cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәнекәев Ғайса Хәмиҙулла улы
Йәнекәев Ғайса Хәмиҙулла улы (исеменең варианты Айса, фамилияһыныҡы — Еникеев, Еникиев; 2 июль 1864 йыл — март 1931 йыл) — уҡытыусы, мәғрифәтсе, этнограф, Ҡазан һәм Ырымбур губерналарынан 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы (1907—1917), Рәсәй империяһының мосолман халҡы мәнфәғәттәрен яҡлауға ҙур иғтибар бирә. Сембер губернаһында буҫтау фабрикаһы директоры һәм Ҡазандың бөтә хәйриә һәм уҡытыу-тәрбиә учреждениеларнының распорядителе була. Февраль революцияһы осоронда Дәүләт Думаһының Ваҡытлы комитеты ағзаһы һәм Беренсе Бөтә Рәсәй мосолмандары съезын ойоштороусы (1917 йылдың майы). Совет осоронда Вятка губернаһының Халыҡ мәғарифы коллегияһы ағзаһы һәм Башсельхозкредиттың инспекторы була; башҡорт һәм татар фольклорының профессиональ белгесе булып таныла.
Тәүге йылдары. Уҡытыусы
Ғайса (Айса) Йәнекәев 1864 йылдың 2 июлендә Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Боғаҙы улусы Яңы Ҡарғалы (Ҡарғалыбаш) ауылында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылы) Йәнекәевтәрҙең фәҡир, әммә боронғо (мырҙалар) дворян ғаиләһендә тыуа. Ырыуға Йәнекәй Тинеш улы Ҡотошов, Ҡазандағы Темников татарҙарының башлығы (1555) һәм Темниковта воевода (1558), нигеҙ һалған. Ғайса башланғыс («түбәнге») белемде үҙ ауылындағы рус-татар мәктәбендә ала. 1877 йылда Ырымбур сит халыҡтар уҡытыусылыҡ семинарияһын беренсе дәрәжәле награда менән тамамлай һәм шул уҡ семинарияның Өлгөлө сит халыҡтар башланғыс училищеһы уҡытыусыһы булып эшләй башлай
1890—1895 йылдарҙа Ғайса Йәнекәев Ырымбурҙа рус-татар башланғыс училищеһының мөдире була. Ырымбур ғилми архив комиссияһында (1887) һәм Рус географик йәмғиәтендә (1883) ағза булып тора. 1895—1903 йылдарҙа Рәсәй империяһы Дәүләт банкының Ырымбур бүлексәһенә етәкселек итә, унан һуң Ырымбурҙа «Хөсәйениә» мәҙрәсәһенең мөдире була. Уҡытыусы булып йәмғеһе 15 (йәки 12) йыл эшләй. Уҡыу округы бағыусыһының наградалары һәм рәхмәт ҡағыҙҙары менән бүләкләнә.
Отставкаға сыҡҡас, 1903 йылда Ғайса Хәмиҙулла улы Сембер губернаһындағы буҫтау фабрикаһы директоры вазифаһына ҡуйыла. 1907 йылда ул Ҡазанда йәшәй һәм миллионер Ә. Ғ. Хөсәйенов аҡсаһына төҙөлгән бөтә хәйриә һәм уҡытыу-тәрбиә учреждениеларының распорядителе була. Ҡазанда Хөсәйеновтың ышаныслыһы була.
Был осорҙа Йәнекәев батша хөкүмәтенең руслаштырыу сәйәсәтен тәнҡитләй, татар мәғарифының ауыр хәлен билдәләй. Ҡазандың мосолман халҡы араһында бик абруйлы була. 40 дисәтинә ер биләй һәм ул саҡтағы аҡса менән 8000 һумлыҡ тип баһаланған ике ағас йорто була..
3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы
1907 йылдың 18 октябрендә дворян һәм губерна секретары Ғ. Х. Йәнекәев Ҡазан губерна һайлау йыйылышы һайлаусыларының дөйөм составынан Рәсәй империяһының өсөнсө Дәүләт Думаһына һайлана. Думала Йәнекәев Мосолман фракцияһына (төркөмөнә) инә, уның иң эшлекле ағзаларының береһе була. Дума секретарының урынбаҫары итеп һайлана, ләкин бер сессиянан һуң унан баш тарта. Бер үк ваҡытта рәсми булмаған рәүештә (фракция уставы ике төркөм ағзаһы булыуҙы тыя) Конституцион-демократик фракция менән хеҙмәттәшлек итә, шулай уҡ уның дини һәм милли билдә буйынса сикләүҙәрҙе бөтөрөү тураһында закон инициативаһын әҙерләү һәм фекер алышыу менән шөғөлләнгән гражданлыҡ тиң хоҡуҡлылығы комиссияһына инә; был комиссияның бер нисә ағзаһы үтенесе буйынса ул империяла мосолман халыҡтарына ҡағылған сикләүҙәр тураһында доклад яһай; комиссия эше өсөн кәрәкле документтарҙы килтерә.
Бынан тыш, Ғайса Йәнекәев Думаның дүрт комиссияһының ағзаһы була: халыҡ мәғарифы буйынса комиссияның, дәүләттең килемдәр һәм сығымдар яҙмаһының үтәлеше комиссияһының (тәүге ике сессияла), эшсе мәсьәлә буйынса (4-се һәм 5-се сессияларҙа), иген менән сауҙа итеүҙе тәртипкә һалыу саралары комиссияһы (5-се сессия). Ул Рәсәйҙең төрки халыҡтарын яҡлап сығыш яһай; руслаштырыу, христианлаштырыу, төрки халыҡтарҙың ерҙәрен, атап әйткәндә башҡорт ерҙәрен талау сәйәсәтен тәнҡитләй.
4-се саҡрылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы
1912 йылдың 25 октябрендә Йәнекәев дүртенсе саҡырлыш Дәүләт Думаһына, был юлы — Ырымбур губернаһы ҡала һайлаусыларының икенсе съезынан һайлана.
Яңы Думала ла Йәнекәев Мосолман фракцияһына инә, шулай уҡ парламент президиумына һайлана — Дума секретары И. И. Дмитрюковтың иптәше (урынбаҫары) ителә. IV Думала ул халыҡ мәғарифы, дин тотоу мәсьәләләре, тимер юлдар һәм матбуғат тураһындағы закон проектын эшләү комиссияларына һайлана.
