cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рио-де-Жанейро
Административ бүленеш
Субпрефектуралар 33 административ районға бүленә (Regiões Administrativas, RAs), улар үҙ сиратында тарихи райондарға айырыла (bairros), хәҙерге ваҡытта улар 162.
Иҡтисады
1960 йылға тиклем баш ҡала булып, Рио-де-Жанейро күп компаниялар өсөн уңайлы урын була, сөнки унда административ үҙәктәр һәм хөкүмәт урынлаша. Ҡалала Petrobras, Elektrobras һәм башҡалар кеүек эре дәүләт компанияларының төп офистары була. Баш ҡаланы Бразилиа ҡалаһына күсергәс тә әле, Рио күп компанияларҙы йәлеп итә, бигерәк тә Бразилиялағы нефттең дөйөм күләменең ҙур өлөшө табылған Кампо Басинда нефть ятҡылығын тапҡандан һуң. Һөҙөмтәлә Риола Royal Dutch Shell, EBX, Esso кеүек компанияларҙы филиалдары урынлаша. Элекке халыҡ-ара Кока-Кола, IBM һәм El Paso кеүек ҙур компанияларҙың офистары ла — шулай уҡ Рио-де-Жанейрола.
Рио сәнәғәт производствоһы буйынса милли кимәлдә икенсе урында һәм финанс үҙәге ҙурлығы буйынса Сан-Паулунан ҡалыша икенсе тора. Ҡаланың сәнәғәт предприятиелары аҙыҡ-түлек, химия һәм нефть продукттары, дарыу, металдан әйберҙәр, караптар, текстиль һәм мебель етештерә. Ләкин иҡтисадта өҫтөнлөклө сектор булып, банк эше һәм Бразилияла әүҙемлеге буйынса икенсе булған фонд баҙарын индереп, хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһе тора. Туризм һәм күңел асыу өлкәһе шулай уҡ ҡаланың һәм илдең иҡтисады өсөн мөһим.
Эшмәкәрлектең төп йүнәлештәренең береһе шулай уҡ төҙөлөш, ул квалификациялы булмаған күп һанлы эшселәрҙе эш менән тәьмин итә. Производствоны үҫтереү өсөн ҡайһы бер ҡала ситтәрендә хөкүмәт тарафынан үҫешкән инфраструктура һәм ер участкаларын һатып алыу өсөн махсус шарттар менән сәнәғәт райондары ойошторолған.
Рио-де-Жанейро Көньяҡ Америкала иң эре порттарҙың береһе, унан аша Рио-де-Жанейро, Минас-Жерайс, өлөшләтә Сан-Паулу штаттарынан илдә импорттың 1/3 өлөшө (күмер, нефть, цемент, машиналар, бойҙай) һәм экспорттың байтаҡ өлөшө (кофе, шәкәр, тире, ҡиммәтле ағас, марганец мәғдәне, мамыҡ, емеш-еләк) үтә.
Мараканда «Селсу Сукко да Фонсека» техник белемдең Федераль үҙәгенең күп кампуслы штаб-квартираһы урынлашҡан.
Транспорты
1979 йылдан ҡалала метрополитен эшләй.
Мәҙәниәте
Рио-де-Жанейро бөтәһенән дә бигерәк карнавалы менән дан тота. Ҡалала бер нисә тиҫтә самба мәктәбе бар, улар йыл һайын карнавал көнөндә самбодромда сағыу тамашалар, шулай уҡ ҡаланың төрлө райондарында тантаналы йөрөштәр үткәрә.
2013 йылдың 21 июленән алып 28 июленә тиклем Риола Йәштәрҙең XXVIII Бөтә донъя көнө — бөтә донъя католик йәштәренең осрашыуы үткәрелә. Бының сиктәрендә Рио-де-Жанейроға Рим Папаһы Франциск килә.
Ҡаланың иҫтәлекле урындары араһында Португалия король китапханаһын телгә алырға мөмкин.
Архитектура һәм иҫтәлекле урындары
Ҡаланың архитектура ҡомартҡылары: колониаль сиркәүҙәр, Сан-Бенто монастыры, Сан-Антонио һәм капуциндар ордены монастырҙары, шулай уҡ элекке император Кинта-да-Боа-Виста резиденцияһы.
Богородица Лампедос сиркәүе XVIII быуатта неоклассик стилдәге элекке сиркәү урынында 1929 йылда Урта диңгеҙҙә Лампедуза утрауы хөрмәтенә төҙөлә. 1732 йылда Изге Лусия сиркәүенең төп иҫтәлекле урыны — тәбиғи фонтан, уның һыуы шифалы һанала. Шулай уҡ Канделария сиркәүе бар.
Рио-де-Жанейроның урамдары һәм яр буйҙары йәшеллеккә күмелһә лә, ҡалала ботаника баҡсаһы бар һәм парктар күп. 1808 йылда ойошторлған ботаника баҡсаһында бөтә донъянан килтерелгән үҫемлектәрҙең 7000 төрө иҫәпләнә. Бында шулай уҡ данлыҡлы пальма аллеяһы бар, һәм йәнлек һәм ҡоштарҙың экзотик коллекцияһы тупланған. Корковаду түбәһе урынлашҡан Тижука Милли паркы урманы донъяла иң ҙур урман массивы булып тора. Бында маймылдарҙы һәм экзотик ҡоштарҙы күрергә мөмкин. Ҡала ситтәренең береһендә зоология баҡсаһы урынлашҡан.
Миили китапханала, яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, ике миллионға яҡын һирәк китап һәм манускриптар бар. Нәфис сәнғәттәр Милли музейында төрлө рәссамдарҙың 800-гә яҡын картиналары урынлашҡан. Бразилияның Милли тарих музейында 278 меңдән ашыу экспонат һаҡлана.
Мадрид
Мадри́д (Madrid ) — Испанияның баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы, шулай уҡ шул исемдәге провинцияның һәм автоном берләшмәһенең административ үҙәге. Муниципалитет Оло Мадрид (Ареа-Метрополитан) районына (комаркаһына) ҡарай. Илдең эре иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни үҙәге. Ҡала халҡы — 3,273 млн кеше (2010).
Ҡала Пиреней ярымутрауының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Оло Мадрид 1,2 мең км² майҙанға йәйелгән ҡала агломерацияһы булып тора. Ҡала үҙе 607 км² майҙанды биләй һәм 21 административ районды берләштерә. Эре транспорт үҙәге (бында тимер юл һәм тиҙ йөрөшлө шоссе юлы бар, донъялағы иң ҙур аэропорттарҙың береһе урынлашҡан). Мадрид — ҙур мәҙәни үҙәк, унда халыҡ-ара кимәлдәге күп музейҙар урынлашҡан, улар араһында Прадо музейы, Королева Софияның Сәнғәт үҙәге, Тиссен-Борнемис Музейы һәм Мадрид Форум бар, был музейҙар донъяла кешеләр иң күп йөрөүсе музейҙар исемлегендә.
Этимологияһы
Ҡала исеменең барлыҡҡа килеүе буйынса байтаҡ фараздар бар. Билдәле булыуынса, ул 939 йылда «Магерит» исеме аҫтында, фаразланыуынса, ғәрәпсә «маңдар» — «ҡала» мәғәнәһендә атала. Икенсе фаразға ярашлы, исеме ғәрәпкә тиклемге, иҫке испан теленән килгән: maderita — «урман үҫентеһе» тигәнде аңлата.
Географияһы
Мадрид Испанияның үҙәк өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән 667 м бейеклектә урынлашҡан. Ҡала аша ҙур булмаған, элек тарихи Кастилия өлкәһенә ҡараған, Мансанарес йылғаһы аға. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Сьерра-де-Гуадаррама (иң бейек нөктәһе Пеньялара — 2430 м) тау массивы урынлашҡан.
