cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Прилучная (Вишера ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Яҡуп (Йылайыр районы)
Яңы Яҡуп (Новоякупово) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 453693, ОКАТО коды — 80227822003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәренә ярашлы, милләттең күпселек өлөшөн башҡорттар тәшкил итә (100 процент)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
XX быуаттың 20-се йылдары аҙағында, коллективлаштырыу осоронда яҡуптар яңы ауылға — Яңы Яҡуп ауылына нигеҙ һалалар, шунан һуң беренсе ауыл Иҫке Яҡуп ауылы тип атала башлай. Яңы ауыл Һаҡмар-тилә йылғаһы буйында, Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығында урынлашҡан, 1937 йылда Ҡәнзәфәр ауыл Советы составына инә. Яңы Яҡуп халҡы Йомағужа ауылы халҡы менән бергә «Трактор» колхозын ойоштора. Ауылда 143 кеше йәшәгән, шуларҙың 73-ө 18 йәштән өлкән булған. Киләсәктә халыҡ һаны һиҙелерлек кәмей: 1959 йылда — 90 кеше, 1989 — 35; 2000 — 30; 2002 — 30, 2009 — 21 кеше. Бөгөн Яңы Яҡупта башланғыс мәктәп бар. «Ҡыпсаҡ» ауыл хужалығы артеле ойошторолған.
Пермь крайы
Пермь крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, илдең Европа өлөшөндә урынлашҡан. Волга буйы федераль округы составына инә. Үҙәге — Пермь ҡалаһы.
Крайҙа 32,73 мең башҡорт йәшәй, уларҙың 16,6 меңе Барҙым районында, 8,1 меңе — Пермдә теркәлгән.
Тарих
Төбәк тарихы 1781 йылда ойошторолған Пермь губернаһынан башланғыс ала. 2005 йылдын 1 декабрендә Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы нигеҙендә край ойошторола. Ике төбәк берләшеүе 2003 йылдын 7 декабрендә үткәрелгән референдумға ярашлы тормошҡа ашырылды.
Дәүләт ҡоролошо
Пермь крайы Уставына ярашлы, төбәктең дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Пермь крайы Губернаторы — крайы башлығы һәм төбәктең иң юғары вазифалы кешеһе, край Хөкүмәте етәксеһе. Хөкүмәт статусы һәм хоҡуғы Пермь крайы Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Пермь крайы суд системаһы составында:
Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ғинуарҙа уртаса температура — −18,5…-15 °С.
Юрас (Юла ҡушылдығы)
Юрас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Отрада (Стәрлетамаҡ районы)
Яңы Отрада (Новая Отрадовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1213 кеше. Почта индексы — 453140, ОКАТО коды — 80 249 856 001.
Яңы Әзмей
Яңы Әзмей (Новое Азмеево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше. Почта индексы — 452660, ОКАТО коды — 80207819003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ай-Вокы-Рап-Егун
Ай-Вокы-Рап-Егун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы
Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы (27 июль 1887 йыл — 9 октябрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары (1921—1923), Башҡортостан Баш суды ағзаһы (1923—1930). Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнашыусы.
Биографияһы
1887 йылдың 27 июлендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Тирмәнйылға ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһы составында) тыуған.
1911 йылда Ҡазанда «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен тамамлай.
1912 йылдан алып, 1917 йылға тиклем Стәрлетамаҡ өйәҙенең Ергән ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1917 йылда Һиҙиәт Сәғәҙиев сәйәси эшмәкәрлеккә бирелә һәм Юрматы кантоны округының шура ағзаһы итеп һайлана. 1919 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе комитетының секретары була.
1919 йылда Мәскәүҙә Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетты тамамлай.
1919 йылдың октябренән Петроград янындағы Башҡорт ғәскәре төркөмөнә ингән Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы сәйәси бүлегенең мөдире. Петроградты обороналауҙағы ауыр һуғыштарҙа һәм генерал Юденичтың төньяҡ-көнбайыш армияһын ҡыйратыуҙа ҡатнаша.
1920 йылдың мартынан, ул ваҡытта РСФСР-ҙың Финляндия һәм Латвия менән дәүләт сиген һаҡлаған Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһының хәрби комиссары була.
1920 йылдың ноябрендә Һиҙиәт Сәғәҙиев тыуған иленә ҡайта һәм Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының халыҡ мәғариф комиссариаты коллегияһы ағзаһы булып эшләй.
1921 йылдың июленән РКП(б)-ның Башҡортостанөлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире.
1921 йылдың декабрендә Башҡортостан АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары итеп һайлана һәм ошо вазифала 1923 йылдың ғинуарына тиклем эшләй.
1923 йылдың ғинуарында ул үҙ эшмәкәрлеген Башҡортостан Баш суды ағзаһы булып дауам итә. Һуңғараҡ ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының инструкторы була.
1929 йылда Һиҙиәт Сәғәҙиев һөнәрселек сәнәғәтенең Башҡортостан республика союзының инструкторы була.
1930 йылда эшсе һәм инженер-техник кадрҙар әҙерләү буйынса Тоҡмаҡ (Ҡырғыҙстан) эшселәр факультетының директоры итеп тәғәйенләнә.
1936 йылдың июнендә Һиҙиәт Cәғәҙиевты ҡулға алалар. Бер йылдан һуң иреккә сығарыла һәм элекке вазифаһына кире ҡайтарыла. 1937 йылда тағы ла ҡулға алына һәм атыуға хөкөм ителә. 1957 йылда аҡлана.
Хөкөм эшенән: Башҡорт; белеме тамамланмаған юғары; 1935 йылда ВКПб-нан сығарылған; Ҡырғыҙ ССР-ның Тоҡмаҡ ҡалаһында йәшәй. 1937 йылдың 7 авгусында ҡулға алына. 1937 йылдың 9 октябрендә хөкөм ителә. 1957 йылдың 24 октябрендә аҡлана.
Ледбал
Ледбал — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шулма йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Полиомиелит
Полиомиели́т (πολιός — һоро,  <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">µυελός  — арҡа мейеһе) — балалар арҡа мейеһе фалижы, ныҡ йоғошло киҫкен инфекцион ауырыу, арҡа мейеһенең һоро матдәһенең полиовирус менән зарарланыуына бәйле, уға башлыса нервы системаһы патологияһы хас; арҡа мейеһе параличы, үҙәк нервы системаһының, иң элек арҡа һәм баш мейеһе ҡатламының, арҡа мейеһендәге һоро матдә тупланмаларының ошо исемдәге вирус арҡаһында зарарланыуы, ауырыу айырыуса 5 йәшкә тиклем йыш осрай ; арҡа мейеһенең (йөлөндөң) һоро матдәһе шешеү.
Күп осраҡта бер ниндәй билдәһеҙ йә һиҙелер-һиҙелмәҫ билдәләр менән үтә. Ҡайһы берҙә полиовирус үҙәк нервы системаһына үтеп инә, мотонейрондарҙа үрсей, һөҙөмтәлә был мотонейрондар һәләк була, улар тарафынан иннервацияланған мускулдар парезға йә фалижға  дусар була.
