cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Соль (Чёрная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курчум (Воя ҡушылдығы)
Курчум  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воя йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Подстепка
Подстепка — Рәсәйҙәге йылға. Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ахтуба йылғаһының һул ярына тамағынан 376 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Светлый Яр һыу үлсәү посынан Верхнелебяжье һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нензота-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
Нензота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Оло ПАй-Пудына
Оло ПАй-Пудына — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собь йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Нензота-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло ПАй-Пудына
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ленгас
Ленгас — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кермись йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пальник-Йоль (Оло Роговая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барнеберг
Барнеберг (Barneberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 759 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39393 һәм автомобиль коды — BK.
Дауа саралары
thumb|240px|Ҡаты дарыу саралары төрҙөре: төймәләр, капсулалар
Дауа сараһы, дарыу препара́ты, медикаме́нт, дарыу (praeparatum medicinale,, ; ) — ауырыуҙарҙы профилактикалау, диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланыла торған, матдә йәки дауа формаһы рәүешендәге (төймә, капсула, иретмә, мазь һ.б.) синтетик йәки тәбиғи сығышлы матдәләр ҡатнашмаһы.
Тарих
Кешеләр борон ваҡыттарҙан уҡ, төрлө дауа саралары ҡулланып үҙҙәренең ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалырға тырышҡан. Былар йыш ҡына үҫемлек һығындылары булған, шулай уҡ сей ит, сүпрә һәм мал ҡалдыҡтарынан яһалған препараттар ҙа ҡулланылған. Ҡайһы бер дауа саралары үҫемлек йәки мал сеймалынан еңел табыла торған формала булған, шуға бәйле рәүештә медицина борон замандарҙан уҡ үҫемлек һәм мал сығышлы дауа сараларын (мәҫәлән боронғо Мысырҙа уҡ билдәле булған, кенә уты, әфиүн, диңгеҙ һуғаны; боронғо индустарға билдәле булған, терегөмөш; уймаҡ сәскә, ынйы сәскә, умырзая һәм башҡа халыҡ медицинаһында киң ҡулланыла торған үҫемлектәр) күп күләмдә уңышлы ҡулланған. Тик химия үҫешендә генә кешеләр, был матдәләрҙең дауа эффекттарының организмға билдәле химик бәйләнештәр ярҙамында ғына һайланма тәьҫиренә бәйлелегенә инанғандар. Һуңғараҡ, бындай бәйләнештәрҙе лабораторияларҙа синтез юлы менән ала башлағандар.
Техника һәм ҡайһы бер фәнни дисциплиналарҙың (анатомия, физиология һәм айырыуса химия) үҫеше уңышында XIX быуаттың икенсе яртыһында, беренсенән, тура килеүҙә йәки төрҙә булмаған, ләкин терапевтик йоғонтоға эйә булған (антипирин, пирамидон, плазмоцид, аспирин һ.б.), күп һанлы матдәләрҙең синтезын һәм, икенсенән, дауа сараларының йоғонтоһон тикшереүҙе, шулай уҡ дауалауҙа һәм дауа ғилеменә инештә әлегә тиклем батшалыҡ иткән фәнни тикшерелмәгән теорияларҙы алыштырған, яңы дауалар табыуҙы фәнни тикшеренеү нигеҙенә ҡуйыуҙы рөхсәт иткәндәр (Парацельс, Ганеманн һ.б.).
Пауль Эрлих, немец бактериологы һәм химигы, заманса химиотерапияға нигеҙ һалыусы һанала. 1891 йылда ул инфекциялы ауырыуҙарға ҡаршы көрәштә химик бәйләнештәрҙе ҡулланыу теорияһын эшләп сығарған.
Өйрәнеү
Дарыу препараттарын тикшереү химик анализ, фармакология тикшеренеүҙәре, клиник күҙәтеүҙәр (ҡара: Фармакология); шул уҡ ваҡытта матдәнең әүҙем принциптары һәм уның төп сифат күрһәткестәре билдәләнә: препараттың органотропияһы йәки паразитотропик характеры, йәғни уның ауырыуҙың билдәле бер органдарына йәки ауырыу тыуҙырыусы агенттарға (бактерияларға, паразиттарға һ.б.) йоғонтоһо; «өҫтәмә үҙгәрештәр» (кәрәкмәгән) ғәмәлдең булыуы; препараттың ҡайһы бер кешеләрҙә айырым һиҙгерлек тыуҙырыу һәләте (мәҫәлән, дөйөм һалҡын тейҙереү ауырыуы һәм ҡоҫоу барлыҡҡа килеүе) иҫәпкә алына.
Дарыуҙың миҡдар күрһәткестәре билдәләнгәнә: үлемесле доза (ғәҙәттә хайуандың йәки кешенең тере ауырлығының 1 кг-ына иҫәпләнгән), түҙемле доза һәм терапевтик доза. Күп кенә дарыуҙар өсөн түҙемле дозалар (йәки һаҡлыҡ өсөн әҙерәк) максималь доза рәүешендә легитимлаштырыла. Үлемесле дозаның терапевтик дозаға нисбәте препараттың «терапевтик индексы» тип атала, сөнки был нисбәт ни тиклем ҙур булһа, дарыу ҙа шул тиклем иркен тәғәйенләнә.
