cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юрий Дрогобыч
Хеҙмәттәре
Париж китапханаларында Дрогобычтың астрологик трактаттарының ике күсермәһе һаҡланған: 1478 йылдың 29 июлендә тотолоуға баһа һәм «Юдициум прогностиконы», ә Мюнхендағы Бавария дәүләт китапханаһында 1478 йылдың март—декабрь айҙарына прогнозы, ул немец гуманисы Х. Шедель тарафынан күсереп алынған. Был хеҙмәттәр Дрогбычтың антик һәм урта быуат әҙәбиәте тураһында төплө хәбарҙар булыуын раҫлай.
Генералка (Яровка кушылдығы)
Генералка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яровка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ильин Евгений Павлович
Ильин Евгений Павлович (20 март 1933 йыл — 25 декабрь 2015 йыл, Санкт-Петербург) — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, дөйөм һәм дифференциаль психофизиология, физик тәрбиә һәм спорт психологияһы өлкәһендә белгес. Психология фәндәре докторы, биология фәндәре кандидаты, профессор.
Биографияһы
Ильин Евгений Павлович 1933 йылдың 20 мартында Ленинград ҡалаһында тыуған. 1957 йылда Ленинград санитар-гигиена медицина институтын тамамлай.
1969 йылдан алып 1963 йылға тиклем Ленинград дәүләт университетында — биология факультеты янындағы хеҙмәт физиологияһы лабораторияһында, инженер психологияһы лабораторияһында һәм психология факультетының инженер психологияһы эргономикаһы кафедраһында эшләй.
1969 йылдан А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетында: 1969 йылдан 1992 йылға тиклем — физик культура факультетының физик тәрбиәнең теоретик нигеҙҙәре кафедраһы профессоры. 1992 йылдан — артабан психология-педагогика факультетының үҫеш һәм мәғариф психологияһы кафедраһына үҙгәртелгән дөйөм психология кафедраһы профессоры.
1968 йылда «Оптимальные характеристики работоспособности человека» темаһына диссертация яҡлай һәм психология фәндәре докторы ғилми исеме ала (19.00.03 — хеҙмәт инженер психологияһы; 1968). Ғилми дәрәжәһе профессор, биология фәндәре кандидаты. Ике йөҙҙән ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән ун биш уҡыу әсбабы һәм монографиялар авторы.
Оло Ширша (Оло Ширша ҡушылдығы)
Оло Ширша — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширша йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черногорияла дин
Черногорияла дин - (Черного́рия, Монтенегро йәки Ҡаратау) - Көньяҡ-Көнсығыш Европала, Балҡан ярымутрауының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, халҡы серб телендә аралашҡан дәүләттәге дин.
Илдәге диндәр
Черногорияла православие дине тота. Байтаҡ мосолман дини йәмәғәттәре бар. Шулай уҡ католиктар күп һанлылар иҫәбендә. Башҡа дин вәкилдәре һаны халыҡтың 0,1 процентынан артмай.
Дин тотоусылар һаны
2003 йылда халыҡ иҫәбен алғанда конфессиональ билдәләнеш тураһындағы пункт индерелгән. Уның йомғаҡтарына ярашлы, ил халҡы тотҡан дине буйынса ошо рәүешле бүленгән :
6 003 кеше (0,97 %) бер ниндәй ҙә дин тотмауын белдергән, 2 424 кеше (0,39 %) үҙен агностик тип атаған, 13 867 кеше (2,24 %) яуап биреүҙән баш тартҡан.
Православие
Черногорияла правослау христиандар күпселекте тәшкил итә - (ҡаратаулылар) (52,5 %) һәм сербтар (42,7 %). Православие диндарҙары илдең к Серб правослау сиркәүенә лә, Черногория правослау сиркәүенә (уныһын башҡа правослау сиркәүҙәр танымай) лә ҡарай. Серб правослау сиркәүе митрополия статусына эйә булған Черногория-Приморье епархияһына инә
Католицизм
Черногория католиктары иҫәбенә албандар (36,98 %), хорватар (31 %) һәм ҡаратауҙар (черногориялылар) (22,76 %) инә, улар башлыса  диңгеҙ буйында йәшәй. Структураһы йәһәтенән илдә католик сиркәүе Бара Архиепархияһына һәм Котор епархияһына  бүленгән. Бара Архиепархияһы бер ниндәй митрополиға ла буйһонмай һәм туранан-тура Рим папаһы идаралығында тора. Котор епархияһы Сплит-Макарска Архиепархия митрополияһына буйһона.
