cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡабарҙылар
Этнонимы
Тәүге тапҡыр урыҫ сығанаҡтарына адыгтар, атап әйткәндә, буласаҡ ҡабарҙылар, XI быуаттан башлап, касогтар исеме аҫтында билдәле була, ул саҡта мәжүси кенәз Редедя рус кенәзе Мстислав менән ҡоралһыҙ килеш алыша. Мстислав, көсөн юғалтыуын тойоп, Богородицаға ялбарып, дошмандың ергә ташлай, ҡунысынан бысаҡ тартып сығара һәм Редедяны сәнсеп үлтерә. Һуңынан Мстислав, касогтарҙы суҡындыра, ҡыҙын Редедяның улына кейәүгә бирә, һәм ошо никахтан Ушаковтар фамилияһы тарала. Был ваҡытта тауҙарҙа йәшәгән христиан адыгтарҙы византийҙар элеккесә зих тип йөрөткән. Ә бейек тауҙарҙа йәшәгән адыгтарҙың бер өлөшө папагалар тип аталған.
XIII быуатта адыгтар монгол-татар ябырылыуына ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә. Шул осорҙан алып бөтә адыгтарға ла «черкестар» экзоэтнонимы беркетелә.
1917 йылға тиклем ҡатламлы ойошторолоу
Чхеидзе Константин Александрович йәмғиәттең структураһын былай ҡылыҡһырлаған: 1 — кенәздәр, улар күп түгел: Атажукиндар, Дидановтар, Эльбуздуковтар, Мисостовтар, Ҡарамырҙиндар (юғалып баралар), Наурузовтар, Докшукиндар (юғалып баралар); 2 — юғары дворяндар, өс фамилия: Куденетовтар, Анзоровтар һәм Тамбиевтар; 3 — ябай дворяндар — кабардей-ворктар, улар ике беренсе разряд менән бергә халыҡтың 25%-на тиклем; 4 — ирекле халыҡ һәм элекке иреккә ебәрелгән кеше (вольноотпущенники).
Теле һәм яҙмаһы
Ҡабарҙылар Абхаз-адыгтелдәре төркөмөнөң адыг тармағына ҡараған ҡабарҙы-черкес (адыгэбзэ) телендә һөйләшә. Ҡайһы бер лингвистар заманса ҡабарҙы-черкес һәм адыгей телдәрен берҙәм дөйөм адыг теленең диалекттары тип һанау яҡлы рға һәләтле. Ҡабарҙалар, черкестар һәм адыгейҙар үҙҙәренең телдәрен адыгэ теле йәки адыгэбзэ ти адыг теле тип атай, һәм уны берҙәм тел тип иҫәпләй.
XIX быуат уртаһына тиклем яҙмаһы булмай, ғәрәп нигеҙендә яҙырға маташыуҙар булһа ла, бер генә лә ышаныслы яҙма сығанаҡ табылмаған.
1855 йылдың 14 мартында Умар Берсей, адыг мәғрифәтсеһе, лингвист, ғалим, яҙыусы, шағир-мәҫәлсе (ғәрәп графикаһына таянып) беренсе "Черкес теле әлифбаһы"н сығара. Был көндө бөтә адыгтар «Заманса адыг яҙмаһының тыуған көнө» тип билдәләй.
1924 йылдан 1936 йылға тиклем латин хәрефле яҙма ҡулланылған. 1936 йылдан кириллица ҡулланыла.
Рәсәй ҡабарҙаларының күпселек өлөшө (96,8 %) рус телен белә, ул элекке СССР халыҡтары менән милләт-ара аралашыу теле ролен үтәй. Башҡа илдәрҙә икенсе тел булараҡ черкестар йәшәгән илдең дәүләт теле ҡулланыла.
Дине
Ҡабарҙыларҙың күбеһе Рәсәйҙә лә, сит илдәрҙә лә, ислам диненең сөнни йүнәлешендә йәки Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең һәм уның сәхәбәләре тотҡан юлдан бара.
1453 йылда Византия империяһының ҡолағандан һуң һәм уның территорияһында ҡөҙрәтле Ғосман империяһы булдырылып, Ҡырымда уның көслө союздашы һәм вассалы Ҡырым ханлығы барлыҡҡа килгәндән һуң, исламдың адыг мөхитенә үтеп инеү процесы башлана. Адыгтар, улар менән тығыҙ бәйләнештә булғанлыҡтан, әкренләп уларҙың динен дә үҙләштергән. Ислам XVIII быуат башында адыгтар мөхитендә тулыһынса тамыр йәйә һәм нығына.
Совет осоронда, илдә диндәр тыйылған саҡта, бөтә Советтар Союзы халыҡтары кеүек үк, ҡабарҙылар ҙа атеист тип иҫәпләнгән. Көнкүрешендә, Кавказдағы башҡа мосолман халҡы кеүек үк, Изге Рамаҙан айын хөрмәтләгән, ислам ҡанундарын үтәүҙе һ.б. дауам иткән. СССР тарҡалыу менән бәйле дин нигеҙҙәре тергеҙелә башлай.
Хәҙерге Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә ҡабарҙылар сөнни мосолман булып тора һәм Хәнәфи мәҙһәбе хоҡуҡи мәктәбе принциптарына таяна. 20 меңдән ашыу кеше йәшәгән Сауд Ғәрәбстанында (черкестар) дәүләт кимәлендә бөтә мосолман халҡы Хәнбәли мәҙһәбе хоҡуҡи мәктәбе принциптарына таяна.
Шулай уҡ Төньяҡ Осетияның Моздок районында һәм Ставрополь крайының Курск районында йәшәүсе моздок ҡабарҙыларының бер өлөшө православие динен тотоусы тип иҫәпләнә.
Ҡабарҙы-черкес әҙәбиәте
Ҡабарды-черкес телендә яҙылған әҙәбиәт әле йәш. Ләкин бай ауыҙ-тел фольклоры бар. Хәҙерге ҡабарҙы әҙәбиәте Ш. Б. Ногмовтың мәғрифәтселек эшмәкәрлегенән башлана, ул XIX быуаттың беренсе яртыһында ҡабарҙы теленең грамматикаһын ғына төҙөп ҡалмай, шулай уҡ ҡабарҙы фольклорын йыя һәм рус, ғәрәп һәм төрөк шағирҙарын туған теленә тәржемә итә.
Али Шогенцуков нигеҙ һалған хәҙерге әҙәбиәт 1923—1924 йылдарҙа ҡабарҙы-черкес яҙмаһы төҙөлгәндән һуң формалаша башлай.
XX быуатҡа тиклем яҙма ҡабарҙы әҙәбиәте ғәрәп алфавиты нигеҙендә үҫә. Әммә норматив әҙәби тел 1923 йылда ғына эшләнә.
Ҡабарҙы милли кейеме
Ҡатын-ҡыҙҙың милли кейеме "черкес ҡатын-ҡыҙ кейеме"н үҙ эсенә ала, ә ҡәҙимге көндәрҙә күлдәк, салбар, туника рәүешендәге күлдәк, өҫтән үксәгә тиклем оҙон елбәгәй күлдәк, көмөш һәм алтын билбауҙар һәм алтын билбауҙар һәм күкрәксәләр, алтын менән сигелгән башлыҡ һәм сафьян ситектәр (чувяки).
