cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бронза быуаты
Яҡын Көнсығышта бронза быуаты
Яҡын Көнсығышта Бронза быуаты Анатолиянан (хәҙерге Төркиә) башланған. Анатолий ҡалҡыулығы тауҙарында баҡыр һәм ҡурғаштың бай ятҡылыҡтары булған. Баҡыр шулай уҡ Кипрҙа, Боронғо Мысырҙа, Израилдә, Әрмән ҡалҡыулығында, Иранда һәм Фарсы ҡултығы тирәләй табылған. Ғәҙәттә баҡыр мышьяк менән ҡатнаштырылған, һәм төбәктә баҡырға үҫә барған һайын Анатолиянан килгән сауҙа маршруттары барлыҡҡа килә. Шулай уҡ диңгеҙ маршруттары менән баҡыр Боронғо Мысырға һәм Боронғо Месопотамияға килтерелгән (импорт).
Иртә бронза быуатына урбанизация, ҡала-дәүләттәр, шулай уҡ яҙма барлыҡҡа килеүе хас (Урук, б. э. т. IV мең йыллыҡ). Урта бронза быуатында төбәктә көстәрҙең мөһим таралып урынлашыуы (аморейҙар, хеттар, хурриттар, гиксостар, ихтимал, израильтяндар) барған.
Тимер Яҡын Көнсығышта, шулай уҡ Анатолияла, Һуңғы бронза быуатында барлыҡҡа килә. Тимер быуаттың алмашҡа килеүе металлургия өлкәһендәге алға китеш менән түгел, дөрөҫөрәге, сәйәси мотивтар менән билдәләнә.
Бронза быуаты бүлектәре
Боронғо яҡын көнсығыш Бронза быуатын түбәндәгесә бүлеү мөмкин:
Европа
Бронза быуатында Европаға һинд-европалыларҙың үтеп инеүе Иҫке Европаның күп быуатлы үҫешен тамамлаған. Европала бронза быуатының төп мәҙәниәттәре — Унетице мәҙәниәте, Ерләү урналары яландары мәҙәниәте, Террамар мәҙәниәте, Лужицк мәҙәниәте, Белогрудов мәҙәниәте.
Эгей утрауҙары
Б. э. т. XVII—XVI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән беренсе ахей батшалыҡтары — Микен, Тиринф, Пилос — Крит менән тығыҙ мәҙәни һәм сауҙа бәйләнештәре булдырған, микен мәҙәниәтенең миной цивилизацияһынан күп нимә үҙләштергәне культ йолаларында, донъяуи тормошта, художество һәйкәлдәрендә сағылыш тапҡан. Һис шикһеҙ, критлыларҙан суднолар төҙөү сәнғәтен үҙләштергәндәр. Б. э. т. XV—XIII быуаттарҙа ахейҙар Крит һәм Кикладыны яулаған, колонизировали многие острова в Эгей диңгеҙенең күп кенә утрауҙарын колониялаштырған, Греция территорияһы эсендә һуңғараҡ атаҡлы антик ҡала-дәүләттәренә — Коринф, Афина, Дельф, Фива — әйләнгән күп кенә ауылдарға нигеҙ һалды. Был осор микен цивилизацияһының сәскә атыу ваҡыты тип иҫәпләнә.
Эгей цивилизацияһы ҙур сауҙа селтәре урынлаштырған. Был селтәр Кипрға ҡурғаш һәм ағас күмере индергән (импорт), һәм унда ҡурғаш менән баҡыр иретелеп,бронза етештерелгән. Бронза Урта диңгеҙ буйында ғына түгел, унан ситтә лә бик күп талап ителгән. Баҡырҙың ҡайһы бер өлгөләренә изотоп анализ уның хатта Британия кеүек йыраҡтағы өлкәнән килтерелгәнлеген күрһәтте. Ул осорҙа навигация тигән һөнәр иң киң үҫеш алған. Ул ваҡытҡа навигация яҡынса б. э. 1750 йылына ла өлгәшеп етмәҫлек кимәлгә еткән булған. Мәҫәлән, Эгей диңгеҙе диңгеҙселәре оҙонлоҡто (долгота) билдәләй белгән. Күрәһең, үҙәге Кносста урынлашҡан миной цивилизацияһы был сауҙаны координациялаған һәм һаҡлаған.
Үҙәк һәм Көньяҡ Азия
Һинд субконтинентында Бронза быуаты б. э. т. XXXIV быуатта, Һинд йылғаһы үҙәне цивилизацияһы барлыҡҡа килгәндә башланған. Археологик ҡаҙыныуҙар күрһәткәнсә, Хараппа халҡы баҡыр, бронза, ҡурғаш һәм аҡ ҡурғаш менән таныш булған һәм уларҙы эшкәртеүҙең һәм алыуҙың яңы методтарын эшләгән. Һинд һәм Месопотамия мәҙәниәттәре аралығында маргиан цивилизацияһы торған.
Ҡытай
Ҡытайҙағы бронза быуатын ниндәй ваҡыт сиктәренә ҡуйыу буйынса тарихсыларҙың фекере айырыла. Башлыса проблема терминдың үҙендә тора: ул башта таш хеҙмәт ҡоралдарын бронза ҡоралдары алмаштырған һәм артабан бронза эш ҡоралдарын тимер эшләнмәләр ҡыҫырыҡлаған тарихи осорҙо билдәләү өсөн тәғәйенләнгән — йәғни яңы материалды ҡулланыу автоматик рәүештә элеккеһенең иҫкереүен аңлата. Ҡытайға ҡулланғанда, осорҙоң аныҡ сиктәрен билдәләргә маташыу шуның менән ҡатмарлаша: тимер иретеү технологияһының барлыҡҡа килеүе бронза ҡоралдарын ҡулланыуға күрәләтә йоғонто яһамаған: улар тимер ҡоралдар йәнәшә ҡулланышта ҡалған. Бронза эшләнмәләрҙең иң иртә табылғаны Мацзяяо мәҙәниәтенә ҡарай (б. э. т. 3100 — 2700 йылдар); ошо осорҙан йәмғиәт яйлап бронза быуатына юл ала.
Ҡытай бронза металлургияһы башланыуы Эрлитоу мәҙәниәте менән ассоциялаша. Ҡайһы бер тарихсылар шуға ярашлы тарихи осорҙо Шан династияһына индерергә була тиҙәр, ҡайһылары унан иртәрәк Ся династияһы тураһында һүҙ йөрөтөр кәрәк тиҙәр. Үҙ сиратында, АҠШ Сәнғәт милли галереяһы белгестәре Ҡытайҙағы бронза быуатын б. э. т. 2000 һәм 771 йылдар менән билдәләйҙәр һәм Эрлитоу мәҙәниәте менән, ә кинәт тамамланыуын — Көнбайыш Чжоу династияһының тамамланыуы менән бәйләйҙәр. Бындай трактовка ваҡыт сиктәрен аныҡлығын тәьмин итә, әммә бронзаның ҡытай металлургияһы һәм дөйөм мәҙәниәткә бронзаның мөһимлеген һәм актуаллеген һаҡлауҙы етерлек дәрәжәлә иҫәпкә алмайҙар.
Килтерелгән даталар, мәҫәлән, Боронғо Месопотамияла бронза асылыу дәүере менән сағыштырғанда, һуңғыраҡ осорҙа булғанлыҡтан, күп кенә тикшеренеүселәр был ил халҡы тейешле технологияларҙы үҙ аллы эшләмәгән, ә Ҡытайҙан индергән, тип фаразларға нигеҙ бар тиҙәр. Башҡа ғалимдар, киреһенсә, ҡытай бронза металлургияһы, сит йоғонтоһо факторынан башҡа, автономлы формалашҡан. Үҙләштерелеү тураһындағы фекер яҡлылар, атап әйткәндә, тарим мумияларын асыуға һылтана һәм, улар фекеренсә, был технологияларҙың көнбайыштан үҙләштерелеүен дәлилләй.
