cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джохор
Тарихы
1948 йылда Джохор Малай федерацияһына ингән. 1957 йылда бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Административ бүленеше
Штат 10 районға бүленә:
Халҡы
2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, штаттың халҡы 2,75 миллион кеше тәшкил итә. Шуларҙың 54 проценты — малайлылар, 35 проценты — ҡытайҙар, 7 % — һиндтар, 4 % — башҡа халыҡтар. 2010 йылдың күрһәткестәре буйынса, халыҡ һаны 3 348 283, халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 176,35 кеше/км².
Ситовка (Лесной Воронеж ҡушылдығы)
Ситовка  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Октябрь (Ишембай районы)
Октябрь (Октябрь) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше. Ишәй ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453236, ОКАТО коды — 80231835004.
Тарихы
Атамаһы 1917 йылғы Октябрь революцияһынан килеп сыҡҡан (яңы стиль буйынса — ноябрҙә)
Һаралы
Һаралы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Шешәнәк йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һаралының икенсе атамаһы «Бешеке».
Октябрь (Ишембай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һаралы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Октябрь (Ишембай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек халыҡ — урыҫтар (72 %).
Һаралы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Октябрь (Ишембай районы)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Яңы Бүре
Яңы Бүре (Новобурино) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Бүре ауыл биләмәһе үҙәге.
Тарих
1929 йылда Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны составында ойошторола. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (46%) һәм башҡорттар (38%) йәшәй.
Николаевка (Өфө районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2738 кеше. Почта индексы — 450532, ОКАТО коды — 80252850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ищенко Иван Митрофанович
Ищенко Иван Митрофанович (15 сентябрь 1912 йыл — 17 ғинуар 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының отделение командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Иван Митрофанович Ищенко 1912 йылдың 15 сентябрендә Украинаның Кировоград өлкәһе Новоподымка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. 1942 йылдан ВКП(б)/ КПСС ағзаһы. Башланғыс мәктәпте тамамлаған, йөк ташыусы булып эшләгән.
1941 йылдың октябренән Ҡыҙыл Армия сафында. Грузин ССР-ының Капский район хәрби комиссариаты тарафынан саҡыра. 1941 йылдың ноябрь айынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1944 йылдың 24 июнендә Витебск өлкәһе Бешенковичи районының Вяжица ауылы эргәһендә (хәҙер Будилово ауылы) дошмандың көслө уты аҫтында ҡул аҫты саралар менән сержант Иван Ищенко Көнбайыш Двина йылғаһының һул ярына беренсе булып сыға һәм плацдарм өсөн һуғышта унға яҡын немец автоматсыһын һәм снайперын юҡ итә.
1944 йылдың 26 июнендә гитлерсылар, ҡамауҙан сығырға тырышып, ике взводҡа тиклем пехотаһы менән М.Ищенко отделениеһы участкаһына һөжүм итә, атакалары совет яугирҙәре тарафынан ҙур юғалтыуҙар менән кире ҡағыла. Һуңынан, дошмандарҙы эҙәрлекләп, сержант Ищенко отделениеһы, дошмандың сигенеү юлын киҫеп, «Витебск — Бешенковичи» юлын биләй. Был һуғышта М. Ищенко шәхсән һигеҙ гитлерсыны юҡ итә, ә өсәүһен әсирлеккә ала. Отделение утыҙ алты автомашинаны баҫып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 июлендәге Указы менән командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн сержант Ищенко Иван Митрофановичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4136) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һуғыштан һуң старшина М. И. Ищенко демобилизациялана. Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә автомеханик булып эшләй. 1979 йылдың 17 ғинуарында вафат була, Өфөлә ерләнгән.
Авеста
«Аве́ста» (революцияға тиклемге баҫмаларҙа «Зендавеста» ) зороастрийлыларҙың изге текстары йыйынтығы. Иранистикала «авестий» теле тип аталған башҡа бер ерҙә лә беркетелмәгән үҙенсәлекле телдә төҙөлгән боронғо иран (фарсы) әҙәбиәте ҡомартҡыһы.
Атамаһы
Пехлеви әҙәбиәтендә тағы ла Авестаның икенсе һәм ныҡ таралған — dyn' [dēn], ғәҙәттә «ышаныу», «дин», авестий текстарына ҡарата һүҙ йыш ҡына «(Заратуштраның асылына төшөнөүе)» билдәләмәһе булараҡ ҡулланыла.
Авестий текстарының үҙендә был атамалар билдәле түгел. Хом-яштта (Y 9.22) «naska-» — наск, «авестий китабы», һүҙмә-һүҙ «бәйләм» һүҙе осрай.
Традицион тарих
Пехлевий сығанаҡтарына ярашлы, Заратуштраның Аһура Мазданан алған асылына төшөнөүе уның батша кеүек ҡурсалаусыһы покровитель Кави Виштасп булған һәм 12 мең үгеҙ тиреһенә алтын ҡара менән яҙылған. Уның тоҡомо Дарий Дарян (йәғни Дарий, Дарийҙың улы) Авестаның ике күсермәһен һәм уның тәфсирен комментарий Гандж-и Шапикан һәм Диз-и Нипишт («крепость писаний») һаҡлағыстарына урынлаштырған. Александр Македонский, разрушая Ахеменидтар державаһын бөлгөнлөккә төшөргән осорҙа, китаптарҙы диңгеҙгә ташлап һәм утҡа яғып, Авестаны ла юҡҡа сығарған, ә бер өлөшөн грек теленә тәржемә итергә бойорған.
Аршакид башаһы Валахш (фараз буйынса, Вологез I күҙ уңында тотола, б. э. I б.) үҙ заманының дастурҙары ярҙамында, төрлө өҙөктәрҙә һаҡланған һәм телдән тапшырылған авестий текстарын йыйыу һәм кодификациялау буйынса тәүге ынтылыш эшләгән. Ул хакимлыҡ иткәндә Авеста экземплярҙары ҡалаларға ебәрелгән һәм өйрәнеү һәм һаҡлауға тапшырылған.
Изге риүәйәт текстарын йыйыу эше Сәсәниҙәр монархияһына (б. э.т. III) нигеҙ һалған Ардашир I дәүерендә дауам иткән, уның күрһәтмәһе буйынса юғары дастур Тансар булған текстарҙы һәм уларҙың тәржемә иткән. Ардаширҙың улы Шапур I Авестаны, үҙ осоронда грек, һинд һәм башҡа ғилми хеҙмәттәрҙең тәржемәләре менән, Гандж-һәм Шапиган һаҡлағысына ҡуйған.
Юғары дастур Адурбад Махраспандан, зороастрий диненең иң бөйөк апологеты һәм, Шапур II|Шапур дәүерендә (IV б.), авестий йыйынтығының һәм ҡанун урынлаштырыу ахырғы редакцияһын, 21-се китапта («наск») тәртипкә килтереп, Авестаны Зенд (Зенд) — от zainti- — «белем», «аңлатма» тип аталған урта фарсы теленә тулыһынса тәржемә иткән, шунан килеп сыға инде йыйынтыҡтың «Зенд-Авеста» (йәғни «Аңлатма һәм Ҡанун») тигән таралған атамаһы.
