cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цитология
Цитология фәненең әһәмиәте
Йорт ҡуяндарының, тауыҡтар, ҡаҙҙар һәм өйрәктәрҙең ҡурҡыныс ауырыуҙарының береһе — кокцидиоз. Сирҙе тыуҙырыусылар — иң ябай паразиттар — кокцидиялар эсәк эпителияһына һәм бауыр күҙәнәктәренә үтеп инә, шунда үрсеп һәм үҫеп, матдәләр алмашыныуын тулыһынса боҙа.
Аҙаҡ килеп, был күҙәнәктәрҙе тарҡатып ҡуя. Кокцидиоз менән ауырыған хайуандарҙың аш һеңдереү системаһы эшмәкәрлеге ныҡ боҙола. Әгәр дауаламаһаң, хайуандар һәләк була.
Ҡалҡан биҙе сиренең сәбәбе лә молекуляр кимәлдә тироксин гормоны етештереү процесының боҙолоуынан башлана. Тироксин синтезлау өсөн йод етешмәһә, тироксиндың дефицитын организм ҡалҡан биҙен үҫтереү юлы менән тулыландырыға тырыша башлай.
Әлбиттә, был юл менән тироксин синтезланмай. Оператив юл менән ҡалҡан биҙенең бер өлөшөн ҡырҡып ташлау ваҡытлыса ярҙам итһә лә, сирҙе туҡтата алмай. Шуның өсөн дә, сирҙең молекуляр һәм күҙәнәк кимәлен асыҡлау, бөгөнгө көндә сир менән уңышлы көрәшергә мөмкинлек бирә.
Бына ни өсөн күҙәнәктәрҙең төҙөлөшөн, химик составын, матдәләр алмашыныуын һәм тереклек итеүҙең бөтә күренештәрен өйрәнеү биологияла ғына түгел, шулай уҡ медицинала һәм ветеринарияла ла бик кәрәк.
Клиник цитология
Клиник цитология лаборатор диагностиканың бер бүлеге булып тора.
Шулай уҡ, клиник цитологияның мөһим бүлеге булып онкоцитология тора. Уның алдында шеш процестарын диагнозлау бурысы ҡуйылған.
Күҙәнәктәрҙең төҙөлөш кимәлдәре
Организмдарҙың күҙәнәкле төҙөлөшөн яҡтылыҡ оптикаһы һәм электрон микроскоптар  аша өйрәнеү,  уларҙың  төҙөлөш буйынса  ике төркөмгә бүленеүен күрһәтә.
Бер төркөмдө бактериялар һәм күкһел йәшел ылымыҡтар тәшкил итә. Уларҙың күҙәнәктәрендә ядролары юҡ. Йәғни, нәҫел материалдары цитоплазмала ята. Шуға күрә, бындай ядроһыҙ күҙәнәкле организмдарҙы (гр. «карион» — ядро)прокариоттар тип атайҙар.
Прокариот күҙәнәктәрҙә, шулай уҡ, мембраналы органоидтар тип аталған структуралар  юҡ.
Тереклектең күҙәнәк булмаған айырым формаһын вирустар тәшкил итә. Уларҙы вирусология тип аталған фән өйрәнә.
Бөгә (Мата ҡушылдығы)
Бөгә (Буг) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мата йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Верхнебельский
Верхнебельский (Верхнебельский) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 322 кеше. Почта индексы — 453556, ОКАТО коды — 80211834003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лоренцо Медичи
Лоре́нцо ди Пьеро де Ме́дичи «Күркәм» (Lorenzo di Piero de Medici il Magnifico;, Флоренция — , Флоренция) — Флоренция дәүләт эшмәкәре, Яңырыу дәүере Флоренция республикаһының башлығы, фән һәм сәнғәттәр ҡурсалаусыһы,.
Катвашка
Катвашка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юнга йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Лоренцо Медичи
Биографияһы
Пьеро ди Козимо Медичи һәм уның ҡатыны Лукреция Торнабуониның улы. 1469 йылда атаһы вафат булғандан һуң егерме йәшендә Флоренция республикаһының башлығы булып киткән. Әммә 1470 йылдың яҙында уҡ ҡоралланған оппозицияға юлыҡҡан. Уның атаһы тарафынан Флоренциянан ҡыуылған Бернардо Нарди ҡоралланған отряд башында республикаға үтеп ингән һәм Флоренцияның үҙенә үтеп инергә ниәтләп Пратоны биләгән. Лоренцоның бәхетенә күрә, Прато ҡалаһының башлығы Чезаре Петруччи етәкселегендәге урындағы ополчениеһы Нардиҙы һәм уның ярандарын әсиргә алған. Петруччиҙың фарманына ярашлы, боласыларҙың етәкселәре Пратоны ҡала майҙанында аҫылғандар.
Катвашка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лоренцо Медичи
Сәйәсәте
1478 йылда ул уның ҡустыһы Джулианоның ғүмерен алған Франческо Пацци башлығындағы һәм Рим папаһы Сикст IV менән Пиза архиепископы булышлығындағы заговорҙы асҡан. Нәфрәтле папа Медичиҙың ҡулына ала алған барлыҡ милкен конфискацияланған, Медичи банкының Римдәге концессияһын япҡан, Лоренцоны һәм Флоренцияның бөтә хөкүмәтен сиркәүҙән ситләткән һәм һуңынан ситләтеүҙе барлыҡ ҡалаға һалған. Аҙаҡ папа Неаполь короле Фердинанд I менән килешкән, уның улы Альфонсо Флоренцияға һөжүм иткән. Һуғыш ике йыл дауам иткән, әммә ҙур алыштар менән ул билдәләнмәгән. Папаның һәм Неаполь короленең ғәскәрҙәре барлығы бер нисә еңеүгә өлгәшкән, сөнки флоренциялыларға тик үҙ көстәренә таянырға тура килгән: венециялылар ҙа, миланлылар ҙа уларға ярҙамға килмәгән. Шул ваҡытта Лоренцо Неаполь короле менән һөйләшеүҙәр башлаған. Фердинанд уны хөрмәт менән ҡабул итә. Солох төҙөлгән һәм Флоренция бөтә үҙенең биләмәләрен һаҡлап ҡалған. Папа менән һуғыш тағы бер ни тиклем дауам иткән. Был ваҡытта ғосмандар Отранто ҡалаһын яулап алғандар һәм уларҙан хәүефләнеп папа Сикст IV итальяндарға тик дөйөм көскә берләшеп кенә ғосмандарҙы Италиянан ҡыуып буласағын аңлаған. Бынан башҡа папаға Лоренцоның Франция короле менән союзға инергә ниәтләүе тураһында имеш-мимештәр килеп еткән, шунлыҡтан Сикст IV Флоренцияның илселәрен ихлас ҡабул иткән. 1480 йылдың 3 декабрендә солох төҙөлгән, уға ярашлы Италияға инеп Отрантоны яулап алған ғосмандарға ҡаршы һуғыш өсөн Флоренция 15 галераны әҙерләп ебәрергә тейеш булған.
Шулай итеп Лоренцоның күпкә артҡан популярлығы уға идара итеүҙең республика системаһын көсһөҙләндерергә һәм дәүләт ҡоролошона үҙе теләгән үҙгәртеүҙәр индерергә мөмкинлек биргән. Хәҙер барлыҡ эштәрҙе атҡарыу Лоренцо сәйәсәтен алып барған етмеш граждандар советына йөкмәтелгән. Айырым әйткәндә совет бөтә вазифаларҙы тәғәйенләгән, финансҡа хужа булған һәм Лоренцоға дәүләт аҡсаларын биреп уның барлыҡ теләктәрен үтәгән. Дәүләт бурыстары арта барған. Һуңға ҡарай дәүләт ҡаҙнаһы Лоренцоның шәхси милке тиерлек булып киткән, ә Флоренция республикаһы тик атамаһы буйынса ҡалған — фактик рәүештә Лоренцо суверен монарх власына эйә булған.