Ҡытай территорияһында тимер осоро Чжоу династияһы заманы менән ассоциациялаша, әммә уны ҡулланыу масштаб минималь дәрәжәлә. Б. э. т. VI быуат менән билдәләнгән ҡытай әҙәбиәте тимер иретеү буйынса ғилем булғанлығын күрһәтә, һәм бронза шул ваҡыттан уҡ археологик һәм тарихи тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә әһәмиәтле урын биләгән. Тарихсы Уильям Чарльз Уайт, Чжоу династияһы хакимлығы тамаланғанға тиклем (б. э. т. 256 йыл) бронзаны тимер ҡыҫырыҡлап сығармаған тип раҫлай, һәм Хань династияһы (б. э. т. 221 йыл) хакимлығы башланғанға тиклем металл һауыттар араһында бронза эшләнмәләре күпселекте тәшкил иткән.
Ҡытай бронза артефакттары, ҡағиҙә булараҡ, йә утилитар-ҡулланма йүнәлешле (һөңгө башаҡтары, уймыр бысаҡтары (лезвия тесел һ. б.), йә боронғо ҡытай ритуаль кәрәк-яраҡтарынан (утварь) — ентекләберәк эшләнгән көнкүреш предметтары өлгөләренән (һауыттар, эш инструменттары, ҡоралдар һ. б.) тора. Миҫалға «Дин ҡорбанлыҡ өсаяғы»н килтерергә мөмкин, һәм теге йәки был айырымлыҡтар менән һыҙатланған башҡа үҙенсәлекле формалар ҙа булған. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған боронғо ҡытай ритуаль монаяты, ғәҙәттә йыш осраҡта таоте (йәнлектәр һәм иблис томшоҡтарын һүрәтләү) мотивында, шулай уҡ төрлө абстракт символдар менән бай биҙәлгән . Шулай уҡ боронғо ҡытай яҙмаһының һаҡланып ҡалған төп тупламдары күп эре эшләнмәләрҙә уҡыла; улар ярҙамында тарихсылар һәм археологтар Ҡытай тарихының, бигерәк тә Чжоу династияһы дауамында (б. э. т. 1046—256 йыл) ағымын күҙәтәләр.
Һинд-Ҡытай
Банчиангта (Таиланд) б. э. т. 2100 йылғы бронза артефакттары табылған.
Рассошка (Шиворона ҡушылдығы)
Рассошка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиворона йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Бронза быуаты
Һинд-Ҡытай
Донгшон мәҙәниәтендә бронза барабандары киң ҡулланылған. Улар яҡынса б. э. т. 600 йылдан алып б. э. т. өсөнсө йөҙ йыллыҡҡа тиклем етештерелгән. Был мәҙәниәт Вьетнамдың төньяғында Красный йылғаһына яҡын өлкәләрҙә урынлашҡан, әммә барабандар Индонезиянан көньяҡ Ҡытайға тиклем арҡыры йәйелгән өлкәлә лә табылған.
Рассошка (Шиворона ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бронза быуаты
Көньяҡ Америка
Көньяҡ Америкала мышьяклы бронзанан етештерелгән эшләнмәләр мочика мәҙәниәтенә ҡарай (б. э. I мең йыллығы уртаһы, төньяҡ Перу). Тиуанако һәм Уари мәҙәниәттәре классик аҡ ҡурғашлы бронза етештергән. Инктар дәүләте Тауантинсуйу үҫешкән бронза быуаты дәүләте тип иҫәпләнә ала.
Месоамерика
Берәмек бронза предметтары табылдыҡтары (көньяҡ америка сығышлы булыуы ихтимал) Мексиканың көбайышында эшләнгән. Дөйөм алғанда, «бронза быуаты» термины Месоамерика мәҙәниәттәренә ҡулланылмай (ҡара: месоамерика хронологияһы).
Төньяҡ Африка
Боронғо Мысыр һәм төньяҡ-көнсығыш Африканың күп кенә күрше мәҙәниәттәре (мәҫәлән, Нубия) бронза быуаты тарихында мөһим роль уйнаған. Төньяҡ Африкаға бронза быуатының европа мәҙәниәттәре (мәҫәлән, Мароккола ҡыңғырауға оҡшаған кубоктар мәҙәниәте эҙҙәре табылған) үтеп ингән, металлургия унда фәҡәт Финикия тарафынан колониялаштырылыу осоронда, б. э. т. яҡынса 1100 йылда, ә Африка территорияһының башҡа өлөшөндә металлургия ла һуңыраҡ таралған, әммә унда шундуҡ тимер быуат башланған.
Бронза быуат архитектураһы
Бронза осоронда монументаль архитектура өҫтөнлөклө әһәмиәткә эйә, һәм уның килеп сығыуы дини ҡараштар үҫеше, ата-бабалар һәм тәбиғәт культы, йәғни йәмғиәттең рухи күҙаллауы менән бәйле. Мегалитик ҡоролмалар бөтә тәүтормош общинаһы тырышлығы менән күтәрелгән һәм ырыуҙың берҙәмлеген аңлатҡан.
Оло Щукова
Оло Щукова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Хулюм-Пауль-Хулюм
Хулюм-Пауль-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Оло Щукова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хулюм-Пауль-Хулюм
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Луккенау
Луккенау (Luckenau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 593 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 188 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6727 һәм автомобиль коды — BLK.
Эҙләүҙе оптималлаштырыу
Эҙләүҙе оптимиллаштырыу (сайтты алға ебәреү) (search engine optimization, SEO) — селтәр трафигын (мәғлүмәт ресурстары өсөн) һәм потенциаль клиенттарҙы (коммерция ресурстары өсөн) арттырыу һәм артабан уларҙы монетизациялау (килем алыу) маҡсатында ҡулланыусыларҙың билдәле бер һорауҙары буйынса эҙләү системаларын  һөҙөмтәләренә бәйле сайт позицияларын күтәреү өсөн эске һәм тышҡы оптималләштереү буйынса саралар комплексы. SEO төрлө эҙләү төрҙәренә, шул иҫәптән мәғлүмәт, тауарҙар, хеҙмәттәр, һүрәттәр, видеороликтар, яңылыҡтар һәм үҙенсәлекле тармаҡ эҙләү системаларына йүнәлтелгән булырға мөмкин.
«Украинаны азат итеү союзы» эше
«Украина азатлығы Союзы» эше («Спілка визволення України») — 1920 йылдар аҙағында мифик советтарға ҡаршы ойошмаһы тураһында СССР-ҙа үҙәкләштерелгән репрессив сәйәсәте сиктәрендә украин ғилми интеллигенцияһын дискредитациялау маҡсатында Украина ССР-ы ОГПУ-һы тарафынан уйлап сығарылған эш.
Беренсе донъя һуғышы осорондағы «Украина азатлығы Союзы» менән бер ниндәй уртаҡлығы юҡ.
«Украина азатлығы Союзы» «ағзалары» өҫтөндә 1930 йылғы суд процесы барышында 474 кеше кеше репрессиялана (уларҙың араһында, мәҫәлән, В. М. Чеховский).
Атып үлтереүгә 15 кеше хөкөм ителә, төрмәгә төрлө сроктарға хөкөм ителә — 192, Украина сиктәре аша ҡыуып һөрөлә — 87, шартлы хөкөм ителә — 3, язанан азат ителә — 124 кеше.
