cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карпысак (Буготок ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Червона рута (йыр)
«Червона рута» — композитор Владимир Ивасюктың 1970 йылда яҙылған эстрада йыры. 1970-80 йылдарҙа популяр булған был йырҙы башта Левко Дутковский етәкселегендәге «Смеричка» вокаль-инструменталь ансамбле башҡара, ә һуңғараҡ Анатолий Евдокименко етәкселек иткән «Червона рута» ВИА-һы аккомпониатрлығында София Ротару йырлай башлай.
«Червона рута» донъя кимәлендә иң билдәле украин йырҙарының береһенә әйләнә. «Бөтә донъяны урап сығып, һуңғы ҡырҡ йылдың супер-хитына» әйләнгән был йыр үҙенең беренсе башҡарыусыларына ғына түгел, шулай уҡ авторына ла ҙур уңыштар алып килә. Владимир Ивасюк I Бөтә Союз совет йыры «Йыр-71» телевизион фестивале лауреаты булды.
Яҙылыу тарихы
Владимир Ивасюк, 1970 йылда Черновцы медицина институтында уҡыған сағында уҡ был йырҙы яҙа. Ивасюк 1906 йыл да коломыек йыйынтығы баҫтырып сығарған Владимир Гнатюк ижады менән ҡыҙыҡһына һәм унан ҙур илһам ала, унда шундай юлдар була:
Ой ходила, говорила гільтайова мати, Назбирала троєзілля мене чарувати, Назбирала троєзілля червону рутоньку,
Та й схотіла зчарувати мене, сиротоньку..
Йырҙың автор башҡарыуындағы премьераһы «Яҡшы кәйеф камертоны» программаһында яңғырай. Йырҙы яҙҙырыу өсөн студияға Валерий Громцев етәкселегендәге «Карпаты» ансамбле саҡырыла. Ивасюкҡа йәш кенә музыка уҡытыусыһы Елена Кузнецова йырҙы башҡарҡанда ҡушылып йырлап тора. 1970 йылдың 13 сентябрендә Театр майҙанында меңәрләгән халыҡ алдында Черновицкая телестудияһы «Червона рута» һәм «Водограй» йырҙарын бөтә Украинаға транцляциялай.
Был тормошҡа юллама биреүҙә һәм йырҙың популярлығын арттырыуҙа Левка Дутковский етәкселегендәге «Смеричка» вокаль-инструменталь ансамбле (солистар — Василий Зинкевич һәм Назарий Яремчук, тауыш режиссёры — Василий Стрихович) ҙур өлөш индерә. «Смеричка» вокаль-инструменталь ансамбле солистары башҡарыуында «Червона рута» «Йыр-71» I Бөтә Союз совет йырҙары телевизион фестиваленең финалына үтә. Фестивалдең йомғаҡлау концертында йырҙы Юрий Силантьев етәкселегендәге СССР-ҙың Бөтә Союз радиоһы һәм Үҙәк телевизион тапшырыуҙарының эстрада-симфоник оркестры оҙатыуында Владимир Ивасюк һәм «Смеричка» солистары Василий Зинкевич һәм Назарий Яремчук башҡара.
Был йыр ҙур танылыу алып өлгөрмәгән йырсы София Ротаруның беренсе уңышын билдәләй һәм уның визит карточкаһына әйләнә. 1971 йылда «Укртелефильм» студияһында ҡыҫҡа метражлы «Червона рута» уйынлы телефильмы төшөрөлә, ул үҙенең исемен йыр атамаһынан ала. Фильмда төп ролдәрҙе Василь Зинкевич һәм София Ротару башҡаралар. Шул уҡ йылда йырсы София Ротаруның тормош иптәше Анатолий Евдокименко тарафнан Черновицк өлкә филармонияһында «Червона рута» вокаль-инструменталь ансамбле ойошторола, һәм София Ротару был ансамбль менән берлектә СССР буйлап үҙенең беренсе гастроле менән сәфәргә сыға. 1972 йылда «Мелодия» фирмаһы София Ротаруның оҙаҡ уйнаусы тәүге соло пластинкаһын сығара, унда бөтәһе 13 йыр инә. Альбомдың төп йыры булып, әлбиттә, «Червона рута» тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Вәлишин Роман Ғәлиәскәр улы
Вәлишин Роман Ғәлиәскәр улы (Григорьевич) (13 декабрь 1937 йыл — 10 ноябрь 1979 йыл) — удмурт яҙыусыһы, журналист. 1975 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Удмурт АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1980).
Биографияһы
Роман Григорьевич (Ғәлиәскәр улы) Вәлишин 1937 йылдың 13 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы районы Үрге Тиктәм ауылында тыуған. Бик иртә эшләй башлай. Мәктәпте тамамлағандан һуң бер нисә йыл колхозда эшләй. 1956 йылда, педагогия училищеһын тамамлағандан һуң, Удмурт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инә, 1961 йылда тамамлай. Тәүҙә уҡытыусы булып эшләй, ә һуңынан УАССР-ҙың Грахов районы Лолошур-Возжинка урта мәктәбендә директор була. Артабан, 1970 йылға тиклем, «Сельская новь» район гәзитендә мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррир булып эшләй, 1978 йылға тиклем — «Советская Удмуртия» гәзите редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, әҙәбиәт һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире, 1978 йылдан — «Молот» журналы мөхәррире һәм УАССР Яҙыусылар Союзы әҙәби консультанты. 1975 йылдан алып СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы була.
Ижади эшмәкәрлеге
«Беренсе аҙым» исемле студенттар йыйынтығында баҫылған уның тәүге хикәйәһе 1958 йылда яҙылған. 1959 йылда уның «Зор Бере» хикәйәһе (башҡортса «Ямғырҙан һуң») республика йәштәр гәзите үткәргән әҙәби конкурста икенсе урын менән билдәләнде.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тыл хеҙмәтсәндәренең тормошон, тыуған иленә һөйөүен һәм фиҙәкәрлеген күрһәткән «Елдәр тауы» (1978, удмурт телендә) повесын Вәлишин яҡташтарына — ҡалтасыларға — арнаған.
Тыуған Үрге Тиктәм ауылында мәҙәниәт йорта бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған һәм музей асылған.
Наградалары
1980 йылда «То: л гурезь» повесы үлгәндән һуң Удмурт АССР-ның дәүләт премияһына лайыҡ була.
Хэыль-Кикя
Хэыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыуғояр (йондоҙлоҡ)
Һыуғояр (йондоҙлоҡ) (Aquarius) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Садальмелик, яҡтылығы 2,96 була. Майҙаны буйынса урыны — 10.
Пруст Марсель
Төп әҫәре 7 томдан торған «Юғалтылған ваҡытты эҙләгәндә» эпопеяһы, (1—16 томдары, 1913—1927, һуңғы алты томы үҙе үлгәндән һуң баҫыла) 20-се меңйыллыҡтың әҙәби ҡомартҡыһы.
