cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джеймс Уатт
{{Учёный |Имя                 = Джеймс Уатт |Оригинал имени      = James Watt |Изображение         = James Watt by Henry Howard.jpg |Ширина              = 250px |Описание изображения = Джеймс Уатт портреты автор Ховард, Генри (художник)|Генри Ховард}, 1797 й. |Дата рождения       = 19.01.1736 |Место рождения      =, Ренфрюшир, Шотландия |Дата смерти         = 19.08.1819 |Место смерти        = Хэндсворт,, Англия |Гражданство         = Бөйөк Британия |Научная сфера       = Уйлап сығарыусы, механик |Место работы        = |Учёная степень      = |Учёное звание       = |Альма-матер         = |Научный руководитель = |Знаменитые ученики  = |Известен как        = Пар машинаһын уйлап сығарыусы |Награды и премии    = |Роспись             = James Watt Signature.svg |Ширина росписи      = |Сайт                = |Викитека            = }}
Джеймс Уатт (James Watt; 19 ғинуар 1736 йыл — 19 август 1819 йыл) — шотланд инженеры, уйлап табыусы-механик. Эдинбург король йәмғиәте (1784), Лондон король йәмғиәте (1785), Париж фәндәр академияһы (1814) ағзаһы. Уның исеме менән ҡеүәт берәмеге аталған — Ватт.
Ике йүнәлештә эш итеүсе пар машинаһы уйлап тапҡан. Уатттың эштәре башта Англияла, артабан бар донъяла сәнәғәти революцияға килтерә.
Бала сағы
Кесе Джеймс Уатт 1736 йылдың. 19 ғинуарында Гринокта тыуа. Тыумыштан сирләшкә генә малай Гриноктағы мәктәптә уҡый башлаһа ла, йыш ауырыуҙары арҡаһында ата-әсәһе өйҙә генә белем бирергә ҡарар итә. Баланың өйҙән ситтә берҙән-бер шөғөлө балыҡ тотоу була. Малайҙың бер мәл ерҙә ниндәйҙер һыҙыҡтар һыҙып ултырғанын күреп, атаһының дуҫы мәктәпкә бирергә кәңәш итә, йәгәһе, ваҡытын юҡ нәмәләргә сарыф итә. Әммә атаһы улының Эвклид мәсьәләләрен сисеп ултырыуын белдерә.
Үҫмер сағында астрономия, химик тәжрибәләр менән мауыға, үҙ ҡулдары менән нимәлер эшләргә ярата, «оҫта ҡуллы» тип һоҡланалар. Атаһы балта оҫтаһы ҡоралдары бүләк иткәс Джеймс атаһыуйлап сығарған ҡорамалдарҙың моделдәрен эшләргә ярата.
Башланғыс синыфтф тамамлар йәш еткәс уны гимназияға бирәләр. Үҫмер күп уҡый, яҡшы өлгәшә, алған белемен тормошта тикшереп ҡарарға ынтыла.
Белем алыуы
18 йәш тулғанда Уаттың әсәһе үлеп ҡала, атаһының да сәләмәтлеге ҡаҡшай, эше лә бармай башлай. Егеткә үҙе көсө менән көн күрергә тура килә Джеймс үлсәү приборҙары менән бәйле шөғөлгә тотонорға ҡарар итә. Шотландияла быға уҡытмайҙар, Уатт бер йылға Лондонға китә. Ҙур ауырлыҡ менән Моргантигән кешегә уҡырға инә, тик аҡсаһы бер йылға түләргә генә етә. У Легаль рәүештә уҡыусы була алмағас, ул башкөллө эшкә сума.
Ябай ғына линейкаларһәм циркулдәр башлап, ул ҡатмарлыраҡ ҡулайламаларға күсә бара. Тиҙҙән квадрант, сектор, теодолит эшләй башлай. Уның бер буш ваҡыты ла ҡалмай, сөнки хужаға ла бил бөгә, кистәрен заказ үтәй. Аслы-туҡлы йәшәй. Уҡыусы статусы булмағас, Ост-Һиндостан компанияһына хәрби хеҙмәткә алыу ҡурҡынысы ла янай.
Һаулығы ҡаҡшап, ул Шотландияға үҙ эшен асыу ниәте менән ҡайта. Мюрхед тигән ағаһында Глазгола йәшәй башлап, октанттар, параллель линейкалар, барометрҙар, телескоп кәрәк-яраҡтары һәм башҡа ҡорамалдарҙы йүнәтеүгә тотона. Әммә ҡаланың һөнәрселәр берлеге уның цех тәртиптәренә ярашлы эшләргә рөхсәте юҡ, тип, Шотландияла берҙән-бер шундай белгес булыуына ҡарамаҫтан, ҡамасаулай башлай. Осраҡлы хәл Уатты ҡотҡара — Глазго университетына астрономик ҡорамалдар ҡайтарталар. Профессор ағаһының таныштары аша егеткә уларҙы тәртипкә килтереү бурысы йөкмәтелә һәм ул фән ҡорамалдары мастеры итеп тәғәйенләнә. Бының өсөн ул университетта бәләкәй генә оҫтахана аса. Шунан алып ул урта быуаттарҙа һөнәрселектә йәшәп килгән тәртиптәргә ҡарамай эш итеү мөмкинлеге ала. Университетта Уатт химик Джозеф Блэк менән таныша. Дуҫының химия буйынса эҙләнеүҙәре өсөн яңы ҡорамалдар уйлап сығара.
1759 йылда Уатт архитектор һәм бизнесмен Джон Крейг менән хеҙмәттәшлек итә башлай. Улар төрлө ҡорамалдар менән рәттән музыка ҡоралдары һәм хатта уйынсыҡтар ҙа сығара. Эш табышлы булып сыға һәм Уатт ниһайәт хатта ярҙамсылар тотоу мөмкинлеге ала Ул Крейга.
1763 йылда Уатт алыҫ туғаны Маргарет (Пегги) Миллерға өйләнә. 1772 йылда ҡатыны бәпесләй алмай үлеп ҡала. Уларҙың биш балаһынан икәүһе генә ғүмерле булып сыға: кесе Джеймс (1769—1848) һәм Маргарет (1767—1796). Икенсе тапҡыр 1777 йылда Энн Мак Грегорға өйләнеп, ике балалары тыуа: улы Грегори (1777—1804), (геолог һәм минеролог булып китә), ҡыҙы Джэнет (1779—1794). Энн иренән ҡалып, 1832 йылда вафат була.
Уйлап табыуҙары
1759 йылда Уатттың дуҫы Джон Робинсон уны боҫто (парҙы) хәрәкәт энергияһы өсөн ҡулланыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһындыра. Ньюкомен уйлап сығарған пар машинаһы шахталарҙан һыуҙы һурып сығарып өсөн генә ҡулланыла һәм бер нисек тә камиллаштырылмай. Уның принциптарын белгән кеше лә булмай, Уаттҡа барыһын да үҙенә баш ватырға тура килә. Уңышһыҙлыҡтарҙан хатта күңеле ҡайтып ҡуя.
1763 йылда унан Глазго университеты физика профессоры Джон Андерсо Ньюкомендың пар машинаһы макетын йүнәтеүен һорай. Уаттың эҙләнеүҙәре, үҙгәртеүҙәре һөҙөмтәһендә макет эшләй башлай Эш барышында Уатт машинаның етешһеҙлектәрен асыҡлай.
Боҫ менән төрлө тәжрибәләр яһап ҡарап, ул үҙе өсөн күп асыштар яһай. 1765 йылда, ниһайәт, ул конденсат өсөн айырым камера кәрәклегенә төшөнә.
1769 йылда был асышына патент ала. Әммә машинаны эшләргә аҡсаһы етмәй. Бер ни тиклем ярҙамды Джозеф Блэк күрһәтә.
Уаттҡа Бирмингемда юғары квалификациялы ҡорос ҡойоусылар менән эшләгән Мэттью Болтон ярҙамға килә. П Джоном Уилкинсон кәрәкле цилиндрҙы һәм поршенде эшләп сығара в,.
Уатт пар цилиндрын айырым урынлаштыра, 1782 йылда ике йүнәлешле машина уйлап сығара. Пар машинаһының етештереүсәнлеге дүрт тапҡырға арта.
