cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алатау (һырт)
Топонимика
Тау алыҫтан ала булараҡ күренеп тора. Шуға ла Алатау тип аталған.
Нишль-Манайн-Майта
Нишль-Манайн-Майта — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ножовка (йылға)
Ножовка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы уң ярына 406 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нафталин
Нафтали́н (гр. naphtha — нефть) — С10Н8 үҙенсәлекле еҫле, ҡаты кристаллик матдә. Һыуҙа эремәй, тик бензолда, эфирҙа, спиртта, хлороформда яҡшы эрей. Таш күмер ыҫмалаһы (8—10 %) һәм нефть (6—7 %) составына инә.
Андрианов Юрий Анатольевич
Андрианов Юрий Анатольевич (13 февраль 1953 йыл — 21 август 2007 йыл) — Башҡортостанда тыуып һәм йәшәп, рус телендә ижад иткән яҙыусы, шағир, тәржемәсе һәм журналист, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1988), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, республикала рус телендә нәшер ителгән «Бельские просторы» ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис журналының 1998—2007 йылдарҙағы (беренсе) баш мөхәррире.
Биографияһы
Юрий Анатольевич Андрианов 1953 йылдың 13 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1974 йылда телеграф электромонтеры булып башлай. 1975—1980 йылдарҙа СССР Яҙыусылар союзының М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый һәм аҙаҡтан Башҡортостан китап нәшриәтендә (хәҙер «Китап» нәшриәте) мөхәррир булып эшләй. 1998 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренәсә Башҡортостанда рус телендә нәшер ителгән «Бельские просторы» ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис журналының баш мөхәррире вазифаһын башҡара.
Юрий Андрианов әүҙем йәмәғәтсе лә ине. Ул күп йылдар Башҡортостан Яҙыусылар союзының идара ағзаһы булды. Бер үк ваҡытта республиканың рус һәм рус телендә ижад итеүсе яҙыусыларҙың ижади берләшмәһен етәкләне. Оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2007 йылдың 21 авгусында вафат булды, Өфөлә ерләнгән.
Ижади эшмәкәрлеге
Юрий Андрианов ижад ҡомары тәьҫиренә мәктәп йылдарында эләгә. Ҡулъяҙма шиғырҙары менән танышыу һөҙөмтәһендә тәжрибәле шағирҙар уға Әҙәбиәт институтына уҡырға инергә йүнәлтмә бирәләр ҙә инде. Уның был осорҙа яҙылған әҫәрҙәре, бергә тупланып, Башҡортостан китап нәшриәтендә 1984 йылда айырым йыйынтыҡ булып донъя күрә. Йәш шағирҙың икенсе китабы 1987 йылда уҡыусыға тәҡдим ителә. Артабанғы ике тиҫтә йыл осоронда уның йыйынтыҡтары тағы ла нәшер ителә. Бының менән бергә әҙәбиәттә үҙ ижад юлын тапҡан шағирҙың әҫәрҙәре Мәскәүҙә сыҡҡан һәм илебеҙҙең бар тарафтарында, төрлө быуын һәм төрлө һөнәр вәкилдәре араһында бик тә уҡымлы булған «Литературная газета» һәм «Литературная Россия» аҙналыҡтарында, «Комсомольская правда» гәзитендә һәм «Литературная учеба» журналында, республиканың рус телендәге матбуғат баҫмаларында донъя күрә.
Йәштәр һәм ололарға иҫәпләнгән әҫәҙәре менән бер рәттән Юрий Андрианов балалар өсөн дә әүҙем ижад итә. Бының һөҙөмтәһе булып 1990 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә кескәй уҡыусылар өсөн уның шиғри йыйынтығы баҫылып сыға.
Өс тиҫтә йылға яҡын ижади эшмәкәрлеге дәүерендә әҙип үҙен оҫта тәржемәсе итеп күрһәтте. Ул Башҡортостандың халыҡ шағирҙары Мостай Кәрим һәм Назар Нәжми, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ғайса Хөсәйенов, әҙиптәр Фәүзиә Рәхимғолова, Наил Ғәйетбаев һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен башҡортсанан руссаға тәржемә итте һәм, төрлө йылдарҙа баҫтырып сығарып, рус телле уҡыусыны уларҙың бай һәм киң ҡырлы ижады менән таныштырҙы.
Юрий Андриановтың Башҡортостан китап нәшриәтендә эшләгән осорҙа башҡарған бик тә файҙалы тағы ла бер хеҙмәтенең емештәре, ысын мәғәнәһендә маҡтауҙарға лайыҡ булып, йылдар аша ла уға үҙенсәлекле иҫтәлек булып торасаҡ: нәҡ уның мөхәррирлеге һөҙөмтәһендә рус телендә донъя күргән ун томлыҡ «Свод башкирского народного творчества» тупланмаһы, шулай уҡ  «Библиотека башкирского романа «Агидель» һәм «Золотые родники» исемдәре аҫтындағы серияларҙа нәшер ителгән тиҫтәләгән башҡорт романдары тәржемә аша рус телле уҡыусыға барып етте. Серияларҙың һуңғыһында ғына ла 37 китаптың баҫылып сығыуы үҙе генә күп нәмә тураһында һөйләй.
Тәржемәләре һәм уларҙан йыйынтыҡтар
рус теленән
Рысай (Ырымбур өлкәһе)
Рысай (Рысаево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Ҡороған йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Рысай (Сураш) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда (башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы — 1795 йылда ) телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Балыклейка
Балыклейка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 694 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нонг-Еган
Нонг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/85 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 129 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балажы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Джагал-Яптик-Шор
Джагал-Яптик-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алга Александр Егорович
Алга Александр Егорович (1936 йылға тиклем фамилияһы — Бачков; 27 ноябрь 1913 йыл — 15 июнь 1977 йыл) — сыуаш шағиры, прозаик, драматург, тәржемәсе һәм әҙәби тәнҡитсе. Сыуашстандың халыҡ шағиры.
Биографияһы
Александр Егорович Алга Сембер губернаһы Быуа өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһының Тәтеш районы) Күшкә-Яңы Тимбай ауылында 1913 йылдың 27 ноябрендә тыуған.
Башта ауыл мәктәбендә уҡый, аҙаҡ балалар йортона күсерелә. Ҡазан Сыуаш техникумында, Сыуаш педагогия институтында белем ала.
