cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кесе Сарворо-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарағош (ауыл)
Ҡарағош (Карагуш) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 567 кеше. Почта индексы — 453186, ОКАТО коды — 80248820001. ИФНС коды — 0268.
Тарихы
XIX быуаттың рәүиз материалдарында Стәрлебаш районының Күндерәк буйында ултырған Ҡарағош ауылында, нигеҙҙә, мишәрҙәрҙең йәшәүе билдәләнә. Мәҫәлән, 1859 йылда бында 1 мең 162 мишәр, 51 типтәр һәм 33 татар милләтенән булған кеше йәшәүе теркәлә ..
1917 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында 468 ихатала 2 мең 683 башҡорт, 1920 йылда — 477 ихатала 2 мең 450 башҡорттоң йәшәүе теркәлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әбүләйес (Ейәнсура районы)
Әбүләйес (Абуляисово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Әбүләйес ауыл Советының административ үҙәге Малиновка ауылында. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226805002.
Тарихы
Ауылға Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы Бикташ һәм Буранғол ауылдары (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1859 йылдан алып билдәле. Урядник Әбүләйес Бикбов (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Әбүләйес Әбсәләмов) исеме менән аталған. Шулай уҡ Ергәнеш, Дәргәйеш булараҡ теркәлгән. 1866 йылда 31 йортта 245 кеше йәшәгән. 1900 йылда мәсет теркәлгән.
Бөгөнгө көндә ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 417 кеше, 1920 йылда — 525, 1939 йылда — 426, 1959 йылда — 338 кеше, 1989 йылда — 307 кеше, 2002 йылда — 378 кеше, 2009 йылда — 427 кеше, 2010 йылда 265 кеше иҫәпләнгән. Башҡорттар йәшәй (2002). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғүмәттәренә ярашлы, башҡорттар күпселекте тәшкил итә (98 %).
Географик урыны
Әбүләйес йылғаһы (Ҡаҫмарт йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Видеяҙмаларҙа
Деревня Абуляисово Зианчуринского района
Ер-һыу атамалары
Йылғалар Тауҙар
Кушалка
Кушалка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Сим (Оло Сим ҡушылдығы)
Оло Сим  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сим йылғаһының һул ярына тамағынан 3,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөләй
Сөләй (Урсалыбаш; Сөләй, Сулеево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы.
География
Ауыл Урсалы йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1746 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Мәсәғүт административ-территориаль улусы составына керә.
1885 йылда ауылда крәҫтиән болаһы була.
XX быуат башында ауылда земство станцияһы, 2 мәсет, 2 мәктәп, 2 һыу тирмәне, 3 кибет теркәлгән.
Халҡы
1816 йылда ауылда 135 типтәр, 22 аҫаба башҡорт һәм 40 керҙәш башҡорт (Байлар улусы Теләнсетамаҡ ауылынан); 1859 йылда — 799 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Пневмония
Пневмония (гр. pneumon — үпкә), үпкә ялҡынһыныуы, эске альвеоляр экссудация менән барған үпкәнең респиратор бүлектәренең сығанаҡ урыны зарарланыуы менән сифатланған ауырыуҙар төркөмө. Үпкә шешеүе — ғәҙәттә инфекцион сығышлы, башлыса альвеолаларҙы зарарлауы менән бәйле үпкә туҡымаһы шешеүе.
Кеше пневмонияһы
Этиологияһына бәйле, бактериаль, вируслы, микоплазмалы һ.б. пневмония; ҡатнаш (вируслы бактериаль), аллергик, физик химик факторҙар менән билдәләнгән (травманан һуң, аспирацион, операциянан һуң һ.б.); барлыҡҡа килгән урыны буйынса — дарыухананан тыш (амбулатор) һәм нозокомиаль (госпиталдә); үҫеш механизмы буйынса — беренсел (бронхоген) һәм икенсел (инфекция тыуҙырған ҡан йәки лимфа аша таралғанда) һ.б.; педиатрияла киҫкен һәм хроник пневмония айырыла. Үҫешенә булышлыҡ итеүсе факторҙар: иммунитет ҡаҡшауы, һалҡын тейеү, тәмәке тартыу, стресс һ.б.
Төп билдәләре: температура күтәрелеү, сөскөрөү, тын ҡыҫылыу. Диагностика өсөн клиник, инструменталь (рентгенологик, ультратауыш, радиоизотоплы һ.б.) һәм лаборатория (микроскопик, бактериологик һәм серологик) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (антибактериаль, дезинтоксикацион, ялҡынһыныуға ҡаршы, бронхолитик, ҡаҡыртҡыс, иммуномодулләүсе препараттар), физиотерапевтик һ.б., шифахана-курорт учреждениеларында реабилитацияланыу. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр (осложнение): киҫкен тын алыу етешмәүсәнлеге, инфекцион токсик шок, сепсис, үпкә туҡымаһы деструкцияһы һ.б.
Классификацияһы
Процестың таралыу критерийы буйынса пневмония булырға мөмкин: Бынан тыш, бер генә үпкә зарарланған осраҡта пневмония бер яҡлы, ике үпкәһе лә зарарланған осраҡта ике яҡлы булырға мөмкин.
Триггерға ҡарап түбәндәгеләр айырыла:
Килеп сығышы буйынса пневмония түбәндәгеләргә бүленә:
Процестың үтеү характеры буйынса түбәндәгеләр айырыла: Пневмония еңел, уртаса һәм ауыр дәрәжәлә булыуы мөмкин. Ауырыу функциональ үҙгәрештәр (хроник һулыш алыу йәки йөрәк етешмәүсәнлеге) менән, бындай үҙгәрештәрһеҙ барлыҡҡа килеүе мөмкин, һәм, өҙлөгөүҙәр булыу-булмауына ҡарап, пневмониялар ҡатмарлаша һәм ҡатмарлашмай. Шулай уҡ айыралар:
1.1. иммунитеты боҙолоп ; 1.2. иммунитеты боҙолмаған ; 1.3. аспирацион; 2.1. аспирацион; 2.2. елләтеү; 2.3. цитостатик (цитостатика алыу фонында); 2.4. донор органдары реципиентары. 3.1. йыш ҡына дауаханаға һалыу; 3.2. гемодиализ; 3.3. дарыу препараттарын парентераль индереү; 3.4. Ҡарттар йортонда йәшәүселәр.
Төрлө ҡуҙғытҡыстар тыуҙырған пневмония
Был төркөмгә терапияға мохтаж төрлө эпидемиологик, клиник һәм анатомик сығышлы төрлө ҡуҙғытҡыстар тыуҙырған пневмония ҡарай.
Таралыуы
Йылына 17 миллиондан ашыу кешегә пневмония диагнозы ҡуйыла, ә ирҙәр ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда 30 процентҡа йышыраҡ ауырый. Махсус хәүеф төркөмдәренә 5 йәшкә тиклемге балалар һәм 65 йәштән өлкәндәр инә. Шул уҡ ваҡытта башҡа ауырыуҙарға ҡарата үлем осраҡтары ярайһы уҡ юғары булыуын билдәләргә кәрәк: ирҙәрҙә — 8,04 %, ҡатын-ҡыҙҙарҙа — 9,07 %.
