cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көҫәп Солтанғолов
Биографияһы
1737 йылдың көҙөндә Ырымбур комиссияһы начальнигы В. Н. Татищев Кесе ҡаҙаҡ йөҙө ханы Әбелхәйергә ихтилалсыларҙың төп етәкселәрен тотоуҙа ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Әбелхәйер хан Башҡортостанға килгәс, баш күтәреүселәр етәкселәрен үҙенә саҡырып ихтилалды туҡтатырға өгөтләй, әммә тиҙҙән үҙе уларҙың (айырым әйткәндә Бәпәнәй Төрөпбирҙиндең ) йоғонтоһона бирелә. 1738 йылдың апрелендә Көҫәп Солтанғолов ихтилалға ярҙам күрһәтеү тураһында Әбелхәйер хан менән һөйләшеүҙәр алып бара.
Әбелхәйер хан ихтилалсылар өсөн ташламалар алыу тураһында Ырымбур комиссияһы начальнигы В. Н. Татищев менән һөйләшеүҙәр алып барыу маҡсатында Ырымбурға (хәҙерге Орск ҡалаһы) килә. Ханды Көҫәп Солтанғолов оҙатырға ризалаша. Татишев алдан уҡ Ырымбур коменданты Г. А. Останковҡа Көҫәп батырҙы ҡулға алырға бойора. Әбелхәйер хан үҙенең свитаһы менән ҡала тирәһендә күренгәс, Останков 21 апрелдә Ырымбурҙа байрамда булыр өсөн ҡала эсенә инергә саҡыра һәм ханға Ырымбур ахуны Мансур Абдрахмановты ебәрә. Хан ахундан Көҫәп Солтанғоловты Ырымбурҙа ҡулға алыу-алмауҙары хаҡында белешә, ахуны Мансур Абдрахманов батырҙы ҡулға алмаясаҡтар тип Ҡөрьәндә ант итә. Әммә ул биргән ант ялған булып сыға, ҡалаға ингәндә комендант Останков Көҫәп батырҙы ҡулға ала һәм В. Н. Татищевҡа тапшыра. Әбелхәйер күп тапҡыр Татищевтан батырҙы иреккә сығарыуҙы үтенә, ләкин Ырымбур комиссияһы начальнигы уның үтенестәрен кире ҡаға. Тарихсы Н. В. Устюгов, Нуғай даруғаһы башҡорттарының күренекле юлбашсыһы һәм ҡыйыу кеше булараҡ Көҫәп Солтанғоловты юғары баһалай һәм уның үлем язаһы алдынан ҡаһарманлығын билдәләп үтә. 1738 йылдың сентябрь башында Ырымбурҙан Һамарға йүнәлгәндә В. Н. Татищев үҙе менән ҡуша Көҫәп батырҙы ала һәм Һаҡмар ҡаласығында уны аҫыу аша үлем язаһына тарттыра.
Вайсенборн-Людероде
Вайсенборн-Людероде (Weißenborn-Luderode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1470 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.
Ҡамыш-Һаҙаҡ (йылға)
Ҡамыш-Һаҙаҡ — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һаҙаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Гидроним ике өлөштән - "ҡамыш" һәм "һаҙаҡ" һүҙҙәренән төҙөлгән. Атаманың килеп сығышы тураһында Ырымбур өлкәһе топонимдарының ҡыҫҡа һүҙлегендә ошондай аңлатма бирелә:
Гидроним тарихи башҡорт ерҙәрендә барлыҡҡа килгән, шуға күрә башҡорт теленән ингән тип фараз итергә була. Башҡорт телендә был һүҙ бер нисә мәғәнәлә ҡулланыла. Йәйә, уҡ һауыты булараҡ, һаҙаҡ тә йәйә рәүешендә эшләнә. Моғайын, был ысынлап та, һүҙлектә аңлатылғанса, йылғаның бөгөллө булыуынан сығып бирелгән атамалыр Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 562-се бит
Мозокей
Мозокей — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исаковка (Шишмә районы)
Исаковка (Исаковка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452150, ОКАТО коды — 80257865005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нелобка
Нелобка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Салда (№1068 Нижне-Салдинский тоған) йылғаһының уң ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Ҡышҡы татлы хыялдар (балет)
Ҡышҡы татлы хыялдар  — бер шаршаулы балет. Хореография балетмейстеры Кеннет Макмилландың Петр Ильич Чайковскийҙың  фортепиано әҫәрҙәре буйынса ҡуйған балеты. Балет 1991 йылда барлыҡҡа килә, 1991 йылдың 7 февралендә Лондондың Ковент -Гарден Король театры сәхнәһендә ҡуйыла. Урыҫ халыҡ йырҙары Томас Хартман аранжировкаһында ансамблдең гитарасылары тарафынан башҡарыла, костюмдарҙы Питер Фармер эшләгән, Король операһы оркестры дирижер Дэвид Гарфорт етәкселегендә уйнай. Балеттың Рәсәйҙәге премьераһы Пермдә  2014 йылда үтә.
Нелобка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Ҡышҡы татлы хыялдар (балет)
Тарих
Кеннет Макмилланадың «Ҡышҡы татлы хыялдар» балеты Антон Павлович Чеховтың дүрт иң яҡшы пьесаларының береһе булып торған «Три сестры» (1900) пьесаһы мотивтары буйынса эшләнгән. Пьеса тәүге тапҡыр 1901 йылда Мәскәү нәфис театры (МХАТ-та) ҡуйыла һәм ХХ быуат сигендәге провинциаль ҡала атмосфераһында йәшәүсе өс апалы-һеңлеләрҙең ҡатмарлы мөнәсәбәттәре тураһында бәйән итә. Автор уларҙың провинция ҡалаһынан үҙҙәренең «ҡышҡы татлы хыялы» булған Мәскәүгә ҡайтыуы, ундағы тормоштоң был провинция ҡалаһындағы тормоштан ҡыҙыҡлыраҡ һәм тулы ҡанлыраҡ буласаҡ тип хыялланғанын һүрәтләй.
Гарь (Парбиг ҡушылдығы)
Гарь  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының уң ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Нелобка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡышҡы татлы хыялдар (балет)
Тарих
Балеттағы хәлдәр уларҙың был пьесала яҙылған барлыҡ тормош ваҡиғаларын да һүрәтләмәй. Балетты сәхнәгә ҡуйыусы, Король балетының әҙәби етәксеһе Макмиллан, үҙенең эше тураһында былай тип яҙа: «балеттағы персонаждар пьесалағы геройҙарҙың исемен йөрөтһә лә, пьесалағы һәр бер хәрәкәтте яҙыу минең маҡсатым булып торманы. Хореография персонаждарҙың эске тормоштарын һыҙатландыра, шуға күрә мин Чехов шедеврында яҙылған тормоштоң атмосфераһын ғына күрһәтергә тырыштым ».