Сыуашстандың Ҡыҙыл Армия һәм Цивильск райондары мәктәптәрендә сыуаш теле һәм әҙәбиәтен уҡыта, Ядрин педагогия училищеһында эшләй.
1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1939 йылдың ноябрендә РККА-ға маҡырыла, Көнбайыш Украинала хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Һуғыш 1941 йылдың 22 июнендә башлана. Сик буйы оборона һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың 30 июнендә Львов ҡалаһы тирәһендә, баш һәм ҡулдары яраланып, госпиталгә оҙатыла. 1943 йылдың февраленән взвод командиры һәм 43-сө айырым инженер-сапер батальонында рота командиры булып хеҙмәт итә. Төньяҡ-Көнбайыш, Үҙәк, Воронеж һәм 1-се Украина фронттарында һуғыша. 1944 йылдың апрелендә Тернополь ҡалаһы янында икенсе тапҡыр яралана. Һуғышты өлкән лейтенант булып тамамлай.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Һуғыштан һуң «Ялав» журналында мөхәррир булып эшләй, Сыуаш Яҙыусылар союзы рәйесе, РСФСР Яҙыусылар союзы секретары була.
1977 йылдың 15 июнендә Чебоксарҙа вафат була, ҡаланың 1-се зыяратында ерләнгән.
Ижади эшмәкәрлеге
Беренсе шиғырҙары матбуғатта 1931 йылда баҫыла. Әҙип шиғриәттә лә, прозала ла ижад итә, тәржемә менән шөғөлләнә һәм тәнҡит материалдары менән сығыш яһай.
Ҡандалалар
Ҡандалалар (Heteroptera) — ярым ҡаты ҡанатлылар (Hemiptera) отрядындағы аҫ отряд бөжәктәре. 50 ғаилә 40 мең төрҙө үҙ эсенә ала. Рәсәй ҙен Алыҫ Көнсығышында 800 төро билдәле ; Кеше ҡаны менән туҡланған йорттағы паразит бөжәк.
Алга Александр Егорович
Сығанаҡтар
Төркөм:Сыуашстандың халыҡ шағирҙары
Ҡандалалар
Ҙурлығы буйынса 1 мм-ҙан 10 см-ға тиклем етеүе мөмкин. Йыш ҡына күренеп торған сағыу төҫтә булалар. Отряд үҙенең икенсе исемен алғы ҡанаттары яртылаш ҡаты хитин менән, ҡанаттарының икенсе өлөшө ярылы һәм тамырсыҡлы булғаны өсөн бирелгән. Ҡандаланың сәнәүсе-һурыусы ауыҙ аппараты ныҡ үҫешкән. Хайуан ҡаны һәм үҫемлек һуты уларҙың аҙығы булып тора. Хайуан тәне яраһына эләккән төкөрөк ҡан ойошоуға камасаулай.
Ҡандала бер нисә тиҫтә йомортҡа һала, 200-гә етеүе мөмкин. Уларҙың үҫеше әүерелеүҙәрһеҙ була. Тышҡы паразиттары күп түгел.
Яңы Уразай (Балтас районы)
Яңы Уразай (Новоуразаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше.
Почта индексы — 452990, ОКАТО коды — 80208816004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Болашты
Кесе Болашты (Малая Блашта (Золотарка)) — Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Кесе Болашты йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Болашты йылғаһының һул ярына тамағынан 6,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Башҡорт телендәге болаш һүҙенән диалекттағы -ты һүҙ яһаусы аффикс ярҙамында барлыҡҡа килгән (Болашты — Болашлы).
"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә болаш һүҙе менән бер нисә топоним килтерелә: (диал.) — Болашты — спорное. Ср.: Болашты (Талашты) яланы — поляна в Абзелиловском районе, д. Кирдасово; Болашты — речка в Бурзянском районе. . От
Нетхой
Нетхой — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шалажа йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Калинина Ида Павловна
Калинина Ида Павловна (21 октябрь 1926 йыл — 5 февраль 2015 йыл ) — СССР һәм Рәсәй селекционеры, емеш-еләк культуралары өлкәһендә белгес. ВАСХНИЛ академигы (1982, 1978 йылдан ағза-корреспондент), РФА академигы (2013). Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1974). Профессор (1996).
Нетхой
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калинина Ида Павловна
Биографияһы
Ида Павловна Калинина 1926 йылдың 21 октябрендә Ойрот автономиялы өлкәһенең Улала ҡалаһында тыуған (хәҙер — Таулы-Алтай, Алтай Республикаһы). К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай (1951).
Алтай баҡсасылыҡ тәжрибә станцияһында (Таулы-Алтай ҡалаһы) кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, селекция бүлеге мөдире, директоры (1951—1973) булып эшләй. М. А. Лисавенко исемендәге Себер баҡсасылыҡ ғилми-тикшеренеү институтында (Барнаул ҡалаһы) директор (1973—1990), генетика һәм селекция бүлегенең баш ғилми хеҙмәткәре (1990 йылдан) була.
1986 йылда 41-се БМО-ның Генераль Ассамблеяһы эшендә ҡатнаша. Урындағы халыҡ депутаттары Советтарына һайлана (1955—1973), Таулы-Алтай автономиялы өлкәнән 8-11 саҡырылыш СССР Юғары Советы Милләттәр Советына (1970—1989) депутат, совет ҡатын-ҡыҙҙары комитетына ағза (1983—1990), Тыныслыҡ яҡлау Советына ағза (1984—1990), Алтай крайы Тыныслыҡты яҡлау комитетына рәйес (1970—1990) булып һайлана. 2003 йылдан Алтай крайы Губернаторы янындағы ҡатын-ҡыҙҙар йәмәғәт палатаһы ағзаһы булып тора. Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһының Себер бүлексәһе президиумы ағзаһы итеп һайлана, «Баҡсасылыҡ», «Земля сибирская и дальневосточная» журналдарының редколлегия ағзаһы була, РСФСР ауыл хужалығы культуралары сорттарын һынау буйынса Дәүләт комиссияһы ағзаһы булып һайлана.
150-нән ашыу емеш һәм еләк культуралары — алмағас, сейә, һырғанаҡ, ҡарағат, балан, айыу баланы сорттары авторҙашы.
Барнаулда Власихинский зыяратында ерләнгән.
Кесе Өпәле
Кесе Өпәле — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өпәле йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ыбыр-сыбыр
Ыбыр-сыбыр — Антон Павлович  Чехов хикәйәһе.
