cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Петрова Клавдия Васильевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
- Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре
- ВДНХ-ның көмөш миҙалы
- «Хеҙмәт. Ҡыйыулыҡ. Намыҫ» ордены (2006) — фән, мәғариф үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергән һәм емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн.
- Кострома өлкәһенең почетлы гражданы (1999) — фәнни-педагогик һәм ижтимағи-ғилми эшмәкәрлегендә ҡаҙаныштары өсөн.
- Совет тыныслыҡты яҡлау комитеты миҙалдары,
- Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар Союзының миҙалы.
Иҫке Ладога
Иҫке Ладога (1703 йылға тиклем  Ладога) — Ленинград өлкәһенең Волхов муниципаль районында ауыл,  Иҫке Ладога ауыл биләмәһенең административ үҙәге
1703 йылға тиклем Ладога ҡала була. 2003 йылда Иҫке Ладоганың 1250-йыллығы билдәләнә, уның барышында  ауыл «Төньяҡ Рустең боронғо баш ҡалаһы»  тип иғлан ителә.
Сулимов Даниил Егорович
Биографияһы
Даниил Егорович Сулимов Минйәр металлургия заводы ҡасабаһында (хәҙер — Силәбе өлкәһе Минйәр ҡалаһы) эшсе-прокатлаусы ғаиләһендә тыуған. 1905 йылда эшсе сифатында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Шул уҡ йылды РСДРП(б) ағзаһы була. 1907 йылда РСДРАП(б)-ның Минйәр комитеты ағзаһы була. Бер нисә тапҡыр ҡулға алына. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында 1915 йылда армияға мобилизациялана, унда Өфө һәм Глазов ҡалаларында һалдаттар араһында революцион агитация үткәрә.
Иҫке Ладога
Исеменең килеп сығышы
Ладоганың скандинав исеме — Альдейгья, Альдейгьюборг, тәүге яҙма телгә алыныуы. Уның яҡынса 1010 йылдарҙа ижад ителгән  Эйольв Дадаскальдтың «Bandadrapa» поэмаһында осрай.
Сулимов Даниил Егорович
Биографияһы
1917 йылда Февраль революцияһынан һәм Октябрь революцияһынан һуң совет етәкселеге, хужалыҡ һәм партия эшендә.
1918 йылдың ноябрь — декабрь айҙарында — Пермь башҡарма комитеты рәйесе. 1919 йылда — Һамар совет ауыл хужалығы ағзаһы, 5-се армияның политотдел начальнигы урынбаҫары, РКП(б) Силәбе губерна ойоштороу бюроһы рәйесе, Силәбе губерна совет ауыл хужалығы рәйесе
Иҫке Ладога
Исеменең килеп сығышы
Тел Белгестәре Е. А. Хелимский герман этимологияһын тәҡдим итә. Уның фекере буйынса, тәүге булып күл исеме тора —  «иҫке сығанаҡтар буйынса, асыҡ диңгеҙгә оҡшаған». Был гидроним Нева атамаһы  менән бәйле,  герман телдәрендә — «новая». Аралаш формалар аша *Aldaugja һүҙен,  ә һуңынан Ладога  һүҙен бирә.
Сулимов Даниил Егорович
Биографияһы
1919—1920 йылдың декабрь-февраль — РКП (б)-ның Силәбе өлкә комитеты г рәйесе. 1920—1923 йылдарҙа — Көньяҡ Урал заводтары идараһы рәйесе, Урал сәнәғәт бюроһы рәйесе, ВЦСПС Урал бюроһы ағзаһы, РКП (б) Үҙәк Комитетының Урал  бюроһы ағзаһы, Урал иҡтисади кәңәшмәһе рәйесе.
1923 йылдың декабрендә 1926 йылдың мартында — Урал өлкә башҡарма комитеты рәйесе.
Иҫке Ладога
Тарихы
2015 йылда ауыл биләмәһендә неолит дәүерендәге боронғо кеше торағы табыла, ул беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡ менән даталана.
Сулимов Даниил Егорович
Биографияһы
1926 йылдың мартында — 1927 йылдың мартында —  Урал өлкә ВКП(б) комитетының  1-се секретары.
Иҫке Ладога
Тарихы
Тупраҡ ҡаласыҡта быраулауҙан һуң 4 метр ҡалынлыҡта торф ҡатламы һәм Ладога трансгрессияһы ҡатламдары табыла. 2000 йыл элек Волховта һыу кимәле абсолют бейеклектә 10 метрға түбән  төшә. Буласаҡ Иҫке Ладога территотрияһы йәшәү өсөн һыуҙың артабанғы кәмеүенән һуң I меңйыллыҡ уртаһынан да ҡалмай яраҡлы була.
Сулимов Даниил Егорович
Биографияһы
1927 йылдың февралендә — 1930 йылдың ноябрендә— 1 юлдар СССР тимер юлдар халыҡ комиссары урынбаҫары.
1937 йылдың 3 июленән 1930 йылдың 22 ноябренә тиклем —  РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе
Иҫке Ладога
Тарихы
Тупраҡ ҡаласыҡта ер һөрөү  VI быуаттан алдараҡ башҡарыла. Беренсе Ладога кешеләренең игенселек менән шөғөлләнеүе бойҙай, арыш, арпа, тары һәм етен орлоҡтарының табылыуы раҫлай. VII быуаттарға 2013 йылда Иҫке Ладогала табылған  Меровинг дәүере һырты ҡарай. Славян ултыраҡтары Тупраҡ ҡаласыҡта яҡынса 700 йылдарҙайәки унан да иртәрәк барлыҡҡа килеүе мөмкин.
I яруста өс каркас-бағана конструкциялы  торлаҡ («ҙур йорттар») уртаһында  усағы менән 753 йыл дендродатаһына эйә. Ҡаласыҡта караптар етештереу һәм ремонтлау оҫтаханалары, күрәһең Төньяҡ Европа кешеләре тарафынан төҙөлгән. Ҡаҙыныуҙар Ладогала беренсе ултыраҡҡа яҡынса скандинавтар нигеҙ һалыуын күрһәтә. (Е. А. Рябинин фекере буйынса— готландтар тарафынан).
Дан ҡурғаны (Мозырҙағы мемориал)
«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы —Белоруссияның Гомель өлкәһе Мозырь районының Мозырь ҡалаһы ситендә урынлашҡан Бөйөк Ватан һуғышына бағышланған һәйкәл.
