cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сверчиха
Сверчиха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 782 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пищаев Павел Михайлович
Пищаев Павел Михайлович (24 октябрь 1925 йыл — 21 сентябрь 2004 йыл) — Салауат нефть химияһы комбинатының көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры, Салауат ҡалаһының почетлы гражданы.
Биография
Павел Михайлович Пищаев 1925 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Ергән ҡасабаһында тыуған.
Һуғыш ваҡытында ғаиләһе Мурманск ҡалаһына, аҙаҡ Ишембайға күсә. Павел Михайлович Ишембай ҡалаһындағы нефть техникумын тамамлағас машиналар эшләү заводында эшләй башлай, снарядтар яһай.
1952 йылда И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын нефть һәм газ эшкәртеү һөнәре буйынса тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Салауат ҡалаһына эшкә йүнәлтмә ала. Салауат ҡалаһында 18-се комбинатта монтаж бүлеге инженеры булып эшләй башлай. 1953 йылдан Павел Михайлович — техник бүлектең өлкән инженеры.
1953-1956 йылдарҙа төҙөлөп ятҡан Ишембай нефть эшкәртеү заводының баш инженеры вазифаһын башҡара.
1956 йылда Павел Михайлович — Ишембай нефть эшкәртеү заводының производство-техник бүлеге начальнигы.
1957 −1959 йылдарҙа 18-се комбинаттың баш диспетчеры булып эшләй. 1959 йылдан — нефть эшкәртеү заводының тауар-сеймал цехы начальнигы, һуңынан — МЭК цехы начальнигы, 1964 йылдың октябренән — төҙөлөш комбинаты дирекцияһының баш инженер урынбаҫары.
1965 йылда Урта-Волга буйы иҡтисади районы халыҡ хужалығы Советы бойороғо менән Павел Михайлович Салауат нефть химияһы комбинатының көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры итеп тәғәйенләнә.
Артабан П. М. Пищаев комбинаттың перспективалы планлаштырыу идаралығы бүлеге начальнигы, производство-диспетчер бүлеге начальнигы урынбаҫары, тәбиғәтте һаҡлау буйынса комбинаттың баш инженеры урынбаҫары, ә һуңынан яңынан производство-диспетчер бүлеге начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
1997 йылдан — «Нефтепереработчик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры.
П. М. Пищаев ҡатнашлығында заводта дитолилметан, метилэтилкетон, диэтиленгликоль, көкөрт етештереү буйынса ҡоролмалар эшләй башлай.
Төп эшенән тыш, Павел Михайлович марксизм-ленинизм университетында лекциялар уҡый, йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә. Уның, ағайы — йырсы Геннадий Михайловичтыҡы кеүек, тауышы матур була, дуҫтары араһында опера йырсыһы кеүек йырлай.
2004 йылда Салауат ҡалаһында вафат була, урындағы зыяратта ерләнгән.
Ғаиләһе
Ағайы — атаҡлы тенор Пищаев Геннадий Михайлович.
Павел Михайлович һәм Людмила Серафимовна ул үҫтергәндәр, Дмитрий.
Жанжикуль
Жанжикуль — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут (Ак-Алаха) йылғаһының һул ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Степанов Никита Андреевич
Степанов Никита Андреевич (13 октябрь 1913 йыл — 22 сентябрь 1953 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. 16-сы гвардия кавалерия (Башҡорт атлы) дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Никита Андреевич Степанов 1913 йылдың 13 октябрендә  Васильевка ауылында тыуған. Урыҫ. Мәктәптә башланғыс белем ала. Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда эшләй.
1942 йылдың ғинуарында Йәрмәкәй районы хәрби комиссриаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла.
1943 йылдың мартынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була.
58-се кавалерия полкының ҡылыслылар взводы командиры ярҙамсыһы (Үҙәк фронттың 61-се армияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия өлкән сержанты Н. А. Степанов, 1943 йылдың 26 сентябрендә Гомель өлкәһенең Нивки ауылы янында Днепр йылғаһын һуғышып аша сығыуға әҙерлек барышында, разведкала айырыуса ҡатмарлы бурысты үтәгәндә батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң тыуған ауылы Васильевкаға ҡайта, Йәрмәкәй лесничествоһында урман ҡарауылсыһы булып эшләй.
1953 йылдың 22 сентябрендә вафат була, Васильевка ауылында ерләнгән.
Батырлығы
«…Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда… …иптәш Степанов төн ҡараңғылығы аҫтында иптәше менән балыҡсы кәмәһендә йылғаның уң ярына сыға, һаҡ һәм ҡыйыу эш итеп, дошман траншеяһына үтеп инә һәм дошмандың береһен бысаҡ менән сәнсеп үлтерә, икенсеһен әсирлеккә ала һәм Днепр аша сығарып полк штабына алып бара.
1944 йылдың 15 ғинуарында Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Кесе Калмычек
Кесе Калмычек — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тамлык йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мокрая Ельшанка
Мокрая Ельшанка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртек йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәмситова Луиза Хәмзә ҡыҙы
Сәмситова Луиза Хәмзә ҡыҙы (14 февраль 1973 йыл) — тел белгесе. юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2015), профессор. Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2007).
Биографияһы
Луиза Хәмзә ҡыҙы Сәмситова1973 йылдың 14 февралендә Башҡорт АССР-ы Балаҡатай районының Әшәй ауылында тыуа. 1995 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, артабан Башҡорт дәүләт университеты аспирантураһында уҡый.
