cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Норматив этика
Стоицизм
Иртә эллинизм осоронда  барлыҡҡа килгән һәм антик донъя ахырына саҡлы йоғонтоһон һаҡлаған фәлсәфә мәктәбе. Үҙ исемен ул Стоа Пойкиле (στοά ποικίλη, һүҙмә-һүҙ «биҙәкле портсыҡ») кескәй портсығы атамаһы буйынса алған, һәм бында стоицизмға нигеҙ һалыусы Зенон Китийский  уҡытыусы булараҡ тәүге тапҡыр сығыш яһаған. Этикала стоицизм, һуңғыларының мәҙәниәткә ҡарата  ерәнес мөнәсәбәте менән риза булмаһалар ҙа, киниктарға яҡын. Бар кеше — донъя дәүләте булараҡ йыһан граждандары; стоик космополитизм (теорияла) донъя закондары алдында бөтә кешеләрҙе: ирекле һәм ҡолдарҙы, гректарҙы һәм варварҙарҙы, ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙы тигеҙләгән. Стоиктарға ярашлы, һәр әхлаҡи хәрәкәт, үҙ-үҙеңде һаҡлау һәм үҙ-үҙеңде раҫлауҙан башҡа бер нимә лә түгел, һәм был дөйөм байлыҡты арттыра. Бөтә гонаһтар һәм әхлаҡһыҙ ҡылыҡтар  — был үҙ-үҙеңде емереү, үҙеңдең   кешелек тәбиғәтеңде юғалтыу. Дөрөҫ теләктәр һәм  тыйылыуҙар, ҡылыҡтар һәм эштәр — кеше бәхете гарантияһы, бының өсөн, барса тышҡы ҡаршылыҡтарға ҡарамай, бер ниндәй көскә лә буйһонмайса, үҙеңдең шәхесеңде үҫтерергә кәрәк. Стоик этиканың төп идеяһы — донъя ваҡиғаларының телеологик һәм каузаль билдәләнгән барышы. Кешенең маҡсаты «тәбиғәткә ярашлы» йәшәүҙән тора. Был гармонияға ирешеүҙең берҙән-бер ысулы. «Кем риза, шуны яҙмышты алып бара, кем риза түгел, уны һөйрәтә» (Сенека). Стоиктар аффектың дүрт төрөн: ләззәтте, сирҡаныуҙы, те һәм ҡурҡыуҙы билдәләй. Дөрөҫ фекер йөрөтөүҙе файҙаланып (ортос логос), уларҙан ҡотолорға кәрәк. Стоиктар бөтә әйберҙе кә (этика), яуызлыҡҡа, битарафлыҡҡа (адиафор) бүлә. Тәбиғәттә маҡсатҡа ярашлы әйбергә өҫтөнлөк бирергә кәрәк. На сар һәм изге эштәр бар, уртаса ҡылыҡтар, әгәр ҙә уларҙа тәбиғи һәүәҫлек тормошҡа ашырылһа, «тейешле» тип атала. Империя осоронда стоиктар тәғлимәте халҡы өсөн, үҙенә ҡарата, дингә  әүерелә. Яңырыу осоронда һәм иртә Яңы заманда Стоиклыҡтың этикаһы һәм физикаһы ҙур йоғонтоға эйә бул 0ған.
Гедонизм
Этик тәғлимәткә ярашлы, шатлыҡ, ләззәт тормоштоң юғары {{comment|байлығы|благо} һәм маҡсаты булып тора. Гедонизмдың билдәле бер төрө булып эвдемонизм тора. Гедонизмға нигеҙ һалыусы тип боронғо грек фәйләсуфы Аристипп (б. э. т. 435-355 йй.), Сократтың замандашы иҫәпләнә. Аристипп кеше күңелдең ике торошон айыра: йомшаҡ, яғымлы булараҡ рәхәтлекте һәм тупаҫ, ярһыу булараҡ ауыртыуҙы. Шуның менән бергә, асылда һәр береһе сифаты яғынан икенсеһенә оҡшаған рәхәтлек төрҙәре араһында айырма яһалмай. Аристипп фекере буйынса, бәхеткә юл, шул уҡ ваҡытта ауыртыуҙан һаҡланып, максималь шатлыҡ ҡаҙаныуҙа ята. Тормош мәғәнәһе, Аристипп буйынса, нәҡ физик ләззәт алыуҙан тора.
Консеквенциализм
Бирелгән ҡылыҡты әхлаҡи баһалауҙың ысын нигеҙе булып бары тик һөҙөмтә генә хеҙмәт итә, тип иҫәпләнгән әхлаҡи теорияларҙың дөйөм ҡабул ителгән билдәләмәһе. Шулай итеп, консеквенциалистар ҡарашынан сығып, әхлаҡи уң акт (йәки эшләмәү) был яҡшы һөҙөмтә йәки эҙемтә биргән ғәмәл. Йыш ҡына был ҡараш «маҡсат сараларҙы аҡлай» афоризмында сағыла. Деонтологиянан айырмалы рәүештә,  консеквенциализм этик мәғәнәлә ғәҙәттә был ҡылыҡтың һөҙөмтәһенән түгел, уның характерынан сығып, уның дөрөҫлөгө йәки дөрөҫ түгеллеге деонтологияла аңлашыла. Ул шулай уҡ субъекттың хәрәкәте (йәки хәрәкәт итмәүе) эҙемтәләренә ҡарағанда характерында туранан-тура күберәк «көс хоҡуғы»нан айырыла.
Утилитаризм
Ҡылыҡтың йәки ғәмәлдең әхлаҡи ҡиммәтен уның файҙалылығы яғынан билдәләгән этика (этик теория) йүнәлеше. Бентамдың классик аныҡламаһына ярашлы, «бик күп кешегә оло бәхет килтереү» - шул әхлаҡлы. Утилитаризм теорияһында төп килешмәүсәнлектәр файҙа һәм бәхет төшөнсәләренең билдәләмәһенә ҡарай. Бентам һәм башҡа күп кенә фәйләсуфтар рәхәттең ғазаптан максималь өҫтөнлөгөндә файҙа тип иҫәпләгән.
Деонтология
Мораль йәки әхлаҡ проблемалары тураһында тәғлимәт Бентам үҙенең «Деонтология, йәки әхлаҡ тураһында фән» (ингл.   Deontology or The Science of Morality ) хеҙмәтендә әхлаҡ тураһындағы фән булараҡ әхлаҡ теорияһын билдәләү терминын индерә. Атҡаҙанған совет онкологы Н. Н. Петров Ватан медицинаһында деонтологияға нигеҙ һалыусы булған. Артабан фән кеше бурысы проблемаларын этик ҡиммәттәр тарафынан бирелгән эске мәжбүрилек кисерештәре тип ҡылыҡһырлауға саҡлы тарая. Тағы ла тарыраҡ мәғәнәлә деонтология аныҡ медицина этикаһын, табиптың коллегалары һәм пациенттары менән үҙ-ара мөнәсәбәте ҡағиҙәләрен һәм нормаларын өйрәнеүсе фән булараҡ билдәләнгән.
Постмодернизм
XX быуат : тың икенсе яртыһында донъя йәмәғәт тормошонда һәм мәҙәниәтендә структура яҡтан  оҡшаш күренештәрҙе билдәләгән термин: ул фәлсәфәләүҙең тибын да, художество сәнғәтендә стиль комплекстарын ҡылыҡһырлау өсөн дә ҡулланылған. Постмодерн — хәҙерге мәҙәниәттең үҙенсәлекле фәлсәфәүи торошо, сәнғәт, шулай уҡ был дәүерҙең те үҙ эсенә алған.
