cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һабай (Ғафури районы)
Ауыл тарихы
Ҡауарҙы ауыл Советы составында. Район үҙәгенән төньяҡ‑көнсығышҡа 58 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышға табан 70 саҡрым алыҫлыҡта Еҙем йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға XVIIII быуаттың 2‑се яртыһында Нуғай даруғаһы Кәлсер‑Табын улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала. Улус старшинаһы Һабай Ҡотлин исеме бирелгән. Уның исеме һәм фамилияһы Кәлсер-Табын ырыуының шәжәрәһендә телгә алынған. Өлкән улы Иманғол (1760 йыл) Ишкилде һәм Абдрахман улдары менән аталары ауылында төпләнә, ә кеселәре Ишемйәр (1789 йыл) һәм Ибраһим һабаевтар Юлыҡ ауылында йәшәй. Һабай Ҡотлин — әүҙем Пугачевсы, баш күтәреүселәр отрядына етәкселек итә.Әбделмәзит Миңлейәров, Һөйөндөҡ Ҡояшев, Муллағол Зыяшев, Ҡотлоюл Этҡолов, Иҡсан Урмансын, Кәлимулла Сыуашбаев һәм Алтынбай Көҫәпов 1812 йылғы Ватан һуғышында һуғышта әүҙем ҡатнашҡан. Бикмөхәмәт Әзәтов 1814 йылда 9-сы полк составында Парижды алыуҙа ҡатнашҡан һәм ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән. XVIII быуат аҙағында Дөйөм ерҙе межалау материалдарында иҡтисад тураһында түбәндәгеләр әйтелә: «Иген аҙ сәселгән. Йәнлек тотоу. Малсылыҡ». XIX быуаттың 30-сы йылдарында 155 ир-ат һәм 162 ҡатын-ҡыҙ, 408 ат, 380 һыйыр, 48 һарыҡ, 30 кәзә була. Ер эшкәртеү башланғыс осоронда була: 1842 йылда 317 кешенең һәр береһенә бер бот ҡына иген сәселә.
1795 йылда 47 йортта 278 кеше йәшәй, 1865 йылда 30 йортта — 171 кеше. Ауыл кешеләре малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, һунар, сана яһау, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. Хал­ҡы: 1906 йылда — 197 кеше; 1920 йылда — 276 кеше; 1939 йылда — 397 кеше; 1959 йылда — 376 кеше; 1989 йылда — 223 кеше; 2002 йылда — 197 кеше; 2010 йылда — 177 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Урамдары
Исемдәре:
Көнсығыш урам (Восточная (улица))
Еҙем урамы (Зилимская (улица))
Үҙәк урам (Центральная (улица)
Альфред Хичкок
Сэр А́льфред Джозеф Хичкок Sir Alfred Joseph Hitchcock, (Sir Alfred Joseph Hitchcock; 13 август 1899 йыл — 29 апрель 1980 йыл) — Бөйөк Британия һәм АҠШ кинорежиссёры, продюсер, сценарист. 1939 йылғаса Бөйөк Британияла эшләй, шунан — АҠШ-та.
Хичкок — «триллер» жанрында эшләгән кинорежиссёр (thrill — «ҡалтырау») һәм «саспенс» (suspense — «көсөргәнеш»). Хичкок фильмдарында һағайтыу, хафалы көтөү атмосфераһы тыуҙыра белә.
Ғүмеренең һуңғы йылында Америка кино институты премияһы ала, ә королева Елизавета II рыцарь исеме бирә.
Сығышы
Альфред Хичкоктың ҡарт олатаһы Чарльз Хичкок Лондон янындағы Стратфордта йәшәгән һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Уның улы Джозеф та атаһы, ағалары һәм иптәштәре менән бергә башта балыҡсылыҡ кәсебе менән аҡса эшләгән, 1851 йылда ирланд ҡыҙы Энн Махониға өйләнгәс, тиҙҙән был шөғөлөн ташлай һәм йәшелсә менән сауҙа итә башлай. Джозеф менән Энндың туғыҙ балаһы була. Альфред Хичкоктың буласаҡ атаһы Уильям, тормош юлын һайлап, атаһы юлынан китергә була. 1887 йылда ул никахка инә. Өс йылдан һуң, 1890 йылда, атаһының хөрмәтенә аталған Уильям исемле улы тыуа, ә тағы ике йылдан һуң (1892 йылда) ҡыҙы, Эллен Кэтлин донъяға килә. 1896 йылда ғаилә Лейтонстонға күсенеп килә, унда Хичкоктар бәләкәй генә генә йорт һалалар. Ул ваҡытта Лейтонстоун Лондондың ҙур булмаған ҡалаһы булған, ул Лондондың үҙәк өлөшөнән төньяҡҡа ҡарай 5 миль алыҫлыҡта, Темзаға ҡоя торған Ли йылғаһы янында урынлаша.
Бала сағы
Альфред Хичкок 1899 йылдың 13 авгусында Лейтонстоунда, бакалеясы Уильям Хичкоктың (1862—1914) һәм Эмма Джейн Уиландың (1863—1942) католик ғаиләһендә өсөнсө бала булып тыуа.
1910 йылдан 1913 йылға тиклем Альфред Лондонда Изге Игнатий колледжында уҡый. 1914 йылда Хичкок инженер-навигация мәктәбенә уҡырға инә. Бер үк ваҡытта Лондон университетында ул сәнғәт ғилеме буйынса лекция тыңлай. 1914 йылдың 12 декабрендә атаһы вафат була. 1915 йылда Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Хичкок армияға үҙ ирке менән яҙыла, ләкин артыҡ тән ауырлығы арҡаһында уны кире ҡағалар һәм резервҡа яҙалар, унда ул шартлатыу эшен өйрәнә.
Үҫеше
1920 йылдан Хичкок кинстудияла электрик булып эшләй башлай. Тиҙҙән ул реклама бүлегенең рәссамы булып китә. Шул уҡ 1920 йылда Альфред «Famous Players-Lasky» кинокомпанияһында титрҙар дизайнеры булып эшкә урынлаша. Башта уның бурысына титрҙар өсөн актёрҙарҙың исемдәре менән карточкалар яһау инә, артабан ул сценарийҙар ижад итә һәм режиссёрҙарға ассистентлыҡ итә башлай.
1921 йылда «Famous Players-Lasky» компанияһына буласаҡ ҡатыны Альма Ревилдең монтажлаусыһы булып эшкә килә.
1922 йылда Хичкок — режиссёрҙаш ролендә — «Всегда говори своей жене» фильмын һәм тамаланмай ҡалған «Номер 13» фильмын төшөрә.
1923 йылда «Женщина — женщине» фильмын төшөрөү үтә. Был төшөрөүҙә Хичкок сценарий авторҙашы, рәссам-ҡуйыусы һәм режиссёр ассистенты ролендә эшләй. Шул уҡ йылда Альфред Альмаға тәҡдим яһай.
Режиссёр ролендә Альфред Хичкок 1925 йылда үҙенең тәүге «Сад наслаждений» (The Pleasure Garden) фильмын төшөрә, ул Мюнхендә төшөрөлә һәм инглиз-герман  производствоһы фильмы һанала.
1926 йылда ул үҙенең беренсе «Жилец» триллерын төшөрә. 1926 йылда «Горный орёл» фильмын төшөрә, ул һаҡланмаған һәм Британия кино институты эҙләй торған 75 фильм исемлегенә инә (мөһимлеге буйынса беренсе урында тора).
ЮНЕСКО 1925 йылдан 1929 йылға тиклем Хичкок төшөргән туғыҙ телһеҙ фильмды бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерә: «Хичкоктың иртә фильмдарында уның өсөн хас булған күп кенә мотивтар һәм маниялар һиҙелә», - тип аңлаталар ЮНЕСКО-ла режиссёрҙың әлеге кинотаҫмалары тураһында.
1926 йылдың 2 декабрендә Альфред Хичкок һәм Альма Ревиль өйләнешә һәм Хичкоктың 1980 йылда вафатына тиклем бергә йәшәй. 1928 йылдың 7 июлендә Альма Ревиль берҙән-бер балаһын — Патриция Хичкокты таба, ул да актриса була.
