cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иҫке Томбағош ауыл Советы (Шаран районы)
Географияһы
Иҫке Томбағош ауыл Советы Мичуринск, Писарев, Шаран һәм Аҡбарыҫ ауыл Советтары менән сиктәш.
Составы
Иҫке Томбағош ауыл Советы составына 8 тораҡ пункты керә:
Байҡадам
Байҡадам – Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе Шалҡар районындағы ауыл, Есет батыр ауыл округының үҙәге. Тимер юл станцияһы.
Пая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байҡадам
Транспорты
Ауыл аша Еҙҡаҙған—Бейеү тимер юлы үтә.
Теләүғол
Теләүғол (Тлявгулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 49 % тәшкил итә.
Злобин Николай Анатольевич (Социалистик Хеҙмәт Геройы)
Злобин Николай Анатольевич (16 декабрь 1931 йыл — 9 май 1997 йыл) — СССР-ҙың төҙөлөш тармағы алдынғыһы, йәмәғәтсе. СССР Юғары Советының IX—XI саҡырылыш депутаты (1974—1989), СССР Юғары Советының Президиум ағзаһы. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971,1985).
Биографияһы
Никола́й Анато́льевич Зло́бин 1931 йылдың 16 декабрендә Тамбов өлкәһенең Ламский районы (хәҙер Сосновка районы) Дельная Дубрава ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Урта мәктәпте тыуған ауылы мәктәбендә тамамлай. 1949 йылда армия сафына алына, батарея старшинаһы булып хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң төҙөүсе булып эшләй башлай. 1958 йылда Мәскәү ҡалаһы янындағы яңы төҙөлөшкә — буласаҡ Зеленоград ҡалаһын төҙөүгә килә. Тәүге йылдарҙа — ташсы, һуңынан комплекслы бригада етәксеһе була.
Эшмәкәрлеге
1980 йылда Николай Анатольевич бригадаһы ошо ысул менән 25 бина төҙөй. Уларҙы сафҡа индереү ваҡыты 1600 көнгә ҡыҫҡара, сығымдар 267 мең һумға кәмерәк була. Зеленоградта Н. А. Злобин етәкселендәге бригада тиҫтәләгән бина: бер нисә сәнәғәт объекты, балалар баҡсаһы, мәктәп, 4780 ғаиләгә торлаҡ төҙөй.
Олёкминск
Олёкминск (Өлүөхүмэ) — (1783 йылдан) булыу Р әсәйҙәге ҡала, Саха Республикаһы (Яҡутстан) Олёкминск районы ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Этимологияһы
Фараз ителеүенсә, Олёкма йылғаһы гидронимынан алынған. Был исем эвенк телендәге Олооһунай һүҙенә барып тоташа — «тейенле, тейенгә бай» тигәнде аңлата. Е. М. Поспелов фекеренсә иһә, был 1400 километрҙан ашыу оҙонлоҡтағы йылғаға бәйләнгәнгә оҡшамаған..
Географияһы
Ҡала Лена йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Якутск ҡалаһынан 630 км алыҫлыҡта төйәкләнгән.
Иҡтисады
Олёкминск районы территорияһынан «Көнсығыш Себер — Тымыҡ океан» нефть үткәргесе, «Себер көсө» газ торбаһы үтә.
Авиация
Олёкминскиҙа аэропорт эшләй
Белорет (Иглин районы)
Белорет (Белорецк) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452413, ОКАТО коды — 80228803002.
Канзас
Канза́с (Kansas) — АҠШ дәүләтенең штаты. Урта Көнбайыш штаттарының береһе. Баш ҡалаһы — Топика. Иң эре ҡалаһы — Уичита.
Белорет (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Канзас
Үҙенең исемен штат Канзас исемле йылғаһынан ала. Элек был ерҙә Канза тип аталған Америка ҡәбиләһе йәшәгән. Ҡәбилә исемен «ел халҡы» йә «көньяҡ ел халҡы» тип аңлаталар.
Был штат игенгә бай. Бында бойҙай, сорго һәм көнбағыш үҫтерәләр.
Пугачёв районы
Пугачёв районы (Пугачёвский район) — Һарытау өлкәһендә район. Һарытау өлкәһендә Перелюб районы һәм Пугачёв райондары менән башҡорттар тығыҙ йәшәғән урыны булып тора.
Административ үҙәге — Пугачёв ҡалаһы.
Тарих
1928 йылдың 23 июлендә Түбән Волга крайының Пугачёв округы Перелюб районы составында ойошторола. 1934 йылдаң — Һарытау крайы, ә 1936 йылдаң — Һарытау өлкәһе составына инә.
География
Төньяҡта — Ивантеевка районы, көнсығышта — Перелюб районы, көньяҡта — Краснопартизан районы һәм Озинки районы, көнбайышта — Балаково һәм Духовницкое райондары. Майҙаны — 3800 км².
Халҡы
Халҡы — 59 862 кеше (2014), шул иҫәптән 1,0 % башҡорттар. Башҡорттар күпләп Мәҡсүт һәм Бобровый Гай ауылдарында йәшәйҙәр.
Эд Смит стадионы
Тарихы
Эд Смит стадионы Яҙғы күнекмә һәм Кесе лига бейсбол матчтарын уҙғарыу майҙансығы сифатында файҙаланылған Пэйн Парктың алмашына 1989 йылда төҙөлгән. Стадион яңы стадион төҙөүҙә мөһим роль уйнаған йәмәғәт эшмәкәре Эд Смит хөрмәтенә аталған. Элек стадион Чикаго Уайт Сокс (1989—1997) һәм Балтимор Ориолс (1991) командаларының яҙғы күнекмәләр майҙансығы булған. 1998 йылда ул Плант-Сити стадионын яҙғы күнекмәләр майҙансығы сифатында алмаштырған. 2008 йылға саҡлы шул объектты Цинциннати Редс биләгән. Цинциннати клубы үҙ эшмәкәрлеген Аризона клубына күсергәндән һуң, Эд Смит стадионы юғары лигала яҙғы әҙерлекһеҙ бер йыл үткәргән.
Балтимор Ореолс 2010 йылда стадиондың арендаторы һәм операторына әүерелә. Балтимор Сарасота менән элек тә, 1989 һәм 1990 йылдарҙа Твин Лейкс паркында, шулай уҡ Сент-Питерсбергҡа күскәнгә тиклем, 1991 йылда Эд Смитта, ә һуңынан яҙғы уйындарҙы үткәреү өсөн Лодердейл Фортта хеҙмәттәшлек иткән.
