cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яёй осоро
Яёй халҡының килеп сығышы
Яёй халҡының килеп сығыуы тураһында ике төрлө ҡапма-ҡаршы ҡараш бар Беренсеһе буйынса "Яёй мәҙәниәте" тип аталған мәҙәниәт Японияға Корея ярымутрауынан һәм хәҙерге Ҡытай территорияһынан мигация яһаған халыҡтар тарафынан килтерелгән тип фаразлана. Ә икенсе ҡараш буйынса япон утрауҙарында йәшәгән халыҡтың үҙаллы үҫеше һәм Азия континентынан төрлө "ноу-хауҙарҙы " импортҡа эләктереп, күсергәнлектән барлыҡҡа килгән тип иҫбатлай. Көнбайыш тарихсылары был бәхәстә миграция теорияһы яҡлы, ә япон ғалимдары «автохтонлыҡ» концепциялары яҡлы.
Ҡайһы бер япон ғалимдары ла шулай уҡ"миграция теорияһы" яҡлы. Уларҙың иҫәпләүҙәре буйынса Яёй осоронда Японияға күсеп килеүселәрҙең һаны (б.э.т. III быуат—б.э. III быуаттарҙан) алып VIII быуатҡа тиклем 1 200 000 кеше булған, ә был Яей осороноң башында урындағы халыҡтың һаны 1 миллион самаһын тәшкил иткән. VIII быуатта Япония халҡының дөйөм һаны 5 600 000 кешенән торған
Дзёмон һәм Яёй осорондағы ҡәберлектәрҙе тикшергәндә был осорҙа йәшәгән халыҡтарҙың бер береһенә оҡшаш булмауы асыҡлана. Сағыштырған саҡта,Дзёмон халыҡтарының буйы тәбәшәгерәк, оҙон иңбашлы, ә бот һөйәктәре ҡыҫҡа, ҙур күҙле, киң битле, бит сырайҙары, бигерәк тә танауҙары ҙур булған. Яёй халыҡ вәкилдәренең буйҙары оҙонораҡ, күҙҙәре бер -береһенә яҡын урынлашҡан, тар битлеһәм йәмшек танаулы булғандар. Кофун осоронда археологтар тапҡан һөлдәләр, айну һәм Окинава халыҡтарының һөлдәләренән башҡалары, хәҙерге заман япондарының һөлдәләренә оҡшаш булған .Ошо күҙәтеүҙәр япондарҙың азия иммигранттары тоҡомдарынан сыҡҡан һәм улар урындағы халыҡ менән популяцияға ингән ҡатнаш халыҡтар тип һөҙөмтәләр эшләргә мөмкинлек бирә. Ә айну халҡы -Дзёмон осоронда йәшәгән, үҙенең сафлығын һаҡлап ҡалған халыҡ тоҡомонан ғибәрәт.
Һуңғы йылдарҙағы археологик ҡаҙаныуҙар Көнбайыш Япония халҡы ҡытай халҡы менән генетик бәйле тип иҫбатлауҙарға юл ҡуялар. 1996 — 1999 йылдарҙа Япония Милли фәнни музейының фән хеҙмәткәре Сатоси Ямагути етәкләгән команда Японияның көнбайыш префектуралары Ямагутиҙа һәм Фукуокала табылған Яей кеше һөлдәләрен Ҡытай яр буйындағы Цзянсу провинцияһындағы кешеләрҙең ҡалдыҡтары менән ДНК-тестар ярҙамында тикщергән һәм улар араһында бик күп оҡшашлыҡтар тапҡан. 1999 йылда үткәрелгән ДНК-тестар Яёй халҡы Янцзы нан көньяҡтағы халыҡтарҙың сыҡҡанлығын иҫбатлай.
Шул уҡ ваҡытта байтаҡ ғалимдар корея халыҡтары ла, үҙәрендәге дөгө сәсеү, шымартылып таштан эшләнгән эш ҡоралдарын, ағастан эшләнгән ауыл хужалығы ҡоралдарын, тимер инструменттарҙы туҡыу технологияларын, ашамлыҡтарҙы һаҡлау өсөн ҡулланылған керамик көршәктәрҙе, ҡулға өйрәтелгән сусҡаларҙы ,һ б. үҙҙәре менән Японияға алып килгәндәр, тип Хадсондың археологик тикшеренеүҙәре нигеҙендә иҫбатлайҙар. Корея ярымутрауынан күскән халыҡтарҙың иҫәбе лә күп булған, ә Яей мәҙәниәте Кореяға яҡын торған Кюсю утрауында барлыҡҡа килгән. Археологик тикшеренеүҙәр ваҡытында табылған Яей керамикаһы, ҡурғандар һәм аҙыҡ һаҡлау технологиялары шул осорҙағы көньяҡ Кореялағы кеүек була һәм шул уҡ ваҡыттағы Дземон керамикаһынан айырылып тора.
Ғалимдарҙың байтағы Япония халҡының бик ныҡ артып китеү сәбәбен бары тик миграцияға ғына ябып ҡалдырмайҙар. Улар быны кешеләрҙең һунар һәм емеш-еләк йыйыуҙан тәү сиратта ауыл хужалығында дөгө сәсеүгә күскәнлек менән дә аңлаталар. Шулай ҙа Япония ерҙәренә континенттан фермерҙар күсеп килеп ултырғанды иҫбатлаусы бик күп археологик ҡомартҡылар бар.
Яей һәм Дзёмон осоронда бөтә кешеләр ҙә бер төрҙәге ер өйҙәрҙә һәм түңәрәк өйҙәрҙә йәшәгән. Уларҙың барыһы ла таштан эшләнгән һунар ҡоралдарын, балыҡ тотоу өсөн һөйәктән эшләнгән ҡоралдар менән, ҡабырсаҡтан яһалған беләҙектәр менә файҙаланған, һауыт-һабаны, ҡоралдарҙы һәм һәр төрлө тормош әйберҙәрен бер үк төрлө лак менән биҙәгәндәр.
Ҡытай сығанаҡтарының күрһәтеүҙәре
Япон архипелагында йәшәүселәр тураһында б.э.т. 57 йылында «Истории династии Поздняя Хань» (後漢書) тигән китабында телгә алына. Унда На япон иленең әмире императорҙан алтын мисәт алған тип әйтелә. 275 йылда япондар икенсе тапҡыр "Вэй хроникаһындағы" (魏志) "Предание о людях ва" тигән өлөшөндә иҫкә алына. Унда Япон архипелагының 30 иле һәм Химико етәкләгән "Яматай иленең " Ҡытайҙың вассалы булыуы тураһында яҙылған. Ҡытайҙар үҙҙәрен япондарҙан өҫтөн торған тип иҫәпләп, уларҙы түбәнһеткән исем менән « ва кешеләре» (倭人 — "карликтар "тип мең йылдар буйы атап йөрөткәндәр.
