cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәсәйҙең һалым системаһы
Тәнҡит
Рәсәй һалым системаһы эшҡыуарлыҡ яғынан да, оппозиция яғынан да даими тәнҡитләнә. Ләкин һуңғы ваҡытта, кризистың көсәйеүе менән бәйле, структура хасил итеүсе ойошмалар ҙа һалымдар һәм йыйымдар системаһынан ҡәнәғәтһеҙлеген белдерә. Мәҫәлән, 20.12.2015, «Российская газета» аша Рәсәй Федерацияһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты Сергей Катырин йәшәп килгән һалым системаһын үҙгәртеү буйынса тәҡдимдәрен белдерә .
Цапаловка
Цапаловка (Цапаловка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше. Почта индексы — 453057, ОКАТО коды — 80221810006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чайковский Пётр Ильич
Чайковский Пётр Ильич (7 май 1840 йыл; Рәсәй империяһы, Вятка губернаһы Воткинск ҡалаһы — 6 ноябрь 1893 йыл, Санкт-Петербург) — рус композиторы, дирижёр, педагог, музыка һәм йәмәғәт эшмәкәре, музыкаль журналист.
Музыка тарихында бөйөк композиторҙарҙың береһе булып иҫәпләнә. 80-дән артыҡ әҫәр, шул иҫәптән ун опера һәм өс балет авторы.
Уның концерттары һәм фортепиано өсөн әҫәрҙәре, ете симфония (алты номерланған һәм «Манфред» симфонияһы), дүрт сюита, программа симфоник музыка, «Лебединое озеро», «Спящая красавица», «Щелкунчик» балеттары донъя музыкаль мәҙәниәтенә кергән ғәҙәттән тыш әһәмиәтле өлөш булып тора.
250px|thumb|right|Чайковский имзаһы
Сығышы
Атаһының олатаһы Фёдор Афанасьевич Чайка (1695—1767) Украинаның Кременчуг өйәҙе казактарынан. Киев-Могилян (элекке ректоры П.Могила булған) академияһында уҡығанда Пётр Федорович Украинала киң билдәле казак фамилияһын дворяндарҙыҡына оҡшатып, Чайковскийға әйләндерә. Ул табип була, рус-төрөк һуғышында ҡатнаша (1768—1774), 1785 йылда дворянлыҡ ала, 1818 йылда вафатына тиклем Вятка губернаһы Глазов ҡалаһының городничийы булып хеҙмәт итә. Ҡатыны Анастасия Степановна Посохова менән егерме балаға ғүмер бирәләр.
Әсәһенең олатаһы Мишель-Виктор Асье (1736—1799) — француз скульпторы, «модельмейстер» Германиялағы Мейсен Король фарфор фабрикаһы "модельмейстер"ы, ҡатыны- Мария Кристина Элеонора Виттиг, Австрия офицеры Георг Виттиг ҡыҙы. Уларҙың бишенсе балаһы Михаэль Генрих Максимилиан Асье (1778—1830) Рәсәйгә француз һәм немец телдәре уҡытыусыһы булып, Артиллерия һәм Инженерҙар шляхта кадет корпусына 1795 йылда килә, 1800 году — рус подданлығын ала — Андрей Михайлович Ассиер булып йөрөй башлай. Финанс министрлығында таможняла хеҙмәт итә, ете балаһы була.
Илья Петрович Чайковский (1795—1880), композиторҙың атаһы, Петр Фёдоровичтың егерменсе балаһы була. Тау кадет корпусын (Санкт-Петербург) тамамлап, инженер булып хеҙмәт итә башлай. Тәүге ҡатыны үлгәндән һуң, 1833 йылда Етем ҡыҙҙар өсөн училищены тамамлаған Александра Андреевна Ассиерға (1812—1854) өйләнә.
1837 йылда Илья Петрович, тәүге никахынан булған ҡыҙы Зинаиданы Екатерина институтына (Санкт-Петербург) урынлаштырып, йәш ҡатыны менән Уралға, ул заманда иң ҙурҙарҙан һаналған Кама-Воткинск ҡорос иретеү заводына китә. Илья Петрович ғаиләһе менән ҙур йортта йәшәй, уға бер йөҙ казактан торған отряд биреп ҡуйыла. Уларҙа урындағы дворяндар, бында практикаға килгән студенттар, Англиянан инженерҙар йыш була.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары (1840—1865)
Пётр Ильич Чайковский 1840 йылдың 25апрелендә (|7 майҙа) Вятка губернаһының Воткинск ҡасабаһында (Сарапул өйәҙе, хәҙер Удмуртияның Воткинск ҡалаһы) тыуған. Шул уҡ йылдың 17 майында суҡындырыла. Ул ғаиләлә икенсе бала була: 1838 йылда уның өлкән ағаһы Николай тыуа, 1842 йылда  — һеңлеһе Александра (кейәүҙә Давыдова), ә 1843 йылда — Ипполит тыуа. Чайковскийҙар менән бергә Илья Петровичтың башҡа туғандары ла йәшәй: уның инәһе — Надежда Тимофеевна һәм ҡыҙ туғандары — Лидия Чайковская (етем) һәм Настасья Васильевна Попова. Балалар йорттоң мезонинында йәшәй.
1844 йылда балаларҙы уҡытыу өсөн Петербургтан Воткинскҡа Монбельярҙан француз ҡатыны гувернантка Фанни́ Дюрба́х килә, уны йылы ҡаршылайҙар: «Ҡаршыһына күп кеше йүгереп сыға, ҡосаҡлашыуҙар, үбешеүҙәр башлана, улар араһында туғандарҙы, хеҙмәтселәрҙе айырырлыҡ  булмай, дөйөм шатлыҡ сағылышы шул тиклем йылы була. Атайым йәш ҡыҙ эргәһенә килеп уны ҡыҙы кеүек үбеп ала. Был ябайлыҡ, патриархаль мөнәсәбәттәр йәш ҡыҙҙы шунда уҡ дәртләндерә һәм ғаилә ағзаһы тиерлек кимәлгә ҡуя».
Пётр Ильичтың ата-әсәһе музыка ярата: атаһы йәш сағында флейтала, ә әсәһе ҡасандыр арфа һәм фортепианола уйнаған, шулай уҡ романстар йырлаған. Фанни Дюрбахтың бер ниндәй ҙә музыка белеме булмай, әммә шулай уҡ музыканы ярата. Башҡа һәйбәт йорттарҙағы кеүек үк, Чайковскийҙарҙың йортонда рояль, шулай уҡ баш ҡаланан килтерелгән механик орган — оркестрина була. Әммә тап оркестрина башҡарыуындағы Моцарттың «Дон Жуан» операһынан ишеткән Церлина арияһы бәләкәй Пётрға ҙур йоғонто яһай. Был органдың валигында шулай уҡ Россини, Беллини һәм Доницетти оперларынан өҙөктәр була.
Роялгә, Пётрҙы тәүге тапҡыр әсәһе ултыртыуы ихтимал, һуңынан 1845—1848 йылдарҙа уның менән Марья Марковна Пальчикова шөғөлләнә, ул крепостнойҙарҙан була һәм грамота менән музыкағ баҡыр аҡсаға өйрәнә. Ғаилә Воткинскта йәшәгәндә, уларға кистәрен йыш ҡына завод эшселәренең һәм крәҫтиәндәрҙең моңло йырҙарын ишетергә тура килә. Гувернантка Фанни Дюрбахтың Пётр Ильичҡа хатынан:
Утенбах
Утенбах (Utenbach) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 134 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
Шафран ауыл Советы (Әлшәй районы)
Шафран ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы административ берәмек һәм ауыл биләмәһе.
