cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анамниялар
Үрсеүҙәре
Ер-һыу хайуандары тулыһынса үҫешеп етеү өсөн тулыһынса әүерелеш — метаморфоз аша үтергә тейеш. Уның барышында ер өҫтөндә хәрәкәт итеү өсөн аяҡ ослоҡтары барлыҡҡа килә. Һиҙеү ағзалары яңырыу кисерә  һәм үпкә аша һулауға  күсә. Ҡайһы бер ер-һыу хайуандарының йомортҡаларына һыулы мөхиттән ситтә үҫешеүгә мөмкинлек биргән  ҡулайламалары бар.
Говард Лавкрафт
Го́вард Фи́ллипс Ла́вкрафт (Howard Phillips Lovecraft, 1890 йылдың 20 авгусы, Провиденс, Род-Айленд, АҠШ — 1937 йылдың 15 марты, шунда уҡ) — Америка яҙыусыһы, шағир һәм журналист, хоррор («ҡот осҡос»), мистика һәм фэнтези жанрҙарын үҙенә генә хас рәүештә берләштереп ижад иткән. Ктулху тураһындағы мифтарға нигеҙ һалыусы. Үҙе иҫән саҡта Лавкрафт киң танылыу яулай алмаған, бер китабы ла сыҡмаған. Дан уға үҙе үлгәндән һуң ғына килә. Хәҙер Лавкрафт иң бөйөк американ яҙыусылары рәтендә телгә алына. Уның ижады шул тиклем үҙенсәлекле, хатта әҫәрҙәрен «Лавкрафт ҡурҡыныстары» тигән айырым жанр бүлегендә ҡарайҙар. «Ҡот осҡос әҙәбиәткә нигеҙ һалыусы» тип тә атайҙар.
Тормош һәм ижад юлы
Лавкрафт Провиденс ҡалаһында (АҠШ-тың Род-Айленд штаты) тыуған. Ул коммивояжер Уилфрид Скотт Лавкрафт һәм Сара Сьюзан Филлипс Лавкрафттарҙың ғаиләһендә берҙән-бер бала була. Говардҡа ике йәш булғанда, атаһын психиатрия дауаханаһына һалалар, ул унда биш йылдан һуң үлә. Лавкрафтты әсәһе, апалары, олатаһы тәрбиәләп үҫтерә. Олатаһының ҙур китапханаһында ул классик әҙәбиәт менән таныша. Бынан тыш ул готик сәсмә әҫәрҙәр һәм ғәрәп әкиәттәре менән ҡыҙыҡһына. Лавкрафт вундеркинд була: ике йәшендә шиғырҙар ятлай, ә алты йәшенән үҙе яҙа башлай. 6 — 8 йәшендә Лавкрафт бер нисә хикәйә яҙа, уларҙың күбеһе һаҡланмаған. 14 йәшендә ул тәүге етди әҫәрен — «Мәмерйәләге януар» хикәйәһен ижад итә. Бала саҡтан буласаҡ әҙип ҡурҡыныс төштәр күрә. Ярылы ҡанатлы йән эйәләре уны һауаға күтәреп «ерәнгес Лэнг яйлаһына» алып киткәндәр. Яҙыусы күп әҫәрҙәрендә ошо төштәрендәге кисерештәрҙе ҡуллана. Мәҫәлән, «Дагон» — шундай төштәрҙең береһе. Уянғанда Лавкрафт бөтөнләй аҡылдан яҙған кеүек була, әммә төштө яҙып алырға үҙендә көс таба.
Бала саҡында Лавкрафт йыш ауырыған һәм уҡырға һигеҙ йәшендә генә барған, мәктәпте тамамлай алмаған. 1904 йылда Говард Лавкрафттың олатаһы Уиппл Ван Бурен Филлипс донъя ҡуя, шул арҡала ғаилә ныҡ ярлылана, улар шул уҡ урамдағы бәләкәсерәк йортҡа күсенергә мәжбүр була. Говардты күсенеү ҙур хәсрәткә төшөрә, ул хатта үҙенә ҡул һалыу тураһында ла уйлап ҡуя.
Лавкрафт бала саҡта уҡ фантастика яҙған, ә һуңғараҡ шиғриәт һәм эссеға күскән. Был жанрға ул 1917 йылда ғына әйләнеп ҡайта. «Дагон» уның иң тәүге баҫылып сыҡҡан әҫәре була, 1923 йылда «Серле хикәйәләр» («Weird Tales») журналында донъя күрә. Лавкрафт күп кеше менән хатлаша, шул иҫәптән уның яҙышыусылары араһында Роберт Блох һәм Роберт Говард та булған. Г. Лавкрафттың әсәһе лә, атаһы кеүек үк, көндәрен психиатрия дауаханаһында тамамлай.
1919—1923 йылдарҙа Лавкрафт әүҙем ижад итә, ошо йылдар эсендә 40-лап хикәйә яҙа (шул иҫәптән авторҙашлыҡта). 1924 йылда Лавкрафт Соня Гринға өйләнә һәм улар Нью-Йоркка күсенә. Ундағы тормош Лавкрафтҡа оҡшамай, бер нисә йылдан ғаилә тарҡала, яҙыусы тыуған ҡалаһына ҡайта. Провиденста ул Барнс-стрит, 10 адресы буйынса 1933 йылға тиклем Виктория дәүеренә ҡараған ҙур ағас йортта йәшәй. Был осор әҙиптең ғүмерендә иң емешлеһе була. Лавкрафтың төп әҫәрҙәре, шул иҫәптән «Ктулху саҡырыуы» ла, тап ошо ваҡытта яҙыла.
Ижади уңыштарына ҡарамаҫтан, Лавкрафт ярлылана бара. Ул бәләкәй йортҡа күсенә. Роберт Говардтың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы Лавкрафтҡа ныҡ тәьҫир итә. 1936 йылда уға эсәк яман шеше диагнозы ҡуялар. Говард Филлипс Лавкрафт 1937 йылдың 15 мартында Провиденста донъя ҡуя.
Ижады
Лавкрафтҡа Эдгар По, Амброз Бирс, Артур Мейчен, Элджернон Блэквуд кеүек яҙыусыларҙың ижады тәьҫир иткән. Әммә Лавкрафт — тик үҙенә генә хас ҡурҡыныс донъяны уйлап сығарған әҙип. Ул үҙ хикәйәләрендә йыһан аллалары пантеонын барлыҡҡа килтерә. Ктулху, Йог-Сотот, Дагон һәм башҡа яуыз аллалар, меңәр йыллыҡ йоҡоларынан уянып, кешелекте ҡот осҡос яҙмышҡа дусар итәсәк… Яҙыусының ижадында «Некрономикон» («Үлеләр китабы») ҙур урын алып тора. Был китапты, йәнәһе, аҡылдан яҙған ғәрәп Абдулла Әл-Хәҙрәд яҙған. Был һәм башҡа китаптарҙа кеше белергә тейеш булмаған серҙәр яҙылған була. Әҫәрҙәрҙә «Үлеләр китабы» менән яҡындан танышыу, уны асыу, әҙ генә өлөшөн уҡыу ҙа герой өсөн аҡылдан яҙыу, һәләкәт менән тамамлана. Был китаптар тураһында ентекле һөйләнелмәй, автор уларҙы ҡурҡыныс солғаныш булдырыу өсөн телгә ала. Лавкрафтың әҫәрҙәрендә ваҡиғалар, ғәҙәттә, Американың тын һәм бәләкәс кенә ҡалаларында бара. Иң ҡурҡыныс нәмәләр тын урындарҙа була, тип һанаған яҙыусы.
