cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тугаскинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нуклеотидтар
Нуклеотидтар (нуклеозидфосфат) — нуклеозидтарҙың фосфорлы эфирҙары. Ирекле нуклеотидтар, атап әйткәндә АТФ, цАМФ, АДФ, күҙәнәк эсендәге энергетик һәм мәғлүмәт процестарында мөһим роль уйнай. Шулай уҡ, нуклеин кислоталарының һәм күп коферменттарҙың состав өлөшө булып тора.
Төҙөлөшө
Нуклеотидтар нуклеозидтар менән фосфор кислотаһының ҡатмарлы эфирҙары. Нуклеозидтарҙең составында гетероциклик фрагмент бар (ул шәкәр ҡалдығының С-1 атомы менән азот атомы аша бәйләнгән).
Тәбиғәттә иң таралған нуклеотидтар — пурин йәки пиримидиндарҙың һәм пентозалар— D- рибоза- йәки D- 2-дезоксирибозаның β-N-глюкозидтары.
Составында ниндәй пентоза булыуына ҡарап, рибонуклеотидтарҙы (РНК-ың мономерҙары) һәм дезоксирибонуклеотидтарҙы (ДНК мономерҙары) айырып йөрөтәләр.
Нуклеотидтарҙа фосфат ҡалдығы рибонуклеозидтарҙың 2'-, 3'- йәки 5'-гидроксил төркөмдәре менән ҡатмарлы эфир бәйләнеше булдыра. Дезоксинуклеозидтар осрағында бәйләнеш 3'- йәки 5'-гидроксил төркөмө аша булдырыла.
Күпселек нуклеотидтар ортофосфор кислотаһының моноэфиры. Әммә нуклеотидтар диэфир ҙа барлыҡҡа килтерәләр. Улар ике гидроксил ҡалдыҡ аша этерификация үтә.
Мәҫәлән, циклик нуклеотидтар — циклоаденин- һәм циклогуанин монофосфат (цАМФ һәм цГМФ).
Нуклеотидтар — ортофосфор кислотаһының эфирҙары (монофосфаттар) менән бер рәттән, тәбиғәттә пирофосфор кислотаһының моно- һәм — диэфирҙары (мәҫәлән, дифосфат — аденозиндифосфат) һәм триполифосфор кислотаһының моноэфиры (мәҫәлән, трифосфат — аденозинтрифосфат).
Номенклатура
Молекула ике нуклеотидтан торһа, динуклеотид, өсәүҙән — тринуклеотид, аҙ һанлыһы — олигонуклеотид, күп булһа — полинуклеотид тип атала, йәки нуклеин кислотаһы.
Нуклеотидтарҙың атамалары 3- йәки 4 хәрефтән торған аббревиатура
Әгәр аббревиатура «д» (ингл. d) тигән бәләкәй хәреф менән башланһа, тимәк, был дезоксирибонуклеотид; «д» хәрефенең булмауы рибонуклеотид тигәнде аңлата.
Әгәр аббревиатура бәләкәй «ц» (ингл. c) хәрефе менән башланһа, нуклеотидтың циклик формаһы тураһында һүҙ бара (мәҫәлән, цАМФ).
Аббревиатураның беренсе хәрефе конкрет азотлы нигеҙҙе йәки мөмкин булған башҡа нигеҙ төркөмдәрен күрһәтә. Икенсе хәреф фосфор кислотаһы ҡалдыҡтарының һанын күрһәтә (М. — моно-, Д — ди-, Т — өс).
Ә өсөнсө хәреф — хәрефе һәр ваҡыт Ф («-фосфат»; PP).
Нуклеин өсөн кодтары нигеҙендә латин һәм рус телдәрендә: ДНК (ген, сайты, хромосома) участкаһының йәки бөтө геномдың оҙонлоғон нуклеотидтарҙың пары (пн), йәки нигеҙҙәрҙең пары (base pairs base pairs, ҡыҫҡаса bp), менән күрһәтәләр.
Бында нуклеин кислоталарының парлашҡан комплементар нигеҙҙәрҙән торған ике сылбырлы молекула икәнлеген күҙ уңында тоталар.
Биологик әһәмиәте
1. Универсаль энергия сығанаҡтары (АТФ һәм уның аналогтары).
2. Ланцизи һәм актив булһа,күҙәнәктә мономерҙарҙы әүҙемләтереүсе һәм күсереүсе булып торалар (УДФ-глюкоза)
3. Коферменттар (ФАД, ФМН, ӨҪТӨНДӘ+, НАДФ+) ролендә сығыш яһайҙар.
4. Циклик мононуклеотидтар гормондар һәм башҡа сигналдарҙың (цАМФ, цГМФ) эшмәкәрлегендә икенсел аралашсы булып тора.
5. Ферменттарҙың әүҙемлеге яйға һалыусы аллостерик көйләгестәр.
6. Нуклеин кислоталары составында мономер булып торалар. Үҙ-ара 3'-5'-фосфодиэфирный бәйләнеш менән тоташалар.
Зотов Виктор Никифорович
Зотов Виктор Никифорович (25 май 1925 йыл — 16 июль 1996 йыл) — педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975).
Биографияһы
Виктор Никифорович Зотов 1925 йылдың 25 майында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы) Баҡалы ауылында тыуған.
1945 йылдың сентябрендә гвардия өлкән сержанты В. Н. Зотов Мәскәүҙә хәрби-сәйәси училищеға уҡырға инә. Уны бөтөрөп сыҡҡас, рота командирының сәйәси эш буйынса урынбаҫары булып хеҙмәт итә.
1956 йылда Виктор Никифорович Баҡалыға ҡайтып, Октябрьский ҡала халыҡ мәғарифы мөдиренең саҡырыуы буйынса, 8-се урта мәктәп директоры булып урынлаша. Бында ул оҫтахана төҙөүгә, тәжрибә баҡсаһы булдырыуға һәм башҡа файҙалы эштәр ойоштороуға ҙур иғтибар бирә.
Артабан тәжрибәле педагог һәм етәксе В. Н. Зотов 6-сы урта мәктәпкә директор итеп күсерелә. Был мәктәп тә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уҡытыу-тәрбиә эшендә матур уңыштарға ирешә. Шунан ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге Виктор Никифоровичты йәнә бер мәктәпкә директор итеп ҡуйырға уйлай, ләкин шул саҡта яугир педагогтың яҙмышына республика Халыҡ мәғарифы министрлығы килеп ҡушыла. Тәжрибәле һәм һәләтле педагог Өфө эргәһендәге Некрасовка ауылы һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. Яңы директор көн тип тормой, төн тип тормай, ал-ял белмәйенсә эшләй, мәктәптең уҡытыутәрбиә эшенә яңы һулыш бирә.