Административн үҙәге — Шафран ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ-территориаль үҙәктәре тураһындағы» Законы нигеҙендә ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре билдәләнгән.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законы, 2-се статьяһы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу», 2-се пунктында түбәндәге юлдар бар: Статья 2. 2. Түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең атамаларын үҙгәртергә: 2) Әлшәй районы буйынса:
а) «Аксенов ҡасаба Советын» «Аксенов Ауыл Советына»;
б) «Раевка ҡасаба Советын» «Раевка ауыл Советына»;
в) «Шафран ҡасаба Советын» «Шафран ауыл Советына»;
Чайковский Пётр Ильич
Бала сағы һәм үҫмер йылдары (1840—1865)
1848 йыпдың февралендә Илья Петрович тәғәйенләнгән пенсия менән генерал-майор чинында отставкаға сыға. Шул уҡ йылдың сентябрендә ул ғаиләһе менән шәхси хеҙмәте тураһында эште хәл итеү буйынса ваҡытлыса Мәскәүгә күсә. Балаларҙы борсомаҫ өсөн, үҙенең инде кәрәк булмауын аңлап, Фанни Дюрбах балаларҙан йәшерен иртә менән йортто ҡалдыра һәм алпауыт Некратовтарға хеҙмәт итергә күсә. Үҙенең әйберҙәре менән бергә «Пьерҙың музейын»: ҡағыҙҙар киҫәген, уның иҫке дәфтәрҙәрен һәм ҡара түгелгән ҡараламаларын алып китә — ул был әйберҙәрҙе уның менән ҡасан булһа ла осрашыуына ышанып, һаҡларға ҡарар итә. Ноябрҙә ғаилә Мәскәүҙән Петербургҡа күсә, унда Пётр һәм Николайҙы Шмеллинг пансионына бирәләр. Унда шулай уҡ уҡытыусы Филиппов менән едти музыка дәрестәре, пианино буйынса беренсе ҡыйынлыҡтар була, шулай уҡ театрға баралар, унда Пётрға опера, балет һәм симфония оркестры ҙур йоғонто яһай. Петербургта Пётр ҡыҙылса ауырыуын үткәрә, унан һуң үҙәк нервы системаһының эше менән бәйле өйәнәк рәүешендә өҙлөгөүҙәр ҡала, улар, күрәһең, Ассиер олатаһынан да килә.
Николайҙы Тау инженерҙары корпусына уҡырға биреп, ғаилә 1849 йылдың башында Алапаевскҡа күсеп килә, унда Илья Петрович Яковлев вариҫтары заводының идарасы вазифаһын ала. Петрҙы 1849 йыл аҙағында уҡырға индереүҙе әҙерләү өсөн Петербургта Николай институтын яңы ғына тамамлаған  гувернантка Анастасия Петрованы яллайҙар. 1850 йылдың 1 (13) майында Алапаевскта игеҙ туғандар — Анатолий һәм Модест тыуа.
Хоҡуҡ фәне училищеһы
1850 йылдың 22 авгусында улар әсәйҙәре менән театрға Глинканы Глинканың «Жизнь за царя» операһына баралар, унда ул ҙур оркестр, хор һәм солистар башҡарыуында тәүге тапҡыр рус операһын ишетә,  ә октябрь уртаһында Адольф Адандың «Жизель» балетына бара, балетта төп ролде итальян балеринаһы Карлотта Гризи башҡара. Октябрҙә Александра Андреевна, ата-әсәһенә яҙған бер хатында «йәмһеҙ Алапаиха» тип атаған Алапаевскҡа ҡайта ; әсәһе менән айырылышыу күңел йәрәхәте була. Уның Петербург попечителе булып ғаилә дуҫы — Модест Вакар тора, ул уны Николай менән бергә йәкшәмбе көндәренә үҙенә ала. Бер шундай йәкшәмбелә уларҙың йортона көтмәгәндә  Чайковский Хоҡуҡ училищеһының әҙерлек кластарының береһендә булған скарлатинаны алып килә, Модест Вакарҙың улына ауырыу йоға һәм биш йәшендә ҡапыл үлеп китә. Малайҙың мәйетен күреп һәм тәүге тапҡыр төҙәлмәҫлек ҡайғыға дусар булып, ун йәшлек Пётр Чайковский, уны бер кемдә шелтәләмәһә лә һәм хатта унан диагнозды йәшерһәләр ҙә, бөтә нәмәлә үҙен ғәйепләй.
1851 йылдың яҙына Модест Вакар урынына  Иван Иванович Вейц  һәм  Платон Вакар попечитель була. Шул уҡ йылдың апрелендә Пётр Чайковский Дворяндар йыйылышының балалар балында тәүге тапҡып император Николай I күрә. Ата-әсәһенә булған сентименталь хаттарында ата-әсәһенең килеүен үтенә, әммә бөтә 1851 йылға бер тапҡыр, сентябрь айында өс аҙнаға атаһы килеп китә.
1852 йылда Илья Петрович хеҙмәтен ҡалдыра һәм ғаиләһе менән Петербургҡа күсеп килә, ә Пётр Хоҡуҡ училищеһының «ысын» класына инеү имтихандарын уңышлы тапшыра. Уның синыф тәрбиәселәре «тар фекерле, әммә бик яҡшы, йәғни изге күңелле кешеләр» И. С. Алопеус һәм Эдуард Гальяр де Баккара, ә яратҡан уҡытыусыһы әҙәбиәтте һәм француз телен уҡытҡан И. И. Берар була. Училищела ул шулай уҡ фортепиано буйынса Франц Беккерҙа уҡый һәм Гавриил Ломакин етәкселеге аҫтында хорҙа йырлай. Беккер менән дәрестәр бер ниндәй ҙә файҙа бирмәй, әммә Чайковский фисгармония һәм фортепианоға бирелгән темаларға насар импровизацияламай. Петербургтың музыкаль тормошон күҙәтеп, ул Глинканың ике операһын, уның Н. Кукольниктың «Князь Даниил Дмитриевич Холмский» трагедияһына музыкаһын, Мейербер операларын һәм Веберҙың «Волшебный стрелок» операһын тыңлай, Даргомыжский, Шуберт һәм Шумандың музыкалары менән таныша.
1853 йылдың майында йәш шағир Алексей Апухтин (Лёля) Петр Чайковский менән бер класҡа тура килә, улар ғүмерлеккә дуҫлаша. Иң яҡын дуҫы булараҡ, Апухтин Чайковскийҙың инаныуына, рухи ҡиммәтәренә, ҡарашына һәм әҙәби һәүәҫлегенә һиҙелерлек йоғонто яһай. Был йылдарҙа Чайковский әүҙем уҡый башлай, башлыса йортонда, атаһында булған китаптарҙы уҡый.
Чайковскийҙың әсәһе Александра Андреевна 1854 йылда  холера менән ауырый башлай. Табибтар уны дауалай һәм һауығыуына өмөттө өҙмәйҙәр, әммә ул 1854 йылдың 13 (25) июнендә вафат була 1854 года. Өлкәндәренең береһенә ун алты йәш булған алты бала табут артынан бара. Илья Петрович шулай уҡ ҡатынын ерләгән көндә холера менән ауырып китә, үлем сигендә була, әммә тере ҡала. Николай һәм Петрҙы кластарына тапшырып, ә Александра менән  Ипполитты ябыҡ уҡыу йортона билдәләп,  Илья Петрович дүрт йәшлек игеҙәк балалар менән ваҡытлыса үҙенең ҡустыһы Петр Петровичҡа күсеп килә.
