cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мармарис
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 164 йылдан башлап римлеләр контроле аҫтына күсә, тулыһынса Римға беҙҙең эраға тиклем I быуатта ҡушыла. 395 йылдан алып Византия империяһы составында. VII—VIII быуаттарҙа ҡала Ментеш бейлигы (ҙур булмаған феодал биләмә) төрөктәре тарафынан баҫып алына. 1391 йылда ғосман төрөктәре баҫып ала, һәм 1424 йылда тулыһынса Ғосман империяһына ҡушыла. 1522 йылда Бөйөк солтан Сөләймән бойороғо буйынса ҡәлғә төҙөлә, һәм ҡала Мармарис тип атала (грек телендә — Балҡып торған, иҫ киткес). 1957 йылда булған ер тетрәүе арҡаһында ҡала емерелә, һуңынан яңынан төҙөкләндерелә.
1912 йылда ҡала һәм райондарҙа йәшәүселәр: мосолмандар — 12 128 кеше, гректар — 720 кеше.
1980 йылда ҡала туристик тармағының үҫешенә ҡеүәтле импульс алды.
Климаты
Мармариста Урта диңгеҙ климаты хас. Ғинуарҙа епшек ҡар һәм ямғыр менән уртаса температура 7,5 градус самаһы. Абсолют минимум −4 тәшкил итә.
Йәй яҡынса температура +30. Иң юғары теркәлгән температура +52.
Транспорты
Ҡала Даламан аэропортынан 95 км алыҫлыҡта ята.
Ҡала буйлап маршрут таксиҙары йөрөй (долмуштар), улар төҫлө һыҙыҡтар менән айырыла. Фирүзә төҫөндәге долмуш ҡала буйлап йөрөй, һары долмуш Ичмелер районына тиклем бара, ә күк — Армуталан районына.
Ҡаланың төньяҡ-көнсығышында автостанция урынлашҡан (Otogar), унан Датч (Datcha), Мугла (Mugla), Кушадаса (Kusadasi), Айдын (Aydin), Акяк (Akyaka), Далам (Dalaman), Дальян (Dalyan), Анталья һәм башҡа ҡалаларға юлланырға мөмкин.
Датч, Ичмелер һәм Дальян ҡалалары менән һыу юлы бәйләнеше бар.
Тюмель-Кикя (Толька ҡушылдығы)
Тюмель-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Наузиц
Наузиц (Nausitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 168 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 125 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6571 һәм автомобиль коды — KYF.
Мария Тереза (Люксембургтың бөйөк герцогиняһы)
Мария Тереза (María Teresa, тыумыштан Мария Тереза Местре Батиста Фалла, María Teresa Mestre y Batista-Falla, 22 март 1956 йыл, Гавана, Куба) — 7 октябрь 2000 йыл) — Люксембургтың бөйөк герцогиняһы, бөйөк герцог Анри ҡатыны.
Уның ата-әсәһе, Хосе Антонио Местре (1926 йылда тыуған) һәм Мария Тереса Батиста (1928—1988), икеһе лә Ведадола (Гавана, Куба) тыуған һәм буржуаз һәм юғары ҡатлам испан ғаиләләре һәм хатта конкистадоры нәҫелдәре. Улар Кубаны 1956 йылдың октябрендә революция ваҡытында ташлап китә һәм Нью-Йоркка күсеп килә. Мария-Тереза бында башланғыс һәм урта белем ала, балет мәктәбенә һәм йыр дәрестәренә йөрөй.
Никах
1981 йылда Мария Тереза һәм Люксембург тәхетенә ултырырға тейешле принц Анри өйләнешәләр. Гражданлыҡ тантанаһы 1981 йылдың 4 февралендә, ә дини тантана — Бөйөк герцог Жандың алдан биргән ризалығы менән 14 февралдә үтә. Анри әсәһе, Жозефина Шарлотта был никахты хупламай. Ғаиләлә биш бала тыуған:
Тара Липински
Тара Кристен Липински (Tara Kristen Lipinski, 10 июнь 1982 йыл; АҠШ, Пенсильвания штаты, ҡалаһы) — Америка фигурисы, яңғыҙ шыуыу программаһында сығыш яһаусы, актёр. Наганолағы 1998 ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы, 1997 йылды донъя чемпионы, 1997 йылда АҠШ чемпионы.
2006 йылда АҠШ-тың Фигуралы шыуыу Дан залына индерелгән.
Фигуристка карьераһы
Тара башта һәүәҫкәр шыуыу менән шөғөлләнә, уның шыуыуы балалыҡ стиле менән айырылып тора. 1998 йылда Наганола Олимпия уйындарындағы (Япония) көтөлмәгән еңеүенән һуң (уға 15 йәш була ул саҡта) һәүәҫкәр карьераһын ҡалдырып, профессиональ боҙ шоуҙарына китә. 17 йәшендә Тара планета беренселегендә профессионалдар араһында еңеү яулай һәм иң йәш профессиональ чемпионы була. Һуңынан янбашының йәрәхәте үҙен белдерә башлай. 19 йәшендә Сент-Луиста үткән «Йондоҙҙар — боҙҙа» исемле шоу ваҡытында етди рецидив була, һәм Липински ҙур спорттан китергә ҡарар итә.
Актёр карьераһы
Йәш актёр режиссёрҙар Ларри Пирс һәм Арманд Мастроянниҙың «Фәрештәгә ҡағылғандар» (1994—2003) драма сериалын төшөрөү майҙансығында бик уңышлы эшләп ала. Сериалда төп ролдәрҙә Ром Дауни, Делла Рис, Джон Рай төшәләр. Артабан Тара Липински «Арлисс», «Иртәнге сығарылыш», «Етенсе ҡат» һымаҡ сериалдарҙа эпизодик ролдәрҙә ҡатнаша. Тиҙҙән режиссерҙар Кеннет Кох һәм Гэри Халворсон Тараны «Сабрина — бәләкәй убырлы ҡарсыҡ» (1996—2003) ғаилә комедия сериалына саҡыралар. Мелисса Джоан Харт, Ник Бэкэй, Кэролайн Ри кеүек актерҙар комедияла төп ролдәрҙе башҡаралар.
Тара Липинскиҙың карьераһы дауам итә, уға даими рәүештә эпизодик ролдәр тәҡдим итәләр. 1999—2006 йылдарҙа төшөрөлгән «Йәштәр һәм ҡыйыуҙар» (режиссерҙары Сэлли МакДональд һәм Ноэль Мэксем) фильмында, мәҫәлән,үҙҙәренең ролдәрен актерҙар Эрик Брэден һәм Мелоди Томас Скоттбик һоҡландырғыс итеп башҡаралар. Иң популяр булып киткән американ драма сериалының ваҡиғалары уйлап сығарылған Висконсин штатының Генуя Сити ҡалаһында бара һәм ҡалала йәшәүселәрҙең күп проблемаларын аса.
Тара Липински башлыса эпизодик ролдәрҙә уйнай, әммә төп ролдәре лә осрай, мәҫәлән, 2000 йылда режиссёр Джордж Эршбэймерҙың «Боҙ фәрештәһе» комедия драмаһында. Актёрҙар Николь Том, Нэнси Керриган, Брендан Бейзер һәм Эндрю Джонстон тамашасыларҙы үҙҙәренең уйыны менән таң ҡалдырҙы. Фильмдың мистик сюжеты хоккей буйынса АҠШ олимпия йыйылма командаһы капитаны Мэтт Кларктың ваҡытынан алда вафат булыуы менән бәйле, әммә уның вафаты спорт карьераһында нөктә ҡуймай. Үлгәндән һуң капитан тормошҡа билдәле америка фигуристкаһы тәнендә ҡабаттан ҡайта.
