cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кем өсөн? (Ш.Бабич)
Шиғырҙың идеяһы
Кешеләрҙе ҡаплаған ҡараңғылыҡты бөтөрөү, халыҡҡа яҡтылыҡ һәм бәхет килтереү — Бабичтың төп маҡсаты. Был мҡсатын, теләген ул «Кем өсөн?» шиғырында үҙенсәлекле гиперболалар — «айға үрләп, нурҙа уйнап» менән белдергән. Шул рәүешле автор үҙ геройының тәрән кисерештәрен һүрәтләй. Лирик герой үҙе өсөн иң кәрәкле, рухи таянысы булырлыҡ кәңәште айҙан ишетә: Ал да нур сәс халҡыңа! Лирик геройҙың кисерештәрен һәм эҙләнеүҙәрен асыу өсөн автор «үрләп», «нурландым», «урланым», «сәс» кеүек хәл-торошто күрһәтеүсе ҡылымдарҙы уңышлы файҙалана. Бабич өсөн Ай — нур сығанағы, Ҡояш — киләсәк матур тормош.
Татар яҙыусыһы Ғәлимйән Ғилманов 1990 йылда Ҡазанда нәшер ителгән Ш. Бабичтың «Зәңгәр йырҙар» китабында инеш һүҙҙә былай тип яҙа: «Кем өсөн?» шиғырындағы Ай менән шағир диалогындағы Ай яуабын мин быуындар бәйләнеше, быуындан быуынға тапшырылыр аҡыл, аманат тип ҡабул иттем".
Шиғырҙың музыкаль үҙенсәллеге
К.Әхмәтйәнов «Шиғриәт иленә сәйәхәт» китабында Бабич шиғырҙарының музыкаллеген һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Башҡорт композиторы Хөсәйен Әхмәтов тарафынан «Кем өсөн?» шиғырына романс яҙылған. Романсты башҡарыусылар: Камил Вәлиев, Радик Динәхмәтов.
Бабичтың новаторлығы
Бабичтың һәр юлы айырым мәғәнәғә эйә булып торған шиғырҙары бар. «Ал да нур сәс халҡыңа» юлы айырым мәғәнәгә эйә. Был шағирҙың новаторлығына тағы ла бер дәлил була ала.
«Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы
Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы 2010 йылдан алып күренекле мәҙәниәт, әҙәбиәт эшмәкәрҙәренә, дин әһелдәренә башҡорт халҡын берләштереү, милли мәҙәниәтте, туған телде һәм рухи ҡиммәттәрҙе һаҡлау эшендәге ҡаҙаныштары өсөн тапшырыла.
«Кем өсөн?»
Айға үрләп, нурҙа уйнап, Күкрәгемде нурланым. — Ит ғәфү,әй, ай,— тинем мин,— Нурҙарыңды урланым.
— Һис зарар юҡ, ал,— тине ай,— Ал да нур сәс халҡыңа; Мин дә бит төн хаҡына Алдым ҡояштың нурҙарын.
Мирослав Михайлович Слабошпицкий
Мирослав Михайлович Слабошпицкий (1974 йылдың 17 октябрендә Киевта тыуған) — украин кинорежиссёры һәм сценарист. Александр Довженко исемендәге Украина дәүләт премияһы лауреаты. .
Биографияһы
Украин яҙыусыһы һәм әҙәби тәнҡитсеһе Михаил Слабошпицкий ғаиләһендә тыуған. 1982 йылға тиклем Львовта йәшәй.
И. К. Карпенко-Карр исемендәге Киев милли театр, кино һәм телевидение университетын «кино һәм телевидение режиссеры» һөнәре буйынса тамамлай.
Криминаль хроника репортеры булып эшләй, кино һәм телевидение өсөн сценарийҙар яҙа. Уның сценарийҙарының береһе, «Чернобыльский Робинзон», 2000 йылда беренсе Бөтә Украина «Коронация слова» сценарийҙар конкурсы дипломанты була.
1990 йылдар башында Довженко исемендәге киностудияла эшләй. 2000 йылдан — Украинаның Милли кинематографистар союзы ағзаһы. Украина Йәш кинематографистар ассоциацияһының вице-президенты була.
2002 йылда Дәүләт кинематография хеҙмәте рәйесе Анна Чмиль менән конфликт арҡаһында Санкт-Петербургка китә, унда бер нисә проект өҫтөндә сценарист һәм икенсе режиссёр булып эшләй. «Инцидент» тигән ҡыҫҡа метражлы фильм донъяның 17 илендә (Бельгия, Испания, Италия, Бөйөк Британия, Парагвай, Греция, Чехия, Венгрия, Румыния, Сербия, Рәсәй һ.б.) 27 фестивалдең конкурс программаларында ҡатнашты һәм Алгарвиҙа (Португалия) үткән кинофестивалдә приз алды.
2009 йылдың феврале — Мирослав Слабошпицкийҙың «Диагноз» икенсе ҡыҫҡа метражлы фильмы Берлин кинофестивале конкурсына эләкте (Берлинда ете йыл эсендә беренсе украин фильмы).
2012 йылдың авгусы — Мирослав Слабошпицкийҙың Украина сиктәрендә төшөрөлгән 23 минутлыҡ «Ядро ҡалдыҡтары» фильмы «Локарно» халыҡ-ара кинофестивалендә «Киләсәк леопарды» программаһында «Көмөш барыҫ» премияһына лайыҡ була.
2014 йылдың 21 майында Канн кинофестивале сиктәрендә Мирослав Слабошпицкийҙың һаңғырау үҫмерҙәр тураһындағы тулы метражлы беренсе фильмының премьераһы үтә, фильм өс наградаға лайыҡ була: Ган фонды премияһы, «Асыш» премияһы һәм Гран-при.
2014 йылдың 15 июнендә Племя фильмы Иваново ҡалаһында барған Андрей Тарковский исемендәге «Көҙгө» халыҡ-ара кинофестивалендә гран-при яуланы. Ул шулай уҡ Сергей Добротворский исемендәге «Сеанс» журналының махсус наградаһына лайыҡ булды.
Фильмографияһы
Режиссер ассистенты булараҡ
2010 — Һаңғыраулыҡ (ҡыҫҡа метражлы)
2012 — Ядро ҡалдыҡтары (ҡыҫҡаметражлы)
2014 — Ҡәбилә
Австрия халҡы
Австрия халҡы 2013 йылға ҡарата 8,47 млн.кеше иҫәпләнә.
Австрияла халыҡ һаны үҫеше
1961 һәм 2008 йылдар арауығында Австрия халҡының һаны 1,2 млн кешегә (17 %) артҡан. 1951 йылдан алып 2001 йылға тиклем тотҡан дине буйынса халыҡ иҫәбе:
Ғүмерҙең уртаса оҙонлоғо:
Халыҡ структураһы
Австрия халҡының төп үҙенселектәренең береһе — 70-се йылдар башынан алып, уның үҫешенең туҡтап ҡалыуы. Был тыуымдың бик ныҡ түбән булыуы менән аңлатыла. Әгәр ҙә ғүмерҙең уртаса оҙонлоғо күҙгә күренеп артмаһа, ә ул 1990 йылда 75 йәшкә етә, демографик ситуация тағы ла ҡырҡыуыраҡ торор ине. Тыуымдың кәмеүе күпселек австрия халҡының ауыр матди хәлдә ҡалыуы менән дә, шулай уҡ Икенсе донъя һуғышы менән дә бәйле аңлатыла.
Шуға күрә лә Австрияла халыҡтың тәбиғи үҫеше күҙәтелмәй: тыуым һәм үлем йыл һайын бер үк кимәлдә. Әллә ни ҙур булмаған тәбиғи үҫеш насар үҫешкән Көнбайыш Альп ерҙәрендә һәм ауыл ерҙәрендә һаҡланып ҡалған.