1855—1858 йылдарҙа Илья Петрович улына фортепианонан дәрестәр биреүгә немец пианисы Рудольф Кюндингерҙы яллай. Дәрестәрҙә Чайковский шулай уҡ уҡытыусы менән дүрт ҡулда башҡарып, көнбайыш ҡораллы музыка менән таныша. Һуңыраҡ «Автобиографияһында» Чайковский яҙасаҡ: ''«Һәр йәкшәмбе мин уның менән бер сәғәт шөғөлләндем һәм фортепианола уйнауҙа тиҙ  уңыштарға ирештем. Ул беренсе булып үҙе менән мине концерттарға алып йөрөнө».
Кюндингер менән дәрестәр 1858 йылдың яҙында тамамлана, сөнки Илья Петрович шикле аферала бөтә үҙенең бөтә мөлкәтен юғалта һәм эш эҙләргә мәжбүр була. Институтты тамамлап ҡайтҡан Александра ғаилә башлығы була. Элекке инженер ҡаҙаныштарын иҫләп, Илья Петровичҡа Технология институтында директор вазифаһын бирәләр һәм ул балалары менән ҙур ҡаҙна фатирына күсә.
1859 йылдың 13 (25) майында училищены тамамлай, ә 29 майҙа (10 июндә) — аттестат ала һәм туғыҙынсы класс дәрәжәһенә эйә була (титуляр советник). Аттестатта училищела үҙләштергән предметтар буйынса түбәндәге баһалар була: “5” — Сиркәү хоҡуғы, граждандар хоҡуғы, енәйәт эше хоҡуғы һәм  финанс хоҡуғы, граждандар судно төҙөү хоҡуғы һәм енәйәт суднолар төҙөү хоҡуғы, урындағы закондар, Рим хоҡуғы, закондар белеме энциклопедияһы, урыҫ хоҡуғы тарихы, суд медицинаһы, рус и француз әҙәбиәте; бик яҡшы дин законы, дәүләт хоҡуғы, Рәсәй империяһында межалау закондары  һәм  суднолар төҙөү, логика, психология, латин һәм  немец теле, дөйөм һәм ватан тарихы, география, дөйөм һәм ватан   статистикаһы; яҡшы — математика, тәбиғи тарих һәм физика.
Биографтар билдәләгәнсә, тән язаһы шул ваҡытта уҡыу йорттарында киң таралыуға ҡарамаҫтан, Чайковский был яза төрөнә, шулай уҡ башҡа уҡыусылар яғынан мыҫҡыллауҙарға дусар булмай. Чайковскийҙың синыфташы Фёдор Маслов раҫлауынса ул  «иптәштәренең генә түгел, шулай уҡ хужаларҙың да яратҡан кешеһе була. Ҙур симпатияға уның һымаҡ береһе лә эйә булмай».
Хоҡуҡ училищеһының 50-йыллыҡ уңайына, «ытырғаныуына ҡарамаҫтан», Чайковский үҙенең һүҙҙәренә хор өсөн «Правоведческую песнь», шулай уҡ «Правоведческий марш» ижад итә. Юбилей айҡанлы тантанала ҡатнашыуҙан баш тарта, шуға күрә уның ике әҫәре лә автор үҙе юҡ саҡта 1885 йылдың 5 декабрендә башҡарыла.
Юстиция министрлығында хеҙмәте
1861 йылда уның сит илгә барыу теләге тормошҡа ашырыла: 1861 йылдың 18 июненән 21 сентябренә тиклем ул үҙенең атаһының танышы инженер В. В. Писаревты Европа буйлап эш сәфәрендә тәржемәсе сифатында оҙатып йөрөй һәм өс ай эсендә Берлин, Гамбург, Брюссель, Антверпен, Остенде, Лондон һәм Парижға бара. Китерҙән алда Чайковский 9 июндә һеңлеһенә «…мин сит илгә барам, һин минең ҡыуанысымды күҙ алдына ла килтерә алмайһың, бигерәк тә, әгәр уйлаһаң, баҡ тиһәң, минең сәйәхәтем бер тин дә тормай, мин секретарь, тәржемәсе кеүек булам» тип яҙа. Һуңғараҡ Европа мәҙәниәтенә ҡыҙыҡһыныу, бер нисә сит тел, шул иҫәптән француз һәм итальян телдәрен белеү, ял итеү кәрәклеге һәм уңайлы шарттарҙа эшләү, һуңыраҡ уңышлы гастроль эшмәкәрлеге композитор тормошонда сит ил сәфәрҙәренең һиҙелерлек урыны сәбәп була, уларҙың күбеһе ижадының мөһим осоро була.
Петербург консерваторияһы
1861 йылдың сентябрендә Рус музыка йәмғиәтенең Музыка класына уҡырға инә, ул 1862 йылда Н.А. Римский-Корсаков исемендәге Санкт-Петербург дәүләт консерваторияһы итеп үҙгәртелә, унда Пётр Чайковский композиция класында тәүге студенттарҙың береһе булып иҫәпләнә. Консерваторияла уның уҡытыусылары Николай Заремба (контрапункт, музыкаль форма) һәм Антон Рубинштейн (әҫәр һәм инструментовка) була. Бер үк ваҡытта Чезаре Чиардиҙа флейтала һәм Генрих Штилдә  оорганда уйнарға өйрәнә. Чайковскийҙың иң билдәле синыфташтары булып Густав Кросс, Карл Фан-Арк һәм Рихард Метцдорф тора. 1863 йылға тиклем Чайковский музыка дәрестәрен чиновник эше менән аралаштыра, аҙаҡ Антон Рубинштейн ныҡышыуы буйынса хеҙмәтен ҡалдыра, азатлыҡ, уның артынан килгән ярлылыҡ, шулай уҡ үҙенең һис шикһеҙ танылыуына ышаныс алып, бөтөнләйе менән музыкаға бирелә. Һуңыраҡ Чайковский министрлыҡтан китеүенә атаһының нисек ҡарауын хәтерләй:
1863 йылда Чайковский композитор Александр Серовтың «Юдифь» операһы премьераһында була. Консерваторияла уны Герман Ларош — башҡаларҙан алда композиторҙың һәләтенә тейешле баһа биргән буласаҡ күренекле музыка тәнҡитсеһе менән дуҫлыҡ ептәре бәйләй, уның менән ул оҙаҡ сәғәттәр дүрт ҡулда уйнай. 1865 йылдың йәйен ул һеңлеһе Александра Ильиничнала Каменкала үткәрә, һуңынан Петербургҡа ҡайта, атаһы һәм ҡустылары менән һаубуллашып, Мәскәүгә киткән Апухтиндың буш фатирына күсә. Яңғыҙлыҡта, фәҡирлектә һәм бурыстарҙа ул йыш ҡына департамент хеҙмәтенә кире ҡайтыу тураһында уйлана.
Уның консерватория әҫәрҙәре араһында — Александр Островскийҙың шул уҡ исемле пьесаһы буйынса «Гроза» увертюраһы һәм «Воевода» операһына ингән симфоник оркестр өсөн «Характерные танцы» («Танцы сенных девушек») бар. «Характерные танцы» тәүге тапҡыр 1865 йылдың 30 авгусында Иоганн Штраус етәкселеге аҫтында Санкт-Петербургтағы Павловсктың концерт залында башҡарыла — был Чайковский музыкаһының беренсе асыҡ башҡарылыуы була. Һуңынан ул үҙе Михаил һарайында консерватория оркестры ярҙамында F-dur увертюраһы менән дирижерлыҡ итә.
