cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ткемали (соус)
Әҙерләү
Ткемали сливаһын һыу ҡойоп 30-40 минут бешерәләр. Һуңынан һуты менән бергә иләк аша үткәрәләр, ҡабығы ташлана. Иҙмәне ҡаймаҡ ҡуйылығына еткәнсе ҡайнаталар, ҡырылған һарымһаҡ, кориандр, ҡыҙыл борос һәм тоҙ өҫтәйҙәр, ҡайнап сыҡҡас, һыуытырға ҡуялар. Соусты әҙерләүгә 2 сәғәт ваҡыт китә.
Рецебы
4 килограмм сливаға 4 сәй ҡалағы тоҙ, бер ҙур булмаған ҡыҙыл әсе борос, бер башһарымһаҡ, ҙур шәлкемен кинза һәм ярты шәлкем укроп кәрәк. Сливаны һөйәктәренән айырып, өҫтөнә тоҙ һибәбеҙ. Һуты сыҡҡас, утҡа ҡуябыҙ һәм 5 минут ҡайнатабыҙ, туралған борос ҡушып тағы ла 5 минут ҡайнатабыҙ, һуңынан кинза, укроп ҡушып тағы ла 2 т минут ҡайнатабыҙ, һарымһаҡ ҡушабыҙ һәм уты һүндерәбеҙ. Соусты блендерға ҡойоп, ҡаймаҡ кеүек булғансы болғатабыҙ. Аш ҡалағы алма йәки втноград һеркәһе ҡушабыҙ. Тәменсә тоҙ һәм тәмләткестәр өҫтәргә мөмкин. Һыуытҡыста һаҡлайбыҙ.
Нименьга (Моша ҡушылдығы)
Нименьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йорт аты
Ат, Йорт аты (Equus ferus caballus) — аттар ырыуынан булған берҙән-бер йомро тояҡлылар ғаиләһе; йомро тояҡлы, ялбыр ҡыл ҡойроҡло, яллы эре йорт хайуаны. Меңгегә, еккегә өйрәтелгән, кешегә хеҙмәт итеүсе эре мал ; кешене, йөктө һ.б. йөрөтөү, ташыу өсөн файҙаланыла торған, йомро тояҡлы эре йорт малы, ат.
Йылҡы — ирекле йөрөгән өйөр аты; ат. Меңгегә һәм еккегә өйрәтелмәгән, тоҡом, һуғым, ҡымыҙ өсөн үҫтерелгән ат тоҡомло эре мал. Артабан өйрәтелгәндән һуң АТ була ала.
Ат беҙҙең эраға тиклемге 4-се мең йыллыҡта уҡ ҡулға эйәләштерелгән. Кешелектең рухи тормошонда, хәрби эштә, хужалыҡ итеүҙә аттың әһәмиәте ҙур. Аттар ауыл хужалығында ер ешкәртеү, йөк ташыу, һыбай йөрөү өсөн файҙаланылған. Хәрби эштә атланып йөрөү, хәрби припастар ташыу, артиллерияны һөйрәп йөрөү өсөн файҙаланылған. Ат спорт уйындарында ҡатнаша. Аҙыҡ-түлек сығанағы булараҡ йылҡысылыҡ бик күп халыҡтарҙың төп шөғөлдәренең береһе. Ҡымыҙ етештереү, йылҡы ите етештереү табышлы тармаҡ булып иҫәпләнә.
Был бүлек ҡайҙандыр күсермә, яңынан яҙырға кәрәк!
Кешенең йылҡыға булған мөнәсәбәте бер генә хайуанға ҡарата ла ҡабатланмай. Йылҡы үрсеткән бөтә халыҡта ла ат кеше өсөн екке йәки менге мал ғына түгел, бәлки тоғро дуҫ, айырылмаҫ иптәш, ышаныслы юлдаш, баһалап бөткөһөҙ хазина рәүешендә йөрөгән. Хәтерегеҙҙәме, бөйөк Шекспир һүрәтләгән яуыз лорд Глостер — король Ричард III: «Ат, ат! Ат өсөн батшалығымдың яртыһын бирәм!» — тип яр һалған. Борон-борондан бөйөк полководецтарҙың тоғро юлдашы ат булған. Дарий, Кир, Ганнибал, Александр Македонский, Александр Невский, Дмитрий Донской, Богдан Хмельницкий, Петр Беренсе, Семен Буденный, Василий Чапаев — уларҙы атһыҙ күҙ алдына ла килтереүе мөмкин түгел. Рәсәй һәм БДБ илдәренең бик күп ҡалаһында һыбайлы Юрий Долгорукийға, Григорий Котовскийға, Амангилде Имановҡа, Вахтанг Горгасалға, Давид Сасунскийға, Салауат Юлаевҡа мөһабәт һәйкәлдәр ҡуйылған. Һеҙ Украинала Каховка эргәһендәге яланда дүрт ат егелгән тачанка-һәйкәлде хәтерләйһегеҙҙер. Ә Мәскәүҙәге Ҙур театр фронтоны өҫтөндәге бронза квадрига һуң? Ярһыу арғымаҡтар бына-бына ҡанатланыр ҙа, осоп асманға ашыр, бөркөткә әүерелер төҫлө.
Ошо яҙмаларҙы әҙерләгәндә йылҡы малына ҡағылышлы байтаҡ әҙәбиәтте аҡтарырға тура килде. Шуныһы ҡыуаныслы: йылҡысылыҡ бер ваҡытта ла ғалим-белгестәрҙең, яҙыусыларҙың, журналистарҙың иғтибар үҙәгенән ҡалмаған икән. Йылҡысылыҡтың төрлө проблемаһына арналған байтаҡ ғилми хеҙмәт яҙылған. Башҡортостанда йылҡысылыҡты фәнни нигеҙләүгә, уның киләсәктәге йүнәлештәрен билдәләүгә ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор Иван Андреевич Сайгиндан да күберәк хеҙмәт һалған кеше булмағандыр. Унан тыш, ветеринар табип Һ. Юлдыбаев, ғалим һәм белгестәр В. Мөрсәлимов, Д. Рәхмәтуллин, Б. Сатыев, Ш. Рәхмәтуллин, күп кенә райондарҙағы һәм хужалыҡтарҙағы энтузиастар был изге эшкә баһалап бөткөһөҙ өлөш индерҙе һәм индерә. Йылҡысылыҡтың яҙмышында СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының «Колхоздарҙа һәм совхоздарҙа йылҡы һанын арттырыу, уларҙы тәрбиәләү һәм ҡарауҙы яҡшыртыу саралары тураһында» 1942 йылғы ҡарары, СССР Министрҙар Советы һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының «1950—1951 йылдарҙа колхоздарҙа, совхоздарҙа һәм йылҡысылыҡ заводтарында йылҡысылыҡты үҫтереү тураһында» ҡарары ыңғай эҙ ҡалдырҙы.
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер авторҙарҙың хеҙмәттәрендә йылҡысылыҡтың торошона һәм киләсәгенә ҡарата дөрөҫ булмаған фекер ҙә үткәрелә. Техниканың алға китеүе менән бәйле, йәнәһе, аттың тартыу көсө булараҡ әһәмиәте кәмей. Ошо ялған тезисҡа таянып, вайымһыҙыраҡ хужалыҡ етәкселәре һәм белгестәр йылҡысылыҡтың тәмле, калориялы ит, данлыҡлы ҡымыҙ биреү сығанағы икәнлеген дә оноторға тырышты. Һәм күп йылдар үткәрелгән бындай сәйәсәттең эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн дә байтаҡ ваҡыт кәрәк булды.
