cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уильям Хогарт
Иртә йылдары
Уильям иртә бала сағынан рәсем төшөрөүгә һәләтлелеген күрһәтә, бик күҙәтеүсән була һәм деталдәргә ҡарата бик шәп хәтергә эйә була. Башланғыс синыфта теләмәй генә уҡый, ваҡытын башлыса һүрәт төшөрөү менән уҙғара. Бала саҡта Уильям әсәһе әҙерләгән халыҡ дауалау сараларын һатырға мәжбүр була, сөнки атаһының кафе асыу идеяһы, унда кешеләр тик латин телендә генә аралашырҙар ине, килеп сыҡмай. Атаһы биш йылға Лондон бурыслы «Флит төрмәһенә» эләгә. Шуға күрә Хогарт уҡырға тиңдәштәренән күпкә һуңыраҡ башлай.
Белеме һәм иртә ижады
1713 йылда Хогарт, башланғыс мәктәпте тамамламайынса, көмөш буйынса гравёр Эллис Гэмблдың уҡыусыһы булып китә, унда граверлау, металл менән эшләү күнекмәләре ала һәм рококо стиле менән таныша. 1718 йылда Уильямдың атаһы вафат була, һәм ул, ғаиләлә өлкән бала булараҡ, әсәһе һәм ике һеңлеһен ҡарарға мәжбүр була, ваҡ заказдар ала. Ул коммерция визиткаларын, ҙур булмаған гербтар һәм башҡа ваҡ-төйәк әйберҙәр эшләй. Бындай эш Хогартҡа ҡәнәғәтлек килтермәй, уны ахмаҡлыҡ һәм күңелһеҙ тип һанай, сөнки ул юғары сәнғәткә тартыла. Иң элек уны графика ҡыҙыҡһындыра. Шуға күрә лә тиҙҙән Луи Шерон һәм Джон Вандербанк нигеҙ һалған Лондон шәхси художество академияларының береһендә һынлы сәнғәт дәрестәрен ала башлай. Хогарт үҙаллы белем алыу менән дә ныҡ шөғөлләнә.
Хогарт академияны ташлай, ә 1724 йылдан Лондондың Изге Павел Соборында үҙенең биҙәктәре менән билдәле булған һарай яны рәссамы Джеймс Торнхилл йортонда урынлашҡан һынлы сәнғәт һәм рәсем мәктәбенә йөрөй башлай. 1720—1730 йылдарҙа Хогарт китап иллюстрациялары сәнғәтенә эйә була. 1726 йылда ул Сэмюэл Батлерҙың мажаралы антипуритан «Хадибрас» поэмаһына иллюстрациялар эшләй. Хогарттың беренсе һынлы сәнғәт әҫәре 1728 йылда барлыҡҡа килә, был Джон Гейҙың ул ваҡытта популяр булған «Фәҡир операһы» пьесаһы сюжетына һүрәт була.
Өйләнеүе
Хогарттың үҙенең хәтирәләре буйынса: «Һуңынан мин өйләндем һәм 12-15 дюйм бейеклектәге бәләкәй генә салон һүрәттәрен төшөрә башланым. Улар яңы булғанға, бер нисә йыл буйына уңыш ҡаҙанды һәм һәйбәт һатылды».
1720-се йылдар аҙағында Хогарт инглиз ғаиләләренең төркөм портреттарын төшөрә, улар «һөйләшеү портреттары» тип йөрөтөлә. Уларға «Музыкальная вечеринка» (A Musical Party, 1730, Фицуильям музейы, Кембридж), «Собрание в доме Ванстед» (The Assembly at Wanstead House, 1729—1731, Филадельфия сәнғәт музейы), «Семья Волластон» (The Wollaston Family, 1730, шәхси коллекция)  һәм  «Семья Фаунтейн» (The Fountaine Family, 1730—1732, филадельфия художество музейы).
Ижады
1730—1731 йылдарҙа Хогарт «Карьера проститутки» исеме алған алты картинанан торған серия башҡара. 1732 йылда баҫылған гравюра серияһы оттискыһы ҙур уңыш ҡаҙана. Уның уйлап сығарылған йәки ысынбарлыҡта булған картиналар серияһында яҙылған моделе булғанмы, юҡмы икәнлеге билдәһеҙ. Был картиналарҙа рәссам сағыу биҙәнгән йәш ҡатын-ҡыҙҙы һүрәтләй. Кершән, инлек һәм помада аша күренекле булмаған профессияла эшләргә мәжбүр булған кешенең трагик яҙмышы сағыла. Ул ваҡытта фәхешханаға килеүсе, ни бары шиллинг түләп, теләһә ниндәй ҡатын-ҡыҙға эйә була ала ине. «Парламентҡа һайлауҙар» (1753-54) Гравюралаҙың киләһе серияһы — «Карьера Мота» — 1735 йылда баҫылып сыҡға, ә 1745 йылда «Модный брак» циклы барлыҡҡа килә. Артабан башҡа серия лар, улар араһында — «Прилежание и леность» (1747), «Четыре стадии жестокости» (1751) һәм «Выборы» (4 гравюра, 1755—1758). Хогарт шулай уҡ күп кенә айырым гравюралар, бер нисә портрет һәм бер нисә тарихи картина эшләй. 1753 йылда уның Анализ красоты» трактаты донъя күрә. 1757 йылда Георг II Хогартты баш рәссам итеп тәғәйенләй; ул был вазифала Джеймс Торнхиллдың вариҫы була. 1764 йылда рәссам үҙенең һуңғы «Конец, или Бездна» гравюраһын сығара. 1750 йылдар уртаһында теләһә ниндәй инглиз кибетендә йәки китап магазинында Уильям Хогарттың гравюраларын һатып алырға мөмкин була. Уның тураһында теләһә ниндәй биографтан яҡшыраҡ автопортреты һөйләй, уның композицияһы ғәҙәти түгел — был «картинала картина».
Тематикаһы
Хогарт йәмғиәттең бөтә ҡатламдарына ҡараған төрлө матди байлыҡтағы кешеләрҙең тормошон күҙәткән; ул талантлы портретист ҡына түгел, ә моралист һәм сатирик та була. Рәссам портрет һынлы сәнғәтендә объектив һәм тура һүҙле була, был «Портрет капитана Т. Корема» (1740, Лондон, Коремдың етемдәр приюты) һәм «Портрет Саймона Фрейзера, лорда Ловета» (1746, Лондон, Милли портрет галереяһы) эштәрендә яҡшы күренә. Хогарт сәнғәтендә мөһим урынды юмор биләй. Мәҫәлән, уның 1751 йылғы ике билдәле гравюраһында, («Переулок джина»)  арзан джинды артыҡ файҙаланыусыларҙы көткән ҡот осҡос эҙемтәләрен, инглиз һыраһына («Пивная улица)» өҫтөнлөк биреүселәрҙең сәскә атыуын һәм именлеген ҡаршы ҡуя. Заман тормошон, айырыуса «Модный брак» һәм «Выборы» серияларында сатирик һүрәтләүҙәр уны быуаттың бөйөк романистары менән бер рәткә ҡуя.
