cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лихута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гардарики
Гардари́ки (Гарда́рике, Га́рдтар) (бор. сканд. noitalic|ᚴᛅᚱᚦᛅᚱᛁᚴᛁ,, Gardarike, Gårdarike) — Урта быуаттарҙа, XII быуаттан алып, шул иҫәптән скандинавия сагаларында Төньяҡ Европаға билдәле булған Рустең скандинав исеме.
Гардарики «ҡалалар иле» тип тәржемә ителә. Скандинавтар «Гардарики» тип башта, Любшанан һәм Иҫке Ладоганан (Alðeigja) башлап, Волхов йылғаһы буйында урынлашҡан ҡәлғәләр сылбырын хасил иткән төньяҡтағы, Үрге Волгала һәм башҡа ерҙәрҙәге ҡалалар һәм башҡа ерҙәрҙе атағандар. Скандинавия сагаларында Новгород (Holmgarðr) Гардарики иленең мөмкин булған баш ҡалаһы булараҡ ҡарала. Ваҡыт үтеү менән, «Гардарики» исеме менән скандинавтар бөтә Русте атай башлаған.
Этимологияһы
Һүҙ дәүләтте билдәләү өсөн хеҙмәт иткән X+ríki (дәүләт, ил) моделе буйынса формалашҡан. Топоним нигеҙендә праславян *gȏrdъ һүҙенә туғандаш һәм һинд-европа *gʰórd- 1) «ҡалҡан, ҡойма, нығытма», 2) һарай, кәртәләнгән арауыҡ, 3) һарай, биләмә, утар (Исландияла), йорт (Норвегияла), 4) «ҡала» — «ҡәлғә, нығытылған тораҡ» мәғәнәһенә эйә garð- тамыры ята. Скандинав "гард"ы һәм боронғо рус «городъ, градъ» һүҙҙәренең туғанлығы Гардарики топонимын формалаштырыуҙа ҙур роль уйнағандыр.
Хронологияһы
Гардарики — яҙма сығанаҡтарҙа X быуаттан ҡулланылған Garðar (уны Garðr — Константинополь йәки Miklagarðr -ҙы билдәләүҙең ҡыҫҡартылған формаһы менән бутарға ярамай), тәүге топонимды хронологик планда һуңыраҡ барлыҡҡа килгән атама яйлап ҡыҫырыҡлап сығара.
Гардарики топонимы тәүге тапҡыр XII быуаттың һуңғы сирегендәге географик хеҙмәттә осрай. Шулай уҡ ул XIII быуаттың тәүге өсөнсө өлөшө менән билдәләнгән король сагаларында, беренсе тапҡыр — VII быуаттың легендар дат королдәре тураһында хикәйәһендә, Һервёр тураһында сагала сағылыш тапҡан. Ф. А. Браун фекеренсә, Garðaríki формаһы (XII быуат аҙағынан алып) сагаларҙы яҙып алған исландтар ижады булып тора. Был осорҙан элгәре (X—XII быуаттарҙа) бөтә Скандинав ярымутрауында Русте билдәләгәндә Garðar формаһы ҡулланылған. IX—XII быуаттар скальдик шиғырҙарында, шулай уҡ таштағы рун яҙмаларында Русь тураһында белешмә шулай бирелгән
XIV быуат скандинав сығанаҡтарында Гардарики кенәзлектәре тип Хольмгард (Holmgarðr), Кэнугард (Kœnugarðr) һәм Палтескья (Pallteskja), шулай уҡ Альдейгьюборг (Aldeigjuborg), Смалескья (Smaleskja), Сурсдалар (Súrsdalar), Морамар (Móramar) һәм Радстофа (Ráðstofa) атала. Гельмольдтың «Славянская хроника»һында түбәндәге тасуирлама бирелгән:
Дандар көнсығышта урынлашҡан мул, бай Русте Острогард тип атайҙар. Был урындарҙа башта һундар йәшәгәнлектән, уны Хунигард тип тә атайҙар <…> Уның төп ҡалаһы Киев (Хуэ).
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Боғҙан (Балтас районы)
Боғҙан (Богданово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 254 кеше. Почта индексы — 452993, ОКАТО коды — 80208804004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
1693 йылда Себер даруғаһы Танып улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәр нигеҙ һалған. Ауылдың тәүге исемдәре Боғҙан Ҡошо (Ҡошбаш) булған. 1693 йылғы башҡорттар менән булған килешеүҙә мишәрҙәр Етемсура Дуҫмәтов, Сураш Айыусыевтың Ҡарышбаш йылғаһының уң яғында урынашҡан "Богданов аҫабалығы" телгә алына. 1693 йылға тиклем үк мишәрҙәр торамаһы булған. 1700 йылда шул уҡ башҡорттар аҫабалыҡтарының бер өлөшөн хеҙмәтле мишәр Богдан Иреевтың улы Әхмәтовҡа һата. Боғҙан ауылы формалашыуы 18 быуаттың тәүге яртыһында дауам итә. 1742 йылдың 14 июля буйынса, Боҙған Ҡошо ауылынан хеҙмәтле татар (атайыһы мишәр тип яҙылған) Айыт Богданов Көлмәт Келваев етәкселегендә 27 хеҙмәтле татарҙы атаһының крепостной аҫабалығына ебәрә.
1756 йылда Дүшәмбикә ауылынан бер нисә мишәр ғаиләһе күсеп килә.
Кантон идаралығы осоронда Боғҙан ауылында 4-се мишәр кантонының кантон башлығы, 1855 - 1863 йылдарҙа 13404 башҡорт, 14059 мишәр һәм 21385 типтәр берләштергән 15-се башҡорт кантоны башлығының штаб-фатиры булып хеҙмәт итә.
Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы
Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы (İstiqlal BəyannaməsiIstiqlal Bəyannaməsi), йәки Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғо тураһында акт  — Әзербайжан Милли Советы 1918 йылдың 28 майында Тифлиста төҙөлгән һәм ҡул ҡуйылған һәм Әзербайжан демократик республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән документ.
Әзербайжан Демократик Республикаһы барлығы 23 көн йәшәп ҡалған һәм 1920 йылдың апрелендә советлаштырыу һөҙөмтәһендә бөтөрөлгән. Уның урынында барлыҡҡа килгән Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы тиҙҙән Совет Социалистик Республикалар Союзы составына инә.СССР тарҡалғандан һуң, 1991 йылдың 18 октябрендә, Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы, 1918 йылғы бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһына таянып, «Әзербайжан Республикаһының Дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында» Конституцион актын ҡабул иткән.
Ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә әзербайжан телендә төҙөлгән Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының ҡулъяҙма Әзербайжан Республикаһының Дәүләт архивында, әзербайжан оригинал күсермәләре әзербайжан һәм француз телдәрендә — Баҡыла Әзербайжандың Милли фәндәр академияһының тарих Музейында һаҡлана. Декларация ҡабул итеү көнө — 28 май — Әзербайжанда милли байрам — Республика көнө, ял көнө булып һанала.