Ислам
Черногорияның Ислам дине тотоусылары башлыса түбәндәге милли төркөмдәргә ҡарай: босниялылар (43,49 %), славян-мосолмандар (21,91 %), албандар (20,75 %) һәм ҡаратаулылар (10,64 %). Мосолмандар Төбәк башлыса Плав, Рожае һәм Улцинь ҡалаларына яҡын йәшәйҙәр һәм ундағы халыҡтарҙың күпселеген тәшкил итә.
Йәһүдилек
2011 йылдың 18 сентябрендә Черногорияның Премьер-министр ашкеназ израиль баш раввины Йона Мецгер менән әңгәмәһендә йәһүдилекте дәүләт дине тип таныуҙарын белдерҙе
Кудрявцев Алексей Михайлович
Кудрявцев Алексей Михайлович (3 ғинуар 1925 йыл — 11 декабрь 2000 йыл) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Алексей Михайлович Кудрявцев 1925 йылдың 3 ғинуарында хәҙерге Красноярск крайының Базаиха ауылында тыуа. Атаһы, Михаил Львович, Уралда һәм Себерҙә гидроэлектростанциялар төҙөй. Әсәһе, Надежда Филипповна (ҡыҙ фамилияһы Кононова), нәфис зауыҡҡа эйә була, сигә, бәйләй.
1940 йылда Өфөлә ете класты тамамлай һәм Өфө театр-художество училищеһына уҡыйрға инә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән уны Өфө авиация техникумына уҡырға ебәрәләр, уны тамамлағас, оборона заводында эшләй.
Һуғыштан һуң Өфө сәнғәт училищеһында А. Э. Тюлькин педагогында уҡыуын дауам итә, уның менән дуҫ була, хат алыша һәм этюдтар өҫтөндә күп эшләй Алексей училищены тамамлап, 1950 йылда И. Е. Репин исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтына уҡырға инә (педагогтары Юрий Михайлович Непринцев һәм Василий Васильевич Мешков). Институттағы диплом эше — «Салауат Юлаев».
Артабан 1956 йылдан алып 1960 йылға тиклем сәнғәт фондының Өфө бүлексәһендә эшләй.
1960 йылдан алып 2000 йылдарға тиклем Кудрявцев Өфө сәнғәт училищеһында һынлы сәнғәт, рәсем һәм композициянан уҡыта.
60-сы йылдарҙа ул, бер төркөм йәш рәссамдар менән берлектә, Павловка ГЭС-ы һәм Күмертау ГРЭС фасадтарына биҙәктәр башҡара, был эш Башҡортостанда монументаль һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыуҙы үҫтерә.
1977 йылда Октябрь революцияһының 60 йыллығына арналған шәхси күргәҙмәһе үтә.
Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейыында, Башҡортостан Республикаһының Милли музейында Өфөлә, төбәк музейҙарҙа, Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙең шәхси коллекцияларында һаҡлана.
Рәссамдың яратҡан темаһы — тыуған яҡтың матурлығы, Дим йылғаһының йәмле ярҙары.
Ғаиләһе: ҡатыны Галина, ҡыҙы Юлия (биҙәү-ҡулланма сәнғәте буйынса рәссам ), ейәне Никита.
Ижады
Төп картиналары: «Һаумы, Александр Эрастович», «Палаткалар ҡаласығы», «Тыныс яҙ» (1970), «Дим буйында», «Алтын көн» (1970), «Ҡубыҙҙа уйнау», «А. Э. Тюлькин портреты», «Диңгеҙ», «Тулҡын ҡағылышы», «Байрам» (1950), «Тауҙа», «Имәндәр күләгәһендә» (1970).
«Ҡар иреү», «Яҙғы сафлыҡ», «Tuuzumemudegaz», «Ташҡын» картиналары һәм Кудрявцевтың башҡа бик күп яҙғы сериялар эше Өфөлә Э. А. Тюлькиндың Мемориаль йорт-музейында күрһәтелә.
Рәссамдың иң билдәле тарихи полотноһы «Халыҡ бәхете өсөн» Башҡортостан республикаһының милли музейында һаҡлана. Ул милли батыр Салауат Юлаевҡа арналған.
Уҡыусылары
45 йылдан ашыу ул Өфө сәнғәт училищеһында һынлы сәнғәт, рәсем һәм композициянан уҡыта. Училищела Кудрявцев 120-нән ашыу рәссамдар әҙерләп сәығара, улар Башҡортоостанда ла, шулай уҡ башҡа ҡалаларҙа ла эшләй.