Милли ирҙәр кейеменә, ҡағиҙә булараҡ, еҙле көмөш билбаулы һәм хәнйәрле билле елән (черкеска), папаха, сираҡ менән тубыҡты ҡаплаған (ноговицы) сафьян итек (чувяки); өҫкө кейеме — бурка (тула һымаҡ, кәзә йөнөнән баҫылған ябынса), һарыҡ тиреһенән тегелгән тун ингән.
Затлы (аристократик) ҡабарҙыларҙың өҫ кейеменең мотлаҡ элементы булып һалҡын ҡорал тора.
Бишмәт баҡыр һәм көмөш айылдар менән биҙәлгән хәнйәрле, ҡылыслы (ҡабарҙы-черк. сэшхуэ) күн билбау менән билдән быуып бәйләнгән.
Ҡабарҙылар (етешлегенә ҡарап) Кама (кинжал), йәки Бебут тибындағы хәнйәр йөрөткән, улар бетеү функцияһын да үтәгән, төрлө йолаларҙы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе үтәү өсөн ҡулланылған. Ҡабарҙыларҙың иң популяр ҡоралы булып күрше халыҡтар ҙа үҙләштергән Кавказда иң популяр оҙон шыналы һалҡын ҡоралға әйләнгән шашка (адыг ҡоралы) иҫәпләнгән. Ҡылыстарҙан мәмлүк тибындағыһы йәки Килич (төрөк ҡылысы), йәки Гаддарэ (иран ҡылысы) юғары баһаланған.
Уҡтар һалынған ҡалъян һәм йәйә һыбайлы кейеменең элементы булған.
Ҡабарҙылар көнкүреш маҡсатында ҡулланылған бәләкәй генә бысаҡ йөрөткән, ләкин күренеп тормағанлыҡтан, ул кейем элементы тип иҫәпләнмәй.
Ҡабарҙы милли аш-һыуы
Ҡабарҙыларҙың традицион аҙығы — бешерелгән һәм ҡурылған һарыҡ, һыйыр, күркә, тауыҡ ите, уларҙан һурпалар, әсе һөт, эремсек. Кипкән һәм ыҫланған һарыҡ итенән шешлек әҙерләйҙәр. Ит аҙыҡтарына паста (яҡшы бешкән бойҙай бутҡаһы) бирелә. Уртаса миҡдарҙа алкоголле эсемлек — тары оно һәм ҡурҙан етештерелгән махсыма — йола байрам эсемлеге.
Ҡабарҙылар тураһында
XIX быуаттың рус хәрби тарихсыһы П. П. Зубов: Ҡабарҙылар бөтә Тау халыҡтарынан өҫтөнлөклө; бөтә башҡа ырыуҙар ҙа: Ҡумыҡтар, Чегемдар, Ҡарабулаҡтар, Аҡсайҙар, Алтистар, Осетиндар, Абазиндар, Бесленейҙар, Ингуштар һәм башҡалар, уларҙың холҡона һәм бөтә ғөрөф-ғәҙәттәренә эйәрә, ләкин йыш ҡына уларға яһаҡ түләп, бойондороҡло йәшәгәндәр; закондары булмаған һәм һаман да юҡ, риүәйәттәрҙән билдәле йола үтәп һәм тамырланған ҡапма-ҡаршылыҡ шарттарында йәшәп, иҫ киткес боҙолғандар.
Сердишорка
Сердишорка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ульва йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күтәрелгән сиҙәм (роман)
«Күтәрелгән сиҙәм» — М. А. Шолохов романы. Романдың беренсе томы 1932 йылда баҫылып сыға, икенсеһе — 1959 йылда. Әҫәр Донда коллективлаштырыу һәм «25-меңселәр» хәрәкәтенә арналған.
Төҙөлөү тарихы
М. А. Шолохов роман яҙыу тураһында былай тип әйтә: «Мин „Күтәрелгән сиҙәмде“ ваҡиғаларҙың ҡайнар эҙҙәре буйынса, 1930 йылда ауыл тормошон ҡырҡа үҙгәрткән ваҡиғалар: кулактарҙы синыф булараҡ юҡ итеү, тотош коллективлаштырыу, крәҫтиәндәрҙең колхозға күпләп инеү хәрәкәте — тураһында, ауылда булған ваҡиғаларҙың хәтирәләре яңы саҡта яҙҙым». 1932 йылда романдың беренсе китабы баҫылып сыға һәм ул китап уҡыусылар тарафынан үҙаллы әҫәр кеүек ҡабул ителә. Шулай ҙа Шолохов икенсе китап өҫтөндә эшләй, һәм уны Бөйөк Ватан һуғышы алдынан ғына тиерлек тамамлай. 1942 йылда Вёшенская станицаһындағы яҙыусы йортонда булған икенсе китаптың ҡулъяҙмаһы станицаны немецтар бомбаға тотҡан ваҡытта юғала. 1950-cе йылдарҙа Шолохов ҡулъяҙмаларын тергеҙеү өҫтөндә эшләй, һәм 1959 йылда романдың икенсе китабы донъя күрә.
Ҡыҫҡаса сюжеты
Романдағы ваҡиғалар 1930 йылда Донда ҡыҙыу рәүештә коллективлаштырыу барған ваҡиғаларҙы тасуирлай. Коммунистар партияһы заданиеһы менән Гремячий Лог утарына егерме биш меңсе (двадцатипятитысячник), элекке моряк һәм Ленинград заводы эшсеһе, Семён Давыдов килә. Ул урындағы партия ячейкаһы етәксеһе Макар Нагульнов һәм Гремячий Лог ауыл советы рәйесе Андрей Разметнов менән таныша. Улар бергәләшеп, бер йылдан аҙыраҡ ваҡыт эсендә урта хәлле крәҫтиәндәрҙең колхозға ышанмауын еңеп, колзоз төҙөүгә аяҡ салыусыларҙың зыян яһауҙары, кешеләрҙең хужаһыҙлығы, булдыҡһыҙлығы менән көрәшеп, Гремячий колхозын төҙөй.
Персонаждар
Давыдов Семен — төп герой, элекке моряк һәм Ленинград заводы эшсеһе. Ул егерме биш меңселәр (двадцатипятитысячник) хәрәкәте вәкиле. Давыдов романда «дөрөҫ» коммунист һәм стереотипҡа ингән Граждандар һуғышы геройы итеп һүрәтләнә. Партия ҡушыуы буйынса утарға килгән Давыдов «контраға» ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм Гремячий Логта хәлле крәҫтиәндәрҙе кулак булараҡ юҡ итеү хәрәкәтенең төп башлаусыһы. Шул уҡ ваҡытта ул бер ни тиклем баҙнатһыҙ һәм ҡыйыуһыҙ. Беренсе китаптың аҙағында ул Нагульновтың элекке ҡатыны Лушка менән мөхәббәт мөнәсәбәттәренә инә, шунлыҡтан икенсе китап башында ул ҡыйыулығын юғалта һәм хатта колхоз менән етәкселек итеүҙе лә ғәмәлдә онотоп тора. Икенсе китаптың икенсе яртыһында Гремячий Лог утары ҡыҙы Варвара баҫыуҙа барған сәсеү эштәре ваҡытында Давыдовҡа ғашиҡ булыуы тураһында Семенға әйтә. Варвараға ҡарата һөйөү тойғоһо кисермәһә лә, Семен ҡыҙҙы һәм уның йәтим туғандарын йәлләп, Варвара ҡаланан агрономлыҡҡа уҡып ҡайтҡас, ҡыҙға өйләнергә вәғәҙә бирә. Давыдовтың кире сифаттары етерлек: ул тәмәке тарта, ҡай саҡ араҡы эсеп тә ебәрә, уның ҡорһағында хатта оятһыҙ татуировка ла бар. Роман аҙағында Давыдовты Половцев атып үлтерә.