Йоғонтоһо
Дарыу препараттары, нигеҙҙә, организмдың күҙәнәк элементтары урынлашҡан мөхиттең физик-химия үҙенсәлектәрен үҙгәртеү юлы менән башҡарыла; был осраҡта препараттың организм элементтары менән химик берләшмәгә инеп һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа күҙәнәктәрҙең протоплазмаһына туранан-тура тәьҫир итеп, уларҙың бөтөнләй юҡҡа сығыуы менән башҡарыла. Препараттың физиологик эффекты — күҙәнәк элементтарының тормошсан эшмәкәрлеген йә ҡуҙғатыу, йә ҡамасаулау; был осраҡта дарыу матдәһе дозаһы мөһим роль уйнай, сөнки төрлө дозала бер үк дарыу төрлөсә йоғонто яһарға мөмкин — әҙ дозаларҙа ярһыта, күп дозала тотҡарлай (фалижға тиклем).
Дарыу препараттарының тәьҫир итеү фазаһы мөһим нөктә булып тора: ҡайһы бер дарыуҙар организмға үтеп ингән ваҡытта (Кравков буйынса инеү фазаһы), икенселәре — организмда максималь концентрация (туйыныу фазаһы) осоронда, икенселәре — концентрацияһы кәмегән мәлдә (сығарыу фазаһы); Шуның менән бер үк ваҡытта ҡайһы бер дарыу препараттарының кумуляцияға һәләтле булыуы бик мөһим, ул ҡапыл көсәйә, ә ҡайһы берҙә ҡабаттан индергәндә уларҙың эшсәнлеге боҙола, был дарыуҙың организмда тупланыуы һәм уның тәьҫиренең тупаҫланыуы менән аңлатыла.
Препараттың тәьҫире уны ҡабул иткән кешенең йәшенә, енесе, сәләмәтлеге торошона һәм организмдың индивидуаль үҙенсәлектәренә бәйле. Кәметелгән дозалағы ҡайһы бер дарыуҙар балаларға өлкәндәргә ҡарағанда күпкә көслөрәк тәьҫир итә (йыш ҡына ағыулы); күрем ваҡытында, йөклөлөк, имеҙеү ваҡытында дарыуҙарға ғәҙәттәгенән айырмалы рәүештә реакцияға инә; ҡайһы бер кешеләрҙә дарыу аномаль көслө эш итә, был организмдың билдәле бер матдәләргә ҡарата һиҙгерлеге артыуы менән аңлатыла.
Классификация
Дауа сараларының төрлө билдәләренә нигеҙләнгән, бер нисә классификация бар:
сығышы буйынса — тәбиғи, синтетик, минераль;
Дауа сараларын алыу өсөн сеймал булып тора :
Ибәтуллин Зәйнулла
Ибәтуллин Зәйнулла (1891 йыл — март 1919 йыл) — совет эшмәкәре. Беренсе донъя һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы, тулы Георгий таҫмаһы кавалеры.
Биографияһы
Зәйнулла Ибәтуллин 1891 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Ҡорамша ауылында тыуған. Белеме — башланғыс.
Беренсе донъя һуғышында фелдьфебель званиеһендә хеҙмәт иткән. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн дүрт Георгий тәреһе һәм дүрт Георгий «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә. Силәбе башҡорттары араһында тулы Георгий таҫмаһы кавалеры булған башҡа берәү ҙә юҡ.
Зәйнулла Ибәтуллин һуғыштан һуң Мөхәмәтҡолой улусына ҡайта. Улус совет власының зәһәр дошмандары — Ҡорбанғәлиевтар ҡулында була. 1918 йылда Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡол улусының эшсе-крәҫтиәндәр һәм ҡыҙылармеецтар эштәре буйынса Совет рәйесе булып һайлана. Бында ул совет власын урынлаштырыуҙа ҙур эштәр башҡара. 1918 йылдың көҙөндә, башҡорт мосолман частары төҙөлгәндә, Зәйнулла Ибәтуллин аҡтар армияһына хеҙмәткә алына. Көнбайыш армия генералы М. В. Ханжин бойороғо буйынса 1919 йылдың 11 мартында хәрби ялан судына тапшырыла. Ул һалдаттар араһында ҡыҙылдарға бирелергә агитация алып барыуҙа, Силәбеләге аҡ офицерҙарҙы һәм Юғары идараны юҡ итергә йыйыныуҙа ғәйепләнә. 1919 йылдың мартында Зәйнулла Ибәтуллинды аҡтар армияһының контрразведкаһы атып үлтерә.
Хәтер
Зәйнулла Ибәтуллиндың тыуған ауылы Ҡорамшала ойошторолған колхозға «Зәйни батыр» исеме бирелә.
Нензота-Яха (йылға)
Нензота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Азанка (Тавда ҡушылдығы)
Азанка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Риханиә
Риханиә (רִיחָנִיָּה, Рихьаные, الريحانية) — Израилдең Төньяҡ округында урынлашҡан черкес ауылы. Мером-һа-Гәлил төбәк шураһына ҡарай.
Географик урынлашыуы
Риханиә урындағы шураһы Төньяҡ округынын төньяғындараҡ, Цфат ҡалаһынан 12 саҡрым алыҫлығында, Ливан сигенән иһә 11 саҡрым алыҫлығында урынлашҡан.
Ошо тораҡ пункттар менән сиктәш: көнсығыштан Мошав Альма, көньяҡ-көнбайыштан Керен-Бен-Зимра, көнбайыштан Баръам, көньяҡ-көнбайыштан Йырон, көньяҡ-көнсығыштан Дишон һәм Рамот-Нафтали.
