cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Федерация Советы
Федерация Советына, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 95-се статьяһы 2-се өлөшөнә ярашлы, Рәсәй Федерацияһының һәр субъектынан икешәр вәкил (дәүләт власының закондар сығарыу (вәкиллекле) һәм башҡарма органдарынан берәр), шулай уҡ «Рәсәй Федерацияһы Президенты тарафынан тәғәйенләнеүсе һәм Федерация Советы субъекттары дәүләт власының закондар сығарыу (вәкиллекле) һәм башҡарма органдарынан ағза булып торған Федерация Советы ағзалары һанының 10 процентынан артмаған һандағы Рәсәй Федерацияһы вәкилдәре» инә (Рәсәй Федерацияһы вәкилдәре РФ Конституцияһына төҙәтеү яһаған «Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы Федерация Советы тураһында»ғы 21.07.2014 № 11-ФКЗ менән индерелә).
Рәсәй Федерацияһы Федерация Советы ағзаларының дөйөм һаны — 170.
Федерация Советы партияһыҙлыҡ принцибы буйынса формалаша һәм төҙөлә. Федерация Советы ағзалары фракциялар һәм партия берекмәләре ойоштормай.
Федерация Советы даими эш итеүсе орган булып тора. Дәүләт думаһынан айырмалы, Федерация Советы Президент тарафынан таратыла алмай. Уның ултырыштары ихтыяжға ҡарап үткәрелә, әммә айына икенән дә һирәгерәк түгел. Федерация Советы ултырыштары палата эшенең төп формаһы булып тора. Улар Дәүләт думаһы ултырыштарынан айырым үтә. Палаталар Рәсәй Федерацияһы Президенты мөрәжәғәтнамәләрен, Рәсәй Федерацияһы Конституция суды мөрәжәғәтнамәләрен, сит дәүләттәр етәкселәренең сығыштарын тыңлау өсөн бергә йыйыла ала. Федерация Советы ағзалары үҙ вәкәләттәрен даими нигеҙҙә үтәй.
Федерация Советы ағзалары вәкәләттәре мөҙҙәтенең бөтә дауамында тейелгеһеҙлеккә эйә. Улар тотола, ҡулға алына, тентелә алмай (енәйәт өҫтөндә тотолоу осраҡтарынан тыш), шулай уҡ, башҡа кешеләрҙең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өсөн федераль закон менән ҡаралған осраҡтарҙан тыш, шәхсән ентекле тикшереүгә дусар ителә алмай.
Федерация Советы үҙенең ултырыштарын Мәскәүҙәге Большая Дмитровка урамындағы төп бинала, ҡағиҙә булараҡ, 25 ғинуарҙан 15 июлгә һәм 16 сентябрҙән 31 декабргә тиклем үткәрә. Ултырыштар асыҡ булып тора. Федерация Советы ҡарары менән ултырыштарҙы үткәреү урыны үҙгәртелә ала, шулай уҡ ултырыштың ябыҡ булыуы ла мөмкин.
Вәкәләттәре
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 102-се статьяһына ярашлы, Федерация Советы вәкәләттәренә түбәндәгеләр инә (1-се пункт):
Федерация Советының рәсми киң мәғлүмәт саралары
Федерация Советы өс парламент киң мәғлүмәт сараһының ойоштороусылашы (Дәүләт думаһы менән берлектә) булып тора:
Белава (Инюха ҡушылдығы)
Белава  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инюха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Банк транзакцияһы
Транзакция, йәки трансакция (bank transaction, transactio — килешеү, договор) — дөйөм алғанда, банк иҫәбен ҡулланып башҡарылған теләһә ҡайһы килешмә. Ҡыҙыҡһыныусы яҡтар араһында реаль ваҡытта үткәрелеүсе онлайн-транзакциялар һәм офлайн-транзакциялар була.
Банк операцияһының йомғаҡлау өлөшө булараҡ, транзакция банкҡа яҙма бойороҡ биреү, интернет-банкинг системаһы йә башҡа коммуникация системалары аша электрон бойороҡ биреү йәки башҡа төрлө түләү ҡоралы ярҙамында тормошҡа ашырыла.
Транзакцияны үткәреү
Сауҙа-сервис предприятиеһында банк түләү картаһы менән түләү буйынса банк операцияһы транзакцияның иң таралған осрағы булып тора. Транзакция карта эйәһенең тауар һәм хеҙмәт хаҡын өсөн түләү маҡсатында картаны касса хеҙмәткәренә тапшырыуынан (йә булмаһа үҙе түләүҙән) башлана.
Карта эйәһен таныу маҡсатында карта тураһындағы мәғлүмәт терминалдан был терминалды хеҙмәтләндергән һәм сауҙа нөктәһенең хужаһы менән килешеү төҙөгән эквайрер банкҡа ебәрелә.
Бында ул процессинг һәм авторлашҡан үҙәккә эләгә, эшкәртелеүсе транзакцияның легаллеге үҙәктә киңәйтелгән тикшереү үтә. Мутлашыуҙа шик тыуһа йәки хеҙмәтләндереү шарттары боҙолғаны күренһә, кире яуап бирелә. Карта төрөнә (дебет йә кредит картаһы) ҡарап, иҫәптә ҡалған аҡса йә түләү лимиты, шулай уҡ карта эйәһенең авторлашҡан PIN-коды тикшерелә. Бөтә тикшереүҙәр буйынса ҡәнәғәтләнерлек һөҙөмтә алынһа, эмитент операцияны хуплай һәм транзакция сиктәрендә һәм түләү системаһы аша яуап сауҙа нөктәһенә тапшырыла.
Анаэробтар
Анаэробтар (ἀν- — кире приставка һәм аэробтар) — молекуляр кислород бөтөнләй йәки өлөшләтә булмаған мөхиттә йәшәүгә һәм үҫеүгә һәләтле организмдар. Йәшәү өсөн энергияны Анаэробтар органик, һирәгерәк органик булмаған матдәләрҙе, ирекле кислород ҡатнашлығынан тыш йәки яҡтылыҡ энергияһын файҙаланып (пурпур бактериялар), әсетеп ала. Бөтөнләй кислород булмағанда ғына үҫешә торған (нигеҙҙә, бактериялар) облигат (мотлаҡ) һәм кислород булған мөхиттә лә йәшәргә һәләтле (бактериялар, сүпрә бәшмәге, иң ябайҙар, ҡорттар һ.б.) факультатив (мотлаҡ булмаған) Анаэробтарға айырыла. Облигат Анаэробтар Clostridium төрөнә ингән ҡайһы бер бактериялары атмосфера азотын фиксациялай, кеше һәм хайуандар ауырыуын (ботулизм, газлы гангрена, һын ҡатыу ауырыуы һ.б.) тыуҙыра ала. Анаэробтар микроорганизмдар микробиология сәнәғәтендә органик кислоталар, спирттар алыу өсөн, ағынты һыуҙарҙы биологик таҙартыу өсөн ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһында Анаэробтар нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү ҡорамалдарының биокоррозияһы сәбәпсеһе булараҡ тикшерелә (И. Б.Рәжәпова, Р. Х.Хәзипов); тупраҡ нефть м‑н бысранғанда, органик матдәләрҙең гумификацияһы ваҡытында анаэроб микроорганизмдарҙың һан һәм төр составы үҙгәреүе өйрәнелә (Р. К. Андресон, Н.Ә.Кирәева, Ф. Х.Хәзиев).
Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы
Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы (3 июль 1908 йыл — 21 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия кесе лейтенанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының ҡылыссылар взводы командиры. Ҡыҙыл Байраҡ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры (икеһе лә 1943)
Банк транзакцияһы
Транзакцияны үткәреү
Клиент иҫәбенән банк клиент раҫлаған түләү суммаһын ала (дебет картаһы өсөн) йәки түләү лимитын кәметә һәм ҡалған аҡсаның бер өлөшөн артабан тотоноу өсөн резервлай (кредит картаһы өсөн). Сауҙа нөктәһенә хуплаулы йә кире ҡағыулы яуап әйләнеп килгән мәлдә транзакция тамамлана.
Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы
Биографияһы
Сиражетдин Ғизетдин улы Әхмәтшин 1908 йылдың 3 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Суйынсы ауылында тыуған. 1937 йылда Өфө урман техникумын тамамлай. Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районының Магинск урман хужалығында эшләй. 1942 йылда Ҡариҙел районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Брянск фронты ҡаршыһындағы кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 58-се гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының ҡылыссылар взводы командиры булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 21 ноябрендә яуҙа һәләк була (икенсе сығанаҡтар буйынса алған йәрәхәттәренән вафат була). Белоруссия ССР-ы Гомель өлкәһе Бабичи ауылында ерләнә
Батырлығы
Немец илбаҫарҙарына ҡаршы алып барылған һуғыш фронтында хәрби заданиеларҙы өлгөлө үтәгәне, шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә
27 март
27 март — григориан стиле буйынса йылдың 86-сы (кәбисә йылында 87-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 279 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ямпиль (ҡала)
Ямпиль (Ямпіль) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Ямпиль районының административ үҙәге.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 11 221 кеше йәшәй.
Күк мандаты
Күк мандаты  — ҡытай сәйәси мәҙәниәтенең хаким иткән династияны легитимлаштырыу сығанағы булараҡ файҙаланылған традицион үҙәк төшөнсәләренең береһе. Чжоу дәүеренән, беҙҙең эраға тиклем XI быуаттан, киң билдәле. Яҡынса йөҙ йыл элек (Му-ван хакимлығы, беҙҙең эраға тиклем 976—922 йй.) Чжоуҙа мандат хужаһына ҡарата файҙаланылған «Күк Улы» (天子) термины киң таралыу ала.
Хакимлыҡ иткән йорт, хаҡлы рәүештә Дэ изгелеген туплаған "күк ышанысы"н ҡулында тотоп, Күк менән монополь элемтә урынлаштыра. Традицион конфуциан тарихты әйрәнеү фәне саф күңеллелекте юғалтыуҙы власты юғалтыуҙың төп сәбәбе тип аңлата. Шуға күрә Ҡытайҙың классик әҙәбиәтендә яңы династияға нигеҙ һалыусылар һис шикһеҙ саф күңелле булып баҫа, династияның ҡолауын мандатты юғалтыуға килтергән хакимдың әхләҡи яҡтан тарҡалыуы менән бәйләйҙәр.
Күк мандатын юғалтыу бөтә ғәләм әһәмиәтендәге ваҡиға булып күҙ алдына килтерелә: уны катаклизмалары һәм мөғжизәләре булып торған килеш һүрәтләйҙәр.
«Мэнцзы»ға ярашлы, хакимдың әхләҡһеҙлеге уны ҡолатыуҙың сәбәбе була ала, йәғни Күк уға мәңге ихтыяр ҡуйып тормай. Был концепция хакимдарҙың ҡайһы берҙәренә оҡшамай, ә Мин династияһын булдырыусы император Хунъу хатта трактаттан шул туралағы тексты алып уҡ ташлай. Уның вафатынан һуң текстың йөкмәткеһе яңынан тергеҙелә.
Электромагнит нурланыш
Электромагнит тулҡындар / электромагнит нурланыш  — электромагнит ҡыры тайпылышының (үҙгәргән хәленең) арауыҡта таралыуы.
Электромагнит тулҡындар түбәндәгеләргә бүленә: Электромагнит нурланыш бөтә төр мөхиттә таралырға һәләтле. Вакуумда (электромагнит тулҡындарҙы йотоусы йә сығарыусы матдәнән һәм есемдәрҙән азат арауыҡта) электромагнит нурланыш һис һүрелмәйенсә теләһә күпме алыҫлыҡтағы арауыҡтарға тарала, әммә матдәле арауыҡта ла ярайһы уҡ һәйбәт таралған осраҡтары була.
Электромагнит нурланыштың тасуирламалары
Электромагнит нурланыштың төп тасуирламалары — йышлыҡ, тулҡын оҙонлоғо һәм полярлашыу.
Тулҡын оҙонлоғо нурланыш таралыу тиҙлеге (төркөм тиҙлеге) аша йышлыҡ менән туранан-тура бәйләнгән. Вакуумда нурланыш таралыуҙың төркөм тиҙлеге яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң, башҡа мөхиттәрҙә был тиҙлек кәмерәк була. Вакуумда электромагнит нурланыштың фаза тиҙлеге лә яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң, башҡа мөхиттәрҙә ул яҡтылыҡ тиҙлегенән артығыраҡ та, кәмерәк тә булырға мөмкин.
Дөйөм алғанда, электромагнит нурланыштың үҙенсәлектәрен һәм параметрҙарын тасуирлау менән электродинамика шөғөлләнә, ә спектрҙың айырым өлөштәренең нурланыш үҙенсәлектәрен физиканың махсус бүлектәре өйрәнә. Бындай махсус бүлектәргә оптика (һәм уның бүлектәре) һәм радиофизика инә. Спектрҙың ҡыҫҡа тулҡынлы осоноң үткер электромагнит нурланышы менән юғары энергиялар физикаһы шөғөлләнә ; хәҙерге ҡараштарға ярашлы, юғары энергиялар ваҡытында электродинамика көсһөҙ тәьҫирләшеүҙәр менән, артабан тағы ла юғарыраҡ энергияларҙа бөтә ҡалған калибрлы ҡырҙар менән бер теорияла берләшеп, үҙаллылығын юғалта.
Электромагнит нурланыштың үҙенсәлектәрен моделләштереү һәм өйрәнеү мөмкинлеген биргән төрлө теориялар бар. Шуларҙың иң фундаменталь һәм һыналғандарының береһе — квант электродинамикаһы. Макроскопик өлкәлә сағыштырмаса түбән йышлыҡлы электромагнит нурланышты тасуирлау өсөн Максвелл тигеҙләмәләренә нигеҙләнгән классик электродинамика ҡулланыла. Оптик нурланышты оптика, тулҡын оптикаһы, квант оптикаһы, геометрик оптика өйрәнә. Гамма-нурланыш башлыса йәҙрә физикаһының объекты булып тора, медицина һәм биологик йәһәттән радиоактив нурланыштың тәьҫире радиологияла өйрәнелә. Шулай уҡ астрофизика, фотохимия, фотосинтез һәм күҙ менән ҡабул итеү биологияһы, спектраль анализдың ҡайһы бер өлкәләре өсөн дә электромагнит нурланыш төп әһәмиәткә эйә.
Электромагнит нурланыштың диапазондары
Ионлаштырыусы электромагнит нурланыш. Был төркөмгә ғәҙәттә рентген һәм гамма-нурланыш инә, хәйер, атомдарҙы ультрафиолет нурланыш та, хатта күренеүсән яҡтылыҡ та ионлаштыра ала. Рентген һәм гамма-нурланыш өлкәләренең сиктәре бик шартлы рәүештә генә билдәләнә ала. Рентген кванттарының энергияһы 20 эВ — 0,1 МэВ сиктәре эсендә ята, ә гамма-кванттарҙың энергияһы 0,1 МэВ-тан ҙурыраҡ. Тар мәғәнәлә гамма-нурланышты йәҙрә сәсә, ә рентген нурланышын түбән ятышлы орбиталарҙан электронды бәреп сығарғанда атом электрон тышлығы тарата.
Радиотулҡындар
λ-ның ҡиммәттәре ҙур булғанлыҡтан радиотулҡындарҙың таралыуын мөхиттең атомистик төҙөлөшөн иҫәпкә алмайынса ҡарарға мөмкин. Спектрҙың инфраҡыҙыл өлөшөнә ҡараған иң ҡыҫҡа радиотулҡындар ғына бында инмәй. Радиодиапазонда нурланыштың квант үҙенсәлектәре лә әллә ни күренмәй, шулай ҙа уларҙы иҫәпкә алырға тура килә, атап әйткәндә, квант генераторҙарын һәм сантиметрлы һәм миллиметрлы диапазон көсәйткестәрен, шулай уҡ йышлыҡтың һәм ваҡыттың молекуляр стандарттарын һүрәтләгәндә күҙҙә тоторға кәрәк.