Пелкосенниеми
Пелкосенниеми (фин. Pelkosenniemi ) — Финляндияла, Лапли провиницяһындағы община. Халҡы 1012 кеше тәшкил итә (2011 йылдың 31 ғинуарына); майҙаны — 1881,73 км². Халыҡ тығыҙлығы 0,55 кеше/км² тәшкил итә. Рәсми тел — фин теле.
Тораҡ пункттары
Төбәктең ауылдары: Аапаярви, Арвоспуоли, Кайрала, Киемункиваара, Луиро, Пелкосенниеми, Пюхяъярви, Саунавааа, Суванто.
Демографияһы
2011 йылдың 31 ғинуарына общинала  1012  кеше йәшәй: 565 ир-атт һәм 447 ҡатын-ҡыҙ
99,7 % халҡы өсөн фин теле туған тел булып тора, швед —  0 % өсөн. Башҡа туған телдәр— общинала йәшәгән 0,2 % кеше өсөн.
Халыҡтың йәш составы:
Йылдар буйынса халыҡ һанының үҙгәреүе:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мадаевка (Алатырь ҡушылдығы)
Мадаевка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йортлаштырыу
Йортлаштрыу, ҡулға эйәлештереү, доместикация (domesticus — «өйгә эйәләшкән») — оҙайлы бер нисә быуын дәүерендә, кеше тарафынан ҡырағай форманан генетик изоляцияла тотоп яһалма һайлауға дусар ителгән, ҡырағай хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең үҙгәреү процессы.
Йортлаштырыу тарихы
Һунар ваҡытында аулап алынған хайуандарҙы бәйләп йәки кәртәлә аҫырағандар. Бөтә хайуандар ҙа ҡулға эйәлешеп китә алмаған.
Төрлө халыҡтар үҙҙәре йәшәгән өлкәләге хайуандарҙы йортлаштырған — антилопалар, торналарҙы, ҡауҙыларҙы, ҡара йыландарҙы, һәм хатта крокодилдарҙы. Ғалимдар тәүтормош кешеләре мегатерийҙы һәм мәмерйә айыуын да йортлаштырған тип иҫәпләй. Ә Гасдрубал Барка Б. Э.Т.III быуат аҙағында римлеләр менән һуғышта хәрби филдәрҙе файҙаланған. Төрлө ваҡытты төлө урындарҙа йәнлектәрҙәр һарыҡ, үгеҙ, марал, антилопа, төлкө, шәшке, кеш, нартия; ҡоштарҙан — бүҙәнә, фазан, страус; балыҡтарҙан — толстолобик, амур, бөжәктәрҙән — иңкеш, себендәр. Себендәрҙе ҡулға эйәләштереү башҡарылды һәм бөгөнгө көнлә лә дауам итә. Был эш фермаларҙа тиреҫте утилләштереү өсөе башҡарыла.
Ҡулға эйәләшкән хайуандар барлыҡҡа килеүе кешенең тормошон тулыһынса үҙгәртә. Йорт хайуандары булыуы кешене аслыҡтан ҡотҡара. Эттәр һунарҙа ярҙам итә, хәүеф барлығын иҫкәртә.
Ҡулға эйәләштереү оҙайлы процесс. Төньяҡ боландарын һәм эттәрҙе Б. Э.Т 18 мең йыл элек ҡулға эйәләштерелгән тигән фараз бар. Һарыҡтар 18 мең йыл элегерәк; кәзәләр һәм сусҡалар 6,5 мең йыл эдегерәк; һыйырҙар 5 мең йыл элегерәк; ебәк ҡорто — 4,5 мең йыл элек ҡулға эйәләштерелгән.
Айырым бер төр хайуандар Ер шарының билдәле бер районында башҡарылған. Мәҫәлән: аттар — Евразия далаларында, тауыҡтар — Һиндостан далаларында, цесарка — Африкала, күркәләр — Америкала, өйрәктәр һәм ебәк ҡорто — Ҡытайҙа, күгәрсендәр, Нил ҡаҙҙары һәм бесәйҙәр Мысырҙа башҡарылған тип иҫәпләнә. Сусҡа, ҡуян һәм кәзәләр бер нисә урында йортлаштырылған тип иҫәпләнә.
Йортлаштырылған хайуандарҙы артан үҫтереүһәм үрсетеү кеше өсөн кәрәк булған төрлө билдәлерҙе һайлап алыу (селекция) ысулы менән яңы тоҡомдар сығарыу күҙ уңында тотола.
Ҡоштарҙы йортлаштырыу йорортҡа һалыусанлығын һәм тиҙ үҫеүсәнлеген күтәәу өсөн башҡарылған. Ҡаырағай ҡаҙҙарҙың массаһы 5—6 кг булһа, ит өсөн үҫтерлгәндәренеке 12 кг—ға еткән. Ҡырағай өйрәк, тауыҡ, бүҙәнә йылына 6—19 йомортҡа һалһа, йортлаштырылғандары 300—400 йомортҡа һалған. Һарыҡтарҙы йортлаштырыу бер нисә йүнәштә барған: берәстәр һанын арттырыу, ит-май тоҡомдарының тән массаһын арттырыу, йөн һәм һөт сығымын арттырыу.
Һыйыр малынын һөтлөлөк, тән ауырлығы, үрсемлек талап ителгән. Һөт биреүсе малдар йылына 10—12 мең литр һөт бирә. Ит йүнәлешендәге һыйыр ауырлыға 1 т артып китә.
Йорт хайуандары тәбиғәт шарттарында ярҙамһыҙ була. Әммә был улыр үҙ ата-бабалырынан түбән тиғендә аңлатмай. Улар тик көндәлек тормоштоң яңы шарттарына, кеше талаптарына яраҡлашҡан.
Клинген
Клинген (Clingen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1072 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 185 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
Процессор
thumb|220px|right|Pentium Үҙәк процессоры Үҙәк проце́ссор (ЦП; шулай уҡ үҙәк эшкәртеү ҡоролмаһы (центра́льное проце́ссорное устро́йство) — ЦПУ; central processing unit,, йыш ҡына процессор) —  — машина инструкцияларын (программа кодын) үтәүсе электрон берәмек йәки интеграцияланған схема, компьютер техникаһының төп өлөшө йәки программалы логика контролеры. Ҡайһы берҙә микропроцессор йәки процессор тип кенә телгә алына.
Тәүҙә үҙәк эшкәртеү ҡоролмаһы терминында ҡатмарлы компьютер программаларын үтәү өсөн тәғәйенләнгән логик машиналарҙың махсуслаштырылған класы тасуирлана. Был маҡсаттың ул ваҡытта булған компьютер процессорҙары функцияларына ярайһы уҡ теүәл тап килеүе арҡаһында ул тәбиғи рәүештә компьютерҙарға тапшырыла. Терминды ҡулланыу башлана һәм уны компьютер системаларына ҡарата ҡыҫҡартыу 1960-се йылдарҙа һалына. Шул ваҡыттан алып процессорҙарҙы проектлау, архитектуралау һәм тормошҡа ашырыу күп тапҡырҙар үҙгәрә, әммә уларҙың төп функциялары элекке кеүек булып ҡала.
ЦПУ-ның төп тасуирламаһы: эшләгән ваҡытты такт йышлығы, эшсәнлек, энергия ҡулланыу (микропроцессорҙар өсөн)һәм архитектура.
Тарихы
Процессор етештереүҙе үҫтереү тарихы тулыһынса башҡа электрон компоненттар һәм схемалар етештереү технологияһын эшләү тарихына тап килә.
