cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цензура
Төрҙәре һәм формалары
Корпоратив цензура тип аҡсалата юғалтыу, эшен юғалтыу йәки баҙарға инеү мөмкинлеген юғалтыу хәүефе янаған корпорацияларҙың матбуғат секретарҙарының, хеҙмәткәрҙәренең һәм эшлекле партнерҙарының телмәрен яраштырыуҙы атайҙар.
Тарихы
Тарих фәндәре докторы Т. М. Горяева фекеренсә, цензура властҡа һәм мөлкәткә эйә булған кешеләр төркөмө үҙ ихтыярын башҡаларға таға башлаған мәлдә барлыҡҡа килә. «Цензура» һүҙе латин телендәге census һүҙенән килеп сыҡҡан, Боронғо Римда кешеләрҙе ҡатламдарға бүлеү өсөн мөлкәтте даими баһалауҙы аңлатҡан. Икенсе мәғәнәһе гражданлыҡ өҫтөнлөктәрен файҙаланыу хоҡуғы буйынса бүленеүгә бәйле. Шулай итеп, Горяева фекеренсә, боронғо цензор граждандарҙың сәйәси йүнәлешенең ышаныслылы булыуын күҙәткән.
Антик дәүерҙә цензура дәүләт һәм дини держава атрибутына әүерелә. Ҡыҫҡаса йәһүд энциклопедияһы батша Иоакимдың Иеремия пәйғәмбәрлектәре ярандарын (беҙҙең эраға тиклем 608—598 йылдар) юҡ итеүен миҫал итеп килтерә. Британ энциклопедияһы билдәләүенсә, Афина ла (беҙҙең эраға тиклем 480—410 йылдар) фәйләсүф Протагорҙың аллалар тураһындағы китаптары яндырыла. Платон кешеләрҙе сәнғәт әҫәрҙәренең зарарлы эҙемтәләренән һаҡлаусы тыйыуҙар йыйылмаһын индерергә тәҡдим итә. Ул рәссамдың үҙ-үҙен цензураһын алдан йәмәғәт цензураһы менән берләштереү кәрәклеген нигеҙләгән беренсе аҡыл эйәһе була. Артабан ирекле фекер өсөн цензура һәм репрессиялар Рим Республикаһы һәм Рим империяһы сәйәсәтенең айырылғыһыҙ өлөшөнә әйләнә. Ҡытай императоры Цинь Шихуанди б. э. т. 213 йылда, империяны шиғриәт, тарих һәм фәлсәфә хәүефтәренән һаҡлау өсөн, медицина, ауыл хужалығы һәм ғилми китаптарҙан тыш, бөтә китаптарҙы яндырырға бойороҡ бирә.
Беренсе цензура исемлектәре апокрифик китаптарға барып тоташа, уларҙың исемлеге беҙҙең эраның 494 йылында Рим епискобы (папа) Геласий I ваҡытында төҙөлгән. Китаптарға цензура тәүге тапҡыр 1471 йылда папа Сикст IV тарафынан индерелә. Артабан Иннокентий VIII (1487 йыл) һәм Латеран соборының (1512 йыл) шундай уҡ ҡарарҙары ҡабул ителә.
Һуңыраҡ, папа Павел IV ваҡытында, 1557 йылда инквизиция трибуналдары өсөн «Тыйылған китаптар индексы» (лат. «Index liborum prohibitorum») сығарыла. Был исемлек тик 1966 йылда ғына ғәмәлдән сығарыла. Ә 1571 йылда папа Пий V латинса "Congrecatio Indicis"ты булдыра, уға ярашлы, бер католик та, сиркәүҙән айырыу ҡурҡынысы аҫтында, папа билдәләгән исемлеккә инмәгән китаптарҙы уҡый ҙа, һаҡлай ҙа алмай. Дини цензура усаҡтарында йыш ҡына тыйылған китаптар ғына түгел, уларҙың авторҙары ла яндырылған. Сиркәү Реформацияһы осоро шулай уҡ башҡаса фекер йөрөтөүгә түҙемһеҙлеге менән айырылып тора. Ул ваҡыттағы Европа йәмғиәте агрессив ксенофобия менән зарарланған була, ә властар административ, суд һәм көс саралары менән сиркәү цензураһын хуплай.
Һуңынан цензураны тәнҡитләүселәр барлыҡҡа килә, мәҫәлән, Пьер Абеляр, Эразм Роттердамский һәм Мишель Монтень уның файҙалы булыуына һәм маҡсатҡа ярашлы булыуына шик белдерә башлайҙар. Бернард Клервоский, Мартин Лютер һәм Томмазо Кампанелла ҡаты цензура формаһы яҡлы була. Мәғрифәтселек дәүерендә философтар һәм сәйәсмәндәр һүҙ, матбуғат һәм йыйылыштар азатлығы идеяларын иғлан итә. Британия философы Томас Гоббс иҫәпләүенсә, әгәр сиркәү тыйыуы дәүләт законы менән раҫланмаһа, ул кәңәштән башҡа бер нәмә лә түгел. Шағир Джон Мильтон, 1643 йылдың 16 июнендә Англия Парламентында сығыш яһап, тәүге тапҡыр цензура үҙенсәлектәрен йәмғиәт институты тип һанай. Уның «Ареопагитик» тәнҡит трактаты 1695 йылда Англияла булған алдағы цензуранан (предварительная цензура) баш тартыуҙы яҡынайта.
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында тәүге махсус һаҡлағыстар барлыҡҡа килә, унда инеү мөмкинлеге сикләнгән әҙәбиәт һаҡлана, һәм улар менән бергә илдән ситтә легаль булмаған йәки цензураһыҙ әҙәбиәт китапханалары булдырыла башлай. Улар менән бер рәттән легаль булмаған йәки илдән ситтә урынлашҡан цензураһыҙ әҙәбиәт китапханалары ойошторола башлай. Артабан махсус һаҡлағыстар күп тапҡырға арта һәм СССР-ҙың һуңғы осоронда уларҙың ҡайһы берҙәрендә ярты миллион данаға тиклем китаптар һәм ваҡытлы баҫма була. ХХ быуатта тоталитар режимдар цензураны репрессив аппараттың, манипуляцияларҙың һәм пропаганданың бер өлөшө итә. Совет цензураһы Коммунистар партияһы ның тулыһынса контроле аҫтында була һәм идеологик характерҙа була. Нацист пропаганда министрлығы Германиялағы барлыҡ киң мәғлүмәт сараларын контролдә тота. Нацист идеяларына ҡаршы килгән йәки режимға янаған теләһә ниндәй ризаһыҙлыҡ бөтә баҫылып сыҡҡан сығанаҡтарҙа юҡ ителә.
2014 йылда хоҡуҡ яҡлаусы Агнес Каламан БМО штаб-фатирындағы сығышында былай ти : Быуаттар дауамында кешелеккә ғазаптар килтергән иң ҙур гуманитар афәттәр — инквизиция, ҡолдар менән сауҙа итеү, Холокост, Совет ГУЛАГЫ, Камбоджалағы йәки Руандалағы геноцид — фекерҙе, уйлауҙы, ҡайһы саҡта хатта выжданды сағылдырыуҙы абсолют контролдә тотоуҙы талап итә… Нәфрәт цензураға мохтаж һәм уны хуплай, ә цензура, үҙ сиратында, яуызлыҡ ҡылырға этәргес биреү өсөн кәрәк. Мәғлүмәт тапшырыуҙың яңы саралары (атап әйткәндә, электрон саралар — радио, телевидение, Интернет) барлыҡҡа килгәс, цензураның яңы формалары барлыҡҡа килә. Сит илдән килгән мәғлүмәтте контролдә тотоу кәрәклеге радиотапшырыуҙар һәм интернет-цензура сараларының барлыҡҡа килеүенә килтерә. СССР «Советтарға ҡаршы радиотапшырыу»ҙы — 60 йылға яҡын, әүҙем рәүештә 40 йыл тиерлек тыңлай (глушение «антисоветского радиовещания»). Интернет селтәрендә цензура контроленең ҡатмарлылығы һөҙөмтәһендә ҡайһы бер илдәр (мәҫәлән, Корея һәм Төньяҡ Корея) милли интернет селтәрҙәренең донъя селтәрҙәре менән тоташҡан мәғлүмәтте тулыһынса контролдә тота, ә Иран тулыһынса эске селтәрҙе изоляцияларға йыйыныуын белдерә. ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара коммуникацияларҙы үҫтереү программаһының Хөкүмәт-ара советы билдәләүенсә, халыҡ-ара ҡануниәт дәүләттең төп милли мәнфәғәттәренә билдәле бер хәүеф янағанда ғына цензураға рөхсәт бирә. Әммә һүҙ азатлығы на ҡағылышлы халыҡ-ара килешеүҙәргә ҡул ҡуйған һәм раҫлаған ҡайһы бер илдәр, үҙ закондарын йәки конституция ларын боҙоп, алдан контроль индереүен дауам итә.
