cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Спорт
Спорт боронғо замандарҙа
Дөйөм физик культураның һәм, айырым алғанда, спорттың килеп сығыуына ҡағылышлы бер нисә ғилми фекер (теория) йәшәп килә: Уйын теорияһына Герберт Спенсерҙың «артыҡ энергия теорияһы» бик яҡын тора, хатта уны тәүге ғилми ҡараштың бер төрө итеп тә ҡабул итергә була ; Был теорияға ярашлы, тәүтормош кешеһе артыҡ энергиянан төрлө уйын, шул иҫәптән бейеү хәрәкәттәре яһау аша бик тә уңышлы ҡотола алған һәм тора-бара был хәрәкәттәрҙе ныҡ камиллаштырған ; . Донъяның төрлө өлөштәрендәге мәмерйәләрҙә бөгөнгө көнгә тиклем табылған һәм тикшерелгән рәсем өлгөләре төрлө йола күренештәрен һынландыра. Улар беҙҙең замандағы спорт хәрәкәттәренә тулыһынса оҡшаш тип әйтеп булмаһа ла, боронғо дәүерҙәрҙә үк спорт эшмәкәрлегенә яҡын булған хәрәкәт һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙең (ритуалдарҙың) киң таралғаны хаҡында фекер йөрөтөргә тулы ерлек бирә.
Францияла, Африкала һәм Австралияла табылған ошондай һүрәттәрҙең бынан 30 мең йыл элек яһалғаны фәнни нигеҙҙә иҫбатланған. Монголияла беҙҙең эраға тиклем 7 меңенсе йылдарҙа ҡаяға төшөрөлгән һүрәт табылған, унда тамашасылар менән уратып алынған көрәшселәр һынландырылған. Японияла табылған ҡая һүрәттәрендә бындағы сумо стилендәге көрәште (көс һынашыуҙы) күрергә була, улар ауыл хужалығы менән бәйле дини йола тигән фараздар бар. Ҡытайҙа табылған ҡайһы бер әйберҙәр һәм ҡоролмалар был ил биләмәләрендә беҙҙең эраға тиклем 4000 йыл элек үк хәҙерге спортҡа ныҡ оҡшаған эшмәкәрлек булғаны тураһында һөйләй. Тәү сиратта гимнастиканың боронғо Ҡытайҙа ныҡ таралғанын һәм популярлығын фаразларға була. Беҙҙең эраға тиклемге 1-се мең йыллыҡта ябай халыҡ араһында «чжу кэ» — командалы туп уйыны киң билдәле булған. Был уйында тупҡа һуғыуҙың 70-кә яҡын төрөн һәм ҡағиҙә боҙоуҙың 10-ға тиклем осрағын һанайҙар. Шумер цивилизацияһы археологтарға Боронғо Месопотамияла көрәштең популяр булыуын сағылдырған күп кенә ҡомартҡылар ҡалдырған, улар араһынан яҡынса биш мең йыл элек яһалған таш барельефтар һәм Хафаджиҙа табылған бронза статуэтка киң билдәле. Һуңғыһында көрәшселәр һынландырған һәм уның йәше яҡынса беҙҙең эраға тиклем 2600 йыл менән билдәләнә. Бени-Хәсәндә Боронғо Мысыр кәшәнәләрендәге көрәшселәрҙең әйтелгән дәүергә ҡараған һүрәттәре хәҙерге заман көрәшенең күп кенә ысулдары беҙҙең көндәргә тиклем 4,5 мең йыл элек үк көс һынашҡанда ҡулланылыуын күрһәтә. Шул үк ваҡытта был дәүер һүрәттәре көрәш буйынса ярыштарҙа Ливия һәм Нубия вәкилдәренең ҡатнашыуыуы һәм уларҙа судьяларҙың булғанлығын күрһәтеүе бик тә ихтимал. Тағы ла боронғораҡ һүрәттәрҙә йүгереү буйынса ярыштар һынландырылған тип һанарға һәм улар һөҙөмтәһендә хатта хакимдәрҙең һайланыу мөмкинлеге тураһында фекер йөрөтөргә нигеҙ бар. Боронғо Иранда хәҙерге полоға оҡшаш «чаутам» тип исемләнгән атлы уйын булған. Уға малайҙарҙы шахмат, атыу, һөңгө ырғытыу, көрәш һәм йүгереү менән бер рәттән хаким һарайҙары ҡарамағындағы махсус тәрбиә йорттарында өйрәткәндәр.
Үҙәк Америкала, шул иҫәптән ольмек халҡында, беҙҙең эраға тиклем XIV быуатта уҡ мезоамерикандарҙың туп уйыны ныҡ үҫеш ала. Төрҙәре күп булған был уйындың ҡайһы берҙәрендә тупҡа тәндең төрлө өлөштәре йә таяҡ менән тейергә рөхсәт ителә. Төрлө мөйөштәрендә ҙур ғына бейеклектә нығытылған түңәрәктәре булған уйын майҙансыҡтарының табылыуы хәҙерге баскетболға оҡшаш уйындың булыу мөмкинлегенә туранан-тура ишара. Туп уйыны Америкала йәшәгән ҡайһы бер халыҡтарҙа бәхәсле мәсьәләләрҙе, шул иҫәптән биләмәләр буйынса ла, хәл итеү өсөн дә ҡулланылған һәм күп кенә осраҡта ритуал характерға эйә булған — был бигерәк тә майя цивилизацияһы сәскә атҡан дәүер өсөн хас күренеш; уйында еңелеү еңелгән уйынсыларға үлем менән дә янаған, сөнки уларҙы ҡорбан иткәндәр.
Боронғо Грецияла инде спорттың күп төрҙәре булыуы билдәле. Көрәш, йүгереү, диск ырғытыу һәм тәгәрмәсле арбаларҙа уҙышыу бигерәк тә ҙур үҫеш ала. Был исемлектең үҙе генә лә Боронғо Грецияла (һәм унда ғына түгел) хәрби эшмәкәрлек һәм һуғыш сәнғәтенең спортҡа турана-тура йоғонтоһо тураһында асыҡ һөйләй. Нәҡ бындағы Пелопоннестағы Олимпия исемле бәләкәй генә ауылда бееҙҙең эраға тиклем 776 йылдан башлап һәр дүрт йыл һайын атнтик Олимпия уйындары үткәрелгән. Барлыҡ Эллада өсөн дөйөм боронғо спорт байрамы булған ошо Олимпия уйындарынан тыш беҙҙең эраға тиклем VI быуатта башлап үткәрелгән Пифий, Немей һәм Истмий уйындары шулай уҡ дәүләт-ара кимәлдә уҙған. Һуңыраҡ, Греция өҫтөнөн Рим хакимлеге осоронда, киң масштаблы спорт сараларына Октавиан Август тарафынан булдырылған Акций уйындары һәм Домициан ойоштороп ебәргән Капитолий уйындары өҫтәлгән. Шулай ҙа рим дәүерендә спорт, дөйөм алғанда, үҙенең киң ҡатлам халыҡты йәлеп итеү үҙенсәлеген юғалтҡан, сөнки йылдам үҫешә барған профессональ спорт киң танылыу алған.
Урта быуаттар һәм Яңырыу дәүере спорты
Нәҡ ошо осорҙа Евразия ҡитғаһының ҡапма-ҡаршы яғы — Ҡытайҙа ла спорт һүнеп ҡала: Конфуцианлыҡ тәьҫире арҡаһында кешенең физик яҡтан үҫешенә иғибар юғала. Был дәүерҙә ҡытай һауыҡтырыу гимнастикаһы бер-береһенән ныҡ айырылған бик күп йүнәлештәргә бүлгеләнә. цзинь властарын ҡорал йөрөтөүҙе тыйыуға этәрә, был үҙ сиратында халыҡ араһында ҡоралһыҙ алыштың яңы төрҙәре барлыҡҡа килеүенә һәм таяҡлы фехтованиеның үҫешенә килтерә. VI быуатта Шаолинь яугирлыҡ сәнғәте мәктәбе эшләй башлай, артабан будда монахтары булышлығы менән ошондай мәктәптәр Ҡытайҙың башҡа төбәктәрендә лә ойошторола. Тағы ла һуңыраҡ, инде яңы дәүерҙең икенсе мең йыллығы уртаһында, ябай халыҡҡа ҡорал йөрөтөүҙе тыйыу һөҙөмтәһендә Японияның һуғышлыҡ оҫталығы тыуыуына алып килә, һәм континенттағынан ныҡ айырыла. Монгол хакимлеге осоронда (Юань) Ҡытайҙа спорттың хәрби әҙерлек менән бәйле башҡа төрҙәре лә — атта һыбай йөрөү, уҡтан атыу, төрлө көрәш ысулдары таралыу ала.Ҡоралһыҙ крәҫтиәндәрҙән дә еңелә башлаған ҡоралланған япон самурайҙары үҙ сиратында ҡоралһыҙ алыш системаһын уйлап сығара, ул «дзю-дзюцу» исеме менән тарала (Көнбайышта — «джиу-джитсу»).