Ҡытай тарихсылары Ва илен бик күп бер-береһе менән аралашмаған тарҡау ойошмаларҙан торған,һәр саҡ һуғыш конфликттарында булған ил тип һанағандар, Ысынлап та күп утыраҡтарҙың һыу менән уратып алыныуы йә булмаһа тау башында тороуы бының төп дәлиле булып тора. Археологик ҡаҙыныуҙар барышында ҡәберҙәрҙәге кеше ҡалдыҡтарының баш һөйәге булмауы һәм уларҙа уҡтарҙың башағы табылыуы тап ошо турала һөйләй. Илдә булған тарҡаулыҡ һәм һуғыштар тураһында япондарҙың тарихи сығанағы булған «Нихонги» ҙа быны иҫбатлап тора.
Ҡытай сығанаҡтарында күрһәтелеүенсә III быуатта Ва кешеләре сей балыҡ, йәшелсә, дөгө менән туҡланған, аҙыҡ бамбуктан эшләнгән батмустарға һалып ашарға килтерелгән, дини йолалар ваҡытында кешеләр ҡулдарын сәбәкәйләгәндәр, торған ерҙәрен һыу менән тултырылған валдар менән уратҡандар. Йәмғиәттә Ва кешеләре вассал-сюзерен мөнәсәбәтендә булып, төрлө һалымдар түләгәндәр, уларҙа дөгө һаҡлағыс төҙөлмәләр һәм баҙарҙар булған. Үлгән кешеләр өсөн мәтам тотҡандар.
Әһәмиәте
Был осорҙоң социаль һәм мәҙәни һөҙөмтәләре бик ҙур әһәмиәткә эйә., сөнки япон йәмғиәте "хужалыҡ революцияһын " татыған, емеш-еләк йыйыуҙан үҫемселек менән булышҡан, таш ҡоралдарҙан металл ҡулланыуға күскән ил. Унда өҫтәлмә продукттың күбәйеүе арҡаһында халыҡ һаны 3-4 тапҡырға артҡан, шунлыҡтан социаль ҡатламдарҙың барлыҡҡа килеүе һәм дәүләттең тәүге формалары барлыҡҡа килгән.
Ваньян Леонид Львович
Ваньян Леонид Львович (9 март 1932 йыл — 31 октябрь 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-геофизигы, техник фәндәр докторы (1964), профессор (1972), РАЕН мөхбир ағзаһы, Король астрономия йәмғиәтенең ассоциацияланған ағзаһы (1994).
250 ғилми баҫма, шул иҫәптән, 7 монография һәм 1 уйлап табыу авторы.
Биографияһы
1932 йылдың 9 мартында Мәскәүҙә тыуған.
1954 йылда Мәскәү нефть институтының геология разведкаһы факультетын тамамлай. 1958 йылда "Некоторые вопросы теории частотных электромагнитных зондирований горизонтальных напластований темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1964 йылда «Электромагнитные зондирования по методу становления поля» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай
1974 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Л. Л. Ваньян СССР ФА Океанологияһы институтында электромагнит ҡырҙарының лаборатория мөдире (хәҙер П. П. Ширшов исемендәге РФА Океанология институты). Разведка геофизикаһы һәм планетар геоэлектрикаһы мәсьәләләрен хәл итеүгә ҡарата электромагнит тикшеренеүҙәр өлкәһендәге белгес.
Һуңынан Израилгә китә. 2001 йылдың 31 октябрендә вафат була.
Миҙалдар, шул иҫәптән СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнгән
Бригитта Кристина Шерзенфельд
Бригитта Кристина Шерзенфельд, кейәүҙә Бернов, Линдстрём, Цимс, Ренат, (Brigitta Kristina Scherzenfeldt; 1684 йыл, Беккаскуг (хәҙер — Скона ленаһы), Швеция — 1736 йылдың 4 апрелендә, Стокгольм, Швеция) — Жунғар ханлығының хакимдары Цэван-Рабдан һәм Галдан-Цэрэн һарайында 17 йыл буйы тотҡонлоҡта йәшәгәнен тәрендә яҙып, билдәлелек алған туҡыу һөнәре буйынса швед уҡытыусыһы; Ю.-Г. Ренаттың ҡатыны.
Биографияһы
1715 йылда Цимс рус армияһына хеҙмәткә алына һәм икенсе йылға себер губернаторы М. П. Гагарин Ямышевский ҡәлғәһе гарнизонына ярҙам итеү маҡсатында, составында, швед тотҡондары, сауҙагәрҙәр һәм  — барлығы 700 кешене ебәрә. Был ваҡытта ун мең ғәскәре менән яҡын торған жунғар хунтайжийы Цэван-Рабдан, төбәктә рус ғәскәре барлыҡҡа килеүенә ризаһыҙлығын белдерә, ҡәлғә начальнигы И. Д. Бухольцтың бынан китеүен талап итә. Уның талабынан баш тартҡан өсөн 1716 йылдың 10 февралендә Цэван-Рабдан ҡәлғәгә һөжүм итә, ә Ямышев күленән 52 саҡрым алыҫлыҡта, Иртыштағы Коряков Яр буйында, хәрби конвойҙы уратып алып, ҡыйрата. Бригитта-Кристинаның ире һуғышта һәләк була, ә ул үҙе жунғарҙрға әсирлеккә эләгә.
Уның ҡул-аяғына бығау кейҙерәләр, көсләргә маташалар, әммә ул шул тиклем ныҡ ҡаршы тора, хатта көсләүсе ойраттың аяғын имгәтә. Ул ҡатынды үлтерергә теләй, ләкин уны алдаштыралар, һәм, ахыр сиктә, уны, ярым ялағасты, башҡа әсирҙәр менән бергә Или йылғаһы үҙәненә, Ҡулжалағы хан ставкаһына алып киләләр һәм шәхсән Цэван-Рабданға күрһәтәләр. Хаким, ҡыҙыҡһынып, ҡатындың шулай ҡарышыуының сәбәбен һораған. Ул шведтарҙа бындай ҡылыҡ юҡ тигән, һәм Цэван-Рабдан уға шуға оҡшаған һөжүмдәрҙе тыйған һәм Бригиттаны үҙ ҡатыны, ҡалмыҡ ханы Әйүкә тайшаның ҡыҙы, Сэтэржавҡа хеҙмәтсе итергә бойороҡ биргән. Тиҙҙән уны туҡыу һәм тегеү эштәре уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнгәндәр, һәм Цэван-Рабдандың ҡыҙҙарының береһен, Цэцэнды ҡарарға ҡуйғандар. Ике йыл дауамында Бригитта Кристина кенәз ҡыҙы Цэцэндың Яркендтағы һатып алыуҙарын башҡарған; мөмкинлек сыҡҡан һайын Жунғар ханлығында тотҡонлоҡта булған европалы әсирҙәренең хәлен бер аҙ яҡшыртырға тырышҡан.