1988 йылда һинд милләтле Британия яҙыусыһы Салман Рушди «Иблис шиғырҙары» китабын баҫтырып сығара. Ислам ойошмалары уны көфөр һөйләү һәм мыҫҡыллау тип иҫәпләй. 1989 йылда Ирандың рухи лидеры аятолла Хөмәйни яҙыусыны үлем язаһына хөкөм итә һәм бөтә донъя мосолмандарын был фәтүәне үтәргә саҡыра. 2021 йылда Рушдиға ҡаршы әҙәби әҫәре өсөн үлем язаһы ғәмәлдән сығарылмай, яҙыусы махсус хеҙмәттәр яҡлауы аҫтында йәшәй.
Әммә ҡайһы бер либераль илдәрҙә көс ҡулланыуҙы күрһәтеүгә сикләүҙәр (уға саҡырыу ҙа, енси характерҙағы мәғлүмәт өсөн йәш сикләүҙәре һ.б.) бар. 1950 йылдан алып кеше хоҡуҡтарын һәм төп азатлыҡтарын яҡлау тураһында Европа конвенцияһына ярашлы, милли именлек йә иһә йәмәғәт тәртибен булдырыу өсөн матбуғат иркен сикләү рөхсәт ителә.
Кесе Шешма
Кесе Шешма — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының һул ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Антарктика тарихы
Халыҡ-ара килешеүгә ярашлы, Антарктика тип көньяҡ киңлектән көньяҡҡа табан 60 градуста урынлашҡан ер өҫтө участкаһы һанала. Антарктиданы асҡанға тиклем ике мең йыл элек эллин донъяһының боронғо географтары, көньяҡ сиктә ер: Terra Australis Inkognita — Белмәгән-күрмәгән Көньяҡ ер бар тип иҫәпләй. Арктикаға ҡапма-ҡаршы булараҡ, тәүге тапҡыр был терминды б. э. т. II мең йыл элек Марин Тирский ҡуллана башлай. Көнбайыш донъя антик дәүерҙән алып Европа, Азия һәм Африкаға артыҡ ҡоро ерҙәрҙе тигеҙләү өсөн хеҙмәт иткән көньяҡ ерҙәрҙең барлығына ышана. Аристотель ерҙең симметрияһын раҫлай, был Африканан көньяғында кеше йәшәгән ҡоро ерҙең булыуын аңлата. Урта быуаттарҙа һәм Яңырыу дәүерендә төҙөлгән карталар бар, уларҙа «Белмәгән-күрмәгән Көньяҡ ер» айырым йәки Көньяҡ Көньяҡ Америка менән тоташтырыусы континент (мәҫәлән, Пири-реис картаһы) итеп һүрәтләнгән.
Европа географияһы Көньяҡ полюстағы ер тураһында тәүге дөрөҫ мәғлүмәттәрҙе бөйөк географик асыштар дәүерендә ала. XV—XVI быуаттарҙа Европа диңгеҙселәре Горн мороно һәм Изге Өмөт морононан урап үткәндән һуң, Белмәгән-күрмәгән Көньяҡ ер булһа ла, уның айырым континент булыуы аңлашыла.
Беренсе рус антарктик экспедицияһы 1819 йылда Көньяҡ Боҙло океандың төпкөлөнә үтеп инергә маташа һәм Көньяҡ Георгияға бара.
1819 йылдың 19 февралендә Ливингстон утрауына (Көньяҡ Шетланд утрауҙары) барып еткән инглиз сауҙагәре Уильям Смит көньяҡ киңлектең 60-сы градусынан көньяҡтараҡ беренсе булып ерҙе таба һәм географик асыш яһауға өлгәшә. Ул — Антарктик килешеү системаһын ҡулланып идара ителгән хәҙерге «сәйәси Антарктика».
Ниһайәт, 1820 йылда бер юлы өс экспедиция Антарктиданы таба. 1820 йылдың 28 ғинуарында Фаддей Беллинсгаузен һәм Михаил Лазарев етәкселегендәге урыҫ антарктик экспедицияһы «Восток» һәм «Мирный» хәрби шлюптарында, хәҙерге Беллинсгаузен шельф боҙлоғо районында, боҙҙар тарафынан туҡтатыла. Беллинсгаузен үҙенең көндәлегенә түбәндәгене яҙа: «Көньяҡҡа табан юлыбыҙҙы дауам итеп, төшкөһөн көньяҡ киңлектең 69°21′28 киңлегендә, 2°14’50 оҙонлоғонда беҙ боҙҙарға тап булдыҡ. Яуып торған ҡар аша улар беҙгә ап-аҡ болоттар кеүек күренде». Лазаревтың көндәлегенән: "Үтә бейек һәм ғәйәт ҙур боҙға тап булдыҡ ". Көньяҡҡа табан хәрәкәт итеп, улар бөтә ерҙә лә «боҙ материгына» тап була. Урыҫ экспедицияһы караптары Антарктиданың 110 йылдан һуң норвег киттар һунарсылары күргән һәм уны Принцесса Марта Яры тип атаған яр буйы участкаһының төньяҡ-көнсығыш ҡаяһынан 3 км алыҫлыҡҡа урынлаша. 1820 йылдың 13 февралендә экспедиция боҙло материктың көньяҡ киңлектең 66 градусында ятҡан Эндерби Еренең яр буйының текә ярлауына ныҡ яҡынлай.
Беллинсгаузен, поляр түңәрәктән ситкә сығып, уның буйлап көнсығышҡа табан көнсығыш оҙонлоғоноң 19 градусына тиклем үтә, унда тағы ла уның аша үтеп, 1820 йылдың февралендә тағы ла шул уҡ киңлеккә (69°6′) барып етә. Артабан ул көнсығыш йүнәлешенең 62 градусына тиклем күтәрелә һәм юлын йөҙөп йөрөгән боҙҙарҙың сите буйлап дауам итә. Баллени утрауҙары меридианында Беллинсгаузен 64°55′ нөктәһенә барып етә, 1820 йылдың декабрендә көнбайыш киңлектең 161 градусында була, Көньяҡ поляр түңәрәкте үтеп, көньяҡ киңлектең 67°15′ нөктәһендә була, ә 1821 йылдың ғинуарында көньяҡ киңлектең 69°53′ нөктәһенә етә. 81 градус меридианында тиерлек ул Петр 1 утрауҙарының бейек ярҙарын аса, көнсығышҡа табан бер аҙ үтеп, 1821 йылдың 29 ғинуарында Көньяҡ Поляр түңәрәктең эсендә ятҡан Александр 1 Ерҙәре ярын аса. 1940 йылға тиклем Александр 1 Ерҙәре материктың бер өлөшө тип иҫәпләнә, аҙаҡ ҡына уның утрау булыуы беленә: уғата ҡалын шельф боҙ ҡатламы аҫтынан утрауҙы материктан айырып торған боғаҙ булыуы асыҡлана. Шулай итеп, Беллинсгаузен беренсе булып 60 градустан 70 градусҡа тикулемге киңлектәрҙә Антарктида тирәләй йөҙөп сыға.
30 ғинуарҙа Эдуард Брэнсфилдтың британ экспедицияһы шулай уҡ Антарктиданы күрә. Һуңынан ноябрҙә континентҡа капитан Натаниэл Палмерҙың Америка китобой карабы килә.
1821 йылдың 7 февралендә капитан Джон Дэвис етәкселегендәге киттар атыу карабы моряктары — континентҡа беренсе булып аяҡ баҫҡан кешеләр.
1840 йылда америкалы Чарльз Уилкс Антарктида яры буйлап 97°-158° көнсығыш оҙонлоғо секторында үтә, картаға яр һыҙығының яҡынса һыҙаттарын яһай, һуңыраҡ ул Уилкс ере тип атала. 1839—1840 йылдарҙа француз Жюль Дюмон-Дюрвиль Адель Ерен аса, ә 1841—1842 йылда инглиз Джеймс Росс Росс һәм Виктория диңгеҙҙәрен аса.
1895 йылда Карстен Борхгревинктың норвег экспедицияһы Антарктида ярына беренсе тапҡыр төшә һәм Адэр морононда беренсе ҡышлауҙы үткәрә. Уларҙың ике йорто һәм 70 эте була.
Тикшеренеүҙәр
Шунан һуң континенттың яр буйҙарын һәм уның эске өлөшөн өйрәнеү башлана. Роберт Скотт (1901—1904, 1910—1913) һәм Эрнест Шеклтон (1907—1909, 1914—1917), Норвегия антарктик экспедицияһы (1910—1912), Рауль Амундсен, Доусон Моусондың Австралия антарктика экспедицияһы (1911—1914) һәм башҡалар етәкселегендәге күп һанлы инглиз антарктика экспедициялары тикшеренеүҙәр үткәрә.