Радиотулҡындар үткәргестәр аша тейешле йышлыҡтағы алмаш ток үткәндә барлыҡҡа килә. Ә арауыҡ аша үтеүсе электромагнит тулҡын үткәргестә алмаш токты ҡуҙғата. Был үҙенсәлек радиотехникала антенналар конструкциялағанда ҡулланыла.
Йәшен тулҡындарҙың был диапазоны барлыҡҡа килеүҙең тәбиғи сығанағы булып тора. Ул шулай уҡ Шумандың торғон электромагнит тулҡындарының сығанағы тип тә һанала.
Күренеүсән (оптик) нурланыш
Күренеүсән, инфраҡыҙыл һәм ультрафиолет нурланыштар спектрҙың оптик өлкәһе  тип аталған өлкәне тәшкил итә. Был өлкәне айырыу спектрҙың ошо өлөштәренең яҡынлығына ғына түгел, уны тикшереү приборҙарының оҡшашлығына ла бәйле. Был приборҙар әүәлге быуаттарҙа уҡ күренеүсән яҡтылыҡты өйрәнеү өсөн эшләнгән булған (нурланышты фокуслаштырыу линзалары һәм көҙгөләре, призмалар, дифрация рәшәткәләре, нурланыштың спектр составын тикшереү өсөн интерференциялау приборҙары һ. б.).
Спектрҙың оптик өлкәһендәге тулҡындарҙың йышлыҡтары — атомдар һәм молекулаларҙың үҙ йышлыҡтары, ә уларҙың оҙонлоғо молекулаларҙың үлсәмдәре һәм молекула-ара аралыҡтар менән сағыштырыла ала. Шунлыҡтан был өлкәлә матдәнең атомистик төҙөлөшөнә бәйле күренештәр ҙур әһәмиәткә эйә. Ошо уҡ сәбәптән яҡтылыҡтың тулҡын үҙенсәлектәре менән бергә квант үҙенсәлектәре лә ҡалҡып сыға.
Оптик нурланыштың иң билдәле сығанағы — Ҡояш. Уның өҫкө йөҙө (фотосфера) 6000 K температураға тиклем ҡыҙған һәм сағыу аҡ төҫ менән яҡтыра (ҡояш нурланышының өҙлөкһөҙ спектры максимумы 550 нм-лы «йәшел» өлкәлә урынлашҡан, күҙҙең һиҙгерлек максимумы ла нәҡ шунда). Ошондай йондоҙ тирәһендә тыуғаныбыҙға күрә электромагнит нурланыш спектрының был өлөшө беҙҙең тойоу ағзалары тарафынан туранан-тура ҡабул ителә.
Оптик диапазон нурланышы, атап әйткәндә, есемдәрҙе йылытҡан саҡта (инфраҡыҙыл нурланыш та йылыға бәйле тиҙәр) атомдар менән молекулаларҙың йылыға бәйле хәрәкәте арҡаһында барлыҡҡа килә. Есем ни тиклем нығыраҡ йылынһа, уның нурланыш спектрының максимумында урынлашҡан йышлыҡ та шул тиклем юғарыраҡ була. Билдәле кимәлдә йылытҡанда (ҡыҙҙырыу) есем күренеүсән диапазонда яҡтыра башлай, яҡтылыҡ тәүҙә ҡыҙыл, шунан һары төҫкә инә һәм шулай төҫ үҙгәрештәре ары дауам итә.
Оптик нурланыш химик һәм биологик реакцияларҙа хасил була ала. Оптик нурланыш вариҫтары булған химик реакцияларҙың иң билдәлеләренең береһе фотографияла ҡулланыла. Ерҙәге тереклектең күбеһе өсөн энергия сығанағы булып Ҡояштың оптик нурланышы тәьҫире аҫтында үҫемлектәрҙә барған фотосинтез реакцияһы хеҙмәт итә.
Үткер нурланыш
Рентген һәм гамма-нурланыш өлкәһендә нурланыштың квант үҙенсәлектәре алғы планға сыға.
Рентген нурланышы етеҙ хәрәкәт итеүсе зарядлы киҫәксәләр (электрондар, протондар һ.б.) тормозланғанда, шулай уҡ атомдарҙың электрон тышлыҡтарында барған процестар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Гамма-нурланыш атом йәҙрәләре эсендә барған процестар һөҙөмтәһендә, шулай уҡ элементар киҫәксәләрҙең әүерелештәре һөҙөмтәһендә хасил була.
Төрлө диапазонлы электромагнит нурланыштың үҙенсәлектәре
Электромагнит тулҡындарҙың таралыуы электр һәм магнит  ҡырҙарының ваҡытҡа бойондороҡлолоғо, тулҡындарҙың төрҙәре (яҫы, сферик һ.б.), полярлашыу төрө һәм башҡа үҙенсәлектәр нурланыш сығанағына һәм мөхит үҙлектәренә бәйле.
Төрлө йышлыҡтағы электромагнит нурланыштар матдә менән дә үҙ-ара төрлөсә тәьҫирләшә. Радиотулҡындарҙы сығарыу һәм йотоу процестарын ғәҙәттә классик электродинамика нисбәттәре менән тасуирларға мөмкин; ә бына оптик диапазонға һәм айырыуса үткер нурҙарға ҡарата уларҙың квантлы тәбиғәтен иҫәпкә алырға кәрәк.
Тикшеренеүҙәр тарихы
Яҡтылыҡтың тулҡын теориялары Гюйгенс замандарында барлыҡҡа килә башлаған. 1678 йылда Гюйгенс «Яҡтылыҡ тураһында трактат» (<span class="iw plainlinks" data-lang="en" data-lang-name="англ." data-title="Traité de la lumière">Traité de la lumière ) баҫтырып сығара, унда яҡтылыҡ теорияһы буйынса тәүге фекерҙәрен әйтә. 1690 йылда сыҡҡан икенсе бер хеҙмәтендә ул исланд шпатында сағылыу, һыныу һәм нурҙың икеләтә һыныуы теорияһын хәҙерге заман физика дәреслектәрендәге кеүек итеп тасуирлай. Гюйгенс принцибын формалаштыра, был принцип тулҡын фронтын тикшерергә мөмкинлек бирә, уны артабан Френель үҫтерә (Гюйгенс—Френель принцибы). 1660—1670-се йылдарҙа яҡтылыҡтың физик теорияһына шулай уҡ Ньютонменән Гук үҙ өлөшөн индерә.
М. В. Ломоносовтың корпускуляр-кинетик теорияһының күп кенә положениелары (1740—1750-се йылдар) электромагнит теорияһы постулаттарының элгәре булып тора.
1800 йылда инглиз ғалимы У. Гершель инфраҡыҙыл нурланышты аса.
1801 йылда Риттер ультрафиолет нурланышты аса.
Электромагнит тулҡындар булыуы тураһында фаразды инглиз физигы Фарадей 1832 йылда уҡ әйтә.
1888 йылда немец физигы Герц Максвелл теорияһын тәжрибә менән иҫбатлай. Шуныһы ҡыҙыҡ: Герц был тулҡындарҙың барлығына ышанмай һәм тәжрибәһен Максвелл һығымталарын инҡар итеү өсөн үткәрә.
1895 йылдың 8 ноябрендә Рентген ультрафиолет нурланышҡа ҡарағанда ҡыҫҡараҡ тулҡын диапазонындағы электромагнит нурланышты аса (һуңыраҡ был нурланышҡа рентген тигән исем бирелә).
XIX быуат аҙағында белорус ғалимы профессор Я. Наркевич-Иодко донъяла беренсе булып газ-разрядлы плазманың электромагнит нурланышын тере организмдарҙы электрографиялау (визуалләштереү), йәғни ғәмәли медицина ихтыяждары өсөн ҡулланыу мөмкинлектәрен тикшерә.
1900 йылда Поль Виллар радий нурланышын тикшергәндә гамма-нурланышты аса.
1905 йылдан алып Эйнштейн, унан һуң Планк фотон төшөнсәһен формалаштырыуға алып килгән хеҙмәттәрен баҫтыра, улар электромагнит нурланыштың квант теорияһына нигеҙ һала.
