cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1953—1954 йылдарҙа Балаҡатай районы Ямаш ауылы профтехучилищеһында тракторсы-машинист һөнәрен үҙләштерә.
Арҡауыл МТС-ында тракторсы-машинист булып эшләй, механизация буйынса бригадир итеп үрләтелә.
1970 йылдан ауыл хужалығы культураларын үҫтереү звеноһында эшләй. Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы алдынғы хеҙмәте өсөн 1972 йылда СССР-ҙың иң юғары наградаһын — Ленин орденына лайыҡ була.
1980 йылдан башлап, хаҡлы ялға сыҡҡансы, «Һарғамыш» совхозының Миәшәгәр бүлексәһе управляющийы булған.
Намыҫлы хеҙмәте өсөн Зекерйән Әхтәм улы район һәм республика кимәлендәге күп маҡтау ҡағыҙҙары, грамоталары, миҙалдары, маҡтаулы исемдәре менән бүләкләнгән.
Улы Хәсәнов Радик — хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник, Афғанистан ветераны, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.
Тәнәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Тәнәй ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Тәнәй ауылы,
Орловка ауылы,
Юсдаль
Юсдаль (шведск. Ljusdal) — Евлеборг ленында урынлашҡан Швеция ҡалаһы. Юснан йылғаһының ярында урынлашҡан, был йылға буйлап төньяҡ Швецияның баш тимер юлы үтә. Юсдалдың муниципалитеты үҙҙәренең ҡалаһын «яҡындағы швед Норрланды» тип атайҙар, сөнки тарихи швед төньяғы Норрландҡа ҡарай.
Тәнәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Составы
Айтуған-Дурасов ауылы,
Юсдаль
Муниципалитетың сиктәрендә тәбиғәттә ял итеү өсөн бер нисә урын бар. Юснан йылғаһы буйлап яҡынса 40 км рафтинг өсөн һыу трассаһы үтә, балыҡ тотоу йәки кәмәләрҙә һәм яхталарҙа күңел асырға була. «Хамра» исемле милли парк шулай уҡ өлөшләп муниципалитеттың көнбайыш яғында урынлаша.
Тәнәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Составы
Үрге Митюковка утары,
Юсдаль
XVII—XVIII быуаттарҙа был урындар «Орс Финмарк» тигән исем йөрөткән, сөнки Финляндиянан Швецияға иң оло күсенеү тенденцияһы күҙәтелә. Әлеге ваҡытта ла фин теленән алынған географик атамалар күп, уларҙы Юсдаль ҡалаһының муниципалитетының территорияһында осратырға була.
Тәнәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Составы
Казанка ауылы,
Юсдаль
XIX быуат аҙағына, тимер юлы төҙөлгәндән һуң, Юсдаль ҡалаһының хылҡы байтаҡҡа арта.
Тәнәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Составы
Сашин ауылы.
Юсдаль
Хәҙерге Швецияла Юсдаль — халҡы бенди уйынына мауығыу менән генә йәшәгән Швецияның провинциаль ҡалаларырының береһе. 2008 йылға тиклем урындағы стадионда йыл һайын туп менән уйналған хоккей буйынса донъя Кубогы өсөн турнир үткәрелгән.
Пассарелла Даниэль Альберто
Даниэль Альберто Пассарелла (Daniel Alberto Passarella, 25 май 1953 йыл,, Буэнос-Айрес провинцияһы, Аргентина) — Аргентина футболсыһы һәм футбол тренеры, үҙәк һаҡсы позицияһында сығыш яһай; элек Аргентина һәм Уругвай йыйылма командаларын күнектерә. Аргентина йыйылма командаһының Донъя чемпионатында ике тапҡыр еңгән берҙән-бер футболсыһы (1978, 1986), 1978 йылғы донъя чемпионатында Аргентина йыйылма командаһы капитаны була. 2009—2013 йылдарҙа — «Ривер Плейт» Аргентина клубы президенты.
Пассарелла футбол тарихында бөйөк һаҡсыларҙың береһе тип иҫәпләнә һәм һаҡсы булараҡ индергән голдар һаны буйынса, Рональд Кумандан ғына ҡалышып, 2-се урында тора (451 матчта 134 гол) ғына ҡалышып. 2004 йылда ФИФА версияһы буйынса ул ваҡытта 125 тере бөйөк футболсынан торған ФИФА 100 исемлегенә инә, 2007 йылда The Times версияһы буйынса 50 иң ҡаты уйынсы рейтингында 36-сы урында тора, 2017 йылда FourFourTwo журналы версияһы буйынса донъяның 100 бөйөк футболсыһы исемлегенә инә (56 урын)
Клуб карьераһы
Даниэль карьераһын, провинция Буэнос-Айрес провинцияһының Хунин тигән урынында "Сармьенто"ла башлай. Шунан «Ривер Плейт»ҡа күсә, аҙаҡ Италияға күсенеп, унда «Фиорентин» һәм «Интер» клубы өсөн уңышлы уйнай. Уйынсы карьераһын "Ривер Плейт"та тамамлай.
Лидер буйыуы һәм уйынды илһамлы итеп ойоштороу һәләте «El Gran Capitán» (Бөйөк капитан) йәки «Кайзер» ҡушаматтары ала. Пассарелл футбол тарихында 451 матчта 134 гол индергән һаҡсы булараҡ, ҡурҡыынс уйынсы була.
Баш менән уйнауҙа уға тиңдәр булмай. Буйы бәләкәй булыуға ҡармаҫтан (173 см), күпселек осраҡта һаҡта ла, һөжүмдә лә өҫтөнлөккә эйә була. Дөрөҫ, уның уйын барышында бик йыш барышында туп өсөн көрәшеп, терһәген дә эшкә ҡуша һәм шуның менән арбитрҙың иғтибарын йәлеп итә.
Йыйылма командала
Пассарелла Аргентина йыйылма командаһы капитан була һәм 1978 йылғы донъя чемпионатында команданы еңеүгә алып сыға: нәҡ ул ФИФА-ның Донңя кубогын команда капитаны булараҡ ҡулына алған беренсе аргентин. 1986 йылда Мексика донъя чемпионатына КОНМЕБОЛ һайлап алыу турнирында Перу йыйылма командаһы менән уйнағанда гол һөжүмендә ҡатнаша һәм Рикардо Гарека индергән гол командаға донъя чемпионатында сығырға ярҙам итә.
1986 йылдағы донъя чемпионатында энтероколит өйәнәге арҡаһында Пассарелл бер уйында ла уйнамай: төп составта уны Браун Хосе Луис алмаштыра. Пассарелланың икенсе проблемаһы йыйылма команда капитаны Диего Марадона һәм тренер Карлос Билардо менән һалҡын мөнәсәбәте була. Футболсы уларҙы уйынға махсус сығармауҙары һәм уның старт составына эләкмәүе өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләргә тырышыуында ғәйепләй. Шуға ҡарамаҫтан, Пассарелла Аргентинанан ике тапҡыр рәттән һәм ике тапҡыр донъя чемпионы булған берҙән-бер футболсы. Был ҡаҙаныштары тураһында ул: «Аргентинала донъя чемпионы булған 43 уйынсы, һәм 44 донъя семпионы миҙалы бар», — ти (En Argentina hay 44 medallas de campeones del mundo para 43 jugadores).
