cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тиуанако
Исеме
Урындағы халыҡтың күпселеге аймара телендә һөйләшә (кечуа теленә оҡшаған индеецтарҙың өс теленең береһендә),  аҙсылығы уру (Uru) йәки уға оҡшаған  чипая (Chipaya) телендә  һөйләшә. Элек хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан пукина теле киң таралған булған. Алан Колата был телдәр Тиуанакола мөһим булған тип һанаған. Урындың атамаһы аймара телендә Тайпикала   (Taypikala, Taipikala) менән ауаздаш булған, ул  «таш үҙәге»  тигәнде аңлата, сөнки урын, уларҙың фекере буйынса,  донъя үҙәге менән йәнәш урынлашҡан Быға тиклем атамаһы  пукина телендә лә булған тигән фекер бар.
Тарихы
Колониаль булғанға тиклемге Боливияла II—IX  быуаттарҙа уҡ Тиуанако Үҙәк Андтар  төбәгенең иң ҙур ҡалаһы һәм Пукина дәүләтенең үҙәге булған тип һаналған. Ул ваҡытта ҡала яҡынса 6 км² ер биләгән һәм  40 мең кешеһе булған. Яҡынса 1180 йылдарҙа Пукинаны колья (аймара) ҡәбиләләре тар-мар иткәндән һуң, ҡаланы халҡы ҡалдырып китә.
Пукина дәүләте бөлгөнлөккә төшкәндән һуң Тиуанако, уның төп үҙәге, инкалар мифологияһында мөһим роль уйнауын дауам итә. Улар үҙҙәренең беренсе легендар хакимы Манко Капак, уның һеңлеһе һәм ҡатыны Мама Окльо Тиуанаконан сыҡҡан тип һанай. Был тарихи инкаларҙың сығышын Тиуанако төбәгенән икәнлеге тураһында гипотезалар файҙаһына иҫбатлай.
Тиуанако хәҙерге аймара халҡының легендаларында  һәм ышаныуҙарында ҙур урын биләй.
Ҡоролмалар
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр боронғо харабаларҙы  б.э. тиклем 200 йыл һәм беҙҙең эраның  200 йылы,  төп  ҡоролмалар  — беҙҙең эраның  600 һәм 1000 йылдар араһы тип иҫәпләй.
Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик)
Вәлиев Камил Абдрахман улы (23 февраль 1934 йыл — 26 март 2000 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
Биографияһы
Камил Абдрахман улы Вәлиев 1934 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Хоҙайбирҙе ауылында ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе менән ауыл уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған.
Әсәһе Сара ханым Башҡортостандың беренсе совет хөкүмәте башлығы Әхмәтзәки Вәлидиҙең бер туған һеңлеһе була. 1937 йылда ғаилә, репрессиянан ҡасып, Сара Әхмәтша ҡыҙының тыуған яғына — Маҡар районына (хәҙерге Ишембай районы) күсә. Вәлиевтар ғаиләһе  Маҡар ауылына төпләнә. Камил ошо ауылдың мәктәбендә уҡый. Ғаилә башлығы Абдрахман урындағы леспромхозға бухгалтер булып эшкә керә. Шунан ул Ҡыҙыл Армия сафына алына, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, әсирлектә була, азат ителгәндән һуң «халыҡ дошманы» тип иғлан ителә һәм 1956 йылға тиклем лагерҙа тотола. Өйөнән сығып киткәнгә йәмғеһе ун дүрт йыл тулғас, тыуған яҡҡа әйләнеп ҡайта. Ғаиләләге биш баланы (Мәрйәм, Шамил, Камил, Рәмил, Нурия) әсәйҙең яңғыҙына күтәрергә тура килә. 1951 йылда Камил Абдрахман улы Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә.
Институтты тамамлағандан һуң Бөрйән районында мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1966 йылда Мәскәүҙә Шмидт исемендәге академияла уҡып сыға. 1967 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Мәскәүҙәге Ер физикаһы институтының аспирантураһын тамамлай. 1985 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Өфөгә ҡайтҡас, тау тоҡомдарының магнит үҙенсәлектәренең баҫымға һәм температураға бәйлелеге проблемалары менән шөғөлләнә. 1987—2000 йылдарҙа БДУ-ның дөйөм физика кафедраһы мөдире була. Физика-математика фәндәре докторы, профессор.
«Ҡаты есемдәр һәм магнетизм физикаһы» тигән махсуслашыу аса. Уның уҡыусылары араһында — физика-математика фәндәре докторҙары Валерий Иванович Максимочкин, Салауат Мөхәмәтйән улы Әбсәләмов һ.б.
Фәнни хеҙмәттәре
К. А. Вәлиев 100-ләгән ғилми хеҙмәт һәм бер монография нәшер итә. Шул иҫәптән:
Хәтер
2009 йылда Өфөлә БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, физика-математика фәндәре докторы, профессор Камил Абдрахман улы Вәлиев иҫтәлегенә төбәк-ара фәнни-техник конференция үтә.
Болотная (Улыберда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муйындағы Анна (хикәйә)
«Муйындағы Анна» (Анна на шее) ― рус яҙыусыһы Антон Чехов хикәйәһе, 1895 йылда яҙылған.
Баҫылыуы
1895 йылдың 15 октябрендә Чехов хикәйәһен «Русские Ведомости» баҫмаһының мөхәррире Василий Соболевскийға ебәрә. Әҫәр был баҫманың 292-се һанында 1895 йылдың 22 октябрендә донъя күрә. Хикәйәнең А. П. Чехов тарафынан үҙгәртелгән версияһы нәшерсе Адольф Маркс яҙыусының 1899―1901 йылдарҙа сығарған әҫәрҙәр йыйылмаһының туғыҙынсы томында баҫыла. Хикәйәнең аҙаҡҡы өлөшөндә тормоштан йәм-ләззәт табып, шатланып йәшәгән төп герой Анна үҙ исеменән бәйән итә. Сатирик үҙенсәлектәр уның ире Модест Алексеевичты тасуирлауҙа ҡулланылған.
Сюжеты
Чехов «Муйындағы Анна» хикәйәһен яҙырҙан алда уҡ үҙенең көндәлек дәфтәренә:"Биш ағай-энеле ярлы гимназист ҡыҙ бай чиновникҡа кейәүгә сыға. Ире ҡатынын һәр бер киҫәк икмәк өсөн дә йәберләй, уның туғандарын: «Һәр кемдең үҙ бурысы булырға тейеш»,- тип кәмһетә. Элекке ярлы тормошҡа кире ҡайтыуҙан ҡурҡып, ҡатын барыһына ла түҙә. Уларҙы Аннаның иренең начальнигы балға саҡыра. Балда ҡатын менән һоҡланмаған кеше ҡалмай. Бай түрә ҡатынды үҙенең һөйәркәһенә әйләндерә, һәм ҡатын хәҙер бар нимә менән дә тәьмин ителә. Хәҙер Анна бөтә түрәләрҙең дә уға кеселеклек менән ҡарауын, үҙенең иренә ,ниһайәт, кәрәк икәнен күргәс, ул ирен: «Кит бынан, аңғыра!»- тип кенә ҡыуып ебәрә. Ә түрә кеше Аннаның иренә Изге Анна орденын бирә, һәм меҫкен, мөгөҙлө ир был орденды муйынына тағып йөрөргә мәжбүр. Хикәйәнең аҙаҡҡы версияһы буйынса Анна байтаҡҡа оло ҡатын итеп һәм ике ағалы итеп һүрәтләнәгән. Хикәйәнең атамаһы икенсе мәғәнәлә ҡулланылған тип тә әйтергә мөмкин, сөнки Аннаның ире ҡатыны ҡуйған мөгөҙлө орденды түшендә түгел, ә муйынында йөрөтә. Ул саҡта Изге Анна орденын муйынға тағып йөрөткәндәр".