Зендтың ахырғы редакцияһы Хосров I Аноширван (б. э. т. VI б.) дәүерендә төҙөлгән.
Хәҙерге Авеста
Хәҙерге заман зороастрий берләшмәһендә баҫмаһыҙ дәүерҙәрҙә (XIX б. саҡлы), кәм тигәндә һуңғы меңйыллыҡта дин әһелдәре күсереп яҙған Авестаның ҡулъяҙмаларына барып тоташа. Иң иртә һаҡланған манускрипт XIII б. (1288 год), ҡулъяҙмалар колофоны XI б. саҡлы тапшырыуҙы раҫлай. Бөтә булған манускриптар X б. ҡулъяҙмаға, "Сәсәниҙәр архетибы"на — Сәсниҙәр заманындағы үрнәк күсермәгә барып тоташҡаны билдәле.
Манускриптар традиция буйынса Зенд-Авестаға (тәржемәгә), Саде («таҙа», литургик маҡсатта тәржемәһеҙ ҡулланылған авестий текстары) бүленә.
Боронғо иран телдәренеъ береһендә төҙөлгән Авеста Европала «авестий алфавиты», Иран зороастрийҙары din-dabire, «дини хат» тип йөрөтөлгән үҙенә бер төрлө алфавит нигеҙендә яҙылған. Зороастрийҙар араһында шулай уҡ ысын латин әлифбаһына әллә ни тап килмәгән латиница транслитерацияһы һәм ғәрәп-фарсы яҙмаһы таралыу ала. Бынан тыш, Авестаның күп кенә текстары хәҙергәсә яттан, мобедтар аша, һөйләнелә.
Хәҙерге Авестаның составы
Сохранившаяся Авеста традиционно делится на 5 «книг» и несколько не входящих в них других частей и фрагментов (рядом с названием указан сокращённый индекс книги):
Сәсәниҙәр Авестаһы
После разрушения Сасанидской державы, вторжения арабов в Иран и начала исламизации, зороастрийские общины оказались лишены государственной поддержки, их храмы и культурные центры часто разрушались или вместо них строились мечети. Дожившие до наших дней две иранские общины (Йезда и Кермана) и парсийская уже в начале II тыс. н. э. столкнулись с недостатком религиозных источников, вызванным утратой рукописей Авесты и гибелью или обращением в ислам их хранителей-мобедов.
Обращает на себя внимание, что сохранённая Авеста представляет собой тексты, так или иначе используемые в богослужении или частной молитве. Именно их в первую очередь старались сохранить деградирующие общины. От менее ходовых авестийских текстов сохранились лишь цитаты в пехлевийских книгах. О содержании утраченной Авесты можно также судить по ссылкам в пехлевийской литературе на «откровение».
Книга Денкард (X век), составленная в эпоху, когда Сасанидская Авеста была ещё доступна, содержит краткий обзор содержания 21-го наска Авесты, а три из них описываются особенно подробно, включая содержание каждой главы. Согласно Денкарду, Авеста состояла из 21-й книги («наска»), объединявших 348 глав, каждая из этих книг соответствовала 21-му слову зороастрийской молитвы Ахуна Ваирья. Кодекс делился на три части (по числу строк в молитве):
Авестий текстарының килеп сығыуы һәм
Йөкмәткеһе һәм тел билдәләре буйынса авестий текстарын ике өлөшкә бүлергә була:
Иҫке авестий һәм йәш авестий текстары яҙылыуы араһында бер нисә йөҙ йыл үткән тигән фараз бар. Шуның менән бергә Өлкән Авеста теле һәм күпмелер дәрәжәлә стиле һәм йөкмәткеһе буйынса ведий әҙәбиәтенең боронғо ҡомартҡыһы булған Ригведаға яҡын тора. Ситләтелгән мәғлүмәттәр буйынса Өлкән Авестаның йәшен (Заратуштра вәғәздәре осорона ярашлы) яҡынса б. э. т. 1000-се йылдарына тиклемге осор менән билдәләнә (б. э. т. 1200—800 йй.). Кесе Авестаның иң боронғо текстары (Ясна, Яштарҙың күпселеге) Әһәмәниҙәр осоро менән билдәләнә (б. э. т. VI быуат).
Баштараҡ текстар зороастрий руханиҙары коллегияһы тарафынан ауыҙ-тел ижады булараҡ быуындан быуынға тапшырылған. Авестаны Аршакиҙар дәүерендә яҙылған тигән һуңғы мәғлүмәт сығанаҡтары, дөрөҫ түгел, тип алып ташланырға тейеш түгел, әммә фаразланған "Аршакиҙар Авестаһы"на, әгәр ул булһа, Сәсәниҙәр ваҡытында яҙылған йоғонтоһон күҙәтеп булмай.
Авестий текстары тапшырылыуында түбәндәге этаптарҙы айырырға була :
Өлкән Авеста
Кесе Авеста
Авестаның эстәлеге
Содержание Авесты весьма разнородно вследствие присутствия в памятнике пластов различных стилей, времени и места составления, а также, вероятно, отличающихся религиозных взглядов разных авторов этих пластов. Тем не менее несмотря на эклектичность, все тексты Авесты — одни изначально, другие вследствие последующей редактуры — в целом выдержаны в русле почитания Ахура Мазды — центральной фигуры Авесты. Кроме того, в силу преимущественного богослужебного характера сохранившихся авестийских текстов в сборнике много повторений, повторяющиеся тексты доходят до 1/3 объёма всего памятника.
Авеста һәм Көнбайыш цивилизация
Хотя древние греки знали о гимнах и молитвах, читаемых магами, а Гермипп утверждал, что ему известно о двух миллионах стихотворных строк, сочинённых Зороастром, реальные сведения о древнеиранской религиозной литературе на Западе были очень скудны, и до XVIII в. об Авесте в Европе ничего не было известно.
Впервые авестийский текст Видевдад-саде попал в Оксфордскую библиотеку в 1723 г. от торговца из Сурата, однако никто не мог прочесть этот текст. Лишь французскому учёному Анкетилю-Дюперрону, отправившемуся в Индию в 1755 году простым солдатом, удалось войти в доверие к одним из парсийских священнослужителей и обучиться с их помощью читать и переводить авестийские тексты. Вернувшись в 1762 году во Францию, он преподнёс в дар Королевской библиотеке 180 авестийских, пехлевийских, персидских и санскритских зороастрийских рукописей, и в 1771 году им был издан первый в Европе перевод Авесты на французский язык, а в 1776 году в Риге появились первые переводы на немецкий язык.