Хулюм-Пауль-Хулюм-Тоип
Хулюм-Пауль-Хулюм-Тоип — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулюм-Пауль-Хулюм йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Изге Николай сиркәүе (Риека)
Изге Николай сиркәүе —  Сербия православие сиркәүенең   Горнокарловицкий епарихияһы сиркәүҙәренең береһе. Хорватияның Риека ҡалаһында урынлашҡан
Тарихы
1787 йылда Риека архитекторы Игнаций Хенке проектлай
1788 йылдың 10 апрелендә нигеҙ ташы һалына һәм Игнаций Хенке эскиздары һәм Горнокарловацкий епархияһы сиркәүе өлгөһө буйынса  Изге Николай сиркәүе  төҙөлә башлай. 1788 йылдың 21 сентябрендә Хенке таш эштәре буйынса словен ташсыһы Мати Бринев, тимерселек эштәре буйынса Антон Грбыч һәм таш һатып алыу буйынса урындағы карьер хужаһы Люга Перрети менән  һөйләшеүҙәр алып бара 1790 йылда интерьерынан тыш төҙөлөш эштәре тамамлана
1794 йылда Рибницанан оҫта Стивен Конти онти (ивр. Stjepan Konti )  сиркәү интерьеры  өсөн  35 икона  булдыра. Шул уҡ йылдың 22 авгусында оҫта Никола Янез   (хорв.  Nikola Janez ) тағы ике икона эшләй. Был ваҡытта инде ҡалала православие сауҙагәрҙәренең һикһән ике ғаиләһе йәшәй. Был сиркәү Ғосман империяһынан ҡасып килгән һәм 1768 йылда ҡалала урынлашҡан сербтар   аҡсаһына төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта урындағы властар сиркәү төҙөлөшөнә  ҡамасаулай. Сиркәүҙә Воеводина һәм Босниянан күп һанлы иконалар һаҡлана
Урманаҫты
Урманаҫты (Урман-Асты) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 279 кеше. Почта индексы — 452312, ОКАТО коды — 80224813005.
Тарихы
1795 йылғы V рәүиз документтарында 20 ихатаһы булған ауылда 74 башҡорт, 50 типтәр һәм 17 мишәрҙең йәшәүе теркәлә. Типтәрҙәрҙең ҡасан ауылға индерелеүе билдәһеҙ, әммә 1762 йылға тиклем улар бында йәшәмәгән. 1816 йылда 86 башҡорт, 54 мишәр, 52 типтәр; 1834 йылда — 116 башҡорт, 76 мишәр, 60 типтәр теркәлә. 1859 йылда 184 аҫаба башҡорт һәм 188 керҙәштең (припущенниктар) йәшәүе билдәләнә. 1870 йылда ауылда бөтәһе 378 кеше йәшәй. 1920 йылда ауыл халҡы тулыһынса башҡорттар булараҡ таныла (780 кеше).
Башҡорт урядник Бәхтийәр Һөйөндөков (Йомағолдоң улы) 45 йәшенә тиклем бер нисә тапҡыр Орск, Красноярск ҡәлғәләрендә, Илецк Һағында сик буйы һыҙатында хәрби хеҙмәтен үтәй, шулай уҡ 11-се Башҡорт полкы менән 1835 йылдағы маневрҙарҙа ҡатнаша. Уның улдары — Фәтҡулла, Әсфәндиәр, Мөҙәрис.
1843 йылда 116 башҡортҡа 1024 бот ужым игене, 1080 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда йәшәүселәрҙең 180 дисәтинә һөрөнтө ере, шулай уҡ 304 аты, 320 һыйыры, 408 һағы, 60 кәзәһе, 46 умартаһы була. Ауылда тирмән эшләй, мәсет була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йылым
Йылым (Зелимово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 263 кеше. Почта индексы — 453677, ОКАТО коды — 80206828003.
Тарихы
1847—1850 йылдар араһында нигеҙ һалына. Беренсе күсенеүсе — Йомаш ауылы кешеһе, Сәғәҙәт Йылымов. Йылымдың ейәне 1824 йылғы Сәғәҙәт менән бергә Йомаш Батаевтың ейәндәре, Барлыбай Юлбарисовтың улдары күсенәләр. Билдәле фамилияларҙан — Саматовтар. Кейекбирҙе Саматов ауылда 1859 йылдан алып йәшәй, улдары Солтантимер (1779 йылғы) һәм Ишбирҙе (1791). Һуңғараҡ йылымдар Ишбирҙе ауылына нигеҙ һалалар. 1859 йылда ауылда 232 кеше һәм 47 йорт иҫәптә тора. 1920 йылда был һандар күпкә үҙәрмәй: 248 кеше һәм 50 йорт.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Крепостной Йылайыр йылғаһы буйында урынлашҡан.
Кесе театр
Рәсәй Кесе дәүләт академия театры — Мәскәүҙәге драма театры. Рус милли мәҙәниәте үҫешендә күренекле роль уйнаған Рәсәй театрҙары араһында иң бороғоларының береһе. Уның асылыу көнө 26 октябрь 1824 йыл. Театр биналары комплексы Театр үткәүелендәге 1-се йортонда урынлашҡан.
1988 йылдан театрҙың художество етәксеһе — СССР-ҙың халыҡ артисы, РСФСР һәм РФ Дәүләт премиялары лауреаты Юрий Мефодьевич Соломин.
XVIII быуат
Кесе театр — Рәсәй театрҙарының иң боронғоларының береһе. Уның труппаһы Мәскәү университетында 1756 йылда, Император Елизавета Петровна указы менән барлыҡҡа килә. Билдәле шағир һәм драматург М. М. Херасков университет янындағы Ирекле рус театрын етәкләй. Уның артистары гимназия уҡыусылары була. (Беренсе рус халыҡ һөнәри театры булып хаҡлы рәүештә Ярославлдың Волков театры һанала).
Билдәле шағир һәм драматург М. М. Херасков университет янындағы Ирекле рус театрын етәкләй. 1759 йылдан алып — Университет халыҡ театры тип атала; унда студенттар һәм университет гимназияһында тәрбиәләнеүселәр уйнай. 1760-сы йылдарҙа был театр, башҡа труппалар менән берләшеп, әҙерәк үҙгәрештәр кисереп, Мәскәү Рәсәй театры тип атала башлай.
1759 йылда итальян антрепренеры Локателли Мәскәүҙә театр аса (унан саҡ ҡына алда, 1757 йылда, Петербургта), ул ҡыҫҡа ваҡыт ҡына йәшәй — 1762 йылға тиклем: мәскәү тамашасылары сәхнә сәнғәтен аңларға һәм ҡабул итергә әҙер булмаған була. Һуңынан Мәскәү труппаһын Н. С. Титов ойоштора, әммә ул да оҙаҡ йәшәй алмай (1766—1769). Шуға ҡарамаҫтан, Император йорто, Рәсәйҙә Европа мәҙәниәтен индереү маҡсатынан сығып театрҙы асыуҙы талап итә. Мәскәүҙә юғары бойороҡ буйынса спектаклдәрҙе сәхнәгә ҡуйыу өсөн бина төҙөлә башлай. Әммә бина төҙөлөп өлгөрмәйенсә янып китә.
Инглиз инженеры һәм антрепренер Майкл Медокс төҙөлөштө дауам итә. Ул үҙенең шәхси Петр театрын 1780 йылда ойоштора. Бөлгәндән һуң, Майкл Медокс театрҙы ҡаҙна ҡарамағына бирә, ә Медоксҡа ғүмерлек пенсия тәғәйенләнә.
