cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Туғаҙаҡ
Туғаҙаҡ һәм кеше
XX быуат башында туғаҙаҡ иң күп һанлы ҡоштар иҫәбендә булған. Әммә улар йәшәгән сиҙәм ерҙәрҙе эшкәртеү башланғас был ҡоштарҙың һаны ҡырҡа кәмене. Ҡош ите деликатес тип һанала, шуға ла браконьерҙар ҡулынан күпләп ҡырыла. Көҙ көнө ҡанаттары сыланып, ҡырауҙа туңып боҙланһа ҡош оса алмай. Шул ваҡытта вәхшиҙәрсә таяҡ менән һүғып үлтереүселәр ҙә бар.
Башҡортостанда ла хәҙер бик һирәк, айырым йылдарҙа ғына осрай.
Ахлыстин (Благовещен районы)
Ахлыстин (Ахлыстино) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 344 кеше. Почта индексы — 453437, ОКАТО коды — 80215810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төлмәй (йылға)
Төлмәй — Рәсәй, Силәбе өлкәһенең һәм Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы йылғаһы.
Йылға Силәбе өлкәһе Ҡатау-Иваново районынан баш ала. Йылғаның тамағы Инйәр йылғаһының уң яғына ағымы буйынса 126-сы саҡрымда урынлашҡан. Оҙонлоғо 62 км.
Урынлашыуы
Төлмәй йылғаһы Белорет районындағы Инйәр ҡасабаһы менән Асы ауылы араһындағы арауыҡтағы йылға. Был йылға буйында Төлмәй һәм Түбәнге Төлмәй ауылдары урынлашҡан булған. Хәҙерге ваҡытта Түбәнге Төлмәйҙә генә бер аҙ халыҡ йәшәй, Төлмәй ауылы юҡҡа сыҡҡан. Йылға Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы дәүләт тәбиғәт Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһенән ағып килә.
Ул Ҡоро Тау («Сухие Горы») һәм Нәре һырттары араһындағы үҙәндән баш ала. Башланған ере ҡарурмандар, тау һаҙлыҡтары, диңгеҙ кимәленән 580 метр бейеклектә. Үрге ағымында бейек һырттар, ҡаялар, батҡаҡлыҡтар оҙатып бара. Түбәнге Төлмәй һәм Төлмәй станцияһы араһында ул Инйәрҙең 126 км-ында уға килеп ҡоя. Башлыса ҡар һыуҙары һәм яуым-төшөмдән тулылана.
Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдығы - Ямашты йылғаһы. Шулай уҡ күп һанлы тау шишмәләре ҡушыла.
Экологияһы
Йылға бассейнында хужалыҡ эштәре алып барылмай, тамағында тиерлек урынлашҡан Түбәнге Төлмәйҙән башҡа ауыл-ҡасабалар юҡ. Һыуы үтәҙек, таҙа. Йылғала ҡыҙылбалыҡ, ажау (ҡушбаш), бәрҙе һәм башҡа балыҡтар үрсей.
Хәҙерге ваҡытта ҡурсаулыҡ биләмәһендә экологик туристик маршруттар төҙөлгән, шулай уҡ Төлмәй йылғаһына ла үтеп була. Һыу ташҡанда кәмә менән төшөп була, әммә төбөнә батҡан ағастар хәүеф тыуҙыра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса — 10010200612111100019713.
Дагомыс Вост.
'''Дагомыс Вост. (Небуго)''' — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дагомыс йылғаһының һул ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Летняя (Куль-Еган ҡушылдығы)
Летняя  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Верга-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кире тригонометрик функциялар
Кире тригонометрик функцияларҙың исемдәре уларға ярашлы тригонометрик функцияларҙың исемдәренә «арк-» (лат. arcus — дуға) приставкаһын ҡушып барлыҡҡа килгән. Был шуның менән бәйле, геометрик ысул менән кире тригонометрик функцияның ҡиммәтен теге йәки был киҫеккә ярашлы берәмек әйләнәһе дуғаһы оҙонлоғо (йәки был дуғаны тартып торған мөйөш) менән бәйләргә була. Мәҫәлән, ғәҙәти синус әйләнәнең дуғаһы буйынса уны тартып торған хорданы табырға мөмкинлек бирә, ә кире функция ҡапма-ҡаршы мәсьәләне хәл итә. Кире тригонометрик функцияларҙы шулай итеп тамғалау манераһы Австрия математигы Карл Шерферҙа (Karl Scherffer; 1716—1783) барлыҡҡа килгән һәм Лагранж арҡаһында нығынған. Беренсе тапҡыр кире тригонометрик функциялар өсөн махсус символды 1729 йылда Даниил Бернулли ҡулланған. Инглиз һәм немец математика мәктәптәре XIX быуат аҙағына тиклем икенсе төрлө тамғалау тәҡдим итә:, ләкин улар нығына алмай. Һирәк кенә сит ил әҙәбиәтендә, шулай уҡ ғилми/инженер калькуляторҙарҙа, арксинус, арккосинус һәм башҡалар өсөн тибындағы тамғалауҙар ҡулланыла , — ундай яҙыу бик уңай түгел, сөнки функцияны −1-се дәрәжәгә күтәреү менән буталыш килеп сығырға мөмкин.
Тригонометрик функциялар периодлы, шуға күрә уларға кире функциялар күп ҡиммәтле. Йәғни, аркфункцияның ҡиммәте мөйөштәр (дуғалар) күмәклегенән ғибәрәт, уларҙың бөтәһенең дә ярашлы тригонометрик функция ҡиммәте бирелгән һанға тигеҙ. Мәҫәлән, \arcsin 1/2, синустары 1/2-гә тигеҙ булған мөйөштәр күмәклеге тигәнде аңлата. Һәр аркфункция ҡиммәттәре күмәклегенән уның төп ҡиммәтен айырып алалар (ҡара: аркфункцияның төп ҡиммәттәре графиктары түбәндә), ғәҙәттә, арксинус, арккосинус һ. б. тураһында һөйләгәндә шул ҡиммәттәрҙе күҙ уңында тоталар. Дөйөм осраҡта, булғанда тигеҙләмәһенең бөтә сиселештәрен түбәндәге күренештә күрһәтергә мөмкин:
Arcsin функцияһы
m һанының арксинусы тип x мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн
y=\sin x функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. y=\arcsin x ҡәтғи үҫә барыусы функция.
Arcsin функцияһының килеп сығыуы
y=\sin x функцияһын ҡарайыҡ. Ул үҙенең бөтә билдәләнеү өлкәһендә өлөшләтә монотон функция, тимәк, кире сағылышы функция була алмай. Шуға күрә беҙ функция ҡәтғи үҫә барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен ҡабул иткән киҫекте — ҡарайбыҙ. киҫегендә y=\sin x монотон үҫә һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер тапҡыр ғына ҡабул итә, тимәк, киҫегендә y=\sin x функцияһы өсөн  кире функцияһы бар, уның графигы y=\sin x функцияһының графигына y=x тура һыҙығына ҡарата симметрик (Oxy координаталар яҫылығында үҙ-ара кире функцияларҙың графиктары беренсе һәм өсөнсө координаталар мөйөштәренең биссектрисаларына ҡарата симметрик)
Arccos функцияһы
y=\cos x функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. y=\arccos x функцияһы ҡәтғи кәмеүсе функция булып тора.