Лоренцоның ғүмеренә һәм именлегенә янау «ғали йәнәптәрен фашлау» булараҡ ҡаралған һәм быға ҡаты яза бирелгән. Шулай ҙа Лоренцо үҙенең сикһеҙ власын башлыса дәүләттең ҙур файҙаһына һәм данына ҡулланған.
Мәҙәниәт һәм сәнғәттең сәскә атыуы
Лоренцо ижтимағи аҡсаларҙы урта ҡатламдың хуплауына таянырға һәм фәлсәфәгә, әҙәбиәткә, скульптура һәм һынлы сәнғәткә ҡыҙыҡһыныуҙы тергеҙеүгә булышлыҡ итеү өсөн файҙаланған. Уның патронажы аҫтында булған Кареджи академияһы (ағзалары араһында Марсилио Фичино, Джованни Пико делла Мирандола һәм Анджело Полициано) бөтә Европа буйлап неоплатонизм төшөнсәһен таратыусы үҙәккә әйләнгән. Шул ваҡытта Флоренцияла Сандро Боттичелли һәм Микеланджело Буонарроти үҙ шедеврҙарын төшөргәндәр. Италияның ҡала-дәүләттәрендә сәйәси тигеҙлекте һаҡларға теләп, Флоренция Яңырыуының ыңғай миҫалы Римгә, Венецияға, Миланға һәм Неаполгә таралһын өсөн Лоренцо үҙенең бар көсөн һалған. Лоренцо Медичи идара итеү дәүерендә Флоренция мәҙәни һәм иҡтисади сәскә атыуға ирешкән. Уның аҡылы һәм хәрби уңыштары арҡаһында, дәүләт хәүефһеҙлегенә эйә булған.
Лоренцо ҙур китап коллекцияһын туплаған, аҙаҡ ул Лаурециана йәки Медичи китапханаһы булып киткән. Шулай уҡ халыҡ мотивтарын ҡулланып ул шиғырҙар яҙған.
Һуңғы йылдары
Әүҙем тормош рәүешен алып барған: рыцарҙәр турнирҙарын һәм уйындарын, һунар итеүҙе яратҡан, әммә подагра менән сирләгән; һуңға ҡарай был ауырыу шул тиклем көсәйгән, хатта ул шәхси рәүештә дәүләт эштәре менән шөғөлләнеүҙән туҡтай, ҡала ситендәге һарайҙарҙа йәшәгән йәғни минераль һыуҙарға дауаланырға йөрөгән. Хәҙер уның яратҡан йәмәғәте ғалимдар булған. Үлем килеүен һиҙеп, ул үҙенә билдәле рухани Джироламо Савонароланы саҡырған, ул был ваҡытта Флоренцияның Изге Марка доминика монастырында настоятель булған. Лоренцоның биографтары буйынса, Савонарола уны тыңлағандан һуң уға Флоренция халҡына иректе ҡайтарырға һәм законлы хужаларға барлыҡ ғәҙелһеҙ алынған милекте ҡайтарырға өгөтләгән; Лоренцо быға риза булмағас, Савонарола үлеп барыусыға гөнаһтарын ебәреү мөмкинлеген бирмәй киткән. 1492 йыл башында Лоренцоның сире хәүефле булып киткән. 1492 йылдың апреленең 8-нән 9-на ҡарай ул үҙенең Кареджилағы ҡала ситендәге һарайҙа вафат булған. Үҙенең ҡустыһы Джулиано янында Медичи капеллаһында ерләнгән. Флоренциялылар Лоренцоның үлеүенә бик ҡайғырғандар. Итальян дәүләт башлыҡтары республика граждандарына ҡайғыларын уртаҡлашыуҙы белдереп Флоренцияға үҙ илселәрен ебәргәндәр.
Ғаиләһе
Лоренцо Медици 1469 йылдың 4 июнендә Клариче Орсини менән никахлашҡан. Балалары:
Үҙенең үлтерелгән ҡустыһы Джулиандың бастардын тәрбиәләгән, ул Рим папаһы Климент VII булып киткән. Музой стихов Лоренцо была его платоническая любовь — Лукреция Донати.
Филателияла
Лоренцо Медичи 1992 йылғы Италияның почта маркаһында һүрәтләнгән.
Аҡ алтын
Аҡ алтын (Pt — Platinum) — Менделеевтың химик элементтарҙың периодик таблицаһында 6-сы период, 10-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 78. Көмөшһыу-аҡ, аҫыл металл.
Тарихы
"Иҫке донъя"ла аҡ алтын XVI быуат уртаһына тиклем мәғлүм булмай, әммә Анд цивилизацияһы (инкалар һәм чибчалар) уны боронғо замандарҙан уҡ сығарғандар һәм ҡулланғандар. XVI быуат урталарында аҡ алтын менән танышҡан беренсе европалылар конкистадорҙар була. Әҙәбиәттә беренсе булып аҡ алтын тураһында Скалигер 1557 йылда баҫылып сыҡҡан "Экзотерик күнегеүҙәр 15 китапта " тигән китабында телгә ала. .
Рәсәйҙә
Рәсәйҙә 1819 йылда уҡ Уралда табылған һибелмә алтында «яңы себер металы» табыла, уны башта аҡ алтын тип атайҙар. Аҡ алтын Үрге Исәт, һуңынан Невьян һәм Билимбай приискыларында осрай. Аҡ алтындың бай һибелмәләре 1824 йылдың икенсе яртыһында асыла, ә киләһе йылына илдә уны сығарыу башлана. 1826 йылда П. Г. Соболевский һәм В. В. Любарский пресслау ярҙамында еңел сүкелә торған аҡ алтын эшләп сығарыу ысулын уйлап тапҡандар :210.
Этимологияһы
Аҡ алтынға платина тигән исемде испан конкистадорҙары тарафынан бирелгән, улар XVI быуат уртаһында Көньяҡ Америкала (хәҙерге Колумбия территорияһында) көмөшкә (исп. plata) оҡшаған яңы металл менән беренсе тапҡыр танышҡан. Һүҙ «кесе көмөш» тигәнде аңлата. Аҡ алтындың был исеме оҙаҡ ваҡыт ҡулланыу тапмаған һәм көмөшкә ҡарағанда ике тапҡырға кәмерәк баһаланған.
Ятҡылыҡтары
Аҡ алтын иң һирәк металдарҙың береһе булып тора: уның миҡдары ер ҡабығының (кларктар) массаһы буйынса 5 % тәшкил итә :207.
Аҡ алтын ятҡылыҡтарының төп өлөшө (90 %) биш илдең ер аҫтында ята. Был илдәр: КАР (Бушвельд комплексы), АҠШ, Рәсәй, Зимбабве, Ҡытай. Аҡ алтынды Европаға ташый башлағас, уның хаҡы көмөштән ике тапҡыр әҙерәк була. Зәрҡәрҙәр аҡ алтындың алтын менән яҡшы ҡушылыуын бик тиҙ асыҡлай, уны өҫтәү алтын эшләнмәләренән айырып булмай торған әйберҙәр яһарға мөмкинлек бирә. Испан короле аҡ алтын индереүҙе туҡтатырға, ә ҡалған запастарҙы диңгеҙгә батырырға бойорған. Әлеге закон 1778 йылға тиклем ғәмәлдә булған.
XIX быуат аҙағында Рәсәй империяһында аҡ алтын сығарыу йылына тәшкил итә.
2017 йылдарҙа аҡ алтын баҙарҙа 27,4 млрд долл баһалана. Төп һатыусылар (экспортерҙар) ошолай:
Рәсәйҙә аҡ алтын сығарыу буйынса «Норильский никель» комбинаты тәүге урында бара.
Хаҡы
Аҡ алтын хаҡы 03.09.20 ҡарата  йәки.
