cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пешехонов Александр Анатольевич
Пешехонов Александр Анатольевич  (13 март 1979 йыл) — Рәсәй спортсыһы, ҡаяға менеүсеһе. Ҡаяға менеү буйынса Рәсәй халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2006).
Биографияһы
Александр Анатольевич Пешехонов 1979 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ының Мәләүез ҡалаһында тыуған.
2005 йылда Башҡортостан физик культура институтын тамамлаған.
Мәләүез ҡалаһында балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер А. А. Кулагинда шөғөлләнә.
2001 йылдан ҡаяға менеү буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составына инә.
Иҫке Оскол
Иҫке Оскол (Старый Оскол) — Белгород өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Белгородтан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Оскол йылғаһы ярында урынлашҡан.
Журавлёв Евгений Филиппович
Журавлёв Евгений Филиппович (15 февраль 1910 йыл, Ижевск заводы ҡасабаһы, Вятка губернаһы — 8 февраль 1984 йыл, Өфө) — совет ғалим-химигы, профессор, химия фәндәре докторы, Пермь университетының (1950–1964), Воронеж политехник институтының (1964–1969), Башҡорт дәүләт университетының  (1969–1984) органик булмаған химия кафедраһы мөдире.
Шыйыҡ фазалы һыу-тоҙ һәм органик системаларҙың тикшеренеүсеһе,  ерҙә һирәк осрай торған элементтарҙың,  аммоний хлоридтарының һәм калий, калий дихроматының бүленеүенең һәм уларҙы таҙартыу буйынса сәнәғәт технологияларын эшләүсе. Химик В.В.Щепиндың ҡайныһы.
Биографияһы
1931 йылда эшсе комитет юлламаһы буйынса Пермь университетының химия факультетына уҡырға инә һәм  «Равновесие четвертной системы вода-этиловый спирт–гликоль-поташ» темаһына диплом эшен яҡлап, 1936 йылда тамамлай.
Кафедра мөдире Р.В. Мерцлин рекомендацияһы буйынса  органик булмаған химия кафедраһында ассистент итеп ҡалдыралар. 1937 йылдан – органик булмаған химия кафедраһының өлкән уҡытыусыһы.
Һуғышҡа тиклем университетта  химия факультеты деканы урынбаҫары булып эшләй.
1942 йылдан  1945 йылға тиклем Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында, Мәскәүҙән алып Кёнигсбергҡа тиклем һуғышып үтә. (Үҙәк фронт,  16-сы гвардия уҡсылар дивизияһы II гвардия армияһы   3-сө Белорус фронты), һуғышты гвардия капитаны дәрәжәһендә тамамлай.
Университетҡа ҡайтып,  кандидатлыҡ (1948), 1963 йылда  докторлылыҡ диссертацияларын яҡлай.
1950 йылдан 1964 йылға тиклем  — Пермь университетының органик булмаған химия кафедраһы мөдире (Р.В. Мерцлиндың Һарытау университеты ректоры булып тәғәйенләнеүе менән бәйле).
1964 йылдан 1969 йылға тиклем — Воронеж политехник институтының органик булмаған химия кафедраһы мөдире
1969 йылдан 1984 йылға тиклем — Башҡорт дәүләт университетының  органик булмаған химия кафедраһы мөдире
Фәнни эшмәкәрлеге
1936 йылдан органик булмаған химия кафедраһында ассистент булғанда уҡ әүҙем ғилми-тикшеренеү эштәрен башлай, 1937 йылда уҡ уның  тәүге баҫмалары сыға (Р.В. Мерцлиндың икенсе уҡыусыһы — К И. Мочаловтың баҫмалары менән бергә).
Ҡазанда яҡлаған кандидатлыҡ диссертацияһы («Приложение физико-химического анализа к равновесию жидких фаз в трехкомпонентных системах»,1948), шыйыҡ фазаларҙың иреүсәнлеге менән өс компонентлы системаларҙың физик-химик анализына арналған. 1963 йылда  "Двухфазное жидкое состояние в трехкомпонентных системах" темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Уның етәкселегендә (1950–1964). органик булмаған химия кафедраһы коллективы  физик-химик анализ өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәр үткәрә. 1950 йылдарҙа Е. Ф. Журавлев инициативаһы буйынса минераль тоҙҙар— натрий гидрокарбонаты һәм калий дихроматын алыу буйынса  теоретик нигеҙҙәрҙе әҙерләү менән бәйле фәнни йүнәлеш үҫеш ала. 1940  йылдар аҙағында һәм 1965 йылға тиклем ул  30-ға яҡын мәҡәлә баҫтырып сығара.
Башҡорт дәүләт университетында органик булмаған химия кафедраһы мөдире булараҡ  (1969–1984), 20-нән ашыу фән кандидаты, 2 фән докторы әҙерләй,  Башҡорт дәүләт университетында химия факультетының кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлау буйынса Ғилми совет рәйесе. Уның етәкселегендә кафедрала составында азот булған органик берләшмәләр менән f- һәм d- элементтар комплексының барлыҡҡа килеүе ентекле өйрәнелә, уларҙың составы асыҡлана һәм уларҙы алыу шарттары ҡулайлаштырыла,  ерҙә һирәк осрай торған элементтарҙы һәм d-элементтарҙы айырыу ысулдары тәҡдим ителә.
Е. Ф. Журавлев — дөйөм алғанда 200  фәнни хеҙмәттең һәм 3 уйлап табыуҙың авторы. Уның хеҙмәттәре физик-химик анализды байыта. Улар Рәсәйҙә генә түгел, шулай уҡ сит илдәрҙә лә танылыу ала. Уның етәкселеге аҫтында ерҙә һирәк осрай торған элементтарҙың (радиоактивтарҙан тыш), аммоний хлоридтарын, калийҙы һәм калий дихроматын таҙартыу технологиялары эшкәртелә. Башҡортостанда химик һәм химик-технологик белемдең үҫешенә байтаҡ өлөш индерә.
Төрлөләр
Журавлев Евгений Филипповичтың улы Владимир Евгеньевич Пермь дәүләт университеты Тәбиғи фәндәр институтында радиохимия лабораторияһы мөдире була (1965—1983), (1992—1995), шулай уҡ Тәбиғи фәндәр институтында фән буйынса директор урынбаҫары була (1983—1992).
2002 йылдан радиохимия лабораторияһын Е. Ф. Журавлевтың ҡыҙы Щепина Надежда Евгеньевна етәкләй.
Ҡыҙы — Журавлёва Светлана Евгеньевна (7 апрель 1960 йыл) — спортсы. Биология фәндәре кандидаты (1999). Парашют спорты буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).
Пермь дәүләт университетында химия корпусының 3 ҡатында (органик булмаған химия кафедраһы) 2010 йылда Е. Ф. Журавлевтың тыуыуына йөҙ йыл айҡанлы мемориаль таҡтаташ асыла.