1940-сы йылдарҙан алып 1950-се йылдар аҙағына тиклемге осорға ҡағылған беренсе этап булып электромеханик эстафеталар, феррит йәҙрәләре (хәтер ҡоролмалары) һәм вакуумлы лампалар ярҙамында процессорҙар булдырыу тора. Улар стеллаждарҙа йыйылған модулдәрҙә махсус тоташтырғыстарға ҡуйылған. Кондукторҙар тоташтырып торған бындай стеллаждарҙың күплеге процессорҙы кәүҙәләндерә. Айырмалы һыҙаттар булып түбән ышаныслылыҡ, түбән етештереүсәнлек һәм йылылыҡтың юғары тарҡалыуы тора.
1950-се йылдар уртаһынан алып 1960-сы йылдар уртаһына тиклем транзисторҙар индереү икенсе этап булып тора. Транзисторҙар хәҙерге таҡталарға яҡын, стеллаждарға ҡуйылған булған. Элекке кеүек үк, уртаса процессор бер нисә шундай стеллаждан торған. Етештереүсәнлектең артыуы, ышаныслылыҡтың артыуы, ҡеүәтте ҡулланыуҙы кәметеү.
1960-сы йылдар уртаһында чиптар ҡулланыу өсөнсө этап була. Тәүҙә ябай транзистор һәм резисторлы йыйынтыҡтарҙан торған түбән интеграциялы чиптар ҡулланыла башлай, артабан, технология үҫешкән һайын, цифрлы схеманың айырым элементтарын (беренсе элементар асҡыстарҙы һәм логик элементтарҙы, һуңынан ҡатмарлыраҡ элементтарҙы — элементар регистрҙарҙы, иҫәпләгестәрҙе, сумматорҙы) тормошҡа ашырыусы чиптар ҡулланыла башлайҙар.
Структура
Процессор (Central Processing Unit) һәр бер компьютерҙың мөһим өлөшө. Мейе кәүҙә менән идара иткән кеүек, процессор копьютерҙың башҡа өлөштәре менән идара итер өсөн сигналдар ебәрә.
Процессор инструкциялар тип аталған исемлек буйынса эшләгән электрон машина. Процессор инструкциялар яҙылған исемлекте уҡый, һәм уларҙы башҡара башлай; бер ваҡыт эсендә бер инструкция үтәлә, әммә процессор ҡаһы бер инстукцияларҙы сиратһыҙ башҡара ала. Процессор уҡый алған инструкциялар исемлеген компьютер программаһы тип әйтәләр. Үҙәк процерҙың эшен башҡара алған машиналарҙы йыш Тьюринг машинаһы тип йөрөтәләр, был атама математиканан килгән. Процессорҙың эшләү тиҙлеген герцтарҙа (Гц, Hz) үлсәйҙәр, әммә хәҙерге заман компьютерҙарының процессорҙары бик шәп булғанлыҡтан уларҙы гигагерцтарҙа (ГГц, GHz) үлсәйҙәр. Бер гигагерц – бер миллиард герц.
Функционаллек
Аҫта үҙәк процессор башҡара алған ҡайһы бер эштәр миҫалға килтерелгән:
Бик ҡатмарлы программаларҙы ошо әйтелеп киткән инструкцияларҙы берләштереп башҡарып була. Һәр бер инструкция бик аҙ ваҡыт эсендә башҡарылғас бындай мөмкинлек тыуа. Хәҙерге процессорҙар бер секунд эсендә 1 миллиардтан ашыу инструкциялар башҡара ала. Билдәле бер ваҡыт эсендә үҙәк процессор ни тиклеп күберәк эштәр башҡарһа ул шул тиклем шәберәк тигәнде аңлата. MIPS процессорҙың тиҙтеген үлсәү бер ысулдарҙың береһе. Шулай уҡ Flops һәм процессорҙын такт йышлығы (күбеһенсә ГГц тарҙа үлсәнелә) ысулдары тағы бер үҙәк процессорҙар билдәле бер ваҡыт экендә башҡарған эште үлсәу өсөн ҡулланыла.
Үҙәк процессор логик вентельдарҙан тора; процессорҙа ҡыбырлап торған өлөштәр юҡ. Компьютерҙың процессоры, видеокарта йәки BIOS һымаҡ, башҡа электрон өлөштәр менән тоташҡан була. Ошо периферия ҡоролмаларын, компьютер программаһы яҙыу һәм уҡыу үҙгәртеүҙәренән ҡурсалап махсус компьтер хәтере урынында тота.
Бер нисә ядролы процессорҙар
Ҡайһы бер үҙәк процессорҙар бер нисә ядронан торалар. Был бер чипта бер нисә процессор урынлашҡан тигәнде аңлата, бындай процессор бер үк ваҡытта күберәк эш башҡара ала.
Бер нисә ядролы процессорҙың айрым процессорҙары, шундай уҡ бер ядролы процессорҙар менән сағыштырғанда яйыраҡ булһа ла, процессорҙың тиҙлеге күпкә тиҙерәк була. Был киләһене аңлата: күп ядролы компьютерҙың такт йышлығы әҙерәк булһа ла, дөйөм процессор тиҙлеге күберәк була.
Такт йышлығы
Такт йышлығы – ул микроэштәре күрһәтмәләрҙе уҡыу тиҙлеге. Һәр бер компьютерҙа эске такт генераторы бар, ул күрһәтмәләрҙең башҡарылыу дәрәжәһе.
Үҙәк эшкәрткәс йайланмаған һәр бер күрһәтмәне бойомға ашырыу өсөн фиксацияланған таҡтылар (йәки сәғәт циклдары) кәрәк. Такт йышлығы бейек тау башына менергә кәрәк булған һайын, үҙәк эшкәрткәс ҡорал секундына күберәк күрһәтмәләр башҡара ала.
Күпселек үҙәк эшкәрткәс айланмалар һәм бик күп бер-бер артлы килеү мантиғы айланмалар табигате буйынса синхрон булып торалар. Ысынлыкта ә-ә, барлыҡ синхрон үҙәк эшкәрткәс айланмалар бер-бер артлы килеү мантиғы һәм комбинацион матайының ҡатнашыуын ҡулланалар. Шулай итеп, улар синхронизация сигналы тураһында ҡараштар нигеҙендә конструкциялаған һәм эшлиләр. Был такт сигналы булараҡ мәғлүм булған ғәҙәттә сигнал периодик турпаҡлы ел-дауыллы формаһын ала. Электр сигналдарының үҙәк эшкәрткәс йыйынманың схемаларҙың төрлө тармаҡтарында максималь ваҡытты уйлап эш итеүсән сығарып, конструкторҙар такт сигналы өсөн яраҡлы периодты һайлайҙар.
Һылтанмалар
Microprocessor designers
Колба (йылға)
Колба — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Малое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Колба (река)
Дмитриевка (Благовещен районы)
Дмитриевка (Дмитриевка) — Башҡортостан Республикаһының Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 343 кеше. Почта индексы — 453441, ОКАТО коды — 80215828003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шильда (Петеньга ҡушылдығы)
Шильда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Петеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишбирҙе (Күгәрсен районы)
Ишбирҙе (Ижбердино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 150 кеше. Почта индексы — 453344, ОКАТО коды — 80238820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чаж
Чаж — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сусҡалар
Сусҡалар (Suidae) — 8 төрҙө үҙ эсенә алған ҡуш тояҡлы көйшәмәүселәр (Artiodactyla) ғаиләһе, шул иҫәптән сусҡаларҙың ата-бабаһы ҡабан ошо ғаиләгә ҡарай.