1723 йылда Цэван-Рабдан Волгаға Әйүкәнең улына ҡыҙын димләү тәҡдиме менән илсе ебәрә. Башланған һөйләшеүҙе дауам итеү өсөн Волганан Жунғар ханлығына 1724 йылда Цэван-Рабдан хандың ҡыҙҙарын Әйүкәнең өс улына кәләшлеккә димләү маҡсатында, зайсанг Ехе Абуғай ебәрелә, һәм илсене Жунғарҙа бик йылы ҡаршылайҙар. Цэцэн, Ҡалмыҡ ханлығына күсергә йыйынғас, Бригитта Кристинаны ла үҙе менән алырға уйлай, әммә Бригиттаға бындай күсеү тыуған илгә ҡайтыу теләгенән һаман алыҫлайтыр кеүек күренә. Шуның өсөн ҡатын, бер ваҡыт үҙенең оҫтаханаһына туҡыу станоктары ла эшләп биргән, ханлыҡта пушкалар ҡойоу һәм китап баҫтырыу эшен етәкләгән жунғарҙарҙа әсирлектә булған швед офицеры Ю.- Г. Ренат менән никахлаша. Һәм шул никахы арҡаһында кенәз ҡыҙының һарайынан китә. Әммә 1727 йылда, Волганан сираттағы илселәре килгәндән һуң бер аҙ ваҡыт үтеүгә Цэван-Рабдан вафат була. Уның өлкән улы Галдан-Цэрэн атаһының вафатында ҡалмыҡ илселәрен, үҙенең улын Жунғар тәхетенә ултыртырға теләүҙә үгәй әсәһе Сэтэржавты һәм уның ҡыҙҙарын ғәйепләй. Сэтэржавты һәм уның ҡыҙҙарын, шул иҫәптән Цэцэнды ғазаплайҙар һәм язалап үлтергәндәр, әммә Бригитта Кристина үҙенән шик ҡайтара ала һәм Галдан-Цэрэнды ышандырып, 134 рус һәм 19 швед әсирен иреккә ебәреү форсатын таба.
1733 йылда Бригитта Кристина һәм Ренат, уның икенсе жунғар-маньчжур һуғышында артиллерия әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн азат ителә, һәм рәсәй илсеһе һәм бүләк ителгән егерме ҡалмыҡ хеҙмәтсеһе оҙатыуында Жунғар ханлығынан ҡалдырып китәләр. Уларҙың алтыһын илселек тотҡарлай, тағы бер нисәүһе Мәскәүгә килеп еткәнсе һәләк була. Мәскәүҙә Бригита-Кристина унда йәшәгән инглиз ҡатыны Вигорға үҙенең бәлә-ҡазаға тарыуын һөйләй, һәм был хәтирәләр Вигорҙың Рәсәй тураһында яҙған китабында урын алған. Мәскәүҙә улар ахыр сиктә Ренат менән никахлаша һәм рәсәй властарынан Швецияға ҡайтып килеү рөхсәте ала, әммә 1734 йылда Стокгольмға киләләр һәм Рәсәй империяһына кире ҡайтмайҙар. Улар менән ҡалған өс ҡалмыҡ ҡатыны: Алтан, Ламакис һәм Зара Анна-Катарина, Мария-Стина һәм Сара-Грета исеме менән суҡынып ирле-ҡатынлы Ренаттарҙың хеҙмәтселәре була. Ике йылдан һуң, 4 апрелдә, Бригитта-Кристина вафат була.
Стокгольмдың Ливрусткаммарен музейында уның ҡыҙыл ебәктән тегелгән жунғар кейеме әлегә тиклем күрһәтелә.
Бикмөхәмәтов Хәлит Абдулсамат улы
Бикмөхәмәтов Хәлит Абдулсамат улы (17 апрель 1954 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1993 йылдан «Востокнефтезаводмонтаж» акционер компанияһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).
Биографияһы
Хәлит Абдулсамат улы Бикмөхәмәтов 1954 йылдың 17 апрелендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Урта мәктәптән һуң Өфө нефть институтында (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты) инженер-механик һөнәрен ала.
1977 йылда институт тамамлағас, СССР Минмонтажспецстройының «Востокнефтезаводмонтаж» тресында хеҙмәт юлын башлай, мастер, прораб, участка начальнигы, трестың монтаж идаралығы начальнигы вазифаларында эшләй. 1993 йылдан — «Востокнефтезаводмонтаж» йәмғиәтенең генераль директоры. Был ойошма Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларында дәүләт әһәмиәтендәге предприятиелар төҙөгән, уның тулы атамаһы: Публичное акционерное общество «Акционерная компания Востокнефтезаводмонтаж».
Акционер йәмғиәте ҙур заказсыларға: «Роснефть» нефть компанияһына, «Сода», «Каустик», «УНПЗ», «Өфөнефтехим», «НУНПЗ», «Өфөоргсинтез», «Салауатнефтеоргсинтез» һәм «Башнефть» йәмғиәттәренә, «Өфөводоканал» муниципаль унитар предприятиеһына төрлө хеҙмәттәр күрһәтте һәм һаман да был эште башҡара.
Бынан тыш «Востокнефтезаводмонтаж» акционер компанияһы Башҡортостандың бөтә территорияһында бик күп мәҙәни-ижтимағи тәғәйенләнешле объекттар төҙөй.
2014 йылда, Хәлит Абдулсамат улын 60 йәшлек юбилейы менән ҡотлап, хеҙмәткәрҙәр: Особая ответственность легла на ваши плечи в 1993 году, когда на общем собрании акционеров Вы были избраны генеральным директором АООТ «Востокнефтезаводмонтаж».
В эти трудные годы реформ Вы отдаёте много сил и энергии ля эффективной и стабильной работы всего коллектива. Ваше умелое руководство, упорство, настойчивость и необычная работоспособность позволили не только сохранить высокопрофессиональных специалистов, но и увеличить производственный и кадровый потенциал Компании.
Особое уважение Вы заслужили за постоянное внимание к условиям работы, быта и отдыха своих работников, чуткое отношение к ветеранам труда и пенсионерам.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Ҡоролтайҙың IV саҡырылышында Бюджет, һалымдар, финанс һәм милек мәсьәләләре буйынса комитет ағзаһы итеп һайлана.
Катесовский Еган
Катесовский Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Катесовский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вязовый (станция)
Вязовый — Көньяҡ Урал тимер юлы Златоуст төбәге тимер юл станцияһы, Ҡытаутамаҡ ҡала округы Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округының Вязовый ҡасабаһында урынлашҡан.
Үҙәк станция булып тора, унан Ҡытау-Ивановск ҡалаһына бер тармаҡ китә. Төп хеҙмәтенең характеры буйынса — участка станцияһы, башҡарылған эштәр күләме буйынса 3-сө класҡа ҡарай. Станцияла локомотив депоһы, юл дистанцияһы, элемтә үҙәге, вагондарҙы техник тикшереү пункты урынлашҡан.
Тарихы
Станция 1882 йылда Һамарҙан 791 саҡрым алыҫлыҡта, металлургия предприятиеларын хеҙмәтләндереү маҡсатында Һамар-Златоуст тимер юлын төҙөгәндә барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта станцияла бер ҡатлы вокзал бинаһы төҙөлә. Ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған һәм XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Проект авторы билдәһеҙ. Диуарҙарҙың тышҡы көпләүе IX быуат ахыры—ХХ бырат башы урыҫ архитектураһының һоҡланғыс өлгөһө тип танылды. Оҙаҡ ҡына ваҡыт дауамында вокзалдың ҙур өлөшөн ресторан биләй, әммә ул 1960-сы йылдар аҙағында ябыла.
