cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Елена Джионат
Биографияһы
1933 йылдың 18-19 июнендә Бессарабия ҡатын-ҡыҙҙарының 1-се съезы булы, бында Румыния короллегенең барлыҡ төбәгенән делегаттар саҡырыла. Конгрессты Елена Джионат етәкләй.
Халыҡ крәҫтиән партияһы ағзаһы булып китә. Үҙ аҡсаһына «Феминистик хәрәкәт» журналын нигеҙләй.
Бессарабия ҡатын-ҡыҙҙары ойошмаһы Румыния короле Кароль II мөрәжәғәтнамә яҙа, унда енескә, ҡатламға, килемгә йәки титулға ҡарамай барлыҡ граждандарға тулы сәйәси һәм гражданлыҡ тигеҙ хоҡулығын, һәм шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар белеменә төрлө сикләүҙәрҙе бөтөрө-ҙе талап итә.
1936 йылдан һуң Елена Джионаттың артабанғы эшмәкәрлеге билдәһеҙ ҡала.
Брайтенштайн (Гарц)
Брайтенштайн (Гарц) (Breitenstein (Harz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 507 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 487 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6547 һәм автомобиль коды — MSH.
Татар Әхтиялы
Татар Әхтиялы (Әхтиял; Татар Әхтиялы, Татарский Ахтиял) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Менделеевск районы ауылы.
География
Ауыл Менделеевск ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1680 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Кураково улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1879 йылда ауылда һыу тирмәне, 1887 йылда мәктәп теркәлгән.
1921 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Бөндөж районы, 1931 йылдан — Алабуға районы, 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан Менделеевск районы составында була.
Халҡы
XX быуат башында башҡорттарҙан тыш ауылда дәүләт крәҫтиәндәре теркәлгән.
Вода (Пинега ҡушылдығы)
Вода — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Самария (тарлауыҡ)
Самария тарлауығы (Φαράγγι της Σαμαριάς), шулай уҡ «Самария» милли паркы  — Европалағы иң ҙур тарлауыҡ, Криттың көньяҡ-көнбайыш осонда Лефка-Ори тауында, Крит периферияһының Ханья периферия берәмегенең Сфакион общинаһында урынлашҡан. Криттың иң билдәле иҫтәлекле урындарының береһе. Тарлауыҡтың оҙонлоғо яҡынса 13 км, ә киңлеге 3,5 метрҙан 300 метрға тиклем тирбәлә. Контроль үткәндән һуң тарлауыҡ осонда Айия-Румели ауылына тиклем тағы ла 3 километр араны артылырға кәрәк. Ауылға тиклем автобус менән барыу мөмкинлеге бар.
Тарлауыҡ үҙенең атамаһын XIV быуаттағы Преподобная Мария византия сиркәүе атамаһынан алған. Сиркәү элекке Самария (яҡынса юл уртаһында) ауылынан саҡ ҡына түбәндәрәк урынлашҡан.
Яны-Ялбынь-Я
Яны-Ялбынь-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 790 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Самария (тарлауыҡ)
Тарихы
Самария тарлауығында әллә ҡасанғы замандан кеше йәшәгән. Бында, фаразланғанса, Аполлон һәм Артемидаға бағышланған ғибәҙәтхана ҡалдыҡтары табылған. Б. э. т. VI быуатта тарлауыҡтың осонда Тара (Τάρρα) ҡалаһы төҙөлгән. Ул ҙур булмаған, әммә үҙенең тәңкәләрен һуғыусы автономлы һәм киң билдәле ҡала булған. Тәңкәләрҙең бер яғында — ҡырағай кәзә башы, ә икенсе яғында — бал ҡорто һүрәтләнгән. Тарлауыҡ буйлап Тареос йылғаһы аҡҡан һәм тарлауыҡ та, моғайын, шул уҡ исем менән аталған. Тара ҡалаһы янындағы тарлауыҡ тураһында боронғо авторҙар Диодор Сицилийский, Секлиот, Өлкән Плиний һәм башҡалар телгә алған. Рим хакимлығы осоронда ҡала сәскә атҡан.
Яны-Ялбынь-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самария (тарлауыҡ)
Тарихы
Метаксас диктатураһы осоронда (1935—1940) был урындарҙа революция генералы Мандакас Эммануил үҙенең көрәштәштәре менән һыйыныу урыны тапҡан.
Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында тарлауыҡ аша Мысырға күсенеүсе грек хөкүмәтенең маршруты үткән. Немец оккупацияһы ваҡытында бында көрәшселәре лагеры булған. 1942 һәм 1943 йылдарҙа тарлауыҡта уның флораһын һәм фаунаһын системалы тикшеренеүҙәр үткәреүсе немец ғалимдары экспедицияһы эшләгән, тарлауыҡ һәм унда йәшәгән ҡырағай хайуандар хаҡында тәүге фильм төшөргән. Экспедиция ваҡытында күренекле Зиберт (текә ярҙан ҡолап) һәләк булған.
Грецияла граждандар һуғышы ваҡытында 1948 йылдың июненә, улар бер ауылда һалдаттар һәм полицейскийҙар уратып алынып, ҡаты алыштан һуң, юҡ ителгән көнгә, тиклем һул баш күтәреүселәр йәшеренгән. Бында Критта барған граждандар һуғышы тамамлана.
1962 йылда тарлауыҡ милли парк статусын алған. Шул ваҡытта Самария ауылынан халыҡты ла күсергәндәр. Ҡурсаулыҡ майҙаны 4850 гектар тәшкил итә. Тарлауыҡ осонда, диңгеҙ яры буйында, Айия-Румели ауылы урынлашҡан.
Флора һәм фауна
Ҡурсаулыҡты булдырыуҙың маҡсаты — Лефка-Ориҙың уникаль тәбиғәтен һәм бигерәк тә Кри-кри эндемик крит тау кәзәһен (Capra aegagrus creticus) һаҡлау. Тарлауыҡта Кри-криҙан башҡа ла һирәк осраусы хайуан һәм ҡош төрҙәре йәшәй. Был ҡырағай бесәй (әлеге ваҡытта бик аҙ ҡалған), бөркөттәрҙең, һыуһарҙың, бурһыҡтың төрлө төрҙәре.
Үҫемлектәрҙән тарлауыҡта шулай уҡ крит эндемиктары осрай. Был, мәҫәлән, диктамос, йәки эрондас һәм крит кипарисы. Тарлауыҡ флораһының башҡа төрҙәре: ҡарағайҙың төрлө төрҙәре, платандар, таш имән, крит сағаны, эбен ағасы һәм башҡа бик күп үҫемлектәр.