Хичкоктың үлтереш һәм көсләү күренештәрен туранан-тура күрһәтеүҙә ихтыяжының сығанағы Британия киноцензорҙар ассоциацияһының (British Board of Film Censors) консерватизмына бәйле, ул барлыҡ ҡот осҡос фильмдарға ла «А» категорияһын ҡуя. Йыш ҡына, үҙ фильмдарының киң экранға сығыуын тәьмин итү өсөн, режиссерҙар бөтөнләй көс ҡулланыу күренештәренән баш тартырға мәжбүр була: айырым деталдәр менән тамашасыға был ваҡытта кадр артында кеше үлтереүҙең нимә ҡылыуын аңларға мөмкинлек биргән «ҡурҡыныс» музыка, ҡорбандар тауыштары ҡулланыла.
1934 йылда Хичкок алты билдәле фильмының беренсеһе булған «Человек, который слишком много знал», фильмын төшөрә.
Өлгөрөү йылдары
Икенсе донъя һуғышы башланыу менән Бөйөк Британияла фильмдар сығарыу туҡтап ҡала, һәм Хичкок Голливудҡа китә (1939), унда Беверли-Хиллзда йәшәй. Хичкок йондоҙло продюсер Дэвид Селзникта эшләй башлай, ул йыш ҡына ижади процесҡа ҡыҫыла, ләкин шул уҡ ваҡытта финанс һәм яҡшы матбуғат тәьмин итә. Уныҡ бәйләнештәре арҡаһында Хичкокотың беренсе Америка фильмы йылдың иң яҡшы фильмы булараҡ «Ребекка» фильмы «Оскар» яулай. Әмма фильмды сығарыу һуғышҡа әүерелә. Хичкок ни өсөн тап продюсер руль алдында торорға тейешлеген тулыһынса аңламай. Етмәһә, Селзник аңлы, аңлайышлы, ябай ҡарарҙарға ынтылып, түбәнәйтеүгә уйнай. Бәхәс «Ребекканың» финалында R хәрефе арҡаһында бәхәс сыға. Селзник литераның күтәрелеп килгән төтөн болотонда уҡылыуын теләй. Хичкок мендәрҙә булыуына ныҡыша. «Ребекканың» аҙаҡҡы монтажын продюсер яһай
1942 йылдың 26 сентябрендә Лондонда Хичкоктың әсәһе — Эмма Джейн вафат була.
1948 йылда Хичкок үҙенең беренсе төҫлө «Верёвка» фильмын төшөрә.
1940 йылдарҙа Хичкок йылына яҡынса берәр фильм төшөрә, ә 1948 йылдан уларҙы үҙе үк продюсерлай. Уның яртаҡан актёрҙары  Кэри Грант, Джеймс Стюарт, Грейс Келли була. Карьераһының иң юғары нөктәһенә Хичкок 1950 йылдарҙа үҙенең эре бюджетлы текниколорлы — ҡайһы саҡта комедиялы («Неприятности с Гарри», «Поймать вора»), ҡайһы саҡта эстетиканы белдергән «бондианала» («К северу через северо-запад») проекттары менән эйә була. 1950 йылдарҙан башлап режиссёр телевидениела әүҙем эшләй башлай (сериал «Альфред Хичкок представляет»).
1952 йылдың 17 ғинуарында Хичкоктың ҡыҙы Джозефа О’Коннелға кейәүгә сыға, унан өс ҡыҙы тыуа: Мэри, Тереза һәм Кэтлин.
Альфред Америка гражданлығын 1955 йылдың 20 апрелендә алғас, АҠШ-тың тулы хоҡуҡлы гражданы булып китә.
Үҙҙәренең стандарт булмаған хикәйәттәре һәм тәрән психологизмы менән Европа арт-хаусына йоғонто яһаған «Окно во двор» (1954) һәм «Головокружение» (1958) фильмдарынан һуң, режиссёр тағы ла эксперименталь, хатта шаҡ ҡатырғыс алымдар ҡуллана башлай. Шау-шыулы «Психо» (1960) һәм «Птицы» (1963) картиналары Хичкоко ижадында айырым урын биләй; уларҙы ҡайһы саҡта ҡот осҡос фильмдар кеүек билдәләйҙәр.
«Марни» (1964) фильмынан башлап Хичкок эштәре тамашасы һәм тәнҡитселәр тарафынан бик тыйнак кабул ителә. Голливуд киноһына ҡарата тәнҡитле ҡараш булыуға ҡарамаҫтан Хичкокты француз «яңы тулҡыны» тәнҡитселәре ярата. 1957 йылда Эрик Ромер һәм Клод Шаброль Францияла Хичкок ижадын өйрәнеүҙе баҫтырып сығара. Буласаҡ режиссёрҙар католицизм һәм «ғәйепһеҙ» һәм «аҙ ғәйепле» герой араһында һәм «аҙ ғәйепле» антигерой һәм герой араһында «ғәйепте бүлеү» кеүек ҡабатланып килгән мотивтарға иғтибар итеп, Хичкокотың тәүге ҡырҡ дүрт фильмын өйрәнә. Франсуа Трюффо күңел асыу киноһының тышсаһы артында автор ҡарашын күреп кенә ҡалмай, ул Хичкокҡа оҡшаған бер нисә фильм төшөрә һәм үҙенең кумиры менән интервью китап баҫтырып сығара. Хичкоктың ныҡ йоғонто яһаған фмльмдары булып Шабролдең һәм  Брайан Де Пальманың фильмдары тора. Һуңғыһы, «Головокружение» фильмы тураһында әйтеп, «Мин Хичкоктың грамматикаһынан күп нәмә ҡулландым», тип билдәләй.
2008 йылда яҙған Америка тикшеренеүсеһе Паула Маранц Коэн фекеренсә: «Хичкоктың теориясылар һәм кинематографистар өсөн ҡыҙыҡлы булыуын арттырыу мөмкин түгел. Уның ижадын өйрәнеү-киноның бөтөн тарихын өйрәнеүгә иң практик юл».
Фильмографияһы
Хичкок карьераһының һөҙөмтәһе — 55 тулы метражлы кинофильмдар, уларҙың күбеһе донңя кинематографының классикаһы булып тора. Бынан тыш, Альфред Хичкок «Альфред Хичкок представляет» серияһы өсөн тағы 21 телефильм һәм ике документаль фильм төшөрә (икеһе лә 1944 йылда), тағы 2 кино эше тамамланмай ҡала.
Хичкок алдағы («Слепой») фильмы ғәмәлдән сығарылғас, Дэвид Бэтиҙың «Деревня звёзд» романын экранлаштырыу өсөн хоҡуҡ һатып ала. «Слепой» фильмының сюжетында Бөйөк Британия хәрби-һауа көстәренең атом бомбаһын ташыусы осоусылары, шартлатыу механизмы сафтан сыҡҡандан һуң, заданиены үтәү өсөн үлемгә дусар була. Әммә фильм продюсерланмай һәм 1962 йылда алына.
Хичкоктың фильмографияһын шартлы рәүештә бер нисә осорға бүлергә мөмкин: Тыныс йылдар, Британия классикаһы, Голливуд, Һуғыш йылдары, Стилде камиллаштырыу, Дүртенсе ун йыллыҡ, Саспенс оҫтаһы, Бөйөк оло кеше, Өйгә ҡайтыу.
Петроне Педро
Педро Петроне (Pedro Petrone, 11 май 1904 йыл йәки 1905 йыл  — 13 декабрь 1964 йыл) — Уругвай футболсыһы, һөжүмсе. Уругвай йыйылма командаһы тарихында иң яҡшы бомбардир. 1930 йылғы Донъя чемпионы. Ике тапҡыр Олимпия чемпионы (1924, 1928 йылдар).
Карьераһы
Уругвай чемпионатында «Насьональ» өсөн 128 уйында 146 гол индерә. Турне ҡатнашыусылар «Насьоналдең» Европа (1925) Төньяҡ Америка (1927) буйлап турнеһы ҡатнашыусыһы. «Фиорентина» өсөн сығыш яһап Италия чемпионатында 44 матчта 37 гол индерә. 1931/32 йылдар миҙгелендә Италия чемпионатының иң яҡшы бомбардиры.