1911 йылда Руаль Амундсендың норвег экспедицияһы (унан башҡа был экспедиция составына Олаф Бьяланд, Оскар Вистинг, Хелмер Хансен һәм Сверре Хассель инә) беренсе булып Көньяҡ полюсҡа барып етә, полюс өсөн алып барылған ярышта улар алдынғы була.
1946—1947 йй. — Американың Бейек һикереү (Highjump) антарктик экспедицияһы.
XX быуат уртаһынан Антарктиданы сәнәғәт нигеҙендә өйрәнеү башлана. Континентта төрлө илдәрҙең күп һанлы даими базалары булдырыла, йыл әйләнәһенә метеорологик, гляциологик һәм геологик тикшеренеүҙәр алып барыла. Халыҡ-ара геофизика йылы сиктәрендә генә 11 дәүләт вәкилдәре 60-тан ашыу база һәм станциялар төҙөй.
Евгений Толстиков етәкселегендәге өсөнсө совет антарктик экспедицияһы 1958 йылдың 14 декабрендә Көньяҡ полюсҡа барып етә һәм унда ваҡытлыса станция төҙөй. Быға тиклем бер йыл элек Геомагнит полюсына сана-трактор походтары үткәрелә, ә бер йылдан һуң совет ғалимдары Көньяҡ полюсҡа ла барып етә.
Тәүге тапҡыр Антарктиданы (Уэделл диңгеҙенән Росс диңгеҙенә Көньяҡ полюс аша) Яңы Зеландиянан Э. Хиллари һәм инглиз В. Э.&nbsp;Фукс 1957—1958 йылдарҙа тягачтарҙа киҫеп үтә.
1959 йылда Антарктика тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла, ул Антарктидаға хәрби эшмәкәрлектән азат ителгән һәм фәнни эшмәкәрлеккә бағышланған территория статусын нығытыла.
1950-се һәм 1960-сы йылдарҙа совет ғалимдары А. П. Капица һәм И. А. Зотиков, халыҡ-ара геофизик йыл материалдарын анализлап, Антарктика боҙҙары аҫтында сөсө һыу күлдәре булыуын фаразлайҙар һәм боҙҙарҙы быраулау программаһын тәҡдим итәләр. Көнсығыш станцияһы аҫтында бындай күлде асыу кешелек тарихында һуңғы ҙур географик асыш тип һанала.
Уҫы (ҡала)
Уҫы (Усы, Уса; Оса) — Рәсәйҙең Пермь крайындағы ҡала. 1924 йылда ойошторолған Уҫы районының административ үҙәге.
Шулай уҡ ул ҡала округы статусына эйә. Халыҡ һаны — кеше.
Географик урынлашыуы
Ҡала Каманың урта ағымында, Тол йылғаһы ҡойған ерҙә, Воткинск һыу һаҡлағысының һул ярында урынлашҡан. Край үҙәге Пермдән алыҫлығы: автомобиль трассаһы буйлап — 141 километр, Кама йылғаһы буйлап 193 километр тәшкил итә. Иң яҡын Чернушка тимер юл станцияһы 98 км алыҫлыҡта.
Этимологияһы
Ҡала Уҫы йылғаһы (Каманың ҡушылдығы) атамаһы буйынса аталған.
«Башҡорт АССР-ы топонимдар һүҙлеге»нә ярашлы, Уҫы гидронимы фараз буйынса монгол телендәге «ус» ("һыу, йылға") һүҙенән, ә ул үҙ сиратында боронғо төрки теленең «угуз» ("һыу, шишмә, бәләкәй йылға") һүҙенән барлыҡҡа килгән
Тарихы
Йылъяҙмаларға ярашлы, Уҫы ҡаласығының Яңы Никольск биҫтәһен 1591 йылда башҡорт ерҙәрендә Нечай һәм Филипп Калужениндар Рус дәүләтенең көнсығыш сигендә терәк пункттарының береһе булараҡ нигеҙ һалған. Был ерҙә — Камаға Уҫы йылғаһы ҡойған урында боронғо торама булған.
1621 йылға биҫтә эргәһендә бер нисә рус ауылы барлыҡҡа килә.
XVII—XVIII быуаттарҙа Уҫы биҫтәһе — Өфө өйәҙе составына ингән Уҫы даруғаһы үҙәге була.
Башҡорт ихтиалдары осоронда, 1737 йылдың июленең икенсе яртыһынан 12 авгусҡа ҡәҙәр Мәндәр Ҡарабаев һәм Бәпәнәй Төрөпбирҙин етәкселегендәге баш күтәреүселәр Уҫы ҡалаһы тирәһендә күскенселәрҙең ауылдарын талайҙар һәм яғалар. Уларға ғәйнә башҡорттары ҡушыла.
1737 йылдың 13 авгусында Уҫы ҡала статусын ала һәм унда Сенаттан айырым воевода билдәләнгән, воевода Өфө провинцияһына буйһона. Уға Сарапулға тиклем Һарай крәҫтиәндәре беркетелгән, шулай уҡ башҡорттарҙың Ғәйнә улусы ҡушыла һәр төрлө килем йыйыу өсөн уға буйһонған. Крәҫтиәндәр һуғышы барышында, 1773 йылда Әбдей Абдулловтың ихтилалсылар отряды килә. 1773 йылдың декабренең икенсе яртыһынан Әбдей Абдуллов, Әҙел Әшмәнев, Батырҡай Иткинин, Сәйфулла Сәйҙәшев һәм Әҙиғот Темәсовтың отрядтары Уҫы ҡалаһы янын баҫып ала. 1773 йылдың декабрь аҙағында ихтилалсыларҙың отрядтары Уҫы ҡалаһы янында туплана. 1774 йылда Уҫы ҡалаһы йәнә хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡулына күсә. 1774 йылдың июнендә Иван Белобородов һәм Салауат Юлаевтың баш күтәреүселәр отрядтары тарафынан ҡамала, Емельян Пугачёвтың Төп ғәскәре тарафынан яулана. Һуңынан йәнә хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡулына күсә.
1781 йылда Уҫы ҡалаһы Пермь наместниклығының өйәҙ ҡалаһына әүерелә. 1781—1923 йылдарҙа Уҫы өйәҙенең административ үҙәге. XVII быуатта Уҫы аша Себер тракты үткән.
1870 йылда мәхәллә училищеһы, земство дауаханаһы, 2 сиркәү теркәлгән.
1899 йылда Мөхәмәтғата Мансуров тарафынан Уҫы ҡалаһының Ғәйнә урамында (хәҙер Володарский урамы, 41-се йорт) таш мәсет төҙөлә. 1930 йылда мәсет ябыла, манараһы емертелә. 2011 йылда архитектура ҡомартҡыһы — иман йорто мосолмандарға ҡайтарыла.
Кариб кризисы
Кариб кризисы (шулай Кубалағы ракета кризисы, Cuban missile crisis; Октябрь кризисы, Crisis de Octubre ) — Ҡушма Штаттарҙың (НАТО хәрби блогында ҡатнашҡан ил) 1961 йылда Төркиә территорияһына уртаса алыҫлыҡтағы «Юпитер» ракеталар комплексын урынлаштырыуына бәйле 1962 йылдың октябрендә Советтар Союзы һәм Ҡушма Штаттар араһында барлыҡҡа килгән бик көсөргәнешле сәйәси, хәрби һәм дипломатик ҡапма-ҡаршылыҡтар. Был ракеталар бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ (осоу ваҡыты бик ҡыҫҡа) Советтар Союзының көнбайыш өлөшөндәге ҡалаларына, шул иҫәптән Мәскәүгә һәм СССР-ҙың төп сәнәғәт үҙәктәренә барып төшә ала, һөҙөмтәлә СССР хатта яуап һөжүмен биреп тә өлгөрмәйәсәк. АҠШ-тың был хәрби аҙымына яуап итеп, СССР АҠШ-ҡа яҡын ғына урынлашҡан Куба утрауына кадровый хәрби частар һәм подразделениеларҙы (улар ҡарамағында ғәҙәти ҡорал, шулай уҡ атом ҡоралы ла, шул иҫәптән ер өҫтөнә урынлаштырыла торған баллистик һәм тактик ракеталар ҙа була) урынлаштыра. Кризис глобаль ядро һуғышына килтереү ихтималлығы килеп тыуа.