XIX быуат
Император Александр I хакимлыҡ иткәндә йәмғиәт тормошо Павел батша заманында түбәнлеккә тарыған театр сәнғәтенең йәнләнеүе менән бергә бара. Был йылдарҙа труппа крепостной актёрҙар менән тулыландырыла. 1805 йылда театр бинаһы яна. Ләкин киләһе, 1806 йылда, Мәскәүҙә Император театрҙары дирекцияһы барлыҡҡа килә, унда элекке Петр театры артистары эшкә килә. 1806 йылда театр, император театры системаһына инеп, ҡаҙна театры статусын ала. Шулай итеп, театрҙың крепостной актёрҙары шунда уҡ крепостнойлыҡтан азат ителә, мәҫәлән, С. Мочалов — билдәле трагик П. Мочаловтың атаһы. Улар труппаһының үҙ бинаһы байтаҡ ваҡыт булмай. Быға илдәге сәйәси хәл дә ҡамасаулыҡ итә, сөнки уны тотороҡһоҙлоҡ һәм хәрби конфликттар (Швеция, Төркиә) тетрәндерә. 1812 йылда Наполеонға ҡаршы һуғыш бара. Бынан бер нисә йыл үткәс кенә архитектор Осип Бове Мәскәүгә театр бинаһын төҙөү өсөн саҡырыла. Опера труппаһы 1803 йылда драма һәм опера төкөмдәренә бүленә. Был бүленештә рус операһына нигеҙ һалыусы Катерино Кавос ҙур роль уйнай. Әммә опера һәм драма байтаҡ йылдар буйына бергә күршеләш була. 1824 йылға тиклем Император театрының балет-опера һәм драма төркөмдәре бер бөтөн булып эшләй: улар берҙәм дирекцияға ҡарай, шул уҡ башҡарыусылар ҙа бер үк актёрҙар була; бынан һуң да әле театрҙар ер аҫты юлы менән тоташтырылған, уларҙың дөйөм костюмдар бүлмәһе лә бергә була.
1824 йылда Бове проекты буйынса архитектор А. Ф. Элькинский сауҙагәрҙәр Варгиндың йортон театр итеп яңынан төҙөй, был бина Петр (хәҙерге Театр) майҙанында торған һәм бер аҙҙан Кесе театр тип йөрөтөлә башлай. Башта бина Неглинный тыҡрығының иҫ киткес тарлығы арҡаһында бик тар була. 1838—1840 йылдарҙа бина янындағы участоктарҙы архитектор Константин Тон һатып ала һәм ул бында пропорциялары хәҙерге күләмдә булған бина төҙөтә һәм уның эске планын үҙгәртә.
Кесе театрҙы асыу көнө тип йылды иҫәпләйҙәр: был көндө А. Н. Верстовскийҙың яңы увертюраһын уйнайҙар.
Театр сәнғәте шунда уҡ күтәрелеп китә. Элекке билдәле театр оҫталарынан башҡа, яңы талантлы артистар күренә.
Кесе театр үҫеш тарихында иң мөһим дәүерҙәрҙең береһе П. С. Мочалов исеме менән бәйле. Был трагик рус йәмғиәтенең 1820—1840 йылдарҙағы өмөттәрен һәм уларҙың емерелеүҙәрен, император Александр I осороноң ҡаршылыҡтарын сағылдырыусы була. Уны данлаған тәнҡитсе В. Г. Белинский әйтеүенсә, П. С. Мочалов, «актёр-плебей», классицизм эстетикаһына нигеҙләнгән элекке стиль ҡанундарын еңеп сыға. Элекке тантанлы поза менән декламация һөйләүҙе ул ҡайнар дәрт, ғазапланыуҙарҙы йөҙ, тән ҡиәфәте, ишаралар менән күрһәтеүҙе сәхнәгә сығара. Мочаловтың романтик яңғыҙ геройҙары үҙҙәренә дошман булған яуызлыҡ донъяһына ҡаршы көрәшә, һәм ҡайһы саҡта улар, яуызлыҡты еңә алмай, хатта өмөтһөҙлөккә бирелә (өҙөмтә буйынса: Кругосвет). П. С. Мочаловтың шундай ролдәре араһында : Гамлет, Ричард III (В. Шекспирҙың шул исемдәге трагедияһы), Чацкий, Фердинанд (Ф. Шиллерҙың «Мәкер һәм мөхәббәт») була.
Билдәле актёрҙар труппаһына 1822 йылда билдәле провинция антрепризаһының элекке крепостной актёры М. С. Щепкин килә. «Рус сәхнәһендә ул беренсе булып дөрөҫлөктө барлыҡҡа килтерә, театрҙа театраллыҡты бөтөрә», — тип Щепкин тураһында А. И. Герцен әйтә.
Кесе театрҙың репертуары киң була: классик драмаларҙан алып еңел водевилгә тиклем. ''«А. С. Пушкин үҙе тере саҡта уның: „Руслан һәм Людмила“ (1825 й.), „Бахчисарайский фонтан“ (1827 й.) һәм „Цыгане“ (1832 й.) әҫәрҙәренең сәхнә версиялары ҡуйыла. Сит ил драматургияһынан Шекспир әҫәрҙәренә өҫтөнлөк бирелә»'' (цитата : Кесе дәүләт академия театрының тарихы буйынса). 1831 йылдың 27 ноябрендә Кесе театр сәхнәһендә А. С. Грибоедовтың «Горе от ума» комедияһы беренсе тапҡыр тулыһынса күрһәтелә. Быға тиклем цензура комедияның ҡайһы бер күренештәрен генә сәхнәлә ҡуйырға рөхсәт иткән була. 1831 йылдың ғинуарында ғына Санкт-Петербургта комедияны тулыһынса күрһәтәләр, ә Мәскәүҙә уны беренсе тапҡыр, Кесе театр сәхнәһендә уйнайҙар. Щепкин Фамусов ролен, ә Мочалов — Чацкий ролен уйнай. Был спектакль театр тарихында мөһим этап була — ул яңы йәмғиәт рупоры була. 1836 йылдың 25 майында Гоголдең «Ревизор» комедияһы күрһәтелә («Ревизор» буйынса тәүге спектакль 1836 йылдың 19 апрелендә Санкт-Петербургтың Александринский театрында үтә). Бер ни тиклем ваҡыттан һуң (1842 йылда) Кесе театр Н. В. Гоголдең «Мертвые души», «Игроки» әҫәрҙәре буйынса тәүге спектаклдәрен ҡуя. («Женитьба» быға тиклем Петербургта Александринский театрында ҡуйылған). Был ике спектаклдең дә үткәреү ваҡыты — 1843 йылдың 5 феврале. "«Игроки» премьераһы 1843 йылдың 5 февралендә Мәскәүҙә («Женитьба» менән бер кистә), Щепкин бенефисында үтә. Ул бында Утешительный ролен башҡара. Замухрышкин ролен Пров Садовый уйнай. С. Аксаков әйтеүе буйынса, спектаклде ябай тамашасы халҡы ныҡ хуплай. Спектаклгә йылы рецензия «Московские ведомости» гәзитендә (1843 йылдың 11 февралендә) күҙәтелә, унда пьесалағы интрига «ғәжәйеп тәбиғилек менән күрһәтелә», «ундағы характёрҙарҙың һүрәтләнеше Гоголдең ҡөҙрәтле таланты тураһында һөйләй» (өҙөмтә буйынса: http://www.school770.ru/gogol/theatre/index.html ).
Был осорҙа башҡа актёрҙар араһында — М. Д. Львова-Синецкая (1795—1875), Н. В. Репина (1809—1867), В. И. Живокини (1807—1874), М. П. Садовский (1817—1872), Л. Л. Леонидов (1821—1889), К. Н. Полтавцев (1823—1865), И. В. Самарин (1817—1885), С. В. Шумский (1820—1878), П. Г. Степановтар (1806—1869) була.