Макар Нагульнов — Гремячий Лог утарындағы партячейка секретары, ул бик ауыр холоҡло кеше булараҡ һүрәтләнә, сөнки ул яҙыусы әйткәнсә, бөтөнләй мөйөштәрҙән тора, «улар барыһы ла осло һәм ҡыҫынҡы мөйөш». Ул Граждандар һуғышы ветераны, тәртибенә ҡарағанда, ул, моғайын, һуғышта әҙерәк аҡылға зәғифләнгән. Уның донъяға ҡарашы бик тә радикаль, шунлыҡтан ул «тәртәне һындырырға» ярата. Нагульнов коммунизм идеологияһына һәм Бөтә донъя революцияһы идеяларына фанатик рәүештә тоғро. Революцияға хеҙмәт итеү маҡсатында ул хатта инглиз телен өйрәнә. Ул ныҡлы мизогин, шулай ҙа Лукерьяға өйләнгән. Беренсе китаптың урталары тирәһендә Нагульнов ҡатынын үҙенә даими хыянат ҡылғанлыҡтан өйөнән ҡыуып сығара, сөнки ул партиялағы кеше өсөн никах кәрәк түгел тип таба. Гремячий Логта колхоз төҙөү идеяһын ул хуплап ҡабул итә, был эшкә башы менән сумып, бирелеп эшләй. Колхоз булдырыу идеяһы өсөн ул иң ҡаты саралар ҡуллана, хатта колхозға инмәй, бер үҙе хужалыҡ алып барыусы крәҫтиәндәрҙе ҡурҡытыуға һәм туҡмауға тиклем барып етә. Шундай ҡылыҡтары өсөн уны икенсе китапта ваҡытлыса партиянан сығарып торалар. Шул уҡ ваҡытта Нагульновҡа үҙенсәлекле выжданлылыҡ та хас. В. Сталиндың «Уңыштарҙан баш әйләнеү» мәҡәләһе сығыуҙы Нагульнов бик ҡаты кисерә. Роман аҙағында Нагульновты Половцев атып үлтерә.
Андрей Разметнов — Гремячий Лог ауыл советы рәйесе, айыҡ фекер йөрөтөүсе, тыныс кеше. Йәш сағында уның ҡатыны һәләк була, һәм Андрей быны бик ауыр кисерә. Разметнов алдан күреп таный белә, шунлыҡтан ул — ОГПУ оперативниктарының ысын йөҙөн аңлаусы берҙән-бер ауыл советы рәйесе. Нагульнов һәм Давыдов менән бәхәс сыҡҡан саҡта ул йыш ҡына скептик ролен башҡара һәм уларҙың беренсеһенең ҡыҙыулығын һәм икенсеһенең бер ҡатлылығын тигеҙләй. Унан икенсе китапта ул өйөндә оялашҡан күгәрсендәрҙе ҡарай, бының менән ул үҙенең яратҡан ҡатыны менән бергә торған саҡтарын иҫкә төшөрә, күгәрсендәрҙе бесәй ашамаһын өсөн, Гремячий Логтағы бөтә бесәйҙәрҙе лә юҡ итә. Әсәһенең өгөтләүҙәренә күнеп, Андрей яратмайса ғына өйләнә. Нагульнов дошман ҡулынан һәләк булғас, Разметнов Гремячий Лог утарының партячейка секретаре булып китә.
Щукарь ҡарт — әҫәрҙәге тағы ла бер мөһим персонаж. Щукарь — Гремячий Лог утарында йәшәүсе оло йәштәге казак. Ул бик күңелсәк һәм шул уҡ ваҡытта бәхетһеҙ кеше. Роман буйынса ул үҙ тормошонда гел генә ҡыҙыҡ, көлкөлө хәлдәргә тарый: ҡайһы саҡ үҙенең ахмаҡлығы, ә күбеһенсә тормоштағы уңышһыҙ осраҡлы хәлдәр килеп сығыу арҡаһында. Китаптағы комик картиналар барыһы ла нәҡ Щукарь ҡарт образы менән бәйле. Ул үҙен Нагульновтың һәм Давыдовтың иң яҡын һәм иң яҡшы дуҫы итеп һанай. Бабай колхозда конюх булып эшләй. Давыдов менән Нагульновтың үлемдәрен бик ҡаты кисерә һәм шул арҡала хатта микроинсульт кисерә. Икенсе китап аҙағында бабай колхоз сельпоһында ҡарауылсы була.
Александр Половцев — әҫәрҙә Аҡ армия есаулы, колхоз ойоштороусыларҙың төп антагонисы. Ул Совет власына ҡаршы масштаблы контрреволюцион заговорҙа ҡатнаша. Половцев Гремячий Лог утарында Совет власына ҡаршы казактарҙың баш күтәреүселәр армияһын булдырырға тырыша. Роман буйына ҡылысы менән хушлаша алмай. Икенсе китап аҙағында ул, Нагульнов менән Давыдовты үлтереп, Үзбәкстанға ҡасып китә. Һуңынан ул үҙенең уңышһыҙлыҡҡа осрауын аңлай, үҙенә ярҙам итеүселәрҙе һата һәм атып үлтереүгә хөкөм ителә. Н. Ф. Теплицин фекеренсә, Половцевтың прототибы булып Сенин Александр хеҙмәт итә.
Роман хаҡында фекерҙәр
Л. Сейфуллина: «В ней („Поднятой целине“) пласты жизни схвачены глубоко. Любимые и враждебные объекты освещены равномерным светом знания, — чему
погибать, чему расти».
Борһанилыҡ
Борһанилыҡ тәриҡәте (الطريقة البرهانية الدسوقية الشاذلية ) йәки Дәсүҡилек -   Сәйиди Әбү Хәсән әш-Шәҙили һәм Сәйиди Ибраһим Әл-Дәсүҡи 13 быуатта нигеҙләгән суфый тәриҡәте.
Атамаһы
Тәриҡәттең тулы исеме уның нигеҙ һалыусылары хөрмәтенә Тәриҡәте Борһаниә-Дәсүҡиә Шәҙилиә тип атала.
Тарихы
Тәриҡәттең Бөйөк Британияла теркәлгән хәйриә ойошмаһы бар,  хәйриә ойошмаһының теркәү номеры: 1041647.
