cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әминов Лерон Хәлит улы
Хакимиәте башлығы вазифаһындағы эшмәкәрлеге
Л. Х. Әминев Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығыбулып эшләгән ваҡытта 50-летия СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге Ленин орденлы нефть химияһы комбинаты нда, машиналар эшләү һәм быяла заводтарындамөһим объекттар сафҡа индерелә, торлаҡ йорттар, мәктәп, магазиндар, мәҙәниәт учреждениелары төҙөлә, барак тибындағы торлаҡтар бөтөрөлә, нефть химияһы комбинаты ның санитар һаҡлау зонаһында йәшәгән Аллағыуат ауылы халҡы ҡалаға күсерелә, Бөйөк ватан һуғышы инвалидтарын, һуғышта һәләк булғандарҙың тол ҡатындарынторлаҡ менән тәьмин итеү мәсьәләһе хәл ителә, талап ителгәнсә мәктәпкәсә балалар йорттары ҡулланыуға тапшылыра.
Сибай гимназия-интернаты
Сибай гимназия-интернаты — Башҡортостандың Сибай ҡалаһындағы интернатлы уҡыу йорто.
Тарихы
Сибай мәктәп-интернатына 1960 йылда нигеҙ һалына.
1961 йылдың 1 мартында асыла.
1972 йылда 8 йыллыҡ мәктәп 10 йыллыҡҡа әүерелә.
1989 йылда 6 гимназия һәм сәнғәт класы асыла, шуларҙың «А» кластары — гуманитар, «Б» — ғәмәли математик, «В» — сәнғәт йүнәлешендәге кластар. 1991 йылда 10 йыллыҡ 11 йыллыҡҡа үҙгәртелә. Гимназияла юғары уҡыу йортона инеү өсөн уҡыусыларға әҙерлек өсөн йүнәлешле белем бирелә: гуманитар, ғәмәли математика һәм химия-физика, химия-биология.
1992 йылдың 30 ғинуарында мәғариф министры бойороғо менән мәктәп-интернат гимназия-интернатҡа әйләнә.
Сибай гимназия-интернатында Урал аръяғының Баймаҡ, Хәйбулла, Әбйәлил, Ейәнсура, Йылайыр, Бөрйән райондарынан һәм Ҡоролтай ҡарарҙарын бойомға ашырыу маҡсатында Силәбе, Ырымбур өлкәләренән йыл һайын барлығы 300-гә яҡын бала белем һәм тәрбиә ала.
Ҡаҙаныштары
«Иң яҡшы инновацион мәктәп — 2002», «Йыл мәктәбе — 2003» конкурстары еңеүсеһе.
2005 — «Балаларҙы туҡландырыуҙы яҡшы ойоштороусы мәктәп» республика конкурсында 1-се урын.
2006 — «Һаулыҡ һаҡлау һәм спорт эштәре яҡшы ойошторолған мәктәп» республика конкурсында 3-сө урын.
2008 — «Мәғариф» милли проекты гранты.
2009 — «Мәктәп-интернат, лицей, гимназия уҡыусылары араһында спартакиада» республика конкурсында 3-сө урын.
2010 — «Башҡортостанда иң яҡшы лагерь» балаларҙың ял һәм һауыҡтырыу смотр-конкурсында гран-при.
2011 — «Балалар һәм йәштәр ялын тәьмин итеүҙә фән һәм практика» фәнни-методик өлгөләр һәм программалар буйынса Бөтә Рәсәй конкурсы дипломанты.
2014 — халыҡ-ара проект сиктәрендәге «Урал дуҫтарын йыя» (Ҡурған) конкурс фестивалендә 2-се урын.
2014 — Башҡортостан Республикаһының уҡытыу туған телдә алып барылған инновациялы дөйөм белем биреү ойошмалары слетында 1-се урын (еңеүсе).
2014 — «Хәүефһеҙ юл» республика конкурсында гран-при.
2015 — А. С. Макаренко исемендәге халыҡ-ара конкурста (Владимир ҡалаһы) 3-сө урын.
2016 — «Мәктәп китапханаһы үҫеше» гранты.
Билдәле уҡыусылар
Сәфәрғәли Йәнтүрин — ғалим-ботаник, эколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре.
Берйән Байымов — ғалим-фольклорсы, әҙәби тәнҡитсе, яҙыусы һәм журналист. Филология фәндәре кандидаты (1993). Сәғит Мифтахов исемендәге премия лауреаты (1987), яҙыусылар союзы ағзаһы.
Урал Ҡылысов — педагогика фәндәре кандидаты.
Илгиз Хәйруллин — атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Ирек Кинйәбулатов — башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм публицист, 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008).
Мәүлит Ямалетдинов — шағир, яҙыусы һәм ҡурайсы. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
Ҡадир Әлибаев — башҡорт шағиры, Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Лира Яҡшыбаева — башҡорт яҙыусыһы. 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Зифа Баязитова — Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры артисы, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған һәм халыҡ артисы.
Таңсулпан Ғарипова-прозаик, драматург. Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2018)[1], Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006), Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994).
Гөлсөм Бикбулатова — Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры артисы.
Шамил Сәлихов — химия фәндәре кандидаты.
Әлфирә Мажитова — философия фәндәре кандидаты.
Таңһылыу Ғәйнуллина — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы, Рәсәйҙең һәм Баш­ҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы.
Тамара Илембәтова — Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы.
Әлнисә Алдырханова-Кәримова — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Атҡаҙанған уҡытыусылар
Сәлимә Сафа ҡыҙы Өмөтбаева — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Гөлнур Салауат ҡыҙы Баййегетова — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Камил Ишбулды улы Сирғәлин — физкультура уҡытыусыһы
Зөһрә Хәдит ҡыҙы Фәйзуллина — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Фатима Шәкир ҡыҙы Абдулмәнова — математика уҡытыусыһы
Зөлфиә Сабирйән ҡыҙы Әбйәлилова — музыка уҡытыусыһы
Моратов Юлай Хәким улы — музыка уҡытыусыһы
Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы Алдырханова-Кәримова — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Шестыков
Шестыков (Шестыково) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 217 кеше. Почта индексы — 452462, ОКАТО коды — 80213840004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Три Ключа
Три Ключа (Три Ключа) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 107 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830024.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тоҡомбәтов
Тоҡомбәтов — фамилия.
Кожа (Онега ҡушылдығы)
Кожа — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Палатно Удачная
Палатно Удачная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туҡ (Һамар ҡушылдығы)
Туҡ (Ток) — йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға.
Йылғаның боронғо төрки яҙмаларҙа һаҡланып ҡалған атамаһы-«Туҡ-болаҡ» (туҡ һәм болаҡ- йылға), туҡ, бай йылға.
