cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
Мария Ульянова комиссияһы
1929 йылдың март аҙағында «Правда» гәзитендә РААП исеменән, Шолоховҡа ҡаршы йүнәлтелгән ғәйепләүҙәр уҫал яла тип аңлатҡан, кире ҡағыу хаты баҫыла. Яҙыу аҫтына комиссия ағзалары: А. Серафимович, Л Авербах, В. Киршон В., А. Фадеев һәм В Ставскийҙарҙың ҡултамғалары ҡуйыла. Был яҙмала комиссия эшенең һөҙөмтәһе сағылған: плагиатты раҫлаусы бер ниндәй материал да юҡ, Шолоховтың роман өҫтөндә эшләгәнен күп кеше белгән, бер нисә кеше романдың ҡулъяҙмаһын күргән, һәм стиле буйынса ул Шолоховтың тәүге әҫәре «Дон хикәйәләре»нә яҡын. Һуңғараҡ был ҡулъяҙма әллә ҡайҙа була, оҙаҡ йылдар уны юғалған тип һанайҙар, һәм ул тик 1999 йылда ғына табыла.
Крюков вариантының барлыҡҡа килеүе
Шолохов 1932 йылда ВКП(б) сафына ингәндән һуң, һәм шул уҡ йылда үҙенең тәүге китабы — баҫылып сыҡҡандан һуң, плагиат тураһындағы имеш-мимеш бер аҙ баҫыла төшә.
Әммә 1937—1938 йылдарҙа көтмәгәндә яңы ғәйепләү кампанияһы йәйелдерелә. Казак яҙыусыһы Д. Петров-Бирюк һүҙҙәре буйынса, уның шәхсән үҙенә, шулай уҡ «Молот» тигән Ростов гәзитенә һәм партия өлкә комитетына казактарҙан Шолоховты яңынан плагиатта ғәйепләгән хаттар килә. Был хаттарҙың ҡайһы берендә «Тымыҡ Дон»дың ысын авторы, тип билдәле казак яҙыусыһы, аҡтар хәрәкәтендә ҡатнашыусы, 1920 йылда тиф ауырыуынан вафат булыусы Фёдор Крюков раҫлана; йәнәһе, уның менән бергә аҡтар яғында Шолоховтың ҡайныһы, П. Я Громославский, хеҙмәт иткән һәм, уның вафатынан һуң, Крюковтың ҡулъяҙмаларын кейәүенә тапшырған. Был фаразды Прийма кире ҡаға: Аҡ армия составында Крюков Дондан сигенгән саҡта, Громославский ҡыҙылдар яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡаны өсөн Новочеркасск төрмәһендә ултырған була.
Сафонов Эрнст Иванович
Сафонов Эрнст Иванович (11 апрель 1938 йыл, Рязань өлкәһе — 23 октябрь 1994 йыл, Мәскәү) — урыҫ яҙыусыһы-прозаик, тәржемәсе, публицист,  «Литературная Россия» гәзитенең баш мөхәррире (1989—1994). ««Почёт Билдәһе» ордены» кавалеры (1986)
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
Крюков вариантының барлыҡҡа килеүе
Шулай уҡ, 1929 йылдың аҙағында Вёшенская станицаһы менән гел ярышып йәшәгән Фёдор Крюковтың кесе тыуған иле Глазуновская станицаһының ҡайһы бер кешеләре «Тымыҡ Дон» авторы булараҡ Крюковтың исемен атай.
Сафонов Эрнст Иванович
Ҡыҫҡаса биографияһы
Эрнст Иванович Сафонов 1938 йылдың 11 апрелендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ғаилә Брест эргәһендә, немец концентрацион лагерында тотҡондар араһында була; карателдәр атып үлтереүгә хөкем итә, мөғжизә менән партизан базаһында ҡасып ҡалалар һәм йәшеренәләр. 1944 йылда Рязань өлкәһенә әйләнеп ҡайталар.
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
Крюков вариантының барлыҡҡа килеүе
СССР-ҙа 1938 йылдан һуң плагиат тураһындағы имеш-мимеш тынып ҡала һәм нигеҙҙә урыҫ эмиграцияһы мөхитендә әйләнеүен дауам итә. Әммә Көнбайышта ла, мәҫәлән, Глеб Струве йәки Юрген Рюле кеүек билдәле тәнҡитселәр, ҡулъяҙманың юғалғанына бер ваҡытта ла ышанмай. .
Диңгеҙ бөркөтө
Диңгеҙ бөркөтө, балыҡ бөркөтө, аҡҡойроҡ бөркөт, аҡкүт (Орлан-белохвост, )— ҡарсығалар ырыуынан булған йыртҡыс ҡош. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл Китабына индерелгән.
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
1970-се йылдарҙа һәм һуңғараҡ сығыштар
1970-се йылдарҙан башлап Көнбайышта — ә үҙгәртеп ҡороуҙан һуң, СССР-ҙа ла һәм Рәсәйҙә лә — (И. Н. Медведева-Томашевская (Д*), А. И. Солженицын, Р. Ф. Медведев, М.Т Мезенцев, В. П. Фоменко, Т. Г. Фоменко, А. Г. Макаров һәм. С. Э. Макарова, Зеев Бар-Селла, А. В. Венков, В. И. Самарин) кеүек тикшеренеүселәргә ярашлы, «Тымыҡ Дон» (дөрөҫөрәге, тәүге романдың тергеҙелгән реконструкцияланған тәүтексы) Шолоховтыҡы түгел, ә 1910-сы йылдарҙа һәм граждандар һуғышы осоронда ысын ("төп ") авторы һәм Аҡ хәрәкәт ҡатнашыусы казак тарафынан яҙылған. И. Н. Медведева-Томашевская һәм М. Т. Мезенцев Крюков авторлығы хаҡындағы иҫке фаразды яңырта, һәм был фаразды бер нисә абруйлы тикшеренеүсе, шул иҫәптән математика алымдарын ҡулланып, кире ҡаҡҡандан һуң, авторлыҡтың башҡа варианттары барлыҡҡа килә. Плагиат фаразын элеккесә ҡабул итмәгән ҡайһы бер билдәле әҙиптәр ҙә (А. Т. Твардовский, Ф. А. Абрамов , М. О. Чудакова ), Шолохов тарафынан Крюков архивы (ҡулъяҙмаһы) материалын үҙләштереүгә урын булыуы мөмкин тип иҫәпләй. Уның В. Г. Бондаренко кеүек яҡлаусыһы ла Шолохов кеше алдында әйтеп өлгөрмәгән башҡа кешеләрҙең көндәлек, һыҙма, хәтирәләрен сығанаҡ булараҡ ҡулланыу мөмкинлеген төҫмөрләй. шолохов йәки авторҙар, кәм тигәндә, тағы уның менән шикләнмәй. Хатта Шолохов яҡлылар ҙа 1920 йылдар аҙағынан уҡ Шолоховтың авторлығына Д. С. Лихачев ышанмаған һәм, минимум, икеләнгән тиҙәр. А. Н. Толстой бер ваҡытта ла ышанмаған тигән мәғлүмәт бар. Филологтар Б. В. Томашевский һәм И. Н. Медведева-Томашевскаяның ҡыҙы З. Б. Томашевская әйтеүе буйынса, уның ата-әсәһе «Тымыҡ Дон» тураһында һәр ваҡыт былай тигән: «… ысын текстың был осорҙа күп төрлө ҡапма-ҡаршылыҡлы үҙгәртеүҙәр упҡынына батҡан ысынбарлыҡ текстың ҡатлау-ҡатлау ҡуптарып алыныуы мөмкин. Фәҡәт сит кешенең тексы менән генә шулай мөғәмәлә итеү мөмкин». Күп йылдар үткәс, И. Н. Медведева-Томашевская үҙенең «„Тымыҡ Дон“ өҙәңгеһе (роман йомағы)» китабы өҫтөндә эш башлай. Тамамланмаған эш, автор вафатынан һуң, 1974 йылда Парижда баҫыла. Нығый, әҙерләү процестарының 1925—1927 йылдарҙа "Тымыҡ Дон"ды баҫмаға әҙерләгәндә тәүтекст күләме буйынса байтаҡ һәм эҙмә-эҙлекһеҙ мөхәррирләүгә дусар ителгән, бер нисә сюжет һыҙығы өҙөлгән, Граждандар һуғышында ҡатнашыусыларҙың мемуарҙарынан өҫтәмәләр, шулай уҡ төрлөсә боҙоп күрһәтеүҙәр индерелгән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, текстың мөхәррире Шолохов үҙе генә булмаған. Шолохов; мөхәррирҙәр сифатында уның ҡайныһы Петр Громославский, А. С Серафимович, К. И. Каргин иҫкә алына.