Ҡылыҡһырлама
Сусҡа 1030—175 см оҙонлоҡта була. Кәүҙәһәнең алғы өлөшө өҫҡә күтәрелеберәк тора һәм 100 см бейеклеккә етә. Уртаса ауырлығы 60—150 кг була, 300 кг еткәнделе лә осорай. Ҡалын тиреһе ҡуйы шырт менән ҡапланған. Ҡаҙыҡ тештәре ауыҙынан ситкә сығып тора. Морононда кимерсәкле морон осо бар. Ашҡаҙаны ябай төҙөөшлө. Байтаҡ ҡына тире аҫты майы бар. Мөгөҙҙәре юҡ. Ата сусҡаның аҫҡы яңағындағы ҡаҙыҡ тешетәре бөгөлгән һәм 10 см оҙонлоҡҡа етә.
Үрсеү
Инә сусҡанан яҙын 4—5, ҡайһы берҙә 10—12 сусҡа балаһы тыуа. Инә сусҡа улырҙы 2—3 ай имеҙеп үҫтерә. Инә заттар — 8—10 айҙа, ата заттар 2 йәштә енси яҡтан өлгөрә.
Йәшәү ареалы
Тәбиғи ареалы Европала һәм Азияла киң таралған. Йортлаштырыу нәтижәһендә Антарктиданан башҡа бөтә континеттарға таралған һәм бөтә ерҙә лә ҡарағый популяциялары бар.
Раковник
Раковник (чех. Rakovník ) — Чехияның көнбайышындағы, Среднечех  крайындағы ҡала. Киң вәләкәтле муниципалитет һәм Раковник районының администарив үҙәге.
Халҡы — 16,5 мең кеше (2003 йыл).
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
'''Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт милли тикшеренеү университеты''' — Рәсәйҙең юғары уҡыу йорто, Һарытау ҡалаһының боронғо уҡыу йорто. 1909 йылда нигеҙ һалына. Милли тикшеренеү университеты (НИУ) статусына эйә.
Раковник
Праганан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта,   диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә урынлашҡан. Тимер юлы үҙәге.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Университет тарихы
Император Николай университетына 1909 йыл дың 10 июнендә, Һарытау йәмәғәтселегенең, хакимиәттең һәм премьер-министр П. А. Столыпиндың ныҡышмалылығы арҡаһында нигеҙ һалына. Уҡыу йорто Николай университеты булараҡ асыла. 6 декабрҙә тантана үтә һәм уға император Николай II ризалығы менән уның исеме бирелә. Шул уҡ көндө ғибәҙәттән һәм тәре йөрөшөнән һуң университеттың буласаҡ корпустары урынына нигеҙ ташы һалына. Төҙөлөшкә архитектор итеп кКарл Людвигович Мюфке саҡырыла. Бер нисә йылда уға юғары сифатлы берҙәм ансамбль төҙөргә мөмкин була.
Раковник
Иҡтисады
Ҡаланың төп предприятиеһы — керамика заводы (плиткалар етештерә). Һыра етештереү бар, 1454 йылда нигеҙ һалынған ҡала һыра ҡайнатыу комбинаты Чехияла иң боронғо Bakalář маркаһы аҫтында һыра сығара.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Университет тарихы
Император Николай исемендәге Һарытау университеттың беренсе ректоры Разумовский Василий Иванович була. Башта университет составында бер генә — медицина факультеты булһа, 1917 йылда физика-математика, тарих-филология һәм юридик факультеттар булдырыла. Тарих-филология факультеты деканы Семен Людвигович Франк була. Университетта П. К. Галлер.эшләй. Революциянан һуңғы йылдарҙа агрономия факультетында Н. И. Вавилов эшләй.
Раковник
Иҫтәлекле урындары
Ҡалала боронғо готик ҡапҡалар һаҡланып ҡалған (XV быуаттың 70-се йылдарынан), костел бар. Ҡала музейы эшләй. Йыл һайын «Rakovnik of Urnan Brothers» вокаль музыка фестивале үткәрелә.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Университет тарихы
1922 йылда агрономия факультетына үҙ аллы Ауыл хужалығы институты итеп үҙгәртелә.
Раковник
Иҫтәлекле урындары
Раковниктан йыраҡ түгел — Кршивоклат замогы бар (XV быуат аҙағы).
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Университет тарихы
1923 йылдың октябрендә университет Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты тип үҙгәртелә.
Раковник
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Университет тарихы
1930 йылда медицина факультеты институтҡа әйләндерелә. 1931 йылда совет төҙөлөшө һәм хоҡуҡ факультеты базаһында совет хоҡуғы институты ойошторола, ул совет булдырыу, Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһына нигеҙ булып тора. Шул уҡ йылда педагогия факультеты институтҡа әйләндерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Һарытауға Ленинград университеты эвакуациялана. Был ваҡытта университеттың үҫешенә Е. Ф. Гросс, тарихсы В. В. Мавродин, филологтар М. П. Алексеев, Г. А. Гуковский һәм Ю. Г. Оксман йоғонто яһай. Төрлө йылдарҙа университетта:
Дерби фарфор компанияһы
Royal Crown Derby Porcelain Company —Дерби ҡалаһында урынлашҡан, 1750 йылдан уҡ юғары сифатлы фарфор етештереүе менән билдәле булған форфор етештереү компанияһы. Компания тарихы Гугенот Эндрю Планче (Andrew Planche) һөйәк фарфоры етештереүханаһын асыу менән башлана. Ул башта ҙур булмаған ҡоштар һәм хайуандар һындарын эшләй. Юғары дәрәжәләге әҫәрҙәр ижад итеү Уильям Дасбери (William Duesbury) менән танышырға мөмкинлек бирә. Виктория һәм Альберт музейында 1756 йылда төҙөлгән килешеү һаҡлана (Articles of Agreement between John Heath of Derby, in the County of Derby, Gentleman, Andrew Planche of ye same Place, China Maker and Wm. Duesbury of Longton, in ye County of Stafford, Enameller). Был килешеү буйынса Эндрю Планче 1770 йылда Chelsea China Works and the Bow moulds компанияһын һатып ала Дерби ҡалаһынан оҫталарҙы күсерә. Мәҫәлән 1769 йылда ул замандың иң өҫта скульпторы Джон Бэкон (John Bacon) килә; 1773 йылдан London Showroom Дерби фафор компанияһы киң танылыу яулай. 1775 йылда Георг III компания мисәтенә үҙенең батша тажын ҡуйырға рөхсәт итә, был компанияның юғары сифатлы изделиелар эшләү танытмаһы була. 1890 йылда королева Виктория ла шундай эш ҡыла, компанияға Royal Crown Derby Porcelain Company исемен ул бирә. 1949 йылдың 27 июнендә компанияға королева Елизавета килеүендә билдәләп үтергә кәрәк.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Һарытау дәүләт университеты бөгөн
1998 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән Һарытау дәүләт университеты составына һарытау һәм Балашов педагогия институттары, Радиоэлектроника колледжы һәм Политехникум индерелә.
Дерби фарфор компанияһы
1776 йылда Дерби заводы төрлө һындар, вазалар етештереп үңышлы үҫә; Дасбери компания абруйын яҡлау өсөн билдәле Боу (Bow) фабрикаһын һатып ала. Был заводты һатып алғас оҫталарҙы Дерби етештереүханаһына күсереп уларҙың оҫталығын үҙләштерә.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Һарытау дәүләт университеты бөгөн
Һарытау дәүләт университеты структураһында 15 факультет (биология, география, геология, социология, механика-математика, сит ил телдәре һәм лингводидактика, мәғлүмәт технологиялары һәм компьютер фәндәре, нано- һәм биомедицина технологиялары, һыҙыҡһыҙ процестар, психология, психологик-педагогик һәм махсус белем, физик, фәлсәфә, иҡтисад, юридик), 6 белем биреү институты (Тарих һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты, өҫтәмә һөнәри белем биреү, сәнғәт, физик культура һәм спорт, химия, Филология һәм журналистика институты. Балашов ҡалаһындағы филиал — Рәсәй вуздары филиалдары араһында иң ҙуры — уның биш факультеты бар. Университетта белем биреү һәм фәнни-тикшеренеү процесын 166 кафедра, шул иҫәптән 12 база кафедраһы, тәьмин итә.