1986 йылда Пассарелланың йыйылма команда өсөн сығышы тамамлана. Марадона һүҙҙәре буйынса, Пассарелла «Фиорентина» өсөн сығыш яһағанда Монакоға сыға һәм унда йәшерен генә икенсе футболсының ҡатыны менән осраша, һәм был хаҡта хатта сисенеү бүлмәһендә маҡтана.
Тренер карьераһы
Уйынсы карьераһы тамамланғандан һуң ул «Ривер Плейт» тренеры була, улар менән бер нисә чемпион титулын яулай. Аргентина йыйылма командаһына Альфио Басилеға алмашҡа килә һәм уны донъя чемпионатына (1998) әҙерләй, шулай уҡ уға Франциялағы турнирҙа етәкселек итә. Аргентина башҡаса элекке уңыш кимәленә етә алмай. Сирек финалда Нидерланд йыйылма командаһынан 2:1 иҫәбенә еңелә. Аргентина командаһы тренеры булған ваҡытта Пассарелла командаһына оҙон сәс йәрәтәүселәрҙе һәм гомосексуалистарҙы алмауы менән таныла. Быны «аҡ-зәңгәр» уйынсыларының Пассарелла осоронда ҡыҫҡа сәс йөрөтөп, ул китеү менән сәс үҫтәрә башалуҙанынна да күренә (айырыуса Эрнан Креспо һәм Хуан Пабло Сорин миҫалында күренә). Чемпионаттан һуң Пассарелла йыйылма командаға етәкселек итеү рулен Марсело Бьелсаға тапшыра.
Пассарелла Уругвай командаһы тренеры булып китә, тик 2002 йылғы Донъя чемпионатына квалификация ваҡытында Уругвай чемпионатынан уйынсыларҙы йыйылма командаға саҡырып алыу сәбәпле, посын ҡалдыра. Ошо эпизодтан һуң Пассарелла 2001 йылда уңышһыҙ ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына етәкләгәнИталияның «Парма»һын етәкләй.
2003 йылда, уның «Монтеррей» командаһы менән Мексика чемпионаттында еңә. 2004 йылдың мартында Пеле Пассарелланы тере 125 йәшәй бөйөк футболсы исемлегенә индерә. Тиҙҙән Пассарелла Бразилияның "Коринтианс"ын етәкләй, әммә ҡот осҡос һөҙөмтәләрҙән һуң эштән ебәрелә.
2006 йылдың 9 ғинуарында ул ун йылдан һуң, Рейналдо Мерлоның көтөлмәгән отставкаһынан һуң тағы ла «Ривер Плейт» командаһын етәкләй. 2007 йылдың 15 ноябрендә, Көньяҡ Америка кубогында ярым финалда "Арсенал"дан сенсацион еңелеүҙән һуң Пассарелла отставкаға китә.
2018 йылдың йәйендә Антонио Мохамедтың отставкаһынан һуң Мексиканың "Монтеррей"ы тренеры вазифаһына төп дәғүәсе итеп ҡарала, әммә клуб етәкселеге Диего Алонсоға өҫтөнлөк бирә.
Йыйылма командала
Мәғлүмәттәр RSSSF буйынса бирелә
Йыйылма команда өсөн голдар
''Түбәндәге таблицала Альберто Даниэль Пассарелланың йыйылма команда өсөн голдары күрһәтелә. Аргентина йыйылма командаһы голдары беренсе яҙыла''
Пушкин (Благовещен районы)
Пушкин (Пушкино) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 83 кеше. Почта индексы — 453446, ОКАТО коды — 80215804006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сьюэлл (Чили)
Сьюэлл шахтёрҙар ҡаласығы — Чилилағы кеше йәшәмәгән шахтерҙар ҡалаһы, ул Анд тауҙарында 2000—2250 метр бейеклектә ята, һәм илдең баш ҡалаһы Сантьягонан көньяҡҡа табан 85 км алыҫлыҡта Либертадор-Хенераль-Бернардо-О’Хиггинс өлкәһе Качапоаль провинцияһының Мачали коммунаһында урынлашҡан. XX быуаттың йыл әйләнәһенә файҙаланыу өсөн төҙөлгән берҙән-бер эре тау сәнәғәте шахтерҙарының тораҡ пункты. 2006 йылда ЮНЕСКОның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Тарихы
Ҡалаға нигеҙ Braden Copper Co компанияһы тарафынан 1904 йылда һалына. Компания донъялағы иң ҙур Эль-Теньенте шахтаһынан баҡыр сығарыуҙы ойоштороуҙы маҡсат итеп ҡуя. Ҡала тәгәрмәсле транспорт йөрөй алмаған текә тау битләүҙәрендә төҙөлә һәм тимер юл станцияһынан тау башына табан йүнәлгән ҙур үҙәк баҫҡыс тирәләй урынлаша. Баҫҡыс ситендә дөрөҫ булмаған формалағы майҙансыҡтар урын ала, ҡаланы йәшелләндереү өсөн баҫҡыс буйлап декоратив ағастар һәм ҡыуаҡтар ултыртыла. Үҙәк баҫҡыстан ике яҡҡа ла горизонталь үткәүелдәр эшләнә. Улар ҡаланың төрлө кимәлдәрҙә ятҡан өлөштәрен бәйләгән бәләкәйерәк майҙансыҡтар һәм баҫҡыстар менән тоташа. Йорттар ағастан эшләнә, уларҙың күбеһе — йәшел, һары, ҡыҙыл һәм күк төҫтәргә буяла.
Биналар архитектураһы, нигеҙҙә, Американың XIX быуат өлгөләренә эйәрә. Әммә ҡайһы бер объекттар, мәҫәлән, 1936 йылда төҙөлгән Сәнәғәт мәктәбе — модернизм архитектураһы ҡомартҡыһы.
Ҡала 1915 йылда Сьюэлл компанияһының беренсе президенты Бартон Сьюэлл хөрмәтенә шулай атала. 1918 йылда унда 14 000 кеше йәшәй. Бик күп йылдар буйы шахталарҙы ҡулланғандан һуң компания 1977 йылда эшселәр һәм уларҙың ғаилә ағзаларын ҡаланан күсерә башлай, шулай итеп тиҙҙән ҡала бөтөнләй бушап ҡала.
Оло Речка(Тогула ҡушылдығы)
Оло Речка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тогул йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Сьюэлл (Чили)
Тарихы
1998 йылда Чили хөкүмәте Сьюэлл ҡалаһын милли ҡомартҡы тип иғлан итә, ә 2006 йылда ЮНЕСКО уны, урындағы эшсе көстәрен файҙаланып, сәнәғәт компаниялары тарафынан тәбиғәт байлыҡтарын сығарыу һәм эшкәртеү маҡсатында, донъяның төпкөл өлөштәрендә булдырылған ҡалаларҙың күренекле өлгөһө булараҡ Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерә.
Оло Речка(Тогула ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Разин ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Разин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
1984 йылда күсерелгән Кандауровка ауылы ауыл Советы составынан сығарыла.
Һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаһы
Математикала m һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр n билдәһеҙ менән (йәки, һыҙыҡлы системаһы, шулай уҡ ҺАТС аббревиатура ҡуллана) һыҙыҡлы алгебрала — тигеҙләмәләр системаһы күренеш менән:
Арзамас
Арзамас (Арзамас, Эрзямас ош) — Түбәнге Новгород өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Түбәнге Новгородтан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.
Географияһы
Тёша йылғаһы ярында урынлашҡан.