Ғайса Хәмиҙулла улы хөкүмәттең мәғариф өлкәһендәге сәйәсәте буйынса сығыштар яһай, мосолман халыҡтарының мәнфәғәттәренә айырым иғтибар бирә. Сит милләттәр өсөн дәүләт мәктәптәренә уҡыусылар менән милләт уҡытыусыларын эшкә алыу, шулай уҡ бындай мәктәптәрҙә башланғыс белемде туған телдә биреү мәсьәләләрен күтәрә. 1914 йылдың июнендә Йәнекәев Санкт-Петербургта дини идаралыҡ реформаһына бағышланған мосолман съезында ҡатнаша (Думаның Мосолман фракцияһынан), мосолман мәхәлләләрен реформалау буйынса үҙ проектын тәҡдим итә.
ВКГД вәкиле
1917 йылғы Февраль инҡилабынан һуң Ғайса Йәнекәев Петроградта була. 9 мартта ул Дәүләт Думаһы Ваҡытлы комитетының (ВКГД) ағзаһы итеп һайлана. Шулай уҡ Эске эштәр министрлығындағы кәңәшмәлә Дәүләт Думаһы вәкиле һәм Петроградта Рәсәй мосолмандарының ваҡытлы үҙәк бюроһы ағзаһы була.
Ошо уҡ ваҡытта Йәнекәев 1917 йылдың майында Мәскәүҙә Беренсе Бөтә Рәсәй мосолмандары съезын ойоштороуҙа, шулай уҡ парламентарийҙарҙың шәхси кәңәшмәләрендә ҡатнаша.
Совет осоро. Һуңғы йылдары
1918—1923 йылдарҙа Ғайса Йәнекәев Вяткала йәшәй, халыҡ мәғарифының Вятка губерна бүлегендә һәм башҡа административ һәм хужалыҡ вазифаларында эшләй. 1918—1919 йылдарҙа Вятка губернаһының Халыҡ мәғарифы комиссариаты коллегияһы ағзаһы була. 1923 йылдың ноябрендә Өфөгә күсә һәм Башҡортостан ауыл хужалығы банкының (Башсельхозкредит) инспекторы була.
1928 йылдың майында пенсияға сыға. 1931 йылдың мартында Өфөлә вафат була, мосолман зыяратында ерләнә.
Мауығыуҙары
Ғайса Йәнекәев Башҡортостандың көнкүрешен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү буйынса ғилми йәмғиәт ағзаһы була. Башҡорт һәм татар фольклоры буйынса профессиональ белгес булып таныла; 1917 йылға тиклем Волга буйындағы һәм Урал янындағы Ҡазан, Ырымбур, Өфө губерналарын йөрөп сыға, 500-ләгән башҡорт һәм татар халыҡ йырын йыя. 1929 йылда был йырҙарҙың 114-ен Башҡортостан Мәғариф халыҡ комиссариаты һайлап ала, тупланма Өфө сәнғәт институтының фольклор фондында һаҡлана.
Профессор А. И. Оводов һәм К. Й. Рәхимов ярҙамында Йәнекәев 19 йәшенән алып йыйған йырҙарҙың бер өлөшөн (оҙон көйҙәрҙе) нотаға һала; уларҙы үҙе үк башҡара — замандаштары билдәләүенсә, уның тауышы бик матур булған һәм халыҡ йырҙарын ифрат яҡшы башҡарған, ләкин профессиональ сәхнәгә күтәрелергә баҙнат итмәгән.
Ғаиләһе
1907 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Ғайса Хәмиҙулла улы никахта торған.
Балсыҡты (күл)
Балсыҡты - Балсыкты - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.
Географияһы
Балсыҡты Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы Столбово ауылынан 3 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан күл.
Һыуы Каменка йылғаһына төшә.
Географик координаттары 55°1'40"N  63°4'18"E.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһы Силәбе ҡалаһынан алып йылғаның тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: Балсыкты, озеро, Кунашакский район.В переводе с башкирского означает «глинистое», где балсык — «глина», -ты — словообразовательный аффикс. .
Атама башҡорт теленән төркиләштерелмәй (Балчыклы тип үҙгәртелмәй) килеп инеүе менән ҡиммәт.Уның балсыҡ һүҙенә һүҙ яһаусы -ты аффиксы ҡушып яһалыуы күренеп тора.
Туғанлыҡ (скульптура)
«Туғанлыҡ» - «Братание», Sbratření, шулай уҡ «Братство», «Братья по оружию»булараҡ та билдәле) - Чехия рәссамы Карел Покорны яһаған бронза скульптура. Унда совет һалдатының чех ополченецы менән 1945 йылдың май айында Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Чехословакия азат ителгәндән һуң осрашыуы һынландырыла. Сәнғәт тәнҡитселәре «Туғанлыҡ»ты социалистик реализмдың иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип баһалайҙар
Символлылығы һәм төҙөлөшө
Бронза скульптураның бейеклеге 2,5 метр. Ундағы образдар эмоционаллек һәм динамизм менән һуғарылған. Ике ир-ат шатлығынан ҡайнар ҡосаҡлашып һәм үбешеп тора. Совет һалдаты плащ һәм фуражка кейгән, ул саҡ ҡына бейегерәк тупһала тора. Алға атлап, ул һул ҡулы менән чех партизанын уң яурынынан ҡосаҡлай һәм һул яңағынан үбә. Совет һалдаты уң ҡулында күксин ботағын тотҡан, ул яҙ һәм Праганы азат итеү метафораһы. Һуңғараҡ был сәскә символы Чехословакия сәнғәтендә бер нисә тапҡыр ҡабатлана (мәҫәлән, Иван Конев һәйкәлендә)..
Скульптура еңеү шатлығын һәм Гитлер Германияһын ҡыйратҡан халыҡтарҙың хәрби туғанлығын кәүҙәләндерә.
Чехословакияла «Бәрхәт революция» ваҡытында коммунистик режим емерелгәндән һуң Прагалағы Дуҫлыҡ һәйкәленә ҡараш үҙгәрә башлай. Күптәр унда совет хакимиәтенең еңеүе, СССР-ҙың төбәктә хакимлығы метафораһы итеп күрә. Шуға күрә ул хатта вандал һөжүмдәренә дусар була. Башҡа бер тәнҡитселәр скульптурала идеологик нигеҙ түгел, ә тарихи хәл-ваҡиға һәйкәле итеп ҡаралырға тейеш тигән фекерҙә тора.