«Ктулху саҡырыуы» хикәйәһе
Хикәйә 1926 йылда яҙылған. 1926 йылда Лавкрафт Нью-Йорктан Провиденсҡа ҡайта һәм киләһе ике йыл уның ижадында иң емешле осор була. Был хикәйәһендә Лавкрафт ошоға тиклем «Дагон», «Исемһеҙ ҡала», «Байрам» хикәйәләрендә кәүҙәләнеш тапҡан мифологик күренеште тәүге тапҡыр төҙөк һәм тулы рәүештә тәҡдим итә.
Был әҫәрендә тәүге тапҡыр Лавкрафт уйлап сығарған алла Ктулху пәйҙә була. Тиҫтәнән ашыу телгә тәржемә ителгән. 2005 йылда кино төшөрөлә.
Инспектор Леграсс һөйләүе
Икенсе өлөштә инспектор Леграсс тарихи симпозиумда Ктулху аллаһына табынған сектанан таш һын тартып алыуҙа ҡатнашыуы тураһында һөйләй. Сектаның йолалары аҙғын һәм Алланы яманлаған тип һүрәтләнә. Урындағы халыҡ был сектаның типтереүҙәренән бик ҡурҡҡан, унда кешене ҡорбанға килтереү — ғәҙәти күренеш, тип һөйләгән. Бер нисә ер биләүсе юғалғас, кешеләр полицияға мөрәжәғәт итә. Полиция күп секта ағзаларын ҡулға ала һәм уның эшмәкәрлеге туҡтатыла. Әммә һорау алыу йүнле һөҙөмтә бирмәй, сектанттар аҡыл кимәле түбән кешеләр булып сыға, ни бары үҙҙәренең культының дөрөҫлөгөн тәҡрарлайҙар. Симпозиумға йыйылған тарихсыларҙы иң аптыратҡаны — был сектанттар ҡабатлаған һүҙҙәр була: «Пнглуи мглунафх Ктулху Р’лайх угахнагл фтагн». Яҡынса тәржемәһе «Үҙ йортонда, Р’лайх ҡалаһында үле Ктулху үҙ сәғәтен көтөп йоҡлай». Кастро исемле сектант һөйләүенсә, Ктулху йондоҙҙар билдәле бер тәртипкә теҙелгәс уянасаҡ. Шундай уҡ һүҙҙәрҙе симпозиумда ҡатнашыусы ғалим тикшергән бер эскимос ҡәбиләһе лә ҡулланған булып сыға.
Диңгеҙҙән ҡалҡҡан дәһшәт
Йохансен — капитандың икенсе ярҙамсыһы, тағы ла ун диңгеҙсе менән бергә «Эмма» шхунаһында рейста була. Дауыл ваҡтында улар юлдан яҙа һәм юлбаҫарҙар карабына осрай. Юлбаҫарҙар матростарға кире боролорға бойора, әммә улар тыңламай, алышҡа инә. "Эмма"ның командаһы еңеп сыға, ләкин караптары яраҡһыҙға әйләнә, улар пираттарҙың яхтаһына күсергә мәжбүр була. Һуғышта капитан, уның беренсе ярҙамсыһы, бер матрос һәләк була. Йохансен етәкселекте үҙенә ала. Яхтала диңгеҙселәр ҡурҡыу һәм ерәнеү тыуҙырған сәйер тораташ табалар. Был Яңы Орлеанда сектанттарҙан алынған һынға оҡшаған бот була. Диңгеҙселәр юлдарын дауам итә һәм ниндәйҙер утрау-ҡалаға барып етә, был Р’лайх булып сыға. Ҡоттары осһа ла, улар был ҡаланы ҡарап сығырға була. Утрауҙың геометрияһы ғәҙәтәгенән айырыла, хатта диңгеҙ һәм ерҙең горизонталь яҫылыҡта икәнен дә аныҡ ҡына әйтеп булмай. Команда бик ҙур бер ишеккә барып етә. Уға яҡынайғас, ишек бик үк вертикаль түгел булып күренә. Кешеләр ишекте асып ҡарайҙар, әммә булдыра алмайҙар, матростарҙың береһе уға менә башлай. Шул ваҡыт ишек асылып китә һәм унан ҡот осҡос һәм һаҫыҡ нәмә сыға. Был бөйөк Ктулху йоҡоһонан уянған була. Һигеҙ диңгеҙсенең икеһе шунда уҡ ҡото алынып үлә, тағы өсәүһен был ҡурҡыныс зат йота. Береһе бинаның мөйөшөнә эләгә, уны ниҙер һурып ала. Ике кеше генә яхтаға барып етә, уларҙың берәүе ҡурҡыныстан аҡылынан яҙа һәм бер нисә көндән үлә. Тик Йохансен ғына үҙ аҡылында ҡала, ҡасып ҡотола алмаҫын аңлағас, ул Ктулхуны төрттөрә, ләкин ул тиҙ арала терелә башлай, шулай ҙа карап йыраҡ китеп өлгөрә. Бер нисә көндән Р’лайх ҡабат һыу аҫтына китә, кешеләрҙе яфалаған ҡот осҡос төштәр ҙә бөтә. Хикәйәсе, был ваҡиғалар тураһында белгәс, үҙенең оҙаҡламай был ҡараңғы дингә табыныусылар тарафынан үлтереләсәге тураһында борсола, Ктулхуның тағы килеүе хаҡында уйламаҫҡа тырыша.
«Дагон» хикәйәһе
Был хикәйәһе 1917 йылда яҙылған һәм башланғыс осор ижадына ҡарай. 2001 йылда шул уҡ исемдә фильм сыға (режиссеры Стюарт Гордон).
Бөтә хикәйә — ҡурҡыныс Балыҡ-алла Дагонды күргән кешенең үлем алдынан яҙған хаты. Тымыҡ океанда уның карабы немецтарға әсиргә эләгә, әммә бер нисә көндән етерлек аҙыҡ-түлек, һыу алып, кәмәлә ҡасып китә ала. Бер нисә көн ул караптар ҙа, ер ҙә күрмәй йөҙә лә йөҙә. Бер төн герой ҡурҡыныс төш күрә, ә уянып китһә, ул кәмәһенән ситтәрәк батҡыл, ҡара һаҙҙа батып бара. Тирә-яғында сереп бөткән балыҡ һөйәктәре, түҙеп торғоһоҙ һаҫыҡ еҫ. Был, күрәһең, диңгеҙ төбө күтәрелеү арҡаһында барлыҡҡа килгән утрау була. Өс көндән һаҙ ҡорой һәм хикәйәсе алыҫта күренгән убаға табан атлай. Уба артында тарлауыҡ була, ул унда төшә һәм боронғо, серле яҙмалар менән сыбарланған бағана күрә. Шул мәлдә көтөлмәгәндә һыу аҫтынан Дагон килеп сыға һәм бағананы ҡосаҡлай. Бындай ҡот осҡос күренештән герой, ни эшләгәнен дә аңламайынса, аңлайышһыҙ телдә ҡот осҡос йырҙар һуҙып, утрауҙан кәмәһендә йөҙөп китә, бер нисә көндән уны американдар карабы табып ала һәм Сан-Францискоға алып ҡайта. Ошонда ул аңына килә. Хикәйә аҙағында кеше, теге утрау, ҡот осҡос боронғо алла күренешенән аҡылдан яҙып, тәҙрәнән ташланып һәләк була.
Үренде (ботаника)
Үренде (córmus) — юғары үҫемлектәрҙең төп вегетатив ағзаларының береһе, япраҡтары һәм бөрөләре урынлашҡан һабаҡтан тора.
Йәнекәев
Йәнекәев — фамилия.