Шул уҡ ваҡытта Австрияла тыуым һәм үлем кимәле бер тигеҙ кәмей: 2001 йылда 75,5 мең кеше тыуһа, ә 74,8 мең кеше (һәр ҡайһыһы 9,3 %). Һуңғы йылдарҙа тыуғандарҙың һаны үлгәндәрҙекенән артыңҡырауы сит илдән күсеп килеүселәр иҫәбенә тулыландырыла (+8,2 меңгә ҡаршы −7,5 мең австрийҙар). Балаларҙың үлем осрағы 1000 иҫәбенә 4,8 кеше яңы тыуған. Ғүмерҙең уртаса оҙонлоға 80,5 йыл, шул уҡ ваҡытта, ирҙәр өсөн 77,7 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 83,2 йәш (2011). 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса, ирҙәр һаны — 4 086 434 кеше, ҡатын ҡыҙҙар һаны — 4 301 308. 60 йәште уҙған һәм унан олораҡ халыҡ өлөшө 23,1 % тәшкил итә. Австрия белгестәре билдәләүенсә, йәштәрҙең кәмеүе һәм оло кешеләр һаны артыуы хеҙмәт ресурстарының кәмеүенә килтерәсәк.
Енес буйынса
Тыуған ваҡытта: 1.05 малай/ҡыҙ
Халыҡтың тығыҙлығы
Ил биләмәһенлә халыҡ тығыҙлығы бер тигеҙ түгел. Ил буйынса уртаса тығыҙлыҡты иҫәпләгәндә, 1 кв. саҡрымға 90 кеше тура килә, көнсығыш райондарында ул 150—200 һәм унан да күберәк кеше, ә Венаға тейеп торған Альп тирәһендә яҡынса 15-20 кешегә тура килә.. Австрия ерендә халыҡ тығыҙлығы түбәндәгесә бүленгән:<
Ҡалалар
Халыҡтың 77 % ҡалаларҙа (халыҡ һаны 2 мең кешенән күберәк урында) йәшәй. Хәҙерге Австрияның һәм элекке Австро-Венгрия империяһының баш ҡалаһы Вена — Европалағы иң ҙур ҡалаларҙың береһе, уның халҡы 1,6 миллиондан (ҡала ситендәге 2 миллион кеше менән бергә) артып китә, халыҡ составы буйынса бик күп төрлө — бында Үҙәк Европала һәм Көнсығыш Европала йәшәгән милләттәрҙең бөтө вәкилдәре лә бар. Венанан айырмалы, илдең башҡа ҡалаларында халыҡ һаны 400 меңде үтәп китә.
Австрияла урбанизация кимәле 67 % тәшкил итә.
Ил биләмәһендә халыҡ тығыҙлығы бер тигеҙ түгел. Ил буйынса уртаса тығыҙлыҡты иҫәпләгәндә, 1 кm² 90 кеше тура килә, көнсығыш райондарында ул 150—200 һәм унан да күберәк кеше, ә Венаға тейеп торған Альп тирәһендә яҡынса 15-20 кешегә тап килә. Ил биләмәһенең ҙур өлөшөндә ауыл халҡы утарҙарҙа һәм айырым хужалыҡтарҙа йәшәй — бында уңдырышлы ерҙәрҙең етешмәүе үҙен белдерә. Тормош шарттары ауыр булғанлыҡтан, Альп тирәһендә йәшәгән халыҡтың һаны кәмей, таулы ерҙән — "бергфлюхт"тан ҡасыу күренештәре күҙәтелә. Ил халҡының 2 % диңгеҙ кимәленән 1000 метр юғары булған урында даими йәшәй.
Этник состав
2011 йылғы статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, иң ҙур этник төркөм — немец телле австриялылар — улар ил халҡының 89%-ын тәшкил итә. Уларҙың күбеһе немец телле австрия-бавар диалектында һөйләшә һәм 4 % халыҡ — алеман диалектының береһендә аралаша. Икенсе урында элекке Югославиянан сыҡҡан милләтттәр (шул иҫәптән хорваттар, боснийҙар, сербтар һәм словендар) — улар 4 %, 1,6 % төрөктәр йәшәй.
Австрияның статистика бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2011 йылда, ил халҡының 11%-ын сит ил кешеләре тәшкил иткән. Был һанды, имигранттарҙың классик иле булған АҠШ-тағы сит илдән килгәндәр өлөшө менән сағыштырып була. Имиграцияның бындай коэффициенты менән (билдәле бер осорҙа (йылда) ил халҡының уртаса һанына теге йәки был илгә күсеп килеүсе имигранттарҙың һанына ярашлы) Австрия Люксембург һәм Швейцариянан ҡала Европала өсөнсө урында килә. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, иң күп имигранттар Сербиянан, Черногориянан, Төркиәнән һәм Германиянан килгән. Һуңғы йылдарҙа бигерәк тә Австрияға Германиянан күсеп килеүселәр күп. 2004—2007 йылдар эсендә 100 000 немец кешеһе Австрияла иң ҙур имиграннтар төркөмөнә ҡарай.
Үҙ ваҡытында Габсбург империяһының үҙәге булған Австрияның хәҙерге сиге 1919 йылда Сен-Жермен килешеүе менән билдәләнгән. Вена районында йәшәүсе Австрия кешеләренең ҡайһы береһенең 1945—1949 йылдарға тиклем (немецтарҙы Көнсығыш Европанан депортациялау ваҡыты) күрше Чехия, Словакия, Венгрия, Словения һәм Румыния илдәрендә туғандары була.
Әҙ һанлы этник төркөмдәрҙең иң эреһе булып Австрияла сербтар һанала. Ҡайһы бер иҫәпләүҙәр буйынса, 300 000 австриялылар серб сығышлы.
Австрияның автохтон әҙселеге
Австрияла йәшәүсе әҙселекте тәшкил иткән халыҡтарҙы традицион юл менән бүлеп ҡарау ҡабул ителгән: элек Австрия-Венгрияһына ҡараған биләмәлә электән йәшәүселәр, һәм һуңғы ун йылда имиграция арҡаһында яңы барлыҡҡа килгәндәр. Традицион әҙселеккә  Австрияла словендар, хорваттар һәм венгрҙар ҡарай.
Словен әҙселегенең байтағы Каринтия һәм Штирия федераль ерҙәрендә йәшәй. 2001 йылғы халыҡ иҫәбен рәсми алыу мәғлүмәттәре буйынса, улар 14 мең иҫәпләнә (словен йәмғиәт ойошмаларының рәсми булмаған мәғлүмәттәре буйынса, Австрияла 40 мең самаһы словен йәшәй). 20 мең венгр һәм 30 мең хорват илдең иң көнсығышында урынлашҡан Бургенландта (элекке заманда был ерҙәр Венгрияға ҡараған була) йәшәй.
20 мең самаһы венгр һәм 30 мең хорват кеше илдең көнсығышында, Бургенландта (үҙ ваҡытында был Венгрия ере була) йәшәй. Традицион әҙселектең 1955 йылғы Дәүләт килешеүендә махсус ҡаралған һәм хәҙерге Австрия дәүләтенең нигеҙен тәшкил иткән хоҡуҡтары, ғөмүмән алғанда, һаҡлана, әммә мәғариф өлкәһе, күрһәткестәрҙең һәм билдәләрҙең ике телдә яҙылышы һәм башҡа ҡайһы бер ҡытыршылыҡ тыуҙыра. Шулай ҙа Каринтиялағы словендарҙың һаны 1848 йылдағы 114 меңдән 1951 йылға 42 меңгә һәм 2001 йылға 13 меңгә тиклем ҡыҫҡара йәки илдә 40-50 мең словен ойошмаһы булһа ла, күпселек осраҡта, ассимиляция һөҙөмтәһендә, словен әҙселеге вәкилдәре халыҡтың (иҫәп алыу) 2,3%-ын тәшкил итә. Штирияла словендарҙың һаны 5-10 мең кеше тип билдәләнә; 1955 йылғы конституция гарантия биреүгә ҡарамаҫтан, словен халҡының хоҡуҡтары һаҡланылмай.