1999 йылда «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2000 йылдан алып Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында өлкән уҡытыусынан алып профессорға тиклемге хеҙмәт юлын үтә. 2007 йылдан башлап башҡорт теле кафедраһы мөдире, 2012 йылдан — ошо уҡ университеттың башҡорт филолологияһы факультеты деканы. 2015 йылда «Культурные концепты в башкирской языковой картине мира» темаһына фән докторы диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Сәмситова Луиза Хәмзә ҡыҙының ғилми тикшеренеүҙәре грамматика, лексикология, лингвокультурология һәм мәҙәниәт‑ара коммуникация, когнитив лингвистика проблемаларына һ.б. арнала. 160-тан ашыу ғилми‑методик хеҙмәте төрлө баҫмаларҙа баҫылып сыҡҡан, шул иҫәптән 19-ы Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Юғары аттестация комиссияһы исемлегенә индерелгән, 2-һе — Скопус мәғлүмәт базаһы баҫмаларында.
Доровица (Юга ҡушылдығы)
Доровица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Таежная (йылға)
Оло Таёжная — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юкса йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Себер һумы
Себер һумы (Себер Ваҡытлы хөкүмәтенең казначей билдәһе, «сибиркалар») — Бөтә Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте, Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте һәм Юғары Хаким адмирал А. В. Колчактың 1918—1919 йылдарҙа Омскиҙағы Рәсәй хөкүмәте тарафынан эҙмә-эҙлекле рәүештә сығарылған һәм Волга, Урал, Себер, Байкал аръяғы, Алыҫ Көнсығыш һәм Маньчжурияла киң таралыу тапҡан аҡса берәмеге.
Колчакты Рәсәйҙең Юғары хаким итеп иғлан иткәнгә тиклем үк Ваҡытлы Себер хөкүмәттең Себер дәүләт казначейының биш процентлы ҡыҫҡа сроклы йөкләмәләр — 500, 1000 һәм 5000 һумлыҡ облигациялар һәм 1, 5, 10 һумлыҡ казначей билдәләре — сығара. А. В. Колчак осоронда уларға 3 һәм 300 һум номиналы менән казначей билдәләре өҫтәлә.
Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте (Директория) үҙенең аҡсаларында 1917 йылғы Ваҡытлы хөкүмәт мисәтенән күсереп, «билибин» ике башлы бөркөттө урынлаштыра (батша тажы, скипетр, держава, гербтар булмай).
А. В. Колчак идара иткән осорҙа казначей билдәләрендә дәүләт гербы икенсе төрлө вариантта һүрәтләнә. Бөркөт баштары өҫтөндә Георгий тәреһе һәм «Сим победиши» девизы урынлашҡан, ҡулдарына ҡылыс һәм дәүләттең территориаль бөтөнлөгөн сағылдырған монархия эмблемаһы — держава (тәре менән уратылған шар) һалынған, түшенә Георгий Победоносец һүрәте төшөрөлгән Мәскәү гербы ҡайтарыла.
Власҡа килгәс, Колчак хөкүмәте Себер Ваҡытлы хөкүмәтенең аҡсаһын таный һәм уның өлгөһө буйынса үҙенең казначей билеттарын һәм ҡыҫҡа сроклы йөкләмәләрен сығара; 1919 йылдың көҙөндә Америкала етештерелгән аҡсалар сығарыла — 50 тин бон, һәм аҡса суррогаттары (1917 йылғы Отоу займынан Эске 4,5 % I, II һәм III разрядлы облигациялар һәм купондар). Көндәлек тормошта Ваҡытлы Себер хөкүмәтенең һәм Колчак хөкүмәтенең аҡса билдәләрен (казначей билдәләре, ҡыҫҡа сроклы йөкмәткеләр, американ илле тинлектәре, облигациялар һәм купондар) «себер» йәки «омск» тип исемләнә. Колчак власын ҡолатҡандан һуң 1920 йылда Себерҙә кассаларҙағы күләмде тулыландырыу өсөн «омск» аҡсаларының эмиссияһын Иркутск Политцентры (5-25 ғинуар) һәм уны һуңынан алмаштырған Иркутск хәрби-революцион комитеты (26 ғинуар- 17 февраль) башҡаралар. Совет Себер территорияһында себер аҡсаларының бөтә төрҙәре ғәмәлдән сығарыла һәм 1919 йылдың сентябренән 1920 йылдың февраленә тиклем ҡулланыуҙан алына.
Рябин Виктор Афанасьевич
Рябин Виктор Афанасьевич (6 август 1934 йыл — 11 сентябрь 1996 йыл) — СССР һәм Рәсәй физик-химигы, СССР (1991) һәм Рәсәй (1992) Фәндәр академияларының ағза-корреспонденты.
Биографияһы
Виктор Афанасьевич Рябин 1934 йылдың 6 авгусында Свердловск ҡалаһында тыуған.
1957 йылда Урал политехник институтын тамамлай.
1962 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — Урал ғилми-тикшеренеү химия институтында эшләй (НПО «Кристалл»): 1969 йылдан — институт директоры.
1972 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1980 йылда — профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Һыулы һәм һыуһыҙ системалар физикаһы һәм химияһы өлкәһендә белгес.