Кеннет МакМилландың «Ҡышҡы татлы хыялдар» балеты — хореограф ҡуйған иң һуңғы эштәренең береһе. Чехов пьесаһындағы ваҡиғалар бер нисә йылды үҙ эсенә алһа, балетта — бары тик бер кис кенә күрһәтелә. Кеннет Макмиллан Чехов пьесаһын балеттағы бер шаршау кимәленә тиклем тығыҙлатҡан.
Гарь (Парбиг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡышҡы татлы хыялдар (балет)
Сценарий
Ольга, Маша һәм Ирина исемле өс апалы-һеңле һәм уларҙың ҡустыһы Андрей ҙур булмаған губерна ҡалаһында йәшәй. Уларҙың өлкән апалары Ольга ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡыта, ләкин был эш бөтөнләй уның күңеленә ятмай. Бер нисә йыл элек уларҙың атаһы, генерал, ҡыҙҙарын Мәскәүҙән был ҡалаға күсереп алып килә һәм бында вафат була. Аталары үлгәс, Прозоров ғаиләһендәгеләр өсөн мәшәҡәтһеҙ, ҡайғыһыҙ тормош тамамлана.
Машаны уҡытыусы Кулыгинға кейәүгә бирәләр, тик уның ғаилә тормошо бәхетһеҙ. Кесе һеңлеләре Ирина үҙенә тиң һәм яратырлыҡ булған кешене тапмай. Бер саҡ Прозоровтарҙа үткәрелгән тыуған көнгә подполковник Вершинин килә. Уның менән Маша араһында мөхәббәт уты тоҡана. Уларҙың йәшерен мөхәббәте башланып китә. Тиҙ арала Вершининдың полкын Польшаға ебәрәләр. Полк ҡаланы ташлап китә, полк менән бергә Вершинин да китә, ул Маша менән бик ныҡ ауыр хушлаша. Машаның ире бер ни ҙә һиҙмәгән кеше булып ҡылына.
Ирина, тормошҡа романтик ҡарашлы ҡыҙ, ҡала идаралығында эшләй. Ольга һеңлеһенә отставкалағы офицерға, Тузенбахҡа, кейәүгә сығырға һәм уның менән бергәләп ҡаланан күсеп китергә кәңәш бирә. Ирина, Тузенбахты яратмаһа ла, уның тәҡдимен ҡабул итә. Штабс-капитан Солёный Иринаға ғашиҡ булыуы тураһында әйтә, ләкин Ирина риза булмай, шунлыҡтан штабс-капитан Соленый Тузенбахты дуэлгә саҡыра. Дуэлдә барон Тузенбах атып үлтерелә.
Ҡыҙҙарҙың ҡустыһы Андрей провинциаль бай ҡыҙға, Наташаға, өйләнә.
Ахун (вазифа)
Ахунд, ахун (Axund; )  — Әзербайжанда, Иранда һәм Рәсәй империяһында юғары разрядлы мосолман ғалимы вазифаһы, ғәрәп ҡаҙыйының аналогы.
Тарихы
1788 йылға тиклем ахундар даруғалар (өлкәләр) һәм ҡала общиналары башлыҡтары булып, тап улар аша батша властары имамдар менән хеҙмәттәшлек итә. Ырымбур мосолман Диниә назаратының тәүге өс мөфтөйө лә элек ахун булған. Ахундар вазифаһы йыш ҡына аныҡ нәҫел һәм (йәки) төбәк менән бәйле була. Мәҫәлән, Өфөнөң беренсе йәмәғәте һәм ҡала ахуны вазифаһы, ғәҙәттә,Түбәнге Новгород өлкәһендә тыуып үҫкәндәр менән бәйле булған.
Башҡа төбәктәрҙә ҡулланылышы
Шул уҡ «ахун» (阿訇 ҡайһы берҙә 阿衡; пиньинь: āhōng) исеме менән уйғырҙар менән ҡытай мосолмандары ла (хуэйцзу, дунгандар) үҙҙәренең имамдарын атай.
«Ахун» (охун) тип шулай уҡ үзбәктәр фирғәнә уйғырҙарын атай.
Кесе Таловка (Кайгера ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карасу (Катунь ҡушылдығы)
Карасу  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 333 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хотондар
Хотондар (Хотон) — ҙур булмаған этник төркөмө. Башлыса Убсунунур аймағының Тариалан сомонында (совет карталарында — Тарялан) (монг. Игенселек) Убсу-Нур күленән көньяҡҡа табан йәшәйҙәр. Шулай уҡ улар күпләп Тариалан сомонынан күрше ятҡан Наранбулаг сомонында (совет топографик карталарында Наран-Булак) һәм Убсунур аймағының административ үҙәге Улангом ҡалаһында йәшәйҙәр.
Тарихы һәм сығышы
Хәҙерге йәшәгән урындарына хотондарҙы өс быуат элек жунғар ханы Галдан Бошоғту күсергән, тип һанала. Икенсе версия буйынса, хотондар Синьцзян ҡатнаш төрки халҡының нәҫеле, уларҙы XVII—XVIII тәүге яртыһында Цин династияһы ғәскәре әсирлеккә алған. Академик Б. Я. Владимирцов, сәйәхәтселәр һәм тикшеренеүселәр П К. Козлов һәм Б Б Барадийн, этнограф һәм географ Г. Н. Потанин хотодарҙың сығышы мәсьәләһендә ҡара-ҡырғыҙ элементына өҫтөнлөк бирәләр һәм хотондар этногенезында ҡырғыҙҙарҙың айырыуса роленә иғтибер итәләр. Хотондар араһында тикшеренеүҙәр үткәргән ХХ быуаттың беренсе яртыһында иң күренекле Рәсәй төркиәтселәрәенең береһе А. Н. Самойлович шулай уҡ ошо фаразды яҡлап сыға:: «…хотондарҙың ышаныуҙары ғына фекер йөрөткәндә, уларҙың сосатвына ҡара-ҡырғыҙҙар, көнсөғөш-төркөстан һарттары һәм, бәлки, ҡаҙаҡ-ҡырғыҙҙар » инеүе бар. Шул уҡ ваҡытта ғалим лингвистик аналз һөҙөмтәһендә хотондарҙың сығышы мәьәләһендә ҡҡара-ҡырғыҙ элементына өҫтөнлөк бирә һәм дәлил итеп Г. Н. Потанин килтергән һарыбаш ырыуы тураһындағы хотон легендаһына һылтана (ҡырғыҙҙарҙың да һарыбаш ырыуы бар). Әлеге легенда, А. Н. Самойлович фекеренсә, һис шикһеҙ ҡара-ҡырғыҙҙар менән бәйле. . Хәҙерге заман ғалимдары ла оҡшаш позицияларҙа.
Башҡа бер нисә сығанаҡ хотондарҙы уйғырҙар менән яҡынайта. Антропологик яҡтан хотондарҙың уйғырҙар менән оҡшашлығы табыла. Элек хотондар һөйләшкән хотон теле уйғыр теленең диалекты тип һанала һәм ҡарлуҡ телдәре составына индерелә.