Бүләкләүҙә һәм инвестицияла ҡулланыу
Советтар Союзында аҡ алтындан иҫтәлекле юбилей тәңкәләре сығарыу 1977—1991 йылдарҙа башҡарыла. Номиналы 150 һумлыҡ 11 төрлө монета сығарылған. Беренсе сығарыу 80-се йылғы Мәскәү олимпиадаһына арнала. 1992—1995 йылдарҙа Рәсәй Банкыһы 25, 50 һәм 150 һумлыҡ инвестицион аҡ алтын тәңкәләрен сығарған.
Айырмалы билдәләр
Аҡ алтын ҙур ҡаҙаныштары өсөн маҡтаулы билдәләр (знактар) әҙерләгәндә ҡулланылған: аҡ алтындан Ленин һүрәте совет Ленин орденына яһалған; унан совет «Еңеү» ордены, 1-се дәрәжә Суворов ордены һәм 1-се дәрәжә Ушаков ордены сығарылған.
Ругов тарлауығы
Ругов тарлауығы (алб. Gryka e Rugovës; Руговска клисура. Руговска клисура) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының көнбайышында, Черногория сиге янында, Печ ҡалаһы янындағы йылға тарлауығы (каньоны). Оҙонлоғо 25 км һәм тәрәнлеге 1000 метрға тиклем булған тарлауыҡ Европала иң оҙон һәм тәрән тарлауыҡ булып иҫәпләнә. Ул Печ боҙлоғоноң бно аҙ иреп сигенеүе, ә һуңынан Печска-Бистрица йылғаһының һыу эрозияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
1985 йылда Ругов тарлауығы уның геологик, гидрологик, спелеологик һәм ботаник ҡиммәттәре, шулай уҡ матур пейзажы өсөн тәбиғәт мираҫы ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Географияһы
Ҡыҫҡа, әммә ҡеүәтле Печска-Бистрица йылғаһы төньяҡтағы Жлеб тауҙары һәм төньяҡтағы Копривник, көньяҡта Проклетие тауҙарының төньяҡтағы суҡағы араһында хасил булған тарлауыҡты киҫеп үтә. Тарлауыҡҡа инеү урыны Печ ҡалаһынан көнбайышҡа табан өс километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Артабанғы 6 километрҙа тарлауыҡ, тарая барып, бейек вертикаль стеналы үҙән барлыҡҡа килтерә, уның аша йылға аға. Артабан тарлауыҡ тағы ла тарая, уның көнсығыш яғында Косовоны Черногория менән тоташтырған юл һалынған.
Тарлауыҡтың уртаса тәрәнлеге 650—1000 м тәшкил итә. Һыу эзбизташ һәм балсыҡлы сланец ҡына түгел, мәрмәр һәм серпентин менән ҡапланған тоҡомдар ҙа киҫеп үтә. Тарлауыҡтың өҫкө өлөшө боронғо боҙлоҡ трогы булып тора. Тарлауыҡ районында халыҡ күп түгел, кешеләр уның көнсығыш өлөшөндә, шулай уҡ көнбайыш ярында (йәйге осорҙа) йәшәй.
Тарлауыҡта бер нисә шарлауыҡ һәм бик күп шишмәләр бар, мәҫәлән, Ҡара һыу (альб. Uji i Zi ) һәм 5-се км шишмәһе (алб. Kroi i km-5). Тарлауыҡтың алтынсы километрында 25 метр бейеклектәге шарлауыҡ тауышы әллә ҡайҙарҙан ишетелеп тора, ул көньяҡ яғында урынлашҡан ҡаянан йылғаға ағып төшә. Шулай уҡ тарлауыҡта йөҙҙәрсә мәмерйә бар, уларҙың күбеһе тикшерелмәгән. Иң билдәлеләре — Ҙур каньон мәмерйәһе системаһы (оҙонлоғо яҡынса 11 км), Ҡара ҡайсы мәмерйәләр (алб. Shpella e Karamakazit) һәм Каллаба мәмерйәһе (алб. Shpella e Kallabes; унда боронғо кешеләрҙең ҡалдыҡтары табылған). Тарлауыҡтың яҡтарын яҡшы билдәле булған аркалы күпер тоташтыра.
Ҙур тарлауыҡ мәмерйәһе
Ҙур каньон мәмерйәһе (алб. Gryka e Madhe) Ругов тарлауығының 8-се километрында, һул яҡтан йылға йырҙаһынан 60 метр өҫтәрәк урынлашҡан (637 н.у.м.)
Мәмерйәне тикшереү 1993 йылда башлана, урындағы халыҡҡа ул быға тиклем үк билдәле була, әммә Македонияла Ругов каньоны аша сәйәхәт иткән словак спелеологтары асҡандан һуң туристар ағымы хасил була. Мәмерйә коридорҙарының профиле овал, ә ул үҙе стеналары бейек булған даими ер аҫты каньонының характерына эйә. Хәҙергә мәмерйәнең 5 кимәле тикшерелгән. Беренсеһе —яҡынса ингән урындан 66 метрға түбәнерәк; был кимәлдә төрлө төҫтәге ҡатламдар бар. Мәмерйә эсе соҡорло-саҡырлы булғанға уға бик аҙҙар ғына инергә батырсылыҡ итә. Мәмәрйәне Словакия, Болгария, «Agagoniti» ойошмаһы һәм Косово агентствоһының әйләнә тирәләге мөхитте һаҡлау буйынса дәүләт учреждениеһы (KEPA) эскперттары тикшерә.
Иҫтәлекле урындар
Ругов тарлауығы тау туризмы (хайкинг һәм ҡаяға үрмәләү) һәм мәмерйәләрҙе тикшереүселәр өсөн йәлеп итеүсе объект булып тора. Бында шулай уҡ Балҡанда әлегә берҙән-бер булған Виа феррата (ҡая үрмәләү өсөн трасса) төҙөлә.
Гальперн Самарий Александрович
Самарий Александрович Гальперн (4 май 1904 йыл, Белосток — 15 февраль 1977 йыл, Мәскәү) — совет математигы, физика-математика фәндәре докторы (1961), профессор (1962).
Биографияһы
Инженер Шабтай Гешелевич Гальперн һәм Сара-Лея Симоновна Соловей ғаиләһендә тыуған. 1905 йылда уларҙың ғаиләһе Мәскәүгә күсеп килә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эвакуацияланған йылдарҙан башҡа, Самарий Гальперндың ғүмеренең ҡалған өлөшө шунда үтә. Октябрь революцияһынан һуң хеҙмәт мәктәбе итеп үҙгәртелгән 8-се Мәскәү гимназияһында уҡый башлай. Математиканы Мәскәү университетын тамамлаған Б. M. Астафьевта өйрәнә, ул уҡыусының математикаға һәләтен аса.
1920 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетының математика бүлегенә уҡырға инә. 1924 йылда Мәскәү университетын тамамлай һәм Мәскәү дәүләт университетының кесе ғилми хеҙмәткәре вазифаһына ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта математика бүлегенең беренсе курс студенттарын математик анализдан уҡыта башлай. Бер йылдан Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһына уҡырға инә, унда уның ғилми етәксеһе И. И. Привалов була.
1929 йылда аспирантураны тамамлағандан һуң, Гальперн Ломоносов ауыл хужалығы машиналары төҙөү институтында уҡыта башлай, унда 1931 йылдан 1932 йылға тиклем юғары математика кафедраһын етәкләй. 1932 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына күсә, башта доцент, ә 1962 йылдан — профессор. 1937 йылдан дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһында. Фән кандидаты (1937). Фән докторы (1961).
С. А. Гальперн — дифференциаль тигеҙләмәләр (ябай һәм өлөшләтә сығарылмалы) теорияһы белгесе.
