cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һарыш (Мәләүез районы)
Тарихы
1842 йылда 173 кешегә ни бары 50 сирек, йәғни 400 бот яҙғы иген сәселгән.
Урамдары
Исемдәре :
Пеганов Николай Леонидович
Пеганов Николай Леонидович (30 декабрь 1948 йыл — 30 июнь 2006 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы, доцент (1997). 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997).
Биографияһы
Николай Леонидович Пеганов 1948 йылдың 30 декабрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1952 йылда Пегановтар ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.
1977 йыл да Николай Леонидович В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт художество институтының (В. Г. Цыплаков оҫтаханаһы) һынлы сәнғәт факультетын тамамлай.
1977—1983 йылдарҙа һәм 1991—2000 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының рәсем сәнғәте факультетында (хәҙер һынлы сәнғәт факультеты) рәсем сәнғәте һәм композиция уҡытыусыһы булып эшләй, 1997 йылдан — доцент.
1983—1987, 1991—1997 йылдарҙа — Башҡортостандың Рәссамдар союзының идара ағзаһы була, рәсем сәнғәте секцияһын етәкләй.
2000 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 2006 йылдың 30 июнендә Мәскәүҙә вафат була.
Николай Леонидовичтың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы коллекцияһында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.
Төп эштәре
«Йәшлек ҡалаһы» (1979), «Баймаҡ районында ураҡ» (1980).
Пейзаждар: «Киске эңер» (1982), «Кесе Осоргин», «Димдә кис», «Көҙгө яҡтылыҡ» (1986), «Еңер» (1987), «Июнь-остров» (1982), «Иртәнән кискә тиклем» (1983), «Сөм йылғаһында (Урал)» (1987), «Диалог» (1987), «Ҡыш. Ҡарасҡы» (1998)
Натюрморттар: «Олатайым әйберҙәре», «Алмағас менән интерьер». «Һарымһаҡ менән натюрморт» (1984), «Иртәнге натюрморт» (1988), «Шиңмәҫгөл» (1992), «Ауылда сәй» (1999)
Полиптих «Провинция ҡалалары. Бөтәһе лә тере ине әле», «Һуғыштан алдағы йәй», «Отличник»
«Пароход». Күмәк портрет «Вифлеем йондоҙо» (1996). «Юҡҡа сығыусы ил» (1999).
Әҙәбиәт
Журнал Бельские просторы № 9, 2009 г.
Хундесхаген
Хундесхаген (Hundeshagen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1238 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 271 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Оло Уим
Оло Уим — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 395 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суханиха
Суханиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вижас йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зорин Сергей Петрович (Сталин премияһы лауреаты)
Зорин Сергей Петрович ( 21.9.1889, Стәрлетамаҡ — 20.10.1965, Өфө) — совет инженеры,  төҙөлөш материалдары өлкәһендә ғалим.
Биографияһы
Зорин Сергей Петрович төҙөлөш материалдары Башҡорт ғилми тикшеренеү институтының секторы мөдире, ә  Украина фәндәре академияһы менән бергә Өфөгә эвакуацияланған Будников институтты етәкләй.
Зорин тарафынан П.П.Будников менән  берлектә ангидритлы‑глинозёмлы цемент яһау технологияһы эшләнә һәм илдә тәүгеләрҙән уны етештереү ойошторола. Уларҙың технологик схемаһы буйынса СССР-ҙа беренсе ангидрит заводы төҙөлә ( С.П. Зориндың хеҙмәттәре бар // Пробное производство ангидритного цемента в Стерлитамаке в БАССР // Рабочий-силикатчик, № 516, 1932; Зорин С. П. Опытный завод ангидритового цемента в Стерлитамаке // Социалистическое хозяйство Башкирии, № 3-4, 1932), цементтың башҡа маркалары ла алына.
Хвоенка
Хвоенка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Заголоденское куле (Заголоденки йылғаһы башы)    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Зорин Сергей Петрович (Сталин премияһы лауреаты)
Биографияһы
Техник фәндәр докторы (1943), профессор (1948).
Хвоенка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зорин Сергей Петрович (Сталин премияһы лауреаты)
Библиографияһы
Берлектәге эштәре:
Кесе Сепатка
Кесе Сепатка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шола йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саха Республикаһы
Саха́ Республикаһы, Яҡутстан (саха Саха Республиката, Саха Сирэ) — Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә булған дәүләт (республика), Рәсәй субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округына инә.
Майҙаны буйынса Рәсәй Федерацияһының иң ҙур регионы; шулай уҡ Яҡутия — донъяла иң ҙур административ-территориаль берәмек. Баш ҡалаһы — Яҡутск.
1922 йылдың 27 апрелендә төҙөлгән.
Сиктәре
Яҡутияның яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 4 500 километрҙан артығыраҡ. Яҡутияның 2/5 өлөшө төньяҡ поляр түңәрәк артында урынлашҡан. Республиканың төньяҡтан көньяҡҡа хәтле оҙонлоғо — 2 500 км, көнсығыштан көнбайышҡа — 2 000 км.
Рельеф
Яҡутияның 2/3 өлөшөн тауҙар биләй. Иң бейек нөктәһе — Еңеү түбәһе (3147 м, башҡа мәғлүмәттәрҙә — 3 003 м; Черский тау һыртында урынлашҡан), йәки Мус-Хая тауы (2959 м, икенсе мәғлүмәттәр буйынса 3 011 м). Республикала шулай уҡ Үрге Яна һырты урынлашҡан.
Яҡутияның көнбайыш өлөшө — иң ҙур яҫы таулыҡтарҙың береһе — Урта Себер яҫы таулығы.
Эре түбәнлектәр: Үҙәк Яҡутия түбәнлеге, Колыма түбәнлеге, Төньяҡ Себер түбәнлегенең көнсығыш өлөшө.
Гидрография
Саха Республикаһы — иң күп йылғалы (700 мең йылғалар) һәм күлле (800 мең күлдән артығрак) төбәктәрҙең береһе. Иң ҙур йылғалар: Лена (оҙонлоғо — 4 400 км), Вилюй (2650 км), Оленёк (2292 км), Алдан (2273 км), Колыма (2129 км), Индигирка (1726 км), Олёкма (1436 км), Анабар (939 км) һәм Яна (872 км).
Эре күлдәр: Бустак, Лабыңкыр һ.б.
Тәбиғәт
Саханың биләмәһе дүрт географик сиктәрҙә урынлашҡан: тайга урмандары, тундра, урманлы тундра, арктик сүлдәре. Яҡутия башлыса мәңгелек туңлыҡ зонаһында урынлашҡан.