Риханиә урындағы шураһы таулы зонала (тау һыртының иң алдында) урынлашҡан. Тораҡ пункттағы диңгеҙ кимәленән уртаҡ бейеклек 705 метр тәшкил итә. Төньяғында Нахал-Дишон тәбиғәт резерваты урынлашҡан
Тарихы
Риханиә 1878 йәки 1880 йылда барлыҡҡа килгән.
Риханиә — Израилдәге ике черкес ауылының береһе. Икенсеһе — Кфар-Кама, 1950 йылда урындағы шура итеп танылды.
Халыҡ
Израилдең Үҙәк статистика бюроһы мәғлүмәтенә ярашлы, 2020 йыл башында халыҡ һаны 1 195 кеше тәшкил итте.
Сосья
Сосья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цибин йылғаһының уң ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы
Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы (4 апрель 1861 йыл — 19 сентябрь 1918 йыл) — башҡорт мәғрифәтсе-шағиры.
Биографияһы
Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы Кейеков 1861 йылдың 4 апрелендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы) Иҫке Соҡор ауылында яҙыусы Ғәли Соҡоройҙың ғаиләһендә тыуған. Кейековтарҙың шәжәрәһе буйынса уларҙың ата-бабалары ирәкте башҡорт ырыуының ханы Иҫәнгә барып тоташа: Иҫән хан → Быраҡ → Кейек → Шәриф → Ғабдулла (1746—1828) → Ғәбдессәлих (1798—1849) → Мөхәмәтғәли (1828—1889) → Ғарифулла (1861—1918). Ата-бабаларының береһе Шәриф Кейеков Ирәкте улусының старшинаһы була, уның өсөнсө — кесе улы — Ғабдулланың ҡустыһы Ниғәмәтулла Кейеков дворян дәрәжәһен ала, ә 1825 йылда Бөрө өйәҙендәге 10-сы башҡорт кантоны башлығы итеп һайлана.
Башланғыс белемде атаһының мәҙрәсәһендә ала. Ауылдағы мәҙәрәсәгн тамамалағас, күрше ауылы Шығай мәҙрәсәһендә дауам итә. Аҙаҡ Ҡазан ҡалаһындағы Апанай мәҙрәсәһенә уҡырға инә. 1882 йылда армия сафтарына алына. Алты йылға яҡын һуҙылған хәрби хеҙмәттән һуң, Ҡазан ҡалаһына тағы ла уҡырға йүнәлә. Аҙаҡ Иҫке Күрҙем ауылына күсә һәм вафатына хәтле шунда йәшәй. Уның ижади мираҫы байтаҡ ҡына. : "«Наши родственники — ирактинцы из нынешнего Минзелинского района с помощью соседних родов также получили грамоту (на владение землей) от российских правителей. Грамота составлена 16 января 1817 года, напечатана и включена в тетрадь «Межавая книга» в августе 1837 года»"
Мокрая Мечётка
Кесе Мечет — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Волгоград һыуһаклағысынан Светлый Яр һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Судно
Мәғәнәгә ярашлы, судноларға караптар, катерҙар, яхталар һәм үҙҙәре хәрәкәт итә алмаған баржаларҙан башҡа тағы ла байдаркалар, һалдар, өрөп тултырыла торған кәмәләр, һыу велосипеды һәм сёрфинг өсөн таҡталар, шулай уҡ йөҙөп йөрөүсе буровойҙар, экранопландар, экранолёттар, гидросамолёттар, һыу үткәрмәй торған корпуслы һәм һыуҙа батмай, һыу өҫтөнән һәм аҫтынан йөҙә алған (һыу өҫтөнә ҡағылып — өрөп тултырыла торған кәмәләр, экранопландар, экранолёттар) һәм тағы ла төрлө ҡоролмалар инә.
Юридик билдәләмәһе
Диңгеҙ ҡанундарында диңгеҙҙә йөҙөүсе судно үҙйөрөшлө йәки үҙйөрөшлө булмаған йөҙөү ҡоролмаһы тип аңлатыла, йәғни кеше тарафынан яһалма рәүештә эшләнгән объект, ул диңгеҙҙә даими йөҙөүсе хәлдә булыу өсөн тәғәйенләнә. Ҡоролманы судно итеп таныу өсөн уның үҙ двигателе менән йыһазландырылыуы, экипаждың унда булыу-булмауы, хәрәкәт итеүе йәки башлыса стационар йөҙөү хәлендә булыуы мөһим түгел (мәҫәлән, йөҙөүсе док, дебаркадер). Диңгеҙҙән тыш, шул уҡ билдәләмә эске һыу объекттарына һәм йылғаларға ла ҡағыла.
Судноны суднолар йөрөшөнә ҡарата мәсьәләләрҙе һәм мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе төп норматив-хоҡуҡи акттарҙа билдәләү:
Рәсәй Федерацияһының Сауҙа суднолар йөрөү кодексы
Рәсәй Федерацияһының Сауҙа суднолар йөрөү кодексы судноны «сауҙа суднолар йөрөү маҡсатында ҡулланылған үҙйөрөшлө йәки үҙйөрөшлө йөҙөү ҡоролмаһы» тип билдәләй. Кодекста сауҙа суднолары йөрөшө судноларҙы бәйле эшмәкәрлекте түбәндәгеләр өсөн файҙаланыу менән аңлата: йөктәрҙе, пассажирҙарҙы һәм уларҙың багажын ташыу; Шулай уҡ РФ КТМ концепцияларын формалаштыра: Рәсәйҙә ваҡ суднолар ҡулланыуҙы күҙәтеүҙе Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының (ГИМС) бәләкәй суднолар буйынса дәүләт инспекцияһы алып бара.