Чайковскийҙың диплом эше булып Фридрих Шиллерҙың руссаға тәржемә ителгән шул уҡ исемле «К радости» кантатаһы тора, ул 1865 йылдың 29 декабрендә (1866 йылдың 10 ғинуары) башҡарыла. Композитор кантата премьераһында булмай, ул Петербург музыканттарына бер ниндәй ҙә йоғонто яһамай — Антон Рубинштейн сырайын һыта, Серов күпте өмөт иткәнен әйтә, йәш тәнҡитсе Цезарь Кюи «Чайковский бөтөнләй йомшаҡ»,  «уның һәләте бер ҡайҙа ла консерватория бығауҙарын йырып алып китмәгән» тип иғлан итә, — бер Ларош ҡына был әҫәрҙә Чайковскийҙың ижади мөмкинселектәрен күреп, кантатанан таң ҡала. Шул уҡ йылдың 12 ғинуарында (31 декабрҙә) ул Петербург консерваторияһының курсын ҙур көмөш миҙал менән тамамлай (шул ваҡыттағы юғары награда менән). Консерваторияны «ирекле ижадсы» званиеһында тамамлауы тураһындағы дипломды Чайковский тик 1870 йылдың 11 апрелендә (30 мартта), консерватория тураһында ҡағиҙә раҫланғандан һуң ала.
Мәскәүҙә (1866—1878)
Антон Рубинштейн кәңәше буйынса Санкт-Петербургҡа яңы кадрҙар өсөн килгән ҡустыһы Николай Рубинштейн Чайковскийға Рус музыка йәмғиәтенең Мәскәү бүлегендәге Музыка кластарында ирекле әҫәр, гармония, музыка теорияһы һәм оркестровкалау кластарында   профессор урынын тәҡдим итә. Консерваторияны тамамлағандан һуң, 1866 йылдың 17 ғинуарында Чайковский Санкт-Петербургтан Мәскәүгә китә, унда 25 ғинуарҙа педагогик эшмәкәрлеген башлай.
Формаль рәүештә Чайковский һаман да дәүләт хеҙмәтендә иҫәпләнә: 1866 йылдың майында ул надворный советник чины ала, ә 1867 йылда рәсми рәүештә  отставкға китә. Йәш композиторҙың ауыр мадти хәлен иҫәпкә алып, Н. Г. Рубинштейн уға Моховая урамындағы фатирына урынлашырға тәҡдим итә. Музыка кластары Мәскәү консерваторияһы тип үҙгәртелә, ул 1866 йылдың  13 сентябрендә тантаналы асыла.
1868 йылда матбуғатта тәүге тапҡыр музыка тәнҡитсеһе булып сығыш яһай һәм Петербург композиторҙары төркөмө ―  «Бөйөк бишәүҙең» ағзалары менән таныша. Ижади ҡараштарҙың төрлөлөгөнә ҡарамаҫтан, улар араһында яҡшы мөнәсәбәттәр була. Чайковскийҙың программалы музыкаға ҡыҙыҡһыныуы барлыҡҡа килә. «Бөйөк бишәүҙең» башлығы Милий Балакирев кәңәше буйынса ул Шекспирҙың «Ромео и Джульетта» трагедияһы буйынса «Ромео и Джульетта» (1869) увертюра-фантазияһын яҙа, ә тәнҡитсе В. В. Стасов уға «Буря» (1873) симфоник фантазияһының идеяһын әйтеп ебәрә. Май аҙағында, консерваторияла уҡыу йылы тамаланғандан һуң, профессор Чайковский үҙенең уҡыусыһы Владимир Шиловский саҡырыуына һәм аҡсаһына уның менән бер аҙнаға Берлинға, ә аҙаҡ биш аҙнаға Парижға бара. Шул уҡ йылда Чайковский Дезире Арто менән таныша.
1870 йылдың майында Чайковский һәм Шиловский бер нисә көн Парижда үткәрәләр, ә һуңынан Германияға Мангеймда Людвиг ван Бетховендың 100- йыллығына арналған музыка  фестиваленә баралар. Йәй аҙағын улар Швейцарияла Интерлакенда үткәрәләр, унда композитор «Ромео и Джульета» увертюраһының икенсе редакцияһы өҫтөндә эшләй. 1871 йылдың декабрендә Шиловский Петр Ильичты тағы сит илгә саҡыра. Улар Ниццаға, Генуяға, Венецияға бара һәм Вена аша Рәсәйгә әйләнеп ҡайта. Ниццала Чайковский Шиловскийға бағышлап, фортепиано өсөн ике — «Ноктюрн» һәм «Юмореска» пьесаһын яҙа.
1872 йылдан алып 1876 йылға тиклем матбуғаттың һул-либерал репутацияһына эйә булған «Русские ведомости» гәзитендә музыка тәнҡитсеһе булып эшләй. 1874 йылдың 14 апрелендә композитор «Русские ведомости» гәзите йомошо буйынса, һуңынан Миланда Глинканың «Жизнь за царя» операһының ҡуйылышына рецензия яҙыр өсөн Италияға бара. Премьера май уртаһына күсерелгәнгә күрә, Чайковский уны көтөп тормай, ә ике аҙнаһын  Венеция, Рим, Неаполь һәм Флоренция буйлап йөрөүгә арнай һәм май башында Мәскәүгә ҡайта. 1873 йылдың июлендә Чайковский үҙенең нәшерсеһе Петр Юргенсон иенән бергә Швейцарияла була, Цюрих, Люцерна, Берн һәм Женеваға бара, һуңынан Швейцариянан Италия аша  Парижға бара, ә август башында Чайковский  Рәсәйгә әйләнеп ҡайта.
1875 йылдың декабре аҙағында Чайковский ҡустыһы Модест менән Европаға бара, уны уның буласаҡ тәрбиәләнеүсеһе Коля Конрадиҙың ата-әсәһе бер йылға Лионға һаңғырау-телһеҙҙәрҙе уҡытыу методикаһын өйрәнер өсөн ебәрә. Ағалы-ҡустылылар ике аҙнаға яҡын Берлинда, Женева һәм  Парижда була һәм һуңынан айырылышалар. Парижда композитор Жорж Бизеның «Кармен» операһын тыңлай, ул уны үҙенең ябайлығы һәм ихласлығы менән таң ҡалдыра, һәм ул «уны башынан алып аҙағына тиклем тиерлек ятлап ала».
Педагогик эшмәкәрлеге
П. И. Чайковский — Мәскәү консерваторияһында композиция класы буйынса беренсе профессор. 1870 йылдар башына Чайковский консерватория уҡыу процессын ойоштороу, уҡыу программаларын әҙерләү буйынса әүҙем эшләй. Профессорҙар советында тора. Уҡытыу-методик әҙәбиәттең етешмәүе Чайковскийҙы сит ил музыка белгестәренең һәм теоретиктарының хеҙмәттәрен тәржемәләү эшенә, шулай уҡ үҙенең әсбаптарын яҙыуға этәрә. Профессор Чайковскийҙың емешле хеҙмәте замандаштары тарафынан юғары баһалана, әммә аҡса яғынан уның баһаһы кәм була. Консерваторияла эшләүенең аҙағында йыллыҡ хеҙмәт хаҡы 1200 һумдан 2700 һумға арта.
Чайковский һуңғы көндәренә тиклем үҙен педагог һымаҡ хис итә, уның уҡыусылар араһында профессиональ музыканттар, шулай уҡ ябай музыка һөйөүселәр ҙә бар. Билдәле уҡыусылары араһында (Танеевтан тыш) — скрипкасылар А. Ф. Арендс, С. К. Барцевич, И. И. Котек, В. А. Пахульский, виолончелсы А. А. Брандуков, пианист А. И. Зилоти, хор дирижёры В. С. Орлов, композитор Н. С. Кленовский бар. Чайковскийҙан гармония дәрестәрен шулай уҡ Н. С. Зверев та ала.