География
Туҡ Дөйөм Һырт тауынан башлана, Һамар йылғаһына ҡоя. Йылға Һамар йылғаһының уң ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 306 км.
Туҡ йылғаһының уң яҡ яр буйында Ҡыҙыл Гвардия районының Юлтый ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 3,4 км алыҫлыҡта Ҡыҙыл Яр үҙәнендә энеолит осорона ҡараған боронғо ҡәберлеҡ (йәше — б.э.т. 4035—3992 йй.) урынлашҡан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы —, Сорочинск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Елшанка һыу посты индермәйенсә. Йылға бассейны — Волга, диңгеҙ бассейны — Каспий.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бейсенова Әлиә Сәрсен ҡыҙы
Бейсенова Әлиә Сәрсен ҡыҙы (25 март 1932 йыл) — СССР һәм Ҡаҙағстан ғалимы. Ҡаҙағстан милли фәндәр академияһы академигы, география фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Ҡаҙағстандың атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1987), Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (2013), Ҡаҙағстандың атҡаҙанған эшмәкәре (2014).
Биографиһы
Әлиә Сәрсен ҡыҙы Бейсенова 1932 йылдың 25 мартында Ҡарағанда өлкәһенең Жанааркин районы Атасу ҡасабаһында тыуған. 1960 йылдан Ғилми-педагогик эшмәкәрлек эшендә Ҡаҙағстан юғары һәм урта мәктәптәре өсөн географияһы буйынса дәреслек һәм методик әсбаптар авторы. Абай исемендәге Ҡаҙаҡ милли педагогия университетының экология кафедраһын ойоштора һәм етәкләй. Төп ғилми хеҙмәттәре Ҡаҙағстан территорияһының физик-географик тарихын өйрәнеүгә һәм экологик мәсьәләләргә арнала. «Почёт Билдәһе» ордены ордены менән бүләкләнә. Ҡаҙағстандың тәбиғәт үҙенсәлектәрен һәм иҡтисади үҫешен тикшереүсе.
Шоҡан Уалихановтың яҙмаларында уның география буйынса тикшеренеүҙәре юғары баһалана.
Ғайсауилыҡ
Тарихы
Ғайсауиҙар тәриҡәтенә әл-Һаҙый Мөхәммәт ибн Ғайса (Ғийса) нигеҙ һала (Ибн Ғайса 1465—1526), ул шулай уҡ Шәйех әл-Камил (камил шәйех) булараҡ билдәле. Ибн Ғайса ислам тәғлимәтен тарата, бик күп уҡыусылары була һәм Мекнеста зәүиә ойоштора. Легенда буйынса, шәйех ибн Ғайса хәл өҫтөндә ятҡанда, шәкерттәренең береһе ҡайғынан экстаз хәленә инеп, өҫтөндәге кейемдәрен йыртҡылап, тереләй бер һарыҡты ашап бөткән. Был риүәйәт һадр (экстаз хәленә инеү) һәм фрисса (тереләй хайуан ашау) йолалары өсөн нигеҙ була].
Ҡыйғы районы гербы
Ҡыйғы районы гербы — Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы муниципаль районы символдарының береһе.
Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 14 июлендәге 1-10-4-се һанлы ҡарары менән раҫланған.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 050 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2990 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Гербтың авторы – Марат Хәлиуллин.
Тасуирламаһы
Гербта зәңгәр яланда көмөш япраҡлы алтын имән, ә уның аҫтында һулдан китеүсе алтын ҡанатлы ат төшөрөлгән.
Символиканың нигеҙҙәре
Гербтың идеяһы — Ҡыйғы халҡының күтәренкелеген, намыҫлығын һәм рухи байлығын, туған яҡтың гүзәллеген күрһәтеү.
Аҡбуҙат исемле алтын ҡанатлы ат гербтың үҙәк фигураһы булып тора. Аҡбуҙат тураһында халыҡта бихисап матур риүәйәттәр һалынған. Уны һүрәтләү райондың тарихи һәм мәҙәни традицияларға бай булыуын күрһәтә. Шулай уҡ күккә осорға әҙер булған алтын ҡанатлы ат район халҡының туған яғының сәскә атыуы тураһындағы хыялын сағылдыра.
Мөһәбәт имән тамырҙары менән бергә ошо ерҙә йәшәүсе халыҡтың ныҡлығын, көсөн, мөһәбәтлеген, көрәшен һәм еңеүен символлаштыра. Ҡуйы көмөш япраҡлы ботаҡтары район тәбиғәтенең гүзәллеген һәм уның киң япраҡлы урмандарын сағылдыра. Бынан башҡа район территорияһы европа имәненең үҫеү ареалының төньяҡ һәм көнсығыш сиге булып тора.
Һалҡынса һәм уртаса дымлы климаттың үҙенсәлектәре герб яланының зәңгәр төҫө аша бирелгән.
Алтын — миһырбанлыҡтың, лайыҡлылыҡтың һәм байлыҡтың геральдик символы.
Көмөш — ышаныстың, таҙалыҡтың, тыныслыҡты һөйөүҙең, асыҡлыҡтың, үҙ-ара хеҙмәттәшлеккә әҙер булыуҙың символы.
Мэрхы-Пюрмай-Кы
Мэрхы-Пюрмай-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюрмай-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иммельборн
Иммельборн (Immelborn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1662 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 242 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36433 һәм автомобиль коды — WAK.
Мэрхы-Хондыя
Мэрхы-Хондыя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1050 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бартенев Евгений Константинович
Бартенев Евгений Константинович (9 ғинуар 1944 йыл — 26 май 2008 йыл) — партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1991—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—1997 йылдарҙа — Салауат ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты.
Биографияһы
Евгений Константинович Бартенев 1944 йылдың 9 ғинуарында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда Куйбышев ҡалаһында башлай. Был 1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа сыҡҡандан һуң, Салауат нефть химияһы комбинатының 34-се цехында аппаратсы булып эшләй. 1969—1975 йылдарҙа Өфө нефть институтының Салауат ҡалаһындағы филиалында уҡый.
КПСС ағзаһы. 1976—1991 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитеты инструкторы, бүлек мөдире, секретары булып эшләй. 1991—1992 йылдарҙа — халыҡ депутаттарының Салауат ҡалаһы советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—1997 йылдарҙа — Салауат ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы була.
Евгений Константинович Бартенев Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы‑Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты булып һайлана. .
Өйләнгән була. Ҡыҙы бар.
Салауат ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы вазифаһынан бушатылғас, «Салауатгаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәте етәксеһе булып эшләй.