Верья
Верья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пермь дәүләт гуманитар-педагогия университеты
Пермь дәүләт гуманитар-педагогия университеты (ПГГПУ), 2012 йылға тиклем Пермь дәүләт педагогия университеты (ПГПУ) — Пермдәге юғары уҡыу йорто. 1921 йылда педагогия институты булараҡ асылған уҡыу йорто Уралдың иң өлкән юғары уҡыу йорттарының береһе. Ул — Пермь крайының белем биреү, мәҙәни һәм ғилми үҙәге.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Университетта 7000-дән ашыу студент уҡый. Бында 26 һөнәр буйынса белгес дипломы (5 йыл уҡырға) 2 йүнәлеше буйынса бакалавр дипломы (4 йыл), бер йүнәлештә магистр дәрәжәһен (6 йыл) алырға мөмкин. 14 һөнәр буйынса аспирантура һәм «Дөйөм психология, шәхес психологияһы, психология тарихы» һөнәре буйынса докторантура эшләй.
Пермь педагогия университетының фәнни мәктәптәре Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә танылыу тапҡан. 1980-сы йылдарҙа психология факультетында билдәле ғалим В. С. Мерлин уҡыта. Йыл һайын университет базаһында психология буйынса «Мерлин уҡыуҙары» ғилми конференцияһы үткәрелә.
Тарихы
1916 йылда Пермдә Петроград Император университетыныңфилиалын асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә, бер йылдан ул үҙаллы Пермь дәүләт университетына әйләнә. Губерна земство управаһының Себер урамында күптән түгел төҙөлгән бинаһы университетҡа тапшырыла.
1919 йылдың 2 октябрендә Пермдә халыҡ мәғарифы институты (ИНО) асыла, ул Көңгөр һәм Сауҙа (хәҙерге Комсомол проспекты һәм Совет урамы) киҫелешендәге.уҡытыусылар семинарияһы бинаһында урынлаша. 1921 йылдың 9 сентябрендә Баш һөнәри белем биреү идаралығының (Главпрофобр) план комсиссияһы ҡарары менән Пермь халыҡ мәғарифы институты педагогия институты тип үҙгәртелә — тап ошо дата уҡыу йортоноң рәсми тыуған көнө тип иҫәпләнә. Тәүҙә унда өс факультет була: мәктәпкәсә тәрбиә, педагогик һәм мәктәп-инструктор факультеттары. Ләкин киләһе 1922 йылда уҡ институт үҙаллы уҡыу йорто булараҡ йәшәүҙән туҡтай. 1922 йылдың июлендә институт педагогтары һәм студенттары Пермь дәүләт университетына ҡушыла; йәмәғәт фәндәре факультеты һәм аҙаҡ ҡыҫҡартылған физика-математика факультеты менән бергә улар педагогия факультетын — Пермь университетының иң ҙур факультеттарының береһе була. Педагогия факультеты һәм ПДУ идараһы Себер урамындағы бинала урынлаша. Педагогия факультеты университет структураһында иң ҙур факультеттарҙың береһе була: унда 900-ҙән ашыу студент белем ала.
1930 йылдың 15 октябрендә ҡарамағындағы Мәғариф буйынса Халыҡ Комиссариаты күрһәтмәһе нигеҙендә педагогия факультеты үҙаллы юғары уҡыу йорто — Пермь индустриаль-педагогия институты итеп үҙгәртелә. Уға Себер урамындағы (ул уҡ ваҡытта Карл Маркс урамы) йорт бирелә; айырым уҡыу йортона әйләнгән мәлдә институтта 9 бүлексә иҫәпләнә. 1930 йылдың 15 октябренән 1940 йылға тиклем ул 400 педагог әҙерләп сығара.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа институтта яңы факультеттар, шул иҫәптән сит ил телдәре факультеты асыла. 1950-се йылдарҙа Пушкин урамы яңы уҡыу корпусы төҙөлә, ә аҙағыраҡ — тағы ике корпус сафҡа инә. 1970-се йылдарҙа институт илдең алдынғы педагогик вуздарҙың береһе булып таныла.
2012 йылда, Мәғариф һәм фән министрлығының 2012 йылдың 25 майындағы бойороғона ярашлы Пермь дәүләт педагогия университеты Пермь дәүләт педагогия гуманитар-педагогия университеты (ПГГПУ) тип үҙгәртелә.
Факультеттар
Университетта 13 факультет һәм институттар эшләй :
Корпустар һәм филиалдар
Пермь университетының дүрт корпусы бар: 1-се корпус (Себер урамы, 24), 2-се корпус (Пушкин урамы, 44), 4-се корпус (Пушкин урамы, 42), 5-се корпус (Пермь урамы, 65). Ситтән килгән студенттарға өс дөйөм ятаҡтан урын бирелә. 2002 йылдан башлап университеттың филиалдары бар: Уҫы, Лысьва, Көңгөр һәм Чайковский филиалдары, шулай уҡ Куҙемҡар вәкиллеге.
Башҡа бүлексәләр
Университет эргәһендә түбәнләге бүлексәләр эшләй:
Белоруссия географияһы
Белоруссия (Рэспубліка Беларусь) — Көнсығыш Европала урынлашҡан дәүләт. Латвия, Литва, Польша, Рәсәй Федерацияһы һәм Украина менән сиктәш. Майҙаны — 207 600 км².
Яҫылыҡлы күрһәткестәр
Беларусь Республикаһының иң ситке нөктәләре :
Административ бүленеше
6 өлкәнән тора, уларҙың майҙаны:
Бейеклек (рельеф) күрһәткестәре
Илдең территория башлыса тигеҙлекле. Белорус теҙмәһенә ҡараған һирәк ҡалҡыулыҡтар 300 метр бейеклектән артмай тиерлек (Минск ҡалҡыулығы — 345 м, Новогрудка ҡалҡыулығы — 323 м, Ошмяны ҡалҡыулығы — 320 м). Белоруссия рельефынынң уртаса бейеклеге 160 метр тәшкил итә.
Республиканың төньяғын Белорус Күлдәр буйы (Поозерье) биләй, уның ҙур өлөшөн Полоцк уйһыулығы (абсолют бейеклектәре 110—150 м) биләй, ул бөтә яҡтан да убалар һәм ҡалҡыулыҡтар менән, ә көньяҡ-көнсығыштан Чашник тигеҙлеге менән уратылған. Көнсығыш Күлдәр буйы Лучосы һәм Сураж уйһыулыҡтары менән биләнгән, улар үҙ-ара Витебск ҡалҡыулығы (бейеклеге 295 метрға тиклем) тарафынан бүленгән. Күлдәр буйының көньяҡ-көнбайышында Нарочанск-Вилия тигеҙлеге урынлашҡан, ул Минск, Ошмяны һәм Свентяны ҡалҡыулыҡтары менән уратылған. Күлдәр буйына ҡайһы саҡта шулай уҡ Урта Неман уйһыулығының бер өлөшөн, Үрге Березина һәм Үрге Вилия уйһыулыҡтарын индерәләр.
Белорус теҙмәһенә Волковы, Гродно, Минск, Новогрудка, Оршаны, Ошмяны, Слоним ҡалҡыулыҡтары һәм Копыл теҙмәһе ҡарай. Белорус теҙмәһен Барановичи, Быховск-Чечерск, Горец-Мстислав, Лидск, Оршаны-Могилёв, Столбцовск һәм Үҙәк Березина тигеҙлектәре, шулай уҡ Үрге Неман уйһыулығы уратҡан. Брест өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында Нарев-Ясельды һәм Буг буйы тигеҙлектәре, шулай уҡ Беловежье теҙмәһе урынлашҡан. Белорус теҙмәһенән көньяҡтараҡ урын шартлы Предполесьеға берләшә, ә Оршаны ҡалҡыулығы, Оршаны-Могилёв һәм Горец-Мстислав тигеҙлектәре — Көнсығыш Белорусия тигеҙлегенең геоморфологик өлкәһенә берләшә.