Дерби фарфор компанияһы
Уильям Дасбери үлгәс уның улы Уильям Дасбери II компанияны Европалағы иң яҡшы компания итергә маҡсат итеп ҡуя. 1786-95 йылдарҙағы әҫәрҙәр әлегә тиклем коллекционерҙарға ҡыҙыҡһыныу уята. 1797 йылда ул 34 йәшендә вафат була (уның тол ҡатыны ирланд Майкл Кинға Michael Kean кейәүгә сыға ).Оҫталар башҡа фабрикаларға күсә, ваҡытлыса эштәр насарая. 1811 йылда фабрикаға етәксе булып Роберт Блур (Robert Bloor) килә. Был осорҙағы әҫәрҙәр япон стилендә (имари) биҙәлә. 1877 йылда завод асыла һәм әлеге көнгә тиклем дауам иткән диверсификация (мәҫәлән, һинд һәм фарсы стиле индерелә) осоро башлана. Компания Беренсе Бөтә донъя һуғышы осоронда ла уңышлы эшләй, 1935 йылда King Street factory фабрикаһын һатып ала.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Һарытау дәүләт университеты бөгөн
Университет составына В. А. Артисевич исемендәге зона фәнни китапханаһы, Яңы мәғлүмәт технологияларының Волга буйы төбәге үҙәге, Хисаплау үҙәге, Нәшриәт һәм типография инә.
Дерби фарфор компанияһы
1938 йылғы Бөйөк депрессия осоронда Х. Т. Робинсон киләсәккә иҫәп тотҡан стратегин план уйлап сығара. Был план экспортҡа иҫәп тотоп эшләнә һәм дөрөҫ булыуын иҫбат итә. Планда 30 торлаҡ-йорт төҙөү һәм квалификациялы кадрҙар әҙерләу ҡарала. Һуғыш ваҡытында күп кенә пенсионерҙар заводҡа урынлашып йәштәргә оҫталыҡтарын тапшыра.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Һарытау дәүләт университеты бөгөн
Күп ядролы кластерға эйә Һарытау дәүләт университеты суперкомпьютерҙары булған вуздарҙы берләштереүсе федераль селтәргә индерелгән. Наноиндустрияның 42 үҙәгенең береһе булараҡ уҡыу йорто милли нанотехнологик селтәргә тоташтырылған, әйткәндәй, тап уның базаһында ошоселтәр мәғлүмәттәре һаҡлана. ҺДУ-нда туғаҙ йүнәлеш буйынса «Известия вузов. Прикладная нелинейная динамика», «Электрохимическая энергетика», «Поволжский экологический журнал», «Современная герпетология», «Известия СГУ. Новая серия» журналдары һәм башҡа йүнәлештәр буйынса халыҡ-ара һәм вуз-ара тематик йыйынтыҡтар сығарыла, шуларҙың 13-ө Юғары аттестация комиссияһына (ВАК) инә.
Дерби фарфор компанияһы
1964 йылда компанияны S.Pearson and Son һатып ала һәм Allied English Potteries group компанияһы өлөшө була.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Һарытау дәүләт университеты бөгөн
Һарытау дәүләт университетында фундаменталь һәм ғәмәли фәнни тикшеренеүҙәрҙе, инновацион эшмәкәрлекте ғилми-тикшеренеү һәм белем биреү- ғилми институттары, үҙәктәр, лабораториялар, музейҙар, инновацион һәм ҡулланылышҡа индереү структуралары тәьмин итә. Улар араһында: Наноструктуралар һәм биосистемалар белем биреү-ғилми институты, Тәбиғи фәндәр ғилми-тикшеренеү институты, археология һәм мәҙәни мираҫ институты, Ботаника баҡсаһы, сәнәғәттә компьютер технологиялары өлкә үҙәге, технопарктар, өс трансфер технологиялар үҙәге, коллектив ҡулланыу үҙәге, бизнес-инкубатор бар.
Дерби фарфор компанияһы
2000 йылда Пирсондар ғаиләһенән Хью Гибсон (Hugh Gibson) һәм компанияһының элекке директоры Royal Doulton компанияны һатып ала һәм Royal Crown Derby, үҙалла компания булып эшләй башлай.
Royal Crown Derby команияһы етештергән әҫәрҙәр күп музейҙарҙа урын алған, шул иҫәптән Виктория һәм Альберт муйзейе, Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Һарытау дәүләт университеты бөгөн
Дөйөм алғанда Һарытау дәүләт университеты 19 эреләтелгән (ғәмәлдәге 28 төркөмдән) төркөм буйынса белем биреү программаһын тормошҡа ашыра, ғилми һәм белем биреү учреждениеларына, иҡтисадтың юғары технологиялы секторҙары һәм социаль өлкә предприятиелары һәм ойошмалары өсөн белгестәр әҙерләй. Шул уҡ ваҡытта өлкәнең педагогик һөнәрҙәр буйынса кадрҙар әҙерләгән берҙән-бер вуз. Кадрҙар әҙерләүҙән тыш, ҺДУ уларҙың белемен Өҫтәмә һөнәри белем биреү институтында артабан камиллаштырыу менән дә шөғөлләнә. Ҡеүәтле фәнни-мәғариф потенциалы һәм өҫтәмә һөнәри белем биреү өлкәһендәге яйға һалынған эшмәкәрлек университетты ғилми-педагогик квалификация күтереүсе Рәсәй вуздары исемлегенә индереүгә нигеҙ булып тора. 2007—2010 йылдарҙа Һарытау дәүләт университетында Рәсәй Федерацияһының 66 ҡалаһында — Мурманскиҙан Көньяҡ Сахалинға тиклем урынлашҡан 142 вуздан 635 уҡытыусы квалификацияһын арттыра. 142 юғары уҡыу йорто — ул Рәсәй Федерацияһының Мөғариф министрлығы ҡрамағында булған вуздарҙың яртыһы тиерлек. Университет белгестәре шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһы системаһының граждан хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреүҙе лә тәьмин итә.
Һарытау дәүләт университетының белем сифаты менеджменты ГОСТ Р ИСО 9001-2008 стандарттары талаптарына ярашлылыҡ сертификатын ала. ҺДУ-ла 1704 уҡытыусы һәм ғилми хеҙмәткәр эшләй, шул иҫәптән 239 фән докторы һәм 879 фән кандидаты (ике эштә эшләүселәрҙе лә иҫәпкә алып). Университеттың алдынғы профессорҙары араһында — 8 РФ атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Фәндәр академияһының 1 мөхбир ағзаһы бар. Уҡыу йортонда күп тиҫтә йылдар аспирантура һәм докторантура, 37 фәнни һөнәр буйынса 15 докторлыҡ ғилми советы эшләй. Һуңғы йылдарҙа 60 йәш ғалим грант эйәһе булды, шуларҙың 13-ө РФ Президенты грантын ала, рәсәй фәндәр академияһының бишеһе РФА миҙалдары менән бүләкләнгән.
2002 йылдан ҺДУ ACM ICPC программалаштырыу буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша. 2013 йылда университет иҫәбендә 5 — көмөш, ике алтын миҙал, 2002 йылда Европа һәм 2006 йылда донъя чемпионы титулы була.
2010 йылда ҺДУ милли тикшеренеү университетына әйләнә.