Arctg функцияһы
m һанының арктангенсы тип \alpha мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. ҡәтғи үҫә барыусы.
Arctg функцияһының килеп сығыуы
функцияһын ҡарайыҡ. Ул үҙенең бөтә билдәләнеү өлкәһендә өлөшләтә монотон функция, һәм, шуға күрә, функция була алмай. Шуға күрә беҙ функция ҡәтғи үҫә барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул иткән киҫекте — ҡарайбыҙ. Был киҫектә функцияһы ҡәтғи монотон үҫә барыусы һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул итә. Тимәк киҫегендә  функцияһына кире функция  бар. һәм функцияларының графиктары y=x. тура һыҙығына ҡарата симметрик.
Arcctg функцияһы
m һанының арккотангенсы тип x мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн
функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. ҡәтғи кәмей барыусы функция.
Arcctg функцияһының килеп сығыуы
функцияһын ҡарайыҡ. Бөтә билдәләнеү өлкәһендә был функция өлөшсә монотон. Шуға күрә кире ярашлылығы функция була алмай. Функция ҡәтғи кәмей барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул иткән — (0; \pi) интервалын ҡарайбыҙ. Был интервалда монотон кәмей һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул итә. Тимәк, (0; \pi) интервалында функцияһына кире  функцияһы бар, уның графигы  функцияһының графигына y=x. тура һыҙығына ҡарата симметрик.
Аныҡһыҙ интегралдар
Ысын һәм комплекслы x өсөн:
Ысын x ≥ 1 өсөн:
Геометрияла ҡулланылышы
Кире тригонометрик функциялар, әгәр өсмөйөштөң яҡтары билдәле булһа, өсмөйөш мөйөштәрен иҫәпләү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән, косинус теоремаһы ярҙамында.
Тура мөйөшлө өсмөйөштә был функциялар яҡтарының сағыштырмаһынан шунда уҡ мөйөштәрен бирәләр. Мәҫәлән, әгәр a оҙонлоғондағы катет \alpha мөйөшөнә ҡаршы ятыусы катет булһа, ул саҡта.
Натураль логарифм менән бәйләнеш
Комплекслы аргументтың кире тригонометрик функцияһын иҫәпләү өсөн, уларҙы натураль логарифм аша күрһәтеүсе формулаларҙы ҡулланыу уңайлы:
Мөңкәулы Морат
Морат Мөңкәулы (Мурат Монкеулы, каз. Мұрат Мөңкеұлы; 1843 - 1906) - ҡаҙаҡ аҡынсыһы (сәсән).
Биографияһы
Морат Мөңкәулы 1843 йылда хәҙерге Атырау өлкәһе Ҡыҙылҡуға (Қызылқоға) районының Ҡарабау ауылында донъяға килгән.
Ете йәштән етем ҡала, Матай ағаһы ҡулында тәрбиәләнгән. Бала сағында ауыл муллаһында уҡып, ғәрәпсә уҡып-яҙырға өйрәнгән. Әсәт бей менән Абыл аҡындан һабаҡ алып, үҙе йырау Морон Сеңгирбай улына (Мұрын Сеңгірбайұлы) остаҙлыҡ иткән. 1860 йылда, 17 генә йәшендә, аҡын Йылҡысы (Жылқышы) менән әйтештә үҙенең ижад юлын башлаған, ошонан һуң 20 йәшендә Бала Ораз, 25-ендә Жаскелең, Жантолы, Шолпан, Тыныштыҡ һынлы аҡындар менән әйтешеп, еңеп сыҡҡан. Һәр ваҡыт үҙенең ҡыйыулығы, йөрәклелеге, тапҡырлығы һәм зауыҡлылығы менән алдырған.
Ҡайһы бер әҫәрҙәре урыҫ теленә тәржемә ителгән.
1906 йылда хәҙерге Атырау өлкәһе Индер районы Орлик ауылында вафат булған.
Мөгөҙ
Мөгөҙ — ҡуш тояҡлыларҙан мөгөҙлө һөтимәрҙәрҙең баштарындағы оро, сығынты. Был ғаиләгә ҡыуыш мөгөҙлөләр, һәнәк мөгөҙлөләр, боландар һәм жирафтар, шулай уҡ  мөгөҙморондар инә. Бынан тыш, юҡҡа сыҡҡан бик күп башҡа һөтимәрҙәр бар: диноцерат, протоцератид, бронтотерий һәм башҡалар. Киң мәғәнәлә был һүҙ башҡа хайуандарҙың тәнендәге мөгөҙгә оҡшаш сығынтыларҙы атарға мөмкин, мәҫәлән, һөйрәлеүселәр (өс мөгөҙлө хамелеон, трицератопс) һәм ҡуңыҙ.
Мөгөҙҙәрҙең үҙенсәлектәре
Боландарҙың (Cervidae) мөгөҙө үҙенә башҡа, улар кутистан сыға һәм һөйәк матдәнән тора. Улар йыл да төшә һәм яңынан үҫә.
Мөгөҙморондарҙың (Rhinocerotidae) мөгөҙө ҡатламлы, йәбештерлгән ҡылдарҙан торған кеүек. Әммә структураһы буйынса был мөгөҙҙәр тояҡ матдәһенә оҡшаш. Мөгөҙҙәре шифалы тигән легенда арҡаһында был хайуандар вәхшиҙәрсә ҡырыуға дусар..
Нарвалдарҙың мөгөҙ һымаҡ сығынтыһы ғәмәлдә һуҡҡы булып тора.
Башҡорттарҙа мөгөҙ
Башҡорттарҙа мөгөҙ сакраль мәғәнәһе булған әйбер – ул ямғыр, муллыҡ, күп балалылыҡ, байлыҡ символы.
Оҙаҡ балаға уҙмаған ҡатынды енси ағзаһы өҫтөнә мөгөҙ ҡуйып имләү булған.
Ауыҙ-тел ижадында
(Башҡорт халыҡ әйтемдәре)
Хуайшэн мәсете
Хуайшэн мәсете, манараһы буйынса Башня-Маяк исеме менән билдәле — Ҡытайҙың көньяғында Гуанчжоу ҡалаһының төп месете.
Ҡытай мосолмандары мәсет 1300 йыл элек төҙөлгән, һәм донъялағы иң боронғо мәсет тип иҫәпләй. Мөхәмәт пәйғәмбәр хөрмәтенә уны шулай атағандар.
Күстерә (үлән)
Күстерә (Brómus) — ырыуынан күп йыллыҡ үлән ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Ике ярымшарҙың да уртаса бүлкәттәрендә яҡынса 25 төрө билдәле. Башҡортостанда 4 төрө үҫә.