Эшҡыуар Мэттью Болтон менән хуҙмәттәшлеккә ингәнсе машина бер файҙа ла килтермәй. Уларҙың берлектәге компанияһы «Boulton and Watt» 25 йыл уңышлы эшләй һәм Уатт бай кеше булып китә.
Патенттар буйынса хөкөм эштәре
Яңы машинаның даны таралғас, уға оҡшатырға маташыуҙар китә Ялған моделдәр бик хәүефле була, Уатт менән Болтондың фирмаһының абруйына зыян килтерә һәм улар судҡа мөрәжәғәт итергә тура килә. Был ваҡытты һәм көстө күп алһа ла, ысын хужалар судта үҙ хоҡуҡтарын яҡлап ҡала.
Рәсәй тәҡдимдәре
Рәсәй фәндәр академияһы Уатты эшкә саҡыра. Инглиз инженерына үҙ маҡсаттарына ярашлы эшләргә мөмкинлек биреү һәм 1000 фунтов стерлинг түләү вәғәҙә ителә Уаттың Рәсәйгә күсеү теләге шау-шыу тыуҙыра. Шағир Эразм Дарвин: «Илаһым, рус айыуы, һеҙҙе эләктереп алғанын ишеткәс, ҡотом осто! Мөмкин булһа, унда бармаһағыҙ ине. Утлы машинағыҙ Һеҙҙе бында ҡалдырыр тип өмөт итәм». Уатт Рәсәйгә күсмәй.
Ҡартлығы
Вальтер Скотт Уаттың күп ҡырлы белеменә хайран булып, бер романының баш һүҙендә ошо хаҡта яҙа. Ҡарт көнөндә Уатт скульптураларҙың күсермәләрен эшләй торған эйдограф тигән машинаһын камиллаштырыу менән шөғөлләнә.
83 йәшендә вафат була һәм Һэндсвортта ерләнә.
Гриноктағы коллежға һәм үҙе юллашҡан китапханаға Уатт исеме бирелгән.
Хеҙмәттәрен таныу
1784 йылда Уатт Эдинбург Король йәмғиәте ағзаһы итеп алына. 1787 йылда Роттердамда Батавиан эксперименталь фәлсәфә йәмғиәте ағзаһы булып китә. 1806-ла Глазго университетының почётлы хоҡуҡ докторы. 1814 йылда Француз академияһы мөхбир ағза итеп һайлай.
Ай йәмғиәте ағзаһы.
2009 йылдың 29 майында Англия банкыһы Уатт һәм Болтон портреттары менән 50 £ сығарыуҙарын хәбәр итә. Был аҡса әле әйләнештә.
Ватт
Ҡеүәт берәмеге булараҡ Уатт «ат көсө» берәмеген алырға тәҡдим итә. 1882 йылда Британия инженерҙары ассоциацияһы ҡеүәт көсөнә уның исемен бирергә тәҡдим итә. Техника тарихында үлсәү берәмегенә кеше исеме ҡушылған тәүге осраҡ был.
Зәғәфүрәнов Фәйзрәхман Зәғәфүрән улы
Биографияһы
Зәғәфуранов Файзрахман Зәғәфуран улы 1913 йылдың 10 октябрендә Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Һөләймән ауылында тыуған. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Башҡорт юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбен тамамлаған.
Башкомвуз уҡытыусыһы (1935—1937), өлкә политпросветмәктәп (1939), Темәс башҡорт педагогия училищеһы директоры (1943—1945) булып эшләй.
1950—1967 йылдарҙа БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе вазифаһын атҡара.
СССР Юғары Советы депутаты (1950—1966), РСФСР Юғары Советы депутаты (1955—1959, 1963—1967) булып һайлана.
Белеме
Башҡортостан юғары (коммунистик) ауыл хужалығы мәктәбен (Өфө, 1935), КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен (Мәскәү, 1962) тамамлаған.
Кесе Нань-Ях
Кесе Нань-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нань-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡумта
Ҡумта, йәки йәшник, — күп ҡырлы,йышыраҡ тура мөйөшлө параллелепипед рәүешендәге һыйышлыҡ.
Картон XVII быуатта ҡытайҙа уйлап табыла. Милли уйынсыҡтар даны залы раҫлауынса, 1817 йылда англияла картон ҡумтаны тәүге тапҡыр һатыу өсөн етештерәләр. 1879 йылда Төньяҡ америкалы Роберт Гэр.
Төп мәғлүмәттәр
Ғәҙәттә йоҡа һәм бик ныҡлы булмаған (мәҫәлән, ҡатырға) тышлы һыйышлыҡтар - "ҡумта", ә ҡатыраҡ һәм ҡалыныраҡ тышлылары (мәҫәлән, ағастан) яһалғандары йәшник йәки әрйә тип атала. Ҡумтаның (йәшниктең) рәүеше әйбер һалынған саҡта ла, бушатылғас та үҙгәрмәй, ошо сифаты менән улар Тоҡтан (ҡапсыҡ) һәм сумканан айырыла.
Тура мөйөшлө параллелепипед (һирәкләп — күберәк мөйөшлө) рәүешендә булыуҙары ҡумтаны (йәшникте) биҙрә, банка, бутыль һәм башҡа һыйышлыҡтарҙан айырып тора. Бындай формала булыуы уларҙы тотоноуҙа (бүлмәлә, шкафта вагондарҙа һ.б.), транспортта ташыуҙа уңайлы итә, уларҙы ыҡсым, тығыҙ итеп тултырырға мөмкинлек бирә. Икенсе яҡтан, уларҙы яңғыҙ кешегә ташыуы яйһыҙыраҡ.
Иң йыш тотонолған материалдар — ағас таҡта, ҡатырға, ҡағыҙ, ҡалай, пластмассалар, дюралюминий.
Шулай уҡ тотороҡло һүҙбәйләнештәр барлыҡҡа килгән, мәҫәлән, «ҡара йәшник», «тапшырыу ҡумтаһы», бер үк ваҡытта бөтөнләй ҡумтаға йәки йәшниккә бөтөнләй оҡшамаған, әммә тарихи сәбәптәр буйынса шулай аталған предметтар бар.
Әсәд Әсмә
Әсмә әл-Әсәд (أسماء الأسد), ҡыҙ сағында Әсмә Фәүәз әл-Әхрәс (أسماء فواز الأخرس) (,, Бөйөк Британия) — Сүриәләге беренсе леди, ил президенты Бәшәр Әсәдтең ҡатыны.
Биографияһы
Әсмә Лондонда 1975 йылдың 11 авгусында тыуған. Ғаиләһе Сүриәнең Хомс ҡалаһынан. Атаһы — консультант-кардиолог Фәүәз Әхрәс, әсәһе — отставкалағы дипломат (илсе) Сәхәр Отри әл-Әхрәс. Әсмә лондон ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый, Лондон университеты Корль колледжының компьютер технологиялары һәм француз әҙәбиәте буйынса отличие менән тамалай. После Университеттан һуң, Дойче банкта хеджирование бүлегендә Европа һәм Алыҫ Көнсығыш клиенттары менән эшләй. 1998 йылда J. P. Morganдың инвестициялар бүлегендә биотехнологик һәм фармацевтик компанияларҙың ҡушылыуы һәм йотолоуы буйынса белгес булып эшләй. Компанияның нью-йорк бүлеге офисында европа һәм америка клиенттарының ҡушылыуы буйынса 4 ҙур килешеү төҙөй. Әсмә Сүриәгә 2000 йылдың ноябрендә ҡайта һәм декабрҙә Бәшәр Әсәдкә кейәүгә сыға. Уларҙың өс балаһы бар: Хафиз, Зәйни һәм Кәрим.
Әсмә әл-Әсәдтең ата-әсәһе Бөйөк Британияла йәшәй.
Сәләмәтлеге
2019 йылдың 27 ғинуарында Сүриә президенты канцелярияһы Дамаск хәрби госпиталендә Әсмә Әсәдтең күкрәк яман шешенә операция эшләнеләр, тип хәбәр итә. 2019 йылдың 4 авгусында Әсмә Әсәд яман шеште еңде тиелә һәм төҙәлеүгә барыуы билдәләп үтелә.