Христиан сиркәүенең физик культураға рәсми кире ҡарашы шарттарында Көнбайыш Европа властарына төп хәрби көс булған рыцарҙар әҙерләүҙе хуплау һәм яҡлау менән бер рәттән халыҡ уйындарына һәм спорт ярыштарына ла күҙ йомоп ҡарарға тура килә. Айырым алғанда, Германия ерҙәрендә һәм Ирландияла был уйын йолалары XII быуаттың икенсе яртыһына тиклем һаҡланып ҡала. Православие хакимлек иткән төбәктәрҙә халыҡ араһында популяр булған күңел асыуҙарға ҡараш тағы ла түҙемлерәк була. Урта быуаттарҙа Көнбайыш Европа биләмәләрендә феодаль иҙеү йомшара төшкәндән һуң һәм һуңыраҡ килгән Яңырыу осоронда төрлө илдәрҙә бер-береһенә оҡшаш ябай халыҡ физик культураһы формалаша: ул йүгереү, һикереү, ауырлыҡтар менән күнекмәләр һәм көрәште үҙ эсенә ала. XIII быуатта йүгереү өсөн махсус урындар (йүгереү һуҡмаҡтары) барлыҡҡа килә һәм ойошҡан нигеҙҙә конькиҙар эшләп сығарыу башлана, ә XIV быуатта туп менән төрлө уйындарҙың — теннис, файвз, гольф (бендибол),  Англия менән  Италияла  «кальчо» исеме аҫтында футбол, боулинг һәм хёрлинг һүрәтләмәләре  киң таралыу ала. Цех системалары менән көн иткән ҡалаларҙа ҡатнашыусыларҙың төп һөнәр төрө менән бәйле дисципланалар —тоҙ иретеүселәрҙә  ишкәк ишеү, һыуға һикереү, йөҙөү, ә ҡорал оҫталарында фехтование  һ.б. буйынса цехтар араһында ярыштар үткәрелә Яңырыу дәүерендә Көнбайыш һәм Үҙәк Европала кеше тәненең гармониялы үҫеше менән ҡыҙыҡһыныу яңынан башлана. Регуляр армияның нигеҙе булған рыцарҙарҙы пехота алмаштыра, а дөйөм халыҡ ярыштары араһында атыу (уҡ һәм арбалет менән бер рәттән шулай уҡ утлы ҡоралдарҙан да) һәм фехтование буйынса турнирҙар киң таралыу ала. XVI быуатта Италияла айырым уйын төрҙәренең (шул иҫәптән кальчоның да) ҡағиҙәләрен ентекләп һүрәтләгән һәм тренирока методикаһын тасуирләгән  трактаттар баҫылып сыға башлай. Ошо осорҙа Францияла хәҙерге теннисҡа нигеҙ булған жё-де-пом айырыуса ҙур популярлыҡ яулай. Шул заман Англия кешеһе быуат аҙағында Францияға барып ҡайтҡандан һуң ундағы туп уйыны майҙандарының сиркәүҙәрҙән күберәк икәнен яҙып ҡалдырған. Нидерландта коньки шундай уҡ кимәлдә популяр була.
Яңы ваҡыт спорты
XVII быуат аҙағындағы Англияла Данлы революция, уйындарға һәм ярыштарға быуаттар буйы һалынып килгән бөтә тыйыуҙарҙы тулыһынса юҡҡа сығарып, уларҙың сәскә атыуына этәргес бирә. Был осорҙа буржуаз Англияла «джентльмендар спорты» традициялары барлыҡҡа килә: бай ғаиләләрҙән сыҡҡан йәштәр, үҙҙәре спорт менән әллә ни шөғөлләнмәһә лә, ат сабыштары, йүгереүҙәр һәм бокстағы тотализаторҙарҙа әүҙем уйнап, был спорт төрҙәре үҫешенә спонсорлыҡ итә, бер үк ваҡытта бөтә ил өсөн дөйөм булған тотороҡло ҡағиҙәләрҙең формалашыуына ситләтеп булһа ла йоғонто яһай. Джентльмендар үҙҙәре башлыса ҙур физик көс талап итмәгән һәм һаулыҡ өсөн бер ниндәй хәүеф-хәтәре булмаған крикет уйынын үҙ итә. Сәнәғәт революцияһы һөҙөмтәһендә кешеләрҙең буш ваҡыты күберәк була бара, был иһә үҙ сиратында спорттың массовыйлығына килтерә. Күберәк кеше спортты үҙ тормошоноң бер өлөшө итергә ынтыла: улар туранан-тура спорт менән шөғөлләнә йә иһә буш ваҡытын теге йәки был ярыштарҙы ҡарауға бирә. 1722 йылда Англияла фигуралы шыуыу буйынса уҡыу ҡулланмаһы баҫылып сыға, ә 1742 йылда был спорт төрөнөң донъялағы беренсе йәмғиәте — Эдинбург конькиҙа йүгереүселәр клубы ойошторола. Спортҡа Англиялағы ҡараш, континенталь Европаға һәм илдең океандағы колонияларына ла таралып, көнбайыш донъяла өҫтөнлөклөгә әйләнә; «джентльмендар спорты» йоғонтоһонда ярыш элементы спорттың милли төрҙәренә лә күсә, был йәһәттән Голландиялағы конькиҙа йүгереү спортын айырым күрһәтеп була.
Үҙ заманының ғына түгел, хатта һуңыраҡ килгән быуаттарҙағы физик культура үҫешенә немец табибы һәм филантроп Иоганн Кристоф Фридрих Гутсмутс ҙур өлөш индерә. Гимнастика һәм йөҙөү буйынса дәреслектәр, спорт уйындарын популярлаштырыуға арналған хеҙмәт яҙыу менән бер рәттән ул гимнастик снарядтарҙы — гимнастика өсөн конь һәм турникты ҡулланыуға индерә, шулай уҡ ҡолға менән һикереүҙе тәҡдим итә.
XIX быуат барышында Европаның күп кенә илдәрендә гимнастика әүҙем үҫешә, милли үҙаң күтәрелгән осорҙа һәм дөйөм хәрби әҙерлек кәрәклегенән сығып, уға практик әһәмиәт бирелә. Францияла, Данияла, герман дәүләттәрендә, Швейцарияла, ул саҡта Австрия империяһы составында булған Чехияла һәм Швецияла үҙ гимнастика мәктәптәре асыла. Швед педагогы Ялмар Линг, терапевт Пер Лингтың улы, бөгөн дә уңышлы ҡулланылған гимнастик снарядтар — эйәрле эскәмйә, гимнастик бүрәнә, швед стенкаһы, һикереү трамплины эшләй. Рәсәй империяһында XX быуат башына чех, швед һәм немец гимнастика мәктәптәре, шулай уҡ Пётр Францевич Лесгафт төҙөгән физик тәрбиә системаһы айырыуса популяр була.