Мәҙәниәттә
«Туғанлыҡ» скульптураһы образы ҙур популярлыҡ ҡаҙана. Уның образын чехословак-совет дуҫлығы йәмғиәте йыш ҡулланған. Уларҙың атрибуттары дизайнында, бигерәк тә ағзалыҡ түләүҙәре маркалары, значоктар, грамоталарҙа йыш ҡулланыла. "Туғанлыҡ"ты Чехословакияның 1952 йылғы 2 крона маркаларында, «Чехословакия Армияһы Көнө» серияһынан, шулай уҡ 1953 йылда 50 кроналы купюраларҙа Совет Социалистик Республикалар Союзы күрергә мөмкин. СССР-ҙа скульптура образы 1960 йылда «Чехословакия Республикаһының 15 йыллығы» серияһына, 1970 йылда — «Венгрия һәм Чехословакияның фашистар оккупацияһынан азат ителеүенең 25 йыллығы» серияһына, һәм 1985 йылда "Чехословакия азат ителеүенең 40 йыллығы"на ҡуйылған. ". Рәсәйҙә 2014 йылда «Туғанлыҡ» "Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығы. Прага операцияһы " тип аталған 5 һумлыҡ иҫтәлекле монетаның реверсына һуғылған.
Ҡотоева Гөлназ Мират ҡыҙы
Биографияһы
Гөлназ Мират ҡыҙы Ҡотоева (ҡыҙ фамилияһы Исхаҡова) 1974 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районының Ишҡол ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә консультант, Сибай ҡалаһы яҙыусылар ойошмаһы рәйесе, «Ағиҙел» журналы мөхәрирриәтендә яуаплы сәркәтип булып эшләй. Хәҙерге көндә «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире. Бер нисә китап авторы. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Козя
Козя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серга (Верхне-Сергинский тоғаны) йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сикә һөйәге
Сикә һөйәге (os temporale, височная кость) — маңлайҙа ике яҡлап ята торған һөйәктәр.
Сурья (Улс ҡушылдығы)
Сурья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Улс йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Рөстәм
Рөстәм — Ир-ат исеме. Башҡорт теленә фарсы теленән ингән.
Сурья (Улс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рөстәм
Ҡайһы бер ҡушма исемдәрҙең өлөшө булып тора ала.
Рус телендә Рустам, Рустем, Рустэм, Рустям тигән транскрипциялары бар.
Этимология
Таңһылыу Күсимова исемдең мәғәнәһен «үтә көслө, ҡыйыу, батыр, мыҡты кәүҙәле, ҡеүәтле; баһадир» тип аңлата.
Фамилия
Рөстәмов фамилияһы битен ҡарағыҙ.
Рәүәт (Белорет районы)
Рәүәт ауылы — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл, Инйәр ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 61 кеше. Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 80211820009. 300px|left|thumb|
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылдың атамаһы
Белорет районында Рәүәт исемле ике ауыл бар. Нимәне аңлата һуң был атама? Башҡорт теленә таянып был һүҙҙең мәғәнәһен аңлатып булмай. Шунлыҡтан Башҡорт халҡының этногезендә ҡатнашҡан фарсыларҙың теленә мөрәжәғәт итәйек. Рәүәт һүҙе ике ижектән тора- Рә һәм үәт.
Башҡорт телендә күп осраҡта А өнө йомшартылып Ә тип әйтелә. Шулай итеп Рә Ра-гә, үәт уат-ҡа әйләнә.
Башҡорт телендә В өнө юҡ, тик сит телдән кергән һүҙҙәрҙә генә ҡулланыла шунлыҡтан уат ват-ҡа әйләнә. Хәҙер инде Ра һәм Ват һүҙҙәрен башҡортсаға тәржемә итәйек. Ра –ҡояш ,Ва-һыу йәки йылға тип тәрҗемә ителә. Һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә ҡояш йылғаһы килеп сыға. Ра һүҙенең икенсе мәғәнәһе лә бар. Дин яралыуының беренсе баҫҡысында кешеләр ҡояшҡа табынғандар. Уны аллалаштырғандар- Ра ҡояш Аллаһы. Бынан сығып Рәүәтте Аллаһ йылғаһы тип тә тәржемә итергә була. Был дәлилдәргә таянып ирандарҙың ҡасандыр Уралда йәшәгәнен, Рәүәт, Рәүәк исемле тау һәм йылғалар уларҙың изге урындары булған тип раҫлай алабыҙ.
Ай-Пор-Еган
Ай-Пор-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пор-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эседа-Яха
Эседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Еся-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дульцев Василий Семёнович
Дульцев Василий Семёнович (8 ноябрь 1931 йыл — 16 декабрь 2014 йыл) — ағас тейәгес операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Василий Семенович Дульцев 1931 йылдың 8 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районының Александровка ауылында тыуған.
Белеме — тулы булмаған урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда Калинин исемендәге колхозда башлай, һуңынан Ҡариҙел районының «Союз» колхозында эшләй. 1949—1951 йылдарҙа — «Кузбассуголь» тресының (Кемерово өлкәһе Прокопьевск ҡалаһы) 2-се төҙөлөш идаралығында слесарь, 1951 йылдан — Ҡариҙел леспромхозында балта оҫтаһы, 1952 йылдан — Черниковка төҙөлөш-монтаж идаралығының Әтнәш һәм Бартым төҙөлөш участкаларында балта оҫтаһы. 1956 йылдың декабренән — урман йығыусы, бер үк ваҡытта Ҡариҙел районы Магин урман хужалығының кесе комплекслы бригадаһы етәксеһе.
В. С. Дульцев етәкләгән коллектив һигеҙенсе биш йыллыҡтың (1966—1970) 57 мең кубометр күләмендә социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда алда, 3 йылда һәм 10 айҙа үтәй һәм 15 мең кубометр эшкә яраҡлы ағас әҙерләй һәм тейәй. Бер кешегә 7,8 кубометр етештереү планы 9,2 кубометр тәшкил итә, был урман хужалығы буйынса уртаса етештереүгә ҡарағанда 5,4 процентҡа юғары була. Машина сменаға етештереү планы 42,7 кубометр булғанда 53 кубометр тәшкил итә, был предприятие буйынса уртасанан 10,3 кубометрға юғары була. Биш йыллыҡ эсендә бригада 6 меңдән ашыу трос, запас частәр һәм яғыулыҡ-майлау материалдары экономиялай.
Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәтен үҫтереү буйынса биш йыллык план йөкләмәләрен үтәүҙә ирешкән юғары уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 7 майындағы Указы менән В. С. Дульцевка «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1987 йылда пенсияға сыға. Ҡариҙел районының Абыҙ ауылында йәшәй. Оҙайлы ауырығандан һуң, 2014 йылдың 16 декабрендә вафат була.
Аңҡау һөйәге
Аңҡау һөйәге (os palatinum, нёбная кость) — ауыҙ эсенең өҫкө өлөшөндәге һөйәк..
Соколовка (Стәрлетамаҡ районы)
Соколовка (Соколовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 172 кеше. Почта индексы — 453138, ОКАТО коды — 80249864011.
Кесе Ярык-су
Кесе Ярык-су — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы, Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ярык-су йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, Чиркей гидроузеленән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беснәккәй (күл)
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата:"Баснекай, озеро, Красноармейский район. От старобашкирского личного мужского имени Беснекай, с основой беснек — «синица», связанного с культом птиц, и именным аффиксом -кай, придающим уменьшительно-ласкательный оттенок. От старобашкирского личного мужского имени Беснекай, с основой беснек — «синица», связанного с культом птиц, и именным аффиксом -кай, придающим уменьшительно-ласкательный оттенок.".
Тимәк, атама башҡорт телендәге беснәк һүҙенән, йәки Беснәкәй тигән боронғо башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан.
Ифтенка
Ифтенка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Линда йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курганка (Олым ҡушылдығы)
Курганка — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Олым йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы
Биографияһы
Айрат Миңләхмәт улы Ҡобағошов 1950 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Күмертау районы Таймаҫ ауылында тыуған.
Композитор ауырыуҙан 2021 йылдың 5 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды, тыуған ауылында ерләнде.
Эшмәкәрлеге
Уның музыкаһы романтизм һәм милли колорит һыҙаттарын берләштерә, башлыса оҙон көй стилистикаһына нигеҙләнеп ижад ителгән. Әҫәрҙәре араһында «Шоңҡар» операһы (1985, Ғ. Сәләмдең ш. уҡ исемле поэмаһына үҙе яҙған либреттоһы), «Ғилмияза» симфоник поэмаһы (1985), Р. Назаров шиғырҙарына «Тауҙар тураһында уйланыу» хор поэмаһы (1986); камера-инструменталь әҫәрҙәр, башҡорт шағирҙары шиғырҙарына 150—нән ашыу вокаль әҫәр. Башҡорт халыҡ музыкаһы ҡоралдары оркестры өсөн 20—нән ашыу әҫәр, драма спектаклдәренә, к/ф музыкаһы, уҡытыу-методик дәреслектәр һәм программалар авторы; балалар өсөн фольклор—музыкаһы йыйынтыҡтарҙың автор—төҙөүсеһе. 250—нән ашыу башҡорт халыҡ йырын һәм көйөн нотаға һала, 200—ҙән ашыуын эшкәртә. Башҡорт халыҡ музыка ҡоралдарын (думбыра, дөңгөр, ҡыл ҡумыҙ һ.б.) тергеҙеү инициаторы. Сәнғәт училищеһында башҡорт халыҡ музыкаһы ҡоралдары оркестрын (1992), Сәнғәт академияһында башҡорт музыкаһы факультетын ойоштороусы (1996). Уның уҡыусылары араһынан Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары Ришат Рәхимов, Айбулат Рәхмәтуллин, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Н. М. Кейекбирҙин һәм башҡа күптәр республикала киң билдәлелек яуланы.
Тверь бульварында Есенин һәйкәле
Сергей Александрович Есенин һәйкәле — Мәскәүҙә Тверь бульварындағы скульптура композицияһы, скульптор Анатолий Бичуков эше. Шағирҙың тыуыуының йөҙ йыллыҡ юбилейына тура килтереп 1995 йылдың 2 октябрендә асыла.
Һикәлтәле нигеҙ менән таш постаментта ҡуйылған һәйкәл бронзанан ҡойолған һәм шағирҙы тыныс позала, ысҡындырылған күлдәктә һәм пинжәктә килеш һүрәтләй. Ҡарашы уйсан һәм түбәнгә йүнәлгән. Асылған күлдәге образдың эскерһеҙлеген һәм шуның менән бергә күңел нескәлеген сағылдыра. Статуя артында — үҫемлектәр декорының күркәм элементтары, уларға  шағир уң ҡулы менән таянған. Скульптура шағирҙың портрет оҡшашлығында башҡарылған, әммә символизм менән һуғарылған, был уның ябай, саф күңелле кеше икәнлеген күрһәтә. Монументтан алыҫ түгел Пегастың нескә фигураһы урынлашҡан, ул Көмөш быуат шағирҙары йыйылырға яратҡан «Пегас араны»  әҙәби кафеһын символлаштыра.
Яңы Шыуған
Яңы Шыуған (Новый Шуган) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 124 кеше. Почта индексы — 452657, ОКАТО коды — 80207810005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ай-Пыть-Ягун
Ай-Пыть-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Люк-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Молчанова Ольга Павловна
Молчанова Ольга Павловна (30 апрель (12 май) 1886 йыл — 13 март 1975 йыл) — СССР-ҙың ғалим-табибы, биолог. СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1950). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Ике Ленин һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Ольга Павловна Молчанова 1886 йылдың 30 апрелендә Рязань ҡалаһында тыуған.
1904 йылда алтын миҙал менән гимназияны һәм 2-се Мәскәү университеты ҡарамағындағы Мәскәү юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсының тәбиғи фәндәр бүлеген тамамлай (1911).
1910 йылдан Михаил Николаевич Шатерников (1870—1939) етәкселек иткән туҡланыу физиологияһы лабораторияһында эшләй.
1918 йылда ҡаты ауырып китә һәм ике йылға Рязань ҡалаһына китә. Шунан Шатерников лабораторияһына кире килә, был ваҡытта ул Туҡланыу физиологияһы институты итеп үҙгәртелгән була.
Кешенең хеҙмәт шарттарына ҡарап калорияларға ихтыяжын өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1933 1934 йылдарҙа Ҡараҡом сүллегенә экспедицияларҙа ҡатнаша, уларҙың маҡсаты эҫелектең һәм ауыр шарттарҙың матдә алмашыныуына, һыу ҡулланыуға, аҡһымдар, минераль тоҙҙар сығымына йоғонтоһон өйрәнеү була. 1936 йылда Памирға экспедицияла ҡатнаша.