1989 йылдан 2009 йылға тиклем Кесе лига бейсбол командалары стадионында: Сарасота Уайт Сокс, Сарасота Ред Сокс һәм Сарасота Редс командалары сығыш яһай. 2004 йылдан 2009 йылға тиклем бында Галф Коас Редс уйынсылары урынлашҡан булған.
2008 йылдың 1 ноябрендә Барак Обама стадионда 2008 йылғы президентлыҡ кампанияһы сиктәрендә ун мең тамашасы алдында телмәр менән сығыш яһаған.
Палтусов Александр Михайлович
Палтусов Александр Михайлович(11 ноябрь, 1949 йыл) — сәнәғәт һәм йәмәғәт эшмәкәре
Биографияһы
Палтусов Александр Михайлович 1949 йылдың 11 ноябрендә ... тыуа. Өфө дәүләт авиация институтын тамамлай. 1979—2002 йылдарҙа — слесарь-йыйыусы, етештереү инженеры булып эшләй. Цех начальнигы урынбаҫары була (эшләгән йылдары?).
Акчерня
Акчерня — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фортанга
Фортанга — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Асса йылғаһының уң ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кильдишева Клавдия Сергеевна
Кильдишева Клавдия Сергеевна (1917-1994) — совет инженер-һынаусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Биографияһы
Клавдия Сергеевна Кильдишева 1917 йылдың 6 мартында Вязьма ҡалаһында (хәҙер — Смоленск өлкәһе) тыуған. 1934 йылда урта мәктәпте, 1940 йылда — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай, шунан һуң А. Н. Туполевтың конструкторҙар бюроһында самолеттарҙың ныҡлығын иҫәпләү буйынса инженер булып эшләй.
СССР Юғары Советы Президиумының ябыҡ указы менән 1981 йылдың 23 июнендә «авиация техникаһын төҙөүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Клавдия Сергеевна Кильдишева Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
1982 йылда Кильдишева хаҡлы ялға сыға, Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер статусын ала. Мәскәүҙә йәшәй. 1994 йылдың 2 майында вафат була, Мәскәүҙең Котляковский зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ике Ленин ордены,
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- «Почёт Билдәһе» ордены
- күп миҙалдар менән бүләкләнгән.
Олтын-Ягун
Олтын-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Волокта-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ленин проспекты (Ишембай)
Ленин проспекты — Ишембай ҡалаһының үҙәк ҡала линияһы. Космонавтар урамынан (Ағиҙел йылғаһының һыубаҫар туғайы эргәһендә) Чкалов урамына тиклем (түбәнге Тәйрук һыубаҫар туғайы районында). Проспекттың оҙонлоғо — 2,7 километр, киңлеге — 25 метр. Бульвар өлөшө бөтә проспект буйына һуҙыла. Проспектҡа ике майҙан барып тоташа — Ленин исемендәге майҙан һәм Башҡорт нефтен асыусылар майҙаны.
Ленин проспекты башта Октябрь урамы тип атала, 1965 йылда Ленин исемендәге проспект тип йөрөтөлә. Хәҙерге заманда — Ленин проспекты.
Тарихы
1933 йылда Октябрь һәм Ленин урамдары мөйөшөндә, һуғыштан һуң Ленин исемендәге проспекты тип үҙгәртелгәс, беренсе медпункт урынлаша. 1930 йылдарҙа 1-се һанлы мәктәп төҙөлә башлай (хәҙер 1-се һанлы гимназия), Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бында эвакуация госпитале урынлашҡан.
1937 йылда төҙөлөп, «Нефтсе» стадионы файҙаланыуға тапшырыла (Ленин, 21). Ер эштәре ҡул менән башҡарыла, грунтты аттарҙа ташып күсерәләр. 3 йылдан һуң спорт залы барлыҡҡа килә.
Ленин проспектындағы һаҡланған 14 -се һанлы бинала (элекке Пионерҙар йорто) 1938 йылдың май аҙағында партия пленумы үтә. Ул тамамлағас та, ул саҡтағы Ишембай ҡасабаһынан булған башҡарма комитет ағзалары ҡулға алына.
1940 йылда Ишембай ҡалаһында дүрт ҡатлы беренсе торлаҡ йорттар һалына башлай.
1955 йылда ҡала Мәҙәниәт һарайын төҙөй башлайҙар. Заказсыһы — Ишембай нефть эшкәртеү заводы була. 1961 йылдың октябрь аҙағында дәүләт ҡабул итеү комиссияһы С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайын юғары баһа менән ҡабул итә.
1965 йылдың 10 июнендә Ишембай ҡала башҡарма комитеты хеҙмәтсәндәр депутаттары советы ултырышы эшселәр һорауы буйынса ҡарар итә: «ҡала халҡының теләктәрен иҫәпкә алып һәм һайлаусыларҙың наказдарын үтәп, Октябрь урамын В. И. Ленин проспекты тип үҙгәртергә».
1989 йылдың 3 июлендә ҡала башҡарма комитеты Ленин проспекты, 16 адресы буйынса бинаны ҡала музейы итеп биреү тураһында ҡарар ҡабул итә.
1990 йылдың 22 декабренә Космонавтар урамынан башланған Ленин проспектының оҙонлоғо 2,7 мең метр.
Мөһим объекттар
Бөгөн Ленин проспектында урынлашҡан:
Билдәле кешеләре
Проспектта Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы йәшәгән, уның иҫтәлегенә 25 -се һанлы йортта мемориаль таҡтаташ эленгән: «1945 йылдан алып 1949 йылға тиклем был йортта күренекле башҡорт яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты, билдәле „Кинйәнең“ авторы Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы йәшәгән». Иҫтәлекле мемориал таҡтаташты асыу уңайынан митингта яҙыусының ҡыҙҙары һәм ейәнсәре, Башҡортостан Республикаһының яҙыусылары Байбулатов Рәил, Әхмәтов Р., Абдразаҡов А. ҡатнашалар. Митингта шулай уҡ һул яҡ яр ауылдаштары ҡатнаша
Әҙәбиәт
Прогулки по улицам Ишимбая: указатель-путешествие / Сост. Вахитова Г.-2011. — Ишимбай: МБУК ИЦБС ИКБ, 48с. http://www.ishimbaybiblio.ru/index.php?par=Ourpublications&bold=31
Кононова Мария Михайловна
Кононова Мария Михайловна (18 август 1898 йыл, Ырымбур — 20 февраль 1979 йыл, Мәскәү) — СССР ғалимы, тупраҡтың органик матдәһен өйрәнеү өлкәһендә белгес. Биология фәндәре докторы, СССР дәүләт премияһы лауреаты (1968).