Туризм
1931 йылдан башлап, Ханья ҡалаһындағы Грек альпинистик йәмғиәте бүлексәһе тарлауыҡ буйлап туристар төркөмөн үткәргес ойошторған. 1962 йылдан, милли парк барлыҡҡа килгәндән башлап, походтар системалы төҫ ала, ә 1969 йылда, беренсе тапҡыр тарлауыҡҡа турагентстволарҙың турҙарын һатыу башланған. 2000 йыл башынан тарлауыҡ буйынса йылына 200 000 сәйәхәтсе үткән. Ҡайһы бер көндәрҙә һуҡмаҡта бер үк ваҡытта 3000 тиклем кеше булған. Әгәр тарлауыҡҡа иртән иртүк барһаң ғына, тығындарҙан ҡотолорға мөмкин булған. Яҙ — ҡурсаулыҡта иң яҡшы ваҡыт. Йәйен тарлауыҡта тынсыу эҫе була.
Тарлауыҡта (тап маршрут йүнәлешендә һәм унан ситтәрәк) бер нисә боронғо сиркәү: Изге Николай сиркәүе (Аполлон йәки Артемида антик ҡорамы урынында төҙөлгән), Христос сиркәүе, сиркәү Преподобная Мария Египетская сиркәүе (Самарья ауылына һәм тарлауыҡҡа исем биргән) бар. Ҡоролма төҙөлгән ваҡыт XII—XIII быуат, тип күрһәтелә, стенаның береһендә «1379» яҙыуы күренеп тора, фрескалар 1740 йыл менән билдәләнгән). Ҡайһы бер ҡорамдар ғибәҙәт атҡарыу өсөн асылған. Яҡынса юл уртаһында элекке Самария ауылының тергеҙелгән традицион крит өйҙәре (халыҡ унан 1962 йылда күсерелгән) урынлашҡан. Ауылда телефон, урман һаҡлау посы, дарыухана, вертолет майҙансығы һәм бер нисә мул, туристар проблемалы хәле бар.
Тарлауыҡтың иң тар өлөшө, Портес тар үткәүеле (Ҡапҡа), Самария ауылынан яҡынса 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Текә ҡаялар араһындағы үткәүел киңлеге яҡынса 3,5 метрлыҡ, ә ҡаялар 300 метр бейеклеккә етә.
Тарлауыҡтан сығыу урыны диңгеҙҙән 3 километр алыҫлыҡта, Айия-Румели ауылы районында урынлашҡан. Ауыл причалынан туристарҙы Хора-Сфакионға, Палеохораға йәки Суйяға саҡлы бара торған паром ҡаршылай — Айия-Румелиҙан фәҡәт һыу транспорты менән йә тарлауыҡтан кире яҡҡа бик ауыр юлдан йәйәү генә үтеп булһа, был тораҡ пункттарына автомобиль юлдары һалынған. Айия-Румелиҙа ҡунаҡхана, пансион һәм бер нисә таверна бар.
Ҡыш һәм яҙ ҡойма ямғырҙар ваҡытында тарлауыҡ төбөнән һыу ағымы ярһып аға, диуарҙан таштар емерелеп төшә. Был ваҡытта милли парк туристар өсөн ябыҡ була. Тарлауыҡта ҡунып ҡалыу йыл әйләнәһенә тыйыла. Маршрут буйынса йөрөү түләүле (2017 йыл хаҡы менән 5 евро, 12 йәшкә тиклемге балалар — бушлай), инеү һәм сығыу урындарындағы контроль пункттары тарлауыҡта тороп ҡалғандарҙы белергә ярҙам итә, был килеүселәрҙең хәүефһеҙлеге өсөн мөһим. Теләһә ниндәй пункт аша кире ҡайтып була, шуға күрә карапҡа билет хаҡы (2017 йыл хаҡы менән 11 евро) инмәй. Үтеү ҡатмарлылығы, тирә-яҡ пейзаждары һәм үтеү саралары һәм туристарҙы ташыу ысулдары менән маршрут (автомобиль — йәйәү төшөү — карап) Тенерифеләге Маска тарлауығын хәтерләтә.
Щарк-Я
Щарк-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сартынь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Шарль Эжен Уйфальви де Мезоковезд
Шарль Эжен Уйфальви де Мезоковезд (Károly Újfalvy von Mezőkövesd; 1842—1904) — Франция антропологы һәм этнографы, фин-уғырҙарҙы өйрәнеүсе, шәрҡиәтсе, тел белгесе, сәйәхәтсе. Фәлсәфә докторы (1870).
Биографияһы
1842 йылдың 18 майында Австрия империяһының баш ҡалаһы Венала тыуған. Сығышы менән мадьяр.
Хәрби белем алған. Отставкаға киткәндән һуң, Бонн университетында лекцияар курсын тыңлай, фин-уғыр һәм төрки телдәрҙе өйрәнгән.
1876—1878 йылдарҙа Франция хөкүмәте тарафынан ебәрелгән ғилми экспедиция составында Рәсәйгә, Себергә һәм Урта Азияға сыға, бында киң этнография коллекцияһын йыйған, улар 1878—1879 йылдарҙа Парижда күрһәтелгән. Экспедиция һөҙөмтәләре буйынса 6 томда «Рәсәйгә, Себергә һәм Төркөстанға француз фәнни экспедицияһы» (Expedition scientifique francaise en Russie, en Siberie et dans le Turkestan) тигән материал нәшер ителә. Экспедиция башлығы булараҡ Почёт легионы ордены менән бүләкләнгән.
Рәсәй буйлап сәйәхәте барышында Башҡортостанда була, уның маршруты Троицк, Үрге Урал, Рәхмәт, Ташбулат, Салауат, Әбйәлил, Ҡырҙас, Темәс, 1-се Этҡол, 2-се Этҡол, Ҡашҡар, Ырымбур аша үткән. Башҡорттарҙы төрлө яҡтан, шул иҫәптән антрополог яҡтан, өйрәнгәндән һуң улар фин-уғыр сығышлы тигән һығымтаға килгән. Шулай уҡ Вепс теленең грамматикаһын төҙөй, вепстарҙы антропологик яҡтан тикшергән.
1881—1882 йылдарҙа Һиндостан, Кашмир һәм Кесе Тибетҡа сәйәхәт ҡылған.
Мадьяр шағиры Шандор Петёфиның бер нисә шиғырҙарын француз теленә тәржемә иткән.
Ғаиләһе
Ҡатыны Мария Уйфальви-Бурдон (1846—1912), иренең ҡайһы бер әҙәби хеҙмәттәрен яҙыуҙа һәм уның сәйәхәттәрендә ҡатнашҡан. 1880 йылда уның «Париждан Сәмәрҡәндкә, Фирғәнәғә, Кулжәгә һәм Көнбайыш Себергә: парижлының юл тәҫьораттары» тигән юл көндәлеге нәшер ителгән.
Магда Франк
Магда Франк Фишер (20 июль 1914 йыл — 23 июнь 2010 йыл) — Венгрия—Аргентина ы.
Биографияһы
Магда Франк 1914 йылдың 20 июлендә Австро-Венгрия Трансильвания провинцияһы Коложвар ҡалаһында (хәҙерге Румынияның Клуж-Напока ҡалаһы) тыуған.