Тарихы һәм тасуирламаһы
«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына бағышланған һәйкәл. Мозырь ҡалаһы 1941 йылдың 22 авгусынан 1944 йылдың 14 ғинуарына саҡлы, 875 көн дауамында, фашистар тарафынан оккупацияланған була. 1-се Белорус фронты ғәскәрҙәре һәм Полесье партизан берләшмәһе соединение яугирҙары 1944 йылдың 14 ғинуарында Мозырь ҡалаһын немец илбаҫарҙарынан азат иткән, ҡала өсөн барған һуғыштарҙа совет армияһының 17 часы һәм берләшмәһе Мозырь исемен алған. 1967 йылдың 14 ғинуарында Мозырь ҡалаһы ситендә Мозырҙы немец-фашист баҫҡынсыларынан азат итеүгә 23 йыл тулыу айҡанлы митинг үткәрелә, бында мемориалдың беренсе объекты — «Абаронцам Радзiмы ад мазыран» тип яҙылған күп метрлыҡ Куб асылған. 1967 йылдың 7 ноябрендә, Совет власының 50 йыллыҡ юбилейын байрам иткән көндә, һәләк булған яугирҙарға һәйкәл-обелиск асыла һәм улар хөрмәтенә Мәңгелек ут тоҡандырыла.
Ҡацхи Бағанаһы
Ҡацхи бағанаһы - (Кацхийский Столп, კაცხის სვეტი) — Грузияның төньяғында Имеретия төбәгендәге 40 м бейеклектәге эзбизташтан торған ҡая
Иҫке Ладога
Тарихы
Ауыл Волхов йылғаһының һул ярында урынлашҡан
Сулимов Даниил Егорович
Эҙәрлекләү, ҡулға алыныу һәм яза
ВКП (б) Үҙәк Комитетының июнь пленумында (23-29 июнь 1937) И. Сталин Д. Сулимовты сәйәси лояль булмауында һәм уны«халыҡ дошмандары» менән бәйләнештә ғәйепләй. Пленум ҡарары менән Д. Сулимов ВКП(б) ағзалығы составынан сығарыла.
Ҡацхи Бағанаһы
Географияһы
Ҡацхи бағанаһы Грузиялағы Квирила йылғаһының уң ҡушылдығы Ҡатсҡхура буйында, Ҡацхи ҡасабаһы биләмәһендә урынлашҡан. Был урын Чиатура ҡалаһынан йыраҡ түгел.
Иҫке Ладога
Тарихы
Беренсе архаик иртә ҡала ултырағы гавань тирәләй урынлашҡан, һәм VIII быуат уртаһынан  IX быуат уртаһына тиклем нығытмалары булмаған. Тораҡ Төньяҡ Европала аналогтары булған бағана конструкциялы бер нисә ҡаралтынан торған, һәм Любша ҡәлғәһенән көньяҡҡа ҡарай 2 км алыҫлыҡта ҡуйылған. Баштағы Иҫке Ладога торағы майҙаны 2-4 гектар майҙандан артмаған. VIII быуатта ҡатламдарҙа ҡаҙыныуҙарҙа бөтөн етештереү комплексы табыла. Был осорҙа тораҡ урындағы ҡәбиләләр менән һатыу итә. VIII быуат ҡатламдарынан янған амбарҙа бойҙай орлоҡтары табыла: 80 % был двузернянка бойҙай (борай), 20 % — йомшаҡ бойҙай була. Скандинавияла борайҙы бер ҡасан да үҫтермәгәндәр, өҫтәүенә Иҫке Ладога борайы Европаныҡынан ныҡ айырыла, ләкин морфологик яҡтан  Волга буйы борайына яҡын тора.
Ҡацхи Бағанаһы
Тарихы
Бағана кеүек таш ҡая өҫтөндә VI һәм VIII быуаттарҙа ғибәҙәтхана торған. Мәжүсилек осоронда ҡаяға уңдырышлылыҡ илаһы тип һанап табынғандар. Христианлыҡҡа күскәс тә табыныу урыны булып һаҡланып ҡалған. Ҡая өҫтөнә ҡорам төҙөп ҡуйып, Осман империяһы яулап алғанса тиклем йолалар үтәгәндәр.
Иҫке Ладога
Тарихы
760 йылдарҙа Ладога торағы Көньяҡ-көнбайыштан иртә славян мәҙәниәте вәкилдәре тарафынан емерелә һәм бура йорттар һәм ҡоролмалар төҙөлә. Ладогала,  Рустең төньяҡ-көнбайышындағы  башҡа урындарҙағы кеүек, (Изборск, Камно, Рыуг, Псков) VIII—IX  быуатта эзбизташтан ҡойолған формалар киң тарала.
Сулимов Даниил Егорович
Эҙәрлекләү, ҡулға алыныу һәм яза
1937 йылдың 27 июнендә эш урынында  — ВКП(б) Июнь пленумы эше ваҡытында ҡулға алына. 1937 йылдың 1 авгусында ВЦИК составынан  сығарыла. Ҡоротҡослоҡта, контрреволюцион террорсылар  ойошмаларында  һәм шпионажда ғәйепләнә. Сулимовтың исеме Сталиндың атып үлтерелә торғандар исемлегенә инә, ул 1937 йылдың 1 ноябренә билдәләнә (№21 45 кешенән торған исемлегектә, ВКП(б) ҮК кандидаттар һәм элекке кандидаттар грифы аҫтында»). Сталин тарафынан юҡ итеүгә хөкөм ителә. 1937 йылдың 27 ноябрендә СССР юғары судының хәрби коллегияһы хөкөм ҡарарын раҫлай. Шул уҡ көндө үк атып үлтерелә.
1956 йылдың 17 мартында үлгәндән һуң аҡлана.
Дан ҡурғаны (Мозырҙағы мемориал)
Тарихы һәм тасуирламаһы
«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы тағы ике һәйкәл: блокадник һаҡсылары хөрмәтенә һәм һәйкәл Ленинградта ҡамауҙа ҡалып, уны һаҡлағандар һәм Афғанстанда алышып һәләк булған яугир-интернационалистар хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле билдәләр менән тулыландырылған, мемориал таш янына совет һалдаттарының ҡаны менән һуғарылған афған ере һалынған капсула күмелгән.
Бөгөн «Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы — был күп композициялы ҡоролма: 45 метрлыҡ стела, гранит постаментҡа ҡуйылған 1938 йыл өлгөһөндәге гаубица менән куб, Совет армияһы яугирҙәре һәм 1944 йылда Мозырҙы азат иткәндә һәләк булған Полесье партизандар берләшмәһе партизандары ерләнгән, эргәһендә Мәңге ут янған Туғандар ҡәберлеге, Ленинград ҡамауында ҡалып, уны һаҡлағандар һәм Афғанстанда алышып һәләк булған яугир-интернационалистар хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле билдәләр, шулай уҡ асыҡ һауала торған хәрби техника ҡоролмалары.
