cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әзербайжан аты
Делибоз
Делибоз - Азербайжандың Газа, Акстафа, Товуз өлкәләрендә үрсетелгән тау аттары тоҡомо. Был тоҡом XVIII быуат аҙағы - XIX быуат башында ҡарабах тоҡомо йоғонтоһонда көнсығыш ат тоҡомдары менән урындағы аттарҙы ҡушып үрсетелгән. Делибоҙҙар тынғыһыҙ, шул уҡ ваҡытта юрғалап сабыуҙары менән танылған. Уларҙың сәләмәтлеге ныҡ, оҙон ғүмерлеләр һәм үрсемлеләр. Аттар ҡышты диңгеҙ бейеклегенән 500 м бейеклектә урынлашҡан көтөүлектәрҙә үткәрәләр.
Куба юрғаһы
Куба юрғаһы - XIX быуатта Баҡы, Шамахы һәм бигерәк тә Куба райондарында урындағы киң таралған нәҫел (тоҡом исеме шуға күрә бирелгән). Ике йәшлек аттарҙың 1600 м йыраҡлыҡҡа уртаса тиҙлеге 3 минут 25,4 с. Хәҙерге ваҡытта Куба юрғалары ғәрәп һәм терек тоҡомдары менән ҡушып яҡшыртыла.
Сапронов Николай Сергеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Монографиялары:
Маргарет Шведская
Маргарет Дезире Виктория, миссис Амблер (Prinsessan Margaretha Désirée Victoria Ambler, 31 октябрь 1934 йыл, Хага һарайы, Сольна, Стокгольм) — швед принцессаһы, принц Густав, герцог Вестерботтенский һәм принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готскаяның оло ҡыҙы. Король Карл XVI Густавтың дүрт апаһының береһе.
Биографияһы
Принцесса Маргарет Дезире Виктория Шведская 1934 йылдың 31 октябрендә тыуа, принц Густав, герцог Вестерботтенский һәм принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готская ғаиләһендә тәүге бала була. Ғаиләлә бөтәһе биш бала тыуа: Маргарет (тыуғ. 1934), Биргитта (тыуғ. 1937), Дезире (тыуғ. 1938), Кристина (тыуғ. 1943) һәм оҙаҡ көтөп алынған вариҫ принц Карл (тыуғ. 1946) — 1973 йылдан Швеция короле. Бөтә принцессалар ҙа Хага Һарайында тыуа, һәм бала саҡтан уларҙы Хага принцессалары тип атайҙар. Маргарет ғаиләлә өлкән бала булыуға ҡарамаҫтан, ул бер ҡасан да швед тәхете вариҫы тип иҫәпләнелмәй, сөнки ул ваҡыттағы Конституция таж вариҫы булыу исемлегенә ҡатын-ҡыҙҙарҙы индермәй.
Принцесса белемде Хага һарайында шәхси уҡытыусыларҙан ала, артабан Стокгольм теген мәктәбендә һәм Марта мәктәбендә уҡый. Принцессаға белем биреү менән уның инәһе Дания королеваһы Ингрид шәхсән шөғөлләнә.
Атаһы буйынса Дания королеваһы Маргрет II-нең ике туған һеңлеһе була.
1947 йылда олатаһы һәм ҡарт олатаһы иҫән саҡта Маргареттың атаһы авиация һәләкәтендә һәләк була. Уның вафатынан һуң 1950 йылда бөтә ғаилә Стокгольмдәге Король һарайына күсенә. Уҡытыусылар Маргареттең музыкаль һәләткә эйә булыуы хаҡында әйтәләр.
1958 йылдың башында ул пианист Роберт Дургас-Хьюмды осрата. Улар араһында мөхәббәт ялҡыны тоҡана, хатта йәрәшеүҙәре тураһында иғлан итергә лә йыйыналар. Әммә король ғаиләһе баҫымы аҫтында туй булмай. Һуңыраҡ Робин инглиз принцессаһы Елизавета II-нең һеңлеһе Маргаретҡа ла ғашиҡ була. 1968 йылда Робин үҙ-үҙенә ҡул һала. 1963 йылда принцесса икенсе бер инглизде Джон Амблерҙы осрата. 1964 йылдың февралендә улар никахлаша. Шул уҡ йылдың 30 июнендә Эланд утрауында улар өйләнешә. Был туй шәхси сара булып иҫәпләнә, һәм ҡоласы буйынса Стокгольмда кейәүгә сыҡҡан һеңлеләренең туйҙарынан күпкә ҡайтыш була. Туйҙан һуң принцесса Маргарет «Уның Ғәли Йәнәптәре» тигән титулын юғалта һәм «''Принцесса Маргарет, миссис Амблер» булараҡ таныла. ''Швеция короле һәм королеваһы туйға элек Маргареттың өләсәһе, Британия принцессаһы Маргарита Коннаутскаяныҡы булған бриллиант тиара-таж бүләк итә. Ғаиләлә өс бала тыуа, улар швед тәхетенә вариҫлыҡ хоҡуғына эйә булмай: 1994 йылдан Маргарет һәм уның ире айырым йәшәй башлай, әммә бер ваҡытта ла айырылышмай. Джон Амблер 2008 йылдың 31 майында вафат була.
Принцесса Лондондан алыҫ булмаған урында —Оксфордширҙа йәшәй. Йыл һайын Лондонда Швед Раштыуа баҙарын асыу — принцесса үткәргән берҙән-бер сара. Принцесса швед короле ғаиләһе сараларында ҡатнаша. Ул 2010 йылда Кронпринцесса Викторияның туйында, шулай уҡ 2013 йылда принцесса Мадлендың туйында, 2014 йылда уның ҡыҙы принцесса Леонорҙы суҡындырғанда, 2017 йылда принц Габриэлде суҡындырғанда ла була.
Яңы Князев
Яңы Князев (Новокнязево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 105 кеше. Почта индексы — 452637, ОКАТО коды — 80258855012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көнсығыш Азия
Көнсығыш Азия (東亞, 东亚, 동아시아, 東アジア, Дорнод Ази) — Азияның көнсығыш өлөшө, донъяның географик, сәйәси, этномәҙәни төбәге.
Географияһы
Төбәктең майҙаны — 11 839 074 км².
Көнсығыш Азия Тымыҡ океанға йәнәшә ята, Япон, Көнсығыш-Ҡытай һәм Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе тарафынан йыуыла. Төбәккә юғары сейсмик әүҙемлек хас. Көнсығыш өлөшөндә климат муссонлы, миҙгелле-дымлы, тайфундар, һыу баҫыуҙар йыш ҡабатлана. Көнсығыш Азияның океандан йыраҡ ҡына урынлашҡан Монголия һәм Тибет, кеүек өлөштәрендә климат ҡырыҫыраҡ, шуға ярашлы континенталь һәм таулы. Төбәктең иң эре дәүләттәре булып Ҡытай Халыҡ Республикаһы һанала.
Көнсығыш Азия төбәгенә түбәндәге илдәр инә:
Физик-географик яҡтан Монголия, төньяҡ-көнбайыш Ҡытай (Синьцзян, Тибет, Эске Монголия, Цинхай, Сычуандың көнбайышы һәм Ганьсуҙың төньяғы) Үҙәк Азияға ҡарай.