Беҙ йылҡы малының халыҡ хужалығында тотҡан урыны тураһында әле һөйләшербеҙ. Унан алда аттың хәрби эшмәкәрлеге тураһында бер нисә генә һүҙ.
Тарихтың алыҫ төпкөлдәренә төшмәй ҙә Ватаныбыҙҙы һаҡлауға ат һәм һыбайлылар индергән өлөштө күреүе ауыр түгел. Михаил Кутузов армияһындағы казак генералы Матвей Иванович Платонов һыбайлылары һәм шулар менән өҙәңгегә-өҙәңге тороп дошманды ҡырған башҡорт атлылары. Бөйөк Ватан һуғышы йылъяҙмаһына генералдар Лев Доватор, Павел Белов, Исса Плиев, Миңлеғәле Шайморатов һыбайлылары алтын юлдар яҙҙы. Дан һәм ҡаһарманлыҡ юлдары. Хәҙер, ракета һәм электроника заманында, армияла кавалерия тарихи иҫтәлек кенә булып ҡалһа ла, уҙған һуғыштарҙа аттың роле ғәйәт ҙур булған. Беренсе донъя һуғышында армияла уртаса 1 миллион 350 мең ат иҫәпләнһә, маршал С. Буденныйҙың әйтеүенсә, Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында бер үк ваҡытта өс миллионға яҡын ат булған. Пулемет һәм артиллерия утынан, авиация һөжүменән һәләк булған аттарҙың иҫәбе лә иҫ китерлек. Уҙған һуғышта ғына 8 миллион самаһы ат ҡорбан булды.
Ғорурланыр урын да бар: Совет Армияһындағы кавалерия частарындағы 106 атлы яугир Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды. Шул ҡаһармандарҙың 76-һы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһынан.
Төҫтәре буйынса бүленеш
Уларҙың төҫтәре һәм төҫсәләре бик күп. Ҡәҙимге аҡ, ҡара, һоро, ала төҫтәрҙән, ҡатнаштарынан тыш, төрлө урындағы таптары буйынса ла айырылалар. Йылҡысылыҡта аҡ төҫ хупланмай, сөнки альбинослыҡ кире күренеш тип иҫәпләнә. Төп төҫтәргә туҡталайыҡ.
Яу толпарҙары
Башҡорттарҙа атланып йөрөргә менге аттар, санаға, арбаға егергә екке аттар һәм айырым яу аттары — яу сабырға әҙерләнгән аттар булған. Яу толпарҙары хәрби походтарҙа хужаларына тоғро иптәш һаналған. Башҡорт яугирҙарының дошмандарға ҡаршы алыштарҙа яулаған еңеүҙәрендә башҡорт аттарының көслө, ғәйәт сыҙамлы булыуы ла ҙур роль уйнай.
1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң башҡорт яугирҙары «Төньяҡ амурҙары» тигән исем менән тарихҡа инә. Аты булһа, башҡорт яугиры алдындағы бөтөн урман, тау-таш, тәрән кисеүҙәрҙе үтеү, боҙло-ямғырлы көндәрҙә лә дошман менән алышыу, башҡа ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу бер ни тормаған.
Башҡорт ҡымыҙы
Башҡорттарҙа ҡымыҙ бешеү серҙәре ныҡлы һаҡланып, быуындан быуынға тапшырыла килә. Башҡорт тоҡомло бейәләр һөтөнән эшләнгән ҡымыҙ айырыуса сихәтле сифаттарға эйә. Үҙенең иҫтәлектәрендә яҙыусы, яҡташыбыҙ Сергей Аксаков былай тип яҙа:
''Яҙ етеп ер асылғас, туғай-болондар хуш еҫле йәшеллек менән ҡапланғас та ҡышҡыһын ябыҡҡан аттар тиҙ генә көрәйеп ала һәм башҡорттар ҡымыҙ әҙерләү эшенә тотона. Бер аҙҙан йәш балаларҙан алып ҡарыуы ҡайтҡан ҡарттарға тиклем был шифалы эсемлекте эсә башлай. Аҙ ғына ваҡыт эсендә оҙон һал-ҡын ҡышты аслы-туҡлы үткәреүҙән барлыҡҡа килгән ауырыуҙары һыпырып алдандай юҡҡа сыға. Кешеләрҙең ябығыуҙан һурыҡҡан йөҙҙәре тулыланып, йәшәреп китә. Хатта сабыйҙарҙың, йәштәрҙең генә түгел, ҡарттарҙың бит остарына алһыу төҫ ҡуна.''
Ат тиреһенән эшләнгән һаба
Шифалы эсемлекте һалып йөрөтөү һауыттарын да башҡорттар йылҡы тиреһенән яһап алған. Халҡыбыҙҙың тормош-көнкүрешен өйрәнгән этнограф ғалимдар, сәйәхәтселәр йылҡы тиреһенән — күндән эшләнгән һауыттарҙың күбеһе йөйһөҙ булыуына иғтибар иткән. Уларҙың төбө генә ҡоршап тегеп ҡуйылған. Mуйын, баш, бот тиреләре тотош һыҙырып алып эшкәртелгән. Баш тиреһенән яһалған башкүнәккә бейәләрҙе һауғандар. Ҡымыҙ һауыттары — турһыҡ та, һаба ла күндән булған.
Йылҡы ите — дауа
Йылҡы ите — башҡорттарҙың иң яратҡан ризығы. Уның сәләмәтлеккә лә шифаһы ҙур.
Россошь (Чёрная Калитва ҡушылдығы)
Россошь  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Калитва йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Йорт аты
Йылҡы ите — дауа
Ул ғына ла түгел: аттар дарыуҙар яһауҙа туранан-тура ҡатнаша. Бактериология институттарында донор аттарҙың ҡанынан гангрена — тәндең үлекләүе, столбняк — һеңерҙәр тартышыу, дифтерия — балаларҙың тамаҡ сире, ботулизм — аҙыҡтан ағыуланыу кеүек ҡур-ҡыныс сирҙәргә ҡаршы дарыуҙар эшләнә.
Башҡорт халҡында ат образы
Ат образы башҡорт фольклорында бик киң таралған. Борон халҡыбыҙ атты культҡа әйләндергән, изгелекле хайуан тип ҡараған. Был яҙма сығанаҡтар менән дә раҫлана. Мәҫәлән, 922 йылда Волга, Урал буйында булып киткән ғәрәп илсеһе ибн Фаҙлан, башҡорттар ун ике раббыға табына, шул раббыларҙың береһе — йылҡы, тип яҙып ҡалдырған. Ат башҡорт эпостарында батырҙың уң ҡанаты булараҡ һүрәтләнә.
Халыҡ әйтһә, хаҡ әйтә
тип һамаҡлайҙар. Ул даға яңы түгел, ә ат тояғынан төшөп ҡалған булырға тейеш. Сөнки ат тояғы ҡатынан да ҡаты иҫәпләнгән, ундағы даға ла ҡаты тип һаналған.
Россошь (Чёрная Калитва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йорт аты
Халыҡ әйтһә, хаҡ әйтә
Айғырҙарҙа тыуған өйөр, тыуған төбәк тойғоһо көслө була. Шуға ла борон юлға сыҡҡан кеше мотлаҡ айғыр эйәрләгән. Бер-бер хәл булһа йәки, барып еткәс, атты кире ҡайтарырға кәрәкһә, үҙен сығарып ебәргәндәр, ул әйләнеп ҡайтҡан. Йәйәүле ҡунаҡты ла айғыр мендереп оҙатҡандар. Малҡай шулай уҡ боролоп ҡайтҡан.
