cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хмелёвка (Колпяна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Император музыка училищеһы
Император музыка училищеһы— революцияға тиклемге Пермь ҡалаһындағы белем биреү учреждениеһы. Себер һәм Пушкин урамдары киҫелешендә урынлашҡан.
Тарихы
1901 йылдың май айында коллегия асессоры Александр Степанович Конев Ҡала думаһына Оло Ям һәм Себер урамдарының киҫелешендә йорт төҙөү буйынса ғариза бирә. Йорт проекты «модерн» стилендә планлаштырыла, ул Пермь архитекторы Василий Васильевич Потапенко тарафынан эшләнә. Йорт үҙенең рельефлы кирбес һалыу менән айырылып һәм ҡаланы биҙәп тора. Благородное собрание йортонан ҡала килә эргә-тирәләге кварталдарҙа и ң ҡиммәтле йорт булып һанала, 1911 йылда баһалау комиссияһы уның хаҡын 10 мең 450 һум күләмендә билдәләй. А. С. Конев 1906 йылға тиклем йорт хужаһы була, унан һуң ул Иван федорович Федотовҡа күсә. Федотовтың фирмаһы Сенной баҙарҙа тимер-томор менән сауҙа итә. Ошо уҡ йортта Иосиф Фишмандың дауалау йорто урынлаша, 1907 йылғы "Пермь губерна ведомостәре"ндәге рекламаға ярашлы, бында нервы ауырыуҙарынан, ревматизмдан, һимереүҙән һәм тире ауырыуҙарынан дауалайҙар.
Йорт 1914 йылда, бында Император музыка училищеһы һәм ноталар китапханаһы асылғандан һуң, киң билдәлелек ала. Был учреждениелар халыҡ айыҡлығы буйынса Пермь губерна попечителлеге эгидаһы аҫтында асыла, ул ваҡытта уның рәйесе А. Д. Городцов була. Ул үҙе китапхананы ойоштора, уның нигеҙендә Городцовтың шәхси фондтары ята. Училище ирле-ҡатынлы Л. Н. һәм М. З. Басов-Гольдбергтар көсө менән булдырыла. Улар башта 1907 йылдың 1 декабрендә Базановтарҙың йортонда фортепиано кластары асалар, ә 1908 йылда Оло Ям һәм себер урамы мөйөшөндәге йортҡа күсенәләр. Бында улар музыка-драма мәктәбен асалар, унда йыр, скрипка, виолончель һәм фортепиано буйынса дәрестәр үткәрелә, уҡыу өсөн йылына 80, 100, 125 һум түләнә. Ирле -ҡатынлы Басов-Гольдбергтар был йортта 1913 йылға тиклем эшләйҙәр, шунан улар, ҡалаға училищены бүләк итеп, Пермдән күсеп китәләр. Училище Император исемен йөрөтә башлай, йәғни дәүләт училищеһы. Училище һәм китапхана 1917 йылға тиклем эшләп киләләр.
Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда, йортто властар тартып алалар һәм йәрәхәтләнгән яугирҙар союзына тапшыралар. 1919 йылда йортта Ҡыҙыл Армия хәрби начальнигы В. К. Блюхер туҡтай — был ваҡиға иҫтәлегенә 1968 йылың 9 ноябрендә йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, уның авторы — Ю. Ф. Екубенко. 1921 йылда бында губполитпросвет, губполитотдел һәм губнаробраз урынлаша.
Хәҙерге көндә бинала төрлө шәхси фирмалар урынлашҡан.
Һалҡыншишмә
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %). Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2010) мәғлүмәте буйынса ауылда даими йәшәүсе кеше ҡалмаған.
Географик урыны
Алыҫлығы:
= Урамдары = Урам исеме :
Абдуллов Ғибәт Абдулла улы
Абдуллов Ғибәт Абдулла улы(Абдуллов Гибат Абдуллович) (20.05.1916-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се кавалерия полкының 1-се ҡылыссылар эскадронында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы, ефрейтор. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Ғибәт (Ғибәтулла) Абдулла улы Абдуллов 1916 йылдың 20 майында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (XX быуат башында Мәләүез районы Арыҫлан ауыл Советы биләмәһе) Яңауыл ауылында тыуған һәм фронтҡа 1942 йылдың 9 ғинуарында саҡырылған тигән мәғлүмәт бар «Шайморатовсылар» сайтында.
Абдуллов Ғибәт 1941 йылдың ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына, һәм декабрь айынан башлап һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнаша.
1942 йылдың 29 ғинуарында 3032 һәм 3780 эвакогоспиталдәрендә ятып дауалана һәм уға хәрби хеҙмәткә ярамай тигән 463/696 һанлы танытма ла бирелә.
Гвардия ҡыҙылармеецы Абдуллов Ғибәт Абдулла улы, Белорус фронты 7-се кавалерия корпусына буйһонған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се кавалерия полкының 1-се ҡылыссылар эскадроны ҡылыссыһы була, йыш ҡына разведкаға йәлеп ителә.
Архив документында Ғибәт Абдулла улының батырлығы былай тасуирлана:
Башҡорт кавалерия дивизияһы составында 1941 йылдың 21 июленән башлап 1943 йылдың 23 ноябренә тиклем яу юлы үтә. Абдуллов Ғибәт Абдулла улы шулай уҡ Волкинский районы хәрби комиссариатына ҡараған 208-се фронт запас уҡсылар полкында ла хеҙмәт итә.
1985 йылда, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы уңайы менән, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены бирелгән осорҙа Абдуллов Ғибәт Абдулла улы Мәләүез районы Муллағол ауылында йәшәй тиелә.
Сығанаҡтар
ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 2309.
Филлипс Дуайт
Дуайт Филлипс (Dwight Phillips; 1 октябрь 1977 йыл) — Америка атлеты, 2004 йылда дүрт тапҡыр донъя чемпионы һәм оҙонлоҡҡа һикереү буйынса олимпия еңеүсеһе.
Биографияһы
Декатур ҡалаһында 1 октябренда 1977 йылда тыуған. 1996 йылда уртансы мәктәпте тамамлаған, шунда еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай Кентукки университетына уҡырға инә, 2 йылдан һуң штата Аризонға университетҡа күсә һәм уны 2000 йылда тамамлай.
2000 йылда үҙенең беренсе олимпия уйындаринда ҡатнашҡан. Бик етди оҙонлоҡҡа һикереү ярыштары финалын үтә алмай ҡарамаҫтан, һөҙөмтәләр буйынса һигеҙенсе урынды биләй, һөҙөмтәһе менән 8.06. Киләһе 2003 йылда яңынан донъя чемпионатының һигеҙенсе урын ала Эдмонтон ҡалаһында була,ҡайҙа ул 8.32 һөзөмтәһе менән алтын ала — барлыҡ тарихта иң насар һөҙөмтәһе була. 2004 йылда төп еңеү карьераһы килә, ҡасан ул 8.59 һөҙөмтәләре менән олимпия чемпионы була  — һөҙөмтәлә был бөтә тарихта дүртенсе олимпия уйындары була.