Иҡтисады
Бөгөнгө көндә төбәктең иң ҙур иҡтисадтары - Ҡытай һәм Япония. Матбуғатта Ҡытай Халыҡ Республикаһы йыш ҡына, шул иҫәптән иҡтисади аспектта ла юғары хакимлыҡ (сверхдержава) статусына дәғүә итеүсе булараҡ телгә алына. Көньяҡ Корея, Гонконг һәм Тайвань 1960 йылдарҙан алып Азия финанс көрсөгөнә тиклем бик юғары иҡтисади үҫеш темптарын күрһәткән Азия юлбарыҫтары тип йөрөтөлә. Ҡытай, Япония һәм Көньяҡ Корея - донъя автомобилдәрен етештереүсе иң ҙур илдәр иҫәбендә.
Азия илдәре ауыл хужалығының төп продукцияһы - ул дөгө, сәй, джут, тәбиғи каучук, мамыҡ, шәкәр ҡамышы, арахис, рапс, соя, копра, тропик һәм субтропик емеш-еләктәр, тәмләткестәр һәм башҡалар. Көнсығыш Азия илдәре донъяла иң ҙур дөгө етештереүселәрҙән һанала. Миҫал өсөн, Ҡытай дөгө ярмаһын етештереү буйынса донъялағы тәүге биш ил иҫәбенә инә. Ҡытайҙа йыл һайын 190 миллион тоннаға яҡын продукция етештерелә. Азияла бөтә донъяла етештерелгән дөгө ярмаһының 90 % етештерелә.
Көнсығыш Азияның көнбайыш өлөшө нефткә һәм тәбиғи газға бай, Кытайҙа һәм Монголияла байтаҡ, шул иҫәптән молибден, вольфрам, аҡ ҡурғаш кеүек металдар сығарыла.
Халҡы
Төбәктә халыҡ һаны 1,618 миллиардтан ашыу кеше, 21,8 % йәки бөтә донъя халҡының биштән бер өлөшөнән күберәге тәшкил итә, төбәккә донъяла иң күп халыҡ йәшәгән ил - Ҡытай ҡарай. Шул уҡ ваҡытта төбәктә кешеләр тигеҙ таралып ултырмаған. Ҡытайҙың көньяҡ-көнсығышында, Тайванда, Корея ярымутрауында, Японияла халыҡ ныҡ тығыҙ ултырған. Киреһенсә, Монголияла һәм Ҡытайҙарҙың көнбайыш райондарында сүл һәм тауҙар өҫтөнлөк иткән ҡаты тәбиғәт шарттары арҡаһында халыҡ һаны күпкә аҙ.
Этник составы төрлөлөгө менән айырылып тора. Хань, япон һәм корейҙар Көнсығыш Азияның иң эре милләттәре булып тора. Көнсығыш Азияла сино-тибет, рюкю-япон, төрки (уйғыр һәм ҡаҙаҡ телдәре), монгол, тай-ҡадай, мяо-яо һәм австронезий (Тайвань аборигендары телдәре) тел ғаиләләре, шулай уҡ айырым корей һәм айн телдәре таралған.
Төбәктә төрлө диндәрҙең йоғонтоһо һиҙелерлек. Был тәү сиратта б. э. т. VI—V быуаттарҙа Ҡытайҙа барлыҡҡа килгән конфуцианлыҡ сығанағы. Һуңғараҡ бында Һиндостандан буддизм үтеп инә, даосизм (Кытай) һәм синтоизм (Япония) кеүек урындағы культтар үҙ әһәмиәтен һаҡлай. Төбәктә шулай уҡ Европа сауҙагәрҙәре һәм миссионерҙары менән бергә төрлө конфессияларға ҡараған христианлыҡ булған, мәҫәлән, Японияла беренсе тапҡыр португалдар килеүе менән христианлыҡ барлыҡҡа килгән.
Халыҡтың демографик ҡартайыуы
Көнсығыш Азия илдәре халҡы (Монголиянан тыш) Ер шарындағы дөйөм донъя ҡартайыуы (Африка Сахараһынан көньяҡтараҡ биләмәләренән тыш) процесында һәм шулай уҡ демографик көрсөк кеүек бер нисә илдә, Европа һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның бер нисә иле халҡы (Сингапур һәм Таиланд кеүек) менән бер рәттән, халыҡтың иң юғары уртаса йәшенә һәм Ер шарында халыҡтың иң тиҙ ҡартайыуына дусар булған. Әммә Европа, Көнсығыш Азия илдәренән айырмалы рәүештә, йыш ҡына ҡатыраҡ иммиграция сәйәсәтенә эйә була, был уларға Европа илдәрендәге кеүек үк халыҡтың тәбиғи ҡартайыу процестарын, үлемен һәм халыҡтың тәбиғи кәмеүен, шулай уҡ халыҡтың уртаса йәше артыуы һөҙөмтәһендә тотҡарлап булмай.
Гашева Руфина Сергеевна
Биографияһы
Руфина Гашева 1921 йылдың 14 октябрендә Пермь губернаһының Пермь өйәҙенда  Верхнечусовские Городки ауылында  (хәҙер Пермь крайының Чусовский районында ҡала тибындағы ҡасаба) уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1922 йылда ғаилә әсәһенең Горький өлкәһе Чкалов районындағы тыуған Катунки ауылына күсеп килә. 1923 йылда, атаһы вафат булғандан һуң, Руфина әсәһе менән Уралға китә.
1930 йылда Гашева Руфина Мәскәүгә килә,  унда биш йыллыҡты тамамлай. Шунда Гашева снайперҙар мәктәбенә уҡырға инә һәм комсомол сафына алына.
1941 йылда Руфина Гашева Мәскәү дәүләт университетында   механика-математика факультетының ике курсын тамамлай. Өсөнсө курста, 1941 йылдың октябрь айында  Гашева  46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкына тәғәйенләнеүгә өлгәшә. 1942 йылда Гашева Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбе янында штурмандар курсын тамамлай.
1944 йылдың декабренә Гашева дошмандың тере көсөнә һәм хәрби техникаһына ҙур зыян килтереп, 823 хәрби осош яһай. Ике тапҡыр дошман зенитчигы тарафынан бәреп төшөрөлә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге  указы менән гвардия өлкән лейтенанты Руфина Сергеевна Гашеваға  «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын  өлгөлө үтәгәне  һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлыҡтары өсөн» Ленин ордены менән  «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4853) тапшырылып  Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыштан һуң
1952 йылда Сит ил телдәре хәрби институтын тамамлай. Бронетанк ғәскәрҙәренең хәрби академияһында 1957 йылға тиклем инглиз теле буйынса өлкән уҡытыусы булып эшләй. 1956 йылдан — майор дәрәжәһендә запаста.
Руфина Гашева запасҡа сыҡҡандан һуң һуң СССР оборона министрлығы нәшриәтендә өлкән өлкән контроль мөхәррире булып эшләй. Мәскәүҙә йәшәй һәм йәштәрҙе патриотик тәрбиәләүҙә ҡатнаша.
2012 йылдың 1 майында вафат була. Мәскәүҙә Востряков зыяратында ерләнә.
Хәтер
2018 йылда Мәскәүҙә Флот урамының 28-се йортона осоусы Руфина Гашеваға мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Лиль-Вонт-Канын-Еган
Лиль-Вонт-Канын-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының һул ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Кочетат
Кочетат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1002 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәскәү (Туймазы районы)
Мәскәү (Таубаш; Московка, Москово, Тау-Баш) — 1946 йылда яңы барлыҡҡа килгән Октябрьский ҡалаһы составына индерелгән ауыл. Быға тиклем Башҡорт АССР-ы Туймазы районы Япрыҡ ауыл Советы составында була.