Сафонов Эрнст Иванович
Ҡыҫҡаса биографияһы
Сафонов Рязань педагогия институтының тарих-филология факультетында уҡый  (1957—1960), район гәзиттәрендә журналист булып эшләй. 1965 йылда Әҙәбиәт институтын тамамлай, һуңынан шунда уҡ уҡыта башлай, проза буйынса семинар алып бара.
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
1970-се йылдарҙа һәм һуңғараҡ сығыштар
Шулай уҡ "Тымыҡ Дон"ды яҙыу-яҙмауында икеләнеү генә түгел; шулай уҡ һәм  әҫәрҙәрен дә Шолохов түгел, ә башҡа авторҙар (Громославский, хатта Каргин А. П. Платонов) яҙған тигән фараз тәҡдим ителгән.
Израиль филологы Зеев Бар-Селла (Владимир Назаров) "Тымыҡ Дон"дың авторы Вениамин Краснушкин (Виктор Севский) тигән фекер әйтә. Бар-Селла раҫлағанса, һуңғараҡ "Дон хикәйәләре"ндә файҙаланылған ҡулъяҙмалар ҙа Краснушкиндыҡы булған. Бар-Селла фаразы буйынса, Шолохов үҙенең әҫәрҙәрен бер ҡасан да үҙе яҙмаған, ә күп һанлы совет әҙәбәтселәре эшләгән һәм СССР-ға күптән көтөлгән престижлы Нобель премияһын алыуҙы тәьмин иткән совет махсус хеҙмәттәренең уңышлы әҙәби проекты «шәхесе» булған.
Диңгеҙ бөркөтө
Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары бармаҡ һымаҡ күренә. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, башы һәм муйыны һарғылт аҡ, ҡойроғо ап-аҡ. Беҙҙәге башҡа ҙур йыртҡыс ҡоштарҙан аҡ төҫтәге ҡойроғо менән айырыла.
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
1970-се йылдарҙа һәм һуңғараҡ сығыштар
Был барыһы ла ниндәй ҙә булһа документаль дәлилдәргә ҡулъяҙма йә шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнмәгән (йыш ҡына, үҙенең характеры буйынса бындай мәғлүмәт һәм шаһиттар, әгәр улар булһа, юҡ ителеүе мөмкин тигән һылтанмалар менән), ә күпселеген ситләтелгән фекергә, фаразға, самалауға һәм баҫылып сыҡҡан романдың һәм шолохов ҡулъяҙмаларының тексын анализлауҙың төрлө алымдарына таяна.
Диңгеҙ бөркөтө
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыййй-ҡыййй-ҡыййй» йәки ҡалын һәм тоноҡ: «ҡроҡ-ҡроҡ».
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
1970-се йылдарҙа һәм һуңғараҡ сығыштар
1993 йылда Алексей Головниндың тигән тикшеренеү китабы донъя күрә, һәм автор "Тымыҡ Дон"ды Николай Гумилев яҙған тип раҫлай. Гейр Хьетсо хатына яуап биреп, Головнин былай тип яҙа: «Петроградта һәләкәттән ҡотолғас, егерме беренсе йылда, Гумилев Дон аръяғына ҡаса, һәм унда ғәҙәти һөнәре менән шөғөлләнә. Йәшеренергә мәжбүр булғанлыҡтан, аңлашылған сәбәп буйынса, үҙ ижадын беҙгә еткереү мөмкинлеген таба, беҙгә яҡшы билдәле булған кеше менән „ижад“ килешеүе төҙөй…» Юғарыла иҫкә алынған тикшеренеүҙең бишенсе бүлегендә ҡыҙыҡлы дәлилдәр килтерелгән.
Диңгеҙ бөркөтө
Йәшәү рәүеше
Ҙур күл һәм йылға буйҙарында йәшәй Төп аҙығы — балыҡ. Ваҡ йәнлек һәм ҡоштарҙы ла аулай. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы ағас баштарында була. Ерәнһыу таплы 1—3 (күберәк 2) бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Ҡоштар Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Сафонов Эрнст Иванович
Ҡыҫҡаса биографияһы
«Тёплый Стан» альманахында, «Наш современник», «Человек и закон», «Слово», «Огонёк» һ. б. журналдарҙа баҫылып сыға. «Известия», «Правда», «Неделы» гәзиттәрендә, «Роман-газета» гәзитендә, Бөтә союз радиоһында эшләй; «Сельская жизнь» гәзитендә әҙәби консультант,  «Литературная Россия» гәзитенең баш мөхәррире була (1989—1994).
Сафонов башҡорт, татар, бурят телдәренән 20-нән ашыу китап тәржемә итә.
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
1970-се йылдарҙа һәм һуңғараҡ сығыштар
Алексей Головнин Һуңғы һүҙ йомғаҡлау бүлегендә Н. С. Гумилёв һәм М. Шолоховтың бергәләп һунарға һәм балыҡ тоторға йөрөүе тураһында яҙылған, хатта уларҙың Хопёр йылғаһы янындағы һунарҙа булған әңгәмәһен Валентин Ходунов төшөргән һирәк осраған фото ла ҡуйылған. «Тымыҡ Дон» — аноним әҫәр түгел. Уны Михаил Шолохов баҫып сығарған, шуға күрә киреһе иҫбатланғанға тиклем тиклем, уны берҙән-бер автор тип иҫәпләргә кәрәк.
Сафонов Эрнст Иванович
Ҡыҫҡаса биографияһы
РСФСР Яҙыусылар союзы Рязань яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары була (1969 йылда Сафонов ошо яҙыусылар ойошмаһында булған И.А. Солженицынды сығарыу өсөн тауыш биреүҙән баш тарта ), үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. СССР Яҙыусылар союзы (1986—1991) үҙәк ревизия комиссияһының ағзаһы, РСФСР Яҙыусылар союзы Мәскәү ойошмаһының ҡабул итеү комиссияһы рәйесе (1989 тиклем), РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы секретары, РСФСР Яҙыусылар союзы секретары (1994), советы ағзаһы Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте халыҡ-ара фонды советы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премиялары буйынса комиссия ағзаһы булып тора.
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
1970-се йылдарҙа һәм һуңғараҡ сығыштар
''Г. Хьетсо һ.б. ''"Кем «Тымыҡ Дон»"Тымыҡ Донды яҙған"?" - 70-се йылдарҙа А. Солженицын, ул да Нобель премияһы лауреаты, һеҙҙе 1921 йылда вафат булған икенсе казак яҙыусыһы Фёдор Крюковтың әҫәрҙәрен үҙегеҙҙеке итеп күрһәтеүҙә ғәйепләй…
Сафонов Эрнст Иванович
Ҡыҫҡаса биографияһы
Рәсәй Яҙыусылар союзының Әҙәби премияһы лауреаты, «Почёт Билдәһе» ордены ордены кавалеры (1986).