2021 йылдың 8 мартында Әсмә COVID-19 менән сирләй тигән хәбәр тарала, әммә был яңылыҡ ялған тигән икеләнеү бар.
Эдуард Мане
Эдуард (Эдуар) Мане (Édouard Manet ; 23 ғинуар 1832 йыл, Париж — 30 апрель 1883 йыл, Париж) — Франция рәссамы, гравёр, импрессионизмға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Йәшлек
Эдуард Мане Париж кварталындағы Сен-Жермендә-де-Пре Бонапарт урамы, 5-се йортта Юстиция министрлығы департаменты башлығы Огюст Мане һәм француз дипломаты, элекке Гётеборг консулы ҡыҙы Эжени Фурние Дезире ғаиләһендә тыуған. Швед короле Карл XIII Мане әсәһенең крестный атаһы булған. 1839 йылда Мане пансион Пуал аббатҡа уҡырға бирелә, артабан уҡыуға битарафлыҡ сәбәптәре буйынса, атаһы уны « тулы пансионлы» Роллен коллежына (франц.), күсерә. Ул унда 1844 йылдан 1848 йылға тиклем уҡый, шулай уҡ бер ниндәй ҙә уңыш күрһәтә алмай.
Манела рәссам булыу теләге ҙур булыуына ҡарамаҫтан, уның атаһы, улына юрист карьераһы юрап, сәнғәт белеменә ҡаршы сығыш яһай. Әммә әсәһенең бер туғаны, Эдмон-Эдуар Фурние, малайҙың әҙәби һәләте булыуын аңлап, уны махсус рәсем сәнғәте буйынса лекцияға йөрөргә кәңәш бирә, шәхсән үҙе барып туғанын яҙҙыра һәм уның уҡыуын түләй. Эдмон ағаһы арҡаһында, ул уны төрлө музейҙарға йөрөтә, Мане үҙе өсөн Лувр аса, һәм ул шәхси һәм ижади тормошона хәл иткес йоғонто яһай. Рәсем дәрестәре, ғәжәпкә ҡаршы, Манела ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра алмай, гипс менән эшләүгә ҡарағанда, иптәштәренең портреттарын эшләүҙе хуп күрә, бераҙҙан уны башҡа синыфташтарына өлгө итеп ҡуя башлайҙар. Был дәрестәрҙә Прустың Антонен менән таныша, ул уның ғүмерлек дуҫына әйләнә, киләсәктә мәҙәниәт министры була.
Бразилияға сәйәхәт
1848 йылда, уҡыуын тамамлағандан һуң, йәш Маненың рәссам булыу теләгенә, пландарына, атаһы киҫкен ҡаршы сыға. 1847 йылда Мане диңгеҙ мәктәбенә уҡырға керергә хәл иткәс, компромисс табыла, әммә имтихандарҙа уңышһыҙлыҡҡа осрай (Маненың белем кимәле һай булыуы дөйөм йоғонто яһай). Шуға ҡарамаҫтан, уны ҡабат имтиханға әҙерлек сифатында елкәнле судно «Гваделупа һәм Гавр» менән йөҙөргә сығаралар.
Сәйәхәт ваҡытында елкән Бразилия ға туҡтала. Экзотика, тропик илдәрҙең матурлығы, байлығы Манела сәнғәткә ынтылышты, өйрәнергә, уҡырға теләген көсәйтә генә. Эдуард сәфәрҙән бик күп һүрәттәр, һыҙмалар, этюдтар алып ҡайта. Йыш ҡына команда ағзалары модель сифатын үтәй уға.
Был сәйәхәттән Маненың туғандарына яҙған хаттары ҡалған, Рио карнавалында алған тәьҫораттарын, бразиль ҡатын-ҡыҙҙарының экзотик матурлығын һүрәтләгән ул анда. Икенсе яҡтан, ҡоллоҡто тәнҡитләгән һәм Францияла монархия реставрациялау мөмкинлеген күҙаллаған. Артабанғы эштәренең ундан бер өлөшө булып диңгеҙ пейзаждары, диңгеҙгә сәйәхәт булһа, уның Бразилияға сәйәхәте шулай уҡ ҙур роль уйнай.
Үҫеш
1849 йылдың июлендә, Парижда булып ҡайтҡандан һуң, тағы ла бер тапҡыр Мане диңгеҙ мәктәбенә һөҙөмтәһеҙ имтихан тапшырырға маташа. Был юлы атаһы, күп һанлы һүрәттәрен баһалап, уның сәләтенә шикләнмәй, Париждағы нәфис сәнғәт мәктәбенә уҡырға керергә кәңәш итә. Әммә академик программаларҙың артыҡ ҡаты булыуынан ҡурҡып, Мане 1850 йылда уҡ ваҡытта модала булған рәссам Том Кутюр оҫтаханаһына уҡырға инә, ул 1847 йылда «Римлеләр бөтөү осоронда» монументаль эше менән дан алған була.
Нәҡ шул ваҡытта Мане менән Франция ла ул ваҡытта һынлы сәнғәттә хакимлек иткән классик — романтик традициялар араһында бәхәс тыуа. Буржуаз йүнәлештәге стиль өҫтөнлөк итеүе, ахыр сиктә, Мане Кутюр менән асыҡтан — асыҡ араһын өҙөргә ҡарар итә — йәш рәссам уҡытыусыһының оҫтаханаһын ташлап китә. Әммә, атаһы талабы буйынса ғәфү үтенергә һәм кире ҡайтырға мәжбүр була, шулай ҙа Кутюрҙың академизмы уны ҡәнәғәтләндермәй.
Йәш рәссамдың хәле уның элекке һөйгәне Пленар Леенхофтың көтөлмәгән йөклөлөгө арҡаһында ла кискенләшә. Эдуардтың насар даны таралыу һәм атаһының асыуынан һаҡланыу өсөн, балаға уйлап сығарылған атай Коэлла тип яҙыла. Шулай уҡ яңы тыуған бала Сюзаннаның улы түгел, ә туғаны тигән хәбәр ҙә таратыла.
Һынлы сәнғәт менән мауығыу Манены күп һанлы сәйәхәттәргә әйҙәй. Ул бер нисә тапҡыр голландия музейҙарында була, унда ул Франс Халстың һынлы сәнғәте менән һоҡлана. Сәйәхәт ҡылыусылар өсөн традицион 1853 йылда француз рәссамдарына хас традицион Италия ға сәйәхәт яһай, унда ул Венеция һәм Флоренция ла була. Нәҡ шул осорҙа йәш рәссамға Иртә һәм Юғары Яңырыш оҫталарының картиналары йоғонто яһай. Уға бигрәк тә Веласкес ныҡ тәьҫир итә. Бәлки, тап уның һуңғы әҫәрҙәре, билдәле бодегон, импрессионизмдың сәнғәттә бер йүнәлеш булып китеүенә булышлыҡ иткәндер ҙә инде… Францияға кире юл бик оҙаҡ була — Мане Үҙәк Европа ла, Дрезден, Прага, Вена һәм Мюнхен музейҙары буйлап күп йөрөй.
1856—1858 йылдарҙа Мане өмөтлө рәссам булараҡ билдәлелек яулай, уны төрлө салондарға саҡыралар, бында ул париж йәмғиәтенең юғары вәкилдәре менән таныша. Француз шағиры Шарль Бодлер менән Мане айырыуса йылы мөнәсәбәттә була. Граф Альбер де Баллеруа менән бергә рәссам Лавуазье урамында оҫтахана бинаһы асалар. Көн һайын йәш рәссам Лувр буйлап йөрөй, билдәле полотноларҙан күсермә эшләй, Кутюрҙың хуплауын көтә: Манеға йәш сағынан уҡ билдәлелек алыуға ынтылыш хас була. Мане бенгаль уттары менән яҡтыртылған,, маңлайҙарында янған йондоҙҙарҙа ялған гәүһәрҙәр, , ҡулында — көмөш таяҡ кеүек портреттарға ҡаршы сыға. Де Банвиль, картина ҡарата үҙ фекерен Мане «Le Bock Бон» (француз теленә тәржемә менән Та. М. Пахомова).
