cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фойгтштедт
Фойгтштедт (Voigtstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 958 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 125 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6556 һәм автомобиль коды — KYF.
Хәлилов Венер Рамаҙан улы
Хәлилов Венер Рамаҙан улы (8 ноябрь 1939 йыл — 12 апрель 2004 йыл) — хужалыҡ, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан Стәрлетамаҡтағы химия заводында (артабан Каустик производство берләшмәһе яуаплы вазифаларҙа, шул иҫәптән предприятиенең етештереү начальнигы урынбаҫары һәм начальнигы, 1972—1980 йылдарҙа Өфөләге «Химпром» производство берекмәһенең баш инженеры, 1980—1983 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1979). Башҡорт АССР-ының 10-сы саҡырылыш (1980—1985) Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXV (1976) һәм XXVI (1981) съездары делегаты. СССР-ҙың почётлы химигы. Октябрь Революцияһы (1977) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Венер Рамаҙан улы Хәлилов 1939 йылдың 8 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ауылында (хәҙер Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһе) тыуған.
КПСС-тың XXV һәм XXVI съездары делегаты.
Халыҡ депутаттарының район, ҡала Советтары, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты.
«Урыҫ общиналары Конгресы — Юрий Болдырев хәрәкәте» һайлау блогынан (уға "«Нур» хәрәкәте"нән инә) Дәүләт Думаһына һайлана.
2003 йылда  Башҡортостан президентлығына кандидат, Башҡортостан Республикаһының Үҙәк Һайлау комиссияһы ҡарары менән ситләтелә, 2003 йылдың 25 ноябрендә Рәсәй Юғары судына бирелгән кассация ялыуы ҡәнәғәтләндерелмәй (ҡарар өс көндән һуң ғына 2003 йылдың 28 ноябрендә ҡабул ителә).
Ғилми эшмәкәрлеге
Академик, Хәүефһеҙлек, оборона һәм хоҡуҡ тәртибе академияһы профессоры (2008 йылда ябыла).
Солтанов Барый Муллағәли улы
Солтанов Барый Муллағәли улы (13 октябрь 1907 йыл — 21 ғинуар 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, пулемётсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Барый Муллағәли улы Солтанов 1907 йылдың 13 октябрендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Хәлит ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
1929—1941 йылдарҙа «Донбасс» колхозында бригадир, рәйес булып эшләй. 1941 йылдан — Ҡыҙыл Армияла.
1942 йылдың ғинуарынан Калинин һәм Брянск фронттарында хеҙмəт итə, дүрт тапҡыр яралана, күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
2‑се Белоруссия фронтында 50‑се армия 380‑се уҡсылар дивизияһы 1264‑се уҡсылар полкының пулемёт отделениеһы командиры була.
1944 йылдың 26—30 мартында Белорус ССР-ы Могилёв өлкәһе Виляга утары тирәһендәге хәрби операциялары осоронда өлкән сержант Солтанов үҙенең станок пулемёты уты менән 20-гә яҡын немец һалдаттарын һәм офицерҙарын юҡ итә.
1944 йылдың 31 мартында 380‑се уҡсылар дивизияһы буйынса 83-сө һанлы приказға ярашлы III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 6—7 июлендә Белорус ССР-ы Минск өлкәһе Смолевич районы Пятигодка (Пятилетка) совхозы тирәһендә 1264‑се уҡсылар полкының пулемёт отделениеһы командиры өлкән сержант Солтанов пулемёт расчёты менән дошмандың контрһөжүмдәрен умело ҡаға, үҙенең һалдаттары сафтан сыҡҡас, пулемёттан бер үҙе ут асыуын дауам итә, ҡамауҙан сығырға ниәтләгән дошмандың һигеҙ контрһөжүмен кире ҡаға һәм 150 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Был алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн 1945 йылдың 24 мартында, Барый Солтанов үлгәндән һуң, Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Артабан 269-сы уҡсылар дивизияһы 1020-се уҡсылар полкы взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1945 йылдың 21 ғинуарында Белорус ССР-ы Белосток өлкәһе Говоров районы (хәҙерге Польша Подляск воеводствоһы) Винна-Посвентна ауылы янындағы алышта батырҙарса һәләк була. Залендже ауылында ерләнә.
Чуватка
Чуватка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кевда йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Зөлфәр (исем)
Зөлфәр — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Билдәле шәхестәр
Хисмәтуллин Зөлфәр Фазыл улы (11 июль 1923 йыл — 6 апрель 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1964 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973).
Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы (4 ғинуар 1930 йыл — 24 ғинуар 2017 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы, тыл һәм хеҙмәт ветераны. 1947—1990 йылдарҙа Бөрйән районы «Ҡыҙыл таң» колхозында мал ҡараусы, көтөүсе һәм ферма мөдире. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты (1962—1966). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1973) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2015).
Мадаха (йылға)
Мадаха (Москвина) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шанж-Еган
Шанж-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александровка (Мәләүез районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 520 кеше. Почта индексы — 453877, ОКАТО коды — 80241805001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (92 %).
Тарихы
Александровка ауылы Воскресенск баҡыр иретеү заводына ҡараған. 1795 йылда ауылда 214 ир-ат йән булған. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу күрһәтеүенсә, 520 йортта 3144 кеше йәшәгән.
Урамдары
Исемдәре :
Дияс (исем)
Дияс — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Дияс исеме испан теленән көн, көндөҙ тип аңлатыла.
Билдәле шәхестәр
Дияс Избасаров — Рәсәй еңел атлетсыһы.
Бодли китапханаһы
Бодли китапханаһы[сн 1],   (Bodleian Library) —   Оксфорд  университеты  китапханаһы. Китапхана Ватикан китапханаһынан — Европалағы иң боронғо тип һаналыуға хоҡуҡ, Британия китапханаһынан  Бөйөк Британиялағы  иң ҙур китап йыйылмаһы тигән титулды тартып алыуға дәғүә итә.
Тарихы
Китап йорто тарихы XIV быуатта Вустер епискобы Уильям Кобен (вафаты — 1327 йыл) васыяты буйынса нигеҙләнгән Оксфорд ҡалаһындағы китапхананан  башлана. Күп булмаған сынйырлы китаптар тупланмаһы Хай-стритта Оксфорд университеты сиркәүенең төньяҡҡа ҡараған өлөшө өҫтөндә урынлаштырылған була.
