cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы
Биографияһы
2019 йылда Башҡортостан Республикаһы Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте ойошторған «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» конкурсының «Ҡатын-ҡыҙ — педагог» номинацияһы финалисы.
Ғаиләһе
Айгөл — Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһы Миграция хеҙмәтендә әйҙәүсе белгес була.
Айһылыу — Башҡорт дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай. «Китап» нәшриәтенең нәфис әҙәбиәт бүлегендә мөхәррир, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Киң мәғлүмәт саралары бүлегендә Баш консультант, «Аманат» балалар һәм үҫмерҙәр журналында баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй.
Зифа — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультетын, Башҡорт дәүләт аграр университетының дәүләт идаралығы факультетын тамамлай. Уҡытыусы. Ғаилә, Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығында хеҙмәт баҙары анализы бүлегендә начальник урынбаҫары вазифаһында.
Нәркәс — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетыңың художество-графика факультетын һәм Германиялағы Оснабрюк университетының медиа-информатика факультетын тамамлай, Мюнстер ҡалаһында программист булып эшләй.
Ниса (ҡала)
Ниса, Нәса йәки Неса (Gadymy Nusaý, перс. نسا‎, Νισαία, шулай уҡ Парфавнис; Ниса́,Наса́, Неса́) -  емереклектәре Бәғер ауылы эргәһендә урынлашҡан боронғо ҡала, Төркмәнстандың баш ҡалаһы Ашхабадтан көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта. Ике ҡаласыҡтан тора — Парфияның үҙәндәге ҡалаһы Яңы Ниса, һәм ҡалҡыулыҡтағы батша ҡәлғәһе Иҫке Ниса.
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы
Ғаиләһе
Бер туғандары барыһы ла педагогтар — Әғзәм (1955), Флорида (1958), Гүзәл (1971) — уҡытыусы, Альфрида (1960) — тәрбиәсе.
Ниса (ҡала)
Этимологияһы
«Ниса» этимологияһының бер нисә версияһы бар. Тарихсы Әбү Сәғед әс-Сәмәни  (XII б.) иҫәпләүенсә, был атама ғәрәп телендәге «ниса»нан (ҡатын-ҡыҙ) килеп сыҡҡан, сөнки тап ҡатын-ҡыҙҙар, йәнәһе, ғәрәптәрҙең был ҡалаға һөжүмен кире ҡаҡҡан. Тикшереүселәр фекеренсә, «ниса» «ултыраҡ ауыл төрө» йәки «йәшәргә ултырған урын» тигәнде аңлата.
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы
Ғаиләһе
Ейәндәре — Илнур (1997), Айнур (1999), Заһит (2000), Илдар (2011), Эмир (2015), ейәнсәре — Ләйсән (2014).
Ниса (ҡала)
Тарихы
Ниса урынында кеше эшмәкәрлегенең иң тәүге эҙҙәре б.э.т. IV-II меңдәргә ҡарай. Беҙҙең эраға тиклем I меңенсе йылдарға тиклем бында ярайһы уҡ ҙур ултыраҡ ауыл булған.
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы
Бер туғандары
Бер туғандары ла уҡытыу-тәрбиә эшендә: энеһе Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы (1.01.1955) уҡытыусы, инглиз теле — һөнәре. Тиҫтә йылдан ашыу Салауат районы Илсекәй төп мәктәбе директоры булды. БДУ-ның ФРГФ тамамлаған. 5 бала тәрбиәләп үҫтерҙе. 8 ейән-ейәнсәре бар. һеңлеләре: Герасимчук (Фәссәхетдинова) Флорида Фәйзрахман ҡыҙы (3.01.1958) — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының сит телдәр факультетын тамамланы. Украинаның Житомир өлкәһе Овруч районындағы Прибытки мәктәбендә немец теле уҡытыусыһы булды. Ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерҙе. 4 ейән-ейәнсәре бар. Хәсәнова (Фәссәхетдинова) Альфреда Фәйзрахман ҡыҙы (1.03.1960) — Өфөләге 1-се педагогия училищеһын тамамлаған. Салауат районы Тирмән балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләне. Хәҙер хаҡлы ялда. 2 ул тәрбиәләп үҫтерҙе. 5 ейән-ейәнсәре бар. Бәширова (Фәссәхетдинова) Гүзәл Фәйзрахман ҡыҙы (24.11.1971) — Зәйнәб Биишева иемендәге Стәрлетамаҡ педагогия институтының педагогика факультетын тамамлаған. Стәрлетамаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбендә уҡыта. 2 улы, 3 ейән-ейәнсәре бар.
Шәжәрәһе
Ҡәбилә берләшмәһе — Табын. Ырыу — Ҡыуаҡан. Тармаҡ — Түбәләҫ. Зат — Һунбыҡтар («Беҙ үҙебеҙ — һундарҙан») Ағас — ҡарағас. Оран — салауат. Ҡош — ҡарағош. Тамға — сүмес.
Ниса (ҡала)
Тарихы
Ниса Парфяның үҙәк хакимиәтенең тәүге үҙәге булараҡ һүрәтләнә. Ҡалаға Арсак I нигеҙ һалған (б.э.т. 250 йылда идара иткән) тип һанайҙар. Нисалағы замокты төҙөүҙең аныҡ маҡсаты билдәһеҙ булһа ла, ул некрополь итеп файҙаланылған тип фараз ителә.
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы
Шәжәрәһе
1.Мамыҡҡол менән Ҡалмаҡ Күсәбаевтар (Көҫәпәевтар)
2.Ҡалмаҡ Күсәбаевтың (Көҫәпәев) улы Аҡкөбәк Ҡалмаҡов.
Ниса (ҡала)
Тарихы
Ниса ҡалаһында археологтарҙың ҡаҙыныу эштәре мөһим биналар, ҡәберлектәр һәм ҡорамдар, яҙма документтар һәм таланылған хазинаханалар тапҡан. Фарсы сюжеттары йәки классик мифологик күренештәр менән биҙәп фил һөйәктәренән эшләнгән күп һанлы ритондар һәм тәңкәләр, шулай уҡ бик күп эллинистик сәнғәт әҫәрҙәре табыла.
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы
Шәжәрәһе
3.Аҡкөбәктең улдары: Исламғол, Хисмәтулла, Ғиззәтулла
Ниса (ҡала)
Тарихы
Һуңғараҡ Парфиянан Митридат I (б.э.т. 171 й. - б.э.т. 138 й.) Нисаның исемен Митридаткиртҡа (« Митридат замогы») үҙгәртә.
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы
Шәжәрәһе
4.Хисмәтулланың улы Фәтхетдин
Фәтхетдиндең улдары:
Ниса (ҡала)
Тарихы
Ул I быуаттың тәүге сирегендә ер тетрәүҙән һуң тулыһынса емерелә.