Халыҡтың дини составы
2005 йылғы иҫәп алыуға ярашлы 68,5 % австриялылар — католиктар, 4,7 % — протестанттар, 6,5 % халыҡ башҡа дини конфессияларға ҡарай (ислам — 4,2 %, православ сиркәүе — 2,2 %, иудаийҙар — 0,1 %; бөтәһе 12 конфессия теркәлгән), 17,1 % халыҡ бер дини конфессияға ла ҡарамай (1991 йылда ундайҙар — 8,6 %).
Дини принциптар буйынса таралаыш Австралия өсөн ҡәҙимге күренеш иҫәпләнмәй, әммә һуңғы ваҡытта башҡа Европа илдәрендәге кеүек, мосолмандарҙың күпләп йәшәгән райондар арта барыуы күҙәтелә.
Католиктарҙың иң күп йәшәгән урыны (2000 й.) Түбәнге Австрияның уң ярында (91,5 %), Бургенландта (85,3 %), Тиролдә (83,7 %), Штириҙа (81,8 %), иң әҙ йәшәгән урындары — Венала, Түбәнге Австрияның һул ярында (61,3 %) һәм Зальцбургта (38,9 %).
Австрияның иҡтисади әүҙем халҡы
Австрияның иҡтисади әүҙем халҡының дөйөм һаны 4 284 600 кеше, 2010 йыл мәғлүмәтенә ярашлы. (ирҙәр — 2 302 200, ҡатын-ҡыҙҙар — 1 982 400). Иҡтисади әүҙем халыҡтың өлөшө Австрияның дөйөм халыҡ һанының 51 % -ын тәшкил итә..
Иҡтисади әүҙем халыҡ һанының үҫеше Ирҙәр + 0,6 % (+11 500), ҡатындар + 3 % (+56 600).
Иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡтың хужалыҡ тармаҡтары буйынса (мең кеше)
A) Крәҫтиәндәр. Балыҡсылар 217,9
Б) Тау-ҡаҙыныу сәнәғәте 13,2
Г) Энергияны һаҡлау 27,6
Д) Һыу менән тәьмин итеү һәм коммуналь хеҙмәт 19,9
Е) Сауҙа, автомобилдәрҙе техник хеҙмәтләндереү һәм төҙөкләндереү 657,5
Ж) Транспорт 204,4
K) Финанстар һәм страховкалау 142,8
Л) Торлаҡ эше 33,0
M) Ирекле ғилми һәм техник һөнәрҙәр 212,6
Н) Башҡа иҡтисади һөнәрҙәр 139,0
O) Социаль страховкалау 278,7
Р) Һаулыҡ һаҡлау 368,1
С) Сәнғәт, тамаша 70,4
Т) Башҡа хеҙмәттәр 96,2
У) Шәхси хужалыҡ һәм кустар производство тауарҙары 12,0
Ф) Экстерриториаль ойошмалар7,4
Бөтәһе: 4.097,0
Австрия статистика бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2005 йыл башында илдә легаль рәүештә 788 яңы иммигрант — сит ил кешеләре (дөйөм халыҡ һанының 9,6 %, был — Европалағы иң юғары күрһәткес) йәшәгән. Шуларҙың 340 меңе — Югославиянан сыҡҡан кешеләр (босниялылар, сербтар, хорваттар), ә 130 меңе (башҡа сығанаҡтар буйынса, 250—270 меңе) — Төркиәнән сыҡҡан (төрөктәр һәм ҡурдтар). 2005 йылдың октябрендә Төркиәнең Евросоюзға инеүе буйынса үткәрелгән килешеү башында австрия халҡының күп өлөшө һәм Австрия хөкүмәтенең кире мөнәсәбәте тап ошоноң менән аңлатыла торғандыр — әгәр төрөктәргә Евросоюз илдәренә тотҡарлыҡһыҙ күсеп ултырырға рөхсәт ителһә, Австрияла әлеге ваҡытта уларҙың ҙур ғына ойошмалары булғанлыҡтан, төрөктәрҙең күбеһе бында урынлашасаҡ, тип уйлайҙар. Австриялағы криминоген хәлдәргә имиграция ҙур ғына йоғонто яһай: Эске эштәр министрлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, илдәге фатир урлашыуҙарының өстән ике өлөшө имигранттар тарафынан башҡарыла.
Имигранттарҙың ярайһы ғына өлөшөн сәйәси ҡасаҡтар тәшкил итә. 2002—2009 йылдарҙа сәйәси йәшәү урыны һорап мөрәжәғәт итеүселәрҙең һаны Австрияла 170 000 тәшкил итә. Уларҙың иң ҙур төркөмө чечендар. Икенсе урында — афғандар.
Территориаль ҡоролош
Австрия ерҙәре:
Тел
Рәсми дәүләт телендә — немец телендә, ниндәй милләттән булыуына ҡарамаҫтан, илдең бөтә халҡы һөйләшә, ул 88,6 % тәшкил итә. Таулы рельеф арҡаһында, илдең ҡайһы бер райондарының билдәле айырмалыҡтары күп һанлы немец теленең диалекттарын барлыҡҡа килтерҙе. Улар бөтөһе лә немец теленең Австрия-бавар диалектына ҡарай, тик көнсығышта урынлашҡан Форарльберг халҡы ғына Алемандиалекты төркөмөнә ҡарай.
Немец теленең австрия варианты, Германияла йәшәүсе немецтарҙыҡынан айырыла, шулай уҡ ул билдәле бер грамматик үҙенсәлектәргә эйә. Халыҡтың 2,3 % — төрөк телендә, 2,2 % — серб телендә, 1,6 % Бургенланд еренең рәсми теле иҫәпләнгән хорват телендә аралаша (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса).
Быков һунарсылыҡ ҡурсаулығы
Быков һунарсылыҡ ҡурсаулығы (заказнигы) — урман массивы, ул элек төбәк әһәмиәтендәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияларының дәүләт тәбиғи заказнигы статусын йөрөткән. Ҡурсаулыҡ Верхнедонский районының Песковатка йылғаһы яры буйында, Быков утары янында, урынлашҡан. Дөйөм майҙаны 32,1 гектар тәшкил итә.
Тарих
Быков һунарсылыҡ заказнигы Ростов өлкә башҡарма комитетының 143-сө ҡарарына ярашлы 1981 йылдың 25 мартында барлыҡҡа килгән. 2006 йылдың 30 ғинуарында Ростов өлкәһе хакимиәтенең «Төбәк әһәмиәтендәге дәүләт һунарсылыҡ заказниктарын бөтөрөү һәм Ростов өлкәһе акваторияһын хайуандар донъяһы объекттары өсөн файҙаланыуға биреү тураһындағы» ҡарарына ярашлы айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы статусы бөтөрөлгән.
Тасуирлама
Элекке заказник биләмәһе территорияһы бер нисә объект менән сикләнгән. Төньяҡта уның майҙаны Шумилинская станицаһынан алып Быков урмансылығына тиклем, аҙаҡ Шолохов районы административ сиктәренә тиклем һуҙылған. Көнсығышта Быков урмансылығынан Дубовский заказнигы территорияһы менән киҫешә. Көньяҡта Быков ҡурсаулығы шолохов районы административ сигенән алып Дубовский дәүләт заказнигы сиге буйлап Солонцовский утарына сыға һәм Казанская-Шумилинская юлы менән сикләшә. Көнбайышта ҡурсаулыҡ территорияһы Быков урмансылығы менән Казанская-Шумилинская юлының көньяҡта ҡушылған урыны буйлап Шумилинская станицаһына тиклем бара.
Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы
Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы (заказнигы) — Ростов өлкәһе Чертков районындағы элекке тәбиғәт ҡурсаулығы территорияһы. 1975 йылда булдырылған һәм 2005 йылда ғәмәлдән сығарылған.
Тарих
1975 йылдың 18 декабрендәге Өлкә башҡарма комитетының 1093-сө ҡарарына ярашлы рәүештә Журавский һунарсылыҡ заказнигы ойошторолған. Документтарға ярашлы рәүештә башта ҡурсаулыҡ 12 мең гектар майҙанды тәшкил итә, һуңынан документтарҙа 13,7 мең гектар дөйөм майҙан күрһәтелә. Заказник айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре категорияһына ҡарай. Ростов өлкәһе хакимиәтенең 07.11.2005 йылдағы 301-се ҡарарына ярашлы өлкә әһәмиәтендәге Журавский заказнигы ғәмәлдән сығарылған.