Үҫмерҙә — һөнәрселек мәктәбе уҡыусылары өсөн туҡланыу рационын эшләү менән шөғөлләнә. Уның арҡаһында был учреждениеларҙы һөт ризыҡтары менән тәьмин итеү яҡшыра.
1947 йылдан 1961 йылға тиклем СССР Медицина фәндәре академияһының Бөтә Союз туҡланыу институты директоры урынбаҫары. 1950 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Биология фәндәре докторы, профессор. М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ла, шулай уҡ Икенсе һәм Беренсе медицина институттарында физиология курсын уҡыта.
«Книга о вкусной и здоровой пище» китабы авторҙарының береһе.
1975 йылдың 13 мартында Мәскәүҙә вафат була, Ваганьков зыяратында (уч. № 14) ерләнә.
Мәҡсүтов Сәхипзада Дәүләт улы
Мәҡcүтов Сәхипзада Дәүләт улы (1874—1942) — Өфө губернаһынан Рәсәй Империяһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы (1906) ағзаһы, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Борай ихтилалы етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Мәҡcүтов Сәхипзада Дәүләт улы 1874 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙендә тыуған.
Өфө губернаһынан 1‑се саҡырылыш Дәүләт Думаһы (1906) ағзаһы итеп һайлана. Сауҙагәрҙәрҙән. Мәҙрәсә, 4 класлы Ҡазан рус-татар мәктәбен тамамлаған. 1902 йылда алып Бөрө өйәҙ земство йыйылышы гласныйы. Дәүләт думаһының мосолман фракцияһында торған. Бөрө өйәҙендә бер нисә земство мәктәбе бағыусыһы була. Борай ихтилалы етәкселәренең береһе. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ҡоро Лыпья
Сухая Лыпья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лыпья йылғаһының уң ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Танау һөйәге
Танау һөйәге (os nasale, носовая кость) —.
Крутой Лог
Крутой Лог (Крутой Лог) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453627, ОКАТО коды — 80201843003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Соловьевка (Стәрлетамаҡ районы)
Соловьевка (Соловьевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453152, ОКАТО коды — 80249868007.
Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды
Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды — Башҡортостан Республикаһының иң юғары суд власы органы.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ҡабул иткән закондарҙы Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына ҡаршы булмау, Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы тормошта үтәлешен баш тикшереүсе орган. 2021 йылда БР Конституцияһының 103-сө һанлы статьяһына  индерелгән  үҙгәрештәр буйынса 2023 йылдың 1-се ғинуарынан был суд органы юҡ ителә һәм уның урынына Башҡортостан Республикаһының Конституция Советы атамалағы  яңы консультатив органы ойоштораласаҡ. Яңы орган суд власының системаһына инмәйәсәк. Әммә, Советтың ағзаларын тәғәйенләү, һәм ойошма тәртибе элекке булып ҡаласаҡ.
Суд составы
Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды составында дүрт судья :
Адресы
450101, Өфө, Ғабдулла Туҡай урамы, 46
Матвиенко Валентина Ивановна
Матвиенко Валентина Ивановна (7 апрель 1949 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән, дипломат. 2011 йылдың 21 сентябренән Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы рәйесе. «Берҙәм Рәсәй» сәйәси фирҡәһе Юғары советының бюро ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Именлек Советы ағзаһы.
Биографияһы
Валентина Ивановна Матвиенко (ҡыҙ фамилияһы Тю́тина) 1949 йылдың 7 апрелендә Украина ССР-ы Каменец-Подольск өлкәһенең (хәҙер Украинаның Хмельницкий өлкәһе) район үҙәге булған Шепетовка ҡалаһында Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Иван Тютин һәм урындағы театр костмершаһы Ирина Тютина ғаиләһендә өсөнсө бала булып донъяға килгән. Атаһы Валентина икенсе синыфта уҡығанда үлеп ҡала. Ҡыҙҙың бала сағы Черкассы ҡалаһында үтә.
Көмөш миҙәл менән урта мәктәпте бөтөргәс, Черкассы медицина училищеһына уҡырға инә һәм уны 1967 йылда ҡыҙыл диплом менән тамамлай. 1972 йылда Ленинград химия-фармацевтика институтында һөнәр ала. Бишенсе курста уҡығанда Владимир Матвиенкоға кейәүгә сыға. Яҡшы уҡығаны өсөн аспирантураға тәҡдим ителһә лә, ВЛКСМ район комитеты саҡырыуы буйынса комсомол эшен һайлай.
1985 йылда Валентина Матвиенко КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Йәмәғәт фәндәре академияһын, 1991 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы ҡарамағындағы етәксе дипломатик хеҙмәткәрҙәрҙе камиллаштырыу курсын тамамлай. Украин, немец, инглиз һәм грек телдәрен белә.
Рәсәй Хөкүмәтендә һәм Рәсәй Президенты Хакимиәтендәге эшмәкәрлеге
Был вазифала эшләгәндә Валентина Матвиенко хеҙмәткә түләү һәм пенсиялар буйынса йылдар буйы йыйылып килгән бурыстарҙы бөтөрөүгә, ауырыу айҡанлы бирелгән түләүҙәрҙең күләмен һәм инвалидтарға ҡағылышлы закондарҙы тормошҡа ашырыу өсөн бүленгән финанс сығымдарҙы арттырыуға өлгәшә.
Санкт-Петербург губернаторы вазифаһында
Ҡала етәксеһе Владимир Яковлевтың Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнеүе сәбәпле 2003 йылдың 21 сентябрендә Санкт-Петербургта ваҡытынан алда губернатор һайлау үткәрелә. Валентина Матвиенко, һайлаусыларҙың 48,73 % тауышын йыйып, икенсе турға сыға. 5 октябрҙә уҙған ҡабат тауыш биреү нәтижәһендә (63,12 %) ул ҡала губернаторы итеп һайлана. 2006 йылдың 20 декабрендә, ил төбәктәре губернаторҙарын тәғәйенләүҙең яңы тәртибенә ярашлы, Рәсәй Президенты В. В. Путин Валентина Матвиенконың вәкәләттәрен яңы срокка оҙайта.