Тәүшарт
1918 йылдың башына Кавказ аръяғында сәйәси хәл ҡатмарлы булып ҡала. Брест-Литовскиҙағы Рәсәй һәм Германия араһындағы тыныслыҡ тураһында уңышһыҙ һөйләшеүҙәрҙән һуң, 1917 йылдың 6 декабрендә Кавказда герман-төрөк ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә. 1918 йылдың ғинуар башында төрөк ғәскәрҙәре Ардаган, Карс һәм Батум өлкәларен баҫып ала. Төрөк ғәскәрҙәренең алға барыуы Кавказ аръяғы комиссариатын 1918 йылдың 6 февралендә Кавказ фронты командующийы Мәхмәт Вәһиб пашаға Ғосман Төркиәһе менән тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәргә әҙерлеген белдереп телеграмма бирергә мәжбүр итә.
Кавказ аръяғы сеймын төҙөү
Кавказ аръяғы комиссариатының йоғонтоһо ла, көслө власы ла булмаған, шуның менән бәйле үҙтаралыш иғлан итергә мәжбүр булған. 1918 йылдың 22 ғинуарында Бөтөн Рәсәй Ойоштороу Йыйылышына һайланған Кавказ аръяғы депутаттарының кәңәшмәһендә Кавказ аръяғы сеймын төҙөү һәм был ойошмаға урындағы власты тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1918 йылдың 25 февралендә Кавказ аръяғы сеймы асыла. Сейм өс сәйәси партия фракция: 32 депутаты булған грузин социал-демократтары (меньшевиктар) составында, мосолман (әзербайжан) партияһы «Мөсәүәт» (Тигеҙлек) һәм 30 депутаттан торған уларға һырығыусы партияһыҙҙарҙың демократик төркөмө һәм составында 27 депутаты булған «Дашнакцутюн» әрмән партияһынан торған. Бынан тыш унда социал-революционерҙар партияһы (эсерҙар), национал-демократтар, Халыҡ азатлығы партияһы (әрмән), мосолман социа­листик блогы (7 депутат), фракция Рәсәй Мосолманлығы (Иттихад) — 3 депутат, һәм меньшевиктар партияһы-ғөммәтселәр (4 депутат) ингән. Кавказ аръяғы сеймы Евгений Гегечкори етәкләгән Кавказ аръяғы хөкүмәтен төҙөгән. Сейм үҙенең бөтә эшмәкәрлеген мәсьәләне тыныс юл менән сисеүҙе һәм Кавказдың бойондороҡһоҙлоғона ынтылған.
Трабзон тыныслыҡ конференцияһы
Сеймдың Төркиә менән килешеү программаһында Төркиә менән тыныс йәшәү даими булырға һәм 1914 йылдағы дәүләт-ара сиктәр тергеҙелергә тейеш тип раҫлана. Төркиә менән һөйләшеүҙәргә башында грузин Акакий Чхенкели, ике әзербайжан мөсәүәтсеһе — Мамед Ғасан Гаджинский һәм Хәлилбәк Хасмамедов вәкил итеп һәм башҡа партияларҙан берәр һайланған делегация: И. Гейдаров (социалистк блок), Мир Якуб Мәхтиев (Иттихад), Алекпер Шәйхулисламов (меньшевик-гумметист) бара. Төркөм Трабзонға 12 мартта килә, унда Трапезунд һөйләшеүҙәре башланырға тейеш була.
Кавказ аръяғы сеймы Төркиә менән тыныслыҡ килешеүе төҙөргә йөрөгәндә, Рәсәй һәм Германия Ардаганды, Кар һәм Батум өлкәләрен Төркиәгә тураһындағы Брест килешеүенә ҡул ҡуя. Кавказ аръяғы сеймы, Брест килешеүен танымауын белдереп, «большевистик власты таныманыҡ та», тип өҫтәп, Петроградҡа на телеграмма һуға. Брест килешеүенә таянып, Төркиә Кавказ аръяғы сеймынан Карс, Батум һәм Ардаган территорияларынан ғәскәрен сығарыу тураһында ультиматум ҡуя. Шундай шарттарҙа 1918 йылдың 14 мартында Трабзонда Төркиә һәм Кавказ аръяғы араһындағы тыныслыҡ конференцияһы асыла. Төркиә, Кавказ аръяғы үҙенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итмәгәнлектән, уның был ерҙәргә хоҡуғы юҡ тип белдерә. «Мөсәүәт» партияһы төрөк ультиматумы яҡлы була. Улар Кавказ арты сеймынан сығасаҡтарын һәм Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итәсәктәрен белдерәләр. «Мөсәүәт» партияһы вәкилдәре вәкилдәре мосолман Кавказ аръяғы биләмәләрен тулыһынса Төркиәгә ҡушыу яҡлы булһалар ҙа, төрөк делегацияһы башлығы Рәүеф бей һәм Кавказ фронты командующийы Вәһиб паша Әзербайжан үҙ аллы конфедерацияһы һаҡланыуын «…Төркиәнең ҙур сәйәсәте талап итә» тип аңлаталар. Төбәк лидерҙары үҙҙәренең йәшерен кәңәшмәһендә ультиматумды кире ҡағыу тураһында һүҙ ҡуйышалар, бындай тәҡдимде «Мөсәүәт» партияһы вәкиле Шафибәк Рөстәмбәков та хуплай. Ул Кавказ аръяғы һәм Әзербайжан өсөн Батумды ҡалдырыу яҡлы була.
Апрелдә Акакий Церетели Сейм кәңәшмәһендә төрөктәргә уңышлы ҡаршы тороу кәрәк, тип сығыш яһай, әммә Рөстәмбәков конфликтты тыныс юл менән хәл итеү яҡлы була. Мосолман булмағандар Төркиә менән һуғышыу яғында торһа ла, мосолман фракцияһы ағзаларының был мәсьәлә буйынса берҙәмлеге етмәй. Грузин меньшевиктары фекеренсә, «Мөсәүәт» партияһы төрөктәрҙең килеүен шатланып көткән. Оҙаҡламай Төркиә һуғыш башлай, һәм 1918 йылдың 14 апрелендә Ардаган, Карс һәм Батумиҙы ала.
Төбәктә хәлдең киҫкенләшеүе
Баҡыла 1918 йылда 3 меңдән алып 12 меңгә саҡлы тыныс халыҡты, мосолмандарҙы, ҡорбан итеү менән бәйле, сәйәси хәл ҡырҡыулаша. Мосолмандарға ҡаршы йүнәлтелгән дарҙа «Дашнакцутюн» әрмән партияһы ҡораллы отрядтары әүҙем ҡатнаша Улар Баҡы Советының ҡораллы көстәре составында торған. Кавказ аръяғы сеймының мосолман фракцияһы Баҡыға ғәскәр ебәреүҙе талап итә. 1918 йылдың 3 апрелендә Фата­лихан Хойский, әгәр мосолман халҡы яҡланмаһа, 13 мосолман министры хөкүмәттән сыға, тип белдерә.