Алдан билдәләнгән үҙсәнлектәргә эйә булған материалдарҙы булдырыу һәм уларҙы етештереү ысулын эшләү маҡсатында, органик булмаған материалдарҙы өйрәнеү, составында хром, бор, алюмин, тимер, магний, кальций, фтор булған, һыулы һәм һыуһыҙ тоҙло, окислы һәм кислородһыҙ системаларҙың физик, химик һәм технологик үҙсәнлектәре өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара.
500-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы.
Ун-Халаев-Юган
Ун-Халаев-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Халаев-Лор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тыня
Тыня — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1232 Оло Вагильский Туман йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сейәлеҡул
Сейәлеҡул (Чияликулево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше. Почта индексы — 452221, ОКАТО коды — 80256825011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Билдәле шәхестәр
= Сығанаҡтар ==
Тарғын менән Ҡужаҡ
Тарғын менән Ҡужаҡ — башҡорт ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы, эпос. Шиғри‑сәсмә формала йәшәп килә.
Тарихы
Беренсе тапкыр («Тарғын батыр») 1938 йылда Баймаҡ районында, икенсе тапҡыр («Тарғын менән Ҡужаҡ») 1959 йылда Ялан-Ҡатан башҡорттарынан (Курган әлкәһендә) Асҡар ауылы Р. Саттаровтан Кирәй Мәргән тарафынан яҙын алынған. Нуғайса варианттар хәҙерге Әстрхак әлкәһендә, Төньяҡ Кавказда һәм Ҡырымда табылған.
Эпостың бер варианты Ғәйнан Әмири тарафынан яҙып алынған. Әҫәрҙә башҡорттарҙың нуғай ханлығына ҡаршы көрәше сағылдырылған. Идея‑тематик йөкмәткеһе буйынса “Ек Мәргән”, “Мәргән менән Маянһылыу” һ.б. эпостар серияһына барып тоташа.
Әҫәр сюжеты сағыштырмаса төҙөклөгө һәм бөтөнлөгө менән айырылып тора. Сит ил хакимлығы вәкилдәренә ҡаршы көрәшеү идеяһы унда бик үҙенсәлекле сығыш яһай.
Сюжеты
Тарғын Аҡсаханға бәйгегә ҡунаҡ булараҡ килә. Йыйын ваҡытында башҡорт ырыуы башлығы Аҡсахан ҡыҙы Аҡйондоҙҙо көрәштә еңеүсегә бирәсәге тураһында иғлан итә. Үҙенең етеҙлеге менән нуғай батыры Аҡсахандың ҡыҙы Аҡйондоҙҙоң иғтибарын йәлеп итә, Тарғын көрәштә еңә. Аҡсахан ҡыҙын сит кешегә биреүҙән баш тарта. Аҡйондоҙ ризалығы менән уны Тарғын урлай. Аҡсахан үҙенең батырҙарын эҙәрлекләүҙе ойошторорға саҡыра, ҡасаҡтарҙы тотоп алыусыларға ҡыҙын ҡатынлыҡҡа бирергә вәғәҙә итә. Аҡйондоҙ Тарғын менән ҡасып китә, уларҙы 60 йәшлек Ҡужаҡ батыр ҡыуа сыға. Ҡасҡындарҙы ҡыуып еткәс, ул Тарғын менән әйтештә ярыша, һуңынан батырҙар мәргәнлектә көс һынашып ҡарарға була: бер‑береһенә бер үк ваҡытта аталар. Тарғындың уҡтары дошманына теймәй, ә башҡорт батырының уғы уның ҡолаҡ йәберсәген үтә тишә. Хурлыҡҡа ҡалған нуғай батыры атын һәм ҡоралдарын ташлап ҡасып китә. Аҡсахан ҡыҙын Ҡужаҡ батырға бирә.
Был йәһәттән Нуғай ханлығы вәкилдәре менән урындағы халыҡ араһындағы мөнәсәбәттәр ҙә сағыла. Килеүселәр менән никахлашып, ғөмүмән, яҡын мөнәсәбәттәр булдырыу хурлыҡлы һаналған.
Шулай итеп, йәмәғәт тормошонда ике йүнәлеште сағылдырған ике батыр алышында илдең төп халҡының тәртип нормаларын һәм ҡағиҙәләрен һынландырған ҡарт батыр еңә. Сит батыр Тарғынға халыҡ тормошта сыныҡҡан, тәжрибәле оло батыр Ҡужаҡты ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм уның эшмәкәрлеге аша сит ил хакимдары (нуғайҙар) һалған ғөрөф-ғәҙәттәрҙән көлә.
Бланкенштайн (Заале)
Бланкенштайн (Заале) (Blankenstein) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 852 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7366 һәм автомобиль коды — SOK элек: LBS.
Шайтанка (ауыл)
Шайтанка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 198 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628140, ОКАТО коды — 71112651003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Олойылға (Белорет районы)
Олойылға (Улуелга) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2023 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 553 кеше. Почта индексы — 453540, ОКАТО коды — 80211822007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дорожковка (Юга ҡушылдығы)
Дорожковка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәрҙеле
Бәрҙеле – Ҡаҫмарт йылғаһы ҡушылдығы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы, өлөшләтә Башҡортостандың Ейәнсура районы биләмәләрендә аға. Ҡаҫмарт йылғаһының һул ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.йылға)
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимакаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында йылға атамаһын төрки сығышлы, атап әйткәндә, башҡорт телендәге «бәрҙе» балығы исеменән килеп сыҡҡан тип һанай, йәғни, «бәрҙе+ле»
Драп
Драп (drap «буҫтау») — ауыр, шыма буялған, беше йөн йәки ярым йөн туҡыма, уң яғы шыма һәм тиҫкәре яғы йөнтәҫ, ҡатмарлы буҫтау үрелешле туҡыма.