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
1970-се йылдарҙа һәм һуңғараҡ сығыштар
Шолохов : Мин был мәсьәләгә аңлатма бирмәйем. Кем минең ижадымды яратмай, әйҙә был уйҙырма уларҙың выжданында ҡалһын. Миңә уҡыусыларымдың, яҡташтарымдың фекере ҡәҙерле. Улар, ҡайҙа дөрөҫлөк, ҡайҙа ялған икәнен беләләр. Тарих бар нәмәне үҙ урынына ҡуйыр. Бындай осраҡта Козьма Прутков былай тип яҙған: « файҙалы ҡарайта, ә хас кеше ләззәттләнеп ҡара яға…»
Сафонов Эрнст Иванович
Ҡыҫҡаса биографияһы
Ағаһы Валентин Иванович — яҙыусы.
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
Ҡулъяҙмаларҙың табылыуы
Ҡулъяҙмала 885 бит. Шуның 605-е М. А. Шолохов ҡулы менән яҙылған, 280 бите ҡатынының, һәм уның апай-һеңлеләренең ҡулы менән таҙа итеп күсереп яҙылған; уларҙың күпселегендә М. А. Шолоховтың төҙәтмәләре күренә. М. А. Шолохов ҡулы менән яҙылған биттәргә үҙ эсенә ҡараламар, варианттар һәм таҙа ҡағыҙға күсермәләр, шулай уҡ текстың теге йәки был өлөштәренә һыҙмалар һәм өҫтәмәләр индерелгән. М. А. Шолоховтың яҙыуы асыҡ, аныҡ индивидуаль һәм еңел таныулы. Ҡулъяҙманы һатып алғандан һуң өс: ҡулъяҙманың ысын булыуына һәм үҙ заманына — 1920 йылдар аҙағына тура килеүенә графологик, текстологик һәм идентификацион экспертиза үткәрелә. Текстологтар һығымтаһы:"'1. 605 битте Михаил Александрович Шолохов үҙ ҡулы менән яҙыу факты бер ниндәй ҙә шик тыуҙырмай . … 4. Был ҡулъяҙма яҙыусының романдың ике китабын яҙыуы тураһында анализ эшләргә бай материал бирә, уның авторының ижад лабораторияһына үтергә, был әҫәрҙе яҙыу тарихын мөмкинлек бирә. 5. Ҡулъяҙманы текстологик өйрәнеү ҙә шик тыуҙырмай … фәнни нигеҙгә таянып, 'Тымыҡ Дон'дың авторлыҡ проблемаһын хәл итеү мөмкинлеген бирә'"2006 йылда Рәсәй Фәндәр Академияһы ярҙамында ҡулъяҙманың факсимиль баҫмаһы сығарыла. Шолохов яҡлылар, ҡулъяҙмаларынан яҙыусының ижади процесын эҙмә-эҙлекле өйрәнеп булғанлыҡтан, теләгән бер кешегә уның ысын авторлығына ышаныу мөмкинлеге асыла, тип иҫәпләй.
Проблеманың хәҙерге торошо
"Тымыҡ Дон"дың автографы табылғандан һуң, Шолохов авторлығы яҡлылар үҙ позициялары раҫланды тип һанай. Үҙ сиратында, плагиат яҡлыларҙың күпселеге үҙ фараздарын яҡлауын дауам итә: ҡулъяҙмалар ғына Шолоховтың ысын автор булыуын раҫламай, тиҙәр улар. Улай ғына ла түгел, табылған ҡулъяҙмаларҙы ла ҡайһы бер осраҡта үҙҙәренең плагиат фаразы файҙаһына итеп ҡуллана.
"Тымыҡ Дон"дың авторлығы мәсьәләһенең ҡатмарлы һәм буталғанлығы һөҙөмтәләрҙең объективлығына һәм фәннилегенә, уларҙың, илдең төрлө тарихи осорҙарында теге йәки был ҡараштар өҫтөнлөк алыуынан сығып, йәмғиәткә тәҡдим ителеүенә һәм популярлаштырылыуына Шолохов яҡлыларҙың да, ҡаршы торған яҡтағы тикшеренеүселәрҙең дә шәхси сәйәси симпатиялары һәм антипатиялары, шәхси һәм төркөм ҡыҙыҡһыныуҙары, бәхәскә тәрән үтеп инеүе һәм тең юғары ҡыҙыулығы — барыһы ла иң һуңғы роль уйнамай.
Шолохов роман авторы тип раҫлаусыларҙың дәлилдәре һәм тәнҡиткә яуабы
Шолохов авторлығы күпкә нигеҙлерәк:
Минск
Минск (Мінск) — Белоруссия баш ҡалаһы, Минск өлкәһе һәм Минск районының административ үҙәге, әммә уларҙың составына инмәй, сөнки айырым статуслы административ-территориаль берәмек булып тора. «Герой-ҡала» исеменә эйә. Илдең эре транспорт, сәйәси, иҡтисади, мәҙәни һәм фәнни үҙәге. Минск агломерацияһының ядроһы. Минскиҙа БДБ-ның штаб-фатиры урынлашҡан. Европала халыҡ һаны буйынса (ҡала яны тораҡтарында йәшәүселәрҙе иҫәпкә адмағанда) — унынсы, ЕАЭС-та өсөнсө урын биләй. Ҡала илдең географик үҙәгенән алыҫ түгел һәм Свислочь йылғаһында урынлашҡан. Майҙаны 348,84 кв.км, халҡы — 1964,2 мең кеше (2016 йылдың 1 июленә) (ҡала яны тораҡ пуктарын иҫәпкә алмайынса).
Этимологияһы
Ҡала исеме Птичи йылғаһының ҡушылдығы булған Меня (Менка) атамаһынан килеп сыҡҡан булыуы ихтимал. Гидроним Меня һинд-европа теленең *men- «бәләкәй» тигән һүҙе булыуы ла мөмкин, сағыштырып ҡарағыҙ — боронғо рус мьнии, православян *мьnjes — «кесе», литовса menka — «бәләкәй, кесе». Тамырҙың аныҡ ниндәй телгә ҡарауын асыҡлауы ҡыйын, шулай ҙа мен- (ман-) тамыры һинд-европа телдәрендә генә түгел, ә фин-уғыр, мәҫәлән, мансиҙа манья — «ҙур булмаған йылға» (мань — «кесе, ҙур түгел», мин — «йылға»). Боронғо рус варианттары — Мѣньскъ, Мѣнескъ, Мѣнскъ йылъяҙмаларҙа осрай. Һуңыраҡ сығанаҡтарҙа ҡала аламаһы сығанаҡтарҙа ятъ-һыҙ яҙыла — Менск, Менеск, Менск.
XVI быуат һуңында Минск һирәк-һаяҡ ҡына ҡулланыла, артабан полонизация көсәйеү менән «Миньск—Минск» формаһының ҡулланыу проценты арта (XVII быуаттың икенсе яртыһы), әммә ул Менск булараҡ ҡулланыуҙан туҡтамай. «Менск» формаһы XVIII быуатта ғына рәсми документтарҙан юҡҡа сыға.
Белорус телендә дөрөҫ яҙылышы һәм әҙәби норма бары тик XIX быуат аҙағында ғына формалаштырыла һәм был ҡала атамаһының формалләшеүендә лә сағылыш таба: ул шул ваҡытта ла нығынмаған була әле. Менск формаһын өулланыу телдә һаҡлана, быны белорус этнографы Павел Шопилевский һәм Польша Батшалығының Географик һүҙлеге (1885) билдәләй. Шулай уҡ Шопилевский Минск атамаһының килеп сығышы тураһында легенда ла баҫтыра. Уға ярашлы, Минскка нигеҙ һалыусы Менеск була. 1916 йылдан белорус зыялылары мөхитендә Менск-Белорусский (Менск-Беларускі) атамаһы нығына. Ул немец һәм поляк оккупациялары йылдарында ла һаҡлана, белорус эмиграцияһы документтарында ла файҙаланыла.