Үренде (ботаника)
Үренденең төп ағзалары
Вегетатив үҙгәрешкә дусар ителмәгән үренде — һабаҡтан, япраҡтарҙан һәм бөрөләрҙән торған берҙәм ағза. Үренденең төп структураһы элементтары булып торған һабағы һәм япрағы йыш ҡына уның өлөштәре, йәғни икенсел тәртиптәге ағзалары тип ҡарала. Бынан тыш, үренденең мотлаҡ бөрөләре була. Үренденең тамырҙан айырып торған төп һыҙаты — япраҡлы булыу.
Үрендегә метамериялылыҡ хас, йәғни бер иш өлөштәр - метамерҙар сиратлашып килә. Япраҡтар һабаҡта билдәле бер тәртиптә урынлаша, ә һабаҡта япраҡ беркетелгән урын  быуын тип атала. Әгәр япраҡ нигеҙе һабаҡты тотош аймап урынлашҡан булһа, быуын ябыҡ тип атала, кире осраҡта — асыҡ. Быуындан быуынға тиклем ара - быуын аралығы тип, шулай уҡ был киҫемдә урынлашҡан бөрөләр һәм япраҡтар метамер тип атала.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы
Исемлеккә төрлө осорҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры труппаһына ингән һәм әлеге замандың  опера йырсылары индерелгән.
Ғәтиәтуллин
Ғәтиәтуллин — фамилия.
Көйәҙе районы
Көйәҙе районы — Пермь крайының муниципаль районы.
Административ үҙәк — Көйәҙе ҡасабаһы.
География
Майҙаны — 2616 км².
Тарих
Көйәҙе районы 1926 йылда ойошторола. 1938 йылда Пермь өлкәһе составына индерелә.
Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Көйәҙе районында 10 мунициплаь берәмек составында 83 тораҡ пункт иҫәпләнә. Тораҡ пункттар исемлеге
Кулеба Дмитрий Иванович
Украинаның Европа һәм евроатлантик интеграция мәсьәләләре буйынса вице-премьеры (2019 йылдың 29 авгусы—2020 йылдың 4 марты). Украинаның тышҡы сәйәси ведомствоһының иң йәш етәксеһе.
Биографияһы
Дмитрий Иванович Кулеба 1981 йылдың 19 апрелендә Сумы ҡалаһында тыуған. Атаһы — Иван Кулеба (1953 йылғы) — 1993 йылдан кадрҙар дипломаты, 1997 йылдан Украинаның Мысырҙағы, Чехиялағы, Украина Сит ил эштәре министрлығының дәүләт секретары урынбаҫары, Украинаның сит ил эштәре министры урынбаҫары, ә 2019 йылдың декабренән Украинаның Әрмәнстандағы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе итеп тәғәйенләнә.
2003 йылда Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетының Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын ҡыҙыл дипломға тамамлай, белгеслеге «Халыҡ-ара хоҡуҡ».
2003 йылдан - Украина Сит ил эштәре министрлығының төп юридик советнигы хеҙмәте атташеһы.
2004—2005 — Тарас Шевченко исемендәге Милли халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы аспиранты.
2005 —2009 — Украинаның Венала халыҡ-ара ойошмалар ҡарамағындағы даими вәкиллегенең өсөнсө, икенсе секретары (ОБСЕ мәсьәләләре буйынса).
2013 йылда —Украина вице-премьеры гуманитар мәсьәләләр буйынса Константин Грищенконың советнигы.
2013 йылдан UART дипломатия фондын етәкләй.
2014 йылдың июнендә министр Павел Климкин саҡырыуы буйынса сит ил эштәре министрлығына стратегик коммуникациялар мәсьәләләре буйынса айырым йөкләмәләр буйынса илсе вазифаһына эшкә ҡайта. Украина Сит ил эштәре министрлығының стратегик коммуникацияларын булдырыу, министрлыҡ эшенә заманса коммуникациялар технологияларын индереү һәм Украинаның асыҡ дипломатияһын ойоштороу менән шөғөлләнә.
2016 йылдың 9 апрелендә Украинаның Европа Советында даими вәкил тәғәйенләнә. 2017 йылдың декабрендә Донъя сәйәсәте институтының һорау алыу һөҙөмтәләре буйынса сит илдә иң яҡшы Украина илсеһе тип танылды, унда 70-кә яҡын эксперт ҡатнаша
2019 йылдың 1 мартында Художестволы Арсеналда «Война за реальность: как побеждать в мире фейков, правд и сообществ» тигән китабының исем туйы уҙа, унда мәғлүмәти оборона тотоу һәм коммуникатив һуғышта еңеү тураһында фекерҙәре менән уртаҡлашты.
2019 йылдың 29 авгусынан - Украинаның Гончарук хөкүмәтендә Европа һәм евроатлантик интеграция мәсьәләләре буйынса вице-премьеры.
Евроатлантик интеграцияны координациялау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе.
«Мистецький арсенал» милли мәҙәни-художество һәм музей комплексын үҫтереү мәсьәләләре буйынса совет ағзаһы.
Юридик фәндәр кандидаты. Инглиз һәм итальян телдәрен белә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Йыһаншин Азат Надир улы
Йыһаншин Азат Надир улы (11 май 1971 йыл) — театр һәм кино актёры, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1996).
Биографияһы
Азат Надир улы Йыһаншин 1971 йылдың 11 майында Баймаҡ ҡалаһында тыуған. Ҡаланың 2-се мәктәбендә уҡый, шул йылдарҙа уҡ йырлай, гитарала уйнай.
1990—1994 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында һөнәри белем ала. Институттан һуң ул Стәрлетамаҡ театраль берләшмәһенә эшкә саҡырыла. Ошо уҡ йылда Азат «Аҡйондоҙ» төркөмөн ойоштора һәм үҙе вокалист булараҡ сығыш яһай башлай. Йәштәр араһында бик популяр була. 1995 йылда А. Йыһаншин Милли йәштәр театрына күсә. Мостай Кәримдең «Салауат» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклдәге Илеш роле һәм юғары актёрлыҡ оҫталығы өсөн 1996 йылда Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге премияһына лайыҡ була.
1998—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрында хеҙмәт итә. Академтеатрҙа эшләгән осорҙа ул иң билдәле актёрҙарҙың береһе була. 2002 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исеме бирелә.
2008 йылдан Азат Йыһаншин Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында эшләй, башта — ҡуйыусы режиссёр (2009 йылдан), һуңынан — (2012 йылдан) театрҙың художество етәксеһе вазифаларында. Ошо уҡ ваҡытта Мәҙәниәт министрлығы юлламаһы буйынса Е. Вахтангов исемендәге Дәүләт театре ҡарамағындағы Б. Щукин исемендәге театраль институтының режиссёрлыҡ бүлегендә уҡый.
2014 йылда бик ҡыҫҡа ваҡыт (15 июлдән 1 декабргә тиклем) Салауат башҡорт дәүләт драма театрында директор булып эшләй.
2014 йылдың декабренән — Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры директоры.
Лепешинская Ольга Васильевна
Лепешинская Ольга Васильевна (28 сентябрь 1916 йыл — 20 декабрь 2008 йыл) — СССР-ҙың балет артисы, балет уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Ҙур театр прима-балеринаһы; СССР-ҙың халыҡ артисы (1951), дүрт тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1941, 1946, 1947, 1950). Ленин ордены кавалеры (1971).
Биографияһы
Ольга Васильевна Лепешинская 1916 йылдың 28 сентябрендә Киевта поляк тамырлы дворян ғаиләһендә тыуған. Хореография менән үҙе шөғөлләнә башлай. Буш ваҡытында О. В. Некрасованан дәрестәр ала, бейергә өйрәнә. 1933 йылда Ҙур театр ҡарамағындағы Мәскәү дәүләт балет техникумын (хәҙерге Мәскәү хореография академияһын) тамамлаған (педагогтары А. И. Чекрыгин, Е. А. Шарпантье, Е. М. Адамович, В. А. Семёнов).
