cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан
Нефть сығарыу сәнәғәте
«Башнефтеснаб» филиалы «Баш-нефть» предприятиеларын матди-техник тәьмин итеү менән шөғөлләнә. АНК-ның бер нисә филиалы башҡа төбәктәрҙә урынлашҡан, Башҡортостан Республикаһы нефтселәре нефть продукттарын һатыу һәм кәрәк продукттарҙы алыу өсөн улар менән тығыҙ бәйләнеш тота.
Газ сәнәғәте
Башҡортостанда газ сәнәғәте ҙур үҫеш алды. Нефть менән бергә скважиналарҙан эйәрсән газ да сыға. Туймазы һәм Приют газ эшкәртеү заводтарында унан шыйыҡ газ, газ бензины һәм ҡоро газ айырып алына. Шыйыҡ газ нефть химияһында сеймал итеп, транспортта бензин урынына, ә нефть эшкәртеүҙә газ бензины сифатында файҙаланыла, ҡоро газ иһә ҡала һәм ауылдарға яғыулыҡ итеп ебәрелә.
Республиканың төньяҡ-көнсығышында һәм Күмертау ҡалаһы тирәһендә урынлашҡан ҙур булмаған газ ятҡылыҡтарынан да бер ни тиклем газ алына. Янар газдың етмәгән өлөшөн Башҡортостан Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән килтертә. Башҡортостан Республикаһында газды йыллыҡ ҡулланыу күләме 14 млрд м³-ҙан ашыу тәшкил итә. Газ үткәргестәр ҡороу киң ҡолас менән алып барыла.
Магистраль газ үткәргестәрҙән ситтә ятҡан ауылдар газ эшкәртеү заводтарынан махсус цистерналарҙа һәм баллондарҙа килтерелгән шыйыҡландырылған газдан файҙалана. Ҡайһы бер ҡалаларҙа 10-ға яҡын газ тултырыу станцияһы булдырылған. Ҡала һәм ауылдарға газ индереү буйынса Башҡортостан Республикаһы Рәсәйҙә беренсе урындарҙың береһен алып тора.
Күмер сәнәғәте
Халыҡ йәшәгән пункттарға газ индереү Башҡортостан халҡының көнкүреш кимәлен күтәреүҙә һәм һауаны сәләмәтләндереүҙә мөһим фактор булып тора. 50-се йылдарҙан алып Башҡортостанда күмер сәнәғәте үҫешә башлай. Күмертау ҡалаһы эргәһендә Көньяҡ Урал һоро күмер бассейнының Бабай ятҡылығы асыҡ ысул менән эшкәртелә. «Башкируголь» берекмәһе Ырымбур әлкәһенең Түл-гән ятҡылығында һоро күмер сығарыу менән шөғөлләнә.
Сығарылған күмерҙең бер өлөшө Күмертау ТЭЦ-ында файҙаланыла. Күмер дымлы һәм кәүшәк, калориялылығы түбән. Уны ташыу әсән брикетлау талап ителә. Күмертау брикет фабрикаһы ошо маҡсатта төҙөлдө. Һуңғы йылдарҙа һоро күмер брикеттары, конкурентлыҡҡа һәләте түбән булыу сәбәпле, киң һорау менән файҙаланылмай башланы. Шуға күрә күмер сығарыу күләме ҡыҫҡартылды. Башҡортостан һоро күмерҙәренең битумға бай булыуы уларҙың ыңғай яғы булып тора. Уларҙы энергохимик эшкәрткәндә янар газ, шыйыҡ яғыулыҡ, ашламалар, дуплау материалдары, тау балауыҙы, адсорбент (атмосфера һәм һыуҙы бысратыусы һәр төрлө матдәләрҙе үҙенә йотоусы) һәм башҡа күп нәмәләр алырға мөмкин.
Республиканың төньяҡ-көнбайышында нефть скважиналары быраулағанда таш күмер ҡатламдары асылды. Уларҙың ҡеүәте 7—15 м, урыны менән 25 метрға етә. Был ҡатламдар ер өҫтөнән 900 метрҙан ашыу тәрәнлектә ята. Мәҫәлән, Канада менән Бельгияла 1300—1500 м тәрәнлектәге шахталар бар, ә Донбасста 1000 м һәм унан да тәрәнерәк шахталарҙа күмер ҡатламдары үҙләштерелә. Күмертау карьеры эшкәртелеп бөттө, әммә боҙолған ерҙәрҙе 733 га майҙандағы һәм 160 м тәрәнлектәге карьерҙы, 807 га ерҙә 30— 40 м тау ҡатламдары өйөмдәрен хужалыҡ әйләнешенә индереү буйынса эште тамамларға кәрәк. Был ҙур соҡорға һыу ебәреләсәк һәм 50 га майҙанда һыу һаҡлағыс барлыҡҡа киләсәк. Карьерҙың битләүҙәрендә ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртыласаҡ, күп йыллыҡ үләндәр сәселәсәк.
Күмер брикеты фабрикаһының саңды тотоп ҡалыусы фильтрҙарҙы йыуҙырғанда барлыҡҡа килгән шлам махсус һыйышлыҡтарға ебәрелә, унан өйөмдәргә өйөлә.
Электр энергетикаһы
Башҡортостан ҡеүәтле электр энергетикаһына эйә. Республикала ҙур күләмдә табылған яғыулыҡ, хужалыҡтың динамикалы үҫеше, уның электр энергияһына ихтыяжы артҡандан-арта барыуы электр энергетикаһын үҫтереүгә булышлыҡ итте. Уны етештереү, тотош илдәге кеүек, өҙлөкһөҙ үҫте. Иҡтисад көрсөклөгә йылдарында ул һиҙелерлек кәмене. 1996 йылда 26,4 млрд кВтсәғ. энергия етештерелгән. Уның 97%-ы йылылыҡ, ә 3%-ы гидравлик электр станциялары тарафынан эшләп сығарылған.
Башҡортостанда 12 электр станцияһы эшләй, уларҙың береһе — ГЭС, ҡалғандары йылылыҡ станциялары, улар мазут һәм янар газ файҙаланып эшләй. Бөтә электр станциялары үҙ-ара электр тапшырыу линиялары менән тоташҡан һәм шуның менән республиканың берҙәм энергетика системаһына («Башкир-энерго» акционерҙар йәмғиәте) берләшкән.
ТЭЦ-та 1 кВтсәғ электр энергияһы етештереүгә тотонолған сы-ғымдар ғәҙәттәге йылылыҡ станция-ларындағыға ҡарағанда 2—2,5 тапҡырға аҙыраҡ, сөнки яғыулыҡтың бер өлөшө йылылыҡ етештереүгә китә. Шуға күрә Башҡортостандың йылылыҡ электр станциялары уңайлы техник-иҡтисади күрһәткестәр менән ҡылыҡһырлана: уларҙа 1 кВтсәғ электр энергияһы етештереүгә сағыштырмаса аҙыраҡ яғыулыҡ тотонола, уларҙа етештерелгән электр һәм йылылыҡ энергияларының үҙҡиммәте Рәсәй буйынса уртаса кимәлдән байтаҡҡа түбәнерәк.