Будапешт ҡалаһында башта Нәфис сәнғәт мәктәбендә, һуңынан Биҙәү-ҡулланма сәнғәте колледжында скульптор һөнәренә уҡый. Таш, ағас һәм металл материалдары менән эшләй. Фашистарҙан ҡурҡып Венгриянан Швейцарияға китә. Бер нисә йыл үткәс Парижда Жюльен академияһында белем ала.
1950 йылда Аргентинаның баш ҡалаһы Буэнос-Айресҡа күсә, бында туғандарынан берҙән-бер тере ҡалған ағаһында йәшәй. Буэнос-Айрестың һынлы сәнғәт мәктәбендә уҡыта. Аргентинала уның үҙ художестволы стиле тулыһынса формалаша, уны ижадында Колумбҡа тиклемге Америка сәнғәте сағылыш таба. 1953 йылда Генри галереяһында тәүге күргәҙмәһе уҙа. Шулай уҡ уның әҫәрҙәре Писарро галереяһында күрһәтелә. Аргентинала бер нисә сәнғәт өлкәһендәге премияларға лайыҡ була.
1960-сы йылдар башында Парижға күсә, Аргентинаға йәнә 1995 йылда әйләнеп ҡайта һәм Буэнос-Айрестың Сааведре районында үҙенең йорт-музейына нигеҙ һала.
2010 йылдың 23 июнендә Буэнос-Айреста вафат була.
Хәҙерге ваҡытта Магда Франктың әҫәрҙәре Париждағы Хәҙерге заман сәнғәте дәүләт музейында, Буэнос-Айрестағы нәфис сәнғәт милли музейында һәм башҡа музей фондтарында һаҡлана.
Ишей (Баймаҡ районы)
Ишәй (Ишей) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 140 кеше .. Почта индексы — 453664, ОКАТО коды — 80206852003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Айыу (Минзәлә районы)
Айыу (Аю, Аю, Медведево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1725 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫке Мәлкен улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — йәнә Минзәлә районы составында була.
Халҡы
XX быуат башында башҡорттарҙан тыш ауылда типтәрҙәр һәм дәүләт крәҫтиәндәре теркәлгән.
Юртибя-Ненз
Юртибя-Ненз — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Войлас (Пышенц ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өмми Камал
Өмми Камал, Исмәғил (XIV быуат аҙағы — 1475 й.) — төрки суфый шағиры. Ә. Йәсәүи, Баҡырғаниҙың суфыйсылыҡ традицияларына эйәргән. Тормошо тураһында тулы мәғлүмәттәр һаҡланмаған.
Биографияһы
Өмми Камал Койсу (ҡумыҡ — Ҡуй һыу) йылғаһы буйындағы Коюн ҡалала (хәҙерге Дағстандағы Баутуғай) тыуған. Төрлө сығанаҡтар буйынса, белемде туған ерендә, унан фән һәм сәнғәт өлкәһендәге белемен Ширванда киңәйтә. Тикшеренеүселәр Өмми Камалдың биографияһын Ҡырым, Кавказ арты, Кесе Азия, шулай уҡ Урал-Волга буйы менән бәйләй. Риүәйәттәр буйынса, Ғосман империяһы осоронда Өмми Камалды Мәхмәт Солтан Фәтих (Константинополде яулаусы) үҙе янына ала һәм ул ғәскәрҙә кадиаскер (судья) булып хеҙмәт итә. Өмми Камалдың шулай уҡ башҡа солтандар (Морат II) ихтирамын яулауы ла билдәле. Ғосман әҙәбиәтендә шәйех Баһауетдин Эрзинжанскийҙың уҡыусыһы һәм суфыйсылыҡ шиғриәтенең, философияһының сағыу вәкиле була.
Ижады
Өмми Камал шиғриәтенең әҙәби ҡиммәте уның дөйөм ҡулланылған төрки телдә генә түгел, шул уҡ мәлдә туған ҡумыҡ һөйләшендә лә яҙылыуында. Шағир үҙ ижадында йәшәү мәғәнәһе, һөйөү, сикһеҙ йыһан, изгелек, йомартлыҡ темаларын күтәрә. Тикшеренеүселәр уны таланты һәм замандаштары күңеленә юл таба алыуы буйынса суфыйсы төрөк шағиры Юныс Әмире менән сағыштыра. Шағирҙың әҫәрҙәре башҡорттар һәм татарҙар араһында киң тарала. 1884 йылда Өфө кешеһе Мөхәммәт Фәтих тарафынан Ҡаҙанда «Өммикамал китабы» нәшер ителә, йыйынтыҡҡа хикмәттәр, ғәзәлдәр, мәрҫиәләр (бөтәһе 6500 юл) индерелгән. Өмми Камалдың әҫәрҙәре Өфө ҡалаһындағы З.Вәлиди исемендәге милли китапханала һирәк китаптар бүлегендә, Ғ. Хөсәйенов исемендәге ғәрәп графикалы һәм иҫке баҫма китаптар фондында, Ҡаҙан, Махачкала, Санкт-Петербург, Истанбул архивтарында һаҡлана. Уның ҡайһы бер әҫәрҙәре 1917 йылға тиклем Ҡаҙанда, Төркиәлә баҫылған поэтик йыйынтыҡтарға индерелгән.
Иҫтәлекле урындар
Төркиәлә (Болу, Караман, Маниса, Мудурну) Өмми Камалға арналған иҫтәлекле урындар күп. Нигде ҡалаһында мавзолейы бар.
Нәҫеле
Өмми Камалдың өс улы була: Синана, Джамала, өсөнсө улыныҡы билдәһеҙ.
Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы
Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы (9 октябрь 1896 йыл — 21 декабрь 1924 йыл) — Башҡортостандың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1921).
Биографияһы
Шәһит Әхмәт улы Хоҙайбирҙин 1896 йылдың 9 октябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Бесәнсе ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Хоҙайбирҙин ауылында) тыуған. 1909 йылда Ырымбурҙағы Хөсәйениә мәҙрәсәһенә уҡырға бара. 1914 йылда мәҙрәсә администрацияһын тәнҡитләгән өсөн уҡыуҙан ҡыуыла.
Беренсе донъя һуғышы башланғас, фельдшерҙар курсын тамамлап, рота фельдшеры булып һуғышҡа китә. Австрия фронтында яраланғас, 1916 йылда Өфөгә ҡайта. Февраль революцияһын 144-се уҡсы полкы һалдаты булып ҡаршылай. Өфө мосолман хәрби советы эшендә, «Һалдат теләге» гәзитен сығарыуҙа ҡатнаша.
1918 йылда большевиктар партияһына алына, Башҡортостанда совет власын нығытыуҙа ҙур тырышлыҡ күрһәтә. Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.
1919 йылда совет органдарының етәксеһе булып таныла. РКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары, ер эштәре халыҡ комиссары урынбаҫары, эске эштәр халыҡ комиссары булып эшләй.
1924 йылдың 21 декабрендә ҡаты ауырыуҙан Мәскәүҙә вафат була, Өфөлә ерләнгән.