Париж салоны
Әммә тиҙҙән яңы картиналары өсөн Эдуард яңы сюжет таба. Ул ҡалалағы баҡса Тюильри, бында ял көндәрендә париж богемаһы йөрөү өсөн һәм донъяуи әңгәмәләр өсөн йыйыла. Хәҙер рәссам Кутюрҙың бөтә кәңәштәрен ҡәтғи кире ҡағып, йыйылған кешеләрҙе еңел генә һүрәтләй. Картиналарындағы тематик һәм техник яңылыҡтар Маненың яҡындарында тағы ла ғәжәпләнеү һәм аңлашылмаусанлыҡ тыуҙыра. Бындай төр һынлы сәнғәт репортаждар һәм журнал иллюстрациялары өсөн генә тәғәйенләнгән тип ҡабул ителгән. Мане картиналарҙа академик техника «ентекле биҙәлеш» те алып ташлай, картина алыҫ йәки яҡын арауыҡта ҡаралғаны әһәмиәткә эйә түгел. Бындай ҡарашта полотноның бер өлөшө яҡындан ҡарағанда алыҫтағыһын ҙурайтып ҡарауға тиң. «Тюильри баҡсаларында музыка» ла, киреһенсә,яҡындан ҡарағанда йөҙҙәр абстракт формала. Оригинал менән оҡшашлыҡҡа картиналарҙы бер ни тиклем алыҫлыҡта ҡарағанда ғына өлгәшергә була. Ентекле һайлап алыуға ҡарамаҫтан, 1861 йылда Маненың ике картинаһы («Ата-әсә портреты» һәм «Гитарреро») жюри салонда ҡабул ителгән, өҫтәүенә, һуңғыһы бүләк ала хатта. Йәш рәссамдың ижад емештәре тамашасылар тарафынан йылы ҡабул ителә. Салонда танылыу рәссамға аҡса һәм дан килтерә, атаһының таныуы Эдуард өсөн бик ҡиммәтле була, ул үҙенең йортонда ҡунаҡтарға ғорурлыҡ менән Маненың оло йәштәгеләрҙе һүрәтләгәндәрен күрһәтә.
Мане оҫтаханаһын сираттағы тапҡыр үҙгәртә — ул хәҙер Батиньоль (франц.)кварталының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Был ваҡытта салондың ойоштороусыларының береһе Луи Мартин, йәш рәссамдарҙың ауырлыҡтарын аңлап, альтернатив күргәҙмә ойоштора, унда Мане картиналары ла куйыла : «Малай менән сейә», «Уҡыусы» һәм танылыу алған «Гитарреро». Рәссам киләһе салон тураһында уйлана һәм «Ҡарт музыкант» картинаһын яҙа план үтәлеше яғынан яҡшы, әммә композиция төҙөү яҡтан көсһөҙ була. Яңынан салонға мөрәжәғәт итергә уйланып, Мане йәнә офортҡа мөрәжәғәт итә. Даими эҙләнеп, ул яңы картинаһын яҙа "Урам йырсыһы ", һүрәткә төшөүсе Викторина-Луиза Мерана, йәш провинциал, теләһә ниндәй ысул менән ярлылыҡтан сығырға тырышыусы була. Һүрәткә төшөүсе менән рәссамды ижади ептәр генә түгел, ә интим да бәйләй. Париж таралған имеш-мимештәрҙе Сюзанна белмәй, йәки белгәнен күрһәтмәй.
Киләһе күргәҙмәгә «монументаль» полотно эҙләп, Мане натуранан шәрә картина яҙырға уйлай.. Рәссамға композиция Рафаэль композицияһындағы «Парис суды» нан Марк-Антонио Раймонди гравюраһы хеҙмәт итә. Картина «Һыу инеү» жюри тәҡдиме менән бергә « Йәш ҡатын-ҡыҙ эспада кейемендә» һәм «Йәш кеше махо костюмында». Бер үк ваҡытта Мане Мартин менән күргәҙмә ойоштороу тураһында һөйләшә — унда «Тюильриҙа музыка» һәм «Ҡарт музыкант», «Gitanos» һәм «Испан балеты», "Урам йырсыһы " һәм «Лола иң Валенсия» кеүек эштәре керә. Асылыусы салон тамашасыларҙы ҡыҙыҡһындырырға тейеш була. Әммә рәссамдың цех буйынса өлкән коллегалары һәм тамашасыларға картина тиҫкәре йоғонтол яһай. Шулай уҡ жюри 1863 йылда бөтә кире ҡағырға тәҡдим мане салоны өс картина. Дөрөҫ, бындай хәтәр яҙмыш бер Мане картиналарына ғына ҡағылмай: 2800 картина кире ҡағыла. Ҡыйынһыраусы рәссамдар Мартиниға күргәҙмәне жюри нәшриәтенән башҡа үткәрергә мөрәжәғәт итәләр.
Башта Мартин баҙнат итмәй салон асырға, әммә император Наполеон III тәҡдиме буйынса күргәҙмә асыла шунда уҡ «Кире ҡағылыусылар салоны» тигән исем ала. Рәссамдың ҙур өмөт бағлаған «Үләндә иртәнге аш» картинаһы тәнҡитләнә, килеүселәрҙә көлкө тыуҙыра. Шул уҡ ваҡытта картина оло иғтибарға лайыҡ була, киләсәктә ул «Кире ҡағылыусылар салоны — 1863» символына әйләнә. Мане ғауғалы дан ала.
Сәнғәт чиновниктары һәм «мәғрифәтле тамашасы» яғынан һөсләтеү, рәссамды Испанияға ҡасырға мәжбүр итә, әммә унда Мане, ваҡытты файҙалы үткәрә, Эль Грек, Гойя һәм Веласкес әҫәрҙәре менән таныша.
Был ваҡытта Мане, жюри салонында даими кире ҡағылып, бер төркөм йәш рәссамдар менән яҡынлаша, тиҙҙән уларҙы импрессионистар тип атайҙар. Клод Моне, Поль Сезанн һәм Эдгар Дега «Олимпия» авторы дуҫтары һәм эйәрсендәре булып китәләр.
1867 йылда Парижда үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә Эдуард Мане Альма күпере эргәһендә үҙ павильонын төҙөй. Ун йыл эсендә ижад иткән 50 картинаһы ҡуйыла. Бәлки, тап ошо хәл иткес аҙым киләһе ике салонда уның эштәре ҡабул ителә. Нисек кенә булмаһын, рәссам тәүәккәл үҙ юлы менән бара.
1869 йылда Мане йәш рәссам Ева Гонсалес менән таныша, портреты өсөн уға һынын төшөрөргә тәҡдим итәсәк. Ева Гонсалес Эдуардтың берҙән-бер уҡыусыһы була.
Батиньоль төркөмө
Испаниянан ҡайтҡас, Мане яңынан картиналар яҙырға башлай — нисек кенә уның эштәре яҡшы булһа ла, салон кире ҡағасаҡ тигән имеш-мимештәргә ҡарамай. Бигерәк тә был ваҡытта Мане өсөн дуҫтары, уның ижадын һөйөүселәр ярҙамы ҡөиммәт була. Йыш ҡына Гранд-рю-де-Батиньоль урамында магазинда буяу һатып алғанда, йәнәш урынлашҡан кафе Гербуала була башлай, унда билдәле яҙыусы һәм рәссамдар ҙа йыш була, шулай уҡ билдәле Фантный-Латур, Уистлер,, Дега, Ренуар, Моне, Писсарро. Эмиль Золя — Мане ижады яҡлы, уның сәнғәтен һаҡлаусы. Замандаштары әйтеүе буйынса, Мане был төркөмдә абруйлы була (Батиньоль кварталы), формаль булмаған был йыйылыш, либераль була, ҡатнашыусылар уны тәнҡитләргә ҡурҡалар. Дөрөҫ, казустан башҡа үтмәй: Дюранти яғынан тәнҡит, тупаҫлыҡ арҡаһында Мане уны дуэльға саҡыра, Дюранти яралана. Шуға ҡарамаҫтан, Дюрантить һәм Мане килешәләр, Эдуардтың вафатына тиклем иң яҡшы дустар булып ҡалалар.