Ҡацхи Бағанаһы
Тарихы
1944 йылда альпинист Александр Джапаридзе һәм яҙыусы Леван Готуа етәкселегендәге төркөм бағанаға күтәрелгән һәм ҡасандыр ҡорам торғанын асыҡлаған. Шунан бирле, бигерәк тә 1990-сы йылдарҙа христианлыҡ тергеҙелә башлауы сәбәпле, бында табынырға килеүселәр арта. Бигерәк тә Максим тигән монах  1993 йылда Ҡацхиға менеп, унда ҡыш үткәргәс, уға ҡорамды тергеҙергә хәйриә аҡсаһы йыяйып бирә башлайҙар.
Дәүләт ярҙамында 1999 - 2009 йылдарҙа ҡорам харабаларын археологик йәһәттән тикшереп, яңынан сиркәү һалалар һәм уны Максима Дәғүәтсе тип атай башлайҙар (Максим Исповедник). Археологтар шулай уҡ бында билдәһеҙ монах һөлдәһе табалар.
Хәҙер уны урындағы халыҡ «Яңғыҙлыҡ ҡәлғәһе» тип атай.
Унда 1944 йылда тәүге экспедициянан һуң ҡуйылған аҫылмалы баҫҡыс буйлап менеп була.
Иҫке Ладога
Тарихы
Археологик мәғлүмәттәр буйынса Ладога халҡының күпселеге игенселек һәм һөнәрселек менән шөғөлләнгән.
Яҡынса 840 йылда тораҡ, дошман баҫып инеүе һөҙөмтәһендә һәләкәткә тарый. Яҡынса 840 — 865 йылдар самаһы, тораҡтың күпселек өлөшө ташландыҡҡа әйләнә. Икенсе өлөшө скандинав традицияларында яңынан төҙөлә. .
Яҡынса 870 йылдарҙа Иҫке Ладогала Ладожка йылғаһының Волховҡа ҡойған урынында беренсе ағас ҡәлғә төҙөлә.
Тупраҡ ҡаласыҡ ҡатламдарында 870 йылдар башы—890 йылдар аҙағының ҡойолған төйөрсөктәре, сикә балдаҡтары, нәҙек метал ҡалайҙан ҡырҡылған сулпылар табыла, был Ладогала  I меңйыллытың икенсе  яртыһында Көнсығыш Европаның урман һәм урман-дала зоналарынан славяндарҙың булыуы тураһында һөйләй.
IX—X быуаттар сиктәрендә инде Любша  ҡәлғәһе функцияһын үтәүҙән туҡтаған мәлдә, ағас нығытмалар урынына шул ваҡыттағы көнбайыш Европа нығытмаларына оҡшаған  таш ҡәлғә төҙөлә. Боронғо тораҡтың дөйөм күләме Х быуатта 6-8 гектарҙан ашыу булмай.
Варягтарҙың булмышы
«Повесть временных лет» йылъяҙмаларының ҡайһы бер исемлегендә Ладога ҡала тип атала, унда  862 йылда кенәзлеккә варяг Рюрик саҡырыла:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <span class="script-slavonic" lang="… и придоша къ словѣномъ первое · и срубиша городъ Ладогѫ и сѣде въ Ладозѣ старѣишии Рюрикъ …" style="font-family: Monomakh, Ponomar, Fedorovsk, Menaion, Noto Sans Gothic, Segoe UI Historic, BukyVede, 'Kliment Std', 'RomanCyrillic Std',  'Hirmos Ponomar', Dilyana, Menaion, 'Menaion Medieval', Lazov, Code2000,  'DejaVu Sans', 'DejaVu Serif', Code2001, FreeSans, FreeSerif, 'TITUS Cyberbit Basic', 'Charis SIL', 'Doulos SIL', 'Chrysanthi Unicode', 'Bitstream Cyberbit', 'Bitstream CyberBase', Thryomanes, 'Lucida Grande', 'Arial Unicode MS', 'Microsoft Sans Serif', 'Lucida Sans Unicode', 'Noto Sans';">… и придоша къ словѣномъ первое · и срубиша городъ Ладогѫ и сѣде въ Ладозѣ старѣишии Рюрикъ … <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Иҫке Ладога Елена (Ладожка) йылғаһының Волхов йылғаһы ҡойған урында тора. Ул Новгород Русе осоронда мөһим стратегик урын була.
1499 йылда Ладога Водская пятина  китабына ярашлы посад һәм ҡәлғәнән торған, ул Новгород кеүек  Никольский, Рязань, Семеновск, Климятский һәм Спасскийға бүленгән.
1590—1595 йылдарҙа рус-швед һуғышы тамаланғандан һуң  Тявзин тыныслыҡ килешеүе буйынса  Ладога Рәсәйҙеке тип  таныла.
1610 йылда Ладоганы швед хеҙмәтендә булған Пьер Делалвиллдең француз ялланыусылары баҫып ала, әммә ике йылдан һуң воевода И.М.Салтыков тарафынан кире яуланып алына. 1613—1617 йылдарҙағы рус-швед һуғышын тамамлаусы Столбово солохонан һуң Швеция Ладогаға дәғүәһенән баш тарта.
Географияһы
Ауыл райондың төньяҡ өлөшөндә  автомобилдәр юлында урынлашҡан (Зуево — Яңы Ладога) уға   (Иҫке Ладога — Кисельня) һәм  (Иҫке Ладога — Трусово) автомобиль юлдары йәнәш.
Волхов ҡалаһы административ район үҙәгенә тиклем ара — 12 км.
Алнашка
Алнашка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тойма йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кузьма-Ель
Кузьма-Ёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вангыр йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маис (йылға)
Маис — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/486/28 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пойга (Катка ҡушылдығы)
Пойга  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Катка йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тютю-Су
Тютю-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ключевский
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тлесы-Ягун
Тлесы-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нярсин-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йосопов Билал Мөғтәсим улы
Йосопов Билал Мөғтәсим улы (25 декабрь 1904 йыл — 26 февраль 1999 йыл) — совет тау инженеры. Геология-минералогия фәндәре докторы (1959), профессор (1969).
Биографияһы
1924—1926 йылдарҙа Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә. Ҡаҙан университетының эшселәр факультетында уҡый. 1935 йылда Ҡаҙан университетын инженер-геолог һөнәре буйынса тамамлай.
1935 йылдан алып геолог булып эшләй, ә 1942 йылдан алып — Татар геология-разведка тресы идарасыһы. 1943 йылда уның етәкселегендә Татар АССР-ының Шөгер районында беренсе сәнәғәт нефте асыла.