1923 йылдың 4 ноябрендә Уругвай йыйылма командаһы составында Парагвайға ҡаршы беренсе матчын үткәрә (2:0 иҫәбенә еңәләр), 1930 йылдың 18 июлендә Донъя чемпионатының беренсе төркөм турниры сиктәрендә Перуға ҡаршы матчта (1:0 иҫәбенә еңәләр) һуңғы уйынын уҙғара. «Селеста» өсөн 24 матчта 28 туп индерә.
Мәндән ауыл Советы (Әлшәй районы)
Мендяновский сельсовет — Түбәнге Әүрез ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Гирслебен
Гирслебен (Giersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1039 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 128 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6449 һәм автомобиль коды — SLK.
Голая (Чёрная ҡушылдығы)
Голая  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таяс
Таяс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кабырза йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Албан теле
Албан теле (үҙатамаһы: Gjuha shqipe) — албандар теле, Албанияның төп халҡының һәм Грецияның (Эпир, Аттика, Беотия Эвбея утрауы, Пелопоннес, Гидра, Спеце, Порос утрауҙары), Төньяҡ Македонияның, Сербияның (шул иҫәптән өлөшләтә танылған Косово Республикаһының), Черногорияның шулай уҡ Италияның (Сицилия, Калабрия, Апулия) халыҡтарының бер өлөшөнөң теле.
Классификацияһы
Албан теле һинд-европа тел ғаиләһенә инә, унда палеобалҡан теленең айырым төркөмөн тәшкил итә.
Диалекттары
Албан теленең бер нисә диалекты бар, шуларҙың төньяғы архаик — гег диалекты. Был «n» өнөнөң һаҡланышында сағыла, ул саҡта башҡа һөйләштәрҙәге кеүек ул «r» күсә, хәйер, шул уҡ ваҡытта «nd» һәм «mb» өндәре «nn» һәм «mm» өндәре менән оҡшашалар; һуҙынҡыларҙың танаулаушыуы «y» һәм «а» шулай уҡ үҙендә һуңғы осор күсермәһен йөрөтә. Шкумба йылғаһынан көньяғындағы һөйләштәр тоск дөйөм атамаһын йөрөтә, шул уҡ характер һыҙаттары менән Италияның һәм Грецияның албан һөйләштәре айырыла. XX быуат башына тиклем албан әҙәби теле тоск диалектына нигеҙләнгән ; XX быуаттан Албания һәм төньяҡ Косовола таралыу алған гег диалекты өҫтөнлөк ала.
Был диалекттар араһында айырма шул тиклем ҙур түгел, үҙ-ара аңлашыуҙы ҡатмарлаштырмай, әммә улар бер рәт күренештәрҙә һиҙелә. Мәҫәлән, өн күсешендә: Албанияның тоск исеме — Shqipëri, гегса — Shqipni; тоскс "ё" баҫымлы ижек гегта танаулашҡан "а" тура килә: zëri (опред. ил. п.) — za, zani (zâ, zâni) «тауыш»; тоск дифтонг ua гег яҙыу нормаларында дифтонг ue: (grua — grue «ҡатын») тап килә һәм һ. б. Әҙәби телдең ике диалект формаларының һиҙелерлек айырымлыҡтары ҡылым морфологияһында ла барлыҡҡа килә.
Көньяҡ (тоск) һәм төньяҡ (гег) варианттары урындағы әҙәби телдең ике төрө булараҡ үҫешә. Бер нисә йыл дауамында был ике тел нормаһы параллель рәүештә үҫешә. Күренекле яҙыусыларҙан — мәҫәлән, Марк Гуракучи һәм Коль Яков — үҙҙәренең әҫәрҙәрен гегса яҙыуҙарын дауам итәләр, улар уның артабан йәшәүгә хоҡуғын яҡлау һәм үҫтереү өсөн ҡыҙыу көрәшәләр. Башҡа гег диалект мөхитенән булған — мәҫәлән, Эльбасанда йәшәүсе Димитр Шутеричи — аңлы рәүештә тоск әҙәби формаһына күсә.
Иллирия халҡының таулы райондары, Рим мәҙәниәтенең йоғонтоһона аҙ бирелгән, боронғо телен нығыраҡ һаҡлаған. Шулай ҙа албан телендәге күп һанлы латин элементтары латин теленең көслө йоғонтоһо тураһында һөйләй. Албанияның төп (тау) территорияһы өс өлөшөн индергән — Гегнияны (Gegní), Лекнияны (Lekní) һәм Мальсияны (Malsí). Был өс өлөштөң этнографик айырымлылыҡтары бар. Бер һүҙ менән әйткәндә, malësi хәҙерге әҙәби албан телендә, таулы өлкә билдәләнә, ғөмүмән, (таулы урында йәшәүселәр — мальсорҙар).
Тел тарихы
Протоалбан теле палеобалкан лингвистик ареалына ҡарай, боронғо грек тел өлкәһенә береккән. Ҡайһы бер тел белгестәре фекере буйынса, албан теленә ҡәрҙәш телдә боронғо иллирийҙар һөйләшкән (әммә Г. Хирт тарафынан сығарылған протобалкандың сатем һыҙаты араһы һәм иллирийҙың кентум лингвистик өлкәһенә ҡарағанлығы тураһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ хәл ителмәгән). XIX быуатҡа тиклем албан теле менән фәнни бер кем шөғөлләнмәгән, һәм ул тел ниндәй төркөмгә ҡарағанлығы билдәһеҙ. Ниһайәт, уның. һинд-европа телдәре ғаиләһе ағзаһы икәнлеге билдәләнде. Хәйер, уны тарихи яҡтан өйрәнеү бик ауыр, сөнки төп албан һүҙҙәрен һәм формаларын ҙур күләмдәге грек, латин, роман, төрөк һәм славян телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән айырыу ҡатмарлаша.
Албан теле үҙенең лексик һәм грамматик элементтары буйынса һинд-европа характерына эйә. Тунманн уны боронғо иллирия теленең хәҙерге стадияһы, тип һанай; XIX быуатта һинд-европа ғаиләләренең үҙ аллы тармағы, ә грек теленең иҫке диалекты түгеллеген иҫбат иттеләр. Һинд-европа телдәренең урта, шаулы булған өндәр албан телендә уны юғалта (gh, dh, bh урынына g, d., b) шулай итеп, уны герман, кельт славян телдәре менән яҡынайта. Ҡайһы бер тамаҡ төбө өндәрендә шауҙың көсәйеүе балтославян теле менән яҡынайта.
Протобалкан телен протобалкан тел ареалы эсендәге иллирия лингвистик комплексына индереү тулыһынса албан теленең һинд-европа берлегенең төньяҡ өлөштәре менән айырым бәйләнештә торғанлылығы тулыһынса тап килә, ә атап әйкәндә — балтик, герман һәм славян телдәре менән. Был бәйләнеш беренсе тапҡыр Г. Мейер тарафынан үткән быуат аҙағында табыла. Мәҫәлән: ligë, ligà, liga «ауырыу»; mal «тау», mala «яр буйы». Күп һүҙҙәрҙең, һинд-европа этимологияһы юҡ, бәлки, улар Балҡанға күсеп килгәнсе йәшәгән боронғо иллирийҙар һөйләшкән телгә ҡарайҙыр. Ошондай лексемалар албан теле менән ҡәрҙәш субстрат булған румын теленә хас.
Софья (Ғафури районы)
Софья (Софьино) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453070, ОКАТО коды — 80221807009.