Бүләктәре
Партияның 10-се съезы делегаттары менән Кронштадт фетнәһен баҫтырыуҙа ҡатнаша һәм ауыр яралана, батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Сығанаҡтар
''Памятник Худайбердину Ш. А. Ленина В. И. имени, парк''.
Иҫке Балаҡатай ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ажарма
Ажарма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванжиль йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кёнигсмарк
Кёнигсмарк (Königsmark) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 516 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Балсыҡ-гипс
Балсыҡ-гипс (ганч, гаж, арзык, ) — ҡурыштырыу материалы, тәбиғи (30-60 % двуводный сернокислый кальций CaSO 4•2H2O) һәм балсыҡтың (гаж, кварц һәм кальцит ҡушылмалар, ер ҡушылған гипс) ваҡланған 40-70 % өлөшсәләре йәки лесса (ганч, арзык). Төҙөлөш балсыҡ-гипсы — гипс мергелен 160—250° температураһында яндырып алыу һәм артабанғы ваҡлау һөҙөмтәһендә алынған порошок ҡатнашма. Төҙөлөш балсыҡ-гипс (гипс һәм балсыҡтан тыш) составына күпмелер һәм углекислый кальцийҙың ҡайһы бере инә. Хатта бер ятҡылыҡтан алынған балсыҡ-гипстың минераль һәм химик составы ла ныҡ үҙгәреүе мөмкин. Материал һыулы мөхиттә лә ҙур механик сыҙамлылыҡ һәм тотороҡлоҡ менән ҡылыҡһырлана.
Ҡулланыу
Балсыҡ-гипс («ганч») ганчҡа һырлап биҙәк һалыу таралған Урта Азияла һәм материал гажа һәм арзык булараҡ билдәле булған Кавказда киң ҡулланыла. Ганч — составында гипс (40-70 %-ҡа тиклем) һәм балсыҡ булған таш кеүек тоҡомдарҙы яндырып алынған ҡатырғыс материал. Беҙҙең эраның тәүге быуаттарынан алып штукатурка, күләмле-пластик декор (һырлау, рәшәткәләр һ. б. деталдәр ҡойолмаһы) һәм скульптура өсөн материал булараҡ билдәле.
Ятҡылыҡтары
Балсыҡ-гипс алыу өсөн Урта Азияла һәм Кавказда, шулай уҡ РСФСР-ҙың Әстерхан, Волгоград, Ростов өлкәһендә күп һанлы сеймал ятҡылыҡтары булғаны билдәле.
Брунько Александр Виленович
Александр Виленович Брунько (7 август, 1947, Киев — 2006, Новошахтинск) — Рәсәй шағиры, «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Тормош юлы
1947 йылдың 7 авгусында Киевта хәрбиҙәр ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Вилен Александрович Брунько — элекке осоусы (лётчик), Юғары партия мәктәбен тамамлаған, журналист, Төньяҡ Кавказ буйынса "Экономическая газета"һының махсус хәбәрсеһе. Атаһының эше буйынса улар ғаиләһе ил буйынса бик күп күсеп йөрөй, Карпат арьяғында, Ужгородта, Питерҙә, Сахалинда, Владивостокта йәшәй.
А. Брунько 9 синыфта уҡыған саҡта ғаилә Дондағы Ростовҡа күсеп килә. А. В. Брунько, урта мәктәпте тамамлағас, Ростов дәүләт университетының журналистика факультетына уҡырға инә, 1-се курста уҡыған сағында армияға алына. Белоруссияла хеҙмәт итә. Армиянан һуң университетта уҡыуын дауам итә, тик уны тамамламай. 1975—1976 йылдарҙа Александр Брунько башта Находкала, артабан Магаданда йәшәй.
1980-се йылдарҙың башында Дондағы Ростовта Бруньконың «Сначала начни», «Концерт на шпалах» тигән ҡулдан күсерелгән шиғырҙар йыйынтығы һәм эпиграммалары йөрөй.
А. В. Брунько «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә Виталий Калашников, Игорь Бондаревский, Владимир Ершовтар менән бергә нигеҙ һалыусы була.
Уның шиғырҙары «Дон», «Дети Ра» журналдарында баҫыла.
Дондағы Ростовта йәшәгән сағында милиция төркөмөнә паспорт урынына «Дон» журналында сыҡҡан шиғырҙары һәм фотографияһы баҫылған, иҫкереп бөткән журналдың һанын күрһәтеп, уларҙы һуштан яҙҙыра. Шунлыҡтан «паспорт режимын боҙоу»ҙа ғәйепләнә һәм Богатян төрмәһенә бикләнә. Азатлыҡҡа сыҡҡас, «Поседевшая любовь» шиғырҙар китабын баҫтыра. Дуҫтары был китапты шаяртып «Пос идевшая любовь» тип йөрөтәләр. 1980-сы йылдарҙың аҙағында данлыҡлы «Дом актёра» йортонда бер бүлмәлә йәшәй.
1989 йылда режиссёр Александр Расторгуев менән Дон-ТР телестудияһында Александр Брунько тураһында «Черновик» тигән фильм төшөрә. Был фильмды телестудия етәкселәре бик ныҡ тәнҡит утына тота.
1997 йылда Александр Брунько тураһында «Перекати-поэт» (РЦСДФ, режиссёр С. Стасенко) фильмы төшөрөлә.
Дондағы Ростовта эшләй һәм йәшәй. Һуңғы тапҡыр уны Дондағы Ростовта 2006 йылда күрәләр.
Александр Виленович Бруньконың архивы шағирә Татьяна Крещенскаяла һаҡлана.
А. Бруньконың СССР Дәүләт Именлек комитетына хаты
В КГБ СССР
от БРУНЬКО Александра Виленовича, поэта
ЗАЯВЛЕНИЕ
Видит Бог, я не могу жить в этой стране. Мне попросту НЕГДЕ жить. Я не прописан здесь, я не прописан в СССР.
Щекурь-Я
Щекурь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.
Брунько Александр Виленович
А. Бруньконың СССР Дәүләт Именлек комитетына хаты
Видит Бог, я — поэт. Тем не менее, мои произведения, как прежде, неизбежно встречают всяческие «рогатки», препоны и проч. Две мои поэтические книги, лежащие в «РОСТИЗДАТЕ», несмотря на восторженные отзывы редакторов и потенциальных читателей, в самом деле «лежат», то есть не имеют ни малейшего движения.