Уның элекке уҡыусыһы Мария Краснорепова-Хасцлер, донъяның күп башҡалаларында — Германияла (хәҙер унда йәшәй) әҫәрҙәренең шәхси күргәҙмәләрен уңышлы үткәрә.
Шмидехаузен
Шмидехаузен (Schmiedehausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 420 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 225 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99518 һәм автомобиль коды — AP.
Аллаярова Фирүзә Мирхәт ҡыҙы
Аллаярова Фирүзә Мирхәт ҡыҙы (сәхнә псевдонимы — Фирүзә Париж) (1977) — йырсы, актриса. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2014).
Биографияһы
Фирүзә Мирхәт ҡыҙы Аллаярова 1977 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Ҡолсора ауылында тыуған. Тәүге тапҡыр сәхнәгә 3 йәшендә сыға. Ата-әсәһе ҡыҙҙың йыр-моңға һөйөүен ҡеүәтләп тора, сөнки үҙҙәре лә йырға әүәҫ кешеләр. Ғөмүмән, Фирүзә — данлыҡлы йырсылар тоҡомонан (әсәһе Флүрә Туйсина, ағалары Рәмил һәм Радмир Туйсиндар республикала билдәле шәхестәр). Мәктәптә уҡыған йылдарҙа талантлы ҡыҙыҡай ауылдағы, райондағы концерттарҙа әүҙем ҡатнаша. Ҡолсора урта мәктәбен тамамлағандан һуң 1993—1997 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетында белем ала (Ғ. Ғиләжев, Р. Нәбиуллин, З. Хөсәйенова курсы).
1997—2000 йылдарҙа Сибай дәүләт башҡорт драма театрында, артабан — Сибай филармонияһында эшләй. Сибай театрындағы беренсе роле — «Уйламай һөйләһәң…» (пьеса авторы В. Лазарев, режиссеры В. Йосопов) спектаклендәге Таңһылыу роле. Йәш актриса йыр конкурстарында ҡатнаша. Ижади псевдонимы итеп ҡартатаһының исемен ала. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан һәм Парижға тиклем барып еткән ата-бабалары хөрмәтенә ҡушылған ҡартатаһының исеме аҫтында уны тамашасы белә, ярата — Фирүзә Париж.
2001 йылда Өфөгә күсеп килә һәм Башҡортостан радиотелекомпанияһында эшләй башлай («Сәләм» тапшырыуын алып бара). Ошо уҡ йылда М. Ғафүри исемендәге Башҡорт академия драма театрына «Нәркәс» (И. Йомағолов) спектакленә төп ролде башҡарыу өсөн саҡырыла. 2001 йылдан 2016 йылдың аҙағына тиклем республиканың төп театрында береһенән-береһе сағыу ролдәр тыуҙыра, әммә йыр сәнғәтенә ваҡыт тар ҡалыу сәбәпле Фирүзә Париж 2017 йылдың башынан театрҙы ҡалдырып, үҙаллы концерт эшмәкәрлеген башлай. Хәҙерге ваҡытта Фирүзә республика район-ҡалаларында концерттар менән сығыш яһай (И. Рамаҙанов, Л. Белый һәм башҡалар менән берлектә), Ҡаҙан телерадиокомпанияһы менән хеҙмәттәшлек итә. Ф. Париждың йырҙары йыш ҡына «Туған тел», «Юлдаш» каналдары хит-парадтарының тәүге урындарында бара («Хистәр», «Күҙҙәремә-күҙҙәрең», «Ай-һай, һыуҙары»).
Киноролдәре
«Коралай» фильмы (2004, реж. Р. Фәтхиев) — сихырсы роле.
Репертуары
Фирүзә Париждың ике йырҙар альбомы сыҡты: «Мөхәббәтле даръя», «Хистәр». Башҡорт, татар, каҙаҡ композиторҙары менән бәйләнештәр булдырған. Фирүзә Париж йыш ҡына дуэт менән йырҙар башҡара (Артур Ҡунаҡбаев, Азат Йыһаншин, Рәил Өмөтбаев һәм башҡалар менән). Үҙ ваҡытында артист булыу хыялынан баш тартырға мәжбүр булған, әммә күңелендә йыр-моңға һөйөү йөрөткән әсәһе Флүрә Туйсина менән дә Фирүзәнең бергә йырлаған йырҙары бар.
Александровка ауыл Советы (Дәүләкән районы)
Александровка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән муниципаль районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлгән. Почта индексы — 453410. ОКАТО коды — 80222807000. Алға ауыл Советы менән берләштерелә..
