cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәскәү политехник университеты
Мәскәү дәүләт индустриаль университеты (МГИУ)
Шулай итеп, РСФСР ВиССО министрының 1425-се Ҡарарға һәм 107-се бойороҡҡа ярашлы, 1960 йылдың 8 февралендәь ЗИЛ Мәскәү автомобиль заводы эргәһендә юғары уҡыу йорто —МАМИ филиалы базаһында завод-ВТУЗ ойошторола. Завод-Втузға тәүге йылдарында МАМИ-на кәрәкле ярҙам күрһәтергә ҡушыла. 1966 йылдың февралендә уҡыу йортонда тейешле база булдырыу менән бәйле, РСФСР ВиССО министры бойороғо менән ЗИЛ эргәһендәге завод-ВТУЗ үҙ аллы идаралыҡҡа күсерелә.
1988 йылда ЗИЛ эргәһендәге Завод-ВТУЗ Мәскәү автомобиль төҙөлөшө институты — МАСИ (ВТУЗ-ЗИЛ) тип үҙгәртелә.
1996 йылда МАСИ университет статусын һәм яңы— Мәскәү дәүләт индустриаль университеты (МГИУ) исемен ала.
2002 йылда дистанцион белем биреү технологиялары ҡулланыу күләме буйынса МГИУ лидерҙар төркөмөнә инә.
2010 йылда МГИУ 50 йыллыҡ юбилейын билдәләне, ә аҙағында 2014 йыл аҙағында — үҙенең Alma mater-ына «ҡайтты».
Иван Фёдоров исемендәге Мәскәү дәүләт матбуғат университеты
Иван Фёдоров исемендәге Мәскәү дәүләт матбуғат университеты тарихы 1930 йылда башлана. СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарары менән Мәскәү һәм Ленинград Юғары художество-техник институттарының (ВХУТЕИН) полиграфия факультеттары базаһында Мәскәү полиграфия институты ойошторола. Ул полиграфия предприятиелары һәм нәшриәттәр өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүсе беренсе уҡыу йорто була.
Башта институт составында өс факультет: Технологик, Инженерлыҡ-иҡтисади һәм Нәшриәт-графика («Графика» профиле менән) була. Технология факультетында юғары матбуғат инженер-технологтарын, яҫы баҫма инженер-технологтарын, тәрән баҫма инженер-технологтарын, фототехника инженер-технологтарын, материал белеменә эйә инженер-технологтарҙы әҙерләп сығарған. Инженер-иҡтисад факультетында ике специальность: инженер-иҡтисадсы-плановик һәм инженер-иҡтисадсы-рационализатор белгестәрен әҙерләгәндәр. Нәшриәт факультеты биш һөнәр: китап конструкторы, гәзит һәм журнал конструкторы, плакат һәм балалар китабы конструкторы, китап оригиналисы, плакат һәм журнал оригиналисы белгестәрен әҙерләп сығарған. 1939 йылда «Полиграфия предприятиеларының механик ҡорамалдары» һөнәре буйынса инженерҙар әҙерләү маҡсатында Механик факультет асыла.
1941 йылдың МПИ Редакция-нәшриәт институтына ҡушыла. Әҙерлекең яңы: әҙәби-мөхәриррләү, художество-биҙәү һәм планлы-иҡтисади йүнәлештәре барлыҡҡа килә. Ошо ваҡыттан Мәскәү полиграфия институты өп һөнәре буйынса полиграфия институты полиграфия һәм нәшриәт эшенең бөтә төп специальностары буйынса белгестәр әҙерләп сығара башлай.
1960-сы йылдар башынан институт Советтар Союзында полиграфия белеме һәм полиграфия фәненең иң ҙур үҙәге статусын яулай. Ул Рәсәй Федерацияһы һәм күп союздаш республикалар өсөн кадрҙар әҙерләй. МПИ-ны тамамлаусылар — сит илдәрҙәге предприятие етәкселәре һәм хеҙмәткәрҙәре. 1980 йылда Указы СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән институт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Икенсе яртыһы 1980-се йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1990-сы йылдар башында юғары уҡыу йорто бер нисә тармаҡ ассоциацияһы рәтенә: Төбәк-ара полиграфистар ассоциацияһына, Китап нәшриәтселәре ассоциацияһына, Китап таратыусылар ассоциацияһына, Ҡаптар етештереү ассоциацияһына инә. Тармаҡ предприятиелары мәнфәғәтен үтәү өсөн полиграфия өлкәһендәге киң фәнни программалар башҡара. Яйлап партнёрҙар һаны арта, улар араһында рәсәй һәм сит ил уҡыу йорттары, полиграфия ҡорамалдары етештереүсе компаниялар.
1993 йылда МПИ Мәскәү дәүләт матбуғат академияһы итеп үҙгәртелә. 1997 йылдың МГАП университетҡа әйләнә. Ә 2010 йылда Мәскәү дәүләт матбуғат университетына— Рәсәй мәғрифәтсеһе һәм китап нәшриәтенә нигеҙ һалыусы иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында һәм университетҡа нигеҙ һалыныуҙың 80 йыллығы хөрмәтенә Иван Фёдоров исеме бирелә.
2011 йылдан университет бакалаврҙар һәм магистрҙар әҙерләй башланы. 2013 йылда «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто» конкурсы һөҙөмтәләре буйынса Иван Фёдоров исемендәге МГУП тармаҡтың иң яҡшы юғары уҡыу йорто тип танылды. Шул уҡ йылда булған факультеттарҙы үҙгәртеп ҡороу башҡарыла. Юғары уҡыу йорто составында дүрт институт: Принтмедиа һәм информацион технологиялар институты, Нәшриәт эше һәм журналистика институты, Коммуникациялар һәм медиабизнес институты, Графика һәм китап сәнғәте институты барлыҡҡа килә.
Үҙенең 85 йыллығын билдәләгән Иван Фёдоров исемендәге МГУП— берҙән — Рәсәй Федерацияһы һәм БДБ-ла медиаиндустрия өлкәһендәге бөтә профессиялар спектры буйынса юғары һөнәри белемле карҙарҙы комплекслы әҙерләүҙе тормошҡа ашырыусы берҙән-бер профилле медиауниверситет. Уның стеналарында идарасылар, иҡтисадсылар, рекламистар, пиарщиктар, журналистар, мөхәррирҙәр, рәссам һәм дизайнерҙар ғына түгел, классик полиграфия һәм ҡап етештереүсе инженерҙарҙарын, IT-өлкә инженерҙарын һәм заманса идара мәғлүмәт сылбырын булдырырға һәләтле инженерҙарҙы ла әҙерләйҙәр.