Бәрҙеле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны – өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны – Урал (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса .:
Драп
Этимологияһы
Туҡыманың «драп» атамаһы Рәсәйҙә XIX быуатта, бынан алдағы быуаттың еңел туҡымаларына алмашҡа беше буҫтау килгәс, иҫке русса «буҫтау» һүҙе урынына ҡулланыла башлай.
Тарихы
XIX быуатта драп сорттары — драп-зефир, король, алтын, көмөш тип аталғандары популяр була.
Драп, ғәҙәттә, ике ҡатламдан тора, шуның арҡаһында бик йылы. Туҡыманың уң яғы, тиҫкәре яғына ҡарағанда, йыш ҡына юғарыраҡ сифатлы йөндән эшләнә. Драптың ҡайһы бер сорттары кизе-мамыҡ арҡауҙан эшләп сығарыла. Драп үрелешенең структураһына һәм күренешенә ҡарап өбөрөлө һәм өбөрөләнеп бөтмәгән, бер һәм күп төҫлө, шыма өҫлөклө һәм биҙәкле аҫтарлы булыуы мөмкин.
Ҡулланылышы
Драптан ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың өҫкө кейемен: ҡышҡы һәм миҙгелһеҙ пальтолар тегәләр. Драп ҡалын булғанлыҡтан, унан ҡатмарлы деталһеҙ моделдәр тегәләр.
Светлая (Чёрная ҡушылдығы)
Светлая  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тейчи
Тейчи (Teiču dabas rezervāts) — айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы (тәбиғи резерв), Латвияның көнсығышында, Мадон, Вараклян һәм Крустпилс крайҙары территорияларында урынлашҡан. Илдең иң ҙур биләмәһе Тейчу верховое һаҙлығын ( Teiču purvs ) үҙ эсенә ала. Һаҙлыҡ шулай уҡ Натура 2000 тәбиғәтте һаҡлау зонаһына инә һәм (Lielais Pelečāres purvs) һаҙлығы менән бергә Рамсар конвенцияһы тарафынан һаҡланған халыҡ-ара әһәмиәтендәге һыу-һаҙлыҡ биләмәһе булып тора.
Тарихы
Ҡурсаулыҡтың 3729 гектар самаһы өлөшөн урман биләй. Тейчи — Балтия төбәгендә ошо типтағы эре экосистемаларҙың береһе, ә һаҙлыҡ үҙе — Латвияла һәм Балтик диңгеҙе буйында иң ҙурҙарының береһе (Мадонский крайы хакимиәтенең мәғлүмәттәре буйынса).
Ҡурсаулыҡ территорияһы ғәмәлдә һис кем ҡағылмаған килеш һаҡланған. XХ быуат башында һаҙлыҡты киптерергә тырышып ҡарайҙар-ҡарауын; биләмә шул килеш һаҡланһын өсөн әлеге ваҡытта дренаж канауҙарын кеше лә ҡапларға тырыша, хайуандар ҙа үҙ өлөшөн индерә.
Географияһы
Был тәбиғәт территорияһы ғәйәт юғары дәрәжәлә һаҡлана: ҡаты тәртиптә тотолған ҡурсаулыҡ. Латвияла айырыуса һаҡланған 683 тәбиғәт биләмәһе араһында ошондай типтағы ҡаты һаҡ аҫтына алынған ҡурсаулыҡ дүртәү. Статусына ярашлы ҡурсаулыҡта ғәмәлдә хужалыҡ эшмәкәрлеге бөтөнләй тыйыла, өҫтәүенә уның территорияһына инеү ҙә бик сикле. 2004 йылдан башлап Тейчи ҡурсаулығы Европаның «Натура 2000» һаҡ селтәренә инә.
Ҡурсаулыҡ ике зонаға бүленгән: береһенә айырым рөхсәт менән инергә мөмкин, икенсеһенә билдәләнгән кешеләрҙең генә инеүе рөхсәт ителә. Икенсе зонаға фәнни маҡсат менән тейешле ойошманан нигеҙләүсе документ менән инеү рөхсәт ителә. Ҡалған өлөшөнә йыл дауамында 1 июндән 31 октябргә тиклем рәсми гид оҙатыуында ғына инергә ярай. Ҡурсаулыҡтың Крустпилс крайына ҡараған өлөшөндә күҙәтеү башняһы ҡуйылған, уға һәр кем инеп ҡурсаулыҡты алыҫтан күҙәтә ала.
Флораһы һәм фаунаһы
Һаҡланған биләмәлә 688 төр көпшәле үҫемлектәр үҫеүе теркәлгән, уларҙың 37-һе илдең Ҡыҙыл китабына индерелгән. һәм 6 төрөнөң ҡайһы урында үҫеүе билдәләнелгән. Улар — сәсле репешок (Agrimonia pilosa), киң япраҡлы цинна (Cinna latifolia), ысын башмачок (Cypripedium calceolus), Лезель лосняк (Liparis loeselii), асыҡ прострел (Pulsatilla patens) һәм ленец бесприцветничковый (Thesium ebracteatum). Мүктең 212 төрөбар, шуларҙың 16-һы Ҡыҙыл китапҡа индерелгән (бик һирәк осрағандары: Sphagnum molle, Splachnum sphaericum һәм Andreaea rupestris), ә глянцеватый гаматокаулис (Hamatocaulis vernicosus) ҡайҙа үҫеүе билдәләнгән директиваға индерелгән. .
