cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шатунов Юрий Васильевич
«Ласковый май»
1989 йылда Константин Кузнецов менән Сергей Пахомов төркөмдән китәләр, ә Андрей Разин төркөмдөң етәксеһе булып китә.
«Ласковый май» ғәйәт ҙур популярлыҡ яулай. Улар көнөнә һигеҙ, айына 40-тан ашыу концерт ҡуялар. Төркөмдөң эшмәкәрлек йылдарында 10-лап солист ҡатнаша. 1992 йылда Юрий Шатунов китеү менән, төркөм тарҡала.
«Ласковый май»ҙан һуң, 1992—2010 йылдар
«Ласковый май»ҙан киткәндән һуң, Юрий Шатунов Германияға сығып китә һәм шунда тауыш режиссёрына уҡый. Был ваҡытта ул, айырым концерттар бирмәйенсә, студияла эшләү менән сикләнә. Күптәнге танышы Аркадий Кудряшов уның продюссоры вазифаһын башҡара.
1992 йылда Шатунов тәүге варианты «Бына май ҙа тамам» тип аталған соло альбомын яҙҙырта, һуңынан был альбомдың исеме «Беләһеңме» тип үҙгәртелә. Шулай уҡ «Утыҙынсыны юҡ итергә» фильмында йырсы эпизодик роль башҡара. 1992 йылда Юрий Шатунов А. Пугачёванан "Раштыуа осрашыуҙары"на ҡатнашыуға саҡырыу ала. Ул саҡырыуҙы ҡабул итә һәм беренсе тапҡыр сәхнәгә соло йырсыһы булараҡ аяҡ баҫа, был сығышында Юрий «Йондоҙло төн» йырын башҡара.
1993 йылдың 29 сентябрендә Шатуновтың йорт подъезында, йырсының күҙ алдында, уның иң яҡын дуҫы Михаил Сухомлиновты атып үлтерәләр.
1994 йылдың яҙында Рәсәйҙәге иң эре фирмаларҙың береһе булған «Russia PolyGram» тауыш яҙыу студияһы Юрий Шатуновҡа хеҙмәттәшлек тәҡдим итә. Һөйләшеүҙәр әллә ни күп ваҡытты алмай: артист бер нисә көндән Борис Зосимов менән контракт төҙөй. Башта «Йондоҙло төн», һуңынан «Теҙләнеү» йырҙарынына клиптар төшөрөлә, икенсе клибының премьераһы 1994 йылдың йәй аҙағында — көҙ башында үтә. Өсөнсө йыры — «Яттарҙың әрнеүе» буйынса ла клип төшөрөлә, ләкин плёнка боҙолғанлыҡтан, ул эфирға сыға алмай. 1994 йылдың сентябрендә Шатуновтың «Онотма» тип аталған яңы альбомының презентацияһы үтә. Ул башҡарған йырҙарҙың яртыһынан күберәге «Ласковый май»ҙың шағиры һәм композиторы Сергей Кузнецов тарафынан яҙылған.
1996 йылда Шатунов «Яһалма һулыш» исемле ремикстар альбомын сығара.
1999 йылда Иркутскиҙа Борис Рожанский студияһында Юрий Шатунов бер нисә өр-яңы йырын (демо версия) («Илама», «Һуңғы ҡар», «Төнгө вокзал», «Осраҡлы осрашыу», «Йәй үтте», «Ә төндәр ҡараңғы», «Һинең күҙ йәштәрең», «Хыял ғына ине», «Июль ямғыры») яҙҙыра, уларҙың барлығы тураһында йырсының фанаттары хатта белмәгән була. Был йырҙар Германияла, пират дискыһында ғына сығарылып, «Ласковый май 2000. Быны һин ишетмәнең әле!» тип исемләнә. Бында тупланған йырҙарҙың авторы — Константин Губин. Шатунов үҙе билдәләүенсә, был музыкаль материалдар, командала эшләү өсөн яңы аранжировщиктар эҙләгәндә урланған. Яңы йырҙарынан тыш, «пират» альбомына «Ласковый май» хиттарынан бер нисә ремикс та ингән.
2001 йылда «Май айын хәтерлә» тигән альбомы донъя күрә, унда төп хит булып «Онота» йыры тора. 2002 йылда «Сал төн» тип исемләнгән альбомы сыға, унда «Сал төн» һәм «Бала саҡ» йырҙарының яңы версияһы индерелгән. Был альбомға ҙур коммерция уңышы насип була. Бында элекке композицияларға ремейктарҙан тыш, хитҡа әйләнгән «Япраҡтар ҡойола» тигән йыры ла индерелә. Шул уҡ йылда Шатунов «Сал төн» йыры өсөн «Йыл йыры — 2002 йыл» бүләген ала.
2009 йылдың 18 сентябрендә Юрий Шатунов «Ласковый май» нәфис фильмы менән Рәсәй ҡалалары буйлап үткән турҙа ҡатнаша.
2010 йыл — хәҙерге ваҡыт
2010 йылдың 1 мартында «Монолит» компанияһы «Ретро ФМ» радиостанцияһының мәғлүмәти ярҙамы менән Юрий Шатуновтың 1988−1989 йылдарҙағы үҙенсәлекле яҙмалары һәм уның шул ваҡыттағы иң матур фотосессияһы менән CD баҫтырып сығара. Бөтә яҙмалар ҙа тәүге тапҡыр цифрлана һәм цифр сифаты менән рәсми рәүештә донъя күрә. «Бала саҡ» хиты өсөн «Йыл йыры — 2009» маҡтау ҡағыҙы менән бүләклнә. мини|250x250пкс| Юрий Шатунов һәм Омск ҡалаһынан автор-башҡарыусы Андрей Картавцев — Юрий Шатунов башҡарған йырҙар авторы («Йәй төҫө», «Тет а тет», «Теләмәйем», «Йәйге ҡойма ямғыр», «Һинһеҙ», «Поездар», «Минең тормошом (Сәс)», «Класташтар») [[2011 йыл 2011 йыл көҙөндә йырсының рәсми сайтында бер нисә яңы трек барлыҡҡа килә, улар араһында «Аҡ раузалар», «Тет-а-тет» һәм "Иҫәр ҡар бөртөктәре"нең яңынан яҙылған версияһы ла була. Сайтта «Аҡ раузалар» йырына видеоклип та ҡуйыла, унда йырсыны үҙ иткәндәрҙең фотоһүрәттәре, видеоклиптарҙан һәм уның сығыштарынан өҙөктәр ҙә урын ала. Шул уҡ йылда «Сал төн» супер-хиты өсөн тағы бер тапҡыр «Йыл йыры −2012» маҡтау ҡағыҙына лайыҡ була.
2012 йылда «Ышанам» альбомы донъя күрә, шулай уҡ shatunov.com рәсми сайты һәм социаль селтәрҙәрҙә рәсми сәхифәһе булдырыла, ошо уҡ йылда «Ышанам» тигән яңы альбомы менән ҙур гастроль туры башлана.
2013 йылда «Йәй төҫтәре» һәм «Тет-а-тет» клиптары сыға, «Ышанам» альбомы менән гастроль турҙары дауам итә, һәм Шатунов «Йәй төҫтәре» йыры өсөн «Йыл йыры — 2013» бүләгенә эйә була.
2014 йылда Юрий Шатунов үҙенең яңы альбомын яҙҙырыу өҫтөндә эшләй. Интернетта «Татлы хыял», «Уның янында», «Поездар», «Сәс» исемле йырҙары тарала. 2015 йылдың авгусында йырсының рәсми сайтында артистың «Йондоҙ» йыры барлыҡҡа килә. Уның авторы — Сергей Кузнецов.
2015 йылдың 23 февралендә «Моң юлы» юбилей тантанаһында Юрий Шатунов Рәсәй шоу-бизнесын үҫтереүгә өлөш индергәне өсөн премияға лайыҡ була.
Йырсы 2022 йылдың 23 июнендә Мәскәүҙә көтмәгәндә вафат булды.
Шәхси тормошо һәм ғаиләһе
Германияның Бад-Хомбург ҡалаһында йәшәй.
Йәғәфәров Баязит Ғибәт улы
Йәғәфәров Баязит Ғибәт улы  (1 июнь 1956,  БАССР Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы  )— комсомол органдары һәм мәғариф ветераны.
1978—1982 йылдарҙа ВЛКСМ-дың  Бөрйән район комитетының  бүлек мөдире, икенсе һәм беренсе секретары; 1983 йылдан район мәктәптәре укытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
1956 йылдың 6 майында БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.
Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты ның тарих факультетын (1978 йыл, Г-1-се диплом), марксизм-ленинизм университеты (1981 йыл, 143-сө диплом) тамамлаған.
1976-1978 йылдарҙа "Уфгорхлебторг" тресында йөксө булып эшләй. 1978 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы һәм мәктәп янындағы интернат мөдире булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире итеп һайлана, 1980 йылда - икенсе, 1981 йылдың ғинуарынан комсомол район комитеты секретары итеп һайлана.
1982-1989, 1991-1993 йылдарҙа агитация һәм Иҫке Собханғол урта мәктәптәрендә тарих уҡытыусыһы һәм хәрби етәксе булып эшләй.
1990 йылда район Советы башҡарма комитетының эштәр идарасыһы булып эшләй.
1993 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем - Иҫке Собханғол ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы.
Китаптары
1."Тыуған төйәгем - Бурзян" тыуған яҡты өйрәнеү буйынса уҡытыу-методик әсбап
2."Иҫке Собханғол ауылының тарихы (2021 йыл).
Сәмәнхоҙа
Сәмәнхоҙа,йәки Сәмәнхуда́т   — Сәмәниҙәр династияһын башлаған кеше. VIII быуатта тыуған. Әбү Бәкер Наршаһи һәм Хәмзә Исфахани мәғлүмәтенсә, ул Бәлх провинцияһының Сәмән ауылынан булған ,Шамсетдин әл-Мөҡәддәси иһә уны Сәмәрҡәнд янындағы Сәмән ҡышлағынан тип һанай. XVII быуаттағы Сәғдиә әҫәрендә уның ысын исеме Арҡуҡ тип атала,  Фирғәнәлә тыуған, шунан үҙе Сәмән ауылына нигеҙ һалған тигән мәғлүмәт бирелә. VIII быуат башында Хөрәсән губернаторы Әсәт ибн Абдаллаһ әл-Ҡасриға килә ( 723-727 идара итә). Сәмәнхоҙа ул ваҡытта Зороастризм инанысында була. Мәгәр Әсәт ибн Абдаллаһ әл-Ҡасриҙың иманлылығы шундай ныҡ тәьҫир итә, ул Исламға күсә һәм губернатор иҫтәлегенә улына ла Әсәт тип ҡуша.
Хәлифә әл-Мәмүн ғәрәптәргә ҡаршы баш күтәреүҙе баҫтырыуҙағы ярҙамдары өсөн (806—810 йыл), Сәмәндең улдарына ла, ейәндәренә лә 819 йылда Мәүерәннәһерҙең барлыҡ мөһим өлкәләренә идара итеү хоҡуғы бирә
Модуле буйынса сағыштырыу
Натураль һанды мо́дуле буйынса сағыштырыу m шуны күрһәтә: һайлап алған ике бөтөн һан m-ға бүлгәндә бер үк ҡалдыҡ бирә. Бөтөн һан m-дан күберәк булмаған ҡалдыҡтар бирә. Тимәк, бөтә бөтөн һандарҙы m-ға ҡарата m төркөмгә бүлергә мөмкин, һәр төркөм m-ға бүлгәндәге билдәле бер ҡалдыҡҡа тура килә.
Мо́дулле арифме́тика, йыш ҡына модуля́р арифметика тип атала математикала, информатикала һәм криптографияла киң ҡулланыла.
Тарих
Сағыштырыу теорияһы барлыҡҡа килеүенең тәүшарты булып Диофанттың яҙмаларын тергеҙеү тора. Улар Баша де Мезириак арҡаһында 1621 йылда төп нөсхәһендә һәм латин теленә тәржемәләнеп баҫылып сыға. Уларҙы өйрәнеү Ферма́ны әһәмиәте буйынса ул осорҙо күпкә уҙып киткән асыштарға килтерә. Мәҫәлән, Френикль де Бессиға Bernard Frénicle de Bessy 1640 йылдың 18 октябрендә яҙған хатында ул, аҙаҡ Ферманың бәләкәй теоремаһы исемен алған теоремаһын, иҫбатлауһыҙ әйтеп бирә. Хәҙерге формулировкала теорема: Әгәр p — ябай һан һәм a — p-ға бүленмәгән бөтөн һан булһа, ул саҡта:  тип раҫлай. Беренсе булып был теореманы Лейбниц иҫбатлай, был теореманы ул Ферма́ға бәйһеҙ рәүештә 1683 йылдан алдараҡ аса һәм был турала теүәл иҫбатлауын килтереп Бернуллиға хәбәр итә. Бынан тыш Лейбниц Вильсон теоремаһы формулировкаһының прообразын тәҡдим итә. Һуңғараҡ һандар теорияһы һәм сағыштырыуҙар теорияһына арналған һорауҙарҙы өйрәнеүҙе Эйлер дауам итә, ул ике яҡлылыҡ квадратик законын взаимности индерә һәм Ферма теоремаһын дөйөмләштерә:
бында \varphi(n) — Эйлер функцияһы. Гаусс 1795 йылда арифметик теория өҫтөндә эшләй башлай һәм уны нигеҙләүҙең төп инструменты итеп сағыштырыу төшөнсәһен һәм уның символик тамғаланышын индерә. Гауссҡа унан алдағы ғалимдарҙың хеҙмәттәре билдәһеҙ була, шуға күрә «Арифметик эҙләнеүҙәр» (1801) китабының тәүге бүлектәрендә яҙылған хеҙмәттәренең һөҙөмтәһе, дөйөм алғанда, билдәле булған була инде. Шулай ҙа иҫбатлау өсөн ҡулланған методтары яңы, һандар теорияһы үҫеше өсөн бик юғары әһәмиәткә эйә булып сығалар. Был методтарҙы ҡулланып Гаусс, модуле буйынса сағыштырыу ғәмәленә бәйле булған, уға тиклем тупланған бөтә мәғлүмәтте төҙөк теорияға әйләндерә. Был теория тәү башлап ошо китабында яҙылып сыға. Бынан тыш ул беренсе һәм икенсе дәрәжә сағыштырыуҙарҙы, квадратик вычетов теорияһын һәм уның менән бәйле ике яҡлылыҡ квадратик законын тикшерә.
Билдәләмәләр
Әгәр ике бөтөн a һәм b һандары m -ға бүлгәндә бер үк ҡалдыҡтар бирһә, улар m һаны модуле буйынса сағыштырырлыҡ (йәки тигеҙ ҡалдыҡлы) тип аталалар.
a һәм b һандарының сағыштырырлыҡ булыуы (сағыштырыуҙар) формулаһы күренешендә яҙыла:
m һаны сағыштырыу модуле тип атала.
a һәм b һандарының m модуле буйынса сағыштырырлыҡ булыу билдәләмәһе түбәндәге раҫлауҙарҙың теләһә ҡайһыһына тиң көслө:
Мәҫәлән, 32 һәм −10 һандары 7 модуле буйынса сағыштырырлыҡ, сөнки ике һан да 7-гә бүлгәндә 4 ҡалдығы бирә: Шулай уҡ, 32 һәм −10 һандары 7 модуле буйынса сағыштырырлыҡ, сөнки уларҙың айырмаһы 42 7-гә бүленә, быға өҫтәп түбәндәге күренештә яҙыу урынлы:
Модуле буйынса сағыштырырлыҡ булыу үҙсәнлектәре
Шулай итеп, m модуле буйынса сағыштырырлыҡ булыу бәйләнеше бөтөн һандар күмәклегендә эквивалентлылыҡ бәйләнеше була.
Юғарыла һанап кителгән үҙсәнлектәрҙән тыш, сағыштырыу өсөн түбәндәге раҫлауҙар дөрөҫ:
Сағыштырыу менән ғәмәлдәр
Бер үк модуль буйынса сағыштырыу ғәҙәттәге тигеҙлеккә хас күп үҙсәнлектәргә эйә. Мәҫәлән, уларҙы ҡушырға, алырға, ҡабатларға мөмкин: әгәр һәм  һандары парлап m модуле буйынса сағыштырырлыҡ булһалар,уларҙың суммалары ла  һәм, шулай уҡ ҡабатландыҡтары ла  һәм   m модуле буйынса сағыштырырлыҡ. Был осраҡта сағыштырыуҙар менән ғәмәлдәрҙе, әгәр уларҙың модулдәре тап килмәһә, башҡарырға ярамай..
Айырым шуны билдәләп китергә кәрәк: сағыштырыуҙың ике өлөшөнә лә бер үк һанды ҡушырға мөмкин; һанды сағыштырыуҙың бер өлөшөнән икенсеһенә тамғаһын үҙгәртеп күсерергә мөмкин.
Әгәр a һәм b һандары m модуле буйынса сағыштырырлыҡ булһа, уларҙың дәрәжәләре a^k һәм b^k k-ның теләһә ниндәй натураль ҡиммәтендә лә m модуле буйынса сағыштырырлыҡ. Сағыштырыуҙың теләһә ҡайһы өлөшөнә модулдең бүленеүсеһенә тигеҙ булған бөтөн һанды ҡушырға мөмкин. Йәғни, әгәр a һәм b һандары m модуле буйынса сағыштырырлыҡ булһа, a + t_1 һәм b+t_2 һандары ла m модуле буйынса сағыштырырлыҡ, (бында t_1 һәм t_2 — ирекле бөтөн һандар). Шулай уҡ сағыштырыуҙың ике яғын да һәм модулде бер үк һанға ҡабатларға мөмкин. Йәғни, әгәр a һәм b һандары ниндәйҙер бөтөн m һанының модуле буйынса сағыштырырлыҡ булһалар, aq һәм bq һандары ла mq модуле буйынса сағыштырырлыҡ, бында q — бөтөн һан. Сағыштырыуҙарҙы бер береһенә йәки башҡа һандарға бүлергә ярамай. Миҫал:, әммә, 2-гә ҡыҫҡартып, беҙ хата сағыштырыу табырбыҙ:. Сағыштырыу өсөн ҡыҫҡартыу ҡағиҙәләре ошолай: Әгәр d һаны юғарыла килтерелгән миҫалдағы кеүек модуль менән үҙ-ара ябай булмаһа, d һанына ҡыҫҡартырға ярамай. әгәр, ул саҡта.
Бүлеүҙән ҡалдыҡтар класы
a һаны менән m модуле буйынса сағыштырырлыҡ бөтә һандар күмәклеге, m модуле буйынса a һанының бүлеүҙән ҡалдыҡтар класы тип атала, һәм ғәҙәттә [a]_m йәки \bar a_m тип тамғалана. Шулай итеп, сағыштырыуы [a]_m=[b]_m бүлеүҙән ҡалдыҡтар класы тигеҙлегенә тиң көслө. Кластағы теләһә ниндәй һан m модуле буйынса бүлеүҙән ҡалдыҡ тип атала. Асыҡлыҡ өсөн r ― кластың теләһә ниндәй вәкиленең m-ға бүлеүҙән ҡалдыҡбулһын, ул саҡта был кластағы теләһә ниндәй q һанын q = mt + r күренешендә яҙырға мөмкин, бында t —бөтөн һан. r ҡалдығына тигеҙ булған бүлеүҙән ҡалдыҡ (вычет)  иң бәләкәй тиҫкәре булмаған бүлеүҙән ҡалдыҡ тип атала, ә абсолют дәүмәле буйынса иң бәләкәй \rho бүлеүҙән ҡалдыҡ абсолют иң бәләкәй бүлеүҙән ҡалдыҡ тип атала. була; кире осраҡта. Әгәр m-йоп һан һәм булһа, ул саҡта.
m модуле буйынса сағыштырырлыҡ булыу бөтөн һандар күмәклегендә эквивалентлы бәйләнеш булғанлыҡтан \mathbb{Z}, m модуле буйынса бүлеүҙән ҡалдыҡтар класы эквивалентлылыҡ класы булып тора; уларҙың һаны m-ға тигеҙ.
m модуле буйынса бөтә бүлеүҙән ҡалдыҡтар класы күмәклеге йәки йәки  тип тамғалана.
\mathbb{Z} күмәклегендә ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәре  күмәклегендәге ярашлы ғәмәлдәрҙе барлыҡҡа килтерә:
Был ғәмәлдәргә ҡарата күмәклеге сикле балдаҡ була, ә ябай m һаны өсөн — сикле ялан.
Бүлеүҙән ҡалдыҡтар системаһы
Бүлеүҙән ҡалдыҡтар системаһы сикле һандар йыйылмаһы өҫтөндә, унан ситкә сыҡмайынса, арифметик ғәмәлдәр башҡарырға мөмкинлек бирә.
m менән үҙ-ара ябай булған, m модуле буйынса парлап сағыштырырлыҡ булмаған һандарҙың иң ҙур йыйылмаһы, m модуле буйынса килтерелгән бүлеүҙән ҡалдыҡтар системаһы тип атала. Һәр m модуле буйынса килтерелгән бүлеүҙән ҡалдыҡтар системаһының \varphi(m) элементы бар, бында — Эйлер функцияһы.
Мәҫәлән, m=42 һаны өсөн бүлеүҙән ҡалдыҡтарҙың тулы системаһы түбәндәге һандар менән бирелә:, ә килтерелгән бүлеүҙән ҡалдыҡтар системаһы —  һандары.
Күпбыуындар күмәклегендә сағыштырыуҙар
K өлкәһендә K[x] күпбыуындар күмәклеген ҡарайыҡ. Был күмәклеккә ингән ике g_1 һәм g_2 күпбыуындары, әгәр уларҙың айырмаһы g_1-g_2  f күпбыуынына ҡалдыҡһыҙ  бүленһә, f күпбыуыны буйынса сағыштырырлыҡ тип аталалар.Сағыштырыу ошолай тамғалана: Бөтөн һандар күмәклегендәге кеүек, был сағыштырыуҙарҙы ҡушырға, алырға, ҡабатларға мөмкин.
Беренсе дәрәжә сағыштырыуҙар
Һандар теорияһында, криптографияла һәм фәндең башҡа өлкәләрендә йыш ҡына : күренешендәге беренсе дәрәжә сағыштырыуҙарҙың сығарылышын табыу мәсьәләһе тыуа. Был сағыштырыуҙарҙы сығарыу d = ИҘУБ (a,m) табыуҙан башлана. Ике осраҡ булыуы мөмкин: , и  бөтөн һандарбулып торалар, шуның менән бергә a_1 һәм m_1 үҙ-ара ябай. Шуға күрә a_1 һанын m_1 модуле буйынса үҙгәртергә мөмкин, йәғни үтәлерлек c һанын табырға (икенсе төрлө, ). Сығарылышты табыу өсөн килеп сыҡҡан сағыштырыуҙы c -ға ҡабатларға кәрәк: c-ның ҡиммәтен иҫәпләүҙе практикала төрлө ысул менән башҡарырға мөмкин: Эйлер теоремаһы, Евклид алгоритмы, кәсерҙәр сылбыры теорияһы (см. алгоритм) һ. б. ярҙамында. Айырым осраҡта, Эйлер теоремаһы c-ның ҡиммәтен:  күренешендә яҙырға мөмкинлек бирә.
Миҫалдар
2 һаны 11 модуле менән үҙ-ара ябай булғас, уны 11 модуле буйынса үҙгәртергә мөмкин, һәм табабыҙ:. Сағыштырыуҙы 6-ға ҡабатлап, 11 модуле буйынса сығарылыш табабыҙ:
Сығарыуҙың беренсе ысулы - Безу нисбәте менән файҙаланыу. Евклид алгоритмы йәки Безу нисбәте тураһындағы мәҡәләлә килтерелгән программа ярҙамында 100 һәм 65537 һандары өсөн был нисбәттәр түбәндәге күренештә булыуын табабыҙ: Был сағыштырыуҙарҙың ике яғын да 41-гә ҡабатлап табабыҙ: Бынан 725495 һаны бирелгән сағыштырыуҙың сығарылышы булыуы килеп сыға. Был һанды уның менән сағыштырырлыҡ булған 4588 һанына алмаштырыу уңайлыраҡ (725495-те 65537-гә бүлеүҙән ҡалдыҡ). Яуап:
Сығарыуҙың икенсе ысулы ябайыраҡ та һәм тиҙерәк тә, Безу нисбәтен төҙөп тороу кәрәкмәй, ләкин Евклид алгоритмына эквивалентлы.
1 аҙым. Модулде x-тың коэффициентына ҡалдыҡлы бүләбеҙ:. Бирелгән сағыштырыуҙың ике яғын да 655 бүлендегенә ҡабатлайбыҙ һәм 37x -ты ҡушабыҙ. Табабыҙ:, әммә һул яғы 65537-гә бүленә, йәғни нуль менән сағыштырырлыҡ, шунан сығып: Беҙ x алдында 100 урынына 37 коэффициентын таптыҡ. Артабанғы һәр аҙымда ошоға оҡшаш рәүештә, берҙе тапҡанға тиклем, кәметәбеҙ.
2 аҙым. Оҡшаш рәүештә x-тың яңы коэффициентына бүләбеҙ:. Алдағы аҙымда килеп сыҡҡан сағыштырыуҙың ике яғын да 1771 бүлендегенә ҡабатлайбыҙ һәм 10x-ты ҡушабыҙ; һул яғын тағы ла нулгә алмаштырып, табабыҙ: 47560205-те, уны 65537,-гә бүлгәндәге 45880 ҡалдығына алмаштырабыҙ: Артабан ошоға оҡшаш тағы 5 аҙым яһарға булыр ине, ләкин сағыштырыуҙың ике яғын да 10-ға бүлергә лә, шунда уҡ яуапты табыу ябайыраҡ :
Икенсе дәрәжә сағыштырыуҙар
Ябай
m
модуле буйынса икенсе дәрәжә сағыштырыуҙар түбәндәге дөйөм күренештә: Был аңлатманы : күренешенә килтерергә була, ә  z = x+ b менән алмаштырғанда тағы ла ябайлаша: Был сағыштырыуҙы сығарыу (уртаҡлыҡтың квадратик законы ярҙамында) был һандың квадратик бүлеүҙән ҡалдыҡ буламы икәнен тикшереүгә һәм артабан бирелгән модуль буйынса квадрат тамырҙы табыуға ҡайтып ҡала. Квадратик бүлеүҙән ҡалдыҡтан квадрат тамырҙы иҫәпләү өсөн ихтималлыҡ Берлекэмп методы бар.
Сағыштырыуҙар системаһы
Ҡалдыҡтар тураһында Ҡытай теоремаһы раҫлауынса, парлы рәүештә үҙ-ара ябай  модулдәре менән сағыштырыуҙар системаһының: һәр саҡ сығарылышы бар һәм ул модуле буйынса берҙән-бер. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, ҡалдыҡтар тураһында Ҡытай теоремаһы, бер нисә үҙ-ара ябай һандарҙың ҡабатландығы модуле буйынса бүлеүҙән ҡалдыҡтар күмәклеге - ҡабатлашыусыларға ярашлы бүлеүҙән ҡалдыҡтар күмәклектәренең ҡабатландығы була, тип раҫлай
Ҡулланыу
Сағыштырыуҙар теорияһының методтары һандар теорияһында, төркөмдәр теорияһында, күмәклектәр теорияһында, төйөндәр теорияһында, дөйөм алгебрала, криптографияла, информатикала, химияла һәм башҡа өлкәләрҙә ҡулланыла.
Мәҫәлән, сағыштырыуҙар идентификаторҙарҙа ҡулланылған контроль суммаларҙы иҫәпләгәндә йыш ҡулланыла. Шулай, IBAN (ISO 13616)|банк иҫәбенең халыҡ-ара номерын индергәндә хатаны асыҡлау өсөн 97 модуле буйынса сағыштырыу ҡулланыла. Криптографияла сағыштырыуҙарҙы, RSA алгоритмы йәки Диффи — Хеллман протоколы ҡулланған асыҡ асҡыслы системаларҙа осратырға мөмкин. Шулай уҡ, модулле арифметика, аҙаҡ эллиптик кәкере һыҙыҡтары төҙөләсәк сикле күмәклектәрҙе тәьмин итә һәм симметрик асҡыслы төрлө протоколдарҙа ҡулланыла (AES, IDEA).
Химияла CAS регистрация номерында һуңғы цифр - номерҙың һуңғы цифрының 1-гә ҡабатландығын, уңдан икенсе цифрҙың 2-гә ҡабатландығын, өсөнсө цифрҙың 3-кә ҡабатландығын һ.б. һулдан беренсе цифрға тиклем ҡушыу юлы менән табылған һанды 10-ға бүлеүҙән килеп сыҡҡан ҡалдыҡ контроль сумманың ҡиммәте булып тора
Солдатка
Солдатка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таловая йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лазенки (парк)
Лазенки паркы (Park Łazienkowski йәки Królewskie Łazienki) — ҙур парк. Польшаның Варшава ҡалаһы үҙәгендә 76 гектар майҙанды биләй. Һарай-парк комплексы ҡаланың Средместье районы үҙәгендә ята. Ул Уяздовский (Ujazdowskie Aleje) аллеяһында, «Король тракты» өлөшөндә урынлашҡан һәм Варшава үҙәгендәге Король һарайы менән ҡаланың көньяғындағы Вилянува һарайын бәйләп тора. Парктан төньяҡта Агрикола урамында Уяздовский һарайы тора.
Тарих
XVII быуатта Лазенки паркы Тильман ван Гамерен тарафынан барокко стилендә бөйөк гетман Станислав Любомирский өсөн булдырылған. Парктың исеме Лазенки («мунса») тип атала, сөнки унда һыу инеү павильоны урынлашҡан.
1764 йылда паркты Понятовский Станислав Август Польша короле булып һайланғандан һуң ала, польша короле итеп һайлана.
Парктың күпселек биналары 1944 йылда Варшава ихтилалы ваҡытында яндырыла. Төҙөлөшө шулай ҙа һаҡланып ҡала. Немецтар һарай стеналарында тишек быраулап шартлаусы снарядтарҙы тишектәргә урынлаштыра, әммә биналарҙы емерә алмай. Паркта реконструкция бер нисә йыл буйына барған.
Һыу һарайы
Һыу һарайын (Лазенки һарайы) XVII быуатта Тильман ван Гамерен Любомирский Станислав Ираклий өсөн ҡытай стилендә төҙөлгән. 1772 — 1793 йылдарҙа уны Доменико Мерлини яңыртып төҙөй (король Станислав Понятовской Августың йәйге резиденцияһы өсөн).
Рим театры
Рим театры ысынбарлыкта амфитеатр була, ул Лазенки күле буйында төҙөлгән. Амфитеатрҙы 1790-1793 йылдарҙа Ян Кристиан Камзетцер төҙөй. Театрҙың аттигында 16 антик шағирҙарының һындары ҡуйылған.
Аҡ йорт
Аҡ йорт (Domek Biały) — ҙур булмаған йортто 1774-1776 йылдарҙа Доменико Мерлини төҙөгән. Бында король Станислав Понятовский Август үҙенең һөйәркәләрен ҡабул иткән, шулай уҡ Людовик XVIII ваҡытлыса йәшәгән(1801-1805 йылдарҙа Франциянан ситкә ҡыуылған сағында). Өй квадрат формаһында төҙөлгән, рустика, аттика менән биҙәлгән.
Икенсе донъя һуғышында йорт зыян күреүгә ҡарамаҫтан, интерьерының ҙур өлөшө һаҡланып ҡалған.
Мышлевицкий һарайы
Мышлевице ауылы исеме менән аталған бәләкәй һарай (Myślewicki Pałac) король Станислав Август Понятовской өсөн 1775-1779 йылдарҙа классик стилдә архитектор Доменико Мерлини тарафынан төҙөлгән.
Бельведер һарайы
Бельведер һарайы яҡынса 1660 йыл башында төҙөлә һәм XVII быуатта барокко стилендә үҙгәртеп ҡорола. Король Станислав Понятовский һарайҙы һатып ала, уның янында фарфор һәм фаянс фабрикаһын төҙөй. был һарай Лазенки комплексына индерелгән.
Уяздовский һарайы
Уяздовский һарайы 1975 йылда тергеҙелә, ул 1944 йылда Варшава ихтилалында яндырыла. 1981 йылдан хәҙерге бинаһында сәнғәт үҙәге урынлашҡан.
Обсерватория
Астрономик обсерватория Паркта Варшава университетының астрономик обсерваторияһы урынлашҡан. Обсерваторияның нигеҙен астроном Арминский Францишек (1789—1848) һалған.
Шопен Һәйкәле
Шулай уҡ паркта Шопен һәйкәле бар, ул композитор Фредерик Шопенға арналған. Һәйкәлде төҙөү 1907 йылда скульптор Шимановский Вацлавҡа йөкмәтелә. Һәйкәл 1910 йылда Шопендың 100-йыллығына барлыҡҡа килергә тейеш була, быуат Шопен, әммә уның проекты тотҡарлана һәм күп бәхәс тыуҙыра, ә һуңынан бөтөнләй Беренсе донъя һуғышы арҡаһында уны төҙөү оҙаҡ ваҡытҡа кисектерелә. Һөҙөмтәлә һәйкәл 1926 йылда төҙөлөп бөтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Индира Ганди
Приядаршини Индира Ганди (गान्धी इन्दिरा प्रियदर्शिनी ; 19 ноябрь 1917 йыл — 31 октябрь 1984 йыл) — һинд сәйәсмәне, «Һиндостан милли конгресы» партияһы етәксеһе, Һиндостандың берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-премьер-министры. Илдең беренсе премьер-министры Джавахарлал Неруның (1889—1964) ҡыҙы. Д. Неру Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң (Һиндостан — элекке Британия колонияһы) 1947 йылдың 15 авгусынан 1964 йылдағы вафатына тиклем премьер-министр вазифаһын биләй.
Индира Ганди 1966—1977 йылдарҙа һәм 1980 йылдан үлтерелгән көнө 1984 йылдың 31 октябренә премьер-министр була. Шулай итеп, атаһынан ҡала Һиндостан премьер-министры булып хеҙмәт итеү оҙайлығы буйынса ул икенсе урында тора.
1999 йылда «Би-би-си» үткәргән һорау алыу буйынса Индира «Мең йыллыҡ ҡатын-ҡыҙы» исемен.
Йәшлеге
Индира Неру 1917 йылдың 19 ноябрендә хәҙерге Уттар-Прадеш штатының Аллахабад ҡалаһында Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә әүҙем ҡатнашҡан ғаиләлә тыуа. 1947 йылда илдең бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң Һиндостан премьер-министры буласаҡ атаһы Джавахарлал Неру ул ваҡытта «Һиндостан милли конгресы» партияһында сәйәси өлкәлә тәүге аҙымдарын яһай. Индираның олатаһы — «Һиндостан милли конгресы» партияһы ветерандарының һәм лидерҙарының береһе Мотилал Неру илдә киң билдәле була. Сәйәси көрәштә Неру ғаиләһенең ҡатын-ҡыҙҙары ла әүҙем ҡатнаша: Индираның өләсәһе Сваруп Рани Неру һәм әсәһе Камал Неру властар тарафынан бер нисә тапҡыр ҡулға алына. Ғөрөф-ғәҙәттәргә ҡарамаҫтан Индира әсәһе йортонда түгел, ә бай ҡартатаһының изге ерҙә төҙөлгән йортонда тыуа һәм тыуған урыны хөрмәтенә «Ай иле» — Индира исемен ала
Ике йәшендә Индира Махатма Ганди менән таныша, ә һигеҙ йәшендә уның кәңәше буйынса тыуған ҡаласығында йорт туҡыусылығын үҫтереү буйынса балалар союзын ойоштора. Үҫмер йылдарынан демонстрацияларҙа ҡатнаша, бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшеүселәргә курьер булыуы бер нисә тапҡыр ғына ҡабатланмай. 1934 йылда Индира күренекле шағир Рабиндранат Тагор ойошторған халыҡ университетында уҡый башлай. Әммә 1936 йылда әсәһе үлгәндән һуң уға уҡыуын туҡтатырға һәм Европаға юлланырға тура килә. 1937 йылда Англияла Оксфордтың Сомервель колледжына уҡырға инә, унда идара итеү серҙәрен, тарихты һәм антропологияны өйрәнә. Икенсе донъя һуғышы башланғандан һуң Индира тыуған иленә ҡайтырға ҡарар итә. Өйгә юлды индустар күп йәшәгән Көньяҡ Африка Республикаһы аша үткәнен һайларға тура килә. Илдең баш ҡалаһы Кейптаунда ул беренсе ысын сәйәси телмәр менән сығыш яһай.
1941 йылда Индира Һиндостанға ҡайта, ә 1942 йылда сығыштары менән Ирандан булған һиндтарҙың зороастризм динен тотҡан ҙур булмаған төркөмө — парсиҙар вәкиле Фероз Гандиға кейәүгә сыға. Индира менән Фероз каста һәм дини ҡаршылыҡтарҙы һанға һуҡмай никахҡа инә, сөнки каста-ара никахтар ортодоксаль индустар тарафынан боронғо ҡанундарҙы һәм ғөрөф- ғәҙәттәрҙе мыҫҡыл итеү тип һаналған була. Индира иренең фамилияһын ала. Фероз Гандиҙың ошо фамилиялы билдәле һинд сәйәсмәне Махатма Ганди менән бер ниндәй туғанлығы ла булмай. 1942 йылдың сентябрендә ирле-ҡатынлы йәштәр ҡулға алына, Индира Ганди 1943 йылдың майына тиклем төрмәлә ултыра.
Фероз менән Индираның ике улы: өлкәне Раджив 1944 йылдың 20 авгусында, кесеһе, Санжай 1946 йылдың 14 декабрендә тыуа. Балалар башлыса оләсәләре ҡарауында була һәм даими ҡартаталары йортонда йәшәй. 1947 йылдың 15 авгусында Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, тиҙҙән беренсе милли хөкүмәт ойошторола. Индира Ганди, премьер атаһының шәхси секретары булараҡ, Неруны сит илдәргә барлыҡ сәйәхәттәрендә оҙатып йөрөй. 1955 йылда Индира Ганди атаһы менән бергә Советтар Союзына бара, улар Мәскәү, Сталинград, Ялта, Тбилиси, Ташкент, Сәмәрҡәнд, Магнитогорск һәм Свердловск ҡалаларында була.
1955 йылдан Индира Ганди «Һиндостан милли конгресы»ның Эшсе комитете һәм Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, партияның ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы рәйесе һәм уның Бөтә Һиндостан комитетының Үҙәк парламент советы ағзаһы. Шул уҡ йылда Ганди атаһы менән бергә Бандунг ҡалаһында үткән һәм Ҡушылмау хәрәкәтенә башланғыс һалған конференцияла ҡатнаша, 1959—1960 йылдарҙа Ганди «Һиндостан милли конгресы» рәйесе була.
1960 йылда Фероз Ганди вафат була. Алдағы йылда Индира «Һиндостан милли конгресы» эшсе комитеты ағзаһы итеп һайлана һәм милли конфликттар тоҡанған урындарға сығып йөрөй башлай.
Беренсе хөкүмәт
1964 йылда Индира Гандиҙың атаһы Джавахарлал Неру вафат була. Шул уҡ йылда Индира «Һиндостан милли конгресы» партияһынан ил парламентының түбәнге палатаһы лок сабхаға депутат итеп һайлана, ә һуңынан премьер-министр Лал Бахадур Шастри Гандиға кабинет составына инергә тәҡдим итә, һәм ул мәғлүмәт һәм радиотапшырыуҙар министры вазифаһын биләй. 1966 йылдың 11 ғинуарында Ташкентта Пакистан менән тыныс һөйләшеүҙәр барышында Шастри вафат булғандан һуң Индира Ганди «Һиндостан милли конгресы» лидеры һәм Һиндостандың премьер-министры булып китә, ул Шри-Ланка премьер-министры Сиримаво Бандаранаикенан ҡала донъяла икенсе ҡатын-ҡыҙ-премьер-министр була.
1969 йылда, уның хөкүмәте Һиндостандың 14 ҙур банкын национализациялағандан һуң, "Һиндостан милли конгресы"ның консерватив лидерҙары уны партиянан сығарырға маташа, әммә был уңышһыҙ була. Һөҙөмтәлә уң фракция вәкилдәре "Һиндостан милли конгресы"нан сыға, был партияның тарҡалыуына килтерә. Бынан һуң Ганди Конгресстың бойондороҡһоҙ партияһын етәкләй, һуңыраҡ ул Һиндостандың үҙәк һайлау комиссияһы тарафынан рәсми рәүештә "Һиндостан милли конгресы"ның вариҫы тип таныла. Партияның тарҡалыуына Гандиҙың социаль йүнәлештәге сәйәсәт алып барырға һәм СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалырға ниәтләүе алып килә. 1971 йылда бедность ярлылыҡ менән көрәш лозунгыһы аҫтында парламент һайлауында еңеү яулай. Шул уҡ йылда сираттағы (өсөнсө) һинд-пакистан һуғышы була. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш солғап алған Көнсығыш Пакистанға һинд ғәскәрҙәре ингәндән һуң унда Бангладеш республикаһы иғлан ителә. Был конфликтта Һиндостанды Советтар Союзы яҡлап сығыш яһай, был ике ил араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тағы ла яҡшыртыуға булышлыҡ итә, һөҙөмтәлә "СССР менән тыныслыҡ, дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү"гә ҡул ҡуйыла.
Профессор Кристофер Эндрю билдәләүенсә, 1950-се йылдар уртаһында СССР Дәүләт именлеге комитетының сит илдәрҙеге иң ҙурҙарының береһе булған Һиндостандағы резидентураһы Индира Ганди менән Джавахарлал Неруға йоғонто яһау мөмкинлегенә эйә кеше булараҡ ҡыҙыҡһына. 1955 йылда Ганди бүләккә тун ала, ә һуңғараҡ КГБ уның партияһына ярҙамға һәм Һиндостанда Америка Ҡушма Штаттарына ҡаршы пропагандаға ун миллион долларҙан ашыу аҡса бүлә Индира Гандиҙың партияһы фондына бағыусы Нараян Мишра күсергән ҙур суммалар ысынында Мәскәүҙән килә.
Индира Ганди банктарҙы националләштерә; ул идара иткән йылдарҙа илдә сәнәғәт, шул иҫәптән ауыр сәнәғәт тә йылдам темптар менән үҫешә (уның хакимлығына тиклем һәм унан һуңдан әллә ни тиҙерәк булмаһа ла). Махараштра штатында беренсе атом электр станцияһы эшләй башлай; ауыл хужалығында «йәшел революция» тигән исем алған үҙгәрештәр була, уның һөҙөмтәһендә Һиндостан оҙаҡ йылдар дауамында беренсе тапҡыр аҙыҡ-түлекте ситтән индереүгә мохтажлыҡ кисермәй, атап әйткәндә, 1981—1982 ауыл хужалығы йылдарында иген уңышы 133,06 миллион тонна тәшкил итә — был алдағы йылға ҡарағанда 3,5 миллион тоннаға күберәк. Фермер хужалыҡтарының һөҙөмтәлелеге күтәрелә, ерһеҙ крәҫтиәндәргә участкалар бүленә.
Пакистан менән һуғыш эҙемтәләре илдә сыуалыштар тыуҙырған иҡтисади хәлдең насарайыуына һәм эске көсөргәнешлектең үҫеүенә килтерә. 1975 йылда Аллахабадтағы Уттар-Прадеш Юғары суды Индира Гандиҙы 1971 йылда һайлау ваҡытында һайлау ҡануниәтен боҙоуҙа ғәйепле тип таный һәм, уға алты йылға сәйәси эшмәкәрлекте тыйып, отставкаға китергә бойора. Яуап итеп Ганди, Һиндостан Конституцияһының 352-се статьяһын файҙаланып июндә илдә ғәҙәттән тыш хәл режимы индерелеүе тураһында иғлан итә. Ғәҙәттән тыш хәл режимы ваҡытында иҡтисадта бер аз уңышҡа өлгәшелә. Әммә ҡабул ителгән бөтә саралар ҙа, мәҫәлән, халыҡтың үҫешен тотҡарлау өсөн мәжбүри стерилләштереү, популяр булмай. Өҫтәүенә сәйәси азатлыҡ сикләнә, бөтә оппозиция гәзиттәре ябыла.
1977 йылда, үҙенең популярлығын артыҡ баһалап, Ганди парламент һайлауын тәғәйенләй һәм еңелә. Уны һәм ғаиләһен ике тапҡыр ҡулға алалар, коррупцияла ғәйепләйҙәр.
Икенсе хөкүмәт
1978 йылда, үҙенең ойоштороуы тураһында иғлан итеп, Ганди ҡабаттан парламентҡа һайлана, ә 1980 йылғы һайлауҙа премьер-министр вазифаһына кире ҡайта.
1980 йылдың 14 апрелендә Индира Гандиға һөжүм яһала: 37 йәшлек террорсы уға бысаҡ ташлай, ул һаҡсыларҙың береһенә барып ҡаҙала. Үлтерергә маташыусы ҡулға алына.
Тиҙҙән Индира ауыр шәхси юғалтыу кисерә — 1980 йылдың 23 июнендә уның кесе улы һәм баш сәйәси кәңәшсеһе Санжай Ганди авиаһәләкәттә һәләк була.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Ганди донъя кимәлендәге эшмәкәрлеккә ҙур иғтибар бүлә, һөҙөмтәлә 1983 йылда Һиндостан Ҡушылмау Хәрәкәтенең рәйесе булып һайлана.
Индира Ганди идара итеүенең икенсе мөҙҙәтен башлыса Пенджаб штатында йәшәгән сикхтар менән конфликт билдәләй. Уларҙың лидеры Джарнаил Сингх Бхиндранвал сикхтарҙы бойондороҡһоҙ үҙидара общинаһы тип иғлан итә. Уның эйәрсәндәре шулай уҡ Пенджабта индустарға һөжүм итеүҙә лә ҡатнаша. Улар Амритсар ҡалаһындағы сикхтарҙың төп изге ҡорамы — Һармандир-Сәһибте (Алтын ҡорамды) биләп ала. Быға яуап итеп Һиндостан хөкүмәте 1984 йылдың июнендә «Зәңгәр йондоҙ» тип исемләнгән ғәскәри операция үткәрә, уның барышында 500-гә яҡын кеше һәләк була. Сикхтарҙың үс алыуы үҙен оҙаҡ көттөрмәй.
Ҡасим ханлығы
Ҡасим ханлығы (Ҡасим батшалығы, Мещера, Мишәр йорто) — XV быуат уртаһы — XVII быуаттарҙағы Мишәр уйһыулығында (хәҙерге Рязань өлкәһе территорияһы) урынлашҡан феодаль дәүләт (биләмә). Хакимдары — Сыңғыҙхан нәҫеле вәкилдәре. Үҙәге (төп ҡала) — Ҡасимов.
Тарихы
Ҡасим халығының ойошторолоуы һәм статус мәсьәләһе бәхәсле булып тора.
Юконда
Юконда — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 318 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 324 км.
Тим Мерлир
Тим Мерлир (Tim Merlier) — Бельгияның «Alpecin-Fenix» командаһы өсөн сығыш яһаусы профессиональ велосипедта уҙышыусы.
Юконда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Тим Мерлир
Карьераһы
Тәүҙә велокросс менән шөғөлләнә һәм 2010 йылда юниорҙар араһында Бельгия чемпионы була. Һуңынан Ворселаарҙа юниорҙар араһында Superprestige еңеү яулай. Йәштәр һәм ололар араһында ла уңыш яулай.
Ҡасим ханлығы
Тарихы
Бер ҡараш буйынса (М. Г. Ху­дя­ков, Б. Р. Рә­химйәнов һ.б.), Ҡасим ханлығының ойошторолоуы бөйөк Мәскәү кенәзе Ва­си­лий II Ва­силь­е­ви­чты әсирлектән түләп ҡотҡарыуҙың бер шарты булып торған һәм ул Олуғ Мөхәммәткә Мәскәү ғәскәрҙәре Суздаль алышында еңелгәндән һуң вәғәҙә ителгән. Икенсе ҡарашҡа ярашлы (В. В. Вель­я­ми­нов-Зер­нов, А. А. Зи­мин һ.б.), Ҡасим батшалығы Бөйөк Мәскәү кенәзлегенең XV быуат уртаһында барлыҡҡа килгән Ҡазан ханлығына ҡаршы тороу маҡсатында булдырылған. А. В. Бе­ля­ков фекеренсә, Ҡасим батшалығы реаль сәйәси дәүләт булмай, ә Яңы Түбәнге Ҡаласыҡты (Новый Низовой Городок, Ҡасимов) Сыңғыҙхан нәҫеле вәкилдәренә хеҙмәттәре өсөн бүләк итеп биреү традициялары формалашыуының башланғысы булып тора.
Тим Мерлир
Карьераһы
<!-- Параллельно, Мерлир выступал в шоссейных гонках за континентальные команды UCI и выиграл своё первое международное соревнование на Grote Prijs Stad Zottegem в 2016 году. В 2017 и 2018 годах он выступал за профессиональную континентальную команду UCI Vérandas Willems-Crelan и выиграл два этапа и очковую классификацию на Туре Дании 2018 года. Параллельно, Мерлир выступал в шоссейных гонках за континентальные команды UCI и выиграл своё первое международное соревнование на Grote Prijs Stad Zottegem в 2016 году. В 2017 и 2018 годах он выступал за профессиональную континентальную команду UCI Vérandas Willems-Crelan и выиграл два этапа и очковую классификацию на Туре Дании 2018 года.
Ҡасим ханлығы
Тарихы
Үҙенең барлыҡҡа килеүенән алып Ҡасим ханлығы Рус дәүләте йоғонтоһона керә һәм уға бойондороҡло була, йәки, башҡа ҡараш буйынса, Ҡасим ханлығы Сыңғыҙхан нәҫеле вәкилдәренә хеҙмәттәре өсөн бүләккә бирелгән биләмә булып торған.
Тим Мерлир
Карьераһы
После перехода в команду Corendon-Circus в 2019 году Мерлир совершил прорыв, в том числе стал чемпионом Бельгии по шоссейным гонкам 2019 года, выиграл Классику Брюсселя в 2020 году и Бредене-Коксейде Классик в 2021 году.
Ҡасим ханлығы
Тарихы
Ҡасим ханлығының барлыҡҡа килеү датаһы ла бәхәсле булып тора: бер тарихсылар фекеренсә — 1445, башҡалар буйынса — 1452 йылда. Был ханлыҡ 1456 йылдан да һуң ойошторолмаған тип аныҡ әйтергә мөмкин. Василий II рөхсәте менән Яңы Түбәнге Ҡаласыҡҡа (һуңыраҡ — Ҡасимов) Олуғ Мөхәммәт хандың улдары Ҡасим һәм Яҡуп килеп урынлаша. 1467 йылда Ҡа­сим (? — яҡ. 1469) Ҡазан ханлығы тәхетенә дәғүә белдергән һәм бөйөк Мәскәү кенәзе Ива­н III Ва­силь­е­ви­чтан хуплау алған, әммә тәүге урыҫ-ҡазан һуғыштары (1467–1469) уңышһыҙлыҡ менән тамамлана һәм Ҡасимға үҙ биләмәләренә ҡайтырға тура килә. Ҡасимдың улы Данийәр солтан (яҡ. 1469 — яҡ. 1486 йылдарҙа хакимлыҡ иткән) әүҙем рәүештә батша Ива­н III тарафынан төрлө хәрби операцияларҙа — Новгородҡа ҡаршы яуҙарға (1471, 1477—1478), 1472 йылда Оло Урҙа ханы Әхмәттән Ока йылғаһы буйлап сикте һаҡлауҙа ҡатнашырға йәлеп ителә.
Тим Мерлир
Карьераһы
На своём первом Гранд-туре, Джиро д’Италия 2021 года, выиграл второй этап, но был вынужден покинуть Тур после десятого этапа по состоянию здоровья. Похожая участь постигла его дебют на Тур де Франс в том же году: он выиграл третий этап Тура, но затем был вынужден покинуть его по ходу десятого этапа.
Ҡасим ханлығы
Тарихы
Яҡынса 1486 йылда Олуғ Мөхәммәттең вариҫтарын ҡырым хандары нәҫеле Гәрәйҙәрҙең вәкилдәре алыштыра — Нурдәүләт Гәрәй (яҡ. 1486—1490) һәм уның улдары Са­тыл­ған (1490 — 1506 һәм 1508 араһы, өҙөклөк менән) һәм Жәнәй (Джа­най; 1506 һәм 1508 араһы — яҡынса 1512) солтандар алыштыра. Ҡырым ханлығын нигеҙләүсе Хажигәрәйҙең улы һәм ҡырым ханы Миңлегәрәй I-нең бер туған ҡустыһы булып, Ҡырым ханлығына ҡарата тышҡы сәйәсәтендә Нурдәүләт Гәрәй Урыҫ дәүләтенең етди союздашы була. Нурдәүләт Гәрәй хан тәхетенә дәғүә белдерә алған, был бөйөк Мәскәү кенәзенә Ҡырым ханлығы сәйәсәтенә билдәле баҫым яһарға мөмкинлек биргән. 1486–1502 йылдарҙа Ҡасим батшалығының төп хәрби көстәре ҡырым ханына Оло Урҙаны тар-мар итеүҙә ярҙамға ебәрелгән.
Яҡынса 1512 йылда ханлыҡта йәнә династия алышынған — Ҡасимовта Оло Урҙа ханы Әхмәттең туғаны Шәйехәүлийәр ибн Бәх­тийә­р (яҡынса 1512—1516), ә һуңынан уның улдары — Шаһғәле (1516—1519, 1535—1546, 1546—1551, 1552—1567) һәм Йәнғәле (1519—1531 йәғни 1532) хакимлыҡ иткән. 1510-сы йылдар аҙағы — 1550-се йылдар башында Ҡасим батшалығы хакимдары Ҡазан ханлығы тәхетенә дәғүәселәр булараҡ Рус дәүләтенең көнсығыш сәйәсәтендә мөһим роль уйнай. Улар Ҡазан ханлығын 4 тапҡыр баҫып алалар (1519—1521; 1531 йәки 1532—1535; 1546; 1551—1552).
Тим Мерлир
Достижения
-->
Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музейҙың ойоштороусыһы һәм уның директоры — Ишембай ҡалаһының Почетлы гражданы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының Почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифе отличнигы Владимир Леонтьевич Игнатьев.
Ҡасим ханлығы
Тарихы
Күп кенә тарихсылар фекеренсә, 1530-сы йылдарҙан алып бөйөк мәскәү кенәздәре Ҡасим ханлығының эске эштәренә ҡыҫыла башлай. 1552 йылда Сыңғыҙхан нәҫеле вәкилдәренә Ҡасимов һәм Елатом өйәҙҙәрендә эре поместьелар бүләк итәләр. XVI быуаттың 2-се яртыһынан ханлыҡтың хәрби отрядтарының урыҫ ғәскәре составындағы әһәмиәте кәмей бара. 1567 йылдың 20 апрелендә Шаһғәле вафат булғандан һуң уның урынын бер ни тиклем ваҡыт үткәс Са­ин-Бу­лат ибн Бикбу­лат (сыҡынғандан һуң Си­ме­он Бек­бу­ла­то­вич; яҡынса 1570—1573). Урыҫ властары бер нисә тапҡыр Ҡасим батшалығын бөтөрөргә уйлаған. Тәүге тапҡыр Саин Булат суҡынғандан һуң, Ҡасимовта 10 йылдан ашыу ваҡыт арауығында ҡасим батшаһы йәки батша улы титуллы Сыңғыҙхан нәҫеле вәкилдәре булмай. Батша Фё­дор Ива­но­вич элекке традицияны кире ҡайтара һәм Ҡасимовты Мостафағәле ибн Ғабдуллаға (1584 йәки 1585—1590 йылдан һуң түгел) бүләк итә.
Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей тарихы
Ишембай ҡалаһында музей ойоштороу фекере һуғыштан һуңғы йылдарҙа барлыҡҡа килә. 1988 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Марксизм-ленинизм университетының Ишембай филиалы кафедраһы мөдире В. Л. Игнатьев музей булдырыу тураһында доклад яһай; был идеяны университет уҡытыусылары күтәреп ала һәм «Восход» («Таң») гәзите биттәрендә халыҡҡа еткерә (В. С. Воронцов, В. Л. Игнатьев һәм М. И. Зәһиҙуллиндың «Ҡалаға музей кәрәк» исемле мәҡәләһе). Музей төҙөү проекты матбуғатта баҫып сығарыла һәм уны ҡала хакимиәте хуплай. Йәмғиәт директоры итеп проектты төп әҙерләүсе В. Л. Игнатьев тәғәйенләнә. 1989 йылда халыҡ депутаттарының Ишембай ҡала башҡарма комитеты ҡарары буйынса (рәйесе — Ю. В. Уткин) музей өсөн Ишембай ҡалаһының тарихи үҙәгендә өс ҡатлы йорттоң беренсе этажында урын бүленә (Ленин проспекты, 16-сы йорт). 90-сы йылдарҙа Волгоград, Мәләүез, Стәрлетамаҡ, Өфө, Белгород өлкәһе Прохоровка ҡала тибындағы ҡасабаға, шулай уҡ Ишембай районы буйлап мәғлүмәт һәм экспонаттар йыйыу маҡсаттарында сәйәхәттәр ҡылына. Музей 1997 йылда асыла.
Ҡасим ханлығы
Тарихы
1600—1610 йылдарҙа Ҡасимовта Сыңғыҙхан нәҫеленең ҡаҙаҡ тармағы вәкиле Ураҙмөхәммәт ибн Он­дан хакимлыҡ итә. Батша Ми­хаи­л Фё­до­ро­ви­ч Речь Посполитаяның интервенцияһы барышында хәрби ярҙам күрһәткәне өсөн 1614 йылда себер хан улы Арыҫлан ибн Ғәлегә (1614—1626) Ҡасим батшалығын бүләк итә. Уның улы һәм вариҫы Сәйетбор­хан ибн Арыҫлан (1654 йылдың апрелендә суҡынғандан һуң — Ва­си­лий Арас­ла­но­вич) 1679 йылда вафат булғас, батша улының по­ме­стьеһы һәм Ҡасимовтан алынған килем уның улдары Се­мё­н һәм Ива­нға күсә. 1681 йылда улар артынан тик поместьелар ғына ҡала, был Ҡасим батшалығының бөтөүе хаҡында һөйләй.
Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей тарихы
Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы үҫешенә «Восход» гәзите фотохәбәрсеһе Ю. С. Абакшин, Ишембай ҡалаһы башлығының урынбаҫары Г.Ә. Әлмөхәммәтова, Марксизм-ленинизм университетының Ишембай филиалы директоры В. С. Воронцов, Ишембай ҡала хакимиәте башлығы В. В. Елепин, Ишембай нефть колледжы уҡытыусыһы М. И. Зәғиҙуллин (музейға 1000-дән ашыу экспонаттар тапшырған), балалар сәнғәт мәктәбе директоры И. Г. Зәкиров, Ишембай ҡалаһы мәҙәниәт бүлеге начальнигы Н. Н. Моратова, рәссам М. М. Усманов (музейҙың художество биҙәлеше проектының беренсе вариантын эшләүсе), кадеттар интернат-мәктәбе уҡытыусыһы Р. Р. Хәйретдинова һәм башҡалар ҙур өлөш индерә.
Ҡасим ханлығы
Территорияһы
Ҡасим халығының территорияһы мәсьәләһе бәхәсле булып тора. Бер фекер буйынса, ханлыҡ бөтә Мещераны (Мишәр уйһыулығын) тиерлек (Ҡасимов, Елатьма, Кадом һәм хатта Төмән (Темников) ҡалалары менән бергә) биләгән. Башҡа фекергә ярашлы, Ҡасим батшалығы һәр ваҡыт Ҡасимов посадының һәм уның янындағы һәм башҡа төбәктәрҙәге бүләк итеп бирелгән поместьеларҙың ҙурлыҡтары менән сикләнгән.
Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей тарихы
2009 йылдың 18 майында музей «Музейҙар төнө» халыҡ-ара акцияһында беренсе мәртәбә ҡатнашты.
Ҡасим ханлығы
Халҡы
Этник составы : ҡасим «татарҙары», мишәрҙәр, мордвалар.
Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Фондтары һәм экспозициялары
Төп, фәнни-ярҙамсы һәм архив фондтары 4552 һаҡлау берәмеген тәшкил итә, шул иҫәптән һирәк китаптар һәм документтар коллекциялары (П. Г. Сабодащуктың «Башҡорт нефте инешендә» яҙмаһы), тәбиғи-фәнни (тау тоҡомдары өлгөләре, мамонттың тештәре һәм һуғары һ.б.), этнографик (кейем-һалым, таҫтамалдар, өй кәрәк-яраҡтары); һынлы (И. М. Павлов эштәре, К. Ғ. Ғөбәйҙүллиндың һәм Р. Р. Ҡадировтың «Юрматы Ере» полиптихы) әҫәрҙәре һәм декоратив-ғәмәли сәнғәте (балаҫ һуғыу станогы, ағас һәм туҙҙан эшләнгән кәрәк-яраҡтар, сигеү һ.б.), техника тарихы әйберҙәре (текст баҫыу машинкаһы, Бөйөк Ватан һуғышы осоро орудиелар гильзалары һ.б.) экспонаттар. Ишембай тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейында архивында Ишембай ҡалаһы хакимиәте, предприятиелар һәм ойошмалар, йәмғиәт берекмәләре Марксизм-ленинизм университеты Ишембай филиалы, уның музейы, шәхси делолары фондтары тупланған. Музей архивында 1000 ашыу һаҡлау берәмәге, шул иҫәптән, А. А. Блохин, Р. А. Бучацкий, М. С. Платоновтың, Советтар Союзы Геройҙары, Социалистик хеҙмәт Геройҙары шәхси делолары һ.б. һаҡлана.
Музейҙың 6 залында түбәндәге экспозициялар урын алған: «Юрматы Ере: тарих һәм замана» (Ишембай районы тәбиғәте һәм юрматы рыуы башҡорттарының традицион көнкүреше, шул иҫәптән, башҡорт өйөнөң макеты), «Башҡорт нефте инешендә» (бур ҡорамалдары, нефть вышкаларының макеттары), Ишембай ҡалаһы тарихы, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы ҡала, предприятиеларҙың һәм социаль өлкәһе хеҙмәткәрҙәре тормошон сағылдырған зал. Залдарҙың береһендә Балалар ижады Һарайы янындағы авиамодель түңәрәгенең 60 йыллыҡ эшмәкәрлегенә бағышланған һәм «Нефтсе» шашка клубының экспозициялары бар.
Ҡасим ханлығы
Иҡтисад
Ҡасим ханлығы иҡтисадында мөһим роль уйнаған тармаҡтар: игенселек, солоҡсолоҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ. Ханлыҡта шарап, күн әйберҙәре, балауыҙ етештерелгән, тоҙ һәм алтын сығарылған. Үҫешкән һөнәрселек һәм кәсепселек булған. Хан һөнәрселәре һәм төҙөүселәре синыфы булған.
Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей эшмәкәрлеге
Музей хеҙмәткәрҙәре Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһы тарихын белеүе буйынса конкурстар ойоштора, экспонаттар презентациялары, экспозициялар, «Иҫке патефон» клубы йыйылыштары (һуғыш һәм тыл ветерандарын, юбилярҙарҙытантаналы ҡотлау) үткәрә; туристик мартшруттар әҙерләйҙәр: «Нефть эпопеяһы» (нефть асыуы осоро менән бәйле иҫтәлекле урындар буйынса), «Ғәжәп шихандар» (Ишембай районының геологик ҡомартҡыларына экскурсиялар), «Ишембай һуғыш йылдарында» (Бөйөк Ватан һуғышы осоро менән бәйле булған ҡаланың тарихи урындарына барыу), «Блюхер юлдарынан» (В. К. Блюхерҙың 1918 йылдың йәйендәге рейды менән бәйле Ишембай районындағы урындарға), «Баҡыр иреткән яҡ» (Верхотор ауылына) экскурсиялар ойоштороу.
Ҡасим ханлығы
Иҡтисад
Төп халҡы ултыраҡ тормош көткәнгә күрә, ханлыҡта малдарҙы аҙбарҙа аҫрау ғына булған.
Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей эшмәкәрлеге
Музей Башҡортостан Республикаһы тыуған яҡты өйрәнеүселәр йәмғиәтенең Ишембай бүлексәһе штаб — фатиры булып тора, уның ағзаларына китап яҙыу буйынса, шулай уҡ студент һәм уҡыусыларға ла тыуған яҡты тикшеренеү эштәрен яҙыуҙа ярҙам күрһәтә. 2006 йылдан алып музей хеҙмәткәрҙәре "Восход " район гәзитендә «Ишембай һәм Ишембай районы тарихындағы юбилей даталары» рубрикаһын алып бара. 3 меңгә яҡын экскурсия, Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы сиктәрендә 65 экспедиция үткәрелгән. Предприятиеларҙа, уҡыу йорттарында -күргәҙмәләр, Ишембайҙа һәм Ишембай районында республика һәм район сараларында ҡатнашҡан ҡунаҡтар өсөн экскурсиялар, тыуған яҡты өйрәнеү буйынса лекциялар ойошторола.