Пневмония менән ауырыу күп факторҙарға бәйле: йәшәү кимәле, социаль һәм ғаилә хәле, хеҙмәт шарттары, хайуандар менән бәйләнеш, юл йөрөү, насар ғәҙәттәр булыу, ауырыу кешеләр менән бәйләнеш, кешенең айырым һыҙаттары, билдәле бер ҡуҙғытҡыстың географик таралыуы. 2017 йылда Рәсәйҙә илдең 44 субъектында пневмония буйынса һандарҙың артыуы күҙәтелә. Шулай уҡ ғәҙәттән тыш күп һанлы эпидемия сығанағы теркәлә: 2017 йылда —пневмонияның 52 сир сығанағы, ә алдағы 5 йылда — ни бары 16.
Пневмония беҙҙең заманда балалар һәм оло йәштәгеләр өсөн иң йыш үлем сәбәптәренең береһе булып ҡала, бигерәк тә социаль учреждениеларҙа (балалар йорттары, интернаттар, иректән мәхрүм итеү урындары). Ҡораллы көстәрҙә пневмонияның таралыуы — мең кешегә 35—40 осраҡ. Хәрби хеҙмәткә саҡырылған кадрҙарҙа пневмонияның һәр унынсы осрағы ауыр үтә. Оло йәштәге пациенттарҙа пневмония менән сирләүселәр дауаханаларҙа икенсе сирҙән дауаланған ваҡытта ҡырҡа арта. Шулай уҡ дауахана һәм дауахананан тыш пневмония этиологияһында ҡырҡа айырмалар бар.
Хайуандар пневмонияһы
Этиологияһы буйынса специфик (инфекциянан килеп сыға; туберкулез, тымау ауырыуы һ.б. булғанда) һәм специфик булмаған (шартлы патоген микроорганизмдар тыуҙыра) пневмония айырыла.
Булышлыҡ итеүсе факторҙар: малдар тотоуҙың санитария гигиена нормалары боҙолғанда организмдың һаҡланыу үҙенсәлектәре кәмеү (үтәнән-үтә йылы, һыуыҡ, дымлы булыу һ.б.), хайуандарҙы дөрөҫ файҙаланмау (артыҡ эшләтеү һ.б.). Йәш малдар тиҙерәк бирешә. Диагностика өсөн клиник, лаборатор, рентгенологик, патоморфологик һәм башҡа тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (бактерияларға ҡаршы, бронхолитик, иммуномодулләүсе һ.б. саралар, новокаин блокадаһы), физиотерапия һ.б.
Профилактика: мал тотҡанда нормаль шарттар булдырыу, ауыл хужалығы малдарын яҡшы аҙыҡ менән ашатыу һ.б.
Зәйнәб Биишева исемендәге премия
Зәйнәб Биишева исемендәге премия — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы хакимиәте һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзының 1999 йылда берлектә булдырған әҙәби премия, йыл һайын халыҡ яҙыусыһының тыуған көнө — 15 ғинуарҙа тапшырыла. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премия 1999 йылда Күгәрсен районы хакимиәте һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы тарафынан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1997 йылдың 26 авгусындағы «Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның исемен мәңгеләштереү тураһындағы» 167-се ҡарары нигеҙендә булдырылған. Был рәсми документтың алтынсы пунктында «Күгәрсен районы хакимиәте һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге яҡшы әҫәрҙәр өсөн Зәйнәб Биишева исемендәге йыл һайын бирелә торған йәштәр район премияһы булдырыу тураһындағы тәҡдимен хупларға» тип әйтелгән. Ошо ҡарарға ярашлы район хакимиәте тарафынан премияның рәсми положениеһы раҫланған. Унда был сараның төп маҡсаты һәм бурысы итеп «халыҡ яҙыусыһының исемен пропагандалау һәм популярләштереү, ижади эшмәкәрлекте дәртләндереү» билдәләнгән.
Премия түбәндәге эштәр өсөн бирелә
Премия йыл һайын З. Биишеваның тыуған көнөндә (15 ғинуар) уның тыуған төйәге — Күгәрсен районынында тапшырыла.
Премияға кандидаттарҙы йәмәғәт ойошмалары, әҙәби-ижад берекмәләре, уҡыу йорттары, хеҙмәт коллективтары, редакциялар һәм шулай уҡ айырым шәхестәр ҙә күрһәтә ала. Был турала документтар һәр йыл ноябрь-декабрь айҙарында Күгәрсен районы хакимиәтендә ҡабул ителә.
=== 2019 йыл ===
2018 йыл
=== 2017 йыл ===
2016 йыл
=== 2015 йыл ===
Мотокурка
Мотокурка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 513 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Докучаев Евгений Сергеевич
Докучаев Евгений Сергеевич (17 август 1940 йыл) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (1986), Өфө дәүләт нефть техник университетында иҡтисад, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтен ойоштороу һәм идара итеү кафедраһы профессоры (1989).
Биографияһы
Евгений Сергеевич Докучаев 1940 йылдың 17 авгусында БАССР-ҙың Архангел районы Воздвиженка ауылында тыуған. 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1963 йылдан алып 2012 йылға тиклем Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары фәнни-техник прогнозлауҙың иҡтисади проблемаларын эшләү, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһының техник үҫешенең рациональ стратегияһы параметрҙарын билдәләү; нефть эшкәртеү предприятиеларының технологиялар структураһын оптималләштереү, баҙар тармағы структураһы динамикаһы; тышҡы иҡтисади бәйләнештәрҙең гравитация моделдәрен камиллаштырыу. Фәнни тикшеренеүҙәре нефтехимия сәнәғәтенең иҡтисадына һәм фәнни-техник үҫеше менән идара итеүгә арналған. Докучаев тарафынан етештереүҙә инвестициялар урынлаштырыуҙы оптималләштереү, яңы технологияларҙың иҡтисади һөҙөмтәлелеген күҙаллау ысулдары эшләнә. 120‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
1. Интенсификация использования нефтехимических агрегатов. М.: «Химия», 1977. 208 с. (в соавторстве с Тищенко В. Е., Калужкин А. А., Орел И. С.).
2. Экономическая эффективность научно-технического прогресса в нефтехимической промышленности. Уфа.: Изд-во Уфимского нефтяного института. 1982, 98 с.
3. Оптимизация мощностей и схем комбинирования нефтехимических производств. Уфа: Изд-во Уфимского нефтяного института, 1983, 92 с.
4. Экономические методы управления научно-техническим прогрессом в нефтехимической промышленности. Уфа.: Изд-во Уфимского нефтяного института, 1985, 102 с.
5. Научная организация и техническое нормирование труда на нефтяных предприятиях. Учебное пособие для ВУЗов. М.: «Недра», 1977, 232 с. (в соавторстве с Блажевичем А. А., Бугерой Е. М., Ениколоповым С. Н., Латыповым М. З., Тищенко В. Е., Тудановой Ю. В.)
6. Качественное совершенствование производственного аппарата от-расли. Уфа.: Изд-во Уфимского нефтяного института, 1987, 104 с. (в соавторстве с Брюгеманом А. Ф., Малышевым Ю. М.)
7. Технология, экономика и автоматизация процессов переработки нефти и газа. М.: «Химия», 2005 г., 735 с. (с соавторстве Ахметовым С. А., Ишмияровым М. Х., Веревкиным А. П., Малышевым Ю. М.)
8. Экономическое обоснование выбора первоочередных объектов ре-конструкции в нефтехимической промышленности. ЖВХО им. Д. И. Менде-леева, № 2, 1987. (в соавторстве с Малышевым Ю. М.)
10.Опты разработки согласованных режимов накопления, технического и социального развития. Журнал «Экономика и управление». Изд-во Башкирской Академии управления, Уфа, 1994 г. № 4. (Ю. М. Малышев, З. М. Фатихов менән авторҙашта).
