cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лейден университеты
Тарихы
XVII быуатта университет Европала кальвинистик белем биреүҙең иң ҙур үҙәге була. Гуго Гроций, Якоб Арминий, Иосиф Юстус Скалигер, Герман Бургаве, Бернхард Варениус һәм Эльзевирҙарҙың исемдәре университет менән айырылғыһыҙ бәйле була.
Оранж (Оранский) династияһы һәм Лейден университеты бөгөнгө көндә лә үҙ-ара тығыҙ бәйләнеште һаҡлайҙар. Королевалар Вильгельмина, Юлиана һәм Беатрикс һәм король Виллем-Александр ошо университеттың студенттары булған. 2005 йылда королева Беатрикс Лейден университетының почётлы дәрәжәһен алған.
Әлеге ваҡытта Лейден университеты туғыҙ факультетты, илленән ашыу департаментты һәм 150-ән ашыу белем биреү программаларын берләштерә, лайыҡлы рәүештә халыҡ-ара танылыуға эйә булған. Университет составына 40 фәнни-тикшеренеү институт инә. Лейден университеты донъяның төрлө нөктәләренән студенттарҙы үҙенә йәлеп итә.
Хәҙерге ваҡытта университетта 25 меңдән ашыу студент белем ала. Уҡытыусылар составы 5500 кеше (2015—2016 уҡыу йылында) иҫәпләнә.
Хэй-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
Хэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анжа (Сабля ҡушылдығы)
Анжа  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сабля йылғаһының һул ярына тамағынан 3,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фролов Владимир Иосифович
Фролов Владимир Иосифович (15 февраль 1939 йыл — 2 ғинуар 2007 йыл) — рус совет шағиры, 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Владимир Иосифович Фролов 1939 йылдың 15 февралендә Ростов өлкәһе Цимлян районы Нижне-Курмоярская станицаһында тыуа.
Нижне-Курмоярскийҙа Владимир Фролов урта мәктәптең бишенсе синыфына тиклем уҡый һәм йәшәй. 1951 йылда, быуа төҙөлөп, Цимлян диңгеҙе барлыҡҡа килгәс, Нижне-Курмоярская станицаһы һыу аҫтында күмелеп ҡала. Фроловтар ғаиләһе Лозновская станицаһына күсеп килә. Бында 1957 йылда В. Фролов урта мәктәпте тамамлай һәм техник училищеға уҡырға инә.
1958 йылдан алып, армияға хеҙмәт итергә саҡырылғансы «Ростсельмаш» заводының механизациялау һәм станоктар төҙөү цехында электрик булып эшләй. Армиянан һуң оҙаҡ йылдар буйы завод энергия лабораторияһында, ә 1971 йылдан алып «Ростсельмаш» заводының «Вечерний Ростов» гәзите редакцияһында хеҙмәткәр булып эшләй.
2007 йылдың 2 ғинуарында вафат була.
Ижады
1962 йылдан алып Владимир Иосифович Фролов завод мәҙәниәт һарайында эшләгән әҙәбиәт түңәрәгенә йөрөй башлай. 1961 йылда Киев хәрби округының «Ленинское знамя» гәзмитендә уның тәүге шиғырҙары баҫылып сыға. Артабан йәш шағирҙың әҫәрҙәре «День донской поэзии», «Сердца и звёзды», «В шинели, сшитой из огня», «Донская сторона», «Позывные весны», «Хорошо на Дону вечера», «Четвёртая смена» коллектив йыйынтыҡтарынлда, «Дон», «Огонёк», «Москва», «Смена», «Молодая гвардия», «Дружба» журналдарында, үҙәк һәм өлкә гәзиттәрендә баҫыла, радио һәм телевидение аша яңғырай.
Владимир Фроловтың «Разрыв-трава» тигән беренсе китабы Ростов китап нәшриәтендә 1979 йылда, 1981 йылда Мәскәүҙә «Современник» нәшриәтендә донъя күрә, икенсе китабы — «Высокие колокола»,ә 1985 йылда шул уҡ нәшриәттә «Земной поклон» шиғырҙар китабы баҫылып сыға.
Владимир Иосифович Фроловтың шиғырҙары Тыуған ил, уның үткәне һәм хәҙергеһе тураһында яҙылған.
Фролов әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
Үәсит (мөхәфаҙа)
Үәсит (واسط) Васит— Ираҡтың көнсығышындағы мөхәфаҙа, Иран менән сиктәш. Сәддам Хөсәйен хакимиәте ҡолатылғандан һуң мөхафаҙа территорияһында БМО-ның тыныслыҡ урынлаштырыу контингенты яуаплылығы зонаһы урынлашҡан.
Тарасовка (Дүртөйлө районы)
Тарасовка (Тарасовка) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452303, ОКАТО коды — 80224804004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мюльбек
Мюльбек (Mühlbeck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 950 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 79 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — ABI.
Хоупь-Я
Хоупь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вей-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Хульнен-Пугор-Юган
Хульнен-Пугор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Егам-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Колодня
Кесе Колодня — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колодня йылғаһының уң ярына тамағынан 9,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шонгау
Шонгау (Schongau) — Германия ҡалаһы. Был ҡала Бавария ерендә урынлашҡан район үҙәге.
Мөхәммәт әш-Шәйбани
Әбү Абдулла Мөхәммәт ибн әл-Хәсән әш-Шәйбани (أبو عبد الله محمد بن الحسن الشيباني; Абу́ Абдулла́х Муха́ммад ибн аль-Хасан́ аш-Шайба́ни — хәнәфи мәҙһәбтең хоҡуҡ белгесе (фаҡиһ), мосолман хоҡуғы кодификаторҙарының береһе һәм имам Әбү Хәнифәнең уҡыусыһы.
Шонгау
Шонгау ҡалаһы Үрге Бавария административ округына буйһонған. Ҡала башлығы-Карл-Хайнц Гербль. Шонгау ҡалаһы Вайльхайм-Шонгау районы составында тора. Ҡала диңгеҙ кимәленән 726 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың халыҡ һаны 12 082 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Шонгау ҡалаһының майҙаны 21,35 квадрат километрға тиң. Ҡаланың почта индесы −86956. Рәсми коды — 09 1 90 148.