Тәнҡитселәр баһаламаһы
Яҙыусы һәм тәнҡитсе Юрий Говоруха-Отрок 1895 йылдың октябрендә яҙған мәҡәләһендә Чеховтың хикәйәһен А. Н. Островскийҙың сюжеттарына оҡшата. Ул: "Әгәр Островский сюжеты драма, хатта трагедияны һүрәтләһә, Чехов сюжеты комик үҙенсәлекле ",- тип билдәләй.
Жорж Брак
Жорж Брак ( Georges Braque, 13 май 1882, Аргентина - 31 август 1963, Париж ) - француз рәссамы, график, дизайнер, скульптор һәм декоратор. Кубизмға нигеҙ һалыусы ( Пабло Пикассо менән).
Йәшлеге
Георг Брак Валь-д'Уаз департаментында Аржантёйҙа тыуған. Һөнәрселәр ғаиләһенән. Ул Гаврҙа үҫә һәм атаһы һәм олатаһы кеүек рәссам һәм декораторлыҡҡа уҡый. Ләкин ул шулай уҡ 1897-1899 йылдарҙа кистәрен сәнғәт мәктәбендә ( Шарль Луйела) төплө белем алған.
1900 йылда Брак Парижға күсенә, ул декораторлыҡҡа уҡый һәм 1902 йылда сертификат менән бүләкләнә. Һуңғараҡ ул Париж Эмбер академияһына уҡырға инә һәм унда 1904 йылға тиклем ижад итә. Бында ул Мари Лоренцин һәм Фрэнсис Пикабиа менән таныша.
Фовизм
Рактың тәүге эштәре импрессионист йүнәлешендә булһа ла, 1905 йылда фовистарҙың эштәре күргәҙмәһен ҡарағандан һуң, уларҙың стилен үҙләштерә. Повесттар төркөм менән булған була, унда Генри Матисс һәм Андре Дерен да инә. Улар мөмкин булған иң көслө эмоциональ реакция тыуҙырыу өсөн сағыу төҫтәр һәм ябай формалар ҡулланалар. Брак шулай уҡ рәссамдар Раул Дюфи һәм Автон Врис менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
1907 йылдың май айында ул Бойондороҡһоҙҙар салонында фовизм стилендәге әҫәрҙәрен уңышлы күрһәтә. Шул уҡ йылда Брак стиле әкренләп Пол Сезанн әҫәре тәьҫирендә үҫә башлай. 1906 йылда Парижда Көҙгө Салонда вафат булған Седандың ретроспектив күргәҙмәһе Авангард йүнәлешендә һиҙелерлек йоғонто яһай.
Кубизм
1907 йылда Брак шулай уҡ Пабло Пикассо оҫтаханаһында була. Уның менән осрашҡандан һуң, ул шунда уҡ сәнғәт манераһын үҙгәртә, рәсем сараларының лаконизмына һәм объекттарҙың геометрияһына ынтыла башлай. 1909-1912 йылдарҙа Брак Пикассо менән кубизмдың теоретик нигеҙен эшләй һәм был хәрәкәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Ул ваҡытта Пикассо Гаугин, Сезан, Африкалағы ҡәбилә маскалары һәм Иберия скульптураһы тәьҫирендә булған, һәм Брак нигеҙҙә Сыҙаның идеяларын үҫтереү менән ҡыҙыҡһынған.
1908-1913 йылдарҙа Брак картиналары геометрияға һәм перспективаға яңынан ҡыҙыҡһыныуын күрһәтә башлай. Ул яҡтылыҡ һәм перспектива эффекттарын бик ныҡ өйрәнә. " Эстакала өйҙә" картинаһында ( Maisons à l'Estaque Maisons à l'Estaque, 1908) Брак архитектура төҙөлөшөн кубҡа яҡын геометрик формаға килтерә. Ләкин ул күләгәне яҫы һәм өс үлсәмле итеп күрһәтә. Шулай итеп, Брак визуаль иллюзияларҙың һәм сәнғәтсә күрһәтеүҙең тәбиғәтенә иғтибарҙы йәлеп итә.
Һуғыштан һуңғы ижады
Брак Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнаша, 1915 йылда ул ҡаты яралана һәм 1917 йылда ғына ижадҡа кире ҡайта ала. Был ваҡытта уның ижадында натюрморттар өҫтөнлөк итә.
Рәссам С. П. Дягилев заказы буйынса Л. Ф. Мясин ҡуйылышында В.А.Дукельский музыкаһына «Зефир һәм Флора» балеты өсөн декорациялар һәм костюмдар эшләй.
Артабан образдың асыҡлығын һәм гармонияһын, уның билдәле декоративлығы эҙләй. Бер нисә картиналар серияһын яһай ("Йөҙөүсе ҡыҙҙар""Купальщицы" һ.б.). 1934 йылда рәссам тураһында беренсе монография - Карл Эйнштейн китабы донъя күрә.
Брак Икенсе бөтә донъя һуғышын ауыр кисерә, 1945 йылда бик оҙаҡ ауырый. 1949 -1956 йылдарҙа һигеҙ ҙур  "Оҫтаханалар" ("Мастерские") картинаһын яҙа, ул уның ижадының иң юғары нөктәһе була. 1950-се йылдарҙа бер нисә декоратив эш башҡара: ул сиркәүҙә быяла тәҙрәләр менән шөғөлләнә, Луврҙың Этруск залында түшәмде биҙәй. Брактың һуңыраҡ эшләгән мотивы - осоп барған ҡош.
Брак бик күп рәсемдәр, гравюралар һәм скульптура әҫәрҙәрен ижад итә, ләкин картиналар уның әҫәрендә төп урынды биләй. Брак Парижда 1963 йылдың 31 августында вафат була.
Урланған картиналары
2010 йылдың 20 майында Париж Заманса сәнғәт музейы уның коллекцияһынан биш картинаның урланғанлығы тураһында хәбәр итә. Георг Брактың " Олива близ Эстака" ( L'Olivier Près de l'Estaque ) картинаһы, Пабло Пикассоның" Голубь с зеленым горошком ", Анри Матистың "Пастораль" ( La Pastorale ), Амадео Модильяниҙың "Женщина с веером"( La Femme à l'Eventail) һәм Фернан Леженың" Натюрморт с подсвечниками" урланған була. Урланған картиналарҙың хаҡы 100 миллион евро була. Ҡараҡ музейға тәҙрә аша керә һәм рамкаларҙан картиналарҙы сығарып ала. Һуңғы ун йыллыҡтарҙа сәнғәт әҫәрҙәрен иң ҙур урлауҙарҙың береһе була, һәм, эксперттар фекеренсә, заказ буйынса яһала, сөнки аукционда шундай танылған полотноларҙы һатыу мөмкин түгел.