Тасуирлама
Журавский заказнигы биләмәһе эсенә Широкий, Кострыкино, Крутенький, Веденев, Тоҙло йырындары ингән. 13,7 мең гектар һаҡланған тәбиғәт территорияһының 3 гектарын һөрөнтө ерҙәр, 6,9 мең гектарын — көтөүлек һәм 3,8 гектарын — урман массивы биләгән. Заказник биләмәһе төньяҡта — Воронеж өлкәһенән алып Верхнедонский районына тиклем сикләнә. Көнсығыш сиге районындың Степной утары янында. Көньяҡ сиге — Степной утарынан алып Щедровский һунарсылыҡ хужалығына тиклем. Көнбайыш сиге Воронеж өлкәһе нә тиклем һуҙылған.
Зорге урамы (Дондағы Ростов)
Зорге урамы (Дондағы Ростов) — Дондағы Ростов ҡалаһының Совет районы биләмәһендә урынлашҡан урам. Коммунистик проспектынан башлана һәм Еременко урамы менән киҫешкән урында тамамлана. Йүнәлеше — көньяҡтан төньяҡҡа, урамы менән параллель. Урамда хәрәкәт һыҙаты 2-нән 4-кә тиклем үҙгәрә.
Исеме
Урам исеме Советтар Союзы Геройы, совет разведчигы Рихард Зорге хөрмәтенә ҡушылған.
Транспорт
Көнбайыш торлаҡ массивының магистраль урамы булып тора. 26, 67, 71, 94, 96-сы маршрут автобустары, шулай уҡ күп һанда маршрут таксиҙары хәрәкәте ойошторолған.
Төҙөлөшө
Йоп яғында башлыса төрлө һандағы ҡатлы, Көньяҡ Федераль Университет ятаҡтарын да индереп, торлаҡ йорттар, шулай уҡ йәмәғәт-көнкүреш тәғәйенләнешендәге биналар ҙа бар. Таҡ яғында, торлаҡ йорттарҙан тыш, Г. Плевен исемендәге парк, Көньяҡ Федераль Университет факультеттары, Привоз баҙары, университеттың студенттар ҡаласығы яңы төҙөлөштәре, Талер сауҙа үҙәге урынлашҡан.
Ер (фильм, 1930)
«Ер» — Александр Довженконың кино поэмаһы, 1930 йылда яңы асылған ВУФКУ Киев кинофабрикаһында төшөрөлә. Коллективлаштырыу тураһында беренсе совет фильмы, ул тәүге колхоздар ойошторолған осорҙа крәҫтиәндәрҙең кулактарға ҡаршы көрәше тураһында бәйән итә.
1930 йылдың апрелендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Оргбюроһы ҡарары менән уны күрһәтеү «артабан, ВКП(б) Үҙәк Комитеты Культпроп тарафынан совет сәйәсәтенә ҡаршы килгән асыҡ һәм башҡа элементтарҙы үткәрмәгән картинаға тейешле төҙәтмәләр индерелгәнгә тиклем» туҡтатыла. Фильмдың тулы варианты (трактор радиаторын кесе ярауы менән тултырыу һәм үлтерелгән комсомол ағзаһының яланғас кәләше булған элементтар менән) ҡырҡ йылдан һуң киң прокатҡа сыҡты.
1958 йылда Брюсселдә бөтә донъя күргәҙмәһендә сит ил тәнҡитселәре «Ер»ҙе бөтә замандағы һәм халыҡтағы ун ике иң яҡшы фильм иҫәбенә индерә.
Сюжеты
Ваҡиғалар Украина ССР-ының ҡәҙимге ауылында бара. Урындағы ҡарт Семён Трубенко үлем түшәгендә була. Ул ғаиләһе менән, шул иҫәптән улы Опанас һәм дуҫы Петро ла, тәбиғәттең матурлығына һоҡлана. Петро үҙе үлгәндән һуң ҡайҙа барасағын әйтеүен һорай: ожмахҡамы, тамуҡҡамы. Оҙаҡламай Семён вафат була. Ә Петро унан хәбәр көтөп ала алмай. Ултырышта урындағы кулактар коллективлаштырыуҙы кире ҡағыуҙары тураһында белдерә, шул уҡ ваҡытта комсомолец Василь (Семендың ейәне һәм Опанастың улы) дуҫтары менән уның ыңғай яҡтары тураһында фекер алыша. Атаһы кулак булһа ла, «хәҙер кулактарға көн бөттө», ауыл хужалығы техникаһын алғас, халыҡ үҙ ерҙәрен тартып аласаҡ, тип иғлан итә. Опанас үҙе лә скептик ҡарашта.
Василь беренсе трактор алып ҡайта. Нәҫелдән килгән кулак Хома Белокондың мыҫҡыллауҙарына ҡарамаҫтан, крәҫтиәндәр райком биргән техника ярҙамында колхоз ерҙәрен һәм коллектив хужалыҡты шәхсиһенән айырған межаны берҙәм һөрөп сығара. Бер аҙ ваҡыт эсендә улар уңыш йыя һәм иген етештерә. Төндә, өйгә ҡайтып барғанда, Василь гопак бейей. Ҡараңғынан уға аталар, һәм ул үлә.
Әһәмиәте
2015 йылдың 8 декабрендә «Ер» ЮНЕСКО-ның 70 йыллыҡ юбилейы айҡанлы төҙөгән донъя киноһы шедеврҙары исемлегенә индерелә.
Сығарыу
«Ер» 1971 йылда Александр Довженконың ҡатыны Юлия Солнцева етәкселегендә «Мосфильм» киностудияһында тергеҙелә.
2012 йылда Александр Довженконың Милли үҙәге реставрацияны 1930 йылдың үҙенсәлекле версияһы нигеҙендә башлай. 2012 йылдың ҡышында һәм яҙында «ДахаБраха» этно-хаос үҙәге заказы буйынса кинотаҫмаға музыкаль оҙатыу яҙҙырған. Украин төркөмө ағзаларының береһе Марко Галаневич, саундтрек яҙа башлағанда, төркөм махсус рәүештә «Ер» өҫтөндә эшләгән башҡа авторҙарҙың музыкаһын тыңламай. "ДахаБраха"ның бурыстарының береһе булып, тамашасы өсөн кешелек драмаһын айырып күрһәтеп, картинала идеологик совет көсөргәнешлеген кәметеү тора. 2016 йылдың мартында Украинаның «Артхаус Трафик» дистрибьютор компанияһы вәкиле «Ер»ҙе реставрациялау һаманғаса дауам итә тип белдерҙе.
Тергеҙелгән версияның һынау версияһының премьераһы 2012 йылдың июлендә 3-сө Одесса халыҡ-ара кинофестивалендә үтә. Фильм Асыҡ һауала Ланжероновкала «ДахаБраха» төркөмөнөң тура эфирында күрһәтелә. Шулай уҡ шул уҡ йылдың сентябрендә 5-се Гогольфест фестивалендә күрһәтелә.
2017 йылдың 20 ғинуарында «Ер» Брюсселдә украин киноһы фестивален асты. Ә шул уҡ йылдың мартында фильм 24-се Көньяҡ-Көнбайыш кинофестивалендә (SXSW) «Махсус саралар» бүлегендә күрһәтелде.
Киев (аэропорт)
Игорь Иванович Сикорский исемендәге «Ки́ев» аэропорты  (көнкүрештә Жуля́ны, Жуляни) —Киевтағы халыҡ-ара аэропорт. Игорь Иванович Сикорский хөрмәтенә аталған.