1945 йылдан Татар АССР-ының халыҡ комиссарҙары советы янындағы урындағы яғыулыҡ сәнәғәте идаралығы начальнигы урынбаҫары вазифаһын биләй. 1946 йылдан башлап — ғилми секретары, 1948 йылдан — нефть һәм газ бүлеге мөдире, 1965 йылдан —СССР дәүләт геология комитетының Геология институты төбәк геология бүлеге етәксеһе.
1958 йылда «Татарияның геологик төҙөлөшө һәм нефтле булыуы» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай, ә 1963 йылда «Кристаллы фундаменттың нефтле булыуын өйрәнеү программаһын» әйтеп бирә һәм нигеҙләй. 1967 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының нефть һәм газ буйынса Һиндостанда эксперт-кәңәшсеһе була.
1968 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы геология Институтының директоры, бер үк ваҡытта 1970 йылдан нефть һәм газ геологияһы лабораторияһы мөдире.
1974 йылдан алып СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының геология Институтында ғилми консультант, 1978—1992 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр-консультант булып эшләй.
1999 йылдың 26 февралендә Өфө ҡалаһында мәрхүм булып ҡала.
Фәнни эшмәкәрлеге
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора.
Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр
Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр (англ. Endangered species, EN) — һаны ныҡ кәмеп йәки башҡа сәбәптән үлеп бөтөү ҡурҡынысы янаған биологик төрҙәр.
Юҡҡа сыға барыусы төр — таксономик төр, ләкин төр эсендә айырым төркөм дә булырға мөмкин .Мәҫәлән, төрсә(подвид). Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (ХТҺС) Юҡҡа сығып барыусыларға барлыҡ организмдарҙың 40 % -ы инә тип бара (2006 йылғы мәғлүмәттәр). (Иҫкәрмә: Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау берекмәһе(ХТҺБ) ниндәйҙер дәрәжәлә хәүеф янаған бөтә төрҙәр тураһында ла мәғлүмәт йыя.)
Элек был турала бер кем дә борсолманы. Тиреһе, ите өсөн күпме кәрәк, шул хәтлем хайуандарҙы үлтерҙе. Халыҡ һанының артыуы, алыш-бирештең үҫеүе айырым төрҙәрҙең юҡҡа сығыуына килтерҙе.
Тик XVI быуат уртаһына ҡарай ғына һунар биләмәләренең бушауын күреп, йәнлектәрҙе аулауға сикләмәләр индерә башланылар. Әлбиттә, сикләү икенсе маҡсатты күҙ алдында тота: йәнлектәрҙең һанын тергеҙеү менән һунарҙы дауам итеүҙе.
Ә инде төрҙәрҙе ҡырыуҙан, бөтөнләй юҡҡа сығыуҙан ҡурсалаусы тәүге тыйыуҙар XIX быуаттың аҙағында ғына, Европаның үҙендә лә ҡайһы бер төрҙәр юҡҡа сыҡҡас ҡына индерелә башлай. Зубрҙар юҡҡа сыға яҙа, 1627 йылда — тур, 1918 йылда тарпан юҡ була.
Күп илдәрҙә айырым төрҙәрҙе һаҡлауға йүнәлтелгән закондар бар. Мәҫәлән, һунар итеүгә, ер ҙләштереүҙә сикләүҙәр йәки ҡурсаулыҡтар булдырыу. Ысынында, хәүеф янаған төрҙәрҙең бик әҙе генә юридик яҡтан яҡлау ала. Күпселеге иһә, йәмәғәтселектең күҙ уңына эләкмәй ҙә, яйлап ҡына юҡҡа сыға барыу өҫтөндә.
Һуңғы 150 йыл эсендә күп төрҙәрҙең юҡҡа сығыуы борсоу һала. Төрҙәрҙең юҡҡа сығыу тиҙлеге, Ер тарихының алдағы бөтә дәүерҙәренән 10-100 тапҡырға арттҡан.Әгәр ошо темп һаҡланһа, көсәйһә,алдағы ун йыллыҡта юҡҡа сығыусы төрҙәр миллионлап буласаҡ.
Күпселек кешеләр айырым имеҙеүселәрҙе йәки ҡоштарҙы һаҡлау өсөн теләктәшлек белдерһәләр ҙә, иң мөһим экологик проблема булып экосистемаларҙың тотороҡлоғына янаған хәүеф тора. Экосистеманы, мөхитте һаҡламайынса, төрҙәрҙе һаҡлап ҡалып булмай. Экосистемала аҙыҡ сылбырының иң мөһим быуыны булып торған төрҙәре юҡҡа сыға.
Төрҙәр юҡҡа сығыу ниндәй эҙемтәләргә килтерә
Борсолоуға дүрт сәбәп бар:
Төрҙең юҡҡа сығыуы тәбиғәтте ярлыландыра. Әхлаки яҡтан ҡарағанда ла, тәбиғи мөхитте һаҡлау- кешелектең бурысы. Ерҙәге һәр тереклектең йәшәүгә хоҡуғы бар. Экосистемала тотороҡлоҡ боҙолоуы аҙыҡ сылбырының өҙөлөнеүенән башлана. Бер төр юҡҡа сыҡтымы, икенсе төрҙә популяция тулҡындарында һикереш башлана. Был хәлдә экосистема ҡырҡа үҙгәреш кисерергә, хатта кире ҡайтҡыһыҙ үҙгәрергә мөмкин.
Дүртенсе сәбәп иң нескәһе. Сөнки һәр төр үҙенә генә хас  генетик материал уникаль). Ҡабатланмаҫ үҙ ДНК-һы менән үҙенә генә хас  химик матдәләр эшләй. Мәҫәлән, үҙәк Китай үҙәндәрендә татлы әрем үҫә. Ул үҫемлек артемизинин тигән препараттың берҙән-бер сығанағы. Артемизинин тапма ауырыуына ҡарата 100 проценты менән тәьҫир иткән көслө препарат (Jonietz, 2006). Был үҫемлек юҡҡа сыҡһа, тапма сиренә контроль күпкә көсөн юғалтасаҡ. Һәр төр менән уның үҙенә генә хас үҙенсәлекле матдәләре лә юҡҡа сыға. Төрҙәрҙең юҡҡа сығыуы менән әле беҙ асып, белеп өлгөрмәгән күпме матдәләр юғаласаҡ.
Төрҙәрҙең юҡҡа сығыуы тәбиғи һайланыш (миҫал, голоценда төрҙәрҙең күпләп ҡырылыуы) һөҙөмтәһендә лә булыуы мөмкин. Тик хәҙерге юҡҡа сығыуҙар үҙенә бер башҡа.Әгәр элек ул физик сәбәптәргә бәйле булған: ер ҡабығы шылыу, вулкан атылыу, метеориттар ҡолауы, күк есемдәре бәрелеү, климат үҙгәреүе.