Биографияһы
1926 йылдан 1932 йылға тиклем Аҡ-Ҡаваҡ тәжрибә станцияһында микробиолог.
Енганэ-Яга
Енганэ-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лек-Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Кононова Мария Михайловна
Биографияһы
1932 йылдан В. В. Докучаев исемендәге Тупраҡ институтында эшләй. 1945—1976 йылдарҙа тупраҡ биохимияһы лабораторияһы мөдире.
Енганэ-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Кононова Мария Михайловна
Биографияһы
1935 йылда диссертация яҡламайынса ауыл хужалығы фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе бирелә. 1943 йылда «Органическое вещество почв сухих степей Заволжья и процессы превращения его в условиях орошаемого земледелия» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1946 йылдан алып — биохимия профессоры.
Енганэ-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кононова Мария Михайловна
Хеҙмәттәре
- ''«Проблема почвенного гумуса и современные задачи его изучения» (1951), 1952 йылда уның өсөн В. В. Докучаев исемендәге премияға лайыҡ була.
- ''«Органическое вещество почвы. Его природа, свойства и методы изучения»'' (1963).
1968 йылда был китаптары өсөн СССР Дәүләт премияһы бирелә. Монографиялары Англияла (1961, 1966), ГДР-ҙа (1958), Польшала (1955, 1968), Японияла (1963, 1976), Ҡытайҙа (1956) баҫылып сыға.
1975 йылда «Гумус естественных и освоенных почв» китабы баҫылып сыға.
Ильиновка
Ильиновка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Курдюм йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Янбай
Яңы Янбай (Новоянбаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452992, ОКАТО коды — 80208834004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сөләймән (Силәбе өлкәһе)
Сөләймән (Сулейманово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Һары ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Ҡалды күленең төньяҡ-көнбайыш яр буйында урынлашҡан.
Тарихы
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (78 %) йәшәй.
Сабитов Хәй Сабит улы
Сабитов Хәй Сабит улы (15 сентябрь 1915 йыл, Яңы Ҡанысар ауылы, Мамадышский өйәҙе, Ҡазан губернаһы, Рәсәй империяһы — 24 декабрь 1993 йыл, Ижевск, Удмурт Республикаһы) — удмурт совет йырҙар яҙыусы шағиры (татар сығышлы), радиожурналист. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы(1964). УАССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965).
Биографияһы
Хәй Сабит улы Сабитов 1915 йылдың 15 сентябрендә Яңы Ҡанысар ауылында (хәҙер — Татарстандың Күкмор районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1930 йылда Ҡазан финанс-иҡтисад техникумын тамамлай һәм Ижевскиға килә. Бында Сабитов урындағы Дәүләт банкында кредит инспекторы булып эшләй. 1943 йылда Удмурт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай, 2-се курста уҡыған саҡтан алып урындағы радиола яңылыҡтар дикторы булып эшләй — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарынан килгән хәбәрҙәрҙе удмурт телендә уҡый. .
1950 йылда Удмурт АССР-Ы Яҙыусылар союзы тәҡдиме менән М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтына уҡырға инә, уны тамамлағас, ҡайтып Ижевскиға ҡайта һәм радиола әҙәби-драматик тапшырыуҙарҙың мөхәррире булып эшләй. 1964 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп алына. Бер йылдан һуң уңышлы эштәре өсөнуға «УАССР Атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә.
Ижады
Хәй Сабитовтың тәүге шиғыры «улон Шудо» (с удм.  — «Бәхетле тормош») 1938 йылда Удмурт АССР-ы Яҙыусылар союзының «Сүкеш» журналында баҫылып сыға. Һуңыраҡ Удмуртияның билдәле композиторҙары менән берлектә 100-гә яҡын йыр яҙа, халыҡ араһында уның шаян йырҙары «Паймод, эке» (с удм.  — «Ну и удивишься, брат»), «Вождэ эн вай» (с удм.   —   «Не исердись» ), «Эсьмаса» (с удм.   —   «Даже» ) һәм башҡалар ысын танылыу ала
1975 йылда «Яратӥсько» (с удм.   —   «Лбюлю» ) Гшиғырҙар йыйынтығы өсөн Сабитов УАССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
Сабитов милли шиғриәттә яңы жанрға нигеҙ һалыусы тип һанала — уның ҡәләме аҫтынан «веноксонетов » тип аталған 15 әҫәре баҫылып сыға, унда артабанғы һәр шиғыр юлыалдағы шиғыр юлынан башлана, ә һуңғы юлы алдағы барлыҡ юлдарҙы ла «онотмай».
Библиография
Йыр һәм шиғырҙар йыйынтыҡтары:
Сонеттар, йырҙар һәм шиғырҙар йыйынтығы:
Балалар өсөн поэмалары:
Шиғырҙар тәржемәһе:
Тыл хеҙмәтсәндәре һәм һуғыш балаларына һәйкәл (Алексеевка)
Тыл хеҙмәтсәндәре һәм һуғыш балаларына һәйкәл — Өфө районы Алексеевка ҡасабаһында тыл хеҙмәтсәндәре һәм һуғыш балаларына ҡуйылған һәйкәл.
Тарихы
Проект 2017 йылда урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы сиктәрендә тормошҡа ашырыла.
Өфө районынан Бөйөк Ватан һуғышында 10280 офицер һәм һалдат ҡатнаша. 7800 кеше һуғыштан бөтөнләй әйләнеп ҡайтмай. 9 яугирға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Берәү — Дан орденының тулы кавалеры. Еңеүҙең 72 йыллығын 12 һуғыш ветераны һәм 450 тирәһе тыл хеҙмәтсәне ҡаршылай.
Танганьика
Танганьи́ка (элекке исеме Танганайка    ) — үҙәк Африкалағы ҙур күл. Оҙонлоғо буйынса иң оҙон сөсө һыулы күл.
Тыл хеҙмәтсәндәре һәм һуғыш балаларына һәйкәл (Алексеевка)
Тарихы
Алексеевка ҡасабаһында быға тиклем хәрби мемориал булмай. Был — тәүгеһе һәм халыҡтың хәҙер Бөйөк Еңеүгә үҙ өлөшөн индергән яҡындары иҫтәлегенә сәскәләр һалыу мөмкинлеге бар.
Танганьика
Планетала (Байкал менән бер рәттән) иң тәрән һәм боронғо күл. Күләме һәм тәрәнлеге буйынса Танганьика, сөсө һыулы күлдәр араһында, Байкалдан ҡалышып, икенсе урында. Күл ярҙары дүрт илгә ҡарай — Конго Демократик Республикаһы, Танзания, Замбия һәм Бурунди.