Зәңгәр күл (Ҡырмыҫҡалы районы)
Зәңгәр күл — Өфө нән 45 км тирәһе алыҫлыҡта, Ҡырмыҫҡалы районының Яңы Муса ауылы янында урынлашҡан күл. Башҡортостан Республикаһы ның тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә
Һүрәтләмә
Күл һаҡлауға алынған тәбиғәт объекты. Уның майҙаны — 400 кв.м. Карст убылыу сәбәпле барлыҡҡа килгән. Ярҙары бейек булмаһа ла, текә. Күлдең эргәһенән Үҙән йылғаһы аға. Зәңгәр күлгә бер ниндәй ҙә йылға ҡоймай, ә күлдән ағып сыҡҡан һыу 90 м тирәһе аҡҡандан һуң Үҙән йылғаһына ҡоя.
Күлдең исеме һыуының зәңгәрлегенә ҡарап бирелгән. Ләкин был күктең зәңгәрлеге сағылыуҙан түгел, һыу аҫтындағы зәңгәр балсыҡ тан. Ә яр буйындағы балсыҡты алһаң, ул ҡара төҫтә була. Зәңгәр балсыҡ та, ҡараһы ла шифалы. Балсыҡтан һиҙелер-һиҙелмәҫ көкөртлө водород еҫе аңҡый.
Күл төбөнә иғтибарлап ҡараһаң, һыуҙың бер нисә урында тулҡынланып ятҡаны күренә. Был ер аҫты шишмәләре бәреп сыҡҡан урындар. Ләкин күл һыуы татырлы, эсергә яраҡһыҙ.
Һыу температураһы йыл буйына +3 — +7 градус һалҡынлыҡта була. Һыу күләме — 300 м³. Күлдең тәрәнлеге 6 метрға тиклем етә. Белгестәр әйтеүенсә, күл төбөнән карст мәмерйәһенә инеп китеп була.
Күл янындағы тәбиғәт тә үҙенсәлекле. Әйтерһең, Зәңгәр күлде Башҡортостандың бар тәбиғәте килеп ҡосҡан. Бер яғына тау, тау башында урман, ҡаялар, мәмерйәләр килеп баҫһа, икенсе яғына йылға ағып килгән һәм ялан-баҫыуҙар түшәлгән.
Тәбиғәттә ял итергә яратҡан туристар күл буйында төнгөлөккә ҡунырға ҡалмайҙар. Быға, бәлки, йомрандарҙың күплеге, уларҙың кешеләрҙән ҡурҡмай ер өҫтөнә сығып ҡарап баҫып тороуҙары сәбәптер. Ләкин ҡараңғы төшкәндә лә күлде күҙәтеү ҡыҙыҡлы. Көндөҙ күренмәгән пар, ҡараңғыла ҡурҡыныс томан булып күл өҫтөнән төрлө яҡҡа күтәрелә.
Көньяҡ Эптаси-Яха
Көньяҡ Эптаси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Эптаси-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тел аҫты һөйәге
Тел аҫты һөйәге (os hyoideum, подъязычная кость) — тел аҫтында даға формаһындағы һөйәк.
Сала-су
Сала-су (Теренгул) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы, Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Акташ йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, Чиркей гидроузеленән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лазавка
Лазавка — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Любовша йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡуңыр ҡуңыҙ
Ҡуңыр ҡуңыҙ (лат. Osmoderma eremita) — ҡаты ҡанатлылар отрядының суҡ мыйыҡлылар ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе киң, яҫы, 24—30 мм оҙонлоҡта. Ҡуңыр төҫтә, йәшкелт металға оҡшаш ялтырауыҡлы. Башы йыйырсыҡлы, мыйығы ҡыҫҡа, япраҡ формаһында. Өҫкө ҡанаты ҡабарынҡы, даға рәүешле, түңәрәк. Алғы сирағы 3 тешле. Енси диморфизм хас: ата ҡуңыҙҙарҙың алғы арҡаһының уртаһында киң буй бураҙна, инә ҡуңыҙҙарҙың — ваҡ буй батынҡылыҡ һәм алғы өлөшөндә 2 түмһәләк бар.
Үрсеүе
Йомортҡаларын ҡарт ағас ҡыуышына һала. Ҡарышлауыҡтары дуға формаһында, 90—100 мм оҙонлоҡта, 3 йыл һәм унан да ашыу ваҡыт дауамында үҫешәләр. Ҡуңыҙҙарҙың осоуы июнь—сентябрҙә; эңерҙә һәм төндә әүҙемдәр.
Туҡланыуы
Ағастарҙың имгәнгән олондарынан ағып сыҡҡан һут менән, ҡарышлауыҡтары серек үҙағас менән туҡлана. Өлкән ҡуңыҙҙарҙың бер нисә метр алыҫлыҡтан һиҙелгән көслө, насар еҫе бар.
Спасский (Стәрлетамаҡ районы)
Спасский (Спасское) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 453155, ОКАТО коды — 80249868012.
Ай-Саккун-Еган
Ай-Саккун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Саккун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кеза (Линда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
30 ноябрь
30 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 334-се көнө (кәбисә йылында 335-се). Йыл тамамланыуға 31 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Фрейрина
Фрейрина (Freirina) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Чаньяраль провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 3469 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 3207 км². Халыҡ һаны — 5861 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 1,64 кеше/км².
Географик урыны
Ҡасаба, Уаско йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Автомобиль транспорты
Ҡасаба, Уаско — Валенар автомобиль юлында урынлашҡан. Автомобиль юлынан ҡалаға хәтлем ара:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Коммуна 4 райондан тора:
Ҡоро Лопач
Сухой Лопач — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдач йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кама буйын колонизациялау
Кама буйын колонизациялау  — Рус дәүләте составына Кама буйы ерҙәренең иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни оҙайлы инеү процесы, урыҫтар тарафынан Уралды колонизациялау процесының бер өлөшө.
Тарих
Башланғыс колонизациялау этабы XI быуаттан башлап Новгород кешеләренең Уралдың төньяғына эпизодик рәүештә үтеп инеүҙәре менән бәйле. Документтар буйынса XIII быуатта Кама буйы территорияһына Владимир-Суздаль кенәздәренең дружиналары баҫып инеүе раҫлана. Тәүге ултыраҡтар Роданов археология мәҙәниәте һәйкәлдәрендә урынлаша һәм этник составы буйынса ҡатнаш була. Иң башта урыҫ халҡы төньяҡтан килеп инә — Новгород һәм Вдалимир-Суздаль ерҙәренән. Урыҫ сығышлы ҡайһы бер әйберҙәр Анюшкар, Искор, Радикор, Урос ҡаласыҡтарында табылған.