2008 йылда АҠШ еңел атлетика буйынса дүртенсе урынды биләй һәм Пекинда еңә алмай. Киләһе йылда тағы ла үҙенең тураһында белдәләне. Иң тәүҙә АҠШ ярыштарында 8.74 һөҙөмтәһе менән шәхси рекорд ҡуйҙы, унан һуң АҠШ чемпионатында еңә һәм Берлинда донъя чемпионатында еңә. Көсөргәнешле көрәштә 8.54 һөҙөмтәһе менән алтын миҙал яулай,  ЮАР Мокоен Годфрифты бөтәһе 7 сантиметрға артҡан. 2 сентябрҙә 2011 йылда  титулын яҡларға сыға, Корея Тэгула донъя чемпионатында 8.45 һөҙөмтөләре менән еңә.
2013 йылдың 1 сентяберенда билдәле булып сыға, рәсми рәүештә карьераһын тамамлай. Уның һуңғы ярыштың этабында булған гәүһәр лигаһы Zürich Weltklasse, ул 2013 йылдың 29 сентябрендә үткән. Был ярыштарҙа ул 8-урыны 7,53м һөҙөмтәләре менән тамамлай.
Кәрәкәшле (ауыл, Татарстан)
Кәрәкәшле — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Ютазы районы ауылы. Кәрәкәшле ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайыштараҡ км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Кәрәкәшле — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 179 йән башҡорт, 12 йән яһаҡлы татар һәм 8 йән типтәр; 1834 йылда — 312 йән аҫаба башҡорт һәм 35 йән керҙәш башҡорт; 1859 йылда — 803 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәне йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, фельдшер-акушерлыҡ пункты, крайҙы өйрәнеү музейы бар.
Академик ишеү
Академик ишеү — циклик спорт төрө. Байдаркала һәм каноэла ишеүҙән айырмалы рәүештә, спортсылар арҡа, ҡул һәм аяҡ мускулдарын ҡулланып, кәмәләргә ултырып ишкәк менән ишәләр. Көнбайыш Европа, Рәсәй, АҠШ, Австралия, Яңы Зеландия һәм Румынияла бигерәк популяр булып киң таралған.
Академик ишеү Олимпия уйындары программаһына 1896 йылдан (ҡатын-ҡыҙҙарҙа 1976 йылдан) индерелгән. Олимпия уйындарынан тыш йыл һайын Донъя чемпионаты, Донъя кубогы, Милләт кубогы, Студенттар араһында донъя чемпионаты, Үҫмерҙәр араһындағы донъя чемпионаты үтә.
Халыҡ-ара ишеү федерацияһы
Халыҡ-ара ишкәкле спорт федерацияһы (ХИСФ) — Олимпия программаһы уйындарында академик ишеү буйынса ярыштар ойоштора һәм үткәрә, ярыш үткәреү системаһын камиллаштыра, донъя чемпионаты үткәрә, халыҡ-ара ярыштарҙы үткәреү буйынса яуаплы спорт төрҙәрен үҫтеп, географияһын киңәйтеп, ярыш ҡағиҙәләрен камиллаштырыу, һыу һәм туризмды үҫтереү методикаһы ишкәкле инвентарҙары әҙерләү. Был комиссия составынан тейешле эш башҡарылды.
Ишеү нигеҙҙәре
Идеаль ишеү техникаһы юҡ, һәр бер «академистың» ишеүҙең төрлө тойоуына һәм ҡараштарына нигеҙләнгән үҙ техникаһы бар. Тренерҙың маҡсаты: спортсының шәхси ишеү техникаһын төрлө шарттарға максималь яраҡлаштырыу.
Ишеү
Ишеү техникаһында ике төп момент бар — башы (шулай уҡ «зацеп» йәки «баҫып алыу») һәм ишеү аҙағы. Улар икеһе лә балансҡа, тиҙлеккә һәм кәмәнең хәрәкәт траекторияһына (горизонталь һәм вертикаль) йоғонто яһай. Экипаждың артыуы менән (йәғни кәмәлә ишкәкселәрҙең һаны), был ваҡытта ике моменттың әһәмиәте арта, сөнки «идеалда» ишеүҙең башы һәм аҙағы моменты бөтә экипаж ағзалары өсөн бер үк булырға тейеш, әммә ысынбарлыҡта ишеү араһындағы айырма (профессиональ ишкәкселәр өсөн) бер экипажда ишеүҙең башы (йә аҙағы) моменты йөҙҙән бер, ҡайһы ваҡыт меңдән бер секунд өлөшөн тәшкил итә.
Академик ишеү төрҙәре
Ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр араһында академик ишеү буйынса ярыштар үткәрелә. Академик ишеү парлы һәм ике ҡолаҡлы ишеүгә бүленә. Парлы ишеү — ике ишкәк, ике ҡолаҡлы ишеү — бер шкәк менән башҡарыла. Кәмә составы бер, ике, дүрт һәм һигеҙ ишкәксенән тора. Ҡайһы бер кластарҙа спортсылар ауырлығы сикләнгән.
Олимпия программаһы буйынса ярыштар 14 класта үткәрелә: Олимпия уйындары программаһына инмәгән, әммә донъя чемпионаты программаһында ҡатнашыусы академик ишеү кластары: Ҡолаҡсының ауырлығы сикләнгән (әгәр уның ауырлығы норманан әҙерәк булһа, кәмәне балласҡа һалалар), Ҡатын-ҡыҙҙар экипажында ҡолаҡсы ир-егет булрға мөмкин, һәм киреһенсә. Иҫкәрмә — Олимпия уйындары (экипаждың бөтә спортсылары ла бер затттан булырға тейеш).
Шулай уҡ ҡайһы ваҡыт яртышар ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған ҡатнаш дүрт һәм һигеҙ ишкәкле коммерция ярыштары үткәрелә.
Ишкәкселәрҙең айырмалары
Академик ишеүҙә ишкәселәр парлы ишкәкселәргә (бер үк ваҡытта ике ишкәк менән ишәләр) һәм ике ҡолаҡлы ишкәкселәргә (бер ишкәк менән ишәләр) аныҡ айырыла.
Ике ҡолаҡлы ишкәкселәр аша ишеүселәргә (ишкәк уңда) һәм баклылырға (ишкәк һулдан) бүленә. Иҫәпләүҙәр шуны күрһәтә: кәмәнең уйнауынан һаҡланыу өсөн, баклыларға ҡарағанда, аша ишеүселәр 5 % күберәк көс һалырға тейеш; дүрт һәм һигеҙ ишкәкле кәмәләрҙә көслө аша ишеүселәрҙе кәмәнең танауына яҡыныраҡ ултыртырға тырышырға кәрәк.
Академик ишеү үҙенсәлектәре
Академик ишеү байдарканан һәм каноэла ишеүҙән бик ныҡ айырыла: хәрәкәт итеү ысулы буйынса ла, спортсыларға көс төшөүе яғынан да. Академик ишеү — ул спортсыларҙың яҡынса тәндең 95 % мускулдарын эшләтеүсе спорт төрҙәренең береһе. Байдаркала һәм каноэла ишеүҙең төп айырмалары түбәндәгеләр:
Ҡорамалдар
Академик суднолар — ишкәк өсөн кронштейндары борт аша сығарылған һәм хәрәкәтсән ултырғыстары (банкалары) булған тар оҙонайтылған спорт кәмәләре. Кәмәләр өйрәнеү (үҙешмәкәр) һәм ярыш төрҙәренә бүленә. Ҡағиҙә булараҡ өйрәнеү кәмәләре киңерәк һәм уларҙың борттары бейегерәк.