Тарих
Беренсе тапҡыр А Чехонте имзаһы аҫтында "Осколки" журналында 1885 йылдың 25 мартында баҫылып сыға. Хикәйә Чеховтың "Пестрые рассказы" йыйылмаһында, Санкт-Петербургта 1886 йылда баҫыла, уны Чехов нәшерсе Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа баҫып сығарған әҫәрҙәр йыйынтығының өсөнсө томына индерә.
Сюжет
Пасха алдынан бер бәләкәй түрә, тараҡандар йүгерешеп йөрөгән өҫтәл артында ултырып, был донъяла үҙенең тәҡдире буйынса ниндәй эш (күп аҡса урларғамы йә булмаһа берәй кешене ғәйепләп полицияға һатырғамы) ҡылырға тейешлеге тураһында баш вата. Әммә быларҙың береһе лә ҡулынан килмәйәсәген аңлай. Үҙенең дәрәжәһенә тап килмәгәнлектән ғәрләнеп, ул өҫтәлдәге тараҡанды үлтерә һәм кәйефен күтәрә.
А. П. Чеховтың был хикәйәһендә кешенең эске азатһыҙлығы тураһындағы проблема күтәрелә һәм ул геройҙың фамилияһы (Невыразимов) менән һыҙатлана. Невыразимов тараҡандың нисек теләһә шулай йәшәй алғанлығын аңлай, ә бына ул үҙе тынсыу контор бүлмәһендә ултыра һәм йәмғиәт ҡуйған тәртипкә бойһонорға тейеш. Авторҙың аңлатмаһынан күренеүенсә, герой үҙе өсөн икенсе төрлө тормошто теләй : «Яңы, яҡшыраҡ тормоштоң кәрәклеге уның йөрәген түҙеп торғоһоҙ итеп ҡыҫа". Уның ҡапыл ғына урамға сығып, халыҡ ағымына ҡушылып, ниндәйҙер ҡыңғырауҙар сыңлаған, экипаждар шалтыраған тантанала ҡатнашҡыһы килә...бала саҡта үҙе татыған ғаилә түңәрәген, яҡындарының тантаналы йөҙҙәрен, өҫтәлдәге аҡ эскәтерҙе, яҡтылыҡты, йылылыҡты яңынан күргеһе, татыйһы килә. Коляскала, янынан үтеп киткән зауыҡлы ҡатынды, алтын сылбырсыҡты муйынына аҫҡан сәркәтипте,яңы пальто кейгән экзекуторҙы иҫенә төшөрә.Уның хәтеренә  үҙендә бер ваҡытта ла булмаған  йылы түшәк, Станислав ордены, яңы итек, өр-яңы виц-мундир килә... Былар урынына Невыразимов бары тик тормоштағы шарттарға бойһоноп йәшәргә  тейеш, шуға күрә  был тормошҡа ҡарата ныҡ асыуы ҡабара һәм нәфрәте арта.
Хикәйәнең күләме ҙур түгел, йөкмәткеһе уҡытыу маҡсатында РФ мәктәптәрендә әҙәбиәт дәрестәрендә өйрәнелә һәм анализлана.
Шаляпин һәйкәле (Өфө)
Ф. И. Шаляпин мәрмәр һәйкәле Өфөлә, Заһир Исмағилев исемендәге дәүләт сәнғәт институты янында (элек — Өфө Дворян йыйылышы бинаһы), Ленин урамында, Башҡорт опера һәм балет театры ҡаршыһында урынлаштырылған. Бында йырсы 1890 йылдың 18 декабрендә беренсе мәртәбә сығыш яһаған.
Тарихы
Һәйкәлде рәссам-монументалсе Рөстәм Хәсәнов эшләгән, архитекторы — К. Донгузов. Һәйкәл асыу тантанаһы 2007 йылдың 12 июнендә үтте.
Скульптор әйтеүенсә, ул талантлы бас эйәһен йәш егет образында тыуҙырған. Шаляпин Өфө театрында сығыш яһай башлағанда уға ни бары 17 йәш була һәм ул бер кемгә лә билдәле булмай. Шуға күрә скульптор мрамор һәйкәлдә популярлыҡ яулаған һәм үҙ-үҙенә ышанған артисты кәүҙәләндермәгән, киреһенсә, ижади юлында беренсе аҙымдар эшләгән һәм тамашасылар реакцияһын тулҡынланып көткән мәлен кәүҙәләндергән. Яҙмыш ҡушыуы буйынса, Шаляпиңдың ижади юлы нәҡ Өфөлә башланған.
Караискакис (стадион)
Караискакис стадионы (грек.  <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Καραϊσκάκης Γήπεδο Γεώργιος  ) —  Грециялағы стадион, Пирей ҡалаһында  Посидонос проспектында  урынлашҡан. «Олимпиакос» футбол клубының үҙ майҙаны булып тора. Стадион Грецияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш геройы Георгиос Караискакис  хөрмәтенә аталған, ул ошо  ерҙә үлемесле яралана.
Тарихы
Тәүге тапҡыр 1964 йылда реконструкциялана, ә 2004 йылда икенсе тапҡыр  урынлыҡ итеп тулыһынса яңынан төҙөлә һәм йәйге 2004 йылғы Олимпия уйындарын ҡабул итеүгә  әҙер була. Был реконструкциялау рекордлы ваҡытта — 14 ай ғына  дауам итә. Шул уҡ ваҡытта стадионды тулыһынса емереп,  яңынан төҙөйҙәр. 1974 йылдың 10 октябрендә бында Грецияла хәрби диктатура тамамланыу хөрмәтенә  композитор Микис Теодоракистың асыҡ  концерты үтә (1967—1974).
1998 йылда төҙөлгән һуңғы килешеүҙән һуң  «Олимпиакос»  футбол клубы стадионды  2003 йылдан  2052 йылға тиклем ҡуртымға ала, ул клуб структураһының өлөшө  булараҡ маркировкалана. Караискакис стадионында  «Олимпиакос» клубынан тыш „Этникос“ клубы ла сығыш яһай.
2005 йылдың июнендә «Караискакис» стадионында кинотеатр  төҙөлә (Cine Karaiskakis) уның экранының  оҙонлоғо  20 м, киңлеге  10 м тәшкил итә һәм урындағы ваҡыт менән эш көндәрендә сәғәт 9-ҙан алып  сәғәт 11-гә тиклем, ә ял көндәрендә тағы ла оҙағыраҡ эшләй.