Электрон ҡулайлама
Электрон ҡулайламалар — эшләү принцибы зарядланған киҫәксәләрҙең электромагнит яландар менән тәьҫир итешеүенә нигеҙләнгән һәм электромагнит энергияны үҙгәртеү (мәҫәлән, мәғлүмәт тапшырыу, эшкәртеү һәм һаҡлау) өсөн ҡулланылған электрон приборҙар һәм ҡулайламалар. Бындай үҙгәртеүҙәрҙең иң хас төрҙәре: 10^{12}герцҡа тиклемге йышлыҡлы электромагнит тирбәлеүҙәрҙе, шулай уҡ инфраҡыҙыл, күренеүсән, ультрафиолет һәм рентген нурланыштарҙы (10^{12} — 10^{20} Гц) эшләп сығарыу, көсәйтеү, ҡабул итеү. Был үҙгәртелеүҙәр электрондың инерцияһы бик бәләкәй булыуы арҡаһында ғәмәлләшә.
Абрамова Клавдия Ильинична
Клавдия Ильинична Абрамова (ҡыҙ фамилияһы — Разуваева) (1906 йыл—1942 йыл) — прокуратура хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йәшерен хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, үлгәндән һуң 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Биографияһы
Клавдия Разуваева 1906 йылда Архангельск ҡасабаһында тыуған, 1920 йылдар башында Өфөгә килә, әле генә ойошторолған «8 Март» фабрикаһында тегенсе булып эшләй башлай. 1933 йылда П.И.Стучка исемендәге Мәскәү хоҡуҡ институтына уҡырға инә. Шунда ул үҙенең буласаҡ ире, Белорет студенты Павел Абрамов менән таныша. Абрамовтар институтты тамамлағандан һуң Ставрополь крайына эшкә тәғәйенләнә.
Павел Абрамов фронтҡа саҡырыла, ә  Клавдия Ильинична һуғышты Ставрополдә ҡаршылай. Ул прокурор ярҙамсыһы һәм өлкә прокуратураһының партия ойошмаһы секретары вазифаһында эшләй. Орджоникидзе прокуратураһы (Ставрополь) Кизлярға күсә, әммә Абрамова   эвакуацияланып өлгөрмәй.
Йәшерен эш итеүҙә ҡатнаша, 1942 йылдың сентябрендә хыянат һөҙөмтәһендә оккупацион властары тарафынан ҡулға алына. Уға һәм 6 һәм 11 йәшлек ҡыҙҙарына ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалыу шарты менән халыҡҡа өндәмәгә ҡул ҡуйырға  һәм  оккупанттар менән хеҙмәттәшлек итергә тәҡдим итәләр,  әммә ул баш тарта. 1942 йылдың 3 октябрендә балалары менән бергә төрмә ихатаһында атып үлтерелә.
Хәтер
Клавдия Ильинична Абрамова үлгәндән һуң I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Клавдия Абрамова исеме менән Ставрополдең бер урамы атала. Пушкин урамындағы ул йәшәгән 27-се йортта  мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
1967 йылдың 7 майында Өфө ҡала башҡарма комитеты ҡарары менән ҡаланың яңы төҙөлгән урамына  Клавдия Абрамова исеме бирелә. Шулай уҡ уға һәйкәл ҡуйыла, унда шундай һүҙҙәр яҙылған: «Бөйөк Ватан һуғышында балалары менән бергә атып үлтерелгән ҡурҡыу белмәҫ партизан Клавдия Ильинична Абрамова-Разуваеваға».
Әҙәбиәт
''Памятник Абрамовой К. И. Красина улица, 21''.
Ҡотлогилдин Мырҙабай Мырҙагилде улы
Ҡотлогилдин Мырҙабай Мырҙагилде улы (10 июнь 1918 йыл — 10 июль 2000 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының айырым элемтә эскадроны телефонисы, гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Биографияһы
Мырҙабай Мырҙагилде улы Ҡотлогилдин 1918 йылдың 10 июнендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1916 йылдың 3 сентябрендә) Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы) Хөсәйен ауылында тыуған.
Батырлығы
Гвардия сержанты Ҡотлогилдин Мырҙабай Берлин йүнәлешендә һөжүм итеүсе полк штабы менән дивизияның авангард полк штабы араһында телефон элемтәһен өҙлөкһөҙ тәьмин итә. Дошмандың көслө ут аҫтында оператив элемтә линияһында булған зыянды бөтөрә. Арыу-талыу белмәй, ялһыҙ, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтеп, дивизия штабын һөжүм итеүсе ғәскәр менән етәкселек итеүҙә булышлыҡ итә. Был батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була
Чаган гол
Чаган гол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя (Богуты) йылғаһының уң ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы
Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы — (1909—1943). 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, политрук, эскадрон командиры урынбаҫары, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы 1909 йылда Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Мишкә ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында өлкән политрук, дивизияның химик һөжүмдән һаҡлау эскадроны командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә. Хәлимулла Әмиров 1942 йылдың декабрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса 1943 йылда ) һәләк була, Ростов өлкәһенең Чернышевская станцияһында ерләнә.
Ғаилә хәле
Өйләнгән. Ҡатыны Әмирова Анна Николаевна. Балалары тураһында мәғлүмәт юҡ.
Хәтер
Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улының исеме «Хәтер китабы. Башҡортостан» баҫмаһының 15-се томына һәм Мишкә районының Мишкә ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Камешкир
Камешкир — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадада йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сукромля (Держа ҡушылдығы)
Сукромля  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Держа йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этнология
Этнология (грек. ἔθνος «халыҡ» + λόγος "өйрәнеү, фән ") — этник процестарҙы өйрәнә торған фән, улар этник төркөмдәр, шулай уҡ башҡа этник йәмғиәттәр тормошоноң төрле яҡтары сағылышы булараҡ аңлашыла. Хәҙерге Рәсәй фәнендә термин ғәҙәттә этнография тигән традицион төшөнсә менән ҡатар ҡулланыла. Көнбайыш фәнендә этнография йышыраҡ тасуирлау, региональ дисциплина, ә этнология — теоретик, дөйөмләштереүсе фән булараҡ ҡабул ителә (сағ. география һәм геология).
Этнология объекты һәм предметы
Этнологияға ҡараштарҙың береһе буйынса — ул антропологик социологик тикшеренеүҙәрҙең йүнәлеше, шул иҫәптән төрлө этнос һәм йәмғиәттең йәшәйеш, фольклор, инаныс, мәҙәни һәм тарихи үҫешен сағыштырған социаль сиген үҙ эсенә ала.
Этнология маҡсаттары араһында кешелек тарихын тергеҙеү һәм яҡын туғандар араһында ҡан ҡатнашыуҙы тыйыу (табу) һәм мәҙәни үҙгәрештәр кеүек мәҙәниәтле инварианттарҙы, шулай уҡ " кеше табиғәте " тураһында дөйөм баһалама формалаштырыу ҡарала, был концепциялар XIX быуаттан бирле төрле фәлсәфәселәр (Георг Гегель, Маркс, структурализм һ.б.) тарафынан тәнҡитләнә.).