XIX быуат аҙағына популяр спорт уйындары ҡағиҙәре башлыса эшләнеп бөтө. Англияла футбол ысын мәғәнәһендә халыҡ уйынына әйләнә,  крикет һәм крокет үҫеш ала, колонияларҙан үҙләштерелгән поло, бадминтон, өҫтәл  теннисы һәм лакросс үҙ һәүәҫкәрҙәрен таба. Англияла бита ҡулланылған халыҡ уйыны нигеҙендә үҫешкән  бейсбол АҠШ-та популярлыҡ яулай. Францияла еңел атлетика буйынса ярыштар күп ҡатнашыусы һәм тамашасыны йәлеп итә. 80-се йылдарҙа конькиҙа уҙышыу өсөн яһалма боҙло юл төҙөлә. Төрлө илдәрҙә велосипедта, артабан автомобилдә уҙышыу традициялары барлыҡҡа килә башлай. Спорт һәм физкультураны тағы ла популярлаштырыуҙа халыҡ-ара Йәш христиандар ассоциацияһы (YMCA) ҙур роль уйнай. Уның башланғысы һәм эгидаһы менән спорт тренерҙары институты барлыҡҡа килә һәм үҫешә, спор ҡоролмалары төҙөлә; Ассоциация эшмәкәрлеге волейбол һәм баскетбол уйындарының килеп сығыуына булышлыҡ итә. YMCA эшмәкәрҙәренең береһе Рәсәй империяһында «Маяҡ» исеме аҫтында Йәштәрҙең рухи, әхлаҡи һәм физик үҫешенә булышлыҡ ойошмаһы төҙөй, ул Октябрь революцияһына тиклем уңышлы эшләп килә. «Баһадир» тәнде тәрбиәләү йәмғиәте илдәге икенсе популяр, физкультура-спорт ойошмаһы була, уларҙың дөйөм һаны иһә 1914 йылға 360-ҡа етә.
XIX быуат уртаһынан спорт тағы ла милли сик-кәртәләрҙе аша сыға, һәм халыҡ-ара спорт хәрәкәте үҫеше башлана. 1851 йылда Лондонда беренсе халыҡ-ара шахмат турниры үтә, күп кенә спорт төрҙәре буйынса шәхсән нигеҙҙә «донъя чемпионаттары»н   ойоштороу башлана. Йыш ҡына бындай ярыштар йылына бер нисә тапҡыр төрлө илдәрҙә һәм төрлө ҡағиҙәләр ҡулланып үткәрелә, был иһә үҙ сиратында  халыҡ-ара спорт союздары (1881 йылда төҙөлгән Европа гимнастика союзы — 1897 йылдан Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы шуларҙың тәүгеһе була) барлыҡҡа килеүгә  һәм ҡағиҙәләрҙе бер төрлөгә килтереүгә этәргес була.
Шулай уҡ XIX быуат уртаһында антик осорҙоң Олимпия уйындарын тергеҙеү ынтылышы башлана. Яңы дәүерҙең тәүге «олимпия уйындары» 1836 йылда Швеция курорттарының береһе булған  Рамлёсала үтә — уларҙы күрше ауылдарҙа йәшәүселәр өсөн уҡыусы  Пера Линга Густав Шаратау ойоштора. Ике йылдан һуң Олимпия уйындарын күптән түгел бойондороҡһоҙлоҡ алған Грецияла ла тергеҙеп ҡарайҙар, әммә был ниәт тарихи Олимпия янындағы ауылда үткәрелгән тәүге уйындары менән туҡталып ҡала. 1859 йылда иһә уйындар Греция короле Оттон ҡарауы аҫтында ҙур  ҡолас  менән Афинала ойошторола. Уларҙың программаһына ингән ҡайһы бер спорт дисциплиналары буйынса ярыштар тергеҙелгән антик стадионда, ә сәнғәттә көс һынашыуҙар махсус төҙөлгән һәм уларҙы ойоштороуға аҡса биргән Евангелис Заппас  исеме менән аталған «Заппейон»да үтә. Был уйындар әлегә тулы мәғәнәлә халыҡ-ара булмай әле — уларҙа тик төрлө илдәрҙән йыйылған этник гректар ғына ҡатнаша. Артабан уйындар был форматта тағы ла өс тапҡыр — 1870, 1875 һәм 1888—1889 йылдарҙа үткәрелә.
Үҙҙәренең тулы мәғәнәлә тергеҙелеүе менән Олимпия уйындары физик тәрбиә энтузиасы Пьер де Кубертенға бурыслы. 1880-се йылдар башында ул фекерҙәштәре менән бергә Францияла Физик тәрбиәнең милли лигаһын, ә шул уҡ ун йыллыҡтың аҙағында   — Физик тәрбиәнене пропагандалау буйынса комитет (мәғариф министры Жюль Симон менән берлектә) һәм Франция атлет йәмғиәттәре союзын ойоштора. 1889 йылда Кубертен башланғысы менән Париждағы Бөтә донъя күргәҙмәһе барышында физик культура буйынса конгресс үтә, ә 1892 йылда ул Сорбоннала беренсе тапҡыр халыҡ-ара  мультиспорт ярыштары — яңы Олимпия уйындары үткәреү башланғысы менән сығыш яһай. Олимпия уйындарын ойоштороу буйынса конгресс ике йылдан һуң була, унда Франция, Бөйөк Британия, АҠШ, Рәсәй империяһы,  Швеция, Испания, Италия, Греция, Бельгия һәм Нидерландтың 39 спорт йәмғиәтенән делегаттар ҡатнаша, был йыйынды һәм уның ҡарарҙарын хуплауҙарҙар шулай уҡ Австралия менән Япониянан килә. Делегаттар ошо дәүерҙең тәүге Олимпия уйындарын 1896 йылда Грецияла үткәреү тураһында килешә һәм  Халыҡ-ара  олимпия комитеты ойоштора. Шулай итеп, беренсе Олимпия уйындары 1896 йылдың апрелендә үтә. Спортсылар грек-рим көрәше, велоспорт, гимнастика, еңел атлетика, йөҙөү, атыу, теннис, ауыр атлетика һәм фехтование буйынса ярыштарҙа 43 комплект  награда өсөн көрәшә; ишкәк ишеү буйынса алдан планлаштырылған ярыштар ҡатнашыусылар булмау сәбәпле исемлектән төшөп ҡала. Уйындарҙа 14 илдән 241 спортсы ҡатнаша, шуларҙың 200-ҙән күберәге Грецияның үҙенән була. Дөйөм алғанда, миҙалдарҙы ун төрлө ил вәкиле яулай. Бынан һуң хәҙерге заман Олимпия уйындары һәр дүрт йылға бер донъя һуғыштары ваҡытында улар булмай.
Спорттың күп халыҡ өсөн күңел асыу тамашаһына әйләнеү тенденцияһы киң күләм мәғлүмәт саралары һәм глобаль коммуникациялар барлыҡҡа килеүгә туранан-тура бәйле. Спорттың һөнәри шөғөлгә әйләнеүе иһә уның популярлығын тағы ла арттыра ғына. Хәҙерге замандың юғары индустриаль йәмғиәте, мәғлүмәт һәм белем кеүек дөйөм ресурстарға нигеҙләнеп, кешеләрҙең интернет-технологиялар ярҙамында шәхсән аралашыу мөмкинлектәрен файҙаланып, спорттың покер һәм социаль селтәрҙәрҙәге бер үк ваҡытта	 күптәр ҡатнаша алырлыҡ уйындар кеүек интеллектуаль төрҙәрен әүҙем алға этәрә.
Профессиональ спорт
Тәү башта спорт ярыштары һәүәҫкәрлек характерында булып, Олимпия уйындарында ҡатнашыусылар ҡалған ваҡытын эшмәкәрлектең башҡа өлкәләренә арнаһа ла, антик осорҙан уҡ, атап әйткәндә, беҙҙең быуатҡа тиклем V быуаттан, һөнәри атлеттар ҡатламы формалаша башлай. Бигерәк тә профессиональ спорт менән шөғөлләнгән түбәнге ҡатлам вәкилдәренә һиҙелерлек ҡиммәтле приздары бирелгән урындағы ярыштар системаһы үҙҙәре өсөн ярайһы уҡ яҡшы тормош шарттары тыуҙырыуға булышлыҡ иткән. Һөнәри нигеҙҙәге спорт тәүҙәрәк эллинистик Грецияла, һуңыраҡ Боронғо Римдә айырыуса киң таралыу ала. Быға физик тәрбиә концепцияһың үҙгәреүе туранан-тура тәьҫир итә: дөйөм ополчение өсөн яугирҙар әҙерләү сараһынан спорт тамашаға әйләнә, һәм сәнғәттең һәр төрө кеүек уның менән маҡсатлы планда бары тик айырым һәләтлеләр генә шөғөлләнә башлай. Афина скульпторы Аполлонийҙың беҙҙең эраға тиклем I быуатта тыуҙырған профессиональ атлет — йоҙроҡ һуғышсыһы — образы был ваҡытта уҡ спорт концепцияһының кеше эшмәкәрлегенең был төрөнөң үҙенең беренсел идеяһынан бик тә алыҫҡа киткәнлеген асыҡ күрһәтә. Ҡасандыр классик грек мәктәбе өсөн хас булған кеше-гражданиндың гармоник төҙөлөшлө фигураһы урынына скульптура портретында натураль нескәлектәр менән профессиональ көрәшсенең гипертрофированый мускулатураһы, һынған танауы, йыртылған ҡолаҡтары һәм төрлө яра эҙҙәре, шулай уҡ «спорт инвентары» — ҡулдарындағы тимерҙәр ҡуйылған бирсәткәләре һынландырылған.