Тарихы
1924 йылға тиклем Укрвоздухпуть Совет Украинаһы күгендә даими пассажирҙар ташыуҙы башлау өсөн бөтә кәрәкле нәмәләрҙе әҙерләне. Төп пункт Харьковта ҙур тимер-бетон ангар һәм оҫтаханалар бүлмәләре ҡорола. Унан Харьков - Полтава - Киев һәм Харьков - Полтава - Кременчуг - Одесса һауа маршруттары үткән.
Бер нисә ҡалала пассажир аэродромдарын йыһазландырырға кәрәк булған. Киевта был маҡсатҡа Жуляны ауылы (хәҙер - ҡала эсенә инә) янындағы хәрби осоу ҡыры яраҡлаштырылған. 1924 йылдың 25 майында бында Харьковтан Укрвоздухпути «Красный химик» («Дорнье Комета» системалары) самолёты һынау рейсы менән килә. Осош 3 сәғәт 20 минут тәшкил иткән. Июндең тәүге көндәренән һәр йүнәлештә аҙнаһына ике тапҡыр Харьковтан Киевҡа һәм кирегә даими осоштар башлана. Ул ваҡытта әле аэропорт булмай - осоу майҙаны ғына була.
1930 йылдарҙа Киевтың төп аэропорты Бровар аэропорты булған, 1941 йылда немецтар уны юҡ иткән.
1949 йылда яңыртылған Крещатик авторҙарының береһе - архитектор Виктор Елизаровтың проекты буйынса яңы аэровокзал төҙөлгән.
Киевтың «һауа ҡапҡалары» атамаһында «Жуляны» тигән һүҙ башта юҡ ине. 1920-се йылдарҙа «аэродром в Посту-Волынском», 1940-1950 йылдарҙа «аэропорт на Чоколовке» йәки «Киевский аэропорт» тип аталған, сөнки Украинаның баш ҡалаһында Аэрофлот өсөн берҙән-бер булған. Ул СССР-ҙың төрлө төбәктәренән пассажирҙар һәм йөктәр ташыған самолёттар ҡабул иткән. Жуляны аша Мәскәүҙән социалистик лагер дәүләттәренең баш ҡалаларына халыҡ-ара рейстар башҡарылған.
«Жуляны аэропорты» исемен рәсми рәүештә 1960-сы йылдарҙа Борисполдә яңы аэропорт төҙөлгәндән һуң ҡуллана башлайҙар. Жуляны ҡасабаһы Киевҡа ҡушылғандан һуң, аэропорт Киев халыҡ-ара аэропорты тип үҙгәртелә.
Киев ҡалаһын үҫтереүҙең генераль планы менән 2025 йылға тиклем «Киев» аэропортын артабан үҫтереү ҡаралған («Жуляны»).
Василий Хмельницкий аэропортҡа терминалдар төҙөүгә $70 миллион доллар аҡса һалыуын һәм өҫтәп $50 миллион доллар кредит алғанын, аэропорттың һөҙөмтәле булыуына ирешергә теләүен белдерҙе.
2009 йылдың тәүге яртыһында осоу-ултырыу һыҙатын реконструкциялау тамамланды һәм ауырыраҡ Boeing 737 һәм Airbus А320 самолёттарын ҡабул итеү мөмкинлеге барлыҡҡа килде. 2009 йылдың 11 майынан аэропорт тәүлек әйләнәһенә эшләй башланы. Аэропорт халыҡ-ара статусҡа эйә. 2012 йылдың 17 майында сәғәтенә 320 пассажирҙы хеҙмәтләндергән яңы «А» терминалы асылды, ул аэропорттың иң ҙур терминалы булды. Терминалдың эсендә 4 ресторан, 5 бар, 3 Duty Free магазины, ике балалар бүлмәһе, ябай һәм бизнес залдары эшләй.
Аэропорт Киев ҡалаһының коммуналь милкендә тора, әммә 2005 йылда Халыҡ-ара бәләкәй һәм коммерция авиацияһы аэропортын булдырыу өсөн объектты Транспорт һәм элемтә министрлығына яңынан күсерергә маташалар. Ерҙең ҡиммәт булыуына бәйле, Киевта шулай уҡ аэродромды һүтеү һәм Жулянынан «Антонов» йәки Васильков Авиабазаһы ҡала яны аэропорттарына рейстарҙы күсереү пландары тураһында ла әйтелде.
Аэропорт территорияһында Украиналағы иң ҙур авиация музейы урынлашҡан, унда асыҡ һауалағы майҙансыҡта граждандар һәм хәрби авиатехниканың бик күп өлгөләре ҡуйылған.
ЕВРО-2012 чемпионаты башланыр алдынан бөтә халыҡ-ара рейстарҙы хеҙмәтләндергән «А» Халыҡ-ара терминалы төҙөлдө. Шулай уҡ 2013 йылда «Д» эске рейстар терминалы һәм «Б» бизнес терминалы файҙаланыуға тапшырылды. Бөтә терминалдар ҙа шәхси идаралыҡҡа тапшырылған.
2011 йылдың 27 мартында Жуляны аэропорты аша рейстарҙы, үҙенең базаһын үҙгәртеп, һауа судноларын Борисполь аэропортынан бында күсергән, Wizz Air авиакомпанияһы башҡара. 2013 йылдың 15 сентябрендә Flydubai авиакомпанияһы (DXB) Жулянынан Дубайға тура рейс асты. Рейс аҙнаһына 14 тапҡыр, көнөнә ике тапҡыр башҡарыла.
Заказ биреүселәр һәм тәғәйенләнгән пункттар
2021 йылдың 5 авгусына ҡарата:
Лунёв Святослав Игоревич
Святослав Игоревич Лунев (Святослав Ігорович Луньов; 19 апрель 1964 йыл) — Украина композиторы
Биографияһы
Святослав Игоревич Лунев 1964 йылдың 19 апрелендә Киевта тыуған. П. И. Чайковский исемендәге Киев дәүләт консерваторияһын композиция класы буйынса тамамлаған (1993, профессор — Лев Колодуб). Балалар сәнғәт мәктәбендә уҡыта (1993—1999), 1999 йылдан — Украина Милли музыка академияһының музыкаль-мәғлүмәт технологиялары кафедра уҡытыусыһы. С. Лунёвтың әҫәрҙәре «Йәштәр музыкаһының халыҡ-ара форумы» (Киев); «Миҙгел премьералары» (Киев); «Мистецко Березмеллилля» (Киев); «Киев Музик Фест»; «Гогольфест» (Киев); «Контрасттар» (Львов); «Ике көн һәм ике төн» (Одесса); Заманса дини музыка фестивале (Ужгород) кеүек фестивалдәрҙә яңғырай.
Украина Композиторҙар союзы ағзаһы (1994).
Танылыуы
С. В. Рахманинов исемендәге Бөтә Украина йәш композиторҙар конкурсы (1992), «Gradus ad Parnassum» Бөтә Украина конкурсы лауреаты (1993). Украина мәҙәниәт һәм сәнғәт министрлығының Л. Н. Ревуцкий исемендәге премияһы лауреаты (1997). Украина мәҙәниәт һәм туризм министрлығының Б. Н. Лятошин премияһы лауреаты (2007). М. И. Вериковский исемендәге премия лауреаты (2017).
Совет майҙаны (Дондағы Ростов)
Совет майҙаны — Дондағы Ростов ҡалаһының үҙәк майҙандарының береһе. Киров районында, Оло Баҡса урамы, Ворошилов проспекты, Социалистик урамы һәм Соколов проспекты киҫешкән ерҙә урынлашҡан.
Лунёв Святослав Игоревич
Танылыуы
2020 йылдың 27 октябрендә «Wayback Machine» музыкаль перформансы авторы, 2017 йылда «Канн арыҫландары» Халыҡ-ара ижад фестивалендә «Бронза арыҫлан» ала.