Ҡурсаулыҡ йәнлектәр өсөн мөһим йәшәү мөхите булып тора, шул иҫәптән умыртҡаһыҙҙар өсөн дә, күсеп йөрөүсе ҡоштарҙың туҡтап китер урыны булараҡ мөһим халыҡ-ара әһәмиәткә эйә. Бында Латвия һаҙлыҡтарында йәшәгән барлыҡ ҡоштарҙы ла осратырға мөмкин, бигерәк тә торна менән ҡаҙҙарҙы. .
Николка (Крестовка ҡушылдығы)
Николка (Никольский) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Крестовка йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Чугойга
Оло Чугойга — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суркуль
Суркуль — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 664 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 119 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Евховка
Евховка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пичуг йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ун-Хар-Юган
Ун-Хар-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Артемь-Ван-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уинъя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жасатер
Жасатер — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Конобеевский Сергей Тихонович
Сергей Тихонович Конобеевский (1890 йылдың 14 (26) апреле, Санкт-Петербург - 1970 йылдың 26 ноябре, Мәскәү) - совет физигы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946).
Биографияһы
Бай ғаиләлә тыуған: атаһы - Санкт-Петербург фабриканты И. П. Варгунин. 1896 йылда уның әсәһе Мәскәү-Ҡазан тимер юлы бухгалтеры Т. Я. Конобеевскийға кейәүгә сыға.
Ул 2-се Мәскәү гимназияһында (1900-1908), артабан - Мәскәү университетының физика һәм математика факультетында (1908-1913) уҡый, һәм уны «хайуандар физиологияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында, 1914-1918 йылдарҙа ул Германия фронтында була. 1919 йылдан К. Маркс исемендәге институтта (хәҙерге - Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты) физика уҡытыусыһы булып эшләй.
1926 йылдан ул Мәскәү университетында уҡыта (1935 йылдан профессор). 1931 йылда, Мәскәү дәүләт университетының физика рентген структур анализы кафедраһы (уны булдырыу идеяһы Г. В. Вольфтыҡы) ойошторолоу менән, уның башлығы итеп билдәләнә. Ул һуғыштан һуңғы ауыр осорҙа : 1946 йылдың майынан 1947 йылға тиклем, Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты деканы була.
1922 йылдан Бөтә Союз электротехник институтында, 1929 йылдан - Төҫлө металлдар институтында эшләй, унда рентген лабораторияһы булдыра.
Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Фәнни эше
1921 йылда Н. Е. Успенский менән берлектә ул йәйелгән металл структураларын аса. 1932 йылда эретмәләрҙә эске көсәнештең диффузия процесстарына тәҫирен аса. Иретмәләрҙең иҫкереү теорияһы һәм ҡаты эретмәләр һәм металл ҡушылмаларҙың тарҡалыуы теорияһының нигеҙен булдыра.
С. Т. Конобеевский - ауыр металл эретмәләренең (уран, плутоний) торошо диаграммаларын өйрәнеүҙә һәм ҡаты есем физикаһында яңы йүнәлеш - ионлаштырыусы нурланыштың материалдар структураһына һәм үҙлектәренә тәьҫирен өйрәнеү (радиацион материалдарҙы өйрәнеү) булдырыуҙа пионерҙарҙың береһе.
Бүләктәре
Ул: - ике Ленин ордены,
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены,
- миҙалдар менән бүләкләнә.
Библиография
С. Т. Конобеевскийҙың ижади активы 200-ҙән артыҡ фәнни әҫәрҙе үҙ эсенә ала, уларҙың төп йүнәлеше - рентген техникаһын эретмәләрҙе өйрәнеүгә ҡулланыу, шул иҫәптән:
1920-се йылдарҙа Конобеевскийҙың фәнни-популяр әҫәрҙәре «Наука для всех», «Начатки науки», «Начатки естествознания», «Популярно-научная библиотека» серияларында донъя күрә.
Бедеева Поляна ауыл Советы (Благовещен районы)
Бедеева Поляна ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәммуниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.
Төньяҡ Маматовка
Төньяҡ Маматовка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маматовка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бобек
Бобек (Bobeck) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 292 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 360 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Уншик
Уншик — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Евва йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суртанбаш
Суртанбаш (Чуртанбашево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452205, ОКАТО коды — 80256860005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Егра
Егра — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Юкса
Оло Юкса — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 177 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Погромка (Яйыҡ ҡушылдығы)
Погромка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1246 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тамлык (Кума ҡушылдығы)
Тамлык  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 725 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төбәк-Таҙлар
Төбәк-Таҙлар (Тубяк-Тазларово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 60 кеше. Почта индексы — 453004, ОКАТО коды — 80235845008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (88 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
XIX быуаттың 30-сы йылдарҙан башлап Таҙлар ауылы Төбәк-Таҙлар (төбәк — алыҫыраҡ һәм таҙлар — -ы аффиксы менән этноним) тип атала. 1786 йыл картаһында был исем менән ауыл юҡ. Әммә 1795 йылда 64 кеше йәшәгән 16 йорттан тора. 21 йылдан һуң 13 йорт хужалығының һәр береһенә 6,6 кешеһе тура килә. Күп ҡатынлы өс ғаилә теркәлгән. 1859 йылда 52 йортта 120 ир-ат (шул иҫәптән 22 кеше) һәм 114 ҡатын-ҡыҙ була.141 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 254 кеше һәм 50 йорт хужалығы күрһәтелгән.