2008 йылдың 26 майында Салауат ҡалаһында вафат була.
Хакимиәт башлығы вазифаһындағы эшмәкәрлеге
Евгений Константинович Бартенев Салауат ҡалаһы хакимиәте булып эшләгәндә торлаҡ төҙөлөшө дауам итә.
Ғосман империяһы солтандары исемлеге
Ғосман төрөктәре Урта Азияның Мәрүә ҡалаһы тирәһендәге кайы уғыҙ ҡәбиләһенән килеп сыҡҡандар. Монголдар хжүменән ҡотолор өсөн был ҡәбиләләрҙең бер өлөшө көнбайышҡа күсенгән, бында уларҙың етәкселәре Джалал-уд-Дингә хеҙмәт иткәндәр. Һуңынан Эртогрул етәкселегендә бер төркөм кайы рум солтаны I-се Кей-Кубад биләмәләренә күсте. Эртогрулға византия сигендә Анатолияла Сегют ерҙәре бирелде.
1402 йылда урта азия яугире Тамерлан Анкара тирәһендәге һуғышта ғосмандарҙы ҡыйратты. Солтан I Баязит әсир төшә, һәм шунда вафат була. Тимур ғосман дәүләтенең бер нисә өлөшкә бүлә. Бары тик II Морат дәүләтте ҡабат берләштереп тергеҙә алған. XVI-сы быуатта башлап төрөктәрҙең көслө экспансияһы дауам итә.
Яйлап көсәйгәс, төрөк-ғосмандар бик ҙур территорияны яулап алды һәм бөтә Балҡан ярымутрауын, Кесе Азия, Төньяҡ Африканы (Мароккоға тиклем), Сүриә, Фәләстин, Ғәрәп ярымутрауы, Месопотамия, Кавказ Аръяғы һәм Ҡырым был илгә инде.
1909 йылда II-се Ғәбделхәмит солтанды тәхеттән төшөрәләр һәм шул ваҡиға менән Ғосман Империяһындағы абсолют монархия йығыла. Быға хәҙәре тәхет хоҡуҡтары булмаған II-се Ғәбделхәмид ҡустыһы V-се Мәхмәт тәхеткә килә. Шул мәлдән Ғосман империяһының хәле тиҙ рәүештә боҙола башлай.
Оло Ия
Оло Ия — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биктимер (Краснокама районы)
Биктимер (Биктимирово) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452933, ОКАТО коды — 80237820003.
Храпиха
Храпиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 3146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Екатеринбург губернаһы
Екатеринбург губернаһы — РСФСР-ҙың 1919—1923 йылдарҙағы административ-территориаль берәмеге. Үҙәге — Екатеринбург.
Храпиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Екатеринбург губернаһы
Тарихы
Уралда губерна сиктәрен үҙгәртеү идеяһы XX быуат башында уҡ барлыҡҡа килә. 1914 йылға Рәсәй империяһында Урал һыртының көнсығыш яғында урынлашҡан Пермь губернаһы өйәҙҙәренән, Тобольск һәм Ырымбур губернаһының ҡайһы бер өйәҙҙәренән Екатеринбург губернаһы төҙөү проекты әҙерләнгән булған. Реформаны үткәреүгә тәүҙә Беренсе донъя һуғышы, һуңынан Октябрь революцияһы ҡамасаулай. Әммә 1917 йылдың аҙағында уҡ яңы революцион хөкүмәт тарафынан административ-территориаль бүленеш реформаһы тураһындағы мәсьәлә күтәрелә башлаған. Уны тормошҡа ашырыу буйынса эш крәҫтиән, батрак һәм һалдат депутаттарының урындағы советтарына йөкмәтелгән.
1918 йылдың апрелендә Пермь ҡалаһында крәҫтиән, эшсе һәм һалдат депутаттарының берләштерелгән съезында Пермь губернаһының Пермь һәм Екатеринбург округтарына бүленеүе тураһында ҡарар ҡабул ителә. Һуңғыһына Екатеринбург, Шадрин, Ҡамышлы, Верхотур, Ирбит, Красноуфимск өйәҙҙәре һәм Көңгөр өйәҙенең Серебрянский районы индерелгән.
Храпиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Екатеринбург губернаһы
Тарихы
XX быуаттың 20-се йылдарында ҡыҙылдар тарафынан Көнбайыш Себер ихтилалы — РСФСР-ҙағы крәҫтиәндәрҙең, казактарҙың, эшсе һәм ҡала интеллигенцияһының большевиктарға ҡаршы сығышы баҫтырыла.
3 ноябрҙә губерна 1923 йылда бөтөрөлә. Ул яңы ойошторолған Урал өлкәһе ҡарамағына күсерелә.
Комжа (Волошка ҡушылдығы)
Комжа — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бриофиллюм
Бриофи́ллюм (Bryophýllum) — ҡантибәрсәләр ғаиләһендәге, ҡаланхое һымаҡтар аҫ ғаиләһенән үҫемлектәр ырыуы. Күп йыллыҡ суккулент (япраҡ һәм һабаҡтары дымға бай булған, ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр: алоэ, кактустар ) үлән. 200 ләп төрө билдәле. Сығышы — тропик Африка.
Япраҡтары һаплы, ҡаршылаш, итләс, эре, тоноҡ ҡуйы йәшел төҫтә, ситтәре тешле. Япраҡ тирәләй тешсектәре араһында бөрөләре бар, улар үҫеш дәүерендә ҡойола һәм тиҙ шытыусан яңы үҫемлек үҫеп китә. Сәскәләре ваҡ, аҡ төҫтә, суҡ сәскә төркөмөнә тупланған. Декоратив бүлмә гөле итеп үҫтерелә. Айырыуса киң таралған 2 төрө билдәле: Дегремон бриофиллюмы (B. daigremontianum) һәм көпшә сәскәле бриофиллюм (B. tubiflorum). Халыҡ медицинаһында дарыу үләне булараҡ ҡулланыла. Бриофиллюм һуты ялҡынһыныуга ҡаршы, туҡымаларҙы тиҙ төҙәтеү, яра һәм йәрәхәттәрҙе таҙартыуҙа, бешкән, оҙаҡ ятып тишелгән урындарҙы һәм туҡымаларҙың үлекләнеү процессын дауалауҙа файҙаланыла. Шулай уҡ уны томау төшкәндә, стоматит, тонзиллит, күҙ ялҡынһыныуы ваҡытында, гриппка ҡаршы профилактика сарасы булараҡ ҡулланалар.