Импрессионистар менән яҡынайыу
1870 йылда Парижды ҡамау ваҡытында, инанған республикасы булараҡ, баш ҡалала ҡала. Франция-пруссия һуғышы һәм Париж коммунаһынан һуң йәш рәссам импрессионистар менән яҡындан таныша. Быны, мәҫәлән, күп һанлы картиналарҙың пленэр ҙа яҙылыуы, иңгә-иң 1874 йылда Клод Моне менән Аржантейҙа, иҫбатлай. Шуға ҡарамаҫтан Мане импрессионистар төркөмө күргәҙмәләрендә ҡатнашырға теләмәй. Ул теләһә нисек булһа ла рәсми салон жюриының таныуына өлгәшергә ынтыла. 1874 йылда уның исеме тирәләй сираттағы ығы — зығы барлыҡҡа килә. «Тимер юл» жюриҙа тағы кире тойғоһо тыуҙыра. 1879 йылда ғына рәссам ныҡлығын салон баһалай: Мане полотноһы «Оранжереяла» һәм «Кәмәлә» бик йылы ҡабул ителә. Наполеон III етәкселегендәге Францияла урнаштырылған строй Мане картинаһында «Император Максимилиан ды атыу» — Мексика ла француз хөкүмәте яҡлы вәкилде язаға тарттырыу тураһында, сағылыш таба. Мане Курбе миҫалында Альма күпере янындағы баракта, сәйәси сәбәптәр буйынса, картинаһын ҡуя алмай.
1868 йыл менән, Империя һәләк булған осорҙа, 1868 йылдан бер генә ижад салоны ла рәссамға дан һәм ҡәнәғәтләнеү килтермәй. береһе лә ҡәнәғәт түгел һәм ижад салоны мана рәсми дан килтерә. Буржуаз тамашасыһы һәм тәнҡитселәр яғынан рәссам ижадын тәнҡитләү дауам итә. Төҫ, — ти Мане, — ул тойомлау һәм тәмләү, әммә күңелеңдә тағы ла нимәлер булырға тейеш, һеҙ белдерергә теләгән, — бынан башҡа бөтә нимә мәғәнәһен юғалта! Хәтирәләр Жаннио (француз теленә тәржемә менән Та. М. Пахомова).
Франция-пруссия һуғышы
1870 йылдың йәйендә франция-пруссия һуғышы, Наполеон III ниәтләгән, юғары нөктәһенә етә. 1870 йылдың көҙөндә империя режимы селпәрәмә килә, Франция республикаһы иғлан ителә, әммә хәрби хәрәкәттәр элекке ҡолас менән бара. Эдуард Мане Францияның көньяғындағы Олорон-Сент-Мариға туғандарын ебәрә. Үҙе рәссам, үҙенең ватандаштарының яҙмышын тулыһынса уртаҡлашып,үҙенең коллегалары менән армия составында Парижды һаҡлауҙа ҡатнаша. Бәхеткә күрә, ул хәрби хәрәкәттәрҙә иҫән ҡала. 1871 йылдың февраль айында ул Парижды ҡалдыра, һәм Франция хөкүмәте капитуляцияһы тураһында белә. Уның өсөн шундай ауыр ваҡытта ла, Мане эшләүен дауам итә— шулай, Бордола ул порт пейзажын яҙа.
Күпмелер ваҡыт үткәндән һуң, и Париж коммунаһы иғлан ителгәс, Мане ҡабат төҙөлгән Рәссамдар федерацияһына алына, әммә ул сәйәсәттән алыҫ була. Етди тетрәнеүҙәр рәссамды бер йылға ижадына тәнәфес алырға мәжбүр итә.
Яңы оҫтаханаларында урынлаштырылған һуң, 1873 йыл, Эдуард Мане «Һыра һауты» (Le Bon Bock)картинаһын яҙа, һуңғы 15 йылда беренсе тапҡыр тиерлек ҙур уңыш ҡаҙана. Был, әммә, Эдурдты модала булған конъюнктур рәссамға әйләндермәй (Курбе кеүек ҡайһы бер уңыштар һуң Салондағы) — 1874 йылда жюри уның "Бал-маскарад операһы"н кире ҡаға. 1876 йылда салоны ике картина жюри мане кире ҡаға. А берлектәге күргәҙмәләр, тамашасылар һәм тәнҡитселәр яғынан мыҫҡыл итеүҙәргә генә килтерә килтерә.
Әммә, 1874 йылдан Мане, үҙенсәлекле стиль эшләй, был уны йәш импрессионизмға яҡынайта (Мане менән Дега, яңы импрессионизм ағымында төп фигура, дуҫлығын билдәләп китергә кәрәк).
Һуңғы йылдарҙа
1877 йылдан Маненың һынлы сәнғәттә натюрморт һәм портретҡа  ынтылышы  һиҙелә башлай. Веласкестың бигерәк тә  ижадына йоғонтоһо күҙәтелә. Яйлап танылыу яулаған рәссам. 1879 йылдан  сәнғәт тәнҡитселәре күҙ алдында абруй яулай, үҫә, уның картиналары салон тарафынан ҡабул ителә. Береһендә Мане  миҙалға лайыҡ була, икенсе урын өсөн, был уға жюри һайлауынан арынырға   мөмкинлек бирә. Шул көн, xix быуатта француз һынлы сәнғәтен яулау йәки еңелеүен һүрәтләргә теләһәләр, Кабанельде оноторға мөмкин, тик Мане менән иҫәпләшергә кәрәк. Ж.-А. Кастаньяри, 1875 йылда (француз теленә тәржемә менән Та. М. Пахомова). 1881 йылдың декабрендә Антонять Прустың тәҡдиме буйынса, рәссам бала саҡ дустарын һәм яңы мәҙәниәт министры, Мане Почетлы легион ордены менән бүләкләнде.
Шуға ҡарамаҫтан, Эдуард Мане ижады 1890 йылдар аҙағына тиклем танылмай. Шул саҡта ғына уның картиналары шәхси һәм дәүләт йыйылыштарына ала башлайлар («Олимпия» дуҫтары тарафынан Луврға көсләп тиерлек бирелә, уның һатып алыу буйынса йәмәғәт 1889 йылда яҙылған).
Ауырыу билдәләре еңеп, Мане һуңғы ҙур полотно «Бар „Фольк-Бержер“» яһа, 1882 йылда Салон уны энтузиазм менән ҡабул иткән. Ниһайәт, был йыл Мане таланты танылыу ала — хатта кем уның менән ғүмере буйы көрәшә. Рәссам булып эшләү генә түгел, йөрөү ҙә ауырлаша. Эдуард Мане 1883 йылдың 19 апрелендә ауыр операция — һул аяғына ампутация кисерә,, ә 11 көн үткәс, тәүге һауығыу билдәләренә ышанһа ла, ҡот осҡос 1883 йылдың 30 апрелендә агония нан вафат була. Уны ерләргә бөтә Париж йыйыла.
Ғаилә
1863 йылда Мане Сюзанна Пленар Леенхофф, голландкаға өйләнә, уның менән роман 10 йыл буйы дауам итә. Леенхофф Мане ҡуҫтыларына фортепиано дәрестәре бирә. Сюзанна, атаһы Огюст.ү һөйәркәһе булған тигән версия ла бар. 1851 йылда улдары Леон Леенхофф тыуған. Атаһы үлгәндән һуң, бер йылдан Мане Сюзаннаға өйләнгән. Леон һәм Сюзанна рәссамдың күп полотноларына модель булғандар.
Нойшванштайн
Нойшванштайн замогы (шулай уҡ Нёйшванште́йн, Schloss Neuschwanstein [], ) — Бавария короле Людвиг Икенсенең романтизм стилендәге замогы. Көньяҡ-көнбайыш Баварияла Фюссен ҡалаһы һәм Хоэншвангау замогы янында, Австрия сиге эргәһендә урынлашҡан. Германияның көньяғында туристарҙың иң популяр урындарының береһе.
