cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көрәнбейәшыуған
Географияһы
Көрәнбейәшыуған тауы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан Аҡсура ауылы янында тора. Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә торған был тау төбәге Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһында булһа, бер мәл 1917 йылдан Башҡортостанға ла инеп ала. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. Ырымбур өлкәһе үҙе 1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөй. 1959 йылда Аҡсура ауылы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Климаты
Тау урынлашҡан төбәк климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә уртаҡ. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.
Этимологияһы
Билдәле булыуынса, башҡорт халҡында йылҡысылыҡ, йылҡы малы менән бәйле топонимдар бик күп. Был тауҙың атамаһы ла шуның менән бәйле. Ороним өс өлөштән тора: көрән, бейә һәм шыуған. 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндәге аңлатмаларҙан күренеүенсә, көрән йылҡы төҫө — ҡыҙғылт ҡара, көрән атты көрәнсәй тип атау ҙа бар. Бейә — инә йылҡы малы, шыуған — шыуыу һүҙенән — шыма, тайғаҡ урында тотолоп тора алмау
Мәжит Ғафури исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы
Мәжит Ғафури исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы (Ғафури паркы) — Өфөләге мәҙәниәт һәм ял паркы. Ҡаланың Октябрь районында урынлашҡан. Көнсығыштан Октябрь проспекты, көнбайышта Рихард Зорге урамы менән сикләнгән. Парк менән йәнәш Ленин майҙаны һәм Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры урынлашҡан. Парктың дөйөм майҙаны 29 га, өҫкө өлөшкә бүленә: В. И. Ленин исемендәге майҙандан Блюхер урамына тиклем, майҙаны 10 га. Һәм түбәнге өлөшө : урман-парк зонаһы, ат базаһы, картинг, боҙҙан һырғалаҡ, тюбинг, майҙаны 19 га. Парк Мәжит Ғафури — башҡорт һәм татар совет әҙәбиәтенең классигы хөрмәтенә аталған.
Парк тарихы
Ғафури паркы 1961 йылда Өфө ҡала урман хужалығы урынында ойошторолған. Был ҡарар КПСС Өлкә комитеты Бюроһы һәм БАССР Министрҙар Советы 1960 йылдың 15 февралендә ҡабул иткән 72-се һанлы ҡарар, шулай уҡ Башҡорт АССР-ы хеҙмәтсәндәр депутаттарының Өфө ҡала советы башҡарма комитеты ултырышы 1961 йылдың 19 майында сығарған ҡарар менән ҡабул ителә. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 04 июнендәге № 6-2/264 Указына ярашлы, парк Өфө ҡалаһының муниципаль милке составына инә. 1993 йылдың 11 авгусында Өфө ҡалаһы Октябрь районы хакимиәте башлығының № 986 ҡарарына ярашлы, парк муниципаль учреждение булып теркәлгән һәм рәсми рәүештә «М. Ғафури исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы» тип атала башлаған. 2006 йылдың 28 февралендә парк муниципаль унитар предприятие итеп үҙгәртелә.
Парктың көнсығыш өлөшөндә әлегә тиклем 1930-сы йылдарҙа ултыртылған дендропарк ҡалдыҡтары һаҡланған. Бында Башҡортостан өсөн хас булмаған Маньчжурия сәтләүеге, амур бәрхәте, һәм тағы ла 20 төр ағас һәм ҡыуаҡ үҫә.
Паркта 2001—2002 йылдарҙа төҙөлгән аттракцион комплексы эшләй, уның эсенә ҡурҡыу бүлмәһе, электромобилдәр, каруселдәр һәм бәүелсәктәр, шулай уҡ күп һандағы йәйге кафелар инә. 2013 йылға тиклем паркта 27 м бейеклектәге күҙәтеү ҡуласаһы эшләй. Өфөлә һаҡланып ҡалған берҙән-бер ҡуласа була ул. Ҡыш көнө паркта конькиҙа һәм саңғыла шыуыу ойошторола.
Проект әҙерләнә, уға ярашлы парктағы йәйге кафелар бөтөрөлә, спорт комплексы, бассейн төҙөләсәк һәм, бәлки, парк тирәләй монорельс сафҡа индерелер.
«Етенсе күк» күҙәтеү тәгәрмәсе
2014 йылда асылған. 48 метрлыҡ бейеклеге күрһәткесе буйынса ҡалала "Ирәмәл"дән (60 м) ҡала икенсе урында булған тәгәрмәс, шулай уҡ Рәсәйҙәге иң ҙур ун исемлегендә тора. Бер нисә сығанаҡта Рәсәйҙә беренсе йыл әйләнәһенә эшләүсе күҙәтеү тәгәрмәсе тип билдәләнә.
Тарихы
Төҙөү 2013 йылдың 28 авгусында тәүге ташты һалыу тантанаһы менән башлана, унда ҡала Хакимиәте башлығы Ирек Ялалов ҡатнаша. Күҙәтеү тәгәрмәсе төҙөү Мәжит Ғафури исемендәге паркты реконструкциялау буйынса эштәрҙең бер өлөшө булып тора. Рәсми асыу тантанаһы 2014 йылдың 27 сентябрендә була, әммә килеүселәр өсөн аттракцион 19 сентябрҙә үк асыҡ була. Паркты реконструкциялау менән бергә дөйөм хаҡы 125 миллион һум тәшкил итә. Тәүге 10 эш көнөндә унда 37 мең кеше ултырып йөрөй. Элек паркта бәләкәй бейеклектәге тәгәрмәс (27 м) урынлашҡан булған, әммә ул яңыһын төҙөр алдынан һүтеп алына.
Предъяма замогы
Предъяма замогы (Grad Predjama, Predjamski grad; һүҙмә-һүҙ тәржемәһе мәмерйә алдындағы замок) — Словенияның иң боронғо һәм данлы замоктарының береһе. Постойна ҡалаһынан яҡынса 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Урта быуат замогы 123 метр бейеклектәге ҡаяға үтеп индерелеп төҙөлгән. Замок ғәйәт ҙур мәмерйәгә инеү урынын ҡаплап тора. Словендар өсөн Предъяма замогы бойондороҡһоҙлоҡтоң, үҙаллыҡтың һәм ныҡышмалыҡтың символы булып тора. 1990 йылда косметик реставрация тамамлана, был замокҡа яҡынса 1583 йылғы күренешен биргән. Хәҙерге ваҡытта замок милли музей статусына эйә.
Тарихы
Замок үҙенең тарихын XII быуаттан алып бара. 1274 йылда замок Ямскийҙар рыцарҙәр нәҫеленең милке булараҡ телгә алынған. Был фамилияның немец формалары: Луэгг, Луэг, Люэгг, Люэг, Люэгер, Люгер, Люхер. Ямскийҙар рыцарҙәре оҙаҡ ваҡтта Гориц графлығының, ә һуңынан Аквилея епископтарының вассалдары булған.