Генетикаһы
Хотондарҙа R1a1 Y-хромосомалар гаплотөркөмө йөрөтөүселәр һаны бик юғары — 83 %, был гендар дрейфы һөҙөмтәһе шешә ауыҙы эффекты менән аңлатыла: XVII быуатта төньяҡ-көнбайыш регионына күсенгән ҙур булмаған ата-бабалар төркөмөненән барлыҡҡа килгән популяция, моғайын, "шешә ауыҙы"н әлеге популяция бер нисә тапҡыр үткән. 1999 йылда монгол ғалимдары Ц. Цэрэндаш һәм Ж. Батсуурь кғилми хеҙмәт баҡтыралар, улар Тариалин сомоны хотондарын тикшергәндәр һәм уларҙың генофондына бик ҙур генетик өлөштө ҡырғыҙҙар, артабан үзбәктәр һәм уйғырҙар индергә, ә ҡаҙаҡтарҙың генетик өлөшө бик бәләкәй булған тигән һығымтаға килгәндәр. Үҙ сиратында 2005 йылда япон, корей, ҡытай һәм монгол тикшеренеүселәре төркөмө, хотондарҙың һәм башҡа монгол халыҡтарының ДНК Х-хромосомдарын тикшергәндән һуң, хотондар халха, үрәнхайц һәм захчиндарҙан бик ныҡ айырыла, тигән фекергә килгәндәр. Авторҙар фекере буйынса, был хотондар төрки популяцияһы нәҫеле гипотезаһын раҫлай.
Һаны
Хотондарҙың ағымдағы паспорт иҫәбе буйынса аҙ һанлығы үҙбилдәнеш тирбәлеүенә бәйле булыуы бар. Халыҡ иҫәбен алған саҡта, шәхси документтарҙа теркәлгәндән айырмалы рәүештә, телдән башҡа этник сығыш күрһәтелә.
Дин үҙенсәлектәрҙе
Тарихи хотондар бөтәһе лә мосолман булған, ләкин быуаттар дауамында шаманлыҡ элементтары менән буддизмға инанған халыҡтар араһында йәшәү сәбәпле хотондар күпселек ислам йолаларын онотҡан, урындағы халыҡтан ислам ҡануниәтенә тап килмәгән йолаларҙы ҡабул иткән. Шуға ҡарамаҫтан, был төрки этник төркөмдә төрки һәм иосолман сығыш тураһында иҫтәлектәр һаҡлана. Йола практикаһында ислам доғаларының өҙөктәре ҡуллана (хотон телендә), малайҙарға ҡарата бестереү йолаһы дауам итеү һаҡлана. Әлеге ваҡытта ислам традицияларын тергеҙеү маҡсатында ҡайһы бер аҙымдар эшләнә.
Ырыу-ҡәбилә составы
Хотондарҙы этник составы ете этник берәмектән тора. Г. Н. Потанин киләһе ете ырыу исемен яҙып алған: адже-хурмән, яс, илбә, бурут, өтзөбөк, ҡасыл, жуппар. 1911 йылда Б. Я. Владимирцов яҙып алған исемлек киләһе рәүештә: шаавай, шалбаҡ, үзбәк, нилва, жес, хәсән, хоҙайбирҙе. 1958 йылдаС. Бадамхатан яҙып алған исемлектә шаавай, бурд, оғотор, холидог (хочгууд), зочгууд (хочигалд), хәсән, шалпаҡ күрһәтелгән. 2011 йылдарҙағы ялан тикшереүҙәр барышында Убсунур аймағының Тариалан сомонында Б. З. Нанзатов элкендәрҙең түбәндәге ете ырыуҙы теркәй: шаавай, бурдууд, холидог, шалбағ, охтор, хочигалд һәм хаснууд.
17 апрель
17 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 107-се (кәбисә йылында 108-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 258 көн ҡала.
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ҡарамалы (Дим ҡушылдығы)
Ҡарамалы  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Левая (Правой ҡушылдығы)
Левая — Рәсәй йылғаһы, ағып ятҡан Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уң йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәмәтдинова Әнисә Әхтәм ҡыҙы
Хәмәтдинова Әнисә Әхтәм ҡыҙы (13 март 1928 йыл — 25 октябрь 1989 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Әнисә Әхтәм ҡыҙы Хәмәтдинова 1928 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ы Өфө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы) Иҫке Ҡормаш ауылында тыуған.
Беренсе әҫәрҙәре «Пионер» журналы биттәрендә 1960 йылдарҙа баҫыла башлай. Балалар психологияһын белгән әҙип.
Кесе Юкса (Чулым ҡушылдығы)
Кесе Юкса — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре
Сәйидә Зәйнәб бинт Али‎ (Ғәли) әл-Ҡубра (ғәрәп. زينب بنت علي‎) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәнсәре, ҡыҙы әз-Зәһрә Фатиманың һәм хәҙрәти Али Әбү Талиптың өсөнсө ҡыҙы. Уны бигерәк тә шиғыйҙар ҙурлай. Кәрбәләләге хәлдәрҙе, Пәйғәмбәрҙең ейәне имам Хөсәйендең шәһит булып киткәнлеген мосолмандарға бәйән итеп ҡалдырған.
Донъяға килеүе һәм никахы
Сәйидә Зәйнәб бинт Али‎ (Ғәли) әл-Ҡубра Мәҙинә ҡалаһында Һижрә буйынса 6-сы йылда, йомадил-әүүәл айының 5-се көнөндә өсөнсө бала булып донъяға килгән. Әйтеүҙәренсә, ғәрәпсә «атаһын биҙәүсе» тигәнде аңлатҡан был исемде ейәнсәренә Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе ҡушҡан. Олатаһы менән әсәһе вафатынан һуң Зәйнәб атаһы хәҙрәти Ғәли йортонда ағалары Хәсән һәм Хөсәйен менән бергә тәрбиәләнгән.
Һижрә буйынса 18 йылда Зәйнәб Абдаллаһ ибн Йәғәфәр менән никахлана, уларҙың 5 балаһы була: улдары Мөхәммәт, Йәфәр, Әүен һәм Али (Ғәли), шулай уҡ ҡыҙҙары Үмм Күлсүм. Һуңғараҡ ике улы — Мөхәммәт һәм Әүен — имама Хөсәйен ибн Алиҙың арҡалаштарына әүереләләр һәм Кербәләлә һәләк булалар.
Биографияһы
Нур өҫтөнә нур булып иң аҫыл заттарҙан – хәҙрәти Ғәли менән Рәсүлебеҙҙең ҡыҙы Фатиманан Зәйнәб исемле ҡыҙ бала ошонда донъяға килгән, тупрағына кендек ҡаны тамған. Пәйғәмбәребеҙҙең йән киҫәгенең йән киҫәге был баланың бишеген әһле Ислам донъяһында кешелек сифаттары буйынса иң юғары баҫҡыста торған әсә доғалар уҡып тирбәткән, Аллаһ Арыҫланы ҡушаматлы атаһы ҡурсып-һөйөп үҫтергән, Пәйғәмбәр олатаһы хатта намаҙында янында тотоп, арҡаһына йөкмәп Аллаға сәждә ҡылған.