Гренландия (административ берәмек)
Гренландия (гренл. Kalaallit Nunaatt, Grønland, һүҙмә — һүҙ — «йәшел ил») — Дания короллегегенә ингән автономиялы биләмә, Төньяҡ Боҙло һәм Атлантик океандар араһында Арктика архипелагынан көнсығышҡа табан урынлашҡан. Физик география буйынса Гренландия Төньяҡ Америка ҡитғаһының бер өлөшө булып торһа ла, меңәр йылдар дауамында сәйәси һәм мәҙәни йәһәттән ул Европа менән бәйле (айырыуса элекке колониаль державалар булған Норвегия һәм Дания, шулай уҡ күрше утрау — Исландия менән). Утрау халҡының күпселеге — инуиттар, уларҙың ата-бабалары XIII быуат тирәләрендә Канада территорияһынан күсенеп, әкренләп утрауҙа төпләнә.
Гренландия — донъялағы иң ҙур утрау (Австралия, ғәҙәттә, утрау тип түгел, ә ҡитға тип иҫәпләнелә). Гренландияның дүрттән өс өлөшө Антарктиданан ситтә берҙән-бер даими боҙ ҡалҡаны менән ҡапланған. Халҡы — 57 728 кеше (2016 йылдың июле), был биләмә — бөтә донъяла халыҡ тығыҙлығы иң түбән булған урын (бер квадрат километрға 0,027 кеше). Тораҡ пункттар араһында юл юҡ тиерлек. Улар араһында транспорт бәйләнешен, башлыса, диңгеҙ һәм авиация транспорты үтәй.
Гренландия яҡынса 4500 йыл элек Канада территорияһынан күсенә башлаған арктика халыҡтары менән тулылана башлай. Викингтар X быуаттар тирәһендә утрауҙың элек кеше йәшәмәгән көньяҡ өлөшөнә төпләнә, ә инуиттар утрауға 13-сө быуаттарҙа килә. XV быуат аҙағына Норвегия колонияларынан халыҡ ситкә китә башлай, тораҡ пункттары бушап ҡала. Улар утрауҙы ҡалдырып киткәндән һуң, 1498 йылда португалдар килә, атап әйткәндә, Жоау Фернандеш утрауҙы ҡарап сығып шунда төпләнә һәм уға Терра do Лаврадор атамаһын бирә, XVI быуаттың беренсе яртыһына тиклем утрау шулай атала (һуңыраҡ был атама Канадалағы Лабрадорға ҡушыла). Аҙағыраҡ Жоау Фернандеш үҙе асҡан ер биләмәләренә хоҡуғын теркәй, шулай итеп ул Америкала иң беренсе Европанан күсенгән ер хужаһы була. XVIII быуат башында Cкандинавия тикшеренеүселәре тағы ла Гренландияға килеп етә. Ул саҡтағы Дания-Норвегия унияһы, сауҙа йоғонтоһон һәм власты көсәйтеү маҡсатында, утрауға хакимлығын иғлан итә.
Элек Исландияла көн иткән викингтар (сығыштары менән Норвегиянан) мең йылдан ашыу элегерәк, Норвегия монархияһы һәм уның үҙәк хөкүмәтенең эҙәрлекләүҙәренән ҡасырға тырышып, Гренландияға килеп төпләнә башлай. Колумб Кариб утрауҙарына барып сыҡҡан мәлдән 500 йыл элек гренланд Лейф Эрикссон экспедицияһы барышында викингтар Төньяҡ Америкаға тиклем барып етә һәм яңы ерҙе буйһондорорға тырышып ҡарай. Норвегтар һәм Норвегия йоғонтоһонда булыуына ҡарамаҫтан, Гренландия 1262 йылға тиклем Норвегия коронаһына буйһонмай. Норвегия короллеге утрауҙы XIV быуат уртаһына тиклем киң һәм көслө хәрби йоғонто аҫтында тота. Бында Норвегия бик күп халҡын юғалта, был юғалтыу хатта күрше Дания Ҡара үлем эпидемияһы барышында юғалтҡан халҡына ҡарағанда ла күберәк була, шуға ла Норвегия Дания унияһын (берләшеү тураһында килешеү) ҡабул итергә мәжбүр була, һәм хөкүмәт, университет һәм төп учреждениелар Копенгагенға күсерелә. Норвегия көсһөҙләнә һәм 1814 йылда уния (берләшеү) өҙөлгәс, Гренландияға булған суверенитетын юғалта. 1814 йылда Гренландия Данияның колонияһына әйләнә һәм 1953 йылда Дания конституцияһының яңы редакцияһына ярашлы Дания короллеге биләмәһе булараҡ таныла.
1973 йылда Гренландия Дания менән бергә Европа иҡтисади берләшмәһенә инә. Әммә 1982 йылда үткәрелгән референдумда утрау халҡының күпселеге ЕЭС-тан сығыу яҡлы булып тауыш бирә, һәм 1985 йылда ЕЭС-тан сыға. Иң төньяҡта һәм донъялағы ғәйәт ҙур милли парк та Гренландияла: Гренландия милли паркы (Kalaallit Nunaanni nuna eqqissisimatitaq) 1974 йылда асыла һәм 1988 йылда әлеге хәленә тиклем ҙурайтыла һәм ул Гренландияның үҙәк һәм төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә 972 001  км² майҙанды биләй. Майҙаны буйынса ул донъялағы иң ҙур 29 илдән башҡа теләһә ниндәй илдән ҙурыраҡ. Гренландия 4 коммуна — Сермерсоок, Куяллек, Каасуитсуп һәм Кеккаталарҙан тора.
1979 йылда үткәрелгән референдумға ярашлы Дания Гренландияға үҙидара хоҡуғын бирә, ә 2008 йылда тағы ла бер референдум үткәрелә, уның барышында утрау халҡы яңы үҙидара тураһындағы Закон өсөн тауыш бирә. Был Закон, власты Дания хөкүмәтенән алып, урындағы властарға тапшыра. Яңы идара структураһына ярашлы, 2009 йылдың 21 июненән Гренландия әкренләп тәртип һаҡлау, суд системаһы, корпоратив хоҡуҡ, бухгалтер иҫәбе һәм тикшереү, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, авиация, эшкә яраҡлылыҡ тураһындағы закон, ғаилә хоҡуғы һәм мираҫ хоҡуғы, сик буйы контроле, производство шарттары, финанс көйләүҙәре һәм күҙәтеүҙе үҙ контроле аҫтына ала, шул уҡ ваҡытта халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм оборона өлкәләре өсөн Дания хөкүмәте яуаплы. Шулай уҡ валюта сәйәсәте өсөн контроль Дания ҡарамағында ҡала, һәм Дания йыл һайын Гренландияға 3,4 миллиард DKK субсидия бирә, ул әкренләп кәмей була. Гренландия тәбиғәт ресурстарынан алынған табышты арттырыу иҫәбенә үҙ иҡтисадын үҫтерергә йыйына. 2016 йылда утрауҙың баш ҡалаһы Нуукта Арктика ҡышҡы уйындары үткәрелә. Утрауҙағы энергетиканың яҡынса 70 проценты ҡайтанан эшкәртелгән ресурстарҙан, башлыса, гидроэнергетиканан алына (был донъялағы иң юғары күрһәткестәрҙең береһе).