11. Теоретические основания и практические методы расчета опти-мальной суммарной ставки налогообложения. Журнал «Экономика и управление» Изд-во Башкирской Академии управления, Уфа, № 1, 1996 г.
12. Проблемы оптимизации суммарной ставки налогообложения и экономических интересов производителей. Аналитический журнал «Налоги». Второй выпуск. 1998 г. (Ю. М. Малышевым һәм Р. Р. Сафин менән авторҙашта). 13. Центральная проблема финансового менеджмента. Журнал "Эко-номика и управление Изд-во Башкирской Академии управления, Уфа, 2000 г. № 2.
14. Методологический кризис научно-технического прогнозирования: направление выхода. Журнал «Экономика и управление» Изд-во Башкирской Академии управления, Уфа, 2000 г. № 6.
15. Повышение качества нефтепродуктов и структурно-технологическая политика в нефтепереработке. Журнал «Химия и техноло-гия топлив и масел». М. — 2001 г. — № 3. (Ю. М. Малышев һәм А. Р. Мөлөкөв менән авторҙашта).
16. Циклическая составляющая динамики мировой цены нефти. Жур-нал «Экономика и управление», Изд-во Башкирской Академии управления, Уфа, 2003 г. № 6. (А. М. Рогачева менән авторҙашта).
17. Проблемы оптимизации соотношения труда и капитала. Журнал «Экономика и управление» Изд-во Башкирской Академии управления, Уфа, 2004 г. № 3.
18. Прогнозирование динамики мировой цены нефти комбинацией линейного тренда и периодических функций. Журнал «Нефтегазовое дело», Изд-во УГНТУ, Уфа. — 2005. (Евтушенко Е. В., Рогачева А. М. менән авторҙашта).
19. Трудности гравитационной теории внешнеэкономического тяготения стран и способы их преодоления. Журнал «Экономика и управление» Изд-во Башкирской Академии управления, Уфа, 2006 г. № 5.
20. Теория структуры отраслевого рынка. Мировое сообщество: проблемы и пути решения. Сборник научных статей. Выпуск № 19, Изд-во УГНТУ, Уфа. — 2006 г.
21. Суть категории «устойчивость компании» и аспекты оценки капи-тализации вертикально интегрированных нефтяных компаний как ее основного индикатора // Нефтегазовое дело. 15.11.2006. www.ogbus.ru. (Рогачева А. М. менән авторҙашта).
22. Методические аспекты оценки устойчивости вертикально интегрированных нефтяных компаний // Нефтегазовое дело. 2006, том 4. № 1. (Рогачева А. М. менән авторҙашта).
Висконсин
Виско́нсин (Wisconsin ) — АҠШ-тын төньяғында урынлашҡан штат. Баш ҡала - Мадисон, иң эре ҡала — Милуоки. Штат Миннесота, Айова, Иллинойс, Мичиган штаттары менән сиктәш. Висконсин 72 округҡа бүленғән.
Иҡтисад
Висконсин АҠШ-тын 25% сырҙы һәм һөт майҙы етештерә. Штат, Калифорниянан һуң һөт етештереү буйынса 2-се урында тора.
Йырлаусы бархан
Йырлаусы бархан — асыҡ төҫтәрҙәге ҡомдан торған тау, оҙонлоғо 3 км, бейеклеге 150 метрға тиклем. Бархан Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһе Алтынемел милли паркының биләмәһендәге Жоңғар Алатау һырттары — Ҙур һәм Кесе Ҡалҡан араһындағы коридорҙа урынлашҡан, Алматынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 182 км алыҫлыҡта ята. Йырлаусы бархан — тәбиғәт феномены, ҡоро һауа торошонда ҡомдар орган көйөнә оҡшаған тауыш сығара.
Туристар өсөн иҫтәлекле урын
Бархандан тирә-яҡтың матур күренеше асыла. Көньяҡта Или йылғаһының нәҙек һыҙаты, көрән күк Сөғети менән Буғыты тауҙары, улар артынан аҡ түбәләре менән Кетпен һырттары күренә. Көнбайыштан офоҡто Оло Ҡалҡандың текә яғы, ә көнсығыш яҡтан Кесе Ҡалҡан ҡаплай. Ә төньяҡта уның артынан Жоңғар Алатауы армыттарының, Чулаҡ, Матай, Алтынемел тауҙарының күксин-зәңгәр теҙмәһе күренә. Уларҙың итәгендә ямғыр ятҡылығынан ҡоро юлаҡтарҙың нәҙек һыҙыҡтары менән йырғыланған тау аҫты үҙәне һуҙыла. Бархандың көньяҡ-көнбайыш битләүе шыма, ә ҡаршы булған төньяҡ- көнсығыш яғында һөҙәклектәре менән бер нисә һырт бар. Йырлаусы Бархан — популяр туристик иҫтәлекле урын.
Барлыҡҡа килеүе
Бархан Или йылғаһының һайлыҡтарынан ҡомдарҙы өрөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Йылға үҙәненең был өлөшөндә (Ҡалҡан тауҙары һәм Буғыты, Сөғети тауҙары араһында), йылға һайлыҡтарынан ҡом саңының болоттарын күтәргән көслө ел иҫә. Бер-береһенә ҡыя торған Оло Ҡалҡан һәм Кесе Ҡалҡан эргәһендә ел ҡаршылыҡ осрата һәм, баҫылып, ҡомдо ҡалдыра. Шулай итеп, меңәр йылдар буйына ҙур ҡомло тау үҫеп сыға. Бархан, көслө елдәр һәм ҡомдоң тотороҡһоҙ булыуына ҡарамаҫтан, тигеҙлек буйлап күсеп йөрөмәй, ә бына бер нисә мең йыл урынында тороп ҡала.
Тауыш эффекты
Ҡомдоң яңғырашының сәбәбе булып уның хәрәкәттә ышҡылыуы тора. 1962 йылда Ленинград физигы В Арабаджи ҡайһы бер күҙәтеүҙәр үткәрә. Ни тиклем ҡомдоң хәрәкәт итеүсе массаһы күберәк, шул тиклем тауышы ла асығыраҡ — көсһөҙ сыйылдауҙан алып орган көйөнә һәм хатта гөрһөлдәүгә тиклем. Тауышты тик ҡоро ҡом массаһы ғына сығара.
Легенда
Борондан йырлаусы ҡомдар бик күп халыҡ хөрәфәттәре тыуҙырған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән легендаларҙа ҡомдарҙың йыры сүллек рухтарының, фантастик хайуандарҙың эшмәкәрлеге, күмелгән ҡалаларҙың ҡыңғырау тауышы, ер аҫтындағы ҡоторонған йылғалар һәм башҡа ғәжәп сәбәптәр менән аңлатыла.
Бер риүәйәт былай ти: «Борон донъя буйлап шайтан сәйәхәт иткән. Кешеләрҙе йәшеренеп күҙәтә, хәйлә ҡора, бөтә ергә лә өлгөрә, бер нәмәне лә үткәрмәй. Бер ваҡыт Аллаһы тәғәлә уға асыулана һәм бер урындан икенсе урынға йәшен тиҙлегендә күсеп йөрөү мөмкинлегенән мәхрүм итә. Шайтанға үҙенең йортона тиклем йәйәү барырға тура килә — ә йорто тау түбәһендә торған. Шайтан оҙак дала буйлап бара, Или йылғаһы ярҙары буйлап бормалы һуҡмаҡтарҙан ауырлыҡ менән үткән, ниһайәт, арыған һәм ял итергә ятҡан. Юлы шул тиклем ҡыйын, ә ҡылған ғәмәлдәре шул тиклем ауыр булғанлыҡтан, шайтан ҡаты йоҡоға талған. Һәм яңғыҙ барханға әүерелеп, әлегә тиклем йоҡлай, һәм бер кем дә, бер нәмә лә уны уята алмай — ҡыҙҙырған ҡояш та, ямғырҙар ҙа, йәшендәр ҙә, елдәр ҙә. Тик берәйһе мәңгелеккә йоҡоға талған шайтанды маҙаһыҙларға маташһа, шул саҡта ғына уның күкрәгенән ыңғырашыу ысҡынып сыға».