Изначально новооткрытая Авеста встретила глубокий скептицизм у европейской публики и учёных, ориентированных на формировавшийся веками образ Зороастра, имеющий мало общего с реальным Заратуштрой. Анкетиля-Дюперрона часто обвиняли в подлоге, и умер он в нищете. Однако начавшиеся исследования Авесты специалистами-востоковедами, а также расшифровка в 1835 году Гротефендом древнеперсидской клинописи на родственном языке окончательно убедили Европу в подлинности Авесты и положили начало тесному знакомству с древнеиранской культурой и религией.
Рус телендә
Первый перевод Авесты на русский язык выполнил Каэтан Коссович в 1861 году.
Скроминка
Скроминка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының уң ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вондыга
Вондыга — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теза йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнсығыш Африка
Көнсығыш Африка — Нил буйынан көнсығышҡа табан Африка илдәрен үҙ эсенә алған географик термин (Мысырҙан башҡа).
Тасуирламаһы
Конго бассейнынан көнсығышҡа табан урынлашҡан, материктың ҡалҡыу өлөшөн алып тора. Бында материктың ҙур күлдәре, континенттың иң бейек нөктәһе, Ер ҡабығының донъя күләмендә бик ҙур ярыҡтары урынлашҡан, донъяның иң оҙон йылғаһы шунан башлана.
Көнсығыш Африкала 200-гә яҡын халыҡ йәшәй һәм дүрт тел төркөмө осрай. Көнсығыш Африкалағы ҙур мәҙәни-социаль айырмалыҡтар арҡаһында элекке һәм хәҙерге һуғыштар, шул иҫәптән граждандар һуғыштары килеп сығып тора.
Һикәште
Һикәште — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәндем йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Көнсығыш Африка
Тасуирламаһы
Күп кенә дәүләттәрҙең сиктәрен элекке колониаль державалар ирекле рәүештә, тәбиғи этник һәм мәҙәни сиктәрҙе иҫәпкә алмайынса билдәләгән. Был факт төбәктең үҫешен ҡатмарлаштыра.
Һикәште
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнсығыш Африка
Тасуирламаһы
Көнсығыш Африканың бер нисә иле — Танзания, Кения, Уганда, Бурунди һәм Руанда — Көнсығыш Африка берләшмәһе тигән таможня союзы төҙөй.
Көнсығыш Африка күпселек антропологтар тарафынан кешелек бишеге тип ҡарала.
Кайман Утрауҙары
Майҙаны 264 км². Ҙур Кайман, Бәләкәй Кайман һәм Кайман-Брак утрауҙарынан тора.
Халҡы — 61 944 (2020), мулаттар, аҡ һәм ҡара тәнлеләр. Ҙур Кайман утрауында халыҡтың 4/5 өлөшө йәшәй. Баш ҡалаһы — Джорджтаун ҡалаһы. Халыҡтың төп шөғөлө — туристарҙы хеҙмәтләндереү һәм ташбаҡалар үҫтереү.
Географияһы
Өс Кайман утрауы: Ҙур Кайман, Кайман-Брак һәм Бәләкәй Кайман Куба утрауынан 240 км көньяҡтараҡ, Майаминан (Флорида, АҠШ) көньяҡҡа табан 730 км һәм Ямайканан төньяҡ-көнбайышҡа табан 267 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Кайман утрауҙарының баш ҡалаһы Джорджтаун — ҙур Каймандың көнбайыш ярында.
Ҙур Кайман — Кайман утрауҙары составындағы иң ҙур утрау, уның майҙаны 197 км² тәшкил итә, ә оҙонлоғо — 6,5 км киңлектәге 35 км. Утрауҙың иң бейек нөктәһе — 16 метр. Утрауҙың күпселек өлөшөн Норт-Саунд лагунаһы биләй (56 км²).
Кайман-Брак утрауы Ҙур Каймандан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 142 км алыҫлыҡта ята. Оҙонлоғо 19 км, киңлеге уртаса 2 км, майҙаны яҡынса 38 км². Бөтә утрау буйлап эзбизташлы Блафф яҫы таулығы һуҙыла, ул Кайман-Брактың көнсығыш осона диңгеҙ кимәленән 42 метр бейеклеккә етә (утрауҙарҙың иң бейек нөктәһе).
Кесе Кайман утрауы Кайман-Брак утрауынан көнбайышҡа 8 км алыҫлыҡта ята. Кесе Каймандың майҙаны — 28,5 км². Утрауҙың өҫтө уйһыу, тик төньяҡ өлөшөндә генә яр буйы 12 метр бейеклеккә етә.
Утрауҙарҙа йылғалар юҡ. Яр буйҙарын рифтар уратып алған һәм ҡайһы бер урындарҙа мангр ҡыуаҡлыҡтары үҫә, улар ҡайһы берҙә утрауҙарҙың һаҙлыҡҡа әйләнгән эске өлөшөнә барып етә.
Утрауҙарҙың климаты тропик, пассатлы. Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы ярлы, ләкин тирә-яҡ һыуҙар балыҡтарға, гөбөргәйелдәргә, ҡыҫала һымаҡтарға һәм моллюскыларға бай. Дөйөм алғанда, тәбиғәт шарттары кешеләр өсөн уңайлы.
Кайман утрауҙары Куба утрауынан көнбайышҡа табан һуҙылған Кайман һыу аҫты тау һырты менән сиктәш. Кайман утрауҙарын һәм Ямайка утрауын айырып торған Кайман улағы — Кариб диңгеҙенең иң тәрән өлөшө (максималь тәрәнлеге — 7686 м). Утрауҙар Төньяҡ Америка һәм Кариб бассейны тектоник плиталары сигендә урынлашҡан. Кариб плитаһының көнсығышҡа һәм Төньяҡ Америка плитаһының көнбайышҡа хәрәкәте был районда ер тетрәүҙәр һанын сикләй, уларҙың магнитудаһы һирәк осраҡта 7,0-тан ашып китә. Кайман утрауҙарында йыш ҡына ҙур булмаған ер тетрәүҙәр була, әммә 2004 йылдың декабрендә Ҙур Кайманда 6,8 магнитудалы ер тетрәү күҙәтелә. Һөҙөмтәлә ҙур булмаған соҡорҙар барлыҡҡа килгән һәм ҙур юғалтыуҙар булмай.
Тарихы
Кайман-Брак һәм Бәләкәй Кайман утрауҙарын Христофор Колумб 1503 йылдың 10 майында Яңы донъяға 4-се экспедиция ваҡытында, уның карабы көнбайышҡа «баш һөйәктәре тулы ике бәләкәй һәм уйһыу утрауға» боролғас, аса. Шуға күрә утрауҙар Лас-Тортугас (Ташбаҡалар) тип аталған.