Диңгеҙҙә бәрелештәрҙе булдырмауҙың халыҡ-ара регламенты
МППСС судно тип йөҙөү ҡорамалдарының бөтә төрҙәрен, шул иҫәптән һыуҙа ташыу сараһы булараҡ файҙаланылыуы йәки ҡулланылыуы ихтималлығы булған һыу һыйҙырышһыҙ судноларҙы, экранопландарҙы һәм гидропландарҙы аңлата.
Хәрәкәт итеү алымына ҡарап
Суднолар бүленәләр:
Йөрөткөстөң төрөнә ҡарап
Движителдәр бүленәләр: Төрлөсә хәрәкәт итеүсе суднолар — елкән-мотор, елкән-ишеү һ. б. бар.
Тышҡы энергия сығанағын ҡулланып йөрөтөү системалары
Судноны этәреү өсөн туранан-тура тышҡы энергия сығанаҡтары булып ел һәм һыу ағымы тора. Ел энергияһын ҡулланып хәрәкәт итеүсе двигателдең тартыу көсө уның элементтарында барлыҡҡа килгән аэродинамик көстәр арҡаһында барлыҡҡа килә. Һыу ағымы энергияһын ҡулланып һыу аҫты елкәндәре ҡулланыу мөмкинлеге сикләнгән.
Елкән — иң киң таралған боронғо ел хәрәкәт итеү системаһы, уны кеше кәм тигәндә 6000 йыл ҡуллана. Мачта деталдәренә беркетелгән буҫтау туҡыманан ғибәрәт, ул туҡымаға ел баҫымы көсөн тапшыра, был уның хәрәкәтен тәьмин итә. Ҡыйыҡ елкән, тура елкәндәр ҡулланған ел баҫымынан тыш, шулай уҡ төп, компоненттарҙың береһе булараҡ, самолёт ҡанатының күтәргес көсөнә оҡшаш елдең күтәргес көсөн дә ҡуллана. Елкәнле хәрәкәттән тыш аҙыраҡ ҡулланылған экзотик ел йөрөткөстәре лә бар: Турбопарустың күтәреү көсө һауа ағымына һәм перфорация аша һауа ағымына бәйле. Турбопарус Кустоның «Алсион» карабында уңышлы ҡулланыла. Калипсо II-лә ҡулланыу планлаштырыла (төҙөлөп бөтмәй). Һыу кайттары кешене сёрфҡа (кайтсёрфинг, кайбординг, кайтинг) йә ҡатмарлыраҡ ҡоролмаларҙы, шул иҫәптән трансокеан сауҙа судноларын һөйрәү өсөн тәғәйенләнә (мәҫәлән, «Белуга Скайсайл»ды ҡарағыҙ).
Ел тәгәрмәсе ярҙамында ел энергияһын алыусы ел йөрөткөстәре һәм уны механик йә башҡа юл менән винттарға тапшырыу — йөрөтөүсе түгел. Шулай уҡ ҡарағыҙ Елкән Елкәнле ҡорал
Эске энергия сығанағын ҡулланып хәрәкәт итеү системалары
Эске энергияны ҡулланып хәрәкәт итеү системаһының көсө эш мөхите (һыу, һауа, һыу-һауа ҡатнашмаһы, реактив ағым) судноның трансляцион хәрәкәтенә ҡапма-ҡаршы яҡҡа ташланғанда барлыҡҡа килгән реактив көстәр арҡаһында барлыҡҡа килә. Эш мөхите характеры буйынса судноның эске энергияһын ҡулланып хәрәкәт итеү системалары түбәндәгеләргә бүленә:
гидравлик (һыу); һауа (һауа); газ-һыу ағышы (һыу-һауа ҡатнашмаһы). Гидравлика, үҙ сиратында, түбәндәгесә бүленә:
ҡалаҡлы; ҡалаҡһыҙ.
Ҡалаҡтар менән этәреү — судно корпусына ҡарата хәрәкәтсән өлөштәре булған хәрәкәт итеү системаһы, ташланған һыу массаларының реакцияһын алыу — ишкәкле ҡалаҡ, ишкәкле тәгәрмәс ҡалаҡтар, винт ҡалаҡтары, ҡанатлы йәки роторлы этәргес. Ҡалаҡтың иң боронғо этәргесе булып ишкәк тора, хәҙерге ваҡытта киң таралған этәргес көс булып шулай уҡ ҡалаҡ этәргес — винт тора.
Шулай уҡ ҡарағыҙ:
Ҡалаҡ менән ҡалаҡһыҙ этәргес көс араһында һыу менән хәрәкәт итеү системаһы тора, был системала һыу реакцияһын эшләүсе насостың күсмә ҡалаҡтары ла, шулай уҡ ағым участкаһының билдәләнгән элементтары ла ҡабул итә.
Һыу һыйҙырышлыҡ тибындағы судноларҙа гидравлик этәргес системалар киң ҡулланыла. Һауа этәргесе, нигеҙҙә, тиҙ йөрөшлө судноларҙа ҡулланыла, улар динамик хеҙмәтләндереү принциптарына эйә (СДПП)— планерҙар, СПК, СВП, экранопландар.