Рога (Ить ҡушылдығы)
Рога  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ить йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Күстерә (үлән)
Ботаник яҙма
Бер, ике йыллыҡ үлән, бейеклеге 15—100 см. Япрағы — ҡыяҡ, яҫы, ябыҡ еңсәле. Башағы эре (3 см тиклем), күп сәскәле, ян-яҡтан ҡыҫылған, һеперткеләргә йыйылған. Май—августа сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июль—сентябрҙә өлгөрә. Баҫыуҙарҙа, үлән сәсеүлектәрендә, далала, ҡатнаш киң япраҡлы урмандарҙа, юл буйҙарында үҫә. Баҫыу күстерәһе һәм тарбаҡай күстерә Башҡортостан Республикаһының бөтә биләмәһендә тиерлек таралған, арыш күстерәһе Өфө районында, йомшаҡ күстерә Башҡортостандың Урал алдында осрай. Баҫыу күстерәһе һәм арыш күстерәһе ужым бойҙайының,һолоһоноң, арышының сәсеүлектәрен ҡыйлай.
Классификация
Ғилми-тикшеренеү әҙәбиәте баһалары буйынса 100-ҙәр алып 400-гәсә биологик төр кимәлендә иҫәпләнә. Хәҙерге систематика 160—170 төрҙө таный. Таксономия бик ҡатмарлы, ҡайһы бер төрҙәр бер-береһенән бик аҙ ҡына айырыла.
Рога (Ить ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Захаров Вадим Петрович
Захаров Вадим Петрович (19 апрель 1975 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2022 йылдың 8 апреленән Башҡорт дәүләт университеты ректоры вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2014), химия фәндәре докторы (2004), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президиумының С. Р. Рафиҡов исемендәге премия (2002), Фән һәм техника өлкәһендәге Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2005), Фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт республика йәштәр премияһы (2007) лауреаты.
Биографияһы
Вадим Петрович Захаров Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Күгәрсен районы Семен-Петровский ауылында 1975 йылдың 19 апрелендә тыуған.
1992 йылда урта мәктәпте көмөш миҙалға тамамлай һәм ул уҡ йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә, уны 1997 йылда ҡыҙыл диплом менән тамамалай.
Артабан, аспирантураға уҡырға ингәнсе, өс ай хеҙмәт килешеүе буйынса ғилми тикшеренеү лабораторияһында инженер булып эшләй.
1997—2000 йылдарҙа БДУ-ның көндөҙгө аспирантураһында уҡый.
2000—2001 йылдарҙа — ғилми тикшеренеү лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмтәкәр вазифаһында эшләй
2001—2004 йылдарҙа БДУ-ның көндөҙгө докторантураһында белем ала.
2004—2006 йылдар — Башҡорт дәүләт университетының юғары молекуляр ҡушымталар һәм дөйөм химия технологияһы кафедраһы профессоры.
2006—2010 йылдар — «Роснефть-УфаНИПИнефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең лаборатория мөдире.
2010—2012 йылдар — «Роснефть-УфаНИПИнефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең бүлек начальнигы.
2012—2018 йылдар — Башҡорт дәүләт университетының фән буйынса проректоры вазифаһында эшләй.
2019—2020 йылдарҙа «Сколково» Мәскәү идара мәктәбенең «Ғилми-технологик үҫеш лидерҙары» ғилми һәм юғары белем биреү мәғариф ойошмалары етәкселәре өсөн уҡыу программаһын тамамлай.
2020 йылдың июле — Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.
2021 йылдың апреле — Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
2022 йылдың 8 апрелендә Башҡорт дәүләт университеты ректоры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнде.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғилми эҙләнеүҙәре шыйыҡ фазала тиҙ үтеүсе процестарҙың макрокинетикаһын, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыуҙың физик‑химик ысулдарын өйрәнеүгә арналған. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы К. С. Минскер етәкселегендә 2000 йылда кандидатлыҡ, 2004 йылда докторлыҡ диссертарцияларын яҡлаған. Ғәмәли өлкәлә бәләкәй габаритлы торба рәүешендәге турбулент аппараттар нигеҙендә энергия һәм ресурс һаҡлаусы галобутилкаучуктар, этиленпропилен каучуктар, алкилсульфаттар алыу технологияларын булдырыуҙа һәм производствоға индереүҙә ҡатнашҡан. В. П. Захаров – 8 монография, өсәүһе сит илдә донъя күргән (Бөйөк Британия, Нидерланд, АҠШ), 280 ғилми мәҡәлә (яртыһынан күбеһе Web of Science һәм Scopus халыҡ-ара мәғлүмәт базаһына инә), 25 патент (10 патент реаль иҡтисад секторы предприятиеларында уңышлы ҡулланыла; шуның етәүһе – Башҡортостандың эре сәнәғәт предприятиеларында) авторы. 7 фән кандидаты һәм 1 фән докторы әҙерләгән. «Фән» специализацияһы буйынса «Рәсәй лидерҙары 2020» конкурсы финалисы.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ул һәм ҡыҙ тәрбиәләй.
Әҙел Биғәшев
Әҙел (Аҫыл) Биғәшев — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёвтың баш атаманы.
Биографияһы
Әҙел (Аҫыл) Биғәшев — Себер даруғаһының улус муллаһы.
Рәсәй империяһы хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә, капрал званиеһына тиклем барып етә.
Себер даруғаһы биләмәһенә ҡайтҡас, Салауат Юлаевҡа ҡушыла. Уның ғәскәре составында Красноуфимскиҙы алыуҙа, шулай уҡ Көңгөр янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1774 йылдың ғинуарында — Салауат Юлаевтың поход канцелярияһында «ғәскәр етәксеһе һәм тәржемәсеһе».
Аҙағыраҡ Арыҫлан Ранғолов һәм Бүләк Яҡупов менән бергә Бөрө һәм Әңгәсәк вино заводы араһындағы районда ихтилалға етәкселек итә, баш күтәреүселәр отрядтарына ауылдарҙан башҡорт, мишәр һәм рус кешеләрен йыйыу менән шөғөлләнә.
1774 йылдың сентябрендә Салауат Юлаев ғәскәре составында Иван Рылеев командалыҡ иткән хөкүмәт ғәсҡәрҙәре менән һуғышта ҡатнаша.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Мали
Мали (фр. Mali), рәсми атамаһы Мали Республикаһы (фр. République du Mali) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. Көнбайышта Сенегал, төньяҡта Мавритания һәм Алжир, көнсығышта Нигер, көньяҡ-көнсығышта Буркина-Фасо, көньяҡта Кот-д’Ивуар һәм Гвинея менән сиктәш.