Эпостарҙан өлгөләр
«Алтын ҡойроҡ, көмөш ял» тигән әкиәттәге тылсымлы толпарҙан көн дә күрә йөрөгән екке, менге, һуғым, һауын йылҡылары һис тә кәм түгел.
Атаҡлы ун ат
Әҙәбиәттә һәм ысынбарлыҡтамы, тарихта төрлө сифаттары буйынса танылған аттар бар.
Бингьол
Бингьол(BingölBingöl, — хәҙерге Төркиә территорияһындағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. Халҡы — 167 000 кеше (2020 йыл). Шул исемдәге провинцияның баш ҡалаһы.
Ҡалала һәйкәлдәр бик күп, улар араһында — замок, мәсеттәр, мәҙрәсә, мунсалар, мавзолеҙар, шәхси йорттар.
Адмирал (күбәләк)
Адмирал (Vanessa atalanta) — нимфалидтар (Nymphalidae) ғаиләһендәге көндөҙгө күбәләк.
Ҡылыҡһырлама
Алғы ҡанаттарының өҫкө яғындағы, артҡы ҡанаттарының тышҡы ҡаймаһындағы арҡырыы ҡыҙыл һыҙыҡ менән айырыла; ҡанат йәйеме 6 см-ға ҡәҙәр. Һәр ваҡыт күсеп йөрөй. Яҙын Урта диңгеҙ буйынан осоп ҡайта, йәй дауамында көҙ көнө көньяҡҡа осоп китеүсе бер быуын үҫтерә. Ҡайһы ваҡыт ҡышлай. Яҡты урындарҙа: урман аҡландарында, болондарҙа, баҫыуҙарҙа, йыш ҡына ҡала зонаһында сәскә клумбаларында һәм парктарҙа осорай.
Күбәләк ҡорто кесерткәндә һәм шайтан таяғында үҫә. Адмирал һаны шаҡтай күп, ләкин гел күсеп йөрүе сәбәпле уны осратыуы ҡыйын.
Масловская Анна Ивановна
Масловская Анна Ивановна (, Курсевич, Белорус ССР-ы —, Мәскәү) — Советтар Союзы Геройы, ваҡытлыса оккупацияланған Белоруссия территорияһында Ворошилов исемендәге партизан бригадаһының Пархоменко исемендәге партизан отряды комиссары ярҙамсыһы.
Биографияһы
Анна Ивановна Масловская 1920 йылдың 6 ғинуарында Курсевичи ауылында тыуған (хәҙер Белоруссияның Витебск өлкәһе, Поставский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 6 синыфты тамамлай. Витебск өлкәһе Лынтупы ауылы урта мәктәбендә комсорг булып эшләй.
1941 йылдың 22 июнендә, Бөйөк Ватан һуғышы башында үҙ ирке менән Ҡыҙыл Армия сафына инә. Анна Масловская хеҙмәт иткән хәрби часть, Витебск янында ҡамауға эләгә. Командование уны Поставский районына дошман тылына эшкә йүнәлтә.
1942 йылдың 24 декабренән 1944 йылдың 4 июлендә тиклем комсомолдың йәшерен Поставский районы комитеты ағзаһы. Ворошилов исемендәге партизан бригадаһының заданиеһы буйынса Постава гарнизонының партизандарға күсеүе тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Һөҙөмтәлә 80-гә яҡын кеше ҡоралы менән партизандар яғына күсә.
Поставала фашистарҙы хеҙмәтләндергән тегеү оҫтаханаһына эшкә урынлаша. Бер көн оҫтаханаға гарнизон начальнигы генерал фон Цуг инә, уға яңы мундир кәрәк була. Анна ярҙамы менән подпольщиктар генералды туранан-тура оҫтаханала үлтерә. Генерал юғалғандан һуң, гестаповсылар уны эҙләй башлай
1943 йыл аҙағында, командир заданиеһы буйынса крәҫтиән кейемен кейеп, гарнизон начальнигы полковник Антонайтис менән һөйләшергә Лынтупыға юллана. Һөйләшеүҙәр уңышлы тамамлана һәм Антонайтис партизангдарға ярҙам итергә ризалаша. Икенсе көндә ул Масловская аша бер нисә винтовка һәм патрондар тапшыра.
Һуғыштан һуң эшсе йәштәр мәктәбен тамамлай, 1961 йылда — Белоруссияның Коммунистар Партияһы Үҙәк комитеты янындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1949 йылдан ВКП(б)/КППС ағзаһы. Мәскәүҙә йәшәй. Ата-әсәләре һуғыш ваҡытында һәләк булған ун биш баланы уллыҡҡа ала Мәскәү экскурсиялар бюроһында экскурсовод булып эшләй. Һуғыш ветерандары комитеты советы ағзаһы була. 1980 йылдың 11 ноябрендә вафат була. Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 авгусындағы указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне, шул уҡ ваҡытта немец-фашист ғәскәрҙәре менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Масловская Анна Ивановнаға Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4411) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Ленин ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.
Тюхтет (Чулым ҡушылдығы)
Тюхтет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 985 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Азотобактер
Азотобактер (Azotobacter) — һауа азотын үҙенә йыйып, шунан үҙ күҙәнәктәренең акһымын синтезлаусы мөстәкил аэроб бактериялар ырыуы. Тәбиғәттә азот әйләнешендә әһәмияте ҙур, таркалғанда үҫемлектәрҙе азоттың еңел үҙләштерелә торған формалары һәм минераль матдәләр менән тәэъмин итә.
Һаҡлау
Һаҡлау (Саклово) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 388 кеше. Почта индексы — 452940, ОКАТО коды — 80237850002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡорт тел ғилеме
Башҡорт тел ғилеме — башҡорт теленең көнүҙәк мәсьәләләрен тикшереү менән шөғөлләнгән фән.
Тарихы
Мәхмүт әл-Ҡашғари «Диуану лөғәт әт-төрк» (1073/1074 йылдар) тигән энциклопедик хеҙмәтенең «Төрки телдәрҙең үҙенсәлектәре» тигән өлөшөндә башҡорттарҙы төп егерме төрки халыҡ иҫәбенә индерә. «Ә башҡорттарҙың теле, — тип яҙа ул, ҡыпсаҡ, уғыҙ, ҡырғыҙ һәм башҡа телдәргә оҡшаш, йәғни төрки».
Швед тикшеренеүсеһе Ф. И. Страленберг «Төн уртаһы: көнсығыш Европа һәм Азияның тарихи һәм географик тасуирламаһы» (Стокгольм, 1730; немец телендә) тигән китабында 32 телдән алынған һүҙҙәр менән бер рәттән башҡорт теленән дә миҫалдар бирә, уның раҫлауынса, ҡырым, үзбәк, башҡорт, ҡырғыҙ һәм төркмән татарҙары телдәре берҙәм диалект тәшкил итә.
XVIII быуат аҙағында М. Биксуриндың үрҙә аталған хеҙмәтенән, тарихсы, Петр Учадамцевтың «Список слов с переводом на татарский, башкирский, калмыцкий языки» тигән нәшер ителмәй ҡалған ҡулъяҙма китабынан алынған 300-гә яҡын рус һүҙҙең башҡорт теленә тәржемәһе П. С. Палластың «Батша ярҙамсыһы тарафынан йыйылған бөтә телдәр һәм һөйләштәрҙең сағыштырма һүҙлектәре» [«Сравнительные словари всех языков и наречий, собранные десницей Всевысочайшей особы» (1— 2 т., 1787—1789)] китабына индерелә.
Немец ғалимы, этнограф, минералогия профессоры, Императорҙың Фән һәм художество академияһы академигы Иоганн Готлиб Георги ХVIII быуат аҙағында үҙе йыйған материалдар нигеҙендә башҡорт теле һүҙлеген төҙөй, ләкин был һүҙлек ҡулъяҙма көйө ҡала (С. К. Булич, 1904).