Нурланыштың квант теорияһы һәм уның матдә менән үҙ-ара тәьҫирләшеүе буйынса ХХ быуат уртаһында эшләгән билдәле физиктарының артабанғы хеҙмәттәре һөҙөмтәһендә квант электродинамикаһы хәҙерге замандағы ҡиәфәтендә барлыҡҡа килә.
Электромагнит хәүефһеҙлеге
Электромагнитлы диапазондағы нурланыштар билдәле бер кимәлдә кеше, хайуан һәм башҡа тере йән эйәләренең организмына кире йоғонто яһарға, шулай уҡ электр приборҙарының эшендә лә кире сағылыш табырға мөмкин. Ионлаштырмаусы нурланыштарҙың төрлө төрө төрлө физиологик тәьҫир яһай. Магнит ҡырының (даими һәм квазидаими, импульслы), ВЧ- һәм СВЧ-нурланыштарҙың, лазер нурланышының, юғары вольтлы ҡоролмаларҙа сәнәғәт йышлығындағы электр һәм магнит ҡырының һ. б. диапазондары айырыла.
Лиманская Мария Филипповна
Лиманская Мария Филипповна ире буйынса Шальнева (12 апрель, 1924 йыл ) — Бөйөк Ватан һуғышы нда ҡатнашыусы, хәрби регулировщик.
Фотограф Евгений Халдей уны Бранденбург ҡапҡалары эргәһендә хәрәкәтте көйләп торғанында мәңгеләштерә.
Электромагнит нурланыш
Тереклеккә йоғонтоһо
Электромагнит ҡыр кимәлдәренең, уларҙың диапазонына ярашлы, тораҡ зоналар һәм эш урындары өсөн милли һәм халыҡ-ара гигиеник нормативтары бар.
Лиманская Мария Филипповна
Биографияһы
Лиманская Мария Филипповна Һарытау губернаһы Царицынский өйәҙенең Иҫке Полтавка ауылында (хәҙерге Волгоград өлкәһе Иҫке Полтавка районы) 1924 йылдың 12 апрелендә тыуа. Фронтҡа 1942 йылда китә, запас полкта хеҙмәт итә һәм совет һалдаттарына кейемдәр тегә. Хеҙмәте ваҡытында бер нисә тапҡыр үлемдән ҡала: саҡ боҙ аҫтына китмәй һәм үпкәһенә һалҡын тейҙереп ауырыу, хатта тропик малярия үткәрә. 15-се хәрби-автомобиль часында дауалана. Өс көнлөк уҡыуҙар үтеп Мария әхирәттәре менән регулировщик булып китә. Батайск эргәһендә, бомбаға тотоу ваҡытында шоферҙың иҫкәрмәүе һөҙөмтәһендә дауаханаға эләгә. Дауахана ла бомбаға тотола. Мөғжизә арҡаһында ғына әхирәттәре һәм ул һәләк булмай ҡала, сөнки авиабомбаларҙың бер нисәһе шартламай.
Электромагнит нурланыш
Тереклеккә йоғонтоһо
Яҡтыртылғанлыҡтың гигиеник нормалары бар; шулай уҡ лазер нурланышы менән эшләгәндә хәүефһеҙлек нормативтары төҙөлгән.
Компетентлы дәүләт органдары электромагнит ҡырының диапазонына бәйле электромагнит нурланыштың рөхсәт ителгән кимәле нормативтарын билдәләй. Был нормалар төрлө илдә төрлөсә булырға мөмкин.
Лиманская Мария Филипповна
Биографияһы
1945 йылдың 2 майында Мария Лиманская Рейхстагтың икенсе яғындағы Бранденбург ҡапҡаһы эргәһендә тора, хәрәкәтте һәм көйләү өсөн яуаплы була. Ошо көндәрҙә фотограф Евгений Халдей уны үҙенең фотоларының береһендә мәңгеләштерә лә инде. Халыҡ араһында был фотоһүрәт «Еңеү көйләүсеһе» тип атала, ә 1984 йылдың 30 июлендә Евгений Халдей фотоның артына хат яҙып, уны шәхсән Мария Филипповнаға ебәрә. Дежурлыҡ ваҡытында Марияға водителдәрҙең береһе көймә-туфли бүләк итә, ҡыҙ уны тормошондағы иң яҡшы бүләк тип һанай. 9 майҙа Берлинда һалдаттар немец ғәскәрҙәренең капитуляцияһын, һуғышының Еңеү менән тамамланыуын билдәләй. өн Потсдам конференцияһы көндәрендә лә Мария хәрәкәтте көйләй, Британия премьер-министры У. Черчиллдең кортежын үткәрә һәм хатта, тәржемәсе аша министр менән әңгәмәләшә лә.
Мария Филипповна һуғыштан һуң Волгоград өлкәһендә тәүҙә шәфҡәт туташы булып эшләй, һуңынан мәктәп китапханасыһы була. Ул 1994 йылдан Һарытау өокәһенең Маркс районы Звонаревка ауылында ҡыҙында — Нина Григорьевна Тормозовала — йәшәй. Уның тағы бер ҡыҙы — Раиса — бар. Ейәнсәре Татьяна ире, иретеп йәбештереүсе Виктор Боссарт менән Звонаревканан Ганноверға күсенә, унда шоколад фабрикаһында эшләй: уларҙың биш балаһы — Мария Филипповнаның бәүләләре бар.
Электромагнит нурланыш
Тереклеккә йоғонтоһо
Рөхсәт ителгәндән юғары электромагнит ҡыры зоналарында күпмелер ваҡыт буйы булыу зарарлы: хәлһеҙлек, күңел болғаныу, баш ауыртыуы күҙәтелә. Нормативтар ныҡ боҙолған осраҡта йөрәккә, мейегә, үҙәк нервы системаһына зыян килеүе ихтимал. Нурланыштың кеше психикаһына ла йоғонто яһауы бар, кеше ярһыусанға әйләнә, үҙен-үҙе ҡулда тота алмай. Дауалауға бирешә һалып бармай торған ауырыуҙар барлыҡҡа килә. Атап әйткәндә, корреляцион анализ баш мейеһе яман шешенең хатта аҙ ҡеүәтле кеҫә радиотелефонынан сыҡҡан электромагнит ҡырына ла бәйле булыуын раҫлай.
Рөхсәт ителгән нормативтар радиация хәүефһеҙлеге нормалары — НРБ-99 менән көйләнә.
Яңы Бишенде
Яңы Бишенде (Новые Бишинды) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 266 кеше. Үрге Бишенде ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452797, ОКАТО коды — 80251810009.
Тарихы
Ауылға XIX быуаттың 2‑се яртыһында Бәләбәй өйәҙе Ҡыр‑Йылан улусы Үрге һәм Түбәнге Бишенде ауылдарының башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. 1896 йылда 75 йортта 437 кеше йәшәгән. Игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, мөгәзәй булған. 1906 йылда 3 һыу тирмәне теркәлгән. 1920 йылда Яңы Бишенде 795 башҡорт йәшәгән 35 ихатанан тора.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләт — башҡорттар (87 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Мәсетле районы ауылдары исемлеге
Мәсетле районы ауылдары исемлеге — Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы биләмәһендә хәҙерге ваҡытта булған һәм бөткән ауылдарҙың дөйөм исемлеге. Ҡыҫҡа адрес https://w.wiki/xMs
Шалашня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан Республикаһының Арбитраж суды
Башҡортостан Республикаһының Арбитраж суды — арбитраж судтар системаһының суд органы, Башҡортостан Республикаһы территорияһында суд власын ғәмәлгә ашыра.
Тарихы
1922 йылда Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағында хужалыҡ бәхәстәрен хәл итеү өсөн арбитраж комиссияһы ойошторола.
1992 йылдың 16 июнендә Башҡортостан Республикаһының Юғары Советының 12-се сессияһында Башҡортостан Республикаһы Юғары арбитраж суды ойошторола.
2001 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Арбитраж суды. Башҡортостан Республикаһы предприятиелары араһындағы мөлкәт, коммерция бәхәстәрен хәл итеү судтың бурысы булып тора. 2004 йылға Башҡортостан Республикаһы Арбитраж судында һәр судьяға төшкән уртаса айлыҡ көсөргәнеш 96 эштән торған (Рәсәй Федерацияһы буйынса — айына 55 эш).