Шуныһы ла мөһим, йылылыҡ электр үҙәктәре башлыса яғыулыҡ сығарылған урындан ситтә — электр станцияһы һәм йылылыҡ күп тотонолған Өфөлә, Салауатта, Стәрлетамаҡта, Благовещенскиҙа урынлашҡан. Ҡалған ике ТЭЦ һәм ГРЭС күмер һәм нефть сығарылған ерҙә (Күмертау, Ишембай һәм Ҡарманда) төҙөлгән.
Башҡортостан энергетика системаһы Урал һәм Волга буйы әлкәләре һәм республикаларының энергетика системалары менән тығыҙ бәйләнештә эшләй һәм Рәсәйҙең Европа өлөшө берҙәм энергетика системаһының бер быуынын тәшкил итә. 1996 йылда, мәҫәлән, «Башкирэнерго» Башҡортостанға яҡын ятҡан Удмуртияға һәм Пермь әлкәһенә 6165 млн кВтсәғ. электр энергияһы бирҙе һәм республиканың электр станцияларынан алыҫ ерҙәрҙәге ихтыяжды ҡәнәғәтләндерер әсән Та-тарстандан, Ырымбур, Силәбе һәм Свердловск әлкәләренән 5911 млн кВтсәғ. электр энергияһы алды. Был ике һан Башҡортостандың әүҙем электр балансы бар, йәғни электр энергияһын күрше төбәктәрҙән алғанға ҡарағанда ситкә күберәк бирә тигәнде аңлата.
1997 йылда «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәтенә «иң динами-калы һәм баланслы үҫешкән әсән» «Рәсәйҙең иң яҡшы предприятиеһы» дипломы бирелде.
«Башкирэнерго» үҙенең етештереү потенциалын ишәйтеүҙе, техник-иҡтисади күрһәткестәрен яҡшыртыуҙы, конкуренцияға һәләтлелеген нығытыуҙы дауам итә. Электр техникаһы ҡорамалдары паркын камиллаштырыу, бөтә быуындарының ышаныслы һәм һаҡсыл эшләүен яҡшыртыу менән бер рәттән «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәте Ҡарман ГРЭС-ының ҡеүәтен үҫтереү һәм Өфөлә 5-се ТЭЦ-ты төҙөү эштәрен дә алып бара. 500 кВтсәғ юғары вольтлы «Буй — Өфө» линияһын төҙөү тамамланып килә, ул Ҡарман ГРЭС-ының арзаныраҡ электр энер-гияһын республика баш ҡалаһына ебәрергә мөмкинлек бирәсәк.
Йылылыҡ электр станциялары һәм ҡаҙан цехтары һауаға көкөрт, азот, углерод окиселдарын, зарарлы ауыр металдар сығара. Ер атмосфераһында ошо бысраҡ ҡалдыҡтар юл ҡуйылған сиктән ашып китмәһендәр әсән, саң һәм газ хәлендәге ҡалдыҡтар төтөн сығарғыс торбалар аша һауала таратыла. Республиканың ҡайһы бер электр станцияларында торбаларҙың бейеклеге 400 м һәм унан да артығыраҡ. ТЭС мейестәрендә мазут яндырғанда уларҙың мөрйә торбалары көкөртлө ангидритты һәм азот окиселдарын һауала 1,5 мең км араға тарата ала. Был ҡалдыҡтар һыу пары менән реакцияға инеп, кислота ямғыры булып ергә яуа. Бындай ямғыр бик киң майҙанда ауыл хужалығы сәсеүлектәренә, урмандарға, тупраҡҡа, хайуандар донъяһына, кешеләрҙең һаулығына ҙур зыян килтерә.
Республика электр энергетикаһы гидроэнергетика ресурстарын үҙләштереү иҫәбенә үҙенең ҡеүәтен һиҙелерлек үҫтерә ала. Башҡортостан йылғаларында тупланған энергия запасы 1,5 млн кВт тип баһалана.
Был йәһәттән Ҡариҙел йылғаһы иң ҡеүәтле һәм файҙаланыу әсән сағыштырмаса һөҙөмтәле гидроэнергия сығанағы булып иҫәпләнә. Унда 50-се йылдарҙа 166 мең кВт ҡеүәтле Павловка ГЭС-ы төҙөлдө. Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Мәләүез һәм Күмертау ҡалаларын һыу менән тәьмин итеүҙе яҡшыртыу маҡсатында Ағиҙел йылғаһының үрге ағымында Йомағужа һыу һаҡлағысы һәм 45 мең кВт ҡеүәтле гидроэлектр станцияһы төҙөлә башланы. Ҙур булмаған ГЭС Нөгөш һыу һаҡлағысында ла бар. Бәләкәйерәк йылғаларҙа ҙур булмаған гидроэлектростанциялар төҙөй башланылар, Белорет районында Үҙән ГЭС-ы (Үҙән йылғаһында) сафҡа индерелде лә инде; Әлшәй районында Ыҫлаҡ (Ҡорҫаҡ йылғаһында) һәм Мәсетле районында Ыҡ йылғаһында ГЭС-тар төҙөлә башланы.
Республика электр тапшырыу линияларының ҡуйы селтәре менән солғап алынған. Уларҙың оҙонлоғо, дөйөм алғанда, Ер шарын экватор буйынса ике тапҡыр уратып алырға етә.
Машиналар эшләү комплексы
Машиналар эшләү комплексы, халыҡ хужалығының бөтә тармаҡтарын машиналар, ҡорамалдар һәм приборҙар менән тәьмин итеп, етештереүҙе тиҙләтеүҙә, хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүҙә, тотош илдең һәм уның райондарының иҡтисади һәм социаль үҫешен тәьмин итеүҙә бик мөһим роль уйнай.
Машиналар эшләү комплексы республиканың бөтә тармаҡ-ара комплекстары араһында продукцияһының ҡиммәте буйынса — өсөнсө, ә эшселәренең һаны буйынса беренсе урынды биләй.
Ҡорамалдарға һәм машиналарға урында һорауҙың үҫә барыуы, шулай уҡ бында юғары һөҙөмтәле яғыулыҡ һәм энергия менән тәьмин итеү системаһы, машиналар эшләү тармағы өсөн бик кәрәкле пластмассалар, резина-техник һәм лак-буяу әйберҙәре һәм техник быяла етештереү пред-приятиеларының булыуы республикала машиналар эшләү заводтарын урынлаштырыу өсән уңайлы ерлек булды. Республикала фәнни-конструкторлыҡ учреждениеларының һәм машиналар эшләү тармағы әсән кадрҙар әҙерләүсе уҡыу йорттарының киң селтәре булыуы ла бик мөһим ине.
Комплекс 130 предприятиены эсенә ала. Уларҙың күп өлөшө нефть, газ сығарыу һәм эшкәртеү тармағын техника менән тәьмин итеүгә бәйләнгән. Предприятиеларының дөйөм һаны һәм иҡтисади әһәмиәте яғынан улар Башҡортостан машиналар эшләү сәнәғәтендә иң алдынғы урындарҙың береһен алып тора.
Нефть сәнәғәте өсөн ҡорамалдар һәм аппаратура
Октябрьскийҙә, Ишембайҙа, Нефтекамала һәм Стәрлетамаҡта нефть промыслалары өсөн ҡорамалдар һәм аппаратура эшләп сығарыла, улар республикала ғына файҙаланылып ҡалмай, Рәсәй һәм БДБ-ның башҡа төбәктәренә лә оҙатыла.
