cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сандармох
Хәтер
2010 йылдың 4 июнендә Петрозаводск һәм Карелия епархияһына визиты барышында Мәскәү һәм бөтә Русь Изге Патриархы Кирилл Сандармох мемориаль урман зыяратында булып китте, Георгий Победоносец бәләкәй сиркәүендә доға ҡылды һәм шәмдәл ҡуйҙы. Һуңынан туғандар ҡәберлектәре урынындағы тәре эргәһендә лития башҡарҙы, йыйылған халыҡ алдында телмәр тотто.
2016 йылдың 5 авгусында Сандармохтағы Хәтер көнөндә власть вәкилдәренән, руханиҙарҙан бер кем дә булманы
Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәтенең тикшеренеүҙәре
2016 йылда карел тарихсылары Сергей Веригин һәм Юрий Килин Сандармохта репрессияланғандарҙың ҡәберлектәренән тыш 1941—1944 йылдарҙа оккупацион фин ғәскәрҙәре тарафынан атып үлтерелгән совет хәрби әсирҙәр булыуы мөмкин, тип белдерҙеләр. Шул уҡ йылда Юрий Дмитриев был версияны тәнкитләп сығыш яһаны. Уның фекеренсә, атып үлтереү урындары ҡаты йәшерелгән була һәм финдар уның тураһында бер ни ҙә белмәгән, шуға күрә совет әсирҙәренең бында атылыуы мөмкин түгел. Дмитриевтың фекерен фин тикшеренеүселәре лә, Рәсәй эксперттары ла ҡеүәтләнеләр.
Шуға ҡарамаҫтан, 2018 йылдың август айында Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте Сандормохта тикшеренеүҙәр үткәрергә ниәтләй. Петрозаводск университетының Төньяҡ Европа илдәренең тарихы кафедраһы мөдире Ирина Такала быны сәйәси акция тип һанай, уның маҡсаты — Сталин репрессиялары ҡорбандарын атып үлтереү урынынан фин ғәскәрҙәре тарафынан совет хәрби әсирҙәрен атып үлтереү урынына әйләндереү, тип билдәләй. Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәтенең һәм Көнбайыш хәрби окрәгы 90-сы айырым махсус эҙләү батальонының берлектәге экспедицияһы етәксеһе Олег Титберия алдан үткәрелгән эҙләнеү эштәрен тамамлағандан һуң аңлатма биргән: Бөтә ерҙә лә беҙ тарихты яңынан яҙырға теләйҙәр, тип ишетәбеҙ...Әммә беҙҙә сәйәси тотҡондар ятҡан мемориалға ҡул һуҙырға бер ниндәй ҙә уй-теләк булманы. Беҙ әлегә тиклем телгә алынмағандарҙы өҫтәргә теләйбеҙ.
Һөҙөмтәлә биш кешенең һөлдәһе табылды, уларҙың ниндәй милләттән булыуы асыҡланмаған.
«Яблоко» партияһы рәйесе һәм Карелияның закондар сығарыу йыйылышы депутаты РВИО экспедицияһының законлығын тикшертергә маташты, әммә депутаттар бынан баш тарттылар. Шулай уҡ Эмилия Слабунова ошо уҡ мәсьәлә буйынса Рәсәйҙең Генераль прокурорына запрос ебәрҙе.
Финштедт
Финштедт (Fienstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 236 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
Козлов Валерий Васильевич
Валерий Васильевич Козлов  — СССР һәм Рәсәй математигы һәм механигы. Рәсәй Фәндәр академияһы президенты вазифаһын башҡарыусы (24 март — 26 сентябрь 2017), Рәсәй Фәндәр академияһының вице-президенты (2001 йылдан), Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге Математика институты директоры (2004—2016), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2000), физика-математика фәндәре докторы (1978), профессор (1983).
Биографияһы
Валерий Васильевич Козлов 1950 йылдың 1 ғинуарында Рязань өлкәһе Костыли ауылында. 1972 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын «механика» һөнәре буйынса тамамлай. 1972—1973 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты аспиранты.
1974 йылда «Качественное исследование движения тяжёлого твёрдого тела в интегрируемых случаях» темаһына физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай.
1988—1991 йылдарҙа — һәләтле балалар өсөн мәктәптәр буйынса Мәскәү дәүләт университеты проректоры, 1991—1996 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университеты ғилми советының баш ғилми секретары, 1996—1998 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының Административ-хужалыҡ бүлексәһе дирекцияһы проректор-директоры. 1998—2001 йылдарҙа — РФ мәғариф министры урынбаҫары.
1999—2004 йылдарҙа — математик статистика һәм механика-математика факультетының осраҡлы процестар кафедраһын етәкләй, ә 2005 йылдан дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы мөдире була.
1997 йылдың 30 майында Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, ә 2000 йылдың 26 майында Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана (машиналар эшләү, механика һәм идара итеү процестары проблемалары бүлеге). 2001 йылдың 14 ноябрендә Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы һәм вице-президенты итеп һайлана. 2004—2016 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге Математика институты директоры була ..
РФ Президенты ҡарамағындағы Фән, технологиялар һәм мәғариф буйынса совет ағзаһы, Совет президиумы составына инә (2004—2012). Рәсәй Фәндәр академияһының Устав буйынса комиссияһы, Рәсәй Фәндәр академияһының йәштәр менән эшләү буйынса комиссияһы һәм башланғыс, урта һәм юғары мәктәптәр өсөн Федераль дәүләт белем биреү стандартының һәм уҡыу әҙәбиәтенең фәнни йөкмәткеһен анализлау һәм баһалау буйынса эксперт комиссияһы рәйесе. 2015 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумының Федераль ғилми ойошмалар агентлығы ҡарамағындағы ғилми ойошмалар структураһын камиллаштырыу буйынса комиссияһын етәкләй.
«Известия РАН. Серия математическая» һәм «Регулярная и хаотическая динамика» журналдарының баш мөхәррире була. Шулай уҡ математика һәм механика буйынса бер нисә алдынғы журналдың редколлегияһына инә. 2010—2012 йылдарҙа «Квант» журналының баш мөхәррире була.
2010 йылдан башлап — «Сколково» фондының ғилми-консультация советы ағзаһы. 2015 йылда «МИСиС» милли тикшеренеү технология университетының математика кафедраһын етәкләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Бер нисә классик мәсьәләне хәл итә: Пуанкараның хәрәкәтһеҙ нөктәле ауыр симметрик булмаған ҡаты есемдең өҫтәмә һаҡлау закондары булмау тураһындағы мәсьәләне, Пэнлеве- Голубевтың комплекслы ваҡыт яҫылығында динамика тигеҙләмәләре сығарылыштарының тармаҡланыуы һәм Гамильтон тигеҙләмәләренең голоморфлы беренсе интегралдары булыуы тураһындағы мәсьәләнен, Чаплыгиндың ҡаты есемдең сикһеҙ идеаль шыйыҡса күләмендә төшөүе тураһында мәсьәләне.