Кам-Ега
Кам-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Таут-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өйәҙетамаҡ
Өйәҙетамаҡ (Уязытамак) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 409 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028077
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102807
— Бассейн коды — 10.01.01.013
— ГӨ буйынса томы — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Булавин йорто
Булавин Кондратий йорто — тарихи бина, Староческасский майҙанынан алыҫ түгел, Петропавловск  сиркәү ҡаршыһында тиерлек урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Был йортта 1707—1709 йылдарҙағы крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе Кондратий Булавин йәшәгән һәм вафат булған тип иҫәпләнә. Йорт уның милке булмаған. Ул уны 1708 йылда Черкасскты алғас биләгән һәм үҙен атаман  тип иғлан иткән.
Йорт XVIII быуаттың беренсе яртыһының таш торлаҡ архитектура ҡомартҡыһы була. Бина квадрат формала, стенаның ҡалынлығы яҡынса бер метр, түшәме көмбәҙле, рәшәткәле тәҙрәләр, тимер ишектәр — бөтә был йорт-ҡәлғәнең билдәләре.
Октябрь революцияһы ваҡыттарынан бина яйлап ташландыҡ хәлгә килә, уның тәүге йөҙөн боҙоусы төкәтмәләр төҙөйҙәр.
1970 йылдарҙа бина Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығының өлөшө була, тергеҙеү һәм реставрация эштәре үткәрелә. Әммә өлгө өсөн тәүге ҡиәфәте түгел, ә XIX быуат уртаһы күренеше алына.
Булавин осоронда — XVII һәм XVIII быуаттар араһында уның тышҡы күтәрмәһе һәм икенсе ҡаттағы һикәлтәһе, шулай уҡ икенсе ҡат периметры буйынса металл конструкцияһы булмай. Ул фасад төкәтмәләре һөжүм итеүселәргә был ҡәлғә-йортто ҡамауҙа ярҙам ғына итәсәктәр. Шул ваҡытта стеналары бер ниндәй төкәтмәһеҙ тигеҙ була, ә бер ҡаттан икенсеһенә күсеү өсөн эске баҫҡыстар ҡулланыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Вилданов
Вилданов — төрки фамилия.
Тал Ҡусҡары
Тал Ҡусҡары (Тал-Кускарово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 464 кеше. Почта индексы — 453614, ОКАТО коды — 80201819005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан Ҡусҡар ауылында XIX быуатта 17 ихата була, унда 100 кеше йәшәй. X ревизияла 320 кеше күрһәтелгән. 40 ихата булды. 1866—1910 йылдарҙа айырылып сыҡҡан ғаиләләр тағы ике ауыл барлыҡҡа килтерә. 1920 йылда 1-се Ҡусҡарҙа (Иҙәш-Тамаҡ) 17 ихата була, унда 126 кеше йәшәй, 2-се Ҡусҡарҙа (Талморон) 34 йортта 176 кеше, 3-сө Ҡусҡарҙа (Орсоҡтамаҡ) 14 ихата һәм 56 кеше йәшәй. Бер-береһенән бер саҡрым алыҫлыҡта урынлашалар. Бөгөн улар Тал-Ҡусҡар, Иҙәш Ҡусҡары тип атала. Өсөнсө ауыл хәҙер юҡ.
Тәүге төпләнеүсе хорунжий Ҡусҡар Мәхмүтов 1789 йылда завод хужаһы Демидовҡа улустың аҫаба ерҙәрен ҡуртымға биреүҙә ҡатнашыуы менән билдәле. VIII ревизия буйынса уның улдары Шағыр, Исхаҡ, Исмәғил, Йәмил тере була, улар 60 йәштән өлкән була. Шағырҙың улы Исраил.
Наполеонды тар-мар итеүгә ҡусҡарҙар ҙа булышлыҡ итә. Иҫәнбай Иштәкәев һәм Ишмөхәмәт Ишемов ҡаһарманлыҡтары өсөн «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылдағы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» наградалары менән бүләкләнә.
Ҡусҡар — данлыҡлы, тарихи «Бейеш батыр» йыры геройының тыуған ере. Легендала Бейештең байҙарҙы, кантон башлыҡтарын, завод хужаларын талауы, ә ярлыларҙы һәм ярлыларҙы яҡлауы хикәйәләнә. Халыҡ бурыслы ҡалмай: батырҙы ашата һәм йәшерә.
Ҡусҡарҙар башлыса эре мөгөҙлө мал көткән. 231 кеше йәшәгән 34 хужалыҡта 200 ат, 150 һыйыр, 80 һарыҡ һәм 90 кәзә була. Игенселек бөтөнләй тиерлек шөғөлләнмәгәндәр. Ҡусҡарҙар тарафынан XIX быуаттың 40-сы йылдар башында бөтәһе 24 бот ҡыш һәм 304 бот яҙғы икмәк сәселә.
Иҫке Көйөк
Иҫке Көйөк (Старый Куюк) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 246 кеше.
Почта индексы — 452806, ОКАТО коды — 80 259 835 009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауылдың бер урамы Социалистик Хеҙмәт Геройы Фидус Әсхәҙуллин исемен йөрөтә.
Ойвож (Чожуга ҡушылдығы)
Ойвож  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чожуга йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кубанка
Кубанка — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Гизал-Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пропаганда
Пропага́нда (propaganda — «таратылырға тейеш (ышаныс)», propago — «таратам») — хәҙерге сәйәси дискурста, йәмәғәтселек фекерен булдырыу өсөн йәки башҡа маҡсатта, ниндәйҙер йүнәлештә сәйәси ҡараштар, факттар, аргументтар һәм башҡа мәғлүмәттәр, шул иҫәптән имеш-мимеш һәм ялған мәғлүмәт таратыу һәм аңлатыу эше алып барыу; Ниндәйҙер бер йүнәлештә тәғлимәт, белем таратыу, аңлатыу эше.
Пропаганда тарихы
«Пропаганда» һүҙе 1622 йылда папа Григорий XV ойошторған Congregatio de Propaganda Fide (Дин таратыу конгрегацияһы) тигән католик ойошманан килеп сыҡҡан. Әммә пропаганда был термин барлыҡҡа килгәнгә тиклем үҡ элек-электән булған. Пропаганданың иң тәүге өлгөһө итеп Хаммурапи ҡанундары йыйылмаһын ҡарарға була. Был ҡанундар илдә ғәҙеллек булдырыу өсөн, көсһөҙҙәрҙе көслөләрҙән яҡлау маҡсатында булдырылған тип ҡабул ителһә лә, ысынбарлыҡта киреһенсә. Закондарҙың эстәлеге маҡсатына ҡапма-ҡаршы килә. Ҡанун ярлы һәм хоҡукһыҙ ҡатлам кешеләрен иҙеп, бай һәм хәлле ҡатмам кешелеренең мәнфәғәтен яҡлай.