Тарихы
Полиомиелит буйынса фәнни тикшеренеүҙәр немец ортопеды Я. Гейне (1840), рус невропатологы А Я. Кожевников (1883) һәм швед педиатры О. Медина  (1890) хеҙмәттәренән башлана, улар был ауырыуҙың үҙ аллы булыуын һәм йоғошлолоғон дәлилләй.
XX быуат уртаһында полиомиелит менән ауырыу осраҡтарының артыуы уны Европаның һәм Төньяҡ Американың күп илдәрендә милли ҡазаға әйләндерә. Полиомиелитты иҫкәртә торған вакциналар ҡулланыу һөҙөмтәһендә ауырыу осраҡтары  йылдам кәмей, күп территорияларҙа бөтөнләй юҡҡа сыға (мәҫәлән,  СССР-ҙа 1961 йылдан башлап).
Полиомиелит вакцинаһын Америка ғалимдары Джонас Солк, Хилари Копровский һәм Альберт Сабин таба. CCCР-ҙа вакцина эшләү, етештереү һәм киң файҙаланыу   М. П. Чумаков, А. А. Смородинцев, А. А. Николаева һ. б. тарафынан башҡарыла. Нәҡ CCCР-ҙа полиомиелит киң таралыусан ауырыу булараҡ донъяла беренсе тапҡыр юҡҡа сығарыла. Чумаков исемендәге ғилми-тикшеренеү институтының вакцинаһы шулай уҡ Японияла һәм бөтә социалистик илдәрҙә лә киң ҡулланыла.
2002 йылда Нью-Йорк университетында беренсе тапҡыр полиомиелиттың синтетик вирусы алына.
Полиомиелит менән көрәш
[[Файл:Poliomyelitis_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|мини|Полиомиелит буйынса эшкә яраҡһыҙ үткән ғүмер йылдары, 100,000 кешегә.
{{legend|#b3b3b3|нет данных}} {{legend|#ffff65|<0.3}} {{legend|#fff200|0.3-0.75}} {{legend|#ffdc00|0.75-1.2}} {{legend|#ffc600|1.2-1.65}} {{legend|#ffb000|1.65-2.1}} {{legend|#ff9a00|2.1-2.55}}
{{legend|#ff8400|2.55-3}} {{legend|#ff6e00|3-4}} {{legend|#ff5800|4-5}} {{legend|#ff4200|5-7.5}} {{legend|#ff2c00|7.5-10}} {{legend|#cb0000|>10}} ]] XXI быуатта көнбайыш илдәрендә полиомиелит менән ауырыу осраҡтары бик һирәк булһа ла, Көньяҡ Азия менән Нигерияла ул эндемик булып тора. 1950-се йылдар уртаһында полиомиелит вакцинаһын киң ҡулланыу иҡтисади алға киткән илдәрҙә  полиомиелитты ҡырҡа кәметә.
Ә 1988 йылда  Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы, ЮНИСЕФ һәм Ротари Интернешнл етәкселеге аҫтында полиомиелиттан бөтөнләйгә ҡотолоу өсөн глобаль саралар күрелә. Был саралар йыл һайын диагнозланған осраҡтар күрһәткесен  99 процентҡа тиклем ҡыҫҡарта.
Мәғлүмәттәрҙә күренеүенсә, ауырыу осраҡтары 1988 йылғы 350 000-дән 2001 йылда 483-кә ҡалған, шунан бирле ул йылына яҡынса 1000 осраҡ кимәлендә һаҡлана (2009 йылда — 1604).
Әлеге ваҡытта полиомиелит глобаль юҡ итеү программаһына индерелгән ике ауырыуҙың береһе булып тора (икенсеһе —  ришта). Кешелек тарихында бөтөнләй юҡ ителгән ауырыуҙар булып сәсәк  (1979 йылда) һәм эре мал тағуны (2010 йылда) иҫәпләнә.
2012 йылға ҡарата, полиомиелит өс илдә — Нигерия, Пакистан һәм Афғанстанда ғына —  эндемик ауырыу булып ҡала, әммә  күрше илдәргә лә инеп киткеләй. Мәҫәлән, ун йыл элек юҡ ителеүенә ҡарамаҫтан, 2011 йылдың сентябрендә Ҡытайҙа күрше Пакистанда таралған штамм ҡатнашлығында полиомиелит менән ауырыусылар була.
2011 йылдың ғинуарынан Һиндостанда ауырыуҙың бер осрағы ла булмағанға 2012 йылдың февралендә ил Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан полиомиелит буйынса эндемик илдәр исемлегенән һыҙыла. Ойошма хәбәр итеүенсә, әгәр илдә полиомиелит тағы ике йыл булмаһа, Һиндостан унан азат ил тип иғлан ителәсәк.
2014 йылда Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Ғәҙәттән тыш  комитеты таратҡан документта былай тиелә: «…2014 йылдың бөгөнгө көнөнә [полиомиелит] экстраординар ваҡиға һәм башҡа дәүләттәрҙәге халыҡтарҙың һаулығына янаған хәүеф сығанағы булып тора …».
Классификацияһы
Менингеаль форма сероз менингит рәүешендә була.
Полиомиелиттың фалижлы осраҡтарының йыш осрай торған  спиналь төрөндә дөйөм инфекцияланыу симптомдарынан һуң мускул төркөмдәренең фалижы башлана. Айырыуса күкрәк шаршауы/диафрагма фалижы һулыш алыуҙы боҙоуы менән хәүефле.
Бульбар формаға — оҙонса мейенең төрлө өлөштәре боҙолоу, ә понтин формаға бит нервыһының йәҙрәһе эштән сығыу хас.
Фалижһыҙ формаларҙа ауырыу ғәҙәттә тулыһынса һауығыу менән тамамлана. Фалижлы осраҡтарҙа зарарланған мускулдарҙың функциялары тулыһынса ҡайтмай, дефект оҙаҡ, ҡайһы берҙә ғүмергә һаҡлана. Иң ауыр осраҡтар, айырыуса оҙонса мейенең һулыш алыу үҙәктәре зыянланһа, сир үлем менән тамамлана. Полиомиелитҡа диагнозды  клиник, эпидемиологик һәм лаборатор мәғлүмәттәргә ҡарап ҡуялар.
Этиологияһы
Ауырыуҙы тыуҙырыусы (poliovirus hominis) пикорнавирустар ғаиләһенә, энтеровирустар (эсәк вирустары) төркөмөнә ҡарай  (был төркөмгә шулай уҡ Коксаки- һәм ЕСНО-вирустар ҙа инә),  3 типта була (I, II һәм III). I тип айырыуса йыш осрай.
Вирустың ҙурлығы — 27-30 нм, ыңғай полюслы бер сынйырлы РНК-ға эйә (ss(+)RNA). Вирус тышҡы мөхиттә тотороҡло (һыуҙа — 100, тиҙәктә 6 айға тиклем һаҡлана), туңдырыуға сыҙам. Аш эшкәртеү һуттарына бирешмәй. Цельсий буйынса 50 градусҡа тиклем 30 минут буйы йылытҡанда тарҡала. Ҡайнатҡанда, ультрафиолет менән нурландырғанда һәм киптергәндә тиҙ һәләк була. Хлорҙың ҙур булмаған концентрацияһы ла вирустың әүҙемлеген юғалттыра. Антибиотиктарға битараф.
