cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәмәл Әбдел Насыр
Бала сағы һәм йәшлеге
Ғәмәл Әбдел Насыр (дөрөҫөрәге: Әбд әл-Насыр ) 1918 йылдың 15 ғинуарында Искәндәриә нең Баҡыс районында почта хеҙмәткәре  Әбдел Насыр һәм уның ҡатыны Фәһимә ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә беренсе бала була, унан һуң ике ҡустыһы: Изз әл-Ғәрәп һәм әл-Лити тыуа. Атаһының эшенә бәйле ғаиләгә йыш ҡына бер урындан икенсе урынға күсенергә тура килә, 1923 йылда улар Ҡаһирәнән 43 саҡрымда ятҡан Хататб ҡалаһында төпләнә. Ғәмәл Хататбта тимер юлында эшләүселәрҙең балалары өсөн асылған балалар баҡсаһына йөрөй. 1924 йылда атаһының Ҡаһирәлә йәшәгән ҡустыһына ебәрелә, унда башланғыс мәктәптә уҡый. 1926 йылдың апрелендә бала тапҡанда әсәһе баҡыйлыҡҡа күсә, был ҡайғы Ғәмәлдең күңелендә тәрән эҙ ҡалдыра. 1928 йылда ул әсһе буйынса өләсәһе йәшәгән Искәндәриәгә күсенә, шунда уҡыуын дауам итә. Икенсе йылына Насыр Хелуандағы мәктәп-интернатҡа алына. Артабан Искәндәриәгә ҡайтып, урта мәктәпкә уҡырға инә һәм атаһына эштә ярҙам итә башлай. Бында 1930 йылда сәйәси әүҙемлеккә башлап ылығып китә. Премьер-министр Исмаил Сидкиның 1923 йылғы конституцияны ғәмәлдән сығарыуы менән ризаһыҙлыҡ белдереп колониализмға ҡаршы демонстрацияла ҡатнашыусыларҙы полиция ҡыуып таратырға маташыуынан һуң, демонстрацияның ни өсөн башланғанын да аңламаған Насыр майҙан тотоусыларға ҡушыла һәм ҡулға алына. Уға атаһы килеп алғансы полиция бүлексәһендә ултырырға тура килә.
1933 йылда атаһы Ҡаһирәгә эшкә күсерелгәндән һуң Насыр уның менән бергә шунда күсенә. 1935 йылдың 13 ноябрендә Бөйөк Британияның сит ил эштәре министры Сэмюэль Хорҙың 1923 йылғы конституцияны тергеҙеү перспективаһыҙ булмауы тураһындағы белдереүенә ҡаршы сыҡҡан уҡыусылар протесын етәкләй. Демонстрация властар тарафынан баҫтырыла, ике кеше үлтерелә. Ғәмәлдең башын полиция пуляһы сыйып үтә, шуд сәбәпле ул матбуғатта телгә алына. 12 декабрҙә король Фәруҡ элекке төп законды тергеҙеүе тураһында иғлан итә.
Сәйәси эшмәкәрлеккә әүҙем ҡатнашыу сәбәпле, уҡыуының һуңғы йылында Насыр мәктәпкә ни бары 45 көн генә йөрөй. Ул, Мысырҙың бөтә сәйәси көстәрҙең хуплауына ҡарамаҫтан, илдә Британия хәрби базалары тороуын раҫлаған 1936 йылғы инглиз-мысыр килешеүен ҡәтғи тәнҡитләй. Сәйәси әүҙемлек кәмей барыу менән Насыр уҡыуын дауам итә һәм мәктәпте 1936 йылда тамамлай.
Сәйәси ҡараштарының үҫеше
Бай булмаған ғаиләлә тыуып үҫкәнлектән, Насыр ғүмере буйына урындағы аҡһөйәктәрҙең йәшәү рәүеше менән риза булмай. Ҡаһирәлә, Насыр милли китапхана янында йәшәй, ул күп уҡый. Ҡөрьән, Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәре, уның көрәштәштәре тормошоноң тасуирламалары менән таныша, милли юлбашсылар Наполеон, Ататөрк, Бисмарк, Гарибальди һәм Черчиль автобиографияларын өйрәнә.
Мысыр милләтселеге активистары Мостафа Камил, шағир Әхмәт Шауки һәм хәрби академия инструкторы Насырға ҙур йоғонто яһай. Был турала Насыр 1961 йылда гәзиткә биргән интервьюһында ла әйтә, Әзиз Әли әл Мысырлыға рәхмәтен белдерә. Насыр Тауфик әл-Хакимдың «Рух ҡайтыуы» романына айырыуса иғтибар итә, Һуңыраҡ был әҫәрҙең 1952 йылғы революцияға этәргес булыуын билдәләй. Романда автор мысырҙарҙың халыҡ өмөттәрен яҡлаусы юлбашсыға мохтажлыҡ кисереүе тураһында яҙа.
Хәрби карьераһы
1937 йылда Насыр король хәрби академияһына инеү тураһында ғариза бирә, әммә уны протестарҙа ҡатнашыуы сәбәпле академияға алмайҙар. Ул Ҡаһирә университеты янындағы юридик колледжға уҡырға инә, әммә бер семестр уҡығандан һуң колледжды ташлай һәм ҡабаттан академияға ғариза бирә. Азатлыҡ батырҙары һәм яулап алыусылар менән мауығыусы Насыр армиялағы буласаҡ карьераһын үҙенең төп маҡсаты тип ҡуя.
Хәрби хеҙмәтендә ҡурсалаусы кеше кәрәклеген аңлап, Насыр йәшерен рәүештә хәрби министр урынбаҫары Ибраһим Хәйри-паша менән осраша, унан ярҙам итеү вәғәҙәһен ала, һәм йыл аҙағында академияға уҡырға инә. Академияла киләсәктә иң яҡын көрәштәштәренә әйләнгән Әбдел Хәким Әмир һәм Әнүәр Саҙат менән таныша. Насыр тырышып уҡый, әммә ғаиләһе менән бәйләнештәрен өҙә. 1938 йылдың июлендә лейтенант званиеһында уҡыуын тамамлай һәм Асьют янындағы Манкабат ҡалаһына хеҙмәткә ебәрелә. Урындағы гарнизонда Насыр яҡын дуҫтары, шул иҫәптән Әмир һәм Садат менән, илдә киң таралған коррупция һәм монархияны ҡолатыу тураһында фекер алыша һәм төркөм башлығы булып китә.
1941 йылда Насыр дәүләттең бер өлөшө булған Судан дағы Хартум ҡалаһына күсерелә. Ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа ул ҡабаттан Мысырға тәғәйенләнә, һуңынан 1942 йылдың сентябрендә Суданға ҡайта. 1943 йылдың майында Насыр Ҡаһирәләге хәрби академияла инструктор вазифаһын биләй. 1942 йылдың февралендә Британия илсеһе Майлс Лэмпсон королдән премьер-министр Сирри-пашаны отставкаға ебәреүҙе талап итә. Насыр был хәлде ил суверенитетын тупаҫ боҙоу тип баһалай, ҡораллы көстәрҙең был хәлгә яуап бирмәүенә борсола. Шул ваҡытта Бөйөк Британияның ил менән хакимлыҡ итеүен туҡтатыу өсөн был хәлдең ҡайтанан ҡабатланыуын теләй. Шул уҡ йылда ул генштаб академияһына ҡабул ителә, шундуҡ һәм йәш милләтсе офицерҙарҙан буласаҡ революцияны хуплаусылар төркөмөн ойоштора башлай. Насыр улар менән башлыса Әмир аша бәйләнеш тота. Әмир офицерҙар корпусында милләтселек тәғлимәте менән ҡыҙыҡһынғандарҙы эҙләй, улар тураһында Насырға ентекле хәбәр еткереп тора.
Ғәрәп-Израиль һуғышы (1947—1949)
Үҙенең беренсе хәрби тәжрибәһен Насыр Фәләстин дә 1947—1949 йылдарҙағы ғәрәп-израиль һуғышында ала. Тәүҙә ул Әмин әл-Хөсәйни етәкселегендәге Юғары ғәрәп комитетының хәрби көстәренә инергә теләй, Әмин менән осраша һәм үҙенә ҡарата ыңғай фекер тыуҙыра. Әммә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында Насырҙы ҡабул итмәйҙәр.