Щекурь-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Брунько Александр Виленович
А. Бруньконың СССР Дәүләт Именлек комитетына хаты
Видит Бог, мне НЕЧЕМ жить. Я существую только на подаяния друзей и тех, кто заинтересован моей поэзии, иначе говоря, людей, помогающих мне не умереть с голоду. В 1986—1987 гг. я отбывал срок за «злостное нарушение паспортного режима»: ст. 198 УК РСФСР. Весь этот год (и три дня!) я просидел в тюрьме. Что такое «прописка» мне, поэту, — увы — понять не дано. «Каждому, кто законно находится на территории какого-либо государства, принадлежит, в пределах этой территории, право на СВОБОДНОЕ передвижение и СВОБОДА ВЫБОРА МЕСТОЖИТЕЛЬСТВА…» — «Международный Пакт о гражданских и политических правах», подписанный СССР и ЯКОБЫ вступивший в силу в 1976 году…
Щекурь-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Брунько Александр Виленович
А. Бруньконың СССР Дәүләт Именлек комитетына хаты
Я повторяю: мне НЕГДЕ и НЕЧЕМ жить. Работать вне литературы не желаю, а, главное, — НЕ ИМЕЮ ПРАВА! С великим — прошу мне верить — прискорбием вынужден констатировать: в СССР я не могу реализовать свои способности и творческие намерения. Так называемая «перестройка» никак не ограждает меня от преследования властей за ту же «прописку» и нежелание «работать»…
В сущности, я нахожусь — ежедневно, ежечасно! — НИГДЕ, то есть ВНЕ ЗАКОНА. ДЕ-ЮРЕ — меня здесь, в этой стране попросту НЕТ! А фактически я живу неизвестно где и неизвестно на какие средства. Мои стихи по-прежнему трактуются, как «антисоветские», их ПО-ПРЕЖНЕМУ боятся публиковать.
ИТАК, учитывая всё вышеизложенное, — ПРОШУ ПРЕДОСТАВИТЬ МНЕ ВЫЕЗД ЗА ГРАНИЦУ — в любую из западных стран. Ибо, к сожалению, УВЕРЕН: дальнейшее пребывание в СССР — бесконечная, изматывающая цепь унижений и преследований — приведёт меня либо к инфаркту, либо к самоубийству. И наоборот — возможность жить и творить в НОРМАЛЬНЫХ ЧЕЛОВЕЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ позволит — и в этом я УВЕРЕН! — принести подлинную пользу РОДИНЕ — РОССИИ — во имя БОГА и ПРАВДЫ.
Александр БРУНЬКО, май 1989 г.
Элеонора Рузвельт
А́нна Элеоно́ра (Э́ленор) Ру́звельт (Anna Eleanor Roosevelt, МФА ; 11 октябрь 1884 йыл — 7 ноябрь 1962 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының йәмәғәт эшмәкәре, АҠШ президенты Франклин Делано Рузвельттың (үҙенең йыраҡ туғаны) ҡатыны. Икенсе президент Теодор Рузвельтҡа ла Элеонора туған (русса племянница) була.
Бала сағы һәм йәшлеге
Анна Элеонора Рузвельт 1884 йылдың 11 октябрендә Нью-Йоркта тыуған. Уның атаһы Эллиот Рузвельт, әсәһе — Анна Холл Рузвельт. АҠШ президенты Теодор Рузвельт уның атаһы яғынан ағаһы (русса дядя) була. Үҙенән һуң ике ҡустыһы тыуа: Эллиот Рузвельт-кесе (1889—1893) һәм Холл Рузвельт (1891—1941). Уның шулай уҡ аталаш (ата бер, инә башҡа) тағы бер ҡустыһы була, Эллиот Рузвельт Манн (1941 йылда үлә), уның әсәһе ғаиләнең хеҙмәтсеһе Кэти Манн.
«Анна» исемен әсәһе һәм уның апаһы Анны Коулз, ә «Элеонора» — атаһы хөрмәтенә ҡушалар. Һуңғыһы шулай уҡ уның ҡушаматы булып китә («Элли» йәки «Кескәй Нелл»). Бала сағынан уҡ үҙен Элеонора тип исемләүҙәрен өҫтөн күрә.
Ғаиләләре Нью-Йорктың юғары ҡатламына ҡарағанлыҡтан, Рузвельт бәләкәйҙән байлыҡ һәм өҫтөнлөк донъяһында үҫә. Бала сағында ул үҙен бигерәк тә иҫкесә тота, шуның өсөн әсәһе уны «Бабуля» тип тә нарыҡлай. Элеонораға һигеҙ йәш тулғанда әсәһе дифтериянан вафат булып ҡала. Эскеселектән мәжбүри дауалау үткән алкоголик атаһы тағы ике йылдан үлә. Ҡустыһы Эллиот Рузвельт-кесе шулай уҡ дифтериянан гүр эйәһе була. Ата-әсәһе үлгәндән һуң ҡыҙ әсәһе яғынан оләсәһе Мэри Лудлов Холл (1843—1919) тәрбиәһендә Нью-Йорк штатының Тиволи ауылында үҫеп буй еткерә.
Никахы һәм ғаилә тормошо
1905 йылда Ф. Д. Ру́звельтҡа кейәүгә сыға. Никахлашыуға Элеонораны үлгән атаһы урынына уның ағаһы Теодор Рузвельт оҙатып килә. Ирле-ҡатынлы Рузвельттарҙың алты балаһы тыуа, уларҙың береһе сабый сағында уҡ үлә.
Йосоп (Дүртөйлө районы)
Йосоп (Юсупово) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 668 кеше. Почта индексы — 452317, ОКАТО коды — 80224849003.
Тарихы
Йылан улусына ҡараған аҫаба башҡорттар ауылы. Ауыл тураһында тәүге мәғлүмәт 1795 йылдағы V рәүиз материалдарында бирелә. Ул ваҡытта унда 53 башҡорт йәшәй. 1816 йылда 98 башҡорт, 1834 йылда — 151 башҡорт, 1859 йылда 279 аҫаба башҡорт һәм 61 керҙәш (припущенник) йәшәй. 1870 йылда башҡорттарҙың һаны 200 кеше була, ә 1920 йылғы рәүиздә ауылда 905 башҡорттоң йәшәүе теркәлә.
1843 йылда 151 башҡортҡа 120 бот ужым, 280 бот яҙғы иген сәселә. Улар 24 ихатала 212 ат, 190 һыйыр, 40 һарыҡ һәм 20 кәзә аҫырай. Умартасыларҙа 100 солоҡ һәм 30 умарта була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пархоменко Алексей Серапионович
Алексей Серапионович Пархоменко (1909, Мәскәү — 1982, Мәскәү) — совет математигы, юғары геометрия өлкәһендә белгес, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Биографияһы
1909 йылда танылған шеф-ашнаҡсы ғаиләһендә тыуған. Бала сағында скарлатина менән ауырый, шул сәбәпле ике күҙе лә һуҡырая.
Ата-әсәһе үлгәндән һуң, һуҡырҙар өсөн махсус балалар йортонда тәрбиәләнә. Уңышлы уҡый, музыкаль һәләттәре менән айырылып тора, фортепианола уйнай һәм айырыуса скрипкала яҡшы уйнай.
1930 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының математика бүлегенә уҡырға инә. 1935 йылда уны үҙгәрткәндән һуң, Мәскәү дәүләт университеты механика-математика факультетының математика бүлеген тамамлай, П. С. Александровтың уҡыусыһы.
«О взаимно-однозначных и непрерывных отображениях» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң, 1938 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе ала; 1939 йылдан алып 1982 йылда вафат булғанға тиклем Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының топология кафедраһы доценты (аҙаҡ юғары геометрия һәм топология кафедраһы).