Тарихы
Хәҙерге Мали территорияһын негроид расаһы халыҡтары бер нисә мең йыл элек төйәк иткән. Улар һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Б. э. т. III мең йыллыҡтан алып игенселек менән дә шөғөлләнә башлағандар. Малиҙың иң боронғо мәҙәниәт ҡомартҡылары неолит дәүеренә ҡарай (Бандиагарҙа һәм Бамакола ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр). Б. э. III быуатынан алып хәҙерге Мали территорияһында бер-береһен алмаштырған өс империя булған: Гана (III—XI быуаттар), Мали (XIII—XV быуаттар), Сонгай (XV—XVI быуаттар). XI быуат аҙағында Гананы мурабиттар яулап ала, урындағы халыҡ ислам диненә күсә. XII—XVI быуаттарҙа Мали территорияһында урынлашҡан дәүләттәрҙә ҡала төҙөлөшө үҫешә. XVI быуат аҙағында мароккандар Сонгай империяһын яулап ала. XVII быуатта бамбара ҡәбиләһенең ике дәүләте барлыҡҡа килә, улар үҙ-ара ыҙғыша, ә XIX быуат башында тукулер ҡәбиләһенә ҡаршы көрәш өсөн берләшә. XIX быуат уртаһына тукулер ҡәбиләһе Малиҙың көньяғын үҙенә буйһондора. 1882—1898 йылдарҙа Мали территорияһында Вассулу ислам империяһы булған.
Француз колонияһы
XIX быуаттың икенсе яртыһында Франция хәҙерге Мали территорияһында колониаль сәйәсәт үткәрә башлай. XX быуат башына хәҙерге Мали тулыһынса француздарға буйһондорола һәм Француз Суданы исемен ала.
1932 йылда Нигер йылғаһы үҙәнендә дөгө һәм мамыҡ үҫтереү өсөн ерҙәрҙе үҙләштереү маҡсатында «Офис дю Нижер» компанияһы булдырыла. Һуғарыу каналдары, тимер һәм автомобиль юлдары төҙөлә.
1945 йылда Француз Суданы Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе статусын ала. Урындағы һайлап ҡуйыла торған власть органдары булдырыла, урындағы халыҡҡа Франция гражданлығы бирелә, сәйәси фирҡәләр һәм башҡа ойошмалар рөхсәт ителә.
Бойондороҡһоҙлоҡ алыу
1946 йылда Модибо Кейта Ф. Уфуэ-Буаньи менән бергә Судан берлеге фирҡәһен ойошторалар, колониализмға ҡаршы көрәш башлана. 1958 йылда Француз Суданы Француз берлеге составында автоном Судан Республикаһына әүерелә. 1959 йылда Мали Федерацияһы барлыҡҡа килә, унда Судан Республикаһы һәм Сенегал инә. 1960 йылдың июнендә Мали Федерацияһы Француз берлеге сиктәрендә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. 1960 йылдың авгусында Сенегал федерация составынан сыға. 1960 йылдың 22 сентябрендә Судан Республикаһы Француз берлегенән сыға һәм үҙен бойондороҡһоҙ Мали республикаһы итеп иғлан итә.
Беренсе Президент
1960-1968 йылдарҙа Малиҙың Президенты Модибо Кейта була. Ул Судан берлеге фирҡәһен да етәкләй. Тышҡы сәйәсәттә СССР һәм социалистик илдәр менән бәйләнештәр үҫтерелә. Рәсми идеология итеп марксизм-ленинизм иғлан ителә. Быға ҡарамаҫтан, Модибо Кейта 1961 йылда АҠШ-ҡа сәфәр яһай, Президент Джон Кеннеди менән дуҫтарса мөнәсәбәт урынлаштыра. Мали хөкүмәте иҡтисадты дәүләтләштереү юлын һайлай. Иҡтисад өлкәһендә үҙгәрештәр үтә киҫкен була, мәҫәлән, 1962 йылда Мали Африканың француз колонияларында ҡулланылған франктан баш тарта һәм милли валюта - мали франкын ҡабул итә. Был аҙым тышҡы сауҙа өсөн бик уңышһыҙ булып сыға. Сәнәғәттә ауыр мәсьәләләр килеп тыуа — был шарттарҙа иҫәп тотолған предприятиелар килемле эшләй алмай. Экспортҡа ебәрелеүсе тауарҙар етештереү кәмей, илдең халыҡ-ара түләүҙәргә аҡсаһы етмәй. Дәүләт аппаратын тотоуға дәүләт бюджетының 80 проценты китә. Хеҙмәтсәндәрҙең тормош кимәле насарая.
1967 йылда хөкүмәткә Франция менән сауҙа бәйләнештәрен тергеҙергә, илде африка франкы зонаһына ҡайтарырға һәм Париждан арыу ғына иҡтисади ярҙам алырға тура килә. Ул ғына ла түгел, Модибо Кейта Францияға ил иҡтисады өҫтөнән киң күҙәтеү хоҡуғы бирергә лә мәжбүр була. Был сәйәсәт Судан берлеге фирҡәһенең бүленеүенә килтерә, Президент ризаһыҙҙарға ҡарата ҡаты саралар күрә.
1968 йылдағы дәүләт түңкәрелеше
1968 йылдың ноябрендә лейтенант (һуңынан подполковник) Муса Траоре етәкселегендә бер төркөм хәрбиҙәр дәүләт түңкәрелеше ҡыла. Сәйәси эшмәкәрлек тыйыла, элекке Президент Модибо Кейта илдең төньяғына Кидаль ҡалаһына төрмәгә оҙатыла. М. Траоре социалистик илдәр ярҙамынан баш тартмай, шул уҡ ваҡытта Франция, АҠШ, ГФР, Канада, ғәрәп илдәре менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә башлай. 1972-1973 йылдарҙа илдә көслө ҡоролоҡ була, был мәсьәләне Траоре хөкүмәте хәл итә алмай. Сит илдәрҙән килгән ярҙамды урлап бөтәләр. 1974 йылда Малиҙа референдум үтә, 99 % тауыш менән яңы конституция ҡабул ителә, унда эшҡыуарлыҡҡа һәм шәхси милеккә хоҡуҡ гарантиялана. Бынан тыш, формаль рәүештә бер партиялы сәйәси система индерелә, ысынында хәрбиҙәр хакимлығы дауам итә. 1977 йылда асыҡланмаған сәбәптән төрмәлә Модибо Кейта үлә. Уны ерләгәндә ил буйлап халыҡ сыуалыштары үтә, күптәр ҡулға алына. 1978 йылда, түңкәрелеш әҙерләүҙә ғәйепләнеп, милли хәүефһеҙлек хеҙмәте директоры полковник Тьекоро Багайоко менән оборона һәм хәүефһеҙлек министры Киссима Дукара ҡулға алына. 1979 йылда М. Траоре берҙән-бер легаль фирҡәгә — Мали халҡының демократик берлегенә нигеҙ һала һәм уны етәкләй. Шул уҡ йылда илдә парламент һәм президент һайлауҙары үтә, унда М. Траоре еңеп сыға һәм граждандар хөкүмәтен төҙөй. 1980 йылда Малиҙа студент сыуалыштары була, улар аяуһыҙ баҫтырыла. Бынан һуң бер нисә йыл дауамында илдә хәлдәр сағыштырмаса тотороҡло тора. 1985 йылғы президент һайлауҙарында М. Траоре ҡабат һайлана.