Урынлашҡан ере
Башҡортостан Республикаһының Арбитраж суды Өфө ҡалаһында түбәндәге адрестарға ҡараған ике корпусты биләй:
Шау-шыулы эштәр
«Башнефть» эше — «Роснефть» дәүләт корпорацияһы менән Рәсәйҙең «Система» АФК-һы шәхси компанияһы араһындағы корпоратив конфликт. Хәҙерге Рәсәйҙә бизнес өлкәһендә иң ҡатмарлы суд процестарының береһе.
2017 йылдың 15 майында Башҡортостан Арбитраж суды картотекаһында «Роснефть» менән «Башнефть»тән «Система» АФК-һына ҡарата 106,6 миллиард һумлыҡ дәғүә алыныуы һәм суд башҡарыуына тапшырылыуы, алдан тыңлауҙың 6 июнгә тәғәйенләнеүе, судья итеп Ирина Нурисламова  тәғәйенләнеүе тураһында мәғлүмәт барлыҡҡа килә.
Башҡортостан Арбитраж судында дәғүәне асылы буйынса беренсе ҡарау 2017 йылдың 27 июнендә үтә, ул «Система» АФК-һының Росимуществоны  өсөнсө яҡ итеп ҡушыу ниәтен кире ҡаға һәм сираттағы ултырышты 12 июлгә тәғәйенләй. Шул уҡ ваҡытта суд АФК-нан «Башнефть»тең үҙгәртеп ҡоролоуынан зыян күрелмәүен һәм ыңғай иҡтисади һөҙөмтә булыуын иҫбатлауҙы талап итә, быны «Система»ның юристары үҙҙәренең протесында Юғары суд аңлатмаһы һәм суд ғәмәлиәте (улар буйынса, «дәғүә биреүселәр өҫтөндә яуап биреүсенең күҙалланған ғәйебе барлығын „иҫбат итеү йөгө“ ята») менән ярашмай тип билдәләй. Бынан тыш, судья 250 миллиард һумдан ашыулыҡ мөлкәткә арест һала. РФ суд ғәмәлиәтендә бындай сараларҙың аналогы булғаны юҡ.
«Система» АФК-һы вәкилдәре хәбәр итеүенсә, Нурисламова, закондарҙы боҙоп,  «Роснефть» һәм «Башнефть»тең «ҡоро һүҙҙән» торған фараздарына нигеҙләнеп, самаһы булмаған тәьмин итеү саралары билдәләй, суд ғәмәлиәтендә бындайҙың аналогы юҡ  («Система» АФК-һының 250 миллирад һумдан ашыу торған мөлкәтенә арест һалына). «Система» АФК-һы билдәләүенсә, суд уның активтарының дәғүәләге талаптан 6,5 тапҡырға күберәк булыуын иҫәпкә алмаған. Шулай уҡ 2 ай буйы суд тикшереүе барышында корпорация мөлкәтен кәметеү буйынса бер нимә лә эшләмәгән.
Нурисламова, үҙенең дәғүә биреүселәр яғын алыуын, ә яуап биреүселәрҙең дәлилдәре уны ҡыҙыҡһындырмауын хәбәр итеп, тәьмин итеү сараһын кире алыу мәсьәләһенә «формаль» ҡараған. Артабан судья 2 аҙна буйы «Система» АФК-һының тәьмин итеү сараһын ҡабул итеү тураһындағы билдәләмәгә ялыуын апелляция инстанцияһы судына ебәрмәгән, ә Юғары Арбитраж суд Пленумының 2014 йыл 25 декабрь сыҡҡан «Арбитраж судтарҙа эш башҡарыу буйынса инструкцияны раҫлау тураһында»ғы 100-сө Ҡарарының 25.9-сы пунктына ярашлы, бындай ялыуҙар судҡа тапшырылғандан һуң өс көн эсендә ебәрелергә тейеш (РФ Арбитраж-процессуаль кодексының 257-се статьяһының 2-се киҫәге).
Шулай уҡ Нурисламова АФК-ға «Башнефть»тең зыян күреүҙәре булмағанлығын иҫбатлауҙы йөкмәтә, ниндәй ҙә булһа юлламаларҙы ҡәнәғәтләндереүҙән баш тарта; арбитраж процестың төп принциптарын һәм Юғары судтың туранан-тура күрһәтмәләрен боҙа,  сөнки "Башнефть"кә инергә теләгән акционерҙарҙы өсөнсө яҡ сифатында эштә ҡатнаштырыуҙан баш тарта, улар араһынан рус телен белмәгән бер  вәкилгә залда ултырған тәржемәсе аша сығыш яһау мөмкинлеген бирмәй.
Бочорма нығытмаһы
Бочорма нығытмаһы - ბოჭორმის ციხე - Грузияның Кахетия төбәгендәге тарихи ҡомартҡы.
Географияһы
Бочорма нығытмаһы Грузияның Тианети муниципалитетында, Сиониҙан 14 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Иори йылғаһының һул яғында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә, Уджарма - Тианети трассаһы эргәһендә тора.
Тарихы
X быуатта Бочорма нығытмаһы Кахетия батшалығы өсөн мөһим сәйәси үҙәк булған. Хәҙер иһә был боронғо ҡоролма харабалар хәлендә.
Элгәре ул ҡеүәтле көс булып торған. Грузин батшаһы Ираклий II заманында нығытма тергеҙелгән һәм XVIII быуаттың аҙағына тиклем төбәкте дошмандарҙан һаҡлап торған.
Тасуирламаһы
Бочорма ике - эске һәм тышҡы өлөштән тора. Эске яғында Изге Георгий сиркәүе (X быуат) һаҡланған, уның ҡабырғаларында XII быуат биҙәктәренең фрагменттарын күрергә мөмкин, шулай уҡ унда XVIII быуат иконостасы һаҡланған.
Нығытманың тышҡы яғы диуарҙарының һәм башняларының емереклектәре рәүешендә беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән, уларҙан һушты алырлыҡ матур тирә-яҡ күренештәре асыла
Бәғәҫ
Тарихы
Фирҡәнең күп кенә ғәрәп илдәрендә йоғонтоһо булған. 1963 йылда бәғәҫиҙәр Ираҡта хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власты баҫып ала алған, әммә бер нисә айҙан уларҙың режимы ҡыйратылған. Шул уҡ йылда бәғәҫиҙәр 8 марттағы революция барышында Сүриәлә партияның оҙайлы идара итеүенә башланғыс һалған власты үҙ ҡулына ала.
1966 йылда, Сүриәләге түңкәрелеш барышында Бәғәҫтең Милли етәкселеге властан ситләтелә, фирҡә ғәмәлдә Сүриә тарафлы һәм Ираҡ тарафлы фракцияларҙан торған ике үҙаллы ойошмаға тарҡала. Уларҙың һәр береһе үҙен төп партияның законлы вариҫы итеп күрһәтә һәм төрлө илдәрҙә бүлексәләре бар. Беренсе фирҡә Сүриә менән әлеге ваҡытта ла идара итә, ә Ираҡ тармағы 2003 йылда властан ситләтелә, әммә Ираҡ оппозицияһы сифатында йоғонтоһон һаҡлап ҡала.
Бәғәҫтең Сүриә төбәге генераль секретары булып (الأمين العام لحزب) үҙенең үлеменә тиклем Хафиҙ Әсәд була ((10 июнь, 2000) . 2000 йылдан фирҡәнең Сүриә төбәк етәкселеге секретары (الممين المتريננري) булып президент Бәшәр Әсәд эшләй.
Фирҡәнең дөйөм ғәрәп етәкселегенең генераль секретары булып (Ираҡ тармағы буйынса) 1989 йылдың 23 июнендә вафат булғанға тиклем партияға нигеҙ һалыусы Мишель Әфләҡ тора.
1979 йылдан фирҡәнең Ираҡ төбәк етәкселегенең генераль секретары (נمينנر) булып Сәддам Хөсәйен тора. 2007 йылдың 17 ғинуарында Ираҡ ҡаршылыҡ хәрәкәте albasrah.net сайтында төбәк етәкселегенең генераль секретары итеп Иззат Ибраһим һайланыуы тураһында ҡарар баҫылып сыға.