Биографияһы
Марсель Пруст 1871 йылдың 10 июлендә Париж ҡалаһында хәлле ғаиләлә тыуған. Атаһы Адриан Пруст танылған табип-эпидемиолог һәм патолог, медицина факультеты профессоры, ә әсәһе Жанна Вейль йәһүд биржа маклеры ҡыҙы.
Ижады
1909 йылда Пруст «Сент-Бёв ҡаршыһында» тигән эссе ижад иткән. Ул тора-бара роман булып үҫешә һәм ғүмеренең аҙағына саҡлы ижади процеста була.
Француз әҙәбиәте тарихында Пруст психологик романдарҙы башлап ебәреүсе булып тора. 1896 йылда «Йыуаныстар һәм көндәр» тигән новеллалар йыйынтығы сығарылған. Унда Марселдең бөйөк донъяуи тәкәбберлектәр(ҡупайыуҙар) буйынса күҙәтеүҙәре сағылдырылған. 1895—1904 йылдарҙа Пруст «Жан Сантёй» романы өҫтөндә эшләй. Ул роман тик 1952 йылда ғына донъя күрә.
Нойндорф (Шлайц)
Нойндорф (Шлайц) (Neundorf (bei Schleiz)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 294 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7924 һәм автомобиль коды — SOK.
Каиров Иван Андреевич
Биографияһы
Иван Андреевич Каиров 1917 йылда ул Мәскәү дәүләт университетының физика һәм математика факультетын тамамлай (шул уҡ йылда РСДРП (б)ға инә. 1925—1929 йылдарҙа ул РСФСР Мәғариф буйынса Халыҡ Комиссариаты янындағы Төп һөнәри белем биреүҙең ауыл хужалығы мәғәрифе бүлеген етәкләй. 1929—1948 йылдарҙа ул Мәскәүҙең бер нисә юғары уҡыу йортонда педагогика кафедраларын етәкләй. Шул уҡ ваҡытта, 1930—1934 йылдарҙа ул Ауыл хужалығы кадрҙарының тикшеренеү институты директоры урынбаҫары, 1942—1950 йылдарҙа - "Советская педагогика" журналының баш мөхәррире булып эшләй. 1949—1956 йылдарҙа РСФСР Мәғариф министры булып эшләй.
1944 йылдан ул РСФСР Педагогия фәндәре академияһының тулы ағзаһы, 1944— 1946 йылдарҙа уның вице-президенты, 1946 - 1967 йылдарҙа — президенты.
1963 йылда уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952— 1956, 1961—1966). КПСС Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1956—1961). 3-се һәм 6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советының депутаты итеп һайлана.
Ул үҙ ғүмерендә педагогия институттары һәм вуздары өсөн педагогика буйынса бер нисә дәреслек әҙерләүҙә ҡатнаша.
Ататөрктөң йорт-музейы (Анталья)
Ататөрктөң йорт-музейы (төр. Atatürk Evi Müzesi ve ) — экспозициялары билдәле революционер, Төркиә Республикаһының беренсе президенты Мостафа Кәмал Ататөрккә арналған, Төркиәнең Анталиә ҡалаһында урынлашҡан музей.
Тарихы
1930 йылдың 5 мартында Төркиә Республикаһына нигеҙ һалыусы Мостафа Кәмал Ататөрк Антальяға ял итергә юллана. 6 мартта ул ҡалаға килә һәм ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан ике ҡатлы таш виллала туҡтала. Анталиәнең рәхмәтле халҡы сәйәсмәнде ҡалала сәләмләп ҡаршы ала һәм был йортто уға бүләк итә. Ататөрк һуңынан тағы ике тапҡыр — 1931 һәм 1935 йылдарҙа — Анталиәгә килә һәм икеһендә лә үҙенә бүләк ителгән йортта туҡтай. Ататөрк вафат булғандан һуң айырым йорт шәхси идараға тапшырыла һәм 1939 йылда ҡыҙҙар өсөн киске һөнәр биреү мәктәбенә һәм ҡыҙҙар өсөн институтҡа әүерелә. 1952 йылда вилла Төркиәнең ауыл хужалығы министрлығына күсә һәм уның идараларының береһенең бюроһы сифатында хеҙмәт итә. 1980 йылда бина Төркиәнең мәҙәниәт һәм туризм министрлығына тапшырыла һәм реставрациянан һуң унда бөйөк төрөк музейы асыла.
Экспозициялары
Икенсе ҡатта йөҙ йыл элеккесә йыһазландырылған сәйәсмәндең ике эш кабинеты һәм йоҡо бүлмәһе урынлашҡан. Бында шулай уҡ Төркиә Республикаһы иғлан ителгәндән һуң сығарылған иҫтәлекле тәңкәләр, ҡағыҙ аҡсалар һәм почта маркалары коллекциялары ҡуйылған.
Музейҙың иң мөһим өлөшө булып Анкаралағы Аныткәбир мавзолейынан алып килтерелгән Ататөрктөң шәхси әйберҙәре ҡуйылған бүлмә тора.
Илек (Кушнаренко районы)
Илек (Иликово) — Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 541 кеше була. Почта индексы — 452246, ОКАТО коды — 80240815001.
Одиндо-Шор
Одиндо-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Одиндо йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Косоворотов Александр Иванович
Косоворотов Александр Иванович  (1868, Дон Ғәскәре Ере Түбәнге Чирская станицаһы — 1912, Лесной ҡасабаһы, хәҙерге Ленинград өлкәһе) — рус прозаигы, публицисы, драматургы.
Биографияһы
Косоворотов Александр Иванович Дон Ғәскәре Ере Түбәнге Чирский станицаһында табип ғаиләһендә тыуған. Әсәһе үлгәндән һуң атаһы менән Новочеркасскиҙа йәшәй, ул унда гимназия тамамлай. Бала саҡтан уның музыка һәм һынлы сәнғәткә һәләте булған, малай романстар ижад итә, портреттар төшөрә.
Күпмелер ваҡыт гәзитендә хеҙмәттәшлек итә. Унда ул театр һәм тәнҡит мәҡәләләрен баҫтыра. 1901 йылдан Александр Иванович «Новое время» гәзитенең париж хәбәрсеһе булараҡ, Францияла йәшәй, әммә, туберкулез ауырыуы тыуҙырған депрессия менән яфаланғанлыҡтан, гәзит редакцияһы менән килешеп тә тормай, ҡаланы ташлап китә. Италия, Корсика буйлап сәйәхәт итә, фәҡирлектә көн итә һәм мөхәррир, нәшриәтсе һәм драматург А. Сувориндан аҡсалата ярҙам һорай.
1902 йылда Косоворотов Рәсәйгә ҡайта. «Русь» гәзитен ойоштороу менән шөғөлләнә, рус-япон һуғышы тураһында мәҡәләләр яҙа, «Театр»,, баҫмаларында хеҙмәттәшлек итә.