Ирншоу әйткән гармония потенциаллы яланда тигеҙлектең тотороҡһоҙ булыуы тураһында теореманы тәүге тапҡыр тулы һәм ҡәтғи иҫбатлай.
Дупленая
Дупленая — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лундонга йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Кесе Ускоперть
Кесе Ускоперть — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ускоперть йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мифтахов Риф Фәйзрахман улы
Мифтахов Риф Фәйзрахман улы (17 сентябрь 1939 йыл — 22 апрель 2020 йыл) — башҡорт шағиры, журналист, тәржемәсе. 1976 йылдан СССР-ҙың Яҙыусылар, 1970 йылдан — Журналистар союздары, 1997 йылдан —Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премия лауреаты (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).
Күренекле шағир, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Рәшит Назаровтың ижадын тикшереүсе һәм халыҡҡа еткереүсе.
Биографияһы
Риф Фәйзрахман улы Мифтахов 1939 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Ишембай районы Кинйәбулат ауылында тыуған. Ауылында башланғыс һәм күршеләге Байғужа ете йыллыҡ мәктәптәрендә уҡый, 1958 йылда Ишембайҙа 3-сө башҡорт урта мәктәп-интернатын (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатын) тамамлай. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый. 1968—1974 йылдарҙа — Башҡортостан китап нәшриәтендә, һуңынан «Совет Башҡортостаны» (бөгөн «Башҡортостан» гәзитендә, «Ағиҙел» журналында эшләй, «Башҡортостан ҡыҙы» журналында мөхәррир урынбаҫары, «Һәнәк» журналы редакцияһында әҙәбиәт бүлеге мөдире вазифаларын башҡара.
Әҙип 2020 йылдың 22 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ижади эшмәкәрлеге
Риф Мифтахов мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ ижад менән шөғөлләнә башлай. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килгән йәш шағир «Өскөл хаттар» тигән тәүге йыйынтығында хәрби тематиканы тәүге урынға ҡуя, артабанғы йылдарҙа донъя күргән китаптары уның яңы йүнәлештәге талантын бик тә асыҡ күрһәтә. Ул 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Уның тиҫтәләгән шиғырҙарын композиторҙар үҙ иткән һәм күп кенә популяр башҡарыусыларҙың репертуарында ныҡлы урын алған һәм радио, телевизорҙан даими яңғыраған йырҙар ижад иткән. Әҙип прозала ла уңышлы ижад итә: «Күҙ йәштәре», «Юл күрһәтеүсе йондоҙ» исемле повестарының, тиҫтәләгән хикәйәләренең уҡыусылар тарафынан яратып ҡабул ителеүе, улар тураһында тәнҡитселәрҙең тик ыңғай фекер әйтеүе бының асыҡ миҫалы.
Риф Мифтахов шулай уҡ республикала юмор һәм сатира өлкәһендә лә әүҙем эшләүсе шағир булып танылды, тәржемә менән дә даими шөғөлләнә. Ул илебеҙҙең совет осорондағы күренекле һүҙ оҫталары Александр Блок, Евгений Евтушенко, Михаил Исаковский, Давид Кугултинов, Михаил Львов, Владимир Фирсов кеүек рус һәм СССР-ҙың башҡа халыҡтарының билдәле шағирҙарының күп әҫәрҙәрен башҡортсаға тәржемә итте. Яҙыусы башҡорт шағиры, 2004 йылда Салауат Юлаев исемендәге премияһына лайыҡ булған әҙип Рәшит Назаровтың тормошон һәм үҙенсәлекле, башҡорт шағриәтендә айырым урын алған бай ижадын өйрәнеүгә күп көс һалды: яҙмыш ҡушыуы буйынса ҡаты ауырыуға дусар булған ижадсының әҫәрҙәрен барлап, үҙенең баш һүҙе менән ике томлыҡ йыйынтыҡта халыҡҡа еткерҙе. Шуға ла Риф Мифтаховтың үҙенең Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнеүе уның шәхси ижадына ғына түгел, ҡәләмдәше әҫәрҙәрен дә юғалтыуҙан һаҡлап ҡалғаны өсөн ниндәйҙер дәрәжәлә оло һәм ваҡытлы баһа булды тип һанарға кәрәк. Нескә күңелле лирик шағир Риф Мифтаховтың үҙҙәренән-үҙҙәре йырлап торған бихисап шиғырҙарына танылған композиторҙар Нур Дауытов, Мөфтәдин Ғиләжев һәм башҡалар популяр йырҙар яҙған. Әҙип бөгөн дә әүҙем ижад менән мәшғүл.
Риф Мифтаховтың «Ғәзиз ерем — Ишембай» шиғырына яҙылған йыр (көй авторы — ?) 2011 йылда Ишембай районының гимны итеп рәсми ҡабул ителә.
Венаның Төп вокзалы
Венаның төп вокзалы (Wien Hauptbahnhof), Австрияның баш ҡалаһы Фаворитен районының төньяғында, Гюртель ҙур транспорт магистралендә урынлашҡан. 2014 йылдың 10 октябрендә асыла (төҙөлөш ете йыл барғандан һуң, 2012 йылдың декабрендә өлөшләтә эшләй башлай).
2015 йылдың 13 декабренән, (вокзалдың эше тулы күләмдә башланыу датаһы), Австрия федераль тимер юлдарының Вена аша үткән бөтә алыҫ юлға сығыусы поездары ла төп вокзалда туҡтай.
Вокзалға Вена метроһының беренсе линияһы, шулай уҡ ҡаланың трамвай һәм автобус линиялары буйынса килергә була.
Морат Өлкәр
Морат Өлкәр (тур. Murat Ülker ; тыуған. 1959 йыл, 21 март) ― төрөк бизнесмены, кондитер, Yıldız холдингы — үҙәк һәм көнсығыш Европала, Африка һәм Яҡын Көнсығыштағы эре аҙыҡ-түлек компанияһы идараһы рәйесе. Yıldız холдингы составына Godiva Chocolatier, Pladis һәм Sok кеүек компаниялар инә. 2018 йылда Өлкәр Төркиәнең иң бай бизнесмены, тип атала, уның шәхси капиталы 4,8 млрд доллар тәшкил итә.
Yıldız-та эшләүе
1984 йылда Өлкәр Yıldız холдингына ингән Ülker аҙыҡ-түлек компанияһына контроль буйынса координатор сифатында ҡушыла. Артабанғы йылдарҙа ул генераль директорҙың предприятиелар буйынса ярҙамсыһы вазифаһын биләй, һәм иң аҙаҡ компанияның генераль директоры була. 2000 йылда Өлкәр Yıldız Holdingтың башҡарма директоры, ә 2008 йылдан генераль директор вазифаһын биләй. Ул рәйес булғанда Yildiz бизнесын киңәйтә, бер нисә предприятиены, шул иҫәптән 2008 йылда GODIVA Chocolatier-ҙы һәм 2014 йылда United Biscuits-ты һатып ала. 2016 йылда Yildiz яңы глобаль предприятие төҙөй, үҙенең өс брендын: Ülker, United Biscuits һәм DeMet’s Candy Company-ларҙы берләштерә.
