cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Израиль тарихы
Бойондороҡһоҙлоҡ һәм беренсе йылдар
1948 йылда хәрби хәрәкәттәр башланғанға тиклем Фәләстиндә 1 миллион 250 мең ғәрәп була, уларҙың 750 меңе йәһүд дәүләтенә тапшырылған һәм һуғыш барышында Израиль тарафынан тартып алынған территорияларҙа йәшәй. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барышында Фәләстиндә йәшәгән 600 меңләп ғәрәп йәһүдтәргә бирелгән һәм ғәрәптәргә ҡалдырылған территорияларҙағы йорттарын ташлап китергә мәжбүр була.
Бер йыл барған хәрби хәрәкәттәрҙән һуң, 1949 йылдың июлендә, Мысыр, Ливан, Трансиордания һәм Сүриә менән утҡа тотошоуҙы туҡтатыу тураһында килешеү ҡабул ителә. Уға ярашлы, Көнбайыш Галилея һәм диңгеҙ буйы тигеҙлегенән Йәрүсәлимгә тиклемге аралыҡ та йәһүдтәр ҡулы аҫтында ҡала. Йәрүсәлим Израиль менән Трансиордания араһында утты туҡтатыу һыҙаты буйынса бүленә. Израиль дәүләте мандат аҫтындағы Фәләстин территорияһының 80 процентын (Иордан аръяғынан тыш) биләй. Был ваҡытлы сиктәр «Йәшел һыҙат» тип атала. Ғәрәп дәүләте төҙөлмәй ҡала. Был территорияны, Йәһүдиә, Самария һәм Көнсығыш Йәрүсәлимде, Иордания аннексиялай, ул артабан Көнбйыш яр тип йөрөтөлә башлай. Мысыр Ғәззә секторы (Газа секторы) өҫтөнән контроллек ала.
1949 йылдың 11 майында Израиль Дәүләте БМО ағзаһы тип таныла.
Дәүләт барлыҡҡа килгәндең тәүге йылдарында уның сәйәси майҙанында социалистик сионизм (МАПАЙ) хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ул Израилдең беренсе премьер-министры Дауыт Бен-Гурион етәкселеге аҫтында бара. Был йылдарҙа йәһүдтәр күпләп иммиграциялай. 1948—1958 йылдарҙа Израиль халҡы 0,8 миллиондан 2 миллионға тиклем арта. Иммигранттарҙың күпселеге ҡасаҡ булғанлыҡтан мөлкәтһеҙ килә. Улар ваҡытлы палатка ҡаласыҡтарына («маабарот») урынлаштырыла. 1952 йылға ошондай ҡаласыҡтарҙа 200 меңдән ашыу иммигрант көн итә. Был кризисты хәл итеү ихтыяжы Бен-Гурионды ГФР менән репарациялар тураһында договорға ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, был Германия менән хеҙмәттәшлек итеү ниәтенә асыуы килгән йәһүдтәрҙең көслө ҡаршылығына осрай.
1950-се йылдарҙа Мысыр оккупациялаған Ғәззә секторы (Газа секторы)нан һәм Иордания оккупациялаған территориянан Израилгә фәләстин боевиктары (фидаиҙар) бер-бер артлы террористик һөжүмдәр яһап тора.
1956 йылда Израиль Мысыр национализациялаған Суэц каналын ҡулдарына алырға ниәтләгән Бөйөк Британия менән Францияның йәшерен союзына берегә. Суэц кризисы барышында Синай ярымутрауы баҫып алынғандан һуң, АҠШ менән СССР баҫымы аҫтында Израиль судноларының Суэц каналы аша йөрөүенә һәм Ҡыҙыл диңгеҙгә сығыуына алмашҡа сигенергә мәжбүр була.
Ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәттәр
Йәһүд дәүләте барлыҡҡа килгәндең тәүге тиҫтә йыллыҡтарында ғәрәп илдәре уны ойоштороуҙың хоҡуҡилығы буйынса дәғүәләшеүҙе дауам итә, ә ғәрәп милләтселәре Насер етәкселеге аҫтында уны юҡ итеүгә саҡырыуҙан туҡтамай. 1967 йылда Мысыр, Сүриә һәм Иордания үҙ ғәскәрҙәрен Израиль сигенә тарта, БМО-ның татыулыҡ урынлаштырыусыларын ҡыуып ебәрә һәм Израиль караптарына Ҡыҙыл диңгеҙгә һәм Суэц каналына юлды бикләй. Көньяҡта фидаиҙарҙың һөжүмдәре туҡтамай. Радионан сығышында Насер ғәрәп дәүләттәрен Израилде диңеҙгә төртөп төшөрөргә өндәй. Был ғәмәлдәр Израиль өсөн нөктәле һөжүмдәр яһау һәм һуғыш башлау өсөн һылтау булып хеҙмәт итә, был һуғыш тарихҡа Алты көнлөк һуғыш тигән атама менән инә. Был һуғышта Израиль бер нисә көн эсендә ышаныслы еңеү яулай, Синай ярымутрауын, Ғәззә секторы (Газа секторы)н, Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын, Көнсығыш Йәрүсәлимде һәм Голан бейеклектәрен яулай. 1949 йылғы йәшел һыҙат Израиль менән яңы территориялар араһындағы административ сиккә әүерелә. Йәрүсәлим сиктәре ҡаланың көнсығышына табан киңәйә. 1980 йылда ҡабул ителгән Йәрүсәлим тураһындағы закон ҡаланың сиктәрен йәнә бер тапҡыр раҫлай һәм Йәрүсәлимдең статусы тураһында халыҡ-ара бәхәс ҡубыуға сәбәп була. 1967 йылда ғәрәп дәүләттәренең еңелеүе ғәрәп радикализмы һәм терроризмының үҫеүенә килтерә — Фәләстинде азат итеү ойошмаһының эшмәкәрлеге әүҙемләшә. 1960-сы йылдар аҙағы — 1970-се йылдар башында фәләстин террорсылары бөтә донъя буйлап израилдәргә һөжүмдәрҙең беренсе тулҡынын йәйелдерә. 1972 йылда Мюнхендағы Йәйге Олимпиадала Израиль атлеттарын ирекһеҙләп тотоу иң билдәле теракт булып иҫәпләнә. Немец махсус хеҙмәттәре, аманат итеп алынғандарҙы ҡотҡарырға тырышып, уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм аманаттар барыһы ла һәләк була. Был теракт өсөн яуаплы террорсылар бик тиҙ иреккә сығарыла. Израиль махсус хеҙмәттәре «Алла ҡапҡаһы» тигән яуап операцияһын үткәрә һәм һөжүмдә ҡатнашҡандарҙың бөтәһе лә эҙләп табыла һәм үлтерелә
1977 йылда Кнессетҡа һайлауҙар Израилдең сәйәси тормошонда боролош яһай. Беренсе тапҡыр Херут (хәҙерге Ликуд), Менахем Бегин етәкселеге аҫтында күпселек тауышты йыйып, дәүләт барлыҡҡа килгәне бирле властан китмәгән МАПАЙ (хәҙерге Авода) партияһынан илгә контроллек итеү мөмкинлеген тартып ала.