1842 йылда М. И. Ивановтың «Татарская грамматика»һы һәм «Татарская хрестоматия»һы (һүҙлекһеҙ) нәшер ителә. Иванов халыҡтың һөйләш телен әҙәби китап теленән айыра, уның хрестоматияһы ике өлөштән тороп, беренсе өлөшөндә — татарҙарҙың, башҡорттарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың һөйләш теленән миҫалдар; икенсе өлөшөндә китап теленән миҫалдар бирелә.
1859 һәм 1869 йылдарҙа М. М. Биксуриндың «Мөғәллим әүвәл фи-тәғлим лисан әл-ғәрәп вә әл-фарси, вә әл-татари („Ғәрәп, фарсы, татар телдәрен һәм ҡыҫҡаса аңлатма менән Ырымбур өлкәһендәге башҡорт, ҡырғыҙ шиүәләрен өйрәнеү буйынса һәм уға рус-фарсы-татар һүҙҙәре, һөйләштәре, яҙмалары ҡушымтаһы булған башланғыс ҡулланма“)» тигән хеҙмәте баҫылып сыға. Ҡулланмала ғәрәп, фарсы һәм татар телдәрендәге текстарҙы уҡыу ҡағиҙәләре бирелә. Мирсәлих Биксурин татар (йәғни төрки) теленә, М. Иванов һәм С. Күкләшев кеүек үк, ырымбур татар, башҡорт һәм ҡаҙаҡ «шиүәләрен» индерә һәм шул һөйләштәрҙә уҡыу өсөн текстар бирә. Башҡортса өлгө итеп «Батыр бадшаның хикәйәте» тигән хикәйә килтерелә, ул беренсе тапҡыр ғәрәп графикаһында М. И. Ивановтың хрестоматияһында баҫылған була.
1859 йылда С. Б. Күкләшевтең «Диван-и хикәйәт-и татар» тигән китабы сыға. Китаптың инешендә автор былай тип яҙа: «Бөтә төрөк һәм татар ҡәбиләләре һөйләшкән һәм яҙған телдәр „төрки“, „төрки теле“ исеме аҫтында билдәле»". «Төрки теле» С. Күкләшев буйынса өс айырым төркөмдән — төрөк, сығатай һәм татар төркөмдәренән тора. Һуңғыһына Күкләшев татар, ҡаҙаҡ (ҡырғыҙ), башҡорт, нуғай, ҡумыҡ, ҡарасай (ҡорағай), ҡарағалпаҡ һәм мишәр шиүәләрен индерә.
1892 йылда башҡорттар өсөн рус алфавиты нигеҙендә беренсе әлифба нәшер ителә, артабан ул 1898 һәм 1908 йылдарҙа ҡабатлап баҫыла. ХХ быуат башында А. Г. Бессоновтың («Букварь для башкир», 1907), Н. Ф. Катановтың («Азбука для башкирского языка»), М. А. Ҡулаевтың («Основы звукоподражания и азбука для башкир», 1912) һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре сыға.
Яңы дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары төҙөү менән телселәр М. М. Билалов, Ғ. Ф. Вилданов, Х. Ғ. Ғәбитов, Ғ. Й. Дәүләтшин, С. Ғ. Мирасов, Н. Т. Таһиров, В. Хангилдин, У. Хөсни, З. Ш. Шакиров һәм башҡалар шөғөлләнә.
Төркиәтсе, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, РСФСР Педагогика фәндәре академияһы академигы профессор Н. К. Дмитриев (1898—1954) башҡорт тел белеменә һәм төрки лингвистик фәненә нигеҙ һалған ғалимдарҙың береһе була. Уның «Грамматика башкирского языка» (М.-Л., 1948) тигән хеҙмәте бөтә төрки тел белеме үҫешенең киләсәген билдәләгән төп хеҙмәте була, был хеҙмәт башҡорт тел белеме тарихында беренсе фәнни академик грамматика булып тора. Н. К. Дмитриев төркиәттә тел контакттары теорияһына нигеҙ һалған.
Ғ. Й. Дәүләтшин башҡорт әҙәби телен ҡулланыуҙы тормошҡа ашырыу өсөн бик күпте башҡара. Ул башҡорт теленең төп диалектын һайлауҙа ҡатнаша, латин алфавитындағы тәүге башҡорт әлифбаһының авторҙашы, тәүге дәреслектәрҙең береһенең, тәүге орфографик һүҙлектең һәм вуздар өсөн башҡорт теле дәреслегенең авторы була.
Хәҙерге осоро
ХХ быуаттың 50‑се йылдарында башҡорт тел ғилеменең хәҙерге үҫеш осоро башлана.
Ж.Ғ.Кейекбаевтың «Башҡорт теленең фонетикаһы» тигән хеҙмәтендәге башҡорт теле фонетикаһын тасуирлау һәм сағыштырма‑тарихи тикшереү идеялары Ә. Ғ. Бейешев, Э. Ф. Ишбирҙин, Н. Х. Ишбулатов, Ф.Ғ.Хисамитдинова хеҙмәттәрендә үҫеш ала.
Башҡорт теленең морфологияһы мәсьәләләре М. В.Зәйнуллиндың функциональ анализ нигеҙендә яҙылған «Хәҙерге башҡорт әҙәби теле: морфология» (2002, 2‑се баҫма, 2005) китабында асыла. Морфология буйынса тикшеренеүҙәр менән — Т. М. Ғарипов, Н. Х. Ишбулатов, Х. Ғ. Йосопов, Х. В. Солтанбаева, Ҡ. З. Әхмәров, Ә. Ә. Юлдашев һәм башҡалар; синтаксис мәсьәләләре менән Ә. М. Аҙнабаев, Ғ. Ғ. Сәйетбатталов, Д. С. Тикеев, Ҡ. З. Әхмәров һәм башҡалар шөғөлләнә.
Ж.Ғ.Кейекбаевтың «Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы» (1966) хеҙмәтендә лексика һәм фразеологияны өйрәнеүҙең фәнни нигеҙҙәре һалына. Э. Ф. Ишбирҙин «Башҡорт теле лексикаһының тарихи үҫеше» («Историческое развитие лексики башкирского языка»; 1986) тигән монографияһында башҡорт лексикаһының формалашыуы һәм үҫеш тарихы мәсьәләләрен тикшерә. Лексиканы өйрәнеү проблемалары Ғ. Ғ. Ҡаһарманов, З. Ғ. Ураҡсин, Ф. Ғ. Хисамитдинова, М. Х. Әхтәмов һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә ҡарала. З. Ғ. Ураҡсиндың «Башҡорт теленең фразеологияһы» (1975) монографияһында башҡорт фразеологияһы үҙенсәлектәре тикшерелә, фразеологик берәмектәр классификациялана.
60‑сы йылдарҙан башлап ономастика, айырыуса топонимика (А. Ә. Камалов, Ф. Ғ. Хисамитдинова, Р. З. Шәкүрев һәм башҡалар) һәм антропонимика (Т. Х. Күсимова, З. М. Рәйемғужина) буйынса тикшеренеүҙәр әүҙемләшә.
Диалектологтар М. И. Дилмөхәмәтов, Н. Х. Ишбулатов, С. Ф. Миржанова, Н. Х. Мәҡсүтова, У. Ф. Нәҙерғолов һәм башҡалар башҡорт диалекттарын һәм һөйләштәрен өйрәнә. Мәҡсүтованың «Башҡорт теленең көнсығыш диалекты (сағыштырма-тарихи йүнәлештә)», Миржанованың «Башҡорт теленең көньяҡ диалекты» (1979), «Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты (формалашыуы һәм хәҙерге торошо)» (1991) тигән хеҙмәттәре нәшер ителә.