Агашер һуғышы
1985 йылдың 25-30 декабрендә Буркина-Фасо менән сик буйы һуғышы була. Агашер һыҙатына хоҡуҡ тураһындағы бәхәс БМО-ның Халыҡ-ара судына бирелә. 1986 йылдың декабрендә сыҡҡан вердикт буйынса, территория ҡап урталай тиерлек бүленә.
1991 йылдағы дәүләт түңкәрелеше
1991 йылдың мартында, халыҡ сығыштарын аяуһыҙ баҫтырғандан һуң, М. Траоре подполковник Амаду Туре етәкселек иткән хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә президент вазифаһынан төшөрөлә. Парламент таратыла, күп партиялы система индерелә, яңы конституция ҡабул ителә. 1992 йылдың апрелендә президент һайлауҙары үтә, унда Африка теләктәшлек һәм ғәҙеллек фирҡәһе етәксеһе Альфа Умар Конаре еңеү яулай. Ул Модибо Кейта хөрмәтенә мемориал төҙөтә, М. Траорены һәм уның ҡатынын ғүмерлеккә төрмәгә яптыра. 2002 йылда президент һайлауҙарында Амаду Туре еңеп сыға.
2006 йылдың 23 майында туарегтар Алжир менән сик буйындағы ике хәрби базаны баҫып ала.
2007 йылда Амаду Туре икенсе биш йыллыҡ мөҙҙәткә президент итеп һайлана.
2012 йылдағы дәүләт түңкәрелеше
2012 йылдың 22 мартында боласы-хәрбиҙәр президент һарайын, дәүләт телевидениеһын һәм хәрби казармаларҙы баҫып ала. Һөжүм итеүселәр улар тарафынан Амаду Саного етәкләгән Демократияны һәм дәүләтте тергеҙеү милли комитеты булдырылыуын мәғлүм итә. Амаду Туре режимы ҡолатылыуы хаҡында ла хәбәр ителә, бер нисә министр ҡулға алына.
2012 йылдың 2 апрелендә Көнбайыш Африка дәүләттәре иҡтисади берләшмәһенең ағза-илдәре Малиға ҡаршы дипломатик, иҡтисади, финанс санкциялар индереү тураһында иғлан итә. Сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәр туҡтатылып торола, уртаҡ сиктәр ябыла, төбәк үҙәк банкында мали активтары туҡтатыла.
2012 йылдың 5 апрелендә билдәһеҙ кешеләр Гао ҡалаһында Алжирҙың Генераль консуллығына һөжүм итә һәм ете хеҙмәткәрҙе урлап алып китә.
2012 йылдың 6 апрелендә туарегтар, Малиҙағы түңкәрелештән файҙаланып, илдең төньяҡ-көнсығышында Азауад исемле бойондороҡһоҙ дәүләт иғлан итәләр.
2012 йылдың 8 апрелендә, Амаду Саного, хәрби хунта етәксеһе, власты Милли йыйылышҡа (бер палаталы парламентҡа) тапшырырға ризалашҡас, Көнбайыш Африка дәүләттәре иҡтисади берләшмәһе илдәре Малиға ҡаршы санкцияларҙан баш тарта.
2012 йылдың 26 майында баш күтәргән туарегтар «Ансар-ад-Дин» менән Малиҙың төньяғын бойондороҡһоҙ итеү өсөн бергәләп көрәшеү маҡсатында солох килешеүе төҙөй, әммә 28 майҙа килешеүҙән баш тарта.
2012 йылдың 11 декабрендә Малиҙың премьер-министры Модибо Диарра ҡулға алына.
2012 йылдың 20 декабрендә БМО-ның Именлек Советы Малиҙың төньяғын экстремистарҙан азат итеү өсөн тыныслыҡ урынлаштырыу контингентын индереүгә санкция бирә.
2013 йылдың 13 ғинуарында Малиға француз һәм немец ғәскәрҙәренән торған халыҡ-ара десант төшә. Ошо уҡ көндө Мали Республикаһының Президенты Дионкунда Траоре илдең бөтә территорияһында ғәҙәттән тыш хәл индерә.
2013 йылдың 6 июнендә хөкүмәт һәм туарегтар араһында һөйләшеүҙәр башланыуы тураһында иғлан ителә.
Рельефы һәм йылғалары
Дөйөм майҙаны — 1 240 192 км² (һыу өҫтө майҙаны — 20 000 км²). Илдең территорияһын өс төп географик төбәккә бүлергә мөмкин: ярайһы уҡ уңдырышлы Көнбайыш Судан (көньяҡта), ҡоролоҡло Сахель (үҙәк райондарҙа) һәм Сахараның сүллек төбәге (төньяҡта). Илдең төньяҡ-көнсығышында бейек булмаған тауҙар һәм убалар (1000 метрға тиклем), көньяғында саванналар. Сүллектәр һәм ярым сүллектәр илдең 65 % территорияһын биләй. Малиҙың иң бейек нөктәһе — Гомбори Тондо тауы (1155 м), иң түбән нөктәһе — Сенегал йылғаһы кимәле (20 м).
Иң ҙур йылғалары - Нигер һәм Сенегал. Нигер ил территорияһы буйлап Гвинея сигенән Нигер сигенә тиклем ағып үтеп, уңдырышлы төбәк булдыра. Нигер Мали өсөн иҡтисад һәм транспорт яғынан ҙур әһәмиәткә эйә.
Климаты
Илдең климаты, дөйөм алғанда, тропик һәм ярайһы уҡ ҡоролоҡло, төньяҡтан көньяҡҡа табан үҙгәрә. Бамако (илдең көньяҡ-көнбайышы) өсөн эҫе климат хас, йылда уртаса яуым-төшөм кимәле — 1120 мм, температура, ғәҙәттә, 16-нан 30 °С-ҡа тиклем, 46-47 °С-ҡа ла етә. Бамакола ямғырҙар миҙгеле майҙан сентябргә тиклем, ҡоро миҙгел декабрҙән февралгә тиклем дауам итә. Гаола (Сахель төбәге) уртаса яуым-төшөм күләме йылына 220 мм, Тимбуктуҙа — 183 мм.
Геологияһы һәм файҙалы ҡаҙылмалары
Геологик яҡтан Мали территорияһы төп ике форманан тора: Көнбайыш Африка платформаһы (көнбайышта) һәм Туарег ҡалҡаны (көньяҡ-көнсығышта). Бокситтар, баҡыр, алмас, алтын, гипс, тимер мәғдәне, бурташ, фосфаттар, көмөш, уран, цинк һ.б. файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары бар. Шулай уҡ гидроэнергия потенциалы ла ҙур.
Тәбиғәте
Малиҙың территорияһы тропик һәм субэкваториаль бүлкәттә, сүллектәр һәм ярым сүллектәр, саванналар һәм һирәк урмандар өлкәләрендә урынлашҡан.