Тәнҡит
Ошо һәм башҡа проблемалар тураһында шулай уҡ «Новой газеты» мәҡәләһендә лә һөйләнелә.
ҺДУ-ның Педагогия институты
1997 йылда ҺДУ составына индерелә, алты факультеты бар:
2011 йылда, Педагогия институты университетының структура подразделениеһы булараҡ йәшәүҙән туҡтай. Факультеттар тарҡала.
ҺДУ-ның Балашов институты
Үҙ эсенә түбәндәге факультеттарҙы ала:
П. Н. Яблочков исемендәге радиоэлектроника колледжы
Түбәндәге бүлектәрҙе үҙ эсенә ала:
Идара итеү һәм сервис колледжы
Һөнәрҙәр:
Геология колледжы
Түбәндәге бүлектәрҙе үҙ эсенә ала:
Һәйкәлдәр
ҺДУ территорияһында 1941—1945 йылдарҙа һәләк булға хеҙмәткәрҙәр һәм студенттар иҫәтелегенә Мемориал ҡуйылған. Һәйкәл 1970 йылдың 9 майында, Еңеүҙең 25 йыллығына асыла. Проект авторҙары — ҺДУ хеҙмәткәрҙәре В. Киселев һәм Б. Борисов, скульпторы Е. Тимофеев. 1995 йылдың 9 майында мемориал изгеләндерелә.
Королькова Анна Николаевна
Королькова Анна Николаевна (ҡыҙ фамилияһы Глазкова; 3 февраль 1892 йыл — 2 ғинуар 1984 йыл) — СССР-ҙың яҙыусы-әкиәтсеһе. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1972).
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Йорт ҡорамы
2009 йылда университет ҡаласығы территорияһында элек ғибәҙәтхана булған урында Изге апостолдарға тиңләштерелгән Кирилл һәм Мефодийҙың ҡорамы төҙөлә башлай. Төҙөлөш 2014 йылда тамамлана.
Королькова Анна Николаевна
Уның әкиәттәре СССР-ҙа ғына түгел, сит илдәрҙә лә — немец телендә (1970) һәм япон телендә (1976) баҫылып сыға.
Биографияһы
Анна Николаевна Королькова 1892 йылдың 3 февралендә Старая Тойда ауылында (хәҙер — Воронеж өлкәһе Анна районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ул 9 йәшенән бала ҡараусы, ялсы, хеҙмәтсе булып эшләй. 20 йәшендә ҡыҙҙы ҙур ғаиләгә кейәүгә бирәләр, бында ул иҫәп буйынса унынсы килен була. Ярлы йәшәйҙәр, бигерәк тә 1920—1921 йылдарҙағы аслыҡ осоронда ауырға тура килә. Анна крәҫтиән хеҙмәте һәм үҙенең балаларын тәрбиәләү менән шөғөлләнә, ғаиләһендә алты бала була. 1933 йылда Анна Николаевнаның ғаиләһе Воронежға күсә, унда ире заводта эшләй, ә Анна балаларҙы тәрбиәләү менән шөғөлләнә.
1937 йылда Анна Королькова үҙенең әкиәттәрен яҙа башлай. 1941 йылда Воронежда уның беренсе әкиәттәр йыйынтығы сыға. Аҙаҡ китаптары Мәскәүҙә һәм Воронежда күп тапҡырҙар баҫыла. Әкиәтсенең әҫәрҙәрен баҫмаға әҙерләүҙә фольклорсылар һәм яҙыусылар В. А. Тонков, А. И. Шубин, М. М. Сергеенко, Г. Г. Воловик ҡатнаша. Фольклорсы Э. В. Померанцева 1969 йылда Мәскәүҙә, СССР Фәндәр академияһы нәшриәтендә әҙиптең әкиәттәрен нәшер итә.
Анна Королькова 1957 йылда СССР Яҙыусылар союзына алына.
Яҙыусы 1984 йылдың 2 ғинуарында Воронеж ҡалаһында вафат була.
Бәҙәүиҙәр
Бәҙүәндәр ((بَدَوِي бәҙәүи, күплектә бәҙәү (بَدْو) йәки бәҙәүинүн (بَدَوِيُّون) — «сүллектә (далала) йәшәүселәр», «күскенселәр») — ғәрәп телендә һөйләшеүсе Яҡын Көнсығыш күскенселәре. Ғәрәп ярымутрауынан, үҙҙәренең тәү төйәгенән, улар башҡа ерҙәргә таралған һәм бөгөнгө көндә Фарсы ҡултығы менән Атлантик океан араһындағы бөтә илдәрҙең сүллектәрендә көн итә.
Йәшәү сығанаҡтары сикле булған был ҡырыҫ мөхиттә дөйә, һарыҡ, кәзә көтөүе менән утлау эҙләп туҡтауһыҙ сәйәхәт итеү — уларҙың быуаттар дауамында һаҡланып килгән йәшәү ысулы.
Исламға тиклемге осор
Ғәрәп ярымутрауы — бәҙүәндәрҙең тәү төйәге, бынан улар туҡтауһыҙ утлау һәм табыш эҙләнеүҙәрҙә сүллектәренән күршеләге уңдырышлы ерҙәргә тарала. Урта һәм төньяҡ Ғәрәп ярымутрауында бәҙүәндәр бөтә йәшәүсе халыҡтың күпселеген тәшкил иткән.
Бәҙүәндәр үҙҙәренең көтөүҙәре менән сәйәхәт иткән, нәҡ улар дөйәне эйәләштергән, һәм дөйә бәҙүәндәрҙең күсмә тормошонда ҙур роль уйнай башлаған: һөтө һәм ите төп аҙығына әйләнгән, йөнөнән кейем һәм кейеҙ туҡылған, тиреһенән аяҡ кейеме һәм башҡа кәрәк-яраҡ яһалған, хатта тиҙәге әрәм булмаған — уны яғыулыҡ урынына ҡулланғандар. Дөйәлә улар үҙҙәренең милкен һәм ғаиләһен күсергән, сауҙа тауарҙарын сүллектәр аша ташыған. Сүллек аша үткән каруандарҙы улар дөйәләр менән тәьмин иткән, сауҙагәрҙәргә һаҡсы булап ялланған, биләмәләре аша тотҡарлыҡһыҙ үтеү өсөн уларҙан түләү алған, каруандарҙы талаған.
Бәҙүәндәр ҡәбиләләргә ойошоп йәшәгән. Ҡәбиләнең башында аҡһаҡалдар тарафынан һайланған шәйех торған, уның кәңәшсеһе булып аҡһаҡалдар ҡоро — мәжлес хеҙмәт иткән. Ҡәбиләләр ҡәүемдәргә, ҡәүемдәр иһә әһелдәргә бүленгән. Ер, һыу сығанағы, көтөүлек ҡәбиләнең һәм ҡәүемдең дөйөм милке һаналған. Кеше иң беренсе нәүбәттә үҙ ҡәүеменең бер ағзаһы булған, ул үҙ ҡәүеменең һаҡлауы аҫтында булған һәм үҙ ҡәүемен һаҡларға тейеш булған. Ҡәбиләләр араһында утлау һәм һыу сығанағы өсөн ҡан ҡойош, барымталар һәм ҡарымталар — ҡәҙимге күренеш булған.