1978 йылда Израилгә Мысыр президенты Әнүәр Садаттың тарихи сәфәре була. Был ваҡиға Израилдең ғәрәп дәүләте башлығы тарафынан тәүге танылыуы булып тора. Ике йылдан Әнүәр Садат менән Менахем Бегин Мысыр-Израиль солох договорына ҡул ҡуя, уға ярашлы, Израиль Мысырға Синай ярымутрауын ҡайтарып бирә һәм Фәләстин автономияһын ойоштороу буйынса һөйләшеүҙәр башларға йөкләмә ала.
1982 йылда Израиль Фәләстинде азат итеү ойошмаһы базаларын юҡ итеү маҡсатында Ливан граждандар һуғышына барып ҡыҫыла. Был операция «Галилеяға тыныслыҡ» тип атала, ләкин аҙаҡ Беренсе Ливан һуғышы тигән атама ала. 1985 йылда Израиль Ливан территорияһынан ғәскәрҙәрен сығара, 2000 йылға тиклем Израиль ҡулы аҫтында торған буфер зонаһында ғына хәрбиҙәр ҡалдыра.
1994 йылда Израиль-Иордания солох договоры төҙөлә, Иордания Израиль менән мөнәсәбәттәрен көйләгән икенсе ғәрәп дәүләте була.
2000 йылда премьер-министр Эхуд Барак Көньяҡ Ливандан ғәскәрҙәрҙе сығара.
2006 йылдың 12 июлендә Ливандың шиғый террорсы ойошмаһы Хезболла Израиль тораҡ пункттарына бер нисә ракета ебәрә һәм Израиль ғәскәрҙәре позицияларына һөжүм итә. Был ойошмаға Сүриә һәм Иран ыңғай ҡарашта тора.
Хезболланың провокацион сығыштары Икенсе Ливан һуғышы тоҡаныуға сәбәпсе була. БМО баҫымы аҫтында утҡа тотошоу туҡтатыла.
2008 йылдың майында Төркиәлә Сүриә менән туранан-тура булмаған һөйләшеүҙәр барғаны билдәле була
Фәләстин ғәрәптәре менән мөнәсәбәттәр
1987 йылда Иордандың Көнбайыш ярында һәм Ғәззә секторы (Газа секторы)нда ғәрәптәр Израиль идараһына һәм оккупацияһына ҡаршы баш күтәрә (Беренсе интифада). Һөҙөмтәлә, интифаданың артабанғы алты йылы эсендә 180 израилле һәм меңдән ашыу ғәрәп үлтерелә.
1988 йылда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Израилдең хоҡуғын таный һәм террорсыл көрәш алымдарынан баш тартыуын белдерә.
Фарсы ҡултығындағы һуғыш барышында 1991 йылда фәләстин ғәрәптәренең күпселеге һәм Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Саддам Хөсәйен яҡлы була һәм Ираҡтың Израилгә ракеталар менән һөжүм итеүҙәрен хуплай. 1992 йылда Исхаҡ Рабин Израиль премьер-министры булғас, Израиль ғәрәп күршеләре менән уртаҡ тел табыу сәйәсәтен үткәрә башлай. 1993 йылда Шимон Перес менән Мәхмуд Аббас Ослола тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуя. Ошо килешеүҙәр менән Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) ойошторола, уға Иордандың Көнбйыш яры менән Ғәззә секторы (Газа секторы) өҫтөнән контроллек итеү вазифаһы тапшырыла. 5 йыл эсендә конфликтты тулыһынса көйләү планлаштырыла. (недоступная ссылка) Ләкин фәләстин ислам төркөмдәре теракттар һәм һөжүмдәрҙе дауам итә, Израиль армияһының яуап ғәмәлдәре һөҙөмтәһендә тыныс халыҡ та һәләк була. .
1990-сы йылдар аҙағында премьер-министр Бинйәмин Нетанияһу ғәскәрҙе Хеврондан сығара һәм Уай-Ривер меморандумына ҡул ҡуя, был документ фәләстиндәрҙең үҙидаралыҡ хоҡуҡтарын киңәйтә
2001 йылда Израиль премьер-министры итеп Ариэль Шарон ҡуйыла. Уның тәүге йылдарында Израиль менән Фәләстин автономияһы араһында һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Фәләстин террорсы ойошмалары әүҙемләшә. Бецелем хоҡуҡ яҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2000—2008 йылдар эсендә 1053 израилле һәләк була, уларҙың 335-е хәрби була.
2005 йылда Шарон хөкүмәте Ғәззә секторы (Газа секторы)нан бер яҡлы сығыу планын тормошҡа ашыра, һөҙөмтәлә, 25 йәһүд торамаһы емертелә, 7 мең кеше йорт-ерһеҙ ҡала (Израиль дәүләте уларға һәр ғаилә иҫәбенә уртаса 300 мең доллар аҡса вәғәҙә итә, ләкин түләмәй ). Шарон шулай уҡ Израиль ере менән Көнбйыш яр араһында Хәүефһеҙлек диуарын төҙөүҙе башлай. 2006 йылдың ғинуарында Ариэль Шаронға инсульт була, ул комаға төшә, һәм премьер-министр вазифаһын Эхуд Ольмерт үтәй башлай.
2006 йылдың ғинуарында парламент һайлауҙарында Фәләстин автономияһы территорияларында радикаль исламсы хәрәкәт ХАМАС еңә.
2007 йылдың 27 ноябрендә Эхуд Ольмерт менән Мәхмуд Аббас һөйләшеүҙәр башларға һәм 2008 йыл аҙағына фәләстин дәүләте мәсьәләһен хәл итергә килешә. Ләкин һөйләшеүҙәр 2008 йылдың аҙағында Израиль тарафынан Ғәззә секторы (Газа секторы)нда ХАМАС төркөмөнә ҡаршы «Ҡойолған ҡурғаш» операцияһын үткәреү арҡаһында өҙөлә. Израиль был операцияны үткәреү ихтыяжын Газанан күп йылдар буйы алып барылған ракеталар атыуҙы туҡтатыу кәрәклеге менән аңлата; операция һөҙөмтәһендә 1300-ҙән ашыу фәләстин һәм 14 израилле һәләк була.
2009 йылда ФАТХ менән һөйләшеүҙәр Израилдең яңы премьер-министры Бинйәмин Нетанияһу һәм АҠШ-тың яңы президенты Барак Обама ҡатнашлығында дауам иттерелә. 21 июндә Нетанияһу Яҡын Көнсығышта хәлде көйләү планын тәҡдим итә, шуның сиктәрендә, әгәр фәләстиндәр Израилде йәһүдтәрҙең милли йорто итеп таныһа, сикләнгән хоҡуҡтарға эйә булған фәләстин дәүләте төҙөлөүгә риза буласағын белдерә.
СССР-ҙан һәм БДБ илдәренән репатриация (алия)
СССР-ҙа власҡа Горбачёв килгәс һәм АҠШ хөкүмәте (шәхсән президент Рейган) баҫымы аҫтында СССР-ҙан эмиграциялау ҡағиҙәләре ябайлаштырыла. 1989 йылда СССР-ҙан Израилгә күпләп репатриацияланыу башлана. 1989 йылдың октябренән башлап АҠШ-та СССР ҡасаҡтарын ҡабул итеүгә сикләү һалыу ҙа үҙ йоғонтоһон яһай. Антисемитизм күренештәре лә репатриацияланыуҙың күтәрелеүенә сәбәп була. «Память» ойошмаһы 1987—1990 йылдарҙа "жид-масон заговоры"на ҡаршы күп һанлы акциялар үткәрә. 1990 йылдың яҙында йәһүдтәрҙе ҡырырға әҙерлек барыуы тураһында провокацион имеш-мимештәр таратыла.