Мөхәммәт әш-Шәйбани
Биографияһы
Ираҡтың Үәсит ҡалаһында тыуған. Йәш сағында уҡ күпләп сәхәбәләр йәшәгән Әл-Күфәгә китә һәм ошо ҡалала белем ала башлай. 14 йәшендә ул Әбү Хәнифә имамдың уҡыусыһы булып китә, уның вафатынан һуң Әбү Йософ имамда уҡыуын дауам итә. 20 йәшендә Әл-Күфәнең төп мәсетендә вәғәз менән сығыш яһай башлай. Өс йыл дауамында Мәҙинәлә Мәлик ибн Әнәстең лекцияларын тыңлай. Уның уҡытыусылары билдәле хәҙис белгестәре (мөфәссирҙәр) Суфиян әс-Саури һәм Абдрахман Әл-Ғаузаи була. Ираҡҡа ҡайтҡас, Бағдадтың иң абруйлы фаҡиһтарының береһе була. Артабан ул Бағдадҡа күсеп килә күпмелер ваҡыт унда Әбү Йософтан һуң ҡаҙый вазифаһын биләй. Шул уҡ ваҡытта ул ислам хоҡуғы (фиҡһ) һәм башҡа дини дисциплиналар буйынса дәрестәр бирә һәм лайыҡлы уҡыусылар тәрбиәләп үҫтерә.
Хәлифә Һарун әр-Рәшит резиденцияһын Евфратҡа күсерергә ҡарар иткәс, ул әш-Шәйбаниҙы яңы баш ҡала — Ракканың ҡаҙыйы вазифаһына тәғәйенләй. 805 йылда әр-Рәшит әш-Шәйбаниҙе үҙе менән Хөрәсәнгә алырға ҡарар итә, унда ла уны ҡаҙый итеп тәғәйенләргә уйлай, әммә Мөхәммәт урынға барып етмәй, юлда, Рей ҡалаһы янында, вафат була.
Уҡыусылары
Әш-Шәйбаниҙың билдәле уҡыусылары араһында — Мөхәммәт әш-Шафиғи, Әбү Сөләймән Жүржәни, Хишам ибн Ғөбәдуллаһ әр-Разый, Әбү Хафс Кәбир, Мөхәммәт Ибн Мөҡәтил, Шәдад ибн Хәким, Әбү Ғөбәйдә Ҡасим ибн Сәләм, Исмәғил Ибн Тәүбә, Али ибн Мөслим әт-Туси һ. б.
Әҫәрҙәре
Әш-Шәйбани үҙенең әҫәрҙәрендә Әбү Хәнифәнең мираҫын йыя, әммә күп осраҡта уның ҡараштары беренсе остазының ҡараштарынан айырыла.
Ул фиҡһ буйынса «әл-Мәбсут» йыйынтығын төҙөй (المبسوط — уның икенсе исеме «Китаб әл-асыл фи-л-фүрү»: كتاب الأصل في الفروع) һәм уға өҫтәмәләр («Китаб әз-зиядат»; كتاب الزيادات), фиҡһ буйынса ҙур һәм бәләкәй белешмә «Китаб әл-жәми әл-кәбир» (كتاب الجامع الكبير) һәм «Китаб әл-жәми әс-сағир» (كتاب الجامع الصغير) тигән хеҙмәттәре донъя күрә. Хәрби хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса «Китаб ас-сийар әл-кәбир»; (كتاب السير الكبير) әҫәрен яҙа, ул әс-Сараһси комментарийҙарында ғына һаҡланған. Шулай уҡ Әбү Хәнифәнең мираҫына арналған махсус хеҙмәте («Китаб әл-асар»; كتاب الآثار) бар. Ихтимал, закондан ҡасырға тырышыуҙар һәм уларҙы булдырмау тураһында әҫәр авторы булып торалыр. Шулай уҡ Мөхәммәт әш-Шәйбани ике редакцияла сыҡҡан "әл-Муатта"ның (Мәлик ибн Әнәс) береһенең төҙөүсеһе һәм шәрехләүсеһе булып тора.
Мөхәфаҙа
Мөхәфаҙа  (محافظة muḥāfaẓä, мн.с. محافظات muḥāfaẓāt; Мухафаза) — ҡайһы бер ғәрәп дәүләттәренең административ-территориаль берәмеге  — Бахрейн, Мысыр, Иордания, Ираҡ, Йәмән, Күвейт, Ливан, Сүриә һәм Оман. Бөтә аталған илдәрҙә мөхәфаҙалар административ бүленештең беренсе кимәленә ҡарай; Сәғүд Ғәрәбстанында ул административ бүленештең икенсе кимәленә ҡарай (провинциялар һуңынан). Рус теленә ғәҙәттә өлкә тип тәржемә ителә.
Хохан-Я
Хохан-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Рассоха (Лапа ҡушылдығы)
Оло Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапа йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Бережайка
Бережайка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дрезна йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәккә сүрәһе
Мәккә сүрәләре  — Ҡөрьәндең хронологик йәһәттән тәүге сүрәләре, Ислам традицияларына ярашлы, улар  Мөхәммәт пәйғәмбәргә  Һижрәткә тиклем иңгән булған. Сүрәләрҙең икенсе төрө — Мәҙинә сүрәләре.
Мәккә сүрәләре, ҡағиҙә булараҡ, Мәҙинәләгеләргә ҡарағанда күләме буйынса сағыштырмаса ҡыҫҡа аяттарҙан тора, башлыса Ҡөрьәндең аҙағында урынлашҡан. Күпселек муҡатта'әле сүрәләр Мәккәнән булып тора. Мәккә һәм Мәҙинә сүрәләренә ентекле аңлатмаларҙы ошонда табырға мөмкин Сүрәләрҙе Мәккә һәм мәҙинә сүрәләренә бүлеү - был, иң элек, стилистик һәм тематик йәһәттән сығып эшләнә. Был осорҙоң классификацияһы төрлө факторҙарға нигеҙләнгән, мәҫәлән, был сүрәнең оҙонлоғона, ҡайһы бер төп төшөнсәләрҙең булыу йәки булмауына һ.б. бәйле (мәҫәлән, "әр-Рахман" - Аллаһы тәғәлә исеменән)
Мәккә сүрәләренең хронологик тәртибе
Бер исемлек 86 сүрәнән тора: 96, 68, 73, 74, 1, 111, 81, 87, 92, 89, 93, 94, 103, 100, 108, 102, 107, 109, 105, 113, 114, 112, 53, 80, 97, 91, 85, 95, 106, 101, 75, 104, 77, 50, 90, 86, 54, 38, 7, 72, 36, 25, 35, 19, 20, 56, 26, 27, 28, 17, 10, 11, 12, 15, 6, 37, 31, 34, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 16, 71, 14, 21, 23, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, 30, 29, 83
Теодор Нёльдеке 90 сүрәнән торған өс осорға ҡараған исемлек тәҡдим итә:
I. Шиғри сүрәләр — I мәккә башланғыс сүрәләре, улар Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең рисаләтенең тәүге биш йылында иңгән. Улар рифмаланған проза рәүешендә тасуири һәм тығыҙ итеп сүрәләр. Сүрәләрҙә бар. бер аллалыҡ, ҡиәмәт көнө һәм тамуҡ ғазаптарын һүрәтләй
I осорға 48 сүрә инә: 96, 74, 111, 106, 108, 104, 107, 102, 105, 92, 90, 94, 93, 97, 86, 91, 80, 68, 87, 95, 103, 85, 73, 101, 99, 82, 81, 53, 84, 100, 79, 77, 78, 88, 89, 75, 83, 69, 51, 52, 56, 70, 55, 112, 109, 113, 114, 1.