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы
Шәжәрәһе
5.Фәссәхетдин менән Низаметдин
6.Фәссәхетдиндең улдары: Миңдәхмәт (1912—1943), Фәйзрахман (24.07.1925-6.04.2009), Хәлилрахман (1925—1943), Шаһиәхмәт (13.03.1928-4.10.2010)
Ниса (ҡала)
Мәҙәни-тарихи әһәмиәте
2007 йылда Парфия ҡәлғәһе емереклектәреЮНЕСКО-ның Бөтә Донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы
Шәжәрәһе
7.Фәйзрахмандың балалары: Миңһылыу (5.07.1952), Әғзәм (1.01.1955), Флорида (3.01.1958), Альфрида (1.03.1960), Гүзәл (24.11.1971)
8.Әғзәмдең улдары: Рафаэль (26.01.1986), Абзал (12.02.1994)
Тимофеева Юлия Петровна
Тимофеева Юлия Петровна (Юлія Пятроўна Цімафеева, 12 ғинуар 1982 йыл, Сперижье ауылы Гомель өлкәһе) — белорус шағиры һәм тәржемәсе.
Биографияһы
Минск ҡалаһында йәшәй. Яҙыусы Ольгерд Бахаревичтың ҡатыны.
Ижады
Үҙ һәм тәржемә  шиғри йыйынтыҡтары «Кніга памылак» авторы («Книга ошибок», 2014) авторы.
Инглиз теленән Чарльз Буковски, Мэтью Дикман, Стивен Крейн, Элизабет Лоуэлл, Сильвия Платт, Уолт Уитмен шиғриәтен, португал теленән Альберта Каэйра,  испан теленән Октавио Пасты, Мохамед Эбну шиғырҙарын;  инглиз теленән Э.Ч.Оснду, Макс Бирбом, Герман Чарльз Босман, Шарлотта Перкинс Гилман,   Дэвид Герберт Лоуренс, Джойс Кэрол Оутс, Эдгар Аллан По, Кейт Шопен һ.б. прозаһын тәржемә итә. Норвег теленән Стиан Холеның балалар өсөн «Лето гармонии» китабын тәржемә итә.
Проза һәи шиғыр тәржемәләре «pARTisan»,  «Паміж», «ARCHE», «Дзеяслоў» журналдарында, «Әҙәби Беларусь» гәзитендә баҫылып сыға. Эдгар Поның «Золотой жук» һәм «Колодец и маятник» әҫәрҙәренә ҡараған тәржемәләре Белоруссия Яҙыусылары союзы  һәм "ПрайдзіСвет" (белор) журналының уртаҡ серияһынан уның Һайланма әҫәрҙәре йыйынтығында баҫылып сыға.
Биржайҙа (Литва) Халыҡ-ара әҙәби фестивалдә, Минск ҡалаһында «Асфальттағы шиғыр» фестивалендә ҡатнаша, Гётеборгта (Швеция) халыҡ-ара китап йәрминкәһендә, Минск ҡалаһында халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар слэмында сығыш яһай (2012).
2016 йылда икенсе « Цирк»шиғырҙар китабы баҫылып сыға, ул Наталья Арсеньева Премияһының  шорт-битенә инә.
Юлия Тимофееваның айырым шиғырҙары инглиз, немец, чех, словен һәм швед телдәренә тәржемә ителгән. 2018 йылда Люблин ҡалаһының «Warsztaty Kultury» нәшриәте Богдан Задура тәржемәһендәге Тимофееваның шиғри йыйынтыҡтарын  поляк телендә «Cyrk i inne wiersze» баҫтырып сығара. 2019 йылда Берлин нәшриәте Юлия Тимофееваның «Zirkus» йыйынтығын  Томас Вейлер һәм  Тина Вуншманн тәжемәһендә баҫтырып сығара.
2020 йылда Минск ҡалаһының «Янушкевич» нәшриәтендә, «Весна» (Прага) нәшриәтендә өсөнсө шиғри китабы —  «ROT» йыйнытығы баҫылып сыға.
Псковтағы республика
Псков республикаһы (йәки шулай уҡ Псков вече республикаһы , Псков феодаль республикаһы  , Псков кенәзлеге, рәсми — Псков господарствоһы , Псков ере) — урта быуаттарҙа Русь территлорияһындағы дәүләт берәмеге, баш ҡалаһы — Псков. XI быуат башынан 1136 йылға тиклем Псков менән киев наместниктары идара иткән, һуңынан ҡала Новгород республикаһы составына ҡушыла, киң автономия менән файҙалана. 1348 йылдан алып тулыһынса бойондороҡһоҙ. 1510 йылда Псков Үҙәкләштерелгән Рус дәүләте составына инә.
Тарих
Псковтың беренсе кенәзе (xi быуат башында) Владимир Святославичтың кесе улы Судислав була, уны Псков ҡалаһының кенәзе итеп ағаһы Ярослав Мудрый ултырта.
xii быуатта Киев Русы тарҡалғандан һуң, Псков ҡалаһы һәм уның тирә-йүнендәге биләмәләре Великая һәм Нарва йылғалары буйлап һәм Чуд һәм Псков күлдәре
Новгород ерҙәренең өлөшөнә әйләнә. Псковтың айырым хоҡуҡтары була, шул иҫәптән үҙ янындағы ҡалаларға хужа булыу хоҡуғы (боронғо шундай ҡалаларҙың береһе булып Изборск ҡалаһы тора). Псковтың Ливон орденына ҡаршы (ҡара Боҙ һуғышы) һуғышта һөҙөмтәле ҡатнашыуы арҡаһында ҡаланыңНовгород феодаль республикаһы составындағы йоғонтоһо һиҙелерлек көсәйә, уның һөҙөмтәләре ғәмәлдә Псковты автономиялы итә, бигерәк тә 1268 йылдағы Раковорский алышындағы еңеүеүҙән һуң. Бигерәк тә Псковтың Новгородтан айырылып сығыу процесына ҙур өлөштө кенәз Довмонт (1266—1299) индерә.
1348 йылда (Болотовский килешеүе буйынса) Псковтың бойондороҡһоҙ булыуын Новгород де-юре таный, шунан һуң новгород баярҙары Псковҡа үҙе кешеләрен (посадниктарҙы) ебәреүҙән туҡтай. Псковтың Новгород ҡалаһына бәйлелеге бары тик сиркәү мәсьәләләре генә тора — ул элеккесә Новгород архиепискобына буйһона.
1348 йылдан алып Псков Новгород йоғонтоһонан арынғас, уға Бөйөк Литва кенәзлегенең йоғонтоһо ҙурая, унан Псковҡа бер нисә кенәз саҡырыла. 1399 йылда Псков үҙен Мәскәү кенәзенең вассалы тип таный, Псковта кенәз урынына наместниклыҡ булдырыла һәм ҡалаға наместник килә. Василий II Псковҡа наместникты тәғәйенләү хоҡуғын үҙ ҡарамағына алыуға өлгәшә, өҫтәүенә, улар Псковҡа ғына ант килтереп ҡалмай, ә бөйөк мәскәү кенәзенә лә ант итә. Кенәз Иван III псковлылар үҙҙәренә тәғәйенләнгән кенәзде алмаштырып ҡуйыу хоҡуғын юғалта.