Куба революцияһы
Тәүҙә, 1959 йылда Кубала революция еңгәндән һуң, уның лидеры Фидель Кастро Советтар Союзы менән тығыҙ мөнәсәбәттә булмай. Сөнки 1950-се йылдарҙа Фульхенсио Батиста режимы менән көрәшкән мәлдә Кастро бер нисә тапҡыр Мәскәүгә хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, әммә үтенес кире ҡағыла. Мәскәү, АҠШ-тың Кубаға йоғонтоһо бик көслө, тип иҫәпләп, Куба революционерҙары лидерына, шулай уҡ Кубала революцияның еңеренә бик шикләнеп ҡарай. Революция еңгәндән һуң, Фидель иң тәүҙә АҠШ-ҡа юллана, әммә президент Эйзенхауэр,эше күплеккә һылтанып, уның менән осрашыуҙан баш тарта. Кубаға ҡарата ошондай һауалы мөнәсәбәттән һуң Кастро Кубала эш алып барған американдарҙың һанын кәметергә ҡарар итә: АҠШ милкенә ҡараған телефон һәм электр компаниялары, 36 эре шәкәр заводы национализациялана,ә уларҙың элекке хужаларына ярашлы ҡиммәтле ҡағыҙҙар пакеттарын тәҡдим итә. АҠШ граждандары милкенә ҡараған Төньяҡ Америка банктары филиалдары ла национализациялана. Быға яуап итеп, АҠШ Кубаға нефть биреүҙе туҡтата, унан шәкәр һатып алмай башлай. Был аҙымдар Кубаны бик ауыр хәлгә ҡуя. Шул ваҡытҡа Куба хөкүмәте СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырған була, һәм ул Мәскәүгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Үтенескә яуап итеп, СССР нефть тултырылған танкерҙар ебәрә, Куба шәкәрен һәм шәкәр ҡамышын һатып алыуҙы юлға һала. СССР халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтары белгестәре Кубаға оҙайлы командировкаларға бара. Төп маҡсат — Азатлыҡ утрауында халыҡ хужалығы өсөн талап ителгән тармаҡтар булдырыу. Совет белгестәре төрлө объекттар төҙөй, мәҫәлән, махсус проект буйынса шәкәр ҡамышы ҡалдыҡтарын пар станцияларында яғыулыҡ итеп ҡулланыу юлға һалына.
Төркиәләге ракеталар позициялары
1960 йылға АҠШ стратегик ядро көстәре йәһәтенән байтаҡ өҫтөнлөккә эйә була. Сағыштырыу өсөн: американдарҙа яҡынса 6000 боеголовка булһа, СССР-ҙа был һан 300 тирәһе генә була. 1962 йылда АҠШ-та СССР территорияһына яҡынса 3000 ядро зарядын килтерергә һәләтле 1300-ҙән ашыу бомбардировщигы була. Бынан тыш, АҠШ хәрби көстәрендә 183 «Атлас» һәм «Титан» континент-ара баллистик ракеталары һәм «Джордж Вашингтон » һәм «Этен Аллен » тибындағы туғыҙ атом һыу аҫты караптарында 144 «Поларис» ракеталары хәрби иҫәптә тора. Ә Советтар Союзы АҠШ территорияһына, нигеҙҙә, стратегик авиация һәм Р-7 һәм Р-16 континент-ара ракеталар ярҙамында 300 боезарядты ғына алып бара ала.
Совет стратегтары был ракеталарҙың һөжүменән СССР-ҙың ҡотола алмаясағын аңлай, ләкин яуап булараҡ совет ракеталарын Кубаға урынлаштырып, АҠШ һәм СССР араһында ядро паритетына өлгәшеп буласағын аңлай. Куба территорияһындағы уртаса алыҫлыҡтағы совет ракеталары (Р-14 4000 км радиусын ҡапларға һәләтле), Вашингтонды һәм АҠШ-тың Стратегик Хәрби-Һауа көстәренең стратегик ядро бомбардировщиктары авиабазаларының яҡынса яртыһын сәптә тота ала һәм 20 минут эсендә билдәләнгән сәпте юҡ итергә һәләтле.
Советтар Союзы башлығы Хрущев АҠШ-тың Төркиәлә ракеталар урынлаштырыу факты менән ҡырҡа ризалашмауы тураһында белдерә. Ракеталарҙың урынлаштырылыуын ул уны шәхси мыҫҡыллау тип иҫәпләй. Кубаға ракеталарҙы урынлаштырыу (тәүге тапҡыр совет ракеталары СССР территорияһынан сығарыла) — Америка ракеталарының Төркиәлә урынлаштырыуына Хрущёв бына шулай яуап бирә. Аҙаҡ үҙенең мемуарҙарында Хрущёв был ваҡиғаның нисек башланыуын да яҙып ҡалдыра: 1962 йылда Болгария компартияһы Үҙәк Комитеты һәм Болгария хөкүмәте саҡырыуы буйынса уға Советтар Союзы делегацияһы составында Болгарияла булырға тура килә. Шул осрашыу мәлендә арҡалаштарының береһе, Ҡара диңгеҙ яғына күрһәтеп, теге яҡ ярҙа, Төркиәлә, 15 минут эсендә СССР-ҙың төп сәнәғәт үҙәктәрен юҡ итергә һәләтле ракеталар тороуы тураһында әйтеп һала.
Хрущевтың тәҡдиме
28 майҙа СССР илсеһе А. И. Алексеев, РВСН-ның баш командующийы маршал С. С. Бирюзов, генерал-полковник С. П. Иванов, шулай уҡ Ш. Р. Рашидов составындағы совет делегацияһы Мәскәүҙән Гаванаға оса. 29 майҙа улар Рауль һәм ФидельКастролар менән осраша һәм уларға КПСС Үҙәк Комитетының тәҡдимен ерткерә. Фидель үҙенең иң яҡын арҡалаштары менән кәңәшләшеп алыу өсөн бер тәүлек ваҡыт һорай. 30 майҙа уның Эрнесто Че Гевара менән һөйләшеүе билдәле. Шул уҡ көндө Кастро совет делегаттарына ыңғай яуап бирә. Был хәрби операцияның деталдәрен аныҡлау буйынса һөйләшеү өсөн Рауль Кастро июль айында Мәскәүгә килә.
Контингент составы
10 июндә КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ултырышында совет делегацияһының Кубаға сәфәре һөҙөмтәләре тикшерелә. Рашидовтың докладынан һуң Малиновский бөтәһенә лә ракеталарҙы алып барыу буйынса операцияның СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабында әҙерләнгән яҡынса проектын тәҡдим итә. Кубала ике төр баллистик ракеталар урынлаштырыу планлаштырыла: тәьҫир итеү радиусы 2000 км булған Р-12 һәм ике тапҡыр ҙурыраҡ радиуслы Р-14 ракеталарын. Ракеталарҙың ике тибына ла ҡеүәте 1 мегатоннаға тигеҙ термоядро боеголовкалары ҡуйыла. Был ракеталар Кубаға ҡуйылғандан һуң АҠШ территорияһына барып етергә һәләтле совет ядро ракеталары һаны ике тапҡырға арта.
Биш ядро ракетаһы подразделениеһын (өс Р-12 һәм ике Р-14) хәрби һаҡлауҙы ойошторыу өсөн Кубаға совет ғәскәрҙәре төркөмөн ебәреү күҙаллана. Ракеталарҙан тыш, төркөм составына шулай уҡ бер Ми-4 вертолет полкы, дүрт мотоуҡсылар полкы, ике танк батальоны, МиГ-21 эскадрильяһы, 42 Ил-28 еңел ракета бомбардировщигы, ҡаплау радиусы 160 километр тәшкил иткән 12 килотонналы ядро боеголовкалары ҡуйылған ике ҡанатлы ракета батареяһы һәм бер нисә зенит орудиялары батареяһы, шулай уҡ уҡ ун ике С-75 ракеталары (144 ракета) инә. Һәр мотоуҡсылар полкында 2500 кеше, танк батальондары яңы Т-88 такылары менән тәьмин ителә. Кубалағы совет ғәскәрҙәре төркөмө (ГСВК) СССР тарихында баллистик ракеталар ингән беренсе армия төркөмө була.
Салонга (милли парк)
Салонга (Parc national de la Salonga) — Конго Демократик Республикаһы биләмәһендә милли парк, Конго йылғаһы бассейнының үҙәк өлөшө янында урынлашҡан.Африкала дымлы тропик урмандар зонаһында урынлашҡандар араһынан Салонга тәбиғәтте һаҡлаусы иң ҙур территория булып тора, парк 36000 км2 майҙанды биләй. Паркка һыу юлы менән генә барып етергә мөмкин.
Кариб кризисы
Контингент составы
Бынан тыш, Кубаға СССР Хәрби-диңгеҙ флоты төркөмө лә йүнәлтелә: 2 крейсер, 4 эсминец, 12 «Комар» ракета катеры, 11 һыу аҫты кәмәһе (шуларҙың 7-һе ядро ракеталары менән). Утрауға бөтәһе 50 874 хәрби хеҙмәткәр ебәреү планлаштырыла. Һуңыраҡ, 7 июлдә, Хрущев төркөм командующийы итеп И. А.&nbsp;Плиевты тәғәйенләй.