Һарыбаш тумыртҡа
Һарыбаш тумыртҡа (Трёхпалый дятел) — сыйырсыҡтан бәләкәйерәк, һырты көрән сыбарлы ҡара ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҡара ҡанаттарында һәм ҡойроғонда аҡ һыҙыҡтар бар. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы көрәнһыу һоро һыҙыҡтар менән сыбарланған аҡ төҫтә. Ата ҡоштоң түбәһе һары, инәһенеке һорғолт аҡ. Башҡа тумыртҡаларҙан ҡыҙыл төҫө булмауы менән айырыла.
Мәскәү политехник университеты
Иван Фёдоров исемендәге Мәскәү дәүләт матбуғат университеты
Университетта тамамлаусыларға эш биреүселәрҙең дә ҡатнашыу мөмкинлеген биреүсе уҡытыуҙың интеграцияланған формалары әүҙем үҫешә үҫешә. Был 2015 йылда «Просвещение» нәшриәте менән берлектә уҡытыу әҙәбиәтен әҙерләү буйынса база кафедраһы асыла.
Һарыбаш тумыртҡа
Тауышы
Тауышы көслө: «ҡыйййҡ-ҡыйййҡ» йәки тоноҡ шыҡрыҡлау.
Непомнящих Лев Моисеевич
Непомнящих Лев Моисеевич (25 февраль 1937 йыл — 23 август 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй патологоанатомы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2004), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
Мәскәү политехник университеты
Мәскәү политехник университеты
2015 йыл аҙағында Иван Фёдоров исемендәге МГУП һәм МАМИ ғилми Советтары ҙур күп профилле ҡала политехник юғары уҡыу йорто булып берләшергә теләүҙәрен белдерҙе.
Непомнящих Лев Моисеевич
Биографияһы
Лев Моисеевич Непомнящих 1937 йылдың 25 февралендә Украина ССР-ының Сумы өлкәһенең Ромны ҡалаһында тыуған.
Мәскәү политехник университеты
Мәскәү политехник университеты
2016 йылда ғилми советы ултырышы ҡарары менән Графика һәм китап сәнғәте институтына билдәле портрет, ксилография һәм китап графикаһы, сәнғәт белгесе, рәссам-монументалист һәм МПИ-ла хеҙмәт иткән педагог, профессор В. А. Фаворский исеме бирелә.
Непомнящих Лев Моисеевич
Биографияһы
1963 йылда Новосибирск медицина институтын тамамлаған, артабан патологик анатомия буйынса махсуслашҡан һәм Новосибирск 2-се ҡала клиник дауаханаһының патологоанатомия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, унда прозектура һәм патоморфологик лаборатория ойоштора.
1966 йылда — «Гистохимия и морфология острой ишемии миокарда в эксперименте и клинике» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Мәскәү политехник университеты
Мәскәү политехник университеты
Рәсәй Мәғпүариф һәм фән министрлығының 2016 йылдың 21 март бойороғона ярашлы, Машиналар төҙөлөшө университеты (МАМИ) һәм Иван Фёдоров исемендәге Мәскәү дәүләт матбуғат университетын (МГУП) ҡушылыу формаһындағы үҙгәртеп ҡороу юлы менән Мәскәү политехник университеты булдырыла. Мәскәү политехник университеты ректоры итеп Андрей Николаенко тәғәйенләнде (быға тиклем ул. —МАМИ ректоры).
Непомнящих Лев Моисеевич
Биографияһы
1968 йылдан алып — Новосибирск дәүләт медицина институтының патологик анатомия кафедраһында эшләй.
Мәскәү политехник университеты
Мәскәү политехник университеты
Университеттың 52 кафедраһында 2000 самаһы уҡытыусы дәрес үткәрә. Юғары уҡыу йортонда 29000 ашыу студент төрлө уҡыу формаһына йәлеп ителгән. Ситтән килеп уҡыусы студенттарға 10 дөйөм ятаҡта бөтә уңайлыҡтары булған йәшәү урыны бирелә.
Непомнящих Лев Моисеевич
Биографияһы
1970 йыл — СССР МФА Себер филиалының Клиник һәм эксперименталь институтында патоморфология һәм морфометрия бүлеге һәм патологик анатомия лабораторияһын ойоштороуҙың инициаторы була.
Мәскәү политехник университеты
Мәскәү политехник университеты
Дәрестәр үткәреү өсөн юғары уҡыу йортоноң даими яңыртылып торған техник базаһы: Б. Семёновская урамы, 38-се йорт, урам Автозаводская урамы, 16-сы йорт, Павел Корчагин урамы, 22-се йорт, Прянишников урамы, йорт 2А, Михалковская урамы, 7-се йорт, Садовая-Спасская урамы, 6-сы йорт адрестары буйынса аудиториялар, уҡыу һәм ғилми лабораториялары, компьютер кластары, спорт залдары, спорт-һауыҡтырыу базалары, фонды 2 миллионға яҡын дана булған ғилми-техник китапхана, ашхана һәм буфеттары бар. Университет квалификациялы белгестәр әҙерләүсе иң ҙур юғары уҡыу йорто булып тора.
Непомнящих Лев Моисеевич
Биографияһы
1986 йылда — «Морфогенез и ультраструктурные основы общепатологических процессов в сердце: комплексное патологоанатомическое и экспериментальное исследование» темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.
1987 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
Мәскәү политехник университеты
Университет структураһы
1 сентябренән 2016 йылдың машина базаһында Университетында (МАМИ) һәм Иван Федоров исемендәге Мәскәү дәүләт матбуғат университеты (мгуп им. Иван Федоров) мәскәү политехник университеты ойоштора.
Непомнящих Лев Моисеевич
Биографияһы
1992 йылда — РМФА-ның Себер төбәк патологи яһәм патоморфология бүлеген (хәҙер Молекуляр патология һәм патоморфология институты) ойоштора һәм 2015 йылға тиклем уның директоры, ә артабан — ғилми етәксеһе була.
Мәскәү политехник университеты
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Категория: Преподаватели МАМИ
История МГУП им. Ивана Фёдорова
Непомнящих Лев Моисеевич
Биографияһы
2014 йыл — Рәсәй ФА ағза-корреспонденты.
2015 йылдың 23 авгусында Новосибирскиҙа вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Морфологтар һәм патологоанатомдарҙың Себер фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы, кардиология патологияһы өлкәһе белгесе.