Өфө һәм Туймазы заводтарында нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эҙләү һәм скважиналарҙы тикшереү өсөн кәрәкле геофизик һәм геологик приборҙар кеүек продукция ла киң һорау менән файҙаланыла. Торба үткәргестәр транспорты ихтыяжы өсөн Стәрлетамаҡта һәм Благовещенскиҙа торба һалғыстар һәм торба үткәргес арматуралары (келә, бик, ҡапҡастар) етештереү үҙләштерелде.
Октябрьскийҙә «Блокжилкомплект» акционерҙар йәмғиәте эшләй, бындай предприятиелар Рәсәйҙә лә һирәк осрай әле. Уның продукцияһы (шассиҙа — күсмә (мобиль) биналар һәм шассиһыҙ даими (стационар) биналар: йылылыҡ, канализация, электр ҡорамалдары менән тәьмин ителгән дөйөм ятаҡтар, ашханалар, һаулыҡ һаҡлау пункттары, магазиндар һ. б. ш.) ҡала һәм ауылдарҙан алыҫ урынлашҡан нефть, газ һәм башҡа файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә һәм файҙаланғанда алмаштырғыһыҙ булып тора.
«Салауатнефтемаш» ғилми-етештереү берекмәһе Рәсәйҙә нефть һәм газ эшкәртеү заводтары өсөн ҡорамалдар етештереүсе иң ҙур предприятиеларҙың береһе. Туймазы «Химмаш» һәм Күмертау «Нефте-химмаш» (Маячный ауылы) заводтары химия һәм нефть химияһы сәнәғәтен технологик ҡорамалдар менән тәьмин итә.
Төҫлө металлургия рудниктары һәм предприятиелары әсән ҡорамалдар «Горнас» (Өфө) һәм Баймаҡта Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге машиналар эшләү заводтарында етештерелә. Күптәнге «Горнас» заводы ҡом һәм тупраҡ насостары эшләп сығарыуға, ә Баймаҡтағы завод тау ҡорамалдары өсөн запас частар етештереүгә махсуслашҡан.
Ауыл хужалығы машиналары
Республикала сәнәғәттең башҡа ҡайһы бер тармаҡтары өсөн дә технологик ҡорамалдар етештерелә. Учалыла, мәҫәлән, «Лесмаш» заводы эшләй, Стәрлетамаҡта — еңел сәнәғәт өсөн, Дәүләкәндә он тартыу предприятиелары осон ҡорамалдар етештерелә.
Республика иҡтисадында мөһим роль уйнаған ауыл хужалығын техника менән тәьмин итеү маҡсатында ауыл хужалығы машиналары эшләү тармағы үҫтерелә. 80-се йылдарҙа Нефтекамала «Башсельмаш» заводы төҙөлдө, ул тупраҡҡа минераль ашламалар һәм эзбиз индереү әсән машиналар, шулай уҡ трактор тағылмалары, сәскестәр һ. б. ш. эшләп сығара.
А-Кика
А-Кика — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Башҡортостан
Ауыл хужалығы машиналары
Бәләбәйҙәге «Бәлсельмаш» малсылыҡ фермалары әсән ҡорамалдар, «Өфөсельмаш» малсылыҡ биналарын елләтеү өсөн вентиляторҙар етештерә. Дәүләкәндә мал аҙығы етештереү машиналары эшләп сығарыла. Стәрлетамаҡта умартасылыҡ инвентары етештереүсе завод эшләй.
А-Кика
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Башҡортостан
Ауыл хужалығы машиналары
Белорет трактор рессоралары һәм пружиналар заводы ла ауыл хужалығы машиналары эшләү предприя-тиелары төркөмөнә ҡарай. Республиканың эшләп килгән ху-жалыҡ тармаҡтарын техника менән тәьмин итеүсе беҙ үрҙә ҡылыҡһырлап үткән машиналар эшләү сәнәғәте аҡрынлап барлыҡҡа килде һәм эшләп сығарған продукцияға һорау арта барған һайын нығына барҙы.
А-Кика
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан
Ауыл хужалығы машиналары
Әммә был Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронтҡа яҡын төбәктәрҙән эвакуацияланған предприятиеларҙы республикала урынлаштырыуға ҡағылмай. Эвакуацияланған предприятиелар араһында машиналар эшләү заводтары ла байтаҡ ине (Ишембайҙа һәм Стәрлетамаҡта урынлаштырылған быраулау һәм нефть машиналары эшләү заводтары, Стәрлетамаҡта станоктар эшләү, Өфөлә кабель заводы һәм оборона әһәмиәтендәге бер нисә предприятие).
Башҡортостан машиналар эшләү сәнәғәтенең үҫешендә икенсе һикереш 70—80-се йылдарҙа яһалды. Шуның һөҙөмтәһендә 1970—1985 йылдарҙа машиналар эшләү тармағының тулайым продукцияһы республикала 5 тапҡыр, ә СССР-ҙа 3,5 тапҡыр үҫте.
Башҡортостанда машиналар эшләү тармағы үҫешенең ҡыҙыу осоро, нефть, газ һәм һоро күмер ятҡылыҡтарының запасы ярлыланыу сәбәпле, уларҙы сығарыу күләменең ҡырҡа кәмеү ваҡытына тура килде. Шуға бәйле рәүештә, машиналар эшләү кеүек күп хеҙмәт талап иткән тармаҡтың ҡеүәттәрен үҫтереү кәрәклеге ҡырҡа рәүештә алға баҫты. Быны ғәмәлгә ашырыу нефть һәм газ сығарыу тармаҡтарынан бушаған кешеләрҙе эш урыны менән тәьмин итергә мөмкинлек бирҙе.
Сағыштырмаса ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә республикала автомобилдәр эшләүсе бер төркөм заводтар барлыҡҡа килде, улар, нефть машиналары эшләү тармағы кеүек үк, дөйөм Союз күләмендә Башҡортостан махсуслашҡан тармаҡ булып әүерелде.
1971 йылда Бәләбәйҙә Волжск автозаводы әсән деталдәр эшләп сығарырға тейешле «Автонормаль» заводы сафҡа индерелде. Уның артынса Октябрьскийҙа «Авто-прибор» заводы (хәҙер «Апри» акционерҙар йәмғиәте) эшләй башланы, ул автомобилдең эш режимын күҙәтеүсе приборҙар (спидометр, датчик, манометр һ. б. ш.), кабиналарҙы йылытыу һәм елләтеү әсән электр двигателдәре етештереүгә махсуслашҡайны. Был приборҙар Рәсәйҙәге автомобиль заводтарына оҙатыла.
70-се йылдарҙың икенсе яртыһында Нефтекама үҙбушатҡыс автомобилдәр заводы (хәҙер — НефАЗ") эшкә башланы. Ул Кама, Мейәс, Түбәнге Новгород автозавод-тары шассийы нигеҙендә автоүҙбушатҡыстар, нефть продукттары, шыйыҡ ашламалар ташыу әсән автоцистерналар, ауыл хужалығы ихтыяждары әсән йөк автомобилдәре, нефтселәрҙе һәм газ сығарыусыларҙы хеҙмәтләндереүсе вахта автобустары, йөк автомобилдәренә тағылмалар эшләп сығара. Завод шулай уҡ ауыл хужалығы техникаһы етештереүҙе лә үҙләштерә. Эшләп сығарылған продукцияның юғары сифаты өсөн завод бер нисә тапҡыр халыҡ-ара бүләктәргә, шул иҫәптән 1977 йылда «Алтын Меркурий» призына, лайыҡ булды.
