cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һенри Форд
Биографияһы
Ҡәтғи контроль булдырыу өсөн Форд мәғдән сығарыуҙан, ҡорос ҡайнатыуҙан алып автомобилде тулыһынса йыйғанға тиклем тулы циклды үҙ ҡулына ала. 1914 йылда АҠШ-та иң ҙур минималь эш хаҡы — көнөнә 5 доллар түләй, эшселәргә компанияның табышынан өлөш сығара башлай, эшселәр өсөн өлгөлө ҡасаба төҙөй, әммә 1941 йылға тиклем үҙенең заводтарында профсоюз төҙөргә рөхсәт бирмәй. 1914 йылда корпорация заводтары тәүлек әйләнәһенә, 8-әр сәғәтлек өс смена менән эшләй башлай, был тағы бер нисә мең кешене эш менән тәьмин иергә мөмкинлек бирә. 5 долларлыҡ «Юғары эш хаҡы» һәр кемгә бирелмәй: хеҙмәткәр эш хаҡын аҡыл менән, ғаиләһен ҡарарға тотонорға тейеш, әгәр аҡсаһын эсеп бөтһә, уны эштән ҡыуғандар. Был ҡағиҙәләр Бөйөк Деперссия осорона тиклем дауам итә.
Беренсе донъя һуғышы барғанда Форд бер төркөм пацифистар менән Европаға килә һәм мөмкин тиклем тиҙерәк һуғышты туҡтатырға өндәп йөрөй. Европа гәзиттәре уны бик ныҡ мыҫҡыллап яҙғандан һуң ул АҠШ-ҡа ҡайтып китә.
1917 йылдың яҙында Форд һуғышҡа мөнәсәбәтен үҙгәртә. Заводтары хәрби заказдар үтәй башлай. Автомобилдәрҙән тыш противогаз, каска, «Либерти» авиамоторҙары өсөн цилиндр, ә һуғыш аҙағында — еңел танкылар һәм хатта һыу аҫты кәмәләре сығаралар. Форд хәрби заказдарҙан килгән табышты дәүләткә ҡайтарырға вәғәҙә итә. Үтәгәнме-юҡмы, америка халҡы быны бик хуплай.
1925 йылда Форд үҙ авиакомпанияһын төҙөй, ул Ford Airways тип атала. 1925 йылда авиалайнерҙар сығарыуға тотона. Уның предприятиеһенең беренсе продукцияһы өс моторлы Ford 3-AT Air Pullman самолёты була. Иң уңышлы модель Ford Trimotor (Форд Тримотор) ҡушаматы Tin Goose (ингл. Ҡалай ҡаҙ) тотош металдан эшләнгән пассажир самолёты, 1927—1933 йылдарҙа Генри Форд компанияһы етештергән Ford Airplane Company.өс моторлы моноплан. Барлығы 199 дана эшләнелә. Ford Trimotor 1989 йылға тиклем файҙаланыла.
1930 йылдарға тиклем компанияның етәксеһе була, профсоздар һәм компаньондар менән килешмәүсәнлек килеп сыҡҡас эшен улы Эдселға тапшыра, әммә улы үлгәс, 1943 йылда йәнә фирма менән идара итеүсе була. 1945 йылда Һенри Форд компанияһы менән идараны тулыһынса ейәне Һенри Форд II-гә ҡалдыра. 1947 йылдың 7 апрелендә 83 йәшендә вафат булып ҡала.
Антисемитизм һәм нацистарға теләктәшлек
1918 йылда Форд «Дирборн индепендент» (The Dearborn Independent) гәзитен һатып ала, 1920 йылдың 22 майына тиклем ул антисемит мәҡәләләр һәм «Протоколы сионских мудрецов» тигән яҙманы баҫтыра. "Халыҡ-ара йәһүдлек " тигән был яҙмалар нацист пропагандаһында ҡулланыла. 2009 йылдың көҙөндә Рәсәй Федерацияһында «Халыҡ-ара йәһүдлек» китабы Экстремистик материалдарҙың федераль исемлегенә индерелә.
1921 йылдың 16 ғинуарында 119 күренекле америкалы ,Фордты антисемитизмда ғәйепләп асыҡ хат баҫтыра
1927 йылда Форд америка прессаһына үҙ хаталарын танып хат ебәрә. Намыҫлы кеше булараҡ, йәһүдтәргә мөнәсәбәтле бар насар ҡылыҡтарым өсөн ғәфү үтенәм, тип яҙа ул АҠШ-та һәм сит илдәрҙә баҫылған памфлеттарҙы йыйып алдыртасағын әйтә.
Һенри Форд НСДАП-ҡа етди ярҙам күрһәткән. Һитлер «Минең көрәшем» китабында американдарҙан бары тик Форд тураһында һоҡланып яҙа.
СССР менән хеҙмәттәшлек
Сериялы беренсе совет тракторҙары — «Фордзон-Путиловец» (1923 й.) — Путилов заводында сығарыуға ҡулайлаштырылған һәм СССР-ҙа Фордтың «Фордзон» маркалы (Fordson) тракторы файҙаланылған; «Форд моторс» белгестәре ярҙамында Горький автомобиль заводы (1929—1932 йй.), Мәскәү АМО заводын реконструкциялау былар беренсе биш йыллыҡта СССР Хөкүмәте һәм Фордтың фирмаһы килешеүе буйынса башҡарылған эштәр.
Ғаилә
Ир туғандары
Ҡыҙ туғандары
Ҡатыны һәм балалары
Тоҡомдары
Өкөләр
Өкөләр (Bubo bubo) — ябалаҡ һымаҡтар отрядына ҡараған йомро башлы, ҙур түңәрәк күҙле төнгө йыртҡыс ҡоштар ырыуы.
Төрҙәре
200px = Төрҙәргә аңлатмалар =
Ҡуян ябалағы
Диалекттарҙа:аҡ ябалаҡ, аҡ сая.
Өкө
Диалекттарҙа:ҡолаҡлы ябалаҡ.