Модалы никах
1743—1745 йылдарҙа Уильям Хогарт «Модный брак» серияһынан алты картина яҙа  (Лондон Милли галереяһында), ул XVIII быуаттың юғары даирәләрен йор тәнҡитләй. Был иҫкәртеү уйламай эшләнгән иҫәп менән өйләнешеүҙең ҡот осҡос эҙемтәләрен күрһәтә.
Йоғонтоһо
«Карьера мота» серияһының һигеҙ гравюраһының етәүһе барлыҡҡа килгәндән һуң ике йөҙ йыл үткәс Шотландия йырсыһы, актёр һәм композитор Гэвин Гордондың балеты нигеҙенә һалына. Сәхнә әҫәрен хореограф Нинет де Валуа 1935 йылда ҡуя.
1946 йылда Американың «Бедлам» нәфис фильмы экранға сыға (режиссёры Робсон Марк), ижади коллективты Хогарттың гравюралары һәм картиналары рухландырған.
1951 йылда Игорь Стравинский Хогарт ижады йоғонтоһонда «Похождения повесы» опера яҙа.
2003 йылда «Похождения повесы» тип аталған сәхнә шоуы сәхнәләштерелә, унда ун ете актер һәм актриса рәссамдың офорттарын интенсив өйрәнеү вариантын тәҡдим итә.
Нюды-Сый-Яха
Нюды-Сый-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ижәзә
Ижәзә (الإِجازَة — «рөхсәт», «лицензия»; Иджаза) — билдәле бер текстың йәки предметтың хужаһына уны тапшырырға рөхсәт итеү вәкәләте булған кемдер биргән лицензия. Ижәзә йышыраҡ ислам дине буйынса белем биреүгә бәйле. Ижәзә, ғәҙәттә, уҡыусының был белемде ижәзә биргән кешенең үҙенән телдән һөйләү юлы менән алыуын күҙ уңында тота. Ваҡыт уҙыу менән был талап йомшартыла. Шулай уҡ беренсел авторға барып тоташҡан абруйлы тапшырыусылар сылбырын күрһәтеү ижәзә тип йөрөтөлә. Сөнни һәм шиғый хәҙис ғилемендә ижәзә концепцияһы бар.
Ижәзәнең докторлыҡ дәрәжәһе менән оҡшашлығы
Шәрҡиәт профессоры Джордж Макдиси, ижәзә университет ғилми дәрәжәһе, шулай уҡ докторлыҡ дәрәжәһе сығанағы булған, тип фаразлай. Ғәрәп теле профессоры Альфред Гийом, социология профессоры Сәйед Фәрит әл-Әттас яҡын көнсығыш тикшеренеүҙәре профессоры Девин Дж. Стюарт ижәзә менән университет дәрәжәһе араһындағы оҡшашлыҡ менән килешә. Әммә Тоби Хафф һәм башҡалар Макдиси теорияһын инҡар итә.
Иден (Альтмарк)
Иден (Альтмарк) (Iden (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 973 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Малай Муйнаҡ
Малай Муйнаҡ (Малый Муйнак) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453383, ОКАТО коды — 80226834004.
Ауылда мәктәп ябылды балалар Иҫәнғол, Күмертау ,Өфө ҡалаларына йөрөп уҡый.
Халыҡ-ара балалар китабы көнө
Халыҡ-ара балалар китабы көнө 2 апрелдә, Х. К. Андерсендың тыуған көнөндә үткәрелә. 1967 йылда некоммерческой организацией Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте буйынса совет (IBBY) коммерцияһыҙ ойошма тарафынан булдырылған. Был көндә IBBY ике йылға бер  Х. К. Андерсен исемендәге премия  тапшыра. Бүләк балалар өсөн яҙған яҙыусыға һәм балалар китаптарына һүрәттәр төшөрөүселәргә бирелә.
Халыҡ-ара балалар китабы көнөн үткәреү инициативаһын билдәле немец яҙыусыһы Йелле Лепман күтәреп сыға.
Йыл һайын был Халыҡ-ара көнгә IBBY-ның милли ойошмаларының берәйһе спонсорлыҡ ярҙамы күрһәтә. Шул ойошманың ниндәйҙер яҙыусыһы йәки рәссамы балаларға мөрәжәғәтнамә һәм ярашлы плакат авторы булып сығыш яһай. Артабан мөрәжәғәтнамәне һәм плакатты IBBY икенсе илдәрҙә файҙалана.
Исаклинка
Исаклинка — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәһимов
Шәһимов — фамилия.
Аджапсандали
Аджапсанда́ли (აჯაფსანდალი) йәки аджапсандал (əcəbsəndəl, աջափսանդալ), аджапсанда (ajabsanda) — кавказ (Грузин, Абхаз, Әзербайжан, Әрмән) аш-һыуы блюдоһы.
Рецебы
Әҙерләү өсөн мотлаҡ кәрәк ингредиенттар: баклажан, помидор, татлы борос, башлы һуған, һарымһаҡ, бер шәлкем кинза, базилик, үҫемлек майы, тоҙ, тәменсә борос алына. Ҡайһы бер осраҡтарҙа картуф менән әсе борос та өҫтәлә. Был блюдо төрлө атамалар аҫтында кавказ һәм бик күп төрки халыҡтарҙың аш-һыуында файҙаланыла. Болгария һәм Төркиәлә аджапсандалиға оҡшаш «имамбаялды» (туранан -тура тәржемә иткәндә: «имам иҫтән яҙып ҡоланы» мәғәнәһендә) блюдоһы бар. Уның Европалағы аналогы — Рататуй. Нисек кенә булһа ла был блюдоны әҙерләү өсөн эре булмаған баклажан һәм уға ҡушылған иҫкермәгән продукттар файҙаланыла.