«Караискакиста» фәжиғә
1981 йылдың 8 февралендә  «Олимпиакостың» 21 көйәрмәне  стадиондың «7-се секторында»   (грек.  Θύρα 7) «Олимпиакос» һәм Афина футбол клубы араһындағы  матчтан һуң һәләк була. Был ваҡиға иҫтәлегенә трибунаның өлөшөндә 7-се секторҙа утырғыстар ҡыҙыл төҫ урынына ҡара төҫ менән буялған. Бынан тыш, стадиондың  көнсығыш яғында һәйкәл ҡуйылған, унда  шул уҡ көндә үлтерелгән   21 фанаттың  исеме яҙылған.
Джакомо Пуччини
Джа́комо Анто́нио Доме́нико Мике́ле Секо́ндо Мари́а Пуччи́ни (Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini; 1858 йылдың 22 декабрендә Луккала донъяға килә — 1924 йылдың 29 ноябрендә, Брюссель) — итальян опера композиторы, музыкала «веризм» йүнәлешенең сағыу вәкилдәренең береһе. Вердиҙан ҡала икенсе урында торған опера композиторы. Джакомо Пуччини вафатынан һуң Италия операһы беренселекте юғалта.
Биографияһы
Пуччини Лукка ҡалаһында музыканттар ғаиләһендә тыуған. Пуччини ғаиләһендә музыканттар династияһына Луккала ҡарт олатаһы Джакомо (1712—1781) һәм уның аҙашы нигеҙ һала Атаһы үлгәндән һуң, 5 йәшлек Пуччиниҙы Фортунато Маджи тигән туғанына уҡырға ебәрәләр. Ағаһы баланы тәртипһеҙ, һәләтһеҙ тип һанай һәм һәр яңылыш нота өсөн балтырына тибә торған була. Артабан ғүмере буйына, яңылыш нота ишеткәндә, композиторҙың балтыры ауырта торған була. Һуңғараҡ Пуччини сиркәү органсыһы һәм хормейстер булып хеҙмәт иткән.
«Аида» операһын ишеткәндән һуң, опера композиторы булырға ҡарар итә.
Пуччини Милан консерваторияһында 4 йыл уҡый. 1882 йылда бер актлы операһын нәширәт йорто башлығы, партитуралар баҫтырыусы Джулио Рикорди ишетеп ҡала һәм яңы операға заказ бирә. Шул рәүешле «Эдгар» операһы ижад ителә.
«Манон Леско» тигән өсөнсө операһы (1893) ҙур уңыш ҡаҙана.
«Богема» операһы Пуччиниҙы донъяға таныта. Шул уҡ роман буйынса һәм шул уҡ исем аҫтында бындай операны писал Руджеро Леонкавалло ла яҙған була, шул арҡала ике композитор күҙегешәтһәм аралашмай башлай.
«Тоска» операһында төп героиняны уйнаған Ла Скала йырсыһы Дарклэ талабы буйынса, уның өсөн генә ария яҙа, хәҙер уны бар донъя «Висси d’Arte» тип белә һәм яратып тыңлай. 1900 йылда операның премьераһы була.
1904 йылдың 17 февралендә Милан театры "Ла Скала"ла Джакомо Пуччини «Мадам Баттерфляй» (Чио-чио-сан) («Мадам Баттерфляй», Давид Беласко пьесаһы буйынса) тигән яңы әҫәрен ҡуя. Спектакль халыҡҡа оҡшамай. Дуҫтары Пуччиниға әҫәрҙе яңыртып яҙырға һәм төп партияға Соломея Амвросиевна Крушельницкаяны ҡуйырға күндерә. 29 майҙа Брешианың «Гранде» театрында яңыртылған «Мадам Баттерфляй» ҡуйыла, былюлы — триумфҡа өлгәшә. Публика актёрҙарҙы һәм композиторҙы алҡыштарға күмә, ете тапҡыр сәхнәгә саҡырып сығара.
1903 йылда автомобиль аварияһына эләгә. 1909 йылда ҡатыны Эльвира, хеҙмәтсе ҡатын Дория Манфредиҙан көнләшеп, тегеһе үҙенә ҡул һала. Хеҙмәтсе ҡатындың туғандары Пуччиниҙы хөкөмгә тарттыра, һәм композитор ҙур штраф түләй.
1910 йылда Пуччини «Көнбайыш ҡыҙы» операһын тамамлай һәм уны үҙенең иң килеп сыҡмаған әҫәре тип һанай. Франц Легар һәм Имре Кальман башында килгән оперетта яҙыу теләге уңышһыҙ тамамлана. 1917 йылда Пуччини ошо опереттаһын «Ласточка» операһы тип үҙгәртә.
1918 йылда «Триптих» операһын ҡуя. Өсөнсө өлөшө — «Джанни Скикки» фарсы танылыу яулай.
Композиторҙың һуңғы операһы «Турандот»тың һуңғы акты тамамланмай ҡала. Опера аҙағының бер нисә варианты бар, Франко Альфано яҙған версияһы йышыраҡ башҡарыла. Пуччини 1924 йылда вафат була. Операциянан һуңғы өҙлөгөү — туҡтатып булмаған ҡанау миокарда инфарктына һәм композиторҙың үлеменә килтерә.
Стиле
Иҫ киткес моңға һәләтле Пуччини музыка һәм ваҡиға операла айырылғыһыҙ булырға тейеш тип уйлай. Ошо сәбәп арҡаһындалыр, нигеҙҙә, Пуччини операларында увертюралар юҡ. «Пуччини октавалары» тип аталған — оркестровканың яҡшы танылған ысулы, көйҙө төрлө регистрҙарҙа төрлө ҡоралдар башҡара (йәки бер оркестр төркөмө сиктәрендә). Композиторҙың гармониялы стиле бик ҡыҙыҡлы, композитор өсөн типик булған алымдар бар, мәҫәлән, тоника урынына доминантаның субдоминантала сиселеше, параллель квинталар һ.б. Импрессионистар музыкаһы йоғонтоһо сағыу тембраль сиселештәрҙә һәм оркестр яңғыраштары менән даими уйнауҙа ишетелә. «Тоске» операһында күп үлсәмле арауыҡ иллюзияһын булдырыусы акустик эффектар оҫта ҡулланыла. Пуччини мелодикаһы бигерәк тә матур. Көйҙәрҙең байлығы арҡаһында, Пуччини опералары, Верди һәм Моцарт опералары менән бер рәттән, донъяла иң йыш башҡарылған опералар булып тора.
