cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эстонияның дәүләт ҡоролошо
Юстиция канцлеры
Юстиция канцлеры йылына бер тапҡыр Рийгикогуға эшмәкәрлеге тураһына отчет бирә. Рийгикогу депутаттары юстиция канцлерына запростар бирергә хоҡуҡлы, ул ошо запростарға тейешле тәртиптә яуап бирергә бурыслы.
Юстиция канцлеры вазифаға Рийгикогу тарафынан Республика Президенты тәҡдиме буйынса ете йылға тәғәйенләнә һәм вазифаһынан тик суд ҡарары менән генә бушатыла ала.
Рийгикогу ағзаһын, Республика Хөкүмәте ағзаһын, Республика Президентын, Дәүләт контролёрын, Дәүләт суды рәйесен йәки ағзаһын енәйәт яуаплылығына тарттырыу тик юстиция канцлерының ғаризаһы (ул Рийгикогуның конституцион составының күпселеге тарафынан раҫланған булырға тейеш) буйынса ғына тормошҡа ашырыла ала. Юстиция канцлеры үҙе тик Республика Президенты ғаризаһы буйынса һәм Рийгикогу ризалығы менән генә енәйәт яуаплылығына тарттырыла ала.
Дәүләт контроле
Дәүләт контроле иҡтисади контролде тормоша ашыра торған бойондороҡһоҙ дәүләт органы булып тора. Дәүләт контролёры Дәүләт контроленең башлығы була, уны вазифаға Республика Президентының ғаризаһы буйынса биш йылға Рийгикогу тәғәйенләй.
Урындағы үҙидаралыҡтар
Урындағы һорауҙар урындағы үҙидаралыҡтар тарафынан үҙ аллы закондарға ярашлы хәл ителә.
Электрон дәүләт
2000 йылдан башлап Эстония хөкүмәте, Интернеттағы электрон документтар алып барыу селтәрен файҙаланып, министрҙар кабинетының ҡағыҙһыҙ эшләүенә күсте. Европа комиссияһы конкурсы һөҙөмтәләре буйынса, дәүләт секторын электрон документацияға күсереү проекты Европала иң яҡшыһы тип танылды, шул рәүешле 500-ләп учреждение, шул иҫәптән министрлыҡтар, өйәҙ управалары һәм бөтә департаменттар һәм инспекциялар тиерлек документтарҙы электрон алмашыуға ҡушылды. 2009 йылдың ғинуарына, Эстонияла ID-картаға эйә булыусылар һаны 1 миллиондан ашыу була (Эстония халҡының 90 проценты). ID-карта шәхесте раҫлаған документ булып тора. Эстонияның 15 йәше тулған бөтә граждандары һәм Эстонияла йәшәргә рөхсәт таныҡлығы булған даими йәшәүселәр ID-картаға эйә.
Заһиров Наил Хәйбулла улы
Заһиров Наил Хәйбулла улы (20 ноябрь 1925 йыл — 27 сентябрь 2014 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан Красноярск төҫлө металдар институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1959 йылдан — уҡыу уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса проректор, 1962—1994 йылдарҙа мәғдән һәм һибелмә ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү кафедраһы мөдире. 2006 йылдан — Себер федераль университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1971). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), СССР-ҙың төҫлө металлургия отличнигы (1970, 1978). I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Байраҡ (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1967) һәм «Почёт Билдәһе» (1961) ордендары кавалеры.
Биографияһы
1925 йылда Мәскәү төҫлө металдар һәм алтын институтын тамамлағандан һуң ошо юғары уҡыу йортонда эшкә ҡалдырыла, 1955 йылдан — бүлек мөдире. .
1955 йылда уран ятҡылыҡтарҙы эшкәртеү буйынса илдә беренселәрҙән булып диссертация яҡлай.
1958 йылдан башлап Красноярск төҫлө металдар инcтитутында:
2006-2014 йылдарҙа Себер федераль университетының (Красноярск) профессор‑консультанты.
2014 йылдын 27 сентябрендә вафат була. Красноярсктын Баҙалыҡ зыяратының Дан аллеяһында ерләнғән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге ятҡылыҡтарҙы ер аҫтында эшкәрткәндә мәғдән табыу өсөн юғары һөҙөмтәле технологиялар индереүгә бәйле.
Ресурстарҙы һаҡсыл тотоноу һәм экологик хәүефһеҙ технологияларҙы ҡулланып мәғдән ятҡылыҡтарын үҙләштереү буйынса фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусы.
150‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), Ҡыҙыл Йондоҙ (1967), “Почёт Билдәһе” (1961) орд. менән бүләкләнгән.
Әхтәмов Азамат Мөхтәр улы
Әхтәмов Азамат Мөхтәр улы (31 март 1962 йыл — 14 август 2020 йыл) — ғалим-математик. 1993 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2004—2008 йылдарҙа иҡтисадты фаразлауҙың математик ысулдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2006—2008 йылдарҙа математика факультеты деканы, 2009—2015 йылдарҙа тотош мөхиттәр механикаһы кафедраһы мөдире. Физика-математика фәндәре докторы (2005), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011), юғары уҡыу йорттарының социаль-иҡтисади һөнәрҙәре өсөн математика дәреслеге төҙөү буйынса Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе.
Биографияһы
Азамат Мөхтәр улы Әхтәмов 1962 йылдың 31 мартында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Тел белгесе Мөхтәр Әхтәмовтың улы.
Башҡорт тел ғилеме белгесе профессор Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы Әхтәмов‎тың улы.
Азамат Әхтәмов 2020 йылдың 14 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ғилми эшмәкәрлеге
А. М. Әхтәмов яңы фәнни йүнәлеш авторы —.
Ғалим һәм уның уҡыусылары теорияһына ләр приложение сифатында, шулай уҡ механик системаның тирбәлеү йышлығының тейешле (хәүефһеҙ) диапазонын тәьмин итеүсе нығытыуҙар әҙерләй.
Сформулированы математические модели диагностирования вида закрепления балок и пластин по значениям их прогибов в нескольких точках. Доказана корректность постановок соответствующих задач. Найдены точные и численные методы их решения.
Впервые поставлены и решены проблемы идентификации нераспадающихся краевых условий по спектру краевой задачи. На основе некоторых из этих результатов разработаны методы диагностирования сложных видов закреплений механических систем.
Получены новые результаты в классической теории обратных спектральных задач. Представлены явные решения обратной задачи Штурма-Лиувилля с нераспадающимися краевыми условиями, позволяющие решать её численно.
Впервые получены формулы вычисления коэффициентов разложения функций в ряды по производным цепочкам Келдыша, выписанные в терминах коэффициентов уравнения и краевых условий для широких классов спектральных задач, возникающих в механике.
Тирана
Тира́на (алб. Tiranë, Tirana) — Албанияның баш ҡалаһы, ул илдең иң ҙур ҡалаһы,  төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Ҡала үҙ аллы  административ берәмек тәшкил итә. һәм Тирана өлкәһе менән округының административ үҙәге булып тора. Майҙаны 30 км². 1614 йылда нигеҙләнгән, 1920 йылда илдең баш ҡалаһы итеп раҫлана.
Тарихы
Әлеге ҡала урынындағы тәүге торамалар 10 000—30 000 йылдар элек палеолит дәүерендә үк булған. Урындағы ер-һыу атамаларынан күренеүенсә,  территорияла иллирийҙар төпләнгән, һәм әлеге Тирана районы Албанияла кеше төйәк иткән тәүге территорияларҙың береһе булған. Тиранала табылған иң боронғо ҡоролма булып римлының йорто тора, уны һуңыраҡ ғибәҙәтханаға әйләндергәндәр. Иҙәненә түшәлгән мозаика III быуатҡа ҡарай. Шулай уҡ 520 йылда император Юстиниан төҙөткән һәм XVIII быуатта Әхмәт паша Топтани  тергеҙгән ҡәлғәнең харабалары ла бар.
Тирана тәүге тапҡыр XV быуат сығанаҡтарында ҙур булмаған торама булараҡ телгә алына. 1614 йылда Тиранаға нигеҙ һалынған тип иҫәпләнелә, ошо йылды Сөләймән паша Баржини бында мәсет, төрөк мунсаһы, икмәкхана һәм бер нисә кибет төҙөткән. Сауҙа юлдары сатында отошло урын биләп тороуы ҡаланың үҫешенә шарттар тыуҙырған. XVII быуатта билдәле баҙары булған, унда сауҙагәрҙәр ебәк, тәмләткестәр, керамика, ҡиммәтле металдар менән сауҙа иткән.