1918 йылдың 22 апрелендә мосолман фракцияһы баҫымы аҫтында киңәйтелгән ултырыш саҡырыла һәм бойондороҡһоҙ Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республикаһы төҙөү тураһындағы резолюция раҫлана. Гегечкори хөкүмте отставкаға китә. Кавказ аръяғы сеймы 20 апрелдә Чхенкели етәкләгән хөкүмәттең яңы составын раҫлай. Чхенкели, Кавказ фронты командующийы Вәһиб пашаға, «…Кавказ аръяғы бойондороҡһоҙ федератив республи­ка тип иғлан ителде, был турала державаларға хәбәр ителә, шулай итеп, оттоман делегацияһының 1918 йылдың 18 марты декларацияһында атап кителгән шарттар ҙа үтәлде» тип, телеграмма ебәрә.
Бер нисә ҡалала баҡы большевиктарына ҡаршы йүнәлтелгән сығыштар башлана. Так, 15 апреля 1918 йылдың 15 апрелендә дән, Кавказ аръяғы сеймы ағзалары Хәлилбәк Хасмамедов һәм Мамед Юсуф Джафаровтан, телеграмма килә: «…мосолман араһында, Баҡыла большевиктарға ҡарата репрессия ҡулланмағаны өсөн, хөкүмәткә ҡаршы агитация алып барыла». Баҡы Совнаркомын ҡулға алыуҙы талап итәләр. 1918 йылдың апрель башында кенәз Мағалов командалыҡ иткән 2 мең кешенән торған Кавказ аръяғы сеймы отрядтары Баҡыға йүнәлгән. Шул уҡ ваҡытта Дағстандан Нәжмуддин Гоцинскийҙың таулылар отряды Баҡыға һөжүм итә. Ике отряд та уңышһыҙлыҡҡа осрай.
Кавказ аръяғы сейм рәйесе урынбаҫары С. О. Тигранян һәм сейм ағзаһы И. Гейдаров Баҡыға һөйләшеүҙәр алып барыу маҡсатында юлға сыға. Баҡыла большевиктар И. Гейдаровты ҡулға ала, сейм ағзаһы Джамо-бек Сулейман оглы Гаджинский Гейдаровты азат итеү саралары хәстәрләй. Тигранян, 1918 йылдың 3 майында Баҡынан ҡайтҡандан һуң, конфликтты тыныс юл менән хәл итеү кәрәклеген әйтә. Һөҙөмтәлә, Кавказ аръяғы сеймының мосолман фракцияһы, Баҡы ваҡиғалары буйынса хәл иткес саралар ҡуллана алмағанлыҡтан, ярҙам һорап Төркиәгә мөрәжәғәт итергә була.
Кавказ аръяғы төбәге бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеүе һәм төрөк ғәскәрҙәренең шәп алға барыуы менән бәйле, башында Чхенкели торған Кавказ аръяғы республикаһы хөкүмәте Төркиәгә Трабзон тыныслыҡ килешеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙе яңынан башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң да эске һәм тышҡы сәйәсәттә лә бер нимә лә үҙгәрмәй. Кавказ аръяғы сеймында төрлө сәйәси партия ағзалары уртаҡ тел таба алмай, уларҙың уртаҡ программалары булмай, һәр фракция үҙенең сәйәси йүнәлешен уҙғарырға тырыша.
Батум конференцияһы һәм уның эҙемтәләре
1918 йылдың 11 майында Батумда Кавказ аръяғы һәм Төркиә делегацияларының һөйләшеүҙәре башлана. Кавказ аръяғы делегацияһын хөкүмәт рәйесе һәм сит ил эштәре министры Акакий Чхенкели етәкләгән. Әзербайжан яғынан һөйләшеүҙәрҙә Мамед Әмин Расулзаде һәм Мамед Ғасан Гаджинский ҡатнашҡан. Төрөк делегацияһы башында юстиция министры Хәлил паша, командующий Кавказ фронты командующийы Вәһиб паша һәм хәрби министр Әнүәр паша торған. Күҙәтеүселәр сифатында Батумской конференцияһында ге­нерал Отто фон Лоссов етәкләгән герман делегацияһы вәкилдәре лә булған. Кавказ аръяғы сеймы делегацияһы Карс, Ардаган һәм Батум өлкәләрендә Төркиә протекторатын тулыһынса таный, шуның менән Брест-Литовск килешеүен раҫлай. Бынан тыш Төркиә Батумда һәм Карста түгелгән ҡанды ҡаплатыр өсөн Ахалцик, Ахалкалак, Александрополь, Сурмалин һәм Нахичевань өйәҙҙәрен һорай. Потиҙа төҙөлгән 6 килешеү буйынса Германия Грузия ресурстарын тотоноу хоҡуғына эйә булған, Поти порты һәм тимер юл герман командованиеһы контроленә инә. Шулай итеп, 3 мең немец отряды, Грузияны баҫып алыу теләге менән Поти портына килеп төшә. Төрөк ғәскәрҙәре 1918 йылдың 17 майында Александрополде һәм Джульфа йүнәлешен яулап ала. Һөҙөмтәлә, Батум конференцияһында грузиндар, әзербай­жандар һәм әрмәндәр Төркиә менән үҙ аллы һөйләшеүҙәр алып барған. Бынан тыш грузин фракцияһы, Германия менән һөйләшеүҙәр алып барғанда, Кавказ аръяғы федератив республикаһы составынан сығырға һәм бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә ҡарар итә. 1918 йылдың 25 майында Фатали хан Хойский алып барған сеймға көтмәгәндә Чхеидзе һәм сейм ағзалары Церетели һәм Гегечкори килә. Грузин фракцияһы исеменән Церетели сығыш яһай. Уның сығышына яуап итеп, Фаталихан Хойский ҙа сығыш яһай. 1918 йылдың 26 майында Кавказ аръяғы сеймының һуңғы ултырышы үтә. Грузин фракцияһы Кавказ аръяғы республикаһы тарҡалыуҙы төрөк ориентациялы мосолман фракцияһына япһара. Член же Сейм ағзаһы Шәфибәк Рустамбәков грузин фракцияһын ҡәтғи тәнҡитләй. Шуның өсөн мосолман фракцияһы сеймдың тарҡалыуына ҡаршы тормай. Бик оҙаҡ бәхәсләшкәндән һуң, сейм Кавказ аръяғы республикаһының тарҡалыу фактын раҫлай. Сейм ҡарарында былай тип яҙылған: «Сейм Кавказ аръяғы тарҡалыу фактын раҫлай, һәм үҙ вәкәләттәрен һала» .
Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын ҡабул итеү
Сейм таралғандан һуң, 1918 йылдың 27 майында элекке Кавказ аръяғы сеймының мосолман фракцияһы ағзалары килеп сыҡҡан сәйәси хәлгә баһа бирер өсөн ғәҙәттән тыш ултырышҡа йыйыла. Күп бәхәсләшкәндән һуң, Әзербайжандың Ваҡытлы милли советын һайлау ҡарары ҡабул ителә. «Мөсәүәт» партияһы рәйес итеп Мамед Әмин Рәсүлзаде кандидатураһын күрһәтә. Рәсәйҙәге «Иттихад» мосолманлыҡ партияһынан тыш, кандидатура бөтә партиялар тарафынан да хуплана. Иң күп тауыш бирелеп (22), Милли Совет рәйесе итеп бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы иғлан итеү инициаторы Мамед Әмин Рәсүлзаде һайлана. Ябыҡ баллотировка менән рәйестең иптәштәре һайлана: 1-се — Ғасанбәк Ағаев һәм 2-се — Мир Ғидайәт Сәйедов, сәркәтиптәре: 1-се — Мостафа Мәхмүдов һәм 2-се — Рәхимбәк Вәкилов. Башҡарма комитет рәйесе итеп партияһыҙ Фаталихан Хойский һайлана. 28 майҙа Кавказ аръяғы сеймы мосолман төркөмөнә биргән Рәсәй императорының Кавказдағы элекке наместнигының Тифлистәге һарайының зәңгәр салонында доктор Ғасанбәк Ағаев рәйеслегендә Әзербайжан Милли Советы ултырышҡа йыйылды.
Әзербайжан Милли Советы составы
Сеймда, унан Милли Советта күрһәтелгән Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын ҡабул иткәндә, «Мөсәүәт» фракцияһы һәм уларға килеп ҡушылған партияһыҙҙар (30 кеше) иң күп һанлы булған; мосолман социалистары блогы (7 кеше); «Иттихад» партияһы (3 кеше); социал-демократик (меньшевиктар) партия «Ғөммәт» (4 кеше), (һуңғараҡ был исемлек үҙгәргән. Республиканың бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын ҡабул иткәндә, Әзербайжандың Милли Советы составы шулай булған :
Ултырыш барышы
Ултырыш барышында доктор Ғасанбәк Ағаевтың һуңғы ваҡиғалар менән бәйле Гянджа Елизаветполь тураһында сығышы, телеграмманы һәм Батумдан Мамед Әмин Расулзаденың хатын уҡыу, сеймды тарҡатҡандан һәм Грузия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң Әзербайжандың хәлен тикшереү ҡаралған булған. Беренсе мәсьәлә буйынса Ғәнжәнән (Елизаветполь) яңы ҡайтҡан доктор Ғасанбәк Ағаев Ғәнжәгә һәм Елизаветполь губернаһына 2-3 төрөк офицерының килеүе тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Ағаев «төрөктәр Кавказда-Әзербайжанда бер ниндәй ҙә насар эштәр ҡылырға йыйынмай, киреһенсә, төрөктәр Әзербайжандың һәм Кавказ аръяғы республикаһының үҙаллылығын һаҡлау яҡлы» тип белдерә. Һуңғараҡ Нәсиббәк Усуббәков Мамед Әмин Расулзаденың Батумдан килгән телеграммаһын һәм хатын уҡып ишеттерә. Был документтарҙа хәбәр ителгәндәргә Совет иғтибарға алына.
Өсөнсө мәсьәлә буйынса Совет ағзаһы Хәлилбәк Хасмамедов Әзербайжанды бойондороҡһоҙ республика тип иғлан итеү кисектергеһеҙ кәрәк тигән бик кәрәкле доклад менән сығыш яһай. Күп кенә башҡа ораторҙар ҙа: Усуббәков, Шәйхүлисламов, Сәйедов һ.б. шул рухта сығыш яһай. Совет ағзаһы Фаталихан Хойский ашыҡмаҫҡа тәҡдим итһә лә, был мәсьәләне бик оҙаҡ эшлекле тикшергәндән һуң, сәркәтиб Мостафа Мәхмүдов тауыш биреүҙә ҡатнашҡан кешеләрҙең исемдәрен атай: 2 тауыш бирмәй ҡалыусынан башҡа, 24 тауыш Көнсығыш һәм Көньяҡ Кавказ аръяғы биләмәһендәге Әзербайжанды кисектермәй бойондороҡһоҙ демократик республика тип иғлан итеү яҡлы булған, шунан һуң Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы ҡабул ителгән. Декларацияны уҡығанда барыһы ла баҫып тыңлаған. Декларацияға Ғасанбәк Ағаев, Фатали Хан Хойский, Нәсиббәк Усуббәков, Джамобәк Сөләймән оғлы Гаджинский, Шәфибәк Рөстәмбәков, Нариманбәк Нариманбәков, Жәүәд Мәликйыһанов һәм Мостафа Мәхмүдов ҡул ҡуйған. Милли Советтың 26 ағзаһынан бары Джафар Ахундов һәм «Иттиһад» партияһы етәкселәренең береһе Солтан Мәжид Ғәнизаде ғына Декларацияға ҡул ҡуймаған. Артабан Совет ағзаһы Фаталихан Хойскийға образовать правительства "Әзербайжан Демократик Республикаһын ойоштороу ҡушыла. Бер сәғәт ялдан һуң хөкүмәт ойоштороу буйынса ултырыш дауам иткән. Фаталихан Хойский Ваҡытлы хөкүмәт составын иғлан итә: Министрҙар Советы рәйесе һәм Эске эштәр министры Фаталихан Хойский — партияһыҙ, финанс һәм халыҡ мәғарифы министры Нәсиббәк Усуббәков — Мөсәүәт, сит ил эштәре министры Мамед Ғасан Гаджинский — Мөсәүәт, тимер юл һәм почта һәм телеграф министры Хүдәдәтбәк Мәликасланов — мосолман социалистик блогы, юстиция министры Хәлилбәк Хасмамедов — Мөсәүәт, игенселек эштәре һәм хеҙмәт министры Аҡпәр аға Ибраһим оғлы Шәйхелисламов — Ғөммәт, хәрби министр Хөсрәүбәк Пашабәк Солтанов — Иттиһад, сауҙа һәм сәнәғәт ми­нистры Мамедюсиф Ғәжибаба оғлы Джафаров — партияһыҙ, дәүләт контроле министры — Джамобәк Сөләймән оғлы Гаджинский — мосолман социалистик блогы.
Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының төп нөсхәһе тарихы
Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының төп нөсхәһенең әзербайжан телендә яҙылған һәм Әзербайжан Милли Советы ағзаларының ҡултамғалары менән нығытылған оригиналь ҡулъяҙмаһы Әзербайжан Республикаһының Дәүләт архивында һаҡлана.