Эйәрсендәре
Пуччини көйөнөң йоғонтоһо ҙур. Уның эйәрсендәрен музыка тәнҡитсеһе Иван Соллертинский пуччинистар тип атай, һәм был хәрәкәттең асыҡ вәкиле Имре Кальман, тип билдәләй. «Пуччиниистарға» шулай уҡ Франц Легар һәм Исаак Дунаевский ҡарай. Дмитрий Шостакович әҫәрҙәрендә ҡайһы берҙә Пуччини стиле йоғонтоһо һиҙелә. Башлыса был кантиленаның оҡшаш хисенә һәм оркестрлаштырыуҙың колористик алымдарына ҡағыла.
Пуччини замандаштарының ҡайһы бер баһалары һәм фекерҙәре
1912 йылда бер бик билдәле итальян тәнҡитсеһе, Пуччини операларының береһенең постановкаһы менән бәйле, үҙенең мәҡәләһендә былай тип яҙа: «Йәнәһе итальян музыкаһы — башлыса, иҫке ҡарашлы көйсөнөң әҫәрҙәренән генә тора, тип бөтә донъяның уйлауы бөтөнләй хурлыҡ, шул уҡ ваҡытта Италияла Ильдебрандо Пиццетти кеүек композитор-интеллектуалдар бар».
Икенсе тәнҡитсе, Карло Берсезио, «Богема» премьераһынан («La gazetta» гәзитендә) үҙенең тәьҫораттарын былай тип тасуирлай: «„Богема“ опера театры тарихында бер ниндәй ҙә эҙ ҡалдырмаясаҡ. Был операның авторына үҙ әҫәрен хата тип иҫәпләү зарур».
Нәшриәтсе Рикорди, «Богема» операһының беренсе репетициялары ваҡытында композиторҙы ғазаплаған шик-шөбһәләр тураһында ишетеп, уға былай тип яҙа: «Әгәр һеҙ был опера менән тап нөктәгә эләкмәһәгеҙ, маэстро, мин һөнәремде алмаштырасаҡмын һәм салями һата башлаясаҡмын».
Либретто яҙыусы Иллика Пуччиниға яҙа: «Һеҙҙең менән эшләүе, Джакомо, — тамуҡта йәшәгән кеүек. Иов үҙе был ғазаптарҙы күтәрә алмаҫ ине».
2021 йылда «Богема» операһы үҙенең йөҙ ҙә егерме биш йыллығын билдәләне. Егерменсе быуаттың икенсе яртыһында ул донъяла иң күп башҡарыла торған бишәү араһында урын ала һәм шунан алып был бишәү рәтенән сыҡмай.
Пуччини хөрмәтенә Меркурий планетаһындағы кратеры атала.
Сәйәсәт
Вердиҙан айырмалы рәүештә, Пуччини илдең сәйәси тормошонда ҡатнашмай, тип яҙа биограф. Икенсе биограф, әгәр Пуччини үҙ сәйәси фәлсәфәһенә эйә булһа, ул монархист булыр ине, тип яҙа
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Пуччиниҙың көнүҙәк мәсьәләләр менән ҡыҙыҡһынмауы кире роль уйнай. 1914 йылдың йәйендә Пуччиниҙың Италия немец ойошҡанлығынан отор ине тигән иҫкәрмәһенән һуң, Тосканини менән дуҫлығы оҙайлы тиҫтәләрсә йылға өҙөлә. Пуччини 1914 йылда, Италия һәм Австро-Венгрия дошманлашып киткәндә лә, 1913 йылда уға Австрия театры заказ биргән La rondine операһы өҫтөндә эшләүен дауам итә (контракт һуңыраҡ өҙөлә). Пуччини һуғыш ваҡытында йәмәғәт эшмәкәрлегендә ҡатнашмай, әммә һуғыштан зыян күргән ғаиләләргә һәм кешеләргә шәхси ярҙам итә.
1919 йылда Пуччини Италияның Беренсе донъя һуғышында еңеүе хөрмәтенә одаһына музыка яҙыу буйынса заказ ала. Был Inno a Roma («Гимн Риму») әҫәрҙең премьераһы, 1919 йылдың 21 апрелендә, Рим ҡалаһының нигеҙ һалыныуы йыллығының байрамында ҡуйылырға тейеш була. Нисек кенә булмаһын, премьера 1919 йылдың 1 июненә тиклем кисектерелә һәм еңел атлетика буйынса ярыш асыу тантанаһында башҡарыла. Римға Гимн фашистар өсөн яҙылмаһа ла, ул урам парадтары ваҡытында һәм итальян фашистары үткәргән йәмәғәт тантаналарында киң ҡулланылған. Ғүмеренең һуңғы йылында Пуччиниҙың Бенито Муссолини һәм Италия фашистар партияһының башҡа ағзалары менән бер нисә контакты була, һәм Пуччини хатта ул партияның почётлы ағзаһы була. Итальян сенаты йола буйынса ил мәҙәниәтенә индергән өлөшө күҙлегенән сығып бер нисә ағза индерә. Пуччини был хөрмәткә лайыҡ булырына өмөтләнә (уға Верди лайыҡ булған кеүек) һәм ошо маҡсат менән үҙенең бәйләнештәрен йәлеп итә. Абруйлы сенаторҙар тауыш биреү хоҡуғына эйә булһа ла, Пуччиниҙың был тәғәйенләнеш өсөн тауыш хоҡуғын ҡулланыуы тураһында раҫлауҙар юҡ. Пуччини үҙе тыуған Виареджо ҡалаһында милли театр булдырыу тураһында хыяллана, һәм был проект өсөн уға хөкүмәтт ярҙамы кәрәк була. Пуччини Муссолини менән ике тапҡыр осраша, 1923 йылдың ноябрендә һәм декабрендә. Театрға нигеҙ һалынмаһа ла, Пуччини вафатынан бер нисә ай элек сенатор титулын ала (senatore a vita). Пуччини Муссолини менән осрашҡан ваҡытта, тегенеһе премьер-министр вазифаһында бер йыл тирәһе булған, әммә уның партияһы парламент өҫтөнән әле тулы контроль алып өлгөрмәгән була. Муссолини депутаттар палатаһына мөрәжәғәт иткән телмәрендә 1925 йылдың 3 ғинуарында, композиторҙың вафатынан һуң, идара итеүҙең вәкәләтлек стилен туҡтатыуҙы һәм фашист диктатураһының башланыуы тураһында иғлан итә
Нытва (ҡушылдыҡ)
Нытва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Нытвин ҡултығы) уң ярына 586 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Аң (психология)
Аң — кешенең ысынбарлыҡты идеаль төшөнөү, белеү, фекер итеү һәләте; философия, психология һәм социологияның төп төшөнсәләренең береһе.