Климаты
Тирана тауҙар араһындағы үҙәндә (диңгеҙ кимәленән 89 метр бейеклектә) Ишм йылғаһы буйында, Албан тигеҙлегенең уртаһында, Круя-Дайти тау һырты итәгендә,  Адриатик диңгеҙҙән 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Төбәктә урта диңгеҙ  субтропик климаты хөкөм һөрә. Йәй ғәҙәттә эҫе һәм ҡоро, июлдә уртаса температура — 24 °C, ҡыш йомшаҡ һәм еүеш, ғинуарҙа уртаса температура — 4—5 °C. Тәүлек эсендә тирбәлеүҙәр ярайһы уҡ ҙур: ғинуарҙа Цельсий буйынса 10 градустан июлдә 14-15 градусҡаса. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 1376 мм.
Халыҡ һаны
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 2010 йылда Тиранала 386 420 кеше йәшәй, рәсми булмаған мәғлүмәттәрҙә — миллион самаһы кеше (1923 йылда 11 мең; 1939 йылда 40 мең; 1955 йылда 108 мең; 1960 йылда 136,3 мең, 1975 йылда 200 меңдән ашыу).
Ҡала идаралығы
Тирана — республика буйһоноуындағы ҡала һәм Тирана өлкәһенең  административ үҙәге. Дәүләт власы органы — ҡала халыҡ советы, 3 йылға бер тапҡыр 18 йәше тулған граждандар тарафынан һайлана. Халыҡ советтары Тирана ҡалаһы райондарында ла һайлана. Халыҡ советтары башҡарыу-бойороҡ биреү органдарын — башҡарма комитеттарҙы һайлай.
Сәнәғәте һәм иҡтисады
Тиранала илдәге сәнәғәт производствоһының ҙур өлөшө тупланған. Бында аҙыҡ-түлек, тәмәке, аяҡ кейеме, металл эшкәртеү, быяла-керамика сәнәғәте объекттары урынлашҡан. Ҙур предприятиелар араһында — туҡыу комбинаты, йөн туҡыу фабрикаһы, механика заводы, ағас эшкәртеү, аяҡ кейеме һәм тәмәке фабрикалары, ит комбинаты, ликёр-араҡы һәм май яҙыу заводтары, мебель фабрикаһы, цемент заводы һәм төҙөлөш материалдары комбинаты, тракторҙар өсөн запас частар етештереү заводы, күмер брикеты етештереү фабрикаһы; күп һанлы кәсепселек кооперацияһы оҫтаханалары, ТЭЦ. Сәнәғәт предприятиелары башлыса ҡаланың көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Тирана эргәһендә күмер сығарыла (Крраба, Приска). 1951 йылда Тирана янында  СССР ярҙамы менән  В. И. Ленин исемендәге ГЭС төҙөлә. Тирана тимер юл аша Дуррес порты һәм Милоти ҡалаһы менән бәйләнгән, Эльбасан, Круя һәм Дуррес ҡалалары аша үткән шоссе юлы Албанияның башҡа ҡалаларына алып бара; Тирана эргәһендә Тереза Инә исемендәге халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан.
Архитектураһы
Тирананың ҡоролошо — радиаль-ҡулсалы. Иҫке кварталдарҙа урамдар тар һәм ҡыйыш-мыйыш, йорттар ихаталарҙың төпкөлөндә ултыра. Административ һәм мәҙәни үҙәк  1920—1930-сы йылдарҙа төҙөлә (Скандербег майҙаны ансамбле, банк, университет, Опера һәм балет театры, Әҙәм Бей мәсете). 1953—1958 йылдарҙа Тирананы реконструкциялау планы ҡабул ителә (архитекторҙар Г. Стразимири, М. Меле). Киң торлаҡ комплекстары,  «Яңы Албания» киностудияһы (1952, совет архитекторы Г. Л. Лавров) төҙөлә.
2011 йылда Албаниялағы иң бейек бина —  85 метрлы  TID Tower төҙөлә, бинаның бер мөйөшөндә Сөләймән паша Баржиниҙың төрбәһе урынлашҡан.
Яңырыу
Ҡала мең йыллыҡтар алмашынғанда тамырҙан үҙгәреш кисерә. 2000 йылда ҡала хөкүмәте  иҫәпһеҙ-һанһыҙ теркәлмәгән коммерция учреждениелары биләгән урындарҙы таҙартыу кампанияһын башлай. Йылға ярҙарын, парктарҙы һәм башҡа йәмәғәт урындарын 1990 йылға тиклемге хәлгә индереү саралары ла күрелә. Дөйөм инфраструктура яҡшыра, сөнки юлдарҙың күбеһе яңыртыла. Торлаҡ йорттар араларындағы буш урындар тәртипкә килтерелә; рөхсәтһеҙ төҙөлгән ҡоролмалар һүтелә, уларҙың урынына баҡсалар һәм парктар ултыртыла. Һүтелгән йорттар фундаментына торлаҡ йорттар һалына.
Баш ҡала
1920 йылдың 8 февралендә Албания милли конгресында Тирана Албанияның ваҡытлы баш ҡалаһы итеп һайлана. Был статусы  1925 йылдың 31 декабренә тиклем һаҡлана. 1924 йылдың декабрендә,  июнь түңкәрелешенән һуң, Тирананы  полковник Миклашевский етәкселегендәге югослав отряды көстәре баҫып ала, улар Албания власын Әхмәт Зогуға ҡайтара.
Ҡаланың беренсе норматив планы 1923 йылда  Әшрәф Фрашери тарафынан эшләнә. 1922 йылда Үҙәк урам асыла һәм ул Нана Мбретнеше (Королева әсә) тип атала. Был урамды һалыр өсөн күп йорттар һүтелә.
1924 йылда Тирана была Фан Ноли етәкселегендәге  Июнь ихтилалының үҙәге була. Төркиәлә тыйылған саҡтарында Бекташиҙарҙың Дәрүиш ордены 1925 йылдан Тирананы үҙенең үҙәге итә.
1928 йылдың сентябрендә Тиранала  Зогу I тәхеткә мәсехләнә.
Мәҙәниәт үҙәктәре
Тирананың төп мәҙәни һәм художество учреждениелары:
Тираналағы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары: Тиранала 8 йәмәғәт китапханаһы бар, уларҙың береһе Албания Милли китапханаһы (Комбёлё китапханаһы), 5 йорт-музей, 56 мәҙәниәт ҡомартҡыһы бар.
Райондары
Тирана  11 административ берәмеккә  (Njësi Bashkiake) бүленгән. Һәр райондың үҙ мэры һәм советы бар.
Иҡтисады
Тирана  Албанияның төп сәнәғәт үҙәге булып тора. Иҡтисад йылдам үҫә, 1920 йылдан бирле сәнәғәттең күп төрлө яңы тармаҡтары барлыҡҡа килгән. Төп сәнәғәт тармаҡтары: ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, ҡорамалдар, туҡыма етештереү, фармацевтика, металл әйберҙәр эшләү.
Спорт
Ҡалала «Тирана» футбол клубы бар. 12,5 мең тамашасы һыйышлы  «Сельман Стермаси» команданың өй стадионы һанала. Ҡалала илдең «Кемаль Стафа» тигән бик ҙур стадионы ла бар (30,5 мең урынлы). Быныһы Албания йыйылма командаһының йорт стадионы булып тора. Тирананың башҡа билдәле футбол клубтары — «Динамо» һәм «Партизани».
Ҡалала бер нисә  баскетбол командаһы бар, шул иҫәптән Албания беренселегендәге төп дәғүәселәр   — «Партизани» һәм «Тирана».
Колонка (Таганрог)
Колонка — Таганрогтың XIX быуат аҙағында Таганрог металлургия заводында эшләүсе Бельгия инженерҙары йәшәгән районы.
Географияһы
«Колонка» районы хәҙерге Дзержинский урамы, Завод урамы, Павел Осипенко урамы, Парк тыҡрығы араһында урынлашҡан.