Үҫемлектәр
Тайгала ҡарағас күпселекте тәшкил итә, шулай ук ҡарағай, кедр стланигы, шыршы, ҡайын, уҫак; көньяҡтағы райондарҙа — Себер кедры, таулы райондарҙа еҫле тирәк һәм чозения таралған.
Хайуандар дөньяһы
Саха тайга-тундра зоогеографик зонаһында урынлашҡан. Бында морж, нерпа, тюлень, аҡ айыу йәшәй (утраулы территорияһында); мышы, төньяк боланы, кабарга, ҡарлы тәкә, изюбр, һоро айыу, бүре, ҡызыл төлкө, аҡ төлкө, кеш, аҫ, себер көҙәне, шәшке һ. б.
Республиканың һалҡындарҙа балыҡтарҙың 50 төрө йәшәй, ҡоштарҙың 250 төрө бында оя ҡора.
Климат
Климат — киҫкен континенталь, ҡыштың оҙон һәм йәйҙең ҡыҫҡа булыуы менән айырылып тора тора.
Сәғәт бүлкәттәре
Яҡут (Саха) өс сәғәт бүлкәтенә ҡарай:
Халҡы
Рәсәй дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса республиканың халыҡ иҫәбе 0 кеше тәшкил итә. . Халыҡ тығыҙлығы — кеше/км2. Ҡала халҡы — %.
Диаспора
Диа́спора (διασπορά) - тарихи тыуған иленән ситтә йәшәгән һәм тел уртаҡлылығын һаҡларға социаль институты булған этностың өлөшө.
Баштараҡ диаспора тип баҫып алынған территорияларҙа колонизация һәм ассимиляция сәйәсәте менән төҙөлгән боронғо грек ҡала-дәүләттәрен атағандар. Ошоға оҡшаш йәшәү арауығын киңәйтеү ҡайһы бер боронғо семит халыҡтарына хас булған. Финикиҙар, йәһүдтәр, гректар, римлылар ҙур булмаған дәүләт төҙөп, бик ҙур биләмәләрҙе баҫып алыуға өлгәшкәндәр.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Йәмғиәт Төркөм:Халыҡтар
Еловка (Писаной ҡушылдығы)
Еловка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Писаная йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Красноуфимск алышы (1736)
Тәүтарихы
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен баҫып алыу, Ырымбур экспедицияһын (1734—44) ойоштороу, батша хөкүмәтенең Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыу шарттарын боҙоуы һәм төбәктә колониаль сәйәсәткә күсеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
1736 йылдың ғинуар уртаһында Йосоп Арыҡов етәкселегендәге башҡорттар Үрге Яйыҡ ҡәлғәһен баҫып ала. Был алышта ҡатнашҡан Көҙәй улусы старшинаһы Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге баш күтәреүселәрҙең отряды 1736 йылдың 14 февралендә Өфө янында (Ҡобау ауылы тирәһендә) секунд-майор Ртищев командалығындағы 450 дворян, казак һәм һалдаттан торған хөкүмәт отрядын тар- мар итә. 1736 йылдың майында Себер даруғаһының ихтилалсылары Крутихин һәм Үткен биҫтәләренә, Окунев бастругына, Ялан заводына һәм Себер даруғаһының башҡа торама пункттарына һөжүмдәр яһай. Июндә Төлкөсура Алдағолов отряды хөкүмәткә «тоғро» башҡорт, мари, мишәр һәм татарҙар менән һуғыш алып бара. Июндең икенсе яртыһында уның 1200 кешенән торған отряды Ҡыҙыл Яр ҡәлғәһе (хәҙерге Красноуфимск ҡалаһы) тирәһендә Ҡариҙел йылғаһы аша үтеп Көңгөргә барырға ниәтләй. Ҡыҙыл Яр ҡәлғәһендә полковник Прокопей Мартаков ҡарамағында Әстерхан һәм Ҡазан гарнизон драгун полктары командалары, иррегуляр ғәскәрҙәр, пехота һәм артиллерия формированиелары булған.
Алыш барышы
25 июндә 36 драгундан һәм регуляр булмағандарҙан торған ошо уҡ разведчиктар төркөмө (һаны яғынан бер аҙ күберәк булғандыр) көтмәгәндә иртә таң менән Караул тауындағы посҡа һөжүм итә, артабан лагерь яғына сигенә — йәғни, килгән яғына түгел, ә кире яҡҡа. Башҡорттарҙың аҙ һанлы булыуын күреп, эҙәрлекләү маҡсатында поручик Вепревскийҙың ротаһы ебәрелә, әйтергә кәрәк, башҡорттарҙың аҙ һанлығы менән алданып, күп кенә драгундар аттарға хатта эйәрһеҙ ултыралар.
Яҡтарҙың юғалтыуҙары
Башҡорт ихтилалсыларының юғалтыуҙары билдәһеҙ. Әптрәш Әхмәтов телгә алған «башта 3 кеше үлтерелә, яраланғандар 25 тирәһе» тигән һүҙҙәре, күрәһең, алыштың башындағы ваҡиғаларҙы һүрәтләй. Батша ғәскәрҙәренең юғалтыуҙар һаны мөмкин тиклем тулы рәүештә бер сығанаҡта сағылдырыла: "«Полковник Мартаковтан, Төлкөсура ҡараҡ, уға һөжүм итеп, барыһы 119 кешене үлтерҙе, 74-те яраланы, шул иҫәптән, Мартаковтың үҙен дә, дәүләт аттарының 420-һен, шәхси аттарҙың 108-ен ҡыуып алып китте, бөтәһе 528 ат, тигән хәбәр алынды»." Әммә юғалтыуҙар һаны бер аҙ кәметелгән, булһа кәрәк. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһенән сығып, 119 һәләк булғандар, 74 яралылар — был юғалтыуҙарҙың минималь һаны, максималь һаны — 200 һәләк булғандар һәм 300-гә яҡын яралылар, тип әйтеп була. Юғалтыуҙар һанын кәметеү өсөн Мартаковтың төплө сәбәбе була — яуапҡа тарттырыу мөмкинлеге. Бындай мөмкинлек тураһында В. П. Татищевтың И. К. Кириловҡа яҙған хатында әйтелә:"«Полковник Мартаковты был бәхетһеҙлек өсөн ғәйепләргә ярамай, әммә уның ахмаҡ һаҡһыҙлығы өсөн хөкөм итергә ҡушһалар, ул аҡлана алмаясаҡ, ә уның полкын мин кешеләр һәм аттар менән комплектланым»."