Хәйриә эшмәкәрлеге
2009 йылда Өлкәр аҙыҡ-түлекте ҡулланыу өлкәһендә халыҡ сәләмәтлеген нығытыуға йүнәлтелгән Сабри Өлкәр Фондын булдыра.
2014 йылда Өлкәр ғаиләһе Гарвард университеты файҙаһына 24 миллион доллар иғәнә тапшыра. 10 йыл дауамына бүленгән финанслау Т. Х. Чан исемендәге Йәмәғәт сәләмәтлеге һағы мәктәбе эргәһендә туҡлыҡлы матдәләрҙе, генетик һәм метаболик процестарҙы тикшереү буйынса Сабри Өлкәр Үҙәген булдырыу өсөн бүленә. Үҙәк диабет һәм йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары менән сирләгән кешеләргә ярҙам итеү өсөн хроник һәм комплекслы сирҙәрҙе тикшереү менән шөғөлләнә.
Өлкәр 1993 йылда Өлкәр баскетбол клубын булдырыуҙа ҡатнаша. Клуб алты тапҡыр Төркиә президенты кубогын һәм өс тапҡыр Төркиә кубогын яулай. Өлкәр баскетбол клубы шулай уҡ Евролига Кубогы һәм Корач Кубогының сирек финалына сыға. Улькер ун йыл дауамында стадиондың Фенербахче Шюкрю Сараджоглу исемен йөрөтөү хоҡуғын яулай. . Ул шулай уҡ Ülker спорт аренаһына бағыусы була Бинесмен элек башҡа футбол клубтарына ла спонсор ярҙамы күрһәткән була, ләкин һуңынан спонсорлыҡ ярҙамын күрһәтеүҙе туҡтата.
Морат Өлкәр сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһын йыя. 2012 йылда Истанбулда уның финанс ярҙамы менән хәҙерге заман төрөк рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе үткәрелә.
Шәхси тормошо
Өлкәр Морат өйләнгән, өс балаһы бар һәм Истанбулда йәшәй.
Лабхорас
Лабхорас — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воронин Евгений Сергеевич
Воронин Евгений Сергеевич (9 май 1938 йыл, Стәрлетамаҡ, Башҡорт АССР-ы—27 июль 2013 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй биотехнологы, Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы, биология фәндәре докторы «К.И. Скрябин исемендәге Мәскәү дәүләт ветеринария медицинаһы һәм биотехнология академияһы» федераль юғары профессиональ белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы президенты. Медицина хеҙмәтенең генерал-майоры. Хайуандарҙың һәм кешенең һаулығын яҡлауға йүнәлтелгән биологик препараттар төҙөү өлкәһендә белгес. .
Биографияһы
Евгений Сергеевич Воронин  1938 йылдың  9 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа.
Воронин Е.С. 2013 йылдың 27 июлендә Мәскәүҙә вафат була. Кузьмин зыяратында ерләнә.
Хеҙмәттәре
300-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 19 китап һәм брошюралар, 6 монография авторы. 8 авторлыҡ таныҡлығы һәм уйлап табыу патенттарына эйә. «Иммунология» дәреслеге 2003 йылда 27 башҡа ауыл хужалығы юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр араһында иң яҡшы тип таныла.
Һөт
thumb|right|200px|Һыйыр һөте
Һөт — туҡлыҡлы эсемлек, инә һөтимәрҙәрҙең биҙҙәре эшләп сығара. Тәбиғи тәғәйенләнеше — башҡа ризыҡ менән туҡланырға һәләтле булмаған үрсемен (шул иҫәптән кеше балаһын) туйындырыу. Хәҙерге ваҡытта һөт кеше ҡулланған күп кенә һөт аҙыҡтары составына инә, ә уны етештереү эре сәнәғәт тармағына әйләнгән.
Һөт — күп компонентлы политарҡалыусан система, уның составындағы матдәләрҙең ваҡ ҡына бөртөксәләргә тарҡалған хәлдә булыуы һөттөң шыйыҡ консистенцияһын тәьмин итә.
Техник регламенты һөттө ауыл хужалығы хайуандарының һөт биҙҙәренең физиологик секрецияһы эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән аҙыҡ тип билдәләй. Ул бер йөки бер нисә хайуандан һөт биреү (лактация) осоронда һауып алына, был шыйыҡ аҙыҡҡа бер ниндәй өҫтәмә лә ҡушылмай.
Һыйыр һөтө
Һыйыр һөтө — һыйырҙарҙың әсә һөтө — ҙур күләмдәрҙә етештерелә һәм хайуан һөтөнөң иң күп һатылған төрө.
2009 йылда донъяла 701 млн. тонна һыйыр һөтө етештерелгән.
Һөттәге минераль матдәләр
Полярография, ионометрия, атом-абсорбция спектрометрияһы һәм башҡа заманса ысулдарҙы ҡулланып, һөт көлөнөң минераль составы тикшерелә, ул һөттә 50-нән ашыу элемент булыуын күрһәтә. Был элементтар макро- һәм микроэлементтарға бүленә.
Микроэлементтар
Концентрациялары әллә ни ҙур булмаған һәм 1 кг продуктҡа микрограмдарҙа үлсәнгән минераль матдәләр микроэлементтар тип иҫәпләнелә. Тимер, баҡыр, цинк, марганец, кобальт, йод, молибден, фтор, алюмин, кремний, селен, аҡ ҡурғаш, хром, ҡурғаш һ. б. микроэлемнттарға ҡарай.
Микроэлементтар йәшәү өсөн мөһим булған ферменттар, витаминдар, гормондарҙың төҙөлөшен һәм әүҙемлеген тәьмин итә, шунһыҙ хайуандың (кеше) организмына ингән аҙыҡ матдәләрен үҙләштерелеүе мөмкин түгел. Шулай уҡ көйшәүсе малдарҙың оло ҡарынындағы микроорганизмдарҙың эшләүе уларҙың организмына күп кенә мироэлементтарҙың инеүенә бәйле.
Йод етешмәгән осраҡта хайуандарҙың ҡалҡан биҙе ғәйәт тиҙ эшләй башлай, был һөттөң сифатына кире йоғонто яһай. Калий йодидын, диңгеҙ ылымыҡтары онон һыйырҙарҙың көндәлек рационына индереү ҡалҡан биҙенең эшен яҡшырта һәм һөттә йон миҡдарын арттыра.
Хайуанды һауыуҙа ҡулланылған ҡорамалдарҙан, һауыттарҙан һәм ул ҡорамалдарҙы йыуғанда ҡулланылған һыуҙан һөткә төрлө сит микроэлементтар эләгеүе ихтимал. Һөҙөмтәлә һөттә сит тәм, еҫ барлыҡҡа килә, һөттө һаҡлау ҡыйынлаша, өҫтәүенә һөттөң ағыулы элементтар һәм радионуклидтар бысраныуы кеше һаулығына ҡурҡыныс менән янай.