Хәҙерге юҡҡа сығыуҙар бынан 100 000 йыл элек тирәһе, кешенең планета буйлап таралыуы, кеше эшмәкәрлегенән экосистемала көйләнештең боҙолоуы, йәшәү мөхиттәренең емерелеүе менән башланған. 100 000-дән 10 000 йыл элекке арауыҡ алтынсы юҡҡа сығыуҙың «беренсе фазаһы» тигән исем алған.
Икенсе фаза — 10 000 йыл элек ауыл хужалығы барлыҡҡа килеүенә бәйле. Хайуандарҙы ҡулға эйәләштереү башлана. Шулай итеп, кеше мөхитте үҙ мәйеленә үҙгәртеп йәшәргә һәләтле төр булараҡ таныта. Урындағы экосистеманан ситкә сығып йәшәй алыуы, популяция һанын сикләмәй арттыра алыуы, мөхиткә ҙур баҫым яһап, уны емереүгә алып килә: тропик урмандарҙы ҡырыу, рифтарҙы емереү, башҡа йәшәү мөхиттәрен юҡ итеү, төрҙәрҙе артыҡ тотоноу, экосистемаға сит төрҙәрҙе индереү, тупраҡты бысратыу, парник эффекты.
Һаҡлау статусы
Төрҙең һаҡлау статусы — уның киләсәктә йәшәй алыуына ышаныс бирә. Бындай статус биргәндә күп факторҙар: төрҙең әлеге һаны ғына түгел, ә ваҡыт арауығында үҙгәреүе (арта, кәмей), тереклек иткән экосистемала заттарының һаны нормала булыу, янаған хәүеф, төргә тереклеген һаҡларға ярҙам итә алырлыҡ факторҙар иҫәпкә алына
Ҡыҙыл китап (МСОП)
Төрҙең һаҡлау статусы буйынса һәр яҡлап ентекле мәғлүмәтте Ҡыҙыл китап (МСОП) бирә. Унда төрҙәр 9 категорияға бүленә:
Юҡҡа сыҡҡан (Extinct, EX) — һуңғы вәкиле юҡҡа сығыусы төр. Кеше ҡулында ла бер заты ла ҡалмаған. (Ирекһеҙ). Бында төрлө сәбәптәр менән 1500 йыл элек юҡҡа сыҡҡандар инмәй. (мәҫәлән, динозаврҙар). Юҡҡа сыҡҡандар исемлегенә 1500 йылдан юғалған төрҙәрҙе индерәләр. Уға тиклем европалылар бөтөнләй осрата алмағандар, сөнки Америка, Австралия асылмаған булған. Шулай уҡ йыш ҡына хайуандар тәбиғи сәбәптәрҙән үлгәндәр. Ул дәүерҙә браконьерлыҡ та була алмаған.Һунар итеүгә сикләүҙәр булмағанда ла, хайуандарҙың күплеге, ҡоралдар ябай булыуы промысло әһәмиәтендәге ҡиммәтле төрҙәрҙе лә һаҡлап торған. Юғалыу ҡурҡынысы янаған төрҙәрҙе төркөмләүҙә CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) классификацияһы ла ҡулланыла. Был халыҡ-ара һатыу итеүҙең төргә зыян килтерерҙәй юлдарын тыйыуға йүнәлтелгән.
Төрҙәрҙе һаҡлау
Ареал ы бәләкәй булған осраҡта, төрҙәрҙе һаҡлау өсөн өс төрҙәге махсус биләмә булдырыла: заказник, ҡурсаулыҡ йәки милли парк.
Заказник билдәле ваҡытҡа һунарҙы тыя. Эшмәкәрлеге популяцияның һанын тергеҙеүгә йүнәлтелә. Кеше ул биләмәгә иркен кереп йөрөй алһа ла, хужалыҡ эшмәкәрлеге тыйыла.
Ҡурсаулыҡ хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен дә, бөтөнләйгә тыя. Был урын кеше тәьҫиренән азат тәбиғәт эталоны. Унда ғалимдар ғына инә ала, фәнни эштәр алып бара.
Милли парк биләмәһе ике өлөштән тора. Бер өлөшендә туристар, ҡыҙыҡһыныусылар өсөн асыҡ. Икенсе өлөшендә ғалимдар фәнни эштәр алып бара. Унда ла хужалыҡ эштәре тыйылған. Ҙурлыҡтары төрлөсә.
Һаҡлауҙа сетерекле хәлдәр
Ҡайһы бер закондар бәхәсле. Бәхәскә урындар байтаҡ: юҡҡа сығыу хәүефен баһалау өсөн критерий билдәләүҙә; Әгәр популяция һан яғынан тергеҙелһә, юҡҡа сығып барыусы тигән исемлектән алып ташлау өсөн критерийҙарҙы билдәләүҙә;һаҡлау өсөн дәүләт кимәлендә сикләнгән биләмә булдырыу зарурлығын асыҡлауҙа;шул осраҡта шәхси ер хужаларына компенсация түләү-түләмәү мәсьәләһендә; һаҡлау тураһында закондарға ҡарата нигеҙле ташламалар хаҡында.
Күп осраҡта төр насар һаҡланғанға түгел, ә һаҡлау дөрөҫ ойошторолмауҙан юҡҡа сыға. Мәҫәлән, гөбөргәйелдәрҙән Rafetus vietnamensis төрө киҫкен хәлдә дүрт кенә бөртөк тороп ҡалған. Вьетнамдағы боронғо риүәйәттәр буйынса Хоанкьем күлендәге был төрҙең ата заттары изгеләштерелгән. Ҡытай хакимлегенә ҡаршы сығыусы Ле Лой Тхуантхьен ҡылысын тап ошо күлдең гөбөргәйеленән алған һәм еңеүҙән һуң кире ҡайтарып биргән. Күлдең исеме лә шунан: Hồ Hoàn Kiếm-Ҡылысы кире ҡайтарылған күл. Тағын бер ата гөбөргәйел Ханой эргәһендәге икенсе бер күлдә йәшәй. Ҡалған икәүһе (ата һәм донъялағы берҙән-бер инә зат) Сучжоуҙа (ҠХР). Тик йомортҡалары аталанмауынан ата зат фертил түгел тигән һығымта килеп сыға.Әммә вьетнам йолалары буйынса кейәү янына кәләш үҙе килергә тейеш тип гөбөргәйелде Ҡытайға биргеләре килмәй. Ә Ҡытай Вьетнам үҙ-ара һәм ер өсөн көсөргәнешле хәлгә бәйле (Парасель утрауҙары, Спратли утрауҙары һәм башҡалар) кәләште Вьетнамға биреүҙән баш тарта. Ә инде сперма алырға тырышыу гөбөргәйел өсөн үлем менән тамаланыуы бар. Шулай итеп, был төрҙө ниндәй яҙмыш көтөүе билдәһеҙ.