Географияһы
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының Нарыштау итәгендә, Ыҡ йылғаһы буйы үҙәнендә урынлашҡан. 1926 йылда улус үҙәге Туймазы станцияһына тиклем аралыҡ 20 саҡрым тәшкил иткән.
Тарихы
Ауылға XVIII быуат уртаһында Ҡазан даруғаһы Байлар улусы башҡорттары үҙ аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала.
1834 йылда 80 аҫаба башҡорт, 72 типтәр һәм 18 хеҙмәтсе татар, ә 1870 йылда 131 аҫаба башҡорт һәм 31 хеҙмәтсе татар иҫәпкә алына. Башҡорт старшинаһы Мәскәү Дәүләтҡоловтың улы — Ҡыр-Йылан улусының старшинаһы Әптикәй Мәскәүев Пугачёв ихтилалында ҡатнаша, уның ҡарамағындағы башҡорттарҙың 134 ихатаһы ла 1773–1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышына ҡушыла. Әптекәйҙең улы Аҙнағол Әптикәев XII башҡорт кантонының йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
Өфө губернаһы ойошторолғандан һуң, 1865 йылдан Бәләбәй өйәҙе Үрге Бишенде улусына ҡарай, ә 1922 йылдың 18 июленән — Бәләбәй кантоны Аҙнағол улусы составында.
РСФСР Юғары Советы Президиумы 1946 йылдың 5 апрелендәге указына ярашлы Туймазы районының Октябрьский эшселәр ҡасабаһы республика буйһоноуындағы ҡала тип үҙгәртелә. Октябрьский ҡалаһы составына Мәскәү, Мулла, Нарыш, Үрге Зәйет, Төркмән ауылдары инә.
Инфраструктура
Халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән.
Үрге Каромица
Үрге Каромица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вадья-Вадьинская йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө II ҡаласығы
Өфө II ҡаласығы — Өфө ҡалаһының үҙәгендә, хәҙерге Пушкин — Яңы күпер — С. Юлаев проспектының башында урынлашҡан боронғо ҡаласыҡ. Был ҡаласыҡ I быуатта уҡ төҙөлгән һәм XV—XVI быуаттарға тиклем һаҡланған.
Испан картографы Меркаторҙың 1554 йылғы картаһында хәҙерге Ҡариҙел йылғаһы тамағында урынлашҡан ҡала Башҡорт (Башкирти) тип атала.
Ҡаҙыныуҙар барышында монументаль архитектура объекттары: нигеҙенең киңлеге 10 метр, бейеклеге 4—5 метрға еткән ҡеүәтле диуар, тәрән һәм киң соҡор, тура мөйөшлө һәм тирмә рәүешендәге торлаҡ эҙҙәре, уртаса киңлеге 2 метр, оҙонлоғо 50 метрҙан ашыу ағас күпер, тимер һәм баҡыр иретеү мейестәре, ювелир оҫтаханаһы ҡалдыҡтары табылды.
Хеҙмәт ҡоралдары, керамика, биҙәү һәм ҡорал әйберҙәре һәм башҡаларҙан, шул иҫәптән ХIII–ХIV быуаттарҙағы 19 көмөш тәңкәнән торған матди мәҙәниәт әйберҙәренән ҙур коллекция тупланды
Табылған материалдар V—XII быуатта уҡ ҡала булған тип раҫларға мөмкинлек бирә. Табылдыҡтар Өфө II ҡаласығы ул осорҙаға иң ҙур мәҙәни һәм сәйәси үҙәге булыуын дәлилләй.
Асылыу тарихы
1828 йылда алтын Византия тәңкәһе табыла. Был турала 1832 йылда Рәсәй академияһының журналында ла яҙып сығалар. Артабан да крайҙы өйрәнеүселәр бик күп алтын һәм башҡа ҡиммәтле таштарҙан яһалған биҙәүестәр, шулай уҡ VII быуат аҙағы, VIII быуат башы менән билдәләнгән алтын Византия сылбырының фрагментын таба.
1953 йылда билдәле крайҙы өйрәнеүсе Петр Ищериков Өфө—II ҡаласығы булыуын билдәләй. Артабан уны төрлө йылдарҙа Мәҡмүҙә Садиҡова, Владимир Овсянников, Нияз Мәжитов өйрәнә. Өфө-II ҡаласығының мәҙәни ҡатламы дүрт, урыны менән унан да күберәк метрға етә. Ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһе ҡаласыҡтың мең йыл ярымға яҡын элек нигеҙләнеүен раҫлай.
Иң тәүге һәм билдәле датаға бәйләнгән табыш — хәҙерге Медицина университетының административ биналары урынында беҙҙең эраның VII-VIII быуатына ҡараған ҡиммәтле әйберҙәр табыла.
Өфө—II ҡаласығы буйынса етди эш 2006 йылдың ноябренән 2007 йылдың 30 ғинуарына тиклем алып барыла. Ҡаҙыныу эштәре барышында археологтар беҙҙең эраның VII—VIII быуатына ҡараған алтын һәм көмөш изделиеларҙың фрагменттарына юлыға. Алтын Урҙа осоро тәңкәләре лә ҙур табыш булып тора.
«Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы
2011 йылдың 14 мартта Башҡортостан Республикаһы президенты Рөстәм Хәмитовтың бойороғона ярашлы, ҡаҙыныу эштәре алып барылған урын «Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы тип иғлан ителде.
Диппах (Тюрингия)
Диппах (Тюрингия) (Dippach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1087 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99837 һәм автомобиль коды — WAK.
Колониализм
Колониализм — XVI—XX быуаттарҙа үҫешкән илдәр төркөмөнөң (метрополияларҙың) башҡа илдәр өҫтөнән хакимлыҡ итеү системаһы.
Колониаль сәйәсәт — башлыса иҡтисади яҡтан көсһөҙөрәк илдәрҙе, халыҡтарҙы баҫып алыу һәм йыш осраҡта хәрби, сәйәси һәм иҡтисади ысулдар менән иҙеү сәйәсәте.
Яңы дәүерҙең башы
Колониализмдың тәүшарттары Бөйөк географик асыштар осоронда, атап әйткәндә, XV быуатта, португал штурманы Васко да Гама Һиндостанға юл асҡанда һәм Колумб Америка ярҙарына сыҡҡанда барлыҡҡа килгән. Башҡа мәҙәниәт халыҡтары менән осрашҡанда европалар үҙҙәренең технологик өҫтөнлөгөн күрһәтә (океан елкәнле караптары һәм атыу ҡоралы). Яңы донъяла тәүге колонияларға испандар нигеҙ һалған. Америка ерле халҡы (индеецтар) дәүләттәрен талау Европала банк системаһының үҫешенә, фәнде үҫтереү өсөн финанс бүлеүгә булышлыҡ итә һәм сәнәғәт үҫешенә этәргес бирә, ә был, үҙ сиратында, яңы сеймал талап итә.
Капиталды башланғыс туплау осорондағы колониаль сәйәсәткә баҫып алынған территориялар менән сауҙа итеүҙә монополия урынлаштырыу, бөтә илдәрҙе баҫып алыу һәм талау, урындағы халыҡты эксплуатациялауҙың йыртҡыс феодал һәм ҡоллоҡ формаларын ҡулланыу йәки индереү хас. Был сәйәсәт башланғыс капитал туплау процесында ҙур роль уйнай. Европаның эре баш ҡалаларында колонияларҙы талау һәм ҡолдар менән сауҙа итеү нигеҙендә капитал туплауға килтерә, был бигерәк тә XVII быуаттың 2-се яртыһынан башлана һәм Англияның шул ваҡыттағы иң үҫешкән илгә әйләнеү сәбәптәренең береһе була.