Һөҙөмтәһе
Был алышта Төлкөсура Алдағолов полковник Мартаковтың хаталарын оҫта файҙаланыуға өлгәшә. Кеше һанында бик ҙур юғалтыуҙар кисереп һәм бөтә булған аттарын юғалтып, Красноуфимск гарнизоны бер ни тиклем ваҡытҡа киң масштаблы әүҙем ғәмәлдәрҙән баш тартырға мәжбүр була. Әммә стратегик яҡтан әлеге ҙур уңышты башҡорт ихтилалсылары үҙ файҙаһына бора алмайҙар. Дөйөм етәкселектең булмауы һәм баш күтәреүселәрҙең властар менән һөйләшеүҙәргә өмөт итеүе ихтилалсыларға кире яҡтан тәьҫир итә. Алдағолов үҙенең ырыуы яугирҙары өсөн тулы ышаныслы командир булһа ла, ҡалғандарға килгәндә — уларҙың старшиналары һәм батырҙары менән килешеү өсөн күп ваҡыт сарыф ителә. Батша ғәскәрҙәре менән бер төптән етәкселек итеү (башҡа факторҙарҙы иҫәпкә алмағанда) уларға өҫтөнлөк бирә һәм, айырым уңышһыҙлыҡтарға ҡарамаҫтан, 1735—1740 йылдарҙағы ихтилал барышында батша ғәскәрҙәре Башҡортостан территорияһына йылдан-йыл төпкәрәк инә баралар. Тағы ла бер фактор — башҡорттарҙың артиллерияһы булмай. Пушкалар менән ҡоралланған хатта ҙур булмаған нығытмалар ҙа башҡорт атлыларын туҡтата алған.
Үҙенең ғилми хеҙмәттәрен алыштан һуң 35 йыл үткәндән һуң яҙған Иван Лепёхин фекеренсә, икенсе башҡорт ихтилалындағы ошо алышта башҡорттар үҙҙәренең «иң ҙур уҫаллығын» күрһәткән.
Новосибирск юғары хәрби команда училищеһы
Новосибирск юғары хәрби команда училищеһы (элекке Бөйөк Октябрҙең 60-йыллығы исемендәге Новосибирск юғары хәрби-сәйәси дөйөм ғәскәри училищеһы (НВВПОУ)) — Рәсәй һәм элекке СССР-ҙың хәрби юғары уҡыу йорто. 1967 йылдың 1 июнендә ойошторолған.
2009 йыл — Ҡоро ер ғәскәрҙәренең хәрби уҡытыу-ғилми үҙәге филиалы — "Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәр дөйөм ғәскәрҙәр академияһы.
2015 йыл — «Новосибирск юғары хәрби команда училищеһы» (ФГКВОУ ВО)
Новосибирскиҙағы Академгородок территорияһында почта индексы 630117 Иванов урамы, 49 йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Училище тарихы
Училище Ҡоро ер ғәскәрҙәре, Һауа-десант ғәскәрҙәре подразделениелары һәм генераль штабы баш идаралығының махсус тәғәйенләнеш подразделениелары өсөн сәйәси бүлек командиры урынбаҫарҙарын әҙерләне. Училище тамамлаусыларҙың күбеһе хәрби хәрәкәттәрҙә (Афғанстан, Чечня, Көньяҡ Осетия, башҡа операцияларҙа) ҡатнаша. Училищеның 27 сығарылыш уҡыусыһы Советтар Союзы Геройы һәм Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ була, уларҙың 15 офицеры был исемгә үлгәндән һуң лайыҡ була. Новосибирск училищеһын тамамлаусылар иҫәбенән Рәсәй Федерацияһы Геройҙары һаны буйынса Рязань гвардия юғары һауа-десант команда училищеһынан ғына ҡалыша.
1967 йылдың 18-25 авгусында Новосибирск юғары хәрби-сәйәси дөйөм ғәскәри училищеһы булдырыла (НВВПОУ).Тәүге курсанттар йыйылмаһы М. В. Фрунзе исемендәге ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ОМСК юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһында уҙа. Тәүге сығарылыш 1971 йылда була. Тәүҙә училищела 11 кафедра була, 2009 йылда уларҙың һаны 15-кә етә. Оброна министры сердюковтың реформалары арҡаһында училище үҙгәртеп ҡорола, кафедралар һаны кәмей (дүрт кафедра ҡалдырыла), курсанттар батальондары штаты үҙгәртелә, батальондар факультет тип исемләнә башлай.
1968 йылдың 23 февралендә училищегә Хәрби Байраҡ тапшырыла.
1978 йылдың 4 ноябрендә «Бөйөк Октябрҙең 60-йыллығы исемендәге» — почетлы исеме бирелә.
1992 йылдың июнендә — Новосибирск юғары дөйөм ғәскәри командалыҡ училищеһы итеп үҙгәртелә (НВОК).
1992 йылда — мотоуҡсылар ғәскәрҙәре һәм хәрби разведка өсөн офицерҙар әҙерләй башлайҙар. 1994 йылда РВВДКУ-ға махсус разведкаһының батальоны күсерелә һәм ошоноң менән бәйле яңы өс кафедра асыла.
1998 йылдың 1 ноябрендә училище Новосибирск хәрби институты (НВИ) тип үҙгәртелә.
2004 йылдың 1 сентябрендә институт Новосибирск юғары хәрби команда училищеһы тип үҙгәртелә (НВВКУ).
1. Хәрби-сәйәси дөйөм ғәскәри (1967 йылдан һауа-десант ғәскәрҙәре) — 11 424
2. Мотоуҡсылар ғәскәрҙәренең команда тактикаһы — 2 038
3. Ғәскәри разведкаһы подразделениеларын ҡулланыу — 1 271
4. Махсус разведка подразделениеларын ҡулланыу — 878
2010 йылдың февралендә — училище «Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең дөйөм ғәскәри академияһы» Ҡоро ер ғәскәрҙәренең хәрби уҡытыу-ғилми үҙәге филиалына үҙгәртелде. Рәсәй Федерацияһы Ҡоро ер ғәскәрҙәре Башкомандующийына буйһона.
2013 йылдан алып «махсус разведка подразделениеларын ҡулланыу» факультеты йәнә Рязань гвардия юғары һауа-десант команда училищеһына күсерелә.
2017 йылдың 5 ноябрендә училище Рәсәй Ҡораллы көстәренең Юғары башкомандующийы Грамотаһы менән бүләкләнә.
