cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каспий диңгеҙе
Климаты
Яуым-төшөмдең уртаса йыллыҡ миҡдары − 200 миллиметр. Ҡорораҡ көнсығышында 90—100 миллиметрҙан, көньяҡ-көнбайыш ярына ҡарай(субтропик) 1700 миллиметрға етә. Каспийҙ өҫкө йөҙөнән һыуының парға әйләнеүе — йылына 1000 миллиметр тирәһе. Иң көслө парға осоу Апшерон ярымутрауында һәм Көньяҡ Каспийҙың көнсығыш өлөшендә — йылына 1400 миллиметр тирәһе.
Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге-секундына 3—7 метр, башлыса төньяҡ елдәре өҫтөнлөк итә(роза ветров). Көҙгө һәм ҡышҡы айҙарҙа ел көсәйә. Тиҙлеге секундына 35—40 метрға еткән саҡтары һәүетемсә генә була. Апшерон ярымутрауы, Махачкала һәм Дербент — ел ныҡ булған урындарҙан һанала. Иң бейек тулҡындар ҙа-11 метр, шул өлкәләрҙә күҙәтелә.
Ағымдар
Каспийҙа һыуҙың ағымы (циркуляцияһы)һыу килеменә һәм елдәргә бәйле. Иң ҙур һыу килемеТөньяҡ Каспийға тура килгәнлектән, төньяҡ ағымдар өҫтөнлөк итә. Көслө төньяҡ ағымы Төньяҡ Каспийҙан һыуҙы көнбайыш яр буйлап Апшерон ярымутрауына алып килә. Унда ағым ике тармаҡҡа бүленеп, береһе көнбайыш яр буйлап артабан китә, икенсеһе Көнсығыш Каспийға йүнәлә.
Хайуандар донъяһы
Хайуандар донъяһы 1809 төрҙө үҙ эсенә ала. Шуларҙың 415 умыртҡалылар. Каспийҙа 101 төр балыҡ асыҡланған. Унда -мәрсендәрҙең бөтә донъя тупланмаһының(запас) төп өлөше. Шулай уҡ, сөсө һыу балыҡтарынан диңгеҙ сабағы (вобла), һаҙан, һыла тереклек итә.
Каспий — карп, кефаль, килька, кутум, ҡорман, Һөмбаш (лосось), алабуға, суртан балыҡтарының, имеҙеүселәрҙән Каспий тюлененең йәшәү мөхите.
Үҫемлектәр донъяһы
Каспийҙың һәм ярҙарының үҫемлектәр донъяһы үҙ эсенә 728 төрҙө ала. Диңгеҙҙә ылымыҡтар өҫтөнлөк итә: диатом, ҡыҙыл, көрән, хара Һ. б. Сәскәлеләрҙән — зостера һәм руппия. Сығышы буйынса флораһы неоген дәүеренә ҡарай. Ҡайһы бер төрҙәр кеше тарафынан аңлы рәүештә күсерелеп ултыртылған йәки караптар төбөнә йәбешеп килгән.
Каспий диңгеҙенең килеп сығышы
Каспийҙың төбөн океан тибындағы ер ҡабығы көпләп тора.13 млн йыл элек Альп тауҙары барлыҡҡа килеп, Урта диңгеҙҙән Сармат диңгеҙен айырып ала. Сармат диңгеҙе бүленә барып, 1 млн йыл элек Каспий һәм Ҡара диңгеҙҙәренә тамам айырылып ҡуя.
Каспийҙың антропологик һәм мәҙәни тарихы
Каспий диңгеҙенең көньяҡ ярындағы Хуто мәмерйәһендәге табылдыҡтар был төбәктә кешеләрҙең 75 йыл элек үк йәшәгәнен күрһәтә.
Каспий тураһында тәүге мәғлүмәттәр, уның ярында йәшәүсе ҡәбиләләрҙә (массагеттар), Геродот яҙмаларында табыла. Б. э. тиклем V—II быуаттарҙа Каспий ярында сак ҡәбиләләре йәшәгән. Һуңғараҡ төрки ҡәбиләләре килгән. IV—V быуаттарҙа бында талыштар йәшәй.
Боронғо иран ҡулъяҙмалары буйынса урыҫтар Каспийҙа IX—X быуаттан күренә башлаған.
Каспий диңгеҙендә тикшеренеүҙәр
Б. э. тиклем 285 и 282 йй. Селевк I ҡушыуы буйынса грек навархы һәм географы Патрокл Македонянин Каспий диңгеҙен өйрәнеү эштәрен башлап ҡарай.
Унан һуң Петр I фарманы буйынса 1714—1715 йй. А. Бекович-Черкасский етәкселегендә гидрографик экспедициялар ойошторола. 1720 йылдарҙа Карл фон Верден һәм Ф. И. Соймонов, һуңғараҡ — И. В. Токмачёв, М. И. Войнович етәкселегендә экспедициялар, һ. б. тикшеренеүселәр артабан өйрәнеүҙе дауам итәләр. XIX быуат башында И. Ф. Колодкин яр буйҙарына инструменталь төшөрөү эшләй.
19 быуатта Н. А. Ивашинцев тарафынан инструменталь географик төшөрөү башҡарыла. 1866 йылдан алып 50 йылдан артыҡ дауамда гидрология и гидробиология буйынса Н. М. Книпович етәкселегендә экспедициялар тикшеренеү үткәрә.
1897 йылда Астрахань фәнни-тикшеренеү станцияһы эшләй башлай. Совет власының тәүге йылдарында Каспийҙа И. М. Губкин һәм башҡа геологтар тарафынан нефть эҙләү, һыу балансын, кимәлен өйрәнеү буйынса геологик эҙләнеүҙәр башҡарыла.
Нефть һәм газ табыу
Каспий диңгеҙендә нефть һәм газ ятҡылыҡтары бик күп. Асыҡланған миҡдары 10 миллиард тонна тәшкил итә. Ә дөйөм нефть и газоконденсат ресурсы 18—20 миллиард тонна тип баһалана.
Каспийҙа нефть табыу 1820 йылда башлана. Бакуға яҡын ғына, Апшерон шельфында иң беренсе нефть скважинаһы төҙөлә.
XIX быуаттың икенсе яртыһынан, тәүҙә Апшерон ярымутрауында, аҙаҡ башҡа биләмәләрҙә лә нефть сәнәғәте киң йәйелдерелә.
1949 йылда Нефтяные Камниҙа башлап һыу аҫтынан нефть табыу башланғыс ала. 1949 йылдың 24 авгусында Михаил Каверочкиндың бригадаһы быраулау эштәренә тотона һәм 7 ноябрҙә күптән көтөп алынған нефть сыға башлай.
Диңгеҙ транспорты
Каспий диңгеҙендә Баҡы — Төркмәнбаш, Баҡы — Аҡтау, Махачҡала — Аҡтау һ. б паром булдырылған.
Каспий диңгеҙе менән Азов араһында Волга йылғаһы, Дон һәм Волга-Дон каналы аша диңгеҙ юлы бәйләнештәре урынлаштырылған.
Балыҡсылыҡ һәм и диңгеҙ продукттары
Балыҡсылыҡ (мәрсен һымаҡтар, ҡорман, һаҙан, судак, килька), ыуылдырыҡ алыу, тюлень аулау. Каспийға донъялала ауланған мәрсен һымаҡтарҙың 90 проценты тура килә. Рөхсәт ителгән аулауҙарҙан тыш, мәрсен һымаҡтарҙы йәшертен тотоу киң ҡолас алған.
Рекреация ресурсы
Каспий ҡомло пляждары, минераль һыуҙары һәм шифалы ҡойоһы, тәбиғәте ял һәм дауаланыу өсөн бик уңайлы шарттар тыуҙыра. Шулай ҙа, курорттары, сәйәхәт индустрияһы (туризм) үҫеше буйынса Ҡара диңгеҙҙән ҡалыша.
Һуңғы йылдарҙа Әзербайжанда, Иранда, Төркмәнстанда һәм Дағстанда был өлкәлә күп эштәр йәйелдерелә. Баҡы эргәһендәәүҙем рәүештә курорт төҙөлә. Әле Амбуранда донъя кимәленә еткереп курорт төҙөлгән дә инде.