Совет майҙаны (Дондағы Ростов)
Тарихы
1891—1908 йылдарҙа майҙандың уртаһында Александр-Невский соборы төҙөлә, ул майҙандың төп архитектура идеяһы һәм композиция үҙәге булып тора. XX быуат башында майҙанда кирбестән сауҙа кибеттәре, магазиндар барлыҡҡа килә, ә Урта һәм Оло проспекттарҙа (хәҙер Соколов урамы һәм Ворошилов проспекты) сауҙагәрҙәр И. Гоц, К. Чернов, Г. Мельников-Езеков, С. И. Шендеровтың ир туғандары, Ахчиевтарҙың табыш йорттары төҙөлгән булған. 1913—1915 йылдарҙа майҙанда Дәүләт банкы бинаһы төҙөлә. 1929—1930 йылдарҙа Александр-Невский соборы һүтелә, унан һуң мөһабәт Дәүләт банкы бинаһы майҙандың төп архитектура идеяһына әүерелә. 1929—1934 йылдарҙа майҙанда архитектор И. А. Голосов проекты буйынса конструктив стилдә Советтар Йорто бинаһы төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында майҙандағы йорттарҙың күбеһе емерелгән. Дәүләт банкы бинаһы ғына һаҡланып ҡалған. 1947—1948 йылдарҙа М. И. Тараканов проекты буйынса майҙанда сквер төҙөлә. Һуғыштан һуңғы майҙанды реконструкциялау проекты, майҙан шул ваҡыттағы монументаль стилгә хас төҙөлә, тип фаразлай. Әммә 1955 йылда сыҡҡан «Проектлауҙа һәм төҙөлөштә артыҡлыҡтарҙы бөтөрөү тураһында» ҡарар был планға үҙгәрештәр индерә. Ростовтың баш архитекторы Я. А. Ребайн хәтерләй: «Бөтә раҫлау стадияһын үткән Советтар Йорто проекты үҙгәртелде, шул иҫәптән үҙәк манараһы алынды, ә бина үҙенең үҙенсәлеклеген һәм иғтибарҙы йәлеп итеү ҡеүәһен юғалтты…».
Тарас Григорьевич Чубай
Тарас Григорьевич Чубай (Тарас Григорович Чубай, 1970 йылдың 21 июнендә Львовта тыуған) — украин йырсыһы, рок-музыкант һәм композитор, «Плач Єремії» төркөмө вокалисы һәм уның йырҙары авторы, Украинаның халыҡ артисы (2017), Украинаның атҡаҙанған артисы (2008). Үҙ карьераһы дауамында 100-ҙән ашыу йыр яҙа, 11 альбомын баҫтыра һәм «Крайслер-Империал» операһы өсөн увертюра яҙа.
Биографияһы
Украин шағиры, тәржемәсе һәм сәнғәт тарихсыһы Григорий Чубай ғаиләһендә тыуған. С. Крушельнецкий исемендәге Львов музыка училищеһын һәм Львов консерваторияһын тамамлай. Студент йылдарында, 1987 йылдан алып 1992 йылға тиклем, «Ҡайғырмағыҙ!» (укр. Не журись!) театр спектаклдәрендә ҡатнаша. 1990 йылда бас-гитарасы Всеволод Дячишин менән бергә «Плач Єремії» төркөмөн ойоштора, унда беҙҙең көндәргә тиклем сығыш яһай.
1999 йылда Киевҡа күсә. «Скрябин» төркөмө менән ике альбом яҙҙыра — «Наше Різдво» (рус. Наше Рождество) һәм «Наші партизани» (рус. Наши партизаны). 2003 йылдың 11 сентябрендә «Украина» һарайында яңғыҙ концерт менән сығыш яһай, үҙенең «Світло і сповідь» альбомын тәҡдим итә. Концертта уның «Плач Єремії» төркөмө, «Львов виртуоздары» камера оркестры, «Пиккардийская терция» музыкаль берекмәһе ҡатнаша.
2008 йылда Тарас Чубайға «Украинаның атҡаҙанған артисы» исеме бирелә.
2017 йылдың 24 авгусында Украина президенты указы менән уға «Украинаның халыҡ артисы» исеме бирелде.
Маҡтаулы исемдәре
Украинаның атҡаҙанған артисы (13.11.2008)
Украинаның халыҡ артисы (24.08.2017)
Аксаков Пётр Дмитриевич
Аксаков Петр Дмитриевич (? — 1780-се йылдар) — рус дәүләт эшмәкәре, бригадир (1740), ғәмәли статский советник (1760), Өфө вице-губернаторы (1740—1744).
Биографияһы
Дворян нәҫеленән сыҡҡан. 1738 йылдың 29 июнендә подполковник П. Д. Аксаков Өфө провинцияһына воевода итеп тәғәйенләнә. 1739 йылдың мартында Аксаков обер-кригскомиссар исемен ала һәм армияға хеҙмәт итергә ебәрелә. 1740 йылдың март айында Өфөлә воевода вазифаһы бөтөрөлә. 1740 йылдың 6 ноябрендә сенат Аксаковты, уны бригадир дәрәжәһенә күтәреп, Өфө вице-губернаторы итеп тәғәйенләй.
1742 йылдың 10 июлендә И. И. Неплюев менән бергә, 1736 йылдың 11 февралендәге ер биләү, ерҙе файҙаланыу, урындағы халыҡтың йөкләмәне атҡарыуы, башҡорттарҙың хәрби хеҙмәтен регламентлау тураһындағы указын тулыландырыусы ҡарарға ҡул ҡуя. Сенаттан һәр өйәҙҙә башҡорттарҙа ер эшкәртеүҙе үҫтереү буйынса әҙерләү урыны асыуҙы юллай. Яңы Мәскәү юлын (Ҡазан—Ырымбур) төҙөү инициаторҙарының береһе. Хеҙмәт тикшереүе һөҙөмтәләре буйынса Сенатҡа, Өфө провинцияһы хакимиәте вәкилдәренең вазифаларынан артыҡ файҙаланыуҙары тураһында материалдар ебәрә. «Краткое известие о народе башкирском» һәм башҡа материалдарҙа башҡорттарҙың тарихы, социаль мөнәсәбәттәре, көнкүреше һәм хужалығы тураһында мәғлүмәттәр ҡалдыра.
Украина радиоһы симфоник оркестры
Тарихы
1929 йылдың 5 октябрендә Харьковта яңы ойошторолған Украина радиоһы симфоник оркестрының (ул саҡта Украина радио үҙәге) тәүге асыҡ сығышы була. Оркестр Радио-театр структураһына ингән һәм дирижёр, профессор Яков Розенштейн етәкселегендәге 45 музыканттан тора. 1934 йылда оркестр Украинаның баш ҡалаһын күсереү һәм Республика радиокомитетын үҙгәртеп ҡороу менән бәйле Киевҡа күсерелә, оркестр составы 60-ҡа тиклем арттырыла. Оркестрҙың икенсе дирижёры итеп композитор Пётр Поляков саҡырылған.
1935 йылдан оркестрҙы 1937 йылға тиклем оркестр менән эшләгән дирижёр Герман Адлер етәкләй, һуңынан оркестрҙы дирижёр Михаил Канерштейн етәкләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Киев баҫып алынған осорҙа оркестр үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата һәм 1944 йылда ҡайтанан тергеҙелә.
Һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа (1944—1956) оркестрҙы Петр Поляков етәкләй, ул оркестр составын тергеҙеү, уның профессиональ формаһын үҫтереү өсөн күп көс һала. 1953 йылда оркестр УССР-ҙың Мәҙәниәт министрлығына буйһоноп, Украина республика филармонияһының Симфоник оркестрына үҙгәртелә. 1956 йылға тиклем оркестрҙың төп ижади эше украин кинематографының йылдам үҫеш осоро менән тығыҙ бәйләнгән нәфис һәм хроник-документаль фильмдарға музыка яҙҙырыу була. 1956 йылда оркестр Украина радиоһы структураһына ҡайтарыла, ә 1957 йылда уны билдәле Украина дирижеры — Константин Симеонов етәкләй.
Радио-эфирҙарға һәм асыҡ концерттарға өҫтәп, оркестрҙың ижади эшмәкәрлегенең яңы формаһы — Радио фондына аудиояҙмалар әүҙем үҫешә. 1961 йылда Симеонов Киев операһын етәкләй, ә Украина радиоһы оркестрының баш дирижёры вазифаһына 28 йыл буйына (1989 йылға тиклем) коллективҡа етәкселек иткән Вадим Гнедаш саҡырыла. Был осорҙа оркестр «УССР Дәүләт телерадиоһының атҡаҙанған симфоник оркестры» тип аталған була.