Район тарихы
Таганрог металлургия заводына Таганрог ҡалаһында 1894 йылда нигеҙ һалына. Титуляр советник Н. К. Флиге һәм Бельгия подданныйҙары граф П. де Гемптин, Л. Тразенстер һәм Ю. Б. Герпеньи металлургия заводы төҙөү буйынса Урыҫ-Бельгия акционерҙар йәмғиәте ойошторалар. 1904 йылдан 1916 йылға тиклем заводтың төп акционеры һәм директоры Бельгия кешеһе Альберт Нев була. Завод эшселәре ҡаланың ярлы халҡы һәм эргә-тирәләге ауыл кешеләре араһынан туплана. Заводтың инженерҙары составы башлыса Бельгия кешеләренән тора.
Бельгияның инженерҙары үҙҙәренең ғаиләләре менән, металлургия заводының завод идараһынан алыҫ түгел «Колонка» исеме аҫтындағы районда, улар өсөн махсус төҙөлгән бер ҡатлы йорттарҙа йәшәйҙәр. «Колонка» топонимын урындағы халыҡ уйлап сығарған, «Бельгия колонияһы» төшөнсәһен ябайлаштырып, был районды «Колонка» тип атап йөрөтә башлағандар. «Памятные страницы» китабында (1961) «Колонка» тураһында былай тиелә: "… Бельгия оҫталары өсөн дирекция завод янында ике фатирлы йорттар төҙөгән. Һәр йорт эргәһендә йәшелсә һәм емеш-еләк баҡсаһы өсөн участка бүленгән. Бельгия инженерҙары өсөн диңгеҙ яры буйында коттедждар бирелгән . «Пламя, металл, люди» китабында (1972) район түбәндәгесә телгә алына: «Таганрог заводы эргәһендә ике тиҫтәләп яңы йорт төҙөлгән (хәҙерге колонка күҙ уңында тотола. — Автор), ҡайһы бер бөтә уңайлыҡтары булған йорттар заводтың баш хеҙмәткәрҙәре: инженерҙар, идара итеүселәр, техниктәр һәм башҡалар өсөн тәғәйенләнгән».
1928 йылда завод гәзитендә ҡыҫҡа мәҡәлә баҫылып сыға (орфография һаҡланған): «Завод колонияһында һәм заводтың ҡайһы бер участкалары буйынса һыу үткәргес ҡуйыла, ул янғынға ҡаршы эштәр өсөн эсәр һыу бирәсәк».
1960-сы йылдар аҙағынан 1980-се йылдарға тиклемге ваҡыт аралығында «Колонканың» йорттары бер-бер артлы һүтеләләр, һәм территорияла «Теремок», «Аленушка» балалар баҡсаһы, металлургия заводы эшселәре өсөн күп ҡатлы йорттар төҙөлә.
Әлеге ваҡытта «Колонка» топонимы таганроглыларҙың һөйләү телмәрендә ҡулланылмай, ул тик тыуған яҡты өйрәнеселәргә генә билдәле.
Социализм
Социали́зм — социаль ғәҙеллек, ирек һәм бойондороҡһоҙлоҡ, социаль тигеҙлек принциптарын тормошҡа ашырыуҙы үҙенең маҡсаты һәм идеалы итеп ҡуйған тәғлимәт (доктрина). «Социализм» төшөнсәһе бер үк ваҡытта ошо принциптарҙы тормошҡа ашырған ижтимағи ҡоролошто ла аңлата. Бының өсөн социализм үҙе алдына глобаль бурыс ҡуя: бар булған мөмкинлектәрҙе файҙаланып, капитализмды ҡолатыу һәм яҡын киләсәктә кешелектең ал тарихын тамамлаусы һәм бар яҡтан камил булған йәмғиәт төҙөү. Британник энциклопедияһында билдәләнеүенсә, социализм — ул йәмәғәт милкенә йәки милек һәм тәбиғи байлыҡтарға йәмәғәт контроленә саҡырған ижтимағи-иҡтисад доктринаһы ; милекте дөйөмләштереү (йәмәғәт милкенә әйләндереү), ғөмүмән алғанда, социализмдың иң мөһим билдәләренең береһе итеп ҡарала.
«Социализм» төшөнсәһен тәүгеләрҙән булып 1834 йылда үҙенең «Индивидуализм һәм социализм» хеҙмәтендә француз философы Пьер Леру (7.07.1979—2.04.1871) ҡуллана.
Ғилми билдәләмәләр
Иҡтисадсы һәм тарихсы Михаил Туган-Барановский яҙғанса, «социализм» атамаһы авторҙары үҙҙәренең был билдәләмәһе менән быға тиклем өҫтөнлөк иткән һәм шәхси эшҡыуарлыҡтың сикләнмәгән иркен хужалыҡ ҡоролошо идеалы итеп һанаған иҡтисади йүнәлешкә ҡапма-ҡаршы булған һәм йәмәғәт хеҙмәттәшлеге мөһимлеген алға ҡуйған яңы ижтимағи йүнәлеште тасуирларға, характерларға уйлаған. Шулай итеп, социализм айырым шәхес мәнфәғәтен йәмғиәт һәм коллектив мәнфәғәтенән өҫтөн ҡуйыусы индивидуаллеккә (урыҫса индивидуализмға) ҡаршы ҡуйылған.
Социализмдың философик фекер һәм ҡараштары нигеҙендә сәйәси идеология булдырыла, һәм ул түбәндәге үҙенсәлектәр хас булған йәмғиәт төҙөүҙе үҙенең маҡсаты итеп күрә:
В. И. Ленин буйынса, «социализм — ул бар халыҡ файҙаһына йүнәлтелгән һәм шуның өсөн дә капиталистик булыуҙан туҡтап, дәүләт-капиталистикка әйләнгән монополия».
Социализм идеяларының тарихы
Хосуси милекселектән баш тартыу һәм уртаҡ бүлеү нигеҙендәге йәмәғәт ҡоролошо хаҡындағы идеялар кешелек тарихының бар дауамында йәшәп килгән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, барлыҡ был тәғлимәттәрҙең дөйөм бер үҙәге — улар үҙ заманының тормош ҡоролошон тулыһынса инҡар итә, уны емерергә саҡыра, замандың барлыҡ төп проблемаларын хәл ителәсәк ғәҙелерәк ижтимағи ҡоролошто һүрәтләй һәм уға барыуҙың конкрет юлдарын күрһәтә.
Антика осоро
Утверждаю: все сделаться общим должно и во всем пусть участвует каждый. <...>     Мы общественной сделаем землю, Всю для всех, все плоды, что растут на земле, все чем собственник каждый владеет.
Яңы ваҡыт
Көнбайыш Европала социалистик проекттарҙың киң таралыуы XIX быуат башына тура килә, һәм был туранан-тура Анри Сен-Симон, Шарль Фурье, Роберт Оуэн исемдәре менән бәйле.
Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы
Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы (10 февраль 1959 йыл) — башҡорт ғалимы, математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (2000), профессор.
Социализм
Карл Маркс буйынса социализм
Капитализмдан айырмалы рәүештә, етештереү сараларына хосуси милек, башҡа индивидтар етештергән продуктты алып һатыу (спекуляция — алыпһатарлыҡ), эшҡыуарлыҡ тыйыла.
"Коммунистар партияһы манифесы"нда социализмды индереү өсөн Маркс түбәндәге сараларҙы тәҡдим итә:
Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы
Биографияһы
Йәүҙәт Шәүкәт улы Ильясов 1959 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Миндәк ауылынды тыуған.
1981 йылда Мәскәү дәүләт университетының тамамлағандан һуң шунда уҡ аспирантурала (1981—1984). Артабан 2007 йылға тиклем (өҙөклөктәр менән) Башҡорт дәүләт университетында, 1996—1998 йылдарҙа В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында эшләй, ошо вуздың докторантураһында уҡый.
2002—2003 йылдарҙа Францияның Ла-Рошель ҡалаһында уҡыта.
Диңгеҙ буйындағы парк (Таганрог)
Диңгеҙ буйындағы парк — Таганрогтағы ҡала паркы.
Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы
Биографияһы
2007 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Математика институтында бүлек мөдире.