Нардаран ҡасабаһы эргәһендә заманса туристик комплекс булдырылған.
Бильге һәм Загульба ҡасабаларындағы санаторийҙар киң танылыу алған.
Тик рекламаның булмауы, түбән кимәлдәге хеҙмәт күрһәтеүҙәр, хаҡтарҙың юғары булыуы арҡаһында сит илдәрҙән килеүселәр юҡ тиерлек.
Экологик торошо
Каспийҙың экологик торошо диңгеҙ эсендә, ярға яҡын һайлыҡтарҙа(континентальном шельфта) нефть табыу, ташыу менән бәйле һыуҙың бысраныуына бәйле.
Бынан тыш уның ҡушылдыҡтары: Волга һәм башҡа йылғалар менән бысраҡ ағып килә.
Яр буйы ҡалаларының эшмәкәрлеге, Каспийҙың һыуы күтәрелеү сәбәпле һыу баҫыуҙар, браконьерлыҡ, мәрсен һымаҡ балыҡтарҙы ҡырағайҙарса аулау — былар ҙа экологик хәлдең тос өлөше булып тора.
Каспийҙың хоҡуки статусы
СССР емерелгәндән һуң Каспийҙың нефть, газ һәм биологик ресурстарын бүлешеү хәҙергәсә көйләнеп бөтмәгән һәм ниғаз сәбәбе булып тора.
Каспий диңгеҙенең статусы тураһында һөйләшеүҙәрҙә Әзербайжан, Каҙаҡстан һәм Төркмәнстан Каспийҙы урта һыҙат буйынса бүлеү яғында булһалар, Иран Каспийҙың яны илдәр һәр береһе 1/5 өлөшен алырға тейеш ныҡыша.
Һарғамыш
Һарғамыш (Саргамыш) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Миәшәгәр ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 256 кеше. Почта индексы — 452495, ОКАТО коды — 80247845003.
Каспий диңгеҙе
Каспийҙың хоҡуки статусы
Каспий — йомоҡ һыу ятҡылығы булып тора. Ул Донъя океаны менән бәйләнеше юҡ.
Һарғамыш
Географик урыны
Һарғамыш ауылы Һарғамыш йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 30 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 59 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Каспий диңгеҙе
Каспийҙың хоҡуки статусы
Каспий диңгеҙенә халыҡ-ара диңгеҙ хоҡуғы нормалары, шулай уҡ, диңгеҙ хоҡуғы буйынса БМО-ның 1982 йылғы Конвенцияһы (Конвенции ООН по морскому праву 1982 г.) ҡағыла алмай. Каспийға ҡарата «территориаль диңгеҙ», «үҙенә бер айырым ихдисади зона», «континенталь шельф» төшөнсәләрен ҡулланып булмай һ. б.
Каспийға ҡарата әлеге хоҡуҡи режим 1921 һәм 1940 йылдарҙағы совет-иран килешеүҙәре менән урынлаштырылған булған. Ә ул килешеүҙәр буйынса Каспий буйлап караптар йөрөүе, балыҡ тотоу Каспий илдәре өсөн ирекле (Каспий илдәре флагы булмаған илдәргә тыйылған). Каспийҙың хоҡуки статусы буйынса килешеүгә һаман да өлгәшеп бөтмәгәндәр.
Һарғамыш
Тарихы
Һарғамыш ауылына Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусы Мырҙалар-Мәсетле (хәҙер — Мәсетле ауылы) башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Вятка губернаһынан, Пермь губернаһынан күсеп килеүсе урыҫ крәҫтиәндәре ҡасаба булараҡ 1884 йылда нигеҙ һалған.
Каспий диңгеҙе
Каспийҙың төбөн ҡулланыу маҡсатында сикләүҙәр
Рәсәй Федерацияһы менән Каҙаҡстан араһында Каспийҙың төньяғындағы төбөн ҡулланыуҙа хоҡуҡтар (1998 йылдың 6 июленән, уға ҡарата 2002 йылдың 13 майынан Протокол) һәм сикләүҙәр буйынса килешеү төҙөлә (2002 йылдың 23 сентябренән). Шулай уҡ, рәсәй-әзербайжан-каҙаҡстан өс яҡлы килешеүе нигеҙендә йәнәшәләрендәге диңгеҙ төбөн сикләүсе һыҙаттар асыҡлана (2003 йылдың 14 майынан). Һәр илдең минерал ресурстарҙы эҙләү һәм табыу өсөн хоҡуҡ биргән сиктәрҙең географик координаталары билдәләнелә.
Каспийҙың диңгеҙ мөхитен һаҡлау буйынса (Рамочная)конвенция
2003 йылдың 4 ноябрендә Таһаранда (Иран) биш Каспий яны илдәре: Әзербайжан Республикаһы, Иран Ислам Республикаһы, Каҙаҡстан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Төркмәнстан вәкилдәре тарафынан Каспийҙың диңгеҙ мөхитен һаҡлау буйына (Рамочная) конвенцияға ҡул ҡуйыла.
Һарғамыш
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Бындағы ерҙәрҙе 12 йылға ҡортомға алыусылар, 3 йорт хужаһы, Емаши ауылынан күсеп килгән. Игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Өс баҫыу әйләнешен ҡулланғандар. 1 һуҡҡыс һәм 1 елгәргес булған.
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
2005 йылдан хәҙерге статусында.
1920 йылда Һарғамыш ауылындағы 15 йортта 103 кеше йәшәгән.
Хәтмуллин Флүр Хәким улы
Хәтмуллин Флүр Хәким улы (11 март 1941 йыл) — инженер-нефтсе. 1975—2005 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһенең «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының беренсе—өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1998), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1982). Октябрь Революцияһы (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры.
Каспий диңгеҙе
Каспийҙың диңгеҙ мөхитен һаҡлау буйынса (Рамочная)конвенция
Конвенцияның маҡсаты «Каспийҙың диңгеҙ мөхитен бысраныуҙан һаҡлау, шулай уҡ биологик ресурстарын һаҡлау тергеҙеү, тотороҡло һәм маҡсатҡа ярашлы тотоноуҙы тәъмин итеү». Конвенция 2006 йылдың 12 авгусынан үҙ көсөнә инә.
Хәтмуллин Флүр Хәким улы
Биографияһы
Флүр Хәким улы Хәтмуллин 1941 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Ябалаҡ ауылында тыуған.
Каспий диңгеҙе
Хәүефһеҙлеге
Каспий — донъя энергетикаһында бик мөһим регион. Шуға ла,Каспий яны илдәренең бындағы көстәр балансы тышҡы көстәр тәьҫиренә, шулай уҡ АҠШ, Ҡытай, ЕС баҫымына дусар. Каспийҙың тәбиғи ресурстарына киң дәирәлә геополитик ҡыҙыҡһыныу тыуыуы Рәсәйҙең милли мәнфәғәтенә ҡаршы сыға.
Хәтмуллин Флүр Хәким улы
Биографияһы
Урта белем алғандан һуң Өфө нефть институтына уҡырға инә һәм юғары һөнәри белем алғандан һуң 1965 йылда «Башнефть» производство берекмәһенең «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген участка мастеры вазифаһында башлай. Артабан участка һәм смена начальнигы була.
Һарғамыш
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
1960 йылда «Һарғамыш» совхозы ойошторола, Һарғамыш ауылы совхоздың бүлексәһе булған.
Каспий диңгеҙе
Хәүефһеҙлеге
Каспий регионы ихтисади һәм геополитик мәнфәғәттәрҙең сеймәлгән йомғағы булып тора. Каспийҙың статусын һәм тәбиғи ресурстарының яҙмышын көйләүҙәге билдәһеҙлек, Каспий яны илдәренең милли мәнфәғәте -регионды халыҡ-ара мәсьәлә кимәленә күтәрә.
Һарғамыш
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
Ауылда Миәшәгәр урта мәктәбе филиалы — Һарғамыш башланғыс мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Каспий диңгеҙе
Хәүефһеҙлеге
Региондың потенциалы материктың энергетик хәүефһеҙлегенә йоғонтоһо әҙ түгел. Европа илдәренең һәм Китайҙың был регион биргән нефть менән газға ҡыҙыҡһыныуы, элекке, Европа өсөн ғәҙәти булған углеводородтар менән тәьмин итеү маршрутына ышаныстың кәмеүе региондан тәьмин итеүселәренә һәм ташыусыларына көсөргәнешле конкуренцияға тыуҙыра.