1912 йылда Санкт-Петербург эргәһендәге Лесной ҡасабаһында вафат була (үҙ-үҙенә ҡул һала). Волков зыяратында ерләнгән.
Ижады
Косоворотовтың тәүге хикәйәләре 1895 йылда гәзитендә баҫыла. Шунда уҡ уның үҙенең «Вавилон мәхшәре. Бер гимназия тарихы» автобиографик повесы баҫылған. Был повесы айырым китап булып Санкт-Петербургта 1900 йылда баҫылып сыға. Уның хикәйәһен яҙыусы А. В. Амфитеатров Косоротовтың иң яҡшы әҫәре "…дөрөҫлөк буйынса бик шәп, һәм зирәклек нескәлеге менән бала тип атаны.
1920-се йылдар урталарына саҡлы Рәсәй театрҙарында барған «Яҙғы ташҡын», «Кенәз ҡыҙы Зоренька», «Мөхәббәт хыялы» пьесалары уға билдәлелек килтерә. Петербург һәм Мәскәү сәхнәләрендә ҡуйылған «Корфин мөғжизәһе» трагедияһын ул үҙ әҫәрҙәренең иң яҡшыһы тип иҫәпләгән.
Рәсүл (ислам)
Рәсүл (رسول — рәсүл), Рәсүлуллаһ (Аллаһтың илсеһе); Расуль) — яңы Изге Китап — Ҡөрьән бирелгән һәм яңы шәриғәт килтергән ислам пәйғәмбәре.
Ҡулланылышы
Исламда рәсүл термины Мөхәммәт Пәйғәмбәр исеменә ҡушымта сифатында ҡулланыла. Уның ике титулы бар:
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе шәһәҙәт әйтеп таныу — исламдың төп талаптарының береһе.
Ҡөрьәндә
Әл-Хәшр сүрәһенең 7-се аятында рәсүлдәргә буйһоноу фарызлығы әйтелә:
Һөргөндә
Һөргөндә ― урыҫ яҙыусыһы А. П. Чехов хикәйәһе, 1892 йылда яҙылған.
Баҫма
«Һөргөндә» хикәйәһе тәүге тапҡыр 1892 йылдың 9 майында «Всемирная иллюстрация» журналында (№ 20) баҫылып сыға. Үҙгәртеп эшләнелгән версияһы Чеховтың «Повести и рассказы» йыйынтығында 1894 йылда баҫыла. Һуңғараҡ «Һөргөндә» хикәйәһе А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйынтығының һигеҙенсе томында 1899―1901 йылдарҙа баҫыла.
Яҙыуҙың тарихы
Сахалинда булған саҡта Чехов «Матур» ҡушаматлы кәмәсене осрата. Үҙен бәхетле кеше тип һанаған «Матур» яҙыусыны үҙенең толстойҙыҡыса фәлсәфәһе менән ғәжәпкә ҡалдыра. Моғайын, ошо кеше хикәйә геройы Семён Толковыйҙың прототибы булғандыр.
Сюжет
Төнгө ут янында элекке тотҡонлоҡта булған ике кеше менән һөйләүсе ултыра. Исеме лә билдәһеҙ йәш татар үҙенең ҡатынын иҫенә төшөрә, ул рәхимһеҙлеге өсөн был донъяны күрә алмай. «Мәғәнәле» ҡушаматлы Семен ҡарт уның был һүҙҙәренә ерәнеп ҡарай, сөнки ул үҙен шул тиклем ныҡ сыныҡтырған, ул хатта «яланғас көйө ерҙә ятып йоҡлай һәм үлән менән дә туҡлана ала».
Мәғәнәле дворян Василий Сергеевичтың эмиграцияла булғанда юғары күтәрелеүҙәрҙән һәм түбәнгә йығылыуҙарҙан торған тарихын һөйләй. Уның янында Мәғәнәле үҙен юғары зат итеп тоя, сөнки ул үҙенең бар теләктәрен дә юҡ иткән һәм ул бар нимәнән дә азат һәм шуға күрә бәхетле. Йәш татар бик ҡыйыу уға ҡаршы төшә һәм: «Һинең бер теләгең дә булмағас, һин үлек», - ти.
Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Иероним Ясинский үҙ мемуарҙарында Всемирная иллюстрация журналының баш мөхәррире Петр Быков хикәйәгә бик ныҡ һоҡлана, тип билдәләй. Тәнҡитсе Евгений Ляцкий 1904 йылда яҙған мәҡәләһендә Чеховтың был хикәйәһен яҙыусы әҫәрҙәре араһындағы иң яҡшы әҫәр тип таба.
Турун-Андзи
Турун-Андзи — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кос-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муллаҡай Бикташев
Муллаҡай Бикташев (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Муллаҡай Бикташев Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Аҙнай ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Мельников Борис Васильевич
Мельников Борис Васильевич (23 август 1923 йыл — 7 декабрь 1951 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. Авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары. Гвардия капитаны (1947). Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Борис Васильевич Мельников 1923 йылдың 23 авгусында Томск ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. ВКП(б) ағзаһы. Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә йәшәй, бында 9 синыфты һәм аэроклубты тамамлай.
Ҡыҙыл Армияға 1940 йылда Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһы Киров район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1942 йылда Молотов хәрби авиация мәктәбен тамамлай.
Хәрәкәт итеүсе армияла 1942 йылдың февраленән. 143-сө гвардия штурм авиацияһы полкы составында һуғыша, эскадрилья командиры урынбаҫары була. Дошман ғәскәрҙәрен штурмлауға 231 хәрби осош яһай.
1948 йылдан капитан Б. В. Мельников — запаста. Донецк өлкәһенең Докучаевск ҡалаһында экскаватор машинисы булып эшләй.
1951 йылдың 7 декабрендә 29-сы йәшендә вафат була. Томск ҡалаһында ерләнгән.
Батырлығы
«143-сө гвардия штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры урынбаҫары (8-се гвардия штурм авиацияһы дивизияһы, 1-се гвардия штурм авиацияһы корпусы, 2-се һауа армияһы, 1-се Украина фронты) гвардия өлкән лейтенанты Мельников Борис 1945 йылдың майына разведкаға һәм дошман ғәскәренә һөжүмгә 231 хәрби осош яһай. Уның иҫәбендә 48 яндырылған танк, йөк һәм тере көстәр менән 145 автомашина, техника һәм атыу кәрәк-яраҡтары менән шартлатылған тимер юл эшелондары, 10 артиллерия һәм 6 миномет батареяһы, аэродромда 5 самолет, шулай уҡ биш йөҙҙән ашыу дошман һалдаты һәм офицеры юҡ ителә».
