо атамаһынан алған.
Станица Дон Ғәскәре өлкәһенең Донецкий округына ингән булған.
Иҫтәлекле урындары
Археология зонаһында төрлө осор, ташбыуаттан башлап урта быуаттарға тиклемге осор, һәйкәлдәре үрнәктәре, таш ҡоралдар һәм курильницаһы менән катакомба мәҙәниәте ҡәберлектәре күрһәтелгән. Бөтөн күрһәтелгән экспонаттар — Үрге Дон (Верхнедонской) районы территорияһында табылған ташбыуат осоро кешеһенең хеҙмәт ҡоралдары, әүәләп эшләнгән керамика, күсмә һуғышсан ҡәбиләләрҙең биҙәүес әйберҙәре һәм ҡоралдары. Айырым залда фронт хаттары, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыларының фотографияһы, уларҙың шәхси әйберҙәре, хәрби трофейҙар ҡуйылған. Тышҡы экспозицияның байтаҡ экспонаттары һөнәрҙәргә һәм йорт хужалығына, тимерселек, туҡыусылыҡ һөнәрҙәренә, ауыл хужалығына һ.б. бағышланған.
Казак заставаһы — пушкалы бастионлы, хәүеф ҡыңғыраулы, усаҡлы, ат бәйләү урынлы һәм ҡойоло манараһы (вышка) менән «Ихата» экспозицияһы.
Габленц (Үрге Лужица)
Габленц (Үрге Лужица) (Gablenz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1754 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 138 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2953 һәм автомобиль коды NOL.
Колна (Оло Сәрмәсән ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
1945 йылдың 24 июнендәге Еңеү Парады
1945 йылдың 24 июнендә Ҡыҙыл майҙанда Ҡыҙыл армия ғәскәрҙәренең Парады (шулай уҡ Еңеү Парады ) — Бөйөк Ватан һуғышында СССР-ҙың Германияны капитуляцияға килтереп еткереүе йәғни еңеүе хөрмәтенә Ҡыҙыл майҙанда үткәрелгән тарихи парад. Сараны Советтар Союзы Маршалы Георгий Константинович Жуков ҡабул итә, маршал Константин Константинович Рокоссовский ғәскәрҙәр менән командалыҡ итә. Парад өсөн махсус рәүештә Берлиндан Рейхстаг ҡыйығына эленгән Еңеү Байрағы ла килтерелә, әммә уны тәки сығармайҙар. Сарала дошман байраҡтарын һәм штандарттарын мавзолей трибунаһы алдына мәсхәрәле ырғытыу церемонияһы ойошторола, парадтан һуң улар Ҡораллы Көстәрҙең Үҙәк музейына оҙатыла. Тантаналы парадта үтеүҙә барлығы 35 меңгә яҡын кеше ҡатнаша. Совет Социалистик Республикалар Союзы дәүерендә Еңеү Парады фәҡәт 1965, 1985 һәм 1990 юбилей йылдарында ғына үткәрелгән. 1995 йылдан башлап парад илдең төп майҙанында йыл һайын уҙғарыла.