Климаты
Диңгеҙ кимәленән 667 метрлыҡ бейеклеге һәм континенталь климаты арҡаһында Мадридта яуым-төшөмдөң күләме аҙ һәм йәй эҫе, ә ҡыш Урта диңгеҙ яры буйындағы ҡалаларға ҡарағанда күпкә һалҡыныраҡ. Ҡар яуыу йыл һайын тиерлек, ҡайһы саҡта ҡыш бигерәк тә ҡарлы була. Ғинуарҙа уртаса температура 5—6 °C, июлдә — 25—26 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөи күләме 400 мм тәшкил итә.
Тарихы
Ҡала Маджирит ҡәлғәһе тирәләй үҫә, уның тураһында беренсе тапҡыр 932 йылда телгә алына. Торлаҡ кварталдарҙан айырылған «Алькасба» ҡәлғәһе төҙөлә. Реконкиста ваҡытында, 1085 йылда Мадридты король Альфонсо VI яулап ала.
Ҡаланың 1561 йылға тиклем үҫеше король Филипп II, уны короллектең баш ҡалаһы итеп билдәләгәндән һуң, күп осраҡта йә һуғышып, йә тыныс йәшәгән ғәрәптәр һәм испандар араһындағы мөнәсәбәттәргә бәйле була. Ҡала хәҙерге заманға оҡшаған һыҙаттарҙы 1570 йылдарҙан 1670 йылдарға тиклем интенсив үҫеше осоронда ала. XVI быуат аҙағында Мадридта инде 80 мең кеше йәшәгән.
Король Филипп IV дәүерендә иҫәп буйынса дүртенсе ҡала диуары төҙөлә.
XVIII быуат башында испан тажы Бурбондарға күсә. 1734 йылда янған иҫке Алькасар һарайы (үҙенең лабиринттары менән билдәле булған) урынына Филипп V ваҡытында яңы король һарайы (Palacio Real) төҙөлә. Карл III ваҡытында Мадрид ысын Европа баш ҡалаһы булып китә. Франческо Сабатини, Марке, Вентура Родригес, Хуан де Вильянуэва һ.б. кеүек архитекторҙар саҡырыла. Төҙөкләндереү буйынса эштәр башҡарыла: урамдарға таш түшәлә, яҡтыртыла, һыу менән тәьмин итеү яңыртыла. Ҡала неоклассицизм ҡиәфәтен ала. Әммә уның үҫеше туҡтай.
1808 йылда ҡаланы француздар баҫып ала. 1808 йылдың 2 майында француздар тарафынан король Фердинанд VII ҡолатылып һәм ҡалала Жозеф Бонапарт король итеп иғлан ителгәндән һуң, Мадрид ихтилалы ҡабынып китә, уны оккупанттар аяуһыҙ баҫтыра. Был эпизод (баш күтәреүселәрҙе атыу) Франсиско Гойяның билдәле бер полотноларында сағылған.
Ике йылдан һуң азат итеү һуғышы башлана, ул 1808—1814 йылдарҙағы Испан революцияһына әйләнә. Һуңғараҡ Мадридтың үҫеше тураһында король Фердинанд VII һәм королева Изабелла II күп хәстәрлек күрә. Королева Изабелла ваҡытында ҡала ныҡ үҫешә, шуның менән бәйле бөтә тиерлек ҡала ҡапҡалары һүтелә. Беҙҙең көндәргә тиклем тик Толедо ҡапҡаһы һәм Алкала ҡапҡаһы ғына һаҡланып ҡалған (фрагмент). Ҡаланың етди төҙөлөшө XIX быуат аҙағы — XX быуат башында була. Иҫкеләре урынына яңы, киң урамдар һәм бульварҙар һалына, модерн («ар нуво») стилендә бик күп биналар төҙөлә. 1936 йылда граждандар һуғышы ваҡытында ҡаланы републиканлылар Франсиско Франко етәкселегендәге националистарҙан обороналай башлай. 1939 йылдың мартында гарнизон еңелеүен таный. Бөтә тарихи биналар зыян күрә, иҡтисад ҡыйынлыҡтар кисерә. Шуның менән бергә бер нисә архитектура проекты — триумфаль арка, Монклоа районында Хәрби-һауа көстәре штабы һ.б. төҙөлә. 1950 йылдарҙа АҠШ менән мөнәсәбәттәр яҡшыра башлай. Иҡтисад һәм туризм үҫешә. Франконың 1975 йылда үлеменән һәм Бурбондарҙың өсөнсө реставрацияһынан һуң тәхеткә король Хуан Карлос I ултыра.
Мадридта «мовида» кеүек билдәле хәрәкәт башлана — субкультуралар үҫешә һәм кино һәм театрҙың яңы эшмәкәрҙәре барлыҡҡа килә. 1990 йылдарҙа яңы хужожество музейҙары — королева София музейы һәм Тиссен-Борнемиса музейы асыла. 2004 йылдың 11 мартында Мадридта емергес террор акты була (бер нисә вокзалда бер үк ваҡытта шартлау). 11 март ваҡиғалары Нью-Йорктың 11 сентябрендәге террор актының Европа аналогы булып иҫәпләнә. Ҡорбандар иҫтәлегенә ҡала үҙәгендә «Вафат булғандар урманы» мемориалы төҙөлә.
Административ бүленеш
Административ планда Мадрид 21 районға бүленгән (distritos), улар, үҙ сиратында, 131 төбәккә бүленгән (barrios).
Түбәндә килтерелгән исемлектә ҡалын хәреф менән район атамалары бирелгән.
Иҡтисады
Мадридтың тулайым эске продукты — испан ҡалалары араһында иң ҙуры, 2011 йылда ул 124,9 млрд евро тәшкил иткән. Мадридтың йыллыҡ бюджеты 2014 йылда 14,45 млрд евро тәшкил итә. Индустриаль үҙәктәрҙең ҡаланан ситтә урынлашҡан сәнәғәт парктарына күсереү тенденцияһына ҡарамаҫтан, Мадрид Испанияның Барселонанан ҡалыша мөһимлеге буйынса икенсе сәнәғәт үҙәге булып тора. Һуңғы осорҙа Барахас аэропортының әһәмиәте һәм уның административ һәм финанс өлөшө байтаҡ арта. Һуңғы йылдарҙа юлдар төҙөлөшө һәм тимер юлы транспорты киңәйә. Әммә Мадрид, бөтә Испания кеүек үк, башҡа Европа илдәренән яңы технологиялар үҫеше буйынса ҡалыша. Ҡала ситендә бер нисә автомобиль заводы бар.
Бынын тыш, Испанияла инфляция урта Европа кимәленән юғары. 1998 йылдан башлап торлаҡҡа хаҡтар 150 % артҡан, быға евроны индереү булышлыҡ итә. Төп сауҙа партнерҙары менән конкурентлылыҡ һәләте юғала. Мадрид илдә сит ил туристарының иң күп йөрөй торған ҡалаһы булараҡ, туризм эшмәкәрлеген үҫтерә. 1992 йылда Мадридты «Европа мәҙәниәте ҡалаһы» тип атау был процестың үҫешенә мөһим аҙым була.
Мәғарифы
Ҡалала бер нисә ҙур университет урынлашҡан.
Транспорты
Ҡалала автобус маршруттары селтәре һәм 1919 йылдан Мадрид метрополитены эшләй. Метрополитен һуңғы йылдарҙа тиҙ үҫешә, (мәҫәлән, ҡаланан көньяҡҡа ҡарай сәнәғәт ҡала ситтәрен тоташтырыусы икенсе ҡулса линияһы үткәрелгән). Мадрид метрополитены Европала Лондондан һуң (408 км) линияларының оҙонлоғо буйынса икенсе урында тора. Әлеге ваҡытта метроға өҫтәмә булып еңел метро булараҡ билдәле заманса трамвай селтәре асылған. «Еңел метро» тәпәш иҙәнле заманса трамвайҙарҙы Citadis 302 ҡуллана.
Ҡала электричкалары селтәре бар, ике төп тимер юлы вокзалы — Аточа (көньяҡ йүнәлеш) һәм Чамартин (төньяҡ йүнәлеш) бар.