Еловка (Берёзовка ҡушылдығы)
Еловка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мин-Ях
Мин-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия
«Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия», Башҡортостан тураһында милли-төбәк энциклопедиялар төрөнә ҡараған күп яҡлы белем һәм мәғлүмәт йыйылмаһы. Бер йыл алда урыҫ телендә сыҡҡан «Башкортостан: Краткая энциклопедия» тигән бер томлыҡ китаптың башҡортсаға тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. 1997 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте тарафынан баҫтырылған. Баҫманың баш мөхәррире — Р. З. Шәкүров. Күләме — һүрәттәре менән 696 бит. Тиражы — 8 мең дана. ISBN 5-88183-003-3.
Энциклопедия ике бүлектән тора. Беренсе бүлеге Башҡортостан хаҡында киң йөкмәткеле ғилми монография итеп бирелә. Төп өлөштө тәшкил иткән икенсе бүлегендә алфавит тәртибендә айырым ваҡиғаларға һәм күренештәргә, объекттарға һәм төшөнсәләргә, шәхестәр томошона арналған 2670 самаһы мәҡәлә урынлаштырылған.
Һылтанмалар
Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия сайты ([[урыҫ теле|урыҫса])]
Жамылшисай
Жамылшисай (Джамылчи-Сай) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кызылсай йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Прилуцкая Песова
Прилуцкая Пёсова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песова йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәһимов Фазылйән Закир улы
Шәһимов Фазылйән Закир улы (15 июнь 1933 йыл — 15 июнь 1994 йыл) — металлург, техник-электромеханик. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). РСФСР-ҙың почетлы металлургы (1965).
Биографияһы
Фазылйән Закир улы Шәһимов 1933 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ы (хәҙерге Силәбе өлкәһе) Арғаяш районы Ялтыр ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.
Ҡолой мәктәбен, һуңынан Ҡарабаш 24-се кәсепселек училищеһын бөткәс, 1950 йылда Ҡарабаш баҡыр иретеү заводында (1957 йылдан — тау-металлургия комбинаты, 1970 йылдан — баҡыр иретеү комбинаты) иретеүсе булараҡ хеҙмәт юлын башлай. 1950—1952 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1952 йылдан йәнә заводта эшләй. 1963 йылдан фурмовкаусылар бригадаһы менән етәкселек итә, 7-се биш йыллыҡта (1959—1965) тап уның етәкселегендә бригаданың хеҙмәт етештереүсәнлеген 50 процентҡа күтәрә. Мәғдәндәрҙең эшкәртеү технологияларын яңыртыу эшендә әүҙем ҡатнаша, һөҙөмтәлә баҡыр иретеү 88 процентҡа артҡан. СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 20 майындағы указына ярашлы, төҫлө металлургияһы тармағындағы юғары уңыштары өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.
1967 йылда И. И. Ползунов исемендәге Свердловск тау-металлургия техникумының Ҡарабаш филиалын (киске бүлеген) тамамлай.
1976—1977 йылдарҙа — Ҡарабаш ҡалаһының эшселәр депутаттары Советы депутаты.
1994 йылдың 15 июнендә Ялтыр ауылында вафат булған.
Нюды-Татнеда-Яха
Нюды-Татнеда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Любин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡумандылар
Ҡумандылар (үҙ атамаһы къуманды, къубанды, къуўанды, къувандыг) — төрки теле төп халыҡ, Рәсәйҙең Алтай крайы, Алтай Республикаһы һәм Кемерово өлкәһендә йәшәй.
Тарихы
Уларҙың барыһы ла Себер крайы территорияһында, шул иҫәптән 4948-е — Бийск округында, 1384-е Ойрат автономиялы өлкәһендә (хәҙер Алтай Республикаһы) күсенеп йөрөгән. Артабанғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡумандылар алтайҙар составына индерелә. 2000 йылда ҡумандылар Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы төп халыҡтарына (Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2000 йылдың 24 мартындағы 255-се указы), ә һуңғараҡ Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш аҙ һанлы төп халыҡтарына индерелә. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа, шулай уҡ артабанғы 2010 йылда улар үҙ теле менән айырым милләт тип иҫәпкә алынған.
Халыҡ һаны һәм таралыуы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡумандыларҙарҙың һаны:
2002 йылда тораҡ пункттарҙа :
Алтай крайы:
Теле
Кумандин теле төньяҡ алтай телдәренә (алтай теле ғаиләһенең төрки төркөмө) ҡарай йәки төньяҡ алтай теленең (кумандин-челкан) һөйләше (диалекты) булып тора. Ҡумандылар һәм ҡуманды теле айырым халыҡ һәм тел тип рәсми рәүештә танылған. Әммә этнографтар яңы классификацияға ярашлы уларҙы алтайҙар (төньяҡ-алтайҙар) һәм төньяҡ-алтай (ҡуманды һөйләше булараҡ) теленә индереү яҡлы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990-сы йылдар башында ҡумандыларҙы үҙ аллы этнос тип таныйҙар. Тап ошоноң арҡаһында уларр күпләп йәшәгән урындарҙа милли территориаль общиналар барлыҡҡа килә башлай. Алтай крайы ҡалаларында йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә. Әммә әлегә тиклем бөтә ҡумандыларҙы берләштереп, төрлө кимәлдә үҙ мәнфәғәттәрен яҡлай алған берҙәм үҙәк юҡ.
Үҙ халҡының юҡҡа сығыу хәүефе менән борсолоп, Кумандин интеллигенцияһы үҙ мәҙәниәтен һаҡлау буйынса аныҡ аҙымдар яһай. 2007 йылдың авгусында Таулы Алтайҙа «Төньяҡ Алтай төп халыҡтарының мәҙәниәте һәм традициялары» темаһы буйынса конференция үтә, уның һөҙөмтәләре буйынса материалдар йыйынтығы баҫылып сыға.
Урслебен
Урслебен (Uhrsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 476 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 125 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Жангызагашсай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Автономия
Автономия, этностың ойошоп йәшәгән тарихи тыуған ерендә үҙ аллы идара итеүе.
Автономиялы берәмектәр үҙәк власть билдәләгән сиктәрҙә дәүләт власын һәм идара итеүҙе үҙ аллы тормошҡа ашырыу хоҡуғына эйә. СССР-ҙа автономиялар милли-территроиаль принцип буйынса төҙөлдө. Уға дәүләттең тормош-көнкүреше һәм милли составы менән айырылып торған, биләдәле кимәлдә иҡтдисади бөтөн булған төбәктәр эйә булды. Тәүге мәлдә совет автономиялары сәйәси һәм административ автономиялар рәүешендә барлыҡҡа килә. Юғары, сәйәси автономияларға — автономиялы совет социалистик республикалары, ә административ автономияларға — автономиялы өлкә, милли округтар, хеҙмәт коммуналары инә.