Бер нисә көнүҙәк медик-биологик проблемаларҙы эшкәрткән, атап әйткәндә, киҫкен һәм хроник йөрәктең етешмәйсә эш ләү е барлыҡҡа килеүенең молекуляр-күҙәнәк һәм ультраструктуралы механизмын, индукциялы һәм патология процестарын ың хроник формаға әйләнеүен һәм регенераторлы реакциялар ҙың индукцияһын, структура нигеҙҙәренң экстремаль экология факторҙарына адаптацияһын тикшерә.
500-ҙән ашыу фәнни эш авторы; 6 асыштың авторы һәм авторҙашы, 23 монография, 3 юғары уҡыу йорттарында медицина патологик анатомияһы буйынса уҡытыусылар өсөн методик әсбаптар авторы, уйлап табыу патенттарына эйә.
Уның етәкселегендә 60-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 28 докторлыҡ диссертациялары яҡлаған.
Рәсәйҙең Пирогов милли комитеты вице-президенты, Европа тәбиғи фәндәр академияһы вице-президенты, кеше морфологияһы буйынса РМФА-ның Ғилми советы ағзаһы, проблемалы «Морфология» комиссияһы рәйесе урынбаҫары, Алыҫ Көнсығыш һәм Төньяҡ сиге, Себер медицинаһы проблемалары буйынса Тармаҡ-ара ғилми советтың рәйес урынбаҫары, Рәсәй патологоанатомдар йәмғиәте президиумы ағзаһы, «Бюллетень экспериментальной биологии и медицины», «Клеточные технологии в биологии и медицине», «Сибирский научный вестник»    журналдары мөхәрририәт коллегияларының ағзаһы  һәм «Архив патологии» һәм «Библиотека патологоанатома» журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы.
Мәхәмбәт Өтәмисулы
Мәхәмбәт Өтәмисулы (Махамбет Өтемісұлы Махамбет Өтемісұлы; 1803, Бөкәй урҙаһы, Рәсәй империяһы — 20.10.1846, шунда уҡ) — 1836—1838 йылдарҙа Көнбайыш Ҡаҙағстандағы ҡаҙаҡ ихтилалы етәкселәренең береһе. Аҡын, ихтилалға тиклем Жәнгир Керей хан һарайындағы шағир була.
Биографияһы
1804 йылда Бөкәй урҙаһында тыуа  (хәҙер Урал өлкәһе Урҙа районы).
Бәләкәй Мәхәмбәт мәҙрәсәлә белем ала. 1824 йылда  Эске (Бөкәй) урҙа ханы Жәнгир шағир булараҡ билдәлелек яулап өлгөргән Мәхәмбәтте улы Зөлҡәрнәйгә тәрбиәсе итеп  Ырымбурға ебәрә. Унда Мәхәмбәт рус телен һәм грамотаһын өйрәнә. Исламды һәйбәт белгән иманлы кеше була.
Исәтәй Тайманов менән бергә Рәсәйҙең хөкүмәт ғәскәрҙәренә һәм Жәнгир хан ғәскәренә ҡаршы көрәшкән боласы отрядтарға етәкселек итә. Еңелгәндән һуң көньяҡҡа ҡаса, бер нисә йыл шунда йәшеренеп йәшәй.
1846 йылдың 20 октябрендә хәҙерге Атырау өлкәһе территорияһында һәләк була — уны дошмандарының ялланма йәлләттәре үлтерә.
Ижады
Мәхәмбәт Өтәмисов — XIX быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән һәм ижад иткән билдәле ҡаҙаҡ шағиры, 1836—1837 йылдарҙағы ҡаҙаҡ ихтилалы юлбашсыһы Исәтәй Таймановтың дуҫы һәм арҡалашы.
Мәхәмбәт — аҡһөйәктәр мөхитенән сыҡҡан һәм асыҡтан-асыҡ халыҡ яғына баҫҡан йырсы. Ҡаһарман йырсылар традицияларын үҫтереп, ҡаҙаҡ поэзияһында социаль мотивтарҙы көсәйтә, был гражданлыҡ лирикаһы яралыуға этәргес бирә. Мәхәмбәттең лирик йыр-шиғырҙары араһында төрлө жанрҙағылары бар: дуҫтарға йә дошмандарға мөрәжәғәттәр, сеңләү йырҙары (жоҡтау), толғау, элегия һәм башҡалар.
Һылтанмалар
Из БСЭ <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwTg-заглавие-" style="position: relative;">Махамбет Утемисов
Тельгте
Тельгте (Telgte) — Германиялағы, ерҙең Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге ҡала.
Тельгте ҡалаһы Мюнстер административ округына буйһона. Ҡала Варендорф районы составына инә. Германияның Тельгте ҡалаһында халыҡ һаны 19 114 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса) .Ҡаланың майҙаны — 90,6 км². Тельгте ҡалаһының үҙәге диңгеҙ кимәленән 54 метр бейеклектә ята. Тельгте ҡалаһының бюргермейстеры — Вольфганг Пипер. Тельгте ҡалаһында байтаҡ иҫтәлекле урындар бар, шуларҙың береһе — Изге Клеменс сиркәүе һәм уның янындағы готик капелла. Ҡала ике өлөштән тора: Яңы ҡала һәм Иҫке ҡала, Иҫке ҡала аша тын ағымлы Эмс йылғаһы аға. Ҡаланың рәсми коды — 05 5 70 044. Телефон коды — 49 2504.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Зильбиц
Зильбиц (Silbitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 699 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 187 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7613 һәм автомобиль коды — SHK.
Никишкина (Кемчуга ҡушылдығы)
Никишкина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рованиеминың үҙәк стадионы
Үҙәк стадион — Рованиеми (Финляндия) ҡалаһындағы үҙәк спорт ҡоролмаһы
Тарихы
Стадион 1953 йылда асылған, ә 1982 йылдан һуң реконструкциялауға дусар булған.