Пропаганда теориялары
Дөйөм алғанда, пропаганда теориялары киң мәғлүмәт сараларына, уларҙың йөкмәткеһенә, йоғонтоһона иғтибарҙы йүнәлткән тәүге теориялар була: тикшеренеүселәр киң мәғлүмәт сараларының мәғлүмәт ярҙамында кешеләргә нисек йоғонто яһай алыуын аңлатырға тырыша, һөҙөмтәлә улар билдәле бер ҡараштарҙы үҙләштерә. Шуға ярашлы, пропаганданың тәүге теориялары бихевиоризм һәм фрейдизм идеяларына нигеҙләнә; уларҙың киҫелешендә кешенең ярайһы уҡ пессимистик ҡарашта тороуы, тышҡы психологик йоғонтоға ҡарата юғары дәрәжәлә йомшаҡлығы һәм шәхестең рациональ үҙ-үҙен тота алмауы күҙ уңында тотола.
Беренсе донъя һуғышынан һуңғы осорға хас булған үрҙә һаналған идеялар дөйөмләштерелмәй, әммә һуңыраҡ уларға «тылсымлы пуля теорияһы» тигән исем бирелә. Был теорияға ул ваҡытта булған психологик һәм социологик ҡараштар менән тап килеү юғары дәрәжәлә хас була һәм хәрби пропаганданың йоғонтоһо тураһында мәғлүмәт менән нығытыла. Һуңыраҡ уның төп положениелары ышанысһыҙ тип кире ҡағыла.
Көнбайыш тикшеренеүселәренең был осорҙа, 1930-сы йылдар аҙағына тиклем, пропагандаға иғтибары америка тибындағы сәйәси системаға һәм йәмғиәттең демократик ҡоролошона янау менән бәйле була: пропаганданың ирекле таралыуы демократия өсөн үлемесле булыр тигән фекер йәшәй. Әммә иһә пропаганданы тыйыу аралашыу азатлығын сикләүҙе тәшкил итер ине — демократик дәүләттең төп принциптарының береһе.
Төп теориялар булараҡ Г. Лассвелл, У. Липпман һәм Дж. Дьюи ижад иткән пропаганда теориялары телгә алына.
Пропаганда маҡсаттары
Позитив (конструктив) пропаганда ҡулланыусыға билдәле бер инаныуҙарҙы аңлайышлы итеп еткерергә тырыша. Ыңғай пропаганданың маҡсаты — дөйөм ҡабул ителгән ҡиммәттәргә ярашлы социаль татыулыҡҡа, гармонияға, кешеләрҙе тәрбиәләүгә булышлыҡ итеү. Ыңғай пропаганда, кире пропаганданан айырмалы рәүештә, манипулятив маҡсаттарға ынтылмай. Шуға ҡарамаҫтан, «конструктив» пропаганданың ысын маҡсаттары йыш ҡына пропагандистар иғлан иткән маҡсаттарға ҡаршы килә. Негатив (деструктив) пропаганда кешеләргә теге йә был фекерҙәр таға. Кире пропаганданың маҡсаты — социаль нәфрәт уятыу, социаль конфликттарҙы көсәйтеү, йәмғиәттә ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы көсәйтеү, кешеләрҙә нигеҙ инстинкттарын уятыу. Был кешеләрҙе бер-беренә ҡаршы ҡуйырға, уларҙы пропагандист ихтыярына буйһонорға мөмкинлек бирә. «Дошман образын» булдырыу технологияһы халыҡты пропагандист тирәләй тупларға, уның өсөн файҙалы булған халыҡ инаныуҙарына һәм стереотиптарына таянырға мөмкинлек бирә. Кире пропаганда был массаларҙы манипуляциялау маҡсатында түбән тәнҡитлелекте һәм тәҡдим итеүсәнлекте әүҙем ҡуллана.
Пропаганданы әҙерләү һәм таратыу технологияһы
Пропаганда өсөн идея, маҡсатлы аудитория һәм уларға идеяны еткереү өсөн аҡса кәрәк.
Ежи Бузек 2009 йылда, Европарламент рәйесе вазифаһына һайланырына тиклем бер нисә көн алдан, «Евроньюс» каналына интервьюһында пропаганданың халыҡҡа аңлайышлы формалары тураһында былай тигән: Граждандар мәнфәғәтенә яҡын булған мәсьәләләргә иғтибарыбыҙҙы йүнәлтергә кәрәк, сөнки кешеләргә икмәк һәм май кәрәк, уларҙы көндәлек тормошҡа ҡағылышы булған әйберҙәр ҡыҙыҡһындыра. Һәм, көрсөк йәки энергетика тураһында әйтелгән юғары һүҙҙәр, уларҙың ҡолаҡтарына барып етмәй. Әгәр энергетик хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса һөйләһәк, беҙ, ул нимә була икәне тураһында һөйләргә, йәғни — һеҙҙең йортоғоҙҙағы плитәлә һәр саҡ газ буласаҡ, һеҙҙең розеткала һәр саҡ электр уты буласаҡ, тип әйтергә тейешбеҙ. Беҙ эшләй торған нәмә нәҡ ошо. Беҙ йәмғиәткә яңы технологиялар, яңы әйберҙәр алып килә алабыҙ, газ һеҙҙең йорттарығыҙға, һеҙҙең кухняларға киләсәк, электр уты һеҙҙең залығыҙға инәсәк инфраструктураны төҙөй алабыҙ, тип әйтер кәрәк. Ә беҙ, ергә төшөр урынға, ҡайһы берҙә һүҙҙәребеҙҙе стратосфераға осорабыҙ.
Әхмәҙинуров Рөстәм Марат улы
Рөстәм Марат улы Әхмәҙинуров (11 апрель 1968 йыл) — Рәсәй ғалимы һәм сәйәсмәне, социология фәндәре докторы, иҡтисад фәндәре кандидаты, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы, Рәсәй дәүләт социология университеты ректораты ҡарамағындағы советник, Башҡортостан Республикаһында Рәсәй сәйәсәте мәктәбе дирекцияһы етәксеһе. 2019 йылдың ғинуарынан алып — «Берҙәм Рәсәй» партияның Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. Бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 2020 йылдың 23 апреленән Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары.
Биографияһы
Рөстәм Марат улы Әхмәҙинуров 1968 йылдың 11 апрелендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуа. Башҡорт дәүләт педагогия университетын (1992), Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһын (1994) тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1990 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институты студенттарының профсоюз комитеты рәйесе булып башлай.