Албан теле
Тел тарихы
Латин лексикаһының ҡатламдары боронғо балҡан телендә Рим хакимлығында нығынған, креолизация процессына оҡшаш ерле үҙгәрештәр кисерә. Мәҫәлән, морфологик киҫелештән тыш, ялғауҙың төшөп ҡалыуы менән латин сығышлы лексема албан телендә үҙенең фонетик йөҙөн бик ныҡ үҙгәрткән : мәҫәлән, гег. ranë, тоск. rërë «ҡом» менән arēna; гег. vner, тоск. vrer «үт» һәм venēnum; kal «ат» һәм caballus; gjel «әтәс» һәм gallus; ar «алтын» менән aurum; kofshë «сандыр» һәм соха; pus «ҡоҙоҡ» һәм puteus; kushërí «кузнен» һәм consobrīnus; mik «дуҫ» менән amīcus; fqi «күрше» менән vicēnus; ferr «тамуҡ» һәм infernum; gaz «шатлыҡ» һәм gaudium; fe «ышаныс» һәм fidēs; lter «алтарь» һәм altare һ. б.
Софья (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Албан теле
Тел тарихы
Латин сығышлы һүҙҙәр күп суффикслы (һүҙ яһаусы ялғаулы); яһалма ҡылымдар латин өлгөһө буйынса яһалғандар; өлөшләтә латин сығышылы үткән заман хәбәр һөйкәлеше (претерит), ә теләк һөйкәлеше категорияһы (оптатив) — ул латин сығышлы. Шундай уҡ ҡайһы бер килештәрҙең  күплек формалары латиндан үҙләштерелгәне һиҙелә. Исемдәрҙән һуң артиклдың ҡулланышы румын һәм болгар телендәге кеүек.
Артабан албан теленә шулай уҡ күп һанлы славян һәм грек элементтары үтеп инә, ләкин бары тик улар лексиконға ҡағыла; шуныһы ҡыҙыҡлы, бындай яңылыҡтар был тел өсөн билдәле ер ареалында ғына түгел, албан һөйләштәренең бөтәһе өсөн хас.
Балҡанлыҡ
Албан теле балҡан тел союзына инә. Был бигерәк тә албан теленең фонологияһы һәм грамматикаһы менән көньяҡ славян телдәре : серб, македон һәм болгар телдәренең боронғо оҡшашлығы күп.
Албан телендә тартынҡы өндәр (консонантизм) араһында йомшаҡлыҡ һәм ҡатылыҡ буйынса ҡаршы ҡуйыу юҡ, ләкин үҙ аллы бер нисә медиопалаталь тартынҡылар рәте бар. Бындай хас һыҙаттар албан телен күрше көньяҡ славян һәм серб-хорват, Балҡан аръяғындағы словак, чех, шулай уҡ латыш һәм венгер телдәре менән берләштерә. Болгар һәм македония телендәге кеүек үк (шулай уҡ ҡайһы бер көньяҡ серб һөйләше), албан һуҙынҡылар системаһында (вокализм) айырым редукцияланған һуҙынҡы фонема бар — е [ъ], [ă].
Албан исем һүҙ төркөмөнөң морфологияһы өсөн македон һәм болгар телендәге кеүек постпозитив артикль хас. (һинд-европа — балҡан, скандинавия, әрмән телдәрендә- постпозитив артиклдың барлыҡҡа килеүе ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра). Албан теленең македон һәм болгар телләдре менән ҙур оҡшашлыҡ исем ҡылымдар системаһында һәм һөйкәлештәрҙә сағыла. Шулай уҡ, балҡан-славян телдәрендәге кеүек үк, албан телендә шарт һөйкәлеше айырым баҫымһыҙ киҫәксә ҡуйыу юлы менән яһала (алб.: të, болг.: д): të shkruaj (болг.: эйе яҙа) «миңә яҙыу өсөн»; 2-л.: të shkruash (болг.: эйе пишеш); 3-л.: të shkruajë (болг.: эйе пише); мн. ч: të shkruajme, të shkruani, të shkruajnë (болг.: эйе яҙа, -ет, -ата); был конструкциялар мәғәнәһе буйынса инфинитив менән бергә (shkruaj dua të « яҙырға теләйем» (болг.: искам да пиша) тап килергә мөмкин.
Фонетика һәм фонология
Тартынҡылар: Һуҙынҡылар:
Лексика
Албан теле лексикаһында ярайһы киң һинд-европа берлегенән үҙләштерелгән һүҙ ҡатламдары.
Албанистиканың башланғыс этабында, тел реконструкцияһында албан теленең айрым урыны әле асылмағанда, Г. Мейер XIX быуаттың 60-70 йылдарына албан гректарының һөйләш материалын этимологик яҡтан тикшереп, шундай һығымтаға килгән: 5110 албан һүҙенә 1420 латин-роман сығышлы һүҙ тура килә (бер төрлө алмаштар, һандар, сифаттар, теркәүестәр һәм бәйләүестәр араһында); славян теле һүҙҙәре— 540 (мәҫәлән,, jug «көньяҡ», rob «ҡол»); төрөк — 1180 (айырыуса төньяҡ һөйләштә күп төрөк һүҙҙәрҙе); 840 — яңы грек теле; 400 — һинд-европанан үҙләштергән һәм 730 — сығышы билдәһеҙ (Trautman Reinhold, 1948).
Әммә артабанғы Х. Педерсендың, Н. Йоклдың һәм Э.Чабейҙың тикшеренеүҙәре лексикондың ҙур өлөшөн төп албан һүҙҙәре тәшкил итеүен күрһәтә.
Исем
Исем һүҙ төркөмөнә албан телендә енес төшөнсәһе (род), һан (күплек, берлек), килеш категорияһы, шулай уҡ билдәлелек һәм билдәһеҙлек хас. Һүҙлек составында ике енес (род) һүҙҙәре өҫтөнлөк итә — ҡатын-ҡыҙ (женский род) һәм ир-ат (мужской род). Средний род һүҙҙәре бик аҙ (алмаштарҙың средний род формаһы бөтөнләй юҡ); беренсе сиратта — был исемдәр туҡланыҙа ҡулланылған, мәҫәлән (билдәле бер форма): mjaltët «бал»; gjalpët «аҡ май»; vajt «үҫемлек майы»; misht «ит»; djathët «сырҙары»; ujët «һыу» һ. б. Тәржемәлә был исемдәрҙе мужской родҡа индереү тенденцияһы көслө күҙәтелә .: (опред.) mjalti, gjalpi, vaji, mishi, djathi, uji.
Сифаттарҙан һәм сифат ҡылымдарҙан субстантивлашыу юлы менән барлыҡҡа килгән абстракт сред. род исемдәрен ҡулланыу ныҡлы түгел, мәҫәлән, : të mirët «изгелек»; të thënët «яҙмыш» (хәреф.:"әйт"). Был типтағы исемдәр йыш ҡына женск. p.: е mira, е thëna ҡулланыла.
Аналитик ҡылым категорияһын төҙөгәндә род (енес төшөнсәһе) категорияһы ҡатнашмай. Билдәлелек һәм билдәһеҙлек категорияһы артиклдар системаһы менән бирелә, шуларҙан билдәлелек күрһәтеү алмашына барып тоташа, ул килеш менән үҙгәрә.
Аныҡлаусы, ғәҙәттә, үҙе аныҡлаған һүҙ менән родта (енес төшөнсәһе) аныҡлаусы алдында торған бәйләүсе артикль менән яраша, мәҫәлән: nxënës (неопред.) i zgjuar — «развитой ученик». Сифат ҡылым изоляцияланған артикль менән бергә род (енес төшөнсәһе) категорияһын ала, мәҫәлән: i armiku lidhur «связанный враг»; субстантивлашҡан төрҙә — i lidhuri «связанный»; е lidhura «связанная».
Күплек һандағы нигеҙ яһау типтары, бигерәк тә (муж. р.) исем һүҙ төркөмөнөң бик төрлө.
Килештәр
Хәҙерге әҙәби албан телендә биш килеш: төп, эйәлек, төбәү, төшөм һәм кисектереү (аблатив) бар. Өлөшләтә омонимия формаһы булыға ҡарамаҫтан, (төбәү һәм эйәлек килеш ялғауҙары тулыһынса тап килә), албан килештәре үҙенең грамматик әһәмиәтен һаҡлай, һәм бәйләүес ҡулланыу килеш формалары ярҙамында белдерелгән лексик мәғәнәһен тулыландыра һәм төрләндерә. Килеш менән үҙгәреү ике төолө — билдәле һәм билдәһеҙ. Билдәле килеш килештәрҙең постпозитив артикль формалаларының суффикстар (һүҙ яһаусы ялғауҙар) юлы менән яһала.