Урмандарҙы ҡырҡыу, браконьерлыҡ (һөйәктәре көнсығыш медицинаһында юғары баһалана, тиреһенә лә һорау ҙур) ҙур хәүеф булып тора. Леопардтың тәбиғи дошмандары ла бар, амур юлбарыҫы. (отошло яғы-был биләмәлә йәнлектәр ныҡ һаҡлана (ә леопардҡа һунар 1956 йылдан ғына тыйыла). Күпмелер өлөше зоопаркта 1961 йылдан һаҡлана. Йыш ҡына унда икенсе төрсә(подвид) ҡытай леопарды менән ҡауышыуҙар осраштыра. Әммә ғалимдарҙың күпселеге был генетик яҡтан ныҡ ярлыланған популяция өсөн нәҫеллек материалын байытыу сығанағы тигән фекерҙә. Уңышҡа ышанып етмәһәләр ҙә, леопардтарҙы тәбиғи шарттарға әҙерләү өсөн питомниктар төҙөү күҙаллана. Икенселәре, төп көстө ҡырағай популяцияны һаҡлауға йүнәлтеү яғында. Леопард йәшәгән биләмәләрҙә(262000 гектар ерҙә, ареалының 60 %), «Леопард ере» милли паркы төҙөлә. Бынан алда WWF, 2001 йылдан алып ун йыл буйына тегендә — бында бүлгеләнеп бөткән хужалыҡтарҙан һаҡлау майҙаны булдыра. Унда административ тораҡ, туристик комплекс һәм фәнни объект төҙөлә, алтмышҡа яҡын фотоау (фотоловушка) ҡуйыла. Паркта өс һаҡлау зонаһы — тейелгеһеҙ (бөтә төр, хатта фәнни маҡсатта ла тәьҫир тыйыла), керергә рөхсәт булған зона һәм фәнни зона (ғалимдар өсөн генә).
Элек леопардтар Хабаровсктан Пекинға һәм Төньяҡ Кореяның бер өлөшенә тиклем һуҙылған биләмәлә осраған. Браконьерлыҡ өсөн Рәсәйҙә хөкөм ҡаты -леопардты үлтергән өсөн 500000 һум штраф һәм 2 йылға тиклем иркенән мәхрүм ителеү ҡаралған. Яһалма эйәрсендәрҙән күҙәтеү өсөн 2 леопардтың муйынсаһына мәғлүмәт тапшырып тороусы механизм (датчик) ҡуйылған. Был уларҙың күсеп йөрөүен күҙәтергә ярҙам итә. Тәүҙә клар бишәү була. Икәүһе сафтан сыға, берәүһен кемдер үлтерә.
Васильевка ауыл Советы (Йылайыр районы)
Ауыл Советы составы
Васильевка ауылы— административ үҙәк, Анновка, Благовещен утары,  Владимир-Николаев ауылдары
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 23) Йылайыр районы буйынса: Йылайыр ауылында административ үҙәге менән, «Йылайыр» атамаһын һаҡлап, Йылайыр һәм Васильевка ауыл Советтарын берләштерергә. Васильевка ауыл Советының Васильевка, Анновка ауылдарын, Благовещен, Владимир-Николаев утарҙарын Йылайыр ауыл Советы составына индерергә. Йылайыр ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Васильевка ауыл Советын алып ташларға
Географик урыны
2008 йылға муниципаль берәмектәр менән сиктәш  («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Иҫке Хәлил
Иҫке Хәлил — топоним.
Клюте виллаһы (Изерлон)
Клюте виллаһы (Villa Klute) —Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Изерлон ҡалаһындағы айырым ҙур йорт. Архитектор Этапль Манфред (Manfred Faber, 1879—1944) тарафынан 1930—1944 йылдарҙа Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Изерлон ҡалаһы фабриканты Карл Клюте өсөн төҙөлгән; Германияның һәм Изерлон ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Дудорин Юрий Дмитриевич
Биографияһы
Дудорин Юрий 1932 йылдың 21 сентябрендә Өфөлә тыуған. Уның атаһы Дмитрий Дудорин, фронтта һәләк була.
Мәктәптең 7 синыфын  тамамлай. Өфөнөң «Башавтомотоклуб» спорт клубында  шөғөлләнә, тренеры С.Г. Устьянцев. Армия хеҙмәтендә булып 1954 йылда Мәскәү янында СССР Ҡораллы Көстәренең беренселегендә спорт мастеры нормативын үтәй. Мотоциклда уҙышының үҙенсәлеге булып ҙур тиҙлек менән йөрөү түгел, ә һәр ваҡытта тиҙлектең ҙур запасын ҡалдырыу була.
Алты тапҡыр донъя чемпионы Ғабдрахман Ҡадировтың баш тренеры була
1997 йылдың 6 февралендә вафат була. Өфө көньяҡ зыяратында ерләнгән
Ҡаҙаныштары
СССР (1962-65, 1967) һәм РСФСР (1962 — 66) чемпионы
СССР чемпионаттарының көмөш (1966, 1970) призёры
Ипподром мотоуҙышы буйынса СССР чемпионатының бронза призёры (1968, 1971) һәм РСФСР (1970) ;
Боҙҙа мотоуҙыш буйынса Европа чемпионатының бронза призёры (1964), СССР (1962, 1964) һәм РСФСР (1965, 1971);
Мотокросс буйынса РСФСР (1958) чемпионы
Эндуро буйынса (күп көнлөк ярыш) донъя команда чемпионаттары еңеүсеһе (1958, 1959)
Әҙәбиәт
Буханов М. С. Виртуоз кросса //Звезды спидвея. Уфа, 1966.
Ерошин А. Е. «Черная стрела» //Крутые виражи. Уфа, 1965.
Кузь-Пуа-Ю
Кузь-Пуа-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саполга
Саполга — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сердоба йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арҡауыл тау
Арҡауыл тау (Аркаултау) — Рәсәйҙәге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы тау.
Географияһы һәм тарихы
Арҡауыл тауы янында Буҙайғыр йылғаһы (Тоҙло ҡушылдығы) башлана.
Этимологияһы
Арҡауыл: «арҡа» һәм «ауыл» — ике һүҙҙе ҡушыу юлы менән яһалған ҡушма һүҙ. Арҡаул (Аркаулово) исемле Башҡортостанда бер нисә ауыл бар. Был тау эргәһендә элек ауыл булғанын аңлата.
Ҡыҙыҡлы факттар
СССР осоронда тауҙан алыҫ түгел «пионер лагерҙары» төҙөлгән була.