Хроленко Александр Тимофеевич
Биографияһы
Александр Тимофеевич Хроленко 1938 йылдың 1 ғинуарында Смоленск өлкәһе нең Вишенки ауылында тыуған. 1955 йылда Воронеж дәүләт университетына филология факультетына уҡырға инә, уны 1960 йылда «Филолог. Урта мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай. 1960 йылдан 1964 йылға тиклем Краснодар крайының Лазаревское ҡасабаһы мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1968 йылда Воронеж дәүләт педагогия институтында аспирантура тамамлай, «Паратактические конструкции в русской народной лирической песне и проблема их продуктивности в современном поэтическом фольклоре» темаһына   кандидатлыҡ диссертацияһын  уңышлы яҡлай. 1967 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем Курск дәүләт университетында эҙмә-эҙлекле уҡытыусы, доцент, профессор, рус теле һәм әҙәбиәте факультеты деканы (1970–1975) булып эшләй. 1975 йылдан алып 2013 йылға тиклем — рус теле кафедраһы мөдире.
1984 йылда Ленинград университетында «Поэтическая фразеология русской народной лирической песни» темаһына  докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1985 йылда профессор исеме бирелә.
А. Т. Хроленко етәкселегендә Рәсәйҙә һәм сит илдә һәм лингвофольклористиканың танылған Курск фәнни мәктәбе ойошторолған.
Профессор бер нисә авторлыҡ курстары әҙерләй, улар араһында «Филология тарихы», «Хәҙерге филология нигеҙе», «Лингвокультурология нигеҙҙәре», «Хәҙерге филология белеме проблемалары», «Филология хеҙмәте мәҙәниәте», «Лингвофольклористикаға кереш», «Экофилологияға кереш» һ. б. Һәр курс филологик йүнәлештәге бакалавр һәм магистрҙар өсөн   авторлыҡ ктаптары менән тәьмин ителгән.
Фольклор текстарын анализлауҙың тикшеренеү технологик комплексы эшләнгән (кросскультура лингвофольклористикаһы, фольклор диалектологияһы, контрастив лексикография, автоматлаштырылған конкорданс төҙөү һәм ҡулланыу методикаһы).
Курск дәүләт университеты ҡарамағындағы рус теле теле һәм теорияһы буйынса диссертация советы етәксеһе  (2005-2015). Ҡырҡ кандидат һәм дүрт  филология фәндәре докторы әҙерләгән..
Дауытов Нур Әсғәт улы
Дауытов Нур Әсғәт улы (5 ғинуар 1956 йыл) — композитор, йәмәғәтсе. 1982 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының музыкаль етәксеһе, 1987 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы, бер үк ваҡытта 2000–2006 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, 2006 йылдан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостандың Музыкаль йәмғиәт идараһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының (1993) һәм Рәсәй Федерацияһының (2007) атҡаҙанған сәнғәт әшмәкәре. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1990), Фәтих Кәрим исемендәге (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2014) лауреаты.
Биографияһы
Нур Әсғәт улы Дауытов 1956 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Пахарь ауылында тыуған.
Республика музыка интернат-мәктәбен һәм Өфө дәүләт сәнғәт институтын профессор Заһир Исмәғилевтың композиция класын тамамлаған.
1982—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында музыкаль етәксе вазифаһында эшләй. 1987 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем — Өфө сәнғәт училищеһының инструментовка һәм партитураларҙы уҡыу класы буйынса уҡытыусыһы. Хәҙер ул училищеның үҙ предметын бик яҡшы белгән төп уҡытыусыларының береһе булып тора, уның күп уҡыусылары бик яҡшы музыканттар булып китте.
Нур Әсғәт улының ижади эшмәкәрлеге күп төрлө һәм бер нисә жанрҙы үҙ эсенә индерә. Уның ижады Башҡортостан ғына түгел, бөтә Рәсәй тыңлаусыларына киң билдәле. Композитор республикабыҙҙың төп коллективтары — Башҡортостандың Милли симфоник оркестры, Дәүләт академия хор капеллаһы, Башҡорт дәүләт филармонияһы, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, ҡайһы бер вокалсылар менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Дауытовтың ижадында радио һәм телевидениела эш ҙур урын биләй.
Бигерәк тә уның күптән түгел ойошторолған Башҡортостан Республикаһы Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры менән эшмәкәрлеген билдәләп үтергә кәрәк, уның өсөн ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 20-нән ашыу әҫәр ижад итте. Улар коллектив репертуарына ныҡлы инде һәм уның алтын фонды булып тора.
Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы
Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы (1932 — 21.06.2022) — һауынсы, малсы, күп тапҡыр социалистик ярыш еңеүсеһе, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979, 1981)
Биографияһы
Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы Хәмиҙуллина БАССР-ҙың Салауат районы Ишембай ауыл советына ҡараған Миндеш ауылында тыуған, биш бала тәрбиәләп үҫтергән.
Ғүмер буйына (һуңғараҡ) «Восток» колхозы тип үҙгәртелгән Чкалов колхозында һауынсы, быҙау ҡараусы булып эшләй. «Восток» колхозының чемпион-һауынсыһы" тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Күп тапҡыр «Юғары етештереү күрһәткестәре өсөн» социалистик ярыш еңеүсеһе була. Урындағы Советтарға депутат итеп һайлана.
Күп тапҡырҙар социалистик ярыш еңеүсеһе була. 1995 йылда ғына хаҡлы ялға китә.
Намыҫлы һәм маҡтауғы лайыҡ хеҙмәте өсөн 1979, 1981 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, күп һанлы миҙалдар һәм Почёт грамоталары менән бүләкләнгән.
Камчинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Сусаҙыбаш
Иҫке Сусаҙыбаш (Старый Сусадыбаш) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 172 кеше. Почта индексы — 452824, ОКАТО коды — 80259870006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чили
Чи́ли (Chile, рәсми атамаһы — Чи́ли Респу́бликаһы (República de Chile )) — Тымыҡ океан һәм Анд тауҙары араһындағы ерҙең оҙон тар һыҙатын биләгән Көньяҡ Американың көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт.
Көнбайышта Тымыҡ океан менән йыуыла, көнсығышта Аргентина, төньяҡта — Перу, төньяҡ-көнсығышта — Боливия менән сиктәш.
Чили оҙонлоғо 6435 километрға һуҙылған яр буйы һыҙатына һәм Чили диңгеҙе (Mar chileno) тип аталған сиктәш диңгеҙ арауығына эксклюзив хоҡуҡҡа эйә , һәм ул дүрт өлкәне : территориаль һыуҙарҙы, яҡын ятҡан зонаны , айырым иҡтисади зонаны һәм шуға ярашлы континенталь шельфты  үҙ эсенә ала.
Этимологияһы
Тарихсы Хосе де Акоста раҫлауынса, кечуа телендә «Chile» һүҙе «һалҡын, һыуыҡ» йәки «сик» тигәнде аңлата. Башҡа фараз буйынса, Чилиҙағы төп үҙән (уйһыулыҡ) шулай аталған.
«Чили» атамаһының грамматик роды мәсьәләһе айырым иғтибарға лайыҡ. Әгәр дәүләт күҙ уңында тотолһа, Чили һүҙе — средний родта. Әгәр ил төшөнсәһе тураһында («Чили протянулась узкой полосой вдоль Тихоокеанского побережья Южной Америки…») һүҙ алып барылһа, был осраҡта — женский родта.