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 июнендәге указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән лейтенанты Мельников Борис Васильевичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6575) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Константин обелискыһы
Константин обелискыһы (Örme DikilitaşÖrme Dikilitaş) — 32 метрлыҡ византия обелискы, X быуатта уны император Константин Багрянородный реставрациялағанда уҡ Константинополь ипподромында (хәҙер — Әхмәҙиә майҙаны) торған. Ул ваҡытта обелиск Василий Македоняниндың хәрби еңеүҙәрен сағылдырған һүрәттәр төшөрөлгән һәм алтын ялатылған бронза плитәләр менән көпләнгән һәм иң башына шар ҡуйылған була. Хәҙер колоннаның бейеклеге — 21 метр.
Константинополде тәре походында ҡатнашыусылар талағанда (1204 йыл) юғарыла һүрәтләнгән матурлыҡ юҡҡа сығарыла (күрәһең, бронза плитәләр иретелгәндәрҙер). Солтан хакимлыҡ иткән осорҙа обелиск бик ныҡ зыян күрә, сөнки йәш янычарҙар, үҙҙәренең таһыллығын һәм бер нимәнән дә ҡурҡмаҙарын күрһәтеү өсөн ҡолғаның осона тиклем үрмәләр булған.
1953-1976 йылдарҙа Константин облелискыһы һүрәте 500 лир номиналлы төрөк аҡсаларының тиҫкәре яғына төшөрөлгән була.
Лаврентьев Николай Григорьевич
Лаврентьев Николай Григорьевич (4 март 1921 йыл — 1992 йыл) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған машина эшләүсеһе, VIII саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты (1971—1975), Муромдың почетлы гражданы (2013).
Биографияһы
Лаврентьев Николай Григорьевич 1921 йылдың 4 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Подлесный ауылында (1922 йылдан Башҡорт АССР-ы составына индерелә) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1931 йылда ғаилә кулактарҙы эҙәрлекләүгә дусар була һәм Йүрмәтауға һөргөнгә ебәрелә.
1935 йылда Николай ете йыллыҡ мәктәпте тамамлап, Белорет педагогия техникумына уҡырға инә һәм уны отличие менән тамамлай. Кулактарҙы эҙәрлекләүгә тиклем РККА сафына алынған өлкән ағаһы арҡаһында Ворошиловоград машиналар төҙөү техникумына күсерелә. Уҡыу йортон 1940 йылда тамамлап, йүнәлтмә буйынса Орджоникидзе исемендәге Муром машиналар эшләү заводына эшкә ебәрелә. Хеҙмәт юлын технолог булып башлап, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, производствоның баш диспетчеры булып эшләй.
1944 йылдан КПСС ағзаһы. 1956—1958 йылдарҙа Муром машиналар эшләү заводының партия ойошмаһы менән етәкселек итә.
Һуңыраҡ шул уҡ предприятиела директорҙың финанстар һәм матди-техник тәьмин итеү буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1961 йылдың 12 сентябрендә завод директоры вазифаһына тәғәйенләнә.
1967—1971 йылдарҙа Бөтә Союз финанс-иҡтисади ситтән тороп уҡыу институтында уҡый, 1974 йылда менән идара итеү институтының махсус курсын тамамлай.
1987 йылдың 8 декабрендә үҙ теләге менән предприятие директоры вазифаһынан китә һәм иғтисади анализ лабораторияһы начальнигы вазифаһында дауам итә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Николай Григорьевич әүҙем йәмәғәт-сәйәси тормош алып бара: КПСС-тың ҡала комитеты ағзаһы итеп һайлана, 1964 йылдан Владимир өлкә советы депутаты була, 1966 йылда — профсоюздарҙың Өлкә Комитеты президиумы ағзаһы, 1971 йылда — партия Өлкә Комитетының ревизия комиссияһы ағзаһы. 1971—1975 йылдарҙа VIII саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты.
Хәтер
2011 йылда 3-сө музыка мәктәбе бинаһында уның хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
2013 йылда Николай Лаврентьев, вафат булғандан һуң, Муром ҡалаһының Почетлы гражданы итеп һайлана, ә 2016 йылда Халыҡ депутаттары советы бер тауыштан үҙе йәшәгән Лев Толстой урамы, 74 адресы буйынса урынлашҡан йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыу өсөн тауыш бирә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ленин ордены (ике тапҡыр бүләкләнә) Октябрь Революцияһы ордены Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены «РСФСР-ҙың атҡаҙанған машина эшләүсеһе» «Заводтың атҡаҙанған хеҙмәт ветераны» «Муром ҡалаһында почетлы төҙөүсеһе» «Муромдың почетлы гражданы» (үлгәндән һуң, 2013 )
Сауҙагәр Батов йорто
Тарихы
XVII быуатта Изборск урамы (хәҙерге Атлылар урамы) Псковты Лифляндия һәм Эстляндия ҡалалары менән бәйләгән магистраль була. Бындағы ихаталарҙың төҙөлөүе һәм тәүге хужалары тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәттәр һаҡланмаған.
Билдәле булыуынса, 1740 йылдан һуң йортто Лимн Николай һатып ала (Псков ҡаҙна палатаһы бухгалтеры). Ул торлаҡ палаталарын реставрациялай — был Псков планында (XVIII быуат) сағылған. 1795 йылда йорт купчий ҡағыҙы буйынса сауҙагәр Семен Львовҡа һатыла. XIX быуат башында корпустары үҙгәртеп ҡорола. 1866 йылда ихата биләмәләренең барлыҡ участкалары Хмелинскийҙар менән берләшә.
1866 йылда ихата беренсе гильдия сауҙагәренә — уның ҡатынының (М. Ф. Хмелинская) васыятына ярашлы Василий Николаевич Хмелинскийға күсә. XX быуат башында йорт Елизавета Васильевна Хмелинскаяның бирнәһе булған. Ул Батов Пётр Денисовичҡа кейәүгә сыға (Псковтың почётлы гражданы). Ҡатынының бирнәһе булараҡ был ҡоролмалар Петр Батовҡа күсә. Ул саҡта Рига һәм Изборск урамдары мөйөшөндә трактир булған. 1912 йылда трактир урынына ике ҡатлы кирбес йорт төҙөлә.
Бина старообрядсы Петр Денисович Батов биләмәһендә икенсеһе була. 1899 йылдың 5 июнендә Хмелинский вафат булғандан һуң йорттоң хужаһы Елизавета була. Сауҙагәрҙең һәм уның ҡатынының берҙән-бер ҡыҙы Серафима православ руханийы менән Санкт-Петербургҡа күсеп китә. 1906 йылда участканың көньяҡ өлөшөндә сиркәүе төҙөлә.