Этнологияның этнография менән бәйләнеше, социаль һәм мәҙәни антропология
Айырым этник төркөмдәрҙе үҙ мәҙәниәттәре менән туранан-тура бәйләнеш аша тикшереүсе этнография белән сағыштырғанда, этнология академик йәһәттән көслөрәк.
АҠШ-та был фән " мәҙәни антропология ", Бөйөк Британияла "социаль антропология " тип атала, ләкин этнология антропология тармағы ғына түгел. Этнология XVIII быуат ахырынан фәнни дисциплина булараҡ барлыҡҡа килә һәм кеше төркөмдәрен сағыштырма өйрәнеүҙә ҡулланылырға мөмкин.
Этнология йүнәлештәре һәм мәктәптәре
Этнология үҫеше процесы (мәҙәни һәм социаль антропология) һәм уға бәйле фәндәр үҫеш процесында төрле йүнәлештәр һәм төшөнсәләр барлыҡҡа килә, уларҙың ҡайһы берҙәре фәндә йоғонтоһон бөтөнләй юғалтҡан, икенселәре, киреһенсә, бөгөнгө көндә лә актуаль. Ҡайһы бер мәктәптәрҙең концепциялары һәм йүнәлештәре бер-береһенә ҡаршы килмәй, йәшәү, үҫеш, этник төркөмдәрҙең барлыҡҡа килеүен төрле яҡтан ҡарай, ҡалғандары, киреһенсә, ҡырҡа ҡапма-ҡаршы булып сыға.
Богданов Иван Антонович
Богданов Иван Антонович (8 декабрь 1926 йыл — 23 сентябрь 2004 йыл) — партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1972—1986 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998).
Биографияһы
Иван Антонович Богданов 1926 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Мораҡ ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны — 17 йәшендә армияға саҡырыла һәм Японияға ҡаршы һуғышта ҡатнаша.
1960 йылда Өфө юғары партия мәктәбен тамамлағандан һуң, Салауат ҡалаһында 18-се нефть химияһы комбинатында оператор булып эшкә урынлаша. 1965 йылда уны цех начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр, ә 1967 йылда комбинаттың нефть химияһы производствоһы заводы тәүге партия ойошмаһының төп эшенән азат ителгән сәркәтибе итеп һайлайҙар.
1971 йылда Иван Антонович Салауат ҡалаһының Халыҡ контроле комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1972—1986 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
Хаҡлы ялға киткәндән һуң, 1987 йылда Салауат пассажирҙар автотранспорт предприятиеһына эшкә саҡырыла, унда 10 йыл граждандар оборонаһы штабы начальнигы була.
Үрге Сереккүл
Үрге Сереккүл (Верхнечерекулево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 402 кеше. Почта индексы — 452270, ОКАТО коды — 80230876002.
Тарихы
Аҫаба башҡорттарҙың ерендә ятҡан ауыл Йылан ырыуының Уразай түбәһенә ҡарай. 1790 йылда килешеү буйынса тораҡ пунктына татар кешеһе индерелә: "1799 йылдың 26 февралендә Йылан улусы Ҡаҙан даруғаһы Өфө өйәҙе башҡорто Туйгилде Йәйшаев шул уҡ Ҡазан даруғаһына ҡараған Сереккүл ауылында йәшәгән үҙ туғаны, татар Уразмәт Мамышевҡа, шулай уҡ артабан уның улдары, ейәндәре - вариҫтарына аҫаба ерҙәрҙе файҙаланыу хоҡуғын бирә. Шул уҡ ваҡытта уларға аҫабалар файҙаланған бөтә хоҡуҡтар ҙа бирелә". Һөҙөмтәлә артабан халыҡ иҫәбен алыу документтарында татар тип теркәлмәйҙәр, тик мишәрҙәр генә иҫәпкә алына.
Богданов Иван Антонович
Биографияһы
1998 йылда И. А. Богдановҡа «Салауат ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә.
Үрге Сереккүл
Тарихы
1795 йылда ауылда 155 башҡорт, 1816 йылда — 219, 1834 йылда — 274, 1858 йылда — 542, 1870 йылда — 282, 1920 йылда 1265 башҡорт теркәлә. 1920 йылда ни өсөндөр мишәрҙәр күрһәтелмәй.
Богданов Иван Антонович
Биографияһы
2004 йылдың 23 сентябрендә вафат була. Салауат ҡалаһының Яңы зыяратында ерләнгән.
Үрге Сереккүл
Тарихы
1843 йылда 152 башҡортҡа 168 бот ужым һәм 352 бот яҙғы иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Богданов Иван Антонович
Биографияһы
И. А. Богдановтың ҡатыны Лидия Григорьевна пенсияға сыҡҡансы ҡаланың «Выбор» гәзите редакцияһында корректор булып эшләй. Богдановтар ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтерә.
Башҡарма комитет рәйесе вазифаһында эшмәкәрлеге
Богданов Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләү дәүерендә ун балалар баҡсаһы, һигеҙ мәктәп, Пионерҙар һарайы, Космонавтар проспектында ҡалала тәүге туғыҙ ҡатлы йорттар төҙөлә.
Яңы сәнәғәт предприятиелары сафҡа инә: «Оптика-механика заводы», «Кардан», комбинатта яңы объекттар файҙаланыуға тапшырыла. Нәҡ шул осорҙа Салауатта иҫке торлаҡ фондына реконструкция үткәреү буйынса ҙур эштәр башҡарыла: барак тибындағы йорттар һүтелә, ваҡытлыса ҡасабалар бөтөрөлә, ҡала урамдарының йөҙө үҙгәрә. 70-80-се йылдарҙа Салауат ҡалаһында «Нефтехимик» стадионында Спорт һарайы, «Октябрь» кинотеатры, яңы автовокзал, «Алмас» һәм «Строитель» Мәҙәниәт һарайҙары төҙөлә, Салауат Юлаев бульварында, Ленин урамы дауамында яңы йорттар барлыҡҡа килә.
Ғәфүр
Исеме
Ауылдың исеме Ғафур тигән кеше исеменән алынған. Совет историографияһы рухында яҙылған рәсми версия буйынса, Ғәлим Ғәфүров — граждандар һуғышы геройы, ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, Туймазы районындағы колхоздың тәүге рәйестәренең береһе.
Тарихы
Ҡыр-йыландарҙың аҫаба ерҙәрендә 1780 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән Тамьян улусының Нуғай юлы Муса ауылы башҡҡорттары тарафынан «Ҡарамалы-Вәлит» булараҡ нигеҙ һалына.