Һөнәрҙәр
Новосибирск юғары хәрби команда училищеһында (хәрби институтта) бирелгән һөнәрҙәр исемлеге
Училище начальниктары
1967—1973 — генерал-майор Зибарев Василий Георгиевич
1973—1981 — генерал-лейтенант Волков Борис Николаевич
1981—1985 — генерал-майор Зубков Николай Федорович
1985—1989 — генерал-майор Ширинский Юрий Арифович
1989—1998 — генерал-майор казаков Валерий Александрович
1998—2008 — генерал-майор Егоркин Владимир Петрович
2008—2010 — генерал-майор Салмин Алексей Николаевич
2011—2011 — полковник Мурог Игорь Александрович
2011—2019 — генерал-майор Разгонов Виталий Леонидович
2019—хәҙерге ваҡыт полковник Марковчин Сергей Григорьевич
Кафедралар
— Тактика кафедраһы
— Разведка кафедраһы (һәм һауа-десант әҙерлеге)
— Урыҫ теле кафедраһы
— Идара итеү кафедраһы (тыныс ваҡытта подразделениелар менән) (У(ПМВ))
— Ҡорал һәм атыу кафедраһы
Гуманитар һәм социаль-иҡтисади дисциплиналар кафедраһы
— Ҡорал һәм хәрби техниканы ремонтлау һәм эксплуатациялау кафедраһы
— Сит телдәр кафедраһы
— Физик әҙерлек һәм спорт кафедраһы
— Дөйөм профессиялар дисциплиналары кафедраһы
Әтек (Бөрйән районы)
Әтек (Атиково) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 455 кеше. Почта индексы — 453589, ОКАТО коды — 80219807001.
Тарихы
Әтек ауылы Кана йылғаһы ағымы буйлап бер аҙ түбәнерәк урынлашҡан. Риүәйәттәр буйынса, уға Дим йылғаһы бассейны башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсенең улдарының исемдәре: Иҙрис, Зариф, Әҙил, Хибәт һәм Хаммат Әтековтар. Әммә ревизия материалдары башҡа исемдәр бирә — Аллағол, Сөләймән, Миңлеғол, Айытҡол Әтековтар. Күреүебеҙсә, легенда һәм халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре тап килмәй. Әтек ауылы — бөрйәндәрҙең төп ауылдарының береһе. Уның барлыҡҡа килеү сәбәптәре билдәһеҙ. Шуныһы ап-асыҡ: Әтековтар Сибай һәм Таулыҡай ауылы (хәҙерге Баймаҡ районы) халҡы менән тығыҙ бәйләнештә булған. Атап әйткәндә, Таулыҡай ауылынан бында бер нисә ғаилә күсеп килә.
Әтек улдарының йәше (1759 й., 1764 й., 1768 й., 1781 й.) ауылға нигеҙ һалыныу ваҡыты (XVIII быуат уртаһы) һәм тәүге төпләнеүсенең ғүмер йылдары тураһында һөйләй. XVIII быуат аҙағында ауылда 250 кеше йәшәгән 37 йорт булған. 1859 йылғы ревизия 410 кеше менән 66 ихатаны билдәләгән. 1866 йылда 68 ихатала — 368 кеше. 1920 йылда үткәрелгән беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 126 йорттоң һәр береһенә 5,3-әр кеше тура килгән.
1842 йылда 372 кешегә 64 бот ужым икмәге, 152 бот яҙғы иген сәселгән. Әтектәр өсөн игенселек — яңы шөғөл, өҫтәүенә, урман һыҙатында ер һөрөү өсөн уңайлы урындар булмай.
Кантон властарының көслө талабына ҡарамаҫтан, игенселек таралыу һәм үҫеш алмай, сөнки игенселек өсөн тәбиғи һәм климат шарттары (иртә ҡырауҙар) уңайлы булмай. Шуға күрә халыҡ элеккесә ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнә. Ғаиләләрҙең барыһы ла иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем йәйләүгә сыға. Ауылда мәсет булған.
XIX быуаттың беренсе яртыһында Әтек ауылы Мәндәғол, Аҡбулат, Кейекбай, Усман, Исанғазы, Яҡшығол (Тәтегәс), Йәрмөхәмәт (Маҙалы) ауылдары менән бергә 6-сы кантондың 10-сы йортона инә. 1864 йылдан Әтек ауылы 4-се Бөрйән улусы составында, 1919 йылдан ул Йылайыр кантонының Бөрйән улусына инә, 1930 йылдан — Бөрйән районы составында
Әтектәрҙең батша Рәсәйе алып барған һуғыштарҙа ҡатнашыуын фаразлау
Бөрйән улусы ауылы халҡы ир-аттары 1812 йылғы Ватан һуғышының әүҙем ҡатнашыусылары. Уларҙың вәкилдәре 15-се башҡорт атлы полкы составында көс һынаша. Әтек ауылынан Аҙнабай Юлдыбаев һәм Ишмырҙа Ҡолһарин ике көмөш миҙал менән бүләкләнә. Байрамғол Бүлебаев 1-се башҡорт полкы менән 1828—1829 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында ҡатнаша. Был полк Днестр йылғаһы буйында хеҙмәт итә, һуңынан Измаил ҡәлғәһендә урынлаша.
Ауылдың XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
ХIХ быуат уртаһында, 300 кешегә (69 йорт) 503 ат, 501 һыйыр малы, һарыҡ — 116, кәзә 78 баш тура килә.
Малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, мәҙрәсә булған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Әтек ауылы — административ үҙәк. Ауылда төп мәктәп (Иҫке Собханғол урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).
Ревизия материалдарында
1816, 1834 һәм 1850 йылдарҙа Әтек ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр: Күлдәр: Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары: Оло Салажы, Бәләкәй Салажы, Маҙалы, Ҙур Этүлгән, Бәләкәй Этүлгән
Ҡушаматтар
Будулай, Золотой, Бизнес, Быстрый, Д.Артаньян, Куркүл, Ҡоймаҡбаш, Грузин, Турғай.
Хала-Тальбей (Щучья ҡушылдығы)
Хала-Тальбей  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 370 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боланут
Боланут (Иван-чай, кипрей, Chamerion— ) ғаиләһендәге күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1-1,5 м тирәһе. Июнь-август айҙарында сәскә ата,
Таралыуы
Урман ситендә, юлдар эргәһендә, ҡырҡындыларҙа һәм ташландыҡ ерҙә үҫә. Башҡортостанда боланут киң таралған.
Файҙаһы
Боланут — дарыу үләне. Уны сит илдәрҙә «урыҫ сәйе» тип тә йөрөткәндәр, сөнки батша заманында күпләп етештереп, сит илдәргә ебәргәндәр. Копорье тигән ауылда әҙерләп, ҡаптарға төрөп оҙатылғанлыҡтан, «копорье сәйе» тигән атамаһы ла бар.
Сәй һаулыҡҡа файҙалы, ҡан яңырыуына, тамырҙары нығыныуына, тәндән ағыуҙы, радиацияны сығарыуға булышлыҡ итә, көс бирә. Ул яраларҙың бөтәшеүенә ярҙам итә, эндокрин системаһы ауырыуҙарына ҡаршы тора, хатта яман шештең барлыҡҡа килеүен тотҡарлай. С витамины, каротин күп, тимер, никель, баҡыр, марганец һәм башҡа матдәләр ҡанға ыңғай тәьҫир яһай.
