cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кәкүк емеше
Кәкүк емеше (Первоцве́т крупноча́шечный, Prímula macrocályx) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-45 см. Май айында һары сәскә ата, орлоғо июндә өлгөрә.
Таралыуы
Ҡурған, Томск, Новосибирск, Кемерово өлкәләре, Алтай, Красноярск крайҙары, Тыва, Республикаларында таралған. Себерҙән тыш Көньяҡ Европала, Кавказда, Төньяҡ Иранда таралған.
Башҡортостандың көнбайыш һәм көньяҡ Урал өлөшөндә йышыраҡ осрай. Бигерәк тә, Башҡортостандың Бөрйән, Белорет, Ишембай, Ҡариҙел, Ғафури райондарында күп үҫә. Ә Урал аръяғы һәм төньяҡ көнбайыш райондарында һирәгерәк күҙәтелә.
Кәкүк емеше ҡайын һәм ҡарағай урмандарында, әрәмәлектә, урман ситендә үҫә.
Ҡылыҡһырлама
Ләкин уның иң күп үҫкән урыны Көнсығыш Азия илдәре, бигерәк тә — Япония, Ҡытай. Хәҙерге бүлмә гөлдәренең киң таралғаны һәм иң матурҙары XVII быуатта Европаға ошо яҡтан килтерелгән. Уларҙы примулярия тип атап йөрөтөлгән махсус плантацияларҙа үҫтерәләр.
Кәкүк емешенең япраҡтары оҙонса, йомортҡа кеүек, бер төптән розетка яһап урынлашҡан. Таж япраҡсалары һары төҫтә. Каса япраҡсалары, ҡыңғырау рәүешендә булып, сәскә һаптары аша бер быуынға йыйылған һәм тәү ҡарауҙа суҡты хәтерләтә.
Дауалау өсөн үҫемлектең япрағы, сәскәһе, тамыры һәм тамырһабағы ҡулланыла. Уларҙың составында С, Е витаминдары, тритерпеноидтар, глюкозидтар, минераль тоҙҙар һ.б. биологик актив матдәләр бар.
Дауаһы
Үҫемлек сәскә атҡан ваҡытта уның үләне һәм сәскәһе йыйыла, тамыры һәм тамырһабағы көҙгөһөн ҡаҙып алына. Был дауалар күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. Тамыры киптерер алдынан һалҡын һыуҙа йыуыла. Кипкән дауалар ғәҙәттәгесә һаҡлана.
Кәкүк емеше тамыры һәм тамырһабағынан әҙерләнгән төнәтмәне тын алыу юлдары, үпкә шешкәндә, нервылар ҡаҡшағанда, бөйөрҙәр тарафынан бәүел бүленеүе насарайғанда ҡулланырға кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 1 балғалаҡ киптереп ваҡланған тамыр һәм тамырһабаҡты 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында ярты сәғәт тоторға кәрәк. Дауаны көнөнә 3-4 тапҡыр, ашар алдынан, 1 аш ҡалағы эсергә.
Япрағы һәм сәскәһенән әҙерләнгән төнәтмә бөйөрҙәр сирләгәндә, йыуан эсәк шешкәндә, эс ҡатҡанда ҡабул ителә. Төнәтмәне әҙерләү: ике аш ҡалағы киптереп ваҡланған дауаны 1 литр ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 30-40 минут тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә ике тапҡыр ярты стакан эсергә.
Кәкүк емеше — витаминлы аҙыҡ
Уны яратып кәкүк сөрмөге, кәкүк ситеге, кәзә һаҡалы тип тә йөрөтәләр. Бала саҡтан уҡ уның сәскәләрен, һабағын ашап ҡарап, тәмен олоғайғас та хәтерләү үҙе үк һәр яҙ һайын бала саҡтың моңһоҙ, ҡайғыһыҙ хәтирәләренә ҡайтып әйләнеү мөмкинлеген бирә...
Яҙ көндәрендә организм төрлө витаминдарға бик һыуһаған була. Тәбиғи һыуһынды ҡандырыр өсөн кеше тап ошо үҫемлеккә мөрәжәғәт иткән дә инде. Уның сәскәләре лә, һабағы ла, япраҡтары ла С витаминына бик бай.
Ике-өс бөртөк япраҡ ашайһың, һәм организм бөтә тәүлек буйына С витамины менән туйынған була. Бынан тыш, кәкүк емешендә Е витамины, каротин күп тупланған. Улар шулай уҡ организмға бик кәрәк.
Англияла, Голландияла унан салат әҙерләйҙәр. Әнис еҫе сығып торған тамырын төрлө аштар өсөн тәмләткес сифатында файҙаланалар. Был маҡсатта уны айырым плантацияларҙа сәсеп үҫтерәләр.
Дауалау маҡсатында уның сәскәһен, япраҡтарын үҫемлек сәскә атҡан осорҙа йыялар. Тамырын көҙ көнө ҡаҙып алалар.
Кәкүк емешенән салат
100 г кәкүк емеше япрағы, 80 г йәшел һуған һәм сөгөлдөр, 20 г ҡаймаҡ, тәменә ҡарап тоҙ алына.
Япраҡтарҙы, һуғанды һалҡын һыуҙа йыуып турайҙар һәм сөгөлдөр киҫәктәре өҫтөнә һалалар. Аҙаҡ тоҙ, ҡаймаҡ өҫтәйҙәр. Өҫтәлгә ултыртыр алдынан 10 минут һыуытҡыста тотоп алалар.
Кәкүк емешенән аш
160 г кәкүк емеше япрағы, 40 г тары ярмаһы, 20 г кишер, 30 г башлы һуған, 20 г  май алына. Тәүҙә тары ярмаһын бешереп алалар, һуңынан ваҡлап туралған йәшел япраҡтарҙы, һуған, кишер һалалар. Аш бешеп етәрәк тәмләткес уләндәр өҫтәп, бер аҙ ҡайнаталар.
Ҡырғыҙстанда туризм
Ҡырғыҙстандың тауҙыры һәм күлдәре туристарҙы йәлеп итә тоған төбәк булһа ла,илдә туризм индустрияһы насар үҫешкән, сөнки был өлкәгә инвестициялар бик аҙ. 2000 йылдар башында, башлыса элекке Советтар Союзы илдәренән, йыл һайын илгә уртаса 450 000 турист килгән. 2018 йылда Британияның бэкпэкерҙар йәмғиәте Ҡырғыҙстанды мажаралы сәйәхәт итеү исемлегендә бишенсе урынға ҡуйҙы һәм йәшерен мажаралар булыуын белдерҙе.
Ысыҡ-Күл һәм Тянь-Шань тауҙары туристар килә торған популяр урындар булып тора.