Кәмәләр тәүҙә ағастан ғына эшләнгән, ошонан сығып кәмәләрҙе яһау ысулдарының типтар бүленеше барлыҡҡа килгән. "Клинкер"буй рейкалар йыйылмаһы менән көпләнгән. «Скиф» — ҡиммәтле ағас тоҡомдары фанера һәм шпонынан, һуңыраҡ — композицион материалдарҙан яһала. Хәҙер, «клинкер» техника һәм «клинкер» кәмәләр элекке ваҡытта ҡалғас, «скифтар» тип ярыш кәмәләрен атайҙар.
1980 йылдан алып бәйләүсе итеп юғары сифатлы эпоксид ыҫмалаларҙы ҡулланып, күп ҡатлы сэндвич технологияһы буйынса углорд материалдарынан ҡулланып етештерелә. Кәмә хаҡы юғары, мәҫәлән, яңғыҙ кәмәләр хаҡы 1200 000 һумдан башлана.
Ишеү инвентарына ярыш ҡағиҙәләренең талаптары
1. Баҫҡыс конструкцияһы кәмә түңкәрелеү осрағында ишкәксегә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡул ярҙамын ҡулланмайынса, кәмәне ташлап китеү мөмкинлеге бирергә тейеш.
3. Ишкәкһеҙ һәм радиосистемаһыҙ минималь кәмә ауырлығы түбәндәгесә булырға тейеш: 4. Ике ҡолаҡлы ишкәк ҡалаҡтары киңлеге 3 мм, ситенән бөтә периметр буйынса 5 мм-ҙан кәм булмаҫҡа тейеш, ә парлы ишкәктәрҙең ситенән 2 мм — 3 мм-ҙән кәм түгел.
Ишкәктәр
Академик ишеү өсөн ишкәктәр эпоксид бәйләүсе «эҫе» ҡатырыу нигеҙен яһала. Был уны юғары ныҡлы-һығылмалы үҙенсәлектәр, эксплуатация тотороҡлоҡ һәм минималь ауырлыҡ менән тәьмин итә. Күсәр овал киҫелешле һәм уратыу ысулы менән, артабан баҫым аҫтында ҡатырып яһала. Ишкәк ҡалағы өс ҡатлы конструциялы һәм «Тура» баҫыу методы менән яһала.
Ишеү традициялары
Көнбайышта академик ишеү бер нисә быуат буйы тайпылышһыҙ һаҡланған боронғо традицияларға эйә.
Мәнеү (Ағиҙел ҡушылдығы)
Мәнеү, Бөгөлсән (Меню, Ману, Бугульчан) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 904 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы
Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы (1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1942).
Биографияһы
Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы 1917 йылда хәҙерге Башҡортостандың Йылайыр районы Үрге Сәлим ауылында тыуа. 1941 йылдың 1 декабрендә Матрай район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһының 83-сө айырым элемтә ярымэскадронында радист булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 19 ноябрендә һәм 25 ноябрендә күрһәткән батырлыҡтары өсөн Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Хәрби званиеһы — өлкән сержант.
Әминев Таһир Мәжит улы
Әминев Таһир Мәжит улы (12 декабрь 1961 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы, доцент.
Биографияһы
Таһир Мәжит улы Әминев элекке СССП составындағы Үзбәк Совет Социалистик Республикаһының Сәмәрҡәнд виләйәте (өлкәһе) биләмәләрендә урынлашҡан Ургут ҡалаһында 1961 йылдың 12 декабрендә тыуған.
Урта һөнәри-техник училищеһын (СПТУ) тамамлаған. Металургия производствоһында мартен цехында эшләгән. Совет Армияһында хеҙмәт иткән.
1988 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих-инглиз факультетын тамамлағандан һуң, Башҡортостан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Благовещенск ҡалаһындағы 4-се мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эшләгән.
1991 йылдан башлап Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы булып эшләй, вазифаһы - педагогика фәне кафедраһы доценты.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә Башҡортостан һәм Рәсәй мәғарифы тарихы, мосолман мәғарифы, шулай уҡ тәрбиә теорияһы һәм методикаһы ғилемдәре ҡарай.
Даими рәүештә «Башҡортостан энциклопедияһы» ғилми редакцияһы менән хеҙмәттәшлек итә.
180-дән артыҡ фәнни хеҙмәте авторы: шулар араһында 5 монография, 2 коллектив монография, 15 уҡыу ҡулланмаһы, 3 хрестоматия бар.
Сығанаҡтар
Аминов Т. М., Аминова Л. Я. Церковно-приходские школы. Цифирные школы Школы акушерско-фельдшерские. Школы второклассные учительские. Экстернат. С. 206. С. 211. С. 315. С. 315—316.
Һылтанмалар
образования в регионах дореволюционной России (на примере Башкирии)]
Чернава (Инюха ҡушылдығы)
Чернава  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инюха йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самсыҡ
Самсыҡ (Самсыково) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 107 кеше. Почта индексы — 452790, ОКАТО коды — 80251810010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Куржина
Куржина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Митькина йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 206 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халль-ин-Тироль
Халль-ин-Тироль (Hall in Tirol) — Австрияның Тироль федераль ерендәге ҡалаһы.
Ҡала Инсбрук округы составына инә. Халыҡ һаны — 13 693 кеше (2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата). Халль-ин-Тироль ҡалаһы 5,54 км² майҙанды биләй. Ҡала диңгеҙ кимәленән 574 м бейеклектә тора. Халль-ин-Тиролдың туғандаш ҡалалары — Изерлон, Винтертур, Соммакампанья һәм Брессаноне ҡалалары.
Сәйәси хәле
Коммуна бургомистры — Эва-Мариа Пош (АХП).
Коммуна вәкилдәре советы (Gemeinderat) 21 урындан тора. Уны 5 партия вәкилдәре биләп тора:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бильбао
Бильбао (Bilbo, Bilbao) — Испанияның ҡалаһы. Басктар Иле автономиялы берләшмәһенең Бискайя провинцияһы үҙәге. Муниципалитеты (комарки) Гран-Бильбао районы составына инә. Бильбао Басктар иленең 353 меңдән ашыу халҡы булған (2005 йыл мәғлүмәте буйынса) иң ҙур ҡалаларының береһе.
Географияһы
Ҡала Нервьон йылғаһы тамағында, ҡала ситтәре Бискай ҡултығының яр буйына сыҡҡан ерҙә урынлашҡан.
Тарих
Элекке заманда Бильбао урынында балыҡсылар ултырағы була. 1300 йылдың 5 июнендә Диего Лопес V де Аро Лопес, Бискайя хакимы, нигеҙ һала.
Үҙенең сауҙа өсөн уңайлы урында тороуы арҡаһында Бильбао бискай ҡалаһы сифатында ҡулланыла һәм тиҙ үҫә башлай. Испания эске һуғыштары уға аҙ ҡағыла, әммә Франция менән һуғыштан ул ныҡ яфа сигә.
1835 йылда Бильбао карлистар тарафынан ҡамап алына, әммә ул шундай тәүәккәлек менән дошмандарына ҡаршы тора, һөҙөмтәлә карлистар сигенергә мәжбүр була. Бильбао һәм Португалете карлистарҙың граждандар һуғышында улар өсөн терәк пункты була, улар аша инглиздәр испандарға ярҙам тапшыра.
