cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Проза
Сығышы
Боронғо грек әҙәбиәтендә ниндәй ҙә булһа художестволы әҙәбиәт шиғриәт тип аталған. Әммә грек мәҙәниәтендә был төшөнсә ритмлылыҡ менән тығыҙ бәйләнгән була, шунлыҡтан әҙәби әҫәрҙәрҙең күбеһе шиғри формала була. Һуңыраҡ, ритм менән бәйле булмаған телмәрҙән айырмалы рәүештә, ритм менән ойошҡан телмәр шиғыр тип атала башлай. Боронғо римлылар, грек мәҙәниәтенең вариҫтары, уны проза тип атай башлаған. Квинтилианда ōrātiō prōsa осрай, Луций Анней Сенекала — ритмик ҡабатлауҙар менән бәйләнмәгән азат һүҙҙе билдәләү өсөн ябай ғына prōsa һүҙен ҡулланған.
Латинса prōsa (ōrātiō) үҙе prōsus «тура», «ирекле» сифатынан барлыҡҡа килгән < prōrsus шул уҡ < иҫке латин теленән prōvorsos «алға боролдо», «тура», боронғо латин телендәге «алға боролоу» (> латин prōvertere) сифат ҡылымы.
«Проза» һәм «шиғриәт» төшөнсәләре араһында аныҡ ҡына айырма юҡ. Ритмы булмаған, әммә юлдарға бүленгән һәм шиғырҙарға ҡараған әҫәрҙәр һәм, киреһенсә, рифма һәм ритм менән яҙылған, әммә прозаға ҡараған (ҡара: Ритмическая проза)) әҫәрҙәр бар.
Тарихы
Прозалағы әҫәрҙәрҙең тәүге авторҙары итеп Ферекид Сиросскийҙы һәм милеттарҙы күрһәтәләр. Элегерәк Милеттан Кадмусты ла атағандар.
Боронғо Грецияла шиғриәт менән бер рәттән нәфис проза ла: мифтар, легендалар, әкиәттәр, комедиялар булған. Был жанрҙар шиғри тип һаналмаған, боронғо гректар өсөн миф художестволы күренеш түгел, ә дини күренеш, риүәйәт — тарихи әҫәр, әкиәт — тормош-көнкүреш тип һаналған. Художестволы булмаған проза ораторлыҡ, сәйәси һәм һуңыраҡ фәнни әҫәрҙәрҙе үҙ эсенә ала. Шулай итеп, боронғо донъяла, боронғо Римда, унан һуң урта быуаттар Европаһында проза артҡы планда торған, юғары художестволы шиғриәттән айырмалы рәүештә, тормош-көнкүреш йәки публицистик әҙәбиәт булған.
Урта быуаттың икенсе яртыһына хәл яйлап үҙгәрә башлай. Тәүҙә боронғо (антик), ә һуңынан феодаль йәмғиәттең тарҡалыуы менән бергә поэма, трагедия, ода яйлап тарҡала бара. Сауҙа буржуазияһы һәм уның мәҙәни-идеологик үҫеше менән бәйле, эре ҡалаларҙың мәҙәниәте нигеҙендә проза жанрҙары үҫешә бара. Повесть, новелла, уның артынан роман барлыҡҡа килә. Феодализм һәм ҡоллоҡ йәмғиәтенең әҙәбиәтендә төп ролде уйнаған иҫке шиғри жанрҙар яйлап төп әһәмиәтен юғалта бара, шулай ҙа әҙәбиәттән бөтөнләй юғалмай. Әммә башта буржуаз стилдәрҙә, ә һуңынан капиталистик йәмғиәттең бөтә әҙәбиәтендә ҙур роль уйнаған яңы жанрҙар проза яғына ныҡ тартыла. Әҙәби проза поэзияның алдынғылығына дәғүә итә башлай, уның менән бергә йәнәшә була, һуңыраҡ, капитализмдың сәскә атҡан осоронда, хатта уны ҡыҫырыҡлай. XIX быуатҡа прозаиктар, новелласылар һәм романсылар нәфис әҙәбиәттең иң күренекле эшмәкәрҙәре булып китә, йәмғиәткә шиғриәт триумфы дәүерендә шиғырҙар һәм трагедиялар ижад итеүселәр тарафынан бирелгән ҙур типик дөйөмләштереүҙәрҙе бирәләр.
Әҙәби прозала жанрҙар
Жанр төшөнсәһе әҫәрҙең формаһын түгел, ә йөкмәткеһен билдәләүгә ҡарамаҫтан, жанрҙарҙың күбеһе шиғри яҙыуға (шиғырҙар, пьесалар) йә прозаға (повестар, романдар) ынтыла. Әммә бындай бүленеште һүҙмә-һүҙ ҡабул итергә ярамай, сөнки төрлө жанр әҫәрҙәре улар өсөн ғәҙәти булмаған формала яҙылыуға миҫалдар күп. Рус шағирҙарының шиғри формала яҙылған романдары һәм новеллалары миҫал булып тора: Пушкиндың «Граф Нулин», «Коломналағы йорт», «Евгений Онегин», Лермонтовтың «Казначейша», «Саша». Бынан тыш, прозала ла, шиғырҙа ла (әкиәт) бер тигеҙ йыш яҙылған жанрҙар бар.
Прозаға ҡараған әҙәби жанрҙар араһында — биография, манифест, новелла, очерк, парабола, повесть, мәҫәл, хикәйә, роман, эпопея, эссе һ. б. инә.
Овраг Горячинский
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сарт-Игль
Сарт-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кол-Кочен-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы
Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы (17 сентябрь 1941 йыл) — ғалим-тарихсы. 1979 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа археология, боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Фәндәр академияһының Р. Ғ. Кузеев исемендәге премияһы лауреаты (2009). «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе кавалеры (2009).
Биографияһы
Нәзир Мырҙабай улы Ҡолбахтин 1941 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Ҡырмыҫҡалы районы Шәрипҡол ауылында тыуған.
Прибельский урта мәктәбен, Октябрьский нефть техникумын тамамлай. Слесарь, бригадир, механик булып эшләй.
1971 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
1972—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Ҡырмыҫҡалы районы Шайморат урта мәктәбе директоры булып эшләй. 1976–1979 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты аспирантураһында уҡый.
1979 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1997 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1998 йылда профессор исемен ала. 2000—2013 йылдарҙа Археология, боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Нәзир Мырҙабай улы 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, улар башлыса XVIII быуаттағы Тарихи Башҡортостандың социаль-иҡтисади һәм сәйәси тарихына бағышланған.
Имамзадә
Имамзадә (Имамзаде) — «имам нәҫеле») — шиғый имамы нәҫеле. «Имамзаде» һүҙе шулай уҡ шиғыйҙарҙың имамзадә ерләнгән иҫкә алыу ҡорамын аңлата.
Ҡулланылышы
Имамзадәләр шиғыйлыҡта хөрмәт ителә. «Имамзадә» титулын, ҡатын-ҡыҙҙарҙан һәм үҙҙәре имам булып киткәндәрҙән тыш, имамдарҙың улдары һәм ейәндәре йөрөтә ала.
Андалиен
Географияһы
Йылғаның башы Флорида ҡасабаһынан төньяҡтараҡ башлана. Иң тәүҙә Андалиен йылғаһы көнбайышҡа ағып, Консепсьон ҡалаһы аша үтеп, төньяҡҡа боролоп, Талькауано һәм Пенко коммуналары аша үтеп, Пенко ҡалаһынан көнбайышта Консепсьон ҡултығына барып тоташа.