Илдең бөтә көнбайыш, үҙәк һәм төньяҡ өлөшөн тиерлек (территорияның 90 %-тан ашыуын) 200—500 метр бейеклектәге тигеҙлек биләй. Төньяҡта — ташлы, ҡомло-ташлы йәки ҡырсынташлы Сахара сүлдәре.
Малиҙың күпселек территорияһында климат тропик сүллекле, көньяҡта — субэкваториаль. Йылдың уртаса температураһы 28-29 °C.
Төп һыу артериялары — Нигер һәм Сенегал.
Илдең төньяғында ярты территорияны тиерлек ҡыуаҡлы һәм ҡыяҡлы ҡыуаҡлы Сахара сүлдәре биләй. Көньяҡтараҡ — сәрүәрҙәр, ҡыяҡлылар, баобабтар, дум пальмалары үҫкән сүллекле саванна. Тағы көньяҡтараҡ — ғәҙәттәге саванналар, алыҫ көньяғында — урманлы саванна.
Төньяҡ сүлдәрҙә һә ярым сүлдәрҙә эре антилопалар, ваҡ ғәзәлдәр, жирафтар, гепардтар, һыртландар йәшәй. Һөйрәлеүселәр күп: геккондар, варандар, сцинктар, йыландар. Саванналарҙа антилопаларҙың төрлө төрҙәре, африка ҡабандары, арыҫландар, леопардтар, сүл бүреләре, филдәр (филдәрҙең һаны кәмей). Йылғаларҙа крокодилдар, һыу һыйырҙары йәшәй, балыҡ күп. Бөжәктәр киң таралған: термиттар, ҡырағай бал ҡорттары, москиттар, ләпәкәй, цеце себене.
Букль-дю-Бауле тигән милли парк бар.
Административ-территориаль бүленеше
Мали Республикаһы 8 өлкәгә һәм айырым административ берәмек Бамакоға бүленгән.
Халҡы
Малиҙың халыҡ һаны 2010 йылдың июленә 13,8 млн кеше тәшкил итә һәм бик йылдам үҫә. Артым йылына 2,6 %, тыуым 1000 кешегә 46,1 сабый, ә үлем 1000 кешегә 14,6 тәшкил итә. Эмиграция йылына 1000 кешегә 5,4. Малиҙа һаулыҡ һаҡлау менән ҙур ҡыйынлыҡтар булыу сәбәпле, сабыйҙар үлеме бик юғары - 1000 кешегә 114 (донъяла 4-се урын). Бынан тыш, 2007 йылда 1,5 % халыҡ кешенең иммунодефициты вирусын йоҡторған. Уртаса ғүмер оҙонлоғо буйынса (52 йәш) ил донъяла 209-сы урында.
Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)
Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ) (Усть-Канда - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск гидроузелынан Павловск гидроузелына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге"ндә гидроним тураһында ошолай бәйән ителә: Усть-Канды - Көҫкәнде (Куськанде) — река в Са­лаватском районе. От Усть-Канды (Усть - Кундуз). Другое название - (у башкир) - Ҡондоҙтамаҡ. Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Көҫкәнде йылғаһын (Салауат Юлаевтың тыуған ауылы Тәкәй эргәһендә аҡҡан йылға) Усть-Канда тип яҙып аптыраталар ине. Журналист Ризуан Хажиев, йәмәғәтселек ярҙамы менән, матбуғатта бәхәс ойоштороп, был йылғаны Кусканды тип яҙҙырыуға өлгәште.
Хулхулау
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Путра мәсете
Мәсет премьер-министр Канцелярияһы һәм Путраява яһалма күле янында урынлашҡан. Мәсет алдында Малайзия дәүләтенең бөтә штаттарының флагтары элеп ҡуйылған.
Йөйәк
Йөйәк (Зуяково) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 849 кеше. Почта индексы — 453564, ОКАТО коды — 80211817001.
Тарихы
Риүәйәт буйынса ауылға Ҡолман тархандың улдарының береһе нигеҙ һала. Ҡолман тархан 1718 йылда батша Пётр I Указы буйынса Ҡатай улусы ерҙәренең сиктәрен аныҡлаған грамота ала («владенная выпись»). Әммә ауыл был ваҡиғанан күпкә алда булыуы мөмкинлеген ҡатайҙар менән ҡумрыҡтар араһындағы бәхәс делолары асыҡлай. Ҡатай яғынан Ҡолман был ерҙәрҙә улар бик борондан йәшәүҙәрен, ә ҡумырыҡтар яғынан Һәүәләй Аҡҡужин бәхәсле ерҙе ике йөҙ йылдан артыҡ биләүҙәрен әйтә. Йөйәк күршеһе Ғәбдөк ауылы боронғо бер картала Кулманово тип теркәлгән. Ошоларҙан сығып ауылдар күпкә алдараҡ барлыҡҡа килгән, тип фаразларға була. Рәсми сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр 1759 йылда иҫкә алына. Был йылда ауылдың ике кешеһе — Аяз Тоғумаев һәм Сәфәр Ҡасҡаев башҡа ҡатай ауылдары халҡының 159 кешеһе иҫәбендә сауҙагәр Матвееевҡа Инйәр буйындағы аҫаба ерҙәрен 8 йылға ҡуртымға (аренда) биреү купчийына ҡул ҡуя.
Аралар
Инйәр ҡатайҙарының иң ҙур араларынан Туғанаш араһы XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклем ауылда берҙән-бер ара була. Туғанаш атамаһы районда ныҡ таралған — Туғанаш ятыуы, тауы, Сәфәрғол ауылының икенсе исеме, Арышпар ауылы янындағы бер утар исеме, Собханғол ауылы янында бер йылға исеме, Үрге, Урта, Түбәнге Туғанаш утарҙары.
XIX быуаттың беренсе яртыһында Туғанаш араһынан Һибәтис, Һәйетбай, Мәнтәй, Күскенсе аралары айырылып сыға, ҡайһы берҙәре ҡушамат булараҡ та йәбешкән. Мәҫәлән, Исмәғилов Ибраһим раҫлауынса, буғашай тигән атама был нәҫелдең үҙ-һүҙле, ныҡыш булыуҙарына ҡарата бирелгән(«б…ғын ашаһа ашар, әммә үҙ һүҙен бирмәй улар», тиҙәр уларға ҡарата). Ә уға тиклемге араны Ибраһим бабай «Ниңә, шул элекке атама -Туғанаш булған, әлбиттә!»-тип яуаплай. Атауллин Хөснөтдин, Солтанов Әхмәҙғәле, Йәһүҙин Бәйтулла, Фәтиха Ғәрифуллиналар ауылда борон Туғанаш араһы булыуын яҙҙырҙылар.