Тәриҡәттең нигеҙ һалыусыһы Ибраһим әд-Дәсүҡиҙең Нил дельтаһындағы ял итеү урыны Мысыр суфыйҙары өсөн төп табыныу урынына әйләнгән. Был тәриҡәткәткә инеүселәрҙе дәсүҡиҙәр йәки борһаниҙар тип атайҙар.
Ғосман империяһы осоронда был тәриҡәт, икенсе Мысыр суфый тәриҡәте Бәдәүилек менән бер рәттән, Истанбулда бер нисә хәнәкәгә эйә була. Был хәнәкәләр, башҡалар кеүек үк, Төркиә республикаға әйләнгәс, ябыла.
Крейнес Михаил Александрович
Михаил Александрович Крейнес (1903—1977) — физика-математика фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты профессоры, Сталин премияһы лауреаты (1946).
Биографияһы
1903 йылдың 2 июнендә Мәскәүҙә тыуған. Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай (1923).
Крейнестың, автоматик идара итеү һәм көйләү ҡоролмаларын проектлау өсөн нигеҙ булып хеҙмәт иткән, гироскопик системаларҙың, улар урынлаштырылған нигеҙҙең хәрәкәтен иҫәпкә алғанда үҙ-үҙен тотошо буйынса тикшеренеүҙәре, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында совет хәрби техникаһын камиллаштырыу, атап әйткәндә, танктарҙа тапшырыу системаларын иҫәпләү менән туранан-тура бәйле була
Физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Синтез регулярных зубчатых механизмов» темаһына диссертация яҡлай (1943). Профессор ғилми исеме ала (1944).
1937 йылдан алып Мәскәү дәүләт университетында эшләй. МДУ-ның механика-математика факультетында математик анализ кафедраһы профессоры (1945—1977).
Танк менән идара итеүҙең яңы механизмдары конструкцияларын эшләгәне өсөн Сталин премияһы лауреаты (1946).
1977 йылдың 14 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Функциялар яҡынлашыуҙары, топология, дифференциаль тигеҙләмәләр.
Төп хеҙмәттәре: «Зубчатые механизмы. Математические основы выбора оптимальных схем» (авторҙаш, 1965), уҡыу әсбаптары: «Теория пределов» (авторҙаш, 1960), «Определенный интеграл» (1963), «Мера и интеграл» (1965), «Математический анализ» (авторҙаш, 1967) .
ТНК-BP
ТНК-BP ( МФА:  ) — Рәсәйҙең иң эре нефть компанияларының береһе. Рәсәйҙә нефть етештереү күләме буйынса 3-сө урныда тора. Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 5-се урында булды (2012 йыл).
Тулы исеме—  «ТНК-ВР Холдинг» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте . Исем ойошторусылар исеменән килә (Төмән нефть компанияһы, BP).
Fortune Global 500 (2011 йыл) рейтингта 235-се урында булды.
2012 йылдың октябрендә «Роснефть» Рәсәй дәүләт нефтегаз компанияһы «ТНК-ВР Холдинг»ын һатып алыуға маҡсаты тураһында иғлан итә.
2013 йылдың 21 мартында «Роснефть» үҙенең пресс-релизында «ТНК-ВР Холдинг»-тың 100 % акцияны һатып алыуы тураһында иғлан итә.
Тарих
2003 йылда «Төмән нефть компанияһы» (ТНК) һәм эре транснациональ «BP plc» ( 2001 йылдың майына тиклем — British Petroleum) компанияһы паритет нигеҙендә ТНК-BP ойошторалар.
«Төмән нефть компанияһы» (компаниянияның хужаһы Бөйөк Британиняның Виргин утруҙарында теркәлгән) үҙенең тарихын 1995 йылдан башлай. Ошо йылда ул «Роснефть» составынан сығарыла.
Компанияға «Нижневартовскнефтегаз», «Тюменнефтегаз» нефть етештереү идаралыҡтары һәм Рязань нефть эшкәртеү заводы бирелә. 1997 йылда «Төмән нефть компанияһы» хосислаштырылған (прифватизацияланған).
1999 йылда СИДАНКО компанияһынан ТНК-ға Һарытау нефть эшкәртеү заводы, «Варьеганнефтегаз», «Удмуртнефть», «Новосибирскнефтегаз» һәм «Саратовнефтегаз» ойошмаларын ала.
2000 йылда ТНК «Ырымбур нефть акционер компанияһын» (ОНАКО) һатып ала. ТНК составына «Оренбургнефть», Орск нефть эшкәртеү заводы, Ырымбур нефтемаслозавод һәм «Оренбургнефтепродукт» бирелә.
2001 йылда ТНК Украинала Лисичанск нефть эшкәртеү заводтарын ала.
2002 йылда паритет нигеҙендә «Сибнефтебанк» менән «Славнефть»-те һатып ала. Компания бөгөнгө көнгә тиклем ике хужалар араһында тулыһынса бүленмәгән.
2005-2007 йылда «Саратовнефтегаз», «Удмуртнефть», Орск нефть эшкәртеү заводы, РУСИА Петролеум (доля) һатылды.
Фридман Михаил Маратович —ТНК-BP хужаһы 2013 йылда Рәсәйҙең милиардер списогында икенсе урында булды.
Акцинерҙар араһында талашыу
12.06.2008 көндә ТНК-BP Директорҙар советы рәйесе Питер Сазерленд эйтте  .: "«Выражаю огорчение бездействием российского премьер-министра В. Путина в связи с тем, что тот, по его мнению, не препятствует российским «олигархам» применять силовые методы в ходе их попыток взять ТНК-BP под свой полный контроль".
Социаль сәйәсәт
2010 йылда комания 1,4 млрд һум меценат маҡсатҡа бирҙе
Яңы Урсай (Баҡалы районы)
Яңы Урсай (Новоурсаево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 418 кеше. Почта индексы — 452666, ОКАТО коды — 80207846001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы
Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы (7 апрель 1949 йыл) — баянсы, педагог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1991—1994 һәм 2000—2011 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының ижади эштәр һәм халыҡ‑ара бәйләнештәр буйынса проректоры. Сәнғәт ғилеме кандидаты (2012), профессор (1990). РСФСР‑ҙың (1985) һәм Башҡорт АССР‑ының (1976) атҡаҙанған артисы. Музыка вуздары студенттары араһында Бөтә Рәсәй халыҡ музыка ҡоралдарында уйнаусылар конкурсы (Новосибирск, 1969), «Фогтланд музыка көндәре» («Фогтландские дни музыки») халыҡ‑ара баянсылар һәм аккордеонсылар конкурсы (Клингенталь, ГДР, 1972) лауреаты.
Улазарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы
Биографияһы
Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы 1949 йылдың 7 апрелендә ҡалаһында тыуған. 1968 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, А. К. Кукубаев класында уҡып, тамамлай. 1972 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын Ф. В. Беляков класында уҡып, тамамлай. Шул уҡ Ф. В. Беляков етәкселегендә Гнесиндар исемендәге Дәләт музыка-педагогия институтында ассистентура-стажировка үтә.
Улазарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы
Биографияһы
1971 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта, 1990 йылдан -профессор, 1991-1994 йылдарҙа ижади эштәр буйынса институттың проректоры вазифаһын үтәй. Бынан тыш концерттарҙа ҡатнаша: 1972 йылдан алып Башҡортостан филармонияһында һәм 1974 йылдан алып Рәсәй концертында эшләй. Уның концерт репертуарында сит ил музыкаль әҫәрҙәре, башҡорт һәм татар композиторҙары әҫәрҙәре бар. Р. Ю. Шәйхетдинов баян өсөн 6 музыкаль йыйынтыҡ һәм методик әсбаптар төҙөп баҫтырған. 1990 йылда Варшава консерваторияһының саҡырыуы буйынса Ольштен ҡалаһында (Польша) «Мастер-класс» европа курстарында уҡыта. 40-тан артыҡ баянсыны уҡытып сығара, уның 14 уҡыусыһы Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм төбәк-ара конкурстарының лауреаттары һәм дипломанттары. Шул иҫәптән: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы О. Мельников, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре В. Лавришин, С. Ширыбыров, Ф. Зәйнуллин, Д. Коновалов һәм башҡалар. «Мелодия» фирмаһы Шәйхетдиновтың ике соло пластинкаһын сығарған (1978, 1982). 1972 йылда баянсы Р. Ю. Шәйхетдинов Германия Демократик Республикаһының Клингенталь ҡалаһында уҙған Халыҡ-ара «Гармоника» конкурсында 3-сө дәрәжә премияға лайыҡ була. 1969 йылда Новосибирск ҡалаһында уҙғарылған Бөтә Рәсәй музыка юғары уҡыу йорттары студенттары араһындағы конкурста 1-се урынды В. Петров менән бүлешеп яулай.
Алсма
Алсма — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Линда йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суйынсы-Супан
Суйынсы-Супан (Чуюнчи-Чупаново) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 137 кеше. Почта индексы — 453689, ОКАТО коды — 80227813008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сайт
Тарихы һәм башҡалар тураһында .
Видеофильмдар
[* https://www.youtube.com/watch?v=XSlQSATYhfs с. Чуюнчи Чупаново]
Грайворонка
Грайворонка — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кшень йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фазлыәхмәтова Нәсимә Миңлеғәле ҡыҙы
Биографияһы
Нәсимә Миңлеғәле ҡыҙы Фазлыәхмәтова 1931 йылдың 28 декабрендә БАССР-ҙың Мәләүез районы Ҡотош ауылында тыуа. Башланғыс белемгә эйә була.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда Мәләүез районының Мәжит Ғафури исемендәге колхозында төрлө эштәр башҡарыусы булып башлай. Һуңынан сусҡа фермаһына күсеп, унда 1954 йылға тиклем эшләй. 1954—1969 йылдарҙа быҙауҙар ҡарай һәм яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә. 1963 йылда 138 быҙауҙы дүрт айға тиклем ҡарай һәм һәр ҡайһыһынан тәүлегенә 800 грамм артым ала, 1964 йылда 181 быҙау ошо уҡ осорҙа тәүлегенә 850 грамға арта. 1965 йылда 202 быҙауҙан тәүлегенә 1 015 грамм артым алыуға өлгәшә. Һуңғы бер нисә йылда йыл һайын колхозға 250 быҙау үҫтереп бирә. Быҙау ҡараусы булып эшләгән осоронда барлығы 3 500 баҙыу үҫтереп тапшыра.
Малсылыҡта, ит етештереүҙә һәм әҙерләүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән Н. М. Фазлыәхмәтоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1976—1980 йылдарҙа Төркмән ССР-ында йәшәй. 1983 йылда Мәләүез районының Мәжит Ғафури исемендәге колхозында сөгөлдөрсө булып эшләй.
Нәсимә Миңлеғәле ҡыҙы Фазлыәхмәтова 1996 йылдың 29 декабрендә вафат була.
Хәтер
Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Ҡотош ауылында Н. М. Фазлыәхмәтоваға һәйкәл ҡуйылған һәм урамдарҙың береһе уның исемен йөрөтә.
Тьерра-Амарилья
Коммунаның майҙаны — 11191 км². Халыҡ һаны — 12888 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 1,15 кеше/км².
Географик урыны
Копиапо ҡалаһынан 17 саҡрым (16 км) көньяҡта, Копиапо йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан.
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Коммуна 7 райондан тора:
Хасаре-Яха (йылға)
Хасарё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Старокирочный тыҡрығындағы XVIII—XIX быуаттарҙың ҡала усадьбаһы
XVIII—XIX быуаттарҙың ҡала усадьбаһы — Мәскәүҙәге тарихи бина. Усадьба Старокирочный тыҡрығында (5 йорт, 1-се һәм 5-се ҡоролма) элекке Немец биҫтәһе территорияһында урынлашҡан. Ҡала усадьбаһы ансамбле төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Хасаре-Яха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Старокирочный тыҡрығындағы XVIII—XIX быуаттарҙың ҡала усадьбаһы
Тарих
Старокирочный тыҡрығындағы ҡала усадьбаһының төп йорто (5-се йорт, 1-се ҡоролма) XVIII—XIХ быуаттар сигендә төҙөлгән. Усадьба ансамбле XIX быуаттар дауамында формалашыуын дауам итә. 1819 йылда ике үҙаллы участок берләштерелә, шунан һуң хәҙерге биләмәләре сиктәренә яҡын урынды ала. 1896 йылда архитектор Н. И. Якунин усадьба өсөн ҡарауыл йортон (5-се йорт, 5-се ҡоролма) һәм ҡойма менән ҡапҡа төҙөй.
ХХ быуат башына усадьба Бородиндарға, тыумыштан почетлы граждандарға, ҡарай. Ул саҡта етештереү һәм келәт корпустарында ағалы-энеле Гохтарҙың музыка ҡоралдары эшләү оҫтаханаһы тора. 1911 йылда келәт корпусының өҫтөн күтәртеп төҙөйҙәр. 1912 йылда усадьбала Лефорт ҡала башланғыс училищеһы урынлаша.
Архитектура
Төп йорт классицизм стилендә төҙөлгән. Күркәм фасадтың үҙәк өлөшө пилястрҙар һәм өсмөйөшлө фронтон менән һыҙатланған. Тәҙрәләр тура мөйөшлө ҡапҡастар менән биҙәлгән. Йорттоң интерьеры һәм планировкаһы яҡшы һаҡланған: һылап биҙәлгән түбә, парад залдарының һылап биҙәлгән плафондары, ишектәр уйымының матурлап биҙәлгән сиктәре, ишектәрҙең һәм ХХ быуат мейестәренең филенкалары. Был йорт Старокирочный тыҡрығының ҡиәфәтен формалаштырыуҙа мөһим роль уйнаған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ай-Куй-Еган
Ай-Куй-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ватинский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покровка (Наумовка ауыл советы, Стәрлетамаҡ районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 507 кеше булған. Почта индексы — 453167, ОКАТО коды — 80249848008.
Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы
Биографияһы
Фазылйән Фазлый улы Әхмәлетдинов 1918 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Әхмәт ауылында тыуған.
1938 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһы сафында.
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.