Эске энергияны ҡулланған этәргес көс системаһының һөҙөмтәлелеге үлсәме булып этәргес көс булып тора.
Камил этәргес.
Оло Сяды-Яха
Оло Сяды-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Горный Полуй ҡылымығының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атингән
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Харта
Харта (Hartha) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7770 кеше йәшәй. Майҙаны — 54,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 326 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4746 һәм автомобиль коды DL.
Тутка
Тутка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алька
Алька — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Емельяшевка йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антибиотиктар
Антибио́тик (ἀντί — ҡаршы + — йәшәү, тормош) — прокариоттар йәки иң ябай төҙөлөшлөләрҙең үрсеүен туҡтата торған тәбиғи йәки ярым синтетик матдәләр; ауырыу тыуҙырыусы микроорганизмдарҙы үлтереүгә һәләтле биологик сығышлы матдәләр ; хайуан, үҫемлек һәм микробтарҙа барлыҡҡа килеп, микробтар һәм ҡайһы бер шеш күҙәнәктәренең үҫешен туҡтатыу сифатына эйә булған матдәләр, мәҫ., пеницилин, стрептоцимин, тетерациклин һ.б. ; микроорганизмдар тарафынан эшләнгән һәм ҡайһы бер бактерияларҙы, микробтарҙы үлтереүгә, шеш күҙәнәктәре үҫешен туҡтатыуға һәләтле матдәләр.
ГОСТ 21507-81 (СТ СЭВ 1740-79) буйынса:
Тәбиғи антибиотиктар актиномицет бактерияларҙа барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер антибиотиктар бактериялар үҫешен әүҙем туҡтаталар, шул уҡ ваҡытта макроорганизмға әҙерәк йәки бөтөнләй зыян килтермәйҙәр. Был антибиотиктар дарыу итеп ҡуланыла. Ҡайһы бер антибиотиктар яман шеште дауалағанда цитостатик (яман шешкә ҡаршы дарыуҙар) сифатында ҡулланыла. Антибиотиктар вирустарға тәъҫир итмәй, шуға күрә грипп, А, В, С гепатитs, һыу сәсәге (ветреная оспа), герпес, ҡыҙамыҡ (краснуха), ҡыҙылса (корь) кеүек сирҙәрҙе дауалағанда файҙаһыҙ.
Терминология
Тәбиғи аналогтарынан айырмалы булараҡ, бактерияларҙың үрсеүен туҡтатырға һәләтле синтетик препараттарҙы антибактериаль хтитопрепараттар тип атағандар. Ул ваҡытта сульфаниламид ҡына билдәле булған. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа яңынан-яңы синтетик антибактериаль препараттар етештерелә. «Антибиотик» тигән төшөнсә менән хәҙер барлыҡ синтетик һәм антибактериаль химиопрепараттарҙы атайҙар.
Ҡулланыу
Антибиотиктар бактериялы микрофлора тыуҙырған елһенеү процестарын иҫкәртеү һәм дауалау өсөн ҡулланыла. Бактериаль организмдарға тәьҫире буйынса бактерицид ( мәҫәлән, тышҡы мембранаһын юҡ итеү юлы менән бактерияларҙы үлтерә) һәм бактериостатик (микроорганизмдың үрсеүен тотҡарлаусы) антибиотиктарға бүленә.
Антибиотиктар ҡулланыуҙың мотлаҡ шарты- табип тәғәйенләүе. Антибиотиктар менән үҙ-үҙеңде дауалау рөхсәт ителмәй һәм был хәүефле. Үҙ-үҙеңде дауалауҙың төп хәүефе булып клиник картинаның боҙолоуы (сирҙе артабан диагностикалауҙа ҡыйынлыҡтар тыуа) һәм сирҙең хроник формаға күсеүе тора. Антибиотик менән дауаланғанда бәшмәккә ҡаршы, пробиотик һәм башҡа  төп препараттың тәьҫиренә  ниндәйҙер йоғонто яһай торған дарыуҙар ҡулланырға ярамай. .
Антибиотиктар ҡулланғанда препараттың организмда концентрацияһын һаҡларға кәрәк, бының өсөн дарыуҙы тәғәйенләнгән ваҡытта ҡабул итергә кәрәк (таблеткаларҙы, ғәҙәттә, һигеҙ сәғәттән аша, көнөнә 3 тапҡыр эсергә, инъекцияны ла тигеҙ ваҡыт ҡалдырып яһарға кәрәк- 8, йәки 12 сәғәт аша). Капсулаларҙы һәм таблеткаларҙы һут менән түгел, ә һыу менән бергә эсергә кәрәк. Препаратты теләһә ниндәй ваҡытта ҡабул итергә ярамай..
Дөйөм ҡағиҙә — микробтарға ҡаршы терапия 72 сәғәттән һуң һөҙөмтә бирмәй икән, тимәк дарыу дөрөҫ тәғәйенләнмәгән, был осраҡта табипҡа башҡа дарыу һорап мөрәжәғәт итергә кәрәк..
Антибиотиктар малсылыҡта хайуандарҙың күпләп ауырыуын булдырмау өсөн ҡулланыла, бигерәк тә Ҡытайҙа сусҡаларға күпләп бирелә..