Әзербайжан Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын тулыһынса тормошҡа ашырыу өсөн донъя дәүләттәренең Әзербайжан Республикаһын юридик яҡтан таныуы кәрәк ине. Бының менән бәйле, 1919 йылда Беренсе донъя һуғышында еңеүсе булған державаларҙың Әзербайжан Демократик Республикаһын таныуына һәм ярҙамына өлгәшеү маҡсатында Әзербайжан Демократик Республикаһы делегацияһы Парижға Париж тыныслыҡ конференцияһына йүнәлә. Делегация ағзалары Декларацияның әзербайжан һәм француз телендә яҙылған варианттарын ала. Һөҙәмтәлә, 1920 йылдың 15 ғинуарында Әзербайжан вәкилдәре Алимардәнбәк Топчибашевты һәм Магомед Маһһерамовты Франция сит ил эштәре министрлығының беренсе сәркәтибе Жюль Камбон ҡабул иткән, һәм ул Юғары Совет ағзалары һәм союздаш илдәр яғынан Әзербайжан Демократик Республикаһын де-факто таныу тураһында рәсми ҡарар тапшырған. Ә 19 ғинуарҙа хөкүмәт башлыҡтары ҡатнашҡан Париж тыныслыҡ конференцияһының Юғары Советы ултырышында беренсе пункты Әзербайжан Демократик Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таныған меморандум уҡыла. Әммә, 1920 йылдың 28 апрелендә Әзербайжан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы баҫып алғандан («Баҡы операцияһы (1920)» мәҡәләһен ҡара) һәм Әзербайжан Демократик Республикаһы хөкүмәте ҡолатылғандан һуң, делегация вәкилдәре Францияла тороп ҡалырға мәжбүр була, ә үҙҙәре менән алған Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының күсермәләре оҙаҡламай юғала. Әйтер кәрәк, үҙенең 1926 йылда яҙылған Әзербайжан, Грузия һәм башҡа республикаларҙың бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителеүенең 8-се йылын байрам итеүгә бағышланған «Кавказлылар араһында» тигән мәҡәләһендә Топчибашев: ''«Әзербайжан делегацияһының йорто күркәм итеп милли әзербайжан флагтары, шәлдәре, милли Әзербайжан тормошоноң фотографиялары менән биҙәлгән. 1918 йылдың 28 майында Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән акт бигерәк тә матур биҙәлгән»''. 2014 йылдың 13 майында Әзербайжан Президенты Илһам Алиев ҡушыуы буйынса Парижға ӘДР делегацияһы килтергән Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының әзербайжан һәм француз телдәрендәге төп нөсхә экземплярҙары Әзербайжан тарихы Милли музейына бүләккә бирелә. Музейға документты Әзербайжан Республикаһы Президент Хакимиәте етәксеһе Президент ярҙамсыһы Али Асадов тапшыра. Музей хеҙмәткәре Сабухи Әхмәдов әйтеүенсә, документ Лондонда табылған
Тарихи әһәмиәте
Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын ҡабул иткән Әзербайжан Республикаһы, дәүләтселеген дини нигеҙҙә башҡа төрки дәүләттәрҙән айырмалы рәүештә, үҙ дәүләтселеген донъяуи нигеҙҙә ҡорған беренсе төрөк дәүләте булды. Мамед Әмин Расулзаде 1933 йылдың 28 майында Берлинда баҫылып сыҡҡан «Истиғлал» (İstiklal) гәзитендә былай тип яҙҙы: ''«1918 йылдың 28 майында үҙенең декларацияһын иғлан итеп, Милли совет әзербайжан милләте барлығын раҫланы. Хәҙер Әзербайжан һүҙе ябай географик, этнографик һәм лингвистик термин булып ҡына яңғырамай, ә сәйәси йөкмәткегә эйә»''. Расулзаде фекеренсә, «үҙенең дәүләтен төҙөүҙә йүнәлтелгән ихтыярын һәм шуға ирешеүҙә ныҡышмалылығын күрһәткән халыҡ ҡына милләткә әүерелә… Әзербайжан йәмғиәте милләт булып ойошорға теләген, заманса аңлатһаҡ, 28 майҙа — бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү һәм шуға ярашлы декларация ҡабул итеү аша күрһәтте». Бынан тыш, был декларация бәктәр, алпауыттар һәм буржуазия файҙаһына ғына ҡабул ителде, тип раҫларға тырышҡандарға яуап итеп, 1919 йылдың 31 майында берлин гәзите "Истиғлал"да баҫылған Расулзаде мәҡәләһенән цитата: «Әзербайжан халҡы, иҫ киткес киң күңеллелек менән 28 май байрамын ҡаршы алыуы аша бар донъяға үҙенең бойондороҡһоҙлоғонан баш тартмағанлығын һәм бөтә яла яғыусыларға бойондороҡһоҙлоҡ хандар, бәктәр һәм әфәнделәр өсөн яуланмаған, ә төрөк милләтенең, әзербайжан халҡының изге идеалы булып тора». 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжан ССР-ының Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында» Декларацияһын ҡабул итә. 1991 йылдың 18 октябрендә [Әзербайжан ССР-ының Юғары Советы ултырышында «Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында» Конституцион акты ҡабул ителә. Әйтер кәрәк, уның нигеҙе итеп 1918 йылғы бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы алына. Документта «1918 йылдың 28 майында Әзербайжан Милли Советы ҡабул иткән бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһына, Әзербайжан Республикаһының демократик принциптарына һәм традицияларына таянып, 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжан Республикаһының Юғары Советының „Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында“ Декларацияһын ҡулланма итеп алып, Әзербайжан Республикаһы Юғары Советы хәҙерге ысын Конституцион Актын ҡабул итә һәм бойондороҡһоҙ Әзербайжан Республикаһының дәүләт, сәйәси һәм иҡтисади ҡоролошо нигеҙҙәрен раҫлай» тип әйтелә . Был документ менән Әзербайжан Республикаһы 1918—1920 йылдарҙағы Әзербайжан Демократик Республикаһының вариҫы тип иғлан ителә, ә уны ҡабул итеү көнөн, 18 октябрҙе, Әзербайжандың Бойондороҡһоҙлоҡ көнө тип байрам итә. Әзербайжан тарихсыһы Севиндж Зия кыҙы Йософзаде Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғо Декларацияһына тышҡы сәйәсәт курсы нигеҙҙәре һалынған, сөнки документта Әзербайжан Демократик Республикаһы бөтә дәүләттәр менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр урынлаштырырға тейеш тип яҙылған була ти.
Байрам
1919 йылдың 28 майында Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғона бер йыл тулыу көнөн билдәләгән көндә, коммунистар, Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғоноң бер йылын билдәләгән сараға ҡаршы ҡуйылған «Бойондороҡһоҙ Совет Әзербайжаны» лозунгыһы аҫтында эшселәр демонстрацияһы ойошторола. Тиҙҙән, Әзербайжан Демократик Республикаһы ҡолау менән, Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү көнө Әзербайжандан ситтә, әзербайжан эмигранттары тарафынан байрам ителә. Был турала Алимәрдәнбәк Топчибашев «Кавказлылар араһында» тигән китабында яҙған. 1990 йылдың 28 майынан башлап Әзербайжанда яңынан Республика көнө тип байрам ителә.
«Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» композицияһы
Әзербайжан Милли тарих музейының документаль сығанаҡтар Фонды материалдарын тикшергәндә «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» (нәфис әҫәр) композицияһы табыла, ул 65×50 см размерындағы ҡағыҙ битендәге документ фотокопияһы һәм акварель менән төшөрөлгән биҙәктәрҙән һәм пейзаждан торған композициянан ғибәрәт. Композиция үҙәгендә 1918 йылдың 28 майында ҡултамға ҡуйылған Әзербайжандың Бойондороҡһоҙлоғо Декларацияһы фотокопияһы. Фотокопия, нәҙек кенә аҡ сик эсенә алынып, периметры буйынса ромб, өсмөйөш, төрлө төҫтәге декоратив киҫелгән геометрик фигуралар күренешендәге келәм элементының стилләштерелгән һыны менән ҡаймаланған. Композицияның уң яҡ сите ике һүрәтләнешле вертикаль буйҙан тора: үрге өлөшөндә — ҡаяларҙы хәтерләткән фонда келәм һүрәте. Был келәм, әзербайжан келәмдәренең төрлө элементтарының тура килеүе ирекһеҙ характерҙа булғанлыҡтан, әзербайжан келәменең ниндәй ҙә булһа мәктәбенә ҡарай тип әйтеп булмай. Келәмдән аҫтараҡ Баҡы эргәһендәге Сураханы ауылында урынлашҡан XVII быуаттың утҡа табыныусылар ҡорамы — Атешгях һүрәте ҡуйылған. Композицияның аҫҡы ситендә киң горизонталь буй күренешендә Баҡы бухтаһы һынландырылған: һул яҡта нефть вышкалы ҡала күрһәтелгән, уң яҡтан — караптары йөҙөп йөрөгән Каспий диңгеҙе урынлаштырылған, артҡы планда Бөйөк-Зирә утрауы күренә. Экспонатты таҙартҡандан һуң, аҫҡы уң мөйөшөндә XX быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән әзербайжан рәссамы Азим Азимзаденың автографы беленә.
Һәйкәл
2007 йылдың 25 майында Баҡының Истиғләлийәт урамында «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» һәйкәлен асыу тантанаһы булған. Һәйкәл постаментында ғәрәп һәм латин алфавиты хәрефтәре менән әзербайжан телендә 1918 йылдың 28 майында Тифлиста ҡабул ителгән Әзербайжан Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһының тексы ырып яҙылған. Һәйкәл 1918—1920 йылдарҙа Әзербайжан Демократик Республикаһы парламенты урынлашҡан Әзербайжан Милли фәндәр академияһының Ҡулъяҙмалар институты бинаһы һәм Әзербайжан дәүләт иҡтисади университеты биналары араһында урынлашҡан. Һәйкәлде асыу церемонияһында Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев та ҡатнаша.
Брадис Елизавета Модестовна
Биографияһы
Елизавета Модестовна Брадис Псковта 1900 йылдың 13 авгусында башланғыс мәктәп уҡытыусыһы Модест Васильевич Брадис менән Елизаветы Васильевна Брадис ғаиләһендә тыуған. Ағаһы Владимир Модестович — «Четырехзначные математические таблицы» китабын төҙөүсе (мәктәптә ҡулланылған Брадис таблицаһы).
1909 йылда Модест менән Владимир Брадисты революцион эшмәкәрлек өсөн Себергә һөрәләр. Һөргөнгә ебәрелгәндәргә ҡаҙнанан аҡса бирелә (айына 5 һумдар артыҡ), бынан тыш улар эшләй ҙә алған. Владимир Брадис өйҙә балаларҙы математиканан уҡыта, шул арала гимназия курсы өсөн экзамендарға ла әҙерләнеп өлгөрә. Модест Васильевич менән Владимир Модестович Елизавета Васильевнаның тормошон еңеләйтеү өсөн Ксения менән Елизаветаны үҙҙәре янына ебәреүҙе үтенә. Елизавета Модестовна һеңлеһе Ксения менән бер нисә йыл Туринск ҡалаһында аталары һәм ағалары янында йәшәй.
1934 йылда ул «Растительный покров как показатель почвенных условий» теаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһен ала һәм 1941 йылға тиклем Академии наук Украина ССР-ы Фәндәр академияһының Биология институтында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Елизавета Модестовна Украина ССР-ы Фәндәр академияһы Биология институты хеҙмәткәрҙәре менән вӨфөгә эвакуациялана. 1941—1947йылдарҙа Елизавета Брадис Башҡортостан райондарының флораһын тикшерә, һаҙлыҡтарҙы өйрәнә, уларҙы экология һәм фитоценотик сифаттары буйынса классификациялай .Геоботаник Е. М. Брадистың эштәре практик әһәмиәткә эйә була, сөнки республикала күп кенә предприятиелар арзан яғыулыҡ- торфта эшләй.
Елизавета Брадис һәм уның Киевтан килгән коллегаларының фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостанда ботаника, коллег из Киева,Өфөлә биология фәне, Өфөләге Ботаника баҡсаһы үҫешенә һиҙелерлек йоғонто яһай,.
Елизавета Модестовна Өфөлә Ботаника баҡсаһында республика гербарийы һаҡланған бинала эшләй (ныне Южно-Уральский ботанический сад-институт УНЦ РАН). Ғалим республика флораһы системалаштыра, яңы төр үҫемлектәр аса, гербарий фондын байыта. Елизавета Брадис активное монументаль хеҙмәт — «Определителя высших растений Башкирской АССР» китабын төҙөүгә үҙ өлөшөн индерә.
Был хеҙмәт 1959 йылға әҙер була һәм 1966 йылда профессор Евгений Васильевич Кучеров етәкселегендә донъя күрә.
1941—1947 йылдарҙа Башҡорт АССР-ында йыйған бай материал Е. М. Брадистың буласаҡ докторлыҡ диссертацияһының нигеҙен тәшкил итә, «Торфяные болота Башкирии» темаһына диссертацияны Елизавета Модестовна 1951 йылда яҡлай. 1952 йылда ул биология фәндәре докторы дәрәжәһен ала.
Елизавета Брадистың Башҡортостандағы эшмәкәрлеге Өфөлә 1951 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Агробиология институтын (хәҙерге Институт биологии Уфимского научного центра РАН) асыуға ярҙам итә.
1947 йылда Елизавета Брадис Киевҡа ҡайта, уҡытыу һәм фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, профессор дәрәжәһен ала.
Елизавета МодестовнаУкраиналағы торф һәм һаҙлыҡтар райондарын, торф запасын билдәләү менән шөғөлләнә. Ул ул һаҙлыҡ үҫемлектәрен классификациялағанда экология һәм фитоценотик принциптан сығып классификациялау яҡлы була. Ул Укараина һаҙлыҡтары флораһын беренсе булып классификациялаған ғалим.
Елизавета Модестовна «Белем» йәмғиәтенең Украина республика бүлексәһе эшмәкәрлегендә лә әүҙем ҡатнаша, лекциялар уҡый.
Елизавета Брадис- 70 -тән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы. Ботаника үҫемлектәр физиологияһы өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн ул Почёт Билдәһе орденына лайыҡ була.