Майна (Барыш ҡушылдығы)
Майна — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Багряжка (йылға)
Багряжка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/9/3/64/5    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тливум-Ягун
Тливум-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәлтәү
Ҡәлтәү (Кальтяево) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 573 кеше. Почта индексы — 452834, ОКАТО коды — 80250835001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (86 %) йәшәй.
Тарихы
Ҡәлтәү ауылы шул исемдәге йылға буйында урынлашҡан. Ҡырғыҙ-Танып улусының Ҡайпан түбәһендә булған. 1795 йылда ауылда 22 ир-ат һәм 38 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. Барыһы ла аҫаба булған. Улар күптән түгел килеп урынлашҡан. «Был ауылға башҡорттары төрлө ерҙәрҙән килгән» тигән документ һаҡланған. Әммә барыһы ла Ҡайпан түбәһенә ҡараған. Тимәк, был яңы ауылды төрлө ауылдан килгән ҡайпандар нигеҙләгән. 1811 йылда 62 ир-ат теркәлгән, 1816 йылда — 67 ир-ат, 1834 — 185, 1859 йылда — 236, 1870 — 287, 1920 йылда — барлығы 766 башҡорт йәшәгән. Был ауылдан Түбәнге Ҡәлтәү ауылы бүленеп сыҡҡан. Был ауыл Үрге Ҡәлтәү тип атала башлаған. 1925 йылда Түбәнге Ҡәлтәүҙә 18 хужалыҡ булған.
2002 йылға торошло, ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (“Науруз” татар халыҡ ансамбле), китапхана, мәсет бар.
Калининград
Калининград (Калининград, Königsberg) шулай уҡ Королевец (Królewiec, Karaliaučius) — Калининград өлкәһенең үҙәге.
Транспорты
Калининград — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Сердоба
Сердоба — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 851 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 160 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бетьки
Бетьки — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курьяв-Йоль
Курьяв-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Микит-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чача (эсемлек)
Ча́ча (ჭაჭა) — грузин спиртлы эсемлеге, виноград һуты ҡалдығынан эшләнгән бренди класына ҡарай. Ул — виноградттан һут һығып алғандан һуң ҡалған ҡаты фракцияны — мезганы әсетеп ҡыуҙырғандан һуң алынған спиртлы эсемлек.
Әҙерләү
Чача йортта (кустар рәүештә), шулай уҡ ликер-араҡы заводтарында ла етештерелә. Уның рецептары ла төрлө. Чачаны әҙерләү өсөн шарап эшләү өсөн яраҡлы булмаған (емештәре бешеп етмәгән) виноград тәлгәштәре ботаҡтары менән бергә алына, уларға вино етештереүҙән ҡалған ҡаты фракция ҡушыла.
Көнсығыш Грузияла чача өсөн төп сырье — Ркацители сорты винограды, Аджария һәм Абхазияла — Изабелла и Качич. Әҙер сырье ике, бик һирәк бер тапҡыр ҡыуҙыртыла. Алынған виноград спирты 70 градустан 80 градусҡа тиклемге ҡатылыҡта була, уны нормаға тап килтереү өсөн алынған шыйыҡсаға һыу ҡушыла һәм шешәләргә ҡойола. Ҡайһы бер сорттарын имән мискәләрҙә бер нисә йыл буйы һаҡлайҙар.
Ҡулланыу
Чачала виноградтың нәфис еҫе һаҡлана. Ул — бренди, виски һәм араҡыға ҡарағанда ҡатыраҡ эсемлек (55-60 %), шуға ҡулланғанда быны оноторға ярамай.
Танылған кешеләр тормошонда чача
А. А. Громыконың хәтирәләре буйынса, Сталин Ялта конференцияһында Черчиллгә һәм Рузвельтҡа элек уларға таныш булмаған чачаны бүләк итә. Шулай ҙа Сталин шуны билдәләп ҡуя: «Минеңсә, чача — иң һәйбәт араҡыларҙың береһе. Әммә мин үҙем уны эсмәйем, еңел йөҙөм шарабына өҫтөнлөк бирәм».
Ҡарғалы ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Ауыл Советы составы
Ҡарғалы ауылы — административ үҙәге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы ст.1 п. 22) а)белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Ейәнсура районы буйынса: «Һүрәм» атамаһын һаҡлап, Кугәрсен ауылында административ үҙәге менән, Һүрәм һәм Ҡарғалы ауыл Советтарын берләштерергә. Ҡарғалы ауыл Советының Ҡарғалы ауылын Һүрәм ауыл Советы составына индерергә. Һүрәм ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашла раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Ҡарғалы ауыл Советын алып ташларға
Географик урыны
2008 йылға муниципаль берәмектәр менән сиктәш: («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Иҫке Хәлил (Ырымбур өлкәһе)
Иҫке Хәлил (Старохалилово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Гай районындағы ауыл.
Тарихы
Хәлил (Ҙур Хәлил, Байғаҙаҡ) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Хәлил атамаһы поход старшинаһы Хәлил Буҙгиндың исеме бирелә. Ауылдың башҡа атамаһы Байғаҙаҡтың барлыҡҡа килеүе ауылда йәшәүсе указлы мулла Байғаҙаҡ Әбешевтең (1769—?) исеменә бәйле. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. 1860-сы йылдарҙа ауыл кешеләре Кесе Хәлил (Ахун) ауылына нигеҙ һалғас, Иҫке Хәлил тип атала башлай.
Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы урынлаштырылғас, ауыл 9-сы башҡорт кантоны Үҫәргән улусының 4-се йорто составына инә. Артабан Орск өйәҙенең 3-сө Үҫәргән улусы составында була. 1913 йылда ауылдан көньяҡҡа табан 5 километр алыҫлыҡта Ырымбур—Орск тимер юлы һалына һәм Хәлил станцияһы нигеҙләнә.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
1927 йылдың 30 майында Урта Волга крайының (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округының) Яңы Покровка районы составына бирелә. 1931 йылдың мартынан — Урта Волга крайының Орск районы составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934—1963 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы (1960 йылда исеме Гай районы тип үҙгәртелә) составында була. 1963—1965 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составында була. 1965 йылда йәнә Гай районы составына ҡайтарыла.
2016 йылға тиклем Гай районының Хәлил ауылы советына керә, артабан Гай ҡалаһы ҡала округы составына күсерелә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 90 % тәшкил итә.
Ушгули
Диңгеҙ кимәленән 2200 метрға юғарыраҡ урынлашҡанға күрә, Европаның ҡайһы бер билдәләмәләре буйынса Ушгули ауылы — Европала кешеләре даими рәүештә йәшәгән иң юғары тау тораҡ пункты.