Ауыл советы составында
Александровка ауылы — административ үҙәк, Берёзовка ауылы, Ворошилов, Романовка ауылдары.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 п. 18) а) түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Дәүләкән районы буйынса: «Алға» атамаһын һаҡлап, Алға һәм Александровка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Алға ауылында урынлаштырырға. Александровка ауыл Советының Берёзовка, Александровка, Ворошилов, Романовка ауылдарын Алға ауыл Советы составына индерергә.
2008 йылға Рассвет ауыл Советы, Мәкәш ауыл Советы, Алға ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була. ("Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы « Законы (ред. от 19.11.2008)»).
Листвяжка (Имгыт ҡушылдығы)
Листвяжка  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имгыт йылғаһының уң ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Дзюдо
Дзюдо́ (яп. 柔道; һүҙмә-һүҙ — «Йомшаҡ юл»; Рәсәйҙә шулай уҡ «Һығылмалы юл» атамаһы йыш ҡулланыла) — япон яугирлыҡ сәнғәте, философия һәм ҡоралһыҙ спорт көрәше. XIX быуат аҙағында дзюдзюцу нигеҙендә япон яугирлыҡ сәнғәте оҫтаһы Дзигоро Кано (яп.嘉納 治五郎, 1860—1938) уйлап тапҡан. Ул шулай уҡ ҡағиҙәләр, күнекмәләр тәртибен һәм ярыштар ойоштороуҙы тасуирлаған.
Дзюдоның барлыҡҡа килгән ваҡыты тип 1882 йылда Кано нигеҙләгән Кодокан (яп. 講道館, «Юлды өйрәнеү институты») мәктәбе асылған ваҡыт тип һанайҙар. Японияла ҡабул ителгән классификациялау буйынса, дзюдо заманса яугирлыҡ сәнғәте төрөнә ҡарай (гэндай будо, ғәҙәти сәнғәт төрҙәренә ҡаршы — корю будзюцу).
Бокс, карате һәм башҡа көрәш төрҙәренән айырмалы рәүештә, дзюдо партнерға ҡаршы ташлау, ауырттырыу, тотоп тороу һәм быуыу кеүек алымдарға нигеҙләнгән. Башҡа көрәштәрҙән (грек-рим көрәше, ирекле көрәш) физик көстө әҙерәк ҡулланыу һәм рөхсәт ителгән үҙенсәлекле техник хәрәкәттәр төрлөлөгө менән айырыла.
Дзюдола фәлсәфәүи яҡ та оло әһәмиәткә эйә, һәм ул өс төп принципҡа нигеҙләнгән: юғарыраҡ уңышҡа өлгәшеү үҙ-ара ярҙам һәм бер-береңде аңлау; тән һәм йәнде иң яҡшы файҙаланыу; еңер өсөн бирешеү. Дзюдо менән шөғөлләнеүсе алдында физик тәрбиә, ҡул көрәшенә әҙер булыу, аңды яҡшыртыу маҡсаттары тора. Бының өсөн тәртипле, ныҡышмал, әҙәпле, уңышҡа ирешер өсөн тырыш булыр кәрәк.
Дзюдоға нигеҙләнеп, самбо, Бразилия джиу-джитсуһы, Каваиси Рю дзюдзюцу, Косэн дзюдо кеүек яңғыҙ көрәш төрҙәре үҫешә.
Тарихы
Дзюдоның иртә тарихы уны барлыҡҡа килтереүсе Дзигоро Кано тормошонан айырылғыһыҙ. Дзигоро Кано бала сағынан дзюдзюцу менән ҡыҙыҡһына, йәш сағында дзюдзюцу төрҙәрен Тэндзин Синъё-рю һәм Кито-рю мәктәптәрендә өйрәнә. Уларҙың нигеҙендә Кодокан дзюдо тип аталған яңы көрәш системаһын уйлап сығара.
Ул ваҡытта дзюдо атамаһын дзюдзюцу (джиу-джитсу) синонимы итеп йөрөткәндәр, Дзигоро Кано уны яңы эстәлек менән тулыландыра, йәғни нигеҙ итеп техника (дзюцу) түгел, ә «юл» (до) алына. Был исем менән Кано дзюдоның, дзюдзюцунан айырмалы, кешелекле йүнәлешле икәнен күрһәтергә теләй.
Тәүге дзюдо залының майҙаны 22 м² булған, әммә Дзигоро Каноның юғары ойоштороу һәләте арҡаһында дзюдо бик тиҙ киң билдәлелек яулай. Быға будоны тергеҙеү һәм дзюдзюцу мәктәптәре менән ярыштар үткәреү булышлыҡ итә. Ул ярыштарҙа ҡатнашыусылар араһында «дзюдо генийы» исеме менән билдәле Сайго Сиро ла була. 1887 йылға Кано Кодокан дзюдо стиленең техник базаһын төҙөй, ә 1900 йылда ярыштарҙа судьялыҡ ҡағиҙәләре барлыҡҡа килә.
1888 йылдың сентябренән Ясиро Рокуро ярҙамы менән дзюдоны Хәрби-диңгеҙ училищеһы курсанттары өйрәнә башлай.
1907 йылда урта мәктәптәр программаһына дзюдоны индереү йәмәғәт иғтибарын йәлеп итә.
1909 йылда Дзигоро Кано, иң абруйлы япон спорт ойошмаһы етәксеһе булараҡ, Халыҡ-ара Олимпия комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1911 йылдаКано Япон спорт берләшмәһен ойоштора һәм уның президенты була. 1926 йылда Кодоканда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн дзюдо секцияһы асыла.
Дзигоро Кано үлеменән тиклем (1938 йыл) дзюдоны Японияла һәм донъяла таратыуға күп көс һала. Дзигоро Каноға бер ниндәй ҙә дан (оҫталыҡ дәрәжәһе) бирелмәй, сөнки дзюдоға нигеҙ һалғас, үҙе башҡаларға дан тапшыра.
Икенсе донъя һуғышы һәм Японияның капитуляцияһы артынан килгән һуғыш сәнғәтен тыйыу дзюдо үҫешенә ҡамасаулай. 1948 йылда, тыйыу кире алынғас, дзюдо дәрестәре мәктәп программаһына кире индерелә.
Донъяла дзюдо үҫеше
1887 йылда Кодоканда беренсе сит ил уҡыусылары — бер туған Истлэйк дзюдо менән даими шөғөлләнә башлай. XX быуат башында дзюдо клубтары АҠШ, Франция, Бөйөк Британияла асыла. 1903 йылда япон дзюдосыһы Ёсиаки Ямасита АҠШ президенты Теодор Рузвельт өсөн дзюдо алымдарын күрһәтә һәм ике йыл дауамында АҠШ Хәрби-диңгеҙ академияһында дзюдо уҡыта.
1904 йылда Кано АҠШ-ҡа дзюдоны үҫтерер өсөн уҡыусылары Цунэдзиро Томиту һәм Мицуё Маэдуны ебәрә. Улар күрһәтмә сығыштарын Вест-Пойнтта һәм Аҡ йортта күрһәтә. Мицуё Маэда артабан бер үҙе Америка буйла турне менән сығып китә, юл буйы төрлө ярыштарҙа ҡатнаша, һуңынан Бразилияла төпләнә һәм Бразилия джиу-джитсуһы мәктәбен аса.
1910 йылдан Лондонда Гундзи Коидзуми йәшәй, ул 1918 йылдың 26 ғинуарында «Будоквай» (Budokwai) һуғыш сәнғәтен өйрәнеүсе ойошманы нигеҙләй.
1929 йылда Рабиндранат Тагор һорауы буйынса Кано уҡыусыларын Һиндостанға Бомбей университетына ебәрә.
1951 йылда Халыҡ-ара дзюдо федерацияһы төҙөлә (IJF).
1956 йылда Токиола дзюдо буйынса беренсе донъя чемпионаты үтә. Ауырлыҡ буйынса бүленеү булмай. Чемпионатта 21 ил вәкиле ҡатнаша.
Йәйге Олимпия уйындары программаһына ирҙәр араһындағы дзюдо ярыштары тәүге тапҡыр Токиола индерелә (1964 йыл).
1980 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында тәүге донъя чемпионаты үҙғарыла.
1988 йылда дзюдо тәүге тапҡыр Сеулда Паралимпия уйындары программаһына индерелә.
1988 йылғы Олимпия уйындарында тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар күрһәтмә сығышы үтә, ә 4 йылдан һуң Барселоналағы 1992 йылғы Олимпия уйындарында ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы дзюдо рәсми программаға инә.
2004 йылда ҡатын-ҡыҙҙар ярыштары Афиналағы йәйге Паралимпия уйындарында рәсми таныла һәм уҙғарыла.
Дзюдо Рәсәйҙә
1914 йылға тиклем Рәсәйҙә билдәһеҙ була, 1902 йылдан ҡайһы бер хәрәкәттәр Америка офицеры Ганкок китабы буйынса Петербург полиция мәктәбендә өйрәнелә.
Рәсәй һәм СССР-ҙа дзюдоны Василий Сергеевич Ощепков тарата. Ул бала сағын Японияла үткәрә һәм Кодоканда данды алыусы тәүге европалылар араһында була. 1917 йылда уға икенсе дан бирелә.
1930-сы йылдарҙа В. С. Ощепков дзюдоны СССР-ҙа таратыуҙы Алыҫ Көнсығыштан башлай (1914, 1917—1925), унан Новосибирскта (1928) һәм Мәскәүҙә дауам итә (1930 йылдан).
Ощепковты ҡулға алыу һәм үлеменән һуң, 1937 уҡыусылары дзюдо нигеҙендә яңы көрәш төрө — самбоны уйлап табалар. 1938 дзюдо атамаһы рәсми документтарҙан юғала. Рәсәй ҡул һуғышы тарихсыһы М. Н. Лукашев фекеренсә, быны ҡайһы бер спортсылар был спорт төрөнөң Ощепков менән бәйле түгеллеген күрһәтер өсөн эшләй.
Рәсәй дзюдо федерацияһы Европа дзюдо берекмәһе ағзаһы булып тора, ул, үҙ сиратында, дзюдо федерацияһы бүлексәһенә инә.
Дзюдо донъяла
2010 йыл мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Халыҡ-ара дзюдо федерацияһына 198 милли дзюдо федерацияһы инә. Дзюдо менән донъяла яҡынса 28 миллион кеше шөғөлләнә, уларҙың 8 миллионы — Японияла һәм 200 мең тирәһе — Рәсәйҙә. Халыҡ-ара һәүәҫкәрҙәр көрәш федерацияһы ( инг. ) (FILA) хәбәренсә, дзюдо, грек-рим көрәш, ирекле көрәш һәм самбо менән бер рәттән, донъяла иң билдәле дүрт спорт төрө араһына инә.
Дзюдо техникаһы
Шулай уҡ дзюдоны уҡытыу программаһына һәм каппо — реанимация техникаһы.
Форма
Дәрестәр татами өҫтөндә үтә, дзюдосылар ялан аяҡ шөғөлләнә. Күнегеүҙәр өсөн күнекмә костюмын (кэйо) — дзюдоги кейәләр. Дзюдоги куртка, ыштан һәм билбауҙан тора. Ғәҙәти дзюдоги аҡ төҫтә, әммә халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнашыусылар аҡ һәм зәңгәр төҫлө дзюдоги кейә.
Билбау һәм дәрәжәләр
Дзюдосы квалификацияһына ҡарап, уға уҡыусы (кю) йәки оҫта (дан) дәрәжәһе бирелә. Бөтәһе Кодокан дзюдоһында 6 кю бар, иң бәләкәйе — 6-сы кю. Иң өлкәне — 1-се кю. Хәҙерге ваҡытта дзюдола 10 дан бар: кесеһе — 1-се дан, иң өлкәне — 10-сы дан. Әммә Дзигоро Кано васыяты буйынса, теоретик яҡтан 11-се һәм 12-се данды алып була.
Һәр дәрәжә билбауының үҙ төҫө бар. Төҫтәр ил һәм дзюдо федерацияһына ҡарап, үҙгәрә ала.
Юғары оҫталыҡ дәрәжәһе алған спортсылар ҡыҙыллы-аҡлы билбау (6—8-се дан) һәм ҡыҙыл (9-сы, 10-сы дан, дзюдо үҫеше өсөн бирелә). Юғары дан спортсылары күнекмәләр ваҡытында аҡ-ҡыҙыл йәки ҡыҙыл билбау урынына ҡара билбау таға.
Дзюдо спорт төрө булараҡ
Барлыҡҡа килгән ваҡыттан алып, Дзигоро Кано дзюдоны һаулыҡты нығытыу өсөн спорт төрө итеп пропагандалаған.
Спорт дзюдоһы киң таралыш алды, милли, континенталь, донъя чемпионаттары үткәрелә, шулай уҡ кубок турнирҙары уҙғарыла («Ҙур шлем», «Донъя суперкубогы», «Европа клубтары кубогы» һәм башҡалар). Шулай уҡ үҫмерҙәр һәм ветерандар араһында ла чемпионаттар үтә.
Дзюдо — олимпия һәм паралимпия спорт төрө.
Быструха (Том ҡушылдығы)
Быструха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 366 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Челна
Чёлна — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәрип (исем)
Шәрип — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Билдәле кешеләр
Солтанов Шәрип Солтан улы (1908—?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 112-се кавалерия дивизияһы 3-сө эскадронында отделение командиры булып хеҙмәт итә. Кесе сержант. «Батырлыҡ өсөн» (1942) миҙалы менән бүләкләнгән.
Фамилия
Шәрипов Сабир Нәғим улы (20 март 1948 йыл — 31 август 2018 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, 1986 йылдан СССР-ҙың Яҙыусылар һәм 1991 йылдан — Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997).
Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы (10 июнь 1948 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, балалар яҙыусыһы, телевизион тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). • Шәрипов Фәнил Йәмғетдин улы (5 июнь 1947 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы
Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы (28 апрель 1958 йыл) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).
Шәрипов Рөстәм Фазылйән улы (1 ноябрь 1976 йыл — 18 июнь 2013 йыл) — ҡурайсы.
Шәрипов Марат Сабит улы (1962 йыл) — йырсы, педагог, Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2010). Филология фәндәре кандидаты (1988).
Шәрипов Әхсән Шәрифғәле улы (17 август 1927 йыл — 14 март 2004 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981). Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Н. А. Римский-Корсаковтың мемориаль музей-ҡурсаулығы
'''Н. А. Римский-Корсаковтың мемориаль музей-ҡурсаулығы.''' — Псков өлкәһенең Плюсский районында урынлашҡан композитор Н. А. Римский-Корсаков музейы.
Шәрип (исем)
Фамилия
Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы — Хеҙмәт ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының (пенсионерҙарының) йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
Н. А. Римский-Корсаковтың мемориаль музей-ҡурсаулығы
Тасуирламаһы
Музей-ҡурсаулыҡ композиторға ҡараған ике усадьбаны — Любенск һәм Вечашаны үҙ эсенә ала. 1921 йылда А. Луначарский инициативаһы менән ике йорт та дәүләт һаҡлауы аҫтына алына. Әммә һуғыштан алда уҡ урындағы совхоз Вечашалағы усадьбаны халыҡ ихтыяжы өсөн һүтеп ала. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында фашистар Любенсктағы йортто яндыра һәм баҡса менән паркты тулыһынса тиерлек ҡырҡа. Һуғыштан һуң фундаменттарында биналар тергеҙелә, әммә эске планы шартлы була. Тәүге тапҡыр Н. А. Римский-Корсаков Вечашаға, Огареваның имениеһына 1894 йылда килә, һуңынан һәм 1904 һәм 1905 йылдың йәйен ғаиләһе менән бында үткәрә. Һуңынан 1907 йылда Любенск усадьбаһын һатып алып, шунда күсеп килә. Композитор 1908 йылда усадьбала вафат була.
Шәрип (исем)
Ауылдар
Шәрип (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
Н. А. Римский-Корсаковтың мемориаль музей-ҡурсаулығы
Любенск
Бында Римский-Корсаков «Золотой петушок» операһын ижад итә. Йортта уның әҫәрҙәре, портреттары, документтары һәм шәхси әйберҙәре ҡуйылған.
Шәрип (исем)
Ауылдар
Шәрип (Ҡалтасы районы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
Шәрип (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районындағы ауыл.
Н. А. Римский-Корсаковтың мемориаль музей-ҡурсаулығы
Любенск
Композитор яҙа:"«Йорт сағыштырмаса юғары урында тора, күлгә матур күренеш, ҙур баҡса, күксин күп үҫә, ошо ваҡытта хуш еҫле йәсмин һәм пион күпереп сәскә ата»"
Бибинур (исем)
Бибинур— башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Шулай уҡ башҡа төрки  халыҡтарында ла осрай.
Этимологияһы
Бибинур исеме башҡорт теленә ғәрәп, фарсы телдәренән ингән һәм биби-ҡыҙ, ханым, ә нур — балҡыш, донъя тигәнде аңлата.
Н. А. Римский-Корсаковтың мемориаль музей-ҡурсаулығы
Любенск
2022 йылдың 2 июлендә йорт-музей «төҙөүселәр һаҡһыҙлығы арҡаһында» яна.
Шәрип (исем)
Ауылдар
Шәрип (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
Шәрип (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
Бибинур (исем)
Билдәле шәхестәр
Нураева Бибинур Ғәйнетдин ҡыҙы 10 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Хәйбулла ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылы) тыуған — 11 август 1991 йыл) — журналист. СССР Журналистар союзы һәм КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1964).
Н. А. Римский-Корсаковтың мемориаль музей-ҡурсаулығы
Вечаша
Вечаша усадьбаһында ул «Ночь перед Рождеством», «Садко», «Царская невеста», «Сказка о царе Салтане», «Сказание о невидимом граде Китеже» операларын ижад итә. Шулай уҡ XIX быуат аҙағында крәҫтиән көнкүреше коллекцияһы күрһәтелә.