1812 йылғы һуғышта Әбделғәзиз Үлмәҫбаев менән Хәбибулла Ҡаранаев ҡатнаша.
195 кешенең 150 аты, 200 һыйыры, 24 һарығы һәм 30 кәзәһе бар. Солоҡтан тыш, умартасыларҙың 60 умартаһы булған. Ауыл халҡының һәр ағзаһына 4 бот (780 бот) иген сәскәндәр.
Урамдары
Урман(урамы) (Лесная(улица))
Еләктау (һырт)
Еләктау (Ягодный хребет) — Рәсәйҙең Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе араһындағы тау һырты.
Тасуирламаһы
Еләктауҙың оҙонлоғо 16 км самаһы, киңлеге 2,5 км тирәһе. Тау нигеҙе майҙаны — яҡынса 32 км2. Иң бейек нөктәһе Балтик системаһы буйынса — 1132,9 м.
Һырт битләүҙәре ағаслыҡтар менән ҡапланған, урта йәштәге ҡайын, шыршы, өлгөргән ҡарағай һәм һәм ҡырҡындыларҙа яңы ҡалҡып килгән сауҡалыҡтар үҫә. Субальп болондар ҙа осрай.
Һырт массивын филлит, аргиллит һәм күмерле һәүерташтар, алевролиттар һәм үрге протерозой ҡомташтары тәшкил итә.
Тау үңерҙәре һаҙмырт; Бында Әй, Береҙек, Төлөк йылғалары баш ала. Итәктәрендә артыш ҡыуаҡтары йәйелеп ята, ҡыҙыл һәм күк көртмәле, ҡурай еләге һәм башҡа еләктәр күп. Атамаһы ла шунан сыҡҡан
Этимологияһы
Урыҫ телендәге Ягодный хребет атамаһы башҡорт телендәге Еләктау тигәндән килеп сыҡҡан тигән аңлатма бар Силәбе өлкәһе топонимдары белгесе, географы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә шундай уҡ аңлатма бирә.
Ун-Хора-Юган
Ун-Хора-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хора-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төньяҡ Пашняк
Төньяҡ Пашняк — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пашняк йылғаһының уң ярына тамағынан 8,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Кристина Нягу
Кристина Джорджана Нягу (румын. Neagu Cristina Georgiana, ырыу. 26 август 1988 йыл, Бухарест, Румыния) — румын гандболсыһы, «Бухарест» һәм Румыния йыйылма командалары уйынсыһы. 2010 йылда донъя чемпионатының бронза призеры һәм 2010 йылда Европа чемпионатының бронза призеры, 2010, 2015 һәм 2016 йылдарҙа донъяның иң яҡшы гандболсыһы.
Карьераһы
2006 йылға тиклем Плоештиның «Актив» командаһы өсөн сығыш яһай, аҙаҡ булған «Рулментул» командаһына күсә. 2009 йылдан Вылчиның «Ольткий» командаһы уйынсыһы, ошо команда составында ул 2009 йылдыа Чемпиондар лигаһы финалына тиклем барып етә. 2010/2011 йылдарҙа, ҡулбашы йәрәхәтләнеү сәбәпле, 605 (яҡынса ете бер йыл да ете ай) уйнамай, АҠШ-та һәм дауалана. 2013 йылдың ғинуарында күнекмәләр ваҡытында тубығына зыян килтерә, шуға күрә тағы ла ярты йыға сафтан сыға. 2013/2014 йыл миҙгелендә менән таныштырҙы Черногорияның «Будучност» командаһы өсөн сығыш яһай һәм 2014 йылда Чемпиондар лигаһы финалына сыға.
Румыния йыйылма командаһы составында 180-дән ашыу матч үткәрә һәм 700-ҙән ашыу туп индерә, 2010 йылда Европа чемпионатында бронза миҙал яулай һәм 2010, 2014 йылдарҙаЕвропа чемпионатының йондоҙҙар йыйылма командаһына эләгән. Шул уҡ 2010 йылда иң яҡшы бомбардир һәм иң яҡшы ассистент була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Уньша
Уньша — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миокард инфаркты
Миока́рд инфаркты — йөрәк ишемияһы ауырыуының клиник формаларының береһе. Абсолют йәки сағыштырмаса ҡан әйләнеше етешмәгән миокардтың (йөрәк туҡымаһы) бер өлөшөндә ишемик некроз (йөрәк туҡымаһына тейешле күләмдә ҡан килмәү сәбәпле, уның бер өлөшөнөң үлеүе) башланыуын аңлата.
Классификация
Үҫеш стадияһы буйынса:
Зыян күреү анатомияһы буйынса:
Сирҙең ағышына ҡарап:
Клиник классификацияһы.