Белоруссияның көньяғын Полесье биләй, ул башлыса тигеҙлектән тора (абсолют бейеклектәре 120—150 м). Географик яҡтан Полесье артабанғы өлөштәргә бүленә (көнбайыштан көнсығышҡа): Брест, Припять, Мозырь һәм Гомель Полесье өҫтөнән күп һанлы боронғо ҡитға убалары күтәрелеп тора, уларҙан Мозырь (бейеклеге 208 метрға тиклем), Юровичи һәм ҡайһы бер башҡа теҙмәләр, Логиши һәм Хойни-Брагино ҡалҡыулыҡтары, шулай уҡ Загородье тигеҙлеге барлыҡҡа килгән.
Яуым-төшөмдәре
Белоруссияла уртаса 600-ҙән 700 миллиметрға тиклем яуым-төшөм яуа. Ҡалҡыулыҡтарҙа урынлашҡан райондарҙа уртаса яуым-төшөм миҡдары — 650—750 мм, ә уйһыулы райондарҙа — 600—650 мм. Иң күп уртаса яуым-төшөм Новогрудкала (769 мм) теркәлә. Йыллыҡ норманан ғәҙәти тайпылыуҙар 200 миллиметрҙан артмай. Яуым-төшөм миҡдарының абсолют йыллыҡ максимумы Гомель өлкәһенең Василевичила теркәлгән — 1115 мм, абсолют минимум — уға яҡын урынлашҡан Брагинола (298 мм). Яуым-төшөмдөң яуыуы миҙгелдәр буйынса тигеҙ бүленмәгән: 70 % апрель-октябргә тура килә, ә иң ямғырлы ай — июль. Яуым-төшөмлө көндәрҙең һаны көньяҡ-көнсығышта 145-тән төньяҡ-көнбайышта 193—195-кә тиклем тирбәлә.
Ҡар йыл һайын яуа — тәүге тапҡыр октябрь-ноябрҙә, ә тулыһынса ҡар япмаһы ғәҙәттә декабрҙә формалаша. Ҡар япмаһы төрлө региондарҙа уртаса 75 көндән (Белоруссияның көньяҡ-көнбайышы) 125 көнгә тиклем (илдең төньяҡ-көнсығышы) тотола. Ҡар япмаһының уртаса бейеклеге көньяҡ-көнбайышта 15 сантиметрҙан (бындай япмала һыу запасы — 30-40 мм) төньяҡ-көнсығышта 30 сантиметрҙан ашыуға тиклем (һыу запасы — 80—100 мм) тирбәлә. Ҡар япмаһы иреүенең башаныуы шулай уҡ районға ҡарап үҙгәрә.
Һауа дымлылығы дөйөм алғанда бик юғары. Белоруссияла уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы 80 % (май-июндә — 65-70 %, декабрь-ғинуарҙа — 90 %-ҡа тиклем) тәшкил итә. Ҡағиҙә булараҡ, йылда ҡоро (дымлылыҡ 30%-тан кәмерәк) көндәрҙең һаны төньяҡта 5-7 һәм көньяҡ-көнсығышта 13-17 артмай. Белоруссияла йылда уртаса 35 көндән 100 көнгә тиклем томандар күҙәтелә, ә ҡалҡыулыҡтарҙа — йылда 65 көндән 100 көнгә тиклем. Төбәктәргә ҡарап йылына уртаса 135—175 болотло көндәр була.
Елдәр
Белоруссия территорияһында көнбайыш елдәр өҫтөнлөк итә, улар Атлантик океандың диңгеҙ һауаһын алып килә (йәйен ел башлыса көнбайыштан һәм төньяҡ-көнбайыштан иҫә, ҡышын — көнбайыштан һәм көньяҡ-көнбайыштан). Ҡышын циклондар менән оҙатылған көнбайыш елдәре юғары дымлылыҡлы сағыштырмаса йылы һауа алып килә, был юғары дымлылыҡҡа һәм болотлолоҡҡа, шулай уҡ яуым-төшөмдәргә килтерә. Бынан башҡа Белоруссияла ҡышҡы һауа торошон уртаса киңлектәрҙең континенталь һауаһы (ул температураның −10-15 °C тиклем түбәнәйеүе менән оҙатыла) һәм диңгеҙ йәки континенталь сығышлы арктик һауаһы (ул үҙенең сығышына ҡарап йә ҙур булмаған йә киҫкен һыуыҡтар (−40 °C-ҡа тиклем) килтерә) фомалаштыра. Йәйен Атлантик океан һауаһы сағыштырмаса һалҡынса һәм дымлы, ә Арктика һауаһы — ҡоро йәки йылы һауа торошон формалаштыра. Белоруссияның көньяҡ-көнсығышында тропик һауаның йоғонтоһо күҙәтелә, ул йәйен эҫе һауа торошон һәм ҡышын көслө йылыныуҙы урынлаштырыуға булышлыҡ итә.
Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге йылға үҙәндәрендә һәм уйһыулыҡтарҙа 3-3,5 м/с алып тигеҙлектәрҙә һәм ҡалҡыулыҡтарҙа 3,5-4 м/с тиклем барып етә. Көҙөн һәм ҡышын елдәр ҡағиҙә булараҡ яҙғы һәм йәйге елдәргә ҡарағанда көслөрәк була.
Йылғалар
Белоруссияла 20 800 йылға> һәм яҡынса 11 мең күл хисаплана. Күлдәрҙең күптәре төньяҡта һәм төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Барлыҡ йылғаларҙың суммар оҙонлоғо 90,6 мең км тәшкил итә; бөтә йылғаларҙың 93 % бәләкәй (оҙонлоғо 10 километрға тиклем) йылғаларға ҡарай. Йылғаларҙың уртаса ауышлығы төньяҡта һәм көньяҡта айырыла. Төньяҡта бәләкәй йылғаларҙың ауышлығы — 2—3 ‰, урта — 0,5—0,8 ‰, ҙур — в 0,1—0,2 ‰; көньяҡта бәләкәй йылғаларҙың ауышлығы — 1—1,5 ‰, урта — 0,2—0,3 ‰ һәм Припять йылғаһы өсөн — 0,09 ‰. Ҙур һәм урта йылғалар ағымының уртаса тиҙлеге 0,5—0,7 м/с тәшкил итә.
Атмосфера яуым-төшөмдәре Беларусь йылғалары өсөн төп һыу сығанағы булып тора. Яҙые ҡар ҡапламы иреп барыу буйынса йылғаларҙа ташҡындар башлана, улар айырым йылдарҙа яр буйындағы тораҡ пункттарҙы баҫа. Көнбайыш Двина һәм уның бассейны йылғалары ғәҙәттә 0,3—0,5 километрға киңәйә, Нёман — 1—3 км, Березина — 1,5—5 км, Сож — 1,5—4 км, Днепр — 3—10 км, Припять — 1,5—15 км. Шул уҡ ваҡытта Көнбайыш Двинала ташҡындар осоронда һыуҙың иң юғары кимәле күҙәтелә — 4,4 метрҙан 9 метрға тиклем. Шул уҡ күрҙәткес Днепр өсөн — 2,9—8,7 м, Сож өсөн — 3,7—5,3 м, Припять өсөн — 3,5—4,6 м, Нёман өсөн — 2,3—3,9 м, Вилия өсөн — 1,9—3,7 м, Березина өсөн — 2,3—3,4 м. Һыу ташыуының дауамлығы Нёман бассейнында 24—67 көндән алып Припять бассейнында 40—120 көнгә тиклем тирбәлә. Йәйен, бигерәктә ҡоролоҡ осоронда, бәләкәй йылғалар 3,5 ай мөҙәткә ҡәҙәр ҡорой, ә Полесьела ҡайһы саҡта урта йылғаларҙа ҡорой. Ҡышын боҙҙоң уртаса ҡалынлығы көньяҡта 17—45 сантиметрҙан алып төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта 29—64 сантиметрға тиклем тирбәлә. Боҙ япмаһы уртаса 43 көндән 140 көнгә тиклем тотола, ә иң йылы ҡыштарҙа йылғалар туңмайҙар.