Нәҡ ошо яулы дәүерҙә бәҙүән шиғриәте үҫеш ала. Бәҙүән шиғыры ҡәбиләнең шанлы яуҙарын, уның батырҙарын данлаған. Шиғриәт оҫталығы ҡыйыулыҡтан кәм баһаланмаған. Шағирҙың абруйы ҙур булған — һәр ҡәбилә үҙенең дошманға әсе һүҙ, ҡәбиләгә һәм уның башлығына данлау йыры һалырҙай үткер телле шағирына ҡәҙер-хөрмәт күрһәткән. Бәҙүән шиғырҙары быуындан быуынға, телдән-телгә тапшырылып, әлеге көндәргәсә һаҡланған һәм бәҙүәндәр тормошо, тарихы тураһында бәйән итеүсе алыштырғыһыҙ ҡомартҡы булып һанала.
Сүллектәр аша үткән сауҙа каруандары бында сауҙа үҙәктәре үҫешеүенә килтерә. Был юлда ике ҡала — Йәсриб (Мәҙинә) һәм Мәккә бигерәк тә ныҡ үҫеш ала. Айырыуса Мәккә ҙур мәғәнәгә эйә була, бындағы Ҡәғбә, ҡаланың изге урыны, бөтә ҡәбиләләр өсөн ғибәҙәт ҡылыу үҙәгенә әйләнә.
6-сы быуат аҙағында — 7-се быуат башында Яҡын Көнсығышта ике ҡеүәтле дәүләт — Византия һәм Фарсы империяһы хакимлыҡ итә һәм бер-береһе менән туҡтауһыҙ һуғыштар алып бара. Сүллек сиктәрендәге ҡайһы бер бәҙүән ҡәбиләләре был империялар араһында мөһим буфер дәүләттәр нигеҙләй. Шулай, төньяҡ-көнбайыш ҡәбиләләр тарафынан Византияға союздаш булған Ғәсәсин батшалығы, ә төньяҡ-көнсығышта Фарсы империяһына буйһонған Ләхмиҙәр батшалығы нигеҙләнә.
Ислам дәүере
7-се быуатта Византия һәм Фарсы империялары үҙҙәрен бер-береһенә ҡаршы туҡтауһыҙ алып барған һуғыштарында тамам көсһөҙләндерә. Ғәсәсиндәр һәм Ләхмиҙәр батшалығы тарҡала, был Хиджазда, Мәккә оазисында төпләнгән ҡөрәйештәр ҡәбиләһенә сәйәси майҙанда алға сығырға мөмкинлек бирә. Исламды нигеҙләүсе Мөхәммәт пәйғәмбәр ҙә Мәккә ҡалаһынан, ҡөрәйеш ҡәбиләһенән була. Ислам ғәрәп ҡәбиләләрен берләштереүсе идеологик сараға әйләнә. Барлыҡҡа килгән ислам йәмғиәте үҙ йоғонтоһон йылдам киңәйтә. Мөхәммәт пәйғәмбәр 630 йылдың аҙағына бәҙүән ҡәбиләләренең күбеһендә исламды таратыуға ирешә.
632 йылда, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең үлеменән һуң хәлиф итеп Әбү Бәкер, пәйғәмбәрҙең дуҫы, ҡайныһы һайлана. Әбү Бәкер, ҡыҫҡа ваҡытҡа баш күтәреп сыҡҡан ҡәбиләләрҙе кире берләштергәс, Ғәрәп ярымутрауынан ары баҫып алыу сәйәсәтен башлай, был сәйәсәтте артабанғы хәлифтәр дауам итә. Бәҙүән яугирҙары Урта Көнсығыш һәм Төньяҡ Африкаға баҫып инеүсе мосолман ғәскәрҙәренең төп өлөшөн тәшкил итә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә улар Сүриәне, Фәләстанды, Мысырҙы, Төньяҡ Африканы, Ираҡты һәм Фарсы дәүләтен яулап, ғәйәт ҙур Ғәрәп хәлифәтен нигеҙләй.
Баҫып алыу барышында бәҙүән ҡәбиләләре яңы биләмәләргә тарала. Берәүҙәре ултыраҡ тормошҡа күсә, ҡалғандары иһә күсмә йәшәү рәүешен һаҡлап ҡала. Ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, Ираҡта һәм Сүриәлә исламға тиклем үҡ бәҙүән ҡәбиләләре йәшәгән була, бында урындағы халыҡ ғәрәп телен әүҙем үҙләштерә. 11-се быуатта бәҙүән ҡәбиләләре Төньяҡ Африкаға баҫып инә. Улар, урындағы бербер ҡәбиләләре менән һуғышып, улар менән ҡатнашып, әкренләп көнбайышҡа табан тарала.
Ғәрәп хәлифәте 9-сы быуат башында уҡ тарҡала башлай. 1258 йылда, ул осорҙағы баш ҡалаһы Бағдад монголдар тарафынан ҡолатылғандан һуң, хәлифәт тамам юҡ ителә.
Йәшәү рәүеше
Яҡын Көнсығышта бер-береһенә бәйле өс төркөм йәшәп килә: күсмә халыҡ — бәҙүәндәр, ултыраҡ крәҫтиәндәр һам ҡалала йәшәүселәр. Бәҙүәндәр башлыса дөйә, һарыҡ, кәзә аҫырау менән көн итә. Бөтә бәҙүәндәр өсөн дөйә — ул иң ҡиммәтле мал. Ул менеп йөрөр өсөн дә, йөк ташыу өсөн дә алыштырғыһыҙ, ул һөт, туҡыма әҙерләр өсөн йөн менән дә тәьмин итә, ул шулай уҡ алып-һатыу өсөн ҡиммәтле тауар. Бәҙүәндәр ер эшкәртеү, аҙыҡ етештереү шөғөлө абруйҙы төшөрә, тип иҫәпләй, шуға ла ғәҙәттә урындағы ауыл һәм ҡала кешеләре менән алыш-биреш яһап, тире, йөн, ит, һөттө иген, хөрмә, ҡәһүә һәм башҡа кәрәкле тауарға алыштыра.
Йыш күсенгәнгә күрә, бәҙүәндәрҙең матди байлыҡтары бик аҙ, төп милке — мал-тыуары һәм йәшәгән сатыры. Был сатырҙар сүллек тормошона бик ныҡ яраҡлаштырылған — кәзә йөнөнән эшләнгән туҡыма шул тиклем беше, хатта ямғыр ваҡытында сатыр эсенә һыу үтмәй. Сүллектәге һалҡын төндәрҙә сатыр эсендә йылы, ә ел ваҡытында иһә бында ышыҡ. Юлға йыйынғанда улар тиҙ йыйыла.
Буров Николай Евгеньевич
Буров Николай Евгеньевич  (19 декабрь 1930 йыл — 11 ғинуар 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-табиб-анестезиологы. Медицина фәндәре докторы (1976), профессор (1978). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Милли «Танылыу» премияһы лауреаты (2008)
Бәҙәүиҙәр
Йәшәү рәүеше
Бәҙүән ирҙәре ғәҙәттә мал ҡарау менән мәшғүл, улар шулай уҡ күсенеү эштәрен үҙ өҫтөнә ала. Ҡатын-ҡыҙҙар иһә өй эштәрен алып бара, бала ҡарай, кейеҙ туҡый, ҡайһы берҙә кәзә-һарыҡтарҙы ҡарай. Ҡатындар сит кешеләрҙән ныҡ һаҡлана, сатырға яттар килһә, улар сатырҙың ҡатын-ҡыҙҙар йәшәгән өлөшөнә китергә тейеш.
Бәҙүәндәрҙең төп аҙығы — ул яңы һауылған йәки әсегән дөйә һөтө, бынан тыш хөрмә, арпа йәймәһе менән туҡланалар. Аҙыҡтары башлыса дөгөнән, тары ононан була. Ит, ғәҙәттә һарыҡ итен, бәҙүәндәр бик һирәк, байрам тантаналарында йә ҡунаҡ килгәндә генә ашай. Яратҡан эсемлектәре иһә — сәй һәм ҡәһүә.