Дәүләт булараҡ, БАССР-ҙың үҙ Конституцияһы, дәүләт власының юғары органдары (Юғары Советы, Юғары Советы Президумы), хөкүмәте (Министрҙар Советы), идара итеүҙең үҙәк органдары (министырлыҡтар һәм ведомствалар), хөкөм эшмәкәрлегенең юғары органы (Юғары суды), закондар сығарыуға, гражданлыҡҡа, территорияның тейелмәҫлегенә хоҡуғы, дәүләт символдары (гербы, флагы, баш ҡалаһы) һәм башҡа дәүләт атрибуттары булдырылғайны. (ҡара: «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүе»)
12 ноябрь
12 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 316-сы көнө (кәбисә йылында 317-се). Йыл аҙағына тиклем 49 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Могильная
Могильная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Камышла (Сока ҡушылдығы)
Камышла — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пузмач
Пузмач — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 759 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәмәтйән
Мөхәмәтйән (Мухамедьяново, икенсе атамаһы Серекәй ) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226804005.
Ғәниева Зиба Паша ҡыҙы
Хеҙмәткә саҡырылыу һәм хеҙмәт
Ҡыҙылармеец Зиба Ғәниева 1941 йылдың 16 октябренән РККА сафында. Мәскәү өлкәһе, Мәскәү ҡалаһы, Краснопресненский районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Ленинград һәм Төньяҡ-көнбайыш фронттарында һуғыша. Радист булараҡ, разведка төркөмө составында 16 тапҡыр фронт һыҙығын үтеп, рация аша дошман тураһында мөһим мәғлүмәттәр тапшыра. Дивизияла иң яҡшы снайперҙарҙың береһе тип иҫәпләнә.
1941 йылдың октябрендә 3-сө Мәскәү коммунистик дивизияһы уҡсыһы булып китә, унда снайпер оҫталығын камиллаштырыуын дауам итә. 1942 йылдың ғинуарында 3-сө Мәскәү коммунистик уҡсылар дивизияһы базаһында 130-сы уҡсылар дивизияһы (икенсе формирование) ойошторола. 1942 йылдың яҙында дивизия составында Төньяҡ-Көнбайыш фронтҡа килә һәм әүҙем хәрби хәрәкәттәргә ҡушыла. Хәрби әхирәте комсомолка Нина Соловей менән бергә, комсомолка Зиба Ғәниева дивизияла снайперҙар хәрәкәтен ойоштороу инициаторы була. «Халыҡ батырлығы» базаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 1942 йылдың 12 апреленән 23 майға тиклем дивизияның 151-се айырым мотоуҡсылар батальонының снайпер-разведчигы Зиба Ғәниева, Черное, Лунево, Ожесцы һәм Дягилево ауылдарында хәрәкәт итеп, 20 немецты, шул иҫәптән ике офицерҙы юҡ итә. С. Мурманцеваның «Бөйөк Ватан һуғышында совет ҡатын-ҡыҙы» китабына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 21 гитлерсыны үлтерә. Рәссам Таһир Сәләхов иҫтәлектәре буйынса, бер әңгәмә ваҡытында Ғәниева: «Таһир, мин йөҙ егерме туғыҙ фашисты үлтерҙем», — ти.
Яраланыуы һәм госпиталдә дауаланыуы
Ҡаты яраланған кесе лейтенант Зиба Ғәниеваны ғүмерҙәрен хәүеф аҫтына ҡуйып, яу яланынан уның хәрби дуҫтары Нина Соловей, Федор Кириллов һәм Яков Коляко алып сыға. Ғәниеваны самолет менән Мәскәүгә оҙаталар. Госпиталдә уның ғүмерен Мария Федоровна Шверник ҡотҡарып ҡала һәм тәрбиәләй. Ғәниеваның ҡаны зарарланған була һәм ул үлем сигендә була. 11 ай Мария Федоровна Зибаның эргәһенән китмәй, ә ул аяҡҡа баҫҡас: «Ғәҙәти ҡатын-ҡыҙ балаһын 9 ай йөрөтә, ә мин һине 11 ай йөрөттөм», — тип үкһей. Дауахананан сыҡҡас, Мария Федоровна Шверник һәм уның ире Сталин хакимлығының һуңғы йылдарында (1946—1953) Михаил Калинин урынына СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе вазифаһында эшләгән Николай Михайлович Шверник әзербайжан ҡыҙын үҙ ғаиләһенә ҡабул итә.
Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн Зиба Ганиева Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл йондоҙ ордендары, «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградлана.
Ғәниеваның Кавказ әсәләренә мөрәжәғәте
Ҡыйыу комсомолканың батырлығы тураһындағы хәбәр бөтөн совет иле буйлап тарала. Барлыҡ үҙәк һәм урындағы гәзиттәрҙә уның фотоһүрәте ҡуйылып, Зиба Ғәниеваның снайпер винтовкаһынан 20 фашисты юҡ итеүе тураһында яҙыла. Ә немец ғәскәрҙәре Кавказ байлыҡтарына һәм Баҡы нефтенә ынтылғас, ул әсәләргә, ҡыҙҙарға, әхирәттәренә бөйөк Тыуған илде һаҡларға баҫырға саҡырып мөрәжәғәт итә. 1942 йылда «Работница» журналының 19-20-се һанында уның мөрәжәғәте баҫыла: "«Враги посягают на наш чудесный, величественный Кавказ. Женщины гор: казачки, чеченки, кабардино-балкарки, азербайджанки, грузинки, армянки — все, кто живёт под небом Кавказа и Закавказья, помогайте своим мужьям и братьям, поднявшимся на разбойничьи полчища врага! Нефтью, хлопком, плодами цветущих садов — всем, что творят руки человека — труженика и труженицы, можно бить врага! Защитим, отстоим от проклятых варваров завоевания Великой Октябрьской социалистической революции: свободу, достоинство, честь! Не отдадим врагу наших жилищ, наших детей! Смерть врагам! Неминуемая смерть от нашего острого, закалённого оружия!»"
Һуғыштан һуңғы осор
Еңеүҙән һуң Зиба Ғәниева ул саҡта СССР-ҙың Төркиәләге ваҡытлыса ышаныслы илсеһе вазифаһын башҡарған Әзербайжан дипломаты Тофик Ҡадировҡа кейәүгә сыға. Ғәниева ире менән бергә Мәскәүгә ҡайта, улдары — Марат Ҡадиров тыуа.