Икенсе легенда буйынса, ҡом бархандары аҫтында Сыңғыҙхан һәм уның хәрби көрәштәштәре ерләнгән, ә ҡом, хандың йәне «күңел ғазаптарынан хәлһеҙләнеп, вариҫтарға үҙҙәренең батырлыҡтары тураһында һөйләһә» йырлай.
Тәбиғәттең ете яңы мөғжизәһе
Бархан тәбиғәттең Ете яңы мөғжизәһе кандидаттары исемлегенә инә.
Пёммельте
Пёммельте (Pömmelte) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 660 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 49 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39249 һәм автомобиль коды — SLK.
Криволуцкая
Криволуцкая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пасал ҡылымығының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Суры-Яха
Кесе Суры-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Суры-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Икенсе халыҡ ополчениеһы
Икенсе халыҡ ополчениеһы — 1611 йылдың сентябрендә Түбәнге Новгородта поляк интервенттарына ҡаршы көрәшеү өсөн барлыҡҡа килгән ополчение. Түбәнге Новгородтан Мәскәүгә барғанда, башлыса 1612 йылдың апрель-июль айҙарында Ярославлдә, әүҙем формалашыуын дауам итә. Рус батшалығының ҡала халҡы, үҙәк һәм төньяҡ район крәҫтиәндәренән торған. Етәкселәре —Түбәнге Новгород сауҙагәре һәм посад старостаһы Кузьма Минин һәм хәрби юлбашсы Дмитрий Пожарский. Пожарский 1612 йылдың авгусында Мәскәү янында Беренсе ополчениенан ҡалған көстәрҙең бер өлөшө менән Мәскәү эргәһендәге поляк армияһын ҡыйрата, ә 1612 йылдың октябрендә баш ҡаланы интервенттар оккупацияһынан тулыһынса азат итә.
Икенсе ополчениены төҙөү тәүшарттары
Икенсе халыҡ ополчениеһын ойоштороу инициативаһы Түбәнге Новгородтың һөнәрселек-сауҙа кешеләренән, мөһим хужалыҡ һәм Урта Волга буйындағы административ үҙәктән башлана. Түбәнге Новгород өйәҙендә ул ваҡытта 150 меңгә яҡын ир-ат йәшәгән (Түбәнге Новгородтың үҙендә — 3,5 меңгә яҡын ир-ат, шуларҙың 22,5 меңгә яҡыны — посад кешеләре), 600 ауылда 30 меңгә тиклем йорт булған.
Түбәнге Новгород крайындағы ауыр хәл
Түбәнге Новгород үҙенең стратегик урыны, иҡтисади һәм сәйәси әһәмиәте буйынса Рус батшалығының көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш райондарының төп пункттарының береһе була. Үҙәк властың көсһөҙләнеүе, интервенттарҙың хужалыҡ итеү шарттарында был ҡала бөтә халыҡ патриотик хәрәкәтенең инициаторы була, был хәрәкәт Үрге һәм Урта Волга буйы һәм илдең башҡа күрше өлкәләренә тарала. Түбәнге Новгород халҡы азатлыҡ көрәшен икенсе ополчение ойошторолғанға тиклем бер нисә йыл элек башлай.
1606 йылдың май айында Ялған Дмитрий I-не үлтергәндән һәм тәхеткә Василий Шуйскийҙың ултырыуынан һәң Рус батшалығында тиҙҙән икенсе ялған исемдә йөрөүсе, йәнәһе, иҫән ҡалған Ялған Дмитрий II-нең килеүе тураһында имеш-мимештәр тарала. 1606 йылдың аҙағында Түбәнге Новгород өйәҙендә һәм уға яҡын өйәҙҙәрҙә талауҙар һәм тәртипһеҙлектәр менән шөғөлләнгән ҙур шайкалар барлыҡҡа килә: ауылдарҙы яндыралар, халыҡты талайҙар һәм көсләп үҙ лагерҙарына алып китәләр. Әлеге «вольница» тип аталған казак ҡасаҡтары 1608 йылдың ҡышында Алатырҙы баҫып ала, Сүрә йылғаһында Сабуров исемле воеводаны батырып үлтерәләр, шулай уҡ Арзамасты яулап, унда үҙҙәренең базаһын булдыралар.
Түбәнге Новгород крайындағы хәлдәрҙе белеп ҡалғас, Василий Шуйский батша үҙенең воеводаларын Арзамасты һәм боласылар биләгән башҡа ҡалаларҙы азат итеү өсөн ебәрә. Уларҙың береһе, кенәз Иван Воротынский, Арзамас тирәһендә фетнәселәр отрядын тар-мар итеп, ҡаланы ала һәм Арзамас янындағы райондарҙы ҡасаҡтар отрядтарынан таҙарта.
Ялған Дмитрий II-нең урыҫ ерҙәренә килеүе менән казак ҡасаҡтары хәрәкәте тағы ла әүҙемләшә, ялған батша яғына Мәскәү баярҙарының һәм өйәҙ дворянлығының бер өлөшө күсә. Мордвалар, сыуаштар һәм сирмештәр баш күтәрә. Күп кенә ҡалалар яңы батша яғына күсеп, Түбәнге Новгород халҡын да өндәй башлайҙар. Әммә Түбәнге Новгород халҡы Шуйскийҙан баш тартмай һәм үҙ антына тоғро ҡала һәм, киреһенсә, боласыларҙы әсирлеккә ала, уларҙы язалай.
1609 йылдың ғинуар башында Түбәнге Новгородҡа Ялған Дмитрий ғәскәрҙәре ябырыла, уларҙы Семен Вяземский һәм Тимофей Лазарев етәкләй. Вяземский Түбәнге Новгородҡа хат ебәрә, унда, ҡала бирелмәһә, бөтә ҡала халҡы юҡ ителәсәк һәм ҡала тулыһынса яндырыласаҡ, тип яҙыла. Түбәнге Новгород халҡы хатҡа яуап бирмәй һәм, Вяземскийҙың ғәскәре ҙур булыуға ҡарамаҫтан, һөжүм башлай. Вяземский һәм Лазаревтың ғәскәрҙәре әсирлеккә эләгә, артабан уларҙы аҫып ҡуйыуға хөкөм ителә. Артабан Алябьев Муром һәм Владимир ҡалаларын боласыларҙан азат итә, үҙе Муром ҡалаһында башта воеводаһы булараҡ тороп ҡала. Алябьевтың уңыштары мөһим эҙемтәләргә килтерә, сөнки халыҡта ялған батшаға һәм сит ил баҫҡынсыларына ҡаршы уңышлы көрәшеп булыу ышанысы уяна. Бер нисә ҡала, өйәҙ һәм улус ялған батшанан баш тарта һәм Рус батшалығын азат итеү өсөн көрәштә берләшә башлай.