Пласа-Майор
Пласа-Майор (Plaza Mayor майҙаны, (испан теленән тәржемә иткәндә «Төп майҙан») король Филипп III хакимлығы ваҡытында архитектор Хуан Гомес де Мора төҙөгән. Төҙөлөш эштәре 1617 йылда башлана һәм ике йыл дауам иткән. Биналар Мадрид бароккоһы стилендә төҙөлгән. Майҙанда 437 балкон менән 136 бина урынлашҡан, балкондарҙан борон король тантаналарын, рыцарь турнирҙарын, коррида һәм аутдафены күҙәткәндәр. Майҙан уртаһында Габсбургтар династияһының өсөнсө испан короле король Филипп III һәйкәл ҡуйылған. Майҙан иң йәнле урын һанала, бында күп һанлы кафе һәм ресторандар урынлашҡан.
Пуэрта-дель-Соль майҙаны
Пуэрта-дель-Соль (Puerta del Sol майҙаны, һүҙмә-һүҙ — Ҡояш ҡапҡаһы) Испанияла юл арауыҡтарын үлсәү өсөн башланғыс нөктә булып хеҙмәт итә (Мадрид илдең географик үҙәге, ә майҙан ҡаланың үҙәк нөктәһе). Майҙандың исеме ябай аңлатыла: XV быуатта ҡәлғә диуары үткән, ә майҙан урынында ҡала ҡапҡаларының береһе урынлашҡан.
Майҙанда 1808 йылдың 2 майында француздар баҫып инеүенә ҡаршы ихтилал һәм 1931 йылда икенсе республика иғлан итеү кеүек ваҡиғалар үтә. Майҙанда Мадрид метроһының беренсе станцияларының береһе урынлаша. Майҙан заманса эллиптик форманы королева Изабелла II хакимлығы ваҡыттарында ала. Шул ваҡыттан алып Яңы йылды хәбәр иткән сәғәт менән почта бинаһы һаҡланып ҡала (1761). Хәҙерге ваҡытта бинала Мадрид Автономиялы Өлкәһенең хөкүмәте эшләй. Икенсе республика ваҡытында, ә һуңыраҡ Франко диктатураһы мәлендә бина йәшерен полицияға ҡараған. Майҙанда Нәфис сәнғәттәрҙең король академияһы, ҡаланың символы булған «Айыу һәм ер еләге ағасы» һыны, король Карл III һәйкәле урынлашҡан.
Сибелес һәм Кановас-дель-Кастильо майҙандары, Пасео-дель-Прадо бульвары
Сибелес (Plaza de Cibeles) майҙаны уртаһында Кибела алиһәһенең ике тәгәрмәсле арбаһы менән фонтан тора (1781 йылда архитекторҙар Хосе Эрмосилья һәм Вентура Родригес проекты буйынса эшләнгән). Кибеланың арыҫландар һәм пантералар егелгән ике тәгәрмәсле арба образы бик популяр була. Майҙанды дүрт бина: Испанияның неоклассик Банкы (1884), Альба герцогтарының Буэнависта һарайы (XVIII быуат аҙағы), маркиздар де Линарестарҙың айырым йорто һәм необарокко стилендә Төп почта идаралығы бинаһы (XX быуат башы) биҙәй.
Линарес һарайы төҙөлгән урын ҡәһәрле һаналған. Ҡасандыр бында зәйтүн ҡыуаҡлығы булған, унда башкиҫәрҙәр йәшеренгән, ә 1808 йылда, бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш ваҡытында француздар был урында төрмә төҙөгән, унда әсирҙәрҙе тотҡандар, язалағандар һәм тотҡондарҙы күмгәндәр.
Һарайҙа Мург ғаиләһенең бер нисә быуыны йәшәй. Риүәйәттәр буйынса, Хосе де Мурга-и-Реолид, маркиз Линарес, бер ни ҙә белмәйенсә үҙенең законһыҙ тыуған һеңлеһенә өйләнә. Ир менән ҡатынға ҡан ҡатнашыу билдәле булғас, улар балаларын үлтерә, ә күҙәһен стенаға томалап ҡуя. Маркиз үҙенә үҙе ҡул һала һәм баҡсала ерләнә, һарайҙа шул ваҡыттан алып йәнәһе ата һәм ҡыҙҙың шәүләһе йөрөй. 1992 йылдан Линарес һарайында Каса де Америка (Америка йорто) мәҙәни үҙәге урынлаша.
Пасео-дель-Прадо бульвары король-төҙөүсе Карл III арҡаһында барлыҡҡа килә, уның тураһында, балсыҡ ҡала тапҡан да уны мәрмәр ҡалаға әйләндергән, тип һөйләйҙәр. Бульвар эллиптик формаға эйә булған Рим майҙаны Навонға оҡшатып төҙөлә. Өс фонтан ҡуйыла. Кановас-дель-Кастельян майҙанында ике тәгәрмәсле арба менән Нептун фонтаны (1780), бульвар уртаһында Аполлон фонтаны (1777) урынлаша, ә өсөнсө Сибелес фонтаны бульварҙың осонда Сибелес майҙанында урынлаша.
Король һарайы
Алдағы һарайҙы тулыһынса юҡҡа сығарған 1734 йылғы янғындан һуң (ғәрәп һарайы урынында торған), Версаль һарайына оҡшаған яңы бина төҙөргә ҡарар ителә. Төҙөлөш иатльян архитекторы Филиппо Юварра етәкселегендә башлана, ә уның вафатынан һуң Джованни Батиста Сакетти дауам итә, ә һуңғараҡ — Сабатини һәм Вентура. Төҙөлөш 1738 йылдан алып 1764 йылға тиклем дауам итә. Һарайға урынлашҡан беренсе король Карл III була.
Хәҙерге ваҡытта король ғаиләһе һарайҙа йәшәмәй, ул протокол саралары өсөн файҙаланыла. Мәҫәлән, 1991 йылда һарайҙа Яҡын Көнсығыш буйынса Мадрид конференцияһы уҙа. Һарайҙың байтаҡ өлөшө музейға бирелгән. Бында тәхет һәм байрам залдарын, шулай уҡ Эль Греко, Веласкес, Босх, Гойя кеүек билдәле рәссамдарҙың эштәренән торған һынлы сәнғәттең бай коллекцияһын билдәләп үтергә мөмкин
Һарай янында ике парк — Сабатини һәм Кампо дель Моро баҡсалары («Мавритания лагеры») бар.
Көнсығыш майҙан
Майҙан XIX быуат башында король һарайының көнсығыш яғында барлыҡҡа килә. Майҙанды Жозеф Бонапарт (1808—1813 гг.) төҙөй башлай. Майҙан ансамбле Изабелла II хакимлығы ваҡытында тамамлана. Королева майҙан үҙәгенә Пьетро Такка эшләгән король Филипп IV-нең атлы скульптур композицияһын күсерә. Һын 1640 йылда Диего Веласкес яһаған король портреты нигеҙендә эшләнә, ә артҡы аяҡтарына ғына баҫып торған аттың ауырлыҡ үҙәген билдәләү буйынса хисаплауҙарҙы Галилео Галилей эшләй. Майҙанда Иберия ярымутрауында төрлө ваҡыттарҙа булған беренсе испан дәүләттәре королдәрен һүрәтләгән эзбизташ һындар менән майҙанда сквер яһалған. Майҙандың көнсығыш өлөшөндә (Teatro Real) опера театрының бинаһы тора, ул 1850 йылда, Изабелла II хакимлығы ваҡытында, Антонио Лопес Агуадо проекты буйынса төҙөлгән. Франко хакимлығы ваҡытында майҙан күп меңлек демонстрациялар урыны була.