Исем һүҙ төркөмө (мужского рода) male «гора»: килеш менән үҙгәртеү:
Исем һүҙ төркөмө zog(муж. р.) «ҡош, птица» килеш менән үҙгәреше: Исем һүҙ төркөмө vajzë (жен. р.) — «ҡыҙ» килеш менән үҙгәреше:
Сифат
Сифаттар ике төргә бүленәләр.
Албан телендә башлыса сифаттар артикль менән ҡулланылалар. Сифат ингән аныҡлаусы һүҙбәйләнеш структураһы аныҡлаусы сифатында йөрөүсе эйәлек килеш формаһы структураһы менән тап килә (zoti i urtë «умный хозяин» и zoti i shtëpisë «хозяин дома»; maja e lartë «высокая вершина» и maja e malit «вершина горы»). Әгәр аныҡлаусы үҙе асыҡлап килгән һүҙ артынан килһә, сифат килеш менән үҙгәрмәй һәм үҙенең билдәһеҙлек формаһын һаҡлай. Аныҡланыусы һүҙ менән тик род (м.р., ж.р), һанда ярашалар, ләкин бөтә осраҡта ла түгел. Нигеҙҙә, род (м.р. ,ж. р. ,), һанда, килештә ярашыу функцияһы артикль ярҙамында башҡарыла. Әгәр ҙә инверция тәртибендә сифат аныҡланыусы бәйләнешендә беренсе урында торһа, аныҡланыусы исем билдәһеҙлек формаһын ала һәм килеш менән үҙгәрмәй. Сифаттар килеш ялғауҙарын ҡабул итәләр, мәҫәлән: т өп килеш, берлектә dashurin mik «милого друга» (сағыштырығыҙ ғәҙәти һүҙ тәртибе менән, : miku i dashur, mikun e dashur).
Ҡылым
Албан телендә ҡылымдың зат, һан, ваҡыт, һөйкәлеш һәм дәрәжә (залог) категорияһы бар. Бөтә был категориялар, башлыса, һүҙ үҙгәртеү саралары менән башҡарыла.
Албан теленең ҡылым формаһы бик дифференцияланған һәм ябай формаһын да, һүрәтләү формаһын да (аналитик) индерә. Зат һәм һан (күплек һәм берлек), ғәҙәттә, махсус ялғауҙар ярҙамында башҡарыла (әммә һәр ваҡыт түгел), ҡайһы саҡта нигеҙ ялғауы (флексия) ҡатнашлығында үҙгәртелә. Хәҙерге заман хәбәр һөйкәлешенең берлек мәғәнәһе өсөн заман менән үҙгәрткәндә берҙәм ялғау ҡуйырға мөмкин түгел, сөнки боронғо һинд-европа ялғауҙары тулыһынса редукцияланғандар (бер нисә реликт формаларҙан башҡалары, ҡылымды күрһәтеүсе -*mi: jam — «мин есмь»; kam «бар»; them «һөйләйем»), яңы айырмалыҡтар, һис шикһеҙ, нигеҙҙең һуңғы өндөң юғалыу үҙгәрештәр менән бәйле, ҡайһы берҙә үҙгәреш булмаҫҡа ла мөмкин. Ғәҙәти ҡылым разрядтәре өсөн, 1 — се зат, берлектә -j (-nj) тамамлана, ә нигеҙе, телдең хәҙерге торошо күҙлегенән ҡарағанда, һуңғы өнө һуҙынҡы йәки дифтонг (мәҫәлән,: punoj «эшләй»; thaj «ҡоро»; kthej «әйләндерәм»; çkrij «расправляю, -юсь»; shkruaj «яҙам»; thyej «һындырам» һәм һ. б.), ялғау функцияһы элементын ала -j һәм -n, ҡасандыр элекке ҡушма нигеҙҙең өлөшө. Был типтағы ҡылым бик күп булыуы, атап әйткәндә, ҡылым -oj бәйле яһалышының фонетик сиратлаштырыу. морфологияһы шарттарын блдәләне.
Бик күп ҡылымдар өсөн омонимия формаһы ике, ә йыш ҡына өс зат өсөн хәҙерге заман, берлек. Мәҫәлән: hap «асам, -ел, -ер»; që «ҡалдырам, -ел, -ер» һ. б. Күплек формаһының аныҡ айырып торған сағыштырыу. ч hapim, hapni, hapin «асабыҙ, -ет, е -ют». ошо осраҡта юҡлыҡ флексияһы тураһында һөйләргә мөмкинлек бирә.
Албан теле ҡылым төрҙәренең грамматик категорияларына эйә түгел (мәҫәлән, хәҙерге заман формаһы һәм имперфект (үткән заман) дауамлы хәрәкәтте белдерә ; аорист дауам ителмәгән, үткән заманда йәки эш эшләнеп бөткәнде аңлата.
Ҡайһы бер киң ҡулланылған ҡылымдар араһында супплетив формалар менән яһалғандары бар. Мәҫәлән: хәҙерге.заман. — берлектә. kam «имею» — аорист 1-се зат, берлектә, pata, сифат ҡылым pasur; jam «я есмь» — аорист: qeshë, сифат ҡылым: qënë; ар «даю» — аорист: dhashë, сифат ҡылым: dhënë; bie «несу» — аорист: prura, сифат ҡылым: prurë; bie «падаю» — аорист: rashë, сифат ҡылым: rënë; rri "сижу, «пребываю» — аорист: ndëjta, сифат ҡылым: ndënjur; shoh «вижу» — аорист: pashë, сифат ҡылым: pare; vij «прихожу» — аорист: erdha, сифат ҡылым: ardhur.
Албан телендә инфинитивтың айырым формаһы юҡ. Тоск диалектында ул теләк һөйкәлеше (коньюнктив) ярҙамында бирелә, мәҫәлән, dua të hap «хочу открыть»; йәки айырымланған сифат ҡылым (причастный оборот) менән бирелергә мөмкин — hapur për të өсөн «чтобы открыть». Гег диалектында бәйләүес(предлог) менән конструкция бар me «с» һәм ҡыҫҡа сифат ҡылым (краткое причастие): hapë me «открыть».
Заман категорияһы
Күсемле ҡылым ике дәрәжәлә зат менән үҙгәрә һәм уның алты һөйкәлеше (шул иҫәптән бойроҡ һөйкәлеше лә инә), 42 төрлө ваҡыт формалары бар. Албан ҡылымдары өсөн ваҡыт формаларының тармаҡлы системаһы хас. Тик хәбәр һөйкәлешенең төп йүнәлешендә (действительный залог) һигеҙ ваҡыт формаһы һанала (өс ябай, ә ҡалғандары — аналитик):
Лексикала рус теле йоғонтоһо
Албан теленең  үҙенсәлеге булып  халыҡ-ара неологизмдарҙың үтеп инеүе тора. Бигерәк тә фәнни-техник терминдар рус теле аша күп ингән. Был шуның менән бәйле, 1945 йылға тиклем Албанияла хәҙерге заман фән һәм сәнәғәт юҡ тиерлек була, ә 1945—1961 йылдарҙан ғилми-техник белем совет белгестәре тарафынан үтеү инә (был осорҙа башҡа илдәрҙә булған белгестәр юҡ тиерлек). Мәҫәлән, рус теле аша ингән халыҡ-ара һүҙҙәр : detal («деталь»), dezhurn («дежурный»), kombinat («комбинат»), kompleks («комплекс»), docent («доцент»), plenum («пленум»), presidium («президиум»), byro («бюроһы»), rektor («ректор»). Бынан тыш рус теленән үҙләштерелгән шундай һүҙҙәр бар: tjagaç («тягач»), plitka («плитка»), ballast («балласт»), baraban («барабан»), kulak («кулак») һәм башҡа.