Таймыр
Таймыр (Таймыр ярымутрауы) — Рәсәйҙәге ярымутрау. Евразия континентында ҡоро ер ҡитғаһының иң төньяҡ өлөшө. Карск диңгеҙендәге Йәнәсәй ҡултығы менән Лаптевтар диңгеҙендәге Хатанга ҡултығы араһында урынлашҡан. Рәсәйҙәге иң ҙур ярымутрау (400 000 км2). Өҫкө ҡатламдарының характеры буйынса өс өлөшкә бүленгән: Төньяҡ-Себер уйһыулығы, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған Бырранг (1125 метрға тиклем бейеклектә) тауҙары һәм Карск диңгеҙ яры буйындағы тигеҙлек. Ярымутрауҙың көньяҡ сиге булып Путоран платоһының төньяҡ сумалағы (уступ) һанала. Таймырҙың төньяғында диңгеҙ эсенә мороно менән тәрән инеп киткән Челюскин ярымутрауы урынлашҡан. .
Таймырҙағы эре йылғалар: Пясина, Үрге һәм Түбәнге Таймыр, Хатанга.
Иң ҙур күлдәре: Таймыр, Портнягино, Кунгасалах, Лабаз, Кокор.
Административ яҡтан Красноярск крайы составына инә.Унда айырым Таймыр Долгано-Ненец өлкәһен төҙөй. Иң ҙур тораҡ— Ҡарауыл ауылы
Этимология
„Тай мярей“ — „пеләш“, „ялтас“ тигән ненец һүҙенән алыныуы ла мөмкин. Бәлки, тундраның өҫкө йөҙө менән сағыштырып шулай аталғандыр.
Нганасан телендә „таа мирэ“ — „болан һуҡмаҡтары“ тигән.
Климаты
Таймыр ярымутрауы субарктик һәм арктика зонаһында урынлашҡан. Был урындағы климаттың ныҡ ҡырыҫлығын күрһәтә.Таймыр өсөн оҙайлы һалҡын ҡыш (-62 температураһына тиклем °C) һәм ҡыҫҡа ғына һалҡын йәй хас. Йыш ҡына аҙналарға һуҙылған бурандар була. Һәр ваҡыт тиерлек көслө ел иҫә.
Ярымутрауҙың иң төньяҡ нөктәһендә — Челюскин морононында — уртаса йыллыҡ һауа температураһы −14,5 °C, уртаса ғинуар температураһы −28,2 °C, июльдә +1,4 °C, абсолют минимум температура −48,8 °C.
Хатангала: −12,4 °C; −31,5 °C; +12,5 °C, температураһының абсолют минимумы −59 °C.
Күп кенә атлантик циклондар Таймырҙа тамамлана, шуға был төбәкте йыш ҡына циклондар зыяраты тип атайҙар.
Халҡы
Ярымутрауҙа ҡалалар юҡ. Иң яҡын ҡала — Талнах (Норильск районы) — көньяҡтараҡ урынлашҡан. Бөтә халыҡ, ә уларҙың дөйөм һаны биш меңдән ашмай, башлыса ауыл һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙа йәшәй.
Ярымутрауҙа урынлашҡан тораҡ пункттары : Диксон, Ҡарауыл, Воронцово, Усть-Авам, Байкаловск, Мунгуй һәм Усть-Порт. Ярымутрауҙа ташландыҡ биләмәләр күп. Улар башлыса Йәнәсәй ҡултығының көнбайыш яр буйында урынлашҡан. Шулай уҡ поляр станциялар һәм бер нисә метеорология (Стерлегов, Челюскин) станция ташландыҡ хәлдә.
Үҫемлектәре
Таймырҙың төньяҡ өлөшөндә бөтөнләй тиерлек лишайниктар юҡ. Мүкле тундра ла бик әҙ урын алған. Ҡыуаҡлыҡтарҙан бында вороника, ҡыҙыл көртмәле, багульник, ағуна (куропаточья трава) үләне үҫә.
Таймырҙың тундра уйһыуҙары мүк менән ҡапланған. Ә йәйҙәрен бында сәскәле үҫемлектәр, ә ҡайһы урындарында поляр тал ҡыуаҡлыҡтары осрай.
Төньяғында үлән ҡатламы бик ярлы, әммә көньяҡта үлән мул була. Бында ҡырҡбыуын, бажат, төлкөғойроҡ, поляр мәк осрай.
Таймырҙа иң ҡиммәтле һаналған жарки тигән(башҡа райондарҙа уларҙы ут тип тә йөрөтәләр) сәскәләр үҫә. Шулай уҡ, Таймыр ярымутрауы көньяҡ өлөшөндә тундра ҡыуаҡлыҡтарынан ерник үҫкән таллыҡтар бар.
Урманлы тундра ҡәҙимге тундранан көньяҡтараҡ урынлашҡан. Бында ағастар ер шарының башҡа ерҙәренә ҡарағанда төньяҡҡа нығыраҡ инеп киткән. һәм төньяҡ кинлектең 73°-на етә яҙа (Хатанга йылғаһы районы). Хатанга йылғаһы бассейнында төньяҡ кинлектең 68° -ан төньяҡтараҡ йылға үҙәндәрендә ҡарағас, Шыршы һәм ҡайындан торған урмандар үҫә. Ҡалынлығы метрҙан ашыу ағастар 20 метр бейеклеккә тиклем етә.
Урманлы тундра шарттарына яҡшы ҡулайлашҡан даур ҡарағасы алмаштырыу Пясина йылғаһы үренән көнсығышҡа ҡарай себер ҡарағасын алмаштыра. Һирәк ағаслыҡ барлыҡҡа килтереп һәм яңғыҙ ағас рәүешендә төньяҡ киңлектең 72°55’07» -на тиклем, түшәлмә (стланиковый) хәлендә 73°04’32"-ҡа тиклем себергә үтеп инә.
Урманлы тундрала ағастар ныҡ төшөнкө хәлдә. («криволесье»). Күп ағастарҙың башы ҡороған хәлдә. Күптәре ергә ятып үҫә (стланец).
Хайуандар донъяһы
Таймырҙың хайуандар донъяһын төрлө йәнлектәр: аҫ, йөйкә (росомаха), һуҫар, аҡ төлкө, диңгеҙ яр буйҙарында — аҡ айыу һәм башҡалар, ҡоштарҙан: ҡаҙ, өйрәк, гагара, баклан, аҡ ағуна, поляр өкө, ыласын һ. б.) һәм балыҡ (алабалыҡ, бикре, бәрҙе, таймень һәм башҡалар тәшкил итә. Бында төп халыҡтың малсылыҡ нигеҙе булып торған төньяҡ боланы һәм ҡар һарығы (чубук, или снежный баран) тереклек итә. XX быуаттың 70 йылдар уртаһында бында һарыҡ-үгеҙҙәрҙе (овцебык) реакклиматизациялау буйынса эксперимент башлана. Был хайуандар Азияның төньяғында бер нисә мең йылдар элек юҡҡа сыҡҡан булған. 2012 йылда ҡайһы бер баһалар буйынса, бында 8 мең самаһы һарыҡ-үгеҙ иҫәпләнә.
Таймыр ярҙарын йыуыусы диңгеҙҙәрҙә тюленьңдәр (нерпа, диңгеҙ ҡуяны), морж һәм белуха тереклек итә.