«1877 йыл көрсөгө»
1877 йылдың июлендә, «Евгений Онегин» операһын ижад итеү менән мауығып, Пётр Ильич Чайковский импульсив рәүештә консерваторияның элекке студенткаһы Антонина Ивановна Милюковаға өйләнә. Ҡапыл өйләнеү һәм айырылышыү менән бәйле «1877 йыл көрсөгөнән» булған нервылы ярһыу хәлендә, Чайковский ҡустыһы Анатолий оҙатыуында 1877 йылдың 1 октябрендә  Швейцарияға китә һәм Женева янындағы Кларанда урынлаша. Мораль һәм мадти ярҙамды был осорҙа уға Надежда фон Мекк күрһәтә, уның менән Чайковский  1876―1890 йылдарҙа хатлаша, әммә шәхсән бер ваҡытта ла осрашмай.
1877 йылдың декабрендә ул Венециянан фон Меккҡа Дүртенсе симфония өҫтөндә эшләүе тураһында яҙа. Симфонияның ҡулъяҙмаһында Чайковский ҡулы менән фон Мекк исемен сер итеп һаҡлар өсөн «Минең иң яҡшы дуҫыма бағышлана» яҙыла. Сан-Ремола Чайковский «Евгений Онегин» операһының аҙаҡҡы өлөшө менән мәшғүл була. Рәсәйгә композитор 1878 йылдың апрелендә ҡайта, шунан һуң Мәскәү консерваторияһында урынын ҡалдыра һәм сит илгә китә. 1878 йылдың ноябрь уртаһынан  Чайковский бер ай Флоренцияла банкир Оппенгейм виллаһынан алыҫ түгел йәшәй, унда шул ваҡытта Н. Ф. фон Мекк та йәшәй. Һуңынан ике аҙнаға Парижға, ә 30 декабрҙә Кларанға китә, унда март айына тиклем «Орлеанская дева» өҫтөндә эшләй.
Донъяға танылған йылдары (1879—1893)
1870 йылларҙа юғары ижади уңыштарға ирешеп,  «Франческа да Римини» фантазияһы, Дүртенсе  симфония, «Евгений Онегин» операһы,  «Лебединое озеро» балеты, Беренсе  фортепиано концерты әҫәрҙәренең авторы булараҡ, Чайковский яңы ун йыллыҡ сиктәрендә ижад өлгөргәнлегенең иң юғары этабына аяҡ баҫа. 1880 йылда «1812 год» увертюраһы өсөн Чайковский IV дәрәжә Изге Владимир орденына лайыҡ була.
1880 йылдар уртаһында Чайковский әүҙем музыка-йәмғиәт эшмәкәрлегенә ҡайта. 1885 йылда ул Рус музыка йәмғиәтен Мәскәү бүлегенең директорҙар советы составына инә. 1880 йылдарҙан Рәсәйҙә һәм сит илдә дирижёр булараҡ сығыш яһай. Концерт сәфәрҙәре Чайковскийҙы көнбайыш Европа музыканттары менән дуҫлыҡ һәм ижади бәйләнештәрҙе нығыта.
1891 йылдың яҙында П. И. Чайковский АҠШ-ҡа бара. Үҙенең әҫәрҙәренең дирижёры сифатында Нью-Йоркта, Балтиморҙа һәм Филадельфияла уңышлы сығыш яһай. Нью-Йоркта ул Нью-йорк симфония оркестры менән Карнеги-холлды асыу тантанаһында дирижерлыҡ итә.
Үлеменә туғыҙ көн ҡалғас 1893 йылдың 16 октябрендә (яңы стиль буйынса 28 октябрендә) ғүмерендә һуңғы тапҡыр Чайковский Петербургта дирижер пультына тора. Был концерттың икенсе бүлегендә тәүге тапҡыр уның Алтынсы симфонияһы яңғырай.
Сит илгә барыуҙары
1879 йылдың ноябрендә Чайковский Модест менән ҡышты Италияла үткәрергә ҡарар итә. 1880 йылдың феврале аҙағына тиклем ул Римдә йәшәй. Художество музейҙарында һәм галереяларҙа күргән шедеврҙар һәм йоғонтолар арҡаһында билдәле пьесаларының береһе барлыҡҡа килә. 1880 йылдың ғинуарында ул симфоник оркестр өсөн итальян йырҙары һәм бейеүҙәре темаһына «Capriccio italien» («Итальянское каприччио») яҙа.
1881 йылдың февраль уртаһында Чайковский Вена, Флоренция, Рим, Неаполь һәм Ниццаға бара. Рәсәйгә 25 мартта ҡайта. 1884 йылдың февраль башында композитор Парижға килә, әммә тиҙҙән 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены менән наградланыу осрағы менән баш ҡалаға императорға тәҡдим ителеүгә ҡайта.
1887 йылдың декабрендә Чайковский Петербургта «Моцартианы» премьераһы менән дирижерлыҡ итә, ә икенсе көнө үҙенең беренсе сит ил гастроленә сыға. Өс ҡышҡы айҙар дауамында үҙенең әҫәрҙәренән концерттар менән дирижёрлыҡ итеп, Лейпциг, Гамбург, Берлин, Прага, Париж, Лондонда була. Гастролдәр Европала уның данын арттыра. Лейпцигта ул ике концерт бирә: 1887 йылдың 24 декабрендә Первая сюита, ә икенсе көндә «Памяти великого художника» һәм Первый квартет триоһы башҡарыла, Чайковский Эдвард Григ һәм Иоганнес Брамс менән таныша. Прагала ике тапҡыр ҙур ҡаҙаныш менән ике тапҡыр сығыш яһай: Рудольфинум концерт залында «Руслан и Людмила» увертюраһы, оркестр менән фортепиано өсөн Беренсе концерт, оркестр менән Скрипка өсөн концерт, ә Опера театрында — ҡыллы серенада, Өсөнсө сюитанан темалар һәм вариациялар,  «1812 год» увертюраһы һәм «Лебединое озеро» балетынан икенсе акт башҡарыла, Чайковский Антонин Дворжак менән дуҫлаша. Парижда композитор ике тапҡыр дирижёрлыҡ итә. Чайковский композиторҙар И. Падеревский, Ш. Гуно, Л. Делиб, Ж. Массне менән таныша. 1888 йылдың 10 мартында Лондонда уның етәкселеге аҫтында  «Ҡыллы оркестр өсөн серенада» һәм Өсөнсө сюитаның финалы яңғырай.
1888 йылдың ноябрь-декабрь айҙарында Чайковский  Прагала Милли театрҙа  «Евгений Онегин» премьераһы һәм концерт менән дирижёрлыҡ итә, унда  Бишенсе симфония һәм оркестр менән фортепиано өсөн Икенсе концерт яңғырай.
1889 йылдың ғинуар-апрель айҙарында сит илгә икенсе гастроль сәфәре була. Ул Кёльн, Франкфурт, Дрезден, Берлин, Женева, Гамбург, Лондонда сығыш яһай.
1892 йылдың декабрь уртаһында Чайковский Германия, Швейцария һәм   Париж аша Брюсселгә бара, унда  1893 йылдың 2 ғинуарында программаһында оркестр өсөн Өсөнсө сюита, оркестр менән фортепиано өсөн  Беренсе концерт,  «Щелкунчик» балетынан сюита һәм башҡа әҫәрҙәренән торған концерт менән дирижёрлыҡ итә.
1893 йылдың майында Чайковский в Англияла Кембидж университетының почётлы доктор дәрәжәһенә лайыҡ була. Йола буйынса музыканың почётлы докторҙарына тәҡдим ителгәндәр үҙҙәренең музыкаларын башҡара — композитор Кембриджда «Франческа да Римини» симфоник поэмаһы менән дирижёрлыҡ итә.