Һөт продукттарында холестерин 100 г аҙыҡта холестерин миҡдары.
Контаминант
Һыйырҙарҙы төрлө сирҙәрҙән (мәҫәлән, маститтан) дауалағанда антибиотиктар (левомицетин, тетрациклин төркөмө, стрептомицин, пеницилин, низин) ҡулланыла, уларҙың эҙе һөт һәм һөт аҙыҡтары өлгөләрендә осрай )
Пестицидтар, полихлорирланған бифенилдар (ПХД) һәм диоксиндар ҙа һөт составында булыуы ихтимал. Һөт аҙыҡтары аша дөйөм диоксиндарҙың байтаҡ өлөшө кеше организмына инеүе ихтимал.
Һөт аҙыҡтарын эшкәрткәндә ҡулланылған матдәләр араһында — меламин да бар, уны ҡулланыу бөйөрҙөң һәм һейҙек юлдарының эшенә кире йоғонто яһай, сөнки меламин составында азот бар. Шулай уҡ һөттө эшкәрткәндә уның составына канцероген афлатоксиндарҙың (атап әйткәндә, M1 афлотоксин) эләгеүе ихтимал, улар пастеризация мәлендә таркалып юҡҡа сыҡмай.
Башҡа төрлө контаминанттар
Лактация осоро
Яңы һауылған һөт өҫтөнә бер ике сәғәттән һуң ҡаймаҡ ултыра, ул үҙе айырым һөт аҙығы булып тора.
Һөт аҙыҡтары:
Болан һөтө
Эвенкылар борондан һәм өле лә боландарҙы һауа, уларҙың һөтө аҙыҡ булараҡ та, йола үтәү маҡсаттарында ла ҡулланыла.
Мышы һөтө
Рәсәйҙә һәм Скандинавия илдәрендә мышыларҙы ҡулға эйәләштерергә тырышып ҡарайҙар, әммә аҫырау бик ауыр булғанға был идеянан баш тарталар. СССРҙа 7 мышы фермаһы була, әлеге ваҡытта тик береһе генә һаҡланып ҡалған — Кострома өлкәһендәге «».
Тәме буйынса мышы һөтө һыйыр һөтөнә яҡын, ләкин ул ҡуйыраҡ һәм шәкәрһеҙерәк. Дауалау туҡланыуында ҡулланыла. Туңдырып һаҡлана.
Кәзә һөтө
Кәзә һөтөнөң химик составы һәм үҙенсәлектәре һыйыр һөтөнөкөнә яҡын. Тик аҡһым, май һәм кальций күп булыуы менән генә айырыла; каротин да күп, шуға күрә ул аҡһыл һары төҫтә була. Кәзә һөтөнөң майында каприн кислотаһы һәм линолй кислотаһы күп, май бөртөксәләре лә вағыраҡ, был кеше организмының уны яҡшыраҡ үҙләштереүенә булышлыҡ итә. Уның аҡһымындағы аминокислоталар составы его белков близок к аминокислотному составу белков әсә һөтөндәге аминокислоталар составына яҡын, ләкин казеин мицеллалары эрерәк, 133 нм һәм унан да юғарыраҡ. Кәзә һөтө казеинында α-фракцийлар аҙыраҡ (10—15 %), шуға ла ҡаты булып эремәй. Кәзә һөтөнөң ҡуйылығы 3,6 проценттан 6 процентҡа етә һәм малдың тоҡомона ҡарап унан да артығыраҡ булып китә.
Кәзә һөтө А витаминына һәм ниацинға бай, һыйыр һөтөндәгенә ҡарағандан унда тимер һәм магния ҙа байтаҡҡа күберәк.
Кәзә һөтөнөң әселеге — 17—19 °Т (рН = 6,4÷6,7), тығыҙлығы — 1033 кг/м³. Составында ионлаштырылған кальций булғанға күрә кәзә һөтө тиҙ генә йылына.
Бейә һөтө
Бейә һөтө күкһел-аҡ төҫтәге эсемлек, тәме үҙенсәлекле — теште бер аҙ ҡамаштыра. Уны диетик һәм ҡиммәтле дауалау аҙығын — ҡымыҙ етештереү өсөн файҙаланалар.
Бейә һөтөндә аҡһым, майҙар һәм минераль матдәләр һыйыр һөтөндәгенә ҡарағанда ике тапҡырға тип әйтерлек аҙыраҡ, ә бына лактоза яҡынса 1,5 тапҡырға күберәк. Бейә һөтө юғары биологик ҡиммәткә эйә. Уның аҡһымдарын һәм майын организм тиҙ үҙләштерә. Аҡһымдарында аминокислоталар составы бик яҡшы балансланған.
Дөйә һөтө
Дөйә һөтө — продукт, көнсығыш илдәрендә ул көн дә ҡуллана торған аҙыҡ (Урта Азия, Яҡын Көнсығыш, Ғәрәп ярымутрауындағы ғәрәп илдәрендә мәктәптәрендә һәм Берләшкән ғәрәп әмирлектәрендә балалар баҡсаларында туҡланыу рационына индерелгән). Шулай уҡ сырҙар, туңдырма, какао һәм башҡа аҙыҡтарҙы әҙерләүҙә ҡулланыла. Ҡаҙағстане, Төркмәнстан дөйә һөтө нигеҙендә милли ризыҡ һәм эсемлек шубат әҙерләнелә.
Микроэлементтар үтә күп булғанға күрә дөйә һөтө һыйыр һөтөнә ҡарағанда тәмлерәк, бер аҙ тоҙ тәме лә килә унан.
Ул бик файҙалы: составына кальций, фосфор, тимер, көкөрт һәм башҡа бик күп микроэлементтар инә, дөйә һөтөндә шөкөр лактозаһы һәм аминокислоталар күберәк, казеин аҡһымы аҙыраҡ. Дөйә һөтө.
Ишәк һөтө
Ишәк һөтө аҙыҡ булараҡ ҡына ҡулланылып ҡалмай, ә кремдар, майҙар, һабын һәм башҡа кометика саралары әҙерләүҙә лә файҙаланыла.
Паета-Яха (Хэ-Яха ҡушылдығы)
Паёта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хэ-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорот
Составы
Мәрйәм апай Бураҡаевның «Тормош һабаҡтары» дәреслегендә яҙылғанса, ҡоротто башҡорттар әллә ҡайһы замандарҙан бирле һыуыҡ тейеүҙән дә. эсәктәге паразит селәүсендәрҙе ҡыуыу өсөн дә, тамаҡҡа аш бармаған саҡта ла файҙаланғандар. Ҡайһы бер йәрәхәттәрҙе лә ҡорот менән ыуып дауалағандар. Эренле яраны, ҡутырҙы ҡорот йәки эркет өҫтөндәге үңеҙ йә ҡаҫмаҡ һөртөп бөтөргәндәр. Ҡорт саҡҡан, йылан саҡҡан урынға ла, йәш баланың кендеге уңалмаһа ла ҡорот һөрткәндәр. Баланың ауыҙы ҡутырлаһа ла ҡорот һөртөп дауалағандар. Юҡҡа ғына ҡоротто «башҡорт пенициллины» тип әйтмәйҙәрҙер.