Икенсе карлистар һуғышында (1873—1876) гарнизонында 4700 кешеһе булған Бильбао 20 мең карлистарҙың һөжүменә дусар була. Карлистар Португалету гаванын баҫып алғас, ҡамауҙа ҡалған Бильбао диңгеҙ яғынан ярҙамдан мәхрүм ҡала. Дон Карлос ҡаланы баҫып алыу өсөн барыһын да эшләй: ул бында үҙенең резиденцияһын урынлаштырып, бында башына таж кейергә уйлай. Ике тапҡыр хөкүмәт ғәскәре өҫтөнлөк алыу өсөн карлистарҙың Соморостро позицияһына һөжүм итә. Ниһайәт, генерал Конхе дошман позицияларын урап үтә һәм карлистарҙы сигенергә мәжбүр итә. Әммә 1876 йылда һуғыш тамамланғанға тиклем карлистар тағы ла бер нисә тапҡыр ҡаланы үҙ ҡулдарына төшөрөр өсөн уңышһыҙ һөжүм яһай.
Бильбаоның күтәрелә барған әһәмиәтен аңлаған хәлле инглиздәр Бильбао ҡултығының көнсығыш ярында гавань яһарға була, сөнки ҡалаға инә торған урында диңгеҙҙең тәрәнлеге ташҡын ваҡытында барлығы 4,5 метр тирәһе генә була. Бильбаола гавань төҙөү ҡала өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған булыр ине, әммә карлистар ихтилалы (1874), был мөһабәт проектты тормошҡа ашырырға ҡамасаулай.
1997 йылда ҡалала Соломон Гуггенхаймдың хәҙерге заман сәнғәте музейы филиалдарының береһе асылған.
Хәҙерге заман
2010 йылдың 19 майында ҡала Lee Kuan Yew World City Prize почетлы премияһы менән бүләкләнә. Был бүләкте иң популяр сингапур гәзите «Straitstimes» тапшыра. Символик алтын миҙалдан тыш, ҡала властары 300 000 доллар күләмендә аҡсалата приз ала.
2011 йылдың 9 сентябрендә Бильбаола Вуэльта велосипедта уҙышыуының 19-сы этабының финишы була.
Теле
Бильбаола (бөтә Басктар илендәге кеүек) ике рәсми тел ҡулланыла — испан һәм баск теле.
Иҡтисад
Бильбао — Испанияның мөһим индустрия үҙәге һәм диңгеҙ порты.
Транспорт
1995 йылдан Бильбао метрополитены эшләй. 2017 йылда өс метро линияһы була. 2002 йылдан метроға өҫтәп, ҡалала заманса трамвай эшләй, уны EuskoTran ойошмаһы хеҙмәтләндерә.
Бильбао тирә-яҡтары менән ҡала яны тимер юлдары селтәре менән бәйләнгән.
Ҡала автобустары муниципалитеттар милкенә ҡарай һәм Bilbobus тип атала (улар ҡыҙыл төҫтә), төбәк автобустары BizkaiBus тип атала (улар йәшел төҫтә).
Бильбао Испания ҡалаларында ике ҡатлы автобустар йөрөгән беренсе ҡала, ул 2011 йылдың ғинуарында йәмәғәт транспорты сифатында файҙаланыла. Был тирә-яҡ мөхитен һаҡлау маҡсатында эшләнә: ҙур һыйҙырышлы ике ҡатлы автобусҡа халыҡ күпләп һыя, шунлыҡтан юлдағы бер нисә ғәҙәти автобустарҙы алмаштыра, һөҙөмтәлә ҡала һауаһы саф тора. Бер бындай ике ҡатлы автобустың хаҡы 660 мең евро тәшкил итә, улар ҡала ҡаҙна аҡсаһына һатып алына.
Ҡала транспортында йөрөү өсөн (метро, автобус, ҡала яны поездары) Creditrans берҙәм билеттары ҡулланыла.
Бильбаонан 15 километр алыҫлыҡта ҡала диңгеҙ порты (en:Port Bilbao of) урынлашҡан. P&amp;O пароходлығы Бильбао — Портсмут даими паром линияһын хеҙмәтләндерә. Был тармаҡта эшләүсе карап Pride of Bilbao тип атала.
Бильбаола (ҡарағыҙ Аэропорт Бильбао) аэропорт та бар. Әлеге ваҡытта Бильбао Испанияның иң йылдам үҫешкән ҡалаларының береһе.
Андреевка (Сюзьва ҡушылдығы)
Андреевка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Үрге Таулыҡай мәктәбе
Тарихы
1893—1894 йылдарҙа Түбәнге Таулыҡайҙа Хәлил хәҙрәт Рәхимов мәктәп-мәҙрәсә аса. Үрге Таулыҡайҙа мәктәп-мәҙрәсә 1908 йылда Вәлиулла Шоңҡаров етәкселегендә эшләй башлай. 1922 йылда мәҙрәсә башланғыс мәктәп итеп үҙгәртелә. 1965 йыл һигеҙ йыллыҡ, ә 1980 яңы стандарт буйынса мәктәп бинаһы төҙөлә.
Андреевка (Сюзьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорттарҙа туғанлыҡ атамалары
Башҡорттарҙа туғанлыҡ атамалары — әңгәмәсегә мөрәжәғәт итеү һәм туғанлыҡты белдерер өсөн хеҙмәт иткән туғанлыҡ терминдары йыйылмаһы
туғанлыҡ мөнәсәбәттәре йәйләүгә сығыу менән бәйле малсылыҡ хужалығы өҫтөнлөк иткән шарттарҙа барлыҡҡа килгән һәм үҙенсәлекле ижтимағи-мәҙәни традицияларға бәйле булған. Йәшәп килгән ырыу-ара һәм ғаилә-никах мөнәсәбәттәренең үҙенсәлектәренә тура килтерелгәнлектән, күп ҡатлылыҡ менән айырыла.
Туғанлыҡ атамалары
Башҡорттарҙың туғанлыҡ системаһында эҙмә-эҙлекле:
— ҡан-ҡәрҙәшлек буйынса туғанлыҡ бүленеше,
— никах характеры йәки ҡоҙа-ҡоҙағыйлыҡ системаһы буйынса бүленеше,
— ту­ған‑тыумаса, туған, зат‑ырыу, ҡәр­ҙәш тигән дөйөмләштерелгән терминдарҙан башҡа, енес билдәләре менән,
— ҡайһы бер осраҡта ата-әсә яғынан туғанлыҡ, ҡорҙаш булыу иҫәпкә алына.
— өндәшеүсенең йәше, енесе һәм уның туғандары буйынса.
Шулай уҡ туғанлыҡ терминдарының күбеһе күмәк мәғәнәлә әйтелә — айырым ғаилә сиктәренән сыҡҡан күп туғандарҙы үҙ эсенә ала.
Башҡорттарҙа туғанлыҡ системаһына быуындарҙы баҫҡыстарға бүлеп һанау хас: бер туғанлыҡ баҫҡысына ике быуын вәкилдәре — нәҫелдәге иң оло кешеләр өҫкө өлөштә һәм уларҙан һуң үҫеп килеүсе артабанғы быуын — аҫҡы өлөштә.