1989—1990 йылдарҙа Израилгә СССР-ҙа 200 меңдән ашыу репатриант килә.
2004 йылда Израилгә 22 меңләп яңы репатриант күсә, был 2003 йылға ҡарағанда 1 меңгә кәмерәк. 2005 йыл эсендә Израилгә 23 мең кеше репатриациялана (+4,4 процент). 1989 йылдан алып тәүге тапҡыр элекке СССР-ҙан килгән репатрианттар өлөшө бөтә күләмдең яртыһынан кәмерәк була — яҡынса 10,1 мең кеше (48,1 процент). Уларҙың 4000-е Рәсәйҙән, 3000 самаһы Украинанан, был һандар 2003 йылға ҡарағанда 18 һәм 21 процентҡа әҙерәк. Башҡа илдәрҙән 2004 йылда күскән репатрианттарҙан 3700 самаһы кеше (17,6 %) — Эфиопиянан, 2000-ләбе (9,5 %) — Франциянан, 1900-ө (9,0 %) — АҠШ-тан. 2006 йылда Израилгә 19 900 иммигрант килә, был 2005 йылдағыға тиң тиерлек.
Ләкин репатрианттарҙың бер өлөшө, ҡағиҙә булараҡ, Израилдә урынлашып китә алмай һәм илде ҡалдыра. Мәҫәлән, 2007 йылға Рәсәйҙә Израилдең 50 000 гражданы йәшәй ине.
Хорты-Яха
Хорты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вангута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бикбулатов Игорь Хөснөт улы
Бикбулатов Игорь Хөснөт улы (Бикбулатов Игорь Хуснутович; 19 октябрь 1941 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-инженер-химик-технолог. 1986—2012 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, кафедра мөдире, филиал директоры. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1986). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), СССР-ҙың уйлап табыусыһы.
Биографияһы
Игорь Хөснөт улы Бикбулатов 1941 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Бүребай ҡасабаһында ауыл хеҙмәтсәндәре ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө нефть институтының нефть һәм газ технологияһы факультетына уҡырға инә. 1963 йылда юғары һөнәри белем алғас, йүнәлтмә буйынса эшкә Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводына ебәрелә. Бында ул аппаратсы, аҙаҡ инженер-тикшеренеүсе булып эшләй. 1968 йылдан-лаборатория начальнигы, һуңынан үҙәк завод лабораторияһы начальнигы урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1973 йылдан СССР Дәүләт хлор етештереү сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект институты Стәрлетамаҡ филиалын директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. 1986—2011 йылдарҙа Өфө нефть институтының һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының Стәрлетамаҡ филиалы директоры һәм бер үк ваҡытта дөйөм химик технология кафедра мөдире.
2003 йылдан экология һәм тәбиғәтте рациональ файҙаланыу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ғәмәли тикшеренеүҙәр институтының Стәрлетамаҡ филиалы лабораторияһын етәкләй (хәҙер БР ФА-ның Ғәмәли тикшеренеүҙәр институтының химия һәм промэкология бүлеге лабораторяһы).
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Бикбулатов Игорь Хөснөт улы химия фәненә ҙур өлөш индерә. . 1970 йылда химия фәндәре кандидаты, 1985 йылда химия фәндәре докторы, Фәнни хеҙмәттәре бутадиендың цикллы олигомерҙарын, хлоргидриндарҙы һәм уларҙың оксидтарын сәнәғәттә синтезлау технологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған.Игорь Хөснөт улы хлоргидрин оксидтарын алыу өсөн ресурс һаҡлаусы технологиялар, синтетик каучуктарҙың мономерҙарын — углеводородтарҙы дегидрирлауҙың экологик яҡтан хәүефһеҙ технологияһы, химик технологиялар өсөн экологик тышлыҡтар концепцияһы (үткәргес торбалар һәм башҡалар өсөн махсус тышлыҡтар уйлап таба) тәҡдим итә. Уйлап табыуҙары СССР-ҙың хлор сәнәғәте предприятиеларында индерелә һәм ҡулланыла. 350-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 60 уйлап табыу авторы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Игорь Хөснөт улы йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Дүрт саҡырылыш рәттән Стәрлетамаҡ ҡала Советына депутат итеп һайланған. 1991—1995 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында халыҡтың һаулығын һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса комитеттың рәйесе булып тора. 2010—2012 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт советын етәкләй. 1999 йылдан Халыҡ-ара педагогик фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы
Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы (15 ғинуар 1930 йыл — 31 июль 2020 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1991—1998 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы ректоры, 1998—2001 йылдарҙа «Экономика и управление» журналының баш мөхәррире, 1982—2005 йылдарҙа СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең Ирекле иҡтисад йәмғиәтенең Башҡортостан республика ойошмаһының идара рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1983), профессор (1984), РСФСР-ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2010) һәм Салауат Юлаев (2020) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Әнәс Хөсәйен улы Мәхмүтов 1930 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ның Өфө кантоны Абрай улусының Яңы Уҫман ауылында, хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы. 1943 йылда Әнәс Совет Армияһының Өфө хәрби музыканттар тәрбиәләнеүсе мәктәп курсанты булып китә. Мәктәптәге хәрби хеҙмәте ете йыл самаһы тәшкил итә.
1955 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының урман хужалығы факультетытын тамамлай.
Институтта уҡығанда Әнәс Мәхмүтов әүҙем комсомолец була — юғары уҡыу йортоноң комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлана. 1957 йылда Әнәс Хөсәйен улы Мәскәүҙә үткән Йәштәрҙең һәм студенттарҙың VI Бөтә донъя фестивалендә Башҡортостан йәштәре делегацияһын етәкләй.
Юғары белем алғандан һуң, 1955-1959 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан Өлкә комитеты секретары, икенсе секретары булып эшләй. 1959 йылда БАССР мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1966 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай («иҡтисадсы» һөнәре буйынса) һәм кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Өфөгә ҡайтҡас, Башҡортостан ауыл хужалығы институтында политэкономия кафедраһы мөдире була.
1967—1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының политэкономия кафедраһын етәкләй, бер үк ваҡытта «Иҡтисад фәндәре» журналының Башҡорт АССР-ы буйынса йәмәғәт башлағысында хәбәрсеһе була (1970—1989).
1991—1998 йылдарҙа Ә. Х. Мәхмүтов — Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы, 1997—1998 йылдарҙа Башҡортостан белем биреү учреждениелары консорциумының президенты-ректоры. 1994 йылдан ул «Иҡтисад һәм идара итеү» фәнни-ғәмәли журналының баш мөхәррире.
Ә. Х. Мәхмүтов хәҙерге иҡтисадтың теоретик проблемаларын тикшереүсе республика иҡтисадсыларының ғилми мәктәбен булдыра, Башҡорт дәүләт университетында аспирантура, диссертация советы ойоштора.
Ғалим иҡтисад һәм социология буйынса биш диссертация советы ағзаһы була, һуңғы биш йылда — иҡтисад фәндәре буйынса докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау Төбәк диссертация советы ағзаһы.