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк тән ҡошо. Шым ғына оса. Башында да ҙур ҡолаҡтары бар. Дөйөм төҫө һорғолт ерән, буй ҡара таптар, арҡыры нәҙек' һыҙыҡтар ме¬нән биҙәлгән. Күҙҙәре ҡыҙғылт һары. Ҡуян ябалағынан төҫө, өкө ябалағынан ҙурлығы, башҡа ябалаҡтарҙан ҡолаҡлы булыуы менән айырыла. Тауышы көслө: «ух-хуу» йәки үҙенсәлекле сырылдау. Йәшәү урыны — урман, ҡая таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡая, таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йо¬мортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Һыҙғыраҡ ябалаҡ
Диалекттарҙа:ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәйбаш ябалаҡ, япалаҡ.
Сыйырсыҡ ҙурлыҡ. Башында ҡалҡып торған ҡауырһындарҙан ҡолаҡтары бар. Осҡанда киң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Көндөҙ ағас олонона һыйы¬нып, ботаҡ өҫтөндә ултыра. Аҡ һәм ҡара таптар менән сыбарланған ерәнһыу һоро төҫтә, күҙҙәре һары. Үҙе ҙурлыҡ ябалаҡтарҙан ҡолаҡлы булыуы менән айырыла. Өкө ябалағынан байтаҡ бәләкәй. Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «фйү-тйү-үү». Урманда йәшәй. Төрлө бөжәктәр, сысҡан¬дар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында, һирәкләп таш ярыҡтарында, өңдәрҙә була. 2—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоротҡос бөжәктәрҙе һәм кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Заргштедт
Заргштедт (Sargstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 734 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 144 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38822 һәм автомобиль коды — HZ.
Өкөләр
Өкө ябалағы
Диалекттарҙа:ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәй башлы ябалаҡ, япалаҡ.
Ҙурлығы ҡарғалай. Осоп барған ҡоштоң киң һәм оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Дөйөм төҫө ерән-һоро, буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған. Башында ҡолаҡтары бар. Өкөнән бәләкәй, һыҙғыраҡ ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла. Тауышы тоноҡ һәм тупаҫ: «ху-хуу». Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Сысҡандар менән туҡ¬лана. Ултыраҡ ҡош. Аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп тә йөрөй. Киң генә таралған. Ағас башында, һирәкләп ағас ҡыуышында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йоморт¬ҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Һаҙ ябалағы
Диалекттарҙа:бупылдаҡ, бипапай.
Ҡарғанан бәләкәйерәк. Башлыса ерҙә йөрөй, ағасҡа һирәк ҡуна. Көндөҙ ҙә һунар итә. һырты һарғылт ерән, ҡорһаҡ яғы 1аҡ. Бөтә кәүҙәһе буй-буй ҡара-көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған. Башында бер-береһенә яҡын урынлашҡан бәләкәй генә ҡолаҡтары бар. Күҙҙәре һары. Өкө ябалағынан ҡолаҡтары бәләкәй булыуы һәм һары күҙҙәре менән айырыла. Тауышы тоноҡ: «бу-бу-бу» һәм «ҡъяу-ҡъяу». Шарлыҡтарҙа, ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Сысҡан аулай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ағас төптәрендә, тамыр араларында оялай. З—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Сысҡандарҙы ҡырып, файҙа килтерә.
Һупайҙы
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Осҡан ҡоштоң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Башы ҙур, йомро. Ҡолаҡтары юҡ. Һырты эре аҡ таплы көрән. Ҡорһаҡ яғы буй- буй көрәнһыу ерән таплы һарғылт аҡ. Аяҡтары тырнаҡ¬тарына тиклем йөн менән ҡапланған. Күҙҙәре һары. Байғоштан ҙурыраҡ булыуы, асығыраҡ төҫө менән- айырыла. Тауышы көслө генә: «һуп-һуп-һуп» һәм «ва-ва-ва». Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Сысҡандар, бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡостарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Байғош
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡолаҡһыҙ йомро башлы бәләкәй ябалаҡ. Кеше яҡын килһә, кәүҙәһен турайтып, бәүелә башлай. һырты аҡ таплы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй- буй көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған аҡ төҫтә, һупайҙынан бәләкәйерәк булыуы, ҡарараҡ төҫө менән айырыла. Нескә генә һыҙғыра: «тйү-тйүү» йәки киҫкен генә тауыш бирә: «ҡыуыйт». Ташлы, йырғанаҡлы урындарҙа, төрлө иҫке ташландыҡ ҡоролмаларҙа йәшәй. Сысҡандар, бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Өңдәрҙә, таш ярыҡтарында, сарҙаҡтарҙа оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡостарҙы ҡырып, файҙа килтерә.
Һаҡ
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ҡолаҡһыҙ йомро башлы иң бәләкәй ябалаҡ. Ултырғанда, ҡойроғон күтәрә биреп, ян-яғына әйләнгеләй. Осҡанда киң генә ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. һырт яғы аҡ төртөклө ҡара-ҡуңыр, кәүҙәһенең аҫ яғы буй-буй' көрән өҙөк һыҙыҡлы аҡ төҫтә. Башҡа яба¬лаҡтарҙан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла. Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «суууҡ-суууҡ» йәки киҫкен генә та¬уыш сығара: «ҡыуыйт». Йыуан апаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Башлыса сысҡандар, һирәкләп ваҡ ҡоштар, эре бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡос кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Ҡарсыға ябалаҡ
Диалекттарҙа:юлаҡлы ябалаҡ, һыҙма ябалаҡ, һырлы ябалаҡ.
Ҡарғанан бәләкәйерәк. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары һәм оҙон ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Ҡанаттарын йыш- йыш ҡына һелтәп, шым оса. Ҡайһы ваҡыт бер урында «бейей», һырты аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара арҡыры тоташ һыҙыҡлы аҡ төҫтә. Күҙҙәре һары. Осҡан ҡош ҡарсығаны хәтерләтә. Ҡыҫҡа ҡойроғо, оҙон ҡанаты менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы: «улйүйүйү» йәки «ки-ки-ки». Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ваҡ ҡоштар, сысҡандар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас башында, һирәкләп ағас ҡыуыштарында оялай. З—4 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Һөмәй
Диалекттарҙа:һөмәй ҡош, һаҡалтай ябалаҡ.