Кесе театр өсөн И. С. Тургенев, А. В. Сухово-Кобылин, башҡа күп кенә авторҙар үҙ әҫәрҙәрен яҙа. Ләкин Кесе театр өсөн яҙыусы Александр Николаевич Островский ҙур әһәмиәткә эйә. Уның пьесалары арҡаһында Кесе театрҙың рәсми булмаған атамаһы — «Островский йорто» барлыҡҡа килә. Островскийҙың театрҙы яңыса реформалау позициялары — көнкүреште яҙыу, пафослыҡтан алыҫлашыу, төп геройҙың ғына түгел, ә актёрҙар ансамбленең мөһимлеге — элекке традиция яҡлылар менән конфликтҡа килтерә. Әммә был новаторлыҡ идеялары шул замандың көнүҙәк талабы булып тора. Кесе театрҙа уның 48 пьесаһы сәхнәлә ҡуйыла һәм театр репертуарында һәр саҡ һаҡлана. Ул үҙе күп тапҡыр репетицияларҙа ҡатнаша, артистар менән дуҫ була, ә уның ҡайһы бер пьесалары билдәле башҡарыусыларҙың үтенесе буйынса, улар бенефисы өсөн махсус ижад ителгән. Пров Михайлович Садовский бенефистары өсөн Островскийҙың ике пьесаһы — «В чужом пиру похмелье» — 9 ғинуар, 1856 йылда, «Горячее сердце» — 1869 йылдың 15 ғинуарында ҡуйыла. «Гроза» пьесаһы (16 ноябрь, 1859 йыл). С. В. Васильев бенефисында, ә уның ҡатыны, актриса Екатерина Николаевна Васильеваның бенефисында, 1863 йылдың 14 октябрендә, Кесе театрҙа тәүге тапҡыр «Доходное место» спектакленең премьераһы ҡуйыла. 1865 йылдың 29 сентябрендә Рассказов бенефисында «На бойком месте» спектакленың премьераһы Кесе театр сәхнәһендә үтә.
«Бесприданница» спектакле 1878 йылдың 10 ноябрендә беренсе тапҡыр актёр Н. И. Музиляның бенефисында ҡуйыла. «Без вины виноватые» пьесаһындағы Незнамов роле 1884 йылда Островский тарафынан Кесе театр артисы Рыбаков өсөн махсус яҙыла. 1929 йылда Кесе театрҙың ишектәре алдында Островскийға һәйкәл (скульпторы Н. Андреев, архитекторы Ф. Шехтель) ҡуйыла. Хәҙерге көндә лә драматург пьесалары Кесе театр сәхнәләренән төшмәй.
Эмилия ролендәге триумфаль дебюты менән (Г. Э. Лессинг, «Эмилия Галотти») 1870 йылдың 30 ғинуарында бөйөк рус трагик актрисаһы М. Н. Ермолованың театр карьераһы башланып китә, ул ҙур оҫталыҡ менән: Лауренсия — «Овечий источник» Лопе де Вега, Мария Стюарт — «Мария Стюарт» Ф. Шиллер; Жанна д’Арк — «Орлеанская дева» шул уҡ авторҙың; Катерина «Гроза», Негина «Таланты поклонники», Кручинина «Без вины виноватые» ролдәрен башҡара. Был ваҡыт Рәсәйҙә демократик хәрәкәт сәскә атҡан осорона тура килә һәм Кесе театрға ныҡ йоғонто яһай. М. Н Ермолова уйнаған спектаклдәрҙә йыш ҡына студенттарҙың һәм демократик йәштәрҙең сәйәси манифестациялары була. Театрҙа ул ваҡытта легендар артистар А. П. Ленский, А. И. Южин, О. А. Правдин, К. Н. Рыбаков, Е. К. Лешковская, А. А. Яблочкина, А. А. Остужев, О. О. һәм М. П. Садовскийҙар, Н. М. Медведева, М. Ф. Ленин уйнай.
XX быуат
XIX—XX быуаттар сигендә ил ауыр кризис кисерә, был театр тормошона ла ҡағыла. Кесе театр яңы үҫеш юлын эҙләй. Актёр һәм режиссёр А. П. Ленский 1898 йылда Яңы театр — Кесе театрҙың филиалын ойоштора, ул бында педагогик эшмәкәрлек менән булыша һәм эксперименттар ҡуя.
1898 йылда театр Император театрҙар дирекцияһына ҡараған Шелапутинский театры ҡаҙнаһы тарафынан ҡуртымға алынған яңы бинала асыла. Унда драматик спектаклдәр менән бер рәттән музыкаль спектаклдәр: опера һәм балет — ҡуйыла. Ул Мәскәүҙең ҡаҙна Император театрҙары йәштәре эше өсөн тәғәйенләнә, сөнки улар Ҙур һәм Кесе театрҙарҙа труппаларҙың артып китеүе арҡаһында үҙҙәренә урын таба алмаған була. А. П. Ленский Яңы театрға Кесе театр сәхнәһенән үҙенең 14 спектаклен күсерә, шул иҫәптән Н. А. Островскийҙың 8 пьесаһын, Н. В. Гоголдең, «Женитьба» һәм башҡаларын. Актёрҙар бер үк ваҡытта Яңы театр спектаклдәрендә лә ҡатнаша, Кесе театр сәхнәһендә лә сығыш яһай. Был актёрҙар араһында Н. И. Васильев, А. А. Остужев, Е. Д. Турчанинова, В. Н. Рыжова, Пров Михайлович һәм Елизавета Михайловна Садовскийҙар, Н. К. Яковлев, В. О. Массалитинова һәм башҡалар була. Яңы театрҙа Ленский спектаклдәре менән бер рәттән башҡа режиссёрҙарҙың да спектаклдәре бара. 1905 йылда Яңы театрға формаль рәүештә үҙбилдәләнеш хоҡуғы бирә, ләкин үҙаллы театр бер нәмә лә тормошҡа ашыра алмай. 1907 йылда Яңы театр юҡҡа сығарыла. 1909 йылда театр ҡалдыҡтарын А. И. Южин етәкләй.
Яңы художество үҙгәрештәре театрҙың академиялылығын һәм иҫке традицияларын тулыһынса инҡар итә. 1920 йылда бөтөн илде «Күк блуза» пролетар театр хәрәкәте биләп ала. Шуға ҡарамаҫтан, Кесе театр үҙ традицияларына тоғро ҡала. Шул уҡ ваҡытта бөтә ил буйынса иҫке традицияларҙан баш тартырға саҡырыуҙар яңғырай, яңы революцион тормошҡа буржуаз — дворян мәҙәниәтен индермәҫкә тырышалар. Был саҡырыуҙар йоғонтоһо аҫтында Кесе театрҙы ябыу мөмкинлеге тыуа, бары тик беренсе мәғариф халыҡ комиссары А. В. Луначарский ғына Кесе театрҙы яҡлап сыға һәм уны тарҡалыуҙан һаҡлап ҡала.
1926 йылда Кесе театрҙа К. А. Треневтың «Любовь Яровая» спектакленең премьераһы (режиссёрҙары И. С. Платон һәм Л. М. Прозоровский; рәссамы Н. А. Меныпутин, уның декорацияһын Театр энциклопедияһы иң яҡшы тип таба) үтә. Был постановка менән театр үҙенең идеяларын һәм традициялар йолаларын һаҡлап ҡалдырыуын фундаменталь иҫбатлай — йәш актёрҙар ололарҙан классик алымдарҙы һәм характерҙарҙы мираҫ итеп ала. Н. Г. Федотова ролдәрен А. А. Яблочкина, ә О. О. Садовскаяныҡын В. Н. Рыжова һәм В. О. Массалитинова башҡара. Театр классик башҡарыу сәнғәте традицияларын һаҡлап ҡала. 1930-сы йылдарҙа яңы реформатор театрҙар һәм уларға нигеҙ һалыусылар ҙа бер-бер артлы юҡҡа сыға. Кесе театр ябылған студияларҙан килгән яңы артистар менән тулыландыра.
1930—1940 йылдарҙа театрҙың репертуары нигеҙҙә элек Кесе театрҙа уйналған классик әҫәрҙәрҙән тора. Грибоедов, Гоголь, Островский пьесалары ҡуйыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында театрҙа фронт театр филиалы эшләй. 1946 йылда архитектор А. П. Великанов театр бинаһына реконструкция үткәрә.