2007 йылдың көҙөндә уға ремонт планлаштырыла. Әммә Рованиеми ҡалаһы етәкселеге реконструкциялау буйынса сараларҙы  2008 йылға  тиклем кисектерергә ҡарар итә. Юғары футбол лигаһы рәйесе Ян Уолден белдереүенсә, әгәр РоПС Юғары Лигаға күтәрелһә, уға талаптары ҡәнәғәтләрелек булмаған стадионда рөхсәт булмаясаҡ
2015 йылдың йәйендә реконструкция тамамлана. 2015 йылдың 10 июлендә стадион асыла. Шул саҡта Финляндия Чемпионаты сиктәрендә баш ҡала ХИК клубы менән асыу уйыны үткәрелә. Яңы төп трибуна Артто Пало Росси Тикка тарафынан проектлана
Тасуирламаһы
Үҙәк майҙанда өс йүгереү юлдары бар, ә фронтта - дүртенсеһе. Юлдар йәшел япма менән ҡаплаған. Төп трибунала 2 003 ултырыу урыны бар, ә ҡабырға трибуна 800 ултырыу урынына эйә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Юрьевка (Баковская Палуга кушылдыгы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буҙ тумыртҡа
Буҙ тумыртҡа (седой дятел), йәшел буҙ тумыртҡа, йәки буҙ башлы тумыртҡа  (лат. Picus canus) — тумыртҡалар ғаиләһенән урман ҡошо,  йәшел тумыртҡаның  яҡын туғаны. Европаның үҙәк райондарынан көнсығышҡа ҡарай Тымыҡ океан ярҙарына, Малакка ярымутрауы һәм Суматраға тиклем таралған. Ҡышҡы ваҡытта оялау ареалы сиктәрендә күсмә тормош алып бара, тропиктарҙа ултыраҡ йәшәй. Һәр ерҙә лә һирәк осрай торған ҡош тиерлек, тик был антропоген факторҙар менән бәйле түгел.
Тасуирлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Башы, кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө буҙ төҫтә. Тамағы, түше аҡһыл һары. Ҡанаттары, һырты, ҡойроҡ өҫтө йәшкелт көрән. Ҡанаттарының осонда буй, ҡойроҡ өҫтөндә арҡыры аҡ һыҙыҡтар бар. Маңлайы ҡыҙыл. Йәшел тумыртҡанан дөйөм буҙ төҫө менән айырыла. Унан бәләкәйерәк. Кәүҙәһенең оҙонлоғо  25—28 см, ҡанаттарының ҡоласы 38—42 см, ауырлығы 90—170 г. Йәшел тумыртҡа менән сағыштырғанда буҙ тумыртҡаның башы йоморораҡ һәм суҡышы ҡыҫҡараҡ. Баштарының төҫө менән был ике төр айырыла— әгәр йәшел тумыртҡаның ике затында ла ҡыҙыл «башлыҡ» маңлайынан алып муйына тиклем килә, ә буҙ тумыртҡаның ул тик ата ҡошта ғына була, уныһы ла маңлайында ҙур булмаған ҡыҙыл тап менән сикләнгән. Буҙ тумыртҡаның «мыйыҡтарының» ҡара һыҙығы һиҙелерлек нәҙек. Әгәр йәшел тумыртҡаның күҙе тирәләй ҙур ҡара тап булһа, ул буҙ тумыртҡаның күҙе араһында һәм суҡышының төбөндә генә. Арҡаһы, ҡойроҡ өҫтө һарғылт-йәшел, ҡорһағы йәшкелт төҫмөрлөк менән асыҡ-һоро. Суҡышы һарғылт-һоро, күҙенең шекәрәһе гәрәбә төҫөндә. Тауышы яңғырауыҡлы: «киәй-киәәй». thumb|150px|left|Буҙ тумыртҡа һыҙғырыуы
Ареалы
Тәбиғи ареалы Франция, Швейцария һәм Хорватиянан алып  көнсығышҡа  Сахалин һәм Хоккайдоға тиклем Евразияның ҡатнаш һәм япраҡлы урмандарының тар һыҙатын, шулай уҡ  көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш Азияның көньяҡҡа ҡарай  Малай ярымутрауы һәм Суматраға тиклем ҙур өлөшөн үҙ эсенә ала. Ареалдың төньяҡ сиге тотош тайга сиге буйлап — Скандинавияла  64° төньяҡ киңлеге районында, Рәсәйҙең европа өлөшөндә Ленинград, Вологда өлкәләре һәм Коми Республикаһының көньяҡ өлөшө аша, Уралда һәм Көнбайыш Себерҙә 61-се параллель районы аша, Байкалдың төньяҡ осо, Витим яҫылығының көньяҡ өлөшө, Аргунь тамағы аша, Приморьела Горюн йылғаһы тамағы аша үтә.
Йәшәү урыны
Япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Ныҡ ҡуйы урман булмаған асыҡ участкаларға —ҙур булмаған туғайҙарға, һыубаҫар урмандарға, емеш-еләк баҡсаларына, парктарға өҫтөнлөк бирә. Тулыһынса асыҡ ерҙәрҙә лә осрай, тик урманға яҡын урындарҙа. Европала диңгеҙ кимәленән  1700 м бейеклектәге тауҙарҙа, Непалда— 2600 м, Суматрала —2000 м.тиклем бейеклектә  оялай. Оялау осоронда тотошлай тайганан, кедр урмандары тибынан ары тора, әммә көҙ көнө унда ла осоп инә.
Туҡланыуы
Туҡланыу рационы йәшел тумыртҡаныҡына ҡарағанда бер аҙ төрлөрәк. Уның нигеҙен ҡырмыҫҡалар, имаго һәм термиттарҙың ҡарышлауыҡтар тәшкил итә. Ағас бөжәктәре һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Бынан тыш, буҙ тумыртҡа бөжәктәр (мәҫәлән, ҡарышлауыҡтар ҡуңыҙ, сиңерткә) һәм үрмәксе һымаҡтар менән туҡлана. Көҙ һәм ҡыш үҫемлек аҙыҡтар — ҡайһы бер емеш ағастарының емештәрен (алмағас, груша, сейә), еләк, сәтләүек,  имән сәтләүеге ҡуллана. Йылдың һалҡын ваҡыттарында йыш ҡына тағараҡтарға килә. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Урсеүе
Үрсеү өсөн тәүге йылдың аҙағында тотона. Ата ҡоштоң ҡарығыу тауыштарын Европала ғинуар аҙаҡтарында уҡ ишетергә була. Әүҙем гөрләшеүе май аҙағына тиклем дауам итә. Пар булдырғансы тумыртҡалар, бер урындан икенсе урынға күсеп, хәрәкәтсән булалар. Участка һайлап алып та, әгәр инә ҡош килмәһә, ата ҡош урынды ташлап китә. Әгәр парҙар формалашһа, ҡоштар күсеп йөрөүҙән туҡтай һәм һайлап алынған территорияла туҡтала Ағас кыуыштарында оялай. Оя ағас ҡыуышында ер өҫтөнән  0,2—24 метр бейеклектә (ғәҙәттә, 1,5—8) урынлаша. Ғәҙәттә япраҡлы ағасты — саған, уҫаҡ, ҡара ерек, ҡайын, ҡайһы саҡта йә йығылған һәм  бәшмәк үҫкән ағасҡаоя ҡора. Оя ҡороу өсөн 9 тәүлектән алып 20 тәүлеккә тиклем ваҡыт үтә, ата ҡош та инә ҡош та ояны уйып яһай; ағас ҡыуышының тәрәнлеге 25-30 сантиметр,  ҡыуыштың диаметры 15-20 см, осоп инеү урынының диаметры 6 сантиметр тирәһе була. Ояла 4—5 йомортҡа һала. Йомортҡалары аҡ,  күләме (24-31). х. (19-24) мм. Ике пар ҙа баҫып сығара, өҫтәүенә, төндә күп өлөшөн ата ултыра. Был осорҙа парҙың ике ағзаһы ла үҙҙәрен шым һәм йәшерен тота. 14-17 көндән ҡош балалары донъяға килә, ата һәм инә ҡош берҙәй булып нәҫелдәрен ашата. 23-27 ҡош балаларының ҡанттары нығына, әммә йәй уртаһына тиклем улар ата-әсәһе тирәһендә була, шунан һуң таралалар.
Торбачиха
Торбачиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Касмала йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Виллинген (Вестервальд)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шәрипов Илгиз Ҡадир улы
Шәрипов Илгиз Ҡадир улы (31 ғинуар 1960 йыл) — Рәсәй эшҡыуары һәм сәйәси эшмәкәре, Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округының элекке башлығы, Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе .
Биографияһы
Илгиз Ҡадир улы Шәрипов 1960 йылдың 31 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Әлшәй районының Түбәнге Әүрез ауылында тыуа.
2007—2009 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы.
67-се Ольховский һайлау округынан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Наградалары
«Бизнес-лидер» платина миҙалы һәм диплом
Граждандар йәмғиәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн «Золотой Знак — 2009».
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе.
Бөйөк Петр исемендәге Милли премияны тапшырыу комиссияһының «Рәсәйҙең иң яҡшы менеджеры» дипломы.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй.
Соңғор (Шаран районы)
Соңғор (Сунгуровка) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452644, ОКАТО коды — 80258855007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юныс (Ҡыйғы районы)
Юныс (Юнусово) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Үрге Ҡыйғы ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше. Почта индексы — 452500, ОКАТО коды — 80236815003.
Географик урыны
Юныс ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡҡа 6 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Һилейәнән (Силәбе өлкәһе) төньяҡ-көнбайышҡа табан 49 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Юныс ауылына, фаразланғанса, XIX быуаттың икенсе яртыһында Златоуст өйәҙе территорияһында нигеҙ һалынған.
Юныс (Әбҡәҙир) Ҡошсо улусының бөгөнгө көнгә тиклем Ҡыйғы районына ҡараған берҙән-бер ауылы.
Юныстың улы 1777 йылдағы поход старшинаһы Мөхәмәтрәхим Юнысов, уның улдары Динмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Ишмөхәмәт, Дусмөхәмәт, Ғәбдрәхим булғаны билдәле. Әбҡәҙир тураһында материалдар юҡ.
1796 йылда 17 хужалыҡта 110 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
1816 йылда 32 йортта 98 ир-ат һәм 84 ҡатын-ҡыҙ булған.
1842 йылда 248 кешегә 39 сирек ужым һәм 362 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 48 йортта барлығы 188 ат, 157 һыйыр, 133 һарыҡ һәм 51 кәзә аҫыралған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда 42 йортта 142 ир-ат һәм 126 ҡатын-ҡыҙ булған.
XIX быуат аҙағында 16 йортта 51 ир-ат һәм 40 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Юныс ауылында 1920 йылда 30 йортта 173 башҡорт йәшәгән.
Әлеге көндә Юныс ауылында балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Урмандар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Ҙур ала тумыртҡа
Урманда йәшәй. Ағастағы бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомрртҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырын, ҙур файҙа килтерә.
Мелкая (Хутты-Яха ҡушылдығы)
Мелкая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хутты-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зилькероде
Зилькероде (Silkerode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 432 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 190–323 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.
Тулка
Тулка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 3027 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мель-Енкаф-Игол
Мель-Енкаф-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ющенков Иван Алексеевич
Ющенков Иван Алексеевич (1859-1923) — рус офицеры һәм дәүләт эшмәкәре. Владивосток ҡалаһының башлығы (1914-1917).
Биографияһы
1859 йылда Дон ғәскәренең Новочеркасск өлкәһендә Второй станицаһында, дворян есаул Ющенков Алексей Васильевич ғаиләһендә тыуған. Киевтың Владимир хәрби гимназияһын, Павловск хәрби училищеһын һәм Николаев инженерҙар академияһында уҡып, һуңғы ике уҡыу йортон 1-се разряд менән тамамлаған. 1879 йылдан алып Дон казак артиллерияһы частарында хеҙмәт итә, шул уҡ йылда уға хорунжий чины бирелә. 1882 йылда подпоручик, 1885 йылда поручик, 1886 йылдан алып — штабс-капитан була.
1889 йылдан алып Владивосток ҡәлғәһе инженер частарында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта Амур крайын өйрәнеү йәмғиәтенә ағза булып инә. 1890 йылда — капитан, 1893 — подполковник була. 1902 йылда уға полковник чины бирелә, шул уҡ ваҡытта Амур яны хәрби округының инженерҙар идаралығының айырым йөкләмәләрен үтәүсе штаб-офицер итеп тәғәйенләнә. Рус-япон һуғышында ҡайһы бер яуаплы вазифаларҙы биләй, шул иҫәптән ҡәлғәне обороналау III бүлек начальнигы, санитария-башҡарма комиссияһы рәйесе вазифаларын башҡара. 1904 йылдың майында Муравьев-Амурский ярымутрауының ҡоро ер оборона һыҙатын ҡарауыллау һәм обороналау планын төҙөй, был эштәре өсөн ҡәлғә комендантының рәхмәтенә лайыҡ була.
1909 йылда хәрби хеҙмәттән отставкаға инженер-генерал-майор дәрәжәһендә сыға, үҙен йәмәғәт эшмәкәрлегенә арнай. Бер нисә тапҡыр Владивосток ҡалаһының гласныйы була, Приморье өлкәһенең ҡала үҙидара рәйесе, техник-төҙөлөш рәйесе һәм башҡа күп кенә комиссияларҙың ағзаһы була. 1910 йылда үҙ проекты буйынса бер нисә йорт төҙөй: улар (Всеволод Сибирцев урамы, 12, һәм Пушкин урамы, 25 йорттары) хәҙер тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
1914 йылдан 1917 йыл башына тиклем Ющенков Владивосток ҡалаһы башлығы булып тора, артабан уны посында меньшевик А. Ф. Агарев алмаштыра.
1922 йылда Австралияға күсеп китә. 1923 йылдың декабрендә шунда вафат була, Брисбен зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
1892 йылда И. А. Ющенков 1-се гильдия сауҙагәре Василий Петрович Бабинцевтың ҡыҙы Елизавета Васильевнаға өйләнә. Ҡатыны унан 13 йәшкә кесе була. Вера Ющенкованың ҡәбере Брисбен ҡалаһы зыяратында табылған (1898-1988), фаразлау буйынса, был Иван Алексеевич Ющенковтың ҡатыны.
Дим
Дим (Күгиҙел) — Башҡортостандағы йылға. Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.
Дөйөм Һырттың төньяҡ битләүендә Федоровка районында башлана.
Ырымбур өлкәһе, Башҡортостандың Федоровка, Бишбүләк, Миәкә, Әлшәй, Дәүләкән, Шишмә, Өфө райондары аша аға. Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙелгә һул яҡтан ҡушыла. Оҙонлоғо — 535 км. Элекке исеме — Күгиҙел.
Төп ҡушылдыҡтары: Тәтер, Өйәҙе, Миәкә уң яҡтан, Саҙаҡ, Мәнәүез, Өйҙөрәк һул яҡтан.
Таш күпер (Воронеж)
Тарихы
Күпер 1826 йылдың август-сентябрендә губернатор Н. И. Кривцов заманында ҡала архитекторы И. А. Блицин проекты буйынса төҙөлә. 1984-1986 йылдарҙа ҡаланың 400 йыллығына күпер яңыртыла, реконструкция архитектор А. В. Поспеевтың проекты буйынса башҡарыла. Ҡаланың 425 йыллығына 2011 йылда икенсе тапҡыр реконструкция үткәрелә.
Таш күперҙә «Мужская женская игра» фильмы эпизоды төшөрөлә.
Тасуирлама
Күпер оҙонлоғо 10 метрҙан артмай, уның аҫтында Воронеж һыуһаҡлағысы ярына текә төшөү юлы. Күпер ҡала халҡының традицион туй үткәреү урыны булып тора. Йәштәр туй көнө бында киләләр, шампан шешәһен күпергә ваталар һәм үҙҙәренең исемдәре яҙылған йоҙаҡ эләләр. Ошондай туй йолаһы үткәргәндән һуң никах ныҡлы һәм бәхетле була тип иҫәпләнә. Күпер икенсе төрлө «Ғашиҡтар күпере» тип атала.
Мирсаев Рафаил Нурый улы
Мирсаев Рафаил Нурый улы (17 июль 1948 йыл — 22 апрель 2016 йыл) ― философ-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының I ― III саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты.
Биографияһы
Рафаил Нурый улы Мирсаев 1948 йылдың 17 июлендә Башҡорт АССР-ының  Абдулла ауылында тыуған.
1972 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) һәм һуңыраҡ ― КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай.
1972—1974 йылдарҙа ― Совет Армияһында эскадрилия техника-инженеры вазифаһында хеҙмәт итә.
1974—1979 йылдарҙа ― СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Өфө авиация институты ҡарамағындағы тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһында өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире урынбаҫары булып эшләй.
1979—1985 йылдарҙа ― КПСС-тың Өфө ҡалаһы Киров район комитеты инструкторы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге инструкторы.
1985—1987 йылдар ― КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары.
1987—1990 йылдарҙа ― КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Йәмғиәт фәндәре академияһы аспиранты.
1990—1995 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Секретариатының ойоштороу бүлеге баш белгесе, бүлек мөдире, Секретариат еткәсеһенең ойоштороу мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.
1995—2008 йылдар — Башҡортостан Республикаһының I ― III саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты: Закондар сығарыу Палатаһының мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса Комитет рәйесе (1995—1999), Закондар сығарыу Палатаһы рәйесе урынбаҫары (1999—2003), Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса даими Комитет рәйесе (2003—2008).
2008—2016 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының (БАГСУ) дәүләт һәм муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙе профессиональ әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты деканы булып эшләй.
2016 йылдың 22 апрелендә ҡаты ауырыуҙан вафат ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
60-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 21 уйлап табыу авторы.
Язева Виска
Язева Виска — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калиновский Выжлец йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нурия
Нурия— башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Нурия — ғәрәп теленән нурлы тигәнде аңлата.
Мемель-Енкаф-Игол
Мемель-Енкаф-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һеркәләнеү
Һеркәләнеү  үҫемлектәр — орлоҡло үҫемлектәрҙең енси үрсеү барышында һеркәләрҙең һеркәлектән емшән ауыҙына (Ябыҡ орлоҡлоларҙа) йәки орлоҡ бөрөһөнә күсеүе ул (Яланғас орлоҡлоларҙа).
Екомасов Евгений Григорьевич
Екомасов Евгений Григорьевич (8 июнь 1958 йыл) — ғалим-физик. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2006), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011).
Һеркәләнеү
Һеркәстәр —ата енесле, емешлек (орлоҡ бөрөһө) —инә енесле орган булып торалар. Аталаныу уңышлы булғанда орлоҡ бөрөһөнән орлоҡ барлыҡҡа килә.
Һеркәләнеү төрҙәре
Ике төрөн айырып йөрөтәләр : үҙ-үҙенән һеркәләнеү — (үҫемлек үҙ һеркәләренән һеркәләнә) һәм ситтән һеркәләнеү.
Екомасов Евгений Григорьевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге магнит күренештәре физикаһына һәм ҡаты есем физикаһына арналған. Е. Г. Екомасов күп рәшәткә аҫты магнетиктарындағы ҙур күләмле магнит төрлөлөктәрен өйрәнә; домендар сигенең иң ҙур хәрәкәт тиҙлеге янында теорияның лоренц-инвариантлығы боҙолоу, уларҙың хәрәкәт йүнәлешен билдәләүсе фаза күсеү һәм тауыш тиҙлеге янында динамик яҡтан үҙгәреү ихтималлығын билдәләй; ферроһәм антиферромагнетиктарҙа магнитланыуҙың һыҙыҡлы булмаған тулҡындарының структура үҙенсәлектәрен, таралыуын һәм барлыҡҡа килеүен тикшерә.
Һеркәләнеү
Һеркәләнеү төрҙәре
Ситтән һеркәләнеү ике төркөм үҫемлектәр барлыҡҡа килеүенә мөмкинлек бирә. Былар: бер өйлө һәм ике өйлө үҫемлектәр.
Екомасов Евгений Григорьевич
Фәнни эшмәкәрлеге
200 ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Халыҡ-ара һәм Бөтә рәсәй фәнни конференциялар ҡатнашыусыһы. Башҡортостан Республикаһында физика буйынса «Уҡыусы-студент-аспирант-ғалим» өҙлөкһөҙ әҙерләү системаһын ойоштороусыларҙың береһе, күп йылдар физика буйынса уҡыусылар араһында республика олимпиадалары, Өфө кубогы һәм МАН физика секцияһының жюрийы рәйесе. Физика буйынса БДУ-ла үткәрелгән 20-нән ашыу йәштәр фәнни конференциялар һәм семинарҙар ойоштороусыһы.
Һеркәләнеү
Һеркәләнеү төрҙәре
Ситтән һеркәләнеү булғанда һеркәләрҙе емешлек ауыҙына (яланғас орлоҡлоларҙа -орлоҡ бөрөһөнә) күсереүсе араҙашсы булырға тейеш.
Һеркәләрҙең нисек күсеүенә бәйле ошондай һеркәләнеү ысулдарын айырып була:
* Биотик һеркәләнеү — тере организмдар ярҙамында һеркәләнеү
Бындай үҙемлек сәскәләренә эре, йәбешкәк һеркәләр хас. Ҡайһы бер төр үҫемлектәрҙә (мәҫәлән, лютик) яҫы һауытҡа оҡшаған сәскә була. Бөжәк бындай сәскә эсендә иркенләп йөрөй, һеркәләргә буяла, һеркәләндерә ала.
Рдестар ғаиләһенән ҡайһы бер үҫемлектәрҙе ҡусҡарҙар һеркәләндерә.
Барлыҡ үҫемлектәрҙең 80,4 % тирәһе төрө биотик юл менән, бары 19,6 % -ы ғына ел ярҙамында һеркәләнә..
Үҫемлектәрҙең һеркәләндереүселәренә ҡарата төркөмдәре
Үҫемлектәрҙең һеркәләндереүселәренә ҡарата төркөмдәре бүлеп йөрөтәләр :
Бөжәктәрҙең үҫемлектәрҙе һеркәләндереүҙә яраҡлашыуында ошондай кимәлдәрҙе бүлеп йөрөтәләр :
Һеркәләнеүҙең төрлө төркөмдәренә миҫалдар
Томат (факультатив үҙ-үҙенән һеркәләнеү) —сәскәләрендә емшәне һәм һеркәстәре лә бар. Һеркәстәре ҡушылып үҫеп, емшәнен үҙ һеркәһе менән һеркәләндерә.
Тирәк менән һырғанаҡ —ике өйлө үҫемлек: ата үҫемлектәрендә тик ата сәскәләр (һеркәсле сәскәләр), ә инә үҫемлектәрендә емешлекле сәскәләр генә була. Емеште инә үҫемлектәр генә бирә (инә тирәктең мамыҡлы орлоҡтары оса).
Һырғанаҡтың да инә ҡыуағы ғына емеш бирә. Әммә һеркәләндереү өсөн эргәлә ата үҫемлек булмаһа, емеш бирә алмай. Ун инә ҡыуаҡҡа бер ата үҫемлек ултыртыу етә. Кукуруз—инә һәм ата сәскәләре (бер енесле сәскәләр) бер үҫемлектә урынлашҡан бер өйлө үҫемлек. Ата сәскәләре үҫемлектең осонда һеперткебаш яһап йыйылған. Инә сәскәләре япраҡ ҡуйынында сәкән яһап йыйылған була. Бер енесле сәскәле бер өйлө үҫемлектәргә ашҡабаҡлылар төркөмөнән ҡыярҙар, ашҡабаҡ, ҡауын һ.б. инә. Уларҙың инә һәм ата сәскәләре бер үҫемлектә. Ата сәскәләр оҙаҡ тормай ҡойола. Инә сәскәләрҙән емештәр үҫеп сыға.
Товолжан
Товолжан — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобылья Снова йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поль Лаббе
Поль Лаббе (Paul Auguste Labbé; (23 ғинуар 1867 йыл — 13 ғинуар 1943 йыл) — Франция сәйәхәтсеһе, географ, этнограф, лингвист. Париж Коммерция географияһы йәмғиәтенең (1905—1919) һәм Француз Альянсының генераль сәркәтибе (1919—1935).
Биографияһынан
Иртә етем ҡала. Мишль лицейында уҡый, артабан юридик факультетта һәм Шәреҡ телдәре мәктәбендә белем ала. Шунда уның телдәргә ғәҙәттән тыш һәләттәрен күреп, бер уҡытыусыһы урыҫ телен өйрәнергә кәңәш итә. Был уға 1896 йылда Рәсәйгә сәйәхәт ҡылырға мөмкинлек бирә лә инде.
Артабан Лаббе Рәсәйҙең урыҫ булмаған халыҡтарының этнографияһын һәм диндәрен өйрәнеүгә махсуслаша.
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Урал, Оло Иҙел (Волга) буйында, Урта Азияла, Ҡаҙағстанда, Себерҙә, Алыҫ Көнсығышта, Монголияла һәм Маньчжурияла сәйәхәт итә. 1897—1898 йылдарҙа ул Башҡортостанда булып китә. Волга буйлап Ҡазанға килә, артабан Камаға һәм Ағиҙелгә сыға, Өфөгә килә.
1898 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙенең Петровское, Маҡар, Иҫке Сәйет, Ҡолғона, Егән ауылдарында этнографик тикшеренеүҙәр үткәрә (хәҙерге Ишимбай һәм Белорет райондары биләмәләре). Тау-урманлы төбәк башҡорттарының хужалыҡ итеүе, матди һәм мәҙәни тормошо тураһында мәғлүмәттәр йыя, фотоға төшөрөп ала. Ошонда ул тауҙарҙа һәм далаларҙа көн иткән башҡорттарҙы өйрәнә. Был төбәкте төньяҡтан көньяҡҡа тиклем үтәләй йөрөп сығып, сәйәхәтен Ырымбурҙа тамамлай
Ялуй
Ялуй — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Няфта йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Поль Лаббе
Биографияһынан
Лаббе шулай уҡ Урта Себер халыҡтарын да өйрәнә.
Ялуй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поль Лаббе
Биографияһынан
1899 һәм 1901—1902 йылдарҙа Владивостокта була, Японияға үтергә теләй, тик бында уға ышанмаусанлыҡ күрһәтәләр.
1902 һәм 1906 йылдарҙа ул Байкал аръяғын гиҙә, шундағы этностарҙы өйрәнә. Сахалин утрауындағы төрмә тураһында мәғлүмәт туплауҙан тыш, шундағы ороч һәм тунгус кеүек ваҡ халыҡтар тураһында ла яҙып ала. Япондарҙың айналарын һүрәтләй.
Транссебер юлы буйлап сәйәхәт итеп, Лаббе Омск, Томск, Иркутск, Владивосток, Хабаровск, Тобольск, Николаевск кеүек ҡалаларҙың йылдам үҫешеүен күҙәтә.
Сәфәрендә йыйған документтар тураһында 1900 йылда Париж этнографик йәмғиәте ултырышында сығыш яһай. Мөһим коллекцияларын Тарих милли музейына, Трокадеролағы Этнографик музейға һәм Гимет Музейына тапшыра. Уның шаманлыҡ буйынса йыйған мәғлүмәттәре һаман иң абруйлыларҙан иҫәпләнә.
Париж Коммерция географияһы йәмғиәтенең (1905—1919) һәм Француз Альянсының генераль сәркәтибе (1919—1935) була. Ул Беренсе донъя һуғышына тиклем дә даими рәүештә Балканда йөрөй.
1923 йылда Сит илдәр Фәндәр Академияһына ҡабул ителә, офицер булараҡ танылыу яулай (1913), артабан, 1924 йылда, Почетлы легион командующийы була.
Поль Лаббе башҡорттар тураһында
1905 йылда Поль Лаббе Парижда «Sur lesgrandes routes deRussie, entre I’Ouralet la Volga» («Рәсәй юлдары буйлап Волганан Уралға тиклем») тигән китабын баҫып сығара һәм унда башҡорттар араһында булғанын да бәйән итә. Был бүлектәре башҡортсаға тәржемә ителеп, «Ватандаш» журналының 2017 йылғы 3-сө һанында баҫылып сыға. .
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Франция Академияһының өс бүләгенә лайыҡ була:
Билибино
Географияһы
Ҡала Анадырьҙан 653 км алыҫлыҡта Каральвеем йылғаһының Оло Кепервеем (Колыма бассейны) йылғаһына һул яҡтан ҡойған ерендә урынлашҡан. Магаданға тиклем ара — 1160 км, Мәскәүгә тиклем — 12000 км.
Тарихы
1955 йылда Каральвеем йылғаһы үҙәнендә геологтар сәнәғәт концентрацияһында тәүге һибелмә алтынды табалар. Алтын йыйыусылар базаһы Каральвеем (чукот теленән «караль» — боландар өсөн ялан кәртә, «ваам»/«веем» — йылға). Геологтарҙың төп өлөшө Сеймчандан килгәнгә күрә, төҙөлә башлаған ҡасабаның тәүге урамын Сеймчанская тип атағандар.
1956 йылдың 10 февралендә Көнсығыш-Тундровск районы башҡарма комитеты ҡарары менән Каральваам урыны "Алтын Колыма"ны беренсе асыусы — геолог Юрий Александрович Билибин хөрмәтенә Билибино тип үҙгәртелә.
1958 йылдың 6 сентябрендә Көнсығыш-Тундровск районының Билибино тораҡ пункты ҡала тибындағы ҡасабаға әйләнә.
Билибино ҡала статусын 1993 йылдың 28 июнендә ала.
2010 йылда Билибино яңы ойошторолған Билибино ҡала биләмәһе үҙәгенә әүерелә, унда Кепервеем ауыл биләмәһе керетелә.
Ҡариҙел (йылға)
thumb|300px|right Ҡариҙел (Өфө; Уфа) — Көньяҡ Уралдағы йылға. Ҡариҙел, йылға, Ағиҙел йылғаның уң ҡушылдығы. Силәбе өлкәһе, Ҡарабаш тау итәгендәге Өфө күленән башлана.
Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙел йылғаһына уң яҡтан ҡушыла.
Төп ҡушылдыҡтары: Бисәрт, Төй уң яҡтан, Әй, Йүрүҙән һул яҡтан
Географияһы
Оҙонлоғо — 918 км, бассейн майҙаны — 53,1 тыс. км². Уртаса йыллыҡ һыу тотоноу күләме: 388 м³/с, иң күбе: 3740 м³/с, иң кәме: 55 м³/с. Октябрь уртаһынан — декабрь башы аралығында туңа, апрелдә — май башында боҙ китә. Башлыса ҡар һыуҙарынан туйына.
1760-сы йылдарҙа П. И. Рычков үҙенең «Топография Оренбургская» тигән китабында былай тип яҙған:
«Уфа, по Татарски Уфи Идель, вышла изъ Уральских горъ на Сибирской дорогѣ, въ вотчинѣ Купаканской и Каратабынской волостей Башкирцовъ, въ урочищѣ называемомъ Кара Ташъ, то есть Черной камень. Въ вершинахъ теченіемъ своимъ захватываетъ она нѣсколько Пермской провинціи, потомъ идетъ почти самого срединою Уфинской провинціи, и выше города Уфы версты съ двѣ впала въ рѣку Бѣлую. Во время послѣдняго Башкирскаго замѣшанія построены по ней двѣ крѣпости: Красноуфинская и Ельдяцкая, въ коихъ понынѣ регулярные гарнизоны и нерегулярные служивые люди содержатся. По ней и по впадающимъ въ нее рѣкамъ мѣдных и желѣзныхъ рудъ, такожъ и всякихъ лѣсовъ имѣется довольно, для которыхъ заводчикомъ Петромъ Осокинымъ построенъ желѣзной заводъ, но по продажѣ отъ него Осокина состоитъ нынѣ за Тулянами Масаловыми; и хотя оной заводъ построенъ близъ ея вершинъ, однако внизъ по ней суда съ желѣзомъ свободно ходятъ.»