1-се баҫҡыстағы туғанлыҡ бүленешенә иң өлкән бер туған ағайҙар, ҡустылар, ата-әсәйҙең бер туған ҡустылары (ағай, ағый, абзый, абый), уларҙың ҡатындары (еңгә), туған балалары (племянники), өлкән бер туған апайҙары, кесе һеңлеләре (апай), уларҙың ирҙәре (еҙнә) ҡарай.
2-се баҫҡысҡа — атай (атай, әтәй, әткәй), әсәй (әсәй, инәй, әней) ҡарай.
3-сө баҫҡысҡа — атайҙың һәм әсәйҙең өлкән ағайҙары, олатай (бабай, апай, дәү әтей, ҙур әтәй) һәм өләсәйҙең ҡустылары, атай менән әсәйҙең өлкән апайҙары, олатай һәм өләсәйҙең кесе һеңлеләре (инәй, әбей) ҡарай. Аҫҡы баҫҡысҡа ҡустылар (энеләр, мырҙалар, туғандар), бер туған апайҙары һәм һеңлеләре (ҡарындаш, һылыу — ирҙәр мөрәжәғәте буйынса). Ҡайһы бер һөйләштәрҙә бөтә кесе туғандарға ла, үҙенән йәшерәк башҡа кешеләргә лә иркәм тип өндәшеү бар.
4-се баҫҡысҡа — олатай (ҡартатай, ҡарт­тай, ҙур әтәй), өләсәй (ҡартәсәй, ҡарт­нәй (кәтәй), нәнәй, ҡартый, ҡарсәй, әзәй).
5-се баҫҡысҡа ҡарт олатай (ҙуратай, ҡартатай), ҡарт өләсәй (ҙуринәй, ҡартәсәй, ҡарт­өләсәй, ҡартнәнәй) һәм уларҙан өлкән туғандар ингән.
Уларҙан һуң килгән 1‑се баҫҡыста бер туған ҡустылар, бер туған һеңлеләр, ир кешеләр йыш ҡына — ҡәрендәштәр тип мөрәжәғәт итә.
Уларҙан һуң килгәндәре:
1‑се баҫҡыста бер туған ҡустылар (эне, мырҙа, туған) һәм бер туғанының балалары (племянники), бер туған һеңлеләр һәм туғандарҙың ҡыҙҙары — ҡәрендәштәр (һеңле, ҡарындаш, ир кешеләр һылыу тип мөрәжәғәт итә).
2‑се баҫҡыста — балалар: ул, ҡыҙ, ейәндәр һәм кесе туғандарҙың балалары һәм ейәндәре тора. Уларҙан һуң килгән баҫҡыстағы ҡәрҙәш ҡыҙ туғандарҙың ирҙәренә кейәү (зять), ир туғандарҙың ҡатындарына килен (сноха) тип мөрәжәғәт иткәндәр. Шулай уҡ ата-әсәләре йәки балалары йәшәгән быуынға тура килгән бар кешегә лә «ағай», «апай», «улым», «ҡыҙым» мөрәжәғәт итеү ғәҙәте булған.
Ир һәм ҡатындың бер-береһенә, шулай уҡ хәләл ефетенең ата-әсәһенә исемдәре менән мөрәжәғәт итеү ғәҙәте булмаған. Ҡатын иренә — «атаһы», ир ҡатынына — «әсәһе» тип мөрәжәғәт иткән.
Был туғанлыҡ бүленешенең 1‑се үҫә барған баҫҡысына — хәләл ефеттең ата-әсәһе яғынан өлкән бер туған ағайҙары — ҡайнаға, шулай уҡ уларҙың ҡатындары (ир кеше мөрәжәғәт иткәндә — ҡайынеңгә, ҡатын кеше — еңгә тигән.
Хәләл ефеттең ата-әсәһенең бер туған апалары һәм һеңлеләре — ҡайынбикә, балдыҙ), шулай уҡ иренең туған һеңлеләренең ирҙәре — ҡайынеҙнә, еҙнә),
2-се баҫҡысҡа ҡайны, ҡәйнә ингән.
Унан һуңғы баҫҡыста — хәләл ефеттең бер туған ағалары һәм ҡустылары. Ағаһына — ҡайнаға тип өндәшкәндәр. Ҡустыларына ир кеше — ҡәйнеш, балдыҙ тип, ҡатын кеше ҡәйнеш тип мөрәжәғәт иткән. Уларҙың ҡатындары — килен.
Бер туған һеңлеләре, апалары һәм уларҙың ҡыҙ балаларына: ир кеше — балдыҙ, ҡатын кеше — бикәс, ҡайынһеңле, ҡыҙҙарым тип мөрәжәғәт иткән.
Ирҙәр ҡатыны яғынан ҡыҙ туғандарҙың иренә — бажа тип, ҡатыны ир яғынан булған туғандарының ҡатынына апһын, килендәш тип өндәшкән.
Кейәүҙең йәки килендең ир туғандарына — ҡоҙа (йәш айырмаһына ҡарап оло, йәш һүҙҙәрен ҡушҡандар),
өлкән йәштәге ҡатындарға, кейәүҙең йәки килендең әсәһе йәки уларҙан өлкән ҡатындарға — ҡоҙағый, кейәүҙең һәм килендең апаларына һәм унан кесерәк ҡатындарға — ҡоҙаса тип мөрәжәғәт иткәндәр. Мөрәжәғәт иткәндә, ғәҙәттә, атайҙан, әсәйҙән, олатай һәм өләсәйҙән, иң өлкән бер туған ағай һәм апайҙан башҡа, туғанлыҡ терминына кешенең исемен дә ҡушҡандар.
Туғанлыҡ атамалары һәр кешенең статусын, ғаиләләге, общиналағы тотҡан урынын һәм бурыстарын билдәләгән. Ауыл халҡының күптәре үҙ-ара туған булған, шуға күрә, ҡағиҙә булараҡ, кешегә исеме менән һирәк өндәшкәндәр.
Туғанлыҡ атамалары нигеҙендә кеше исемдәре барлыҡҡа килгән: Кинйә, Ейән, Атабай, Ҡустыбай һ. б.
Танзания
«Танзания» һүҙе элекке ике колония Танганьика һәм Занзибар исеменән берләштереп алынған. Танзанияның ике баш ҡалаһы бар: административ үҙәге — Дар-әс-Сәләм, ә закон сығарыусы баш ҡалаһы Додомала урынлашҡан. Хөкүмәт Додомаға 1970-се йылдарҙа күсенә.
Географияһы
Ил территорияһында Африканың бөйөк күлдәре урынлашҡан — төньяҡта Виктория күле, көнбайышта Танганьика күле һәм көньяҡта Ньяса күле.
Шәйхетдинов Муллағәли Шәйхетдин улы
Биографияһы
1914 йылда хәҙерге Башҡортостандың Миәкә районы Сатай ауылында тыуған. 1941 йылда Миәкә районы воекоматы тарафынан һуғышҡа алына. 16 гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия полкында писарь булып хеҙмәт итә. 1951 йылда демобилизациялана.
Танзания
Географияһы
Илдең күп өлөшөн яҫы таулыҡтар биләй. Һинд океанының яры буйлап яр буйы уйһыулығы һуҙыла.