1980—1986 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 43-сө һәм 46-сы урта мәктәптәре директоры булып эшләй. Ул уҡытыусылар коллективының тынғыһыҙ етәксеһе, уны ижади эштәргә рухландырыусы, файҙалы эштәргә башланғыс биреүсе булып таныла.
Уҡытыу-тәрбиә эшендә һәм мәктәп коллективтарына етәкселек итеүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн Виктор Никифорович Зотов 1976 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», 1975 йылда «Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була.
Виктор Никифорович Зотов — Дан ордендарының тулы кавалеры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм хәрби миҙалдар эйәһе, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, миҙалдар һәм Маҡтау грамоталары алған педагог.
Интава
Интава — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сик йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биямбаре
Биямбаре (Bijambare) — Босния һәм Герцеговинаның мәмерйәләре менән дан тотҡан таулы районы. Илияш общинаһының төньяҡ-көнсығышында Нишичи һәм Криваевичи ауылдары араһында урынлашҡан. Уға Сараево — Олово автомагистрале буйлап барырға мөмкин, унан һуң асфальт юл менән тауҙарға һәм Биямбаре мәмерйәләренә барырға була. Мәмерйәләрҙең күбеһенә инеү рәхсәт ителгән.
Биямбаре — айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы (майҙаны 370,3 гектар). Инфраструктураһы үҙгәртеп ҡорола: юлдар төҙөкләндерелә, электр яҡтыртыу, мәғлүмәт биреүсе таҡтасығтар ҡуйыла.
Диңгеҙ кимәленән оптималь бейеклеге уртаса 950 м, ҡуйы ылыҫлы урмандар, туғайҙар, күлдәре һәм тарлауыҡтары булған ике йылға, һигеҙ мәмерйә, ҡая массивтары һәм саф һауа альпинизм, спелеология, саңғы шыуыу, бәшмәк, дарыу үләндәре йыйыу һәм походтар йәки экскурсиялар өсөн идеаль шарттар булдыра.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡырғыҙ теле
thumb|290 px|[[Ҡырғыҙ әлифбәһе]] Ҡырғыҙ теле – ҡырғыҙ халҡының милли теле, Ҡырғыҙстан Республикаһының дәүләт теле. Төрки телдәренең Үрге Алтай (үҙәк-көнсығыш) төркөмөнөң Ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай. Ҡырғыҙ телендә 5,1 млн самаһы кеше һөйләшә, күпселеге Ҡырғыҙстанда йәшәй. 1928 йылғаса ҡырғыҙ теле ғәрәп әлифбәһендә яҙылған; Ҡытайҙа йәшәгән ҡырғыҙҙар әле лә ғәрәп яҙмаһын ҡуллана. Заманса ҡырғыҙ яҙмаһы кириллица яҙмаһында нигеҙләнгән, 3 өҫтәлмә хәреф (Өө, Үү, Ңң) индерелгән.
Башҡа төрки телдәр араһында ҡырғыҙ теленең урыны
Ҡырғыҙ теле Үрге Алтай телдәре менән оҡшаш, сығышы менән көнсығыш төрки телдәрҙең бере булып тора, хакас, тува, алтай телдәренә яҡынлығы бар. Әммә Урта Азияла таралған телдәрҙең бере булараҡ, хәҙерге ҡырғыҙ теле лексик яҡтан ҡыпсаҡ телдәренә яҡын.
Тәүге яҙма сығанаҡтар
XVIII—XIX быуаттарҙа ҡырғыҙҙар Коканд ханлылығына инә, сығатай телендә яҙа.
XIX быуатының икенсе яртыһында ҡырғыҙҙар Рәсәй империяһының составына инә; Ҡырғыҙ теленә урыҫ теле йоғонто яһай башлай.
Бөгөнгө көндә ҡырғыҙ теленең нормаһы актив рәүештә төҙөлә һәм урыҫ теленең артыҡ йоғонтоһонан таҙара бара.
Яҙмаһы
Ҡырғыҙ теленең хәҙерге заман әлифбаһы —  кириллица нигеҙендә:
Һуҙынҡылар
Ҡырғыҙ телендә оҙон һуҙынҡылар ҡулланыла. Яҙмала улар икешәр хәреф менән бирелә. Оҙон һуҙынҡыны ҡыҫҡартыу ҡайһы саҡ һүҙҙең мәғәнәһен үҙгәртә : уулуу «ыулы (ағыулы)» — улуу «оло» — уулу «улы»; саат «сәғәт» — сат «һат». Ҡырғыҙ телендәге 8 һуҙынҡынан алтауһы ғына оҙон була ала — а, э, о, у, ө и ү.
Лексикаһы
Ҡырғыҙ телендә малсылыҡ теле яҡшы үҫеш алған, шулай уҡ ат спорты лексикаһы үҫешкән. 1984 йылғы ҡырғыҙ телендә ат спорты лексикаһына арналған тикшеренеүҙәр аттарҙың бары тик йәше буйынса ғына ла  ундан артыҡ билдәләмәне асыҡлаған.
Туғанлыҡ терминдары системаһы — бифуркатив-коллатераль, йәғни атай һәм әсәй яғынан туғандар бер иш аталмай: чоң ата «атай яғынан олатай», таята (тай ата) «әсәй яғынан олатай». Шулай уҡ башҡа айырмалар бар, мәҫәлән, ағай кеше өсөн һеңлеһе  — ҡарындаш, апай өсөн һеңлеһе — сиңди.
Шулай уҡ ҡатындарға иренең туғандарына исем менән өндәшеү тыйыла.
Исемдәр
Исемдәрҙә грамматик енес (род) категорияһы юҡ. Күплек һаны 12 фонетик варианты булған суффикстар ярҙамында барлыҡҡа килтерелә (-лар, -лер, -лор, -лөр, -дар, -дер, -дор, -дөр, -тар, -тер, -тор, -төр). Суффикстар сингармонизм законына ярашлы ҡулланыла, ашулай уҡ нигеҙ тамамланған өнгә лә бәйле: дос — достор «дуҫ — дуҫтар»; китеп — китептер «китап — китаптар»; гүл — гүлдөр «гөл — гөлдәр»; шаар — шаарлар «ҡала — ҡалалар».
Исем һан менән килә икән, күплек ялғауы ҡушылмай: эки күн «ике көн», беш үй «биш өй» .
Ҡырғыҙ алфавиты компьютерҙарҙа
Төп шрифттар тулыһынса кириллицанан тора. Мәҫәлән, ОС Windows-та система көйләүҙәрендә урыҫ теле урынына ҡырғыҙ телен күрһәтеп, уң баҫмаҡ ярҙамында Alt [О], [Н], [У]  баҫмаҡтарына баҫып  Өө, Ңң, Үү хәрефтәрен яҙып була. Икенсе операция системаларында проблема икенсе юлдар менән эшләнә. Мәҫәлән,Linux ОС-ында Өө, Ңң, Үүхәрефтәрен яҙыу өсөн -, +, \ тамғалары ҡулланыла.
Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы
Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы Баймаҡ районы Яковлевка ауылында урынлашҡан. thumb| Техникум бинаһы
Техникумдағы бүлектәр:
Уларҙа уҡыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу формаһында алып барыла.
Нечаева Тамара Павловна
Нечаева Тамара Павловна (17 октябрь 1922 йыл — 16 август 2003 йыл) — скульптор, керамика оҫтаһы, монументалист, рәссам. 1943 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1968) рәссамы, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1998).
Биографияһы
Тамара Павловна Нечаева Воронеж губернаһы Народная станцияһы ҡасабаһында 1922 йылдың 17 октябрендә тыуған. Ленинградтың Мәскәү районыны мәҙәниәт йортоноң художество студияһында уҡый. 1941 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
Үҙенең бөтә аңлы ғүмерен Башҡортостанға арнаған был талант эйәһен беҙ бик аҙ беләбеҙ, аҙ баһалайбыҙ. Һуғыш башланыр алдынан ғына ул үҫмер ҡыҙ булып Ленинград ҡалаһынан Өфөгә туғандарына ҡунаҡҡа килгән һәм шунан бирле Өфөлә йәшәй. Тәбиғәт бүләк иткән һәләте, әлбиттә, Ленинградта ла асылыр ине, ләкин башҡорт халҡының тормошо, йәшәү рәүеше, үҙаңы һәм мәҙәни кимәле, данлы һәм ҡанлы тарихы, бөгөнгөһө, милли байрамдары һәм ҡәҙимге көндәре бигерәк тә ныҡ тәьҫир иткән уға. Алған белемен һәм тәрбиәһен, бөтә тырышлығын һәм һәләтен йәш рәссам башҡорт халҡының тормошон сағылдырыуға арнай. Уның Салауат темаһына мөрәжәғәт итеүе лә юҡҡа түгел, ә рухи ихтыяжы. Өфөлә 2003 йылдың 16 авгусында вафат була.
Ижады
Ижади эшмәкәрлеген рәссам булараҡ башлай. «Салауаттың хәрби ҡоралдары» (1947), «Урал хазиналары» (1948) һ. б. эштәре сағыу буяуҙары менән иғтибарҙы йәлеп итә. Рәсемдәренә хас булған күләмле пластика уның скульптураларында ла урын алған. Ул республикала тәүгеләрҙән булып Салауат Юлаевҡа Өфөлә (1952, бронза; 1969 йыл һүтеп алына, 1998 йыл «Янғантау» шифаханаһы биләмәһендә ҡуйыла) һәм Эстонияның Палдиски ҡалаһында (1989, сүкелгән баҡыр, гранит); С. Т. Аксаковҡа (1959, бронза), Ш. Ә. Хоҙайбирҙинға (1981, гранит, Б. Д. Фузеев менән берлектә; икеһе лә — Өфө) һ. б. һәйкәлдәр эшләй. Психологик портрет йүнәлешенә баҫым яһап, төрлө материалдарҙан әҫәрҙәр ижад итә: М. М. Шайморатов (1952, төҫлө гипс), М. Кәрим (1961, мәрмәр), З. Ғ. Исмәғилев (1967, алюминий), [Т. П. Нечаева. «Пугачёв менән Салауат» панноһы. Шамот, эмаль. 1969. БДХМ.] Ғ. Ф. Ҡадиров (1974, керамика) һ.б. портреттары. Нәфис фарфор сәнғәтендә уникаль әҫәрҙәр серияһы авторы: «Өс таған бейеүе», «Саялыҡ» (икеһе лә — 1955), «Башҡорт һылыуҡайы» (1956) һ.б. Авторҙың төҫтәргә, формаға, ритмға һөйөүе нәфис керамика сәнғәтендә асыҡ сағыла: «Алһыу йыр» (1967), «Башҡортостан нефте» (1974) паннолары; «Бал» сервизы (1972), «Ҡурай» вазаһы (1982), «Башҡорт бейеүе» таштабағы (1984) һ.б. «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы (1995). 1943 йылдан алып күргәҙмәләрҙә, 1955 йыл — халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре — Өфө (1943, 1956, 1992, 1997). Эштәре БДХМ, Өфө художество галереяһы (һынлы сәнғәт галереялары), Бөтә Рәсәй биҙәү-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәте музейы, РФ Мәҙәниәт министрлығы музейы (икеһе лә — Мәскәү) коллекцияларында, Өфөҡала мәҙәниәт һарайында, «Искра» кинокомплексында, «Башнефть» АНК‑нда, Рәсәй һәм сит ил шәхси йыйылмаларында, музейҙарҙа һаҡлана.
Ярҙам
Ярҙам (Ярдам) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 452726, ОКАТО коды — 80217825008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Туп уйындары
Туп уйындары — туп ҡулланылған спорт һәм башҡа төр уйындар. Уларҙың күбеһендә тупты ҡаршы яҡ командала уйнаусылар туҡтата, тотоп ала алмаҫлыҡ итеп ташлау йә иһә уны кире һуғыу, башлыса ҡул һәм аяҡ йә ниндәйҙер уйын ҡоралдары ярҙамында тупты билдәле бер төрлө итеп йүнәлтеү, мәҫәлән баскетболда кәрзинкәгә ташлау, футбол һәм хоккейҙа ҡапҡаға индереү уйынсыларҙың төп маҡсаты итеп ҡуйыла.
Популяр туп уйындары
Уйындарҙың ҡағиҙәләрендә билдәләнгән төп маҡсаттарға нигеҙләнеп, туп уйындарын бер йәки бер нисә категорияға индереп ҡарарға мөмкин. Бер-береһенә оҡшаш булғандар йыш ҡына боронғо бер үк уйындан килеп сыҡҡан була. Ошондай категорияҙы түбәндәге миҫалдар аныҡ күрһәтә:
Туп шулай уҡ спорттың уйын булмаған төрҙәрендә лә, мәҫәлән, художестволы гимнастикала ҡулланыла.
Тарихы
Туплы гимнастик уйын цивилизацияға күптән аяҡ баҫҡан халыҡтарҙа ла, шулай уҡ мәҙәни донъянан ситтәрәк ҡалған ваҡ халыҡтарҙа ла ( Төньяҡ Америка индеецтары, Австралияла йәшәүселәр) осрай. Үҙәк Америкала тлачтли тип йөрөтөлгән туп уйыны таралған булған. Уның улама тигән хәҙерге заман төрөн индеецтар әле лә әүҙем уйнай.
Юлдаш (исем)
Юлдаш — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла осрай.