Этимология
Тәүҙә был ерҙәргә килеп төпләнгән викингтар утрауҙы Гринланд («Йәшел ер») тип атай. Исланд легендаларында утрау атамаһы түбәндәгесә аңлатыла: кеше үлтергән өсөн Исландиянан ҡыуылған Эрик Торвальдсон Рыжий исемле норвег викингы төньяҡ-көнбайышта ятҡан ергә үҙенең ҙур ғаиләһе һәм трэллдары (хеҙмәтселәре) менән килеп төпләнә һәм уға хәҙерге исемен бирә. Ошондай матур атама йөрөткән ергә башҡалар ҙа ағылып килер, тип өмөтләнә ул.
Гренланд телендә утрау исеме түбәндәгесә яңғырай: Калааллит Нунат («Ер Калааллит»). Калааллит — гренланд эскимостары араһындағы бер төркөм халыҡ исеме. Улар утрауҙың көнбайышында йәшәй.
Географияһы
Гренландия донъялағы иң ҙур утрауҙа, шулай уҡ уның тирәләй ятҡан күп һанлы ваҡ утрауҙарҙа урынлашҡан. Гренландия утрауы Атлантик һәм Төньяҡ Боҙло океандар сигендә, Канаданан төньяҡ-көнсығыштараҡ һәм Исландиянан төньяҡ-көнбайыштараҡ ята. Гренландиялағы боҙлоҡ ҙурлығы буйынса Антарктиданан ғына ҡалыша. Территорияның 84 процентың боҙлоҡ ҡаплаған, ҡалған өлөшөндә мәңгелек туңлыҡ.
Гренландия автономиялы территорияһының ҡоро ер сиктәре юҡ, әммә Канада һәм Исландия менән диңгеҙ бәйләнеше урынлаштырылған.
Был ил Гренландия плитаһы, Төньяҡ-Америка субплитаһы өҫтөндә ята.
Үҫемлеге, ҡағиҙә булараҡ, бик һирәк. Нанорталик муниципалитетының иң көньяғында Фарвель мороно районында ҙур булмаған урман участкаһы табыла.
Гренландияның климаты арктик һәм субарктик, һалҡын йәй һәм һыуыҡ ҡыш менән. Урынлашҡан ере, башлыса, ялпаҡ, әкренләп шыуышҡан боҙлоҡ территорияның күпселек өлөшөн ҡаплай, тау, ҡаялы ярҙары ғына боҙҙан азат. Иң бейек нөктәһе — Гунбьёрн тау түбәһе (3694. м.). Автономиялы территорияның иң төньяҡ нөктәһе — Каффеклуббен утрауы 83°40' киңлегендә урынлашҡан һәм Төньяҡ ҡотопҡа яҡын ер участкаһы тип иҫәпләнә, яҡынса 707 км тирәһе генә алыҫлыҡта ята.
Автономиялы территорияның минераль ресурстары түбәндәгеләр: цинк, ҡурғаш, тимер мәғдәне, күмер, молибден, алтын, платина, уран. Тергеҙелә торған иң ҙур ресурстары: балыҡ, тюлень һәм кит.
Майҙаны
Барлығы: 2 175 600 кв. км. Ҡоро ере: 175 2 600  км² (341 700  км² туңмаған, 1 833 900  км² боҙ ҡаплаған биләмәләр).
Тик балыҡ тота торған зона: 200 диңгеҙ миле (370,4 км). Территориаль һыуҙар: 3 диңгеҙ миле (5,6 км).
Парилова
Парилова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кемчуг йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Гренландия (административ берәмек)
Утрауҙар
Автономиялы биләмәлә Гренландия — иң ҙур утрау.
Парилова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гренландия (административ берәмек)
Утрауҙар
Гренландияның көнбайыш яры буйында бер нисә ваҡ утрау урынлашҡан: Хольм, Тугтокорток, Нутармиут, Кекертак, Убекент-Айланн, Упернавик, Диско, Саркардлить, Нунарссуит, Эггерс һ. б.
Парилова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гренландия (административ берәмек)
Утрауҙар
Көнсығыш яры буйында: Норске-Ёэр, Иль-де-франс, Сторе-Коллевей, Шаннон, Клаверинг, Кун, Имер, География Йәмғиәте утрауы, Трейлл, Тингмиармиут утрауҙары һ. б.
Диско (халҡы 1000 кешенән ашыу) һәм Убекент-Айланна (халҡы 100 яҡын кеше) бер ни тиклем хужалыҡ эшмәкәрлеге алып барыла, башҡа ваҡ утрауҙарҙа кеше йәшәмәй һәм бының өсөн мөмкинлек тә юҡ.
Тарих
Тәүге тапҡыр утрауҙы исланд морягы Гунбьёрн 875 йылдар тирәһендә таба, әммә ярға төшмәй. 982 йылда исланд, сығышы менән норвег Эйрик Рауд (Ерән) тәүге тапҡыр утрауҙы тикшереп сыға һәм уны Гренландия тип атай. Утрауға кешене күберәк йәлеп итеү өсөн ошондай исем ҡушыла.
983 йылда Гренландияның көньяғына норман (исланд) колониялары килеп төпләнә, улар был ерҙә XV быуатҡа тиклем йәшәй. XI быуатта Гренландия халҡы христианлыҡ ҡабул итә (1126 йылда Гренландияла тәүге епископлыҡҡа нигеҙ һалына). 1262 йылдан XVIII быуат башына тиклем Гренландия формаль рәүештә Норвегияға ҡарай (әммә XIV быуаттан Гренландия менән Норвегия араһындағы бәйләнеш өҙөлә, ә XV быуатта утрауҙағы норман халҡы өлөшләтә юҡҡа сыға өлөшләтә эскимостар менән ҡатнаша).
1500 йылдар тирәһендә португалдар ағалы-ҡустылы Кортириалдар Гренландияны ҡабат аса.
1721 йылда утрауҙы Дания баҫып ала башлай. 1744 йылда Дания Гренландия менән сауҙа итеүгә дәүләт монополияһын урынлдаштыра (1950 йылға тиклем). 1814 йылда Дания-Норвегия унияһы (берләшмәһе) тарҡалғанда Гренландия Дания ҡарамағында ҡала һәм1953 йылға тиклем уның колонияһы була. 1953 йылда Гренландия Дания короллеге территорияһының бер өлөшө тип иғлан ителә.
1940 йылдыңа апрелендә, Данияны Германия оккупациялағас, АҠШ хөкүмәте Гренландияның Монро доктринаһына ылыҡтырылыуы тураһында иғлан итә. 1941 йылдың 9 апрелендә Дания илсеһе Вашингтонда Америка хөкүмәте менән Гренландияны обороналау тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя (Данияның Фолькетингы 1945 йылдың 16 майында уны ратификациялай). Гренландияла Аҡш-тың хәрби базалары төҙөлә башлай. Дания НАТО-ға ингәндән һуң (1949 йылдың 4 апреле) 1951 йылдың 27 апрелендә Дания һәм Америка хөкүмәттәре араһында яңы килешеү төҙөлә, уның буйынса Дания менән АҠШ бергәләп утрауҙы обороналай.1971 йылда АҠШ-тың 2 хәрби базаһы һәм башҡа хәрби объекттары Гренландияла урынлашҡан була.
Гренландияны тикшеренеүҙе тәүҙә XVII быуатта инглиздәр башлай, утрау колонизацияланғандан һуң — даттар һәм норвегтар тикшеренеүгә үҙ өлөштәрен индерә. Гренландия буйлап оҙайлы сәйәхәтте швед А. Норденшельд (1883) үтәп сыға. 1888 йылда норвегтар Ф. Нансен һәм О.Свердруп утрауҙың көньяҡ өлөшөнән үтә. Артабанғы йылдарҙа Э. Пирь (1892—1895), К. Расмуссен (1912—1913), А. Кервен (1912), И. Кох (1913) һәм А. Вегенер (1906—1908, 1912—1913, 1929—1930) экспедициялары һ. б. Гренландия боҙлоғо аша үтә. Һуғыштан һуңғы тикшеренеүҙәрҙә иң ҡиммәтле материалдарҙы П. Викторҙың француз экспедицияһы (1949—1951) һәм Симпсондың инглиз экспедицияһы (1952—1954) ҡалдыра. Һуңғы йылдарҙа АҠШ, Бөйөк Британия ғалимдары Гренландия утрауын туҡтауһыҙ тиерлек тикшерә, шул иҫәптән стационар күҙәтеүҙәр өсөн боҙ ҡалҡанында ла; 1968—1969 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы экспедициялары эшләй.
6 август, 2004 — АҠШ һәм Дания Гренландияны яҡлау тураһында 1951 йылда төҙөлгән килешеүҙе яңыртыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Бында һүҙ тәү сиратта АҠШ-тың ракета һөжүменә ҡаршы оборонаһы сиктәрендә Американың Тулелағы базаһын яңыртыу тураһында бара.
Даниянан автономия
1979 йылда Дания парламенты Гренландияға киң автономия бирә.
1985 йылдан Гренландия Европа Берләшмәһе составынан (Европа Берлегенән — ЕЭС-тан алда булған ойошма) сыға, ә Дания ул ойошмала ҡала.
2008 йылдың 25 ноябрендә Гренландия провинцияһында Даниянан автономияны киңәйтеү мәсьәләләре буйынса референдум үткәрелә. Тауыш биреүҙә ҡатнашыусыларҙың 75,54 проценты үҙ тауыштарын үҙидараны киңәйтеү өсөн бирә, ҡаршылар — 23,57 %. Утрауҙың тауыш биреү хоҡуғына эйә булған 39 мең кешеһенең 71,96 проценты тауыш биреүҙә ҡатнаша.
Киләсәктә Гренландия Ерҙәге беренсе эскимос дәүләте булып китеүе ихтимал. Дания хөкүмәте шундай белдереү яһай: «Әгәр Гренландия Даниянан айырылырға теләһә, беҙ ҡаршы түгел… Әгәр гренландтар бойондороҡһоҙ булырға теләй икән — рәхим итһендәр, улар бындай хоҡуҡҡа эйә…».
Сәйәси ҡоролош
Дания короллегенең автоном өлөшө.
Юғары комиссар — Дания королеваһы вәкиле.
Гренландияның административ бүленеше
Административ яҡтан Гренландия дүрт кунға (Kommuner, гренл. Kommunia ); шулай уҡ муниципалитеттарға — municipality) бүленгән. 2009 йылдың 1 ғинуарынан яңы административ бүленеш үҙ көсөнә инә. Яңы коммуналар — Каасуитсуп, Кекката, Куяллек һәм Сермерсоок элекке 18 коммунаны үҙ эсенә ала, элеккесә Туле авиабазаһы (Питуффик) һәм Төньяҡ-Көнсығыш Гренландия милли паркы был коммуналар составына инмәй. Коммуналарҙың вәкәләтле органдары — коммуналь идара (kommunalbestyrelsi), башҡарма власты бургомистрҙар (Bormesteri) ғәмәлгә ашыра.
Халҡы
Халыҡ — (июль, 2016), шул иҫәптән гренландтар (эскимостар) яҡынса 90 %. Был һандарға АҠШ-тың хәрби базалары персоналы инмәгән (2-4 меңләп кеше).
Халыҡтың 9/10 өлөшөнән ашыуы Гренландияның көньяҡ-көнбайыш яр буйҙарына тупланған, унда иң ҙур тораҡ пункттары (ҡалалар) — Нуук (баш ҡала, 15 мең кеше), Какорток, Сисимиут, Маниитсок урынлашҡан.
1901 йылда халыҡ — 11 кеше 893. Гренландияла 2009 йылдың 1 июленән берҙән-бер рәсми теле булып гренланд теле һанала (эскимос-алеут телдәренең береһе). Икенсе рәсми тел — дат теле. Гренландияла йәшәүселәрҙең күбеһе өсөнсө тел булараҡ инглиз телен белә. Төп дин — христиан дине (лютеранлыҡ).
Гренландияның ҡалалары
Гренландияның баш ҡалаһы — Нуук (Готхоб) — 1728 йылда нигеҙ һалына. Ул — утрауҙағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, административ, мәҙәни, сәнәғәт һәм сәйәси үҙәге. Унда яҡынса 15 000 кеше йәшәй. Гренландияның Милли музейы һәм утрауҙағы берҙән-бер университеты ошо ҡалала урынлашҡан.
Какорток ҡалаһы (Юлианэхоб) — халҡы 3229 кеше тирәһе (2013), утрауҙың көньяҡ биләмәһе үҙәге булып тора. 1774 йылда нигеҙ һалынған. Яҡынса 4300 йыл элек был ерҙәргә кешеләр килеп төпләнгән. Илдәге иң оло фонтаны менән (1927) менән ул танылыу алған.