1784 йылдың 4 июнендә, Илсембәт ауылының Ҡыр-Йылан башҡорттары 24 кеше йәшәгән 6 ихата яһаҡлы татарҙарҙы, Ҡарамалы-Вәлит ауылында йәшәүселәрҙең ризалығы менән, аҫабаларға йылына ихатанан 10-ар тин түләү шарты менән «30 йыл дауамында йорт һалырға һәм йәшәргә» тип Ҡарамалы-Вәлит ауылында үҙҙәренә ҡараған аҫаба ерҙәренә индерәләр.
Улар араһында Ғәбдрәшит Ғәбдрахманов, Шәрип Сәғитов, Сәйфулла Балтачев, Шәриф Әсйәнов та була, һуңынан улар типтәр булып китәләр.
Ауылда 1783 йылда — бөтәһе 74 кеше, 1795 йылда — 102, 1816 йылда — 126 (ир-ат), 1834 йылда — 176 (ир-ат), 1850 йылда — 233 (ир-ат), 1859—283 (ир-ат), 1870 йылда — 841 (бөтәһе), 1917 йылда — 2087 (ике енес), 1920 йылда — 1735 кеше йәшәгән.
Дәүләт крәҫтиәндәре ҡатламына ингән яһаҡлы татарҙар Ҡаран-Бишенде, Өйәҙетамаҡ, Мулла, Зиштәк ауылдарынан күсеп килеүселәр иҫәбенә тулылана. 1870 йылда типтәрҙәр башҡорттар составында күрһәтелә, 1920 йылда өҫтөнлөк иткән милләт итеп башҡорттар билдәләнә. Әммә был 1917 йылда халыҡтың яртыһынан ашыуын тәшкил иткән татарҙар һәм типтәрҙәрҙең булмауын аңлатмай.
XIX быуаттың икенсе яртыһында ауылда мөгәзәйҙәр (2), тимерлек, тирмән булған. Мәсет булған. 1906 йылда 2 мәсет, ел тирмәне, тимерлек, 2 мөгәзәй теркәлгән.
Хәҙерге осор
Ауылда урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Спорт‑күңел асыу йәштәр үҙәге бар. Башҡорттар йәшәй (2002).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (79 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)
Туҙлыҡыуыш (Тузлукуш) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. Туҙлыҡыуыш ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 355 кеше. Почта индексы — 452036, ОКАТО коды — 80209837001.
Географик урыны
Туҙлыҡыуыш ауылы Өҫән йылғаһы буйында, район үҙәге Бәләбәй ҡалаһынан төньяҡҡа табан 19 километр һәм Аксаков тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1744 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса шул уҡ Ҡазан даруғаһы Туҙлыҡыуыш ауылынан (хәҙерге Саҡмағош районы) яһаҡлы татарҙар индерелгән. Улар яйлап типтәрҙәр ҡатлмына күскән. 1759 йылда шундай уҡ килешеүгә нигеҙләнеп бында мишәрҙәр индерелгән. 1795 йылда 28 йортта 172 кеше йәшәгән.
Туҙлыҡыуыш ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1865 йылда Туҙлыҡыуыштағы 100 йортта 1143 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 2 мәсет булған.
Халыҡ һаны
Туҙлыҡыуыш ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәле:
Оло Бешәке
Оло Бешәке (Большой Апшак) — Рәсәй Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы йылғаһы. Бағыр балығының тәбиғи резерваты (йәғни тәбиғи байлыҡтар дәүләт тарафынан махсус һаҡлауға алынған урын).
Этимологияһы
Атамаһы «бешәлек» тигән һүҙҙән алынған. Бешәлек (бешә) — йәш ҡарағайлыҡ тигәнде аңлата. Русса Апшаҡ тип аталыуы аңлашылмай.
Урындағы халыҡ был атаманы бөтөнләй белмәй һәм ҡулланмай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Оло Бәшәке (Большой Апшаҡ)йылғаһы
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды: 10010200212211100017284
Тип: бәләкәй йылға (инеш) Атамаһы: Оло Бешәке
Йылға тамағы: Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1135 км өҫтәрәк ҡушыла.
Йылға бассейны: Кама (1)
Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел (2)
Һыу хужалығы участкаһы: Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем (2)
Бастер Китон
Джозеф Фрэнк (Бастер) Китон (Joseph Frank «Buster» Keaton; 4 октябрь 1895 йыл — 1 февраль 1966 йыл) — Америка комедия актёры һәм режиссёры, өнһөҙ киноның мәшһүр комиктарының береһе, «Кесе Шерлок» («Шерлок-младший»), «Навигатор» һәм «Генерал» фильмдарының авторы.
Оло Бешәке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Йылға оҙонлоғо: 19 км Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды:111101728
Бастер Китон
«Entertainment Weekly» Америка аҙна гәзитендә Китон бар осорҙар режиссёрҙары араһында абруйлы етенсе урында танылған. Тәнҡитсе Роджер Эберт Китон тураһында былай тип яҙған: «1920-нән алып 1929 йылға тиклем ул алһыҙ-ялһыҙ хеҙмәт итеп, уны кино тарихында бөйөктәрҙән бөйөк актёр-режиссёр иткән оҙайлы фильмдар серияһын булдырҙы».
Биографияһы
«Бастер» ҡушаматы (buster — сая, һуғыш суҡмары) Китонға билдәле Гарри Гудини тарафынан бирелә, сөнки алты айлыҡ Джозеф бер ниндәй сыйылған йәрәхәт тә алмай һикәлтәнән йығылып төшә. Өс йәшенән ул сәхнәгә сыға, «Өс Китон» тип аталған шоуҙа ҡатнаша. Әсәһе, Майра Катлер, ун бер йәшендә контрабаста, пианинола һәм корнетта уйнай, һуңғараҡ ул АҠШ-та саксофонда соло уйнаусы берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була.
Оло Бешәке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
ГӨ буйынса томы: 11
Бастер Китон
Биографияһы
Атаһы, Джон Китон, берлектәге «Медицина шоуы» буйынса Гарри Гудиниҙың партнеры була. Бастерҙың атаһы бейей һәм сальто яһай, ә Гудини кәрт менән фокустар күрһәтә һәм тамашасыларҙы урындағы шерифтың ҡул бығауҙарынан еңел генә ҡотолоп, шаҡ ҡатыра.
Өс йәшенән Бастер ата-әсәһе менән сәхнәлә сығыш яһай башлай. Малай ныҡ һәләтле була. «Өс Китон» шоуы ҙур уңышҡа ҡаҙана, Бастерҙың күренекле киләсәгенә береһе лә шикләнмәй.
Оло Бешәке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
ГӨ буйынса сығарылыш: 1
Ҡылыҡһырлама
Объекттың категорияһы:ОПТ махсус һаҡланыусы биләмә
Бастер Китон
Биографияһы
Бастер Китондың кинола карьераһы 1917 йылда уның Роско Арбакл менән танышлығынан һуң башлана, Роско шул ваҡытта Чарли Чаплиндан һуң популярлығы буйынса икенсе кәмитсе була. Арбакл Китонды сәхнәлә күрә һәм уға үҙен кинола һынап ҡарарға тәҡдим итә. Китондың тәүге сығышы «Ученик мясника» фильмында була. Унда беренсе ынтылышта бер ниндәй ҡабатлауһыҙ Арбакл Бастерға он тоғо һелтәп, аяҡтан йығыу күренеше була. Китон киноны тиҙ һәм ғүмерлеккә ярата. Ул хатта гонорарының театрға ҡарағанда алты тапҡыр аҙ булыуына ла иғтибар итмәй. Фильмдар буйынса Арбаклдың төп партнеры булып уның ир туғаны Эл Сент-Джон тора. Әммә тиҙҙән Китон уны уҙҙырып ебәрә. Роско Арбакл һәм Бастер Китон экранда шәп партнерҙар булып ҡына ҡалмай, шулай уҡ дуҫтар ҙа була.
Беренсе бер нисә фильмда Китон актёр сифатында, һуңынан режиссёр ярҙамсыһы, сценарий яҙыусы һәм махсус эффекттар ҡуйыусыһы була. Уның өлөшө бик тиҙ тиерлек күренә. Ул үҙенең нескә һәм зирәк юморын, шулай уҡ Арбакл комедиялары өсөн үҙенең стиле меннә бөтөнләй хас булмаған үҙенсәлекле мәрәкәләрен индерә. 1917 йылдан 1919 йылға тиклем Китон 15 ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа төшә. 1918 йылдың июнендә фронтҡа мобилизациялана һәм Францияла 40-сы пехота дивизияһы составында туғыҙ ай үткәрә, саҡ һаңғырау булып ҡалмай. 1919 йылда Америкаға ҡайтҡас, башҡа студиялар дүрт тапҡыр артыҡ эш хаҡы тәҡдим итһәләр ҙә Арбакл менән бергә эшләүен дауам итә.
Оло Бешәке
Ҡылыҡһырлама
Объекттың тибы: зоологик тәбиғәт ҡормартҡыһы
Урынлашыуы:Мәһәҙи ауылынан көньяҡҡа ҡарай 1,5 км алыҫлыҡта. Ағиҙел урмансылыҡ хужалығы биләмәһенә инә (4, 6-10, 12, 13, 15, 19, 32, 33 квадраттары)
Дөйөм майҙаны:(га)274,5
Теркәлеү датаһы:17.08.1965 йыл
Төп тораҡ пункт: Мәһәҙей
Географик координаталары: 53° 24′ с. ш., 57° 40′ в. д.; восточная точка: 53° 23′ с. ш., 57° 43′ в. д.; южная точка: 53° 21′ с. ш.; 57° 39′ в. д.; западная точка: 53° 21′ с. ш., 57° 35′ в. д.
Башланған урыны:Уң ҡушылдығы —Кесе Бәшәке менән бергә Көньяҡ Ҡыраҡа һыртының Оло Бәшәке тауынан (Большой Апшакай, 862 м) диңгеҙ кимәленән 550—600 м бейеклектәге урындан башланғыс ала. Мәһәҙей ауылы эргәһендәге Элгеләү тауының артында, Яңыйорт тип аталған ерҙән.
Йылға тамағының диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 338 м.
Һаҡлау объекты: йылға бағыры, европа бәрҙеһе
Һалҡын һәм үтә күренмәле һыулы тау йылғаһы. Кесе Бәшәке йылғаһы менән бергә йылға бағырының (бағры) Башҡортостанда иң ҙур тәбиғи популяцияһы булып тора.
Бындай таҙа һалҡын һыуҙы бәрҙе балығы ла (хариус европейский). үҙ итә һәм йәшәү мөхитенең шундай сифатына күрһәткес— индикатор һанала.
Йылғаның киңлеге 1-3 м тирәһе. Тәрәнлеге 30-60 см араһында тирбәлә. Йырҙала 1,5 м самаһы тәрәнлектәге соҡор урындары ла осрай.
Ҡыш көнөндә лә туңмай торған ҡаран, йылыу урындары бар. Ундай урындарҙа һыу турғайы (Оляпка, воробей водяной, лат. Cinclus cinclus) ҡышлап сыға.
Һыу ағымы бик шәп түгел, әммә тиҙ болғасына ала.
Фаунаһы
Йылға бағыры бик матур балыҡ. Тәңкәләренең ҡыҙыл, ҡара һәм аҡ төҫтәге бөрсөк-бөрсөк төрткеләре, таптары бар.
Йыртҡыс балыҡ. Күпселек ризығын гольян сабаҡ, еҙмыйыҡ һәм башҡа балыҡтар тәшкил итә. Шулай уҡ, һыуға ҡолап төшкән сиңерткәләр, себендәр, ҡуңыҙҙар, шишмә күбәләге личинкалары, һыу мырҙары, энәғараҡтар менән дә туҡланалар. Һыу өҫтөнәң осоп барған бөжәктәрҙе лә ҡарпып эләктерә алалар.
Бәшәке йылғаһындағы бағыр балыҡтары 15 — 25 см, һирәгерәк 30 см ҙурлыҡта. Ауырлыҡтары 0,7- 1 кг тирәһендә. Ите йомшаҡ һәм бик тәмле.
Ыуылдырыҡ сәсеүҙәре сентябрь аҙаҡтарына — октябрға тура килә һәм ай тирәһе дауам итә.
Бағыр күберәк йылғаның ашалған яры аҫтарын, соҡор урындарын, ағас тамырҙары, сыбыҡ-сабыҡ, киҫкәләр батып ятҡан утапшалы урындарын үҙ итә. Бындай урындар йылғала күп осрай.
Флораһы
Ярҙарын ҡарағайлы, ҡарағаслы ҡайын урмандары, ерек һәм муйыллы әрәмәләр, туғайҙар ҡаплап алған.
Үҙәнендә 20 төр тирәһе үлән үҫә: еркә(лабазник вязолистный), айыу көпшәһе (дягиль лекарственный), түшәлмә туҡранбаш (клевер ползучий), шешмәк төлкөғойроҡ лисохвост вздутый, урман күгәрсен күҙе (незабудка лесна), ялан яраны (герань луговая), альп астраһы, шартый еләге, меңъяпраҡ, Руйш йыланбашы (змееголовник Руиша), ялан бүтәгәһе (мятлик луговой), талүлән (дрок красильны), йылантамыр (раковые шейки), ҡаҙүлән (лапчатка гусиная), йылға ҡыҫыр сәскәһе (гравилат речной), туғай һолоүләне (овсяница луговая), зәһәр лютик, юл үләне, ялан еркәүеге (лабазник шестилепестный) һәм башҡалар.
Урыны менән ҡалҡыуыраҡ ерҙәрҙә дала төрҙәре лә осрай: һары умырзая (горицвет весенни), күк умырзая (прострел раскрытый), Маршалл күк сәскәһе (василек), энә япраҡлы ҡәнәфер (гвоздика иглолистная), ҡоторма (бурачек ленский0, кейәү үләне (чабрец), бесәйтабан (кошачья лапка), Шелл ҡылбашағы (овсец Шелля) һәм башҡалар осрай.
Кесе Бәшәке
Бәшәке (Большой Апшак) йылғаһының уң ҡушылдығы (Һыу реестры мәғлүмәттәрен тапманым).
Ҡайнөй (Ҡайынөй)
Оҙонлоғо 10 км. Бәшәке йылғаһы тамағынан 1,4 км алыҫлыҡта, һул яҡ ярынан килеп ҡушыла.Ҡайнөй йылғаһы Яуымбай ауылы аша үтеп, Батман ҡолағының түбән яғында килеп ҡоя. Ҡайнөй йылғаһы бик таҙа, матур йылға.
Ҡасандыр ошо йылға һыуын һыулаған Яуымбай ауылын Ҡайнөй тип йөрөткәндәр(ауылдың тағын бер атамаһы Абласкин). Әле лә оло быуын кешеләре үҙ-ара һөйләштә Ҡайнөй тип атай.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды: 10010200212211100017307
Мәмбәтйылға
Мәмбәтйылға(русск. Мамбетелга). Оҙонлоғо 10 км. Бәшәке йылғаһы тамағынан Оҙонлоғо 10 км.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды: 1001020021211110001729
Шарҡырауыҡ
Бешәке йылғаһының һул яғынан йылға килеп ҡоя. Теш ҡамаштырырлыҡ һалҡын, мул һыулы йылға. Ер аҫтынан урғылып сыға ла, шаулап-гөрләп бер 500 метр самаһы ғына аҡҡас, Бешәкегә килеп ҡушыла (шарҡырауыҡ — шарлап, шаулап, тауышланып аға тигәндән).
Бастер Китон
Биографияһы
1920 йылда продюсер Джозеф Шенк Китонға студияны ҡалдыра һәм уның менән ҡыҫҡа метражлы фильмдар етештереү буйынса контрактҡа ҡул ҡуя. Уның хит булып китеүсе беренсе ҡыҫҡа метражлы «Одна неделя» фильмы сығыу менән Бастер Китонға бөтә донъя уңышы килә. Китондың беренсе комедияларында уҡ уның үҙенсәлекле юморы һәм ҡабатланмаҫ стиле күренә. Популярлығы буйынса ул тик Чарли Чаплин һәм Гарольд Ллойдтан ғына ҡалыша. Артабанғы һигеҙ йылда Бастер Китон үҙенең иң яҡшы фильмдарын, шул иҫәптән «Генерал» фильмын — бөгөнгө көндә бөтә ваҡыттарҙың ун иң яҡшы фильмына ингән шедеврын төшөрә.
Бастер Китондың карьераһының аҙағы тауышлы кино дәүере башына тура килһә лә уның был тауышҡа «яраҡлаша» алмауы менән бәйле булмай. Тауыш барлыҡҡа килеү менән «дистанциянан төшөп ҡалыусы» күп йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә Китон матур тауышҡа эйә була, шәп йырлай һәм бейей. Китон ҙур голливуд киностудияһы «Metro-Goldwyn-Mayer» менән контракт төҙөй — уның һөҙөмтәһендә ижади иреклеген юғалта, һәм уны һуңынан үҙенең тормошонда иң ҙур хата тип иҫәпләй. Продюсерҙар һәм  студия етәкселәре Китондың үҙенең тауышлы фильмдар ҡуйыу идеяһын хупламайҙар. Улар комедияны Китонға ҡарағанда  «яҡшыраҡ» төшөрәбеҙ тип иҫәпләйҙәр. «Metro-Goldwyn-Mayer» студияһының тауышлы комедияларында Китон актёр сифатында ғына эшләй. Студия уның режиссёрлыҡ карьераһын емерә. Былар бөтәһе лә Китонды депрессия һәм алкоголизмға килтерә. 1933 йылда, контракт ваҡыты үтмәһә лә, студия Китонды эштән бушата. Эштән китеүенә Китондың студия башлығы Луис МАйер менән мөнәсәбәттәре лә сәбәп була. Башҡа ҙур алты голливуд студияларында уға эш табылмай. Китонды банкрот тип беләләр. Ул үҙенең байлығынан, виллаһынан, ғаиләһенән һәм яратҡан эшенән ҡолаҡ ҡаға. Һуңынан клиникала дауаланыу һәм «алкоголь өҙөклөгө» ваҡытында медсестра менән никахы килә.
Әммә Бастер Китон ныҡ характерға эйә була. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ауыр хәленән тиҙ генә сыға. Алкоголизмы менән көрәшенән һәм бер нисә европа фильмынан һуң, Китон әҙ бюджетлы «Educational Pictures» студияһы менән ҡыҫҡа метражлы фильмдар етештереү буйынса контракт төҙөй. 1937 йылда, «Educational Pictures» студияһы бөлгөнлөккә төшөп эшмәкәрлеген туҡтатҡандан һуң, Китон «Metro-Goldwyn-Mayer» студияһына килә.
Тик 1950 йылдар аҙағында, трюктар ҡуйыусы һәм сценарий яҙыусы булып тиҫтә йыл эшләгәндән һуң, Бастер популярлығының икенсе тулҡыны башлана. Фильмдарҙың билдәле коллекционеры һәм прокатсыһы Рэймонд Рохауэр бөтә ошо йылдарҙа «Metro-Goldwyn-Mayer» студияһында аламаланып ятҡан «Генерал» фильмына һәм Китондың башҡа телһеҙ киноларына хоҡуҡ һатып ала. Китондың комедияларын тамашасыларҙың яңы быуыны күрә. Китонды даһи тип таныйҙар, һәм 1959 йылда уға «телһеҙ комедияға үлемһеҙлек биргән үҙенсәлекле артислыҡ һәләте өсөн» махсус «Оскар» премияһы бирелә. 1962 йылда «Генерал» фильмы уның фильмдарының ретроспективаһы сиктәрендә ҙур уңыш менән ҡабаттан киноэкрандарҙа күрһәтелә. 1965 йылда Венеция кинофестивале ҡатнашыусылары Беастерҙың телһеҙ киноларын күрһәткәндән һуң аяғүрә ун биш минут Бастер Китонды алҡышлай.
Китон 1966 йылдың 1 февралендә, 70 йәшендә, Калифорнияла үҙ йортонда үпкә яман шешенән вафат була. Табиптар яман шеште 1966 йылдың ғинуарында уҡ билдәләп, уны ҡайғыртмаҫ өсөн, дауалап булмаҫлыҡ сире тураһында әйтмәйҙәр. Әммә ҡатыны Элеонор хәтирәләре буйынса, Китон етди ауырыуы тураһында һиҙенә. 30 ғинуарҙа төнөн уны дауаханаға алып китәләр, икенсе көнө Китон йортона ҡайта һәм 1 февраль көнө иртәнсәк вафат була. Бастер Китон «Голливуд-Хилс» зыяратында ерләнә.
Фильмографияһы
Режиссёрлыҡ эшмәкәрлеге
Актёрлыҡ эшмәкәрлеге Актёр һәм режиссёр булараҡ
Оло Бешәке
Шарҡырауыҡ
Һыуы йәшкелт- күгелйем. Урындағы халыҡ һыуын шифалы тип һанай.
Каслей-Кадада
Каслей-Кадада — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/724/91 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Пижга
Кесе Пижга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Гижга йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым ҡыуаҡлығы
Дөрдөр тауындағы янтайыусан шыҡтым (дөрдөр) ҡыуаҡлығы (Заросли пиона уклоняющегося на горе Дур-Дур) — ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003).
Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә. Дөйөм майҙаны — 41,9 га. Төп һаҡлау объекттары исемлегенә: шыҡтым (пион) янтайыусан, Литвинов чины, Карелин астрагалы инә.
Риүәйәттәр
Тянь-Шань тауҙарында ғына осрай торған күп йыллыҡ сәскә Башҡортостанға нисек килеп сыҡҡаны менән бәйле бер нисә легенда бар.
Ҡаҙаҡ ҡыҙы яҙмышына бәйле легенда:
Борон бер ҡаҙаҡ байының бик һылыу ҡыҙы булған. Үҫеп еткәс, нилектәндер ҡаты ауырып киткән. Төрлөсә дауалап, төрлө ергә йөрөтөп ҡарағандар. Ул ҡыҙға башҡорт еренең генә һауаһы килешкән. Атаһы шуның өсөн йәй һайын ҡыҙын беҙҙең яҡтарға алып килгән. Бында ул шәбәйеп китер булған. Ә атаһы менән алып килеп ултыртҡан сәскә беҙгә иҫтәлеккә тороп ҡалған, имеш. Икенсеһе Бөйөк Ебәк сауҙа юлы менән бәйле: Элек Бөйөк Ебәк сауҙа юлы булған. Ҡытайҙан көнбайышҡа табан унар мең саҡрым юл үтеп, сауҙа итер өсөн каруандар менән сауҙагәрҙәр йөрөгән. Был юл беҙҙең яҡтарҙан да үткән. Ошо сауҙагәрҙәр туҡтап ял итеп, йоҡлап китер өсөн хәҙерге дөрдөр сәскәһе үҫкән ерҙә Аҡ мәсет төҙөгәндәр. Ылауҙарға тейәп, каруандар менән Төркиәнән аҡ кирбес килтергәндәр. Муллаһы ла төрөк кешеһе булған. Хужалыҡтары ҙур, тирмәндәре лә эшләп торған. Сәскәләрҙе лә шулар килтереп ултыртҡан, улар мәсет баҡсаһында үҫкән. Шул ерҙән Мәзит ауылынан Марат Юланов исемле олатай тирмән ташы табып алып ҡайтҡан. Унда әүлиәләр ҡәбере булған. Хәҙер был ерҙәр кәртәләп алынған. Төрөк телендә «дөр», дор — тор, туҡта, тигәнде аңлата икән. Дор- дор, туҡта-туҡта, йәки туҡталҡа мәғәнәһендәлер. Һәм был икенсе легенданың ысынбарлыҡҡа яҡын икәнен дәлилләй.
Чаган-Бургазы
Чаган-Бургазы — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тархата йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Улюсть
Улюсть — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3136 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
14 март
14 март — григориан стиле буйынса йылдың 73-сө (кәбисә йылында 74-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 292 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Сабитов Ғәлиулла Зәйнулла улы
Сабитов Ғәлиулла Зәйнулла улы (1904 йыл – 7 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ҡылыссыһы, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Ғәлиулла Зәйнулла улы Сабитов 1904 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Иҫкеборна ауылында тыуа. 1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына Нуриман районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
«Башҡорт матуры» алмаһы
«Башҡорт матуры» (Башкирский красавец) — йорт алмаһының иртә ҡышҡы төрө.
Тарихы
XIX быуат башында помещик, отставкалағы капитан Сергей Евгеньевич Топорнин, Франция архитекторын саҡырып, Өфөнән 70 км өҫтәрәк, Ағиҙел йылғаһы буйында йорт һалған, баҡса ултырта башлаған. XIX быуат аҙағына мөлкәт баҡса үҫтереүгә мөкиббән сәүҙәгәр Иннокентий Михайлович Гришин ҡулына күсә. 1886 йылда ул өс йөҙ яңы үҫенте ултыртып, ҡарт баҡсаны яңырта, улар араһында билдәһеҙ ике сорт алмағас була. Революциянан һуң Ҡыҙ тауындағы йорт менән баҡса имен ҡала, һәм 1926 йылда уның территорияһындағы яңы хакимиәт Башнаркомзём селекция үҙәген ойоштора, ул Көньяҡ Уралдағы төп селекция үҙәктәренең береһенә әүерелә.
1928 йылда И. М. Грибушин ултыртҡан алма сорттарын станция хеҙмәткәре Василий Стреляев тасуирлап яҙып ала. Бер сортҡа «Башҡорт матуры» тип исем бирелә.
1928 йылда «Башҡорт матуры» Башҡорт АССР-ы Кушнаренко ауылында В. П. Стреляев тарафынан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтына бирелә. Сорт Госреестрға индерелә.
Таралыуы
Был сорттар Башҡортостан, Татарстан, Марий эл, Вологда, Киров, Ырымбур, Һамар һәм Мәскәү өлкәләрендә киң таралған. Башҡортостанда алмалыҡтарҙың яҡынса 25 % майҙанын биләй.
Тасуирламаһы
Был алмағас иртә лә, һуң да түгел сәскә ата, башҡа алмағастарҙан һеркәләнә. Уның өсөн иң яҡшы һеркәләндереүсе сорттар антоновка, «Сеянец титовки», «Боҙаяҙ» булып тора. Алтынсы йылына емеш бирә башлай. Юғары уңыш (140—257 ц/га) бирә һәм ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙамлы.
Сәскәләре эре, алһыу төҫтә. Емеше уртаса ҙурлыҡта, ауырлығы 92-137 г, бөтәһе лә бер сама ҙурлыҡта, дөрөҫ формалы. Емеше уртаса ҡойола. Алма 130 көн һаҡлана, транспорт менән ташығанда йәнселеп бармай. Универсаль сорт.
Селекцияла ҡулланыу
«Башҡорт матуры» сорты генотибы селекция программаларында ҡулланыла. Уны « Шафран пепины» сорты менән ҡауыштырып, «Башҡорт пепины» сорты барлыҡҡа килтерелгән.