Төҙөлөшө
Нойшванштайн замогы ике ҡәлғә — алғы һәм артҡы Швангау урынында тора, улар төҙөлөш башланған мәлендә емерек хәлендә булған. Бавария короле Людвиг II был урында, ҡаяны шартлатып, яйлаһын яҡынса 8 метрға төшөрөргә һәм шуның менән "әкиәт һарайы"н төҙөү өсөн урын булдырырға бойорған. Юл һалынып, торба үткәргес һалынғандан һуң 1869 йылдың 5 сентябрендә ғәйәт ҙур замок төҙөү өсөн тәүге нигеҙ ташы һалына. Төҙөлөш эштәре һарай архитекторы Эдуард Риделгә тапшырыла. Мюнхен оҫтаһы Кристиан Янк уның пландарын художестволы күренештәргә, йәғни «ведуттар»ға (нәфис һүрәттәргә) күсергән. Король һәр һыҙманы шәхсән хуплаған, һәм уның әҙерләмәлә ҡатнашыуы бик мөһим булып сыға, хатта замокты үҙенең шәхси ижады тип иҫәпләй башлайҙар.
1869—1873 йылдарҙа ҡапҡалар төҙөлә. Өсөнсө ҡаттағы королдең шәхси бүлмәләре, шулай уҡ икенсе ҡаттағы уңайлы бүлмәләр бөтә бинаның уңайлылығына булышлыҡ иткән. 1873 йылдан башлап төҙөлөш эштәре бик көсөргәнешле темпта бара, әммә тиҫтә йылдан һуң һаман тамамланмай һәм король төҙөлөп бөтмәгән замокҡа 1884 йылда күсергә ҡарар итә. Бер йылдан замокта Людвигтың әсәһе Марияның 60 йәшен билдәләйҙәр. Дөйөм алғанда, король замокта 172 көн йәшәгән, һәм 1886 йылдың июнендә ул яҡты донъя менән хушлашҡан мәлдә төҙөлөш һаман тамамланмаған.
Төҙөлөш тарихы
Портал һәм эркер өсөн ҡомташ Вюртемберг ерендәге Нюртингендан килтерелгән. Тәҙрә, көмбәҙ, колонна һәм капитель өсөн Зальцбург янындағы мәрмәр ҡулланылған.
Бинаның көнбайыш яғынан пар көсө менән эшләүсе кран ярҙамында вагонеткаларҙа бик күп төҙөлөш материалдарын күтәргәндәр. Уларҙы тейешле урынға күтәреү блоктарының махсус системаһы ярҙамында алып барып ҡуйғандар. Бөгөн Техник күҙәтеү берекмәһе килеп сыҡҡан «Пар ҡаҙандары буйынса Бавария ревизия комиссияһы» төҙөлөш машиналарының хәүефһеҙлеген һәм ышаныслылығын йыл һайын тикшергән.
1880 йылда төҙөлөштә 209 балта оҫтаһы, ташсылар һәм ярҙамсы эшселәр эшләгән. Король вафат булғандан һуң 1886 йылда бөтә төҙөлөш эштәре туҡтатыла. Ул мәлдә замоктың хаҡы 7,5 миллион марканан ашып киткән, ә бөтә проекттың тәүге хаҡы — 3,2 миллион була. Ошо замокты төҙөүгә ғәйәт ҙур дәүләт сығымдары король Людвиг Икенсене эшкә яраҡһыҙ тип иғлан итеү һәм уны тәхеттән ситләтеү өсөн дәлилдәрҙең береһе була. Король үҙенең кредиторҙарына тағы ла күберәк суммаға бурыслы булып ҡалған. Людвиг вафат булғандан һуң алты аҙна үткәс, хоҡуҡҡа эйә булған регент бурыстарҙы ҡайтарыу өсөн замокты туристар өсөн түләүле асырға, шулай уҡ проектты аҡрынлап тамамларға ҡарар иткән. Бер нисә йыл дауамында эштәр тамамланған, әммә королдең пландары тулыһынса бойомға ашырылмаған: рыцарҙәр залы төҙөлөп бөтмәгән, сиркәү менән 90 метрлыҡ башня, тағы ла бер нисә бина менән бергә, көнбайышта террасалар һәм фонтан менән парк та төҙөлмәгән. Шуға ҡарамаҫтан, замок төбәктә төп иҫтәлекле урын булып ҡала, 1899 йылға ҡарай бурыс тулыһынса ҡаплана, һәм шул ваҡыттан алып Нойшванштайн, донъяның яңынан-яңы туристарын йәлеп итеүен дауам итеп, ҡаҙна өсөн тотороҡло килем сығанағына әүерелә.
Эске йыһаздары
Тәхет залы төҙөлөп бөтмәһә лә, ул иң тәьҫирлеһе һәм дини төҫ ала. Тәхет өсөн махсус бушлыҡ менән базиликоға оҡшаш нигеҙ һалыу илаһ менән король араһындағы бәйләнеш тураһында һөйләргә тейеш булған. Вилгельм Хаусшильдтың рәсемдәре буш тәхет урыны өҫтөндә изгеләргә индерелгән алты королде һүрәтләй. Ул Христос, Мария һәм Иоандың һүрәттәре менән тамамлана. Уң һәм һул яҡта, мәрмәр баҫҡыстар янында, 12 апостол һүрәтләнгән. Венанан Детондың мозаикалы иҙәне хайуандар һәм үҫемлектәр төшөрөлгән күк шарын күрһәтә. Тәхет залының аҫҡы һәм өҫкө өлөштәренең колонналары яһалма мәрмәрҙән эшләнгән. Колонналарҙың аҫҡы өлөшө ҡуйы ҡыҙыл төҫтә, өҫкө өлөшө яһалма лазуриттан эшләнгән.
Интерьерҙа төп ролде Вагнер операларына һәм боронғо герман легендаларына иллюстрациялар уйнай. Аҡҡош мотивы — замоктың бөтә архитектураһы һәм нәфис биҙәктәре менән һуғарылған. Аҡҡош — Швангау боронғо граф нәҫеленең геральдик ҡошо. Людвигтың атаһы Максимилиан II Баварский үҙен ошо ырыуҙың вариҫы тип иҫәпләгән.
Икенсе донъя һуғышы аҙағында Рейхсбанк алтынының бер өлөшө замокта һаҡланған. Һуғыштың һуңғы көндәрендә алтын билдәһеҙ йүнәлештә сығарыла. Имеш-мимештәр буйынса, ул Алат күлендә батырыла. Замокта шулай уҡ Адольф Гитлерҙың шәхси коллекцияһы өсөн тәғәйенләнгән урланған ҡиммәтле биҙәүестәр, картиналар, мебель һаҡланған.
Нойшванштайнға яҡындағы Мариенбрюке күперенән күренеш асыла.
Ненза-Яха (Сядай-Яха ҡушылдығы)
Ненза-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сядай-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Полин (Летняя Рассоха ҡушылдығы)
Полин — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Летняя Рассоха йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Панно
Панно́ (panneau - pannus тигәндән — туҡыма киҫәге) — монументаль сәнғәт төрө, декоратив йүнәлешле рәсем сәнғәте, ғәҙәттә өй ҡабырғаһының (диуар панноһы) йәки түшәменең  (плафон) буш урындарын биҙәргә файҙаланыла. Был маҡсатта Барельеф, һырлы, һылаулы йәки керамик композиция ысулдары ла ҡулланыла.
Бинаның тышҡы ҡабырғаларында төҫлө плиткалар ҡулланып йәки фреска техникаһы менән эшләнгән панноларҙы ҡайһы саҡ мураль тип атайҙар.
Бөгөнгө көнкүреш паннолары
Хәҙер панноларҙы фатирҙарҙа, шәхси йорттарҙа ла урын ала бара. Уларҙы диуарҙа, иҙәндә, түшәмдә генә түгел, мебель ҡапҡасьтарында ла эшләйҙәр.
Диуарҙар өсөн ошондай декоратив панно төрҙәре ҡулланыла:
Кассель
Кассель (нем. Kassel ) — Германияла, Гессен ерендә Фульда йылғаһы буйындағы ҡала. Халҡы — 196 мең кеше.