Ир-аттың, хатта апайҙарҙың һәм инәйҙәрҙең йыш ҡына һуғышта йөрөүен дә бәләкәйҙән ишетеп-күреп үҫә Зәйнәб. Әсәһе ундай ваҡытта юлдан күҙен алмай, балаларының олатаһының, атаһының, уларҙың яуҙаштарының иҫән-имен, еңеү менән ҡайтыуҙарын теләп, теленән доғаларын төшөрмәй. Хәсән менән Хөсәйен ағалары ла ниндәй ҡыйыу, батыр. Уны ла ҡурҡаҡ булмаҫҡа өйрәтәләр - әгәр хаҡлыһың икән, ҡурҡмай әйт, үҙеңде лә, туғандарыңды ла яҡларға тейешһең, тиҙәр.
Сибәр уның әсәһе! Үҙенән һәр саҡ хуш еҫ бөркөлә. Ебәк кеүек сәстәрен һыпап, ҡасан минең сәсем дә шулай оҙон булып үҫә инде, тип хыяллана ҡыҙы. Тик был матурлыҡты ҡыҙы ғына күрә. Башҡалар алдына әсәһе хижәп кейеп, бөркәнеп кенә сыға.
Ә олатаһы һуң! Уның килгәненә нисек һөйөнә, күтәреп ала, арҡаһына йөкләп йөрөтә, ҡулына татлы хөрмә тоттора, башынан һыйпай-һыйпай әллә ниндәй доғалар уҡый. Унан да тәмле еҫтәр килә, матур, бөхтә итеп кейенгән, һаҡалын ҡупшы итеп киҫкән була. Олатайың ауырый, тине бер саҡ әсәһе. Ул да, атаһы ла бик бошондолар.
Олатаһының һәм әсәһенең вафаты
- Бөгөн Рәсүлебеҙ ғибәҙәткә килде, хәҙрәти Әбү Бәкер артына тороп намаҙ уҡыны, - тине бер көн, һөйөнөп, атаһы. – Бәлки аяғына баҫып китер әле.
- Иншалла, шулай була күрһен, - тип балҡып китте әсәһенең йөҙө.
“Йәмәғәт менән бәхилләшеүе булған икән”, - тип һөйләнделәр бер нисә көндән ололар, тауышланмай, һығылып ҡына йәш ҡоя-ҡоя. Бынан һуң инде Зәйнәб олатаһын күрмәне. Ә бер көн иртән тороуға һәр саҡ эш менән булған әсәһе түшәгенән күтәрелмәгәс, бәләкәс кенә булһа ла, хәүефләнеп китте Зәйнәб. Ниңә әсәһенең һәр саҡ алһыуланып торған йөҙө ағарынған, тауышы ла хәлһеҙ генә сыға икән? “Үлем” һүҙе мосолман балаларына иҫ белгәндән таныш шул – һуғыш һайын күпме сабый етем ҡала бит. Ә инде Зәйнәб кеүек зирәк бала быны аңламаймы ни инде?! Атаһы ла һиҙҙермәҫкә тырышһа ла бик борсоулы. Уға әсәһе өҙөк-өҙөк тауыш менән шым ғына нимәлер әйткәс, янында ҡулын тотоп ултыра бирҙе лә башын эйеп урамға сығып китте.
Ул бер аҙҙан кире ингәс, Фатима раҙыйаллаһу ғәнһә сабыйҙарын янына саҡырып, арҡаларынан һөйҙө, изге теләктәрен әйтте. Унан йылмайҙы ла күҙҙәрен йомдо. Йоҡлап китте. Моғайын, тиҙҙән ҡәҙерле Пәйғәмбәр атаһы менән осрашағын уйлап йылмайғандыр мәңгелек йоҡоға сумғанда. Ҡайҙан белһен инде ул сағында Зәйнәб олатаһы менән әсәһенең һуңғы һөйләшеүе ни хаҡында булғанын. “Ә һин ғаиләмдән беренсе булып минең яныма киләсәгеңә һәм йәннәткә тәүге булып инәсәгеңә һөйөнмәйһеңме ни? Һәммә мөслимәләр һинең ҡурсыуың аҫтында буласаҡ”, - тип әйткән булған бит Рәсүл Әкрәм.
Етемһерәп ҡалған өйҙә биш йәшлек Зәйнәб әсәһенән өйрәнеп ҡалған тиклем донъя көткән була. Күпмелер ваҡыттан әсәһенең бер туған апаһы Зәйнәбтең ҡыҙы Үмәмәне атаһына әйттерәләр. Үҙе лә йәп-йәш “үгәй әсәй” апаһының биш балаһын оло мөхәббәт менән тәрбиәләй.
Мосолман нәҫелен ишәйтеү ниәтенән хәҙрәте Ғәли йәнә өс ҡатынға өйләнә һәм Фатима Зөһрәнекен да ҡушҡанда 31 балаға атай була (шуларҙың 14-е ир бала, ҡалғаны ҡыҙҙар). Улдарының күбеһе Кәрбәлә яланындағы яуҙа башын һала.
Нырья
Нырья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Тап (ауыл)
Тап — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре
Ғаиләлә рухи мөхит
Атаһы ҡыҙы Зәйнәбте Йәғәфәр исемле ағаһының улы Ғабдуллаға никахлай. Уларҙың Ғәли, Ғәббәс, Өммөгөлсөм һәм Ғәүнәләкбәр исемле балалары Пәйғәмбәребеҙҙең нәҫелен дауам итә.
Нырья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре
Ғаиләлә рухи мөхит
Бала тәрбиәһендә Зәйнәб раҙыйаллаһу ғәнһә, әлбиттә, Пәйғәмбәр ғаиләһендә алған һабаҡтарға таяна, тыуған йортондағы ғәҙәттәрҙе дауам итә, балаларын донъяға һөйөнөп көтөп ала, һөйөп тәрбиәләй. Ҡөрьән Кәримдең “Әл-Кәһеф (Мәмерйә)” сүрәһенең 46-сы аятында: “Мал һәм балалар – донъя тереклегенең зиннәттәре”, - тиелгән бит. Сабый әле донъяға килмәгән сағында уҡ әле 9 ай әсәһе менән бер тән, бер йән булып йәшәй, күренгәс тә, уның һөтө менән туҡлана, уның наҙы менән тәпәй баҫа, ул өйрәткән һүҙҙәр менән теле асыла. Ғөмүмән, күпселек ваҡыты әсәһе менән үтә. Пәйғәмбәребеҙҙең ейәнсәре олатаһы ҡушҡанса балаларын ете йәшенән доғаларға өйрәтә башлай, ун йәшендә намаҙға баҫтыра.