1523 йылдан Кайман утрауҙары «Lagartos» исеме аҫтында картаға төшөрөлә, был «аллигаторҙар» йәки «оло кеҫәрткеләр» тигәнде аңлата. «Кайман утрауҙары» атамаһы 1530 йылдан ҡулланыла. Был атама аңлашылмаусанлыҡ арҡаһында килеп сыҡҡан: Европанан килеүселәр утрауҙарҙа ҙур игуана кеҫәрткеләрен күреп, уларҙы кайман крокодилдары тип иҫәпләгәндәр.
Кайман утрауҙарына беренсе булып инглиз Фрэнсис Дрейк килә, ул утрауҙарға 1586 йылда килә. Шул ваҡыттан алып, Кайман утрауҙары, кеше йәшәмәһә лә, Кариб диңгеҙендә йөҙөүсе караптар өсөн мөһим аралаш пунктҡа әйләнә, сөнки бында аҙыҡ-түлек запасы тулылана (башлыса урындағы ташбаҡаларға һунар итәләр, был уларҙың тулыһынса тиерлек юҡҡа сығыуына килтерә).
1670 йылғы Мадрид килешеүенә ярашлы, Кайман утрауҙарын контролдә тотоу рәсми рәүештә Британияға тапшырыла, ул Ямайкалағы губернатор аша утрауҙар менән идара иткән. Быға тиклем, 1661 йылда, Кесе Кайман һәм Кайман-Брак утрауҙарында тәүге торамалар төҙөлә. Әммә 1671 йылда Испания каперҙарының йыш һөжүм итеүе арҡаһында Кайман утрауында йәшәүселәр кире Ямайка утрауына күсерелә.
Бынан һуң, нигеҙҙә, Оло Кайманда, утрауҙарҙа карап һәләкәтенә дусар булған моряктар, шулай уҡ үҙҙәренең кредиторҙарынан ҡасҡан пираттар һәм бурыслылар ғына урынлаша. Артабан улар Кайман утрауына бер нисә тапҡыр күсеп ултырырға маташа, әммә уларҙың барыһы ла уңышһыҙ була: Оло Каймандағы даими торама 1730-сы йылдарҙа ғына барлыҡҡа килә, ә Кайман-Брак менән Бәләкәй Кайманға 1833 йылдан ғына кеше йәшәй башлай. 1794 йылдың 8 февралендә Оло Кайман утрауындағы рифҡа бәрелеп, Ямайканан Англияға йөҙөп барған «Конверт» хәрби карабы ла һәләк була. Кайман утрауҙарында йәшәүселәр экипажды ҡотҡара, ләкин һигеҙ кеше һәләк була. Урындағы легендаға ярашлы, караптарҙың береһендә король ғаиләһе ағзаһы булған. Күрһәтелгән ярҙам өсөн Британия короле Георг III рәхмәт белдереп, указ сығара, уға ярашлы Кайман утрауында йәшәүселәр хәрби йөкләмәләрҙән һәм һалымдарҙан азат ителгән. Шуға ҡарамаҫтан, был легенданың ысын булыуын раҫлаусы ниндәйҙер документтар һаҡланмаған.
1670 йылдан Кайман утрауҙары, үҙидаралыҡ дәрәжәһе етерлек булһа ла, административ яҡтан Ямайкаға буйһона. 1831 йылдың 10 декабрендә беренсе закондар сығарыу йыйылышы һайлана, ул беренсе законды 1831 йылдың 31 декабрендә сығара. Артабан Ямайка губернаторы үҙе тәғәйенләгән 8 магистрҙан һәм утрау халҡы тарафынан һайланған 10 (һуңыраҡ 27) депутаттан торған Кайман утрауҙары закондар сығарыу органын төҙөүҙе хуплай. 1835 йылда Кайман утрауҙарында ҡоллоҡ бөтөрөлә.
Британия парламентының 1863 йылғы актына ярашлы, Кайман утрауҙары рәсми рәүештә Ямайканың бойондороҡло территорияһына әйләнә, әммә улар мировой судьялары һәм закондар сығарыу йыйылышының һайланған ағзалары булған Ямайка районына нығыраҡ оҡшай. 1750 йылдан 1898 йылға тиклем Ямайка губернаторы утрауҙар башлығын, ә 1898 йылдан комиссарын тәғәйенләй. 1959 йылда, Вест-Һиндостан федерацияһы ойошторолғандан һуң, Кайман утрауҙары, Ямайка губернаторы Кайман утрауҙары губернаторы булып ҡалһа ла, Ямайканың бойондороҡло биләмәһе булыуҙан туҡтай. 1962 йылда Ямайка бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Кайман утрауы халҡы Британия хакимлығы аҫтында ҡалырға теләк белдерә. Һөҙөмтәлә Лондонда Ямайка администраторы тәғәйенләнә, ул элек губернатор башҡарған функцияларға эйә була.
1953 йылда Кайман утрауҙарында самолеттар өсөн осоу һыҙаты һәм Джорджтаун йәмәғәт дауаханаһы асыла. Тиҙҙән иң эре инглиз Barclays акционерҙар йәмғиәтенең офисы асыла. 1959 йылда Кайман утрауҙарының үҙ конституцияһы ҡабул ителә, ул ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы бирә. 1992 йылда конституцияға бер нисә төҙәтмә индерелә, атап әйткәндә, 1986 йылда бөтөрөлгән баш секретарь вазифаһы тергеҙелә.
Кайман утрауҙары Ямайканың бойондороҡло территорияһы булыуҙан туҡтауға ҡарамаҫтан, илдәр араһында тығыҙ бәйләнеш һаҡлана: берҙәм сиркәү, епархия, 1972 йылға тиклем — берҙәм валюта. 2004—2005 йылдар араһында халыҡтың 50 проценттан ашыуы ямайка сығышлы була.
Дәүләт ҡоролошо
Кайман утрауҙарының дәүләт ҡоролошо Вестминстер системаһының парламент демократияһы принциптарына нигеҙләнгән. Король Карл III — номиналь дәүләт башлығы, утрауҙарҙағы вәкиле — губернатор, уны король дүрт йылға тәғәйенләй.
Губернатор Башҡарма комитет рәйесе булып тора. Башҡарма комитет губернатор тәғәйенләгән өс рәсми ағзанан һәм Закондар сығарыу ассамблеяһы һайлаған дүрт ағзанан тора.
Закондар сығарыу власы бер палаталы Закондар сығарыу ассамблеяһына ҡарай (18 урын; Башҡарма совет ағзалары араһынан 3 ағза тәғәйенләнә һәм 15 ағза туранан-тура дүрт йылға һайлана).
Суд власы Кайман утрауҙарының дисциплинар суды, Юғары суды һәм Апелляция судынан тора. Һуңғы инстанция суды — Бөйөк Британияның Йәшерен советы.
Шулай уҡ Бөйөк Британия утрауҙарҙың тышҡы сәйәсәте, оборонаһы, эске именлеге һәм суд идаралығы өсөн яуаплы.
Сәйәси партиялар:
Халыҡ прогрессив хәрәкәте (Закондар сығарыу йыйылышында 9 урын); Берләшкән демократик партия (Закондар сығарыу йыйылышында 5 урын).