Тарихы
Чили тарихы был төбәктә халыҡ йәшәй башлаған осорҙан, яҡынса 13 000 йыл элекке ваҡыттан башлана.
Испания колонияһына әйләндерелеү осоро
Испан баҫып алыуына тиклем Чилиҙың төньяҡ өлөшөндә индей халыҡтары: кечуа һәм аймара, үҙәк өлөшөндә — мапуче, көньяҡта — алакалуфтар, ягандар һәм она йәшәгән.
XIII б. аҙағында — XIV б. башында Чилиҙың төньяҡ өлөшө (Мауле йылғаһына тиклем) Инктар империяһы тарафынан баҫып алынған. Южнее реки Мауле йылғаһынан көньяҡтараҡ йәшәгән мапуче ҡәбиләләре, көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтеп, инктарға буйһонмаған.
1535-50 йй. испан конкистадорҙары көньяҡ киңлегенең яҡынса 40° тиклем Чилиҙың яр буйын баҫып ала һәм бер нисә ҡалаға: Сантьяго, Нуэва-Эстремадура, Консепсьон, Вальдивия ҡалаларына нигеҙ һала. Халҡы инктарға буйһонорға өйрәнгән төньяҡ райондарҙы испандар еңел баҫып алған. Мапучеҙар йәшәгән райондарҙа испандар хәрби хәрәкәттәр ярҙамында мөмкин булған.
Фернандо де Сантильян Чилиҙа 1558 йылда индерелгән (Подать Сантильяна — Tasa de Santillán) — испандар һәм мапуче халҡы араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе тәүге закондарҙың авторы. Был закондар, испандарҙың индейҙарға насар мөғәмәләһе арҡаһында күпләп күсенеүҙең халыҡ һанын ҡыҫҡартыуға килтергәненән сығып, булдырылған.
Испандар Чилиҙа ҡиммәтле металл ятҡылыҡтары тапмаған, һәм колонияға әйләндереү ауыл хужалығы һыҙаттарын ала, XVII—XVIII быуаттарҙа иң хәйерсе испан провинцияһы Эстремадура халҡының, шулай уҡ басктарҙың күпләп күсеп килеүенә килтерә.
Чилиҙың үҙәк өлөшөндә тәбиғәт шарттары урта диңгеҙҙекенә оҡшаған булған. Унда бойҙай, арпа, киндер йәки тарма конопля, йөҙөм культивироваться. Шулай уҡ эре мөгөҙлө мал һәм һарыҡ үрсетеү башлана.
Варшава Килешеүе Ойошмаһы
Варшава килешеүе (Дуҫлыҡ, теләктәшлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү) 1955 йылдың 14 майында ҡабул ителгән документ. Был документ Советтар Союзы етәкселегендә Европалағы социалистик илдәрҙең хәрби союзына (Варшава Килешеүе Ойошмаһы-Организации Варшавского договора ,ОВД), 36 йыл дауамында донъяла йәшәп килгән ике полюслы тәртипкә нигеҙ һала (биполярный мир). Был килешеү Германия Федератив Республикаһының НАТО-ға ҡушылыуына яуап итеп төҙөлә (союзниктар килешеүе буйынса, һуғыштан һуң Германия нейтраль статус һаҡларға тейеш була).
Чили
Испания колонияһына әйләндерелеү осоро
XVIII быуаттан башлап баҡыр табыу ҙур әһәмиәткә эйә була. Шулай итеп, колониаль осорҙа хәҙерге Чили иҡтисадына нигеҙ һалынған.
Варшава Килешеүе Ойошмаһы
Был килешеү 1955 йылдың 14 майында Варшавала үткән Европала тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек тәьмин итеү буйынса Европа дәүләттәре кәңәшмәһендә Албания Халыҡ Социалистик Республикаһы, Болгария Халыҡ Республикаһы, Венгрия Халыҡ Республикаһы, ГДР, Польша Халыҡ Республикаһы, Румыния Социалистик Республикаһы, СССР һәм Чехословакия етәкселәре тарафынан төҙөлә.
Чили
Испания колонияһына әйләндерелеү осоро
Был осорҙа метисация процесы барған. XIX быуат башына халыҡтың яҡынса 80%-ы метистарҙан торған.
Варшава Килешеүе Ойошмаһы
1985 йылда Варшава Килешеүе Ойошмаһы Хәрби Көстәрендә — 7 562 987 хеҙмәткәр, 1990 йылда — 6 960 700 хеҙмәткәр була.
Чили
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
XIX б.башында (1810—1823) Бернардо О’Хиггинс һәм Мануэль Родригес етәкселегендә чили халҡы Чилиҙы испан бойондороҡлоғонан азат итә.
Варшава Килешеүе Ойошмаһы
Килешеү 1955 йылдың 5 июнендә көсөнә инә, 1985 йылдың 26 апрелендә элекке килешеүҙең ваҡыты үткәндән һуң, тағы 20 йылға оҙайтыла.
Чили
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1837 йылда Чили һәм Аргентинаның Боливияға, Перуға ҡаршы уңышлы һуғышы, Беренсе һәм Икенсе « тымыҡ океан һуғыштары» Чилиҙың Көньяҡ Америка көнбайыш яр буйында өҫтөнлөк алыуына килтерә. XIX быуат уртаһында Чилиҙа Германиянан күсеп килеүселәр бер нисә тораҡта урынлашҡан.
Варшава Килешеүе Ойошмаһы
1989—1990 йылдарҙа Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәрендә коммунистик режимдар юҡҡа сыҡҡас, Варшава Килешеүе Ойошмаһын һаҡлап алып ҡалыу мөмкин булмай. 1991 йылдың 25 февралендә Варшава килешеүенә ингән илдәр хәрби берләшмәгә ингән берәмектәрҙе бөтөрөргә ҡарар итә, 1991 йылдың 1 июлендә Прагала был Килешеүҙе тулыһынса ғәмәлдән сығарыу тураһында Протоколға ҡул ҡуя.
Чили
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
Икенсе донъя һуғышына тиклем Чилиҙың үҫеше башта селитра һәм баҡыр табыу, һуңынан ҡаҙылма күмер һәм көмөш табыу менән билдәләнгән. Ер аҫты файҙалы ҡаҙылмалары табыу Чилиҙың иҡтисади үҫешенә алып килә.
Варшава Килешеүе Ойошмаһы
Ойошмаға ингән илдәр
Был ойошмаға һигеҙ социалистик ил ингән:
Килешеү шарттары
Килешеү преамбула һәм 11 статьянан тора. Килешеү шарттарына һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы уставына яраҡлы, Варшава Килешеүе дәүләттәре халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә көс ҡулланыуҙан баш тартырға тейеш, ниндәй ҙә булһа дәүләт был килешеүгә ингән берәй дәүләткә һөжүм иткән хәлдә, килешеүгә ингән илдәр бар мөмкинлегенән сығып, союздашына ярҙам итергә, хатта хәрби көстәр ҡулланырға ла хоҡуҡлы була.
Чили
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1931 — демократияны тергеҙеү, президент һайлау.
1932 йылдың июнендә һул офицерҙар хунтаһы түңкәрелеш башҡара, демократик һайланған президентты төшөрә, 12 көн йәшәп ҡалған Чили Социалистик республикаһын иғлан итә.
1932 й. октябрендә — демократияны тергеҙеү, президент һайлау. Бынан һуң 40 йылдан артыҡ — демократик үҫеш.