Өфөлә уның 425 йыллығын байрам итеү алдынан троллейбустар эшләп сығарыу яйға һалынды.
«Москвич-412» еңел автомобиленә двигателдәр етештереү 60-сыйылдарҙа уҡ әле Өфө моторҙар эшләү заводында (хәҙер «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» — УМПО) үҙләштерелгәйне. Хәҙер был моторҙар нигеҙҙә Ижевск еңел автомобилдәр заводына ебәрелә.
Авиация моторҙары эшләү Өфөлә Бөйөк Ватан һуғышы алдынан башланғайны. Хәҙер иһә, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе (УМПО) СУ һәм МИГ хәрби самолеттарына газ турбиналы двигателдәр етештерә.
Авиация тармағы
Күмертау авиация етештереү предприятиеһы ла (Күм АП П) шаҡтай дәрәжәлә Башҡортостан машиналар эшләү сөнәғәтенең йөҙөн билдәләй. Ул тыныс тормош верто-леттары — КА-32 (Камов конструкцияһы) эшләп сығара һәм уларҙы Көньяҡ Корея, АҠШ, Аргентинаға һата. Башҡортостанда авиация төҙөлөшө әсән комплектлау деталдәре һәм узелдары етештереүсе предприятиелар уңышлы эшләй (Өфө «Гидравлика» агрегат предприятиеһы һәм Өфө агрегат производство берекмәһе).
Туймазыла бетон бутау һәм бетон ташыу автомашиналары етештереү үҙләштерелде. 80-се йылдар аҙағында Белоретта механизацияланған ҡорамалдар, яйланмалар заводы сафҡа индерелде, ул электр дрелдәре, шымартыу машиналары, пневматик һөймәндәр, ҡырҡҡыс сүкештәр һ. б. ш. эшләп сығара. Завод продукцияһы Рәсәй менән БДБ-ла ғына түгел, ә Яҡын Көнсығыш һәм Европаның байтаҡ илдәренә һатыла.
Башҡортостанда киң төрҙәге продукция эшләп сығарыусы электр техникаһы сәнәғәте лә ҙур үҫеш алды. Түбән вольтлы электр двигателдәре, яҡтыртыу һәм телефон кабеле, һәр төрлө электр лампалары һәм башҡа күп продукция шулар иҫәбенә инә. «Өфөкабель», «Свет» (элекке электр лампалары заводы) «Электроаппарат», «Башэлектро-монтаж» предприятиелары һәм Октябрьскийҙағы «Низковольтник» заводы был тармаҡтың иң ҙур пред-приятиеларынан һанала.
Автоматика приборҙары һәм саралары эшләп сығарыусы предприятиелар араһында Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе айырылып тора, ул илдә авиация машиналары эшләп сығарыусы иң ҙур завод булып һанала. Уның продукцияһы донъяның тиҫтәләгән илдәренә һатыла. Үҙ продукцияһын (биноклдәр, оптик прицелдар, монокулярҙар — ҡарау торбалары, медицина техникаһы изделиелары) сит илдәргә сығарыусы йәнә ҙур бер предприятие — Салауат оптика-механика заводы. Салауат ҡалаһының үҙендә үк етештерелгән юғары сифатлы быяланы файҙаланып эшләүсе был завод үҙ продукцияһын ҙур конкуренция шарттарына бирешмәҫлек итә.
Станоктар эшләү
Башҡортостандың станоктар эшләү сәнәғәте металл һәм ағас эшкәртеү өсөн станоктар етештерә. Стәрлетамаҡтың В. И. Ленин исемендәге станоктар эшләү заводы һанлы программа менән идара ителеүсе (ЧПУ) универсаль һәм махсус маркалы металл эшкәртеү станоктары етештерә. Был станоктар юғары сифаты һәм ҙур етештереүсәнлеге менән айырылып тора. Шуға ла, уны һатыу баҙары донъяның 70-тән ашыу илен үҙ эсенә ала. Ишембай станоктар заводы паркет һәм йышыу станоктары эшләп сығара.
Машиналар эшләү предприятиеларының бер өлөшө, төп продукциянан тыш, ҡайһы бер көнкүреш, мәҙәни-көнкүреш тауарҙары, хужалыҡ кәрәк-ярағы етештерә. Мәҫәлән, УМПО «Урал», «Агрос» мотоблокта-ры, «Рысь», «Барс» ҡар саналары, һыу мотоциклдары, Өфө агрегат производство берекмәһе саң һурҙырғыстар һәм электр үтектәре, Өфө приборҙар эшләү берекмәһе «Ағиҙел» электр бритваһы, электр сәс бөҙрәләткестәр, эш ҡоралдарының төрлө йыйылмалары һ. б. ш. эшләп сығара. Шулай ҙа был тауарҙар төрө әлегә бик сикләнгән. Республикала әлеге көндә халыҡ ҡулланыу тауарҙары етештереүгә махсуслашҡан бер генә машиналар эшләү предприятиеһы ла юҡ.
Баҙар мөнәсәбәттәре шарттарында машиналар эшләү сәнәғәте ауыр хәлдә тороп ҡалды. Был күп кенә машиналар эшләү предприятиелары продукцияһының конкуренцияға һәләтһеҙ һәм сит илдә генә түгел, хатта үҙебеҙҙең илдә лә уларға һорауҙың сикләнеүе менән генә бәйле булманы. Республикала хәрби-сәнәғәт комплексы предприятиелары байтаҡ.
Оборона продукцияһына заказдарҙың ҡырҡа кәмеүе сәбәпле, уны етештереү күләме лә ныҡ ҡыҫҡарҙы. Ҡеүәтле фәнни-техник потенциалы һәм юғары әҙерлекле белгестәре булған был предприятиеларҙы тыныс тормош продукцияһы етештереү юлына күсереү халыҡ ҡулланыу тауарҙары эшләп сығарыуҙы, ул тармаҡтарҙы заманса техника менән йыһазландырыуҙы, конкуренцияға һәләтле машиналар эшләү продукцияһы экспортын киңәйтеүҙе тәьмин итер ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Рәсәйҙә ХСК предприятиеларын конверсиялау программаһы әлеге көнгә тиклем эшләнмәгән. Шулай булғас, был предприятиеларҙы конверсиялауға дәүләт аҡса бүлмәй тигән һүҙ.
Машиналар эшләү заводтарының ҡалдыҡтарында тирә-йүнгә нефть продукттары, иреткестәр, ауыр металдар һәм башҡа төрлө зарарлы матдәләр сығарып ташлана. Гальваник шлам тип аталған нәмә — иретеп йәбештергәндә, металға кислота һәм тоҙҙар менән тәьҫир иткәндә хасил булған ултырмалар етди экологик проблема тыуҙыра. Шлам — зарарлы матдә һәм уны зарарһыҙлау мәсьәләһе машиналар эшләү предприятиеларының күпселегендә аҙағына тиклем хәл ителмәгән. Шунлыҡтан ул, ҡағиҙә рәүешендә, көнкүреш ҡалдыҡтары бушатылған урынға ташыла, унан ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарына эләгеүе мөмкин.
Райондары
Башҡортостан Республикаһы составында 54 административ район, 21 ҡала, 2 ҡала тибындағы ҡасаба (Шишмә һәм Приют), 828 ауыл биләмәһе һәм 4434 ауыл иҫәпләнә.
Түбәнге Тирмә
Түбәнге Тирмә (Нижние Термы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 331 кеше. Почта индексы — 452170, ОКАТО коды — 80257835006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Суета
Суета — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/339/268/83 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Рип
Кесе Рип — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рип йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крыжановский Николай Андреевич
Николай Андреевич Крыжановский (30 октябрь 1818 йыл — 1888 йыл) — урыҫ генералы, Төркөстан походында ҡатнашыусы, Ырымбур генерал-губернаторы.
Биографияһы
1818 йылдың 30 октябрендә Санкт-Петербургта тыуа. Артиллерия училищеһын тамамлап, 1837 йылда офицер дәрәжәһендә ялан артиллерияһына сығарыла, шул уҡ ваҡытта училищеһының офицерҙар класында ҡалдырыла. 1839 йылда 1-се артиллерия бригадаһының лейб-гвардияһына күсерелә, шул уҡ йылда Берлинды хәрби агент ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
1866 йылдың 9 февралендә Ырымбур генерал-губернаторы һәм Ырымбур хәрби округығәскәрҙәре командующийы итеп тәғәйенләнә. Был Ырымбур губернаһы чиновниктары өсөн көтөлмәгән хәл булды, сөнки Н. А. Крыжановский край менән бөтөнләй таныш булмай.
Н. А. Крыжановскийға Ырымбур генерал-губернаторлығына ингән өлкәләр: Өфө, Һамар, Ырымбур, Урал һәм Турғай буйһона.
Крыжановский үҙенә ышанып тапшырылған крайҙа административ эшмәкәрлек башлай: Ырымбур казак ғәскәре тураһында яңы положение индерә, Ырымбур һәм Өфө губерналарында земство индерелә, крайҙа яңы суд учреждениелары индерелә, ситтән килгәндәрҙең көнкүрешен көйләү буйынса саралар ҡабул ителә, башҡорттар тураһында положение индерелә, Ҡырғыҙ далалары менән идара итеү ойошторола.
Реформалар индереү тактика менән дә айырылмай, урындағы шарттарҙы ла иҫәпкә алмай, һөҙөмтәлә Крыжановский идара иткән ваҡыт фажиғәле ваҡиғалар һәм болалар сылбыры менән билдәләнә. Беренсе булып ҡырғыҙҙар ихтилал күтәрә. Н. А. Крыжановский уларҙы баҫтырыуға ҙур булмаған линия һәм уҡсылар командаһын ебәрә һәм шунда уҡ ваҡиғаларҙы күпертеп хәрби министрға хәбәр итә.
Крыжановскийҙың эшмәкәрлеге һәм уның хеҙмәт карьераһы 1881 йылда крайҙа үткәрелгән сенат ревизияһы һөҙөмтәһендә өҙөлә. Ревизия башҡорт ерҙәре менән яуыз ниәттә файҙаланыуҙы асыҡлай, был ваҡиға ул замандағы матбуғатта «башҡорт ерҙәрен урлау» тип атала һәм Рәсәй империяһы тарихында иң ҙур ер афераһы булып тора. Уның асылы шунда: хакимиәт дәүләткә Ырымбурҙың ярлы чиновниктарына ярҙам итеү буйынса проект тәҡдим итә, уға ярашлы «хужаһыҙ» башҡорт ерҙәре ҡулланылырға тейеш була. Ғәмәлдә ул бай чиновниктарҙы тағы ла байытыу операцияһы була. Ырымбур губернаһында башҡорт ерҙәре уңдырышлы булыуы менән дан ала һәм «һәр башҡортҡа йәшәгән урындары буйынса йән башына 30 дисәтинә биргәндә, уларға иң яҡшы ҡара тупраҡлы ер эләгә», ә ул ерҙәргә Ырымбурҙың иң күренекле чиновниктары һәм алпауыттары күҙ һалып өлгөрә. Канцелярия начальнигы Аполлон Дмитриевич Холодковский менән Николай Андреевич Крыжановский проект авторҙары һәм уны башҡарыусылар була. Һөҙөмтәлә Өфө һәм Ырымбур өлкәһе башҡорттары ерҙәренән һәм барлыҡ күсемһеҙ мөлкәтенән яҙа. 100 мең башҡорт ер эштәре алып барыуға яраҡһыҙ ерҙәргә һөрөлә һәм ысын мәғәнәһендә астан үлә, ә башҡорт ерҙәренә Ырымбур генерал-губернаторлығының чиновниктары, уларҙың туғандары һәм генерал-губернаторға яҡын офицерҙар эйә була. Ергә Рәсәй империяһында иң түбән хаҡ ҡуйыла: дисәтинәһе 80 тин — 1 һум 20 тин була, 39 йылға процентһыҙ ссуда бирелә. Ә крепостной крәҫтиәндәр үҙ ерҙәрен алпауыттарҙан дисәтинәһен 26 һумға һатып ала. Н. А. Крыжановский һәм Төркөстан генерал-губернаторы К. П. Фон Кауфман 10-ар мең дисәтинә ергә хужа була, А. Д. Холодковскийға 3 мең дисәтинә эләгә, генералдар 2-шәр мең дисәтинә ер ала. «Обер-офицерҙар»ға 400—500 дисәтинә тейә. Ерҙәрҙә башҡорттар төҙөгән йорттар, тирмәндәр һ.б. ҡаралтылар менән бергә һатыла. 1881 йылдың 30 мартында Крыжановский вазифаһынан бушатыла, йәғни пенсияға оҙатыла. Был ваҡытҡа башҡорт ерҙәре уның улы Андрейҙың бурыстарын түләү өсөн һатылып бөтә. Пенсиға сыҡҡас Крыжановский әҙәбит менән шөғөлләнә башлай.
1888 йылдың 29 апрелендә вафат була.
Балабан
Балабан (Балобан, Falco cherrug) — ыласындар ғаиләһенән булған йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҡарға ҙурлығында. Осҡанда тар оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Һырты һорғолт көрән, һәр ҡауырһынының сите һары. Ҡойроғонда һары төҫтәге арҡыры һыҙыҡтар бар. Сапсандан тоноғораҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйыҡ-ҡйыйҡ-ҡйыйҡ»
Йәшәү рәүеше
Ҡая ташлы урмандарҙа йәшәй. Асыҡ урында һунар итә. Һирәк осрай. Күсмә ҡош. Ояһы ағас баштарында, ҡая таш йәки упҡын һикәлтәләрендә була. Ҡара таплы 3-5 бөртөк һарғылт көрән йомортҡа һала. Элек башҡорт халҡы уны ҡулға эйәләштереп, ауға йөрөткән.
Туҡланыуы
Ҡош-ҡорт аулай
Арбау
Арбау (заговор, заклинание) — башҡорт йола поэзияһының йәки башҡорт йола фольклоры жанрының бер төрө, объектҡа тәьҫир итеүгә һәләтле һүҙ формулаһы, һамаҡ.
Тарихы
Арбауҙың тарихы исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа. Ул боронғо ышаныуҙар, им-томдар нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Маҡсаты: яуыз көстәрҙе ҡурҡытыу, алдаштырыу.
Боронғо заманда арбау тылсымлы хәрәкәт менән бәйле булған, һуңыраҡ һүҙ формаһы тылсымлы мәғәнәгә эйә булған. Шиғыр, шиғри-сәсмә, проза формаларында йәшәп килә. Арбау шиғырҙары һамаҡ стилендә башҡарыла.
төҙөлөшө буйынса башы, төп өлөшө һәм йомғаҡлау һүҙе була.
Арбауҙа телгә алынған эштәр ысынбарлыҡта көтөлгән һөҙөмтәгә килтерергә тейеш. Маҡтау, ҡурҡытыу, үҙеңә ҡаратыу һәм башҡа ысулдар ҡулланыла. Арбау үҙ эсенә йыш осраҡта үтенес йәки бойороҡ менән аллаларға, атай-олатайҙар рухтарына һәм әүлиәләргә, тәбиғи көстәргә, тәбиғәт объекттарына, тотем хайуандарына һ.б. мөрәжәғәт итеүҙе ала.
Башҡорттар араһында йыландарҙы арбау ҙа киң таралған булған. Арбауҙы баҡсы, арбаусы башҡарған. Арбау элементтары байтаҡ фольклор жанрҙарында (алғыш, ҡарғыш, һарнау һ.б.) бар. Күп кенә халыҡтарҙың фольклорында йәшәп килә.
Йөкмәткеһе
Йөкмәткеһе буйынса дауалау (халыҡ медицинаһында ҡулланыла), хужалыҡ эшмәкәрлеге, кәсеп-һөнәр (ямғыр, ҡояш һ.б. саҡырыу, шулай уҡ игенселектә, һунарсылыҡта, балыҡсылыҡта һәм башҡаларҙа уңышҡа йүнәлтелгән), кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләү (мөхәббәттә үҙеңә ҡаратыу һәм үҙеңдән биҙҙереү, мәрхәмәтлек һәм ихтирам йәлеп итеү өсөн) һамаҡтары айырыла.
Халыҡ медицинаһында арбауҙар
Халыҡ телендә им-том тип атала, ләкин ул йөкмәткеһе буйынса бик күп төрлө. Имләү, ҡот ҡойоу, татран ҡыуыу, бүҫер ҡыуыу, биртек ҡыуыу тигән исемдәре бар. Был арбауҙар халыҡ медицинаһында ярҙамсы роль уйнай. Мәҫәлән, Бала сирләһә: — тип һамаҡлағандар.
Хужалыҡ эшмәкәрлеге, кәсеп-һөнәр арбауҙары
Башҡорт халыҡ ижадында һунарҙа әйтелгән арбауҙар (йыланды арбағанда, ҡош сөйгәндә, ҡуянға ауға барғанда, һарыҡ йөнөн ҡырҡҡанда һәм башҡалар) булған һәм һаҡланып та ҡалған.
Мәҫәлән, йылан арбағанда әйтелгән һамаҡ:
Уҡ-янға арналған арбауҙар
Борон батырҙар уҡ атын ярышҡанда арбау әйткән. Мәҫәлән, башҡорт батыры Ҡарас Ҡарас сәсән Ҡарымтаға килгән ҡаҙаҡ батыры Аҡша менән ярыш алдынан, үҙенең уҡ-һаҙағына мөрәжәғәт итеп, һамаҡ әйткәне һаҡланған:
Һарнау йыры
Был йыр ҡот ҡойғанда башҡарылған. Дауалаусының хәрәкәттәре ритмға һалына, сөнки улар йыр йәки көйләп һөйләү оҙатыуында башҡарылған. Һарнау сәнғәттең өс төрөн: һүҙҙе, музыканы һәм бейеүҙе берләштерә. Шуға күрә борон бейеү бындай йолаларҙа мөһим роль уйнаған.
Акпорый-Кы
Акпорый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джуве
Джуве — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хагин-Сала йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һинд-скиф батшалығы
Һинд-скиф батшалығы — скифтарҙың көнсығыш тармағы саҡтар тарафынан эллинизм осоронда Бактрия, Согдиана, Арахосия, Гандхара, Кашмир, Пенджаб, Раджастхан һәм Гуджарат территорияһында төҙөлгән, сиктәре аморф булған дәүләт.
Саҡтарҙың баҫып инеүе
Юэчжилар Бактрияла тағы йөҙ йылға туҡтап торған ваҡытта скифтар артабан Һиндостан яғына йүнәлгән. Көньяҡҡа күскәндә саҡтар беҙҙең эраға тиклем II быуаттың уртаһында хәҙерге Афғанстандың көньяҡ өлкәләренә — Саҡстанға (Систан) килеп урынлашҡан.
Тәүге скиф батшалыҡтары
Һиндостандың территорияһында тәүге скиф батшалыҡтары Абирия (Синд) һәм Саураштра (Гуджарат) араһында беҙҙең эраға тиклем 110 йылдан һуң барлыҡҡа килгән. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 80 йылда һинд-скиф батшаһы Мауэс (Май) көнсығышҡа йүнәлгән һәм Гандхара менән Таксиланы яулап алған. Бәлки, Май ул сатрап Патика яҙмаһындағы Мога батшаһы менән тап килтерергә кәрәктер.
Экспансияның пигы
Самаһы менән 20 йыл үткәс һинд-скифтар ул ваҡыттағы Һиндостандың иң ҙур ҡалаһын — Матхураны яулап алған һәм беҙҙең эраға тиклем 55 йылда батша Ахес I төньяҡ-көнбайышта үҙенең хакимлығын урынлаштырған. Азес менән Бимара ҡумтаһын бәйләйҙәр, ул уның тәңкәләре менән бергә Афғанстандың Джелалабад (Йәлилабад) ҡалаһы янындағы будда ступаһында табылған. Һинд-скифтарҙың башҡа буддист артефакттары араһында — Матхуралағы «арыҫлан» ҡомташлы колонна бар. Ундағы яҙмала һинд-скиф батшаһы Раджувуланың ҡатыны Будда ступаһын бүләк итеүе тураһында һүҙ бара.
Көнсығышта һинд-скиф ябрылыуҙары Паталипутраға тиклем барып еткән, бының тураһында Юга-Пурана тексында бәйән ителә. Удджайндан һинд-скифтар беҙҙең эраға тиклем 57 йылда Малваның илдәле батшаһы Викрамадитья тарафынан ҡыуылған. Был ваҡиғанан һуң Викрам эраһы (Викрам-самват) иҫәбе башланған. Һинд-скифтар (саҡтар) беҙҙең эраның 78 йылында Удджайнды киренән баҫып алған.
Сит ил сығанаҡтарында
Һуңғы дәүерҙә һинд-грек батшалары Ҡытай империяһының хуплауын таба. Хань династияһының хроникаһы буйынса, беҙҙең эраға тиклем 50 йылда көнбайыш Ганьсулағы өлкә менән идара иткән ҡытай генералы Вэнь Чун менән «король Юн-Кюйҙың улы» (йонака, грек) Инь Мофу (Гермей) араһында Ки-пинь (Ҡабул үҙәне) буйынса альянс төҙөлә. Берләшкән ғәскәрҙәр һинд-скифтар контроле аҫтында булған Ки-пинь үҙәненә һөжүм иткән. Гермей, Хань империяһының вассалы булараҡ власть атрибуттарын һәм мисәтен алып, Ки-пинь хакимы тип иғлан ителгән. Һуңыраҡ ҡытайҙар йыраҡтағы ерҙәргә ҡыҙыҡһыныуҙарын юғалтҡан һәм альянс тарҡалған.
Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 10 йылда һинд-скифтарҙың баҫымы аҫтында, Стратон II Сотер хакимлыҡ иткән Һинд-грек батшалығының ҡалдыҡтары юҡҡа сыҡҡан. Стратонды еңгән һинд-скиф хакимы Раджувула Матхура ҡалаһында «Төньяҡ Кшатраптар» идаралығын урынлаштыра: уның вариҫтары башлыса Ҡушан батшалығының вассалдары булараҡ хакимлыҡ итә (ике кшатрап Канишка I-сенең яҙмаһында осрай).
Һиндостанда скифтар (саҡтар) тураһында Боронғо Римдың «Пейтингер таблицаһы» һәм Боронғо Грецияның «Эритрей диңгеҙе Периплы» һымаҡ антик сығанаҡтар телгә ала. Һуңғыһы Барбарикон һәм Миннагара (хәҙерге Карачи) ҡалаларын скифтарҙың порты тип атай.
Хакимдар
Һинд-саҡ батшалығы (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 50 йыл — беҙҙең эраның 70 йыл)
Пасол
Пасол — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 37 кеше йәшәй.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Кешегә күпме ер етә
«Кешегә күпме ер етә?» — Л. Н. Толстойҙың 1886 йыл башында яҙылған һәм шул уҡ йылда «Русское богатство» журналының 4-се һанында баҫылып сыҡҡан фәһемле хикәйәләренең береһе. Шул ваҡытта тип әйтерлек «Лев Толстойҙың өс хикәйәһе» йыйынтығында баҫылып уҡ сыға.
Хикәйәлә яҙыусының башҡорттарҙа булған саҡта кисергән тәьҫораттары, Геродоттың (уның әҫәрҙәрен ул ваҡытта Толстой төп нөхсәлә уҡый )) скиф риүәйәттәре һәм Ғайса пәйғәмбәр, шулай уҡ Будда тәғлимәттәре менән мауығыуы сағылдырыла. Төп геройҙың дала ерҙәрен йәйәүләп үтеүен Толстой ғибрәт алырлыҡ хикәйә — кешенең матди байлыҡты рухи ҡиммәттәрҙән өҫтөнөрәк ҡуйған ғүмере метафораһы булараҡ бирә.
Сюжеты
Хикәйәнең төп геройы — крәҫтиән Пахом — байлыҡ туплау теләге менән яна. «Ерем күп булһа, мин бер кемдән дә, хатта шайтандың үҙенән дә ҡурҡмайым!» — ти ул ҡыҙған сағында. Мейес артында ятҡан Шайтан, быны ишетеп, Пахомды һәләкәткә табан этәрә: «Мин һиңә ерҙе бик күп бирермен. Ер менән бергә үҙеңде лә ҡуйыныма алырмын», — ти ул. Пахом үҙ биләмәләрен арттырғандан-арттыра бара, әммә уға һаман да әҙ булып тойола.
Ауыл аша үтеп барған сауҙагәр Пахомға башҡорттарҙың үҙ ерҙәрен бик арзан ғына хаҡҡа һатыуы тураһында һөйләй — сауҙагәр ни бары мең тәңкәгә генә биш мең дисәтина ер һатып алыуға өлгәшкән, ә бына Пахом ун тапҡыр бәләкәйерәк участканы мең ярым һумға алырға йыйына икән.
Пахом башҡорттарға юллана, ә улары мең тәңкә өсөн уға бер көндә күпме ерҙе йүгереп үтә ала, шул тиклем ер бирәсәктәре тураһында белдерә. Ер алыу өсөн йүгереү көнө алдынан төнөн Пахом сәйер төш күрә: имеш, ауыл аша үткән сауҙагәр тәүҙә йыуан башҡортҡа, шунан мөгөҙлө щайтанға әйләнә, ә уның аяҡ аҫтында Пахомды үле кәүҙәһе ята.
Пахом иртән иртүк дала буйлап ҡояш артынан йүгерә башлай. Күпме ерҙе урап үтеүен алда иҫәпләп ҡуймағанға күрә, ҡояш байыуға яҡынлашҡанда, йәғни ҡайтыу ваҡыты етә башлағанда Пахом юлының башланған урынынан бик алыҫ була. Ул йәһәтерәк ҡайтырға тырыша: бар көсөнә йүгерә, йөрәгенең ҡыҫҡылап алыуына ла иғтибар итмәй. Ҡояш байый, Пахом йыуан башҡорт алдынан барып тәгәрәй һәм шунда уҡ йән бирә. «Эй, молодец!» — тип ҡысҡырып ебәрә старшина. — «Ҡалай күп ер алыуға өлгәштең!»
Реакция
1886 йылдың 4 апрелендә Мәскәү университетында булып үткән күмәк уҡыуҙа хикәйә тыңлаусыларҙа юйылмаҫ тәьҫораттар ҡалдыра. С. А. Толстая иренә түбәндәгеләрҙе яҙа: «яҙыу стиле ҡәтғи, ҡыҫҡа, артыҡ һүҙ бутҡаһының булмауы, аккорд кеүек теүәл булыуы: йөкмәткеһе ҙур, ә һүҙҙәре аҙ һәм был бар кешегә лә тулыһынса оҡшай».
Людвиг Витгенштейн һәм Джеймс Джойс, хикәйә Толстой ижадының иң юғары нөктәһе, тип атай; Джеймс Джойс вафаты алдынан тип әйтерлек ҡыҙына яҙған хатында хикәйә авторын «донъя әҙәбиәтендә бөйөктәрҙең бөйөгө» булараҡ баһалай. А. П. Чехов «Крыжовник » хикәйәһендә, киреһенсә, Толстойҙың фекеренә ҡаршы үҙ фекерен әйтә.
Я. И. Перельман был хикәйәнең аҙағын «Мауыҡтырғыс геометрия» китабында файҙалана. Уның иҫәбе буйынса, Пахом бер көндә 40 саҡрым юл үткән һәм 8 000 десятинә ер билдәләгән (78 квадрат саҡрым).
Сиҙәк
Сиҙәк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саҙаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 4,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡандракүл (Бишбүләк районы)
Ҡандракүл (Кандры-Куль) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 131 кеше. Почта индексы — 452040, ОКАТО коды — 80212810007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина университеты
Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина университеты (ингл.University of North Carolina at Chapel Hill, шулай уҡ Carolina, North Carolina, UNC) — АҠШ-тың Төньяҡ Каролина штаты составына ингән Чапел-Хилл ҡалаһындағы дәүләт тикшеренеү университеты. Төньяҡ Каролина университеттары системаһындағы төп кампус. 1789 йылда штаттың Генераль Ассамблеяһы Төньяҡ Каролина (University of North Carolina) университеты булараҡ нигеҙ һалған. 1963 йылдан алып хәҙерге исеме аҫтында билдәле. Әлеге ваҡытта университетта 29 меңдән артыҡ студент белем ала. АҠШ-тың штат университеттары системаһында иң иҫке йәмәғәт университеты булып һанала. 1900 йылдан бирле йәшәп килгән һәм АҠШ-тың алдынғы тикшеренеү университеттарын берләштергән Америка университеттары ассоциацияһы ағзаһы.