Мысыр йырсыһы Умм Күлсүм офицерҙар менән асыҡтан-асыҡ осраша. Рәсми кешеләр һәм ябай халыҡтың ветерандарға ҡарата мөнәсәбәттәре араһында айырма булыуын күреп, Насыр күңелендә самодержавиены ҡолатыу кәрәклегенә инаныуы нығына. Шулай уҡ үҙенең берләшмәһенә ярҙам булмауын аңлауҙы ла ауыр кисерә. Әл-Фалуджалағы хәрби хәрәкәттәр ваҡытында Насыр «Революция философияһы» китабын яҙа башлай (һуңынан ул тағы ла ике китабын баҫтырып сығара: «Фәләстин һуғышы тураһында хәтирәләр» һәм «Азатлыҡҡа табан юл» ).
Һуғыш тамамланғандан һуң Насыр хәрби академияға инструкторы булып эшкә ҡайта. 1948 йылдың октябрендә ул Мосолман туғандар менән союз ойошторорға маташа, әммә тиҙҙән уларҙың дини идеологияһы уның милләтселек буйынса ҡараштары менән тап килмәй тигән һығымтаға килә, һәм һуңынан был ойошманың йоғонтоһон үҙенең яҡындары аша сикләргә тырыша, әммә 1949 йылдың февралендә Грецияның Родос утрауында Израиль менән килешеү төҙөү буйынса делегация составына инә, әммә шул уҡ йылдың мартында, һөйләшеүҙән алып барылған мәлдә Израилдең Эйлатаға баҫып инеүе сәбәпле, тәҡдим ителгән шарттар уларҙы кәмһетә, тип иҫәпләй.
«Ирекле офицерҙар»
Насырҙың фронттан Сүриәгә ҡайтыуы мәлендә президент Хөсни әз-Зәйм ҡолатыла. Түңкәрелештең уңышы һәм сүриәлеләрҙең ярҙамы Насырҙың революцион ынтылыштарын көсәйтә. Тыуған иленә ҡайтҡас, уны премьер-министр Хади-пашаны саҡырып ала, әңгәмә барышында паша Насырҙан уның башҡа төрлө уйлаған офицерҙар төркөмөн булдырыуҙа ҡатнашыу-ҡатнашмауын асыҡларға тырыша, әммә Насыр быны инҡар итә. Генераль штаб начальнигы Хади-паша алдында премьер-министр армияға ҡаршы репрессиялар башларға баҙнат итмәй, һәм Насырҙы ҡайтарып ебәрә. Был һорау алыу һөҙөмтәһендә ул түңкәрелешкә әҙерлекте тиҙләтергә мәжбүр була.
1949 йылдан һуң төркөмдөң исеме Ирекле офицерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә. Насыр бер тауыштан уның ойоштороу комитеты рәйесе итеп һайлана, комитет төрлө сығышлы һәм сәйәси ҡарашлы 14 кешенән тора. Комитет ағзалары араһында Мосолман туғандар, йәш мысырҙарҙың милләтсе партияһы, урындағы коммунистик партия һәм аристократия вәкилдәре була.
1950 йылда парламент һайлауҙарында башлыса Мосоман туғандарҙың уларға ҡарата бойкот иғлан итеүе арҡаһында Наххас-паша етәкселегендәге «Вафт» партияһы еңеү яулай. Насыр «Ирекле офицерҙар»" төркөмө ағзаларының власҡа ҡаршы сығырға әҙер булмауын яҡшы аңлай. Артабанғы ике йыл дауамында башлыса төркөмгә яңы ағзаларҙы йәлеп итеү һәм йәшерен матбуғат ойоштороу менән шөғөлләнә.
1951 йылдың 11 октябрендә хөкүмәт британлыларға 1956 йылға тиклем Суэц каналына идара итеү хоҡуғын биргән 1936 йылғы инглиз-мысыр килешеүен өҙөүе тураһында иғлан итә. Был аҙымдың популярлығы һәм властың инглиздәргә ҡаршы партизан һуғышы алып барыу яҡлы булыуы сәбәпле, Насырҙы сәйәси үлтереүҙәр серияһын ойошторорға мәжбүр итә. 1952 йылдың ғинуарында ул арҡалашы Ханик Ибраһим менән бергә генерал-роялист Әмирҙе юҡ итергә тырышып ҡарай. Бының өсөн улар Ҡаһирә урамында генералдың машинаһына атыу ойоштора. Һөҙөмтәлә осраҡлы рәүештә урамдан үтеп барпған ҡатын яралана. Шуға ла Насыр артабан был ысулды ҡулланемаҫҡа ҡарар итә
Королгә яҡын булған Әмир офицерҙар йыйылышы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Насыр ҡораллы көстәрҙең бойондороҡһоҙлоғон теләй һәм, генералдың уның яҡлы булыуын күреп, уның урынына «Ирекле офицерҙар» төркөмө ағзаһы генерал Нәғиб ултыртырға теләй. Һайлауҙарҙа Нагиб ҙур өҫтөнлөк менән еңеү яулай.
1952 йылғы Июль түңкәрелеше
1952 йылдың 25 ғинуарында Исмаилия ҡалаһында британ ғәскәрҙәре һәм урындағы полиция бәрелеше барышында полицияның 40 хеҙмәткәре һәләк була, һөҙөмтәлә Ҡаһирәлә 76 кешенең ғүмерен өҙгән бола башлана. Ваҡиғалар күҙлегенән сығып, Насыр, феодализмды бөтөрөү һәм илдә инглиз йоғонтоһон юҡҡа сығарыу маҡсатында, алты пункттан торған манифест баҫтырып сығара. Май айында Насырға королдең төркөм ағзаларының исемдәрен белеүе һәм ҡулға алыуҙар башланасағы тураһында еткерәләр. Ирекле офицерҙар етәксеһе арҡалашы әд-Динға хәрби түңкәрелеште әҙерләй башлауҙы йөкмәтә
Төркөм власҡа килмәҫкә, ә парламент демократияһын тергеҙергә ниәтләй. Насыр ул ваҡытта подполковник дәрәжәһендә була. Ябай халыҡтың үҙенең артынан барырына ышанмай, һәм генерал Нагибҡа буйһона, һәм шул генерал исеме аҫтында путч башлана. 22 — 23 июлдә «Ирекле офицерҙарҙы» хуплаған ғәскәр баш ҡалала хөкүмәт биналарын, шул иҫәптән генераль штаб бинаһын, радиостанцияларҙы һәм полиция участкаларын баҫып ала. Күп кенә арҡалдаштарынан айырмалы рәүештә Насыр отряд менән командалыҡ итмәй, ә, конспирация маҡсатында, граждандар кейемен кейеп, урындарҙа булған хәлдәрҙе контролдә тота. Сит ил интервенцияһына юл ҡуймаҫ өсөн, түңкәрелешкә тиклем ике көн ҡалғас, подполковник путч буласағы тураһында Британия һәм Америка хөкүмәттәрен иҫкәртә, ә улар Фарукты яҡламаҫҡа ризалаша. АҠШ баҫымы аҫтында Фарук почетлы һөргөнгә ебәрелә.
1953 йылдың 18 июнендә Мысырҙа республика иғлан ителә, Нагиб президент вазифаһын биләй. Хәрбиҙәр аристократия менән көрәшергә, ә идара итеү функцияларын граждандарға тапшырырға ниәтләй, бының өсөн элекке премьер-министр Али Махирға, хәрби көстәрҙең вәкилдәрен индермәйенсә, кабинет төҙөргә тәҡдим ителә. «Ирекле офицерҙар» президент етәкселегендә барлыҡҡа килгән Революция командованиеһы советы составына инә, Насыр уның урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Насырҙың аграр реформа үткәреү, монархияны бөтөрөү һәм сәйәси партияларҙы ҡайтанан ойоштороу тураһындағы тәҡдиме арҡаһында премьер-министр һәм Революция командованияһы советы араһында низағ хасил була. 7 ноябрҙә Али Махир отставкаға сыға. Уны Нағиб алмаштыра, Насыр кабинет башлығы урынбаҫары вазифаһын биләй. Шул уҡ айҙа аграр реформа тормошҡа ашырыла башлай, уның фекеренсә, тап шул реформалар советҡа айырыуса үҙенсәлек бирә һәм түңкәрелеште революцияға әйләндерә.