Төбәктәрҙә эшмәкәрлеге
Фирҡә Йеменда, Ливанда , Фәләстиндә һәм башҡа ғәрәп илдәрендә эшләй.
Эрнест Хемингуэй
Эрнест Миллер Хемингуэй (Ernest Miller HemingwayErnest Miller Hemingway; 21 июль 1899 йыл, Оук-Парк, Иллинойс, АҠШ — 2 июль 1961 йыл, Кетчум, Айдахо, АҠШ) — Америка яҙыусыһы, журналист, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһының 1954 йылғы лауреты.
Хемингуэй бер яҡтан — үҙенең романдары һәм күп һанлы хикәйәләре, икенсе яҡтан — мажараларға һәм көтөлмәгән хәлдәргә тулы тормошо менән киң танылыу ала. Уның ҡыҫҡа һәм сағыу стиле XX быуат әҙәбиәтенә һиҙелерлек йоғонто яһай.
Бала сағы
Эрнест Хемингуэй 1899 йылдың 21 июлендә Чикаго ситендәге өҫтөнлөк менән файҙаланыусылар йәшәгән Оук-Парк (Иллинойс, АҠШ) ҡалаһында тыуа. Уның атаһы Кларенс Эдмонт Хемингуэй табип була, ә әсәһе Грейс Холл бар ғүмерен балаларын тәрбиәләүгә бағышлай.
Атаһы, улының киләсәктә уның юлын һайлап, медицина һәм тәбиғәт белеме менән шөғөлләнер, тип хыялланып, иң бәләкәй сағынан уҡ Эрнеста тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләргә тырыша. Эрниға 3 йәш тулғас, атаһы уға беренсе ҡармағын бүләк итә һәм уны үҙе менән балыҡҡа ала. Буласаҡ яҙыусы 8 йәшенә Урта Көнбайышта булған бөтә ағас, сәскә, ҡош, балыҡ һәм хайуандар исемдәрен яттан белә. Әҙәбиәт Эрнестың икенсе бер яратҡан шөғөлөнә әйләнә. Малай сәғәттәр буйы өй китапханаһынан тапҡан китаптарҙы уҡып ултыра, уға бигерәк тә Дарвиндың эштәре һәм тарихи әҙәбиәт оҡшай. Әсәһе малайының теләгенә ҡаршы төшә, шуға ла көн һайын Хемингуэй музыка менән шөғөлләнергә мәжбүр була.
Оук-Парктағы ҡышҡы йорттарынан тыш ғаиләнең Валлун күле янында «Уиндмир» коттеджы була. Хемингуэй һәр йәй һайын ата-әсәһе, ағалары-ҡустылары һәм һеңлеләре менән ошо тыныс урында ял итә. Малай өсөн «Уиндмир»ға барыу тулыһынса ирек алыу менән бер була. Бер кем дә уның виолончелдә уйнауын талап итмәй, һәм уға үҙ эштәре менән шөғөлләнергә мөмкин — яр буйында балыҡ ҡармаҡлап ултыра, урманда йөрөй, индеецтар ҡасабаһында йәшәгән балалар менән уйнай. 1911 йылда, Эрнестҡа 12 йәш тулғас, Хемингуэй олатаһы уға 20-се калибрлы бер зарядлы ҡорал бүләк итә. Был бүләк олатай менән ейән араһындағы дуҫлыҡты нығыта. Малай олатаһының төрлө ваҡиғалар тураһында һөйләүен тыңларға ярата, шуға ла ғүмере буйы уның тураһында яҡшы хәтирәләр һаҡлай, киләсәктә йыш ҡына ошо хәтирәләрҙе үҙ әҫәрҙәрендә ҡуллана.
Мәктәп осоро
Мәктәп йылдарында Хемингуэй мәктәптәге ҙур булмаған «Изге таҡта» журналында үҙен яҙыусы сифатында таныта. Тәүҙә «Маниту хөкөмө» баҫыла, әҫәр төньяҡ экзотикаһы, ҡан һәм индеецтар фольклоры менән һуғарылған була. Журналдың киләһе һанындағы «Бөтә эш тән төҫөндә» исемле икенсе хикәйәһе — бокстың күҙгә күренмәгән һәм бысраҡ, аҡсаға бәйле яғы тураһында. Артабан, башлыса, спорт ярыштары, концерттарҙан репортаждар баҫыла. Оук-Парктың «аҡһөйәктәре тормошо» тураһындағы мыҫҡыллы мәҡәләләре бигерәк тә популяр була. Был ваҡытта инде Хемингуэй яҙыусы булырға ҡарар итә.
Полиция репортеры
Мәктәпте тамамлағандан һуң ул, ата-әсәһе талап итеүенә ҡарамаҫтан, университетҡа уҡырға инмәҫкә ҡарар итә һәм, Канзас-Ситиға күсенеп, унда урындағы гәзитенә эшкә төшә. Бында уға ҡаланың төп дауаханаһы, вокзалы һәм полиция участкаһы ингән ҙур булмаған районы өсөн яуаплылыҡ йөкмәтелә. Йәш репортер бөтә ваҡиғалар уртаһында ҡайнай: енәйәтсе оялары менән таныша, фәхишәләр, ялланған үлтереүселәр һәм кеше алдаусылар менән осраша, янғын булған урындарҙы һәм төрмөләрҙе күрә. Эрнест Хемингуэй тормошто күҙәтә, кеше ҡылығының сәбәптәрен аңларға, һөйләшеү рәүешен, ым-ишараһын һәм еҫтәрен хәтерендә ҡалдырырға тырыша. Былар барыһы ла аҙаҡ уның яҙыласаҡ хикәйәләренең сюжеттары, деталдәре һәм диалогтары булырға тейеш. Ошонда уның әҙәби стиле формалаша, ул һәр ваҡыт ваҡиғалар үҙәгендә булырға өйрәнә. Гәзит мөхәррирҙәре уны теүәл һәм аңлайышлы телдә яҙырға һәм күп һүҙлелектән һәм стиль ҡытыршылығынан ҡотолорға өйрәтә.
Беренсе донъя һуғышы
Хемингуэй армияла хеҙмәт итергә теләй, әммә күреү һәләте насар булғанлыҡтан, оҙаҡ ваҡыт уны хәрби хеҙмәткә алыуҙан баш тарталар. Ләкин, үҙ теләге менән Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенә шофер булып яҙылып, барыбер Италияла Беренсе донъя һуғышы фронтына барып эләгә. Миланға килгәндең беренсе көнөндә үк поездан төшөү менән уны һәм уның менән килгән йәш һалдаттарҙы шартлатылған һуғыш кәрәк-яраҡтары заводы территорияһын таҙартыуға ебәрәләр. Бер нисә йылдан һуң үҙенең тәүге «Хуш, ҡорал!» китабында беренсе тапҡыр һуғыш менән күҙмә-күҙ осрашыуын һүрәтләй. Икенсе көнөнә йәш Хемингуэйҙы фронтҡа Скио ҡалаһында урынлашҡан отрядҡа санитар машина водителе сифатында ебәрәләр. Әммә бында бөтә ваҡыты салундарға йөрөү, кәрттә һәм бейсболда уйнау кеүек күңел асыуҙарҙа үтә. Бындай тормош Эрнестың күңеленә хуш килмәй, шуға ул Пьяве йылғаһы янына күсереүҙәренә өлгәшә, унда армия кибеттәрен хеҙмәтләндереү менән шөғөлләнә. Тиҙҙән алғы һыҙыҡҡа эләгеү ысулын таба: туранан-тура окоптағы һалдаттарға аҙыҡ-түлек ташый башлай.
1918 йылдың 8 июлендә Хемингуэй яралы итальян снайперын ҡотҡарғанда австрия пулемёт һәм минометтары уты аҫтына эләгә, әммә тере ҡала. Госпиталдә тәненән 26 ярсыҡ соҡоп алалар, Эрнестың тәнендә ике йөҙҙән ашыу яра була. Оҙаҡламай уны Миланға күсерәләр, унда пуля тишкән тубыҡ ҡапҡасы урынына табиптар алюминь протез ҡуя.