Ҡоллоҡа эләккән илдәрҙә колониаль сәйәсәт етештереүсе көстәрҙең юҡҡа сығыуына сәбәпсе була, был илдәрҙең иҡтисади һәм сәйәси үҫешен тотҡарлай, ҙур территорияларҙы талауға һәм бөтә халыҡтарҙы юҡ итеүгә килтерә. Ул осорҙа колонияларҙы эксплуатациялауҙа хәрби-конфискация ысулдары ҙур роль уйнай. 1757 йылда Бенгалияла Британияның Көнсығыш Һиндостан компанияһы (East India Company) сәйәсәте бындай ысулдарҙы ҡулланыуҙың сағыу миҫалы булып тора. Был сәйәсәттең эҙемтәһе- 1769—1773 йылдарҙың аслығы, уның ҡорбандары — 10 миллион һәләк булған бенгали. Ирландияла XVI—XVII быуаттарҙа Британия хөкүмәте инглиз колонистарына ирландтарҙан ерҙәрҙен тартып алып инглиздәргә бирә.
XIX быуат
Мануфактуранан эре завод сәнәғәтенә күсеү алға киткән һайын колониаль сәйәсәт һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Колониялар иҡтисади яҡтан метрополия менән тығыҙ бәйләнгән, ауыл хужалығы үҫешенең монокультур (бер генә культура үҫтереү) йүнәлешле аграр һәм сеймал етештереүсегә, сәнәғәт продукцияһы баҙарына һәм метрополияның үҫеп килеүсе капиталистик сәнәғәте өсөн сеймал сығанаҡтарына әүерелә. Мәҫәлән, 1814 йылдан 1835 йылға тиклем Һиндостанға Англиянан кизе-мамыҡ туҡымалар экспортлау 65 тапҡырға арта, был һинд һөнәрселәренең бөлөүенә килтерә.
Эксплуатациялауҙың яңы ысулдары таралыуы, урындағы халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡты нығыта алған колониаль идара итеүҙең махсус органдарын булдырыу кәрәклеге, шулай уҡ метрополияларҙа буржуазияның төрлө ҡатламдарының конкуренцияһы монополиялы колониаль сауҙа компанияларын бөтөрөүгә һәм оккупацияланған илдәрҙең һәм территорияларҙың метрополияның дәүләт контроле аҫтына күсеүенә килтерә. Колонияларҙы эксплуатациялау формаларының һәм ысулдарының үҙгәреүе уның көсөргәнешлеге кәмеүегә килтермәй. Колонияларҙан ғәйәт ҙур байлыҡ сығарыла. Уларҙы ҡулланыу Европала һәм Төньяҡ Америкала социаль-иҡтисади үҫеште тиҙләтә. Колонизаторҙар колонияларҙағы крәҫтиән хужалыҡтарында продукция арттырыу яҡлы булһа ла, йыш ҡына улар феодаль һәм феодализмға тиклемге мөнәсәбәттәрҙе нығыта, сөнки колонияларҙа феодалдар һәм ырыу-ҡәбилә башлыҡтары уларҙың социаль таянысы булып тора.
Яңы Яндыҙ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мосеевская Палуга
Мосеевская Палуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Колониализм
XIX быуат
Бер-береһе менән дошман ҡәбиләләр (колониаль Африкала) йәки урындағы дини общиналар (Британия Һиндостанында индуистар һәм мосолмандар) араһында конфликттар ойоштороу һәм уға булышлыҡ итеү киң таралған булған. Йыш ҡына колониаль хакимиәт үҙенең дошмандары менән көрәшеү өсөн золомға дусар булған төркөмдәргә ярҙам итә (Руандалағы хуту) һәм ерле халыҡтарҙың ҡораллы отрядтарын булдыра (Һиндостанда сипайҙар, Непалда гуркхалар, Алжирҙа зуавалар). Быларҙың барыһына ҡаршы ихтилалдар күтәрелә, Африка континентында тыныс булған йылдар бик һирәк була. Шулай итеп, 1902/03 йылдарҙа португалдарға ҡаршы Анголала овумбунду халҡы баш күтәрә. 1905 йылда Танганьикала немец хакимиәтенә ҡаршы ҡораллы күтәрелеш башлана, алты йыл дауамында Мадагаскарҙа француздарға ҡаршы ихтилал бара, ул 1904 йылда тамамлана. Туниста исламсылар баш күтәрә.
Мосеевская Палуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Колониализм
Деколонизация. Неоколониализм
Колониаль системаның хәл иткес тарҡалыуы (деколонизация) Икенсе донъя һуғышынан һуң йәмғиәтте гуманлаштырыу һәм демократлаштырыу процесы башланыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Деколонизацияны ул ваҡыттағы ике супердержава, СССР (Сталин һәм Хрущев) һәм АҠШ (Эйзенхауэр) хуплап ҡаршы ала.
Мосеевская Палуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колониализм
Деколонизация. Неоколониализм
Индонезияның бойондороҡһоҙлоғо Япония ҡораллы көстәренең өс йыллыҡ оккупацияһынан һуң 1945 йылдың 17 авгусында иғлан ителә. Суверенлы дәүләттең барлыҡҡа килеүе элекке колония өҫтөнән яңынан контролде ҡайтарырға тырышҡан голландтар менән оҙайлы ҡораллы көрәшкә сәбәп була.
Ҙур ҡыйынлыҡ менән Һиндостан да милли бойондороҡһоҙлоҡ ала. Гандиҙың пассив ҡаршылыҡ күрһәтеү кампанияһы (инд. Satyagraha) ла һөҙөмтәһе- 1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
1954 йылда Диен Б’эн Пху еңелгәндән һуң француздар Француз Һинд-Ҡытайҙан китә.
1960 йылда Европа державаларының ҡайһы бер Африка биләмәләре бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Колониаль бойондороҡлолоҡтан азат ителгән илдәр Өсөнсө донъя илдәре тип атала. Колониаль осорҙан һуңғы осорҙа үҫешкән көнбайыш илдәре иҡтисади һәм сәйәси йәһәттән Өсөнсө донъя илдәрен күпкә уҙып китә. Өсөнсө донъя илдәренең ҡайһы берҙәре сеймал сығанағы булараҡ йәшәп килә, был уларға ҡайһы бер осраҡтарҙа Европа илдәре кимәленә етергә, ҡайһы берҙә улар (Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре) кимәленән артып китергә мөмкинлек бирә. Түбән эш хаҡы уларҙы арзан эшсе көсө сығанағы итә, был халыҡ-ара корпорацияларға етештереүҙе, тәү сиратта ҡулланыу тауарҙарын, үҙҙәренә күсереп, сығымдарын кәметергә мөмкинлек бирә.
Колониализм йоғонтоһо
Колониаль сәйәсәттең дәүләттәргә һәм уларҙың халҡына йоғонтоһон сиктән тыш әһәмиәтле һәм комплекслы тип әйтергә мөмкин. Уларҙың йоғонтоһо тиҙ арала, йәки оҙайлы ваҡыттан күренә; улар иҫәбенә ауырыуҙарҙың таралыуы, тиңһеҙ социаль мөнәсәбәттәр урынлаштырыу, халыҡты эксплуатациялау, европалы булмаған ҡайһы бер этник төркөмдәрҙең этноциды, медицина үҫеше, яңы социаль институттар булдырыу, бөтөрөү, инфраструктураны яҡшыртыу һәм дөйөм технологик прогресс инә ала. Колониализм шулай уҡ телдәрҙең һәм әҙәбиәттең таралыуына, шулай уҡ дөйөм алғанда мәҙәни алмашыуға булышлыҡ итә.