Географик урыны
Уның иң юғары өлөшө Лищинский урамындағы 8-се йорт артында теркәлә. Иң түбән билдә (181,4 м) ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге Чижов биҫтәһендә.
Климаты
Уртаса-континенталь, атлантик диңгеҙ һауаһының йоғонтоһо бар. Йыллыҡ уртаса яуым-төшөм — 700 мм. Йәй йылы, әммә эҫе түгел. Уртаса тәүлек температураһы июлдә +18,5 °C. Ҡыш йылы, бик йыш епшек, ғинуарҙағы уртаса температура −4.5 °C. Һуңғы йылдарҙа ҡышҡы осорҙа температура күтәрелеүе асыҡ күренә.
Территориаль үҫеше
2012 йылдың 26 мартына ҡарата ҡаланың майҙаны 34 884,43 га (348,84 км²) тәшкил итә. Ә 2006 йылдың 1 декабрендә ул 306,68 км² була. Артабан, Минск ҡалаһының сиге үҙгәреүгә бәйле, ҡалаға Минск районының 5,2715 га (0,05 км²) ере бирелә. Һуңынан Беларусь Республикаһы Президентының 2008 йылдың 21 июлендәге Указына ярашлы, Минск өлкәһе Смолевичск районының 116,95 га (1,17 км²) ере ҡушыла. Аҙаҡҡы үҙгәртеү 2012 йылдың 26 мартындағы 141-се Указға ярашлы тормошҡа ашырыла№ 141. Уның нигеҙендә ҡала майҙаны 4 095,0812 гектара (40,95 км²) ҙурая.
Барлыҡ ошо үҙгәртеүҙәрҙе иҫәпкә алғанда, Минск ҡалаһы территорияһының 1/3 (30,71 %) өлөшө (10 714,37 га йәки 107,14 км²) әлеге ваҡытта Минск автомобиль юлы ҡулсаһы сигендә ята. Бынан тыш, Минск ҡалаһы Генераль планы положениеларына ярашлы, ҡаланың территориаль үҫешен уның перспективалы үҫеше сиктәрендә 54,2 мең гектарға (542 км²) еткереү күҙаллана.
Һыу системаһы
Ҡала эргәһенән Балтик һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең төп һыу айырғысы үтә. Минск аша Свислочь йылғаһы аға, ҡала ситендә уға тағы ла алты бәләкәй йылға ҡушыла. Улар барыһы ла Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Ҡалала диңгеҙ кимәленән бейеклек 184 метрҙан 280 метр араһында тирбәлә, Свислочь йылғаһының ике һыу баҫар туғайы менән бергә ул урындың ҡатмарлы рельефын барлыҡҡа килтерә. 2010 йылдың йәйендә баш ҡала һыу ятҡылыҡтарында һыу инергә мөмкин була. Даими рәүештә һыу тикшерелә, унда патоген микрофлора табылмай. Шул уҡ йылда майҙан июль һуңына тиклем йылғанан 28 тонна ылымыҡ сүплеккә түгелә. 2011 йылдың яҙғы-көҙгө осоронда свислочь йылғаһынан 400 тонна самаһы сүп-сар сығарыла. Ҡалаға эсәр һыу ике (2011 йылдың июне мәғлүмәттәре буйынса) — ер аҫты һәм ер өҫтө сығанаҡтарынан алына. Артезиан һыуы (дөйөм эсәр һыу күләменең 60 проценттан күберәк) Ленин, Беренсе Май, Совет, Үҙәк, Завод, Партизан һәм өлөшләтә Октябрьрайондарында ҡулланыла. Фрунзе, Мәскәү, өлөшләтә Октябрь райондарында — ер өҫтө сығанаҡтарынан алынып, махсус эшкәртелгән һыу файҙаланыла
«Островы» һәм «Водопой» һыу алғыстарын (тимерһеҙләндереү станциялары) «Минскводоканал» унитар предприятиеһы ҡарамағына ҡарай. 2013 йылда «Фелициан» һәм «Петровщина», 2014 йылда «Вицковщина» һыу алғыстарында ла махсус тимерһеҙләндереү станцияларын асыу планлаштырыла.
Яңы Ҡаҙансы
Яңы Ҡаҙансы (Новые Казанчи) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 443 кеше. Почта индексы — 452885, ОКАТО коды — 80204837003.
Лай-Яха
Лай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Яңы Ҡаҙансы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лай-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Яңы Ҡаҙансы
Урамдары
Урам исеме
Лай-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәримова Эльвина Хәйҙәрйән ҡыҙы
Кәримова Эльвина Хәйҙәрйән ҡыҙы (25 март 1994 йыл) — Рәсәй ватерполисткаһы, «Уралочка-ЗМЗ» ватерпол клубының һәм Рәсәй йыйылма командаһының һөжүмсеһе. Атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡорт.
Биографияһы
Балаҡатай районының Ҡәҙер ауылында тыуа һәм бала сағы шунда үтә. Ғаилә Златоуст ҡалаһына күсенгәс, туғыҙ йәшенән Эльвинаны «Уралочка» спортклубына (тренеры — Михаилу Накаряков) бирәләр.
Карьераһы
«Уралочка-ЗМЗ» командаһында һөжүмсе булып сығыш яһай. 2011 йылда (15 йәшендә) спорт мастеры нормативын үтәй.
Рәсәй Йәштәр йыйылма командаһы өсөн сығыш яһап, донъя (2009, 2012) һәм Европа беренселегендә еңеү яулай (2010, 2012)
2013 йылда Универсиада еңеүсеһе була һәм халыҡ-ара кластағы спорт мастеры спорт исеме бирелә.
Белеме
Силәбе дәүләт университетының ситтән тороп һәм дистанцион белем алыу факультеты студенты.
Сарабайка
Сарабайка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иленка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шадруха
Шадруха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 561 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шафталы
Шафталы, Шәфтәле , Персик (, Персик обыкновенный  йәки персик , «фарсы» емеше) — йомшаҡ, һутлы емеш ,  ..
Элегерәк хәҙерге заманда ашарға яраҡлы тип һаналған емештәр (павия, бруньондар, гони, биан-тао һ.б.) бер төргә ҡарай тип иҫәпләгәндәр, улар — ябай шафталы төрө. Һуңғы ваҡытта Фирғәнә шафталыһы (Prunus perganensis) үҙ аллы төр булып һанала.
Тышҡы күренеше һәм төҙөлөшө
Ябай шафталы емеше — йомшаҡ һәм һутлы һөйәкле (төшлө) емеш. Һөйәктәре ҙур, өҫтөндә тәрән генә һырҙар була. Өҫтө йомшаҡ ҡыҫҡа ғына мамыҡ кеүек төктәр менән ҡапланған (ҡыҫҡа йөнтәҫ), төҫө аҡ һалам һәм һары-йәшелдән алып һарғылт-ҡыҙыл, сағыу ҡыҙғылт-һары, алһыу һәм көрәнһыу- ҡыҙыл булыуы мөмкин.
Емештең һутлы итләс өлөшө һары, ҡайһы саҡта аҡ төҫтә була.
Емештең ауырлығы уртаса 60 граммдан алып 200 граммға тиклем тарта.