Ҡушкүл (Асҡын районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡырҙы (күл)
Ҡырҙы Кирды) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Тасуирламаһы
Күл — ҙур булмаған, түңәрәк әйләнәле һыу ятҡылығы, ҡылымыҡһыҙ. Күлдең майҙаны — 3,2 км², оҙонлоғо — 2,5 километр, киңлеге 1,8 километр тәшкил итә. Уртаса тәрәнлек 1,5 метр самаһы. Һыуы сөсө, үтә күренмәле. Төбө ҡомло, ләмле, бер метр тирәһе оҙонлоҡтағы ылымыҡтар үҫә.
Географияһы
Күл Силәбенән — 100 саҡрым, Екатеринбургтан — 210 саҡрым, Мейәстән — 70 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Русская Теча тигән ауылға яҡын ғына урынлашҡан. Шулай уҡ Ҡырҙы күленең көнсығыш ярында шул уҡ исемле ауыл да бар. Ауылдан көнсығыштараҡ Әшир-Ҡырҙы автомобиль юлы үтә.
Беренсе йәмиғ мәсете
Өфө ҡалаһының беренсе йәмиғ мәсете — Башҡортостан Республикаһында һәм Өфө ҡалаһында иң төп мәсеттәрҙең береһе. Адресы: Башҡортостан, Өфө ҡалаһы, Туҡай урамы 48-се һанлы йорт. Мәсет бинаһы мәҙәни ҡомартҡы тип иғлан ителгән.
Ҡырҙы (күл)
Географияһы
Координаттары: 55°49’15"N 62°2’27"E
Вики Холланд
Вики Холланд (Vicky Holland; 12 ғинуар 1986 йыл, Глостер, Көньяҡ-Көнбайыш Англия) — Британия триатлонисы, Олимпия уйындарының бронза призёры, ҡатнаш командала ике тапҡыр донъя чемпионы, 2018 йылда Донъя серияһы чемпионы.
Ҡырҙы (күл)
Географияһы
Ҡырҙы янында йәнә бер нисә күл бар: Әбәткүл, Әйҙекүл, Шуранкүл, Һыуығаяҡ-2. Көнсығышҡа табан 6 километр алыҫлыҡта Тинес йылғаһы аға.
Вики Холланд
Карьераһы
Вики Холланд 1986 йылдың 12 ғинуарында Глостерҙа тыуған.
Беренсе йәмиғ мәсете
Тарихы
Мәсет 1830 йылда Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм тәҡдиме буйынса Өфө ҡалаһының 2-се гильдия сауҙагәре Хоҙайсәйетов Мөьмин Таһир улы аҡсаһына төҙөлә.
Ҡырҙы (күл)
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай бәхәсле аңлатма бирә: Йәғни, атама башҡорт сығышлы, ул «ҡыр» тигән һүҙҙән һәм диалект -ҙы аффиксынан яһалған икәнлеге күренеп тора. Мәгәр «ҡыр» һүҙенең диалектта «урман» тигәне шик уята. Ихтимал, күл ҡырын элгәре урман уратҡан булғандыр.
Вики Холланд
Карьераһы
2012 йыл мәғлүмәттәре буйынса, спортсының буйы 168 см, ауырлығы 59 кг. Вики Холландтың тренеры Смит Даррен була.
Беренсе йәмиғ мәсете
Тарихы
1920-се йылдарғаса Беренсе Өфө йәмиғ мәсете Рәсәй мәсеттәре араһында төп мәсет вазифаһы ролен башҡара.
Мәсеттә «Ғосмания» мәҙрәсәһе һәм дә ике класлы урыҫ-башҡорт училищеһы булған.
Вики Холланд
Карьераһы
Мәктәптә уҡыған сағында Холланд милли кимәлдә йөҙөүсе була, һуңынан 1500 метрға йүгереп, еңел атлетикаға күсә. Ул триатлонда Британия триатлон федерацияһы тәҡдиме буйынса Лафборо Университетының икенсе курсында ғына күнекмәләр ала башлай.
Беренсе йәмиғ мәсете
Ҡыҙыҡлы факттар
Халыҡ телендә Туҡай мәсете тип йөрөтөлә. Бының ике төрлө версияһы йәшәй. Беренсе версия мәсет Стәрлебаш районы биләмәһендә йәшәүсе күренекле дини эшмәкәрҙәр биргән Туҡаевтар нәҫеле менән бәйле, тиҙәр. XIX быуатта Стәрлебаш мәҙрәсәһе Рәсәй мосолмандарының дини мәркәзе булған. . Икенсе версия буйынса, мәсет урынлашҡан урам ошо исем менән аталғанға  күрә,  шулай аталып йөрөтөлә, тиҙәр.
Вики Холланд
Карьераһы
2010 йылда донъя Кубогында Холланд дөйөм зачетта һигеҙенсе урын биләй, һәм World Class Performance программаһы сиктәрендә Британия милли лотереяһында ҡатнашыу өсөн хоҡуҡ ала.
Сан-Диегола 2012 йылдың май айында донъя Кубогы этабында Холланд бишенсе урынды биләй, ә алтынды шул саҡта Хелен Дженкинс яулай Һуңыраҡ шул уҡ айҙа Мадридта турнирҙа Холланд етенсе урынды яулай.
Әбәк-көбәк
Әбәк-көбәк (урыҫ. Абак-кубяк)— башҡорт милли балалар уйыны.
Вики Холланд
Карьераһы
Олимпия триатлоны Гайд-паркта үтә, ә йөҙөү — Серпентинда була. Велосипедта уҙыш дүрт әйләнештән тора, уларҙың һәр береһе королева Елизавета ҡапҡаһы эргәһенән башлана, Веллингтон аркаһы аша үтә, артабан Конститьюшн-хилл буйлап бара Букингем һарайын урап үтә, шунан һуң спортсылар кире йүнәлешкә борола. Холланд дистанцияны ике сәғәт, ике минут һәм 55 секундта үтеп, 26-сы урынды биләй.
Әбәк-көбәк
Уйнаусылар араһынан көтөүсе һайлана. балалар бер-бер артлы теҙелешеп тора. көтөүсе алда торған баланың усына һуғып:
Әбәк-көбәк, алтын табаҡ,
Вики Холланд
Карьераһы
2015 йылдың апрелендә Кейптаунда Донъя серияһында этапта Холланд үҙенең тәүге еңеүен яулай. Бынан һуң Эдмонтонда Донъя серияһында икенсе еңеү яулай һәм Чикагола финалда өсөнсө урынды биләй. Был уға рейтингта күтәрелергә һәм Рио-2016 ҡатнашыу өсөн Бөйөк Британияның олимпия йыйылмаһына эләгергә мөмкинлектән бирә.
Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы
Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы (Гизатуллин Баязит Хаматович; 1 июль 1936 йыл — 13 ноябрь 2011 йыл) — СССР спортсыһы. Саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1966). СССР чемпионы (1964, 1974), РСФСР чемпионы (1968), СССР кубогы чемпионаттарының көмөш призёры (1969), СССР чемпионаттарының бронза призёры (1964, 1965, 1969, 1969—1970 — эстафетала), «Төньяҡ байрамы» халыҡ‑ара ярыштары еңеүсеһе (1971). Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1964), СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1962—1971).
Вики Холланд
Карьераһы
2018 йылда үҙ карьераһында икенсе тапҡыр Эдмонтонда этапта еңеүсе була.
Әбәк-көбәк
Етә алһаң, көмөш ҡалаҡ,
Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы
Биографияһы
Баязит Хаммат улы Ғизәтуллин 1936 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Суйынсы-Супан утарында тыуған.
Әбәк-көбәк
Етә алмаһаң, артыңа
Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы
Ҡаҙаныштары
Спортта һирәк осрай торған хәл: ул бар ярыштарға ла үҙ аллы әҙерләнә. Йәғни үҙе өсөн эшләй.
Әбәк-көбәк
Етмеш көрәк көл!-
Ғиззәтуллин Баязит Хаммат улы
Ҡаҙаныштары
Башҡортостан спорты тарихына көслө саңғысы булып инә. Башҡортостан Республикаһының Күмертау ҡалаһында йәшәй. 2011 йылдың 13 ноябрендә вафат була.