Токсикология
Токсикология (от τοξικος — ағыу һәм  — фән, йәғни  — ағыу тураһындағы фән) — ағыулы матдәләрҙе, уларҙың организмдарға һәм экосистемаларға йоғонтоһо хәүефен, ағыулы эш итеү механизмдарын, шулай уҡ бындай тәьҫир итеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнеүсе медицина өлкәһе.
Псковтағы республика
Идара ҡоролошо
Псков ерҙәре менән посадниктар, баярҙар советы, кенәз һәм вече идара итә Новгород республикаһынан айырмалы рәүештә Псковта эре ер биләүсе баярҙар булмай, шунлыҡтан баярҙар сәйәси власты үҙ ҡулында туплай алмай. Псков эргәһендәге күршеләренең агрессияһы һәм хәрби ҡурҡыныс менән янауы Псков республикаһында ныҡ власлы кенәздең тороуын талап итә. Вече ҡаланың абруйлы кешеләре, ситтән килгән посадниктар, изорниктар һәм смердтар араһындағы мөнәсәбәттәр менән идара итә Баяр советына посадниктар һәм йөҙ баштары инә һәм улар Троицкий ғибәҙәтханаһында йыйылған веченың сығарған ҡарарҙарына ҙур йоғонто яһай, веченың архивын, мөһим дәүләт һәм шәхси документтарын үҙ ҡулында тотҡан. В. Ключевскийҙың фекеренсә, посадниктарҙы вече һайлаған, тип билдәләнә, ә башҡа тарихсыларҙың әйтеүе буйынса, йылъяҙмаларҙа был телгә алынмаған. Иң мөһим дәрәжәле вазифаларҙы абруйлы ғаиләләр вәкилдәре биләгән Әммә Псков тарихындағы иң драматик мәлдәрҙә, мөһим, хәл иткес ролде йәш посадниктар һәм түбән чин кешеләре уйнай. Смердтар менән баярҙар араһындағы көрәш xiv быуатта стригольниктарҙың сафсатаһы һәм вечелағы бәхәсе арҡаһында 1470-сы йылдарҙа башланып китә һәм йыш ҡына ҡанлы бәрелештәргә әүерелә.
Псков бер нисә остан (райондарҙан) торған. 1374-75 йылдарҙағы диуар эсендә (Великая йылғаһы һәм Великий урамы араларында) йылға араһында Опоцкий, Городецкий, Боловинский һәм Остролавицкий (Псков йылғаһы буйында) райондары торған. Стенанан тышта посад булған, ул бары тик 1465 йылда ғына диуар менән уратып алынған һәм унда яңы остар барлыҡҡа килгән. Был остарҙың идара итеүҙә әһәмиәте ҙур була: илселеккә тап остарҙан баярҙар ебәрелгән һәм уларҙың вәкилдәре, мотлаҡ, баярҙар советында ултырған. Шулай уҡ Псков ерҙәренең ҡала сите ерҙәре территориялары остарға буйһонған. Псков ерҙәре бер нисә ҡултыҡҡа һәм засадаларға бүленгән, уларҙың бер нисә биҫтәһе, атап әйткәндә, Остров, Изборск һәм Опочка булған
Токсикология
Токсикологияның төп мәсьәләләре
Токсикологияның төп бурыстары булып төрлө организмдарҙа, бигерәк тә кешеләрҙә ағыулы матдәләр дозаларын урынлаштырыу тора; ағыулы дозаларҙа матдәләрҙең эш итеү механизмдарын асыу, уларҙың матдәләр алмашыныуы, шул иҫәптән ксенобиотиктарҙың генотоксиклығын өйрәнеү, төрлө объекттарҙың токсиндары менән бысраныу сығанаҡтарын билдәләү, яңы препараттарҙы токсикологик баһалау, токсикокинетиканы һәм токсиндарҙың токсикодинамикаһын өйрәнеү.
Теоретик токсикология
Токсикология бүлеге организм менән ағыуҙарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүенең төп закондарын, уларҙың токсикокинетикаһын һәм токсикодинамикаһын асыҡлау мәсьәләләрен хәл итә.
Псковтағы республика
Үҙаллылығын юғалтыу
1510 йылда бөйөк мәскәү кенәзе Василий III Псковҡа килә һәм уны үҙенең аҫабаһы тип атай, Псков республикаһы шулай итеп бөтөрөлә. Вече таратыла, Псков ҡалаһындағы яҡынса 300 иң бай ғаилә ҡаланан ҡыуыла. Уларҙың имениелары мәскәү служилыйҙары араһында бүленә. 1510 йылдың 13 ғинуарының таңында вече ҡыңғырауы ергә төшөрөлә.
Токсикология
Клиник токсикология
Ағыуланыуҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм терапия ысулдарын фәнни нигеҙләү маҡсатында химик берләшмәләрҙең ағыулы тәьҫире һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан кеше ауырыуҙарын өйрәнеүсе токсикология бүлеге.
Псковтағы республика
Архитектура
Псков ерҙәренең иң иҫ киткес архитектура ҡомартҡыһы — боронғо ап-аҡ итеп ағартылған, бер башлы, үҙенсәлекле ҡыңғыраулы манаралы һәм күтәрмәле сиркәүҙәре. Сиркәүҙәрҙең был һыҙаттары шул уҡ ваҡыттағы урыҫ архитектура ҡомартҡыларынан ҡырҡа айырылып тора, был Псков архитектура стиленең булыуы тураһында һөйләргә мөмкинлек бирә.
Токсикология
Профилактик токсикология
Тере организмдарҙа һәм экосистемаларҙа ағыулы матдәләрҙең тәьҫир итеү хәүефен булдырмау юлдарын өйрәнеүсе токсикология бүлеге.
Псковтағы республика
Архитектура
Таш ҡәлғәләр Псковта, Изборскиҙа һәм Гдовта төҙөлгән була. Граждандар төҙөлөшө Псковта, яҙма иҫтәлектәрҙә яҙылыу буйынса, ҡаланың архитектура тарихының иртә осорона ҡарай. Йөҙәр йылдар дауамында Псков кешеләре һарайҙар, торлаҡ палаталары, склад ҡоролмалары һәм башҡа төрлө ҡоролмалар төҙөгән.
Токсикология
Экологик токсикология
Ағыулы матдәләрҙең һәм ағыулы продукттарҙың башҡа матдәләрҙең экосистемаға һәм уларҙың биосфералағы циклына йоғонтоһон, уларҙың хайуан һәм кеше организмдарына, бигерәк тә аҙыҡ сылбырына йоғонтоһон өйрәнеүсе фән.
Псковтағы республика
Архитектура
Боронғо Русь ҡалалары Псков архитекторҙарының хеҙмәте менән файҙаланған, уларға төҙөргә объекттарҙың иң яуаплылары йөкмәтелгән. Псков төҙөүселәре xvii быуатҡа тиклем, урындағы архитектура һәм төҙөлөш мәктәбенең быуаттар буйына һыналған төп принциптарын ҡулланып, сит ерҙәрҙә йорттар төҙөгән. Псков оҫталарының ҡулы Рус милли дәүләте барлыҡҡа килеү осоронда күп кенә ҙур ҡоролмаларға ҡағылған.