Тап (ауыл)
Почта индексы — 628220, ОКАТО коды — 71116000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре
Ғаиләлә рухи мөхит
…Зәйнәбте, әсәһе Фатиманы һары һағыштарға һалып, Рәсүлебеҙ баҡый донъяға күскәс, Хәҙрәте Ғәли уны ерләүҙе ойоштора, беренсе хәлиф итеп һайланған Әбү Бәкерҙең уң ҡулына әүерелә. Бар һәләтен, тырышлығын, 10 йәшенән өйрәнгән Ислам ғилеме менән һуғарылған зиһенен Хәлифәтте нығытыуға, үҫтереүгә бағышлай. Ислам ғалимдары был бөйөк шәхесте, ғөмүмән, Рәсүлебеҙҙән ҡала беренсе мосолман тип иҫәпләй, сөнки ул мәжүсилек һаҙлығына инеп өлгөрмәй, балиғ булыу менән үк иман килтерә. Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм ҡулында бәләкәйҙән тәрбиә алғанлыҡтан, Исламды ул тәүге һәм берҙән-бер дин итеп ҡабул итә. Пәйғәмбәребеҙҙән һуң һайланған хәлифтәр хәҙрәте Әбү Бәкер, хәҙрәте Ғүмәр һәм хәҙрәте Усман Ҡөрьән хафиз (яттан белеүсе) булараҡ, уны һәр саҡ яндарында тоторға тырышалар, кәңәшләшәләр. Ул дәүләттә баш ҡазый (верховный судья) вазифаһын үтәй, ә хәҙрәте Ғүмәр ҡайҙалыр сәфәргә киткән сағында үҙе урынында һәр саҡ хәҙрәте Ғәлиҙе ҡалдыра, вафаты алдынан иһә үҙе урынына ҡуйырҙай 6 кеше араһында уның исемен дә атай.
Атаһының һәләк булыуы
Хәҙрәте Усман хәлиф булып һайланғас та хәҙрәте Ғәли баш ҡазый вазифаһын үтәүҙе дауам итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, фетнәселәр хәҙрәте Усманды үлтерә.
Бынан һуң мосолмандар хәҙрәте Ғәлиҙе Хәлифәтте үҙ ҡулына алырға өгөтләй башлай. Ул оҙаҡ ризалыҡ бирмәй, тик һуғыш сығырынан хәүефләнеп, тәҡдимде ҡабул итергә мәжбүр була. Бик ауырға тура килә хәҙрәте Ғәлигә. Ҡотҡоға бирелеүселәрҙең, монафиҡтарҙың, Ислам дошмандарының ут төртөргә генә әҙер тороуы ул идара иткән ҡатмарлы 6 йылда бик тә асыҡ күренә. Шул осорҙа Ислам донъяһы сөнниҙәргә, шиғыйҙарға һәм башҡа төркөмдәргә бүленә башлай ҙа инде.
Хәҙрәти Ғәлиҙе лә, ғәйепһеҙҙән ғәйепле итеп, үлтерәләр.
Ағалары Хәсән менән Хөсәйендең шәһит булыуы
Ираҡтың, Хөрәсәндең, Һиджаз менән Йәмәндең халҡы уның улы Хәсәнгә ант килтерә. Әммә Сүриә һәм Мысыр мосолмандарын үҙ яғына ауҙарған Мүәвиә исемле кеше хәлифлеккә дәғүә итә башлағанлыҡтан, Хәсән раҙыйаллаһу ғәнһү халыҡтың берҙәмлеген һаҡлар өсөн, хакимлыҡтан баш тарта һәм Мәккәгә ҡайтып китә. Уның шунда ул үлтерелеүе тураһында һүҙҙәр бар.
Мүәвиә вафат булғас, дилбегәне Йәзид ибн Әбү Суфыян үҙ ҡулына ала. Күфә ҡалаһы халҡы быға риза булмай, Пәйғәмбәребеҙҙең бығаса идара эштәренә һис ҡыҫылмай йәшәгән ейәне Хөсәйенгә уға буйһонорға теләүҙәрен белдереп хәбәр ебәрә. Хөсәйен яҡындарын алып юлға сыға, әммә шул арала Йәзид яҡлылар баш күтәреүселәрҙең етәкселәрен йә ҡурҡытып, йә байлыҡ биреп үҙ яғына ауҙарыуға өлгәшәләр. Хөсәйендең ҙур булмаған төркөмөн Кәрбәлә янында туҡтатып, ҡыралар, ә үҙенең башын ҡырҡып алып Шам ҡалаһына хәлиф Йәзидкә ебәрәләр.
Шиғыйҙар Пәйғәмбәребеҙҙең ейәне Хөсәйенде изгеләштерәләр, уға бәйле “шахсей-вахсей (шах Хөсәйен, вах Хөсәйен)” тип ҡаты ауаз һалып, үҙ-үҙҙәрен туҡмау йолаһы башҡаралар.
Зәйнәб һәм Ғәшүрә айындағы хәлдәр
Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Зәйнәб ағаһы имам Хөсәйенде бик яҡын күрә. Өмийәдтәр хәлифәтенә башлыҡ булып Йәзид ибн Мүәвиә килгәс, имам Хөсәйен уны Исламдан тайпылыуҙан ғәйепләп, ант килтереүҙән баш тарта. Йәзидтең һайланыуына ризаһыҙ Күфә халҡы саҡырғас, ул Мәҙинән юлға сыға. Был шарттарҙа Зәйнәб иренән һорап, ағаһын оҙатып бара.
Һижрәнең 61-се йылында (10 октябрь, 680 й.), мөхәррәм айының 10-сы көнөндә Кербәлә янында (хәҙерге Ираҡ ере) имам Хөсәйен үҙенең барлығы 73 кенә арҡалашы менән Йәзидтең 70 меңлек ғәскәре ҡулсаһында ҡала. Хәдистәрҙән күренеүенсә, яуға бер көн ҡала имам Хөсәйен төн ҡараңғылығынан файҙаланып, теләгән кешеләргә ҡасып китергә рөхсәт итә, сөнки уларҙың һәләк булырына шик ҡалмай. Мөхәррәмдең 9-10 көндәрендә улар һыу сығанағына ла үтә алмай, бик сарсайҙар.Имам Хөсәйендең туғаны – Әбү-л-Фаҙыл Ғәббәс – һыу килтерергә тырышып ҡарай, әммә уны тотоп, ҡулдарын өҙә сабалар. Имам Хөсәйен дә, арҡалаштары ла был яуҙа һәләк була, баштарын өҙөп алып, Йәзидкә алып барып бирәләр. Ҡатындары менән ғаилә ағзалары әсиргә төшә һәм Шамға (Дамаск) оҙатыла.
Башта әсирҙәрҙе Күфәгә килтерәләр. Ҡаланың ябай кешеләренә хәлде алдап аңлаталар, йәнәһе ниндәйҙер ҡәбилә һөжүм итеп, мосолмандарҙы ҡыра башлаған, әммә имеш уларҙы еңгәндәр. Дошмандарҙы килтерәләр икән тип халыҡ байрам тантаналары менән ҡаршы ала. Мәгәр әсирҙәр ҡала буйлап китеп барғанда күптәр Зәйнәпте таный, бер ҡатын хатта хижаптар килтерә. Хәҡиҡәт асылғанын күргәс, Зәйнәб халыҡ алдында күфәләрҙе хыянатта һәм һатлыҡлыҡта ғәйепләп сығыш яһай. был мәлдә Күфә башлығы Ибн Зияд алдында алтын батмуста имам Хөсәйендең ҡырҡылған башы ята.