Нематодалар
Нематодалар тупраҡта, сөсө һыуҙа, диңгеҙ һыуында тереклек итә, 1 м³ -ҙа уларҙың иҫәбе 1 миллиондан артыа китергә мөмкин. Экосистемала уларҙың әһәмиәте ҙур. Улар үҫемлектәрҙә нематод ауырыуҙарын, кеше һәм хайуандарҙа немотодоз ауырыуҙарын барлыҡҡа килтерә. Зарарланған үҫемлектәрҙең тамыры боҙола. Һабаҡ нематодалары менән зарарланған үҫемлектең һабағы сатнап ярыҡлана, япраҡтары тишкәләнә. Организмға эләккән паразиттар йоғошло ауырыуҙар тыуҙыра.
Һарғамыш
Халыҡ һаны
Һарғамыш ауылында башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы (4 ғинуар 1925 йыл — 23 апрель 1999 йыл) — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының орудие һәм разведка отделениеһы командиры, сержант.РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Дан орденының тулы кавалеры.
Һарғамыш
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы
Биографияһы
Хәниф Хажиғәле улы Абдрахманов 1925 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы) Үрнәк ҡасабаһында тыуған.
Һарғамыш
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Нематодалар
Кеше организмында паразитлыҡ итеүсе йомро селәүҙәр араһында иң таралғандары: аскаридалар, бабасыр, трихинелла, анкилостома, ришта. Уларҙың күкәйҙәре һыу һәм аҙыҡ менән кеше организмына шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәмәгәндә килеп эләгә. Уларҙы организмдан сығарыу өсөн көрәш алып барырға кәрәк. Тышҡы тирә-яҡта уларҙы юҡ итеү өсөн медик, социаль-санитар һәм агротехник саралар үткерелә.
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы
Биографияһы
1943 йылдың ноябренән алып Көнбайыш һәм 2‑се Белоруссия фронттарында 49‑сы армияның 139‑сы уҡсылар дивизияһының 609‑сы уҡсылар полкында тоҫҡаусы, артиллерия батареяһының орудие һәм разведка отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. Дан ордендары менән 1944 йылдың 26 июнендә Белорус ССР‑ы Горбовичи ауылы эргәһендә Реста йылғаһы аша сыҡҡанда, 17 июлдә Цогарны ауылы янында дошман контратакаһын кире ҡаҡҡанда һәм 1945 йылдың 13 һәм 15 февралендә Лишин һәм Клайн Гацно торама пункттары (икеһе лә — Польша) өсөн һуғыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн бүләкләнә. 1946 йылдарынды өлкән сержант демобилизациялана.
Һарғамыш
Тирә-яҡ мөхит
Шишмәләр:
Нематодалар
Структураһы һәм физиологияһы
Тән оҙонлоҡтары 80 мм-ҙан алып 8,4 метрға тиклем (был кашалоттың  плацентаһында йәшәгән Placentononema gigantisima паразитытың оҙонлоғо). Ирекле нематодалар һәм үҫемлектәр паразиттары ҙур түгелдәр— 1-3 мм, һирәк осраҡта ирекле йәшәү төрҙәренең генә оҙонлоғо сантиметрға етә. Хайуандарҙа паразит булып йәшәгәндәре лә ҙурҙан түгел.
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы
Биографияһы
1946—1973 йылдарҙа һәм 1980—86 йылдарҙа Әлшәй районы һәм Өфө ҡалаһы мәктәптәрендә уҡытыусы, директор булып эшләй. 1950 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай.
Һарғамыш
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Каспий диңгеҙе
Хәүефһеҙлеге
Шулай итеп, Каспий яны илдәре үҙ-ара килешеп эшләгәндә генә тулыһынса файҙа алырға өлгәшәсәктәр. Ә инде һәр береһе үҙ мәнфәғәтен генә ҡайғыртһа, бының эҙемтәләрен әйтеүе ҡыйын. Һәр хәлдә файҙаһы ситкә китеүе мөмкин
Һарғамыш
Тирә-яҡ мөхит
Башҡа урын-ер атамалары:
Нематодалар
Тышҡы төҙөлөштәре
Нематодаларҙың йәшәү рәүеше күп төрлө булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың дөйөм төҙөлөшө оҡшаш.
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы
Биографияһы
1973—1980 йылдарҙа РСФСР Педагогия йәмғиәте Башҡортостан бүлексәһенең яуаплы секретары вазифаһын башҡара. 1999 йылдың 23 апрелендә вафат була, Өфө ҡалаһында Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Нематодалар
Тышҡы төҙөлөштәре
Инә заттар ата заттарҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ. Нематодаларҙың кәүҙәһе сегментлы түгел, формалары менән  берәүҙәре,епкә, йә орсоҡҡа,  икенселәре лимонға , мискәгә лә оҡшап ҡуялар. Йомро селәүсендәрҙең тәне орсоҡҡа оҡшаш, арҡыры киҫелеше йомро (шуға күрә йомро селәсендәр атамаһы).Эске ағзалары шыйыҡса менән тулы тән ҡыуышлығында урынлашҡан.
Нигеҙҙә ике яҡлы (ике яҡлы) тән симметрияһына эйә. Тәндең (баштың) тышҡы осонда шулай уҡ өс нурлы симметрия билдәләре күренә. Ҡайһы бер һиҙеү ағзаларынан башҡа нематодаларҙың организмында керпексәле, ҡамсылы күҙәнәктәре осрамай. Ҡан әйләнеше һәм һулыш алыу системалары юҡ[
Тире-мускул моҡсайы
Нематодалар тышҡы яҡтан ҡатмарлы, күп ҡатлы кутикула менән ҡапланған. Ул үҙенсәлекле тышҡы һөлдә булып тора һәм мус­кулдарҙы тотоп торорға ярҙам итә. Кутикуланың һаҡлағыс роле лә мөһим. Ул нематодаларҙы механик зарарланыуҙан һәм ағыулы матдәләрҙән һаҡлай. Кутикула һәм тән япмаһы аҫтында мускулдар ҡатлауы урынлашҡан.
Тире-мускул тоҡсайы эсендә үҙен уратҡан эске ағзалар менән сикләнгән эпителийһыҙ иркен тән ҡыуышлығы урынлашҡан. Тән ҡыуышлығы матдәләр алмашыныуҙа мөһим роль уйнай. Уның аша аҙыҡтан алынған матдәләр эсәктәрҙән мускулдарға һәм енес систе­маһына күсә; эшкәртелгән аҙыҡтың бүлеп сығарыу ағзаларына еткерелеүе лә өлөшләтә уның ярҙамында башҡарыла. Шулай итеп, тән ҡыуышлығындағы шыйыҡса, ҡан кеүек үк, организмдың эске мөхит функцияһын үтәй.
Тән ҡыуышлығы.
Тире-мускул тоҡсайы аҫтында тән ҡыуышлығы ята (27) Тән ҡыуышлығының үҙ стеналары юҡ, йәғни ул — бары шыйыҡса менән тулған арауыҡ ҡына. Унда аш һеңдереү һәм үрсеү ағзалары урынлашҡан. Ҡыуышлыҡтағы шыйыҡса баҫым аҫтында була, шуға ла аскариданың тәне тығыҙ, һәр ваҡыт үҙенең форма­һын һаҡлай. Бынан тыш, шыйыҡса туҡлыҡлы матдәләрҙе бүлеүҙә һәм эшкәртелгәндән ҡалған кәрәкһеҙ матдәләрҙе сығарыуҙа ара­лашсы хеҙмәтен үтәй.
Нервылар системаһы
Нервылар системаһы аш юлын уратҡан йотҡолоҡ яны нервы дүңгәләгенән ғибәрәт. Дүңгәләктән алға табан бер нисә ҡыҫҡа тармаҡ үтә. Артҡа табан алты олон һуҙылған: шуларҙың икеһе, арҡа һәм ҡорһаҡ урта һыҙыҡтарынан үтә һәм башҡаларынан ҙурыраҡ.
Диңгеҙ нематодаларының ҡайһы берҙәренең ябай ғына — пигмент таптар рәүешендәге — күҙҙәре бар.