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк. Тауышһыҙ яй ғына оса торған ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, ҡорһаҡ яғы ҡара, ә һырт яғы аҡһыл һары таптар менән сыбарланған. Йөҙөндә ҡара түңәрәк һыҙыҡтары бар. Тамағы ҡара, күҙҙәре һары. Башында ҡолағы юҡ. Башҡа ябалаҡтарҙан битендәге түңәрәк һыҙыҡтары менән айырыла. Тауышы тоноҡ һәм шомло: «һу-һу- һууу»„ Ҡуйы һәм бейек ағаслы урмандарҙа йәшәй! Ваҡ хайуандар һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ояһы ағас башында була. З—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Кимереүсе йәнлектәрҙе ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
Ҡауылдаҡ ябалаҡ
Ҡарғанан ҙурыраҡ.Осҡанда киң ҡанаттары һәм һалыныңҡырап торған оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таптар менән сыбарланған һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй таплы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә, һоро ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы һәм оҙон ҡойроғо менән айырыла. Тауышы тоноҡ ҡына: «һу-һу-һу» йәки «һау-һау-һау». Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Кимереүселәр, ваҡ ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында, ҡайһы ваҡыт ағас ҡыуышында була. 3—4 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Сысҡандарҙы ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
Һоро ябалаҡ
Ҡарға ҙурлығында. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таплы һарғылт һоро йәки ерән-һрро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй өҙөк һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә. Ҡауылдаҡ ябалаҡтан бәләкәйерәк, ҡойроғо ҡыҫҡа булыуы менән айырыла. Тауышы көслө: «ху- ху-хууу» йәки киҫкен «ҡуйт». Урманда йәшәй. Төп аҙығы — ҡыр сысҡандары. Ултыраҡ ҡош. Ҡайһы ваҡыт аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында, һирәкләп ағас баштарында осрай. 2—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Сысҡандарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
= Халыҡ ижадында = Яҙ көнө һарыҡтарҙың йөнөн ҡырҡҡас ошо һүҙҙәр әйтелгән: Ябалаҡтан йөн ал, бүҙәнәнән май ал.
= Һаҡлау = Ҡайһы бер төрҙәре Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Йәй
Йәй — иң йылы йыл миҙгеле. Яҙ менән көҙ араһындағы дүрт миҙгелдең береһе.
Өкөләр
Һоро ябалаҡ
= Әҙәбиәт =
Йәй
Өс айҙан тора: төньяҡ ярымшарҙа – июнь, июль һәм август, көньяҡ ярымшарҙа - декабрь, ғинуар һәм февраль.
Платонов Валерий Игнатьевич
Платонов Валерий Игнатьевич (6 ғинуар 1953 йыл) — опера-симфоник дирижер, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, «Алтын Битлек» Милли театр премияһы лауреаты. .
Биографияһы
Валерий Игнатьевич Платонов 1953 йылдың 6 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.
1977 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын, ә 1982 йылда —Екатеринбург ҡалаһында Урал дәүләт консерваторияһы аспирантураһын тамамлаған. Уның уҡытыусылары — М. Б. Голубицкий, илдең иң оло дирижеры, профессор М. И. Паверман, данлыҡлы Е. Колобов та уның класын тамамлаған. Уның профессиональ карьераһы 1981 йылда П. И. Чайковский исемендәге Пермь академия опера һәм балет театрында башлана. Үҙенең остазы тип Пермь опера театрының ул ваҡыттағы баш режиссеры профессор Э. Е. Пасынковты иҫәпләй.
Пермдә эшләгәндә, Платонов В. Рылов һәм Э. Пасынков менән бергә, М. Глинканың «Иван Сусанин» һәм С. Прокофьевтың «Һуғыш һәм тыныслыҡ» («Война и мир») операларын; А. Анисимов һәм Э. Пасынков менән бергә — С. Прокофьевтың «Утлы фәрештә» (СССР-ҙа тәүге тапҡыр) һәм М. Мусоргскийҙың «Хованщина» операларын, А. Анисимов һәм Ю. Петров менән бергә — Дж. Вердиҙың «Отелло» операһын ҡуйыуҙа ҡатнаша. Дж. Пуччиниҙың «Богема», Г. Доницеттиҙың «Лючия ди Ламмермур» операларын ҡуя. В. И. Платонов етәкселегендә И. Ануфриевтың «Һалҡын йөрәк» балеты донъя премьераһы үтә.
1991—2001 йылдарҙа В. И. Платонов Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры булып эшләй. Был йылдарҙа Платоновтың иң мөһим эштәре: опералар: балеттар:
В. Платонов етәкселегендә И. Архипова һәм М. Биешу ҡатнашлығында Дж. Вердиҙың "Реквием"ы, С. Прокофьевтың «Иван Грозный» ораторияһы, Дж. Россиниҙың «Стабат Матер», Ф. Шуберттың 4 симфонияһы, Онеггерҙың 4 симфонияһы, А. Шниткеның «Гоголь-сюита»һы, Д. Шостаковичтың 1, 6, 13, 15 симфониялары, П. Чайковскийҙың симфониялары һәм башҡа әҫәрҙәр башҡарыла. В. Платонов — Б. Бриттендың "Хәрби реквием"ы художество етәксеһе һәм дирижеры, уны башҡарыу Икенсе донъя һуғышы тамамланыуҙың 50 йыллығына арналған була.
В. Платонов «Ирина Архипова представляет…» фестивалендә һәм М. Глинка исемендәге XVI халыҡ-ара вокалистар конкурсында ҡатнаша. Уның етәкселегендә «Өфөлә Шаляпин кисәләре» опера фестивале һәм Рудольф Нуриев иҫтәлегенә балет фестивале уҙғарыла.
1997—2001 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында опера-симфоник дирижерлау буйынса уҡыта. Был осорҙағы уның уҡыусылары — Раушан Яҡупов, Башҡортостан Республикаһы милли симфоник оркестрының баш дирижеры һәм Артем Макаров, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры.
2001 йылда Валерий Игнатьевич Платонов П. И. Чайковский исемендәге Пермь опера һәм балет театрына баш дирижер сифатында эшкә саҡырыла. Был йылдарҙа Платоновтың иң мөһим эштәре: — опера премьералары: балет премьералары:
В. И. Платонов театр репертуарында ағымдағы бик күп спектаклдәргә дирижерлыҡ итә. В. И. Платонов инициативаһы һәм етәкселеге аҫтында симфоник концерттар яңынан башлана, был Пермь тамашасыларында һәм матбуғатта ҙур ҡыҙыҡһыныу һәм резонанс тыуҙыра.