1985 йылда, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40-йыллығына 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Хәтирәләр
518-се уҡсылар полкының элекке комсоргы, лейтенант Г. Д. Киевскаяның «Минең ҡәҙерле мәскәүҙәрем» мәҡәләһенән («Дан приказ ему на запад», «Воениздат», 1968): "В Московской Коммунистической дивизии я познакомилась со студенткой 1-го курса института Театрального искусства Зибой Ганиевой. На фронте она овладела снайперским мастерством, стала одним из лучших снайперов Северо-Западного фронта. После второго ранения Зиба около двух лет пролежала в госпитале. Долгая борьба за жизнь, за здоровье. Потом не менее упорная борьба за знания. После войны она окончила институт, затем аспирантуру. Получила учёную степень."
Нюды-Юн-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Или-төркиҙәр
Или төркиҙәр — Ҡытайҙа танылмаған төрки этник төркөм, Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы ның Или-Ҡаҙаҡ автономиялы округында һәм Ҡаҙағстан дың йәшәй. Улар үҙҙәрен «төрөктәр» йәки «чжунхуа миньцзу» тип атай. Уларҙың ауыҙ-тел ижады буйынса, улар Үзбәкстан ға Фирғәнә үҙәне нән килгән. Айырым или төрки теле ҡарлуҡ телдәренә ҡарай, әммә ҡытай властары тарафынан үзбәк теле тип иҫәпләнә.
Или төркиҙәр күсмә тормошо алып бара һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә. Уларҙың телендә малсылыҡ менән бәйле уникаль һүҙҙәр күп.
Штайнфельд (Альтмарк)
Штайнфельд (Альтмарк) (Steinfeld (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 312 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 49 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39599 һәм автомобиль коды — SDL.
Жусасай
Жусасай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарангул йылғаһының уң ярына тамағынан 1км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Устименко Евгения Егоровна
Устименко Евгения Егоровна (6 август 1922 йыл — 1988 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биография
Евгения Егоровна Устименко 1933 йылдың 6 авгусында Тамбов өлкәһенең Знаменский районы Артемьевка ауылында  тыуған.
1949 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ы Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең Глубковский районындағы С. М. Киров исемендәге колхозда эшләй башлай. Тәүҙә быҙау һәм сусҡа ҡараусы булып эшләй,  ә 1952—1977 йылдарҙа  һауынсы була. Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһендә беренсе булып Евгения Устименко йыл һайын үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан мең центнер һөт һайыу буйынса башланғыс менән  сығыш яһай. Фермала һыйырҙарҙың тоҡомло  төркөмөн сығарыуҙа, һәр һыйыр өсөн яҡшы мал аҙығы базаһы булдырыуҙа ҡатнаша,  был байтаҡ  һөҙөмтәләр бирә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм туғыҙынсы биш йыллыҡта дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу планын үтәүҙә  өлгәшкән уңыштары өсөн Евгения Егоровна Устименкоға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Һауынсы булып эшләүен дауам итә, 1971 йылда Евгения Егоровна һәр һыйырҙан 4174 килограмм, 1972 йылда 4300 килограмм, 1975 йылда — 4655 килограмм һөт һауып ала. Хатта ҡоролоҡло 1974 йылда һауынсы үҙенә беркетелгән 33 һыйырҙан һәр береһенән 4390 килограмм һөт һауып ала, ә тулайым һауым 1176 центнер тәшкил итә. 1975 йылда уны 1471 центнерға еткерә. Шәхси биш йыллыҡ планды өс йыл ярым эсендә үтәй, туғыҙынсы биш йыллыҡ йылдарында пландан тыш а 1600-ҙән ашыу центнер һөт тапшыра.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, Глубоковский районында йәшәүен дауам итә.
Чанахи
Чана́хи (ჩანახი; жаркое; ҡурҙаҡ, ҡурылған ит) — ашамлыҡ, грузин аш-һыуының бер төрө. Һарыҡ итен йәшелсә менән бергә балсыҡ көршәккә һалып, өҫтөн ныҡлап ябып, томалап (быҡтырып) бешерәләр. Чанахи өсөн кәрәкле йәшелсә төрҙөре— картуф, томат, баклажан һәм башлы һуған. Уларҙың дөйөм ауырлығы бешерергә әҙерләнгән ит ауырлығына тигеҙ булырға тейеш. Йәшелсә һәм ит көршәккә сиратлап, ҡатлы-ҡатлы итеп һалына. Ашамлыҡта грузин аш-һыуы өсөн традицион булғантәмләткестәр ҡулланыла. Чанахиҙы XVI быуаттан һуңыраҡ, Американан Европаға картуф индерелгәс әҙерләй башлағандар. Был ашамлыҡты бары тик грузин аш-һыуы өсөн генә хас тип һанау дөрөҫ түгел. Чанахиға оҡшаш ризыҡ Көнсығыш илдәрендә лә киң таралған. Мәҫәлән, Әзербайжан аш-һыуындағы төп милли аштарҙың береһе булып һаналған пити (шулай уҡ һарыҡ итенән һәм көршәк һауытта әҙерләнә). Әрмән аш-һыуында ул путук исеме менән билдәле. Унан тыш Әрмәнстанда билдәле булған кчуч күп яҡтан чанахиға яҡын. Был ашамлыҡтың төрлө милләт халыҡтарында осраған бар төрҙәре өсөн уртаҡ Был ашамлыҡтың төрлө милләт халыҡтарында осраған бар төрҙәре өсөн уртаҡ үҙенсәлекте «ултырттың һәм оноттоң» (урыҫса «поставил и забыл») тип әйтергә була, сөнки уларҙы әҙерләп бешерергә ҡуйғандан һуң ниндәйҙер өҫтәмә эш талап ителмәй. Әйткәндәй, чанихиҙы йәки уға ныҡ оҡшаған ашамлыҡты үҙ ваҡытында Иосиф Сталин һәм КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро ағзалары өсөн ил етәксеһенең Мәскәүҙәге Кунцево дачаһында йыш ҡына әҙерләр булғандар.
…Он любил выдумывать и заказывать блюда, неизвестные нам. Например, он стал заказывать поварам и постепенно совершенствовать одно блюдо: не то суп, не то второе. В большом котле смешивались баклажаны, помидоры, картошка, чёрный перец, лавровый лист, кусочки нежирного бараньего мяса — и все доводилось до готовности. На стол это блюдо подавалось в горячем виде. Когда открывали котел, то шел приятный аромат. Туда добавляли кинзу и другие травы. Блюдо было очень вкусным. Сталин дал ему название «Арагви».