XV быуат. Эразм Ямский
XV быуаттың 2-се яртыһында замокҡа барон Эразм Ямский (, Erasmus von Lueg) эйә булған. Эразм Изге Рим империяһының Триест порт ҡалаһы губернаторы Николай Ямскийҙың (Nikolaj Jamski, Nikolaus von Lueger) улы булған. Словен риүәйәте буйынса 1482 йылда Эразм Ямский үҙенең дуҫы Андреас Баумкирхерҙың иҫтәлеген аяуһыҙ рәнйеткән өсөн дуэлдә империя маршалы Генрих фон Паппенгеймды (Heinrich von Pappenheim) үлтергән. Паппенгейм Изге Рим империяһы императоры һәм Австрия эрцгерцогы Фридрих III Габсбургтың туғаны булған. Һөҙөмтәлә император һәм барон араһында һуғыш тоҡанған. Алынмаҫлыҡ Предъяма замогы барон Ямскийҙың төп базаһы булған. Барон тиҙҙән Венгрия короле Матьяш I Хуньяди-Корвиндың ҡурсалауын алған.
Ямский империя гарнизондарына, Италиянан, Истриянан һәм Далмациянан Венаға йүнәлгән сауҙа карауандарына һөжүм иткән. Император Триесттың яңы губернаторы барон Гашпар Равбарға (Рауберға) Предъям замогын алырға бойорған. Ҡамау ер йыл тиерлек дауам иткән. Пушкалар ҙа, катапульталар ҙа замокҡа әллә ни тиклем зыян килтермәгән. Замок мәмерйә ер аҫты юлы аша Випава ҡалаһы менән тоташҡан һәм аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителгән. Әммә 1484 йылда Равбар замок хеҙмәтселәренең береһен һатып алған. Төндә хыянатсы Эразм булған бүлмәлә фонарь тоҡандырған. Таш йәҙрәләр «утҡа» осҡан һәм барон емерелгән диуар аҫтында һәләк булған. Подданныйҙар Эразм Ямскийҙы (Люэгты) ҡала майҙанында бәләкәй генә сиркәү янындағы ҙур йүкә аҫтында ерләгәндәр.
XVI быуат
1511 йылда замок Пургшталль (Purgstall) ғаиләһенә күскән. Был осорҙа замок ер тетрәүенән ныҡ зыян күргән. 1567 йылда Австрия эрцгерцогы Карл Габсбург замокты ҡуртымға барон Филипп фон Кобенцлға (Philipp von Cobenzl) тапшырған. 1570—1583 йылдарҙа барон Иоганн (Янез) фон Кобенц(е)ль замокты үҙгәртеп ҡорған һәм уның хәҙерге заман күренешен барлыҡҡа килтергән. 1587 йылда Кобенцлдәр нәҫеле императорҙан замокты һатып алғандар һәм уның тулы хоҡуҡлы хужалары булып киткән.
XVII быуат
XVII быуат башында фон Кобенц(е)ль нәҫеле барондары таштар менән Випава ер аҫты юлын япҡан, сөнки бер ваҡыт уның аша бурҙар замокҡа үтеп ингән һәм күп кенә ҡиммәтле әйберҙәрҙе урлаған (хәҙерге көндә Юғары ер аҫты юлы һаҡланған, ул ҡая өҫтөндәге урманға йүнәлтә).
XIX—XX быуаттар
1810 йылда замокка Гориц графтары тоҡомо вәкиле граф Михаэль Коронини-Кронберг эйә булған. 1846 йылда замокты кенәз Альфред цу Виндишгрец һатып алған, ул сығышы менән бавар-словен нәҫеленән булған. Виндишгрецтар замокҡа 1945 йылға тиклем хужа булғандар, был ваҡытта Югославия партизандары Словенияны азат иткәндәр.
XXI быуат
XXI быуатта замокта йыл һайын Эразм Ямский хәтеренә рыцарҙәр турнирын уҙғарыу традицияһы барлыҡҡа килгән. Турнир барлыҡ ҡатнашыусылар һәм ҡунаҡтар өсөн урта быуат банкеты менән тамамлана. Замок залдарының береһендә Эразм Ямский һәйкәле ҡуйылған. Майҙан сентябргә ҡәҙәр мәмерйәләргә һәм Юғары ер аҫты юлына инеү рөхсәт ителгән. Ҡышҡыһын мәмерйәләргә инеү тыйыла, сөнки бында ярғанаттарҙың ҙур колонияһы ҡышлайҙар.
Ағиҙел (журнал)
«Ағиҙел»  — әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси журнал. Ойоштороусылары: Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте, Яҙыусылар союзы һәм редакция коллективы. Өфөлә айына 1 тапҡыр башҡорт телендә сыға.
Тарихы
«Ағиҙел» журналының беренсе һаны 1923 йылдың 24 мартында Дауыт Юлтый етәкселегендә «Яңы юл» исеме менән сыға. Ҙур форматлы, 48 биттән тора. Тәүге бите Хәбибулла Ғәбитовтың шиғыры менән асыла. 1923 йылдың аҙағында журнал сығыуҙан туҡтай.
1924 йылдың апреленән «Белем» журналы менән берләшә. Мөхәррире итеп Имай Насыри, редколлегия ағзалары Ш. Сүнчәләй, Ғ. Дәүләтшин, К. Иҙелғужа тәғәйенләнә. Журналдың төп рубрикалары: «Тел һәм әҙәбиәт», «Тәнҡит һәм библиография», «Донъя һәм рус әҙәбиәтенән тәржемәләр». Авторҙары: И. Насыри, Д. Юлтый, Ғ. Фәхретдинов, М. Ғафури, Б. Ишемғол, Х. Ғәбитов, Ғ. Дәүләтшин, Ғ. Хәйри, Т. Йәнәби һ.б. була.
1927 йылдан яңынан үҙ аллы булып китә һәм «Сәсән» исеме мәнән нәшер ителә башлай. 1930 йылдан «Яңылыҡ» журналы менән берләшкәндән һуң — «Үктәбер», 1949 йылдан — Әҙәби Башҡортостан, 1961 йылдан — хәҙерге исемен йөрөтә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында нәшер ителмәй. 1990‑сы йылдар уртаһына тиклем республикала башҡорт әҙәбиәте, башҡорт теле, милли мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйнаған берҙән‑бер әҙәби журнал була.
1990‑сы йылдарҙан «Ағиҙел» башҡорт халҡының әхлаҡи, рухи һәм милли үҙаңын үҫешен нығытыуға ҙур иғтибар бүлә. Уҡыусыға онотолған исемдәрҙе ҡайтара. Журналда тәүге тапҡыр М. А. Буранғолов, Ә.Ә.Вәлидов, Ғ.Ғ.Тағановтың әҫәрҙәре һәм хеҙмәттәре баҫыла. Журнал биттәрендә башҡорт һәм донъя шиғриәте һәм прозаһы, драматургияһы һәм публицистикаһының яңы әҫәрҙәре, йәмәғәт эшмәкәрҙәренең, ғалимдарҙың социаль-сәйәси, иҡтисади, тарихи, этнография темаларын яҡтыртҡан мәҡәләләре баҫыла. 1980—1990 йылдарҙа «Оран» тарихи‑этнографик, ижтимағи‑сәйәси ҡушымтаһы, «Бәпембә» («Аҡбуҙат»), «Шоңҡар» журнал эсендәге журналдар нәшер итә. Тиражы — 1,7 мең дананан ашыу (2015).