1933 йылда Оло театрҙа, Ж.Добервалдең «Тщетная предосторожность» балетында Лиза партияһында сығыш яһай. Сағыу техникаға, хәрәкәттәрҙең аныҡлығына, йәнле темпераментҡа эйә булған иркен хәрәкәтле бейеүсе булараҡ, классик, шулай уҡ хәҙерге заман партияларын да уңышлы бейей.
Һуғыш йылдарында фронтта махсус әҙерләнгән программалар менән сығыш яһай. 1942 йылдың 30 декабрендә Куйбышев Ҙур театрында А. С. Гриндың шул исемдәге повесы буйынса ҡуйылған В. М. Юровскийҙың «Алые паруса» балеты премьераһы була, унда ул Ассольдең төп партияһын башҡарыусы була. Был балет менән труппа азат ителгән ҡалалар буйлап гастролдәрҙә йөрөй.
Уның партнёрҙары араһында А. Н. Ермолаев, А. М. Мессерер, П. А. Гусев һәм башҡа бейеүселәр була.
1963 йылда балерина карьераһын тамамлағас, СССР-ҙа ғына түгел, шулай уҡ сит илдәрҙә лә: Римда, Будапештта, Мюнхенда, Берлинда, Дрезденда, Штутгартта, Венала, Белградта, Стокгольмда, Нью-Йоркта, Токиола, Лондонда, Ослола һәм башҡа ҡалаларҙа уҡытыу менән шөғөлләнә. 1997 йылдан ГИТИС профессоры була. 50 йылдан ашыу ГИТИС-тың хореография кафедраһында дәүләт имтихан комиссияһын етәкләй.
1973 йылдан Мәскәүҙә халыҡ-ара балет артистары конкурсының ойоштороу комитетын етәкләй. С. П. Дягилев исемендәге Беренсе Мәскәү халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсының жюри рәйесе (1992). Шулай уҡ Үҙәк телевидение күҙәтеүсеһе һәм «Энциклопедия балета» редколлегия ағзаһы була. 1992 йылдан — Рәсәй хореография ассоциацияһы президенты, 1996 йылдан Үҙәк сәнғәт хеҙмәткәрҙәре йорто идараһын етәкләй. «СССР— Япония» һәм «СССР — АҠШ» йәмғиәттәре идараһына ингән.
1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
2008 йылдың 20 декабрендә 93-сө йәшендә Мәскәүҙә үҙ фатирында вафат була. «Ул йоҡлап киткән һәм уянмаған», — тип һөйләне балеринаның туғаны. 2008 йылдың 23 декабрендә Введенское зыяратында (5-се участка) ерләнә.
Ғаиләһе
Ольга Лепешинскаяның балалары булмай.
Адрестары
Мәскәүҙә 1-се Тверская-Ямская урамы, 3-сы йорт 1-се фатирҙа йәшәгән.
Мираҫы
Балерина вафат булғандан һуң Үҙәк сәнғәт хеҙмәткәрҙәре йорто хеҙмәткәрҙәре төркөмө балерина мөлкәтен граждандарға мираҫҡа тапшырыуға бәйле шарттарҙы тикшереүҙе һорап Рәсәй Федерацияһы Генераль прокуратураһына мөрәжәғәт итә. Шуның менән бәйле Мәскәү прокуратураһына законға ярашлы тикшереү үткәрергә ҡушыла.
Балеринаның гардеробынан алынған әйберҙәр уның вариҫтары тарафынан мода тарихсыһы А. Васильевҡа тапшырыла. 2012 йылда бер нисә күлдәк һәм сәхнә костюмдары «Мода за железным занавесом» күргәҙмәһенә тапшырыла.
Факттар
И. Сталин артистканың ижадын хөрмәт иткән. Мемуарсы Гронский яҙғанса (фамилияһын ентекләп күрһәтмәйенсә), 30-сы йылдар уртаһында халыҡ юлбашсыһы йыш ҡына балеринанан Кремлгә ҡараңғы төндә ҡайтып йөрөгән.
Иҙрисов
Иҙрисов, Иҙрисова — фамилия.
Шахтёр-ҡыҙылгвардеецтар обелискыһы (Константиновск)
Шахтер-ҡыҙылгвардеецтар обелискыһы — Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһында, 1918 йылда аҡ ғәскәрҙәр тарафынан әсир ҡыҙылгвардеецтарҙы юҡ итеү иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәл-обелиск.
Тарихы
Граждандар һуғышы йылдарында, 1918 йылдың 29 апрелендә Дон станицаһы Костантиновскиҙа аҡ гвардеецтар 860 самаһы әсир ҡыҙылгвардеец, шахтёр, эшселәрҙе — Александровск-Грушевский (хәҙер Шахты ҡалаһы), Сулин һәм Александровский (хәҙер Запорожье ҡалаһы) тимер юлсыларын язалап үлтерә. Улар араһында ҡатын-кыҙҙар һәм балалар ҙа була. Әсирҙәрҙе төрлө тораҡ пункттарында ҡулға алалар, бер партияға туплайҙар һәм сауҙагәр Пустовойтовтың иген амбарына ябалар. Аҡ гвардеецтар иген амбарын үлем казематына әйләндерә. Һыуһауҙан һәм аслыҡтан күптәр үлә. Ҡалғандарын палачтар шашкалар менән тураҡлай һәм пулемёттан атып үлтерә.
Һуңыраҡ йөҙҙәрсә кеше фажиғәле һәләк булған урында, киләсәк быуындар белһен өсөн: «Был бинала (элекке иген амбары) 1918 йылда аҡ гвардия палачтары ҡыҙыл партизандарҙы — шахтёрҙарҙы, уларҙың ҡатындарын һәм балаларын йыртҡыстарса язаланы. Бөйөк Октябрь еңеүе өсөн көрәшеүселәргә мәңгелек иҫтәлек һәм мәңгелек дан».
Сауҙагәр Пустовойтовтың үлем амбары эргәһендә 1967 йылда Шахты ҡалаһы хеҙмәтсәндәре Константиновка ҡалаһы халҡы менән бергә һәләк булыусылар иҫтәлегенә «Шахтерҙар иҫтәлегенә» обелискын ҡуя. Һәйкәлгә былай тип яҙыла: «1918 йылда аҡ гвардеецтар тарафынан йыртҡыстарса язаланыусылар шахтылар хәтерендә мәңге йәшәр. Атайҙарыбыҙ төҙөп өлгөрмәгәнде беҙ төҙөрбөҙ, улар йырлап бөтөрмәгәнде беҙ йырлап бөтөрөрбөҙ».
Шахты таусылары төҙөткән обелискыға яҙын Константиновск халҡы сәскәләр һала. Тулыһынса Совет власы Константиновскиҙа 1920 йылдың 9 ғинуарында урынлаштырыла, шуға күрә ҡала урамдарының береһенә (элекке Дон урамы) 9 ғинуар атамаһы бирелгән (1905 йылдың 9 ғинуары менән бутамаҫҡа).
Әҙәбиәт
Сорокин П. Никто не забыт, ничто не забыто.//Донские огни.-2013.-4 мая.
Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы
Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы  (21 сентябрь 1916 йыл — 21 июль 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1916 йылдың 21 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Мулла ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ҡалаһы эсендә) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.
БАССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы 1937 йылда БАССР Конституцияһына ярашлы булдырыла. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, СССР Конституцияһы, РСФСР Конституцияһы һәм Башҡорт АССР-ы Конституцияһы тарафынан Башҡорт АССР-ы ҡарамағына ҡалдырылған бөтә һорауҙарҙы хәл итергә тулы хоҡуҡлы Башҡорт АССР-ы дәүләт власының юғары органы булып тора. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы эшмәкәрлеге мәсьәләләрҙе коллектив, ирекле, эшлекле тикшереү һәм хәл итеүгә, асыҡлыҡҡа, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы алдында уның булдырған органдарының даими отчет биреүенә, граждандарҙы дәүләт һәм йәмәғәт эштәре менән идара итеүгә киңерәк йәлеп итеүгә, даими йәмәғәт фекерен иҫәпкә алыуға нигеҙләнә.
Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы
Биографияһы
Башланғыс белем алған. Колхозда, «Туймазыбурнефть» тресының 1-се быраулау контораһында эшләгән.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың декабрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырылған.
БАССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
Башта Башҡорт АССР-ы Юғары Советы түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: БАССР, Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 106-сы йорт.
XX быуаттың 90-се йылдарында Башҡорт АССР-ы Юғары Советы түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан бинаға күсә: Өфө ҡалаһы, Зәки Вәлиди урамы, 40, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Йорто.
Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы
Биографияһы
1942 йылдың 26 апреленән Бөйөк Ватан һуғышының Брянск, Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Үҙәк, Белоруссия, 2-се һәм 1-се Белоруссия фронттарында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) составында хеҙмəт итə.
1943 йылдың 27 сентябрендә 58-се гвардия полкының ҡылыс взводы командирының ярҙамсыһы, өлкән сержант Шакир Ғәтиәтуллин үҙенең взводы менән Белорус ССР-ның Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы тирәһендә тәүгеләр рәтендә Днепр йылғаһы аша сыға. Ҡул алышында взвод дошман траншеяһын биләгән һәм йылғаның уң ярында нығына. Йылғаның үрге ағымындағы яр буйында ҡыуаҡлыҡтарҙа ултырған немец пулемётсыһы совет подразделениелары йылға аша сыҡҡан урынды бер туҡтауһыҙ утҡа тотоп уларға яр буйына төшөргә мөмкинлек бирмәй. Командир приказына ярашлы, Ғәтиәтуллин немец оборонаһы һыҙығы аша шыуышып үтә, тартып алынған пулемёттан атып дошман пулемёт расчётын юҡ итә.
БАССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
Башҡорт АССР-ының беренсе саҡырылыш (1938—1947) Юғары Советы депутаттары исемлеге :
Ҡыҙыҡлы факттар
Сталин Иосиф Виссарионович Өфө ҡалаһының Өфө-Ленин, Сталин округтарынан I, II, III саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты була.
Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы
Биографияһы
Һуғыш тамамланғандан һуң «Туймазыбурнефть» тресының 1-се һанлы быраулау контораһында — быраусы, бырау эштәре идаралығының өлкән механигы була.
1972 йылдың 21 июлендә вафат була. Октябрьский ҡалаһы зыяратында ерләнә.
БАССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
Әҙәбиәт
Парламентаризм в Башкортостане. История и современность. Документы и материалы. ГРИ Башкортостан. Кн. 2. Составитель В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. Уфа, 2005. ISBN 5-8258-0204-5.
Һылтанмалар
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың рәсми сайтында БАССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
Янаульские зори (гәзит)
«Янаульские зори» (Яңавыл таңнары) Яңауыл районы һәм Яңауыл ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите, аҙнаһына дүрт тапҡыр — шишәмбе, шаршамбы, кесаҙна, шәмбе көндәрендә урыҫ һәм татар телдәрендә баҫыла.
Кропивницкий
Кропивни́цкий (Кропивни́цький, 1924 йылға тиклем — Елисаветград; 1934 йылға тиклем — Зиновьевск; 1939 йылға тиклем — Кирово; 2016 йылға тиклем — Кировоград, Кіровогра́д) — Украинаның үҙәгендәге ҡала, Кировоград өлкәһенең һәм Кировоград районының административ үҙәге, сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәге. Ҡалала автомобиль юлдары бәйләнешә, Кировоград аэропорты урынлашҡан. 2016 йылда ҡаланың исеме үҙгәртелә.
Кропивницкий Приднепровск ҡалҡыулығында Ингул йылғыһының уйһыулығында, Сугоклея һәм Бианки йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Торлаҡ пунктың майҙаны — 10,3 мең га. Халҡы — 254,103 кеше (2001 йылғы мәғлүмәт буйынса), ҡала советындағы башҡа тораҡ пункттар менән — 262,543 кеше.
1775 йылдан ҡала булып иҫәпләнә. Ҡалала сәнәғәт,мәҙәниәт үҫеш ала ; беренсе украин театры асыла.
1939 йылда Кировоград өлкәһенең үҙәге була. Ҡалала 70-кә яҡын сәнәғәт предприятиеһы эшләй, социаль инфраструктура үҫеш алған, күп һанлы белем биреү һәм мәҙәниәт учреждениелары эшләп килә.
Туғандаш ҡала — Добрич (Болгария).
Эске бүленеш
Ҡала 2 районға бүленә:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Крушельницкая Саломея Амвросиевна
Саломея (йәки Соломия ) Амвросиевна Крушельницкая (Соломія Амвросіївна Крушельницька, 11(23) сентябрь 1872 йыл Белявинцы ауылы, Галиция, Австро-Венгрия, хәҙер Тернополь өлкәһенең Бучачский районы — 16 ноябрь 1952 йыл, Львов, Украина) — украин опера йырсыһы, педагог.
Бала сағы
Саломея Крушельницкая 1872 йылдың 11 (23) сентябрендә Галицияла (Австро-Венгрия), Белявинцы ауылында (хәҙер Тернополь өлкәһенең Бугачский районы,Украина) грек католик руханийы ғаиләһендә тыуған. Сығышы боронғо һәм затлы нәҫелдәрҙең береһенән. Олатаһы Григорий Савчинский (1804—1888), украин сиркәү һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. Һеңлеһе — Анна — шулай уҡ опера йырсыһы.
1873 йылда ғаилә бер нисә тапҡыр күсенә: башта Осовцыға, һуңынан — Иҫке Петликовцыға, ҡайһы ваҡыт Крушельницкийҙар ғаиләһе Көнсығыш Бескид тауҙары итәгендә —Станиславщиналағы Тисов ауылында йәшәй. 1878 йылда улар Тернополь эргәһендәге Белая ауылына күсеп килә, унан инде бер ҡайҙа ла күсенмәйҙәр.
Саломея үҫмер сағынан йырлай башлай. Туранан-тура ауылдаштарынан өйрәнгән йырҙарҙы күп белә. Саломея Крушельницкаяның балалыҡ йылдары тураһында Мария Михайловна Цибульская —Крушельницкийҙарҙың танышы хәтерләй:"Беҙҙә йәш Саломеяны хәтерләйҙәр, кистәрен ул ҡыҙҙар компанияһында ҡайҙалыр баҡсала йәки майҙанда йырлай торғайны. Шул саҡта уҡ уның тауышы көслө, матур ине һәм башҡаларынан бик ныҡ айырылып торҙо."
Тернополь гимназияһында уҡыуы
Музыкаль әҙерлек нигеҙҙәрен Саломея Тернополь гимназияһында ала, унда имтихандарҙы экстерн тапшыра. Бында ул гимназистарҙың музыкаль түңәрәгендә йөрөй, түңәрәккә шулай уҡ Денис Сичинский (һуңынан билдәле композитор, Галицияла тәүге музыкант-профессионал) ҡушыла.
1883 йылда Тернополдә Шевченко концертында Саломеяның тәүге сығышы була. Ул «Руська бесида» йәмғиәте хорында йырлай. Был хор концерттарының береһендә 1885 йылдың 2 авгусында Иван Франко ҡатнаша, ул Украина, Рәсәй һәм Болгария студенттары, композитор О. Нижанковский һәм рәссам, шағир К. Устиянович менән бергә ил буйлап сәйәхәт итә.