Диңгеҙ буйындағы парк (Таганрог)
Парк тарихы
Диңгеҙ буйындағы парк Таганрогта 1960-сы йылдар башында, кирбес заводы менән йәнәш урынлашҡан элекке карьер урынында төҙөлгән. 1950-се йылдарҙа сеймалдың иң яҡшы һәм сығарыуы еңел булған өлөшө эшкәртелеп бөтә һәм карьер ябыла. Барлыҡҡа килгән уңайһыҙ рельефлы, грунт һыуҙары яҡын территория торлаҡ йорт төҙөү өсөн бик уңайһыҙ була. Парк Таганрогтың Октябрь районы предприятиелары, бигерәк тә комбайндар заводы һәм Димитров исемендәге Завод коллективтары тарафынан төҙөлә.
1965 йылға бында 633 ағас үҫеп тә ултыра инде, аттракциондар ҡаласығында беренсе ҡорамал ҡуйыла. Диңгеҙ буйындағы парк рәсми рәүештә 1966 йылдың июнендә асыла. 1970-се йылдарҙа паркта 2700 ағас (шул иҫәптән 500-ҙән ашыу ылыҫлы ағас), ҡыуаҡтар 7000 тирәһе, 1000-дән ашыу роза ҡыуағы була. Артабанғы йылдарҙа ла декоратив ҡыуаҡтар һәм күп һанда сәскәләр ултыртыу дауам итә, парк төҙөкләндерелә. Бейеү верандаһы һәм балалар уйын майҙансығы базаһында киң мәҙәни эш алып барыла.
Диңгеҙ буйындағы парктың комплексына диңгеҙ буйы пляжы ла инә, был уның ҙур өҫтөнлөгө булып тора. Парктан туп-тура яр буйына Таш баҫҡыс төшә. Парк һәм пляж зонаһының бергә ҡушылыуы ял итергә килеүселәргә иң яҡшы ял тәьмин итә.
Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Йәүҙәт Ильясов бифуркацияларҙы табыуҙың дауамлы функционалының, ҡатлауҙарға бүленеү буйынса һыҙыҡһыҙ спектраль анализдың, стационар булмаған мәсьәләләрҙең критик нөктәләрен ике яҡлы вариациялы иҫәпләү ысулдарын уйлап таба; һыҙыҡһыҙ дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының асыҡ ҡалған бер нисә проблемаһын хәл итә.
Диңгеҙ буйындағы парк (Таганрог)
Парк тарихы
Диңгеҙ буйындағы парк комплексы 19 гектарҙан ашыу майҙанды биләй. 11 аттракцион эшләй. Бөтә хужалыҡты 25 штаттағы хеҙмәткәр хеҙмәтләндерә, уларҙың һаны йәй миҙгелле эшселәр иҫәбенә арта.
Якорҙар аллеяһы
2014 йылдың май айында диңгеҙ буйы паркында «Бөтә быуын сик буйы һаҡсыларына» иҫтәлекле билдәһен асыу тантанаһы була. Иҫтәлекле билдә диңгеҙ якорынан һәм сик бағанаһынан тора, бағанаға илдең гербы менән таблица ҡуйылған.
Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы
Ғилми эшмәкәрлеге
60‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Диңгеҙ буйындағы парк (Таганрог)
Якорҙар аллеяһы
2015 йылдың июлендә диңгеҙ буйы паркында «Якорҙар аллеяһын» асыу тантанаһы үтте. Ул алданыраҡ ҡуйылған «Бөтә быуын сик буйы һаҡсыларына» иҫтәлекле билдәһе артында урынлашҡан. Аллеяла элек Аҙау диңгеҙе төбөнән һәм Таганрог ҡултығынан күтәрелгән Петр заманынан алты якорь урынлаштырыла.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта паркта өлөшләтә ағас ҡырҡыла, йорттар төҙөү эше алып барыла.
Гоголь тыҡрығы (Таганрог)
Гоголь тыҡрығы — Таганрогтың иң йәнле сауҙа тыҡрығы. Ҡаланың үҙәк тарихи өлөшөндә урынлашҡан.
Географияһы
Петр һәм Ломакин урамдары араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 2340 м. Йорттарға номерҙар ҡуйыу Петр урамынан башлана.
Тарихы
Йәрминкәләр тыҡрығы Н. В. Гоголь исеме менән 1909 йылда, яҙыусы тыуыуының йөҙ йыллығы хөрмәтенә аталған. Элекке атамаһын — Йәрминкә тыҡрығы, бөгөнгө көндәге Үҙәк баҙар урынында йәрминкәләр ойошторолоу айҡанлы ала. Александр урамы менән Йәрминкә тыҡрығы мөйөшөндә, Моисеев йортонда, Антон Чеховтың атаһы П. Е. Чеховтың билдәле кибете булған. Әлеге ваҡытта был йортта «Чеховтар кибете» дәүләт музейы урынлашҡан.
Үҙгәртеп ҡороу осоронда тыҡрыҡтың һул яғында, Үҙәк баҙар районында, бик күп һанда кибеттәр төҙөлә.
2015 йылда мэрия был кибеттәрҙе һүтеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был ҡарар, кибеттәрҙең тыҡрыҡтың тышҡы күренешен йәмһеҙләп тороуы һәм ҡала бюджетына бер ниндәй ҙә килем килтермәүе менән аңлатыла. Тыҡрыҡты кибеттәрҙән таҙартыу артынса ҡала хакимиәте, Гоголь тыҡрығындағы боронғо йорттарҙың фасадын тәртипкә килтереү менән шөғөлләнергә ниәт итеүен иғлан итә.
Сумы өлкәһе
Сумы өлкәһе (Сумська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Сумы ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
18 район:
7 ҡала округы:
Александр урманы
Александр урманы  — Ростов өлкәһе Аҙау районындағы м айҙаны 5525 га урман массивы. Тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Адресы: Ростов өлкәһе, Аҙау районы, Ленин урман хужалығы.
Тарих
1884 йылда Александр урманына нигеҙ һалынған, хәҙер ул 5525 гектар майҙанды биләй. Урман Азов далаһы ҡурсаулыҡ участкаһында урынлашҡан һәм Ростов өлкәһенең һирәк осраған экологик зонаһы булып тора. Башлыс япраҡлы ағас урманлы, унда ылыҫлы ағастар ҙа осрай. Бында ҡиммәтле тоҡомло ағас һәм ҡыуаҡтар: грек сәтләүеге, ҡарағас, ҡырым ҡарағайы, һырғанаҡ һ. б. үҫә. Александр территорияһында иҫтәлекле 120 йылдан ашыу йәшле имән бар. Александр урманы төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Александр урманы территорияһында төрлө урмандарҙа йәшәүсе йәнлектәр һәм ҡоштар бик күп Улар араһында европа һәм биҙәкле болан, төлкө, ҡабан, енотҡа оҡшаған эт, ҡуян, өкө, сыч, филин, кәкүк, барҡылдаҡ, тумыртҡа, өйрәк, ҡаҙ, селән, фазан һ. б. бар. Урман уртаһында фазан фермаһы һәм болан питомниғы ойошторолған. Ҡоштар һәм хайуандар вольерҙарҙа тотола.
Был урманда өҫтәмә түләүҙәр буйынса боланға, ҡабанға һәм фазандарға һунар рөхсәт ителә. Килгән аҡсаға урман хужалығы хайуандар ресурстарын тулыландыра. Урман биләмәһендә ат һарайы бар, уның базаһында һыбай йөрөү ойошторолған. Урманда минизоопарк та булдырылған..
Александр урманында яһалма быуалар бар. Уларҙың яр буйында ял урындар барлыҡҡа килтерелгән, быуала балыҡ тоторға рөхсәт ителә. Быуала карп, амур, табан балыҡ, ҡорбан, алабуға һәм суртан балыҡтары бар. Йәй көндәре Александр урманында Ростов өлкәһенең спорт балыҡ тотоу буйынса асыҡ чемпионаты уҙғарыла.