Этимологияһы
Юлдаш исеменең мәғәнәһе юлдаш, иптәш, дуҫ тигәнде аңлата. Юлда бергә барған кеше. Юлдаш булыу. Күсмә мәғәнәлә — Бер рух, теләкле кеше. Юлдаш табыу. Ғүмерлек юлдаш. Ышаныслы юлдаш. Тормош юлдашы тормош юлын бергә үткән, бергә йәшәгән кеше.
Билдәле шәхестәр
Юлдаш Һөйәрембәтов (? — 1742 йыл) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе. Мулла. Сығышы менән Себер даруғаһы Көҙәй улусы башҡорттарынан. Көҙәй улусы старшинаһы вазифаһын башҡара.
Юлдаш Рәхмәтуллин (1786 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Ахунбабаев Юлдаш Ахунбабай улы (Yo‘ldosh Oxunboboyevich Oxunboboyev, 1 июль 1885, Мәрғылан, Мәрғылан өйәҙе, Фирғәнә өлкәһе, Рәсәй империяһы — 28 февраль 1943 (57 йәш), Ташкент, СССР) — совет партия-дәүләт эшлмәкәре, Үзбәк ССР-ы ҮБК (1925—1938) һәм Үзбәк ССР-ы Юғары Советы президиумы (1938—1943) рәйесе.
Фамилияларҙа
Юлдашев Ҡанбулат — башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
Юлдашев Марс Тимербулат улы (1937 йыл) — табип һәм медицина ғалиме, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор.
Юлдашев Роберт Нәжип улы (1971 йыл) — ҡурайсы, Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты.
Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы (1920 йыл — 1980 йыл) — башҡорт теле белгесе, төркиәтсе.
Юлдашева Тамара Ишбулды ҡыҙы (Тамара Искәндәриә; 1958 йыл) — башҡорт шағирәһе, журналист, «Аҡбуҙат» балалар журналының баш мөхәррире.
Ауылдар
Юлдаш (Учалы районы) (Юлдашево) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл урынлашҡан.
Юлдаш (Ишембай районы) (Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Ишембай районында урынлашҡан.
Юлдаш (Фёдоровка районы) (Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Фёдоровка районында урынлашҡан.
Юлдаш (Балаҡатай районы) (Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Балаҡатай районында урынлашҡан.
Юлдаш (Ейәнсура районы) — Ейәнсура районы Этҡол ауылының икенсе атамаһы.
Юлдаш (Ауырғазы районы) (Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Ауырғазы районында урынлашҡан.
Юлдаш (Ҡариҙел районы) (Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Ҡариҙел районында урынлашҡан.
Юлдаш (Әбйәлил районы) (Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Әбйәлил районында урынлашҡан.
Юлдаш (Ҡоншаҡ районы) (Юлдашева) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
Юлдаш (Наҙы-Петровск районы) (Юлдашево) — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл.
Таарка Һилана
Һилана Та́арка (Hilana Taarka), шулай уҡ Һилана Тарка (Hilana Tarka) (Дарья Писумаа (Darja Pisumaa), Дарья Матвеева (Darja Matvejeva), Васила Таарка (Vasila Taarka) ; 22 март 1856, Хилана (Һилана) ауылы, Вырумаа — 27 декабрь 1933, Вымморски ауылы, Печора өйәҙе) — сету рун йырҙарын башҡарыусы. «Сетуҙың йырсы әсәһе» (Setu lauluema) тигән рәсми булмаған титул йөрөткән.
Биографияһы
Һилана Тарканың әсәһе Ока (Агафья Герасимова). Уны 16 йәшендә Хярма ауылы ире Матсҡа (Матвей Гаврилов) кейәүгә биргәндәр. Ғаиләләрендә дүрт бала, Һилана — иң өлкәне була. Уның тыуған төбәге Һилана (Һиланамяги, Hilanamägi). Ғаилә етеш йәшәй, әммә атаһы эскегә һалына һәм бөтә ер биләмәләрен тигеләй һата, һөҙөмтәлә Һилананың мираҫ алыусы ир туғанына бер ер бүлеме генә тороп ҡала. Һиланаға 13 йәш тулғанда, ул әсәһенә ҡул тирмән ташы (жёрнов) ярҙамында иген һуғыуҙа ярҙам итә башлай. Әсәһе эшләгәндә Һилананы йырларға өйрәтә. Ока матур йырлаған, һәм фольклорсылар унан йырҙар яҙып алғандар. Ока күп туйҙарҙа йырлаған һәм ҡыҙы Һилананы ла үҙе менән йөрөткән. Ока 34 йәшендә вафат була. Матс 60 йәшкә етә. Һилана кейәүгә сыҡмай. Күрше ауылдан бер егет ҡулын һорай, әммә уның тағы ла ике ир туғаны һәм ер бүлемдәре аҙ булғанлыҡтан, туғандары был никахҡа ҡаршы сыға. Һилана никахтан тыш биш балаға: Фёкла, Сергей, Ирина, Агафья һәм Татьянаға ғүмер бирә, балаларҙың атаһы — Василий Иванович Коосер.
1921 йылда Ян көнө (ҡояш ауышлығының иң юғары һәм иң түбән кимәле мәлдәре — йәйен 21—22 июндә, ҡышын 21—22 декабрҙә) Һилана Таарккаға Хельсинкиҙа солист сифатында Финляндия президентын байрам менән ҡотлау, шулай уҡ Фин йыр байрамында сығыш яһау хөрмәте күрһәтелә.
1920-се йылдарҙа ул бер нисә асыҡ концертта, шул иҫәптән Таллинда «Эстония» концерт залында йырлай. 1922 йылда Беренсе сту йыр байрамында Һилана Таарка бөтә Сетумаанан килгән 100 халыҡ йырсыһы оҙатыуында сәләмләү йырын башҡара.
1933 йылдың 27 декабрендә 77 йәшендә Вымморски ауылындағы бәләкәй генә йортонда ҡыҙы Татьяна (Taana, Tattö) ҡулында вафат була. 1934 йылдың 6 ғинуарында «Lääne Teataja» гәзитендә, урындағы имеш-мимештәргә нигеҙләнеп, Һилана Таарка аслыҡтан үлгән, тип яҙыла. 31 декабрҙә Обиница ауылы зыяратында ерләнә.
Ижади мираҫы
Һилана Таарканың ҙур йыр репертуарында Мико Оде һәм Мартина Иро кеүек оҙон эпик йырҙар аҙ була, әммә билдәле сету йырсылары араһында Һилана Таарка (Wasila Taarka волость яҙмаларында) беренсе булып шаяртыу һәм мыжыуҙарҙы үҙ эсенә алған юмористик йырҙар башҡара, шуға күрә уны йыш ҡына Сетумаалағы кисәләргә һәм туйҙарға саҡыралар.
