cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ижевск быуаһы
Төҙөлөү тарихы
Ижевск заводына ҡараған тирә-яҡ ауылдарҙан бер нисә йөҙ суҡындырылған крепостной крәҫтиәндәр алдан билдәләнгән линиялар буйынса һәм балсыҡ тәрәнлеге һәм киңлеге  сажин (2,16 м) булған  4 траншея ҡаҙа.
Плотинаның каркасы ҡарағай һәм имән бүрәнәнән эшләнгән. Уларҙы тимер таҫмалар, болттар һәм ҡулсалар менән нығыталар.Бушлыҡтарын балсыҡ менән тултырғандар.
Тәүге плотина балсыҡ  нигеҙ өҫтөнә өйөлгән тупраҡ  өйөмдәренән ғибәрәт була. Бының өсөн өс йәй эсендә крәҫтиәндәр 13.159 кубометр, йәғни 60 мең тоннанан кәм булмаған балсыҡ ташый.
Яр буйҙарындағы нығытмалар шпунтлы терәү  бағаналарын буй бүрәнәләр менән бәйләп төҙөлә.
Плотинала завод цехтарының тәгәрмәстәренә  һыу бирә торған  төп тишем,   лесопилкаға һыу бирелә торған  бәләкәй  уйым, шулай уҡ яҙғы һыуҙы сығарыу өсөн  тишемдәр  уйылған. 1763 йылда һыуһаҡлағыс тулыһынса быуып ҡуйыла.
1773 йылда Ижевск заводына килгәнендә  академик  Паллас  плотинаға бик  юғары баһа  бирә. 1774 йылдың 27-28 июнендә пугачёвсылар заводты баҫып ала һәм плотинаны, шулай уҡ эргәләге фабрикаларҙы һәм  тирмәндәрҙе яндыра. Аҙаҡ быуаны тергеҙеүгә 5 йыл кәрәк була.
1807 йылда ҡорал заводы төҙөлә башлағас, ҙурыраҡ, һыуы күберәк быуа булдырыу   ихтыяжы тыуа. Плотинаның оҙонлоғо 303 сажинға  (646,6 м) һәм киңлеге  14 сажинға (30 м) тиклем  һуҙыла.
Быуа яғынан бөтөн плотина буйына терәү   бағаналары ултыртып сығалар. Унан буй бүрәнәләр менән бәйләп нығытып ҡуялар.
1834 йылда плотинаның өҫкө ҡатламы нығытылған. Һуңынан плотинаның һырты өҫтөнән һыу аҡма өсөн торбалар ҡуйылған  таш шоссе һәм йәйәүлеләр өсөн таш тротуарҙар төҙөлгән. Быуа яры буйлап урамдар һалына. Ҡалала ҡыҙыу рәүештә төҙөлөш эштәре  башлана. Ҡала урамдарын артабан планлаштырыу  быуаның торошона бәйле башҡарыла.
1875 йылда заводы идарасыһы П. А. Бильдерлинг быуаның икенсе плотинаһын төҙөргә тәҡдим итә. Йыл һайын ҡыш аҙағында  һыу етешмәй башлағанда ундағы йыйылған  һыу менән  быуаны  тулыландырып торһон өсөн. Төҙөлөштең хужалыҡҡа зыянының юҡлығын күрһәткән иҫәпләүҙәр үткәрелгән. Иж йылғаһы буйлап ағым үренә 25 саҡрым арауыҡта тораҡ урындары һәм  урмандар булмаған. Ә бары һаҙлыҡтар урындар ғына ятҡан.Әммә  төҙөлөш башланмаған.
1914 йылда Беренсе донъя һуғышы башланыу менән ҡоралдар заводының әһәмиәтен арта, шуға быуаны һаҡлау   көсәйтелә.
1919 йылдың 16 июнендә завод башняһынан ике башлы сәмреғошты быуаға ташлайҙар. Ҡайһы бер фараздарҙың береһе буйынса ул  бөгөнгө көнгәсә  ҡбыуа төбөндә ята.
Совет йылдарында урындағы халыҡты йәлеп итеп быуала ҡусҡарҙарҙың ҡабырсаҡтарын йыйып төймәләр  етештерелгән.
1933 йылдың 12 июнендә быуала "Динамо" һыу станцияһы, аҙаҡ  икенсе станция  —«Зенит» асыла.Улар  20 йыл дауамында эшләй. Станцияларҙың бассейндары, вышкалары була. 1950 йылдарҙа ағастан төҙөлгән ике станция ла емерелә, янғындарҙан зыян күрә.
1972 йылдан алып ваҡыт-ваҡыт төҙөлөш ихтыяждары өсөн быуа төбөнән ҡом сығарыла.
Судносылыҡ тарихы
Ижев быуаһында навигацияның башланыуы  1892 йылға ҡарай.
Документ буйынса, 1902 йылдан Ижевск ҡоралдар  заводын Воткин заводы етештергән ике  пассажир һәм йөк  пароходы хеҙмәтләндерелгән: буксирлы йөк-пассажир пароходы "Иж" һәм йөк- пассажир пароходы "Шнерапль". Ижевск заводтарында кәмендә  тағын ике пароход - "Ижевск"  һәм "Мария" буксир  баркастары төҙөлгән.
Хәҙерге торошо
Һыу объекты 1971 йылдың 7 октябрендә раҫланған Иж йылғаһында Ыл һыуһаҡлағысының һыу ресурстарын файҙаланыу ҡағиҙәләренә ярашлы файҙаланыла.
Иж йылғаһы бассейнының майҙаны - 1640 км²
максималь киңлеге - 2,5 км;
уртаса тәрәнлеге - 3,5 млн м³ ;
тулы күләм - 76,3 миллион м³.
Ижевск ҡалаһын һыу менән тәьмин итә. Халыҡты һәм сәнәғәтте  һыу менән тәьмин итеү өсөн быуанан алынған һыу  йылына уртаса   65-70 миллион м³  тәшкил итә.
2003 йылда күк-йәшел ылымыҡтарҙың үҫеүе арҡаһында эсәр һыу һаҫый башлай.
Ижевский быуаһы яҙғы-йәйге осорҙа кесе пассажир судоходлығы өсөн файҙаланыла. Пассажир флотилигы "Москвич" һәм "Мәскәү" тибындағы теплоходтарҙан тора.
2012 йылдың сентябрендә Удмурт дәүләт университетының экологтары  үҫемлетәр менән  бәйле Ижев быуаһының торошоноң насарайыуы тураһында хәбәр итә
2013 йылда земснаряд ярҙамында  быуаның төбөн таҙартҡанда 12 метр тәрәнлектә мамонттың тешен  һәм һөйәктәрен таба. Шулай уҡ земснаряд быуатөбөндә ул төҙөлә башлағанға тиклем һалынған иҫке юлды тапҡан.
2013 йыл аҙағына Киров исемендәге парк районында ярҙы нығытыу эштәрен тамамлау планлаштырылған. Әммә 2017 йылда ла был эштәр тамамланмаған.
Ижск быуаһы "Рәсәй Федерацияһының Эске һыу юлдары  - 2002 йыл исемлеге" нә инә.
2017 йылдың майында быуа өҫтөндә йөҙөп йөрөүсе үҫемлектәрҙән  массив келәм  (сплавина) хасил була. Плотинаның эшләүенә кире йоғонто яһамаһын өсөн был келәмде һайлыҡҡа этеп сығарып,  нығытып ҡуялар.