Әсирҙәрҙе һәм шәһиттәрҙең баштарын Шамға (Дамаск) Йәзидкә оҙаталар. Уларҙы Кербәлә, Бағалбәк, Мосул һәм Хомс ҡалалары аша алып баралар.
Зәйнәбтең Йәзид һарайында сығышы
Рабиғүл-әүүәл айының 16-сы көнөнә әсирҙәрҙе Шамға Дамаск килтерәләр. Ҡалалабайрам ойошторалар, Йәзид имам Хөсәйендең алтын батмуста ятҡан башын типкеләй. Шул шарттарҙа Зәйнәб телмәр тота, был телмәр бик күп Ислам тарихы китаптарында килтерелә.
[http://www.al-islam.org/victory/ M. H. Bilgrami. The Victory of Truth:The Life of Zaynab bint 'Ali]}}
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Шамда Зәйнәб имам Хөсәйен рухына бағышланған иҫтәлекле көндәр үткәрә башлай, шиғыйҙар мөхәррәм айының тәүге ун көнөн мәтам көндәре итеп үткәрә. Тиҙҙән Йәзид Зәйнәпте Мәҙинәгә ҡайтара. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ул Ҡәһирәлә йәшәгән тип әйтелә.
Сәйидә Зәйнәб бинт Али әл-Ҡубра һижәрнең 62-се йылында 15 рәжәптә вафат була. Ерләнгән урыны теүәл билдәле түгел, әммә ҡәбере тип һаналған иң билдәле урын — Дамаск ҡалаһындағы төрбә.
Библиография
M.H. Bilgrami. The Victory of Truth:The Life of Zaynab bint 'Ali
[http://www.harunyahya.ru/Quran_translation/Quran_translation_index.php Коран, перевод М. Н.-О. Османова]
Нырья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре
Ҡулланылған әҙәбиәт
Ҡөрьән Кәрим — башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар — Ҡазан, 2004
Ализаде А. Исламский энциклопедический словарь. — М., 2007
Ибн Хишам. Жизнеописание Пророка Мухаммада — М., 2002
Матвеев К. П. История Ислама. — М., 2005.
Фәхретдинов Ризаэтдин. Жәвәмиғүл кәлим шәрхе — Ҡазан, 1995
Магда Юлин
Магда Юлин, ҡыҙ фамилияһы Маурой (24 июль 1894 йыл, Франция — 21 декабрь 1990 йыл, Стокгольм, Швеция) — швед фигурисы, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан яңғыҙ шыуыуҙа сығыш яһаусы. 1920 йылғы Олимпия уйындары чемпионы.
Биографияһы
Магда Юлин 1894 йылдың 24 июлендә Францияла тыуған, француз музыкаль продюсеры Эдуард Мауройҙың ҡыҙы. Ғаилә Швецияға күсеп килгәндә, Магдаға ете йәш була.
1913 йылда үҙ карьераһында Донъя чемпионатында бер тапҡыр ғына сығыш яһай һәм алтынсы урынды биләй.
Магда 1920 йылда Олимпия уйындарында ҡатнашҡан сағында өс айлыҡ ауырлы була.
Олимпия уйындарынан тыш ул өс тапҡыр Швеция чемпионтаында һәм ике тапҡыр Скандинавия илдәре чемпионатында еңеү яулай.
Магда Юлиндың ике улы бар, ә ғүмеренең һуңғы йылдарын ул Стокгольм ҡалаһында ҡарттар йортонда үткәрә.
23 август
23 август — григориан стиле буйынса йылдың 235-се (кәбисә йылында 236-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 130 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Голубец (Обь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ледовица
Ледовица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пичуг йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Гамбург опера театры
Гамбург опера театры — Германиялағы иң боронғо дөйөм музыкаль театр, Гамбургта урынлашҡан. 1678 йылда нигеҙ һалынған. Тикшеренеүселәр милли немец опера мәктәбенең барлыҡҡа килеүен Гамбург опера театры формалашыуы менән бәйләйҙәр.
Театр дирижерҙары араһында Г. Малер, Ф. Вейнгартнер, К. Бём, Э. Ансерме булған.
Тарихы
Театрҙы төҙөү 1677 йылда ҡала үҙидараһы инициативаһы буйынса башлана. Гамбург Утыҙ йыллыҡ һуғыш ҡағылмаған ҡала була, һәм урындағы бюргерҙарҙың үҙ опера сәхнәһен ойоштороу өсөн етерлек аҡсалары була. Театр 1678 йылдың 2 ғинуарында Иоганн Тайле яҙған «Адам и Ева, или Сотворенный, павший и спасенный человек» операһы менән асыла.
Башҡа немец ҡалаларында булған опера театрҙарынан айырмалы рәүештә, Гамбург ҡалаһындағы батша һарайы опера театры булмай, тәүге ваҡытта труппа һәүәҫкәр йырсыларҙан тора; бынан тыш театр һарай мауығыуҙарына түгел, ә протестант урта синыф һәм руханиҙар зауығына бәйле була, был уның репертуарында сағылыш таба. Театр эшләй башлағандың тәүге йылдарҙа дини сюжетлы әҫәрҙәр ҡуйыла. Артабан постановкалар даирәһе мифологик, легендар-тарихи, көнкүреш, шулай уҡ «көн үҙәгендәге» операларға тиклем киңәйтелә.
Был осорҙа театрҙа, башҡалар араһында, Георг Филипп Телемандың комик опералары, Генделдың, Иоганн Маттезондың, Райнхард Кайзерҙың әҫәрҙәре ҡуйыла, һуңынан ул музыкаль етәксе вазифаһын башҡарған Куссерҙы алмаштыра, ә аҙаҡ театр директоры ла булып китә.
1738 йылдан Гамбург опера театры эшләүҙән туҡтай. Сәхнәлә күбеһенсә гастролдәрҙә йөрөгән итальян труппалары сығыш яһай.
1763 йылда театрҙың ағас бинаһы тулыһынса емерелә. 1765—1766 йылдарҙа төҙөлгән ҡала театрының яңы бинаһында музыкаль һәм шулай уҡ драматик спектаклдәр ҡуйыла. 1827 йылдарҙа театрҙың яңы бинаһы төҙөлә, ул 1827 йылдың 3 майында Гетеның «Эгмонт»ы менән асыла. 1891 йылдан 1897 йылға тиклемпн опера театры менән Густав Малер етәкселек итә.
1925 йылда Гамбург парламенты (бюргершафт) яңы бина төҙөүгә фатиха бирә, ул бөгөнгө көндә төҙөлгән ваҡыттағы кеүек күренә тиерлек.
1931—1933 йылдарҙа Карл Бём театр менән етәкселек итә, уны Ойген Йохум алмаштыра.