Административ бүленеше
Кайман утрауҙары 7 округка бүленә: уларҙың бишәүһе Ҙур Кайман утрауында, 1-һе Кайман-Брак утрауында һәм 1-һе Кесе Кайман утрауында урынлашҡан.
Халҡы
Халҡы 61 944 кеше тәшкил итә (2020 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).
Йыллыҡ үҫеш темпы — 1,9 %.
Үлем осраҡтары — 1000 кешегә 6,1.
Иммиграция 1000 кешегә 13 кеше тәшкил итә (башлыса ямайкалылар, кубалылар, филиппиндар, гондурастар).
Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 78,9 йыл; Ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 84,4 йыл.
Грамоталылыҡ кимәле — 98,9 %.
Этнос-раса составы: мулаттар 40 %, аҡ тәнлеләр — 20 %, негрҙар — 20 %, иммигранттар (башлыса кубалылар) һәм башҡалар.
Телдәре: инглиз 90,9 %, испан 4 %, филиппин 3,3 %, башҡа 1,8 % (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Диндәре: Алла сиркәүе (Церковь Бога) — 22,6 %, католиктар — 14,1 %, Етенсе көн адвентистары (адвентисты седьмого дня) — 9,4 %, Берләшкән сиркәү (пресвитериандар һәм конгрегационистар) — 8,6 %, баптистар — 8,3 %, пятидесятниктар (башлыса Алла Ассамблеяһынан (Ассамблея Бога)) — 7,1 %, англикандар — 4,1 %, башҡа христиандар — 7,7 %, хәл ителмәгәндәр — 0,7 %, башҡалар 7 %, атеистар — 9,3 % (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу). 2010 йылда халыҡтың 1,1 проценты Йәһүә шаһиттарын (Свидетели Иеговы) тәшкил иткән.
Кайман утрауҙарының иҡтисады
Кайман утрауҙары — ҙур оффшор финанс үҙәге. Унда яҡынса 100 000 компания теркәлгән, шул иҫәптән 500-гә яҡын банк, 800 страховкалау компанияһы, 5000 пай фонды бар. 1997 йылда фонд биржаһы асыла.
Утрауҙар иҡтисадының нигеҙе — туристик бизнес: ул эске тулайым продукттың 70 проценты һәм валюта килемдәренең 75 процентын тәшкил итә. Йыл һайын утрауҙарға 2 миллиондан ашыу турист килә, күбеһенсә АҠШ-тан һәм Канаданан. Утрауҙар үҙҙәренең матур пляждары һәм һыу аҫты һунары өсөн идеаль шарттар менән дан тота.
Кайман утрауҙары халҡының йән башына табыш кимәле иң юғары. Шул уҡ ваҡытта бөтә аҙыҡ-түлек һәм халыҡ ҡулланыуы тауарҙарын ситтән килтерергә тура килә тиерлек. Импорт яҡынса 3,33 млрд АҠШ доллары тәшкил итә (2017), һәм экспорт 589 миллион АҠШ доллары ғына тәшкил итә (караптар һәм кәмәләр, металдарҙы, алтынды, ташбаҡа итен, ташбаҡа ҡабығын, акула тиреһен ҡайтанан экспортлау). Экспорт буйынса төп партнер — Нидерланд (әйләнештең 82 проценты), төп тәьмин итеүселәр — Германия (22 процент), Нидерланд (21 процент), Көньяҡ Корея (19 процент) һәм Америка (15 процент).
Эске ҡулланыу өсөн йәшелсә һәм емеш-еләк үҫтерәләр. Махсус фермаларҙа гөбөргәйелдәр (экспорт тауары) үрсетелә. Балыҡсылыҡ кәсебенең нигеҙен акула тәшкил итә.
Бүре (Силәбе өлкәһе)
Тарих
Ауылға һалйот ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Бүре (мәғәнәләр)
Бүре — йәнлек атамаһы.
Наньчан
Гань йылғаһындағы Янцзы йылғаһынан 60 километр алыҫлыҡта, Поянху күле эргәһендә урынлашҡан.
Халҡы — 5 миллиондан ашыу.
Тарихы
Ҡала беҙҙең эраға тиклем 201 йылда Гань атамаһы менән барлыҡҡа килгән.
589 йылда Хунчжоу тип үҙгәртелә (洪州).
653 йылда Тэнван павильоны төҙөлә, был хаҡта 675 йылда билдәле шағир Ван Бо (王勃) — (647—675) үҙенең «Тэнван-гэ сю» шиғырҙарында яҙа. Павильон һәм күп тапҡырҙар емерелә һәм ҡабаттан төҙөлә.
1927 — коммунистарҙың Гоминьданға ҡаршы Наньчан ихтилалы (南昌起义).
1939 — Наньчан операцияһы.
Административ-территориаль бүленеше
Наньчан ҡала округы 5 районға, 4 өйәҙгә бүленә:
Иҫтәлекле урындары
Ҡала боронғо Тэнван павильоны һәм күләме буйынса Пекиндағы Тяньаньмэнь майҙаны менән сағыштырырға мөмкин булған ҙур Баи майҙаны аша билдәле. Шулай уҡ 2006 йылдан ҡалала бейеклеге буйынса донъяла өсөнсө урында торған 160 метрлыҡ «Наньчан йондоҙо» күҙәтеү ҡулсаһы эшләй.
Туғандаш ҡалалары һәм улар менән бәйләнештәре
Наньчан түбәндәге ҡалалар менән туғандаш:
2020 йылдың октябрендә Наньчан бушлай Өфөгә 20 мең медицина битлеге ебәрҙе.
Шифалы ләмдәр
Шифалы ләмдәр (пелоидтар) — һыу төптәрендә, торф ятҡылыҡтарында, һаҙлыҡтарҙа, батҡаҡ вулкандарында һәм тәбиғәттә хасил булған хәҙерге йәки геологик йәһәттән йәш башҡа  төрлө  шундай ултырмалар. Улар һыуҙан, минераль һәм, ҡағиҙә булараҡ, органик матдәләрҙән тора. Улар берәгәй төҙөлөшлө һәм ваҡ дисперсиялы,күпселек осраҡта, майланып торған консистенциялы (һығылмалы масса), шуға ла уларҙы дауалау маҡсаттарында файҙаланалар. Ләмле ванналар һәм тәндең тәрлө ағзаларына аппликация рәүешле ҡулланыла.
Тарихынан
Врач-бальнеолог Александр Александрович Лозинский Рәсәйҙә тәүге булып Бальнеотерапияла минераль һыуҙар һәм шифалы ләм менән дауалау ысулдарын ҡуллана башлаған. Физик үҙенсәлектәре буйынса шифалы ләмдәргә парафиндың, озокериттың пелоид кеүек үҙсәнлектәре яҡын, шундай уҡ  методика буйынса ҡулланыла.
