cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Огайо — Эри каналы склады (Чилликоти)
Тарихы
Бина канал склады сифатында ҡулланыуҙан туҡтағандан һуң, ул сит ил һуғыштарында ҡатнашҡан урындағы ветерандар йәмғиәтенең клуб бинаһы итеп үҙгәртелә. Бөгөнгө көндә склад бинаһы АҠШ Төньяҡ-Көнбайыш каналдары архитектураһының уникаль миҫалы булып таныла. Огайо-Эри каналдары өсөн төҙөлгән бер нисә склад ҡына сағыштырмаса һәйбәт торошта һаҡланып ҡалған. Канал склады 1974 йылда тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. Бынан тыш, ул Чилликоти ҡалаһының тарихи районы сиктәрендә урынлашҡан, был район   1979 йылда тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тесовая (Вижая ҡушылдығы)
Тесовая — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шайтанка (Иска ҡушылдығы)
Шайтанка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иска йылғаһының уң ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Берёзовка (Мәләүез районы)
Берёзовка (Берёзовский) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 453871, ОКАТО коды — 80241845003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алтын Балыҡ (персонаж)
Фольклор һәм әҙәбиәт
Алтын балыҡ (йәки тылсымлы сифаттарға эйә булған башҡа балыҡ) ҡайһы бер халыҡтарҙың фольклорында осрай. Әкиәттәрҙә ул, ғәҙәттә, тылсымлы ярҙамсы ролен башҡара, тотоп алыусыға уны ебәргән өсөн рәхмәт йөҙөнән билдәле бер хеҙмәт тәҡдим итә (теләкте үтәү йәки ҡатмарлы хәлдә ярҙамға килеү). Шул уҡ ваҡытта изгелек яһаусының ҡомһоҙлоғо, ҡағиҙә булараҡ, ҡаты язалана.
Рәсәйҙә иң билдәле әҫәре — А. С. Пушкин дың «Сказка о рыбаке и рыбке » әкиәте. Сюжет Пушкин тарафынан ағалы-ҡустылы Гриммдарҙың «О рыбаке и его жене » әкиәтенән алынған, тигән фекер бар.
Совет мультипликацияһында алтын балыҡ
Теләктәрҙе үтәй алған тылсымлы ярҙамсы ролендә алтын балыҡ бер нисә совет йәнһүрәттәре персонажы булып тора:
Алтын балыҡтың тыуған ере
Алтын Балыҡ рус фольклоры геройы булараҡ, бер юлы ике «туған ил»гә эйә, унда персонаж территорияның туристик бренды сифатында була.
2011 йыл да «Рәсәйҙең әкиәт картаһы» проекты координаторы Алексей Козловский «Алтын Блыҡтың тыуған иле» тип Түбәнге Новгород өлкәһенең Оло Болдино ауылын иғлан итә, уның һүҙҙәре буйынса унда А.С. Пушкин үҙенең билдәле әкиәтен яҙа. Козловский шулай уҡ, шул саҡтағы өлкә губернаторы Валерий Шанцевҡа туристик инфраструктураны үҫтереү буйынса тәҡдимдәр менән хат ебәрелде, тип хәбәр итә. 2012 йылдың ғинуарына проектты киңәйтеү тураһында мәғлүмәт бирелмәй. .
Алтын Балыҡҡа һәйкәлдәр
Ҡайһы бер ҡалаларҙа Алтын Балыҡҡа һәйкәлдәр ҡуйылған, улар ҡала халҡы һәм туристар араһында «теләктәрҙе үтәүсе» репутацияһын яулай. Әлеге ваҡытта А.С.Пушкиндың әкиәт героиняһына һәйкәлдәр Ишембай, Калуга, Санкт-Петербург, Әстерхан, Кемеров , Донецк, Новосибирск ҡалаларында ҡуйылған.
Кесе Черная (Кумиха ҡушылдығы)
Кесе Чёрная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кумиха йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡағылғыһыҙҙар (фильм, 2011)
«Ҡағылғыһыҙҙар» (Intouchables; 1+1; Неприкасаемые) — уйҙырма ваҡиғаларға нигеҙләнгән 2011 йылғы француз трагикомедияһы.
Сюжеты
Парапланда осоп һәләкәткә эләгеп инвалид булған аристократ-паралитик Филипп, үҙен ҡараусы эҙләй. Бер кандидатҡа, Дриссҡа, эш кәрәк булмай, ул бары пособияләр алыр өсөн генә, эш эҙләгән тигән ҡағыҙғә ҡул ҡуйҙырырға килә. Филипп уны, үҙен инвалид итеп ҡарамағаны өсөн, эшкә ала, һәм шулай итеп улар дуҫлашып китәләр.
Скобликова Лидия Павловна
Скобликова Лидия Павловна (8 март 1939 йыл, Златоуст,  Силәбе өлкәһе, РСФСР, СССР) — совет конькиҙа йүгереүсеһе, конькиҙа йүгереү спорты тарихында берҙән-бер 6 тапҡыр олимпия чемпионы, Инсбруктағы 1964 йылғы Олимпиаданың абсолют чемпионы. Спорт ҡушаматы — «Урал йәшене».
СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960), тарих фәндәре кандидаты (1982), профессор.
Силәбенең «Буревестник» командаһы, һуңғары Мәскәү "Локомотив"ы өсөн сығыш яһай. «Ҙур уҙыштар» спорт-күңел асыу шоуында команданың тренеры була.