Һуғыштан һуңғы спектаклдәрҙең береһе: В. Н Пашенная уйнаған А. М. Горькийҙың «Васса Железнова»(1952); А. Н. Степанов һәм И. Ф. Поповтың «Порт-Артур» 1953 йылда; Л. Н. Толстойҙың «Власть тьмы»(1956); М. Ю Лермонтовтың «Маскарад» (1962); Шекспирҙың «Макбет» (1955); Ж. Сармандың «Мамур» (1978) Е. Н. Гоголева уйнаған Ж. Расиндың «Федра» (1985); У. Теккерейҙың «Ярмарка тщеславия» (1958); Г. Флоберҙың «Госпожа Бовари» (1963); В. Гюгоның «Человек, который смеется» (1986) спектаклдәре. Театр данын күтәреүсе актёрҙар: И. В. Ильинский, Е. Д. Турчанинова, Б. А. Бабочкин, Н. И. Рыжов, В. И. Хохряков, М. И. Царев, М. И. Жаров, Н. А. Анненков, Э. А. Быстрицкая, В. В. Кенигсон, В. И. Коршунов, И. А. Любезнов, Р. Д. Нифонтова, Е. Н. Гоголева, Е. В. Самойлов, Е. Я. Весник, Ю. И. Каюров, Г. А. Кирюшина, Н. И. Корниенко, А. И. Кочетков, И. А. Ликсо, Т. П. Панкова, Ю. М. Соломин, В. М. Соломин, Л. В. Юдина, В. П. Павлов, Э. Е. Марцевич, К. Ф. Роек, А. С. Эйбоженко, И. В. Печерникова, А. И. Сашин-Никольский һәм башҡалар.
Кесе театрҙың төрлө йылдарҙағы етәкселәре: А. И. Южин, И. Я. Судаков, П. М. Садовый, К. А. Зубов, М. И. Царев, Е. Р. Симонов, Б. И. Равенский һәм башҡалар. 1988 йылдан театрҙың художество етәксеһе — Ю. М. Соломин.
Театр бөгөн
Кесе театрҙың хәҙерге быуын артистары һәм режиссёрҙары уларҙан алда эшләгәндәрҙең бай йолаларына һәм тәжрибәһенә таяна. Бөгөн дә театр репертуары нигеҙен А. Н. Островскийҙың «Волки и овцы», «Не было ни гроша, да вдруг алтын», «Лес», «Бешеные деньги», «Трудовой хлеб», «Свои люди — сочтемся!» пьесалары тәшкил итә. Элекке ваҡытта театр А. П. Чехов менән уртаҡ тел таба алмай — Чехов тере саҡта театрҙа уның бары тик көлкөлө водевилдәре генә ҡуйылған була. Әммә бөгөн бөйөк Чехов пьесалары буйынса «Вишневый сад», «Дядя Ваня», «Чайка» спектаклдәре театр тормошонда ҙур урын алып тора. Кесе театр «визит карточкаһы» булып А. К. Толстойҙың тарихи трилогияһы(«Царь Иоанн Грозный», «Царь Федор Иоаннович» (Борис Равенских 1973 йылда ҡуйған), «Царь Борис») буйынса спектаклдәре тора. А. К. Толстой спектаклдәрендә Кесе театр өсөн махсус яҙылған композитор Г. В. Свиридов музыкаһы яңғырай. Театрҙың иғтибарынан сит ил классикаһы ла ситтә ҡалмай — уның репертуарында Ф. Шиллер, А. Стриндберг, Э. Скриб пьесалары бар.
Театрҙың ижади тормошо бик әүҙем һәм емешле. Һәр яңы миҙгелгә театр 4-5 яңы спектакль сығара һәм иң боронғоларын үҙ репертуарынан төшөрә. Театр гастролдәр географияһы киң — ул һуңғы йылдарҙа Германия, Франция, Япония, Израиль, Греция, Кипр, Польша, Чехия, Словакия, Венгрия, Болгария, Монголия, Көньяҡ Корея һәм башҡа илдәрҙә була. Кесе театр йыл һайын Бөтә Рәсәй «Островский в Доме Островского» фестивален үткәреүҙең башлаусыһы булып тора. Был фестиваль таланттарға бай рус провинция театрын үҫтереүсе бөйөк терәк миссияһын үтәй. Рәсәйҙең төрлө ҡалалары һәм өлкәләре театрҙары бөйөк драматург әҫәрҙәре буйынса спектаклдәрен Кесе театр сәхнәһендә күрһәтә. Күптән түгел тағы ла бер театр форумы — Халыҡ-ара милли театрҙар фестивале барлыҡҡа килә. Уны үткәреү идеяһы ла Мәскәү Кесе драма театрында тыуа. Был фестиваль сиктәрендә донъяның төрлө илдәренән Мәскәүҙең иҫке драматик сәхнәһенә милли сәнғәт йүнәлешендә ижад ителгән традицион спектаклдәр алып киленә.
Рәсәй Президенты Указы менән Кесе театрға милли байлыҡ статусын бирелә. Кесе театр, Ҙур театр, Третьяков галереяһы, Эрмитаж менән бер рәттән, илдең айырыуса ҡыйбат мәҙәни объекттары исемлегенә индерелә.
Реконструкция
2014 йыл театр бинаһында «ХIХ быуат ҡиәфәтле ҡомартҡыларҙы һаҡлап» реконструкция үткәрелә (генераль подрядсыһы — «ЯАО БалтСтрой»).
2017 йылдың 23 июнендә Мәскәү ҡала төҙөлөшө сәйәсәте департаменты башлығы Сергей Левкин Кесе театр бинаһын реконструкциялауҙың тамамланыуы тураһында иғлан итә. Дөйөм эштәрҙең хаҡы 7,1 миллиард һум итеп баһалана.
Вздериха
Вздериха — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пукша йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башнефть-Новойл
«Башнефть-Новойл» — ««Башнефть» Акционер нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы — Өфө ҡалаһында урынлашҡан нефть эшкәртеү сәнәғәт предприятиеһы. 1951 йылда «Икенсе Баку» нефтен эшкәртеү өсөн төҙөлгән.
Элекке завод директорҙары: Борис Павлович Майоров, Георгий Фёдорович Ивановский — 1957—1965 йылдарҙа.
Предприятие ихтыяждары өсөн Черниковка-Восточная тимер юл станцияһы (Куйбышев тимер юлы, коды 654805) төҙөлә.
Идарасыһы
Генераль директоры — Шишкин
Сиғандар тарихы
Сиғандар тарихы — сиған телендә һәм уның төрлө диалекттарында һөйләшкән дөйөм һинд сығышлы этник төркөм тарихы, уның вәкилдәре сиған диаспораһы менән үҙҙәрен ҡылыҡһырлай.
Исеменең килеп сығышы
Урыҫса «цыгане» (башҡортса «сиғандар») экзоним булараҡ шартлы рәүештә Х—XI быуаттарға барып тоташа, йәғни, "Изге Георгий Афонский яҙмалары"нда (1100 йыл тип билдәләнә, 1054 йылғы ваҡиғалар тасуирлана) сиғандар грекса «αθίγγανος», «ατσίγγανος» («тейелгеһеҙ») тип телгә алыналар, әммә ҡайһы бер тарихсылар был фараз менән килешмәй, улар әлеге һүҙ менән хәҙерге сиғандарҙың ата-бабалары түгел, ә шул замандағы еретик сектаһы күҙ уңында тотола тип һанай. Һәр осраҡта, артабан әлеге атама Европа сиғандарының иң билдәле исемдәрҙең береһе булып нығына. Инглиздәр ғәҙәттә уларҙы — ( — «мысырҙар» һүҙенән), испандар —  (шулай уҡ  — «мысырҙар» һүҙенән), француздар — bohémiens («богемдар», «чехтар»), gitans (боҙоп әйтелгән gitanos) йәки tsiganes (τσιγγάνοι, цингани), немецтар —, итальяндар — , голландтар — zigeuners, венгрҙар — cigány йәки fáraók népe («фараон ҡәбиләһе»), әзербайжандар — qaraçılar («ҡаралар»), грузиндар — ბოშები (бошеби), мингрелдар — ჩაჩანეფი (чачанефи), әрмәндәр — Գնչուներ (гнчунер), чандра, финдар — mustalaiset («ҡаралар»), ҡаҙаҡтар — долдар, сығандар, үзбәктәр — люли, сигонлар; басктар — erromintxela, ijitoak; албандар — jevgjit («мысырҙар»); йәһүдтәр — цо’ани́м (Боронғо Мысырҙағы Цоан провинцияһы исеменән); фарсылар — کولی (коли); литвалар — čigonai; латыштар — čigāni; болгарҙар — цигани; эстондар — mustlased (ҡаралар). Хәҙерге ваҡытта төрлө телдәрҙә сиғандарҙың рома үҙатамаһы йыш ҡулланыла (Roma, Romové, romanit һ. б.).