1943 йылдың 2 мартында театр бинаһына бомба төшә, тамаша залы тулыһынса емерелә. 1953 йылда емереклектәр һүтелә һәм яңы төҙөлөш башлана, 1957 йылда тамамлана. Тергеҙелгән тамаша залы тулыһынса 1925 йыл проектына тура килә.
2005 йылда бинаны капиталь реконструкциялау һәм бергә тоташҡан ярҙамсы биналарҙы төҙөү тамамлана, улар опера бинаһы эсенә индереп эшләнгән һәм берҙәм комплекс барлыҡҡа килтерәләр.
Мушта
Мушта — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хасаут йылғаһының уң ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы
Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы (15 апрель 1961 йыл) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
Биографияһы
Наилә Дамир ҡыҙы Буранғолова 1961 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. 1986 йылда юғары һөнәри белем алғас,  башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Үҙе лә йыр-моңға ғашиҡ булараҡ, уҡыусыларында халҡыбыҙ сәнғәтенә һөйөү тәрбиәләй. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, хеҙмәт стажы 30 йылдын артыҡ. 2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 — 2005 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Дим районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, 2005 йылдан уның рәйесе була. 1-се һәм 2-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһының 1-се съезы делегаты. Башҡорт халыҡ һәм композиторҙар йырҙарын башҡарып төрлө конкурстарҙа һәм телетапшырыуҙарҙа ҡатнаша, призлы урындар яулай.
Ҡарамалы (Ҡалмаш ҡушылдығы)
Ҡарамалы  (Карамала) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡалмаш йылғаһының уң ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вершилова Пелагея Альбертовна
Биографияһы
1904 йылдың 9 декабрендә Санкт-Петербургта тыуған. 1923 йылда Петроград медицина институтына уҡырға инә, уны 1928 йылда инде «Ленинград» исеме аҫтында тамамлай. 1930 йылда Ленинградта эпидемиология һәм микробиология институтына эшкә урынлаша, унда 1934 йылға тиклем эшләй.
1934 йылда Мәскәүгә күсеп килә һәм Бөтә Союз эксперименталь медицина институтына эшкә урынлаша, унда 1941 йылға тиклем бруцеллёз бүлеге мөдире була һәм СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының хәүефле инфекция бүлеге начальнигы булып эшләй. Шул уҡ йылда Мәскәүҙә Новинский бульвары, 25 йорт, 10 адресы буйынса фатир ала һәм унда 1973 йылға тиклем йәшәй. 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән бәйле, ВИЭМ хеҙмәткәрҙәре көнсығышҡа эвакуациялана һәм Пелагея Вершилова Ҡаҙанға килеп эләгә, унда 1943 йылға тиклем Ҡаҙан эпидемиология һәм микробиология институты директоры вазифаһын биләй.
1943 йылда Мәскәүгә әйләнеп ҡайта һәм 1949 йылға тиклем РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының эпидемиология һәм микробиология институтында бүлек мөдире булып эшләй. 1952 йылда СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ошондай уҡ институтына эшкә күсә, унда 1952 йылдан 1956 йылға тиклем директор урынбаҫары, 1961—1964 йылдарҙа — директоры вазифаһын биләй, ә 1964—1992 йылдарҙа бруцеллёз лабораторияһы мөдире була. 1973 йылда Гамалея урамы, 19 йорт, фатир 1 адресы буйынса яңы торлаҡ йортҡа күсә үҙенең вафатына тиклем шунда йәшәй.
1992 йылдың 18 авгусында Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнгән.
Фәнни хеҙмәттәре
Төп ғилми хеҙмәттәре эпидемиологияға, бруцеллёз патогенезына һәм был ауырыу ваҡытында организмдың һаҡлаусы реакцияларын өйрәнеүгә арналған. 200-гә яҡын фәнни хеҙмәттәр, монография һәм 2 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы авторы. Бруцеллёзға ҡаршы юғары нәтижәле тере вакцина авторы, ул һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә киң ҡулланыла.
Фагоцитоз бруцеллёз ваҡытында иммунитеттың нигеҙе булып тора икәнен күрһәтә.
Вайсендорф
Вайсендорф (Weißendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 330 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 387 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7950 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
Яҡлаусыһыҙ зат (хикәйә)
Яҡлаусыһыҙ зат — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың 1887 йыл ижад иткән хикәйәһе, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 28 февралендә «Осколки» журналында баҫыла. Әҫәрҙә тирә-йүнендәге кешеләрҙең ҡыҙғаныуына өмөт итеп, үҙ маҡсаттарына өлгәшергә тырышып йәшәгән ныҡымыш кеше ирония менән һүрәтләнә. Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителә.
Баҫмалары
Хикәйә тәүге тапҡыр 1887 йылдың 28 февралендә «Осколки» журналының 9-сы һанында «А. Чехонте» ҡултамғаһы менән баҫыла.
Хикәйә Чеховтың А. Ф. Маркс нәшер иткән әҫәрҙәр йыйынтығына ингән. Әҫәрҙәр йыйынтығына ингән текст «Осколки» журналының тексынан айырылған. Әҫәрҙәр йыйынтығында хикәйә ваҡиғалары, һорап килеүсене аҡларлыҡ рәүештә, банкка күсерелә (элек — тимер юлдары ведомствоһында). Персонаждарҙың исемдәре башҡа. 1891 йылда хикәйә материалы буйынса Чехов «Юбилей» водевилен яҙа.
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителә.
Сюжеты
сиренең төнгө өйәнәгенән һуң, иртүк ярһып килеп торған, үлеп барғандай, көскәк тын алған Кистунов ваҡытында хеҙмәт урынына килә, үтенес менән килеүселәрҙе һәм банк клиенттарын ҡабул итә башлай. Үтенес менән тәүләп килеүсе Щукина булып сыға. Уның ире, коллежский асессоры, ауырыу биш ай буйы ауырый һәм дауаланып өйҙә ята. Кистунов һанауынса, был айҙарҙа, бер сәбәпһеҙ, уны отставкаға ебәрәләр һәм ул, «дөйөм кассанан алған һәм башҡа чиновниктар уға ышаныс биргәнгәлер» нан егерме дүрт һум утыҙ алты тин алып ҡалғандар.
Асессорҙың ҡатыны ире, уның ризалығынан тыш, аҡса алғандыр тигәнде бер нисек тә аңламай. Ул Кистуновтан тотоп алып ҡалған аҡсаны кире ҡайтарыуҙа ярҙам итеүен һорай, тормошҡа зарланып, илап килә: «Мин ярлы ҡатын-ҡыҙ, фатирымда йәшәүселәр биргәнде генә ашап йәшәйем мин… Мин көсһөҙ, яҡлаусыһыҙ… Һәр ҡайһыһы мине рәнйетә һәм бер кемдән дә яҡшы һүҙ ишетмәйем…».