Токсикология
Криминалистик токсикология
Криминалистик токсикология — суд медицинаһының кеше үлтереү, үҙ-үҙенә ҡул һалыу йәки эш урынында һәм өйҙә бәхетһеҙ осраҡтар һөҙөмтәһендә ағыуланыуҙы өйрәнеүсе бүлеге.
Хәрби токсикология
Хәрби токсикология — хәрби хәрәкәттәр шарттарында тәғәйенләнгән йәки ҡулланылған ағыулы матдәләрҙе өйрәнеү менән бәйле өлкә. Уның төп бурысы — кешене химик һуғыш агенттарынан һаҡлау сараларын һәм ысулдарын эшләү.
Ҡурғашлы (Ғафури районы)
Ҡурғашлы — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл, Ташбүкән ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 280 кеше. Почта индексы — 453056, ОКАТО коды — 80221834003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нагаева Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы
Нагаева Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы (8 март 1907 йыл, Орск ҡалаһы, Ырымбур өлкәһе — 1 апрель 1995 йыл, Ишембай, Башҡортостан Республикаһы) — педагог. Ишембай ҡалаһындағы Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты(элекке 3-сө мәктәп) уҡытыусыһы, директоры (1942—1949). Ишембай ҡала Советы депутаты (1970—1972). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945) кавалеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1944).
Биографияһы
1934 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлаған.
1927—1936 йылдарҙа Йылайыр кантоны, Баймаҡ районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләгән.
1936—1942 йылдың июненә тиклем Ишембай ҡалаһының 1-се мәктәбендә математика уҡытыусыһы.
Мәктәп директоры
1942 йылдың июнендә Ишембай ҡалаһының 3-сө башҡорт мәктәбенә директор вазифаһына тәғәйенләнә. Иң ауыр һуғыш йылдарында, һуғыштан һуңғы ҡатмарлы осорҙа (1942—1949) 3-сө башҡорт мәктәбен етәкләй, яҡын тирәләге ауылдарҙағы 16 башланғыс мәктәптән һуң балалар ҡалаға килеп уҡый алһын өсөн бар тырышлығын һала.
Мәктәп ашханаһында балаларҙы ашатыуҙы хәстәрләп, Тәйрүк йылғаһы буйында 3 гектар ерҙә төрлө культуралар менән тәжрибә үткәрелә, ашхана өсөн йәшелсәләр үҫтерелә.Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы етәкселегендә уҡытыусылар ауылдарҙа концерт ҡуя, йыйылыштар үткәрә.Директор үҙе оҫта итеп скрипкала уйнай. Был саралар халыҡтың рухын күтәреүгә ярҙам итә,дошманды еңеүгә ышанысты нығыта.
Уҡыусыларының хәтерендә Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы һоҡланғыс шәхес, талапсан, тырыш математика уҡытыусыһы булараҡ яҡты эҙ ҡалдырған.
Һуғыштан һуң
1958 йылда Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән Ишембай ҡалаһында етем һәм күп балалы ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән балалар өсөн 1-се һанлы интернат-мәктәп асыла. Мәктәптә уҡытыусылар, тәрбиәселәр коллективы туплап, бөтөнләй яңы булған эште башлап китеү бурысы директор Мәҡсүтов Ләбиб Абдулла улы, өлкән тәрбиәсе Нагаева Мәтуха Ғиниәт ҡыҙы, Нуриәхмәтов Әсҡәт Нуриәхмәт улына йөкләтелә. Мәфтуха Ғиниәт ҡыҙы 1958—1962? йылдарҙа 1-се һанлы интернат-мәктәптең (хәҙерге А. В. Достовалов исемендәге Башҡортостан кадет мәктәбе) өлкән тәрбиәсеһе булып эшләй.
Педагогик стажы − 46 йыл.
Оло Көтөм
Оло Көтөм — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы
Биографияһы
Миңзада Мирғәле ҡыҙы Кирәйева 1948 йылдың 28 октябрендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
Оло Көтөм
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы
Биографияһы
1971 йылда Ҡазан театр училищеһын (педагогы В. Г. Остропольский) тамамлай.
Оло Көтөм
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы
Биографияһы
1971 йылдан алып Стәрлетамаҡ рус драма театрында эшләй.
Яңы Ҡорос
Тирә-яҡ мөхит
''Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр, юл:
Таусыҡтар, түбәләр:
Ханавэй-Яха (Няву-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сарожка
Сарожка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Курба йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Варгол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер ҡушылғанға тиклем Дон, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ Язьва
Төньяҡ Язьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Старая Калиновка йырыны
Старая Калиновка йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Ульянов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паньшинская Воложка быуаһының уң ярына 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чагин Георгий Николаевич
Биографияһы
Гео́ргий Никола́евич Ча́гин 1967 йылда Пермь дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 1967—1974 йылдарҙа — А. С. Пушкин исемендәге Чердынь крайҙы өйрәнеү музейы директоры.
1974 йылдан Пермь дәүләт университетында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент булып эшләй. 1975 йылдан университеттың Кама этнография экспедицияһын етәкләгән, Пермь, Свердловск өлкәләрендә, Удмуртияла, Комила, Башҡортостанда, Татарстанда тикшеренеүҙәр уҙғара.
1981 йылда СССР Фәндәр академияһында «Формирование русского населения северного Прикамья в конце XV — начале XX вв.: история расселения, землепользования, жилища» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1995—2018 йылдарҙа Пермь дәүләт университетының Рәсәйҙең боронғо һәм яңы тарихы кафедраһы мөдире.
1996 йылда «Этнокультурная история Среднего Урала в конце XVI — первой половине XIX вв.» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1997 йылдан — профессор.
М. А. Кастрен йәмғиәте ағзаһы (Финляндия), Чердынь ҡалаһының почётлы гражданы (1997). 2010 йылдан — Пермь крайы Йәмәғәт палатаһы ағзаһы .
«Ижтимағи эшмәкәрлектә күренекле ҡаҙаныштары өсөн» номинацияһы буйынса Строганов премияһы лауреаты (2016).
Төп хеҙмәттәре
500-ән ашыу фәнни һәм популяр публикацияларҙың, шул иҫәптән 40-ҡа яҡын монографияларҙың авторы. Фәнни эшмәкәрлеге XIV–XX быуаттарҙағы Уралдың этномәҙәни тарихы мәсьәләләрен өйрәнеүгә йүнәлтелгән. Хеҙмәттәрендә көнсығыш славян, фин-уғыр һәм төрки халыҡтарының традицион мәҙәниәтенең күп күренештәрен реконструкциялаған. Урал башҡорттарын һәм татарҙарын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән
Эмилия Реджепи
Эмилия Реджепи (Emilija Redžepi, ) — Косово сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. Босния милли аҙсылығы мәнфәғәттәрен яҡлаусы Яңы Демократик партия рәйесе. Косово премьер-министрының ғәмәлдәге өсөнсө урынбаҫары, 2021 йылдың 22 мартынан аҙсылыҡ хәле һәм кеше хоҡуҡтары өсөн яуаплы. Элек — хакимиәт һәм урындағы үҙидара министры (2020), Косово парламенты депутаты була (2014—2020).