Әбәк-көбәк
ти ҙә йүгереп ҡаса, ә тегенеһе уны баҫтыра. көтөүсе, ҡасып барып, теҙелгән төркөмдөң артына баҫа алһа, баҫтырылған бала көтөүсе була. Ә инде ҡаса алмай баҫтырған балаға тотолһа, яүынан үҙе көтөүсе була; баҫтырып тотҡаны төркөмдөң артына барып баҫа. Уйын шул тәртиптә дауам итә.
Ҡыҙыл ауыл Советы (Әлшәй районы)
Ҡыҙыл ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Арка-Седэ-Яха
Арка-Седэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Епоко-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҙар майҙаны (Ротенбург-об-дер-Таубер)
Баҙар майҙаны (нем. Marktplatz) — Германияның Ротенбург-об-дер-Тауберҙағы майҙандарының береһе.
Тарихы
Ротенбургтағы баҙар майҙаны эшлекле әүҙемлек тупланған урын. Бында аҙнаға бер баҙар, ҡала буйынса экскурсия ойошторола, традицион көтөүсе бейеүе  күрһәтелә, ҡала фестивале байрамы ваҡытында фейерверктар осоралар. Баҙар майҙанында Ратуша урынлашҡан булып, һәм уның баҫҡыстары урындағы халыҡтың һәм туристарҙың осрашаыу һәм ял итеү урыны булып тора. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Баҙар майҙаны, күрәһең, ратуша урынлашыу менән бәйле, Ратуша майҙаны булараҡ телгә алына.
Баҙар майҙанының Тимерлек урамы сатында ике фахверковый йорт урынлашҡан, уларҙың береһендә бургомистр Йагстгеймер йорто, икенсеһендә бейеү өсөн залы булған ит цехы урынлашҡан. Ратуша янында Кәңәшсе әфәнделәр трактирының алһыу бинаһы төҙөлгән.
Баҙар майҙанын патрициан йорттары уратып алған. Ошо урындан күренә кеүек, һәр сәғәт, иртәнге сәғәт 10-да башланып, киске сәғәт 10-да тамамланып, Кәңәшсе  (нем. Ratstrinkstube) Тавернаһындағы сәғәт бургомистра Нуштың «Оҫталарса йотом» «Мастерском глотке» тураһында  ҡала легендаһы буйынса сәхнә күрһәтә. Элекке бургомистр ҡаланы империя ғәскәрҙәре генералы Тиллиҙың баҫып алып емеререүенән ҡотҡарып алып ҡалған тигән боронғо ырым йәшәй. 1631 йылдың октябрендә 3 ¼ литр франкон шарабын эсеп, ул бәхәстә пари отҡан. Шул уҡ Баҙар майҙанында ул ваҡытта Ротенбургтың  ҡатын-ҡыҙҙары һәм балалары йыйылған, һәм улар генералдан ҡаланы юҡ итмәүен һораған.
1525 йылдың июнендә Баҙар майҙанында маркграф Казимир Бранденбург-Кульмбахский крәҫтиән ихтилалының 17 лидерын язалаған.
Кистәрен Баҙар майҙанында туристарға һәм ҡала халҡына төрлө легендалар һәм тарихтар һөйләүсе һәм шул уҡ ваҡытта, фонарь тотоп, биләмәләрҙе урап ҡарап йөрөүсе ҡарауылсы килә.
Баҙар майҙанында Ратстринкштубе (нем. Ratstrinkstube) — элекке замандарҙа ҡала советы ағзалары өсөн тәғәйенләнгән трактир булған, хәҙер унда туристик мәғлүмәт үҙәге урынлашҡан. Майҙандың көньяҡ өлөшөндә Георг ҡоҙоғо — ҡаланың тағы ла бер иҫтәлекле урын төҙөлгән.Ҡоҙоҡтоң тәрәнлеге 8 метр тәшкил итә, һыйҙырышлығы — 100 000 литр һыу. Был ҡалалағы иң ҙур ҡоҙоҡ. Георг ҡоҙоғоноң артында Хофбронненгассе тыҡрығы урынлашҡан.
Баҙар майҙанынан экскурсовод оҙатыуында ҡала буйлап турҙар башлана. Улар 1 апрелдән 31 октябргә тиклем үткәрелә, раштыуа йәрминкәләре осоронда сәғәт 11-ҙән 14 сәғәткә тиклем немец телендә алып барыла, 14 сәғәттән инглиз телендәге экскурсиялар башлана. 1 апрелдән 30 декабргә тиклем төнгө ҡарауылсы менән экскурсия ойошторола. Экскурсия киске сәғәт 8-ҙә инглиз телендә, һәм 21:30 сәғәттә немец телендә үтә.
Гөлгөнә (исем)
Этимологияһы
Гөлгөнә исеме башҡорт теленә фарсы теленән ингән, алһыу, роза гөлө төҫлө тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Баймырҙина Гөлгөнә Вәлит ҡыҙы — фольклорсы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Республика халыҡ ижады үҙәгенең фольклор буйынса баш белгесе.
Кожурла (йылға)
Кожурла — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Маук күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Лагуна
Лагу́на (итал. laguna, lacus — күл) — йыуылған ҡом йәки корал рифтары менән диңгеҙҙән айырылып торған һай һыу ятҡылығы.
Кожурла (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чаны күле һәм Омь йылғаһы араһындағы ағымһыҙ һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Лагуна
Венеция — лагунала урынлашҡан ҡала миҫалы. Тәүҙә лагуна тип Венеция лагунаһын ғына атағандар, һуңыраҡ бөтә һай диңгеҙ ҡултыҡтарын лагуна тип атай башлайҙар.
Кожурла (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лагуна
Лагуна һаҡланған булыу сәбәпле үҙенсәлекле тәбиғи биотоп һаҡлана. Һыу ҡоштары, һыу хайуандары, балыҡтарҙың ояһы булыр хеҙмәт итә. Экологик яҡтан әһәмиәтле лагуналар халыҡ-ара ойошмалар яҡлауы аҫтында торалар.
Әгәр лагунаға эре йылға ҡойһа, лагуна һыуы сөсө булыуы мөмкин, ә кимәле диңгеҙ кимәленән юғары булыуы мөмкин. Мәҫәлән, Курш, Калининград ҡултыҡтарында шулай. Был осраҡта ҡултыҡ лиман тип атала (мәҫәлән, Һөт лиманы йәки Кубань йылғаһы дельтаһындағы лиман). Шулай уҡ, Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәрендә ҡойоусы йылғалары булмаған лимандар бар.
Аборт
Аборт (яһалма аборт, abortus — «бала төшөү») — йөклөлөктө яһалма өҙөү. Хәҙерге медицина нормалары буйынса аборт ғәҙәттә йөклөлөктөң 20 аҙнаһына тиклем йәки, әгәр йөклөлөк осоро билдәһеҙ булһа, феталь ауырлығы 400 г тиклем булған осорҙа башҡарыла.
Хәүефле һәм хәүефһеҙ аборттар
Аборттар хәүефһеҙ һәм хәүефлегә бүленә. Хәүефһеҙ аборт — раҫланған һәм тәҡдим ителгән ысулдар ярҙамында һәм тейешле медицина учреждениеһында квалификациялы белгес (табип, акушер, шәфҡәт туташы) ҡатнашлығында яһалған аборт. Әгәр аборт медицина белеме булмаған йәки тейешле әҙерлекһеҙ, санитар булмаған шарттарҙа башҡарылһа йәки ҡатын үҙе башҡарһа, аборт хәүефле тип һанала.
Хәүефле аборттар бөтә донъяла яҡынса 70 000 ҡатын-ҡыҙҙың үлеменә һәм 5 миллионға яҡын инвалидлыҡҡа килтерә. Хәүефһеҙ аборт яһағанда ҡатмарлашыу хәүефе хәүефлегә ҡарағанда күпкә түбәнерәк. Хәүефһеҙ аборт ысулдары ҡатмарлашыу ихтималлығы менән дә айырыла. Бынан тыш, ҡатмарлашыу ихтималлығы процедураның сифатына һәм йөклөлөктөң оҙайлығына бәйле. Үҫешкән илдәрҙә яһалған легаль аборттар хәҙерге заман медицина практикаһында иң хәүефһеҙ процедураларҙың береһе булып тора.
Күпселек осраҡта хәүефһеҙ аборт ҡатын-ҡыҙҙың һаулығына (шул иҫәптән репродуктив) йоғонто яһамай. Шулай уҡ фәнни тикшеренеүҙәр беренсе триместрҙа хәүефһеҙ аборт менән артабанғы йөклөлөктөң насар һөҙөмтәләре араһындағы бәйләнеште хупламай. Йөклөлөктөң икенсе триместрында аборт тураһында мәғлүмәттәр һаны әҙерәк, әммә улар хәүефһеҙ аборттың артабанғы йөклөлөккә йоғонтоһон күрһәтмәй.
Абортҡа медицина күрһәтмәләре
Рәсәйҙә аборттың төп күрһәтмәләре булып бәпестең ҡарынында үлеүе йәки әсәнең ғүмеренә янауы тора. Шулай уҡ аборт өсөн күрһәтмәләр — ҡарын эсендә дөрөҫ булмаған үҫеш йәки уға кире йоғонто яһаусы медицина процедуралары кәрәкле (мәҫәлән, ағзаларҙы күсереп ултыртыу). Күп осраҡта яһалма аборт ҡулланыу тураһында һуңғы ҡарар йөклө ҡатында йәки уның туғандарында ҡала.
Рәсәйҙә аборт күрһәткестәре тик медицина билдәләре менән генә сикләнмәй. Йөклөлөктөң беренсе триместрында (12 аҙнаға тиклем) аборттың төп күрһәткесе булып ҡатын-ҡыҙҙың теләге тора. Икенсе триместрҙа (22 аҙнаға тиклем) йөклөлөк көсләү һөҙөмтәһендә булған осраҡта аборт яһалырға мөмкин.
Әҙерләү
Аборт яһалған йөклөлөк осорона һәм патологияның булыуына ҡарап, тикшереүҙәр исемлеген күпкә киңәйтергә мөмкин. Ҡайһы бер учреждениеларҙа аборт алдынан ҡатын-ҡыҙға флюорография, ЭКГ, репродуктив сәләмәтлек менән бәйле тикшереүҙең башҡа төрҙәре тәҡдим ителә. Әммә белгестәр билдәләүенсә, бындай тикшереүҙәрҙе абортҡа инеү шарты итеп ҡарарға ярамай, сөнки улар хәүефһеҙ аборт яһау өсөн кәрәкмәй.
Аборт төрҙәре
Аборт ысулдары хирургик, йәки инструменталь, һәм медикаментоз ысулдарына бүленә. Хирургик ысулдар яралғыны махсус инструменттар ярҙамында сығарыуҙы күҙ уңында тота, ләкин хирургик операцияны мотлаҡ үҙ эсенә. Медикаментоз, йәки фармацевтик аборт — дарыу препараттары ярҙамында стихиялы аборт провокацияһы.
Медикаментоз аборт
Медикаментоз аборты, билдәле бер илдә тәҡдимдәргә һәм нормаларға ҡарап, йөклөлөктөң 12 аҙнаһынан да һуңға ҡалмай яһала. Рәсәйҙә, ғәҙәттә, медикаментоз аборттары сиге түбәнерәк: йөклөлөктөң 6 аҙнаһына тиклем (42 көн аменорея). Медикаментоз ысулы аборттарҙың хәүефһеҙ ысулдарын аңлата һәм Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан әсәлек үлемен һәм сирлеләрҙе кәметеү тип тәҡдим ителә. Шулай уҡ йөклөлөктөң икенсе триместрына медикаментоз аборттары схемалары бар.
Медикаментоз аборты ғәҙәттә гестогенға ҡаршы препараттың синтетик простагландин (ғәҙәттә мифепристон һәм мизопростол) ҡушылыуы ярҙамында башҡарыла. Рәсәй стандарттары буйынса, пациент был дарыуҙарҙы табиптан ғына ала һәм табип алдында ҡабул итә. Медикаментоз аборты средстволарын ирекле һатыу тыйыла. Мифепристон булмаған төбәктәрҙә медикаментоз аборты мизопростол ярҙамында ғына башҡарыла.
Мифепристон һәм мизопростол ҡушылмаһы менән медикаментоз аборты ҡатын-ҡыҙҙарҙың 95—98 процентында тулыһынса абортҡа килтерә. Медицина аборттары файҙаһыҙ булған осраҡта вакуумлы аспирация башҡарылая. Аборттың тулы булмауынан тыш, медикаментоз аборттары менән бәйле ҡатмарлыҡтар ҙа булырға мөмкин: ҡан юғалтыу һәм ҡан китеү (ихтималлыҡ 0,3 % -2,6 %), гематометр (аналыҡ ҡыуышлығында ҡан йыйылыу, ихтималлыҡ 2-4 %). Уларҙы дауалау өсөн гемостатик (ҡан туҡтатыу) һәм антиспасмодик (спазмолитик) препараттар ҡулланыла, терапияның оҙайлығы — 1-5 көн.
Аборттың хирургик ысулдары
Аборт хирургик ысулдар менән, йәғни медицина приборҙары ярҙамында медицина учреждениеларында махсус әҙерлекле медицина хеҙмәткәрҙәре тарафынан ғына башҡарыла. Аборттың төп инструменталь ысулдары булып вакуумлы аспирация («мини-аборт»), дилатация һәм кюретаж (киҫкен кюретаж) һәм дилатация һәм эвакуация тора. Теге йәки был ысулды һайлау йөклөлөк оҙайлығына һәм билдәле бер медицина учреждениеһының мөмкинлектәренә бәйле. Рәсәйҙә хирургик аборттарҙы йыш ҡына дилатация һәм кюретаж процедураһы тип тә атайҙар.
Вакуумлы аспирация
Вакуумлы аспирация, бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, аборттарҙың хәүефһеҙ ысулы булып тора һәм 12 аҙнаға тиклем йөклөлөктө абортлауҙың төп ысулы булараҡ тәҡдим ителә. Мануаль (йәғни ҡул менән) вакуумлы аспирация, осонда һығылмалы пластик көпшә (канюля) булған шприц аналыҡ тишегенә индерелә. Был көпшә аша ярлыға эсендә булған феталь йомортҡа һурып алына. Электр вакуумлы аспирация ярлыға йомортҡаны электр вакуум һурҙырыуы менән һурып алына.
Вакуумлы аспирация 95-100 процент осраҡта тулыһынса абортҡа килтерә. Был — атравматик ысул, аналыҡ перфорацияһы, эндометрия зарарланыу хәүефен һәм дилатация һәм кюретаж менән мөмкин булған башҡа ҡатмарлашыуҙарҙы бөтөрә тиерлек. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, вакуумлы аспирациянан һуң дауахана шарттарында дауаланырға тейешле етди ҡатмарлашыу осраҡтары 0,1 % тәшкил итә.
Дилатация һәм кюретаж
Дилатация һәм кюретаж (шулай уҡ киҫкен кюретаж, көндәлек тормошта «ҡырып алыу») — хирургик процедура, табип тәүҙә анлалыҡ муйынтығы каналын (дилатация) айыра, ә һуңынан аналыҡ стеналарын куретка (кюретаж) менән ҡырып ала. Муйын дилатацияһы махсус хирургик дилаторҙар ярҙамында йәки махсус дарыуҙар ҡабул итеү ярҙамында башҡарыла ала (был осраҡта туҡымаларҙың йәрәхәтләнеү хәүефе һәм муйын етешһеҙлегенең артабанғы үҫеше күпкә кәмей). Процедура алдынан ҡатын-ҡыҙға анестезиология һәм седативтар (тынысланыу препараттары) бирелергә тейеш.
Рәсәйҙә аборттарҙың иң билдәле һәм киң таралған ысулы булып дилатация һәм кюретаж тора. Әммә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы уны хәүефлерәк һәм иҫкергән ысулдар тип классификациялай, уның урынына вакуумлы аспирация һәм/йәки медикаментоз ысулдарын ҡулланырға тәҡдим итә.