Элекке колонияларҙың артабанғы үҫешенә йоғонто
Беренсеһе илдәге төрлө власть органдары араһында вәкәләттәрҙе бүлеүҙе һәм ошо органдарҙы формалаштырыу тәртибен көйләү, икенсеһе граждандарҙың милек мөнәсәбәттәрен көйләү. Асемоглу һәм Робинсон төшөнсәһе ике архетипты ҡапма-ҡаршы ҡуйырға тейеш: «экстрактив» («сығарыу», «ҡыҫыу») һәм «инклюзив» («үҙ эсенә алыу», «берләштереү») иҡтисади һәм сәйәси институттар, улар ике осраҡта ла бер-береһен нығыта. Инклюзив иҡтисади институттар йәмғиәттең киң ҡатламдарының милек хоҡуғын яҡлай (элита ғына түгел), улар милекте нигеҙһеҙ ситләтеүгә юл ҡуймай, табыш алыу маҡсатында бөтә граждандарға ла иҡтисади мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашырға рөхсәт итә. Бындай учреждениелар шарттарында эшселәр хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу менән ҡыҙыҡһына. Авторҙар фекеренсә, бындай иҡтисади институттарҙың оҙайлы йәшәүе йәмғиәттең киң ҡатламдарына ил менән идара итеүҙә ҡатнашырға һәм күпселек өсөн файҙалы ҡарарҙар ҡабул итергә мөмкинлек биргән инклюзив сәйәси институттарһыҙ мөмкин түгел. Экстрактив хужалыҡ учреждениелары халыҡтың киң ҡатламдарын үҙ эшмәкәрлегенән килгән килемде бүлеүҙән ситләштерә. Улар, киреһенсә, элитаға ҡарамағандарҙың мөлкәтен ситләштерергә рөхсәт ителгән элитанан башҡа, һәр кемгә иҡтисади мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашыуҙан файҙа алырға ҡамасаулай. Бындай иҡтисади институттар халыҡтың киң ҡатламдарын ил хөкүмәтенән ситләштергән һәм бөтә сәйәси власты йәмғиәттең тар ҡатламы ҡулына туплаған экстрактив сәйәси институттар менән оҙатыла. Авторҙар фекеренсә, күп кенә үҫештәге илдәрҙә экстрактив институттар фәҡирлектең сәбәбе булып тора. .
Европа колониаль компаниялары тарихта беренсе акционерҙар йәмғиәте булалар һәм үҙҙәрен рациональ иҡтисади агенттар кеүек тоталар — монополиялар урынлаштыралар һәм табышты максималь арттыралар. Тауарҙар экспортлауға монополия айырым компанияға конкурентлы мөхиттә сауҙа итеүгә ҡарағанда күпкә күберәк табыш килтерәсәк, ә монополияны һаҡлау өсөн сығарыусы учреждениелар кәрәк, шуға күрә был компаниялар колонияларҙың ҡиммәтле ресурстарын колонизаторҙар ҡулына туплау өсөн ғәмәлдәге сығарыу учреждениеларын булдырған, йә нығытҡан һәм файҙаланған. Мәҫәлән, Голландияның Көнсығыш Һиндостан компанияһы (East India Company) компанияһы ҡорал көс ҡулланып хәҙерге Индонезиялағы төрлө общиналарҙы буйһондора, элек булған сығарыу институттарын нығыта: һалымдар һәм мәжбүри хеҙмәт күләме арттырыла. Сәйәси үҙәкләштереү булмағанлыҡтан, ғәмәлдәге сығарыу институттарын файҙаланыу мөмкин булмағанлыҡтан, голландтар урындағы халыҡты юҡҡа сығара, уны Африка ҡолдары менән алмаштыра, шулай итеп, яңы сығарыу институттары төҙөлә. Африканың үҙендә ҡолдар менән сауҙа итеү европалылар килгәнгә тиклем күпкә алдараҡ булған, әммә Кариб утрауҙарында плантаторҙар ҡолдарға шул тиклем ҙур ихтыяж күрһәткәндәр, XVIII—XIX быуаттарҙа Африкала ҡолдар менән сауҙа итеү күләме ун тапҡырға артҡан. Конго короллеге, Ойо, Дахомай һәм Ашанти кеүек дәүләттәр ҡолдарҙы ҡулға төшөрөү, уларҙы европалыларға һатыу һәм күршеләргә яңы һөжүмдәр яһау һәм яңы ҡолдарҙы баҫып алыу өсөн ҡорал һатып алыу өсөн хәрби машиналарға әйләнә. Латин Америкаһындағы испандар, урындағы халыҡтарҙы баҫып алғандан һуң, юғары экстрактив энкомьенда һәм репартимиенто учреждениеларын булдыра, улар крепостнойлыҡтың ҡатыраҡ формаһы була.
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң күпселек илдәрҙә улар һаҡланып ҡына ҡалмай, ә көсәйә, сөнки Испания империяһы ҡабул иткән Кадис Конституцияһы уларҙың өҫтөнлөктәренә һәм килемдәренә янай, һәм уларҙы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә этәрә, һөҙөмтәлә был уларға иҫке тәртипте һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә. Тик Төньяҡ Америкалағы инглиз колонияларында ғына хәлдәр икенсе төрлө була. Англия колониаль ярышҡа һуңлап инә, алтын һәм көмөш ятҡылыҡтарына бай ерҙәрҙе башҡалар (испандар һәм португалдар) биләй. Уға тик Төньяҡ Америка ярҙары ғына ҡала, унда урындағы халыҡ аҙ һәм һуғышсан була. Колонияларҙың йәшәүенең берҙән-бер юлы Англиянан күскенселәрҙе йәлеп итеү була. Әммә улар сығарыу учреждениеларын булдырыу ынтылыштарына ҡаршы сыға: Вирджиния компанияһы колонистар алған уңыштың күп өлөшөн алырға маташҡанда, улар компания контролдә тотҡан территорияларҙан китә һәм унан ситтәге ерҙәрҙе эшкәртә башлай. Халыҡ тығыҙлығының әҙ булыуы һәм ирекле ерҙәрҙең күплеге сығарыу учреждениеларын булдырыуҙы ҡыйынлаштырған. . Ә 1619 йылда компания күскенселәрҙең теләктәрен ҡәнәғәтләндерергә мәжбүр була: Генераль ассамблея ойошторола, тимәк, колония хакимиәтендә хәҙер билдәле бер мөлкәткә эйә булған аҡ тәнле һәр ир-ат ҡатнаша ала. Кап колонияһында (Көньяҡ Африкала) ла башланғыс ярайһы уҡ оптимистик була: урындағы халыҡ ауыл хужалығы продукцияһын һатыуҙан килем алыу мөмкинлегенә эйә булып, улар өсөн игенселектең яңы технологияларын әүҙем үҙләштерә һәм индерә, мөлкәттә ер һатып алырға тырыша. Урындағы халыҡ арзан эшсе көсөнә мохтаж аҡ фермерҙар менән ярышҡан. Һәм ахыр сиктә улар ике мәсьәләне лә 1913 йылғы «Ерле халыҡтар тураһында» Закон менән хәл итә, был закон ерҙең 87 процентын аҡ фермерҙарға бирә, улар халыҡтың 20 процентын тәшкил итә, ә 80 процент тәшкил иткән ерле халыҡҡа ерҙең ни бары 13 проценты ҡала. Һөҙөмтәлә ерле халыҡ фәҡирлеккә дусар була, сөнки был ер уларҙы ашата алмай, аҡ фермерҙарға етешмәгән арзан эшсе көсөнә әйләнә. Был халыҡтың бер өлөшөнөң икенсеһе иҫәбенә сәскә атыуына нигеҙләнгән «икеләтә иҡтисадтың» башланыуына килтерә, ә КАР-ҙың бойондороҡһоҙлоғо хәлде киҫкенләштерә генә.