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын суперинфекциялар (ғәмәлдәге антибиотиктарға сыҙамлы бактериялар тыуҙырған ауырыу) артыу сәбәпле антибиотиктарҙы контролһеҙ ҡулланыу борсой. Ул Ҡытай, АҠШ, Франция, Һиндостан һәм башҡа илдәргә уларҙы ҡулланыуҙы контролдә тотоу буйынса тәҡдимдәр индерә. АҠШ, Франция һәм Рәсәй антибиотиктарҙы контролһеҙ һәм тейешенсә ҡулланмау осраҡтарын кәметеү буйынса саралар күрә.
Былар ҡыҙыҡлы
2011 йылғы Бөтә Рәсәй йәмәғәт фекерен өйрәнеү үҙәге мәғлүмәттәре  буйынса (ВЦИОМ), Рәсәй халҡының 46 % антибиотиктар бактерияларҙы ла, вирустарҙы ла үлтерә тип уйлай (ә антибиотиктарҙы барыһы ла бер үк төр бактерияларҙы үлтерә алмай, көсө еткәнен генә үлтерә).
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүәмәттәренә  таянып «Студентар фәнни форумында» (2013) донъяла етештерелгән ялған дарыуҙарҙың 42 % — антибиотиктар тип әйтелде.
Тарихы
Медицинала антибиотиктарҙы уйлап табыуҙы революция менән сағыштырырға була. Беренсе антибиотиктар пенициллин һәм стрептомицин була.
Боронғо цивилизацияларҙың күбеһе, шул иҫәптән боронғо Мысыр һәм Грецияла инфекцияларҙы дауалау өсөн ҡайһы бер үҫемлектәрҙе файҙаланғандар. Мәҫәлән, боронғо Мысырҙа, Ҡытайҙа һәм Һиндостанда яраларға күгәргән икәмәкте дезинфекция өсөн ҡулланғандар, уны йәрәхәттәргә һәм эренле шештәргә япҡандар. Икмәктәге үңәҙҙе (күгәректе) кешеләрҙе дауалауҙа ҡулланыу тураһында боронғо ғалимдар һәм философтар яҙып ҡалдырған. 1963 йылда этноботаника буйынса белгес Энрике Облитас Поблете XV—XVI быуаттарҙа һинд дауалаусыларының үңәҙ ҡулланыуы тураһында яҙа.
Пенициллинды 1897 йылда француз хәрби табибы Эрнест Дюшен тәүләп күрә. Ул ғәрәп ат ҡараусылары аттарҙың һыртындағы яраһына эйәрҙәге күгәректе һөртәкәнен күрә. Penicillium кеүек бәшмәктәр менән эшләй торғас, ул диңгеҙ сусҡаларындағы  ҡорһаҡ тифы таяҡсаларын үлтерә икәнен белә. Тик ның хеҙмәте менән ҡыҙыҡһыныусы табылмай.
1904 йылда Рәсәй ғалимы М. Г. Тартаковский алтын күгәрек тауыҡ холераһын булдырыусыны үлтереүен хәбәр итә.
1913 йылда Америка ғалимы  Карл Альсберг менән Отис Фишер Блек  Penicillium puberulumдан микробтарға ҡаршы торорлоҡ ағыулы матдә айырып ала (1936 йылда уның химик төҙөлөшөн  беләләр, ул пеницилл кислотаһы була).
1928 йылда Александр Флеминг тәүге антибиотик алыуға ирешә .Ул сир тыуҙырыусы бактерияялар менән эшләгәндә яңғылыш ҡына асыш яһай. Стафилококктарҙың ҡайһы берҙәре күгәргән икәмәктәге йәшел Penicillium менән зарарланған икәнен күрә. Үңәҙ колониялары янында бактериялар булмай. Флеминг был бактерияларҙы үлтереүсе матдәне «пенициллин» тип атай. 1929 йылдың 13 сентябряендә Лондон университетында Медицина тикшеренеүҙәре клубында ул үҙе «пенициллин» тип атаған микробтарҙы үлтереүсе матдә тураһында һөйләй. Тик уның мәҡәләһенә лә иғтибар итеүсе табылмай, сөнки был матдә бик тиҙ таралып төшә (хатта асы мөхиттә лә).
1938 йылда ғына Оксфорд университеты ғалимдары  Говард Флор менән Эрнст Чейн тиҙ таралып төшмәй торған пенициллин кислотаһы тоҙон ала. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында дарыуҙар кәрәк булыу сәбәпле уны 1943 ылда күпләп етештерә башлайҙар. 1945 йылда Флеминг, Флори һәм Чейнға Нобель премияһы бирелә.
СССР-ҙа тәүге антибиотикты («Крустозин»)  микробиолог Зинаида Ермольева  1942 йылда ала.
XX быуаттың алтмышынсы йылдарынан алып, фармакологтар электән билдәле препараттарҙың төрҙәрен сығара, сөнки элекке препараттарға бактериялар ҡулайлашып өлгөрә. 2017 йылда  синтезлана(G0775), уның нигеҙендә грамтиҫкәре яңы  антибиотиктар класын етештереп буласаҡ.
Винроде
Винроде (Wienrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 896 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 233 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38889 һәм автомобиль коды — HZ.
Подлесный (Ишембай районы)
Подлесный (Подлесный) — Башҡортостандың Ишембай районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Этҡол ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453224, ОКАТО коды — 80 231 830 005.
Географик урыны
Утар урман ситендә урынлашҡан, шуға ла Подлесный исемен алған.
Ишембай районының һунар итеү урындары территорияһында урынлашҡан.