Экология
Быуаны бысратыусылар:
-"ИЭМЗ" асыҡ акционерҙар йәмғиәте (2006 йылда сығарылған),
-"Ижводоканал" муниципаль унитар предприятиеһы (бөтөрөлгән),
- ТЭЦ-1,
-һауыҡтырыу һәм спорт комплекстары, --психоневрология интернаты.
Ижевск быуаһына килгән һыу ағымының күләме : 2005 йылда - 5981 мең м³; 2017 - 2 429,8 мең м³.
Быуаға йыуынты һыуҙар менән бысратыусы матдәләрҙе  сығарыу: 2005 йылда - 6 027,9 тонна; 2017 йылда - 3 512,5 тонна.
Әхмәтова Рәсимә Шамил ҡыҙы
Әхмәтова Рәсимә Шамил ҡыҙы (Ахметова Расима Шамильевна; 9 май 1946 йыл) — хеҙмәт ветераны, фармацевт. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1998).
Биографияһы
Рәсимә Шамил ҡыҙы Әхмәтова 1946 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Белорет районының төпкөл Йүрмәтау ауылында тыуған.
Бөрө медицина-фармацевтика училищеһын (хәҙер - колледж) тамамлаған.
1997 йылдан алып 2004 йылға тиклем Рәсимә Шамил ҡыҙы ошо уҡ филиалдың мөдире булып хеҙмәт итә.
1998 йылдың 6 июнендә Рәсимә Шамил ҡыҙы Әхмәтоваға Башҡортостан Республикаһы Президентының УП-377 һанлы Указы менән «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә
«Башфармация» махсуслаштырылған дәүләт етештереү предприятиеһы"ның Стәрлетамаҡ филиалында Рәсимә Шамил ҡыҙы мөдир булып эшләгән дәүерҙә — 1982 йылда — ҡалала 4 мең кв.м. майҙанда аптека склады сафҡа индерелә. Шулай уҡ ул эшләгән осорҙа республикала Аптека идаралығы структура йәһәтенән үҙгәрештәр кисерә. 1989 йылда республиканың Аптека идаралығы «Фармация» Башҡортостан етештереү берләшмәһенә, ә унан һуң, 1993 йылда, «Башфармация» махсуслаштырылған дәүләт етештереү предприятиеһына үҙгәртеп ҡорола. Аптекалар бүлендек предприятиелар статусы менән юридик шәхестәр итеп үҙгәртелә. 2003 йылда бүлендек предприятиелар филиалдар статусы ала. Бер үк ваҡытта предприятиеның исеме лә үҙгәрә — ул Башҡортостан Республикаһы «Башфармация» дәүләт унитар предприятиеһының «Башфармация» дәүләт предприятиеһы тип атала. Стәрлетамаҡ филиалы уның тармағы булып ҡала һәм аптекалар селтәре киңәйә бара. Бер йылдан — 2004 йылда — Рәсимә Шамил ҡыҙы мөдир вазифаһынан хаҡлы ялға сыға.
Иванде Кайя
Иванде Кайя Антония Лукина (ҡыҙ фамилияһы Antonija Meldere-Millere, 1876—1942) псевдонимы Кайя (Kaija), латыш яҙыусыһы, Латвияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшсе. Йәмәғәт эштәре һәм әҙәбиәт аша 1920 йылда илдең алтын резервына әйләнгән "Алтын фонд"ына латыштарҙың хәйриәлек иғәнәһе индереүҙәрен үтенеп әүҙем сығыш яһай. 1926 йылда тапшырылған Өс Йондоҙ ордены уның ижтимағи эшмәкәрлеге хөрмәткә лайыҡ булыуын иҫбатлай. Совет осоронда уның күп хеҙмәттәре юҡ ителһә лә, һуңғы йылдарҙа улар яңынан тергеҙелде.
Биографияһы
Антония Мельдере-Миллере 1876 йылдың 13 октябрендә Рәсәй империяһы Ливония провинцияһында Микелис һәм Матильда (ҡыҙ фамилияһы Флинтман) Мельдере-Миллере ғаиләһендә тыуған. Хәлле йәшәгән атаһы ғаиләһе менән Торнякалнсҡа күсенеп килә һәм эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнеүен дауам итә. 1881 йылда Антония уҡый башлай. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, Ригала Ломоносов ҡыҙҙар гимназияһында уҡый Мәктәп йылдарында Феликс Лукинс менән дуҫлаша. 1892 йылда тәүге романы баҫыла. 1895 йылда философия һәм сәнғәт тарихын өйрәнеү маҡсатында Швейцарияла Берн университетында, Германияла Лейпциг университетында уҡый. Художество галереяларына, музейҙарға йөрөй. Инглиз, француз, немец, итальян, латин һәм рус телдәрен өйрәнә. 1901 йылда Лукинсҡа кейәүгә сыға. Ире офтальмолог була һәм Латвия табиптары ассоциацияһына нигеҙ һала. Лукина журналист булып эшләй, өс бала таба. Ул 1910 йылда Швейцарияға юллана, унда ире ярҙам итеп торған илдән һөрөлгән шағир Райнис һәм Аспазия йәшәгән була. Аҡсарлаҡ тигәнде аңлатҡан «Кайджа» псевдонимын һайлай.
Карьераһы
Лукина Франциялағы Сорбоннала журналистика буйынса һабаҡ ала. 1911 йылдан башлап ишетеү һәләтен юғалта башлағанын тоя. Коллеж де Франс баҫмаһына мәҡәләләр яҙа, Франция, Италия буйлап сәйәхәт ҡыла. 1913 йылда Ригаға ҡайта.Журналдарҙа ҡатын-ҡыҙҙың енси азатлығы тураһында ҡаршылыҡлы фекерҙәрен уҡыусыға тәҡдим итә, ҡатын-ҡыҙға ҡағылышлы сәйәси һәм социаль мәсьәләләрҙе яҡтырта.
1920 йылдан башлап, Латвия Республикаһы Сит ил эштәре министрлығында француз әҙәбиәте комментаторы була һәм Latvijas Sargs — Латыш гвардияһының сәнғәт бүлеген етәкләй. 1919 йылда никах институтына ҡарашын сағылдырған Jūgā (Ҡоллоҡта), Сфинкс (Сфинкс) романдарын баҫтыра. 1920 йылда Балтик буйы. боронғо халыҡтары тураһында Dzintarzeme (Amber земли) тигән тарихи роман нәшер итә. 1921 йылдың мартында, туберкулёз шифаханаһында булғандан һуң, ниһайәт, Лукинс ҡайта. Бер нисә ай үтеүгә Валмиерала милләт алдында торған социаль мәсьәләләр хаҡында һирәк әйтә торған һүҙен әйтә. Тиҙҙән инсульт һуға, ишетеү, һөйләшеү, хәрәкәәт итеү һәләтен юғалта. Өс йылға һуҙылған тергеҙеү тайшаңлап атларлыҡ ҡына була, әммә уң ҡулын фалиж һуҡҡан була. Ишетмәй, хәйер, һул ҡул менән яҙырға өйрәнә һәм хат яҙыуын дауам итә.