Халыҡ кәсебе
Ҡоротто башҡорт халҡы борон-борондан эшләп килгән. Бының үҙ сәбәптәре лә бар. Берҙән ҡаймағы айыртылған һөттө әрәм-шәрәм итмәйһең, икенсенән, киптерелгән ҡоротто оҙаҡ, хатта йылдар буйына һаҡларға мөмкин. Ҡорот яһау мәшәҡәтле эш. Хәҙер ауыл ерҙәрендә оло йәштәге апайҙар һәм инәйҙәр генә яһай белә.
Һимеҙ итте күпләп ашаған, һөҙлөклө һурпа эскән башҡорт халҡын холестериндан тап ошо ҡорот ҡотҡарған да инде. Баҡһаң, ҡороттағы ферменттар итте эшкәрткәндәге бүленеп сыҡҡан организм өсөн ағыулы булған матдәләрҙе нейтралләштерә икән. Һимеҙ ит шулай итеп ҡорот арҡаһында еңелерәк үҙләштерелә. Ҡоротто кәнфит урынына һурып, имеп йөрөгән монгол халҡының тештәре ап- аҡ сәләмәт. Был ҡороттоң кальцийға бай булыуына бәйле.
Ҡорот яһау ысулы
Н. Сафиндың «Башҡорт аштары» тигән китабында йәш ҡоротто йомғаҡлап таҡтаға һалырға ла өҫтөнә сепрәк ябып бер нисә көн ҡояшта киптерергә мөмкин. Ләкин ҡорот таш кеүек ҡатмаһын һәм артыҡ әсе булмаһын тиһәң, уны төтөнгә ҡуйып ыҫлау яҡшы. Элегерәк ҡоротто тик шулай итеп эшләгәндәр ҙә. Бының өсөн ихаталағы асыҡ усаҡ өҫтөнә 2 метр самаһы бейеклектә тар ғына ағас таҡталарҙан ылаш яһап ҡуйыла һәм баш-баш итеп йомарланған ҡорот шунда теҙеп һалына. Яңы яһалған ҡорот кәмендә аҙна-ун көн төтөндә ыҫланьп торорға тейеш. Тик шунан һуң ғына уны ашарға ла, ҡатыҡ итеп ашҡа һалырға ла, ҡышҡылыҡҡа һаҡларға ла була.
Ҡыҙыл борос ҡушып тоҙланған ҡоротто, йомарлап, яҡшы итеп киптергәс ҡул тирмәнендә тарттырып, он кеүек ваҡлап алырға була. Бындай онтаҡ һаҡлауға ла, ҡулланыуға ла бик уңайлы. Яҡшы итеп ябылған быяла банкаларҙа, елләтелгән ҡоро урында сепрәк тоҡсайҙарҙа элеп һаҡларға була. Кәрәк ваҡытта эҫе һурпаға өҫтәргә, йә булмаһа, эҫе һыу менән иҙеп эсергә мөмкин.
Нялинг-Я
Нялинг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оурь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡайынлыҡ ауыл Советы (Борай районы)
Ҡайынлыҡ ауыл Советы   — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡайынлыҡ ауылы
Тарихы
Ҡайынлыҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Берге (Альтмарк)
Берге (Альтмарк) (Berge (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 726 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы
Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы (Галеев Сулейман Ахметдинович; 3 сентябрь 1940 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Сөләймән Әхмәтдин улы Ғәлиев 1940 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Туймазы районы Үрге Сәрҙек ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1965 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1960 йылда Отябрский нефть техникумын тамамлағас быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай. Артабан Тумазы геофизик ҡорамалдар һәм аппаратуралар заводында нормировщик һәм инженер булып эшләй. Өфө нефть институтын тамамлағас, 1965 йылдан Туймазы заводында инженер, цех начальнигы булып эшләй.
1968—1970 йылдарҙа Туймазы район-ара электр селтәрҙәрендә баш инженер. 1974 йылдан халыҡ депутаттарынаң Туймазы район Советы башҡарма комитеты рейесе урынбаҫары. 1987 йылдан Туймазы медицина быялаһы заводының директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
Евховец
Евховец — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ламская (Обь ҡушылдығы)
Ламская  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 867 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шульженко Клавдия Ивановна
Шульженко Клавдия Ивановна (11 март (24 март) 1906 йыл, Рәсәй империяһы, Харьков ҡалаһы — 17 июнь 1984 йыл, СССР, Мәскәү) — эстрада йырсыһы, актриса. СССР-ҙың халыҡ артисы (1971). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы һәм ижады
1910 йылдар аҙағында халыҡ йырҙарын башҡара башлай. Харьков консерваторияһы профессоры Н. М. Чемезовта нота грамотаһы һәм йыр буйынса шәхси дәрестәр ала. 1923 йылда Н. Н. Синельников етәкселегендәге Харьков драма театры артисы була. Шул уҡ йылда «Яза» спектаклендә йырсы «Күктә йондоҙҙар» романсын башҡарып беренсе тапҡыр йырсы булараҡ сығыш яһай. Театрҙа бирелгән бөтә дивертисменттарҙа ҡатнаша һәм бер үк ваҡытта ҡала йәйге эстрада майҙандарында эшселәр клубында сығыш яһай. Был осорҙа ул башҡарған «Шахта № 3» һәм «Кирбес заводы тураһында йыр» йырҙары хәҙерге заман көнкүреш йырҙарының тәүге өлгөләре һанала. 1925 йылдың йәйендә Харьковтағы Краснозаводск драма театрында эшләй башлай. 1927 йылда композитор Юлий Мейтус махсус уның өсөн тиҙ арала популяр булып киткән бер нисә яңы әҫәр («Ҡыҙыл мәк», «Ҡыҙыл армия», «Гренада») яҙа.
1928 йылда Ленинград Мария театры сәхнәһендә Матбуғат көнөнә арналған концертта йырсының дебюты була.