Боланутты «ирҙәр сәйе» тип тә йөрөтәләр, сөнки енси ҡеүәткә ыңғай тәьҫир яһай, простата ауырыуҙарын дауалауҙа ыңғай һөҙөмтә биреүе билдәле.
Сюртат-Яга
Сюртат-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Греховая йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бурчакова
Бурчакова — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ахун (исем)
Ахун — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Фамилия
Ахунов Фәтхелбаян Ғаян улы (10 август 1938 йыл — 2 декабрь 2019 йыл) — инженер-нефтсе, профсоюз органдары эшмәкәре. 1977—1990 йылдарҙа Нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1998), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры.
Ахунов Рөстәм Ринат улы (22 август 1978 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 6-сы саҡырылыш депутаты. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.
Ахунов Ғариф Ахунйән улы (18 сентябрь 1925 йыл — 4 июнь 2000 йыл) — татар яҙыусыһы, драматург, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре, Татарстан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы.
Кесе Сорка
Кесе Сорка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сора йылғаһының һул ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ахун (исем)
Ауылдар
Ахун — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
Кесе Сорка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ахун (исем)
Ауылдар
Ахун (Ахун) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
Кесе Сорка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ахун (исем)
Ауылдар
Ахун (Ахуново) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл.
Ахун — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл.
Ахун (Ахуново) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Халыҡ ижадында
Абдулла ахун — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ахун мегалитик комплексы - Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Ахун ауылынан 1 километрҙа, Ҡыйҙыш йылғаһы буйында, Учалы ҡалаһынан 25 километрҙа урынлашҡан.
Инка музыкаһы
Инка музыкаһы — Инка империяһы халҡының мәҙәни һәм дини тормошоноң бер өлөшө, ул музыка ҡоралдарында уйнау, йырлау, бейеү аша еткерелә. Инка музыкаһы — үҙенең байлығы, үҙенсәлеге һәм жанр төрлөлөгө буйынса уникаль күренеш. Боронғо музыкаль мәҙәниәтенең күп кенә үҙенсәлектәре тулыһынса юғалыуға ҡарамаҫтан, хәҙерге анд халыҡтарының музыкаһында үҙ традицияларын дауам итә. Ҡайһы бер заманса анд музыкаһы жанрҙарында боронғо ауаздар ишетелә, айырыуса тынлы һәм һуҡма (таркеада, сикури, к’анту, чокелада, чириуано, чунчу) ҡоралдарында уйнағанда.
Музыка ҡоралдары
Инкалар башлыса тынлы һәм һуҡма ҡоралдарҙа уйнағандар. Тынлы ҡоралдарға төрлө төрҙәге флейталар ҡарай, уларҙы йырҙарҙы оҙатыу өсөн ҡулланалар. Бындай флейталар кена тип атала. Уларҙы төрлө ҡул аҫтындағы материалдарҙан (мәҫәлән, балсыҡтан), һирәгерәк һөйәктән йәки тимерҙән, эшләйҙәр. Шулай уҡ тарка, пинкулью һәм башҡа ҡоралдар булған. Гарсиласо де ла Вега билдәләүенсә, инкаларҙың иң яратҡан һәм популяр тынлы ҡоралы сику флейтаһы булған. Флейта бер нисә төрлө бейеклектәге көпшәнән ғибәрәт, улар бер-береһенә беркетелгән һәм төрлө тауыш сығаралар. Флейта ике өлөштән (ира һәм арка) тора, көпшәләр терция интервалында көйләнгән. Инка музыка ҡоралдары араһында һирәгерәк булһа ла һыбыҙғыны телгә алалар, уны антара ҡамышынан эшләйҙәр.
Һуҡма ҡоралдары араһында дөңгөрҙәр билдәле, улар бик үҙенсәлекле эшләнә: һауытҡа һыу һалына, һауыт ауыҙы тире менән уратыла; һыу шешә эсендә болғанып, тауыш сығара. Барабандар ҙа «ҡолаҡ ярыһы» технологияһында эшләнә. Барабандарҙа башлыса байрамдарҙа ҡатын-ҡыҙ уйнай.
«Һарауи теле»
Анд ауылдарында әлеге тиклем шундай йола йәшәй — ҡыҙға ғашиҡ булған егет һөйгәненең өйө янында ошо ерҙәрҙә билдәле булған һарауиҙы флейтала уйнай. Ҡыҙ көйҙө таный һәм йырҙың һүҙҙәрен иҫләп, егеттең нимә әйтерен аңлай ала.
Кудимов Павел Васильевич
Биографияһы
Башланғыс белем ала, Әүжән ағас эшкәртеү хужалығының (леспромхоз) Ҡаға ағас-таҡта әҙерләү пунктында бухгалтер булып эшләй.
1941 йылда Ҡыҙыл Армияға алына. 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1943 йылдың 26 сентябргә ҡараған төнөндә Украиналағы Киев өлкәһе Мироновка районының Ходоров ауылы тирәһендә уң яҡ ярға беренсе булып Днепр аша сыға, взводын атакаға күтәрә һәм бейеклекте яулай. Яугирҙар бер нисә дошман контратакаһын кире ҡаға һәм сикте тотоп ҡалып, полктың башҡа подразделениеларының хәрәкәтен тәьмин итә. Дошман егерменән ашыу офицерын һәм һалдатын юғалта. Ике пулемёт нөктәһе юҡ ителә.
П. В. Кудимов 1943 йылдың 27 октябрендә батырҙарса һәләк була. Киев өлкәһенең Ходоров ауылында ерләнә.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы 1943 йылдың 29 октябрендәге указына ярашлы старшина Кудимов Павел Васильевич командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Хәтер
П. В. Кудимов исемен Башҡортостандың Белорет районындағы Үрге Әүжән ауылында урам йөрөтә.
Белорет ҡалаһында бюст ҡуйылған.
Сиань
Сиань (西安, пиньинь : Xī'ān , палл. : Сиань) —Шэньси провинцияһының(КХР) субпровинция әһәмиәтендәге ҡала Шэньси (КХР), провинцияның хөкүмәт була торған урыны.
Ғәзизов Чингиз Барый улы
Ғәзизов Чингиз Барый улы (23 октябрь 1944 йыл) — юрист, Башҡортостан Республикаһының беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле (1996—2004). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1994).