Тимер юлы ғәскәрҙәре һәм хәрби бәйләнештәр хәрби институты
Тимер юлы ғәскәрҙәре һәм хәрби бәйләнештәр хәрби институты (Военный институт железнодорожных войск и военных сообщений) — 1918 йылдың 17 июлендә асылған юғары хәрби уҡыу йорто, тимер юлы ғәскәрҙәре һәм хәрби бәйләнештәр органдары белгестәрен әҙерләй.
Совет осоро тарихы
Рәсәй республикаһының Хәрби-уҡыу йорттарының баш комиссары бойороғо нигеҙнедә 1918 йылдың 17 июлендәге Тверь губернияһы Торжок ҡалаһында Беренсе Совет инструкторҙар хәрби-тимер юлы курстары асыла. 1922 йылдың 28 апрелендәге 107028-се РВСР приказы нигеҙендә курстар базаһында ойошторолған Хәрби-тимер юыл мәктәбе Петроградҡа күсерелә.
1924 йылда мәктәртең исеме Командир составын әҙерләү өсөн Ленинград хәрби-тимер юлы мәктәбе тип үҙгәртелә. 1925 йылда мәктәп Ленинград хәрби юлдар мәктәбе тип үҙгәртелә. 1926 йылдың 12 ғинуарындағы 39-сы номерлы РВСР приказы нигеҙендә "хәрби һәм сәйәси әҙерлектә ирешелгән уңыштар өсөн" Ленинград хәрби юлдар мәктәбенә М. В. Фрунзе исеме бирелә. СССР-ҙың оборона халыҡ комиссариаты бойороғо нигеҙенд 1937 йылдың 16 мартындағы 36 номерлы Ленинград хәрби бәйләнештәр мәктәбе Ҡыҙыл Байраҡлы Ленинград хәрби хәбәрҙәр училищеһы тип үҙгәртелә.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланған осорҙа Ҡыҙыл Байраҡлы Ленинград  хәрби училищеһы М. В. Фрунзе исемендәге хәрби бәйләнештәр училищеһы Горький өлкәһенең Шарью ҡалаһына күсерелә, 1943 йылда Ярославль ҡалаһына күсерелә. Һуғыштан һуң училище яңынан Ленинградҡа күсенә.
1969 йылдың 27 июнендә СССР Министрҙар Советы ҡарарына яраҡлы М. В. Фрунзе исемендәге Ҡыҙыл Байраҡлы Ленинград хәрби бәйләшештәр училищеһы Ленин орденлы Ҡыҙыл Байраклы тимер юлы ғәскәрҙәре һәм хәрби бәйләнештәр хәрби училищеһы тип үҙгәртелә.
Совет осоронан һуң яңы тарих
1993 йылдың 23 октябрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1072-се ҡарары нигеҙендә Ленин орденлы Ҡыҙыл Байраклы ғәскәрҙәре һәм хәрби бәйләнештәр хәрби училищеһы базаһында М. В. Фрунзе исемендәге Тимер юлы ғәскәрҙәре һәм хәрби бәйләнештәр хәрби-транспорт институты төҙөлә.
1997 йылдың 22 октябрендә Тимер юлы ғәскәрҙәре һәм хәрби бәйләнештәр хәрби-транспорт институты базаһында Рәсәй Федерацияһе Хөкүмәтенең 1342 номерлы ҡарарына ярашлы тимер юлы ғәскәрҙәренең хәрби-транспорт университеты асыла. 2001 йылда университет структураһында тимер юлы ғәскәрҙәренең етәксе кадрҙарын әҙерләү факультеты асыла.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2008 йылның 24 декабрендәге 1951-р номерлы ҡарарына ярашлы тимер юлы ғәскәрҙәренең Хәрби-транспорт университеты айырым структура сыфатында А. В. Хрулев исемендәге Тыл һәм транспорт Хәрби академияһы составына инә. 2009 йылда Хәрби-транспорт университеты Хәрби-транспорт институты тип үҙгәртелә һәм Тыл һәм транспорт хәрби академияһы филиалы була.
Тимер юлы ғәскәрҙәре һәм хәрби бәйләнештәр хәрби институтының 100 йылға яҡын эшләү осронда ҡырыҡ меңгә яҡын офицер әҙерләнгән, шуларҙың егерме өс меңе юғары һөнәри белемле. Институттың һикһәндән артыҡ докторы һәм фән кандидаты, өс атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, дүрт юғары мәктәптең атҡаҙанған хеҙмәткәре, ике ағза-корреспонденты һәм биш фән академигы бар. Институтты тамамлаусылар араһында егерме биш Советтар Союзы Геройы һәм Социалистик Хезмәт Геройҙары һәм бер Рәсәй Федерацияһы Геройы бар.
Исемдәр тарихы
Төп сығанаҡ:
Структура
Төп сығанаҡ:
Институт начальниктары
Төп сығанаҡ:
Институт наградалары
Төп сығанаҡ:
23 февраль 1930 йыл 16 март 1943 йыл
Урта махсус музыка колледжы
Башҡортостан Республикаһының урта һөнәри белем биреү дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «Урта махсус музыка колледжы» — Башҡортостан Республикаһының һөнәри музыка профилле урта махсус төп уҡыу йорто.
Тарихы
1972 йылдың 1 сентябрендә Өфө дәүләт сәнғәт институты ҡарамағанда ошо юғары уҡыу йортона нигеҙ һалыусы композитор Заһир Исмәғилев башланғысы менән ун йыллыҡ мәктәп сифатында асыла.
Төрлө йылдарҙа музыка колледжында бик күп күренекле мәҙәниәт эшмәкәрҙәре эшләй, уларҙың күбеһе артабан хеҙмәтен донъя һәм Рәсәй консерваторияларында дауам итә, шул иҫәптән профессорҙар: М. Х. Швайштейн (А. Шнитке Мәскәү Дәүләт институты); В. Н. Монастырский (Иерусалим консерваторияһы); В. В. Беляков (Гнесиндар исемендәге РАМ); И. Д. Лавров (Венесуэла музыка академияһы); В. Н. Семенов (Воронеж сәнғәт академияһы); А. Мөхәмәтов (Ҡазан консерваторияһы).
1981 йылда колледжға бирелгән төп бина ҡаланың тарихи өлөшөндә боронғо айырым йортта урынлашҡан, ул 1901 йылда төҙөлгән, «тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы» статусына эйә, «сауҙагәр Ногарев йорто» булараҡ билдәле.
90-сы йылдар аҙағында Башҡортостан Республикаһы етәкселеге ҡарарына ярашлы колледжға мәктәптең ишек алдында урынлашҡан Собестың элекке бинаһы мәктәп интернаты булараҡ бирелде. 2003 йылда йәш музыканттар өсөн төп Европа Yamaha, Steinway, Реtrоf фирмаларының ҡорамалдары менән йыһазландырылған яңы уҡыу корпусы һәм интернат төҙөлдө. Реконструкциянан һуң интернат һәм колледждың төп бинаһы берҙәм комплексҡа әйләнә.
2004 йылда мәктәп «Урта махсус музыка колледжы» итеп үҙгәртелә.