Атамалар
Ауыл Йөйәк йылғаһы буйында дүрт урында булып, әлеге урында Һибәтулла Ҡолбаев 1833 йылда күсеп ултырғас барлыҡка килгән. Элекке урындарҙа Үрғышлау (Үрге ҡышлау), Арғышлау (Араҡышлау), Иҫке ауыл, Түбәнге ауыл атамалары тороп ҡалған. Һибәтулла Ҡолбаев турһында сығарылған йыр ҙа бар ине. Олоялан тигән урында Изгеләр зыяраты (Яҡшылар зыяраты тип тә йөрөтәләр) бар. Унда бөтә Ҡатай еренән күренекле кешеләрҙе килтереп ҡуйғандар. Тик унда ҡәбер таштары ла, башҡа билдәләр ҙә беленеп бармай, серлелеге менән айырыла был урын. Риүәйәт буйынса, бында ҡасандыр бик күренекле кешене ҡуйғандар, аҙаҡтан уның янына Ҡатай иленән кемде «яҡшылар» иҫәбенә индергәндәр — шуларҙы килтереп ҡуйғандар.
Рәүиз мәғлүмәттәренән
1795 йылда ауылда 179 кеше 42 хужалыҡта йәшәй, 1834 йылғы рәүиз 162 ир кеше, 118 ҡатын кешене теркәй.1859 йылғы рәүиз 135 ир кешене, 134 ҡатын кешене теркәй. 1924 йылғы Уҫманғәле улусы буйынса төҙөлгән ведомостә ауылда 205 ир кеше, 219 ҡатын ҡыҙ теркәлә, 1961 йылда ауылда 839 кеше йәшәй, ә 2006 йылдың 1 ғинуарында — 914 кеше (257 хужалыҡ). Ауылдың халҡы башҡорттар, егерменсе быуат башында ауылға бер нисә татар һәм урыҫ ғаиләһе килеп нигеҙләнә. Әлеге көндә лә уларҙың нәҫелдәре, Белорет — Шишмә тимер юлы төҙөлөшө осоронда килгән ғаиләләрҙең бер нисәһе ауылда йәшәйҙәр. Балалары башҡорт мәктәбендә уҡый, башҡорт телендә иркен аралаша .(И.138, оп.2, д.556, д.695,763а).
Ауылда этнографик тикшеренеүҙәр менән С.Руденко, Л.Берхгольц, Д.Никольский, егерменсе быуаттың егерменсе йылдарында Дмитриев етәкселегендәге этнографик экспедиция подотряды була. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Н. В. Бикбулатов, М. Муллағолов, Б. Әхмәҙиев, Ә. Сөләймәнов, Р. Солтангәрәева һ.б. ауылда тикшеренеү эштәре менән булып китәләр.
Этимологияһы
Ауыл исеме шул исемдәге йылғанан алынған. Ауыл ун туғыҙынсы быуаттың утыҙынсы йылдарына тиклем Йөйәк йылғаһы буйлап дүрт урында теркәлә, әлеге урында ауыл Генерал-губернатор Перовскийҙың утарҙарҙа йәшәүҙе тыйған указынан һуң ойошҡан.
Йылға исеме «Йөй» һүҙенән барлыҡҡа килгән, тигән вариантты Атауллин Хөснөтдин бабай яҙҙырҙы. Башҡорт халҡы йылғаларға исемде йыш ҡына уның сифаты буйынса ҡушҡан. Бабай раҫлауынса Йөйәк йылғаһы яҙ көнө ярҙарынан сығып ярҙы ашап икенсе ерҙән аға, ә элекке йырҙа үлән баҫып бөтөп ерҙә «йөй»ҙәр ҡалдыра. Ауыл янындағы Аҡтау башынан йылға тамағына табан ҡараһаң яландар шундай «йөйҙәр» менән сыбарланған.
Йөйәк һөйәктән барлыҡҡа килгән, йылғаға ҡорбан итеп салған малдың һөйәген ташлағандар тигән вариант бар(Исмәғилов Сафа).
Тағы бер фаразды Гүзәл Ситдиҡова бирә. Монгол телендә «зөөг» һүҙе — «һыуыҡ» тигәнде аңлата, ә «з» менән «й» телдә бер-береһен алмаштырып килеүсән, шуға күрә был вариант та урынлы булыуы ихтимал, ти ул.
Ауыл халҡы башлыса тәүге вариантты иң дөрөҫө тип иҫәпләй. Тик атамалар тамыры төптәрәк яталыр. Йөйәк-Йайыҡ-Эйек исемдәре оҡшашлығынан сығып уның исеме төрки телдәрҙә ҡулланылған «йәйек» йылға тигән мәғәнәлә ҡарарға ла булыр ине, тик Йөйәк йылғаһы бик киң түгел. Боронғо төрки телдәрҙә ыдук//ыйык «изге» йылға тигәнде аңлатыуын иҫәпкә алып ошо вариант та иғтибарға лайыҡ, тиергә була лыр. Эҙләнеүҙәрҙе ошо йүнәлештә лә алып барырға кәрәктер.
Ә нисек «Йөйәк» "Зөйәк"кә әүерелгән һуң? Был урыҫсаға тәржемәнең кире башҡортсаға калькаланыуынан килеп сыҡҡандыр. Ун һигеҙенсе- ун туғыҙынсы быуат урыҫ документтарында ауыл Зюяково тип яҙыла, төркисәнән урыҫсаға бер тәржемәлә Юяково варианты бар. Тимәк, ауыл исеме урыҫсаға Юяково-Зюяково тип ауҙарылған, һуңғараҡ урыҫ теленә тағы ла яраҡлаштырылып Зуяковоға әйләнгән. Йылға исеменән алынғас ауыл исеме уға «-ово» ҡойроғо тағылырға тейеш түгел, ул Зуяк ҡына булырға тейеш. Билдәле крайҙы өйрәнеүсе М. Ф. Чурко (утыҙынсы йылдарҙа репрессиялана) яҙмаларында ауыл тик Зуяк формаһында яҙыла. Ауылдың ике төрлө атап йөрөтөлөүе совет власы урынлашҡас барлыҡҡа килгән (өлкән быуын тик Йөйәк формаһын ҡулланды).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
95 % халҡы — башҡорттар
Тергеҙелгән шишмә
Ауылдың уртаһынан аҡҡан Инйәр йылғаһына ярайһы ҙур ғына тау йылғалары — ауыл башында Һилеғорғо, түбән яғында Йөйәк йылғалары ағып төшә. Ә уң яҡ ярының уртаһындағы үҙәктән кескәйерәк Оҙонуй килеп ҡушыла. Был йылғаның үҙ шишмәһе лә бар. Уны уралтаҡан еректәр мал йөрөү арҡаһында юҡҡа сыҡҡас, шишмә лә юғалыу сигенә етә. Мәгәр шағирә Гүзәл Ситдиҡова һәм уның тормош иптәше Ғилман Ситдиҡов үҙ ғаилә ағзалары, ауылдың бер нисә кешеһе ярҙамы менән уны тергеҙеп, тирә-яғын төҙөкләндереп ҡуйҙы. Был эшкә өлөш индереүселәр араһында уҡытыусы-ветеран Ринат Шәйбәков та була
Лазарева Галина Михайловна
Лазарева Галина Михайловна (4 март 1930 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең мәғариф алдынғыһы. 1956—1996 йылдарҙа Ульяновск ҡалаһының техник училищеһы, лицейы, тимер юл транспорты уҡытыусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Биографияһы
Галина Михайловна Лазарева 1930 йылдың 4 мартында Краснодар крайының Ҡурған районы Константиновская станицаһында тыуған
1947 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡырым өлкәһенең Симферополдәге Дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. 1951 йылда институтты тамамлап, Орел өлкәһенең Инзенский районы Глотовка ауылына урта мәктәпкә эшкә ебәрелә.