II. Рахман сүрәләре — II мәккә башланғыс осоро, Мөхәммәт пәйғәмбәр рисаләтенең бишенсе-алтынсы йылдарында ебәрелгән. Ул Аллаһы тәғәләнең Рахман (рәхимле) исеменән алынған. Ошо осорҙа хикәйәттәр иңә II осрға 21 сүрә инә: 54, 37, 71, 76, 44, 50, 20, 26, 15, 19, 38, 36, 43, 72, 67, 23, 21, 25, 17, 27, 18..
III. Рисаләт сүрәләре — III мәккә осоро, Мөхәммәт пәйғәмбәр рисаләтенең етенсе йылынан иңә башлай. Боронғо пәйғәмбәрҙәр тормошо һүрәтләнә III осорға 21 сүрә инә:32, 41, 45, 16, 30, 11, 14, 12, 40, 28, 39, 29, 31, 42, 10, 34, 35, 7, 46, 6, 13.
Хэнадуй-Яха
Хэнадуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Остервик
Остервик (Osterwieck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 12032 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
Нелазский ауыл биләмәһе
Нелазский ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһының төньяғындағы Вологда өлкәһенең Череповецкий районы составындағы ауыл биләмәһе. Нелазский ауыл биләмәһенең үҙәге булып ҙур ауыл - Шулма ауылы тора.
131-се һанлы 2006 йылдың 1 ғинуарындағы «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» тигән федераль законға ярашлы Вологда өлкәһе Череповецкий районында был Нелазский ауыл биләмәһе барлыҡҡа килә.
2010 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Вологда өлкәһе Череповецкий районының Нелазский ауыл биләмәһендә йәшәгән халыҡтың һаны — 2101 кеше тәшкил итә. = Тарих == 1999 йылда Рәсәй Федерацияһы Вологда өлкәһе Губернаторы ҡарарына ярашлы өлкәнең Череповецкий районы Нелазский ауыл биләмәһе тораҡ пункттары исемлеге рәсми рәүештә раҫлана. 1999 йылдың 29 декабрендәге 892-се Вологда өлкәһе Губернаторының «Череповецкий районының тораҡ пункттарын теркәү тураһында» ҡарарына ярашлы Нелазский ауыл советына ошо исемлектәге ун дүрт тораҡ пункттары индерелә.
2000 йылдың 16 ноябрендә Череповецкий районының Абакановский ауыл советында яңы ауылдар: Каменник һәм Рогач — барлыҡҡа килә һәм рәсми рәүештә өлкә Губернаторы ҡарарына ярашлы теркәлә.
Череповецкий районының Нелазский ауыл биләмәһе, Вологда өлкәһенең 2004 йылдын 6 декабрендәге «Череповецкий муниципаль районының сиктәре һәм район составына ингән муниципаль берәмектәрҙең статусы тураһында» законына ярашлы 2006 йылдың 1 ғинуарында ойошторолоп, уның составына Нелазский ауыл советы һәм Абакановский ауыл советының Каменник һәм Рогач ауылдары индерелә.
Географияһы
Нелазский ауыл биләмәһе Вологда өлкәһе Череповецкий районының көнбайышында урынлашҡан. Ауыл биләмәһе сикләнгән:
Вологда өлкәһе Череповецкий районының Нелазский ауыл биләмәһендә төбәк автотрассаһы үтә. Ауыл биләмәһе аша Суд йылғаһы һәм уның һул ҡушылдыҡтары: Андога, Шулма, Нелаз йылғалары үтә.
Тораҡ пункттары
1Ауыл биләмәһе составына 16 тораҡ пункттары ингән, шул иҫәптән 13 ауыл, 1 тимер юл станцияһы, 1 ҡасаба, 1 ҙур ауыл.
Иҫтәлекле урын
Нелазский ауылында Успение Пресвятой Богородицы сиркәүе (1694 йыл) бар, ул күренекле ағас архитектура ҡомартҡыһы булып тора. (59.18889°N, 37.64222°W).
Кесе Мизгея
Кесе Мизгея — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мизгея йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлиәскәр Камал
Ғәлиәскәр Камал, тулы исеме Ғәлиәскәр Ғәлиәкбәр улы Камалетдинов (1879 йыл 6 ғинуар — 1933 йыл 16 июнь) — татар халҡының бөйөк драматургы, яҙыусыһы, егерменсе быуат башы татар әҙәбиәте, мәҙәниәте һәм сәнғәте тарихында ҙур урын биләгән әҙиптәрҙең береһе. Хеҙмәт Геройы (1923). 1926 йылда Ғ.Камалға «Татар халыҡ драматургы-әҙибе» исеме бирелә. Ҡазандағы Татар дәүләт академия театры Ғәлиәскәр Камал исемен йөрөтә.
Биографияһы
Ғәлиәскәр Камал 1879 йылдың 6 ғинуарында (иҫке стиль менән 1878 йылдың 25 декабрендә) Ҡазанда тире эшкәртеүсе Ғәлиәкбәр менән Мәүғиҙәнең ғаиләһендә баш бала булып тыуа. Бала сағы әсәһенең тыуған ауылы Түбәнге Масрала (хәҙер Арса районына инә) олаталары тәрбиәһендә үтә. Алты йәшкә еткәс, шунда уҡырға төшә, Ҡазанға ҡайтҡас, уҡыуын иҫке тәртиптәге «Ҡасимия», «Ғосмания» һәм «Халидиә» мәҙрәсәләрендә дауам итә. 1893—1900 йылдарҙа шул замандың алдынғы мәҙрәсәләренән һаналған "Мөхәммәҙиә"лә уҡый, бер үк ваҡытта өс класлы рус мәктәбендә башланғыс белем ала. Мәҙрәсәлә уҡыған йылдарында Ғ. Камал әҙәбиәт һәм театр сәнғәте менән ҡыҙыҡһына башлай: рус театрында барған спектаклдәргә йөрөй, сәхнә өсөн яҙылған китаптарҙы мауығып уҡый һәм үҙ осороноң татар әҙәбиәте менән яҡындан таныша. Үҙендә лә ижад дәрте уяна. 1898 йылда үҙенең «Бәхетһеҙ егет» (беренсе варианты) тигән иң тәүге драмаһын яҙа. Күп тә үтмәй, «Өс бәдбәхет» тигән әҫәрен ижад итә. Был ике әҫәр һәм шул осорҙа Ғ. Камал тәржемә иткән «Ҡыҙғаныс бала» драмаһы (төрөк яҙыусыһы Намыҡ Кәмал әҫәре) 1900 йылда Ҡазанда айырым китап булып баҫылып сыға.