Күҙәнәк культураларында үрсетелә,  цитопатоген тәьҫирле. Инфекция сығанағы — кеше (ауырыу йәки зарарланыуын симптомһыҙ үткәреүсе); ауырыу тыуҙырыусы тәүҙә ауыҙ аша  (бер нисә тәүлек), һуңынан тиҙәк менән сыға (бер нисә аҙна, ҡайһы берҙә бер нисә ай). Һауа-тамсы юлы менән, әммә йышыраҡ ауыҙға әүҙем вирус эләккәндә (бысраҡ ҡул, аҙыҡ аша) йоға. Себендәрҙең дә вирусты ташыусы булыуы ихтимал.
Полиомиелит менән ауырыу башлыса йәй-көҙ йыш осрай. 6 айлыҡтан 5 йәшкә тиклемге балалар йышыраҡ сирләй. Ауырыу осраҡтарының күбеһе I тип вирус менән бәйле.
Организмға эләккән вирус лимфаның йотоу ҡулсаһында (баҙалда), эсәклектә, регионар лимфа  төйөндәрендә үрсей, ҡанға, ҡайһы берҙә үҙәк нервы системаһына эләгә. Күп осраҡта полиомиелит симптомһыҙ үтә һәм инфекцияны лаборатор тикшереүҙәр аша ғына табып була. Башҡа осраҡтарҙа инкубация осоронан һуң (3-35, йышыраҡ 9-11 тәүлек) ауырыу билдәләре күренә.
Эпидемиологияһы
Полиомиелит вирусы бөтә ерҙә лә тиерлек осрай — ер шарының бөтә төбәктәрендә спорадик осраҡтар булып тора. Полиомиелитҡа ҡаршы иҫкәртеү  прививкалары эшләй башлағанға (халыҡты әүҙем иммунлаштырыуға) тиклем ауырыу осраҡтары эпидемия төҫөн ала. ХХ быуаттың 50-се йылдары аҙағынан киң вакциналаштырыу ауырыуҙың ныҡлы кәмеүенә килтерә .
Инфекция сығанағы булып ауырыу кеше йә вирус йөрөтөүсе тора. Инфекция фекаль-ауыҙ (бысраҡ ҡул, бысраҡ уйынсыҡтар, инфекция эләккән аҙыҡ-түлек) һәм һауа-тамсы юлы менән йоға. Полиомиелит вирусына бөтәһе лә бирешеп бара, әммә 7 йәшкә тиклемге балалар — айырыуса. Фалижлы формаһы бөтә осраҡтарҙың 1 процентынан да артмай. Тыуғандан һуң  2—3 айға тиклем балалар әсәһенән күскән иммунитет арҡаһында полиомиелит менән ауырымай. Ҡабатлап ауырыу ҙа булғаны юҡ, сөнки бер тапҡыр сирләгәндән һуң уға ҡаршы ныҡлы иммунитет барлыҡҡа килә.
Патогенезы
Артабан үҙәктән ситтәге нервыларҙың аксондары һәм хәрәкәт епсәләре  буйлап арҡа мейеһенең алғы мөгөҙҙәренә йә баш һөйәге нервыларының йәҙрәләренә тарала, был йәҙрәләр боҙолоу фалиждарға сәбәпсе була. Үҙәк нервы системаһынан тыш ҡайһы берҙә миокардит барлыҡҡа килә. Вирустың нервы системаһына үтеп инеүе бөтә осраҡтарҙың 1 процентын алып тора, башҡа осраҡтарҙа ауырыуҙың фалижһыҙ формалары бара йә  вирус йөрөтөүсәнлек барлыҡҡа килә.
Диагностика
Полиомиелит тыуҙырыусыны  таныу бик мөһим, сөнки бик күп энтеровирустар һәм герпесвирустар уныҡына оҡшаш билдәләр менән үтә. Тикшереү өсөн материалдар — ҡан, арҡа мейеһе шыйыҡсаһы,  тиҙәк, йотҡолоҡ өҫтөнән алынған материал.
Полиомиелит тыуҙырыусыны туҡыманың беренсел культураларында (эмбриондар) йәки HeLa, Нер-2, СОЦ күҙәнәктәренең культураларында һәм башҡаларҙа сығаралар. Полиовирустарҙы таныуҙы цитопатик эффект буйынса һәм типовой антисывороткалы РН-та ғәмәлгә ашыралар.
Полиомиелитҡа ҡарата вирусспецифик антиесемдәр аша сывороткала һәм арҡа мейеһе шыйыҡлығында барлығын билдәләйҙәр; юғары титрлы IgM булыуы инфекцияланыуҙы дәлилләй.
Дауалау
Түшәк режимы, ауыртыуҙы баҫа торған һәм тынысландырғыс препараттар, йылытыу процедуралары. Ауырыуҙы мотлаҡ дауаханаға һалырға кәрәк. Фалижлы төрҙәрендә, фалиждар үҫеше тамамланғас (ауырыуҙың 4-6-сы аҙнаһы), комплекслы (дарыуҙар менән, физиотерапевтик һәм ортопедик) дауалау үткәрәләр, артабан  — даими санаторий-курорт дауаланыуы. Һулыш алыу боҙолғанда — һулышты яйға һалыу алымдары, шул иҫәптән реанимация ҡулланыла. Ауырыу булған урында дезинфекция үткәрелә.
Иҫкәртеү
Полиомиелитты иҫкәртеүҙең иң төп сараһы — вакцинация. Бынан тыш, Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы  1988 йылда түбәндәге профилактика сараларын тәҡдим итә :
Прогнозлау
Фалижһыҙ полиомиелит эҙһеҙ үтә. Фалижлы полиомиелит күп осраҡта төрлө кимәлдәше дефекттар ҡалдыра. Әммә ауыр осраҡ булмаһа, дөрөҫ һәм оҙайлы дауалау юлы менән мускулдарҙың хәрәкәт функцияларын ниндәйҙер кимәлдә тергеҙергә була. Тын алыу үҙәге һәм тын алыу мускулдары зыянланһа, прогноз насарыраҡ була.
Ҡыҙылса (ауырыу)
Ҡыҙылса (Корь, Morbillus) — кешенең киҫкен йоғошло ауырыуы.
Уны тыуҙырыусылар
РНК‑лы Morbillivirus төрө вирустары; түбән температураларҙа бер нисә ай буйы йәшәргә һәләтле, юғары температра, ҡояш яҡтыһы, дезинфекция саралары тәьҫирендә һәләк була. Вакцина эшләнмәгән мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың 100 % уны йоҡтора ала. Ауырыу һауа аша йоға; тыуҙырғыстары тын алыу юлдарының лайлалы тиресәләренән регионар лимфа төйөрҙәренә тарала, шунда үрсей, һуңынан ҡанға үтеп инә һәм эске ағзаларҙы, үҙәк нервы системаһын һ.б. зарарлай. Инкубация осоро 9—17 көн.