1926 йылда Латвия дәүләтен төҙөүҙә индергән өлөшө өсөн Өс йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1928—1931 йылдарҙа ун томлыҡ йыйынтығы баҫылып сыға. 1936 йылда тиерлек эшләүҙән туҡтай. Латвияға совет ғәскәрҙәрен индерелгәс, китапханаларҙан Кайяның хеҙмәттәре алына.1941 йыл һуңында Раштыуа байрамы алдынан автомобиль һәләкәтенә эләгеп яралана, 1942 йылдың 2 ғинуарында дауаханала вафат була. Рига ҡалаһының Урман зыяратында ерләнгән.
Мираҫы
Совет режимы уның хеҙмәттәрен һанға һуҡмай, әммә хәҙерге донъяла уның хеҙмәттәре актуалләшә. 2006 йылда, Кайяның 130 йәшен билдәләп, Малпилс волость мәхәлләһе (дума) күмәк халыҡҡа һайланма уҡыуҙар һәм асыҡ лекция ойошторҙо.
Мәкруһ
Мәкруһ (مكروه; Макрух) — фиҡһ буйынса харамға яҡын ғәмәл (. Мәкруһтың ике төрө бар: харам тиерлек тәхриман-мәкруһ һәм еңелерәк — тәнзиһан-мәкруһ. Ике төр мәкруһтан да тыйылыу Аллаһыға яраҡлы тип, тик тәхриман-мәкруһ ҡылыуы ғына гонаһ тип һанала.
Тарихы
«Мәкруһ» һүҙенең мәғәнәһе Ҡөрьән иңгән замандан бирле үҙгәргән. IX быуат уртаһына тиклем терминология-хөкөм (рөхсәт ителгәнлек баһаһы) әле формалашмаған, һәм «мәкруһ» һүҙе ҡәтғи тыйылған ғәмәлдәрҙе билдәләү өсөн ҡулланылырға мөмкин булған.
Мураловка (тораҡ)
Мураловка — Аҙау янында   һуңғы палеолит торағы. Ростов өлкәһенең Неклиновский районы Носов ауылы эргәһендә Миусс лиманынан алыҫ түгел урынлашҡан
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 18000-17000 йылдарға ҡарай. Уның барлыҡҡа килеүен һыуытыу һөҙөмтәһендә халыҡтың төньяҡтан күсеп килеүе менән бәйле.
Ҡаҙылма эштәре һөҙөмтәһендә бында уртаһында усаҡ менән таш менән түшәлгән ер өҫтө торағы табылған. Саҡматаштан һәм һөйәктән ҡоралдар табылған. Һөйәк әйберҙәр араһында һырлама менән биҙәлгән фрагменттар билдәләнә.
Мураловка торағы инвентарҙарын анализлау барышында археолог А.К. Филиппов үҙенсәлекле ҡырғыс һәм тырнаҡ йышҡы серияһын айыра, улар сифатында ваҡ пластиналар һәм тигеҙ булмаған ҡырҙары менән ырғаҡтар ҡулланыла. Ҡоралдарҙың таушалыуы буйынса ғалим тораҡта йәшәүселәрҙең ваҡ йәнлектәҙең тиреләрен эшкәртеү өсөн ҡырғыс кеүек микролиттарҙы ҡулланыуы тураһында әйтә. Филиппов шулай уҡ телгес төркөмдәрен дә —ҙур һәм нәҙек телгестәрҙә нуклеустар һәм ҡырғыс-тыраҡ йышҡыларҙы айыра
Ҡатил
Ҡатил (ғәр. — үлтереүсе) — «Урал батыр» эпосы персонажы.
Ҡыҫҡаса тасуирлама
Ерҙәре тау‑тау кеше һөйәктәре менән ҡапланған һәм ҡан менән һуғарылған илдең аяуһыҙ һәм ҡан эскес батшаһы; тыуына ҡоҙғон һүрәте төшөрөлгән (башҡорттарҙың һәм байтаҡ башҡа халыҡтарҙың инаныуҙары буйынса, ҡоҙғон — үлем символы). Ҡот осҡос ҡиәфәтле итеп һүрәтләнә.
Ҡатил тыуған көнөндә ҡорбан килтереү йолаһы башҡарыла: ҡыҙҙарҙы ҡоҙоҡҡа ташлайҙар, ир-атты утта яндыралар. Был көндө йыл һайын уның ҡыҙы үҙенә кейәү һайлай. Көслө, ҡыйыу Урал батыр, Ҡатил иленә килеп сыҡҡас, батшаның дәү үгеҙен һәм имәнес ҡиәфәтле 4 батырын еңә, халыҡты ҡоллоҡтан ҡотҡара һәм Ҡатил ҡыҙына өйләнә, уларҙан Яйыҡ батыр тыуа.
Этимология
Ғәрәп теленән килеп ингән һүҙ. Үлтереүсе мәғәнәһендә.
Ун-Вис (Казым ҡушылдығы)
Ун-Вис  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 247 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уксора
Уксора — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарня йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Уксора
Дорнштедт
Дорнштедт (Dornstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 752 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 139 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
Томынг-Я (йылға)
Томынг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 639 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хала-Тальбей (йылға)
Хала-Тальбей — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хуута йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Стәрлетамаҡ кантоны
Стәрлетамаҡ кантоны (Стерлитамакский кантон) — Башҡортостан АССР-ы составында 1921 йылдың 5 ғинуарынан 1930 йылдың 20 авгусына тиклем ғәмәлдә булған административ-территориаль берәмек.
Хала-Тальбей (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Стәрлетамаҡ кантоны
Үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы.
Хала-Тальбей (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стәрлетамаҡ кантоны
Тарих
1921 йылдың 5 ғинуарында БАССР составында ойошторола. Кантонға Бәләбәй өйәҙенең — 2, Стәрлетамаҡ өйәҙеның — 17, Табын кантонының - 13, Өфө өйәҙенең - 1 һәм Юрматы кантонының - 14 улусы инә. Административ үҙәге итеп Стәрлетамаҡ ҡалаһы билдәләнә.
1922 йылда Стәрлетамаҡ кантонынан Кәлсер-Табын һәм Меркет улустарының 11 ауылы, 1924 йылда — Дыуан-Табын, Ҡырмыҫҡалы, Тирәкле улустары Өфө кантонына күсә; 1922 йылда Бәләбәй кантонының Дәүләкән, Елдәр,Ҡырғыҙ-Миәкә, Әлшәй улустарына, Йылайыр кантонынаң Бөрйән, Көйөргәҙе улустарына ҡараған 47 ауыл Стәрлетамаҡ кантоны күсерелә. 1927 йылда Мораптал улусының бер өлөшө Ырымбур губернаһы бирелә. 1929 йылда Урта Волга өлкәһе Ырымбур округының 3 ауылы (Дәүләтҡол, Мәҡсүт, Иҫке Аллабирҙе) кантон составына инә. Стәрлетамаҡ кантоны территорияһында БашҮБК Президиумының 1923 йылда 10 февралендә ҡарары менән — 16, Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1924 йылда 15 декабрендә декреты менән 15 улус ойошторола. 375 1‑се баҫҡыс мәктәп (шуларҙың 96‑һында уҡытыу — башҡорт, 12‑һендә — мордва, 146‑һында — урыҫ, 89‑ында — татар, 32‑һендә сыуаш телендә алып барылған) иҫәпләнгән (1926).