Иң оҙон йылғалар — Днепр (Беларусь территорияһында — 690 км, дөйөм оҙонлоғо — 2145 км), уның ҡушылдығы Березина (бер үк атамалағы бер нисә йылғаларҙың береһе; 613 км), Припять (Беларусь территорияһында — 500 км, дөйөм оҙонлоғо — 761 км), Сож (493 км, дөйөм оҙонлоғо — 648 км), Нёман (459 км, дөйөм оҙонлоғо — 937 км), Птичь (421 км), Көнбайыш Двина (328 км, дөйөм оҙонлоғо — 1020 км), Щара (325 км), Березина ҡушылдығы Свислочь (бер үк атамалағы бер нисә йылғаларҙың береһе; 297 км), Друть (295 км), Вилия (276 км; дөйөм оҙонлоғо — 510 км), Ясельда (242 км), Нёман ҡушылдығы Березина (226 км), Случь (197 км).
Иң тулы һыулы йылғалар — Днепр (Украина менән сиктә уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 651 м3/с), Көнбайыш Двина (Латвия менән сиктә 468 м3/с), Припять (Украина менән сиктә 403 м3/с), Сож (Днепрға ҡойған урында 219 м3/с), Нёман (Литва менән сиктә 214 м3/с) һәм Днепрҙың ҡушылдығы Березина (Днепрға ҡойған урында 142 м3/с). Гидроэлектростанция төҙөү өсөн Беларусь йылғаларының поетнциаль ресурстары бәләкәй һәм дөйөм алғанда 900 МВт тип баһалана.
Каналдар
Беларусь Республикаһы территорияһында дөйөм каналдарҙың оҙонлоғо — 200 мең км, уларҙың абсолют күплеген оҙонлоғо 20 километрҙан кәмерәк булған бәләкәй мелиоратив каналдар тәшкил итә. Иң ҙур мелиоратив каналдарҙың оҙонлоғо 52 километрға барып етә. Бынан башҡа Белоруссияның көньяҡ өлөшөндәге бер нисә йылғалар каналлаштырылған, йәғни ағым урындары турайтылған һәм шул иҫәптән мелиорация өсөн файҙаланыла. XVIII быуат аҙағынан эре йылғалар араһында караптар йөрөшлө бер нисә каналдар төҙөлгән, әммә хәҙерге ваҡытта был каналдарҙың күбеһе карап йөрөшө өсөн яраҡһыҙ булып тора. Карап йөрөшлө ике канал файҙаланыла (икеһелә Брест өлкәһендә) — Днепр-Буг каналы (198 км), Днепр, Припять, Көнбайыш Буг һәм Висла йылғалары аша Ҡара һәм Балтик диңгеҙҙәрен бәйләй, шулай уҡ Микашевичи каналы (7 км), диңгеҙ транспортында Припять буйлап төҙөлөш таштарын һәм башҡа төҙөлөш материалдарын ташыу өсөн файҙаланыла. Башҡа ҙур каналдарҙан Вилия-Минск һыу системаһы (62 км), ул Минскты эсәр һәм техник һыу менән тәьмин итеү маҡсатында Вилия йылғаһы һыуының өлөшөн Свилочкә күсереү өсөн файҙаланыла.
Күлдәр
11 мең тиерлек күлдәрҙән дүрттән өс өлөшө бәләкәй, уларҙың майҙаны 0,1 км² кәмерәк, ә барлығы 470 күл 0,5 км² күберәк майҙанға эйә. Күлдәрҙең күбеһе төньяҡта урынлашҡан, әҙе — илдең көньяғында. Ушачи һәм Браслав райондарын территориянда күлдәр 10%-ынан ашыу майҙанын биләй. Күлдәрҙең күбеһе тоноҡ, ә уларҙа һыу кимәле даими тиерлек. Йәйен һай һыулы күлдәр һәм тәрән күлдәрҙең өҫкө ҡатламдары 18—20 °C-ҡа тиклем йылый (төбөндәге ҡатламдар һалҡын булып ҡала, уларҙа температура яҡынса 5—7 °C тәшкил итә). Ҡышын күлдәр уртаса 50—70 см ҡалынлығындағы боҙ менән ҡаплана. Боҙ япмаһы ғәҙәттә 4 айҙан 5 айға тиклем тотола, ә йылы ҡыштарҙа — кәмерәк.
Һыуһаҡлағыстар
Беларусь Республикаһы территорияһында яҡынса 1500 бәләкәй һәм 150-нән ашыу ҙур һыуһаҡлағыс хиспалана. Күпселек һыуһаҡлағыстар Белоруссияның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Днепр һәм Припять бассейндарында 50-шәр эре һыуһаҡлағыс иҫәпләнә. Һыуһаҡлағыстарҙың күбеһендә һыу напоры 2-3 метрҙан артмай, иң ҙуры — Вилия һыуһаҡлағысында (12 м).
Һаҙлыҡтар
Белоруссияның барлыҡ райондарында һаҙлыҡтар бар. Һаҙлыҡтарҙың күбеһе Полесье уйһыулығында, бигерәктә Припять Полесьеһында, шулай уҡ илдең үҙәк һәм төньяҡ өлөшөндәге уйһыулыҡтарҙа урынлашҡан. Ҡалҡыулыҡтарҙа һәм Днепрҙың һул ярында һаҙлыҡтар байтаҡҡа әҙерәк. Һаҙлыҡтар бер нисә райондарҙың өстән бер өлөшөнән күберәк майҙанын биләй — Пинск (дөйөм район майҙанының 41,3 %), Любанск (39,1 %) һәм Брагино (37,5 %) райондары. Иң әҙ майҙанды һаҙлыҡтар Волковысск (1,2 %) һәм Новогрудка (1,8 %) райондарында биләй. Майҙаны буйынса иң ҙур һаҙлыҡтар Брест өлкәһендә урынлашҡан — Поддубичи (48 мең га), Выгонощанское (43 мең га), Великий Лес (40 мең га), Гричин (33 мең га, өлөшләтә минск өлкәһендә), Обровское (32 мең га), Хольча (26 мең га), һәм шулай уҡ Витебск өлкәһендәге Ельня һаҙлығы.
Дәүләт ҡурсаулыҡтары һәм тәбиғәтте һаҡлау
Дәүләт тарафынан һаҡланған 6 ҡурсаулы территориялар бар — дүрт милли парк һәм 2 ҡурсаулыҡ:
Республикала республика әһәмиәтендәге 99 заказник һәм урындағы әһәмиәттә 277 заказник, шулай уҡ республика әһмиәтендәге 326 тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм урындағы әһәмиәттәге 578 тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан. Республика әһәмиәтендәге заказниктарҙың дөйөм майҙаны — 958,6 мең га (ил майҙанының 4,6 %), урындағы — 364 мең га (1,8 %).
Майҙаны буйынса республика әһәмиәтендәге иң ҙур заказниктар:
Экология
Белоруссияла ерҙәрҙең деградацияһы менән көрәш буйынса милли стратегия бар, бер нисә экологик ойошмалар эшләй.
Беларусь Республикаһының Тәбиғи ресурстары һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау министрлығы тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүсе предприятиеларҙың исемлеген төҙөй.
Алёхин Евгений Константинович
Алехин Евгений Константинович (19 декабрь 1942 йыл — 20 декабрь 2020 йыл) — ғалим-фармаколог һәм иммунофармаколог, педагог. Медицина фәндәре докторы (1985), профессор (1988), Сорос профессоры. Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).
Биографияһы
Евгений Константинович Алёхин 1942 йылдың 19 декабрендә Өфөлә тыуған.
1961—1966 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетында уҡый һәм табип-фармаколог квалификацияһын ала. 1966—1969 йылдарҙа фармакология кафедраһы буйынса аспирантурала уҡый.