Беренсе ополчениеның көсһөҙлөгө
Милли-азатлыҡ хәрәкәттең күтәрелеүе 1611 йылда беренсе халыҡ ополчениеһын ойоштороуға, уның эшмәкәрлегенә һәм мәскәүҙәрҙең марттағы ихтилалына әүерелә, унда воевода кенәз Дмитрий Михайлович Пожарский ҙа ҡатнаша. Беренсе ополчениеның уңышһыҙлығы был күтәрелеште йомшартмай, киреһенсә, көсәйтә. Тәүге ополченсыларҙың күбеһе интервенттар менән көрәш тәжрибәһенә эйә була. Был тәжрибәгә ҡалаларҙа, өйәҙҙәрҙә һәм улустарҙа йәшәүселәр ҙә эйә була. Урыҫ халҡының үҙаллылығы өсөн артабанғы милли-азатлыҡ көрәше һәм икенсе халыҡ ополчениеһын ойоштороу урыны булып Түбәнге Новгород тороуы осраҡлы түгел.
1611 йылдың йәйендә илдә тәртипһеҙлек хөкөм һөрә. Мәскәүҙә поляктар хужа булһа, баярҙар ҡалаларға, өйәҙҙәргә һәм улустарға поляк королевичы Владиславҡа ант бирергә саҡырыу грамоталары ебәрә. Патриарх Гермоген төрмәлә ултырған сағында илдең азатлыҡ көстәрен берләштереү яҡлы була, поляк интервенттарына буйһонмаҫҡа, ә Мәскәү эргәһендәге казак полктары хәрби етәкселәре Дмитрий Трубецкой һәм атаман Иван Заруцкийҙың яғында һуғышырға ҡуша. Троица-Сергиев монастыры архимандриты Дионисий шулай уҡ бөтәһен дә Трубецкой һәм Заруцкий тирәләй берләшергә саҡыра. Был ваҡытта Түбәнге Новгородта яңы патриотик хәрәкәт барлыҡҡа килә, ул посад һәм хеҙмәтле кешеләрҙә һәм урындағы крәҫтиәндәрҙә терәк таба. Патриарх Гермогендың грамотаһы был халыҡ хәрәкәтенә ҡеүәт кенә бирә. Чудов монастыры төрмәһенән Гермоген Түбәнге Новгород халҡын сит ил баҫҡынсыларынан Русьте азат итеү өсөн изге көрәшкә саҡыра.
Икенсе ополчениены ойоштороуҙа Кузьма Мининдың роле
Был хәрәкәтте ойоштороуҙа Түбәнге Новгородтың земство старостаһы Кузьма Минин ҙур роль уйнай, был вазифаға ул 1611 йылдың сентябрендә һайлана. Тарихсылар фекеренсә, Минин азатлыҡ көрәшенә үҙ өндәүҙәрен посад кешеләре араһында башлаған, улар уны ихлас хуплаған. Артабан уны Түбәнге Новгород ҡала советы, воеводалар, дин әһелдәре һәм хеҙмәтле кешеләр хуплай. Ҡала советы ҡарарына ярашлы дөйөм йыйылыш ойошторола. Ҡала халҡы Кремлдә йыйыла. Тәүҙә сиркәү ғибәҙәте башҡарыла, унан һуң Савва исемле протопоп вәғәз менән сығыш яһай һәм Рәсәй дәүләтен католиктар һәм униаттар баҫып алыуҙан азат итергә саҡыра, артабан Минин хәрби белгестәр яллау өсөн аҡса йыйыу тәҡдиме менән сығыш яһай. Миңиндың тәҡдиме буйынса, ирекле иғәнә менән генә сикләнмәй, Түбәнге Новгород халҡы бөтә ҡала өсөн ҡала һәм өйәҙ халҡының мөлкәтенең бер өлөшөн мотлаҡ рәүештә тапшырыуы, ә килешмәүселәрҙең бөтә мөлкәтен тартып алыуҙары тураһында «хөкөм» ҡабул итә. Аҡса йыйыу бурысы Мининға йөкмәтелә.
Икенсе ополчениеның хәрби начальнигы кенәз Пожарский
Сираттағы йыйында Түбәнге Новгород халҡы кенәз Пожарскийҙы ополчениены етәкләргә үтенә. Пожарскийҙың имениеһы Түбәнге Новгородтан ҡөнбайышҡа табан 60 км алыҫлыҡта була, ул үҙенең имениеһында яраларын дауалай. Үҙенең бөтә сифаттары буйынса кенәз ополчениеның хәрби начальнигы роле өсөн тура килә. Ул бик затлы нәҫелдән — егерменсе тубығында Рюрикович — була. 1608—1609 йылдарҙа воевода булараҡ Пожарский ялған батша һәм атаман Сальков ғәскәрҙәрен тар-мар итә; 1610 йылда Зарайск ҡалаһын һаҡлап ҡала; 1611 йылдың мартында Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа ҡаты яралана. Ул ваҡыттағы йола буйынса, Пожарский тәҡдимдән оҙаҡ ҡына баш тарта, әммә Түбәнге Новгородтан Вознесенск-Печера монастыры архимандриты Феодосий етәкселегендәге делегация килгәндән һуң, риза була. Әммә уның бер шарты була — ополчениеның хужалыҡ эштәре менән Минин шөғөлләнергә тейеш.
Икенсе ополчениены ойоштороу
Пожарский Түбәнге Новгородҡа 1611 йылдың 28 октябрендә килә һәм шундуҡ Минин менән бергә ополчение ойоштора башлай. Түбәнге Новгород гарнизонында бөтә яугирҙәрҙең һаны 750-гә яҡын кеше була. Шул саҡта Арзамаста хеҙмәттә булған Смоленск кешеләрен саҡыралар. Әлеге кешеләр Смоленскиҙән, поляктар ҡаланы баҫып алғандан һуң, ҡыуылған була. Уларҙан башҡа шундай уҡ хәлгә тарыған Вязьма һәм Дорогобуж кешеләре йәлеп ителә. Ополчение өс мең кешегә тиклем арта. Ополчиндарҙы барыһы ла яҡшы эш хаҡы ала: 1-се статья хеҙмәтле кешеләренә — йылына 50 һум, 2-се статья — 45 һум, өсөнсө статя буйынса 40 һум бирелә, ә йылына 30 һумдан кәмерәк эш хаҡы булмай. Ополчиндарҙың даими аҡсалата тәьминәте булыуы ополчениеға тирә-яҡ өлкәләрҙән яңы хеҙмәтле кешеләрҙе йәлеп итә.
Икенсе ополчение хөкүмәтенә ҡатмарлы шарттарҙа эш итергә тура килә. Уға интервенттар һәм уларҙың ярҙамсылары ғына түгел, ә Мәскәү «семибоярщина»һы һәм Беренсе ополчениеның казак ирекмәндәре етәкселәре Заруцкий һәм Трубецкой ышанып етмәй. Улар барыһы ла Пожарскийға һәм Мининға төрлө ҡаршылыҡтар тыуҙыра. Әммә улар, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, үҙҙәренең ойошҡан эше менән үҙ позицияһын нығыта. Йәмғиәттең бөтә ҡатламдарына таянып, бигерәк тә өйәҙ дворяндары һәм посад кешеләренә, улар төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш ҡалаларында һәм өйәҙҙәрендә тәртип урынлаштыра, алмашҡа яңы ополчиндар һәм ҡаҙна йыя. Икенсе ополчение тарафынан ебәрелгән Дмитрий Лопата Пожарский һәм Роман Пожарский кенәздәр отрядтары Ярославль һәм Суздаль ҡалаларын баҫып ала.