Капитализм
Капитализм — иҡтисади абстракция (йәғни конкрет булмаған төшөнсә: предметты уның үҙенсәлектәренән йәки бәйләнештәренән айырып күрһәтеү). Капитализм төшөнсәһендә иҡтисадтың бары тик билдәле бер осрона хас үҙенсәлектәр генә сағылыш тапҡан, әҙ әһәмиәтлеләре бөтөнләй иҫәпкә алынмаған. Конкрет илдәрҙең реаль иҡтисады бер ваҡытта ла бары тик хосуси милеккә генә нигеҙләнмәй һәм эшҡыуарлыҡҡа тулы ирек бирмәй. Унда һәр саҡ теге йәки был дәрәжәлә капитализмға хас булмаған үҙенсәлектәр осрай — юғары ҡатламдың (сословиеның) өҫтөнлөктәре (привилегии — айырым хоҡуҡтары); мөлкәткә эйә булыуҙа, шул иҫәптән күсемһеҙ милектең йә ер бүлеменең ҙурлығы буйынса сикләүҙәр; таможня тотҡарлыҡтары; көнәркәшлек (конкурентлыҡ) көрәше һ.б. Уларҙың ҡайһылары алдағы дәүерҙәрҙең мираҫы булһа, бер өлөшө — капитализмдың үҙенең үҫеш һөҙөмтәһе.
Гуково ҡалаһы Л. И. Микулин исемендәге шахтер хеҙмәте музейы
'''« Гуково ҡалаһы Л. И. Микулин исемендәге шахтер хеҙмәте музейы» ''' Ростов өлкәһе Гуково ҡалаһында эшләй.
Был Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге күмер сығарыу тармағы тарихын сағылдырыусы берҙән-бер музей. Гуково шахтер хеҙмәте музейына йыл әйләнәһенә 26 000 кеше килә.
Музейҙың тарихы
Музейға нигеҙ һалыусы уҡытыусы булараҡ, 1961 йылда педагог һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе Леонид Иванович Микулин мәктәп музейы ойошторған. Тәүге экспонаттарҙы Гуково ҡалаһының № 4 мәктәп уҡыусылары йыя. 1964 йылда музей халыҡ музейына әйләнә. 1992 йылда Гуково шахтер хеҙмәте музейы өлкә мәҙәниәт учреждениеһы статусына эйә була.
1998 йылда музейға айырым бина бирелә. Ул ваҡытта музейҙа 11 000 ашыу әйбер музей фондында була. 1990 йылдар аҙағында — 2000 йыл башында музей шахтер музейы булып ныҡ үҫешә башлай. Музей комплексында «Шахта» залдары комплексы барлыҡҡа килә, унда таш күмер тәбиғи дәүмәлендә ҡуйылған, революцияға тиклемге шахта панорамалары, заманса тау машиналары һәм ҡорамалдары бар.
Музей бинаһы
Ике ҡатлы бинала урынлашҡан Музейҙын ике ҡатлы бинаһы Ковалев урамы, 49-сы йортта урынлашҡан. Экспозиция-күргәҙмә майҙаны 1680 кв.м.тәшкил итә.
Экспонаттары һәм фондтары
Хәҙерге ваҡытта музейҙа 23 000-дән артыҡ йыйылған әйбер бар. Музейҙа коллекциялары хеҙмәт шахтер хеҙмәтенә ҡараған 18 коллекция урынлашҡан, шул иҫәптән: «Археология», «Тау-шахта ҡорамалдары», «Биҙәү-ҡулланма сәнғәте», «Минералдар», «Тәңкәләр», «Сәғәт», «Яҙма сығанаҡтар», «Бүләктәр», «Фалеристика», «Лотерея билеттары», «Бонистика», «Тәбиғәт», «Фотография», «Көнкүреш кейемдәре», «Һынлы сәнғәт», "Звукозапись, «Матди предметтар» һәм "Металдан эшләнгән матди әйберҙәр ".
Килеүселәр өсөн иң шәп зал «Шахта» залы. Бында ҡуйылған коллекциялар шахтер эшенең һәм күмер сығарыу сәнәғәтенең ХVIII быуаттан алып хәҙерге көнгә тиклемге тарихы хаҡында һөйләйҙәр. «Шахта» залында тәүге тау сығарыу ҡоралдарын, үткән быуат шахтерҙары ҡулы тотҡан ҡоралдарҙы күрергә мөмкин. Музейҙа хәҙерге заман шахтер ҡоралдары, тейәү машиналары, күмер киҫеүсе комбайн, кешеләрҙе һәм йөктәрҙе ташый торған вагонеткалар, инспектор ситлекле кабинаһы, төрлө шахтаны нығытыу бағаналары бар. Бында ер аҫты рельслы юлдар йыйып ҡуйылған, шахта штреғы тәбиғи дәүмәлдәрҙә тергеҙелгән.
Валбона үҙәне милли паркы
Валбона үҙәне милли паркы (алб. Parku Kombëtar «Lugina e Valbonës») — тәбиғәт ҡурсаулығы, Албанияның төньяғында, Тропой округы, Кукес өлкәһе биләмәһендә, Байрам-Цурри ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта 25-30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
1996 йылдың 15 ғинуарында Албания министрҙар советының 102 һанлы ҡарары менән ойошторолған өс милли парктың береһе (башҡа икеһе — Qafë Shtamë һәм Zall Gjoçaj). Төньяҡ Албан Альп тауҙарындағы Валбона йылғаһы үҙәненең өҫкө өлөшөн биләгән парк майҙаны 80 квадрат километр тәшкил итә. Төньяҡтан Черногория сиге аша үтә, көнбайыштан Тети милли паркы, (алб.Thethi), көнсығыштан — Lumi i Gashit тәбиғәт ҡурсаулығыв. Милли парк диңгеҙ кимәленән 400 метрҙан 2692 метрға тиклем бейеклектә ята. Үҙән битләүе мәмерйәләргә бай, шуларҙың береһе, Драгоби мәмерйәһендә албан халҡының милли батыры Байрам Цурии вафат булған.
Албания, Черногория һәм Косово был урында «Балҡан мөхите паркы» исемендә өс милли тәбиәғәт ҡурсаулығы ойошторорға уйлай.
Флора
Парк биләмәһендә ағастарҙан европа бугы (Fagus sylvatica), Гельдрейх ҡарағайы (Pinus heldreichii), румелий ҡарағайы (Pinus peuce), ябай ҡарағай (Pinus silvestris), сәселгән каштан (Castanea sativa), грек сәтләүеге (Juglans regia), урман алмағасы (Malus sylvestris) үҫә.
Фауна
Эре һөтимәрҙәрҙән һоро айыу (arctos Ursus), бүре (Canis lupus), ябай һеләүһен (Felis lynx), европа ҡоралайы (capreolus Capreolus), ҡыр кәзәһе (Rupicapra rupicapra), ҡабан (sus scrofa) йәшәй.
Ғәҙебәк Насыр (йыр)
«Ғәҙебәк Насыр» — башҡорт халыҡ йыры. Ҡасҡындар тураһындағы йырҙар төркөмөнә инә.
Риүәйәте
Ырымбурҙың тәүге губернаторы И. И. Неплюев крайҙа батша хакимлығын нығытыу буйынса күп эштәр башҡара. Ул 70-ләгән крепость төҙөтә, сит яҡтарҙан баярҙарҙы саҡырып, башҡорт ерҙәрен өләшә. XVIII быуат урталарында Неплюев Сәйет исемле баярҙы саҡыртып ала. Ырымбурҙан ун һигеҙ саҡрым алыҫлыҡта, Ҡарғалы йылғаһының Һаҡмарға ҡушылған урынында Ҡарғалы тигән башҡорт ауылы була. Сәйет тора-бара шул ауылдың старшинаһы булып китә. Старшинаның Исхаҡ тигән улы сауҙа эштәре менән башҡорттар араһында йөрөй.
Бер ваҡыт Исхаҡ Ташлы йылғаһы буйына килеп сыға һәм, тәбиғәттең матурлығына һоҡланып, шунда туҡтала. Уның эргәһенә тирә-яҡ ауылдарҙан кешеләр күсеп килә. Нигеҙ һалыусы хөрмәтенә ауылды Исхаҡ тип атағандар. Шулай ҙа күптәр ауылды Ташлы тип йөрөтә.