Башҡа төрлө легендалар
Сиғандарҙың яҙма теле булмағанлыҡтан, уларҙың килеп сығышын сағылдырған тарихи документтар юҡ. Һуңғы ваҡытҡа тиклем ғаилә шәжәрәләре ата-бабаларының 10 быуынын һаҡлап ҡалған, улар шулай уҡ әлеге халыҡтың килеп сығышы тураһында сығанаҡ була алмай. Бынан тыш, М. Хюбшманова фекеренсә, сиғандар үҙҙәре сығышы урынын Һиндостан тип билдәләй алмаған һәм һинд субконтинентын унда йәшәгән халыҡтар айырым географик төбәк итеп ҡабул итмәгән.
Был йәһәттән XVIII быуат аҙағына тиклем сиғандарҙың килеп сығышы тураһында төрлө теориялар тәҡдим ителә. Мәҫәлән, XIV быуатта немец йәһүдтәренән барлыҡҡа килеүе тураһында фекерҙәр бар йәки кеше Атлантида. Сиғандарҙың мысыр сығышлы булыуы тураһындағы теория иң популяр (һәм сиғандар үҙҙәре таратҡан әлеге легенданы хуплаған) була. Әйткәндәй, айырым авторҙар сиғандарҙы туранан-тура боронғо египетлылар менән бәйләй. Башҡа авторҙар, сиғандар Мысыр территорияһы аша Һиндостандан күсеп килгән саҡта үткән йәки, киреһенсә, Мысырҙан күсенгән саҡта Һиндостан территорияһы аша үткәндәр, тип иҫәпләй.
Сығышы
Сиғандарҙың һинд сығышы XVIII быуаттың аҙағында билдәләнә. Сиғандар тарихи хроникалар алып бармағанға һәм тел-ауыҙ риүәйәттәрҙә үҙ тарихын һаҡлап ҡалмағанға күрә, сиғандарҙың боронғо тарихы тураһындағы фараздар оҙайлы ваҡыт лингвистик тикшеренеүҙәрҙә нигеҙләнә, аҙаҡҡы ваҡыт уларға генетик алымдар өҫтәлә. Сиғандарҙың ата-бабалары сығышы менән Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш төбәктәренән (хәҙерге Гуджарат, Раджастан һәм Кашмир штаттары) тигән фекер дөйөм ҡабул ителгән фекер булып тора. Башҡа генетик тикшеренеүҙәргә ярашлы, улар яҡынса беҙҙең эраның V быуатында һинд-арий телдәр төркөмө халыҡтарынан айырылғандар. Генетик тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәренә ярашлы, улар һинд-арий халыҡтарҙан яҡынса беҙҙең эраға тиклем V быуатта айырылғандар,.
1920 йылда һинд телдәре белгесе Р. Л. Тернер үткәргән лингвистик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре сиғандарҙың ата-бабалары Һиндостандың үҙәк райондарында яҡынса беҙҙең эраға тиклем III быуатта һәм яңы эраның V быуаттың аҙағынан да һуң түгел Төньяҡ Пенджабҡа күсенгәндәр. Әлеге версия менән лингвист-ромологтар Я. Матрас, Я. Хэнкок һәм М. В. Смирнова-Сеславянская ла ризалашалар.
Һинд йәмғиәтендә сиғандарҙың ата-бабаларының этник һәм ижтимағи урыны әлегә билдәһеҙ. Гипотезаларҙың береһе буйынса сиғандарҙың («проторомдар») ата-бабалары «d’om/d’omba» этно-социаль төркөмө вәкилдәре була, улар Һиндостандың үҙәк һәм төньяҡ-көнбайыш өлкәләрендә ббеҙҙең эраға тиклем V—IV быуаттарҙан алып йәшәй һәм әлеге ваҡытта иң күп һанлы тейелгеһеҙ кастаға ҡарайҙар. Генетик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре, 2012 йылда баҫтырып сығарылған генетик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре әлеге фаразды раҫлай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр домдар баштан уҡ австро-азия телдәрендә һөйләшкән (адиваси халҡы), һуңынан улар күршеләренән һинд-арий телен үҙләштергәндәр, шул уҡ ваҡытта үҙ атамаһын һаҡлап ҡалғандар. Хәҙерге һинд домдары менән Европа сиғандары араһында антропологик һәм мәҙәни оҡшашлыҡтың булмауы был гипотезаға ҡаршы төп дәлил булып тора.
Хәҙерге ваҡытта Һиндостанда сиғандарға оҡшаш мәҙәни характеристикаға эйә булған һәм ҡайһы берҙә сиғандарҙың ата-бабалары тип һаналған бер нисә күсмә ҡәбилә һәм түбәнге касталар йәшәй: наттар (акробаттар), луттәр, банджарҙар (күсмә сауҙагәрҙәр), лохарҙар (күсмә тимерселәр), саперҙар (йылан арбаусылар), мирастар (ғаилә йылъяҙмасылары), бадиҙар (музыканттар), бихарҙар (циркачтар). Шул уҡ ваҡытта был оҡшашлыҡ тик тышҡы һәм был төркөмдәргә ҡарата «сиғанға оҡшаш ҡәбиләләр» йәки «сиғанға оҡшаш касталар» термины булараҡ ҡулланыла (gypsy-tribe). 2012 йылда баҫылып сыҡҡан генетик тикшеренеүҙәргә ярашлы, сиғандарҙың иң ҙур генетик оҡшашлығы төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ Һиндостанда йәшәгән айырым халыҡтар менән бәйле: мегхавалдар (Раджастхан штаты, Джамму һәм Кашмир).
Рысня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Сиғандар тарихы
Һиндостандан күсенеү
Әлеге ваҡытта сиғандарҙың Һиндостандан ҡасан һәм ниндәй сәбәп менән сығып китеүе аныҡ ҡына билдәле түгел. . Уларҙың сығып китеүе бер юлы бер нисә фактор арҡаһында булыуы ихтимал.
Генетик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, сиғандар Һиндостанды ҙур булмаған, генетик яҡтан бер төрлө төркөм менән ташлап сығыуы дәлилләнгән, уларҙың һаны яҡынса 1000 яҡын кеше иҫәпләнә (H гаплогруппаһы). Фарсы легендаһы (Фирҙәүси яҙып алған) сиғандарҙың Иранға Һиндостандан Баһрам V ваҡытында килеүе тураһында бәйән итә. Баһрам V уларҙың музыкаль һәләтен бик юғары баһалаған.
Рысня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сиғандар тарихы
Сиғандар Византияла
Византияла сиғандар 1054 йылда "Изге Георгий тормошо"нда беренсе тапҡыр телгә алынған тигән фекер нығынған. Сығанаҡҡа ярашлы, сәмири-атсингәндәр император Константин Мономахҡа ҡырағай хайуандарҙы юҡ итергә ярҙам иткән. Византияға улар Иран һәм Әрмәнстан территориялары аша эләккән. Крит утрауында сиғандар (atsingani) 1322 йылдан алып билдәле. Византияла сиғандар тимерсе булараҡ дан тотҡандар.