Аң шәхси һәм ижтимағи, кешеләр араһындағы барлыҡ мөнәсәбәттәрҙә сағылыш ала һәм сәйәси, хоҡуҡи, әхлаҡи, дини, ғилми һ.б. булараҡ билдәләнергә мөмкин. Урыҫ дини философтары (С. Н. Булгаков, В. С. Соловьёв, П. А. Флоренский һ.б.) аң Аллаһ тарафынан барлыҡҡа килтерелгән идеаль субстанция булараҡ ҡарала; материализм һәм позитивизмда (П. Л. Лавров, И. М. Сеченов, Н. Г. Чернышевский) — рефлекслы эшмәкәрлеккә нигеҙләнгән һәм мейе м‑н бәйле психик функция; диалектик материализмда (Н. И. Бухарин, В. И. Ленин һ.б.) — мейе функцияһы, объектив ысынбарлыҡтың сағылышы. Д. И. Дубровский һ.б. Аң кибернетика һәм юғары нервы эшмәкәрлегенең физиологияһы ысулдары ярҙамында ҡарай. Э. В. Ильенков кешенең ижтимағи‑практик эшмәкәрлегенең үҙенсәлекле продукты булараҡ аң идеаллеге концепцияһын тәҡдим итә, был психологтар Л. С. Выготский, П. Я. Гальперин, В. В. Давыдов, А. Н. Леонтьев хеҙмәттәрендә сағылыш таба.
Башҡортостанда аң проблемалары А. Й. Зарипов һәм Ф. С.Фәйзуллин (этник үҙаң), Ю. А. Калиев (мифол. А. һәм уның этномәҙәни статусы), Д. Г. Курачёв (дини үҙаң һәм конфессиональ мөнәсәбәттәр), С. М. Поздяева, И. В. Фролова (аң тибы булараҡ социаль утопия), В. К.Сәмиғуллин (хоҡуҡи аң) һ.б. хеҙмәттәрендә тикшеренеү предметы булып тора.
Ар ауыл Советы (Шишмә районы)
Ар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы, ст. 1, ч.189 (Йөҙ ҙә һикһән туғыҙынсы часы Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з һанлы Законы менән индерелә), унда түбәндәге юлдар бар:
Шишмә районы Ар ауыл Советының Ключарев, Бочкаревка, Яңы Михайловка ауылдарын Шишмә районының Әлкә ауыл Советы составына тапшырып, Шишмә районының Ар һәм Әлкә ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Составы
Ар ауылы
Боголюбовка ауылы,
Дим ауылы,
Келәш ауылы,
Марусин ауылы,
Яңы Берҡаҙаҡ ауылы,
Черниговка ауылы.
Жданова Елена Александровна
Жданова Елена Александровна (23 октябрь 1980 йыл) — спортсы, еңел атлет. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2001. Паралимпия уйындары призеры (1996 һәм 2000 йылдар).
Биография
Елена Александровна Жданова Барнаул ҡалаһында 1980 йылдың 23 октябрендә тыуа. Тыумыштан насар күрә. Өфөнөң 20-се балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнә. Республиканың спорт-реабилитация үҙәгендә күҙ буйынса мөмкинлектәре сикләнгәндәрҙең «Луч» мәктәбендә тренерҙар И. С. Романова һәм Т. В. Шепетильникова етәкселегендә шөғөлләнә. 1995 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Дурная (Кожима ҡушылдығы)
Дурная — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вертуба
Вертуба — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 1084 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы
Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы (грек.  <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Στάδιο Φιλίας Ειρήνης και  ) — күп функциялы ябыҡ стадион, грек ҡалаһы Пирейҙың яр буйы зонаһында урынлашҡан.
Тарихы
Пирейҙағы Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы «Тимиос Папагианнис һәм партнёрҙар» (англ.  Θύμιος Παπαγιάννης και Σία ) компанияһы тарафынан проектлана. Уны төҙөүгә  (хаҡы буйынса 1983 йылда) аҡса тотонола. Арена «Караискакис» стадионы эргәһендә яр буйы зонаһында төҙөлгән. Стадионды тантаналы асыу 1985 йыл дың 16 февралендә, бинала еңел атлетика буйынса беренсе грек чепионаты ваҡытында үтә, ә инде март айында ул бина еңел атлетика буйынса Европа чемпионатын ҡабул итә. 1989 йылда арена Грецияның тарихта беренсе шайба менән хоккей чемпионатын ҡабул итә.
1991 йылда арена Халыҡ-ара спорт ҡоролмалары йәмғиәтенән алтын бүләк ала ..
1991/1992 миҙгеленән Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы «Олимпиакос» профессиональ баскетбол клубының үҙ аренаһы була. 2011 йылдан бында команданың штаб-фатиры урынлаша. 5-10-27}}.
2002 йылдың апрель айында 2004 йылғы Олимпия уйындарына әҙерләнеү өсөн  арена реконструкциялауға ябыла, уға  аҡса тотонола. Олимпия уйындары барышында аренала ир-егетәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың волейбол турнирҙары үтә. Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы спорт сараларынан тыш  мәҙәни сараларҙы ҡабул итә: саммиттар, мотокросс ярыштары, концерттар үтә. Төрлө ваҡытта бында Scorpions, Deep Purple, Dire Straits, Фил Коллинз, Эстефан Глория һәм башҡа бөтә донъяға билдәле артистар сығыш яһай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тарма
Тарма́ (Cánnabis) — хужалыҡта ҡулланылған үлән.
thumb|Советтар Союзы заманында тарма йыйыу, 1956 йыл)
Тарманы кеше борон замандан сүс, кейем, ашамлыҡ өсөн иккән. Орлоҡтарын сей ашарға була, ваҡлап ашамлыҡҡа ҡушалар. Япраҡтан һәм һабаҡтан наркотик яһайҙар.
Селиванов Игорь Андреевич
Биографияһы
1938 йылдың 16 ноябрендә Кемерово өлкәһенең Анжеро-Судженск ҡалаһында тыуа.
Белеме
1961 йылда «Прокат производствоһын автоматлаштырыу» һөнәре буйынса Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тамалай. 1968 йылда Мәскәү энергетика институтында — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1988 йылда ошо уҡ юғары уҡыу йортонда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1989 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.