1602 йылда Томас Бодли китапхананы тергеҙә, уны яңы биналар менән тәьмин итә. Ул китапханаға үҙенең китаптар йыйылмаһын тапшыра,  Төркиәнән, Ҡытайҙан китаптар ҡайтартыуҙы хәстәрләй. Киләһе быуаттарҙа тағы бер нисә бина төҙөлә, улар араһында — британ палладиолығы шедевры булған Радклиф ротондаһы (1737—1769).
Китапхана манускриптары араһында Борис Годунов хакимлығы осорондағы рус ауыҙ-тел фольклоры ҡомартҡылары тупланмаһы бар.
Шахлин Борис Анфиянович
Шахлин Борис Анфиянович (27 ғинуар 1932 йыл, Ишим, Төмән өлкәһе — 30 май 2008 йыл, Киев, Украина) — гимнаст, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1955). Ете тапҡыр Олимпия уйындары чемпионы (1956 — конь өҫтөндәге күнегеүҙәр, командалар ярышы; 1960 — абсолют беренселек, конь өҫтөндәге күнегеүҙәр, брустарҙағы күнегеүҙәр, таянып һикереү; 1964 — перекладиналағы күнегеүҙәр). Абсолют донъя (1958), Европа (1955), СССР (1954, 1957—1960, 1963) чемпионы. Күпбәйгенең айырым төрҙәрендә донъя (1954, 1958), Европа (1955,1963), СССР (1957—1964) чемпионы. СССР Кубогына эйә (1955—1962).
Биографияһы
Бори́с Анфия́нович Шахли́н 12 йәшендә үкһеҙ етем ҡара, малай ҡәрҙәрше менән икеһен өләсәһе тәрбиәләй. 1944 йылда гимнастика секцияһына яҙыла. В. А. Порфирьев беренсе остазы була, ул малайҙа яуаплылыҡ тәрбиәләй һәм бер ни алдында баҙап ҡалмаҫҡа, бирешмәҫкә, аҡтыҡ көскә тиклем көрәшергә өйрәтә. Киев физкультура институтына уҡырға барырға ла ул кәңәш бирә. 1955 йылда Борис Киев физик культура институтын тамамлай.
Тәжрибәле тренер А. С. Мишаковта (уның тәрбиәләнеүселәре иҫәбендә — легендар гимнаст Лариса Латынина) шөғөлләнә, 22 йәшендә тәүге тапҡыр СССР йыйылма командаһы составында Римға донъя чемпионатына бара, команда беренселегендә еңә. Шул уҡ йылды беренсе тапҡыр СССР-ҙың абсолют чемпионы була. 1956 йылда Олимпия уйындары алтынына лайыҡ була. Өс Олимпиадала ҡатнашып (1956—64), бөтәһе 7 алтын награда яулай. Шахлин үҙен һәр ваҡыт тыныс тота, үҙ көсөнә ышана. ФРГ-ла үткән Европа беренселегенән һуң (1955) журналистар уны ярыш майҙанына сығып, бөтә көнәркәштәрен иҙеп сыҡҡан «рус айыуы» тип атай.
1964 йылдан КПСС ағзаһы. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң Киев физкультура институтында уҡыта. 1968 йылда халыҡ-ара категориялы судья була. 1970-се йылдар башында уны Халыҡ-ара гимнастика федерацияһының техник комитеты вице-президенты итеп һайлайҙар.
Ҡыҙыҡлы факттар
1969 йылдың 25 мартында Монголия почтаһы почта маркалары серияһын сығара (№ 520—527 + почта блогы № 120). 525-се номер аҫтындағы 60 монге номиналлы маркаға конь өҫтөндә күнегеү эшләп торған Борис Шахлин төшөрөлгән.
Ишимда Б. А. Шахлин һәйкәле
Ишим ҡалаһында Борис Шахлинға һәйкәл ҡуйылған.
Иҫән сағында спортсыны «тимер Шахлин» тип йөрөтәләр. Һәйкәлде авторҙар, гимнастың һынмаҫ холҡон, ныҡлығын, көсөн һәм еңеүгә ихтыярын кәүҙәләндереп, тутыҡмаҫ ҡоростан эшләй.
Потёмкин Василий Васильевич (физик)
Биография
1917 йылдың 6 авгусында Ровно ҡалаһында тыуған, ата-әсәһе унда рус армияһының ялан госпиталендә эшләй. Табип һәм химик Потемкин Василий Васильевичтың улы. 1930 йылдар башынан Мәскәүҙә йәшәй, унда атаһы Мәскәү дәүләт университетының химия факультетында уҡыта.
1935 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә һәм уны тамамлағандан һуң (1940) аспирантураға ҡабул ителә. Шул уҡ йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла, Байкал аръяғы хәрби округында хеҙмәт итә. Һуғыш башлағандан һуң хәрби-сәйәси училищеға ебәрелә. 1942 йылдың февраленән 1944 йылдың мартына тиклем — хәрәкәт итеүсе армияла, 1142-се артиллерия полкының батальон комиссары.
1944 йылдан 5-се ғилми-тикшеренеү институтында инженер, радиолокацион станциялар эшләүҙә һәм уларҙы хәрби эксплуатациялау шарттарына әҙерләүҙә ҡатнаша.
1946 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты аспирантураһында уҡыуын дауам итә һәм диссертация яҡлағандан һуң университетта тирбәлеүҙәр физикаһы кафедралһында фәнни эш алып бара һәм уҡыта.
1971 йылдан — физика-математика фәндәре докторы, диссертацияһының темаһы «Һыҙыҡлы булмаған реактив системаларҙа тауыш»). Профессор.
15 фән кандидаты, 7 фән докторы әҙерләгән.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Төрлө физик системаларҙа артыҡ (йылылыҡ кимәлен үтеп киткән) флуктуациялар. Уларҙы ҡыҫҡаса «1/f күренешендәге тауыш» тип атайҙар, бында f — йышлыҡ. Уның етәкселегендә тауыштарҙы төрлө системаларҙа: үткәргестәрҙә, йоҡа магнит плёнкаларҙа, ҡояш батареяларында, сканерлаусы туннель микроскоптарҙа тикшереүҙәр үткәрелә.