Дөйөм спорттың Урта быуаттарҙағы төшөнкөлөгө һәм уның яңы заманда тергеҙелеүе менән бергә профессиональ спорт та һиҙелерлек үҫеш ала. Мәҫәлән, йоҙроҡ һуғышы менән шөғөлләнгән һәүәҫкәрҙәр араһынан халыҡ яратып ҡараған был күңел асыу тамашаһын финанс нигеҙгә ҡуйған яҡшы оҫталар айырылып сыға. Англиялағы беренсе бокс мәктәбен XVIII быуаттың беренсе яртыһында үҙ заманынының ауыр үлсәмдәге иң яҡшы боксёры Джеймс Фигг аса, ул ҡул һуғышы буйынса оҫталыҡ дәрестәрен аҡсаға үткәрә башлай. Ошо уҡ быуаттың уртаһында алыш һөҙөмтәләре менән манипуляция практикаһы башлана, был иһә үҙ сиратында антрепренёрҙарға күп аҡса алыу мөмкинлеген бирә.
Спорт төрҙәре
Спорт төрҙәре — ҡағиҙәләр оҡшашлығы, бер спорт федерацияһы һ. б. ошондай билдәләр нигеҙендә берләштерелгән төрлө спорт ярыштары йыйылмаһы. Халыҡ-ара олимпия комитеты күҙлегенән бер халыҡ-ара федерация үткәргән бөтә төр спорт ярыштары йыйылмаһы традицион планда спорттың айырым төрө тип ҡарала. 1993 йылға тиклем бер халыҡ-ара федерация етәкселек иткән хәҙерге заман бишбәйгеһе һәм биатлон был билдәләмәнән ситтә ҡалып килгән.
Иҫке Сүпрәле
Иҫке Сүпрәле — Татарстан Республикаһындағы Сүпрәле районының үҙәге.
Спорт
Спорт төрҙәре
Халыҡ-ара «СпортАккорд» конвенты ҡарамағына халыҡ-ара спорт федерацияларының иң күбе тупланған — уларҙың 93-е тулы ағзалыҡ хоҡуҡтарына эйә булһа, 16-һы ассоциялаштырылған ). Олимпия хартияһы (6-сы ҡағиҙә) спорттың ҡышҡы төрҙәрен айырым төркөм итеп ҡарай: «ҡарҙа йәки боҙҙағы спорт төрҙәре» — бары тик улар ғына Ҡышҡы Олимпия уйындары программаһына индерелә.
Рәсәйҙең «Рәсәй Федерацияһында физик культура һәм спорт тураһында» тигән Федераль законы ҡануниәт маҡсатынан спорт төрөн түбәндәгесә билдәләй:
Спорт төрө —спорттың ошо Федераль закон билдәләгән тәртиптә раҫланған тейешле ҡағиҙәле, шөғөлләнеү мөхите, ҡулланылған спорт инвентары (һаҡланыу сараларын иҫәпкә алмайынса) һәм ҡоролмалары булған һәм ошо Федераль закон талаптарына ярашлы ижтимағи отношениеларҙың айырым өлкәһе итеп танылған өлөшө.
Спорттың бөтә төрҙәре лә Спорттың бөтә Рәсәй реестрына индерелә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер спорт төрҙәрен айырып ҡарау Халыҡ-ара олимпия комитеты бүленешенә тап килмәүе лә мөмкин: мәҫәлән, йөҙөү, һыуға һикереү, һәм синхронлы йөҙөүҙе МОК бер спорт төрө итеп ҡарай, сөнки уларҙың барыһы менән дә бер халыҡ-ара федерация — FINA етәкселек итә, ә Рәсәй ҡанунинәте буйынса улар — төрлө спорт төрҙәре.
«Рәсәй Федерацияһында физик культура һәм спорт тураһында» Федераль закон бынан тыш (ҡануниәт маҡсатынан) спорт төрҙәренең түбәндәге төркөмдәрен айырып ҡарай:
Ғәмәли-хәрби һәм ғәмәли-хеҙмәт спорт төрҙәре — башҡарма властың ҡайһы бер федераль органдары хәрби хеҙмәткәрҙәре һәм сотрудниктарының үҙ бурыстарын үтәү менән бәйле махсус ғәмәлдәргә (шул иҫәптән махсус алымдарға) нигеҙләнгән һәм башҡарма властың бер йәки бер нисә федераль орган эшмәкәрлеге менән бәйле артабан үҫкән спорт төрҙәре.
Милли спорт төрҙәре — тарихи яҡтан халыҡтың теге йәки был этник төркөмендә барлыҡҡа килгән, социаль-мәҙәни йүнәлешле һәм Рәсәй Федерацияһының бер субъекты биләмәләрендә үҫешеүсе спорт төрҙәре.
Спорт наградалары
Спорт наградалары (миҙалдар) — ярыштарҙа еңеү яулаған һәм призлы урындарҙы алған ҡатнашыусыларға һәм абсолют еңеүселәргә тапшырылған приздар һәм бүләктәр.
Спорт приздары һәм наградаларына түбәндәгеләр инә:
Рәсәй спорты
2008 йылғы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, Рәсәйҙә һәр ҡайһыһы иң кәмендә 1500 һәм унан күберәк урынлы трибуналары булған 2687 стадион, 3762 йөҙөү бассейны, 123,2 мең төрлө тәғәйенешле спорт ҡоролмалары бар. 2008 йылда илдә эшләгән спорт секцияларында шөғөлләнеүселәр 22,6 миллион кеше тәшкил итеп, шуларҙың 8,1 миллионы ҡатын-ҡыҙ булған.
Ҡыр шпаты
Ҡыр шпа́ты (ҡыр шпаттары)— киң таралған төркөм, мәҫәлән, тау тоҡомон булдырыусы силикаттар класына ҡараған минералдар. Ҡыр шпаттарының күбеһе — К[AlSi3O8] — Na[AlSi3O8] — Са[Al2Si2O8] изоморф рәтенең өсләтә системаһының ҡаты иретмәләре вәкилдәре,уларҙың һуңғы вәкилдәре — ортоклаз (Or), альбит (Ab), анортит (An).
Ике изоморф рәтте айыралар: альбит (Ab) — ортоклаз (Or) һәм альбит (Ab) — анортит (An). Тәүгеләренең минералдарында An10 % артмай, ә икенселәрендә —Or 10 % артмай. Тик натрийлы Ab-ҡа яҡын ҡыр шпаттарында, Or менән An иреүсәнлеге арта. Беренсе рәт ағзалары һелтеле (К-Na ҡыр шпаттары), икенсенеке — плагиоклаздар (Са-Na ҡыр шпаттары). Ab-Or рәтенең өҙлөкһөҙлөгө тик юғары температураларҙа ғына күренә, түбән температураларҙа улар пертиттарға айырыла.
Юғары температуралы санидин менән бер рәттән түбән температуралы калийлы ҡыр шпаттары микроклин һәм ортоклазға тарҡала.
Ҡыр шпаттары— иң ныҡ таралған тау тоҡомдары, улар Ер өҫтө массаһының 50 % тәшкил итә. Тарҡалғанда балсыҡ һәм башҡа ултырма тоҡомдарға әүерелә.
Тарих һәм этимология
Тәүге тапҡыр «ҡыр шпаты» (Feldtspat) терминын Даниэль Тилас 1740 йылда ҡуллана.