Башҡорт теленең тарихи грамматикаһы өлкәһендә — Ә. М. Аҙнабаевтың һәм В. Ш. Псәнчиндең «Башҡорт теленең тарихи морфологияһы (сағыштырма-тарихи тикшеренеү тәжрибәһе)» (1976) китабы, библиография йүнәлешендә «Башҡорт тел ғилеме буйынса библиография» (1969), «Башҡорт тел ғилеме» библиографик күрһәтмәһе (1— 3‑сө өлөштәр; 1980—1997) нәшер ителә.
Башҡорт әҙәби теленең үҫеш тарихы мәсьәләләре И. Ғ. Ғәләүетдиновтың, Э. Ф. Ишбирҙиндең, Р. Х. Халиҡованың «Башҡорт әҙәби теленең тарихы» коллектив монографияһында (1993) ҡарала.
Яңы лексикографик хеҙмәттәр барлыҡҡа килә: башҡорт теленең фундаменталь аңлатмалы һүҙлеге, «Башҡортса-русса һүҙлек» (1996), «Башҡорт теленең диалекттары һүҙлеге» (2002), «Урыҫса-башҡортса һүҙлек» (2 томда, 2005) һәм башҡалар.
Этнолингвистика, социолингвистика, лингвокультурология, лингвофольклористика буйынса тикшеренеүҙәр алып барыла. Лексикологияла һәм лексикографияла компьютер технологиялары ҡулланыла: яҙыусыларҙың һәм лексика тармаҡтары буйынса йышлыҡ һүҙлектәре төҙөлә һәм нәшер ителә (З. Ә. Сиражетдинов).
Башҡорт тел ғилеме өлкәһендә ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге Башҡорт дәүләт университетының тел ғилеме һәм этномәҙәни белем биреү кафедраһында, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында алып барыла.
Башҡортостан ғалимдары башҡорт тел ғилеменең көнүҙәк проблемалары өҫтөндә эшләүен дауам итә. Әлеге ваҡытта уларҙың эшмәкәрлеге түбәндәге йүнәлештәрҙе солғай:
Башҡорт тел ғилеме проблемалары Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында, Сибай, Нефтекама һәм Бөрө филиалдарында ла иғтибар үҙәгендә ҡала.
Ғалимдар
Шулай уҡ ҡарағыҙ: категорияһы
Первомайск (Благовар районы)
Первомайск (Первомайский; тәүге атамаһы Майҙансыҡ ҡасабаһы) — Башҡортостан Республикаһының Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 970 кеше булған. Почта индексы — 452742, ОКАТО коды — 80214824000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мона Лиза
«Мо́на Ли́за», шулай уҡ «Джоко́нда»; (Mona Lisa, La Gioconda, La Joconde), тулы исеме — Портре́т госпожи́ Ли́зы дель Джоко́ндо, Ritratto di Monna Lisa del Giocondo) — Леонардо да Винчи картинаһы, Лувр музейында һаҡлана, Париж, Франция. Донъяла бер иң билдәле сәнғәт әҫәрҙәренең береһе . Флоренцияла ебәк һатыусы Франческо дель Джокондоның ҡатыны Лиза Герардини портреты булып иҫәпләнә. 1503—1505 йылдар тирәһендә яҙылған.
Тасуирлама
Картинала яртылаш боролоп ултырған ҡара кейемдәге ҡатын төшөрөлгән. Ул кресло таянысына бер ҡулы менән таянып, икенсе ҡулын өҫтөнә ҡуйып, тамашасыға тура ҡарап ултыра. Был билдән төшөрөлгән картина. Кресло балконда йәки лоджияла тора. Элегерәк картина киңерәк булған тип иҫәпләнә. Ситтәге ике ҡырҙа лоджия колонналары яртылаш ҡына күренә.
Колодливая
Колодливая — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Помкэтыль-Кы
Помкэтыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Майғаҙы (Ҡанҡанды ҡушылдығы)
Майғаҙы  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә аға. Йылға Ҡанҡанды йылғаһының уң ярына тамағынан 2,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рубик шаҡмағы
Рубик шаҡмағы (bűvös kocka, кубик Рубика йәки Рубик кубигы; иң әүәл Тылсымлы кубик исеме менән билдәле) — механик башватҡыс. 1974 йылда венгер скульпторы һәм архитектура уҡытыусыһы Эрнё Рубик уйлап сығарған, 1975 йылда патент алған.
43 252 003 274 489 856 000 (43 квинтилион) комбинация булыуы мөмкин.
Башватҡыс пласстмассанан эшләнгән куб (иң тәүҙә 3 × 3 × 3). Тыштан ҡарағанда ҙур куб, 3 күсәр тирәләй әйләнә алған, 54 ваҡ кубиктан торған кеүек. Ҙур кубың һәр ҡыры 9 квадраттан тора һәм һәр ҡыр буялған. Шулай итеп ҙур кубтың ҡыры 6 төҫкә буялған. Кубтың ҡырҙарын бороу, төҫтәрҙе бутарға мөмкинлек бирә. Уйнаусыға һәр төҫтө үҙенең ҡырына йыйыу мәсьәләһе тора.
Вотяк Ураҙы
Вотяк Ураҙы (Вотская Урада) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 155 кеше. Почта индексы — 452826, ОКАТО коды — 80259860006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Свинуха (Чёрная Калитва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Скульптура
Скульпту́ра (sculptura, от sculpo — киҫеп алам, сүкеп алам) — йәбештереп, сүкеп, киҫеп йәки ҡойоп, күләмле һүрәттәр (статуя, бюст, барельеф һ.б.) тыуҙыра торған сәнғәт төрө һәм шул сәнғәттең әҫәре ; һынлы сәнғәт төрө, әүәләп, ҡойоп, юнып, сүкеп һын эшләү сәнғәте ; соҡоп, уйып, ҡойоп төрлө һындар яһай торған сәнғәт төрө, шул сәнғәттең әҫәрҙәре ; балауыҙ, таш, балсыҡ, мәрмәр һ.б. материалдар ҡулланып, йәбештереп, сүкеп, киҫеп йәки ҡойоп, күләмле һүрәттәр тыуҙыра торған сәнғәт төрө ; һынлы сәнғәт төрө, әҫәрҙәре өс үлсәмле формала һәм ҡаты материалдарҙан семәрләү, артыҡ таш йәки башҡа блокты башланғыс массанан сығарыу (формалаштырыу ысулы) ярҙамында эшләнә. Йомшаҡ материалдарҙан моделләштереү (греч. παυττⓢ — моделләштереү) ҡапма-ҡаршы формалашыу ысулына нигеҙләнгән, сөнки был сәнғәт төрө оҫтаһы каркасҡа пластик материал өҫтәй. Сәнғәтте уҡытыу теорияһында һәм методикаһында был ысулдар, ҡағиҙә булараҡ, скульптура сәнғәтенә һәм пластик сәнғәтенә бүленә.
Айырым рәссамдар ижадында улар айырым урын алып тора, әммә башҡалары уларҙы берләштерә: мәҫәлән, балсыҡ, гипс йәки балауыҙ моделен һынландыралар, ә һуңынан уны ҡаты материалға күсерәләр йәки бронза йәки фарфорға һалалар (тимәк, терминдар: бронза пластик, ваҡ фарфор пластика, һығылмалылыҡ). Шуға күрә скульптура — балсыҡтан, балауыҙҙан, таштан, металлдан, ағастан, һөйәктән һәм башҡа материалдарҙан яһалған сәнғәт.