Львов консерваторияһында уҡыуы
1891 йылда Саломея Галиция музыка йәмғиәтенең Львов консерваторияһына инә, унда фортепиано һәм опера йыры класында уҡый. ҡыған ваҡытта уның тәүге яңғыҙ сығышы була: 1892 йылдың 13 апрелендә Г. Ф. Генделдең «Мессия» ораторияһында төп партияны башҡара.1893 йылда Саломея Амвросиевна Львов консерваторияһын миҙал менән тамамлай. С. Крушельницкаяның консерватор дипломында былай тип яҙылған:"Был дипломды Саломея Крушильницкая, өлгөлө тырышлығы һәм ғәҙәттән тыш уңыштары арҡаһында көмөш миҙал менән билдәләнгән художество белем алыу дәлиле булараҡ ала…"
Опера сәхнәһендә
1893 йылдың көҙөндә Саломея Миланға (Италия) профессор Фаусте Креспиға уҡырға китә. Киләһе 1894 йылдан ул Львов операһында дебют яһап, тамашасыларҙың һөйөүен яулай.
1890 йылдарҙың икенсе яртыһында донъя театрҙары сәхнәләрендә уның триумфаль сығыштары башлана: 1896 йылдан — Италияла, шулай уҡ Львовта, Краковта, Одессала, 1898—1902 йылдарҙа — Варшавала, 1902 йылда — Европа, Америка һәм Африканың (Испания, Франция, Португалия, Россия, Польша, Австрия, Мысыр, Аргентина һәм Чили) иң яҡшы театрҙарында. Саломея Д. Вердиҙың «Аида» һәм «Трубадур», Ш.Гуноның «Фауст», С.Монюшконың «Зачарованный замок» («Страшный двор»), Д. Мейерберҙың «Африканка», Д. Пуччиниҙың «Манон Леско» һәм «Чио-Чио-сан» («Мадам Баттерфляй»), Ж. Бизеның «Кармен», Р. Штраустың «Электра», П. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» һәм «Пиковая дама» операларында партиялар башҡара.
1896 йылда Крушельницкая Кремонда, Краковта, Триеста гастролдәрҙә була. 1896 йылдан 1897 йылдың мартына тиклем итальян труппаһы составында Одесса опера театрында утыҙ биш сығышта ҡатнаша. Ошо уҡ йылда Көньяҡ Америка, Бергамо, Парма буйлап гастролдәрҙә була. 1902 йылда — Парижда гастролдә. Ә 1908 йылда — Мысырҙа гастролдә, бында ул Пуччини менән бергә йырлай. Италия королеваһы саҡырыуы буйынса йырсы 1925 йылда концертта ҡатнаша, ә һуңыраҡ 1927 йылдан 1928 йылға тиклем Америка Ҡушма Штаттары һәм Канада буйлап ҙур турне башҡара
1910 йылда С. Крушельницкая Италияның билдәле адвокаты, Виареджо мэры Чезаре Риччони менән никахҡа инә. Улар Буэнос-Айрес ҡорамдарының береһендә никахҡа ингән. Чезар һәм Саломея өйләнешкәндән һуң Виареджо ҡалаһында (Италия) төпләнәләр. Бында Саломея вилла һатып ала, уны «Саломе» тип атай.
1920 йылда Крушельницкая дан зенитында һуңғы тапҡыр Неаполдә Р. Вагнерҙың «Лоэнгрин» һәм «Лорелея» операларында сығыш яһап, опера сәхнәһен ҡалдыра. Артабанғы ғүмерен Саломея һигеҙ телдә йыр башҡарып, камералы концерт эшмәкәрлегенә бағышлай. Украина, Европа, Америка буйлап турнела ҡатнаша. 1894—1923 йылдарҙа ул йыл һайын тиерлек Львов, Тернополдә, Стры, Бережаныла, Збаражда, Черновцыла һәм Галицияның башҡа ҡалаларында концерттар менән сығыш яһай. Уны И. Франко, М. Павлик, О. Кобылянская, Н. Лысенко, Д. Сичинский һәм Галицияның, Днепр буйының башҡа бик күп эшмәкәрҙәре менән ныҡлы дуҫлыҡ ептәре бәйләгән.
Йырсының ижади эшмәкәрлегендә Т. Г. Шевченко һәм И. Я. Франко иҫтәлегенә арналған концерттар айырым урын биләй. Был концерттарҙа ҡатнашыу өсөн ул йыш ҡына Көнбайыш Украинаға килә.
1929 йылда Римда С. А. Крушельницкаяның һуңғы гастроле үтә.
1938 йылда Крушельницкаяның ире Чезаре Риччони вафат була. 1939 йылдың авгусында йырсы Галицияға килә һәм Икенсе бөтә донъя һуғышы башланыу сәбәпле Италияға ҡайта алмай. 1939 йылдың ноябрендә Көнбайыш Украинаның СССР-ға ҡушылыуынан һуң, Львовтағы артистың йорто национализациялана, уға дүрт бүлмәле фатир ҡала, унда йырсы апаһы Анна менән йәшәй. С. Крушельницкая немец баҫып алыуы ваҡытында бик ныҡ мөхтәжлек кисерә, шуға күрә шәхси вокал дәрестәре бирә.
Һуғыштан һуңғы осорҙа С. Крушельницкая Н. В. Лысенко исемендәге Львов дәүләт консерваторияһында эшләй башлай. Әммә уның уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге яңы ғына башланһа ла, саҡ-саҡ тамамланмай ҡала. «Милләтселек элементтарынан кадрҙарҙы таҙартҡанда» ул консерватор дипломының булмауында ғәйепләнә. Һуңынан диплом ҡаланың тарихи музейы фондында табыла.
Советтар Союзында йәшәп һәм уҡытып, Крушельницкая, күп һанлы мөрәжәғәттәренә ҡарамаҫтан, оҙаҡ ваҡыт, Италия подданныйы булып ҡалып, совет гражданлығын ала алмай. Ниһайәт, итальян виллаһын һәм бөтә мөлкәтен совет дәүләтенә тапшырыу тураһында ғариза яҙып, Крушельницкая СССР гражданы исеменә лайыҡ була. Вилланы шунда уҡ һаталар, хужаһына уның хаҡының бик аҙ өлөшөн ҡаплайҙар.
1951 йылда Саломея Крушельницкаяға СССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеме бирелә, ә 1952 йылдың октябрендә, вафатына бер ай ҡалғас, Крушельницкая профессор исемен ала.
1952 йылдың 16 ноябрендә Саломея Крушельницкая вафат була. Уны Львовта Лычаков зыяратында дуҫы һәм остазы — Иван Франконың ҡәбере янында ерләйҙәр.
«Мадам Баттерфляй»
1904 йылдың 17 февралендә Миландың «Ла Скала» театрында Джакомо Пуччини үҙенең «Мадам Баттерфляй» исемле яңы операһын тәҡдим итә. Йырсылар Розина Сторкио, Джованни Дзенателло, Джузеппе де Луки ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, спектакль уңышһыҙлыҡҡа тарый.
Шунан һуң Пуччини операны эшкәртә, һәм 29 майҙа Брешиа ҡалаһында «Гранде» театры сәхнәһендә «Мадам Баттерфляй» яңы редакцияһының премьераһы була, төп ролдә Саломея Крушельницкая сығыш яһай. Был юлы бөтөнләй ул башҡаса ҡабул ителә. Тамашасы сәхнәгә артисты һәм композитор ете тапҡыр саҡырып сығара. Пуччини спектаклдән һуң Крушельницаға «Һоҡланғыс һәм һөйкөмлө Баттерфляй» тип яҙылған портретын ебәрә.