Европала сиғандар
XIV быуат та сиғандар Балҡан ярымутрауында йәшәй башлайҙар. 1348 йылда улар — Сербияла, ә 1378 йылда Болгарияла күренә башлайҙар. 1411 йылда сиған таборын Чехияла (Богемия) күреп була артабан 1417 йылда — Трансильванияла ә 1431 йылда Францияға (Турне) барып етәләр, унда уларҙы Богемиянан (сиғандар & nbsp;— <i id="mwAXc">bohémiens</i> ) килгәндәр, тип иҫәпләйҙәр, 1433 йылда — Регенсбург немец ҡалаһы тирәһендә, 1500 йылда — Шотландияла, ә 1513 йылда Швецияла күренәләр. 1530 йылда Англияла хиромантия арҡаһында сиғандарға ҡаршы тәүге указдар ҡабул ителә. Әлеге ваҡытта Евросоюз территорияһында 10 миллион сиған йәшәй.
Сиғандар Америкала
1539 йылдан алып сиғандар Америка территорияһына (Кариб утрауҙары) барып сығалар, унда улар Испания һәм Португалия территорияһынан килеүе билдәле.Ҡайһы бер сиғандар ҡолдар менән сауҙа итеүҙә ҡатнашалар. Сиғандарҙы Америкаға күпләп күсенеүе бары тик XIX быуаттың икенсе яртыһында башлана. XXI быуатҡа Америкала сиғандарҙың дөйөм һаны 4 млн кеше тәшкил итә, уларҙың йәшәгән 1 миллионы АҠШ-та йәшәй.
Сиғандар геноциды
1935—1945 йылдарҙа Германия һәм нацистик Германия менән союздаш һәм Икенсе донъя һуғышы (1939—1945) осоронда оккупацияланған илдәр территорияһында сиған милләтле кешеләр геноциды ойошторола. Һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, сиғандар геноциды ҡорбандарының һаны — 200 000—1500 000 кеше. Зарар күреүселәр һаны тағы ла күберәк.
2012 йылдың 24 октябрендә Берлинда нацистик Германияла геноцид ҡорбаны булған сиғандарға мемориал асыла.
Эбета
Эбета — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Талота-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грузияла ислам
Ислам дине хәҙерге заман Грузия биләмәһендә ғәрәптәрҙең яулап алыуы дәүеренән күләме һәм әһәмиәте буйынса икенсе булып тора. 2002 йылғы һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, илдә ислам динен тотҡан кешеләр 9,9 % (0,4 миллион самаһы кеше) тәшкил итә. Илдең ҡайһы бер төбәктәрендә мосолмандар халыҡтың сағыштырмаса йәки абсолют күпселеген тәшкил итә.
Грузия мосолмандарының милли һәм конфессиональ составы
Ислам республикала күп милләтле. Уның күпселеген урындағы әзербайжандар (улар араһында шиғыйҙар ҙа, сунниттар ҙа бар), күп булмаған чечен-кистинлылар, лезгиндар һәм төрөк-месхетинлылар, шулай уҡ, билдәле бер төҙәтмәләр менән, аджарҙар, абхаздар һәм месхетинлылар, һуңғы ике төркөм, әлбиттә, әҙ. Иң күп һанлы төркөм булып әзербайжан-шиғыйҙар тора. Грузия бойондороҡһоҙлоҡ яулағандан һуң, күп аджарҙар православие динен ҡабул итә, әммә был процесста тикшереүселәр грузин дини ультрамилләтселеге яғынан баҫымды күрә. Икенсе яҡтан, СССР тарҡалғандан һуң Грузияла күп яңы мәсеттәр барлыҡҡа килә. Шиғыйҙар һәм сунниттар ғибәҙәт ҡылған берҙән-бер мәсеттең Тбилисила СССР ваҡытынан алып һаҡланып ҡалыуы уникаль факт булып тора.
Тарихы
645 йылда Грузияға ғәрәптәр баҫып инә, әммә тулыһынса күпселек грузин ерҙәрен тик 735—737 йылдарҙа ғына буйһондороу мөмкин була. 736—1122 йылда Тбилиси урындағы мосолман әмирлегенең мөһим мәҙәни-дини үҙәге була, ә тирә-яҡ ауыл төбәктәренең грузин халҡы христианлыҡ яҡлы ҡалыуын һаҡлай. 1080 йылдан 1480 йылдарға тиклем әмирлектең һүрелә барыуы менән ислам да тарҡалыу хәлендә була. Әммә XV быуат аҙағында Грузияла фарсы батшаларының властары көсәйеү менән, көнсығыш Грузияның биләмәһенә ислам динен тотҡан күп төрөк төркөмдәре күсеп ултыра, улар һуңынан илдең әзербайжан этносы нигеҙен булдыра.
Ғосман империяһы хакимлығы аҫтына күскән Көнбайыш Грузия XV—XVIII быуаттар осоро араһында көсөргәнешле рәүештә ислам диненә дусар була. Ислам диненә күсеү һөҙөмтәһендә грузин этносы составынан субэтник төркөмдәр бүленеп сыға —— лаздар, аджарҙар һәм чвенебурилар. Төрөк-месхетинлылар — ғосман төрөктәре нәҫеленән, Месхетияла ултыраҡланған.
Тирмән (Салауат районы)
Тирмән (Терменево) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 774 кеше. Почта индексы — 452487, ОКАТО коды — 80247860001.
Ауылдың ырыу аралары: Бараҡ • Сөмәй • Ҡалмаҡ суғы • Ҡырғыҙ • Йомай • Талаҡ • Йәнырыҫ • Туҫтаҡ • Туғыҙ • Сөсәй • Баҙраҡ • Ҡыртмыш • Эт.
Географик урыны
Тирмән ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Олөйөр йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа 60 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Тирмән ауылына Себер даруғаһы Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусына ҡараған Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Тирмән ауылы рәсми документтарҙа 1786 йылда теркәлгән.
1735 йылдың авгусында Барын-Табын ырыуы старшинаһы, Дыуан ырыуы батыры Йосоп Арыҡов менән Түбәләҫ ырыуы батыры Байрас Йәнырыҫов (Тирмән ауылында Йәнырыҫ нәҫеле бар, шул нәҫелдең ата-бабаһылыр, тип фаразларға кәрәк) Юғары Яйыҡ нығытмаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта буласаҡ Орск нығытмаһына китеп барған йөктө туҡтаталар. Баш күтәреүселәр обозды ла, Яйыҡ нығытмаһын да ҡамауҙа тоталар. Тик Себерҙән драгун полкы һәм Кирилловтан махсус хәрби отрядтар килгәс кенә ҡамауҙы өҙәләр.
П.-С. Паллас 1770 йылда килгән саҡта Тирмән ауылы Йосоп ауылы тип йөрөтөлгән булған. Олөйөр тамағы янындағы мәмерйәләрҙе лә ул саҡтағы ата-бабалар бик һәйбәт белгән.
Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе «һатып» алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар «законлаштырып» тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә.
1770 йылдың 27 майында Паллас Саған Әйгә ҡойған ерендә (Тирмән ауылынан алыҫ түгел) урынлашҡан Биктуған тигән башҡорт ауылына яҡын ғына үткән. (Паллас хәҙерге Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙ йылғаһына ҡушылған Саған йылғаһын Шихан тип атағандыр тип фаразлайбыҙ) «Әй янындағы Олөйөр (йылға) ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне».
1795 йылда Тирмән ауылы Түбәләҫ улусының иң ҙур ауылы булған: 26 йортта 165 кеше, 1834 йылда 47 йортта — 248 кеше йәшәгән.
1920 йылда 90 йортта — 514 кеше йәшәгән.