Колна (Оло Сәрмәсән ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1945 йылдың 24 июнендәге Еңеү Парады
Әҙерлек һәм ойоштороу
1945 йылдың 15 майында, Еңеү Көнөнән һуң, Иосиф Виссарионович Сталин Ҡыҙыл майҙанда тантаналы парад үткәрергә ҡарар итте. Был ниәтен ул Мәскәү Кремлендә үткән меңдән артыҡ саҡырылған ҡунаҡ: фронт командующийҙары, фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре, эшсе һәм крәҫтиәндәр вәкилдәре өсөн ойошторолған табында әйтте. СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы урынбаҫары, армия генералы Сергей Матвеевич Штеменко хәтерләүенсә, ''«СССР Ҡораллы Көстәре Юғары Баш командующийы беҙгә Адольф Гитлер Германияһын (1933—1945) еңеүгә арналған парад үткәреү буйынса уйлаған фекерҙәребеҙҙе еткерергә ҡушты һәм шулай тип бойорҙо: „Үҙенә бер айырым парад әҙерләп үткәрер кәрәк. Әйҙә унда бөтә фронттар һәм ғәскәрҙәрҙең бөтә төрҙәре вәкилдәре ҡатнашһын“. Оло батырлыҡ ҡылған геройҙарҙы — һалдаттарҙы, сержант, старшина, офицер һәм генералдарҙы саҡырыу идеяһын ҡайнар хупланыҡ»''. Тиҙҙән сараға әҙерләнер өсөн, Кремль Комендатураһы, Мәскәү хәрби округы һәм башҡа подразделениелар вәкилдәре ингән, махсус комиссия ойошторолдо. Парад буйынса кәрәкле расчёттарҙы һәм директива проектын әҙерләү эше йөкмәтелгән, баш ҡала гарнизоны начальнигы генерал-полковник Павел Артемьевич Артемьев Комиссияны етәкләне. Парадты ҡабул итеүҙе маршал Георгий Константинович Жуковҡа, ғәскәрҙәр менән командалыҡ итеүҙе — маршал Константин Константинович Рокоссовскийға йөкмәттеләр. Күп кенә сығанаҡтар, һыбай йөрөү оҫталығы етерлек булмағанлыҡтан, Сталин парадты үҙ аллы ҡабул итмәй ти. Георгий Жуковтың «Воспоминания и размышления» тигән мемуарҙарында, Сталиндың улы Василий Иосифович Сталин әйтеүе буйынса, парад алдынан юлбашсы ат менән һыбай йөрөргә өйрәнеп маташҡан, әммә ат өҫтөнән ҡолап төшкән. Китаптың беренсе баҫмаларында был эпизод бирелмәгән. Дәүләт башлығы сараны ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Комиссия әҙерләнеүгә тәҡдим иткән ике ай уырынына, Сталин парадты бер айҙан үткәрергә бойора. Штеменко фекеренсә, Сталин шулай уҡ майҙанға гитлер байраҡтарын сығарыу һәм еңеүселәр аяғы аҫтына, Ленин Мавзолейы алдына, ташлау идеяһын да тәҡдим иткән. Берлиндан Рейхстаг ҡыйығына ҡаҙалған ҡыҙыл байраҡты ла килтертәләр.
Парадта ҡатнашыу өсөн төрлө фронттарҙан ҡатнаш полктар йәғни ун фронттан һәм Хәрби-диңгеҙ флотынан ҡатнаш полктар төҙөргә ҡарар ителә. Генштабтың тәүге директиваһына ярашлы, һәр ҡатнаш полк составы 1059 кешенән һәм 10 запастан торорға тейеш була, әммә һуңғараҡ хәрбиҙәр һаны 1465 кешегә һәм һәр фронттан 10 запасҡа арта. Парадта шулай уҡ хәрби академия тыңлаусыларын, хәрби училищелар курсанттарын һәм Мәскәү гарнизоны ғәскәрҙәрен йәлеп иттеләр. Парадта ҡатнашырға тейешле кандидатитар ентекле һайлап алынған. Иң тәүҙәяуҙарҙа батырлыҡ күрһәткән һәм хәрби бүләктәре булған һалдат һәм офицерҙарҙы ҡарағандар. Физик торош, буй ҙа, йәш тә мөһим әһәмиәткә эйә булған. 1-се Белоруссия фронтының 1945 йылдың 24 майы бойороғонда кандидаттарҙың буйы 176 см-ҙар түбән һәм йәше 30-ҙар өлкән булмаҫҡа тейеш тип күрһәтелә.. Бер ай эсендә парадта ҡатнашасаҡ хәрбиҙәрҙе килтерергә, урынлаштырырға һәм күнекмәләр эшләтергә кәрәк була. Ойоштороусыларға полктарҙың бөтә шәхси составын йәйге план буйынса яңы обмундирование, эске кейем, матрацтар, штандарттар һ. б. кәрәкле әйбер менән тәьмин итеү кәрәк була. Бынан тыш, парад ваҡытында медицина хеҙмәтләндереүе, ғәскәр логистикаһын, транспорт, баҫма материалдар, фото- һәм кино төшөрөү ойоштороу кәрәк була Май һуңында Мәскәүгә бишәр батальондарҙан торған ҡатнаш полктар килә. 10 июнгә баш ҡалала ҡатнашыусылар өсөн казармалар әҙер була. Шәхси состав Чернышёвский, Крутицкие (Алёшинские), Николаевские (Октябрьские) һәм Лефортовские казармаларында, шулай уҡ ҡала яны Хлебниково (Долгопрудный биҫтәһе), Болшево (Королёв) һәм Лихоборыла ҡуйыла.