Шәйхетдинов Муллағәли Шәйхетдин улы
Биографияһы
Ҡыҙыл Байраҡ орденына тәҡдим ителгән ғаризала ошондай һүҙҙәр яҙылған: «24.04.1945 Ориенбург өсөн алышта Гогенцеллорен каналы аша күпер дошмандар тарафынан шартлатыла. Эскодронды боеприпастар менән тәьмин итеү өсөн иптәш Шәйхетдинов инициатива күрһәтте. Боеприпастарҙы канал ярына бушатты ла бритчаны (ат арбаһын) тағы ла беоприпастар алып килергә ебәрҙе. Үҙе ҡул аҫтында булған таҡта, ишек, бүрәнәләрҙән һал бәйләп боеприпастарҙы канал аша икенсе ярға сығарҙы һәм Ориенбург ҡалаһын алырға тигән хәрби заданиены үтәргә булышлыҡ итте».
Танзания
Географияһы
Ҡоро ер сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 3402 км тәшкил итә: Бурунди менән — 451 км, Кения менән — 769 км, Малави менән — 475 км, Мозамбик менән — 756 км, Руанда менән — 217 км, Уганда менән — 396 км һәм Замбия менән — 338 км.
Климаты
Танзания субэкваториаль климат бүлкәтендә ята. Төньяҡ өлөшөндә ямғырҙарҙың ике миҙгеле (март — май һәм сентябрь — ноябрь), көньяғында бер ямғыр миҙгеле (ноябрь — апрель). Утрауҙарында климат дымлы, көндөҙ уртаса температура +28 алып 30 ℃ тиклем градус тәшкил итә, диңгеҙҙән иҫкән бриздар һауа торошон көйләүгә бик яҡшы ярҙам итә. Һинд океанында һыу температураһы — 24-26 градус. Илдең үҙәк өлөшөндә (диңгеҙ кимәленән 1200—1700 м бейеклектә) уртаса температура 22-25 градус тәшкил итә, төндә һалҡын булыуы мөмкин.
Шәйхетдинов Муллағәли Шәйхетдин улы
Биографияһы
Шәйхетдинов Муллағәли Шәйхетдин улы 1966 йылда вафат.
Танзания
Колонияларға тиклемге осор
Хәҙерге Танзанияның территорияһында борондан бушмен һәм готтентоттарға туғандаш халыҡ йәшәгән, улар һунарсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыу менән шөғөлләнгән. Һуңынан б.э. тиклем I мең йыллыҡта Эфиопия таулығынан кушит ҡәбиләләре килгән. Беҙҙең эраның башына банту ҡәбиләләре килә.
Б.э. яҡынса I меңйыллығы уртаһында хәҙерге Танзанияның яр буйында фарсы, ә һуңынан ғәрәп ҡол һатыусылары күренә башлай. Шул осорҙан бирле суахили яңы этник төркөмө формалаша башлай. Ул урындағы яр буйы ҡәбиләләренән, Ирандан, Ғәрәбстандан, шулай уҡ Һиндостандан килгән кешеләрҙән торған.
Суахили халыҡ-ара сауҙа менән шөғөлләнгән, Африканан ҡолдар, фил һөйәге, алтын килтерелгән, ә утрауҙарҙан кәсеп әйберҙәре, туҡыма, аҙыҡ-түлек сығарылған.
XVI быуат башында хәҙерге Танзанияның яр буйына португалдар килеп сыға. 1505 йылдан улар бөтә тиерлек порт ҡалаларын баҫып ала, әммә XVII быуаттың икенсе яртыһында ғәрәптәр һәм негрҙар португалдарҙы ҡыуып сығара.
Португалдарҙы ҡыуып сығарғандан һуң, ғәрәптәр һәм урындағы халыҡ ҡолдар һатыуҙы әүҙемләштерә. Ҡол-негрҙар Яҡын Көнсығыш илдәренә, шулай уҡ Һиндостанға һәм Һинд океаны утрауҙарындағы Европа плантаторҙарына һатыла. Һөҙөмтәлә XVIII быуатта хәҙерге Танзанияның төпкөлөндә ҡайһы бер райондар һиҙелерлек бушап ҡала.
Шамбала, джагга, хехе, хайя, ньямвези халыҡтарының дәүләтселек башланғыстары һалына башлай. Мәҫәлән, шамбала ҡәбиләһенең юғары юлбашсыһы Кимвери дәүләте Килиманджаро битләүҙәренән алып Һинд океанына тиклем һуҙыла. Шулай уҡ хехе ҡәбиләһе иле юғары юлбашсыһы Муюгумба етәкселеге аҫтында барлыҡҡа килә.
XIX быуат уртаһында хәҙерге Танзания яры буйына европалылар: Бөйөк Британиянан, Франциянан, Германиянан һәм АҠШ-тан сауҙагәрҙәр һәм миссионерҙар күпләп килә. Бигерәк тә инглиздәр әүҙем эш итә, улар Занзибар солтанына ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя.
Колониаль осор
1885 йылда Танзания яр буйына 29 йәшлек немец Карл Петерс төшә. Ул 12 ҡәбилә башлығы менән протекторат тураһында, йәғни уларҙың Германия хакимлығы аҫтына күсеүе тураһында ярайһы уҡ тиҙ килешеү төҙөй, ә 1888 йылда Занзибар солтанынан хәҙерге Танзанияның бөтә яр буйын 50 йылға ҡуртымға ала.
Карбышева Елена Дмитриевна
Карбышева Елена Дмитриевна (6 июнь 1919 йыл — 7 февраль 2006 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм йәмәғәт эшмәкәре, инженер-подполковник. Советтар Союзы Геройы Д. М. Карбышевтың ҡыҙы.
Танзания
Колониаль осор
Хәүефләнгән инглиздәр 1890 йылдың ноябрендә Занзибар солтаны менән уның өҫтөнән проекторат тураһында килешеү төҙөй, ә 1891 йылда Петерс Германияның Көнсығыш Африка империя колонияһын төҙөү тураһында иғлан итә.
Немецтар Германия Көнсығыш Африкаһын үҙенең ерле колонияһына әйләндерегә теләй. Улар плантациялар булдыра һәм каучуклы үҫемлектәр, ҡәһүә, мамыҡ, сизаль эшкәртә. 1902 йылдан яр буйы порттарын төпкөл райондар менән тоташтырған тимер юлдар төҙөй башлай. 1914 йылға күскенсе немецтар һаны 5400 кешегә етә.
Карбышева Елена Дмитриевна
Биографияһы
1938 йылдың июнендә Мәскәүҙең 29-сы урта мәктәбен алтын миҙалға тамамлай. Ошо уҡ йылдың 1 октябрендә В. В. Куйбышев исемендәге Хәрби-инженер академияһына алына. 1940 йылдың 17 авгусынан — Хәрби-диңгеҙ флотының Ҡыҙыл Байраҡлы Юғары инженер-техник училищеһы курсанты (академия факультеты бында күсерелә). Училищеның беренсе ҡатын-ҡыҙ курсанты була.
Танзания
Колониаль осор
1905—1907 йылдарҙа Танзанияла ихтилал ҡабына, әммә ул баҫтырыла.
1914 йылдың авгусында Беренсе донъя һуғышы башлана, Танзания хәрби хәрәкәттәр театрына әүерелә. Урындағы халыҡты ла йәлеп иткән немец ғәскәрҙәрен полковник фон Леттов-Форбек етәкләй, ул үҙенең һалдаттары менән бергә Бөйөк Британия, Бельгия һәм Португалия ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, 1918 йылдың ноябрендә Германияның Антанта менән тыныслыҡ килешеүен төҙөгәнгә тиклем, был илдәрҙең колонияларына рейдтар яһай.