Салонга (милли парк)
Тарихы
1974 йылда тәбиғи хәлдәге экваториаль урмандарҙы һаҡлау маҡсатында милли паркка нигеҙ һалына. 1984 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.
Кариб кризисы
Контингент составы
Малиновскийҙың докладын тыңлап, Үҙәк Комитеты Президиумы бер тауыштан операцияны үткәреүҙе хуплай.
Салонга (милли парк)
Тарихы
Илдең көнсығышында граждандар һуғышы башланыу сәбәпле, 1999 йылда Салонга милли паркы юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә ингән. 2021 йылда был исемлектән сығарылған.
Хайуандар донъяһы
Милли паркта эндемик хайуан төрҙәрен осратырға мөмкин: Африка һоро попугайы, Конго тауисы, бонобо кәрлә шимпанзеһы, урман филенең ярымтөрөн, Африка тар томшоҡло крокодилы.
Кариб кризисы
«Анадырь» операцияһы
Ракеталар һәм башҡа техника, шулай уҡ шәхси составты Североморскиҙан Севастополгә тиклем урынлашҡан алты портҡа алып киләләр. Ғәскәрҙәрҙе күсереү өсөн 85 карап бүленә. Бер капитан да юлға сығыр алдынан трюмдарҙа ниндәй йөк булыуы, шулай уҡ уның тәғәйенләнеш пункты тураһында белмәй. Һәр капитанға мисәтләнгән пакет тапшырыла, уны замполит алдында диңгеҙгә сыҡҡас ҡына асырға кәрәк була. Конверттарҙа: Кубаға йүнәлеш алырға һәм НАТО караптары менән бәйләнешкә инмәҫкә, тигән бойороҡ була.
Салонга (милли парк)
Хайуандар донъяһы
Шулай уҡ бында фаунаның типик вәкилдәре лә йәшәй: арыҫлан, бегемот, буйвол һәм башҡалар
Кариб кризисы
«Анадырь» операцияһы
Август башында Кубаға тәүге караптар килә. 8 сентябрҙә төндә Гаванала уртаса алыҫлыҡтағы баллистик ракеталарҙың беренсе партияһы бушатыла, икенсе партия 16 сентябрҙә килеп етә. ГСВК штабы Гаванала урынлаша. Баллистик ракеталар дивизиондары утаруҙың көнбайышында, Сан-Кристобаль ауылы янына һәм Кубаның үҙәгенә, Касильда порты янына урынлаштырыла. Төп ғәскәрҙәр утрауҙың көнбайышында, ракеталар тирәләй туплана, әммә бер нисә ҡанатлы ракета һәм мотоуҡсылар полкы Кубаның көнсығышына — Гуантанамо һәм АҠШ-тың Гуантанамо ҡултығында урынлашҡан хәрби-диңгеҙ базаһынан йөҙ килеметр алыҫлыҡтағы урынға ебәрелә. 1962 йылдың 14 октябренә Кубаға 40 ракета һәм ҡорамалдарҙың күп өлөшө ташып ҡуйыла. Совет Армияһы частарының ҡоралланған контенгентына 40 мең һалдат һәм офицер инә.
U-2-нең осоштары
1962 йылда ЦРУ консультанты, Куба ярындағы футбол майҙандарын күреп, Куба халҡының бейсбол уйнай, ә бына урыҫтар футболға өҫтөнлөк бирә, тип билдәләй. Футбол яланы булыуы буйынса ЦРУ-ның аналитигы хатта совет хәрби базаһының урынлашыу ихтималлығын да билдәләй. Әммә Кеннеди тағы ла ҡатыраҡ дәлилдәр талап итә, шуға күрә U-2 самолетының Куба өҫтөнән осоуына рөхсәт бирә. Август аҙағында U-2 самолеты Куба өҫтөнән осҡанда пилот футбол майҙандары тип билдәләнгән урынға зенит ракеталары позицияларының төҙөлөүен фотоға төшөрә, һәм 4 сентябрҙә Кеннеди Конгресс ултырышында, Кубала «һөжүм итә торған» ракеталар юҡ тип белдерә. Ғәмәлдә иһә совет белгестәре был ваҡытта туғыҙ позицияны — Р-12 өсөн алты Р-16 өсөн өс позицияны төҙөй. 1962 йылдың сентябренә тиклем АҠШ Ҡораллы Көстәренең самолеттары Куба өҫтөнән айына икешәр тапҡыр осоп үтер була. 5 сентябрҙән 14 октябргә был осоштар туҡталып тора. Беренсенән, насар һауа шарттары арҡаһында, икенсенән, Кеннеди, совет зенитсыларының Америка самолетын атып төшөргән осраҡта ҙур конфликттың хасил булыу ихтималлығынан хәүефләнеп, был осоштарҙы тыя. 14 октябрҙә был осоштар АҠШ Ҡораллы Көстәренә йөкмәтел ә. Шулай итеп, 14 октябрҙә U-2 4080 самолет-разведчигы (пилоты майор Ричард Хейзер) төнгә 3-тәр тирһендә Калифорниялағы Эдвардс авиабазаһынан һауаға күтәрелә. Ҡояш сығып бер сөғөт үткәс, ул Кубаға барып етә. Мексика ҡултығына тиклемге осош 5 сәғәт дауам итә. Хейзер Кубаны көнбайыштан осоп үтә һәм 7 сәю 31 минутта көньяҡтан яр буйҙарын көньяҡтан осоп үтә. Самолет бөтә Куба утрауын көньяҡтан төньяҡҡа осоп үтә, Тако-Тако, Сан-Кристобаль, Бавхиа-Хонда ҡалалары өҫтөнөн дә үтә, Был 52 км араны Хейзер 12 минут эсендә үтә.
Ҡаршылыҡ күрһәтеү сараларын эшләү
Кубала совет ракета базаларының урынлашыуы тураһында фотоһүрәттәр алғандан һуң президент Кеннеди Аҡ йортта йәшерен кәңәшмәгә кәңәшселәренең махсус төркөмөн йыя. 14 кешенән торған һәм һуңыраҡ EXCOMM[en] булараҡ билдәле булған был төркөм АҠШ Милли Хәүефһеҙлек Советы ағзаларынан һәм бер нисә махсус саҡырылған кәңәшселәрҙән тора. Тиҙҙән комитет президентҡа был хәлдән сығыу өсөн өс вариант тәҡдим итә: аныҡ ударҙар менән ракеталарҙы юҡ итеү, Кубала тулы масштаблы хәрби операция үткәреү йәки утрауҙы диңгеҙ блокадаһына алыу.
Кисекмәҫтән бомба һөжүмен яһау ҙа, шулай уҡ кисекмәҫтән БМО-ға мөрәжәғәт итеү ҙә кире ҡағыла. Комитет тик хәрби саралар ғына яҡлы була. Дипломатик сараларҙы комитет ағзалары, саҡ ҡына ишетеп ҡалыу менән, кире ҡаға. Һөҙөмтәлә хәрби-диңгеҙ блокадаһы һәм ультиматумға йәки тулы масштаблы баҫып алыуға туҡталалар.
Штабтар начальниктарының берләштерелгән комитеты (ОКНШ) рәйесе генерал Тэйлор һәм АҠШ Һауа Көстәре штабы начальнигы генерал ЛеМей баҫып инеүҙе башлау тәҡдиме менән сығыш яһай. Советтар Союзы етди ҡаршылыҡ күрһәтергә баҙнат итмәҫ, тигән фекерҙә була улар. Һөжүмгә әҙерлек тәртибендә ғәскәрҙәрҙе Флоридаға күсереү башлана. Хәрбиҙәр президентты һөжүм башларға ашыҡтыра: йәнәһе СССР бөтә ракеталарын да урынлаштырып бөтһә, һуң буласаҡ. Өҫтүенә ЦРУ агенттарының совет ғәскәренең һаны тураһындағы мәғлүмәттәр ғәмәлдәгенән бик түбән була. Американдар шулай уҡ утрауҙа 12 «Луна» тактик ядро ракеталары комплексының булыуын да белмәйҙәр, уларҙың генерал Плиев приказы буйынса ҡулланылыуы ихтимал. Утрауға баҫып инеү Америка десантына йүнәлтелгән һәм катастрофик эҙемтәләргә килтергән ядро һөжүменә килтереүе ихтимал.
Шуны ла өҫтәп үтергә кәрәк: конфликт ваҡытында Америка хөкүмәте үҙенең агенты Пеньковский материалдары ярҙамында ядро ҡоралдарының реаль нисбәте тураһында белә. Ул тапшырған фотоһүрәттәр, шулай уҡ самолет-разведчик алып ҡайтҡан фотоһүрәт тә ракеталарҙың төрҙәрен асыҡлау мөмкинлеген бирә. Американдар, Хрущев уйҙырма менән шөғөлләнә тип уйлап, үҙҙәренең ядро ҡоралы буйынса күп тапҡырҙар өҫтөнлөгөн күрһәтеү аҙымын да яһай ала ине.