Эшмәкәрлеге
МТМИ тамамлағандан һуң, 1961 йылдан алып, шул уҡ юғары уҡыу йортонда ассистент була, һуңынан «Теоретик һәм дөйөм электротехника» (1971 йыл) секцияһын етәкләй; 1976—2012 йылдарҙа «Дөйөм һәм махсус электромеханика» кафедраһы мөдире (1987 йылда кафедра «Электротехника һәм сәнәғәт электроникаһы» итеп үҙгәртелә, хәҙер — «Электроника һәм микроэлектроника кафедраһы»). 1988 йылдан Игорь Андреевич — энергетика факультеты деканы, 1990 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1995—2005 йылдарҙа беренсе проректор була. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе кәңәшсеһе.
Ғалимдың һәм ул етәкләгән ижади төркөмдөң тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре Магнитогорск металлургия комбинаты (ММК) һәм илдең башҡа иң эре металлургия предприятиеларына индерелә. 1988 йылда ул МТМИ яңы һөнәр белгестәре — «Сәнәғәт электроникаһы» инженерҙарын әҙерләп сығара. 1996 йылда Селиванов ММК АСУ үҙәге менән МДТУ араһында телекоммуникация сараларын модернизациялау өлкәһендә хеҙмәттәшлек программаһын етәкләй. 2003 йылда уның етәкселегендә «Электротехник комплекстар һәм системалар» ғилми һөнәре буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы асыла. Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — төбәк-ара «Ватан фәнен тергеҙеү өсөн» йәмәғәт хәрәкәтенең Магнитогорск бүлексәһен (МагОтд ДЗВОН), Магнитогорск ийҙа Мәғлүмәт йәмғиәтен үҫтереү өсөн хеҙмәттәшлекте (ПРИОРА-Магнит) ойоштороуҙа һәм уларҙың эшендә ҡатнаша.
2012 йылдың 13 ноябрендә Магнитогорск ҡалаһында вафат була. Ҡаланың һул яҡ ярындағы зыяратта ҡатыны эргәһендә ерләнә.
Ғилми эшмәкәрлеге
260-тан ашыу фәнни эш, шулай уҡ 35 уйлап табыу таныҡлығы һәм Германияла, Бельгияла, Японияла бирелгән 5 патент авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Игорь Андреевич Селиванов йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
Александровка ауылы эргәһендә ултыртылған ағастар комплексы (Дәүләкән районы)
Александровка ауылы эргәһендә ултыртылған һаҡлағыс ағастар комплексы (Комплекс защитных насаждений около деревни Александровка Давлекановского района) — Кесе Өйҙөрәк йылғаһы бассейнындағы баҫыу һаҡлаусы урман һыҙаттары, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).
Тасуирламаһы
Урман һыҙаттары үткән быуаттың 30-сы йылдарында Башҡортостандың Урал алдының иң ҡоро өлөшөндә, Дәүләкән МТС-ы колхоздары территорияһында, баҫыуҙарҙы һаҡлау маҡсатында республикала тәүгеләрҙән һалына. Ағас үҫентеләренән урындағы тоҡомдар ҙа, бальзам тирәк, америка ҡорос ағасы, суҡ ҡайын, америка сағаны, ағас рәүешле акация һ.б. интродукцияланған (климатҡа яраҡлаштырылған) тоҡомдар ҙа файҙаланыла. Тәүге ағастар 1936 йылда Александровка ауылы эргәһендә ултыртыла, 157,7 га майҙанды биләй. 1939 йылда уҡ үткәрелгән тәжрибәләрҙә уларҙың иген культуралары уңдырышлылығына ыңғай йоғонто яһауы иҫбатлана. Урман һыҙаттарының йәше артҡан һайын, һаҡлаусы функцияһы ла арта бара. Бөгөнгө көндә был зонала 50 йәш самаһындағы, һуңыраҡ ултыртылған, урман культуралары ғына һаҡланған.
Был ултыртмалар ҡоро дала шарттарында тупраҡ һәм баҫыу һаҡлау функцияларын оҙайлы ваҡытҡа уңышлы башҡарыусы урман һыҙаттарын булдырыу кәрәклеген иҫбатлай.
Икенсе Йомағужа
Икенсе Йомағужа (2-се Йомағужа; Второе Юмагузино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Ҡороған йылғаһы буйында (Имән тамағында) урынлашҡан.
Тарихы
Аҡъюл ауылынан (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа һәм 4-се Йомағужа ауылдары барлыҡҡа килгән. Икенсе Йомағужа (Имәнтамаҡ) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 98 % тәшкил итә.
Осу-Хи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өй ҡандалаһы
Өй ҡандалаһы (Cimex lectularius, Постельный клоп)— кеше һәм йылы ҡанлы хайуандарҙың экзопаразиты, уларҙың ҡаны менән туҡлана. Ҙурлыҡтары 4,5 — 6,5 мм. Бөтә ергә лә таралғандар, шәп йүгерәләр. Минутына 1,25 м араны үтәләр. Оса алмайҙар. Төнгө йәшәү рәүешен алып баралар. Көндөҙ ышыҡ урынға йәшенәләр. Йомортҡа һалалар, үҫеш тиҙлеге температураға бәйле.
Үҫеп еткән ҡандала ярты йыл һәм унан да оҙағыраҡ ас йәшәй ала. Личинкалары 1 йыл һәм унан да оҙпғыраҡ ашамай тора ала.
Нюча-Хапхльнутяй
Нюча-Хапхльнутяй — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хапхльнутяй йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына һәйкәл (Октябрьский)
Тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына һәйкәл — Октябрьский ҡалаһының Еңеү паркының мемориаль комплексы янында «Һалдат уйҙары» тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына ҡуйылған һәйкәл.
Тарихы
Буласаҡ монументтың нигеҙ ташы 2015 йылдың 7 майында һалынғандан һуң, «Халыҡ һәйкәле» төҙөү өсөн аҡса йыйыу акцияһы иғлан ителеү һөҙөмтәһендә ҡала предприятиелары һәм граждандарынан 4 миллион һумдан ашыу акса йыйыла. Һәйкәл авторҙары — металл буйынса рәссам Насыров Сабир һәм скульптор Вячеслав Кузнецов. Композицияла һынландырылған ҡатын-ҡыҙ бер ҡулына башаҡтар тотҡан, икенсеһенә бала күтәргән, уларҙың өҫтөнә нефть фонтаны аға, ул Девон ятҡылығы асылыуын символлаштыра. Скульптура Түбәнге Тагил иретеп ҡойоу заводында эшләнгән. Һәйкәлде Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы, ҡаланың почетлы гражданы Ләйлә Мәрҙәншина аса.