Ул Башҡортостан иҡтисадын үҙгәртеп ҡороуҙың һәм уны баҙар иҡтисадына күсереүҙең фәнни нигеҙен эшләй. Мәхмүтов етәкселегендә: «Башҡорт ССР-ы иҡтисадының тотороҡланыуы һәм баҙар мөнәсәбәттәренә күсеү» (1991—1992) Хөкүмәт программаһы, «Башҡортостан Республикаһының ҡыҫҡа (2000 г.) һәм оҙайлы (2005.) киләсәккә социаль-иҡтисади үҫеш стратегияһы (Концептуаль нигеҙҙәр)» (1994), «Башҡортостан-2015» Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫешенең оҙайлы мөҙҙәткә стратегияһы концепцияһы" (2004) эшләнелә.
Рәсәйҙең Үҙәк фәнни (Ирекле) иҡтисади йәмғиәт идараһы ағзаһы һм Башҡортостан Республика идаралығы рәйесе (1982—2005). 1995 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана.
Ғаиләһе: ҡатыны Мәхмүтова Асия Миңлеәхмәт ҡыҙы. Ике улы М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. Биш ейән-ейәнсәренең өсөһө шулай уҡ МДУ-ны тамамлаған; ике бүләһе һәм ике бүләсәре бар.
Уҡыусыларының 14-е — фән кандидаты, берәү — фән докторы.
Әнәс Хөсәйен улы Мәхмүтов 2020 йыылддың 31 июлендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ҡыҙыҡлы факттар
Әнәс Мәхмүтов Өфөлә Салауат Юлаев һәйкәлен, Халыҡтар дуҫлығы монументын проектлауҙа һәм төҙөүҙә ҡатнаша.
Абруйлы шәхес етәкселегендә Башҡортостан артистарының Һиндостанда, Непалда һәм Бирмала гастролдәре уңышлы үтә. Һиндостанда ул илдең күренекле дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрҙәре Джавахарлал Неру, Индира Ганди, Раджив Ганди менән осраша.
Хеҙмәттәре
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, уның ғилми етәкселегендә 30-ҙан ашыу коллектив хеҙмәт баҫыла.
Бөтә Башҡорт хәрби съезы
I Бөтә Башҡорт хәрби съезы — 1919 йылдың 20-21 февралдә Темәс ауылында Башҡорт ғәскәре делегаттары съезы үтә.
Тарихы
1919 йылдың 16 февралендә Башҡорт ғәскәре командующийы Ә. Ә. Вәлидов съезды саҡырыу тураһындағы фарманға ҡул ҡуя. Съезд рәйесе итеп И. С. Алкин һайлана.
I Бөтә Башҡорт хәрби съезы эшендә Башҡорт ғәскәренән барыһы 92 делегат ҡатнаша. Уларҙы хәрби формированиеларҙың дөйөм йыйылыштарында һайлайҙар, шулай уҡ Башҡорт хөкүмәтенең һәм Башҡорт мәркәз шураһының ағзалары ла һайлана.
Съезда Башҡорт республикаһындағы социаль-сәйәси хәл, Совет власы менән юғары дәирәләрҙәге һөйләшеүҙәр барышы тураһында, Башҡортостан хәрби-революцион комитеты ойошторолоуы, башҡорт хәрби бүлексәләренең үҙгәртеп ҡороуы хаҡында докладтар яһалды. Үҙ сығышында башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәрҙәренең береһе Гәрәй Ҡарамышев түбәндәгеләрҙе әйтә:«Башҡорттар күп мәртәбә ҡулдарына ҡорал тотоп үҙ азатлығы өсөн көрәштеләр, һәм урыҫ тарихсылары башҡорттарҙың һәр ошондай сығышын «бола» («бунт») тип исемләүендә уларҙың ғәйебе юҡ. Үҙбилдәләнеш өсөн ошо аҙаҡҡы ынтылыштары иҫәп буйынса 88-се „бола“ булып тора.»
Съезд Башҡорт ғәсҡәренең төп өлөшө Ҡыҙыл Армия яғына күсеүен һәм РСФСР составында Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының ойошторолоуын хупланы.
Съезда Башҡортостан хәрби-революцион комитеты һайлана. Уның составына 12 ағза инә: М. А. Кулаев, Ә. Ә. Вәлидов, Г. Б. Ҡарамышев, И. С. Алкин, Ю. Ю. Бикбов, А. К. Әҙеһәмов, У. М. Ҡыуатов, А. Н. Йәғәфәров, Ф. Н. Төхвәтуллин, Ә. Ғ. Ишмырҙин, С. С. Мағазов һәм 6 кандидат (М. Д. Халиков, Я. Ш. Салихов, Н. Т. Таһиров, Т. Ғ. Рәсүлев, Ғ. Я. Айытбаев, Г. Мөхәммәтйәров).
Курсанов Андрей Львович
Курсанов Андрей Львович (, Мәскәү — 20 сентябрь 1999, шунда уҡ) — СССР һәм Рәсәй биохимигы, СССР Фәндәр академияһы (1953) һәм Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы академияһы (1985) академигы, Лев Иванович Курсановтың улы.
Биографияһы
1926 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. 1929 йылда — Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындағы аспирантураны тамамлай. 1935 йылдан 1953 йыл буйынса СССР Фәндәр академияһының биохимия институтында энзимология лабораторияһы мөдире булып эшләй. 1940 йылда Курсановҡа биология фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә. 1946 йылдың 4 декабрендә СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1952-1988 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының К. А. Тимирязев исемендәге үҫемлектәр физиологияһы институты менән етәкселек итә. 1953 йылдың 23 октябрендә СССР Фәндәр академияһының академигы итеп һайлана. 1984—1988 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында үҫемлектәр физиологияһы кафедраһын етәкләй. 1985 йылда Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы академияһы академигы итеп һайлана.
1999 йылдың 20 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.
Фәнни ҡаҙаныштары
Андрей Львович Курсанов Поляр-Альп ботаника баҡсаһы хеҙмәткәрҙәре һәм «Апатит» тресы инженерҙары менән берлектә лишайниктарҙан глюкозалы крахмал шәрбәте алыу технологияһын эшләй. .
«Физиология растений» журналын ойоштора.
Үҫемлектәр туҡымаларында ферменттарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. Запрометов Михаил Николаевич менән бергә сәй катехиндарының ҡан капиллярҙары стеналарын нығытыу һәләтен асыҡлай.
Венгрия тәбиғәт тарихы музейы
Венгрия тәбиғәт тарихы музейы (Magyar Természettudományi Múzeum) — Будапешттағы музей, 1802 йылда асылған. Музейҙа Венгриялағы иң ҙур тәбиғәт тарихы коллекцияһы урынлашҡан.
Музей фонды
1802 йылда граф Ференц Сеченьи үҙенең китапханаһын һәм аҡса коллекцияһын буласаҡ Венгрия Милли китапханаһына һәм фәнни-уҡытыу үҙәгенә мираҫ итеп ҡалдыра. Был материалдар Венгрия милли музейының (Сеченьи исемендәге китапхана) нигеҙе була. Тәбиғәт тарихы музейы графтың ҡатыны Юлианна Фештетич йыйған минералдар коллекцияһынан башлана.