1969 йылдан 2020 йылға тиклем Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында педагогик эштә: 1969 йылдан 1988 йылға тиклем — ассистент, доцент һәм профессор. 1988 йылдан алып 2011 йылға тиклем — ғилми эш буйынса проректор һәм бер үк ваҡытта 1990 йылдан алып 2018 йылға тиклем — клиник фармакология курсы менән фармакология кафедраһы мөдире. 2018 йылдан алып 2020 йылға тиклем — был кафедраның профессоры.
1969 йылда «медицина фәндәре кандидаты», 1985 йылда «медицина фәндәре докторы» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1983 йылдан доцент, 1988 йылдан профессор.
Е. К. Алёхин ватан иммунофармакологияһының барлыҡҡа килеү башланғысында тора һәм был өлкәлә иң алдынғы белгестәрҙең береһе була. Алёхиндың иң ҙур ҡаҙанышы булып инфекцияға ҡаршы һәм трансплантацион иммунитеттың төрлө йүнәлештәге дарыу модуляцияһы мөмкинлекләрен теоретик һәм эксперименталь нигеҙләү тора, уның тарафынан бактериаль полисахаридтарҙың һәм пиримидиндың тәьҫир итеү механизмын аңлауға тос өлөш индерелә. Алёхин иммунитеттың яңы үҙенсәлекле стимуляторын —гепатопротектор, антиоксидантлы һәм иммунитетҡа булышлыҡ итеүсе үҙенсәлектәрҙе берләштергән — оксиметилурацилды уйлап табыусыларҙың береһе була, шулай уҡ ул йодантипирин һәм анандин кеүек медицина препараттарының бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәкте дауалау буйынса тикшеренеүеҙәрҙе төп ойоштороусы, был тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәһе буып был препараттарҙы дауалау практикаһына индереү тора. Е. К. Алёхин төп эшмәкәрлегенән тыш, Рәсәй фармакологтарының Ғилми йәмғиәте идаралығы ағзаһы, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының медицина фәндәре бүлексәһе ағзаһы булып тора. Алёхин йөҙҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән ун монография һәм уйлап табыуға утыҙ биш таныҡлыҡ һәм патент авторы. Алёхин етәкселегендә 26 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
1995 йылда «Ғилми эшмәкәрлегендә ҡаҙаныштары өсөн» Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре почетлы исеменә лайыҡ була.
2000 йылдың 17 майында Рәсәй Президенты Указы менән «Ғилми эшмәкәрлегендә ҡаҙаныштары өсөн» Евгений Константинович Алёхин «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеменә лайыҡ була
2020 йылдың 20 декабрендә Өфөлә вафат була.
Төп хеҙмәттәре
Основной источник:
Гомель һарайы
Гомель һарайы (Гомельскі замак) — Бөйөк Литва кенәзлегенә ингән Гомель ҡалаһының XVI—XVII быуаттарҙағы  ағас оборона һәм административ ҡоролмаһы. Сож йылғаһының уң яҡ ярында Гомий (Гомеюк) шишмәһе ҡойған ерҙә урынлашҡан була.
Тарихы
Гомель ҡалаһы I мең йыллыҡ аҙағында барлыҡҡа килә. Боронғо ҡаланың үҙәк өлөшө Сож йылғаһының уң яры һәм Гомеюктың һул яры араһындағы моронда була. Морондоң 1 гектар майҙанлы киртләс өлөшөн тәрән йырын һаҡлай. XI—XII быуаттарҙа ҡала үҙәге Сож яғынан өйөлгән тупраҡтан һәм ағас  ҡойманан торған оборона валы менән нығытыла. Вал өҫтөндәге ағас ҡоролмалар XIII быуатта янып юҡҡа сыға. XII быуатта нығытылған ҡала үҙәгенең майҙаны 1,4 гектар тирәһе тәшкил итә, унда таштан төҙөлөш алып барыла. Яйлап боронғо Гомель ҡалаһының эске нығытмаһы феодаль замокҡа әйләнә.
Замоктың киңлеге  90 метр, оҙонлоғо яҡынса 200 метр була, майҙаны  яҡынса 1,3 гектар тәшкил итә. Көнбайыштағы һәм көньяҡтағы биҫтәләрҙән 30—35 метр киңлектәге оборона йырындары менән айырыла. 460 метр периметрлы нығытылған майҙаны сегмент рәүешен хасил итә. Сож һәм Гомий яғына сыҡҡан бейек текә ҡабырғалар яһалма нығытмалар менән тоташа. Замоктың оборона валы, күп ҡатлы ағас башнялары, хәрби галереяһы менән эске бура стеналары, соҡор аша һалынған күтәрелмәле күпере була. Нығытма диуарҙарының аҫҡы яғы балсыҡ менән һылана, был уларҙы сереүҙән һәм янғындарҙан һаҡлай. Һарайҙан йәшерен ер аҫты юлы Сож йылғаһына сыға, ҡамауҙа ҡалғанда шунан йөрөп һыу ташыйҙар.
XIV быуат урталарына Гомель Бөйөк Литва кенәзлегенең көньяҡ-көнсығыш сик буйында нығытылған ҡалаға әүерелә, Сож буйы һарайҙарының оборона билғауына инә. 1535 йылдың июнендә Гомелде Бөйөк Литва кенәзлеге гетманы Юрий Радзивилл, тажлы гетман Ян Тарновский һәм Киев воеводаһы Андрей Немира етәкселегендә бөйөк Литва кенәзе Ҡарт Сигизмунд I ғәскәрҙәре ҡамауға ала. Король замокты алырға йәки яндырырға ҡуша. Ҡала көслө ғәскәргә ҡаршы тора алмай һәм баҫҡынсыларға бирелә.
Бер аҙҙан һарайҙы йүнәтәләр һәм хәрби кәрәк-яраҡ менән тулыландыралар. 1537 йылда король ҡарары менән замокта ултырған Гомель мещандары азат ителә. Урындағы кенәз В. Толочинский мещандарҙың бөтә өҫтөнлөктәрен юҡҡа сығара, уларҙы замокта төрлө эштәрҙе үтәргә ҡуша, ә буйһонмағандарын башняға яба.
Бөйөк Литва кенәзлеген һаҡлау йәһәтенән Гомель һарайының әһәмиәте айырыуса ҡырым татарҙарының һөжүмдәренә ҡаршы торғанда ҙур була. Һарайға яҡын тирәләге ҡалаларҙан аҙыҡ-түлек, махсус атлы отрядтар килә, ә  1552, 1562 һәм 1563 йылдарҙа Вилен  арсеналынан хәрби кәрәк-яраҡ ташыйҙар. 1557 йылда Гомель замогының гарнизоны 200 кешегә тиклем арта. Һарайҙы төҙөкләндереүгә Чечерск, Пропойск, шулай уҡ Днепр һәм Сож буйындағы башҡа ҡалаларҙың халҡы йәлеп ителә. Ливония һуғышы ваҡытында (1558—83) Гомелде  ҡыҫҡа ваҡытҡа  Иван IV  Грозныйҙың ғәскәрҙәре  ала, әммә 1576 йылдың июлендә Ю. Радзивилл етәкселегендәге отряд уны кире ҡайтарып ала. 1581 йылдың 5 майында ҡала тағы бер тапҡыр батша ғәскәрҙәренең һөжүменә дусар була, әммә замокты яулап ала алмай.
1654 йылдың июнендә, рус-поляк һуғышының  башында (1654—1667), Гомелгә   Новгород-Северскийҙан наказлы гетман Иван Золотаренконың  20 меңлек ғәскәре юллана. Золотаренко ғәскәре бер ҡыйынлыҡһыҙ ҡала нығытмаларын яулай һәм замокты ҡамай. 1654 йылда 13 авгусында ай ярымға һуҙылған ҡамауҙан һуң замок бирелә.