Ушгулила яҡынса 70 ғаилә (200 кеше) йәшәй, балалар белем алһын өсөн мәктәбе бар. Йылдың 6 айында ауылдың тирә яғы ҡар аҫтында ҡалғанлыҡтан, ҡыш көндәрендә район үҙәге Местиаға юл йыш ҡына ҡапланған була.
Ушгули архитектура ансамблде — Грузия территорияһындағы ҡиммәтле архитектура-тарихи ҡомартҡыһы, шуға ла Үрге Сванетия ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Ауылда урындағы халыҡ свандарҙың традицион өй-башняларында йәшәй. Жибиани ауылы янындағы убала XI быуатта төҙөлгән Богоматерь сиркәүе (сванса Ламария) урынлашҡан.
1905 йылдың 9 ғинуары ҡорбандары һәйкәле
1905 йылдың 9 ғинуары ҡорбандары һәйкәле — Санкт-Петербургт ҡалаһындағы мемориал. Ул 1931 йылда Туғыҙынсы ғинуар ҡорбандары иҫтәлеге зыяратында ҡуйылған. Мемориал скульптор М. Г.. Манизер һәм архитектор В. А. Витман проекты буйынса башҡарылған. Был мемориаль батша власы Ҡанлы йәкшәмбелә (1905 йылдың 9 ғинуарында) Һарай майҙанында атып үлтергән ҡорбандар иҫтәлегенә булдырылған. Ул 1905 йылдың 9 ғинуарында һәләк булған ҡорбандарҙың туғандаштар ҡәберендә ҡуйылған. Туғандаштар ҡәбере һәм монумент федераль әһәмиәттәге тарих ҡомартҡыһы статусына эйә.
Тарих
1905 йылдың 9 ғинуарында Санкт-Петербургта Ҡанлы йәкшәмбе булған — был көндө батша II Николайға Эшселәрҙең мохтажлығы тураһындағы коллектив петицияһын тапшырыу маҡсатында Ҡышҡы һарайға килгән ҡала эшселәрен ут ҡоралынан атып ҡаршылайҙар һәм ҡыуып тараталар. Тыныс барған кешеләрҙең күбеһен атып үлтереү Рәсәй һәм донъя йәмғиәтендә ҙур асыу тыуҙыра һәм шуның арҡаһында Беренсе рус революцияһын башлап ебәрә. Ҡанлы йәкшәмбе ҡорбандары Преображенский зыяратында туғандаштар ҡәберендә ерләнә.
Совет власы ҡоролғандан һуң, Преображенский зыяраты 9-сы ғинуар ҡорбандары иҫтәлегенә зыярат тип атала. 1923 йылда Ҡанлы йәкшәмбе ҡорбандарына мөһабәт һәйкәл ҡуйырға хәл ителә. Уға 1926 йылда нигеҙ һалына. Мемориалды эшләүҙе скульптор М. Г. Манизер һәм архитектор В. А. Витманға ҡушалар. Скульптор М. Г. Манизер эшсе һынын һәм буласаҡ һәйкәлдең горельефын бер нисә йыл дауамында эшләй. Бының өсөн ул Революция музейы материалдарын өйрәнә һәм байтаҡ ҡына эскиздар эшләй. Ул башта эшселәрҙе һәм уларға атҡан һалдаттарҙы горельефта һүрәтләргә теләй, әммә аҙаҡ был пландарынан баш тарта, сөнки дошмандарҙың һынын мәңгелектә һүрәтләп ҡалдырырға теләмәй. М. Г. Манизер былай ти: «''Мин үҙ бурысым итеп халыҡ массаларының аңында бер көн эсендә, иртәнән кискә тиклем, нисек итеп революцион аңына килгәнен күрһәтеүҙе ҡуйҙым. Үтенес менән килгән халыҡты самодержавиеның пуля менән ҡаршы алыуынан һуң халыҡтың нисек итеп ҡораллы ихтилалдың кәрәклеген аңлауын күрһәтеү минең төп маҡсатым булды ''».
Эшсенең бронза скульптураһын Сәнғәт академияһының оҫтаханаһында ҡоялар, ә горельеф — Күргәҙмә пропаганда һәм агитация комбинаты оҫтаханаһында ҡойола. Революцияға тиклем зыярат сиркәүен төҙөү өсөн тәғәйенләнгән гранит һәйкәлдең постаментын төҙөү өсөн ҡулланыла. 1929 йылда һәләк булғандарҙың мәйете ҡалдыҡтары монументтың нигеҙендәге кәшәнәгә күсерелә. Мемориалды асыу тантанаһы 1931 йылдың 22 ғинуарында Ҡанлы йәкшәмбенең йыллығында үткәрелә.
Тасуирлама
Скульптура дүрт ҡырлы бейек постаментҡа ҡуйылған. Уның уң ҡулы өҫкә күтәрелгән, һул ҡулында — һәләк булғандарҙың мәйете һалынған урна. Эшсенең аяҡтары янында сүкеш менән һандал һәм ватылған бығау. Был әҫәрендә скульптор һәләк булғандар өсөн сикһеҙ ҡайғырыуҙы һәм ихтилалға саҡырыуҙы күрһәтергә тырышҡан.
Һәйкәлдең гранит нигеҙе митингылар үткәргәндә трибуна сифатында файҙаланыу өсөн ҡарала. Горельефтың тышҡы яғында демонстрацияны атыу һүрәтләнгән. Унда барлығы ун фигуралар тирәһе кәүҙәләндерелгән. Скульптор демонстранттарҙың төрлө хистәрен, эмоцияларын: ҡурҡыу, нәфрәт, ауыртыу, аптырау, асыуҙы — кәүҙәләндергән. Иң алда ҡулына петиция тотоп барған ҡарт эшсе йығылып ята, уның артында — эшсе, үл үлемен бирешмәйсә ҡабул итергә әҙер, артта — балаһын үҙ тәне менән пулянан ҡаплаған ҡатын-ҡыҙ фигураһы.
Бейек һәйкәлдең пьедесталына «1905 йылдың 9-сы ғинуары ҡорбандары иҫтәлегенә» тип уйып яҙылған. Гранит нигеҙендә ике яҙма: «''Меңләгән үлтерелгән һәм яраланған кешеләр — 9-сы ғинуарҙа Петербургта Ҡанлы йәкшәмбе һөҙөмтәләре. Һис шикһеҙ хөкүмәтте ҡолатыу — Петербург эшселәренең 9-сы ғинуарҙағы атышҡа яуап лозунгыһы. Ленин» һәм «1905 йылдағы генераль репетиция булмаған булһа, 1917 йылғы Октябрь революцияһы еңмәгән булыр ине. Ленин''».
Монументтың дөйөм бейеклеге 17,8 м тәшкил итә, скульптураның бейеклеге — 7 метр.
Макалейка
Макалейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сарка йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.