Сур (ҡала)
Сур, йәки Тир (صورصورصور, Сур , финикий теленән 𐤑𐤅𐤓 «Сор» — ҡаялы утрау; Τύρος) — Ливандағы ҡала. Көньяҡ Ливан мухафазаһында урынлашҡан. Тир — Финикияның һәм Урта диңгеҙҙең иң боронғо сауҙа үҙәктәренең береһе. Ғәрәпсә хәҙерге заман атамаһы — Сур. Юпитерҙың Европа юлдашындағы Тир ҡулса структураһы уның хөрмәтенә аталған.
Ҡалаға нигеҙ һалыу тураһында риүәйәттәр
Финикия мифтары (Филон Библский яҙып алған) был ҡалаға нигеҙҙе аллалар һалған тип һүрәтләй (тап улар — мифтарҙың геройҙары, башҡаса аңлатҡанда ярымаллалар ). Ул мифтарға ярашлы, Усоос бүрәнәгә ултырып утрауға йөҙөп килә, ике ментрҙы ҡаҙаҡлап ҡуя һәм уларҙы ҡорбан ителгән малдарҙың ҡаны менән һуғара. Икенсе бер риүәйәт: утрау тулҡындарҙа бәүелеп йөрөй; ундағы ике ҡая араһында үҫкән ағаста бөркөт ултыра; утрауға кем дә булһа берәү йөҙөп килеп, бөркөттө ҡорбан итеп салһа, утрау туҡтарға тейеш. Был ғәмәлде диңгеҙҙә йөҙгән тәүге йән эйәһе Усоос атҡара, һәм утрау ергә беркетелә.
Урындағы ҡанбабалар Геродотҡа, ҡалаға нигеҙ 23 быуат элек, йәғни беҙҙең эраға тиклем XXVIII быуатта һалынған, тип һөйләй. Ике антик тарихсы ҡалаға нигеҙ һалыу ваҡытын һуңғараҡ күсерә — беҙҙең эраға тиклем 1200 йылдар тирәһе, тиҙәр улар: Иосиф Флавий, был ваҡиғаны Соломон Ғибәҙәтханаһын төҙөүҙән 240 йылға алға күсерә, Марк Юниан Юстин да, Тир Трояны емергәндән һуң төҙөлә, тип раҫлай.
Тәүге тарихи сығанаҡтар
Тирҙың («Сурраның») иң боронғо яҙмаларҙа аталыуы — Амарн архивында һаҡлана. Тир кенәзе Абимилки урындағы дипломатик хат алышыуҙарҙа 10 таҡтасыҡтың (146-сынан 155-енсегә тиклем) авторы була. Ул үҙенең сюзерены, Египет фирғәүене Эхнатонға төбәктәге хәлдәр торошо тураһында еткерә — сөнки ул Тирҙың хакимы сифатында раҫланған һәм рабис («генерал») званиеһын йөрөтә. Бынан тыш Абимилки түбәнселек менән (таҡтасыҡтар араһында «Фирғәүенгә Гимн» бар) Египеттан Сидон кенәзе Зимридаға һәм аморейҙарға (шул иҫәптән хапируға һәм уларҙың юлбашсыһы Азируға) ҡаршы ярҙам һорай; уны утрауға япҡандар, уның хатта эсергә һыуы ла, яғырға утыны ла юҡ. Anastasi I (беҙҙең эраға тиклем XIII быуат) папирусында Тир «диңгеҙҙәге ҡала, уға һыуҙы караптарҙа ташыйҙар, ә унда балыҡ диңгеҙ ҡомона ҡарағанда ла күберәк» тип билдәләп үтелә.
Боронғо тораҡ пункты, ысынлап та, утрауҙа урынлашҡан; материкта ҡала сите һәм зыярат ҡына була; материктағы атамаһы — Палетир («боронғо Тир»), уға нигеҙ аңғармаҫтан ғына һалына. Утрауҙа һыу булмай; һыуҙы Рас-эль-Аиндан ярға тиклем үткәрәләр, шунан караптарға тейәп ҡалаға ташыйҙар (Телль-Машук һәм Рас-эль-Аин араһында һалынған һыу үткәргестең ҡалдыҡтары беҙҙең көндәргә лә килеп еткән); ҡамауҙа ҡалған ваҡытта ямғыр һыуын цистерналарға йыйыр булалар.
Утрауҙа ике гавань була — төньяҡта Сидон гаване һәм көньяҡ-көнсығышта Египет гаване; һуңғыһы ҡом менән ҡапланған, һәм утрауҙың бер өлөшө диңгеҙ тарафынан йыуылған.
Тирҙың сәскә атҡан осоро
Беҙҙең эраға тиклем XII быуатта, филистимлеләр Сидонды емергәндән һуң, Финикия ҡалалары араһында Тир алғв сыға; сауҙала ул төп ролде үтәй башлай. Финикиялыларҙың Урта диңгеҙҙең көнбайыш яртыһындағы бөтә колониялары (Кадис, Утика, Карфаген һәм күп кенә башҡалары) Тирҙы өҫтөн күрә: улар был ҡаланың башҡалар менән сағыштырғанда алда барыуын таный, уларҙың Аллаһы Мелькартты үҙҙәренең Аллаһы тип иҫәпләй һәм йыл һайын Мелькарттың ғибәҙәтханаһына яһаҡ ебәрә. Тирға ҡаршы баш күтәрергә маташҡан Утиканы батша Хирам I (беҙҙең эраға тиклем 969—936 йылдар) тиҙ арала тынысландыра. Яҡшы ойоштороусы һәм ҡала биҙәүсе булараҡ танылған аҡыллы сәйәсмән Хирам 53 йәшендә вафат була, ул 34 йыл Тир батшаһы тәхетендә ултыра. Тышҡы сәйәсәттә ул Сидондан уға күскән Тирҙың өҫтөнлөгөн раҫлай, киттийҙар менән һуғыша (Кипрҙа йәшәүселәр менән) һәм Давид батшанан алып Израиль-Иудей батшалығы менән союзда тора. Хирам Соломон батша менән дуҫ булғанға күрә, Тир халҡы йәһүдтәргә Соломон Ғибәҙәтханаһын төҙөргө ярҙам итә.
Тәхеткә власты законһыҙ рәүештә үҙ ҡулына алған Итобаал I ултырғанға тиклем (ул Иезавелиның ҡустыһы, Ахава Израильскийҙың еҙнәһе) Тирҙа бола артынан бола булып тора. Ул тәхеттә булғанда Ассирия батшаһы Ашшурнацирапал II көнбайышҡа хәрби походы менән Нар-эль-Кельбаға тиклем барып етә (беҙҙең эраға тиклем 876 йыл); Тир уға бүләктәр биреп ҡотола. Иттобаал ассирийлыларҙан һаҡланыу өсөн Ботрисҡа нигеҙ һала, Израиль батшаһы Омри менән союз төҙөй һәм Ливия Авзуһына колония ебәрә. Уның ейәне Маттане I Салманасар II Тирҙан бүләктәр ала (беҙҙең эраға тиклем 842 йыл), Тирҙың артабанғы батшаһы Пигмалион (антик сығанактар Карфагенға нигеҙ һалған Элиссаны, йәғни Дидонаны уның һеңлеһе тип атай) заманында Рамман-Нирариға (беҙҙең эраға тиклем 804 һәм 801 йылдар) хәрби походтар була, ә бит Тир үҙ ваҡытында уға бүләктәр бирә. Тиглатпалассару Өсөнсөгә Тир 150 талант түләй; уның яҙмаларында Тирҙың батшалары Хирам II һәм Маттан II (беҙҙең эраға тиклем 738 һәм 734 йылдар) атап үтелә. Уларҙан һуң тәхеттә Элулай, йәки Пюй (беҙҙең эраға тиклем 728—692 йылдар) ултыра, ул киттийлыларҙы ҡайтанан буйһондора һәм Салманасар Дүртенсенең биш йыл буйы ҡамауына сыҙай.