Волга буйлап өҫкә ҡарай поход
Икенсе ополчение Түбәнге Новгородтан Мәскәүгә табан 1612 йылдың февраль аҙағында — март башында сыға, юл Балахна, Тимонькино, Сицкое, Юрьевец, Решма, Кинешма, Кострома, Ярославль аша үтә. Балахнала һәм Юрьевцела ополченсыларҙы ҙур хөрмәт менән ҡаршы алалар. Бында улар ҡаҙнаһын байыталар, сафтарын тулыландыралар. Решмала Пожарский Псков халҡы һәм казак юлбашсылары Трубецкой һәм Заруцкийҙың ялған батша Исидорға ант биреүе тураһында белеп ҡала. Кострома воеводаһы Иван Шереметев ҡалаға ополчение индерергә теләмәй. Шереметевты вазифаһынан бушатып һәм Костромала яңы воевода тәғәйенләп, ополченсылар 1612 йылдың апрель башында Ярославлгә бәреп инә.
Ярославлдәге Ставка
Ярославлдә ополчение дүрт ай, 1612 йылдың июль аҙағына тиклем, тора. Бында «Бөтә ер советы» хөкүмәте составы ла тулыһынса билдәләнә. Уға дворян нәҫелдәре вәкилдәре лә инә — Долгорукийҙар, Куракиндар, Бутурлиндар, Шереметевтар һ. б. Советты Пожарский һәм Минин етәкләй. Петр I-гә тиклем бөтә Мәскәү бөйөк кенәздәре, батшалары, хакимдары (Ялған Дмитрий I-нән башҡа) бер ҡасан да бер нәмәгә лә ҡул ҡуймаған, Грамоталарға Минин урынына Пожарский ҡултамға ҡуйған. Грамоталарға "Бөтә ер советы"ның бөтә ағзалары ҡул ҡуя. Сөнки ул ваҡыттарҙа һәр ваҡыт теүәл үтәлгән местничество тәртибенә ярашлы Пожарскийҙың ҡултамғаһы — унынсы урында, ә Мининдың ҡултамғаһы ун бишенсе урында тора.
Ярославлдә ополчение хөкүмәте ҡалаларҙы һәм өйәҙҙәрҙе тынысландырыуҙы, уларҙы поляк-литва отрядтарынан, Заруцкий казактарынан азат итеүҙе дауам итә, һуңғыларын көнсығыш, төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ өлкәләрҙән матди һәм хәрби ярҙамдан мәхрүм итә. Бер үк ваҡытта ул Новгород ерҙәре баҫып алған Швецияны нейтралләштереү буйынса дипломатик аҙымдар яһай. Урыҫ тәхетенә швед короле Густав II Адольфтың ҡустыһы Карл-Филипты ултыртыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Ошо уҡ ваҡытта кенәз Пожарский герман императоры илсеһе Иосиф Грегори менән дипломатик һөйләшеүҙәр үткәрә, һүҙ илде азат итеүҙә ярҙам кәрәклеге тураһында бара. Император алмашҡа урыҫ батшаһы тәхетенә үҙенең ике туғаны Максимилианды тәҡдим итә. Һуңынан 1613 йылғы Земство соборы әлеге ике дәғүәсене кире ҡаға. Шулай итеп, ополчиндар Изге Рим империяһы, Швеция, Новгород республикаһы менән солох килешеүе төҙөй. Шветар һәм немецтар хатта ополчиндарға артиллерия менән хәрби отрядтар ебәрә. Икенсе ополчениеға Поморье һәм Себер менән бик күп Мәскәү эргәһендәге ҡалалар ҡушыла. Хөкүмәт учреждениелары эшләй: «Бөтә ер советы» эргәһендә төрлө приказдар барлыҡҡа килә. Яйлап дәүләттең күпселек территорияһында тәртип урынлаштырыла. Ополчение отрядтары ярҙамында хөкүмәт ҡараҡ шайкаларынан таҙартыла. Ополчение ғәскәрендә яҡшы ҡоралланған һәм өйрәтелгән ун меңгә яҡын яугир иҫәпләнә. Ополчение властары көндәлек административ һәм суд эше менән дә шөғөлләнә (воеводалар тәғәйенләү, разряд китаптарын алып барыу, ялыуҙарҙы, үтенестәрҙе тикшереү һ. б.). Былар барыһы ла илдәге хәлде яйлап тотороҡландыра, хужалыҡ эшмәкәрлеген йәнләндереүгә килтерә. Хатта Ярославлдә эпидемия башланғас һәм Семибоярщина ополчение тараласағына ышанғас та, ополчение хөкүмәтенең санитар-гигиена саралары эпидемияны туҡтатырға мөмкинлек бирә.
1612 йылдың июль башында ополчиндар Мәскәүгә бөйөк литва гетманы Ходкевичтың ун ике меңлек отряды килеүе тураһында хәбәр ала. Пожарский һәм Минин шунда уҡ баш ҡалаға Михаил Дмитриев Һәм кенәз Лопата-Пожарскийҙың отрядтарын ебәрә, улар Мәскәүгә июль айында барып етә Ополчиндарҙың килеүе тураһында ишеткәс, Заруцкий үҙенең казак отряды менән Коломнаға, ә һуңынан Әстерханға ҡаса, сөнки бынан алда ул кенәз Пожарскийға үлтереүселәр ебәрә, әммә һөжүм уңышһыҙлыҡ менән тамамлана һәм Заруцкийҙың ниәттәре фаш ителә. Архимандрит Дионисий ополчениены Мәскәүгә табан ашыҡтыра һәм кенәз Трубецкойға Икенсе ополчение менән берләшергә үтенеп, мөрәжәғәт итә. 28 августа Икенсе ополчение Мәскәүгә юллана, архимандрит уларға фатиха бирә. Ғәскәре менән бергә Мәскәүгә келарь Авраам Палицын да юллана.
Гетман Ходкевич ғәскәрҙәре менән алыш
1612 йылдың 22 авгусында (1 сентябрендә) гетман Ян Кароль Ходкевич Новодевичий монастыры янында урынлаша, ул Мәскәү йылғаһы аша сығып, поляк гарнизонын аҙыҡ-түлек тәьмин итә. Кенәз Пожарский үҙенең хәрби кешеләре менән бергә уға ҡаршы сыға, ә кенәз Трубецкой казак полктары менән Мәскәү йылғаһының икенсе яғына, Ҡырым күперенә, аяҡ баҫа. Трубецкойҙың үтенесе буйынса, Пожарский уға биш атлы йөҙ ебәрә.
Һуғыш көндөҙгө сәғәт берҙә башлана һәм киске сәғәт һигеҙгә тиклем дауам итә. Ходкевичтың башлыса атлы ғәскәре булғанлыҡтан, тик атлылар ғына һуғыша. Ходкевичтың һөжүмен кире ҡағыу өсөн, Пожарский һәм башҡа ополчение воеводалары үҙҙәренең атлыларына пехота менән бергә, аттарынан төшөп, һуғышырға бойора. Бындай хәлде күреп, Трубецкойға ярҙамға ебәрелгән биш атлы йөҙ етәкселәре үҙ белдеге менән Трубецкойҙан баш тарта һәм ополчиндарға ярҙамға ашыға. Беренсе ополчениеның ҡайһы бер казак атамандары ла уларға ярҙам итә, әммә Трубецкойҙың ризалығынан тыш, Ходкевич — элекке позицияларына, ә һуңынан Дон монастыры яғына сигенергә мәжбүр була.