Ҡалмыҡстандың халыҡ шағиры Эльдышев Эрдни Антонович:
Рубрикалар
«Ағиҙел» журналында мәҡәләләр түбәндәге рубрикалар менән донъя күрә:
Авторҙар
М.Ғафуриҙың «Шағирҙың алтын приискыһында», А. М. Таһировтың «Һалдаттар» һәм «Ҡыҙылгвардеецтар», Ғ.Ә.Дәүләтшиндың «Коммуна», Һ.Л.Дәүләтшинаның «Ырғыҙ», А.Карнайҙың «Далалағы уттар», И.Насыриҙың «Сибай», М.Кәримдең «Ҡара һыуҙар», З. А. Биишеваның «Кәмһетелгәндәр», С.Агиштың «Нигеҙ», Ғ.Ибраһимовтың «Кинйә», Я. Х. Хамматовтың «Бөртөкләп йыйыла алтын», Р. Й.Ғариповтың «Табыныу» һ.б әҫәрҙәре иң тәүҙә «Ағиҙел» журналында нәшер ителә. Шулай уҡ урыҫ классиктары: М.Горький, М. Ю. Лермонтов, А. С. Пушкин, А. А. Фадеев, А. П. Чехов әҫәрҙәренең тәржемәләре баҫыла.
Редколлегия / Мөхәрририәт
Низам Ҡәрипов (яуаплы редактор), Баязит Бикбаев (Баязит Бикбай), Сәғит Мифтахов, Ғәйнан Әмиров, Әмир Чанышев, Хәниф Кәримов Ғәли Зөлҡәрнәй (яуаплы редактор), Сәғит Агиш, Әхнәф Кирәй (Кирәй Мәргән), Сәйфи Ҡудаш (1946 йылдың икенсе һанынан), Рәшит Ниғмәти, Әхнәф Харис, Әбүбәкер Усман Сәғит Агиш (яуаплы редактор), Әхнәф Кирәй (Кирәй Мәргән), Сәләх Кулибай, Сәйфи Ҡудаш, Рәшит Ниғмәти, Әхнәф Харис, Ғәйнан Әмири Әкрәм Вәли (редактор), Назар Нәжми, Сәғит Агиш, Сәйфи Ҡудаш, Рәшит Ниғмәти, Әхнәф Харис, Ғәйнан Әмири Хәким Ғиләжев (редактор), Назар Нәжми, Сәғит Агиш, Сәйфи Ҡудаш, Рәшит Ниғмәти, Әхнәф Харис, Ғәйнан Әмири Хәким Ғиләжев (редактор), Баязит Бикбай, Әкрәм Вәли, Хәниф Кәрим, Рәшит Ниғмәти, Әхнәф Харис, Ғәйнан Әмири Хәким Ғиләжев (редактор), Баязит Бикбай, Әкрәм Вәли, Миҙхәт Ғәйнуллин, Хәниф Кәрим, Кирәй Мәргән, Әхнәф Харис, Мөхөтдин Тажи Хәким Ғиләжев (редактор), Баязит Бикбай, Әкрәм Вәли, Миҙхәт Ғәйнуллин, Хәниф Кәрим, Кирәй Мәргән, Әхнәф Харис, Ғәли Ибраһимов
Ҡоротамаҡ
Ҡоротамаҡ (Куртмак) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡуййылға йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:
Тимәк, гидроним башҡорт телендәге ике һүҙҙән - "ҡоро" һәм "тамаҡ" тигән һүҙҙәрҙән хасил булған
Артилова-Яха
Артилова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бальберге
Бальберге (Baalberge) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1405 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 72 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6408 һәм автомобиль коды — SLK.
Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы
Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы (14 март 1909 йыл — 7 ноябрь 1981 йыл) — театр актёры. 1935—1981 йылдарҙа М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. РСФСР-ҙың (1969) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1954). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Биографияһы
Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы Туҡаев 1909 йылдың 14 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы) Яңы Йәнбәк ауылында тыуған.
1932 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын (М. А. Мәһәҙиев, В. Мортазин-Иманский курсы) тамамлай.
1930 йылда һәм 1935—1981 йылдарҙа М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй. 1930—1935 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт итә. Театрҙа йәнлектәрҙе, ҡоштарҙы, тәбиғәт күренештәрен, предметтәрҙе һүрәтләп, импровизация һәм яңы кәүҙәләнеш алыу оҫтаһы амплуаһына эйә була, ғәжәйеп образдар ижад итә.
Өфө ҡалаһында 1981 йылдың 7 ноябрендә вафат була.
Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре
Байрамғол («Ағиҙел ярында» — «На берегу Агидели» Р.Ниғмәти), Зәкирйән («Дауылға табан» — «Буре навстречу» Р. Ф. Ишмурат), Ябағаев («Айгөл иле»); рус.: Земляника («Тәфтишсе» — «Ревизор» Н. В. Гоголь), Телегин («Ваня ағай» — «Дядя Ваня» А. П. Чехов), Шадрин («Мылтыҡлы кеше» — «Человек с ружьём» Н. Ф. Погодин), Кәрим бай һәм Вафа («Башмағым»), Ҡалмантаев («Аҡ сирендәр» — «Белая сирень» Н.Асанбаев), Бальзаминов («Бальзаминовтың өйләнеүе» — «Женитьба Бальзаминова» А. Н. Островский), Дәрүиш («Ай тотолған төндә»).
Хәтер
Өфөлә артист йәшәгән йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.
Хадера
Хадера (חֲדֵרָה) — Израилдәге ҡала
Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Миәҙәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Хадера
Ҡала Хайфск округында урынлашҡан, Израилдең үҙәк районы менән сикләш, Тель-Авив һәм Хайфа араһында. Ҡаланың үҙәге Урта диңгеҙҙең яр буйҙарынан бер нисә километр алыҫлығында урынлашҡан, ә ҡаланың көнбайыш районы — Гиват-Ольга туранан - тура диңгеҙ эргәһендә урынлаша.
1890 йылда Рәсәйҙән һәм көнсығыш Европанан сыҡҡандарҙан торған«Ховевея Цион» организацияһының ағзалары ҡаланы нигеҙләгән.
Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Миңеште ауыл Советы Миәҙәк ауыл Советы менән берләштерелә.
Хадера
Топонимдарының этимологияһы
«Хадер» исеме ғәрәп телендәге «Әл - Худейра»- "йәшел" һүҙенән алынған, был районда борондан өҫтөнлөк иткән һаҙлыҡ үҫемлектәренең төҫө.
Тарих
Хадер тарихы һаҙлыҡлы ер участкаһын һатып алыуҙан һәм ҙур булмаған ауыл хужалығы ойоштороуҙан башлана. Беренсе күскенселәр төрөк властарының ҡыҫырыҡлауы һәм талауҙары, бәҙүәндәр һөжүмдәре һәм малярия менән көрәшергә тура килә. Маляриянан беренсе 20 йылда Хадерала тороусылаҙың яртыһы вафат була. Күскенселәр 1895 йылда, барон Эдмонд де Ротшильд һаҙлыҡтарҙы киптереү, каналдар төҙөү һәм ҙур эвкалипт сауҡаларын ултыртыуға аҡса бүлгәндә ярҙам алалар.
1982 йылда диңгеҙ һәм ҡала араһында Ицхак Рабин данына «Рабит Уттары» исемле ҙүр электр станцияһы төҙөлгән.
Иҡтисад
Сәнәғәт зонаһы ҡаланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ҙур шина һәм ҡағыҙ заводтары бар.