Танганьика күле диңгеҙ кимәленән 773 метр бейеклектә Африканың тәрән тектоник уйпатында урынлашҡан, һәм Көнсығыш Африканың боронғо риф системаһы өлөшө булып тора. Һыу аҫты тупһыһы күлде ике тәрән бассейнға бүлә. Күл, донъяның иң ҙур йылғаларының береһе, Конго бассейнына ҡарай.
Күл, 1858 йылда, инглиз сәйәхәтселәре Р. Бёртон һәм Дж. Спик тарафынан асылған.
Топонимы
Бер фараз буйынса «Танганьика» исеме «Етанга янья» һүҙенән килеп сыҡҡан, күлдең көньяғында йәшәүсе бемба ҡәбиләһе теленән тәржеме иткәндә «балыҡ тулған һыу һауыты» тигәнде аңлата.
Характеристикалары
Күл 676 км оҙонлоҡҡа һүҙылған һәм уртаса киңлеге 50 км. Күлдең майҙаны 32900 км², ә яр һыҙата 1828 километр. Уртаса тәрәнлеге 570 метр, максималь тәрәнлеге — 1470 метр. Күләме — 18900 км³. Танганьикадиңгеҙ кимәленән 773 метр бейеклектә урынлашҡан. Күл, Көнбайыш Африка Ер ҡабығы ярылған урында Альбертин риф упҡынында урынлашҡан. Танганьика — риф үҙәненең боронғо һәм эре күле. Яр буйы ланлшафты, ҡағиҙә булараҡ, ҡаялы, тик көнсығыш яры һөҙәк. Бейеклеге 2000 м еткән көнбайыш яры Көнсығыш Африка риф зонаһынынан барлыҡҡа килгән Яр һыҙаты бухталар һәм ҡултыҡтар менән сыбарланып бөткән. Улар араһында иң ҙүры — Бёртон ҡултығы. Күл бер нисә сығаныҡтан туйына, бассейн майҙаны 231 мең км². Күлгә ҡойоусы иң ҙур йылға Рузизи йылғаһы, уның дельтаһы күлдең төньяҡ өлөшөндә ята. Көнбайыштан йылғаһы ҡоя.. Килеп сығышы буйынса Малагараси йылғаһы, Танганьика ҡарағында боронғораҡ һәм элек Конго йылғаһына ҡойған. Берҙән-бер ағып сығыусы йылға — Лукуга (Lukuga), күлдең көнбайыш яры уртаһынан ағып сыға ла, Заир йылғаһына ҡушыла, артабан Атлантик океанға ҡоя. Күл һыуының йыллыҡ килеме 64,8 км³, шуның 40,9 км³ яуым-төшөмгә тура килә (63 %) һәм 23,9 км³ (37 %) йылғаларҙан туйына. Һыу сығымының ҙүр өлөшө — 61,2 км³ (94,4 %) парға әйләнеүгә тура килә, Лукугу йылғаһы менән сығым 3,6 км³ (5,6 %) тип билдәләнә. Уртаса һыу температураһы 25 °C, pH уртаса 8,4. Күлдең тәрәнлеге һәм тропик пояста урынлашыуы һыу әйләнешенә мөмкинлек бирмәй, йәғни һыуҙың өҫкө өлөшө аҫҡы өлөшө менән буталмаған меромиктик һыу ятҡылығына әүерелә.
Эҫе климат шарттарында һыу тиҙ парға әләнеү сәбәпле, һыу кимәле ҡойоусы йылғалар, бигерәк тә Рузизи йылғаһына бәйле. Ҡойоусы йылғалар күл кимәлен Лукугу йылғаһына ағып сығыу кимелендә тота. 12000 йыл элек Рузизи йылғаһы Танганьика күленә ҡоймаған. Рузизи Киву күленән ағып сыға, элек был күл бассейны Нил бассейнендағы Эдуард күленә ҡараған. Тик вулкандар атылыуҙан һуң ғына бассейндар хәҙергесә бүленгән. Боронғо яр һыҙаты эҙенән күренеүенсә, Танганьика кимәле 300 метр түбәнерәк булған һәм күл диңгеҙ менән тоташмаған. Хәҙерге торошо ла тотороҡло түгел, 1858 йылда европалылар күлде асҡанда диңгеҙ менән тоташмаған булыуы мөмкин.
Шулай уҡ, төрлө тарихи дәуерҙә Танганьиканың төрлө ҡойоусы һәм ағып сығыусы йылғалары булыуы мөмкин. Күлгә ҡойоусы һыу күләме аҙ булһа, һауа температураһы күтәрелеүе һыу кимәлен төшөрөргә мөмкин.
Тәбиғәт
Танганьика флораһы һәм фаунаһы бик бай. Күлдә гиппопотам, крокодил, һыу ҡоштары, ҡыҫала һымаҡтар, ҡоһағаяҡтар, төрлө промысл балыҡтары тереклек итә. Аквариум балыҡтары тотоу яр буйы илдәре хужалығында мөһим урын алып тора.
Күлдә эндемик организмдар тереклек итә, шул иҫәптән Cichlidae (цихлид) ғаиләһендәге организмдар. Күлдәге 200-ҙәр артыҡ балыҡ төрөнөң 170-е эндемик. Икенсе бер үҙенсәлеге, Танганьика күлендә йәшәүселәрҙең диңгеҙ хайуандары менән оҡшашлығңы бар. Был күренеш, күл үҙ тарихында бер ваҡытта ла кипмәгән, ундағы фауна үлмәгән, тик эволюция дәүерендә яңы формалар менән тулыланған икәнен иҫбатлай. Бынан тыш, Танганбика оҙаҡ дәүер сығымһыҙ күл булған, хайуандар донъяһы башҡа һыу ятҡылыҡтарынан изоляцияла үҫешкән.
Йәшәү мөхите
Танганьика 200 м тәрәнлеккә тиклем тереклек өсөн яраҡлы, түбәндәрәк сероводород концентрацияһы арта һәм тәреклек бөтөнләй тиәрлек юҡ.
Күлең был ҡатламы органик мәл һәм ултыра тоҡомдарҙан торған «ҡәберлек»кә әйләнгән.
Балыҡ запасы
Танганьика күленең балыҡ запасы ерле халыҡ өсөн борон замандан беҙҙең көнгә тиклем төп аҙыҡ-түлек, иҡтисади социаль именлек сғанағы булып тора.
Сельд, сардин,, , шулай уҡ дүрт төр : , , ,  төп промысел балыҡтары булып тора.
Һыу
Танганьика һыуы температураһы төрлө ҡатламдарҙа төрлөсә. Өҫкө ҡатламында 24—30 градус булһа, түбәнгә төшкән һайын һалҡыная. Тәбиғи ағым һәм һыу тығыҙлығы төрлөсә булғанға һыу буталмай, түбәнге ҡатламда 6—8 градус ҡына ҡала.
Танганьика һыуы үтә күренмәле (30 метрға тиклем). Һыуҙа күп булмаған концентрацияла бик күп тоҙҙар эрегән, һыу составы буйынса шыйыҡланған диңгеҙ һыуын хәтерләтә. Һыу ҡатылығы 8—15 градус (башлыса магний тоҙҙары булыуы менән бәйле). Һыу реакцияһы һелтеле, РН 8,0 — 9,5.
Үҙән (йылға)
Үҙән (Көньяҡ Үҙән, Түбәнге Үҙән; Узян) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы йылға, Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.
Танганьика
Экология
Һыу үткәргестәр һәм канализация булмағанға яр буйындағы ауылдар тәбиғи хәжәтен һыуға ағыҙа, шул уҡ ваҡытта көнкүреш өсөн һыуҙы шул күлдән ала. Шул сәбәпле, Бурундила холера кеүек аурыуҙарҙың киҫкен күтәрелеүе башлана.
Үҙән (йылға)
Географик мәғлүмәт
Йылғаның оҙонлоғо — 116 км, бассейн майҙаны — 590 км², ауышлығы — 570 м. Ағым тиҙлеге — 0,8 м/с тиклем, ташҡында 2,5 м/с тиклем. Тамағында йылына уртаса һыу сығымы 3,5 м³/с тәшкил итә. Киңлеге — 20—25 метрға тиклем. Йылғаның инеше Ҡолғана ауылынан 10 км төньяҡта, Яманғыр тауының көнсығын итәгендә урынлашҡан. Бөрйән районы буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа аға. Йылғаның үрге бассейны Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан. Яңы Собханғол ауылынан 3 км үрҙәрәк Ағиҙел йылғаһына ҡоя.
Танганьика
Экология
Һуңғы ваҡытта яңы төр үҫемлектәрҙен таралыуы Танганьика экосистемаһынаянаусы хәүеф булып тора.
Үҙән (йылға)
Географик мәғлүмәт
Үҙән йылғаһының төбө ташлы, түбәнге ағымында — ҡырсын-ташлы.
Танганьика
Экология
Иң хәүефлеһе һыу гиацинты (Eichhornia crassipes). Тиҙ үҫеүсе был үҫемлек һыу өҫтөн тығыҙ балыҫ кеүек ҡаплай, был ҡатлам ҡояш нурҙарын үткәрмәй һәм кислород алышыныу режимын боҙа. Был күренеш һыуҙағы организдарҙың миграция һәм үлеме килтерә. Суднолар йөрөүе ҡайынлаша.
Үҙән (йылға)
Географик мәғлүмәт
Ҡушылдыҡтары: һул — Һарағы, Һәүәнәк, Яманйылға, Бетерә һ. б.; уң — Оло Һарғая һәм башҡалар.
Танганьика
Иҡтисади әһәмиәте
Танганьика тирә яҡтағы дәүләттәр өсн мөһим база булып хеҙмәт итә. Күл эсәр һыу, аҙыҡ сығынағы, транспорт юлы булып хеҙмәт итә. Яр буйында таҙа пляждар, матур ҡаялар, утрауҙар һәм диңгеҙ ҡултыҡтары булған өсөн күлдең экотуризм өсөн потенциалы ҙур.
1995 йылда балҡ тотоу менән 45 мең кеше мәшғүл булған, балыҡ тотоусы суднолар иҫәбе 20 мең берәмектән артҡан.
Үҙән (йылға)
Географик мәғлүмәт
Йылға Бәләкәй Ҡыпсаҡ, Әбделмәмбәт ауылдары аша аға.
Танганьика
Яр буйы инфраструктураһы һәм туризм
240 000 кеше йәшәгән Бужумбура ҡалаһы Танганьиканың эре ҡала-порты булып тора, икенсе урында Калеми (Конго) һәм Кигома (Танзания) ҡалалары. Был ҡалаларҙан Дар-әс-Сәләм һәм Һинд океаны менән тимер юл бәйләнеше бар. Яр буйындағы ҡалалар менән судно йөрөшө булдырылған. Инфраструктура күлдең төньяғында һәм көньяғында ныҡ үҫешкән. Төньяҡ өлөшөндә яр буйлап асфальт юл һалынған. Замбия яры буйлап, бик бай булмаған туристар өсөн, эконом класлы ҡунаҡханалар урынлашҡан. Ҡунаҡханалар Касаба, Ндоле, Нкамба һәм Исанга кеүек матур ҡултыҡтарҙа төҙөлгән. Ҡунаҡханаларға быуат башында немецтәр төҙөгән тимер юл менән барырға була. Конго яры буйында экзотика яратыусы туристар өсөн бәләкәй өйҙәр төҙөлгән.
Үҙән (йылға)
Үҙән йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары
Үҙән йылғаһы — Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы. Төбө ҡырсын һәм ваҡ таштар менән ҡапланған. Һыу үҙәнендә томбойоҡ, күрән, ҡамыш менән ҡапланған ерҙәре бар.
Танганьика
Транспорт
Танганьика күле Танзании, Конго Демократик Республикаһы, Замбии һәм Бурунди илдәре өсөн мөһим пассажирҙар һәм йөк ташыу артерияһы булып тора. Был илдәрҙә автомобильдәр өсөн юлдар төҙөү үҫеш алмаған, шуға һыу юлы мөһим транспорт иҫәпләнә.
Үҙән (йылға)
Үҙән йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары
Шаршы һәм тын аҡҡан ерҙәре бар.Ҡолғана ауылы эргәһендә башланып, үҙ юлында 45 шишмә һәм 30 ҡотоҡто алып, Янһары (Яңы Собханғол) ауылы янында Ағиҙелгә ҡоя.
Беҙ шуларҙың үҙебеҙ күргәндәрен һанап бирәбеҙ: Һарғая, Һарағы, Оло Башарт, Бәләкәй Башарт, Балайылға, Алаҡбар, Бертеш, Алаша, Сәңгелде, Әнкес, Яманйылға, Яланайыр, Ерекле.
Ә Әбделмәмбәт ауылында Оло йылға, Бәләкәй йылға, Ҡараташ, Ҡамабар, Көрпә һәм Әрәмә ҡотоғо — Үҙәндең уң ҡушылдыҡтары.
Оло Йылға халыҡ телендә ошо исем менән йөрөһә лә, ул — ҙур шишмә. Оло Аҡбейек итәгенән баш алып, ауылдың ҡап уртаһында Үҙәнгә ҡоя. Төбө эре таштар менән ҡапланған, яҙлы-көҙлө балыҡтар йөҙә, эҫе йәйҙә күренмәй. Ярҙарында өс ярустағы үҫемлектәрҙән барыһы ла үҫә.
Бәләкәй йылға һәм Әрәмә ҡотоғо.
Бәләкәй Йылға исеме йөрөтһә лә, ул да шулай уҡ шишмә. Көнсығыштан көнбайышҡа ҡарап юл ала, ауыл үрендә Үҙәнгә ҡоя.
Һаҙ ҡотоғо ла, был шишмә лә төбөндә бөтөнләй ҡырсыны, ярҙарында ташы булмауы менән ауылдағы башҡа шишмәләрҙән айырыла. Ярҙары тиҙ ишелеп бара, урыны-урыны менән күрән ҡаплаған ерҙәре бар. Һыу үҙәне бик тәрәндән аға.
Ҡараташ, Көрпә, Ҡамабар —  Бәләкәй Аҡбейектең урта биленән көнбайыштан көнсығышҡа ҡарап ағыусы шишмәләр. Шишмә төптәре ваҡ таштар менән ҡапланған. Ярҙарында туғай үҫемлектәренең бөтә төрҙәре лә бар.
Иң күп таш – Үҙәндә. Таштар формаһы менән Оло йылға таштарына тура килә, Ҡотоҡ һәм Бәләкәй йылға бөтөнләй ташһыҙ.
Һыуҙың ҡатылығы.
Иң ҡаты һыу – Ҡараташта, иң йомшағы – Әрәмә ҡотоғо.
Ҡара сәсәк
Ҡара сәсәк (variola, variola vera, натура́льная оспа) — бик ҡурҡыныс йоғошло ауырыуҙарҙың береһе. Был сирҙе тыуҙырыусы вирустар ике төр: Был вирустар Poxviridae ғәиләһендәге Orthopoxvirus ырыуы вәкилдәре. Сирҙән һауыға алғандар өлөшләтә йәки тулыһынса һуҡыр ҡалғандар. Бөтәһенең дә тәнендә йөйҙәр ҡалып, бындай кешеләрҙе шаҙра тип атағандар.
Ҡара сәсәк менән сирләүҙең иң һуңғы осрағы 1977 йылдың 26 октябрендә Сомали ҡалаһы Маркта теркәлгән.
Ҡылыҡһырлама
Poxviridae ғаиләһе вирустары тыуҙырған кеше һәм хайуандарҙың киҫкен инфекцион ауырыуы.
Ҡара сәсәк — кешегә генә хас булған айырыуса ҡурҡыныс вирус ауырыуы. Тыуҙырыусылары — ДНК-лы вирустар. Ҙурлыҡтары 200—350 нм тирәһе. Тышҡы мөхиттә тотороҡлолар.
Ауырыуҙың ауыр формаһы була. Тәнде тотош сыбартма баҫып ала, тире аҫтына ҡан һауа (пустулёз-геморрагик сәсәк пурпураһы). Еңел формаһы сабыртмаһыҙ, (вариолоид) үтә.
Инфекция башлыса һауа аша йоға. Инкубация осоро — 5—22 көн. Вирустар тын алыу юлына эләгә, регионар лимфа төйөндәренә үтеп инә, шунда үрсей. Аҙаҡ ҡан ағышы менән тән тиреһенә,бауырға, елеккә һәм башҡа ағзаларға тарала.
Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр булып инфекционик шок, сепсис, энцефалит, пневмония, кератит, һуҡырайыу һәм башҡалар тора.
Дауалау медикаментоз: сәсәккә ҡаршы иммуноглобулин, бактерияларға ҡаршы, дезинтоксикациялаусы һәм башҡа препараттар.
Иҫкәртеү: сәсәккә ҡаршы вакцинация. Башҡортостанда сәсәк киң таралған була. 19 быуатта ауыл халҡын вакцинацияларҙа махсус өйрәтелгән крәҫтиәндәр ҡатнаша. 1905 йылда Өфөлә Пастер станцияһы ойошторола.
1906 йылда уның эргәһендә халыҡты сәсәк вакцинаһы менәнңн тәьмин итеү өсөн сәсәкле быҙауҙар аҙбары асыла (ҡара: "Иммунопрепарат).
1913 йылда Өфө губернаһында 10 мең кешегә сәсәк ауырыусы 9,6 кеше тура килә. 1919 йылдан алын халыҡты планлы вакцинациялау үткәрелә башлай. 1955 йылда Башҡортостан республика санитария-эпидемиология станцияһында айырыуса ҡурҡыныс инфекциялар бүлеге асыла. Ул сәсәккә прививка яһауҙы контролдә тота.
1957—70 йылдарҙа республикала йыл һайын сәсәккә ҡаршы планлы иммунлаштырыу үткәрелә. Һәм сама менән 490—450 мең тирәһе кешегә прививка эшләнә торған була.
1980 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы сессияһында донъяла сәсәк ауырыуының бөтөрөлөүе хаҡында иғлан итә. Шунан һуң был ауырыуға ҡаршы халыҡты вакцинациялау туҡтатыла.
Сәсәк һалыу
1796 йылда Эдуард Дженнер бөйөк асыш яһаған. Ул иң ҡурҡыныс йоғошло ауырыуҙарҙың береһе булған натураль сәсәкте булдырмау сараһын тапҡан.
Натураль сәсәк менән сирләгәндә, ауырыуҙарҙың тиреһен төҫһөҙ шыйыҡлыҡ менән тулған күбексәләр ҡаплап ала. һуңыраҡ был күбексәләр һытылалар. лар урынында ҡутырҙар барлыҡҡа килә.
Дженнер йәшәгән заманда сәсәк ауырыуынан тиҫтәләрсә мең кеше үлә торған булған. Был ауырыуҙан һауыҡҡан кешеләрҙең бөтәһе лә тиерлек шаҙра булып ҡалған, ә күп кенә осраҡтарҙа һуҡырайған да.
Дженнер сәсәк менән бер тапҡыр сирләгән кешенең уны икенсе тапҡыр йоҡтормауын — уға бирешмәүсән булыуын белгән. Шуның өҫтәүенә ул фермаларҙағы һауынсыларҙың натураль сәсәк менән бик һирәк хәлдәрҙә генә сирләүен күреп ҡалған.
Бының сәбәбен аңлауға уға уның икенсе бер күҙәтеүе ярҙам иткән. Һыйырҙарҙың елененә йыш ҡына сәсәк күбексәләренә оҡшаш күбексәләр сыға. Шунлыҡтан хайуандарҙың был ауырыуын һыйыр сәсәге тип тиккә генә атамағандар. Был күҙәтеү Дженнерҙә һыйыр сәсәге кешеләрҙә була торған сәсәк ауырыуының еңел формаһы булырға тейеш тигән фекер тыуҙырған.
Ауырыу һыйырҙарҙы һауғанда һауынсы ҡулының тиреһендәге ярылған урындарға һытылған күбексәләрҙең шыйыҡлығы эләкһә, моғайын, сәсәк ауырыуы йоға тип уйлаған ул. Һөҙөмтәлә был ауырыу, сырхау кеше һиҙмәҫлек, еңел формала үтә. Бына нилектән һауынсы натураль сәсәк ауырыуына бирешмәүсән булып ала.
Ләкин был фараздың дөрөҫлөгөн ғәмәлдә тикшерергә кәрәк булған. Дженнер һыйырҙарҙың елендәрендәге күбексәләрҙән алынған шыйыҡсаны кешеләрҙең тәненә тиреләге өҫтән аҙ ғына киҫелгән урындар аша һылаған. Прививка яһалған урында күбексә сыҡҡан. Уның тирәһендә тире ҡыҙарған һәм бер аҙ шешкән.
Бер нисә көндән һуң күбексә һытылған һәм унан ары кипкән. Был прививкалар кешеләр өсөн зарарһыҙ булып сыҡҡан. Уның ҡарауы прививкалар яһалған кешеләр натураль сәсәк ауырыуына бирешмәгәндәр.
Дженнерҙең асышы ауырыуҙарҙың ҡотолғоһоҙ булыуы тураһындағы дини ҡараштарҙы ҡаҡшатыусы удар булған. Шунлыҡтан руханиҙәр уны ғәйепләп ҡаршы сыҡҡандар һәм дин тотоусы кешеләрҙе, үҙҙәренә прививка яһатыу менән, улар йәндәрен шайтан ҡулына бирәләр, тип ҡурҡытҡандар. Ләкин сиркәүҙең ҡаршы тороуына ҡарамаҫтан, сәсәк һалыу бөтә донъяла тарала башлаған.
Дженнерҙең асышы йоғошло ауырыуҙарҙы тыуҙырыусы сәбәптәрҙе белеүгә түгел, бары тик күҙәтеүсәнлеккә нигеҙләнгән булған.
Бары тик йөҙ йыл үткәндән һуң ғына, Луи Пастер йоғошло ауырыуҙарҙы сир таратыусы микробтар тыуҙырғанлығын асыҡлаған.
И. И. Мечников фагоцитоз күренешен асҡандан һуң организмдең йоғошло ауырыуҙарға бирешмәүсәнлеге тураһындағы тәғлимәт үҫә башлаған.
Эдвард Энтони Дженнер (Edward Anthony Jenner; 1749 йыл 17 март, Беркли (Глостершир) — 1823 йыл 26 ғинуар, Беркли (Глостершир)) — инглиз врачы, кешене сәсәк менән ауырыуҙан һаҡлап ҡалыу методын ижад итеүсе. 1798 йылда Дженнер кешегә һыйырҙарҙағы сәсәк күбексәләре шыйыҡлығын яһалма рәүештә йоҡтороу юлы менән сәсәк ауырыуынан һаҡланыу методын эшләгән. Артабан ул сәсәк һалыу техникаһын камилләштергән. 1803 йылдан Лондонда (хәҙерге Дженнер институты) сәсәк һалыу буйынса беренсе етәксе була.
Пастер Луи (1822 йыл 27 декабрь — 1895 йыл 28 сентябрь) — француз ғалиме, уның ғилми хеҙмәттәре микробиологияның үҙаллы фән булараҡ үҫешенә нигеҙ һалған.
1862 йылдан алып ул Париж Фәндәр академияһының ағзаһы булған.
Был асыш Пастерҙе һаҡлыҡ прививкалары методын эшләүгә килтергән, һаҡлыҡ прививкалары төрлө йоғошло ауырыуҙарға: түләмәгә, ҡотороу ауырыуына, сусҡалар ҡыҙамығына ҡаршы көрәштең эффектле сараһына әйләнгән.
Хайуандарҙың сәсәк ауырыуы
Ауыл хужалығы малының бөтә төрҙәре һәм маймылдар ауырый. Һарыҡ, кәзә, сусҡа һәм башҡа мал вирустары береһенән икенсеһенә бер төр эсендә йоға. һыйыр сәсәге вирусы башҡа төр хайуандарҙы ла зарарлай. Кешегә йоғоп, ҡара сәсәктең еңел формаһын хәтерләткән ауырыу тыуҙыра.
Инкубация осоро — 3—14 тәүлек. Ауырыу башланғанда ҡыҫҡа ваҡытҡа тән температураһы күтәрелә. Һүлпәнлек, хәл бөтөү, аппетит юғалыу һәм башҡа тайпылыштар күҙәтелә.
Шаҙралар:
Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: гастроэнтерит, мастит, сепсис һ.б.
Диагностика эпизоотологик, клиник, лаборатор һәм патологоанатомик тикшереү мәғлүмәттәренә нигеҙләнә.
Дауалау медикаментоз(гамма-глобулиндар, антибактериаль һәм антисептик препараттар).
Иҫкәртеү: зооветеринар сараларҙы үтәү.
Республикала ваҡ мал сәсәге — 1966 йылдан алып, һыйыр малы сәсәге — 1973 йылдан алып, сусҡа сәсәге 1989 йылдан алып теркәлмәй.
20 быуаттың 70—80-се йылдарында БАХИ-ла (ҡара: Аграр университет) сусҡа малында сәсәк булғанда патоморфологик үҙгәрештәрҙе өйрәнеү буйынса фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла (Ф.Ә. Кәримов, У. Ғ .Кадиров, А. А. Сергеев, Л. Н. Судзиловский һ.б.).
Һылтанмалар
Башҡортостан энциклопедияһы
Перемка (Ласьва ҡушылдығы)
Перемка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ласьва йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ензырейшор
Ензырейшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоседа-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы
Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы — Башҡортостан Республикаһы төбәк йәмәғәт ойошмаһы, сәйәси булмаған ижади берекмә.
Тарихы
Ижади союз Өфөлә 1957 йылда ойошторола.
Төп маҡсаттары һәм бурыстары
Һүҙ һәм матбуғат иркен тәьмин итеүгә булышлыҡ итеү, журналистарҙың һөнәри кимәлен күтәреү, берекмә ағзаларының социаль‑хоҡуҡи һәм һөнәри мәнфәғәттәрен яҡлау. Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы журналистар съездарын, ижади осрашыуҙар, конкурстар ойоштора һәм үткәрә; йәш журналистарға һөнәри-ижади эштә ярҙам итә, иң яҡшы әҫәрҙәрҙе Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге, Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзы һәм Халыҡ-ара журналистар союздары конфедерацияһының премияларына, шулай уҡ журналистарҙы маҡтаулы исемдәргә һәм дәүләт наградаларына тәҡдим итә.
Юғары органы
Ижади берекмәнең юғары етәксе органы — съезд, ул биш йылға бер тапҡыр саҡырыла. Ойошманың башҡарма органы — рәйес етәкселегендәге идара.
Союз эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы Интернет-журналистика Хартияһын булдырған. Ижади берекмә йыл һайын «Башҡортостандың алтын ҡаурыйы», «Матбуғат йөҙө» республика конкурстарын, йәш журналистар фестивален үткәрә, бөтә ҡәләм оҫталары фестивале «Журфест» һәм «Пресса балы»н ойоштора.
Салмалы ауыл Советы (Шаран районы)
Салмалы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Салмалы ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы һәм тәбиғи ҡомартҡылары
Мослахова Илһөйәр. Шаран районы Салмалы ауылы тарихы һәм тәбиғи ҡомартҡылар. .
Составы
Салмалы ауыл Советы составына 4 тораҡ пункты инә:
Едовля
Едовля (Ендовля) — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Киров (Киров өлкәһе)
Киров (Киров) — Киров өлкәһенең үҙәге.
Транспорты
Киров — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Футан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суҡраҡлы ҡаласығы
Суҡраҡлы ҡаласығы (Чукраклинское городище) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Суҡраҡлы ауылы эргәһендә урынлашҡан VIII быуаттың 2 се яртыһы — IX быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Суҡраҡлы ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Суҡраҡлы ауылынан көнсығышҡа ҡарай 1,5 км алыҫлыҡта Дим йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Шишмә) — 31 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Дурасов) — 9 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы (Шөңгәккүл) — 7 км
Табылдыҡтар
Ҡаласыҡ майҙаны археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған. Ул 2 ур менән һаҡланған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ һауыттарҙың муйындары соҡорло биҙәк, ҡыя һыҙыҡтар, тамсы рәүешендәге тар һырҙар менән биҙәлгән. Ҡараяҡуп мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан ғибәрәт.
Ҡараяҡуп мәҙәниәте IX-Х быуаттарҙағы Тарихи Башҡортостан сиктәренә инә. Ҡайһы берҙә уны иртә башҡорттар мәҙәниәте тип тә атайҙар.
Ҡараяҡуп мәҙәниәтенә ҡараған күп һанлы ҡомартҡылар — борон халыҡ йәшәгән урындар. Улар убаларҙа урынлашып, бер йә ике бейек булмаған ур һәм соҡор менән уратып алынған була.
Ҡомартҡы ҡаласыҡ материалдары Башҡорт дәүләт университеты фондында һаҡлана.
Асыш тарихы
Ҡаласыҡ 1973 йылда археолог Васюткин Сергей Михайлович, археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
Кашаева Регина Фәрит ҡыҙы
Кашаева Регина Фаритовна (5 ноябрь 1979 йыл), ҡыҙ фамилияһы Рахимкулова — Рәсәй еңел атлеты, оҙон дистанцияға йүгереү һәм кросс буйынса белгес. 2003—2011 йылдарҙа элиталы спортсы булараҡ сығыш яһай, 3000 һәм 5000 метрға, шулай уҡ тигеҙ булмаған ерҙәрҙә йүгереүҙә Рәсәй чемпионы. Гетеборгта Европа чемпионатында, Бирмингемда ябыҡ биналағы Европа чемпионатында, Анси ҡалаһында Европа кубогында Башҡортостан исеменән сығыш яһай. Рәсәйҙең Халыҡ-ара класлы спорты мастеры.
Биографияһы
Регина Рахимкулова 1979 йылдың 5 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. Надежда исемле игеҙәк туғаны бар, ул да йүгереүҙә билдәле ҡаҙаныштарға өлгәшә.
Тренеры Геннадий Иванович Алексеев етәкселегендә еңел атлетика менән шөғөлләнә.
2005 йылда Волгоградта Рәсәй чемпионатында 3000 метрҙа дүртенсе була.
2007 йылда Волгоградта Рәсәйҙең Ҡышҡы чемпионатында 3000 метрға йүгереүҙә иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә, ә Бирмингемда ябыҡ биналағы Европа чемпионатында шул уҡ дисциплинала ун икенсе була.
2008 йылда Жуковский ҡалаһында Рәсәйҙең кросс буйынса яҙғы чемпионатында сығыш яһап, еңеүсе була, Анси ҡалаһында уҙған Европа Кубогында, 5000 метрға йүгереүҙә өсөнсө урын ала һәм команда зачетында беренсе була.
2009 йылда Сочиҙа Рәсәй чемпионатында 4×1500 метрға эстафетала Башҡортостан командаһы составында еңеүсе булып, көмөш миҙал яулай — бында инде иренең фамилияһы менән Кашаева булып сығыш яһай.
2010 йылда Жуковский ҡалаһында яҙғы кросс буйынса Рәсәй чемпионатында бронза призеры була.
2011 йылда Мәскәүҙә Рәсәйҙең Ҡышҡы чемпионатында 3000 метрға йүгереүҙә — туғыҙынсы, 5000 метрға унынсы була.
Омор-Ягун (Нятлонга-Ягун ҡушылдығы)
Омор-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нятлонга-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кочетная
Кочетная — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 884 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Перемка (йылға)
Перемка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы уң ярына 576 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтов Заҡуан Зөфәр улы
Әхмәтов Заҡуан Зөфәр улы (25 апрель 1956 йыл — 10 ноябрь 2021 йыл) — филолог, уҡытыусы, мәғариф һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1995—2001 йылдарҙа Әлшәй район мәғариф бүлеге етәксеһе; 2004—2016 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың мәғариф отличнигы.
Биографияһы
Заҡуан Зөфәр улы Әхмәтов 1956 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында тыуған.
Оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2021 йылдың 10 ноябрендә вафат булды.