Урамдары
Урам исеме :
Иҫтәлекле урындары
Утарҙан алыҫ түгел Тәйрүк йылғаһының башы булған Ҡаратал йылғаһы быуаһы урынлашҡан.
Ненз-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лея (Цна ҡушылдығы)
Лея — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цна йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пальник-Шор (Оло Хайма ҡушылдығы)
Пальник-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хайма йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кушмара
Кушмара — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наяда (мәғәнәләр)
Ная́да:
Сочь (Лупья ҡушылдығы)
Сочь  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ананъя
Ананъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 458 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пионерка (Волга ҡушылдығы)
Пионерка  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наяда
Наяда — наяда һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
4—5 яҡын төрө билдәле, ике ярымшарҙың да уртасанан алып экваториаль бүлкәтенә тиклем таралған. Башҡортостанда диңгеҙ наядаһын осратырға мөмкин. Һыу ятҡылыҡтары төбөндә үҫә, һирәкләп Мәләүез (Воскресенск ауылы) һәм Күгәрсен (Хоҙайбирҙин ауылы) райондарында осрай. Реликт.
Ботаник яҙма
Тулыһынса һыу аҫтында үҫкән бер йыллыҡ ике өйлө ҡаты үлән. Һабағы тармаҡлы, мурт, сәнскеле, аҫҡы төйөндәрендә тамырланыусан, оҙонлоғо 10—60 см. Япраҡтары һеңерсәһеҙ, ҡарағусҡыл йәшел төҫтә, киң ҡыяҡлы, йомроланған еңсәләр м‑н, ситтәренән уйымлы‑эре киртләсле, таҡыяларҙа 3‑әр. Сәскәләре ваҡ, яңғыҙар, һабаҡ ботаҡтарының төбөндә урынлашҡан: ата сәскәләр — бер һеркәс һәм көпшәле сәскә эргәлеге, инәләре — емешлек менән, сәскә эргәлеге юҡ. Июль—августа сәскә ата, һеркәләнеүе һыу аҫтында. Емеше — төшлө емеш, август—сентябрҙә өлгөрә.
Мазовка
Мазовка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цна (старица) йылғаһының һул ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хальденслебен
Хальденслебен (Haldensleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 18882 кеше йәшәй. Майҙаны — 137,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 54 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39340 һәм автомобиль коды — BK.
Ма Цзюнь
Ма Цзюнь (马军, Mǎ Jūn, 1968 йылда тыуа) — Ҡытай журналисы, яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, тирә-яҡты һаҡлаусыһы, экологика буйынса консультант; Пекинда урынлашҡан, тотороҡло үҫешеүҙең программаларын һәм моделдәрен Ҡытайҙа индергән һәм иң үҫешкән, экологик, дәүләттеке булмаған ойошмаларҙың береһе Йәмәғәт һәм экологика эштәре институтының ойоштороусыһы һәм етәксеһе.
Биографияһы
1968 йылда Циндао ҡалаһында тыуа, оҙағламай ғаилә Пекинға, әсәһенең тыуған яғына, күсә. 1993 йылда Ма «South China Morning Post» гонконг гәзитендә эшләй башлай һәм ул Ҡытайҙа иң тәүгеләрҙән булып экологик темаларға яҙған хәбәрселәрҙең береһе булыуы менән билдәләнә. 1999 йылда ил буйлап күп сәйәхәт ҡылған Ма Цзюнь «Ҡытайҙа һыу кризисы» (China’s Water Crisis, Zhongguo shui weiji) китабын баҫтыра. Шул китап Ҡытайҙың экологик торошо тураһында булған тәүге иң мөһим баҫтырылып сыҡҡан әҫәр була (уны йыш Рэйчел Карсондың «Тып-тын яҙ» китабы менән сағыштыралар).
2004 йылда Ма «Yale World Fellow» кеүек Америка Ҡушма Штаттарында экология ҡануниәтен һәм башҡа оҡшаш дисциплиналарҙы өйрәнә. 2006 йылда Пекинда, Ҡытайҙың баш ҡалаһында, коммерциялы булмаған Йәмәғәт һәм экология эштәре институты ойошмаһын нигеҙләй. Шул уҡ йылда «Time» АҠШ журналы уны 100 иң абруйлы кешеләрҙең исемлегенә керетә (уның турала мәҡәләне актёр Эдвард Нортон яҙа). 2008 йылда «Wal-Mart Stores» магазиндары институттың мәғлүмәттәр базаһынд булған, АҠШ-тың тәүге ҙур корпорацияһына әүерелә.
2009 йылда Ма престиж булған Ramon Magsaysay Award (Нобель премияһының азият эквиваленты) буләген ала. 2010 йылда Ма инициативаһы буйынса Ҡытайҙа тирә-яҡты бысратҡан ҙур технологик компанияларға ҡаршы компания башлана. 2011 йылда институттың отчётында «Apple» компанияһының Ҡытайҙағы насар эшмәкәрлеге яҡтыртыла. 2012 йылда Ма Goldman Environmental Prize еңеүсеһе була.
2015 йылда Сколл фондынан социаль эшҡыуарлыҡ өсөн премия ала.
Удгода
Удгода — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кырчанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ненз-Яха (Томбой-Се ҡушылдығы)
Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Томбой-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Хара-Матолоу
Оло Хара-Матолоу — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хара-Матолоу йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Анеп
Анеп — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 535 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Антоний Пиотровский
Антоний Адам Пиотровский (пол. Piotrowski Adam Antoni, 7 сентябрь 1853 йыл — 12 декабрь 1924 йыл) — поляк рәссамы һәм иллюстраторы. Нетулишка ҡалаһында (Кунува янында) тыуған.