1952 йылдың авгусында Кафр-эд-Давварҙағы туҡыу фабрикаһында һул фекерлеләрҙең болаһы тоҡана, уларҙы баҫтырыу барышында 9 кеше һәләк була. Революция командованияһы советы ағзаларының күпселегенә ҡаршы сығып, Насыр ике баш күтәреүсене язалауға ҡаршы тауыш бирә. Мосолман туғандар Советҡа ярҙам итә һәм фетнә үткәндән һуң яңы хөкүмәттә дүрт министрлыҡ портфелен талап итә, әммә Насыр ойошмаға портфелдәр тапшырыуҙан баш тарта. Уларға әллә ни әһәмиәтле мәсьәләләрҙе хәл итеүгә ҡағылышы булмаған ике посты ғына тәҡдим итә
Нагиб менән ҡапма-ҡаршылыҡтар
1953 йылдың ғинуарында Насыр, Нагибтың ҡаршылашыуын еңеп, Азат итеү съезынан башҡа сәйәси партияларҙы тыйыуға өлгәшә. Тыйыуҙарға ҡарамаҫтан, Насыр, Революция командованияһы советы яғынан хуплау тапмаһа ла, парламент һайлауҙарын үткәреү яҡлы булып ҡала. Шул уҡ йылдың мартында ул Британия хәрби көстәрен Суэц каналы зонаһынан сығарыу буйынса һөйләшеүҙәрҙә делегацияны етәкләй.
Власҡа килеү
1954 йылдың 23 февралендә Революция командованияһы советы Нәғибһыҙ йыйыла, 25 февралдә ул отставкаға китә. Бер көндән һуң, Совет һәм премьер-министр рәйесе вазифаһын биләгән Насыр, элекке президентты өйөндә ҡулға алыуҙы талап итә. Ул күҙаллағанса, власта ығы-зығы башлана: Нағибты кире ҡайтарыу һәм Революция командованияһы советын таратыу тураһында фекерҙәр яңғырай башлай һөйләшеп килешеүгә иҫәп тотоп Насыр генераль щтабҡа бара, тәүге мәлдә бер ни тиклем ташламалар яһай, әммә 27 февралдә уға буйһонған ғәскәрҙәр бинаны ҡамауға ала. Быға яуап итеп йөҙ меңләгән кеше, нигеҙҙә, «Мосолман туғандар» төркөмө ағзалары, урамдарға сыға һәм экс-президентты кире ҡайтарыуҙы, ә Насырҙы ҡулға алыуҙы талап итә. Совет эсендә Халед Мохи эд-Дин етәкселегендәге төркөм Нағибты власҡа кире ҡайтарыуҙы талап итә. Насырға был тәҡдим менән ризалашырға тура килә, әммә генералды ҡайтарыуҙы 4 мартҡа ҡалдырып тороуҙы үтенә. Ошо ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә ул үҙе яҡлы Абдель Хаким Әмирҙе баш командующий посына раҫлап өлгөрә.
5 мартта Насырға лояль дәүләт именлеге органдары күпләп ҡулға алыуҙар үткәрә. Революция командованияһы советының оппозицион сығыштарын ҡуҙғытыу маҡсатында, Насыр иҫке партияларҙы тергеҙеүгә рөхсәт биреүе һәм «Ирекле офицерҙарҙың» сәйәсәттән китеүе тураһында иғлан итә, был киң халыҡ протесын тыуҙыра : миллионға яҡын транспорт хеҙмәткәрҙәре забастовка иғлан итә, Ҡаһирә урамдары буйлап меңдәрсә крәҫтиән марш менән үтә. Нағибтең боласыларҙы көс менән баҫтырырға теләүен ҡораллы көстәр тыңламай. 29 мартта Насыр күптән түгел сығарылған Указдарҙың ғәмәлдән сығарылыуы тураһында иғлан итә. Апрель — июндә армияның генерал яҡлы йөҙҙәрсә кешеһе репрессияларға дусар була, Мохи әд-Дин Совет вәкиле итеп Швейцарияға ебәрелә. Сәғүд Ғәрәбстаны короле Сәғүд Насир менән Нәғиб араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яйға һалырға тырыша, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. 1954 йылдың 26 октябрендә Александрияла Насыр илдән Британия ғәскәрҙәрен сығарыуға бәйле телмәр һөйләй, уның был телмәре ғәрәп илдәрендә радио аша трансляциялана. Ошо сара барышында Мосолман туғандар төркөмө ағзаһы Әбдел Латиф Насырға төбәп һигеҙ тапҡыр ата, әммә уға тейҙерә алмай. Йыйылған халыҡ араһында ығы-зығы башлана, әммә Насыр үҙен ҡулға алып өлгөрә һәм халыҡты тынысланырға саҡыра, шул ваҡытта ул тулҡынланып, халыҡҡа туранан-тура мөрәжәғәт итә: Ватандаштар, минең ҡаным һеҙҙең өсөн һәм Мысыр өсөн ҡойола. Мин һеҙҙең өсөн йәшәйем һәм һеҙҙең азатлығығыҙ өсөн үләм. Мине үлтереүҙәре лә ихтимал, әммә һеҙҙең һәр берегеҙ — Ғәмәл Әбдел Насыр...<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">Әсәһе
Насыр уны үлтерергә маташыуҙарын үҙ маҡсатында ҡуллана : Ҡаһирәгә ҡайтҡас, ул күләмле таҙартыуҙар башларға бойора, уның барышында башлыса «Мосолман туғандар» ҡараған меңдәрсә ҡәнәғәтһеҙ кеше ҡулға алына, был төркөмдөң 8 ағзаһы үлем язаһына хөкөм ителә, хәрәкәт лидеры Сейид Кутб 15 йылға төрмәгә ултыртыу ҡарары менән ҡулға алына. Коммунистар ҙа ҡулға алына, Нәғибҡа тоғро 140 офицер хәрби званиеларынан мәхрүм ителә, Нәғиб президент посынан төшөрөлә һәм өйҙәге тотҡон булыуға хөкөм ителә. Сәйәси дошмандарын юҡ итеп, Насыр илдең бәхәсһеҙ етәксеһе булып ҡала.
Власты нығытыу
Артабанғы реформаларҙы ғәмәлгә ашырыу һәм вазифаһын нығытыу өсөн Насырға халыҡ ярҙамы етмәй, һәм сәйәси маҡсаттарҙа ул Мысыр буйлап турнеға сыға һәм матбуғатҡа цензура индерә. Насыр үҙ яғына шул ваҡыттағы алдынғы ғәрәп йырсылары Умм Күльсүм һәм Әбдел Хәлим Хафезды йәлеп итә, улар ғәрәп милләтселеген данлаған йырҙарҙы башҡара. Уның оппоненттарын яманлаған драматургтар Насыр яҡлы булып сығыш яһай. 1955 йылда ул Революцион совет командующийы булып китә
Шул уҡ осорҙа Насыр Израиль менән йәшерен бәйләнештәр булдырырға тырыша, әммә быға өлгәшә алмай. 1955 йылдың 28 февралендә Израиль ғәскәрҙәре Мысыр контроле аҫтында булған Газ секторына баҫып инә ( уҡ[en]). Насыр, Мысырҙың ҡораллы көстәре бындай конфронтацияғы әҙер түгел, тип иҫәпләп, тейешенсә ҡаршылыҡ күрһәтмәй, шуның менән ул Революцион совет командующийы булараҡ популярлығын юғалта. Артабан ул эт-Тиран боғаҙында Израиль судноларын блокадаға ала һәм сентябрь башында Израилдең һауа караптарының Акаба ҡултығы өҫтөнән осоуын сикләй. Быға яуап итеп Израиль ғәскәре 21 сентябрҙә аль-Ауджа милитаризацияланмаған зонаһын юҡҡа сығара.
Израилдең февраль операцияһы менән бер үк ваҡытта Бөйөк Британияның ҡайһы бер төбәк союздаштары араһында Бағдад пактына ҡул ҡуйыла, унда Насыр уның Яҡын Көнсығышта һәм Ғәрәп лигаһында инглиз йоғонтоһон сикләү тураһындағы пландарына хәүеф янауын күрә. Мысыр төбәгендә үҙ йоғонтоһын тотоу өсөн Насыр үҙ ғәскәрен алдынғы заманса ҡорал менән тәьмин итергә тейешлеген аңлай. Ә көнбайыш илдәре уларға яраҡлы шарттарҙа ҡоралдар ҡуйыуҙан баш тарта. Насыр был мәсьәлә буйынса Варшава килешеүе дәүләттәренә мөрәжәғәт итә һәм 27 сентябрҙә Чехословакия менән 320 млн долларлыҡ ҡорал ҡуйыуға килешеү төҙөй. Шулай итеп, Мысыр менән Израилдең хәрби ҡеүәттәре бер аҙ тигеҙләнә, һәм Көнбайышҡа ҡаршы торған ғәрәп лидеры булараҡ Насырҙың позицияһы нығына.