Якоб Хуртҡа (1903) һәм тарихсы Хендрик Пранцҡа (Hendrik Prants, 1889) Һилана Таарка йырлап яҙҙырған рундарҙы Хурт «Setukeste lauludes» йыйынтығында баҫтырып сығара. Йыйынтыҡтың ике томында башҡа йырсылар йырҙары араһында Һилана Таарканың 29 йыры бар, шуларҙың 16-һы ябай йырҙар : 1. боронғо дини: ,,Päevapoeg", «Neiu veri», ,,Hiiv hitskmehe", ,,Imelik koda" һәм «Ait põleb»; 2. христиан: «Jeesuse surm»; 3. әкиәти: «Haned kadunud», «Hobune varas­tatud», «Oravad oksalt — müügiks müüril», ,,Karjaneiu ja kaup­mehed" һәм «Neiu liin»; 4. ҡыҙҙар: «Neiu kiidab oma käsi­tööd»; 5. раштыуа уйындары: «Liigu, liigu lijnakõnõ!»; 6. кәләштең туй йырҙары: «Ristimäle (pulma kutsudes)», «Ristimäle (saaja-päeval)» һәм «Neiu trotsijale».
Баҫмаларҙа Һилана Таарканың 13 күп составлы йыры донъя күрә :
Уларҙың иң оҙоно — 128 юллы «Kosjasõit + Kal­muneiu» йыры
Фольклорсы Финляндия был йыйынтыҡтан күп йырҙарҙы фонографҡа яҙҙырған һәм 1913, 1914, 1921 һәм 1922 йылдарҙа яңынан ҡулдан күсереп яҙа. Сету фольклорын шулай уҡ Тарту университетының филология факультеты студенты Паулоприйт Волайне (Paulopriit Voolaine, 1899—1985) һәм уҡытыусы Яан Айнело (Jaan Ainelo, 1882—1941) йыя. Вяйсянен мәғлүмәттәре буйынса, Һилана Таарка йырлаған маҡтау һәм сеңләү йырҙарының күпселеге, атап әйткәндә, Сетумаа һәм Эстонияла туйҙарҙа, шулай уҡ 50 йәштән уҙған ҡунаҡтарға йырлаған йырҙарҙың барыһы ла, яҙылмай ҡала.
Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы
Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы (25 май 1927 йыл — 10 июль 2006 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Братск алюмин заводы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
Мәхмүт Фәттәх улы Ғизетдинов 1927 йылдың 25 майында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Айыухан ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
14 йәшенән колхозда эшләй, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда хеҙмәт армияһында ағас ҡырҡыуҙа була.
1944 йылда армияға алына, Тымыҡ океан флотында минасы булып хеҙмәт итә, Аляскала ленд-лиз буйынса фрегаттар ҡабул итә. Артабан Камчаткала һәм Кореяла хеҙмәт итә.
1952 йылда демобилизацияланғандан һуң Краснотурьинск ҡалаһының Богословлаг алюмин заводында электролизлаусы, 1958 йылдан Сталинград алюмин заводында электролизлаусылар бригадиры булып эшләй. 1964 йылда «Почетлы металлург» исеме ала, Волгоград тарихи музейында уның бригадаһына арналған стенд бар.
1966 йылда Братск алюмин заводына эшкә саҡырыла, 9-сы, 10-сы һәм 12-се корпустарҙы сафҡа индереүҙә ҡатнаша. 1968 йылдан алып пенсияға сыҡҡанға тиклем 1-се корпуста бригадир булып эшләй.
Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы партия өлкә комитеты составына һайлана, Братск ҡала Советы депутаты була. Ул ике Ленин, Октябрь Революцияһы ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Пенсияға сыҡҡас, Волгоградҡа ҡайта, бында 2000 йылға тиклем алюмин заводында эшләй. Ғүмеренең һуңғы йылдары Иркутск ҡалаһында үтә.
Улы Федор — бард-йырсы.
Хеҙмәт батырлығы
1973 йылдың 29 декабрендә, күрһәткән хеҙмәт батырлығы һәм 1973 йылға ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен үтәгәндә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Каменка (Әлшәй районы)
Каменка (Каменка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452106, ОКАТО коды — 80202864004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Саранка
Оло Саранка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Двухголовая
Двухголовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Алдар (Бөрйән районы)
Алдар ауылы — Верхнеуральск өйәҙе Бөрйән улусына ҡараған ауыл булған. XIX быуатҡа тиклем юҡҡа сыҡҡан ауылдарҙың береһе.
Тарихы
Бөрйән ырыуының башлығы, 1730-сы йылдар уртаһынан — Нуғай даруғаһы Бөрйән ырыуы -улусының старшинаһы нигеҙләгән ауыл. Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы булған Ҡана йылғаһының уң ярында урынлашҡан булған ( Башҡортостан Республикаһы Бөрйән район ы Әтек ауылы янында). Урыны 1737,1755,1786 йылдарҙағы карталарҙа күрһәтелгән.
Кириллов Анатолий Дмитриевич
Кириллова Анатолий Дмитриевич (2 октябрь 1947 йыл) — тарих фәндәре докторы, Урал федераль университеты профессоры, Сәйәси фәндәр академияһы ағзаһы, Свердловск өлкәһе тарихы үҙәге директоры.
Биографияһы
Анатолий Дмитриевич Кириллов 1947 йылдың 2 октябрендә Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында тыуған. 1962 йылда музыка мәктәбенең скрипка класын тамамлай. 1966 йылда Магнитогорскта урта мәктәпте көмөш миҙал менән тамамлай.
1971 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын   «инженер-электрик»  һөнәре буйынса тамамлай, һуңынан Свердловск юғары партия мәктәбен тамамлай.
1984 йылда тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлап дәғүә итеп, «Деятельность партийных организаций Урала по ускорению темпов научно-технического прогресса в чёрной металлургии (1976—1980 г.г.)»  темаһына диссертацияһын, ә 1998 йылда «Социально-политическое развитие регионов в период становления новой российской государственности, 1990—1998 годах (на материалах Урала)» темаһы буйынса диссертация яҡлар докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1971—1972 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинатында электромонтаж идаралығында мастер булып башлай. Һуңынан 1972—1975 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Магнитогорск ҡалаһы комитеты секретары; 1975—1980 йылдарҙа — партия эшендә. 1982 йылдың август айынан тикшеренеү үҙәге директоры — партия һәм совет эше практикаһын өйрәнеү буйынса  лабораторияла
1994—1995 йылдарҙа Свердловск өлкә Думаһының социаль-сәйәси технологиялар бүлеге мөдире була. 1995—1997 йылдарҙа Губернатор Эдуард Эргартович Росселдың хакимиәтендә мәғлүмәт-аналитика идаралығы начальнигы, 1997—2000 йылдарҙа Свердловск өлкәһе губернаторының  сәйәси мәсьәләләр буйынса кәңәшсеһе булып тора.
2001 йылдан Свердловск төбәк йәмәғәт учреждениеһы «Төбәк сәйәсәт институтының» директоры булып тора, 2002 йылдан «Уральский федеральный округ. УрФО» журналының нәшриәтсеһе
2006 йылдың ноябренән 2015 йылдың сентябренә тиклем Урал хәҙерге сәйәси тарихы үҙәген   ойоштора ( Б.Н. Ельциндың Урал үҙәге),  уның директоры була. 2015 йылдан Б.Н. Ельцин Президент Үҙәгенең ғилми советы составына инә.
2015 йылдың сентябренән Свердловск өлкәһе тарихы үҙәген ойоштора һәм уның директоры була.
Богомолов Сергей Александрович (Советтар Союзы Геройы)
Александрович Сергей Богомолов (1925—1999) — Совет Армияһы полковнигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Сергей Богомолов 1925 йылдың 12 октябрендә Кострома губернаһының Ратушино ауылында (хәҙер Кострома өлкәһе Красносельский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1943 йылда Костромала фельдшер-акушерлыҡ мәктәбен тамамлай. 1943 йылдың 6 ғинуарында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Горький өлкәһенең Горбатов ҡалаһында ике айлыҡ хәрби фельдшерҙар курсын тамамлай һәм 18 йәше лә тулмаған көйө Бөйөк Ватан һуғышы фронтына ебәрелә. 1943 йылдың июлендә Визьманан көнбайыштараҡ Петрикино ауылы янында беренсе алышҡа инә, яралыларҙы бәйләй һәм һуғыш яланынан алып сыға. 1944 йылда ВКП(б) сафына  инә.
1944 йылдың февраленә медицина хеҙмәтенең кесе лейтенанты Сергей Богомолов Көнбайыш фронттың 33-сө армияһының 5-се артиллерия корпусы 3-сө гвардия артиллерия дивизияһы 43-сө миномет бригадаһының 12-се миномет полкы фельдшеры була. Витебск өлкәһен азат итеү өсөн барған һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 24 февралендә немец ғәскәрҙәре минометтар батальонына һөжүм итә һәм ҡамап ала. 38 совет һалдаты һәм офицерынан торған төркөм, контрһөжүмдәрҙе 14 сәғәт дауамында кире ҡағып, түңәрәк оборона биләй. Дивизион комсоргы Богомолов, 11 кешенән торған төркөм менән етәкселек итеп, үҙ секторы алдындағы барлыҡ контрһөжүмдәрҙе кире ҡаға. Алыштарҙа Богомолов дошмандың 8 һалдатын үлтерә, яралы яугирҙарын һуғыш яланынан алып сыға. Алыштан һуң Богомолов төркөмөнән ни бары 5 кеше генә иҫән ҡала.
СССР Юғары Советы Президиумының 3 июндәге указы менән, 1944 йылда «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» медицина хеҙмәтенең кесе лейтенанты Сергей Богомоловҡа Ленин ордены һәм 2295-се һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыштың тамамланыуын Богомолов Берлинда 1-се Белорус фронты ғәскәрҙәре составында ҡаршылай. Һуғыш тамамланғандан һуң Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. Башта Киев хәрби-медицина училищеһында эшләй, бер үк ваҡытта киске урта мәктәптә уҡый һәм уны 1946 йылда тамамлай. Бынан һуң Богомолов Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә. 1951 йылда тамамлай, өс йыл профессор С. С. Гирголав клиникаһында ҡала. 1954 йылдан, Богомолов Бурденко исемедәге төп хәрби госпиталдә эшләй, башта хирургия бүлеге ординаторы була, һуңынан 1957-1960 йылдарҙа өлкән табип-белгес анестезиолог, 1960-1969 йылдарҙа — анестезиология кафедраһы мөдире, 1969-1982 йылдарҙа — анестезиология һәм реанимация бүлеге мөдире. 1982 йылда полковник званиеһында Богомолов отставкаға сыға. Мәскәүҙә йәшәй.
999 йылдың 18 октябрендә вафат була,  Троекуров зыяратында ерләнгән.
Шулай уҡ 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, бер нисә миҙалдар менән бүләкләнгән.
Ива (Мокша ҡушылдығы)
Ива  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 545 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тугомы-Яга (Ай-Пим ҡушылдығы)
Тугомы-Яга  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Голый Камень
Голый Камень — Рәсәй ҙәге Свердловск өлкәһен ең Урта Урал дағы тау. Түбәнге Тагил ҡалаһы һыҙатында Весёлые Горы тауҙар һыртының бер өлөшө. Геоморфологик һәм археологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ҡала халҡының популяр туризм урыны.
Тауҙың исемен — Яланғас таш — ҡаланың бер торлаҡ районы йөрөтә.
Географик урыны
Голый Камень Свердловск өлкәһе " Түбәнге Тагил ҡала округы "" муниципиаль берәмек территорияһында урынлашҡан, Түбәнге Тагил ҡалаһы ситендә. Тауҙан Рудянка йылғаһы ағып төшә. Тауҙың бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 365 метр
Тасуирламаһы
Тау Түбәнге Тагил дың көнбайыш ситендә урынлашҡан, диориттан һәм диорит һәүерташтарынан тора. Тауҙың көнбайыш битләүе ылыҫлы урман менән ҡаплаған, ә көнсығышы һөҙәгерәк,  битләүендә  альп болондары һуҙылған. Тау түбәһендә тау ҡалдығы — шихан урынлашҡан. Формаһы менән бик сәйер: ун метр бейеклектә, туғай яғындағы итәгендә усаҡ өсөн уңайлы урын бар. Урман яғынан ағастар үҫкән ҡаялар уйһыулыҡҡа һәленеп торалар. Туғай яғынан ҡаяларға һуҡмаҡ илтә.Ул ҡая киртләстәре буйлап үтеп, иң түбәләге ҙур таштар араһындағы бәләкәй майҙансыҡҡа еткерә.Тау түбәһенән ҡаланың үҙәк өлөшө ,шулай уҡ Төлкө тауы, быуа,бейек тауҙың төп карьер киртләстәре һәм өйөмдәре яҡшы күренә.
Тарихы
Михаил Дмитриев, Түбәнге Тагил тау заводы училищеһы старостаһы, 1909 йылда тауға уҡыусылар менән экскурсиялар ойоштора. Яланғас ташҡа ул шулай тасуирлама бирә:. Түбәнге Тагилдан 4 саҡрым алыҫлыҡта, бейеклеге быуа кимәленән 50 сажен. Елдән ышыҡланып торорға уңайлы. Сәй, эсер өсөн көнсығыш яғына күсергә кәрәк, унда таш ике яҡлап аҫылмалы стеналары менән майҙансыҡты елдән һаҡлай, ә ҡалған ике яғы менән — урманды. Ошондай елдән һаҡланырға мөмкин булған урында куб формаһында таш ята. Ул бында килгән туристарға  өҫтәлде алмаштыра. Таштан Түбәнге Тагил заводы,Горбуново ауылы һәм торф ятҡылығы яҡшы күренә.
1985 йылда тыуған яҡты өйрәнеүсе И. А. Орлов урындағы легенда тураһында былай тип яҙа: " 1907 йылда Елим Павлович Демидов Тагил заводтарына килә.Елим Павловичтың шахмат менән мауығыуын белеп, завод начальниктары уның өсөн махсус «сюрприз» әҙерләйҙәр. Ҡаяла, тап шихандың үҙендә, ҡырҡып ике кресло, ә улар араһында — шахмат таҡтаһы эшләйҙәр. Урын бик уңышлы һайлана. Бынан, ус төбөндәге кеүек, бөтә Түбәнге Тагил, уның заводтары күренеп тора Тирә - яҡтың, Урал һырттарының матур панорамаһы асыла. Бында Елим Демидов кем менәндер шахмат уйнаған. Шахмат таҡтаһы һәм урындыҡтар әлегә тиклем һаҡланған, әммә ваҡыт һәм исем-шәрифтәрен иҫтәлеккә ҡалдырыусы сәйәхәтселәр тарафынан боҙола төшкән ".
Археологик табылдыҡтар
1909 йылда Тагилдағы тыуған яҡты яҡты өйрәнеүсе С. Н. Топорков орнаментлы балсыҡ һауыт-һаба, яндырылған кеше һәм хайуан һөйәктәрен, балсыҡ биҙәүестәр һәм өс башаҡлы уҡтар таба. Тимер быуат һәм урта быуаттарҙа Яланғас ташта ғибәҙәтхана һәм ҡорбан килтереү урыны булған.
Тауҙың көньяҡ битләүендә, алевротуфтар порфирит сыҡҡан урында, 1954 йылда археолог П. Э. Рикерт. мезолит дәүерендәге кеше эшмәкәрлеге эҙҙәрен — Яланғас ҡая ''оҫтаханаһын тапҡан. Ете'' мең квадрат метр самаһы майҙанда йөҙ мең таш ярсыҡтары, нуклеус һәм нуклеус әҙерләмәһе өсөн һибелгән. Бында тәүтормош кешеләре беренсел таш тарҡатыу, эшкәртеү менән шөғөлләнгәндәр. Таштан эшләнгән ҡоралдарҙы 30 саҡрым радиуста мезиолит тораҡтарҙа (6-5 мең йыллыҡ б.э.) күп осратырға мөмкин .Голый Камень тауының сеймалы Чусыу йылғаһы буйындағы Дыроватый Камень (Горноуральский район) ғибәҙәтханаһында табылған
Масьянов Иван Иванович
Масьянов Иван Иванович (12 март 1907 йыл — 3 март 1969 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Иван Иванович Масьянов 1907 йылдың 12 мартында хәҙерге Силәбе өлкәһе Үрге Урал районының Краснин ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1946 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Дүрт синыфты тамамлаған. Кулакта ялланып эшләй, хәҙерге Белорет районындағы Тирлән урман хужалығында балта оҫтаһы була.
1927—1929 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия кавалерия часендә хеҙмәт итә.
Хәрби хеҙмәтен үткәндән һуң, 1929—1931 йылдарҙа Силәбе трактор заводында ағас бысыу цехында моделдәр яһаусы булып эшләй. 1931—1933 йылдарҙа — Башҡортостандың Учалы районы «Байрамғол» совхозында десятник-төҙөүсе, ә артабанғы йылдарҙа — Верхнеурал ҡалаһында кейеҙ баҫыу заводында, Башҡортостандың Тирлән ҡалай прокатлау заводының бысыу цехында моделдәр яһаусы булып эшләй.
Башҡорт АССР Белорет район хәрби комиссариаты тарафынан 1942 йылдың ғинуарында ҡабаттан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1942 йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронтында. Сталинград эргәһендәге һуғышта ҡатнаша, ауыр йәрәхәт ала. Госпиталдән сыҡҡас, Дала фронтына ебәрелә.
1945 йылдың июнендә гвардия старшинаһы И. И. Масьянов инвалидлыҡ буйынса Ҡыҙыл Армия сафынан сығарыла. Верхнеурал ҡалаһында һуҡырҙар йәмғиәтендә балта оҫтаһы булып эшләй, Белорет урман пунктының ағас бысыу цехында столяр була. Белорет районының район үҙәгендә — Белорет ҡалаһында йәшәй.
1969 йылдың 3 мартында вафат була. Башҡортостандың Белорет районы Тирлән ҡасабаһында ерләнә. .
Батырлығы
193-сө уҡсылар полкының разведка взводы командиры ярҙамсыһы (66-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 53-сө армия, 2-се Украина фронты) өлкән гвардия сержанты Масьянов Иван 1944 йылдың 2 февраленән алып 8 февралгә тиклем осорҙа Корсунь-Шевченко ҡалаһынан көньяҡтараҡ һуғыштарҙа бер нисә тапҡыр командованиеға дошмандың көстәре һәм саралары тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр еткерә, взвод составында дошман урынлашҡан ергә үтеп инә, өс гитлерсыны әсирлеккә ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 18 февралендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия өлкән сержанты Иван Иванович Масьянов 3-сө дәрәжә Дан ордены (№ 26607) менән бүләкләнә.
Шул уҡ 66-сы гвардия уҡсылар дивизияһының полкы составында эш итеп, (18-се армия, 4-се Украина фронты), И. И. Масьянов 1944 йылдың 23 сентябрендә Украинаның Дрогобыч өлкәһе Полянка тораҡ пункты янында расчет менән пулеметты юҡ итә. 1944 йылдың 24 сентябрендә Польша ҡалаһы Самборҙан көньяҡтараҡ урынлашҡан Береги-Гурна тораҡ пункты эргәһендә, разведка төркөмө составында эш итеп, ҡыйыу хәрби разведчик дошман пулеметын асыҡлай һәм уны расчеты менән бергә шартлата.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 26 ноябрендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия өлкән сержанты Иван Иванович Масьянов 2-се дәрәжә Дан ордены (№ 2765) менән бүләкләнә.
Инцисс (Тара ҡушылдығы)
Инцисс  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Масьянов Иван Иванович
Батырлығы
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия өлкән сержанты Иван Иванович Масьянов 1-се дәрәжә Дан ордены (№ 3736) менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.
Инцисс (Тара ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Свадебная
Оло Свадебная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Динозерка
Динозерка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тылуга йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,200 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбдрәшбаш
Әбдрәшбаш (Абдрашбаш) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 88 кеше. Почта индексы — 452968, ОКАТО коды — 80218804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Требен (Тюрингия)
Требен (Тюрингия) (Treben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1292 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 154 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Ҡаран (Әлшәй районы)
Ҡаран (Каран) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 452107, ОКАТО коды — 80202870007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юрмала
Юрмала (латыш Jūrmala  — рус. һүҙмә-һүҙ «взморье») —   Латвиялағы ҡала,   Рига ҡултығында иң ҙур курорт. Халҡы — 50 мең кеше самаһы. Юрмала үҙәгенән Рига үҙәгенә тиклем — 25 км.