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
Төрлө физик системаларҙа кәрәгенән артыҡ флуктуациялар буйынса 100-ҙән ашыу публикациялар авторы. Түбәндәге дәреслектәр авторы:
Билан Дима Николаевич
Биографияһы
Дима Билан 1981 йылдың 24 декабрендә Ҡарасай-Черкес автономиялы өлкәһенең Усть-Джегурда ҡалаһында тыуған. Атаһы - балҡар милләтенән, әсәһе — татар. Йырсы үҙен рус милләтенә индерә. Димаға 1 йәш тулғас, ғаиләләре Яр Саллы ҡалаһында йәшәй башлай. 5 йылдан ғаилә Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының Май ҡалаһына күсенә. Бишенсе класта уҡығанда Дима музыка мәктәбенә йөрөй башлай. Бик күп төрлө конкурстарҙа ҡатнаша, шул иҫәптән Мәскәүҙә үткәрелгән «Чунга-Чанга» фестивалендә.
2000 йылда Гнессиндар исемендәге Дәүләт музыка училищеһына уҡырға керә, уҡуын ГИТИС-та дауам итә.
right|200px|thumb|Дима Билан
Чарттар
«—» песня отсутствовала в чарте
Баҡы зоопаркы
Баҡы зоопаркы (Bakı Zooloji Parkı) — Баҡылағы дәүләт зоологик паркы. Әзербайжанда иң ҡәҙимгеһе. 1928 йылда асылған. Әзербайжандың Мәҙәниәт һәм туризм министрлығына һәм Баҡы ҡалаһы башҡарма хакимиәтенә буйһона. Зоопарктың дөйөм майҙаны 4,25 гектар.
Тарихы
Баҡы зоопаркы 1928 йылда Луначарский исемендәге парк территорияһында (әле Низами исемендә) асыла.
1942 йылда, эвакуацияға килгән Ростов зоопаркы нигеҙендә яңы зоопарк ойошторола, ул Бөйөк Ватан һуғышынан һуң, 1945 йылда асыла. 1958 йылға тиклем зоологик парк тимер юлы вокзалы янындағы ҙур булмаған скверҙа (ул артабан Ильич баҡсаһы тип аталған) тотола.
1958 йылда зоопарк Баҡы ситендәге Баил ҡасабаһына күсерелә, унда уҙған быуаттың 70-се йылдарына тиклем тотола. Баил ауылында фажиғәле тәбиғәт ғәрәсәте (ер баҫыу) һөҙөмтәһендә ҡасып барған арыҫлан һәләк булғас һәм бер айыуҙы ситлеге үлтерә баҫҡас, уны яңынан күсерергә ҡарар итәләр. Ныҡлы ҡарарға килгәнгә тиклем Разино ҡасабаһына (хәҙер Баҡыхандар ҡасабаһы) күсерәләр һәм шунда 1985 йылға тиклем тоталар.
Ул арала зоологтарҙан, биологтарҙан һәм башҡа белгестәрҙән торған эксперт төркөмө зоопарк өсөн иң ҡулай урын Баҡы ҡалаһының Нариман районы биләмәһендә тигән һығымта яһай. Балалар тимер юлы эргәһендәге майҙанда план буйынса 45 гектар биләргә тейеш булған яңы зоопаркҡа нигеҙ һалына. Эште тиҙләтер өсөн башта уйланылғандың 2,25 гектарын үҙләштерә торорға ниәтләйҙәр. Артабан майҙанды киңәйтә барып, балалар тимер юлын түңәрәкләп тоташтырырға булалар.
1979 йылда Баҡы башҡарма комитеты яңы зоопаркҡа кәрәкле сумманы бүлә, әммә ул етерлек булмау сәбәпле төҙөлөш биш йыл дауам итә. Ниһайәт, 1985 йылдың 1 сентябрендә яңы зоопрак асыла һәм эшләп алып китә. Ул бөгөн дә шул урында.
2010 йылда зоопаркҡа бирелгән ерҙәр янында төҙөлөш эштәре башлана, шул сәбәпле балалар тимер юлы һүтеп алына. Зоопаркты яңынан күсереү мәсьәләһе килеп тыуа.
Яңы зоопарк проекты
Әзербайжан президенты Илһам Әлиев бойороғона ярашлы, Баҡынан ун саҡрым самаһы ерҙә, Гобу ҡасабаһында (Абшерон районы), флора һәм фаунаның һирәк осрай торған һәм уникаль төрҙәре аҫраласаҡ яңы зоопарк проекты эшләнә. Был маҡсатҡа президент фондынан 2,85 млн манат бүленә. 230 гектарға еткән яңы зоологик паркта икенсе континенттарҙан да, мәҫәлән, Австралиянан) һирәк осраған һөтимәрҙәр һәм ҡоштар килтереү ниәтләнә. Әзербайжандың Экология һәм тәбиғәт ресурстары министрлығы һәм Милли Фәндәр Академияһы белгестәренән эшсе төркөм булдырыла. Төркөмгә башҡа НПО һәм НИИ-ларҙан да белгестәр индерелә.
Баҡы зоопаркы символы
Баҡы зоопаркының символы — алһыу фламинго, ул Баҡыға уҙған быуаттың 90-сы йылдарында килтерелгән. Ҡала кешеләре зоопаркҡа имгәнгән һәм хәле насар шул ҡоштарҙы килтерә торған булған. Чингиз Солтанов еткәселегендә зоопарк хеҙмәткәрҙәре уларҙы дауалаған, терелткән. Хәҙер зоопарҡта 28 тирәһе фламинго бар.
Зоопарктың бүлектәре
Хәҙерге көндә зоопарк 4,25 гектар ер биләй.
Зоопаркта 40-тан ашыу кеше эшләй
Йәнлектәр һаны
Әлеге көндә зоопаркта 160 төр йәнлек тотола, дөйөм һаны 1200 башҡа етә.
Зоопарк директорҙары
Күп йылдар инде зоопарк директоры булып Азер Гусейнов эшләй.
Мерида (ҡала, Венесуэла)
Мерида (Mérida), рәсми исеме Сантьяго де лос Кабальерос де Мерида, Santiago de los Caballeros de Mérida — Венесуэлалағы ҡала, Мерида штатының һәм Либертадор муниципалитетының баш ҡалаһы. Венесуэлалағы Андтарҙағы иң мөһим ҡалаларҙан береһе. Ҡалаға (Яңы Гранада Вицекороллеге составында) 1558 йылда нигеҙ һалынған, ул Бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы ваҡытында бик мөһим булған.