1956 йылғы Конституция һәм президентлыҡ
Илдә үҙ позицияларын һиҙелерлек нығытыу менән Насыр Революцион командование Советында беренсе планға сыға, бигерәк тә тышҡы сәйәсәт мәсьәләләрендә. 1956 йылдың ғинуарында яңы конституция проекты әҙерләнә. .
Шул уҡ йылдың 23 июнендә референдум барышында күпселек тауыш менән яңы конституция үҙ көсөнә инә, ә Насыр президент итеп һайлана. Июлдә 350 депутаттан торған яңы ойошторолған Милли ассамблеяға һайлауҙар үтә, ул дәүләт башлығы булып таныла. Яңы төп закон енестәрҙең тиң хоҡуҡлылығын һәм енси билдәләр буйынса дискриминацияны тыйыуҙы иғлан итә. Граждандар идаралығына күсеү сиктәрендә СРК үҙен-үҙе тарата, уның ағзалары биләгән вазифаларынан отставкаға китә. Яңы президент үҙенең дошмандарын ҡыҫырыҡларға тырыша, ә уның яҡлыларҙы әһәмиәтле вазифаларға тәғәйенләй.
Суэц каналын национализациялау
Мысыр президентының эске һәм тышҡы сәйәсәттә өс йыллыҡ күсеү осоронан һуң Насырҙың рәсми рәүештә ил етәксеһе булараҡ нығыныуы Бөйөк Британияның төбәк мәнфәғәттәренә ҡапма-ҡаршы килә. Мысыр лидерының нейтралитеты, уның коммунистик Ҡытайҙы таныуы һәм Чехословакиянан ҡорал һатып алыуы Мысырҙы АҠШ-тан бермә-бер ситләштерә. 1956 йылдың 19 июлендә АҠШ һәм Бөйөк Британия Асуан плотинаһын ҡороуға аҡса бүлеү тураһындағы тәҡдимдәренән баш тарта. Насыр быны бик ауыр ҡабул итә. 1954—1956 йылдар эсендә Британия ғәскәрҙәрен Мысырҙан сығарыуға бәйле Суэц каналын националләштереү тәҡдиме көн ҡаҙағына ҡуйыла. Июль уртаһында президент һәм СРК-ның элекке ағзалары әл-Багдади һәм инженер Мәхмүд Юнис менән берлектә тәҡдим ҡабул ителә һәм халыҡҡа еткерелә.
Шулай итеп, Мысыр хөкүмәте, Бөйөк Британия менән 1954 йылдың 19 октябрендә төҙөлгән килешеүен өҙә, әммә бөтә акционерҙарға ла компенсация түләнә.
Советтар Союзы Геройы исемен биреү
Н. С. Хрущевтың Мысырға рәсми сәфәре ваҡытында 1964 йылдың 9 майынан 25 майына тиклем уның шәхси инициативаһы буйынса шул уҡ йылдың 13 майында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Насыр һәм Әмир Советтар Союзы Геройҙары исеменә лайыҡ була. Был ваҡиғаға совет йәмғиәте кире ҡарашта була: сөнки Мысыр компартияһы ағзалары эҙәрлекләүгә дусар ителгән була.
Мираҫы
Насыр Мысырҙы тулыһынса Британия йоғонтоһонан азат итә, уның етәкселегендә Мысыр үҫешеүсе дәүләттәр араһында йоғонтоло көс булып китә. Ул үткәргән эске сәйәсәттең төп бурыстарының береһе булып социаль ғәҙеллекте тәьмин итеү тора, уны ул либераль демократия өсөн тәүшарттар тип ҡарай. Насыр власта булған осорҙа мысырҙарға торлаҡ, белем, эш, һаулыҡ һаҡлау, льготалар һәм башҡа саралар бирелә, илгә феодаль йоғонто көсһөҙләнә. Уның президентлыҡ осороноң аҙағына мәшғүллек кимәле һиҙелерлек арта һәм хеҙмәт шарттары яҡшыра, әммә ярлылыҡ кимәле һаман да юғары була, ә социаль тәьминәт өсөн тәғәйенләнгән байтаҡ ресурстар хәрби ихтыяждарға китә.
Аграр реформа, масштаблы модернизация проекттары, шул иҫәптән Хелуан ҡорос ҡойоу үҙәген һәм Асуан дамбаһын төҙөү, шулай уҡ национализациялау арҡаһында дәүләттең иҡтисады һиҙелерлек үҫә. 1960-сы йылдар башындағы иҡтисади үҫештән һуң ул тиҫтә йыллыҡ аҙағына тиклем дауам иткән түбәнәйеү кисерә башлай һәм тик 1970 йылда ғына тергеҙелә. Мысыр мәҙәниәте Насыр хакимлығы осоронда, ғәрәп донъяһында өҫтөнлөклө булғанлыҡтан, алтын быуаттар кисерә.
Хөсни Мубарак президентлыҡ иткән осорҙа илдә Насыр ҡараштары яҡлы партиялар барлыҡҡа килә башлай, уларҙың беренсеһе Ғәрәп Демократик партияһы, һәм улар йәмғиәткә ул ҙур йоғонто яһай.
Образы
Әлеге ваҡытта Насыр ғәрәп донъяһында уның берҙәмлеге һәм дәрәжәһе символы һәм хәҙерге Яҡын Көнсығыш тарихында күренекле фигура булып ҡала. 2011 йылда Мысырҙа революцияға әүерелгән Ғәрәп яҙы ваҡытында Насырҙың фотоһүрәттәре протест акцияларында күрһәтелә.
Асеев Алексей Александрович
Асеев Алексей Александрович (14 март 1922 йыл — 10 май 1980 йыл) — Советтар Союзы Геройы (1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Карелия фронтының 7-се армияһы 272-се уҡсы дивизияһы 1063-сө уҡсы полкының ҡыҙылармеецы. .
Ғәмәл Әбдел Насыр
Шәхси тормошо
1944 йылда Гамаль 22 йәшлек Тахья Каземға өйләнә, уның ағаһы менән дуҫ була. Ҡыҙ сығышы менән тәьмин ителгән Иран-Мысыр ғаиләһенән. Туйҙан һуң пар Ҡаһирәнең Маншият әл-Бакри биҫтәһенә күсә, унда ғүмеренең күп өлөшөн йәшәй. Насырҙың офицер вазифаһы урындағы үлсәмдәр буйынса яҡшы эш хаҡы бирә. Ҡайһы берҙә ир менән ҡатыны өйҙә сәйәсәт тураһында фекер алышалар, әммә йышыраҡ Ғәмәл эште ғаиләһенән айыра. Ул буш ваҡытын балалары: ҡыҙҙары Хода һәм Мона һәм улдары Әбдел Хаким, Халед һәм Әбдел Хәмит менән үткәреүҙе өҫтөн күрә.
Насыр секуляризм яҡлы булыуына ҡарамаҫтан, ул диндар мосолман була һәм 1954 һәм 1965 йылдарҙа Мәккәгә барып хаж ҡыла. Мысыр Президенты абруй менән файҙалана, был уның илдә һәм ғәрәп донъяһында популярлығын тағы ла арттыра. Ғәмәл Әбдел Насыр шахмат менән мауыға, америка фильмдарын ярата, ғәрәп, инглиз һәм француз телдәрендә журналдар һәм классик музыка менән мауығып китә. Ул көнөнә 18 сәғәт эшләй һәм ялда бик һирәк була.
Асеев Алексей Александрович
Биографияһы
1942 йылдың декабрендә Красноярск ҡалаһының Үҙәк район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла һәм шунда уҡ хәрәкәттәге армияға ебәрелә.