Төп симптомдары
Интоксикация, йүткереү, күҙҙең лайлалы тиресәһе гиперемияһы, ауыҙҙың лайлалы тиресәләрендә специфик сабыртма, тән тиреһендә тимгелле‑бөртөклө сабыртма барлыҡҡа килеүе һ.б. Диагностикалау өсөн эпидемиологик, клиник һәм лаб. тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау медикаментоз, диета.
Өҙлөгөүҙәр
Пневмония, ларингит, энцефалит һ.б.
Иҫкәртеү
Актив һәм пассив иммунлаштырыу.
Билән (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Билән — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 741 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск гидроузелынан Павловск гидроузелына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хабинтоин-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пудьва
Пудьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мель йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Стрелка йырыны
Оло Стрелка йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе, Ульянов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының уң ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нефтекама епархияһы
Нефтекама епархияһы — Башҡортостан Республикаһының Асҡын, Баҡалы, Балтас, Бәләбәй, Балаҡатай, Бөрө, Благовар, Бүздәк, Борай, Дыуан, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Ҡалтасы, Ҡариҙел, Ҡыйғы, Краснокама, Мәсетле, Мишкә, Нуриман, Салауат, Тәтешле, Туймазы, Саҡмағош, Шаран һәм Яңауыл райондары административ сиктәрендә ойошторолған Урыҫ православие сиркәүенең епархияһы. Башҡортостан митрополияһы составына инә.
Епархия идарасыһы — епископ Амвросий (Мунтяну) (2012 йылдың 4 мартынан алып)
Тарихы
Урыҫ православие сиркәүе Изге Синодының 2011 йылдың 27 декабрҙәге ҡарарына ярашлы Өфө епархияһынан ҡайһы бер өлөштәре айырып алыу юлы менән ойошторолған. Рәсми рәүештә Башҡортостан митрополияһы составына индерелгән.
Башта Нефтекама епархияһының епархиаль архиерейы «Нефтекама һәм Бәләбәй» титулына эйә була.
2012 йылдың 4 октябрендә Изге Синод ҡарарына ярашлы хакимлыҡ иткән архиерейҙың титулы «Нефтекама һәм Бөрө» титулына үҙгәртелде. 2017 йылдың 29 июлендә Санкт-Петербургта Мәскәү һәм бөтә Русь Изгеләрҙән-изге Патриархы Кирилл рәйеслеге аҫтында Урыҫ Православие Сиркәүе Изге Синодының сираттағы ултырышы үтте. Ултырышта Нефтекама епархияһында Хакимлыҡ иткән архиерейға «Нефтекама һәм Бөрө» титул йөрөтөргә тигән ҡарар сығарылды.
Фрэнк Гери
Фрэнк Оуэн Гери (Frank Owen Gehry, ысын исеме Оуэн Эфраим Гольдберг, Ephraim Owen Goldberg; 28 февраль 1929 йыл, Торонто) — Хәҙерге замандың иң ҙур архитекторҙарының береһе, архитектура деконструктивизмына нигеҙ һалыусы. 1989 йылда Притцкер премияһы лауреаты.
Биографияһы
1950—1960 йылдарҙа Фрэнк Гери Фрэнк Ллойд Райт йоғонтоһонда була; архитектор постмодернизм темаһына 1978 йылда мөрәжәғәт итә.
Архитектура
Гериға деконструктивизмдың иң билдәле архитектура өлгөләре ҡарай — Миннеаполиста Фредерик Вейсман музейы (1993), Прагала «бейеүсе йорт» (1995), Бильбаола титан ҡалайҙар менән ябылған Гуггенхейм музейы (1997), Лос-Анджелеста Уолт Дисней исемендәге концерт залы (2003). Гериҙың Сиэтлдағы Музыка музейының (2000) Пол Аллендың заказы буйынса проекты бер аҙ йылы ҡабул ителә)  :
2007 йылда Массачусет технологик университеты Гериҙы 315 миллион долларлыҡ корпустың сифатһыҙ проектында ғәйепләп, уға ҡаршы дәғүә менән мөрәжәғәт итә. Университет вәкилдәре һүҙҙәренсә, өс йыл эсендә бинала һыу аға башлаған, ә «ҡыйыҡтан һәм тәҙрә пәрҙәләренән төшкән ҙур боҙ киҫәктәре институт хеҙмәткәрҙәренең ғүмеренә туранан-тура хәүеф тыуҙырыуҙан тыш, йыш ҡына запас сығыу юлдарын бикләгән».
Бүләктәре
1974 йылда Фрэнк Америка архитекторҙар институты стипендиаттары коллегияһына һайлана, унда ул бик күп милли, төбәк һәм урындағы наградалар ала. Ул буласаҡ дизайн буйынса Советтың өлкән ғилми хеҙмәткәре булып тора һәм архитектура өлкәһендә Ага Хан премияһының етәксе комитетына инә.
«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)
«Алтын Йондоҙ» миҙалы — Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған кешеләрҙең айырма билдәһе. 1939 йылда булдырыла. Миҙал менән бер үк ваҡытта СССР-ҙың юғары ордены — Ленин ордены — тапшырыла.
Булдырыу тарихы
Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булғандарға махсус миҙал булдырыу идеяһын ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының секретары И. В. Сталин тәҡдим итә. СССР-ҙың түшкә тағыла торған знагының варианттарын әҙерләүҙе И. В.Сталин совет архитекторы М. И. Мержановҡа йөкмәтә; формаһы буйынса иң ҡулайлыһы булып Сталиндың күҙ алдына алтын йондоҙ формаһы килә. Һөҙөмтәлә Мержанов бер нисә вариант эшләй, әммә Сталин тәҡдим иткән вариант композицияның нигеҙе булып ҡала. Варианттар араһында түңәрәк лавр тажы эсендәге йондоҙ, Кремль диуары фрагментындағы йондоҙ һәм үҙәктә — Мавзолей варианттары була. Советтар Союзы Геройы лётчик Михаил Громовтың кәңәше буйынса Мержанов тағы ла бер тапҡыр йондоҙ һыҙмаһын эшләп ҡарай, һыҙма башҡаларға ҡарағанда Сталин күҙаллаған награданың тышҡы күренешенә тап килә. Нәҡ ошо һыҙманы Сталин һайлап ала. Награданың проектын аҙағына тиклем еткереү Госзнактың баш рәссамы И. Дубасовҡа йөкмәтелә.
Миҙал СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1939 йылдың 1 авгусындағы «Советтар Союзы Геройҙары өсөн өҫтәмә отличие билдәләре тураһында» указына ярашлы юғары дәрәжәләге отличиеға — «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡлы граждандар өсөн булдырыла. . Башта Указға ярашлы миҙалдың атамаһы ла «Советтар Союзы Геройы» була, ул миҙалдың алғы яғында яҙыла, әммә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1939 йылдың 16 октябрендәге указына ярашлы 1 августағы Указдың 2-4 статьяларына үҙгәрештәр индерелә; артабан миҙал «Алтын Йондоҙ» миҙалы тип исемләнә башлай.
1939 йылдың 4 ноябрендә 1-се һанлы миҙал, Советтар Союзы Геройы юғары исеменә 1934 йылда уҡ лайыҡ булған, лётчик А. В. Ляпидевскийға тапшырыла.