Беренсе донъя һуғышынан һуң Танзания Бөйөк Британия ҡарамағына күсә. Инглиздәр плантация хужалығы үҫешен, беренсе сиратта, сизаль, ҡәһүә һәм мамыҡ үҫтереүҙе дауам итә.
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1961 йылдың 9 декабрендә Британия Танганьикаға, хәҙерге Танзанияның материк өлөшөнә, ә 1963 йылдың 10 декабрендә — солтанлыҡ булып ҡалған Занзибарға бойондороҡһоҙлоҡ бирә. Ләкин 1964 йылдың 12 ғинуарында Занзибарҙа ихтилал ҡабынып китә, солтан хакимлығы ҡолатыла, 1964 йылдың 26 апрелендә Танганьика Республикаһы һәм Занзибар һәм Пемба Халыҡ Республикаһы Берләшкән Таньганьика һәм Занзибар Республикаһы төҙөү тураһында иғлан итә. 1964 йылдың 29 октябрендә атамаһы ҡыҫҡара, ил Танзания тип атала башлай.
Карбышева Елена Дмитриевна
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Елена Ленинградта була. Ҡаланы обороналау осоронда оборона рубеждарын төҙөүҙә ҡатнаша. Һуңынан блокадалы Ленинградтан хәрби училищеның личный составы менән бергә эвакуациялана. 1945 йылдың апрелендә училищены «Яр буйын төҙөү» һөнәре буйынса тамамлай, хәрби хеҙмәтен Поти ҡалаһында Ҡара диңгеҙ флотының хәрби-диңгеҙ базаһында дауам итә. 1963 йылда инженер-майор дәрәжәһен ала, тормош иптәше Семенов Владимир Александрович менән бергә Хәрби-диңгеҙ флотының Генераль штабында инженер булып хеҙмәт итә.
Танзания
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1967 йылдың ғинуарында Танганьиканың Африка милли союзы етәкселеге Танзанияла коммунизм төҙөү программаһын иғлан итә. Бынан һуң илдә банктар, сәнәғәт предприятиелары, тышҡы сауҙа ойошмалары, шулай уҡ ауыл хужалығы плантациялары, шул иҫәптән сит ил кешеләре ҡулындағылар, дәүләтләштерелә.
Ауыл ерендә, Танзания коммунизмы уджамаа концепцияһына ярашлы, колхоздар ойошторола башлай. Был яңылыҡтар Занзибарҙа айырыуса ҡаршылыҡҡа осрай, унда хәл хатта төп партия лидерын үлтереүгә тиклем барып етә. Быға үс итеп Танзания властары бер нисә тиҫтә заговорсыны язалап үлтерә.
1970 йылдар уртаһында илдә бөтә ваҡлап һатыуҙы тулыһынса национализациялау буйынса «Мадука» операцияһы үтә, әммә ул уңышһыҙ тамамлана.
Карбышева Елена Дмитриевна
Биографияһы
Хәрби хеҙмәттән киткәс, СССР Ҡораллы Көстәре Генштабы ГРУ-һының аналитик бүлегендә эшләй. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — Советтар Союзы һәм Рәсәй Федерацияһының төрлө ҡалаларында Йәш карбышевсылар слеттарын ойоштороусы һәм ҡатнашыусы була, патриотик һәм тәрбиә эшендә ҡатнаша.
Танзания
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1970 йылдан башланған идаралыҡтың бер партиялы системаһы 1995 йылда юҡҡа сыға, һайлауҙар күп партиялылыҡ нигеҙендә үткәрелә.
Административ-территориаль бүленеш
Танзания 30 өлкәгә бүленә (мкоа):
1Автономиялы Занзибарҙы тәшкил итә.
Карбышева Елена Дмитриевна
Биографияһы
Ике ул тәрбиәләй: өлкәне — Владимир, ғалим, профессор, техник фәндәр кандидаты; кесеһе — Олег, геолог, Чукоткала, һуңынан Мәскәүҙә ғилми-тикшеренеү институттарының береһендә эшләй.
2006 йылдың 7 февралендә вафат була. Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары Советы һорауы буйынса, 2006 йылдың 7 майында — совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүенең 61 йыллығы алдынан кремациялана һәм ерләнә. .
Чернявка (Раменка ҡушылдығы)
Чернявка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Раменка йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Танзания
Административ-территориаль бүленеш
2 Маньяра өлкәһе 2002 йылда Аруша өлкәһенән айырылып сыға.
Ҡалалары
Танзанияла 12000 ашыу халҡы менән 200 ҡала иҫәпләнә.
Халҡы
2019 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы илдең халҡы яҡынса 60 млн кеше тәшкил итә. Халыҡ ярайһы уҡ тигеҙ ултырмаған. Илдең 80 % яҡын халҡы ауыл ерҙәрендә йәшәй. Танзанияның иң ҙур ҡалаһы Дар-әс-Сәләм, унда 4 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Илдә 120-гә яҡын төрлө этник төркөмдәр бар, уларҙан иң күп һанлыһы: сукума, ньямвези, джагга, нгонде, мхая, хехе, бена, гого һәм маконде, курия, чагга, ваха, ниатуру. Этник төркөмдәрҙең күп өлөшө банту халыҡтары төркөмөнә ҡарай, бер өлөшө нилоттарға һәм койсан халыҡтарына ҡарай. Танзания халҡының ҙур булмаған өлөшө — һинд, ғәрәп, Европа, ҡытай сығышлы.
15 йәшкә тиклем кешеләр — 44,3 %; 65 йәштән өлкәндәр — 2,6 %.
Уртаса йәш кимәле 17,8 йәш тәшкил итә.
2011 йылға ҡарата уртаса ғүмер оҙонлоғо — 58 йәш.
Халыҡтың уртаса артымы — 2 % тирәһе. Тыуым 1000 кешегә 32,64; үлем 1000 кешегә — 12,09. Бала табыу — 1 ҡатын-ҡыҙға 4,16 бала.
Иммун дефициты вирусы (ВИЧ) менән зарарланыу — 6,2 % (2007 йылға ҡарата баһа).
Телдәр
Танзанияның рәсми телдәре — инглиз һәм суахили. Суахили ғәҙәттә этник-ара аралашыу теле булып тора, был бигерәк тә бай этник һәм лингвистик төрлөлөк менән айырылған ил өсөн актуаль. Әммә Танзанияның күп халҡы өсөн уларҙың этник төркөмө теле туған тел иҫәпләнә. Инглиз һәм суахили теле абсолют күпселектә икенсе һәм өсөнсө тел булып тора.
Танзанияның тел сәйәсәтенә ярашлы, суахили социаль һәм сәйәси өлкәләрҙә, башланғыс һәм өлкән белем алыуҙа ҡулланылырға тейеш, инглиз теле — урта һәм юғары белем алыуҙа, технологияларҙа һәм илдең юғары судында ҡуланылырға тейеш. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа төрлө тармаҡтарҙа инглиз теленең әһәмиәте кәмей һәм суахили теленең роле артыу тенденцияһы бара.