Палеонтология
.1948 йылда Щренк йылғаһынан алыҫ түгел (Түбәнге Таймыр ҡушылдығы) йәше 11500 йыл тирәһе булған мамонт һөлдәһе табыла. Табылдыҡҡа «Таймыр мамонты» тигән атама бирәләр. Таймырҙа ҡырыҫ климатына бәйле, оҙаҡ ваҡыт кеше йәшәмәй. Әммә аҙаҡҡы палеолит (45 тыс. лет назад) осоронда каргин боҙлоҡтары араһында ( <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. МИС 3) ярыутрауҙа кешеләр йәшәгән. Был турала сопкаргин мамонтының һөлдәһендәге яра дәлилләй. Мамонттың сикә һөйәгендә тәүтормош һунарсыларының ауыр һөңгөһөнән йәрәхәт ҡалған. .
Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Таймырға көнсығыштан юкагирҙарға туғандаш ымыяхтах мәҙәниәте ҡәбиләләре үтеп инә.
Боронғо Усть-Половинка Норильсктан 100 км төньяҡтараҡ Половинка.йылғаһының тамағында урынлашҡан. Унда металлургия булғаны билдәле. Баҡыр Усть-Половинканан 50 километр көнбайыштараҡ туранан-тура ер өҫтөнән сығарылған. Ул Хараел платоһының (Еловая таш) төньяҡ битләүендә (Нориль мульда) табылған.
Усть-Половинканан алыҫ түгел күп ҡатламдарҙан торған уникаль IV-А Пясина ауылы археологтарҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Ҡаҙыныу барышында пясин һәм ымыяхтах мәҙәниәте ҡалдыҡтары табылған. иң тәүге тимер әйберҙәр табылған. XVIII быуатҡа ҡараған, Арктика өсөн иң иртә тимер әйберҙәр һәм иң камил аҡ ҡурғашлы бронза табылған.
Радиоуглерод иҫәпләүҙәр буйынса Таймырҙағы пясин металлургия мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем IX—IV быуаттар арауығына тура килә.
Дюна III көнбайыш таймыр торағы материалдары нигеҙендә (IX—XII быуат) Л. П. Хлобыстин вожпай мәҙәниәтен айырып күрһәтә.
Нганасадарҙың Таймырҙа самодий этносы булып ба ойошоуы XVII быуаттың икенсе яртыһы— XVIII быуаттың башына тура килә. Улар составына сығышы буйынса төрлө ҡәбилә төркөмдәре инә (самоядь пясид, курак, тидирис, тавги һәм башҡалар). Нганасандар болан егеп Таймыр ярымутрауы төпкөлөнән күсеп йәйләр булған. Ә ҡышын себер тайгаһының төньяҡ сигенә чумаларын ҡуйғандар.
Асыу тарихы
Был 1956 йылда географик асыштары менән билдәле тарихсы һәм поляр тикшеренеүсе М. И. Белов хәбәрһеҙ юғалған экспедиция етәксеһе тип мангазей кешеһе Иван Толстоуховты.һанай.
Билдәле голланд географы Витсен Николаас 1692 йылда Амстердамда сыҡҡан «Төньяҡ һәм Көнсығыш Тартарий» тигән китабында (Европала Себер тураһындағы беренсе хеҙмәт) убыл наместнигыА. П. Головин мәғлүмәттәренә һылтанып, түбәндәгеләрҙе хәбәр итә: 1680-сы йылдарҙа Турухансктан Йәнәсәй түбәненән «диңгеҙгә 60 кеше сыға». Унан Лена йылғаһына сыға һәм « Боҙ» моронон урап үтә. Уларҙың береһе лә кире әйләнеп ҡайта алмай. Витсенға билдәле булыуынса, был сәйәхәттең етәксеһе « күренекле рус дворяндары улы Иван, Толстое Ухо була».
Тәреләге яҙыу Иван Толстоухов уны 1687 йылда ҡуйғанлығын күрһәтә.
Ҡултыҡтың төньяҡ өлөшөндә ҡышлаҡ төҙөй һәм унда тағы бер ҡыш үткәрә. Был ҡышлаҡты 1740 йылдың йәйендә Фёдор Минин табып, уны үҙе төҙөгән картала билдәләй. Петербург ҡалаһына Адмиралтейство -коллегияға ебәрә.
Урыҫ экспедицияһы әйберҙәре араһында «Акакий Муромец» исеме яҙылған бысаҡ табылыуы, Муромцевтарҙың береһелер тип фаразларға нигеҙ бирә. Сөнки 1680 йылдарҙа Йәнәсәй өйәҙе исемлегенән Муромцевтар серле рәүештә итеп юҡҡа сыҡҡан. Ә был ваҡытта Иван Толстоухов Таймырҙың төньяғына юл алған була. М. И. Белов раҫлауынса, Акакий Муромец Толстоухов менәнбергә барған һәм бергә һәләк булған.
1736 йылда Бөйөк Төньяк экспедициялары ваҡытында Василий Прончищев тарафынан ярымутрауҙың Хатанга ҡултығынан Фаддей ҡултығына тиклемкөнсығыш яр буйы тикшерелә. 1739—1741 йылд арҙа тәүге географик тикшеренеүҙәр һәм тасуирлама Харитон Лаптев тарафынан эшләнгән. Ул башлап ярымутрауҙың тәүге аныҡ картаһын төҙөй. 1741 йылда Семён Челюскин ярымутрауҙың көнсығыш яр буйҙарын тикшереүҙәрҙе дауам итә. 1742 йылд а Таймырҙың иң төньяҡ нөктәһе аса. Аҙаҡ был морон уның исемен ала — Челюскин мороно тип атала.
Әҙәбиәт
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора или список авторов. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Пример: Петров А. Б." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" id="mwAXg-автор-" style="position: relative;">Урванцев Н. Н.  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwAXg-заглавие-" style="position: relative;">Таймыр — край мой северный   <span id="ссылка" class="cx-template-editor-param-key">ссылка <span data-key="ссылка" title="Ссылка на источник в интернете. Относится к полю заглавие." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ссылка" id="mwAXg-ссылка-" style="position: relative;"> http://www.skitalets.ru/books/taimyr_urvantsev    <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwAXg-место-" style="position: relative;">   <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">издательство <span data-key="издательство" title="Примеры: Наука, Oxford Press, АСТ (или просто АСТ — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издательство" id="mwAXg-издательство-" style="position: relative;">Мысль   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwAXg-год-" style="position: relative;">1978   <span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">страниц <span data-key="страниц" title="Общее количество страниц в источнике. При цитировании не рекомендуется (хотя и допустимо) указывать вместе с полем «страницы»." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="страниц" id="mwAXg-страниц-" style="position: relative;">239
Змееносец (йондоҙлоҡ)
Змееносец (йондоҙлоҡ) (Ophiuchus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Цебальрай, яҡтылығы 2,77 була. Майҙаны буйынса урыны — 11.