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың тасуирламаһы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1939 йылдың 16 октябрендәге Указында раҫлана. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 19 июнендәге Указы менән 1939 йылдың 16 октябрендәге Указына үҙгәрештәр индерелә. Указда түбәндәгеләр яҙыла: Миҙал 950 пробалы алтындан алғы яғында ике шыма ҡырлы сатҡылы биш осло йондоҙ формаһында эшләнгән. Йондоҙҙоң үҙәгенән нурҙың түбәһенә тиклем — 15 мм. Ҡаршылаш ятҡан йондоҙ оастарының араһы — 28,5 мм. Миҙалдың ҡалыбы көмөштән эшләнгән. 1975 йылдың 18 сентябренә ҡарата миҙалда алтындың күләме — 20,521±0,903 грамм, көмөш күләме — 12,186±0,927 грамм. Миҙалдың ҡалыпһыҙ ауырлығы: 21,5 грамм. Миҙалдың дөйөм ауырлығы: 34,264±1,5 грамм.
1939 йылдың 1 авгусындағы указына ярашлы «СС геройы» («Советтар Союзы Геройы») тигән яҙыу ҡаралған була, әммә 16 октябрҙәге указға ярашлы, сәйәси хәлдәр менән бәйле, миҙалдың артҡы яғындағы яҙыу «СССР Геройы» («Советтар Союзы Геройы») тип үҙгәртелә («СС» һүҙҙәр бәйләнеше СС нацист отрядтары менән ассоциациялашҡанға күрә)
Миҙал ҡалыпҡа элмәк һәм сыңға менән алтын ялатылған беркетелә; миҙалдың ҡалыбы 15 мм бейеклектәге һәм 19,5 мм киңлектәге көмөш тура мөйөшлө пластинанан ғибәрәт, уның өҫкө һәм аҫтағы өлөштәрендә рамкалар бар. Ҡалыптың төбө буйлап үтәләй тишектәр эшләнгән, уның эске өлөшө 20 мм киңлектәге ҡыҙыл төҫлө ебәк муар таҫма менән ҡаймаланған. Ҡалыптың артҡы яғында миҙалды кейемгә беркетеү өсөн гайкалы һырлы штифт бар. Ҡалыптың ауырлығы яҡынса 13 грамм.
Козлов Владимир Кириллович
Козлов Владимир Кириллович (10 октябрь 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй педиатры, Рәсәй медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1999), Рәсәй  Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
1939 йылдың 10 октябрендә Приморье крайының Уссурийск ҡалаһында  тыуған.
1964 йылда Хабаровск дәүләт медицина институтының педиатрия факультетын тамамлай, унан һуң  табип-педиатр (1964—1966), Чита өлкәһенең Чернов район дауаханаһында  балалар бүлеге мөдире  (1966—1968), Хабаровск ҡалаһында   Истомина исемендәге дауаханала балалар  бүлексәһе мөдире (1968—1969) булып эшләй.
1975 йылда «Клинико-функциональные параллели при хронической пневмонии у детей» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1981 йылдан 2016 йылға тиклем Хабаровск дәүләт медицина институтының  госпиталь педиатрия кафедраһы етәксеһе, һуңынан Алыҫ Көнсығыш  дәүләт медицина университетында балалар ауырыуҙары кафедраһы  етәксеһе, әлеге ваҡытта —  Алыҫ Көнсығыш  дәүләт медицина университетының  педиатрия, неонатология һәм  балалар инфекцияһы кафедраһы профессоры.
1975 йылда «Клинико-иммунологические особенности острых пневмоний у детей в условиях Хабаровского края» темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.
1987 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.
1989 йылдан 1999 йылға тиклем Рәсәй медицина фәндәре академияһы Себер бүлегенең Әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау институтында директор булып эшләй. 1999 йылда Әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау буйынса  ғилми-тикшеренеү институтында директор.
Юрома (Сура ҡушылдығы)
Юрома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Козлов Владимир Кириллович
Биографияһы
1999 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.
2014 йылда Рәсәй фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
Юрома (Сура ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Козлов Владимир Кириллович
Биографияһы
2015 йылдың июленән алып 2019 йылдың мартына  тиклем һулыш физиологияһы һәм патологияһының  Алыҫ Көнсығыш ғилми-тикшеренеү үҙәге Хабаровск  филиалында  ғилми етәксе.
2019 йылдың апреленән — һулыш физиологияһы һәм патологияһының Алыҫ Көнсығыш ғилми үҙәге Хабаровск филиалында — әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау буйынса  ғилми-тикшеренеү институтында төп ғилми хеҙмәткәр.
Фәнни эшмәкәрлеге
Алыҫ Көнсығыш төбәге шарттарында ауырлы ҡатын-ҡыҙҙарға, балаларға һәм үҫмерҙәргә махсус ярҙамды ойоштороу өлкәһендә әүҙем  эш алып бара; балалар араһында киң таралған ауырыуҙарҙы диагностикалау, дауалау һәм профилактика ысулын эшләй, Амур алды экологияһы шарттарында ерле һәм ситтән килгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм балаларҙың һаулығы  торошонда донозология тайпылыштары концепцияһын билдәләй.
Алыҫ Көнсығыш төбәгенең экология факторҙарын киҫкен һәм хроник пневмония клиник ағышына йоғонтоһо закондарын өйрәнеүҙе һәм ерле һәм ситтән килгән балалар халҡының бронхоупкә патологияларын профилактикалау һәм дауалау буйынса сараларҙың ғилми  нигеҙләүен алып бара.
680-дән ашыу баҫма эш авторы, шуларҙың 246-һы рецензиялана торған журналдарҙа, улар медицинаның төрлө бүлектәренә  арналған, 20 монография авторҙашы, 9 патенты бар.
«Бюллетень физиологии и патологии дыхания», «Дальневосточный медицинский журнал», «Российский вестник перинатологии и педиатрии» журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы
Уның етәкселегендә 35 кандидатлыҡ һәм 13 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Яңы Абдрахман
Яңы Абдрахман (Новоабдрахманово) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 453164, ОКАТО коды — 80249864006.
Билл Тилден
Уильям Тейтем (Ҙур Билл) Тилден (William Tatem «Big Bill» Tilden; 10 февраль 1893 ( 18930210 ),  — , ) — АҠШ тенниссыһы. 1959 йылдан алып Халыҡ-ара теннис даны залы ағзаһы.
Дөйөм мәғлүмәт
Кесе Уильям Тейтем Филадельфия ҡалаһында сығышы менән Великобританиянан булған хәлле ғаиләлә тыуа. Ул өлкән апайҙары һәм ағаһының үлеменән һуң туғыҙ йыл үткәс тыуған һуңғы бала була. Малайҙың тәрбиәһе менән әсә шөғөлләнә, һәм малай йомшаҡ, иркә булып үҫә. Ниндәйҙер кимәлдә Биллға әсәләш ағаһы Герберт атаһын алмаштыра, ул да теннис менән шөғөлләнә. Теннистан тыш, Билл бала сағынан шиғриәт, театр һәм музыка менән мауыға, һуңғараҡ килеменең күп өлөшөн ошо шөғөлдәренә тотона.
