cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вәҡийәр
Географик урыны
Вәҡийәр ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Вәҡийәр йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡҡа табан 21 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 35 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Вәҡийәр ауылына XVIII быуатта, 1752 (1761) йылда, керҙәшлек килешеүе буйынса, Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттарының Вәҡийәр йылғаһы буйындағы аҫаба ерҙәрен ҡуртымға алған мишәрҙәр нигеҙ һалған. Шулай уҡ Ғүмәр атамаһы менән дә билдәле булған.
Вәҡийәр ауылы составында бөтәһе 7 ауыл булған 3-сө мишәр кантонының 16-сы йортона ҡараған.
1795 йылда 8 йортта 54 кеше, 1816 йылда — 9 йортта 70, 1834 йылда 23 йортта — 119 кеше йәшәгән.
Мишәрҙәр игенселек менән шөғөлләнгән: 1842 йылда 119 кешегә 35 сирек ужым һәм 94 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. «Бесәнлектең күпселек өлөшө һөрөлгән, шулай уҡ ҡоро үҙәнле бесәнлек бар, урман ҡырҡылған. Һөрөнтө ер Ерекшишмә ағып ятҡан убалы урында. Күптән һөрөлгән». Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше билдәле. 1895 йылда ауылда өсөшәр ашлыҡ һуҡҡыс һәм елгәргес булған. Баҡсасылыҡ һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. «Ябай, урындағы тоҡомло мал. Вәкийәр йылғаһына табан битләү буйлап ауыл яны мал утлауы урынлашҡан. Вәкийәр йылғаһында малдар эсерелә. Бесәнлек — урман араһында, тигеҙлек буйлап. Ихтыяжға ҡарап үлән йәй буйына сабыла. Бесән ҡуртымға алынған болондарҙа әҙерләнә. Урман менән рәүиз йәне һаны буйынса бүлешеп файҙаланалар, ағасты һайлап ҡырҡалар. Өйҙәрҙе утын һәм һалам менән йылыталар». Ауылда тимерлек һәм Ҡыйғы йылғаһы буйында тирмән бар.
Вәҡийәр ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
Вәҡийәр ауылында 1859 йылда 26 йортта — 217, 1865 йылда 36 йортта — 252 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөләнгәндәр. Вәҡийәр ауылында мәсет, һыу тирмәне булған.
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
1906 йылда мәсет, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылда Вәҡийәр ауылында 111 йортта — 563 мишәр йәшәгән.
Вәҡийәр ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Вәҡийәрҙә татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Урмандар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәлдәре:
Саушин Александр Захарович
Саушин Александр Захарович (20 апрель 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, эшҡыуар, сәйәсмән. Техник фәндәр докторы. Профессор. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2002).
Сәйәси эшмәкәрлеге
Сәйәси эшмәкәрлеген С. Шахрайҙың Рәсәй берҙәмлеге һәм татыулығы партияһынан (ПРЕС) Дәүләт думаһына һайлауҙарҙан башлай. Владислав Виноградовтан ҡалышып, икенсе урынды яулай.
Әстерхан Думаһының бер нисә саҡырылыш депутаты, ,.
Фәнни эшмәкәрлеге
Техник фәндәр докторы, профессор,, Әстерхан дәүләт техник университетының «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау» кафедраһы мөдире. АГН-дың хоҡуҡлы ағзаһы. Фәнни эшмәкәрлеге тематикаһы — газ-конденсатлы сероводород ятҡылыҡтарҙың эксплуатациялау һәм эшкәртеү проблемалары (Дәүләт премияһына лайыҡ була). 6 ғилми хеҙмәт, 15 уйлап табыу авторы.
Вюншендорф (Эльстер)
Вюншендорф (Эльстер) (Wunschendorf/Elster) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3032 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 216 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7570 һәм автомобиль коды — GRZ.
Башкиров Матвей Емельянович
Матвей Емельянович Башкиров (1843—1924) — рәсәй эшҡыуары, икмәк сәнәғәтсеһе.
Биографияһы
Емельян Григорьевичтың уртансы улы Яковтың көтөлмәгән вафатынан һуң уландарҙың кесеһе — Матвей Түбәнге Новгородтағы Башкировтар нәҫеленең башлығы булып китә. Мөлкәтте бүлгән саҡта уға иң бәләкәй өлөш тәғәйен була, әммә ул үпкә һаҡламай. Эш шунда — өлкән ағаларына эләккән тирмәндәрҙе нәҡ Матвей төҙөгән булған. Шуға күрә ул төҙөлөшкә тотона һәм ун йыл үтеүгә Матвей Башкировтың мөлкәте ағалары Николай менән Яковтың мөлкәтенән кәмерәк булмай.
Матвей Башкиров йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, бының өсөн уның тотҡан урыны ла, байлығы ла етерлек була. 1880 йылда Матвей Емельяновичты йәмәғәт ҡарт-ҡоролар (ғәриптәр) йортоноң бағыусыһы итеп һайлайҙар, өс йылдан ул ҡала Думаһыны. гласный креслоһын биләй, ә 1885 йылда уға реаль училищеһының бағыусы ағзаһы булырға тәҡдим яһала.
Үҙенең мәрхәмәтлелеге менән Матвей Башкиров эшсе халыҡтың һөйөүен һәм хөрмәтен яулай, шул уҡ ваҡытта ул тәбиғәттән бик баҫалҡы була һәм артыҡ күҙгә ташланмаҫҡа тырыша. Бөтә ғүмере буйы Матвей Башкиров халыҡ мәғарифы эшенә бик ҙур күләмдәрҙә аҡса иғәнә итә.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Варшаванан 1898 йылда булдырылған император Николай II исемендәге политехник институтты күсерергә кәрәк була. Институтты үҙ ҡалаһына алыу хоҡуғы өсөн Тифлис, Һарытау, Одесса, Ырымбур, Омск, Екатеринослав, Екатеринбург һәм Түбәнге Новгород ҡалалары көрәшә. Юғары уҡыу йортто ҡабул итеүсе ҡала ике миллион һумдан кәм булмаған аҡса йыйырға тейеш була. Сауҙагәрҙәр һәм дворяндарҙың индергән иғәнәләре арҡаһында конкурста Түбәнге Новгород еңә. Матвей Емельянович институт өсөн иң тос өлөштө индерә — ярты миллион һум.
Һәр йәй һайын Матвей Башкиров Зименкаларҙа үҙенең дачаһында ял итә һәм унда халыҡ араһында Изгелек күрһәтеүсе (Благотворитель) хөрмәтле ҡушаматын ала. Бер ваҡыт күрше ауылдан рәхмәт әйтергә киләләр, Матвей емельнович уларға водокачка төҙөй. башкиров уларға яуап итеп әйткән: «һеҙҙең өсөн, мужиктар, тырышманым, йөклө ҡатындарығыҙ өсөн тырыштым». Ысынында, был ауыл йылғаныңбейек ярында урынлашҡан һәм ҡатын-ҡыҙҙарға тулы биҙрәләр менән көн һайын үргә менергә тура килгән.
Уның тырышлығы менән Зименкаларҙа пристангә төшөү урынын булдырылған, күрше ауылда сиркәү ремонтланған.
Шыршы турғайы
Шыршы турғайы (Клест-еловик ). Тәресуҡыш, нарат сыпсығы.
Башкиров Матвей Емельянович
Биографияһы
Түбәнге Новгородтағы беренсе дауахана кассаһы шулай уҡ Матвей Башкировтың тирмәне эргәһендә ойошторола. Вафат булып ҡалған эшселәрҙең улдарына 30 һум аҡса бирелгән. Үлгәндәрҙе ерләү өсөн һәр ғаиләгә — 6 һум, ә бала тапҡан ҡатындарға дүрт һумлыҡ пособие бүленгән. Бай тирмәнсе йомарт кеше генә булараҡ билдәлеллек алмаған, ул шулай уҡ яҡшы идарасы ла булған, 1891 йылда Лукоянов өйәҙен аслыҡ баҫҡас, үләтте бөтөрөү комиссияһына тап Матвей Емельяновичты һайлайҙар.
Шыршы турғайы
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Туп булып йөрөйҙәр. Осҡанда тауышланалар, ағастарға ҡунһалар, тынып ҡалалар. Суҡыштарының остары ҡайсыланып тора. Ата ҡоштоң дөйөм төҫө ҡыҙғылт һары, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт һоро, ҡорһағы һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Башкиров Матвей Емельянович
Биографияһы
90-сы йылдарҙа уға Дәүләт банкы Түбәнге Новгород бүлексәһенең иҫәп һәм иҫәп-ссуда комитетары ағзаһы булырға тәҡдим яһайҙар. Тиҙҙән бай тирмәнсе банк донъяһында үҙенең хәлен нығытып ҡуя: ҡыҙын дәүләт банкы Түбәнге Новгород контораһы директоры, абруйлы чиновник Полянский әфәнденең улына кейәүгә бирә.
Шыршы турғайы
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-кли-кли». Сырҡылдап һәм һыҙғырып һайрай.
Башкиров Матвей Емельянович
Биографияһы
Матвей Башкиров Түбәнге Новгородтың рәсми рәүештә һайланмаған хужаһы була. Әммә ғаиләне яҡшы белгән бер кеше лә даланлы эшҡыуарҙы бәхетле тип әйтергә теле әйләнмәҫ ине. Тәүге ҡатыны эсеүгә һалыша һәм ошо сирҙән вафат була. Икенсе ҡатыны улының үҙ-үҙенә ҡул һалыунынан һуң ныҡ ауырый һәм тиҙҙән үлеп китә. 1917 йылдағы Октябрь түңкәрелешенән һуң Башкировтар ғаиләһенең бөтә мөлкәтен тартып алалар. 1918 йыл башына бай сауҙагәр ярлы булып аяҡ баҫа. 1924 йылда вафат була. Уны һуңғы юлға оҙатыу өсөн сауҙәгәр-тирмәнсенең элекке яҡшылыҡтарын иҫләгән бик күп кеше килә.
Шыршы турғайы
Йәшәү рәүеше
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса шыршы һәм ҡарағай орлоҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ағаста була. Көрән таплы йәшкелт зәңгәр төҫтәге 3—4 бөртөк йомортҡа һала.
Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Төркөмдәр теорияһы
Төркөмдәр теорияһы — дөйөм алгебраның төркөмдәр тип аталған алгебраик структураларҙы һәм уларҙың үҙсәнлектәрен өйрәнеүсе бүлеге. Дөйөм алгебрала төркөм үҙәк төшөнсә булып тора, сөнки ҡулсалар, яландар, векторлы арауыҡтар кеүек күп мөһим алгебраик структуралар киңәйтелгән операциялар һәм аксиомалар йыйылмаһы булған төркөмдәр булып торалар. Төркөмдәр математиканың бөтә өлкәләрендә барлыҡҡа киләләр, һәм төркөмдәр теорияһының ысулдары алгебраның күп бүлектәренә ҙур тәьҫир яһайҙар. Төркөмдәр теорияһының үҫеше процессында, күп йәһәттән дөйөм алгебраның дөйөм алғанда спецификаһын билдәләүсе ҡеүәтле инструментарий төҙөлә, элементтары математиканың күрше бүлектәре һәм ҡушымталары менән әүҙем үҙләштерелеүсе үҙенең глоссарийы барлыҡҡа килә. Төркөмдәр теорияһының иң үҫешкән тармаҡтары — һыҙыҡлы алгебраик төркөмдәр һәм Ли төркөмдәре — математиканың үҙ аллы өлкәләре булып китәләр.
Аникин Павел Алексеевич
Аникин Павел Алексеевич  (17 декабрь 1873 йыл — 21 апрель 1938 йыл) — уҡытыусы, Рәсәй империяһының II саҡырылыш Дәүләт думаһына Һарытау губернаһынан депутат. Сәйәси золом ҡорбаны.
Төркөмдәр теорияһы
Кристаллдар йәки водород атомдары кеүек төрлө физик системалар симметриялы, уларҙы симметрия төркөмдәре менән моделләштереп була, шулай итеп төркөмдәр теорияһының һәм уның менән тығыҙ бәйләнгән һүрәтләүҙәр теорияһының физикала һәм химияла мөһим ҡулланылышы табыла.
Аникин Павел Алексеевич
Биографияһы
Павел Алексеевич Аникин крәҫтиәндәрҙән. Атаһы — игенсе, бер ни тиклем ваҡыт буяу оҫтаханаһы тотҡан. Сердобскиҙа башланғыс белем ала. 1893—1896 йылдарҙа Һамар губернаһында халыҡ ауыл мәктәбе уҡытыусыһы булып хеҙмәт итә. Ҡазан уҡытыусылар институтын тамамлаған.
Төркөмдәр теорияһы
XX быуатта математикала иң һиҙелерлек алға китеш булып, күп математиктарҙың бергә тырышлыҡтарының һөҙөмтәһе булған, 10 меңдән артыҡ баҫма бит биләгән, төп массивы 1960 йылдан 1980 йылдарға тиклем баҫылып сыҡҡан — тулы ябай сикле төркөмдәрҙе классификациялау тора.
Аникин Павел Алексеевич
Биографияһы
1899 йылдан Ҡаҙан һәм Саратов губерналарының төрлө ҡалаларында юғары башланғыс училищелар уҡытыусыһы булып эшләй. 1903—1905 йылдарҙа социал-демократтарҙың инициатив төркөмендә агитатор һәм пропагандист була, уҡыусылар араһында пропаганда алып бара. Ҡанлы йәкшәмбенән (1905 йылдың 9 ғинуары) һуң ҡулға алына, бер айға яҡын Вольск ҡалаһындағы төрмәлә үлтыра. 1905 йылдың октябрендә амнистия буйынса азат ителә. Сердобск шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡыта.
Сердобск өйәҙенән һайланыусы. 1907 йылдың 6 февралендә Саратов губернаһы һайлаусыларының дөйөм составынан II саҡырыу Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана, 88 өн йыйып, социаль-демократик фракция составына инә; фракцияның меньшевиктар ҡанаты комитеты ағзаһы була. Дума комиссияһы һәм халыҡ мәғәрифе комиссияһы ағзаһы. Аграр мәсьәлә буйынса фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша.
Төркөмдәр теорияһы
Тарихы
Төркөмдәр теорияһының өс тарихи тамыры бар: алгебраик тигеҙләмәләр теорияһы, һандар теорияһы һәм геометрия. Төркөмдәр теорияһының башында торған математиктар, — Леонард Эйлер, Карл Фридрих Гаусс, Жозеф Луи Лагранж, Нильс Хенрик Абель һәм Эварист Галуа. Галуа, хәҙер Галуа теорияһы тип аталған теория эшләп, төркөмдәр теорияһын абстракт алгебраның икенсе тармағы — яландар теорияһы менән бәйләүсе беренсе математик була.
Аникин Павел Алексеевич
Биографияһы
Дәүләт Думаһы пропуск алдында хөкүмәт уларҙы биреүҙе талап иткән 16 Социаль-демократик депутаттың береһе. 1907 йылда 2-се Думаның социаль-демократик фракцияһы эше буйынса 100 һәм енәйәт эше 102 язаһы буйынса 5 йыл катор эштәренә хөкөм ителгән. 1910 йылға тиклем Петербург төрмәһендә, 1910 йылдан 1912 йылға тиклем Александровка үҙәгендә төрмәлә ултыра. 1912 йылда Иркутск губернаһының Телин волосына китә. Унан Иркутск янындағы Усолье ауылынана күсеп килә.
Төркөмдәр теорияһы
Тарихы
Төркөмдәр теорияһы барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән беренсе мәсьәләләрҙең береһе, бирелгән n-сы дәрәжәләге тигеҙләмәнең m тамыры тамырҙары булып торған m-сы дәрәжәләге тигеҙләмә төҙөү мәсьәләһе торған (m < n). Был мәсьәләне ябайыраҡ осраҡтар өсөн Худде (1659 йыл) ҡарай. 1740 йылда Сондерсон биквадрат аңлатмаларҙың квадрат ҡабатлашыусыларын табыу 6 дәрәжә тигеҙләмәне сығарыуға ҡайтып ҡала икәнен күрә, ә Ле Сёр (1748 йыл) һәм Вейринг (1762 йылдан 1782 йылдарға тиклем) был идеяны үҫтерә.
Аникин Павел Алексеевич
Биографияһы
1917 йылдың мартында Себерҙән Үҙәк Россияга ҡайта. 1917 йылдың көҙөнән 1918 йылдың октябренә тиклем Саратов губернаһының Сердоба өйәҙендә халыҡ белеме буйынса инструктор була. 1918 йылдың апрелендә РСДРП(м) партияһынан сыға. Мәскәүгә күсеп килә, унда күп йылдар дауамында Мәскәү педагогия институтында уҡыта. Политкаторжандың йәмғиәте ағзаһы.
1938 йылдың 7 ғинуарында НКВД ҡулға ала. 1938 йылдың 21 апрелендә контрреволюцион террорлыҡ ойошмаһында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеү буйынса Юғары судының Хәрби коллегияһы атып үлтереүгә хөкөм итә. Шул уҡ көндө Мәскәү янындағы «Коммунарка» полигонында атып үлтерелә һәм ерләнә.
Төркөмдәр теорияһы
Тарихы
Паоло Руффини 1799 йылда бишенсе һәм юғарыраҡ дәрәжәләге тигеҙләмәләрҙең радикалдарҙа хәл итерлек булмауын иҫбатлауҙы тәҡдим итә. Иҫбатлау өсөн ул, уларҙы икенсе исем менән атаһа ла, төркөмдәр теорияһы төшөнсәләрен ҡуллана. Руффини шулай уҡ уға Аббати яҙған, төп фекере төркөмдәр теорияһы булған, хатты баҫтырып сығара.
Аникин Павел Алексеевич
Биографияһы
1957 йылдың 22 авгусында СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан реабилитациялана.
Сығанаҡтар
Төркөм:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар
Төркөмдәр теорияһы
Тарихы
Галуа шуны асыҡлай, әгәр алгебраик тигеҙләмәнең бер нисә тамыры булһа, ул саҡта һәр саҡ был тамырҙарҙың шундай алмаштырмалар төркөмө бар, был ваҡытта
«Төркөм» төшөнсәһенә хәҙерге билдәләмә тик 1882 йылда Вальтер фон Дюк тарафынан бирелә.
1884 йылда Софус Ли, хәҙер Ли төркөмдәре һәм уларҙың дискретлы аҫтөркөмдәре тип аталған үҙгәртеүҙәр төркөмөн өйрәнеүгә баш һала; уның хеҙмәттәре артынса Киллингтың, Штудиҙың, Шурҙың, Маурерҙың һәм Эли Картандың хеҙмәттәре баҫылып сыға. Дискретлы төркөм теорияһы, Клейн, Ли, Пуанкаре һәм Пикар кеүек математиктар тарафынан, модуляр формаларҙы һәм башҡа объекттарҙы өйрәнеү менән бәйле эшләнә.
XX быуат уртаһында (нигеҙҙә, 1955 һәм 1983 йылдар араһында) бөтә сикле ябай төркөмдәрҙе классификациялау буйынса ҙур эш, тиҫтәләгән мең битлек мәҡәләләрҙе лә ҡушып, башҡарыла.
Төркөмдәр теорияһына Артин, Эмми Нётер, Людвиг Силов кеүек күп башҡа математиктар ҙа һиҙелерлек өлөш индәрәләр.
Теорияны ҡыҫҡаса тасуирлау
Төркөм төшөнсәһе симметрияның һәм геометрик объекттарҙың эквивалентлылығын формаль тасуирлау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Феликс Клейндың Эрланген программаһында геометрияны өйрәнеү ярашлы үҙгәртеүҙәр төркөмөн өйрәнеү менән бәйләнелә. Мәҫәлән, әгәр яҫылыҡта фигуралар бирелһә, ул саҡта хәрәкәттәр төркөмө ярҙамында уларҙың тигеҙлеге асыҡлана.
Билдәләмә. Төркөм тип, түбәндәге дүрт аксиоманы ҡәнәғәтләндергән ҡабатлау ғәмәле бирелгән элементтар күмәклеге (сикле йәки сикһеҙ) атала :
Төркөм аксиомалары ҡабатлау ғәмәленең ҡабатлашыусылар тәртибенә бәйлелеген бер нисек тә регламентламай. Шуға күрә, дөйөм әйткәндә, ҡабатлашыусыларҙың урынын алмаштырыу ҡабатландыҡҡа тәьҫир итә. Ҡабатландыҡ ҡабатлашыусылар тәртибенә бәйле булмаған төркөмдәрҙе коммутатив йәки Абель төркөмдәре тип атайҙар. Абель төркөмө өсөн
Абель төркөмдәре физик ҡушымталарҙа һирәк осрайҙар. Йышыраҡ физик мәғәнәгә эйә булған төркөмдәр Абель булмаған төркөмдәр булалар:
Ҙур булмаған үлсәмле сикле төркөмдәрҙе «ҡабатлау таблицаһы» тип аталған таблицалар ярҙамында тасуирлау уңайлы. Был таблицала һәр юл һәм һәр бағана төркөмдөң бер элементына ярашлы, ә бағана менән юл киҫелешендәге күҙәүгә ярашлы элементтарҙы ҡабатлау ғәмәле һөҙөмтәһе урынлаштырыла.
Түбәндә дүрт элементтан — (1, −1, i, −i) — торған төркөм өсөн ҡабатлау таблицаһына миҫал (Кэли таблицаһы) килтерелә, унда операция булып ғәҙәттәге арифметик ҡабатлау ғәмәле тора:
Берәмек элементы булып бында 1 һаны тора, 1 һәм −1 өсөн кире элементтар булып улар үҙҙәре тора, ә i һәм −i элементтары бер-береһе өсөн кире элемент булалар.
Әгәр төркөмдөң сикһеҙ күп һанда элементтары булһа, ул саҡта ул сикһеҙ төркөм тип атала.
Төркөмдөң элементтары өҙлөкһөҙ рәүештә ниндәйҙер параметрҙарға бәйле булған осраҡта, төркөм өҙлөкһөҙ йәки Ли төркөмө тип атала. Шулай уҡ, Ли төркөмө — элементтары күмәклеге шыма төрлөлөк барлыҡҡа килтергән төркөм тип әйтәләр. Ли төркөмө ярҙамында, симметриялар төркөмө булараҡ, дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сығарылыштары табыла.
Төркөмдәр математикала һәм тәбиғәт фәндәрендә бөтә ерҙә, йыш ҡына объекттарҙың (автоморфизмдар төркөмөнөң) эске симметрияһын асыҡлау өсөн ҡулланылалар. Эске симметрия ғәҙәттә инвариантлы үҙсәнлектәр менән бәйле; был үҙсәнлекте һаҡлаусы үҙгәртеүҙәр күмәклеге, композиция операцияһы менән бергә, симметрия төркөмө тип аталған төркөм төҙөйҙәр.
Төркөм төшөнсәһенә башланғыс биргән Галуа теорияһында, төркөмдәр, тамырҙары булып ниндәйҙер полиномиаль тигеҙләмәнең тамырҙары торған тигеҙләмәләр симметрияһын тасуирлау өсөн ҡулланылалар. Был теорияла уйнаған мөһим ролдәре айҡанлы, үҙҙәренең хәл итерлек төркөмдәр исемен алғандар.
Алгебраик топологияла төркөмдәр топологик арауыҡтар инварианттарын тасуирлау өсөн ҡулланылалар. Инварианттар тип бында арауыҡтарҙың, уны ниндәй ҙә булһа формаһын үҙгәрткәндә үҙгәрмәүсе үҙсәнлектәрен күҙ уңында тоталар. Төркөмдәрҙе шундай ҡулланыу миҫалдары — фундаменталь төркөмдәр, гомология төркөмдәре һәм когомологиялар.
Ли төркөмдәрен дифференциаль тигеҙләмәләрҙе һәм төрлөлөктәрҙе өйрәнгәндә ҡулланылалар; улар үҙҙәрендә төркөмдәр теорияһын һәм математик анализды берләштерәләр. Анализдың был төркөмдәр менән бәйләнгән өлкәһе, гармоник анализ тип атала.
Комбинаторикала алмаштырып ҡуйыуҙар төркөмдәре һәм төркөм ғәмәлдәре күмәклектә элементтар һанын иҫәпләүҙе ябайлаштырыу өсөн ҡулланыла; атап әйткәндә, Бёрнсайд леммаһы йыш ҡулланыла.
Төркөмдәр теорияһын аңлау шулай уҡ физика һәм башҡа тәбиғәт фәндәре өсөн бик мөһим. Химияла төркөм кристаллик рәшәткәләрҙе классификациялау һәм молекулалар симметриялары өсөн ҡулланыла. Физикала төркөмдәр физик закондар буйһонған симметрияларҙы тасуирлау өсөн ҡулланыла. Физикала бигерәк тә төркөм төшөнсәһе, атап әйткәндә, Ли төркөмө бик мөһим, сөнки улар йыш ҡына «мөмкин булған» физик теорияларға юл күрһәтәләр.
(G, \cdot) төркөмө циклик тип атала, әгәр ул бер a элементы менән барлыҡҡа килтерелһә, йәғни уның бөтә элементтары a-ның дәрәжәләре булып торһалар (йәки, әгәр аддитив терминологияны ҡулланһаң, na күренешендә күрһәтеп була, бында n — бөтөн һан). Математик тамғаланышы:.
Әгәр G төркөмөнән S(M) төркөмөнә M күмәклегенең бөтә алмаштырмаларының  гомоморфизмы бирелһә, G төркөмө M күмәклегендә ғәмәлдә тип әйтәләр. Ҡыҫҡалыҡ өсөн йыш ҡына gm йәки g.m тип яҙалар.
Төркөмдәргә миҫалдар
Бер күсәр тирәләй ике эҙмә-эҙ башҡарылған боролоштарҙың һөҙөмтәһе боролоштарҙы башҡарыу тәртибенә бәйле булмағанлыҡтан, R2 төркөм коммутатив була. Төркөмдә кире элемент
P элементы өсөн кире элемент булып
Абель төркөмдәре
Абель төркөмө, төркөм операцияһы коммутатив булған төркөм ул; йәғни, әгәр теләһә ниндәй ике a,\;b\in G элементтары өсөн ab=ba булһа, G төркөмө Абель төркөмө була.
Сикле Абель төркөмдәре
Сикле Абель төркөмдәренең структураһы тураһында нигеҙ һалыусы теорема, теләһә ниндәй сикле Абель төркөмө, тәртиптәре ябай һандарҙың дәрәжәләре булған үҙенең циклик аҫтөркөмдәренең тура суммаһына тарҡатылырға мөмкин, тип раҫлай. Был дөйөм сикле барлыҡҡа килтерелгән Абель төркөмдәренең структураһы тураһында теореманың, төркөмдөң сикһеҙ тәртиптәге элементтары булмаған осраҡ өсөн эҙемтәһе. \Z_{mn} \Z_m һәм \Z_n-дың тура суммаһына изоморфлы шул саҡта һәм бары тик шул саҡта ғына, әгәр m һәм n үҙ-ара ябай һандар булһалар.
Мәҫәлән, төркөмө 3 һәм 5 тәртибендәге ике циклик аҫтөркөмдәренең тура суммаһына тарҡатылырға мөмкин:. Шуны уҡ теләһә ниндәй ун биш тәртибендәге Абель төркөмдәре тураһында әйтергә мөмкин; һөҙөмтәлә ун биш тәртибендәгео бөтә Абель төркөмөдәре лә изоморфлы тигән һығымтаға киләбеҙ.
Гиперболалы төркөмдәр
Сикле-барлыҡҡа килтерелгән төркөм, әгәр ул метрик арауыҡ булараҡ гиперболалы булһа, гиперболалы төркөм тип атала.
Ентекләберәк, һайлап алынған барлыҡҡа килтереүсе менән сикле-барлыҡҡа килтерелгән төркөмдә тәбиғи метрика — һүҙлекле метрика бар. Был метрика менән тәьмин ителгән төркөм, әгәр ул метрик арауыҡ булараҡ гиперболалы булһа, гиперболалы төркөм тип атала. Һайлап алынған барлыҡҡа килтереүселәр системаһын алмаштырғанда метрика квазиизометрик үҙгәрә, ә метрик арауыҡтың гиперболалығы был осраҡта һаҡланғанлыҡтан — төшөнсә барлыҡҡа килтереүселәр системаһын һайлауға бәйле түгел килеп сыға.
(P. de la Harpe, E. Ghys, Sur les groupes hyperboliques d’après Mikhael Gromov)
Төркөмдәр теорияһына ҡушымталар
Төркөмдәр теорияһының күп һандағы ҡушымталары бар. Дөйөм алгебраның күп структуралары төркөмдәрҙең айырым осраҡтары итеп ҡаралырға мөмкин, мәҫәлән, ҡулсалар, унда индерелгән икенсе ғәмәл — ҡабатлау менән (ҡушыуға ҡарата) Абель төркөмө итеп ҡаралырға мөмкин. Шуға күрә лә төркөмдәр был объекттар теорияһының күп өлөшөнөң нигеҙендә яталар. Галуа теорияһы төркөмдәрҙе күпбыуын тамырҙарының симметрияһын һүрәтләү өсөн ҡуллана. Галуа теорияһының төп теоремаһы алгебраик киңәйтеүҙәр һәм төркөмдәр теорияһы араһында бәйләнеш урынлаштыра. Был алгебраик тигеҙләмәләрҙең ярашлы Галуа төркөмдәре шарттарында хәл итерлек булыуының файҙалы критерийын бирә.
Төркөмдәр теорияһының хәл ителмәгән проблемалары
Төркөмдәр теорияһының бер нисә мең хәл ителмәгән проблемаларының иң билдәле йыйынтығы булып Коуровская дәфтәре тора.
Әл-Мәида сүрәһе
Әл-Мәида сүрәһе (المائدة, Аш табыны ) — Ҡөрьән Кәримдең 5 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 120 аяттан тора.
Август Стриндберг
Юхан Август Стриндберг (Johan August Strindberg, 22 ғинуар 1849 йыл, Стокгольм — 14 май 1912 йыл, шунда уҡ) — швед яҙыусыһы һәм публицисы. Хәҙерге заман швед әҙәбиәтенә һәм театрына нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Яҙыусының атаһы негоциант (эшҡыуар) аристократтар нәҫеленән, әсәһе-хеҙмәтсе булған. 1867—1872 йылдарҙа Август Стриндберг Уппсала университетында уҡый. Йәш сағында финанс ҡыйынлыҡтар кисереп, бер нисә һөнәр (уҡытыусы, китапханасы, актер, телеграфсы һәм башҡалар) менән шөғөлләнеп тә ала. 1870 йылдар башында «В Риме» (Rom, 1870), «Изгнанник», «Местер Улоф» («Mäster Olof», 1872) драмалары менән яҙыусы булараҡ дебют яһай. 1879 йылда баҫылған «Красная комната» социаль-тәнҡит романы уға киң танылыу килтерә.
1872 йылдан Стокгольмда журналист булып эшләй. 1874 йылда Король асыҡ китапханаһында китапханасы ярҙамсыһы була.
1890-сы йылдар ағымында байтаҡ ваҡытын сит илдә үткәрә, ғилми эксперименттар һәм тикшеренеүҙәр, шулай уҡ оккультизм менән шөғәлләнә. 1893 һәм 1897 йылдар арауығында уның «Кризис Инферно», Infernokrisen) тип аталған психик эпизодтар серияһы уны Швецияға ҡайтарыуға һәм клиникаға госпиталләштереүгә килтерә . Һуңынан, швед мистигы Эммануил идеялары йоғонтоһо аҫтында Сведенборг «Золя оккультизма» («The Zola of the Occult») булам тигән ниәт менән «оккульт көндәлегенә» төрлө эзотерик материалдар йыя . 1898 йылда Стриндберг француз телендә «Инферно» («Inferno»)автобиографиккитабын баҫтырып сығара. Һуңынан яҙыусының был әҫәрен ҡайһы бер тикшеренеүселәр Стриндбергтың психик сауырығанын иҫбатлаусы дәлил булараҡ телгә ала, диагноздарының береһе — параноидлы психоз.
1911 йылғы Раштыуа алдынан пневмония менән ауырып китә һәм артабан аяҡҡа баҫа алмай. Пневмониянан һәм ашҡаҙан яман шешенән 1912 йылда вафат була.
Сәйәсәттә социалистик, хатта анархист ҡарашлы була, был ҡараштары уның әҙәби ижадында ла сағылыш тапҡан. XX быуат башында көнбайыш цивилизацияһы етәкселәренең береһе була. Стриндберг стиле үҫешендә натурализм башланғыс платформа була, ә һуңғы ижады осоронда -XIX быуат аҙағында байтаҡ европа илдәре әҙәбиәтендә эпизодик рәүештә барлыҡҡа килгән йәш экспрессионизм йүнәлеше сағыла
Күренекле урыҫ шағиры Александр Александрович Блок «Памяти Августа Стриндберга» тигән некролог яҙа.
Шәхси тормошо
Стриндберг өс тапҡыр өйләнгән була.
Яҙыусының ҡыҙы, Карин Стриндберг, Рәсәй революционер Владимир Мартынович Смирновта кейәүҙә була.
Хәтер
Стриндбергтың хөрмәтенә Меркурийҙағы бер кратерҙы уның исеме менән атағандар.
Стриндберг һәм музыка
Стриндберг Л. ван Бетховен музыкаһына ныҡ табыныусы була Пьесаларының береһе «Spöksonaten» ды (премьераһы 1908 йылда Стокгольмда) ул композиторҙың d-moll op фортепиано сонатаһы менән илһамланып, уны B-dur, op.11 фортепиано триоһы тип атай (ике программа атамаһы ла — «Gespenstersonate» һәм «Gespenstertrio» — композиторҙыҡы түгел) һәм ул пьесаһын хатта «opus»тип атай. Пьесанан өҙөк 1915 йылда уҡАнтон Веберн («Schien mir's als ich sah die Sonne», op. 12 № 3) тарафынан музыкаға һалына. Стриндберг пьесаһының тексы Ариберт Раймандың (премьераһы Берлинда, 1984 йылда Арибер Раймандың шул уҡ исемендәге «Gespenstersonate» опера либреттоһына нигеҙ була (премьераһы Берлинда, 1984 йылда үтә).ҙы уның исеме менән атағандар
Ҡыр турғайы
Ҡыр турғайы (урыҫ. полевой воробей) (Passer montanus L)
Сыпсыҡ, ҡыр сыпсығы. Йорт турғайы ҙурлығында. Түг бәһе асыҡ көрән. Тамағында һәм сикәләрендә ҡара таптар бар. һырты ҡара таплы һарғылт көрән, өҫ яғы аҡһыл һоро. Йорт турғайынан көрән түбәһе, сикәләрендәге ҡара таптары менән айырыла.
Яңғырауыҡлы итеп сырылдай: «сыр-сыррр».
Глухариная (Кобль-Чурель-Кы ҡушылдығы)
Глухариная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кобль-Чурель-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ҡыр турғайы
Ауылдағы, ҡалалағы ағаслыҡтарҙа, яҡын¬дағы урмандарҙа, ҡабаҡтарҙа йәшәй. Ултыраҡҡощ. Бик киң таралған. Ағас ҡыуыштарында, тәҙрә баштарында, ҡыйыҡ аҫтарында, өңдәрҙә оялай. 5—6 бөртөк аҡ төҫтәге йәки ҡара-көрән таплы һорғолт йомортҡаһы була. Яҙғыһын, зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерһә, көҙгөһөн игенгә зыян итә.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Глухариная (Кобль-Чурель-Кы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәбитова Тамара Зәйләғи ҡыҙы
Ғәбитова Тамара Зәйләғи ҡыҙы (10 май 1937 йыл) — уҡытыусы, БАССР-ың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987)
Ғаиләһе
Ире — Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы, дәүләт эшмәкәре. Ғәбитовтар өс ул тәрбиәләп үҫтерә:
Диди-Абули
Диди-Абули (დიდი აბული) — Грузиялағы тау. Самсар һыртында урынлашҡан. Бейеклеге 3301 м. Йыш ҡына Патар-Абул тауы менән бергә Абули булараҡ телгә алына. Самцхе-Джавахетиҙың иң матур урындарының береһе. Тау түбәһенән бөтә Самцхе-Джавахети күренә.
Тасуирламаһы
Тау күбеһенсә неогенлы гиалодациттарҙан тора. Был вулкан. Бейеклеге һәм боронғолоғо арҡаһында вулкан конусы ғәҙәти формаһын юғалтҡан. Битләүҙәрендә морена ыуалдары йәки күсәрҙәре һәм кескәй күлдәре менән майҙандары йәки цирктары барлыҡҡа килгән. Тауҙың күп өлөшө альп туғайҙары менән ҡапланған. формалары киң үҫешкән.
Абул-Самсари һырттарының матур күренештәре, таң ҡалырлыҡ Табацкури күле һәм башҡа, кескәй булһалар ҙа, иҫ киткес күлдәр.
Туристарға кәңәш
Маршрут Владимировка ауылынан башлана. Диди Абули тауы итәгенә һәм бер аҙ үргәрәк внедорожник 4x4 менән барып була. Юл буйында һоҡланғыс сәскә яланы буйлап барыла. Ҡалған яғын йәйәү 2 сәғәт атлап үтергә тура килә. Бында эсәр һыуға ҡытлыҡ булғанлыҡтан, етерлек һыу алырға онотмағыҙ. Тауға илткән юлды дөрөҫ табығыҙ һәм, тау ипкененән ышаныслы барып, үренә етерһегеҙ. Тәрән тын алығыҙ һәм һоҡланығыҙ. Үҙенә генә хас гүзәллек.
Түбәһенән төшкәндә, юл еңелерәк үтелә. Ҙур булмаған күлдәрҙе урап үтеп, Абул-Самсариҙың иң ҙур күле Леваниға барып етер кәрәк. Бында, уҫал эттәр һаҡлаған һарыҡ көтөүҙәре осрар. Һаҡ булығыҙ. Ҡулығыҙға таяҡ тотоу хәйерлерәк.
Лямина
Лямина — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1097 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628444, ОКАТО коды — 71126920001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Пустынский Моченец
Пустынский Моченец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лала йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Оло Калышлей
Оло Калышлей — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 555 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Пустынский Моченец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Калышлей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вюстойтероде
Вюстойтероде (Wustheuterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 604 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 395 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Әл-Әнғәм сүрәһе
Әл-Әнғәм сүрәһе (الأنعام, Мал-тыуар ) — Ҡөрьән Кәримдең 6 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 165 аяттан тора.
Афанасьевка (Козыльюн ҡушылдығы)
Афанасьевка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Козыльюн (Казыльон) йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Набережный (Бишбүләк районы)
Набережный (Набережный) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 334 кеше. Почта индексы — 452059, ОКАТО коды — 80212816006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Томский Михаил Павлович
Томский Михаил Павлович (ысын фамилияһы — Ефремов; 31 октябрь 1880 йыл , — 22 август 1936 йыл) — совет партия һәм профсоюз эшмәкәре.
Биографияһы
Сығышы менән мещан ғаиләһенән. Башланғыс ҡала училищеһын тамамлай. 13 йәштән Петербургта төрлө сәнәғәт предприятиеларында эшләй. 1904 йылдың көҙөндә социал-демократик хәрәкәтендә ҡатнаша башлай, большевик. 1905—1907 йылдарҙағы Революцияла ҡатнашыусы, 1905 йылда — йыл ойошторола һәм эшсе депутаттары советы ағзаһы Ревелдә Эшсе депутаттары Советын ойоштороусы һәм ағзаһы, 1906 йылдың. ғинуарында ҡулға алына. 4 ай төрмәлә ултырғандан һуң Нарым крайына һөргөнгә оҙатыла, һөргөн урынынан Томскиға ҡаса, һуңынан Томск ҡалаһы исемен үҙенең псевдонимы итеп ала. 1906 йылдың август айында Петербургка килә, унда ҡабаттан партия һәм профсоюз эштәре менән шөғөлләнә башлай. 1907 йылдың ғинуарында РСДРП-ның Петербург комитетына һайлана, шул уҡ йылдың яҙында ул РСДРП-ның 5-сы (Лондон) съезына делегат итеп һайлана, съезда бөтә мәсьәләләр буйынса В. И. Лениндың позицияларын яҡлай.
1917 йылда
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң һөргөн урынынан сығып китә һәм апрель уртаһында Петроградҡа килеп етә. Томский РСДРП(б) Петроград комитетының яңы составына инә. 10 майҙа комитет Томскийҙы Петроград комитетының Башҡарма комиссияһына һайлай. Июлдә Петербургтан Мәскәүгә күсә, унда ул Район думаларына һайлауҙар буйынса комиссияла эшләй. Көҙ көнө ул «Металлист» журналы мөхәррире булараҡ Мәскәү металлистар союзына эшкә күсә. Металлистар союзынан Мәскәү профессиональ союздары советына делегат итеп һайлана. 28 октябрҙә Мәскәү Хәрби-революцион комитеты уны Петроградҡа ебәрә, 29 октябрҙә Ленин Томскийҙың докладын тыңлай һәм Мәскәү революцион көстәренә ярҙам итергә вәғәҙәләй. 1917 йылдың декабрендә Мәскәү профессиональ союзы Советы рәйесе итеп һайлана.
Совет профсоюздары лидеры
Мәскәү делегация составында 1-се Бөтә Рәсәй профсоюздары съезында ҡатнаша, съезд 1918 йылдың 7 — 14 ғинуарында Петроградта үтә. Съезда ВЦСПС Башҡарма комитеты рәйесе съезы итеп — Г. Е. Зиновьев, ә Томский — әлегә ВЦСПС исполкомы кандидаты булып ҡына һайлана. Әммә 4-йсе Бөтә Рәсәй профсоюздары конференцияһында (12-17 март, Мәскәү) Томский «Профессиональный вестник» журналының яуаплы мөхәррире булараҡ башҡарма комитет составына инә, 9 октябрҙә ВЦСПС исполкомы Томскийҙы ВЦСПС Президиумы рәйесе итеп һайлай.
1919 йылдың мартынан алып — РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1919 —1920 йылдарҙа профсоюздар менән етәкселек итеүҙе дауам итә, шул уҡ ваҡытта профсоюздарҙың II һәм III съездарында ВЦСПС рәйесе итеп һайлана. 1920 йылдың октябрь айында Цектран буйынса низағ ҡуба. Томский Троцкийҙы әлеге профсоюзды Юлдар наркоматына тулыһынса буйһондорғаны өсөн тәнҡитләй. Артабан «профсоюздар буйынса бәхәс» йәйелә, Томский ғәҙәттәгесә Троцкийға ҡаршы сыға, Ленин һәм Зиновьев менән бергә «ундар платформаһында» ҡатнаша.
1921 йылдың май айында профсоюздарҙың IV съезында Д. Б. Рязанов профсоюздарҙың партиянан бойондороҡһоҙлоғо идеяһын үткәргән резолюция проекты тәҡдим итә. РКП(б) Үҙәк Комитеты Томскийға әлеге проектҡа ҡаршы сығыш яһарға ҡуша, әммә ул был бойороҡто үтәмәй. Һәҙәмтәлә Рязанов редакцияһындағы резолюция ҡабул ителә. Үҙәк Комитеты пленумында Рязановтың һәм Томскийҙың позицияһын ҡырҡа тәнҡитләйҙәр һәм профсоздар эшенән ситләштерәләр. Томский Төркөстан эштәре буйынса ВЦИК-тың РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы Комиссияһы рәйесе итеп тәғәйенләнә.
Суйга (Андерма ҡушылдығы)
Суйга  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андарма йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Томский Михаил Павлович
Совет профсоюздары лидеры
Әммә 1922 йылдың ғинуарында уҡ Томский профсоюз эшенә кире ҡайтарыла, башта ВЦСПС секретары, ә профсоздарҙың V съезынан һуң — ВЦСПС рәйесе сифатында: ВЦИК-тың Төркөстан комиссияһы рәйесе М. П. Томский һәм Г. И. Сафаров араһындағы аңлашмаусанлыҡтар арҡаһында. Политбюро, бөтә материалдар менән танышҡандан һуң, Лениндың Томскийҙы Төркөстандан саҡыртып алыу тәҡдимен ҡабул итә һәм Төркөстан комиссияһының һәм Төркөстан бюроһының яңы составын билдәләй. Шул уҡ йылда Томский Политбюро ағзаһы итеп һайлана.
Суйга (Андерма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Томский Михаил Павлович
Совет профсоюздары лидеры
1920—1921 йылдарҙа һәм 1924—1925 йылдарҙа — РКП(б)-ның Ойоштороу бюроһы ағзалығына кандидат. 1921 йылда һәм 1922—1924 йылдарҙа — РКП(б)-ның Ойоштороу бюроһы ағзаһы.
1922—1929 йылдарҙа — ВЦСПС рәйесе. 1925 йылда Сталин, Бухарин, Рыков менән берлектә Зиновьев һәм Каменевтың «Яңы оппозиция»һына ҡаршы сығыш яһай. 1929 йылдың ғинуар — февралендә Томский Бухарин һәм Рыков менән бергә НЭП-ты бөтөрөүгә һәм индустриялаштырыу һәм коллективлаштырыуға ҡаршы сығыш яһай. 1929 йылдың 9 февралендә Н. И. Бухарин, А. И. Рыков һәм М. П. Томский ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының һәм Үҙәк Контроль Комиссияһы Президиумының берләштерелгән ултырышына үҙҙәренең ғаризаһын юллайҙар. 1929 йылда Үҙәк Комитетының апрель пленумында Сталин әлеге позицияны «уң тайпылыш» тип иғлан итә. Пленум Томскийҙы ВЦСПС рәйесе ваифаһынан бушатыу буйынса ҡарар ҡабул итә. Был ҡарар шул уҡ йылдың май айында ВЦСПС пленумында раҫлана.
Һуңғы йылдары
1930 йылда Томский Политбюро составынан сығарыла, шул уҡ ваҡытта ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы булып ҡала (1934 йылдан — кандидат). Ошо ваҡыттан сәйәси тормошта әүҙемлек күрһәтмәй. 1929 йылда Томский химия сәнәғәтенең Бөтә Союз берекмәһе рәйесе була, шулай уҡ СССР Халыҡ хужалығының юғары советы (ВСНХ) рәйесе урынбаҫары. 1932 йылдың 11 апреленән Берләштерелгән дәүләт нәшриәте (ОГИЗ) мөдире булып эшләй.
1936 йылдың авгусында «Советтарға ҡаршы берләшкән Троцкий-Зиновьев үҙәге» буйынса суд процесы барышында Г. Зиновьев һәм Л. Каменев көтмәгәндә Томский, Рыков һәм Бухариндың контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында күрһәтмәләр бирә башлай. 1936 йылдың 22 авгусында А. Вышинский, Прокуратура ошо кешеләргә ҡарата тикшереү башланы, тип белдерә. «Правда» гәзитендә был хаҡтағы хәбәрҙе уҡығас, Томский Мәскәү өлкәһенең Болшево ҡасабаһындағы дачаһында үҙ-үҙен атып үлтерә.
1936 йылдың 23 авгусында «Правда» гәзитенән: «ВКП (б) Үҙәк Комитеты контрреволюцион террористар менән бәйләнештәрҙә аҙашҡан Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат М. П. Томский 22 августа үҙенең дачаһында ғүмерен үҙ-үҙенә ҡул һалыу аша тамамлаған, тип хәбәр итә».
Үҙенең үлеме алдында Сталинға яҙған хатында Томский былай тип аңлата: Мин һиңә партия етәксеһенә генә түгел, ә элекке хәрби иптәш булараҡ мөрәжәғәт итәм, һәм бына минең һуңғы үтенесем — Зиновьевтың оятһыҙ нахаҡ һүҙҙәренә ышанма, мин бер ҡасан да улар менән бер ниндәй ҙә блоктарға инмәнем, партияға ҡаршы бер ниндәй ҙә заговорҙар ойошторманым
Шәхесе
Троцкий Михаил Томскийҙы ошолайтып тасуирлай :
Томский (уның ысын фамилияһы Ефремов), һис шикһеҙ, большевистик партияһы, хатта, дөйөм алғанда, урыҫ революцияһы алға сығарған иң күренекле эшсе була. Бәләкәй генә буйлы, йыйырсыҡлы битле, ябыҡ, ул мөсһөҙ һәм хәлһеҙ күренә ине. Ысынында каторга һәм башҡа төрлө һынау йылдары уның физик яҡтан ҡөҙрәтле көскә һәм әхләҡи ҡарщылыҡҡа һәләтен күрһәтте. Бер нисә йыл дауамында ул совет профессиональ союздары башында торҙо, халыҡты белде һәм халыҡ менән уның телендә һөйләшә белде.
Ғаиләһе
М. Томскийҙың бөтә ғаиләһе 1930-сы йылдар аҙағында репрессиялана. Ҡатыны — Мария Ивановна (никахта — Ефремова) 10 йылға хөкөм ителә, 1956 йылда Себерҙә вафат була. Өлкән улдары Михаил Михайлович һәм Виктор Михайлович — ҡулға алыналар һәм атып үлтереләләр. Кесе улы, Томский Юрий Михайлович (1921—1997), 10 йыл төрмәгә һәм 9 йыл һөргөнгә хөкөм ителә. Аҡлауҙан һуң СССР-ҙың Энергетика һәм электификация министрлығы системаһында эшләй.
Айдак Аркадий Павлович
Аркадий Павлович Айдак (1937 йылдың 7 июне — 9 сентябрь 2012 йыл) - совет ауыл хужалығы етештереүен ойоштороусы.
РСФСРҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Россия Федерациясының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). СССР халыҡ депутаты (1989-1991 йылдар), СССР Юғары Советының аграр мәсьәләләр һәм аҙыҡ-түлек комитеты ағзаһы. Сыуаш Республикаһының Маҡтаулы гражданы (2012) һәм Чувашияның Ядернә районы «Ленинская Искра» колхозы рәйесе.
Ашлет
Ашлет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тюхтет йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Айдак Аркадий Павлович
Биографияһы
1961 йыл — Сыуаш дәүләт педагогика институтын тамамлаған, урыҫ, сыуаш телдәре һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
Ашлет
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Айдак Аркадий Павлович
Биографияһы
1964 йылдың 20 март айынан Ядернә районының «Ленин сатҡыһы» колхозы рәйесе. Бында пестицидтарҙан баш тартҡандар һәм энтомологик тышлыҡтар төзи башлағандар. 1990 йылдар башында Россия экология министрлығы колхозды тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу буйынса үҙенең база тәжрибә-күрһәткес хужалығы статусы бирә.
1985 — Россия Федерациясының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
1990 йылда Айдак сыуаш милли хәрәкәтенең күренекле итальян композиторы, сыуаш телен Сыуаш Республикаһының берҙән-бер дәүләт теле тип иғлан итеү тарафдары һәм сыуаш телен күтәреү Йыйынының тарафдары була.
1997 — Россия Федерациясының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
2007 - Сыуаш Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн ордены менән бүләкләнгән.
2007 - колхоз менән 44 йыл етәкселек иткәндән һуң, уның арҙаҡлы рәйесе була.
2012 йылдың 9 сентябрендә Чебоксарыда вафат була.
Горелая (Тетеркина ҡушылдығы)
Горелая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тетеркина йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һоло турғайы
thumb| Emberiza citrinella
Һоло турғайы, зинзибәр (Обыкновенная овсянка, )— башында һәм түшендә һары ҡаурыйҙары менән айырылып торған ҡошсоҡ. Турғай ҙурлыҡ. Ботаҡҡа, ағас осона йәки ҡыуаҡҡа ултырып һайрай. Ерҙә сүпләнә. Ата ҡоштоң ар¬ҡаһы һәм түшенең ике яғындағы таптар көрән, башы һәм кәүҙәһенең аҫ яғы- һары, көрәнһыу сыбарҙары бар. Оҙон ҡара ҡойроғоноң ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. Инә ҡошта һары төҫ урынына — һарғылт һоро. һырты буҙ. Үҙенә оҡшаған ҡоштарҙан һары төҫтәге ҡауырһындары менән айырыла.
СиҡылдаҒан тауыш сығара: «сиҡ-сиҡ-сиҡ». һайрауы яңғырауыҡлы: «зин-зин-зин-зии-сии».
Урман ситтәрендә, аҡландарҙа йәшәй. Көҙгөһөн һәм ҡышҡыһын күберәк йорт турғайҙары менән бергә йөрөйҙәр. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ.ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Көрән таплы 4—5 бөртөк алһыу аҡ төҫтәге йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Гёзен
Гёзен (Gosen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 214 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 321 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7607 һәм автомобиль коды — SHK.
Горелый (Орлов ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Веселевка
Веселевка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белгоза йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малоюганский
Малоюганский — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628458, ОКАТО коды — 71126948005.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Лукьянов Эдуард Евгеньевич
Эдуард Евгеньевич Лукьянов — Рәсәй ғалимы,, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы, геолого-технологик тикшеренеүҙәр һәм газ каротажы  өлкәһендә белгес.
Рәсәй акустика йәмғиәтенә инә.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары — быраулау процесында геолого-технологик, геохимик һәм геофизик тикшеренеүҙәр, горизонталь скважиналар төҙөүҙе мәғлүмәти тәьмин итеү, ятҡылыҡтарҙы эшкәртеү мониторингы һәм эшләүсе скважиналарҙы урынлаштырыу өсөн интеллектуаль системалар булдырыу. 300-ҙән ашыу хеҙмәттең, шул иҫәптән 5 монография, 13 ҡулланма документтар һәм стандарттарҙың, 40 уйлап табыуҙың авторҙашы.
- Я работаю в нефтяной промышленности 54 года, -обратился к молодежи представитель славного поколения шестидесятых Эдуард Евгеньевич Лукьянов, — и лет сорок уже слышу, что завтра нефть в нашем регионе должна кончиться. Но, по моим подсчетам, работы здесь ещё хватит лет этак на 120, достанется и детям, и внукам. Однако на легкую жизнь рассчитывать не приходится — конкуренты не дремлют, в том числе иностранные. Чтобы сегодня оказаться на плаву, нужны сильные кадры в вашем лице, а также современное оборудование, светлые головы руководителей и ответственность российской науки за выпускаемую для геофизиков аппаратуру.
Пушма (Юга ҡушылдығы)
Пушма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 171 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Созинов Алексей Станиславович
Созинов Алексей Станиславович (31 декабрь 1963 йыл) — ғалим-табип. 2009 йылдан Ҡазан дәүләт медицина университеты ректоры. Татарстан Республикаһының V һәм VI саҡырылыш Дәүләт Советы депутаты. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005).