Заманса ҡала курорт ҡасабалары теҙмәһенән (тарихи — балыҡсылар ҡасабаһынан) барлыҡҡа килә, улар ваҡыт үтеү менән берләшә. Риганың диңгеҙ буйы территорияһын биләй, уның оҙонлоғо 32 км һәм  киңлеге 3 км булып Рига ҡултығы һәм Лиелупе араһында һуҙылған.
Тарихы
Һыу инеү өсөн беренсе урындар Дуббельнела ойошторола  (хәҙер Дубулты, хәҙерге ҡаланың административ үҙәге). Юрмаланың икенсе иҫке өлөшө —был элекке Шлок (Слока),  1785 йылда ҙур ауыл  статусын алған, ә 1878 йылда үҙаллы  ҡала була. Кеммерн (хәҙерге Кемери) 1838 йылда унда ләм һәм минераль сығанаҡтар асылғандан һуң Рәсәй империяһының дәүләт курорты була.
XIX быуатта Дуббельндан һуң хәҙерге Юрмала территорияһындағы башҡа балыҡсылар ҡасабаһы курорт булып китә. Уларҙың элекке немец атамалары хәҙергеләренән айырыла. Лиелупе Буллен тип атала, Булдури — Бильдеринггоф, Дзинтари 1907 йылдан  — Эдинбург-II (ЭдинбургI -1907 йылдан  һуңыраҡ Дзинтари менән берләшкән Авоти ҡасабаһы,  был станция 1964 йылға тиклем була), Майори — Майоренгоф,  Дубулта — Дуббельн -I, Яундубулты — Дуббельн - II,  Пумпури  1914 йылдан  алып — Карлсбад-I, Меллужи 1914 йылдан алып — Карлсбад-II, Асари — Ассерн-I (1927—1938 йылдарҙа. — Асари-I). 1927 йылда Асари-II станцияһы асыла (1938 йылдан Вайвари), Слока Шлок исемен, ә Кемери — Кеммерн исемен йөрөтә.
Курорттар булған осорҙа Рига менән бәйләнеш тик аттарҙа башҡарылған. Риганан Лиелупеға даими паром һыҙығы 1833 йылда, ә Рига-Дубулты тимер юл линияһы 1843 йылда асыла. Был 1848 йылда Дзинтари, Майори, Меллужи һәм Асарила  һыу инеү өсөн яңы урындар асыуға  мөмкинлек бирә. Улар 1877 йылда Рига-Тукум тимер юлы һәм 1905 йылда Риганан шоссе юлы асылыу менән тағы ла бөтәһе өсөн дә мөмкин була.
Латвия хөкүмәте 1920 йылдың 2 мартында курорт ҡасабаларын Рига Диңгеҙ буйы (лат. Rīgas Jūrmala ) ҡалаһына берләштерә. 1946 йылдың башында Юрмала Рига ҡалаһына айырым район булараҡ индерелә, уға 1949 йылда Приедайна ҡушыла. Ләкин 1959 йылдың 11 ноябрендә Латвия ССР-ының Юғары советы айырым Юрмала ҡалаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, уға Риганың Юрмала районы, шулай уҡ Слока һәм Кемери инә.
2000 йылдарҙа Юрмалала күп кенә  хәлле рәсәйҙәрҙең үҙ дачалары була: «Был бөтөн бер колония, ысынында,  эмиграцияның өсөнсө тулҡыны. Бында тормош өсөн уңайлы һәм тыныс урын эҙләгән урта хәлле  эшҡыуарҙар һәм бай кешеләр урынлаша.
Халҡы
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы   һаны  49 646 кеше тәшкил итә йәки халыҡ регистры мәғлүмәттәре буйынса 57 671 кеше йәшәй (граждандар һәм миграция эштәре буйынса идаралыҡ, Эске эштәр министрлығы).
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа Юрмала халҡы тәбиғи сәбәптәр менән кәмей.
Этник составы
1989 һәм 2011 йылға ҡарата  халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡаланың милли составы    :
Транспорт
Юрмала аша электрлаштырылған  Торнякалнс —  Тукумс II тимер юлы һыҙығы үтә. Был һыҙыҡтағы 14 станция Юрмала ҡалаһында урынлашҡан; асылда, электропоезд Юрмалала даими ҡала эсе транспорты булып тора. Приедайненан Кемериға тиклем билет хаҡы 1,40 евро тәшкил итә. Станция һәм платформалар:• 3Юрмала буйлап даими автобустар һәм маршрут таксиҙары йөрөй.
Туризм һәм фестивалдәр
«Дзинтари» концерт залында совет осоронан музыка һәм юмор  фестивалдәре үтә, улар башлыса рус телле тамашасыларға  юҫыҡланған.
Мәҫәлән, 1986—1993 йылдарҙа Юрмалала   Бөтә союз йәш башҡарыусылар конкурсы үткәрелгән, СССР тарҡалғандан һуң Ялтаға күсерелә. 2002 йылда уға алмашҡа Игорь Крутой етәкселеге аҫтында «Яңы тулҡын» конкурсы килә. 2000 йылдарҙа бында Comedy Club Рәсәй телевизион юмористик шоуҙың «Юғары юмор аҙналығы», КВН музыкаль фестивале,   «Аншлаг» сығыштары һәм башҡа  концерттар,  фестивалдәр үтә.
2015 йылдан Украиналағы агрессия һәм ҡайһы бер Рәсәй башҡарыусыларына Юрмалаға инеү тыйылғандан һуң Латвия тарафынан  санкциялар индереү менән бәйле, күп рус телле фестивалдәр Юрмаланан Рәсәйгә күсерелә.
Һылтанмалар
== Туғанлашҡан ҡалалар == • 2
Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы)
Ҡарағайкүл - Карагайкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.
Географияһы
Силәбегә тиклем алыҫлығы – 66 км, Екатеринбургҡа – 134 км.
Географик координаттары: оҙонлоғо - 61°16′34.74″E (61.276317), киңлеге - 55°46′41.8″N (55.778278).
Иң яҡын күлдәр:Ҡайынкүл, Орокүл, Тәрәнкүл, Ҡояш, Суртаныш, Ҡамысҡалы.
Тасуирламаһы
Уртаса тәрәнлеге - 6 м, максималь тәрәнлеге - 8 м. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 199,1 м. Майҙаны - 13 км². Оҙонлоғо - 1,7 км. Киңлеге - 1,3 км. Һыу көҙгөһө майҙаны - 1,8 км². Яр һыҙаты оҙонлоғо - 4,8 км.