Даими ҡамау һәм һуғыштар ҡаланы көсһөҙләндерә. Беҙҙең эраға тиклем IX быуатта ҡолдар, был хәлдән файҙаланып, баш күтәрә, юғары ҡатлам кешеләрен ҡыра. Был восстание тураһындағы бик аҙ ғына мәғлүмәттәр буйынса фекер йөрөткәндә, баш күтәргән ҡолдар ир затынан булған бөтә аҡһөйәктәрҙе юҡ итә, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар баш күтәреүселәргә таратып бирелә; Абдастарт (грекса Стратон) батша итеп һайлана.
Антик осорҙа һәм урта быуатта Тир
Беҙҙең эраға тиклем 126 йылда Тир Селевкид империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә. Эллинизм осоронда Тир белемлелек үҙәгенә әйләнә (тарихсылар Менандр, Дий, философ-неоплатоник Порфирий). Иудей һуғышы осоронда йәһүдтәргә ҡаршы була. Беҙҙең эраға тиклем 43 йылда Рим ҡуйған Марий тиран булараҡ эҙ ҡалдыра. Тирҙа христианлыҡ бик иртә барлыҡҡа килә; Апостол Павел (Деяния XXI, 3) был ҡалала йәшәп китә; тиҙҙән ҡала епископияға (изге Дорофей һәм башҡалар) әйләнә. Эҙәрлекләүҙәр осоронда ҡаланың ҡайһы бер христиандары язаға дусар ителеп үлә; Диоклетиан осоронда ғына бында 156 кеше язалана. Ориген Тирҙа үлә; әле VI быуатта уның уның кәшәнәһен күрһәтер булалар.
Урта быуаттарҙа Тир Көнсығыштың төп ҡалаларының береһе була, баҫып алыу мөмкин булмағанға күрә, ул ҙур роль уйнай. Мосолмандар араһындағы үҙ-ара низағтар булғанға күрә генә Балдуин II Венеция флоты ярҙамы менән Тирҙы баҫып ала (1124 йыл); франкия епархияһына нигеҙ һалына (Вильгельм, архиепископ Тирский, тарихсы). Тир бик бай һәм сәнәғәт ҡалаһы була, ул быяла изделиелары менән дан тотаю
Хәҙерге хаман
Хәҙерге заманда Тир урынында торған Сур — яр менән берләшкән утрауҙың төньяғында урынлашҡан, сауҙа Бәйрүтҡа күсеү сәбәпле, айырым иҡтисади әһәмиәткә эйә булмаған ҡала. Каймакам резиденцияһы. Халыҡ һаны 90 тирәһенә етә (54 000 мосолман-шиит, 18 000 мосолман-сөннәт, 18 000 католик йәшәй); православныйҙарҙың күбеһе, Католик Сиркәүенә йөрөп, Мелькит католик сиркәүен булдыра; ҡала общинаһына архиепископ Тирский етәкселек итә. Мәктәптәр һәм төрлө миссиялар учреждениялары монах ордендарына һәм протестант сиркәүҙәренә буйһона.
1837 йылда Тир ер тетрәүҙән ныҡ зыян күрә.
Ҡунаҡбай (Көйөргәҙе районы)
Ҡунаҡбай (Кунакбаево) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 171 кеше. Почта индексы — 453357, ОКАТО коды — 80239812004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл шәжәрәһе
Йәш сағымдан тарих менән ҡыҙыҡһындым. Район, Ҡунаҡбай, Айсыуаҡ ауылдары тураһында күп кенә мәғлүмәт йыйҙым. Ҡыпсаҡ бейҙән алып ошо көндәргә тиклем дауам иткән ҡунаҡбайҙар шәжәрәһенең миндә бер өлөшө тупланған. Баҡаевтар, Ҡолгилдиндар,Ишмөхәмәтовтар, Ибәтуллиндар, Ғөбәйҙуллиндарҙың 30-ҙан артыҡ быуыны бар. Шулай уҡ оло быуын вәкилдәре менән менән осрашып, боронғолар тураһында йыш һөйләшеп ултыра торғайныҡ. Баҡаев Әмерйән бабайҙан — 1973 йылда, Бикмөхәмәтов Ниғәмәт бабайҙан 1996 йылда күп кенә мәғлүмәттәр яҙып алдым. Ниғәмәт бабай миңә түбәндәгеләрҙе һөйләне: «1840—1860 йылдарҙа Ҡунаҡбайҙан бер нисә йорт айырылып, Ермолаево яғына киткән яҡҡа табан күсеп ултыра, уны Айсыуаҡ тип исемләйҙәр. Айсыуаҡ ауылынан 1921 йылда Соңғорбүләк буйына 28 хужалыҡ күсенде, 1928 йылға тиклем „Әхмәт“ артеле (Бикмөхәмәтов Әхмәт Юныс улы хөрмәтенә) төҙөп эшләнеләр. Аслыҡ ваҡытында 20 өйҙөң хужаһы үлде.Ҡунаҡбай ауылында ғүмер буйы уҡытыусы булған Вәхит менән Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Әбделғәзиздең атаһы Хәлит Бикмөхәмәтов 1919 йылда Колчак армияһында үлде. Халыҡ колхозға инә башланы. Бикмөхәмәтов Ғәбит Рәхмәтулла улы уның тәүге рәйесе ине. Ата-бабалар шул ер тип, уны башҡалар алмаһын өсөн күсеп йөрөргә мәжбүр булған. Ҡарамулла, Япарбүләк, Ҡойолоҡ, Кейәү бүләге — ҡунаҡбайҙар менән ер бүлешкәндә айсыуаҡтарға тейгән ерҙәр. Бәләкәй генә ауыл булһа ла, мәсете лә, тирмәне лә бар ине айсыуаҡтарҙың.