Һуғыш Гомелде бөлгөнлөккә төшөрә. Әммә замок, 1660 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, көсөн һаҡлап ҡала. 1737 йылда Гомель старосталығы хужаһы кенәз Михаил Чарторыйский бында башнялары һәм диуарҙары булған ныҡлы замок төҙөй, йырындарын тәрәнәйтә һәм күтәрелмәле күперҙе  йүнәтә. Көньяҡ Белоруссияның  1772 йылда Рәсәй империяһына ҡушылыуы һөҙөмтәһендә Гомель граф П.А. Румянцевҡа бүләк ителә. Замок 1780 йылда ла ныҡ була. Һуңынан башняһы һәм диуарҙары һүтеп алына, валдары ер менән тигеҙләнә. 1785 йылда унда таш һарай төҙөлә башлай.
Румянцевтар — Паскевичтар һарайы әле лә бар.
Боҫто (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбделғужин Бәхтийәр Ғәбделәхәт улы
Һуғышта ҡатнашыуы
1942 йылдан алып, 18 йәшенән, Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә өлгәшкәнгә тиклем яуҙарҙа ҡатнашҡан, 1947 йылда ғына өйөнә ҡайтып төшкән. Һуғышта ул немец теленән тәржемәсе лә булған. 1945 йылдың 9 майында ул саҡта әле гвардия рядовойы Әбделғужин 75-се хәрәкәттәге танк ремонтлау базаһының слесарь-монтажнигы булған һәм «За боевые заслуги» тигән миҙал менән бүләкләнгән.
Дора үҙ яҡындары менән, эҙләп йөрөй торғас, тотош уҡ емерелмәгән бер йорт күреп, шунда бүлмәне биләйҙәр ҙә, урамға сығып сиҙәмгә ултыралар. Шул саҡ Дора арбала ултырып килгән тәүге совет һалдатын күреп ҡала. Егет арбанан төшә лә, яндарына килеп… саф алманса һүҙ ҡуша.
«Минең өсөн тыныс тормош шулай башланды, — тип һөйләгән хәҙер инде оло йәштәге фрау Дора. — Ул яныбыҙға ултырҙы. Оҙаҡ һөйләштек. Ул миңә үҙ ғаиләһе тураһында һөйләне, мин уға — үҙебеҙҙе. Икебеҙ ҙә һуғыш бөткәнгә шул тиклем шат инек. Нәфрәт тә, ҡурҡыу ҙа юҡ ине был урыҫ һалдаты алдында. Мин уға үҙ фотомды бүләк иттем, ә ул миңә — үҙенекен. Фотографияла уның фронттағы почта номеры яҙылғайны. Өс көн ул беҙҙә, ошо емерек йорт мөйөшөндә йәшәне. Беҙ йәшәгән йортҡа ул „Танкистар урынлашҡан“ тигән яҙыу элеп ҡуйҙы. Шулай итеп ул беҙҙең торлаҡты ла, бәлки ғүмеребеҙҙе лә һаҡлап ҡалғандыр. Уның менән осрашыуҙы мин мөғжизә тип һанайым. Шул кешелекһеҙ осорҙа ул кеше булып сыҡты!» Һалдат Борис Аддулгужин тип яҙылған фотоһын иҫтәлек итеп ҡалдыра. Дора был таныш булмаған һалдатты ғүмере буйы хәтерендә тота, эҙләй. Тик яуап ала алмай. Тик 2010 йылда ғына алман журналисткаһы, эҙләнеүҙәр алып бара торғас, Борис Абдулгужин тигән был кешенең Башҡортостанда йәшәп, 1984 йылда вафат булып ҡалғанын белә.
Һуғыштан һуңғы тормош юлы
Һуғыштан ҡайтҡас, Бәхтиәр Әбделғужин Үрге Муйнаҡ ауылында МТС-та эшләгән, аҙаҡ төҙөлөштә бригадир булған. Бәхтийәр Ғәбделәхәт улы намыҫлы хеҙмәте менән ауыл халҡының ихтирамын ҡаҙанған, йәш быуынға патриотик тәрбиә биреүгә ҙур өлөш индергән.
Ғаилә ҡороп, алты ҡыҙы, бер улы донъяға килгән.
Әҙәбиәт
Гүзәл Ситдиҡова. Халҡымдың бөйөклөгөн ошо һалдат ҡылғаны менән үлсәр инем. — «Киске Өфө», 2013, 23-29 март
Потапова Родмонга Кондратьевна
Потапова Родмонга Кондратьевна (27 апрель 1936 йыл, Улан-Батор) — СССР һәм Рәсәй тел белгесе. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре, хөрмәтле вице-президенты, Фонетика фәндәре буйынса Халыҡ-ара йәмғиәттең (ISPhS) почетлы вице-президенты, ғәмәли һәм эксперименталь лингвистика кафедраһы мөдире, МГЛУ-ның ғәмәли һәм математик лингвистика институты директоры, «Фундаменталь һәм ғәмәли телмәр алып барыу» Фәнни-белем биреү үҙәге директоры. УМО-ның (Уҡыу-методик берекмәһе) лингвистика өлкәһендә белем биреүҙә «Теоретик һәм ғәмәли лингвистика» профиле сиктәрендә лингвистика буйынса белем биреү Президиумының ағзаһы
Биографияһы
1954 йылда Мәскәүҙең Краснопреснеский районындағы 92-се урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай. Бер үк ваҡытта П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһында музыкаға уҡый: музыка мәктәбендә һәм училищела теоретик-композиторҙар файҙаланайыҡ-кластар һәм бүлексәләр буйынса композитор бүлегендә һәм «фортепиано» класында белем ала. 1959 йылда Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит ил телдәре институтының немец теле факультетын тамамлай (хәҙер МГЛУ-Мәскәү дәүләт лингвистика университеты). 1959—1963 йылдарҙа — дөйөм һәм роман−герман тел ғилеме кафедраһы аспиранты (ғилми етәксеһе — профессор Н. А. Слюсарев). 1963 йылдан алып МГЛУ-ла эшләй. 1965 йылда ул «Различные типы слогового стыка (экспериментально−фонетическое исследование)» темаһына Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит ил телдәре институтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1981 йылда килә, филология факультеты , А. А Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының филология факультетында «Сегментно-структурная организация речи (экспериментально-фонетическое исследование)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Күп йылдар дауамында ул «Speech and Computer» (SPECOM) Халыҡ-ара конференцияһын ойоштороу һәм уны үткәреү буйынса комитеттың ағзаһы.1995 йылдан алып Мартин-Лютер исемендәге Галле-Виттенбергский университеты (Галле ҡалаһы, Германия) менән хеҙмәттәшлек итә; 2013 йылдың ғинуарынан Р. К. Потапова Галле-Виттенбергский университетының речеведение буйынса ғилми советы ағзаһы булып тора. Телмәр коммуникацияһы буйынса Халыҡ-ара ассоциация сиктәрендә (ISCA — International Association Communication Speech) Көнсығыш Европа илдәрендә был йүнәлештә ғилми тикшеренеүҙәр буйынса координатор булып тора. Эксперт советы ағзалары РФ ВАКэксперт советының филология һәм сәнғәт буйынса ағзаһы. 550-нән ашыу баҫмалары бар. Р. К. Потапова етәкселегендә75 кандидатлыҡ һәм 9 докторлыҡ диссертацияһы яҙылған һәм яҡланған.
Улдары: Вл. В. Потапов һәм Вс. В. Потапов.
Награда һәм премиялары
Уның исеме индерелгән:
Р. К. Потапова имеет сертификат АБО «За выдающийся вклад в высшее образование» (1992).
Кронштадт тарихы музейы
Кронштадт тарихы музейы — Кронштадт музейы. 1991 йылдан бирле ғәмәлдә. 2006 йылдан алып ҡала тарихи һыу үткәргесе манараһы урынлашҡан (водокачка), 1836-1839 йылда төҙөлгән, федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Адресы: Ленинград урамы, 2-се йорт. 2014 йылдан алып музей бинаһына Якорь майҙанындағы 2а йорто ҡушылған.