Аш һеңдереү системаһы
Аш һеңдереү системаһы тәндең алғы өлөшөндә урынлашҡан ауыҙынан башлана. Эсәклек бөтә тәне буйлап һуҙылған тура көпшәгә оҡшаған. Уның алғы яғы ауыҙ ҡыуышлығына һәм йотҡолоҡҡа бүленгән. Ауыҙ ҡыуышлығы төҙөлөшө буйынса төрлөсә булыуы мөмкин. Ҡайһы бер йыртҡыс һәм хайуандарҙа паразитлыҡ итеүсе нематодаларҙың кутикуляр үҫентеләре — тештәре бар.
Үҫемлек паразиттары — селәүсендәрҙең йотҡолоғо сәнскеле- имеүсе ағзаға — стилетҡа әүерелгән. Стилет ауыҙҙан махсус мускул­дар ярҙамында шылып сыға. Йотҡолоҡтан һуң аналь тишек менән тамамланған эсәк һуҙылған.
Ирекле йәшәүсе нематодалар өсөн аҙыҡ булып ваҡ организмдар хеҙмәт итә. Паразит йомро селәүсендәр хужа хайуандың — һуты, ә ҡайһы берҙәре ҡаны менән туҡлана.
Бүлеп сығарыу ағзалары
Бүлеп сығарыу ағзалары тарҡалыу продукттарын бүлеп сығара торған бер күҙәнәкле тире биҙҙәренән тора. һулыш алыу һәм ҡан тамырҙары системаһы юҡ; газдар алма­шыныуы һәм матдәләрҙең организмда таралыуы тире аша диффузия ярҙамында башҡарыла.
Енес системаһы
Енес системаһы йомортҡалар барлыҡҡа килтереүсе йомортҡа­лыҡтан һәм сперматозоидтар өлгөртөүсе орлоҡлоҡтан тора.
Нематодалар, ҡағиҙә булараҡ, айырым енеслеләр. Күп кенә осраҡта аныҡ тышҡы айырмалыҡҡа — енси диморфизмға эйә.
Күп кенә йомро селәүсендәр йомортҡа һала. Әммә уларҙың тере бала тыуҙырыусы формалары ла осрай.
Аскариданың үрсеүе һәм үҫеше.
Аскаридалар — айырым енесле хайуандар.
Инә аскариданың ике йомортҡалығы, ата аскариданың бормалы оҙон нәҙек көпшәләргә оҡшаш бер орлоҡлоғо була. Аскарида ғәйәт үрсемле: инә селәүсен көнҺайын бик беше тиресә менән ҡапланған йөҙҙәрсә мең (200 000-гә тиклем) йомортҡа һала. Йомортҡалар кеше эсәклегенән тупраҡҡа барып эләгә, бында дымдың етерлек булыуы Һәм һауаның килеп тороуы уларҙың үҫеүенә булышлыҡ итә. 2—3 аҙнанан һуң йомортҡалар эсендә личинкалар барлыҡҡа килә.
Личинкалы йомортҡаларҙың насар йыуылған йәшелсәләр менән бергә, йәки ҡулдар таҙа булмаһа, кешенең ауыҙына, ә унан эсәкле­генә эләгеүе ихтимал. Бында личинкалар йомортҡаларҙан сыға, эсәк­лек стеналарын тишеп инеп, ҡан тамырҙарына эләгә. Ҡан ағымы менән бергә личинкалар үпкәләргә барып етә. Бында улар альвеола- ларҙың (үпкә ҡыуыҡсаларының) стеналары аша трахеяға, боғар­лаҡ та һәм ауыҙ ҡыуышлығына үтә. Унан һуң личинкалар, ҡаҡырыҡ ' йәки төкөрөк менән бергә йотолоп, яңынан эсәклеккә килеп эләгә, унда ҙур селәүсен булып үҫеп етә. Личинкаларҙың кеше тәне буйлап бындай сәйәхәте 1—2 аҙна дауам итә.
Аскариданың зарары.
Аскаридалар, кешенең ҡаны йәки уның эсәклегендәге күҙәнәктәр менән туҡланмаһа ла, кешене ағыулы мат­дәләр менән ағыулай, эсәк ауырыуҙары, баш ауыртыуҙары барлыҡҡа килтерә. Үпкәнең стеналарын тишкән саҡта, личинкаларҙың үпкә ауырыуҙарын тыуҙырыуы ихтимал. Уларға ҡаршы төп көрәш сара­лары профилактиканан, гигиена ҡағиҙәләрен һаҡлауҙан тора. Ауы­рып киткәндә, врачҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк.
Башҡа йомро селәүсендәр.
Аскариданан тыш, йомро селәүсен­дәрҙең 5 меңгә яҡын төрө бар. Улар кеше, хайуандар һәм үҫемлек­тәр организмдарында паразит булып йәшәй.
Бәләкәй быуаларҙа ҡайһы берҙә ҡыбырлаусы төйөрҙәр осрай — оҙон сәстәр елберләгән кеүек тойола. Был — ҡыл селәүсендәр. Кеше һәм хайуандар тәненә инә тип иҫәпләп, күп кешеләр ҡыл селәүсендәрҙән ҡурҡа. Ысынында уларҙың зыяны юҡ. Улар бөжәктәрҙә паразит булып йәшәй, ә йомортҡа һалыр өсөн өлкән ҡыл селәүсен­дәр һыу өҫтөнә сыға, һәм шул саҡта  уларҙы күрергә мөмкин.
Йомро селәүсендәргә дөйөм характеристика.
Уларҙың цилиндр һымаҡ һуҙынҡы тәне, ғәҙәттә, ике яҡтан да осло була.
- өс ҡатлаулы организмдар, йәғни тәндәре өс яралғы япрағынан:эктодерма, эндодерма, мезодерманан хасил була.
- Беренсе ауыҙлылар (ауыҙҙары бластопорҙан барлыҡҡа килә).
- Уларға беренсел тән ҡыуыш­лығы хас (йәғни тән ҡыуышлығының стенаһы эпителиаль күҙәнәктәр япмаһы менән көпләнмәгән.
- Тән ҡыуышлығы шыйыҡса менән булған. Шыйыҡса бер үк ваҡытта гидроһөлдә функцияһын үтәй.Эске ағзалар шул шыйыҡса эсендә ята.
-Аш һеңдереү системалары асыҡ, йәни ауыҙҙан башла­нып, аналь тишек менән тамамлана. - Ҡан әйләнеше һәм һулыш системалары юҡ.
- Бүлеп сығарыу ағзалары —протонефридийҙар.
- Айырым енеслеләр.
Йомро селәүсендәрҙең 20 меңгә яҡын төрө билдәле. Уларҙың күпселеге — паразиттар, әммә ҡайһы бер йомро селәүсендәр ирекле рәүештә һыуҙа һәм тупраҡта тереклеклек итә.
Иҫке Байыш
Тарихы
Байыш ауылы Әкәнәй ауылынан күсенеп төпләнеүселәр иҫәбенә тәүҙәрәк утар булараҡ барлыҡҡа килә. Йөҙ башы Байыш Раслекеев (дөрөҫө: Расмекеев) 1736 йылда Әкәнәй ауылында йәшәй һәм 100 ихата өсөн власть алдында яуаплы була, һәм төрлө рәсми документтарҙа ул Әкәнәй ауылы кешеһе булараҡ теркәлә. Байыш ауылы 1780 йылда рәсми документтарҙа билдәләнә. 1780 йылдың 3 апрелендә Шамшаҙы улусының дүрт ауылы халҡы батша крәҫтиәндәренә 25 йылға үҙ ерҙәренең бер өлөшөн ҡуртымға биреү тураһында документ төҙөй. Тимәк Байыш ауылы 1739 һәм 1780 йылдар араһында барлыҡҡа килә.