Төрҙәре
Шафталы түбәндәге төркөмдәргә бүленә :
ысын шафталы — йомшаҡ мамыҡлы (йөнтәҫ), итләс өлөшө йомшаҡ һәм айырылып торған һөйәкле;
нектариндар — мамыҡһыҙ, айырылып торған һөйәкле;
павиа — мамыҡлы, итләс өлөшө йомшаҡ, әммә һөйәге айырылмай;
клинчтар, йәки консервалау өсөн — итләс өлөшө ҡатыраҡ һәм һөйәге айырылмай;
бруньондар — өҫтө мамыҡһыҙ, һөйәге айырылмай ;
яҫы йәки инжир шафталыһы — итләс, йәлпәк формалы (уртаһы эскә батыбыраҡ тора).
Аҙыҡ булараҡ әһәмиәте
Яңы өлгөргән емештәр кеше өсөн иң файҙалыһы тип иҫәпләнә. Әммә шафталы емешен оҙаҡ һаҡлап булмай, шуға күрә күпләп һатыу өсөн үҫтергәндә уны ярым өлгөргән килеш йыялар. Шул уҡ сәбәптән (ҡыҫҡа һаҡлау арҡаһында) йыш ҡына шафталы емешен (сәнәғәт масштабында, йәки шәхси баҡсала үҫкәнде) эшкәртеп, уның һутын эшләйҙәр, йәки уны консервалайҙар. Шулай уҡ был емеште киптерергә лә була. Шафталы емешендә шәкәр күп (5 -15 %), ирекле органик кислоталар (алма, лимон, шарап һ. б.кислоталар, бөтәһе 0,2 -нән 0,7 %-ҡа тиклем), В төркөмө витаминдары, С витамины (аскорбинка кислотаһы), А провитаминдар (каротен), шулай уҡ К, Е һәм РР витаминдары бар. Бынан тыш был емеш калий, тимергә бай.
Донъяла шафталы етештереү
Шафталы етештереүсе төп өлкәләр — 45° с.ш. һәм 30° ю.ш. Уңышы 20-40 т/га.
Захарин Сергей Александрович
Сергей Александрович Захарин (1982) — Рәсәй театр һәм кино актёры, театр режиссёры.
Биографияһы
Сергей Захарин 1982 йылда Яр Саллы ҡалаһында тыуған. Бала сағынан Яр Саллыла балалар хореография мәктәбендә шөғөлләнә, шулай уҡ Ижад һарайындағы  театр студияһына йөрөй.
2000 йылда 2-се Ульяновск музыка-педагогия колледжына  уҡырға инә (һөнәре: хореография буйынса өҫтәмә әҙерлек менән  өҫтәмә белем биреү педагогы). Уҡыған ваҡытта ике тапҡыр губернатор стипендияһына, шулай уҡ, Ульяновск өлкәһенең мәҙәниәт министрлығы стипендияһына лайыҡ була. Колледжды ҡыҙыл диплом менән тамамлай.
2004 йылда Һарытауға китә, сөнки Собинов исемендәге  Һарытау дәүләт консерваторияһының  театр факультетына уҡырға инә (Кузнецова А. В. курсы). Антон Кузнецов Һарытауҙан сығып китә һәм был актерлыҡ курсын ирле-ҡатынлы И.М.Баголей һәм Л.Н. Воробьева алып бара. Сергей Захарин әле уҡыу ваҡытында Һарытау драма театры сәхнәһендә уның төп репертуары спектаклдәрендә  уйнай башлай («12 ай» — Апрель, «Енәйәт һәм яза» — Николка). Уҡыу осоронда Олег Табаков исемендәге стипендия ала. Уның өйрәнеү эштәре араһында Дульчин һәм Карандышев (А.Н.Островский буйынса өҙөктәрҙә). 2008 йылда уҡып бөткәс, ул Һарытау дәүләт академия драма театры труппаһына ҡабул ителә.
2009 йылда, театрҙа эшен туҡтатмай, Сергей Захарин Мәскәү театр вуздарының береһенә  режиссёрлыҡ бүлегенә уҡырға инә. (Рәсәй халыҡ артисы Валерий Белякович оҫтаханаһы).
2010 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә. 2011 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Виктюк театры актёры.
2013 йылда «Асыҡ сәхнә» проекты сиктәрендә «Тайна замка ужасов» спектаклен ҡуя.
Сергей Захарин 2014 йылда һарытау драма театры сәхнәһендә Ксения Степанычева пьесаһы буйынса  «Алһыу бантик» спектаклен  ҡуя, премьера 26 апрелдә үтә.
Первомайский ауыл Советы (Мәләүез районы)
Административ  үҙәге —  Первомайский ауылы.
Тарихы
Первомайский ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
1979 йылда ауыл Советы составынан күсеп ултырған Миньковка һәм Туҡмаҡ ҡасабалары төшөрөп ҡалдырыла.
Элиас Хоу
Элиас Хоу (Elias Howe; исеменең яҙылыу варианттары Элиас Хоу,  Элиас Гоу, Элиас Хоув, Илайес Хау, 9 июль 1819 йыл — 3 октябрь 1867 йыл) — Америка механигы һәм эшҡыуары; теген машинаһын уйлап табыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Элиас Хоу 1819 йылдың 9 июлендә Массачусетс штатының Вустерҙан 15 км алыҫлыҡтағы Спенсер ҡалаһында тыуған.
Хоу бала сағы һәм үҫмер йылдарын Массачусетста үткәргән, туҡыу фабрикаһында белем алған, унда аҙаҡ мастер-механик булып эшләгән.
1845 йылдың апрелендә Элиас Хоу теген машинаһының беренсе эш версияһын төҙөй, 1846 йылдың 10 сентябрендә ябыҡ сәнсем ҡулланыу машинаһын төҙөүгә АҠШ-тың #4750 патентын ала. Теген машинаһын уйлап табыуҙа һәм төҙөүҙә Элиас Хоу беренсе булмай, уға тиклем был өлкәлә шулай уҡ Тимонье Бартелеми һәм Хант Уолтер кеүек инженерҙар эшләгән була, әммә тап Элиас Хоу төп технологияның патентына эйә була. Хоуҙың теген машинаһы минутына 300 сәнсем менән тура йөй эшләй ала, «Scientific American» журналы был уйлап табыуҙы «ғәҙәти булмаған» тип иҫәпләй. Хоу үҙ илендә машиналарҙы етештереүҙе һәм һатыуҙы ойоштора алмай һәм 1846 йылда Англияға сығып китә, унда үҙенең машинаһын Бөйөк Британия территорияһында ҡулланыу хоҡуғын аяҡ кейемдәре, корсет һәм зонтиктар етештереүсе Уильям Томасҡа һата. АҠШ-ҡа ҡайтҡас, Хоу шундай уҡ төҙөлөшлө теген машиналары һатылғанын күреп ҡала, башлыса Айзек Зингерҙың машинаһы Хоу машинаһының камиллаштырылған версияһы һымаҡ була. Элиас Хоу судҡа бирә һәм биш йылдан һуң суд Хоуҙың өҫтөнлөгөн таный, башҡа етештереүселәр Хоуға роялти түләргә мәжбүр була. Хоу һәм Зингер ваҡытлыса активтарын берләштерәләр һәм бөтә һатылған теген машиналарынан 5-әр доллар алалар, әммә уларҙың хеҙмәттәшлеге оҙаҡҡа һуҙылмай.
Граждандар һуғышы ваҡытында 1862 йылдың 14 авгусынан алып 1865 йылдың 9 июленә тиклем Элиас Хоу Ҡушма Штаттар армияһында рядовой сифатында хеҙмәт итә.
1865 йылда Бриджпорт ҡалаһында (штат Коннектикут) «Howe Machine Company» компанияһына нигеҙ һала, был маркалы теген машиналары 1867 йылда Париж күргәҙмәһендә алтын миҙал менән билдәләнә.