Юлдашбаев Билал Хәмит улы
Биографияһы
Билал Хәмит улы Юлдашбаев 1928 йылдың 2 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Юрматы ауылында, әлеге Ишембай ҡалаһында, Хәмит һәм Зәйнәп Юлдашбаевтар ғаиләһендә тыуған. Ҡатыны — Ләлә, ҡыҙы — Айһылыу. Ағаһы — Мәҡсәт Юлдашбаев (Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған), һеңлеһе Зәйтүнә.
Сығышы менән урта хәлле ғаиләнән. Олатаһы Абдулла Ишембай ауылы (хәҙерге Иҫке Ишембай) мәсетенең имамы була. Атаһы Хәмит Юлдашбаев та Юрматы ауылы мәсетендә 1929 йылға тиклем мулла булып тора. 1920-се йылдар аҙағы — 1930-сы йылдар башында бөтә Юлдашбаевтар ҙа кулак исеме тағылып, Себергә һөрөлә. Хәмит Юлдашбаев ғаиләһен Ҡырғыҙстан яҡтарына алып ҡаса. Бер нисә йылдан һуң ғаилә кире тыуған яҡҡа ҡайта, хәҙерге Ишембай районы Алаҡай ауылында төпләнә. Хәмит Юлдашбаев бер нисә йыл ауылда балалар уҡыта. Билал, бөтә Юлдашбаевтар кеүек, уҡырға бик һәләтле була. Ләкин ул ваҡытта төҙөлгән яңы нефтселәр ҡасабаһы Ишембайҙа малайҙы уҡырға алмайҙар.
1941 йылда әлеге Ишембай районы Кинйәкәй ауылында тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. Тарих менән ҡыҙыҡһыныуы мәктәп йылдарында уҡ башлана, уҡытыусыһы Арыҫланбәк Ғүмәров менән оҙаҡ йылдар бәйләнешен өҙмәй, фәнни эштәре менән таныштырып бара.
1942 йылда Ишембай районы Маҡар урта мәктәбен алтын миҙалға тамамлай, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына (һуңыраҡ Башҡорт дәүләт университеты) уҡырға инә.
1947 йылда институттың дүрт йыллыҡ курсын ике йылда тамамлап, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта башлай. 1950 йылдан марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.
1951 йылда Билал һәм Ләлә Юлдашбаевтарҙың ҡыҙҙары Айһылыу тыуа (хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының тарих факультеты профессоры, тарих фәндәре докторы).
1953 йылда М. Ломоносов исемендәге Мәскәү университетында тарих фәне буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1955 йылда Юлдашбаев өлкән ғилми хеҙмәткәр, СССР Фәндәр Академияһының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында тарих бүлеге мөдире булып эшләй.
1959 йылда «Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөлөүе» исемле материалдар һәм документтар йыйынтығын төҙөй. 990 биттән торған китапта 500-гә яҡын документ тупланған, йәш ғалим бығаса башҡорт милли хәрәкәте тарихының тотонорға ярамаған биттәрен асып һалырға ҡурҡмаған. Китап тарихсы, философ, юристарҙың ғына түгел, партияның идеология хеҙмәткәрҙәренең иғтибарын да йәлеп итә. Йыйынтыҡҡа индерелгән архив материалдарының күбеһе тәүге тапҡыр нәшер ителә. Ғалим даталарҙы билдәләй, документтарҙың стилистик үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалып, орфографик төҙәтеүҙәр индерә, археографик яҡтан эшкәртә, эш башҡарыу (делопроизводство) билдәләрен кире тергеҙә һәм башҡа эштәр башҡара.
Йыйынтыҡҡа Башҡорт автономиялы хөкүмәтенең (Башҡорт милли шураһының, Башҡортостан ваҡытлы революцион советының, Башҡортостан Хәрби-революцион комитетының) протоколдары ингән, күп документтарға Әхмәтзәки Вәлиди ҡул ҡуйған. 1963 йылдың июнь айында КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты бюроһында Билал Хәмитов ошо китапта Әхмәтзәки Вәлиди етәкселегендәге башҡорт милли хәрәкәте һәм Башҡорт АССР-ының төҙөлөү тарихын объектив яҡтыртҡан өсөн ҡаты тәнҡиткә дусар ителә һәм тарих бүлеге мөдире вазифаһынан бушатыла. Ғалимгә «буржуаз милләтсе» исемен тағалар, киң матбуғат сараларында уға ҡаршы көрәш киң ҡолас ала. Йәш ғалимгә был һынауҙы үтеү бик ауырға туры килә. Тарихсы-ғалимдар уның хеҙмәте тарихи материалдарға таянып, объектив эшләнгәнен аңлаһалар ҙа, партия линияһына ҡаршы барырға теләмәйҙәр, эҙәрлекләнеүҙән ҡурҡалар. Билал Хәмит улы илдең төрлө архивтарынан йыйып алған 2 мең архив документын егерме йылдан артыҡ баҫтыра алмай. 1966 йылдан 1986 йылғаса Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, СССР тарихының совет осоро кафедраһы мөдире була, фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: башҡорт милли хәрәкәте, милләт-ара бәйләнештәр проблемалары, 20-се быуат Башҡортостан тарихы буйынса хеҙмәттәр яҙа.
1972 йылда Билал Юлдашбаевтың «Башҡорт халҡының формалашыу тарихы: революцияға тиклемге осор» исемле китабы сыға. Китапта фәндә беренсе тапҡыр башҡорттарҙың милләт булып ойошоу процесы яҡтыртыла. Башҡорттарҙың революцияға тиклем милләт булараҡ этно-лингвистик, рухи яҡтан формалашыу, социаль-иҡтисади, милли берләшеү һәм мәҙәни үҫеш проблемаларын күрһәтә.
1972 йылда сыҡҡан төплө, ҙур күләмле китап фәнни даирәләрҙә шау-шыу, көслө бәхәстәр ҡуптара. Юлдашбаев өҫтәнән төрлө органдарға, хатта докторлыҡ диссертацияһын яҡлау буйынса комиссияға ялыу яҙыусылар ҙа табыла. Ғалим был ҡаршылыҡтарҙы еңеп сыға, 1974 йылда ошо тема буйынса докторлыҡ диссертацияһын Воронеж дәүләт университетында яҡлай («Башҡорт халҡының формалашыу тарихы: революцияға тиклемге осор»).
1986 йылдан башлап, Рәсәй фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең баш фәнни хеҙмәткәре булып эшләй.
1990-сы — 1993-сы йылдарҙа Башҡортостан Конституцияһын әҙерләүҙә ҡатнаша.
1992 йылда КПСС-тың ул ваҡыттағы республика комитеты Башҡортостан өлкә комитетының «Башҡортостан АССР-ы тарихының ҡайһы бер һорауҙарын дөрөҫ яҡтыртмау тураһында» (1963 йылдың 12 июне) тигән постановлениеһын ғәмәлдән сығара.