Биографияһы
Скобликова 1958 йылда беренсе етди уңыштарға өлгәшә, спорт мастеры һәм 1500 метрға йүгереүҙә РСФСР халыҡтары Спартакиадаһы призеры була; илдең иң яҡшы конькиҙа йүгереүселәре тиҫтәһенә инә. 1959 йылда Свердловскиҙа үткән донъя чемпионатында һәм СССР беренселегендә дөйөм өсөнсө урынды ала. Стайер (3000 м) һәм уртаса (1500 м) дистанцияларҙы бик яҡшы үҙләштерһә лә, спринтта (500 һәм 1000 м) күптәрҙән ҡалыша. Шунлыҡтан Швециялағы донъя беренселегендә (1960) 500 һәм 3000 метр дистанцияларҙа алтын миҙал алыуы бөтәһен дә шаҡ ҡатыра. 1960 йылда Олимпия уйындарында (Скво-Вэлли, АҠШ) ҡатнаша, был Олимпиада программаһына Олимпия уйындары тарихында тәүләп конькиҙа тиҙлекле йүгереү буйынса ҡатын-ҡыҙҙар ярышы индерелгән була. 1500 метрға йүгереүҙә еңеү яулап, Олимпиадала ҡатнашыусылар араһында беренсе булып донъя рекорды ҡуя (2 мин 25,2 сек), шунан үҙенең яратҡан дистанцияһы 3000 метрҙа ла еңә. Юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн ул  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Япониялағы донъя чемпионатында (1963) беренсе тапҡыр донъяның абсолют чемпионы булып, конькиҙа йүгереүсе универсалға әүерелеүен иҫбатлай: бөтә дүрт дистанцияла ла еңә (1000 м — 1 мин 31,8 сек, донъя рекорды).
Уникаль ҡаҙанышы
1964 йылда Олимпия уйындарында (Австрия) Скобликова конькиҙа тиҙлекле йүгереү тарихында уникаль ҡаҙанышҡа өлгәшә — бөтә дүрт дистанцияла ла алтын миҙал ала һәм өҫтәүенә өсөһөндә (500, 1000 һәм 1500 м) олимпия рекордтары ҡуя. Йүгереүенең матур, еңел, теүәл техникаһын билдәләп, белгестәр уны «Коньки королеваһы» тип атай. 1964 йылдан КПСС ағзаһы, партияға Инсбруктағы триумфынан һуң телефон аша Н. С. Хрущёв тарафынан алына. Халыҡ-ара конькиҙа йүгереүселәр союзының вице-президенты С. Лофман әйтеүенсә, Скобликованың һоҡланғыс триумфы ҡатын-ҡыҙҙар араһында конькиҙа йүгереү спорты үҫешенә ярҙам итә. Шул уҡ 1964 йылда Скобликова конькиҙа тиҙлекле йүгереү буйынса донъя чепионатында (Швеция) йәнә дүрт дистанцияла еңеү яулай. Бындай ҡаҙаныштан (8 алтын миҙалдың 8-е лә) уҙҙырып булмай, уны тик ҡабатларға ғына була. 1964 йылда тағы бер Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Ғаиләһе лә спортсыларҙан тора: ире А. Полозков еңел атлетика буйынса СССР йыйылма командаһы составына инә, спорт атлауы буйынса донъя рекордсыһы, улы Г. Полозков 1990-сы йылдар башында Рәсәйҙең конькиҙа йүгереү спорты буйынса йыйылма командаһының тренеры була.
Силәбеләге Боҙ һарайы Лидия Скобликова исемен йөрөтә.
Минцасс
Минцасс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кейзесс йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нью-Йорк фонд биржаһы
Нью-Йорк фонд биржаһы (ингл.   New York Exchange Имеющейся, NYSE [ нwʌɪɛ'sˈiː ] ) — АҠШ-тың төп фонд биржаһы, ул Нью-Йоркта Уолл-стритта урынлашҡан, әйләнеше буйынса донъяла иң эреләрҙән һанала. АҠШ-тың һәм ғөмүмән финанс индустрияһының финанс ҡеүәте символы. Биржала сәнәғәт компаниялары акциялары өсөн бөтә донъяға билдәле булған Доу-Джонс индексы (ингл.   Industrial Dow Jones Average ), шулай уҡ NYSE Composite һәм 100 ARCA NYSE Tech Index индекстары билдәләнелә.
Тарихы
Биржаны булдырыу идеяһы 1792 йылдың 17 майында ҡағыҙға теркәлә. Нью-Йорктың финанс инструменттарын ҡулланып эшләгән һәм килешеүҙәр төҙөү менән шөғөлләнгән 24 брокеры, Лондондағы коллегалары кеүек үк, ҡәһүәханала (иң билдәле «Тонтин» ҡәһүәханаһында) Нью-Йорк фонд биржаһын булдырыуҙары тураһында «Платан килешеүенә» (ингл.   Buttonwood Agreement ) ҡул ҡуя. 1792 йылдың беренсе биржаһында The Bank of New York акцияларына хаҡ ҡуйыла. ХІХ быуат аҙағында — ХХ быуат башында донъяның иң эре биржаларҙың береһеенә әйләнә
2006 йылдың март башында NYSE Archipelago Holdings электрон биржаһы менән ҡушылыуын тамамлай һәм үҙ тарихында беренсе тапҡыр инвесторҙарға үҙ акцияларын тәҡдим итә, шулай итеп, биржа коммерция ойошмаһына әйләнә. Nyse group акциялары биржаның үҙендә һатыла; 2007 йылдың 5 декабренә бында 22,6 миллиард долларлыҡ һатыу-һатып алыу эштәре башҡарыла.
2006 йылдың июнь айы башында Нью-Йорк фонд биржаһынының Euronext Европа фонд биржаһы менән ҡушыласағы тураһында иғлан ителә. Был ҡушылыу һөҙөмтәһендә 4 апрелдә булыр 2007 йылдың 4 апрелендә NYSE Euronext компанияһы барлыҡҡа килә.