Немец телендә spath — «брусок», киҫәк һәм feldt — «пашня», «поле», һөрөлгән ер, сөнки таҡта "киҫәге"нә оҡшаш был минералды һөрөлгән ерҙәрҙә йыш тапҡандар.
Уртаҡ сифаттары
Ҡыр шпаттары кристалл төҙөлөшлө каркас төрөндәге силикаттарға ҡарай, кремний һәм кислород тетраэдрҙарынан төҙөлгән селтәр ҡоролмалар, уларҙа кремний урынында ҡайһы бер саҡ алюминий осрай. Улар кристалдарҙан бер иш бер өсмөйөшлө йәки өс өсмөйөшлө сингониялар, ара-тирә ромблы призмалар һәм пинакоидтар булдыра. Ябай йәки бигерәк тә полисинтетик игеҙәктәр осрай. Ике яҡҡа ҡаратып йәбешкәнлек хас, (001) и (010). Ҡатнаш булмаған аҡ йәки төҫһөҙ кристалдар, үтә күренмәленән алып яртылаш үтә күренмәлеләр була. Ләкин йышыраҡ уларҙа төрлө төҫ бирә торған ҡатнашмалар һәм сит өлөшсәләр осрай. Тығыҙлыҡтары 2,54—2,75 г/см³. Ҡатылыҡ 6 (Моос шкалаһы буйынса эталон булып торған минерал]). Бөтә ҡыр шпаттарын да HF менән эшкәртеп була (травление), плагиоклазаларҙы HCl тарҡата.
Плагиоклаздар
Плагиоклаздарҙың дөйөм формулаһы (Ca, Na)(Al, Si) AlSi2O8:
Килеп сығышы
Башлыса салик плагиоклаздар — төп тау тоҡомон булдырыусы магма һәм метаморфик тоҡомло минералдар. Магма тоҡомонда башта An-молекулаға бай плагиоклаз кристалға әйләнә, шунан һуң әсерәге айырылып сыға ( кремнийҙың кислород менән ҡатышмаһы-кремнезём). Был осраҡта зона кристалдары үҫешеүе мөмкин. Ҡайһы бер магма тау тоҡомдары тулыһынса тиерлек плагиоклазотарҙан (анортозит, плагиоклазиттар һәм башҡаларҙан) тора. Легматит юлаҡтарында (жилы) башҡа плагиоклаздар иҫәбенә, бигерәк тә  натрийлы калий ҡыр шпаты иҫәбенә формалаша торған альбит осрай. Гидротермаль шарттарҙа ел тәьҫирендә плагиоклаздар каолинит  минералдарға һәм  серицит  слюдаһына әйләнә. Анортитҡа бай плагиоклаздар  әсерәктәренә ҡарағанда тиҙерәк тарҡала; альбит тотороҡлораҡ.
Калий ҡыр шпаттары
Калий ҡыр шпаттары (КПШ) :
Был дүрт минералдың да химик формулаһы бер, улар бер-береһенән тик кристаллик рәшәткәләренең тәртипкә килтерелгәнлек дәрәжәһе менән генә айырыла.
Төҙөлөштәрендәге айырымлыҡтар һәм номенклатура
Микроклин —өс өсмөйөшлө сингониялы (псевдомоноклинный), бер-береһенә йәбешеү мөйөшө тура мөйөштән 20' әҙерәк. Адуляр — тәртипкә һалынған төҙөлөшлө һәм шундай уҡ формулалы, тик бер-береһенә йәбешеү тура мөйөштән 30° әҙерәк. Санидин — бер өсмөйөшлө, төҙөлөшө тәртипкә һалынмаған (К(AlSi)4O8), 500 °C юғарыраҡ температураға бирешмәй, ә ортоклаздың, ул да бер өсмөйөшлө, төҙөлөшө өлөшөләтә тәртипкә һалынған К(А1,Si)Si2O8 һәм 500° менән 300 °C араһында бирешмәй. Был температуранан түбәнерәк булғанда даими форма- микроөсмөйөш (микроклин) .Ортоклаздар составында һәр саҡ тиерлек бер аҙ Na2О була, ортоклаз менән альбит араһындағы ағзалар анортоклаз тип аталалар.Ортоклаздар рәтенән альбит юғары температураларҙа тотороҡло, температура түбәнәйгәндә ортоклазда альбит (пертит) йәки альбитта ортоклаз (антипертит) бүленеп сыға. Сандин менән ҡаты ҡатнашма бер аҙ калий ҡушылған моноөсмөйөш модификацияһы Na[AlSi308] һәм ул барбьерит булараҡ билдәле; шул уҡ составлы модификацияһы, тик өс өсмөйөшлө ,юғары температуралы альбитлы ҡаты ҡатнашмаға әйләнә.Төрҙәре: адуляр (Швейцарияла Альптағы Адула тауы исеменән), бик аҙ ғына күренеп торған ҡырлы түбән температуралы ортоклаз (010) йәки ҡырһыҙ, ҡайһы бер ваҡыт опалесценциялай (ҡырҙары күҙҙе ҡамаштыра) һәм ярым ҡиммәтле таш булараҡ ҡулланыла (лунный камень). Амазонит —асыҡ йәшел микроөсмөйөш. Ялған моноөсмөйөшлө өс өсмөйөшлөләрҙең вәкилдәренең кристаллографик формалары псевдомоноклинных триклинных представителей (микроөсмөйөш һәм ғайһы бер адулярҙар) ортоклаз формаларына оҡшаш.
Ортоклаз яҫылыҡтарҙың бер-береһенә тура мөйөш яһап йәбешеүе менән айырылып тора.
Плагиоклаздарҙы калийлы ҡыр шпаттарынан айырыр өсөн буяп ҡарау ысулы ҡулланыла. Бының өсөн тау тоҡомоноң өҫтө йәки минерал пластинкаһы плавиковая кислота менән эшкәртелә, һуңынан калий родизонаты (К-родизоната) ҡатнашмаһына төшөрөлә; — плагиоклаздар, альбиттан башҡалары, ҡыҙғыл төҫкә инә.
Сығышы
Калий ҡыр шпаттары— әсе магма тоҡомон һәм шулай уҡ метаморф тоҡомдарҙы (гнейс) булдырыусы минералдар (гранит, сиенит, гранодиориттар һ.б.) Метаморф тоҡомдарҙа түбән температуралы микроклин күберәк, ә Плутон тибындағы магматик тоҡомда ортоклаз, вулкан тоҡомонда — санидин осрай. Анортоклаз — ғәҙәти нартийға бай магматик тоҡомдарға ҡарай.
Ортоклаз менән микроклин кварц һәм мусковит менән бергә — пегматиттарҙың төп минералдары. Әгәр ҙә уларҙа берилл булһа, микроклин бериллий менән байытыла, ул алюминий, кремний атомы урынан ала ала. Пегматиттарға ортоклаздың (микроклиндың) кварц менән үҫеүе хас, улар «письменный гранит» тип йөрөтөлә һәм эвтектик магматик иретмәнең аморф хәлдән кристалл хәленә күсеү процесы һөҙөмтәһе. Адуляр — альп тибында гидротермаль юлағындаосрай торған (жила) ғәҙәти шпат.
Плагиоклаздар менән сағыштырғанда, калийлы ҡыр шпаттары бик тарҡалып бармай, ләкин улар альбит менән алмашына һәм пертит тигән минералға башланғыс бирә ала. Гидротермаль шарттарҙа һәм ел тәьҫире аҫтында улар каолинит төркөмө минералдарына әйләнә. Норвегия, Швецияла, Мадагаскарҙа, Ильмен дәүләт ҡурсаулығында, Көньяҡ Урал пегматиттар осраған ерҙә ,АҠШ-та Мэн штатында һ.б.ерҙәрҙә калий ҡыр шпаты ятҡылыҡтары бар.
Калий һәм барийлы ҡыр шпаттары (Гиалофандар)
Һирәк осрай торған минерал. Аҡһыл-һары төҫтәге кристалдарҙы коллекционерҙар ғына йыя.
Ҡулланышы
Ялан шпаттарын ҡулланыу өлкәләре: Ювелир (зәркән) эшендә төрлө әйберҙәр эшләү өсөн ҡайһы бер плагиоклаздар ҡулланыла(күҙҙе ҡамаштыра торғаны, йәки зәңгәрһыу-көмөш, йәки алтын кеүегерәк иризациялылары).