Шифалы ләм менән дауаланыу (пелоид терапия)
Терәк-хәрәкәт аппараты ауырыуҙары; ревматизм; төрлө полиартриттар; быуындар имгәнгәндән һуң; остеомиелит]; ҡатын-ҡыҙ һәм ир-аттың бәүел-енес системаһы сирҙәре, түлһеҙлек; спастик эс ҡатыу; хроник [[гепатохолецистит; спайкалар. Шулай уҡ радикулит, плексит, пиритиамин, неврит; балалар полиомиелиты эҙемтәләре.
Хирургияла, оториноларингологияла, тиреһ һәм күҙ ауырыуҙарын дауалағанда ҙур уңышҡа өлгәшеүҙәре билдәле.
Ҡулланырға ярамаған осраҡтар
Ҡан килеп тороу; төрлө ағзаларҙағы әүҙем туберкулез; шештәр; юғары температура; йөклөлөк осоронда; өҙлөгөү һәм организмдың хәлһеҙләнеүе; йөрәк ауырыуҙары,  атеросклероз һәм башҡалар.
Башҡортостанда шифалы ләм менән дауалау
Республикала шифалы ләм булған урындар күп. Борондан уларҙың шифаһы хаҡында белеп, хатта сит тарафтарҙан да килеп, үҙ белдегенә дауаланыусылар бар.
Республиканың бер нисә районында шифалы ләм менән дауалаған шифаханалар асылған.
Сурена
Сурена — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Польной Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Енәйәт һәм яза (фильм, 1969)
«Енәйәт һәм яза» — совет нәфис фильмы. 1969 йылда режиссёр Лев Кулиджановтарафынан Федор Достоевскийҙың шул исемдәге романы буйынса төшөрөлгән
Сюжет
Студент Родион Раскольников талау маҡсатында процентщица әбейҙе балта менән сабып үлтерә, енәйәт барған фатирға осраҡлы ҡайтып ингән әбейҙең һеңлеһен дә Раскольников үлтерә. Родион Раскольников үҙе эшләгән эшенән ныҡ ҡурҡа — ул ү?-үҙенә урын таба алмай. Уның апаһы Дуня, буласаҡ ирен һөймәһә лә, кейәүгә сығырға һәм ҡустыһына ярҙам итергә йыйына. Раскольниковтың «ғәжәп көслө кеше» тураһындағы теорияһы уның күҙ алдында селпәрәмә ватыла, ә ул үҙе көндән-көн шикләнеүгә һәм ныҡ ҡурҡыуға бата бара. Яҙмыш Раскольников менән фәхишәлек юлы менән ас ғаиләһенә ярҙам күрһәтеүсе Сонечка Мармеладова менән осраштыра. Тап ошо йәш ҡыҙ эшләгән ҙур гонаһы-кеше үлтереүе%өсөн язаланғын Родионды үҙ ғәйебен танырға һәм полиция участкаһына барып, үҙенең енәйәте тураһында һөйләргә ышандыра. Раскольников Себергә һөргөнгә китә, ә Сонечка уның янына каторга урынына китеп, Родион Раскольниковҡа рухи терелергә ярҙам итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы — мемориаль музей, Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы. Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылында урынлашҡан. 1991 йылда асылған.
Тарихы
Музей башҡорт мəғрифəтсе-шағиры Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы 1991 йылдың 7 сентябрендә асылған. Музей бинаһын төҙөүҙө шағирҙың исмен йөрөткән колхоз үҙ өҫтөнә ала, колхоз рәйесе Миңнулла Ғәтиәтулла улы Хәмзин. Колхоз бригадаһын хаҡлы ялда булған элекке уҡытыусы М.З. Мирхәйҙәров етәкләй.
1991—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Милли музейы филиалы булып тора.
Музей фонды
Музей фондында 300-ҙән ашыу экспонат бар. Унда Өмөтбаевтың шәхси әйберҙәре, «Йәдкәр» китабы, ҡулъяҙмаларының күсермәләре һаҡлана.
Йорт-музей шартлы өлөштәргә бүленгән ҙур иркен бүлмәнән тора. Бүлмә башҡорт кантоны йортоның көнкүрешен тасуирлай.
Ишектән һул яҡҡа ашхана урынлашҡан: унда боронғо буфет, кейем шкафы, урындыҡтар, ашъяулыҡ ябылған өҫтәлдә самауыр, шәкәр һауыты, һауыт-һаба ҡуйылған. Диуарҙа сигелгән таҫтамалдар эленгән. Шулай уҡ Өфө рәссаме Рәшит Зәйнетдинов төшөргән Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев портреты бар.
Ишектән уң яҡта эш өҫтәле ҡуйылған. Унда шағир үҙе ҡулланған ҡара һауыты тора. Диуарға Өфө рәссамдары һүрәттәре эленгән.
Бүлмә уртаһында Мөхәмәтсәлим Өметбаев бюсты тора, авторы — скульптор Р. Р. Фәттәхов. Бюст алдында иҙәнгә айыу тиреһе йәйелгән. Экспозицияларҙа шағир‑мәғрифәтсенең тормошо һәм ижады, фәнни һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге, уның тыуған ауылы тарихы тураһында фото һәм документаль материалдар ҡуйылған. Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премия лауреаттары тураһында мәғлүмәт күрһәтелгән.
Нептуний
Нептуний (, Np) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 93. Атом номеры 93.Актиноидтар ғаиләһенә ҡарай. Был беренсе трансуран элемент, Ерҙә уның эҙҙәре генә осрай, уны урандан ядро реакцияларыярҙамында яһалма рәүештә алғандар.
Тарихы
Атом ядроһы тарҡалыу теорияһы ҡабул ителгәнгә тиклем 93-сө элементты табыу тураһында өс тапҡыр иғлан ителә һәм улар хата булып сыға: аусоний (Ausonium) — Италияла (Энрико Ферми), богемий (Bohemium) — Чехословакияла (1934) һәм секваний (Sequanium) — Румынияла (1939).
Беренсе тапҡыр нептунийҙы ''Э. М. Макмиллан һәм Ф. Х. Абельсон'' 1940 йылда ала.
Синтезы реакцияһы: 238U(n,γ)239U(β−)239Np.
Атамаһы [[Плутон (планета)|]Плутон планетаһына] бағышланған.
Үҙенсәлектәре
Ябай нептуний — еңел сүкелеүсән, сағыштырмаса йомшаҡ, көмөшһыу ялтырауыҡлы металл. Был иң ауыр металдарҙың береһе: ул тығыҙлығы буйынса осмий, иридий, аҡ алтын һәм ренийҙан ғына ҡалыша.
Ҡоро һауала яй окислана, йоҡа оксид яры менән ҡаплана. Һауа температураһы юғары булһа, ул бик тиҙ NpO2 тиклем окислана.