1991 йылдан 1999 йылға тиклем оркестр менән дирижер Владимир Сиренко етәкселек итте, уның эшләү осоронда оркестр үҙенең әлеге форматына тиклем үҫешкән, даими составы 83 музыканттан торған. 1995 йылда Дәүләт телерадиокомпанияһы реформаһы арҡаһында оркестрҙың исеме Украина Милли радиокомпанияһының атҡаҙанған симфоник оркестрына үҙгәртелә.
1999 йылда оркестрҙы Блинов Вячеслав етәкләй.
Оркестр менән 2005 йылдан Владимир Шейко етәкселек итә
Оркестр Европалағы иң ҙур тауыш яҙҙырыу комплекстарының береһендә — Украина радиоһының Тауыш яҙҙырыу йортонда урынлашҡан.
Һылтанмалар
страница на сайте НРКУ https://web.archive.org/web/20100811002928/http://nrcu.gov.ua/index.php?id=363
Аврас Леонид Фёдорович
Аврас Леонид Федорович (17 ғинуар 1907 йыл — 2 июль 1986 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
1907 йылдың 17 ғинуарында Киев ҡалаһында тыуған.
Эшселәр факультетын тамамлай (1927—1930), һуңынан — Харьков авиация институтын (1935).
1922 йылда Украина ССР-ының Октябрь революцияһы исемендәге Криворог мәғдән бассейны руднигында слесарь булып хеҙмәт юлын башлай. 1936 йылдан алып инженер, техник контроль бүлеге башлығы, баш инженер урынбаҫары, 27-се Ҡазан заводы директоры урынбаҫары булып эшләй. 1940—1941 йылдарҙа — 234-се Ленинград заводы механик цехы начальнигы.
1941—1958 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводында техник контроль бүлеге башлығынан алып баш инженер һәм директор урынбаҫарына тиклем юл үтә. Аврас Л. Ф. етәкселеге аҫтында заводта яңы авиация двигателдәрен, атап әйткәндә, иң яҡшы сит ил өлгөләрен уҙып киткән реактив двигателдәрен сериялы етештереү үҙләштерелә. Яңы техника индереү, технологияларҙы камиллаштырыу буйынса ойоштороу-техник саралар үткәрелә: 50 махсус һәм юғары етештереүсәнле агрегат станоктары, 210 күп урынлы тиҙ хәрәкәт итеүсе ҡулайламалар, 200-ҙән ашыу махсус һәм универсаль ҡорамалдар эшләнә һәм производствоға индерелә.
1958—1963 йылдарҙа — Башҡортостан халыҡ хужалығы советы рәйесе урынбаҫары.
1963—1974 йылдарҙа — Өфө элемтә аппаратураһы заводы директоры.
1966—1970 йылдарҙа биш йыллыҡ пландарҙы үтәүҙә күренекле хеҙмәттәре өсөн һәм яңы техника тауарҙары етештереүҙе ойошторғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән, Л. Ф. Аврасҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1974 йылда хаҡлы ялға сыға.
1986 йылдың 2 июлендә Өфөлә вафат була. Социалистик Хеҙмәт Геройы — Леонид Федорович Аврастың ҡәбере Көньяҡ зыяратта дан Аллеяһында урынлашҡан. Ҡәбергә ҡуйылған һәйкәл аҡһыл-һоро мәрмәрҙән эшләнгән 1,5 метр бейеклектәге стеланан ғибәрәт. Стела мәрмәр плиталарҙан эшләнгән саркофагҡа терәлеп торған мәрмәр нигеҙгә нығытып ҡуйылған. Стеланың өҫкө өлөшөндә һул яҡта — Алтын Йондоҙ һүрәте, уртаһында — ҡара гранит пластинала портреты ҡуйылған. Обелиск янында сәскәләр өсөн мәрмәрҙән декоратив ваза нығытып ҡуйылған.
Буг-Днестр мәҙәниәте
Буг-Днестр мәҙәниәте — беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡтың неолит археологик мәҙәниәте. Сороки ҡалаһы һәм Днестр, Көньяҡ Буг йылғалары буйлап Молдавия менән Украина ның йәнәшәләге өлкәләре эргәһендә урынлашҡан ҙур булмаған тораҡтары буйынса билдәле.
Урындағы финал мезолитының урындағы кукерск мәҙәниәтенән эволюциялана. Буг-Днестр мәҙәниәтенең тәүге осор һауыт-һабаһы Болгария, Дунайҙағы Гривац һәм Благотин биләмәләренең боронғо ҡатламдарының манохром горизонты керамикаһына оҡшаш. Боронғо Буго-Днестр һауыт-һабаһы Криш мәҙәниәтенең йәш керамикаһынан һауыт-һабаны биҙәү, налеп һәм валиктарҙың аҙ һанлы булыуы, мискәләрҙең берәм-бөртөклөгө менән айырыла. Иртә Буг-Днестр мәҙәниәте һауыт-һабаһының Төньяҡ-Көнсығыш Болгария, Сербия һәм Хорватия һауыт-һабаһы менән дөйөм элементы булып беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡҡа тиклем балсыҡҡа ҙур күләмдә органика ҡушып эшләү техникаһы тора. Һуңынан был технологияны ҙур күләмдә ҡом һәм аҙ ҡына үҫемлек өҫтәмәләре ҡушыу традицияһы алмаштыра. Был Буг-Днестр мәҙәниәтенең бер осорҙан икенсеһенә күсеүенә тура килә. Иртә фазала (беҙҙең эраға тиклем VII мең йыллыҡ уртаһы) мәҙәниәт йөрөтөүселәр керамика һәм ер эшкәртеү менән таныш булмай, зубрҙарға, боландарға, ҡабандарға һунар итә, йылға балығын: сабаҡ, шүкә, йыланбалыҡ тота. В. И. Маркевич СССР-ҙың алыҫ Көньяҡ-Көнбайышындағы иртә неолитында беҙҙең эраға тиклем VII мең йыллыҡтың беренсе яртыһындағы һәйкәлдәр араһында сорокск комплексы тип аталған, сусҡаны һәм үгеҙҙе ҡулға эйәләштәреү билдәләре күҙәтелгән боронғо керамикаһыҙ фазаны айыра. Беҙҙең эраға тиклем 5800 йыл тирәһендә ваҡланған ҡабырсаҡтар ҡушылған оригиналь керамика, нигеҙҙә, тура һәм ослайған төплө, тулҡынлы һыҙаттар менән биҙәлгән кувшиндар эшләй башлайҙар. Һуңынан старчево-кришск мәҙәниәте йоғонтоһона биреләләр. Был керамика характерының ҡырҡа үҙгәреүендә сағыла. Ә инде ҡырағай үҫкән бөртөклөләр урынына культуралы бойҙайға өҫтөнлөк бирелә.
Герой подпольщиктар скверы (Таганрог)
Герой подпольщиктар скверы — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Спартак тыҡрығында урынлашҡан сквер.
Тарихы
1806 йыл менән билдәләнгән тарихи документтарҙа һаҡланған мәғлүмттәргә ярашлы, Балтазар Балтазарович Кампенгаузен әйтеүенсә, ҡалала үҫеп килеүсе йәш быуын белем алыу мөмкинлегенә эйә булырлыҡ уҡыу йорттары етмәй. Шул уҡ йылда Таганрогта гимназия асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә һәм ул Рәсәйҙең көньяғында беренсе гимназия була. Таганрогтың перспективалы үҫеш планына ярашлы, хәҙерге Кампенгаузен тыҡрығы ҡаланың төп элементына әйләнергә тейеш була. Әммә был идеяны тормошҡа ашырырға гимназияның тап ошо участкала, ҡала башлығының йортонда урынлашыуы ҡамсаулай.