1900 йылда Харитонов нәшриәте хужаһы Иван Харитонов хосуси хәреф ҡойоу производствоһын аса. Каллиграф булараҡ, Ғәлиәскәр Камал татар (ғәрәп) шрифтарын камиллаштырырға булыша. Ғ. Камалдың Октябрь революцияһына тиклем ижад ителгән бөтә әҫәрҙәре тиерлек әлеге типографияла баҫыла.
«Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһен тамамлағас, Ғәлиәскәр Камал, халыҡ араһында аң-белем таратыуға ярҙам итеү маҡсаты менән, 1901 йылда «Мәғариф көтөбханаһы» тигән китап нәшерләү һәм һатыу ширҡәте ойоштора, 1905 йылғы революцияға тиклем ошо ширҡәттең эшенә етәкселек итә.
1905 йылдың 29 октябрендә Ҡазанда «Ҡазан мөхбире» тигән беренсе татар гәзите сыға. Ғәлиәскәр Камал был гәзиттә иң әүҙем ҡатнашыусыларҙың береһе була. «Азат», «Азат халыҡ» гәзиттәрен, «Йәшен» сатирик журналын сығарыуҙа ла Ғәлиәскәр Камалдың өлөшө ҙур була.
1923 йылда Ғәлиәскәр Камалға «Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1929 йылда ул «Хафизалам иркәм» тигән комедияһын яҙа. «Күҙһеҙ мастерҙар», «Өс тормош» кеүек пьесалары һәм күп кенә шиғри әҫәрҙәре донъя күрә.
Ғәлиәскәр Камал оҫта тәржемәсе була. Николай Гоголь, Александр Островский, Максим Горький, Мольер һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен татар теленә тәржемә итә.
Ижады
Ғәлиәскәр Камал тәржемә иткән әҫәрҙәр:
Ғаиләһе
Икенсе ҡатыны Әсмә (1887—1941)
Бекетов Василий Семёнович
Бекетов Василий Семёнович (25 март 1924 йыл — 18 сентябрь 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар взводы командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Василий Семёнович Бекетов 1924 йылдың 25 мартында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Андреев утарында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Андреевка ауылы) тыуған.
Ҡыҙыл Армия сафына 1943 йылдың март айында Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдың июленән. 1-се Белоруссия фронтында 8-се гвардия армияһы 57-се гвардия уҡсылар полкы гвардия уҡсылар дивизияһының 170-се уҡсылар взводы командиры була. Көнбайыш Буг һәм Висла йылғаларын аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. 1944 йылдың 20 июлендә Бекетов үҙенең взводы менән тәүгеләрҙән булып Волын өлкәһе Любомль ҡалаһы районында Көнбайыш Буг йылғаһын аша сыға һәм, көслө ут аҫтында дошмандың траншеяларына бәреп инә һәм бер нисә дошман һалдатын юҡ итә. 1944 йылдың 1 авгусында Бекетов Василийҙың взводы тәүгеләрҙән булып немецтарҙың көслө артиллерия-миномет уты аҫтында Магнушев ҡалаһы (Польша) районы эргәһендәге Висла йылғаһын аша сыға һәм дошманды уларҙың беренсе оборона һыҙығынан ҡыуып сығара. Һуғыштың ҡыҙған мәлендә, яралы рота командирын алмаштырып, Бекетов Василий яугирҙәрҙе өс тапҡыр һөжүмгә күтәрә, йылдам һөжүм менән немецтарҙың совет подразделениеларын флангынан һөжүм итергә һәм кисеү районынан өҙөргә маташыуына ҡамасаулай.
1955 йылдан алып КПСС ағзаһы. 1957 йылда Бекетов В. С. Кемлян (Мордва) ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Күмертау ҡалаһында төҙөлөш идаралығында баш механик, Салауат авторемонт заводында өлкән мастер, механик, Йомағужа районының «Ҡыҙыл маяҡ» колхозында баш инженер, участка начальнигы, Салауат ҡалаһының транспорт предприятиеларында өлкән мастер булып эшләй.
Евклидтың параллеллек аксиомаһы
Евкли́дтың параллеллек аксиомаһы, йәки бишенсе постула́т — классик планиметрияның нигеҙендә ятҡан аксиомаларҙың береһе. Иң тәүге тапҡыр Евклидтың «Башланғыстарында» килтерелә : Евклид постулат һәм аксиома тигән төшөнсәләрҙе айыра, ләкин уларҙың айырмаһын аңлатып тормай; Евклид «Башланғыстар»ының төрлө манускрипттарында аксиомаларға һәм постулаттарға бүленеш төрлө, уларҙың тәртибе лә тура килмәй. «Башланғыстар»ҙың Йохан Людвиг Гейберг әҙерләп сығарған классик баҫмаһында формалаштырылған ҡағиҙә бишенсе постулат булып тора.
Хәҙерге телдә Евклид тексын ошолай төҙөргә мөмкин: Тап ниндәй яҡтан киҫешәсәктәре тураһындағы аныҡлауҙы Евклид, моғайын, асыҡлыҡ индереү өсөн өҫтәгәндер — уларҙың киҫешәсәктәре фактына бәйлелекте иҫбатлау еңел.
Бишенсе постулат Евклидтың ябай һәм интуиция кимәлендә аңлашылып торған башҡа постулаттарынан ныҡ айырыла (ҡара: «Евклидтың башланғыстары»). Шул сәбәпле ике мең йыл буйы уны, аксиомалар исемлегенән сығарып, теорема итергә тырышыуҙар туҡтамай. Бөтә был тырышлыҡтар уңышһыҙлыҡҡа осрап тора. «Моғайын, фәндә Евклидтың бишенсе постулаты тарихынан да мауыҡтырғысыраҡ һәм моңһоуыраҡ тарихты табып та булмайҙыр». Ыңғай һөҙөмтәһе булмаһа ла, был эҙләнеүҙәр бушҡа үтмәй, сөнки һуңғы сиктә улар барыбер Ғаләм геометрияһы тураһындағы ғилми ҡараштарҙы өр-яңынан ҡарау ихтыяжын тыуҙыра.
Параллель һыҙыҡтар тураһындағы постулаттың эквивалентлы бирелештәре
Хәҙерге заман сығанаҡтарында ғәҙәттә параллель һыҙыҡтар тураһындағы постулаттың башҡа төрлө бирелеше килтерелә, ул V постулатҡа эквивалентлы (торошло) һәм Прокл Диадох тарафынан төҙөлгән (сит илдәрҙә уны йыш ҡына Джон Плейфэр аксиомаһы тип атайҙар): Был бирелештә «бер генә һәм тик бер генә» тигән һүҙҙәрҙе йыш ҡына «тик бер генә» йәки «берәүҙән артыҡ булмаған» тигәнгә алмаштыралар, сөнки ошондай бер генә булһа ла параллель һыҙыҡ булыуы Евклид «Башланғыстар»ының 27 һәм 28 теоремаларынан килеп сыға.