Уны Европа кардиологтар йәмғиәте, Америка кардиология колледжы, Америка йөрәк ассоциацияһы һәм Бөтөндонъя кардиология федерацияһының берлектәге эшсе төркөмө әҙерләгән (2007) :
Шуны иҫтә тоторға кәрәк, ҡайһы бер осраҡта пациентта бер юлы йәки сиратлап МИ-ның бер-нисә төрө барлыҡҡа килә. «Миокард инфаркты» термины «кардиомиоциттар некрозы» төшөнсәһе эсенә инмәй. Улары АКШ (ҡаҙансыҡтағы тишек, йөрәк менән манипуляциялар) үткәреү арҡаһында һәм түбәндәге факторҙарҙың тәъҫире арҡаһында була: бөйөр һәм йөрәк эшмәкәрлеге етешмәүе, кардиостимуляция, электрофизиологик абляция, сепсис, миокардит, кардиотроп ағыу эҙемтәһе, инфильтратив сирҙәр.
Барлыҡҡа килеүе
Миокард инфаркты миокардты ҡан менән тәьмин итеүсе ҡан тамыры (коронар артерия) ҡыуышлығының обтурацияһы (төйөрҙәр арҡаһында ҡыҫылыуы) арҡаһында барлыҡҡа килә. Ул түбәндәге сәбәптәр арҡаһында була (осрау йышлығына ҡарап):
Йөрәк етлекмәгәндә (порок сердца) тыуған инфарктты айырым билдәләйҙәр (коронар артерияларҙың аортанан ғәҙәти булмағанса айырылыуы).
Патогенез
Түбәндәге стадиялар билдәле:
Ишемия сире инфарктты тыуҙырыуы һәм ул оҙайлы ваҡытҡа һуҙылыуы ихтимал. Был процесс арҡаһында миокардтың гемодинамикаһы боҙола. Миокардты (йөрәк тамырын) ҡан менән тәъмин итеүсе артерияның ҡан үткәрмәҫлек булып ҡыҫылыуы клиник йәһәттән ҙур әһәмиәткә эйә. Йыш ҡына был хәл тамыр киҫеме майҙанының 70 % ҡа ҡәҙәр тарайыуынан тыуа. Компенсация механизмдарының сиге тип миокардтың метаболизмы һәм функцияларының боҙолоуын әйтәләр. Был боҙолоуҙы кисектереү ҙә мөмкин (ишемия булғанда). Боҙолоу стадияһы 4-тән 7 сәғәткә тиклем һуҙыла. Ә некроз иһә зарарланыуҙы кисектереү мөмкин булмауын аңлата. Инфаркттан һуң 1-2 аҙна үткәс некроздан барлыҡҡа килгән яра бөтәшә башлай. Яра 1-2 айҙан һуң тулыһынса йөй (рубец) менән ҡаплана.
Клиник картинаһы
Төп клиник билдәһе — күкрәк һөйәге артындағы ныҡ һәм тотороҡло ауыртыу (ангиоз ауыртыныу). Әммә ауыртыуҙың бер көсәйеп, бер кәмеп тороуы ла ихтимал. Пациент күкрәктәге ҡыҫыу, эс, тамаҡ, ҡул, ҡалаҡ һөйәге тәңгәлендәге ауыртыуҙарға зарланыуы ихтимал. Ҡайһы берҙә сир ауыртыныуһыҙ ҙа була. Бигерәк тә бындай хәл шәкәр диабеты менән сирләүселәргә хас. Ауыртыныу синдромы 15 минут (1 сәғәткә тиклем) һаҡлана һәм бер-нисә сәғәттән йәки наркотик анальгетиктар ҡабул иткәндән һуң кәмей. Нитраттар файҙаһыҙ. Ҡайһы берҙә тиренән профуз (йәбешкәк, һалҡын) тир бәреп сыға. 20-40 % осраҡта, әгәр зарарланыу урыны ҙур булһа, йөрәк эшмәкәрлегенең етешмәй эшләүе билдәләре беленә башлай. Пациенттар һауа етешмәүенә зарлана, сәбәпһеҙ йүткереү барлыҡҡа килә. Йыш ҡына аритмия осрай. Ҡағиҙә булараҡ, экстрасистолияның төрлө формалары йәки йөрәк алды ҡарынсығының фибрилляцияһы. Ҡайһы берҙә миокард инфарктының берҙән-бер симптомы булып йөрәк туҡтауы тора. Ғәҙәттә был хәлгә юлығыр алдынан ауыр физик эшмәкәрлек, ныҡ итеп арыу, гипертоник криз (ҡан баҫымының кинәт юғары күтәрлеүе йәки түбәнәйеүе) була.
Миокард инфарктының ғәҙәти булмаған формалары
Ҡайһы берҙә миокард инфаркты симптомдары ғәҙәттәгенән айырыла. Бындай клиник билдәләр миокард инфарктын диагнозлауҙы ҡатмарлаштыра.
Миокард инфарктының тәбәндәге атипик (ғәҙәти булмаған) төрҙәре осрай:
Миокард инфарктында ЭКГ яҙмаһы
Миокард инфарктының аҙа барған стадияһы (0-6 сәғәт) Миокард инфарктының киҫкен осоро (6-7 тәүлек) Яраһы төҙәлә башлаған миокард инфаркты (7-28 тәүлек) Бөтәшкән миокард инфаркты ( 29-сы тәүлектән – бер-нисә йылға тиклем)
Ҡатмарланыуҙар
Иртә осорҙа : Һуңғараҡ:
Врачтар ярҙамы
Тәүге этапта ауыртыныуҙы бөтөрөү, коронар ҡан әйләнешен тергеҙеү (тромболитик терапия, коронар артерияларға ангиопластика, АКШ) шарт. Йөрәк етлекмәүе билдәләре аныҡ һиҙелгәндә, клиника шарттарында, аорта эсенә баллонлы контрпульсация ҡуйыу ихтималлығы бар.