Биографияһы
Эмилия Реджепи 1973 йылдың 15 июлендә Югославия Федератив Социалистик Республикаһының Призрен ҡалаһында тыуған.
Юғары педагогик белем һәм политология буйынса магистр дәрәжәһен ала.
Косово конституцияһына ярашлы бер министрлыҡты милли аҙсылыҡ вәкилдәренең береһе етәкләргә тейеш. Босния милли аҙсылығының вәкиле булараҡ Эмилия Реджепи 2019 йылда парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса ойошторолған Куртиҙың беренсе кабинетына инә. Эмилия Реджепи хакимиәт һәм урындағы үҙидара министры вазифаһын ала. 2020 йылдың 3 февралендә Косово парламенты Курти хөкүмәтен раҫлай. 25 мартта парламент COVID-19 пандемияһы менән бәйле ғәҙәттән тыш хәл индереүҙән баш тартыуы өсөн Курти хөкүмәтенә ышанмаусанлыҡ вотумын белдерә.
Босния милли аҙсылыҡтың вәкиле булараҡ Эмилия Реджепи 2021 йылда парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса ойошторолған Куртиҙың икенсе кабинетына инә. Эмилия Реджепи премьер-министрҙың аҙсылыҡ хәле һәм кеше хоҡуҡтары өсөн яуаплы булған өсөнсө урынбаҫары вазифаһын ала.
Босния (сербохорват), албан, төрөк һәм инглиз телдәрендә һөйләшә.
Шәхси тормошо
Кейәүҙә.
Бәғер (ауыл)
Бәғер (Bagyr) Багир — Төркмәнстандағы ауыл, Үҙәк Копетдағ итәгендә, Ашхабадтан 18 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Ашхабадтың Копетдаг әтрафына инә. 2018 йылға тиклем ауыл Аһал вилайәтенең хәҙер бөтөрөлгән Рухабат әтрафына ҡарай.
Тарихы
Ауыл территорияһында боронғо һәм урта быуат Ниса ҡалаһының емереклектәре бар, бында б.э. I быуатына тиклем Аршакиҙарҙың ырыу кәшәнәләре урынлашҡан. Парфяндарҙың Бәғер ауылында һаҡланған Ниса ҡәлғәләре ЮНЕСКО-ның Бөтә Донъя мираҫы объекты тип танылған.
Ниса XIX быуаттың 20-се йылдарында тулыһынса йәшәүҙән туҡтай, ҡаланы халыҡ ташлап китә, баҫыуҙар ташландыҡ хәлгә килә. XIX быуат аҙағында Ниса төбәген Тәкәләр ырыуы биләй Һәм Ниса ҡаласығы тауы итәгендә Бәғер ауылы барлыҡҡа килә.
1946 йылда Бәғер ауылында иҫке « ҡәлғә» (нығытылған бай усадьбалары, gala ғала-ҡәлғә, цитадель قلعة һүҙенән) ғалимдар тарафынан өйрәнелә
1915 Йылда С. А. Александров һәм Б. А. Шкафф Ашхабад һәм Бәғер тирә-яғындағы Төркмәнстандың фаунаһын өйрәнә. Был сәйәхәттән Фаунистик йыйымдар нәшер ителгән.
Бәғерҙә «Коммунизм» колхозы һәм Калинин ис. совхоз а урынлашҡан булған. 1966 йылдың 22 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Ашхабад районы Бәғер ауылының «Коммунизм» колхозынан һауынсы Сөлгөн Аннакулиева Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән юғары исем бирелә.
1985 йылға Бәғер ауылы халҡы 10 меңгә етә, ауылда дауахана була.
Первомайский (Стәрлетамаҡ районы)
Первомайский (Первомайское) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 986 кеше. Почта индексы — 453164, ОКАТО коды — 80249864001.
Рахманов Игорь Владимирович
Рахманов Игорь Владимирович [24 октябрь]](яңы стиль менән 6 ноябрь) 1906 йыл, Омск — 28 сентябрь 1980 йыл, Мәскәү]. Филолог, сит телдәрҙе уҡытыу өлкәһендә методист, тел ғилеме белгесе. СССР Педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1968); педагогия фәндәре докторы (1950), профессор.
Биографияһы
Берлин университеты эргәһендәге көнсығыш телдәре институтын тамамлай (1925). Педагогик эшмәкәрлеге 1927 йылда башлана. 1938 йылдан алып Мәскәү педагогия институтында сит телдәр уҡыта. Бер үк ваҡытта (1944—1954 йылдарҙа) Ғилми-тикшеренеү институтында сит телде уҡытыу методикаһы секторы мөдире. Рахманов — СССР-ҙа сит телдәрҙе уҡытыуҙың дөйөм һәм шәхси методикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Л. В. Щербаның сит телдәрҙе лә предмет булараҡ өйрәнеү, уны үҙләштереү кәрәклеге һәм дөйөм белем биргән мәғәнәләрен белеү зарурлығы тураһындағы идеяларын үҫтерә. Сит ил телен репродуктив һәм рецептив ҡулланыу яҡлы. Сит телдәрҙе уҡытыу алымы тарихы һәм теорияһы проблемаларын өйрәнә; уны уҡытыу методикаһы теорияһы нигеҙендә уҡытыу ысулдарын эшләүгә, башҡа фәндәр менән уның бәйләнештәренең күп төрлөлөгөн иҫәпкә алып, уҡытыу ысулдарын классификацияһын тәҡдим итә.
Урта мәктәп (1938 йыл, 17 нәшриәт) һәм юғары уҡыу йорттары (1937 йыл, 4 нәшриәт) өсөн немец теле программалары һәм дәреслектәр авторы. Уҡыу һүҙлектәренең авторҙашы һәм мөхәррире [инеш һүҙендә инглиз, немец һәм француз телдәрендәге һүҙҙәрҙе (1969 йыл), уҡыу лексикаһын һайлап алыу принциптарын нигеҙләй.
40-сы йылдар аҙағында сит телдәр уҡытыуҙа иң мөһиме коммуникатив маҡсаттар ҡуйыу тип иҫәпләй.
Хеҙмәттәре
Юғары уҡыу йорттары өсөн немец теле дәреслегенең төп принциптары. Мәскәү, 1940;
Урта мәктәптә сит ил телен рецептив һәм репродуктив уҡытыу проблемаһы, Мәскәү, 1954;
Урта мәктәптә сит телдәрҙе уҡытыуҙың дөйөм методикаһы, М., 1967 й. (Мөхәррирҙәш, авторҙаш);
XIX—XX быуатта сит телдәрҙе уҡытыу методикаһында төп йүнәлештәр, Мәскәү, 1972 (редакцияһы);
Немец теленә уҡытыу методикаһы буйынса очерктар, Мәскәү, 1974 (авторҙаш);
Әҙәбиәт
http://www.otrok.ru/teach/enc/txt/17/page28.html
Быкова Фёкла Ивановна
Биографияһы
Быков Фекла Ивановна 1880 йылда Архангел губернаһы Кемский өйәҙе (хәҙер — Карелия Республикаһы Беломор районы) Сорокский олоҫо Выгостров ауылында балыҡсы ғаиләһендә тыуа.