Папай (Пшад ҡушылдығы)
Папай — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшада йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чернова Надежда Михайловна
Чернова Надежда Михайловна (15 ғинуар 1947 йыл) — СССР һәм Ҡаҙағстан шағиры, һәм, ,. Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Простор» журналының шиғриәт бүлеге мөдире.
Биографияһы
Надежда Чернованың шиғырҙары бик күп телдәргә тәржемә ителгән. Шулай уҡ ул үҙе тәржемә менән шөғөлләнә, башлыса ҡаҙаҡ, болгар, француз һәм башҡа телдәрҙән тәржемә итә. 2006 йылға тиклем «Простор» журналының проза бүлеген етәкләй.
Ғаиләһе
Ике тапҡыр кейәүҙә була. Беренсе ире — республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм филологы Новожилов Олег Геннадиевич. Тәүге никахтан улы Денис, һәм ейәнсәре Алена бар. Икенсе ире Францияла эмиграцияла йәшәгән рус шағиры Юрий Софиев һәм Ирина Кнорингтың улы Игорь Юрьевич Софиев.1955 йылда Игорь атаһы менән СССР-ға күсеп ҡайта.
Колосов Василий Васильевич
Василий Васильевич Колосов  — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы,ҡыҙылармеецы, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1943 йылдың 25 [26 ноябрендә] төндә Колосов совет частарын һәм боеприпастарын Запорожьерайонында дөйөм алғанда 100-гә яҡын яугир һәм командирҙы, шулай уҡ 20-гә яҡын йәшник боеприпасты Днепр аша ташый. 1943 йылдың 26 ноябрендә ул кискән йылғаны ваҡытта һәләк була. Днепрҙың һул ярында, Украинала Запорожье өлкәһе Запорожье районы Кучуғом ҡасабаһында, ерләнгән.
Цечет-ляр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры
Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры (Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры) — Ҡазан  ҡалаһындағы  театр.
«Сәйәр» осоро
1906 йылдың 22 декабрендә Ҡазанда тамашасыларға беренсе татар  спектакле күрһәтелә. Был көн татар театрының барлыҡҡа килеү датаһы булып тора.
1907 йылдың яҙында Ырымбурҙа, 1905 йылда уҡ ҡуйылырға тейеш булып та, реакцион көстәр ҡаршылығы арҡаһында ҡуйылмаған «Ғилимлелек вә наҙанлыҡ» (А. Островский буйынса) һәм «Морат Сәлимов» (Фатих Халиди) спектаклдәре уйнала. Ҡазанда Татар уҡытыусылыҡ мәктәбен тамамлаған күренекле шәхес, талантлы музыкант һәм йырсы Ильяс Ҡудашев-Ашҡаҙарский тарафынан ойошторолған һәм алдынғы ҡарашлы татар егеттәренән торған төркөм шул уҡ йылды Волга буйлап беренсе гастролгә сыға. Был төркөм һуңыраҡ «Сәйәр» исемен алған беренсе профессиональ татар театр труппаһы була.
Артабан Түбәнге Новгородта труппаға «беренсе татар ҡатын-ҡыҙ артисы» булып таныласаҡ Сәхибъямал Ғиззәтуллина-Волжская һәм «Сәйәр» труппаһының буласаҡ етәксеһе  21 йәшлек приказчик Миңлебай Хәйруллин ҡабул ителә. «Сәйәр» тигән атаманы труппаға 1908 йылда труппаға Ғабдулла Туҡай ҡуша (күсеп йөрөүсе йондоҙ мәғәнәһендә). Татар театры быуат буйы атамаһына тоғро ҡалып ил гиҙә; ул Мәскәү, Петербург, Баҡы, Өфөлә, Волга буйы, Урал, Себер, Ҡаҙағстан, Урта Азия ҡалаларында һәм Балтик буйы республикаларында, алыҫ сит илдәрҙә гастролдәрҙә булып, милли-мәҙәни вазифаһын оло фиҙакәрлек менән башҡара.
1918 йыл аҙағына тиклем «Сәйәр» исемен йөрөткән татар театр труппаһы артистары, бөтә ауырлыҡтарҙы еңеп, осор ҡаршылыҡтары һәм фәҡирлек менән көрәшә-көрәшә 10-12 йыл эсендә тормошсан, халыҡсан, рухи тәрбиә сығанағы булып етешкән милли театр барлыҡҡа килтерә һәм уны ысын сәнғәт юғарылығына күтәрә. Драматургтар Ғәлиәскәр Камал, Ғаяз Исхаҡи, Шәриф Камал, Мирхәйҙәр Фәйзи, Фәтхи Бурнаш, Кәрим Тинчурин, Мольер, Фридрих Шиллер, Уильям Шекспир, Николай Гоголь, Антон Чехов, Максим Горький, Александр Островский әҫәрҙәрендә Ғ. Ҡарыев, С. Ғиззәтуллина-Волжская, Н. Саҡаев, В. Мортазин-Иманский, Г. Болгарская (Өммөгөлсөм Мостафина), Ф. Сәмитова, Б. Болгарский (Ғабделбарый Фәйзуллин), Ф. Ильская, К. Шамил, З. Солтанов, Н. Таждарова, Н. Арапова, Ә. Кулалаев, Ғ. Манғушева, Камал I (Ғабдулла Камалетдинов), Камал II (Ғабдрахман Камалетдинов), С. Байкина, Ш. Шамильский (Шакир Вахитов), Ә. Синәева, С. Айҙаров кеүек йәштәр, күбеһенең махсус театр белеме булмаһа ла, талантлы етәкселәр һәм рус театрының тормош мәктәбе үрнәгендә (бында «Сәйәр» труппаһының эшмәкәрлегендә ҡатнашҡан Н. Зимовой, А. Михайленко, А. Загорский, М. Громов һ. б. рус режиссёрҙарының, артистарының да өлөшө бар) ижади яҡтан үҫә, профессиональ оло артист булып өлгөрә.
1912 йылда С. Ғиззәтуллина-Волжская, «Сәйәр» төркөмөнән китеп, Өфөлә «Нур» исемле тағы бер татар театр труппаһы ойоштора. Ырымбур ҡалаһында 1915 йылда В. Мортазин-Иманский етәкселегендә өсөнсө татар театры — «Ширҡәт» труппаһы эшләй башлай. Шулай итеп, 1917 йылғы Октябрь революцияһына тиклем татар театры ил күләмендә танылып өлгөрә һәм уның менән ҡыҙыҡһыныусылар арта.
1917 йылғы революцияға Ғ. Ҡарыев етәкселегендәге «Сәйәр» төркөмө Рәсәй күләмендә танылған, театр белгестәре, тәнҡитселәр күҙлегенән дә ижади өлгөргән, иң мөһиме, тамашасыларҙың мөхәббәтен ҡаҙанып, матди яҡтан да иркен һулыш алған труппа булып килеп инә. Был ваҡытта театрҙы айырым биналы итеү сараһы ла күрелә башлай. Октябрь революцияһы театр тормошона яңы боролош, яңы һынауҙар алып килә. Ҡыҫҡа ғына арала бер нисә исем алмаштырып, театр үҙгәрештәр осоронда үҙенең әүҙем эшмәкәрлеген дауам итә.
Граждандар һуғышы йылдарында артистар фронт бригадаларында күсмә шарттарҙа эшләй; Урта Азиялағы туғандаш республикаларҙың милли театрҙарына  юл күрһәтеүселәр ҙә, бөтә илдә тиҫтәләгән татар театры барлыҡҡа килеүгә сәбәпсе һәм уларға ярҙам итеүселәр ҙә татар артистары була.
Дәүләт театры
1922 йылда  «Сәйәр» труппаһы нигеҙендә һәм уға төрлө яҡтарҙан, төрлө труппаларҙан (мәҫәлән, «Аң» труппаһынан) артистар, драматургтар, музыканттар тупланыу һөҙөмтәһендә дәүләт театры төҙөлә. Ул «Ҡыҙыл Октябрь исемендәге беренсе татар дәүләт өлгө драма театры» тип атала, Ғ. Ҡарыевтың шәкерте артист, режиссёр, драматург К. Тинчурин уның етәсеһе итеп ҡуйыла. 1926 йылда театр академия исеменә лайыҡ була, ә 1939 йылда Ғәлиәскәр Камалдың 60 йыллыҡ юбилейы уңайы менән театрға уның исеме бирелә.