XIV—XV быуаттарҙа Кама буйы өҫтөнән сәйәси һәм иҡтисади йоғонто өсөн Новгород ере һәм Мәскәү кенәзлеге араһында көрәш бара. Был көрәштә Мәскәү кенәзлеге еңеү яулай. XV быуатта Ҡама буйы территорияһында тәүге урыҫ ултыраҡтары — Колва йылғаһындағы Троицк ҡаласығы (киләсәктә Чердынь ҡалаһы), Ҡама Тоҙо (Соль Камская) һәм башҡалар барлыҡҡа килә. Ҡама буйының инеү ваҡыты шарттары әлеге көнгә тиклем бәхәстәр тыуҙыра. Хәҙерге тарихи әҙәбиәттә, һис юғында, проблеманы хәл итеү өсөн өс ҡараш бар. Беренсеһе (В. А. Оборин, Г. Н. Чагин, В. В. Мухин һәм башҡалар), улар Вычегодск-Вымя йылъяҙмаһы мәғлүмәттәренә таяналар һәм Ҡама буйының Мәскәү дәүләте составына инеү датаһын рәсми рәүештә 1451 йыл тип билдәләйҙәр, сөнки ошо йылда Бөйөк Пермгә кенәз Михаил Ермолаевич тәғәйенләнә. Икенсеһе (Е. В. Вершинин һәм башҡалар) инеү йылы итеп 1472 йылдытәҡдим итә, сөнки ошо йылда Чердынь походы ойоштророла һәм Пермь кенәзе Михаил мәскәү наместнигы булып китә. Өсөнсө ҡараш (О. В. Семенов) Бөйөк Пермдең Мәскәү дәүләте составына инеү йылын 1505 йыл тип билдәләй — Мәскәү наместнигы В. А. Ковровтың тәғәйенләнеү йылы. Ошо йылдан Бөйөк Пермдә Мәскәү идара системаһы тарала. Колонизациялау процесының мөһим пунты — Ҡама буйы коми-пермяк халҡының христианлыҡты ҡабул итеүе. 1983 йылдан Стефан Пермский яңы булдырылған Пермь епархияһын етәкләй (резиденцияһы Усть-Вымдә). Әлеге резиденция Ҡама буйы халыҡтарын христианлаштырыу өсөн нигеҙ булып тора. 1448 йылда ул коми-пермяктарҙы суҡындырырға маташа, әммә үҙе һәләк була. Пермде рәсми рәүештә суҡындырыу йылы — 1462 йыл, суҡындырыу йолаһын епископ Иона үткәрә. XVI быуаттың уртаһынан Ҡама буйын колонизациялауҙың яңы этабы башлана һәм ул тоҙ сәнәғәтселәре Строгановтар эшмәкәрлеге менән бәйле. Ул осорҙа крайға урыҫ халҡының күпләп килеүе күҙәтелә, урыҫ ауылдары күбәйә.
XVI быуат аҙағындағы Себергә Ермак походы Себер ханлығы яғынан хәрби хәүефте юҡҡа сығара һәм Мәскәү дәүләте сиктәрендә Ҡама буйының артабанғы иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни үҫешенә булышлыҡ итә.
XVII быуатта Строганов крәҫтиәндәре төп халыҡтарҙың — яһаҡ кешеләренең ерҙәрен тартып алыу осраҡтары теркәлә. Мәҫәлән, 1619 йылдың 10 февралендә Ирень һәм сылва яһаҡ татарҙары ялыу хаты еббәрәләр, улар Строганов крәҫтиәндәре уларҙың солоҡтарын, балыҡ тотоу урындарын һәм ҡондоҙ кәсептәрен тартып алыуға зарланалар. Властар һәм Строгановтар бындай «баҫып алыуҙарҙы» туҡтатырға тырыша. Мәҫәлән, 1620 йылдың 1 мартында Сылва Андрей һәм Петр Строгановтар приказчиктарына татар Чеклубай Байбаринды Сылва кешеһе Роман Гилевтан яҡлауҙы талап итәләр.
Яубаҫаров Хәсән Хәйретдин улы
Яубаҫаров Хәсән Хәйретдин улы (1900 йыл — 29 апрель 1998 йыл) — граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарынданда ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Балалыҡ йылдары
Яубаҫаров Хәсән Хәйретдин улы 1900 йылда Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусының Аҡбулат (хәҙер Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл таң) ауылында ярлы крәҫтиәндәр Яубаҫаров Хәйретдин Сәйфетдин улы һәм Гөлзәминә Ямалетдин ҡыҙы ғаиләһендә тыуа. Улар ғаиләһендә тағы ла ағаһы һәм апаһы була. Хәсән өс йәшендә әсәһенән, ә ете йәшендә атаһынан етем тороп ҡала. Өс етем баланы әсәләренең атаһы Үҫәргән улусы Иҙәш ауылында йәшәгән Әхмәҙиев Ямалетдин ҡартатаһы үҙ ғаиләһенә алып ҡайта ҡайта. Бер нисә йыл Хәсән ауыл мәҙрәсәһендә бик яҡшы уҡый. Уға ун йәш тулғанда Ямалетдин ҡартатаһы донъя ҡуя. Зиһенле балаға артабан уҡыу теймәй, ул байҙарҙа малайлыҡта йөрөй, әсәһенең ҡустыһы Хөснөтдиндең ғаиләһен ҡарарға ярҙамлаша.