Энкарнасьон монастыры
Монастырь 1611 йылда Филипп III ҡатыны королева Маргарита Австрийская тарафынан төҙөлгән. Монастырь архитекторҙары — Хуан Гомес де ла Мора һәм Альберто де ла Мадре де Диос. Бина эрререско стилендә, кирбестән һәм таштан Мадрид бароккоһы традицияларында төҙөлгән. Монастырь сиркәүен Вентура Родригес реставрациялай. Мәрмәрҙән төп миһраб Висенте Кардуччоның «Изге хәбәр көнө» картинаһы һәм Григорио Фернандестың уҡыусыһының эштәре Изге Августина һәм Изге моника һындары менән биҙәлгән. Ҡабырға миһрабтары картиналары шулай уҡ Висенте Кардуччоға ҡарай, а фрескалар — XVIII быуат рәссамы Захарий Гонсалес Веласкес ижады. Монастырь эсендә Габсбургтар династияһынан король ғаиләһе ағзаларының портреттары, шулай уҡ Кахес, Кардуччо, Роман, Кареньо, Рибера, Бартоломе Гонсалес һәм скульптор Грегорио Фернандес эштәре ҡыҙыҡлы. Шулай уҡ Талавера керамикаһынан алтарҙар менән клуатр, Бузоне, Кармон, Перронис һындары менән хорҙар, һәм XVII быуатта Висенте Кардуччо биҙәгән түшәм менән Реликварий (ҡомартҡылар һаҡлағысы) ҡыҙыҡлы.
Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена кафедраль соборы
Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена соборы — кафедраль собор. Король һарайының Ҡоралдар майҙаны ҡаршыһында урынлашҡан һәм Алла Анаһы Альмуденаға арналған. 1884 йылдың 4 апрелендә Альфонс XII буласаҡ собор нигеҙенә беренсе таш һала, был собор туйҙан ярты йыл үткәс туберкулездан вафат булған уның беренсе ҡатыны һәм ике туғаны Мария де лас Мерседес Орлеанскаяның кәшәнәһе булырға тейеш була. Неоготик стилдә баштағы проектты маркиз Франсиско де Кубас төҙөй. 1911 йылда Мария де Лас Мерседесты ерләргә йыйынған неороман стилендәге ярайһы уҡ ҡараңғы булған кәшәнә асыла. Уның капеллаларында XIX быуаттың мөһим ерләүҙәре бар, трансептың һул яғында — бик ҡыҙыҡлы биҙәк, ул XVI быуатта гипстан эшләнгән. Маркиз де Кубастың проекты 1944 йылда архитекторҙар Карл Сидро һәм Фернандо Чуэка-Гойтий тарафынан үҙгәртелә. Собор төҙөлөшө 1993 йылда тамамлана. 1993 йылдың 15 июнендә уны папа Иоанн-Павел II изгеләндерә. 2004 йылдың майында был ҡорамда вариҫ принц Фелипе һәм телетапшырыуҙар алып барыусы Летисия Ортистың никахлашыу тантанаһы уҙа.
Испания майҙаны
Испания майҙаны король һарайына яҡын урынлашҡан. Испания майҙаны янындағы туннелдәр һәм юл сиселештәре системаһы Көнсығыш майҙанда йәйәүлеләр зонаһын тәьмин итә һәм магистралдәр йөкләнешен кәметә. Майҙан ансамбленең үҙәк өлөшөн Мигель де Сервантес һәйкәле биләй, ул 1915 йылда яҙыусының вафатының 300-йыллығына арналған. Һәйкәл авторҙары скульпторҙар Теодоро Анасагасти һәм Маттео Инуррия. Майҙанда ике бейек йорт урынлашҡан: беренсеһе блоктан «Мадрид башняһы» (Torre de Madrid), «жираф» тип аталған (бейеклеге — 130 м, 30 ҡат) һәм «Испания» бейек йорто, хәҙер ҡунаҡханаға әүерелгән (бейеклеге — 117 м, 26 ҡат), уныһы Мәскәүҙең бейек биналарын хәтерләтә (мәҫәлән, «Украина» ҡунаҡханаһы). Ике бина ла 1940—1950 йылдарҙа архитектоҙар Отаменди проекты буйынса төҙөлгән.
Изге Антоний Флоридский сиркәүе
Сиркәү 1792—1798 йылдарҙа итальян архитекторы-неоклассигы Фонтана проекты буйынса төҙөлгән. Уның фасады пилястралар менән биҙәлгән һәм гранит цоколдә урынлашҡан бер корпустан тора. Көмбәҙен һәм түшәмдәрен фрескалар менән Франсиско Гойя биҙәй. Төп алтарь түшәменең фрескаһында «Изге Троицаға баш эйеү», ә көмбәҙҙә дүрт ай эсендә яҙылған — «Изге Антоний Падуанский мөғжизәһе». Унда Италияла булып, Изге Антоний үлтереүсенең Лиссабон суды алдына баҫыуын һәм үлтереүҙә ғәйепләнгән ғәйепһеҙ атаһын яҡлаһын өсөн үлтерелгән кешене терелтә. Гойя һүрәтләгән персонаждар — шул ваҡыттағы Мадрид кешеләре, ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар. Сиркәү нигеҙе аҫтында 1828 йылда Бордола вафат булған даһи арагон рәссамының кәүҙәһе ята. 1919 йылда уның кәүҙәһе Мадридҡа килтерелгәс, кәүҙәһен генә табалар, ә башын кемдер урлаған була. Йәнәшәлә Гойя фрескалары күсермәһе менән тулыһынса шундай уҡ сиркәү урынлаша, ул дини культтар өсөн тәғәйенләнә һәм баштағы ҡоролма тарихи ҡомартҡы булып иғлан ителгәндән һуң төҙөлә.
Үгеҙҙәр алышы өсөн «Лас-Вентас» аренаһы
Коррида өсөн 23 мең тамашасы һыйҙырышлы неомавритан стилендәге арена (архитектор Аюсо), Алкала урамының осонда урынлашҡан. 1929 йылда ярымтүңәрәк аркалар һәм керамик инкрустация менән кирбестән төҙөлгән. Монументаль, йәки Вентас исеме аҫтында билдәле. Был Испанияла корридалар өсөн ҙур арена. Был аренала сығыш яһағандан һуң ғына тореро үҙ оҫталығының тулы танылыуын ала һәм һуғышсан үгеҙҙәр үрсеткән фермалар, үҙҙәренең тәрбиәлнеүселәре унда сығыш яһағандан һуң билдәле булып китә. Коррида был аренала март айынан октябрь аҙағына тиклем ял һәм байрам көндәрендә үтә, ә май айында, ҡаланы ҡурсалаусы Изге Исидр байрамдары менән бәйле, егерме көн дауамында үтә, һәм унда иң яҡшы матадорҙар ҡатнаша. Мадридта тағы бер арена бар, ҡаланың көньяғында, тик ул бәләкәйерәк. «Лас-Вентас» аренаһы алдында коррида мәлендә һәләк булған матадорҙарға һәм пенициллинды асҡан доктор Александр Флемингҡа һәйкәл ҡуйылған. Флемингтың асышы арҡаһында коррида ваҡытында күп яраланғандар тере ҡала. Бинала коррида музейы урынлашҡан, унда билдәле матадорҙарҙың (Геррите, Гранеро, Хоселито, Бельмонте, Манолете һ.б.) портреттары, уларҙың ҡоралы, инструменттары һәм костюмдары, афишалар, шулай уҡ үгеҙҙәрҙең мумияланған баштары бар.
AZCA районы
Был заманса финанс районы Кастельян проспектында (элегерәк генералиссимус Франко проспекты) урынлашҡан һәм Париждың Дефанс районына оҡшаған. 157 м бейеклектәге Пикассо башняһы был районда хәҙерге Мадридтың символы булып тора. Бейек бина Пикассо майҙанында урынлашҡан. Уның авторы Минору Ямасаки — Нью-Йорктағы Бөтә донъя сауҙа үҙәге биналарының авторы. Мадридтың XXI быуаттағы иң бейек биналары AZCA районында түгел, ә яңы «Куатро-Торрес» бизнес-районында төҙөлгән. 2007—2008 йылдарҙа унда төҙөлгән дүрт башня илдең иң бейек биналары исемлегендә тәүге дүрт юлды биләй.