Китаптары һәм сәхнә карьераһы
Тилден теннис тураһында бер нисә китап яҙа: Ул шулай уҡ әҙәби әҫәрҙәр — хикәйәләр, романдар һәм «Бөтәһе лә нимәлер теләй» тигән пьеса яҙа (They All Want Something, 1926), пьсеаһы күпмелер ваҡытта сәхнәлә ҡуйыла. Тилден был пьесала үҙе бер ролдә уйнай. Ул шулай уҡ 1926 йыл дауамында ике бродвей спектаклендә ҡатнаша. .
Енси янъялы
Билл үҙе ғаилә ҡормай. Йәш сағында ул үҙенең гомосексуал ҡылығын аңлай, ә әүҙем уйын карьераһы аҙағына был әүәҫлеге нығыраҡ һиҙелә башлай. 1939 йылға ҡарай уның быға артыҡ өҫтөнлөк биреүе тураһында имеш-мимештәр киң тарала, һәм уға малайҙарҙы өйрәтергә ышанып тапшырмаҙар (ғөмүмән, балаларҙы). Лос-Анджелесҡа күсеп килгәс, күпмелер ваҡыт билдәле актрисалар Грета Гарбо һәм Кэтрин Хепберн менән күнекмәләр үткәрә.
1946 йылда Тилден 14 йәшлек малай менән бергә тотола. Ул балиғ булмағандарҙы аҙҙырыуҙа ғәйепләнә, һәм полиция бүлексәһендә үҙ ғәйебен таный. Әммә судта ул элекке гомосексуал бәйләнештәрен инҡар итә. Суд Тилденды бер йыл төрмәгә хөкөм итә, ул унан ваҡытынан алда, ете ай ярымдан һуң, азат ителә, балиғ булмағандарға яҡын барыу тыйыла, шулай итеп ул тренерлыҡ өсөн эш хаҡынан мәхрүм ҡала. 1949 йылда ул үҫмер юлаусыны ултыртып барғанында әҙәпһеҙ тәҡдим яһағаны өсөн ҡабаттан ҡулға алына. Ул азат ителеүҙең шарттарын боҙған өсөн яңынан бер йылға төрмәгә хөкөм ителә, әммә 1949 йылдың декабрендә тағы ла ваҡытнан алда азат ителә.
Икенсе тапҡыр төрмәнән сыҡҡандан һуң унан хатта иҫке дуҫтары ла ситләшә, Филадельфияла теннис карьераһын башлаған крикет клубының диуарҙарынан уның фотоһүрәттәре алып ташлана. Бер аҙ ҡалған дуҫтары уға финанс яҡтан ярҙам итә, ә 60 йыллығы хөрмәтенә һөнәри теннис турниры ойошторорға маташа, әммә был маташыуҙар йәмәғәтселектең сыуалышынан һуң килеп сыҡмай. Ул бынан һуң күп тә тормай, профессионалдар араһындағы АҠШ чемпионатына әҙерләнеп йөрөгәндә, Лос-Анджелеста вафат була.
Кинола һәм әҙәбиәттә.
Тилден Владимир Набоковтың «Лолита» романында ысын исеме телгә алынмай эпизодик персонаж сифатында «элекке данлыҡлы чемпион, һонтор, йыйырсыҡлы ҡарт туплы малайҙарҙан торған һәрәме менән» тип тасуирлана, уның баш героиняһы унан теннис дәрестәре ала. Китабында уның исеме Нед Лайтем (Ned Litam), был Тилден ысынбарлыҡта ҡулланған Ma Tilden әҙәби псевдонимының анаграммаһы булып тора.
Һәүәҫкәрлек карьераһы
Билл Тилден теннисты Джерментаун крикет клубында уйнай башлай. Ете йәшендә беренсе балалар туринирында еңеү яулай, ә һигеҙ йәшендә юниорҙар араһында 15 йәшкә тиклемге категорияла еңеп сыға.
Ҡатнаш парлы разрядтарҙа ул иртә уңышҡа өлгәшә башлай. 1918 йылда егерме йәшендә беренсе АҠШ чемпионы титулын яулай. 1918 йылда ул АҠШ чемпионатының яңғыҙ разрядта беренсе финалға эләгә, әммә өс партияла еңелә. Киләһе йылда, шулай уҡ өс партияла үҙенең аҙашы «Бәләкәй Билл» Джонстонтан ҡалыша, ул биргән бер геймды ла ала алмай. Был еңелеүенән һуң Тилденбөтә ҡышты бинала күнекмәләр үткәреүенә арнай, ул ябыҡ ракетка менән һуғыуҙы эшкәртә һәм дөйөм формаһын яҡшыртыу өсөн ауыр физик хеҙмәт менән шөғөлләнә. Бер йылдан һуң АҠШ чемпионаты финалында Джонстонды биш партияла еңә. 1920 йыла Уимблдон турнирында яңғыҙ разрядта тәүге американлы булып уйнап, еңеп сыға, һуңынан был уңышын 1921 йылда ҡабатлай. 1921 йылда, АҠШ чемпионаты һәм Уимблдондан башҡа, ул шулай уҡ Франциялағы тупраҡ майҙансыҡта донъя Чемпионатында еңеүсе була. Шулай уҡ АҠШ чемпионатында ер майҙансыҡтарҙа ете тапҡыр, шул иҫәптән 1922 йылдан алып алты тапҡыр рәттән, һәм дүрт тапҡыр — АҠШ чемпионатында ябыҡ биналарҙа еңеү яулай.
1920 йылдан алып 1926 йылға тиклем Тилден АҠШ йыйылма командаһы менән Дэвис Кубогын рәттән ете тапҡыр яулай, был йылдарҙа ошо ярыш сиктәрендә 13 яңғыҙ матчтарҙы яулай.
Тилден 1930 йылға тиклем, 37 йәшендә Францияның ҡатнаш разрядта чемпионы булып, өсөнсө тапҡыр Уимблдонда еңеп сығып һәм үҙенең һуңғы Ҙур шлем турнирында титулдарын яулағансы теннис буйынса үҙешмәкәр сығыштарын дауам итә, Ошонан һуң ул һөнәри турға ҡушылыу буйынса тәҡдимгә риза була.
Һөнәри карьераһы
Тилденға 1926 йылда һөнәри теннис турнеһында ҡатнашыуға контракт тәҡдим итәләр, әммә ул һәүәҫкәр рангында сығыштарын дауам итеүҙе өҫтөн күрә. Күп йылдар үткәс, ошо һайлау арҡаһында биш йыл карьераһын юғалтҡанын таный.