Ғүмүмән, V постулаттың эквивалент бирелештәре бик күп, уларҙың күбеһе үҙенән-үҙе дөрөҫ булып күренә. Бына уларҙың ҡайһы берҙәре.
Уларҙың эквивалентлығы шуны аңлата: V постулат аша уларҙың бөтәһен дә иҫбатлап була һәм, киреһенсә, V постулатты ошо формулировкаларҙың ҡайһыһына алмаштырһаҡ та, инеш V постулатты теорема кеүек итеп иҫбатлай алабыҙ.
Әгәр V постулат урынына, нөктә — тура һыҙыҡ пары өсөн V постулат дөрөҫ түгел тип ҡараһаҡ, килеп сыҡҡан аксиомалар системаһы Лобачевский геометрияһын һүрәтләр. Аңлашылыуынса, Лобачевский геометрияһы өсөн үрҙә һаналған эквивалент раҫлауҙар дөрөҫ түгел.
Сферик геометрия аксиомалары системаһы шулай уҡ Евклидтың башҡа аксиомаларын үҙгәртеүҙе лә талап итә.
Бишенсе постулат былай ҙа аңлайышлы башҡалар араһында ныҡ айырылып тора, ул иҫбатлау талап иткән теоремаға оҡшаш. Евклид, күрәһең, быны тойомлағандыр, шунлыҡтан «Башланғыстар»ҙағы тәүге 28 һөйләм уның ярҙамынан тыш иҫбатлана.
«Евклидҡа параллель һыҙыҡтар тураһындағы постулаттың төрлө төрҙәре барлығы һис шикһеҙ билдәле булғандыр». Ни өсөн ул быныһын, ҡатмарлы һәм шөкәтһеҙен, һайлаған? Был һайлау сәбәптәренә ҡағылышлы тарихсылар төрлө фараздар ҡуҙғатты. Вольдемар Петрович Смилга фекеренсә, Евклид ошо бирелеш аша теорияның был өлөшө тамамланмағанлығын һыҙыҡ өҫтөнә алғандыр. Морис Клайн иғтибарҙы шуға йүнәлтә: Евклидтың бишенсе постулаты локаль булып тора, йәғни яҫылыҡтың сикләнгән өлөшөндәге ваҡиғаға ғына ҡағыла, ә, мәҫәлән, Прокл аксиомаһы сикһеҙ тура һыҙыҡҡа ҡағылышлы параллеллек фактын раҫлай. Шуныһын да оноторға ярамай: антик математиктар актуаль сикһеҙлекте ҡулланыуҙан ҡасҡан; мәҫәлән, Евклидтың икенсе постулаты тура һыҙыҡтың сикһеҙлеген раҫламай, ә бары тик «тура һыҙыҡты өҙлөкһөҙ дауам итеп булыуын ғына» күҙҙә тота. Антик математиктарға параллель һыҙыҡтар тураһында постулаттың үрҙә килтерелгән эквиваленттары яраҡһыҙ булып күренгән: улар йә актуаль сикһеҙлеккә йәки (әлегә индерелмәгән) үлсәм төшөнсәһенә һылтанған, йә уларҙы бик үк аңлайышлы түгел тип тапҡан. Тағы бер версияны тарихсы Имре Тот тәҡдим итә: Евклидса бирелеш, моғайын, башта уның элгәрҙәренән берәйһенең (яңылыш иҫбат ителгән) теоремаһы булғандыр, һәм уны иҫбатлап булмаҫына инанғас, теорема статусын постулатҡа тиклем күтәргәндәрҙер, ә бирелеш тексын шул көйө ҡалдырғандарҙыр.
Абсолют геометрия
Аксиомалар исемлегенән V постулатты алып ташлағанда, килеп сыҡҡан аксиомалар системаһы абсолют геометрия тигән күренеште һүрәтләр. Атап әйткәндә, Евклид «Башланғыстар»ының тәүге 28 теоремаһы V постулатты файҙаланмайынса иҫбат ителә һәм шунлыҡтан абсолют геометрияға инә. Дауам итеү өсөн абсолют геометрияның ике теоремаһын билдәләйек:
Иҫбатларға ынтылыштар
Математиктар борон замандарҙан уҡ «Евклидты яҡшыртырға» — йә бишенсе постулатты инеш раҫлауҙар араһынан алып ташларға, йәғни уны башҡа постулаттарға һәм аксиомаларға нигеҙләнеп иҫбатларға, йә уны башҡа постулаттар шикелле аңлайышлы башҡаға алмаштырырға тырышҡан. Евклидтың IV постулатының (бөтә тура мөйөштәр ҙә тигеҙ) ысынлап та артыҡ булып сығыуы — ул теорема кеүек итеп иҫбат ителгән дә аксиомалар исемлегенән һыҙып ташланған — уларҙың ыңғай һөҙөмтәгә өлгәшеренә өмөт өҫтәгән.
Ике мең йыл эсендә бишенсе постулатҡа бик күп иҫбатлау юлдары тәҡдим ителгән, ләкин иртәме-һуңмы уларҙың һәр береһендә етешһеҙлек түңәрәк табылған: шул бишенсе постулаттан башҡа иҫбатлап булмай торған әйберҙәр сыға ла тора икән.
Прокл (б.э. V быуат) «Евклид Башланғыстарының I китабына комментарий»ында хәбәр итеүенсә, бындай иҫбатламаны Клавдий Птолемей индергән, ул был иҫбатламаны тәнҡитләй һәм үҙенекен тәҡдим итә. Уны ябайлаштырып һүрәтләһәк, былай булыр: b тура һыҙығы A нөктәһе аша a тура һыҙығына параллель үтә икән ти; иҫбат итәйек: теләһә ҡайһы башҡа бер тура һыҙыҡ c, шул уҡ нөктә аша үткән осраҡта, a тура һыҙығы менән киҫешә. Үрҙә телгә алынғанса, киҫешеү нөктәһенән ары киткәндә был тура һыҙыҡтарҙың араһы сикһеҙ ҙурая (тағы бер мәртәбә билдәләйек: был теореманы иҫбатлау V постулатҡа нигеҙләнмәй). Ләкин ул сағында c менән b араһындағы арауыҡ бер заман параллель тура һыҙыҡтар араһындағы арауыҡтан артып китә, йәғни c менән a тура һыҙыҡтары киҫешә.
Был иҫбатлама, ике параллель тура һыҙыҡ араһы даими (һәр хәлдә сикләнгән), тигән фаразға нигеҙләнә. Ләкин һуңынан асыҡланыуынса, был фараз V постулат менән тиң көскә эйә.