Елизавета Модестовна Брадис күп кенә Украина ботаниктарының фәнни етәксеһе була, мәҫәлән, Лев Сергеевич Балашов, Анатолий Иванович Кузьмичёв һәм башҡалар. Елизавета Брадис 1975 йылдың 15 майында Киевта вафат була.
Байлар Сабаһы
Байлар Сабаһы — Татарстан Республикаһындағы Саба районының үҙәге.
Оло Таврота-Ю
Оло Таврота-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәлит (Арғаяш районы)
Хәлит (Халитова) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 214 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 105 ир-ат һәм 109 ҡатын-ҡыҙ. 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
Ауыл инфраструктураһы
Ауылда фельдшер-акушер пункты, мәктәп бар.
Ҡоро Ключ (Сарана ҡушылдығы)
Сухой Ключ — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарана йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Әхмәтшин
Әхмәтшин — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Ҡоро Ключ (Сарана ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәтшин
-
Котух-Та
Котух-Та — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вать-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 105 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мемориал мәсет
Мемориал мәсет — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған мосолман яугирҙар иҫелегенә төҙөлгән мәсет. Поклон тауы Еңеү паркында урынлашҡан.
Пшада (йылға)
Пшада — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вологда дәүләт һөт хужалығы академияһы
'''Н. В. Верещагин исемендәге Вологда һөт хужалығы дәүләт академияһы''' (ФГБОУ ВО Вологда ГМХА) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы иң боронғо юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Административ Вологда составына ингән Молочное ауылында урынлашҡан.]
1911 йылдың 3(16) июнендә Николай II «Һөт хужалығы һәм һауын малсылығы мәсьәләләрен хәл итеү һәм был өлкәлә белемле эшмәкәрҙәрҙе практик һәм теоретик әҙерләү маҡсатында, Вологда һөт хужалығы институтын ойоштороу тураһында» Указға ҡул ҡуя. Институттың формалашыуында профессор А. Калантар ҙур роль уйнай.
1912—1917 йылдар дауамында институттың корпусы төҙөлөшө алып барыла. 1921 йылда 10 агроном һәм һөт хужалығы буйынса белгестәрҙең беренсе сығарылышы була.
1995 йылда юғары уҡыу йорто хәҙерге исемен ала. 1995 йылға тиклем Вологда һөт институты тип аталған була.
Академия составына ингән факультеттар:
Уҡыу көндөҙгө бүлектә һәм ситтән тороп уҡыу формалары буйынса алып барыла. Ситтән тороп уҡыусылар өсөн дистанцион белем биреү системаһы ҡулланыла.
Академияһының Архангельскиҙа вәкиллеге бар.
Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы
Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы (7 июль 1909 йыл — 10 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Ҡәйүм Хәбибрахман улы Әхмәтшин 1909 йылдың 7 июлендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ҡара Көсөк хуторында тыуған. Милләте башҡорт. Башланғыс белемле. 1929 йылға тиклем атаһының хужалығында игенселек менән шөғөлләнә. 1929 йылдың майынан 1932 йылдың апреленә тиклем Ейәнсура районы Алексеевка ауыл Советы секретары булып эшләй. 1932—1934 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. 1934—1941 йылдарҙа Ейәнсура, Хәйбулла НКВД район бүлектәрендә яңғындан һаҡлау инспекторы булып эшләй. 1939 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.
Хәрби юлы
Днепрҙың көнбайыш ярындағы алыш ваҡытында боеприпастар бөтә. Ҡәйүм Әхмәтшин дошмандың пулеметын юҡ итә һәм взводты атакаға күтәрә. Ҡул һуғышында взвод, 25 дошман һалдатын юҡ итеп һәм ҡамауҙы йырып, үҙ эскадронына сыға.
Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1943 йылдың 10 ноябрендә Кузьминки ауылы янындағы алышта батырҙарса һәләк була. Лоев районы Уборок ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Белоруссияның Гомель өлкәһе Лоев районы Уборок ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
1943 йылдың 10 ноябрендәге Белорус ССР-ы Волошановка, Речица ҡалаһы) янындағы алышта күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
Үләнде
Үләнде (Улянды) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 82 кеше. Почта индексы — 453612, ОКАТО коды — 80201834006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нерестовка
Нерестовка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Крутолапова
Крутолапова (Крутолапова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 56 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 28 ир-ат һәм 28 ҡатын-ҡыҙ. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының күпселеген башҡорттар (63 %) тәшкил итә, урыҫтар 24 %, татарҙар — 13 %.
Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)
Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты — Башҡортостандың иң өлкән ғилми учреждениеһы. 1932 йылдың 5 мартында ойошторола. 1982 йылда Институт «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Тикшеренеү эшмәкәрлеге алып барылған бөтә осор эсендә Институт тарафынан 600-ләп ғилми хеҙмәт баҫтырылған. ТТӘИ эргәһендә «Башҡорт энциклопедияһы» төркөмө ойошторола, һуңынан ул үҙаллы подразделение булып айырылып сыға.
ТТӘИ-ҙең «Археология», «Этнография», «Ватан тарихы», «Рәсәй халыҡтары әҙәбиәте», «Фольклористика», «Төрки телдәр», «Сәнғәт ғилеме» специальностары буйынса үҙ аспирантураһы бар, уларҙа 26 аспирант һәм 37 дәғүә итеүсе уҡый.
Ун хеҙмәткәрҙең хеҙмәте — Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы, өсөһөнөкө — В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы, береһенеке Ғ. Сәләм исемендәге премия менән билдәләнгән, Институттың ике тиҫтәгә яҡын ғалимы Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының почетлы исемдәрен йөрөтә.
Бүлектәре
Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты 7 бүлектән тора: Уларҙа 70 ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1 Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, 9 фән докторы, 38 фән кандидаты, эшләй.
Тарихы
1922 йылда Башҡорт АССР-ы Мәғариф халыҡ комиссариаты эргәһендә Академик үҙәк асыла, ә уның ҡарамағында «Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте» ойошторола. Уның маҡсаты башҡорттарҙың көнкүрешен, тарихын, мәҙәниәтен өйрәнеү була. Тәүҙә унда 10 кеше эшләй.
1930 йылда республика Халыҡ Комиссарҙары Советы эргәһендә Башҡортостан комплекслы ғилми-тикшеренеү институты асыла. Тиҙҙән Институт үҙгәртеп ойошторола.
1931 йылда Комплекслы институт базаһында Милли мәҙәниәт институты асыла. 1932 йылдың 4 мартында Институт буйынса беренсе бойороҡ сығарыла. Ошо көн Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты эшмәкәрлегенең башы булып тора: «Беренсе марттан Башҡортостан милли мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институты директоры вазифаһын үтәй башланы. Директор М.Солянов». Башҡортостан Республикаһы тарихын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән ғалимдар: Ҡ. З. Әхмәров, И. Ғ. Ғәләүетдинов, В. А. Иванов, Э. Ф. Ишбирҙин, Р. Ғ. Кузеев, Н. Х. Мәҡсүтова, С. Ф. Миржанова, Ғ. Й. Рамазанов, К. В. Сальников, Ә. М. Сөләймәнов, З. Ғ. Ураҡсин, Х. Ф. Усманов, Ә. И. Харисов, Ғ. Б. Хөсәйенов һ.б.