Тормошо һәм ижады
Нетулишек ҡойоу заводы управляющийы ғаиләһендә тыуған. Антноий Пиотровский һынлы сәнғәткә Варшавала профессор Герсон Войцехта уҡыған. 1875 йылда Мюнхенға китә, Кесе Вильгельм фон Линденшмит менән бергә уҡыуын дауам итә. 1877 йылдан — Ян Матейко класында Краков нәфис сәнғәт мәктәбендә уҡый.
1879 йылда инглиз гәзите хәбәрсеһе булараҡ тәүге тапҡыр Болгарияға килә 1880 йылдар башында Парижда йәшәгән. 1885 йылда инглиз һәм француз гәзите хәбәрсеһе һәм иллюстраторы булып Болгарияға яңынан килә. 1885—1886 йылдарҙағы серб-болгар һуғышында ҡатнаша, фронтҡа үҙ теләге менән китә. Хәрби батырлыҡтары өсөн болгар тәреһе һәм миҙалдары менән бүләкләнә. 1885—1886 һуғыш йылдарына арнап туғыҙ картина һәм бик күп һүрәттәр яҙған. Болгар кенәзе Фердинандтың үтенесе буйынса уның портретын яҙа, гражданлыҡ ҡаҙаныштары өсөн Командор тәреһенә лайыҡ була. 1900 йылда Варшаваға ҡайта. Поляк рәссамдарының «Сәнғәт» ширҡәте ағзаһы була 1905 йылда Маньчжурияла хәрби хәбәрсе булып эшләй.
А. Пиотровский, нигеҙҙә, жанр сәнғәте ижад иткән, шулай уҡ тарихи полотнолар һәм портреттар яҙа. Иң яҡшы эштәренә түбәндәгеләр инә: «Рекурттар походы», серб-болгар һуғышы тураһында «Нимфалар һәм Сатиралар» картиналар циклдары , кн. Александр Баттембергский һәм кн. Фердинанд Румыния портреттары, Польша хроникаһына иллюстрациялар.
Оло Харвута
Оло Харвута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кедровая йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы
Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы, әҙәби псевдонимы Йәрми Сәйете (29 сентябрь 1884 йыл — 19 октябрь 1972 йыл) — шағир-импровизатор. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне (1944).
Биографияһы
Сәйет Әхмәт улы Исмәғилев, Йәрми Сәйете 1884 йылдың 29 сентябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Йәрми ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһынан йәшләй етем ҡалыу сәбәпле, күп балалы ғаилә хәстәрлеге уға төшә. 16—17 йәштәрендә ул шиғырҙар, йырҙар сығарып, үҙе уйнап, үҙе йырлап, яҡын-тирә ауылдарҙа киң таныла.
Ниливой-Яха
Ниливой-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Турма-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы
Биографияһы
Китабын баҫтыра һәм халыҡ араһында танылыу яулай. Шулай итеп, Сәйет Исмәғилевтың Октябрь революцияһына тиклемге осорҙа Өфө губернаһында музыкант-импровизаторлыҡ даны ныҡ таралып өлгөрә. Был турала хатта 1915 йылда Өфөлә сыға торған «Тормош» газетаһында махсус материалдар ҙа баҫыла.
Ниливой-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы
Биографияһы
Октябрь социалистик революцияһынан һуңғы осорҙа ғына сәсән ижады бөтөнләй башҡаса үҫеп китә. 1926—1927 йылдарҙа Шишмә театрында артист булып та эшләй.
Ниливой-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы
Биографияһы
1940 йылда Сәйет Исмәғилевтың беренсе йыйынтығы баҫыла. Был китапҡа ингән, халыҡ араһында таралған йырҙарынан сығып, уның ижади йөҙөн тулыраҡ билдәләргә мөмкинлек тыуа.
Сәсәндең йырҙары халыҡ тормошо, уның тарихы менән органик бәйләнешле булыуын һәр әҫәренән күрергә мөмкин. Сәйет Исмәғилевтың күпселек йырҙары агитацион характерҙа башҡарылалар.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Сәйет Исмәғилев Башҡорт дәүләт филармонияһында артист-скрипач булып эшләй. Халыҡ хыялдарын йырлау, көндәлек тормоштағы ыңғай күренештәрҙе һүрәтләү, йәшәү шатлығын, халыҡҡа бәхет килтергән Коммунистар партияһын данлау йырҙары халыҡ күңелендә ныҡлы урын ала.
Башҡорт сәсәндәре араһында уның үҙенсәлекле һыҙаттары бар: әҫәрҙәре йыр стихияһына ҡоролған. Ул тәмҫил жанрына таянып, әҫәрҙәрендә символик образдың үҙенсәлекле бер төрөн булдырҙы.
Пальник-Шор (Колвавис ҡушылдығы)
Пальник-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колвависйылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хартенштайн (Саксония)
Хартенштайн (Саксония) (Hartenstein) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4889 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 360 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8118 һәм автомобиль коды Z.
Дәүләтшин Фәррәх Дәүләтша улы
Дәүләтшин Фәррәх Дәүләтша улы (31 ғинуар 1887 йыл — 12 ғинуар 1956 йыл) — шағир-импровизатор. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1939).