Тәүге палеонтология коллекцияларын музейға эрцгерцог Иосиф Райнер 1811 йылда бүләк итә, шул уҡ йылда музей тәүге зоология коллекцияһын һатып ала. 1818 йыл аҙағында Паль Китайбель 7000 форинтҡа музейға гербарий һата, ул музейҙың Ботаника бүлегенең башланғысы була.
Венгрҙарҙың Австрия империяһына ҡаршы 1848 йылдағы революцияһына тиклем, музей коллекцияһында — 13 000, зоология коллекцияһында 35.000 дана экспонат була. 1856 йылда музей Венгрия тәбиғәт тарихы йәмғиәтенең коллекцияһын ала.
1870 йылдан башлап, Венгрия милли музейында зоология, ботаника һәм минералогия бүлеге бар. Ун туғыҙынсы быуат аҙағына коллекцияла 1 млн дананан артыҡ экспонат була.
Ике донъя һуғышы араһында
1927 йылда Будапештта Бөтә донъя зоология конгрессы үтә, был ваҡытта музейҙа 3 миллиондан артыҡ экспонат иҫәпләнә. Арта барған коллекцияларға урын етмәй башлай һәм уларҙы яңы 1933 йылда асылған Тәбиғәт тарихы музейында урынлаштыралар.
Ботаника коллекцияларының күбеһе Икенсе донъя һуғышы ваҡытында юҡҡа сыға.
Икенсе донъя һуғышынан һуң
Икенсе донъя һуғышынан һуң Европала иң ҙурҙарҙан һаналған антропология бүлеге асыла. Унда Венгрия фаунаһы, флораһы материалдары йыйыла һәм өйрәнелә.
1979 йылда ботаника бүлеге венгр архитекторы Одон Лехнер проекты буйынса төҙөлгән тарихи бинаға күсенә.
Иң яңы тарих
1990 йылдарға тиклем Тәбиғәт тарихы музейында, коллекциялары артыуға ҡарамаҫтан, күргәҙәмәләр өсөн айырым урын булмай. Венгрия хөкүмәте музейҙы тарихи ҡомартҡы — Людовик академияһы бинаһына (Венгрия хәрби академияһы) күсерергә ҡара итә.
Хәҙерге ваҡытта унда антропология, минералогия һәм петрология, геология һәм палеонтология булектәре бар. Унда ҡоштар, һөтимәрҙәр, зоология коллекциялары, молекуляр генетика лабораториялары урынлашҡан.
Музейҙың зоология коллекцияһы Европала ҙурлығы буйынса бишенсе урынды биләй, бында 7 миллион умыртҡаһыҙ һәм умыртҡалы хайуандар өлгөләре бар. Музей вестибюлендә 20 метрлы финвала (Balaenoptera physalus) һөлдәһе тора.
Музейҙың структураһы
Музей составына түбәндәге бүлектәр инә :
Баҫмалар
Музейҙа уның тематикаһы буйынса әҙәбиәт, дүрт ваҡытлы матбуғат сығарыла, шул иҫәптән Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae.
Матдәләр алмашыуы
Метаболи́зм (μεταβολή — «әүерелеү, үҙгәреш»), йәки матдәләр алышынуы — тере организмда тереклекте һаҡлау өсөн зарур булған химик реакциялар йыйылмаһы. Был процесстар организмдарға үҫергә һәм үрсергә, үз структураларын һаҡлап ҡалырга һәм тышҡы тәьсирҙәргә яуап ҡайтарырға ирек бирә. Метаболизм ғәҙәттә ике баҫҡыстан тора: катаболизм барышында ҡатмарлы органик матдәләр ябай матдәләргә тарҡала; анаболизм барышында энергия сығымдары менән аҡһымдар, шәкәр, майҙар һәм нуклеин кислотаһы кеүек матдәләр барлыҡҡа килә.
Аш һеңдереү
Крахмал, целлюлоза йәки аҡһым кеүек макромолекулалар күҙәнәктәр файҙалана алһын өсөн вағыраҡ берәмектәргә тарҡалырға тейеш. Ферменттарҙың бер нисә класы деградацияла ҡатнаша: протеазалар, гликозил-гидролаздар.
Микроорганизмдар үҙҙәре тирәһенә гидролитик ферменттар бүлеп сығара в пространство вокруг себя, хайуандар иһә бындвй ферменттарҙы махсус биҙҙәр күҙәнәктәре менән генә тарҡата ала Аминокислота һәм моносахаридтар күҙәнәктән тыш ферменттар йоғонтоһонда тарҡалып, күҙәнәктәргә күсә.
Катаболизм
Катаболизм тип шәкәрҙәр, майҙар һәм аминокислоталарҙың сағыштырмаса ҙур булған молекулаларының тарҡалыуына килтергән метаболик процестар атала.
Анаболизм
Анаболизм тип энергия сығымы менән барыусы ҡатмарлы молекулаларҙың биосинтезының метаболик процестары атала.
Әхмәров Ғәбит Абдулла улы
Биографияһы
Ғәбит Абдулла улы Әхмәров 1921 йылдың 29 февралендә АСБР-ҙың Юрматы кантоны Иҫке Сытырман ауылында тыуған. Белеме — тулы булмаған урта. 1936—1941 йылдарҙа «Салауат» колхозында эшләй, һуңынан — Федоровка районы Юлдаш башланғыс мәктәбендә — уҡытыусы.
1941 йылда үҙ ирке менән Башҡорт АССР-ының Федоровка военкоматы аша һуғышҡа китә. 1942 йылдан — ғәмәлдәге армияла. 1945 йылда Ғ. Әхмәров Тамбов кавалерия училищеһын тамамлай. 1945 йылдың ноябренән лейтенант Әхмәров — запаста.
Фёдоровка районында Эске эштәр министрлығы район бүлегенең участка инспекторы булып эшләй, артабан — «Салауат» Пушкин исемендәге колхоздары рәйесе, Бала-Сытырман ауыл Советы рәйесе булып эшләй, шулай уҡ «Пугачев» совхозында.
1996 йылдың 11 сентябрендә вафат була. Башҡортостандың Фёдоровка районы Иҫке Сытырман ауылында ерләнгән.
Батырлығы
62-се гвардия кавалерия полкының 45 миллиметрлы орудиелар батареһының ут взводы командиры ярҙамсыһы ((Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия өлкән сержанты Әхмәров Ғәбит Чернигов өлкәһендәге (Украина) алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡтар күрһәтә, бының хаҡта наградлау документтарында ошолай яҙыла :
«Клочково тораҡ пункты (Чернигов өлкәһенең Городнянск районы) тирәһендәге алышта һөжүм иткән подразделениеларға дошмандың көслө пулемёт-миномёт уты алып барыла, бер үк ваҡытта яҡшы йәшерелгән дошман бронемашинаһынан да интенсив ут алып барыла. Алға китеш ауырлаштырыла. Гвардия өлкән сержанты Әхмәров, 45-миллиметрлыҡ пушканы асыҡ позицияға сығарып, беренсе атыуҙан уҡ бронемашинаны юҡ итә һәм пулемёт расчетын ҡыйрата һәм шуның менән полктың хәрби частарының алға китешен тәьмин итә. 1943 йылдың 21 сентябрендәге „1 Май“ совхозы өсөн алыштарҙа дошман танкыларҙың һәм үҙ йөрөшлө пушкаларҙың ярҙамында көслө миномёттарға ҡаршы уты менән һөжүм итеүен һәм беҙҙең частарҙы алға китешен тотҡарларға тырыша. Әхмәров, 45 миллиметрлыҡ пушканы уңайлы урында ҡуйып алып, дошмандың дауыллы утына ҡарамаҫтан, бер нисә атыу менән бер үҙ йөрөшлө „фердинанд“ пушкаһын һәм бер урта танкын ҡыйрата һәм шуның менән частарҙың хәрби бурысты үтәү өсөн алға китешен тәьмин итә.