1893 йылдың сентябрь башында Чайковский антрепренёр Поллини саҡырыуы буйынса бер нисә көнгә Гамбургҡа «Иоланта» репертуарында яңыртыуҙа ҡатнашыу һәм «Пиковая дама» постановкаһы тураһында һөйләшеүҙәр өсөн килә.
1893/94 йыл миҙгеле тығыҙ була — Рәсәйҙә планлаштырылған концерттарҙан тыш, Чайковскийҙы Амстердам, Варшава, Гельсингфорс, Лондон, Майндағы Франкфурт  һәм башҡа ҡалалар саҡыра.
Үлеме
1893 йылдың 1 ноябрендә (20 октябре) бөтөнләй һау Чайковский Петербургта Нева проспектындағы элиталы Лейнер ресторанына бара, унда төнгө сәғәт икегә тиклем була. Заказдарҙың береһендә ул һалҡын һыу килтереүҙәрен талап итә. Ҡалала холера арҡаһында эпидимиологик хәлдең насар булыуына ҡарамаҫтан, Чайковскийға ҡайнатылмаған һыу бирәләр. Иртәнсәк 2 ноябрҙә (21октябрҙә) композитор үҙен насар тоя һәм табип саҡырта. Ауырыу ауыр үтә, һәм Чайковский  6 ноябрҙә (25 октябряҙә) ҡустыһы Модестың фатирында «ҡапыл һәм ваҡытһыҙ» вафат була. Ерләүҙәр император рөхсәте менән Император театрҙары дирекцияһына йөкмәтелә, был «берҙән-бер һәм ғәҙәттән тыш миҫал була».
Төп әҫәрҙәре
Петр Чайковскийҙың әҫәрҙәре исемлеге
Ийә
Ийә — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Ушня йылғаһының һул ярына тамағынан 7,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Батман (һауыт)
Батман — тәпәндән бейегерәк ағас һауыт. Диаметры 25-30 см, бейеклеге 35-45 см. Батманда май, бал, ашлыҡ, ит, башҡа төрлө ризыҡ һаҡлағандар. Батман шулай уҡ үлсәү берәмеге лә булған. Башлыса Башҡортостандың көньяҡ, көньяҡ-көнсығышһәм үҙәк райондарында таралған. Ағиҙелдең урта ағымында, тау башҡорттарында май бешеү өсөн файҙаланылған, тарыраҡ һәм бейегерәк булған.
Ҡулланылышы
Батман мискәнән бәләкәйерәк булғанлыҡтан, күсереп йөрөтөүе еңелерәк. Ҡунаҡсыл башҡорт халҡы ҡунаҡҡа йөрөшкәндә батманлап бал, май һәм башҡа ризыҡ төйәп бара торған булған. Был һауытта һаҡлыҡҡа май, бал, ҡымыҙ, ит, он, иген һ.б. тотҡандар. Үлсәү берәмеге булараҡ та йыш ҡулланылған.
Үлсәү берәмеге
Батман Рәсәй империяһының үлсәү берәмектәренә ингән булған. Башҡорттар батманды йышыраҡ солоҡсолоҡта бал үлсәү берәмеге итеп файҙаланғандар. Уның ауырлығы төбәгенә ҡарап бер аҙ айырыла.
Афанасий Никитин «Хождении за три моря» тигән әҫәрендә батманды телгә ала. XVI быуатта батман үлсәүе ҡулланылған, әммә сауҙа китабында билдәләнмәгән. XVII быуатта батман ҡаҙна берәмеге булып тора, мәгәр «инородецтар» йәшәгән төбәктәрҙә генә. 1622 йылда Сылва һәм Ирень йылғалары буйына ебәрелгән Чердынь целовальниктарына воевода шундай наказ бирә: «учинити заказ крепкой, чтобы всякие русские торговые люди и татары и остяки и всякие иноземцы, свои весчие товары покупая и продавая, весили в государев вес, который им целовальникам дан в Чердыни за государевою таможенною печатью. А кто учнет опричь государева весчаго батмана в своей непрямой вес всякой весчий товар весити и целовальником у тех людей непрямые весы выимати, и на тех людех имати заповеди на Государя». Урыҫ тарихи яҙмаларында ярты батман мыҫҡал тип күрһәтелә, тимәк, батман 10 мыҫҡал, йәғни 4 кг-дан саҡ ҡына күберәк булған. XIX быуат аҙағында Ҡазан губернаһында 4 ½ бот иген бер батман һаналған. Ҡазан һәм Ырымбур губернияларында 10 сирек көл бер батман һаналған.
Шәреҡтә батман үлсәме төрлө булған: грузиндаи 32, 20, 16, 15 һәм 8 мыҫҡал; төрөктә— 25, 18 ¾ һәм6 ¼ мыҫҡал; Хивала 48 мыҫҡал; Бохарала — 7 бот 32 мыҫҡал. Баҡы губернияһында һыуҙы батманлап үлсәгәндәр.
Яңы Ҡарткиҫәк
Яңы Ҡарткиҫәк (Новый Карткисяк) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше. Почта индексы — 452896, ОКАТО коды — 80204813004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәрби эш
Хәрби эш (урыҫса Вое́нное де́ло  — дәүләттең Хәрби Көстәренең төҙөлөшө, әҙерлеге, улар менән тыныс осорҙа һәм һуғыш ваҡытында идара итеү, шулай уҡ халыҡты һуғыш була ҡалһа тип әҙерләү буйынса теоретик һәм практик мәсьәләләрҙе үҙ эсенә алған дөйөмләштерелгән һәм йыйылма термин.
Тар мәғәнәлә — хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм армияла хеҙмәт итергә тейешлеләргә үҙҙәренең хәрби бурысын уңышлы үтәү өсөн кәрәкле белем, оҫталыҡ һәм күнекмәләр системаһы.
Ҡарсыға (журнал)
«Ҡарсыға» — рәсемле сатирик журнал. Нәшер итеүсе-мөхәррире — Ш. М. Мөхәммәтов. 1906 йылдың сентябренән 1907 йылдың июненә тиклем Ырымбур ҡалаһында төрки телендә сыға. Барлығы 9 һаны донъя күрә. Журнал биттәрендә революцион-демократик идеялар пропагандалана, памфлет, фельетон, карикатуралар һ.б., шулай уҡ ҡыҫҡа мәҡәләләр рәүешендә уҡыусыларҙың хаттары баҫыла.
Ҡараташ (тау, Ҡуҫа районы)
Ҡараташ (Карандаш) — (төркиҙәр. karadaş, «ҡара» — ҡара, «даша» — таш, һүҙмә-һүҙ, — ҡара таш) Көньяҡ Уралда Силәбе өлкәһе Ҡуҫа районында урынлашҡан тау. Геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Этимологияһы
Тауҙың түбәһендә ҡара төҫтәге таштары сығып ятҡан  ҡаялы урын бар, шуға күрә тауҙы Кара-таш тиҙәр. Урыҫтар был атаманы Карандаш тип үҙгәрткәндәр.
Икенсе бер фараз буйынса, XVIII быуаттан алып яҡындараҡ бер урында эшкәртелеп ятҡан графит ятҡылығына бәйле булыуы бар.
Географияһы
Бик боронғо тау. Арша заказнигы биләмәһендә, Тураташ, Тағанай һәм Йүрмә тауҙары менән күршелә, Әҙәш һәм Ҡуҫа йылғалары араһында урынлашҡан. Ҡуҫа районында   Александровка ҡасабаһынан  (Ҡуҫы районы) төньяҡ-көнбайышҡа 7,8 саҡрым алыҫлыҡта   ята.
Ҡуҫанан - 39 саҡрым, Силәбенән - 177 км, Екатеринбургтан 300 км аралыҡта ята.