1795 йылғы рәүиз материалдарында ауылда 149 башҡорт, 33 яһаҡ татары, 17 мишәр, 1816 йылда - 210 башҡорт, 31 яһаҡ татары, 20 мишәр, 1834 йылда - 306 башҡорт, 20 яһаҡ татары, 30 мишәр, 1859 йылда - 416 башҡорт, 22 яһаҡ татары, 54 мишәр, 1870 йылда 551 башҡорт, яһаҡ татары, мишәрҙең йәшәүе теркәлә. Белешмә: яһаҡ татары тип власть структураһына эшкә күскән башҡорттар, ә типтәрҙәр тип теге йәки был сәбәп арҡаһында ерһеҙ ҡалған башҡорттар атала. 1920 йылдағы рәүиздә ауыл ике исем менән теркәлә: Иҫке Байышта 882 башҡорт, Яңы Байышта 251 башҡорт кешеһенең йәшәүе теркәлә.
1843 йылда ауыл халҡы 304 йылҡы, 298 һыйыр, 400 һарыҡ, 108 кәзә аҫырай. 213 дисәтинә ере булған 306 башҡортҡа 840 бот ужым, 1056 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда тирмән эшләй, мәсет була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 86 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Топонимикаһы
Фазлыева Диана Радик ҡыҙы. Дүртөйлө районы Иҫке Байыш ауылының ер-һыу атамалары.
Котлобовский Игорь Борисович
Биографияһы
1972 йылда Мәскәү дәүләт университеты механика-математика факультетының  гидродинамика кафедраһы буйынса (диплом эше «О волнах в грунте, возбуждаемых наземным взрывом», ғилми етәксеһе Григорян С. С.) тамамлай һәм бүлеү буйынса ике йыл эшләй. Һуңынан иҡтисадты анализлауҙың математик ысулдары кафедраһы буйынса Мәскәү дәүләт университеты иҡтисад факультетының маҡсатлы аспирантураһын (1977) тамамлай. Иҡтисад фәндәр кандидаты (1979).
Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетында уҡыта һәм ғилми эш алып бара, «Управление рисками и страхование», «Актуарные расчеты», «Управление рисками», «Актуарные расчеты в страховании жизни» лекциялар курсын уҡый.
Һөнәри юлын кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһынан башлай, артабан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, ассистент, доцент. 1995 йылда иҡтисад факультетының хәүеф менән идара итеү һәм страховкалау кафедраһын етәкләй, конкурс буйынса был кафедраның мөдире вазифаһына 1996 йылда һайлана.
Бер нисә тапҡыр Мәскәү университетының Берләштерелгән профсоюз комитеты составына һайлана, 1986 йылдан - ойоштороу бүлеге мөдире, 1988 йылдан - Берләштерелгән профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары. 1991 йылда Мәскәү дәүләт университетының Берләштерелгән профсоюз комитеты рәйесе итеп һайлана.
Актуарийҙар гильдияһы идаралығы ағзаһы (2002 йылдан 2007 йылға тиклем — идара рәйесе), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы ағзаһы (2017 йылдан), Бөтә Рәсәй Ғилми страховка йәмғиәте идараһы ағзаһы, «Страховое дело» журналының (2000 йылдан) һәм Мәскәү университетының Вестник журналының редакция советы ағзаһы (2003 йылдан). страховка ҡануниәте һәм финанс хәүефе буйынса Дәүләт Думаһының Финанс баҙары буйынса комитетының эксперт советтары ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы ҡарамағындағы Төбәк-ара банк советы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы ҡарамағындағы Финанс баҙарын үҫтереү буйынса совет ағзаһы (2020 йылдан), Рәсәй Үҙәк банкы ҡарамағындағы актуар эшмәкәрлеге буйынса эксперт советы ағзаһы (2015—2021 йылдар).
РФ Халыҡ мәғарифы һәм фән хеҙмәткәрҙәре профсоюзы ҮК ағзаһы, университеттарҙың Евразия профсоюз ойошмалары ассоциацияһы президенты (1992 йылдан).
2008—2016 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты проректоры
Азия-Тымыҡ океан хәүеф һәм страховкалау ассоциацияһы Башҡарма комитеты ағзаһы (Asia-Pacific Risk and Insurance Association — APRIA ), 2013—2014 йылдарҙа — Ассоциация Президенты, 18-се APRIA конференцияһының ойоштороу комитеты башлығы (Мәскәү, 2014 йылдың 27-30 июле).
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Операцияларҙы тикшереү, хәүеф теорияһы һәм идара итеү, актуар математикаһы, страховкалау.
«Страховое образование» TACIS проекты координаторы булып эшләй (1995—2001), Бер нисә тапҡыр халыҡ-ара проекттарҙа страховкалау һәм актуар математика буйынса эксперт сифатында ҡатнаша. Иҡтисади анализ бюроһы, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, Иҡтисади үҫеш министрлығы, Ауыл хужалығы министрлығы, Финанс министрлығының Федераль страховкалау күҙәтеүе хеҙмәте, Бөтә Рәсәй страховкалаусылар союзы һәм башҡа ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә.
17 фән кандидаты әҙерләгән
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттең, шул иҫәптән сит ил нәшриәттәрҙә баҫылғандарҙың, монографияларҙың, дәреслектәрҙәге бүлектәрҙең авторы һәм авторҙашы. 8 монография һәм ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы мөхәррире, халыҡ-ара һәм милли ғилми конференцияларҙың 13 программа комитеты ағзаһы.
Бүләктәре
Педагогик эшмәкәрлеге өсөн Мәскәү дәүләт университетының М.В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (1999).
Рәсәй Федерацияның мәғариф һәм фән хеҙмәткәрҙәре профсоюзының В.М.Яковлев исемендәге премия лауреаты (2021).
Азия-Тымыҡ океан Хәүеф һәм страховкалау ассоциацияһының Kyobo Life Contribution премияһы лауреаты (APRIA) (2021).
Дуҫлыҡ ордены (2020), I һәм II «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн»  орден миҙалдары  (2005 һәм 2001), «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1997), Рәсәйҙең бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһының   «Профсоюздарҙа әүҙем эшмәкәрлеге өсөн» почет билдәһе, Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының иҫтәлекле «Маршал Василий Чуйков» миҙалы (2013).(28 декабрь 2020 йыл) — ғилми-педагогик эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары, квалификациялы белгестәр әҙерләгәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн миҙалдар менән бүләкләнә
Урал телдәре
Боронғо урал телдәре
Урал телдәрен өйрәнеүселәрҙең күпселеге, урал телдәре Көньяҡ Уралда киң һәм халыҡ аҙ йәшәгән төбәктәрҙә таралған булған тип иҫәпләй. Хәҙергә урал телдәрендә, етәрлек дәрәжәлә нигеҙ телдә булған, 150 дөйөм тамыр формалары булыуы асыҡланған. Уртаҡ тел бөтөнлөгө тарҡала башлауы, күренеүенсә, 6 мең йылдан да артыҡ түгел.
Урал халыҡтары мифологияһында көньяҡтан төньяҡҡа ағыусы Донъя йылғаһы (Тобол-Иртыш-Обь) бар. Шуға күрә, боронғо урал телдәре Төньяҡ боҙ океаны һыу йыйыу бассейнеда булған тип дәлилләргә була.
Классификация
Фин-уғыр телдәре түбәндәге төркөмдәргә бүленә: Самодий телдәре 2 төркөмгә бүленә: Ҡайһы бер тикшереүселәр көньяҡ төркөмө телдәрен үҙ аллы тармаҡ тип иҫәпәләй. Үле телдәр һәм юҡ буған халыҡтар тураһында XVII быуат һәм XIX быуат башындағы яҙмаларҙан билдәле. Саян-самодий телдәре, был телдә һөйләшкән халыҡтар башҡа төрки, монгол, рус телдәренә күсеү сәбәпле юҡ булғандар.
Тышҡы ҡәрҙәшлеге
Урал телдәренең башҡа ҙур генетек төркөмгә инеүе тураһында төрлө гипотезалар бар, тик уларҙың береһе лә урал телдәре белгестәре тарафынан танылмаған. Ностратик гипотезаға ярашлы, Урал ғаиләһе, башҡа тел ғаиләләре һәм макроғаиләләре менән бер рәттән, эрерәк берәмек - ностратик макроғаилә составына инә, өҫтәүенә, унда юкагир телдәре менән берләшә, урал-юкагир телдәр төркөмөн барлыҡҡа килтерә. Был гипотезаны белгестәр бәхәсле йәки хаталы тип тәнҡит итә һәм ышаныслы түгел тип иҫәпләй. 1950 йылдарҙың уртаһына тиклем урал телдәрен һәм алтай телдәрен бер макро-ғаиләгә берләштергән урал-алтай гепотезаһы киң таралған булған. Хәҙергә көндә лингвистар был гипотезаны танымай. Урал телдәренә эскимос-алеут телдәрен дә яҡынлаштырғандар. Урал, юкагир һәм эскимос-алеут телдәрен берләштергән Урал-Себер телдәре теорияһы ла бар.