1930 йылдың 20 авгусында Стәрлетамаҡ кантоны бөтөрөлә, уның территорияһы Бөрйән (Арыҫлан, Маҡар улустарының бер өлөшө), Верхотор (Верхотор улусы, Аҙнай, Арыҫлан, Ергән, Мәләүез улустарының бер өлөшө), Красноусол (Борон, Красноусол, Кәлсер-Табын, Маҡар, Түбәнге Канаш улустарының бер өлөшө), Ҡарағош (Ергән, Ҡалҡаш, Фёдоровка улустарының бер өлөшө), Ҡырғыҙ-Миәкә (Ҡалҡаш, Уҫылы улустарының бер өлөшө), Мораҡ (Арыҫлан, Көйөргәҙе улустарының бер өлөшө), Мәләүез (Мораптал улусы, Ергән, Көйөргәҙе, Мәләүез, Фёдоровка улустарының бер өлөшө), Петровск (Аҙнай, Арыҫлан, Ашҡаҙар, Борон,Маҡар улустарының бер өлөшө), Стәрлетамаҡ (Аҙнай, Ашҡаҙар, Ергән, Ҡалҡаш, Усолка улустарының бер өлөшө), Түбәнге Ҡарамалы (Өршәк-Мең улусы, Кәлсер-Табын, Түбәнге Канаш, Уҫылы улустарының бер өлөшө) административ райондары составына инә.
Халҡы
Халҡы 1926 йылда — 429 490 кеше. Халҡы 1926 йылда — 429490 кеше (башҡорттар — 73186, белорустар — 1692, мишәрҙәр — 5946, мордвалар — 20046, сыуаштар — 31463, татарҙар — 83159, украиндар — 18220, урыҫтар — 194054 һәм башҡалар).
Тиха (Нельша ҡушылдығы)
Тиха — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нельша йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Покровка соборы (Барнаул)
Покровка кафедраль соборы — Барнаулда православие ҡорамы (Никитин урамы, 137), XX быуаттың 40-сы йылдарынан Барнаул епархияһының кафедраль соборы.
1898 йылдың 9 авгусында нигеҙ һалына, 1904 йылдың  29 сентябрендә изгеләндерелә. Иҫке Барнаулдың көнбайыш ситендәге иң ярлы слободаның шәхси иғәнәләренә төҙөлгән. Стиле— псевдорусс (византия), материалы — ҡыҙыл кирбес. 1863 йылдан килгән элекке ағас Покровка сиркәүе урынына төҙөлгән. Дүрт тәхетле ғибәҙәтхана — пресвятая Богородица тәхете, изге кенәз Александр Невский хаҡына,   изге Ғазап сигеүсе һәм Дауалаусы Пантелеймон хаҡына һәм изге Преподобный Серафим  Саровский хаҡына Покровка тәхеттәре
Ғибәҙәтхана интерьеры рус академияһы һынлы сәнғәте оҫталары М.В. Нестеров, В. М. Васнецов, И. Н. Крамскойҙың дини сюжетына картиналары 1918 —1928 йылдарҙа рәссам Н. В. Шварев ҡатнашлығында ҡоро штукатурка өҫтөнә майлы буяу менән яһалған. Ул шулай уҡ биҙәк һалыуҙың проектын төҙөгән.
1939 йылда сиркәү ябыла, манара һәм көмбәҙҙәге тәре һүтеп алына. Бина складҡа әйләндерелә. 1943 йылдан — ҡабат эшләй башлай, ҡалала берҙән-бер тиерлек кафедраль соборға әүерелә.
40-сы йылдар аҙағынан ғибәҙәтхананың һүрәттәрен реставрациялау башлана. 1993 йылда манара яңынан төҙөлә.
Пулково эше
«Пулково эше» (1936—1937) — НКВД тарафынан совет ғалимдарына ҡаршы асылған енәйәт эше. Ҡулға алынғандар 1932 йылда Германия разведка органдары инициативаһы менән барлыҡҡа килгән һәм Совет власын ҡолатыуҙы һәм СССP территорияһында фашистик диктатураһын урынлаштырыуҙы үҙ маҡсаты итеп ҡуйған фашистик Троцкий-Зиновьев террористик ойошмаһында ҡатнашыуҙа ғәйепләнәләр. Зыян күреүселәрҙең теүәл һаны билдәһеҙ, «Пулково эше» исеме һуңғараҡ барлыҡҡа килә һәм эш материалдарында телгә алынмай. Пулково обсерваторияһының ғына хеҙмәткәрҙәре түгел, башҡа ғилми ойошмаларҙан да астрономдар, геологтар, геофизиктар, геодезистар, Ленинград, Мәскәү һәм башҡа ҡалаларҙың бер нисә ғилми һәм уҡыу йорттары математиктары ла ҡулға алына, әммә 1936 йылдың көҙөндә беренсе ҡулға алыныусыларҙың ҙур төркөмө («Ежовщина» башында) Пулково астрономдары араһында үткәрелгәнгә күрә, эшкә Пулково исеме бирелгән, тип аңлап була.
Процесс тарихы
1934 йылда совет һәм донъя астрономик фәне 1936 йылдың 19 июнендәге буласаҡ башлыса СССР территорияһында күҙәтелергә тейеш булған ҡояш тотолоуына әҙерләнә. Пулково обсерваторияһы директоры Б. П. Герасимовичтың ошо ваҡиғаға бәйле сит ил контакттары киңәйеүе НКВД иғтибарынан ситтә ҡалмай һәм Ленинград ғилми-техник интеллигенцияһы араһында «контрреволюцион ҡоротҡос ойошмаһының» тикшереүе башлана.
1936 йылдың йәйендә Ленинград матбуғатында Пулково обсерваторияһындағы «ғәҙәти булмаған хәлде» шелтәләгән һәм астрономдарҙы «сит ил алдында ярамһаҡланыуҙа» (хеҙмәттәрен башлыса көнбайыш журналдарында нәшер итеү, «тәнҡитте ҡыҫыу») ғәйепләгән бер нисә мәҡәлә донъя күрә
Шул уҡ 1936 йылдың йәйендә Алтайҙағы Зыряновск ҡалаһында геофизик, ЦНИГРИ хеҙмәткәре Ю. Н.  Лепешинский ҡулға алына, артабан ошо ҡулға алыу тотош бер серияға нигеҙ һала. 1936 йылдың авгусында Пулково обсерваторияһы директоры урынбаҫары Б. И. Шигин ҡулға алына. Һуңынан, 1936 йылдың ноябренән 1937 йылдың сентябренә тиклем, Пулково обсерваторияһынан 13 астроном һәм уларҙың ҡатындары, шул иҫәптән обсерватория директоры Герасимович, ҡулға алына. Эште тикшереү НКВД-ның билдәле сценарийы буйынса бара: ҡулға алынғандарға ҡарата ҡулланылған физик көсләү ысулдары арҡаһында улар үҙ өҫтөнә генә түгел, коллегалары өҫтөнән дә һөйләйҙәр. Ҡайһы бер баһалауҙарға ярашлы, әлеге эш буйынса барыһы йөҙҙән ашыу кеше ҡулға алына, шул иҫәптән ЛДУ профессоры, СССР-ҙың Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты В. А. Фок, ЛДУ профессоры В. К. Фредерикс, башҡа билдәле ғалимдар (яҡынса 30 астроном), йәғни СССР-ҙа әүҙем эшләгән астрономдарҙың дөйөм һанынан яҡынса 10—20 проценты.
НКВД версияһы буйынса, «контрреволюцион үҙәк» 1932 йылдың март айында Свердловскиҙа геофизик конференцияһы барышында барлыҡҡа килә. «Үҙәккә», йәнәһе, 1929 йылдан уҡ «контрреволюцион төркөмөн» булдырған Астрономия институты директоры Б. В. Нумеров етәкселек итә. Тикшереү версияһы буйынса, ойошманың үҙәге — Ленинградта, уның филиалдары Мәскәү, Киев, Харьков, Днепропетровск, Новосибирск ҡалаларында һәм башҡа ҡалаларҙа була. 1933 йылда «үҙәк», йәнәһе, Ленинградтағы Троцкий-Зиновьев ойошмаһы менән бәйләнеш булдырған. Ойошманың директиваһы буйынса ВКП(б) һәм совет хөкүмәтенә ҡаршы террористик акттар әҙерләү башлана. 1933—1936 йылдарҙа үткәрелгән ойошма ултырыштарында уның ағзалары, йәнәһе, Сталинға ҡаршы террор кәрәклеге тураһындағы фекергә килә, ә 1936 йылдың февралендәге аҙаҡҡы ултырышта ошондай актты әҙерләү буйынса ҡарар ҡабул ителә. «Заговорҙа» ҡатнашыусылар шулай уҡ ҡоротҡослоҡта (ҡояш тотолоуҙы күҙәтеүҙә саботаж, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын йәшереү һәм башҡалар) ғәйепләнәләр.
1937 йылдың 20 майынан 26 майына тиклем Ленинградта СССР Юғары Суды хәрби коллегияһының күсмә сессияһында «Пулково эше» буйынса йәлеп ителгәндәрҙең эштәре ҡарала. Хөкөм ителеүселәргә ҡаршы РСФСР Енәйәт Кодексы 58-се статьяһының 6, 7, 8, 10 һәм 11-се пункттары буйынса (шпионаж, ҡоротҡослоҡ, террор, советтарға ҡаршы агитация) ғәйеп тағыла. Ғәйепләнеүселәрҙең бер төркөмө (П. М. Каратыгин, П. П. Кузнецов, С. К. Гирин, А. П. Константинов, М. А. Балдин, Ю. Н.  Лепешинский) — атып үлтереүгә, ҡалғандары мөлкәттәрен тартып алыу һәм хоҡуҡтан мәхрүм итеү менән холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 5 йылға һәм башҡа сроктарға хөкөм ителәләр.
«Пулково эше» менән бәйле ҡулға алыуҙар ғәйепләнеүселәрҙең төп төркөмө суды үткәндән һуң да дауам итә. Атап әйткәндә, 1937 йылдың көҙөндә хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындары ҡулға алына һәм репрессияланғандарҙың ғаилә ағзалары булараҡ (ЧСИР) төрлө сроктарға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына хөкөм ителәләр. Ғалимдарҙың башҡа туғандары ла һөрөлә. 1937 йылдың 30 ноябрендә Пулково обсерваторияһы директоры Б. П. Герасимович атып үлтереүгә хөкөм ителә.
Һуңғараҡ (1939 йылда) ҡулға алынған инженер-уйлап табыусы Лев Термен 1934 йылда Кировҡа ҡаршы теракт әҙерләүҙә ғәйепләнә, йәнәһе, Фуко маятнигына бомба урынлаштырылған булған һәм Киров обсерваторияға килгән саҡта маятникты ҡараған мәлдә ул шартларға тейеш булған.
Хөкөм ителгәндәрҙең бер өлөшө 1950-се йылдар аҙағында аҡлана.
«Пулково эше» буйынса ҡулға алынғандар
Шартлы тамғалар:
Күкҡуян
Күкҡуян (Куккуяново) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 708 кеше. Почта индексы — 452312, ОКАТО коды — 80224813001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғаҡыл
Ғаҡыл (ғәр. عقل,күпл. عقول-ғуҡул; Акль, акл) - исламда, атап әйткәндә, шиғый дини тәғлимәт һәм хоҡуғында, мөһим төшөнсә.
Һүҙмә-һүҙ «хайуан аяғындағы тышау» тигәнде аңлатҡан һүҙ «ғаҡыл», «аҡыл», «аң-зиһен» тип тәржемә ителә. Тышау менән ассоциация осраҡлы түгел, сөнки хәҙистәрҙә ғаҡыл түбән хистәрҙе ауыҙлыҡлау сараһы итеп һүрәтләнә.
Ҡөрьәндә һәм Сөннәттә
Ғаҡыл төшөнсәһе мосолмандарҙың Изге Китабы - Ҡөрьәндә йыш ҡына телгә алына: "был аңлай белгәндәр өсөн иҫкәртеү» (һүҙмә-һүҙ тәрж. "аң-зиһене булғандар өсөн (ғаҡыл)).
Миҫалға түбәндәге ике аятты килтерергә мөмкин :
Ғаҡыл философияла
Ислам философтары үҙҙәренең иғтибары менән ғаҡыл темаһын урап үтә алмай, сөнки был, билдәләнеүенсә, Ҡөрьән аяттарының,  хәҙистәрҙең  төп нигеҙ ташы булып тора.
Алишер Навои Ақли Кулл төшөнсәһе тураһында телгә ала, был «тәүаҡыл» йәки «универсаль аҡыл» тип тәржемә ителә, уның был төшөнсә ҡыҫаларында аҡыл энтелехияһын йәки сиктәрен күҙҙә тота.
Әммә мосолман философтары ғаҡылды (аҡылды) Европаса рационаллекте аңлау менән тиң ҡуйып ҡарау йәһәтенән төрлө фекерҙә.
Аҡтау (Баймаҡ районы)
Аҡтау (Актау) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 266 кеше. Почта индексы — 453676, ОКАТО коды — 80206807002.
Исеменең килеп сығышы
Аҡтау тауы итәгендә урынлашҡанға күрә ауыл Аҡтау тип йөрөтөлә.
Тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә Аҡтау ауылы күрһәтелмәгән. Ауыл совет осоронда барлыҡҡа килгән. 1930 йылдарҙың башында РККА-ның 46-сы һанлы йылҡы заводының подразделениеһы булараҡ булдырыла. Ауылдың исеме Аҡ тау исеменән алынған. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — игенселек һәм малсылыҡ.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, бөрйән ырыуы башҡорттары (100 %) йәшәй.
Претцир
Претцир (Pretzier) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1275 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Артикуляция (фонетика)
Артикуля́ция (articulo — «бүлгеләйем») — фонетикала телмәр өндәре яһалғанда айырым телмәр ағзаларының эш итеү һөҙөмтәһе. Ағзаларҙың теге йәки был өндө хасил итеү өсөн кәрәк булған торошо өндөң артикуляцияһын, өндәрҙең айырым-асыҡлығын тәьмин итә. Телмәр өндәре телмәр ағзалары эшмәкәрлеге, асыҡлабыраҡ әйткәндә, тауыш ярыларын үпкәнән сыҡҡан һауа ағымы тирбәлтеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Һауа ағымының ҡыҫылыуы һәм тулҡын кеүек таралыуы билдәле бер юғарылыҡҡа, көскә, тембрға, оҙонлоҡҡа эйә булған өн хасил итә.
Стриктура — өн яһалыу ысулдарының береһе. Унан башҡараҡ параметрҙар ҙа өн яһалыуҙа, мәҫәлән, бер һәм күп баҫымлы һуҙынҡылар хасил булыуҙа, шулай уҡ шышылдаулы  фрикативтарҙа ҡатнаша. Танау һәм тел эргәһе тартынҡыларының әйтелеше лә тартынҡылар яһалыу ысулы тип һанала.
Өн артикуляцияһы 3 этаптан тора:
Малаяҙ ауыл советы (Салауат районы)
Малаяҙ ауыл Советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе .статусына эйә.
Ун-Вис (Сорум ҡушылдығы)
Ун-Вис  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ускоперть
Ускоперть — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Порша йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тосемтоу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Халетоко-Се
Халетоко-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сохонто-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Това (Лундонга ҡушылдығы)
Това — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лундонга йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айрауыҡ
Айрауыҡ (Daćtylis, Ежа ) — ғаиләһендәге күп йыллыҡ үләнсел үҫемлек, Евразия һәм Төньяҡ Америкала таралған. Йомшаҡ уңдарышлы тупраҡта үҫә, артыҡ дымлы ерҙе яратмай. Йылға буйҙарында, болондарҙа, юл буйҙарында күләгәле урындарҙа үҫә. Һабаҡтары бейек (150 см-ға тиклем), күп япраҡлы, тамыр яны япраҡтары оҙон һәм бик күп. Сәскә ойошмаһы — өс ҡырлы үҙәге һәм ботаҡтары ике яҡлап айырылған, киң ябалдашлы һеперткебаш. Башаҡтары ян-яҡтан ҡыҫылған, тығыҙ усмаға йыйылған 3-5 сәскәле, ә ботаҡтары осонда һепертке урынлаша. Ҡоролоҡҡа сыҙам, оҙаҡҡа һуҙылған дымлылыҡты яратмай. Ҡиммәтле мал аҙығы. Яҙ көнө әселеге аҙ реакциялы һәм дымлылығы етәрлек булған уңдырышлы тупраҡҡа бесәнлек һәм көтөүлектәр өсөн сәселә, шулай уҡ баҫыу сәсеү әйләнешендә (люцерна менән) һәм орлоҡ өсөн сәсеүлектәрҙә лә игелә. Айрауыҡ яҙ көнө ужым арышы менән бергә үҫә. Йәшел массаның уңышы май ахырына 1 гектарҙан 70-80 центнерға етә. Башҡа күп йыллыҡ ҡуҙаҡлы үләндәр менән сағыштырғанда айрауыҡтың йәшел массаһында ике тапҡыр күберәк ҡоро матдә һәм 25-30 % ка күберәк эшкәртелә торған протеин була. Ике тапҡыр сабып алыуға 1 гектарҙан 100 центнер бесән алына. Өс йылда үҫеп етә һәм үлән булып 6 йыл һәм унан да күберәк тора.
16 октябрь
16 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 289-сы көнө (кәбисә йылында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Рәсми булмаған
}}
Антониу Гутерреш
Анто́ниу Мануэ́л ди Оливе́йра Гуте́рреш (António Manuel de Oliveira Guterres; 30 апрель 1949 йыл) — Португалия сәйәсмәне, Португалия социалистик партияһы генераль сәркәтибе (1992—2002), Португалия Республикаһының премьер-министры (1995—2002), Социнтерн рәйесе (1999—2005), Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары (2005—2015). 2016 йылдың 7 апреленән — Португалия дәүләт кәңәшсеһе. 2016 йылдың 5 октябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретары вазифаһына һайлана (вазифаны 2017 йылдың 1 ғинуарынан үтәй башлай).
Биографияһы
Антониу Гутерреш Португалияның баш ҡалаһы Лиссабонда 1949 йылда тыуған. Юғары техник институтын тамамлай, 1973—1975 йылдарҙа шул институтта уҡыта һәм ҡайһы бер йәштәр католик хәрәкәттәре менән бәйләнеш тота. 1974 йылдан — Португалия социалистик партияһы ағзаһы, 1992—2002 йылдарҙа — партияның генераль сәркәтибе.
1995—2002 йылдырҙа Португалия Республикаһының премьер-министры вазифаһын башҡара.
2005—2015 йылдарҙа Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары булып эшләй. Португал теленән башҡа, испан, француз һәм инглиз телдәрен белә.
Шәхси тормошо
1972 йылда Луиза Амелии Гимарайнш и Мелоға өйләнә, ул яман шеш ауырыуынан 1998 йылда вафат була. Был никахта Гутеррештың ике балаһы була. 2001 йылда Катарина Маркеш де Алмейда Ваш Пинтуға өйләнә, был никахта тәрбиәгә алынған ул үҫтерәләр.
Аштон Фредерик
Сэр Фредерик Уильям Малландейн Аштон (Frederick William Mallandaine Ashton; 17 сентябрь 1904 йыл, Гуаякиль — 18 октябрь 1988 йыл, Суффолк) — инглиз балетмейстеры, үҙ ваҡытында Көнбайыш Европаның алдынғы хореографтарының береһе. 1963—1970 йылдарҙа Король балеты труппаһы етәксеһе. Кеннет Макмиллан менән бер рәттән — инглиз балеты репертуарына нигеҙ һалыусы; беренсе милли инглиз балеты авторы («», ).
Аҡ
Аҡ - төҫ
Аштон Фредерик
Биографияһы
Фредерик Аштон 1904 йылда Эквадорҙың Гуаякиль ҡалаһында тыуа, унда атаһы дипломат булып хеҙмәт итә. Өс йәшендә ата-әсәһе менән бергә Перуға, Лимаға күсә, бында уның бала сағы, үҫмер йылдары үтә. 1917 йылда 13 йәш булғанда, Аштон Лиманың муниципаль театрында Павлова Аннаның сығышын күрә, был уның тормошон үҙгәртә — ул балетҡа ғашиҡ була һәм ошо ваҡыттан алып бейеүсе булырға ҡарар итә. Һуңыраҡ ул, рус балеринаһы сығышының бөтә ғүмеренә тәьҫире тураһында әйтә: «Ул рух ине, ул ялҡын ине, ләкин кеше түгел <...> Ул мине үҙенең ағыуы менән зарарланы, һәм ошо кистән алып мин тик бейергә генә теләнем». 1919 йылда ата-әсәһе уны Бөйөк Британияға, Дувр колледжына уҡырға ебәрә, ул уны тамамламай.
Колледжды ташлап, Аштондың Лондонға күсә, унда француз һәм испан телдәрен белеү арҡаһында Ситиҙа эш таба, сөнки 1924 йылда уның атаһы үҙ-үҙенә ҡул һала, әсәһе балалар менән Англияға күсенә һәм Фредерикҡа ғаиләне ҡарау хәстәрләге йөкмәтелә. Эш хаҡының күп өлөшөн Дягилевтың Рус балеты бейеүсеһе Леонид Мясиндан шәхси дәрестәр алыуға тотона. Лондондан китеп, Мясин Аштонға Нинет де Валуа, Леонид Мясин, Лидия Лопухова, Алисия Маркова һәм башҡалар менән бер рәттән, инглиз балетына нигеҙ һалыусы, хореограф һәм балет педагогы Мари Рамберға уҡырға барырға кәңәш итә. Уның уҡыусылары араһында шулай уҡ Энтони Тюдор, Агнес де Милль,, , «беренсе британ виртуозы» , , Моррис Норман һәм башҡа күптәр була, ә уның балет мәктәбе тураһында ваҡыт үтеү менән «инглиз бейеүселәренең һәм хореографтарының емешле питомнигы» буласаҡ, тип һөйләйҙәр.
Аҡ
Һүҙбәйләнештәр күрһәтеүенсә, аҡ һүҙе ысынлап та яҡшы тойғолар менән бәйле. Мифологияларҙа аҡ һүҙе булған заттар изге кешегә бәхет килтереүсе, уны ҡурсалаусы итеп һүрәтләнә. Мәҫәлән: аҡ йылан алдына яулыҡ һалһаң ул мөгөҙөн һала. Шул мөгөҙҙө тотҡан, күргән кеше бәхетле була тип ышаныу әле лә йәшәй. Аҡ менән бәйле бик күп тыйыуҙар ҙа бар: аҡты, йәғни һөт- ҡатыҡты, түгергә, сәсергә, тапарға ярамай; аҡ йыланда, аҡҡошто үлтерергә ярамай.
Аштон Фредерик
Биографияһы
Дягилев антрепризаһының Лондон гастролдәре ваҡытында Аштон Аврора ролен башҡарыусы Ольга Спесивцева ҡатнашлығында Пётр Чайковскийҙың «Спящая красавица» балетын күрә, был балет ҙур тәьҫораттар ҡалдыра һәм классик балетты нығыраҡ яратырға мәжбүр итә. Уның хыялы бейеүсе булыу ине, әммә физик сифаттары быға мөмкинлек бирмәй. Шуға ҡарамаҫтан, Мари Рамбер, уҡыусыла хореографияға һәләттәр табып, уға үҙенең беренсе «» балетын ҡуйырға мөмкинлек бирә: ул «Рамбер клубы» ярҙамында 1926 йылдың 15 июнендә Лирик театр сәхнәһенең программа-ревю составында күрһәтелә. Был постановка уның труппаһының беренсе яҡшы сифатлы спектакле һәм Аштондың балетмейстер сифатында дебюты ғына түгел, шулай уҡ беренсе инглиз милли балет спектакле була. Уны «балет тарихында һынылышлы мәл» кеүек билдәләйҙәр, сөнки ул Эштондың карьераһына ла, шулай уҡ Рамберҙың балетына ла башланғыс һала.
1928 йылда ул Парижда Ида Рубинштейндың интернациональ труппа бейеүсеһе була, унда шул мәлгә Бронислава Нижинская хореограф була. Аштон һуңғараҡ уның мәктәбе һәм үҙенең ижадына йоғонтоһо тураһында хөрмәт менән иҫкә ала, ә үҙенең труппала ҡатнашыуы хаҡта ошолай ти: «Компания бик ҙур, ҡаты конкуренция һиҙелә. Әммә миңә борсолорға урын юҡ — мин, һис һүҙһеҙ, иң насар бейеүсе». Нижинская уның балетҡа һөйөүен һәм тырышлығын билдәләй, үҙенең бейеүселәре араһында уның мөнәсәбәтен айыра. Шулай уҡ, постановкаға йәлеп ителәме, юҡмы икәненә ҡарамаҫтан, ул труппала барлыҡ репетицияларға барырға рөхсәт ителгән берҙән-бер кеше була. Рубинштейн антрепризаһында Аштон йыл самаһы сығыш яһай, Европаның күп кенә ҡалаларында гастролдәрҙә була (Вена, Неаполь, Париж, Монте-Карло һ. б.). Нижинская труппаны ҡалдырып киткәс, Аштон шулай уҡ унан китергә ҡарар итә һәм Лондонга күсеп китә, унда Рамбер үҙенең "Балет клубы" труппаһы өсөн балеттар ҡуйырға тәҡдим итә. Был осорҙа ул үҙенең педагогы һәм шулай ук кинематограф өсөн бер нисә "бер тапҡыр ҡулланыла торған" миниатюралар башҡара. 1931 йылда Камарго Йәмғиәте (Society Camargo) өсөн пародиялы балетын төҙөй, ул күп балет коллективтары репертуарында ҡала. 1933 йылда Нинет де Валуаның «Вик Уэллс» (һуңынан «Сэдлерс-Уэллс балл» — «Wells Sadler'Ballet ' s», 1957 йыл Король балеты) Лондон коллективы өсөн балет ижад итә, ә 1935 йылда был труппаның төп балетмейстеры һәм  художество етәкселәренең береһе була.
Аҡ
Төш юрауҙарында ла "аҡ тун кейһәң һөйөнөрһөң, аҡ әйбер алһаң ҡыуанырһың" тип юрағандар.
Килеп сығышы яғынан аҡ боронғо ҡомартҡыларҙағы төрки аҡ һүҙе менән бәйле.
Аштон Фредерик
Биографияһы
1939 йылда балетмейстер үҙ карьераһында беренсе тапҡыр сит ил Монте-Карло Рус балеты компанияһы өсөн «Каникулы дьявола» балетын ижад итә. («Devil' ' s Holiday»). Аштон шулай уҡ кино, дараматик спектаклдәр һәм опера постановкалары өсөн хореография булдыра. 1930-сы йылдарҙа ул башлыса күңел асыу балеттары ҡуя, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында уның әҫәрҙәре шомлораҡ була.
1940 йылдар башында һәм 1950 йылдар башында төрлө балет труппларында эшләй, Париж балеттары өсөн — de Le Léonor Rêve әҫәрҙәр ижад итә, 1949, Бенджамин Бриттендың Франк Бридж темаһына вариациялар, Нью-Йорк Сити балеты өсөн — «Illuminations», 1950 һәм Бриттендың «Les Britten'Les ' s». Фильмдар өсөн бейеүҙәр һала, шул иҫәптән «Гофман әкиәттәре» (1951) һәм «Өс мөхәббәт тарихы» (1953) өсөн, Глайндборн опера фестивале һәм Ковент-Гарден өсөн опера постановкалары ҡуя.
1946 йылдың апрелендә Сезар Франк музыкаһына «Симфонические вариации» («variations Symphonic») балеты премьераһы уңышлы үтә. Тәнҡит уны ошолай һүрәтләй: «Бейеүселәрҙең йондоҙло составын Марго Фонтейн һәм Майкл Сомс етәкләй, ә Софья Федоровичтың ҡыҫҡа биҙәлеше әлегә тиклем классик һәм берҙән-бер мөмкин, тип иҫәпләнә». Был балет британ хореографы шедеврҙарының береһе тип таныла: «Әгәр ҙә Фредерик Аштондың барлыҡ ижадын бары тик ике эш менән билдәләргә тура килһә, улар, һис шикһеҙ, «Симфонические вариации» һәм «Тщетная предосторожность», булыр ине, әммә 1960-сы йылдарҙа балетмейстер әүҙем эшләүен дауам итә, һәм уның һуңғы эштәре араһында сағыу һәм күренекле спектаклдәрҙе айырып әйтергә мөмкин.». 1963 йылдан 1970 йылға тиклем инглиз Король балеты менән етәкселек итә. Уның етәкселеге осоронда коллектив «матур тәрбиәләнгән бейеүселәрҙең һәм иҫтә ҡала торған үҙенсәлекле репертуарҙың танылыуына лайыҡ» булған. 1986 йылда Эдуард Элгар музыкаһына үҙенең һуңғы эшен — бер актлы «Колыбельная» («Nursery suite») балетын ижад итә;  ул Король балет академияһы уҡыусылары өсөн тәғәйенләнә һәм королева-әсә һәм уның ике ҡыҙы — королева Елизавета II һәм принцесса Маргаретҡа бағышлана. 1988 йылда Суффолкта вафат була. Васыятына ярашлы үҙенең постановкаларына хоҡуҡты үҙенә яҡын булған бейеүселәргә һәм коллегаларына тапшыра.
Рәсәй бейеүсеһе Илзе Лиепа Британия балетмейстеры тураһында былай тип яҙа: «инглиз балет театрына нигеҙ һалыусы — сэр Фредерик Аштон — инглиз балетына нигеҙ һалыусы ғына түгел, шулай уҡ хореография сәнғәтен үҫтереү юлында күп кенә күренекле асыштар яһаусы ла. Ул йөҙҙән ашыу балет ҡуя, һоҡланғыс артистарҙың һәм хореографтарҙың тотош плеядаһын тәрбиәләй». Шулай уҡ уны образлы итеп «Балеттағы Шопен» тип атай, уның эштәре романтик һәм шул уҡ ваҡытта ирониялы. Бынан тыш, уның сәнғәте асылында бик инглизсә һәм бөтә донъяла яратыла.
Бүләктәре
Британия империяһы ордены Командоры (1950), Почет Кавалерҙары Ордены (1962) һәм «Хеҙмәттәре өсөн» ордены эйәһе (1977). 1959 йылда Король Бейеү академияһының Елизавета II премияһы менән бүләкләнә, 1962 йылда балет өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн рыцарь була, шул уҡ йылда — француз Почетлы легион ордены, ә 1963 йылда швед Данеброг ордены менән бүләкләнә. Ул «Лондон Ситиһының ирекле гражданы» исемен һәм Дарем университетының (1962), Көнсығыш Англия Университеты (1967), Лондон университеты (1970), Халла Университетының (1971) һәм Оксфорд университетының (1976) почётлы докторы дәрәжәләрен ала.
Ун-Вож-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ухтаж
Ухтаж (Ухта) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сондема йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гэмбаку көмбәҙе
Тарихы
1945 йылдағы атом бомбардировкаһы һөҙөмтәһендә ныҡ зыян күргән, әммә шартлау үҙәгенән ни бары 160 метрҙа ғына булыуына ҡарамаҫтан, һаҡланып ҡалған. Бина шартлыу тулҡынынан бер ни тиклем емерелә һәм яна, был ваҡытта уның эсендә булыусылар барыһы ла һәләк була. Һуғыштан һуң Көмбәҙ артабан емерелмәһен өсөн нығытыла һәм атом фажиғәһенә бәйле иң билдәле экспонат булып ҡала. 1996 йылда, Ҡытай һәм Америка властары ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан >, Гэмбаку көмбәҙе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Атом көмбәҙе эргәһендә, Ота йылғаһының икенсе яғында Тыныслыҡ мемориаль паркы тора. Ул эпицентр үҙәгендә булған утраҙа урынлашҡан. Паркта Мемориаль музей, бер нисә нисә һәйкәл, ритуал ҡыңғырауы һәм кенотаф — атом бомбаһынан һәләк булыусыларҙың дөйөм ҡәбер ташы бар.
Боженишки урвич ҡәлғәһе
Боженишки урвич ҡәлғәһе (Боженицкая крепость) — Болгарияның София өлкәһендәге емерелгән урта быуат таш ҡәлғәһе, милли әһәмиәттәге статусы булған археологик объект. 1918 йылда, ҡая башынан дауыл йығытҡан йөҙйәшәр ағас тамыры аҫтында урта быуаттан ҡалған яҙыу табылғандан һуң, ҡәлғәне археологик яҡтан тикшереүҙәр башланған.
Урынлашҡан ере
Ҡәлғә Лакавица һыртының төньяҡ битләүендә диңгеҙ кимәленән 750 м бейеклектә, Боженица ауылынан 3 километрға көньяҡта һәм София өлкәһендәге Ботевградтан егерме километрҙа урынлашҡан. Ҡәлғә итәгендәге муниципаль асфальт юл «Урвич» ял базаһына һалынған, унан ҡәлғәгә билдәләнгән һуҡмаҡ алып бара. Базанан археологик ҡомартҡыға алып барған йәйәүлеләр өсөн юл егерме минут самаһы.
Тарихы
1972 йылда үткәрелгән археологик тикшеренеүҙәр был территорияла боронғо дәүерҙән үк кеше йәшәгәнен күрһәтә. Тәүге ҡәлғә ҡоролмалары V—VI быуатҡа ҡарай һәм иртә византия оборона системаһының бер өлөшө булып тора. Ҡәлғә ХІІІ-ХІV быуатта, ҡоролмаға төньяҡ өлөштән илтә торған берҙән-бер юлды ҡаплап тороусы тышҡы ҡәлғә диуары төҙөлгәндән һуң, сәскә атҡан. Иван Шишман — болгар батшаһы идара иткән осорҙағы кефала, ә XIV быуаттың аҙағында бында баяр Огнендың (Огнян) штаб-фатиры урынлашҡан булған.
Археология
1966 йылда урта быуат ҡәлғәһе милли әһәмиәттәге объект тип иғлан ителгән. 1971 йылда «Севаст» тип аталған экспедиция ағзалары, беренсе ҡаҙыныу эштәрен башлаған Павел Дишев етәкләгән экспедиция составында «Ботевградски пламък» гәзите мөхәррире Васил Димитров, Митрофан Велеви һәм архитектор Йордан Йордан эшләгән. Беренсе булып керамик предметтар һәм Юстин I (518—527) һәм Юстиниан I (527—565) дәүерендәге иртә византий аҡсалары табылыуы, ҡәлғәнең, моғайын, ошо ваҡытта төҙөлгәнен дәлилләй. Ҡәлғәне тотош асыу өсөн командаға һигеҙ йыл кәрәк булған, ә һуңынан бар тырышлығын һәйкәлде консервациялау һәм реставрациялауға йүнәлтә. Ҡаҙынған саҡта өс оборона бүлкәте асыҡланған, шуларҙың икеһе V быуат аҙағында һәм VI быуат башында, ә өсөнсөһө — XIV быуатта, Иван Шишман осоронда төҙөлгән. Эске ҡәлғә оҙонлоғо 200 метр һәм киңлеге айырым урындарҙа 2,70 метрға тиклем була. Бейеклеге 4-6 м булған тышҡы стенаның дүрт бар. Цитадель майҙаны 80 м², ә ҡәлғәнең бөтә майҙаны 1600 м² тәшкил итә. 4 метр кимәлендә һыуы булған 10 м тәрәнлегендәге һыу цистернаһы, шулай уҡ ҡәлғә ҡаяһында уйылып яһалған параклис.
Ҡапҡа янында, 0,2-1,5 м тәрәнлектә, Иван Александр йөҙө төшөрөлгән, әммә уның өҫтөнән яңынан билгеләнгән вариҫы Иван Шишман һәм аверсында сабый Христосы менән Богородица һынландырылған 1327 көмөш гроштан һәм ярты гроштарҙан торған хазина асыла. Христо Матанов һүҙҙәре буйынса, был хазинаның тәңкәләре ҡиммәтле металды экономиялау маҡсатында киҫелеп алынған, был хәрби хәрәкәттәр менән бәйле, дәүләт финанстарының инфляцияһына һәм ауыр хәленә күрһәтә.