Патока
Патока (декстринмальтоза, мальтодекстрин) — тулы булмаған кислота (шыйыҡландырылған кислоталар менән) йәки ферментатив крахмал гидролизы продукты. Шәкәр һәм крахмал етештергәндә өҫтәмә продукт булараҡ барлыҡҡа килә. Патоканың ике төп төрө — асыҡ төҫтәге, алтын сироп (светлая патока — golden syrup) патока (крахмаллы, кукуруздан, картуфтан һәм башҡа крахмалдан, инверт шәкәр төрө) һәм меласса, ҡара патока (шәкәрле шәкәр сөгөлдөрө)  — айырыла.
Йыш ҡына патока тигәндә ҡара патоканан (меласстар) һәм аҡ патоканан тыш төрлө шәкәрле сироптар — глюкоза сиробы —, мальтоз сиробы, крахмал сиробы һәм кукуруз сиробы күҙ уңында тотола. Көнкүреш күҙлегенән аңлатҡанда, патока тигәндә мотлаҡ крахмал гидролизы һөҙөмтәһендә алынған сироптарҙың төрлө төрҙәре генә күҙ уңында тотолмай.
Химик составы
Күбеһенсә патоканы крахмал кислота гидролизы юлы менән 100—150 100—150 °С температурала алалар. Полимерлашыу ваҡытында пектиндар барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта гидроксиметилфурол һәм кислота үҙенсәлектәренә эйә булған башҡа матдәләр барлыҡҡа килтереп, глюкозаның кире ҡайтмаҫ тарҡалыу реакцияһы бара.
Таҙа хәлдә крахмал патокаһының төҫө юҡ. Консистенцияһы буйынса ул йәш шыйыҡ балға оҡшаш. Химик составы:
Мелассала һәм, кәм тигәндә, патокала ацетон һәм башҡа төрлө ароматик һәм ағыулы матдәләр бар.
Патока сифаты, ГОСТ Р 52060-2003 буйынса, углеводтарҙан тыш, әселек (кислотность) һәм көллөлөк менән билдәләнә. Көл составында фосфор, кальций оксидтары һәм гидролизда файҙаланылған кислотаның әселек (кислота) нигеҙе бар.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә
Патока кондитер һәм консерва производстволарында, һыра ҡайнатыуҙа, шулай уҡ спорт туҡланыуында һәм аппреттар етештереүҙә ҡулланыла.
Кондитер сәнәғәте перәник һәм икмәктең ҡайһы бер сорттарын әҙерләгәндә патокаға ихтыяж ҙур.
Ҡамырҙан яһалған изделиеларҙың аҙ миҡдарҙа өҫтәгәндә — төҫөн, ә күберәк өҫтәгәндә — тәмен һәм йәбешкәклеген билдәләй. Сахарозаның кристаллашыуын әкренәйтеү һәләте арҡаһында патоканы кондитер изделиелары — ҡайнатма, джем, карамель, зефир, ҡаҡтар, бигерәк тә шәкәр помадаһын һәм мармелад етештергәндә ҡулланыу таралған. Патоканың айырым төрҙәре туңдырмалар һәм туңдырылған десерттар етештереүҙә, продукттың туңыу нөктәһен түбәнәйтеү өсөн ҡулланыла.
Рәсәйҙә
Рәсәйҙә патока сығанағы булып күбеһенсә картуф һәм кукуруз (маис) крахмалы тора.
2016 йылда Рәсәйҙә патока етештереүҙең дөйөм күләме 460 мең тонна самаһы тәшкил иткән, патока һәм глюкоза-фруктоза сироптарының эске баҙар күләме 530 мең тоннанан ашыу.
Һаулыҡҡа йоғонтоһо
Патока (мальтодекстрин) углеводтар ҡатнашмаһы булып тора һәм юғары гликемик индексҡа (глюкозаның гликемик индексына- ГИ — тигеҙ йәки унан артығыраҡ) эйә. Патока менән шәрбәтләндерелгән аҙыҡ-түлекте артыҡ ҡулланыу, шулай уҡ юғары калориялы ризыҡтар менән артыҡ мауығыу ауырлыҡ йыйыуға, инсулинға реакцияның насарайыуына, ҡанда холестерол һәм триглицерид кимәленең артыуына килтереүе ихтимал. Юғары гликемик индекс арҡаһында патокалы аҙыҡ-түлек, шәкәре күп булғанлытан, диабетиктар өсөн яраҡһыҙ.
Ҡалтасы районы
Ҡалтасы районы  (Калтасинский район) Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан район. Үҙәге - Ҡалтасы ауылы.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Һылтанмалар
Төркөм:Ҡалтасы районы Төркөм:Башҡортостан райондары
Ҡамышлы (йылға)
Камышла — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1429/296 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Камышла
Можа
Можа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Шеделга ҡылымығының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Борис Йосопов
Кенәз Борис Николаевич Йосопов (1794 йылдың 9 июле — 1849 йылдың 25 октябре ) — рәсәй ер хужаһы һәм хәйриәсе, Йосоповтар ғаиләһенән сыҡҡан гофмейстер. Кенәз Н. Б. Йосоповтоң берҙән-бер улы һәм вариҫы. Иң бай утар имение хужаһы һәм Ракитный милеген ойоштороусы.
Биографияһы
Кенәз Николай Борисович Йосопов һәм кенәз Потёмкиндың бер туғанының ҡыҙы һәм вариҫы Татьяна Васильевна ғаиләһендә тыуа. Суҡындырылғанда бөйөк кенәз Павел Петрович уны ҡулына ала йәки крёстныйы була. Ғаиләлә уны Боренька тип йөрөткәндәр, сабый Мальта орденын ала һәм уға атаһынан Иерусалим Изге Яхъя орденының мираҫ булып нәҫел командорлыҡ хоҡуғы күсә. Уның энеһе сабый саҡта үлә (яҡынса 1796 йылда).
Тәүге тәрбиәне ул атай-әсәй йортонда әсәй күҙәтеүе аҫтында ала, һәм һуңынан бер нисә йыл Санкт-Петербургта таныла, һуңғараҡ Одессалағы Ришелье лицейы директоры була, аббат Карл Николь етәкселегендәге модалы француз пансионында уҡый,. Санкт-Петербург педагогик институтында имтихан тапшырғандан һуң, 1815 йылдың авгусынан кенәз Йосопов Сит ил эштәре министрлығында хеҙмәт итә башлай. 1817 йылда уға һарай яны камергер исеме бирелә.