Өйгә ҡайтыу
Бер йыл тирәһе Хемингуэй, алынған яраларын дауалап һәм үҙенең киләсәге тураһында уйланып, ғаиләһе янында була, 1920 йылдың 20 февралендә яңынан журналистикаға ҡайтыу өсөн Торонтоға (Канада) күсенә. Ул Toronto Star гәзитенә урынлаша, эш биреүсеһе йәш репортерға теләһә ниндәй темаларға яҙырға рөхсәт итә, әммә тик баҫылып сыҡҡан мәҡәләләр өсөн генә аҡса түләй. Эрнестың «Күсмә картиналар күргәҙмәһе» һәм «Бушлай ҡырынып ҡарағыҙ» кеүек тәүге эштәре сәнғәт һөйөүселәрҙең һауалы булыуын һәм американдарҙың төрлө хөрәфәттәргә ышанып барыуын тәнҡит утына тота. Аҙағыраҡ һуғыш, үҙ йорттарында бер кемгә лә кәрәкмәгән ветерандар, гангстерҙар һәм ахмаҡ чиновниктар тураһындағы етди материалдары баҫыла башлай.
Шул уҡ йылдарҙа Эрнестың өлкәгәйеүен танырға теләмәгән әсә һәм ул араһында конфликт тоҡана. Бер нисә бәхәс һәм низағтан һуң Хемингуэй, Оук-Парктан әйберҙәрен алып, Чикагоға күсенә. Был ҡалала ул Toronto Star менән хеҙмәттәшлеген дауам итә һәм «Cooperative Commonwealth» журналында мөхәррирләү эше менән дә параллель рәүештә шөғөлләнә. 1921 йылдың 3 сентябрендә Эрнест йәш пианистка Хэдли Ричардсонға өйләнә һәм уның менән, күптән хыялында йәшәгән Парижға (Франция) юллана.
Париж
Йәшәү һәм йәй айҙарында донъя буйлап сәйәхәт итеү өсөн Хемингуэйға бик күп эшләргә тура килә. Ул аҙна һайын Toronto Starға үҙенең хикәйәләрен ебәрә башлай. Редакция яҙыусынан Европа тормошо, көнкүреше һәм ғәҙәт-йолалары тураһында һүрәтләмәләр көтә. Был Эрнестҡа очерктары өсөн темаларҙы үҙенә һайлау, уларҙа үҙ стилен булдырыу мөмкинлеген бирә. Ул тәүге очерктарында арзанлы кәйеф-сафа артынан һуғыштан һуңғы Европаға эркелеп килгән Америка туристарынан, «алтын йәштәрҙән» һәм еңел-елпе тормош алып барғандарҙан мыҫҡыллап көлә («Бына шундай ул — Париж», «Америка богемаһы Парижда» һәм башҡалар).
1923 йылда Эрнест «Шекспир һәм компание» тип аталған китап кибетенең хужабикәһе булған Сильвия Бич менән таныша. Улар араһында йылы дуҫтарса мөнәсәбәт урынлаша. Хемингуэй күп ваҡытын Сильвия кибетендә үткәрә, прокатҡа китаптар ала, Париж богемаһы, уның кеүек үк кибеткә йыш йөрөүсе яҙыусылар һәм рәссамдар менән таныша. Йәш Эрнест өсөн Гертруда Стайн менән танышыу иң ҡыҙыҡлыһы һәм әһәмиәтлеһе була. Ул Хемингуэй өсөн өлкән һәм тәжрибәлерәк иптәшкә әйләнә, уның менән кәңәшләшә, әҙәбиәт тураһында фекер алыша. Гертруда гәзит эшенә кәмһетеп ҡарай һәм Эрнесты, уның тормоштағы төп билдәләнеше яҙыусы булыу, тип инандырырға тырыша. Сильвия Бич кибетендә йыш булған ҡунаҡ Джеймс Джойсҡа ла Хемингуэй яҡынлай. Джойстың «Улисс» романы АҠШ-та һәм Англияла цензура тарафынан тыйылғас, ул Чикаголағы дуҫтары аша китаптарҙы йәшәрен ташыуҙы һәм таратыуҙы юлға һала.
Әҙәби танылыу
Эрнест Хемингуэйға иң беренсе әҙәби уңышын пессимизмға ҡоролған, әммә 1920-се йылдарҙа Францияла һәм Испанияла йәшәгән йәш кешеләрҙең «юғалған быуыны» тураһындағы 1926 йылда донъя күргән сағыу «Ҡояш барыбер ҡалҡа» романы алып килә. 1927 йылда Эрнест Хемингуэйҙың «Ҡатын-ҡыҙҙарһыҙ ир-егеттәр» хикәйәләр йыйынтығы, ә 1933 йылда — «Еңеүсе бер нимә лә алмай» китабы сыға. Улар Хемингуэйҙы уникаль ҡыҫҡа хикәйәләр авторы булараҡ таныта. «Үлтереүселәр», «Фрэнсис Макомберҙың оҙайлы булмаған бәхете» һәм «Килиманджаро ҡарҙары» бигерәк ҙур билдәлелек ала.
Шулай ҙа Хемингуэй күптәргә «Хуш, ҡорал!» (1929) романы буйынса таныш. Ул — Беренсе донъя һуғышы фонында үҙ теләге менән һуғышҡа килеп эләккән АҠШ һалдаты һәм Англия шәфҡәт туташы араһында тыуған мөхәббәт тарихы. Китап Америкала бығаса булмаған уңышҡа өлгәшә, хатта иҡтисади көрсөк тә һатыуға ҡамасаулай алмай.
Флорида
1930 йылдың көҙөндә Эрнест етди автоһәләкәткә тарый, һөҙөмтәлә һөйәктәре һына, башы йәрәхәтләнә һәм ныҡлап аяҡҡа баҫыу өсөн уға ярты йылға яҡын ваҡыт талап ителә. Хатта уға бер ни тиклем ваҡытҡа ғәҙәттәге яҙыу ҡоралы булған ҡәләмдән баш тартырға тура килә, әҫәрҙәрен машинкала баҫа башлай. 1932 йылда ул «Төштән һуңғы үлем» романына тотона, унда ул корриданы йола һәм батырлыҡты һынау булараҡ кәүҙәләндерә. Китап, Хемигуэйҙы, «беренсе һанлы» американ яҙыусыһы статусын раҫлап, бестселлерға әүрелә.
1933 йылда Хемингуэй «Еңеүсе бер нимә лә алмай» исемле хикәйәләр йыйынтығына тотона, уның килемен үҙенең күптәнге хыялы — Көнсығыш Африка буйлап оҙайлы сәфәргә барыуҙы планлаштыра. Был юлы ла китап өмөтөн аҡлай, яҙыусы сәйәхәткә юл ала.
Африка
Хемингуэй Танганьика күле тирәһенә бара, урындағы ҡәбиләләр вәкилдәренән хеҙмәтселәр һәм юл күрһәтеүселәр яллай, лагерын урынлаштырып, һунарға йөрөй. 1934 йылдың ғинуарында, сираттағы сәфәренән ҡайтҡас, Эрнест амёба дизентерияһы сире менән зарарлана. Яҙыусының хәле көндән-көн мөшкөлләнә, һаташа, ә организмы һыуһыҙлана бара. Дар-эс-Сәләмдән яҙыусыны алырға махсус самолет ебәрелә, шулай итеп, ул баш ҡала территорияһына эләгә. Бында, Англия госпиталендә бер аҙна дауалана, әүҙем терапия курсын үткәс, сәләмәтлеге яҡшыра.
Ауырыуына ҡарамаҫтан, был һунар сезоны Хемингуэй өсөн уңышлы тамамлана: ул өс арыҫлан атып ала, трофейҙары араһында егерме ете антилопа, ғәләмәт ҙур буйвол һәм Африкалағы башҡа хайуандар була. Танганьикала алған тәьҫораттары «Мисс Мэриның арыҫланы» китабында теркәлә, уны Хемингуэй ҡатынына һәм арыҫлан артынан бик оҙаҡ һунар итеүенә арнай. «Африканың йәшел түмәләстәре» (1935) әҫәрендә лә Африка темаһы дауам итә. Ғәмәлдә әҫәрҙәр — һунарсы һәм сәйәхәтсе Эрнестың көндәлектәре.