Үҙен скульптура сәнғәтенә бағышлаған рәссамды скульптор йәки һынсы тип атайҙар. Уның төп бурысы — кеше фигураһын реаль йә идеаллаштырылған формала еткереү, скульптурала хайуандарҙың һүрәттәре икенсел роль уйнай (хайуандар скульпторҙарының эшен иҫәпкә алмағанда), йәғни ярҙамсы ҡиммәткә эйә. Скульптура сәнғәте тедиаллек, физик, ауырлыҡ һәм матди форма сифаттары принцибына нигеҙләнгән. Шуға күрә скульптор арауыҡты ситләтеп кенә, «һөйләүсе» атрибуттар аша йәки айырым компоциаль ситуацияларҙа (күп фигуралы арауыҡ композицияһы) һүрәтләй ала. Бындай скульптура сәнғәтен рельеф тип айырым әйтәләр.
Скульптура һүҙе сәнғәт төрөнән башҡа, шул сәнғәттең айырым бер әҫәрен аңлата.
Скульптура төрҙәре
Киң мәғәнәлә скульптура бер нисә тармаҡҡа бүленә:  йәки моделировка — балауыҙ һәм балсыҡ кеүек йомшаҡ материал менән эшләү сәнғәте; ҡойоу  йәки торевтика — металдың рельефлы эшкәртеү, ҡойоу юлы менән йәки баҫып биҙәкләү; глиптика — ҡиммәтле таштарҙа семәрләп биҙәүсәнғәте; һынлы сәнғәт тармаҡтарына таш, ағас, металл һәм ҡаты матдәләрҙән эшләнгән сәнғәт әҫәрҙәре инә; бынан тыш, тәңкәләр һәм миҙалдар өсөн маркалар эшләү (миҙал сәнғәте).
Скульптураның башҡа төрҙәре
Кинетик скульптура — ысынбарлыҡтағы хәрәкәт күрһәтелгән кинетик сәнғәт төрө. Боҙ скульптуралары — боҙҙан эшләнгән художестволы композициялар. Ҡом скульптуралары — ҡомдан эшләнгән художестволы композияциялар. Скульптура өсөн материалдар — металл, таш, балсыҡ, ағас, гипс, ҡом, боҙ һәм башҡалар. Эшкәртеү ысулдары — әүәләү, китеп алыу, ҡойоу, сүкеү һәм башҡалар.
Аствацатрян Вилен Арменович
Вилен Армен улы Аствацатрян (арм. Վիլեն Արմենի Աստվածատրյան; 1933-2006) - совет ғалимы һәм уҡытыусыһы һәм педиатр, медицина фәндәре докторы, профессор, СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1986), Әрмәнстан Республикаһы Медицина фәндәре академияһының тулы ағзаһы (1997). Әрмәнстан СССР дәүләт премияһы лауреаты (1976). Әрмәнстан Ассрының арҙаҡлы ғалимы (1981). Ереван дәүләт медицина университеты ректоры (1975-1987).
Биографияһы
1933 йылдың 19 майында Ереванда тыуған.
1951 - 1956 йылдарҙа Ереван дәүләт медицина институтының медицина факультетында уҡыған. 1956 - 1958 йылдарҙа Ереван балалар клиник хастаханаһына педиатр булып эшләгән. 1958 - 1961 йылдарҙа 2-се ММИ аспирантураһында уҡыған.
1961 йылдан 2006 йылға тиклем ул Ереван дәүләт медицина университетында педагог булараҡ ассистент, доцент, 1967 йылдан - профессор, 1970 - 2006 - педиатрия кафедраһы мөдире. 1973 - 1975 йылдарҙа - уҡыу эштәре буйынса вице-ректор, 1975 - 1987 - Ереван дәүләт медицина университеты ректоры була. Шул уҡ ваҡытта, 1967 - 1971 йылдарҙа, ул Еревандың алдынғы медицина тикшеренеүҙәре институты деканы булып эшләй.
Фәнни һәм педагогик хеҙмәте
Вилен Армен улы Аствацатрянның төп фәнни-педагогик хеҙмәте нәҫелдән булған ҡан ауырыуҙары (талассемия), педиатрия, балаларҙа тын алыу ауырыуҙары, бигерәк тә клиник ялҡынһыныу үт юлдары һәм балаларҙа ялҡынһыныу ауырыуҙарын һәм дауалау векторкардиография тикшеренеүҙәр ҡулланыу менән бәйле була. Вилен Армен улы Аствацатрян Бөтә союз йәмғиәте президиумы ағзаһы була. 1976 йылдан ул Әрмәнстан фәнни йәмғиәте һәм педиатрҙар ассоциацияһы башлығы булып эшләй. 1978 - 1987 йылдарҙа һәм 2002 - 2006 йылдарҙа ул Ереван дәүләт медицина университетында педиатрия белгеслеге буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсус совет председателе була. Ул: "Педиатрия", "Әрмәнстан медицина фәндәре" һәм "Эксперименталь һәм клиник медицина" кеүек фәнни һәм медицина журналдарының редакция советы ағзаһы була.
1961 йылда ул "Балаларҙа ревматизм проблемаһы тураһында" тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын, 1967 йылда ул медицина фәндәре докторы дәрәжәһе буйынса диссертацияһын яҡлай. 1970 йылда ул профессор ғалим дәрәжәһен ала. Род. 1986 йылдан СССР Медицина фәндәре академияһының почетлы ағзаһы, 1997 йылдан Әрмәнстан Республикаһы Медицина фәндәре академияһының тулы ағзаһы итеп һайлана. В. A. Астан етәкселегендә яҡынса ике йөҙ алтмыш фәнни әҫәр яҙылған, шул иҫәптән ете монография, ул утыҙ һәм докторантура кандидатлыҡ диссертацияһын әҙерләгән.
2006 йылдың 19 июлендә Ереванда үлә.
Фәрит (исем)
Этмологияһы
Фәрит — тиңдәшһеҙ, берҙән-бер мәғәнәһендә. Мосолман халыҡтарында ир балаларға йыш ҡушылған исем.
Билдәле шәхестәр
Фәрит Иҫәнғолов — (6 март 1928 йыл — 25 май 1983 йыл) — башҡорт совет яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1970), 1954 йылдан — КПСС, 1956 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Фәрит Бикбулатов — (8 август 1936 йыл — 26 ноябрь 2016 йыл) — башҡорт йырсыһы. 1968—1989 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы хеҙмәткәре (диктор, мөхәррир, музыкаль тапшырыуҙар бүлегенең өлкән мөхәррире). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1986) артисы. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005).
Фәрит Хафиз улы Ғүмәров — (10 март 1929 йыл — 15 июнь 2000 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1964). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).
Фәрит Богданов — (7 октябрь 1932 йыл — 12 март 2001 йыл) — башҡорт драматургы. 1952 йылдан — КПСС, 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
Фәрит Аҡылов —9 июнь 1947 йыл) — хеҙмәт ветераны, технолог-тау байыҡтырыусы. 2011—2012 йылдарҙа Гай тау-байыҡтырыу комбинатының байыҡтырыу фабрикаһы начальнигы. СССР‐ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988)
Фәрит Барый улы Хәбиров — (1 ғинуар 1930 йыл — 29 июнь 2003 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри‑техник белем биреү уҡытыусыһы (1991), Луначарский исемендәге премия лауреаты (1991). «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнгән (1995).
Фәрит Хәйҙәрғәли улы Солтанғәлиев (20 декабрь 1920 йыл — 7 август 1990 йыл — хужалыҡ эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыһы.