Эйә
Эйә — күп мәғәнәле һүҙ.
Словенияла социаль эшҡыуарлыҡ
Словенияла социаль эшҡыуарлыҡ (so.p. ҡыҫҡартыуы ҡабул ителде) экология, йәмәғәт һаулығы һәм оло йәштәге кешеләрҙе ҡарау мәсьәләләрендә күбеһенсә эшләй. Шулай уҡ илдә этик банкингы үҫешә. 2015 йылға тиклем социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү өсөн хеҙмәт, ғаилә, социаль һорауҙар һәм тигеҙ мөмкинлектәр минитерствоһы яуаплы ине. Ә 2015 йылдың ғинуарында күпселек функциялар экономика үҫеше һәм технологиялар министерствоһына күсә.
Словенияла социаль эшҡыуарлыҡтың килеп сығыуы
Словенияның премьер-министры, Мирослав Церар, шулай уҡ социаль эшҡыуарлыҡты үткән ваҡыттар тарихы менән бәйләй … был традиция, берҙәмлеккә һәм эшһөйәрлеккә йүнәлтелгән, социаль-ориентирлы булған коллектив ментальносе… Беҙгә быны үҙебеҙҙә һәр тапҡыр яңынан һәм яңынан уятырға кәрәк.
2011 йылда Словенияла социаль эшҡыуарлыҡ тураһында ҡанун сығарыла. Шунда предприятиеларҙы финанслау һәм бизнес-инкубаторҙар төҙөү өсөн мөмкинлектәр яҙылып сыға. Ҡанун эш хаҡына сыҡымдарҙы финанслай, медицина, социаль һәм пенсион страховкалауға, уҡыу, квалификацияны үҫтереү һәм консультация субсидияларына киткән аҡсаларҙы кире ҡайтар. Документ буйынса, социаль предприятиела тәүге йылында эшселәр һаны бер кешенән әҙ булырға тейеш түгел. Табышты таратып биреү тыйыла, бөтә эшләнгән аҡса эш хаҡын түләүге китә, артығы предприятиеның эшҡыуарлығына реинвестиция кеүек китә. Бындай предприятиеға эшкә зәғиф булған, эш эшләүҙә психик йә икенсе үҙенсәлектәре өсөн сикләнгән, оҙаҡ ваҡыт эшһеҙ йөрөгән, 55 йәштән олораҡ булған, башланғыс йә урта белемһеҙ кешеләр алына. Шулай уҡ улар араһына, эшһеҙ сиғандар ҙа эшкә керә ала тип был документта айырым юлда яҙылған.
Ошо уҡ йылда илдә социаль эшҡыуарҙар форумы үтә. Әммә артабанғы йылдарҙа был термин тураһында бәхәстәр булыу сәбәпле социаль эшҡыуарлыҡ ҙур ҡыйынлыҡтар менән үҫешә. берәүҙәр социаль эшҡыуалыҡ табыш килтерергә тейеш түгел тип иҫәпләһә, икенселәре был категорияға кооперативтарҙы индерә. 2013 йылда социаль предприятеларҙа финанслау мониторинг ҡағиҙәләре баҫтырып сығарыла. Шунда уҡ махсус комиссия социаль эшҡыуарлыҡтың 2016 йылға тиклем үҫтереү стартегияһын эшләп сығара.
2015 йылда дәүләт инициативалары
2015 йылда Словения хөкүмәте социаль эшҡыуарлыҡты, кооперативтарҙы, ижади етештереүҙәрҙе һәм экономика демократияһын үҫтергән яңы проекты тормошҡа ашырыуға тотона. Социаль экономика кимәлен күтәрер өсөн дәүләт ҡазнаһында 12,7 миллион евро аҡса ҡаралған, һәм өҫтәмә ресурстар Европа берлегенең программалары буйынса. Проект буйынса, социаль сферала эшләгән кшеләр һанын 0,7 % 6,5 % тиклем күтәрәсәктәр, шулай уҡ социаль эшҡыуарлыҡтың йүнәлешендә ятмаған социаль инновацияларға ярҙам итәсәктәр (мәҫьәлән, ныҡлы булмаған төркөмдәрҙең ихтимал интеграцияһы). Шул уҡ ваҡытта социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү программаһын үтәү контроле экономик үҫешеү һәм технологиялар министерствоһына йөкмәтелә, ә, тәүҙә булған «Социаль эшҡыуарлыҡ тураһында» дөйөм ҡағиҙәләрен башҡарыу ваҡытында булған, Хеҙмәт, ғаилә,социаль һорауҙар һәм тигеҙ мөмкинлектәр министерствоһына һалынмай. Бер-нисә эксперт уйҙары буйынса, был социаль сферала эшләгән ойошмаларҙың эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген үҫтерүгә ярҙам итәсәк. Шулай уҡ проекты башҡарыу буйынса төркөмдө Тадеуш Слапник етәкләй. Тадеуш Слапник Словения премьер-министрыны канцелярияһының дәүләт сәркәтибе.
Практика
MOZAIK ассоциацияһы Словенияла социаль ныҡлы булмаған халыҡ төркөмдәренең хеҙмәт интеграцияһы менән күп йыл шөғөлләнә. Ассоциация ағзалары органик игенселекте, экологик туризмды һәм традицон төҙөүҙө үҫтерә. Предприятия эсендә кешеләр эшләй һәм уҡый алған, Помурска регионында Шаловцы общинаһында урынлашҡан «Korenika» экофермаһы, Пуцонцы общинаһында йәшәү урыны һәм Мурска-Соботала өйө булмаған кешеләр өсөн приют керә.
Буэнос-Айрес
Буэнос-Айрес ҡалаһына ике тапҡыр нигеҙ һалына. Тәүге тапҡыр 1536 йылда Педро-де-Мендос тарафынан нигеҙ һалына. 1541 йылда индейҙар һөжүме ваҡытында ҡала яндырыла, ә 1580 йылда Хуан де Гарай тарафынан тергеҙелә (юрист Хуан де Матьенсо талабы буйынса) ). Нигеҙ һалыныу мәлендә һәм реставрациянан һуң, ҡала Испания империяһы составына ингән Перу вице-короллегене составына инә. 1776 йылда Буэнос-Айрес яңы булдырылған Río de la Plata вице-короллектең баш ҡалаһы була.
1806 йылда беренсе британ баҫып инеүе ваҡытында ҡала бер нисә ай буйы британ ғәскәрҙәренең оккупацияһы аҫтында була. 1810 йылда Май революцияһы була, шул ваҡытта ҡалала испан наместнигы төшөрөлә һәм ваҡытлы хөкүмәт органы — Беренсе Хунта барлыҡҡа килә, ул Аргентинаның беренсе милли хөкүмәте була. XX быуат башында Бөйөк Буэнос-Айрес Көньяҡ Америкаға иммиграцияның төп үҙәктәренең береһе була. 1913 йылда ҡалала метро төҙөлөшө башлана, ул Латин Америкаһында тәүгеләрҙән була.
Глобалләшеү кимәле индексы буйынса (Global Cities Index) Көньяҡ Америкала беренсе урынды биләй (2012 йыл.
ГаВК-ның глобаль ҡалалар рейтингында Амстердам, Мәскәү һәм Брюссель менән бер рәттән торған альфа-ҡала тип таныла.
Этимологияһы
Триана сауҙагәрҙәре гильдияһы (уның ағзаһы була) диңгеҙселәренең ҡурсалаусыһы Изге Мария хөрмәтенә ҡалаға нигеҙ һалыусы Педро-де-Мендос уны «Изге Мария изге елдәр порты» тип атай (исп. Santa Senta Seniora Santa Senta Del Buen Ayre). «Буэн-Эйр» һүҙбәйләнеше Дева Мария исеменең бер өлөшө була, уның хөрмәтенә мерседарийҙар Сардинияның Кальяри ҡалаһында собор төҙөйҙәр. Оҙаҡ йылдар ҡаланың исеме конкистадор Руй Диас де Гусман исеме менән бәйле була. Әммә 1892 йылда Эдуардо Мадеро, испан архивтарында киң тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң, ҡаланың исеме испан диңгеҙселәренең Буэнос-Айрестағы Севилья Богородицаһына бағышланыуы менән тығыҙ бәйле тигән һығымтаға килә.