23 августа (2 сентябрҙә) кенәз Пожарскийҙың ополчениеһы гетман Ходкевич ғәскәрҙәре менән алышҡа инә, уның һөҙөмтәһендә поляктар Климент төрмәһен баҫып ала һәм унда торған казактарҙы әсирлеккә төшөрә. Шундай хәл-ваҡиғаларҙы күреп, Мәскәүгә ополчение менән килгән Троица-Сергиев монастыры кенәзе Авраамий Палицын Беренсе ополчение казактары торған станға юллана, уларға монастырь ҡаҙнаһынан эш хаҡын түләргә вәғәҙә бирә һәм шунан һуң ғына Беренсе ополчение казактары Икенсе ополчениеға ярҙамға килә.
1612 йылдың 24 авгусында (3 сентябрендә) ополчиндарҙың поляктар менән хәл иткес алышы була. Алыш яҡынса 14 сәғәт бара. Проявил доблесть и Шунда Кузьма Минин батырлыҡ күрһәтә, ул атлы ополчиндарҙың ҙур булмаған отряды менән ҡапыл гетман Ходкевичтың алғы отрядтарына һөжүм итә һәм уларҙың сафына кәүгә тарата. Икенсе ополчениеның төп көстәренең һәм уларға килгән Трубецкой казактарының ҡыҫымы аҫтында Ходкевич ғәскәре ҡаса башлай. Төнө буйы Дон монастыры янында торғандан һуң, Ходкевич ғәскәренең ҡалдыҡтары менән 25 августа иртәнсәк Мәскәүҙән китә.
Мәскәүҙе азат итеү
Әммә ополчиндар әлегә бөтә Мәскәүҙе контролдә тотмай. Поляк полковниктары Струсь һәм Будиланың отрядтары Ҡытай-ҡалала һәм Кремлдә йәшенеп ҡалған була. Шулай уҡ Кремлдә хыянатсы-баярҙар ғаиләләре менән йәшенә. Улар араһында ул ваҡытта бик аҙ билдәле булған Тушино патриархы Михаил Романовтың яҡын ир туғаны була. Ҡамауҙа ҡалған поляктарҙың ҡот осҡос аслыҡ кисергәнен белеп, Пожарский 1612 йылдың сентябрь аҙағында уларға хат ебәрә, унда поляк гарнизонына бирелергә тәҡдим итә. «Һеҙҙең баштарығыҙ һәм ғүмерегеҙ һаҡланасаҡ», — тип яҙа ул, — «мин быны үҙ өҫтөмә алырмын һәм бөтә хәрби кешеләрҙең ризалығын һорармын». Был тәҡдимдән поляктар тәкәббер рәүештә баш тарта.
1612 йылдың 22 октябрендә (1 ноябрендә) урыҫ ғәскәрҙәре Ҡытай-ҡаланы баҫып ала, шулай ҙа Кремлдә поляктар тороп ҡала. Аслыҡ шул тиклем көсәйә, хатта Кремлдән баяр ғаиләләрен һәм башҡа граждандарҙы ҡыуып сығара башлайҙар, ә поляктар үҙҙәре кеше итен ашарға мәжбүр булалар. Пожарский ҡамауға алынғандарға байраҡтар һәм ҡорал менән ирекле сығыу мөмкинлеген тәҡдим итә. Поляктар баш тарта. Пожарский полкы менән баяр ғаиләләрен ҡаршылау һәм уларҙы казактарҙан һаҡлау өсөн Кремлдең Троицк ҡапҡаһы янындағы Таш күперҙә тора. 1612 йылдың 26 октябрендә (5 ноябрендә) поляктар бирелә һәм Кремлде ташлап сыға. Будила һәм уның полкы Пожарский станына эләгә, улар барыһы ла иҫән ҡала. Һуңыраҡ улар Түбәнге Новгородҡа һөргөнгә ебәрелә. Струсь полкы Трубецкойға эләгә һәм бөтә поляктарҙы казактар юҡ итә. 1612 йылдың 27 октябренә (6 ноябренә) ҡарата кенәздәр Пожарский һәм Трубецкойҙың Кремлгә тантаналы рәүештә инеүе тәғәйенәләнә. Ғәскәрҙәр Лобный янында йыйылғас, Троица-Сергиев монастырының архимандриты Дионисий ополчиндар еңеүе хөрмәтенә тантаналы ғибәҙәт ҡыла. Бынан һуң ҡыңғырауҙар яңғырауы аҫтында еңеүселәр халыҡ оҙатыуында байраҡтар һәм хоругвалар менән Кремлгә инә. П. С. Казанский тәре йөрөшө йәкшәмбе көнөндә, 1612 йылдың 1 (11) ноябрендә, үткәрелгән тип иҫәпләй.
Тарихнамәһе
Түбәнге Новгород ополчениеһы традицион рәүештә Рәсәй тарихнамәһенең мөһим элементы булып тора. П. Г. Любомировтың хеҙмәте иң төплө тикшеренеү тип һанала. Түбәнге Новгород халҡы көрәшенең башланғыс осорон ентекле тасуирлаған берҙән-бер эш (1608—1609) — С. Ф. Платоновтың Боларыш тарихы буйынса фундаменталь хеҙмәте.
Нәфис әҙәбиәттә
1611—1612 йылдарҙағы ваҡиғалар «Юрий Милославский, йәки Урыҫтар 1612 йылда» (авторы М.&nbsp;Н.&nbsp;Загоскин) беренсе рус тарихи романында һүрәтләнә.
Наталья Кончаловскаяның балалар һәм өлкәндәр өсөн китабында Икенсе халыҡ ополчениеһы, К. Минин һәм кенәз Пожарскийға бағышланған «Беҙҙең боронғо баш ҡалабыҙ» тигән бүлек бар. Китап 1956 йылда нәшер ителә, 1983 һәм 2015 йылдарҙа СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә яңынан нәшер ителә.
Кинематографта
1939 йылда «Минин һәм Пожарский» совет нәфис фильмы төшөрөлә.
1612 йылғы ваҡиғалары «1612» тигән Рәсәй нәфис фильмында (2007) һүрәтләнә. Фильмдағы тарихи ваҡиғалар үҙгәртелгән, ә төп сюжет һыҙығы уйлап сығарылған.
Хәтер
1918 йылдың 20 февралендә Мәскәүҙә икенсе халыҡ ополчениеһы етәкселәре — Кузьма Минин һәм кенәз Дмитрий Пожарскийға һәйкәл асыла.
2004 йылдың 27 декабрендә Рәсәй Федерацияһында дәүләт байрамы — Халыҡтар берҙәмлеге көнө — булдырыла. Байрамды булдырыу тураһында закон проекты аңлатмаһында 4 ноябрь көнө Кузьма Минин һәм Дмитрий Пожарский етәкселегендә Мәскәү поляк баҫҡынсыларын азат итеү көнө, тип билдәләнә.
2005 йылдың 4 ноябрендә Түбәнге Новгородта Минин һәм Пожарский һәйкәле асыла, авторы — Зураб Церетели, был һәйкәл Мәскәүҙәге һәйкәлдең бәләкәйләштерелгән күсермәһе. Ул Түбәнге Новгород кремле янында, Иоанн Предтеча Раштыуаһы сиркәүе тирәһендә, урынлашҡан. Тарихсылар һәм эксперттар һығымтаһы буйынса, 1611 йылда Кузьма Минин тап ошо сиркәү папертынан Түбәнге Новгород халҡын Мәскәүҙе поляктарҙан азат итеүгә халыҡ ополчениеһын йыйырға саҡыра. Түбәнге Новгород һәйкәлендә яҙыу бар, әммә йылы күрһәтелмәгән.