1938—1952 йй. — власта һул-үҙәк хөкүмәттәр тора.
1952—1958 йй. — демократик нигеҙҙә һайланған президент идаралығы (экс-диктатор Ибаньес?).
1964 йылғы президент һайлауҙарында Чили Христиан-демократик партияһы (ХДП) лидеры Эдуардо Фрей Монтальва үҙенең «Азатлыҡ шарттарында революция» реформалар программаһы менән еңеү яулай. Аграр реформа һәм баҡырҙы «чилилаштырыу» (дәүләт баҡыр ҡаҙыу менән шөғөлләнгән предприятиеларҙың 51 % акцияларын һатып ала) үткәрелә.
Альенде реформалары һәм Пиночет контрреформалары осоро
1970 йылда президент Сальвадор Альенде етәкләгән «Халыҡ берҙәмлеге» блогы (һул һәм һул-үҙәк партиялар һәм ойошмалар берлеге) власҡа килгәндән һуң, 1970—1972 йй. илдә һул блоктың социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙар комплексы: предприятиелар һәм банктарҙы националләштереү, аграр реформа, социаль программаларҙы ысынбарлыҡҡа әйләндереү, ялланып эшләгән мәнфәғәтен иҫәпкә алып хеҙмәт ҡануиәтен үҙгәртеү тормошҡа ашырыла. Был ваҡытта дәүләт иҡтисады менән компьютер ярҙамында идара итеү тәжрибәһе (Киберсин проекты) ҡулланылған, аҡрын кире бәйләнеш арҡаһында ул ҡатнаш һөҙөмтәләргә килтерә. Альенде сәйәсәте илдең консерватив финанс, сәнәғәт промышленных һәм латифундистик даирәләре яғынан ризаһыҙлығына һәм сит ил корпорациялары баҫымына дусар ителә. Был һуңынан иҡтисади көрсөккә алып килгән иҡтисади ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Юғары инфляция һәм тауар дефициты уң оппозиция аҡсаһына үткәрелгән забастовкалар, урам тәртипһеҙлеге һәм уң терроризм ижтимағи көсөргәнешлеккә алып килә. Режим дәүерендә һәләк булғандарҙың иҫәбе билдәле түгел.
Иҡтисади хәлде шулай уҡ ҙур америка һәм халыҡ-ара банктарҙың Чилиға кредит бирмәүе нығыраҡ бөлгөнлөккә төшөрә. Президент Альенде бер яҡтан системалы рәүештә реформалар талап иткән һәм производство саботажы ойошторған һәм капиталистарҙың мөлкәтен тулыһынса экспроприациялауҙы талап иткән һул радикалдар яғынан баҫымға; икенсе яҡтан — реформаларҙы туҡтатыуҙы һәм иғлан ителгән ижтимағи гарантияларҙан баш тартыуҙы талап иткән уңдарҙың баҫымына дусар ителгән.
АҠШ-тың Үҙәк Разведка Идаралығы ЦРУ оппозициялағы киң мәғлүмәт сараларына, сәйәсмән һәм ойошмаларға аҡса менән ярҙам иткән, һәм илдең дестабилизацияһына алып килгән. Альенде хөкүмәтенең закон сығарыу инициативалары "Халыҡ берҙәмлеге"нә ҡарамаған парламент күпселеге тарафынан ябылған. 1973 й. мартында парламент һайлауҙары йәмғиәттең икегә айырылғанын раҫланы. 1973 й. 26 майында Юғары Суды Альенде режимын илдәге законлыҡты боҙоуҙа ғәйепләй. 1973 й. 22 авгусында Милли конгресс хөкүмәтте закондан тыш иғлан иткән һәм Альендены конституция боҙоуҙа ғәйепләгән резолюция ҡабул иткән. Ысынында, «Килешеү» ҡораллы көстәрҙе, хакимиәт «законлылыҡ юлына баҫмай тороп», властарға буйһонмаҫҡа саҡырған. Альендены властан ситләштерер өсөн оппозиция 2/3 тауышҡа эйә булмаған. 1973 йылдың сентябренә дәүләт власы көсһөҙләндерелгән.
Илдең юғары генералитеты Чилиҙа 1973 йылғы Хәрби түңкәрелеш ойошторорға ҡарар итә. Түңкәрелеш барышында президент һарайын баҫҡанда Сальвадор Альенде үлтерелә  ) һуңғыраҡ мәғлүмәт буйынса ул үҙенә ҡул һалған (был фараз 2011 йылда Альенде мәйетен эксгумациялау һөҙөмтәһе буйынса билдәле булған   ). Илдә генерал Аугусто Пиночет етәкселегендә Хөкүмәт Хунта диктатураһы урынлаштырылған.
Конституция ғәмәлгә ашырылмаған, Чили Милли Конгресы таратылған, бөтә "Халыҡ берҙәмлеге"нә ингән һәм инмәгән һул һәм һул-үҙәк партиялары һәм ойошмалары, Хеҙмәтсәндәр берҙәм һөнәри үҙәге (CUT) тыйылған һәм Киберсин проекты юҡҡа сығарылған, уң партиялар эшмәкәрлеге «туҡтатып торолған» тип иғлан ителгән, ә 1977 йылда шулай уҡ бөтөнләй тыйылған. Һуңғараҡ яңы, хәрби режимға буйһонған һары профсоюздар булдырылған.
Түңкәрелеш ваҡытында индерелгән «Ҡамалыш хәле» 11 сентябрҙән һуң бер ай һаҡланған. Был осорҙа Чилиҙа 30 меңдән артыҡ кеше үлтерелгән.
1990 йылда Чилиҙа — АҠШ тәҡдим иткән методика буйынса — (зыян күреүселәр ғаризаһы буйынса) бер йыл эшләп ҡалған «Хәҡиҡәт һәм ҡаршы яҡтарҙы килештереү комиссияһы» булдырылған. Комиссия диктатураның 4500-гә яҡын ҡорбаны эштәрен ҡарай. Комиссияның мөҙҙәте 1978 йылда Пиночет ҡабул иткән 1973 йылғы Чили Хәрби түңкәрелеше мәлендәге енәйәттәр буйынса Амнистия Законы менән туҡтатылған. Шуның өсөн Комиссия әлегә саҡлы һул, либераль, профсоюз һәм хоҡуҡ һаҡсылары яғынан тәнҡит утында тотола.
2004 йылда президент Рикардо Лагос указы менән «Сәйәси тотҡондар һәм язалауҙар Комиссияһы» Валеч доклады буйынса хәрби хунтанан законһыҙ ҡулға алыуҙар һәм язалауҙарҙан зыян күргән 28 мең кешегә ғүмерлек пенсия тәғәйенләнгән.
Власть дошмандарын юҡ итеү хатта илдән ситтә лә тормошҡа ашырылған. Сәйәси эмигранттарҙы юҡ итеү буйынса Милли разведка идаралығы (ДИНА), Латин Америкаһының башҡа махсус хеҙмәттәре менән берлектә уҙғарылған «Кондор» операцияһы билдәлелек ала. Мәҫәлән, «Коломбо» операцияһы шуға килтерә, йәнәһе, «Чилиҙан һөрөлгән» 119 кеше ысынында үлтерелгән була. Бер үк ваҡытта Пиночет режимы европа ультрауңдары менән шул уҡ маҡсатта эшләгән.