1996 йылдан 1997 йылдың 5 ноябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Халыҡты социаль яҡлау министрлығының ветерандар ойошмаһы эштәре һәм социаль ярҙам ойоштороу буйынса бүлек начальнигы урынбаҫары;
1999—2002 йылдарҙа — «Ватан» ОПОО (партия) төбәк башҡарма комитеты етәксеһе;
2003 йылда «Төбәк хеҙмәт баҙары һәм уны уны көйләүҙең социаль механизмдары» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай;
2002—2003 йылдарҙа — «Берҙәм Рәсәй» партияһының йәмәғәтселек менән бәйләнештәр буйынса бүлеге начальнигы — Төбәк башҡарма комитеты етәксеһе урынбаҫары;
2003—2004 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһында Финанс баҙары буйынса федераль хеҙмәттең территориаль вәкиллеге етәксеһе;
2004 йылдан 2016 йылдың сентябренә тиклем — Рәсәй дәүләт социаль университетының Өфө филиалы директоры, 2017 йылдан — ректораты ҡарамағындағы советник.
2017 йылдың июненән 2018 йылдың декабренә тиклем — «Зоркий» спорт клубының Генераль директоры.
2018 йылдың ғинуарынан алып — «Берҙәм Рәсәй» Башҡортостан төбәк башҡарма комитеты етәксеһе;
2020 йылдың апреленән — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары.
Фәнни эшмәкәрлеге
80-дән ашыу фәнни һәм фәнни-методик хеҙмәт, шул иҫәптән өс монография һәм биш уҡыу-методик әсбап авторы. Һуңғы монографияларының береһе — «Социаль эшмәкәрлектең иҡтисади киңлеге» айырым фәнни һәм ғәмәли ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра: унда Башҡортостан Республикаһының социаль өлкәһен иҡтисади тәьмин итеү буйынса уникаль эмпирик материал тупланған.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990—2000 йылдарҙа — РФ Халыҡ мәғарифы һәм фән профсоюздары үҙәк комитеты ағзаһы;
2000—2006 йылдарҙа — БР Президенты ҡарамағындағы Йәмәғәт кәңәшмәһе ағзаһы;
2006 йылдан әлеге көнгә тиклем — «Рәсәй ғаиләһе» Милли йәмәғәт комитетының Башҡортостан төбәк ойошмаһы етәксеһе;
2010 йылдан — Рәсәй сәйәсәте мәктәбе дирекцияһы етәксеһе.
2013 йылдан 2018 йылдың сентябренә тиклем — БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Йәштәр сәйәсәте буйынса Эксперт советы рәйесе.
2019 йылдың ғинуарынан алып — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Төбәк бүлексәһе секретарының беренсе урынбаҫары.
2019 йылдың февраленән — Өфөнөң «Кировец» хоккей клубының попечителлек советы рәйесе.
Бер нисә республика йәмәғәт проекттын ойошторар, улар араһында — «Баланы спортҡа килтер», «Йәштәр хөкүмәтен», «Өсөнсө быуын университеты». БР дәүләт хеҙмәткәрҙәренең «Ватан» футбол клубы президенты. «Башҡортостан лидерҙары» кадрҙар проекты остазы.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар.
Иҫке Хвалын
Иҫке Хвалын (Старохвалынский) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453342, ОКАТО коды — 80238860004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мартинрода (Ильм-Крайс)
Мартинрода (Ильм-Крайс) (Martinroda (Ilm-Kreis)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 865 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98693 һәм автомобиль коды — IK.
Оло Болотная
Оло Болотная — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Болотная йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ташбулат
Ташбулат (Ташбулатово) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1277 кеше. ОКАТО коды — 80201834001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каменная (Балинская ҡушылдығы)
Каменная  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Балинская йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пермь тимер юлы
Пермь тимер юлы (Пермская железная дорога) — Рәсәй империяһында, һуңынан РСФСР һәм СССР-ҙа ҡаҙна тимер юлы.
Юлдың төп линиялары 1878−1916 йылдарҙа төҙөлгән. Юл Вологда, Пермь, Ырымбур, Вятка, Тубыл губерналары биләмәләре буйлап үтә. Юл Себер һәм Уралды үҙәк Рәсәй менән тоташтырған.
Тарихы
Пермь - Екатеринбург юлы трассаһы буйлап юл һалыу буйынса тикшеренеү эштәре 1871 йылдан алып барыла. 1874 йылда "Урал тау сәнәғәте тимер юлы йәмғиәте" акционерҙар компанияһы ойошторолған. Юл төҙөлөшө барышында 646 яһалма ҡоролма, шул иҫәптән 316 күпер һәм тоннель төҙөлгән. Төҙөлөштә Пётр Ионович Губонин ҡатнаша
1899 йылда Пермь-Котлас тимер юлын һалыу башлана.
1900 йылда Пермь-Төмән менән Пермь-Котлас тимер юлдары берләштерелеп, Пермь тимер юлы барлыҡҡа килә.
1919 йылдың сентябрендә Пермь тимер юлына Көнбайыш Урал, Богословская, Төньяҡ Көнсығыш Урал һәм Омск (өлөшләтә) тимер юлдары ҡушылған. 1920 йылдың 1 июненә юлдың оҙонлоғо 3891 саҡрым, йәғни 4151 км тәшкил иткән
Юл даими рәүештә үҫешә, идара ителеү йәһәтенән дә төрлө үҙгәрештәр кисерә.
СССР Совнаркомының 1933 йылдың декабрендәге13 2673-сө "Тимер юлдарҙы бүлеү тураһында" ҡарарына ярашлы, 1934 йылдың апрелендә юл икегә бүленгән. Бер өлөшө Пермь (Пермь, Чусыу, Красноуфимск, Свердловск, Төмән, Тагил райондары) составында ҡалған, әммә идралыҡ Свердловскиға бирелгән, бер өлөшө яңынан ойошторолған Көньяҡ Урал тимер юлының (Силәбе, Ҡурған, Троицк, Златоуст райондары) Силәбе идаралығына күсерелгән, унда Һамар-Златоуст тимер юлының да бер өлөшө бирелгән.
СССР Совнаркомының 1936 йылғы 11 март ҡарары менән Пермь тимер юлына Л. М. Каганович исеме бирелә, 1943 йылда Свердловск тимер юлы тип үҙгәртелә
Бёрье Сальминг
Андерс Бёрье Сальминг (Anders Börje Salming; 17 апрель 1951 йыл, Швеция, Кируна) — швед профессиональ хоккейсыһы, һаҡсы.
1973 йылдан МХЛ-да уйнай. «Торонто Мейпл Лифс» уйынсыһы (1973—1989 йй). 1996 йылда МХЛ-дың Хоккей дан залына индерелгән. Алты хоккейсыларының береһе, Халыҡ-ара хоккей федерацияһының «Centennial All-Star Team» йөҙ йыллыҡтың шартлы йыйылма командаһы состаына индерелгән.
Карьера башы
Хоккей карьераһын «Kiruna AIF» йәштәр командаһында башлай. 1970 йылда Андерс Швед элит серияһының «Брюнес» командаһында уйнай башлай. 1970/71 һәм 1971/72 миҙгелендә «Брюнес» составында чемпионы исемен яулай. Швеция йыйылма командаһы составында 1972 йылда донъя беренселегендә — бронза, 1973 йылда көмөш миҙалға эйә була.