Сиань
Ҡалаға 3100-ҙән артыҡ йәш, күпмелер ваҡыт ул донъяның иң ҙур (майҙаны һәм йәшәүселәр һаны буйынса) ҡалаһы.. Сиань — Ҡытайҙың иң данлыҡлы тарихи һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе. Ҡытайҙың Чжоу, Цинь, Хань, Суй һәм Тан осорондағы 13 династияларҙың баш ҡалаһы. Был дәүләттәрҙең баш ҡалалары хәҙерге Сиандың үҙәгенән аҙ ғына алыҫлыҡта төрлө урындарҙа урышлашҡан.
Ғәзизов Чингиз Барый улы
Биографияһы
Чингиз Барый улы Ғәзизов 1944 йылдың 23 октябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Уҫманғәле ауылында тыуған. Һуғыш ваҡытында донъяға килгән улына атаһы донъяла танылған шәхес исеменән алып, башҡортлаштырмай, Чингиз тип ҡушҡан. Улы тыуған ауылында башланғыс мәктәпте, һуңынан Инйәр ҡасабаһындағы урта мәктәпте тамамлаған.
1962 йылда Чингиз Ғәзизов Белорет металлургия техникумын тамамлай.
Хеҙмәт юлын Ырымбурҙа мастер-механик булып башлай.
1963 йылда армияға алынып, Хәрби Диңгеҙ Флотында хеҙмәт итә. «Мурманский комсомолец» һыу аҫты кәмәһендә 1967 йылға тиклем хеҙмәттә була.
Хундхауптен
Хундхауптен (Hundhaupten) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 363 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 325 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7557 һәм автомобиль коды — GRZ.
Ғәзизов Чингиз Барый улы
Биографияһы
1963 йылдан 1967 йылға тиклем Өфө эксперименталь-ремонт заводында цех технологы, өлкән мастер булып эшләй.
1968 йылда Свердловск юридик институтының Өфө факультетына ситтән тороп уҡырға инә. 1972 йылда көндөҙгө бүлеккә күсеп, 1974 йылда тамамлай. 1974 йылда, юридик институтты тамамлағас, 1996 йылға тиклем Башҡортостандың прокуратура органдарында эшләй. Республика прокурорының беренсе урынбаҫары вазифаһында пенсияға сыға.
Сиань
Ҡаланың элекке исеме — Чанъань, (長安, уп. 长安 , пиньинь : Cháng'ān , палл. : Чанъань,), тәржемәһе «оҙайлы тыныслыҡты» аңлата. Сиань (Чанъань) ҡалаһы Бөйөк ебәк юлындағы сауҙа карауандарының Ҡытайға ингән урынында тора. Ҡала эргәһендә Боронғо Ҡытайҙың ҡурғанлы кәшәнәләр, шул иҫәптән, Цинь Шихуанди ҙың терракотлы армияһының мавзолейы бар.
1990 йылдың Ҡытайҙың үҙәк һәм төньяҡ төбәктәренең иҡтисади үҫеш планы буйынса Сиань иң мөһим мәҙәниәт, мәғариф һәм сәнәғәт үҙәгенә әүерелгән.
Тарих
Сиань тирәһендә боронғо кешеләр йәшәгән утыраҡтарына 500 мең йәштәр тирәһе. 1963 йылда Ланьтянь өйәҙендә ҙур әһәмиәткә эйә антропологик табылдыҡтар эшләнгән; неолит осоро ауылы Баньпо (半坡) ҡаҙылып табылған. Ул б.э.т. 3000 йылға (Яншао мәҙәниәтенә) ҡарай тип әйтәләр.
Ҡала б.э. XI быуатта, Чжоу дәүеренең башындағы мәҙәниәт һәм сәнғәт үҙәге булып торған. Был осорҙоң Чжоу батшалығының баш ҡалаһы — Фэн (灃, уп. 沣) һәм Хао (鎬 , уп.  镐).Ул хәҙерге Сиандан алыҫ түгел, ҡаланың көнбайышында тора. Б.э.т. 687 йылға тиклем, хәҙерге Яньта районында Цинь батшалығының хакимдары Дусянь (杜县) — өйәҙен булдырғандар. Был өйәҙ Ҡытай тарихындағы иң тәүге өйәҙ. Шун һуң башҡа өйәҙҙәр ҙә булдырылған. Цинь батшалығы Ҡытай тарихында үҙәкләштерелгән империяны төҙөгән. был административ система бөтә илгә таралған. Цинь батшалығының баш ҡалаһы булып хәҙерге Сиандың төньяҡ-көнбайышында торған Сяньян булған. Император Цинь Шихуан Сиань ерендә үҙенә кәшәнә һәм Терракот армияһын төҙөткән.
Б.э.т. 202 йылда Хань империяһы үҙенең баш ҡалаһы итеп Чанъань ҡалаһын һалдырған. Ул Мәңгелек бәхет (长乐宫/長樂宮) һарайын, ә ике йылдан һуң Вэйян (未央宫) һарайын һалдырған. Ҡаланың стенаһы б.э.т. 194 йылда хәҙерге ҡаланың төньяғында һалына башлай һәм дүрт йылдан һуң төҙөлөп бөткән. Стенаның оҙонлоғо-25,7 км, киңлеге нигеҙенең түбәнге яғында 12-16 м бар.. Был стена 36 км2 территорияны сикләп тора (Рим императоры территорияһынан бер ярым тапҡырға артығыраҡ).
24 йылда ҡала ихтилал ваҡытында емерелгән. 190 йылда Хань империяһының бөтөнләй тарҡалыуы алдынан генерал Дун үҙ йортон Лояндан Чанъанға күсергән.
Хань империяһы тарҡалғандан һуң был ерҙәр административ рәүештә Цзинчжао округына индерелгән (京兆郡). Төньяҡ Чжоу империяһы ваҡытында 558 йылда Чанъаньике административ территорияға бүленгән: беренсеһе Ваньнянь (万年县), ә икенсеһе — Чанъань өйәҙенә бүленгән., (长安县).
582 йылда Суй империяһының императоры яңы баш ҡала булған Дасинды (大兴/大興, бөйөк оло һөйөнөс) төҙөткән. Баш ҡала өс райондан тороп, 84 км2 майҙанды биләгән. Ҡаланың төп урамы Чжуцюэның киңлеге −155 м тәшкил иткән. Ҡала ул осорҙоң иң ҙур ҡалаһы булып торған, унда ул яҡынса миллион кеше йәшәгән. Суй империяһы Тан империяһы менән алыштырылғас, ҡала тағы ла иҫке исеме менән Чанъань тип аталып йөрөтөлгән. VII—IX быуаттарҙа, ул күп кенә тикшеренеүселәр фекеренсә, иң күп кеше йәшәгән мегаполис булған, унда бер млн-ға яҡын кеше йәшәгән. Тан империяһы тарҡалғас, донъяның иң ҙур ҡалаһы булып Бағдад торған.