Әммә Исхаҡ был ауылда тыныс ҡына йәшәй алмай. Әленән әле барымта менән киләләр, малдарын, ҡатын-ҡыҙҙарҙы әйҙәп алып китәләр. Шуға күрә улар ауылды ташлап, Ырымбур яғына күсеп китергә мәжбүр булалар. Шунан һуң Ташлы ауылы бөтә ер-һыуы менән Тимашев тигән баярға күсә. Билдәле, был баяр ауылды киңәйтә, ауыл Ырымбур губернаһындағы иң матур ауылға әйләнә.
Тимашев күңел асырға, типтерергә, кәрт уйнарға ярата. Ул Ҡарғалы ауылынан берәүҙең бөтә мал-тыуарын, яңғыҙ һеңлеһен отоп ала. Ҡыҙҙы ул үҙенә алып ҡайтып китә. Ләкин ҡәрҙәштәренән айырылған ҡыҙ сит ерҙе бер ҙә ерһенмәй, илай-илай һарғайып бөтә. Аптырағас, Тимашев Ҡарғалы ауылынан ҡыҙҙың ҡәрҙәштәрен күсереп килтертә. Уларға ер бүлеп бирә. Шул рәүешле Алмалы ауылы барлыҡҡа килә.
Ташлыға күршеләш Аллабирҙе ауылында башҡорттар йәшәй, уларҙың ере Юшатыр йылғаһы буйында була. Ҡомһоҙ Тимашевтың ошо ерҙәргә лә күҙе төшә. Бер саҡ ул Аллабирҙе ауылына килә лә, халыҡты йыйып, үгеҙ һуйып, уларға ит ашата, араҡы эсерә. Эсеп башы әйләнгән халыҡҡа үҙенең бәләкәй генә үтенесе барлығын әйтә. «Һөйлә, баяр, әйт үтенесеңде», — тиҙәр башҡорттар. «Үтенесем шулай: әҙерәк ер кәрәк ине», — ти баяр. «Күпме кәрәк?», — тип һорай башҡорттар. «Күп кәрәкмәй, үгеҙ тиреһе ҡапларлыҡ булһа, шул еткән», — тип яуаплай баяр. «Бүстәк икән, әйҙә, ал», — тиҙәр башҡорттар.
Хәйләкәр Тимашев үгеҙ тиреләрен еп нәҙеклегендә телеп, бер-береһенә ялғай. Шуның менән әллә нисә саҡрым ерҙе уратып ала. Башҡорттар иң яҡшы ерҙәрен юғалтҡандарын аңлап, ғауға күтәреп ҡарайҙар, әммә бер ни ҙә сығара алмайҙар. Ҡағыҙға ҡул ҡуйылған.
Тимашев бының менән генә туҡталып ҡалмай, башҡорттарҙы һаман ҡыҫырыҡлай, үҙ биләмәләрен киңәйткәндән киңәйтә. Уның һөрөнтө ерҙәре генә 47 мең дисәтинәгә етә.
Ошо осорҙа Аллабирҙе ауылында Ғәҙебәк Насыр тигән кеше йәшәгән. Ул заманына күрә ярайһы уҡ уҡымышлы кеше булған. Көс яғынан да уға тиң кеше булмаған. Һабантуйҙарҙа күрше-тирәләге батырҙарға бил бирмәгән. Насыр гел генә Тимашев утарына барып йөрөгән, баяр менән кәрт уйнаған, һунарға сыҡҡан. Һирәк-һаяҡ баярҙың эске мәжлестәрендә лә ҡатнашҡан.
«Ниңә өйләнмәйһең, Насыр?» — тип һораған баяр бер ваҡыт унан. «Күңелгә оҡшаған кәләш таба алмайым», — тип яуаплаған Насыр. «Һай, иҫең киткән икән. Минең Алмалы ауылында урта бармаҡ кеүек ҡыҙҙар бар, теләгәнеңде һайлап ал», — ти икән баяр. Насыр риза булған.
Билдәләнгән көндө Насыр, кейенеп-яһанып, баяр утарына килә. Икәүләшеп былар Алмалы ауылына юл тоталар. Тимашев унлаған ҡыҙҙы бер төҫтә кейендереп, бөркәнсек ябындырып, теҙеп ҡуя ла, Насырға береһен һайларға ҡуша. Насыр, тәүәкәлләп, ыҡсым ғына кәүҙәле бер ҡыҙға күрһәтә. Ҡыҙ бөркәнсеген сисә. Насыр аптырап ҡала. Алдында шаҙра ҡыҙ баҫып тора. Өлөшөмә төшкән көмөшөм тип, Насыр ҡыҙҙы ауылына алып ҡайтып китә.
Баяр Тимашевтың халыҡҡа ҡылған этлектәрен күреп, Насыр тыныс ҡына ҡарап ята алмай. Ул баярҙы өйрәтеп алырға була. Тимашев менән бер нисә тапҡыр һүҙгә килә. Ошонан уларҙың араһы киҫкенләшә. Бер төндө Насыр иптәштәре менән Тимашевтың утарына килеп, уның иң шәп айғырын урлай. Быны бер кем дә һиҙмәй ҡала. Иртәгеһен ҡараһалар, ишек тә, йоҙаҡ та имен, ә айғыр юҡ. Тимашев бар тирә-яҡтан айғырын эҙләтә, ғәйепһеҙ кешеләрҙе төрмәгә яптыра. Насырҙың быға тағы ла асыуы арта.
Айғыр ваҡиғаһына күп тә үтмәй, Насырҙың егеттәре баярҙың малын туҙҙырып, утарға ут төртә. Тимашев Ырымбурҙан ҡораллы отряд саҡырта. Ғәҙебәк Насырҙы ҡулға алалар.
Ауыл уртаһында мәсет төҙөү өсөн ауҙарылған бүрәнәләр өҫтөнә ултырып, Ғәҙебәк Насыр былай тип йырлай:
Оҙата сыҡҡан халыҡ илаша. Насыр уларға баштарын эймәҫкә, байҙарға һәм түрәләргә ҡарата аяуһыҙ булырға ҡуша.
Ғәҙебәк Насыр һөргөнгә оҙатылғас та, Тимашев тыныс йәшәй алмай. Юҡ-юҡта уның малы юғала, урманы ҡырҡыла, кәртә-ҡураһы көлгә әйләнә.
Башҡарыусылар
«Ғәҙебәк Насыр» йырын Н. Аллаярова башҡара.
Интернет
Интерне́т (ингл.  Internet , МФА: [ˈɪn.tə.net] ) — мәғлүмәт һаҡлау һәм тапшырыу өсөн берләшкән компьютер селтәрҙәренең бөтә донъя системаһы. Донъя селтәре һәм Глобаль селтәр, йә Селтәр генә тип тә йөрөтөлә. TCP/IP протоколдары базаһында төҙөлгән. Интернет нигеҙендә Бөтә донъя селтәре (урыҫса «Всемирная паутина», ингл. World Wide Web, WWW) һәм башҡа бик күп төрлө мәғлүмәт тапшырыу системалары эшләй.
2012 йылдың 30 июненә интернетты даими ҡулланыусылар һаны 2,4 млрд-тан ашып китте, йәғни Ер шары халҡының өстән бер өлөшөнән күберәге интернет хеҙмәттәренән файҙалана ине.
Тарихы
1957 йылда, Советтар Союзы Ерҙең беренсе яһалма юлдашын осорғандан һуң, АҠШ-тың Оборона министрлығы шундай ҡарарға килә: [источник не указан 918 дней], һуғыш була ҡалһа, АҠШ-ҡа ышаныслы мәғлүмәт тапшырыу системаһы кәрәк. АҠШ-тың Перспективалы оборона ғилми-тикшеренеү эшләнмәләре агентлығы (DARPA) ошо маҡсатта компьютер селтәре эшләргә тәҡдим итә. Был бурыс Лос-Анджелестағы Калифорния университетына, Стэнфорд тикшеренеүҙәр үҙәгенә, Юта университетына һәм Санта-Барбаралағы Калифорния штаты университетына йөкмәтелә. Компьютер селтәренә ARPANET (ингл.  Advanced Research Projects Agency Network ) тигән исем бирелә, 1969 йылда проект сиктәрендә селтәр ошо дүрт ғилми учреждениены тоташтыра. Бөтә эштәрҙе АҠШ Оборона министрлығы финанслай. Артабан ARPANET әүҙем үҫеш ала, уны төрлө өлкәләрҙә эшләгән ғалимдар ҡуллана башлай.