Берләшмәләрҙә окисланыу дәрәжәһе +2-нән +7-гә тиклем. Иретмәләрҙә Np3+, Np4+, NpO2+, NpO22+ NpO һәм53− иондары барлыҡҡа килтерә.
Изотоп
Нептуний изотоптарының ҡайһы бер радиоактив үҙенсәлектәре :
Ҡулланылышы
Плутоний алыу өсөн ҡулланыла.
Физиологик сифаттары
Радиоактив тарҡалғанда нептун юғары энергетик α-киҫәксәләр һәм урта энергиялы β-киҫәксәләр сығара. Нептундың физиологик йоғонтоһо валентлығы һәм организмға эләгеү юлдарына бәйле. Уның 60-80 % -ы һөйәктәрҙә ҡала, ә организмдан радиобиологик сығарылыу осоро 200 йыл тәшкил итә. Был һөйәк туҡымаһының етди радиацион зарарланыуына килтерә. Нептундың радиация ағыуы плутонийҙан аҙыраҡ, сөнки удел активлығы кәмерәк.
Нептуний изотоптарының организмда рөхсәт ителгән миҡдар сиге: <sup id="mwmQ">237 Np — 0,06 мккюри (100 мкг), 238Np, 239Np — мккюри 25 (10−4 мкг).237Np өсөн эш бүлмәһендәге һауала ПДК-һы 2,6  Бк/м³.
Вяза
Вяза — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таих йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ческе-Будеёвице
Ческе-Будеевице (České Budějovice, МФА: ; Böhmisch Budweis; транскрипцияһы формалары ла тыйыла. Ческ-Будейовица, шулай уҡ әҙәбиәттә осраған. Будейовица Чехия) — Чехияның көньяғындағы статуслы ҡалаһы, киңәйтелгән вәкәләтле муниципалитет, Көньяҡ-Чехия крайының һәм Ческе-Будеевице райгнының административ үҙәге.
Влтава һәм Малше йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Халҡы — (2004).
Ҡала тарихы
Будеевице ҡалаһына нигеҙ 1265 йылда чех короле Пржемысл Оттокар II (Přemysl Otakar II) тарафынан һалына. Ҡала сауҙа юлдары киҫелешендә торғанлығы арҡаһында иҡтисади яҡтан йылдам үҫешә һәм тиҙ арала король ҡалаһы статус ала. Король власына ҡала халҡының тоғролоғон көсәйтеү өсөн король уларға төрлө өҫтөнлөклө привилегиялар хоҡуҡтарын бирә.
XIII—XIV быуат башында ҡалала 2 католик ғибәҙәтханаһы төҙөлә һәм ҡала ҡәлғә диуары менән уратып алына. XV быуат дауамында Будеевицелә католик сиркәү позицияһы көслө була, ул гуситтарға ҡаршы көрәштең төп терәге булып тора. Ҡалала 4000 кеше йәшәгән, был Чехия короллегенең иң ҙур һәм әһәмиәтле ҡалаларының береһе булған.
XVI быуатта ҡала көслө иҡтисади күтәрелеш кисерә, бөтәһенән элек, был көмөш табыу, шулай уҡ тоҙ һәм балыҡсылыҡ менән сауҙа үҫтереү менән бәйле була. Будеевица биналары архитектураһы был осорҙа Ренессанс ҡанундарына буйһона. 1569 йылда Будеевицала аҡса һуғыу йорто барлыҡҡа килә, унда ҡала ситендә сығарылған көмөштән тәңкә баҫылған.
XVIII быуатта ҡаланың мәҙәни үҫешенә латин гимназияһын төҙөү булышлыҡ итә, ҡалала театр һәм философия институты булдырыла. Император Иосиф II заманында 1785 йылда Будвайзер епископлығына нигеҙ һалына.
XIX быуатта техник прогресс ҡала тормошона күп яҡтан ҡағылмай ҡалмай. Ат тимер юлы 1825—1832 йылдар төҙөлгән, ул Ческе-Будеевица менән Линц ҡалаларын тоташтырған һәм Европала төҙөлгән беренсе ошондай ҡоролма булған. Ошо уҡ осорҙа сауҙа судноларында Влтава йылғаһы буйында үҫешкән. Сәнәғәт һәм транспорттың үҫеше сауҙа үҫеше менән тығыҙ бәйләнгән. 1847 йылда «Хардтмут» («Кох-и-ноор» маркалы канцелярия тауарҙары етештергән) компанияһы, Венанан Будеевицегә ҡәләм етештереү һәм керамика изделиелары етештереүе күсә, ҡалала ҙур фабрика барлыҡҡа килә. 1895 йылда Чех акционерҙар һыра ҡайнатыу предприятиеһы барлыҡҡа килә, хәҙер билдәле пивоварня «Budvar Budweiser» («Будвар Будвайзер»).
XIX быуат аҙағына тиклем ҡаланың һәм уның тирә-йүнендәге төп халыҡ немец халҡы була, әммә чех халҡы яйлап өҫтөнлөк итә башлай. Шуға ҡарамаҫтан, ҡаланың бургомистры 1918 йылға тиклем немец булған. 1945 йылда, Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, немецтар Көнбайыш Германия һәм Австрияға депортацияланған.
XХ быуатта Ческе-Будеёвице Көньяҡ Чехияның иҡтисади һәм мәҙәни баш ҡалаһына әйләнә. 1991 йылдан алып Ческе-Будеёвицелә Көньяҡ-Чехия университеты эшләй, ә 2000 йылдан алып Ческе-Будеёвицелә Көньяҡ-Чехия крайының хакимиәте урынлашҡан.
Спорт
Ҡалала «Маунтфилд Ческ Будеевица» профессиональ хоккей клубы бар. Клуб стадионы — Budvar Arena.
Шулай уҡ «Динамо Ческ-Будеевица» футбол клубы бар. Клуб стадионы — Střelecký ostrov.
Иҫтәлекле урындар
Ческе-Будеёвице ҡалаһында ҡала опера һәм балет театры, заманса концерт залы, мотоциклдар музейы, энергетика музейы урынлашҡан. Ҡаланан алыҫ түгел туристар араһында популяр неоготика стилендәге Глубока-над-Влтава замогы тора.
Ҡаланың почетлы граждандары араһында 2017 йылға тиклем Иосиф Сталин була. 15 майҙа, 2017 йылда, Сталин Клемент Готвальд менән бергә был исемдән мәхрүм ителә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Алебастр ҡасабаһы (Ишембай ҡалаһы)
Алебастр ҡасабаһы — Ишембай ҡалаһы биҫтәһе, ҡаланың төньяҡ көнсығышында, Тәйрүк йылғаһы буйында урынлашҡан. Смаҡай һәм Майский биҫтәләре менән сиктәш.
Смаҡай ҡасабаһы менән тығыҙ бәйләнгән: ике ҡасабаны ла бер үк автобус маршруты хеҙмәтләндерә, һайлауҙар үткәрелгәндә Смаҡай менән Алебастр ҡасабалары халҡы бер үк һайлау участкаһына бара, территориаль йәмәғәт үҙидараһы ла икеһенә берәү һәм башҡалар.