С. Крушельницкаяның музыкаль-мемориаль музейы
Иван Франконың Львов әҙәби-мемориаль музейының бүлеге булараҡ Саломея Крушельницкаяның Музыкаль-мемориаль музейын ойоштороу тураһында ҡарар 1979 йылдың 13 февралендә Львов өлкә халыҡ депутаттары советының башҡарма комитеты менән ҡабул ителә. 1988 йылда Чернышевский урамындағы 23-сө йорттан кешеләр икенсе ҡаттан күсерелә. Биналар ремонтланғандан һәм реставрацияланғандан һуң музей экспозицияһы төҙөлә, ул Иван Франко музейы хеҙмәткәрҙәре төҙөгән һәм билдәле ғалим-музыка белгестәре рецензиялаған тематик-экспозиция планы нигеҙендә төҙөлә. Музейҙы асыу тантанаһы 1989 йылдың 1 октябрендә була, әммә реставрация эштәре йыл ярымға һуҙыла.
С. Крушельницкаяның Львовтағы музыкаль-мемориаль музейы 1991 йылдың яҙында эшләй башлай. Тәүҙә ул Иван Франконың Львов әҙәби-мемориаль музейында бүлек булараҡ асыла, ә 1995 йылда үҙаллы дәүләт учреждениеһына әүерелә.
Музейға С.Крушельницкаяның бер туғаны Одарка Карловна Бандровская нигеҙ һалған. Ул бөтә ғүмерен Саломея Крушельницкаяның иҫтәлеген һаҡлауға һәм данын арттырыуға арнаған. Уның архивы музей экспозицияһының нигеҙенә әйләнде һәм бөтә фонд йыйылышының мөһим өлөшө булып тора. С.Крушельницкая ижадын өйрәнеүселәр Михаил Головащенко һәм Иван Деркач тарафынан музейға тапшырылған экспонаттар ҙур ҡиммәткә эйә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Гавала йорто
Тарихы
Торлаҡ йорттоң беренсе хужаһы — сығышы буйынса грек милләтле Рәсәй биржа йәмғиәте ағзаһы Николай Антонович Гавала. Документтар буйынса, 1913 йыл да йорт менән Мария Николаевна Гавала идара итә, күрәһең, ул уның ҡатыны була. Гавала ғаиләһе Ростовтан Граждандар һуғышы йылдарында китә. Совет власы килгәндән һуң, йорт дәүләткә тапшырыла һәм ул коммуналь фатирҙарға бүленә. Һуңынан йорт бер нисә тапҡыр төҙөкләндерелә.
Архитектураһы
Ике ҡатлы торлаҡ йорт Пушкин урамында урынлашҡан. XIX быуат аҙағындағы башҡа бик күп йорттар кеүек үк, уның архитектураһында төрлө стиль элементтары ҡушылған. Ҡабырғанан ике арка урынлашҡан: һул яҡтан төп инеү урыны һәм уң яҡтан ихатаға сығыу юлы. Инеү ҡапҡаларының ҡойоп эшләнгән рәшәткәләрендә «Н» һәм «Г» хәрефтәре яҙылған. Төп инеү ишегендә лә тәүҙә ике ҙур булмаған ҡойолған рәшәткәләр була, бөгөнгәсә уның береһе генә һаҡланған. Беренсе ҡаттың диуарҙары руст менән биҙәлгән. Тәҙрә уйымдары төрлө йөҙлөктәр менән матурланған. Ҡабырғаларҙағы ҡапҡалар өҫтөндәге икенсе ҡатта тар тәҙрәләр өсәрләп яҡынайтылған. Үҙәк өлөштә икешәрләп яҡынайтыоған ике пар тәҙрә бар. Фасад ярымколонналы парапеттар һәм декоратив кронштейндар менән тамаланған. Мансарда ҡаты ның үҙгәртелгән.
Труновтың утар йорто
Трунов утар йорто — Дондағы Ростов ҡалаһындағы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Заманса адресы: Темерницкий урамы, 13.
Тарих
1880-се йылдарҙа хәҙерге Дондағы Ростовтың иҫтәлекле Трунов йорто урынының адресы Темерницкая урамы, 33 -cө һанлы йорт булған. Йорт торған ерҙең һәм ундағы ҡоролмаларҙың хужаһы Нахичеванда шарап һатыу менән шөғөлләнгән Еремей Айвазов була. 1888 йылдан алып ул йорт мещан Георгий Трунов милкенә күсә. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында йорттоң адресы — Темерницкая урамы, 37 булған. Яҡынса ошо ваҡытта утар йортона әйләнгән. Уның киң ишек алдында ике ҡатлы ҡалай оҫтаханаһы — Георгий Труновтың табыш сығанаҡтарының береһе — һыя. 1907 йылда утар йортоноң хужаһы булып уның ҡустыһы Иван Васильевич Трунов тора. Бер нисә йылдан ул йортто Дондағы Ростов ҡала йәмәғәт банкына 2,5 мең һум ссуда алыу өсөн аманатлыҡҡа бирә.
1914 йылдың йәй башында Трунов утар йортон Евдокия Рудудухина 5000 һумға һатып ала. Евдокия Рудухина Дон өлкәһе Черкасск округы Аҡсай станицаһы казағының ҡатыны була. Йорттоң майҙаны 32,25 сажин тәшкил иткән. 1920-се йылдарҙа йорт хөкүмәткә күсә. Йорттоң хужабикәһе Мәскәү урамына ҡуртымға алынған фатирға күсергә мәжбүр ителә. Уның бер нисә тапҡыр йортто уға ҡайтарыуҙарын һорауына ҡарамаҫтан, йорт элккесә хөкүмәт ҡарамағында ҡала. XXI быуатта бында адвокаттар кабинеттары урынлаша.
Латипов Ғабдрахман Хәким улы
Латипов Ғабдрахман Хәким улы  (1917 — 25 ғинуар 1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
1917 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Иҫке Бәшир ауылында тыуған.
1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
Дала, Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө, 2-се һәм 1-се Украина фронттарында хеҙмəт итə.
Батырлығы
Сержант Латипов 1945 йылдың 25 ғинуарында Бреслау ҡала янында Одер йылғаһы ана сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң лайыҡ була.
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 10 апрелендә бирелә.
Сайранов
Сайранов — фамилия.
Ураҙа байрамы
Ураҙа́ байра́мы (Ғәйет әл-Фитр; (عيد الفطر) — иң мөһим мосолман байрамдарының береһе. Рамаҙан айы дауамында башҡарылған ураҙа тотоу тамамланып, Шәүүәл айының тәүге өс көнө буйы билдәләнә.
Тарих
Ураҙа байрамы мосолмандарҙың төп ике байрамдарының береһе булып тора. Был байрамды билдәләү Мөхәммәт пәйғәмбәр заманынан, 624 йылдан алып башлана.
Тәртибе
Диндарҙар бер-береһен «Ғәйет мөбәрәк булһын» тип сәләмләйҙәр. Байрам көнө алдынан һәм шул көндө мотлаҡ рәүештә саҙаҡа — Фытыр йыйыла. Йыйылған саҙаҡа мохтаждарға таратыла.
Байрам көнөндә мосолмандар ғәйет (байрам) намаҙын ҡылалар, иң яҡшы кейемдәр кейәләр, традицион аш-һыуҙар әҙерләп байрам табыны ҡоралар, күршеләрен, туғандарын һәм дуҫтарын ҡунаҡҡа саҡыралар, күңел асалар.
Балалар был көндө төрлө уйындарҙа ҡатнашалар, күршеләрен тәбрикләйҙәр — улар яуап итеп балаларға тәм-том тарата. Был көндө шулай уҡ ярлыларға хәйер-саҙаҡа биреү, бүләктәр тапшырыу һәм бер-береһенән ғәфү үтенеү йолаһы бар.