2013 йылдың ноябрендә IntercontinentalExchange көйләүсе органдарҙан NYSE Euronext-ты һатып алыуға рөхсәт алына, был туралағы килешеү бынан бер йыл элек үк төҙөлгән була.
Эшмәкәрлеге
Биржала акциялар һәм башҡа ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән операциялар башҡарыла. Биржала 3504 компанияның (2013 йыл) ҡиммәтле ҡағыҙҙарына хаҡ ҡуйыла. Дөйөм компанияның капиталлаштырыуын, 2006 йыл аҙағына NYSE-ла сауҙа иткән компаниялар табышы 26,5 трлн доллар тәшкил итә.
NYSE-нең директорҙар советына биржаның рәйесе, президенты, ағзалары һәм 10 эшлекле даирәһе вәкилдәре инә.
Биржаның бинаһы Уолл-стрит, 11 адресы буйынса урынлашҡан.
Биржа ағзалары
Биржа ағзаларының төп категориялары:
Эш һәм ял көндәре
Биржа дүшәмбе-йома көндәрендә эшләй эшләй. Сауҙа сессияһы Нью-Йорк ваҡыты менән 9:30 сәғәттә башлана һәм 16:00 сәғәттә тамамлана (EST, Көнсығыш Стандарт Ваҡыт). Йылына байрам көндәре булған 9 көндә эшләмәй.
Листинг NYSE
Нью-йорк биржаһында листинг үтеү өсөн күрһәткестәр түбәндәгеләрҙән түбән булыпға тейеш түгел булырға тейеш түгел:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аляска ҡултығы
Аляска ҡултығы (Gulf of Alaska)  — Аляска ярымутрауы яр буйы һәм көнбайышта Кадьяк утрауынан көнсығышта Александр архипелагына тиклем һуҙылған һыҙат менән сикләнгән Тымыҡ океан ҡултығы.
География
Максималь тәрәнлеге — 5659 м. Бихисап бухталар һәм эстуарийҙар бар. Төп порттары: Сьюард, Принс-Руперт (Канада).
Ҡултыҡ яр буйҙаәры ныҡ йырғыланған, ярҙарында урмандар, тауҙар һәм боҙлоҡтар менән ҡапланған. Һуңғылары араһында Төньяҡ Америкала иң ҙур үҙән боҙлоғо — Хаббард боҙлоғо бар.
Аляска ҡултығында углеводород ятҡылыҡтары табылған.
1980 йылдан ҡултыҡтың төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ өлөшөндөге күп кенә яр буйы утрауҙары Аляска диңгеҙ милли ҡурсаулығына индерелгән.
Блазновка
Блазновка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарагожа йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солтанморат Хәйбуллин
Солтанморат Хәйбуллин (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Солтанморат Хәйбуллин Ырымбур губернаһы Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Иҫке Яппар ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 14-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 14-се Башҡорт атлы полкы башлыса 6-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 8 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчениеһы корпусы составына ебәрелә һәм 1813 йылдың майынжа Сембер ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә, бындаквалериянан генерал барон Л. Л. Беннигсендың Польша армияһы составына индерелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында полк Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 21 октябрҙән — Лейпциг гарнизоны, ноябрҙән Польша армияһының инфантериянан генерал Д. С. Дохтуров корпусына ҡушыла һәм Магдебургты блокадалаусы генерал-майор К. А. Крейцтың отрядына индерелә1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 14-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Кесе Шубная
Кесе Шубная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Нажиә (исем)
Нажиә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Нәжиә исеме бар.
Этимологияһы
Нажиә исеме башҡорт теленә ғәрәпсәнән үҙләштерелгән, иң яҡын дуҫ, ярҙамсы тигәнде аңлата. Назиә тип ҡушылған исемдәр ҙә йыш осрай. Был Нажиә исеменең бер варианты.
Билдәле кешеләр
Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы (15 июль 1936 йыл) — йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982) артисы. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы дипломанты (Мәскәү, 1960). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).
Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы (1 сентябрь 1946 йыл) — хеҙмәт ветераны, журналист, 1986—2002 йылдарҙа «Ағиҙел» журналы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).
Ҡомған
Ҡомға́н (төркисә) — Рәсәйҙең мосолман төрки халыҡтары йәшәгән төбәктәрендә башлыса тәһәрәтләнеү өсөн ҡулланылған тар муйынлы, моронло, тотҡосло һәм ҡапҡаслы оҙонса һауыт. Ҡомғандар балсыҡтан һәм металдан (башлыса еҙҙән һәм көмөштән) эшләнгән. XX быуатта дюралдән эшләнгән ҡомғандар ҙа киң ҡулланыла.
Ҡомған башҡорт халҡының көнкүрешендә киң файҙаланылған һәм әле лә файҙаланылып килә. Ҡайһы бер урындарҙа «ҡомған» «сәйнүк» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланыла.
Афтафа
Ғәрәптәрҙә ҡомғандың икенсерәк формалыһы — афтафа (Афта́фа, афта́ба  — тип аталғаны ҡулланыла,
тажиктар уны афтоба тип атай, Үзбәкстанда — абдаса.
Балсыҡтан эшләнгән был һауыт башлыса ҡатын-ҡыҙ шөғөлө һаналған. XVIII—XIX быуаттарҙа баҡыр афтафа етештереү нәзәкәтле биҙәү-ҡулланма сәнғәтенә әйләнгән. Оҙонса йомро һауыттар матур тояҡтар, оҙон, матур бөгөлгән морон, йылан йәки аждаһа һынындағы тотҡостар менән биҙәлгән. Һауыттың өҫтөн сүкеп, гравировкалап, ҡара һыҙаттар, эмаль менән биҙәкләп, алтын ялатып эшләгәндәр. XIX быуаттан ҡалған баҡыр афтафа Баҡы ҡалаһында, Әзербайжандың Тарих музейында һаҡлана.