Янғындан һуң ҡаланы тергеҙгәс, Хуан де Гарай яңы тораҡ пунктына Троица исемен бирә — «Изге Троица ҡалаһы һәм Мәрхәмәтле Мария изге елдәр порты» (исп. Ciudad de la Trinidad, Puerto de Nuestra Señora Santa María del Buen Ayre ). Уның исемен үҙгәртеүҙең сәбәбе ҡаланы тергеҙеү датаһына яҡын булыуы, йәки, ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Троица байрамы ваҡытында ҡала янында якорь ҡуйған Гарай судноһы булыуы ихтимал. Әммә Гарай нигеҙ һалған портҡа Пуэрто-ду-Санта-Мария-ду-лос-Буэнос-Айрес (Puerto de Santa María de los Buenos Ayres) исеме бирелә. Ҡаланың исемен үҙгәртеү тураһында рәсми ҡарар ҡабул ителмәү арҡаһында, Гараяның ҡала исемен үҙгәртеү тураһындағы ҡарары тормошҡа ашмай ҡала.
Ҡалаға нигеҙ һалынғандан алып 1810 йылға тиклем
1536 йылдың 2 февралендә испан конкистадоры Педро-де-Мендос ерле керанди халҡы йәшәгән ҡасабаға нигеҙ һала. Мендос экспедицияһына аслыҡ янай, чарруа индейҙары менән даими бәрелештәр арҡаһында хәл киҫкенләшә. Ауырыу һәм экспедицияның һәләк булыуынан ҡурҡҡан Мендос, Көньяҡ Американы ташлап, Испанияға ҡайтырға ҡарар итә, әммә өйөнә ҡайтып барғанда вафат була. Тораҡ пунктында ҡалған колонистар биш йыл индейҙарҙың һөжүмдәрен кире ҡаға һәм 1541 йылда Мендос экспедицияһы тарафынан 1537 йылда нигеҙ һалынған Асунсьон ҡалаһына йылға буйлап күтәрелергә мәжбүр булалар. Буэнос-Айрес ташландыҡ хәлдә ҡала һәм яндырыла. 1580 йылдың 11 июнендә Хуан де Гарай ҡаланы элекке хәленә ҡайтара. Был осорҙа ҡалала, гуарани индейҙарын иҫәпләмәйенсә, 65 күскенсе була. Диңгеҙ портының һәм яҡын-тирәләге ҡаласыҡтың ҡушылыуы уларҙың исемдәрен бер оҙон фразаға берләштереүгә килтерә. «Изге Троица ҡалаһы һәм Мәрхәмәтле Мария изге елдәр порты» (исп. Siudad de la Trinidad, Pueot de Nuestra Seniora Senta Senia del Buen Ayre).
Нигеҙ һалыныу мәлендә, һуңыраҡ тергеҙелгәндән һуң, ҡала Испания империяһы составына ингән Перу вице-короллеге составына инә. Буэнос-Айрес Лима аша үткән сауҙа юлдарынан алыҫ тора һәм ҡалала европаса йәшәү рәүеше өсөн әйберҙәр етмәй. 1610 йылда ҡала халҡы 500 кешегә етә, уларҙың күбеһе Бразилиянан контрабанда ташыу менән шөғөлләнә. 1680 йылда Ла-Плата ҡултығының һул ярында португалдар Колония-дель-Сакраменто ҡәлғәһен төҙөй. Уның аша португалдар Буэнос-Айресҡа законһыҙ рәүештә тауарҙар килтерә. Контрабандасыларҙан һаҡланыу өсөн, испандар Монтевидео ҡалаһына нигеҙ һала. XVIII быуат уртаһына Буэнос-Айрес күн сәнәғәте үҙәгенә әйләнә. 1776 йылда ҡала яңы булдырылған Río de La Plata вице-короллегенең баш ҡалаһы була. Вице-короллек төҙөүҙең төп сәбәптәре булып испан колониялары менән португалдар араһында сик булдырыу һәм контрабанданы туҡтатыу теләге тора. 1785 йылда Испания властары Рио-де-ла-Плата вице-президентына бойондороҡһоҙ сауҙа алып барырға рөхсәт бирә. Ошо мәлдән Буэнос-Айрестың сәскә атыу осоро башлана, ул асыҡ сауҙа алып бара. Хәҙер ҡалаға сит ил тауарҙары килә, ә суднолар ҡаланан башҡа порттарға ебәрелә. Лиманан коммерция һәм сәйәси бойондороҡлолоҡ юҡҡа сыға. Ҡаланың сәскә атыуы һөҙөмтәһендә, башлыса испандар иҫәбенә, иммиграция көсәйә, француздар һәм итальяндар әҙерәк килә. Ул ваҡытта Буэнос-Айрестың төп халҡын сауҙагәрҙәр һәм фермерҙар тәшкил итә.
Нигеҙ һалынғандан алып 1807 йылға тиклем Буэнос-Айрес бер нисә һөжүмгә дусар ителә. 1582 йылда Мартин-Гарсия утрауына инглиз каперҙары төшә, әммә уларҙы утрауҙан ҡыуып сығаралар. 1587 йылда инглиз Томас Кавендиштың ҡаланы баҫып алырға маташыуы бушҡа була. 1658 йылда француздар, Франция короле Людовик XIV указы менән, өс тапҡыр һөжүм итә, Әммә Дон Педро де Байгорри Руис, ул ваҡытта Буэнос-Айрестың губернаторы, портты обороналауҙы уңышлы ойоштора. Дүртенсе ынтылыуҙы авантюрасы де Пинтис яһай, ул да еңелә. 1699 йылда бишенсе баҫып инеү була, һөҙөмтәлә дат пираттары флотилияһы тар-мар ителә. Бруно Маурицио-де-Забала губернаторлығында Этьен Моро етәкселегендәге француздар Рио-де-ла-Платаның көнсығыш яр буйына төшә, испан ғәскәрҙәре уларҙы тар-мар итә.
Буэнос-Айрес XIX быуат аҙағына тиклем.
Испанияның Буэнос-Айрес губернаторы Балтасар де Сиснерос вазифаһынан бушатылғандан һуң, власҡа килгән беренсе хунта ла ошоға оҡшаш сәйәси йүнәлеш тота. Бер-бер артлы Хунта Гранде, Беренсе һәм Икенсе Триумвират һәм директориялар алмашына. Беренсе хунта шулай уҡ губернаторҙар һәм мэрҙар тәғәйенләй, армияны тота һәм таможня пошлиналарын йыя. Был башҡа вице-короллектәрҙең башлыҡтарына, революция испан бюрократияһының власын, ҡала халҡына өҫтөнлөк бирмәйенсә, урындағы үҙидараға ғына үҙгәртеүгә этәрә.
1815 йылда провинция халҡы Берләшкән Ла-Плата провинцияларының юғары хакимы Карлос Мария де Альвеараның эшмәкәрлеген тәнҡитләй. Ул, 1815 йылдың 20 апрелендә раҫланғандан һуң дүрт ай үткәс, вазифаһынан мәхрүм ителә. 1816 йылдың 9 июнендә ҡала Берләшкән Көньяҡ Америка провинцияларының баш ҡалаһы була, 1819 йылғы Конституция төҙөлә. Киләһе йылда Граждандар һуғышы барышында федералистарҙың ғәскәрҙәр Сепеда янындағы алышта губернатор Мануэль де Сарратеа етәкләгән Буэнос-Айрес провинцияһы ғәскәрҙәрен тар-мар итә. Буэнос-Айрес провинцияһын тар-мар итеү Пилар килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. Тотороҡһоҙлоҡ осоронан һуң Мартин Родригес ҡала губернаторы була, ә уның министры Ривадавия 1826 йылда Аргентина конфедерацияһының беренсе президенты итеп һайлана. Ривадавия президентлыҡ иткән осорҙа ҡала фән һәм мәҙәниәт үҙәгенә әүерелә. Тәртип һәм реформа осоро башлана: Буэнос-Айрестың Генераль архивы булдырыла, тауар биржаһы асыла. Буэнос-Айрес университеты эшмәкәрлеген башлай һәм физика-математика йәмғиәте ойошторола. Ривадавия Конгресҡа Буэнос-Айресты реконструкциялау планын тәҡдим итә, ҡала дәүләттең баш ҡалаһы тип иғлан ителә. Яңы законға ярашлы, порт Буэнос-Айрес провинцияһының төп килем сығанағы була.