VII быуатта был ҡалала буддист монахы Сюаньцзан төпләнгән, ул санскрит теленән бик күп һанлы буддист китаптарын тәржемәләгән. Ҡалала 652 йылда 64 м бейеклегендәге Ҡырағай ҡаҙҙарҙың Оло пагодаһы төҙөлгән, унда буддистарҙың иң боронғо китаптары һаҡланған. 707 йылда бейеклеге 45 метр булған Ҡырағай ҡаҙҙарҙың бәләкәй пагодаһын төҙөгәндәр. 781 йылда ҡалала несториан христиандарҙың берләшмәһе булған, улар үҙҙәренең стелаһынһәм Дацинь пагодаһын һалғандар.
904 йылда Тан империяһы тарҡалған. Баш ҡала Лоянға күскән.
Илде монголдар баҫып алғандан һуң, ҡала Цзинчжаофу управаһына әйләнгән. 1272 йылда Хубилай хан үҙенең өсөнсө улы Магалға «Аньси кенәзе» титулын биргән һәм был ерҙәр уның биләмәләренә ингәнһәм Аньси төбәге тип аталған. 1312 йылда Аньси төбәге бөтөрөлгән, ул Фанъюань тип атала башлаған.
Монголдарҙың власын ҡолатҡандан һуң, 1369 йылда Фань төбәгендә ҡытай Мин империяһы Фэнъюань Сиань управаһы (西安府) тип аталған. Ҡала яңынан стена һәм соҡорҙар менән уратып алынған. Был Бөйөк Ҡытай стенаһы тип аталған һаҡланыу системаһына әйләнгән. Был стенаның периметры — 12 км, бейеклеге — 12 метр, ҡалынлығы — нигеҙе янында 18 метр. Был стена бөгөнгө көнгә тиклем яҡшы хәлдә — улар 600 йылдан атрығыраҡ торған һәм бөтөн көйө һаҡланып ҡалған стеналарҙың береһе булып һанала.
1370 йылда Мин империяһына нигеҙ һалыусы Чжу Юаньчжан икенсе улына Чжу Шуанға" Цинь яүгире" (秦王) титулын биргән. Сиань Цинь яугиренең резиденцияһына әйләнгәнлектән, ул торған ҡаланың бер өлөшө Ваньчэн (王城, «Ван ҡалаһы»), ә һуңынан Хуанчэн (皇城, «император ҡалаһы») тип аталған. 1643 йылда Сиань Ли Цзычэн фетнәселәре менән баҫып алынған һәмяңынан «Чанъань» тип аталған.
1900 йылда Пекин һигеҙ державаның ғәскәрҙәре менән баҫып алынған, шул саҡта император ҡатын Цыси буласаҡ император улы менән Сианға ҡасҡан һәм бында 1901 йылға тиклем булған.
1911 йылда Синьхай революцияһы ваҡытында ҡала маньчжур ғәскәрҙәре тарафынан емерелгән һәм уның байтаҡ өлөшө буш ҡалған. 1921 йылда ҡаланы генерал Фэн Юйсян үҙенең штаб-фатиры итеп һайлаған..1928 йылда Ҡытай республикаһының гоминьдан хөкүмәте Сиань ҡалаһын бер нисә тапҡыр ҡулдан-ҡулға тапшырған һәм уның исемен Сиандан Чанъанға алыштырған. 1935 йылда Чан Кайши Сианды Ҡытай республикаһының баш ҡалаһы итеп һайлаған, әммә хөкүмәт ҡалаға күсеп өлгөрмәгән. 1936 йылда Чан Кайши Ҡытай Ҡыҙыл армияһына ҡаршы походҡа сыҡҡан һәм фетнә күтәргән генералдар тарафынан ҡулға алынған.1943 йылда Сианьҡалаһы рәсми рәүештә провинция ҡалаһына әйләнгән. 1948 йылда гоминьдан хакимиәте Сиань ҡалаһын ил үҙәгенә буйһоноуындағы ҡалаға әйләндергән.
1949 йылдың май айында илдә барған граждандар һуғышында ҡала коммунистар ҡулына эләккән.1950 йылдан бирле ул Төньяҡ-Көнбайыш хәрби-сәйәси комитетына (西北军政委员会) бирелгән. 1949—1954 йылдарҙа ҡала территорияһы Чанъань өйәҙе ерҙәре иҫәбенә киңәйтелде. Ғинуар 1953 йылдың ғинуарында был комитет Төньяҡ-Көнбайыш административ комитеты тип үҙгәртелде Төньяҡ-Көнбайыш административ советы (西北行政委员会). 1953 йылдың мартында Сиань ил үҙәгенә буйһоноуындағы ҡала тип, ә 1954 йылдың июненән алып — ҡала буйһоноуындағы провинция ҡалаһы тип йөрөтөлә башланы.
Административ-территориаль бүленеш
Сиань ҡалаһы административ яҡтан ҡала буйһоноуындағы 10 районға һәм 3 өйәҙгә бүленгән.
Йәмәғәт транспорты
Ҡалала 200-ҙән артыҡ автобус маршруттары бар.
Уҡыу йорттары
Сиань — Ҡытайҙың уҡыу-уҡытыу үҙәге. Юғары уҡыу йорттарының һаны буйынса ул илдә Пекин һәм Шанхай ҙан һуң өсөнсө урында тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="примечание" />
Лила Доунс
Анна Лила Дoунс Санчеc (Ana Lila Downs Sánchez ; 9 сентябрь 1968 йыл) — Мексика актёры, йырсы, комик, йырҙар авторы, барабансы.
Ворожейкин Евгений Фёдорович
Ворожейкин Евгений Фёдорович (16 февраль 1923 йыл — 23 декабрь 2005 йыл) — педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Обнинскиҙың иң билдәле тыуған яҡты өйрәнеүселәренең береһе. 1986 йылда «сәләмәтлек өсөн» һаҡал үҫтереп, Обнинск символдарының береһенә әүерелә. Ҡаланың почетлы гражданы (1997).
Лила Доунс
Биографияһы
Лила Даунс 1968 йылдың 9 сентябрендә Мексиканың Oaxaкa штаты Эройка-Сьюдад-де-Тлахьяко ҡалаһында Анита Санчес һәм Ален Дoунс ғаиләһендә тыуа. Лиланың атаһы — латин-американлы, ә әсәһе итальян-инглиз сығышлы. Уға 8 йәш булғанда, атаһы менән әсәһе айырылыша.
Үҙенең төркөмө «La Misteriosa» менән берлектә ул «En París, Live a FIP» дебютлы альбомын төҙөй. Альбом 2010 йылдың сентябрь айында Мексикала сыға. 2011 йылда Даунса «Sony Music» студияһы менән килешеү төҙөй, шуның нигеҙендә ул «Pecados y Milagros» мультфильмына, сериалына үҙ йырҙарын индерә. 2012 йылда Лила «Maricahi Gringo» фильмында төп ролдәрҙе уйнай.