Ауыртыныуҙы, тын ҡыҫылыуын һәм борсолоуҙарҙы бөтөрөү
Әгәр ҙә тиҙ ярҙам бригадаһы килгән мәлдә лә ауыртыныу булһа, табип морфин ҡуллана. Тәүҙә 10 мг морфин гидрохлоридын 10 мл 0,9 % натрий хлориды иҙелмәһендә йәки дистиллирләнгән һыуҙа шыйыҡлайҙар. Тәүге дозаны, йәғни 2-5 мг (2-5 мл иҙелмәне) венаға ағым менән индерәләр (внутривенно струйно). Һуңынан өҫтәп һәр 5-15 минут һайын 2-5 мг индерә баралар. Шулай ауыртыныу туҡтағанға тиклем дауам итәләр. ST сегменты күтәрелмәйенсә морфин индереү үлеү осраҡтарын арттыра.
Шулай уҡ ауыртыуҙы баҫыу маҡсатында нейролептанальгезияны — фентанил наркотик анальгетигы (0,05-0,1 мг) һәм дроперидол нейролептигын (2,5-10 мг, артериаль ҡан баҫымы кимәлен ҡарап) ҡулланырға мөмкин. Кәрәк булһа, нейролептанальгезияны аҙыраҡ дозала ҡабатлайҙар. Ауырыған кешелә артериаль гипоксемия (артериаль ҡанда кислород әҙәйеүе < 90 %), тын ҡыҫылыуы йәки йөрәк етлекмәүенең башҡа билдәләре булғанда 2-5 л/мин тиҙлегендә дымланған кислород (битлек йәки танау катетеры аша) бирәләр. Артериаль гипоксемияны пульсоксиметрия приборы менән билдәләйҙәр.
Ныҡ ярһыған, ҡурҡҡан ауырыуҙарға (әгәр был билдәләр наркотик анальгетик биргәс тә юғалмаһа) транквилизатор (мәҫәлән, диазепам — венаға 2,5-10 мг) бирергә мөмкин. Шулай уҡ пациентты ла, уның яҡындарын да тынысландырырға кәрәк.
Антикоагулянттар
Тамырҙарҙағы ҡуйы ҡанды шыйыҡлау өсөн 48 сәғәт буйы гепарин бирәләр. Тәүҙә 60 МЕ/кг (4000 МЕ -нан да арттырмай) венаға шприц аша индерәләр, һуңынан бер өҙлөкһөҙ тәүҙә 13 МЕ/кг/сәғ тиҙлегендә башлап (100 МЕ/сәғ. арттырмай) венаға система аша тамыҙалар. Шулай уҡ түбәнмолекуляр гепарин-эноксапаринды ла ҡулланалар. Уны эс тиреһе аҫтына 1 мг/кг дозаһында тәүлегенә 2 тапҡыр 5-7 көн буйы һалалар. Тәүге инъекцияға 15 минут ҡалғас венаға шприц аша был препаратты 30 мг индереү кәрәк. Тәүге ике инъекцияның дозалары 100 мг-дан артмаһын. Был ысулдың өҫтөнлөгө: индереү ябайлығы һәм әлдән-әле ҡан ҡуйылығын тикшереп тороу хәжәте юҡлығы. Ҡайһы берҙә 2,5 мг дозаһында эс тиреһе аҫтына 1 тапҡыр фондапаринукс бирәләр. Был ысулдың аҙаҡ ҡатмарлашыу осраҡтары һирәк.
Тромболитик терапия
ЭКГ-ла ST сегменты юғары күтәрелеүе күҙәтелгәндә тромболитик терапия ҡаралған. Уның һөҙөмтәлелеге иҫбатланған. Был сара коронар ҡан әйләнешен тергеҙә һәм инфаркт дәүмәлен кәметеп үлем осраҡтарын һирәгәйтә. Тромболизисты мөмкин тиклем иртәрәк һәм ауырыу башланғандан алып 12 сәғәткә тиклем атҡарыу хәйерле. Бының өсөн вена аша 1,5 млн МЕ дозаһында 100 мл 0,9 процентлы натрий хлориды иҙелмәһендә 30-60 минут буйы ағыҙалар. Шулай уҡ 100—200 мл изотоник иҙелмәлә альтеплазаны схема буйынса ҡулланалар: 15 мг венаға шприц аша, аҙаҡтан 0,75 мг/кг 30 мин буйына (50 мг-дан артыҡ түгел) һәм артабан 0.5 мг/кг 60 минут буйына (35 мг-дан артыҡ түгел) система аша ағыҙалар.
Бета-адреноблокаторҙар
Кире ҡағыуҙары булмаһа метапролол, пропранолол йәки атенолол ҡулланалар. Әммә тәүге этаптарҙа адреноблокаторҙарҙы вена аша индереү һөҙөмтәлелеге ныҡлап иҫбатланмаған һәм был ысул кардиоген шок хәүефен арттыра. Шулай ҙа ауырыуҙы дауаханаға илткән ваҡытта метапролол ҡулланыу миокард инфаркты осорондағы йөрәк зарарланыуын кәметкәне бар