ARPANET'тың беренсе серверы 1969 йылдың 2 сентябрендә Калифорния университетында (Лос-Анджелес) ҡуйыла. Honeywell DP-516 компьютеры 24 Кб оператив хәтергә эйә була.
1969 йылдың 29 октябрендә 21:00 сәғәттә ARPANET селтәренең бер-береһенән 640 километрҙа — Калифорния университеты менән Стэнфорд тикшеренеүҙәр институтында — ятҡан ике узелы араһында бәйләнеш сеансы үткәрелә. Лос-Анджелестағы Чарли Клайн (Charley Kline) Стэнфордтағы компьютерға алыҫтан тоташыуҙы тормошҡа ашырып ҡарай. Индерелгән һәр символдың уңышлы тапшырылыуын уның Стэнфордтағы коллегаһы Билл Дювалль (Bill Duvall) телефон аша раҫлай.
Иң тәүҙә бары тик ике генә  символ «LO» («LOG» тип тапшырырға йыйынһалар ҙа) ебәрелә, сөнки селтәрҙең эше туҡтап ҡала. LOG иһә LOGIN тигән һүҙҙе аңлатырға тейеш була (системаға инеү командаһы). 22:30 сәғәткә система ҡайтанан сафҡа инә, киләһе ынтылыш уңышлы була. Ошо датаны интернеттың тыуған көнө тип атайҙар.
1971 йыл ға селтәр аша электрон почта ебәреү өсөн беренсе программа эшләнә. Ул тиҙ арала таралыу таба.
1973 йылда трансатлантик телефон кабеле аша Бөйөк Британиянан һәм Норвегиянан тәүге сит ил ойошмалары тоташтырыла, шулай итеп, селтәр халыҡ-араға әйләнә.
1970-се йылдарҙа селтәр нигеҙҙә электрон почта ебәреү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ почта таратыу исемлектәре, яңылыҡтар төркөмдәре һәм иғлан таҡталары барлыҡҡа килә. Ләкин ул саҡта  селтәр башҡа техник стандарттар буйынса төҙөлгән селтәрҙәр менән анһат ҡына эш итеп китә алмай. 1970-се йылдар аҙағына бирелмәләр тапшырыу протоколдары дәррәү үҫеш ала. Улар 1982—1983 йыл дарҙа стандартлаштырыла. Селтәр протоколдарын әҙерләүҙә һәм стандартлаштырыуҙа Джон Постел ҙур эш  башҡара. 1983 йылдың 1 ғинуарында  ARPANET селтәре NCP протоколынан TCP/IP протоколына күсә, ул әле лә селтәрҙәрҙе берләштереүҙә уңышлы ҡулланыла. Нәҡ 1983 йылда «интернет» термины  ARPANET селтәренә ҡарата ҡулланылышҡа индерелә.
1984 йылда  домен исемдәре системаһы (ингл.  Domain Name System, DNS ) барлыҡҡа килә. 1984 йылда  ARPANET селтәренең етди ярышташы барлыҡҡа килә: АҠШ-тың Милли ғилми фонды (NSF)  университет-ара  NSFNet (ингл.  National Science Foundation Network ) селтәрен нигеҙләй. Ул бәләкәйерәк селтәрҙәрҙән хасил ителә һәм  ARPANET-ҡа ҡарағанда ҙурыраҡ үткәреү һәләтенә эйә була. Бер йыл эсендә был селтәргә 10 меңләп компьютер ҡушыла, һәм «интернет» атамаһы яйлап ҡына  NSFNet'ҡа күсә башлай.
1988 йылда Internet Relay Chat (IRC) протоколы эшләнә, уның ярҙамында  интернетта реаль ваҡытта аралашыу (чат) мөмкинлеге барлыҡҡа килә.
1989 йылда Ядро тикшеренеүҙәре  буйынса Европа советында (ЦЕРН) Бөтә донъя селтәре булдырыу концепцияһы ярала. Уны билдәле британ ғалимы Тим Бернерс-Ли тәҡдим итә. Ул ике йыл эсендә HTTP протоколын,  HTML телен һәм  URI идентификаторҙарын эшләй.
1990 йылда  ARPANET селтәре йәшәүҙән туҡтай. Шул уҡ йылды интернетҡа беренсе тапҡыр телефон аша тоташыу була.
1991 йылда  Бөтә донъя селтәр ауы дөйөм ҡулланыуға инә башлай. Ә 1993 йылда билдәле NCSA Mosaic веб-браузеры барлыҡҡа килә.
1995 йылда  NSFNet  тикшеренеүҙәр селтәре булып ҡала, ә интернетта трафикты маршрутизациялау менән Милли ғилми фондтың суперкомпьютерҙары түгел, ә селтәр провайдерҙары шөғөлләнә.
Бөтә донъя селтәр ауы консорциумы  (W3C) барлыҡҡа килә.
Хәҙерге ваҡытта интернетҡа элемтә спутниктары, радио-каналдар, кабелле телевидение, телефон, оптик-сүсле линиялар йә электр үткәргес аша тоташып була. 1997 йылға интернетта 10 млн. самаһы компьютер була, 1 млн.-дан ашыу домен исеме теркәлә.
Перспективалары
Коммерцияға ҡараған интернет-провайдерҙар трафик алмашыу нөктәләре ярҙамында тоташҡан кеүек, тикшеренеүҙәр селтәрҙәре вағыраҡ селтәрҙәргә берләшә: Рәсәйҙә  «А́билин» (ингл.   Abilene Network ) тигән проект — юғары тиҙлекле эксперименталь селтәр — киңерәк билдәле, уны «Интернет 2» (ингл. Internet2)  американ консорциумы эшләгән. Консорциум үҙе коммерцияға ҡарамай, ул алдынғы ҡушымталар һәм селтәр технологияларын эшләү менән мәшғүл. Абилин  АҠШ-тың 230-лаған университетын, фәнни үҙәген һәм башҡа учреждениеларҙы берләштерә. Абилинға бирелмәләрҙе тапшырыуҙың юғары тиҙлеге  хас, теорияла  ул тиҙлек  200 Гбит/с-ҡа етә ала тип ҡарала.
Интернетты артабан камиллаштырыуҙы күптәр семантик селтәр ауы концепцияһын индереү менән бәйләй.
Төп принциптары
Интернет күп меңдәрсә корпоратив, ғилми, хөкүмәт һәм йорт компьютерҙары селтәрҙәренән тора. Төрлө ҡоролошло һәм топологиялы селтәрҙәрҙе берләштереү IP  протоколы (ингл.  Internet Protocol ) һәм бирелмәләр тупланмаһын маршрутизациялау принцибы арҡаһында мөмкин булды.
IP протоколы физик элемтә каналдарына ҡарата махсус рәүештә агностик итеп сығарылған. Йәғни цифрлы бирелмәләрҙе тапшырыуҙың теләһә ҡайһы  системаһы (селтәре), сымлыһы ла, сымһыҙы ла, әгәр уға ҡарата  IP-тупланмаларҙы инкапсуляциялау  стандарты сығарылған булһа, интернет трафигын да тапшыра ала. IP протоколының агностицизмы, атап әйткәндә, шуны аңлата: компьютер йәки маршрутизатор үҙе тоташтырылған селтәрҙәрҙең тибын танырға һәм улар менән эшләй белергә тейеш; ләкин уның маршрутизаторҙарҙан ситтә ниндәй селтәрҙәр барлығын белеүе мотлаҡ түгел.
Селтәрҙәр осрашҡан урындарҙа махсус маршрутизаторҙар (программаныҡы йәки  аппараттыҡы) бирелмәләр тупланмаларын автоматик сорттарға айырыу йәки был тупланмаларҙы уларҙы алыусыларҙың IP-адрестарына йүнәлтеү менән  шөғөлләнә. IP протоколы бөтә донъя күләмендә берҙәм адрестар мөхитен хасил итә, ләкин һәр бер селтәрҙә үҙ адрестар мөхите лә булырға мөмкин, ул селтәр класына ҡарап һайлана. IP-адрестарҙың бындай ойошторолошо  маршрутизаторҙарға һәр бер бирелмәләр тупланмаһы өсөн йүнәлеште билдәләргә мөмкинлек бирә.