1825 йылда Аргентина-Бразилия һуғышы башлана, был һуғыш һөҙөмтәһендә Аргентина Бразилияның Сисплатина провинцияһын (хәҙерге Уругвай) үҙ контроле аҫтына алырға ниәтләй. Сисплатина элек испан «Рио-де-Ла-Плата» вице-короллегенә ҡарай, Аргентина үҙен уның вариҫы тип һанай. Бразилия тар-мар ителгәндән һәм Уругвайҙың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң, ҡораллы ихтилал башланыу һөҙөмтәһендә Ривадавия 1827 йылдың 29 июнендә отставкаға китә. 1831 йылдан 1852 йылға тиклем ҡала Аргентина конфедерацияһының баш ҡалаһы була. 1836 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 62 000 кеше йәшәй. Росас, таможня пошлиналарын камиллаштырып, Буэнос-Айрестың килемен һиҙелерлек арттыра. 1852 йылда ҡала конфедерациянан айырыла һәм бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Артабанғы 2 йыл эсендә Буэнос-Айрес провинцияһын федерацияға ҡайтарырға тырышыу уңышһыҙ тамамлана. 1859 йылда Буэнос-Айрес провинцияһы ғәскәрҙәре Венадала Хусто Уркиса тарафынан тар-мар ителә. 1859 йылдың 10 ноябрендә Сан-Жозе-де-Флорес килешеүе төҙөлә, уның менән Буэнос-Айрес конфедерацияға ҡушыла, ә 1860 йылдың 6 июнендә ҡала тулыһынса Аргентина составына инә.
Буэнос-Айрес иммиграция өсөн асыҡ була. Меңәрләгән европалылар, башлыса Италия һәм Испаниянан, ҡаланың һәм уның иҫтәлекле урындарының тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртә. Ҡала әүҙем төҙөлә, ул ваҡыттағы өҫтөнлөклө «колониаль стиль» урынына итальян стилендә яңы йорттар һәм һарайҙар төҙөлә. Шулай уҡ Аргентинала беренсе тимер юлы була, ул ҡаланы Флорес биҫтәһе менән тоташтыра. 1871 йыл да ҡала халҡының байтаҡ өлөшө һары биҙгәк эпидемияһы арҡаһында юҡҡа сыға. 1875 йыл да Трес-де-Фебреро паркына — 3 февраль исемендәге паркҡа нигеҙ һалына.
Буэнос-Айрес провинцияһына ингән ҡала өҫтөнән административ вәкәләттәре булмаһа ла, Аргентина дәүләтен урынлаштырыуға алып барған оҙайлы процесс барышында Аргентина милли хөкүмәте урыны итеп Буэнос-Айрес һайлана. 1880 йылда губернатор Карлос Тежедор етәкселегендәге федераль ғәскәрҙәр менән губерна ғәскәрҙәре араһындағы бәрелештәр һөҙөмтәһендә ҡалаға федераль баш ҡала статусы бирелә. 1880 йылда Буэнос-Айрес ҡалаһы Буэнос-Айрес провинцияһынан административ рәүештә айырыла һәм махсус Федераль округҡа бүленә. Артабан районға Флорес һәм Белграно биҫтәләре ҡушыла. 1882 йылда Конгресс Буэнос-Айрес ҡалаһы мэры һәм ҡала советы вазифаһын индерә. Мэр бөтә халыҡтың тауыш биреү юлы менән һайланмаған, ә Президент хакимиәте тарафынан Сенат ҡарарына ярашлы тәғәйенләнгән. Беренсе мэр кандидатураһы 1883 йылда президент Хулио Рока тарафынан раҫлана.
Xix быуат аҙағынан хәҙерге ваҡытта тиклем
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында әүҙем төҙөлөш арҡаһында ҡала ныҡ үҙгәрә. 1913 йылда Латин Америкаһындағы беренсе метро Буэнос-Айреста төҙөлә, ул Буэнос-Айреста «Субтеэ» (Subte) тип атала. Ҡалала төрлө архитектура стилендәге биналар барлыҡҡа килә. Архитекторҙар, баш ҡала прогресс символы булһын өсөн, яңы проекттар эшләй.
1880 һәм 1950 йылдар араһында илгә Европа һәм Азия илдәренән 5 миллиондан ашыу иммигранттар килә. 1914 йылда Буэнос-Айрес донъяла ҙурлығы буйынса 1575 000 кеше йәшәгән ун икенсе ҡала була. Торлаҡ етмәү сәбәпле, уларҙың күбеһе емерек (ярлы) өйҙәрҙә йәшәргә мәжбүр булған.
XX быуатта Буэнос-Айрес бер нисә тапҡыр Аргентина Республикаһы синыфтарының һуғыштары аренаһына әйләнә. 1909 йылда эшселәрҙең дөйөм забастовкаһы барышында Конгресс майҙанында үткән демонстрациянан һуң 8 кеше һәләк була, 100 кеше яралана. Аргентина тарихында был ваҡиғалар «Ҡанлы аҙна» исеме аҫтында була. Забастовка баҫтырылғандан һуң, 1919 йылдың ғинуарында бөтә Аргентинала халыҡ сыуалыштары була, был «Фажиғәле аҙна» тип аталған ихтилалға килтерә. Ваҡиғалар ваҡытында Буэнос-Айрес, Росарио, Санта-Фе һәм башҡа ҡалаларҙа 700 кеше һәләк була, 4000-гә яҡын кеше яралана.
== Туғандаш ҡалалар ==
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="1">
Суны Еган
Суны Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1730/195/237/43 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Телег-Еган
Телег-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Левый Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Танельта-Еган
Танельта-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тоденокс
Тоденокс — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 841 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Квартал Луи
«Квартал Луи» — ҡараусыһы менән бергә йәшәү моделе буйынса төҙөлгән Пензалағы реабилитация үҙәге. Үҙәктең базаһында ата-әсәйһеҙ ҡалған йәш инвалидтарҙы, үҙ-аллы ҙур тормошҡа әҙерләйҙәр. Джаз музыканты Луи Армстронгҡа бағышлап аталған. Өлөшләтә сығымдарҙы коммунала йәшәүселәр үҙ өҫтөнә ала.
Тарихы
Үҙәк 2014 йылдың 1 ноябрендә Пензаның Берёзовский тыҡрығында асыла. Уға нигеҙ һалыусы «Благовест» региональ йәмәғәтсел ойошмаһы була. «Минута славы» шоуында еңеүсе Даниил Анастасьин һәм «Мы вместе» инвалидтар ойошмаһы президенты Санкт-Петербуртан йәмәғәт эшмәкәре Юрий Кузнецов проекттың ойоштороусылары булалар. Рәсәй хеҙмәт министрлығы үҙәккә махсус техника алыу өсөн 400 мең һум аҡса бүлә.
Үҙәк Пенза һәм Нижнелома митрополиты Серафим фатихаһы менән изгеләштерелә.
Үҙәктең беренсе йәшәүселәр Нижнеломовский интернатының һәм Сердобский ветерандар өйөнөң 4 сығарылыусылары була.
Үҙәктең эшмәкәрлеге
Үҙәккә легендар джаз музыканты Луи Армстронг хөрмәтенә исем бирелә. Идеяның төбөндә тормош джазға оҡшаған тигән уй ята.
Идея күптән тыуҙы. Түбәнге Ломовола өй-интернатта физик етешһеҙлектәре булған балалар менән эшләүҙең файҙаһы юҡ, сөнки 18 йәштән һуң уларҙың бер ниндәй ҙә киләсәге юҡ.
Үҙәк йәшәү, уҡыу, хеҙмәт формулаһы буйынса эшләй. Коммуна-ятаҡта һәр инвалидҡа индивидуаль үҫеш картаһын тәҡдим итәләр, уның ҡыҙыҡһыныуҙарына ҡарап, уҡытыу һәм эшкә урынлаштырҙы һайлай алалар. Йәшәүселәрҙе «Квартале Луи» базаһына 3-4 йылға йәшәргә алалар, уларға айырым комната һәм эш урыны бирәләр. Проекттың авторҙары әйтеүенсә, үҙәктән сыҡҡанда инвалидтар реаль тормошҡа әҙер булып сығалар, үҙҙәрен торлаҡ һәм эш менән тәҡмин итә алалар.
Үҙәктең беренсе көндәренән алып йәшәүҙе өлөшләтә ҡаплау өсөн инвалидтар үҙ өҫтөнә ала. Улар үҙҙәренең пенсияһының 50 процентын проектҡа биреп барҡандар, яҡынса 6 мең һум. Өйҙә үҙҙәренең фотоға (ҡағыҙға) төшөрөп баҫтырыу лабораторияһы барлыҡҡа килә. Һатыу итеүгә беренсе сығарған әйберҙәр кружкалар була, уларға һүрәтте коммунала йәшәүселәр үҙҙәре уйлап таба. Һуңғараҡ матурлыҡ салоны, фотостудия, флористик магазин һәм инвалиттар өсөн кафе асыу планлаштырыла. Авторҙар уйлауынса, ваҡыт үтеү менән инвалидтар өйҙә йәшәүҙе үҙҙәре ҡаплай аласаҡ һәм үҙҙәренең бизнесын асыу өсөн оҫталыҡ аласаҡтар. 2014 йылда үҙәктә йәшәүселәрҙе ҡарау өсөн айына 65 мең һум аҡса кәрәк булған.
Типография
Беренсе эш урыны «Благовест» хәйриә фондының типографияһында була, унда эш булһын өсөн «Касперский Лабораторияһы» 15 компьютер бирә. Әммә һуңғараҡ ойошманың типографияһын Пенза и Нижнеломовский епархияһы типографияһына берләштерәләр. Этештереүҙе епархия идаралығының буш торған урындарына күсерәләр. Был эш урынын яҡшыртыуға килтерә.
Тугунтлиси-Игол
Тугунтлиси-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Глубокий Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тугалим-Еган
Тугалим-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фазле Хәсән Абед
Сэр Фазле Хәсән Абед (27 апрель 1936 йыл) — Бангладеш социаль хеҙмәткәре, эшләүселәр һаны 100 меңдән артҡан «BRAC» коммерцияға ҡарамаған йәмәғәт ойошмаһын ойоштороусы һәм уның рәйесе. Социаль үҙгәртеүҙәргә индергән өоөшө өсөн Рамон Магсайсай премияһына лайыҡ була. 2010 йылда Бангладештағы һәм бөтә донъялағы ярлыларҙың мөмкинселектәрен һәм хоҡуҡтарын ҙурайтыу һәм фәҡирлеккә ҡаршы көрәше өсөн Изге Михаил һәм Изге Георгий ордендарын ала һәм рыцарь-бакалаврҙар сафына алына. 2014 йылда «Fortune» журналы буйынса Хасан Абед донъяның 50 иң бөйөк лидерҙар иселегендә 32 урын ала.
Тәүге ваҡытта
Фазле Абед 1936 йылдың 27 апрелендә абруйлы Хәсән фамилиялы ғаиләлә Британия Һиндостанында (хәҙер Бангладештың Хабигандж округы) Баниачанг ҡалаһында тыуған.. Пабна округында мәктәпте тамалағас, ул Бангладештың баш ҡалаһында, Даккала, Дакки колледжына уҡырға инә. Колледжды тамамлағас, Фазле Шотландиялағы Глазго университетына керә һәм шунда кораптар төҙөүгә өйрәнә башлай. Пакистанда кораптар төҙөү үҫешмәгән була, һәм Абед CIMA, Лондон университетына, уҡырға инә. 1962 йылда ул белем алыуын тамамлай.
Бангладештағы азатлыҡ өсөн көрәш арҡаһында Фазле Хәсән Абед илдән ҡаса. Англияла үҙенә һыйыныу таба, шунда Action Bangladesh ойошмаһына нигеҙ һалалар. Action Bangladesh — Бангладеш азатлығы һорауында Европа илдәре хөкүмәтенә йоғонто яһарға маташҡан лоббизм ойошмаһы.
BRAC нигеҙләнеүе
1971 йылдың декабрендә һуғыш бөткәс, Абед Лондондағы фатирын һата һәм азат, әммә емерелеп бөткән Бангладешҡа ҡайта. Унан башҡа, Һиндостанда һыйыныу эҙләгән 10 миллион ҡасаҡтар ҙа өйҙәренә ҡайта башлай. Был кешеләргә ярҙам итеү тиҙ хәл итеүҙәрҙе талап итә ине, һәм Абед үҙенең Лондондағы фатирын һатҡанда алған аҡсаларын ҡулланырға уйлай. Ул ярлы ауыл кешеләренә ярҙам иткән ойошманы ойошторорға уйлай. Был маҡсатты хәл итер өсөн ул Бангладештың төнь-көнсығыш ерҙәрен һайлай. 1972 йылда Фазле Хәсән Абед BRAC исемле коммерциялы булмаған ойошманы нигеҙләй.
BRAC хәрефтәр йыйылмаһы хәҙер аббревиатура булмаһа ла, ойошма тәүҙә Bangladesh Rehabilitation Assistance Committee (Комитет Содействия Реабилитации Бангладеш) кеүек билдәле ине. Артабанғы өс ун йыллыҡта BRAC үҫешә, эшселәр һаны, уның ҡатнашыуының төрлөлөгө һәм масштабы буйынса донъяла иң ҙур коммерциялы булмаған ойошма.
2002 йылда BRAC, Афғанстанда эшмәкәрлеген башлап, халыҡ-ара кимәлгә сыға. Шул ваҡыттан һуң ойошма Азия һәм Африка континенттарында 10 илгә тиклем ҙурая. BRAC әлеге ваҡытта башланғыс белем биреү, ауыл хужалығы, кеше хоҡуҡтары, юридик уңайлыҡтар, микрофинанслау һәм эшҡыуарлыҡты үҫтереү өлкәһендә программалары аша миллионлап кешеләргә ярҙам күрһәтә. -->
Буранов Халиҡ Моталлап улы
Буранов Халиҡ Моталлап улы (15 май 1920 йыл — 15 ноябрь 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, хеҙмәт ветераны
Биографияһы
Халиҡ Моталлап улы Буранов 1920 йылдың 15 майында БАССР-ҙың Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ауылындағы башланғыс мәктәптә уҡый, 1936 йылда Байназарҙа ауыл йәштәре мәктәбен (ШКМ) тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Карл Маркс исемендәге колхозда хисапсы булып башлай.
Халиҡ Моталлап улы Буранов 1940 йылдың 28 сентябрендә Совет Армияһы сафына алына. Полк мәктәбен тамамлағас, кесе сержант дәрәжәһендә Алыҫ Көнсығыш хәрби округында 119-сы полкта 122 миллиметрлы орудие командиры итеп тәғәйенләнә. Өлкән сержант Буранов Х. М. артиллерия взводы командиры яҙамсыһы итеп үрләтелә. Ул ошо вазифала I Алыҫ Көнсығыш фронтының 643-сө дивизияһы составында япон милитаристарына ҡаршы һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнаша.