cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Яратҡан эше — музыка
Ул оҫта ҡуллы, бай фантазиялы, егәрле кеше булды. Оркестрҙа ҡатнашҡан мәғариф ветераны Разия Баймөхәмәтова Әһлей Фазлый улы тураһында ошолай һөйләй: …һатып алған скрипка ҡылы тиҙ өҙөлөүсән була торғайны. Шуны Әһлей ағай үҙе яһарға өйрәнеп алды. Йәш малдың таҙартылған ас эсәген ике бүлмәле фатирында мөйөштән мөйөшкә һуҙып тарттырып киптерә, шунан нәҙек кенә итеп ҡырҡа. Тағы һуҙып тарттыра. Ике аҙна үтеүгә ҡылдар әҙер була!
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Фән
ХХ быуаттың 70 — 80-се йылдарында Башҡортостанда үҫемлектәрҙе төркөмләү менән шөғөлләнгән фитоценологтар мәктәбе формалашҡан. Башҡортостан Республикаһында фитоценологик тикшеренеүҙәр Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәгенең Биология институты геоботаника һәм үҫемлек ресурстары лабораторияһында, Башҡорт дәүләт университетының ботаника кафедраһында, Башҡорт дәүләт педагогия университетында һәм Башҡорт дәүләт аграр университетында үткәрелә.
Тальция
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Яратҡан эше — музыка
Мөгөҙҙән яһалған инструменттарҙы ла үҙе яһаны. Мөгөҙҙәрҙе йыя, ҡаҙанда ҡайната, тышын ышҡып ялтырата, утта ҡыҙҙырылған сөй менән тишектәр яһай. Артабан шул тишектәргә ҡаҙ ҡауырһынынан һәм арпа һаламынан һыҙғыртҡыс ҡуя.
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Фән
Башҡортостан Республикаһы флораһы буйынса белгестәрҙе Башҡорт дәүләт университетының биология факультетында әҙерләйҙәр. Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәге Биология институты Башҡортостан Республикаһы флораһын тикшереүҙе һәм иҫәпкә алыуҙы ойоштора.
Тальция
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Альгология
Башҡортостан ылымыҡтарын өйрәнеү XIX быуат аҙағынан үҙғарыла (Юлиан Карлович Шель «Өфө губернаһының ботаник географияһы өсөн материалдар»). Башҡортостан Республикаһында 500 төрҙән ашыу альгоценоз республиканың дала, урман-дала һәм күп төрлө йылғаларының һыубаҫар туғайҙарында таралған.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Яратҡан эше — музыка
Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре булып танылһа ла, сәнғәт мәктәбе асып, әллә нисә йөҙ уҡыусыла сәнғәткә һөйөү уятһа ла, әллә күпме конкурс-фестивалдәрҙә еңеү яулаһа ла, тормошта Әһлей ағай үтә ябай, баҫалҡы кеше булды. Бер ваҡытта ла эшләгән эштәре менән маҡтанманы.
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Альгология
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһында ылымыҡтарҙы өйрәнеү Башҡорт дәүләт университеты ғалимдары тарафынан тупраҡ структураһын яҡшыртыу, экологик мониторинг, Башҡортостан Республикаһы курорттарындағы дауалаусы бысраҡтарҙың структураһын, нефть йәйелмәләрен тарҡатыуҙа ылымыҡтарҙың әһәмиәтен тикшереү маҡсатында ойошторола. Системалы рәүештә Асылыкүлдең, Ҡандракүлдең, Павловка һыуһаҡлағысының, Ағиҙел һәм Дим йылғаларының һ.б. фитопланктонын өйрәнеү уҙғарыла.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Яратҡан эше — музыка
Ысынлап та Ә. Ф. Сөләймәнов әҙерләгән һәм етәкләгән ансамблдәр республика һәм район кимәлендә үткәрелгән сараларҙа һәр ваҡыт призлы урындар яулай.
Мәктәптә айырым бүлмә бирәләр, музыка ҡоралдары (скрипкалар, тынлы ҡоралдар, ҡубыҙ, ҡурай һәм башҡалар) алдырыла. Һәр уҡыусы тиерлек берәй түңәрәктә шөғөлләнеүен күргән совхоз етәкселеге (ул ваҡытта совхоз директоры Селезнев П. Н.) сәнғәт мәктәбен асыуҙы хәстәрләй башлай. Әһлей Фазлый улы 1969 йылдан Баймаҡ сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы булып та эшләй. 1971 йылда (Өфө ҡалаһындағы В. И. Лениндың 100-йыллығына арналған концертта Ә. Сөләймәновтың тәрбиәләнеүселәренең уңышлы сығышынан һуң) Иҫке Сибайҙа Баймаҡ сәнғәт мәктәбенең филиалы асыла, уның етәксеһе итеп Әһлей Фазлый улы тәғәйенләнә (1971-1974). Тиҙҙән музыка мәктәбе филиалына өс бүлмәле фатир бирәләр. Артабан вазифаһын йәш көстәргә тапшырып, Әһлей Фазлый улы ең һыҙғанып яратҡан эшен дауам итә, 1975 йылда үҙаллы булып асыласаҡ сәнғәт мәктәбенә балаларҙы әҙерләй. Ун кеше эшләрлек эште бер үҙе башҡара. Үҙе бейеү ҡуя, хор менән дә етәкселек итә (район сәхнәһендә 100 уҡыусынан торған хор «Азамат» башҡорт халыҡ йырын башҡара), бик күп башҡа төрлө түңәрәктәр алып бара. Әһлей Фазлый улы үҙе әйткәненсә, «Баймаҡ сәнғәт филиалы түңәрәктәр нигеҙендә асылды. Ә хәҙер ул үҙе лә сәнғәт мәктәбе булып китте».
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Үҫемлектәрҙе һаҡлау
Башҡортостан Республикаһының флораһы һәм фаунаһының һирәк осрай торған һәм юғала барған төрҙәрен һаҡлап алып ҡалыу маҡсатында милли парктар һәм ҡурсаулыҡтар булдырылған: Көньяҡ-Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, «Башҡортостан» Милли паркы , «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Яратҡан эше — музыка
Өфөләге смотрҙа сәхнәгә 53 скрипкасы, һуңынан 30 ҡурайсы алып сығырға баҙнат иткән уҡытыусы жюри ағзаларын бик ғәжәпләндерә, әммә һөҙөмтәһе һөйөнөслө була — 1-се урынды яулап ҡайталар (совхоз директоры Әһлей Фазлый улының ай-вайына ҡарамай балаларҙы самолетта ғына йөрөтә). Уникаль ансамблде телевидение аша күрһәтәләр. Әһлей Фазлый улы беренселәрҙән булып ҡыҙҙарҙы ла ҡурайҙа уйнарға өйрәтә башлай. Ғөмүмән, ул һәр бала һәләтле тип һанай, уларға ҡарата бик йомшаҡ, йылы ҡарашта була, уларҙы үҙенә ылыҡтыра белә. Мәктәпкә барғанға тиклем баланы өйрәтә башларға кәрәк тип һанаған педагог 20 йыл дауамында ауыл балалар баҡсаһында музыка дәрестәрен алып бара (йыш ҡына түләүһеҙ).
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Үҫемлектәрҙе һаҡлау
Ҡурсаулыҡтарҙа үҫемлектәрҙе өйрәнеү, иҫәпләү, систематалаштырыу һәм ҡурсалау үткәрелә.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Яратҡан эше — музыка
Сәнғәт мәктәбенә, Иҫке Сибай урта мәктәбе түңәрәктәренә биргән утыҙ йыл тирәһе дәүерҙә 600-ҙән артыҡ уҡыусы унан һабаҡ ала, халыҡ ижадына, ғөмүмән, музыкаға ылыға. Һәр кемеһе музыкант булып китмәһә лә, ғүмер буйы уҡытыусыһына ҡарата күңелендә рәхмәт тойғоһон һаҡлай, йыр-моңға үҙен яҡын итеп тоя. Әһлей Фазлый улы Баймаҡ районында ҡурай сәнғәтен үҫтереүгә, уны таратыуға бар көсөн һалды. Уның уҡыусылары араһында билдәле ҡурайсылар, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, музыка уҡытыусылары күп: билдәле йырсы, ҡурайсы, артист Сәғиҙулла Байегетов, төрлө республика, төбәк-ара бәйгеләре еңеүсеһе Риф Ҡәйепҡолов, Сибай педагогия колледжының музыка уҡытыусыһы Хәлим Ситдиҡов, Сибай институтының музыка факультетын тамамлаған Гүзәл Мусина, музыка менән тормошон бәйләгән Гөлдәр Ибраһимова, Мөслимә Айсыуаҡова, Розалия Илтинина, Нуриәхмәт Байтурин, Фәнил Шәрипов, Сибай филармонияһы бейеүсеһе Резеда Ерьесова, Лена Ғүмәрова һәм башҡалар.
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Үҫемлектәрҙе һаҡлау
Башҡортостан Республикаһы территорияһында һирәк осрай торған һәм юғалып бөтөп барған үҫемлек төрҙәре Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Яратҡан эше — музыка
1979 йылдың 1 ғинуарынан алып тулыһынса Иҫке Сибай сәнғәт мәктәбенә ҡурай класы уҡытыусыһы булып күсә (быға тиклем бер үк ваҡытта урта мәктәптә эшләй) һәм 1997 йылдың 1 ноябренә тиклем үҙе нигеҙ һалған мәктәптә эшләй.
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Һылтанмалар
Категория: Башҡортостан географияһы
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Яратҡан эше — музыка
Уҡытыусы-музыкант Әһлей Сөләймәнов Иҫке Сибай ауылында, районда ҙур ихтирамға лайыҡ булып йәшәне. 70-йәшлек, 75-йәшлек юбилейҙары ауыл клубында бик ҙурлап үткәрелде. Район етәкселәре, мәҙәниәт бүлеге хеҙмәткәрҙәре, коллегалары, уҡыусылары, ауыл халҡы уны ихлас ҡотлап, йылы һүҙҙәрен еткерергә өлгөрҙөләр.
Иҫке Сибай ауыл Советы ҡарарына ярашлы үҫеп килеүсе быуынды эстетик яҡтан тәрбиәләүҙәге һәм уҡытыуҙағы ҡаҙаныштары, шулай уҡ Иҫке Сибай сәнғәт мәктәбен асыуҙа һәм уның үҫешендәге әүҙем эшмәкәрлеге өсөн 2001 йылда Иҫке Сибай сәнғәт мәктәбенә — үҙе иҫән саҡта — Әһлей Сөләймәнов исеме бирелде.
Башҡорт скрипкаһының яҙмышы
Профессиональ музыканттар скрипканы оркестрҙың батшабикәһе тип атай. Үҙешмәкәр халыҡ инструменттары ансамлдәрендә лә скрипкасының урыны һәр ваҡыт маҡтаулы. Талантлы скрипкасылар ғәҙәттә халыҡ көйҙәрен дә, композиторҙар әҫәрҙәрен дә берҙәй уҡ оҫталыҡ һәм әйтеп аңлатмаҫлыҡ моң-һағыш менән башҡаралар. Скрипка яһаусы оҫталарҙың исемдәре XVI быуаттан алып тарихҡа ингән (Н. Амати, А. Гварнери, А. Страдивари). Фәҡәт ошо ҡорал өсөн генә күп әҫәрҙәр ижад ителгән (А. Вивальди, И. Бах, В. Моцарт, И. Брамс, Л. Бетховен, П. Чайковский, А. Глазунов, С. Прокофьев, Д. Шостакович, А. Хачатурян, Т. Хренников). Башҡорт композиторҙарынан Х. Әхмәтов, З. Исмәғилев, Р. Мортазин, Х. Заимов, Н. Сабитов, Р. Сәлмәнов, А. Ғабдрахманов, Р. Ғәзизов, Рим Xәсәнов скрипка өсөн әҫәрҙәр ижад иткән.
Башҡорттар араһында скрипканың таралыу тарихы — айырым тема. Башҡортостанда скрипка XIX быуат аҙаҡтарында бик популяр инструменттар араһында булған. Уның бик боронғо ҡыл ҡумыҙынан килеп сығыуы тураһында фараздар бар. Тарих төпкөлөнән килеүенең тағы ла бер дәлиле бар: башҡорт халыҡ әкиәтендә «ағаһы ҡыл эшләп, скрипкаһын уйнатып ебәрһә, яңы ҡыл үҙәккә үтерлек итеп моңло йырлай», тиелә. А. Таһиров та, Ш. Бабич та («Скрипка» шиғыры) скрипкаға дан йырлағаны билдәле. Башҡорттар араһында скрипка яһаусылар булған (Искәндәр Кәлимуллин, Йәрми Сәйет, Мәжит Буранғолов, Батырша Көсөкөв һәм башҡалар). Һуғыштан һуңғы йылдарҙа халыҡта скрипка сәнғәте һүрелеү осорон кисерә. Һәүәҫкәр скрипкасыларҙы бармаҡ менән һанарлыҡ осор етә.
Тел һәм әҙәбиәт белгесе Рәшит Шәкүрҙең «Скрипка» исемле мәҡәләһенән:
Был йәһәттән, Абрар Арғынбаев (Сибай ҡалаһы), Әсмә Садиҡова, Сания Абдуллина (Салауат районы) исемдәрен билдәләп үтергә кәрәк. Ә. Ф. Сөләймәнов үҙенең тыуған Ейәнсура яҡтарында скрипкала уйнаусылар (Нәүерйән (Ғәббәс ауылы), Зәбихулла Ишкинин (Түбәнге Муйнаҡ ауылы), Хөббөтдин Сөләймәнов, Әнәс Ҡарабулатов, уҡытыусылар Ишбулды Арыҫланов һәм Таһир Ҡарабулатов (Урта Муйнаҡ) булыуы, скрипка яһаусы Фәтхулла ҡарт тураһында хәтирәләрендә яҙып ҡалдырған.
Хәҙерге ваҡытта һәүәҫкәр скрипкасылар эстафетаһын дауам итеүселәр юҡ, скрипканың киләсәге — профессионалдар ҡулында (Ә. Ҡәйүмов, И. Мөслимов, А. Сәйфуллина). 1986 йылда уҡ үҙенең мәҡәләһендә күренекле халыҡ гармунсыһы Әхәт Азаматов гүзәл музыка ҡоралы тураһында: «Скрипканың яҙмышы һағайта», тип яҙған.
1997 йылдың ғинуар айында Баймаҡ ҡалаһында Урал аръяғы балалар музыка мәктәптәре һәм сәнғәт мәктәптәре уҡытыусыларының белемен камиллаштырыу курсы үткәрелә. Лекциялар уҡыу өсөн күренекле композиторҙар А. Р. Ғайсин, Р. Сәлмәнов һәм М. Әхмәтов саҡырылалар. Семинар сиктәрендә практик занятиелар, шулай уҡ Х. Әхмәтовтың Хәтер кисәһе үткәрелә. Әһлей Сөләймәнов кисәлә скрипкала «Һиңә тартыла күңел» көйөн уйнай. Һәүәҫкәр скрипкасыларҙың көйҙө урынына еткереп, һәр боролошон уратып уйнай алыуын, ниндәй булһа ла көйҙө абсолют ишетеү һәләтенән сығып уйнауына хайран ҡалған Морат Әхмәтов 72-йәшлек Әһлей Сөләймәновҡа хатта студенттар менән дәрестәр үткәреү өсөн Өфөгә килергә тәҡдим яһай.
Ғаиләһе
Ҡатыны Таңһылыу Хәбибулла ҡыҙы Зөбәйерова менән бик татыу ғаилә ҡороп, дүрт бала тәрбиәләп үҫтерҙеләр. Таңһылыу Хәбибулла ҡыҙы үҙе лә башҡорт халыҡ йырҙарын үҙешмәкәр сәнғәт смортҙарында Әһлей Фазлый улының скрипкаһы оҙатыуында бик оҫта йырланы. Ғаилә менән күп тапҡыр смотрҙарҙа сығыш яһанылар. Улдары Фәһим — ҡурайҙа, Булат — кларнетта, гитарала уйнай. Фәриҙә ҡыҙы — бейеүгә, рәсем төшөрөүгә, шиғыр яҙыуға һәләтле булды. Фәрит улы — Баймаҡ мәҙәниәт бүлеге мөдире, Сибайҙағы «Сулпан» театры директоры, Стәрлетамаҡ театрында директор урынбаҫары булып эшләне, йырлай, республика, район концерттарында ҡатнашты. Ейәне Зиннур Сөләймәнов та сәнғәт юлын һайланы — Стәрлетамаҡ театрында режиссёр булып эшләй. Әһлей Фазлый улының Айым бүләсәре Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡый, флейтала уйнай, Нурия бүләсәре — скрипка класында уҡый.
Правая Рассоха (йылға)
Правая Рассоха (Рассоха) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Маганакова йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бирюков Владимир Павлович
Бирюков Владимир Павлович (10 июль 1888 йыл — 18 июнь 1971 йыл) — Уралды өйрәнеүсе тарихсы, лексикограф, археолог, фольклорсы, 30-ҙан артыҡ китап һәм брошюра авторы, 1955 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Владимир Павлович Бирюков 1988 йылдың 10 июлендә Рәсәй империяһының Пермь губернаһы Шадрин өйәҙе Першин волосының (хәҙер Ҡурған өлкәһе Далматов районы) Першин ауылында тыуған. Атаһы ул ваҡытта ссудалар биреү ширҡәтенең (русса ссудно-сберегательное товарищество) иҫәпсе-секретары була. Владимирҙың бер туған ҡустыһы Аркадий Павлович Бирюков (1892—1969) — совет йылдарында тыуған төбәгендә врач-педиатр һәм баҡсасы-агроном булып таныла.
Владимир Бирюков Пермь дини семинарияһында уҡый, әммә рухани (священник) булырға теләмәй. 1912 йылда Ҡазан ветеринар институтын тамамлай. Мәскәү археология институтын бөтөргәндән һуң (1915) «ғалим-археолог» һәм институттың мөхбир ағзаһы исемдәрен ала. Ике йыл К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы институтында уҡый. 1919 йыл аҙағынан — Томск дәүләт университетының тарих-филология факультетында ирекле тыңлаусы. Урындағы һөйләштәргә бағышланған конкурс эше өсөн Томск университеты уға көмөш миҙал бирә.
1920 йылда Пермь университетының тарих-филология факультеты Владимир Бирюковты боронғо ҡомартҡылар музейы мөдире вазифаһына һайлай.
1923 йылда Бирюков башта СССР Фәндәр академияһы ҡарамағындағы Үҙәк крайҙы өйрәнеү бюроһы ағза-корреспонденты, һуңынан мөхбир ағзаһы итеп һайлана, Үҙәк бюроның конференциялары һәм пленумдары эшендә әүҙем ҡатнаша. 1925 йылдың сентябрендә В. П. Бирюков СССР Фәндәр академияһының 200 йыллығына арналған тантаналарҙа ҡатнаша, 13 сентябрҙә Ҙур театрҙа үткән тантаналы йыйылыш Президиумына һайлана.
1920 йылдар башында Фәндәр академияһы «Рус теле һүҙлеге»н («Словарь русского языка» (1891—1937) сығарыуҙы яңынан башлай. Бирюков был эштә туранан-тура ҡатнаша, 1933 йылға тиклем уға тикшереү өсөн типографияла йыйылып, әле биттәргә бүленмәгән набор һәм шул наборҙың ҡағыҙға күсерелгән баҫмаһын (гранкаларҙы) ебәреп торалар. Һүҙлектең 14 бүлегендә В. П. Бирюковтың исеме баҫманы тулылыландырып сығарыуға булышлыҡ итеүселәр иҫәбендә аталған.
1930 йылдан 1938 йылғаса Свердловск өлкә крайҙы өйрәнеү бюроһында, 1940—1950 йылдарҙа Шадринск ҡалаһында эшләй. 1962 йылда үҙе йыйып туплаған документтарҙы Свердловск ҡалаһына күсерә. Улар артабан Әҙәбиәт һәм сәнғәт үҙәк дәүләт архивының Урал бүлексәһен (хәҙер Свердловск өлкәһе Дәүләт архивы фонды) булдырыуға нигеҙ була. Свердловск өлкә башҡарма комитеты ҡарары менән тыуған яҡты өйрәнеүсенең ҡулъяҙмалары һәм китаптарының бай йыйылмаһынан 1964 йылда Урал әҙәбиәт һәм сәнғәт архивы ойошторола, В. П. Бирюков йәмәғәт башланғысында уның директоры була.
1954 йылдың ғинуарында СССР Яҙыусылар союзының Свердловск бүлексәһе Бирюковты был ижади берләшмәгә ағза итеп тәҡдим итә, һәм 1955 йылдың 10 февралендә ул СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Казактушкен
Казактушкен — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Месна
Месна — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 149 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярабайкүл
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Поппе Николай Николаевич
Поппе Николай Николаевич (27 июль 1897 йыл — 8 август 1991 йыл) — тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. CCСР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1932), профессор (1928).
Биографияһы
Николай Николаевич Поппе 1897 йылдың 27 июлендә Ҡытайҙың Яньтай ҡалаһында тыуған.
Ул яҙған «Башҡорт теле дәреслеге» (Bashir manual, Блумингтон, 1964) китабы киң билдәле. Поппеның был китабы башҡорт теле грамматикаһы яҙылған инглиз телендә баҫылған берҙән-бер китап. Уның хеҙмәтендә башҡорт теленең фонетикаһы һәм хәҙерге башҡорт теленең морфологияһы системалы рәүештә тасуирлана. Китапта төрлө текстар һәм башҡорт-инглиз һүҙлеге бар.
Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы
Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы (23 март 1958 йыл) — уҡытыусы-логопед, методик ҡулланмалар авторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).
Баҡса айыу баланы
Айыу баланы (жимолость, Lonícera) — тура баҫып, үрмәләп йә ергә йәйелеп үҫә торған ҡыуаҡтарҙан;  айыу баланы ғаиләһенең типлы ырыуынан. Латинса атамаһы немец математигы, физигы һәм ботанигы Адам Лоницер (1528—1586) исеменән алынған, ә башта уны  Карл Линней каприфоль тип атарға йыйынған булған (, сөнки  Европала тап бына   ошо төр -айыу баланы каприфоль үҫтерелә торған булған.
Үҫкән урындары
Төньяҡ ярымшарҙа һәр ерҙә тиерлек осрай. 190 төрө билдәле, күберәк Гималайҙа һәм Шәрҡи Азияла үҫә. Рәсәйҙә ҡырағай  14 төрө бар.
Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы
Биографияһы
Фәниә Зәкәриә ҡыҙы Рәхмәтуллина (ҡыҙ фамилияһы Ҡәйепова) 1958 йылдың 23 мартында Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Сәғит ауылында тыуған.
Баҡса айыу баланы
Ботаник үҙенсәлектәре
Сәскәләре эре генә, аҡ, алһыу, һарғылт йә зәңгәрһыу. Япраҡ төптәрендә йә суҡтарҙың осонда икешәр булып урынлаша.
Емештәре лә парлы, ҡайһы саҡ ҡушар булып үҫә.
Ашарға яраҡлы төрө
Ҡырағай төрө республикабыҙҙа ла үҫә, ул ҡыҙыл еләкле һәм ағыулы. Айыу баланының ашарға яраҡлы төрҙәре лә күп, хәҙер уны беҙҙә баҡсаларҙа үҫтерә башланылар. Оҙонса еләктәренә, әйтерһең, көртмәле менән мышар тәме ҡушылған, тиресәһе лә көртмәле төҫөндә. Ҡыуаҡтан ғына алып ҡапҡанда әллә ни тәмле лә түгел кеүек, әсерәк. Әммә шәкәр йәки бал менән – хәтәр шәп! Етмәһә, ул июнь башында уҡ, башҡа еләктәрҙән алда, бешеп тә етә. Ҡайнатма ла, компот та әҙерләргә була унан, ә ойотҡан-ҡатыҡ, кефир менән шунда уҡ ҡына бына тигән файҙалы, тәмле ризыҡты табынға ҡуйып була.
Төрҙәре
Ырыуҙа 200 төр бар Ҡайһы бер төрҙәре:
Аш-һыуҙа ҡулланылышы
Ойотҡан-ҡатыҡ менән баллы эсемлек
2 кешелек: 2 балғалаҡ бал йәки 4 балғалаҡ шәкәр 100 г айыу баланы 2 стакан ҡатыҡ ( ойотҡан) йә кефир
Еләктәрҙе иҙеп ҡатыҡҡа ҡушабыҙ, бал йә шәкәр өҫтәйбеҙ ҙә ныҡ итеп болғатабыҙ.
Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы
Биографияһы
Бындағы башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, 1969 йылда артабанғы уҡыуын күрше Мәмбәт урта мәктәбендә дауам итә. Өлгөргәнлек аттестаты алғас, үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Сәғит ауылында башлай.
Ике йыл эшләгәндән һуң, 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты башҡорт-урыҫ бүлегенә уҡырға инә. Йәйге каникул ваҡыттарында бер нисә йыл рәттән студенттарҙың төҙөлөш отряды составында хеҙмәт семестрҙарында ҡатнаша.
Юғары һөнәри белем алған йәш белгес 1982—1984 йылдарҙа Сәғит ауылы мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы булып эшләй.
Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген Фәниә Рәхмәтуллина 1984 йылдан район үҙәге Аҡъяр ауылындағы «Бәпембә» балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып дауам итә.
2004 йылда, ситтән тороп икенсе юғары белем алғас, ул шунда уҡ уҡытыусы-логопед булып эшләй.
Фәниә Зәкәриә ҡыҙы Рәхмәтуллина балалар баҡсалары тәрбиәселәре һәм ата-әсәләр өсөн тәғәйенләнгән методик ҡалланмалар авторы. Ул шулай уҡ райондың Дәүләт һәм муниципаль белем биреү учреждениеларының педагогик хеҙмәткәрҙәрен аттестациялау буйынса комиссияның логопедия буйынса эксперттәр төркөмө рәйесе урынбаҫары вазифаһын уңышлы башҡара.
Эцлебен
Эцлебен (Etzleben) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 290 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 6577 һәм автомобиль коды KYF.
Яңы Себенле ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Яңы Себенле ауыл Советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ишемғол ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
1905 йылғы революция көрәшселәре һәйкәле (Рига)
Ригала 1905 йылғы революция көрәшселәренә һәйкәл — монумент 1905 йыл революцияһы ваҡиғаларын арналған скульптура композицияһын тәшкил итә.
Даугава яры буйында, мөһим ҡала транспорты магистрале —   13 Ғинуар урамы менән киҫешкән ерҙә  урынлашҡан (Рәсәй империяһының Лифляндия губернаһында 1905 йылғы Революция башланған көн).
Һәйкәл 1905 йылдың 13 ғинуарында Ригалағы демонстрацияға арналған  һәм ике фигуралы композициянан ғибәрәт: йәш эшсе яраланған иптәшенең ҡулынан төшөп барған байраҡты күтәреп ала. Материалы — бронза һәм граниттан. Һәйкәл силуэты ҡала панорамаһында органик рәүештә урын ала.
Һәйкәл социалистик реализм традицияһында башҡарылған. 1960 йылда асыла һәм республика әһәмиәтендәге һынлы сәнғәт ҡомартҡыһы статусын ала.
2010 йылдың авгусында һәйкәл реставрация эштәре өсөн алына. 2011 йылдың октябрендә реставрациянан һуң асыла.
Авторҙары:скульпторы — Альберт Адамович Терпиловский (1905 йылда Рига революцияһы ваҡиғаларында ҡатнашыусы революционерҙарға арналған Зиепниеккалнс зыяратындағы скульптура ансамбле авторы);архитекторы — Карлис Янович Плуксне  (1951 йылдан алып 1959 йылға тиклем Латвия  архитекторҙары союзы рәйесе, мәктәптәрҙең  типовой проекттарын эшләүселәренең береһе).
Куяган
Куяган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Макс Планк
Макс Карл Эрнст Людвиг Планк (Max Karl Ernst Ludwig Planck; 23 апрель 1858 йыл — 4 октябрь 1947 йыл) — Германия ғалимы, физик-теоретик, квант физикаһына нигеҙ һалыусы.
Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1918) һәм башҡа бүләктәр эйәһе, Пруссия фәндәр академияһы (1894), күп кенә сит ил ғилми йәмғиәттәре һәм фәндәр академиялары ағзаһы. Оҙайлы ваҡыт дауамында немец фәне етәкселәренең береһе.
Планктың ғилми хеҙмәттәре термодинамикаға, йылылыҡ нурланышына, квант теорияһына, махсус сағыштырмалыҡ теорияһына һәм оптикаға бағышланған.
Ул термодинамиканың икенсе башланғысын — энтропияның үҫеш принцибын — формалаштырған һәм уны физик химияның төрлө мәсьәләләрен сисеүҙә ҡулланған. Тигеҙ дәүмәлле йылылыҡ нурланышы проблемаһына электродинамика һәм термодинамика алымдарын ҡулланып, Планк абсолют ҡара есем спектрында энергияның бүленеү законын сығарған, уны энергия һәм ғәмәл кванттары тураһында күҙаллау аша нигеҙләгән. Был ҡаҙаныш квант физикаһы үҫешенә башланғыс булған.
Сығышы һәм белеме (1858—1878)
Макс Планк, 1858 йылдың 23 апрелендә Киль ҡалаһында тыуған, сығышы менән ул боронғо дворяндар затынан; уның ата-бабалары араһында билдәле юристар, ғалимдар, хәрбиҙәр һәм дин әһелдәре бар.
Математика уҡытыусыһы Герман Мюллерҙең (Hermann Müller) үҫмер Планкка йоғонтоһо бигерәк тә көслө була. Энергия һаҡланыу законы тураһында буласаҡ ғалим тәүге тапҡыр нәҡ унан ишетә; Макстың математик таланты бик иртә асыла. Шул уҡ ваҡытта уҡытыусылар уның ниндәйҙер айырым һәләттәрен күрмәй, бары тик көслө характер һәм исполнительность кеүек шәхсән сифаттарын ғына билдәләй. . Гимназияла уҡыу унда фән, тәбиғәт ҡанундары асылы менән ҡыҙыҡһыныуының нығыуына булышлыҡ итә — был турала ғүмер аҙағында ғалим түбәндәгеләрҙе яҙып ҡалдыра:
''С юности меня вдохновило на занятие наукой осознание того отнюдь не самоочевидного факта, что законы нашего мышления совпадают с закономерностями, имеющими место в процессе получения впечатлений от внешнего мира, и что, следовательно, человек может судить об этих закономерностях при помощи чистого мышления. Существенно важным при этом является то, что внешний мир представляет собой нечто не зависимое от нас, абсолютное, чему противостоим мы, а поиски законов, относящихся к этому абсолютному, представляются мне самой прекрасной задачей в жизни учёного.''
Бала саҡтан Планктың тағы бер мауығыуы музыка була: ул малайҙар хорында йырлай, бер нисә музыка ҡоралында уйнай (бигерәк тә күп ваҡытын фортепианола үткәрә), музыка теорияһын өйрәнә һәм ижад итергә тырыша, әммә тиҙҙән композитор таланты юҡ тигән һығымтаға килә. Планктың бала саҡтан уҡ музыка менән Мәктәпте тамамлағас, ул пианист, филолог булырғамы әллә физика һәм математиканы өйрәнеү менән шөғөлләнергәме, тигән һайлау алдында тора. Планк һуңғыһын һайлай һәм 1874 йылдың сентябрендә Мюнхен университеты студенты булып китә. Әммә студент сағында уҡ күп ваҡытын музыкаға бағышлай: студенттар сиркәүендә оркестрҙа уйнай, студенттар йыр союзында хормейстер һәүәҫкәр оркестрҙа дирижер була.
Университетҡа уҡырға ингәс, атаһы кәңәше буйынса профессор Филипп фон Жоллиға мөрәжәғәт итә һәм теоретик физика менән шөғөлләнергә теләүе хаҡында һөйләй. Ул студентты, был фән тиҙҙән тамамлана, һәм унда бик аҙ ғына проблемаларҙы тикшерергә ҡалды, тип кире өгөтләй. Хәйер, был һөйләшеү Планканың теоретик булыу теләгенә йоғонто яһамай. Был ҡарарҙы аңлатып, ул үҙенең асыштар яһарға теләмәүен, тик фән нигеҙҙәрен аңларға һәм мөмкин тиклем тәрәнәйтергә теләге барлығын белдерә. Алты семестр дауамында Планк эксперименталь физика буйынса лекциялар тыңлай, уларҙы Вильгельм фон Бетц (нем. Wilhelm von Beetz) һәм шул уҡ Жолли бирә. Һуңғыһы етәкселегендә Планк йылытылған платинаның газдарға, атап әйткәндә водородҡа, үтә ныҡ тәьҫир итеүе буйынса үҙенең берҙән-бер эксперименталь тикшеренеүен үткәрә. Мюнхенда теоретик физика кафедраһы булмағанлыҡтан, математиктар Людвиг Сейдель һәм Густав Бауэр (Gustav Bauer) дәрестәренә йөрөй башлай, һуңынан унан күп нәмәгә өйрәнгәнен таный.
Джолли лабораторияһында Планк билдәле физик, Берлин университеты профессоры Герман Хельмгольц менән таныша. Егет белемен Берлинда дауам итергә ҡарар итә, унда 1877/78 уҡыу йылының ике семестрын үткәрә. Бында уның остаздары Гельмгольц һәм Густав Кирхгоф; шулай уҡ математик Карл Вейерштрастың лекцияларына йөрөй. Әммә Планк физика буйынса лекцияларҙан күңеле һүрелә, шуға күрә ул Хельмгольц һәм Кирхгофтың үҙенсәлекле әҫәрҙәрен ентекле өйрәнә башлай, улар оҫталыҡ һәм һүрәтләүҙең асыҡлығы йәһәтенән өлгө булып торалар. Тиҙҙән буласаҡ ғалимға Рудольф Клаузийҙың йылылыҡ теорияһы буйынса хеҙмәттәре менән танышыу шул тиклем ныҡ тәьҫир итә, хатта термодинамиканы өйрәнергә ҡарар итә.
Фәнни карьераһының башы (1878—1888)
1880 йылда Планк университетта лектор булып эшләү хоҡуғы өсөн (хабилитация) «Төрлө температурала изотроп есемдәр тигеҙлеге торошо» (Gleichgewichtszustände isotroper Körper in verschiedenen Temperaturen) эшен тәҡдим итә һәм приват-доцент вазифаһын ала һәм артабанғы биш йыл дауамында ошо вазифаны биләй. Уҡытыусылыҡ вазифалары уның күп ваҡытын алмағанға, ул бөтә иғтибарын ғилми эшкә туплай ала. Буш ваҡытында ул музыка менән шөғөлләнә, уның теорияһын өйрәнә һәм иҫ киткес пианист булараҡ танылыу яулай. Был йылдарҙа альпинизм Планканың икенсе мауығыуы була, уның менән ул яҡында урынлашҡан Бавар Альптарында шөғөлләнә башлай; ғалим артабанғы ғүмере буйына был спорт төрө менән шөғөлләнә.
Ошо ваҡыт эсендә Планк ниндәйҙер университетта профессор булырға өмөтләнә. Әммә беренсе саҡырыу Ашаффенбургтағы Юғары урман хужалығы мәктәбенән (Forstliche Hochschule Aschaffenburg) килә, унда физика уҡытыусыһы вазифаһы буш була. Гельмгольц менән кәңәшләшкәндән һуң, Планк баш тартырға һәм үҙенең фәнни ынтылыштарына нығыраҡ тап килерлек вариант көтөргә ҡарар итә. Шундай осраҡ 1885 йылдың яҙында, йәш ғалим Киль университетында теоретик физиканың экстраординар профессоры урынын алырға тәҡдим алғанда була. Ул шатланып ризалаша, Һуңынан ул был тәғәйенләүҙе үҙенең фәнни эштәрен танығандан түгел, ә атаһының ҡурсалауы арҡаһында, тип дөрөҫөн әйтә. Атаһының яҡын дуҫы Густав Карстенн Киль ҡалаһында физика һәм минералогия профессоры булып эшләгән була. Бында, бала сағы ҡалаһында, Планк тиҙ арала яңы урынға күнегә һәм тиҙҙән «Энергияны һаҡлау принцибы» (Das Princip der Erhaltung der Energie) китабын тамамлай, уның өҫтөндә 1884 йылдан алып эшләй. Был монографияны ул Гёттинген университетының философия факультеты иғлан иткән эштәр конкурсына ебәрә. Китапты ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡаршы алалар, тик икенсе премияға ғына лайыҡ була, шул уҡ ваҡытта беренсе премия конкурста ҡатнашыусыларҙың береһенә лә бөтөнләй бирелмәй. Бының сәбәбе гёттингенлы Вильгельм Вебер менән берлинлы Гельмгольц араһындағы фәнни бәхәстә Планктың һуңғыһы яғында булыуы тора.
1886 йылдың көҙөнән башлап Планк «Энтропияны үҫтереү принцибы тураһында» тигән мәҡәләләр серияһын яҙа. Был мәҡәләләрҙә физика һәм химияның тәғәйен мәсьәләләрен хәл итеүҙә термодинамик ҡараштар ҡулланыла. Был эштәр уға ғилми даирәлә, айырыуса физик химия белгестәре араһында билдәле бер танылыу килтерә. Атап әйткәндә, Вильгельм Оствальд һәм Сванте Аррениус менән таныша; һуңғыһы фәнни проблемаларҙы тикшереү өсөн Киль ҡалаһына Планкка килә. 1887 йылдың 31 мартында матди яҡтан тәьмин ителгән Макс Планк бала саҡ дуҫы Мари Меркҡа(Marie Merck), Мюнхен банкирының ҡыҙына өйләнә. Уларҙың дүрт балаһы була: улдары Карл (Karl, 1888—1916) һәм Эрвин (Erwin, 1893—1945) һәм игеҙәк ҡыҙҙары Эмма (Emma, 1889—1919) һәм Грете (Grete, 1889—1917).
Берлинда тәүге йылдар
1887 йылдың октябрендә, Кирхгоф вафат булғандан һуң, Берлин университетының теоретик физика кафедраһы урыны буш була. Был вазифаны биләү хоҡуғына дәғүә иткән тәүге ике кеше — Людвиг Больцман һәм Генрих Герц, Мюнхен һәм Боннға өҫтөнлөк биреп, баш тарта. Ул саҡта коллегаларынан ғалим, педагог һәм кеше булараҡ юғары баһа алған Планктың кандидатураһын Гельмгольц тәҡдим итә. 1889 йылдың ғинуарында йәш физик Берлинда үҙ вазифаһын үтәүгә тотона; 1892 йылда университетта теоретик физика буйынса ординар профессура булдырылғанға тиклем, тәүге өс йыл экстраординар профессор булып ҡала. Бер үк ваҡытта ул университет ҡарамағында асылған Теоретик физика институтын етәкләй. Берлиндағы эш Гельмгольц, Август Кундт һәм башҡа билдәле физиктар менән тығыҙ аралашырға мөмкинлек бирә, Шулай ҙа, теоретик булараҡ, Планк асылда башҡаларҙан айырым хәлдә тора, һәм тәүге осорҙа уға коллегалары-экспериментаторҙар менән бәйләнеште яйға һалыу ауырға төшә.. 1894 йылда Гельмгольц һәм Кундт тәҡдиме буйынса уны Пруссия Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлайҙар]].
Планк университет тормошонда, төрлө комиссиялар эшендә әүҙем ҡатнаша һәм, ғөмүмән, үҙенең үҫеп килгән абруйын фән һәм коллегаларын яҡлау өсөн файҙалана. Мәҫәлән, ул Эмиль Варбургты, 1894 йылда вафат булған Август Кундттың вариҫы итеп тәғәйенләүҙе, Пруссияның Мәғариф министрлығы факультеттың был кандидатура файҙаһына тәҡдимен иғтибарһыҙ ҡалдырырға маташһа ла, талап итә (бәлки, Варбургтың йәһүд булыуы сәбәплелер). 1895 йылда Планк министрлыҡ талабы буйынса социалистик позицияларҙа тороусы һәм Германияның социаль-демократик партияһын финанс яҡтан хуплаусы физика эшмәкәрлеген тикшерә торған комиссия ағзаһы була. Комиссия Аронстың сәйәси ҡараштарының уның педагогик һәм фәнни эшмәкәрлегенә йоғонтоһон асыҡламай һәм уны язалауҙан баш тарта. 1897 йылда, махсус һорауға яуап биреп, Планк ҡатын-ҡыҙҙар өсөн университет белемен биреүҙе принципиаль тыйыуға ҡырҡа ҡаршы булыуын белдерә; ул үҙе бер нисә ҡаты-ҡыҙға лекцияларына йөрөргә рөхсәт итә. Һуңыраҡ ул Венанан Больцмандың элекке студенты Лиза Мейтнерҙы саҡыра һәм 1912 йылда хатта үҙенең ассистенты итеп тәғәйенләй; Мейтнер Планктың яҡын дуҫтарының береһенә әйләнә. Берлиндың тәүге йылдарында Планк элеккесә музыкаға ҙур иғтибар бүлә һәм бер үк ваҡытта музыка теорияһы буйынса курстар ҙа уҡый. Институтҡа ҙур фисгармония тапшырылғас, ул был ҡоралда музыканың тәбиғи төҙөлөшөн ҡабул итеүҙе өйрәнеү мөмкинлегенә эйә булды һәм, темперацияланған ҡоролош бөтә шарттарҙа ла сағыуыраҡ яңғырай, тигән һығымтаға килә. Был һөҙөмтәне («беҙҙең ҡолаҡ темперацияланған гаммаларҙы өҫтөн күрә») Планк 1893 йылда махсус мәкаләлә баҫтырып сығара. Сәнғәт һәм әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһыныу ғалимды тарихсы Теодор Моммзен, романсы Адольф Тоблер һәм гуманитар даирәләрҙең башка вәкилдәре менән якынайта.
1895 йылдан башлап Планк вазифаларына «Annalen der Physik» журналын мөхәррирләү индерелә, унда теоретик мәсьәләләр буйынса мәҡәләләр өсөн яуап бирә. Был вазифала эшләп, ул физиканы математиканан һәм философиянан нығыраҡ айырырға ынтыла, был ул дәүер өсөн яңы дисциплина — теоретик физика формалашыуына булышлыҡ итә. 1911 йылдың 23 мартында Планк Пруссия фәндәр академияһының мотлаҡ секретары, йәғни был учреждениеның дүрт етәксеһенең береһе итеп һайлана (тәбиғи фәндәр һәм гуманитар бүлектәрҙән икешәр). Киләһе бер нисә йылда ул үҙенең нигезләмәһен Альберт Эйнштейнды Берлинға саҡырыу һәм академия ағзаһы итеп һайлау өсөн ҡуллана. Бынан тыш, Планк 1913/14 уҡыу йылына Берлин университеты ректоры вазифаһын биләй, шулай уҡ өс тапҡыр (1905—1908 һәм 1915—1916 йылдарҙа) Немец физик йәмғиәте президенты итеп һайлана. Ул 1911 йылда Император (Германия императоры) Вильгельм II указы белән нигеҙ һалынган Кайзер Вильгельм йәмғиәтен төҙөүгә йәлеп ителә; башлыса, 1913 йылдан ул Физика институтын булдырыу буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша, уны Эйнштейн етәкләргә тейеш була.
Октябрҙә (1909 йылда) Планктың ҡатыны Мария вафат була. Йыл ярым үткәс, 1911 йылдың мартында, ғалим икенсе тапҡыр — тәүге ҡатынының бер туған һеңлеһенә — Маргарита фон Хёсслинға өйләнә. Уларҙың бер уртаҡ балаһы Герман була (Hermann, 1911—1954). Планк ғаилә кешеһе була һәм, ҡатынының һүҙҙәре буйынса, «бары ғаиләлә генә үҙенең барлык кешелек сифаттарын тулыһынса аса». Ә ысынында ул үҙен үҙ даирәһе кешеләре араһында ғына иркен хис итә; киң баҡсалы ҙур йортта ғалим ғаиләһе менән йәшәгән Берлиндың Грунневальдында университет профессорҙары йәшәгән. Билдәле тарихсылар Ганс Дельбрюк һәм Адольф фон Гарнак Планктың яҡын күршеләре була. Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа Планк ике аҙна һайын өйҙә музыкаль кисәләр ойоштора, унда билдәле скрипкасы Йозеф Иоахим, Альберт Эйнштейн һәм башҡа дуҫтары ҡатнаша. Ғалимдың бер туғанының һүҙҙәре буйынса, музыка Планктың рухын тотоп тормаған берҙән-бер өлкә була; ғалим Шуберт, Брамс һәм Шуман әҫәрҙәрен өҫтөн күргән.
Планктың квант гипотезаһы
Берлин осорона Планктың юғары фәнни ҡаҙанышы ҡарай. 1890 йылдар уртаһында йылылыҡ нурланышы менән шөғөлләнә һәм 1900 йыл аҙағында хәл иткес уңышҡа өлгәшә: ҡара есем спектрында энергия бүленеше өсөн дөрөҫ формула ала һәм билдәле «хәрәкәт квантын» индереп, уны теоретик яҡтан нигеҙләйh. Тәрән мәғәнәһе һуңғараҡ ҡына асылған немец ғалимының квант гипотезаһы, квант физикаһының барлыҡҡа килеүен билдәләй. Артабанғы йылдарҙа Планк үҙ һөҙөмтәләрен классик физика менән яраштырырға тырышып күп көс һала; ул элекке күҙаллауҙарҙан ситкә алып киткән артабанғы аҙымдарға, мәҫәлән, Эйнштейндың яҡтылыҡ кванттары теорияһына, бик һағайып ҡарай. Ләкин уның бөтә тырышлығы бушҡа була. Был хаҡта ул «Ғилми автобиография»һында яҙа:
''Мои тщетные попытки как-то ввести квант действия в классическую теорию продолжались в течение ряда лет и стоили мне немалых трудов. Некоторые из моих коллег усматривали в этом своего рода трагедию. Но я был другого мнения об этом, потому что польза, которую я извлекал из этого углубленного анализа, была весьма значительной. Ведь теперь я точно знаю, что квант действия играет в физике гораздо большую роль, чем я вначале был склонен считать…''
Шул уҡ ваҡытта Альберт Эйнштейн, Пауль Эренфест һәм башҡа ғалимдарҙың эштәре һөҙөмтәһендә кванттар теорияһы ғилми берләшмәлә тағы ла нығыраҡ танылыу яулай. 1911 йылдың көҙөндә «Нурланыш һәм кванттар» темаһына арналған саҡырылыш быға дәлил булып тора. Был вәкәләтле конференция алдында торған проблемалар һәм ҡаршылыҡтар хәл ителмәгән булһа ла, нурланыштың квант теорияһын ғилми донъяның иғтибар үҙәгенә урынлаштырған. 1913 йылда кванттар гипотезаһын атом төҙөлөшө проблемаһы менән бәйләгән Нильс Борҙың эштәре барлыҡҡа килгәндән һуң квант физикаһының йылдам үҫеш этабы башлана. Планктың ҡаҙаныштарын таныу (энергия кванттарын асыу менән физикаға күрһәткән хеҙмәттәрҙе таныу билдәһе булараҡ) уға 1918 йыл өсөн физика буйынса Нобель премияһы бирелеүе була. 1920 йылдың 2 июлендә ғалим Стокгольмда «Кванттар теорияһының барлыҡҡа килеүе һәм яйлап үҫеше» тигән Нобель лекцияһын уҡый.
Беренсе донъя һуғышы һәм уның эҙемтәләре
Прус патриотизмы рухында тәрбиәләнгән Планк, башҡа коллегалары кеүек үк, Беренсе донъя һуғышының башланыуын дәртләнеп ҡабул итә. Халыҡ алдында сығыш яһап, ул үҙе уйлауынса, немец милләтенең ғәҙел талаптарын һәм йәшәү өсөн мөһим ҡиммәттәрен яҡлауға йүнәлтелгән һуғышты сәләмләй һәм йәштәрҙе үҙ ирке менән армияға инергә саҡыра. Һуғышта ул бөтөн ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығыу һәм милләтте бер бөтөнгә туплау ысулын күрә: «Немец халҡы йәнә үҙен тапты». Планк 1914 йылдың октябрендә баҫылған, Германияның һуғышҡа инеүен аҡлаған «туҡһан өсәүҙең манифесты» ҡул ҡуя; һуңынан ул быға үкенә. Ғалимдың позицияһы күбеһенсә Хендрик Лоренц менән аралашҡандан һуң йомшара. Ул нейтраль дәүләт иҫәбенә инеү һөҙөмтәһендә Планкҡа ҡаршы яҡтың фекерен еткерә ала. Атап әйткәндә, Голландия физигы Германия ғәскәрҙәренең енәйәттәре яла яғыу һәм дошмандың пропаганда емеше генә булмауына дәлилдәр килтерә. 1915 йылдың яҙынан уҡ Планк халыҡтар араһында нәфрәтте көсәйтеүгә ҡаршы һәм элекке халыҡ-ара бәйләнештәрҙе тергеҙеү өсөн сығыш яһай, Ә 1916 йылдың башында Лоренц аша Антанта илдәренән хеҙмәттәштәренә асыҡ хат тапшыра, унда һуғыштың тәүге аҙналарында «туҡһан өс манифесын» илһөйәрлектең артып китеүе тип иғлан итә, һуғыш барышында немец хәрбиҙәренең бөтә эштәрен яҡлауҙан баш тарта һәм, «милләттәр көрәшенән ситтә ятҡан интеллектуаль һәм әхлаҡи тормош өлкәләре бар», һәм унда төрлө ил граждандарының һөҙөмтәле хеҙмәттәшлеге мөмкин, тип яҙа. Пруссия фәндәр академияһында «таҙартыуға» юл ҡуймау, унан сит ил ағзаларын сығарыуға һәм дошман илдәренең ғилми йәмғиәттәре менән мөнәсәбәттәрҙең өҙөлөүенә юл ҡуймау өсөн Планк күп көс һала.
Веймар республикаһы
Планк һуғыштан һуңғы немец фәнен үҙгәртеп ҡороуҙа ҙур роль уйнай. Был үҙгәртеп ҡороу иҡтисадтың бөлгөнлөккә төшөүе һәм ғилми тикшеренеүҙәрҙе финанслауҙы ҡыҫҡартыу шарттарында бара. Германия фәненең төрлө сығанаҡтарҙан финанстар йәлеп итеү маҡсатында булдырылған Ғәҙәттән тыш ассоциацияһын (немецса Notgemeinschaft der deutschen Wissenschaft) ойоштороуҙо башлап ебәреүселәрҙең береһе була, һәм һуңынан был ойошманың төрлө комиссиялары тарафынан тормошҡа ашырылған аҡса бүлеүҙә әүҙем ҡатнаша. 1916 йылдан кайзер Вильгельм Йәмғиәте сенаторы булып эшләгән Планк Йәмғиәттең дөйөм етәкселегендә ҡатнаша, уның институттары яңы шарттарҙа немец сәнәғәтен тергеҙеү өсөн мөһим булған ғәмәли эшләнмәләргә иғтибарҙы йүнәлтергә мәжбүр була. Ғалим был яңы сәйәсәткә ҡарата тәнҡитле позиция тота, фундаменталь тикшеренеүҙәрҙең мөһимлеген онотмаҫҡа саҡыра. 1930 йылдың июлендә ул Йәмғиәт президенты итеп һайлана; оло йәштәге ғалим сәйәсмәндәр, эшҡыуарҙар, банкирҙар, журналистар менән аралашыуға күп ваҡытын арнай, киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһай. Уның сәйәси ҡараштарына килгәндә, парламент республикаһының яңы шарттарында Планк сәнәғәтселәр мәнфәғәттәрен яҡлаған уртасыл уң немец халыҡ партияһын яҡлай башлай. Ләкин ул күп кенә яңылыҡтарҙы хуплай алмай һәм, «дөйөм һайлау хоҡуғы (егерме йәшлектәр өсөн!) тип һаналған. фундаменталь хата» тип иҫәпләһә лә, яңы дәүләткә ҡаршы сығыш яһауҙың мәғәнәһен һәм барыһын да кире ҡайтарыу мөмкинлеген күрмәй.
Иҡтисади бөлгөнлөктән тыш, Һуғыштан һуңғы Германияла фән позицияһы халыҡ-ара изоляция менән ҡатмарлаша. был күп осраҡта немец ғалимдарының һуғыш осорондағы милләтсел ҡараштары менән бәйле була һәм яйлап ҡына уны еңә башлайҙар. Тыныслыҡ килешеүе һөҙөмтәләре буйынса Германияға индерелгән ҡаты сикләүҙәр хәлде киҫкенләштерә, әммә был хәл ғалимдарҙың инициатива күрһәтеүенә булышлыҡ итмәй; Планк һәм уның күпселек коллегалары бындай шарттарҙа үҙҙәренең хатаһын рәсми рәүештә таныу мөмкин түгел тип һанай, сөнки быны ҡурҡаҡлыҡ һәм эгоизм күренеше тип иҫәпләргә мөмкиндәр ине. Тик 1920-се йылдар уртаһында ғына көсөргәнешлек кәмей башлай, ә 1926 йылда, Германия Милләттәр Лигаһына ҡабул ителгәндән һуң, Халыҡ-ара тикшеренеү советына (элекке Халыҡ-ара фән советы) немец һәм австрия ғалимдары саҡырыла. Халыҡ-ара фәнни хеҙмәттәшлектең мөһимлеген аңлаған Планк һуғыш өҙөлгән бәйләнештәрҙе тергеҙеүгә һәм үҙенең сәйәхәттәре ваҡытында яңы бәйләнештәр тергеҙеүгә булышлыҡ итә. Был эшмәкәрлектә ул сәйәсәттең фән эштәренә ҡыҫылмау принцибына буйһонорға тырыша һәм Был эшмәкәрлектә ул сәйәсәттең фән эштәренә ҡыҫылмау принцибына таянырға тырышҡан һәм дәүләт йәки башҡа сәйәси ойошмалар ойошторған рәсми булмаған йәки саф ғилми бәйләнештәргә өҫтөнлөк бирә. Атап әйткәндә, хөкүмәттең һәм үҙенең партияһының һалҡынса мөнәсәбәтенә ҡарамаҫтан, ул 1925 йылдың сентябрендә Ленинградта һәм Мәскәүҙә үткән Рәсәй Фәндәр академияһының 200 йыллығына арналған тантаналарҙа Прусия Фәндәр академияһы вәкиле сифатында ҡатнаша.
Нацизм осоронда
1933 йылда Германияла власҡа нацистар килә; оҡшамаған ғалимдарға ҡаршы эҙәрлекләүҙәр башлана, уларҙың күбеһе (айырыуса йәһүд сығышлы) сит илгә күсеп китергә мәжбүр була. Күп немец ғалимдары башта яңы режим сәйәсәте ваҡытлыса һәм, ваҡыт үтеү менән, кире тенденциялар бөтөргә тейеш, тип уйлай, шуға күрә Планканың һәм башҡа фән етәкселәренең тактикаһы фәнде яҡлауҙан һәм шул уҡ ваҡытта ниндәй ҙә булһа режимды тәнҡитләүҙән ситтә тороуҙы күҙ уңында тота. Тарихсы Джон Хайльбронн фекеренсә, «улар ваҡ-төйәктә асыҡтан-асыҡ ташламаларға барғандар һәм ҙур ғәҙелһеҙлектәргә ҡаршы асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыш яһамағандар…». Планктың һәм уның Германияла ҡалған коллегаларының төп бурысы булып фәнде яңы шарттарҙа һаҡлау, уны тулыһынса емерелеүҙән һаҡлау тора. Бының өсөн оло йәштәге ғалим үҙенең абруйын һәм кайзер Вильгельм Йәмғиәте президенты вазифаһын файҙалана; властарҙың иғтибарын йәлеп итмәҫкә тырышып, Йәмғиәт учреждениеларының һөҙөмтәлелеген һаҡлауға булышлыҡ итә, эштән бушатылған хеҙмәткәрҙәргә яңы эш табырға йәки сит илгә сығырға ярҙам итә. Шәхси бәйләнештәр тактикаһын тотоп, 1933 йылдың майында Адольф Гитлер менән осрашыу ваҡытында Планк үҙенең йәһүд коллегаһы, күренекле химик Фриц Габерҙы яҡлап сығырға маташа, әммә фюрер был темаға һөйләшкеһе лә килмәй. Ләкин, еңелеүгә дусар булғас, Планк бер ҡасан да нацистар режимына ҡаршы сығыш яһамай һәм әкренләп уның менән татыу мөнәсәбәттәр һаҡларға тырыша. Мәҫәлән, ул нацизмды хупламауын асыҡтан-асыҡ белдергән Эйнштейндың позицияһы менән ризалашмай һәм Прусия фәндәр академияһында Эйнштейнды ағзалыҡтан мәхрүм итеү процедураһында ҡатнашыуҙан ситләшә. Шуға ҡарамаҫтан, хәлде йомшартырға теләп, Планк белдереү менән сығыш яһаны, унда ул Эйнштейн эштәренең физиканы үҫтереү өсөн әһәмиәте тураһында иҫкә төшөрә, әммә шул уҡ ваҡытта, «Эйнштейн үҙенең сәйәси тәртибе менән академияла булыуын мөмкин булмаҫлыҡ итте», тип үкенес белдерә. Планк шулай уҡ эмиграцияла вафат булған Габер иҫтәлеген хөрмәтләүҙе ойоштороусы сифатында сығыш яһай; был ултырыш дәүләт хеҙмәткәрҙәренә йөрөүҙе рәсми тыйыуына ҡарамаҫтан үтә. Ғалим, фәлсәфәүи һәм тарихи темаларға сығышында беҙҙең замандың айырым проблемаларына ҡағылып, ситләтеп кенә режимды тәнҡитләргә баҙнат итә. Эйнштейн Планкты ғәҙелһеҙлектәргә ҡаршы асыҡтан-асыҡ сығыш яһауҙан баш тартҡаны өсөн бер ҡасан да ғәфү итмәй (1933 йылда уларҙың хатлашыуы туҡтай), хатта Лауэ үҙенең уҡытыусыһын «ныҡышмалылыҡ» күрһәтмәгәне өсөн тәнҡитләй.
1936 йылдың башында «арий физикаһы» вәкилдәре яғынан Планкка һөжүм итеү әүҙемләшә; ғалим зарарлы идеялар сығарыусы, урта ҡул тикшеренеүсе, «Эйнштейн өйөрө» кешеһе тип иғлан ителә. Был әүҙемләшеү башлыса 1 апрелгә билдәләнгән кайзер Вильгельм Йәмғиәте президентын ҡабаттан һайлау менән бәйле башлана, Филипп Ленард әйтеүенсә, Йәмғиәт баштан уҡ «йәһүд ҡотҡоһо» була. Әммә Планк был вазифаны һаҡлап ҡала ала, бер үк ваҡытта яраҡлы алмашҡа килеүсене эҙләү башлана. Ул — 1937 йылда Планкты алмаштырған Карл Бош. 1938 йылдың 22 декабрендә оло йәштәге ғалим академия секретары вазифаһынан китә, әммә, был ғилми учреждение өсөн бойондороҡһоҙлоҡ ҡалдыҡтарын һаҡлап ҡалырға тырышып, көрәште дауам итә. 1938 йылдың майында Берлинда, ниһайәт, Вильгельм Кайзер йәмғиәтенең Физика институты асыла. Уны ойоштороуға күп йылдар буйына Планк күп көс һала. «Арий физикаһы» вәкилдәре ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан, яңы тәғәйенләнгән директор Питер Дебая инициативаһы менән институтҡа Макс Планк исеме бирелә[.
Ғүмеренең һуңғы йылдары (1944—1947)
Был хәл 1947 йылдың 4 октябрендә Гёттингенда була, унда Планк ҡала зыяратында ерләнә.
Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы
Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы (18 ғинуар 1911 йыл — 19 июль 1939 йыл) — башҡорт шағиры, журналист һәм ғилми хеҙмәткәр. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Сәләм Ғәлим улы Ғәлимов 1911 йылдың 18 ғинуарында Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙенең (хәҙерге Силәбе өлкәһе Сосновка районының) Оло Тәгеш ауылында тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, 1928—1930 йылдарҙа ауылда уҡытыусы, комсомол ойошмаһы секретаре булып эшләй, колхоз ойоштороуҙа ҡатнаша, ауыл хәбәрсеһе була.
1930 йылда «Башҡортостан» гәзите редакцияһына эшкә саҡырыла. 1937 йылда Башҡорт дәүләт пединститутын (хәҙерге Башҡорт дәүләт университеты) тамамлай. Артабан Өфөләге Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт фәнни-тикшереү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1938 йылда СССР фәндәр академияһының Ленинград филиалына аспирантураға уҡырға ебәрелә, ул унда ҡаты сирләп китә һәм 1939 йылдың 19 июлендә Ленинград ҡалаһында вафат була.
Ижады
Ғәлимов Сәләм башҡорт шиғриәтендә беренсе булып лирик, эпик һәм новаторлыҡ алымдарын ҡуллана.