Аҡкүл заказнигы
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Аҡкүл заказнигы 1957 йылда Ағиҙел йылғаһы һәм Аҡкүл күле туғайындағы уникаль тәбиғәт комплексын һаҡлау, шулай уҡ йылға ҡондоҙо популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола. Биләмә район үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан. 8 мең гектар майҙанды биләгән тәбиғәт ҡомартҡыһының ҙур ғына өлөшө урман менән ҡапланған (39,7 процент). Бихисап һыу ҡоштары һәм йәнлектәренә төйәк булған Аҡкүл күле лә тәбиғәт ҡомартҡыһы булып танылған. Уның рельефына һыубаҫар болондар, ваҡ тулҡынлы уйһыулыҡтар хас. Туғайҙарында ерек һәм тал ҡыуаҡлыҡтары үҫә, ә урмандары имән, йүкә, ҡайын һәм уҫаҡ ағастарынан тора.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһен бик күп ҡырағай йәнлектәр үҙ иткән. Аҡ ҡуян, америка шәшкеһе, бурһыҡ, йылға ҡондоҙо, ҡабан, мышы, ондатра, төлкө, һеләүһен, һыуһар кеүек ҡырағай йәнлектәр менән йәнәш көйөлдө, ҡор, ҡурпысыҡ, сытырҙаҡ сөрәгәй, һоро өйрәк, һуна өйрәк һәм башҡа һыу ҡоштары йәшәй. Заказникта Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән баҡса ҡомағы, ҡама, аҡсабан, ала ҡаҙ, ышылдаҡ аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, ҡушы өйрәк, һоро ағуна, һоро торна һәм башҡа уникаль ҡоштар осрай. Бынан тыш тәбиғәт заказнигы биләмәһендә башҡорт солоҡ ҡортон һаҡлау һәм үрсетеү өсөн саралар күрелә. .
Махсус һаҡланған тәбиғәт территорияһы (ООПТ)
Һаҡлау объекттары:
Тарма (сүс)
Тарма́ — тарма үләненән эшләнгән сүс. Тарманы һыуҙа оҙаҡ, ике йылға тиклем ебетәләр.
Тарма сүстәре бик ныҡ, тоҙло һыуға түҙемле. Шуға күрә һаман был материалдан суднолар өсөн арҡан яһайҙар.
Урта быуаттарҙа тарманан арзан хәрби кейем булған. Бындай туҡыма ҡайһы саҡта ҡылыстан һаҡлаған. Крым һуғышында нығытмалар тарма арҡан менән ябылғандар.
Федеряев Александр Алексеевич
Федеряев Александр Алексеевич (30 ғинуар 1962 йыл) — театр һәм кино актёры, йырсы һәм шағир, телетапшырыуҙар алып барыусы. Афған һуғышында ҡатнашыусы. 1983 йылдан Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2014), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2004) артисы. Бөтә Рәсәй Андрей Миронов исемендәге актёр йыры конкурсы дипломанты (Түбәнге Новгород ҡалаһы, 1994).
Биографияһы
Александр Алексеевич Федеряев 1962 йылдың 30 ғинуарында Силәбе өлкәһенең Кропачёво ҡасабаһында тыуған.
Армия сафына алынып, Афғанстанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (П. Р. Мельниченко курсы) тамамлай.
1983 йылдан алып Башҡортостан Республика рус драма театрында эшләй. Амплуаһы — «кире» персонаждар.
Унтер Пришибеев
Унтер Пришибеев — урыҫ яҙыусыһы Антон Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған һәм тәүге тапҡыр ошо уҡ йылдың 18 октябрендә Петербург гәзитенең 273-сө һанында баҫылып сыҡҡан.
Баҫмалар
Хикәйә, беренсе тапҡыр 1885 йылдың 18 (5 иҫке стиль буйынса) октябрендә Петербург гәзитенең 273-сө һанының «Летучие заметки» бүлегендә «Ошаҡсы» тип аталып, А. Чехонте псевдонимы аҫтында баҫыла. Яңы атамаһы Чехов әҫәрҙәренең Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа сығарған икенсе томында яҙыусы тарафынан бирелә.
Чехов тере саҡта был хикәйә нимес, серб-хорват, чех телдәренә тәржемә ителә.
Тарих
"Сержант Пришибеев " хикәйәһе Чехов тарафынан башта «Осколки» гәзите өсөн яҙыла, тик уның мөхәррире Николай Лейкин хикәйәне оҙон, көлкөлө түгел һәм бик ҡоро тип таба. Лейкин үҙе хикәйәнең ҡыҫҡа вариантын яҙа, тик уны цензура кире ҡаға. Лейкин кәңәше менән Чехов хикәйәһен цензура проблемаһы булмаған Санкт-Петербург гәзитенә ебәрә. Унда хикәйә «Ошаҡсы» исеме аҫтында баҫылып сыға.
Хикәйәнең Петербург гәзитендә баҫылған версияһында Чехов ваҡиғаның датаһын алыштыра (3 август урынына 3 сентябрь тип яҙа) һәм Пришибеевтың ҡылыҡһырламаһын йомшарта, мировойҙың Пришибеевты «һин», урынына «һеҙ» тип әйтергә өйрәткән күренеште өҫтәп яҙа: «Әгәр иҫәр кешене туҡмамаһаң, йәнеңә гонаһ алаһың. Бигерәк тә, әгәр ысын ғәйеп һәм тәртипһеҙлек булһа…»
Йөкмәткеһе
Сержант Пришибеев үҙенең армиялағы иҫке ҡылығы буйынса «тәртипте» нисек һаҡлауы арҡаһында полиция менән ҡытыршылыҡҡа керә.
Әҙәбиәт
Чехов А. П. Унтер Пришибеев // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы
Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы (3 март 1959 йыл) — ғалим-химик. 1987 йылдан Өфөләге Органик химия институты хеҙмәткәре, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006).
Биографияһы
Фәнни эштәре биологик активлыҡҡа эйә азотлы яңы гетероциклик берләшмәләр алыу ысулдарын тикшереүгә һәм эшләүгә арналған. 170‑тән ашыу ғилми хеҙмәт һәм алты уйлап табыу авторы.