Фәрит Хисаметдин улы Көнәфин (12 апрель 1935) — (12 апрель 1938 йыл) — партия һәм хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), «Почет Билдәһе » ордены (1981 йыл), «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы (1973), ВДНХ-ның бронза (1985) һәм көмөш (1978) миҙалдары кавалеры, социалистик хеҙмәт ударнигы.
Фәрит Хәмит улы Сиражетдинов (1949) — ғалим-зоотехник, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, СССР-ҙың почётлы доноры
Фәрит Сөләймән улы Ғәлиев (16 декабрь 1945 йыл — 3 ноябрь 2003 йыл — анестезиолог-реаниматолог, медицина фәндәре докторы (1995).
Фамилиялар
Фәритов Айрат Тәбрис улы (27 апрель 1965 йыл) — ғалим-механик-коррозионист. Техник фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2010). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2005) һәм И. М. Губкин исемендәге премияһы (2008) лауреаты.
Фәритов Хәбир Салауат улы (12 апрель 1913 йыл — 5 июль 1997 йыл) — педагог-методист. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Шәмсетдинов Яҡуп Мөхәммәт улы
Шәмсетдинов Яҡуп Мөхәммәт улы (14 март, 1924 йыл, БАССР, Малаяҙ (хәҙерге Салауат) районы Ҡарағол ауылы — ?, Өфө ҡалаһы) — нефтсе.
Биографияһы
Шәмсетдинов Яҡуп Мөхәммәт улы 1924 йылдың 14 мартында БАССР-ҙың Малаяҙ (хәҙерге Салауат) районы Ҡарағол ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Тирмән ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы Ялан-Ҡатай педучилищеһында уҡый.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышына алына. Унда авиация өсөн химик-инструктор әҙерләү курсанты булып китә. Һуңынан егетте Тымыҡ океан флотының Хәрби-Һауа Көстәренә химик-инструктор итеп тәғәйенләйҙәр. Шулай уҡ телеграфист булып эшләй. Еңеү хаҡындағы тәүге хәбәрҙе лә карапта ул, Яҡуп Шәмсетдинов, ала.
Немец баҫҡынсылары менән алышҡандан һуң, Яҡуп Мөхәммәт улы квантун Японияһына ҡаршы һуғыша. Японияға ҡаршы һуғыш тамамланғандан һуң, ул тыуған ауылына ҡайтҡан һәм бер йыл колхозда эшләгән.
1947—1952 йылдарҙа Өфө нефть институтына уҡырға ингән. Уҡыу тамамланғандан һуң, «Башвостокнефтеразведка» тресына эшкә тәғәйенләнә. Был ойошмала ябай инженерҙан алып разведка начальнигына саҡлы хеҙмәт юлы үтә.
Тәжрибәле нефтсене артабан Балаҡатай, Балтас, Дыуан нефть разведкалары етәксеһе булып эшләй.
1963 йылда Көнсығыш Себер ятҡылыҡтары асыла башлағас, Яҡуп Шәмсетдиновты Сургут ҡалаһына саҡыралар. Ул «Төмәннефтегаз» нефть разведкаһына өлкән инженер, "Обь-нефтегаз-геология"ның бүлек мөдире булып эшләй.
Себер нефтен үҙләштергәндән һуң, Яҡуп Мөхәммәт улы тыуған яҡтарына ҡайта һәм «Баштрансгаз» берекмәһендә 12 йыл хеҙмәт итә.
Нимеша
Нимеша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сывтуга йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пирамида (архитектура)
Норвегия тикшеренеүсеһе Тур Хейердал Тенерифе утрауындағы (Гуимар пирамидалары) һәм Мальдив утрауҙарындағы аҙ габаритлы ҡоролмаларҙы пирамида тип атай.
Күптән түгел төҙөлгән пирамидаларҙан Парижда Лувр пирамидаһы, Астанала Тыныслыҡ пирамидаһы һәм Рәсәйҙә Аслыҡ пирамидаһы.
Месопотамия
Зиккура́т (вавилон һүҙе sigguratu — «түбә», шул иҫәптән «тау түбәһе») — Боронғо Месопотамияла шумер, ассирия, вавилон һәм эламск архитектураһы өсөн хас булған күп баҫҡыслы ғибәҙәт йорто. Тәүратты өйрәнеүсе ғалимдарҙың ҡайһылары Вавилон башняһын төҙөү тураһындағы легендала Месопотамияла зиккурат тип аталған бейек ҡорам-башнялар төҙөү араһында бәйләнеш күҙәтә.
Мысыр
Мысыр пирамидалары — Боронғо Мысырҙың бөйөк архитектура һәйкәлдәре. Улар араһында «донъяның ете мөғжизәһе»нең береһе булған — Хеопс пирамидаһы һәм "донъяның яңы ете мөғжизәһе"нә лайыҡлы кандидат — Гиза пирамидаһы бар. Пирамидалар пирамидаль формалағы ҙур таш ҡоролманы тәшкил итә. Улар Боронғо Мысыр фараондары өсөн кәшәнә булып тора. Грек теленән алынған «пирамида» һүҙе күп ҡырлы тигәнде аңлата. Ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙең фекеренсә, бойҙайҙың ҙур өйөмө пирамиданың прообразы булып тора. икенселәрҙең фекеренсә, был һүҙ пирамида формаһындағы иҫкә алыу бәлешенең атамаһынан килеп сыҡҡан. Мысырҙа барлығы 118 пирамида табылған (на ноябрь 2008 года).
Мысыр пирамидалары араһында Джосер пирамидаһы менән Һыныҡ пирамидаһы айырылып тора: Джосера пирамидаһының баҫҡыстары күп булһа, һыныҡ пирамида, легенда буйынса, фараон Снофруҙың вафатынан һуң, төҙөлөштө тиҙерәк тамамлау өсөн, махсус рәүештә шулай төҙөлә. Сөнки ул быуаттарҙағы технологиялар менән бик ҙур булмаған пирамидаларҙы төҙөү ҙә бер нисә тиҫтә йылға һуҙылған.
Хеопс пирамидаһы өс мең йылдан ашыу донъяның иң бейек ҡоролмаһы титулын һаҡлап килә, сөнки техника камил булмағанлыҡтан, башҡа илдәрҙә төҙөлгән пирамидалар бары тик билдәле бер бейеклеккә генә еткән, беренсенән, таш әҙ булған, икенсенән, был илдәрҙә йәшәүселәр физика буйынса аҙыраҡ белгән, өсөнсөнән, төҙөлөш майҙаны сифатында ҡом булмаған, ә ғалимдар иҫәпләүенсә, ҡомһоҙ майҙанда пирамида төҙөүе бөтөнләй мөмкин түгел.
Судан
Суданда (боронғо Нубия) батшаларҙың һәм батшабикәләрҙең кәшәнәһе булып хеҙмәт иткән 220 самаһы пирамида булған.
Нигерия
Нигерияла иң бейектә йәшәй тип һаналған Ала (Ala/Uto) Аллаһы хөрмәтенә балсыҡ пирамидалар төҙөлгән. Улар даими реконструкция талап итә.
Греция
Греция пирамидалары — Арголидала табылған бер нисә структура. Уларҙың тәғәйенләнеше тураһында бер нисә күҙаллау йәшәй. Есть упоминание пирамиды II быуат пирамидаһы — һалдаттарҙың ҡәберлеге тураһында иҫкә алынған сығанаҡ бар.