Хәҙер Меридала яҡынса 200 мең кеше, агломерацияла яҡынса 350 000 кеше йәшәй. Ҡала — көнбайыш Венесуэлалағы мөһим иҡтисади һәм мәҙәни үҙәк. Ҡалала Андтар университеты урынлашҡан.
С. Моҡанов һәм Ғ.Мүсрәповтың Дәүләт әҙәби-мемориаль музейы комплексы
'''С. Моҡанов һәм Ғ. Мүсрәповтың Дәүләт әҙәби-мемориаль музейы комплексы '''— Алматы (Ҡаҙағстан) ҡалаһында мемориаль музей, Ғәбит Мүсрәпов һәм Сабит Моҡанов йәшәгән йортта урынлашҡан.
Музей тарихы
Сабит Моҡановтың әҙәби-мемориаль музейы ғаиләнең дуҫы  Бикәшев Хәким инициативаһы менән  1978 йылда асыла. Уның етәкселеге аҫтында 1976 йылда музей экспозицияһының башланғысына нигеҙ һалына,  музей экспозицияһын  рәссам-реставрациялаусы   Шамил Ҡожахановтың  ижади төркөмө ойоштора. Эш ике йыл дауам итә һәм 1978 йылдың 21 ноябрендә яҙыусының йорт-музейын асыу тантанаһы үтә. Шул уҡ йылда Сабит Моҡанов йәшәгән  йортта скульптор Тоҡтағыз Джанызбеков эшләгән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
1989 йылда Ҡаҙағстан Республикаһының дизайнерҙар союзы ағзаһы Бекет Мүсрәпов етәкләгән ижади коллектив музейҙа реэкспозиция үткәрә
1987 йылда шул уҡ йортта Ғәбит Мүсрәповтың йорт-музейы ойошторола. Музейға яҙыусының ҡыҙы Мүсрәпова Энгелина нигеҙ һала.
Сабит Моҡановтың һәм Ғәбит Мүсрәповтың Дәүләт әҙәби-мемориаль музейы комплексы 1999 йылдың 8 февралендә С.Моҡановтың һәм Ғ. Мүсрәповтың эшләп килгән ике музей базаһында ойошторола.
Музей экспозицияһы
Музейҙың әҙәби экспозицияһы яҙыусыларҙың тормош һәм ижад юлын: йәш сағын, уҡыу йылдарын, С. Моҡанов һәм Ғ. Мүсрәповтың яҙыусы булараҡ формалашыуын, шулай уҡ уларҙың ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеген- сағылдыра. Музей экспонаттары әҙәби документаль материалдарҙы, әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын һәм көндәлектәрҙе, шулай уҡ 50-нән ашыу теленә тәржемә ителгән яҙыусыларҙың әҫәрҙәр йыйынтығын сағылдыра.
Мемориаль өлөшөндә яҙыусыларҙың тормошон һүрәтләгән экспонаттар урынлашҡан, шәхси әйберҙәре китаптары һ.б. Һәр әйбер, музейҙағы һәр экспонат яҙыусыларҙың тормошо һәм ижады менән бәйле, үҙенең тарихы бар, яҙыусылар йәшәгән һәм ижад иткән атмосфераны тергеҙергә ярҙам итә
Ҡомартҡы статусы
2010 йылдың 10 ноябр ендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәтенә эйә булған мәҙәниәт һәм тарих ҡомартҡыларының яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта уға ярашлы алдағы ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип таныла .Был Ҡарарҙа  урындағы әһәмиәткә эйә булған  иузей бинаһы ҡомартҡы  статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлау зонаһы сиктәре  раҫлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мөритселек
Мөритселек (مريد, Мюридизм; мөрит — эйәрсен) — суфыйлыҡтың бер тармағы. Рәсәй тарихи әҙәбиәтендә термин традицион рәүештә XIX быуаттың 20-50-се йылдарында Кавказдың байтаҡ өлөшөн үҙ эсенә алған һәм Кавказ һуғышын киҫкенләштергән мөриттәр хәрәкәте менән ассоциациялана Мөритселәр хәҙерге көнгә тиклем күп илдәрҙә йәшәп килә.
Мөритселек — шартлы термин, XIX быуаттың 2-се яртыһындағы рус әҙәбиәтендә 20-60-сы йылдарҙа Төньяҡ Кавказ таулыларының милли-азатлыҡ хәрәкәте атамаһында ҡулланыла.
Тәғлимәте
Ғәмәлдә иһә мөритселек ғәҙәти суфыйлыҡ тәриҡәте.
«Аллаһ менән берҙәмлек һаҡларға» ынтылған кеше тураһында суфыйҙар "тәриҡәт "(һүҙмә-һүҙ «юл», йәғни мистика юлы, хәҡиҡәт юлы) һайлай, тиҙәр.
Бының өсөн ул ниндәйҙер изге суфыйға (шәйех, бәйер, имам) мөритлеккә инеп, уны үҙенең «етәксеһе» («мөршид») итеп һайлай, уның бөтә әмерҙәренә һуҡырҙарса, бер һүҙһеҙ, буйһона, мөршид яҡшылыҡ йә яуызлыҡ ҡылырға ҡушамы икәнен хатта уйланырға ла баҙнат итмәй; шул уҡ ваҡытта Ҡөрьәндең ваҡ күрһәтмәләре яйлап икенсе планға күсә.
Үҙенең мөриттәренең һүҙһеҙ буйһоноуынан файҙаланып, суфый шәйехтәре йыш ҡына мосолман халыҡтары тарихында бик ҡеүәтле көс булған һәм хатта батшалыҡтарға нигеҙ һалған.
Хәҙерге мөритселек
Сенегалдағы Туба ҡалаһы хәҙерге заман мөритселәрҙең дини үҙәге булып тора, унда суфыйҙарҙың бик ҙур «изгеһе» Амаду Бамба (1853—1927) ерләнгән һәм уның иҫтәлегенә мәсет төҙөлгән.
Мөритлек йоғонтоһо артыу сәбәпле, француз колониаль хакимиәте Бамбаны 1895—1907 йылдарҙа һөргөнгә ебәргән була. Хәҙер мөритлеккә эйәреүселәр һаны Гамбияла һәм Сенегалда бер нисә миллион кеше тип баһалана (һуңғыһында улар халыҡтың 40 процентын тәшкил итә). Мөритселәргә, мәҫәлән, элекке сенегал президенты Абдулай Вад инә.