Һөҙөмтәлә Европа колонизацияһы тик АҠШ- та, Канадала һәм Австралияла ғына инклюзив институттарға булышлыҡ итә, әммә хатта был осраҡтарҙа ла был колонизаторҙарҙың теләгенә ҡаршы килә. Азия, Африка һәм Латин Америкаһы илдәренең күбеһенә Европа колонизацияһы ҙур зыян килтерә, колонизаторҙар булдырған экстрактив институттар, был илдәрҙең бойондороҡһоҙлоғона һәм элитаның үҙгәреүенә ҡарамаҫтан, даими рәүештә ҡабатлана һәм нығына. .
Эпидемиялар
Сәйәхәтселәр йыш ҡына үҙҙәре тикшергән ерҙәргә яңы ауырыуҙар килтерә, уларҙан ерле халыҡтың тәбиғи иммунитеты булмай; ҡайһы бер осраҡтарҙа был урындағы эпидемияларҙың айырыуса юғары дәрәжәлә вирулентлыҡ тыуҙырыуына сәбәпсе була. Мәҫәлән, Колумбияға тиклемге Америкала сәсәк, ҡыҙылса, малярия һ. б. кеүек ауырыуҙар булмаған. Шулай итеп, ауырыу XVI быуатта Канар утрауҙарының бөтә ерле халҡын юҡ итә; 1518 йылда Гаитиҙа индеецтарҙың яртыһы сәсәктән вафат була. Шулай уҡ 1520-се йылдарҙа 150 000 кеше Мексикала, шул иҫәптән Теночтитланда император, һәм 1530 йылдарҙа Перуҙа вафат була; шулай итеп, ауырыу Европа яулап алыусыларына ниндәйҙер ярҙам күрһәтә. Ун етенсе быуатта Мексиканың ерле халҡы ҡыҙылса менән ауырып, ике миллион кешенең ғүмере өҙөлгән; бынан тыш, 1618—1619 йылдарҙа Массачусетс ҡултығы ярҙарында йәшәгән Америка индеецтары араһында сәсәк эпидемияһы була, һөҙөмтәлә унда үлем осраҡтары 90 процентҡа етә. Сирҙең таралыуы ун һигеҙенсе быуаттың икенсе яртыһында һәм ун туғыҙынсы быуаттың беренсе яртыһында Бөйөк тигеҙлек индеецтары араһында ла була, был шулай уҡ халыҡ һанының һиҙелерлек кәмеүенә килтерә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, Америка халҡының бөтәһе 95 процентҡа тиклеме Иҫке донъянан килтерелгән сирҙәрҙән вафат булған, тип иҫәпләй. Быуаттар буйы был ауырыуҙарҙы тыуҙырыусы агенттар менән бәйләнештә булған европалылар уларға сағыштырмаса ҡаршы тора ала, шул уҡ ваҡытта америка ерле халҡының был сирҙәргә ҡаршы бер ниндәй ҙә иммунитеты булмай. .
Британия колонизацияһының тәүге йылдарында Австралияға сәсәк ауырыуы ла үтеп инә, унда аборигендарҙың 50 проценты тиерлек һәләк була. Унан Яңы Зеландияның ерле халҡы ла зыян күргән. 1848 һәм 1849 йылдар араһында ҡыҙылса, йүткереү һәм грипп Гавай утрауҙарына тарала, һөҙөмтәлә унда йәшәгән 150 000 мең кешенең 40 000 һәләк була. Сирҙәр, башлыса сәсәк ауырыуы, Пасха утрауы халҡын тулыһынса тиерлек юҡҡа сығарған. 1875 йылда Фиджи утрауҙарында ҡыҙылса ауырыуы һөҙөмтәһендә 40 000-дән ашыу кеше һәләк була, был халыҡтың яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Бынан тыш, XIX быуатта айнуның һаны һиҙелерлек кәмей (күп осраҡта Хоккайдо утрауына япон күскенселәре килтергән йоғошло ауырыуҙар арҡаһында).
Ғалимдар фекеренсә, яңы донъянан Европаға ла ҡайһы бер ауырыуҙар — мәҫәлән, сифилис килтерелгән. Был йүнәлештәге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, өйҙәренә ҡайтҡан европалылар сит тарафтарҙан алып ҡайтҡан тейешле тропик бактериум үҙе өсөн яңы шарттарҙа йәшәү һәм сәләмәтлек өсөн хәүефлерәк формаға әйләнеүе ихтимал. Ренессанс ваҡытында үлем осраҡтары бөгөнгөгә ҡарағанда юғарыраҡ булған. Беренсе холера пандемияһы Бенгалияла башлана, артабан ул 1820 йылда бөтә Һиндостанға тарала; унда 10 000 британ һалдаты һәм күп индеецтар һәләк була. Артабан XIX быуат аҙағында Һиндостанда эшләгән Владимир Хавкин холера һәм бубон тағунына (чума) ҡаршы вакциналар эшләй.
Сирҙәр менән көрәш
1803 йылда Испания короле сәсәккә ҡаршы вакцинаны колонияларға еткереү һәм халыҡты күпләп вакцинациялауҙы тәьмин итеү миссияһын ойоштора. 1832 йылға АҠШ-тың федераль хөкүмәте шулай уҡ ерле Америка халҡы өсөн сәсәк прививкаһын эшләү программаһын башлап ебәрә. Ошондай уҡ программа Һиндостанда Маунтстуарт Эльфинстоун етәкселегендә эшләй. ХХ быуат башынан бөтә колониаль державалар тропик илдәрҙәге ауырыуҙарҙы бөтөрөүгә йәки контролдә тотоуға иғтибарын йүнәлтә. Мәҫәлән, Африкала йоҡо ауырыуы башланыуы сир хәүефе янаған миллионлаған кешене системалы тикшергән мобиль коллективтар эше арҡаһында туҡтатыла. Һөҙөмтәлә ХХ быуат тарихта донъя халҡы һиҙелерлек арта, был башлыса күп илдәрҙә медицина үҫеше арҡаһында үлем осраҡтарының кәмеүенә бәйле. .
Nautilus Pompilius
Nautilus Pompilius («Наутилус Помпилиус») — СССР һәм Рәсәй рок-төркөмө. Свердловск ҡалаһында барлыҡҡа килгән (рәсми рәүештә 1982—1983 йылдарҙа, Вячеслав Бутусов һәм Дмитрий Умецкий «Күсенеү» (Переезд) альбомы өҫтөндә эш башлаған ваҡытта). 1982 йылдан төркөм составы бер нисә тапҡыр үҙгәрә. Шулай уҡ төркөмдөң музыка стиле лә үҙгәрештәргә дусар була. Мәҫәлән, башланғыс осорҙа улар хард-рок уйнай. ә 1980-се йылдарҙа яңы тулҡын йүнәлешенә күсә. Төркөмдөң ижады шулай рок-музыканың башҡа төрҙәре — альтернатив рок, постпанк, инди-рок, һәм фолк-рок менән дә киҫелешә. Был төркөмдөң иң билдәле йырҙарына «Скованные одной цепью», «Титаник», «Взгляд с экрана», «Прогулки по воде», «Крылья», «Я хочу быть с тобой» һәм «Последнее письмо» ҡарай.