Генерал Пиночет режимы сәйәси планда граждандар һәм сәйәси хоҡуҡтарын сикләүҙе, оппозицияны ҡаты баҫтырыуҙы үткәргән. Репрессиялар, азатлыҡтан мәхрүм итеү, язалауҙар диктатура тамамланғансы дауам иткән. Чили йырсы-барды Виктор Хара репрессиялар ҡорбандарының береһе булған.
Халыҡтың социаль-иҡтисади тормош хәленә Пиночет сәйәсәте эҙемтәләре бәхәс предметы булып тора. Һулдар фекеренсә, яңы либерал хөкүмәте башлаған контрреформаларҙы кире тибеү (реформалар башында хаҡтар 18—20, икмәк, һөт, ит кеүек төп аҙыҡ-түлеккә, — 4—10 тапҡырға күтәрелгән ), шуның арҡаһында бөгөн Чили халҡының 20 % (рәсми мәғлүмәт буйынса) фәҡирлек сигендә йәшәй, ә приватизация арҡаһында диктатор үҙе, уның ғаилә ағзалары һәм режимдың башҡа ағзалары килем алған.
Уңдар һәм яңы либералдар ваҡиғаларҙы ошолай аңлатыу менән ризалашмай, һәм Пиночет етәкселегендәге (1973—1989 йй.) иҡтисади сәйәсәт арҡаһында иҡтисадтағы уңыштар аша раҫлай. Бөгөн Чили бөтә Латин Америкаһында иң эффектив иҡтисадҡа эйә, кеше потенциалы индексы буйынса 44-се урында һәм кеше потенциалы буйынса юғары кимәлдәге илдәр иҫәбенә инә. Transparency International рейтингына ярашлы, ил ришүәтселек буйынса күрһәткес иң түбән кимәлдә — 2013 йылда 20-се урында.
1978 йылда киң мәғлүмәт сараларында цензура йомшара, сикләнгән булһа ла, радио һәм телевидениела «тура эфир» рөхсәт ителә. 1980 йылда илдә яңы конституция ҡабул ителә, әммә уны тулыһынса индереү 1988 йылға саҡлы һуҙыла. 1988 йылда Чилиҙың бөтә тарихында булмаған ил эсендә барған күмәк халыҡтың ҡаршылығы һәм АҠШ-тыңбаҫымы һөҙөмтәһендә, Пиночет диктатураны һаҡлау мәсьәләһе буйынса плебисцит үткәреүгә ризалыҡ бирә. Плебисцит алдынан уң партиялар (диктатура осоронда, формаль рәүештә бөтә партиялар эшмәкәрлеге тыйылһа ла, фашист партиялары Чилиҙа үҙҙәрен де-факто иркен тойған) эшмәкәрлеге тыйылмаған була. 1988 йылдың 5 октябрендә Пиночет плебисцитта еңелеүгә дусар ителә, ә ул йыйған Милли хәүефһеҙлек Советы диктаторҙың, плебисцит һөҙөмтәләренән баш тартып, яңы Дәүләт түңкәрелеше эшләргә тигән тәҡдимен хупламаны. 1989 йылда Чили демократик идара итеүгә күсте, Чилиҙа Президент һайлауҙары (1989) үтте, диктатураға ҡаршы «Партиялар коалицияһы демократия өсөн» оппозиция блогы еңеү яуланы. 1990 йылда христиан демократ блогы кандидаты Патрисио Эйлвин президент урынын алды.
Белгестәр Чилиҙың 1980 йылғы конституция буйынса дәүләт-хоҡуҡ ҡоролошон демократия һәм диктатура араһындағы компромисс тип баһалай, сөнки уның нигеҙендә граждандар власының Ҡораллы көстәрҙе контролдә тотоу һәм уның мөмкинлектәрен сикләү механизмы юҡ һәм элекке хәрби режимдың эшмәкәрҙәренә бирелгән.
Аналитиктар мәғлүмәте буйынса, хәҙерге ваҡытта Чили Латин Америкаһы илдәре араһында көнәркәшлек интеграль күрһәткесе буйынса (донъя рейтингында 27-се урын) 1-се позицияны биләй һәм тауарҙарға түләү һәләтлеге рейтингы буйынса илдәрҙең өсөнсө тиҫтәһенә инә; Standard & Poor’s рейтинг-агентлығы хәүеф алдында торған илдәр классификацияһында уға юғары A категорияһын бирҙе.
Конституцияһы
Чилиҙа, референдум үткәрелгәндән һуң, 1981 йылдың 11 мартында ҡабул ителгән Конституция эшләй. Конституция Пиночет хакимлығын тағы 8 йыл дауам итергә тәҡдим иткән була, ә конституция нормаларның күпселеге 1990 йылға саҡлы туҡтатылған була.
1988 йылғы референдумда Пиночет хакимлығын дауам иттереү мәсьәләһе күтәрелгән. Һөҙөмтәлә Пиночет еңелеүгә дусар ителә һәм 1989 йылға яңы президент һайлауҙары тәғәйенләй.
Башҡарма власть
Президент илселәр һәм хөкүмәт ағзаларын һайлау, Юғары һәм Апелляция судтары составын билдәләү, ҡораллы көстәрҙең һәр төрлө ғәскәрҙәре командующийҙарын һәм Милли полиция начальнигын тәғәйенләү хоҡуғына эйә. Президент шулай уҡ закон сығарыу инициативаһы һәм парламентҡа закон проекттары тәҡдим итеү хоҡуғына эйә.
Закондар сығарыу власы
Юғары закон сығарыу органы — ике палаталы Чили Милли Конгресы:
1990 йылда Милли Конгресс, власты децентрализацилау маҡсатында, Сантьягонан Вальпараисоға күсерелә.
Суд системаһы
Илдең Юғары суд инстанцияһы булып Чили Юғары суды тора, уға түбәнге баҫҡыс судтары, шул иҫәптән Апелляция суды ла буйһона.
Сәйәси партиялар
Чилиҙа 2013 йылдың 13 ноябрь Президент Парламент һайлауҙары һөҙөмтәһе буйынса:
«Яңы күпселек» (һул-үҙәк һәм һулдар) — 21 сенатор һәм 67 депутат:
«Әгәр һин теләһәң, Чили үҙгәрер» (центристар һәм ) — 1 депутат:
Блоктарҙан тыш — 1 сенатор һәм 3 депутат;
Географик мәғлүмәт
Чили Тымыҡ океанға ла, Атлантик океанға ла сығыу юлына эйә. Чилиҙың төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 4630 км (2880 миль) һәм көнбайыштан көнсығышҡа киңлеге 430 км (265 миль).
Чили климаты төньяҡта тропик сүлленән алып көньяҡта уртаса океанлыға тиклем.
Уртаса температура:
Балҡан (Силәбе өлкәһе)
Балҡан (Силәбе өлкәһе) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районындағы ҡасаба. Административ үҙәге — Балҡан (Силәбе өлкәһе) ауыл тораҡ пункты.
Чили
Географик мәғлүмәт
Иң бейек нөктәһе — Охос-дель-Саладо тауы, 6893 м
Балҡан (Силәбе өлкәһе)
Яҡын тораҡ пункты — Нуғайбәк (Требиятский) һәм Курганный ҡасабаһы.