Шул уҡ көндә генерал Артемьев парадҡа әҙерләнеү планын раҫлай һәм шулай уҡ әҙерлек үткәреү унынын һәм ваҡытын билдәләй. Саралар тәртибе тығыҙ була: шәхси составтың сафтарға теҙелеп күнегеүҙәре көн һайын 6-7 сәғәт дауам итә. Мәскәү хәрби гарнизоны яугирҙәре даими рәүештә сафтарҙа күнекмәләр жшләгән булһа, көндәлек муштраға өйрәнмәгән 15 мең фронтовик өсөн күнекмәләр еңел бирелмәй. Яугир-фронтовиктар менән бергә офицерҙар, генералдар һәм маршалдар ҙа маршта йөрөй. 12 июндә М. В. Фрунзе исемендәге Үҙәк аэродромда яңы обмундированиела килгән ҡатнаш полктарҙың берҙәм репетицияһы үтә. Аэродромда шулай уҡ йәйәүле һәм атлы ғәскәрҙәрҙең генераль репетицияһы һәм бер аҙнанан Ҡыҙыл майҙанда артиллерия, бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәрҙең йомғаҡлау смотры үткәрелә. Павел Артемьев подписал схему построения войск и маршировки. Парадты ҡабул итеүсе Жуковҡа һәм уны оҙатып йөрөүсегә «Кумир» һәм «Целебс» ҡушаматлы асыҡ һоро төҫтәге тёр тоҡомло аттар һайлана. Үҙенең иҫтәлектәрендә Жуков аҡ төҫтәге таҙа ғәрәп тоҡомло сабыш атын телгә ала. Парад командующийы маршал Рокоссовскийға һәм уны оҙатып йөрөүсегә маршал Семён Будённыйҙың шәхси коллекцияһынан «Полюс» һәм «Орлик» ҡушаматлы ҡара аттар һайлана. Штеменко, Жуков һәм Рокоссовский — «боронғо кавалеристар, уларға күнекмәләр ҙә кәрәкмәне» тип билдәләй. Коней, участвовавших в параде, приучали к рёву моторов и звукам оркестра, а сами маршалы практиковали выездку около месяца. Мәскәү парадында ҡатнашыусыларға мәҙәни программа: кинофильмдар ҡарау һәм театрҙарға һәм мәҙәниәт йорттарына барыу ойошторола. Парадта ҡатнашырға шулай уҡ 1400 тирәһе кешенән торған ҡатнаш оркестр ҙа әҙерләнде. Алдан иҫәпләнгәнсә, сара 2 сәғәт 9 минут һәм 10 секунд барырға һәм унда сама менән 40 мең кеше ҡатнашырға тейеш була.
Парад кейеме
Еңеү Парадында ҡатнашыусыларға парад кейемен тегеү өсөн «Большевичка» тегеү фабрикаһына заказ бирәләр. Бик күп күләмдә һәм ҡыҫҡа срокта етештерергә кәрәк булһа ла, Мәскәү һәм мәскәү яны тегеү фабрикалары заказды эшләп өлгөрә. Май аҙағынан алып 20 июнгә саҡлы тегенселәр 15 мең комплект яңыформа тектеләр. Совет хәрбиҙәренә диңгеҙ тулҡыны төҫөндәге мундирҙар Еңеү Парадына тәүге тапҡыр тегелә, бынан һуң ошо төҫ совет офицерҙарының традицион парад формаһы булып китә.