1920—1930 йылдар - театр эшмәкәрлегендә эҙләнеүҙәр, тәжрибәләр осоро. Драматург Ф. Сәйфи-Ҡазанлы һүҙҙәре менән әйткәндә: «Беҙең театрҙа ... романтизм да, футуризм да бар, ләкин театрҙың 99 процент — реалистик». Халыҡ тормошонан алып яҙылған мелодрамалар, сит ил классикаһынан Шекспир әҫәрҙәре, көнүҙәк темаларға милли һәм тәржемә ителгән пьесалар репертуарҙы тотороҡландыра.
1923 йылда Ҡазанда театр техникумы асыла һәм татар театрына артистар әҙерләй башлай. 1926 йылда труппа техникум тамамлаған беренсе артистар Ғәлиә Булатова, Ғәлиә Ниғмәтуллина, Ғәлиә  Кайбицкая, Хәким Сәлимйәнов кеүек йәш таланттар менән тулылана. 1930 йылда театр Мәскәүҙә СССР халыҡтары театрҙары Олимпиадаһында ҡатнаша. Шуның һөҙөмтәһе булараҡ, режиссураға яңы талаптар ҡуйыла һәм махсус юғары белемле режиссёрҙар әҙерләү өсөн талантлы йәштәр Мәскәүгә уҡырға ебәрелә. 1928 йылда татар театры махсус йыһазландырылған уңайлы бинаға күсә (Горький урамы, 13-сө йорт).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Wikimedia Commons: Category:Kamal Tatar Academic Theatre
Чанчахованис-цкали
Чанчахованис-цкали (ხისოს ალაზანი) — Грузия йылғаһы. Йылға Тушинская Алазань йылғаһының уң ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Оло Саръюга
Оло Саръюга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ялтыр
Ялтыр (Ялтырова) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.
Тарихы
Ауыл Ялтыр Таймасов исемен йөрөтә. Ялтыр Таймасов — башҡорт тарханы, Ҡара-Табын улусы старшинаһы, Таймаҫ Шәһимовтың улы.
Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонына ҡарай. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡолой улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (99 %) йәшәй.
Ливан
Лива́н (لبنان, Любна́н йәки Либна́н), рәсми исеме Ливан Республикаһы (الجمهورية اللبنانية; аль-Джумхури́йя аль-Любнани́йя) — Яҡын Көнсығышта Урта диңгеҙҙең таулы көнсығыш ярында урынлашҡан ҙур булмаған дәүләт. Көнсығыштан Сүриә, көньяҡтан Израиль менән сиктәш.
Халҡы 4 миллион тирәһе. Ливан башҡа ғәрәп илдәренән дини күп төрлөлөгө менән айырыла. Унда конфессионализм тип аталған үҙенсәлекле сәйәси система эшләй. Ул дәүләт власының ойошторолоуын йәмғиәттең дини ойошмаларға бүленеүенә ярашлы тәьмин итә.
Граждандар һуғышына тиклем Ливан ғәрәп иленең сәскә атыусы финанс һәм банк баш ҡалаһы була. Илдә христиан халҡы күберәк була, шуға «Яҡын Көнсығыш Швейцарияһы» тип атайҙар. Ливан туристарҙың яратҡан төбәге. Һуғыштан һуң иҡтисадта үҙгәртеп ҡороу башлана.
Ливанда иң боронғо ҡалаларҙың береһе — үҙенең данлыҡлы Трилитон Баальбегы менән билдәле Баальбек ҡалаһы урынлашҡан.
Этимологияһы
Атамаһы Ливан тау һыртынан алынған. Ул ил аша Урта диңгеҙ ярҙары буйлап үтә. Һырттың атамаһы, үҙ сиратында, боронғо семит laban һүҙенән («аҡ») алынған. Уның сағыштырмаса бейек түбәләре ҡыш көнө ҡар менән ҡапланған була.
Географияһы
Ливан Яҡын Көнсығышта урынлашҡан. Көнбайыш ярҙарын Урта диңгеҙ йыуа, яр буйы һыҙаты — 225 км. Төньяҡта һәм көнсығышта Сүриә, көньяҡта — Израиль менән сиктәш. Сүриә — Ливан сигенең оҙонлоғо 375 км, Ливан-Израиль — 79 км тәшкил итә. Ливан сигенең Израилгә ҡушылған Голан бейеклектәре (ҙур булмаған участка), (Шебаа фермалары) бәхәсле территория булып тора.
Ливандың дөйөм майҙаны — 10 452 км². Күләме буйынса ил донъяла 161-се урында тора. Ливандың күпселек өлөшө, төньяҡ-көнсығышта Бекаа үҙәненән һәм диңгеҙ яры буйлап төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған тар тигеҙлек участкаһынан тыш, тауҙар менән ҡапланған.
Ливандың яр буйын көнсығыш райондарҙан Ливан һәм Антиливан тау һырттары айыра. Илдә эзбизташ, тимер мәғдәне, тоҙ ятҡылыҡтары бар.
Ливан һыу ресурстарына бай. Литани йылғаһы илдең көньяҡ райондары өсөн төп һыу сығанағы булып тора. Әммә суднолар йөрөй алырлыҡ йылғалар юҡ.
Климаты
Ливан өсөн Урта диңгеҙ климаты хас. Яр буйында, ҡыш һалҡынса, йәй дымлы һәм эҫе. Ҡышын тауҙарҙа температура 0° -дән түбәнерәккә төшә, ҡар яуыуы мөмкин. Күрше илдәр менән сағыштырғанда, Ливанда уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күберәк булыуға ҡарамаҫтан, төньяҡ-көнсығышында климат ҡоро, сөнки тауҙар диңгеҙҙән килгән дымлы һауаны тотҡарлай. Саңлы һәи ҡомло бурандар булып тора.
Элегерәк Ливанда, илдең символына әйләнгән, ливан кедрҙары үҫкән. Йөҙәрләгән йылдар буйы караптар төҙөү өсөн ағастар йығылған, яңылары ултыртылмаған. ХХ быуатта ҡасандыр бай урмандың бәләкәй генә утрауҙары тороп ҡалған.
Граждандар һуғышы
1975 йылда Ливанда уң христиан көстәре менән һул мосолман милиционерҙары араһында икенсе граждандар һуғышы башлана. Уларға Ливандағы фәләстин боевиктары ярҙам итә. Һуғыш, ҡасандыр илдең сәскә атҡан иҡтисадын емереп, 15 йыл дауамында бара һәм 150 меңдән ашыу кешенең ғүмерен ҡыя. Ҡан ҡойош 1990 йылда Таиф килешеүҙәренә ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә туҡтатыла.
1976 йылда ул саҡтағы хөкүмәттең үтенесе буйынса Ливанға Сүриә ғәскәрҙәре инә. Ливан президенттарының Сүриә ғәскәрҙәрен сығарыу тураһында рәсми талаптарына ҡарамаҫтан, Сүриә оккупацияһы 2005 йылға тиклем дауам итә.
Израиль оборонаһы армияһы ғәскәре ике тапҡыр Ливан территорияһына индерелә. Беренсе тапҡыр 1978 йылдың мартында, аманаттар менән ике автобусты баҫып алғандан һуң, израилдең 36 гражданы һәләк була, 70-тән ашыуы яралана ; икенсеһе 1982 йылдың июнендә Лондондағы Израиль илсеһе Шломо Арговты үлтерергә маташыуға яуап итеп Ливандағы ФАИО позицияларын бомбаға тота. Һуңынан ФАИО Израиль территорияһын утҡа тота, көньяҡ Ливан территорияһына ИДФ көстәре инә. ИДФ көстәре Ливандың көньяғында 2000 йылға тиклем ҡала. Израиль менән Ливан араһындағы ғәскәрҙәрҙе сығарғандан һуң «Зәңгәр һыҙат» тип аталған аныҡ һыҙат төҙөлә, әммә Голан бейеклегенән төньяҡтараҡ урынлашҡан Шебаа фермалары бәхәсле территория булып ҡала.