Сорокск ағас бысыу заводында эшләй. 3 бала менән иртә тол ҡала. 40 йәшендә уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Беломорск ҡалаһының Маячный ҡасабаһында йәшәй.
Беломор районының һәм Карел-Фин ССР-ы Юғары Советының депутаты итеп һайлана, халыҡ ижады өлкәһендәге эшмәкәрлеге өсөн Карелия АССР-ы Юғары Советының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә.
Ижады
1937 йылда уның йырҙары һәм әкиәттәре яҙып алына. Фольклорсы К. В. Чистовой ғына унан 100-ҙән ашыу боронғо йыр һәм сеңләү яҙҙыра. Бынан тыш, Ф. И. Быкова заман темаларына үҙе лә әҫәрҙәр-әйтентеләр яҙа: В. И. Ленин тураһында әйтенте, осоусылар Валерий Чкалов һәм М. С. Бабушкин тураһында сеңләү, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда — Ҡыҙыл Армия тураһында әйтенте, «Во старости лет мы свет увидели», «У нас во деревне», «Ох ты, Дунюшка!» һәм башҡалар.
Унан барлығы 120-нән ашыу туй, лирик һәм шаян йыр, 20-гә яҡын әйтенте һәм сеңләү яҙып алына. Быкова Фекла Ивановна 1970 йылдың 28 апрелендә Беломорск ҡалаһында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Карелия АССР-ы Юғары Советының Маҡтау ҡағыҙы.
Хәтер
1940—1956 йылдарҙа сәсән Фекла Ивановна Быкова йәшәгән йорт һәм уның Беломорск ҡалаһының 4-се зыяратындағы ҡәбере Карелияның мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.
С. К. Морозовтың айырым йорто
Тарихы
Ике ҡатлы йорт 1901 йылда хәлле крәҫтиән С. К. Морозов тарафынан архитектор Н.Д. Бутусов проекты буйынса төҙөлгән. Төп фасадта йорттоң ситтәрендә икенсе ҡаттың сығып торған ике тәҙрәһе айырылып тора. Тәҙрәләр аҡ таштан ҡатмарлы ордерҙың колонналары менән ҡыҫанланған, уларҙың осонда торған ҙур өсмөйөш фронтондар стенанан сығып тора һәм ике аттик барлыҡҡа килтерә.
1914 йылдың апрелендә йорт Бахрушиндарҙың сауҙагәрҙәр һәм сәнәғәтселәр тоҡомонан булған  сауҙагәр Николай Петрович. Бахрушинға һатыла. Йортто һатып алыр алдынан ул тол ҡала, һәм бәләкәй балалары һәм кейүҙәге өлкән ҡыҙының ғаиләһе менән бында төпләнә. Беренсе ҡатта Николай Петровичтың 17 бүлмәһе урынлаша, ихата яғынан алты ҡырлы эркерҙы ҡышҡы баҡса биләй.
Күрше ике ҡатлы йортта, айырым йорттан һул яҡта, Николай Федорович Пупышевтың Фирсановкаһындағы «Надеждино» шифаханаһының табибы һәм хужаһы, Бахрушиндың кейәүенең ҡабул итеү кабинеты була. Биләмәнең ихатаһында хужалыҡ ҡоролмалары, шул иҫәптән ҡош аҙбары, гараж, ат аҙбары, бесәнлек һәм кер йорто урынлаша. Артабан быуа һәм беседка менән баҡсаға алып барыусы ҡапҡалар тора.
Совет осорондағы йорттоң өлөшөн «Международная жизнь]» журналы мөхәрририәте биләй.
Мефодьева Екатерина Андреевна
Мефодьева Екатерина Андреевна (15 ноябрь 1908 йыл, Мәскәү — 9 февраль 1994 йыл, шунда уҡ) — спортсыһы, туплы хоккей һәм баскетбол буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1946).
Биографияһы
1926 йылда Мәскәү ССТС / СКиГ (Совет сауҙа хеҙмәткәрҙәре Союзы / кооперация һәм дәүләт сауҙаһы Союзы, хәҙерге «Буревестник» (туп менән хоккей клубы, Мәскәү)) юниорҙар командаһы составында уйнай башлай. Әммә 1935 йылда «Динамо» (Мәскәү) клубына күсә.
Һеңлеһе Надежда (1911-1992), туп менән уйнау хоккейсыһы, «Динамо» (Мәскәү) өсөн уйнай.
1994 йылдың 9 февралендә Мәскәүҙә вафат була. Преображенск зыяраттарында ерләнгән.
Туплы хоккей
- СССР Кубогын яулаусы — 1945, 1947
- СССР Кубогы финалсыһы — 1941, 1946
- СССР чемпионатының бронза призеры — 1935 ( «Динамо» йыйылма командаһында)
- Мәскәү чемпионы — 1944, 1946
- Мәскәү Кубогын яулаусы — 1945
Баскетбол
- СССР чемпионы— 1934, 1936, 1937, 1938, 1939, 1940, 1944, 1945, 1948, 1951
- СССР Кубогын яулаусы — 1949
Оло Шунут
Оло Шунут — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барҙым йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Олымчик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер ҡушылғанға тиклем Дон, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сивец (Ворона ҡушылдығы)
Сивец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворон йылғаһының һул ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Яҡуп (Йылайыр районы)
Иҫке Яҡуп (Староякупово) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 50 кеше. Почта индексы — 453694, ОКАТО коды — 80227825005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Яҡуп ауылы Һаҡмар йылғаһының һул ярында, райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң тау-урман зонаһының матур урынында, Крепостная (Дала) Йылайыр йылғаһының Һаҡмар йылғаһына ҡойған урынында урынлашҡан.
Тарихы
Башҡортостандың Йылайыр районында бөгөн Яҡуп исеме менән ике ауыл билдәле: Иҫке Яҡуп һәм Яңы Яҡуп. Тәүҙә бер ауыл — Яҡуп була, икенсеһенә коллективлаштырыу йылдарында нигеҙ һалына.
Яҡуп ауылы тарихы тәүгә өйрәнелә. Район энциклопедияһында хаталы мәғлүмәт бар — ауыл Бөрйән улусы ауылы булараҡ күрһәтелгән һәм йәнәһе лә 1795 йылда Йылайыр районы теркәлгән.
Уның килеп сығыу ваҡыты һәм сәбәптәре тураһында мәғлүмәт юҡ. 1795—1834 йылдарҙағы ревизияларҙа билдәләнмәгән. X ревизия документтарында ғына (1859) һаҡланған, унда Ырымбур губернаһы Яҡуп ауылы һәм 3-сө юрттың 4-се башҡорт кантоны (Түңгәүер улусы) өйәҙе билдәләнгән[ЦРУ РБ. Ф.-138. Оп.2. Д.646. Л.2-19]. Әммә уның 1850 йылдағы IX ревизияһында иҫәпкә алыныуы тураһында күрһәтмә лә бар, шулай итеп, Яҡуп ауылы 1834—1850 йылдар арауығында барлыҡҡа килгән.