Заманында Ғәлиев Сәғди старшина булып торҙо. Бик яҡшы кеше ине. Уның Ғәббәс һәм Әйүп тигән улдары булды. Абдрахман менән Файзрахман — Ғәббәстең улдары. Сәғди бай кеше булған. Үҙенең ерен тәрән канау ҡаҙып кәртәләткән. Сабынлыҡ, һөрөнтө ерҙе йән башына бүлгеләп торғандар. Ир балалар ғына иҫәпкә алынған. Көтөүлек йәмәғәттеке булған. Айсыуаҡта һәм Ҡунаҡбайҙа йәшәгәндә умарта тоттоҡ. Ҡунаҡбайҙа 11 быуа быуып, күперҙәр һалғандар. „Таҡта күпер“ — Ҡаҙлайыр аша һалынғайны. Ҡунаҡбайҙағы Айтуған урамында Айсыуаҡтан күсеп килеүселәр йәшәй. Әле лә бар ул урам. 1921 йылғы аслыҡтан халыҡ ныҡ йонсоно. Ҡунаҡбайҙың ере бик күп булды — Яҡуп, Мотал, Ҡансыра яғына тиклем. Бикмөхәмәтов, Баҡаев фамилиялылар күп ине ауылда. Күптәр ике ҡатын менән йәшәне: Ғәли мулла Баҡаев,Ғүмәр Мөхәмәтов, Хәмәтриза Бикмөхәмәтов. Минең әсәйем Наҙар ауылынан килен булып төшкәйне. Ҡарттар ауылдарҙа тәртипте ныҡ тотто: араҡы эсеү, тәмәке тартыу, уйнаш итеү, уғрылыҡ, эш боҙоу булманы, халыҡ та бик берҙәм ине. Үҙ ауылың эсенән өйләнеү булмаған һәм булманы. Үҙ-ара татыу, бер-береһенә ярҙам итешеп, өмәләр үткәреп, тырышып йәшәне халыҡ. Һуғым ашы, ҡунаҡ күрһәтеүҙәр була торғайны. Һәр береһе 2-3 баш мал һуя. Яҙға баш-тояҡ өтөп, ауыл 2-3-кә бүленеп ҡунаҡҡа саҡырышалар.
„Оло тау“ҙан ат сабыштырыуҙар (бәйге) үткәрелә ине. Һабантуй ваҡытында һыу һибешәләр. Ерҙе арендаға бер сезонға бирҙеләр (һаттылар). Бөтөнләйгә һатыусылар ҙа булды.
Кейеҙ тирмәһен мин күрмәнем. Элек беҙҙең халыҡ бесән әҙерләмәгән, мин бәләкәй саҡта саба башланылар. Ә бына һунар көслө булды. Лотфый бүре ҡыуған. Шуға ла уның нәҫеленә бүре ҡушаматы тағылды. Әбдрәхимов Яппар ҡарт төлкө, бүре, ҡуян, бурһыҡ алған.
Айсыуаҡта хәлле кешеләр 2 ат, 2 һыйыр тотто. Картуф сәсмәнеләр, йәшелсә булманы.
Мин 1918 йылда Молокан ауылында Курноскин Иван тигән кешелә тире эшкәрттем. 1919 йылда Ҡолгилдин Нуриәхмәт, Баҡаев Зөлҡәрнәй менән бергәләп Ырымбурға „Хөсәиниә“ педагогия курсына уҡырға киттек. Тиф менән ауырығас, уҡыуҙы туҡтатырға тура килде. 1919—1920 йылда балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләнем.
1920—1921 йылдың авгусында ҡыҙыл командирҙар курсында уҡыным, шунан Стәрлелә, Өфөлә, Карелияла эшләнем. 1923 йылда Урта Азияға ебәрҙеләр. 2 улым һәм ҡыҙым бар».
Ниғәмәт бабайҙың һөйләгәндәренән ҡыҫҡаса өҙөк килтерҙем. Һуңғы йылдарҙа күптәр үҙенең нәҫел-нәсәп тамырҙары менән ҡыҙыҡһына, Шәжәрә байрамдары уҙғара. Халыҡ тыуып үҫкән ерен, бәләкәй Ватанын онотмаһын ине. Юшатыр 2013 йыл,28 май
Ауылдың тарихы
Ҡунаҡбай ауылына 1786 йылда нигеҙ һалынған. Ул Ҡыпсаҡ олоҫоноң Мешәүле түбәһенә ҡарай. Ололар һөйләүенсә, Ҡунаҡбай элек бынан әллә ни алыҫ булмаған, хәҙерге рус ауылы Иҫке Отрада урынлашҡан ерҙә булған. Ырымбурҙан Өфө яғына оло юл һалына башлағас, борон-борондан иркен урында йәшәргә яратҡан халыҡ, оло юл өҫтөндә йәшәүе ауыр булыр, балаларыбыҙ аҙып китер тип, аулағыраҡ ергә, Ҡаҙлайыр йылғаһы янына, хәҙерге урынға күсенә.
Ауыл халҡы игенселек менән әллә ни шөғөлләнмәһә лә, көтөү-көтөү һарыҡ, аттар аҫырай, йәй етһә, йәйләүҙәргә сығыр була. Ҡунаҡбайҙар бынан 10 саҡрым алыҫлыҡтағы Ермолаевола йәшәгән данлыҡлы Шотт баярының эштәрен эшләгән, картуфын ҡаҙған. Арбаға спирт тултырылған мискә ултыртып, ат менән Ырымбурға барыр булғандар. Ғөмүмән, ауыл кешеләре йәйен-ҡышын бәләкәй ҡул арбаһы һөйрәп, йәйәүләп Ырымбурға йөрөгән ул замандарҙа. Ҡайтҡан саҡта буш мискәнең тауышы әллә ҡайҙан ишетелгән, күрше-тирә ауыл халҡы көлөп: «Ана, даңғырҙар ҡайтып бара», тигәндәр. Шулай итеп, Ҡунаҡбайҙы Даңғыр тип тә йөрөтә башлайҙар. Юшатыр.
Ҡунаҡбай шул уҡ Ҡыпсаҡ улусының Мишәүле түбәһенә ҡараған. 1786 йылда барлыҡҡа килгән, быуат аҙағында ауыл 108 кеше йәшәгән 13 ихатанан тора. 64 йылдан һуң унда 38 ихата була, унда 330 кеше йәшәй. 1920 йылда ауылда 90 йорт хужалығында 441 кеше йәшәй.
Тәүге төпләнеүсенең 1774—1853 йылдарҙа йәшәгән улы Әйүп Хунаҡбаев һәм уның улы Ғүмәр билдәле.
Ҡунаҡбайҙар Айсыуаҡ ауылы халҡы менән ғаилә мөнәсәбәттәрендә булған. Ҡунаҡбайҙар Айсыуаҡ ауылы халҡы менән ғаилә мөнәсәбәттәре булған. Быны 1857 йылда Ҡунаҡбай ауылына 8 ғаиләнең күсенеүе дәлилләй. 17 йыл элек бында Быҙаулыҡ өйәҙенең Йыуасалы ауылынан 22 кеше күсерелгән. Ҡунаҡбайҙар — Бөрйән улусының айырым участкаһы керҙәштәре.
1842 йылда 212 кешенең һәр ҡайһыһына 4,5-шәр бот яҙғы иген сәселгән.
Оло Крутая (йылға)
Оло Крутая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йөрәккүл
Йөрәккүл (Зюра́ткуль, Зюрат-Куль) — Рәсәй Силәбе өлкәһенең Һатҡы районындағы ) һыуһаҡлағыс (элгәре күл).
Географияһы
Һыуһаҡлағыс Силәбе өлкәһенең Һатҡы районында, шул уҡ исемдәге Милли парк биләмәһендә урынлашҡан. Һыу көҙгөһө майҙаны — 13,2 км². Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 178 км².
Йөрәккүл биш бейек тау һәм һырт — Үреңге, Ныҡыш (Лукаш), Нурғош, Мәскәй (Москаль) һәм Йөрәккүл менән уратып алынған.
Тасуирламаһы
Башҡа тау күлдәренән айырмалы рәүештә, Йөрәккүлдең һыуы бик үтәҙек түгел. Ул сәй төҫөндәрәк, был күлгә ағып төшкән шишмәләрҙең һаҙлыҡтарҙан баш алыуы менән бәйле.
Һыуһаҡлағысты ҡара ылыҫлы урмандар ҡаплаған тау һырттары уратып алған. Көньяҡ-көнбайыштараҡ Нурғош һырты урынлашҡан — ул Силәбе өлкәһенең иң бейек һырты. Һыуһаҡлағысты туйындырған төп ҡушылдыҡ — Оло Ҡыл йылғаһы. Күлгә "Ҡыл" атамаһы менән бер нисә сығанаҡ ҡоя: мәҫәлән, Кесе Ҡыл, Ҡара Ҡыл. Һыуһаҡлағыстан Оло Һатҡы йылғаһы ағып сыға. Һатҡы йылғаһы башынан һәм быуанан (плотина) йыраҡ түгел ҙур булмаған Йөрәккүл ҡасабаһы урынлашҡан. Бынан Һатҡы ҡалаһына автобус йөрөй.
Күл ылыҫлы урманлы матур тау һырттары менән уратып алынған. Белгестәр күл тирәһен Силәбе өлкәһе территорияһында экологик яҡтан иң таҙа тип иҫәпләй.
Иҫтәлекле урындары
Күл эргәһендә гигантский геоглиф табылған. Шулай уҡ кварциттан яһалған яҡынса ҡырҡлап таш эш ҡоралдары табылған. Ташты юныу техникаһы буйынса таш ҡоралдарҙы неолит һәм энеолит осоро менән билдәләргә була (беҙҙең эраға тиклемге VI−III мең йыллыҡ). Тикшеренеүселәр шулай ҙа баҡыр-таш быуат осорона ауыша (беҙҙең эраға тиклемге IV−III мең йыллыҡ).
2012 гйылдың ҡышына тиклем Йөрәккүл ярында йәнә бер ҡыҙыҡлы урын — Китова пристане була, уны хатта «Урал Диснейленды» тип атап йөрөткән булғандар. Әммә 2012 йылдың көҙөндә суд уны алып ташлау тураһында ҡарар сығарған.
Этимологияһы
Башҡорт телендәге «йөрәк» һәм «күл» һүҙҙәренән яһалған.
Рәсәй энциклопедист ғалимы Петер Паллас былай тип яҙған булған: "«В углу меж ими находится посредственная гора Сатка-Тау, которая кажется есть отделенная часть большой и пространной вверх по Большой Сатке к югу лежащей горы Юрак-Тау… Юрак-Тау значит сердце-гора, и, кажется, она получила своё название по причине возвысившейся тупой верхушки, которая совсем гола и камениста. На сей горе лежит достопамятное озеро Юрак-Куль, в которое многие впадают ручьи и из которого проистекает Большая Сатка»."
Ваҡыт уҙыу менән Юрак-Куль Зюрак-Куль тип яҙыла башлаған, унан инде Зюраткуль рәүешенә ингән
Рорбах (Заальфельд)
Рорбах (Заальфельд) (Rohrbach (bei Saalfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 195 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 405 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7429 һәм автомобиль коды — SLF.
Топко (Тараба ҡушылдығы)
Топко — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тараба йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Туймазы (Лена йылғаһы үҙәне)
Туймазы (саха. Туймаада) — Лена йылғаһының һул яры буйлап урта ағымдағы үҙәндә Яҡутск ҡалаһы урынлашҡан, шулай уҡ Жатай, Хатассы, Табага, Кангалассы, Тулагино, Кильдямцы, Сырдах һәм башҡа тораҡ пункттары бар.
Географияһы
Туймазы — халыҡ һаны буйынса Ленаның урта ағымындағы өс төп үҙәндең (шулай уҡ Эркеен һәм Энсиели) иң ҙуры. Майҙаны — 700 км². Халҡы — 343,8 мең кеше (2019), йәғни бөтә Яҡутстан халҡының өстән бер өлөшөн тәшкил итә.
Үҙән территорияһында күлдәр, һәм Лена йылғаһының ҡылылары, ҡушылдыҡтары күп. Туймазының көнбайыш өлөшөндә Чор-Муран тауы урынлашҡан.
Климаты киҫкен континенталь. Ғинуар айында уртаса температура −39,6 °C, июлдә +19,0 °C. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ нормаһы — яҡынса 240 миллиметр.
Тарихы
Фольклор легендалары буйынса, был үҙәндә яҡуттарҙың ата-бабалары Омогой Бай һәм Эллэй Боотур килеп төпләнгән.
Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы Яҡутстанда йәшәгән башҡорттарға сәйәхәте ваҡытында Башҡортостанға бәйле мәғлүмәттәргә юлыға
Яҡутстанда Туймазы халыҡ-ара олимпиадаһы үтә.
Шулай уҡ Яҡутскиҙа урындағы «Туймаада» гәзите нәшер ителә.
Алдар (Әлшәй районы)
Алдар (Алдарово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 105 кеше. Почта индексы — 452131, ОКАТО коды — 80202849003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 99 %) тәшкил итә(40 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Алдар ауылы — Илекәй-Мең улусы аҫабалары торамаһаһы. 1746 йылда Илекәй һәм Меркет-Мең улустарынан башҡорттар Алдар Үлтәков, Ангар Зыянов иптәштәре менән татарҙарҙы Ҡунаҡҡол ауылына ҡабул итеүҙә ҡатнаша. Был килешеү 1758 йылда Өфө губерна канцелярияһы указы менән раҫлана. Алдар Үлтәков исеме икенсе осраҡта 1743 йылда телгә алына. 1729 йыл сығанаҡтарында Мең улусы башҡорто Алдар Мәмбәтов бар. Шуларҙың беренсеһе — Алдар Үлтәков — шул исемдәге тораҡ пунктына нигеҙ һалыусы. Улы Балтай.
1795 йылда Алдарҙа 20 ир-ат һәм 40 ҡатын-ҡыҙ менән 9 ихата була. Был уның күптән түгел генә барлыҡҡа килеүенә дәлил. 1816 йылда — 68, 1834 йылда — 78, 1850 йылда — 88, 1859 йылда — 130, 1870 йылда — 132, 1917 йылда — 386, 1920 йылда — 348 башҡорт була. 1917 йылда 3 йортта 8 типтәр була. Алдарҙа (разъезд) 1917 йылда 36 урыҫ һәм 5 татар теркәлгән.
1843 йылда 78 башҡортта 28 бот яҙғы иген сәселә, 1917 йылда 69 йортҡа 336 дисәтинә һөрөнтө ер тура килә.
Сахалинская
Сахалинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабаскова ҡылымығының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Албаҫты
Албаҫты — башҡорт мифологияһында яуыз иблис.
Хөрәфәти хикәйәләр персонажы. Туҙған оҙон һары сәсле, имсәге тубығына тиклем һалынып төшкән ҡатын‑ҡыҙ, һирәк осраҡта оҙон һаҡаллы ир ҡиәфәтендә һүрәтләнә. Хөрәфәттәргә ярашлы, албаҫты — бәлә-ҡаза һөҙөмтәһендә үлгән йәки ерләү йолаларын үтәмәйенсә ерләнгән кешенең аҙашып йөрөгән йәне. Ул кешеләрҙе аҙҙыра, яфалай, йоҡоһонан яҙҙыра (йоҡлағанда кешенең тыны ҡыҫылһа, уны албаҫты баҫа, тиҙәр), тип иҫәпләнгән.
Тылсымлы китап, тараҡ, тәңкә албаҫтыға хас билдәләр булып тора. Хөрәфәттәргә ярашлы, уның тарағын ҡулға төшөрөп, кеше уны үҙенә хеҙмәт итергә мәжбүр итә ала.
Филология фәндәре докторы Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы фаразлауынса, «албаҫты» һүҙе "алып баҫты"нан килеп сыҡҡан.
Убыр менән шүрәле албаҫтыға хас сифаттарға эйә. Күп кенә халыҡтарҙың мифологияһында осрай.
Комсомолдар һәйкәле (Гомель)
Комсомолдар һәйкәле — Белоруссияла Гомель өлкәһенең Гомель ҡалаһындағы һәйкәл.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Комсомолдар һәйкәленең бер нисә исеме бар: һәләк булған комсомолдарға һәйкәл, комсомол-подпольщиктар һәйкәле , герой-комсомолдар монументы (һәйкәле).
Комсомолдар һәйкәле 1964 йылда Карпович һәм Жарковский урамдары киҫелешендәге скверҙа  комсомолдарҙың аҡсаһына ҡуйыла. Һәйкәл Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец илбаҫарҙары менән көрәштә һәләк булған герой-комсомолдарға, яугирҙәргә һәм партизандарға арналған. Иң тәүҙә 25 метр бейеклектәге һигеҙ ҡырлы һоро обелиск ҡуйыла. Ул ҡыҙыл граниттан тура мөйөшлө һикәлтәле цоколдә тора, уға барыу юлы декоратив газон менән биҙәлгән була .. Был һәйкәлдә (цоколдә) текст алтын менән уйып яҙылған: «Һеҙҙең бөйөк батырлығығыҙ үлемһеҙ. 1941-1945 йылдарҙа Тыуған илебеҙ азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә һәләк булған геройҙарға». Проект авторы: архитектор — Ю. Лысов, скульпторы — В. Летун.
1975 йылда һәйкәлдең фасад ҡыры эргәһендә ҡыҙ-комсомолка скульптураһы ҡуйыла с вымпелом в раскинутых над головой руках. Скульптура бронзанан ҡойолған, бейеклеге 2 метр. Леонид Васильевич Баранов — Гомель өлкәһе профсоюздар берекмәһе рәйесе журналистар менән брифинг ваҡытында былай тип әйтә: Өлкә һәм ҡала башҡарма комитеттары менән берлектә 11-се урта мәктәп эргәһендә обелиск төҙөргә ҡарар ителде. Был һәйкәл комсомол хәрәкәтенең Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуын, йәштәрҙең ҡаршылыҡ хәрәкәтенең әһәмиәтен символлаштыра. Һәйкәл яңынан тергеҙеүҙе һәм яңыртыуҙы талап итә. Бөтә эштәрҙе 9 Майға тамамларға планлаштырыла. 2015 йылдың мартында һәйкәл реставрациялана, монумент һәм уның тирә-яҡ территорияһы төҙөкләндерелә. Һәйкәлдә заманса яҡтыртыу барлыҡҡа килә.
Яңыртылған комсомолдар һәйкәле 2015 йылдың 8 майында, Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына асыла
Гәрәев Дабир Батыр улы
Гәрәев Дабир Батыр улы (10 декабрь 1934 йыл — 13 февраль 2006 йыл) — ғалим-агроном. 1980—2000 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1999 йылға тиклем — бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1967). Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).
Биографияһы
Дабир Батыр улы Гәрәев 1934 йылдың 10 декабрендә Башҡортостан АССР-ы Туймазы районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Алпай ауылында тыуған.
1959 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1960 йылдан Әбйәлил районында Әбйәлил дәүләт сорт һынау участкаһы мөдире вазифаһын башҡара.
1966 йылдан Башҡорт АССР‑ының Ауыл хужалығы культураларының сортын һынау буйынса дәүләт комиссияһы инспекцияһы начальнигы вазифаһын үтәй.
2006 йылдың 13 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була, туған яғында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге сорттарҙы өйрәнеүгә, орлоҡсолоҡҡа һәм яҙғы бойҙайҙы, ужым арышын, һолоно һәм һыра ҡайнатыуҙа ҡулланыла торған арпаны Башҡортостан Республикаһы шарттарында үҫтереүҙең орлоҡсолоҡ технологияларын өйрәнеүгә арналған. Дабир Гәрәев иген культураларының сорттарын Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы зоналарында урынлаштырыуҙың оптималь структураһын эшләй. 100-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.
Иҫке Бүздәк
Иҫке Бүздәк (Старый Буздяк) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 484 кеше. Почта индексы — 452710, ОКАТО коды — 80217807001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лиса (йылға)
Лиса  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/121/3 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арынцасс (Чека ҡушылдығы)
Арынцасс  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының һул ярына тамағынан 246 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Овраг Пеницкий
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Һуңыкүл
Кесе Һуңыкүл (бәлки, Кесе Һунакүл, Малый Сунукуль) — Силәбе өлкәһендә, Сыбаркүл районында, Сыбаркүл ҡаланан төньяҡтараҡ урынлашҡан күл.
Географияһы
Кесе Һуңыкүл эргәһендә Оло Һуңыкүл, Кесе һәм Оло Киҫегәс һәм Оло Тәрәнкүл күлдәре урынлашҡан. Һыу ятҡылығының көньяғында урынлашҡан ҡылымыҡ аша Ҙур Һуңыкүл күле менән тоташа. Йәй көнө был ҡылымыҡ кибә, ә ҡышын туңа. Шулай итеп, Кесе Һуңыкүлдең Оло Һуңыкүл менән бәйләнеше миҙгелдәр араһындағы ғына булып ала.
Эргәлә генә тиерлек Непряхино ауылы ята. Илмән ҡурсаулығы менән сиктәш булып тора.
Кесе Һуңыкүл Силәбенән - 90 саҡрым, Екатеринбургтан 260 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кесе Һуңыкүл күл көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан ял базалары һәм балалар лагерҙары менән уратып алынған. Төньяҡтан күлгә ҡарағай урманы терәлеп тора. Был яр туристарҙың бик ныҡ яратҡан урыны. Йыл һайын йәй көнө бында палаткалар ҡаласығы үҫеп сыға. "Энергетик" ял базаһының көнсығышғышында ла палатка ҡаласығы барлыҡҡа килә.
Күл төбө тектоник юл менән барлыҡҡа килгән. Көньяҡ Уралдың көнсығыш һырттарын һәм Урал аръяғы райондарының бөтә убалы тигеҙлеген бүлгән араның сүгеүе, аҫҡа иңкәйеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Кесе Һөйкөкүл - ландшафтарҙың тау итәгенән тигеҙ урман-дала далаларына күсеү зонаһында, ылыҫлы һәм ҡайынлы урмандар сигендә урынлашҡан.
Һүрәтләмә
Күлдең һыу көҙгөһөнөң майҙаны:1,1 км2,
һыу массаһының күләме:4,5 миллион м3 самаһы,
иң юғары тәрәнлек төньяҡ яр буйында - 9,8 метр, уртаса - 4,1 метр.
Иң ҙур оҙонлоғо: 1.5 км етә.
Һыуҙың асыҡлығы:380 сантиметр.
Күлде тулыландырыусы сығанаҡтар юҡ. Һыуы епшек ҡар, шулай уҡ грунт һыуҙары иҫәбенә тулылана. Төбө ләмле.Әммә һаҙланыу күренеше көслө түгел
Көньяҡ-көнбайыштан һыу ятҡылығына ярымутрау инеп тора.Шул Кесе Һуңыкүлгә түңкәрелгән «Г» хәрефе формаһын бирә. Илмән төркөмөнә ингән күлдәр араһында Кесе Һуңыкүл һыу өҫтөнөң юғары булыуы менән айырылып тора.Диңгеҙ кимәленән 332,9 метр бейеклектә урынлашҡан һәм Түргеяҡ күле кимәленән 13 метрға юғарыраҡ.
Күлдең төбө тигеҙһеҙ. Яр буйында тәрәнлектең кинәт артыуы күҙәтелә.
Яр буйы линияһы бер аҙ телгеләнгән. Тау тоҡомдары сыҡҡан күлгә сыҡҡан ерҙәрҙә ярҙар ҡырҡҡысланған һәм текә. Күл тулыһынса урман эсендә урынлашҡан. Яр буйын көнсығыштан ҡайын урманы, төньяҡ һәм көнбайыштан ҡарағай урманы уратып алған. Ағастар һыу өҫтөнә эйелеп ултыра.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Күл төбө тигеҙ һәм ләмле. Бында ҡорман, сабаҡ, табан балык, ҡарабалыҡ, алабуға, шыртбалыҡ, суртан һәм карп тереклек итә. 2007 йылда бында өҫтәп рипус һәм шамбы ебәрелә.
Оло Мадаха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Линда Бак
Линда Бак (Linda B. Buck; 29 ғинуар 1947 йыл, Сиэтл, Вашингтон) — Америка биологы, «еҫ һиҙеү рецепторҙарын һәм еҫ һиҙеү ағзалары системаһының ойошторолоуын» тикшергән өсөн физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты (2004). Линда Бак лабораторияһы эшләгән ысул ярҙамында асыҡланыуынса, һиҙеү системаһы еҫтәрҙе кодлауҙың ҡатнаш һыҙмаһын файҙалана. Вашингтон университетын тамамлай һәм 2003 йылдан шунда уҡ уҡыта. 2006 йылда биолог Roger Brent'ҡа кейәүгә сыға.
АҠШ-тың Милли фән академияһы (2003) һәм National Academy of Medicine (2006) ағзаһы. Америка сәнғәт һәм фән академияһы (2008) һәм Америка фән үҫешенә булышлыҡ итеү ассоциацияһы ағзаһы. Гарвард университетының почётлы докторы (2015). Лондон Король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы (2015).
Рорберг (Айхсфельд)
Рорберг (Айхсфельд) (Rohrberg (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 240 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 315 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Ҡайраҡлы
Ҡайраҡлы — топоним.
Ҡотлоюл (Көйөргәҙе районы)
Ҡотлоюл (Кутлуюлово; икенсе атамаһы Йыуасалы) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 293 кеше. Почта индексы — 453355, ОКАТО коды — 80239865003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1834 йылдағы VIII ревизия буйынса Ҡотлоюл ауылы (1795, 1811, 1816 йылдарҙағы рәүиз ҡағыҙҙарында ла) юҡ. Әммә дүрт йылдан һуң хәрби топографтар 2-се Ҡансыра (Ҡотлоюл) ауылы аша үтәләр, халыҡ (52 ир-ат һәм 43 ҡатын-ҡыҙ) һәм мал һанын (266 ат, эре мөгөҙлө мал — 108, һарыҡ — 50, кәзә — 29 баш) теркәйҙәр. Тимәк, ул ошо йылдар араһында барлыҡҡа килгән. Унда йәшәүселәрҙең кем булыуын әйтеүе ҡыйын. Әммә шуныһы асыҡ: 1840 йылда Быҙаулыҡ районында урынлашҡан һәм 9-сы кантондың 40-сы йортона ингән Йыуасалы ауылы Ҡондоҙло Тамаҡ, Ҡыҙыл мәсет, Һеңрән улусының Ишмырҙа ауылдары менән бергә юҡҡа сығарылған, Ә унда йәшәүселәр Смаҡ, Назар, Бүләкәй-Абыҙ (Ерекле), Мәҡсүт, Аллабирҙе, Ҡунаҡбай, Бикҡужа, Этҡабыл (Бабалар) һәм Ҡотлоюл (22 кеше) ауылдарына күсерелгән. Ауыл икенсе исемгә — Йыуасалыға эйә. Уның икенсе исеме Быҙаулыҡ өйәҙенән 22 күскенсенең сыҡҡан еренән киләлер, күрәһең.
1920 йылда Ҡотлоюл ауылында 236 кеше йәшәгән 32 йорт була. Стәрлетамаҡ кантонының Мораптал улусы составына ингән. Яңы Мораптал ауылынан ул 23 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Чарльз Сэйп йорто
Чарльз Сэйп йорто (ингл. Seip House ) — Чилликоти ҡалаһының көнбайыш өлөшөндәге тарихи бина,  Огайо штаты, АҠШ. 1895—1898 йылдарҙа төҙөлгән
Тарихы
Чарльз Сэйп Германияла 1810 йылдар аҙағында тыуған. Ул итсе булған, Атлантиканы киҫеп үткәс, Чилликоти ҡалаһында урынлашҡан. 1845 йылда Ҡушма Штаттарҙа йәшәй. Тиҙҙән ул Аллен-авенюла үҙенең ит кибетен аса, өйләнә, бай сауҙагәр булып китә. Бизнесы үҫә башлағас, Сэйп үҙенең биләмәләрен арттыра һәм бизнесын алып барыу өсөн Чилликоти тирә-яғынан фермалар һатып ала башлай.
1890 йылдарҙа Сэйп Джондың улы атаһын ҙур йорт төҙөүгә күндерә. Йортто төҙөүгә дүрт йыл ваҡыт китә, ул   1898 йылда башлана һәм  1895 йылда тамамлана. Ике ҡатлы бина Джон Кук проекты буйынса ҡомташ  фундаментта кирбестән  төҙөлә, йорттоң сатырлы ҡыйығы черепица менән ябыла.
1902 йылда Сэйп үҙенең вафат булыуы мәленә Росс округында иң табышлы малсылыҡ комплексына эйә була. Ошонан һуң йорт төрлө  хужаларҙың  милке була. 1955 йылда Огайоның Тәбиғәт ресурстары департаменты йортто һатып ала һәм үҙенең төбәк штаб-фатиры өсөн офис итеп үҙгәртә Бина тарихи ҡомартҡы   булараҡ 1981 йылда тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Овраг Сухая Терешка
Сухая Терешка йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Терешка йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Серчипега
Серчипега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь-Ега йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кеше биологияһы
Ҡайһы бер ғалимдар кеше биологияһы йөкмәткеһенә антропология өлкәһенә ҡараған бөтә һорауҙарҙы ла тиерлек индерә.
Ысынбарлыҡта был термин аҫтында антропологияның кеше организмындағы физиологик, генетик һәм биохимик процестарға бәйле бүлеге күҙ уңында тотола.
Кеше биологияһы әлеге ваҡытта биология фәне арсеналында булған бөтә ысулдарҙы, ҡаҙаныштарҙы, фәнни факттарҙы һәм асыштарҙы, биотехник ҡоролмаларҙы файҙаланып эш итә.