МХЛ
1973 йылдың 12 майҙа Сальминг МХЛ-дың «Торонто Мейпл Лифс» клубы менән контракт төҙөй. Тәүге миҙгелдә (1973/74) ул «Торонто Мейпл Лифс» составында 76 уйында 39 (5+34) мәрәй туплай («Торонто Мейпл Лифс» команданың иң яҡшы яңы кеше). МХЛ-дағы дөйөм карьераһында Андерс Сальминг 1229 уйын уҙғарып, 836 (162 гол индерә, 674 осраҡта гол индереүгә булышлыҡ итә) мәрәй яулай. 1988 йылдың 4 ғинуарында Сальминг Европаларының беренсе булып, кем МХЛ-да мең матч үткәрҙе.
Косенко Николай Васильевич (яҙыусы)
Биографияһы
Николай Васильевич Косенко 1943 йылдың 23 майында Воронеж өлкәһе, Россошанский районы Криничное ауылында тыуа. Буласаҡ яҙыусының бала сағы шул ауылда үтә, унда Косенко мәктәпте тамамлай. 1961 йылда ул Дондағы Ростовҡа китә. Мәктәптән һуң армияла хеҙмәт итә, артабан крансы, йөк ташыусы, электрик булып эшләй. 1977 йылда Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Н. В. Косенко «Дон» журналында, 1992 йылдан алып «Крестьянин» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.
Ижады
Н. Косенконың «Редкие звезды» тигән тәүге китабы 1982 йылда баҫыла. Артабанғы «Среди добрых людей» китабында яҙыусы үҙенә бала сағынан уҡ таныш булған ауыл кешеләренең тормошон һүрәтләй.
Ул шулай уҡ ауылда йәйге каникулдарын үткәреүсе ҡала балалары тураһындағы «Каникулы в Апимондии» тигән повесын яҙа.
1991 йылда прозаик Н. В. Косенконы Рәсәй Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул итәләр.
Николай Васильевич Косенко 1993 йылдың 22 июлендә вафат була. Ул Дондағы Ростов ҡалаһының Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Хеҙмәттәре
Яҙыусының баҫылған әҫәрҙәре:
Социология
Социоло́гия (от societas — йәмғиәт + λόγος — фән) — йәмғиәт тураһындағы, уны булдырған системалар, йәшәү һәм үҫеү законлылыҡтары, ижтимағи (социаль) институттар, мөнәсәбәттәр һәм берләшмәләр тураһындағы фән. Социология йәмғиәттең эске төҙөлөш механизмдарын, уның структураһының үҫешен (структура элементары: ижтимағи берләшмәләр, институттар, ойошмалар һәм төркөмдәр); ижтимағи хәрәкәт һәм күмәк кешеләрҙең тәртибе, шулай уҡ шәхес һәм йәмғиәт мөнәсәбәттәрен өйрәнә.
Фундаменталь фән булараҡ социология ижтимағи күренештәрҙе аңлата, материалды йыя һәм улар тураһында мәғлүмәтте эшкәртә. Ғәмәли фән булараҡ, социология ижтимағи күренештәрҙе алдан күрергә һәм улар менән идара итергә ярҙам итә.
Социология менән психология, политология, культурология, антропология кеүек гуманитар фәндәр тығыҙ бәйләнгән.
Социология тарихынан
Социология менән бәйле ғилем бик борондан тыуған тип иҫәпләнә. Социологияға башланғыс һалыусыларҙың береһе тип ғәрәп аҡыл эйәһе Ибн Хальдунды атайҙар (1332—1406), ул йәмғиәтте өйрәнеп, ижтимағи күренештәрҙең сәбәптәрен асыҡларға тырыша, төрлө цивилизацияларҙы бер-береһе менән сағыштыра. Социологияны күптәр Көнбайышта барлыҡҡа килгән яңы фән, хәҙерге заман әхлаҡ проблемалары тураһындағы ғилем өлкәһе итеп ҡарай. Социаль теория сәйәси теориянан XVIII быуатта айырыла башлай, был граждандар йәмғиәте формалаша башлауы, ижтимағи ысынбарлыҡ айырым бер ысынбарлыҡ булараҡ, дәүләттән, йәки шәхси сферанан айырым өлкә булып формалаша башлауына бәйле. Социологияның килеп сығыуы, шулай итеп, уның өйрәнеү объекты формалашыуына бәйле. Тәүге булып «социология» һүҙен билдәле француз сәйәсмәне, Бөйөк француз революцияһы һәм Беренсе империя осоро эшмәкәре, публицист, аббат Э.-Ж. Сийес 1780 йылда ҡуллана. Был һүҙҙе фәнни ҡулланышҡа Огюст Конт индерә (латин һүҙе socius -«дөйөм, ижтимағи» һәм грек һүҙе λόγος -«һүҙ, телмәр»). 1839 йылдың 27 апрелендә Огюст Конт был яңы һүҙҙе ҡуллана, ошо көндө социологияның «рәсми» тыуған көнө тип иҫәпләргә була.
Социология өс этап үтә: институциональ осорға тиклем (XX быуат башына тиклем), институционализация һәм фән булараҡ айырылып сығыу осоро һәм хәҙерге фән булараҡ формалашҡандан һуңғы осор. Социологияның XIX—XX быуаттарҙа үҫешенә тәү сиратта сәйәси процестар һәм ваҡиғалар — революциялар (Конт, Дюркгейм, Парсонс), индустриаль үҫеш һәм капитализмдың үҫеше (Маркс, Вебер, Дюркгейм, Зиммель), сәйәси хоҡуҡ, демократик һәм социалистик идеялар (Маркс, Вебер), феминизм хәрәкәте, урбанизация (Вебер, Зиммель, Чикаго мәктәбе), диндәге үҙгәрештәр (Маркс, Дюркгейм, Вебер, Парсонс), биология, физика һәм химия (Конт, Дюркгейм, Спенсер, Мид, Шюц) үҫеше тәьҫир итә. Иртә социологияға, тәү сиратта Францияла, Мәғрифәтселек философияһы тәьҫир итә (кешеләр донъяны өйрәнә ала, донъя менән аҡыл һәм эмпирик тикшеренеүҙәр аша идара итә ала тигән фекер алға һөрөлә); мәғрифәтсе Монтескьё һәм Руссоға XVII быуат философияһы һәм фәне йоғонтоһо көслө була (Декарт, Гоббс, Локк һәм Ньютон). Руссо һәм Монтескьё, айырыуса Францияла, күп кенә социология теорияларының тәүге нигеҙҙәрен һала. Парсонс фекеренсә, Гоббс һәм Локк социологияның төп мәьсәләһен — ижтимағи тәртип мәсьәләһен алға ҡуя. Социологияның ижтимағи тормошто өйрәнеп була тигән фәлсәфәүи ҡарашы, беренсенән, Огюст Конт менән Джон Стюарт Миллгә (позитивистар) һәм, икенсенән, Кант хеҙмәттәренә бәйле. Конт менән Милль ижтимағи (социаль) фән тәбиғи фәндәр кеүек үк закондар һәм сәбәп- эҙемтә бәйләнештәренә нигеҙләнә тип иҫәпләһә, Канттың эшен дауам итеүселәр субъектив интерпретация яҡлы була.
