cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡаҙағстан немецтары
Депортация
Волга буйы немецтарына «йәшәү өсөн» һөрөү ерҙәре күп булған Новосибирск һәм Омск өлкәләренең, Алтай крайының, Ҡаҙағстандың райондары һәм башҡа күршеләш урындар тәғәйенләнә. Рәсәй немецтарының икенсе өлөшө Вермахт тарафынан оккупациялаған территорияла ҡала һәм Германияға һәм Польшаға сығарыла. Һуғыштан һуң уларҙың күпселеге Советтар Союзына ҡайтарыла һәм шулай уҡ Себергә, Ҡаҙағстанға һәм башҡа һөргөн урындарына, «спецпоселениеларға», НКВД-ның күҙәтеүе аҫтына оҙатыла. И. Флейшхауэр И. һәм Б. Пинкус мәғлүмәттәренә ярашлы, 1945—1946 йылдарҙа Ҡаҙағстанда яҡынса 530 мең немец йәшәй, шул уҡ ваҡытта РСФСР-ҙа, башлыса Себерҙә һәм Алтайҙа, уларҙың һаны 650 меңгә етә, ә Ҡырғыҙстанда һәм Тажикстанда яҡынса 70 мең немец йәшәй. Ҡаҙағстанда башлыса немецтар Караганда, Ҡостанай, Целиноград, Павлодар, Семипалатинск, Ҡоҡшытау, Джамбул өлкәләрендә төпләнә. Немецтарҙы элекке йәшәгән урындарына ҡайтарыу мәсьәләһе бик оҙайлы ваҡыт бөтөнләй күтәрелмәй. Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 26 ноябрендәге Указға ярашлы немецтар, чечендар, ҡалмыҡтар, финдар, латыштар кеүек үк, «уларға бирелгән райондарға мәңгегә күсерелергә» тейеш була, уларҙың «МВД-ның махсус рөхсәтенән тыш урынлаштырған урындарҙан китеүе» «20-се йылға тиклем каторга эштәренә» хөкөм ителә.
Өлөшләтә реабилитация
1949 йылда ГДР барлыҡҡа килә, әммә совет немецтары махсус һөргөн ауылдарынан (спецпоселениелар) иҫәбенән 1955 йылдың 30 декабрендә генә төшөрөлә. Улар илдең башҡа райондарына күсеү хоҡуғын ала, әммә һуғышҡа тиклем йәшәгән урындарына ҡайтырға рөхсәт булмай. 1955 йылғы указда немецтарға тартып алынған мөлкәтен ҡайтарыу йәки һөрөлгән урындарына кире ҡайтыу тураһында һүҙ бармауы һыҙыҡ өҫтөнә алына.
1958 йылда Алматыла немец телендә радиотапшырыу ойошторола, 1964 йылда немец тапшырыуҙарын Ҡарағанда телетапшырыу студияһы ай һайын сығара башлай. В Целинограде издавалась немецкая газета «Фройндшафт» (Freundschaft, c 1966 года).
Шуға ҡарамаҫтан, Волгалағы республика ла, башҡа урындарҙағы немец райондары ла тергеҙелмәй. СССР-ҙа немецтарға ҡарата сәйәсәте, атап әйткәндә, Ҡаҙағстанда күпселектә ГФР-ҙың хөкүмәте һәм йәмәғәтселеге яғынан иғтибары уларға менән билдәләнә. Немец рейхы территорияһында ҡалған һәм Икенсе донъя һуғышы осоронда немец гражданлығын алған немецтар, немец хөкүмәте һәм Ҡыҙыл тәре ойошмаһы совет немецтарының Германияға күсеүен ойоштороу буйынса күп көс һала.
Автономияны тергеҙергә маташыу
1972 йылдың сентябрь айында Ҡаҙағстан немецтарының хаты тураһында билдәле була, хатҡа 3,5 мең ғаилә башлығы ҡул ҡуя. Немец киң мәғлүмәт сараларында әлеге көрәш сағылыш һәм теләктәшлек таба. Яуап итеп Ҡаҙағстан коммунистар партияһы немецтар ризаһыҙлығын кәметеүгә йүнәлтелгән мәҙәни автономияһын булдырыу өсөн шарттар тыуҙырыу өсөн ҡайһы бер саралар күрергә тырыша. Шул уҡ ваҡытта эмиграция кәйефтәренә ҡаршы пропаганда йәйелдерелә. Ҡаҙағстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1974 йылдың 16 апрелендәге «Немец милләте граждандары араһында идея-тәрбиәүи эшен көсәйтеү тураһында» һәм 1974 йылдың 26 июнендәге «Немец милләте граждандары араһында сәйәси-тәрбиәүи эштең артабанғы көсәйтеүе тураһында» ҡарарҙар ҡабул ителә. Германияға күсергә теләгән граждандарҙың персональ эштәре махсус булдырылған йәмәғәт комиссияларында ҡарала. Шуға ҡарамаҫтан, ыңғай һөҙөмтәләргә ирешеп булмай.
Шуға күрә КПСС етәкселеге немец автономияһын булдырыу зарурлығы тураһындағы һығымтаға килә. 1976 йылдың август айында әлеге мәсьәләне хәл итеү менән шөғөлләнгән КПСС Үҙәк Комитетының бер төркөм ағзалары, Ҡаҙағстанда немец автономиялы өлкәһен (үҙәге Ермантау ҡалаһы булырға тейеш) ойоштороу тәҡдиме менән сығыш яһай. Һуңыраҡ, 1979 йылдың 31 майында, КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы политбюроһы "Немец автономиялы өлкәһен булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә, әммә ҡаҙаҡ халҡының ҡаршылығы арҡаһында был проект тормошҡа ашмай.
Үҙгәртеп ҡороу (перестройка) башланыу менән Рәсәй немецтары автономияны тергеҙеү буйынса көрәш башлайҙар, иң элек һүҙ Волгалағы республиканы тергеҙеү тураһында бара. Был маташыуҙар ҙур ҡыйынлыҡтарға тарый һәм кәрәкле һөҙөмтәгә килтермәй. Бер үк ваҡытта элекке СССР илдәрендә йәшәгән немецтарҙы немец мәҙәниәтенә ылыҡтырыу, немец телен уҡытыуҙы яҡшыртыу буйынса эш алып барыла. ГФР хөкүмәте был эшкә шаҡтай ҙур аҡса бүлә. 1990 йылда Ҡаҙағстанда ГФР-ҙан иң күп аҡса алған төбәктәр: Төньяҡ Ҡаҙағстан, Көнсығыш Ҡаҙағстан, Акмулла, Карағанда һәм Ҡостанай өлкәләре. 1992 йылға тиклем Бөтә союз немец съездары уҙғарыла.
1992 йылдың 29 октябрендә Алматы ҡалаһында Ҡаҙағстан немецтарының 1-се съезы үтә, съезда «Яңырыу» республика йәмәғәт ойошмаһын булдырыу буйынса ҡарар ҡабул ителә, ойошма Ҡаҙағстан немецтарының мәнфәғәттәрен сағылдырыу маҡсатында төбәк йәмғиәттәрен берләшетерә. 1995 йылдың 25 июнендә 2-се съезд уҙғарыла һәм унда Ҡаҙағстан немецтары Советы һайлана. 1990-сы йылдар башында Рәсәй хөкүмәте немецтарҙы борсоған мәьәләләрҙе хәл итеү буйынса ҡайһы бер эштәр башҡара. Мәҫәлән, 1992 йылдың 21 февралендә Ельцин Рәсәй немецтарын реабилитациялау буйынса кисектергеһеҙ саралар тураһында указға ҡул ҡуя.