Гренландияла ваҡыт иҫәбе
Гренландия территорияһы дүрт сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан: UTC−4, UTC−3, UTC−1 менән UTC+0. Йәйгеһен Гренландияның күп өлөшө (Хейс ярымутрауынан тыш); Данмарксхавн, Иллоккортоормиут һәм уның эргәһендәге территория Урта Атлантика ваҡытын (UTC−2) ҡуллана.
Транспорты
Гренландияла юл селтәре юҡ тиерлек, шуға ла тик бер тораҡ пункты эсендә һәм уның яҡын тирәһендә генә автомобилдә елдерергә була. Климат һәм рельеф үҙенсәлектәре, шулай уҡ тораҡ пункттарының бер-береһенән алыҫ ятыуы сәбәпле, юлдар юҡ. Күрше тораҡ пункттары араһында эттәрҙе егеп һәм ҡаргиҙәрҙәрҙә йөрөргә була. Утрауҙа тимер юлдары юҡ.
Утрауҙа һауа юлдары киң үҫешкән. Кангерлуссуак, Нарсарсуак, Нук — утрауҙағы иң эре аэропорттар, әммә тик беренсеһе генә ҙур авиалайнерҙарҙы ҡабул итергә һәләтле. Air Greenland авиакомпанияһы урындағы авиабәйләнештәрҙе хеҙмәтләндерә, шулай уҡ Данияның баш ҡалаһы Копенгагенға ла уларҙың самолеттары оса. Исландия менән даими авиабәйләнеш бар (авиакомпания Air Iceland), киләсәктә Канада менән дә авиабәйләнеш урынлаштырыу пландаштырыла. Утрауҙа шулай уҡ диңгеҙ суднолары йөрөй.
Киң мәғлүмәт саралары
Гренландияла дәүләт телерадиокомпанияһы — Гренландия радиоһы (Kalaallit Nunaata Radioa) бар.
Оло Комша
Оло Комша — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Комша йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Серге районы
Түбәнге Серге районы (Нижнесергинский район) — Свердловск өлкәһенең административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге. Көнбайыш идаралыҡ округына ҡарай.
География
Район Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөдә урынлашҡан, көньяҡтан Силәбе өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 3 689,80 км².
Тарих
1924 йылдың 27 февралендә Урал өлкәһенең Екатеринбург өлкәһе составында ойошторола.
1925 йылда Түбәнге Серге районынан Бисәрт районы бүленеп сығарыла, һуңыраҡ ул бөтөрөлә.
1934 йылдың 17 ғинуарында Урал өлкәһе бөтөрлгәс, район Свердловск өлкәһе составына керә.
1945 йылдың 2 ноябренән 1959 йылдың 9 мартына ҡәҙәр район составынан йәнә Бисерт районы бүленеп сығарыла.
1963 йылдың 1 февраленән 1965 йылдың 13 ғинуарына тиклем Түбәнге Серге өлкә ҡарамағындағы ҡала тип үҙгәртелә. Түбәнге Серге районы бөтөрөлә, уның төп өлөшө яңы ойошторолған Свердловск ауыл районына, ә ҡалғаны — Түбәнге Серге ҡала советына кертелә.
1966 йылда Түбәнге Серге ҡалаһы йәнә район әһәмиәтендәге ҡала тип үҙгәртелә.
1995 йылдың 29 октябрендә, төбәк референдумы һөҙөмтәләренә ярашлы, «Түбәнге Серге районы» муниципаль берәмеге ойошторола. Эргә-тирәләге тораҡ пункттар менән бергә айырым «Бисәрт ҡала округы»н барлыҡҡа килтергән, Бисәрт ҡала тибындағы ҡасабаһы район составына кермәй ҡала.
2004 йылдың 27 декабрендә, Свердловск өлкәһенең 228-ОЗ һанлы законына ярашлы, Түбәнге Серге муниципаль берәмегенә муниципаль район статусы бирелә.
Муниципаль-территориаль ҡоролош
Түбәнге Серге районында 5 ҡала һәм 1  ауыл биләмә составында 38 тораҡ пункт бар :
Тораҡ пункттың исеме төшөрмәһендә муниципаль ҡарамағанлығы күрһәтелгән
Тәбиғи парктар
Түбәнге Серге районы территорияһында «Болан шишмәһе» («Оленьи Ручьи») тәбиғи паркы урынлашҡан.
Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы
Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы (10 май 1904 йыл — 7 август 1992 йыл) — хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1940 йылдан БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе, 1946—1953 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 1‑се секретары. 1950—1954 йылдарҙа СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы Президиумы ағзаһы, СССР, РСФСР һәм БАССР-ҙың 1—3‑сө саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Дүрт Ленин (1943, 1944, 1948, 1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1972) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сабир Әхмәтйән улы Ваһапов 1904 йылдың 10 майында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле ауылында тыуған.
1936 йылда Свердловск ҡалаһында Сәнәғәт академияһын тамамлаған.
1929—1933 йылдарҙа — Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.
1946—1954 йылдарҙа — СССР Юғары Советы депутаты. 1950—1954 йылдарҙа СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы.
1951—1955 йылдарҙа — РСФСР һәм БАССР Юғары Советтары депутаты.
1993 йылдың 7 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.
Ҡыйғы районы флагы
Ҡыйғы районы флагы — Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы муниципаль районы символдарының береһе.
Джугашвили Яков Иосифович
Яков Иосифович Джугашвили (იაკობ იოსების ძე ჯუღაშვილი; 18 (31) март 1907 йыл — 14 апрель 1943 йыл) — өлкән ул И. В. Сталиндың өлкән улы, өлкән лейтенант, Бөйөк Ватан һуғышында немец әсирлегендә һәләк була.
Ҡыйғы районы флагы
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 050 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2991 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Флагтың авторы — Марат Хәлиуллин.
Джугашвили Яков Иосифович
Биографияһы
1921 йылда Яковты Мәскәүгә алып киләләр, шунда ул атаһын беренсе тапҡыр күрә. Сталиндың яңы ғаиләһе була, улы Василий тыуа. Яков грузин телендә генә һөйләшә, шым һәм оялсан була. Сталин уны бүре тип йөрөтә. Әммә Надежда Сергеевна Аллилуева, Сталиндың икенсе ҡатыны, үҫмер тураһында хәстәрлек күрә.
Ҡыйғы районы флагы
Тасуирламаһы
Флаг дүртмөйөшлө зәңгәр келәм булып тора, уның киңлегенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте — 2:3. Флагтың үҙәгендә аҙыраҡ тотҡаға шылдырылған имән урынлашҡан, уның олоно алтын (һары) төҫтә, ә япраҡтары көмөш (аҡ) төҫтә. Имән аҫтында һул яҡта китеүсе алтын (һары) төҫтә ҡанатлы ат төшөрөлгән.
Джугашвили Яков Иосифович
Биографияһы
Яков Мәскәүҙә Арбатта дөйөм белем биреү мәктәбендә, һуңынан Сокольникиҙа электротехник мәктәптә уҡый. 1925 йылда мәктәпте математика, физика, химия һәм башҡа предметтар буйынса юғары баһа менән таммалай, әммә институтҡа ғариза тапшырырға баҙнат итмәй.
Ҡыйғы районы флагы
Символиканың нигеҙҙәре
Флагтың идеяһы — Ҡыйғы халҡының күтәренкелеген, намыҫлығын һәм рухи байлығын, туған яҡтың гүзәллеген күрһәтеү.
Джугашвили Яков Иосифович
Биографияһы
Шул йылда уҡ 16 йәшлек Зоя Гунина (1908—1957), дин әһеле ҡыҙы һәм синыфташы менән никахҡа инә. Туйҙы Сталиндан йәшереп үткәрәләр, сөнки ул был никахҡа ҡәтғи ҡаршы була.
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Овсиенко Фридрих Григорьевич (13 март 1939 йыл, Новоселки ауылы Киев өлкәһе, Украина,  СССР — 10 август 2007 йыл, Мәскәү, Рәсәй Федерацияһы) — СССР һәм Рәсәй дин белгесе һәм философ, Рәсәйҙә хәҙерге  католицизм, дин методологияһы һәм  дәүләт-конфессиональ мөнәсәбәттәр буйнса иң ҙур белгес. Философия фәндәре докторы, профессор. «Атеистик һүҙлек», «Дин һәм хәҙерге Рәсәй халыҡтары» һәм «Дин фәне: Энциклопедик һүҙлек», шулай уҡ «Диндәр энциклопедияһы» һәм «Ҙур Рәсәй энциклопедияһы » авторҙарының береһе.
Джугашвили Яков Иосифович
Биографияһы
Атаһы менән низағ һөҙөмтәһендә Яков атылырға ҡарар итә, әммә пуля үтә сыға, һәм ул оҙаҡ ауырый. Сталин уға тағы ла насарыраҡ мөнәсәбәттә була башлай. Осрашҡан саҡта ул уны мыҫҡыллап: «Һе, эләкмәнеме!» — тип көлә. 1928 йылдың 9 апрелендә Сталин ҡатынына хат яҙа: «''Передай Яше от меня, что он поступил как хулиган и шантажист, с которым у меня нет и не может быть больше ничего общего. Пусть живёт где хочет и с кем хочет''».
Ҡыйғы районы флагы
Символиканың нигеҙҙәре
Аҡбуҙат исемле алтын ҡанатлы ат флагтың үҙәк фигураһы булып тора. Аҡбуҙат тураһында халыҡта бихисап матур риүәйәттәр һалынған. Уны һүрәтләү райондың тарихи һәм мәҙәни традицияларға бай булыуын күрһәтә. Шулай уҡ күккә осорға әҙер булған алтын ҡанатлы ат район халҡының туған яғының сәскә атыуы тураһындағы хыялын сағылдыра.
Джугашвили Яков Иосифович
Биографияһы
С. М. Киров тәҡдиме буйынса йәштәр Ленинградҡа күсенә һәм Аллилуевтар ғаиләһендә йәшәй башлай. Сталин улынан Мәскәүгә ҡайтыуын талап итә, ләкин ул үҙ ниәйтендә ныҡ тора. Киров ярҙамында Яков 11-се подстанцияла дежур электромонтер ярҙамсыһы булып эшкә урынлаша. Зоя Тау институтында уҡый 1929 йылда уларҙың ҡыҙы тыуа, әммә октябрҙә вафат була. Шунан һуң күп тә тормай никах тарҡала.
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Биографияһы
Фридрих Георгиевич Овсиенко 1939 йылдың 13_мартында Киев өлкәһенең Новоселки ауылында тыуған  Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ата-әсәһен юғалта. Әсәһен — Мария Александровнаны каратель операцияһы ваҡытында 1943 йылда нацистар атып үлтерә. Атаһы — Григорий Парфентьевич, партизан отряды командиры 1944 йылда Киевты азат итеүҙә һәләк була. Апайҙары менән бергә балалар йортонда тәрбиәләнә
Ҡыйғы районы флагы
Символиканың нигеҙҙәре
Мөһәбәт имән тамырҙары менән бергә ошо ерҙә йәшәүсе халыҡтың ныҡлығын, көсөн, мөһәбәтлеген, көрәшен һәм еңеүен символлаштыра. Ҡуйы көмөш япраҡлы ботаҡтары район тәбиғәтенең гүзәллеген һәм уның киң япраҡлы урмандарын сағылдыра. Бынан башҡа район территорияһы европа имәненең үҫеү ареалының төньяҡ һәм көнсығыш сиге булып тора.
Джугашвили Яков Иосифович
Биографияһы
1930 йылда Яков Мәскәү транспорт инженерҙары институтына йылылыҡ физикаһы факультетына уҡырға инә һәм уны 1936 йылда тамамлай. Әммә барлыҡ анкеталарҙа ла институтты 1935 йылда тамамлағанлығын күрһәтә.
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Биографияһы
1956 йылда урта мәктәпте тамамлай һәм Т. Г. Шевченко исемендәге Киев дәүләт университетының философия факультетында  ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә,  шулай уҡ заводта эшләй.
Ҡыйғы районы флагы
Символиканың нигеҙҙәре
Һалҡынса һәм уртаса дымлы климаттың үҙенсәлектәре флаг яланының зәңгәр төҫө аша бирелгән.
Джугашвили Яков Иосифович
Биографияһы
1935 йылда каникул ваҡытында Урюпинскиҙа Сталиндың икенсе ҡатыны Н. С. Аллилуеваның туғандары фатирында Ольга Павловна Голышева менән таныша (1909—1957). Никах рәсми рәүештә теркәлмәй. 1936 йылдың 10 ғинуарында уларҙың улы Евгений тыуа.
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Биографияһы
1965 йылда Мәскәү дәүләт университетының философия факультетын тамамлай
Ҡыйғы районы флагы
Символиканың нигеҙҙәре
Алтын — миһырбанлыҡтың, лайыҡлылыҡтың һәм байлыҡтың геральдик символы.