АҠШ Конгресы Кубаға баҫып инеүҙе талап итә. 1962 йылдың 27 сентябрендә ике палатаның 230-сы һанлы берлектәге резолюцияһы ил президентына Кубаға ҡаршы ҡораллы көстәрҙе ҡулланыу хоҡуғын бирә, ә 4 октябрҙә АҠШ Конгресы АҠШ хөкүмәтенә Америка дәүләттәре ойошмаһы көстәре менән Кубаға интервенция башларға тәҡдим итә.
Нисек кенә булмаһын, баҫып инеү идеяһын президент кире ҡаға: Кеннеди түбәндәгесә фекер йөрөтә: совет ғәскәрҙәре Кубала әүҙем хәрби хәрәкәттәр башламаһа ла, Берлинда яуап бирелеүе ихтимал, ә был конфликттың көсәйеүенә килтерәсәк. Шуға күрә оборона министры Макнамара тәҡдиме буйынса Кубаны хәрби-диңгеҙ блокадаһында тоторға ҡарар ителә. 18 октябрҙә СССР-ҙың сит ил эштәре министры Громыко СССР-ҙың АҠШ-тағы илсеһе Добрынин менән бергә АҠШ президентына бара. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Громыко ниндәй ҙә булһа һөжүм итеү ҡоралының Кубала булыуын ҡәтғи рәүештә инҡар итә. Үҙенең мемуарҙарында ул, был осрашыуҙа һөйләшеүҙәр башлыса Берлин һәм башҡа халыҡ-ара мәсьәләләр тураһында бара, ә бына Куба тураһында һөйләшеүгә килгәндә ул шәхсән үҙе был теманы ҡуҙғатыуы тураһында яҙа. Улай ғына ла түгел, уның һүҙҙәре буйынса, АҠШ президенты Громыконан утрауҙа совет ракеталары булыу- булмауы тураһында бөтөнләй һорамай һәм был йәһәттән бер ниндәй ҙә фараздар уйлап сығармай. Кубала һөжүм итеү ҡоралдарының булыуын СССР-ҙың Төп разведка идаралығы (ГРУ) офицеры Г. Н.&nbsp;Большаков та инҡар итә, АҠШ-тың юстиция министры, президенттың ҡустыһы Роберт Кеннеди менән күҙмә-күҙ һөйләшкәндә лә кире ҡаға.
Шуға ҡарамаҫтан, 19 октябрҙә U-2 сираттағы осошонда тағы ла бер нисә монтажланған ракета позицияларын, Кубаның төньяҡ яры буйындағы Ил-28 эскадрильяһы һәм Флоридаға йүнәлтелгән ҡанатлы ракеталар дивизионы булыуын асыҡлай.
Әммә халыҡ-ара хоҡуҡҡа ярашлы, блокада һуғыш акты булып тора, шул уҡ ваҡытта Төркиәлә ракеталар урынлаштырыу ҙа, Кубала ракеталарҙы урынлаштырыу ҙа бер ниндәй ҙә килешеүҙәрҙе боҙмай. Шулай итеп, АҠШ һуғыш башлаусы яҡ роленә сыға. Шуға күрә блокада мәсьәләһе Америка дәүләттәре ойошмаһына (ОАГ) тикшереүгә сығарыла. Рио Пактына таянып, ОАГ бер тауыштан Кубаны блокадаға алыу яҡлы булыуын белдерә. Акцияны блокада тип түгел ә «карантин» тип атарға булалар. Йәғни диңгеҙ юлы тулыһынса ябылмай, ә ҡорал ташыуҙы ғына тыя. Карантинды 24 октябрҙә иртәнге 10 сәғәтт индерергә ҡарар ителә.
Шул уҡ ваҡытта, 19 октябрҙә U-2 төшөргән фотоларҙа Кубала дүрт ҡорал атырға әҙер булған позициялар булыуы раҫлана. Шуға күрә блокаданы тулыландырыу өсөн АҠШ-тың хәрби командованиеһы беренсе сигнал буйынса Кубаға баҫып инеүгә әҙерләнә башлай. Илдең көньяғына, Джорджия штатына, 1-се танк дивизияһы күсерелә һәм дөйөм ғәскәри биш дивизия юғары әҙерлек хәленә килтерелә.
Хәрби-һауа көстәренең стратегик командованиеһы урта радиуслы B-47 Stratojet бомбардировщиктарын граждандар аэропорттарына күсерә һәм B-52 Stratofortress стратегик бомбардировщиктары флотын даими патруллек итеү режимына күсерә.
Карантин
Хәрби-диңгеҙ блокадаһы менән проблемалар күп була. Законлылыҡ мәсьәләһе була: Фидель Кастро билдәләүенсә, ракеталар ҡуйыу — бер ниндәй ҙә законһыҙлыҡ күренеше түгел. Улар, әлбиттә, АҠШ өсөн хәүеф булып тора, әммә Европала СССР-ға йүнәлтелгән шундай уҡ ракеталар урынлаштырыла: Бөйөк Британияның Ноттингем ҡалаһы янындағы дүрт эскадронда 60 «Тор» ракетаһы; көньяҡ Италияла («Джойя дель Колле» авиабазаһы) 30 «Юпитар» ракетаһы; Төркиәнең Измир ҡалаһы янында бер эскадронда 15 «Юпитер» ракетаһы ҡуйылған. Артабан блокадаға ҡарата совет реакцияһы ла проблема булып тора: яуап ғәмәлдәренең көсәйеүе менән ҡораллы конфликт башланмаҫмы?22 октябрҙә Кеннеди америка халҡына (һәм совет хөкүмәтенә) телевизион сығышында мөрәжәғәт итә. Ул Кубала ракеталарҙың булыуын раҫлай һәм Куба тирәләй 500 диңгеҙ миль (926 км) араны карантин зонаһы тип атап, хәрби-диңгеҙ блокадаһын иғлан итә, АҠШ ҡораллы көстәренең ваҡиғаларҙың теләһә нисек үҫешенә лә әҙер булыуы тураһында иҫкәртә, һәм Советтар Союзын йәшерен рәүештә ҡораллы бәрелешкә әҙерләнеүендә ғәйепләй. Кеннеди билдәләүенсә, Куба территорияһынан көнбайыш ярымшарҙағы Америка союздаштары яғына ракеталар осороу АҠШ-ҡа ҡаршы һуғыш акты тип баһаланасаҡ.
Американдар үҙҙәренең Европа союздаштары яғынан ныҡлы ярҙам ала. Америка дәүләттәре ойошмаһы шулай уҡ бер тауыштан карантинды яҡлаған резолюция өсөн тауыш бирә. Хрущев, блокадаға алыу законһыҙ һәм совет флагы аҫтындағы теләһә ниндәй карап уны һанға һуҡмаясаҡ, тип белдерә. Ул, әгәр американдар совет караптарына һөжүм итһә, яуап һөжүме кисекмәҫтән башланасаҡ, тип янай.
24 октябрҙә 10:00 сәғәттә блокада башлана. АҠШ Хәрби-диңгеҙ ҡораллы көстәренең 180 карабы аныҡ бойороҡ буйынса Кубаны уратып ала. Әммә президенттың шәхси бойороғонан башҡа совет судноларына ҡаршы ут асырға ярамай. Ә был ваҡытта Кубаға СССР-ҙан 30 карап һәм суднолар йүнәлә. Уларҙағы йөктәр: ядро боеголовкалары тейәлгән «Александровск» карабы һәм ике БРСД дивизиондары өсөн ракеталар тейәгән 4 карап [сығанаҡ күрһәтелмәгән 4602 көн]. Бынан тыш 4 «Кама» дизель һыу аҫты кәмәһе Кубаға яҡынлай. «Александровск» карабы бортына БРСД өсөн 24 боеголовка һәм ҡанатлы ракеталар өсөн 44 боеголовка тейәлгән була. Хрущев, һыу аҫты кәмәләренә һәм Р-14 ракеталары тейәлгән дүрт судноға —"Артемьевск", «Николаевск», «Дубна» һәм «Дивногоррскиға» тәүҙә алынға курс менән барырға тип ҡарар итә. Совет караптарының америка караптары менән бәрелешеү мөмкинлеген кәметергә тырышып, совет етәкселеге Кубаға барып етмәгән ҡалған караптарҙы кире ҡайтарырға ҡарар итә.
Шул уҡ ваҡытта КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы СССР һәм Варшава килешеүе илдәре Ҡораллы көстәрен юғары хәрби әҙерлек хәленә килтерергә ҡарар итә. Бөтә эштән бушатыуҙар юҡҡа сығарыла. Демобилизацияға әҙерләнгән егеттәргә артабанғы бойороҡтарға тиклем хеҙмәт итеү урындарында ҡалырға ҡушыла. Хрущев, Кастроға, теләһә ниндәй шарттарҙа ла СССР-ҙың позицияһы ҡаҡшамаҫлығын иҫбатлап, хат ебәрә. Өҫтәүенә, ул совет ҡоралының байтаҡ өлөшө Кубаға барып етеүен белгән була.