Тулыһынса һуҡырайыуына ҡарамаҫтан, механика-математика факультетының алдынғы уҡытыусыларының береһе була <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Беҙҙә аналитик геометрия буйынса семинарҙарҙы Алексей Серапионович Пархоменко алып барҙы. Ул һуҡыр булыр ине, әммә предметҡа яҡшы ориентир алды. Мәҫәлән, таҡтала гипербола төшөргәндә, ул графикты асимптотаға ҡарай тартырға кәрәклеген әйтеп торҙо<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— А. В. Гулин Мехматяне вспоминают:5. Москва 2015.
Теоретик-күмәклекле топология буйынса семинар етәкселәренең береһе була (П. С. Александров, Л. А. Тумаркин, И. В. Проскуряков менән бергә).
1982 йылдың16 февралендә Мәскәүҙә вафат була.
Библиография
П. С. Александров 1968 йылда «Лекции по аналитической геометрии, пополненные необходимыми сведениями из алгебры, с приложением собрания задач, снабжённых решениями, составленного А. С. Пархоменко» китабын баҫтырып сығара.
Сәпсәү һымаҡтар
thumb|265px|Ягры утрауында Чаяньче күле, Северодвинск Сәпсәү һымаҡтар (Charadriiformes, Ржанкообразные) — бөтә ер йөҙөндә осрай, һыу буйында йәшәй торған, көйөлдөләр менән аҡсарлаҡтарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; тышҡы ҡиәфәте, мирфологияһы менән айырылап торған, бөтә бонъяға таралған, һыуҙа һәм һыу эргәһендә йәшәүсе ҡоштар отряды. Ҙурлығы буйынса бәләкәй һәм уртаса, ауырлығы буйынса ҡом көйөлдөләре (Calidris minutilla) 19-30 г һәм диңгеҙ аҡсарлағы (Larus marinus). 1,3-2 кг-ға етә. Күмәк колонияла йәшәүселәр ҙә, айырым йәшәуселәр ҙә бар. Поляр сарлаҡтың (Sterna paradisaea) миграция юлы 28 мең км-ға етә, шулай уҡ тау зырҡыуыты (Gallinago solitaria) ултыраҡ рәүештә тереклек итә.
Көйөлдө оҙон аяҡлы, оҙон төҙ нәҙек суҡышлы, һоро сыбар төҫлө, йылға-күл буйында йәшәүсе, ҡош. Был ҡош Башҡортостанда киң таралған, һыу буйҙарында тереклек итә. Оҙон аяҡлы, аҫҡа табан кәкерәйгән оҙон суҡышлы, өйрәктән ҙур. Был ҡош яҡшы йөҙә, кәрәк саҡта сума. Төҫө — ҡара, буй-буй ерән һорғолт һыҙыҡлы. Ҡойроғоноң өҫтө һәм ҡорһағы аҡ төҫтә. Аяҡтары күкһел һоро. Тауышы «көйөөөөл, көйөөөөөл, өл-өл-өл». Шырлыҡтарҙа, һыулы болондарҙа йәшәй. Ваҡ балыҡ, бөжәк, көҙөн еләк-емеш менән туҡлана. Көйөлдө ояһын ерҙә ҡора. Көрән таптар менән ҡапланған йәшкелт-һоро төҫлө дүрт йомортҡа һала. Көйөлдө — һунар ҡошо, уны ите өсөн аулайҙар.
Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы
Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы (21 июнь 1913 йыл — 6 сентябрь 1952 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар дивизияһы гвардия артиллерия полкының батарея командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Ғимай Фәсхетдин улы Шәйхетдинов. 1913 йылдың 21 июнендә Өфө өйәҙе Ҡыҙылъяр ауылында тыуған. Милләте — башҡорт. 1935 йылда Өфө урман-техник техникумын тамамлай. 1942 йылда коммунистар партияһына инә. Армияға саҡырылғанға тиклем Иглин урман хужалығында эшләй. Артабан, 1935—1937 йылдарҙа, Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. 1937 йылдан алып — Нуриман район комитеты ҡарамағындағы Башосоавиахимдың рәйесе. Нуриман районы райвоенкоматы тарафынан 1941 йылда Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм Ленинград артиллерия училищеһына уҡыуға йүнәлтелә, училищены 1943 йылда тамамлай. 1944 йылдың 9 ғинуарынан алып — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 2-се Украин фронты 4-се гвардия армияһы 41-се гвардия уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә, 89-сы гвардия артиллерия полкында батарея командиры була. 1945 йылда, һуғыштан ҡайтҡандан һуң, Нуриман районында төрлө вазифаларҙа эшләй: башта элекке эш урынында Башосоавиахимдың рәйесе вазифаһын башҡара, 1950 йылдан — Дәүләт хеҙмәт һаҡлыҡ кассаһы мөдире.
Башҡорт АССР-ның Юғары Советы депутаты (2-се саҡырылыш) итеп һайлана.
1952 йылдың 6 сентябрендә вафат була. Башҡортостандың Нуриман районы Ҡыҙылъяр ауылында ерләнә.
Раянов Фәнис Мансур улы
Раянов Фәнис Мансур улы (12 декабрь 1938 йыл) — хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), юридик фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2018) кавалеры.
Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 13 сентябрендә бирелә. 89-сы гвардия артиллерия полкы батареяһы командиры гвардия лейтенанты Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы Корсунь-Шевченко операцияһы барышындағы алыштарҙа айырыуса ҙур батырлыҡ күрһәтә. 1944 йылдың 17 февралендә Украин ССР-ының Журжинцы ауылы тирәһендә Шәйхетдинов етәкселегендәге батарея орудиелар уты менән дошман һөжүмдәрен кире ҡаға, батарея яугирҙары ҡулдарына автоматтар алып, дошманды ҡамауға алалар, 250-нән ашыу һалдатты юҡ итәләр һәм позицияларҙы һаҡлап ҡалалар,.
Советтар Союзы Геройы исеме Ғ. Ф. Шәйхетдиновҡа 1944 йылдың 13 сентябрендә бирелә.
Раянов Фәнис Мансур улы
Биографияһы
Фәнис Мансур улы Раянов 1938 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ы Баҡалы районының Туҡтағол ауылы ауылында тыуған.
1965 йылда Свердловск юридик институтын тамамлаған.
Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы
Хәтер
— Геройҙың исеме уның тыуған ауылындағы урамға бирелгән
— Батарея артиллеристарының батырлыҡ күрһәткән урынында һәйкәл ҡуйылған
Раянов Фәнис Мансур улы
Биографияһы
1965 йылдан — Башҡорт АССР-ының Нуриман районы прокуроры ярҙамсыһы, унан һуң Балтас районы прокуроры була.
1969—1970 йылдарҙа Свердловск юридик институтының Өфө факультетында өлкән уҡытыусы булып эшләй.
1970—1973 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы.
1974 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1978—1981 йылдарҙа һәм 1988—2004 йылдарҙа БДУ-ның дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире була.