2005 йылда вокзалды яңыртыу эштәре тамамлана. Интерьер, көтөү залы, кассалар һәм хеҙмәткәрҙәр өсөн биналар тотош яңыртыла. Бинаның тышҡы ҡиәфәте һәм биҙәү элементтары элек нисек булған, шулай һаҡлана. Вокзал йөҙгә яҡын кешене һыйҙыра. XX быуат башында станцияла локомотив депоһы төҙөлә. 1970-се йылдарҙа станцияла вагондарҙы техник тикшереү пункты, локомотив депоһы, юл дистанцияһы, элемтә үҙәге, дауахана, тауар һәм багаж контораһы була.
Алыҫ араға йөрөүсе поездар
Станцияла алыҫ араларға йөрөүсе поездарҙың күпселеге, шулар иҫәбендә Силәбе—Мәскәү № 013/014 «Көньяҡ Урал» поезы, туҡтай.
2020 йылғы график буйынса, станция аша түбәндәге алыҫ араға йөрөүсе поездар үтә:
Ҡала яны поездары
Златоуст йүнәлешендә көнөнә 4 пар электропоезд, шулар араһында икеһе Силәбегә — көндөҙгө һәм төнгө, Кропачёво йүнәлешендә — көнөнә 6 пар (шуларҙан 3-һө Вязовый — Кропачёво маршруты буйынса).
Билдәле хеҙмәткәрҙәре
Алексей Степанович Головин (1912 йылдың 1 ғинуары—1981 йылдың 5 майы) — Калинин фронты 3-сө Удар армияһы 63-сө айырым саңғы батальонының отделение командиры, сержант, Советтар Союзы Геройы. 1939 йылда Вязовый тимер юл станцияһында юлдарҙы йөрөп сығыусы (путеобходчик) булып эшләгән.
Плотников Дмитрий Павлович
Биографияһы
Дмитрий Павлович Плотников 1918 йылдың 2 авгусында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Әүжән-Петровский улусы Үрге Әүжән-Петровский заводы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Үрге Әүжән ауыл советы Үрге Әүжән ауылы) тыуа. Территория аҡ гвардия Ырымбур казак кругы ((атаман А. И. Дутов) контролендә була.
Атаһы — ҡыҙылгвардеец Плотников Павел Сергеевич, Граждандар һуғышында ҡатнаша. Әсәһе — Варвара Васильевна, хужабикә. Ғаиләлә ете бала була.
Һуғышҡа тиклем йылдары
Граждандар һуғышынан һуң Плотниковтар Һүрән ҡасабаһында һуң күсеп килә. Атаһы урмансы вазифаһын ала. Дмитрий ауыл 1-2 класты уҡыусыһы Егәҙе ауылында уҡый.
1935 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлап, Свердловск машиналар төҙөү техникумына уҡырға инә, ә 1939 йылдың июнендә, уҡыуын тамамлағас — Урал ауыр машиналар эшләү заводынаконструктор бүлегенә йүнәлтелә.
Свердловск район хәрби комиссариаты тарафынан Ленинград хәрби танк-техник училищеһына ебәрелә. 1941 йылдың 1 майында лейтенант званиеһы бирелә. Шул уҡ айҙа училище тамамлай һәм Киев Махсус хәрби округына 26-сы армияның 8-се механизацияланған корпусының 34-се танк дивизияһы 34-се разведка батальонына БА-10 бронемашиналар взводы командиры итеп ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың 22 июне кисендә лейтенант Д. П. Плотников, разведчиктарҙы Львов яғына ташлағас, беренсе алышҡа инә.
Хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуы:
1941 йылдың ноябренән — Көньяҡ-көнбайыш фронттың 7-се айырым танк бригадаһы 7-се танк полкының ротаһы командиры урынбаҫары.
1941 йылдың 16 декабренән — 21-се армияның 21-се айырым мотоуҡсылар полкының 38-се мотоуҡсылар полкы взводы командиры.
1942 йылдың 18 февраленән 1942 йылдың 18 июленә тиклем хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, еңелсә яралана. 1942 йылдың 14 майынан 1-се айырым мотоуҡсылар бригадаһының 38-се мотоуҡсылар полкының танкыларҙы юҡ итеү ротаһы командиры урынбаҫары. 1942 йылдың 24 майында өлкән лейтенант хәрби званиеһы бирелә.
1942 йылдың 7 авгусынан 18 авгусына тииклем Сталинград фронтының 182-се танки бригадаһы танк ротаһы командиры вазифаһында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, танк батальоны командиры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.
1942 йылдың 5 ноябрендә капитан званиеһы бирелә.1942 йылдың 17 ноябрендә 2-се мотоуҡсылар бригадаһы штаб начальнигының разведка буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
1943 йылдың 25 авгусынан 12 октябргә тиклем хәрби хәрәкәттәрҙә Көнбайыш фронтының 5-се механизацияланған корпусы 2-се механизацияланған бригадаһы штабы начальнигының разведка буйынса урынбаҫары вазифаһында ҡатнаша.
1944 йылдың 14 ғинуарынан 18 авгусҡа тиклем хәрби хәрәкәттәрҙә 5-се механизацияланған корпустың 2-се механизацияланған бригадаһы штабы начальнигының разведка буйынса урынбаҫары вазифаһында ҡатнаша. Плотников бер төркөм яугир менән 1944 йылдың 20 мартына ҡараған төндә балыҡсыларҙың бәләкәй генә кәмәһен табып, Винница өлкәһенең Могилев-Подольский ҡалаһы районыныда Днестрҙы аша сыға. Был төркөм немецтарҙың ҡалҡыулыҡта биләгән позицияһын ала һәм унда мотоуҡсылар батальоны килгәнсе тотоп тора. Был батырлығы өсөн капитан Д. П. Плотников Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителә. 1996 йылдың 2 майында Рәсәй Президентының 619-сы Указы менән «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.
1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1944 йылдың 20 авгусында 6-сы танк армияһының 9-сы гвардия механизацияланған корпусы 64-се мотоциклет батальонына командир итеп тәғәйенләнә. Румынияла хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1944 йылдың 6 сентябрендә майор хәрби дәрәжәһе бирелә. Венгрияла, Австрияла, Чехословакияла хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Австрия һәм Венгрия территорияһындағы һуғыштар өсөн батальон II дәрәжә Кутузов ордены менән бүләкләнә. Австрия-Венгрия дәүләт сигенберенселәрҙән булып үткән өсөн батальонға Юғары Баш командующийҙың рәхмәте белдерелә. Һуғыш тамамланыуын Брежница (Чехословакия) ҡалаһында ҡаршы ала. Пльзень ҡалаһынан йыраҡ түгел батальон Америка ғәскәрҙәренең алдынғы отряды менән ҡушыла.
Германия тар-мар ителгәндән һуң Д. П. Плотников батальоны 6-сы гвардия танк армияһы составында Байкал аръяғы фронтына ташлана һәм совет-япон һуғышында ҡатнаша.