Фонетика
Пермь телдәрендә тартынҡы өндәр 26-ға етә, ә фин телендә ни бары 13 кенә. Ниндәйҙер сәбәп менән фин телендә тартынҡы өндәр, боронғо урал теле менән саҡыштырғанда, кәмегән. Һүҙҙәргә баҫым яһау ҙа урал телдәрендә төрлөсә. Ҡайһы бер телдәрҙә (балтик буйы-фин телдәрендә) баҫым беренсе ижеккә, башҡа телдәрҙә (ялан мари, ненец, коми-пермяк телдәрендә) баҫым төрлө ижеккә, удмурт телендә башлыса һуңғы ижеккә төшә. Сингармонизм күренешен һаҡлаған (мәҫәлән, фин теле) телдәр бар, башҡа телдәрҙә (мәҫәлн, пермь телдәре) был күренеш бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан.
Морфология
Ханты теленең урта-объ диалектында 3 килеш булһа, венгр телендә 20 килеш. Урал телдәрендә тиҫкәре формалар тиҫкәре ҡылым менән билдәләнһә, эстон телендә был форма юҡҡа сыҡҡан. Үткән заманды билдәләү өсөн өс форма булыуы осрай, шул уҡ ваҡытта бер генә форма булған телдәр осорай.
Лексика
Урал телдәренә бөтә тарихи дәүерҙә лә башҡа телдәр тәъҫир иткән һәм башҡа телдәр телдең грамматик төҙөлөшөндә үҙ эҙен ҡалдырған. Рәсәй Федерацияһы территорияһындағы урал телдәренә рус теле ҙур йоғонто яһай.
Яҙма
Венгр телендәге латиницалағы беренсе яҙма ҡомартҡы 1200 йылда ижад ителгән («Ҡәбер янындағы телмәр һәм доға»). Быға тиклем венгрҙар рун яҙмалары менән яҙған. XIII быуат тип билдәләнгән карел телендәге туҙға яҙылған грамота һаҡланған. XIV быуатта коми телендә яҙылған ҡомартҡылар (алфавитом абур) һаҡланған. Фин һәм эстон телдәрендәге XVI быуат ҡомартҡылары булыуы билдәле.
Урал телдәрендә яҙма бер төрлө таралмаған. Боронғо яҙма традициялары булған венгр, эстон, фин телдәре менән бер рәттә яҙма тел насар үҫешкән ханты, манси телдәре һәм яҙмалары булмаған вод, вепс лә телдәре бар.
Можайск кенәзлеге
Боронғо осор
Можайск ере Протва һәм Мәскәү йылғалары үнҙәрендә урынлаша. XI быуатта, славяндар килер алдынан, был ерҙәрҙә балт һәм фин ҡәбиләләре йәшәй. Славяндар менән улар ҡәбиләләр конгломератын ойоштора, улар вятичтар булғандыр, тип фаразлана, улар аша кенәз Бористан алып Владимир Мономахҡа тиклем барып йөрөргә ҡурҡҡандар. Улар ҡала тигән нәмәне белмәгәндәр, ҡәлғәләр төҙөмәгәндәр. Урман улар өсөн йорт та, ҡәлғәлә булған. Ошо тирәлә, Протва йылғаһы районында, голядь исемле ҡәбилә көн күргән.
Яҡынса 1087 һәм 1113 йылдар араһында Смоленск кенәзе буласаҡ Можайск урынында беренсе кенәз йортон төҙөй.
Был территория тураһынжа йылъяҙмала тәүге тапҡыр 1146 йылда, Святослав Ольгович походы барышында, әйтелә. Әлеге походтан һуң Протва буйындағы ерҙәр 2 быуат дауамына башта Чернигов, һуңынан Рязань кенәзлегенә эәләгә. Яҡынса ошо уҡ ваҡытта үрге Мәскәү йылғаһында Смоленск Искон зыяраты барлыҡҡа килә.
Мәскәү кенәздәре, был территорияның мөһимлеген аңлап, Мәскәү йылғаһы үрҙәрендә нығынып ҡалырға тырыша.
Смоленск кенәзлеге
1277 йыл тирәһе Смоленск кенәзлегенән бүленеп сыҡҡан ҙур булмаған кенәзлек. Смоленск кенәзе Мстислав Давыдовичтың ейәне, кенәз Федор Ростиславич Черный идаралығына бирелә.
Мәскәү кенәзлеге
1303 йылда кенәзлекте Мәскәү кенәзе Юрий Данилович баҫып ала, ул осорҙа Можайскиҙа кенәз Святослав Глебович идара итә, уны әсирлеккә алып, мәскәүгә оҙаталар. 1322 йылға тиклем удел менән Юрий Даниловичтың ҡустыһы Афанасий Данилович хакимлыҡ итә, ә Юрий вафат булғас, Иван Калита улустары иҫәбенә инә. Калитаның улы Симеон Гордый осоронда 1941 йылдың 1 октябрендә Витебск кенәзе Ольгерд Литва яугирҙары менән Можайскиға һөжүм итә, әммә уңышһыҙ. 1352 йылда ҡалала ваба ауырыуы ҡотора.
Симеондың вафатынан һуң Можайск уның өсөнсө ҡатыны Мария Александровнаға (Тверь кенәздәре нәҫеленән) күсә, ысынында ҡала менән Василий Михайлович Кашинский идара итә. Марияның ҡайнағаһы, Иван II Иванович, биләмәне 1359 йылда үҙенең улы Дмитрий Донскойға мираҫ итеп ҡалдыра. 1354 йылда, Дмитрий Донской хакимлыҡ иткән саҡта, ҡала ваба ауырыуынан бөтөнләй кешеһеҙ ҡала. 1372 йылда Можайскиҙа Дмитрийҙың ышаныслы кешеһе Федор Михайлович (Тверь кенәздәренән) идара итә, ул Бөйөк Мәскәү кенәзенә кенәз Михаил Александрович Тверской менән бөйөк кенәзлек өсөн көрәшендә теләктәшлек күрһәтә.
1380 йылда Куликов яланындағы алышта һәләк булғандар араһында тарих 60 Можайск баярын телгә ала. 1382 йылда Мамай өсөн кенә тотҡан Туҡиамыш Можайскиҙы ҡыйрата.
Андрей Дмитриевич
Дмитрий Донской 1389 йылда Можайскиҙы улы Андрейға мираҫ итеп ҡалдыра, ошо ваҡыттан бойондороҡһоҙ удел кенәз Можайскийҙар нәҫеле башлана. Яңы Можайск кенәзе ул ваҡытта 7 йәшлек кенә бала була, 15 йәштән ул йәмғиәт өлкәһенә аяҡ баҫа. Дмитрий Донскойҙың яҙма васыятынан (Духовная грамота) беҙ тәүге тапҡыр Можайск кенәзлегесоставы тураһында хәбәрҙар булабыҙ. Можайскиҙың үҙенән тыш, Можайск ерҙәренә Искона, Поротва, Тушков, Верея, Калуга, Товарков, Медынь, Белозерск һәм башҡа территориялар инә. 1397 йылда новгородсылар Можайск Белоозероһын талайҙар һәм Андрей бер йыл Бөйөк Новгородта йәшәй, унда ул ошо ҡала һәм Мәскәү араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яйлай. 1408 йылда ул хәҙерге ваҡытта ғәмәлдә булған Лужецкий монастырға ҡала ҡәлғә булараҡ нигеҙ һала. 1410 йылда темник Иҙеүкәй Можайскиҙың верей улустарын туҙҙыра, әммә ҡаланың үҙен теймәй. 1411 йылда үҙенең кесе туғанын, Бөйөк мәскәү кенәзенең ҡыҙын, Константинополгә оҙата. 1413 йылда Можайск ҡалаһы янында Колоцкий монастырына нигеҙ һала. был ҡәлғә Смоленск юлын һаҡлап торған нығытма була. Кенәз Андрей Можайск ҡалаһының һәм кенәзлектең ҡеүәтен үҫтереүгә бик күп көс һала. 1432 йылда, кенәз Андрейҙың ғүмере ахырында, элек өсөнсө урында торған удел беренсе урынға күсә. Уның хакимлығы осоронда 1419 йылдан алып 1422 йылға тиклем Можайск улустарында бик ҡаты аслыҡ хөкөм һөрә, кешеләр «меңләп үҙ өйҙәрендә һәм юлдарҙа үләләр». 1427 йылда Можайск ҡалаһына ваба ауырыуы килеп етә һәм бик күп кешенең башына етә.