1997 йылдың 5 июнендә «Россия» дәүләт үҙәк концерт залындағы «Һуңғы йөҙөү» («Последнее плавание») исемле концерттан һәм хушлашыу гастролдәренән һуң төркөм рәсми рәүештә тарҡала. Һуңғы альбомдары — «Яблокитай» һәм «Атлантида».
Атамаһы
Рәсми рәүештә төркөм «Nautilus Pompilius» тип атала. Nautilus pompilius — наутилустар төрө моллюсктарының атамаһы. Бер нисә альбомда ике һүҙ ҙә ҙур хәрефтән — «NAUTILUS POMPILIUS» тип яҙылған, тағы бер нисәһендә кириллицала ҙур хәрефтәр менән — «НАУТИЛУС ПОМПИЛИУС». Тағы төркөмдө «Наутилустар», «Нау», йәки «НП» тип тә йөрөтәләр.
Хисамитдинов
Хисамитдинов — фамилия.
Обермархталь монастыры
Обермархталь монастыры (нем. Prämonstratenserabtei St. Peter Obermarchtal und Paul, лат. Abbatia Marchtallensis ) — премонстратен монастыры,   Баден-Вюртемберг Обермархталь общинаһы территорияһында урынлашҡан. Беренсе тапҡыр 776 йылда барлыҡҡа килгән;  1171 йылда Тюбинген  пфальцграфы  Хуго II  тарафынан асылған. Әлеге көндә элекке монастырь территорияһында концерт һәм күргәҙмәләр үтә; йәнәшәлә ҡатын-ҡыҙҙар монастыры менән Унтермархталь общинаһы территорияһы урынлашҡан.
Тарихы һәм тасуирламаһы
776 йылда Ахалольфингтар нәҫеленән Халахольф һәм Хитта  вариҫтары иғәнәгә төҙөлгән Изге Петр сиркәүен Санкт-Галлен аббатлығына тапшыра. 993 йылда монастырь Швабия герцогы Герман II  тарафынан    апостолдар Павел һәм Петрға бағышланған коллегиаль сиркәү булараҡ йәшәп килә. Билдәле булыуынса, 1 995 йылдың ғинуарында Констанца епискобы   Гебхард II киңәйтелгән монастырь сиркәүен изгеләндерә.
Ниһайәт 1171 йылда  Тюбинген  пфальцграфы Хуго II (1153—1182)  монастырҙы өҫтәмә аҡса иғәнә итеп һәм монастырҙа ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар общинаһы ойоштороп,   премонстранттар орденына тапшыра  1204—1208 йылдарҙа сиркәүҙең стеналары яңыртыла, 1273 йылда    монастырь тик ирҙәрҙеке булып ҡала. 1239 йылдың 2 майында епископ Констанцский Генрих I фон Танье яңы өс нефлы базиликаны изгеләндерә: XIII  быуат аҙағынан алып 1420 йылға тиклем монастырь Мархталда епископ Констанцскийҙың шәхси монастыры була. 1440 йылда Обермархталь аббатлыҡ  статусын ала, ярты быуат үткәс — 1500 йылда — туранан-тура Изге Рим империяһына буйһонған империя аббатлыҡтары коллегияһының щваб бүлеге ағзаһы була. 1609 йылда урындағы аббат митра йөрөтөү хоҡуғын ала. 1701 йылдың 11 сентябрендә яңы сиркәү бинаһы изгеләндерелә, ул 1686 йылда —  Утыҙ йыллыҡ һуғыш тамамланыу менән төҙөлә башлаған. Яңы барокко бинаһының архитекторы Михаэль Тумб, ә ул үлгәндән һуң, 1690 йылда — уның ағаһы  Криштиан һәм Франц Беер фон Блауэн була. XVI—XVIII быуаттарҙа моанстырь сихырсы ҡатын-ҡыҙҙарҙы әүҙем эҙәрлекләү осоронда ҡатнаша: ҡатын-ҡыҙҙарҙы эҙәрлекләүҙең өс төп ваҡыты  586—1596, 1627—1628 һәм 1745—1757 йылдарға тура килә. «Сихырсы енәйәтсләргә» ҡарата кәмендә 60 үлем хөкөмө сығарыла.
Лиль-Еган
Лиль-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Обермархталь монастыры
Секуляризацияланыуы һәм хәҙерге статусы
1770. ҡарай монастырға Мария-Антуанетта килә,  ә 1803 тында дирижёр   Иоһанн Непомук Шельбле (1789—1837) 1800 йылда аббатлыҡ хоры менән етәкселек итә. 1802 йылда секуляризацияланғандан һуң аббатлыҡ Тур-и-Таксис йортона күсә, 1806 йылда   Вюртемберг короллегенең өлөшө була. 1972 йылда Роттенбург-Штутгарт епархияһы  монастырҙы Тур-и-Таксис нәҫеле вәкилдәренән һатып ала, уны 1978 йылда   педагогия академияһы  итеп аса.
2001 йылдың 16 сентябрендә элекке монастырь территорияһында ҡабаттан коллегиаль сиркәүгә нигеҙ һалына. Бынан тыш, 2018 йылдағы мәғлүмәттәргә ярашлы, монастырь биналары   өсөн түңәрәк өҫтәлдәр, конференциялар һәм семинарҙар үткәреү өсөн, шулай уҡ ретрит урыны булараҡ хеҙмәт итә.Монастырь территорияһында күргәҙмәләр үтә, сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыуҙар дауам итә һәм концерттар уҙғарыла.
Лиль-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Обермархталь монастыры
Орган
Петр һәм Павел сиркәүенең төп органы 1778 һәм 1780 йылдар араһында оҫта Иоһанн Непомук Хольцхей тарафынан төҙөлгән. Төп орган ҙур булмаған йүнәтеүҙәр менән XXI быуат башына тиклем һаҡлана.
2011—2012 йылдарҙа инструментты Йоханнес Рольф оҫтаханаһынан белгестәр реставрациялай, йүнәтеү миллиондан ашыу евро тәшкил итә. 2012 йылдың 7 октябрендә яңыртылған көньяҡ-герман орган төҙөү сәнғәтенең өлгөһө булған  инструмент  тантаналы асыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мокруша (Барнаулка ҡушылдығы)
Мокруша  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барнаулка йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайғы ағасы
«Ҡайғы ағасы» — 2004 йылдың 1-3 сентябрендә Беслан (Төньяҡ Осетия — Алания) ҡалаһының 1-се мәктәбе бинаһында ойошторолған террористик акт ҡорбандарына һәйкәл. Террорсыларҙың мәктәпте баҫып алыуы һөҙөмтәһендә 333 кеше, шул иҫәптән 186-һы бала һәләк була. 2005 йылдың авгусында ҡаланың мемориаль зыяратында ҡуйыла. Бронза композиция дүрт ҡатын-ҡыҙ фигураһы һымаҡ төҙөлгән ағас олононан ғибәрәт. Ағас сатыры һәләк булған балаларҙы символлаштырған фәрештәләрҙе тотҡан алға һонолған ҡатын-ҡыҙ ҡулдары төҫлө һынландырылған. Һәйкәлдең бейеклеге — 9 метр тирәһе. Скульпторҙар Алан Корнаев һәм Заурбек Дзанагов эшләгән.