1981—1986 йылдарҙа һәм 1989—1992 йылдарҙа Фәнис Раянов БДУ-ның юридик факультетының деканы була.
2004 йылдан башлап ул — Урал дәүләт юридик академияһыың Өфө филиалында кафедра мөдире, 2005 йылдан — профессор.
2005 йылдан — «Правовое государство: теория и практика» журналының баш мөхәррире.
Фәнис Мансур улының фәнни эшмәкәрлек даирәһе — дәүләт-хоҡуҡ төҙөлөшө, хоҡуҡ өлкәһендәге реформа, аграр-хоҡуҡ мәсьәләләре. Ул Рәсәй Федерацияһында һәм Башҡортостан Республикаһында дәүләт-хоҡуҡ төҙөлөшө һәм хоҡуҡ реформаһы буйынса тәҡдимдәр әҙерләй.
Хеҙмәттәре
Фанис мансурович Раянов — 250-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы.
Войлас (Шоча ҡушылдығы)
Войлас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоча йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Урмансы
Урмансы (Урманчино) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, Лаҡлы ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 405 кеше булған. Почта индексы — 452498, ОКАТО коды — 80247830002.
Географик урыны
Урмансы ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Лаҡлы йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Урмансы ауылына Себер даруғаһы Түбәләҫ улусына ҡараған Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
«Иҫке ҡыштау» тип йөрөтөлгән урында, Яңғыҙ Ҡарағас янында, борон Тайшан ауылы торған. Унан себер каторгаһына тотҡондарҙы илткән Ятап юлы үткән, һәм ауыл халҡы хөкүмәт кешеләрен аҙыҡ-түлек, аттар менән тәьмин итергә тейеш булған. Бындай талауҙарҙан биҙрәгән халыҡ ауылдың хәҙерге урынына күсеп ултырған.
Урмансы ауылы 1765 йылдан билдәле булған. Ауыл атамаһы тәүге төпләнеүсенең исеменән алынған. 1816 йылғы VII рәүиз материалдарында Урмансының улдары Аушан, Мырҙаш һәм Аҡмырҙа тураһында мәғлүмәт бар. Урмансының ейәне 80 йәшлек Аушан Урмансиндың улдары: 57 йәшлек Ильяс, 48 йәшлек указлы аҙансы Хәсән, 41 йәшлек Рамазан (улдары — Ҡотлозаман, Ҡотлоҡәҙәм, Мөхәмәтрәхим, Буранғол).
1816 йылда Урмансыла 140 кеше, 1834 йылда — 175 кеше йәшәгән.
Урмансы халҡы игенселек, малсылыҡ, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 108 сирек ужым һәм 359 сирек яҙғы ашлыҡ сәскәндәр.
Ауылдың ырыу аралары
Сәләхов Мөхәмәтйән Сәләх улы, 1938 йылда Өфөлә комвуз тамамлағас, күрше Илсекәйҙә колхоз рәйесе булып тәжрибә туплай һәм һуңынан тыуған Урмансы ауылындағы колхозды етәкләй. Коммунист булараҡ, бронь алыуына ҡарамаҫтан, үҙе теләп һуғышҡа китә һәм 1944 йылдың 22 авгусында Эстония ерендә башын һала.
Урмансыларҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы
1812 йылғы Ватан һуғышында түбәләҫтәр 4-се Көнбайыш башҡорт кантоны улустарынан төҙөлгән 7-се полк составында һуғышҡан. Зауряд-хорунжий Биктимер Аҡбалтин 1813 йылдың 4-7 октябрендә Лейпциг янында "Халыҡтар алышы"нда күрһәткән батырлығы өсөн Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
Урмансы ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
Урмансыла 1859 йылда — 280 кеше, 1865 йылда 39 йортта — 230 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Халыҡ ер эшкәртеү (1842 йылда 108 сирек ужым һәм 359 сирек яҙғы икмәк сәселгән), малсылыҡ, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән.
XIX быуат аҙағында Златоуст өйәҙе ауылдары буйынса мәғлүмәт биргән йыйынтыҡта Урмансы тураһында былай тип яҙылған: «Ер 140 рәүиз йәненә бер урында бүленгән. Ер биләү формаһы — община ере. Ер биләү формаһы — дөйөм общинаныҡы. 1890 йылдан рәүиз йәненә түгел, эшкә яраҡлы һәр ир-ат башына ҡарата ер бүлеме бирелә башлаған. Урындағы оҫталар тарафынан яһалған ике һабанлы, киҫелешле һөрөү ысулы ҡулланыла. Ауылда бер һуҡҡыс һәм 4 елгәргес бар. Сәсеү әйләнеше дөрөҫ булмаған йәғни тәртипһеҙ өс баҫыулы. Иң яҡшы уңыш түбәндәгесә: сәселгән 8 бот арыштан — 1 дисәтинәнән 85 бот, 15 бот һолонан — 120 бот, 12 бот бойҙай һәм арпанан — 100—105 бот. Көтөүлек йәғни мал утлау урындары 500 дисәтинә тәшкил итә. Файҙалана торған ерҙәрҙе халыҡ ҡуртымға алмай. Йорт хужаларының күбеһе үҙҙәренең бүлендек еренән участкаларын: 157 дисәтинә һөрөнтө ерҙәрен — дисәтинәһенә 50-шәр тин, 234 дисәтинә сабынлыҡ һәм ҡалдауҙар — дисәтинәһенә 30-50-шәр тиндән ҡуртымға бирелә.
Ауылдың тирмән урыны — йылына 35 һум менән 12 йылға ҡортомға бирелә. Һыу тирмәне йәмғиәт милкендә. Ауылда кибет бар. Халыҡ заводтар тирәһенә лә эшкә урынлаша. Баҙар пункттары — Йүрүҙән һәм Ҡатау заводтары — менән бәйләнеште таулы-ташлы юлдар ҡыйынлаштыра».
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Урмансыла шулай уҡ 3 бакалея кибете, тимерлек теркәлгән.
Ә 1920 йылда Урмансылағы 85 йортта 443 кеше йәшәгән.
Урмансыла колхоз барлыҡҡа килгәндән һуң, «ауыл магазинында һатыусы, колхоз председателе, урман ҡараусыһы булып та» Мөхәмәтшәриф Мырҙакамалов эшләй. 1942 йылдың 6 ғинуарында һуғышҡа алына.
Колхоздарҙы эреләткәс, Урмансы ауылы Шәрифулла Хамматов исемендәге колхоздың бригадаһы була.
90-сы йылдарҙа Айрат һәм Дамир Мөрсәлимовтар «Уңыш» исемле фермер хужалығы ойоштора, бер аҙҙан үҙ аллы хужалыҡ булып айырылған «Шишмә» колхозы уға ҡушыла. Шулай уҡ «Солтановтар» фермер хужалығы бар.
Һуғыштан һуң — Урмансы 8-йыллыҡ мәктәбе, 90-сы йылдарҙан яңы ике ҡатлы бинала урта мәктәп эшләй. Урмансы 8-йыллыҡ мәктәбен Ленин ордены кавалеры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы етәкләй.