Тарихы
Хассель (Chassela) ҡалаһы тураһында тәүге тапҡыр 913 йылда король Конрад Франконский тарафынан бирелгән ике грамота буйынса телгә алына. Атамаһы сама менән латин Castellum Cattorum һүҙенән барлыҡҡа килгән, тәржемәлә «хаттар ҡәлғәһе» тигәнде аңлата. Иртә урта быуатта Хассала — Фульда йылғаһы аша күпер янындағы нығытма. Грамота 1189 йылда Касселгә ҡала хоҡуҡтары бирә.
1567 йылда Гессен ландграфлығы Марбургтағы баш ҡалаһы менән  дүрт ир туғандар тарафынан бүленә, һөҙөмтәлә  Гессен-Кассель дәүләте барлыҡҡа килә. Кассель уның баш ҡалаһы һәм Германияла кальвинизмдың таянысы була. Протестанттарҙы католиктарҙың һөжүменән һаҡлау өсөн ҙур нығытмалар төҙөлә. 1685 йылда Кассель 1700 гугеноттың һыйыныу урыны була, улар Обернойштадт янында төпләнәләр. Ландграф Карл ҡалала Октогон һәм Оранжерея  һарайҙары төҙөй (1701—11).
XIX быуат башында Кассель ҡалаһында  ағалы-ҡустылы Гриммдар йәшәй, улар үҙҙәренең әкиәт коллекцияһын йыя. 1803 йылда ландграфлыҡ үҙенең статусын курфюрлыҡ  һәм кенәзлеккә тиклем күтәрә, әммә тиҙҙән Кассель ҡалаһын Наполеон биләй, ә 1807 йылда Кассель бер аҙ ваҡытҡа Жером Бонапарт (Наполеондың ир туғаны) етәкселегендә Вестфаль короллегенең баш ҡалаһы була. 1813 йылда Чернышев партизан отрядының ҡапыл һөжүменән һуң баҫып алына,  һәм тиҙҙән кенәзлек статусы тергеҙелә.
1866 йылда Австро-пруссия һуғышы һөҙөмтәһендә Кассель ҡалаһын Пруссия яулай. Пруссия хакимиәте бер нисә ерҙе берләштерә һәм Гессен-Нассау провинцияһын ойоштора. Күпмелер ваҡыт үткәс, Кассель әһәмиәтле индустриаль ҡалаһы һәм тимер юл үҙәге була.
Америка ғәскәрҙәре Кассель ҡалаһына 1945 йылдың 3 апрелендә инә. Һуғыштан һуң иҫке биналарҙың күбеһе тергеҙелмәй. Ҡаланың үҙәге илленсе йылдарҙың   хәҙерге стилендә төҙөлгән. Иҫке биналарҙың өстән бер өлөшө генә, башлыса Фридерицианум музейы ғына тергеҙелә. Һуғыштан һуң Кассель Көнбайыш Германияның буласаҡ баш ҡалаһы кеүек ҡарала, әммә ахыр сиктә баш ҡала итеп Бонн ҡалаһы һайлана.
Иҫтәлекле урындары
Фридрих үҙәк майҙаны XVIII быуатта барокко стилендә планлаштырыла. Ландграф Фридрих II хөрмәтенә атала. Майҙанда 1769—1779 йылдарҙа төҙөлгән классицизм стилендә бина тора. Был Фридерицианум  —  Европала беренсе һәр кемгә аңлайышлы музейҙарҙың  береһе. Бында биш йылға бер тапҡыр бөтә донъяға билдәле хәҙерге заман  documenta сәнғәте күргәҙмәһе үтә.
Юғарыла һанап кителгәндәрҙән тыш, Кассель музейҙары  араһында  обойҙар музейы (Deutsches Tapetenmuseum),  ағалы-жнеле Гриммдарҙың йорт-музейы  һәм Оттониумда — Германияның иң боронғо XVII быуат бинаһында тәбиғәт музейы бар
Иҡтисады
Кассель ҡалаһында ФРГ-ла нефть һәм газдың ҙур дистрибьютеры булған немец WINGAS GmbH компанияһының һәм  рәсәй концерны «Газпромдың»   штаб-фатиры урынлашҡан. WINGAS GmbH тәбиғи газды һатыу һәм ташыу менән бәйле проекттарҙы  тормошҡа ашырыу менән шөғөлләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аҡтүбә (Шошка ҡушылдығы)
Аҡтүбә — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шошка йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Геж
Геж — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/958/103/27    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Константинович Наталья
Наталья Константинович (10 октябрь 1882 — 21 август 1950) — Черногория принцессаһы, принц Мирко Дмитрийҙың ҡатыны.
Тормошо
1902 йылда черногория принцы Мирко Дмитрийға, король Никола I һәм корль ҡатыны Миленаның кесе улына кейәүгә сыға. Наталья серб короле Александр I Обреновичтың (1876—1903) алыҫ туғаны була. Никола Негош был никах яҡлы була, сөнки ул, был союз менән файҙаланып, улын серб тәхетенә ултыртыуға иҫәп тота. Башта никах бәхетле була. Мирко үҙенең ҡатынына, ғаиләһендә Лили тип йөрөтөлгән «алиһәгә оҡшаған ҙур ҡара күҙле блондинкаға», ғашиҡ була. Әммә бәхет оҙаҡҡа бармай. Тиҙҙән елғыуар принц үҙенең күп һанлы һөйәркәләренә әйләнеп ҡайта, һәм был ғаилә мөнәсәбәттәренә кире йоғонто яһамай ҡалмай. Ғаиләлә биш бала тыуа, әммә бары тик принц Михайло (1908—1986) ғына оҙон ғүмерле була. Ҡалған бөтә дүрт улы: Станислав һәм Стефан 1908 йылда туберкулёздан, Павел һәм Эммануэль йәшәй биргәс вафат булалар, тик үҙҙәренән һуң нәҫел ҡалдыра алмай.
Наталья үҙенең бикәсе Елена менән бик яҡын мөнәсәбәттә була һәм уға йыш ҡына Италияға барып йөрөй. Елена итальян королеваһы, король Виктор-Эммануил III-нөң ҡатыны була. Ике ҡатынды талаштырырға тырышҡан Мирко, ҡатыны, йәнәһе, үҙенең һөйәрен, Еленаның ире король Виктор-Эммануилды күреү өсөн, Италияға йыш бара, тигән имеш-мимеш тарата. Мирконың атаһы Никола был хаҡта белеп ҡалғас, был хәл Италия менән мөнәсәбәттәргә тәьҫир итмәһен өсөн, принцты өйҙә һаҡ аҫтында ултырта. Наталья Парижға ата-әсәһенә күсеп килә. 1917 йылда уларҙың союзы, айырылышыуға тиклем барып етеп, тулыһынса өҙөлә. Мирко киләһе йылда Венала вафат була. Наталья иһә 1950 йылда вафат була. Тәүҙә ул Бөйөк Британияла, һуңынан Францияла йәшәй. 1920 йылда менән граф Гастон Errembault де Dudzeele (1877—1961) менән икенсе никахҡа инә. Уларҙың ике ҡыҙы: Елена (1921—2006) һәм Анна-Мария (1922—1984) тыуа.
Смолич Николай Васильевич
1938—1947 йылдарҙа Т. Шевченко исемендәге Киев опера һәм балет театрының художество етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда театр Өфө ҡалаһында эвакуацияла була.
Биографияһы
Николай Васильевич Смолич 1888 йылдың 24 июнендә (ҡәберлек ташында 28 июнь тип яҙылғанкария хаҡы мавсол тыуыу датаһын күрһәтергә һәйкәл — 28 июндә 1888 ). Санкт-Петербургта тыуған.
1905—1908 йылдарҙа Санкт-петербург университетының тарих-филология факультетында уҡыған 1911 йылда Санкт-Петербургта Император театр училищеһының (хәҙер Санкт-петербург дәүләт театр сәнғәте академияһы) драматик курсын тамамлай (педагогтары С. И. Яковлев, В. Н. Давыдов).