Юрь-Игый
Юрь-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кевру-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муса Йәлил
Муса Йәлил (тулы исеме Муса Мостафа улы Йәлилов; 2 февраль (15 февраль) 1906 йыл — 25 август 1944 йыл) — СССР шағиры. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1929 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1956, үлгәндән һуң), Ленин премияһы лауреаты (1957, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Күп балалы ғәиләлә алтынсы булып тыуған. Атаһы — Мостафа Йәлилов, әсәһе — Рәхимә Йәлилова (Сәйфуллина).
Кирилл Туровский һәйкәле (Гомель)
Кирилл Туровский һәйкәле — Белоруссияның Гомель өлкәһенең Гомель ҡалаһындағы 12-быуат  гуманисы һәм мәғрифәтсеһе Кирилл Туровский һәйкәле
Тасуирлау һәм тарихы
Кирилл Туровский һыны бронзанан ҡойолған, бейеклеге 3,5 метр, ике метрлы  гранит постаментҡа ҡуйылған. Һул ҡулында доға тексы яҙылған төргәк: «О владыко пресвятый, избави господи град сей и страну сею от всякого зла». Кирилл Туровский һәйкәлен асыу тантанаһында  өлкәнең һәм Гомель ҡалаһының министрлыҡтары етәкселәре ҡатнаша. Дражин Владимир Нестерович- Беларусь Республикаһының премьер-министр урынбаҫары, Туровта Белорус яҙмаһы көнөн үткәреү буйынса ойоштороу комитеты рәйесе былай тип әйтә: Һәйкәлдәр быуаттарға ҡуйыла, һәм был һәйкәл беҙҙең илдең киләһе быуындарына  — бүләк.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Кирилл Туровский һәйкәлен Гомель һәм Жлобин архиепискобы  Аристарх изгеләндерә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ондатра
Ондатра, һыу ҡомағы — тыуған иле Төньяҡ Америка булған, йылға буйҙарында ҙур-ҙур ғаилә булып йәшәй, үҫемлек һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған, һуңғы йылдарҙа башҡа илдәргә сығарылған кимереүсе йәнлек.
Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осрай торған йәнлек. Йылға, күл, канал, һаҙлыҡтарҙа йәшәй ала. Ғәҙәттә ярылаш һыу аҫтында тереклек итә. Яҡшы сума, бер нисә минүт һыу аҫтында тора ала, киң йылғаны йөҙөп сыға ала. Яр буйындағы һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Иртә яҙҙа үрсей. Йөклөлөк ваҡыты 25 көн. Йыл эсендә бер нисә тапҡыр үрсем килтерә. Ғәҙәттә 7-8 бала донъяға килә.
Тискос
Тискос — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙыл Октябрь (Борай районы)
Ҡыҙыл Октябрь (Кызыл-Октябрь) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452970, ОКАТО коды — 80218828005.
Шестаковка (Тубыл ҡушылдығы)
Шестаковка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Щелиха
Кесе Щелиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәй ташы
thumb|right|Таштар ятҡан урын Йәй ташы — Башҡортостандың Ғафури районы Ерек ауылынан йыраҡ түгел баҫыу уртаһында ятҡан, ямғыр культы менән бәйле мәжүси аллаларға табыныу ваҡытынан ҡалған, береһе ҡыҙғылт, икенсеһе йәшкелт төҫтәге эре таштар.
Йәй ташын тәрбиәләү йолаһын мең йылға яҡын ерле халыҡ, быуындан-быуынға күсереп, һаҡлап ҡалған. Улар бында мәжүсилеккә ҡаршы көрәш заманында ла, дингә ҡаршы атеизм ваҡытында ла таштарҙы һыу менән йыуырға, майларға килгән. Риүәйәт буйынса, әгәр ҡоро йыл булһа — ямғыр яуған, ямғырлы йыл булһа — ҡояшлы көндәр башланған.
Был таштар менән бик күп риүәйәттәр бәйле. Бер әбей бәләкәй генә таш киҫәген өйөнә алып ҡайтып сынаяҡ аҫтына һалған. Был таш төнө буйы сылтырап «илап» сыҡҡан. Таң атыу менән әбей «Илама, атайың-инәйең ошонда» тип ташты урынына алып барып һалған. Икенсе легенда буйынса, таштарға һабан йәки башҡа ер эшкәртеү йыһазы менән тейһәләр, тиҙ генә болоттар килеп сығып, ямғыр яуып үтә икән. Әгәр ямғыр яуҙырам тип юрый тейһәң, күпме тырышһаң да, ямғыр яумай икән.
thumb|left| "Йәй ташы"н тәрбиәләү йолаһын Шәжәрә байрамында макетта күрһәтәләр Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү заманында был таштар ер эшкәртергә ҡамасаулай тип, ситкә күсерергә уйлайҙар. Ләкин эштәре бер ҙә килеп сыҡмай, йә трос өҙөлә, йә тракторҙың көсө етмәй, йә ҡапыл ғына башҡа ашығыс эш килеп сыға. Уларҙы баҫыу ситенә күсергән осраҡта ла, таштар киренән үҙ урындарына күсә икән. Таштар үҙҙәре күсәме, әллә күсергән кеше күсерәме икәне асыҡланмай ҡала.
Хәҙерге ваҡытта таштар ятҡан урын кәртәләп алынған.
Культ урынынан йыраҡ түгел Башҡортостандың географик үҙәген билдәләгән стела ҡуйылған.
Франкенрода
Франкенрода (Frankenroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 335 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 185 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99826 һәм автомобиль коды — WAK.
Мисс (Туй ҡушылдығы)
Мисс  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 125 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Береговка
Береговка (Береговка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше. Почта индексы — 453875, ОКАТО коды — 80241815008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иғтисам Әмирханов
Иғтисам Әмирханов (1786—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Иғтисам Әмирханов Ырымбур губернаһы Дыуанай улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Яңы Ҡалмаш ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 4-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 4-се Башҡорт атлы полкы 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа бара. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 4-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Бочиха
Бочиха — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 394 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хөсәйениә мәсете
Хөсәйениә мәсете (Ырымбурҙың 6-сы йәмиғ мәсете) — Ырымбурҙағы мәсет.
Тарих
1892 йылда 1-се гильдия сауҙагәре Ә. Ғ. Хөсәйенов аҡсаһына төҙөлгән. Мәсет янында Хөсәйениә мәҙрәсәһе асылған.
1931 йылда мәсетте ябалар, Татар педагогия техникумы ятаҡханаһы тип үҙгәртәләр. 1992 йылда мәсет мосолмандарға ҡайтарыла.
Мәскәү медицина-хирургия академияһы
Мәскәү медицина-хирургия академияһы (ММХА) — Моско́вская ме́дико-хирурги́ческая акаде́мия (ММХА) — Мәскәү госпитале ҡарамағындағы Медицина-хирургия училищеһы базаһында 1798 йылда ойошторолған юғары медицина уҡыу йорто. Күпмелер ваҡыт Петербург академияһы ҡарамағында була. 1837 йылдан академия үҙ аллылыҡ статусы ала. 1845 йылда Мәскәү университетының медицина факультеты менән ҡушыла.
Тарихы
Рәсәй империяһы хөкүмәте медицина өлкәһендә оҙаҡ ваҡыт армияға һәм флотҡа ярҙам итеүҙе төп бурысы һанай, граждандар һаулығын һаҡлау өлкәһе XVIII быуатта ғына барлыҡҡа килә башлай.
Академияны ойоштороу
Академияның рәсми нигеҙләнеү датаһы 1798 йылдың 18 декабре тип иҫәпләнә. Был көндө «Төп госпиталдәр ҡарамағында табип училищеһы һәм уҡыу театрҙары өсөн айырым бина ойоштороу тураһында» Император указы сыға.
Мәскәү госпитале ҡарамағындағы Медицина-хирургия училищеһы базаһында булдырылған академия башлыса армия һәм флот өсөн лекарҙар әҙерләй. 1804 йылда ул ябыла, ә уҡыусылары Санкт-Петербургҡа күсерелә. 1808 йылда Мәскәү медицина-хирургия академияһы Санкт-Петербург академияһы ҡарамағында эшләй башлай.
Виллие 1838 йылға тиклем академия президенты булыуын дауам итә Академияны тамамлаусылар хирургия кандидаты исеме ала. Ирекле практикаға тулы хоҡуҡ алыу өсөн хәрби госпиталдә йыллыҡ стаж кәрәк була.
1837 йылдан Медицина-хирургия академияһының Мәскәү бүлексәһе, Император медицина-хирургия академияһынан бойондороҡһоҙлоҡ алып, үҙ аллы академия статусын ала. Бындай статуста ул оҙаҡ йәшәмәгән, сөнки 1844 йылда Мәскәү университетының медицина факультеты составына ингән. 1808—1845 йылдарҙа академия Матвей Казаковтың проекты буйынса төҙөлгән Рождественкалағы бинала урынлаша
XIX быуаттың тәүге ун йыллығында учреждениеға Иван Воронцовтың граф Кузнецк күперенә сыҡҡан 9-сы һәм 11-се һанлы биләмәләре һатыла. Воронцовтың ҙур баҡсаһы участкаларҙа дарыу үҫемлектәре үрсетеү өсөн ботаника баҡсаһына яраҡлаштырылған. Платон Бекетовҡа участканың үҙәк һәм мөйөш өлөшө 1809 йылдың 21 сентябрендә унда Император медицина-хирургия академияһының төп бинаһын урынлаштырыу өсөн һатып алынған булған. Унда аудиториялар, кабинеттар, китапхана, төкөтмәләрҙә — дауахана, студенттар өсөн ятаҡ һәм хеҙмәтләндереүсе персоналға фатирҙар булған.
Студенттарҙы академияға иң күпләп ебәреүсе булып Рязань, Владимир, Ярославль һәм башҡа дини семинариялар торған, сөнки уларҙы тамамлаусылар латин телен белгән.
Уҡытыу шулай уҡ дүрт йыл дауам итә. 1809 йылдан 1832 йылға тиклем 972 табип сығарылған. Академия шулай уҡ ветеринария табиптарын һәм акушерҙар (повитуха) әҙерләй. 1829 йылда академияны беренсе ҡатын-ҡыҙ теш табибы — Варшаванан билдәһеҙ Назон тигән ҡыҙ тамамлаған.
1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында академия Владимир һәм Муром ҡалаларына эвакуациялана.
Академия төрлө эпидемияларҙы, шул иҫәптән холераны (ваба) бөтөрөүҙә ҙур роль уйнай. Ғалимдар һәм студенттар госпиталдәрҙә Мәскәү генә түгел, башҡа ҡалаларҙа ла эшләй. Академияла 200 кешегә иҫәпләнгән дауахана булған. Академияның ветеринария бүлеге вәкиле Бунге Христиан мал ҡырылыуҙы, чума эпидемияһын, түләмәне бөтөрөү маҡсатында ил буйынса күп һанлы сәфәрҙәрҙә була
Үҙгәртелеү
1845 йылдың 19 июнендәге ҡарар менән Мәскәү дәүләт медицина академияһы Мәскәү университетының медицина факультеты менән берләштерелә. Капиталь ремонттан һуң 1846 йылдың 28 сентябрендә академияның элекке бинаһында Мәскәү университетының терапия һәм хирургия факультеттары клиникалары асыла, һәр береһендә 60 карауат, шулай уҡ 30 урынлыҡ акушерлыҡ бүлмәләре була.
Мәскәү Медицина-хирургия академияһы архивы Мәскәүҙә 433-сө айырым фонд ителеп документтар һаҡлау үҙәгендә һаҡлана.
Атағуза (Һаҡмар ҡушылдығы)
Башта йылға урман аша аға,урта ағымында һул ярын урман ҡаплаған, уң яҡ ярында ағастар юҡ, һәм  Һаҡмарға ҡушылған ерҙә Атағуза  ярҙары ҡаҡ  йылғаға әйләнә.
Ют-Ега
Ют-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юма-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Егәлге
Егәлге, Егәлгә  (Зигальга) — Башҡортостан Республикаһы, Көньяҡ Уралда Йүрүҙән йылғаһының һул ярында урынлашҡан тау һырты, Көньяҡ Уралдың Тағанай-Ямантау һыҙатында урынлашҡан иң бейек һәм оҙон тау һырты.
Тарихы
Тау һыртының көньяҡ өлөшө Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан. 2014 йылда Силәбе өлкәһендә 84 мең га ерҙә «Егәлге милли паркы» булдырыу ҡаралған булған.
«Биологик төрлөлөктө һаҡлау һәм экологик туризмды үҫтереү» федераль проекты сиктәрендә Силәбе өлкәһендә «Экология» милли проекты нигеҙендә федераль әһәмиәттәге махсус һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы - «Егәлге» милли паркы барлыҡҡа килә. 2019 йылдың 18 ноябрендә Рәсәй Хөкүмәте тарафынан был хаҡта ҡарар ҡабул ителә
Этимологияһы
Топонимистар атаманың килеп сығышы буйынса бер фекерҙә генә түгел. Бер төркөм тел белгестәре уны фарсы телендәге "зәңгәр" (ҙур ҡая) тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип һанай
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә тип яҙа: Зигальга, хребет, Катав-Ивановский район.В источниках ХVIII в. упоминается как Джигалга, Джигалгя, Джнгала, Джигальга, Егалга. В словаре топонимов Башкортостана хребет называется Зангарга. Название сравнивается с иранским словом зангар — «большая скала». Возможна трактовка от древнего тюркского мужского имени Джигал-оглу, Джигале-оглу. .
Хмели (Вильва ҡушылдығы)
Хмели — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Вепстар
Вепстар (вепс. vepsläižed; 1917 йылға тиклем рәсми рәүештә — чудь ) — Карелияла, Вологда һәм Ленинград өлкәләрендә йәшәүсе аҙ һанлы фин-уғыр тел төркөмөнә ҡара ған халҡы. 2006 йылд ың апрелендә Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығышының аҙ һанлы аҫаба халыҡтар исемлегенә .халыҡтар индерелгән.
Атамалары һәм этнотөркөмсәләре
Үҙатамалары — vepsä, vepsläižed, bepsä, bepsaažed, lüdinikad, lüdilaižed, tägalaižed. 1917 йылға тиклем вепстар рәсми рәүештә чудь тип аталған. «Вепс» этнонимы хәҙерге заманда тарала башлаған. Шулай уҡ урыҫ көнкүрешендә мәрәкәләп йәки мыҫҡыллап, «чухарь» йәки «кайвандар» атамаһы ҡулланылған.
Өс вепс этнографик төркөмдәре бар:
Тарихы һәм генезисы
Хәҙерге көндә тарихсыларҙа вепс этносының килеп сығышы (генезисы) тураһында тулы мәғлүмәт юҡ. Ғалимдәрҙең фараздары буйынса вепстар башҡа балтик буйы халыҡтарының формалашыуы менән бәйле һәм, күрәһең, уларҙан б.э. 1-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһында айырылып сыҡҡандарҙыр. .Был мең йыллыҡ аҙағында көньяҡ-көнсығыш Ладога буйында төпләнгәндәр. X—XIII быуаттарҙа ҡурған ҡәберлектәрен боронғо вепстарҙыҡы булараҡ билдәләргә мөмкин.
Вепстар беренсе тапҡыр б.э. VI быуатында телгә алына тип фаразлана (остгот тарихсыһы Иордан вас ҡәбиләһе тураһында яҙа). Ибн Фаҙлан (X быуат) вису ҡәбиләһе тураһында телгә ала. Урыҫ йылъяҙмалары, моғайын, ошо уҡ халыҡты XI быуаттан башлап весь тип атап йөрөтә башлағандыр. Башҡа урыҫ сығанаҡтары нигеҙҙә уларҙы чудь тип атап яҙа. Телдәре — урал ғаиләһе фин-уғыр төркөмө вепс һәм рус телдәре.
Дине
Динлеләренең күпселеге — православ христиандар. Элекке инаныстарын һаҡлаусылар ҙа бар.
Вепстарҙың Рәсәй империяһындағы һаны
Рәсәйҙәге вепстар һаны беренсе тапҡыр академик П. И. Кеппен тарафынан VIII ревизия (1835) материалдарына нигеҙләнеп билдәләнә. Уның иҫәпләүҙәре буйынса, ул ваҡытта Европа Рәсәйендә 15 617 вепс йәшәгән, шул иҫәптән Олонец губернияһында — 8550, Новгород өлкәһендә — 7067
Рәсәй федерацияһы һәм СССР-ҙа вепстар һаны динамикаһы
1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй империяһында 25 820 вепс кешеһе йәшәгән (туған тел тураһындағы мәғлүмәттәр буйынса).
Вепстарҙың этник биләмәһенең иң ҙур өлөшө Ленинград өлкәһенең өс административ округ биләмәләре ҡушылған урында урынлашҡан (Подпорожье, Тихвин һәм Бокситогорск). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәлә 2019 вепс йәшәгән, 1989 йәниҫәптә 4273 кеше теркәлгән булған.
Вепс теле 2009 йылда ЮНЕСКО тарафынан донъяның юғалып барған телдәр атласына "юғалыу хәүефе көслө " булараҡ индерелгән. '''Вепстар йәшәгән урындарҙа уларҙың һаны. 2002 й. :'''
Юрга (Тубыл ҡушылдығы)
Юрга — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 289 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 127 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыпсаҡ телдәре
Ҡыпсаҡ теле — төрки телдәренең һан буйынса иң ҙур (10-дан артыҡ) тел төркөмдәренең береһе, улар бергә ҡыпсаҡ теленә барып тоташа. Башҡа исемдәре: төньяҡ-көнбайыш, тау-төркөм һәм башҡалар.
Бөтә Рәсәйҙә Балтиҡ диңгеҙе һәм Ҡара диңгеҙ буйынан алып Кавказға һәм Урал Себеренә тиклем, шулай уҡ Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан һәм Үзбәкстанда киң таралған. Ҡыпсаҡ телендә һөйләшеүселәр һаны егерме миллиондан артыҡ тәшкил итә.
Составы
Үҙ эсенә түбәндәге төркөмсәләрҙе ала:
Тәнҡит
Э. Р. Тенишев редакцияһында баҫылып сыҡҡан «Төрки телдәренең тарихи-сағыштырмаса грамматикаһы. Төбәк реконструкциялары» коллектив моногһрафия өсөн О. А. Мудрак яҙған бүлектә ҡыпсаҡ телдәрен төркөмсәләргә бүлмәйенсә ҡарау тураһындағы фекер белдерелә. Ләкин шул уҡ монографияның төп өлөшөндә ҡыпсаҡ телдәренең үҙ эсенә башҡорт, татар һәм барабин телдәрен алған төньяҡ (Урал) төркөмсәһе бүленә.
Ҡайһы бер ғалимдар һары ҡыпсаҡ-ҡыпсаҡ төркөмсәһен тағы ла ике төркөмсәгә бүлә, беренсеһенә ҡараим һәм ҡырым татар телдәре, икенсеһенә ҡалғандары (ҡумыҡ, ҡарасай-балҡар телдәре һәм әрмән-ҡыпсаҡ һәм мәмлүк-ҡыпсаҡ үле телдәре) инә. Шулай уҡ көньяҡ алтай, фирғәнә-ҡыпсаҡ һәм ҡырғыҙ телдәре ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ телдәре булараҡ тикшерелә. Ҡайһы берҙә ҡыпсаҡ телдәре нуғай телдәре менән берләштерелә. Әммә был хата фекер, сөнки ҡыпсаҡ теле Волга буйы, һары ҡыпсаҡ һәм нуғай теленә бүлгесләнгәнгә тиклем үк ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ теле формалашҡан була
Боронғо ҡырғыҙ (йәнәсәй-ҡырғыҙ) теле төрки телдәренең көнсығыш тармағына ҡараған хакас-алтай телдәренә ҡарай. Ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмөнөң боронғо ҡырғыҙ теленән килеп сығыуын иҫбатлаған белгестәр, ассимиляция процесына ярашлы, хәҙерге ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ телдәре күршеләш йәшәгән төрки (күбеһенсә ҡыпсаҡ) телдәренән күп кенә һыҙаттарҙы (бигерәк тә лексик һәм грамматик һыҙаттарҙы) үҙ ҡулланылышына ала, тип раҫлай. Шул нигеҙҙә хәҙерге лингвистар ҙа был телдәрҙе ҡыпсаҡ телдәре тип таный.
Ағ > ау үҙгәрештәре
Ағ, ағы, ағу > ау (тағ > тау — «тауҙар») үҙгәрештәре һәм артабан ике компоненттың да иренләшеүенә (тоу, тоо, туу) килтерелеүе ҡыпсаҡ төркөмөнөң иң мөһим айырымлыҡ билдәһе булып тора. Бындай эҙмә-эҙлекле үҙгәреш бигерәк тә ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмсәһендә ғәмәлгә аша, әммә бындай үҙгәрештәр ҡайһы бер башҡа телдәрҙә лә күҙәтелә, мәҫәлән, ҡарасай-балҡар телендә.
Был үҫештә бер нисә иҫкәрмә бар:
Изге Лаврентий ҡултығы
Изге Лаврентий ҡултығы (Golfe du Saint-Laurent; Gulf of Saint Lawrence) — Төньяҡ Америка яр буйының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге Атлантик океан ҡултығы.
География
Ҡултыҡ Канаданың Квебек, Нью-Брансуик, Яңы Шотландия, Принц Эдуард Утрауы, Ньюфаундленд һәм Лабрадор провинциялары ярҙарын йыуа.
Изге Лаврентий ҡултығы төньяҡта Лабрадор ярымутрауы, көнсығышта океан һәм Ньюфаундленд утрауы, көньяҡта Кейп-Бретон утрауы һәм Яңы Шотландия ярымутрауы, көнбайышта Төньяҡ Америка ҡитғаһы менән сикләнгән.
Майҙаны яҡынса 263 мең км². Тәрәнлеге 572 метрға тиклем. Күләме 35 мең км³.
Океан менән ҡултыҡты тоташтырыусы боғаҙҙар:
Ҡултыҡҡа Изге Лаврентий йылғаһы ҡоя.
Хужалыҡта әһәмиәте
Ҡултыҡ акваторияһы әүҙем суднолар йөрөү урыны. Бында балыҡ тотоу һәм нефть сығарыу тармаҡтары үҫешкән.
Төп порттары — Квебек һәм Сет-Иль.
Үрғуян
Төләүе
Башҡа ҡуяндар кеүек үк үрғуян марттың икенсе яртыһында (75—80 көн) һәм ноябрь аҙағында. Әгәр ҡыш йылы килһә декабрҙә лә төләйҙәр.
Йәшәү рәүеше
Яланда һәм далала йәшәй. Төнгө йәшәү тормошон алып бара. Төрлө үҫемлектәр менән туҡлана. Йөклөлөк ваүыты 4-48 көн. Инә үрғуян йылына 2-4 тапҡыр үрсем килтерә. 1-6-шар бала тыуҙыра.
Кесе Ярней
Кесе Ярней — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ярней йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мыртова
Мыртова — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имшагал йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Берҙәм иҡтисади киңлек
Берҙәм иҡтисади киңлек — 2012 йылдың 1 ғинуарында булдырылған дөйөм баҙар. Дөйөм баҙарға Белоруссия,Ҡаҙағстан һәм Рәсәй инә,  бынан элегерәк, 2010 йылдың 1 июлендә, улар  таможня  берлеген  төҙөй.
Берҙәм иҡтисади киңлек дәүләт-ара  интеграция формаларының береһе булып тора, уның маҡсаты  — берекмә эсендә тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе либералләштереү һәм унан ситтә күмәк протекционизм булдырыу. Берҙәм иҡтисади киңлек унда ҡатнашҡан илдәр араһында «дүрт иреклелек» —  тауарҙар, капиталдар, хеҙмәттәр һәм эшсе көсө хәрәкәте иркен — тәьмин итергә, шулай уҡ ҡатнашыусы илдәрҙең макроиҡтисад һәм финанс секторына, транспорт һәм энергетикаһына, сәнәғәт  һәм агросәнәғәт комплексына һәм башҡаларға ҡағылышлы иҡтисади сәйәсәтте координацияларға саҡырылған.
Быковка (Ратыня ҡушылдығы)
Быковка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ратыня йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юшь-Ега
Юшь-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Регина Эзера
Регина Эзера (Регина Робертовна Киндзуля) (латыш. Regīna Ezera, 20 декабрь 1930 йыл — 11 июнь 2002 йыл) — латыш  яҙыусыһы, Латвия ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), Латвия ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1981). IV дәрәжә Өс Йондоҙ Ордены кавалеры.
Биографияһы
Регина Эзера 1930 йылдың 20 декабрендә Ригала столяр Роберт һәм шәфҡәт туташы Луция Шамерто ғаиләһендә тыуған. 1944 йылда ғаилә Германияға эшкә сығарыла. 1945 йылдың яҙында «күсерелеүсе кешеләрҙе» американлылар артабан Көнбайышҡа алып киткәндә, ул ата-әсәһе менән эшелондан ҡаса һәм совет оккупацияһы зонаһында ҡала. 1945 йылдың көҙөндә ул Ригаға ҡайта.
Латвия дәүләт университетында (1955) тарих-филология факультетының журналистика бүлеген тамамлай. «Ріопіегіѕ» гәзитендә эшләй (1954—1957). Тәүге баҫылып сыҡҡан хеҙмәте Эзера псевдонимы аҫтында   (латышса. - ezers, урыҫ. - күл) — «Pat nelīdzēja īkšķis» хикәйәһе балалар  «Bērnība»  (1955) журналында сыға. Беренсе баҫылған китабы — «Un ceļš vēl kūp» (1961) хикәйәләр йыйынтығы. Тәүге романы «Под весенним небом» 1961 йылда сыға. 1961 йылдан Латвия Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1976 йылда «Колодец» романы буйынса Рига киностудияһы режиссёр  Гунар Цилинский тарафынан  «Күл өҫтөндә соната»  нәфис фильмы төшөрөлгән. 1996 йылда Латвия телевидениеһында режиссёр Таливалдис Маргевич тарафынан  «Яйцо дракона» китабы экранлаштырыла, ролдәрҙең береһен  Регина Эзера  башҡара.
Ғаиләһе:
беренсе ире - элекке легионер Екаб Ласенберг;
икенсе ире - журналист һәм тәржемәсе Чеслав Киндзулис  (Česlavs Kindzulis).
1978 йылдан Риганан алыҫ түгел "Боланлы" утарында үҙ  йортонда йәшәгән
2002 йылдың 11 июнендә вафат була. Кегумс янындағы Томес зыяратында ерләнгән.
Яҙыусының йортонда 2003 йылда мемориаль музей  асыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Франкенхайм-ам-Рён
Франкенхайм-ам-Рён (Frankenheim/Rhon) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1202 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 750–780 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Көркәк (тау)
Көркәк — Көньяҡ Уралдағы тау, Белорет ҡалаһынан 22 км алыҫлыҡта, Әбйәлил районы биләмәһендә, Абҙаҡ һәм Мораҡай ауылдары янында урынлашҡан. thumb|left 1997 йылдан Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә, урман дала ландшафты, һирәк осрай торған үҫемлектәр һәм хайуандар һаҡлау объекты булып тора. Тәбиғәт ҡомартҡыһы майҙаны— 515,1 га. Тау Девон осорондағы вулкан ҡатламдарынан барлыҡҡа килгән.
Яланғы (йылға)
Яланғы (Ялонга) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Һайылмыш йылғаһына һул яғынан (тамағынан 164 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км тәшкил итә.
Һайылмыш йылғаһы Һаҡмарға һыуҙарын ҡоя.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006664
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200666
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Антанта
Антанта (entente — килешеү) —  Рәсәй, Бөйөк Британия һәм Франция төҙөгән хәрби-сәйәси блок, «Өсәү берлеге»нә  (A-Entente — Германия, Австро-Венгрия һәм Италияға) яуап итеп төҙөлә. 1904—1907 йылдарҙа ойоша башлай, Беренсе донъя һуғышы башланыр алдынан формалашып бөтә.