Хеҙмәте
Сикһеҙ ҙур байлыҡ Йосоповто бойондороҡһоҙ итә; уға ике йөҙлөләнеү кәрәкмәй; ул мөһим кешеләр менән даими бәхәскә инә. Граф Модест Андреевич Корф кенәз Йосопов тураһында былай тип яҙған : … Ғәжәйеп сәйерлектәре һәм аҡылы теүәл түгел тигән репутацияһы… үҙ фекерҙәрен һәм төшөнсәләрен аңлатҡанда бик оялып тормай, хатта юғары йәмғиәт алдында ла, хакимлыҡ итеүсе ғали йәнәптәре менән һөйләшкәндә лә, үҙенең фекерен асыҡ әйтә, һәм бындай тәртип башҡа берәүгә лә рөхсәт ителмәҫ ине.
1822 йылда граф Каподистрияның, Йосоповтоң туранан-тура начальнигының, отставкаға китеүе уның хеҙмәтенең ҡыҙыҡлығын бер аҙ кәметә төшә; тағы ла эҙләмәй-һорамай оҡшамаған ҡыҙ ҡоҙалап уңышһыҙлыҡҡа осрағаны өсөн, атаһы менән бәхәскә инеүе лә, барыһы да Борис Николаевичты 1824 йылда ял һорарға мәжбүр итә.
Ул йыл ярым Европа буйлап оҙайлы сәйәхәт итә. Ҡайтҡас, ул Белёвтан Санкт-Петербургка һәләк булған королева Елизавета Алексеевнаның кәүҙәһен оҙатыусы итеп билдәләнә. Бер аҙҙан Йосопов тантаналар оҫтаһы дәрәжәһенә күтәрелә (1826) һәм император Николай I иң уңышлы комиссияһы ағзаһы итеп билдәләнә. 1829 йылда Йосопов III дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләнә, Финанс министрлығында хеҙмәт итә. 1833 йылда ул тулы хоҡуҡлы дәүләт кәңәшсеһе (действительный статский) дәрәжәһенә күтәрелә. 1837 йылда, үҙенең үтенесе буйынса, ул хеҙмәттән азат ителә, ләкин бер аҙҙан ҡабат ҡайта.
1839 йылдан Йосопов Петербург тол ҡатындар, Тәрбиәләү йортоноң етемдәре һәм тәрбиәләнеүселәре менән идара итеп, маҡтаулы бағымсыһы була. Шул уҡ йылда Санкт-Петербург дворяндары уны дворяндар маршалы — Петербургта үҙ вәкиле итеп һайлайҙар. Йосопов бер нисә йыл намыҫлы хеҙмәттә тырышлыҡ менән айырылып тороу билдәһе һәм Изге Анна ордены экспедициялары менән идара итә, Финанс министрлығы ҡарамағындағы мануфактура етештереү советы ағзаһы һәм Кәрт йыйымы экспедицияһы идарасыһы була, уйын кәрттәрен етештереүҙе һәм һатыуы әҙерләү менән шөғөлләнә.
1840 йылда ул һарай яны "гофмейстер вазифаһы"на билдәләнә. 1841 йылдан ул Һөнәрселәр буйынса комиссия ағзаһы.
Шәхси тормошо
1831 йылдың йәйендә атаһы вабанан сире менән ауырып үлгәндән һуң, Борис Николаевичҡа ҙур мираҫ — 250 мең дисәтинә ер, Россияның төрлө губерналарында 40 меңдән артыҡ крәҫтиән, һәм шул уҡ ваҡытта 2 миллион һум оло бурысы ҡала. Кенәз Йосопов, йәш сағында күңел-саф ҡороуға аҡса сарыф итеүҙе яратһа ла, һуңғараҡ иҫәпсел кешегә әйләнә. Ул атаһы кеүек кеше менән аралашыусан булмай, һәм барлыҡ мауығыуҙарҙы аҡсаны елгә осороу һәм байҙарға хас мәғәнәһеҙлек тип һанай.
Петербургта даими йәшәгәнлектән, Йосопов атаһы яратҡан Архангельское ауылына килмәгән тиерлек. Бурыстарынан ҡотолоу маҡсатында, быуаларынан балыҡ тотоуҙы рөхсәт итә, Мәскәү университетына ботаника баҡсаһын һата, һәм усадьбаһындағы ҡиммәтле коллекцияны Петербургтағы Мойка һарайына күсерә башлай, ә Архангельскиҙың сәскә атҡан осорон иҫендә тотҡан император Николай Павлович кенәзгә Архангельское ауылын емермә, тип әйтмәй.
Хужалыҡты яҡшы ойоштороусы булараҡ, Йосопов үҙенең крепостнойҙарына бирә һәм башҡаларға аңлашылмаған ошо аҙымы менән ҡыҫҡа ваҡыт эсендә атаһының да, үҙенең дә бурыстарын ҡаплай. Бынан тыш, ул йәшерен ростовщик була һәм, Донбасс заводтарын һәм шахталарын һатып алып, ғаилә хәлен унлата яҡшырта. Кенәз Йосоповтоң ун ете биләмәлә милеге булған, һәм улар уның етәкселеге аҫтында сәскә атҡан. Үҙенең алпауыт биләмәләрендә ул дауаханалар асҡан, уларҙы дарыуҙар менән тәьмин иткән, табиптар һәм фармацевттар тотҡан. Курск өлкәһендә ваба ауырыуы йыш осрай торған ваҡытта ул эпидемия таралған Ракитное ауылынана килергә ҡурҡмай. 1834—1835 йылдарҙа Рәсәйҙә ҡот осҡос ҡоролоҡ була, ябай арыш хаҡы һигеҙ тапҡырға ҡиммәтерәк һатылғанда, Йосопов, хөкүмәт ташламаларын ҡулланмайса, үҙ аҡсаһына 70 000 кешене ашатҡан. Губернаторҙарҙың береһенә яҙған хатында кенәз былай тигән: Крәҫтиәндәр яҡшы хәлдә булғанда ла, йәрәбәләрен фатихалағанда ла, мин үҙемдең байлығымды крәҫтиәндәрем мәнфәғәтенә ҡуям, тигән уйымды белергә тейешһегеҙ.
Кенәз Йосопов һәр таңын хеҙмәт һәм хужалыҡ эштәренә бағышлай, көндөҙ дуҫтарын һәм таныштарын ҡабул итә, кистәрен театрҙа була. Ғәмәли кеше булараҡ, Борис Николаевич тормошонда зиннәтле өйҙәрҙә йәшәргә яратмай, уның был үҙенсәлеген замандаштарының күбеһе билдәләп үтә. Юғары ҡатлам йәмғиәте унан көлә. Кенәз А. М. Мещерский Йосоповты үҙенсәлекле характерлы һәм иҫәпсел кеше тип атай.