Элиас Хоу 1867 йылда, 48 йәшендә вафат була. Нью-Йоркта Грин-Вуд зыяратында ерләнгән. Хоу, конкуренты Зингер кеүек, ғүмеренең аҙағына мультмиллионер була. 2004 йылда Хоу уйлап табыусыларҙың Милли дан галереяһына ҡуйыла.
Зехаузен (Альтмарк)
Зехаузен (Альтмарк) (Seehausen (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5329 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 19 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Ер һалымы
Ер һалымы — ойошмалар һәм ер участкаһына ҡарата милек хоҡуғына, даими (мөҙҙәтһеҙ) файҙаланыу хоҡуғына йә ғүмерлек мираҫ биләмәһе хоҡуғына эйә булған физик шәхестәр түләй торған һалым.
Ер һалымы (Land tax) ерҙән алынған табышҡа һалына.
Һылтанмалар
[http://www.garant.ru/main/10800200-038.htm#0 Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы. 31-се бүлек. Ер һалымы.]
Лай-Яха-Тарка
Лай-Яха-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лай-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ер һалымы
Һылтанмалар
== Ер һалымы калькуляторы ==
Космос саңы
Космос саңы, космос туҙаны — бер нисә молекуланан алып 0.2 мкм ҙурлыҡтағы космоста барлыҡҡа килгән саң. Ергә йыл һайын 40 000 тонна космос саңы яуа.
Космос саңын астрономик торошо буйынса айырырға мөмкин, мәҫәлән: галактика-ара саңы, галактика саңы, йондоҙ-ара саң, планета-ара саң, йондоҙ тирәләй космос саңы болоттары, астероид саңы, комета саңы. Йондоҙ-ара саң яҡты һәм ҡараңғы болоттар (томанлыҡтар) булып күҙәтелә.
Екатериновка (Атмаска ҡушылдығы)
Екатериновка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Атмаска йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үтәк
Үтәк, икенсе исеме Үрге Әрмет (Утяково) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 567 кеше. Почта индексы — 453053, ОКАТО коды — 80221843001. ИФНС коды 0268.
Тарихы
Ауыл 1734 йылда тархан исемен алған һәм, башҡа төрлө эштәренән азат итеп, мәжбүри хәрби хеҙмәткә тәғәйенләнгән башҡорт Үтәк Назаровтың исемен йөрөтә. Уның Ғәлиулла исемле улы һәм Ғәлиәкбәр һәм Яҡуп исемле ейәндәренең булыуы билдәле.
XVIII быуаттың 70-се йылдарында ауылда төрлө милләт кешеһе йәшәй. Башҡорттарҙан тыш унда яһаҡ татарҙары Иманғол Мәмәҙилин, Һатлыҡ Дәүләтов, Муллағол Азатов, Һултый Һабаев, Ишмөхәмәт Исаевтар керҙәштәр булараҡ йәшәй. Уларҙы Әрмет ауылының аҫаба башҡорттары үҙ ерҙәренә индергән була. 1834 йылда Үтәктәге 25 ихатала 152 аҫаба башҡорт, 55 йортта 330 типтәр йәшәй.
1897 йылғы рәүиздә 318 йортта 938 ир-ат, 884 ҡатын-ҡыҙҙың йәшәүе теркәлә. Ә 1902 йылда башҡорт ир-аты 128 кеше һәм 312 типтәр ир-аты була. 1907 йылдан алып 1920 йылға тиклем ауыл территориаль яҡтан икегә бүленә тип әйтергә мөмкин: башҡорттар бер урындараҡ, типтәрҙәр икенсе урындараҡ төпләнеп йәшәй.
Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу 1-се Үтәктәге 164 ихатала 800 аҫаба башҡорт, 2-се Үтәктә 319 йортта 1 мең 553 типтәр йәшәүе теркәлә. Биш йылдан 1-се Үтәктә 140, 2-се Үтәктә 273 крәҫтиән хужалығы булыуы иҫәпкә алына. Аҙаҡ был ике ауыл бергә ҡушыла.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тымыҡ океан
Тымыҡ океан — Ер шарында океандарҙың майҙаны буйынса иң ҙуры һәм иң тәрәне. Көнбайышта Евразия һәм Австралия, көнсығышта Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, көньяктан Антарктида ҡитғалары араһында урынлашҡан.
Тымыҡ океан төньяҡтан көньяҡҡа 15,8 мең км һәм көнсығыштан көнбайышҡа 19,5 км йәйелгән. Диңгеҙҙәр менән майҙаны — 179,7 млн км², уртаса тәрәнлеге — 3984 м, һыу күләме — 723,7 млн км³ (диңгеҙҙәрҙе иҫәкә алмайынса: 165,2 млн км², 4282 м һәм 707,6 млн км³). Тымыҡ океандың иң тәрән урыны (донъя океаныныңда) — Мариан уйпатында 10 994 м Тымыҡ океанда яҡынса 180-се меридиан буйлап дата күсереү һыҙаты үтә.
Этимологияһы
Астероид (224) Океан Тымыҡ океан хөрмәтенә аталған.
Дөйөм мәғлүмәт
Тымыҡ океан планеталағы иң ҙур океан, ул Донья океанының 49,5 % майҙанын һәм 53 % һыу күләмен алып тора. Көнсығыштан көнбайышҡа 19 мең км-ға һуҙылған һәм төньяҡтан көньяҡҡа — 16 км-ға. Уның һыуҙарының күп өлөшө көньяҡ киңлектә, әҙерәге — төньяҡ киңлектә урынлашҡан.
1951 йылда инглиз экспедицияһы «Челленджер» фәнни-тикшереү судноһында эхолот ярҙамында 10 863 метр иң тәрән урынды билдәләй 2011 йылдағы һуңғы тикшереүҙәр — 10 994 м ±40 м тигән мәғлүмәт бирә. Шулай итеп «Челленджер упҡыны» Challenger Deepтип аталған иң тәрән урын, иң бейек Джомалугма тауынан диңгеҙ кимәле менән сағыштырғанда алыҫыраҡ ята. Океан үҙенең көнсығыш сиге менән Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка ярҙарын йыуа, көнбайыш сиге менән Австралия һәм Евразияның көнсығыш ярҙарын йыуа, көньяҡ сиге Антарктиданы йыуа.
Диңгеҙҙәре
Тымыҡ океандың диңгеҙҙәре, ҡултыҡтары, боғаҙҙары майҙаны 31,64 млн км² (дөйөм океан майҙанының 18 %), һыу кәуләме 73,15 миллион км³ (10 %). Диңгеҙҙәрҙең күп өлөшө океандаң көнбайыш өлөшөндә Евразия буйлап урынлашҡан: Беринг диңгеҙе, Охот диңгеҙе, Япон диңгеҙе, Япония эске диңгеҙе, Һары диңгеҙ, Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе, Филиппин диңгеҙе; Көньяҡ-Көнсығыш Азия уртауҙары араһындағы диңгеҙҙәр: Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе, Ява диңгеҙе, Сулу диңгеҙе, Сулавеси диңгеҙе, Бали диңгеҙе, Флорес диңгеҙе, Саву диңгеҙе, Банда диңгеҙе, Серам диңгеҙе, Хальмахере диңгеҙе, Молукк диңгеҙе; Австралия яры буйлап: Яңы Гвинея диңгеҙе, Соломон диңгеҙе, Мәрйен диңгеҙе, Фиджи диңгеҙе, Тасман диңгеҙе; Антарктида янындағы диңгеҙҙәр (уларҙы ҡайһы ваҡытта Көньяҡ океанда тип иҫәпләйҙәр): Дюрвиль диңгеҙе, Сомов диңгеҙе, Росса диңгеҙе, Амундсен диңгеҙе, Беллинсгаузен диңгеҙе. Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка буйлап диңгеҙҙәр юҡ, әммә унда ҙур ҡултыҡтар урынлашкан: Аляска, Калифорния, Панама ҡултығы.