Белем
Ҡалала 98 балалар баҡсаһы, 14 башланғыс мәктәп, 12 урта һәм аралыҡ мәктәптәре, 2 сәнғәт мәктәбе, урта мәктәп - интернаты эшләй.
Һаулыҡ һаҡлау
Ҡалала «Хилель-Яфе» дауаханаһы урынлашҡан, унда ҡала халҡы һәм ҡаланың эргәһендә урынлашҡан йәшәү пункттарында тороусыларҙы ҡарайҙар. Диңгеҙ буйында ҙур хәрби шифахана урынлашҡан.
Халыҡ
Израилдең үҙәк статистик бюро мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда ҡала халҡы һаны - 93 973 кеше.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Кемпаж
Оло Кемпаж — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 289 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буранғолов Йәмил Айҙар улы
Буранғолов Йәмил Айҙар улы (19 июнь 1958 йыл) — журналист. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).
Биографияһы
Йәмил Айҙар улы Буранғолов 1958 йылдың 19 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районының Байназар ауылында тыуған.
1985 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Молодёжная газета» редакцияһында башлай. Шул йылдарҙан йәш журналистың мәҡәләләренең тематик йүнәлеше күҙаллана.
Артабан «Ватандаш» журналы хеҙмәткәре, 1997 йылдан баҫманың бүлек мөхәррире булып эшләй. Хәрби-патриотик һәм спорт темаларына мәҡәләләре донъя күрә.
Йәмил Буранғолов — 1994—1996 йылдарҙа Чечен Республикаһында барған хәрби хәрәкәттәр тураһында репортаждар циклы авторы.
Йәмил Буранғоловтың атаһы, Айҙар Ғиниәт улы Буранғолов ҡайһы бер мәҡәләләрен Теүәш тигән псевдоним аҫтында яҙҙы (үҙенең тыуған Ғафури районында Теүәш тигән йылға исеме). Салауат районында 1994 йылда башҡорт телендә сыға башлаған «Йүрүҙән» гәзитенең тынғыһыҙ хәбәрсеһе, репортаждар авторы булды.
Ҡыҙрас
Ҡыҙрас (Кидрячево) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 487 кеше. Почта индексы — 453412, ОКАТО коды — 80222825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Исемдәре :
Ер-һыу атамалары
Исемдәре:
Тентис (Есіл ҡушылдығы)
Тентис — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сор (йылға)
Сор  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Анма (Оло Соровская) йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Спирт
Спирттар ( — еҫ, йән алкого́ли, الكحول аль-кухуль  — порошок ) — туйындырылған углерод атомы бер йәки күберәк гидроксиль төркөмө (гидроксил, −OH) менән берләшкән органик берләшмә.
Спирттарҙы һыу (H−O−H) молекулаһындағы водород атомы функциональ органик төркөмгә R−O−H алышынған тип тә ҡарарға була.
Спирттар тәбиғәттә киң таралған һәм тере организмдарҙа мөһим функцияларҙы башҡарыусы киң һәм күп төрлө органик ҡушылмалар класы булып тора. Спирттар органик синтез өсөн маҡсатҡа ярашлы продукт ҡына түгел, арауыҡта барлыҡҡа килгән үҙенсәлекле химик матдәләр булыуы менән дә мөһим. Бынан тыш, спирттар сәнәғәт өсөн мөһим продукт булараҡ сәнәғәттә һәм көндәлек тормошта ҡулланыла.
Этимологияһы
Алкого́ль һүҙе الكحل (al-kuḥl) — «порошок һымаҡ ҙөрмә» һүҙенән килеп сыҡҡан. Был төшөнсә алхимия заманында, матдәнең таҙа эссенцияһын алыу өсөн, химик матдәне порошокка тиклем ҡайтарыу ысулынан уҡ килә. Этил спирты шарап эссенцияһы булып тора, исеме лә шунан килеп сыҡҡан. Рус теленә Alkohol, alkohol һәм порт., alcohol телдәренән килеп ингән.
Рус теленә спирт һүҙе Петр I заманында инглиз телендәге spirit һүҙенән килгән. Был һүҙ үҙ сиратында латин телендәге spīritus  — «һулыш, йән» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан.
Спирттарҙың классификацияһы
Спирттар түбәндәгесә класификациялана (йәйә эсендә миҫалдар) : — бер атомлы спирттар (метанол);
— ике атомлы спирттар (этиленгликоль);
— өс атомлы спирттар (глицерин);
— дүрт атомлы спирттар (пентаэритрит);
— күп атомлы спирттар (биш атомлы спирт: ксилит).
Спирттарҙы асыу тарихы
Спиртты винонан беренсе мәртәбә ғәрәп химиктары VI—VII быуатта айырып ала. Спиртты айырып алыу ысулы фарси алхимигы Ар-Рази хәҙмәттәрендә лә бар. Европала этил спирты әсеү продукттарынан Италияла XI—XII быуатта айырып алына.
Рәсәйгә спирт беренсе мәртәбә 1386 йылда килтерелә. «Аква вита» исеме менән спиртты генуэз илсәләре Бөйөк кенәз һарайына килтерә.
1661 йылда инглиз химигы Роберт Бойль ағасты ҡыуыу ысулы менән метанол спирты алыуға ирешә. Рус химигы Т. Е. Ловиц уның һыуҙыға иремәһенән абсолют этил спиртын алыу ысулын өйрәнә.
1842 йылда немец химигы Я.Г. Шиль спирттарҙың гомологик рәте булыуы тураһында яҙа, әммә ул рәтте C2H2 тип яҙып яңылыша. Ике йылдан һуң химик Шарль Жерар дөрөҫ гомологик айырманы CH2 билдәләй һәм ул ваҡытта билдәһеҙ булған пропанол спирты булыуы тураһында яҙа]. 1850 йылда инглиз химигы Александр Вильямсон алкоголят реакцияһын тикшереп, этил спирты һыу молекулаһында бер водород атомы гидроксиль төркөмгә алышынған сығарылма булыуы тураһында яҙа һәм эксперимент ысулы менән C2H5OH формулынһын раҫлап ҡуя.
Балыҡлыкүл
Балыҡлыкүл (Балыклыкуль) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше. Почта индексы — 453473, ОКАТО коды — 80205802001.
Тарихы
Балыҡлыкүл ауылы 1756 йылда, мишәрҙәр меркет-меңлеләр менән ер һатып алыу килешеүен төҙөгәс, барлыҡҡа килә. Типтәрҙәр, үҙ сиратында, 1758 һәм 1762 йылдарҙа аҫаба башҡорттар менән килешеү төҙөй. XIX быуат уртаһында 57 йортта 391 мишәр һәм типтәр иҫәпләнә. Бынан тыш, хеҙмәтле татарҙар ҙа теркәлгән.
Хәҙерге осор
Балыҡлыкүл ауылы — административ үҙәк. Ауылда башланғыс мәктәп—балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 1906 йылда 1879 кеше иҫәпләнгән. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (93 %) йәшәй.
Ғафаров Булат Баҡый улы
Ғафаров Булат Баҡый улы (27 август 1938 йыл — 26 ғинуар 2003 йыл) — башҡорт педагог-методисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), профессор (1995). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1984), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).