Мәҙәни иҫтәлекле урындар
Ҡырғыҙ мәҙәниәте, башлыса, монгол ордаларынан ҡалған күскенсе халыҡ мәҙәниәтенә нигеҙләнгән. Хәҙерге ҡырғыҙҙар шәхси йәки күп фатирлы йорттарҙа йәшәһә лә, йәй көндәрендә тирмәләр ҡороп йәйләүгә сыҡҡан һарыҡ, кәзә, йылҡы малын, ҡайһы ваҡыт як көтөүсе ҡырғыҙҙарҙы күрергә мөмкин. Һәр өлкәле тиерлек туристарға хеҙмәт күрһәтеүсе тирмә-лагерҙар бар, ҡайһы берҙәре Нарон өлкәһе Нарын ҡалаһы янында Таш-Рабатта, Ысыҡ-Күл янында Жжети-Огуз ("ете үгеҙ") районында урынлашҡан.
Эко-туризм
Хәҙерге ваҡытта Ҡырғыҙстанда «Эко-туризм»ды үҫтереүгә ҙур көс һалына. Швецияның «Helvetas» мәҙәни үҫеш ойошмаһы ошондай бер нисә проектҡа етәкселек итә. Ҡырғыҙстанда күп кенә турстик компаниялар яңғырауыҡлы «эко» һүҙе туристарҙы йәлеп итеү өсөн икәнен аңлай һәм, тирә-яҡ мөхиткә бер ниндәй ҙә йоғонто яһымай торған һәм кемпинг эҙен ҡалдырмай торған йүнәлештә бер ни ҙә эшләмәһәләр ҙә, был һүҙҙе ойошма исемендә ҡулланырға тарыша. Илгә килгән туристарҙы әйләнә тирә-яҡтың матырдығы йәлеп итә. 2010 йылда Ҡырғыҙстан туризм менән бәйле өс төбәкте берләштергән регионал инициативаға (The Region Initiative (TRI)) ҡушылды. TRI ойоштаһы Көньяҡ Азия, Үҙәк Азия һәм Көнсығыш Европа араһында тораштырыусы сылбыр булараҡ эшләй. Был ойошмаға Әрмәнстан, Бангладеш, Һиндостан, Ҡаҙағстан, Пакистан, Непал, Таджикистан, Рәсәй, Шри-Ланка, Төркиә, Украина һәм Үзбәкстан ҡушыла.
Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте
Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте (уголовное право России) — йәмғиәттәге енәйәткә бәйле мөнәсәббәттәрҙе көйләүсе хоҡуҡ төрө.
Маҡсаттар
Охрана прав и свобод человека и гражданина, собственности, общественного порядка и общественной безопасности, окружающей среды, конституционного строя Российской Федерации от преступных посягательств.
Ҡоролош
Нормалар өс элементтан тора: гипотеза, диспозиция һәм санкция. Гипотезала нормалар эшләү шарттар тураһында әйтелә. Диспозицяла енәйәттен билдәһе тураһында әйтелә.
Система
Ике өлөштән тора: дөйөм һәм махсус.
Енәйәтте асыҡлау процессы
Ейәнәтселек буйынса хөкөм эштәрен башҡарыу — енәйәтте асыҡлауҙың барышын, мәғәнәһен, маҡсатын, процессуаль стадиялар, суд составын, хоҡуҡ мөнәсәбәттәрен берләштергән төшөнсә.
Енәйәт асыҡлау процесстар була:
Рәсәй Федерацияһы Енәйәт-процесс кодексы
Алты бүлектән тора:
Вәлиуллин Ренат Абдулла улы
Биографияһы
Вәлиуллин Ренат Абдулла улы 1947 йылдың 20 сентябрендә БАССР-ҙың Туймазы районы Үрге Бишенде ауылында тыуған.
Атаһы Абдулла Вәлиуллин — өс һуғышта ҡатнашыусы, һәм әсәһе Сәзиҙә апа алты бала үҫтергән. Өлкән ағаһы Рифғәт режиссёр һәм театр педагогы булып китә, ҡустыһы Валиуллин Рим — ғалим-геофизик, Башҡортостан Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты.
Ренат мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡаҙан химия-технология институтына уҡырға инә. Уҡыуын ташлай һәм армияла хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә.
1983 йылда Ренат Абдулла улы Өфө сәнғәт институтын (педагогы Р. М. Нурмөхәмәтов, И. Л. Пеганов) тамамлай.
Эштәре
Вәлиуллин Ренат Абдулла улы станокта башҡарылған һынлы сәнғәт һәм графика оҫтаһы булып тора. Ренат Абдулла улы монументаль сәнғәт өлкәһендә байтаҡ әҫәрҙәр ижад итә:Асҡын район мәҙәниәт йорто фасадындағы «Сәнғәт» мозаика панноһы (1989); Стәрлетамаҡ машиналар эшләү заводы интерьеры өсөн «Йәй», «Ат сабыштары» (бөтәһе лә — 1992 йылда), «Кәйеф» (1993, иретеп йәбештерелгән витраж), «Рапсодия», «Сәскәләр» (икеһе лә — 1995, рельеф) композициялары һәм башҡалар.
Станокта башҡарылған рәсем сәнғәте һәм графика әҫәрҙәрендә автор, тирә‑яҡ донъяның мотив һәм образдарын үҙенең эмоциональ ҡабул итеүе аша үткәреп, реалистик йүнәлештән ситкә тайпыла. Уның «Арҡалын станцияһы» (1995), «Яңы фермерҙар» (1996, икеһе лә — ҡағыҙ, акварель), «Алтын балыҡ менән натюрморт» (1996, автолитография), «Әсә портреты» (1997), «Йәйләү» (1998) эштәренә юғарылыҡ, форма аныҡлығы, композицион ритм ҡәтғилеге, эске экспрессия һәм көсөргәнешлек, контраст колорит хас. «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы (1995).
Күргәҙмә
Вәлиуллин Ренат Абдулла улы — 1978 йылдан башлап бөтә союз һәм республика художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Эштәре Башҡорт дәүләт художество музейы, Кесе графика ассоциацияһы музейы (Медон ҡалаһы, Франция), Халыҡ‑ара кесе графика үҙәге (Синт‑Никлас ҡалаһы, Бельгия) коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Тойғонов Марсель Марат улы
Тойғонов Марсель Марат улы (19 декабрь 1970) — микробиолог. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2005).