Байрам көнөндә мәсеттә ике рәкәғәт ғәйет намаҙы уҡыла, унан һуң өгөт-нәсихәт итеп, халыҡҡа хөтбә әйтелә. Ғәйет намаҙын Мөхәммәт пәйғәмбәр мәсеттән ситтә — ҡырҙа уҡыған.
Байрам көндәре
Байрам көнө тип Шәүүәл айының беренсе көнө тип иҫәпләнә, әммә йола буйынса мосолман илдәрендә мәктәптәр, учреждениелар һәм кибеттәр ике йәки өс көн дауамында эшләмәй.
Хәҙистәр
Пророк Мухаммад (да благословит его Всевышний и приветствует) говорил: «Кто выстаивал ночную молитву в ночь на ‘Идуль-фитр (Ураза-байрам) и в ночь на ‘Идуль-адха (Курбан-байрам), веря в воздаяние от Всевышнего, сердце того не умрет в день, когда сердца [многих] умрут»
Рассказал нам Муса ибн Исмаил, рассказал нам Хаммад ибн Хумейд от Анаса, что он сказал: "Когда прибыл посланник Аллаха, мир ему и благословение Аллаха, в Медину, у её жителей было два (праздничных) дня, которые они отмечали играми. Он спросил их: «Что это за два дня?» Ему ответили: «Эти два дня мы отмечали играми ещё во времена язычества». Тогда сказал посланник Аллаха, мир ему и благословение Аллаха: «Поистине, Аллах заменил их двумя лучшими днями: днем Жертвоприношения и днем Разговения»
От Укбы ибн Амира сообщается, что посланник Аллаха (мир ему и благословение Аллаха) сказал: «День Арафа, день Жертвоприношения и три дня ташрика — это наши дни Ида (праздники), о мусульмане».
Рәсәйҙә
Ураҙа ғәйетенең беренсе көнө Адыгея, Башҡортостан (1992 йылдан алып), Дағстан, Ингушетия, Ҡабарҙы-Балҡар, Ҡарасай-Черкес, Татарстан, Чечен һәм Ҡырым республикаларында рәсми рәүештә ял байрам көнө тип билдәләнә.
Фәрхетдинов
Фәрхетдинов — фамилия.
Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы
Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы (16 сентябрь 1913 йыл — 5 февраль 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Ғилемхан Иҙрис улы Иҙрисов 1913 йылдың 16 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Абзан ауылында тыуған.
1932 йылдан 1936 йылғаса Ленинград ҡалаһында заводта эшләй. 1937—1939 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хәрби хеҙмәттә була. Артабан эшләүен Стәрлетамаҡ ҡалаһында дауам итә.
Бөйөк Ватан һуғышына 1942 йылда китә, Дон, Дала, 2-се һәм 1-се Украина фронттарында хеҙмəт итə. Сталинградты обороналауҙа, Польшаны фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнаша.
Һуғыштан һуңғы тыныс йылдарҙа үҙенең тыуған Благовар районында йәшәй һәм ауыл Советы рәйесе булып эшләй, артабан Чемкент ҡалаһында ғүмер кисерә.
Ғилемхан Иҙрис улы 1977 йылдың 5 февралендә Башҡортостандың Күмертау ҡалаһында вафат була.
Батырлығы
Гвардия өлкән сержанты Ғилемхан Иҙрисов 5-се гвардия армияһының 290-сы уҡсылар полкында орудие командиры булып хеҙмәт итә. Польша биләмәләрен фашистарҙан азат иткәндә, Нида йылғаһы аша сыҡҡанда һәм Кронштадт ҡалаһын штурмлағанда күрһәткән батырлыҡтары өсөн ҡыйыу яугиргә 1945 йылдың 10 апрелендә Советтар Союзы Геройы тигән маҡтаулы исеме бирелә.
Адугак (утрау)
Адугак (Adugak Island) — Алеут утрауҙары теҙемендәге утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә. Көнбайыш Алеут халыҡ иҫәбен алыу зонаһына ҡарай.
Умнак утрауының төньяҡ-көнбайышынан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оҙонлоғо 2 км тирәһе. Адугак утрауы, юҡҡа сығып барған сивучтарҙың ятыу урыны булғанға дәүләт тарафынан һаҡлана.
Огни Агидели (гәзит)
«Огни Агидели» — Ағиҙел ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите, аҙнаға 2 тапҡыр баҫыла.
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «„Башҡортостан Республикаһы“ Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.
Садиҡов
Садиҡов — төрки фамилия.
Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы
Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы (10 август 1918 йыл — 3 август 1976 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар дивизияһының инструктор-снайперы, өлкән сержант. Барлығы 502 дошманды юҡ иткән (1944 йылдың 17 ғинуарына ҡарата).
Биографияһы
Әхәт Әбделхаҡ улы Әхмәтйәнов 1918 йылдың 10 авгусында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының Маҡар ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Әбделхаҡ Әхмәтйән улы Ҡарамышев (1878—?) Рус-япон һәм Беренсе донъя һуғыштары ветераны, 1937 йылда репрессияланған. Милләте — башҡорт.
Маҡар урта мәктәбенең ете синыфын тамамлағас, 1935 йылда Бөрйән районының Әтек тулы булмаған урта мәктәбендә уҡыта. Сермән педагогия училищеһында белем ала. Ситтән тороп Одесса ҡалаһындағы химик технология университетында уҡый.
1938 йылдың 15 апреленән Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә башлай. 1939 йылдың 30 ноябренән 1940 йылдың 13 мартына тиклем совет-фин һуғышында ҡатнаша.
1941 йылдың 22 июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, июлдә 166-сы махсус уҡсылар батальоны составында хеҙмәт итә. 1941 йылдың 5 авгусында контузия ала, артабан 549-сы махсус уҡсылар батальоны составында хеҙмәт итә. 1942 йылдың 5 ғинуарында Калинин фронтында яралана. 1942 йылдың авгусынан Ленинград фронтының Ораниенбаум плацдармында хеҙмәт итә башлай.
1942 йылдың 11 ноябрендә 83 дошманды юҡ иткәне һәм 25 снайпер әҙерләгәне өсөн 168-се уҡсылар дивизияһының 260-сы уҡсылар полкы өлкән сержант Әхмәтйәнов «Ҡыҙыл Йондоҙ» орденына лайыҡ була. 1942 йылдан — ВКП (б) ағзаһы. 1943 йылдың 5 июнендә «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1943 йылдың 26 сентябрендә 359 дошманды юҡ иткәне һәм полкта 106 снайперҙы әҙерләгәне өсөн 168-се уҡсылар дивизияһының 260-сы уҡсылар полкы өлкән сержант Әхмәтйәнов II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була. 1944 йылдың 17 ғинуарына ҡарата дошмандың барлығы 502 офицерын һәм һалдатын юҡ итә.
1944 йылдың 1 майында госпиталдә дауаланып сыҡҡандан һуң, икенсе төркөм инвалиды бирелеп демобилизациялана. 1944 йылдың 1 июленән Маҡар урта мәктәбе директоры һәм шул уҡ ваҡытта Маҡар район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй. 1947 йылдың 23 мартынан 1949 йылдың 5 июленә тиклем Маҡар районының Һайран һәм артабан бер йыл дауамында Аҙнай урта мәктәптәренең директоры була. 1950 йылдан Бишбүләк районының Яңы Бикташ мәктәбендә директор вазифаһын үтәй.
Ғаиләһе
Ҡатыны Нажиә Ибраһимова менән бергә биш бала тәрбиәләп үҫтерәләр.
Һалйот
Һалйот — башҡорт ҡәбиләһе.