Шуны билдәләп үтергә кәрәк: XIX быуат картаһында ауыл Һаҡмар йылғаһының уң ярында, уға Йылайыр (Степной) йылғаһы ҡойған урында күрһәтелгән һәм ауылды ике өлөшкә бүлгән кеүек тойола [Европа Рәсәйенең махсус картаһы].
1859 йылда Яҡуп ауылы административ үҙәккә әйләнә. 1-се Ырымбур кантоны Түңгәүер Йорт ойошмаһының унынсы халыҡ иҫәбен алыуға ингән башҡорттарҙың йән башына бәйле исемлек түбәндәгеләрҙе теркәгән: "Яҡуп ауыл йәмғиәте: Яҡуп, Ғәҙел (һуңыраҡ Вәлит ауыл йәмғиәтенә ҡараған), Ишембәт, Мәҡсүт. 1863—1864 йылдарҙа Яҡуп ауыл йәмғиәте 3 ауылды берләштергән: «Яҡуп, Ишембәт, Мәҡсүт ауылдары»[ЦРУ РБ. Ф. И-2. Оп.1. Д. 15158. Л.37; Административ-территориаль бүленеш тарихы, 2003. с.374].
Көньяҡ түңгәүерҙәре ауылы Яҡупҡа 1834—1850 йылдарҙа Ейәнғолов нигеҙ һалған. X ревизияла (1859 йыл) Яҡуп Мәҡсүтов үҙенең ауылында йәшәгән, уға 82 йәш булған.
1860 йылдар башында Яҡуп ауылында 55 йорт хужалығы һәм 180 ир-ат була. Был ауыл халҡы малсылыҡ һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән, Йәйләүгә сыҡҡан. Тулыһынса һылтанма буйынса уҡығыҙ.
Әтрап
Әтрап (Etrap, район, округ) — Төркмәнстандың хәҙерге административ-территориаль берәмегенең икенсе рәттәге территориаль берәмеге. Рәсәйҙәге район аналогы.
Тасуирламаһы
Төркмәнстан виләйәттәре әтраптарға бүленә, был элекке Төркмән ССР-ы өлкәләренең райондарға бүленешенә тап килә. Шулай уҡ Төркмәнстандың баш ҡалаһы — Ашхабад - бер нисә ҡала әтраптарына бүленә.
2016 йылдың 1 февраленә ҡарата Төркмәнстанда 50 әтрап, ҡалаларҙа 8 әтрап һәм әтрап хоҡуҡтары булған 15 ҡала була.
Этимологияһы
Әтрап һүҙе төркмән теленә ғәрәп теленән ингән. Башҡорт телендә лә, төркмәндәрҙәге кеүек үк,"тирә-яҡ, урата" тигәнде аңлатҡан "әтраф" һүҙе бар.
Ханавэй-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
Ханавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Ингу-Ягун
Ай-Ингу-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Падовка
Падовка — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрненькая йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡса
Аҡса — башҡа тауарҙар йәки күрһәтелгән хеҙмәт хаҡының универсаль эквиваленты булараҡ ҡулланылған специфик тауар; алыш-бирештә хаҡ берәмеге булып хеҙмәт иткән ҡиммәтле ҡағыҙ йәки металл.
Дөйөм фекерҙәр
Аҡса ярҙамында башҡа тауарҙың хаҡын сағылдыралар, сөнки аҡсаны теләгән бер тауарға еңел алмаштырып була.
Дәүләт үҙ биләмәләрендә банкнота һәм монеталарҙы тауар әйләнешендә ҡулланыуҙы ҡанунлаштыра. Тауат әйләнешендә һатып алынған тауар, ғәҙәттә әйләнештән сыға. Тауарҙан айырмалы булараҡ аҡса тауар әйләнеш тәьмин итә һәм тауар әйләнешендә даими ҡатнаша. Хәҙерге шарттарҙа аҡса ролен ҡиммәлте металдар ғына түгел, дәүләт аҡса итеп индергән һәм хеҙмәтләндерергә дәүләт бурысы тип индерелгән банкноталар үтәй. Банкноталарҙың, йәғни ҡаҡыҙ аҡсаларҙың үҙҡиммәте юҡ, улар номинал хаҡтың эквиваленты ғына. Дәүләт граждандарҙы үҙ биләмәһендә ҡағыҙ һәм ваҡ аҡсаларҙы түләү сараһы итеп ҡулланырға йөкләмә бирә.2002 йлдың 10 июнендә ҡабул ителгән «Рәсәй Федерацияһының Үҙәк банкы тураһында»ғы № 86-ФЗ законына ярашлы Рәсәй банкының банкноталары (банк билеттары) һәм ваҡ аҡсалары Рәсәй биләмәһендә берҙән бер законлы ҡул аҡса менән түләү сараһы булып тора һәм Рәсәйҙең барлыҡ территорияһында ҡабул ителә.
Этимологияһы
Урыҫ телендәге «деньги» һүҙе төрки «теңге» тигәндән килеп сыҡҡан тигән аңлатма киң таралған. Үҙ сиратында төркиҙәргә ул Персиянан килгән булыуы ихтимал.
Тенге (данек — ғәрәптәрҙә; дангх — Персияла; танка, тангка йәки таньга — Һиндостанда, Цейлонда, Тибетта һәм Непалда; таньга йәки теньга — Хиуала, Коканд ханлыҡтарында, Бохара әмирлегендә) — Шәреҡтә — башта ваҡ көмөш, һуңғараҡ баҡыр ваҡ аҡса.
Әлеге көндә аҡса берәмеге булараҡ тенге — Ҡаҙағстанда һәм Төркмәнстанда ҡулланыла.
Аҡсаның төп функциялары
Аҡсаның ғәҙәттә түбәндәге функцияларын билдәләйҙәр :
Аҡсаның башҡа функциялары
Ҡайһы саҡ ошондай функцияларын билдәләйҙәр:
Аҡса тарихы
Аҡсаға тиклем тауарҙы тауарға алмаштырыу таралған булған тип һанала. Төрлө төбәктәрҙә аҡса сифатында төрлө тауарҙар ҡулланғандар:
thumb|200px|Лидия монетаһы, б.э.т VI быуат Ихтимал, башта был көнкүреш әйберҙәре булғандыр. Б.э.т. VII быуатта ҡойолған монеталар күренә башлай. Уларҙы һаҡлау, йөрөтөү, бүлеү уңайлы булғанлыҡтан, бик тиҙ таралып киткән.
Аҡса ҡаммәтен боҙоу йәки девальвация ярҙамында дәүләт аҡсала булған металл миҡдарын кәметә алған. Мәҫәлән, Боронғо Рим аҡсаһы асс республиканың һуңғы көндәрендә хаҡының 11/22 өлөшөнә тиклем кәметелә, ауырлығы фундтан ярты унцияға ҡала. Был осраҡта дәүләт әҙерәк аҡса ярҙамында бурысын үтәй ала һәм йөкләмәһен башҡара ла.