Биографияһы
Марсель Марат улы Тойғонов 1970 йылдың 19 декбрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йомаш ауылында тыуған. Урта белемде тыуған ауылында ала. Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған (1993). 1994—1995 йылдарҙа Өфөлә «Сая» предприятеһында эшләй, 2003 йылдан алып «Иммунопрепарат» педприятиеһының Фән һәм технологиялар департаментында фән буйынса директор урынбаҫары, 2007 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте аппаратында (2008 йылдан башлап бүлек мөдире), 2009—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының «Башфармация» Дәүләт униатр предприятиеһында генераль директор, бер үк ваҡытта 1998 йылдан алып медицина университетында ла (2014 йылдан башлап микробиология, вирусология кафедраһы мөдире).
2003 йылда диссертация яҡлап, медицина өлкәһендә иң йәш фән докторы була (33 йәштә)
Фәнни эшмәкәрлеге микробиология, иммунология, биотехнология, лабораторлыҡ диагностика проблемаларына, дарыу һәм диагностика препараттары эшләүгә арналған. М. М. Тойғонов ҡатнашлығында Citrobacter diversus 256, Citrobacter freundii 255, Escherichia coli ГИСК 251 һ.б. бактерияларҙың штамдары, «хужа—патоген» системаһында шартлы патоген микроорганизмдарҙың (энтеробактериялар) үҙ-ара молекуляр генетик тәьҫир итешеү үҙенсәлектәре өйрәнелә.
130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 16 уйлап табыу авторы.
Мариэтта (йылға)
Мариэтта  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мариэтта йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пиканиха
Пиканиха (Курья Узкая) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 400 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кукуйка
Кукуйка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 265 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исмәғилев Заһир Ғариф улы
Заһир Ғариф улы Исмәғилев (8 ғинуар 1917 йыл — 30 май 2003 йыл) — башҡорт композиторы. БАССР-ҙың (1963), РСФСР-ҙың (1968) һәм СССР-ҙың (1982) халыҡ артисы. Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы.
Биографияһы
Заһир Исмәғилев 1917 йылдың 8 ғинуарында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Үрге Сермән ауылында тыуған.
Түбәнге Сермән ауылында ете йыллыҡ башҡорт мәктәбендә уҡый. Бала саҡтан милли музыка менән мауыға, ҡурайҙа уйнай. Атаһы улының урмансы булыуын теләй. 1932 йылда Инйәр урман-химия техникумына уҡырға инә, уны ваҡытынан алда тамамлай һәм Белорет леспромхозында таксатор булып эш башлай. 1934 йылда Белоретҡа гастролдәр менән Өфө артистары килеүе тураһында ишеткәс, 30 саҡрым алыҫлыҡтағы Белоретҡа китә. Унда үҙенең яҡташы Арыҫлан Мөбәрәковты осратып, ҡурайсы итеп концертта ҡатнаштырыуын һорай. Осраҡлы рәүештә генә Заһир Исмәғилевкә ауырып киткән артист-ҡурайсыһын алмаштырырға тура килә. Сәхнәгә бик ҡыйыуһыҙ ғына сыҡһа ла, сығышын бик оҫта башҡара. — Һин музыкант булырға тейешһең! — тип, Булат Имашев Өфөгә Башҡорт академия драма театры янындағы студияға уҡырға саҡыра. 1937 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһының башҡорт төркөмөнә (педагогы В. А. Белый) уҡырға инә.
Һуғыш ваҡытында Өфөлә эшләй, фронт бригадалары концерттарында ҡатнаша, патриотик йөкмәткеле йырҙар яҙа.
1948 йылда студияла уҡыуын тамамлағас, Мәскәү консерваторияһының композиторлыҡ факультетына уҡырға инә, уны 1954 йылда композиция класы (педагогы В. Г. Фере) буйынса тамамлай. Диплом эше — «Салауат Юлаев» операһы.
Композиторҙың ижады киң күләмле. Милли опера, камера-вокал, хор һәм инструменталь музыканы үҫтереүгә ифрат ҙур өлөш индерә. Әҫәрҙәренең идея йүнәлеше һәм тематикаһы замана талаптарына тап килә һәм дуҫлыҡ һәм мөхәббәт темаларын раҫлаған гражданлыҡ-патриотик, ижадының милли йүнәлешен сағылдыра. Үҙенең ижадында урыҫ музыкаль мәҙәниәте классиктары традицияларын, уларҙың тарихи һәм музыкаль-драматик концепцияларын үҫтереү буйынса эшен дауам итә (М. Глинка, М. Мусоргский, Н. Римский-Корсаков, А. Бородин).
Операларҙа милли-тарихи тематикаға, билдәле тарих шәхестәр образдарын кәүҙәләндереүгә тартыла. Улар араһында милли батыр тураһында бәйән иткән «Салауат Юлаев» тарихи-героик операһы, «Урал илселәре» һәм «Ҡаһым түрә» героик-эпик опералары. «Аҡмулла» операһының үҙәгендә — XIX быуаттағы башҡорт шағир-мәғрифәтсеһе образы. «Шәүрә» һәм «Ағиҙел тулҡындары» опералары, «Ҡоҙаса» һәм «Алмаҡай» музыкаль комедиялары лирик-драматик әҫәрҙәре төрҙәренә инә.
Милли хор кантатаһы, оратория («Мин — рәсәйле», «Әсә һүҙе» һәм башҡалар), симфоник музыкаһы (оркестр менән фортепьяно өсөн Концерт һәм Концертино, «Байрам увертюраһы», Симфоник сюита) жанрҙарын үҙтереүгә байтаҡ өлөш индерҙе. Композиторҙың камера-вокал ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә 300-ҙән ашыу йыр һәм романстар тәшкил итә. Йырҙар ижад иткән композиторҙарҙың береһе була, уларҙа нескә субъектив лирик ҡараш, тәбиғәт һүрәтләмәләре, юмористик жанрлы йырҙар сағылыш таба («Һандуғас» (Я. Ҡолмой һуҙ.), «Котелок» (Н. Нәжми һүҙ.), «Грузин сәйе, башҡорт балы» (С. Ҡудаш һүҙ.) һәм башҡалар.
Заһир Исмәғилевтың әҫәрҙәре Рәсәйҙә, СССР-ҙың элекке милли республикаларында һәм сит илдәрҙә (Болгария, Ҡытай, Румыния, Төньяҡ Корея, Югославия, Эфиопия) башҡарыла, даими рәүештә нәшер ителә һәм «Мелодия» Бөтә Союз грампластинкалар фирмаһында яҙҙырыла, Бөтә Союз, башҡорт радиоһы һәм телевидение фондарында һаҡлана.
Өфө сәнғәт институтын ойоштороусыһы һәм тәүге ректоры (1968—1988) (доцент с 1973 йылдан 1973 йылдан доцент, 1977 йылдан профессор).
СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1941—1944 йылдарҙа — яуаплы секретарь, 1954—1978 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Композиторҙар союзы рәйесе, РСФСР-ҙың Композиторҙар союзы секретары (1960 йылдан).