Таганрогты оккупациялау ваҡытында подпольела ҡатнашыусы бик күп кеше һәләк була. 1960 йылдар уртаһында уларҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Күҙалланған монумент урынында скверҙа иҫтәлекле таҡтаташ барлыҡҡа килә, һуңынан ғына һөйкәл ҡуйыла. Уны уранлаштырыуҙы ойоштороу эштәре 1972 йылда башлана. 1973 йылдың авгусында һәйкәл әҙер була һәм скверҙа урын ала. Таганрог подпольщиктарына ҡуйылған «Йәшлек анты» хөрмәтенә тора-бара сквер Герой подпольщиктар скверы тип атала башлай.
Шевченко Тарас Григорьевич
'''Тара́с Григо́рьевич На момент рождения Тараса Шевченко метрические книги в селе Моринцы велись на русском языке, где он был записан как Тарас («У жителя села Моринцы Григория Шевченка и жены его Агафии Екатерины родился сын Тарас»; цитируется по Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії. 1814—1861 / За ред. Є. П. Кирилюка. — К., 1982. — С. 6-45.). Для крепостных, в то время, отчество не использовалось (см. напр. текст Вольной от 22 апреля 1838 года: «отпустил вечно на волю крепостного моего человека Тараса Григорьева сына Шевченка, доставшегося мне по наследству после покойного родителя моего действительного тайного советника Василия Васильевича Энгельгардта»). При жизни Шевченко в украинских текстах употреблялся как вариант «Тарас Григорьевич» (см. напр. письмо Григория Квитка-Основьяненко от 23 октября 1840 г. Основа: «мій коханий пане, Тарас Григорьевич»), так и «Тарас Григорович» (см. напр. письмо того же автора от 5 мая 1891 г. Основа: «Милий і добрий мій паночку Тарас Григорович»). В русском языке принято написание «Тарас Григорьевич Шевченко», в украинском языке «Тарас Григорович Шевченко» (Національна бібліотека України імені В.І. Вернадського, Київ ), в иностранных языках — транскрипция с оригинального украинского имени, например «Taras Hryhorovich Shevchenko» (Museum — Taras Shevchenko Museum — the only Shevchenko Museum in the Americas ). Шевче́нко''' (Тара́с Григо́рович Шевче́нко ; 25 февраль 1814 — 26 февраль 1861) — украин шағиры. Шулай уҡ рәссам, прозаик, этнограф һәм революционер-демократ булараҡ та киң билдәлелек алған.
Шевченконың төп өлөшөн шиғриәт алып торған бай әҙәби мираҫы, атап әйткәндә «Кобзарь» шиғри йыйынтығы хәҙерге украин әҙәбиәтенең һәм әҙәби украин теленең нигеҙе булып һанала.
Тарас Шевченко — украин милли яңырыу хәрәкәте эшмәкәре, 1846 йылдың ғинуарынан 1847 мартынаса Киевта ғәмәлдә булған крепостнойлыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән «Кирилл-Мефодий туғанлығы» (Кири́лло-Мефо́диевское бра́тство) йәшерен сәйәси ойошма ағзаһы.
Яҙыусы прозаһының төп өлөшө (повестар, көндәлектәр, хаттарының күпселеге), шулай уҡ ҡайһы бер шиғырҙары рус телендә яҙылған, шунлыҡтан тикшеренеүселәрҙең бер өлөшө Шевченко ижадын украин әҙәбите менән бергә рус әҙәбиәтенә лә индерә.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Тарас Григорьевич Шевченко 1814 йылдың 25 февралендә Рәсәй империяһы Киев губернаһы Звенигород өйәҙе (хәҙер Украинаның Черкассы өлкәһе Звенигород районы) Моринцы ауылында крепостной крәҫтиән Григорий Иванович Шевченконың күп балалы ғаиләһендә тыуған.
Атаһы яғынан уның туғанлыҡ тамырҙары Днепр йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан Запорожская Сечь казагы Андрейға барып тоташа, ул XVIII быуат башында Киев губернаһына килгән була. Әсәһе Катерина Якимовна Бойконың ата-бабалары Карпат яҡтарынан күсеп килеүселәр.
Тарасҡа ике йәш булғанда уның ата-әсәһе ул саҡтағы Кирилловка (хәҙер Черкассы өлкәһенең Шевченково) ауылына күсенә, малайҙың бала сағы нәҡ бында үтә.
1823 йылда уның әсәһе үлеп китә; атаһы өс балаһы булған тол ҡатынға өйләнә, ул Тарасҡа ҡырыҫ ҡарашта була. 9 йәшенә тиклем малай оло апаһы нескә күңелле һәм мәрхәмәтле Екатерина ҡарауында була, тиҙҙән ул кейәүгә сыға.
Шевченко Башҡортостанда
1996 йылда Башҡортостан Республикаһының “Кобзарь” украин милли-мәҙәни үҙәге Өфөләге  Мәскәү гуманитар университетының М.А.Шолохов исемендәге    филиалы менән берлектә йыл һайын  республика “Шевченко көндәре” фестивалье үткәрә.
Тарас Шевченко исеме Өфөләге Украин милли йәкшәмбе мәктәбенә бирелгән, шулай уҡ уның исемендәге урамдар Күмертау, Мәләүез, Октябрьский, Стәрлетамаҡ ҡалаларында бар
2015 йылда Т. Шевченконың "Дивлюсь я на небо, та й думку гадаю…" тигән шиғыры Гүзәл Ситдиҡова тәржемәһендә Украинаның "Культура і життя" гәзитендә  баҫылып сыҡты
Исхаҡов Нәжип Сәхипзада улы
Исхаҡов Нәжип Сәхипзада улы (28 ноябрь 1930 йыл — 2015 йыл) — табип-психиатр. 1959—1990 йылдарҙа Бөрйән үҙәк район дауаханаһының баш табибы, 1990—2008 йылдарҙа табип-психиатры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1990). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры ((1971).
Биографияһы
Нәжип Сәхипзада улы Исхаҡов 1930 йылдың 28 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Әхмәт ауылында тыуа.
1958 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул уҡ йылда Башҡорт АССР-ы Бөрйән районының Ырғыҙлы участка дауаханаһына эшкә ебәрелә. 1959 йылда Бөрйән район дауаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә һәм 1990 йылда хаҡлы ялға киткәнсе ошо вазифала эшләй. 31 йыл дауамында ул райондың һаулыҡ һаҡлау өлкәһен етәкләй. Ул эшләгән йылдарҙа үҙәк дауахананың яңы биналары, Ырғыҙлы, Аҫҡар, Байназар участка дауаханалары биналары төҙөлә. Район ауылдарында фельдшер-акушерлыҡ пункттары үҙ эшен башлай. Дауалау учреждениеларын матди-техник яҡтан йыһазландырыуға, кадрҙар менән тәьмин итеүгә ҙур иғтибар бүленә. 1990 йылдан 2008 йылға тиклем алыштырғыһыҙ табип-психиатр була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Исхаҡов Нәжип Сәхипзада улы фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн 1971 йылда «Почет билдәһе» ордены, 1984 йылда «Хеҙмәт ветераны» миҙалы, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә, 1990 йылда «Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған табибы» исеме бирелә.
Чекан Елена Васильевна
Елена Васильевна Чекан (Олена Василівна Чекан; 26 апрель 1946 йыл, Киев — 21 декабрь 2013 йыл, шунда уҡ) — СССР һәм Украина киноактрисаһы, сценарист, журналист.
Биографияһы
Украина телевидениеһында эшләй, 2007 йылда нигеҙләнгәне бирле «Украинская неделя» («Український тиждень») журналында хәбәрсе була.
2013 йылдың 21 декабрендә оҙайлы ауырыуҙан (мейе яман шешенән) вафат булған.
Бабенко Эктор
Э́ктор Эдуа́рду Бабе́нко (порт.-браз. Héctor Eduardo Babenco ; 7 февраль 1946 йыл, Мар-дель-Плата, Аргентина — 13 июль 2016 йыл, Сан-Паулу, Бразилия) — Бразилия кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.