Чили
Иҡтисады
Илдең төп сәнәғәт тармағы булып тау-байыҡтырыу (баҡыр һәм башҡа металдар), Чили — донъялағы иң ҙур баҡыр экспортлаусы, һәм уны милли предприятиелар CODELCO таба һәм иретә. Сәнәғәттең башҡа тармаҡтары араһында — металлургия, ағас эшкәртеү, аҙыҡ-түлек, туҡыу тармаҡтары. Балыҡсылыҡ менән урмансылыҡты индереп, ауыл хужалығында (13 % эшле) тың 7%-ын тәьмин итә. Малсылыҡ үҫешкән, бойҙай, йөҙөм, борсаҡ бобы, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, емештәр үҫтерелә. Чили — иң ҙур емеш, шулай уҡ балыҡ һәм ағас эшләнмәләр экспортлаусыларҙың береһе. 1994 й. Милли валовый продукт $97,7 млрд. (йән башына Милли валовый продукт — $7010), 2008 й. Милли валовый продукт $169,6 млрд (йән башы — һатып алыу һәләте паритеты буйынса $14,9 мең тәшкил иткән ).
Балҡан (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Силәбе өлкәһендәге Балҡан ауылына 1842 йылда Ырымбур губернаһында 1835-1837 йылдарҙа ойошторолған Новолинейный районындағы Ырымбур казак ғәскәре хәрби тораҡ пункты — посы булараҡ нигеҙ һалына. Тораҡ пунктына исем тарихҡа Балҡан һуғыштары булараҡ ингән 1828 — 1829 һәм 1877 — 1878 йылдарҙағы һуғыштар тураһында иҫтәлек булараҡ ҡушыла. Балҡан — төрки теленә ҡараған һүҙ һәм «таулы урманлы һыртты» аңлата. 1933 йылдың 20 июнендә Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитетының ҡарары нигеҙендә Балканский эшселәр ҡасабаһының исеме Балҡан тип үҙгәртелә.
Чили
Иҡтисады
90-сы йй. башында Чилиҙа йән башына һатып алыу һәләте паритеты буйынса Эске валовый продукт кимәле уртаса латин-америка кимәленән артыҡ булған. Был күрһәткестең үҫеү тенденцияһы артабан да дауам иткән, 2013 йылға Латин Америкаһында Чили (Уругвай менән бер рәттән) йән башына иң юғары килемгә эйә.
Балҡан (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
1840 йылдың 12 декабрендә Ырымбур казак ғәскәре 10 казак полкынан һәм атлы-артиллерия бригадаһынан тора.
1840 йылдың 12 декабрендә Ырымбур казак ғәскәре тураһындағы Положениеға ҡул ҡуйыла. Уға ярашлы ғәскәр шәхси хужаларҙың тиҫтәләгән ауылын һәм Верхнеурал, Троицк һәм Силәбе ҡалаларын алған бик ҙур биләмәгә урынлаша. Балҡан ауылы ла шулар иҫәбенә инә. Ғәскәр граждандар етәкселеге ҡарамағынан сығарыла һәм уға махсус идара итеү органдары (граждан һәм суд) тәғәйенләнә. Ғәскәр ике хәрби һәм ун полк округтарына бүленә, хәрби начальниктар һәм полк командирҙары вазифалары булдырыла. Дөйөм етәкселек наказлы атаман ҡарамағына күсә, уның етәкселегендә ғәскәри дежур һәм суд комиссияһы ойошторола. Ырымбур казак ғәскәренә Ырымбур, Силәбе һәм Троицк өйәҙҙәренең дәүләт крәҫтиәндәре беркетелә.
Чили
Иҡтисады
төп сауҙа партнёрҙары: Ҡытай, АҠШ, Япония, Бразилия. Аҡса берәмеге — чили песоһы (1 чили песоһы (Ch$) 100 сентавоға тиң). Тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо — 7 766 км, автомобиль юлдары − 79 025 км, эске һыу юлдары — 725 км оҙонлоғонда. Илдең иң мөһим порттары: Икике, Вальпараисо.
Балҡан (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Аҡ-Мәсет ҡәлғәһен алғандан һуң 1853 йылда Һыр-даръя линияһына нигеҙ һалына. .
Чили
Иҡтисады
2008 й. бюджет килеме $44,79 млрд, сығымдар — $35,09 млрд.
Экспорт 66,46 млрд долл. (2008 й.) — баҡыр, емештәр, балыҡ, ҡағыҙ, химик продукция, шарап.
Балҡан (Силәбе өлкәһе)
Халҡы
2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡасабала халыҡ һаны 507 кеше тәшкил итә (229 ир-ат һәм 278 ҡатын-ҡыҙ).
Урамдар
Ҡасабаның урам селтәре 11 урамдан тора.
Сығанаҡтар
http://old.toposural.ru/html/b.htm
Чили
Иҡтисады
Импорт 57,61 млрд долл. (2008 й.) — нефть һәм нефть продукттары, химикаттар, электроника, сәнәғәт продукцияһы, автомобилдә, газ.
Төп тәьмин итеүселәр (2008 й.): АҠШ — 19,1 %, Ҡытай — 11,9 %, Бразилия — 9,3 %, Аргентина — 8,8 %, Көньяҡ Корея — 5,6 %, Япония — 4,6 %.
Өҫтөнлөктәре: донъялағы иң эре баҡыр етештереүсне. Емеш экспорты. Эре сит ил инвестициялары килтергән иҡтисади үҫеш. Чили песоһының һәм финанс баҙарының стабиллеге арҡаһында иң юғары кредит ышанысы булғанлыҡтан, дәүләт бурысы барлығы йыллыҡ Эске валовый продукт 5,2 % (в 2008 й) тәшкил иткән.; 2004 й. — 12,8 %) — донъяла 121-се урын. Чилиҙа шарап етештереү һәм балыҡ эшкәртеү яҡшы үҫешкән.
Мөсһөҙ яҡтары: донъя баҙарында баҡырға хаҡтар төшөү менән бәйле экспорт ҡайһы бер саҡта 40 % зыян килтергән. Нефтте ситтән индереү менән бәйлелек (бөтә ҡулланылған нефттең 90 %) күп ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килтерә. Америка сауҙа партнёрҙарына бәйләнгәнлек. Сағыштырмаса мөсһөҙ валюта (2008 й. $1-ҙы 509 песоға алмаштырғандар, ә 2004 й. — 609 песо). 2008 й. баһа буйынса — инфляция 8,7 % тәшкил иткән — (2007 й. — 4,4 %).
2003 й. Джини индексы — 54,9 (донъяла 14-се урын), 2000 й. — 57,1. Йорт хужалыҡтары тотоноуҙары (2006 й.): 10 % иң ярлылар — 1,6 % тотона, 10 % иң байҙар — 41,7 %. Фәҡирлек кимәле — 18,2 % (2005 й.).
2018 йылдың 3 сентябрендә Чилиҙа минималь эш хаҡы күләме айына 288000 чили песоһы (АҠШ доллары менән айына $ 440.37). 2018 йылға ҡарата Чилиҙа уртаса эш хаҡы сәғәтенә 4761.92 чили песоһы (АҠШ доллары менән сәғәтенә $ 7.28).