60-сы йылдар һуңында Мәҙәниәт йорто төҙөлә. Уның эргәһендә «Әхирәттәр» ҡатын-ҡыҙҙар клубы һәм «Етегән» фольклор ансамбле уңышлы эшләй.
2000 йылдарҙа «Мырҙаш» мәсете (имам — Шәймырҙин Наил хәҙрәт) төҙөлә, Урмансы шишмәһенә япма эшләнә. . Ауылда шулай уҡ балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты эшләй. Урамдарға асфальт түшәлгән, һыу колонкалары бар.
Халыҡ һаны
Урмансы ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урмансыла тыуып-үҫкәндәр
Зарипова Рәғиҙә Лоҡман ҡыҙы (1 июнь 1962, БАССР, Салауат районы, Урмансы ауылы) — Өфө ҡалаһы 140-сы Башҡорт гимназияһының башланғыс кластар уҡытыусыһы, «Баш ҡала байлығы» X конкурсында «Өфө — әүҙем гражданлыҡ позициялы кешеләр ҡалаһы» номинацияһында еңеп, Йәмәғәт премияһына лайыҡ булды. Рәғиҙә Лоҡман ҡыҙы 7 йыл директор урынбаҫары булып эшләне, башланғыс класс уҡытыусыларының мәктәп методик берекмәһен етәкләне.
Тирә-яҡ мөхит
Тау, ҡалҡыулыҡ исемдәре:
Бейектүбә аҫтынан шифа һыулы Урмансы шишмәһе — Һалҡын шишмә урғылып сыға.
Илсекәй осҡан — был тауҙың икенсе төп атамаһы Ямантау. 1914 йылда Ямантауҙа боксит мәғдәне табылғас, уны «Баҡал руда идаралығы» һатып ала. Ауыл ирҙәре үҙҙәренең аттары менән Силәбе өлкәһендәге Баҡалҡалаһына руда ташығандар. Шул тауҙа аты-йөгө менән ҡолаған Илсекәй осҡан тигән исеме лә халыҡ телендә һаҡланған.
Хужағол тауы — ауыл яғынан Һикеяҙ йылғаһы буйындағы һыу тирмәненә төшә торған тауҙы тирмән хужаһы Хужахмәт исеме менән бәйләп атап йөрөткәндәр.
Һикеяҙ, Лаҡлы йылғаһы, Урмансы (Һалҡын) шишмә(һе), Лағыр(Ҡондоҙ) шишмәһе, Хөштәм шишмәһе
Урман, ер атамалары:
Иҫке Ҡыштау — Урмансы ауылының элекке урыны, ауылдан 1,5-2 саҡрым көнбайышта урынлашҡан. Элек унан Себер каторгаһына илтеүсе Ятап юлы үткән булған. Уларҙы ауыл халҡы ашатырға, кейендерергә тейеш булған. Ошо ауырлыҡтарҙан ялҡып, халыҡ Урмансының хәҙерге урынына күсенгән.
Көйөк — Иҫке Ҡыштау урынынан йыраҡ булмаған урманлы урын. Ата-бабалар элек, урмандың ағасын төпләп яндырып, иген баҫыуы эшләгән урынды Көйөк тип йөрөткәндәр. Һуңғараҡ Көйөктө яңынан урман баҫҡан.
Йылыгин тип элек Рус Илсекәйе байы Елагиндың ҡортомға алып эшкәрткән ерен әйтәләр.
Золом ҡорбандары
Урмансылағы «Осҡон» колхозы ветврачы Йосопов Һиҙиәт Йосоп улы (1901—1953) 1937 йылда, 1932, 1938 йылдарҙа, ике тапҡыр, ауылдың эшлекле ире, рус-япон һуғышында ҡатнашҡан, һуңғараҡ һыу тирмәне тотҡан Буранғолов Хужахмәт Буранғол улы, 1938 йылда Хужин Нурый, 1932 йылда Шаһиморатов Хәйбулла мулла репрессияға дусар ителәләр.
Әйтеп үтер кәрәк, Хәйбулла имам 1917 йылдың июнь айында Ырымбурҙа үткән I Башҡорт съезында һәм 1917 авгусында үткән II Дөйөм башҡорт съезында делегат булып ҡатнаша. Һуңынан Златоуст өйәҙенең Ҡалмаҡҡол, Нәсибаш, Мырҙалар улусы башҡорттарын, 10 меңләп кешене, Нәсибаш улусына төбәк йыйынына саҡыра.
Харисов Талип Харис улы 1938 йылдың 16 ғинуарында, халыҡ дошманы, тип атып үлтерелә.
Динекәйев Абдрахман Динекәй улы, мөлкәте ауыл халҡына таратып бирелһә лә, балалары күп булыуға ҡарамаҫтан, бөтөн малын үҙе теләп колхозға тапшыра. 1942 йылда һуғышта хәбәрһеҙ юғала
Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр
Мәғлүмәт сығанаҡтары.
Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар.
Хәбәрһеҙ юғалғандар
Боронғо Наварин ҡәлғәһе
Боронғо Наварин ҡәлғәһе (Παλαιό Ναυαρίνο) ― Грецияның Пилос ҡалаһы янындағы III быуатта франктар төҙөгән франк ҡәлғәһе. Диңгеҙ ҡултығы янындағы ике ҡәлғәнең беренсеһе, икенсеһе ― Яңы Наварин ҡәлғәһе ғосманлылар тарафынан төҙөлгән. Беренсе ҡәлғәне икенсе, һуңғы, франк ҡәлғәһе менән бутамаҫ өсөн,ҡәлғәне Палеокастро (Παλαιόκαστρο или Παλιόκαστρο ― «иҫке ҡәлғә» тип атағандар).
Атамаһы
Франк хакимлығы ваҡытында ҡәлғә французса Порт-Жон (Port-de-Jonc, Port-de-Junch), Porto-Junco, Zunchio йәки Zonchio итальян, Port Jonc каталанса, Iuncum буйынса-латинса һәм Ζόγγλον йәки Ζόγκλον тип грек телендә аталған. XIV ― XV быуаттар аҙағында ҡәлғә Наварр компанияһына ҡараған, замок Navarres Château, йәки Спанохорь (Σπανοχώρι, «испан ауылы» тип йөрөтөлә).
Тарих
Замок бухтаның төньяҡ ситендәге ҡая башында урынлашҡан, текә ҡаялар менән уратып алынған. Оборона өсөн бик уңайлы урын, һәм, моғайын, ул антик дәүерҙә лә ошо маҡсатта ҡулланылған. Әлеге ваҡытта замокка алып барған юлда бер ниндәй ҙә кәртәләр  юҡ һәм һарайға инергә ҡамасаулаусы булмауға ҡарамаҫтан, уның  емереклектәре ябылған һәм рәсми рәүештә ябыҡ тип иғлан  ителгән, сөнки ҡәлғәнең  структураһы бында килеүселәр өсөн хәүефле тип һанала.