Тәүге ҡағыҙ аҡсалар Ҡытайҙа б.э. 910 йылында сығарылған. Донъяла тәүге банкноталар Стокгольмда 1661 йылда сығарылған. Рәсәйҙә тәүге ҡағыҙ аҡса Екатерина II осоронда сығарылған (1769 йыл).
Бурыс йөкләмәһе
Тарихи яҡтан ҡарағандабанктар аҡса һәм ҡиммәтле әйберҙәрҙе һаҡлау урыны булған. Банкта һаҡланған аҡса булыуы тураһында танытма (квитанция) бирелгән.Танытма шәхестең банкта аҡсаһы булыуы тураһында раҫлаған һәм ошо ҡағыҙ менән билдәле бер сумма аҡса алырға мөмкинлек биргән. Һатып алыу барышында металл аҡсалар урынына банк биргән танытманы тапшырырҡа мөмкин булған. Банк танытмаһының көсө металл аҡсаныҡы кеүек булған.
Банк танытмаһын (квитанцияһын) ҡулланыу нигеҙендә ҡағыҙ аҡсалар барлыҡҡа килгән. «Банкнота» һүҙе инглиз телендәге «bank note» тигәндән, йәғни «банк яҙмаһы» тигәндән алынған.
Банкнотаның иҡтисади нигеҙе — банкнота урынына натураль аҡса биреү банктың йөкләмәһе. Тик хәҙерге бантарҙың натурал аҡса бирә торған йөкләмәһе юҡ. Банкноталар үҙҙәре аҡса булып тора.
Хәҙерге заман фиат аҡсаһының бурыс нисбәтле сығышы
Банкылар аҡса һәм башҡа ҡиммәтле нәмәләрҙе һаҡлау урыны булараҡ барлыҡҡа килгән, һәм улар өсөн квитанция, сертификат бирелгән. Шул ҡағыҙ ярҙамында кеше һалынған ҡиммәттәрҙең билдәле суммаһын ала алған. Сертификаттарҙан (квитанцияларҙан) ҡағыҙ аҡса килеп сыҡҡан да инде. Банкнота һүҙе инглиз телендәге «bank note», «банк яҙмаһы» тигәнгә тура килә.
Дөйөм һәм донъя аҡсалары (валюта)
Донъя аҡсалары — илдәр араһында халыҡ-ара түләүҙәрҙә ҡулланыу функцияһы.
Арбана Джарра
Арбана Джарра (Arbana Xharra) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының албан журналисы. Профессиональ эшмәкәрлеге өсөн бик күп наградаларға лайыҡ була.
Карьераһы
Арбана Джаррах 2001 йылдан журналист булып эшләй. Атап әйткәндә, 2006—2007 йылдарҙа Косовола булдырылған беренсе бойондороҡһоҙ Koha Ditore гәзитендә эшләй. Джарра шулай уҡ Balkan Insight баҫмаһының авторы була, әлеге ваҡытта ул Zëri косово баҫмаһының баш мәхәррире булып эшләй.
Журналист-тикшереүсе
Арбана Джарра фекеренсә, демократияның үҫеше ижтимағи мөһим проблемаларҙы матбуғаттың тикшереүгә хоҡуғы булмайынса мөмкин түгел. Шуға ул үҙенең эшендә киң спектр мәсьәләләргә ҡағыла: 2006 йылда Джарра сығымдар һәм финанс махинациялар тураһында хөкүмәт отчеттарын тикшерә, 2007 йылда инфляция һәм аҙыҡ-түлектең етмәү сәбәптәрен өйрәнә , 2010 йылда Telekomi i Kosovës дәүләт телекоммуникация компанияларының активтарҙы ҡулланыуын тикшерә. Уның иғтибары үҙәгенә шулай уҡ сәйәсәт менән бизнес араһындағы мөнәсәбәттәр эләгә. Джарра 2012 йылда хөкөмгә тарттырыла, сөнки ул урындағы сәйәсмәндәрҙең бизнес менән бәйләнеше һәм хөкүмәттәге коррупция тураһында доклад әҙерләй. Журналист Косовоның киң матбуғат саралары Кодексы этикаһына ярашлы эш иткән тип билдәләп, суд уны аҡлай. 18 ай дауамында, 2012 йылдан башлап, Джарра элекке Югославияла социалистик режим ҡолатылғандан һуң дин әүҙемлегенең үҫешен тикшерә. Ул дини экстремизмдың йәмғиәткә йоғонтоһо тураһында хәбәр итә. Джарра Косово ислам экстремистарының террорсылар ойошмалары менән бәйләнешен асып һала. Уларҙың операцияларын һәм финанс бәйләнештәрен асыҡлау хөкүмәткә был проблема менән көрәштә ярҙам итә, әммә Джарра үҙе ғүмеренә ҡарата ҡурҡыныс янауҙарға һәм репутацияһына асыҡтан-асыҡ ғәйеп ташлауҙарға дусар була. Улар тураһында ул полицияға хәбәр итә, әммә был тейешле һөҙөмтә килтермәй. 2017 йылдың 13 майында Арбана Джарраға һөжүм итәләр, шунан һуң ул больницаға килтерелә. Алдан журналистың шул йылдың июнь айында Косово демократик партияһынан парламент һайлауҙарына барырға ниәте тураһында хәбәр ителгән була.
Бүләктәре һәм танылыуҙары
Арбана Джарра Косоволағы коррупция тураһындағы мәҡәләләре өсөн Берләшкән милләтәр ойошмаһы үҫеш Программаһының өс тапҡыр премияһына лайыҡ була (2006, 2007 и 2008 йылдарҙа). 2012 йылда Косовола исламға ҡарата ҡараштарҙың үҙгәреүен өйрәнгәне өсөн Балҡан берләшмәһенең наградаһы менән бүләкләнә. 2013 йылда экстремизм тураһындағы мәҡәләләре өсөн KOHA Group мәғлүмәт системаһының Rexhai Surroi премияһына һәм дини экстремизм тураһында дискурсы өсөн INPO Ferizaj мәғлүмәт системаһының Stirring Up Debate премияһына лайыҡ була. 2015 йылда АҠШ дәүләт секретарының халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙ батырлығы өсөн премияһына эйә була.
Сафин Зәки Йәләлитдин улы
Сафин Зәки Йәләлитдин улы (22 май 1921 йыл —1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Японияны еңгән өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Зәки Йәләлитдин улы Сафин 1921 йылдың 22 майында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Ғәҙелгәрәй ауылында тыуған. Ғәҙелгәрәй, Әтек мәктәптәрен тамамлап, Байназар ШКН-да уҡый. 1933 йылдан 1936 йылға тиклем «Яңы тормош» колхозында иҫәп-хисапсы булып һәм төрлө эштәрҙә эшләй. 1936—1940 йылдарҙа «Еңеү юлында» район газетаһында хәреф йыйыусы, һуңынан секретарь булып эшләй.