Ҡунаҡсыллыҡ — бәҙүәндәрҙең иң төп сифаты. Һәр кеше, хатта ул дошман булһа ла, сатыр янына килә икән, тимәк ул — ҡунаҡ. Ҡунаҡты хужа өс көн һәм тағы көндөң өстән бере үҙ сатырында һыйлай, был ваҡытта ҡунаҡҡа бер кем дә бер ниндәй ҙә һорау бирмәй. Ҡунаҡ өсөн хатта һуңғы һарыҡ һуйыла. Бәҙүәндәрҙең төп ҡунаҡсыллыҡ йолаһы — ул ҡәһүә яһау. Ҡәһүә яһау — үҙе бер сәнғәт, ҡунаҡ кешегә ҡәһүәне хужа үҙе бөтә йыйылғандар алдында әҙерләп эсерә. Ҡунаҡ менән хужа әңгәмә ҡора, һуңғы яңылыҡтар тураһында белешә. Тик бирелгән ваҡыт үткәндән һуң ғына мосафирҙың кем икәнлеге һәм ни кәрәклеге тураһында ҡыҙыҡһынала алалар.
Бәҙүәндәр хәҙерге көндә
Бәҙүәндәр әлеге көнгәсә ҡәбиләләргә, ҡәүемдәргә һәм әһелдәргә ойошоп йәшәй. Ҡәүемдәр һәм әһелдәргә бүленеш ир яғынан туғанлыҡ бәйләнешенә нигеҙләнгән. Ҡәбиләләр башында әле лә, меңәр йылдар элекке кеүек үк, шәйех тора.
Сәғүд Ғәрәбстаны — бөтә ғәрәп ҡәбиләләренең тәү төйәгендә — бәҙүәндәр күпселекте тәшкил итә. Бынан тыш, бәҙүән ҡәбиләләре Кувейтта, Йеменда, Иордания, Сүриә һәм Ираҡтың сүллек өлөштәрендә, Төньяҡ Африканың Судан, Тунис, Марокко, Ливияның көнсығышында, Мысырҙың Синай ярымутрауы, Ливия сүллеге, Израилдең Негев һәм Йәһүд сүллектәре буйлап сәйәхәт итә, бик һирәк Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең сүллектәрендә һәм Яҡын Көнсығыштың башҡа илдәрендә көн итә. Бәҙүәндәрҙең теүәл һаны билдәле түгел, күсмә тормош алып барыуҙары сәбәпле, уларҙың иҫәбен алыу ҙа мөмкин түгел.
Бәҙүәндәрҙең йәшәү рәүеше һәм мәҙәниәте менән таныштырыу бөгөнгө көндә туристик кәсептәрҙең береһенә әүерелгән. Бәҙүәндәр сүллектә сәйәхәт итеүселәргә юл күрһәтеү менән шөғөлләнә, туристарҙы дөйәлә йөрөтә, үҙҙәренең милли аҙығы менән һыйлай, ә уларҙың туҡылған келәмдәре, кескәй шешә эсендә төҫлө ҡомдарҙан эшләнгән дөйә рәсемдәре туристар араһында сувенир булараҡ киң таралған.
Беренсе донъя һуғышынан һуң Яҡын Көнсығыш илдәрендә автомобилдәр пәйҙа була һәм дөйә һатыу кәсебе килем килтермәй башлай. Күп бәҙүәндәр шунлыҡтан ултыраҡ тормошҡа күсә һәм ер эшкәртеү шөғөлөн үҙ итә. Бынан тыш, ҡайһы бер илдәрҙең хакимиәте бәҙүәндәрҙең ултыраҡ тормошҡа күсенеүенә булышлыҡ итә, бәҙүән ауылдарын һыу менән тәьмин итә.
20-се быуаттың уртаһынан башланған иҡтисадтың юғары тиҙлектә үҫеше, индустриялаштырыу арҡаһында бәҙүәндәр күпләп ҡалаға ынтыла, нефть сәнәғәтендә, төҙөлөштә эшләй.
Бөгөнгө көндә бәҙүәндәр капиталистик тормошҡа яраҡлаша, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә, бәҙүән балалары мәктәптәрҙә, юғары уҡыу йорттарында уҡый, дөйәләргә алмашҡа хәҙерге заман автомобилдәре килә.
Шулай ҙа байтаҡ бәҙүәндәр үҙҙәренең күсмә тормошона тоғро ҡалып, сүллектәрҙә иркен сәйәхәт итеүҙе, сатырҙарҙа йәшәүҙе хуп күрә.
Буров Николай Евгеньевич
Биографияһы
Николай Евгеньевич Буров 1930 йылдың 19 декабрендә Һарытау өлкәһенең Куриловский районы Шировка ауылында тыуған
1954 йылда Һарытау дәүләт медицина институтын тамамлай. 1954 йылдан алып 1960 йылға тиклем — Псков өлкә клиник дауаханаһында врач-хирург. 1957 йылда анестезиология һәм күкрәк хирургияһы кафедраһы профессоры Е. Н. Мешалкин етәкселегендәге заманса эндотрахеаль наркоз буйынса Табиптар белемен камиллаштырыу үҙәгендә ике айлыҡ курс тамамлай һәм был ысулды Псков өлкә клиник дауаханаһында уңышлы индерә.
1963 йылда «Влияние пассивной гипервентиляции на клинику наркоза» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм өҙлөкһөҙ профессиональ белемдең Рәсәй медицина академияһының (ЦИУВ) анестезиология һәм реаниматология кафедраһында уҡытыусы булып ҡалдырыла. 1968 йылдан 1973 йылға тиклем ЦИУВ уҡытыусылар составының квалификацияһын күтәреү факультетының декан урынбаҫары була.
1974 йылда «Нарушения функции дыхания и кровообращения, пути их коррекции на этапах наркоза и операции у урологических больных с почечной недостаточностью» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1976 йылда СССР Министрҙар Советының Юғары аттестация комиссияһы ҡарары менән уға «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһе бирелә, ә 1978 йылда реаниматология һәм анестезиология кафедраһы буйынса «профессор» вазифаһына һайлана.
1980 йылдан 1995 йылға тиклем — Мәскәүҙең баш анестезиологы, төп эшмәкәрлегенән тыш СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Үҙәк аттестация комиссияһының хирургия бүлеге рәйесе, Мәскәү Һаулыҡ һаҡлау комитетының аттестация һәм лицензия комиссияһы ағзаһы һәм анестезиологтар һәм реаниматологтарҙың Мәскәү ғилми йәмғиәтенең почётлы ағзаһы.
Миролейка
Миролейка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моратов Зиннәт Ибәт улы
Моратов Зиннәт Ибәт улы (27 декабрь 1905 йыл (9 ғинуар 1906 йыл) — 31 май 1988 йыл) — СССР-ҙың партия эшмәкәре. 1944—1957 йылдарҙа КПСС-тың Татарстан өлкә комитетының беренсе секретары.
Биографияһы
Зиннәт Ибәт улы Моратов 1905 йылдың 27 декабрендә (1906 йылдың 9 ғинуарында) Өфө губернаһының Яңы Ҡалмаш ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) тыуа.
1930 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1930 йылда Ленинград политехник институтын, 1933 йылда Ҡыҙыл профессура институтын тамамлай. Милләте татар.
1960 йылдан — хаҡлы ялда.
1952—1961 йылдарҙа ВКП(б) һәм КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы, СССР-ҙың 2—4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1988 йылдың 31 майында Мәскәүҙә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Чур (йылға)
Чур  — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/124/217 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клингс
Клингс (Klings) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 472 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 475 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36452 һәм автомобиль коды — WAK.