1929—1942 йылда — Ленгосэстрада артисы, Я. Б Скоморовский етәкселегендәге джаз-оркестр солисы булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыуы тураһында иғланды йырсы Ереван ҡалаһындағы гастролдәренедә ишетә. Ул үҙ ирке менән ғәмәлдәге Ҡыҙыл Армия сафына баҫа. Ленинград фронтында булды, улар менән. Ире Коралли менән Шульженконың оркестры Ленинград фронты яугирҙәре алдында йөҙҙәрсә тапҡыр сығыш яһай, Ленинград Фронт джаз-ансамбле булдырыла. Уның йырҙары фронттың алғы һыҙығында һәм госпиталдәрҙә яңғырай. Һуңынан барлыҡҡа килгән поляк композиторы й уның репертуарына легендар 1941 йылдың аҙағында йырсының репертуарында поляк композиторы Ежи Петерсбурскийҙың «Күк яулыҡҡай» йыры барлыҡҡа килә. 1942 йылда Михаил Максимов яҙған яңы текст менән (шул уҡ йылда «Фронтта концерт» фильмына инә) һуңғараҡ легендар йырға әйләнә. Журналистар, Шульженконың һөҙөмтәле ижади кредоһы, художество темаһы һәм уның лирик героиняһы һуғышы йылдарында формалашты, сөнки уның репертуарында башҡаса «осраҡлы» йырҙар булманы, тип яҙҙы. Ысынында иһә, йырҙар, һаман төрлө булһа ла, артист уларҙы «үҙенеке» итә белде. Ленинград блокадаһы осоронда ул һалдаттарға 500-ҙән ашыу концерт бирҙе. «Күк яулыҡҡай», «Кил, тартып алайыҡ» һәм башҡа фронт йырҙарын башҡарыуы арҡаһында Шульженко Бөтә Союз танылыуына ирешә. 1942 йылдың 12 июлендә Ҡыҙыл Армияның Ленинград Йорто сәхнәһендә йырсының һәм Фронт джаз-ансамбленең 500-сө концерты үтте. Артист ансамбль менән һуғыш йылдарында гастроль менән бөтә ғәскәрҙәрҙә сығыш яһаны.
1943 йылдан — Мәскәүҙә, Бөтә Рәсәй гастроль-концерт берекмәһе, һуңынан Москонцерт артисы. 1945 йылдың йәйендә йырсы яңғыҙ сығыш яһай башлай. Сит илдәрҙә гастролдәрҙә була.
Һуғыштан һуң концерт эшмәкәрлеген дауам итә. Был 1947 йылда уның репертуарында һуңғараҡ киң билдәлелек алған «Полкташ дуҫтар» йыры барлыҡҡа килә. 1954 йылда йырсының тәүге оҙаҡ уйнаусы пластинкаһы сыға. Шул уҡ йылдың мартында ул режиссёр В. П. Строеваның "Шат йондоҙҙар"кинофильмда төшә.
1956 йылдыңа июлендә йырсыға 1940 йылда уҡ, осраҡлы ғына уның пластинкаһын һатып алғандан һуң, ғашиҡ булған кинооператор Георгий Кузьмич Епифанов менән таныша. Ә бер нисә ай үткәс, уның Ленинградтағы концертына эләккәндән һуң, тулыһынса. «ғишыҡ утында янғанын» аңлай. Күп йылдар дауамында үҙенең командировкаларынан «Г. Е.» тип яҙып, хаттар, асылмалар һәм телеграммалар ебәрә. Һуңынан асыҡланыуынса, шундай мул почта алыусы йырсы «Г. Е.»-ның хаттарын айырым һаҡлаған була. Ысынбарлыҡ тормошта уны осратҡандан һуң, йырсы ла уға ҡарата хистәрен йәшермәй. Епифанов Клавдия Ивановнанан 12 йылдан ашыу йәш булһа ла, һәр саҡ үҙен өлкәнерәк, уны ҡыҙ кеүек яҡларға һәм һаҡларға кәрәк тигән тойғо менән йәшәүен әйтә. Ул хәҙер инде Шульженко гастроль сәфәренән ебәргән хат һәм телеграммаларын ҡәҙерләп йыйып бара: «Бөгөн һинең өсөн генә йырланым, минең, һөйөклө Жоржым! Һин минең бер мәғәнәһе һәм ҡыҙығы ҡалмаған тормошома килеп индең.Һине минең тормошома ғүмер бирҙең. 1956 йылдың 21 июлендә, беҙ осрашҡан көн, — минең өсөн бөйөк көн, минең һөйөү хаҡына икенсе тапҡыр тыуған көнөм. Миңә күпме ҡалған — барыһы ла һинеке». Был 1964—1976 йылдарҙан һуң тарҡалған гражданлыҡ никахы Клавдия Ивановнаның Союздар Йортоноң Колонналы залында уҙған юбилей концертындағы сығышынан тетрәнгән Епифановтың инициативаһы менән яңыра.
1965 йылдың октябрь айында үткән Мәскәү дәүләт эстрада театрында үткән совет эстрада йырҙары фестивалдә ҡатнаша. Ә 1967 йылда ул был фестивалдең жюри ағзаһы була.
1980 йылда үҙенең һуңғы оҙаҡ уйнай торған «Портрет» пластинкаһын яҙҙыра. 1981 йылда «Йәш гвардия» нәшриәтендә уның"Әгәр минән һораһағыҙ…" (Глеб Скороходовтың әҙәби яҙмаһы) мемуарҙары сыға. 1983 йылдың декабрендә йырсы «Һеҙҙе саҡыра Клавдия Шульженко саҡыра» (режиссеры — С. Журавлев) телевизион фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша, 18 декабрҙә Үҙәк телевидениеның беренсе каналында уның премьераһы була.
Йырсы тормошта бик хикмәтле характеры менән айырылып торған. Аҡсаны ҡыҫып тота белмәгән: парфюмерия һәм билдәле модельерҙар теккән ҡиммәтле кейемдәргә өҫтөнлөк бирә. Шул уҡ ваҡытта уның бер ҡасан да үҙ автомобиле булмай.
Клавдия Ивановна 1984 йылдың 17 июнендә үҙенең мәскәү фатирында, ҡасандыр Дмитрий Шостакович Исаак Дунаевскийға преферанс уйнаған рояль ултырған бүлмәлә вафат була. Оҙаҡ ауырый, үлер алдынан ике аҙна һушһыҙ булып ята кома. Шәхси әйберҙәре араһында —ул саҡта әле билдәлелек яулап өлгөрмәгән модельер Вячеслав Зайцев концерт күлдәге. Яҙыуҙар теркәгән китабында — Ҙур театр поликлиникаһы телефондары һәм ныҡлы дуҫлыҡ ептәре менән бәйле улған Аркадий Райкиндың өй телефоны. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (10-сы участка) ерләнгән. Шаһиттар хәтерләүенсә, уны ерләгән көндә ямғыр яуған, әммә табутты ҡәбергә төшөргән саҡта, ҡояш сыға. Владимир Коралли 11 йыл үткәс вафат була, һәм элекке ҡатыны менән йәнәшә ерләнә.
Салихтар
Салих ( — хаҡ диндар, тәҡүә мосолман, донъя малына ҙур әһәмиәт биреп бармаған кеше. Бындай кеше Аллаһы тәғәләнең һөйөүенә һәм ризалығына лайыҡ булырға тырыша. Салихтың хаҡ тормошо башҡаларға өлгө булып тора.
Иерархия
Мосолмандарҙың дини иерархияһында салих мөслимдән (мосолман), мөхсиндән (изге эштәр башҡарыусы) һәм мөьминдән (иман килтергән кешенән) юғарыраҡ тора. Тәҡүә кеше изге эшен башҡаларға күрһәтер өсөн түгел, ә Аллаһ ризалығы өсөн иман, тыйнаҡлыҡ һәм башҡа яҡшы сифаттар нигеҙендә башҡара.