Репатриация
Ҡаҙағстанға 1997 йылдың майында ГФР канцлеры Һелмут Коль сәфәргә килгән саҡта Ҡаҙағстандың беренсе Президенты Нурсолтан Назарбаев Ҡаҙағстан республикаһының немец диаспораһы ике ил араһындағы хеҙмәттәшлектә ҙур роль уйнағанын билдәләй. Бер үк ваҡытта ул Ҡаҙағстан немецтарын «тыуған илен, Ҡаҙағстанды» ташлап китмәҫкә, ошо илдең башҡа халыҡтары менән бергә яҡшы киләсәген төҙөргә саҡырҙы.
Этнографияһы
Тәүге Ҡаҙағстан немец күскенселәре моноэтник мөхиттә йәшәүҙе хуп күрә, урыҫтар менән, ҡаҙаҡтар тураһында әйтеп тораһы түгел (мосолман дине вәкилдәре булараҡ), ҡатнаш никахтарға инмәҫкә тырышалар. Рәсәй империяһына күскән һәм Азияла төпләнгән немец күскенселәренең яҡынса 65 %евангелистик-лютеран сиркәүенә ҡарай, икенсе ҙур төркөмдө католиктар тәшкил итә, меннонитлыҡ бик аҙ күләмдә таралған була.
Бөйөк Ватан һуғышы башындағы немецтарҙың депортацияһынан һуң, яңы күскенселәрҙең һәм башҡа милләттәрҙең депортацияға дусар ителгәндәрҙең Ҡаҙағстанға килеүе менән немецтарҙың күпселеге ҡатнаш этник, башлыса урыҫ телле, мөхитендә йәшәй башлай. Шуға күрә 1960—1990 йылдарҙағы быуындар тел яғынан урыҫлашҡан.
Ҡаҙағстандағы немец халҡының динамикаһы
Ҡаҙағстанда немецтарҙың иң күп һаны 1989 йылға тура килә, ул ваҡытта Ҡаҙаҡ ССР-ында 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 958 мең немец йәшәй (республика халҡының 5,8 %). Немецтар, шулай итеп, урыҫ һәм ҡаҙаҡтарҙан һуң, һан буйынса өсөнсө урынды биләй, украиндар 4-се урынға күсә. 1991 йылда Ҡаҙағстан суверенитеты иғлан ителгәндән һәм миграция ҡануниәте либералләштерелгәндән һуң, илдә немецтарҙың һаны бик тиҙ кәмей. 1999 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса 353 мең немец (2,4 %) теркәлә. 2000-се йылдан һуң эмигранттарҙың ҙур булмаған өлөшө Ҡаҙағстанға кире ҡайтыуы тураһында киң матбуғат селтәрҙәрендә яҙылһа ла, 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Ҡаҙағстан Республикаһында бөтәһе 178,2 мең (1,1 %) ҡала. Эмигранттар булыуына ҡарамаҫтан, 199-сы һәм 2000-се йылдар дауамында, урыҫтарҙын һәм украиндарҙан айырмалы рәүештә, немецтарҙың һаны кәмемәй, хатта 1000 кешегә +1-ҙән +2-гә тиклем кешегә артым күҙәтелә. 1990-сы йылдар башына тиклем немецтарҙың тәбиғи артымы юғары була (+6 +8 кеше), уларҙың күпселеген сиҙәм крайының ауыл кешеләре тәшкил итә. Дөйөм алғанда, абсолют һан буйынса артым күҙәтелеүенә ҡарамаҫтан, республикала немецтарҙың өлөшө (7,1 %) 1959 йылдан алып кәмей бара.
Яблонская Татьяна Ниловна
Яблонская Татьяна Ниловна (24 февраль 1917 йыл — 17 июнь 2005 йыл) — СССР һәм Украина рәссамы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1944 йылдан Украина ССР-ының Рәссамдар союзы ағзаһы. Профессор (1967). СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1982). Ике тапҡыр икенсе дәрәжәләге Сталин премияһы (1950, 1951), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1979) һәм Украинаның Тарас Шевченко исемендәге Милли премияһы (1998) лауреаты, Украина Геройы (2001).
Биографияһы
Татьяна Ниловна Яблонская 1917 йылдың 24 февралендә Смоленскийҙа рәссам, график һәм тел уҡытыусыһы Н. А. Яблонский ғаиләһендә тыуа.
1928 йылда ғаилә Украинаның Одесса ҡалаһына, ә 1930 йылда — Каменец-Подольскийға, һуңынан Луганскийға күсеп килә, унда Яблонская ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1933 йылда Киев сәнғәт техникумына уҡырға инә.
1935—1941 йылдарҙа Татьяна Яблонская — Киев дәүләт сәнғәт институтының һынлы сәнғәт факультеты студенты, ул бында профессор Ф. Г. Кричевский оҫтаханаһында рәссам һөнәре серҙәренә төшөнә.
Үҙенең бөтә ижади тормошо дауамында бик күп республика, бөтә союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, улар араһында иң әһәмиәтлеләре:
Студент йылдарынан башлап Мәскәүҙә, Лондонда, Будапештта, Киевта һәм башҡа ҡалаларҙа 30 ашыу шәхси күргәҙмәһе була. Рәссамдың «Старт алдынан» картинаһы (1947) формализм менән көрәш башланыу арҡаһында Сталин премияһынан мәхрүм ҡала.
Татьяна Ниловна Яблонская күп йылдар Киев дәүләт сәнғәт институтында эшләй, уның күп уҡыусылары Украинала билдәле рәссамдар. Үҙенең эштәрендә станокта башҡарылған майлы һынлы сәнғәт принциптарын донъяға булған ҡараштар менән берләштереп, синтетизм тәжрибәһен ҡуллана. «Синтетизм» методологияһында, рәссам аңлатыуында, тамашасының төп иғтибары, символик -образлы төҫтәр күҙ уңында тотола, был XIX быуат аҙағында француз постимпрессионизмының айырым вәкилдәренең практикаһына хас.
1999 йылда кисергән инсульттан һуң Татьяна Яблонская инвалид коляскаһына ултыра
2005 йылдың 17 июнендә вафат була. Киевтың Байков зыяратында ерләнә.
Хәтер
2005 йылда Киев советы депутаттары Украина Геройы Татьяна Яблонскаяның музейын булдырыу һәм баш ҡалала урамдарҙың береһен уның исеме менән атау тураһында ҡарар ҡабул итә
2017 йылдың 21 февралендә Украинаның Милли банкы 2 гривна номиналында Татьяна Яблонскаяға арналған иҫтәлекле тәңкәне әйләнешкә индерә
Яновский Юрий Иванович
Яновский Юрий Иванович (14 август (27 август) 1902 йыл — 25 февраль 1954 йыл) — украин совет яҙыусыһы һәм драматургы. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты(1949).
Биографияһы
Юрий Иванович Яновский хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Микола биш йәшенә тиклем олатаһы янында йәшәгән, ә уның 180 дисәтинә ере, ҙур йорто, матур баҡсаһы булған. Малайҙың йәше еткәс, монастырь мәктәбенә биргән. Артабан ауыл земство мәктәбендә, Елисаветград реаль училищеһында белем ала, уны алтын миҙал менән тамамлай.
1918 йылда атаһы Елисаветградта өй һатып ала. Был революция йылдарында болғаныш китә: ай һайын тиерлек власть үҙгәреп тора. Ҡан ҡойоштар булып тора. Юрий класта ойошторлған санитар дружиналарында ҡатнаша. Был йылдарҙағы ваҡиғалар яҙыусының хәтеренә ныҡлы уйылып ҡала, «Байгород» повесында ул шуларҙы һүрәтләй (1927). Елисаветград реаль училищеһын тамамлағандан һуң Яновский төрлө учреждениеларҙа : статистика бюроһы, эшсе-крәҫтиән инспекцияһы, халыҡ мәғарифы идаралығында хеҙмәт итә. 1922 йылда Киев ҡалаһына күсенә. Ике йыл Киев политехник институтының электромеханика факультетында уҡый : диңгеҙ инженеры булырға хыяллана. Тап ошо йылдарҙа уның оло әҙәбиәткә юлы ла башлана.
Һуғышҡа тиклемге ижады
Юрий шиғырҙарын бала сағынан урыҫ телендә яҙған. 1922 йылдың 1 майында «Пролетарская правда» гәзитендә тәүге тапҡыр шиғыры баҫылып сыға. рус Яновский «Диңгеҙ». Украин шағиры футурист Семенко Михайль йәш егеткә украин телендә яҙырға кәңәш итә.
1924 йылда Семенко етәкселегендәге «Большевик» гәзите Яновскийҙың украин телендәге «Ҡыңғырау» («Дзвін») тип аталған тәүге поэмаһын һәм «А потім німці тікали» тигән новеллаһын баҫып сығара. Семенко тиҙҙән Украинаның ул ваҡыттағы баш ҡалаһы — Харьков күсеп китә һәм Яновский менән Микола Бажанды үҙенә саҡыра. Шунда Янковскийҙың тәүге проза китабы — « Мамонттың һуҡҡы тештәре» сыға (1925). 1926—1927 йылдарҙа Яновский Украина фотокино идаралығында сценарийҙар бүлегенең баш мөхәррире булып эшләй, Одессала йәшәй, ә бында «Украина» Голливуды — Одесса кинофабрикаһы урынлашҡан була.
1927 йылда Яновский Харьковҡа ҡайта. Бына йәш ижадсылар Микола Хвылевой тирәһендә ойоша, ә ул Европаға йүнәлеш тоторға өндәй, үҙаллы пролетар әҙәбиәт өсөн яңы юлдар асыла. Яновскийҙың иң яҡшы әҫәрҙәре ижад ителә: революция тураһында иҫтәлектәре йоғонтоһондағы «Байгород» повестар йыйынтығы (1927), шиғырҙар йыйынтығы «Гүзәл УТ (Хеҙмәтсән Украина)» донъя күрә (1928).
«Карап мастеры» тигән романы(1928) һәм очерктар йыйынтығы Одессала тупланған (1928) материалдары нигеҙендә яҙылған. Яҙыусы романында эксперимент формаһында, психологик анализ тәрәнлегенә төшөп ижад итергә тырыша.
«Дүрт ҡылыс» романында (1930) Яновский ҡабаттан "Байгород"та бәйән ителгән Украиналағы революция һәм граждандар һуғышы осорондағы ваҡиғаларға мөрәжәғәт итә.
«Һыбайлы» романын рәсми властар ыңғай ҡабул ителә. Янковский «дөрөҫ» яҙыусы тип таныла. Яновский-Октябрь революцияһының 20 йыллығына «Британка тураһында уйҙар» 1939 йыл тигән трагедияһы уның баһаһын күтәрә. Киевҡа күсә, унда «Украинская литература» журналының баш мөхәррире вазифаһына тәғәйенләнә.
Башҡортостанда эвакуацияла
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Яновский «Украинская литература» журналы редакцияһы менән берлектә Өфөгәэвакуацияланған. Башҡортостандың баш ҡалаһына был ваҡытта байтаҡ украин яҙыусылары күсенә. Уларҙың үҙ Яҙыусылар Союзы Мәжит Ғафури йорт-музейында, Гоголь урамында урынлашҡан була. Украина Яҙыусылар Союзы ағзалары тиҫтәләрсә китаптар сығара, «Фронт һәм тыл» серияһы нәшер ителә. Һуғыш йылдары осоронда Башҡортостандағы украин ауылдарына ете экспедиция ойошторола. Стәрлетамаҡ, Дәүләкән районы украиндарының ауыҙ-тел ижадын өйрәнеү бара. Журнал быларҙы яҡтыртып бара, яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен баҫтыра.
Эвакуациянан ҡайтҡас
1944 йылда редакция Киевҡа ҡайта. Был ваҡытта яҙыусы көтөлмәгән ҡаты тәнҡиткә дусар була. Һуғыш һәм һуғыштан һуңғы илде тергеҙеүгә арналған «Нюрнбергтан хаттар» (1946), «Тере һыу» (1947) романдарына ауыр ғәйептәр тағыла.
Украина Коммунистар партияһы үҙәк комитетының беренсе секретары булып Киевҡа яңы килгән Лазарь Каганович уны милләтселектә ғәйепләп ябырыла, мещан-бунинса ҡараштарҙа ғәйепләй. Яновский мөхәррир вазифаһынан ҡыуыла һәм матди яҡтан ауыр хәлдә ҡала.
1948 йылда Яновский йәнә аҡланырға мәжбүр була. «Киев хикәйәләре» йыйынтығын сығарып, һуғыш йылдарында совет кешеләренең батырлығы һәм ҡаһарманлығын данлай; айырыуса партияның һәм шәхсән Сталин ролен ҙурлауы менән ғәфү ителеүгә өлгәшә. Тәүбә ҡабул ителә. Һуңғы йылдарҙа ныҡ тәнҡиткә дусар булған «Тере һыу» романы өҫтөндә эшләй. Үҙ әҫәрен ғәрипләү яҙыусыға еңел бирелмәй. Тексты ике тапҡырға ҡыҫҡартырға тигән күрһәтмә менән яҙыусының вафатынан һуң ғына 1956 йылда «Тыныслыҡ» тигән исем менән баҫыла.
1954 йылда 25 февраль көнө яҙыусы вафат була. Ул Киевта ерләнгән.
Һалаҫтар
Һалаҫтар — VI быуатта телгә алынған боронғо төрки телле халыҡтар, ә XIII быуат сығанаҡтарында уғыҙ сығышлы булараҡ телгә алына. Хәҙерге ваҡытта уларҙың вариҫтары Төркмәнстандың Халач районында йәшәүсе төркмәндәр составына инә, шулай уҡ Иранда айырым  халыҡ булып тора.
Этнонимы
Беренсе тапҡыр беҙҙең эраның VI быуатынан яҙма сығанаҡтарҙа теркәлгән. Башта Урта Азияла һәм көнсығыш райондарҙа йәшәй.
Сәлжүктәр дәүләте ваҡытында  «калаш» атамаһы синфи йөҙөн юғалтҡан элементтарҙы аңлатҡан. Урта быуат аңлатмалы һүҙлектәре «калаш» термины мәғәнәһен ғәҙәттә  'мохтаж ҡалған, ярҙамсыһыҙ' тигәнде аңлата. Был социаль термин ярлыланған малсыларҙың түбәнге ҡатламдарына ҡарата әйтелгәнлеге аңлашыла. (С.Агаджанов). «Уғыҙ-ҡаған тураһында хикәйәттең» уйғыр вариантында «һалаҫ» этононимы  «уғыҙ», «ҡыпсаҡ», «ҡарлуҡ», «ҡаңлы» кеүек шундай  ҡәбилә союздарының исемдәре менән бер рәттә тора. Әммә һалаҫтар бер ҡасан да үҙ аллы сәйәси берәмек булараҡ телгә алынмай, ә сит хакимдарҙа ялланған ғәскәр йәки гвардия кеүек телгә алына; күп төрөк гвардиялары етәкселәре кеүек үк, уларҙың башлыҡтары ла ҡайһы саҡта үҙаллы династияларға нигеҙ һала ала, бигерәк тә Һиндостанда, унда һалаҫтар урынына күпселек   хилҫа  әйтелеше ҡулланыла. Бынан бер мең йыл элек халач ҡәбиләһенең өлөшө Төркмәнстандың хәҙерге Халач районында йәшәй, уның ҡалдыҡтары бөгөнгө көнгә тиклем Бохара өлкәһендә йәшәй, ә бер өлөшө XII быуатта Һиндостанға һәм башҡа илдәргә китә. Мәхмүт Ҡашғари, Рәшит-әд-дин һәм башҡа авторҙар этнонимдың түбәндәгесә  этимологияһы килтерә: 'ҡал, ас' һәм 'ас ҡал'.
Тарихы
XI быуаттан уғыҙ союзының  24 ҡәбиләһе halatş ~ haladj  иҫәбенә инә. Урта Азияла йәшәгән боронғо һалаҫтарҙың (халач) атамаһының алач этнонимы менән бәйләнеше тураһында билдәле ҡаҙаҡ тел белгесе С.Аманжолов яҙа. Уйғыр «Oğuz-name» вариантында («Сказание об Огузе») был ҡәбилә уғыҙҙар, уйғырҙар, ҡарлуҡтар, ҡыпсаҡтар һәм ҡаңлылар менән бер рәттә тора.
Күрәһең, һалаҫтарҙың күпселек өлөшө Турандан Иран һәм Афғанстан территорияһына  күсеп килгән. Ҡәбилә яугирҙәре ғәзнәүидтәрҙең төрөктәр династияһы, ә һуңынан Гур солтаны ғәскәрҙәре составында   Һиндостанға  баҫып алыу походтарында  ҡатнашҡан.
Афғанстан тарихы тикшеренеүселәре XI—XIII  быуаттарҙа пуштундар (афғандар) яйлап Газний яйлаһында йәшәгән бер нисә төрки ҡәбиләләре менән бергә ассимимләцияға дусар була. Уларҙың иң эреләре һалаҫтар була, уларға генетик яҡтан пуштун ҡәбиләһенең иң ҙурҙарының береһе — гильзайҙар (пуштун ğildjiy, бер. — ğildjäy) барып тоташа. Һис шикһеҙ, ğildjiy атамаһы урта быуат Афғанстанында йәшәгән халыҡты аңлатҡан hildjiy атамаһына барып тоташа. 1290 йылдарҙа төрөк ҡәскәрҙәре Дели ҡалаһын баҫып алыуы тураһында тарихта  хәбәрҙәр һаҡланған, был Төньяҡ Һиндостанда Дели солтанатын барлыҡҡа килтерә. Тәхет өсөн көрәш һөҙөмтәһендә яңы дәүләттә һалаҫтар аҡһөйәктәре еңеп сыға, һәм Джелал әд-дин Фирүз-шаһ Һалаҫ хаким була. 1296 йылда заговор арҡаһында солтан  үлтерелә,  тәхеткә уның туғаны Ала әд-дин Һалаҫ ултыра. 1299 йылдың февралендә ул Һуджаратҡа ғәскәр ебәрә һәм уны солтанатҡа берләштерә. Раджпут кенәзлектәре менән оҙайлы һуғыш уларҙы буйһондора. Иранда идара иткән монгол Хулагуидтар династияһының Дели ғәскәрҙәрен тар-мар итергә маташыуы уңышһыҙ була. 1297 йылда хаким Мавараннаһр Дева-хан йөҙ меңлек ғәскәре башында Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанға баҫып инә. Солтан Ала әд-дин ғәскәрҙәре баҫҡынсыларҙы тар-мар итә. 1299 йылда Инд йылғаһын аша сығып, монгол ғәскәре солтанаттың баш ҡалаһына яҡынлаша. Ҡан ҡойғос һуғышта һалаҫтар монголдарҙы ҡыйрата һәм солтанаттан ҡыуып сығара. Ала әд-дин Көньяҡ Һиндостанға бер нисә походта ҡатнаша һәм кенәздәрен Дели солтанатына буйһонорға мәжбүр итә. Солтан контроле аҫтында бөтә Төньяҡ Һиндостан (хәҙрге Педжаб, Синд, Уттар, Прадеш, Һуджарат территориялары) була. Хилҫа династияһы Делиҙа 1321 йылға тиклем хакимлыҡ итә.
1709 йылда афған хилҫалары Иран власы аҫтындағы Һандахар ҡалаһын яулай, Фарсыға баҫып инә, унда  Исфаханды ала, һәм бер нисә йыл дауамында һилҫа хакимдары Иранда үҙенең власын тота. Һуңынан улар Фарсы өҫтөнән хакимлығын юғалта, ә 1737 йылда фарсы тәхетен биләгән Надир-шаһ ҡамауҙан һуң Һандахарҙы  ала һәм һилҫаларҙың ҡеүәтен ҡаҡшата. Иң күп кешеле һәм һуғышсан афған ҡәбиләһен көсһөҙләндереү өсөн ул абдалдарға ярҙам итә башлай. Һилҫалар бер нисә тапҡыр дурраний властарына ҡаршы ихтилал күтәрә. Иң һуғышсан ополчениеларҙың төп массалары, Афғанстанда нығынып алырға маташҡан инглиздәргә уңышлы ҡаршы тороусылар һилҫаларҙан тора.
Пуштундарҙың этногенезын ҡарап,  Н. А.Аристов үҙенең  «Англо-индийский „Кавказ“. Столкновения Англии с авганскими пограничными племенами» (Этнико-тарихи һәм сәйәси этюд) тикшеренеүендә «афған ҡәбиләләренең дүртенсе төркөмөнә башҡа, иң күп һанлы  авған ҡәбиләһе  хилҫа, йәки  хильзи, гильджи, гильзи, гильзай» ҡарай тип күрһәтә. Ул ике бүлектән тора: борхан һәм туран, улар үҙ сиратында отек, токтар, эндери һәм терек (көнбайыш хильджа) һәм сөләймән-хелдең көнсығыш  ырыуына бүленә. Афғандарҙың генеалогик риүәйәттәрендә һилҫа ҡәбиләләренең ят сығышы Гурҙан ҡыуылған кенәз династияһы нәҫеле Хөсәйен исемле  ағзаһы һәм  афған ҡәбиләһенән ырыу башлығының  уның менән  законһыҙ никахҡа ингән ҡыҙынан тыуған улы Хильзайҙан килә тип күҙ алдына килтерелә. «Хильзай, тимәк гонаһ улы, сөнки хиль  авғанса гонаһ, ә зай — ул, күплектә  зи, шуға күрә ҡәбиләнең исеме хильзи йәки  һилҫа».
Хилҫаның төрөк сығышы тураһында раҫланыуы Урта быуаттарҙағы тарихи ҡомартҡыларҙың дәлилдәренә нигеҙләнгән. Ғалим үҙ хеҙмәтендә X быуат ғәрәп сәйәхәтсеһе Истархиҙың түбәнге цитатаһын килтерә: «Хилҫа (һалаҫтар тип тә уҡыла) ул төрки ҡәбилә,  борон Инд һәм Седжестан араһындағы илгә баҫып инә; былар малсылар, уларҙың тышҡы ҡиәфәте, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм кейемдәре ((варианты „теле“) асылда төрки». Башҡа ғәрәп авторы Ибн-Хаукал, күрәһең, уның әҫәрен ҡулланған, сөнки шул уҡ нәмәне яҙа: «Хилҫа  төрки ҡәбиләһе, боронғо Һиндостан һәм Седжестан араһында баҫып инә; улар тышҡы ҡиәфәте буйынса төрөктәргә оҡшаған,  төрөктәрҙең кейемен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен  һаҡлаған  һәм бөтәһе лә төрөк телендә һөйләшә».
Һалаҫтарҙың бер өлөшө Үҙәк Иранға китә. Хәҙерге ваҡытта был ҙур булмаған төрки телле халыҡ, Тәһрандан көньяҡ-көнбайыштараҡ 46 тораҡ пунктта йәшәй.
Төркмәнстандағы Халач тораҡ пунктының атамаһы унда йәшәгән һалаҫтар ҡәбиләһенән килә тип фараз итәләр, һалаҫтарҙың ҡалдыҡтарын әле лә Бохара өлкәһенең Халач районында һаҡланып ҡалған. Үзбәктәрҙә ҙур булмаған халачтар ырыуы бар. Халачтар төркөмө биш ҙур булмаған ҡышлаҡтарҙа элекке Кабадиан бейлеге территторияһында йәшәй. Ырыу башлығы Халач ауылынан була. Шаартуздан көнсығышҡа ҡарай Кухи-Халач йәки Халач-таг тауҙары билдәле. Бында Кабадианда йәшәүселәр ҡарашы буйынса, утҡа табыныусы-халачтар кумирняһы булған.
Һалаҫтарҙың айырым ырыуы Урта Азия территорияһында ла була, быны географик  Halaç исеме  — Төркмәнстанда район үҙәктәренең  береһенең исеме раҫлай. Артабанғы ҙур күсенеү урта быуатта була һәм ҡәбиләләрҙең төп массаһына ҡағыла, ул төрлө ағым менән көньяҡҡа — Иранға юл ала, бында һалаҫтар айырым этнос булып формалаша, ә ырыуҙың бер өлөшө — Афғанстанға китә, унда ваҡыт үтеү менән гильзайҙарҙың ҙур афған ҡәбиләһен барлыҡҡа килтереп, пушту теленә күсә. XIII быуат аҙағында һалаҫтар вәкилдәре башҡа ҡәбиләләр менән Төньяҡ Һиндостанға килеп сыға, был  яңы дәүләтте — Дели солтанатын барлыҡҡа килтерә.
Ҡулланылған иҫкәрмәләр һәм сығанаҡтарға һылтанмалар
Фәнни-тикшеренеү әҙәбиәтендә «аҡ һундарҙан» тыш әҙәбиәте «ҡыҙылдар» һәм «ҡаралар» телгә алына.
Юғары баш
Юғары баш (Yuxarı Baş) — тарихи-архитектура ҡурсаулығы (ҡалҡыулыҡта), Әзербайжанда, Шәки ҡалаһында,ҡаланың тарихи өлөшөндә урынлашҡан Был ҡаланың иң боронғо аймағы. . Ҡурсаулыҡ майҙаны — 283 га.
Ҡурсыуға алынған был аймаҡта Шәки ҡәлғәһе, уның эсендәге Шәки хан һарайы, Шәки Каруанһарайы урынлашҡан төп сауҙа урамы бар, уның буйлап кәсепселәрҙең дөкәндәре теҙелеп киткән. Был сауҙа урамын тирәләп торлаҡ мәхәлләләре урынлашҡан, улар ҡәҙимге атамаларын һаҡлаған: Гилейли, Гырычы, Гуллар, Дулузлар, Афганлар, Отаг-Эйши, Сары-торпаг һ.б.. Ҡурсаулыҡ биләмәһенә шулай уҡ Шәкихановтар йорто, манаралы мәсеттәр һәм мунсалар ингән.
«Юғары баш» 1968 йылдың 6 мартында Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән архитектура ҡурсаулығы тип иғлан ителгән. 2001 йылдан ҡаланың тарихи өлөшө ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә кандидат булып тора.
Тарихы
Тарихты өйрәнеүселәр Нуха — боронғо Шәки тип уйлаған. Әммә тарихи сығанаҡтарҙы һәм урындағы шарттарҙы өйрәнә торғас, Шәки менән Нуха бер үк түгел икәнен асыҡлағандар. Шәки ҡалаһы Киш тарлауығынан күпкә түбән урынлашҡан булған. Шәки ҡалаһы 1772 йылдағы ташҡын һөҙөмтәһендә тотошлай йыуҙыртып алып кителгән. Унда йәшәүселәр тынысһыҙ был йылғанан 100 м самаһы өҫтәрәк торған Нухаға күсенгән. Артабан Нуха ныҡ үҫешеп киткән. Ошонда уҡ нығытма-ҡәлғә төҙөлгән.
Нуханың планында (Шәкинең 1968 йылға тиклем атамаһы) ) 1852 йылда ҡала ошондай мәхәлләләргә бүленгән булған: А. Юғары баш, В. Гәнжәли, С. Дабахи, D. Пайдумлы, Е. Чайкрах, F. Таҙакәнт, G. Ҡоғнакәнт. «Юғары баш» тип ҡаланың ҡәлғә торған үрге урыны аталған.
Ҡурсаулыҡ 1967 йылдың 23 апрелендә рәсми ҡарарҙар нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Уның сиктәре лә шулай уҡ раҫланған. .
1968 йылдың 6 мартында «Юғары баш» рәсми рәүештә архитектура ҡурсаулығы тип иғлан ителгән.
2001 йылдың 24 октябрендә Шәки ҡалаһының тарихи өлөшө Шәки хан һарайы менән берлектә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә кандидат итеп билдәләнгән.
Урамдары
Бер ваҡытта төҙөлә башлағанға күрә урамдар ҡыҫҡа ваҡыт эсендә һалынып бөткән. Гурджаначай буйынан һуҙылып киткән төп урам ҡаланың әһәмиәтле архитектура комплекстарын бәйләп торған. Урам йылғаның ярҙарына бик ярашлы итеп төҙөлгән. Ошо сауҙа урамы тирәһендә тығыҙ урынлашып мәхәлләләр барлыҡҡа килгән.
«Юғары баш»тағы урамдар ҡатмарлы һәм тармаҡланып киткән булыуға ҡарамаҫтан, тарихи һәм сәнғәти архитектура яғынан ҡыҙыҡлы һәм әһәмиәтле. Был йәһәттән үҙәк урам беренсе урында тора. Урамдар бейеклектәр менән сикләнгән, был уларҙы ансамбль барлыҡҡа килтерергә мәжбүр иткән.
Төп урамдарҙан тар ғыналары тығыҙ селтәр булып таралып китә, тыҡрыҡтар, тупиктар күп. Түбәләрҙе ағастар күләгәләй.
Ҡәлғә
Хәрби стратегия йәһәтенән дә, тәбиғәте менән дә ҡәлғәнең һайланған урыны бик уңышлы. Диуарҙарының дөйөм оҙонлоғо 1300 метр, төньяҡ диуар бейеклеге — 4 м, көньяғы — 8 м. Диуар ҡалынлығы — 2,2 м. Ике яҡтан ике ҡапҡаһы бар. Беҙҙең замандарға улар емерелгән булған, әммә 1958-63 йылдарҙа ҡәлғәгә реставрация эшләнгән.
Ҡәлғәнең 1853 йылдағы планында эстә күп ҡоролмалар булғаны күренә. Ҡырҡлап ҡаралты булған. Унан һуң артыҡ үҙгәрештәр индерелмәй генә яңы нәмәләр төҙөлгән. Үҙгәрештәр ғәҙәттә ҡайһы бер биналарҙы гарнизон хәжәттәренә биреү менән бәйле булған. 1819 йылғы план менән сағыштырғанда, яңы төҙөлөштәр хан ғаиләһе ихтыяждары өсөн булғанлығы күренә.
Шәки хан һарайы
XVIII быуаттың иң әһәмиәтле архитектура ҡомартҡыһы Шәки хан һарайы. Уны 1797 йылда төҙөгәндәр тип һанайҙар. Һарайҙы Шираздан Хадали Зәйнал-Абдин фарсы стилендә һалған. Икенсе фараз буйынса XVIII быуаттың 1760-сы йылдары тип күрһәтелә,  архитекторының исеме  Аббас-Кули ҡәлғә диуарында һаҡланған. . Һарай ике ҡатлы. Фасады архитектура биҙәктәре менән башҡаларҙан ныҡ айырылып тора. Ҡаттар бер үк план буйынса төҙөлгән. Ҡоролошо бик ябай, бер рәткә теҙелгән 3-әр бүлмә. Улар үҙ-ара коридор менән бүленгән.
Һарай архитектураһында халыҡ төҙөлөш сәнғәте лә, юғары төҙөлөш ысулдары ла ҡулланылған. Архитектураһы оҡшаш биналар байтаҡ ҡына. Уның стилистикаһын Еревандағы Сердар һарайы һәм һуңғы осор сефевиҙарҙың баҡса-парк павильондары менән дә сағыштырырға була.
Һарай ҡабырғалары, залдарҙың һәм бүлмәләрҙең тәҙрә уйымдары ысҡындырып алына торған витраждар — «шебеке» менән биҙәлгән. Шебеке тәҙрәләрҙең төрлө төҫтәге быялалары һарай фасадының дөйөм композицияһы менән ярашлы. Һарай фасадына үҙәк залдарҙың һәм ҡабырғалағы бүлмәләҙең витраж-шебекеләре дөйөм берлек барлыҡҡа килтерә. Шебеке семәрҙәре халыҡ оҫталары тарафынан елемһеҙ һәм сөйһөҙ башҡарылыуы менән таң ҡалдыра.
Интерьерҙар төрлө ваҡытта биҙәлгән — «франк» (европа) оҫталары эштәре аҫҡы залдағы сталактит плафондарҙа һаҡлана, XX быуат башында эштәр билдәле оҫта — Уста Гамбар (Оҫта Ғәмбәр) һәм уның туғаны Сафар, улы Шөкөр тарафынан башҡарылған. Улар Шушанан булған. Шулай уҡ Шемаханан Али Кули, Ҡорбан Кули һәм Джафар оҫта Аббас Али эштәре һәм хатта ябай һүрәт бар]]. Һарайҙың иң башта эшләнгән биҙәк-семәрҙәре сәйәхәтселәрҙең һушын ала. Һарайҙы Александр Дюма (атай), Александр Корнилович, Андрей Фадеев, Арнольд Зиссерман һүрәтләгәндәр, уны Лев Толстой телгә ала, Николай Раевский, Илья Березин, Элизе Реклю һ.б. хәтергә ала….
Хан чинарҙары
Шәки хан һарайы алдында ике ҙур чинар (платан) тора. Һәр береһе эргәһендә торған таҡтаташта яҙылыуынса, чинарҙар 1530 йылда ултыртылған, береһе — 42 м, олон диаметры — 13,50 м, икенсеһенең оҙонлоғо — 34 м, йыуанлығы 11,50 м.
XIX быуаттың 50-се йылдарында бында булып киткән француз яҙыусыһы Александр Дюма (атай), хан һарайы алдындағы чинарҙар 300 йыллыҡ, уларҙы тиҫтәләп кеше генә ҡоласлап уратып ала ала, тип яҙған. Урыҫ тарих өйрәнеүсеһе И. Л. Сегаль яҙыуынса, был чинар ағастарында Мамәд Һәсән хан үлем язаһына тарттырылғандарҙы ошонда аҫып үлтерткән һәм ҡарары үтәлгәнен үҙе ҡарап торған тип яҙып ҡалдырған.
Әзербайжан яҙыусыһы Сабир Рөстәмханлы үҙенең "Тормош китабы"нда былай яҙа «Һомғол пар чинар, тоғро пар һаҡсы кеүек, көнө-төнө һарай һағында тора». Ҡурсаулыҡ етәкселәре әйтеүенсә, был чинарҙар һарай күренешен һаҡлауҙа ҙур урын тота, улар үҙҙәренең сатырҙары менән һарайҙы ел-дауылдарҙан, эҫенән һаҡлап тора.
Ҡәлғәләге башҡа ҡоролмалар
И. Сегал яҙып ҡалдырыуынса, ҡәлғәлә хан һарайынан тыш ҡаҙармалар, ҡаҙна йорто, төрмә һәм 1828 йылда нәсрани сиркәүгә әйләндерелгән хан мәсете булған. Был бина хәҙерге көндә «түңәрәк храм» тип атала, XIX быуатта төҙөлгән. Бөгөн бинала Халыҡ кәсептәре сәнғәте Музейы урынлашҡан. Ихатаһында XIX быуатта ошонда ерләнгән шәхестәрҙең ҡәбер таштары һаҡлана.
1958 йылда Шәкиҙә Нуха-Закаталы крайҙы өйрәнеү музейы булдырылған. Ул Әзербайжан тарих музейы ярҙамында ойошторолған. Хәҙерге көндә ул Рәшид-бәк Әфәндиев исемендәге тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы булараҡ билдәле. Ул Шәкиләге ҡәлғәнең боронғо бер бинаһында урынлашҡан. Музейҙа экспонаттар бай, улар Шәкинең тарихы, үҫемдек һәи хайуандар донъяһы, иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш, халыҡ кәсептәре тураһында һөйләй. Төбәктең тарихы һәм тәбиғәт байлыҡтары музейҙың алты залында бик бай материалдар менән һүрәтләнә. Музей 1895 йылда төҙөлгән ҡаҙарма бинаһында эшләп килә. .
Элекке төрмә бинаһында хәҙер Шәки үҙәк балалар китапханаһы. Элекке ҡаҙармаларҙың береһендә Шәки картиналар галереяһы урынлашҡан. Икенсе берәүһендә — Туристик мәғлүмәт үҙәге.
Шерстяная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Амелиха
Оло Амелиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Костомукша ҡурсаулығы
«Костомукша» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы — Карелия Республикаһының Муезерский һәм Калевальский райондары сиктәрендә урынлашҡан ҡурсаулыҡ.
Тарихы
Костомукша дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы 1983 йылдың 14 декабрендә ойошторола. Ҡурсаулыҡ төбәк комплекстың бер өлөшө булараҡ проектлана, һәм  уның маҡсатына башта тиҙ үҫешкән Костомукша тау-байыҡтырыу комбинаты сәнәғәт эшмәкәрлегенең кире эҙемтәләрен нейтралләштереү инә.
Уның дөйөм майҙаны 49 200 гектар. Был Рәсәйҙең транссикле биш ҡурсаулыҡтың  береһе булып тора: 1990 йылда  рәсәй-фин ҡурсаулығы «Дуҫлыҡ» ойошторола, беҙҙең яҡтан ул Костомукша тип күрһәтелә, ә фин яғынан   — изоляцияланған  биш тәбиғәт һаҡлау зонаһы
Географик мәғлүмәт
Был территория уртаса бүлкәттең  атлантик-арктик климат өлкәһендә урынлашҡан. Уртаса йыллыҡ температура 0,5 һауа°С. Һалҡындарһыҙ осорҙоң оҙонлоғо 183 көн тәшкил итә.
Ҡурсаулыҡ биләмәһе башлыса төньяҡ тайга урмандары  менән ҡапланған. Күлдәр һәм ағын һыу ятҡылыҡтары күп, һаҙлы участкалар бар.
Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 182 төр ҡош теркәлгән. Яҡынса 300-350 төр көпшәле үҫемлек осрай. Ҡурсаулыҡ фаунаһында 26 төр һөтимәрҙәр бар. 2 төр тереклек бар. Ҡурсаулыҡ территорияһында даими йәшәүсе 16 балыҡ төрө теркәлгән.
Ҡоштар фаунаһы төбәктең тайга урмандары өсөн ғәҙәти: сел, һуйыр, тейен, һыуһар урман, һоро айыу, мышы — уның хас вәкилдәре. Айырым иғтибар менән төньяҡ боланының урман формаһы популяцияһы файҙалана, ул Карелияның был районында ғына — ҡурсаулыҡта  һәм унан көньяҡта һаҡланған. Ул миҙгелле күсеүҙәр ваҡытында дәүләт сиге аша үтә; совет һәм фин ғалимдары уны берлектәге программа буйынса  өйрәнә. төбәк өсөн типик; ҡурсаулыҡ йылғалары буйлап ныҡ һаҡлауҙы талап иткән көнбайыш һөмбашы ыуылдырыҡ сәсә.
Фәнни йүнәлеш
Карелия территорияһында төньяҡ тайга зонаһы аҫты тәбиғәт комплексында процестарҙың тәбиғи барышын, тау-байыҡтырыу комбинаты производство эшмәкәрлегенең ҡурсаулыҡ биогеоценозына йоғонтоһон өйрәнеү, ҡурсаулыҡ экосистемаларын тергеҙеү һәм һаҡлау ысулдарын эшләү.
Бабоғлу Николай Игнатьевич
Николай Игнатьевич Бабоғлу (икенсе төрлө Бабоғло) (ғағ. Nikolay Baboglu) (1928 йылдың 2 майында Ғағауыз илендә Татар Ҡыпсаҡ ауылында тыуған — 2008 йылдың 26 авгусында Кишинёвта вафат булған) — ғағауыз яҙыусыһы, шағир, фольклорсы, педагог, ғағауз теле дәреслектәре (бер туған ағаһы менән Игнат Бабоғлу менән бергә) авторы, тәржемәсе, публицист. Ғағауыз әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы корифейҙарының береһе. Дионис Танасоғлу менән бергә ғағауз прозаһының оло вәкиле булып тора.
Балалыҡ йылдары. Йәшлеге
Буласаҡ яҙыусы Молдавияның көньяғында урынлашҡан Ҡыпчаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Һуңғараҡ ғағауз яҙыусыһы һәм Николай Бабоғлуҙың дуҫы Дионис Танасоғлу уның тыуыуы тураһында бына нимә бәйән итә: "Бик күркәм ғағауыз ауылы Ҡыпчаҡта, ҡояшлы Буҫаҡ Буджак далаһының үҙәгендә, 1928 йылдың айлы төнөндә, кәрҫтиән ғаиләһендә… Николай исемле ир бала тыуған. Ул ваҡытты кем генә әйтә алыр ине икән, шул бәләкәй генә өйҙә буласаҡ йондоҙло яҙыусы тыуғанын?"
Бала сағынан уҡ малай белемгә ынтыла, һуңғараҡ был йылдар яҙыусының «Божьим соизволением» хикәйәһендә тасуирлана, һәм уның геройын тулыһынса авторҙың үҙенә оҡшатырға мөмкин. Малай мәктәптә фәҡәт унлыларға ғына уҡый, балаға Закон Божий дәрестәре айырыуса һәйбәт бирелә. Һәм атаһы уны Руханиҙар әҙерләүсе Духовная семинария уҡыу йортона бирергә була (тәбиғи, бында башҡа маҡсаттар ҙа күҙ уңында тотолған - руханилыҡ вазифаһы ҙур йәмәғәт абруйына килтерә һәм ошо кешеләргә интекмәй йәшәү мөмкинлеген бирә). Нисек кенә булмаһын, юлында осраған барса кәртәләрҙе үтеп, буласаҡ яҙыусы семинария стеналарына инә алған. Шунда: "Божьим соизволением (Николай Бабоғлу хикәйәһе)" мәҡәләһен ҡарағыҙ. Әммә был дини уҡыу йортонда Николайға оҙаҡ уҡыу мөмкинлеге теймәй. 1940-сы йылдар килеп етә, Бессарабияға совет ғәскәрҙәре инә. Дини карьера хаҡындағы ниәт шунда уҡ юҡҡа сыға, һәм Николай башҡа юл һайлай — ауыл мәктәбендә балалар уҡытыусы ябай совет педагогы булып эшләй.
1950-се йылдар. Тәүге әҙәби тәжрибәләре
Николай Игнат улы Бабоғлу даими әҙәби эш менән 1950-се йылдар башында шөғөлләнә башлай. Уның тәүге шиғри тәжрибәләре был дәүерҙең шуға оҡшаш совет шиғырҙарынан әллә ни айырылып та тормаған.
Тәржемәләр
Николай Бабоғлу урыҫ әҙәбиәте өлгөләрен: Александр Сергеевич Пушкин, Михаил Юрьевич Лермонтов, Иван Сергеевич Тургенев, Михаил Александрович Шолохов, румын әҙәбиәте һәм молдавия яҙыусыларының: Михай Эминеску, Крянгэ, Емилиан Нестерович Буков һ. б. әҫәрҙәрен туған ғағауыз теленә тәржемә иткән ).
Шварца (Тюрингер-Вальд)
Шварца (Тюрингер-Вальд) (Schwarza (Thuringer Wald)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1293 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 351,5 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98547 һәм автомобиль коды — SM.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорт уғы
Старик- Камень
Старик-Камень (Старик-Камень) — Рәсәйҙәге Свердловск өлкәһенең Урта Уралдағы тау, Весёлые горы һыртының иң бейек түбәләренең береһе. Тауҙың бейеклеге — 755 — Горноурал ҡала округының иң бейек тауы. Түбәнге Тагил әйләнә-тирәһендәге иң бейек тау түбәһе. Геоморфологик, геологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы. Туризм, альпинизм һәм популяр ял итеү урыны.
Географияһы
Старик-Камень «Түбәнге Тагил ҡала округы» муниципаль берәмегендә һәм Кировград ҡала округы муниципаль берәмегендә урынлашҡан. Күңелле тауҙар һыртының урта өлөшөндәге түбә.Карпушиха ҡасабаһынан көнбайышҡа табан 11 саҡрым алыҫлыҡта. Тау 755,4 метр бейеклектә һәм майҙаны 16 саҡрым.
Этимологияһы
Халыҡ риүәйәте буйынса был таш урман төпкөлөндә бик оҙаҡ ятҡан.Уның барлығын бер кеше лә белмәгән.Таштың тирә-яғындағы урманды киҫеп бөткәс,мүкләнеп бөткән ташты күргәндәр.Кешеләр уны «ҡарт» тип йөрөтә башлағандар. Урал лингвисты А.К.Матвеев таштың атамаһын урыҫ теленән алынған булыу мөмкинлеген дә фаразлай. Тау, таш, ҡаяларҙы йәнләндереү - «әбей»-«бабайҙарҙың» таш булып ҡатып ҡалыуҙы һүрәтләү бөтә халыҡ риүәйәттәрендә лә осрауын аңлата.Ләкин «Старик-Камень»,бәлки,мансы теленән алыныуы ла мөмкин икәнлеген фараз итә.Мансыларҙың мифологияһында боронғо кешеләрҙең,хайуандарҙың,аллаларҙың таш булып ҡатып ҡалыу темаһы йыш осрай
Тасуирламаһы
Тау, ҙур булмаған ҡаянан башҡа, тотош урман менән ҡаплаған. Габбро- диорит тоҡомдарҙан тора,ҡая ҡырласы 300 метрға һуҙылыуҙан ғибәрәтле. Көнсығыш яҡлап 50 метрлы текә яр бар, көнбайыштан таштар өйөмө ята. .
Тау түбәһенән әйләнә — тирәгә күп саҡрымдарға урман киңлектәре, Белембай, Просечный, Ҡаялы, Миләшле, Ике Ағай тауҙары араһынан урманлы киң үҙәндәр күренеше асыла. Аяҙ көндәрҙә Түбәнге Тагил, Невьянск, Үрге Тагил ҡалалары, Черноисточинск, Эленеп һәм Лёвиха ҡасабалары яҡшы күренә. Эргәһендәге тау йылғаһы- Шайтан. Тау түбәһенә һуҡмаҡ бара, үның буйлап махсус автомобилдә (внедорожник) менән үтергә мөмкин. Тау түбәһендә усаҡ менән ялан бар, утын күп. Ҡарт-Таш тауҙың түбәһе шартлы рәүештә Европа һәм Азия сиктәрендә тора. Тау түбәһе аша Пригородный һәм Кировград. ҡала округы сиктәре үтә. Черноисточинск биҫтәһенән Ҡарт -Таш тауына тиклем грунтлы юл алып бара, артабан ул элекке урман диләнкәләренә китә.
Шанда (Тумба ҡушылдығы)
Шанда — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тумба йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ишменевская
Ишменевская — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Картынкуль күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һул Терь
Һул Терь (Левая Терь) — Рәсәй йылғаһы, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лебяжья йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черёмушка (Яуза ҡушылдығы)
Черёмушка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яуза йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Рублёво гидроузеленән Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем, Пахра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙылъяр ауыл Советы (Нуриман районы)
Ҡыҙылъяр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡыҙылъяр ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Рафиҡ (исем)
Рафиҡ — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Рафиҡ исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Иптәш, дуҫ тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы (15 сентябрь 1917 йыл — 4 июль 2003 йыл) — башҡорт композиторы. 1961 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Ихсанов Рафиҡ Рәшит улы (27 сентябрь 1965 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, запастағы полковник. Афған һуғышында һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһынан Федерация Советы ағзаһы ярҙамсыһы. «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. Рәсәй Геройы (2000).
Ғибәҙәтов Рафиҡ Әбделхаҡ улы (Гибадатов Рафик Абдулхакович; 19 октябрь 1939 йыл) — СССР һәм дәүләт эшмәкәре, 3-сө класлы юстиция советнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1994). Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ырыҫбаев Рафиҡ Рәжәп улы (Рысбаев Рафик Ражапович; 10 май 1951 йыл — 21 ноябрь 2020 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-педиатр, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986). Милләте — башҡорт.
Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы (19 июнь 1933 йыл — 6 ғинуар 2003 йыл)- элекке Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы) Смаҡай ауылында (Ишембай ҡалаһы биләмәһе) тыуған. КПСС-тың Сибай ҡала комитетының беренсе секретары (1980—1983), Бәләбәй ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе (1973—1980), инженер-нефтсе. Подполковник. СССР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәте отличнигы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Ишембай ҡалаһының һәм Ишембай районының Почетлы гражданы.
Харисов Рафиҡ Хафиз улы (15 август 1957 йыл) — Салауат районы муниципаль районы хакимиәте башлығы (2006—2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.
Фамилияла
Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы (11 март 1923 йыл — 2007 йыл) — башҡорт шағиры, публицист. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2002).
Рафиҡов Булат Заһри улы (4 август 1934 йыл — 26 апрель 1998 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1990), Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1994), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984).
Рафиҡов Ғәли Лотфрахман улы, Ғәли Рафиҡи (29 июль 1890 йыл — 11 март 1945 йыл) — уҡытыусы, яҙыусы. 1928—1945 йылдарҙа Бәләбәй педагогия училищеһы уҡытыусыһы.
Рафиҡов Мансур Миңлебай улы (8 декабрь 1964 йыл) — 1982—2012 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәренең ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткәре, танкист. Запастағы гвардия полковнигы (2012). Рәсәй Федерацияһы Геройы (1996).
Рафиҡов Шәмсетдин Хөснөтдин улы (12 сентябрь 1904 йыл — 21 август 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, инженер-сапер батальонының отделение командиры, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Әбделвәхит Рафиҡов (1774 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр, йорт старшинаһы. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Рафиҡов Хәмит Хөсәйен улы (Рафиков Хамит(д) Хусаинович); 1912 йыл — 17 апрель 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.
Ауылдар
Рафиҡ (Рафиково) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. Юҡҡа сыҡҡан ауылдар исемлегендә.
Рафиҡ (Рафиково) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл.
Бойҙай музейы
Бойҙай музейы (Национальный музей «Ак бугдай», Milli «Ak bugdaý» muzeýi, һүҙмә-һүҙ Милли «Аҡбойҙай» музейы) — Төркмәнстандағы Аһал вилайәтенең административ үҙәге Әнеү ҡалаһында ойошторолған музей.Донъялағы берҙән-бер бойҙай музейы.
Тарихы
Музей 2005 йылда Төркиәнең «Продимекс» компанияһы тарафынан төҙөлгән, был урында 1904 йылда америкалы Рафаэль Пумпелли етәкләгән археология экспедицияһы 5 мең йыл әүәл үҫкән бойҙай орлоғон тапҡан. Төҙөлөш 7,7 млн АҠШ доллары тәшкил иткән. Төҙөлөштө финанслау Төркмәнстан Хөкүмәте иҫәбенә ғәмәлгә ашырылған.
Бина тасуирламаһы
Музей 21 метр бейеклектәге өс ҡатлы йортта урынлашҡан, уның ҡыйығында таҡыя рәүешендә теҙелгән алтын бойҙай башаҡтары өҫтөндә ҙур оло башаҡ ҡаҙап ҡуйылған. Музей фасады алдында фонтан комплексы урынлашҡан. Музей 32 мең м² территорияла урынлашҡан, шул иҫәптән 18 мең м²-ҙан артыҡ майҙанын йәшеллектәр биләй. Музейҙың аҫҡы янында 200 урынға иҫәпләнгән конференц-зал, эш кабинеттары, ҡунаҡтарҙы ҡаршы алыу һәм музей хеҙмәткәрҙәренең ял итеү бүлмәләре, һаҡлағыс, телекоммуникация һәм мәғлүмәт үҙәктәре, кафетерий һәм башҡа бүлмәләр урынлашҡан.
Экспонаттар
Музейҙа 1904 йылда табылған 5 мең йыл элекке бойҙай орлоғо, таш тирмән табаҡтары (беҙҙең эраға тиклем II мең йыл), ҡул тирмәне ташы (беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыл), кунжут майы сығарыу өсөн май һыҡҡыс, уңдырышлылыҡ алиһәләре һындары (Намаҙға депе, беҙҙең эраға тиклем IV мең йыл), бронза кәтмән (беҙҙең эраға тиклем II мең йыл), уҡ башаҡтары, бронза бысаҡ (беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыл), монохром һәм полихром рәсемдәр төшөрөлгән керамик һауыт-һаба фрагменттары һаҡлана. Һыу, май өсөн керамик сүлмәктәр, глазурланған аш-һыу һауыт-һабаһы, еләк-емеш өсөн вазалар, еҫлемайҙар, дарыу, хушбуй һауыттары күп тупланған. Музейҙа көршәкселәр эшләгән рәсемһеҙ һәм геометрик йәки үҫемлек биҙәктәре һалынған, глазурланған һәм өлөшләтә глазурланған, штампланған керамика бар. Экспозицияла шулай уҡ XIX-XX быуаттарҙағы йорт йыһаздары ла күрһәтелә: металл төрәнле ағас һуҡа, баҡыр сәйнүктәр, ҡомғандар, самауырҙар, һарыҡ йөнө ҡырҡыу өсөн ҡайсылар, тимерселәрҙең, зәркәрҙәрҙең хеҙмәт ҡоралдары, туҡыусылар станогы фрагменттары. Музей тупланмаларына өҫтәмә булараҡ селекционерҙарҙың заманса ҡаҙаныштары тип һаналған бойҙай сорттары көлтәләре ҡуйылған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аһалтәкә аты
Троицкий (Мәләүез районы)
Троицкий (Троицкое) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 630 кеше булған. ОКАТО коды — 80241865007.