Тара мәрхәмәтлелек һәм балаларға ярҙам итеү менән шөғөлләнә. «Мисс Вселенная 2013» матурлыҡ конкурсы жюриһы ағзаһы булды. 2013 йылдың октябрендә Липински Сочиҙа ҡышҡы Олимпия уйындары ваҡытында NBC, NBC Sports и Universal Sports комментатор-аналитигы була тип иғлан ителә.
Янбарис
Янбарис (Янбарис) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 452820, ОКАТО коды — 80259850006.
Фокин Михаил Михайлович
Фокин Михаил Михайлович (23 апрель 1880 йыл, Санкт-Петербург — 22 август 1942 йыл, Нью-Йорк) — Рәсәй һәм Америка балет артисы, хореограф, хәҙерге заман классик романтик балетҡа нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә.
Янбарис
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фокин Михаил Михайлович
Оҙаҡ ваҡыт Анна Павлованың балетмейстеры була.
Биографияһы
Михаи́л Миха́йлович Фо́кин Санкт- Петербургта сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. 1889 йылда әсәһе Екатерина Андреевна Михаилды Император театр училищеһына имтиханға алып бара (А. Я. Ваганова исемендәге рус балет академияһы). Бик риза булмаһа ла, атаһы улының бында уҡыу теләгенә ҡаршы төшмәй.
Тәүге тапҡыр театрҙа ул йылда «Спящая красавица» балетында сығыш яһай, в  йылда "Щелкунчик"та бейей.
Уның остаздары-Павел Гердт, Платон Карсавин, Николай Легат. Михаил Михайлович училищела һүрәт төшөрөү, музыка менән мауыға, балалайка, скрипка, мандолина, домра һәм фортепианола уйнарға өйрәнә. Джинислао Паристың Неаполь оркестрында мадолинала, В. В. Андреевтың рус оркестрында домрала уйнай.
Мария театры
йылда Фокин Мария театрының балет труппаһына алына. Петипа хореографияһы буйынса «Спящая красавица», «Пахита», «Корсар» балеттарында солист була. 1902 йылда уны Театр училищеһында ҡыҙҙар балет класында уҡытырға саҡыралар. Яңы вазифала уға үҙ идеяларын тормошҡа ашыра башларға мөмкинлек тыуа.
йылда Фокин Император театрорҙары дирекцияһына классик бейеүҙе яңыртып, үҙгәртеү юлдарын күрһәтеп, хат яҙа:
Традицион дуализм урынына, балетты өс элементтың гармонияһы тыуҙырырға тейеш — музыка, декорация һәм хәрәкәттәр сәнғәте… Бейеү кеше аңларлыҡ булырға тейеш. Тән хәрәкәттәре ябай хәрәкәттәр матурлығын ғына түгел,ә кеше күңелен асып һалырлыҡ булһын.
Хат яуапһыҙ ҡала, ләкин Фокин үҙенең сәхнә эксперименттарын дауам итә. Уны Александр Бенуа менән хатта Мариус Петипа яҡлай. М.Петипаның художество алымдары Фокинға оҡшамаһа ла, ул Петипаны ныҡ хөрмәт итә.
М.Фокиндың хореограф булараҡ ҡуйған тәүге балеты-Боронғо Греция сәнғәт һәм бейеү тарихы менән бәйле «Ацис и Галатея» (А. В. Кадлец музыкаһы), уның премьераһы йылдың 20 апрелендә була. Йәмәғәтселеккә был тамаша оҡшай.
йылда ул мәктәп спектакле өсөн Уильям Шекспирҙың « Йәйге төндәге төш»(«Сон в летнюю ночь») спектаклен ҡуя. Был спектаклде күргән «Мир искусства» берләшмәһе рәссамдары Фокиндың зауыҡ һәм стилен бик үҙенсәлекле тип юғары баһалай. Шул уҡ йылда Мария театры артистары менән хәйриә спектакле итеп «Йөҙөм тәлгәше»- «Виноградная лоза» (Антон Рубинштейн) дивертисментын ҡуя. Был дивертисментты — Фокиндың бер нисә төрлө бейеүҙәрҙән торған сюитаһын Петипа маҡтап хат яҙа.
Киләһе йылда «Эвника», «Шопениана» ҡуйыла. «Армида павильоны»— Фокиндың либретто авторы, биҙәүсе -рәссам Александр Бенуа менән бергә әҙерләп, ҡуйған тәүге спектакле. Шул уҡ йылда Анна Павлова өсөн уның эмблемаһына әүреләсәк Сен-Санс музыкаһына «Аҡҡош» («Лебедь») миниатюраһын ҡуя.
1909 йылда «Мир искусства» рәссамдары менән бергә "Мысыр төндәре"н («Клеопатра» спектакле) үҙгәртә.
Парижда Рус сезондары
1908 году Александр Бенуа Фокинды Сергей Дягилев менән таныштыра. Беренсе донъя һуғышы башланғансы Фокин менән Дягилев Парижда Рус сезондары ваҡытында Европа публикаһын рус балеты менән таныштыра.
йылда Дягилев Парижда Фокиндың Мария театрында ҡуйылған әҫәрҙәрен күрһәтә. Михаил Фокин, Анна Павлова,  Тамара Карсавина,  Вацлав Нижинский исемдәре Парижды шаулата.
Сезондар триумф менән барһа ла, Дягилев менән Фокин ары бергә эшләй алмай. Дягилев Фокин яңы идеялар тыуҙыра алмай тип иҫәпләй. Ә Фокин Дягилев унан сәхнәлә тик провокациялар ғына көтә, тип асыулана: «О каком искусстве может идти речь, когда единственной целью являются провокации!». Дягилев Вацлав Нижинскийҙы эротик хәрәкәттәрҙән торған «Фавндың төштән һуң ялы» («Послеполуденный отдых Фавна») бейеүен ҡуйыр өсөн хореограф итеп саҡыра. «Дафнис менән Хлоя» спектаклен Дягилев 30 минутҡа алдараҡ башлата, халыҡ үҙ урынын тик спектакль уртаһында ғына алып өлгөрә. Фокин Дягилев менән араны өҙә.
Фокин Мария театрына ҡайта, йылда Дәгилевтың өгөтләүенә риза булып, «Рус сезондарына» ҡайта, сөнки Дягилев уға әйтмәй, йәшерен генә Буэнос-Айреста өйләнгән Нижинскийҙы эшенән ҡыуа. Дягилев өсөн Фокин " Иосиф тураһында легенда"ны (Рихард Штраус), «Алтын әтәс» опера-балетын («Золотой петушок», Николай Андреевич Римский-Корсаков, «Мидас»(Максимилиан Штейнберг) балетын, «Күбәләктәр»ҙе яңырта( Роберт Шуман. Был спектаклдәр бик уңышлы үтә тип булмай.1914 йылдан һуң Фокин Дягилев менән башҡаса эшләмәй.
1914—1918 йылдарҙа Фокин яңынан Мария театрында. Был йылдарҙа ул «Сон» (М. Глинка музыкаһы), «Стенька Разин»(А. Глазунов), «Франческа да Римини» (П. Чайковский), опералар өсөн бейеүҙәр ҡуя. «Эрос» ( П.Чайковский) һәм «Арагон хотаһы» ( М.Глинка) бейеүҙәре уңышлы сыға.
Эмиграцияла
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Фокин ғаиләһе менән эмиграцияға Стокгольмға китә. Франция, Англия һәм Скандинавия илдәрендә хореограф булараҡ эшләй. Стокгольмда дың уҡытыусыһы була.
Бер аҙҙан ул АҠШ-ҡа саҡырыу ала. 1921 Нью-Йоркта Фокин АҠШ-тағы беренсе балет мәктәбен аса. 1922 йылда үҙ балет труппаһын булдыра. Европаға гастролдәргә йөрөй: 1931 йылда Ида Рубинштейн менән эшләй, Монте-Карло Рус балеты өсөн (1936—1937), Полковник де Базиль Рус балеты өсөн (1938—1939) спектаклдәр ҡуя.
1930 йылда Голливудта кино сәнғәтендә көсөн һынап ҡарай, тик продюсерҙар уның эштәрен хупламай.
Ижадының һуңғы йылдарында элекке кеүек күтәренкелек менән эшләй алмай. Был осорҙа ул «Паганини» (1939, С. Рахманинов музыкаһына) "Рус һалдаты"С. Прокофьевтың «Поручик Киже» сюитаһы музыкаһына(1942) бейеүҙәрен ҡуя. Фокиндың һуңғы спектакле- «Елена Троянская» (Ж. Оффенбах, «Прекрасная Елена»). Уның премьераһы, хореограф вафат булғас, 1942 йылдың 8 сентябрендә Мехикола күрһәтелә.
Михаил Михайлович Фокин 1942 йылдың 22 авгусында вафат була. Ул 70 балет һалған хореограф, уны балет сәхнәһенең иң күренекле романтигы тип атайҙар. Улы Виталий Нью-Йоркта классик бейеү сәнғәтен уҡыта, ә ейәне Изабелла- Питтсбург балеты бейеүсеһе.
Фокин ижады тураһында
Билдәле балет тәнҡитсеһе Вадим Гаевский : :
Фокиндың экстазы алты йылға яҡын барҙы, бәлки әҙерәктер, бәлки әҙ генә күберәктер: 1907—1914 йылдар араһында. Шунан ул әкренәйә башланы. 30-сы йылдар уртаһына Фокин бөтөнләй тиерлек балеттан төшөп ҡалды. Балет театр ы тарихында, Карл Людовик Дидло, йәки Август Бурнонвилдәрҙең , йәки Мариус Петипаның оҙон, эске донъялары байый барған тормоштары фонында был алты йыл— эпизод, интермедия. Ләкин был даһи эпизоды, интермедияһы ҡабатланмаҫлыҡ, сағыу. Интермедия персонажы, ярым маска геройы, эфемеридалар геройы — ул үҙе, ялҡынлы һәм ялҡынға осоп барған Фокин.
Сергей Рахманинов дуҫының вафаты тураһында хәбәрҙе ишеткәс уның ижадын шулай баһалай:
Хәҙер бөтә даһиҙар ҙа үлде…
Париж операһы йондоҙо Жозе Мартинес «Сергей Дягилевтың Парижы» документаль фильмында былай ти:
Хәҙер күптәр Рус сезондары спектаклдәре музей экспонаттарына оҡшаған ти. Булһа ни? Беҙ бит Парижға килгәндә Луврға барабыҙ бит. Рус Париж сезондарына шулай уҡ һаҡсыл ҡарарға кәрәк.
Нерутавож
Нерутавож — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының һул ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Максимов Глеб Юрьевич
Биографияһы
Глеб Юрьевич Максимов 1926 йылдың 13 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1949 йылда Максимов Серго Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтын тамамлай, һәм тамамлағандан һуң шунда уҡ, Михаил Клавдиевич Тихонравовтың тикшеренеү төркөмө составын киңәйтеү буйынса нигеҙләүе арҡаһында, Глеб ғилми-тикшеренеү институты-4-кә эләгә.
1959 йылда Тихонравов етәкселегендә ОКБ-1 проект бүлегендә Глеб Максимов Марсҡа осоу өсөн караптар проектлау мөмкинлектәрен тикшереү буйынса конструкторҙар төркөмөнөң береһен етәкләй (икенсе төркөм етәксеһе Феоктистов Константин Петрович була). Максимовтың проектына ярашлы өс космонавттан торған экипажы менән массаһы буйынса ҙур булмаған карап төҙөү планлаштырыла, ә эшләнгән план Марсты, уның өҫтөнә ултырмайынса, осоп үтеү траекторияһында тикшеренеүҙәр менән урап сығыуҙы, йәки караптың Марс тирәләй орбитаға сыҡмайынса артабанғы Ергә әйләнеп ҡайтыуын һәм айырылып төшөрөү аппараты Ергә төшөүен күҙ уңында тотҡан була.
Марсҡа осоуға әҙерлек бик етди бара, КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының 1960 йылдың 23 июнендәге 715—296 һанлы ҡарарына ярашлы, хатта старт датаһы тәғәйенләнә — 1971 йылдың 8 июне (астрономдарҙың иҫәпләүҙәре буйынса планеталарҙың бөйөк ҡаршы тороуы тип аталған иң уңайлы осор, Марс һәм Ер араһы минимумға тиклем ҡыҫҡара), ә триумф менән Ергә ҡайтыу 1974 йылдың 10 июненә планлаштырыла. 1964 йыл башына ОКБ-1 проект бүлегендә ауыр планета-ара карап төҙөү өсөн алты беркетеү модуленең проекты әҙер була һәм төп модулдең Ерҙәге макеты ҡоролған була, унда һынаусылар оҙаҡ ваҡыт ябыҡ арауыҡ шарттарында йәшәйҙәр (модулдәрҙең проекты 25 йылдан һуң ғына, «Салют» программаһы буйынса орбиталь станциялар төҙөгәндә тормошҡа ашырыла). «Аполлон» ай программаһы сиктәрендә Америка «Сатурн-1Б» ракета-йөрөтөүсеһен осорғандан һуң, СССР-ҙың бөтә Марс проекттары Ай файҙаһына ябыла.
1962 йылда Максимовтың төркөмө «Е-6» программаһы буйынса автоматик планета-ара станцияны Айға йомшаҡ ултыртыуҙы тормошҡа ашырыуға йүнәлтелгән ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эше менән шөғөлләнә.
Күренекле конструктор, донъя практик космонавтика пионерҙарының береһе, Глеб Юрьевич Максимов 2001 йылдың 26 авгусында вафат була.
Мәскәүҙә, Ваганьковский зыяратында ерләнгән (уч. № 2).
Сельзя (Мезень ҡушылдығы)
Сельзя  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 321 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урыҫтар Ҡаҙағстанда
Урыҫтар — Ҡаҙағстанда һаны буйынса икенсе урынды биләгән милли төркөм, 2018 йылдың башына ҡарата ил халҡының 19,76 % тәшкил итә (3 588 686 кеше). Башлыса — Төньяҡ, Үҙәк һәм Көнсығыш Ҡаҙағстанда, бер аҙ Семиречьела һәм Ырымбур өлкәһе менән сиктәш райондарҙа йәшәйҙәр. Был райондарҙан тыш ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр.1940-1980-се йылдарҙа урыҫтар республика халҡының 40 процентын тәшкил итә, ә башҡа европа илдәре халыҡтары менән бергә — яҡынса 60-70 процентын.
Тарихы
Ҡаҙағстандағы урыҫтар — башлыса XIX—XX быуаттарҙағы күскенселәр вариҫтары. Әлеге ваҡытта урыҫтар Ҡаҙағстандағы ҡаҙаҡ булмаған халыҡтар араһында иң күп һанлы төркөмө.
XVI быуаттан башлап беренсе хәрби ауылдар һәм ҡәлғәләр барлыҡҡа килә, уларҙы Ҡаҙаҡ ханлығы территорияһында башта — Рәсәй батшалығы, һуңынан Рәсәй империяһы һала. Башта казактар хәрби гарнизонлы ҡәлғә төҙәләр, һуңынан ғаиләләрен алып киләләр, һәм ҡәлғә янында ауыл барлыҡҡа килә. Ҡаҙағстан территорияһында өс казак ғәскәре ғәмәлдә була — Урал, Себер һәм Семиреченск (Ете һыу). Күп кенә казактарҙа ҡаҙаҡ тамырҙары бар, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙ яғынан.
Ҡаҙаҡ ханлығы территорияһында иң боронғо ауыл — 1520 йылда нигеҙләнгән Яйыҡ ҡаласығы (һуңынан Уральск ҡалаһы). Һуңыраҡ Гурьев (1645), Семипалатинск (1718), Усть-Каменогорск (1720), Павлодар (1720), Петропавловск (1752), Ҡоҡшытау (1824), Астана (1824), Ҡаҙалы (1848), Верный (1854), Аҡтүбә (1868), Ҡостанай (1879) һәм башҡа ваҡ ҡала ултыраҡтары барлыҡҡа килә.
1897 йылғы иҫәп алыу буйынса Ҡаҙағстанда 4,3 миллион кеше йәшәй — ҡаҙаҡтар 4/5 өлөшөн тәшкил (80 % халыҡ, йәғни 3,44 млн кеше). Урыҫтарға һәм украиндарға яҡынса 12 %тура килә.
XIX быуат аҙағында урыҫ һәм украин күскенсе халҡының һан яғынан үҫеше күҙәтелә. 1917 йылға ҡарата урыҫтар һәм украиндар хәҙерге Ҡаҙағстандың 30-40 % тәшкил итә (аныҡ мәғлүмәт юҡ). Башлыса күскенселәр Төньяҡ Ҡаҙағстанда, Семиречьела һәм Мәғдәнле Алтайҙа төпләнеүҙе хуп күрә.
1926 йылда урыҫтар (украин, белорустарҙан тыш) Ҡаҙаҡ АССР-ының дөйөм халҡының 19,7 процентын тәшкил итә.
1920-се һәм 1930-сы йылдарҙағы аслыҡтан һуң, Ҡаҙағстандың халыҡ һаны 30 процентҡа кәмей, шул уҡ ваҡытта урыҫтарҙың өлөшө арта, сөнки улар аслыҡтан ныҡ зыян күрмәй, өҫтәүенә, урыҫтарҙың һаны репрессияланған һәм һөрөлгәндәр иҫәбенә арта. Ошо уҡ ваҡытта урыҫ крәҫтиәнлеге юҡҡа сыға башлай, ҡаҙаҡтар иһә аслыҡтан һуң аяҡҡа баҫҡас, һан буйынса арта башлай. 1940-сы йылдарҙа Ҡаҙағстан бик күп һуғыш йылдарында эвакуацияланған кешеләрҙе ҡабул итә. Күскенселәрҙең Ҡаҙағстанға аҙаҡҡы эре тулҡыны целина үҙләштереү осорона тап килә, шулай уҡ йыһанды үҙләштереү һәм тау сәнәғәте үҫеше лә үҙ ролен уйнай. 1960-се йылдарға урыҫтар Ҡаҙағстанда ла һәм, дөйөм алғанда, СССР-ҙа ла башлыса ҡала халҡы булып китә. Шулай уҡ 1960-сы йылдарҙа урыҫтарҙа тәбиғи артым ҡырҡа кәмей, төп сәбәбе — тыуымдың кәмеүе. Урыҫтар (яҡынса 5 ‰) һәм ҡаҙаҡтар(яҡынса 30 ‰) араһында араһында тәбиғи үҫеш кимәлендә айырма барлыҡҡа килә.
1960-сы йылдарҙа уҡ урыҫтар РСФСР-ға һәм башҡа республикаларға күсә башлауына ҡарамаҫтан, 1980-се йылдарҙың аҙағына тиклем урыҫтарҙың абсолют һаны яй темп менән булһа ла арта бара. 1989 йылдан уларҙың һаны ныҡ кәмей һәм артабан да кәмей бара. 1990-сы йылдарҙа йыл һайын йөҙҙәрсә мең кеше күсеп китә. Йәштәрҙең күсеп китеүе менән ҡатмарлаштырылған түбән тыуым һәм юғары үлем кимәле ҙур проблема тыуҙыра.
Хәҙерге ваҡытта Ҡаҙағстанда йәшәгән урыҫтарҙың уртаса йәше — 35-40, шул уҡ ваҡытта ҡаҙаҡтарҙың уртаса йәше — 26. Шулай итеп, әлеге ваҡытта урыҫтар үҙ һаны буйынса ҡаҙаҡтарҙан күпкә ҡалыша башлай һәм 2018 йыл башына ҡарата илдәге дөйөм халыҡтың 19,76 % тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта улар бөтә пенсионерҙарҙың 50-55 проценты тәшкил итәләр.
Һаны һәм географик таралыуы
1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса иң күп һанлы урыҫ берләшмәләре киләһе төбәктәрҙә күрһәтелә: Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе — 64,9 %, Төньяҡ-Ҡаҙағстан — 64,9 %, Ҡараганда — 61,1 %,Алматы — 43,6 %, Ҡостанай — 45,2 %, Павлодар — 42,4 %, Целиноград — 42,7 % һәм Ҡоҡсатау — 38,5 %.
Советтар Союзы тарҡалғандан Ҡаҙағстанда 6 миллион урыҫ ҡала. Был ваҡытҡа урыҫ теле илдең барлыҡ халҡы өсөн аралашыу теле була; ҡала ҡаҙаҡтар өсөн дә урыҫ теле йәнле аралашыу теле була.
1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса дөйөм республика халҡының 6906,5 мең кеше (46,2 %) бер телдә генә һөйләшә, 8046,6 мең кеше (53,8 %) — ике һәм унан да күберәк телде белә. Урыҫ телендә — 12673,4 мең кеше, йәки республика халҡының 84,8 проценты һөйләшә, улар араһынан 4479,5 мең кеше (30 %) — урыҫтар һәм тағы 8193,9 кеше (54,8 %) — башҡа милләт вәкилдәре. Ҡаҙаҡ телен дөйөм халыҡ һанынан 9631,3 мең кеше, йәғни 64,4 процент белгән.
Дөйөм Ҡаҙағстан фонында Урыҫ халҡының һаны һәм уның динамикаһы буйынса дөйөм мәғлүмәттәр (Ҡаҙағстан статистикаһында 1989 йылға ҡарата мәғлүмәттәр башҡа төрлө ):
Халыҡ иҫәбен алыу
Халыҡ иҫәбен алыу буйынса урыҫтарҙың өлөшө республика әһәмиәтендәге өлкәләрҙә һәм ҡалаларҙа:
Өлкәләр буйынса урыҫтарҙың һаны
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата {| class="standard sortable"
Демографик характеристикалар
Ҡаҙағстан урыҫтары өсөн түбән тыуым, юғары үлүсәнлек һәм түбән тәбиғи үҫеше темптары хас (был элекке СССР-ҙың башҡа илдәрендә, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһында, йәшәгән урыҫтарға ла хас проблема). Урыҫ этносының дөйөм тыуым коэффициенты 8,6 ‰ (уртаса республика күрһәткесенән 65,1 %-ҡа түбән йәки 1,7 тапҡыр, шул уҡ ваҡытта үлем осраҡтары кимәле байтаҡҡа юғары — 1,4 тапҡырға . 1999 йылда урыҫтарҙың тәбиғи артымының дөйөм коэффициенты 5,1 ‰ тәшкил итә . 1999 йылда урыҫтарҙың ҡала халҡы тотҡан урыны 73,9 %. тәшкил итә . 60 йәштән өлкән йәштәге урыҫтарҙың тотҡан урыны — 17,0 %, урыҫтарҙа был күрһәткес ҡаҙаҡтарға ҡарағанда, 3,2 тапҡырға юғарыраҡ . 1990—1999 йылдар арауығында урыҫтарҙа тыуым кәмей, ә үлеүсәнлек кимәле арта бара.
Яраҡлашыу һәм дәүләт (ҡаҙаҡ) телен белеү
Ҡаҙағстанда йәшәгән урыҫ халҡы өсөн ҡаҙаҡ телен белеү кимәле түбән булыуы менән айырылып тора. Ил халҡының бөтә этник төркөмдәре араһында ҡаҙаҡ телен белгән урыҫтарҙың өлөшө иң түбән (төньяҡ, үҙәк, көнсығыш төбәктәренең һәм . Алматы ҡалаһы урыҫ һәм урыҫ телле халҡына хас күренеш).
Шулай итеп, 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, урыҫтарҙан барлығы 6,3 % ҡаҙаҡса яҙа һәм уҡый белеүе тураһында белдерә.
Урыҫ телендә белем биреү
Дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса, 1994 йылда урыҫ теле белем өлкәһендә өҫтөнлөклө була: республика мәктәпкәсә балалар учреждениеларында — 478 490 бала, урта уҡыу йорттарында — 1033, 9 мең уҡыусы, юғары уҡыу йорттарында — 189 416 студент урыҫ телендәтәрбиәләнә һәм белем ала. Президент Нурсолтан Назарбаев мәғлүмәттәренә ярашлы, 2006 йылдың апрелендә уҡыусыларҙың 40 проценты тик урыҫ телендә урта белем ала. 120-нән ашыу шәхси мәктәптәр араһында тик ике мәктәптә уҡытыу ҡаҙаҡ телендә алып барыла.
Юғары уҡыу йорттары студенттары араһында ҡаҙаҡтар һәм урыҫтарҙың һаны: 1996/1997 уҡыу йылында студент ҡаҙаҡтарҙың һаны — 65,2 %, урыҫтарҙың — 24 %. Әйтергә кәрәк, бындай диспропорция совет осоронан күҙәтелә. Мәҫәлән, 1989 йылда ҡаҙаҡтарҙың һәм урыҫтарҙың һаны яҡынса тигеҙ булыуына ҡарамаҫтан (6,5 һәм 6,2 млн кеше) Ҡаҙағстан студенттары араһында 54 % — ҡаҙаҡтар, ә 31 проценты урыҫтар була. Диспропорцияны шулай уҡ урыҫ йәштәренең РСФСР-ҙың (һуңғараҡ Рәсәй Федерацияһы) юғары уҡыу йорттарына уҡырға инеүе менән аңлатып була.
Тел статусы
1995 йылғы конституцияға ярашлы урыҫ теленә беренсе тапҡыр «дәүләт ойошмаларында һәм урындағы үҙидара органдарында рәсми рәүештә ҡулланыу» статусы бирелә. Конституцион Советы ҡарарына ярашлы: «(…) ҡаҙаҡ теле менән бер рәттән рәсми рәүештә урыҫ теле ҡуллана». 1997 йылғы «Ҡаҙағстан Республикаһындағы телдәр тураһында» законында конституция положениеһы ҡабатлана. 2004 йылда тел тураһындағы законға үҙгәрештәр индерелә, әлеге үҙгәрештәр, ҡайһы берҙәр һанауынса, Ҡаҙағстанда урыҫ теленең статусына аныҡ аңлатыу бирмәй: «Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт органдарында, урындағы үҙидара органдарында дәүләт теле эш һәм эш башҡарыу теле булып тора, ҡаҙаҡ теле менән бер рәттән урыҫ теле рәсми рәүештә ҡулланыла»… «дәүләткә ҡарамаған ойошмалар эшендә дәүләт теле ҡулланыла һәм, кәрәк булғанда, башҡа телдәр файҙаланыла».
2006 йылда 2010 йылда бөтә булған эш башҡарыу ҡаҙаҡ теленә күсерелә тип иғлан ителә .(Ошо уҡ ваҡытта ике теллелек рәсми рәүештә һаҡланып ҡаласаҡ, әммә эш башҡарыу өсөн ҡаҙаҡ теле мотлаҡ һәм өҫтөнлөклө буласаҡ).
Конституцияның 7 статьяһы ҡаҙаҡ һәм урыҫ телдәренең тиң хоҡуҡлы булыуын иғлан итә
Урыҫтарҙың ҡаҙаҡ телен өйрәнергә теләмәүе арҡаһында урыҫ һәм ерле халыҡ араһында мәҙәни дистанцияһы барлыҡҡа килеүе бик мөһим проблема булып тора|3|12|2017}} Тикшеренеүселәр билдәләүенсә
Сәйәси партиялар һәм урыҫ теленә ҡараштар
М. Крамаренконың мәғлүмәттәре буйынса, дөйөм алғанда, 2007 йылда Ҡаҙағстанда урыҫтарҙың һаны 26 процент тәшкил итә, ә электораль йәшендә урыҫтарҙың өлөшө 35-40 процентҡа тиклем арта, сөнки ҡаҙаҡтар менән сағыштырғанда урыҫтарҙың балалар һәм үҫмәрҙәр өлөшө түбән. Шул уҡ ваҡытта 2007 йылғы Ҡаҙағстан һайлауҙарында (2007 йылдың 18 авгусында парламенттың түбәнге палатаһына (мәжлес) һайлауҙар үтә) урыҫ теллеләрҙең күпселек өлөшө (М Крамаренко был терминды урыҫ этносын (славян) билдәләү өсөн ҡуллана) Ҡаҙағстан коммунистик халыҡ партияһында (35 %), Дөйөм милли социал-демократик партияһында (18,5 %) һәм етәкселек иткән «Нур-Отан» партияһы (17,46 %) була; ҡалған партияларҙа урыҫ теллеләрҙең өлөшө 6-11 процент тәшкил итә (йәғни, һәр партияға 1-2 кандидат). Урыҫ теле статусы буйынса ҠХКП (КНПК) — элекке статусты һаҡлап ҡалдырыу, ә ДМСДП (ОСДП) урыҫ телен ҡулланыу өсөн бөтә уңайлы шарттар булдырыу яҡлы, сөнки, партия фекеренсә, урыҫ теле «милләт-ара татыулыҡты булдырыуҙа һис шикһеҙ ҙур роль уйнай» тип һанай.
Ҡаҙағстандан урыҫтарҙың китеүе
1990—1997 йылдар арауығында Ҡаҙағстандан 1,2 миллион урыҫ күсенде (дөйөм халыҡтың яҡынса 14 %), шуларҙың 90%-тан ашыуы Рәсәйгә күсә.
Ҡаҙағстанды ташлап китеүҙең төп факторҙары: СССР-ҙың тарҡалыуы, этник тыуған илгә ҡайтыу, 90-сы йылдар башындағы эшһеҙлек һәм инфляция, ҡаҙаҡ халҡының йылдам үҫеше, ауыл халҡының ҡалаларға миграцияһы, милләт-ара хеҙмәт баҙарында конкуренцияның көсәйеүе, шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙың дәүләт аппаратында һәм иҡтисадтың алдынғы тармаҡтарында күбәйеүе. Әммә Ҡаҙағстандағы иҡтисади үҫеш һәм уның менән бәйле асылған мөмкинлектәр урыҫтарҙың республиканан сығыу темптарын кәметә: 1999 йылда Ҡаҙағстандан күсеп киткән урыҫтарҙың һаны күсеп килгәндәргә ҡарағанда 80 мең кешегә күберәк, ә 2004 йылда был айырма яҡынса 25 мең кеше тәшкил итә.
Эмиграция һәм тәбиғи тыуымдың этник үҙенсәлеге арҡаһында ил халҡының милли составы 1990 йылдарҙан һуң бик ныҡ үҙгәрә. 1992 йыл башында уҡ ҡаҙаҡтар (8,13 миллион кеше) дөйөм халыҡтың абсолют күпселеген (52 процент) тәшкил итә, ә урыҫтар 31,4 % ҡына иҫәпләнә. Human Rights Watch халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы урыҫтарҙың Ҡаҙағстандан сығыуын СССР сиктәрендәге өҫтөнлөклө статусты юғалтыу һәм дискриминация алдында ҡурҡынысы сәбәптәрен билдәләй.
Шуның менән бергә Рәсәй Федерацияһында демографик хәле менән бәйле «Сит илдә йәшәүсе ватандаштарҙың Рәсәй Федерацияһына үҙ ирке менән күсеүенә дәүләт ярҙамы күрһәтеү программаһы» ҡабул ителә. Программа Рәсәй Президенты Указы буйынса 2006 йылдың 28 июнендә ҡабул ителә һәм 2006 йылдан 2012 йылға тиклем тәғәйенләнә (2013 йылдан срокһыҙ булып һанала).
1990 йылдарҙа Төньяҡ Ҡаҙағстанға, иҡтисади һәм этник факторҙарға бәйле ҙур масштаблы миграция билдәләнә. Иң эре миграция тулҡындары күҙәтелгән Көньяҡ һәм Үҙәк Ҡаҙағстан менән сағыштырғанда, мәҫәлән, Төньяҡ Ҡаҙағстандың ауыл хужалығы һәм сәнәғәте был осорҙа сағыштырмаса тотороҡло булып ҡала. Шулай уҡ Төньяҡ Ҡаҙағстанға башҡа төбәктәрҙән үҙ этник мөхиетндә булыу теләге менән тыуҙырылған урыҫ миграцияһы йүнәлтелә Урыҫ мигранттары араһында БДБ илдәренән күсенеүселәр күп була (башлыса Рәсәйҙән), ә ҡаҙаҡ мигранттары араһынан — Ҡаҙағстан төбәктәренән.
Мәҙәниәт
6 июндә Урыҫ теле көнө билдәләнә (Пушкиндың тыуған көнө).
Урыҫ ойошмалары
Ҡаҙағстан ҡануниәтенә ярашлы милли һәм конфессиональ нигеҙҙә сәйәси партиялар булдырыу тыйыла.
Республикалағы урыҫ берекмәләре һәм ойошмалары
Милләт-ара мөнәсәбәттәр
Урыҫ һәм башҡа европалы этностар, 2009 йылдың 16 ноябрендәге А. Шустовтың фекеренсә, Ҡаҙағстандағы милләт-ара бәрелештәрҙә ҡатнашмайҙар.
Минск протоколы
Минск протоколы (Минск килешеүе) — 2014 йылдың 5 сентябрендә Минск ҡалаһында «Президент-отель» бинаһында, атап әйткәндә, Украинаның Луганск һәм Донецк өлкәләре территорияһында утты туҡтатыу шартын ҡуйған килешеү документы. Тулы исеме — «Өс яҡлы контакт төркөмөнөң Украина президенты Пётр Порошенконың Тыныслыҡ планын һәм Рәсәй Президенты Владимир Путиндың инициативаларын тормошҡа ашырыуға (имплементация) йүнәлтелгән консультацияһы йомғаҡтары буйынса протокол».
Рәсәй яғынан протоколға Рәсәй Федерацияһының Украиналағы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе Михаил Зурабов, Украина яғынан— ил етәкселеге мандатына эйә элекке президент Леонид Кучма, ОБСЕ яғынан — Швейцария дипломаты Хайди Тальявини, ҡултамғалар (вазифаларын күрһәтмәй) шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары ЛНР башлығы Игорь Плотницкий һәм ДНР башлығы Александр Захарченко ҡул ҡуйҙы. Докуметҡа ҡул ҡуйғандан һуң шул уҡ көндө урындағы ваҡыт буйынса 18:00 сәғәттә утты туҡтатыу режимы көсөнә инде.
Протоколға ҡул ҡуйылыуға ҡарамаҫтан, Украинаның көнсығышында һуғыш хәрәкәттәре дауам итте. 2015 йылдың ғинуар уртаһынан конфликтта ҡатнашыусы яҡтар протокол пункттарын ғәмәлдә үтәүҙән туҡтаны.
2022 йылда февралендә Рәсәй менән Көнбайыш илдәре араһындағы киҫкен кризисы фонында Украинаның территориаль бөтөнлөгөнә потенциаль ҡурҡыныс янағанлыҡтан, рәсәй-украина сигендә рәсәй ғәскәрен һәм ҡоралын арттырыу менән бәйле, үҙ-үҙен иғлан иткән башлығы ДНР һәм ЛНР башлыҡтары Денис Пушилин һәм Леонид Пасечник РФ президенты Владимир Путинға республикаларҙың үҙаллылығын таныуҙы һорап мөрәжәғәт итте. Именлек советы ағзаларының бөтәһе лә мөрәжәғәттәрҙе хупланы һәм 21 февралдә Владимир Путин республикаларҙың суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон таныу тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы. 22 февралдә Путин, Мәскәү Донецк һәм Луганск халыҡ республикаларын танығандан һуң, Минск килешеүе юҡ тип белдерҙе. Киев ғәмәлдә Донбасс халыҡ республикаларын таныуҙан алда әле «үлтерелгән» Минск килешеүен үтәргә теләмәгәнлектән, Рәсәй һәм ДНР һәм ЛНР-ҙы таныу тураһында ҡарар ҡабул итергә мәжбүр булды тине ул.
Башы
2014 йылдың 23 июнендә Донецк ҡалаһында өс яҡлы комиссияның беренсе осрашыуы үтте, унда Леонид Кучма, Михаил Зурабов, Тальявинить, шулай уҡ Виктор Медведчук, Олег Царёв һәм Александр Бородай ҡатнашты. Яҡтар утты бары тик 27 июнгә тиклем генә туҡтатыу тураһында килешә алды. Шул осорҙа президент Порошенконың тыныслыҡ планы Украина территорияһынан «ялланған һуғышсылар»ҙы сығарыу, баш күтәреүселәрҙе ҡоралһыҙландырыу, өлөшләтә амнистия, үҙәкләштереүҙе сикләп һәм урыҫ теленең хоҡуҡтарын һаҡлап, урындағы власть органдарының эшен тергеҙеүҙе күҙ уңында тотҡан.
Минск ҡалаһында өс яҡлы осрашыу үткәреү (ОБСЕ-Рәсәй-Украина) идеяһы июлдә барлыҡҡа килә, әммә шул саҡта Украина президенты Порошенко Boeing 777 самолеты һәләкәте урынына халыҡ-ара эксперттарҙы индереү һәм баш күтәреүселәр тотоп торған аманаттарҙы азат итеү мәсьәләһен тикшереүҙе тәҡдим итә.
Августа баш күтәреүселәр Донецк өлкәһенең көньяғында, украина көстәре хәлен ҡатмарлаштырып, күләмле контрһөжүм башлай.
Протоколға ҡул ҡуйған мәлгә ДНР һәм ЛНР баш күтәреүселәре 4,5 миллион кеше йәшәгән 16 000 км² территорияны контролдә тотҡан була. Контроль зонаһына өлкә үҙәктәре Донецк һәм Луганск ҡалалары, шулай Новоазовск, Горловка, Макеевка кеүек мөһим тораҡ пункттары инде.
Пётр Порошенко «Украинская правда» гәзитенә (2019 йылдың авгусы) биргән интервьюһында Минск килешеүенә ҡул ҡуйыу тураһындағы мәсьәлә Минскиҙа түгел, ә Кардиффта, Төньяҡ Атлантик Альянстың (НАТО) Уэльс саммитында ҡаралды тип белдерҙе: «''Был мөғжизә ине. Мин НАТО саммитына барған саҡта, килешеүгә ҡул ҡуйҙырта һәм Рәсәйҙең һөжүмен туҡтатыуға өлгәшә алыуыбыҙға берәү ҙә ышанмай ине''».
Һөйләшеүҙәр башлар алдынан Минск ҡалаһында 2014 йылдың 26 авгусында Путин һәм Порошенко осраша шулай уҡ 3 сентябрҙә телефондан һөйләшәләр. Был ваҡытҡа Путин Донбасстағы хәлде тотороҡландырыу буйынса яҡынса планды эшләй:
Өс яҡлы контакт төркөмөнөң составы
Төркөм эшендә ҡатнашты:
Протокол йөкмәткеһе
[[Файл:Minsk Protocol.svg|thumb|300px|Минск килешеүенә ярашлы, сикләү һыҙығы һәм буфер зонаһы картаһы
― Украина контроле сиге ― ДНР һәм ЛНР формированиелары контроле сиге ― Артиллерия өсөн 30 км буфер зонаһының сикке сиге > 100 мм  2014 йылдың 19 сентябренә ҡарата Донецк һәм Луганск халыҡ республикалары формированиелары контролдә тотҡан биләмә ]]
Меморандум
19 сентябрҙә Минскиҙа Өс яҡлы контакт төркөмө вәкилдәре — Рәсәйҙән (М. Ю. Зурабов), Украинанан (Л. Д. Кучма) һәм Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошмаһынан (Хай Тальявини), Донецк һәм Луганск Халыҡ республикалары вәкилдәре А. В. Захарченко һәм И. В. Плотницкий, Протоколдың 1-се пункттын үтәү өсөн, ҡорал ҡулланыуҙы ике яҡлы туҡтатыу тураһында килешеүҙәрҙе нығытырға: меморандумға ҡул ҡуйыу көнөнә ҡарата яҡтарҙың сик һыҙығынан 15 километрға ауыр ҡоралды (100 миллиметрҙан артыҡ калибрлы) артҡа сиктереү ебәреү һәм шуның менән хәүефһеҙлек зонаһын булдырыу, хәрби авиация һәм пилотһыҙ аппараттарҙың осоуын тыйыу кеүек тейешле башҡа сараларҙан тыш, хәүефһеҙлек зонаһында мина-шартлау ҡоралын ҡороуҙы тыйған меморандумға ҡул ҡуйылды.
26 сентябрҙә Украинаның көнсығышында яҡтарҙы айырыу линияһын эҙмә-эҙлекле тотороҡландырыу һәм утты тулыһынса туҡтатыу мәсьәләләрен контролдә тотоу һәм яраштырыу буйынса берлектәге Үҙәк төркөмө эш башланы. Уның составына Украина яғы вәкилдәре, ОБСЕ мониторинг төркөмө һәм Рәсәй Федерацияһы Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы урынбаҫары генерал-лейтенант Ленцов А. И. етәкселегендә Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошманың 76 хәрби хеҙмәткәре инде.
Протоколды үтәү
Протоколға ҡул ҡуйылыуға ҡарамаҫтан, положениеларының күбеһе үтәлмәгән.
Ленин һәйкәлдәре (Шахты)
Шахта ҡалаһында Ленин һәйкәлдәре — совет сәйәси һәм дәүләт  эшмәкәре, бөтә донъя тарихында беренсе социалистик дәүләткә нигеҙ һалыусы В.И.Ленин һәйкәлдәре.
Тарихы
Совет власы осоронда СССР-ҙың күп ҡалаларында В.И.Ленин һәйкәлдәре ҡуйыла. Уларҙың бер өлөшө мәҙәни мираҫ объекты булып таныла. Шахты ҡалаһында нисә һәйкәл ҡуйыла
Ҡалала һәм уның тирәһендәге ҡасабаларҙа В.И. Лениндың алты һәйкәле төҙөлә: ҡала паркындағы һәйкәл, дауахана  бинаһы янында, Совет урамында,  Машиналар төҙөү заводының элекке биләмәһендә (2012 йылдың октябрь айында юғала), Аютинский ҡасабаһында, поселке Майский. Беренсе һәйкәл 1936 йылда төҙөлә. Һәйкәлдең авторы архитектор Андреев, рәссамдар Листопадов һәм Попов. Лениндың бронза скульптураһы гранит постаментҡа ҡуйыла. Скульптураның бейеклеге 5,5 метр самаһы тәшкил итә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылда немецтар юлбашсының һәйкәлен шартлата, әммә һәйкәлдең архитектура ансамбле зыян күрмәй.
1945 йылда Шахты ҡала башҡарма комитеты Мәскәү ҡалаһына емерелгән һәйкәлдең тергеҙеү проектына заказ бирә. Скульпторҙар Попов һәм Шульц скульптураның эскизын әҙерләй, ул СССР Хөкүмәте тарафынан раҫлана.
Яңы һәйкәл ҡаланың Үҙәк майҙанында — Ленин исемендәге майҙанда урынлаштырыла. Яңы һәйкәл ике тапҡыр урынын  алыштыра.
1948 йылда Ленин исемендәге майҙанда яңы эскиз буйынса төҙөлгән һәйкәлде асыу тантанаһы үтә. Яңы бронза һәйкәлдә юлбашсы һуғыштан алдағы һәйкәлдән айырмалы рәүештә күтәргән уң ҡулын төшөргән килеш һүрәтләнә.
1957 йылда Шахты ҡалаһы Каменская өлкәһенең үҙәге булғас, уның төп майҙанында Советтар Йортоноң ҙур бинаһын төҙөйҙәр. Советтар Йорто алдынада майҙанды төҙөкләндерәләр, шул ваҡытта Ленин һәйкәлен Совет урамына күсерәләр, шулай уҡ йөҙөн  95 градусҡа бороп ҡуялар. Элекке архитектура ансамбле һүтелә һәм ҡала паркына күсерелә.
2015 йылдың 12 ноябрендә Шахты тыуған яҡты өйрәнеү хакимиәте янған «Күмер сәнәғәте тарихы музейының» бинаһы биләмәһенән ҡала музейы ихатаһына экспонатты — В. И. Ленин һәйкәлен сығара.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ахлыстин (Кушнаренко районы)
Ахлыстин (Ахлыстино) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 183 кеше. Почта индексы — 452247, ОКАТО коды — 80240805003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Крещенка (Илеш районы)
Крещенка — 2005 йылда Башҡортостан Республикаһының Илеш районында бөтөрөлгән ауыл. Иғмәт ауыл Советы (Илеш районы) составына инә.
Тарихы
Һаръяҙбаш йылғаһы башында урынлашҡан Крещенка (Һаръяҙбаш) ауылына нигеҙ һалыныу ваҡыты билдәһеҙ. 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, башҡан ауылдар араһында Крещенка юҡ. 1917 йылдағы иҫәп алыу буйынса Крещенка ауылы 96 ихатанан торған. 1920 йылда 113 ихатала урыҫтарҙан 734 кеше йәшәгән. «Башҡорт АССР-ының территориаль-административ бүленеше» (Өфө, 1981) йыйынтығында был ауылда күпселек башҡорттар йәшәгән.
2005 йылдың 20 июлендә Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәр күсеүе менән бәйле рәүештә үҙгәрештәриндереү тураһында» 211-з законы хәбәр итә:ст.1 4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә: 22) Илеш районында: а) Иғмәт ауыл Советының Крещенка ауылын; б) Новомедведевский ауыл Советының Иҫке Хазина ауылын
Крещёнка ауылын ойоштороу тураһында
Крещёнка ауылы крепостнойлыҡ хоҡуғын бөтөргәндән һуң барлыҡҡа килә.
Урман үҫкән ерҙәрҙе көнсығыш яҡтан Ишҡар, көньяҡ яҡтан Иғмәт, көнбайыш яҡтан Рсай һәм төньяҡ яҡтан Ашман ауылдары араһындағы урманлы ерҙәрҙе һатып алалар, Һаръяҙ йылғаһының уң яғында урманды ҡырҡып үҙҙәренең йорттарын төҙөй башлайҙар.
Артабан Бөрө районынан Третьяков Александр, Паскидов Александр, Глушков Иван, Резнов Демьян, Батурин Борис, Решетников Василий, Шерстобитов Михаил, Иванов Иван, Кандрашин Павел, Юрьев Михаил, Банников Егор, Карманов Владимир килә.
Кушнаренко районының Киринево ауылынан (1882 йылдар тирәһе) Баженов Яким, Ермолаев Степан, Беляев Фрол, Токарев Михаил, Старцев Даниил, Михайлов Саватей күсеп килә.
Мордовиянан Вергузов Александр килә.
Йылғаның уң яғына йорттар төҙөүгә ер участкалары урман уртаһында башланған менән юлға сыҡҡан сарьяз искоренить Эсаулов, Пискунов, Вергузов һәм Пуртов. Речка сарьяз урам буйлап көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай төҙөү. Ер участкаһына юл уртаһында Эсаулов, Пискунов, Пуртов Вергузов һәм үҙ йортон төҙөй. Киреһенсә, был участкаға төҙөлөшө аҫтында сиркәүҙәр төҙөргә бирә булды.
Ата-бабалар һөйләүе буйынса 1868—1872 йылдарҙа сиркәү төҙөлә. Сиркәү майҙанында үҙәктә сиркәү, уң яҡтан рухани өсөн тораҡ йорт, ә сиркәүҙән саҡ ҡына арыраҡ сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөлә. Суҡындырыу һәм Троица байрамдары үтә.
1870 йылдарҙа Крещенкала Эсаулов Иван, Пискунов Даниил, Вергузов Пантелеймон, Михайлов Григорий, Михайлов Иван, Михайлов Ефрем, Токарев Степан, Старцев Иван, Банников Михаил, Банников Фёдор, Беляев Сидор, Юрьев Павел, Юрьев Даниил, Юрьев Иван, Банников Павел, Глушков Михаил, Иванов Александр, Кандрашин Митрофан, Александров Калистрат, Дормидонтов Афанасий, Пихтовников Степан тыуа.
Шулай итеп Һаръяҙ йылғаһының уң ярында Ишҡар ауыл Советы үҙәгенән 6 км алыҫлыҡта һәм район үҙәге Үрге Йәркәйҙән 12 саҡрым алыҫлыҡта Крещенка ауылы барлыҡҡа килә.
1930 йылда мөлкәтен конфискациялау менән урындағы кешеләр - "кулактар" һөрөлә, 1989 йылда СССР-ҙың сәйәси террор ҡорбандары кеүек аҡлана.
Сиркәү 1938 йылдың йәйенә тиклем тора. Ерле халыҡтың һүҙҙәре буйынса с иркәү эсендә руханиҙарҙың береһе ерләнә. Сиркәү, шулай уҡ часовня ла өс көмбәҙле була.
1941— 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышынан яҡынса 70% ир-ат әйләнеп ҡайтмай.
Риүәйәттәр буйынса, Крещенка тарихы ҡасан башланғас, ауылдан үтеп барыусы ниндәйҙер бер ҡарт: "Бушҡа төҙөйһөгөҙ, ауыл 100 йыл ғына йәшәйәсәк," - тигән.
Шулай килеп сыға ла
Халҡы
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Крещенка ауылында 0 кеше йәшәй.
Иҫкәрмәләр
3. Упоминания о Крещенке (История соседнего села Игмет) http://spigmetovo.ru/page/history 4. Книга памяти Республики Башкортостан (жертвы сталинских репрессий) https://ru.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD
6. Защитники отечества 1931-1945 г.г. https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=59482900
7. Перепись 2017 г. http://basharchive.ru/census/1917/11939/
Коутль-Игый
Коутль-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәскәү юғары хәрби команда училищеһы
Рәсәйҙә Ҡыҙыл майҙанда йәш офицерҙарҙы әҙерләгән берҙән-бер хәрби юғары уҡыу йорто.
Мәскәү юғары хәрби команда училищеһы 1917 йылдың 15 декабренән алып үҙ тарихын алып бара. Училище курстар сифатында — 1917 йылдың декабрендә, 1-се Мәскәү революция пулемет мәктәбе булараҡ, В. И. Лениндың шәхси указы буйынса эшләй башлай.
Булдырыу
Беренсе сығарылыш 1918 йылдың 25 мартында була. Сентябрь 1918 — пулемет курсы Кремлгә, латыш уҡсыларына алмашҡа, күсерелә, латыштар фронтҡа оҙатыла. 1919йылдың ғинуар айынан алып Кремль курсанттарына Кремлде һаҡлау, дәүләт һәм хөкүмәт етәкселәренең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү, ,дәүләт һәм хөкүмәт етәкселәренең сит ил вәкилдәре менән осрашыу ваҡытында һаҡлау сараларында ҡатнашыу, Кремль территорияһында тәртип булдырыу бурыстары йөкмәтелә.
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем
Беренсе сығарылыш 1918 йылдың 25 мартында уҙғарыла. Сентябрь 1918 — пулемёт курстары Кремлгә, латыш уҡсыларына алмашҡа, күсерелә. Быға тиклем Кремль һағында торған латыштар фронтҡа ебәрелә. 1919 йылдың ғинуарынан Кремль курсанттарына Кремлде һаҡлау һәм обороналау, дәүләт һәм хөкүмәт етәкселәренең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү, дәүләт һәм хөкүмәт етәкселәренең сит ил вәкилдәре менән осрашыуҙарҙа һаҡлау сараларында ҡатнашыу, Кремль территорияһында үткәреү режимын һәм тәртип һаҡлау бурыстары йөкмәтелә.
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда курсанттар Тамбов ихтилалын (1920—1921) һәм 1921 йылдың мартындағы Кронштадт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашалар. Шул уҡ йылда курсанттар бригадалары Кубандә врангелдәрҙе, Дағстанда һәм Әзербайжанда бандаларҙы ҡыйраталар.
В. И. Ленин 1922 йылдың февраленән алып 1-пехота полкы батальонының почетлы курсанты булып тора, 1923 йылдың 15 сентябренән — ВЦИК исемендәге мәктәптең почетлы командиры. М. И. Калинин, М. В. Фрунзе, Н. И. Подвойский, С/ С. Каменев, А С. Енукидзе, Г В. Чичерин, Д. А. Петровский, И. Э. Якир, Р. А. Петерсон шулай уҡ училищеның почетлы командирҙары булып иҫәпләнә. 1919 йылдың февраленән 1935 йылдың октябренә тиклем училище Мәскәү Кремлендә урынллаша.
1924 йылдан 1935 йылға тиклем курсант Ленин Мавзолейы ишеге янында ҡарауылда торалар, унда ВЦИК Президиумының ҡарарына ярашлы почетлы пост ойошторола (1-се пост). 1935 йылда училище Кремль территорияһынан Лефортовоға күсерелә, ә Кремлде һаҡлау мәсьәләһе махсус тәғәйенләнгән батальонға тапшырыла (хәҙер — Махсус тәғәйенләнешле полк).
1939 йылдың авгусында бөтә сығарылыш Халхин-Гол йылғаһы тирәһенә япон баҫҡынсылары менән көрәшкә ебәрелә.