Д. П. Плотников Шэньян (Мукден) ҡалаһының беренсе хәрби коменданты була.
Һуғыштан һуңғы йылдар
1948 йылға тиклем Байкал аръяғы хәрби округында үҙ батальоны менән командалыҡ итә. 1949 йылда В. М. Молотов исемендәге Ленин орденлы Ҡыҙыл Байраҡлы офицерҙарҙың бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре юғары мәктәбен тамамлағандан һуң, ҡабаттан үҙ батальоны менән командалыҡ итә башлай.
1951 йылдың ноябренән — Байкал аръяғы хәрби округының 6-сы гвардия механизацияланған армияһының 5-се гвардия танк дивизияһы 206-сы танк полкы командиры урынбаҫары.
1954 йылдан 6-сы гвардия танк армияһының 5-се гвардия Сталинград-Киев танк дивизияһы 22-се гвардия танк полкы командиры.1955 йылдың мартында полковник дәрәжәһе бирелә.
1957 йылдың апреленән —122-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы 76-сы гвардия мотоуҡсылар полкы командиры, октябрҙән — Урал хәрби округы 65-се мотоуҡсылар дивизияһының 443-сө мотоуҡсылар полкы командиры (гКөңгөр ҡалаһы).
1958 йылдың авгусынан — 65-се мотоуҡсылар дивизияһы командиры урынбаҫары, 1959 йылдың авгусынан — 78-се мотоуҡсылар дивизияһы командиры урынбаҫары (Сыбаркүл ҡалаһы).
1960 йылдың декабренән — Коми АССР-ының хәрби комиссары, 1966 йылдың февраленән — Ҡурған өлкәһе хәрби комиссары. 1973 йылдың апреленән запаста. Ҡурған өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары советы депутаты итеп һайлана.
Дмитрий Павлович Плотников 2012 йылдың 4 сентябрендә вафат була, Пермь ҡалаһының «Кислотные дачи» зыяратында ерләнә.
Гоношиха
Гоношиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 232 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туйыш (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
V ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 18 хужалығында 142 кеше йәшәгән. Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Туйыш ауылы Кесе Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан. V ревизияла 142 кеше йәшәгән 18 ихата күрһәтелгән. 40 йылдан һуң халыҡ һаны 60 кешегә арта. 55 ихатала 288 кеше йәшәгән.
Ауылда тәү башлап йәшәүсе Туйыш тураһында мәғлүмәттәр һаҡланмаған. Әммә уның улдары Туғыҙбай (1742—1822) һәм Хоҙайбирҙе (1757—1822) Туйышевтар исемдәре билдәле.
Туйышта йәшәүсе Ҡунаҡбай Мөкминовтың 1812 йылғы Ватан һуғышында 14 полкта хеҙмәт итеүе һәм Парижды алыуҙа ҡатнашыуы, шуның өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнеүе тураһында билдәле.
Малсылыҡ — халыҡтың төп шөғөлө. 205 кеше йәшәгән 33 йорттоң 26-26-һы йәйләүгә сыға. Күсеп йөрөү май аҙағынан 20 сентябргә тиклем Ҡужбанды, Масау, Әхмәр-Йылға, Бизгенде, Инйәр йылғалары бассейнында үтә. Йәйләүҙә Байым ауылы халҡы менән бергә булғандар. Был бер улусҡа ҡарағанлығын һәм яҡын туғанлыҡ ептәре тураһында ла һөйләй. Халыҡ милкендә 100 йылҡы, 70 келәт, 100 һарыҡ була. Малсылыҡ башҡорттар өсөн берҙән-бер шөғөл булмай. Иҡтисади мохтажлыҡ уларҙы иғтибарҙарын игенселеккә йүнәлтергә мәжбүр итте. 1843 йылда ауылда 612 бот яҙғы иген сәселә. Сәсеүҙең яртыһынан күберәге Әбделнасир Әбдрәшитовтыҡы (130 бот), Ҡыҙрас Юлдыбаевтыҡы (140 бот), Әзебай Бауышевтыҡы (112 бот).
Ер-һыу атамалары
Хәспи төбәге, Иҫке йорт, Төлкөтау, Ҡараташ, Ҡәҙермәт, Ҡалмаҡ.
Айдын
Айдын (AydınAydın, Αϊδίνιο) — Көнбайыш Төркиә ҡалаһы, Айдын провинцияһының административ үҙәге.
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Ҡала боронғо Лидия батшалығы территорияһында урынлашҡан. V быуаттың икенсе яртыһында бында төҙөүсе Анфимий тыуған. Ул антик математигы Исидор Милетский менән бергә Консиантинополдә София соборын төҙөй.
Ҡала (хәҙерге Айдын тирәһе) антик осоронан алып Тралла (һ. б.-грек. Τράλλεις) исеме аҫтында билдәле. XIII быуаттан башлап ҡала Гюзельхисар (матур ҡәлғә) төрки атамаһы аҫтында билдәле. XIV быуат башында, византия ҡалаһын төрки ҡәбиләләре баҫып алғандан һуң, ҙур булмаған бейлек (кенәзлек) башлығы Айдын ҡаланы үҙ исеме менән атай.
Айдын башында әмир Умур торған көслө пират дәүләте була.
1912 йылда бында — 46 578 төрөк кешеһе, гректар — 982 19 кеше, йәһүдтәр — 1890 кеше йәшәй
1922 йылға тиклем гректар халыҡтың яҡынса яртыһын тәшкил итә (ҡара: Смирна ҡырылышы).
XIX быуат аҙағында Траллала хәҙер иң билдәле боронғо грек музыка һәйкәлдәренең береһе булған Сейкил сколийы (эпитафия) табыла.
География
Айдын Оло Мендерес (элек — Меандр) йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан — ул Кесе Азияның көнбайышындағы мөһим йылға. Айдындан биш саҡрым көньяҡтараҡ Чина йылғаһы аға. Төньяҡта, ҡала янында, Айдын тауҙары урынлашҡан, уның иң бейек урыны диңгеҙ кимәленән 1800 метр бейеклектә тора.
E87 (O31) автомобиль трассаһы ҡаланы Эгей диңгеҙе яр буйы ҡалалары менән тоташтыра һәм ҙурлығы буйынса Төркиәнең өсөнсө ҡалаһы Измир менән тоташтыра. Трасса Айдын тауҙарын киҫеп үтә, унда заманса тоннель төҙөлгән. Көнсығыш йүнәлештә трасса Денизлиға һәм артабан Антальяға — төрөк Ривьераһына (курортына) алып бара.
Климаты
Айдында йәй бик эҫе була, йыл әйләнәһенә тиерлек юғары температура һаҡлана.
Иҡтисады
Һыу яҡынлығы арҡаһында төбәк боронғо замандарҙан уҡ муллыҡ менән данлыҡлы. Бөгөнгө көндә киң таралған культураһы — дөгө, төбәк шулай уҡ башҡа ауыл хужалығы культураларын да үҫтерә, бында шулай уҡ еңел сәнәғәт үҫешкән.
Был районда баҡыр рудаһы, тимер, мышаяҡ, лигнит ятҡылыҡтары барлығы тураһында мәғлүмәт бар.
Айдын янында боронғо Тралла һәм Магнесия ҡалаларының емереклектәре бар. Төбәктә шулай уҡ туристар өсөн ҡыҙыҡлы башҡа тарихи һәйкәлдәр ҙә күп.
Йәғәфәр (исем)
Йәғәфәр — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Йәғәфәр исеме бар.
Этимология
Йәғәфәр исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Йәннәт шишмәһе тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы (30 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-инженер‑технолог, хужалыҡ, юғары мәктәп һәм дәүләт эшмәкәре. 1989—2011 йылдарҙа «Каустик» һәм «Полиэф» йәмғиәттәренең генераль директоры, 2011—2017 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы директоры, бер үк ваҡытта 2011 йылдан — химия һәм химик технологиялар кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр докторы (1998). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған химигы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989), Дуҫлыҡ ордены (1999) кавалеры.
Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы (4 ноябрь 1924 йыл — 17 ғинуар 1945 йыл) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы лейтенанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1945).
Әхтәмов Йәғәфәр Әхтәм улы (1910 йыл — 6 июль 1942 йыл Курск өлкәһе) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Бәҙретдинов Йәғәфәр Зәйнәғетдин улы (12 февраль 1912 йыл — 2007 йыл) — финансы-иҡтисадсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1974), Бөйөк Ватан һуғышы яугире.
Ауылдар
Йәғәфәр (Ягафаровка) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
Тау (Яңауыл районы)
Тау (Тау) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 194 кеше. Почта индексы — 452815, ОКАТО коды — 80259855007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға Ҡазан даруғаһы Урман-Гәрә улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1759 йылдан алып билдәле. 1795 йылда 13 йортта 52 кеше йәшәгән, 1865 йылда 42 йортта — 225 кеше. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. 1906 йылдарҙа уҡ 2 бакалея кибете теркәлгән. 70‑се йылдарҙан башлап хәҙерге исемен йөрөтә.
Пайта (Выкошма ҡушылдығы)
Пайта  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выкошма йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Касаткин Иван Михайлович
Иван Михайлович Касаткин (, Барановица ауылы, Кологривский өйәҙе, Кострома губернаһы - 19 апрель йәки 21 апрель 1938, Мәскәү ) - рус совет яҙыусыһы, Чека хеҙмәткәре.
Биографияһы
Иван Михайлович Касаткин Кострома өлкәһе Барановица ауылында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 9 йәшендә ул аҡса эшләй башлай, 13 йәшендә уҡырға өйрәнә. 14 йәшенән ул Генрих Ягода менән таныша.
1899 йылда ул Санкт-Петербургҡа күсеп килә, слесарь, шофер ярҙамсыһы булып эшләй, йәшерен түңәрәктәргә йөрөй. 1902 йылда ул Т.Т.Случевскийҙан шиғыр яҙырға өйрәнә. Шул уҡ йылды ул Рәсәй социал-демократик эшселәр фирҡәһенә ҡушыла, революцион хеҙмәте өсөн бер нисә тапҡыр төрмәлә һәм һөргөндә була.
1904 йылда, Түбәнге Новгород  ҡалаһында йәшерен  полиграфия ойошмаһын ойоштора ( Г. Ягоданың атаһының фатиры булған йортта; йәш Генрих уның эшендә ҡатнаша. 1907 йылда ул үҙенең тәүге хикәйәһен баҫтыра. 1907 —1908 йылдарҙа Касаткин "Судоходец", "Нижегородский листок" гәзиттәрендә 30 ҡыҫҡа хикәйә, очерк һәм шиғыр баҫтыра.
1908 йылдан ул Максим Горький менән хат яҙыша. Горький Касаткиндың әҙәби яҙмышында йәнле ҡатнаша. Ул уға матди ярҙам күрһәтә, уҡыу түңәрәген тәҡдим итә, хикәйәләр өсөн темалар бирә, уларҙы үҙгәртә. Горький тәҡдиме менән Касаткиндың хикәйәләре "Знание" нәшриәтенең "Заветы", "Просвещение" йыйынтыҡтарында баҫылып сыға. Касаткин менән Горький араһындағы хатлашыу 100-гә яҡын хатты үҙ эсенә ала. Шәхси танышыу 1914 йылда Мәскәүҙә була.
1914 йылда Касаткин Санкт-Петербургка күсеп килә. 1916 йылда, Е.П.Пешкова тәҡдиме буйынса Көнбайыш фронтта етемдәр һәм ҡасаҡтарҙың балаларын йыйып алыу отрядын етәкләй һәм уларҙы Мәскәүгә килтерә. Уның ҡатнашыуы менән 18 приют һәм 43 ашхана ойошторола. Революциянан һуң ул Совет институттарында төрлө вазифаларҙа эшләй.
1917 йылдың ноябрендә Минск советы рәйесе К. И. Ландер менән осраша. 1918 йылдың яҙында Касаткин Мәскәүгә ҡайта. Губерна палаталарын РСФСР Дәүләт контроле Халыҡ комиссариаты бүлегенә үҙгәртеп төҙөү буйынса инспектор (Халыҡ комиссары Т.И. Тандер) була. 1918 йылда Түбәнге Новгородта шартлатҡыс матдәләр заводын тәртипкә килтереү буйынса махсус задание үтәй.
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитеты нәшриәтенә етәкселек итә. 1919 йылда В. Воровский менән бергә Дәүләт нәшриәтенә нигеҙ һала, уның беренсе редколлегияһы ағзаһы, һуңынан әҙәби-сәнғәт бүлеге мөдире була. РСФСР Халыҡ комиссариаты әҙәби бүлегенең әҙәбиәт-сәнғәт коллегияһы рәйесе; өс ай дауамында Балтик буйы илдәре һәм Украина аша Ленин пропаганда поезы менән сәйәхәт итә.
Чекала хеҙмәте
1921-1922 йылдарҙа ВЧК-ЛПУ үҙәк аппаратында Мәскәү академия театрҙарының репертуарын тикшерә, дәүләт нәшриәтендә редактор булып эшләй. 1920-1930 йылдарҙа Бөтә Рәсәй крәҫтиән яҙыусылары берләшмәһендә ойоштороу эштәре менән шөғөлләнә. 1925-1935 йылдарҙа ул «Красная нива», «Колхозник», «Земля советская» журналдарының мөхәррире. Совет осоронда ул бер нисә генә хикәйә яҙа. Роман идеяһы тормошҡа ашмай. 1938 йылдың 31 ғинуарында ҡулға алына, апрелдә атып үлтерелә.
Сығанаҡтар
[https://books.google.ru/books?id=loOvBTLmzlsC&lpg=PA164&ots=z0GiCQg2uj&dq=%22%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%20%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%22&pg=PA165#v=onepage&q=%22%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%20%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%22&f=false Русская литература XX века. Прозаик, поэт, драматург. Словарь / Под редакцией Н. Н. Скатова. Т. 2. ОЛМА-ПРЕСС Инвест, 2006, с. 164-166]
Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы
Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы (23 ноябрь 1926 йыл, Малмыж — 10 ноябрь 2004 йыл, Өфө) — отоларинголог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), профессор (1970), республика оториноларингология ғилми йәмғиәте рәйесе (1966—1991), медицина фәндәре докторы (1970), РСФСР-ҙың (1986) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре. СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967).
Биографияһы
Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы Бикбаева 1926 йылдың 23 ноябрендә Киров өлкәһенең Малмыж ҡалаһында тыуған.
1949 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлай һәм 1991 йылға тиклем шунда уҡ эшләй (1966 йылдан алып ҡолаҡ, тамаҡ һәм танау ауырыуҙары кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 1966—1991 йылдарҙа БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш оториноларингологы.
Ә. Бикбаеваның «Сравнительная оценка различных методов терапии острых ангин» темаһына яҙылған кандидатлыҡ диссертацияһы (1963) хәҙерге ваҡытта ла үҙ актуаллеген юғалтмаған.
1966−1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетында ҡолаҡ, тамаҡ һәм танау ауырыуҙары кафедраһы мөдире, БАССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш отоларингологы булып эшләне.
Республика клиник дауаханаһы эргәһендәге республика беренсе сурдология үҙәген ойоштороусы (1968).
Фәнни хеҙмәттәре танау ҡыуышлығы хроник ауырыуының (озена) этиологияһын һәм патогенезын, баш һөйәге эсендәге отоген өҙлөгөүҙәрҙең һәм фронтиттарҙың көсәйеп китеүендә вирустарҙың ролен өйрәнеүгә, ревматизм ваҡытындағы тонзилоген интоксикацияны тикшереүгә арналған.
Әлфиә Бикбаева шулай уҡ тонзилоген интоксикацияһының дифференциаль диагностикалау һәм ревматизм; отоларингологик патология терапияһында лазерҙы ҡулланыу мәсьәләләрен өйрәнеү менән дә шөғөлләнә. Уның етәкселеге аҫтында урта һәм эске ҡолаҡ патологиялы ауырыуҙарҙы комплекслы электр-физиологик тикшереү алымдары эшләнә; озендың килеп сығыуының оригиналь концепцияһы төҡдим ителде һәм практикаға ошо ауырыуҙың патогенетик терапияһы ысулы индерелә.
Хеҙмәттәре
230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 2 монография, 12 рационализаторлыҡ тәҡдимдәр, 160 фәнни баҫма авторы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған эшмәкәре Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы Бикбаева етәкселеге аҫтында 16 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, медицина фәндәре докторы әҙерләнә
Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы
Биографияһы
Варис Рәфҡәт улы Туҡтаров 1959 йылдың 9 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Ҡарағош ауылында тыуа. Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндән һуң Башҡортостан ауыл хужалығы институтының зооинженерия факультетына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон 1986 йылда тамамлай һәм ошонда уҡ кафедрала производство мастеры вазифаһында эшләй башлай. Бөтә Рәсәй ветеринар санитария, гигиена һәм экология фәнни-тикшеренеү институты аспирантураһын тамамлағандан һуң умартасылыҡ һәм зоология кафедраһына ассистент булып күсә. 1993 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Өс йылдан һуң Бөтә Рәсәй ветеринар санитария, гигиена һәм экология фәнни-тикшеренеү институты докторантураһына саҡырыла. 2000 йылда биология фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт аграр университетының Биотехнологиялар һәм ветеринар медицина факультетының Биология, Умартасылыҡ, шәхси зоотехния һәм хайуандарҙы үрсетеү кафедраһы профессоры.
Ғилми эшмәкәрлеге
Варис Рәфҡәт улының фәнни эшмәкәрлеге бал ҡорттарының ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалауҙың заманса ысулдарын эшләү һәм ҡулланыуға индереүгә, шулай уҡ уларҙы тирә-яҡ мөхиттең басраныуын билдәләүсе индикатор сифатында ҡулланыуға бәйле. Был йәһәттән уның етәкселегендә ветеринар экологияның яңы — апиморниторинг ысулы эшләнә. В. Р. Туҡтаров эшсе ҡорттарҙың айырымланған май күҙәнәктәрен алыуҙың яңы ысулы тәҡдим ителә һәм патентлана. Бал ҡорттарының бактериаль сирҙәрен дауалау өсөн юғары һөҙөмтәле апифлоцид препараты эшләнә һәм файҙаланыла. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
В. Р. Туҡтаров кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса диссертация советы рәйесе.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015) XVII Халыҡ-ара «Агрокомплекс — 2007» махсуслаштырылған күргәҙмәһенең 1-се дәрәжә димломы (2007).
Кесе Хобда
Кесе Хобда — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хобда йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 116 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туйөмбәт
Туйөмбәт, икенсе атамаһы Байауыл (Туембетово) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 140 кеше булған. Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845014.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар 97 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Туйөмбәт (Ҡарайыр) Байыулы түбәһенә ингән. Ауылға нигеҙ һалыусы асыҡланмаған, әммә уның 1747 йылғы улы Ҡаҙбулат Туйөмбәтов һәм ейәндәре билдәле: Тимербулат, Әлмөхәмәт, Ҡотлубулат Ҡаҙбулатовтар.
Топонимикаһы
Бай (Туйөмбәт) ауылының ер-һыу атамалары.
Сергеевка (Благовещен районы)
Сергеевка (Сергеевка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215831006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мертендорф (Тюрингия)
Мертендорф (Тюрингия) (Mertendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 160 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7619 һәм автомобиль коды — SHK.
Равенсбург
Тарих
Документаль рәүештә Равенсбург беренсе тапҡыр 1088 йылда телгә алына. Ҡала 1030 йылда вафат булған граф Вельф II Альторофский тарафынан төҙөлгән тип һанала. 1180 йылдарҙа ҡала Гогенштауфендар ырыуына ҡараған.
1276 йылда ҡала ирекле ҡала хоҡуғын ала, әммә1803 йылда был хоҡуғын юғалта.
1331 йылда Шваб ҡалалары союзына ҡушыла, 1803 йылдан Баварияға ҡарай, 1810 йылда Вюртемберг ҡулы аҫтына күсә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡаланың көньяғындағы Шлосберг тауҙарынан (бейеклеге 524 метр) Боден күленең һәм Альп тауҙарының иҫ китмәле күренеше асыла. Равенсбургта боронғо ратуша, Вильгельм I һәйкәле бар. Ҡаланың тарихи үҙәгендә борондан һаҡланып ҡалған биналар тора. Манаралары күплегенән Равнсбург «Шваб Нюренбергы» тип йөрөтөлә, унда шулай уҡ ҡала ҡәлғәһе диуарының бер өлөшө һаҡланып ҡалған.
Иҡтисад
Равенсбургта машиналар төҙөү үҫешкән, бында «Текрум» кондитер изделиелары заводы һәм бөтә донъяға билдәле «Равенсбургер» паззлдар етештереү фирмаһы бар.
Туғанлашҡан ҡалалары
Равенсбург ҡалаһының туғандаш ҡалалары түбәндәгеләр:
Һауа судноһы
Авиатранспорт — ер өҫтөнән йәки һыуҙан сағылдырылған һауа менән үҙ-ара тәьҫир итешеүҙән башҡа һауа менән үҙ-ара тәьҫир итешеү юлы менән атмосферала һаҡланған осоусы аппарат.