Протоколдар
Протокол — ул компьютерҙарҙың селтәрҙә эшләгәндә үҙ-ара аралашыу «теле». Интернет протоколдары системаһын  «TCP/IP протоколдары стекы» тип йөрөтәләр.
Был протоколдар файлдар һәм текслы хәбәрҙәр менән алмашыу  өсөн кәрәк, уларҙың ҡайһыларында тотош файл алмашыу селтәрҙәре ҡоролған.
Структура (сервистар һәм хеҙмәттәр)
Әлеге ваҡытта интернетта күп төрлө ресурстар менән эшләүҙе тәьмин иткән сервистар бик күп. Улар араһында айырыуса билдәлеләре: Был сервистар стандарт сервистар булып тора. Йәғни клиент һәм сервер программа тәьминәтенең төҙөлөү принциптары, шулай уҡ үҙ-ара эш итеү протоколдары халыҡ-ара стандарттар рәүешендә эшләнгән. Тимәк, программа тәьминәтен эшләүселәргә дөйөм техник талаптарға ярашлы эш итергә кәрәк.
Стандарт сервистар менән бергә стандарт булмағандары ла бар. Улар теге йәки был компанияның оригиналь эшләнмәһе булып тора. Мәҫәлән, Instant Messenger (интернет-пейджерҙар — ICQ, AOl, Demos on-line һ.б.) кеүек системалар, интернет-телефония, радио һәм видео трансляциялау системалары һ.б. Бындай системалар халыҡ-ара стандарттарға тап килмәгәнлектән башҡа ошондай сервистар менән техник ярашмаусанлыҡҡа тап булыу ихтималлығына эйә.
Стандарт сервистар өсөн транспорт кимәлендәге протоколдар менән эшләү ҙә стандартлаштырыла. Атап әйткәндә, һәр бер программа серверына стандарт TCP- һәм UDP-порт номерҙары бирелә, улар бер нигә ҡарамай үҙгәрешһеҙ ҡала. Клиент программа тәьминәте порттарының номерҙары иһә улай уҡ ҡаты тотолмай, сөнки: Әле айырыуса киң ҡулланыла торған интернет хеҙмәттәре — ошолар:
Браузерҙар
Браузер —  веб-битте ҡарау өсөн кәрәкле компьютер программаһы.
Күп төрлө браузерҙар бар. Иң ныҡ таралғандары: Google Chrome, Internet Explorer, Mozilla Firefox, Safari һәм Opera.
Телдәр
Интернет ҡулланыусыларҙың мәғлүмәт ресурстарын файҙаланыу ирке дәүләт сиктәре һәм/йәки милли домендар менән сикләнмәй, ләкин тел сиктәре һаҡлана әле. Интернетта инглиз теле өҫтөнлөк итә. Урыҫ теле 2-се урынды биләй.
Интернеттың тел буйынса бүленеш өлкәләре уларҙа ҡулланылған тел  буйынса атап йөрөтөлә. Интернеттың урыҫ телле өлкәһе «Русский интернет», ҡыҫҡаса  Рунет тип атала. Башҡорт интернеты — Башнет.
Рунет
Рунет  — Интернет селтәренең урыҫ телле өлөшө. Тарыраҡ билдәләмәлә иһә Рунет — Бөтә донъя селтәр ауының .su, .ru һәм .рф тигән милли домендарҙағы өлөшө. 1987—1994 йылдар урыҫ телле Интернет барлыҡҡа килеүҙең иң мөһим осоро булды. 1990 йылдың 28 авгусында И. В. Курчатов исемендәге Атом энергияһы институтында һәм СССР Автомобиль транспорты министрлығының Квалификацияны күтәреү институтында үҫеп сыҡҡан һәм ғалим физиктар менән программа яҙыусыларҙы берләштергән фәнни төркөм Интернет донъя селтәренә ҡушыла. 1990 йылдың 19 сентябрендә беренсе кимәлдәге .su домены InterNIC халыҡ-ара мәғлүмәт үҙәге базаһында теркәлә. Ошоноң һөҙөмтәһендә Советтар Союзы менән Интернет аша бәйләнеш тотоу мөмкинлеге асыла. 1994 йылдың 7 апрелендә InterNIC'та .ru Рәсәй домены теркәлә.
«.рф» (punycode: ; Рәсәй Федерацияһы) домены  URL-адреста кириллица символ дарын ҡулланыу мөмкинлеген бирә, ул  DNS'тың тамыр системаһына 2010 йылдың 12 майында тапшырылған. «Интернет» техник үҙәге статистикаһынан күренеүенсә, 2010 йыл аҙағында .рф зонаһында 700 меңләп домен теркәлгән, шуның 350 меңләбе теркәлеүен тапшырмаған. Интернет селтәрендәге милли доменды координациялау үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, .рф зонаһында әлеге көнгә теркәлгән домен исемдәренең 8 %-лабы ғына урыҫ теленең дөйөм ҡулланылыштағы һүҙҙәренән тора. Йәнә 30 % самаһы бер нисә һүҙҙән төҙөлгән, ҡалған бөтә домендар кеше исемдәренән, әҙәби персонаждар исемдәренән, компаниялар атамаларынан яһалған. Исемдәрҙең күпселеге тауар билдәләре хужаларыныҡы булып тора. Исемдәрҙең яртыһы тиерлек — Мәскәүҙә,  9 %-ы — Мәскәү өлкәһендә, 8 % Санкт-Петербургта теркәлгән.
Электрон бизнес
Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренән күренеүенсә, Интернет ресурстарының күпселеге ниндәй ҙә булһа кимәлдә коммерция эшмәкәрлеге менән бәйләнгән. Интернет реклама, тауарҙар һәм  хеҙмәттәр һатыу, маркетинг тикшеренеүҙәре үткәреү, электрон түләүҙәр башҡарыу, банк иҫәптәренә идара итеү өсөн ҡулланыла.
Oxford Economics докладына ярашлы, тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙе электрон ысул менән һатыуҙың дөйөм күләме, шулай уҡ цифрлы продукттар һәм хеҙмәттәр баҙары күләме дөйөм донъя кимәлендә 20.4 триллион АҠШ доллары тәшкил итә, был донъялағы бөтә һатыуҙарҙың 13,8 %-ын тәшкил итә.
Киң мәғлүмәт саралары (КМС)
Жанр буйынса интернет-баҫмалар  офлайн баҫмаларҙан айырылмай — яңылыҡтар, әҙәби, фәнни-популяр, балалар, ҡатын-ҡыҙҙар һ.б. сайттар бар. Әммә, офлайн баҫмалар даими сыҡһа (көнөнә, аҙнаһына, айына бер), интернет-баҫмалар яңы материал килеүгә ҡарап яңыртылып тора. Шулай уҡ интернет-радио һәм интернет-телевидение ла бар.
Интернет-КМС үҫеше арҡаһында ҡағыҙ матбуғат баҫмаларын уҡыусылар һаны йылдан-йыл кәмей бара. Мәҫәлән, АҠШ-та 1989—2009 йылдарҙа сығарылған гәзиттәр һаны көнөнә 62 млн-дан 49 млн данаға ҡалып кәмегән.
Әҙәбиәт, музыка, кино
Интернетта эшләгән электрон китапханаларҙа ғәйәт ҙур һандағы баҫмалар бар. Селтәрҙә булған китаптар араһында күптән библиографик йәһәттән һирәк осрай торған баҫмаға әйләнгәндәре йәки бөтөнләй нәшер ителмәгәндәре лә байтаҡ.
Башлап яҙған яҙыусылар һәм шағирҙар ҙа, ҡайһы бер билдәле авторҙар ҙа Интернетҡа үҙенең ижадын сығара.
Тауышлы файлдарҙы, сифатын һаҡлап, Интернет аша тапшырыуға яраҡлы иткән  MP3 форматы барлыҡҡа килеү менән Интернетта музыка киң тарала башланы. Интернетта башҡарыусының яңы дискындағы берәй йырҙың таралыуы уға яҡшы реклама булып тора һәм яҙмаларҙың һатылыуын арттыра.
Интернетта шулай уҡ фильмдар күп, уларҙың күпселеге рөхсәтһеҙ тейәлгән. Уларға инеү файл алмашыу селтәрҙәре аша (атап әйткәндә, BitTorrent  технологияһын ҡулланып) башҡарыла.