Университеттың символдары
Университет символдарының береһе булып Old Well, McCorcle Place ҙур газонының көньяғында, Old East Dormitory һәм Old West Dormitory студент ятаҡтары араһындағы иҫке фонтан урынында төҙөлгән классик ротонда тора. Һәм хәҙер ҡала һыу менән тәьмин итеү системаһына тоташтырылған ротондала эсәр һыулы фонтансыҡ һәм бар. һыу менән тәьмин итеү тоташтырыу ҡалған. Легенда буйынса, тәүге уҡыу көнөндә фонтансыҡтан һыу эскән беренсе курс студентын киләһе 4 йылда уҡыуҙа уңыш көтә.
Университеттың башҡа символы — Davie-Pappel, йәше 300—375 баһаланған тирәк. Риүәйәт, был тирәк торһа ғына, университет сәскә атасаҡ, ти. Тап шуның өсөн тирәк мәлдә тап шуның өсөн бетонға таянып тора һәм ҡалған ағастар менән ҡорос тростар менән бәйләнгән ref>.
Андрей Савин коллекцияһы
2002 йылдың яҙында «Le Bibliophile Russe» рус китабы магазины хужаһы Андрей Савиндың ике өлөштән торған коллекцияһына — шәхси коллекцияға, уның вафатынан һуң магазин келәтендә тороп ҡалған материалдарға эйә була. Был коллекцияға бөтәһе яҡынса 60 мең берәмектән, шулай уҡ күләме 30 мең биттән торған архив инә.
Был материал араһында урыҫ диаспораһы донъяның төрлө ҡалаларында нәшер ителгән 16 меңдән ашыу китап, ҡулъяҙма һәм яҙыу машинкаһында баҫтырылған гәзит, журнал һәм китаптар, ҡулъяҙмалар, фотографиялар, почта асылмалары открыткалар, тауыш яҙмалары звукозапись һәм аҡса купюралары өлгөләре бар. Берләштерелгән коллекциялар "Милитария"ны — Аҡ армия тарихына бәйле һәм Савиндың каталог карточкаларында теркәлгән һәм брошюра итеп төҙөлгән дәфтәргә тупланған машинкала баҫтырылған биттәрҙән торған библиографик яҙмалары һәм аннотацияларын тәшкил итә.
Савиндың яҙмалары университет китапханаһында «Рәсәй Рәсәйҙән ситтә» электрон китапханаһының, урыҫ диаспораһының документтарына һәм күҙ менән күрерлек визуаль материалдарына интернет аша инеү мөмкинлеге биреүсе нигеҙ модулен тәшкил итә.
Университеттың спорт командалары
Университет үҙенең көслө баскетбол командаһы менән билдәле. Төньяҡ Каролина 6 тапҡыр NCAA (1957, 1982, 1993, 2005, 2009, 2017) чемпионаты еңеүсеһе булған. Лос-Анджелеста Калифорния университеты (11) һәм Кентукки университеты (8) командалар йыш ҡына еңгән. Төньяҡ Каролина университетында уҡыған иң билдәле баскетболсы — Майкл Джордан. Джордан менән бер командала (1982 йылғы чемпиондар) «Лос-Анджелес Лейкерс» составында буласаҡ өс тапҡыр НБА чемпионы булған Джеймс Уорти. уйнаған. Шулай уҡ Төньяҡ Каролина өсөн Винс Картер, Антуан Джеймисон, Тайлер Хэнсбро, Джерри Стэкхауз, Ларри Браун һәм башҡа бик күп билдәле баскетболсы һәм тренерҙар сығыш яһай.
Шулай уҡ университетта баскетбол бейсбол, америка футбол, үләндә хоккей, европа футболы (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ), лакросс һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ҡатын-ҡыҙҙар командалары бар. Бигерәк тә барыһын бергә алған бөтә командалар араһында ҡатын-ҡыҙҙар футбол командаһы барлыҡ төньяҡ америка студент беренселектәрендә йыш ҡына уңышлы сығыш яһап. Атап әйткәндә, 1989—1993 йылдарҙа Төньяҡ Каролина өсөн тарихтағы иң көслө ҡатын-ҡыҙ футболсы, ике тапҡыр донъя чемпионы һәм ике тапҡыр олимпия чемпионы, Миа Хэмм.сығыш яһай.
Вестгройсен
Вестгройсен (Westgreußen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 393 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
Куйчук
Куйчук — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мульта йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жеребин Борис Николаевич
Жеребин Борис Николаевич (10 май 1907 йыл — 7 май 2005 йыл) — ғалим-металлург, хужалыҡ эшмәкәре. 1953—1965 йылдарҙа Новокузнецк металлургия комбинаты директоры. 1968 йылдан Себер металлургия институтының кафедра мөдире, 1972—1990 йылдарҙа — Мәскәү Ҡорос һәм сплавтар институты уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш (1959—1967) Юғары Советы депутаты. КПСС-тың 22-се съезы делегаты (1961). Техник фәндәр докторы (1967), профессор (1972). Сталин премияһы лауреаты (1949), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
Биографияһы
Борис Николаевия Жеребин 1907 йыллың 10 майында Үҙән ауылында (хәҙер Белорет районы, Башҡортостан) тыуған. 1927—1932 йылдарҙа Томск ҡалаһында Себер индустриаль институтында (технология) уҡый. И. В. Сталин исемендәге Новокузнецк металлургия комбинатында беренсе домнаны ебәреүҙә ҡатнаша.
1937 йылда ҡулға алына, әммә тиҙҙән азат ителә.
1953—1965 йылдарҙа И. В. Сталин исемендәге Новокузнецк металлургия комбинаты директоры булып эшләй
1965—1969 йылдарҙа Бхилай металлургия заводын (Һиндостан) төҙөү һәм эксплуатациялау буйынса консультант була.
1968—1972 йылдарҙа — Себер металлургия институтының суйын металлургияһы кафедраһы мөдире.
1972—1990 йылдарҙа — МИСиС профессоры. Техник фәндәр докторы (1967).
РСФСР-ҙың V—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты, хеҙмәтсәндәр депутаттарының VI саҡырылыш Кемерово өлкә Советы депутаты. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. КПСС-тың XXII съезы делегаты, КПСС-тың Кемерово өлкә комитеты ағзаһы (1957—1963).
2001 йылда Кузнецк металлургия комбинатының (0 йыллыҡ юбилейлы ҡорос иретеү тантанаһында ҡатнаша.
«История Кузнецкого металлургического комбината имени В. И. Ленина» хеҙмәтенең авторы. 2005 йылдың 7 майында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә
Кесе Ангальджа
Кесе Ангальджа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангальджа йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суйга (Оло Мудринская ҡушылдығы)
Суйга — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мудринская йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Шарженьга
Кесе Шарженьга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡурәйш сүрәһе
Ғәрәпсәһе
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
Транскрипцияһы
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
Тәржемәһе
Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
Ерғайыш
Ерғайыш (Йырғайыш, Ярғайыш, Зиргаиш) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ерғайыш Ҡаҫмарт йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә, йылға атамаһының Ярғайыш тигән варианты ла бар, тип яҙылған. Атаманың мәғәнәһе аңлатылмаған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Дуэль (повесть)
«Дуэль» — Антон Павлович Чеховтың ҙурлығы буйынса иң ҙур повестарының береһе. Тәүге тапҡыр 1891 йылда «Новое время» гәзитендә баҫыла. Повестағы ваҡиғалар Кавказда Ҡара диңгеҙ буйында бара.