Б.э. тиклем I быуат ғалимы Посидоний параллель һыҙыҡтарҙы бөтә дауамында бер-береһенән тиң алыҫлыҡта тороусы тура һыҙыҡтар тип билдәләргә тәҡдим итә. Был билдәләмәнән бик еңел генә итеп бишенсе постулат сығарыла. Ләкин Посидонийҙың билдәләмәһе хаталы: бирелгән тура һыҙыҡтан тиң алыҫлыҡта булған һыҙыҡтың тура һыҙыҡ икәнлеге бер ерҙә лә күренмәй.
Антик мәҙәниәт юҡҡа сыҡҡандан һуң V постулат менән ислам илдәре математиктары шөғөлләнә башлай. Әл-Хәрәзми уҡыусыһы (IX быуат) әл-Жәүһәриҙең иҫбатламаһы асыҡтан-асыҡ булмаһа ла шуны күҙҙә тота: ике тура һыҙыҡ өсөнсөһө тарафынан киҫелгәндә саттағы мөйөштәр тигеҙ булһа, шул уҡ ике тура һыҙыҡ теләһә ниндәй башҡа тура һыҙыҡ менән киҫелгәндә лә сат мөйөштәре тигеҙ була. Һәм был фараз V постулат көсөнә эйә.
Сабит ибн Курра (IX быуат) ике иҫбатлама бирә; беренсеһендә ул, ике тура һыҙыҡ бер-береһенән бер яҡлап алыҫлашһа, икенсе яҡлап улар бер-береһенә мотлаҡ яҡынлаша, тигән күҙаллауға таяна. Икенсеһендә ул, Посидоний кеүек үк, бер-береһенән тигеҙ алыҫлыҡта булған тура һыҙыҡтар барлығына нигеҙләнә, өҫтәүенә, ибн Курра был фактты «ябай хәрәкәт», йәғни тура һыҙыҡтан тигеҙ бер алыҫлыҡта барған хәрәкәт тураһындағы (уға был хәрәкәттең траекторияһы ла тура булып тойола) ҡараштан сығарырға тырыша. Ибн Курраның был раҫламаларының икеһе лә V постулатҡа эквивалентлы.
Ошондай уҡ хатаға ибн әл-Хайсам да юлыға, ләкин ул тәүләп һуңынан «Ламберт дүртмөйөшө» тигән исем аласаҡ фигураны ҡарай — был дүртмөйөштөң эске өс мөйөшө тура. Ул дүртенсе мөйөш өсөн ихтимал булған өс вариантты тәҡдим итә: ҡыҫынҡы, тура, йәйенке. Был өс гипотеза буйынса фекер алышыу һуңынан төрлө варианттарҙа ҡат-ҡат күтәрелә килә.
Шағир һәм математик Ғүмәр Хәйәм геометрияға механик хәрәкәтте индерергә тырышыуҙы тәнҡитләй. Ул V постулатты икенсе бер ябайыраҡҡа алмаштырырға тәҡдим итә: бер-береһенә яҡынайыусы тура һыҙыҡтар киҫешә, һәм бер-береһенә яҡынлашыусы ике тура һыҙыҡтың яҡынлашыу йүнәлешендә алыҫлашыуы мөмкин түгел. Был раҫламаның ике өлөшөнөң һәр береһе Евклид постулатына тиңдәш.
Әл-Әбхәри әл-Жәүһәри иҫбатламаһына оҡшаш иҫбатлама тәҡдим итә. Был иҫбатламаны үҙ китабында Шәмсуддин әс-Сәмәрҡәнди ҡуллана, шунлыҡтан тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре уның авторы тип әс-Сәмәрҡәндиҙе һанай. Иҫбатлама абсолют геометрияла дөрөҫ булған раҫламанан сыға: бирелгән мөйөштөң яҡтарын киҫкән тура һыҙыҡ өсөн ошо уҡ мөйөштөң яҡтарын киҫеүсе һәм уның түбәһенән алыҫтараҡ ятыусы тағы бер тура һыҙыҡ үткәрергә мөмкин. Ләкин был раҫламанан автор логик яҡтан нигеҙләнмәгән һығымта яһай: бирелгән мөйөштөң эсендәге теләһә ҡайһы нөктә аша был мөйөштөң ике яғын да киҫә торған тура һыҙыҡ үткәреп була, ти һәм, V постулатҡа тиң һуңғы раҫламаһына нигеҙләнеп, артабанғы бөтә иҫбатлауын ҡора.
Европала Евклидтың параллеллек аксиомаһын иҫбатларға беҙгә билдәле булған тәүге ынтылышты Прованста (Франция) йәшәгән Герсонид (Леви бен Гершом да ул, XIV быуат) яһай. Уның иҫбатламаһы тура дүртмөйөштөң барлығын раҫлауға таяна.
Иезуит ғалим Христофор Клавиус раҫламаһы XVI быуатҡа ҡарай. Уның иҫбатламаһы, ибн Курраныҡы кеүек үк, тура һыҙыҡтан тигеҙ алыҫлыҡтағы һыҙыҡтың да тура булыуына нигеҙләнә.
Джон Валлис 1693 йылда хеҙмәттәренең береһендә ат-Туси хеҙмәтенең тәржемәһен килтерә һәм эквивалентлы, ләкин ябайыраҡ бирелеш тәҡдим итә: оҡшаш, ләкин тигеҙ булмаған фигуралар бар.
Дөйөм алғанда был ынтылыштар тик файҙаға ғына була: V постулат менән башҡа раҫламалар араһында бәйләнеш асыҡлана, V постулатҡа ике альтернатива — ҡыҫынҡы һәм йәйенке мөйөш гипотезаһы — аныҡ итеп формалаштырыла.
Евклидтыҡы булмаған геометрияның тәүге һыҙмалары
V постулатты бөтөнләй өр-яңы күҙлектән тәрән итеп тикшереүҙе 1733 йылда итальян иезуит монахы математика уҡытыусыһы Джироламо Саккери атҡара. Ул «Бөтә таптарҙан таҙартылған Евклид, йәғни бөтә геометрияның иң тәүге башланғыстарын геометрик юл менән ҡорорға тырышыу» тигән исемдәге хеҙмәтен баҫтыра. Саккери идеяһы V постулатты ҡапма-ҡаршы менән алмаштырыуҙан, аксиомаларҙың яңы системаһынан мөмкин тиклем күберәк эҙемтәләр сығарыуҙан, шуның менән «ялған геометрия» төҙөп, был геометрияла ҡапма-ҡаршылыҡтар йәки ҡулланып булмаҫтай положениелар табыуҙан тора. Ул сағында V постулаттың дөрөҫлөгө ҡапма-ҡаршынан сығып иҫбатлана.