Сирья
Сирья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Молния» ғилми-производство предприятиеһы
Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһы - авиация газ турбиналы двигателдәренең ҡабыҙыу системаларын һәм электронлы идара итеү аппараттарын уйлап табыу, яңыса ҡороу һәм етештереү менән шөғөлләнгән предприятие. «Ростех» дәүләт корпорацияһының «Технодинамика» холдингы составына инә.
Тарихы
Өфө «Молния» ғилми-производство предприятиеһы үҙенең тарихын 161-се заводтан һәм уның конструкторлыҡ бюроһынан башлай. 1941 йылда Өфөгә Мәскәүҙән эвакуацияланған был предприятие авиация өсөн поршенлы двигателдәргә тоҡандырғыстар эшләп сығарыуға махсуслашҡан була.
1956 йылда предприятие температураны электрон сикләгестең беренсе тәжрибә өлгөһөн эшләп сығара һәм әйләнеш корректорын эшләп сығарыу буйынса шөғөлләнә. Был ваҡиға электрон автоматикаһының айырым йүнәлеш булып үҫеүенә булышлыҡ итә.
1960 йылда предприятие ярымүткәргесле шәм менән эшләгән һыйҙырышлы тоҡандырыу системаһы өҫтөндә эшләй; микроэлектроника үҫеш ала.
70-се йылдарҙа предприятиела һанлы микропроцессор системаһы әүҙем үҫешә, газлы турбина двигателдәр (ГТД САУ) менән автоматик идара итеү системаһының математик алымдарын һәм ярым натураль моделдәрен әҙерләү, синтезлау һәм идара итеү алгаритмдарын анализлау ысулдарын индереү башлана, сөнки газлы турбина двигателдәре менән сифатлы идара итеү процессын һәм тотороҡлолоғон тәьмин итеү маҡсаты ҡуйыла. һы.
1971 йылда Өфө агрегат заводы менән Өфө «Молния» агрегат конструкторлыҡ бюроһы берләштерелә. Яңы предприятие Өфө СССР-ҙың 50-йыллығы исемендәге агрегат производство-конструкторлыҡ берекмәһе тип атала.
1980 йылдан алып предприятиела бер нисә рәт осоу аппараттарының идара итеү системаһы составына ингән борт микроэлектрон-иҫәпләү «Молния-Д» машинаһын уйлап таба һәм сериялы етештереүҙе үҙләштерә башлай. 1983 йылда «Молния» конструкторлыҡ бюроһы Өфө СССР-ҙың 50-йыллығы исемендәге агрегат производство-конструкторлыҡ берекмәһенән сыға.
1986 йылда предприятие газлы турбина двигателдәрҙе (ГТД) һәм интеграцияланған автоматик идара итеү системаһын (АИС) көс биреүсе ҡоролмалар менән автоматик көйләү системаһын уйлап табыуҙа төп роль уйнай. Предприятие бөтә типтағы двигателдәр өсөн тоҡандырыу системаһы менән шөғөлләнәүен дауам итә.
1996 йылда КБ «Молния» фәнни-производство предприятиеһы статусын ала. Предприятиеның тулы исеме хәҙер былай яңғырай: Федераль дәүләт унитар предприятиеһы "Өфө «Молния» ғилми-производство предприятиеһы (ФДУП ӨФПП «Молния»). Был ваҡыттан башлап уйлап табылған бөтә спектр продукцияны предприятие үҙе етештерә.
2006 йылдарҙа предприятие перспективалы яңы быуын газлы турбина двигателдәр өсөн тоҡандырғыс ситеманы булдырыу буйынса тикшеренеү башлай. 2007 йылда ер өҫтө техникалары өсөн тоҡандырғыстарҙы шартлауҙан һаҡлаусы механизм эшләп сығарыуҙы башлай.
Артабанғы йылдарҙа предприятие нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары, яғыулыҡ-энергетика комплексы мәнфәғәттәренә әүҙем эш алып бара. «Молнияның» яңы уйлап табыуҙары: газ ҡыуыу агрегаттары менән (ГПА) автоматик идара итеү һәм контролдә тотоу системаһы, катодлы һаҡлау станцияһы, яныу камераларында һәм ҡаҙан утлыҡтарында ялҡынды контролдә тотоуҙың оптик-электрон системаһы. Авиация менән бәйләнмәгән продукцияһы дөйөм етештереү күләмененең яҡынса 15 % тәшкил итә.
2011 йылдың 1 июлдә Рәсәй Федерацияһы президенты указына ярашлы рәүештә (№ 1052, 10.07.2008 йыл) предприятие асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә үҙгәртелә һәм «Ростехнология» (Ростех) Дәүләт корпорацияһына тапшырыла. 2013 йылдың декабрендә предприятиеларҙың акциялары «Авиация ҡорамалдары» холдингҡа тапшырыла, ул Ростехҡа инә.
Структураһы
Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһы составына инә:
— тоҡандырғыс системалар буйынса конструкторлыҡ бүлексә;
— автоматика системаһы буйынса конструкторлыҡ бүлексә;
— ер өҫтө автоматика сараларын эшләп сығарыу бюроһы;
— завод.
Предприятие М. М. Громов исемендәге Осоу-тикшеренеү институтында (Йорт-лаборатория) вәкәләткә эйә (г. Жуковский, Мәскәү өлкәһе).
Эшмәкәрлеге
Бөгөнгө көнгә Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһының һынауҙар базаһы һәм производство ҡеүәттәре Рәсәйҙең һәм Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенең авиация сәнәғәтенә булған ихтыяждарын тулыһынса ҡәнәғәтләндерә.
Предприятие лицензия пакеттарына һәм сертификаттарға эйә: авиация техникаһын һәм газ ҡорамалдарын эшләү өсөн; йыһан эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыу өсөн Федераль йыһан агентлығы лицензияһына; дәүләт серен тәшкил иткән мәғлүмәттәрҙе ҡулланып эш башҡарыу өсөн лицензия; хеҙмәт күрһәтеү һәм дәүләт серен яҡлау сараларын тормошҡа ашырыуға.
Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһының уйлап табыу, етештереү, хеҙмәтләндереү, күҙәтеү, ремонтлау һәм утилләштереү сифаттарының ГОСТ ISO 9001-2011 ярашлылығы сертификацияланған.
2008 йыла предприятиеның етештереүҙе раҫлау буйынса Армак тарафынан сертификация аудиты үткәрелә (етештереүҙе раҫлау тураһында таныҡлыҡ № 113 ОП-17.02.2009 АРМАК йыл ПКИ бирә).
Продукцияһы
Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһының төп продукция төрҙәре:
Бөгөнгө предприятие
«Авиация ҡорамалдары» холдингына инеү арҡаһында (бөгөнгө көндә холдинг «Технодинамика» тип атала) предприятие үҙенең үҫешендә яңы импульс ала, етештереү ҡеүәттәрен модернизациялау үткәрелә һәм продукция халыҡ-ара стандартҡа ярашлы (ISO 9001) һәм эшләү, һынау һәм авиация ҡорамалдарын етештереү буйынса (AS/EN 9100) сертификациялар процедураһын үтә. Был предприятие базаһында компетенция үҙәген булдырыу мөмкинлеген бирә, был тауар етештереүҙең үҙҡиммәте төшөүен, сығарған продукцияның сифаты һәм конкуренцияға тоторошлоғо артыуын тәьмин иткән.
Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһы белгестәре Өфө дәүләт авиация техник университеты (ӨДАТУ) базаһында белемдәрен камиллаштыралар. Шулай уҡ предприятие базаһында холдингтың («Авиация ҡорамалдары») продуктлы компетенция үҙәге булдырылған.
Әлеге ваҡытта Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһы — тоҡандырыуҙың электр системаһын һәм электрон газ турбиналы двигателдәрҙең электрон идара итеү системаларын эшләп сығарыу буйынса алдынғы етештереүселәрҙең береһе. Эшләп сығарылған әйберҙәр Рәсәйҙең һәм БДБ-нең бөтә самолет һәм вертолет двигателдәрендә лә ҡулланыла тиерлек Рәсәй һәм БДБ.
Предприятиела МС-21 самолеты, йыһанға осоу аппараттары, диңгеҙ суднолары двигателдәре өсөн перспективалы тоҡандырғыс система эшләп сығарыу буйынса эштәр алып барыла. Як-130, Ан-148, Бе-200 самолеттары өсөн тулы яуаплылыҡ менән (FADEC тибындағы) электрон контроль һәм идаралыҡ аппаратураһын эшләй һәм ҡуя. 2011 йылда Ан-70 самолеты двигателенә ҡуйылған күп функциялы ЭСА-27М идаралыҡ блогын ҡайтанан эшләй башлай. Самолет Ан-124 һәм вертолет Ми-26Т2 двигателдәре өсөн автоматик идаралыҡ системаһын модернизациялау буйынса эш башлана.
Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһы эшләп сығарған тоҡандырғыс системалар Рәсәйҙә һәм БДБ-дә төҙөлгән бөтә самолет һәм вертолет двигателдәрендә ҡулланыла: Ту-204/214, Ту-204СМ, Ту-334, Ил 76, Ил-96-300М, Ил-96-400Т, Ил-114, Як-130, Бе-200, Ан-38, Ан-70, Ан-140, Ан-148, Су-27, Су-27 СМ2, Су-30, Су-34, МиГ 29, МиГ-29К, МиГ-29КУБ, Ми-8К, Ми-17, Ми-171, Ми-24, Ми-35, Ми-28, Ка-27, Ка-29, Ка-32, Ка-52 һ. б., шулай уҡ тиҫтәләгән төр газ турбиналары ҡулайламалары өсөн.
Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһының эшмәкәрлегендә перспективалы йүнәлештәре булып Ан-124 самолеты һәм Ми-26Т2 вертолеты двигателдәренең электрон идара итеү системаһын тәрән модернизациялау, шулай уҡ Ан-70 самолетының көс ҡоролмаларының электрон идара итеү системаһын модернизациялау тора. «Авиация ҡорамалдары» холдингтың тематика буйынса перспективалы эшмәкәрлек йүнәлеше — самолет системаһы менән идара итеүҙең цифрлы блогы (янғындан һаҡлау, кислород ҡорамалдары, боҙланыуға ҡаршы).
Финанс күрһәткестәре
Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһының Устав капиталы 626 миллион һум тиерлек тәшкил итә. 2013 йылда килем 895 миллион һумдан ашыу тәшкил итә, яҡынса 171 миллион һум саф табыш алына.
Бүләктәре
2009 йылда — «Һөҙөмтәле инвестиция эшмәкәрлеге өсөн» 2009 йыл өсөн Башҡортостан Республикаһы президентының I дәрәжә дипломы;2010 йыл — «Башҡортостан Республикаһының иҡтисад үҫешенә индергән өлөшө өсөн» Башҡортостан Республикаһы хөкүмәте дипломы; 2013 йылдан — «Өфө ҡалаһының иң яҡшы сәнәғәт предприятиеһы» конкурсында «Предприятие — тармаҡ лидеры» номинацияһында һәм "Иң яҡшы ижади коллектив"номинацияһында еңегәне өсөн, «Тармағын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» орден һәм диплом, «Рәсәй лидеры 2013» почетлы исем биреү менән бергә бухгалтер отчеты критерийҙарына ярашлы федераль сертификаттар тапшырыла.
Тбилиси
Тбили́си (თბილისი tʰ'biliˌsi   — «йылы сығанаҡ», урыҫса «тёплый источник») — Грузияның баш ҡалаһы. Кура йылғаһы буйында урынлашҡан һәм 1,5 миллионға яҡын халҡы менән илдең иң ҙур ҡалаһы һанала. Уға V быуатта нигеҙ һалынған. Европа менән Азия сигендә урынлашыуы арҡаһында Тбилиси күп тапҡыр Кавказдағы төрлө көстәрҙең үҙ-ара бәхәсенә сәбәпсе була. Ҡаланың күп ҡырлы һәм бай тарихы уның архитектураһында сағылыш тапҡан: Руставели һәм Давид Агмашенебели проспекттарынан башлап, Нарикала районындағы иртә урта быуаттар осоронан һаҡланып ҡалған тар урамдарға хәтлем — барыһы ла үҙенсәлекле күренеште тәшкил итә.
Тбилиси — дәүләт әһәмиәтендәге ҡала, Грузияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы, илдәге крайҙарға тиңләштерелгән  Тбилиси муниципалитетын тәшкил итә. Майҙаны, халҡы  кеше (2016 йыл).
Атамаһы
«Тбилиси» атамаһы тәүге тапҡыр IV быуатта телгә алына; уның килеп сығыуын ҡалала булған йылы көкөртлө сығанҡтар менән бәйләйҙәр (грузинса ტფილისი, [Тпилиси]; тбили — «йылы»); урыҫ телендә 1936 йылға тиклем грек әҙәбиәте аша үҙләштерелгән Тифли́с һүҙе ҡулланыла. 1936 йылдың 20 авгусынан рәсми нигеҙҙә атама милли яңғырашҡа яҡыныраҡ булған Тбилиси формаһында алына.
Символика
Ҡаланың символдары: асҡыс, флаг, герб һәм мисәт.
Флаг
Тбилиси флагы тура мөйөшлө формала, дүрт төҫтән тора: аҡ фонда асыҡ күк, алтын һәм ҡара-ҡыҙыл төҫтәге элементтар урынлашҡан: киң асыҡ күк һәм сағыштырмаса нәҙек алтынса һыҙаттар бер-береһенә перпендикуляр булып киҫешә. Нәҡ ошо киҫешеү нөктәһендә ҡара-ҡыҙыл фонда ҡала гербының график һүрәтләнеше, ә уны түңәрәкләп алтын төҫтәге ете мөйөшлө ете йондоҙ урынлаштырылған. Һыҙаттарҙың ошолай киҫелеше символик әһәмиәткә эйә.