Дине
Танзания халҡының яртыһынан саҡ ҡына күберәге (55—60 % ) христиандар булып тора. Мосолмандар өлөшө 30—32 % баһалана. Халыҡтың тағы яҡынса 12 % урындағы автохтон динен тота. Этник аҙсылыҡтар араһында индуистар, бахаиҙар, буддистар, сикхтар, джайнистар һ.б. бар.
Иң ҙур христиан конфессиялары булып католиктар (12,4 млн), лютерандар (5,8 млн), илленселәр (2,35 млн) һәм англикандар (2 млн) тора.
Мосолмандар күберәк Занзибарҙа (97 %), күп яр буйы райондарында, шулай уҡ ҡайһы бер илдең эске өлөшөндәге ҡала райондарында тәшкил итә. Бөтә мосолмандар ҙа тиерлек — сөнниселәр (от 80 до 90 %), шиғисылар аҙсылыҡ.
Сәйәси структура
Республика. Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — Танзания президенты, ул халыҡ тарафынан 5-йыллыҡ срокҡа һайлана.
2005 йылдың 14 декабрендә президент һайлауҙарында еңеүҙе етәксе Революцион партиянан кандидат, Танзания Эске Эштәр министрлығы башлығы Джакайя Киквете еңеп сыға, ул 80 % артыҡ тауыш йыя. Уның төп дәғүәсеһе оппозицион Граждандар берләшкән фронты кандидаты Ибраһим Липумба була. 2015 йылда Джакайю Кикветены президент вазифаһында шулай уҡ етәксе партиянан Джон Магуфули алмаштыра. Ул 58 % тауыш менән еңеп сыға. Киквете Революцион партия лидеры вазифаһында ҡала.
Парламент — бер палаталы Дәүләт йыйылышы (Бунге), 274 депутат, уларҙан 232 депутат халыҡ тарафынан 5-йыллыҡ срокҡа һайлана, 37 ҡатын-ҡыҙ-депутат шәхсән президент тәғәйенләй, һәм 5 депутат автономиялы Занзибар парламенты тарафынан тәғәйенләнә.
Сәйәси партиялар
Economist Intelligence Unit ярашлы ил 2018 йылда демократия индексы буйынса гибрид режим кеүек классификациялана.
Тышҡы сәйәсәт
Танзания Көнсығыш Африкала Африка көньяғының үҫеш берләшмәһенә (САДК) ингән берҙән-бер ил булып тора. 2005 йылдан 2006 йылға тиклем Танзания БМО Хәүефһеҙлек советының даими булмаған ағзаһы була.
СССР һәм Танзания араһында дипломатик мөнәсәбәттәр (шул саҡта Танганьика) 1961 йылдың 11 декабрендә урынлаштырыла.
Иҡтисады
Танзанияның эске тулайым продукты 2014 йылда — 33 миллиард доллар тәшкил итә. Йән башына һатып алыу һәләтлелеге паритеты буйынса $1813 тәшкил итә.
Тәбиғәт ресурстары: гидроэнергия, аҡ ҡурғаш, фосфаттар, уран, тимер мәғдәне, күмер, алмаз, ҡиммәтле таштар, алтын, газ, никель. 2012 йылдың февраль аҙағында Танзания шельфында Зафарани газы ятҡылығы табыла.
Бай тәбиғәт ресрустарына ҡарамаҫтан Танзания иҡтисады ауыл хужалығына нигеҙләнә, унда эшселәрҙең 80 % тирәһе шөғөлләнә. Эске тулайым продукт 2012 йылда йән башына — 3,4 мең доллар тәшкил иткән (донъяла 156-сы урын).
Ауыл хужалығы (27 % ЭТП) — ҡәһүә, сизаль, сәй, мамыҡ, кешью сәтләүеге, табак, ҡәнәфер, һарыҡ, кәзә.
Сәнәғәт (23 % ЭТП) — ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү (шәкәр, һыра, тәмәке), алмас, алтын, тимер мәғдәне, тоҙ сығарыу, аяҡ кейемдәре етештереү.
Хеҙмәт күрһәтеү өлкәһе — эске тулайым продукттың 50 % тәшкил итә.
Тышҡы сауҙа
2017 йылда экспорт : 5,19 млрд доллар — алтын, ҡәһүә, сәй, кешью сәтләүеге, мамыҡ.
Төп һатып алыусылар: Һиндостан — 21,8 %, Көньяҡ Африка Республикаһы — 17,9 %, Кения — 8,8 %, Швейцария — 6,7 %.
Төп тәьмин итеүселәре: Һиндостан — 16,5 %, Ҡытай — 15,8 %, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре — 9,2 %, Көньяҡ Африка Республикаһы — 5,1 %.
Мәҙәниәт
Танзания халыҡтары мәҙәниәте бай традицияларға эйә. Был ағас һырлау, улар үҙҙәренең битлектәре, скульптуралары, көнкүреш әйберҙәре менән дан тота. Занзибарҙа кокос ҡабығын, ағас һырлау йолаһын һаҡлайҙар. Танзанияла һынлы сәнғәттең тингатинга стиле барлыҡҡа килә, ул уның авторы Эдуардо Саиди Тингатинга исеменән сыҡҡан.
Спорт
Танзанияла футбол популяр (иң көслө клубтар — баш ҡаланың «Янг Африканс» һәм «Симба» клубтары), бокс, волейбол, еңел атлетика, регби. Футбол буйынса Танзания йыйылмаһы бер ваҡытта ла донъя чемпионатының финал өлөшөнә сыҡмаған, Африка нацияһы Кубогында 1980 йылда берҙән-бер тапҡыр Нигерияла Кубокта уйнай, унда төркөмдә ике уйында отола һәм Кот-д’Ивуар йыйылма командаһы менән тигеҙ иҫәптә була. Танзанияның бөтә тиерлек уйынсылары урындағы клубтарҙа сығыш яһай. Африкала халыҡ иҫәбе буйынса иң ҙуры булыуға ҡарамаҫтан, Танзания хатта төбәк кимәлендәге спорт төрҙәренең береһендә лә уңыш яуламай. Олимпия уйындарында Танзания тәүге тапҡыр 1964 йылда Токиола Берләшкән Танганьики һәм Занзибар республикаһы булараҡ сығыш яһай. 1980 йылда Мәскәүҙә Олимпия уйындарында Танзания вәкилдәре тарихта беренсе һәм әлегә берҙән-бер олимпия наградаларын ала: йүгереүсе Сөләймән Нямбуи]] 5000 метр дистанцияла көмөш яулай, ә Филберт Байи ҡамасауҙар менән 3000 метрлыҡ дистанцияла икенсе була. Ҡышҡы Олимпия уйындарында Танзаниянан ҡатнашыусылар булмай. Олимпия уйындарынан тыш, Танзания Дуҫлыҡ Уйындары, Бөтә Африка уйындары, еңел атлетика буйынса Африка чемпионаты кеүек, ҙур халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша.
Мәғариф
Грамоталылыҡ кимәле Танзанияла 2011 йылда 73 % тәшкил итә. Ете йыллыҡ белем мотлаҡ һанала, әммә күп уҡыусылар мәктәпте иртә ташлай, ә ҡайһы бер балалар бөтөнләй мәктәпкә йөрөмәй. 2000 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 5 йәштән алып 14 йәшкә тиклем балаларҙың тик 57 % мәктәпкә йөрөгән.