Координаталары: 55 һыҡсым 31 '52 ", 59 54' 17-се" E "
Һүрәтләмә
Был ҡатнаш урман менән ҡапланған ҙур булмаған тау. Башында металл вышка тора.
Карандаштың бейеклеге диңгеҙ кимәле буйынса 610 метр. Тау конус формаһында, түбәһе өҫкә ҡарай оҙонлоҡҡа һуҙылып ослайып бөтә.
Тауҙың күп өҫкө өлөшө ағастар менән ҡапланған. Тау ҡара төҫтәге бик һирәк осрай торған магма тау тоҡомы израндиттан тора. Быға тиклем ул ер мантияһының өлөшө булған, әммә йылдар үткәс тышҡа сыҡҡан.Израндит бик ныҡ һәм ауыр минерал.
Нимә ул израндит
Түбәһенә яҡын ерҙәрендә тауҙы төҙөүсе тоҡомдар ер өҫтәнә ҡалҡып сығып асылғандар. Тауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә  (Александровка һәм  Йүрмә  (элекке) ҡасабалары араһындағы юл эргәһендә  ғәҙәти булмаған составлы  һәм  үҙенсәлекле структуралы плагиоклаз перидотиттар  (титанавгит, оливин, лабрадор) ер өҫтөнә сығып ятҡан урындары бар. Көньяҡ Уралда  уларҙы израндит тип атайҙар.
Израндит - ул мантияның өҫкө өлөшө булған магматик тау тоҡомо. Был минерал башлап Карандаш тауынан алыҫ түгел, тауҙың көньяҡ-көнбайыш битләүендә башланғыс алған, Ҡуҫа йылғаһының һул ҡушылдығы булған Изранд йылғаһы янында табылған. Атамаһы шул йылға исеменә  бәйле.
Уларҙың составында ғәҙәти булмағанса күп миҡдарҙа титан оксиды  (2-3%)  булыуы асыҡланған. Овчинников һәм Дунаев калий-аргон ысулы  ярҙамында израндиттарҙың йәшен ( 3,3-4,2 миллиард ) асыҡлаған. Был уларҙы Урал һәм дөйөм Ерҙең боронғо тоҡомдарына индерергә мөмкинлек бирә.
Һуңыраҡ ғалимдар бер нисә ярҙамсы тестар үткәргән һәм  минералдарҙың йәшен 3,3-3,5 миллиардҡа тип билдәләгән. Сағыштырыу өсөн: Урал тауҙарын килтергән тоҡомдарҙың уртаса йәше 2-2,2 миллиард йыл тәшкил итә.
Составы буйынса  океан төбөндәге тоҡомдарға яҡын һәм органик берләшмәләре юҡ тиерлек. Бындай геологик табылдыҡтар бик һирәк.
Ундай тоҡомдар Һинд океанының  Резольон (океанит) һәм   Мадейра (мадейрит) утрауҙарында табылған.Был  титанавгит клинопироксениттар тоҡомдар емереүсе тәбиғәт көстәренә   бик  сыҙамлы.
Улар тәрән Йүрүҙән - Йөрәккүл һынылышына ҡарай. Ер өҫтәнә тектоник процестар һөҙөмтәһендә  сығарылыуы мөмкин. Составы, йәше һәм океан утрауҙарына хас булыуы  буйынса тәбиғәт ҡомартҡыһы  ҙур фәнни әһәмиәткә эйә.
Бутҡа
Бутҡа — һыуҙа (йәиһә һөттә), ҡайһы бер айырым осраҡта тоҙ, шәкәр, тәмләткестәр, емеш-еләк һәм кипкән емештәр, ҡайнатмалар ҡушып, бөртөклөләрҙән бешерелгән ашамлыҡ ул.
Бутҡа рус халыҡ аш-һыуында (кухняһында) киң таралған; күп илдәрҙә традицион иртәнге аш. Традиция (йола) буйынса бутҡаны балсыҡ һәм суйын һауыттарҙа мейестә бешергәндәр, хәҙер шулай уҡ кәстрүлдә кухня плитаһында йәки СВЧ-мейестәге махсус һауытта бешерәләр.
Туҡмаҡлы (йылға)
Туҡмаҡлы — Рәсәй йылғаһы, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Ҡондорса (Ҡондорса һыуһаҡлағысы) йылғаһының уң ярына 265 километрҙа ҡоя. Йылға оҙонлоғо 13 км, бассейн майҙаны 68,6 км².
Бутҡа
Рәсәйҙә армияла, бигерәк тә поход шарттарында, иң йыш әҙерләнгән эҫе ашамлыҡ төрө ул бутҡа булған. Шунандыр ҙа, армиялағы ашнаҡсыны йыш осраҡта «бутҡа бешереүсе» («кашевар») тип атау киң таралған. Ә һалдаттар үҙҙәре ҡайһы бер бутҡа төрҙәренә жаргон атамалар биргән, мәҫәлән, арпа бутҡаһын армияла үҙенсәлекле тышҡы күренеше менән хәрби жаргонса шрапнель йәки болт тип йөрөтөләр. Шулай уҡ армияла арпа һәм һоло бутҡаларын кирзуха тиҙәр, арпа бутҡаһын тағы наркоман бутҡаһы (бөртөклөнөң рус телендәге атамаһын боҙоп әйткәндән — пёрловая) тип тә атайҙар.
Туҡмаҡлы (йылға)
Суҡ Ярҙары ҡалҡыулығынан башлана. Мәскәү — Ульяновск — Өфө тимер юлынан көньяҡҡа табан, Челно-Вершинский районының иң көнсығышында башлана. Кеше аҙ йәшәгән көньяҡ-көнбайыш урманлы яҡҡа табан Шенталинский районы чигеннән аға.
Бутҡа
Бутҡа шулай уҡ балалар туҡланыуының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
Бутҡаға һөт, зәйтүн емеше, брынза, аҙ миҡдарҙа майлы сыр, аҡ май, йөҙөм, ҡураға, киптерелгән емеш-еләк һәм башҡа файҙалы һәм тәмле өҫтәмәләр ҡушып ашарға була.
Туҡмаҡлы (йылға)
Йылғаның һул ярында Калиновка исемле бәләкәй ауыл, шулай уҡ Рыжевой утары һәм Ҡондорса (өлөшләтә) тимер юл разъезы ҡасабаһы урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — инешенән башлап тамағына тиклем Суҡ, бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылғаның йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100006003.
Соловьевка (Ляга ҡушылдығы)
Соловьевка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляга йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лензита
Лензита — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Янка Купала исемендәге парк (Минск)
Янка Купала паркы — Минск үҙәгендә Еңеү Майҙанынан алыҫ түгел 1950 йылда нигеҙ һалынған ял итеү һәм мәҙәниәт паркы. Исеме белорус шағиры Янка Купала хөрмәтенә аталған.
Проект архитекторы — И. Руденко.
Урынлашыуы
Янка Купала урамы һәм Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты киҫешкән урында, Свислочь йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Нигеҙ һалыныуы
Парк Бөйөк Ватан һуғышынан һуң барлыҡҡа килә, 1949 йылда нигеҙ һалына һәм БССР-ҙың 30-йыллығы исемен ала. Быға тиклем был урында бер — ике ҡатлы йорттар торған була. Парктың төп өлөшөнә 1950 йылда нигеҙ һалына. Парктың төп аллеяһы паркка төп инеү урыны урынлашҡан Бойондороҡһоҙлоҡ проспектынан (ул ваҡытта — Сталин проспекты) Свислочь бөгөлөшөнә ҡарай диагональ буйынса урынлашҡан. Төп һәм үҙәк аллеялар сатында, парк үҙәгендә фонтан урынлашҡан.