Конт социология тәбиғи фәндәр кеүек үк теүәл фән булырға тейеш тип иҫәпләй
Маркс, Вебер һәм Дюркгеймды социологияның төп классиктары тип атайҙар, уларҙың эштәре хәҙерге социологик тикшеренеүҙәргә туранан-тура тәьҫир итмәһәләр ҙә, хәҙерге ысынбарлыҡты аңлатыуҙа мөһим сығанаҡ һәм социология тарихының мөһим бер осоро булып торалар. Шуны ла иҫтән сығармаҫҡа кәрәк- социология тәғлимәттәре (ҡанундары) үҙгәрешһеҙ ҡала алмай. Вебер менән Дюркгейм Парсонс тырышлығы менән 1930-сы йылдарҙа ҡанунлаштырылһа, Гидденс Спенсер урынына Карл Марксты 1970-се йылдарҙа, тағы ун йылдан һуң — Зиммелде ҡанунлаштырыуға өлгәшә. Һуңыраҡ хәҙерге осор классиктары рәтенә Бурдьё, Бауман, Луман, Хабермас, Фуко һәм Элиас индерелә.
Социологияның структураһы һәм өлкәләре
Социология структураһы өс кимәлдән тора:
Социологияны макросоциология һәм микросоциологияға бүлеп тә йөрөтәләр, был йәмғиәтте макро кимәлдә ,йәки микро кимәлдә өйрәнеүгә бәйле. Макросоциология йәмғиәттең социаль структураһын, социаль институттарҙы, ҙур социаль төркөмдәрҙе, социаль берлектәрҙе һәм ҡатламдарҙы, шулай уҡ уларҙа барған процестарҙы,ә микросоциология — ҙур булмаған социаль тәьҫир итешеүҙәрҙе һәм төркөмдәрҙе, социаль селтәрҙәрҙе һәм айырым кешеләр араһында тыуған мөнәсәбәттәрҙе өйрәнә.
Социология әлегә бик йәш фән тип һанала. Социологияның өлкәләре бик күп, уларҙың һаны арта бара.
Оло Тәләк (йылға)
Оло Тәләк — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шеин Алексей Семёнович
Алексей Семёнович Шеин ( август 1652 - 12 февраль 1700 ) - урыҫ дәүләт һәм хәрби эшмәкәре,  боярин (1695 йылдан), генералиссимус (28.06.1696).
Биографияһы
Алексей Семёнович Шеин боронғо баяр нәҫеленең һуңғы вәкиле. Стольник Семён Иванович Шеиндың һәм кенәз Иван Петрович Пронскийҙың ҡыҙы Евдокияның берҙән-бер улы. Уның олатаһы Михаил Борисович Шеин 1632-1634 йылдарҙа Смоленск һуғышы ваҡытында рус ғәсғәрҙәре менән етәкселек иткән. Урыҫ ғәскәрҙәре еңелгән. Михаил Шеин хыянатта ғәйепләнә һәм язалана, ә уның ғаиләһе Ульяновск губернаһына ебәрелә
Бала сағында Алексей Шеин 1671 йылдың 6 июнендә  Степан Разинды үлтереүҙә шаһит була. Һуңғараҡ ул Пётр I һәм Иван V коронацияларында була (1682 йылда).
Батшабикә Софья Алексеевна 1682 йылдың 25 мартында Алексей Шеинға бояр дәрәжәһен бүләк итә. 1680-1681 йылдарҙа Алексей Шеин Тубыл ҡалаһында һәм 1683-1684 йылдарҙа Курск ҡалаһында хәрби етәксе була.
1687-1689 йылдарҙа Түбәнге Новгород отряд полкын етәкләй, 1687 һәм 1689 йылдарҙа Ҡырым походтарында һәм 1695-1696 йылдарҙа Аҙау походтарында ҡатнашыу менән дан тота. Беренсе, уңышһыҙ Аҙау  походында, Шеин Преображенский һәм Семёновск полктары менән етәкселек итә. Икенсе Аҙау походында, 1696 йылда, ул ҡоро ер ғәсғәрҙәре командующийы була. Аҙауҙы алған өсөн батша Пётр Шеинға Рәсәйҙә тиңе булмаған генералиссимус исемен бирә һәм 6-7 фунт ауырлыҡтағы алтын кубок менән бүләкләй. Бынан тыш, "Аҙау янындағы кампанияла хеҙмәт итеү өсөн" 1696 йылдың 27 декабрендә Петр I указы менән, Шейн "Алатырь өйәҙендә крәҫтиәндәр һәм Барижская биҫтәһен һәм бөтә ере менән 305 хужалыҡ бобылдәрен ала".
Һуңыраҡ, Петр I Шеинды бөтә армияның баш командующийы, артиллерия, атлы ғәскәр һәм Инозем  орденының башлығы (судьяһы) итеп билдәләй. 1697 йылда Шеин Аҙауҙа хеҙмәт итә, Таганрогта диңгеҙ гаванен төҙөүҙе етәкләй. . Уға төрөктәрҙең һәм татарҙарҙың ярҙарын бер ҙә кире ҡағып торорға тура килә. 1698 йылда Рәсәйҙә беренсе навигация мәктәбе ойоштора.
1698 йылда Шейн уҡсылар фетнәһен баҫтырыуҙа ҡатнаша. Һуңыраҡ Шеин королева Софияның уҡсылар менән бәйләнешен фаш итмәгәне өсөн Пётр батшаның ҡәһәренә эләгә. Пётр I баярҙарҙың һаҡалдарын киҫә башлай, ул беренсе булып Алексей Шеиндың һаҡалын киҫә.
Башҡа версия буйынса, Пётрҙың ризаһыҙлығы ваҡытлыса бәхәс кенә булған, сөнки Шейн боласы-уҡсыларҙы бик йомшаҡ язалаған, һәм боярҙың һаҡалы уның ризалығы менән киҫелгән. Шейн Троица-Сергиус Лавраһында ерләнгән.
Хәтер
2013 йылдың 1 апрелендә Рәсәй Банкы күренекле хәрби лидерҙары диңгеҙ һәм командирҙары" серияһынан А.Шеинға арналған өс иҫтәлекле тимер тәңкә сығара.Тәңкәләрҙең арт яғында һүрәтләнә:
Танып (шифахана)
«Танып» шифаханаһы — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығышында, Асҡын районы, Яңы Ҡаҙансы ауылы янында урынлашҡан шифахана (санаторий), 2005 йылдың 16 сентябрендә асылған. Төп дауалау факторҙары булып- көкөртлө водород, минераль һыуҙар, заманса медицина ҡорамалдары, климат тора. Шифахана дауалау һәм курорт хеҙмәтен күрһәтеүҙән тыш, ике төрлө : «Ҡаҙансы» минераль һыуын, «Алабейә» эсәр һыуын ошонда уҡ шешәләргә тултырып, Өфө ҡалаһы, республика ҡала һәм райондары кибеттәре аша һатыуға сығара.
Холодная (Минзәлә ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Танып (шифахана)
Иң яҡын аэропорт — Өфө аэропорты (290 км), Өфө тимер юл вокзалы — 260 км. Чернушка (Пермь крайы) тимер юл станцияһына тиклем − 27 км, Чернушка (Пермь крайы) автовокзалына тиклем — 27 км. Санаторийға автобустар йөрөй.