Саккери шул уҡ Ламберт дүртмөйөшөнөң 4-се мөйөшө тураһындағы өс гипотезаны ҡарай. Йәйенке мөйөш тураһындағы гипотезаны ул форма йәһәтенән шунда уҡ инҡар итә. Был осраҡта бөтә тура һыҙыҡтар ҙа киҫешкәнен күрһәтеү ауыр түгел, ә ул сағында Евклидтың V постулаты дөрөҫ тигән һығымта яһала — ул ҡайһы бер шарттарҙа тура һыҙыҡтар киҫешә тип раҫлай ҙа инде. Тимәк, «йәйенке мөйөш гипотезаһы тулыһынса һәм һәр ваҡыт ялған, сөнки ул үҙен-үҙе емерә» тигән һығымта килеп сыға.
Күрәһең, Саккери был «иҫбатлауҙың» нигеҙһеҙлеген үҙе лә һиҙгәндер, сөнки тикшеренеүҙе дауам итә. Ул эквидистантаны — яҫылыҡта тура һыҙыҡтан бер иш алыҫлыҡта ятҡан нөктәләрҙең геометрик урынын — ҡарай; үҙ элгәрҙәренән айырмалы, Саккери был осраҡта бының тура һыҙыҡ түгеллеген аңлай. Ләкин, уның дуғаһының оҙонлоғон иҫәпләгәндә, Саккери хата ебәрә лә ҡаршылыҡҡа килеп төкәлә, артабан ул тикшеренеүҙе тамамлай һәм, еңел һулап, «был зарарлы гипотезаны тамырынан йолҡоп ташлауы» тураһында хәбәр итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Саккери мәрхүм булғас баҫылып сыҡҡан был эш математиктарҙың тейешле иғтибарын тартмай һәм 150 йылдан ғына (1889) уның ватандашы Эудженио Бельтрами онотолған хеҙмәтте табып ала һәм уның тарихи әһәмиәтен баһалай.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында парралель һыҙыҡтар теорияһы буйынса 50-ләгән хеҙмәт донъя күрә. Ул осорға яһалған күҙәтеүҙә (Георг Симон Клюгель) V постулатты иҫбат итергә ынтылыштарҙың 30-лаған осрағы ҡарала һәм уларҙың хаталы булыуы иҫбат ителә. Билдәле немец математигы һәм физигы Иоганн Генрих Ламберт та, Клюгель уның менән хатлашҡан, проблемаға ҡарата ҡыҙыҡһыныу күрһәтә; уның «Параллель һыҙыҡтар теорияһы» (Саккери хеҙмәте кеүек үк — мәрхүм булғас) 1786 йылда нәшер ителә.
Ламберт «йәйенке мөйөш геометрияһының» сферала ҙур түңәрәктәрҙе тура һыҙыҡтар тип аңлаған осраҡта тормошҡа ашыуын беренсе булып аса. Ул, Саккери кеүек үк, «ҡыҫынҡы мөйөш гипотезаһынан» бик күп эҙемтәләр сығара, хатта Саккериҙы байтаҡҡа уҙып китә; атап әйткәндә, ул өсмөйөш мөйөштәре суммаһының өҫтәмәһе өсмөйөш майҙанына пропорциональ икәнен таба.
Үҙенең китабында Ламберт шулай тип билдәләй :
Ламберт ҡыҫынҡы мөйөш гипотезаһында ҡапма-ҡаршылыҡ тапмай һәм, V постулатты иҫбат итеү мөмкин түгел, тигән һығымтаға килә. Ул «ҡыҫынҡы мөйөш геометрияһының» ялған булыуына бер шик тә белдермәй, ләкин, үткер иҫкәрмәһенә ҡарағанда, Ламберт Евклидтыҡы булмаған геометрияның ғәмәлләшеү ихтималлығы һәм бының фән өсөн ниндәй эҙемтәләре булыуы тураһында фекер йөрөткәндер:
Ламберттың бик әһәмиәтле хеҙмәте, Саккери китабы кеүек үк, ваҡытынан күпкә алда хасил була һәм ул заман математиктарында бер ҡыҙыҡһыныу ҙа тыуҙырмай. Немец математиктары Фердинанд Карл Швейкарт (1817) менән Франц Адольф Тауринус (1826) «астраль геометрияһы» ла шул уҡ яҙмышҡа тарый, уларҙың идеяһы ла Ламберттыҡына яҡын була.
Шул уҡ ваҡытта Евклидтың «таптарын йыуырға» ынтылыштар дауам итә (Луи Бертран, Адриен Мари Лежандр, Семён Емельянович Гурьев һәм башҡалар). Лежандр V постулатҡа өс иҫбатлама бирә, ләкин уларҙың хаталы булыуын замандаштары бик тиҙ дәлилләй. Һуңғы «иҫбатламаһын» ул 1823 йылда, Лобачевскийҙың яңы геометрия тураһындағы докладына тиклем өс йыл элек, нәшер итә.
Евклидтыҡы булмаған геометрияны асыу
Швайкарт беренсе була. 1818 йылда ул Гауссҡа, Евклидтыҡы булмаған геометрия нигеҙҙәрен етди анализлап, хат яҙып ебәрә, ләкин ҡарашын асыҡ фекер алышыуға сығарыуҙан тартына. Гаусс та был темаға яҙылған хеҙмәтте баҫтырырға баҙнат итмәй, ләкин уның ҡараламалағы яҙмалары һәм бер нисә хаты Евклидтыҡы булмаған геометрияны тәрән аңлауын раҫлай. Бына Гаусстың хаттарынан өҙөмтәләр, «Евклидтыҡы булмаған геометрия» тигән термин фәндә беренсе булып унда барлыҡҡа килә : 1818 йылда Австрия астрономы Герлингҡа яҙған хатында Гаусс шөбһәләрен белдерә :
Лобачевскийҙың «Параллель һыҙыҡтар теорияһы буйынса геометрик тикшеренеүҙәр» тигән хеҙмәте менән танышҡас, Гаусс бик әүҙем рәүештә урыҫ математигын Гёттинген король йәмғиәтенең сит ил мөхбир ағзаһы итеп һайлауҙы юллай башлай (1842 йылда был ғәмәлгә аша).
«Геометрияның яңы башланғыстары» тигән китабының инешендә Лобачевский былай тип белдерә :
Лобачевскийҙың фажиғәле яҙмышы, үтә ҡыйыу ҡараштары өсөн ғилми донъяла һәм эш урынында остракизмға дусар ителеүе Гаусстың хәүефләнеүҙәре нигеҙһеҙ түгеллеген раҫлай. Ләкин уның көрәше лә эҙһеҙ үтмәй. Яҙмыш шаяртыуы буйынса, ҡыйыу Лобачевский идеяларының тантанаһын үтә һаҡ Гаусс (үлгәндән һуң) тәьмин итә. 1860-сы йылдарҙа Гаусстың хаттары, шул иҫәптән Лобачевский геометрияһы тураһындағы һоҡланыулы фекерҙәре, донъя күрә, һәм был урыҫ математигының хеҙмәттәренә иғтибар йәлеп итә. 1868 йылда Эудженио Бельтрами мәҡәләһе баҫылып сыға, ул Лобачевский яҫылығының даими кире кәкрелеген раҫлай (Евклид яҫылығының кәкрелеге нуль, сфераныҡы — ыңғай); тиҙ арала Евклидтыҡы булмаған геометрия, әле һаман фекерҙә генә йәшәһә лә, легаль ғилми статус ала.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында тәүҙә математиктар (Бернхард Риман, Уильям Кингдон Клиффорд), шунан физиктар (Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы, Эйнштейн), Евклидтың физик арауыҡ геометрияһы тураһындағы догматты юҡҡа сығара.