Дирижер репертуарында 100-ҙән ашыу опера һәм балет спектаклдәре һәм 80-дән ашыу симфоник программалар исемлеге.
В. Платонов АҠШ-та, Германияла, Францияла, Нидерландта, Испанияла, Бельгияла, Ирландияла, Швейцарияла дирижерлыҡ итә.
В. И. Платонов 2001 йылда Ж. Массненың «Клеопатра» операһын ҡуйған өсөн мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә өлкә премияһына лайыҡ була.
2007 йылда йыл һайын үткәрелгән «Crescendo» халыҡ-ара музыка фестивалендә ҡатнаша
2008 йылда Валерий Платонов етәкселегендә Карнеги-холда «Чайковский-гала» оркестры, П. И. Чайковский исемендәге Пермь опера һәм балет театры хоры һәм солистары концерты үтә.
Валерий Платонов 2014 йылдың июленән 2015 йылдың декабренә тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының художество етәксеһе булып эшләй.
Новосёлка (Яхрома ҡушылдығы)
Новосёлка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яхрома йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төрөк лираһы
Төрөк лираһы (төрөк.Türk Lirası) — Төркиәнең аҡса берәмеге. 1923 йылдың 29 октябрендә Ататөрк үткәргән реформалар барышында ғосман лираһына алмашҡа индерелә. 2005 йылға тиклем лира = 100 ҡуруш = 4000 пара.
XX быуат аҙағы — XX быуат башында инфляция юғары булғанлыҡтан хаҡы бик ныҡ төшә. 2005 йылдың 1 ғинуарынан, Төркиә Республикаһы Милли банкы тарафынан инфляцияға ҡаршы уңышлы саралар күрелгәндән һуң, деноминация үткәрелә һәм «яңы төрөк лираһы» (Yeni Türk Lirası) индерелә, ул 1 000 000 иҫкегә тиң була; 2009 йылдың 1 ғинуарынан валютаның рәсми атамаһында «яңы» һүҙе ҡулланылмай.
1 төрөк лираһы = 100 ҡуруш.
Төрөк лираһы (2009 йылдың 1 ғинуарынан)
2009 йылдың 1 ғинуарынан Төркиә валютаһы ҡабат «төрөк лираһы» тип йөрөтөлә. Тимер аҡсаларҙың һәм банкноталарҙың номиналдарында «яңы» (yeni) тигән һүҙ булмаған яңы сериялары сығарыла.
Тимер аҡсалар
Яңы тимер аҡсалар 1, 5, 10, 25, 50 ҡуруш һәм 1 лира номиналлы итеп сығарыла. Тимер аҡсаларҙың бөтәһендә лә Мостафа Кәмал Ататөрктөң бер үк портреты төшөрөлгән.
Төрөк лираһының символы
2012 йылдың 1 мартында төрөк лираһының уникаль билдәһе барлыҡҡа килеүе хаҡында иғлан ителә. Авторы — Түлай Лале (Tülay Lale), уның тәҡдиме финалға сыҡҡан дүрт дәғүәсенең эше араһынан һайлап алына.
Символ ике тапҡыр һыҙылған L хәрефенән (төрөк. Lirası, Lira ингл. Lira) ғибәрәт, ул шулай уҡ t хәрефенә лә (төрөк.Türk Türk, ингл. Turkish<span style="background-color: rgb(255, 255, 255);">) ишара яһай <span style="background-color: rgb(255, 255, 255);">. Turkish Lira
2012 йылда Юникод стандартына индерелә, коды — U+20BA (₺).
Валюта курсы режимы
Әле Төркиәлә тирбәлеүсән валюта курсы файҙаланыла. Курс сәйәсәтенең һөҙөмтәлелек критерийы (курс якоры) булып  инфляция күрһәткестәре хеҙмәт итә.
Түбәнге Аллағыуат
Түбәнге Аллағыуат (Нижний Аллагуват) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 295 кеше. Почта индексы — 453188, ОКАТО коды — 80248802001. ИФНС коды — 0268
Тарихы
Тарихта тәүҙә бер генә Аллағыуат ауылының булыуы теркәлә. Әкренләп ауыл ҙурая һәм ике ауылға: Үрге Аллағыуат һәм Түбәнге Аллағыуат ауылдарына бүленә һәм Федоровка ауылынан икеһе лә 23 саҡрым алыҫлыҡта ята. Х Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында Түбәнге Аллағыуаттағы (Сәрмәк) 62 ихатала 370 кеше йәшәүе билдәләнә. 1917 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында атап үтелгән ике ауыл да Стәрлетамаҡ өйәҙе Сытырман олоҫо составына инә. Түбәнге Аллағыуат ауылындағы 81 ихатала 431 кеше йәшәй.
Тәүге совет халыҡ иҫәбен алыу сараһы мәлендә был ауылдарҙың икеһе лә Ҡалҡаш олоҫона ҡарай һәм ундағы халыҡ тулыһынса аҫаба башҡорттар була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһы
Тбилиси консерваторияһы —  Грузияның баш ҡалаһы Тбилисиҙағы юғары  музыка уҡыу йорто.
Тарихы
Консерватория 1917 йылдың  1 майында асыла. 1924 йылда  консерватория дәүләт консерваторияһы статусын ала. 1947 йылда консерваторияға  Вано Сараджишвили исеме бирелә.
Төрлө ваҡытта консерваторияға мәшһүр  грузин һәм Рәсәй музыканттары етәкселек итә: Әле  консерваторияның ректоры  — профессор Резо Кикнадзе.
Консерватория урынлашҡан бина  Грузияның архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Ул 1917 йылда төҙөлөп бөткән. Консерваторияның 500, 200 һәм 80 урынлыҡ өс концерт  залы бар.
Консерватория  Грузияның музыкаль тормошо үҙәгенә әүерелгән. Унда  музыка  фестивалдәре, халыҡ-ара музыка конкурстары,  оҫталыҡ дәрестәре, консерваторияның опера студияһында концерттар һәм студенттарҙың опера спектаклдәре  үтә.
Марков Константин Константинович
Марков Константин Константинович ( — 18 сентябрь 1980) — СССР географы, геоморфологы, география фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры, СССР фәндәр академияһы академигы (1970). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1971). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966).
Польша (1955 йылдан) һәм Хорватия география йәмғиәттәренең почетлы ағзаһы, Лодзь университетының почетлы докторы.