Ғилми эшмәкәрлеге
Булат Ғафаровтың фәнни тикшеренеүҙәре мәктәптәрҙә һәм вуздарҙа башҡорт әҙәбиәтен уҡытыу методикаһына арналған. 120-нән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән дөйөм белем биреү мәктәптәре өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса дәреслектәр авторы.
Рәкәғәт
Рәҡәғәт (ركعة) — намаҙ уҡығандағы һүҙҙәр һәм хәрәкәттәр тәртибе. Рәҡәғәттәрҙең ике төрө бар — фарыз һәм сөннәт. Нәфел намаҙҙарында рәҡәғәттәр ирекле.
Башҡарыу тәртибе
Фарыз рәҡәғәттәрҙең сөннәттән айырмаһы бар. Сөннәт рәҡәғәттәрҙә Ҡөрьән сүрәләре күңелдән генә, тауышһыҙ уҡыла. Фарыздың ике рәҡәғәтендә, бары өйлә менән икенденән башҡа, Ҡөрьән сүрәләре тауыш менән уҡыла.
Балиғ булған сәләмәт кеше юлда булмаһа йә башҡа ғәфү итерлек сәбәптәр булмаһа, фарызды ла, сөннәтте лә үтәргә тейеш.
Һәр рәҡәғәт бер тапҡыр билдән бөгөлөүҙән һәм ике сәждәнән тора. Биш фарыз намаҙҙа рәҡәғәттәр һаны төрлө (2 — 4). Рәҡәғәткә инә:
Аҡбуҙат (журнал)
Аҡбуҙат — мәктәпкәсә йәштәге һәм кесе мәктәп йәшендәге балалар өсөн башҡорт телендәге айлыҡ журнал, 1989 йылдың майынан «Ағиҙел» журналына ҡушымта булараҡ «Бәпембә» исеме менән сыға. 1991 йылдан үҙаллы баҫма булып донъя күреп килә. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы.
Тәүге баш мөхәррире — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2014) Факиһа Туғыҙбаева. 2010 йылдан журналдың баш мөхәррире — Тамара Искәндәриә, 2020 йылдың июненән — Лариса Абдуллина.
Журналда балалар өсөн ҡыҫҡа шиғырҙар, хикәйәләр, әкиәттәр, пьесалар, тарихи-этнографик характерҙағы материалдар, башватҡыстар, ҡул эштәре өсөн ҡулланмалар, йырҙар, уйындар, шулай уҡ һәр һанда кескәйҙәрҙең ижад өлгөләре баҫыла.
Баҫма ун йыл дауамында Рәсәй Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы тарафынан иғлан ителгән социаль әһәмиәтле проекттарҙы уңышлы тормошҡа ашыра.
Журнал йыл да республика балалары араһында Фәүзиә Рәхимғолова исемендәге шиғри конкурс иғлан итә. Йәш шағирҙар ҡатнашлығында I—II «Бәпембә» балалар шиғриәте фестивалдәре Ишембай һәм Өфө ҡалаларында үтә.
Журналдың гимн-йыры
АҠБУҘАТ
Тамара Искәндәриә һүҙҙәре,
Гөлдәр Ишҡыуатова көйө.
Ашыра,
Балаларҙың янына гел
Ашыға.
Аҡбуҙ иле — һандуғаслы,
Торналы,
Ҡурай моңло, ҡумыҙ сыңлы,
Һомайлы.
Ҡушымта:
Һай, тылсымлы, тоғро атым
Аҡбуҙат!
Саҡма тояҡ, йондоҙло ял -
Макарьевка (Парбиг ҡушылдығы)
Макарьевка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2,400 км.
Аҡбуҙат (журнал)
Журналдың гимн-йыры
Моң ҡанатлы, нур ҡанатлы
Аҡбуҙат,
Макарьевка (Парбиг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡбуҙат (журнал)
Журналдың гимн-йыры
Ялҡын тынлы, йондоҙ яллы
2. Һинең менән осам, гүйә,
Күктәргә,
Киң ҡанатың бейектәргә
Ҡуш йөрәкле "Аҡбуҙат"ым -
Зирәк һин!
Бик кескәй булһаң да, илгә
Терәк һин!
Олингито
Олингито (Bassaricyon neblina), испан теленән «little olingo», Һөтимәрҙәр класы Олинго ырыуындағы йәнлек. Колумбия һәм Эквадор тропик урмандарында тереклек итә. Төркөмдө 2013 йылдын авгусында АҠШ биологтары тапҡан.
Грос-Квенштедт
Грос-Квенштедт (Groß Quenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 970 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38822 һәм автомобиль коды — HZ.
Олингито
Ҡылыҡһырлама
Янут һымаҡтар араһында иң бәләкәй йәнлек. Оҙонлоғо 32 сантиметрҙан 40 сантиметрға тиклем. Ҡойроғоноң оҙонлоғо 33 — 40 см. Ауырлығы 0,75−1,1 кг. Башҡа олинголарҙан бәлёкәй үлсәме һәм оҙон, ҡуйы сыбар йөнө менән айырала. Эквадорҙа ҡара таплы асыҡ-көрән төҫтә, Колумбияла ҡығылт-көрән төҫтә.
Йәшәү ареалы
Көньяҡ Американың дымлы таулы урмандарында Эквадор һәм көнбайын Колумбияла, Анд тауҙарының төньяҡ итәгендә 1500—2750 м бейеклектә тереклек итә. .
Йәшәү рәүеше һәм туҡланыуы
B. neblina тураһында әлеге билдәле мәғлүмәттәр әҙ. Был йәнлек һөтимәр һыртҡыстарға ҡараһала, ул емештәр һәм ағас япраҡтары менән туҡлана. Йәшәү рәүеше − ағас олондаранда яңғыҙ йәшәй, ергә төндәрен һәи һирәк төшә. Инә хайуандың ҡарынында бер гәнә бала булыуы билдәле.
Бурак Озчивит
Бура́к Озчиви́т (Burak Özçivit, ) — төрөк актеры, планетаның иң матур ир-егеттәре исемлегенә индерелгән. «Матур быуат» «Великолепный век» (2011—2013), «Кәрлә - йырсы ҡош» («Королёк — птичка певчая») (2013—2014), «Ҡара мөхәббәт» («Чёрная любовь») (2015—2017) һәм «Ғосманға нигеҙ һалыу» («Основание: Осман») (2019—). кеүек телесериалдарҙағы ролдәре буйынса билдәле.
Биографияһы
Бурак Озчивит 1984 йылдың 24 декабрендә Төркиәнең Истанбул ҡалаһында тыуған. Шәхси эшҡыуар булған атаһы йыш ҡына командировкаларға йөрөй. Шунлыҡтан өйҙә бик һирәк була. Йорт эштәрен башҡарыу ҙа, балалар тәрбиәләү ҙә әсә иңенә төшә. Актерҙың Бурчун Дениз исемле ҡыҙ ҡәрҙәше бар.
Бурак бала сағында күп ваҡытын телевизорҙан йәнһүрәттәр ҡарап үткәрә. Бер аҙ үҫә төшкәс, дуҫтары менән футбол уйнай, тренажер залына йөрөй. Мәктәпте тамамлағас, Истамбул ҡалаһындағы Мармара университетының кино, һынлы сәнғәт һәм фотография факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында буйы 184 см булған йәш егет, модель булып, аҡса эшләй. Йәш сағында ул бер нисә тапҡыр «Төркиәнең иң яҡшы моделе» конкурсында ҡатнаша. 2003 йылда еңеп сыға. Йәнә ике йылдан ул «Донъяның иң яҡшы моделе» конкурсында 2-се урынды ала. Модель бизнесына ул атаһы ҡушыуы буйынса бара. Конкурстарҙа еңеп сыҡҡандан һуң, Озчивитҡа төрөк кинорежиссерҙары иғтибар итә.
Фильмдары
Бурак тәүге тапҡыр киноға 2006 йылда төшә. «Минус 18» үҫмерҙәр триллерында ҙур булмаған ролде башҡара. Тағы бер йылдан йәш актерға «Мәжбүри ир» ирониялы мелодрамала төп ролде тәҡдим итәләр. Шулай ҙа актерға киң билдәлелекте «Бөйөк быуат» («Великолепный век») тарихи күп сериялы фильм алып килә. Бында ул легендар ғосман хәрби начальник Малкочоглу Бали-бей ролен башҡара. Бынан һуң ул Ришад Нури Гюнтекиндың экранлаштырылған «Кәрлә турғай - йырсы ҡош» («Королек — птичка певчая») романында Ҡымран ролен уйнай. Был роль актерҙы бар донъяға таныта. 2015 йылда актер «Ҡара мөхәббәт» төрөк сериалында Камил ролен икенсе бер билдәле актер Неслихан Атагөл менән бергә уйнай. Был сериал Рәсәйҙә«Черная любовь» сериалы булараҡ билдәле. 2019 йыл Бурак өсөн ысын мәғәнәһендә триумфаль йыл була. «Ғосманға нигеҙ һалыу» («Основание: Осман») хәрби-тариха сериалда ул төп ролде башҡара.
Шәхси тормошо
2015 йылда ул Эвджен Фәхриә исемле актриса менән осраша башлай. Йәштәр 2017 йылдың 9 мартында Германияла никахлаша. Ошо уҡ йылдың 29 июнендә Истанбул да өйләнешәләр. 2019 йылдың 13 апрелендә Америка госпиталендә йәш ғаиләнең Ҡаран исемле улы тыуа. 2023 йылдың ғинуарында икенсегә улдары Кәрим тыуа.
Вәлиева Гөлнара Рәшит ҡыҙы
Вәлиева Гөлнара Рәшит ҡыҙы (17 ноябрь 1990 йыл) — йырсы. 2016 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы солисы. Халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты.
Биографияһы
Гөлнара Рәшит ҡыҙы Вәлиева 1990 йылдың 17 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ҡолғана ауылында уҡытыусы Мөлөкова Зилара Рәүф ҡыҙы менән Вәлиев Рәшит Ирғәле улының ғәиләһендә уртансы бала булып тыуған.
9 йыллыҡ Ҡолғана мәктәбен тамамлағандан һуң Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжында йыр буйынса Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Валеева Миңзифа Тайып ҡыҙы класында уҡый (2006—2010).
2010—2015 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһында академик йыр буйынса Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, С. Юлаев премияһы лауреаты, профессор Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы класында белем ала. 2015—2018 йылдарҙа шунда уҡ стажировка үтә.
Вәлиева Гөлнара күп кенә халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, төбәк-ара, республика конкурстары лауреаты. 2016 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы солисткаһы.
2013 йылда Новосибирск ҡалаһында үткән М. В. Мясникова исемендәге I Бөтә Рәсәй вокалистар конкурсында Гран-при яулай.
2014 йылда Мәскәүҙә Рәсәй Президентенең « Талантлы йәштәргә дәүләт ярҙамы саралары тураһында» Указына ярашлы үткәрелгән сараның лауреаты булыуға ирешә,
Сибайҙа үткән «Ирәндек моңдары» башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың XII төбәк-ара конкурсында Гран-при яулай.
Нальчик ҡалаһында үткән вокалистарҙың Н. Гасташева исемендәге V Төньяҡ-Кавказ асыҡ конкурсында I дәрәжә лауреат исеменә лайыҡ була.
2015 йылда Мексикала 5-се Бөтә донъя Фольклориада фестивалендә сығыш яһай. Ошо уҡ йылда Ҡырғыҙстан Республикаһының баш ҡалаһы Бишкектә «Ҡырғыҙстанда Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте һәм фәне көндәре» тигән сарала, Өфөлә үткән 4-се Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайында сығыш яһай.
Ошо уҡ йылда Южноуральскиҙа -үткән « Южноуральск- Зальцбург» тип исемләнгән музыканттарҙың VII Халыҡ -ара фестивалендә I дәрәжә лауреат исемен яулап ҡайта.
2015 йыл бик уңышлы йыл була була Бөрйән һандуғасы өсөн — Өфөлә үткән ШОС һәм БРИКС-та мәртәбәле ҡунаҡтар алдында сығыш яһау бәхете лә тейә уға. Ағымдағы йыл уңыштар менән генә йылмая — Карелия Республикаһының Петрозаводск ҡалаһында үткән Рәсәйҙең музыкаль вуздары вокалистары сығарылыусыларының XXXXIII смотр-конкурсында лауреат исемен ала.
2016 йылда — Өфөлә Заһир Исмәғилов исемендәге III Халыҡ-ара музыкант башҡарыусыларҙың конкурсы лауреаты.
2017 йылда — «Башҡорт йыры» телевизион конкурсының Гран-при эйәһе була. Нариман Сабитов исемендәге IX музыкантбашҡарыусыларҙың Халыҡара конкурсында III дәрәжә лауреат исемен яулай. Саратовта үткән вокалсыларҙың XXXI Халыҡ-ара Собинов фестивалендә II дәрәжә премияға лайыҡ була.
2018 йылда Өфө лә үткән Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика вокалсылар конкурсының төп призы — Гран-прийы ла уға тейә. 2019 йылда Ҡаҙағстандың Алма- аты ҡалаһында үткән Б.Түлегәнова исемендәге вокалсыларҙың X Халыҡ-ара конкурсының дипломанты булыуға ирешә.
Анна Анвегорд
«Векшё»
Анна Анвегорд өлкәндәр кимәлендә Швецияның ҙурлығы буйынса өсөнсө булған «Векшё» клубында 2015 йылда беренсе тапҡыр сығыш яһай. 17 уйында 27 туп индереп, ул турнир бомбардирҙары исемлеген етәкләй һәм командаға  икенсе дивизионға күтәрелергә ярҙам итә. Киләһе ике миҙгелдә футболсы шулай уҡ иң яҡшы һөжүмсе була, ә клуб 2016 йылда өсөнсө,  2017 йылда беренсе урын яулай.
Швецияның юғары дивизионында беренсе миҙгелдә Анвегорд дәғүәселәр ҡапҡаһына 14 тапҡыр туп индерә, был күрһәткес буйынса тик Аня Миттагтан ғына ҡалыша, ә клуб етенсе урын ала. Миҙгел һөҙөмтәләре буйынса спортсыға «Прорыв года» призы тапшырыла; ул  шулай уҡ «Йылдың иң яҡшы һөжүмсеһе» исеменә лайыҡ була.
«Русенгорд»
Анвегордтың иҫ киткес һөҙөмтәлелеге Швецияның да, шулай уҡ сит илдәрҙең дә ҙур клубтары өсөн уны трансфер маҡсат итә. 2019 йыл миҙгел уртаһында футболсы «Русенгорд» клубына күсә.
2020 йылда швед спортсыһы 16 туп индереп, яңынан чемпионаттың иң яҡшы һөжүм итеүсеһе була, ә уның клубы миҙгелде икенсе урын менән тамамлай. 2020 йылдың декабрендә грузиндарҙың «Ланчхути» командаһына ике уйында өс туп индереп, УЕФА Чемпиондар лигаһында ул дебют яһай. Бынан тыш, ул 2020 йылда донъяның 100 иң яҡшы футболсылары исемлегенә тәүге тапҡыр индерелә, унда  85-се урынды биләй.
Йыйылма командала карьераһы
Анвегорд төрлө йәштәге Швеция йыйылма командалары составтарына инә. Ул егерме йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында донъя чемпионатына милли команда заявкаһына эләгә: төркөм этабының икенсе матчында Папуа—Яңы Гвинеянан килгән йәштәштәре ҡапҡаһына бер туп индерә.
2018 йылдың июнендә беренсе тапҡыр швед төп йыйылма командаһына саҡырыла, һәм Хорватияға ҡаршы иптәштәрсә матчта  алмашҡа сығып, милли команда өсөн дебют яһай. Йыйылма өсөн беренсе голын Анвегорд  2018 йылдың 11 ноябрендә инглиздәргә ҡаршы  иптәштәрсә матчта  индерә.
2019 йылдың майында Анвегорд донъя чемпионатына ҡатнашыу өсөн Швецияның ғаризаһына индерелә. Ул төркөм этабының Чилиға ҡаршы беренсе тур матчында был турнирҙа дебют яһап, үҙ командаһының 3 уйынында ҡатнаша.
Зәйет ибн Сабит
Зәйет ибн Сабит әл-Ансари (زيد بن ثابت الأنصاري;Зейд ибн Сабит; яҡынса,  — яҡын , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе, шәхси сәркәтибе һәм Ҡөрьәнде яҙып барыусыһы була. Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң Ҡөрьәндең тулы тексын төҙөү буйынса комиссияла эшләй.
Биографияһы
Зәйет ибн Сабит әл-Ансари яҡынса 615 йылда Мәҙинәлә тыуған. Атаһы хәзрәж ҡәбиләһенән сыҡҡан. Йәше етмәгәнлектән Зәйет Бәҙер һуғышында ҡатнаша алмай, уның беренсе алышы Ур һуғышында була: Мәҙинә тирәләй ур ҡаҙыша.
Зәйет уҡый-яҙа белә, бик мәғлүмәтле һәм яҡшы хәтерле булыуы менән айырылып тора. Ул Сүриә, арамей телдәрендә яҙа белгән һәм йыш ҡына Мөхәммәт Пәйғәмбәргә үәхи иңгәндә, яҙа һалып алған. Сәркәтип булараҡ, Зәйет хат алыша һәм уға башҡа телдәрҙә яҙылған хаттарҙы тәржемә итә. Ул тулы Ҡөрьәнде яттан белгән, хафиз һәм мөфассир тип иҫәпләнгән.
Хәлифә Усман ибн Әффан идара иткән осорҙа Зәйет Мәҙинәлә судья (ҡаҙый) һәм дәүләт ҡаҙнаһы һаҡлаусыһы була.
650 йылда Усман хәлифә идара осорҙа мосолмандар араһында Ҡөрьәнде дөрөҫ уҡыу буйынса бәхәстәр йыш тыуа башлай, шул ваҡытта хәлиф бойороғо буйынса Зәйет өс мәккәле (Ғабдулла ибн әз-Зөбәйер, Сәғүд ибн әл-Әс һәм Әбдрәхмән ибн Харис) менән Ҡөрьәндең рәсми тексын төҙөйҙәр. Ул бөтә мосолмандар өсөн берҙән-бер тоғро һәм мотлаҡ вариант тип иғлан ителә. Эштең төп башҡарыусыһы Зәйет була һәм йөкмәткенең нигеҙенә Хафса бинт Ғүмәрҙә һаҡланған текст һалына. Рәсми данаһы күбәйтелә һәм Хәлифәттең бөтә төп үҙәктәренә таратыла. Ҡөрьәндең башҡа фрагменттары хәлифә Усман бойороғо буйынса яндырыла.
Борисов Вениамин Иванович
Борисов Вениамин Иванович (16 апрель 1935 йыл — 2 октябрь 2014 йыл) — рус совет рәссамы, Санкт-Петербург рәссамдар союзы ағзаһы (1992 йылға тиклем — РСФСР Рәссамдар союзының Ленинград ойошмаһы).
Биография8ы
Вениамин Иванович Борисов 1935 йылдың 16 апрелендә Кострома өлкәһенең Сусанино ауылында тыуған. Нәҡ ошо ауылда А. К. Саврасов тәбиғәттән үҙенең данлыҡлы «Грачи прилетели» картинаһын яҙыуы символик мәғәнәгә эйә.
1944 йылда Борисовтың ғаиләһе Орелгә күсеп килә, унда буласаҡ рәссам мәктәптә уҡый һәм рәсем түңәрәгендә шөғөлләнә, ә һуңынан Елец художество училищеһына уҡырға инә. 1957 йылда училищены тамамлағандан һуң Борисов Ленинградҡа китә һәм И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте академия институтының һынлы сәнғәт факультетына уҡырға инә. Владимир Горб, Валерий Пименов, Виталий Вальцевта уҡый. 1963 йылда институтты И. А. Серебрянский оҫтаханаһы буйынса һынлы сәнғәт рәссамы исеме алып тамамлай, диплом эше — «В родное село» картинаһы. .
Борисов Вениамин Иванович 2014 йылдың 2 октябрендә Санкт-Петербургта 80-се йәшендә вафат була. Крематорий янындағы зыяратта ерләнгән.
Ижады
Борисовтың ижади стиле үҙенсәлеклеге, рус ауылы образдары менән тәрән бәйләнеше менән айырылып тора. Рәссам, полотноның өҫкө йөҙөнә ҡатмарлы рельеф биреп, яҫылыҡтың формаһын һәм образлы ойошторолоуын асыу өсөн корпус яҙыуын һәм айырым щетканы әүҙем ҡуллана. Рәссамдың үҙенең темаһын һәм уның һүрәтле һәм пластик кәүҙәләнеше алымдарын эҙләүен 1960—1980-се йылдар әҫәрҙәре дәлилләй, улар араһында «Руины в Павловском парке» (1962), «Балалаечники» (1967), «У пруда» (1968), «Сергей Есенин» (1971), «Поле вспахано» (1975), «Вдова» (1976), «Тихий вечер» (1977), «Северная деревня», «Моя бабушка» (ике 1978), «В районе новостроек» (1980), «Солнечный день на Мойке» (1981), «Деревенская девушка» (1986), «Дом у реки», «Көҙгө натюрморт» (икеһе лә 1989) һәм башҡалар.
Рәссамға үҙенең юғары донъяға ҡарашы, фәлсәфәүи тәрәнлеге һәм аныҡ һүрәт алымдары менән боронғо рус сәнғәте яҡын һәм аңлайышлы. Был бәйләнеш, ҡайһы берҙә бик нескә булһа ла, рәссамдың әҫәрҙәрендә һәр ваҡыт бар, барлыҡ эштәре аша үтә. Уның төп темаһы булып рәссамдың бала сағы һәм йәшлеге, төньяҡ ауылы, крәҫтиән тормошо, тыуған ерҙәр һәм Рәсәйҙең үҙәк һыҙаты пейзаждары тора. 1970—1980 йылдарҙа Борисов Иҫке Ладогала Ленинград рәссамдарының ижади базаһында эшләй. Ижад ителгән әҫәрҙәр араһында «Осень в Старой Ладоге» (1981), «Дача» һәм башҡа картиналар бар.
Был тема Борисовтың ижадында айырым урын биләгән күп һанлы натюрморттарында кәүҙәләнеш таба. Улар араһында — «Богатый улов» (1988), «Натюрморт с поставками» (1989), «Натюрморт с белой сиренью», «Цветы шиповника» (обе 1990), «Натюрморт с сиренью» (1992), «Натюрморт с цветами шиповника» (1995), «Натюрморт на розовой скатерти» (1997), «Полевые цветы» (2003) һәм башҡалар.
1980 йылдар аҙағынан рәссам йыш ҡына ҡала сите темаһына, Санкт-Петербург урамдары һәм майҙандары тормошо темаһына мөрәжәғәт итә, был жанрҙы дәүерҙәр киҫелешендә ҡала тормошон сағылдырыусы үҙенсәлекле әҫәрҙәр менән байыта. Улар араһында «Невский проспект» (1989), «Туңдырма һатып», «Арка Генерального штаба» (ике 1991), «Весна на Невском» (1992), «Церковь во имя Владимирской иконы Божией Матери» (1997), «Банковский мост» (2002) һәм башҡалар.
Вениамин Борисов Петровск фәндәр һәм сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы була.
Вениамин Борисовтың картиналары Рәсәй, Япония, Англия, АҠШ һәм башҡа илдәрҙең сәнғәт музейҙарында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Үлмәҫҡоҙоҡ
Үлмәҫҡоҙоҡ (Улмэс-Козок) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы шишмә.
Географияһы
Үлмәҫҡоҙоҡ шишмәһе Ҡыуандыҡ ҡала округында Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан Аҡбулат ауылынан 3 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Аҡбулат ауылы Түбəнге Бишəй, Туҡ Бишəйе тигән атамалар менән дә йөрөтөлә.
Үлмәҫҡоҙоҡ янындағы Аҡбулат ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.
Тарихы
Шишмә тарихы Аҡбулат ауылы тарихынан айырылғыһыҙ, сөнки административ-территориаль йәһәттән Октябрь реводюцияһына тиклем Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы биләмәһендә булһа, 1917 йылдан тарихи ватанына — Башҡортостан ерҙәренә индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1938—1957 йылдарҙа төбәк Чкалов өлкәһе тип аталып ала. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәһенә индерелә.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, шишмәгә атама Үлмәҫ тигән ҡатын-ҡыҫ исеменән бирелгән. Шишмәнең Үлмәҫәбей тигән икенсе исеме лә бар икән. С. М. Стрельников гидронимды «Үлемһеҙ әбей» мәғәнәһендә аңлата. Мәгәр Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә Үлмәҫбикә (халыҡ телендә ҡыҫҡартып Үлмәҫ тип йөрөтөлөүсән) тигән исемгә ошондай аңлатма бирелә: Үлмәҫбикә — үлмәҫ+бикә һүҙҙәренән тора, борон балалары үлеп торған ғаиләләрҙә был бала үлмәһен, торһон тигән теләк менән ҡушыла торған булған
Мазаччо
Биографияһы
Мазаччо 1401 йылдың 21 декабрендә Изге Фома (Томас) көнөндә нотариус Сер Джованни ди Моне Кассаи һәм уның ҡатыны Якопа ди Мартиноццо ғаиләһендә тыуған. Буласаҡ рәссамдың атаһы яғынан олатаһы Симон һөнәрсе була — кассон һандыҡтары һәм башҡа мебель эшләй. Тикшеренеүселәр бында ғаиләнең сәнғәт менән бәйле булыуын күрә, буласаҡ рәссам олатаһынан тәүге дәрестәр алғандыр тип иҫәпләй. Олатаһы хәлле генә оҫта була, уның бер нисә баҡсаһы һәм үҙ йорто була.
Томазо тыуғандан һуң биш йыл үткәс, 27 йәшлек атаһы ҡапыл вафат була. Томазоның әсәһе ул ваҡытта ауырлы була, тиҙҙән уиың икенсе улы тыуа, уға атаһы хөрмәтенә Джованни тип исем бирәләр (һуңыраҡ ул шулай уҡ рәссам булып китә, Скеджа ҡушаматы аҫтында билдәле). Ике балаһы менән яңғыҙ ҡалған Якупа тиҙҙән ике ҡыҙы булған тол ир Тедеско ди Мастро Феоға кейәүгә сыға. Якопаның икенсе ире 1417 йылдың 17 авгусында үлеп китә. 16 йәш тә тулып өлгөрмәгән Мазаччо ғаиләлә иң өлкән кеше, йәки уны ашатыусы була. Архив документтарында виноград баҡсаһы һәм Якопаның икенсе иренән ҡалған йорттоң бер өлөшө тураһында хәбәр ителә, әммә ҡатын улар менән файҙаланмай һәм уларҙан бер ниндәй ҙә килем алмай. Мазаччоның ҡәрендәштәренең береһе һуңыраҡ рәссам Мариотто ди Кристофаноға кейәүгә сыға.
Мазаччоның ысын уҡытыусылары— Брунеллески һәм Донателло. Мазаччоның Яңырыуҙың иртә дәүеренең был ике күренекле оҫтаһы менән шәхси бәйләнештәре тураһында мәғлүмәттәр бар. Улар йәш рәссамдың өлкән иптәштәре була һәм рәссамдың ижады нығынғансы улар тәүге уңыштарға ирешеп өлгөрә. Брунеллески 1416 йылға һыҙыҡлы (линейная) перспективаны аңлау менән мәшғүл була, уның эҙҙәрен Донателлоның «Аждаһа менән Изге Георгий һуғышы» рельефында күрергә мөмкин (Брунеллески уның менән үҙенең асыштары менән уртаҡлашҡан). Донателлонан Мазаччо кеше шәхесен яңыса күрергә өйрәнә, был скульпторҙың Орсанмикеле сиркәүе өсөн яһаған статуяларына хас.
XV быуат башында Флоренция сәнғәтендә «Халыҡ-ара готика» исеме аҫтында билдәле стиль өҫтөнлөк итә. Был стиль рәссамдары үҙ картиналарында лиризм һәм шартлылыҡ тулы аристократик матурлыҡтың уйҙырма донъяһын ижад итә. Улар менән сағыштырғанда, Мазаччо, Брунеллески һәм Донателло әҫәрҙәрендә натурализм һәм ҡырыҫ тормош прозаһы ярылып ята. Олораҡ дуҫтары яһаған йоғонто эҙҙәрен Мазаччоның билдәле әҫәренән иң тәүгеһендә күрергә була.