Ҡазан (аэропорт)
Ғабдулла Туҡай исемендәге Ҡазан Аэопорты (Габдулла Тукай исемендәге Казан Аэропорты; ИАТА: KZN, ИКАО: UWKD) — Ҡазан ҡалаһында федераль әһәмиәтендәге халыҡ-ара аэропорт, Волга буйында пассажирҙар ағымы буйынса иң ҙуры. Көньяҡ-көнсығышҡа 26 км алыҫлыҡта Татарстандың Лаиш районы биләмәһендәге Столбище ауылы янында урынлашҡан.
Кеше биологияһы
Кеше организмының төҙөлөшөндәге, үҫешендәге үҙенсәлектәрҙе өйрәнә.Өйрәнеү обьектына ҡандағы гемоглобин, ҡан төркөмдәре, игеҙәктәр тәбиғәте инеп китә.
Ҡазан (аэропорт)
Рәсәй, яҡын сит илдәр, шулай уҡ Төркиә, Финляндия, БҒӘ, Таиланд, Греция, Испания һәм башҡа илдәргә рейстарҙы хеҙмәтләндерә. 2019 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорттың пассажирҙар ағымы 3 470 742 кеше тәшкил иткән, был уны Рәсәйҙең 11-се иң тығыҙ аэропорттарына индерә.
Кеше биологияһы
Шулай уҡ, кеше төҙөлөшө менән уның физиологик, химик үҙенсәлектәре, тән төҙөлөшө менән сир төрҙәре араһындағы бәйләнеш өйрәнелә.
Ҡазан (аэропорт)
2017 йылда аэропорт 4-се тапҡыр "Skytrax" абруйлы консалтинг компанияһы версияһы буйынса "Рәсәйҙең һәм БДБ-тың иң яҡшы төбәк аэропорты" тип танылды.
Кеше биологияһы
Ҡәҙимге билдәләрҙең нәҫел буйынса күсеүе, популяция генетикаһы, расалар эсендә изоляция һәм метисация күренештәре кеше биологияһының иғтибар үҙәген биләй.
Туҡланыуҙың, климаттың, тупраҡ һәм һыу составының кеше морфологияһына йоғонтоһо, кешенең төрлө мөхит шарттарына яраҡлашыу һәләтен өйрәнеү ҙә бик мөһим проблемаларҙан һанала.
Ҡазан (аэропорт)
Аэропорт Ҡазан авиапредприятиеһы авиакомпанияһы өсөн база, шулай уҡ ЮВТ Аэро авиакомпаниялары өсөн база үҙәктәренең береһе булып тора. Бынан алда ул Татарстан авиакомпанияһы өсөн төп базаһы, шулай уҡ элекке Ак Барс Аэро авиакомпанияһы базаларының береһе булған.
Кеше биологияһы
Кеше биологияһы медицина фәненең теоретик нигеҙе булып тора.
Кешенең иң беренсе ихтыяжы — ғүмерен һәм һаулығын һаҡлап ҡалыу. Ауырымау, физик яҡтан ғәрип булмау — кеше бәхетенең, шәхестең төрлө яҡлап үҫешенең, тулы тормош менән йәшәүҙең иң кәрәкле шарты ул.
Бер үк ваҡытта кешеләрҙең һаулығы — ул халыҡ байлығы, йәмғиәт үҫешенең иң мөһим шарты. Һау кеше уҡый, эшләй, армияла хеҙмәт итә, спорт менән шөғөлләнә ала.
Күп кешеләр организм физик һәм психик сәләмәтлектең ниндәй ҙур резервтарына эйә булғанын, күп йылдар буйы актив һәм бәхетле йәшәү өсөн, был резервтарҙы нисек һаҡларға, үҫтерергә һәм файҙаланырға икәнен белмәйҙәр.
Һаулығыңды һаҡлау өсөн, үҙ организмыңды, унда барған процестарҙы, ауырыуҙарҙы булдырмау шарттарын өйрәнергә кәрәк. Быларҙы белергә анатомия, физиология һәм гигиена фәндәре ярҙам итә.
Анатомия — организмдың һәм уның ағзаларының төҙөлөшө менән формаһын өйрәнеүсе фән.
Физиология — бер бөтөн организмдың, уның айырым ағзаларының һәм уларҙың системаларының тереклек функцияларын өйрәнеүсе фән.
Кеше организмының төҙөлөшөн һәм функцияларын өйрәнеп, был фәндәр, бер-береһенә ныҡ таянып, ауырыуҙарҙы булдырмау һәм уларҙы дауалау эшендә яңынан-яңы уңыштарға өлгәшәләр.
һәр кеше үҙ организмының төҙөлөшө һәм функциялары менән таныш булырға тейеш. Беҙҙең һәр ҡайһыбыҙҙың сәләмәтлеге байтаҡ дәрәжәлә гигиена ҡағиҙәләрен аңлы рәүештә үтәүгә бәйләнгән.
Шәхес һәм йәмәғәт гигиенаһының фәнгә нигеҙләнгән ҡағиҙәләрен белеү ҙур әһәмиәткә эйә. Гигиена ҡағиҙәләрен практикала ҡулланып, һәр кем үҙ организмын нығыта, уны сыныҡтыра, төрлө ауырыу ҙарҙан һаҡлай ала. Был иһә төрлө хеҙмәткә һәләтле, сәләмәт һәм физик яҡтан ныҡ кеше булырға ярҙам итә.
Чума, холера, ҡара сәсәк кеүек йоғошло ауырыуҙар эпидемиялары күп быуаттар буйына тотҡарһыҙ киң таралып килде. Күп ауыл дарҙың, ҡала ларҙың һәм хатта тотош илдәрҙең барлыҡ халҡын һәләк итте.
Хәҙер медицина эпидемияларҙы булдырмауҙың көслө тәьҫир итеүсе сараларын таба. Бында уға микробиология һәм вирусология фәндәре ярҙамға килә. Уларҙың ҡаҙаныштары күп кенә йоғошло ауырыуҙарҙы тыуҙырыусы, ябай күҙ менән күреп булмаған микробтарҙы табырға мөмкинлек бирҙе.
Кешеләрҙең мәйетен ярып ҡарау анатомдарға кеше тәненең һәм уның ағзаларының төҙөлөшөн ентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирҙе.
Кешенең тән төҙөлөшөн умыртҡалы хайуандарҙың тән төҙөлөшө менән сағыштырып, ғалимдәр улар араһында ҙур оҡшашлыҡ булыуын күрҙеләр. Был иһә физиологтарға, кеше ағзаларының функцияларын аныҡлаусы тәжрибәләр үткәреү өсөн, хайуандарҙы файҙаланырға мөмкинлек бирҙе.
Ҡайһы бер физиологик күҙәтеүҙәрҙе кешеләрҙең организмендә лә алып барып була. Мәҫәлән, ғалимдәр хайуандарҙың һәм кешенең ҡайһы бер ағзаларында биотоктар тип аталыусы бик көсһөҙ электр токтарының өҙлөкһөҙ рәүештә барлыҡҡа килеп тороуын белделәр.
Был токтар ағзаларҙың торошона ҡарап үҙгәрәләр: уларҙың сағыштырма тынлыҡ хәлендәге характере ағзалар эшләгән ваҡыттағы характеренән айырылып тора.