Ҡалалары
Төп ҡала агломерациялары (кеше):
Халҡы
Чили халҡының 30 — 55 % европеоид расаһына ҡарай. Метистар — 45-тән 65 %-ҡа тиклем, халыҡтың 5 % индейҙар. Иммигранттарҙың милли составы төрлө булған һәм шулай булып ҡала: Испаниянан (нигеҙҙә басктар һәм галисийлылар) сыҡҡандар күп, Италиянан, Германиянан, Франциянан, Хорватиянан, Британия утрауҙарынан килгәндәр байтаҡ. Халыҡтың 5 проценты немецтарҙан, португалдарҙан, итальяндарҙан, француздарҙан һәм көньяҡ славяндарҙан.
Колониаль осор дауамында Чили территорияһына 100 меңдән алып 150 меңгә саҡлы европалы, башлыса испандар күсеп килгән. Артабан, XIX быуаттың 70 — 90-сы йылдарындда илдең үҙәк өлөшөнөң көньяҡ райондарына яҡынса ике тиҫтә мең немец күсеп килә. 1880—1890-се йй. Чилиға 75 мең яңы граждан, шуларҙың 44 меңе испан, по 19 меңе итальян һәм француз, 12 меңе швейцарҙар була.
XX быуатта Чилиға килгән иммигранттар һаны 600 мең кеше, нигеҙҙә испандар, итальяндар, немецтар, хорваттар һәм ғәрәптәр тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта Чилиҙа сит илдә тыуған 800 меңдән артыҡ кеше йәшәй.
Халыҡ иҫәбе
кеше (2018 й. июленә).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо
Көтөлгән уртаса ғүмер оҙонлоғо — 79,1 йыл.
Ҡала халҡы өлөшө — 87,6 %.
Мәҙәниәт
1925 йылғы конституцияға ярашлы, Чилиҙа сиркәү дәүләттән айырылған, халыҡтың 80 %№тан артығы Рим-католик сиркәүенә ҡарай. Ғәҙәттә сикәү илдең сәйәси үҫешенә һирәк ҡыҫыла, әммә 1960-сы йылдар аҙағынан, ижтимағи мәсьәләләргә бағышланған папа энцикликаһы күрһәтмәһенә эйәреп, шулай уҡ также под влиянием социальных течений европа католицизмының ижтимағи ағымдары йоғонтоһо менән, чили сиркәүе илдәге ижтимағи реформалар үткәоргәндә мөһим роль уйнай башлаған, һәм социаль актив руханиҙар һаны һиҙелеп артҡан. Ҡайһы бер руханиҙар Христиан-демократик партияһы йоғонтоһоноң үҫеүенә ярҙам иткән.
Дине
1970-се йй. Чили католик сиркәүе рәсми рәүештә капитализмды ҡабул итмәүен иғлан итә һәм уның бар булған ҡиммәтле ҡағыҙҙарынан, ул эйә булған килемле ерҙәренән һәм милек объекттарынан баш тарта. 1973 йылдан сиркәү язалауҙар, үлтереүҙәр һәм кеше урлауҙы ғәйепләп сығыш яһаны.
Католиктарҙан тыш, Чилиҙа протестанттарҙың (1992 йылғы йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса, улар халыҡтың 13%-ын тәшкил итә) һәм иудаизм эйәрсендәренең йоғонтоло төркөмдәре бар.
Протестант сиркәүенең әһәмиәтле роле Бөйөк Британия яғынан хупланғанлығына һәм илдә төньяҡ америка дини ойошмалары нигеҙ һалған бер нисә мәғариф уҡыу йорттары һәм социаль институттарына бәйле.
СМКиң мәғлүмәт саралары
Дәүләт телекомпанияһы — TVN (Televisión Nacional — «Милли телевидение»), үҙ эсенә шул уҡ исемле телеканал индерә, 1969 йылда булдырылған.
Байрамдар
Чилиҙа 15 рәсми байрам көндәре ҡабул ителгән, туғыҙы дини, алтыһы — донъяуи. Бынан тыш плебисцит үткәргән көндәр, президент йә парламент һайлауҙары, рәсми халыҡ йәниҫәбен алыу көндәре байрам көндәре тип һанала.
Солтанғол (Күгәрсен районы)
Солтанғол (Султангулово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238850007.
Чершилинка
Чершилинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/118/81/60/33 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Майрамадаг
Майрамадаг — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Кубанка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эзбиз
Эзбиз -эзбиз, ( ἄσβεστος «һүнмәй торған») ) - урыҫ телендәге һүҙҙе "башҡортлаштырыу" арҡаһында килеп сыҡҡан атама. Эзбиз көнкүрештә, ауыл хужалығында ҡулланыла торған матдә.Ул карбонатлы тау тоҡомдарын яндырып эшкәртеү юлы менән алынған матдәләрҙең дөйөм атамаһы
Мартинрода (Фаха)
Мартинрода (Фаха) (Martinroda (bei Vacha)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 274 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36404 һәм автомобиль коды — WAK.
Назаров Михаил Семёнович
Назаров Михаил Семенович (17 ноябрь 1897 йыл — 17 апрель 1978 йыл) — СССР-ҙың хәрби начальнигы, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, генерал-майор (1944).
Биографияһы
Михаил Семенович Назаров 1897 йылдың 17 ноябрендә Орел губернаһы Болхов ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 12 йәшенән күн заводында эшләй башлай.
РККА-ла 1918 йылдың октябренән. 1919 йылдың 4 ғинуарынан Көнбайыш фронтында Орел 4-се артдивизионы разведчигы. Кавалерия курсын тамамлағандан һуң, полк хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә. Поляк һәм Төркөстан фронттарында һуғыша. 1933 йылда Фрунзе исемендәге РККА Хәрби академияһын, артабан, 1941 йылда, К. Е. Ворошилов исемендәге Ҡыҙыл Армия Генераль штабы академияһын тамамлай.
1941 йылдың 1 июленән 1942 йылдың 31 ғинуарына тиклем 182-се уҡсылар дивизияһы командиры була. 1942 йылдың 17 февраленән1942 йылды 8 майына тиклем 163-се  уҡсылар дивизияһы  менән командалыҡ итә. Яралана. Госпиталгә эләгә. 1942 йылдың ноябрь айында, һауыҡҡандан һуң, Өфө пехота училищеһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1944 йылдың 17 ғинуарында уға «генерал-майор» дәрәжәһе бирелә. 1956 йылда училище тарҡатылғанға тиклем хеҙмәт итә. 1957 йылдың апрель айынана запаста.
Михаил Семенович Назаров Башҡорт АССР-ы Юғары советы 2, 3 һәм 4 саҡырылыш депутаты.
1978 йылда Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Хәтер
1993 йылда Өфө ҡала Советы ҡарары буйынса Ленин урамындағы 51 йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Уның тексы: «Был йортта 1942-1955 йылдарҙа Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Өфө пехота училищеһының начальнигы генерал-майор Назаров Михаил Семенович йәшәгән».
Ғәниева Лиза Ибраһим ҡыҙы
Лиза Ибраһим ҡыҙы Ғәниева (1941 йыл, БАССР, Салауат районы, Шәрип ауылы) — Салауат районының почетлы гражданы (2017).
Биографияһы
Лиза Ибраһим ҡыҙы 1941 йылда Салауат районы Шәрип ауылында тыуған. География уҡытыусыһы. Оҙаҡ йылдар БР халыҡ мәғарифы һәм фәне хеҙмәткәрҙәре Профсоюзының Салауат район ойошмаһы рәйесе була. 2014 йылда БР Юғары судының халыҡ заседателе итеп һайланған.
Маҡтаулы исемәре
2017 йылдың 27 мартында Салауат районының почётлы гражданы исеме бирелә.