Кистунов гә уның кәрәкле ведомствоға килмәгәнлеген һәм банк был проблеманы хәл итә алмаясағын, иренең хеҙмәт урынына барырға кәрәклеген аңлата. Щукина Кистуновты, биш урында булып та, бер ҡайҙа уның үтенесен ҡабул итмәүҙәренә ышандыра. Үҙе лә эшһеҙ тороп ҡалған кейәүе ҡәйнәһенә Кистуновҡа мөрәжәғәт итергә кәңәш бирә.
Банк хеҙмәткәре Щукинаға, хәрби-ялан ведомствоһы һәм шәхси коммерция учреждениеһының айырмаһын һәм был хәлдә бер нимә лә эшләй алмаясығын аңлатырға маташа.
Швейцарҙы, «ул сыр-сыу күтәреп ҡуйыр тип, ә был йортта фатирҙар күп, иһәм беҙҙең турала әллә нимә уйлап ҡуйырҙар…», тип саҡырмаҫҡа булалар. Сығырынан сыҡҡан Алексей Николаевич, бар аңлатырға тырышыуы ла һөҙөмтәһеҙ тамамланғанлыҡтан, Щукинаны ҡыуып сығарырға маташа, әммә, быға саҡлы үҙендә йәшәгән өс кешене хөкөмгә тарттырған ҡатын, сәрелдәй башлай һәм адвокат саҡырыу менән янай.
Тәҙрәнән хәлһеҙләнгән Кистунов һонолоп ҡарай. Ул Щукина ға үҙенең аҡсаһын бирә, тик уның китеүен генә теләй. Ҡатын рәхмәт әйтә һәм иренең ҡабат элекке эшенә алыныу мөмкинлеген белешеп маташа… Ҡатындың һорауын яуапһыҙ ҡалдырып, сирле Кистунов өйөнә ҡайтып китә, бөтә банк хеҙмәткәрҙәре, тынысландырыусы дарыуҙар ҡабып, эшкә тотона, тағы ике сәғәт просиживать уҡ передней. Щукина, Кистунов килеүен көтөп, тағы ике сәғәт алғы бүлмәлә ултыра. Ҡатын икенсе көндө лә килә.
Ҡулланыу
1960-сы йылда СССР-ҙа «Яҡлаусыһыҙ зат» тигән ҡыҫҡа метражлы фильм төшөрөлә. Режиссёры: Матвей Володарский.
Каветка
Каветка (Каветка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 452170, ОКАТО коды — 80257835004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юлғотло Фәйзуллин
Юлғотло Фәйзуллин — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, башҡорт казагы.
Биографияһы
Юлғотло Фәйзуллин 1778—1782 йылдар арауығында Лағыр ауылында тыуған, сөнки 1836 һәм 1840 йылғы формуляр исемлек буйынса 58 йәштә тип күрһәтелә. 8-се Башҡорт кантонының 9-сы йортонда йәшәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 8-се кантонда 11-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, шулай уҡ 8-се, 5-се, 4-се кантондар башҡорттары 4-се Башҡорт атлы полкында хеҙмәт итә. 4-се полк хәрби хәрәкәттәрен Парижда тамамлай, йәғни 8-се кантон яугирҙары Наполеон менән һуғышта мөһим йүнәлештәге хәрби хәрәкәттәрҙә һәм ҙур алыштарҙа ҡатнаша. Документтар раҫлауынса, 8-се башҡорт кантоны башҡорттары шулай уҡ 2-се, 7-се, 18-се башҡорт полктары составында ла һуғыша. 8-се кантонға хәҙерге Салауат районына ҡараған Илтәй, Ахун, Лағыр, Ҡарағол, Шағанай, Әлкә, Иҙрис ауылдары ингән 9-сы йорт та (команда) керә. Әммә архив материалдары һәм сығанаҡтарҙың наҡыҫ булыуы сәбәпле, Юлғотло Фәйзуллиндың аныҡ ҡына ҡайһы полкта хеҙмәт итеүе билдәһеҙ, шуға ҡарамаҫтан, уның формулыр исемлектә булыуы 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Наполеонға ҡаршы һәм сит ил походтарында ҡатнашыу ихтималлығын күрһәтә.
Кара-Су (Чуя ҡушылдығы)
Кара-Су  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәҙис әһелдәре
Әһел әл-хәҙис (أهل الحديث — «хәҙис яҡлылар»;әсхәб әл-хәҙис ( — «хәҙис әсхәбтәре»; Ахль аль-хадис) — дини-хоҡуҡи мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә яңылыҡтарҙы кире ҡаҡҡан, традиционализм яҡлы булған, Ҡөрьән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәте менән генә ҡулланырға саҡырған иртә исламдағы төп ағымдарҙың береһенең вәкилдәре. Ираҡ дини тәғлимәт мәктәбенең (йәғни әсхәб әр-рәий) йоғонтоһона бирелеп, хәҙис әһелдәре тарафынан мосолман хоҡуғы сығанаҡтары сифатында ижмә менән ҡыяс ҡына таныла.
Тарихы
Дүрт ҡануни хоҡуҡи мәктәптең (мәҙһәб) тик береһе — хәнбәлиҙәр генә хәҙис әһелдәренең ҡәтғи позицияһына эйәрә. Үҫешкән йәмғиәттең талаптары һәм ихтыяждары йоғонтоһо аҫтында хәҙис әһелдәре аҙаҡ үҙ позицияһын йомшарта һәм мосолман хоҡуғы сығанаҡтарынан ижмә менән ҡыясты таный. Шул уҡ ваҡытта уларҙы киң ҡулланмаҫҡа һәм Ҡөрьәнгә аңлатма биреүҙә сикләнергә өндәйҙәр.
Паньшинка (Кыртомка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йософ Баласағуни
Йософ Баласағуни — (Тыуған ваҡыты яҡынса 1040-сы йылдар ). Урта Азиялағы Баласағун ҡалаһында тыуып үҫкән. Туған телен, халыҡтың ауыҙ-тел ижадын, йолаларын сикһеҙ яратҡан. Ғәрәп һәм фарсы телдәрен яҡшы белгән. Нәфис һүҙ оҫтаһы һәм фекер эйәһе булараҡ даны таралғас, ҡараханиҙар дәүләте батшаһы Боғра хан мәрмәрһарайына кәңәшсе (хас хажип) итеп ҡуйған. Боғара ханға арнап ул «Ҡутадғу билиг» әҫәрен ижад иткән.
Йософ Баласағуниҙың «Ҡугадғу билиг» («Ҡот килтереүсе белем») әҫәре 1068 — 1069 йылдарҙа Боғра-ханға бағышлап ижад ителгән. Был әҫәр — төрки халыҡтарының беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған иң боронғо уртаҡ поэтик ҡомартҡыларының береһе. Әлеге көндә «Ҡугадғу билиг» әҫәренең өс ҡулъяҙма күсермәһе билдәле. Уларҙың береһе — 1797 йылда Ҡаһирәлә, икенсеһе — XIX быуаттың егерменсе йылдарында Стамбулда һәм өсөнсөһө 1914 йылда Үзбәкстандың Наманган ҡалаһында табылған. Күсермәләр уйғыр һәм ғәрәп графикаһында яҙылған.