Холодная (Минзәлә ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Танып (шифахана)
Тарихы
«Танып» шифаханаһы Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында, Өфөнән 260 км-ҙа, ҡатнаш урмандар араһында, Толғоҙ һәми Көтмәҫ йылғалары араһында тау башында урынлашҡан. Исеме урындан алыҫ түгел аҡҡан Тере Танып йылғаһы атамаһы буйынса ҡушылған. Уның дөйөм майҙаны 50 га. Шифахана Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығы етәкселегендә эшләй.
Холодная (Минзәлә ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028848
Танып (шифахана)
Тарихы
Хоҡуҡи-ойоштороу формаһы буйынса: яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт.
Холодная (Минзәлә ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102884
Танып (шифахана)
Тарихы
«Танып» шифаханаһы урындағы әһәмиәткә эйә курорт территорияһында урынлашҡан.
Холодная (Минзәлә ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Бассейн коды — 10.01.01.013
- ГӨ буйынса томы — 11
Танып (шифахана)
Тарихы
Совет власы осоронда бында урындағы халыҡ өсөн курорт ойошторола. Ул колхоз курорты тип атала. Был урында әле лә шул осорҙан ҡалған биналарҙың нигеҙҙәрен күрергә була. Шишмәлә һыу ҡойонорға теләгәндәр өсөн ҙур булмаған бассейн эшләнгән. Унан йыраҡ түгел көкөртлө водород сығанағы бар.
Холодная (Минзәлә ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Танып (шифахана)
Шифахана эшмәкәрлеге тураһында
Шифахананың төп тәбиғи дауалаусы факторҙары:
Ситтән килтерелгән шифалы Тамбукан ләме менән дауаланыу мөмкинлеге бар (пелоидотерапия). Шифалы сульфидлы Тамбукан күле — тоҙло, һыуы аҡмай торған күл, Ставрополь крайы һәм Ҡабарҙы-Балкар Республикаһы сигендә урынлашҡан. Бынан сығарылған сульфидлы ләм Үле диңгеҙ ләменә оҡшаш, төрлө сирҙәрҙе дауалауҙа ҡулланыла.
Шифаханала дауалау—дауаланыу түбән­дәге йүнәлештәрҙә алып барыла:
Һауыҡтырыу комплексы бер нисә корпустан тора: ике биш ҡатлы мансардалы торлаҡ корпусы (бөтә уңайлыҡтары булған бер, ике урынлыҡ, ярым люкс, люкс бүлмәләр), дауалау һәм диагностика, һыу менән дауалау корпустары, үҙәк блок, аш-һыу блогы, ял итеү- күңел асыу үҙәге. Бөтә корпустар ҙа бер-береһе менән тоташтырылған, үткәүелдәр йылы һәм яҡты.
Көн һайын ял итеүселәр өсөн төрлө күңелле саралар үтә,бейеү, уйындар, байрамдар, осрашыуҙар, конкурс һәм викториналар, концерттар үтә. Шифаханала ял итеүселәр һәм бында эшләгән хеҙмәткәрҙәр көсө менән ҡуйылған концерттарҙан тыш, шифаханала махсус саҡырылған профессиональ артистар концерттары ла үтә. Башҡортостан Республикаһы Асҡын районының иҫтәлекле урындары менән таныштырыу маҡсатында экскурсиялар ойошторола.
Зауыҡ менән биҙәлгән 200 урынлыҡ ашханала 4 тапҡыр «швед өҫтәле» һәм «заказ буйынса меню» тибындағы диета буйынса ашатыу ҡаралған, бында башҡорт халҡының аш-һыуын да әҙерләйҙәр. Өс кафе-бар эшләй.
Тубылғы
Тубылғы (Spiraea); Спирея — япраҡ ҡойоусы декоратив ҡыуаҡтар ғаиләһе,.
Ырыуҙың латин атамаһы σπειρα — «спираль».
Морфологияһы
Бейеклеге 15 см-ҙан 2,5 м-ға тиклем үҫемлек. Тамыр системаһы тәрән түгел.
Ботаҡтары тура, йәйелеп ятыусан, асыҡ көрәндән ҡараһыу көрәнгә тиклем, буйға ҡатламланған ҡабыҡлы. Йәш үренделәре асыҡ йәшел, һарғылт, ҡыҙғылт йәки көрән, яланғас йәки төклө.
Бөрөләре ваҡ, айырым төрҙәренең оҙонлоғо 0,51 см тиклем, яңғыҙ йәки икешәр урынлаша, түңәрәк, йомортҡа формаһынан алып осло, яланғас йәки төклө, 2 — 8 тәңкәле. Япраҡтары сиратлап теҙелә, тар ланцет-һыҙатлынан түңәрәккә тиклем, 3 — 5-ҡанатлы.
Таралыуы һәм экологияһы
Күп төрҙәре ҡоролоҡҡа сыҙамлы, ҡышҡа сыҙамлы һәм тупраҡ байлығына талапсан.
Спиреялар орлоҡтар ярҙамында үрсей, һабаҡтары менән һәм ҡыуаҡтарҙы бүлеү.
Мәғәнәһе һәм ҡулланылышы
Спиреялар декоратив баҡсасылыҡ һәм урман паркы хужалығында бик баһалана. Ҡыуаҡтарҙың формаһы һәм ҙурлығы, сәскә атыу ваҡыты һәм оҙайлығы, сәскәләрҙең төҫө һәм сәскәлек формаһы буйынса күп төрлө булған үҫемлектәр йәшелләндереү һәм тере ҡоймалар булдырыуға яйлы. Туғыҙ тиҫтәгә яҡын спирея төрөнөң бер нисәһе генә әүҙем үҫтерелә.
Бынан тыш, Спирея ырыуының күп төрҙәре — ҡорт балы һәм дарыу сеймалы сығанағы. Был үҫемлектәрҙең төрлө өлөштәрендә аскорбин кислотаһы, каротин, алкалоидтар, флавоноидтар, сапониндар, дуплаусы матдәләр табылған. Спиреяларҙы тупраҡты нығытыусы үҫемлек булараҡ та ҡулланырға мөмкин.
Таксономияһы
Спирея ырыуы составы:
Вәкилдәре
Ырыуҙа 80 — 100 төр иҫәпләнә, бында уларҙың ҡайһы берҙәре: Спиреялар ныҡлы биреү һәләтенә эйә гибридтар, декоратив үҙенсәлектәре буйынса йыш ҡына ата-әсә төрҙәренән өҫтөн:
Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы
Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы (15 сентябрь 1934 йыл — 2016 йыл) —хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1980 йылдарҙа Салауат районы «Һарғамыш» совхозының тракторсы-машинисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1972). Салауат районының почётлы гражданы (2015).
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Зекерйән Әхтәм улы Хәсәнов 1934 йылдың 15 сентябрендә БАССР-ҙың Малаяҙ (хәҙерге Салауат) районындағы Шәрип ауылында тыуған.