Биҫта территорияһында торлаҡ йорттарҙа, «Алебастр» баҡса йәмғиәтенең баҡса участкалары ла бар. Гараждар территорияһы ла был биҫтәгә ҡарай. Һуғыш ваҡытында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа биҫтәгә терәлеп кенә ятҡан тауҙан алебастр алыу өсөн сырье сығалар, кирбес заводы ла эшләгән була.
Тарихы
Биҫтәнең исеме Алебастр заводы өсөн алебастр алынған Алебастр тауы атамаһынан алынған.
Иҡтисады
Алебастр һәм Смаҡай ҡасабалары «Смаҡай» территориаль йәмәғәт үҙидараһына ҡарай (2009 йылда Бөтә Рәсәй йәмәғәт һәм коммерция булмаған ойошмалар реестрында теркәлә). 2005 йылдан Смаҡай һәм Алебастр ҡасабаларында Аҡһаҡалдар ҡоро тергеҙелә. Был ижтимағы ойошма иң тәүге сиратта власть органдарының иғтибарын биҫтәләрҙә йәшәгән халыҡ өсөн көнүҙәк мәсьәләрҙе хәл итеүгә йүнәлтергә тырыша: шәхси ихатала аҫралған мал өсөн көтөү биләмәләре, сабынлыҡтар бүлеү, территорияны сүп-сарҙан таҙартыу, аҙағыраҡ йорт төҙөү өсөн ер бүлеү мәсьәләһен хәл иткәндә лә Аҡһаҡалдар ҡороноң фекеренә өҫтөнлөк бирелә. Аҡһаҡалдар йәштәр менән эшкә ҙур иғтибар бүлә. Халыҡ бигерәк тә Аҡһаҡалдар ҡороноң эскелеккә ҡаршы алып барған эшен хуплай, ҡулдарынан килгәнсә ярҙам итергә тырыша.
Сәйәсәт
Рәсәй Федерацияһының алтынсы саҡырылыш Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһына депутарттар һайлағанда Смаҡаә һәм Алебастр ҡасабалары 2147-се һайлау учксткаһына инә.
Яңы Троевка (Өфө районы)
Яңы Троевка (Новотроевка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 236 кеше. Почта индексы — 450514, ОКАТО коды — 80252875003.
Алебастр ҡасабаһы (Ишембай ҡалаһы)
Суд участкаһы
Алебастр ҡасабаһы халҡы кәрәк булғанда Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының 2-се Суд участкаһына мөрәжәғәт итә ала.
Яңы Троевка (Өфө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әтәләм (йылға)
Әтәләм (Сырой Аталям) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Егәҙе йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сент-Андре-д’Алла
Сент-Андре -д' Алла (Saint-André-d'Allas) — Франциялағы коммуна Аквитания төбәгендә урынлашҡан. Департаменты — Дордонь. Сарла-ла-Канеда кантоны составына ҡарай. Коммуна округы — Сарла-ла-Канеда.
Insee коды Коммунаның INSEE коды — 24366.
Географияһы
Коммуна Париждан көньяҡта яҡынса 450 км алыҫлыҡта, көнсығышта Бордо ҡалаһынан 140 км-ҙа, көньяҡ-көнсығышта Перигё ҡалаһынан 50 км-ҙа урынлашҡан.
Халыҡ
Коммунала 2010 йылда 798 кеше йәшәгән.
Иҡтисад
Коммунаның 494 эшкә яраҡлы (15 йәштән алып 64 йәшкә тиклем) кешеләре араһында 2010 йылда 373-ө иҡтисади яҡтан әүҙем, 121 — әүҙемһеҙ (әүҙемлек күрһәткесе — 75,5 процент, 1999 йылда 69,6 %). 373 әүҙемле эшләүсе кешеләрҙең 339-ы даими эшләй (уларҙың 175-е ир-ат һәм 164-е ҡатын-ҡыҙ), эшһеҙҙәре 34 кеше (уларҙың 14- ҡатын-ҡыҙ һәм 20-һе ир-егет). 121 әүҙемһеҙ кеше араһында 38 кеше уҡыусы йәки студент, 48 кеше — пенсионерҙар, башҡа сәбәптәр буйынса әҙемһеҙҙәр 35 кеше була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡоро Иловай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баһауетдинов Рәшит Ишбулды улы
Биографияһы
Рәшит Ишбулды улы Баһауетдинов 1963 йылдың 1 ғинуарында тыуған. Юғары белемле. на ярашлы, унлаған ойошмаға нигеҙ һалыусы һәм етәксе булған. Шуныһы ҡыҙыҡ: уларҙың күпселегенең устав капиталы 10 мең һумдан да артмаған.
Ҡайһы берҙәре әүҙем эшмәкәрлек башҡара: Компаниялар Төркөмө - үҙенең проекттары менән киң билдәле. Шулар араһында һәм  торлаҡ комплекстары. Барлығы ойоша иҫәбендә ярты миллиондан артыҡ торлаҡ, административ, коммерция, социаль күсемһеҙ милек тупланған.
Эшмәкәрлегендә бәхәсле мәсьәләләр
Шулай уҡ «Крона», «Мегастройсервис» ЯСЙ-е. Ҡайһы бере яңы асылды, ә бәғзеләре банкротҡа әйләнгән: 1-се «Монолитстрой», 2-се «Монолитстрой», 3-сө төҙөлөш-монтаж идаралыҡтары (551 433, 76 һум ҡапланмаған бурысы ҡалған), йәки 2013 йылда фәнни-етештереү берекмәһен «Лакоста» ЯСЙ-е мәскәү компанияһы «Рамина» (ул да шулай уҡ 125 156, 84 һум ҡалған бурысы менән бөтөрөлөү стадияһында тора) менән ҡушылып үҙгәртеп ҡоролған, «Мегасройсервис» ЯСЙ-е 2014 йылда юҡҡа сығарылған һәм «Аспект» мәскәү ЯСЙ-енә ҡушылған.
2013-2017 йй. - Мәскәү янындағы бәхәсле «Достоевский», «Томилино», «Гоголя-2», «Фламинго» торлаҡ комплекстары етәксеһе. Шулай уҡ Өфө ҡалаһы Дим биҫтәһендәге торлаҡ комплексы проекты, һәм 2014 йылдан бирле халыҡ торлаҡ көтә. Торлаҡ көтөүселәр «Крона» ЯСЙ генераль директоры Баһауетдинов Рәшит Ишбулды улына енәйәт эше асыу тәҡдиме менән сыҡҡан.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Багаутдинов Рашит Ишбулдович Юридик адресы: 450091, Республика Башкортостан, город Уфа, улица Ленина, дом 97 140070, Московская область, город Люберцы, рабочий поселок Томилино, улица Гоголя, дом 54 корпус 2, пом. к