Северная Рассоха (Вильва ҡушылдығы)
Северная Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Опнога
Опнога — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1182 Чуша күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алматы тимер юлы музейы
Дөйөм мәғлүмәт
Музей 1999 йылда асыла. Майҙаны буйынса. Ҡаҙағстанда иң ҙур тимер юл музейы. Музей экспозицияһы «Ҡаҙағстан Темир Жолы» республика дәүләт предприятиеһы  комплексы бинаһының бер бүлмәһендә урынлашҡан  һәм ике ҡатында бер нисә бүлмәне биләй.
Экспозицияһы
Экспонаттары башлыса төрлө фотоһүрәттәр һәм документтарҙан тора. Һирәк экспонаттары:
Фокендорф
Фокендорф (Fockendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 852 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 155–166 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Алматы тимер юлы музейы
Экспозицияһы
Музейҙың айырым ғорурлығы —  тимер юл тематикаһына  300-ҙән ашыу значок коллекцияһы
Кесе Речка (Укратус ҡушылдығы)
Кесе Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Укратус йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Горносталья
Кесе Горносталья — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Шунш-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чукалка
Чукалка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урей йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Мансурова Любовь Ильинична
Мансурова Любовь Ильинична (13 декабрь 1929 йыл - 26 июнь 2023 йыл) — ғалим-агроном. 1971—1995 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған агрономы (2006).
Хеҙмәт юлы
Фәнни тикшеренеүҙәре йәшелсә культуралары селекцияһына, орлоҡсолоғона һәм уларҙы үҫтереү технологияларын эшләүгә арналған. Мансурова тарафынан башлы һуғандың Иглинский 1 сорты сығарыла, һуғанды үҫтереү технологияһы камиллаштырыла һәм БР‑ҙың хужалыҡтарында үҫтереү индерелә.
200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
1991 — Ауыл хужалығы фәндәре докторы
1993 — профессор
2006 — РФ‑ның атҡаҙанған агрономы
Ферия дель Соль
Фе́рия дель Соль йәки Ҡояш байрамы (Feria del Sol) — Венесуэлала урынлашҡан Мерида ҡалаһындағы халыҡ-ара мәҙәниәт фестивале. Программала үгеҙ алыштары, күргәҙмәләр, концерттар, параддар, "Ҡояш Королеваһы"н һайлау конкурсы, спорт ярыштары уҙғарыла. Фестиваль ваҡыты: 9, 10 декабрь (шаҡай).
Тарихы
Үгеҙҙәр алыша өсөн майҙан әҙерләгәндә бер төркөм һәүәҫкәрҙәргә фестиваль уҙғарырға тигән идея килә. Венесуэланың башҡа ҡалаларында бындай алыштар танылғанлыҡ алған була. Башта фестивальде Дева Марияның ғиффәтле яраланыу көнөнә арнап, 9-10 декабрь уҙғарырға булалар.
Әшә соҡоро (мәмерйә)
Географик урыны
Силәбе өлкәһе Әшә районы Чапаев ҡасабаһынан көнсығышҡа ҡарай 1-1,5 саҡрым тирәһе алыҫлыҡта ята. Силәбе менән араһы - 330 саҡрым, Өфөгә тиклем 90 саҡрым. Урал тауҙарының көнбайыш битләүендә урынлашҡан.
Координаталары: 55°0′31.35″ N 57°19′4.04″E.
Мәмерйә был район аша үткән тектоник көстәр тәьҫирендә барлыҡҡа килгән ярыҡ – Әшә һынылышы (ярылыуы) һөҙөмтәһе булып тора. Әшә мәмерйәһе бик ҡатмарлы формала. Ул палеозойҙың өҫкө ташкүмер дәүеренә ҡараған ныҡ ярғысланып бөткән асыҡ һары эзбизташтарҙан тора. Дөйөм оҙонлоғо - 145 метр, дөйөм тәрәнлеге 13 метрға тиклем.
Мәмерйәгә һурәтләмә
Яҙ көнө, ташҡын осоронда һәм йәйен, көслө ямғыр яуғанда, улар һыу йотоусы тишектәр булып китә, уны карст массивының тәрәнлегенә һурҙыра. Мәмерйәне һыу баҫа. Шул саҡта мәмерйә үҙәгендә, подвалда, шишмә атылып сыға башлай.
Ә ҡышҡыһын һәм йәйгеһен, йылғаларҙа һыу кимәле түбәнәйеп, һыу сығымы кәмегән осорҙа шишмә күп һанлы ярыҡтар эсенә һеңеп юғала. Мәмерйәнең эсе өс ҡатлы(этаж) юлдарҙан тора.
Ингән ыңғайы мәмерйә юлы түбәнәйә башлай. Уның бейеклеге инеү урынында - 0,8 метрҙан алып аҙағында 2 метрға тиклем, киңлеге 2,5-тән 1 метрға тиклем үҙгәрә. 15 метр үткәндән һуң юл оҙонлоғо 18 метр тәшкил иткән мәмерйәнең берҙән-бер ҡыуышлығына (Обвальный) алып килә. Киңлеге – 4-5 метр, бейеклеге – 3-8 метр.
Иҙәне эре таш киҫәктәренән тора. Улар араһында мәмерйәнең түбәнге ҡатына алып төшә торған тишек урынлашҡан.
Мәмерйәнең түбәнге ҡаты бер нисә тиҫтә метр оҙонлоҡтағы һәм 0,5 метрҙан артыҡ булмаған киңлектәге, 10 метрға тиклем тәрәнлектә урынлашған тар юлдарҙан торған система булып тора.
Тау ҡыуышлығының төньяғында иҙәне 30-35° тирәһе мөйөш яһап өҫкә күтәрелә башлай һәм 14 метрҙан һуң өҫкө ҡатҡа алып сыға. Өҫкө этаж ҙур булмаған горизонталь майҙансыҡтар менән айырылған 3-4 метр бейеклектәге вертикаль каминдарҙан тора. Өҫкө ҡаттың бөтә юлдар системаһы бер нисә тиҫтә тонна ауырлыҡтағы ҙур блоктарҙан торған тотороҡһоҙ һәм ҡеүәтле таштар өйөмөндә барлыҡҡа килгән. Мәмерйә өҫкө иң юғары нөктәһе һәм ер өҫтөнә иң яҡын урыны урта ҡаттан 22 метр өҫтә.