Йосопов биргән бейеү-күңел асыу кисәләре иҫ киткес була ти яҙыусы В. А. Соллогуб.
Петербургтағы йәмәғәт ойошмаһы хәйриә учреждениеларының Попечителдәр (бағымсылар) ҡала Советына хәйриә йорттары өсөн 73 300 һум бүләк итә.
Һуңғы йылдары
1845 йылда кенәз Йосопов грофмейстер дәрәжәһенә лайыҡ була. 1849 йылдың йәйендә ул Петербург сәнәғәт эштәре күргәҙмәһенең баш директоры итеп билдәләнә. Күргәҙмәне асыу ваҡыты ҡыҫҡа була, уға күргәҙмәгә урын әҙерләү, уны ойоштороу һәм асыу өсөн бөтә заказдар тураһында ҡайғыртырға тура килә. Эште тиҙләтергә ҙур теләк менән, Борис Николаевичҡа көнө буйы эшселәр төркеме араһында ҙур залдарҙа йөрөргә, уларға күргәҙмәнең бөтә өлөштәре буйынса бойороҡтар бирергә тура килә. Йоғошло ауырыу сиренән көсһөҙләнгән сәләмәтлеге был юлы дымлылыҡҡа һәм һалҡынға түҙә алмай. Ауырыу билдәләренә иғтибар итмәйенсә, Йосопов күргәҙмә аҙағына ҡәҙәр эш менән идара итеүҙе туҡтатмай, һәм уның күп ашҡыныуы ҡарамыҡ (тиф) биҙгәгенә килтерә.
Кенәз Йосопов 1849 йылдың 25 октябрендә Петербургта һалҡын тейеүҙән аҙып киткән подагранан үлә, уның кәүҙәһе Мәскәү янындағы Спасское-Котово ауылына килтерелә, һәм васыяты буйынса Ҡотҡарыусы сиркәүендә атаһы яҡында ерләнә. Уның ҡәберендә үҙе иҫән саҡта яҙған һүҙҙәре: «Бында урыҫ дворяны кенәз Борис, кенәз Николаев, Йосопов улы ята улы», тыуған һәм вафат көнө, һәм улар аҫтында француз телендә уның яратҡан һүҙҙәре: ''«Хөрмәт барынан дә өҫтөн». ''
Ғаиләһе
Беренсе-ҡыҙы  — кенәз ҡыҙы Прасковья Павловна Щербатова (06.07.1795—17.10.1820 ), сенатор Щербатов Павел Петровичтың ҡыҙы. Константин Яковлевич Булгаков 1820 йылда Мәскәүҙәәге ағаһына былай тип яҙған: ''Өсөнсө көн элгәре, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йәш Йосопова, кенәз ҡыҙы Щербатова, Бореньканың ҡатыны, якты донья менән хушлашты. Бала тыуҙырған саҡта күп ҡан юғалтты… Барыһы ла уны ярата ине: бик йәл! Ашығыс ҡыланғандар… Баланы тартып сығарып маташҡандар, әллә нимәһелер өҙөлөп киткәндер, үҙе тапһа, бәлки, яҡшыраҡ булыр ине. Хәҙер төрлөсә һөйләйҙәр. Тик шуныһы, йәш һылыу ҡатын иртә китте''. А. Я. Булгаков яуап итеп: «Бахыр Йосопованың үлеме миңә ныҡ тәьҫир итә! Ҡалаҡҡа һалып йоторлоҡ сәләмәт, йәш, бай ҡыҙ-ҡатын — береһе лә ярҙам итмәне! Меҫкен Йосопова, 4-5 тапҡыр йөклө булһа ла, бер тапҡыр ҙа тыуҙыра алманы. Бәлки, акушерҙар ысынлап та ла ғәйепле булғандарҙыр». Изге Исхаҡ соборында ерләгәндән һуң, Йосопова өйәҙе Мәскәү өйәҙе Котово ауылындағы Ҡотҡарыусы сиркәүендә ғаилә мәғәрәһендә ерләнде. Ҡыҙы:
Икенсе ҡатыны (1827 йылдан) —Зинаида Ивановна Нарышкина (02.02.1809—16.10.1893) фрейлина, таылған һылыуҡай, майор И. Д. Нарышкиндың ҡыҙы, И. Н. Римский-Корсаковтың һәм граф Э. П. Строгановтың ейәнсәре; граф де Шево менән икенсе никахта. Балалары:
Кишкуншаг (милли парк)
Кишкуншаг (Kiskunsági Nemzeti Park) — Венгрияның Көньяк Альфельд төбәгенең Бач-Кишкун биләмәһендә урынлашҡан милли парк.
Парк майҙаны — 570 км. Дала экосистемаһы өлгөһөн һаҡлаусы, ЮНЕСКО тарафынан биосфера ҡурсаулығы тип иғлан ителгән парк 1975 йылда төҙөлә.
Парк эргәһендәге иң ҙур ҡала — Кечкемет, һәм шунда уҡ ҡурсаулыҡҡа сәфәр ойоштороусы бюро урынлашҡан.
Парк Кишкуншаг (Кесе Кумания) тарихи өлкәнең атамаһын йөрөтә. Ул Дунай һәм Тисе йылғалары араһындағы биләмәлә урынлашҡан. Парк Урта Дунай тигеҙлеге уртаһында ята. Бында йылғалар аҙ. Ҡоро, яуым-төшөм аҙ булған климат, ҡомташ, һаҙлыҡ урындар күп. Ҡалҡыулыҡ юҡ тиерлек.
Нюдя-Нейта-Яха
Нюдя-Нёйта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нейта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Кишкуншаг (милли парк)
Парк Кишкуншаг буйлап таралған, бер-береһе менән бәйләнмәгән 7 һаҡланыусы биләмәләрҙән тора.
Паркта туғаҙаҡ популяцияһы, бик күп төрлө һыу ҡоштары йәшәй. Бындағы тоҙло күлдәр күсер ҡоштарҙың миграцияһы осоронда төйәк булып хеҙмәт итә.
Нюдя-Нейта-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1-се Ҡарағас
1-се Ҡарағас — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртабүртә йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пурас (Оло Илеша ҡушылдығы)
Пурас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жигалан 2-се
Жигалан 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Улс йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.