Кенәз Андрей үҙенең көмөш тәңкәһен һуҡтыра. 16 өлөшлө — 1426 йылғы, 15 өлөшлө — 1427 йылғы, 14 өлөшлө — 1428 йылғы һәм 13 өлөшлө 1432 йылғы тәңкәләр билдәле. Әлеге тәңкәләрҙә «кенәз мисәте» һәм «кенәз» тигән яҙыуҙар бар.
Вафаты алдынан кенәз Андрей 1423 йылда үҙенең биләмәһен ике кенәзлеккә — Калуга менән Можайск һәм Верея менән Белоозеро — бүлә. Беренсе уделын ул өлкән улы Иванға тапшыра, ә икенсеһен — кесе улы Михаилға. Ошо ваҡыттан алып Верея кенәзлеге улустары Можайск кенәзлеге тарихына индерелмәй.
Иван Андреевич
Тәүге йылдарҙа Иван Андреевич, атаһынан өлгө алып, үҙенең тәңкәһен һуҡтыра, әммә уны тәңкәһе атаһыныҡынан еңелерәк була. 1432—1434 йылдарҙағы 11, 12 өлөшлө, хатта 10 өлөшлө тәңкәләр билдәле. Иван бик болалы осорҙа кенәзлек итә — илдә сәйәси тормош тотороҡһоҙ була, удел кенәздәренең үҙ-ара ызғыштары мәскәү кенәзлеген ҡаҡшата. Баштан уҡ Мәскәүгә ант биргән Иван 1434 йылда үҙенең туғаны, Звенигород-Галиция кенәзе Юрий Дмитриевич яғына күсә. Юрий Дмитриевич Василий II Ҡараңғы ярышташы / соперник Василий II менән бергә бөйөк кенәзлек тәхетенә дәғүә итә.Һуңынан Иван Андреевич бер нисә тапҡыр Юрийҙың улы Дмитрий шемяка менән берлектә Мәскәү дәүлете хакимлығын үҙ ҡулдарына алырға маташа.
1444 йылда Иван Можайскиҙа үҙенең баяры Андрей дмитриевич Мамонды ҡатыны менән бергә яндырыу аша язалап үлтерә. Һуңғараҡ Мамондың улы Иван III-ҙың иң яҡын кәңәшсеһе вазифаһында була. 1445 йылда литва кенәзе Казимир Ягайлови Иван Андреевич ҡалала булмаған саҡта үҙенең ғәскәрен Можайскиға юллай. Можайск, Верея һәм Боровка кенәзлектәре үҙҙәренең һаны буйынса бик бәләкәй көстәрен йыйып, литваларҙы Суходрева йылғаһы янындағы алышта туҡтатҡанғанға тиклем, литвалар юл ыңғайы биш ҡаланы яулап өлгөрәләр.
1446 йылдың 12 февралендә Можайский һәм Шемяка Мәскәүгә һөжүм яһайҙар, бөйөк кенәзлек ҡаҙнаһын һәм архивтарҙы талайҙар. 13 февраль көнө иртәнсәк Шемяка ҡушыуы буйынса Иван бөйөк Мәскәү кенәзе Василий II әсирлеккә ала. Бер аҙҙан Шемяка Иван менән бергә Василий Василильевичты һуҡырайталар. Василий II Шемяканың ағаһын һуҡырайтҡанға яуап итеп һәм татарҙарға теләктәшлек күрһәткән өсөн язалана. Юҡҡа ғына Василийҙың ҡушаматы Ҡараңғы/Темный булмай. Бынан һуң Василийҙы Мәскәүҙән ҡыуып сығаралар. Һигеҙ йылдан һуң, 1454 йылда, Василий II ҡМожайскиға һөжүм итә һәм уны Бөйөк Мәскәү кенәзлегенә ҡушып ала. Иван Андреевич Василий килгәнгә тиклем үк үҙенең ҡайныһына, Литваға, ҡаса, унда ул Чернигов, Стародуб, Гомель һәм Любичь биләмәләрен ала. Һуңынан уның улы Симеон (Семен) Литва кенәзенең дини эҙәрлекләүҙәре арҡаһында 1499 йылда ҡабаттан Мәскәү подданныйлығына күсә.
Ҡаҙағстанда мәғариф
Ҡаҙағстанда мәғариф —әхләҡи, интеллектуаль, мәҙәни, физик үҫеш һәм һөнәри компетентлык формалаштырыу маҡсаттарында тормошҡа ашырыла торған уҡытыу һәм тәрбиәнең өҙлөкһөҙ процессы. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса Ҡаҙағстан Республикаһында 3,3 млн. уҡыусы иҫәпләнә.
Ҡаҙағстанда 12 йыл буйына белем биреү ҡаралған. Ғәҙәттә, мәктәптә балалар алты йә ете йәштән йөрөй башлай. Өс йәштән алты йәки ете йәшкә тиклем балалар баҡсаһына йөрөргә мөмкин (мәктәпкәсә учреждение). Башланғыс белем баҫҡысы, 1-6 кластар, 11 йәшкә тиклем уҡыусыларҙы үҙ эсенә ала, урта белем  — 17 йәшкә тиклем,  уҡыусыларҙың барыһы ла тиерлек  берҙәм милли тест үтә  (ЕНТ), ул бер үк ваҡытта юғары уҡыу йортона инергә имтихан һәм мәктәп тамамлауҙа сығарылыш имтихандары булып тора.
Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы OECD фекере буйынса мәғарифтың ҡаҙаҡ системаһы илдең иҡтисади диверсификацияһы өсөн нигеҙ булып тора. Әммә дәүләттең бөтә тырышлығына ҡарамаҫтан, ул донъяла котировкаланмай, уның эшмәкәрлеге күп ҡыйынлыҡтар менән дауам итә. Ҡаҙағстан мәғариф системаһындағы төп проблемалар араһында OECD ойошмаһы төрлө категория уҡыусылар өсөн сифатлы белем алыуға тигеҙ хоҡуҡлы инеү мөмкинлеге булмауына, уҡыу йорттарының сикләнгән үҙаллылығына, уларҙы түбән финанслау кимәленә, студент заемдарының  һөҙөмтәле системаһының булмауына һ.б. күрһәтә. Юғары уҡыу йорттарын эҙмә-эҙлекле үҙгәртеп ҡороу ынтылыштары был илдең бөтә мәғәриф системаһына хас булған фундаменталь етешһеҙлектәрҙе адекват рәүештә үтәргә мөмкинлек бирмәй.
Барлыҡҡа килеүе һәм эшмәкәрлеге
Ҡаҙағстанда барлыҡ белем биреү процесстары дәүләт контролендә булһа ла, 1992 йылда шәхси мәктәп һәм юғары уҡыу йорттарының эшмәкәрлеге  закон нигеҙендә рәсмиләштерелә. Ваҡыт үтеү менән дәүләт структуралары яйлап шәхси мәғариф секторы эшен тәьмин итә,   мәктәп мөхитен компьютерлаштырыуҙы һәм  заманса технологияларҙы яйға һала. Ҡаҙағстан хөкүмәте бының менән бергә Ҡаҙағстанда сит ил юғары уҡыу йорттары филиалдарын әүҙем йәйелдерә.