Ҡөрьәндәге салихтар
Ҡөрьәндә салих исеменә лайыҡ ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исемдәре телгә алына. Ҡайһы бер тәҡүә кешеләрҙең статусы (мәҫәлән,Зөлҡәрнәй (персонаж), Лоҡман) мосолман дин белгестәре араһында бәхәс предметы булған. Ҡайһы берәүҙәр уларҙы — пәйғәмбәр, икенселәре салихтар тип һанаған.
Паета-Яха (Юн-Яха ҡушылдығы)
Паёта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Утюкс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кошелевка (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Атыш (шарлауыҡ)
Атыш(Атыш-Сумған) — Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы ер аҫты шарлауығы. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Көньяҡ Уралдың туристарҙы йәлеп итеп торған күренекле урыны. Бейеклеге - 6 м.
Географияһы
Белорет районында Ләмәҙ йылғаһының уң ярында, Елмерҙәк һырты армыттарында урынлашҡан.
Атыш йылғаһы туғай буйлап Атыш яланын үткәс, ҡаяға барып терәлә  лә, ер аҫтына китә ( сума). Атама "Атыш йылғаһы сумған" тигәндән килеп сыҡҡан.
Атышсумған һәм Ағуй уҙған ер аҫты йылғалары (Атыштан төньяҡҡа табан 3 км һәм 1,5 км алыҫлыҡта йырынға инеп китәләр) ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән һыу ташҡыны, Ләмәҙ йылғаһы кимәленән 4 м бейеклектә урынлашҡан мәмерйәнән (бейеклеге 4,5 м, киңлеге 6 м) урғылып сыға.
Атыштың ер аҫтына сумған ере  - 276 метр, сыҡҡан ере  174 м бейеклектә. Шулай итеп, дөйөм алғанда, йөҙ метр тирәһенә түбәнәйә.
Һикәлтәһе аҫҡы карбон тоҡомдарынан (эзбизташтар) ғибәрәт. Ҡая аҫтында барлыҡҡа килгән ҡаҙандан (диаметры яҡынса 20 м, тәрәнлеге 7 м) Атыш йылғаһы ағып сыға, унда ҡыҙыл балыҡ йәшәй. Ландшафтары ҡайын, йүкә, аҡ шыршы урмандарынан тора, 100 йәшлек имәндәр осрай.
Атыш-Сумғандың элекке йырҙалары барлыҡҡа килтергән атыш мәмерйәләре төркөмө бар: Дальняя, Нежная, Заповедная (Медвежья), Верхняя, Атышская, Сифонная   һәм Атыш мәмерйәһе. Былар барыһы ла Атыш йылғаһының Ләмәҙ йылғаһына барып ҡушылған  боронғо үҙәне булып тора.
Нялк-Я
Нялк-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Андреев Евгений Васильевич
Андреев Евгений Васильевич (29 декабрь 1936 йыл — 27 март 2011 йыл) — тимер юл тармағы алдынғыһы. 1968—1992 йылдарҙа Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлы Казатин станцияһының локомотив депоһы машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Евгений Васильевич Андреев Винница өлкәһенең (Украин ССР-ы) Казатин ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте рус. 1953 йылда 7 класс, ә 1955 йылда — 2-се Казатин тимер юл училищеһын тамамлай. Паровоз кочегары булып үҙалы хеҙәт эшмәкәрлеген башлай.
1957 йылда Совет Армияһына хеҙмәткә саҡырылған. Сахалин утрауында дислокацияланған пушка артиллерия бригадаһында тягач механик-водителе вазифаһында хеҙмәт иткән. 1959 йылда тыуған яғына әйләнеп ҡайта, Казатин-1 станцияһында паровоз депоһында эшләй. 1960 йылда Киев тимер юл транспорты техникумына уҡырға инә. Техникумды тамамлағандан һуң, 1962 йылда Жмеринка станцияһы паровоз депоһында, шул уҡ йылдың октябренән — Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлының Казатин-1 станцияһының паровоз депоһында машинист ярҙамсыһы булып эшләй. 1967 йылдан паровозды, тепловозды һәм электровозды үҙ аллы йөрөтөү хоҡуғын ала.
1968 йылдан — тепловоз машинисы, а һуңғараҡ — электровоз машинисы. Ҙур йөк ташыусы составтар йөрөтөүгә тәүгеләрҙең береһе булып күсә.
1986 йылдың 3 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән ун беренсе биш йыллыҡтың заданиеларын һәм халыҡ хужалығы йөктәрен ташыу буйынса социалистик йөкләмәәрҙе үтәгәндә ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштарына өлгәшкәне өсөн, Андреев Евгений Васильевичҡа, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1992 йылдан — хаҡлы ялда.
2011 йылдың 27 мартында вафат була. Винница өлкәһе Казатин районы Казатин ауылы зыяратында ерләнә (Украина).
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
КПСС-тың XXVII съезы делегаты (26 февраль — 1986 йылдың 6 марты ).
Ғәтиәтуллин Әсәҙулла Ғәтиәтулла улы
Әсәҙулла Ғәтиәтулла улы Ғәтиәтуллин (1891—1969) — башҡорт импровизатор-шағиры, сәсән.
Биографияһы
Ғәтиәтуллин Әсәҙулла Ғәтиәтулла улы 1910 йылдың 2 июлендә Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Кушнаренко районы) Шыршы-Тартыш ауылында тыуған.
Бөрө мәҙрәсәһендә белем алған. Төрөк һәм ғәрәпдәрен белгән. Граждандар һуғышында ҡатнаша. Тыуған ауылында йәшәй һәм эшләй. 1931—1933 йылдарҙа Шыршы-Тартыш ауыл мәктәбендә уҡыта, артабан ауыл советы секретары, колхозда иҫәпсе булып эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
Әсәҙулла Ғәтиәтуллин ижад менән ғүмеренең һуңғы йылдарында, пенсияға сыҡҡандан һуң, ғына шөғөлләнә башлай. Яҙыусының әҫәрҙәре нигеҙендә — башҡорт халҡы яҙмышы («Атам ҡара башҡорт булған», «Беҙ — бәхетле халыҡ», «Беҙ көрәштек» һәм башҡалар). Ғәтиәтуллиндың ижадында тос урынды сатирик шиғырҙар биләй, шиғырҙарҙа кешелек аҙғынлығы көлкөгә ҡалдырыла — «Алдаҡсы» «Ярар, бабай, ярар!» һәм башҡалар.
Авторҙың ҡайһы бер әҫәрҙәре «Башкорт халык ижады» йыйынтығына индерелде. Уның ҡулъяҙмалары Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгендә һаҡлана.