Ғәмәл Әбдел Насыр
Наградалары
Мысырҙың наградалары Сит ил дәүләттәре наградалары
Асеев Алексей Александрович
Биографияһы
1944 йылдың йәйендәге Свирск-Петрозаводск операцияһында Карелия фронтының уң ҡанатындағы ике: 7-се һәм 32-се армиялар һөжүм итә. Төп һөжүм итеү 7-се армияға тура килә. Ул Ленинград өлкәһе Лодейное Поле ҡалаһы эргәһенән Ладога күле ярҙарына табан һөжүм итә. 7-се армияны көсәйтеү маҡсатында Баш главнокомандующий Ставкаһы резервынан ике уҡсы корпус, артиллерия, танк, инженер берләшмәләре ебәрелә. 1944 йылдың 21 июнендә беренсе һөжүм ваҡытында ҡыҙылармеец Алексей Асеев үҙенең оҫта һәм тәүәккәл эш итеүе менән айырылып тора. Ул разведка төркөмө составында Свирь йылғаһын аша сығыу өсөн әҙерлек алып бара һәм дошмандың алғы һыҙығында урынлашҡан ут нөктәләрен күрһәтеп бирә. Ҡаршы ярға сыҡҡас батыр яугир беренселәрҙән булып дошман менән алышҡа инә. Үҙенә билдәле булған разведка мәғлүмәттәренә таянып, ул йәһәт кенә урындың айышына төшөнөп ала һәм кешеләре менән бергә дошмандың биш ут нөктәһен юҡ итә. Мәргән атыу менән ағас башында ултырған бер-нисә «кәкүкте» бәреп төшөрә, ә өс фин һалдатын әсирлеккә алып өлгөрә.
Карелия фронтының 7-се армияһы, 272-се уҡсы дивизияһы, 1063-сө уҡсы полкының уҡсыһы, ҡыҙылармеец А. А. Асеев Видлицк нығытылған районын йырып сыҡҡан ваҡытта тағы батырлыҡ күрһәтә. Дошман оборонаһының өсөнсө һыҙатында һуғыштар бара. Туҡтауһыҙ яуған пулялар уты аҫтында тимерсыбыҡ кәртәләрен аша үтеп, ул беренселәрҙән булып траншеяға бәреп инә, ауыр пулемёт расчетын юҡ итә һәм әсир ала. Ҡыйыу һалдат шундай уҡ батырлыҡ һәм тәүәкәллек менән икенсе траншеяға ла үтеп инә. Унда дошмандың тағы бер пулемёт расчетын юҡ итә. 1944 йылдың 28 июнендәге был һуғышта ул ҡаты яралана. Тылдағы госпиталдә оҙаҡ ҡына дауаланғандан һуң ул, һуғыш инвалиды булараҡ, Ҡыҙыл армия сафынан демобилизациялана.
1944 йылдың 21 июлендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 3828).
1944 йылдан 1946 йылға тиклем СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының (НКВД) Эске эштәр ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1946 йылдан Красноярск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, 1980 йылдың 10 майында вафат була, Бадалык зыяратында ерләнгән.
Ҡурташтау
Ҡурташтау (Ҡурташ) — (Курташтау (Курташ)) - Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районындағы тау түбәһе.
Географик урыны
Яңынан тимер юл үтә.
Географияһы
Ҡурташтау (Ҡурташ)-Уралтау һыртының 1000 м бейеклектән ашҡан тауҙар исемлегенә инә. Уның бейеклеге 1019,6 м, оҙонлоғо 1,2 км, киңлеге 0,6 км тәшкил итә.
Ҡурташтау—ул боронғо замандарҙа вулкан булған. Был тауҙың урман менән ҡапланған кратеры бар: тышҡы яҡтан—текә бейек ҡаялар, ә эсендә инде тарлауыҡтар һәм соҡорҙар. Шулай уҡ күп таштар тулҡын формаһында—был инде ҡатҡан лава. Тауҙа кескәй генә таш йылғаларҙа бар. Был тау туристар араһында бик популяр. Ныҡ бейек тау булмаһа ла, унан йыраҡта урынлашҡан тауҙарҙы күрергә мөмкин: Ямантау, Ирәмәл, Яланғас, Еләкташ (Малиновая), Кирәл, Әрүәкрәз һәм башҡалар. Шулай уҡ ауыл-ҡалалар ҙа күренә: Белорет, Миндәк, Абҙаҡ, Ҡобағош һ.б. Ҡыҫҡаһы, бөтә Сал Урал уста ятҡан кеүек кенә. Ҡурташтау итәгенән Миндәк (йылға) һәм Ҡурташ йылғалары баш ала.
Флораһы
Ҡурташтау ҡуйы урмандар менән ҡапланған. Күберәк ҡарағас, ҡарағай, ҡайын ағастары үҫә. Емеш-еләккә лә бай (ер еләге, ҡара көртмәле, ҡыҙыл бөрлөгән). Һирәк һәм Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына ингән үҫемлектәрҙә осрай: оҫҡон, ҡымыҙлыҡ үләне, аҡ умырзая һәм башҡалар.
Этимологияһы
Ҡурташ һүҙенең барлыҡҡа килеүен төрлөсә аңлатырға мөмкин: Ҡурташ тип бутап Ҡолсоғаҙыташ тауын әйтәләр,шул арҡала ике тауҙың атамаларында буталсыҡ киткән. Хәҙер Ҡурташтауҙы Оло Ҡурташ, ә Ҡолсоғаҙыташты Бәләкәй Ҡурташ тиҙәр.
Легендаһы
Ҡурташтың итәгендә Майташ яланында Ҡобағош ауылы егете һәм Байым (Әбйәлил районы) ауылы ҡыҙының туйы булған. Һөйгән йәрҙәр матур тау башына менеп төшөргә булалар. Ҡапыл, егет ҡая башында, мүкле урында бер үҙе генә үҫеп ултырған ҡымыҙлыҡты күреп ҡала һәм уны үҙенең һөйгән ҡыҙына бүләк итергә тип, таштарға тотоноп шул ҡаяға менеп китә. Ҡымыҙлыҡты алып аҫҡа төшөп барғанда, аяғы тайып китеп шул ҡаянан килеп төшә һәм һәләк була. Ҡыҙ күп күҙ йәштәрен түгә һәм шул һәләкәтле ҡымыҙлыҡ арҡаһында үлгән егетенә арнап шиғыр ижад итә: Ҡурташ аҫты суҡ муйыл,
Түгелеп бөткөһөҙ күп муйыл. Инде килмәм, Ҡурташ, ҡаршыңа,
Ҡымыҙлығың етте яныйым башына.
Күк күкрәй, Ҡурташ, ай башыңда,
Ишетелә Майташ аҫтында,
Һағынырмын, йәрем, һарғайырмын,
Һин булмағас минең янымда.
Ап-аҡ ҡына, ап-аҡ аҡ уҡаны
Һуҙһаң ине Ҡурташ юлына.
Йәштән генә һөйгән йәрең менән
Йәшәһәң ине ғүмерең буйына.
Александр скверы (Минск)
Александр скверы (Үҙәк сквер, халыҡ телендәисеме — Паниковка ) — Минск үҙәгедә урынлашҡан сквер.
Тасуирламаһы
Янка Купала исемендәге театрға йәнәш, «Купаловская» һәм «Октябрь»  метроһы станцияһы янында урынлашҡан. Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты, шулай уҡ Карл Маркс, Энгельс һәм Ҡыҙыл Армия урамдары менән уратып алынған. Октябрь майҙанына,   Беларусь Республикаһы Президенты резиденцияһына һәм Үҙәк офицерҙар  йортона (ЦДО) сыға.
Сквер уртаһында Минск ҡалаһының иң билдәле фонтандарының береһе — «Аҡҡош менән малай» (халыҡ телендә— Паниковка ). фонтаны урынлашҡан.
Тарихы
Скверға 1836 йылда Яңы баҙар урынында ҡала башлығы Леопольд Дельпац инициативаһы менән нигеҙ һалына. Исеме Александр Невский хөрмәтенә бирелә. Шул уҡ исемле сиркәү 1930 йылдарға тиклем хәҙерге скверға инеү урынында торған булған.
«Аҡҡош менән уйнаусы малай» скульртура төркөмө менән фонтан 1874 йылда ҡалала һыу үткәргесте асыу хөрмәтенә төҙөлгән. «Аҡҡош менән малай» скульптураһын Берлин скульрторы Теодор Калиде төҙөгән, был скульпторҙың тәүге эше уға шунда уҡ уңыш килтерә. Пруссия короле Фридрих Вильгельм III авторҙың ижад емешен  Шарлоттенбург баҡсаһы өсөн һатып ала. Һуңынан уның  яңынан яңы күсермәләре  барлыҡҡа килә башлай, әлегә скульптураның бөтә донъя буйлап 200-ҙән ашыу күсермәһе бар. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында скульптура композицияһы зыян күрә,  реставрацияһы  менән скульптор  Заир Азгур шөғөлләнә.
1890 йылда скверҙың көньяҡ өлөшөндә театр асыла (бөгөн — Янка Купала исемендәге Милли академия театры).
Минсктағы беренсе йәмәғәт бәҙрәфенең төҙөлөү тарихы ҡыҙыҡ, уны ҡабатланмаҫ архитектураһы менән скверҙа күрмәү мөмкин түгел. Бәҙрәфте үҙ аҡсаһына  1912 йылда бер архитектор төҙөй. Ҡала легендаһы буйынса бер бай пан үҙенә йорт төҙөүгә заказ бирә. Архитектор уға матур йорт төҙөй. Әммә пан башҡарылған эш өсөн түләүҙән баш тарта. Архитектор уға үс итеп ҡаланың үҙәгендә, ошо скверҙа пан йортоноң кесерәйтелгән теүәл күсермәһен төҙөп ҡуя.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Венерология
Венероло́гия (, veneris (Венера, Боронғо Рим мифологиясендә матурлык алиһәсе) һәм логия) — медицинаның венерик ауырыуҙарҙы өйрәнеүсе бүлеге ; медицина өлкәһе, енси юл менән күсә торған венерик ауырыуҙар этиологияһын, клиникаһын, дауалау һәм ауырыуҙы булдырмау ысулдарын өйрәнә.
Мортазин Дауыт Лот улы
Дауыт Лот улы Мортазин (1893—1926) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының эскадрон командиры (1920). Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе.
Венерология
Был ауырыуҙар хаҡында Боронғо Греция, Һиндостан, Ҡытай ғалимдәре хеҙмәттәрендә бәйән ителә. «Венерик ауырыуҙар» термины 1527 йылда француз ғалимы Ж. де Бетакур тарафынан тәҡдим ителә. 20 быуатта был ауырыуларҙы килтереп сығарыусылар асыла. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Халыҡ-ара классификацияһы (1988) буйынса сифилис, гонорея, йомшак шанкр (шанкроид), ҡасыҡ лимфогранулематозо, венерик гранулёма — классик венерик ауырыуҙар рәтенә керетелә. Енес органдарын зарарлай торған йоғошло ауырыуҙар: һейҙек-енес юлдары хламидиозы, трихомониазы, һейҙек юлдары-гениталиялар кандидозы, һейҙек-енес юлдары микоплазмозы, гениталиялар герпесы, осло башлы кондиломалар, гениталияләрҙағы контагиоз моллюсктар, һейҙек юлдары — гениталиялар шигелёзы, педикулёз һәм ҡорсаңҡы. Венерик ауырыуҙарҙың күп кенә билдәләре кешенең тән тиреһендә һәм лайлалы тышсаларында барлыҡҡа килә. Шулай итеп, венерология дерматология менән тығыҙ бәйләнгән.
XIX быуат башында Англия, Франция, Вена (немец), Америка (төньяк) дерматовенерологтар мәктәптәре формалаша. Рәсәйҙә дерматовенерология мәктәпләренең ойошоуы Мәскәү университетының медицина факультетында (1869), Санкт-Петербургта Медицина-хирургия (һуңыраҡ Хәрби-медицина) академияһындә (1870), Ҡазан университетында (1872) һ.б. ҡалаларҙа тире һәм венерик ауырыулар буйынса беренсе мөстәҡил кафедралар асылыу менән бәйле.
Мортазин Дауыт Лот улы
Биографияһы
Башҡортостан Республикаһының йәмәғәт берекмәләренең үҙәк дәүләт архивында һаҡланған партия билетындағы (ЦГАОО РБ. Ф. 22. Оп.2. Д.493.) «Какие местности хорошо знаете?» тип исемләнгән графала Дауыт Мортазин: «Москва, Петроград, Харьков» тип күрһәткән. Тимәк ул, 1918 йылда аҡтар яғында Башҡорт армияһы сафында хеҙмәт итеп, 1919 йылдың февралендә башҡорт ғәскәрҙәре ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, Башҡорт кавалерия дивизияһы составында Көньяҡ фронтта Деникин ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышта ҡатнашҡан булған. Башҡорт полктары 1919 йылдың июнендә тап Харьков янында генерал Деникиндың ғәскәренә ҡаршы ҡанлы яуҙарҙа ҡатнаша.
1919 йылдың көҙөндә Башҡорт кавалерия дивизияһы Петроград фронтына, генерал Юденич армияһына ҡаршы йүнәлтелә. 1920 йылдың башында дивизия, Новгород губернаһына күсерелә һәм, һуғыштан иҫән ҡалған яугирҙарҙы бер полкка туплап, 1920 йылдың майында Польша фронтына Башҡорт айырым кавалерия бригадаһына оҙатыла. Дауыт Мортазин ағаһы Муса Мортазиндың бригадаһына барып ҡушылғандыр, тип фараз итеп була. 1920 йылда Дауыт Мортазиндың Польша фронтында Башҡорт кавалерия бригадаһының эскадрон командиры вазифаһында йөрөүе билдәле.
Муса Мортазин үҙенең китабында Дауытты яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнде тип яҙа. Әммә "РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм почетлы революцион ҡоралы менән наградланғандар исемлеге"ндә (Мәскәү, 1926) уның исем-фамилияһы күрһәтелмәгән, әммә ундай осраҡтар булған һәм Муса Мортазиндың ҡустыһы Дауыттың наградланыуы тураһындағы һүҙҙәренә ышанып булалыр.
Фронттан ҡайтҡас, Дауыт Мортазин Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
1921 йылдың көҙөндә Дауыт Мортазин Партияны таҙартыу комиссияһының тоҙағына эләгә. Уны «талауҙар ойошторған Ҡаһарманов ячейкаһын булдырыуҙа, Колчак армияһында командир булараҡ хеҙмәт итеүҙә» ғәйепләп, партиянан сығаралар.
Мортазин Дауыт Лот улы 1926 йылда туберкулез cиренән вафат була.
Ябалаҡлы
Ябалаҡлы (Ябалаклы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 277 кеше. Почта индексы — 452140, ОКАТО коды — 80257875007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сармандеевка
Сармандеевка (Сармандеевка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452045, ОКАТО коды — 80212840006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әр-Рум сүрәһе
Әр-Рум сүрәһе (سورة الروم, Румиҙар ) — Ҡөрьән Кәримдең 30 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 110 аяттан тора.
Ҡәйнә күпере
Ҡәйнә күпере — Одессала йәйәүлеләр йөрөгән күперҙең халыҡ телендәге атамаһы.
Тарихи белешмә
1968—1969 йылдарҙа архитектор Рашель Аббовна Владимирская һәм инженер Кириенко проекты буйынса Хәрби спуск өҫтөндә төҙөлә. Уның тәүге һәм рәсми исеме «Комсомол», сөнки ул үҙ-ара Приморье һәм Комсомол бульварҙарын (хәҙер — М. Жванецкий бульвары) тоташтырып тора. Уны 1917 йылғы Октябрь революцияһының 50 йыллығына төҙөйҙәр һәм 1967 йылда асырға тейеш булалар, әммә һуңлайҙар. Шуға күрә уның аша 1968 йылда ғына йөрөй башлайҙар. Проект буйынса күпер классик төҙөлөшкә тап килһен өсөн ретро стилендә булырға тейеш була. Ләкин төҙөлөш барышында биҙәлеште алырға ҡарар итәләр һәм ул конструктивистик рухта килеп сыға. Күпер Люксембургтағы герцогиня Шарлотта күперенең теүәл күсермәһе булып тора.
Атамаһының килеп сығышы
«Ҡәйнә» атамаһының ике версияһы бар. Беренсеһе: ҡалала ул иң оҙоно һәм иң тары, ә көслө ел ваҡытында һелкенмәй ҡалмай, шуға: «Нәҡ ҡәйнә теле», — тип шаярталар.
Икенсе тураһында, имеш, уның буйынса 1970 йылдарҙа өлкә етәксеһе — партия өлкә комитетының беренсе секретары Михаил Сафронович Синицын ҡәйнәһенә ҡунаҡҡа йөрөгән, тиҙәр. Әсе телдәр раҫлауынса, ҡалаға был ҡиммәтле, әммә бер ниндәй коммуникацион әһәмиәте булмаған конструкция коммунистарҙың етәксеһенең ҡәйнә ҡоймағына булған мөхәббәте һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, тип раҫлай. Кейәүе — Приморье бульварында, ә ҡәйнәһе балка аша Гоголь урамы, 1 адресы буйынса йәшәгәнлектән, күрәһең, Одесса етәксеһенә Сабанеев күпере аша 500 метр урап йөрөү оҙаҡ тойолғандыр. Шунан тура һәм йәйәүлеләр күпере булдырыу идеяһы барлыҡҡа килгәндер ҙә инде. Әммә ваҡыт үтеү менән күпер Комсомол һәм Приморье бульварҙарын тоташтырып, ике километрға һуҙылған йәйәүле маршрут барлыҡҡа килтерә һәм ҡала өсөн әһәмиәтле объектҡа әйләнә.
«Мөхәббәт Йөрәге»
2011 йылда Одессала «Украинаға һөйөүең менән уртаҡлаш» милли проекты сиктәрендә «Ғашиҡ йөрәк» инсталляцияһы тантаналы асыла. Ул ике мәсьәләне хәл итә: "Ҡәйнә күпере"н һәм матур туй йолаһын һаҡлап алып ҡала. Металдан эшләнгән күләмле йөрәк арт-инсталляция Одесса ғашиҡтарына ғына түгел, күперҙе ҡотҡарыусы ла. Күперҙең торошо уның тирә-яғына тотош ҡала ғашиҡтары тарафынан эленгән йоҙаҡтар һаны артыу менән йылдан-йыл насарая башлаһа, хәҙер йоҙаҡтарҙы туранан-тура йөрәккә элергә мөмкин — күпер ҙә зыян күрмәй, ғөрөф-ғәҙәт тә һаҡлана.
Айылтау
Географик урынлашыуы
Айылтау Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Яйыҡ ҡушылдығы Бесмән йылғаһы буйында урынлашҡан Ҡыҙрас (Кидрясово) ауылы янындағы тау. Был төбәк тарихи Башҡортостан ерҙәре булып тора.
1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составындағы Ҡыҙрас ауылы үҙе лә йылға исеме менән Бесмəн тип аталып йөрөгән булған. Рәсми ҡағыҙҙарҙа тәүге тапҡыр 1774 йылда (йәки 1795 йылда ) күренә.
1917 йылдан Ҡыҙрас ауылы Башҡортостан автономияһы биләмәһенә индерелә, ә 1919 йылдан республика Башҡортостан АССР-ы тип атала башлай, һәм ауыл эҙмә-эҙлекле Үҫәргән, Йылайыр кантондары составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районында булып алғандан һуң, 1934 йылда административ-территориаль йәһәттән яңы ойошторолған ул саҡта Чкалов өлкәһе тип аталған Ырымбур өлкәһенә бирелә һәм Ейәнсура районы берәмеге була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Этимологияһы
Риүәйәт ителеүенсә, Таһиртау менән Айылтау тауҙары Таһир менән Айыл исемле үҙ-ара дошманлашып йәшәгән ике батыр иҫтәлегенә аталған. Был ике тауҙың араһы 1,5 км ғына, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Таһир һүҙе ғәрәп телендә саф, таҙа тигәнде аңлатҡанын да яҙған ул.
Ниҡаб
Тарихы
Ниҡабты башҡа мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының баш кейемдәренән, мәҫәлән, Урта Азияла һәм Афғанстанда киң таралған пәрәнжәләрҙән айырырға кәрәк.
Йөҙҙө йәшергән кейем кейеү төрлө сәбәптәр буйынса ҡулланыла, улар араһында урындағы йолалар һәм ғөрөф-ғәҙәттәр, битте ҡомдан, саңдан, яндырғыс ҡояш нурҙарынан яҡлау ҙа бар.
Ниҡабҡа ҡараштар
Шәриғәт күҙлегенән ҡарағанда, хижаб кейеү ҡатын-ҡыҙ өсөн мотлаҡ һанала. КардавиКардави фекеренсә, ниҡаб кейеү ҡатын-ҡыҙ өсөн мотлаҡ йәки кәрәкле түгел, ә сөннәт категорияһына ҡарай. Йөҙҙө тулыһынса ҡаплау йолаһы исламдың мотлаҡ күрһәтмәләренә инмәй.
Йәһүдилектә ниҡаб
Хәҙерге заманда Израилдә бәләкәй генә маргиналь ультра -ортодоксаль ҡатын-ҡыҙҙары төркөмө ниҡаб кейеп йөрөй. Был традицияның бер ниндәй тарихи тамырҙары юҡ һәм йәһүд дине тәғлимәттәре ҡарарҙарына нигеҙләнмәгән, ә «цниут» (баҫалҡылыҡ — צניעות) принцибына таяныу сағылышы булып тора. Был төркөмдөң вәкилдәре Иерусалимда һәм уның ультра-ородокстар йәшәгән ҡала яны биҫтәләре (Бейт-Шемеш, Тель-Монд һ. б.) осрай. Ниҡаб йөрөтөү ғәҙәте донъяуи халыҡта ла, ультраортодоксаль раввиндар яғынан да етди тәнҡиткә дусар була. Йәмән йәһүдтәренең ҡатын-ҡыҙҙары Израилгә репатриацияланғанға тиклем ғәрәп ҡатын-ҡыҙҙары кеүек үк ниҡаб кейеп йөрөгән.
Әруах
Әруа́х, (ارواح - рух, рухтар ) - дини ҡарашса, кеше һәм йәнлектәрҙе мәңге тере итә торған, материаль булмаған үлемһеҙ башланғыс (үлем килгәндә, тәндән сығып, күккә оса).
Аңға ҡараған берәмек (зат). Ул тәнгә йән бирә. Әруах булғанлыҡтан тән тере. Кеше улгәндә әруах тәндән айырыла. Кеше берәй нәмәне күҙ алдына килтергәндә аңға ҡарай. Дөрөҫөрәге, әруах аңға ҡарай.
Копенгаген университеты
Копенгаген университеты — Данияла иң боронғо университеттарының береһе һәм иң ҙур уҡыу-тикшеренеү учреждениеһы. 1479 йылда король Кристиан I тарафынан нигеҙләнгән. Башта тик руханиҙар факультеты ғына эшләгән. 1736 йылда юридик факультет булдырылған (1848 йылда уң киңәйтелгән һәм дәүләт хоҡуҡи атамаһын алған). 1788 йылда фәлсәфә һәм медицина факультеттары, ә 1850 йылда тәбиғи-математик факультеты ойошторолған.
TIME журналының уҡыу йорттарын күҙәтеүенә ярашлы, Копенгаген университеты донъяла 66-сы һәм Европала 20-се урында биләй. Шулай уҡ уның буйынса, Гуманитар факультеты донъяла 18-сы урында тора, ә ижтимағи фәндәр факультеты үҙ өлкәһендәге 50 иң яҡшы факультеттар иҫәбенә ингән. Университетта яҡынса 100 төрлө институттар, факультеттар, лабораториялар, уҡыу үҙәктәре һәм музейҙар бар.
Тарихы
Дания короле Кристиан I Рим папаһы Сикст IV-нән ризалыҡ алғандан һуң, Копенгаген университеты рәсми рәүештә 1479 йылдың 1 июнендә асылған.
Немец университеттарының өлгөһө буйынса ойоштороған университет дүрт факультеттан торған: руханиҙар факультеты, юридик факультет, шулай уҡ медицина һәм фәлсәфә факультеттары. Барлыҡ башҡа урта быуат университеттары кеүек, Копенгаген университеты Рим-католик сиркәүенең бөр өлөшө булған.
1536 йылғы Реформация Дания йәмғиәтендәге университеттың хәлендә һәм ролендә радикаль үҙгәреүҙе аңлатҡан. Әммә ойоштороу ҡарашы яғынан университет урта быуат моделе өлгөһө буйынса ҡорлған уҡыу йорто булып ҡалырға тейеш булған, ул университеттың эшмәкәрлеген алыҫ киләсәккә планлаштырған. Һәм тик 1771 йылда университет үҙенең юрисдикцияһын юғалтҡан. Ә XX быуаттың икенсе яртыһында «профессор власы» тип аталған нимә тамам юҡҡа сыҡҡан.
1479 йылдан 2004 йылға тиклем университет менән ректор һәм консистория етәкселек иткән. 2004/2005 йылдарҙа университет менән идара итеү принциптарында ҙур үҙгәрештәр булған, һәм консистория Идарасылар советы менән алмаштырылған.
1788 йылда ҡабул ителгән устав университеттың эшмәкәрлек даирәһен билдәләгән, шулай итеп ул әкренләп классик Европа университетынан хәҙерге заман фәнни-тикшеренеү учреждениеһына әйләнеүенә булышлыҡ иткән.
1788 йылда университетта яҡынса 20 даими уҡытыусыла һәм 1000 студент иҫәпләнгән. 1900 йылға ҡарай уҡыу йортонда 60 уҡытыусы эшләгән һәм 4000 студент белем алған. XXI быуат башында университетта 35000 студент һәм 7 меңдән ашыу уҡытыусылар һәм хеҙмәткәрҙәр иҫәпәләнә, был Данияла иң ҙур күрһәткес булып тора.
Уҡыу
Университеттың алты факультеты студенттарға 200 программа буйынса буҡыу тәҡдим итә, улар иҫәбенә гуманитар фәндәр, юриспруденция, тәбиғи фәндәр, һаулыҡ һаҡлау һәм теология керә.
Копенгагаен университеты күп төрлө өлкәләрҙә ғалим дәрәжәһен алыу өсөн уҡыу тәҡдим итә. Дәрәжәне алыу процессы өс кимәлгә бүленгән. База университет курсы буйынса 3 йыл уҡығандан һуң студент бакалавр дәрәжәһен ала, ә тағы 2 өҫтәмә уҡыу йылынан һуң магистра дәрәжәһенә эйә була. Был моделдән тик теология, медицина һәм теш дауалау эше өлкәләрендә уҡыу дәрәжәһен алыу процессы ғына айырыла. Копенгаген университетында алынған барлыҡ магистрҙар дәрәжәһе, уҡыусыларға университетта йәнә 3 йыл уҡып доктор дәрәжәһен алырға мөмкинлек бирә.
Сит ил студенттары өсөн университет шулай уҡ күп төрлө курстарҙы тәҡдим итә, уларҙа уҡыу инглиз телендә алып барыла.
Факультеттары һәм уҡыу үҙәктәре
Айырым әйткәндә, тәбиғи фәндәр факультеты үҙенә артабанғы бүлектәрҙе һәм уҡыу үҙәктәрен индерә:
<!-- == Известные выпускники и преподаватели ==
-->
Яҡуп Ҡолмой
Яҡуп Ҡолмой, Ҡолмөхәмәтов Яҡуп Хәйрулла улы (7 сентябрь 1918 йыл — 11 октябрь 1994 йыл) — башҡорт совет шағиры, журналист. 1940 йылдан — КПСС, 1944 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙниәт хеҙмәткәре (1978) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988).
Биографияһы
Яҡуп Хәйрулла улы Ҡолмөхәмәтов (Яҡуп Ҡолмой) 1918 йылдың 7 сентябрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Ишембай районының) Ҡанаҡай ауылында тыуған.
ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары комсомол мәктәбен тамамлаған (1948).
1934—1935 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡый. Уны тамамлағас, 1939 йылға тиклем «Ленинсы», унан һуң Ҡазан ҡалаһында «Яшь сталинче» гәзитендә эшләй.
1939 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Тыуған илебеҙҙең көньяҡ сигендә — Әрмәнстанда атлылар дивизияһында, Кавказ кавалерия полкында хеҙмәт итә, эскадрон командирының сәйәсәт буйынса урынбаҫары була.
Әҙәби ижадты ла онотмай, һалдат уяулығын данлап йырлай. Шиғырҙар тупланған тәүге китабы — «Аҙым» — һуғыш алдынан баҫылып сыға.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ул, кавалерист булараҡ, полкташтары менән Көнбайыш фронтта, баш ҡалабыҙ Мәскәүҙе һаҡлап ҡалыуҙа ҡатнаша. Яу тынып торған арала, эйәренә ҡағыҙ һалып, шиғырҙар яҙа, уларҙы өс мөйөшлө хат итеп Өфөгә, Яҙыусылар союзына һәм гәзит-журналдарға оҙата. 1941 йылдың көҙөндә ҡаты бәрелештәрҙең береһендә ауыр яралана.
Яҡуп Ҡолмой ут яуғанда ла, ер тетрәгәндә лә: «Шиғыр һәм ат яҡын иптәшем», — тип ҡурҡыу белмәҫ көр тауыш менән йырлай. 1942 йылда инде уның Мәскәү өсөн барған дәһшәтле бәрелештәрҙә яҙған шиғырҙары тупланған «Фронтовик уйҙары» тигән китабы сыға.
1958—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио дәүләт комитетының әҙәби тапшырыуҙар бүлегендә мөхәррир булып эшләй.
2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнғән (1985).
Ижады
Шиғриәт доньяһына Яҡуп Ҡолмой иртә килә. Уның тәүге әҫәрҙәре баҫмала 1936-сы йылдарҙа уҡ донья күрә. «Аҙым» исемле тәүге шиғырҙар китабы 1940 йылда баҫылып сыға. Бар ғүмерендә уның 20-нән ашыу шиғыр һәм поэма йыйынтығы баҫылып сыға.
Башҡортостандың бөтә билдәле композиторҙары ла тиерлек (Х. Ш. Заимов, З.Ғ.Исмәгилев, Р. М. Хәсәнов. Т.М Шәрипов, Х. Ф.Әхмәтов һәм башҡалар) уның һүҙҙәренә көй яҙған. Киң таралған йырҙарының һаны йөҙ илленән артып китә.
«Фронтовик уйҙары» (1942), «Күңел ҡояшы» (1990), «Йәшлек хаттары», «Уралым», «Былбылым», «Тыуған илем», «Томбойоҡ бүләк итмә», «Бәхет йыры» кеүек һәм башҡа бик күп йырҙары айырыуса халыҡлашып китте, ҡайһы берҙәре һаман моң һөйөүселәрҙе һөйөндөрә.
«Яуҙа сыныҡҡан йәшлек» тигән әҫәре танк экипажының ҡаҡшамаҫ дуҫлығын күрһәтә.
«Яҡташ» тигән героик поэмаһында Советтар Союзы Геройы Александр Матросовтың үлемһеҙ батырлығын күҙ алдына баҫтыра.
«Хаттар һөйләй» тигән трагик әҫәре лә тәрән кисерешле. Унда ҡыйыу лейтенант Ғәйфүштең аты менән бергә һәләк булыуы һүрәтләнә.
«Яҡты эҙ» поэмаһында иһә санитарка ҡыҙ образы күңелде яулап ала.
Гельберг
Гельберг (Gehlberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 652 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 720 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98559 һәм автомобиль коды — IK.
Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы (Минск)
Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы — Минск ҡалаһында XIX быуат аҙағындағы  тарихи бина, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы (713Г000128 номеры). Карл Маркс урамы, 29-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Хәлфетдинов Әбделғәфи Рәхәдил улы
Хәлфетдинов Әбделғәфи Рәхәдил улы (Халфетдинов Абдулгафи Рахадилович; 1937 йыл — 1984 йыл) — ҡурайсы-актёр, ҡурайсыларҙың йыйылма ансамбле етәксеһе.
Аң
Аң — кешелә булған күренештәр (һүрәттәр) йыйылмаһы. Мәҫәлән: кеше бесәй тураһында уйлай. Шул бесәй — куренеш йәки һүрәт була.
Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы (Минск)
Тарихы
Бина Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын урынлаштырыу өсөн 1879 йылда төҙөлә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Пропойск ҡалаһына сығарыла, 1917 йылда ябыла. Октябрь революцияһынан һуң гимназия бинаһында   сәйәси техникум, 1925—1933 йылдарҙа  — Белоруссияның В.И. Ленин исемендәге Коммунистик университет урынлаша, 1933 йылда бина БССР картиналар галереяһына тапшырыла, ә 1960 йылда ҡала-ара телефон станцияһы итеп реконструкциялана. Бинала хәҙер почта  хеҙмәте һәм элемтә музейы урынлашҡан.