Институттың атамалары
2019 йылдың февраленән рәсми атамаһы: Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты
Етәкселәре
Төрлө осорҙа институттың етәкселәре:
Куликов Павел Александрович
Куликов Павел Александрович (23 декабрь 1904 — 1970) — шағир, журналист. 1930—1943 йылдарҙа «Советская Башкирия» (хәҙер «Республика Башкортостан») гәзите хеҙмәткәре. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Павел Александрович Куликов 1904 йылдың 23 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Николо-Берёзовка ауылында бурлак ғаиләһендә тыуған.
10 йәшенән шәхси һөнәрселек оҫтаханаларында эшләй башлай, 15 йәшендә (1919) үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияғана китә. Хеҙмәт иткән саҡта полк элемтә мәктәбен, артабан комсостав һәм хәрби-сәйәси курстарын тамамлай.
1923 йылда һаулығы насарайыуы айҡанлы демобилизациялана. Ҡайтҡандан һуң тегеүселәр коллективында актив эш алып бара (хәҙер 8-се Март исемендәге фабрика).
1930 йылда әүҙем рабкор булараҡ «Красная Башкирия» республика гәзите аппаратына эшкә алына, 1943 йылға тиклем төрлө вазифаларҙы биләй, ҡайҙа эшләһә лә көнүҙәк очерктар яҙа. Бер үк ваҡытта Мәскәүҙә журналистика юғары курсында уҡый. Рәсәй телеграф агентлығының Башҡортостан бүлегендә корреспондент булып эшләй.
Һуңғы йылдарында БАССР-ҙың Яҙыусылар союзында әҙәби фондтың уполномоченныйы була, рус яҙыусылары секцияһы менән етәкселек итә. 1931 йылдан КПСС ағзаһы.
Ижады
1930 йылдарҙа шиғырҙар, очерктар һәм хикәйәләр яҙа башлай, тәүге шиғырҙар йыйынтығы «Инеш» («Вступление») 1939 йылда баҫылып сыға. 1942 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Шәрм-әш-Шәйех
Шәрм-әш-Шәйех - Шарм-эш-Шейх (شرم الشيخ, йыш ҡына хаталы итеп Шарм-эль-Шейх тип әйтәләр. 1982 йылға тиклем — Офира) — Мысырҙағы курорт ҡала.
Географияһы
Шәрм-әш-Шәйех Мысыр ривьераһының Ҡыҙыл диңгеҙ яры буйында, Синай ярымутрауының көньяҡ осонда урынлашҡан. Көньяҡ Синай губернаторлығындағы район үҙәктәренең береһе.
Аржи-Ахк
Аржи-Ахк — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы/ Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Элистанжи йылғаһының һул ярына тамағынан 0,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Шәрм-әш-Шәйех
Географияһы
Уңайлы урында урынлашҡан, климаты яҡшы, бай тәбиғәтле, сифатлы һәм тиҙ үҫеш алыуы арҡаһында туристар араһында ҙур абруй ҡаҙана бара. Шул уҡ ваҡытта ул Мысырҙың башҡа ҡалаларынан ныҡ ҡына айырыла һәм Европаның  Урта диңгеҙ буйындағы курорттарын хәтерләтә.
Аржи-Ахк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәрм-әш-Шәйех
Географияһы
Ҡаһирәнән алыҫлығы автомобиль юлы буйынса 500 км, авиатрасса оҙонлоғо  385 км Тарихи рәүештә ҡала бер юлы төҙөлмәгән, шуға күрә күп төрлө архитектуралы "оазистар" булып булып үҫә. Улар аша төп магистраль - Peace Road проспекты үтә һәм ҡаланы бер бөтөнгә тоташтыра.
40 км. төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә Наама ҡултығы ҡушыла, унда ҡунаҡхана төҙөп, халыҡ-ара һәм күңел асыу программаһы тәҡдим ителә.
Этимологияһы
Ғәрәп теленән Шәрм-әш-Шәйех — « шәйех бухтаһы (ҡултығы)» тип тәржемә ителә. Ҡайһы бер урындағы гидтар уны «шәйех яры» тип атай.
Сагамо
Сагамо (საღამოს ტბა) — Грузия ның Ниноцминдский муниципалитетындағы күл. Ул Джавахет ҡалҡыулығында, Паравани йылғаһының бассейнында, диңгеҙ кимәленән 1996 м бейеклектә урынлашҡан.
Күлдең майҙаны 4,8 км2, уртаса тәрәнлеге — 1,6 метр, 2,3 метрға еткән ерҙәре лә бар. Бассейн майҙаны — 528 км2. Һыу күләме — 7,7 млн м3. Барлыҡҡа килеүе тектоник (ер ҡабығы хәрәкәте һөҙөмтәһендә). Ер аҫты күле, ямғыр һәм ҡар һыуҙары менән тулылана. Май айында һыу иң юғары кимәлдә була, иң түбән — сентябрь айында. Күл аша Паравани йылғаһы ағып сыға.
Үктәй ауыл Советы (Иглин районы)
Үктәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Некрасов Николай Николаевич (дирижёр)
Некрасов Николай Николаевич (30 июнь 1932 йыл — 21 март 2012 йыл) — дирижёр, уҡытыусы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
Биографияһы
Николай Николаевич Некрасов 1932 йылдың 30 июнендә Мәскәүҙә музыканттар ғаиләһендә тыуған.
1947-1952 йылдарҙа Октябрь революцияһы исемендәге музыка училищеһында (хәҙерге ваҡытта А. Г. Шнитке исемендәге Мәскәү дәүләт музыка институты) балалайкала яңғыҙ башҡарыу һәм дирижерлыҡ класы буйынса, 1952-1954 йылдарҙа — Умандә летчиктар училищеһында, 1954-1960 йылдарҙа — Гнесиндар исемендәге музыка-педагогик институтта (хәҙер Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһы) Г. Ф. Зимин һәм С. С. Сахаровтың дирижерлыҡ класы буйынса уҡый, дирижер һәм балалайкала концерт башҡарыусыһы һөнәре ала.
1957 йылдан - М. Е.Пятницкий исемендәге рус халыҡ хоры оркестрының баш дирижеры. 1959 йылда АҠШ та «Рус фестивалендә» симфоник дирижер булараҡ беренсе башлап сығыш яһай. 1960 йылдан-СССР Дәүләт халыҡ бейеү ансамбле оркестрының баш дирижеры (хәҙер Игорь Моисеев исемендәге Дәүләт халыҡ бейеүе академия ансамбле).
1973—2012 йылдарҙа Бөтә Союз радио һәм Үҙәк телевидениеның рус халыҡ уйын ҡоралдары оркестры баш дирижеры һәм сәнғәт етәксеһе.