1959 йылда парк биләмәһендә Я. Купаланың әҙәби музейы төҙөлә. Музей шағир 1927—1941 йылдарҙа йәшәгән йорт торған урында төҙөлә. Йорт Бөйөк Ватан һуғышы башланғандың бишенсе көнөндә янып юҡҡа сыға, Янка Купаланың күп кенә ҡулъяҙмалары һәм архивы һәләк була. Бөгөн музейҙа — 36 меңдән ашыу экспонат (был шағирҙың ҡулъяҙмалары, тере сағындағы баҫмалары, автографлы китаптар, фотоһүрәттәр, документтар, шағирҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге менән бәйле мәҙәниәт һәм көнкүреш әйберҙәре).
1970-се йылдарҙа ҡайтанан планлаштырыу
Башта төп аллеяның башында С. И. Грицевец һәйкәле ҡуйылған була (Ленин урамынан күсерелә), уның урынына 1972 йылда шағирҙың тыуыуының 90-йыллығына Янка Купала һәйкәле ҡуйыла (скульпторҙары А. Аникейчик, Л. Гумилевский, А. Заспицкий, архитекторҙары Ю. Градов, Л. Левин). Фонтан да яңынан төҙөлә, уның скульптура композицияһы боронғо халыҡ байрамы — «Купалье» моменттарының береһен, һыуға веноктар ебәреүҙе сағылдыра, шуға ла ул «Венок» тип атала.
Һарай ауыл Советы (Әлшәй районы)
Һарай ауыл Советы (Һарай ауыл округы) — Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районындағы 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл Советы (ауыл биләмәһе). Торонтайыш ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Ауыл Советының үҙәге — Һарай ауылы.
Почта индексы — 452105. ОКАТО коды — 80202852000.
Төрлө йылдарҙа ауыл Советынының составы:
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 1-се статьяһында түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: г) Һарай һәм Торонтайыш ауыл Советтарын, «Торонтайыш» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, административ үҙәге — Торонтайыш ауылы. Һарай ауыл Советының Зәрәғәт, Ирек, Хрустали ауылдарын Торонтайыш ауыл Советы составына индерергә. Торонтайыш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Һарай ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға. Ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Торонтайыш ауыл Советы, Сураҡай ауыл Советы, Шафран ауыл Советы, Ыҫлаҡ ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы» (ред. 19.11.2008)).
Диалектика
Диале́ктика (διαλεκτική — урыҫса искусство спорить, вести рассуждение; башҡортса бәхәсләшеү, фекер алышыу оҫталығы) — философиялағы дәлилләү һәм нигеҙләү (аргументация) ысулы. Бер үк ваҡытта ул шулай уҡ фекерләүҙең уйланған йөкмәткеһендә булған ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы тикшереүсе теоретик фекерләү формаһы һәм алымы. Диалектик материализмда — материаль донъя үҫешенең дөйөм тәғлимәте һәм бер үк ваҡытта танып белеү теорияһы һәм логикаһы. Диалектик ысул Европа һәм Һинд философияһында төп алымдарҙың береһе булып һанала. «Диалектика» һүҙенең бөгөнгө мәғәнәлә ҡулланылыу башы боронғо грек философияһынан килә һәм уның киң билдәлелек (популярлыҡ) яулауына башлыса Платондың "Диалогтар"ы сәбәпсе була. Уларҙа төрлө фекерҙә булған ике йәки унан да күберәк әңгәмәсе, үҙ уйҙары менән уртаҡлашыу юлы аша хәҡиҡәтте табырға тырыша. Гегелдән башлап диалектикa күренеш менән ваҡиғаларҙы үҙгәрешһеҙ һәм бер-береһенән бойондороҡһоҙ тип ҡараған фекерләү алымы булған метафизикаға ҡаршы ҡуйыла.
Философия тарихында билдәле аҡыл эйәләре диалектика төшөнсәһен түбәндәгесә билдәләгән: оҫталығы (Сократ) ;
Аңлатманың үҫеш тарихы
Беренсе философик тәғлимәттәр бынан 2500 йыл элек Һиндостанда, Ҡытайҙа һәм Боронғо Грецияла барлыҡҡа килгән. Улар тарҡау материалистик (стихийно-материалистический) һәм ябай диалектик характерҙа була. Антик диалектика, тарихи күҙлектән ҡарағанда, диалектиканың беренсе формаһы була. Көнсығыш илдәрҙә лә теоретик фекерләү шундай уҡ юл үтә: фекерләү категорияларының парлылығына таяныу, эзотерик (йәшерен) һәм барыһына ла билдәле философик йүнәлештәрҙә һәм мәктәптәрҙә төрлө, тура ҡапма-ҡаршылыҡҡа тиклем үҫешкән аңлатмаларҙың һәм идеяларҙың, образдарҙың һәм символдарҙың берҙәм нигеҙең эҙләү. Европа өсөн уларҙың экзотик формаһы бигүк ғәҙәти түгел, әммә ул — фекерләнгәндең йөкмәткеһендәге ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың берҙәмлеге һәм көрәше формаһы. Ул мысыр, ғәрәп, фарсы, һинд, ҡытай һәм башҡа көнсығыш аҡыл эйәләрен теоретик фекерләүҙең дөйөм формаларын аңлауға, уларҙы йөкмәткеле классификациялауға һәм, уларҙың үҙ-ара билдәләнеүенең төплө нигеҙен эҙләүгә килтерә. Һәм уларҙың күпселегенең үҙәгендә — йәшәйештең мәңгелек мәғәнәһен төплө аңлауҙың фани донъяның ығы-зығылы хәл-ваҡиғаһына ҡапма-ҡаршылығы. Бындай һәләтлеккә етеү юлы кисерештәр һәм хәл-ваҡиғаың ҡапма-ҡаршылы яҡтарын еңеп сығыу аша үҙең һәм донъя менән гармонияға етеү.
Антик осор диалектикаһы
Тәүге осор грек классик философтары дөйөм һәм мәңгелек хәрәкәт тураһында һөйләһәләр ҙә, йыһанды тамамланған һәм бөтөн рәүешендә, ниндәйҙер мәңгелек һәм тынлыҡта булыусы итеп күҙаллағандар. Гераклит һәм башҡа грек философтары мәңгелек үҫеү, хәрәкәт формулаһы — ҡапма-ҡаршылыҡтар берҙәмлеге тип иҫәпләгән. Аристотель хәрәкәт һәм күплек төшөнсәләрен аңларға тырышыу барышында килеп сыҡҡан ҡаршылыҡтарҙы тикшергән Зенон Элейскийҙы диалектиканы уйлап сығарыусы тип һанаған. Гераклит һәм элеаттар мәктәбе философияһы нигеҙендә икенсе философик йүнәлеш вәкилдәре булған софистарҙа артабан бөтөнләй кире диалектика тыуа: бер-береһенә ҡаршы булған әйберҙәрҙең һәм төшөнсәләрҙең туҡтауһыҙ алмашыуында улар кешелек белеменең сағыштырмалығын күргән һәм диалектика һәм әхлаҡты  шикләнеүҙе фекерләү нигеҙе итеп ҡараған скептицизмға йәки объектив ысынбарлыҡты танып белеү мөмкинлеген инҡар иткән идеалистик йүнәлешкә алып барып еткергән.
Аристотель мөмкин булған фекерҙәр тураһындағы фән — «диалектика»ны иҫбатлауҙар хаҡында фән һаналған «аналитика»нан айырып ҡарай. Дүрт сәбәп — матди, формаль, этәргес (хәрәкәткә килтереүсе) һәм маҡсатлы — хаҡындағы тәғлимәтендә Аристотель был дүрт сәбәп һәр әйберҙә бер иш һәм уның үҙе менән берҙәй (тождественный) була тип раҫлаған.