Тилдендың профессионалдарға күсеүе теннис өйрәнеүгә ҡағылған өс фильмын сығарыу буйынса «Метро Голдвин Майер» компанияһы менән контрактҡа ҡул ҡуйыуҙы тиҙләтә. Контракт Тилдендың хеҙмәтен түләүҙе лә күҙ уңында тота, был һәүәҫкәр теннис берекмәһенең тенниста уйнаған өсөн аҡса алыуын ҡәтғи тыйыуҙы боҙа 1928 йылда АҠШ-тың паун-теннис берекмәһе уның Уимблдон турниры тураһында мәҡәләләр яҙып аҡса эшләргә маташыуын иҫәпкә алып, 1928 йылда уны квалификацияһынан мәхрүм итә, әммә был ҡарар тамашасылар баҫымы аҫтында ғәмәлгә ашмай, уға берекмә етәкселегенә һәүәҫкәрҙәр ярышынан китеүен белдерергә тура килә.
Бынан һуң, 1930 йылдың 31 декабрендә, ул етәксе европа профессионалы, чех Карел Кожелуг менән матчтар серияһына контрактҡа ҡул ҡуя. Шул уҡ ваҡытта турға Тилдендың элекке партнеры һәм көнәркәше Фрэнк Хантер ҙа ҡушыла. Тилден Кожелугҡа ҡаршы матчтарҙың беренсе серияһын «ҡоро» иҫәп менән еңә, 9-0, һәм март айында ғына профессионал рангында унан беренсе тапҡыр еңелә, дөйөм алғанда май айына Тилдендың иҫәбе 27-6 була. Май айында шулай уҡ ул «ҡоро» иҫәп менән икенсе элекке билдәле һәүәҫкәр тенниссы һәм 1930 йылдағы профессионалдар араһындағы АҠШ чемпионы Винсент Ричардсты ҡыҫҡа матчтар серияһында еңеп сыға. Июль айында ул Ричардсты АҠШ чемпионатында парлы разрядта өс партияла еңеп, финалға барып етә, партнеры Хантер була. Был турнирҙа ул ҡатнашыусы сифатында ғына түгел, ә «New York Times» гәзитенең хәбәрсеһе булараҡ та сығыш яһай. Көҙ европа турнеһында, ул бер генә матчҡа, Кожелугтан, отола, ә ҡалған дәғүәселәрҙе, шулар иҫәбендә һөнәри теннистың күтәрелеп барыусы йондоҙо немец Ганс Нюсляйнды ла еңә. Бер йылда тур 240 мең доллар тиерлек күләмдә килем килтерә, ә Тилдендың Кожелугҡа ҡаршы беренсе матчы Madison Square Garden залында 14 мең самаһы тамашасыны йыя.
1932 йылда Тилден профессионалдар араһында АҠШ чемпионы титулын яҡлай алмай, Кожелугтан ярымфиналда еңелә. Берлинда донъя чемпионатында профессионалдар араһында ул. түңәрәк турнирҙа француз Пла Мартиндан ҡалышып, икенсе урын биләй. 1933 йылдағы тәьҫирһеҙ сығыштарынан һуң, Тилден киләһе йылда яҡшы формаға ҡайта. Ул АҠШ чемпионатын үткәреп ебәрә, әммә бер нисә АҠШ-тың абруйлы турнирҙарында, Франциялағы ике абруйлы турнирҙа, шул иҫәптән Ролан-Гаррос стадионында үткән профессионалдар араһындағы Франция чемпионатында (бында ул финалда Пла Мартиндан өҫтөн сыға) һәм Англия турнирында еңеүҙәр яулай. Дөйөм алғанда, был йылда уға ҡарағанда тик йәштәр Нюсляйн һәм Вайнз Элсуорт яҡшыраҡ сығыш яһай.
1935 йылда Тилден Дэвис Кубогының профессиональ аналогы— Боннардель Кубогын булдыра. Июнь айында Нью-Йоркта үткән финалда, американлылар (Тилден һәм Брюс Барнс) 1-4 иҫәбе менән француздарҙан еңелә. Июлдә ул Саутпортта профессионалдар араһында Великобританияның Халыҡ- ара чемпионаты финалында Вайнздан еңелә һәм уның менән парлы разряд турнирында еңеп сыға. Сентябрь айында карьераһындағы икенсе АҠШ чемпионатында, финалда Кожелугтан өҫтөн сығып, еңеү яулай.
Тилден һуғыш башланғанға тиклем ҙур уңыштарға ирешә алмаһа ла, һөнәри турҙа сығыш яһауҙарын дауам итә. Икенсе донъя һуғышы йылдарында хәрби базаларҙа һалдаттар өсөн һәм госпиталдә яралы һалдаттар алдында ла тенниссылар төркөмө менән күрһәтмә матчтар уйнай. Һуғыш тамамланғандан һуң ул профессиональ тенниссыларҙың берекмәһен булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша. (Professional Tennis Players Association, PTPA), АТР-тан элгәре. Уға 53 йәш булһа ла, профессиональ турнирҙарҙа, сирек һәм һәм ярымфиналға етеп, уңыштарға өлгәшә, ә 1945 йылдан АҠШ чемпионатында профессионалдар араһында парлы разрядта Винсент Ричардс менән бергә сығыш яһап, еңеп сыға.
Уйын стиле
Карьераһының башланғыс этабына Тилдендың төп һөжүм ҡоралы булып уның көслө биреүе һәм ҡыҫҡа һуғыуҙары була. 1920 йыл башында ул бэкхендты юғары кимәлгә тиклем камиллаштыра, ошо алымы арҡаһында ул ғәмәлдә оҙаҡ йылдар дауамында еңелмәҫ була. Оҙон һәм оҙон ҡуллы Тилден, оҙон буйы өсөн Ҙур Билл атала, дәғүәселәр уйнаған ракетканан да еңелерәк ракетка ярҙамында шул тиклем көслө итеп һуға, туптың осоу тиҙлеге биреүендә 240 км/сәғәттән дә аша. Замандаштары йыш ҡына уның майҙансыҡта иҫ киткес сыҙамлығын һәм ике партияла ҡалышып та ҡыйын хәлдән сыға алыу һәләтен иҫкә ала.
Гәрәев Айҙар Риф улы
Биографияһы
Гәрәев Айҙар Риф улы 1962 йылда БАССР-ҙың Саҡмағош районы Ҡалмашбаш ауылында тыуған.
1987 йылдан — Коммунистар партияһы ағзаһы.
1986—1987 йылдарҙа Өфө районы ауыл хужалығы идаралығының инженер-зоотехнигы, Өфө район агросәнәғәт берекмәһенең өлкән инспекторы, өлкән зоотехнигы булып эшләй.
1987—1988 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, артабан — икенсе секретары.
1988 йылда ВЛКСМ-дың Өфө район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.
1993—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Демократик ауыл йәштәре союзының республика комитеты рәйесе.
1994 йылда — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзының республика комитетыэштәре менән идара итеүсеһе, Башҡортостан Республикаһы йәштәренең аграр союзы республика комитетының рәйесе.
1994 йылдың октябрь айынан 1999 йылдың октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе. Философия фәндәре кандидаты. «Истинность моделирования и моделей в познании» темаһы буйынса диссертация яҡлай (2002) /
Артабанғы эш урындары: «АйТи» региональ бизнес-компания идаралығының директоры, «Корпорация развития Республики Башкортостан» ААЙ-нең генераль директоры (2011).