Гидрофиттар
Гидрофиттар, макрофиттар (гидро... һәм фито...) — ҡатмарлы төҙөлөшлө һыу үҫемлектәре.
Марков Константин Константинович
Биография
1905 йылдың 7 (20) майында Выборг ҡалаһында инженер-төҙөүсе Константин Васильевич (1914 йылда айырылышҡандар ) һәм Мария Ивановна (1879—1921) Марковтар ғаиләһендә тыуған.
1917—1918 йылдарҙа Санкт-Петербургта, аҙаҡ Анапа ҡалаһына күскән В. П. Кузьминаның училищеһында уҡый.
1921—1926 йылдарҙа Петроградта География институтында (Ленинград университеты) уҡый, унда аспирантурала ҡала. Таджик-Памир экспедицияһында (1932—1935) ҡатнаша.
Гидрофиттар
Төрҙәре
Төрҙәре: һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (бәләкәй тәлмәрйен тәңкәһе, күл сальвинияһы, ябай ҡырҡтамыр һ.б.); һыу эсендәгеләр (өс өлөшлө тәлмәрйен тәңкәһе, ябай бысҡы үлән һ.б.); һыу төбөнә нығынғандар [һыу өҫтөнә сығып торғандар (ике өйлө күрән, яҫы япраҡлы екән һ.б.), һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (аҡ томбойоҡ, өйкөм терпебаш, һары томбойоҡ һ.б.), һыу эсендәгеләр (бүрекле һыу үләне, канада элодеяһы һ.б.)]. Г. һыу ятҡылыҡтарының таҙарыныу процесында ҡатнаша. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (сатырлы һыусәсәк, ябай уҡъяпраҡ), мал аҙығы үҫемлектәре (күрән), декоратив үҫемлектәр (аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ), дарыу үҫемлектәре (һары томбойоҡ).
Составы
Составында алкалоидтар һәм флавоноидтар булған аҡ томбойоҡ һәм пак томбойоҡ халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына Г. үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө индерелгән (еп һымаҡ һыу үләне, ике өйлө күрән, кескәй һары томбойоҡ, күл сальвинияһы; реликт булған һыу сәтләүеге).
Марков Константин Константинович
Биография
1935 йылдан СССР Фәндәр академияһының Геоморфология институты хеҙмәткәре булып эшләй, ул СССР Фәндәр академияһы менән бергә Ленинградтан Мәскәүгә күсә. Унда институт СССР Фәндәр академияһының География институты тип үҙгәртелә. 1938 йылдан геоморфология бүлеген етәкләй.
1940 йылдан — Мәскәү дәүләт университеты профессоры, 1945—1955 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының география факультеты деканы, бында бер нисә яңы кафедра ойоштора. 1946 йылдан — палеогеография кафедраһы мөдире (артабан — дөйөм физик география һәм палеогеография кафедраһы).
1942 йылда «Хәрби география» лекциялар курсын эшләй.
Ленинград өлкәһенең төньяҡ-көнбайышына һәм Карелияға, Памирға һәм Тянь-Шангә, СССР-ҙың Европа өлөшөнөң бик күп райондарына, Врангел утрауына, Кольский ярымутрауына, Кавказға, Көнбайыш һәм Көнсығыш Себергә экспедицияларҙа ҡатнаша. Европаның һәм Америка Ҡушма Штаттары-ның күп кенә илдәрендә була.
Антарктиданы өйрәнеү буйынса өс экспедицияла (1955—1960), шулай уҡ океанография экспедицияһында ҡатнаша.
«Антарктика атласы» авторҙарының береһе.
Төп хеҙмәттәре түбәндәге йүнәлештәргә арналған: СССР территорияһында дүртенсел осорҙо өйрәнеү буйынса, географик тикшеренеүҙәргә тарихи принциптарҙы индереү буйынса, физик география һәм геоморфологияның дөйөм теорияһы буйынса, арауыҡтар һәм ваҡытлы законлылыҡтар нисбәте (географик күренештәрҙең метахронлылығы); географик тикшеренеүҙәргә аналитик ысулдарҙы ғәмәлгә индереү буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәр.
1960 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
1970 йылда СССР Фәндәр академияһының академигы итеп һайлана.
1980 йылдың 18 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була, Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Билдәле урыҫ мәғрифәтселәре Второвтар ғаиләһенән булған әсәһе (ҡыҙ фамилияһы Досс) яғынан ата-бабалары: ҡарт олатайҙың атайы — А. И. Второв (1772—1844) — мәғрифәтсе; ҡарт олатаһы — Н. И. Второв (1818—1865) — тарихсы.
Ҡатыны (1932 йылдың 15 апреленән) — Жузе, Анастасия Пантелеймоновна (1905—1981), микропалеонтолог.
Библиография
300-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы, улар араһында:
Ҡасай
Ҡасай (Иҫке Туғыҙ, Көйөк, Илмырҙа; Касай, Касаево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.
География
Ауыл Ҡаҙы йылғаһынан 1 км һәм Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 78 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1722 йылдан билдәле. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Сарапул өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә.
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын аяуһыҙ баҫтырыу һөҙөмтәһендә, 1738 йылда ауыл кешеләре (аҫаба йәнәй башҡорттары) Ҡыр-Ҡаңлы улусының Сабай ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) күсергә мәжбүр була һәм бында керҙәш булып китә.
1859 йылда ауылда мәсет, 2 тирмән, XX быуат башында — мәҙрәсә, мәктәп теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылдан — Алабуға кантоны, 1927 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда 17 керҙәш башҡорт, 138 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 14 ҡаҙна крәҫтиәне (татарҙарҙан); 1834 йылда — 42 керҙәш башҡорт, 200 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 17 ҡаҙна крәҫтиәне (татарҙарҙан); 1859 йылда — 316 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 61 башҡорт иҫәпләнгән.
Нуғай Урҙаһы
thumb|right|Нуғай Урҙаһы Нуғай Урҙаһы — боронғо төрки дәүләт (XV—XVII бб.). Көнсығыш Алтын Урҙаhы ярсығы. Ул көнбайыш Ҡаҙағстанда урынлашҡан. Ҡалмыҡтар Нуғай Урҙаһын XVII быуатта ҡыра.