1943 йылдың 22 сентябренә ҡараған төндә Ивашково ауылы өсөн алышта дошман „тигр“ төрөндәге 3 танкы һәм 2 урта танкы һәм үҙйөрөшлө пушка ярҙамында подразделениеларҙың алға китешен тотҡарларға маташа. Әхмәров, сыҙамлыылҡ һәм батырлыҡ күрһәтеп, танкыларҙы һәм үҙйөрөшлө пушканы яҡын арауыҡҡа индерә һәм уларҙы утҡа тота. Һөҙөмтәлә 1 үҙйөрөшлө пушка һәм 1 урта танкы яндырыла, ә ҡалғандары кире борола…»
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 9 февралендәге Указына ярашлы гвардия өлкән сержанты Әхмәров Ғәбит Абдулла улына «Советтар Союзы Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә һәм уға «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3024-се) һәм Ленин ордены тапшырыла.
Хәтер
Ғ. А. Әхмәровтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
Ҡый үләндәре
Ҡый үләндәре — билдәле бер участкаларҙа үҫеүе кәрәкмәгән ҡырағай һәм культуралы үҫемлектәр.
Ай-Моккун-Ях
Ай-Моккун-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Моккун-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Ҡый үләндәре
Таралышы
30 меңдән ашыу төрө билдәле, яҡынса 2 меңе киң таралған. Башҡортостанда 400‑ҙән ашыу төрө теркәлгән, яҡынса 50‑һе бөтә ерҙә осрай. Орлоғо күп була (бер үҫемлеккә бер нисә мең орлоҡ), орлоҡтары тупраҡта оҙаҡ (20 йылға тиклем) һаҡлана, орлоҡ запасы («банк») ҙур (1 га һөрөнтө баҫыуҙа бер нисә йөҙ млн тиклем); вегетативюл менән үрсегән күп йыллыҡ ҡый үләндәре (баҫыу сырмалсығы, аҡтамыр, баҫыу ҡырҡбыуыны һ.б.) шулай уҡ вегетатив бөрөләре иҫәбенә бирешмәй.
Ҡый үләндәре яҙ дымлы, һыуыҡ һәм оҙайлы булғанда арта (сәсеүлек ҡыйлана); культиваторҙар менән эшкәртелгән рәт аралары киң булған аралыҡлы культуралар сәсеүлектәрендә (картуф, кукуруз һ.б.) бер йыллыҡ ҡый үләндәре күбәйә; пар баҫыуҙарында һәм күп йыллыҡ үләндәр сәсеүлектәрендә кәмей. Тотош сәселгән культуралар аҫтында (иген культуралары, ҡуҙаҡлы иген культуралары) аҙ йыллыҡ ҡый үләндәренең үҫеше тотҡарлана, күп йыллыҡтар үҫешә.
Ай-Моккун-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡый үләндәре
Контролдә тотоу
Сәсеүлектәрҙең ҡыйланыуын контролдә тотоу өсөн агротехник (сәсеү әйләнеше, ер эшкәртеү системаһы һ.б.), фитоценотик (конкуренцияға һәләтле күп йыллыҡ үләндәр, ужым арышы, рапс һ.б. менән ҡый үләндәре үҫешен тотҡарлау) һәм химик (гербицидтар ҡулланыу) саралар үткәрелә. ,
КПСС Үҙәк Комитеты
Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты (1917 йылдың яҙына тиклем: РСДРП Үҙәк комитеты, 1917—1918 РСДРП (б) Үҙәк комитеты, 1918—1925 ЦК РКП(б) Үҙәк комитеты, 1925—1952 ВКП (б) Үҙәк комитеты — партия съездары араһында юғары партия органы. Иң күп ағзанан торған КПСС Үҙәк Комитеты составы (412 ағза) КПСС-тың XXVIII съезында (1990) һайлана.
Ҡый үләндәре
Зыяны
Ағыулы ҡый үҫемлектәре ҡатышҡан ярма (консолида, баҡра һ. б.) кешеләрҙең һәм ауыл хужалығы малдарының ағыуланыуына сәбәп булыуы мөмкин. Ҡый үләндәре, мал аҙығы үҫемлектәрен ҡыҫырыҡлап, сабынлыҡтарҙың һәм көтөүлектәрҙең уңышын һәм туҡлыҡлылыҡ ҡиммәтен кәметә, уларҙың ағыулы төрҙәре хайуандарҙың ағыуланыуына килтерә. Күп ҡоротҡостарҙың, ауыл хужалығы һәм урман культуралары ауырыуҙарын тыуҙырыусыларҙың сығанаҡтары йыш ҡына ҡый үләндәрендә барлыҡҡа килә. Ҡый үләндәре каналдарҙың ләмләнеү процестарында ҡатнаша, газ һәм нефть үткәргестәр янындағы һыҙаттарҙа янғын ҡурҡынысын арттыра һ. б.
КПСС Үҙәк Комитеты
Ленин һәм башҡа нигеҙ һалыусылар РСДРП эске демократия принциптарына таяныусы ойошма булыр, тип ҡабул иткән, һөҙөмтәлә партияла бер ваҡытта ла рәйес, Үҙәк комитет рәйесе йә ҮК Политбюроһы рәйесе вазифалары булмаған. Үҙәк комитет секретары баштан уҡ фәҡәт техник роль үтәгән.
Ҡый үләндәре
Зыяны
Ҡый үләндәре араһында витаминлы үҫемлектәр (ике өйлө кесерткән, көтөүсе муҡсаһы һ.б.), декоратив үҫемлектәр (баҡра, тилсә уты һ. б.), дарыу үҫемлектәре (тилебәрән, ҡандала үләне, үгәй инә үләне һ. б.), баллы үҫемлектәр (лимон бөтнөгө, бәпембә, арыҫлан ҡойроғо һ.б.), ашарға яраҡлы үҫемлектәр (бәпкә үләне, ҡыҫҡа мальва һ. б.) һ. б. билдәле.
Ай-Моккун-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
КПСС Үҙәк Комитеты
Август фетнәһе тормошҡа ашырылмағандан һуң, 1991 йылдың 23 авгусында Мәскәү мэры Г. Х. Попов бойороғо буйынса Иҫке майҙанда КПСС Үҙәк комитеты һәм КПСС-тың Мәскәү ҡала комитеты биналары бикләнеп мисәтләнә, шулай итеп, уларҙың эшмәкәрлеге туҡтатыла. Шул уҡ көндә РСФСР Президенты указы менән республика биләмәһендәге төбәк партия ойошмаларының эшмәкәрлеге туҡтатыла. СССР-ҙың Юғары Советы 1991 йылдың 29 авгусындағы ҡарары менән КПСС Үҙәк комитеты эшмәкәрлеген туҡтата, партия биналары һәм башҡа мөлкәте мисәтләнә. 1991 йылдың 6 ноябрендә РСФСР Президенты Б. Н. Ельцин үҙенең указы менән КПСС һәм уның республика ойошмаһы — РСФСР Коммунистар партияһының Рәсәй биләмәһендәге эшмәкәрлеген тыйҙы, партия милке Рәсәй властары милкенә тартып алынды. 1992 йылдың 30 ноябрендә Рәсәй Конституция суды РСФСР Коммунистар партияһының-КПСС-тың беренсел ойошмаларын таратыуҙы законһыҙ тип тапты, әммә партияның Үҙәк комитетын таратыу үҙ көсөндә ҡалдырылды.
КПСС Үҙәк Комитетының вәкәләттәре
КПСС уставына ярашлы, Үҙәк комитет партияның, республика һәм урындағы партия органдарының бөтә эшмәкәрлеген етәкләгән, партияның кадрҙар сәйәсәтенә етәкселек иткән. КПСС ҮК уларҙа партия төркөмдәре аша үҙәк дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары эшенә йүнәлеш биргән, партияның төрлө органдарын, учреждениеларын һәм предприятиеларын ойошторған һәм уларҙың эшмәкәрлегенә етәкселек иткән, уның контроле аҫтында эшләүсе үҙәк гәзит һәм журнал редакцияларын тәғәйенләгән, партия бюджеты средстволарын бүлгән һәм уның үтәлешен контролгә алған.
КПСС ҮК коллегиаль етәксе орган була, КПСС Үҙәк комитеты даими рәүештә пленумдар — Үҙәк комитеттың бөтә ағзалары һәм ағзалыҡҡа кандидаттары йыйылыштарын (партия уставына ярашлы, йылына кәмендә 6 айға бер тапҡыр) үткәргән; Үҙәк Комитет ағзалығына кандидаттар пленумдарҙа фекер алышыу тауышына эйә булған. Тәжрибә күрһәтеүенсә, Үҙәк башҡарма комитет пленумдары эшендә фекер алышыу тауышы хоҡуғы менән КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзалары ҡатнашҡан. ҮК пленумдарында КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһын (Президиум), Үҙәк комитет Секретариатын һәм Үҙәк комитет Оргбюроһын, Партия контроле комиссияһын (1934—1990) һайлаған.
КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы
КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы уның Пленумдары араһында Үҙәк комитеттың сәйәси эшенә етәкселек итеүсе юғары партия органы була. РКП(б)-ның VII съезынан һуң даими орган булараҡ эш иткән. Мөһим сәйәси, хужалыҡ итеү һәм партия эсендәге мәсьәләләрҙе хәл иткән.
Үҙәк Комитет Секретариаты
Уның составына КПСС Үҙәк комитеты секретарҙары инә.
1990 йылда Секретариаттың КПСС Үҙәк комитеты секретары булмаған 5 ағзаһы индерелә.
Үҙәк Комитеттың Оргбюроһы
Был орган 1919 - 1952 йылдарҙа иҫәптә тора, ғәмәлдә Секретариат эшмәкәрлеген ҡабатлай һәм ошо сәбәпле реаль роль уйнамай.
КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары
1917-1918 йылдарҙа - РСДРП(б) ҮК Бюроһы секретары, 1918-1919 йылдарҙа - РКП(б) ҮК Секретариаты рәйесе, 1919-1922 йылдарҙа - РКП(б) ҮК-ның яуаплы секретары, 1953-1966 йылдарҙа - КПСС ҮК-ның беренсе секретары.
РСДРП, РКП(б), ВКП(б) һәм КПСС съездары
Һайланған Үҙәк комитет ағзалары һаны килтерелә
Үҙәк Комитет аппараты
1980-се йылдарҙан, 1989 йылдың октябренә тиклем КПСС Үҙәк комитеты аппаратына:
1989 йылдың октябренә тиклем 20 бүлек була. 1989 йылдың октябренән 10 бүлек:
Ғилми-тикшеренеү һәм уҡыу йорттары
Үҙәк комитет ҡарамағында дүрт ғилми-тикшеренеү һәм уҡыу йорто: КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Марксизм-ленинизм институты; КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр институты; КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе; КПСС ҮК эргәһендәге Ижтимағи фәндәр академияһы булған.
Үҙәк комитеттың Ижтимағи фәндәр институтындағы Халыҡ-ара бүлеге етәкселегендә ябыҡ режимда коммунистик, эшсе партиялар өсөн һәм социалистик булмаған илдәрҙең эшсе һәм революцион-демократик партиялары һәм хәрәкәттәре өсөн кадрҙар әҙерләгәндәр һәм был хәрәкәттәрҙең проблемаларын өйрәнгәндәр.
Коммунистик интернационалға ярҙам
Коммунистик интернационалға ярҙам итеү һәм уны үҫтереү өсөн «Һул эшсе ойошмаларға халыҡ-ара ярҙам фонды» булдырылған. Ул КПСС-тың 20 миллион долларҙан ашыу ирекле взностарынан һәм Варшава килешеүе блогының социалистик илдәре компартияларынан 2-3 миллион доллар күләмендә булдырылған. .
1989 йылда Фондтан 73 коммунистик, эшсе һәм революцион-демократик партияға һәм ойошмаға ярҙам күрһәтелгән. Бүленгән средстволарҙың дөйөм суммаһы 21,2 миллион доллар тәшкил итте. Фондтан бөтәһе 93 композицияға һәм хәрәкәткә интернациональ ярҙам күрһәтелде. Всего из фонда оказывалась интернациональная помощь 93 компартиям и движениям.
2015 йылда НТВ телекомпанияһы «Темное дело» программаһында «Кем КПСС алтынын урлаған» документаль детектив фильмын күрһәтте. 2018 йылда ТВ Центр телеканалы «Партия алтыны - Туҡһанынсылар» документаль фильмын күрһәтте.
Был тапшырыуҙарҙа журналист тикшереүе үткәрелде. Рәсәй Генераль прокуратураһының КПСС эше буйынса тәфтиш төркөмөнөң элекке етәксеһе Сергей Аристов интервьюһында прокурор тикшереүе һөҙөмтәһендә, 1991 йылдың авгусында, КПСС-тың Үҙәк комитеты бинаһында (артабан - КПСС Үҙәк комитеты) ГКЧП — Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса Дәүләт комитетының капитуляцияһынан һуң, Көнсығыш Европа илдәре коммунистик партияларының яҙмалары һәм хаттары табылыуы, йәшерен партия эшмәкәрлеге алып барылғанлығын һөйләне.
30 йыл эсендә Италия компартияһы КПСС-тан ярты миллиард доллар алған. 1987 йылда Француз коммунистар партияһы партия ихтыяждарына өҫтәмә рәүештә 1 миллион доллар, Ирландия милли азатлыҡ армияһы 5 миллион доллар алған.
1989 йылғы КПСС Үҙәк Комитетының халыҡ-ара бүлеге 25 декабре документында былай тиелә: ''«Һул эшсе ойошмаларға халыҡ-ара ярҙам фонды» иҫәбенә 62 партияның үтенесен ҡәнәғәтләндерергә. Финляндия, Дания партияһы, Мартиники Коммунистар партиялары, Гваделупа, Нигерия һәм Мадагаскар партиялары өҫтәмә рәүештә индереләсәк - бүлек мөдире Фалин В. М.''