Кризистың киҫкенләшеүе
23 октябрҙә кис Роберт Кеннеди Вашингтондағы совет илселегенә юллана. Добрынин уға совет караптары капитандары асыҡ диңгеҙҙә законһыҙ талаптарҙы үтәмәү тураһында инструкция алыуҙары тураһында әйтә. Хушлашыр алдынан Кеннеди былай ти: «Был ваҡиғаның ни менән тамамланасағын белмәйем, әммә беҙ һеҙҙең судноларҙы туҡтатырға ниәтләнәбеҙ.
24 октябрҙә Хрущев „Александровск“ карабының Кубаға уңышлы барып етеүен белә. Шул уҡ ваҡытта уға Кеннедиҙан ҡыҫҡа телеграмма килә, унда ул Хрущевты блокада шарттарын күҙәтергә саҡыра. КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы блокада индереүгә рәсми яуапты тикшереү өсөн ултырышҡа йыйыла. Шул уҡ көндө Хрущев АҠШ президентына хат ебәрә, унда уны ультиматив шарттар ҡуйыуҙа ғәйепләй. Хрущев карантинды, кешелекте бөтә донъя ракета-ядро һуғышына этәргән агрессия, тип атай, ул. Беренсе секретарь Кеннедиҙы, совет караптары капитандарының Америка Хәрби-диңгеҙ көстәре күрһәтмәләрен үтәмәйәсәк, шулай уҡ АҠШ үҙенең пират ғәмәлдәрен туҡтатмаһа, СССР хөкүмәте судноларҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өсөн теләһә ниндәй саралар күрәсәк, тип иҫкәртә. 25 октябрҙә БМО Именлек Советының ғәҙәттән тыш ултырышында БМО тарихында иң иҫтәлекле күренештәрҙең береһе үтә. АҠШ вәкиле Стивенсон СССР-ҙы Кубала ракеталар урынлаштырыуҙа ғәйепләй һәм совет вәкиле Зориндан (ул, совет дипломаттарының күпселеге кеүек үк, Кубала ракеттарҙың булыуын тураһында белмәй) Кубала ракеталарҙың урынлаштырылыуы буйынса яуап биреүен талап итә: „Мин һеҙҙән бер ябай һорауға ябай яуап биреүегеҙҙе талап итәм. Эйе, юҡмы? Туранан-тура яуап бирегеҙ, тәржемә иткәндәрен көтөп тормағыҙ. Эйе, юҡмы?“ Зорин яуап бирә: Мин Америка судында түгелмен! Шуға күрә прокурор тонында бирелгән һорауға яуап бирергә теләмәйем. Ваҡыты еткәс, һеҙ яуап аласаҡһығыҙ!». Стивенсон ҡаршы килә: «Әлеге мәлдә һеҙ донъя ижтимағи фекере суды алдында тораһығыҙ һәм ябай ғына яуап бирә алаһығыҙ. Һеҙ Кубала ракеталарҙың булыуын инҡар итәһегеҙ. Мин һеҙҙе дөрөҫ аңланыммы?». Зорин: «Телмәрегеҙҙе дауам итегеҙ, Стивенсон әфәнде. Ваҡыты еткәс, һеҙ яуап аласаҡһығыҙ!». Тап шул мәлдә Стивенсондың ярҙамсылары Именлек Советы залына Кубала совет ракеталарын осороу ҡоролмаларының аэрофотоһүрәттәрен индерә. Шул уҡ ваҡытта Кеннеди АҠШ Ҡораллы көстәренең хәрби әҙерлеген DEFCON-2 кимәленә тиклем күтәрергә бойороҡ бирә (АҠШ тарихында беренсе тапҡыр).
Шул уҡ ваҡытта, Хрущевтың мөрәжәғәтнамәһенә яуап итеп, Кремлгә Кеннедиҙың хаты килә, унда ул совет яғының Кубаға ҡағылышлы мәсьәләлә вәғәҙәләрен боҙоуы тураһында белдерә. Был юлы Хрущев конфронтацияға бармаҫҡа ҡарар итә һәм килеп тыуған хәлдән сығыу юлдарын эҙләй башлай. Ул Президиум ағзаларына, АҠШ менән һуғышҡа инмәйенсә, Кубала ракеталарҙы һаҡлап ҡалыу мөмкин түгел, тип иғлан итә. Ултырышта американдарға ракеталарҙы һүтергә тәҡдим итергә ҡарар ителә. Брежнев, Косыгин, Козлов, Микоян, Пономарев һәм Суслов Хрущевты хуплай. Громыко һәм Малиновский тауыш биреүҙән тыйыла. Ултырыштан һуң Хрущев көтмәгәндә Президиум ағзаларына мөрәжәғәт итә: Әсйҙәгеҙ, кис Ҙур театрға барайыҡ. Үҙебеҙҙеккеләр ҙә, сит ил граждандары ла беҙҙең тыныс ҡына ял итеүебеҙҙе күрәсәк. Бәлки, был уларҙы тынысландырыр.
Федор Бурлацкий былай тип хәтерләй: Беҙҙә барыһы ла американдарға ҡарағанда күпкә тынысыраҡ булды. Беҙ американдарҙың цивилизациялы кешеләр булыуын аңлайбыҙ, һәм улар ярты халҡын юҡҡа сығарасаҡ ядро һуғышына бармаясаҡ. Американдар беҙҙе ниндәйҙер дәрәжәлә юлбаҫарҙар тип ҡабул итә. Аҙаҡ миңә шәхсән Макнамара түбәндәгеләрҙе әйтте: « 27 октябрь төнөндә мин иртәгә ҡояш ҡалҡҡанын күрерменме-юҡмы, тип уйланым». Йәғни улар беҙҙән дә нығыраҡ тетрәнгән. Беҙгә ҡарағанда улар бындай һуғыштың ниндәй эҙемтәләргә килтереүен яҡшыраҡ аңлай ине.
Хрущёвтың икенсе хаты
26 октябрҙә иртән Хрущев Кеннедиға яңы, тынысыраҡ стилдәге хатын яҙа башлай. Хатта ул беренсе тапҡыр Кубала совет ракеталары булыуын таный һәм американдарға ҡуйылған ракеталарҙы һүтеү һәм уларҙы СССР-ға ҡайтарыу вариантын тәҡдим итә. Уның урынына ул Ҡушма Штаттарҙың Кубаға баҫып инмәүен һәм Кубаға һөжүм итергә ниәтләгән башҡа көстәргә ярҙам итмәүен гарантиялай. Хрущев былай тип яҙа:"Беҙ һеҙҙең менән, һуғыш төйөнөнөң ике яғынан тартып, төйөндө сиселмәҫлек хәлгә килтерәсәкбеҙ. Әйҙәгеҙ төйөндө сисеү буйынса саралар күрәйек. Беҙ быға әҙербеҙ."Хрущев был хатты КПСС Үҙәк Комитеты Президиумын йыймайынса, улар менән кңәшләшмәйенсә, үҙенең исеменән яҙа. Һуңыраҡ Вашингтонда икенсе хатты Хрущёв яҙмаған һәм СССР-ҙа, бәлки, дәүләт түңкәрелеше булғандыр, тигән версия ла була. Хат Аҡ йортҡа иртәнге 10-дә килеп етә. 27 октябрҙә иртән радио аша асыҡ мөрәжәғәттә совет яғы американдарға Төркиәләге ракеталарын сығырыу шартын да ҡуя.
Йәшерен һөйләшеүҙәр
Бынан һуң Америка етәкселеге Фидель Кастроға Бразилия илселеге аша, Кубанан һөжүм итеү ҡоралдарын сығарған осраҡта утрауға баҫып инеү булмаясағын хәбәр итә.
Ҡара шәмбе
Шул уҡ ваҡытта Гаванала сәйәси хәл киҫкенләшә. Кастроға Советтар Союзының яңы позицияһы тураһында билдәле була, һәм ул шунда уҡ совет илселегенә юллана. Команданте Хрущеваҡа, уны ҡәтғиерәк ғәмәлдәргә этәреү маҡсатында, хат яҙырға ҡарар итә. Кастро хат яҙған мәлдә үк хаттың йөкмәткеһе Кремлгә ебәрелә. Фидель Кастроның хаты: «Интервенция яҡынса 24-27 сәғәттән һуң башланасаҡ». Шул уҡ ваҡытта Малиновский Кубалағы совет ғәскәрҙәре командующийы генерал Плиевтан Кариб диңгеҙе бассейнында американдарҙың стратегик авиацияһының әүҙемләшеүе тураһындағы донесение ала. Ике хәбәр ҙә 27 октябрҙә 12 сәғәттә Хрущёв кабинетына еткерелә.