1911—1917 йылдарҙа — актер, 1916 йылдан алып — Александрин театры режиссеры. 1917 йылдан һуң театрҙы етәклән Ваҡытлы комитетҡа инә. 1920 йылда художество бүлегенең етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1922 йылдан алып бер үк ваҡытта дәүләт опера һәм балет театрында (хәҙер Мариин театры) опера режиссеры булып хеҙмәт итә.
1924—1930 йылдарҙа Бәләкәй опера театрының директоры һәм художество етәксеһе — (хәҙерге Михайлов театры) (барыһы ла — Санкт-Петербургта).
1930—1938 йылдарҙа — баш режиссер, 1947—1948 йылдарҙа — Ҙур театр режиссеры (Мәскәү).
1938—1947 йылда — Т. Шевченко исеммендәге Киев опера һәм балет театры баш режиссеры, художество етәксеһе һәм директоры. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында театр Өфө ҡалаһында эвакуацияла була, һуңынан Иркутск ҡалаһына күсерелә.
Витебск өлгөлө, Ленинград музыкаль комедия , Мәскәү оперетта , Грузин опера һәм балет (Тбилиси), Әрмән опера һәм балет (Ереван), Карел АССР-ының Музыкаль-драма (Петрозаводск) театрҙарында спектаклдәр ҡуя.
1946 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Н. В..Смолич 1968 йылдың 31 июлендә Мәскәүҙә вафат була. Киевтағы Байков зыяратында улы янында ерләнгән.
Сулать
Сулать — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубна йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аждаһа (мәғәнәләр)
Аждаһа ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
Эвенктар
Эве́нктар (үҙ атамаһы — эвенкил, 1931 йылдан рәсми этноним булып китә. Боронғо атамаһы — тунгустар) — Рәсәй Федерацияһының (Көнсығыш Себер) төп халыҡтарының береһе.
Шулай уҡ, Монголияла һәм Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығышында йәшәйҙәр.
Эвенктарҙың орочендар, бирарҙар, манегрҙар, солондар тип аталған төркөмдәре бар.
Эвенк теле алтай телдәре ғәиләһенән тунгус-маньчжур төркөменә инә. Өс диалектҡа бүленә: төньяҡ, көньяҡ һәм көнсығыш. Һәр диалект эсендә һөйләш төрҙәре бар.
География
Эвенктар көнбайышта Йәнәсәйҙән көнсығышта Охот диңгеҙенә тиклем ятҡан ерҙәрҙе биләйҙәр.
Көньяҡ сиге Амурҙың һул ярынан һәм Ангара буйлап үтә.
Административ бүленеш буйынса эвенктар Иркутск, Амур, Сахалин өлкәләре, Саха һәм Бүрәт республикалары, Красноярск, Байкал аръяғы һәм Хабаровск крайҙары биләмәләрендә йәшәйҙәр.
Эвенктарҙың бер аҙы Томск һәм Төмән өлкәләрендә йәшәй. Был тиклем киң биләмәлә бер ерҙә лә улар күпселекте тәшкил итмәй. Урыҫтар, сахалар, бүрәттәр һәм башҡа халыҡтар араһында таралып урынлашҡан.
Тарих
Уларҙың төп ата-бабалары Байкал аръяғы халҡы увандыр тиергә тулы нигеҙ бар.Ҡытай йылъяҙмалары буйынса, (яңы эраның V—VII быуаттарында), был халыҡ Баргузин менән Селенганан төньяҡ-көнсығышта, таулы тайга зонаһын биләп торған. Увандар Байкал аръяғының аборигендары түгел. Бында улар көнъяғыраҡ ятҡан ерҙәрҙән күсеп килгән малсылыҡ менән шөғәлләнеүсе күсмәндәр булған.
Тунгустарҙың ошолай ойошоуы һөҙөмтәһендә, уларҙа өс антропологик тән төҙөлөшө осрай. Шулай уҡ, хужалыҡ итеүҙең һәм мәҙәниәттең өс төрө бар: болансылыҡ, малсылыҡ һәм балыҡсылыҡ.
Яңы эраның I — II меңлектәре сигендә эвенктар араһынан себергә күсеүсе сахалар тарафынан телгеләнеп ҡалғандар. Көнсығыш эвенктары эвендар этносын төҙөй.
XVII быуатта урыҫтар килгәнсе эвенктар (тунгустар) Ангара, Вилюй, Витим, Йәнәсәй, Үрге Лена, Амур (орочондар) йылғалары буйында, шулай уҡ, Байкал яры буйлап йәшәгәндәр. .
Урыҫтарҙан беренсе булып тунгустар янына барып сығыусы казак Бекетов булған. Был осрашыу Ангара буйында, күренекле тунгус кенәзе Гантимур идара иткән мәлдә булған. Урыҫ документтарында шул мәлдәге башҡа кенәздәрҙең исемдәре лә теркәлгән: Бабуг, Тякш, Кагил, Топук, Болдоной һәм Индак. Кенәздәр ырыуҙар һәм ерҙәр менән идара иткәндәр. .
XVIII быуатта Даурияның тунгустары урыҫ миссионерҙарының йоғонтоһона эләккәндәр.
1761 йылда Байкал аръяғында биш йөҙлөк тунгусс казак полкы ойошторолған. Башында старшина торған.
1924—25 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта советтарға ҡаршы Тунгус инҡилабы ҡуба.
Йолалары
Этнографик тикшереүҙәр буйынса, боронғо эвенктарҙа мәрхүмдәрҙе һауала ерләү йолаһы таралған булған.
Старостин С. А. фаразы буйынса, был йола телдәрҙең сино-кавказ макроғәиләһенә инеүсе башҡа халыҡтарҙа ла киң ҡулланылған.
Иҫәбе
Эвенктарҙың Рәсәй составына инеү мәленә (XVII быуат) һаны сама менән 36135 тирәһе кеше булған.
Тулыраҡ мәғлүмәтте 1897 йылғы халыҡ иҫәбе бирә.
Бөтәһе 64 500 кеше иҫәпкә алынып, туған теле тунгус булғандары — 34 471 кеше, ҡалғандары — урыҫ (31.8 %), саха, бүрәт һәм башҡа телдә һөйләшеүселәр булған.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре Рәсәй Федерацияһында 35 527 эвенк йәшәй тип мәғлүмәт бирә.
Шуларҙың яртыһы (18 232) Саха Республикаһында булған.
Улар Ҡытайҙағы рәсми танылған 56 халыҡтың береһе булып тора.
Эвенктар Рәсәйҙә
А. Н. Радищев Тобол наместничествоһын һүрәтләгәндә, тунгустар тураһында былай тип яҙып ҡалдырған: "… Кенай һәм Тим ярҙары буйлап көнсығыш яғынан түбәндә, тәбиғәте кеүек үк ҡырағай, бик һөмғол һәм бөхтә, тунгус тигән халыҡ йәшәй. Ул халыҡта ситтән килгән кешене, бигерәк тә таныштарын өйҙәрендәге иң затлы ризығы менән һыйлау йолаһы бар. Шулай уҡ, уның ҡунаҡсыллығына насар яуап биреүсегә уҡ менән яны бар… "
Рәсәйҙә әлеге көндә эвенктарҙың төп йәшәү урыны Саха Республикаһы (18 мең) һәм Красноярск крайы (4,6 мең, шуның 3,8 меңе Эвенк районында).
Бүрятияла − 2,6 мең, Амур өлкәһендә − 1,5 мең, Байкал аръяғы крайыында − 1,5 мең, Байкал алдында 1,4 мең эвенк йәшәй.
Эвенктар өсөн борондан тәбиғи ресурстар ҡулланып хужалыҡ итеү хас.
Рәсәйҙә эвенктар иҫәбе:
2010 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса Рәсәйҙә 38 396 эвенк йәшәй, шуның эсенән:
Ҡытайҙағы эвенктар
Ҡытайҙа эвенктар дүрт этнолингвистик төркөм тәшкил итәләр. Ә дөйөм һаны буйынса Рәсәйҙәгеләрҙән күберәктәр: 39 534 Рәсәйҙә улар — 38 396.
Был төркөмдәр ике рәсми милләткә берләшә. Эске Монголияның автоном районы Эвенк автоном хошунында һәм күршеләге Хэйлунцзян провинцияһында (Нэхэ өйәҙе):