Артабанғы осор
Һуғыштан һуңғы осорҙа Ливан иҡтисады йылдам үҫә.
Ҡыҫҡа ваҡытҡа сағыштырмаса тынлыҡ осоро элекке премьер-министр Рафиҡ Харириҙың үлтерелеүе, артабан Сүриә ғәскәрҙәренең илдән сығыуы һәм 2006 йылда Израиль-Ливан конфликты арҡаһында килеп тыуған хөкүмәт кризисы арҡаһында өҙөлә.
2007 йылда Ливандағы хәл Нахр әл-Барид лагеры тирәһендәге көрсөк арҡаһында ҡатмарлаша.
2011 йылда Ливанда ҙур парламент фракциялары араһында низағ барлыҡҡа килә. Ә 2015 йылда илдә хөкүмәттең эшләмәүе һәм сәйәси көрсөк арҡаһында ризаһыҙлыҡ тулҡыны башланды, уның барышында парламент 2016 йылға тиклем президент һайлай алмай.
2020 йылдың 9 мартында Ливан 1,2 миллиард долларлыҡ облигациялар буйынса ил тарихында тәүге дефолт иғлан итә. Дөйөм тышҡы бурыс 90 миллиард долларға етә (тулайым эске продукттан 150 проценттан ашыуы).
2020 йылдың 10 авгусында Ливан хөкүмәте тулыһынса рәсми рәүештә отставкаға китә.
Административ бүленеше
Ливанда 8 мухафаза или провинция бар (мухафаза محافظة), улар үҙ сиратында 25 районға бүленә (када قضاء). Райондар өлкәләргә бүленә.
Халҡы
Әлеге ваҡытта илдә Сүриәнән ике миллионға яҡын ҡасаҡ һәм ваҡытлыса күскенсе бар (күптәре йәшерен рәүештә).
Бынан тыш, илдә меңәрләгән сит ил эшселәре (Һиндостан, Бангладеш, Филиппин, Эфиопия һ. б. илдәрҙән) йылдар буйы йәшәй, улар илдә төрлө квалификацияһыҙ эш башҡара.
Ярайһы уҡ ҙур урыҫ телле диаспора бар (шул иҫәптән 1917 йылғы революциянан һуң Ливанға күсеп килгән Рәсәй империяһы граждандарының вариҫтары).
Иҡтисады
Төп мәҡәлә: Экономика Ливана Шулай уҡ ҡарағыҙ: Виноделие в Ливан
Өҫтөнлөктәре:
Көсһөҙ яҡтары:
Ливан вице-премьеры Саад әл-Шами «дәүләттең һәм Ливан Үҙәк банкының банкротлығы» тураһында иғлан итә.
Мәҙәниәте
Бәйрүттә 4 университет, дәүләт симфоник оркестры бар. Бик күп музыкаль фестивалдәр үткәрелә — иң билдәлеләре Бейтедда һәм Баальбек. Унда Паваротти, Каррерас һәм башҡа билдәле кешеләр сығыш яһаған.
Ливандарҙың күбеһе кәм тигәндә 3 телдә һөйләшә.
Ливанда дин
Ливан халҡының яҡынса 60 проценты ислам динен тота (сөнниҙәр, шиғыйҙар, алавиттар һәм друздар). Ливанда төрлө конфессиялағы христиандар һаны халыҡтың 40 процентына тәшкил итә (эксперттар баһаһы буйынса 40,5 %).
Ливан территорияһында, атап әйткәндә, православие (грек-православие), әрмән апостол сиркәүе, Сиро-якобит православие сиркәүе, алты көнсығыш католик — маронит (Көнбайыш Сүриә), халдей-католик, мелькит (грек католик), әрмән католик, сирокатолик һәм коптокатоликтар сиркәүе урынлашҡан.
Спорт
Ливан Азия һәм Олимпия уйындарында даими ҡатнаша. Ливан спортсылары дүрт тапҡыр Олимпия уйындары призерҙары була: көрәшсе Закария Чигаб (Хельсинки — 1952) һәм ауыр атлет Мохамед Торабулси (Мюнхен — 1972) — «көмөш», көрәшселәр Хәлил Таха (Хельсинки-1952) һәм Хәсән Бехара (Мәскәү — 1980) «бронза» яулай.
Азия уйындарында ҡатнашыу Ливан спортсыларына ҙур уңыштар килтерә — улар биш тапҡыр почет пьедесталының юғары баҫҡысына күтәрелде. Алтын миҙалдарҙың береһе Ҡышҡы Азия уйындарында яулана. Был уңышҡа альп саңғысыһы Ники Фурстбауэр 2003 йылғы Ҡышҡы Азия уйындарында өлгәшә.
Мостовая (Сива ҡушылдығы)
Мостовая  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
813-сө айырым элемтә батальоны
813-сө айырым элемтә батальоны — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР-ҙың ҡораллы көстәренең хәрби подразделениеһы.
Тарихы
1941 йылдың август айында 361-се уҡсылар дивизияһының (1 формированиела) дивизион идаралығы менән бер үк ваҡытта ойошторола.
1941 йылдың 8 ноябрендә Дим станцияһынан беренсе эшелон китә.
Эшелон артынан эшелон көнбайышҡа табан юллана. Һуңғы тимер юлы эшелоны Шишмә станцияһынан 1941 йылдың 11 ноябрендә китә.
Куйбышев, Рязань, Коломна, Воскресенск ҡалалары аша үтәләр.
Ғәмәлдәге армия составында — 1941 йылдың декабренән 1942 йылдың 17 декабренә тиклем.
Ойоштороу ваҡытында хәрби һәм һан буйынса составы
361-се уҡсылар дивизияһының рядовой составы башлыса Башҡортостандың төп халҡынан тора ине... Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Стәрлебаш районының Борисовка ауылынан колхозсы Григорий Антошкин  һәм уның яҡташы Михаил Доровский 813-сө элемтә батальонының связистары булдылар. Кесе командалыҡ составы ла запастан саҡырылды.
Буйһоноуы
361-се уҡсылар дивизияһына (1 формированиела).
Питрәc
Питрәc — Татарстан Республикаһындағы Питрәc районының үҙәге.
Стелларатор
Стелларатор — идара ителеүсе термоядро синтезын башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән реактор төрө. Атамаһы stella — йондоҙ тигәндән яһалған, стеллараторҙа һәм йондоҙҙарҙың эсендә барған процестарҙың оҡшашлығына ишаралай. Л. Спитцер тарафынан 1950 йылда уйлап табылған, беренсе өлгөһө киләһе йылына уның етәкселегендә   сиктәрендә төҙөлә.
Ҡоролошо һәм эш принцибы
Стелларатор — юғары температуралы плазманы тотҡарлаусы йомоҡ магнит ҡапҡаны ул. Стеллараторҙың токамактан төп айырмаһы шунда: плазманы торроидаль камераның эске стеналарынан айырыу өсөн магнит ҡыры тулыһынса тышҡы кәтүктәр тарафынан барлыҡҡа килтерелә, был уны өҙлөкһөҙ ҡулланырға мөмкинлек бирә. Уның көс һыҙаттары әйләнеп,  үҙгәртелеп тора, һөҙөмтәлә был һыҙаттар тор тирәләй күп тапҡырҙар үтә һәм бер-береһенә һалынған йомоҡ тороидаль магнит өҫлөктәр системаһын хасил итә.
ХХ быуатта эшләнгән бөтә стеллараторҙарҙа әйләнештә үҙгәртелеү  конфигурациялары  бер-береһенә оҡшаш була, ошондай конфигурацияларҙың береһенә СССР-ҙа авторлыҡ танытмаһы алыуға ғариза бирелә, был конфигурация Торсатрон тип атала. Унда кәрәкле магнит ҡырын ике обмотка — винтлы һәм уны солғаған полоидаль обмоткалар —  хасил итә. «Торсатрон» тибындағы конфигурация камиллыҡтан алыҫ тора. Шуға оҙаҡ ваҡыттар плазманы токамактарҙа тотҡарлау стеллараторҙағыға сағыштырғанда өҫтөн була. Әммә стелларатор-торсатрондарҙа плазманың тәртибен өйрәнеү  артабан принципиаль яңы төрҙәге стеллараторҙар эшләү мөмкинлеген бирә.