Мәмерйәнең өҫкө ҡатынан өҫкә ҡарай 6 метр диаметры һәм 3 метр тәрәнлектәге текә диуарлы упҡан соҡор урыны бар. Мәмерйә юлдарының, ҡыуышлыҡтарының арҡыры киҫемдәре башлыса тура дүртмөйөшлө һәм өҫкә ҡарай һуҙылған.
Мәмерйә эсендә ярғанаттар йәшәй, серәкәйҙәр, күбәләктәр күп. Мәмерйә эсендәге юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 145 метр, дөйөм тәрәнлеге 13 метрға тиклем етә. Ҡыуышлыҡтарҙа ( иң түбән һәм иң юғары нөктәләре араһы) вертикаль арауыҡ амплитудаһы — 31 метр.
Мәмерйәне тикшереү тарихы
Әшә соҡоро мәмерйәһен тәүге тикшереү 1971 йылдың ноябрендә Силәбенең "Плутон" клубы спелеологтары (етәксеһе С. Баранов) тарафынан үткәрелгән. 1992 йылдың майында "Надежда А-2" спелеология клубы ағзалары (етәксеһе М. П. Бортников ) ҡабаттан, ентеклерәк тикшеренеү үткәрә, мәмерйәнең яңы урындарын таба.
Синьга (Бочанка ҡушылдығы)
Синьга — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бочанка йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаялы гавань
«Ҡаялы гавань» (Rock Haven) – беренсе мөхәббәт ҡыйынлыҡтары, ҙурайыу һәм шәхси тойғо һәм дини ҡараштарҙың ярашыуҙары тураһында фильм.
Сюжеты
thumb|left|Фильм төшөрөлгән урындарҙың тормошҡа яҡын пейзаж өлгөһө Брэди – 18 йәше тулған, йәш кеше, ул әсәһе менән, Сан-Франсисконан йыраҡ булмаған, төньяҡ Калифорнияның ауыл ерендә йәшәй. Ул ябай, бер аҙ балаларға хас һәм бигерәк динсел егет. Дин уның ғаиләһендә төп урынды биләй, йорт интерьерының ҙур өлөшө христиан тематикаһына бағышланған, предметтары менән йыһазландырылған. Буш ваҡытында ул урындағы сиркәүгә ярҙам итә һәм христиан колледжына инергә әҙерләнә. Ул, һәр ваҡыт бер кемдә булмаған, яҡындағы пляжға йөрөргә ярата, был урын бигерәк аулаҡ һәм ҡаялар менән уратылып алынған, бында ул библия уҡырға һәм ҡояштың батҡанын ҡарарға ярата.
Бер мәл пляжда күрше егетен осрата – Клиффорд, ул, был танышыуҙың сәбәбе булып йәшерен мауығыу булғанына төшөнмәйенсә, уның менән таныша. Клиффорд – асыҡ гей, ләкин Бреди, уның әсәһе кеүек үк, яңы иптәше менән таныштырғандан һуң, белмәй. Уның әсәһе – Марта, шулай уҡ динсел христиан, ул улын Пегги менән таныштырып ҡарай, йәш ҡыҙ, шулай уҡ христиан ғаиләһенән, ләкин Бреди уға бер ниндәй ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй. Һуңынан Пегги сәйер ҡыланышының сәбәбен аңлай һәм Брединың яңы мөнәсәбәттәрен хуплай. Шул ваҡытта, Брединың йәнендә, уның дини ҡараштары һәм Клиффордҡа мауығыуы арҡаһында, эске конфликт барлыҡҡа килә. Мөнәсәбәттәренең дауамын теләп, Бред Клиффордҡа, дин аша уртаҡ тел табыу хәленән, Библия баҫмаһын бүләк итә.
Шулайҙа хис-тойғоһо үҙен ала, Бреди ҡаршы тора алмай һәм Клиффорд менән үбешә. Ул Клиффордтың, улы тураһында бөтәһендә белгән һәм төрлө яҡлап уны хуплаған, әсәһе – Энжи менән таныша. Ул Бреди менән һөйләшә, әсәһенә бер нимә лә һөйләмәҫен белдереп тынысландыра һәм уның үҙенсәлекле булыуын ҡабул итеүен һорай, һәм дин быға мәшәҡәтләмәгәнен белдерә. Бреди сиркәүҙәге хеҙмәтенә бармай ҡала һәм Клиффорд менән сексҡа баҙнат итә, унан һуң ул тулыһынса үҙенең кем икәнен аңлай. Бының турала ул әсәһенә һөйләй, һәм әсәһе уны «гомосексуализмды дауалау» христиан лагерына барырға ышандыра, ул Клиффорд менән бәйләнештәрен өҙөргә тырыша һәм юл сәфәренә йыйына. Клиффорд быға ҡаршы тора алмай һәм атаһының әргәһенә Барселонаға барырға план тота. Бының алдынан, сиркәүҙә осрашыу теләге менән, Пегги аша ҡулъяҙма бирә. Осрашыу ваҡытында улар хушлашалар, һәм Бреди Клиффордҡа үҙенең түшендәге тәреһен бүләк итә. Ул уның ҡалыуын һорай, ләкин Клиффорд, Бредиға асыуланмағанын әйтеп, һәм: «Мин, һинең ышанысың көслөҙөр тип, уйланым» – тиҙә, күҙ йәштәре менән сығып китә. Клиффордтың киткәненән һуң Бреди священник менән һөйләшә һәм диндең тойғоһона ҡаршы килмәгәнен аңлай. Ул әсәһенә бер ҡайҙала бармағанын һәм уны бер нимәлә дауаламаҫын әйтә. Һуңында улар бер-береһен аңлайҙар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гомосексуализм тематикаһы ҡуҙғатылған фильмдар:
Урал (Ырымбур өлкәһе)
Урал — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.
Географияһы
Ҡасаба Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округы Урал ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан. Урал ҡасабаһы Урал йылғаһының һул ярында Ҡыуандыҡ ҡалаһынан 45 саҡрым алыҫлыҡта
Тарихы
1944 йылда «Ҡыуандыҡ» совхозында һәм Ҡыуандыҡ районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Дәүләт фонды ерҙәренең бер өлөшөндә итселек-һарыҡсылыҡ совхозы ойошторола. Совхоз составына ойошҡан малсылыҡ фермалары ингән, уларҙың ҡышлаған урынында малсылар өсөн ҙур булмаған торамалар барлыҡҡа килгән, һәм улар 2-се Ферма, 3-сө Ферма, 4-се Ферма, 5-се Ферма тип аталған.