2014 йылдың 3 ноябрендә Мәскәү өлкәһе Ленин районындағы «Русь» исемле Милли ат паркында халыҡ ополчениеһы хөрмәтенә һәйкәл асыла. Авторы — М. Тихонова.
2019 йылдың 4 ноябрендә Кирилл-Афанасиев монастыры территорияһында Минин һәм Пожарскийға һәйкәл асыла.
Назино фажиғәһе
Тарих башы
1932—1933 йылдарҙа паспорт системаһын индереү менән ҙур ҡалаларҙан «синфи йөҙөн юғалтҡан» итеп танылған кешеләр мәжбүри рәүештә һөрөлә. Был кешеләрҙе алдан уҡ «раскулаченныйҙар» өсөн булдырылған махсус ауылдарға/спецпоселение һөргәндәр. Ысынында, ваҡиғаны тикшергән партия документтарынан күренеүенсә, һөрөллә торған кешеләр генә түгел, ә кем тура килә, башлыса урамда, йәмәғәт урындарында һәм транспортта (поездарҙа, электричкаларҙа, вокзалдарҙа) шәхесте танытҡан документтары булған һәм документтары булмаған кешеләр тотолған, шул иҫәптән, эшкә юлланған йәки эштән ҡайтыуға сыҡҡан эшселәр (ошондай уҡ практика һуңынан «әрәмтамаҡлыҡ менән көрәш» буйынса кампаниялар сиктәрендә ҡулланыла)). нарядтар РКМ хеҙмәткәрҙәренән түгел, ә ОГПУ ғәскәрҙәре хәрбиҙәренән төҙөлә. Тотҡаланғандарҙың шәхесен асыҡлау буйынса бер ниндәй саралар үткәрелмәй, тотоу протоколдарын нарядтар төҙөмәй, тотолғандарҙы шунда уҡ йөк машиналарына ултыртҡандар һәм, себергә һөрөү өсөн, туп-тура тимер юлы эшелондарына оҙатҡандар (тикшереү материалдары быны асыҡ күрһәтә). Урам саралары массауи облаваларға оҡшаш була, ғәскәри нарядтар милиция органдары менән координациялау булмай. Бындай саралар шул тиклем ҡолас йәйе эшләнә, хатта тотолғандар араһында йәшерен хеҙмәткәрҙәр эләккән осраҡтар билдәле, уларҙың ҡайһы берҙәре эшмәкәрлеге өсөн бүләкләнгән булған, хатта ОГПУ хеҙмәткәрҙәренең яҡын туғандары эләккән — бындай аргументтарҙы нарядтар ҡолаҡҡа алмай, «тегендә асыҡларҙар» принцибы менән эш итәләр (әлеге хәл һуңынан тикшереүселәрҙең айырыуса асыуын ҡабарта һәм"беҙҙең элементтар" осраҡтары айырым исемлек менән бирелә). Нарым төньяғы һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан ҡта һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан райондарына 1933 йыл дауамында 2 миллионға яҡын кеше депортацияланырға тейеш була — һәр төбәккә берешәр миллион. Шулай уҡ СССР Халыҡ Комиссарһары Советының 1933 йылдың 11 мартындағы ҡарарына ярашлы ОГПУ органдарына һәм союздаш республикаларҙың юстиция наккомдарына кисекмәҫтән енәйәтселәрҙе махсус поселениеларға ебәреп, төрмәләрҙә урындарҙы бушатырға ҡушалар. Мәҫәлән, Украина, Төньяҡ Кавказ, Үҙәк ҡара тупраҡлы өлкәһе һәм Түбәнге Волга крайы буйынса ғына 3 йылға тиклем хөкөм ителгән 80 мең кешене яңы булдырылған махсус ултыраҡтарға сығарырға талап ителә.
1933 йылдың апрель аҙағында Мәскәүҙән һәм Ленинградтан Көнбайыш Себергә махсус поселениеларға төрлө «социаль зыянлы һәм синфи йөҙөн юғалтҡан элементтар» оҙатыла. Улар Томск күсереү комендатураһына килеп етәләр, һәм май уртаһында комендатураны «бушата башлайҙар»: депортацияланғандарҙы бер нисә баржаға тейәйҙәр һәм йылға каруаны менән ике тапҡыр штрафлы Александровск-Вахов комендатураһына алып китәләр. 18 майҙа беренсеһе һәм 26 майҙа икенсе карауан комендатура ҡарамағына килә, һәм ошо комендатура етәкселеге район органдары менән килешеп «контингентты» Обь йылғаһындағы утрауға, Назин йылғаһының тамағы тирәһендә, ҡалдырыу тураһында ҡарар сығаралар. Тәүге көндәрҙән үк оҙон юлда йонсоған (өс аҙна) һәм көсһөҙләнгән халыҡ аслыҡтан ҡырыла башлай. Шулай уҡ утрауҙа йәшәү өсөн бер ниндәй шарттар булмауын, көслө ел, юғары дымлылыҡты һәм еүеш ерҙе, серәкәйҙең, талпандарҙың, ваҡ себендәрҙең күплеген, ашауға яраҡлы емеш-еләктең булмауын иҫәпкә алыр кәрәк.
Ваҡиғалар барышы
<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Величконың хаты Үҙәк комитеты аппаратында һәм ГПУ етәкселегендә ҙур ғауға тыуҙыра. 1933 йылдың көҙөндә булған хәлде тикшереү өсөн Назиноға Сиблаг комиссияһы килә. Тикшереү докладта килтерелгән бөтә факттарҙы раҫлай, һунан һуң барлыҡ материалдар йәшерелә Һөҙөмтәлә «ҡурҡыныс» һәм «асоциаль» тип нарыҡланған кешеләрҙе депортациялау буйынса күләмле пландар туҡтатыла.
Белград
Белгра́д (Београд, Beograd) — Сербияның баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаларының береһе.
Халҡының һаны — 1,2 миллион. 1403—1428 йылдарҙа һәм 1815 йылдан Белград Сербияның, 1918—2003 йылдарҙа — Югославияның, 2003 йылдан 2006 йылға тиклем Сербия һәм Черногорияның баш ҡалаһы була. Белград иҡтисад, сәнәғәт һәм мәҙәниәт буйынса иң эре үҙәк. Ҡала Сербияның үҙәк өлөшөндә, Сава йылғаһының Дунайға ҡойған ерендә урынлашҡан. Белград округының майҙаны 3227 км² тәшкил итә. Ҡаланан көнбайышҡа табан Никола Тесла аэропорты урынлашҡан.
Белград ил составында үҙенсәлекле административ статусҡа эйә һәм биш статистик төбәктең береһе. Сербия баш ҡалаһының территорияһы 17 муниципалитетҡа бүленгән. Уларҙың һәр ҡайһыһы үҙидаралыҡ органына эйә. Белградтың майҙаны илдең дөйөм майҙанының 3,6 процентын, ә уның халҡы Сербия халҡының 22,5 процентын тәшкил итә (Метохия менән Косованы иҫәпкә алмайынса).
Ҡала бик күп титулдарға лайыҡ һәм «Европаның мәҙәни баш ҡалаһы» исемле номинацияла билдәләнгән.
Географияһы
Белград ике йылға — Сава һәм Дунай араһында урынлашҡан. Сава Дунайға нәҡ Белград урынлашҡан ерҙә ҡоя. Ҡала диңгеҙ кимәленән 116,75 метр бейеклектә ята. Белградтың тарихи үҙәге Сава йылғаһы ярында.