Һәйкәлде асыу
Һәйкәлде асыу церемонияһында ҡала һәм Төньяҡ Осетияның башҡа райондарынан һәләк булғандарҙың, зыян күргәндәрҙең туғандары һәм яҡындары, республика башлығы Таймураз Мамсуров, парламент депутаттары, республика министрлыҡтары һәм ведомстволары вәкилдәре, шулай уҡ президент Көньяҡ Осетия Эдуард Кокойты ҡатнаша. Ҡыңғырауға һуҡҡандан һуң, набат тауышы яңғырай, һуңынан — метроном тауышы ишетелә. Алфавит тәртибендә мәктәптә бөтә һәләк булғандарҙың исемдәре атап үтелә. Һәйкәл асылғандан һуң, ҡулға эйәләшкән аҡ күгәрсендәр сығарылды, һәм улар бронза ағасҡа ҡунды. Зыяратҡа килгән кешеләр һәйкәлгә веноктар һәм сәскәләр һалды. Ставрополь һәм Владикавказ епискобы Феофан зыяратта иҫкә алыу хеҙмәтен атҡарҙы.
Композиция авторҙары Рәсәй художество академияһының алтын миҙалына тәҡдим ителде. Монумент эшләгән Алан Корнаев «Биеннале-2005» Кубань һынлы сәнғәт әҫәрҙәре һөнәри конкурсында гран-при яуланы. 2006 йылда һәйкәл авторҙары «һынлы сәнғәт» номинацияһы буйынса ФСБ премияһына лайыҡ була.
Ҡайғылы церемониялар
Теракт булған көндә йыл һайын һәйкәл янында матәм церемониялары үткәрелә. Шулай уҡ был церемонияға ҡайһы берҙә илдең юғары етәкселеге лә килә: мәҫәлән, 2009 йылдың авгусында Рәсәй президенты Дмитрий Медведев, хәтер церемонияһында ҡатнашып, теракт ҡорбандарының монументына сәскәләр һалды.
Кочеюлка
Кочеюлка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы)
Илек — Рәсәй, Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан йылғаһы. Оҙонлоғо 26 км, Силәбе өлкәһендәге өлөшө — 16 км. Бассейндары: Йүрүҙән → Ҡариҙел → Ағиҙел → Кама →Волга → Каспий диңгеҙе
Тасуирламаһы
Ҡушылдыҡтары ҙур түгел, оҙонлоҡтары 10 километрҙан артмай. Силәбе өлкәһе биләмәһендә 11 ваҡ йылға ҡоя, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 29 км. Һыу режимы буйынса — ҡәҙимге тау йылғаһы, шәп ағымлы, бигерәк тә шаршыларҙа, яҙ көнө — ҡар һыуҙарынан һәм йәй көслө ямғырҙарҙа ныҡ таша.
Йүрүҙән йылғаһына балыҡсыларға барған кешеләргә юл өйрәткән мәҡәләлә, Мәсәғүт урман-далаһы буйлап үҙәне ныҡ һаҙлыҡлы Илек йылғаһы аша үтергә тура килә, тип яҙылған.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылғаның атамаһы тураһында былай тип яҙа: От башкирского слова илек — «косуля», «дикая коза». Название может указывать на место обитания этих животных, но скорее всего от именования башкирской родовой группы илек, входившей в состав племени табын, или древнего башкирского мужского имени Илек.
Һөҙһөт
Һөҙһөт (диалекттарҙа: һөтөт, һөтөтөт, һупапай, һоңҡолдауыҡ һ.б., Удо́д, Upupa epops) — күгәрсендән бәләкәйерәк, супайлы, кәкре суҡышлы сыбар ҡош. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Башында ҙур ғына өлпөһө бар. Дөйөм төҫө ҡыҙғылт һары, ҡорһағы аҡ. Бүркендә һәм ҡанаттарында сем ҡара һыҙыҡтар бар. Оҙон суҡышы аҫҡа табан кәкерәйеерәк тора. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тоноҡ тауышы алыҫҡа ишетелә: «һуп-һуп-һуп» йәки «һуп-пуп-пуп-пу». Һирәк ағаслы асыҡ урындарҙа йәшәй. Себен, ҡуңғыҙ, селәүсен, ҡорттар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуышында, таш өйөмдәрендә, өңдәрҙә, иҫке ҡоролмаларҙың ярыҡтарында оялай. 4—7 бөртөк йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Аҡманов Ирек Ғайса улы
Аҡманов Ирек Ғайса улы (19 август 1933 йыл) — башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008) кавалеры.
Биографияһы
Ирек Ғайса улы Аҡманов 1933 йылдың 19 авгусында БАССР-ҙың Ейәнсура районы Ырыҫҡол ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
1957 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
1962 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта (1981—1986 йылдарҙа тарих факультеты деканы, 1982—2005 йылдарҙа Ватан тарихы кафедраһы мөдире).
Ғилми эшмәкәрлеге
И. Ғ. Аҡмановтың фәнни тикшеренеүҙәре XVI—XVIII быуаттарҙағы Башҡортостандың сәйәси һәм социаль-иҡтисади үҫеше проблемаларына, башҡорт ихтилалдары (XVII—XVIII быуаттар) тарихына арналған. 300-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Мәсәк
Мәсәк (Масяково) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 225 кеше .Почта индексы — 452505, ОКАТО коды — 80236805003.
Географик урыны
Мәсәк ауылы Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Кесейек йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡҡа табан 31 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 74 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Мәсәк ауылына XVIII быуаттың 2-се яртыһында Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл унда тәү төпләнеүсе Мәсәк Елмәтов исемен йөрөтә. Мәсәктең улдары: Ғүмәр Мәсәков (1748—1833), уның балалары Әлбәк, Юныс (уның улдары Зөлҡәрнәй, Ғиззәтулла, Кәлимулла); 1761 йылғы Ғәли Мәсәков; Аблай Мәсәков (уның улы 1772 йылғы Шәмсетдин, уның улы Шәйхислам).
1795 йылда 18 йортта 55 ир-ат, 45 ҡатын-ҡыҙ, барлығы 100 кеше йәшәгән.
1816 йылда 13 йортта 72 кеше, 1834 йылда — 24 йортта 152 кеше йәшәгән.
Ауыл халҡы игенселек менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 152 кешегә 66 сирек ужым һәм 159 сирек яҙғы иген сәселгән. Көңгөр һабаны менән ер һөргәндәр. XIX быуат аҙағында ауылда 3 һуҡҡыс һәм елгәргес булған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр: Мәсәктә 350 ат, 250 һыйыр, 208 һарыҡ, 68 кәзә аҫыралған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда Мәсәк ауылында 27 йортта 194 кешк йәшәгән.
1865 йылда 46 йортта 203 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда ауылда мәсет булған. 1920 йылда 95 йортта 476 кеше иҫәпкә алынған.
Әлеге ваҡытта Мәсәк ауылында башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Мәсәк ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Туйтүбә
Урмандар:
Йылғалар: Әй, Ҡыйғы, Ыҡ
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Үрге Корбаш
Үрге Корбаш — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Мәсәк
Тирә-яҡ мөхит
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәлдәре: көньяҡҡа 11 километрҙа Аверкин соҡоро, көньяҡ-көнбайышҡа 17 километрҙа — Һикеяҙ мәмерйәләр комплексы (Силәбе өлкәһе), 18 киометрҙа — Әй фонтаны бар.