1995 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты грантына лайыҡ була, яңы ҙур күләмле йыйынтыҡ өҫтәндә эшләгән ғалим һиҙелерлек дәүләт ярҙамы ала.
1996—2001 йылдарҙа 4 томлыҡ «Башҡортостандың милли дәүләт ҡоролошо (1917—1925 йылдар)» документтар йыйынтығын төҙөй. Был йыйынтыҡтар Башҡортостан Президенты ярҙамы менән ғалимдың вафатынан һуң ғына донъя күрә. Йыйынтыҡҡа ингән күп документтар бығаса бер кем тарафынан баҫтырылмаған, өйрәнеләмәгән була. Беренсе китапҡа 1917 йылдың декабрь айында Ырымбурҙа үткән Башҡорт автономияһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителгән Ҡоролтай материалдары инә (2002 йыл). Билал Юлдашбаев был материалдарҙың 1990-сы йылдарҙа яңы Рәсәй федератив дәүләт төҙөлөшө өсөн, Башҡортостандың Рәсәй Федерацияһы составында хоҡуҡи хәлен билдәләү өсөн әһәмиәте бик ҙур, тип билдәләй.
Эҙләнеүсе- ғалим фәнни ҡулланышҡа бик күп тарихи сығанаҡтарҙы индерә, уларҙың бөгөнгө осор генә түгел, ә киләсәк быуындар өсөн дә әһәмиәтен күҙаллай.
1990-сы йылдарҙа, Башҡортостандың дәүләт суверенитетын иғлан ителеп, Зәки Вәлиди исеме менән бәйле ваҡиғалар суверенитет өсөн көрәштең башланғыс өлөшө, тип билдәләнгән саҡта, Билал Хәмит улы Юлдашбаевтың республиканың милли дәүләт ҡоролошона ҡағылышлы башҡаларҙан айырылып торған фекере була. Ғалим тағы ла фән һәм йәмғиәт эшмәкәрҙәренең тәнҡит утына тотола. Билал Хәмит улы Юлдашбаев халыҡтарҙың үҙбилдәләнешкә хоҡуғы һәм халыҡтарҙың тигеҙ хоҡуҡлылығы яҡлы ғалим булып ҡала.
Ғүмере буйы уны аңлап, ауыр саҡтарҙа ышыаныслы таянысы булған Һөйөклө ҡатыны Ләлә Юлдашбаеваның вафатын Билал Хәмит улы бик ауыр кисерә.
Билал Юлдашбаев барлығы 100-ҙән артыҡ фәнни эш, шул иҫәптән 10 монография авторы.
Күренекле ғалим 2001 йылдың 13 апрелендә вафат була һәм Өфө ҡалаһында ерләнә.
Библиография
Уның редакцияһы аҫтында сыҡҡан китаптар:
Касьма
Касьма — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 465 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Морат (төшөнсәләр)
Морат — ир-ат исеме, күп мәғәнәле атама:
Сыромятников Василий Степанович
Биографияһы
Василий Степанович Сыромятников 1885 йылдың 14 авгусында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Елдәр ауылында тыуған.
1912 йылда Ҡазан художество мәктәбен тамамлай (педагог— Петербург художество академияһын тамамлаусы). Күпмелер ваҡыт туғандары Сызрань ҡалаһында йәшәй, гимназияла уҡытыусы булып эшләй. 1912 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
XX быуат башында рәссамдар Ҡасим Дәүләткилдеев, А. Тюлькин, А. Храмов, Ю. Блюменталь менән бергә Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышындағы алыҫ райондарға экспедицияларға сыға. Василий Степанович экспедициянан рәсемдәр менән альбомдар алып ҡайта. Альбомда һәр рәсем — документ. Яуаплы кеше булараҡ, Сыромятников һәр һүрәт аҫтына үҙенең «В» монограммаһын ҡуя. Василий Степанович экспонаттың һүрәтен төшөрөп кенә ҡалмай, уны художество музейы йәки тыуған яҡты өйрнеү музейына алып ҡалырға тырыша. Сыромятников башҡорт орнаменттарын ихлас өйрәнә.
Тәүге тапҡыр башҡорт матди мәҙәниәте предметтарын кластарға бүлергә маташа.
1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы,
1939 йылда А. Лежнев, Тюлькин, И. Урядов менән бергә Мәскәүҙә Бөтә союз ауыл хужалығы күргәҙмәһен биҙәүҙә ҡатнаша (1972). Сыромятниковтың ижады рәссам булараҡ башҡорттарҙың көнкүрешен һәм мәҙәниәтен художестволы өйрәнеү менән туранан-тура бәйле — рәссамдың ижади бөтөнлөгө һәм күп яҡлылығы тураһында һөйләй.
В. С. Сыромятников башҡорттарҙың көнкүрешен һәм тәбиғәтен мәңгеләштергән тәүге рәссамдарҙың береһе.
Картиналары
Сыромятниковтың төн һынлы сәнғәт әҫәрҙәре: этюд «Троицк соборы» 1915, «Башҡорт ҡыҙы», «Гости на женской половине» (несколько различных вариантов), «Улица в кочевье» (все — 1928), «Девушка-башкирка в праздничном наряде», «Башкирский натюрморт», натюрморты «Башкирия» и «Башкирский мотив» (1974) һәм башҡорт орнаментының рәсемдәре өлгөһө альбомы — бөтәһе лә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һаҡлана.
Индустриаль темаға картиналары: «Баймаҡ алтын-баҡыр заводы», «Белорет заводының прокат цехы», «Домна цехы».
Ауыл хужалығы темаһына картиналары: «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозының алдынғы тракторсыһы «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозының беренсе комбайнеры" йәки «Совхозда иген һаҡлау урыны», «Совхозда электростанция».
Төп эштәре: Татарский мотив, к. м., 1925. Серый день, х. м., 1925. Золото осени, х. м., 1926., Улица на кочевье, к. м., 1929. Вечер в кочевье, к. м., 1929. В этом доме жил В. И. Ленин, х. м., 1938., Мать-героиня, х. м., 1945. Кибитка, х. м., 1955. Старая новая Уфа, х. м., 1955—1975. Башҡорт халыҡ орнаменты һүрәттәре альбомы, биҙәк, бум. акв., 1925—1937 гг. «Свиноводство» — Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһендә «Башҡортостан» павильоны өсөн панно, 1939. Башкирский натюрморт, х. м., 1974.
Күргәҙмәләре
1916 йылдан — Өфө «Рәсем сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте» күргәҙмәһе ҡатнашыусыһы
Сыромятников — республика (1937), зона (1974), Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Боюз (1926), сит ил (1929, Сан-Диего, АҠШ) күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы. 1975 йылдан алып Өфөләге бөтә күргәҙмәләрҙә лә ҡатнаша.
Әҙәбиәт
• Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979
Локкум-Ягун
Локкум-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 835 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 154 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :