cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ракета
Раке́та (rocchetta — бәләкәй орсоҡ Rakete йәки raket) — тирә-яҡ мөхит матдәләрен файҙаланмайынса, арауыҡта, үҙ массаһын сарыф итеп, реактив тартыу көсө иҫәбенә хәрәкәт итеүсе осоу аппараты. Ракетаға осоу өсөн әйләнә тирәлә һауа йәки газ мөхите кәрәк түгел, шуға күрә осоу атмосферала ғына түгел, вакуумда ла осорға мөмкин. Ракета тип байрам петардаларынан алым космос ракета-ташыусыларын атауҙар. Хәрби технологияла ракета тип, ҡағиҙә булараҡ, алыҫтағы сәпте тар-мар итеү өсөн реактив хәрәкәт итеүсе пилотһыҙ осоусо аппараттарын атайҙар. Ҡораллы көстәрҙә ракета ҡоралын ҡулланыусы ракета ғәскәрҙәре барлыҡҡа килде.
Күпселек тарихсылар ракетаны уйлап табыуҙа Ҡытай династияһы Хан (Б.Э.Т 206 йыл — Б.Э 220 йыл) ваҡыта менән бәйләй. Дары уйлап табылғас, уны фейерверк һәм күңел асыуҙа ҡуллана башлайҙар. Дары шартлаған ваҡыттағы көс төрлө әйберҙәрҙе күсерергә һәләтле була. Һыңараҡ был принцип нигеҙендә пушка һәм мушкеттар эшләйҙәр. Снарядтарҙы, дары заряды иҫәбенә, алыҫҡа осорорға мөмкин булған. Әммә был снарядтар ракета түгел, сөнки уларҙың үҙ яғыулыҡ запасы булмай. Улар артабан ракета уйлап табыуға этәргес бирә. Тарихи яҙмаларҙағы «утлы уҡтар» ысын ракета була. Уҡҡа ҡағыҙҙан эшленгән торба беркетәләр. Эсенә дары тултаралар, артҡы өлөшөн генә яндырыу өсөн асыҡ ҡалдыралар. Зарядты янырып, уҡта атып ебәрәләр. Бындай уҡтар диңгеҙ суднолары һәм кавалерияға ҡаршы һуғышта ҡулланылған.
Циолковский К.Э. ракета хәрәкәте теорияһы өҫтөндә эшләй. Ул ракета өсөн кислород һәм водород яғыулығын ҡулланыу иң отошло ысул тип иҫәпләй. 1903 йылда планета ара осошто проектлай.
Дүртөйлө (Ҡариҙел районы)
Дүртөйлө (Дюртюли) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше. Почта индексы — 452394, ОКАТО коды — 80234852003.
Ибраев Рәшит Әхмәтзыя улы
Ибраев Рәшит Әхмәтзыя улы (24 февраль 1959 йыл) — ғалим-математик, океандағы физик процесстарҙы математик моделләштереү өлкәһендәге белгес, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2008), физика-математика фәндәре докторы (2002), профессор (2008).
Биографияһы
Рәшит Әхмәтзыя улы Ибраев 1959 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Табанлыкүл ауылында тыуған.
1976 йылда — Өфөнөң 39-сы урта мәктәбен тамамлай, уның исеме уҡыусыларҙың физика буйынса Бөтә Рәсәй олимпиадаһы призерҙары араһында һәм Бөтә Союз олимпиадаһы ҡатнашыусылары араһында була.
1982 йылда — Мәскәү физика-техник институты студенты, ә 1985 йылда шунда уҡ аспирантурала уҡый.
1985 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, темаһы: «Океан экваториаль зонаһының эре масштаблы гидрофизик уратмаһының иҫәп моделен төҙөү» (ғилми етәксеһе — академик А. С. Саркисян).
2002 йылда — докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Каспий диңгеҙе термогидродинамиквһының математик моделләштереү».
2008 йыл — РФА-ның ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1985—1987 йылдарҙа Эксперименталь метеорология институтында эшләй (Калуга өлкәһенең Обнинск ҡалаһы).
1988 йылдан башлап РФА-ның Г. И. Марчук исемендәге иҫәпләү математикаһы институтында эшләй, бында ул ғилми хеҙмәткәрҙән баш ғилми хеҙмәткәргә тиклем юл үтә (2008 йыл).
2007 йылда РФА-ның П. П. Ширшов исемендәге Океонология Институтының шул осорҙа булдырылған диңгеҙ һәм океандарҙың климаты үҙгәрештәрен моделләштереү төркөмөнөң етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
1988 йылдан — МФТИ — ла доцент вазифаһын һым уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген берҙәй тигеҙ алып бара.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: океан физикаһы, диңгеҙҙең эре һәм мезомасштаблы гидродинамикаһы, океан һәм эске диңгеҙҙәрҙең динамикаһын математик моделләштереү, климатик үҙгәреш, синоптик үҙгәреш, Каспий диңгеҙе, Ҡара диңгеҙ, Донъя океаны.
Төп һөҙөмтәләре:
Атлантик океан һыуының климатик әйләнеше, Ҡара диңгеҙ һыуының йыл эсендәге үҙгәреше динамикаһы тикшерелә.
Ҡара диңгеҙҙең климатик характеристикаһы таралышының тәүге тапҡыр 3 айлыҡ билдәләнеш картаһы төҙөлә.
Каспий диңгеҙенең ағымын булдырыуҙа елдәрҙең, йылға аҡмарының һәм диңгеҙ төбөнөң топографияһы, Каспий диңгеҙе һыу кимәленең һәм әйләнешенең йыл эсендәге үҙгәрештәргә ярашлылығы тикшерелде. Көнсығыш яр эргәһендәге ағымдың ике ҡатлылығы тәүге тапҡыр билдәләнә һәм был районда күҙәтелгән өҫкө температураның таралышына ҡарата яңы интерпретация тәҡдим ителә.
Һыу ҡалҡыу тәьҫире аҫтында төптөң ҡатмарлы топографияһы булған бароклинлы океандағы һыуҙың 3 үлсәмле әйләнешен тикшерелә. Бароклинлы өҫкө ағымындың барлыҡҡа килеүе океандың тәрәндәге ағымы топографик ерлектән энергия каскады һөҙөмтәһенең механизмы билдәләнә.
Овраг Чугуновский
Овраг Чугуновский — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Миусс йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Ибраев Рәшит Әхмәтзыя улы
Фәнни эшмәкәрлеге
50 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән, 1 монография авторы.
ИВМ РФА Ғилми советы ағзаһы, фән докторы ғилми дәрәжәһен яҡлау буйынса Диссертация советы ағзаһы.
Овраг Чугуновский
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы Сулак һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Ҡарамалы ауыл Советы (Миәкә районы)
Яңы Ҡарамалы ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — село Яңы Ҡарамалы ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тозым-Ҡанан
Тозым-Ҡанан — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ҡанан йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Скафандр
Скафа́ндр (σκάφος — кәмә +  —  — кеше, һүҙмә-һүҙ — «кәмә кеше») — кешене (йәки хайуанды) тирә-яҡ мөхиттән һаҡлау өсөн ҡулланылған махсус йыһаз. Скафандр тышҡы мөхиттәр (шыйыҡлыҡ, газ, нурланыш) һаҡлай торған тышсанан ғибәрәт. Скафандрҙар водолаздар, авиация, космос осошо өсөн тәғәйенләнә.
Этимология
Боронғо Греция «скафандр» тип йөрөтә һәм йөҙөү иң яҡшы сумыусы.
Скафандр терминын 1775 йылда Ла Шапель тәҡдим итә. Traité de la construction théorique et pratique du scaphandre ou du bateau de l’homme тигән китабында бөкөнән эшләнгән махсус костюм һалдаттарға йылғаны кисеп сығырға ярҙам итә тип яҙа.
Өсбүләк
Өсбүләк (Ижбуляк) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 447 кеше. Почта индексы — 453283, ОКАТО коды — 80254820004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Солянка (Миусс ҡушылдығы)
Солянка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Миусс йылғаһының уң ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы Сулак һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харрасов Рауил Ғүмәр улы
Харрасов Рауил Ғүмәр улы (7 октябрь 1961 йыл) — йырсы, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Халыҡ-ара һәм Республика вокал конкурстары лауреаты һәм еңеүсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2017).
Биографияһы
Рауил Ғүмәр улы Харрасов 1961 йылдың 7 октябрендә Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишмөхәмәт (Ҡарамалы) ауылында тыуған. Күп балалы татыу ғаиләлә тәрбиәләнә. Ябай ғына күренгән ғаиләнең тамырҙары ныҡ була, Рауилдың олаталары ҡаһарман яугирҙар булһа, ҡартатаһы хажи хәҙрәт, Сталин репрессияларына эләгеп, 14 йыллыҡ михнәттәрҙән һуң да иманынан баш тартмаған көслө рухлы уҙаман була. Бәләкәй саҡтан уҡ оялсан ғына малайҙа йырға ҡыҙыҡһыныу уяна:
«Башҡорт халыҡ йырҙарын бәлә­кәйҙән яратып тыңланым. Тамыр­ҙа­рымда ла йыр­сылар булды. Атайым эштән буша­ған­да, ҡулынан гар­муны төшмәне. Шулай уҡ мандо­линала ла бик оҫта уйнай тор­ғай­ны. Әлбиттә, мине лә ошо музыка ҡо­­рал­дарында уйнарға өйрәтте. Әсәйем мәр­хүмә шул тиклем моңло итеп "Ҡара урман"ды йырлай ине. Был көй күңелемә тап әсәйем баш­ҡарыуында һеңеп ҡалған». 1978 йылда Ҡарамалы урта мәктәбен тамамлағандан һуң Ленин орденлы «Йылайыр» совхозында механизатор булып эшләй. 1983 йылдан алып 1989 йылға тиклем ошо уҡ совхоз үҙәгендәге «Башаҡ» Мәҙәниәт йортонда эшләй. 1986 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына ситтән тороп уҡырға инә, 1992 йылда йылда уны уңышлы тамамлай. Ошо уҡ ваҡытта, 1989—1998 йылдарҙа, совхоз-техникумында тәрбиәсе, Покровка, Сосновка (Йылайыр совхозы) мәктәптәрендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1998 йылда Баймаҡ ҡалаһындағы Халыҡ ижады үҙәгенә эшкә саҡырыла һәм унда 2014 йылға тиклем хеҙмәт итә. Артабан яҙмыш уны Себер тарафтарына ташлай, унда бала саҡтан эшкә өйрәнгән, ауырлыҡтарға күнеккән ир уҙаманы эш араһында йыр-моңһоҙ булдыра алмай, яҡташтары һорауы буйынса концерттарҙа ҡатнаша, йөрәгенән түгелеп сыҡҡан моң даръяһын халыҡҡа еткерә. Ғүмерендә күп төрлө һөнәрҙәрҙе үҙләштергән Рауил Харрасовтың ысынында төп һөнәре — йырсы, ошо юҫыҡта уны халыҡ белә, таный, ярата.
Ижади ҡаҙаныштары
Рауил Харрасовҡа тәбиғәттән моңло тауыш, үҙенсәлекле тембр бирелгән, уның башҡарыуындағы йырҙар халыҡсанлығы, эске кисерештәрҙе ниндәйҙер тыйнаҡлыҡ һәм нескә тойомлау аша тамашасыға еткереүе үҙенә йәлеп итә, арбап ала. Йырсы күп кенә вокал конкурстарында ҡатнаша. 1990 йылда ул Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Республика үҙешмәкәр йырсылар конкурсында — лауреат; 1997 йылда — «Дуҫлык йыры» Халыҡ-ара конкурсы лауреаты, 1998 йылда — «Уралым» Республика конкурсы лауреаты; 1999 йылда «Ирәндек моңдары» Төбәк-ара конкурсы лауреаты була; 2007 йылда — «Оҙон кой» халыҡ-ара конкурсында Гран-при яулай.
Репертуары
Башҡорт халыҡ йырҙары Композиторҙар йырҙары Дуэт йырҙар
Сатый ауыл Советы (Миәкә районы)
Сатый ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге— Сатый ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тондым
Тондым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абдуллина Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы
Абдуллина Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы (19 февраль 1930 йыл — 27 февраль 2002 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим- фармакологы. Медицина фәндәре докторы (1976), профессор (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
Биографияһы
Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы Абдуллина 1930 йылдың 19 февралендә Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны Арғаяш ауылында (әлеге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) тыуған.
1952 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын яҡшыға тамамлай һәм фармокология кафедраһы йүнәлешендәге аспирантураға уҡырға керә.
1955 йылдың сентябренән алып ассистент, ә 1966 йылдан алып фармакология кафедраһының доценты булып эшләй, уҡытыу хеҙмәткәрлеген интенсив ғилми хеҙмәте менән бергә алып бара.
1974 йылда ғалим «Региональ ҡан әйләнешенә төрлө гипотензив дарыуҙарҙың ҡатнаш йоғонтоһо үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1978 йылда профессор дәрәжәһенә лайыҡ була һәм был вазифала 1982 йылға тиклем эшләй.
1982 йылда педиатрия, санитар-гигиена, фармацевтика факультеттарының 2-се фармакология кафедраһын ойоштора һәм 1987 йылға тиклем уның мөдире, ә 1993 йылға тиклем – профессоры булып эшләй.
Рәйлә Абдуллина БДМУ диссертация советы ағзаһы. Ул 106 фәнни хеҙмәт, 2 монография, автор тикшереүҙәрен баҫтырып сығара. Уның етәкселеге аҫтында 5 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Рәйлә Абдуллинаның ғилми эшмәкәрлеге гипотензив дарыуҙарҙың йөрәк-ҡан тамырҙары системаһына йоғонто яһау механизмын, ҡатнаш дарыуҙарҙың артериаль баҫымға, ҡан тамырҙары тонусына һәм региональ ҡан әйләнешенә йоғонто яһау үҙенсәлектәрен тикшереүгә, спазмолитик һәм бронхолитик тәьҫир итеүсе яңы биологик актив матдәләр эҙләүгә, бейек андыҙҙың һәм төрткөлө һары мәтрүштең дауалау үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә бағышланға.
1989 йылда Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы Абдуллинаға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» почетлы исеме бирелә.
Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы
Биографияһы
Ғилметдин Мостахетдин (документтарҙа атаһының исеме ҡыҫҡартылып алынған: Мостах, Мостафа ) улы Буранов 1911 йылда Башҡортостандың хәҙерге Баймаҡ районы Ишмөхәмәт (ауылдың икенсе исеме Ҡарамалы) ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Мостахетдин Буранов итексе була. Балалар бәләкәй саҡтан эшкә әрһеҙ булып үҫәләр. Ғилметдин колхозда мал ҡараусы булып хеҙмәт итә. 1941 йылдың 20 авгусында БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. «Память народа» сайтындағы документтарҙан күренеүенсә, ул 142-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Әлеге полк 34-се кавалерия дивизияһында булыуы мөмкин, сөнки уның составында ғына 142-се кавалерия полкы бар. 34-се кавдивизияның хәрби ғәмәлдәр осоро — 1941 йылдың 3 авгусынан алып 1942 йылдың 30 июленә тиклем Черкассы өлкәһенән Кременчуг, Полтава, Харьков, Краматорск, Северодонецк йүнәлешендә үтә. Буранов Ғилметдин туғандарына һуңғы хатын 1941 йылдың 15 октябрендә яҙа. Хәрби исемлектәрҙән хәбәрһеҙ юғалыу сәбәпле 1942 йылдың 1 ғинуарында төшөрөлә.
Сығанаҡтар
— ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 977520; Дело ист. информации: 3340
— ВК г. Баймак, Баймакского и Зилаирского районов Республики Башкортостан
Һылтанмалар
— Донесения о потерях
— Дополнительные источники
— 34-я кавалерийская дивизия— соединение РККА в Великой Отечественной войне
Өршәкбаш-Ҡарамалы ауыл Советы (Миәкә районы)
Өршәкбаш-Ҡарамалы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Өршәкбаш-Ҡарамалы ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Темәс ҡурғандары
Парлы, коллектив (5-се һәм 7-се ҡурған — парлы ерләүҙәр, 3-сө һәм 8-се(2) ҡурған — коллектив ) ҡәберлектәр осрай. Керамика Урта Азия сәнғәтенә ҡараған көршәктәр һәм әүәләгән һауыттар менән һынлана. Ҡәберҙәрҙә бронза шөңгөрҙәр, тимер ҡаптырмалар (фибула), орнаментлы көҙгөләр, бронза һәм көмөш айылдар (бляшка), бронза һәм алтын алҡалар, бронза һәм тимер йөҙөктәр, тимер сым беләҙектәр, быяла, аҡыҡ, лигнит һәм таш мунсаҡтар, башҡа әйберҙәр осрай. Алҡалар Көньяҡ Урал өсөн хас үҙенсәлектәргә эйә.
Ҡомартҡылар урынында тәүҙә музей-ҡурсаулыҡ ойоштороу ҡарала, әммә аҙаҡ ылыҫлы ағастар үҫтереү өсөн плантация өсөн һөрәләр.
Был ҡурғандарҙа табылған предметтар шулай уҡ Көнбайыш Ҡаҙағстандағы Лебедев ҡәберлегенең һуңғы сармат осоро ерләүҙәрендә осрай. Мәҫәлән, Лебедев комплексындағы ҡурғанда табылған ҡатын-ҡыҙҙар өсөн алтын айылдар Темәс ҡәберлектәрендәгенә оҡшаш.
Ишембай быраулау эштәре идаралығы
«Башнефть» берекмәһе Ишембай быраулау эштәре идаралығы (ИУБР) — Ишембай ҡалаһының быраулау эштәрен башҡарыу өсөн ҡулайламалар ҡороу, эҙләү, тикшереү һәм файҙаланыу скважиналарын быраулау һәм һынап ҡарау, шулай уҡ төп олонға эргәнән олон ялғап быраулау ысулын ҡулланып, иҫке файҙаланылған скважиналарҙы аяҡҡа баҫтырыу эштәрен башҡарыусы предприятие. 1930—1999 йылдарҙа эшләне.
Тарихы
1929 йылдың июнендә БАССР-ҙа «Уралнефть» контораһының Стәрлетамаҡ нефть разведкаһы булдырыла. Ошо предприятие нигеҙендә 1930 йылдың 27 октябрендә «Уралнефть» тресының Стәрлетамаҡ район быраулау контораһы булараҡ Ишембай быраулау эштәре идаралығы ойошторола. Идаралыҡ Башҡорт АССР-ында тәүге нефть предприятиеһы була.
Стәрлетамаҡ район быраулау контораһы 1930 йылдың 3 декабрендә Стәрлетамаҡ разведкаға быраулау контораһы тип үҙгәртелә, ә 1936 йылдан — Ишембай быраулау контораһына һәм «Ишембайнефть» фәнни-производство идаралығы быраулау контораһына, 1970 йылдан предприятие хәҙерге исемен йөрөтә. 1990-сы йылдарҙан — Ишимбай быраулау эштәре идаралығы — «Башнефть» акционер нефть компанияһы филиалы.
1999 йылдан предприятие алдына ҡуйылған бурыстарҙы Өфө быраулау эштәре идаралығының Ишембай тәрәнгә быраулау бүлексәһе, Ишембай тәрәнгә быраулау бүлексәһе үтәй.
1930 йылдан алып предприятие 57 нефть һәм газ ятҡылығы аса. Предприятие үҙ эшмәкәрлеген «Уралнефть» тресы составында Ишембай ауылы янында алып барылған быраулау эштәренән башлай. Ишембай быраулау эштәре идаралығын СССР-ҙың алдынғы ошо профилдәге юғары уҡыу йорттары менән фәнни-производство элемтәләре бәйләнгән була.
Ишембай быраулау эштәре идаралығы тармаҡта беренсе тапҡыр түбәндәге технлологияларҙы индерә:
Предприятие составы
Ишембай быраулау эштәре идаралығы быраулау цехы, вышка монтажлау һәм прокатлау-ремонтлау участкаһы, транспорт колланнаһынан тора. Нефть скважиналарын быраулауҙың төп заказсыһы — «Ишембайнефть» НГДУ-һы.
Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советының 1993 йылдың 26 авгусындағы 1106-р О һанлы бойороғо менән структур бүлексәләр «Башнефть» балансынан «Ишимбайнефть» тәжрибә-нефть-газ сығарыу идаралығы балансына күсерелә һәм «Ишембайнефть» составына инә.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының 1993 йылдың 9 авгусындағы 6-2/356г һанлы Указына ярашлы 1993 йылдың 1 авгусынан түбәндәге структур бүлексәләр «Башнефть» производство берекмәһе балансынан «Ишембайнефть» тәжрибә-нефть-газ сығарыу идаралығы балансына тапшырыла:
Танылған быраулаусылар
М. З. Ғайфуллин, И. А. Исхаҡов, Н. В. Мылицин, Н. М. Шлюхиндарҙың эшмәкәрлеге Ишембай быраулау эштәре идаралығы менән бәйле була.
Ҡан
Ҡан — күҙәнәктәрҙе туҡландырып, ҡан тамырҙары буйлап йөрөгән шыйыҡ  эске среда. Тоташтырғыс туҡыма ларҙың бер төрө.
Зиннәт
Зиннәт (Зинатовка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452385, ОКАТО коды — 80234832008.
Ҡан
Ҡан — организмдың тоташтырғыс туҡымаһы төрҙәренең береһе булып тора. Уның төп өлөшөн шыйыҡ хәлдәге күҙәнәк-ара матдә — плазма тәшкил итә.
Зиннәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡан
Плазмала ҡан күҙәнәктәре (ҡан тәнсәләре) — эритроциттар, лейкоциттар һәм ҡан пластинкалары — тромбоциттар була.
Умыртҡалылар ҙың ҡаны ҡыҙыл төҫтә. Төҫө эритроциттаҙағы кислород ты бәйләүсе гемоглобинға бәйле. Кеше нең кислородҡа байыған ҡаны (артериаль ҡан) асыҡ ҡыҙыл төҫтә, ә кислородһыҙ ҡан (веноз) ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтә була.
Йомшаҡ тәнлеләр (моллюскылар) һәм быуынтығаяҡлылар ҙың ҡаны (дөрөҫөрәге, гемолимфа) гемоцианинға бәйле зәңгәр төҫтә була.
Организмда булған ҡан миҡдары  тән массаһының— 6—8 % -ын тәшкил итә.
Биологиның ҡанды өйрәнеүсе бүлеге гематология тип атала.
Составы
Ҡан күҙәнәктәргә туҡлыклы матдәләр, кислород килтерә, метаболизм ҡалдыҡтарын сығара. Тән температураһын бер кимәлдә тоторға ярҙам итә, инфекциялар менән көрәшә һәм зарарланған ҡан тамырҙарын таҙарта. Ҡан плазманан, эритроцит, лейкоцит һәм тромбоциттарҙан тора.
Йөрәктең ритмик ҡыҫҡарыуы нәтижәһендә ҡан әйләнеше булдырыла. Ҡан система буйлап ҡан тамырҙары буйынса хәрәкәт итә. Гистобиологик барьер булыу сәбәпле ҡан башҡа тән туҡымалары менән тәьҫир итешмәй.
Умыртҡалы йылы ҡанлы хайуандарҙың ҡаны тән температураһын көйләүгә булышлыҡ итә.
Һыуҙа йәшәүсе балдаҡлы селәүсендәр һәм моллюскыларҙың ҡаны составы буйынса диңгеҙ һыуына яҡын. Унда лейкоциттар һәм эритроциттар аҙ. Ҡоро ерҙә йәшәгән хайуандарҙың ҡанында был күҙәнәктәр һаны арта.
Ҡан төркөмдәре
Эритроциттарҙың ҡайһы бер антиген үҙенсәлектәренең уртаҡлығына ярашлы, бөтә кешеләр ҙә билдәле бер ҡан төркөмөнә ҡарай. Һәр кешенең ҡан төрө индивидуаль. Билдәле бер ҡан төркөмөнә ҡарау тыумыштан килә һәм ғүмер буйы үҙгәрмәй.
Иң мөһиме — ҡандың «AB0» системаһы буйынса дүрт төркөмгә һәм «Rh факторы» (резус-фактор) системаһы буйынса ике төркөмгә бүленеүе. Ауырыуға теләһә ниндәй төркөм ҡанды  ебәреү булмай. Төркөмдәре буйынса  ҡандың тап килеүен үтәү мотлаҡ.
Ҡаны I төркөм тибындағы кешеләр— универсаль донор була ала,  ә  IV төркөмгә ҡарағандары  — универсаль реципиенттар.
Ҡан тапшырыуҙың яңы системаһы буйынса ҡан донор менән бер үк ҡан төрөнә эйә булған кешеләргә генә тапшырылырға мөмкин.
Баланың ата-әсәһенең ҡан төркөмөн белеп, билдәле бер ҡан төркөмөнә эйә булыу ихтималлығын билдәләргә мөмкин.
Донорлыҡ
Донорлыҡ, йәки ҡанды (лат. donare— «бүләк итеү») йәки  уның компоненттарын  биреү — донорҙарҙың үҙ ирке  менән  сирлегә  ҡанын һәм уның компоненттарын биреү, шулай уҡ ҡанды  һәм уның компоненттарын һаҡлауға әҙерләүҙе  һәм был процестың  хәүефһеҙлеген ойоштороуҙы тәьмин итеүгә  йүнәлтелгән эшмәкәрлек.
Теркәлгәндән һәм ҙур булмаған анкета тултырғандан һуң донор медицина тикшереүе үтә: бармаҡтан ҡан анализы бирә  һәм табип тикшереүе үтә.
Яныу һәм йәрәхәтләнеү   һөҙөмтәһендә күпләп ҡан юғалтҡан кешеләргә  ҡан ебәрергә  кәрәк  була. Ҡатмарлы операциялар ваҡытында, ауыр һәм ҡатмарлы бала табыу ваҡытында, гемофилия һәм анемия менән сирләүселәрҙе ҡотҡарыу өсөн дә донор ҡаны мотлаҡ булған саҡтар күп.
Химиотерапия ваҡытында яман шеш менән сирләүселәр өсөн ҡан да бик мөһим. Ерҙең һәр өсөнсө кешеһе ғүмерендә кәм тигәндә бер тапҡыр донор ҡанына мохтаж.
Бөтә донъя ҡан донорҙары көнө
Йыл һайын 14 июндә үткәрелә. Медицина документтарында ҡан доноры булып киткән кеше ICD-10:Z52.0 коды буйынса  шифрлана— Ҡан доноры буйынса код менән кодлана.
Ҡан сирҙәре
Анемия (грекса αναιμία — аҙ ҡанлылыҡ) — әйләнештәге ҡанда гемоглобин концентрацияһының кәмеүе, йышыраҡ эритроциттар һанының (йәки эритроциттарҙың дөйөм күләменең) кәмеүе менән бәйле  клиник һәм гематологик синдром. «Анемия» термины аныҡ ауырыуҙы билдәләмәй, йәғни анемияны төрлө патологик хәлгә бәйле билдәләренең береһе (симптом) тип иҫәпләргә кәрәк;
Гемолитик анемия — эритроциттарҙың емерелеүенә бәйле патология;
Яңы тыуған сабыйҙың гемолитик ауырыуы— яңы тыуған сабыйҙың патологик хәле, эритроциттарҙың күпләп тарҡалыуы, әсә менән бәпеттең ҡан тибы йәки Rh факторы буйынса ҡаны тап килмәүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Әсә менән толҡаттың иммунологик конфликты бала ҡанында г эритроциттарҙың күпләп тарҡалыуына килтерә. Шулай итеп, толҡаттың ҡан күҙәнәктәре  әсә өсөн сит  агентҡа (антигендарға) әйләнә. Уларға яуап итеп гематоплацентар кәртә аша үтеп  бәпестең эритроциттарына һөжүм итеүсе антиесемдәр сығарыла. Яңы тыуған сабыйҙарҙа күҙәтелгән һары ауырының төп сәбәптәренең береһе булып тора.
Яңы тыуған сабыйҙарҙың геморрагик ауырыуы — 24 сәғәттән 72 сәғәткә тиклем балала барлыҡҡа килгән сир. Йыш ҡына К витамины етешмәүе менән бәйле коагулопатия, Һөҙөмтәлә бауырҙа ҡан коагуляцияһы факторҙарының ( II, VII, IX, X, C, S) биосинтез процесы боҙола. Дауалау һәм иҫкәртеү яңы тыуған сабыйҙарҙың туҡланыу рационына К витаминын ҡушыуҙан тора.
Ҡан тамырҙары эсендә ( интраваскуляр коамбуляция) ҡандың ойошоуы — микротромбтар барлыҡҡа килеүе;
Геморрагик васкулит (аллергик пурпура) — системалы васкулит төркөмөнөң иң ныҡ таралған ауырыуы. Уның нигеҙендә ваҡ ҡан тамыры
стенаһының асептик шешеүе, тире һәм эске ағзаларҙың (йышыраҡ бөйөр һәм эсәк) тамырҙарында  микротромбтар  барлыҡҡа килеүе ята. Был ауырыуҙың клиник сағылышын тыуҙырыусы төп сәбәп булып ҡан әйләнешендә иммун комплекстарының һәм комплементар системаның әүҙемләшкән компоненттары булыуы тора;
Идиопатик тромбоцитопеник пурпура (Верльгоф ауырыуы) — тулҡынға оҡшаш хроник ауырыу, беренсел геморрагик диатез булып тора. Ул гемостаздың тромбоцит звеноһында һан һәм сифат яғынан етешһеҙлек арҡаһында барлыҡҡа килә
Гемобластоз — неопластик ҡан ауырыуҙары төркөмө. Шартлы рәүештә лейкемик һәм лейкем булмағандарға бүленә:
- Лейкемия (лейкоз) —ҡан эшләү системаһының клональ яман (неопластик) сире;
- Анапласмос — йорт һәм ҡырағай хайуандарҙа, шулай уҡ кешеләрҙә булған ҡан ауырыуы. Уның сәбәпсе агенттары булып талпандар йөрөткән анаплазма бактериялары тора.
Хайуандарҙың ҡаны
Умыртҡаһыҙҙарҙа тән ауырлығында ҡан өлөшө 20—30 %, умыртҡалыларҙа — 2—8 % тәшкил итә.
Ҡан составы
Хайуандар донъяһында һулыш  пигменттарының күп төрлө булып тора:
- гемэритрин нигеҙендәге ҡан (тимерҙән торған), ҡайһы бер балдаҡлы селәүсендәргә  хас.
- ҡан нигеҙендә гемоцианин (баҡыр составлы) пигменты ята, бик һирәк осрай, әммә башаяҡлыларҙа, -рмәксе һымаҡтарҙа  киң таралған;
- асцидийҙарҙа гемованадинлы (ванадий булған) ҡан. Был пигменттарҙың һулыш алыу функцияһы бер аҙ шик тыуҙыра.
Хайуан ҡанын ҡулланыу
- Хайуан ҡаны күп халыҡтарҙың аш-һыуында аҙыҡ сифатында ҡулланыла (мәҫәлән, ненецтар болан ҡанын ашай).
- Ит эшкәртеүсе заводтарҙа һуйыуҙа алынған йорт хайуандары ҡанынан альбумин эшләнә, йыртҡыс хайуандар үрсетеүҙә мал аҙығы системаһында ҡулланыла.
- Ҡайһы бер дарыуҙар (иммуноглобулиндар, сывороткалар ) хайуандарҙың (йышыраҡ аттарҙың) ҡанынан эшләнә.
- Алтай боландарының ҡанынан пантогематоген һәм башҡа продукттар эшләнә.
- Иудаизмда, христианлыҡта, исламда һәм Йәһүә Шаһиттарында ҡанды ниндәй ҙә булһа формала ҡулланыу  ҡәтғи тыйыла. Атап әйткәндә, иудаизмда ҡан йәнде материаллаштырыусы тип һанала. Ошоға ярашлы, ваҡ һәм эре мал-тыуарҙы, ҡош-ҡортто һуйыуҙың айырым ҡағиҙәләре лә бар.
Тугутка (Конда ҡушылдығы)
Тугутка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Глушица
Оло Глушица — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 614 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ланкастер
Ланкастер (ингл. Lancaster, Lancastria) — Ланкашир англия графлығының баш ҡалаһы. Льюн йылғаһының Ирланд диңгеҙенә ҡойған ерҙән 11 км алыҫлығындағы эстуарийында урынлашҡан. 2004 йылда ҡаланың халҡы 46 мең кеше самаһы тәшкил итә.
Тарих
Ланкастер беренсе тапҡыр 1086 йылда яҙылған Ҡурҡыныс суд китабында телгә алына. Атамаһы тураһында фекер йөрөтөп, ҡаланың элекке ташландыҡ рим лагеры урынында торған тиергә була (лат. castrum). Хәҙерге Ланкаширҙың төньяғын нормандар тарафынан баҫып алынғандан һуң, Вильгельм Рыжий 1092 йылда Роджер Пуатевинецҡа, граф Шрусбериҙең бер улына, биләмә итеп тапшыра. Норман феодалы үҙ биләмәһе үҙәге итеп Ланкастерҙы һайлай һәм Ланкастер һарайы менән Ланкастер приоратына нигеҙ һала. Генрих VIII ваҡытында ул мәхәллә сиркәүе була. 1431 йылда монахинялар Лондон аҫтындағы Сайонға күсерелә.
1193 йылда Ланкастерға ҡала статусы бирелә һәм уның хужаһы булып Ланкастерҙар йорто тора. 1322 һәм 1389 йылда Ланкастерҙағы замок бер нисә тапҡыр Шотландия баҫҡынсыларынан зыян күрә. Инглиз революцияһы йылдарында замок өс тапҡыр роялистар ҡамауында тора. Стюарттар тергеҙелгәндән һуң, замок 1916 йылға тиклем төрмә сифатында ҡулланыла, унда башҡалар араһында беренсе квакер Джордж Фокс та төрмәлә тотола.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хаапсалу
Хаапсалу (Haapsalu, боронғо рус атамаһы — Гапсаль, Хапсаль (Hapsal, Hapsal) — Эстонияның төньяҡ-көнбайышындағы ҡала, Ляэнемааский маакондының (өйәҙенең) административ үҙәге. Эстон теленән тәржемәһе «уҫаҡ урманы» тигәнде аңлата. Балтик диңгеҙенә, Рим ҡултығына сығыуХаапсалу-лахт ҡултығы аша алып барыла, артабан Моонзунд архипелагына табан сыға. Төньяҡтан ҡала Хари-Курк һәм Воозь-Курк, көнбайыштан Соэл-Вяйн, көньяҡтан Вяйке-Вяйн һәм Суур-Вяйн боғаҙҙары менән уратып алынған.
Тарих
Был урындағы ҡала ерендә 1279 йылда уҡ тарихи биләмәләр торған. Ошо йылда бында Эзель-Вик епискобының резиденцияһы була. Был резиденция артабан 300 йыл буйы герман, швед, дат һәм немец колонизаторҙарына хеҙмәт иткән. Шул осорҙоң күп кенә архитектура төҙөлөштәре һаҡланып ҡалған — миҫал өсөн, Хаапсалу һарайы (замогы), шулай уҡ, ҡанаҡ йорто, унда ҡайһы бер версиялар буйынса Бөйөк Петр туҡталған.
XVI быуат уртаһында Ливония һуғышында ҡала Дания, Щвеция һәм Рәсәй араларындағы көрәштең төп объекты була. 1563 йылдың авгусында ҡаланы шведтар баҫып ала, ә 1576 йылдың 12 февралендә ул Мәскәү батшалығы ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1581 йылдың 9 авгавгусында шведтар Гапсалға ҡабаттан инә, ә Плюсский ваҡытлыса солох шарттары буйынса 1583 йылда Московия Ливонияға һәм Гапсалға дәғүәләренән баш тарта. Шулай итеп, ҡала биләмәһе Швецияға тулыһынса күсә.
1710 йылдың авгусында Төньяҡ һуғыш осоронда ҡаланы ҡайтанан Мәскәү батшаһы ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына һәм 1721 йылғы Ништад тыныслыҡ килешеүе буйынса Рәсәй империяһының бер өлөшө була.
1905 йылдың 15 ноябрендә Кегель — Гапсаль тимер юл линияһы сафҡа инә. Гапсаль станцияһы вокзалы янында Император Николай II һәм башҡа затлы ҡунаҡтарҙы ҡаршылау өсөн павильон төҙөлә.
1917 йылдың апрель-июнь айҙарында Гапсалда авиация унтер-офицерҙары мәктәбе эшләй, 1917 йылды ң июлендә ул летчиктарҙың матрос мәктәбе итеп үҙгәртелә.1917 йылдың октябрь айында немец ғәскәрҙәре яҡынайыу менән бәйле мәктәптең эше туҡтатыла.
1918 йылдың 21 февралендә ҡала Моондзун утрауҙарын баҫып алған герман ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1918 йылдың аҙағында, немецтар киткәс, ҡала бойондороҡһоҙ Эстония республикаһының өйәҙ үҙәге булып китә.
1944 йылға тиклем ҡала балтик шведтарының төп мәҙәниәт үҙәге булып тора. 1931 йылдың авгусында респубиканың беренсе ҡала гимназияһы асыла, бында уҡытыу швед телендә алып барыла.
1939 йылдың октябрендә Эстония хөкүмәтенең рөхсәте менән бында Ҡыҙыл Армияның ҙур базаһы тора. Ҡала ситенең көньяғында 1939 йылда хәрби аэродром төҙөлә. 1940 йылдың авгусында Эстония Советтар Союзы составына инә.
Бөйөк ватан һуғышы осоронда Хаапсалуҙы 9 июлендә 1941 йылдың 9 июлендә Германия ғәскәрҙәре оккупациялай. 1944 йылдың 24 сентябрендә ҡала Таллин һөжүм операцияһы ваҡытында 8-се армия Ленинград фронтының 8-се армияһы тарафынан азат ителә.Ҡаланы азат итеүҙә 8-се эстон уҡсылар корпусының 7-се уҡсылар дивизияһы ҡатнаша.
1950 йылдың 26 сентябрендә Хаапсалу ҡалаһы Эстон ССР-ы Хаапсалу районы түҙәге булып тора. 1952—1953 йылдарҙа Хаапсалу Пярну өлкәһе составына инә. Һуңыраҡ Хаапсалу районы үҙәгенә әүерелә. Ә 1990 йылдың 19 февраленән алып — ҡайтанан Ляэне өйәҙенең үҙәге була.
2004 йылда Хаапсалу тимер юлы һүтеп алына. Элекке тимер юл станцияһында Хаапсалу тимер юл музейы эшләүен дауам итә. Бында Эстония тимер юл дарының нуленсе километрының билдәһе ҡуйылған.
Ҡалала Епископ замогының бейек Ҡарауыл манараһы ҡалҡып тора. Уның емереклектәре данлыҡлы Аҡ ханым серҙәре менән бәйле.
Халыҡ
Халыҡтың милли составы (2000): эстондар — 79,53 процент, урыҫтар — 15,27 %.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һылтанмалар
Ютуб канал марка gaminga
Хәтмуллина Нәжибә Ғәлимйән ҡыҙы
Хәтмуллина Нәжибә Ғәлимйән ҡыҙы (Хатмуллина Нажиба Галимьяновна; (1 сентябрь 1923 йыл — 6 апрель 1993 йыл — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, «За оборону Кавказа» миҙалы һәм  2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Нәжибә Ғәлимйән ҡыҙы Хәтмуллина (ҡыҙ фамилияһы Өмөтдинова) Башҡорт АССР-ы Мәсетле районының Яңы Мөслим ауылында 1923 йылдың 1 сентябрендә тыуған. Атаһы - Ғәлимйән Өмөтдин улы Өмөтдинов, әсәһе - Баян Мөхәмәтхан ҡыҙы Өмөтдинова.
1941 йылдың 1 июлендә 18 йәшлек ҡыҙ Мәсетле район хәрби комиссариаты тарафынан Бөйөк Ватан һуғышына оҙатыла. Һауа һөжүме оборонаһының 85-се дивизияһы составына эләгә. Хәрби наградалары документтарынан күренеүенсә, ҡыҙ һауа һөжүмен күҙәтеү, хәбәр итеү һәм элемтә ғәскәренең айырым батальонында 63-сө күҙәтеү посында күҙәтеүсе булған.
Һуғыштан һуң яугир ҡыҙ Жданов исемендәге колхоз автогаражында эшләй. 1947 йылда Мөхәмәтфәғил Ҡәниф улы Хәтмуллинға тормошҡа сыға һәм, ире фамилияһына күсеп, Хәтмуллина булып китә. Күпмелер ваҡыт "Кустпром" тигән ойошмала ла эшләп ала.
Тормош иптәше менән ике ул, ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр.
1993 йылдың	6 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Яңы Мөслим ауылында, 69 йәшендә вафат була һәм ауыл зыяратында ерләнә.
Чурилов Иван Ефимович
Чурилов Иван Ефимович (1920 йыл — 18 октябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия кесе сержант. 11-се гвардия уҡсылар дивизияһы 27-се гвардия уҡсылар полкы яугиры, отделение командиры. Яуҙа алған йәрәхәттәрҙән вафат булған, Смоленск өлкәһе Козельск районы Шемякино ауылында ерләнгән.
Биографияһы
Иван Ефимович Чурилов 1920 йылда тыуған. Баймаҡ тыуған яҡты өйрәнеүсеһе, тарихсы М.М. Маннаповтың эҙләнеүҙәренән, Чуриловтар ғаиләһе Баймаҡҡа Ырымбур өлкәһе Кваркен районы (ул ваҡытта Йылайыр кантоны) Яңы Кура ауыл советынан күсеп килгән. Иван йәш саҡтан эшләй башлай. 1934 йылда Түбә руднигында итексе булып эшләй. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. ВЛКСМ ағзаһы. 11-се гвардия уҡсылар дивизияһының 27-се гвардия уҡсылар полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә. Аҙаҡҡы хеҙмәт урыны 11-се гвардия уҡсылар дивизияһы штабы тип күрһәтелгән. Гв. кесе сержанты Иван Чурилов яу яланында ҡаты яралана, алған яраларҙан төҙәлә алмай һәм 1942 йылдың 18 октябрендә госпиталдә вафат була. Смоленск өлкәһе (хәҙер Калуга өлкәһе) Козельск районы Шемякино (хәҙер бөткән ауыл) ауылында ерләнә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса шул уҡ райондың Славышено ауылында ). Документтарҙа уның Баймаҡ ҡалаһы Чапаев урамы, 36 йорт, 12 фатирҙа йәшәгән әсәһе Евросинья Дмитриевна Чурилова күрһәтелгән.
Хәтер
Чурилов Иван Ефимовичтың исеме Башҡортостандың Баймаҡ районы Хәтер китабына, шулай уҡ Калуга өлкәһе Хәтер китабына индерелгән.
Сығанаҡтар
1. ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 818883; Дело ист. информации: 1117 2. Книга памяти. Калужская область. Том 11 3. Память. Башкортостан. Книга 5, стр. 146
(8498) Өфө
Өфө — астероидтар билбауындағы 8498-се бәләкәй планета.
Йыһанда урыны һәм асылыу тарихы
Өфө бәләкәй планетаһы Ҡояштан уртаса 448 миллион километр, Ерҙəн кəмендə 250 миллион километр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Диаметры – яҡынса 12 километр. Оппозициялағы яҡтылығы – 12,3 йондоҙ дəүмəле.
Дондағы Ростовта Ленин һәйкәлдәре
Совет власы осоронда Дондағы Ростовта Владимир Ильич Ленинға бер нисә һәйкәл ҡуйыла. Беренсе һәйкәл 1929 йылда Ҙур Баҡса урамында асыла. 1960 йылда Ленинға һәйкәлде Тимер юл районының вагондар депоһы территорияһында ҡуялар. 1963 йылда Ленин майҙанында монумент асыла. Лениндың тиражлы һәйкәлдәренең береһе Күн заводына ингән ерҙә Гвардия майҙанынан алыҫ түгел урынлаштырыла. Ростовтағы ике Ленин һәйкәле дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.
Горький исемендәге паркка ингән ерҙә Ленин һәйкәле
47.221°N, 39.70996°W
Ҡалала Владимир Ильич Ленинға беренсе һәйкәл 1929 йылда Ҙур Баҡса урамында Горький исемендәге паркка ингән ерҙә асыла. Монументтың авторҙары скульптор Нерода Георгий Васильевич һәм архитектор П. Н. Андреев. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл юҡ ителгән була. Ләкин 1970 йылда скульптураны кире тергеҙәләр.
Бронза скульптура бейек гранит постаментта тора. Скульптор Нерода Ленинды телмәр һөйләп торған итеп һүрәтләй. Уның уң ҡулы усы менән өҫкә ҡаратылып алға һуҙылған. Пальтоһының итәктәре әйтерһең дә елдә елберләй. Скульптор донъя пролетариаты юлбашсыһының энергияһын һәм революция романтикаһын асып бирергә тырышҡан. Пьедестал төбөндә таш трибуна ҡуйылған. Майҙанда һәйкәл эргәһендә ваҡыт-ваҡыт митингтар үтеп тора. Һәйкәл регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Ленин майҙанындағы Ленин һәйкәле
47.25008°N, 39.71181°W
1963 йылда Октябрь районындағы майҙанда Ленинға һәйкәл ҡуйыла. Майҙанға һәм уға терәлеп торған проспектҡа Ленин хөрмәтенә исем ҡушылған. Монументтың авторҙары — скульптор Бродский Исаак Давидович, архитекторҙар Н. Н. Миловидов һәм С. С. Ожегов. Лениндың бронза һыны гранит плиталар менән көпләнгән пьедесталда тора. Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге 12,5 метр тәшкил итә. Постаментта яҙыу уйылған: «Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусыға, коммунистәр партияһын төҙөүсегә». Һәйкәл федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Ильиновка (Дедов ауыл советы, Фёдоровка районы)
Ильиновка (Ильиновка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 453283, ОКАТО коды — 80254820005.
Тультья (Амынья ҡушылдығы)
Тультья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амынья йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ильиновка (Дедов ауыл советы, Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тультья (Амынья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы
Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы — Ишембайҙағы еңел сәнәғәт предприятиеһы, 300 моделгә яҡын эске һәм өҫкө трикотаж кейемен сығара, продукцияның 60 процентҡа яҡыны — балалар ассортименты.
Рәсәйҙә ошондай профилдәге 123 предприятие араһында трикотаж әйберҙәр сығарыу күләме буйынса 6-сы урынды алып тора (йылына 3 млн дананан артыҡ). 2012 йылға дөйөм Рәсәй күләмендә фабрика продукцияһының сағыштырмаса ауырлығы 4 процентҡа яҡын тәшкил итә.
Юридик шәхес булараҡ тулы исеме — «Почёт Билдәһе» орденлы «Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы» ябыҡ акционер йәмғиәте.
Тарихы
1964 йылдың февралендә «Ишембайжилстрой» тресы Ленинград ГПИ-3-өнөң проекты буйынса корпустарҙы төҙөй башлай. 1966 йыл аҙағында фабрика комплектарының беренсе сиратта сафҡа индерелә торғандары файҙаланыуға тапшырыла, ләкин әҙер трикотаж әйберҙәр байтаҡ иртәрәк етештерелә. Предприятиеның беренсе директоры — Ю. И. Билгилдиев (был вазифала 1966 йылдан алып 1978 йылға тиклем эшләй). Фабрика 1966—1968 йылдарҙа сиратлап сафҡа индерелә.
1976 году предприятие «юғары темптағы хеҙмәт етештереүсәнлеге, юғары етештереүсәнлеккә эйә булған яңы ҡорамалдарҙы үҙләштереү буйынса алып барылған эш өсөн» ««Почёт Билдәһе» ордены» менән бүләкләнә.
1982 йылдан директор булып Анатолий Саушин (нефтсе-ғалим Александр Саушиндың ҡустыһы) эшләй.
1988—1993 йылдарҙа производство ҡайтанан йыһазландырыла, Германия, Чехословакия, Швейцария, Италия, Япония фирмаларының бәйләү һәм буяу-биҙәкләү ҡорамалдары ҡуйыла. 1994 йылда предприятиела икмәк бешереү цехы асыла.
2011 йылда предприятие бөтә Рәсәй еңел сәнәғәте менән бергә рецессия кисерә — элекке осор менән сағыштырғанда һатыу кимәле 74 %-ҡа кәмей, фабрикала уртаса эш хаҡы айына 12 меңдән 9,9 меңгә тиклем түбәнәйә.
Саҙаҡа
Саҙаҡа, Исламда — ирекле хәйер, мосолмандарҙың мохтаждарға үҙ теләге менән Аллаһ ризалығы өсөн түләүе. Киң мәғәнәлә, саҙаҡа — ул матди ғына түгел, Аллаһ хаҡы өсөн ысын күңелдән ҡылынған теләһә ниндәй изге эш. Мотлаҡ саҙаҡа зәкәт тип атала.
Саҙаҡа түләү Ислам диненең мөһим өлөшө булып тора. Уның мәғәнәһе бай һәм ярлылар араһындағы социаль тигеҙһеҙлекте өлөшләтә хәл итеү һәм кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙә ихласлыҡ урынлаштырыуҙа. Ҡөрьәнгә ярашлы, саҙаҡаларҙы йәшерен рәүештә биреү асыҡ биргәнгә ҡарағанда яҡшыраҡ тип һанала .Шул уҡ ваҡытта күрһәтеп саҙаҡа биреү ҙә тыйылмай, сөнки был башҡаларға үрнәк булыуы мөмкин.
Оло Салыҡлы
Оло Чалыкла — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кәмәлек йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 155 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Этимологияһы
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары йәшәгән төбәктәге йылға атамаһы башҡорт телендәге "салыҡлау" һүҙенән ингән. Салыҡлау - йылҡы малының башын аҫҡа-өҫкә һелкеүе тип аңлатыла. Был йылға ағымының үҙенсәлегенә бәйле алынғандыр
Хоботок (тәбиғәт ҡомартҡыһы)
«Хоботок» — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Каменск районы территорияһында урынлашҡан төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы комплексы. Ростов өлкәһенең Тирә-яҡ мөхитте һәм тәбиғәт ресурстарын һаҡлау комитетына буйһона. Урман 1965 йылда барлыҡҡа килә.
Һүрәтләнеше
Тәбиғи урман Төньяҡ Донец йылғаһының һул яҡ ярында ҡала, ә уң яҡ ярҙы улар Хоботок хуторынан төньяҡтараҡ урынлашҡан Хоботок урманына инә. Урман Каменск территориаль урман хужалығы бүлегенең Калитва участка урмансылығының 70-се квадратына ҡарай. Дөйөм майҙаны 31,0 гектар. Урман территорияһында Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән ике төр ҡош йәшәй: мәрйенгүҙ, ялан һары. Ағастарҙан тирәк, муйыл, имән, аҡ тал (өйәнке), терн, ҡарағас (берест), эт муйылы киң таралған. Йәнлектәр араһында ҡоралай, урман сысҡаны, ҡарабаш турғай, туҙбаш йылан, кеҫәртке, алатуба, ертишкес терпеләр бар. Урман һыу һаҡлау, дым тотоу функцияһынан тыш, тупраҡты ла һаҡлай. Был территорияла эрозияға ҡаршы көрәш һәм ташлы ерҙәрҙе рациональ файҙаланыу буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. Объект тәбиғәтте, һыуҙы һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә. Урман территорияһында мал көтөү, еләк-емеш йыйыу тыйыла. Бында, ошондай тәбиғәт һәйкәлдәренең тәбиғи һәм мәҙәни-этнографик үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәт алырға теләүселәр өсөн экологик туризм үҫешә.
Ильиновка (Покровка ауыл советы, Фёдоровка районы)
Ильиновка (Ильиновка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 32 кеше. Почта индексы — 453283, ОКАТО коды — 80254820005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алмыш
Алмыш (мосолман исеме Жәғфәр ибн Абдуллаһ йәки Жәғфәр бин Абдулла ), шулай уҡ Алмас-Хан, «Әмир Жәғфәр бин Силки Хан», Алмаз, Алмыш (Алмыш ибн Жәғфәр Шилки йәки Алмыш әмир, Алмыш мәлик, Алмыш батша, Алмыш (Абдаллаһ) Жәғфәр ибн Шилки, Алмыш илтәбәр (ﺋﻳﺒن ﺟﺎﻌﻔﺎﺭ ﺋﺎﻟﻣﺌِش ﺷﻳﻟﻜﻯ, bas.lat.)); IX быуат аҙағы — X быуат башы) — Иҙел буйы Болғары ханы, Шилки хандың улы (Силки, «Абдуллаһ»).
Биография
Төрки телдә Алмыш исеме «алыу, ҡулға төшөрөү, баҫып алыу» тигәнде аңлата.
Алмыш Хан (Алмыш) IX быуат башы — X быуат аҙағында хакимлыҡ итә. Тарихҡа ислам динен дәүләт дине итеп ҡабул иткән болғар дәүләтенең тәүге хакимы булараҡ инә. Дербенттан айырмалы рәүештә бында ислам тыныс шарттарҙа, ирекле инә.
Алмыш хан IX быуат аҙағында уҡ Жәғфәр бин Ғабдулла (үҙенең мосолман исеме) аҫтында исеме менән тәңкәләр баҫтыра башлай. 922 йылда Алмыш саҡырыуы буйынса Волга буйы Булғарына Әхмәт ибн Фаҙлан етәкселегендә Бағдадтан Ғәббәсиҙәр хәлифлегенән өс меңлек ғәрәп ҡарауаны килә.
Ибн Фаҙлан хөрмәтенә Алмыш хан улына Әхмәт тип исем ҡуша.
Әммә болғарҙар ғәрәп ғөрөф-ғәҙәттәренә күсмәй үҙҙәренекен һаҡлап ҡала.
Верещагин Василий Васильевич
Верещагин Василий Васильевич (14) 26 октябрь 1842 йыл — 31 март (13 апрель) 1904 йыл) — Рәсәй империяһы рәссамы, әҙәбиәтсе, рәссамдар араһында иң билдәле баталист.
Биографияһы
Василий Васильевич Верещагин 26 октября йылда Череповецта (хәҙерге Вологда өлкәһе) урындағы дворяндар етәксеһе ғаиләһендә тыуған. Өс ағай-энеһе бар. Барыһы ла хәрби-уҡыу йорттарына уҡырға ингән. Кеселәре — Сергей (1845—1878) һәм Александр (1850—1909), профессиональ хәрби булалар; өлкәне Николай (1839—1907) — йәмәғәт эшмәкәре. 1850 йылда ул ағаһы Николай менән бергә Александровский кадет корпусына уҡырға инә. Һуңынан Диңгеҙ кадет корпусын тамамлаған, ул, ҡыҫҡа ғына хеҙмәтенән һуң, яңы ғына алған мичман чинында отставкаға сыға һәм Петербург Художество академияһынауҡырға инә, унда 1860—1863 йылдар буйына А. Т.. Марков, Ф. А. Моллер һәм А. Е. Бейдеман ҡулы аҫтында уҡый Академияһын ҡалдырып, Кавказға китә, унда бер йыл самаһы була Шунан Парижға китә, унда 1864—1865 йылдарҙа Жером етәкселеге аҫтында эшләй һәм уҡый.
1865 йылдың март айында Кавказға ҡайта һәм натуранан картиналар яҙыуын дауам верещагин натура менән ҡайтты.