Бишенсе постулаттың бойондороҡһоҙлоғон иҫбатлау
Яңы геометрияның ҡапма-ҡаршылыҡһыҙ булыуын Лобачевский ҙа, Бойяи ҙа иҫбатлай алмай — ул саҡта математиканың ҡеүәтле саралары булмай. Тик 40 йылдан ғына Клейн моделе (1871) һәм Пуанкаре моделе (1882) барлыҡҡа килә, улар Лобачевский геометрияһының аксиоматикаһын Евклид геометрияһы нигеҙендә ғәмәлгә ашыра. Был моделдәр ышандырырлыҡ итеп шуны иҫбатлай: V постулатты инҡар итеү геометрияның башҡа аксиомаларына ҡаршы килмәй; тимәк, V постулат башҡа аксиомаларға бойондороҡло түгел һәм уны иҫбат итеү шулай уҡ мөмкин түгел.
Таубаш-Баҙраҡ
Таубаш-Баҙраҡ (Таубаш-Бадраково) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 142 кеше. Почта индексы — 452305, ОКАТО коды — 80224847011.
Тарихы
Баҙраҡ ауылының аҫаба башҡорттары 1748 йылда мари милләтенән булған кешеләрҙе үҙ ерҙәренә индереүҙәре тураһында тултырылған юридик документтарҙа уҡ ауыл атамаһы күрһәтелә, мариҙар йылына бер тапҡыр 410 һум, ә һәр ихатаның 50-шәр тин түләү шарты менән төпләнергә ризалаша. Артабан мариҙар 1859 йылда үҙҙәренең Яңы Баҙраҡ тип аталған ауылдарын булдыра. Ә бына Таубаш-Баҙраҡ ауылы тик XIX быуат башында ғына барлыҡҡа килә. 1816 йылда төп ауылдағы 15 ихатала 87 башҡорт, 1834 йылда — 167 башҡорт, 1859 йылда — 322 (50 ихата), 1920 йылдағы тәүге совет рәүизендә 100 ихатала 502 башҡорт теркәлә.
Был бер милләт кешеләре — башҡорттар йәшәгән был ауылда 1843 йылда 157 башҡортҡа 360 бот ужым һәм 480 бот яҙғы иген сәселә. Улар, 25 ихатала йәшәп, 88 ат, 84 һыйыр, 20 һарыҡ, 120 кәзә аҫырай. Умартасыларҙа 100 солоҡ һәм 42 умарта була. Ауылда мәсет тә була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хребет-Вож
Хребет-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Грубе-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Хул-Юган (Лыхма ҡушылдығы)
Хул-Юган  — Рәсәйҙәге йылға, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Семрас
Оло Сёмрас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Семрас йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотан мәктәбе
Тарихы
Ҡотан мәктәбе 1930 йылда башланғыс мәктәп булараҡ асыла. 1989 йылдан — төп мәктәп, ә 2009 йылдан — Ҡотан башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы статусында.
Мәктәп бер ҡатлы кирбес бинала урынлашҡан (1999 йылда төҙөлә, 2016 йылда үҙгәртеп ҡорола). 2022 йылға ҡарата 14 мәктәпкәсә тәрбиәләнеүсе һәм 15 уҡыусы тәрбиәләнә һәм белем ала. Уҡытыу-тәрбиә эштәре башҡорт һәм урыҫ телдәрендә алып барыла.
Маловель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бёльсдорф
Бёльсдорф (Bölsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 317 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39590 һәм автомобиль коды — SDL.
Рино
Рино (ингл.   Reno ) — Невада штатының көнбайышындағы ҡала, АҠШ. Уошоу округының административ үҙәге. Ҡала халҡы 233 294 кеше тәшкил итә, Рино халҡының һаны буйынса Неваданың 4-се ҡалаһы (Лас-Вегас, Хендерсон һәм Норт-Лас-Вегастан ҡала) булып тора. Ҡала Сьерра-Невада тауҙары янында үҙәндә, Тахо күленән 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Йыш ҡына Риноны «донъялағы иң ҙур бәләкәй ҡала» (ингл   In The Little World the Biggest City ) тип атайҙар. Ҡала күп һандағы казинолары менән билдәле, бында Caesars Entertainment Corporation иң ҙур уйын компанияһына нигеҙ һалынған.
Халҡы
2008 йылда Рино халҡы 217 016 кешегә тиклем, ә 2013 йылға — 233 294 кешегә тиклем арта
Геологик урынлашыуы
Рино Тымыҡ океан һәм Төньяҡ Америка плиталары тоташҡан ерҙә тектоник ярылған урында урынлашҡан. 2008 йылда көн һайын көнөнә өс тапҡырға тиклем ике айҙан ашыу дауам иткән, даими арта барыусы магнитудалы (Рихтер шкалаһы буйынса максималь 5,0), ғүмерҙә булмаған ер тетрәүҙәр осрағы теркәлгән. Рино Сьерра-Невада тауҙарының ямғыр күләгәһендә урынлашҡан. Рино климаты ярымсүллек.
Иҡтисады
Уйын бизнесы ҡаланың төп керем сығанағы булып тора. Ринола казинолар 1931 йылдан алып эшләй. Лас-Вегастың сәскә атҡан мәленә тиклем Рино хатта АҠШ-тың уйын баш ҡалаһы тип һанала. Һуңғы 20 йыл эсендә, «инддеецтар казиноһы» сәскә атыуы һәм юғарыла телгә алынған Лас-Вегастың алға китеше арҡаһында, ҡала был өлкәлә үҙенең позицияларын юғалта.
Рино һәм уның тирә-яғы популяр курорт урыны булып тора. Ҡала үҙенең тау саңғыһы курорттары менән билдәле.
Төҙөлөш материалдары, электрон ҡорамалдары етештереү, химия сәнәғәте үҫешкән.
Ринола International Game Technology, PC-Doctor, Port of Subs кеүек бер нисә эре компанияһының баш офистары урынлашҡан.
Таймый ауыл советы (Салауат районы)
Таймый ауыл советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Таймый ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Таймый ауыл советы Урмантау ауыл советы ауыл биләмәһе менән берләштерелгән. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр» Законында былай тип яҙылған: "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә:
38) Салауат районы буйынса: