cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Румынияла ер тетрәү (1802)
Бухаресты төҙөкләндереү
Ер тетрәүҙән һуң Константин Ипсиланти кисекмәҫтән Бухаресты төҙөкләндерергә бойора. Ташсылар һәм һөнәрселәр һәләкәтте байығыу маҡсатында файҙаланып ҡалмаһындар өсөн, ул эшселәрҙең хеҙмәт хаҡын сикләй. Бухарест бер нисә йыл эсендә төҙөкләндерелә, әммә ҡайһы бер биналар һәм ҡоролмалар ҡабат тергеҙелмәй.
Артабанғы йылдарҙа тағы бер нисә ер тетрәү була, ләкин улар күп зыян килтермәй. Уларҙың береһе 1803 йылдың 15 июнендә була, Бухареста һыу менән тәьмин итеү системаларын һәм күп насостарҙы эшлектән сығара. Тағы өс көслө ер тетрәү 1804 һәм 1812 йылдарҙа була.
Ғатауллин Ғәли Шәйслам улы
Ғатауллин Ғәли Шәйслам улы (1948 йылдың 6 июле, Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Таулар ауылы) — башҡорт яҙыусыһы.
Биографияһы
Ғәли Шәйслам улы Ғатауллин 1948 йылдың 6 июлендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Таулар ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
Оҙаҡ йылдар уҡытыусы, мәктәп директоры булып эшләй.
Ижады
Ғәли Ғатауллин — башҡорт сатирик прозаһы өлкәһендә ижад итеүсе яҙыусы. Уның юморесса, хикәйә һәм повестары «Әйтәм сер итеп кенә», «Әсәйемдең өс йыры», «Мин әйтәйем һеҙгә» һ.б. исемле китаптарында донъя күрҙе.
Яҙыусы һуңғы йылдарҙа тыуған яҡ тарихына бәйле тарихи-популяр характерҙағы китаптар яҙыу менән шөғөлләнә. Уның «Бар бер ауыл», «Беҙ үҙебеҙ Тауларҙан» һәм «Туғандарҙың табылған сағы» китаптары шундай йүнлештә.
Рабинович йорто
Рабинович йорто — боронғо йорт. Таганрог ҡалаһының (Фрунзе урамы, 24) урынлашҡан. 1870-cе йылдарҙың архитектура ҡомартҡыһы. Апостолопуло һәм Дросси йорттары араһында урынлашҡан. «Неогрек» архитектура стилендә төҙөлгән. Архитектура ҡомартҡыһы, Рәсәй Федерацияһы мәҙәни мираҫ объекттары иҫәбенә 6101268000 коды аҫтында индерелгән.
Тарих
Таганрог ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Ҡыҙыл кирбестән һалынған. Фасадҡа йорттоң ете тәҙрәһе сыға.
Был йортто һатып алғас, Михаил Рабинович ихаталағы барлыҡ ҡаралтыларҙы һүтә һәм яңынан төҙөй. Рабинович йортоноң бер ҡаралтыһын асыҡ китапханаға бирә, унда китапхана мөдире Павел Филевскийҙың ҡустыһы — Алексей Петрович булған.
1925 йылда Совет власы 100 квадрат метрҙан ашыу майҙанлы йорттарҙы дөйөм халыҡ милкенә күсергән, улар араһында Рабинович йорто ла була. Михаил Рабинович һәм уның апаһын, киленен башта «тығыҙлаталар», аҙаҡ ҙур булмаған ҡаршы йортҡа күсерәләр. Ул үҙенең һуңғы көндәрен шунда үткәрә. М. Д. Рабинович үҙе, ире һәм ҡыҙҙары Оля менән үҙ йортонда йәшәүҙе дауам итеп, йорттоң беренсе ҡатының өлөшөн биләй. Улар менән бергә, беренсе ҡатта ксендз, католиктар костелы дин әһелдәре лә йәшәй.
Рабинович йортонда 1933 — 1982 йыл дарҙа В. А. Зайцев, Таганрог футбол легендаһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры, йәшәй. Зайцев исеме менән «Торпедо» футбол командаһының "йондоҙло йылдары" бәйле. .
Таганрог оккупацияла ваҡытта Рабинович йортонда немец һалдаттарының дөйөм ятағы урынлашҡан, улар ҡыш «буржуйкаға» штакетник һәм ихаталағы емеш ағастарын утын урынына яҡҡан. Бында шулай уҡ немецтарҙың зенит батареяһы торған. Йортҡа совет артиллерия снаряды саҡ ҡына төшмәй ҡалған, ул снаряд йорт тәҙрә алдында шартлаған.
Рабинович йорто тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән. Ул Ростов өлкәһе Кесе Советының 1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се ҡарарына ярашлы дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.
Архитектура үҙенсәлектәре
Рабинович йорто "неогрек"стилендә (эклектика стиле йүнәлештәренең береһе) кирбестән һалынған. Йорт фасады сифатлы керамик кирбес менән, терракотанан эшләнгән скульптура һәм архитектура декорҙары менән биҙәп эшләнгән. Айырыуса күҙгә ташлағаны — грек храмдарындағы һыу йыйыу улаҡтарына оҡшатып эшләнгән үҙенсәлекле арыҫлан маскарондары менән биҙәлеүе. Түңәрәк формалы парланған тәҙрә уйымына терракотл ы «Афина башы» эзбизле блоктар менән сикләнгән, шулай уҡ был да антик дәүерҙәге скульптура әҫәрҙәре менән ассоциациялана. Терракотанан яһалған биҙәүҙәр йорт хужаһының заказы буйынса Грецияла эшләнгән тип фаразларға була, сөнки тап унда «неогрек» стиле ХIХ быуаттың икенсе яртыһында бик уңышлы үҫешә.
Хәҙерге торошо
2012 йылда йорт варварҙарса реставрациялауға дусар ителә, уның тәҙрәләре пластик тәҙрәләр менән алыштырыла, эске бүлкәләре һүтелә, фасадындағы ете тәҙрәнең береһендә Фрунзе урамына сыға торған ишек уйыла, инеү урының өҫтөндә фасадтың өлөшө эшләнә. «Кирбес» стилендәге күркәм төҫлө йорт янған кирбес төҫөнә буяла. Реконструкциянан һуң Рабинович йортонда йәштәрҙең ҡыҙыу ял итеү урынына тәғәйенләнгән "Дядя Сэм " тигән бар асыла. Йыш ҡына «Дядя Сэм» барындағы кисәләр тәрән төндә полиция наряды килеү менән тамамлана.
2014 йылдың ноябрендә был йорттоң фасадын вәхшиҙәрсә тағы бер тапҡыр аҡлы-йәшелле төҫкә буяйҙар. Бынан тыш, тәҙрә уйымдарына ширпотребтың «боронғо заман» стилендә эшләнгән яҡтыртҡыстар ҡуялар .Был эштәр бик ныҡ тәнҡитләнгәндән һуң йортто буяуҙан туҡтайҙар. 5 декабрь, 2014 йылдың 5 декабрендә йортта ирланд пабы «Irish Harat’Pub 's» асыла. Ул Таганрог ҡалаһында «Harat' Рub' s» селтәренең етмеш өсөнсө пабы була. Паб әүҙем концерт эшмәкәрлеге алып бара. Һәр кис һайын тиерлек уның майҙансығында төрлө музыкаль төркөмдәр сығыш яһай.
2014 йылдың декабрендә ҡала хакимиәте Рабинович йорто менән Апостолопуло йортоноң (Фрунзе 26) араһында өс ҡатлы офис бинаһын, фасадтары менән «ҡыҙыл линияға» сығарып, һалырға рөхсәт бирергә планлаштыра. Ҡаланың билдәле дизайнеры Владимир Верготи был бина "ҡаланың йөҙөн боҙасаҡ" тип сыға.2014 йылдың 11 декабрендә ҡаланың баш архитекторы Ольга Щербакова кабинетында офис йортон төҙөргә маташыусы кешеләр барлығында «асыҡ тыңлауҙар» үткәрелә һәм унда Рабинович йортоноң «1Г» зонаһында тороуы сәбәпле, уның янында бер ниндәй ҙә төҙөлөш эштәре рөхсәт ителмәүе тураһында әйтелә. Саҡ ҡына һуңыраҡ асыҡланыуынса, башта йорт участкаһы хужаһының торлаҡ кварталдар эсендә бина төҙөргә планлаштырыуы асыла, тик һуңынан уның планы үҙгәртелеп, өс ҡатлы офис йортоноң фасадын Фрунзе урамының « ҡыҙыл линияһына» сығарып төҙөү теләге барлыҡҡа килгәне билдәле була.
Кондратюк Юрий Васильевич
Биографияһы
Александр Игнатьевич Шаргей Полтава ҡалаһында (хәҙерге — Украина, Полтава өлкәһе) руслашҡан швед, баронесса Людмила Львовна Шаргей (ҡыҙ фамилияһы — Шлипенбах,, ?—1913) һәм католикка суҡындырылған йәһүд Игнатий Бендитович (Бенедиктович) Шаргей ғаиләһендә тыуған. Уның ҡарт олатаһы — Антон Андреевич Шлиппенбах, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Швеция армияһы генерал-майоры Вольмар Антон Шлиппенбахтың (1653—1721) нәҫеле
Людмила Шлипенбах кейәүгә сыҡҡансы Киевта йәшәгән, унда Киев-Подольск ҡыҙ балалар гимназияһында француз теле һәм географиянан уҡытҡан һәм Изге Владимир Император университетының физика-математика факультеты тәбиғи бүлеге студенты Игнатий Шаргей (һуңынан инженер-технолог) менән танышҡан; 1897 йылдың 12 ғинуарында ул һыуға сумдырылған һәм кәләше менән никахын теркәгән. Игнатий Бендитович (Бенедиктович) Шаргей (1873—1910) Бердичевта тыуған. Ата-әсәһе Бендыт Срулевич Шаргей (?-1874) һәм Фридриха Айзиковна Розенфельд (исем алмаштырып, икенсе никахҡа ингәндән һуң — Екатерина Кирилловна Даценко, 1853—1917) Ковно (хәҙер — Каунас) губернаһы Тельшев өйәҙе Кретингендан күсеп киткән. Бала сағында Полтава губернаһы Зеньковта йәшәй һәм Полтавала гимназия тамамлай.
Александр Шаргей өләсәһе (акушер һөнәре буйынса) һәм уның икенсе ире, земство табибы һәм һуңынан ҡаҙна палатаһының III-сө бүлексәһе начальнигы, статский советник (1899) Аким Никитич Даценко йортонда, 4-се Сретенская урамында тыуып үҫкән. Уның ата-әсәһе бергә бик аҙ йәшәгән. Уға 1 йәш тулғандан һуң, атаһы Дармштадттағы Юғары техник мәктәптә уҡыуын дауам итергә Германияға китә; әсәһе психик ауырыуға һабыша һәм Полтава губернаһының земствоһының Бәләкәй Будищи ауылындағы йән ауырыуҙары колонияһына урынлаштырыла, һуңыраҡ Полтава губернаһы Шведской могила йән ауырыуҙары дауаханаһына күсерелә , һәм шунда ҡалған ғүмерен үткәрә. 1903 йылда атаһы менән Петербургҡа күсә, атаһы 1906 йылда икенсе тапҡыр Елена Петровна Гиберманға — билдәле табип-гинеколог һәм медицина әҙәбиәте тәржемәсеһе П. И. Лурье-Гибермандың ҡыҙына өйләнә. 1907 йылда Александр Шаргей Васильевский утрауындағы гимназияға уҡырға инә; ғаилә йыш ҡына Васильевский утрауы буйлап күсеп йөрөй, 4 фатир алмаштыра һәм һәр ерҙә атаһының ҡәйнәһе — табип П. И. Лурье-Гиберман менән йәшәй. 1910 йылда уның атай бер инә башҡа һеңлеһе Нина Игнатьевна Шаргей тыуа һәм шул уҡ йылда атаһы сепсистан ҡапыл вафат була, ә Александр йәнә тыуған өләсәһенең Полтавалағы өйөнә ҡайта.
1910—1916 йылдарҙа Икенсе Полтава ир балалар гимназияһында уҡый һәм уны көмөш миҙал менән тамамлай.
1916 йылда Петроград политехник институтының механика бүлегенә уҡырға инә (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты), ләкин шул уҡ йылдың ноябрендә армияға алына һәм Петербург юнкерҙар училищеһының береһендә прапорщиктар мәктәбенә уҡырға инә. Демобилизацияға тиклем, 1918 йылдың мартында Төркиә фронтында хеҙмәт итә, прапорщик. Октябрь революцияһынан һуң, батша армияһы офицеры булараҡ, Аҡ армияға мобилизациялана, ләкин унан ҡаса.
Киев ҡалаһы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы тарафынан алынғас, йәйәүләп сит илгә сығырға маташа, ләкин ҡулға алына һәм кире ҡайтарыла. Батша армияһы офицеры булғаны өсөн сәйәси золомдан ҡурҡып, үгәй әсәһе Елена Петровна Гиберман (икенсе никахта — Кареева) ярҙамында 1900 йылда Луцк ҡалаһында тыуып үҫкән Юрий Васильевич Кондратюк исеменә документ ала — был исем аҫтында ғүмеренең аҙағынаса йәшәй  — под этим именем прожил до конца жизни.
1921—1930 йылдар
1921 йылдан алып 1927 йылға тиклем Шаргей-Кондратюк Көньяҡ Украинала, Кубандә һәм Төньяҡ Кавказда тимер юлда эшләгән. 1927 йылда, репрессияларҙан ҡурҡып, Себергә күсеп китә.
Ул Новосибирскиҙа «Хлебопродукт» предприятиеһында эшкә урынлашҡан, унда уға элеваторҙар төҙөүҙә һәм камиллаштырыуҙа ҡатнашырға тура килгән (нәҡ шул саҡта ул Обтағы Камень ҡалаһында билдәле «Мастодонт» элеваторын — бер ҡаҙаҡ та ҡулланмайса 13 000 тонналыҡ иген һаҡлағысты төҙөгән; тоталь дефицит шарттарында был иҫ киткес ҡоролма булған). Ошо уҡ осорҙа Бийскиға бер нисә тапҡыр килә, унда игенде һаҡлауҙы механизациялау буйынса лекциялар уҡый.
Ҡулға алыныуы
1930 йылдың 30 июлендә Кондратюк "Хлебопродукт"тың бер нисә хеҙмәткәре менән бергә зыян килтереүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына. Ғәйепләү пункттарының береһе — ул "Мастодонт"ты һыҙымһыҙ ғына түгел, ҡаҙаҡһыҙ ҙа төҙөгән. Урындағы етәкселек, ҡаралты был тиклем игенгә сыҙамаясаҡ һәм, 10 мең тонна халыҡ игенен һәләк итеп, емереләсәк, тигән һығымтаға килгән. 1931 йылдың 10 майында уны өс йылға лагерға хөкөм иткәндәр. Ысынында иһә «Мастодонт» 60 йылдан ашыу торҙо һәм 1990-сы йылдар уртаһында янып юҡҡа сыҡты. Әммә Кондратюк лагерь урынына Новосибирскиҙа ойошторолған күмер предприятиеларын проектлау буйынса тотҡон инженерҙар өсөн 14-се махсуслаштырылған бюрола эшләүгә йәлеп ителгән. Унда ул 1932 йылдың авгусына тиклем эшләй, тау-шахта ҡорамалдары өлкәһендә ике уйлап табыу эштәрен башҡарып өлгөрә һәм патент һәм автор танытмаһы ала. Уның тарафынан бер нисә махсус проблема тураһында: бетон һәм тоҡом йыйыу эштәрен ҡалыплы механизациялау менән шахталарҙа ҡаҙыуҙы тиҙләтеү һәм еңелләштереү, юғары ҡаршылыҡлы бетонды һәм шахта үҙәктәрен даими һаҡлау, копёр (тимер-бетон шахта өҫтөндә күтәргес ҡуйыу өсөн эшләнгән ҡоролма) яһау буйынса мәҡәләләр баҫтырыла.
Ел электр станцияһын (ВЭС) проектлу
14-се бюрола эшләгәндә Кондратюк Ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариаты (Наркомтяжпром) иғлан иткән ҡеүәтле Ҡырым ел электр станцияһын эскиз проектлауға конкурс шарттары менән таныша. Станция проекты П. К. Горчаков менән авторҙашлыҡта башҡарыла, һуңынан проектҡа Мәскәүҙә Останкин телебашняһын ойоштороусы инженер Н. В. Никитин йәлеп ителә.
Ел электр станцияһының (ВЭС) эскиз проекты 1932 йылдың ноябрендә тамамлана һәм тиҙҙән проект авторҙары РСФСР НКВД Баш сәйәси идаралығынан Мәскәүгә барырға рөхсәт ала. Наркомтяжпромдың үтенесе буйынса 1933 йылда Кондратюкты һөргөндән ваҡытынан алда азат итәләр. Конкурста проект иң яҡшыһы тип танылды. 1933—1934 йылдарҙа Шаргей ул ваҡытта Украинаның баш ҡалаһы Харьковта Сәнәғәт энергетикаһы институты филиалында эшләй. 1934 йылдың февраль уртаһына техник проект тулыһынса әҙер була. 1937 йылда Ҡырымдағы Ай-Петри тауында әҙерләнгән эш һыҙмалары буйынса станцияның нигеҙе һалына башлай. Әммә 1938 йылда уҡ ҡеүәтле ел электростанцияларын проектлауҙы һәм төҙөүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шуның менән бәйле, киләһе ике йылда Кондратюкка ел станцияларының Проект-эксперименталь контораһында (ПЭКВЭС) бәләкәй тәжрибәле ел электр станцияларын проектлау менән шөғөлләнергә тура килә.
Шул уҡ осорҙа С. П. Королёвтан хеҙмәттәшлек тураһында ныҡышмалы һәм файҙалы тәҡдимдәр ала, әммә, йылылыҡ электр станцияһын төҙөү буйынса йөкләмәләре менән нигеҙләп, баш тарта.
Тарихтың икенсе версияһы буйынса, баш тартыу сәбәбе — хәрби проекттар өҫтөндә эшләү Эске эштәр Хәрби Комиссариаты тарафынан ҡаты контроль күҙ уңында тотола. Биографияны тикшергәндә документтарҙың ялған булыуы һәм, бөтә эҙемтәләре менән, аҡ гвардияла элекке хеҙмәте асыҡланыуы ихтимал.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ю. В. Кондратюк үҙ теләге менән халыҡ ополчениеһына бара. Киев районы 21-се Мәскәү халыҡ ополчениеһы 77-се гвардия уҡсылар дивизияһының (173-сө уҡсылар дивизияһының 2-се формированиеһы итеп үҙгәртелә, һуңынан — резерв фронттың 33-сө армияһы 77-се уҡсылар дивизияһы итеп үҙгәртелә) 2 уҡсылар полкының элемтә ротаһына ябай телефонист итеп ҡабул ителә. 1941 йылдың октябрендә Вяземск ҡамауынан сыҡҡандан һуң 194-се уҡсылар дивизияһының 470-се уҡсылар полкы элемтә ротаһында хеҙмәт итә, һуңынан Көнбайыш фронттың 49-сы армияһы 60-сы уҡсылар дивизияһы 1281-се уҡсылар полкының элемтә взводында отделение һәм взвод командиры ярҙамсыһы була.
«Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарҙы һәм хәбәрһеҙ юғалғандарҙы иҫкә алыу китабы. Том 7»на ярашлы, төркөмө командиры була, Кондратюк Юрий Васильевич 33-сө армияның 110-сы уҡсылар дивизияһының 1291-се полкында взвод командиры сифатында хәрби хеҙмәт үтә, 1942 йылдың 25 февралендә һәләк була, Орёл  өлкәһенең Болхов районы Кривцово ауылы янында ерләнә Орловской области.
Исемен аҡлау
1970 йылдың 26 мартында РСФСР Юғары судының енәйәт эштәре буйынса суд коллегияһы No ОС-70-8 ҡарары менән, енәйәт составы булмау сәбәпле, Ю. В. Кондратюкты аҡлай. Уның элекке хеҙмәттәше һәм полкташы, һуңғараҡ Лавочкин исемендәге КБ инженер-конструкторы Борис Иванович Романенко, хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, үҙен «йыһан» журналистикаһына ҙур тырышлыҡ һалған.
«Төҙөлөш өсөн уҡыясаҡ кешеләр» (1919)
Был хеҙмәтендә, Кондратюк, Циолковскийҙан бер нимә лә алмайынса, үҙ аллы, ракета хәрәкәтенең төп тигеҙләмәһен үҙенсәлекле ысул менән сығара, кислород-водород яғыулығында дүрт баҫҡыслы ракета, окисландырыусы һәм яғыулыҡ, параболоид соплоһы һәм башҡалар урынлашҡан двигателдең яныу камераһы двигателеның шахматлы һәм окислитель форсункаларының башҡаса урынлашыуы схемаһын һәм тасуирламаһын килтерә. 1938 йылда Кондратюк был эште баҫтырырға тәҡдим иткәс, төрлө ваҡытта үҙгәрештәр индерелеүе асыҡланһа ла, уны 1918-1919 йылдар менән билдәләй. 1964 йылда ул Т. М. Мелькумов редакцияһы аҫтында «Пионеры ракетной техники» китабына индерелә, ул үҙ сиратында 1965 йылда инглиз теленә тәржемә ителә (НАСА).
Уларға тәҡдим ителде:
«Планета-ара киңлектәрҙе яулап алыу» (1929)
Автор үҙенең иртәрәк яҙылған «Тем, кто будет читать, чтобы строить» китабында йыһанды үҙләштереүҙең тәүге этаптарының эҙмә-эҙлелеген асып һалған. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, был хеҙмәтендә күтәрелгән һорауҙарҙы ентекләберәк тикшерҙе. Атап әйткәндә, китапта спутниктарҙы ер эргәһе орбитаһында тәьмин итеү өсөн ракета-артиллерия системалары файҙаланырға тәҡдим ителә (әлеге ваҡытта был тәҡдим «Прогресс» транспорт йөк караптары рәүешендә бойомға ашырылған). Бынан тыш, эштә атмосферала хәрәкәт иткәндә йыһан аппараттарының йылылыҡ һаҡлау мәсьәләләре тикшерелде.
Молдавия гербы
Молдавия гербы өҫкө яғы — ҡыҙыл, аҫҡы яғы зәңгәр өлөшкә бүленгән ҡалҡандан тора. Ҡалҡандың уртаһына тур башы төшөрөлгән, уның мөгөҙҙәре араһында — һигеҙ ҡанатлы йондоҙ, баштың уң яғында — биш тажлы роза, һул яғында — бер аҙ һулға ҡарап ауышҡан ярым ай. Ҡалҡандағы бөтә элементтар алтынһыу (һары) төҫтә. Ҡалҡан бөркөт күкрәгенә урынлаштырылған, уның суҡышына алтын тәре (тәре йөрөтөүсе бөркөт) тотторолған, тырнаҡтарында: уңда — йәшел зәйтүн ботағы, һулда — алтын скипетр.
Молдавия гербы Молдавия флагының уртаһына төшөрөлгән.
Барлыҡҡа килеү тарихы
1990 йылдың яҙында МССР Юғары Советы Молдаван ССР-ы гербы урынына яңы герб эшләүгә конкурс иғлан итә. 1990 йылдың 12 майында 13 депутаттан (улар араһында Мирча Снегур (рәйес), Ион Боршевич, Николае Дабижа, Михай Которобай һ. б. була) торған конкурс билдәләнә. Йөҙ рәссам төшөргән 130 эш тәҡдим ителә (ҡайһы берәүҙәр бер нисә вариант бирә). Иң яҡшы алты эштең төҫлө фотоһүрәттәрен Бухарестҡа дәүләт геральдика комиссияһына алып баралар.
Рәссам Георге Врабие тәҡдим иткән вариант һайлап алына. Геральдика буйынса комиссия рәйестәше Мария Догару теория буйынса гербтың авторҙашы була. Һүрәттең аҫҡы өлөшөнә халыҡтың тыныслыҡҡа ынтылышын кәүҙәләндергән зәйтүн ботағы урынлаштырыу идеяһын ул бирә. Башта бөркөт ҡалҡан эсендә була, уны алып ташларға ҡарар ителә.
1990 йылдың 2 ноябрендә Молдавияның яңы гербы МССР Юғары Советы Президиумында раҫлана, ә 3 ноябрҙә Юғары Советтың пленар ултырышы була, унда Врабие-Догару герб проекты өсөн 243 депутат — ыңғай, 2 депутат ҡаршы тауыш бирә, 11-е тауыш бирмәй ҡала. Тиҙҙән дәүләт гербының һүрәте «Молдова Суверанэ» гәзитенең заказы буйынса «Универсул» нәшриәтенең типографияһында 20 мең дана тираж менән баҫылып сыға.
Молдавия кенәзлеге гербы
Молдавия кенәзлеге гербының үҙәк фигураһын тур (зубр) башы тәшкил итә. Тур башын суверен территорияның символы итеп күреү ҡасан барлыҡҡа килгәндер — тикшеренеүселәр был турала аныҡ ҡына бер ни ҙә әйтә алмай. Ҡайһы берҙәре уның боронғо һунар культы менән бәйләй.
Молдавия гербы барлыҡҡа килеүен берәүҙәр Богдан I менән, икенселәр Петр I Мушат исеме менән бәйләй.
Молдавияның беренсе билдәле герб һүрәте — мөгөҙҙәре араһына йондоҙ, ике яғына роза һәм ярым ай төшөрөлгән тур (зубр) башы Петр Мушаттың 1377 йылғы мисәтендә барлыҡҡа килә. Мисәткә былай тип яҙылған: «Petrus voivoda Moldaviensis». Герб Петр Мушат һуҡтырған тәңкәләргә лә төшөрөлгән була.
МДР-ҙың 1917—1918 йылдарҙағы гербы
Гербтың төп элементы — ҡалҡан, уға тур башы төшөрөлгән. Мөгөҙҙәре араһында — биш ҡанатлы йондоҙ, уңда — роза, һулда — ярым ай.
Молдаван АССР-ы гербы
Молдаван АССР-ының Конституцияһында (23.04.1925) былай тиелә (48-се статья): «Автономиялы Молдаван Социалистик Совет Республикаһы Молдаван Үҙәк Башҡарма Комитеты тарафынан булдырылған һәм Бөтә Украина Үҙәк Башҡарма Комитеты тарафынан раҫланған үҙ дәүләт гербына һәм флагына эйә». 1925 йылдың 4 сентябрендә АМССР Үҙәк Башҡарма Комитеты (АМССР ҮБК) Президиумы ултырышында «АМССР дәүләт гербы һәм флагы проектына конкурс тураһында» мәсьәлә тыңлана, проекттарҙы ҡарау эше махсус ойошторолған комиссияға йөкмәтелә. 21 сентябрҙә ЦИК АМССР ҮБК һайлап алынған герб һәм флаг проекттарын ҡарай. ҮБК-ның кесе Президиумы проекттаҙы хуплай, әммә үҙгәрештәр индерә. 1925 йылдың 19 октябрендә АМССР ҮБК үҙенең ултырышында был проекттарҙы раҫлай.
Молдаван ССР-ы гербы
Молдаван Совет Социалистик Республикаһының 1941—1990 йылдарҙағы гербы ҡояш нурҙары эсендәге һәм бойҙай башаҡтары, кукуруз, йөҙөм тәлгәштәре уратыуындағы ураҡ һәм сүкештән тора, ҡыҙыл таҫмаға аҫта — «РССМ», уңда — русса «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!», һулда молдаван телендә «Пролетарь дин тоате цэриле, уници-вэ!» тип яҙылған. Гербтың өҫкө өлөшөндә — биш ҡанатлы йондоҙ.
Ғәбдрәхимов Фәрит Ибраһим улы
Биографияһы
Арыҫлан мәктәбен тамамлағас, тыуған колхозында эшләй. 1951—1955 йылдарҙа Октябрьский нефть техникумында уҡый. Унан һуң өс йыл төҙөлөштәрҙә эшләй.
1958—1963 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты студенты. Унан Бүздәк һәм Саҡмағош райондарында уҡытыусы булып эшләй. Аҙаҡ Туймазы районы гәзитенә эшкә күсә.
1969 йылдан алып 1994 йылға тиклем, йәғни хаҡлы ялға киткәнсе, «Ҡыҙыл таң» республика гәзитенең әҙәбиәт, сәнғәт һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире булып эшләй.
Ижады
Фәрит Ғәбдрәхимовтың тәүге шиғырҙары БДУ-ла уҡыған йылдарында матбуғат битәрендә күренә башлай. Шағир үҙе нисек сабыр, итәғәтле, тыйнаҡ тәбиғәтле булһа, уның шиғри әҫәрҙәре лә шулай: ашығып-сәселеп бармайҙар. Ф. Ғәбдрәхимов башҡорт шиғриәтенә ашыҡмай ғына килеп, йылдар дауамында «Йөрәк уты», «Ерҙәге йондоҙҙар», «Анкетаға инмәгән юлдар» тигән тәүге шиғри йыйынтыҡтарынан башлап «Кисер мине», «Һинең менән мин» кеүек өлгөрөп еткән китаптарындағы шиғри әҫәрҙәрендә үҙ поэтик тауышын тапты.
Ф. Ғәбдрәхимовтың шиғырҙарын берләштерә торған төп мотив — кеше һәм тыуған ер. Шағир әҫәрҙәрендә кешенең тормоштағы, үҙ заманындағы һәм быуындар сылбырындағы урынын барлап ҡына ҡалмай, уны тормоштоң әүҙем ижадсыһы, көрәшсеһе кимәленә күтәрә.
Микоян Анастас Иванович
Анаста́с Ива́нович (Оване́сович) Микоя́н (Անաստաս Հովհաննեսի Միկոյան; 13 ноябрь (25 ноябрь) 1895 йыл, Рәсәй империяһы,Тифлис губернаһы, Санаин, ауылы, хәҙерге Әрмәнстан — 21 октябрь 1978 йыл, Мәскәү) — революционер, СССР дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1915 йылдан партия ағзаһы, 1923 йылдан (1922 йылдан кандидат) Үҙәк комитеты ағзаһы, 1935—1966 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1926 йылдан кандидат).
1964—1965 йылдарҙа СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе. 1937 йылдан СССР хөкүмәте башлығы урынбаҫары, 1955—1964 йылдарҙа беренсе урынбаҫары булып эшләй. 1926—1955 йылдарҙа (1949—1953 йылдарҙан тыш) бер нисә министр (1946 йылға тиклем халыҡ комиссариаттары), башлыса сауҙа өлкәһендә, айырыуса тышҡы сауҙа министры вазифаларын биләй. Артём Микояндың ағаһы.
Иң абруйлы совет сәйәсмәндәренең береһе, Микоян В. И. Ленин иҫән сағында уҡ карьераһын башлай һәм Л. И. Брежнев осоронда ғына отставкаға китә. 1970 йылдар аҙағында уның тураһында «инфарктһыҙ һәм фалижһыҙ Ильичтан Ильичҡа тиклем» тигән әйтем сығарыла.
Социалистик Хеҙмәт Геройы (1943). Алты Ленин ордены кавалеры.
Биографияһы
Ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, әрмән. Башта әрмән, һуңынан рус грамотаһын өйрәнеп, күп уҡыған. Үҙенә йоғонто яһаған Раффиҙың Әрмәнстандың милли азатлыҡ темаһына арналған романдарын, Жан Жорестың уны ныҡ әсир иткән Француз революцияһы тарихы тураһындағы китабын, шулай уҡ Д. И. Писарев хеҙмәттәренең донъяға ҡарашының формалашыуына булышлыҡ иткән әҫәрҙәрен иҫенә төшөрә. Ул Беренсе бөтә донъя һуғышы башланғандан һуң уҡылған В. И. Лениндың «Что делать?» «Нимә эшләргә?» китабы уның сәйәси ҡараштарын билдәләй. Шуныһы ҡыҙыҡ: бала саҡтан Микоян вегетариан булған, ләкин һуңынан ит ризыҡтарын ҡуллана башлаған.
1906 йылда Тифлис дини семинарияһында уҡый башлай, 1914 йылдың аҙағында Андраник Озаняндың әрмән ирекле дружинаһына яҙыла, һуңынан 1915 йылдың яҙына тиклем Кавказ-Төркиә фронтында һуғыша, тапма ауырыуы арҡаһында армия сафын ҡалдыра. Тифлисҡа ҡайтҡас, шунда РСДРП(б) ағзалығына алына һәм семинарияны тамамлай
1916 йылда Эчмиадзин дини академияһына уҡырға инә. Шул уҡ йылда тәүге мәҡәләһен яҙған. Освоил грузинский и азербайджанский языки. Грузин һәм әзербайжан телдәрен үҙләштерә. Освоил грузинский и азербайджанский языки. Февраль революцияһынан һуң Тифлиста һәм Баҡыла партия-пропаганда эшен алып бара, һуңғыһында Степан Шаумян менән таныша. Сентябрҙән Тифлис партия комитеты секретары. Октябрҙә үткән йәшерен Дөйөм Кавказ партия съезында ҡатнашыусы. Марттағы ваҡиғалар ваҡытында Баҡыла ҙур булмаған отрядҡа етәкселек итә, һуңынан Амазасп Срванцтян бригадаһында (Ҡыҙыл Армияның Өсөнсө бригадаһы) комиссар була. Баҡы комиссарҙары ҡасҡандан һуң, большевиктарҙың йәшерен өлкә комитеты етәксеһе булараҡ, Баҡыла ҡала. Төрөктәр 1918 йылда Баҡыны алыр алдынан Микоян Үҙәк Каспий Диктатураһы башлығы Абрам Велунцтан Баҡы комиссарҙарын азат итеү һәм эвакуациялау рөхсәтен алыуға ирешә. Оҙаҡламай Анастас Микоян «Төркмән» пароходында комиссарҙарҙы алып сыға, әммә Красноводскиҙа (Төркмәнбашы) улар ҡулға алына. Микоян 1919 йылдың февралендә азат ителә һәм шул уҡ йылдың мартында РКП(б)-ның Кавказ край комитеты Баҡы бюроһын етәкләй. Үҙенең әйтеүенсә, Микоян 1919 йылда Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғо өсөн сығыш яһаған һәм был мәсьәләлә байтаҡ әрмән коммунистары менән күҙегешкән, шуның өсөн уны Баҡылағы әрмән даирәләрендә «мосолман коммунисы» тип атай башлағандар. 1919 йылдың октябрендә Мәскәүгә саҡырыла, унда Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы булып китә.
Кавказдағы революция хәрәкәте етәкселәренең береһенә әүерелә. РСДРП(б)-ның Баҡы комитеты Президиумы ағзаһы, Анастасияс Микоян «Социал-демократ» һәм «Известия Бакинского Совета» гәзиттәре мөхәррире була.
1920 йылдан Микоян ҡабат Кавказда эшләй. Большевиктар менән Баҡы ҡалаһына XI армияның Реввоенсоветтың армия вәкиле сифатында инә һәм 1920 йылға тиклем Түбәнге Новгород губерна комитетына етәкселек итә. Махсус тәғәйенләнешле частар коммунары. Микоян тиҙҙән Сталин тәҡдиме менән РКП(б) ҮК-ның Көньяҡ-Көнсығыш бюроһы секретары итеп тәғәйенләнә. .
Партияның Баҡы комитеты секретары булараҡ, Әзербайжан ССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе Нариман Наджаф оглы Нариманов Микоянды мосолман эшселәрен дискриминациялауҙа һәм уны, Наримановты, алмаштырыу буйынса системалы эш алып барыуҙа ғәйепләй. Нариманов, Микоян 1920 йылдың яҙында уҡ уның йоғонтоһонан мәхрүм итергә ынтылған, тип инанған.
1922—1924 йылдарҙа Дондағы Ростовта РКП(б) Үҙәк Комитетының Көньяҡ-Көнсығыш бюроһы секретары. 1922 йылдан — кандидат, ә 1923 йылдан РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы була. 1924—1926 йылдарҙа партияның Төньяҡ Кавказ край комитеты секретары, Төньяҡ Кавказ хәрби округының Революцион Хәрби Советы ағзаһы.
1926 йылдың 14 авгусынан СССР-ҙың эске һәм тышҡы сауҙа халыҡ комиссары (иң йәш нарком булған), Лев Каменевтың вариҫы. Был вазифала дәүләт ҡаҙнаһын тулыландырыу маҡсатында уға совет музейҙарынан ҡайһы бер сәнғәт әҫәрҙәрен һатыу бурысы йөкмәтелә.
1930 йылдың 22 ноябрендә тышҡы һәм эске сауҙа наркоматы Тышҡы сауҙа халыҡ Комиссариатына һәм Тәьминәт халыҡ комиссариатына бүленә, һуңғыһын Микоян етәкләй. 1934 йылдың 29 июлендә Тәьминәт халыҡ комиссариаты үҙ сиратында Эске сауҙа халыҡ комиссариатына һәм Аҙыҡ-түлек сәнәғәте халыҡ комиссариатына бүленә, шул уҡ ваҡытта уның етәксеһе итеп Микоян тәғәйенләнә. Был вазифала ул 1936 йылда өр-яңы технологиялар менән танышыу маҡсатында Америка Ҡушма Штаттарына бара, аҙыҡ-түлек тармағының тиҙ үҫешенә өлгәшә, был хаҡта әле булһа Микоян ит комбинатының исеме хәтерләтә.
1935 йылдан КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. 1938—1949 йылдарҙа тышҡы сауҙа министры (1946 йылға тиклем — халыҡ комиссары). 1938 йылда БАССР-ҙың беренсе саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.
Анастас Микояндың ҡушыуы буйынса СССР-ҙа балыҡ көндәре индерелә ..
Сталиндың шәхси тәржемәсеһе В. М. Бережков мемуарҙарында раҫлауынса, Микоян совет рекламаһын үҫтереүгә булышлыҡ иткән.
1920—1930 йылдарҙа сәйәси позицияһы һәм репрессияларҙа ҡатнашыуы
Бөйөк һынылыш ваҡытында Сталинды яҡлап сыға. Үҙәк башҡарма комитеттың Бухарин Николай Иванович һәм Рыков Алексей Иванович яҙмышын билдәләү буйынса комиссияһын етәкләй.
Улы Серго раҫлауынса, тышҡы сауҙа наркомы булып киткәндән һуң, Микоян Сталиндың Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының «Внешторг эшенә ҡыҫылмаҫҡа», йәғни уның хеҙмәттәштәрен ҡулға алмаҫҡа тигән күрһәтмәһенә өлгәшкән.
Партияның күренекле ағзаларын контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләү комиссияһын етәкләй. 1937 йылда ул, атап әйткәндә, Ежов менән бергә Бухарин эше буйынса ВКП(б) Үҙәк комитетының февраль-март пленумында докладсы була. Тап Микоян ССР Союзы Ҙур театрында Эске эштәр ХК-ның Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы-Баш сәйәси идаралығы (ГПУ)-Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты (НКВД) органдарының 20 йыллығына арналған тантаналы активында ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы исеменән сығыш яһай. Ежовтың эшмәкәрлеген маҡтағандан һәм күләмле репрессияларҙы аҡлағандан һуң, Микоян, 1937 йылды күҙ уңында тотоп, үҙенең докладын: «Ошо ваҡыт эсендә Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты дан эшләне!» тигән һүҙҙәр менән тамамлай. Шулай ҙа, улы раҫлауынса, «доклад», алдан яҙылып, Микоянға тапшырылған булған, ә ул уны уҡып ҡына сыҡҡан.
Бөйөк Ватан һуғышы һәм һуғыштан һуңғы осор
1941 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының аҙыҡ-түлек һәм әйбер менән тәьмин итеү комитеты рәйесе, шулай уҡ эвакуация буйынса совет һәм азат ителгән райондарҙың хужалыҡтарын тергеҙеү буйынса Дәүләт комитеты ағзаһы була, 1942 йылдан Дәүләт оборона комитеты ағзаһы вазифаһын башҡара. 1941 йылдың 16 авгусында СССР менән Берләшкән Короллек араһында һуғыш ваҡытында ҡорал һәм тауарҙарҙы берлектә килтереүҙе көйләгән үҙ-ара тәьмин итеү, кредитлау һәм түләүҙәр тәртибе тураһында Килешеүгә СССР яғынан ҡул ҡуйыла.
1942 йылдың 6 ноябрендә көндөҙгө сәғәт 3 тула 5 минутта Ҡыҙыл майҙандың Лобное местоһында А. Микояндың юлды кәртәләп торған ылаусы машинаһына фронттан ҡасҡан ҡыҙылармеец Савелий Дмитриев (Усть-Каменогорск ҡалаһында тыуған), мылтыҡтан өс тапҡыр ата һәм кремль һаҡсылары менән алышып маташа. Ике граната ярҙамында уны зарарһыҙландырыуға өлгәшелгән. Дмитриев Микояндың машинаһын Иосиф Сталиндың машинаһы тип ҡабул иткән була. Дмитриевты 1950 йылда аталар.
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы СССР Министрҙар Советы итеп үҙгәртелеү менән, 1946 йылда Микоян СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары һәм СССР-ҙың тышҡы сауҙа министры вазифаларын һаҡлап ҡала.
1949 йылда тышҡы сауҙа министры вазифаһынан бушатыла, ә 1952 йылда КПСС-тың XIX съезынан һуң, Үҙәк Комитет пленумында Сталин уға бик ҡаты бәрелә, Микоян менән Молотовты эшлектән сығарып тәнҡитләй. Ул Президиумдың партия уставы менән ҡаралмаған, Политбюроны алмаштырған йәшерен Президиум бюроһына индерелмәһә лә, Үҙәк Комитет Президиумына һайлана.
Чечен һәм ингуштарҙы депортациялау
Чечен автономиялы өлкәһе 1922 йылда А. Микояндың башланғысы менән булдырылған. 1944 йылда чечендарҙы һәм ингуштарҙы депортациялау мәсьәләһе күтәрелгәс, Микоян ғына Сталинға ҡаршы сыға. 1956 йылда, чечендар һәм ингуштар төркөмөн ҡабул итеп, А. Микоян уларға тыуған иленә ҡайтырға тәҡдим итә.
А. И. Микояндың хәтирәләренән:
«Черендар үҙҙәре етәкләгән Чечен милли автономияһын ойошторорға кәрәк».
«Мәскәүҙә Сталин менән кәңәшләштем. Ул был идеяны хупланы, һаҡ булырға һәм халыҡтың ысын кәйефен асыҡларға кәрәклеген иҫкәртте».
Сталин үлгәндән һуң
Хрущёвҡа тиклем беренселәрҙән булып Сталиндың шәхес культын ғәйепләү менән сығыш яһаны һәм һөҙөмтәлә Хрущёвтың Сталинды фашлауын хупланы. Шулай итеп, XX съезд барышында Сталинға ҡаршы йүнәлтелгән (Сталинды исеме менән атамаһа ла) телмәр менән сығыш яһап, «шәхес культы» булғанлығын билдәләне, Көнбайыш менән тыныс һыйышып йәшәү һәм социализмға табан тыныс юл кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды, Сталиндың «ВКП(б) тарихының ҡыҫҡа курсы» һәм «СССР-ҙа социализмдың иҡтисади проблемалары» хеҙмәттәрен тәнҡитләне.
Унан һуң Микоян тотҡондарҙы реабилитациялау буйынса комиссияны етәкләй. 1957 йылда Үҙәк башҡарма комитет пленумында, партияға ҡаршы төркөмдө фашлауында Хрущёвты яҡлап, партия карьераһында яңы баҫҡысҡа күтәрелде.
1956 йылда Микоян инициативаһы менән Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты ойошторола, уның тәүге директоры итеп бажаһы А. А. Арзуманян (Микояндың һәм Арзуманяндың ҡатындары апалы-һеңлеле була) тәғәйенләнә.
Польшала һәм Венгрияла коммунистарға ҡаршы сығыштарҙы баҫтырыу тураһында ҡарар ҡабул иткәндә, 1956 йылда Микоян венгрҙарҙың үҙ көстәре тәртипкә һала алыуы һәм хәлде сәйәси саралар менән хәл итергә мөмкинлеген тәҡдим итеүсе, «ғәскәрҙәр индереүгә ҡарата шик» белдереүсе берҙән-бер Политбюро ағзаһы була. Александр Стыкалин: «КПСС Үҙәк Комитеты президиумы ғәскәрҙәр индереү тураһында ике тапҡыр ҡарар ҡабул иттә — 23 октябрҙән 24-енә һәм 31 октябргә ҡарай төндә. Микоян икеһендә лә „ҡаршы“ тауыш бирҙе». Бер үк ваҡытта көрсөк ҡыҙған осорҙа, урындағы хәлде өйрәнеү өсөн, Будапештҡа осто.
1962 йылда Новочеркасск атыуындағы роле
1962 йылдың 1 июненән Советтар Союзында төп аҙыҡ-түлеккә (ит, һөт, майға — 30 %) хаҡтар ярайһы уҡ арта һәм бер үк ваҡытта эшселәрҙең тариф ставкалары яңынан ҡарала. 1962 йылдың 1-2 июнендә Новочеркасск ҡалаһында йәшәү кимәлен түбәнәйтеүгә ҡаршылыҡ күрһәткән эшселәр урамға сыға. Сығыштар башлыса стихиялы характерҙа була. Эшселәр ҡала властары менән диалогҡа инеү өсөн үҙәк майҙанға сыға. Яуаплылыҡтан ҡурҡып, урындағы етәкселек сығыш яһаусы эшселәр менән бәйләнешкә инмәй һәм Мәскәүҙән ниндәй саралар күрергә кәрәклеген һорарға ашыға. Асыҡланыуынса, майҙанға йыйылған кешеләр таралырға йыйынмаған, һәм урындағы властар уларҙы үҙ көстәре менән туҡтата алмаҫынан ҡурҡа. Мәскәүҙән Новочеркасскиға хәлде асыҡлау өсөн КПСС ҮК Президиумы ағзаһы А. И. Микоян менән Ф. Р. Козлов ебәрелә; демонстрацияны хәрби көс ярҙамында ҡыуып ебәреү тураһында берлектәге ҡарар ҡабул ителә. КПСС ҮК-ның 1-се секретары Н. С. Хрущёв ҡарар ҡабул итеү тураһында хәбәрҙар була. 1-2 июндә Новочеркасскиҙа булған ваҡиғалар тураһында мәғлүмәт биреү тыйылда.
Рәсәй Федерацияһының төп хәрби прокуратураһы 1992 йылда Хрущёв Никита Сергеевич, Козлов Фрол Романович, Микоянға һәм фигуранттарҙың үлеме менән бәйле туҡтатылған тағы һигеҙ кешегә ҡаршы Новочеркасскиҙа атыу факты буйынса енәйәт эше ҡуҙғатыла.
Тышҡы сәйәси эшмәкәрлеге
Н. С. Хрущёв 1954 йылда уҡ Микоянға дипломатик бурыс йөкмәтә: Сталиндың тышҡы сәйәсәте менән ассоциациялашмаған кеше булараҡ, ул Броз Тито менән мөнәсәбәттәрҙе көйләү өсөн Югославияға ебәрелә.
1957 йылдан һуң Микоян Хрущёвтың төп ышаныслы кешеләренең береһенә әүерелә: Азия илдәре буйлап сәйәхәт итә, 1959 йылда Хрущёвтың визитын әҙерләү өсөн Америка Ҡушма Штаттарына бара, шулай уҡ Фидель Кастро менән совет-кубин мөнәсәбәттәрен булдырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара.
Куба революцияһы етәкселәре Микоянға яҡшы тәьҫир ҡалдыра; Кастро тураһында ул былай тип әйтә: «Эйе, ул революционер. Беҙҙең кеүек үк. Мин үҙемде йәш сағыма ҡайтҡандай хис иттем». 1962 йылда Кеннеди һәм Кастро менән һөйләшеүҙәр алып барып, "Кариб кризисы"н көйләүҙә әүҙем ҡатнаша.
Был ваҡытта уның ҡатыны вафат булған.
1963 йылдың ноябрендә А. И. Микоян Америка Ҡушма Штаттарының үлтерелгән президенты Джон Кеннедиҙы ерләүҙә совет етәкселеген кәүҙәләндерә.
СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе. Отставкала
1964 йылдың 15 июленән 1965 йылдың 9 декабренә тиклем СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе (формаль яҡтан — юғары дәүләт вазифаһы). КПСС Үҙәк комитетының октябрь (1964 йыл) Пленумында Хрущёв Никита Сергеевичты һаҡ ҡына яҡларға, уның тышҡы сәйәси ҡаҙаныштарын һыҙыҡ өҫтөнә алырға маташа. Һөҙөмтәлә 1965 йылдың декабрендә, Микоян 70 йәше тулғандан һуң, отставкаға ебәрелә һәм Брежневҡа лояль булған Подгорный Николай Викторовичҡа алмаштырыла. Шуның менән бергә Анастас Микоян КПСС-тың Үҙәк комитеты ағзаһы һәм СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы (1965—1974) булып ҡала, алтынсы Ленин ордены менән бүләкләнә.
1976 йылда КПСС-тың XXV партия съезы эшендә ҡатнашмай һәм КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайланмай, ләкин вафатына тиклем СССР-ҙың Юғары Советы депутаты булыуын дауам итә.
«Так бы­ло: Раз­мыш­ле­ния о ми­нув­шем» китабының нигеҙе булған күп кенә иҫтәлектәрен яҙып ҡалдырған.
Васыятына ярашлы, ҡатыны янында Новодевичье зыяратында ерләнә. Уның ҡәберендә әрмән телендә эпитафия бар.
А. И. Микоян фонды материалдары Рәсәй дәүләт социаль-сәйәси тарих архивында һаҡлана.
Ғаиләһе
Атаһы 1918 йылда вафат була, шунан һуң әсәһе оҙаҡ йылдар улы менән йәшәй.
Хәтер
А. И. Микояндың исеме түбәндәгеләргә бирелгән:
Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы
Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы (22 июль 1963 йыл) — башҡорт шағиры, журналист-публицист, Стәрлетамаҡ ҡалаһының Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты.
Биографияһы
Римма Ғаяз ҡыҙы Ғәлимова 1963 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылында тыуған.
1980 йылдан бирле Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй. Бындағы педагогия институтының филология факультетын тамамлағас, мәктәптә, педколледжда уҡыта.
Артабан Стәрлетамаҡта башҡорт телендә 1995 йылдан сығыусы «Ашҡаҙар» гәзите хеҙмәткәре.
Ижады
Римма Ғәлимованың шиғырҙары мәктәптә уҡыған сағында уҡ район, республика матбуғатында баҫыла. «Тәҡдир» тип аталған беренсе шиғри йыйынтығы студент сағында, 1993 йылда, «Китап» нәшриәтендә нәшер ителә. Шағирәнең тәүге поэтик әҫәрҙәре нескә лиризм һәм күңел йылылығы менән айырылып тора. «Тәҡдир» поэмаһында автор һалдат ҡатынының тоғролоғо, совет армияһындағы һалдат яҙмышы, әсәлек бәхете темаларын үҙенсәлекле итеп яҡтырта. 2001 йылда сыҡҡан «Мин — Юрматы ҡыҙы» тип аталған икенсе китабында шағирә Ватан, мөхәббәт, йәшәйештең мәңгелек темалары аша тормоштағы ысынбарлыҡты асып һала. 2013 йылда донъя күргән «Урланған бәхет» йыйынтығындағы шиғри әҫәрҙәрендә әсә, Ер йөҙөндәге матурлыҡты, тыныслыҡты һәм мөхәббәтте яҡлаусы булараҡ сығыш яһай. Уның әҫәрҙәренә образлылыҡ хас, һәм улар ябай тел менән ижад ителгән.
Нью-Джерси
Нью-Джерси (New Jersey, әйтелеше ) —АҠШ-тың төньяҡ-көнсығышындағы штат. Исемен Ла-Манш боғаҙындағы Джерси утрауы исеменән алған.
Суворов йорто (Аҡсай)
Суворов йорто — Ростов өлкәһенең Аксай ҡалаһында урынлашҡан ике ҡатлы бина. Данлыҡлы урыҫ хәрби етәксеһе А. В. Суворов 1783—1784 йылдарҙың ҡышҡы осоронда ошо йортта торғанлығы сәбәпле, урындағы әһәмиәткә эйә иҫтәлекле урын һәм музей булып тора.
Лебедин районы
Лебедин районы (Лебединський район) — Украинаның Сумы өлкәһендәге административ-территориаль берәмек.
Һайылмыш
Этимологияһы
Йылғаның башҡортса исеме — Һайылмыш. Гидронимын «һайылдашыу» һүҙенә бәйләйҙәр, -мыш — бәлки, хәҙерге заман сифат ҡылымының аффиксы — ҡайһы бер төрки телдәр өсөн хас булған һүҙ яһаусы элемент
Гидрологияһы
Төп аҙығы — ҡар. Яҙғы ташҡын мәле — март аҙағынан май башына тиклем. Ноябрь айында туңа, апрель айында асыла. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағынан 79 км алыҫлыҡта — 10,4 м³/с.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейн округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйеккә ҡойғанынан алып инешенә тиклем — Һаҡмар йылғаһы, йылға подбассейны — подбассейны юҡ. Йылғаның бассейны — Урал (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006626.
Ҡушылдыҡтары (йылғаларҙың оҙонлоғо)
— 6 км: Яңғыҙ йылғаһы (уң) — 53 км: Шештимер йылғаһы(уң) — 55 км: Оло Юшатыр йылғаһы (һул) — 81 км: Бурлюк) йылғаһы (һул) — 106 км: Тилегәҙе йылғаһы (һул) — 140 км: Сысҡанйылғаһы (һул) — 154 км: Ниәт йылғаһы (уң) — 164 км: Яланғы йылғаһы (һул) — 165 км: Шарлыҡ йылғаһы (уң)
Кричевский Василий Григорьевич
Василий Григорьевич Кричевский (укр. Василь Григорович Кричевський; 1872 йылдың 31 декабре — 1952 йылдың 15 ноябре) — украин совет рәссамы, архитекторы, графигы, кинофильмдар рәссамы.
Тормош юлы
Василий Кричевский 1872 йылдың 31 декабрендә Ворожба ауылында йәһүд фельдшеры ғаиләһендә тыуған (хәҙерге Украинаның Сумы өлкәһе). Тыуған ауылында һәм Үрге Сыроватка ауылында ике класлы мәктәптә уҡый. Шунан Харьков тимер юл училищеһында белем ала, уны тамамлағас, 15 йәшендә Харьков управаһында һыҙымсы ярҙамсыһы булып эшләй башлай. 1913—1915 йылдарҙа Оленевцы ауылында туҡыу оҫтаханаһының художество етәксеһе була. Украина сәнғәт Академияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, профессор (1917—1922). 1918 йылдың 28 мартында Үҙәк Рада Василий Кричевскийҙың проекттарын, шул иҫәптән гербты, раҫлай.
Уҡыусылары араһында — Иосиф Каракис, ул В. Г. Кричевскийҙа «Торлаҡ йорттар һәм йәмәғәт биналары интерьеры»н һәм рәсем сәнғәте техникаһын өйрәнгән.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында баҫып алынған Киевта булған. 1943 йылда ғаиләһе менән илдән күсеп киткән. Күпмелер ваҡыт Львовта эшләгән, шунан улы Николай янына Парижға күсенгән. 1948 йылда Кричевский ҡатыны менән ҡыҙҙары Галина янына Каракасҡа күсеп киткән.
1952 йылдың 15 ноябрендә Каракас ҡалаһында вафат булған (Венесуэла). 1975 йылда уны Саут-Баунд-Бруктағы украин зыяратына күсереп ерләйҙәр (Нью-Джерси штаты, АҠШ).
Киноға индергән өлөшө
Кричевскийҙың ҡуйыусы рәссам булараҡ эштәре:
Аҙау (станция)
Географияһы
Аҙау тимер юл станцияһы Батайск үҙәк тимер юл станцияһынан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Эшмәкәрлеге
Станцияның заманса инфраструктураһы яр буйы тибындағы вокзалды, ике түбән пассажирҙар һәм өс йөк платформаһын, станция буйынса дежурный бинаһын, пакгауз, станцияның көнбайыш ауыҙы өҫтөнән йәйәүлеләр үткәргесен үҙ эсенә ала. Һигеҙ юлдың тәүге бишәүһе 25 кВ үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған. Вокзал артындағы электрлаштырылмаған юлдар порт һәм ҡаланың бер нисә сәнәғәт предприятиеһы яғына дауам итә. Вокзал бинаһының үҙәк фасады ҙур булмаған вокзал алды майҙанына сыға. 1950-се йылдарҙан станция буйынса хәрәкәт башлыса диңгеҙ һәм йылға флоты сауҙа судноларына йөк бушатыу өсөн (башлыса таш күмер, таш, төҙөлөш материалдары) портҡа барыусы йөк составтары тарафынан тормошҡа ашырыла.
Станция буйынса ҡала яны хәрәкәте
Ғәҙәти көндәрҙә вокзал өс пар Ростов-Главный—Аҙау—Ростов-Главный ҡала яны пассажирҙар поезын ҡабул итә. Пассажирҙар ташыуҙы электропоезд ЭД9 йәки рельслы автобус РА1 башҡара.
Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе рейстар юҡ.
Бухарест
Бухарест (Букурешть, Букарест BucureștiBucurești, Букурешть, МФА: ) — Румынияның баш ҡалаһы, илдең мөһим иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Бухареста һәм уның биҫтәләрендә 1,8 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Ул Балҡан ярымутрауының иң күп халыҡлы ҡалаларының береһе.
Тарихы
Бухарест хаҡында тәүге тапҡыр Влад III Цепештың 1459 йылғы документтарында телгә алына. Ул хәҙерге ҡала урынында Валахияны төрөктәрҙән һаҡлау өсөн ҡәлғә һала. Ике йөҙ йылдан Бухарест Валахияның төп ҡалаларының береһе һанала. Константин Брынковяну уны кенәзлектең баш ҡалаһы итә. 1862 йылда Бухарест Румын дәүләтенең баш ҡалаһы итеп иғлан ителә. Икенсе донъя һуғышына тиклем ҡала француз бозар стилендә төҙөлә, уның киң бульварҙары Барон Осман Парижын хәтерләтергә тейеш булған.
Географияһы
Бухарест Румынияның көньяҡ-көнсығышында, Түбәнге Дунай уйһыулығының үҙәк өлөшөндә, Дымбовица (Dâmboviţa) йылғаһы буйында, Дунайҙан 45 км йыраҡлыҡта урынлашҡан.
Кроме небольшого притока Дымбовицаның ҙур булмаған ҡушылдығы Колентине йылғаһынан тыш, ҡаланың төньяҡ ситендә күлдәр теҙмәһе урынлашҡан. Уларҙың иң ҙурҙары — Флоряска, Тей, Херэстрэу. Ҡала уртаһында баҡсалар һәм парктар менән уратылған Чишмиджиу яһалма күле урынлашҡан.
Бухарест, Рим кеүек үк, ете убала төҙөлгән, тип һанала: Ҡаланың дөйөм майҙаны — 238 км². Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — Бухарестың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә 55,8 метрҙан алып Милитарь районындағы сиркәү тирәһендә 91,5 метрға тиклем.
1989 йылға тиклем Бухарестың тирә-яғын ауыл ерҙәре уратып алған булған, шунан яңы ҡала яны райондары төҙөлә башлаған.
Административ ҡоролошо
Бухарест 6 административ секторға (sectoare) бүленгән, уларҙың һәр ҡайһыһы үҙ сиратында райондарға (cartiere) бүленә. Бухарестың һәр секторына үҙ примэрияһы идара итә. Урындағы хакимиәт һайлауҙары дүрт йылға бер үткәрелә. Ҡаланың баш примары итеп 2016 йылдың июнендә социал-демократик партия ағзаһы Габриэла Фиря һайлана.
Урындағы хакимиәт башлыҡтары һәм баш примарҙан тыш Бухарестың Румыния хөкүмәте тәғәйенләгән префекты бар. Префект бер ниндәй сәйәси партияла ла тора алмай. Ул урында хөкүмәттең вәкиле булып сығыш яһай, ҡалала милли үҫеш планының үтәлешен күҙәтә. Әлеге ваҡытта Бухарестың префекты Кэлин Дияконеску (Călin Diaconescu).
Закон сығарыу власы муниципаль советтан ғибарәт, ул 5 партияның депутаттарынан тора (Румыния социал-демократик партияһы - 24, Румынияны һаҡлау берлеге - 15, Милли-либераль партия - 8, Либералдар һәм демократтар альянсы - 4, Халыҡ хәрәкәте партияһы - 4).
Герой-пионерҙарға һәйкәл (Каменск-Шахтинский)
Тарихы һәм һүрәтләнеше
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1942 йылдың 19 июленән 1943 йылдың 13 февраленә тиклем) Каменск фашистар ҡулында була. Гитлерсылар ҡалала башбаштаҡлыҡ ҡыла, урындағы халыҡты талай, үлтерә. Оккупация ете ай дауам итә. Ҡаланы немец илбаҫарҙарынан азат итеүҙә уҡыусылар ҙа ҡатнаша. Каменскийҙы азат итеү 1943 йылдың ғинуарында башлана, ҡалала ҡаты һуғыштар бара.
1943 йылдың 20 ғинуарында Ҡыҙыл Армияның алдынғы частары Каменскийға яҡынлаша. Балалар һәм өлкәндәр совет яугирҙарын ҡыуанып ҡаршы ала. Уҡыусылар ҡыҙылармеецтарға дошман һалдаттары, танкылары һәм орудиеһы урынлашҡан урындар тураһында һөйләй. Совет ғәскәрҙәре төркөмө һаны ҙур булмай, пехотаға ике танк ярҙам итә. Ҡыҙыл армия яугирҙары ҡалана азат итә алмай. Алыш тамамланыу менән немеецтар һәм полицайҙар каратель акциялары уҙғара. Фашистар рәттән бөтә үҫмерҙәрҙе, хатта 8-9 йәшлек малайҙарҙы ла ҡулға ала. Немецтар уларҙан ҡаты яза ҡулланып һорау ала, әммә ҙур һуғыштың бәләкәй геройҙары дошманға бер һүҙ ҙә әйтмәй, Тыуған еренә тоғро ҡала. Һорау алғандан һуң фашистар һәм полицайҙар малайҙарҙы хәҙерге 12-се гимназияның подвалында ата. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса, уларҙы Новоселевская (хәҙер Щаденко) урамы ашаһындағы, хәҙерге Гагарин исемендәге парк территорияһындағы йортта аталар. Ҡырҡтан ашыу уҡыусы һәләк була, улар хөрмәт менән ерләнә. Каменск-Шахтинский ҡалаһы немец баҫҡынсыларынан өс аҙнанан һуң азат ителә. 1967 йылдың 2 ноябрендә үҙәк ҡала скверында һәләк булған балаларҙың исемдәрен күрһәтеп, Герой-пионерҙарға һәйкәл асыла. Улар хөрмәтенә урамдарҙың береһенә, 1973 йылда Линейная урамына, Герой-пионерҙар урамы исеме бирелә.