Уртауҙар
Вулкан атылыу нәтижәһендә Тымыҡ океанда бер нисә мең утрау барлыҡҡа килгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре кораллдар менән үҫеп, кире диңгеҙгә батҡандар, үҙҙәренән һуң атолл ҡулсаларын ҡалдырып.
Климаты
Тымыҡ океандың климаты ҡояш радияцияһының зоналарға бүленеүе һәм атмосфера циркуляцияһы, һәм шулай уҡ Азия материгының көҫлө йөғонтоһо аҫтында формалаша. Океанда, төньяҡ поляр бүлкәттән тыш, бөтә климат зоналары урын алған. Уның һауаһы дымға туйынған. Экватор янында 2000 миллиметрға тиклем яуым-төшөм була. Төньяҡ Боҙло океандан Тымыҡ океанды ер һәм һыу аҫты һырттары һаҡлап тора. Океандың төньяҡ өлөшө көньяҡ өлөшөнә ҡарағанда йылыраҡ. Океандың үҙәк өлөшөндә пассаттар иҫә. Көнбайышында көслө муссондар иҫә. Ҡышын материктар ҡоро һәм һалҡын муссон килеп, океан климатына йоғонто яһай, диңгеҙҙәрҙең бер өлөшө туңыр боҙ менән ҡаплана. Көнбайыш өлөшөндә емергес тайфундар була. Уртаса кинлектә штормдар ҡотора. Океандың төньяғында һәм ҡоньяғында 30 метрға еткән тулҡындар булғылай.
Өҫкө һыуҙарҙың әйләнмә хәрәкәте
Тымыҡ океандың һыу ағымы әйләнмә хәрәкәте тәртибен дөйөм атмосфера ағымы билдәләй. Төньяҡ ярымшарҙағы төньяҡ-көнсығыш пассат төньяҡ-пассат ағымын барлыҡҡа килтерә, ул ағым Үҙәк Америка ярҙарынан Филиппин утрауҙарына тиклем киҫеп сыға.
Флора һәм фауна
Тымыҡ океанға Донъя океанының 50 % биомассаһы тура килә. Океанда тереклек бай һәм күп төрлө, айырыуса Азия һәм Австралия араһындағы тропик һәм субтропик зонала бик ҙур территориялар коралл рифтары һәм мангр әрәмәлектәре менән ҡапланған. Океандың тропик һәм экваториаль киңлектәре, мәрйен рифтары араһында, тереклек бай. Уның был үҙенсәлеген океандың ҙурлығы, тәбиғәт шарттарының төрлөлөгө, океандың боронғолоғо менән аңлатыла. Төньяк өлөшөндә һөмбаш балыҡ төрҙәре күп. Һыу массаһы бик уңдырышлы, шуға күрә үҫемлектәр һәм хайуандар планктоны үрсей. Планктон менән анчоус, ставрида, скумбрия һ.б. балыҡ төрҙәре туҡлана. Бындағы ҡоштар: бакландар, пеликандар, пингвиндар балыҡ менән туҡлана. Киттар, диңгеҙ бесәйҙәре, диңгеҙ ҡондоҙҙары күпләп тереклек итә. Мәрйендәр, диңгеҙ терпеләре, молюскылар кеүек умыртҡаһыҙар күпләп тереклек итә.
Вьяса
Вьяса  индуизм философияһын таныған индуизм мәктәбенең һәм йүнәлешентәренең мөһим «өсләтә ҡанунына» ингән  «Веданта-сутралар» авторы тип һанала, ул «өсләтә ҡанунға» «Бхагавадгита» һәм төп дини- фәлсәфәүи характерҙағы боронғо һинд тракттары ла (Уланишадтар)  инә.
Риүәйәттәр буйынса, Ведавьяса  аҡыл эйәһе Парашара һәм Сатьяватиның никахтан тыш тыуған улы булған; баланы Капли ҡалаһы янындағы  Джамна йылғаһы буйындағы утрауға алып баралар. Сығышы буйынса ул Канин  исемен ала («бастард»), тәненең төҫө буйынса — Кришна («ҡара»), ә тәрбиә һәм тыуған урыны буйынса — Двайпаяна («утрауҙа тыуған»). Вьяса тыуғандан һуң Сатьявати   Шантану батшаға  кейәүгә сыға  һәм уның ике улы тыуа. Уларҙың өлкәне — Читрангада — яуҙа һәләк була, ә кесе — Вичитравирья — балалары булмай үлә. Вьяса, урманда аскет тормош алып бара, илдең законы һәм әсәһенең талабы буйынса үҙенең әсәләш кесе ҡустыһының ике балаһыҙ тол ҡатындарын ала  — Амбика һәм Амбаликаны. Уларҙан ике улы: «Махабхарата» ырыуҙарында дошманлашҡан ике —  Каурав һәм Пандав  ырыуҙарының башлыҡтары Дһритараштра һәм Панду тыуа.
«Бхагавата-пуранаға» ярашлы (  1-се йыр, 3-сө бүлек, 21-се шиғыр) -  Вьяса Аллахтың ун етенсе  кәүҙәләнеше була.
Вьясаға хөрмәтенә  Меркурийҙа кратер аталған.
Таҙғара
Таҙғара(урыҫ. черный гриф) (Aegypius monachus) — ҡарсығалар ғаиләһендәге ҡош.
Мәнәт
Мәнәт (مناة — яҙмыш, тәҡдир, үлем тәҡдире; Манат) — боронғо семит яҙмыш һәм ҡоһор алиһәһе. Бөтә Ғәрәбстан ярымутрауы, атап әйткәндә, Әллат һәм Әл-Ғүззә ҡәрҙәштәре кеүек, ниндәйҙер көнсығыш һәм үҙәк өлөшөндә хөрмәт ителгән. Сүриә сүллегендә Мәнәт — Әл-Ғүззәнең һеңлеһе, Үҙәк Ғәрәбстандың көньяғында — Әл-Ғүззәнең ҡыҙы.Аус һәм Хәзрәж ҡәбиләләре хөрмәт иткән һәм Мәккә менән Мәҙинә араһында урынлашҡан ғәрәп халыҡтарының иң билдәле поттарының береһе.
Таҙғара
Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Яңғыҙ ҙа, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр.
Мәнәт
Күрәһең, Мәҙинә ҡалаһының ҡурсалаусыһы булғандыр. 630 йылда Сәйет ибн Зәйет әл-Әшхәли емергәнгә тиклем Мәҙинә менән Мәккә араһында урынлашҡан ғибәҙәтханаһы ҡәбилә йыйылыштарының үҙәге булған.
Манат һыны өйҙәге илаһ булып хеҙмәт иткән. Шулай уҡ мәрхүмдәр донъяһы батшабикәһе һәм ҡәбер тыныслығын һаҡлаусы булараҡ танылған. Нәбатиә һәм Пальмира ла ул Грецияның Тиха һәм Немезида алиһәләренә тиңләштерелгән.
Һынташтың емертелеүе
Мәккәне мосолмандар яулап алған йылда Али ибн Әбү Талип Мөхәммәт Пәйғәмбәр бойороғо буйынса был һынташты емерә
Зәйпекүл
Зәйпекүл (Зайпекуль) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452096, ОКАТО коды — 80244829002.
Шатай
Шатай — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Зәйпекүл
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шатай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сараевка (Иленка ҡушылдығы)
Сараевка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иленка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Зәйпекүл
Ауыл тарихы
Зәйпекүл ауылы (ошо уҡ исемдәге йылға буйына ултырған) тарихы буйынса материал бик аҙ. Ауыл 1781 йылда уҡ, бер нисә ғаиләһе Бөрйән улусына күсеп, Юлыҡ ауылына нигеҙ һалғандан һуң билдәле була. Бында хеҙмәтле татарҙар, мишәрҙәр йәшәй, һуңғылары 1804 йылда Меркет-Мең улусы башҡорттары менән килешеү буйынса килеп төпләнә. 1816 йылда 148 кеше йәшәгән, 1834 йылда - 280, 1870 йылда - 489, 1920 йылда - 995 татар (башҡорт тип йөрөтөлгән).
Сараевка (Иленка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яруллин Харис Хафиз улы
Яруллин Харис Хафиз улы (14 июль 1924 йыл — 3 октябрь 1987 йыл) — ғалим-физиолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1974).
Биографияһы
Харис Хафиз улы Яруллин 1924 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Йыланлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1942 йылдың 8 мартында Ҡыйғы район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Уҡсылар дивизияһының артиллерия полкы составында дошманға ҡаршы һуғыша.
''1942 йылдың 12 ғинуарында Сталинград алышы барышында: 3-сө дивизиондың фельдшеры өлкән сержант Яруллин Харис Хафиз улы ҡамалған немец төркөмөн ҡыйратыу барышында 10 ғинуарҙан 31 ғинуарға тиклем алғы һыҙыҡта тәүге медицина ярҙамы күрһәтте. 1943 йылдың 12 ғинуарында ПМН-да беренсе ярҙам күрһәтеп, 391-се истребитель противотанковый полкының яралы командирын ПМН-дан алып сыҡты. Шул уҡ көндә 1-се Совхоз районында башҡа частарҙың 25 ҡыҙылармеецына һәм 780-се уҡсылар полкы командирына тәүге медицина ярҙамы күрһәтте.'' 1924 йылғы, ВКП (б) ағзалығына кандидат
1946 йылдың 11 октябрендә медицина хеҙмәтенең гвардия лейтенанты булып Совет Армияһынан демобилизациялана.
1946 йылдан алып Сталинабад ҡалаһында Республика клиник дауаханаһында, 1947—52 йылдарҙа Республика тире‑венерология диспансерында хеҙмәт итә.
1952 йылда Дүшәмбе (Сталинабад) ҡалаһында (хәҙер — Абуали ибни Сино (Авицена) исемендәге) Тажик медицина институтын тамамлаған.
1955 йылдан Мәскәү ҡалаһындағы СССР Медицина Фәндәре академияһының Неврология ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре һәм 1959 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1970 йылдан — Медик‑биологик проблемалар институтының лаборатория мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге йыһанға осоу шарттарына тап килгән йоғонто аҫтында космонавлыҡҡа кандидаттарҙың һәм космонавтарҙың резервтағы мөмкинлектәрен билдәләү өсөн организмдағы төрлө системаларҙың функцияларын тикшереү ысулдарын әҙерләүгә һәм камиллаштырыуға арналған.
Яруллин Х. Х. ҡатнашлығында аяҡ‑ҡулдарҙы пневматик массажлау өсөн ҡоролма эшләнгән.
200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
1987 йылдың 3 октябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.
Левая Ныда
'''Лев. Ныда''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәйҙең һалым системаһы
«Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы »ның 2-се бүлеге (артабан — РФ Һалым кодексы) Рәсәй Федерацияһында һалымдар һәм йыйымдар һалыу системаһын тасуирлай.
Рәсәй Федерацияһы территорияһындағы һалымдар һәм йыйымдар
Рәсәй Федерацияһында булдырылған һалымдарҙың һәм йыйымдарҙың  федераль, төбәк һәм урындағы төрҙәре бар (РФ Һалым кодексының 12-се статьяһының 1-се пункты). РФ Һалым кодексында ҡаралмаған  федераль, төбәк йә урындағы һалымдар һәм йыйымдар индерелә алмай  (РФ Һалым кодексының 12-се статьяһының 6-се пункты).
Федераль һалымдар һәм йыйымдар
РФ Һалым кодексының 13-сө статьяһы:
Төбәк һалымдары
РФ Һалым кодексының 14-се статьяһы:
Урындағы һалымдар
РФ Һалым кодексының 15-се статьяһы:
Махсус һалым режимдары
РФ Һалым кодексының 18-се статьяһы  2-се пункты:
Һалым тикшереүҙәренең төрҙәре
РФ Һалым кодексында ҡаралған һалым тикшереүҙәре:
1990-сы йылдар
1992—1993 йылдарҙа Рәсәй предприятиеларының күпселеге һалым түләүҙән тайпылырға тырышмай. Йыш ҡына предприятиеларҙың етәкселәре түләнгән һалымдарҙың күләмен законлы юл менән кәметеү мөмкинлеген дә файҙаланмай. 1993 йылдың икенсе яртыһынан һалым баҫымының кәметелеренә өмөтөн юғалтҡан предприятиелар һалым түләүҙән тайпылыу юлдарын эҙләй башлай .
1994 йылдың 1 ғинуарынан һалым ставкалары күтәрелә. Был сара предприятиеларҙың һалым ҡануниәтен үтәүсәнлектән күмәкләп баш тартыу өсөн һуңғы дәлилгә әйләнә. Бөтәһенән элек дәүләткә ҡарамаған предприятиелар һалым түләүҙән ҡаса башлай. Һалымды түләмәүҙең төрлө юлдары ҡулланыла: 1990-сы йылдарҙа күптәрҙең һалымдан ҡасыуының эҙемтәләре ике яҡлы була. Бер яҡтан, һалымдан ҡасып, фирмалар производствоны һаҡлап ҡалыуға кәрәкле аҡса ресурстарын янда ҡалдыра һәм шул рәүешле илдәге етештереүҙең түбәнәйеүен дә тотҡарлай . Бынан тыш, һалым түләмәҫ булғас, фирмалар тауарҙы ла арзаныраҡҡа һата. Шул сәбәпле иҡтисадта инфляция тиҙлеге тотҡарлана төшә, ә фирмаларға тауарҙы һатыу мәшәҡәте еңеләйә. Икенсе яҡтан, һалым түләүҙәге тәртипһеҙлек Рәсәй иҡтисадының финанс-бюджет өлкәһендәге тотороҡлолоҡто ҡаҡшата, бюджет өлкәһен финанслауҙы ҡатмарлаштыра, макроиҡтисади сараларҙың һөҙөмтәлелеген кәметә.
1990-сы йылдарҙа  властар һалым мәсьләләһен хәл итеүҙең бер генә юлын  — һалым закондарын ҡатырыу һәм фирмаларға һалым органдарының баҫымын арттырыу сараһын ғына ҡуллана. Ләкин фирмалар һалым түләүҙән ҡасыуҙың яңынан-яңы юлдарын табып тора. Был 1990-сы йылдарҙа һалым кимәлдәре үтә юғары һәм фирмалар өсөн күтәргеһеҙ булғанлығы тураһында һөйләй.
2000-се йылдар
2000-се йылдарҙа һалым ҡануниәтенә байтаҡ төҙәтеү индерелә: физик шәхестәргә килем һалымының 13 процентлы яҫы шкалаһы индерелә, табышҡа һалым кәметеп 20 процентҡа ҡалдырыла, берҙәм социаль һалымдың регрессив шкалаһы индерелә, әйләнешкә һалым һәм һатыуҙан һалым бөтөрөлә, бөтә һалымдар һаны  3 тапҡырға кәметелә (54-тән 15-кә ҡала). 2006 йылда Рәсәй Федерацияһы финанс министры урынбаҫары Сергей Шаталов белдереүенсә,  һалым реформаһы осоронда һалым баҫымы 34-35 проценттан 27,5 процентҡа ҡалып кәмей һәм нефть тармағына күсә. Һалым реформаһы һалымдарҙың йыйылыу күрһәткесен дә яҡшырта   һәм иҡтисад үҫешен дәртләндерә.