Испанияла Граждандар һуғышы
1937 йыл башында яҙыусы сираттағы «Хужа булыу һәм булмау» китабын тамамлай. Повеста АҠШ-тағы Бөйөкдепрессия осорондағы ваҡиғаларға автор баһаһы ҡуйыла. Хемингуэй проблемаға, нужанан ҡасып, контрабандист булып киткән Флорида кешеһе күҙлегенән ҡарай. Бында яҙыусының күп йыллыҡ ижадында тәүге тапҡыр Испаниялағы борсоулы хәлдәр нигеҙендә барлыҡҡа килгән социаль тема күтәрелә. Унда Эрнест Хемингуэйҙы бик ныҡ тулҡынландырған Граждандар һуғышы башлана. Ул генерал Франкоға ҡаршы һуғышҡан республика яҡлыларҙы яҡлай һәм уларға ярҙам йыйыуҙы ойоштора. Аҡса йыйылғандан һуң Эрнест Төньяҡ Америка гәзит Ассоциацияһынан Испаниялағы һуғыш хәрәкәте барышын яҡтыртыу өсөн уны Мадридҡа ебәреүҙәрен үтенә. Тиҙ арала кинорежиссёр Йорис Ивенс етәкселегендәге кино төшөрөү төркөмө туплана, улар «Испания ере» исемле документаль фильм төшөрөргә йыйына. Хемингуэй картинаның сценарийын яҙырға тейеш була.
Һуғыштың иң ауыр көндәрендә Эрнест франкистар ҡамауға алған Мадридта, ваҡытлыса Интернационалистар штабына һәм хәбәрселәр клубына әйләнгән «Флорида» отелендә була. Бомбаға тотоуҙар, артиллерия уты аҫтында берҙән-бер «Бишенсе колонна» (1937) пьесаһы яҙыла, унда һүҙ контрразведканың эше тураһында бара. Ошонда уҡ Эрнест Америка журналисы, буласаҡ өсөнсө ҡатыны Марта Геллхорн менән таныша. Барселона янындағы һуғыш айырыуса ҡанһыҙлығы менән айырылып торғанға күрә, яҙыусы Мадридтан Каталонияға юллана. Ошонда, окоптарҙың береһендә, Эрнест француз яҙыусыһы һәм летчигы Антуан де Сент-Экзюпери һәм интернациональ бригада командиры Ганс Кале менән таныша.
Икенсе донъя һуғышы
1941 йылда Хемингуэй Балтиморға юллана, ундағы судоверфтән ҙур диңгеҙ катеры һатып ала һәм уға «Пилар» исемен ҡуша. Судноны Кубаға килтергәс, 1941 йылдың 7 декабренә тиклем диңгеҙҙә балыҡ тота. Тап шул мәлдә Япония Пёрл-Харбор базаһына һөжүм итә, һәм Тымыҡ океан ғәрәсәтле һуғыш хәрәкәте зонаһына әүерелә.
1941—1943 йылдарҙа Эрнест Хемингуэй Кубала нацист шпиондарына ҡаршы контрразведка ойоштора, Кариб диңгеҙендә үҙ катерында немец һыу аҫты кәмәләрен эҙәрлекләй. Шунан һуң ул, Лондонға хәбәрсе сифатында күсенеп, журналист эшенә ҡайта.
Куба
1949 йылда яҙыусы Кубаға күсенә, унда әҙәби эшмәкәрлегенә ҡабат ҡайта. 1940 йылда уҡ ул Гавананың ҡала ситендә «Финка Вихия» (Finca Vigía) поместьеһында йорт һатып алған була. Шунда «Ҡарт һәм диңгеҙ» (1952) повесы яҙыла. Китапта һәләкәткә дусар булған килеш, бар донъяла япа-яңғыҙ ҡалһа ла, үҙенең ныҡышмалылығына ғына таянып, яҙмыш ғәҙелһеҙлегенә тура ҡарап, тәбиғәт көстәренә батырҙарса ҡаршы тороусы кеше тураһында бәйән ителә. Тотҡан балығын тәләфләгән акулаларға ҡаршы алышҡан ҡартҡа Хемингуэйға хас һыҙаттар һалынған.
1953 йылда Эрнест Хемингуэй «Ҡарт һәм диңгеҙ» повесы өсөн Пулитцер премияһына лайыҡ була. Был әҫәр Хемингуэйға шулай уҡ 1954 йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы бирелеүгә лә йоғонто яһай. 1956 йылда Хемингуэй 1920-се йылдарҙағы Париж тураһында «Һәр ваҡыт һинең менән булған байрам» автобиографик китабы өҫтөндә эшләй башлай. Әммә ул яҙыусы вафатынан һуң ғына донъя күрә
Ул донъя буйлап сәйәхәтен дауам итә, һәм 1953 йылда Африкала етди авиаһәләкәткә эләгә.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
1960 йылда Хемингуэй, Куба утрауын ҡалдырып, АҠШ-ҡа ҡайта һәм Кетчум (штат Айдахо) ҡалаһында төпләнә.
Хемингуэй етди ауырыуҙарҙан, шул иҫәптән гипертония һәм диабеттан яфалана, әммә «дауалау» өсөн уны Рочестер ҡалаһындағы (АҠШ) Майо психиатрик клиникаһына урынлаштыралар. Ул тәрән депрессияға бирелә, өҫтәүенә эҙәрлекләү паранойяһынан яфалана. Бөтә ерҙә лә ФБР агенттары уның артынан күҙәткән кеүек тойола уға, телефондар тыңлана, уға килгән почта уҡыла, тип фаразлай Хемингуэй, хатта урамда барған ябай кешене ҡайһы берҙә ФБР агентына оҡшата. Әммә 1980-се йылдар башында, Э. Хемигуэйҙың архив эшенән серлелек алынғас, яҙыусы артынан күҙәтеүҙең булыуы раҫлана — яҙыусы ғүмеренең һуңғы биш йылында Делоға ике шикәйәт өҫтәлә; 2011 йылдың 2 июлендәThe New York Times гәзитенең «Фекерҙәр» рубрикаһында яҙыусының дуҫы һәм биографы А. Хотчнер, ФБР, ысынлап, Хемингуэй артынан әүҙем күҙәткән, тигән версияны белдерә ).
Дауаланған осорҙа, коридорға сығып, телефондан дуҫына шалтыратып, уны күҙәтеү өсөн бөтә ергә жучоктар ҡуйыуҙары тураһында әйтә. Аҙаҡ та электрошок терапияһын ҡулланып дауалап ҡарайҙар, әммә был һөҙөмтә бирмәй. Ул эшләй алмай, депрессияла була, паранойянан яфалана. Үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташып та ҡарай, әммә уны ҡотҡарып ҡалалар.
Йоғонтоһо һәм бағышлауҙар
1989 йылда Генри С. Виллард (Henry S. VillardHenry S. Villard) һәм Джеймс Нагель (James NagelJames Nagel) «Хемингуэй: мөхәббәттә һәм һуғышта: Агнес фон Куровскиҙың юғалған көндәлеге» документаль романын баҫтырып сығара (Hemingway in Love and War: The Lost Diary of Agnes von Kurowsky Hemingway in Love and War: The Lost Diary of Agnes von Kurowsky). Китап Агнестың хаттарына, шулай уҡ Эрнестың үҙенең корреспонденцияларына нигеҙләнеп яҙылған, һәм Беренсе Донъя һуғышы осорондағы романтик мөнәсәбәттәр тураһында һөйләй. Америка Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенең шәфҡәт туташы Агнес фон Куровски Хемингуэйҙың «Хуш, ҡорал!» күбеһенсә автобиографик романының героиняһы Кэтрин Барклиҙың прототибы була. 1996 йылда Виллард һәм Нагель китабы буйынса Ричард Аттенборо «Мөхәббәттә һәм һуғышта» фильмын төшөрә, унда йәш Хемингуэйҙы Крис О ' Доннелл уйнай.
1996 йылда Рәсәй журналисы һәм яҙыусыһы Игорь Михайлов яҙыусының Париждағы яратҡан урындары тураһында һөйләгән «Хемингуэйҙың Парижы» тигән документаль фильм төшөрә.