Америка флотының совет һыу аҫты кәмәләренә ҡарата ғәмәле
27 октябрҙә америка хәрби караптары Куба эргәһендәге Б-130 совет һыу аҫты кәмәһен өҫкә күтәрелергә мәжбүр итә. Кәмәлә двигателдәр боҙола, аккумулятор батареялары разрядлана.
Шул уҡ был көндә америка хәрби моряктары Б-59 совет һыу аҫты кәмәһенең өҫкә күтәрелеүенә өлгәшә. Бының өсөн улар сигнал гранаталарын ҡуллана.
Майор Андерсендың U-2 самолетын юҡ итеү
Мәскәүҙә киске сәғәт 5, ә был мәлдә Кубала тропик дауыл ҡуба. ПВО подразделениеларының береһенән Гуантанамоға америка самолет-разведчигы U-2-нең яҡынлашыуы тураһында хәбәр килә. С-75 зенит ракета дивизионы штабы начальнигы капитан Антонец Плиевҡа инструкциялар алыу өсөн шалтырата, әммә ул урында булмай. Хәрби әҙерлек буйынса ГСВК командующийы урынбаҫары генерал-майор Леонид Гарбуз капитанға Плиевтың килеүен көтөргә бойора. Бер нисә минуттан Антонец тағы ла бер тапҡыр штабҡа шалтырата, әммә бер кем дә телефонды алмай. U-2 самолеты Куба өҫтөндә булғанда, Гарбуз үҙе штабҡа йүгерә һәм, Плиевтан приказ көтмәйенсә, самолетты юҡ итергә бойороҡ бирә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, самолет- разведчик юҡ итеү тураһында бойороҡ Плиевтың ПВО буйынса урынбаҫары авиация генерал-лейтенанты Степан Гречко йәки ПВО 27-се дивизияһы командиры полковник Георгий Воронков тарафынан бирелә. ЗУР ракетаһы урындағы ваҡыт буйынса 10:22 сәғәттә атыла. U-2 пилоты майор Рудольф Андерсон һәләк була.
Кризисты хәл итеү
27 октябрҙән 28 октябргә ҡарай төндә президент ҡушыуы буйынса Роберт Кеннеди Юстиция министрлығы бинаһында тағы ла совет илсеһе Анатолий Добрынин менән осраша. Добрынин хәтирәләре буйынса, Кеннеди кабинетында тәртипһеҙлек була, диванда таушалған плед ята: кабинет хужаһының унда урыҡ-һурыҡ йоҡлауы беленеп тора. Роберт Кеннеди Добрынин менән президенттың хәүефләнеүе менән уртаҡлаша, сөнки «был хәл контролдән сыҡһа, аҙаҡ туҡтатып булмаҫлыҡ хәлдәрҙең булыуына килтерәсәк, тип хәүефләнә». Роберт Кеннеди белдереүенсә, уның ағаһы Кубаға һөжүм итмәү һәм Куба блокадаһын тиҙ арала бөтөрөү гарантияһын бирергә әҙер. Добрынин Кеннедиҙан Төркиәләге ракеталар тураһында һорай. «Был мәсьәләне хәл итеүҙә берҙән-бер ҡаршылыҡ булһа, президент был мәсьәләне хәл итеүҙә үтәй алмаҫлыҡ ҡыйынлыҡтар күрмәй», — тигән яуап алына. Ул саҡтағы АҠШ-тың оборона министры Роберт Макнамара һүҙҙәре буйынса, хәрби күҙлектән ҡарағанда, ракеталар мораль яҡтан иҫкергән (ике йыл элек хәрби дежурлыҡҡа ҡуйылған булһа ла), әммә НАТО һәм Төркиә шәхси һөйләшеүҙәр барышында бындай пунктты Советтар Союзы менән рәсми килешеүгә индереүгә ҡырҡа ҡаршы сығыш яһай, сөнки был АҠШтың көсһөҙлөгө һәм АҠШ менән НАТО илдәренең Төркиәне яҡлау гарантияһын шик аҫтына ҡуя. Иртәгеһенә иртә менән Кремлгә Кеннедиҙан хәбәр килеп етә, унда түбәндәге юлдар була: 1) Һеҙ БМО вәкилдәренең тейешле күҙәтеүе аҫтында Кубанан үҙегеҙҙең ҡоралдар системаһын сығарыуға, шулай уҡ ярашлы хәүефһеҙлек сараларын күҙәтеп, Кубаға шундай уҡ ҡоралдар системаларын килтереүҙе туҡтатыуға ризалашаһығыҙ.
2) Үҙ яғыбыҙҙан, БМО ярҙамында бирелгән йөкләмәләрҙе үтәүҙе тәьмин иткән ярашлы саралар булдырылған түбәндәге шарттарҙа беҙ ҙә ризалашасаҡбыҙ, -
а) әлеге мәлдә индерелгән блокада сараларын тиҙ арала юҡҡа сығарырға һәм б) Кубаға һөжүм итмәү гарантияһын бирергә.
Төш еткәс Ново-Огаревтағы дачала Хрущев Үҙәк Комитеты Президиумын йыя. Йыйылышта Вашингтон дың хаттарын тикшереү бара, залға бер кеше инә һәм Хрущевтың ярҙамсыһы Трояновскийҙың телефонға барыуын һорай: Вашингтондан Добрынин шалтырата. Ул Трояновскийға уның Роберт Кеннеди менән әңгәмәһенең төп мәғәнәһен тапшыра: ул АҠШ президенты хәрбиҙәр яғынан көслө баҫымға дусар булыуына хәүефләнеүен белдерә. Добрынин АҠШ президентының ҡустыһының һүҙҙәрен һүҙмә-һүҙ еткерә: «Беҙ Кремлдән яуапты бөгөн, йәкшәмбелә алырға тейешбеҙ. Проблеманы хәл итеү өсөн бик аҙ ваҡыт ҡалды». Трояновский залдағыларға Добрынинды тыңлаған саҡта үҙенең блокнотына яҙып өлгөргәндәрен уҡый. Хрущев шунда уҡ стенографисты саҡыра һәм ризалыҡ бирә башлай. Ул шулай уҡ Кеннедиға ике конфиденциаль хат яҙҙыра. Уларҙың береһендә ул Роберт Кеннедиҙың Мәскәүгә килеп етеүен раҫлай. Икенсеһендә ул был мөрәжәғәтнамәнең СССР-ҙың Кубанан совет ракеталарын сығарыу шартына ризалығы тип баһалай.
Ниндәй ҙә булһа көтөлмәгән хәлдәрҙән һәм һөйләшеүҙәрҙең өҙөлөүенән хәүефләнеп, Хрущёв Плиевҡа Америка самолеттарына ҡаршы зенит ҡоралын ҡулланыуҙы тыя. Ул шулай уҡ Кариб диңгеҙендә патруллек иткән бөтә совет самолеттарын аэродромдарға ҡайтарыуҙы бойора. Вашингтонға тиҙ арала барып етеүен тәьмин итеү өсөн беренсе хатты радио аша тапшырырға ҡарар ителә. Никита Хрущёвтың хатын радио аша тапшырырыуға бер сәғәт ҡалғас, Малиновский Плиевҡа Р-12-нең старт майҙансыҡтарын һүтә башлауҙы бойора.
Совет ракета ҡоролмаларын һүтеү, уларҙы караптарға тейәү һәм Куба территорияһынан сығарыу 3 аҙна дауам итә. Советтар Союзы ракеталарҙы сығарғанын аңлап, президент Кеннеди 20 ноябрҙә Куба блокадаһын туҡтатырға бойороҡ бирә.
Эҙемтәләре
Кризисты тыныс хәл итеү ҡайһы берәүҙәрҙе ҡәнәғәтләндермәй. Ике йылдан һуң Хрущевтың төшөрөлөүен өлөшләтә КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһында Хрущёвтың Ҡушма Штаттарға ташлама яһауы менән бәйләргә мөмкин.
Кубаның коммунистик етәкселеге компромисты Советтар Союзы яғынан хыянат тип баһалай, сөнки тик Хрущев һәм Кеннедиҙың ҡарары менән генә кризисҡа нөктә ҡуйыла.
Көрсөк тамамланғас, Совет һәм Америка махсус хеҙмәттәренең аналитиктары Вашингтон һәм Мәскәү араһында тура телефон линияһын (ҡыҙыл телефон тип атала) ҡуйырға тәҡдим итә.
Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының 2017 йылда йәшеренлек тамғаһы алынған мәғлүмәттәре буйынса, 1962 йылдың 1 авгусынан 1964 йылдың 16 авгусына тиклемге осорҙа Кубала төрлө сәбәптәр буйынса 64 совет гражданы һәләк була. <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">].