2003 йылдың 30 майында Өфө ҡалаһында вафат була, Өфө мосолман зыяратында ерләнә.
Әҫәрҙәре
Опералар Бөтәһе лә Башҡорт опера һәм балет театрында ҡуйыла.
Балеттар «Сыңрау торна» (1944, Л. Б. Степанов менән берлектә), «Зыя-Ҡурмыш» (1973)
Музыкаль комедиялар «Ҡоҙаса» (1959), «Алмаҡай» (1990)
Кантаталар «Хат» (М. Кәрим һүҙ., 1952), «Ленин тураһында» (Р. Ниғмәти, 1959), «Ленинға дан йырлайбыҙ» (Ҡ. Даян, 1970), «Мин — рәсәйле» (1973); Хорҙар «Әсә һүҙе» хорҙар циклы (Р. Назаров, 1972)
Йырҙар һәм романстар
Барыһы 300-ҙән ашыу, улар араһында «Батырҙар йыры» (Н. Нәжми), «Генерал Шайморатов» (Ҡ. Даян), «Ел, ерәнем» (Н. Иҙелбай), «Дан һиңә, Башҡортостан» (Р. Ниғмәти), популяр шаян йырҙар — «Котелок» (Н. Нәжми), «Грузин сәйе, башҡорт балы» (С. Ҡудаш), лирик йырҙар һәм романстар — «Һандуғас» (Я. Ҡолмой), «Былбылым» (Я. Ҡолмой), «Мин яратам» (Ҡ. Даян), «Тыуған ер» (X. Ғиләжев), «Ватаныма» (Б. Бикбай), «Айлы юл» (М. Кәрим), вокаль циклы — «Уралым» (Б. Бикбай), «Тау шишмәһе», «Уралға маҡтау» (Ҡ. Даян), «Тауҙар йырҙары», «Күтәрелдем Урал башына» (Н. Нәжми), «Ватаным-Урал» (С. Юлаев), «Кәкүк», «Урал ҡыҙы», «Фәйрузәкәй», «Мәжлес йыры», «Ватаным улдарына», «Байғужа», «Еңеүселәргә дан» һәм башҡалар) (башҡорт һәм татар шиғырҙарына).
Ала себен турғайы
Ала себен турғайы(урыҫ.Мухоловка — пеструшка (Ficedula hypoleuca) — һайраусы ҡош себен турғайҙары ғаиләһенән (Muscicapidae).
Йәшәү урыны
Урмандарҙа йәшәй. Киң таралған күсмә ҡош. Ағас ҡыуыштарында йәки ботаҡ саталарында оя яһай.
Туҡланыуы
Осоп йөрөүсе бөжәктәрҙе ашай.
Үрсеүе
Ерәнһыу таплы 4—5 бөртөк йәшкелт йоморҡа һала.
Германияның берләшеүе (1990)
Германияның рәсми берләшеүе: немецтарҙың яңынан ҡушылыуы (Deutsche Wiedervereinigung) йәки Германия берҙәмлеген тергеҙеү нем. Herstellung Deutschlands der Einheit) — 1990 йылдың 3 октябрендә ГФР конституцияһына ярашлы, ГДР-ың ГФР составына инеүе.
Берләшкәндә, яңы дәүләт ойошторолмай. Ә ҡушылған биләмәләрҙә 1949 йылғы ГФР конституцияһы дәүләт ҡоролошоноң нигеҙе итеп алына һәм 1990 йылда яңы редакцияла ҡабул ителә.
Ике герман дәүләте берләшеүенең хоҡуҡи нигеҙен Германия мәсьәләләрен көйләү буйынса һуңғы килешеүе тәшкил итә.
Был килешеү, уға ҡул ҡуйған дәүләттәр һанына ҡарап: ГДР һәм ГФР плюс Бөйөк Британия, Франция, СССР һәм АҠШ буйынса — «Ике плюс дүрт» тип тә атала.
Көнбайыш Берлин ҡала-дәүләте килешеүҙә ҡатнашмай.
Совет-көнбайыш Германия мөнәсәбәттәре сиктәрендә инициативалар
Германияны берләштереүгә тәүге аҙым 1952 йылдың мартында яһала.
1952 йылдың 10 мартында СССР тарафынан тәҡдим ителгән, шулай уҡ «Сталин нотаһы» һәм «март нотаһы» йәки «тыныслыҡ нотаһы» булараҡ билдәле документта бөтә оккупация державаларына (Бөйөк Британия, Франция, АҠШ, СССР) кисекмәҫтән һәм Германия хөкүмәте ҡатнашлығында (проекты ҡушымта итеп һалынған була) Германия менән тығыҙ килешеү төҙөй башларға тәҡдим ителә.
СССР, Германияның хәрби блоктарҙа ҡатнашмауы шарты менән, илдең берләшеүе менән ризалашырға, немец армияһы, хәрби сәнәғәт һәм демократик партиялар һәм ойошмаларҙың ирекле эшмәкәрлегенә юл ҡуйырға әҙер була.
Был көнбайыш державалары менән Союз араһындағы "Ноталар һуғышы"на килтерә. Шуның һөҙөмтәһендә Көнбайыш, берләшкән Германия НАТОға инеү өсөн ирекле булырға тейеш тигән ныҡышмалылыҡ менән, совет тәҡдимен кире ҡаға.
Һуңғараҡ, 1988 йылдың октябрендә, ГФР канцлеры Гельмут Колдың Мәскәүгә сәфәре барышында был тема дауам ителә. Быға тиклем ГФР властары Германияның берләшеү ихтималлығына ҡарата фекерҙәрен әйтеп, Михаил Горбачёвтан ышандырырлыҡ яуап ала: КПСС Үҙәк комитетының Генераль секретары, СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе Колгә хат яҙа. Унда тәүге тапҡыр ике ил араһында мөнәсәбәттәрҙә «яңы глава» асыу кәрәклеге тураһында һүҙҙәр була.
1989 йылдың июнендә Горбачёвтың Германия Федератив Республикаһына сәфәре барышында берлектәге белдереүгә ҡул ҡуйыла. Гельмут Коль үҙе был документтҡа үткәндәр буйынса яһалған бер һыҙат, бер үк ваҡытта киләсәккә юлды яҡтыртыусы сығанаҡ тип ҡылыҡһырлама бирә. Ә Горбачёв, үҙ яғынан, документты «алға китеш» тип атай.
Һуңғараҡ СССР-ҙың байтаҡ алдынғы сәйәсмәндәре һәм етәкселәре тарафынан Горбачёв адресына, улар фекеренсә Германия берләшеүенең Советтар Союзы өсөн отошһоҙ шарттары айҡанлы дәғүәләр әйтелә. Атап әйткәндә, СССР-ҙың Германия Федератив Республикаһындағы элекке Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе В. М. Фалин: "…ГФР канцлеры Людвиг Эрхард мәлендә үк Германияның берләшеүе өсөн «компенсация» тәртибендә 124 миллиард марка тәҡдим ителә. Ә 1980 йылдар башында ГДР Варшава килешеүенән сығып Австрия тибында нейтраль статус алһын өсөн, 100 миллиард марка ҡарала. «Германия өсөн ядроһыҙ биләмә статусына ирешеү һәм НАТО-ның көнсығышҡа киңәйеүенә юл ҡуймау мөмкинлеге бар. Горбачёвҡа халыҡтан һорауҙарға яуап алғанда, 74%-ы хуплаясаҡ», — тинем . Ул: «Һуңланыҡ тип ҡурҡам», — тине. Ғәмәлдә иһә: «Беҙгә халыҡты ашатырға 4,5 млрд марка бирегеҙ», — тигән тәҡдимен ишеттерҙе. Бына шул. Хатта ГДР-ҙа ғына беҙҙең триллион һумға тиң мөлкәтебеҙ тороп ҡалһа ла, Советтар Союзының ике Германияға булған бурысын иҫәптән сығарттырып торманы!.
АҠШ, Бөйөк Британия һәм Францияның Германияның берләшеүендәге роле
Германия капитуляцияһы шарттарына ярашлы, Икенсе донъя һуғышында еңелгән ил булараҡ, Германия дәүләте, асылда, еңеүсе илдәрҙең халыҡ-ара контроле аҫтында тора. Шуға күрә Германияның ҡушылыуына Маргарет Тэтчерҙың ризалығын алыу өсөн Советтар Союзы вәкилдәре байтаҡ көс һала. Франция президенты Франсуа Миттеранды ла башта өгөтләргә тура килә.
Германияның берләшеүе Америка һәм НАТО файҙаһына донъяла көстәр балансын үҙгәртеү мөмкинлегенә юл асасағын алдан күргәнлектән, Америка президенты өлкән Джордж Буш баштан уҡ Колдың ғәмәлдәренә бер һүҙһеҙ булышлыҡ итә.
Ниһайәт, еңеүсе илдәрҙең консенсусына өлгәшелә. Улар берләшкән Германияға тулы суверенитет бирергә ризалаша. 1990 йылдың 12 сентябрендә Мәскәүҙә Германияға ҡарата тулыһынса көйләү килешеүенә ҡул ҡуйыла.
Берләшеү алдынан Европала дөйөм хәл
Оппозицияның көсәйеүе һәм Венгрия социалистик эшселәр партияһының либералләшеүе 1989 йылда Венгрияла революцияға һәм 1989 йылдың майында Венгрия менән Австрия араһында «тимер ҡорғанды» бөтөрөүгә килтерә.
1989 йылдың 19 авгусында Шопрона ҡалаһы эргәһендәге Австрия-Венгрия сигендә тыныслыҡ демонстрацияһы үтә. Ике илдең ризалығы менән иҫке Братислава юлындағы Санкт-Маргаретен һәм Шопронкёхида ауылдары араһындағы сик буйы ҡапҡаларын символик рәүештә өс сәғәткә асып ҡуялар. Был ваҡиғалар сылбырлы реакцияға килтерә, һөҙөмтәлә ГДР юҡҡа сыға һәм Көнсығыш блок тарҡала.
1989 йылдың октябрендә ГДР башында күп йылдар торған лидер, коммунистар башлығы Э. Хонеккер, идара итеүҙе көрәштәше Эгон Кренцҡа тапшырып, властан үҙ ирке менән баш тарта. ГДР-ҙың яңы власы Көнсығыш һәм Көнбайыш Берлин араһындағы сик режимын йомшартырға мәжбүр була.
Был 1989 йылдың ноябрендә халыҡтың Көнсығыш һәм Көнбайыш Берлин араһындағы сик аша күпләп үтеүенә һәм 9 ноябрҙә Берлин стенаһының ҡолауына килтерә.
Берлин стенаһы ауғандан һуң ике аҙна үткәс, 1989 йылдың 28 ноябрендә Гельмут Коль яңынан ҡушылыу мөмкинлеген маҡсат итеп, ике Германияны ла үҙ хеҙмәттәшлеген киңәйтергә саҡырған, 10 пункттан торған программа иғлан итә.
1990 йылдың мартында Германия Демократик Республикаһына парламент һайлауҙары дөйөм Германия дәүләтен ойоштороуға тәүшарт булып тора. Был һайлауҙарҙа Көнсығыш Германия христиан демократиктары ҙур айырма менән еңеү яулай. Уларҙың лидеры Лотар де Мезьер — ГДР хөкүмәте башлығы булып китә.
Берләшеү процессының төп этаптары
1990 йылдың 18 майында Коль һәм де Мезьер Бонн ҡалаһында берҙәм иҡтисади киңлек булдырыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. 1 июлдән ГДР биләмәһендә ГФР-ҙың немец маркаһы әйләнешкә инә, ә Германия Демократик Республикаһы маркаһы бөтөрөлә.
31 августа Германия Федератив Республикаһын һәм ГДР-ҙы берләштереү тураһында Килешеү төҙөлә. Уға Германия Федератив Республикаһының Эске эштәр министрлығы башлығы Вольфганг Шойбле һәм Германия Федератив Республикаһының парламент статс-секретары Гюнтер Краузе ҡул ҡуя. Ике илде берләштереү өсөн ГФР Конституцияһында (23-сө статья) ҡаралған мөмкинлек файҙаланыла: ГДР территорияһы ГФР составына индерелә. ГФР Конституцияһы, яңы биләмәлә лә таралып, ғәмәлгә инә.
12 сентябрҙә Мәскәүҙә Германия Федератив Республикаһының, ГДР-ҙың, СССР-ҙың, АҠШ-тың, Францияның һәм Бөйөк Британияның тышҡы сәйәсәт ведомстволары башлыҡтары ҡул ҡуйған «Германия мәсьәләләре буйынса һуңғы көйләү тураһында килешеү» төҙөлә.
Берләшеү шарттарының береһе — ГФР Конституцияһына 1990 йылдан һуң Германияның бөтә өлөштәре берләштерелеүе һәм ике дәүләт араһында Одер — Нейсе буйынса сикте тулыһынса таныу тураһында Польша менән килешеүгә ҡул ҡуйылыуы хаҡында положение индереү була.
Германия 1990 йылдың 3 октябрендә берләштерелә. Был көн шунан алып Германия берҙәмлеге (Tag der deutschen Einheit) көнө булып тора һәм йыл һайын милли байрам булараҡ билдәләнә. Был көндө төнгө сәғәт 12-нән ГДР, уның дәүләт институттары бөтөрөлә, армия, флот тарҡатыла.
ГДР-ҙы үҙенә ҡушҡан ГФР, һаман да  ЕЭС һәм НАТО ағзаһы булып ҡала. Шул уҡ ваҡытта берләшкән Германия 1991 йылдың 15 мартында — Германияға мәсьәләләре буйынса һуңғы көйләү тураһында Килешеү көсөнә ингән көндә генә — тулы суверенитетҡа эйә була.
1990 йылдың 15 декабрендә үҙәк Европа ваҡыты буйынса 19:58-ҙә ГДР-ҙың ике дәүләт телеканалының береһе тапшырыуҙарын — Deutschland Fernsehfunk 1|DFF 1 туҡтата.
1992 йылдың 1 ғинуарына ҡарата төндә Яңы йыл шоуын трансляциялағандан һуң, DFF Länderkette шулай уҡ тапшырыуҙарын туҡтата. Ә уның йышлыҡтарын яңы ер йәмәғәт телекомпаниялары үҙ-ара бүлешеп ала..
ГДР-ҙың радиотапшырыу каналдары 1991 йылдың 31 декабренә тиклем эҙмә-эҙлекле рәүештә бөтөрөлә. Килешеүҙең 36 пункты буйынса, ябылыуға дусар булмай ҡалған берҙән-бер ГДР радиостанцияһы — Deutschlandsender Kultur ғына. Ул да 1992 йылдың 1 ғинуарынан ARD һәм ZDF берлектәге биләмәгә тапшырыла. Ә 1994 йылдың 1 ғинуарынан Deutschlandfunk Kultur итеп үҙгәртелә.
ГДР-ҙың премьер-министры Лотар де Мезьер тәүҙә ГФР хөкүмәтенә индерелә. Әммә бер аҙҙан Штази менән бәйләнештә торған тигән ғәйепләү нигеҙендә эшенән ебәрелә.
Иҡтисади аспект
Германияны берләштереү, шулай уҡ көнсығыш Германия иҡтисадын яңынан яйға һалыу буйынса эштәр байтаҡ өҫтәмә финанстар талап итә. Был сығымдарҙы ҡаплау өсөн 1991 йылда Германияла теләктәшлек өҫтәмәһе индерелә. Ул килемгә һалым (физик шәхестәр өсөн) һәм табышҡа һалым (юридик шәхестәр өсөн) суммаһының 7,5%-ын тәшкил итә.
Хәҙерге көндә был өҫтәмәнең ставкаһы 5,5 % тәшкил итә һәм  килем билдәле бер кимәлдән артҡан осраҡта алына.
2018 йылда теләктәшлек өҫтәмәһенән килем суммаһы 18,93 миллиард евро тәшкил иткән.
Иҡтисади һәм валюта союзы 1990 йылдың 1 июлендә үҙ көсөнә инә. Шул уҡ ваҡытта ГДР маркалары эш хаҡы, пенсиялар һәм ҡулаҡсаның бер өлөшө өсөн 1:1 нисбәтендә һәм оҙайлы һаҡлау һәм кредит йөкләмәләре өсөн — 2:1 нисбәте менән немец маркаларына алмаштырыла.
Көмөшбаев Булат Ишмөхәмәт улы
Көмөшбаев Булат Ишмөхәмәт улы (26 февраль 1942 йыл − 31 октябрь 1993 йыл) — агроном, дәүләт хужалығы эшмәкәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1980). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1979).
Биографияһы
Булат Ишмөхәмәт улы 1942 йылдың 26 февралендә Башҡортостандың Баймаҡ районы Өмөтбай ауылында тыуған. Ике йыл Темәс педагогия училищеһында уҡығандан һуң, ғаилә хәлдәре арҡаһында 1956 йылда «Һәүәнәк» совхозында тракторсы булып эш башлай, 1961 йылда Совет Армияһы сафына алына. Армиянан һуң Башҡорт ауыл хужалығы институтына уҡырға инә. Институттың агрoномия бүлеген уңышлы тамамлағандан һуң, «Фрүнзе» исемендәге колхозға агрoном итеп ебәрәләр (1969). 1970 йылдан «Ирәндек» совхозының баш агрoномы, ә 1979 йылдың авгусында «Ленин» исемендәге колхоздың рәйесе итеп һайлана. 1984 йылдың июлендә «Сибай» совхозы директоры итеп тәғәйенләнә. 1988 йылдың апреленән Баймаҡ район агросәнәғәте берекмәһенең начальнигы булып эшләй. Районы өсөн көсөн, ваҡытын йәлләмәгән етәксене ҡайһы ерҙә эш һүлпәнерәк бара, шул хужалыҡҡа эшкә ебәрәләр.
1989 йылдың май айынан Баймаҡ совхозының директоры итеп тәғәйенләнә. Ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем ошо хужалыҡта эшләй. Ошо ҡыҫҡа ғына ғүмере эсендә Баймаҡ районы хужалыҡтарының иҡтисадын артабан нығытыу, производствоны үҫтереү, социаль-мәҙәни объекттарын төҙөү өсөн күп көс түгә. Аҡморон ауыл хакимиәте башлығы булып һайланғас, Б. И. Көмөшбаев ветерандарҙың һәм халыҡтың әҙ тәьмин ителгән ҡатламдарының ихтыяждарына, клуб, балалар баҡсалары, мәктәп мәсьәләләренә ҙур иғтибар бирә.
Ҡайҙа ғына эшләмәһен, Булат Ишмөхәмәт улы үҙен яҡшы белгес, дәртле һәм маҡсатҡа ынтылышлы етәксе, ихлас күңелле кеше итеп күрһәтә. Ауыл хужалығы өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн уға «БАССР-ҙың атҡаҙанған аграномы» (1980) исеме бирелә. Ике тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһына лайыҡ була. «Почет Билдәһе» ордены менән наградлана (1979).
1993 йылдың 31 октябрендә вафат була. Өмөтбай ауылында ерләнә.
Ижун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Талагайка
Талагайка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Авторлыҡ хоҡуғын боҙоу
Авторлыҡ хоҡуғын боҙоу  — енәйәт, Рәсәй Федерацияһы Енәйәт Кодексының 146 статьяһына ярашлы авторлыҡ хоҡуғын боҙоу (шул иҫәптә плагиат) менән билдәләнә, кешенең конституцион хоҡуғын һәм иркенә ҡаршы енәйәттәр төркөменә инә.
Чилингаров Артур Николаевич
Чилингаров Артур Николаевич (25 сентябрь 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең океанолог-ғалимы, Арктиканы һәм Антарктиканы тикшереүсе, география фәндәре докторы, профессор. Рус география йәмғиәтенең беренсе вице-президенты һәм Дәүләт полюс академияһының президенты, «Полярниктар ассоциацияһы» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы президенты.
Рәсәй Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы (2008). Советтар Союзы Геройы (1986). Рәсәй Федерацияһы Геройы (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метеорологы (2005). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1981).
1993—2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты. 2011—2014 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының Федерация Советы ағзаһы. «Берҙәм Рәсәй» партияһының Юғары советы бюроһы ағзаһы.
Биографияһы
Артур Николаевич Чилингаров 1939 йылдың 25 сентябрендә Ленинградта тыуа. Атаһы — әрмән, әсәһе — рус. Ике йәшлек сағында ҡала фашистар ҡамауына эләгә. Үҫмер сағында ғаилә Төньяҡ Осетияға күсә, шунда оҙаҡ йылдар Владикавказда (ул саҡта — Орджоникидзе) йәшәйҙәр.
1963 йылда Ленинград Юғары диңгеҙ инженерҙары училищеһын (хәҙер Адмирал С. О. Макаров исемендәге Дәүләт диңгеҙ академияһы) океанология специальносы буйынса тамамлай.
Күп йылдар Чилингаров Арктика һәм Антарктика ғилми-тикшеренеү институтының ғилми хеҙмәткәре, Тиксиҙа лаборатория инженер-гидрологы булып эшләй.
1970—1980-се йылдарҙа Чилингаров СССР Гидрометеорология дәүләт комитеты системаһында юғары вазифаларға тәғәйенләнә — Амдермалағы территориаль идаралыҡ начальнигынан алып комитет рәйесе урынбаҫарына тиклем үҫә.
Эшмәкәрлеге
Хеҙмәт юлын Балтик суднолар ремонтлау заводының монтажсы слесары булып башлай.
1963 йыл — Тикси ҡасабаһында Арктика ғилми-тикшеренеү обсерваторияһында инженер-гидролог.
1965 йыл — Яҡут АССР-ында ВЛКСМ-дың Булун район комитетының беренсе секретары итеп һайлана. ВЛКСМ-дың бөтә тарихында ул берҙән-бер партияһыҙ райком секретары була.
1969—1971 йылдар — «Север-21» юғары киңлектәге ғилми экспедицияһы етәксеһе. Алынған һөҙөмтәләр Төньяҡ диңгеҙ юлының бөтә оҙонлоғонда трассаны йыл әйләнәһендә файҙаланыу мөмкинлеген нигеҙләргә юл аса. «СП-19» дрейфлаусы станция начальнигы, «СП-22» станцияһы начальнигы урынбаҫары була.
1971 йылдан — 17-се совет антарктик экспедицияһының «Беллинсгаузен» антарктик станцияһы начальнигы.
1974—1979 йылдар — Амдерма гидрометеорология һәм тәбиғәт мөхитенә контроль буйынса территориаль идаралыҡ начальнигы.
1979—1986 йылдар — Кадрҙар һәм уҡыу йорттары идаралығы начальнигы, СССР Гидрометеорология һәм тәбиғәт мөхитенә контроль буйынса дәүләт комитетының коллегия ағзаһы.
1982 йыл — «СССР — Канада» йәмғиәте президенты.
1986—1992 йылдар — СССР Гидрометеорология һәм тәбиғәт мөхитенә контроль буйынса дәүләт комитетының Рәйес урынбаҫары, Арктика, Антарктика һәм Донъя океаны эштәре буйынса баш идаралыҡ начальнигы. «Сибирь» атом йөрөгөсөндә Төньяҡ полюсҡа фәнни экспедиция һәм Антарктидаға трансконтиненталь осоу етәксеһе.
1999 йыл — Ми-26 вертолетында ғәҙәттән тыш алыҫ араларға осоу етәксеһе.
2002 йыл — Чилингаров бер моторлы Ан-3Т самолётында Көньяҡ полюсҡа осоуға етәкселек итә.
2003 йыл — Чилингаров тырышлығы менән оҙаҡ ваҡыт дрейфлаусы «Северный полюс-32» станцияһы асыла.
2008 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
2013 йылдың 25 октябрендә Сочиҙағы Ҡышҡы олимпия уйындары сиктәрендә Төньяҡ полюста олимпия утын тоҡандыра.
Иҫәнғол ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Иҫәнғол ауыл Советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫәнғол ауылы.
Кесе Юнко
Кесе Юнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шойна йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡабаҡ
Ҡабаҡ (Ты́ква обыкнове́нная, Cucurbita pepo) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, һабағы 5 метрға етә, баҡса культураһы. Тупраҡ өҫтөндә үрмәләп үҫә. Июль-сентябрь айҙарында һары сәскә ата, емеше сентярь-ноябрҙә өлгөрә.
Таралыуы
Ҡабаҡтың тыуған иле — Мексика. Америкала ҡабаҡты б.э.т. 3000 йылдан үҫтергәндәр. Европаға XVI быуатта испан диңгеҙселәре алып ҡайта. Хәҙергә көндә ҡабаҡты бөтә ерҙә лә сәсеп үҫтерәләр.
Түбәнге Туҡбай
Түбәнге Туҡбай (Нижнее Тукбаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Дыуан-Мәсетле ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452560, ОКАТО коды — 80242820006.
Гармония (мифология)
Гармония (Ἁρμονία ) Ҡырым һуғышы (1853-1856) — боронғо грек мифологияһында татыулыҡ, берҙәмлек алиһәһе, бәхетле никах кәүҙәләнеше. Ир менән ҡатын гармонияһы һәм ыҙғыш-талаштарҙы тынысландырыу менән етәкселек итә. «Ҡапма-ҡаршы» аллалар Арес һәм Афродитаның ҡыҙы, икенсе бер фараз буйынса, Зевс һәм Электраның ҡыҙы. Кадмдың ҡатыны, Автоноя, Агава, Ино, Семела һәм Полидораның әсәһе, Иасионаның һеңлеһе.
Электра плеядаһы тарафынан тәрбиәләнә. Афина һәм Гефест уға "енәйәтсел составтар менән буялған күлдәк" бүләк итә, уның буйынса киләсәк быуындары енәйәт менән бысранған, гонаһлы тип танылырға тейеш була. Кадм менән уның туйын (тәүге тапҡыр) бөтә олимпиясылар үҙҙәренең ҡатнашлығы менән ихтирам итә. Аполлон үҙе — кифарала, музалар  авлоста уйнай, башҡа илаһтар бәхетлеләрҙе телмәрҙәр менән данлай. Гермес Гармонияға лира бүләк итә, Афродита (йәки Гефест, йәки Афина) — муйынсаҡ, пеплос һәм авлостар; Деметра — бойҙай уңышы, ә Электра — аллаларҙың Бөйөк Әсәһенең изге йолалаларын, был йолалар менән бирелергә тейеш булған кимвалдар, тимпандар һәм күңелле ярандарын бүләк итә. Кадм кәләшенә Гефестан йәки Европанан, алған күлдәк һәм муйынсаҡты бүләк итә. Был муйынсаҡ, ғәҙәттә, Гармония муйынсағы булараҡ билдәле була, сөнки был биҙәүес уға (һәм унан һуңғы эйә булыусыларға) бәхетһеҙлек килтерә. Башҡа версиялар раҫлауынса, Гармония был муйынсаҡты ҡайһы бер аллаларҙан, йә Афродитанан, йә Афинанан ала.
Ноннға ярашлы, туй Самофракияла йәки күле янынла үтә. Фивала Гармонияның никах һарайы емереклектәрен һәм туйҙа музалар йырлаған майҙанды, шулай уҡ Афродитаның өс статуяһын күрһәтәләр, улар Гармонияға бағышланған һәм Кадм карабының осонда ағас биҙәүестәрҙән эшләнгән бүләк була.
Һуңыраҡ, инде Иллирияла, Кадм (үҙенең үтенесе буйынса) аллалар тарафынан йыланға әйләндерелгәс, Гармония өмөтһөҙлөккә бирелеп кейемдәрен сисеп ташлай һәм ирен үҙенә саҡыра. Кадм, уның яланғас тәнен ҡыҫып ҡосаҡлай һәм иркәләй. Ҡара ҡайғылы Гармония үҙен дә йыланға әйләндерһендәр өсөн, аллаларға мөрәжәғәт итә, аллалар уның да теләген ҡабул итә.
Боронғо рим мифологияһында Гармония Конкордияға тап килә, грек мифологияһында ҡапма-ҡаршы персонаж — Эрис, уға рим мифлологияһында Дискордия тап килә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Эффельдер-Рауэнштайн
Эффельдер-Рауэнштайн (Effelder-Rauenstein) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3692 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 395 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 96528 һәм автомобиль коды SON.
Ғәбиҙуллин
Ғәбиҙуллин — ир-ат фамилияһы. Ғәбиҙулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла.
Ғәбиҙуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Марья-Юган
Марья-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иогач (йылға)
Иогач (Оло Тулгуль) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чиглинцев Александр Петрович
Чиглинцев Александр Петрович 1902 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрө ҡалаһында тыуған.
1919 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы. 1919−1920 йылдарҙа — РКСМ-дың Бөрө өйәҙе комитетының рәйесе. Граждандар һуғышы осоронда 58-се дивизияһының рота политругы (май−ноябрь, 1920), артабан РКСМ-дың Бөрө өйәҙе комитетының (1920−1921), Өфө өлкә комитетының яуаплы секретары, РКСМ-дың Өфө өйәҙ комитетының яуаплы секретары булып эшләй.
1921−1923 йылдарҙа — Башҡортостандың профессиональ советында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының вәкиле, 1923−1925 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары, 1925−1927 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының II дәрәжә 1-се мәктәбенең уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, 1928−1931 йылдарҙа — Сәнәғәт-иҡтисади техникумының (Башҡорт кооператив техникумының) беренсе директоры. 1935−1936 йылдарҙа — кадрҙар бүлеге мөдире, 1932−1935 йылдарҙа — Белорет ҡалаһының ВКП(б)-ның район комитетының инструкторы, 1936−1937 йылдарҙа — Һыу транспортының Ағиҙел өлкә контораһының парторгы (Кама йылға пароходлығының сәйәси бүлеге), ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының сәнәғәт бүлегенең инструкторы.
1938 йылда репрессиялана.
Полуденный Алзас
Полуденный Алзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алзас йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күндерәк ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Күндерәк ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге— Күндерәк ауылы.
Тарихы
Күндерәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы  Башҡортостан Республикаһы  Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Приговор
Пригово́р шулай уҡ хөкөм, суд ҡарары — ғәҙел хөкөмден процессуаль акты. 1-се инстация йәки аппеляция инстанцияның суды Судьяның ғәйепле булыу йәки ғәйепле булмау тураһында ҡарар (5-се статья, РФ Енәйәт-процесс Кодексы).
Приговор дәүләт исеменән сығарыла һәм законға тиңләштерелә. Дәүләт судының приговор нигеҙендә енәйәтте эшләғән субъектҡа санкция бирә.
Талмыр
Талмыр — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иптияр йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шафран
Шафран (Шафраново) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2362 кеше. Почта индексы — 452100, ОКАТО коды — 80202870001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл Ҡорһаҡ йылғаһының уң ярында (Дим йылғаһының һул ҡушылдығы) урынлашҡан. Ҡасаба аша Мәскәү — Силәбе тимер юл линияһы үтә.
Тарихы
Шафран ауыл Советы үҙәге, тимер юл станцияһы. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышҡа табан 18 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға 1888—1890 йылдарҙа Бәләбәй өйәҙендә Һамар‑Златоуст тимер юлын төҙөүгә бәйле Шафран станцияһы ҡасабаһы дворян Шафрановтар фамилияһы менән нигеҙ һалына. Һуңынан станцияға яҡын урында О. В. Шафранова тарафынан ҡымыҙ дауаханаһы асыла. 1895 йылда сиркәү төҙөлә. 1896 йылда 5 йортта 45 кеше йәшәгән. 1906 йылда Шафран утарында мәктәп теркәлгән, ҡымыҙ менән дауалау йорто эшләгән. 1920 йылда Шафран станцияһында 200 кеше йәшәгән, Шафран курорты һәм Шафран ҡасабалары булған. 1931 йылдан улар хәҙерге исемдәге ҡала тибындағы ҡасаба булараҡ бергә иҫәпкә алынған. 2005 йылдан башлап 1490 сағҡрым тимер юл будкаһы, 3‑сө Шифахана, Мәндән разъезы ҡасабалары менән берләшкәндән һуң хәҙерге статусын ала.
Халҡы: 1906 йылда — 13 кеше; 1920 йылда — 259 кеше; 1939 йылда — 2137 кеше; 1959 йылда — 3669 кеше; 1989 йылда — 2774 кеше; 2002 йылда — 2620 кеше; 2010 йылда — 2362 кеше. Татарҙар, башҡорттар, урыҫтар йәшәй (2002). Урта мәктәп, мәктәп‑интернат, балалар баҡсаһы, амбулато­рия, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, сиркәү бар.