Граждандар һуғышында
Хәсәнгә ун туғыҙ йәш тигәндә ауыл аша үткән аҡтар отряды уны үҙҙәре менән хеҙмәткә алып китә. Хәрби часть Ҡустанайҙа торғанда Хәсән ваба сире менән ауырый һәм госпиталдә дауалана. Госпиталгә егет янына аҡ офицер кейемендәге яҡташы Сабит Илғолдин килеп йөрөй һәм уңайы сыҡҡан һайын Хәсәнде ҡыҙылдар яғына сығырға өгөтләй. Агитация һөҙөмтәһеҙ ҡалмай, Хәсән яҡташтары Әбүләйес ауылынан Сөләймән һәм Назар ауылынан Әйүп Бикташев менән Беләүле станцияһында торған ҡыҙылдар яғына сығырға була. Аҡтар Яйыҡ күперен бик ныҡ һаҡлаған була, шуға күрә август айының һуңғы һыуыҡ бер төнөндә улар Яйыҡ йылғаһын йөҙөп сыға һәм ҡыҙылдарға ҡушыла. Вабанан ныҡлап һауығып өлгөрмәгән егеттәр өсәүһе лә ҡаты ауырып йығыла. Уларҙы башта Ырымбур госпиталенә оҙаталар, ләкин етешле ҡарау етмәгәнлектән насарланған Хәсәнде башта Һамар ҡалаһы, артабан Сызрань ҡалаһы дауаханаһына оҙаталар. Фронтҡа ебәреүҙәренән тамам өмөтөн өҙгән Хәсән Хәйретдин улы көсләшеп тигәндәй госпиталдән сыға һәм военкоматка килә: уны эшсе батальонына оҙаталар. Ул пароходтан утын сығарыу эшенә тотона. Бер айҙан һуң ике йөҙ илле кеше араһында уны Царицын фронтына оҙаталар. Артабан уны яҙмыш Түбәнге Новгород ҡалаһына килтерә. Бында Хәсән бронепоезд һаҡлаусы десантсылар отрядына эләгә. Ҡыш буйы ул ошо ҡалала һаҡсы булып хеҙмәт итә. Артабан уларҙы Польша фронтына ебәрәләр. Варшаваға етергә ҡырҡ саҡрым ҡалғас, поляктар уларҙы кире ҡыуа, ҡорал етешмәй, шунлыҡтан уларҙың отряды, дошманға эләкмәһен өсөн, бронепоезды шартлатырға мәжбүр була, ә бронечасть поляктар ҡамауына эләгә. Ҡамауҙы төркөмдәргә бүленеп йырып сығырға приказ бирелә. Хәсән ике иптәше менән, ғәйәт ҡатмарлы юлдар үтеп, урмандар аша көнсығышҡа ынтыла, бер нисә тапҡыр саҡ-саҡ ҡына аҡтар ҡулына эләкмәй ҡала. Егеттәр Смоленск ҡалаһындағы үҙҙәренең штабына килә һәм бронечастың иҫән ҡалған өлөшөнә килеп ҡушыла. Уларға Врангелдән тартып алынған өр-яңы бронепоезд бирәләр, был бронепоезды ҡыҙылдар «III Интернационал» тип атаған була. Хәсән Яубаҫаров был юлы бронепоездың үҙенә эләгә һәм 1923 йыл уртаһына тиклем шунда пулеметсы булып хеҙмәт итә. Артабан уға хәрби хеҙмәттә ҡалырға тәҡдим итәләр, һәм Хәсән апаһының ауылы Әбүләйескә ялға ҡайта. Апаһы Хәбирә Хәсәндең ҡабат хәрби хеҙмәткә китеүенә ҡырҡа ҡаршы төшә һәм ҡустыһын ауылда ҡалырға күндерә. Бер йылдан ул күрше Абзан ауылынан Мырҙабулатова Разифа Әбүталип ҡыҙына өйләнә. Улар икәүләшеп байҙарға ялланып эшләй: бер йыл тайға йөрөһә, икенсе йыл башмаҡҡа йөрөп, тормошон бөтәйтә.
Коллективлаштырыу һәм колхоз тормошо
1929 йылда ауылда коллективлаштырыу башланып китә: Хәсән Яубаҫаров Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы) Әбүләйес ауылында ун биш кешенән торған артель төҙөй. Уны артелдең рәйесе итеп ҡуялар. Артель эшен башлап ебәреүҙә уға юрист Юныс Бикбов ярҙам итә. Хөкүмәт был артелгә орлоҡ, ҡорамалдар менән ярҙам итә. Ул йылды иген бик ныҡ уңа, шуға күрә 1930 йылда артелгә бөтә ауыл халҡы инә. Беренсе артелдең атамаһы «Көрәш» була. Шулай итеп Граждандар һуғышында сыныҡҡан, донъяға дөрөҫ ҡарарға өйрәнгән Хәсән Хәйретдин улы Әбүләйес ауылы халҡын колхозға туплаусы һәм ул колхоздың беренсе рәйесе була. Артабан колхоз үҫешә, Хәсән Хәйретдин улы, партия ҡайҙа ҡушһа, шунда эшләй: ул колхоз фермаһы мөдире лә, бригадир ҙа була.
Бөйөк Ватан һуғышында
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1942 йылдың ғинуарында ауылдаштары менән бергә фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәшер өсөн фронтҡа китә. Ул артиллерия-уҡсылар полкына эләгә, танкыға ҡаршы атыу ҡоралының, гаубица пушкаһының тоҫҡаусыһы була. 1942 йылдың авгусында Ржев эргәһендәге ҡаты һуғыштарҙың береһендә ул немец снайперы пуляһынан ҡаты яралана. Госпиталдә дауаланып терелеп сыҡҡас, ул ҡабаттан фронтҡа үҙ часына эләгә, Курск дуғаһындағы алыштарҙа ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән ҡаһарманлыҡтары өсөн «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. Һуғышты 1945 йылдың яҙында Шауляй ҡалаһын алғанда тамамлай: бындағы алышта ул тағы ла яралана һәм Кенигсберг (хәҙер Калининград) ҡалаһындағы госпиталдә август аҙағына тиклем дауалана.
Һуғыштан һуңғы йылдары
Артабан тыуған ауылы Әбүләйестәге ғаиләһе: улы, алты ҡыҙы янына әйләнеп ҡайта һәм ауылда колхозды нығытыу эшенә тотона. Хәсән Хәйретдин улы колхозда рәйес, бригадир, колхоз умартасылығының ҡортсоһо, ферма мөдире булып алтмыш биш йәше тулып хаҡлы ялға сыҡҡансы эшләй. Тик ул бер ваҡытта ла эшһеҙ тороп өйрәнмәгәс, ялда булыуына ҡарамаҫтан, ырҙын табағы мөдире булып етмеш биш йәше тулғансы һәм артабан Өфө ҡалаһындағы балалары үҙҙәренә күсереп алып киткәнсе тынғы белмәй туған колхозында эшләй. Өфө ҡалаһында ла ул буш ятмай, Калинин районының ветерандар советы ағзаһы була. Бик күп миҙалдар һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.
Хәсән Хәйретдин улы ҡатыны Разифа менән ете бала үҫтергән, шуларҙың бишеһе-уҡытыусылар.