Герб
Ҡала гербы яҙыулы түңәрәк формалағы композициянан ғибәрәт: баш «тан» хәрефенең ҡарсыға менән фазан формаһында график һүрәтләнеше һәм хәрефтәрҙең бер-бер артлы урынлашыуы баш ҡала тураһындағы легенданың асылын сағылдыра. Гербтың өҫкө ярым түңәрәге буйлап ете мөйөшлө ете йондаҙ урынлашҡан. Төп һүрәт мәңгелек һәм көс символы булған имән ботағы менән уратып алынған, уның нигеҙен «Тбилиси» тигән яҙыулы әүернә рәүешле һүрәт (крестообразное изображение) тәшкил итә. Гербтың үҙәк булмышы һыу темаһына бағышланған.
Мисәт
Тбилиси ҡалаһының мисәте уҙған быуаттың 80-се йылдары аҙағында эшләнә, ә 2005 йылдың 5 июнендә рәсми раҫла-на. Ҡала гербының һәм мисәтенең авторы — Эмир Бурджанадзе.
Ҡаланың географик урыны
Тбилиси, Ҡура йылғаһы үҙәнендә һәм уны өс яҡтан уратҡан тауҙар биттәрендә 30 саҡрымға тиерлек тар һыҙат булып һуҙылып, Тбилиси соҡоронда урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 380—770 метр. Ҡаланың тирә-яғында 6-, 7- һәм 8-баллы ер тетрәүҙәр булырлыҡ участкалар бар. Көнсығыштан, көньяҡтан һәм өлөшләтә көнбайыштан Тбилиси Гардабан районы, төньяҡтан һәм ҡалған көнбайыш яҡтан — с Мцхет районы менән сиктәш.
Климат
Ҡала климаты уртаса континенталь: оҙайлы эҫе йәй, ҡыҫҡа йылы яҙ һәм йомшаҡ, бер үк ваҡытта ҡоро ҡыш.
Юлдашев Владимир Ләбиб улы
Юлдашев Владимир Ләбиб улы (21 сентябрь 1954 йыл) — табип-психиатр. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004).
Биографияһы
Владимир Ләбиб улы Юлдашев 1954 йылдың 21 сентябрендә Калуга өлкәһе Бабынино ҡасабаһында тыуған. 1972 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтына (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университетына) уҡырға инә. Институтта ул тик бик яҡшы билдәләргә генә уҡый, институт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Йәйге каникулдар осоронда ул Студенттарҙың йәйге төҙөлөш отрядтарында, ЛССО-ның Республика штабында баш табип булып эшләй.
Институттың тәүге курсынан алып, ул психиатрия буйынса студенттарҙың фәнни түңәрәгенә йөрөй башлай. Был түңәрәкте институттың психиатрия кафедраһы мөдире медицина фәндәре докторы, профессор Мәрфүға Нури ҡыҙы Ғайсина менән кафедра ассистенты, һуңыраҡ кафедра профессоры Мәғариф Мәғәсүм улы Ғатауллин алып бара. Билдәле психиатр Э.Крепилиндың уҡыусылары тәжрибәһенә, Ленинград һәм Мәскәү психиатрҙар мәктәбе тәжрибәһенә таянған кафедрала психик сирҙәр психотерапияһына, психик сирлеләрҙең ижады кеүек мәсьәләләргә күп иғтибар бүленә. Психотерапия менән ныҡ ҡыҙыҡһынған икенсе курс студенты Владимир Юлдашев ассистент М. М.Ғатауллин ҡулы аҫтында гипнотерапия, рациональ психотерапия ысулдарын өйрәнә.
1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағас, 1978—1980 йылдарҙа В. Юлдашев БДМИ психиатрия кафедраһында клиник ординатурала уҡый. 1980 йылдан алып, Республика психиатрия дауаханаһында табип-ординатор булып эшләй.
1981 йылдан башлап, Владимир Ләбиб улы БДМУ-ла психиатрия кафедраһында уҡыта. Төрлө ҡаршылыҡтарҙы еңеп, психиатрия буйынса аспирантураға уҡырға инә.
1981-1993 йылдарҙа — ул психиатрия кафедраһында уҡытыусы- ассистент; 1993 йылдың апреленән — доцент, 1995 йылдың декабренән доцент — кафедра мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге балаларҙа һәм үҫмерҙәрҙә тайпылышлы тәртип (девиант, делинквент тәртип) һәм психоактив матдәләргә (алкоголизм, наркомания һәм токсикомания) бәйлелек формалашыуҙың социаль психологик, биологик факторҙарын өйрәнеүгә арналған. Юлдашев тарафынан балиғ булмаған пациенттарҙы наркотиктарға бәйлелектән иҫкәртеү һәм реабилитациялау саралары эшләнә. Владимир Юлдашев — 400-гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.
1997 йылдан алап, «БР психиатрҙар һәм наркологтар ассоциацияһы» Төбәк йәмәғәт ойошмаһы президенты. РБ-ның психиатрия һәм накология буйынса аттестация комиссияһы ағзаһы, РФ һаулыҡ һаҡлау министрлығының уҡытыу- методик комиссияһы ағзаһы.
Йырмыш
Йырмыш (Ермыш (Правый Ермыш)) — Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Йырмыш йылғаһы Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге йырыу һүҙенән барлыҡҡа килгән, йәғни, йылға йомшаҡ ер тоҡомдарын йырып аға. Силәбе өлкәһендә йәнә шуға оҡшаш гидроним — Йырғалаш (Ергалаш (Ергаляш)) бар. Ул да Наҙы-Петровск районына инә. Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович был гидронимды шулай уҡ йырыу һүҙенә тамырҙаш «йырғылау» сифаты булыу менән аңлата. .
Фиҡһ ысулы
Фиҡһ ысулы (أصول الفقه — «фиҡһ нигеҙҙәре»; Усу́ль аль-фикх) — юриспруденция теорияһы һәм методологияһының сығанаҡтарын, нигеҙҙәрен системаға һалыусы ислам хоҡуғы (фиҡһ) дисциплинаһы; дүрт «ысул» йыйылмаһы булып тора: Ҡөрьән, сөннәт, ижмә һәм ҡыяс. Шәриғәт терминологияһында «'үсүл әл-фиҡһ» термины "фиҡһтың дөйөм дәлилдәрен, уларҙы файҙаланыу ысулдарын һәм (уларҙан) файҙа алыусының (мөжтәһид) тотҡан урынын өйрәнгән фән"де аңлата
Фиҡһ ысулы сығанаҡтары
Ҡөрьән һәм Сөннәт (Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәре һәм ғәмәлдәре тураһында риүәйәттәр) — '«үсүл әл-фиҡһ» йәһәтенән хоҡуҡтың классик сығанаҡтары. Ҡөрьән һәм Сөннәт көйләмәгән мәсьәләләр килеп сыҡҡанда әһәмиәтлелек йәһәтенән өсөнсө сығанаҡ ижмә — абруйлы имам-мөжтәһидтәрҙең бер тауыштан әйткән фекере. Дүртенсе сығанаҡ — ҡыяс — оҡшашлыҡ ысулы буйынса фекер йөрөтөү.
Шиғый жәғәфәриҙәр Ҡөрьәндән тыш ун ике имам фекеренә хоҡуҡ сығанағы сифатында мөрәжәғәт итә һәм ҡыясты фиҡһ сығанағы сифатында танымайҙар. Хәнәфиҙәр рациональ ысул булараҡ — истихсанды, ә мәликиҙәр — истислахты киң файҙалана.