Малсыларҙың һәр ҡасабаһында 1949 йылда уҡ башланғыс мәктәп булған. Совхоздың үҙәк усадьбаһы 1-се Ферма ҡасабаһына нигеҙләнгән. Ул саҡта ҡасаба «Ҡыуандыҡ» совхозының Үҙәк усадьбаһы тип атала.
1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән «Ҡыуандыҡ» совхозының үҙәк усадьба ҡасабаһы Урал тип үҙгәртелә
1966 йылдан алып ҡасаба рәсми рәүештә Урал ҡасабаһы тип атала башлай. Жанатан ауыл Советы Урал ауыл Советы биләмәһендә тип (1966 йылдан алып) үҙгәртелә, мәгәр бында Урал ауыл Советы үҙәге 1957 йылда ғына күсерелә.
Урал ҡасабаһы ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса «Приуральский» совхозының бер нисә йорттан торған малсылыҡ фермаһы ҡасабаһы, йәки ошо уҡ совхоз фермаһының ҡышлауы булараҡ 1941 йыл башында ойошторолған.
Магнитлы таҫма
Тауыш һәм видеоны магнит таҫмаһына яҙҙырыу ҡоролмалары магнитофон һәм видеомагнитофон тип атала. Магнит таҫмаһында компьютер мәғлүмәттәрен һаҡлаусы ҡоролма — стример.
Магнит таҫмаһы мәғлүмәт тапшырыу һәм яҙҙырыу эшендә революция яһаны. Телевидение һәм радио тапшырыуҙарҙы тура эфирҙа биреү урынына программаларҙы алдан яҙып алып, һуңынан күрһәтеү мөмкинлеге барлыҡҡа килде. Тәүге күп юллы магнитофондар төрлө сығанаҡтарҙан бер нисә юлға яҙҙырыу, һуңынан уларҙы бергә яҙҙырып, кәрәкле эффекттарҙы өҫтәп, һуңғы яҙманы эшләргә мөмкинлеген бирҙе. Компьютер техникаһы үҫешенә мәғлүмәтте оҙаҡ ваҡыт һаҡлап, тиҙ генә кәрәк саҡта алыу мөмкинлеге тәьҫир яһаны.
1970—1980- сы йылдарҙа етештерелгән ҡайһы бер магнит таҫмалары деградациялай. Таҫманы тотоп торған матдә тарҡалыу сәбәпле уны ары ҡулланып булмай.
Никотин
Никоти́н — эт ҡарағаты һымаҡтар (Solanaceae) ғаиләлеге үҫемлектәрендә, айырыуса тәмәке, махоркала, бик аҙ күләмдә томат, бәрәңге, баклажан, йәшел бороста тупланыусы алкалоид. Никотин алкалоидтар шулай уҡ кока япраҡтарында бар. Никотин ҡоро тәмәкенең 0,3−5 % ауырлығын тәшкил итә, махоркала 2,2 %. Никотиндың биосинтезы тамырҙа, ә никотин туплануы япраҡтарҙа уҙа. Никотин — бөжәктәргә тәҫир итеүсе нейротоксин һәм кардиотоксин; шунлыҡтан элек инсектицид булараҡ файҙаланылған.
Тарихы һәм атамаһы
«Никотин» һүҙе латинса Nicotiana tabacum − тәмәке һүҙенән килеп сыҡҡан. Был һүҙ үҙ сиратында, 1560 йылда королева Екатерина Медичиға мигрень ауырыуына сара булараҡ бер аҙ табак ебәргән, португал һарыйындағы Франция илсеһе Жан Нико хөрмәтенә уйлап сығарылған. Никотинды беренсе тапҡыр 1828 йылда Германия химиктары Посселт һәм Райманн тәмәкенән айырып ала. Уның химик формулаһын 1843 йылда Мельсенс яҙа. Химиктар А. Пиктет һәм Крепьё 1893 йылда беренсе тапҡыр никотин синтезлай.
Химик үҙенсәлектәре
Никотин — гигроскопик әсе тәмле майлы шыйыҡса, нигеҙле формула буйынса һыү менән еңел ҡушыла. Амин булараҡ никотин кислоталар менән тоҙ барлыҡҡа килтерә, тоҙҙары ҡаты һәм һыуҙа яҡшы эреүсән. Никотин тире аша еңел үтеп инә. Башласа никотин ҡайныу температураһынан тәбәнерәк температурала янып бөтә. Пар баҫымы түбән булыуға ҡрамаҫтан, һауала ялҡынланыу температураһы 95 °C. Шул сәбәпле никотиндың күп өлөшө тәмәке тартҡанда янып бөтә, әммә ҡалған өлөшө эскә һүлыш алғанда етә. Никотин ағыуһыҙ никотин кислотаһына тиклем окислана (РР витамины). Тик кеше организмында окислау өсөн кәрәкле ферменттар юҡ. Шуға күрә хроник тәмәке тартыусылар ҙа был витамин етмәүҙән зарар күрә.
Фармакология
Тәмәке төтөнөнөң составында 30-лап химик матдәнең (никотин, аммиак, синиль кислотаһы, еҫле газ, никель, хром, мышьяк һәм башҡалар) ҡатнашмалары бар, никотин — иң ҡурҡынысы. Әлеге алкалоид тәмәкенең барлыҡ төрҙәренә лә керә һәм 0,68—4,8 процент тәшкил итә. Кешене үлтереү өсөн уның 0,08—0,16 граммы (20—25 папирос) ла етә. Ағзаларға кергән никотиндың бер өлөшө бик тиҙ тарала, ләкин шул ҡыҫҡа ваҡытта ла ул бар организмды ағыуларга өлгөрә. Ағыуланыу беренсе тапҡыр тәмәке тартҡанда айыруыса һиҙелә. Бындай саҡта кеше хәлһеҙләнә, ҡолаҡ һәм баш шаулай, йөҙ ағара, һеләгәй аға, уҡшыта, йөрәк ҡаға, хатта аң юғалтып йығылырға мөмкин. Бер нисә тәмәке тартҡандан һуң, кеше уға шул ҡаҙәр эйәләшә: организмда үзгәрештәр башлана. Ағулы матдә беренсе сиратта үҙәк нерв системаһын, йөрәк-кан тамырҙарын зарарлай. Һуңынан башҡа ағзаларға — үпкәгә, бауырға, ашҡаҙанға сират етә. Әгәр бүлмәлә тәмәке тартыусы бар икән, тәмәке төтөнө барлыҡ кешене лә ағыулай. Уларҙың организмында ла үҙгәрештәр башланыуы ихтимал.