Испания
Гуи́мар пирами́далары (Pirámides de Güímar) — Канар утрауҙарына ингән Тенерифе утрауының көньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан Гуимар ҡалаһындағы алты баҫҡыслы пирамида. Ғалимдар фекеренсә, был ҡоролмалар урындағы фермерҙар тарафынан өйөлә, йәғни улар ер һөргәндә килеп сыҡҡан таштарҙы баҫыу ситенә һалып барған. Был Канар утрауҙарында, бигерәк тә XIX быуаттың икенсе яртыһында киң таралған тәжрибә була. Урындағы халыҡ әйтеүенсә һәм боронғо рәсемдәрҙә һүрәтләнеүенсә, бындай пирамидалар утрауҙың күп урындарында булған, әммә бер файҙаһыҙ булғанлыҡтан юҡ ителгән йәки арзан төҙөлөш материалы булараҡ файҙаланылған. Гуимарҙа туғыҙ пирамида булған, шуларҙың алтыһы ғына һаҡланған.
1991 йылда үҙенең бәхәсле теориялары менән билдәлелек алған сәйәхәтсе Тур Хейердал пирамидаларҙы өйрәнеп, уларҙың ябай таш булмағанлығын белдерә. Мәҫәлән, пирамидаларҙың мөйөштәрендәге таштарҙы эшкәртеү эҙҙәре, шулай уҡ пирамидалар аҫтындағы ерҙең тигеҙләнеүе быны раҫлай. Материал да урындағы баҫыуҙарҙа табылған түңәрәк һарыҡташ түгел, ә лава киҫәктәре. Хейердал шулай уҡ пирамидаларҙың астрономик йүнәлеше тураһындағы фекере менән дә сығыш яһай. Ул Канар утрауҙары борон Америка менән Урта диңгеҙ буйы араһындағы туҡталыу урыны булыуы тураһындағы теорияны тәҡдим итә. Ысынлап та, ошо ике ҡитға араһындағы иң тиҙ маршрут тап Канар утрауҙары аша үтә — был юлды Христофор Колумб та файҙалана. 1970 йылда Хейердал Төньяҡ Африка менән Кариб диңгеҙе араһында суднолар йөрөүе мөмкин булыуын раҫлап, Марокконан Барбадосҡаса боронғо ысул менән — папирус кәмәләрҙә йөҙөп үтә.
Ҡытай
Боронғо Ҡытайҙың ҡурғандары — Чжоу, Чжао, Цинь, Хань, Суй, Тан династияларының һәм Мин империяһының беҙҙең эраға тиклем V быуаттан алып беҙҙең эраның XVII быуатына тиклем хакимлек итеүселәренең һәм башҡа арҙаҡлы вәкилдәренең ҡәберлектәре. Ҡытай императоры Цинь Шихуандиҙың хәҙерге Сиань ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан ғәйәт ҙур кәшәнәһе пирамида формаһына эйә. Боронғо Ҡытай тарихын өйрәнеүсе Сыма Цяньдың был ҡоролманы ентекләп ҡылыҡһырлауы һаҡланған. Ул периметры 2,5 километр булған бейеклеге 166 метрға еткән убаны хасил итә.
XXI быуат башына яҡынса йөҙгә яҡын ошондай ҡомартҡы билдәле. Уларҙың күпселеге Шэньси провинцияһының Сиань ҡалаһынан 100 километр радиуста табылған. Сиань боронғо замандарҙа Чанъань исемен йөрөткән, Көнбайыш Хань, Суй һәм Тан династиялары ваҡытында империяның баш ҡалаһы булған. Популяр баҫмаларҙа һәм телевизион фильмдарҙа был ҡоролмалар йола буйынса «пирамида» тип йөрөтөлә.
Ҡытайҙа табылған бындай ҡоролмаларҙың тәүгеләре хуншаньдарҙың неолит мәҙәниәтенә хуншань йәғни беҙҙең эраға тиклем 4700—2900 йылдарға ҡарай. Улар Пекин ҡалаһынан төньяҡта, Эске Монголия автономлы районында (Аохан-Ци округы) һәм Ляонин провинцияһында урынлашҡан. Улар ҡәберҙәр өҫтөндәге түңәрәк йәки квадрат формалағы таш ҡоролмалар, икенсе төрлө әйткәндә, ябай таш өйөмдәре. Шул уҡ ваҡытта төҙөлөштәре йәһәтенән ҡатмарлыраҡ таш ҡоролмаларҙың булыуы ла билдәле, улары инде тағы ла һуңыраҡ барлыҡҡа килгән приамидалы кәшәнәләрҙең алдағы өлгөләре(Pyramidal structure). Бар яҡтан да яҡшы ғына һаҡланып ҡалған пирамида табылыуы хаҡында ҡытай матбуғаты 2001 йылда хәбәр итә. Ул Аохань-Ци округына ҡараған Сиджази ҡалаһынан бер километр алыҫлыҡтағы тауҙа урынлашҡан. Трапецияға оҡшаш өс баҫҡыслы ҡоролманың бейеклеге 30 метрға яҡын булһа, нигеҙендәге киңлеге 15 метрға тиң.
Был серле объекттар тураһында Икенсе донъя һуғышынан һуң тағы ла хәбәрҙәр ҡуйыра. Уларҙың тәүгеһе 1947 йылда баҫылып сыға һәм АҠШ Хәрби-Һауа Көстәре полковнигы һәм «Транс Уорд Эйрлайн» компанияһының Алыҫ Көнсығыш бүлеге директоры Морис Шихан докладына бәйле була. Ул Сиань ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә яҡынса 65 километр алыҫлыҡта ятҡан Цинблин һырты итәктәрендәге үҙәндә ғәйәт ҙур «Аҡ пирамида», шулай уҡ тағы ла бәләкәйерәк пирамидалар һәм ҡалҡыулыҡтар табыуы тураһында хәбәр итә. Быға тиклем билдәле булған кәшәнәләрҙең күптәре Сиань ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәре менән сикләнгән секторҙа, тик аҙҙары ғына башҡа тарафтарҙа урынлашҡан була. Приамидаларҙы төрлө фантастик нескәлектәр менән һүрәтләп, Морис Шихан уларҙың Мысыр приамидаларынан күпкә бәләкәйерәк икәнлеген билдәләй һәм яҡынса бейеклеген 1000 фут, нигеҙҙәре оҙонлоғон 1500 фут тип әйтә, һуңыраҡ хаталаныуына һылтанып, бейеклекте 500 футҡа төшөрә. Йәнәһе был пирамида тип шул уҡ 1947 йылда баҫылған икенсе фотоһүрәттә ғәмәлдә быға тиклем билдәле «Маолин мавзолейы» булып сыға. Брюс Кейси үҙенең һуңыраҡ нәшер иткән китабында пирамидаларҙы тәүге асҡан осоусыны «Джеймс Гауссман» тип атауы бөтә был тарихты тағы ла ҡатмарландыра.
«Һалҡын һуғыш» йылдарында Ҡытай Халыҡ Республикаһы көнбайыш сәйәхәтселәре өсөн ғәмәлдә ябыҡ була. 1978 йылда Яңы Зеландия авторы Брюс Кейси Ҡытай властарынан пирамидалар хаҡындағы һорауына уларҙың «пирамида түгел, ә ҡәберле ҡалҡыулыҡтар йә Көнбайыш Хань династияһы императорҙарының кәшәнәләре, һәм улар әлегә бик аҙ тикшерелгән» тигән рәсми яуап алыуға өлгәшә. Бынан тыш улар йыһандан Американың шпион спутниктарына бик асыҡ күренгән була. 1994 йылда Германия операторы һәм яҙыусыһы Хартвиг Хаусдорф Европа вәкилдәренән беренсе булып Ҡытай пирамидаларын барып күреүгә өлгәшә. Быға ҡәҙәр ул бары тик тейешле фотоһүрәттәр күрһәтеп кенә Ҡытай ғалимдарының пирамидалар юҡлығын раҫлауын еңә ала