Ворожейкин Евгений Фёдорович
Биографияһы
Евгений Федорович Ворожейкин 1923 йылдың 16 февралендә Владимир губернаһының Никологоры[K 1] ауылында тыуған. Ворожейкиндарҙың бөтә ғаиләһе репрессиялана һәм Уралға депортациялана. Евгений Ворожейкин бала сағын һәм йәшлек йылдарын Уралдың Карпинск ҡалаһында үткәрә.
Мәктәпте тамамлап ҡыҫҡа ваҡыт башланғыс синыф уҡытыусыһы булып эшләгәндән һуң, Евгений Ворожейкин шахталар төҙөүгә мобилизациялана. 1942 йылда үҙ теләге менән Бөйөк Ватан һуғышы фронтына китә һәм бөтә һуғышты 15-се Гвардия миномет бригадаларының 4-се дивизияһы составында үтә. Гвардия сержанты, һуңынан дивизион старшинаһы була. Брянск, Воронеж һәм 1-се Украина фронттарында һуғыша; Прага һәм Берлин өсөн алыштарҙа ҡатнаша. 1942 йылдың октябрендә Сталинград өсөн барған алыштарҙа ВКП(б) сафына инә һәм ғүмеренең аҙағына тиклем коммунист булып ҡала.
Ельцовка (Сосновка ҡушылдығы)
Ельцовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосновка йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ворожейкин Евгений Фёдорович
Биографияһы
Демобилизациянан һуң 1946—1951 йылдарҙа А. M. Горький исемендәге Урал дәүләт университетының физика-математика факультетында уҡый, уны «Математика» һөнәре буйынса «Математик физика тигеҙләмәләре» өлкәһендә махсуслашып тамамлай.
Ельцовка (Сосновка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ворожейкин Евгений Фёдорович
Биографияһы
1951 йылда университетты тамамлағандан һуң, буласаҡ Обнинск ҡалаһының берҙән-бер мәктәбенә физика һәм математика уҡытыусыһы итеп ебәрелә. 1955 йылда Мәскәү инженер физика институтының Обнинск бүлексәһе физика-математика кафедраһының даими хеҙмәткәре була (1985 йылдан 2009 йылға тиклем — Обнинск атом энергияһы институты). 1983 йылда пенсияға сыға, әммә 2001 йылға тиклем кафедрала эшләүен дауам итә.
Ельцовка (Сосновка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ворожейкин Евгений Фёдорович
Биографияһы
Ворожейкин бик күп Обнинск традицияларының башлап ебәреүсеһе була: йәштәр йыйылыуы, тыуған яҡты өйрәнеү хәрәкәте, музей эше, ҡышҡы йөҙөү. Владимир Иванов менән авторҙашлыҡта яҙылған һәм совет осорондағы берҙән-бер «Вперед» Обнинск гәзитендә баҫылған мәҡәләләренә Евгений Ворожейкин ИВВОР (ИВАНОВ-Ворожейкин) псевдонимы менән ҡул ҡуйған. Ворожейкин «Репинка» исемле Обнинск тыуған яҡты өйрәнеү берекмәһенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Математик булараҡ, Ворожейкин ауырыуҙарҙан һаҡланыу өсөн ҡалыптар эҙләй, һәм нишләптер һаҡал һыуыҡ тейҙереүҙән һаҡланырға ярҙам итә тигән ҡарарға килә. 1986 йылда Камчаткаға туристик сәйәхәт ваҡытында Ворожейкин һаҡал ебәрә һәм ғүмеренең аҙағына тиклем уны ҡырҡмай. Һаҡал Евгений Ворожейкиндың ғәҙәти булмаған образын тамамлап, уны иҫтәлекле урын һәм Обнинск символдарының береһенә әйләндерә. Евгений Ворожейкин тере сағында уҡ Обнинскта легендар кеше тип атала.
Ҡала мөхитендә Ворожейкин Женя ағай булараҡ һәм уның тышҡы ҡиәфәте менән бәйле — Карл Марл ҡушамат аҫтында билдәле була. Ворожейкин үҙе өсөн үҙе Турборвормак ҡушаматын уйлап таба (Турист-Бородач-Ворожейкин-Математик-Астроном-Краевед). 9 майҙа Обнинскиҙа йыл һайын үткәрелә торған Еңеү көнө парадтарында үҙенең Икенсе донъя һуғышын үткән пальтоһында ҡатнаша.
Евгений Ворожейкин өйләнмәгән, балалары булмаған. Һуңғы йылдарҙа туғандарынан уның Уралда йәшәгән туғаны ғына иҫән ҡала. Ворожейкин үҙенең бер бүлмәле фатирын хосусилаштырмай («дәүләт миңә фатир бирҙе, шуға уны һуңынан алһын»), әммә үлгәндән һуң унан мини-музей яһарҙар тип хыяллана. Ворожейкиндың шәхси әйберҙәре музейҙарға таратыла (Обнинск ҡалаһы тарихы музейы, Атом энергетикаһы институты музейы, Малоярославец музейы), китаптары ҡала китапханаларына; журналдар һәм кино тарихы буйынса гәзиттән ҡырҡып алынған мәҡәләләр йыйынтығы Обнинск кино һәүәҫкәрҙәре клубына күсә.
Евгений Ворожейкиндың Икенсе донъя һуғышынан бирле алып барған көндәлеге баҫылып сыҡмай һәм уның дуҫтарында һаҡлана. Үҙенең яҙыуҙарынан тыш, Ворожейкин үҙенең көндәлегенә гәзиттәрҙән ҡырҡып алынған мәҡәләләр, телевидение һәм радиотапшырыуҙарҙан өҙөктәр, открыткалар, афишалар, саҡырыу билеттәре һәм башҡалар йәбештерә. Шулай уҡ һыра шешәләренән, шырпыларҙан, лезвиеләрҙән этикеткалар, кино билеттәре, кәнфит төргәктәре, һөт, билмән һәм башҡа аҙыҡ-түлек төргәктәре һаҡлай.
Евгений Ворожейкин 2005 йылдың 23 декабрендә вафат була, Калуга өлкәһене Жуковский районы Передолье зыяратында ерләнгән.
Хәтер
2010 йылдың 23 декабрендә, Евгений Ворожейкиндың вафатына биш йыл тулыу айҡанлы, Обнинск ҡалаһында Блохинцев урамындағы 5-се йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, ул унда 1957 йылдан алып 2005 йылға тиклем йәшәгән.
Фатима
Фатима — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ҡатын-ҡыҙ исеме.