Кесе Алтурай
Кесе Алтурай — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алтурай йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Данис (исем)
Данис — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Данис исеме фарсы теленән аҡыл эйәһе, белемле тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Тикеев Данис Солтан улы (10 ноябрь 1940 йыл — 9 сентябрь 2008 йыл) — тел белгесе, педагог. 1976—1977 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Дусов Данис Әкрәм улы (Дусов Данис Акрамович) (23 май 1947 йыл) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Әҙиәтов Данис Ғәниәт улы (1958), Ҡариҙел районы Кирҙә ауыл участка дауаханаһының баш табибы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
Зарипов Данис Зиннур улы — Рәсәй хоккейсыһы, «Аҡ Барс» хоккей клубының капитаны. Рәсәй йыйылма командаһы составында өс тапҡыр донъя чемпионы (2008, 2009 һәм 2014). Биш тапҡыр Гагарин кубогын яулаусы (2009, 2010, 2018 йылдарҙа — «Аҡ Барс» составында, 2014 һәм 2016 йылдарҙа — «Металлург» составында).
Дравид телдәре
Дравид телдәре (шулай уҡ дравидий телдәре) — башлыса Һиндостанда (айырыуса көньяҡ өлөшөндә), шулай уҡ Пакистанда, көньяҡ Афғанстанда, көнсығыш Иранда (брахуи теле), өлөшләтә Шри-Ланкала, Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәрендә, Һинд һәм Тымыҡ океандары утрауҙарында һәм Көньяҡ Африкала һөйләшкән Көньяҡ Азия (Һиндостан) субконтинентындағы телдәр ғаиләһе.
85 дравид телендә аралашыусыларҙың дөйөм һаны — 200 миллиондан ашыу. Әммә уларҙың 95 проценттан ашыуы телугу, тамил, каннада һәм малаялам телдәрен ҡуллана.
Классификацияһы
М. С. Андронов буйынса телдәр ғаиләһенең классификацияһы:
Тарихы
Боронғо заманда дравид телле ҡәбиләләр Фарсы ҡултығынан (Элам) алып Бенгал ҡултығына тиклем, төньяҡта Урта Азияның көньяҡ-көнбайыш төбәктәренә тиклем киң таралған булған ; уларҙың боронғо төйәге Иран территорияһы булған тигән фраз бар. Дравид телдәре иҫәбенә шулай уҡ элам теле (брауи теле был ваҡытта элам һәм башҡа дравид телдәре араһындағы аралаш звено булып тора) һәм бәлки (һаҡланып ҡалған ҡомартҡыларҙың шифрланған хәле насар булыу сәбәпле) Мохенджо-Даро һәм Хараппаның — Һинд йылғаһы үҙәнендәге «боронғо һинд» мәҙәниәттәре теле инә.
Донъя фәне кире ҡаҡҡан ностратик гипотеза яҡлы Георгий Старостин тикшеренеүҙәренә ярашлы, элам теле дравид телдәре менән яҡын туғанлыҡта түгел, ә бәлки, ностратик һәм афразия телдәре араһында бәйләүсе звено булып тора.
Яҙмаһы
Дравид телдәрен яҙыу өсөн башлыса һинд яҙмаһының төрлө варианттары ҡулланыла.
Башҡа ғаиләләр менән туғанлыҡ
Дравид телдәре төньяҡ Һиндостан телдәренең (һинд, бенгал, пенджаб һәм башҡалар) күпселегенә яҡын түгел. Улар һинд-европа ғаиләһенә ҡарай һәм Һиндостан территорияһына сағыштырмаса һуңыраҡ — моғайын, беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡтың аҙағына, үтеп ингән.
Дравид телдәрендә һөйләшеүселәр Һиндостанда йәшәүсе, шулай уҡ индуизм нигеҙенә ятҡан мифологик системаны үҫтергән Һинд йылғаһы үҙәнендәге цивилизация булдырыусы булған, тигән фараздар күп булған. Шулай уҡ дравид телдәре Һиндостанда һәм Иран таулығында таралыу алғандыр, моғайын. Шуға ҡарамаҫтан, был өлкәләге күпселек гипотезалар бөгөнгө көндә лә фәнни бәхәстәр тыуҙыра.
Евразия телдәренең алыҫ туғанлығы тураһындағы ностратик гипотезаға ярашлы, дравид телдәре һинд-европа, афразия, картвель, урал һәм алтай телдәре менән бергә ностратик макроғаиләгә инә. Әммә был позицияны төрлө белгестәр тәнҡитләне, ул бик бәхәсле тип иҫәпләнә һәм уның һығымталарын ностратик телдәр теорияһын ҡараған йәки, иң насар осраҡта, тулыһынса хаталы йәки, иң яҡшы осраҡта, ышандырырлыҡ булмаған күп компаративсылар ҡабул итмәй.
Эне-Огыт
Эне-Огыт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаратамаҡ
Ҡаратамаҡ (Каратамак) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше. Почта индексы — 452970, ОКАТО коды — 80218828003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Андреев (Мәләүез районы)
Андреев (Андреевский) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 453877, ОКАТО коды — 80241805002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Губистая
Кесе Губистая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Губистая йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы
Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы (1 октябрь 1950 йыл) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2011), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1986).
Биографияһы
Рәйсә Йыһандар ҡыҙы Биғлова 1950 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
Северуха (Шушпанка ҡушылдығы)
Северуха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шушпанка йылғаһының һул ярына тамағынан 8,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы
Биографияһы
-медицина химияһы;
-органик химия;
Северуха (Шушпанка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы
Биографияһы
-биологик процестарҙың химик нигеҙҙәре;
-хәҙерге заман химияһының актуаль мәсьәләләре.
Северуха (Шушпанка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шавиц
Шавиц — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.