Боронғо нуғайҙарҙан бер нисә халыҡ сыҡҡан: ҡарағалпаҡтар (Алтыул Урҙанан), нуғайлы (Кесе Нуғай Урҙанан; хәҙерге нуғай Төньяҡ Кавказда йешеле торған). Оло Нуғай Урҙа нуғайҙарына башҡорт, ҡазаҡ, ҡырым татар, татар халыҡтары ингән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан Нуғай Урҙаһы составында
Пачиха
Пачиха (Почиха, Почнуха) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ырау (Инйәр ҡушылдығы)
Ырау (Рау) — Башҡортостандағы (Рәсәй) тау йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Ул Көьяҡ Уралдың иң бейек таулы өлөшөндә аға, тәбиғәте лә тау йылғаларына хас. Яҙҙарын ҡар һыуҙарынан, ямғырлы йылдарҙа яуым-төшөмдән таша. Тау-таш араһынан аҡҡан йылғаларға хас булғанса, шаршылары күп. Йылға Белорет районы Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы урыҫса Рау тип йөрөтөлә. Башҡортса атамаһы Ырау, урыҫ грамматикаһына ярашлы, һүҙ башында «Ы» хәрефе булмай тип, шулай яҙып алып киткәндәр. Башҡорт телендәге «Ырамлы» «Ырап барған» тигән һүҙҙәрҙең синонимы, тотҡарлыҡһыҙ тигән мәғәнә бирә.
Күрше Архангел районы менән сиктәш шулай уҡ Ыраутау тигән һырт та бар. Шул тауҙағы тимер юл станцияһы ла «Ыраутау» (Равтау) тип атала.
Геза Гардони
Геза Гардони (Гардоньи Эгер, ; 3 август 1863 йыл, Австрия империяһы — 30 октябрь 1922 йыл, Эгер, Венгрия) — мадьяр яҙыусыһы һәм журналисы. Күп һанлы ғилми һәм нәфис хеҙмәт авторы. Барыһынан да бигерәк, «Эгер йондоҙҙары» һәм «Күренмәҫ кеше» кеүек тарихи романдар авторы булараҡ билдәлелек яулаған.
Биографияһы
Гардони көнсығыш Венгриялағы аристократтар поместьеһынан килгән слесарҙең улы була. Ул уҡытыусылыҡ колледжын тамамлай һәм бер ни тиклем ваҡыт уҡытыусы һәм католик канторы булып эшләй. Гардони 1885 йылда Мария Молнарға өйләнә, әммә никах бәхетһеҙ булып сыға һәм 1892 йылда тарҡала.
1880 йылдар уртаһында Гардони гәзит һәм журналдарға мәҡәләләр яҙа башлай. Ауыл тормошо тураһындағы «Göre Gábor» сатирик новеллалары — уның тәүге уңышы була. Һуңғараҡ ул был новеллаларынан баш тарта. Быуат алышынған йылдарҙа Гардони үҙенең яҙмаларында тарихи темаларҙы сағылдыра һәм тап улар популяр хикәйәләр серияһына нигеҙ була ла инде.
1897 йылда Гардони әсәһе менән Эгергә (бөгөнгө төньяҡ Венгрия) күсеп килә һәм ғүмер ахырынаса шунда йәшәй. Геза Гардониның ҡәбере Эгер крепосында; унда «Csak a teste» (Бары кәүҙәһе генә) тип яҙылған. Гардони йәшәгән һәм үҙенең билдәле эштәрен яҙған йорт бөгөнгө көндә музейға әйләндерелгән.
Эгер йондоҙҙары
Гардониның айырыуса киң билдәле әҫәре — «Egri csillagok» — тәү тапҡыр 1899 йылда баҫыла. Әҙәби телдә ул «Эгер йондоҙҙары» тип тәржемәләнгән. Китапта 1552 йылда Ғосман империяһының төрөк ғәскәрҙәре ҡамауға алған венгр ҡалаһы Эгерҙәге тормош һүрәтләнә. Уның геройҙары араһында билдәле Балинт Терек һәм унда хеҙмәттә торған Шебештьен Тиноди ла була. 1968 йылда режиссёр Зольтан Варконьи роман буйынса шул уҡ исемдә фильм төшөрә. 2002 йылда «Эгер йондоҙҙары»н «Big Read» (Венгрияла — «A Nagy Könyv») телетапшырыуы тамашасылары «иң популяр венгр романы» тип һайлай.
Күренмәҫ кеше
Ҡайһы берәүҙәрҙең фекеренсә, Гардониның иң яҡшы әҫәре тип уның 1901 йылда баҫылған «A láthatatlan ember» китабын атарға кәрәк. Был фекер шунан килә: «Эгер йондоҙҙары»нан айырмалы рәүештә был китап венгр булмаған китап уҡыусыларына яҡыныраҡ. Әҫәрҙә һундарҙың башлығы Атилла йәшәгән осор һүрәтләнә. Сюжеттың ҙур өлөшөндә византия дипломаты Приск Панийскийҙың Атилла станына килеүе һүрәтләнә. Роман геройы — һун ҡыҙына ғашиҡ булған Зэта исемле византия ҡоло. Зэта ҡаса һәм һундарҙың ҡолона әүерелә. Был иһә уға яратҡан ҡыҙына өйләнеү өмөтөн бирә. Шулай уҡ китапта Каталаун яландары янындағы һун һәм римлылар араһындағы алыштың драматик эпизодтары һүрәтләнгән.
Ошо ике роман Гардонины Венгрияла билдәле итә, әммә бары тик егерменсе быуаттың икенсе яртыһында ғына башҡа телдәргә тәржемәләнә һәм баҫыла башлай.
Ҡыҙыл Селек (йылға)
Ҡыҙыл Селек (Тимиркуна (Кзыл-Чилик)) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Нагайбәк районы биләмәләрендә аға. Йылғаның башы Яңы Ауыл (Париж) янында. Тамағы Фершампенуаз ауылы янында. Йылға Ғөмбәй йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км, һыу бассейны майҙаны — 1590 км².
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001793
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200179
— Бассейн коды — 12.01.00.003
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Ҡыҙыл Селек топонимын былай аңлата: Кизил-Чилик, река, левый приток Гумбейки, бассейн Урала, поселок, гора, Нагайбакский район. село, Карталинский район.