Ай-Вянть-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Яр Саллы)
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (рус. памятник Габдулле Тукаю, ингл. Gabdulla Tuqay Statue) — Татарстандың Яр Саллы ҡалаһында 2011 йылда асылған һәйкәл. Бөйөк татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың (1886-1913) 125 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә ҡуйылған.
Йөкмәткеһе 1	Тарихы 2	Тасуирлама 3	Әҙәбиәт 4	Һылтамалар 5	Шулай уҡ ҡарағыҙ 6	Иҫкәрмәләр
Тарихы
2011 йылның 22 ноябрендә Яр Саллының Яңы ҡалаһында (Автозавод районы) Тыныслыҡ проспекты менән Рәис Беляев урамы киҫешкән сатта, Ершов урамы тукталышыннан алыҫ түгел урынлашҡан Тукай скверында (16/09 йорты янында) асылған.
Һәйкәлде асыу тантанаһында рәсми кешеләр — Татарстандың премьер-министры Илдар Халиков, Вәсил Шәйхразыев, шағирҙар Разил Вәлиев, Илфак Ибраһимов , Роберт Миңнуллин, Камал театры артистары ҡатнаша.
2012 йылдан башлап, хөкүмәт бүләктәренә лайыҡ булған саллыларға дәүләт бүләктәре әлеге һәйкәл янында тапшырыла.
2015 йылдың мартында билдәһеҙ кешеләр һәйкәлде ак буяуҙар менән бысратып, «уҫал» тигән һүҙ яҙып, пентакль символдары төшерөп, шағир ҡулындагы китапты ботарлап алып китәләр.
Тасуирламаһы
Һәйкәл Мәскәү өлкәһе Солнечногорск ҡалаһында бронзанан ҡойолған.
Монументның бейеклеге — 6 м.
Проекттың авторы — скульптор Владимир Демченко (Мәскәү), һәйкәлде скульптор Илдар Ханов (1940-2013) иҗадына таянып яһаған.
Табасаран теле
Табасара́н теле (табасаран чӀал) — табасаранлылар теле, нах-дағстан ғаиләһенә ҡараған лезгин төркөмөнөң төньяҡ-көнсығыш телдәренең береһе. Һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 126 136 кеше.
Табасаран теле үҙенең килеш системаһы: исемдәрҙең 46-ға яҡын килеш төрө бар. Ҡылым заттар һәм һандар буйынса үҙгәрә, ҡатмарлы заман һәм һөйкәлеш системаһына эйә. Синтаксисына номинатив, эргатив, датив конструкциялы ябай һөйләм хас. Табасаран теле, донъялағы иң ҡатмарлы телдәрҙең береһе булараҡ, Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән.
XX быуаттан башлап табасарандар өсөн әҙәби тел булып нитрих (көньяҡ) һөйләше тора. Табасарандарҙың өлкән быуындары лезгин телен белгән. Табасаран телендә «Табасарандин нурар», «АкӀу хяд », «Ас-Салам», «Табасарандин сес» гәзиттәре сыға.
Атамаһы
«Табасаран» тамырының этимологияһы аныҡ билдәле түгел. Табасаранлыларҙың боронғо үҙ атамаһы булып гъумгъум этноним иҫәпләнә. Лезгиндар уларҙы къабгъан һүҙе менән, ә кайтагтар — щилантип атаған. Шул уҡ ваҡытта табасарандарҙың айырым ауылдар йәки уларҙың берләшмәләре кимәлендә күп үҙ атамалары бар.
Таралыуы
Табасаран теле — Дағстандың көньяғында, Рубас һәм Чирахчай йылғалары үҙәндәрендә, Табасаран һәм Хиуа райондарында таралған. Төньяҡтан был территория — кайтаг теле ареалы, көнсығышта — әзербайжан, көньяҡта — лезгин, көнбайышта агул теле менән сиктәш. Бынан тыш, таба сарандарҙың күп өлөшө тигеҙлекле Дағстанға күсенгән һәм Дәрбәнт һәм Ҡаякент райондарында, шулай уҡ Дәрбәнт, Каспий, Мәмәдҡала, Махачҡала, Дагестанские Огни ҡалаларында һәм Белиджи ҡасабаһында йәшәй. 1959 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, СССР-ҙа ул мәлгә 35 000 табасаранлы, ә 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — 98 000 табасаранлы, шул иҫәптән Дағстандан ситтә 20 000 кеше йәшәгән. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Рәсәйҙә 126 136-ға яҡын табасаран йәшәй'
Туғандаш телдәр һәм диалекттар
Табасаран теле нах-дағстан телдәре ғаиләһенең лезгин төркөмө эсендәге көнсығыш лезгин төркөмсәһенә инә. Уның менән бергә был төркөмсәгә яҡын туғандаш: агул һәм лезгин телдәре инә.
Табасаран телендә ике диалект айырыла: төньяҡ һәм көньяҡ. Көньяҡ диалектта, төньяҡ диалекттан айырмалы рәүештә, артҡы тел һәм фарингаль иренләшкән (лабиализация) тартынҡылар бар, ә төньяҡ диалектында яңғырау фарингаль ярыҡлы (фрикатив) һәм геминирланған тартынынҡылар булыуы менән айырыла. Диалекттар араһында грамматикала мөһим, лексикала — аҙыраҡ айырмалыҡтар бар. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр көньяҡ һөйләштәренең береһен төньяҡ һәм көньяҡ һыҙаттарын берләштереп, айырым диалек тип күрһәтә. Өс диалектты бүлгәндә ғәҙәттә уны сувах (төньяҡ), нитрик (көньяҡ) һәм этег (күсеүсе) диалекттар тип атайҙар.
Яҙмаһы
Башҡа дағстан телдәре кеүек үк, табасаран телдәре оҙаҡ ваҡыт яҙмаһыҙ булды, шуға күрә был телдә яҙылған тарихи ҡомартҡылар билдәле түгел. XX быуат башына тиклем күпмелер ваҡыт дауамында табасарандар ситуатив рәүештә аджам — яраҡлаштырылған ғәрәп алфавиты менән ҡулланған. 1932 йылда совет власы латиница нигеҙендә алфавит индергән нах-дағстан телдәр ғаиләһенә ҡараған биш телдең береһе табасаран теле була. 1938 йылда тел кириллица алфавитына күсерелә, унда, нах-дағстан телдәр ғаиләһенә ҡараған башҡа телдәр алфавиттарындағы кеүек үк, ҡайһы бер фонемаларҙы билдәләү өсөн "таяҡса"лы (Ӏ) диграфтар йәки Ъ хәрефе ҡулланыла.
Хәҙерге табасаран алфавиты
Фонетикаһы
Һуҙынҡылары ораль һәм умлаутланған. Тартынҡылары: ҡымтылған һәм аффрикаттар оппозицияһының дүртенсел системаһы, өсөнсөл системала - ҡыҫылып сыҡҡан өндәр (спиранты). Тел, төрлө баһалар буйынса, 9-ҙан 14-кә тиклем вибранты менән күренекле. Фарингалләшкән, лабиалләшкән һәм дентолабиалләшкән өндәрҙең айырым сериялары бар. Һүҙҙәрҙә баҫымы күсмә.