1991 йылдың авгусында КПСС Үҙәк Комитетының халыҡ-ара бүлек секретариатында Америка Ҡушма Штаттары Коммунистар партияһы өсөн тәғәйенләнгән 2 миллион доллар табыла.
КПСС Үҙәк Комитетының партия капиталдары
КПСС ҮК-ның эшмәкәрлеге туҡтатылыуға СССР-ҙағы һәм Европа илдәрендәге «Дуҫлыҡ йорттары», өлкә комитеттары, ҡала комитеттары, район комитеттары, юғары партия мәктәптәре биналары партия балансында торған : <!-- Бывший руководитель следственной группы по Делу КПСС Сергей Аристов, бывший министр печати Михаил Полторанин, бывший Заместитель Председателя Верховного Совета России Владимир Шумейко и генерал милиции Александр Гуров в интервью документального детектива НТВ и ТВ Центр сообщили, что в 1990—1991 годах ЦК КПСС и КГБ с целью приумножить и сохранить свои партийные капиталы проводили сверхсекретную работу по организации коммерческой деятельности партии, которая внедрялась в рыночную экономику. Партия массово участвовала в создании коммерческих предприятий, банков, кооперативов, ТОО, АО, фондов. По версии генерала МВД России Александра Гурова и бывшего министра печати Михаила Полторанина намерение сохранить и приумножить партийный капитал привело к тому, что сама партия взрастила олигархию и осуществляла разграбление страны, выводя партийные активы за рубеж.
Следователям удалось найти и доказать шесть сотен различных юридических лиц и больше десятка банков. Некоторые из них: малое предприятие «Галактика» (300 млн рублей), экспериментальное объединение «Логос» (40 млн.рублей), пять сотен совместных предприятий и советско-швейцарская компания СП «SEABECO Group», возглавляемая Борисом Бирштейном, которая ежегодно экспортировала из СССР товаров на 150 млн долларов.
В фильме НТВ были показаны организации «Тверьуниверсалбанк», «Банк Империал», «Банк Менатеп», Коммерческий банк профсоюзных организаций «Профбанк», «Российский национальный коммерческий банк» и акции «Промышленного концерна AFT», АО ТД ЦУМ, «Дока Хлеб», предположительно созданные на деньги ЦК КПСС.
Работу по организации коммерческой деятельности партии курировали управделами ЦК КПСС Николай Кручина и полковник КГБ Леонид Веселовский, которые перепоручали доверенным лицам партийные финансы, назначали на посты в коммерческих структурах, брали «личное обязательство перед КПСС» :
Бывший председатель Госбанка СССР и России Виктор Геращенко сообщил, что в Государственном банке СССР существовало три кассы. В кассе КГБ было 25 млн долларов, которые исчезли после 1 января 1992 года. В кассе на счетах ЦК КПСС оставалось 6 млрд. 9 млн. 173 тыс. 703 рубля 19 коп.; в долларах США 14 млн. 182 тыс. 214 долларов 25 центов, которые были арестованы и по итогу инфляции обесценены.
Михальская Нина Павловна
Биографияһы
1925 йылдың 26 майында Мәскәүҙә инженер-урман белгесе Павел Иванович Кузьмин һәм дефектолог Нина Фёдоровна Сыромятникова ғаиләһендә тыуған. Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1948—1951 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге МДПИ-ның сит ил әҙәбиәте кафедраһы янындағы аспирантурала уҡый. Уҡып бөткәс шунда эштә ҡала — ассистент, доцент, профессор (1968). 1968 йылдан алып 1990 йылға тиклем — сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире. 1972—1983 йылдарҙа — урыҫ теле һәм әҙәбиәте факультеты деканы. 1990 йылдан — бөтә донъя әҙәбиәте кафедраһы профессоры. МПДУ янындағы докторлыҡ советы рәйесе. Европа инглиз телселәре ассоциацияһы ағзаһы (ESSE). «Филологические науки» журналының редколлегия ағзаһы.
КПСС Үҙәк Комитеты
КПСС Үҙәк Комитетының партия капиталдары
В 1992 году между председателем Правительства России Егором Гайдаром (заказчик) и американским детективным агентством «Kroll Associates» (исполнитель) за 1.5 млн долларов был заключён договор о проведении расследования и выявлении денежных фондов и активов КПСС и её доверенных лиц, находящихся за рубежом КПСС. Через 90 дней исполнитель представил заказчику результаты расследования, которые не были переданы в правоохранительные органы и были засекречены.
По версии бывшего министра печати и информации, заместителя председателя правительства России Михаила Полторанина общая сумма засекреченного партийного золота ЦК КПСС составляет 3.5 триллиона долларов.
Михальская Нина Павловна
Биографияһы
Англия, Көнбайыш Европа илдәре, Америка, Көнсығыш Европа әҙәбиәте тарихы менән шөғөлләнә. Юғары уҡыу йорттарында һәм мәктәптә сит ил әҙәбиәтен уҡытыу системаһын эшләүгә ҙур иғтибар бүлә (уҡыу әсбаптары серияһын баҫтырып сығара). Әҙәби процесты тарихи-теоретик анализлауҙың үҙ фәнни мәктәбен булдыра. XX быуат әҙәбиәтендә нәфис ысулдар һәм жанрҙар бәйләнештәрен тикшерә.
КПСС Үҙәк Комитеты
Серия убийств
26 августа 1991 года с балкона своей квартиры выбрасывается управляющий делами ЦК КПСС Николай Кручина, 6 октября и 17 октября следом выбрасываются с балконов своих квартир Георгий Павлов и бывший завсектором США международного отдела ЦК КПСС Дмитрий Лисоволик.
Михальская Нина Павловна
Библиография
400-ҙән ашыу фәнни, фәнни-методик хеҙмәттәр авторы.
КПСС Үҙәк Комитеты
Серия убийств
Зимой 1992 года в подъезде своего дома четырьмя выстрелами из револьвера Наган убит председатель Коммерческого банка профсоюзных организаций «Профбанк» Александр Петров. Банк был создан на деньги КПСС.
Михальская Нина Павловна
Маҡтаулы исемдәре
- Филология фәндәре докторы (1968)
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975)
КПСС Үҙәк Комитеты
Серия убийств
22 декабря 1996 г. в пригороде Минска Самохваловичи найден труп Леонида Кучерука, бывшего полковника КГБ, ставшего довольно успешным бизнесменом, который работал в Мексике под прикрытием журнала «Советский Союз» и был хорошо знаком с убитым Королевым. Помимо этого Леонид Кучерук в свое время отвечал за одну из цепочек по передаче денег французской компартии. Перед смертью его тоже пытали.
Михальская Нина Павловна
Маҡтаулы исемдәре
- МПГУ-ның почетлы профессоры (1991).
КПСС Үҙәк Комитеты
Серия убийств
25 февраля 1997 г. со следами пыток на теле найден в гараже на Новолесной улице сослуживец Королева и Кучерука, бывший сотрудник КГБ Вадим Осипович Бирюков — заместитель гендиректора журнала «Деловые люди». -->
Михальская Нина Павловна
Маҡтаулы исемдәре
- В. И. Ленин исемендәге МГПИ — МПГУ ғилми-тикшеренеү эштәре конкурсы лауреаты (1986 һәм 1992).
- Рәсәй инглиз телселәре ассоциацияһы почетлы рәйесе.