Үҙгәртеп ҡорорға ынтылғанда бер ни тиклем алға китеш булыуға ҡарамаҫтан, Ҡаҙағстан мәғариф системаһы совет осоро өсөн хас булған ҡаты үҙәкләштерелгән идара итеү методтарының ауыр йөгөн үҙ өҫтөнә алыуын дауам итә. Ҡаҙағстан юғары белем биреү учреждениелары системаһы һаман да команда-административ методтар менән идара итә, был түбән һөҙөмтәлеккә һәм яуаплылыҡ булмауға килтерә. Шул уҡ ваҡытта система эше тураһында ышаныслы мәғлүмәт етмәү һәм булмау уны үҫтерүҙең һәм камиллаштырыуының һөҙөмтәле сәйәсәтен эшләүҙе ҡыйынлаштыра. Ошоноң менән бәйле стратегик ҡарарҙар ҡабул итеү, уларҙың үтәлешен баһалау һәм финанаслағанда өҫтөнлөктәрҙе билдәләү бик проблемалы була.
Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстанда мәғариф системаһы үҫешендә этаптарға айырыла.
Дәүләт сығымдары
Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы дәүләттәре менән сағыштырғанда, илдең йән башына эске тулайым продукт күләменә ҡарата Ҡаҙағстан мәғариф системаһына дәүләт һалыуҙары күләме маҡтанырлыҡ түгел. Мәҫәлән, 2013 йылда ул йән башына эске тулайым продукттан (ЭТП) 0,3 % артмай, шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһында ул эске тулайым продукттан 1,4 % тәшкил итә, ә иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы илдәре буйынса ул уртаса 1,6 % тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта йәмәғәт фондтарынан бүлеп бирелгән аҡса бик һөҙөмтәһеҙ бүленә һәм төрлө критерийҙар буйынса көтөлгән һөҙөмтәне тәьмин итә алмай.
«2005—2010 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһында мәғарифты үҫтереүҙең дәүләт программаһын» тормошҡа ашырыу буйынса дәүләт бюджет сығымдарының тейешле күләме   330 812,0 миллион тенге аҡса планлаштырылған.
2004 йылда Мәғариф һәм фән министрлығының бюджеты 31 миллиард тенге, 2007 йылда 131,5 миллиард тенге тәшкил иткән.
2012—2014 йылдарҙа мәғариф һәм фәнгә сығымдар 1 132 миллиард тенге тәшкил итә, ә нәҡ:
Ҡаҙағстан Республикаһының «2013—2015 йылдарҙа Республика бюджеты тураһында» Законына  ярашлы 2013 йылда мәғарифҡа сығымдар 469,6 миллиард тенге тәшкил иткән.
Артабан «2011—2020 йылдарға Ҡаҙағстан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү дәүләт программаһы» ҡабул ителә, ул төп ике этапта тормошҡа ашырылырға тейеш: беренсе 2011—2015 һәм икенсе 2016—2020  йылдарҙа. Был программаны финанслау күләме 2011 йылдан 2013 йылға тиклем осорға 151,15 тенге тәшкил итә.
Урта белем
Ҡаҙағстанда урта белем биреү мотлаҡ һәм урта дөйөм, башланғыс професссиональ һәм урта профессиональ белем биреүҙе үҙ эсенә ала. Беренсе синыфҡа балалар 6-7 йәштән ҡабул ителә. Ҡаҙағстан урта дөйөм белем биреү 3 баҫҡыстан тора: башланғыс (1-4 кластар), төп (5-9 кластар) һәм өлкән (10-12 класс). Айырыуса һәләтле уҡыусыларҙың потенциаль мөмкинлектәрен тулыһынса үҫтереү өсөн белем биреү программалары эшләнә, улар һәләтле балалар өсөн махсус мәктәптәрҙә тормошҡа ашырыла.
Ҡаҙағстанда башланғыс профессиональ белем биреү профессиональ мәктәптәрҙә һәм төп дөйөм белем биреү лицейҙары базаһында 2-3 йылда башҡарыла. Урта профессиональ белемде төп дөйөм белем биреү мәктәптәре базаһында колледждарҙа һәм училищеларҙа конкурс нигеҙендә 3-4 йылда алалар.
Ҡаҙағстанда урта белем сифаты сағыштырмаса юғары түгел. Мәҫәлән, уҡыусыларҙың белем ҡаҙаныштарын  баһалау буйынса халыҡ-ара программа мәғлүмәттәренә ярашлы 2014 йылда Ҡаҙағстан мәктәптәрен тамамлаусылар йән башына тулайым эске продукттың шундай уҡ кимәле булған илдәрҙә белем алған йәштәштәренән ныҡ ҡалыша. Төркиә йәки Рәсәй уҡыусыларын әҙерләү кимәленең математика, табиғи фәндәр һәм уҡыу кеүек фәндәр буйынса  Ҡаҙағстандан  күпкә өҫтөнөрәк булыуы асыҡлана. Әммә, Ҡаҙағстан мәғарифының "Үҙ-үҙеңде танып белеү" предметы булыуы ҙур айырма булып тора, унда уҡыусылар рухи-әхлаҡи белем ала. .
Юғары белем
Ҡаҙағстанда юғары белем урта белем нигеҙендә алына. Юғары уҡыу йортона инеү өсөн мәктәпте тамамлаусылар сығарылыш имтихандары һәм берҙәм милли тест (ЕНТ) йәки комплекслы тест (уҙған йылғы сығарылыш синыфтары өсөн) үткәреү рәүешендә тапшыра. Ҡаҙағстан граждандары конкурс нигеҙендә сит илдә уҡыу өсөн халыҡ-ара «Болашак» стипендияһын алырға хоҡуҡлы. Вузды тамамлау менән сығарылыш уҡыусыһы бакалавр (4 йыл), белгес (5 йыл) йәки магистр (6 йыл)  дәрәжәһен ала. Икенсе юғары белем Ҡаҙағстанда тиҙләтелгән уҡыу ваҡыты менән түләүле (2-3 йыл).
Юғары уҡыу йортонан һуңғы белем
Ҡаҙағстанда юғары уҡыу йортонан һуң белем алыу өсөн белгес йәки магистр дәрәжәһенә эйә булыр кәрәк. Ғилми кадрҙарҙы әҙерләү вуздарҙың магистратурһында, адъюнктураһында (хәрби, юридик) һәм докторантураһында башҡарыла. Ҡаҙағстан граждандары сит илдә уҡыу өсөн конкурс нигеҙендә халыҡ-ара «Болашак» стипендияһын алырға хоҡуҡлы. Магистратурала һәм адъюнктурала уҡыу ваҡыты 1-1,5 йыл, докторантурала  3 йыл тәшкил итә. Медицина юғары уҡыу йортонда академик кимәл — клиник һөнәрҙәр буйынса резидентура бар (52). 2019 йылдан резидентура мотлаҡ була һәм уға база медицина белем алыуын тамамлағандан һуң инергә була  (бакалавриат+интернатура).
«Мәғариф тураһында» закон буйынса Ҡаҙағстанда бушлай урта һәм башланғыс һөнәри белем алыу, шулай уҡ әгәр граждан тәүге тапҡыр белем алһа, конкурс нигеҙендә дәүләт гранттары буйынса түләүһеҙ урта һөнәри белем алыу, юғары һәм юғары уҡыу йортонан һуң  белем алыу гарантиялана. Бынан тыш, конкурс нигеҙендә дәүләттең белем алыу кредитын бирелә. Конкурс ЕНТ һөҙөмтәләре йәки комплекслы тестар буйынса бирелгән сертификаттарҙың баллдары нигеҙендә үткәрелә. Грант алыуға өҫтөнлөклө хоҡуҡҡа «Алтын белгі» тамғаһына эйә булғандар, шулай уҡ халыҡ-ара һәм республика конкурстарында, ярыштарында һәм олимпиадалында еңеүселәр эйә. Шулай уҡ, 2012 йылда кешенең гармониялы үҫеше өсөн «Үҙ үҙеңде танып белеү» гуманитар колледжы әҙерләгән дипломлы үҙ-үҙеңде танып белеү педагогтарының беренсе сығарылышы булды.
Тарихы
XX быуат башында күпселек ҡаҙаҡ балаларын ауыл мәҙрәсә ләрендә уҡытыу мөмкинлеге була. 1916 йыл алдынан Ҡаҙағстан территорияһында барлығы бер нисә рус һәм рус-ҡаҙаҡ мәктәбе була.
Советтар Союзынан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Ҡаҙағстан мәғариф өлкәһендә реформалар башлай.