1953 йылда Ульяновскта төпләнә, Горький исемендәге фабрика эргәһендә фабрика-завод училищеһына сәйәси-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары вазифаһында эшкә инә. 1954—1956 йылда ВЛКСМ-дың Ульяновск ҡала комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире була. 1956 йылда 2-се техник училищеға уҡытыу эшенә күсә (1963 йылдан — 5-се ГПТУ, 1967 йылдан — № 3 ТУ, 1985 йылдан —15-се Ульяновск СПТУ-һы, 1990 йылдан — Ульяновск тимер юл лицейы, 2001 йылдан — Ульяновск тимер юл транспорты техникумы). 1996 йылда был уҡыу йортонда дөйөм алғанда 40 йылға тиклем эшләй, һуңынан пенсияға сыға.
Ульяновск ҡалаһында йәшәй. Ҡаланың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Шәхси архив фондын Ульяновск өлкәһенең яңы дәүләт тарихы архивына һаҡлауға тапшыра.
Киров ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Киров ауыл Советы — Күгәрсе районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек типтарының). Почта индексы — 453331. ОКАТО коды — 80238835000. Мораҡ ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә
Үт (Бисер ҡушылдығы)
Үт (башында — Үрге Үт) (Ут) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисер йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Киров ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Ауыл Советы составы
Яңы Николаевский ауылы— административ үҙәк, Ҡанаҡас ауылы
Үт (Бисер ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Киров ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Күгәрсе районы буйынса:
Үт (Бисер ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Киров ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Тарихы
Мораҡ ауылында административ үҙәге менән, «Мораҡ» атамаһын һаҡлап, Мораҡ һәм Киров ауыл Советтарын берләштерергә.
Мораҡ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Киров ауыл Советын алып ташларға
Географик урыны
2008 йылға Ибрай ауыл Советы, Мораҡ ауыл Советы, Яңы Петровка ауыл Советы, Теләүембәт ауыл Советы, Чапаев ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Закон Республики Башкортостан от 17.12.2004 N 126-з (ред. от 19.11.2008) „О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан“»).
Географияһы
Ауыл Советы сигенән  Ерек-Солоҡ, Оло Эйек,  Суражҡа, Наҡаҫ йылғалары аша үтә
Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы
Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы (20 май 1920 йыл — 15 июнь 2012 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БАССР-ҙың Ауырғазы районы «Үҙән» колхозының комплекслы бригадаһының элекке тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Ғәтфән Ғизетдин улы Сафин 1920 йылдың 20 майында БАССР-ҙың Ауырғазы районы Ишле ауылында тыуа.
Ғәтфән Ғизетдин улы етәкләгән комплекслы бригада 1959—1965 йылдарҙа 1200 гектар майҙандан 19 мең 800 центнер, йәғни гектарынан 16,5 центнер уңыш ала. Бойҙай һәм арыш кеүек төп культуралар буйынса уңыш тағы ла юғарыраҡ була. 1965 йылда арыш уңышы гектарынан 19 центнер тәшкил итә, бойҙай — 17,8, шәкәр сөгөлдөрөнөкө — 193, кукуруз 287 центнер тәшкил итә.
Юғары етештереүсәнлекле техника ҡулланып, иген һәм мал аҙығы культуралары етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән Ғ. Ғ. Сафинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1980 йылда хаҡлы ялға киткәнсе «Үҙән» колхозында газсы булып эшләй.
2012 йылдың 15 июнендә вафат була. 8 бала тәрбиәләп үҫтергән (ете ул һәм ҡыҙ).
Һылтанмалар
http://aurgazy.narod.ru/Geo_economics.htm
Хочева (йылға)
Хочева (Хочева) — Украиналағы йылға. Киев өлкәһенең Иванков районы аша көньяҡҡа табан аға. Тетеревтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 15 километр.
Сарғасҡаев Сансызбай
Һанһыҙбай Һарғашҡаев  (Сансызбай Сарғасқаев) - (29 апрель 1925, Ҡордай, Сылутөр ауылы – 25 июль 1995, Алматы) – яҙыусы.
Биографияһы
Һанһыҙбай Һарғашҡаев Ҡаҙаҡ АССР-ының Ҡордай районы Сылутөр ауылында донъяға килгән 1955 йылда Абай исемендәге Ҡаҙаҡ милли педагогик институтын (Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті) тамамлаған.
1942 – 45 йылдарҙа Икенсе донъя һуғышында ҡатнашҡан.
1946 – 49 йылдарҙа «Красногоршы» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, яуаплы секретарь.
1960 – 68 йылдарҙа «Лениншіл жас» гәзитендә, «Жұлдыз» журналында яуаплы секретарь.
1995 йылдың 25 июлендә Алматы ҡалаһында вафат булған
Дагомыс Западный
Дагомыс Западный — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дагомыс йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Шолья (йылға)
Шолья  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/259    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Веркос-Вож
Веркос-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Грубе-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Филатовка (Бисерта ҡушылдығы)
Филатовка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байжев Николай Георгиевич
Байжев Николай Георгиевич (1 ноябрь 1938 йыл — 2012 йыл) — рәссам. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). Милләте — мордва-эрзә.
Биографияһы
1965—1966 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 44-се урта мәктәбендә уҡыта.
1966 йылда РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһендә эшләй башлай. Биҙәү эштәре, монументаль һәм станокта рәсем төшөрөү, маркетри (төрлө тоҡом ағастарҙан мозаика яһау) техникаһында ижад менән шөғөлләнә.
Ижады
Рәссамдың тыуған ауылы музейында уның әҫәрҙәре лә һаҡлана. Н. Г. Байжевтың ижады шул тиклем юғары баһалана — маркетри техникаһы менән эшләнгән В. И. Ленин портреты КПСС Үҙәк Комитетының генераль секретары Л. И. Брежневтың кабинетына ҡуйыла. Был хеҙмәте КПСС-тың XXIV съезында уға Башҡортостан халҡы исеменән республика делегаттары бүләк итә.
Уның ижады күп ҡырлы, бай мәғәнәле. Байтаҡ уңышлы эштәре сит ил ҡунаҡтарына, сәйәси эшмәкәрҙәренә бүләк ителгән. Н. Байжевтың әҫәрҙәре донъяның 32 илендә һаҡлана.
Преображенский (Благовещен районы)
Преображенский (Преображенское) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453447, ОКАТО коды — 80215825008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лимпас
Лимпас — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.