Билдәләмәһе
Формулярлау норматив документтарҙа һәм башҡа Fédération Internationale aeronarodé һәм халыҡ-ара хоҡуҡ һүҙлектәре кеүек халыҡ-ара ойошмаларҙа ҡулланыла, һәм үрҙә әйтелгәндәрҙән матди яҡтан, ойошма компетенцияһы менән ҡапланған эшмәкәрлек даирәһенә ҡарап айырылырға мөмкин.
Мәҫәлән, Рәсәй Федерацияһының Һауа кодексы үҙ көсөн граждандар авиацияһына тарата, дәүләт авиацияһы (шул иҫәптән Оборона министрлығы авиацияһы) һәм эксперименталь авиация һәм булдырыу, самолет тип аталған бөтә самолеттарҙың һауаға яраҡлылығы өсөн ниндәй агентлыҡ яуап бирә.Шуға ярашлы, һауа кодексына буйһонмаған самолеттар был кодҡа «самолёт» билдәләмәһенә инмәй. ИКАО терминды Халыҡ-ара граждандар авиацияһы күҙлегенән ҡарай,Халыҡ-ара авиация федерацияһы — авиация һәм спорт эшмәкәрлеге күҙлегенән.
Самолёттар Маннед (борттағы осоусы идара итә) һәм пилотһыҙ самолеттарға бүленә.Һауа судноларына инмәй: Экранопландар — (хеҙмәтләндереүҙең динамик принцибы булған суднолар, диңгеҙ законы, атап әйткәндә, ИМО), hovercraft (СВП), ракеталар, космос аппараттары сиктәре аҫтына эләгә.
МАФ буйынса Классификация
Халыҡ-ара авиация федерацияһы классификацияһына ярашлы ун ете төр самолет һәм башҡа самолеттар бүленә. Иң киң таралған һигеҙ төр самолёт бар: автожир, шар, вертолет, роторкрафт, һауа судноһы, флайтгель, планер һәм самолёт. Улар араһында төп айырмалар — приборҙарҙың конкрет ауырлығы, электр станцияһының булыуы һәм төрө һәм күтәргес алыу ысулы. Шулай уҡ башҡа, «гибрид» самолеттар ҙа бар,үрҙә һанап бөткән бер нисә төр самолёттың үҙенсәлектәрен берләштереү. Самолёттарға космос караптары, ракеталар, экранопландар (әммә экранолеттар түгел) һәм hovercraft инмәй.
Һауа суднолары ИКАО классификацияһы буйынса
Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһының 7-се ҡушымтаһы (Һауа судноларының милли һәм теркәлеү билдәләре) самолёт/самолёттарҙы һауанан еңелерәк һәм һауанан ауырыраҡ самолеттарға бүлә.
Үҙ сиратында һауанан еңелерәк самолеттар түбәндәгесә бүленә:
Бынан тыш, ИКАО самолеттарҙы, әгәр улар бортта пилотһыҙ башҡарылырға тейеш булһа, пилотһыҙ тип классификациялай. Пилотһыҙ осоу аппараттарына пилотһыҙ идара ителгән шарҙар (икенсе төрлө әйткәндә, самолеттың ирекле/автономлы осоусы күсермәләре) һәм алыҫтан идара ителеүсе самолеттар инә.
ИКАО башҡа төр һауа судноларын/самолёт төрҙәрен ҡарамай, сөнки граждандар авиацияһы ойошмаһы булып тора. Шул уҡ ваҡытта башҡа тармаҡтарҙа самолеттарҙың классификацияһы һәм һауа судноларының/самолеттарҙың өҫтәмә төрҙәре булыуы ихтимал.
Термин билдәләмәһенә ярашлы, самолёттарға экранопландар һәм һауа мендәрле суднолар инмәй.
Һауа судноларының конкрет гравитация буйынса классификацияһы
Үҙенсәлекле гравитация буйынса самолеттар ике төркөмгә бүленә ала — һауанан еңелерәк самолеттар (ингл. aerostats) һәм һауанан ауырыраҡ самолёттар (аэродиндар). Икеһенең айырмаһы шунда,һауанан еңелерәк самолеттар өҫтәмә электр станцияһы ярҙамынан тыш, һауанан ауырыраҡ самолеттарҙан айырмалы рәүештә, үҙ аллы һауаға сыға ала. Был классификация рәсми түгел һәм мөмкин булған һәм йыш ҡулланыла торған классификация булараҡ бирелә.
Һауанан еңелерәк
Һауаға күтәрелеү өсөн Архимед ҡанундарына нигеҙләнгән аэростатик көстәр ҡулланылыуы һауанан еңелерәк самолёттарҙы айырып күрһәтә,уға ярашлы түбән тығыҙлыҡтағы кәүҙә ул ваҡытҡа тиклем тығыҙлығы ҙурыраҡ мөхиттә йөҙә,йөҙә башлағансы (йәғни тән һәм урталыҡ тығыҙлығы тигеҙ булғансы).атмосфераның тығыҙлығы ер өҫтөнән сығарылған һайын кәмегәнгә күрә,бындай һауа судноһын күтәреү ҙә күтәрелгәндә кәмей.
Рәсәй Федерацияһы оборона министрының 136-сы һанлы бойороғона ярашлы Рәсәй Федерацияһының Транспорт министрлығы No 42, Росавиакосмос No 51 31.03.2002 «Рәсәй Федерацияһы һауа киңлегендә осоштарҙың федераль авиация ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында» һауанан еңелерәк самолеттар өсөн түбәндәге билдәләмәләр бирелә (инглиз теленән тәржемә бойороҡҡа инмәй):
Конструктив һауа суднолары «камиллаштырылған шарҙар» булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың ҡайһы берҙәренең үҙенсәлекле ауырлығы һауаға ҡарағанда ауырыраҡ — кире көсөргәнешле (раковина) һәм двигателдәренең тартыу көсө менән аэростатик күтәргес булмауын ҡаплай. Был йәһәттән махсус төркөм — гибрид һауа суднолары айырыла — улар һауа шарының үҙенсәлектәрен (ҡабыҡтағы газ арҡаһында аэростатик көстөң булыуы), вертолет (роторҙар ярҙамында вертикаль осоу ваҡытында өҫтәмә күтәреү көсө) һәм самолётты (горизонталь осош ваҡытында беркетелгән ҡанат арҡаһында өҫтәмә аэродинамик күтәргес булдыралар) берләштерә. Был төр самолёттар ғәҙәти һауа судноларына ҡарағанда билдәле бер өҫтөнлөктәргә эйә, әммә беренсе гибрид һауа судноһы тик 1987 йылда ғына патентлана.
Һауанан ауырыраҡ
Һауа суднолары ауыр аэростатик көскә эйә түгел, шуға күрә көстө күтәреү өсөн башҡа конструктор ҡарарҙарын файҙаланырға кәрәк. Иң таралғанлығы — аэродинамик көстө ҡулланыу.