Нуҡус
Нуҡус (Нөкис / No‘kis, Нукус / Nukus) — Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Ҡарағалпаҡстандың административ үҙәге. Халыҡ һаны буйынса өлкәнең иң ҙур ҡалаһы, республиканың мөһим сәйәси, иҡтисади, мәҙәни һәм фәнни үҙәге. Республиканың көньяғында, Төркмәнстан сигендә урынлашҡан.
Тарихы
Нуҡус ҡалаһы боронғо Шурча ултырағы урынында һалынған. Археологтар мәғлүмәттәре буйынса, торама б. э. т. IV быуатҡа тиклем барлыҡҡа килгән һәм б.э. IV быуатына тиклем йәшәгән.
XIX быуаттың 60-се йылдарҙа Нуҡус ауылы (ҡараҡалп. No’kis — ҡараҡалпаҡ ырыуҙарының береһенең исеме, атамаһы монгол ырыуы нохосҡа барып тоташа).….
Совет йылдарында Нуҡус тирәһендә лаборатория һәм һынау урыны була, унда, атап әйткәндә, «Новичок» нервы-паралитик матдәһе һынала. Объект 1990-сы йылдарҙа АҠШ көстәре тарафынан утилләштерелә.
Үзбәкстан Президентының 2003 йылдың 11 сентябрендәге указы менән Ҡарағалпаҡстандың баш ҡалаһы Дустлик ордены менән бүләкләнә.
Географияһы
Нуҡус Ҡарағалпаҡстандың көньяҡ өлөшөндә, Амударъяның уң ярында, Ташкенттан төньяҡ-көнбайышҡа табан 800 км алыҫлыҡта (автомобиль юлы менән 1255 км) урынлашҡан.
Ҡаланың көньяҡ һәм көнсығыш өлөштәрен Ҡыҙылҡом сүле уратып алған. Ҡаланың төньяҡ өлөшө Амударья дельтаһы менән сиктәш. Ҡала аша Төп Ҡыҙкеткен каналы (Дуҫлыҡ) һәм Анасай каналы (Каттагар) үтә.
Климаты
Климаты — континенталь, йәйе — ҡоро, оҙон, аҙ болотло эҫе һәм ҡышы — аҙ ҡарлы, йомшаҡ. Йәй апрелдең өсөнсө декадаһынан башлана, ул саҡта тәүлегенә уртаса температура 15 градустан юғарыраҡ була башлай һәм октябрҙең тәүге ун көнөндә тамамлана. Эҫе осор, ғәҙәттә, 14 июндә башлана һәм 13 августа тамамлана. Уртаса +15 °C-тан юғары булған көндәр һаны — 165, ә эҫе көндәр (уртаса — 25 градустан юғарыраҡ) — 70.
Ҡыш декабрь башында башлана һәм февраль аҙағында тамамлана. Иң һыуыҡ осор — 25 декабрҙән 5 февралгә тиклем. Көндәлек уртаса күрһәткесе 0 °C °-тан түбән булған көндәрҙең уртаса һаны — 100, ә −5 °C °-тан түбәнерәк — 40. Ҡышын епшек көндәр йыш була, уларҙы һыуыҡтар даими рәүештә алмаштыра. Глобаль йылыныу арҡаһында ҡышҡы осор кәмей бара, ҡышҡы айҙарҙа уртаса температураның күтәрелеүе һиҙелә.
Климат тураһында мәғлүмәттәр 1) Летописи Погоды, Weather Spark һәм 2) «Нукус климаты» (Гидрометеоиздат Ленинград 1986) фәнни эшенән алынған.
Гроздова Светлана Христофоровна
Гроздова Светлана Христофоровна (29 ғинуар 1959 йыл) — СССР гимнасы, олимпия чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Светла́на Христофо́ровна Гроздо́ва (никахтан һуң Маха́личева) ташсы ғаиләһендә тыуа. Спорт менән Ростовтың 6-сы спорт мәктәбендә ете йәштән шөғөлләнә, үҙен акробатикала, спорт гимнастикаһында, бейеүҙәрҙә һынап ҡарай. 1968 йылдан спорт гимнастикаһы менән етди шөғөлләнә башлай. Тәүге тренеры Зинаида Васильевна Насонова була. Бер йылдан Вероника Владимировна Якубова һәм Руслан Спиридонович Лавров етәкселегендәге гимнастар төркөмөнә инә.
1974 йылдан Армияның спорт клубы (СКА) составына инә.
1980 йылда Ростов дәүләт педагогия институтын тамамлай, Мәскәүҙә Олимпия уйындарын асыу һәм ябыу тантанаһында ҡатнаша.
Йәрәхәттәрҙән һуң һаулығы менән булған проблемалары арҡаһында спорт гимнастикаһын ҡалдырып торорға мәжбүр була. Шул уҡ 1980 йылда Тольяттиға күсә, унда Виталий Гройсманда спорт акробатикаһы менән шөғөлләнә башлай.
Спорт акробатикаһында сығыштар буйынса партнеры Евгений Махаличевҡа кейәүгә сыға. 1988 йылда ғаиләРостовҡа күсеп килә.
1990 йылда спорт карьераһын тамамлай, шунан һуң тағы дүрт йыл Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Виктор Шемшур етәкселегендә цирк артистарының «Акробат- вольтижерҙар айыуҙар менән юғарыға сөйә торған таяҡтарҙа» номерында сығыш яһай.
1993 йылда цирк оркестрындағы музыкант Леонид Марецкий менән таныша, ике йыл үткәс улар өйләнешәләр, һәм бер аҙ ваҡыттан һуң Мәскәүҙә бер бүлмәле фатир һатып алалар. Улдары Максим 2000 йылда тыуа, уның тыумыштан йөрәк ауырыуын табалар. Улдарын дауалау мәсьәләһе буйынса фекерҙәр төрлөлөгө арҡаһында, бер-береһе менән аралашмай һәм һөйләшмәй, парҙар ғәмәлдә тарҡала. 2004 йылда, әсә ихтыярына ҡаршы Максимға операция яһала, һәм ул уңышлы үтә, баланан инвалидлыҡ алына.
Спорт ветераны. Хеҙмәт ветераны. ЦСКА ветераны.
Юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Спорт ҡаҙаныштары
1974 йылда «Мәскәү яңылыҡтары» гәзите призына спорт гимнастикаһы буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа тәүге уңыштарға өлгәшә, һәм ил чемпионатында алтын миҙал яулай. 1974 йылдың мартында СССР-ҙың спорт мастеры исеменә лайыҡ була, ә октябрь айында — халыҡ-ара класлы спорт мастеры була. Шул уҡ йылда СССР йыйылма командаһы составына инә.
1976 йылда «Мәскәү яңылыҡтары» гәзите призына ярыштарҙа күпбәйгеләрҙең еңеүсеһе була. 1976 йылда спорт гимнастикаһы буйынса йәйге олимпия уйындарында Советтар Союзының йыйылма командаһына инә һәм уның менән бергә команда зачетында алтын миҙал яулай. Шулай уҡ РСФСР-ҙың һәм СССР Ҡораллы көстәренең бер нисә тапҡыр чемпионы була.