Кизил-Чилик — «река, где растет красная ива» (кызыл — «красный», чилик — «мелкий кустарник из рода ивы, мелкая ива»). Речка Сухая, левый приток Зингейки, прежде именовалась тоже Кизил-Чилик, ее название перешло на село Кизилчилик Карталинского района. ..
Йылға тарихи Башҡортостан ерҙәре аша аға, һәм был атама, әлбиттә, башҡортсанан, «Ҡыҙыл» һәм «Селек» һүҙҙәренән сыҡҡан. Селек иһә тал төрө түгел, ә ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған ҡыуаҡлыҡ (Caragána). Ҡаҙаҡтарҙың ул төбәккә күпләп күсеп ултырыуы атамаларҙы шул телдән эҙләүгә килтерә һәм ярайһы йыш хаталы аңлатмалар осрай. Был топонимды ла ҡаҙаҡ теленән ингән тиеүселәр бар. Мәгәр, ҡаҙаҡ Википедияһында селек карагана тип бирелгән.
Нгарка-Тора-Яха
Нгарка-Тора-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгынянсе-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Элмәле
Элмәле (Ильмаля) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453392, ОКАТО коды — 80226806004.
Хермсдорф (Оре)
Хермсдорф (Оре) (Hermsdorf (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1601 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — BK.
Иҙәш
Иҙәш (Идяш) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Үтәғол ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453394, ОКАТО коды — 80226840003.
Географик урыны
Иҙәш ауылы Ҡаҫмарт йылғаһы ҡушылдығы Иҙәш йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1765 йылдан билдәле. Бикбирҙе, Иҙәш-Бикбирҙе исемдәре менән теркәлгән. 1795 йылдан Бикбирҙе (Сәмәт) булараҡ иҫәпкә алынған, 25 йортта — 138 кеше, 1866 йылда 92 йортта 656 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәҙрәсә, һыу тирмәне, ярма ярғыс теркәлгән. XX быуаттың 30‑сы йылдарынан алып хәҙерге исемен йөрөтә.
Хәҙерге осор
Иҙәш ауылы Үтәғол ауыл Советына ҡарай. Дөйөм белем биреү урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 581 кеше, 1920 йылда 605 кеше, 1939 йылда — 412 кеше, 1959 йылда — 474 кеше, 1989 йылда — 549 кеше, 2002 йылда — 665 кеше, 2010 йылда 613 кеше йәшәгән. Башҡорттар йәшәй (2002)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, бөтә халыҡтың милләте — башҡорттар (100 %).
Маленькая (Ромашкина ҡушылдығы)
Маленькая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ромашкина йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәүәт (Кесе Инйәр ҡушылдығы)
Рәүәт  (Реветь) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Инйәр йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ибраһимовтар
Ибраһимовтар — башҡорт нәҫеле.
Дөйөм характеристика
Ибраһимовтар сығышы менән Нуғай даруғаһы Өршәк-Мең улусы башҡорттарынан.
Ырыу башлығы Ибраһим Мерәҫов (?-1788) — Пугачев полковнигы, 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан. 1750-се йылдар уртаһынан 1788 йылға тиклем Өршәк-Мең улусы старшинаһы булып хеҙмәт иткән. Ибраһим Мираҫовтың атаһы — Өршәк-Мең улусы старшинаһы Мерәҫ Юлымбәтов Ҡыҙрас Муллаҡаев менән берлектә 1735-1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша һәм 1737 йылдың февраль айында баш күтәреүселәрҙең етәксеһе Килмәк Нурышевҡа властарға бирелергә тәҡдим итә, ә шул уҡ йылдың октябрь-ноябрендә баш күтәреүселәрҙең хөкүмәт вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрендә ҡатнаша. Өршәк-Мең улусы Мерәҫ ауылы уның исеме менән аталған (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Иҫке Мерәҫ ауылы). Уның ағалары — Асҡар, Арыҫланғол һәм Алдар Юлымбәтовтар билдәле.
Ибраһим Мерәҫовтың улы — Усман Ибраһимов (1764—?), 1790-сы йылдарҙа Өршәк-Мең улусы старшинаһы булып тора. 14-се класс дәрәжәһенә эйә була. Ырымбур губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Өршәк-Мең олоҫо Уҫман ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) уның исеме менән аталған була. 1811 йылда үҙенең ауылында йәшәй, ә 1-2 йылдан һуң 7 ғаиләһе менән бергә улы Лоҡман (икенсе улы — Заһиҙулла Усман улы Ибраһимов йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә) йәшәгән Мерәҫ ауылына күсерелә. XIX быуат башында үҙәге Мерәҫ ауылында булған 7-cе башҡорт кантоны начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
Усман Ибраһимовтың улы — Лоҡман Усман улы Ибраһимов (1785—?), 1801 йылдан хәрби хеҙмәттә була. 1806—1807 йылдарҙа башҡорт полкы составында Польша һәм Пруссияла була. 1809—1814 йылдарҙа йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән, ә 1814—1828 йылдарҙа — 7-се башҡорт кантоны начальнигы ярҙамсыһы. 1812 йылда 14-се класс ала. 1813 йылда батша армияһына дүрт строевой ат иғәнә итә һәм «Александр I батшаның юғары мәрхәмәтенә лайыҡ була». 1828—1854 йылдарҙа — 7-се башҡорт кантоны начальнигы, ул 1847 йылда 8-се башҡорт кантоны тип үҙгәртелгән. 1835 йылдан — йөҙ башы, ә 1838 йылдан — есаул. 3700 дисәтинә ергә хужа була. Ағаһы Миһран менән бергә Өршәк йылғаһы буйында 6 тирмәне һәм бер ел тирмәне, шулай уҡ поташ заводы булған. «Тырыш хеҙмәте өсөн» алтын миҙал менән бүләкләнгән (1833). Уның улдары:
Салағош
Салағош (Салагыш, Салауши) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.
География
Ауыл Иж йылғаһы тамағы эргәһендә һәм Әгерже ҡалаһынан көньяҡҡа табан 73 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
1719 йылда ауыл кешеләре (аҫаба байлар башҡорттары) Дыуанай улусының Ҡарттәкә ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы) күсә һәм бында керҙәш булып китә.
XX быуат башында ауылда 3 мәсет, биш класлы мәҙрәсә (1916 йылда 115 шәкерт уҡыған), милли китапхана (1909 йылда асылған), рус-башҡорт земство мәктәбе (1910 йылда асылған) теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.
Халҡы
1834 йылда ауылда 168 аҫаба башҡорт, 1035 типтәр һәм 9 керҙәш башҡорт; 1897 йылда – 1168 типтәр, 1594 башҡорт, 29 ҡаҙна крәҫтиәне, 10 сауҙагәр һәм 6 почетлы граждан тоҡомдары иҫәпләнгән.
Пихта (Сулать ҡушылдығы)
Пихта  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сулать йылғаһының уң ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Топкая (Ғөмбәй ҡушылдығы)
Топкая — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ғөмбәй йылғаһының һул һул ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001779
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200177
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Абрадж аль-Бейт
Әбрәж Әл-Бәйт (أبراج البيت, Abraj Al-Bait Towers) — бейек биналар комплексы, Мәккәлә, Сәғүд Ғәрәбстанында төҙөлгән. Массаһы менән доньяла иң ҙур ҡоролма һәм бейеклеге буйынса өсөнсө урында тора. Шулай уҡ Сәғүд Ғәрәбстанында иң бейек бина.
Характеристикаһы
Король башняһына доньялағы 43 метр диаметрлы иң ҙур сәғәт ҡуйылған. Башня өҫтөндә 107 тонналыҡ ярым ай тора.
Мария Магдалена Матсдоттер
Мария Магдалена  Матсдоттер (Maria Magdalena Mathsdotter; 21 март 1835 йыл — 31 март 1873 йыл) — Швеция саамы, 1864 йылда Швеция Лапландияһында саам милләтенән булған балалар өсөн мәктәп төҙөүҙе башлап ебәреүсе.
Биографияһы
Матсдоттер 1835 йылдың 21 мартында Фьелльфьеллдә  Вильхельмина  мәхәлләһендә тыуа (Лаппланд провинцияһы). Ул ярлы ғаиләнән була, атаһы  болан үрсетеү менән шөғөлләнә, боландарҙың миграцияһы мәлендә ҡыш һәм йәй  көтөү көтә. 1843 һәм 1844 йылда ҡыҙ ҡыйынлыҡ менән мәктәпкә йөрөй.
Мария Магдалена Матсдоттер 1864 йылдың ҡышында Оселдағы  үҙ йортонан Стокгольмға саңғыла сәйәхәт ҡыла, монарх менән аудиенция юллау өсөн, юлдың өлөшөн йәйәү үтә. Башҡалаға ул февраль айында килә. Уға ике монарх  Карл XV  һәм королева Луиза Нидерландская, шулай уҡ тол королева Жозефина Лейхтенбергская менән осрашыуға рөхсәт итәләр. Сәйәхәтенең маҡсаты саам балаларына мәктәп-интернаттарҙың яңы системаһын ойоштороу өсөн королдән рөхсәт алыу була. Элек саам балалары христиан динен һәм башҡа мотлаҡ булған дисциплиналарҙы өйрәнергә мәжбүр була, ә мәктәптәр уларҙың өйҙәренән һәм ата-әсәләренән ныҡ алыҫта урынлашҡан, сөнки Лапландияла улар өсөн бер ниндәй ҙә мәктәп булмаған. Бындай шарттарҙа уҡыу өҫтән-мөҫтән һәм ҡыҫҡа ғына була. Матсдоттерҙың инициативаһы хуплана, һәм 1865 йылда Вильхельминалағы мәктәп төҙөлөшөн финанслау өсөн Femöresföreningen («Биш пеннинглы берекмә») тип аталған йәмғиәт ойошторола, һәм ул иң беренсе мәктәп булып һанала. Уның инициативаһы саамдарҙың  дин өлкәһендә белемле булырға изгелекле ынтылышы һымаҡ ҡабул ителә, һәм Матсдоттер рәсми рәүештә оҡшатып эшләүҙең өлгөһө тип атала. Ул баҫалҡы һәм йыуаш итеп һүрәтләнә, сөнки  исемен халыҡҡа белдерергә теләмәй.
Матсдоттер Стокгольмдағы Францияның Реформатор сиркәүе пасторы Анни Рурих  менән бәйләнешкә инә, пастор уға ярҙам итә. Уның сәйәхәте ике мәктәп һәм ике балалар приютын булдырыуға булышлыҡ итә.
1866 йылда ул йәнә Стокгольмға  бара һәм король менән осрашмаһа ла, пастор Рурих менән осрашырға теләй. Был юлы уны швед күскенселәренең  Вильхельминала саамдарға хоҡуҡтар бүлеп бирелеүенә ҡаршы булыуҙары борсой. Ул Швецияның төньяғында урынлашҡан Вестерботтендың урындағы  губернаторы Эрик Виктор Альмквист менән бәйләнешкә инә. Ул Матсдоттерҙың эшен үҙенең күҙәтеүе аҫтына ала, һәм  1871 йылда  саамдарҙың хәлен яҡшыртыу буйынса закондар сығарыуҙа үҙгәрештәр индерелә.
Мария Матсдоттерҙың тырышлығы  халыҡ-ара кимәлдә оло иғтибар йәлеп итә, уның тураһында Германия, Бөйөк Британия, Франция, Швейцария, Нидерланд матбуғатында әйтелә, ул илдәрҙә саам мәктәптәре өсөн аҡса йыйыу ойошторола. Францияла  уның тураһында гәзиттә La Laponie et Maria Mathsdotter  исеме аҫтында мәҡәлә  баҫылып сыға. Нидерландта саам мәктәптәре өсөн иғәнәләр бик әүҙем йыйыла. Мария  Матсдоттер «Данлыҡлы швед ҡатын-ҡыҙҙарының хәҙерге һүҙлегенә» инә.
Пашева (Пузмача ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Нгарка-Хорты-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнекәев Вил Ғүмәр улы
Йәнекәев Вил Ғүмәр улы (Еникеев Виль Гумерович; 16 октябрь 1936 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1962—1964 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты, 1967 йылдан — хәҙерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин ҡалаһы) уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире. Дуҫлыҡ (2001) һәм Почёт (2006) ордендары кавалеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1996), Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән.
Биографияһы
Вил Ғүмәр улы Йәнекәев 1936 йылдың 16 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1959 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, 1962—1964 йылдарҙа шул уҡыу йортонда эшләй.