Яндау
Яндау (Янтау) (Ендова (яндова)) — еҙ йә баҡырҙан эшләнгән, бәләкәй генә ҡойғосло тәпәшәк һауыт. Уның эсендә айран, әсе бал, буҙа, ҡымыҙ, ҡатыҡ, эркет һаҡлағандар. Табын ҡорғанда ла ошондай яндауға эсемлек һалып һыйлағандар. Урыҫ халҡы ағастан бидон рәүешле бейек һауытты ла яндау тип атаған — жбан. яндауҙар төрлө ҙурлыҡта булған, мәҫәлән, Кириллов килем-сығым китабында ошондай юлдар бар: «квасу медвеного яндову большую 10 чаш», «яндова черные патоки две чаши». Бер биҙрәлек, ярты биҙрәлек яндауҙар ҙа булған.
Н. А. Римский-Корсаковтың мемориаль музей-ҡурсаулығы
Вечаша
«Минең музыкаль тормош йылъяҙмаһында» ул урынды былай тип һүрәтләй:"«Йорт ауыр һәм шыҡһыҙ төҙөлгән, әммә һыйҙырышлы һәм уңайлы. Һыу инеү урыны бик матур. Төндә ай һәм йондоҙҙар күлдә ғәжәп матур сағыла. Ҡоштар күп. Алыҫтараҡ урман, ләкин иҫ киткес матур. Эш шәп бара. Йәй эсендә „Ночь перед Рождеством“ операһы тулыһынса тиерлек яҙыла»"
Яндау
Башҡорт көнкүрешендә лә киң ҡулланылған: « …ҡыш улар туғын сабалар, бүрəнə ҡырҡалар, сана яһайҙар, арҡан, дилбегə ишəлəр, күнəк, көрəгə, яндау, көрəк кеүек донъя кәрәк-ярағы эшләйҙәр».
Яндау төрҙәре
Урыҫ халҡында яндауҙы кәмә, ҡаҙ, өйрәк, әтәс һынына оҡшатып эшләгәндәр. XVI быуатта был һауыт Оло Иҙел (Волга) буйы халыҡтарына ла үтеп ингән. Мордва, сыуаш, мари, шулай уҡ карел көнкүрешенә яндау ныҡлы инеп ҡалған һәм бөгөн дә уларҙың милли һауыт-һабаларынан һанала. Улар яндауҙы йүкәнән, ҡайындан, имәндән, сағандан һәм башҡа төр япраҡлы ағастан эшләй. Башҡорт халҡында күберәк ағастан эшләгәндәр, ҡайын ороһонан эшләнгән һауыттар ҙа булған. Ағастан биҙрә формаһында эсе соҡоп алынып эшләнгән һауыт. Уның аҫ яғын, тигеҙләп йоморолап ҡырҡып, таҡта төп һалып, нығытып ҡуялар. Өҫтөнә лә шул уҡ формала ҡапҡас эшләнә. Һауыттың атамаһы урыҫ теленән ингән булыуы ихтимал.
Бибинур (исем)
Сәнғәттә
Бибинур — 2010 йылғы Рәсәй фильмы. Аяз Мирсәйет улы Ғиләжевтың «Бибинур» әҫәре мотивы буйынса эшләнгән сценарий.
Күренекле башҡорт драматургы Флорид Бүләков «Эй,Бибинур, һин. Бибинур» тигән драма яҙған.
Яндау
Фольклорҙа
Халыҡ телендә яндау менән бәйле бер һүҙбәйләнеш эротик шаяртыуҙарҙа ҡулланылған һәм әҙәпһеҙ кинәйәләр иҫәбендә булған.
Шәрип (исем)
Ауылдар
Шәрип участкаһы — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
Шәрип (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бәләкәй Шәрип — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
Иҫке Шәрип — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Ташлы-Шәрип — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Яңы Шәрип — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Оздилек Мәхмәт
Мәхмәт Оздилек (тыуған 1966 йылдың 1 апрелендә, Самсун) — төрөк футбол тренеры һәм элекке төрөк футболсыһы, әлеге ваҡытта «ББ Эрзурумспор» клубында эшләй. Бельгия футболсыһы Энцо Шифо стиленә оҡшатып уйнағаны өсөн уны Шифо тип атағандар.
Оздилек үҙенең профессиональ карьераһының күп өлөшөн «Бешикташ» командаһында үткәрә, был команда өсөн 13 йыл дауамында уйнай һәм Истанбулдың иң яҡшы уйынсыларының береһе тип һанала. Төрөк футбол тарихында Оздилек, башлыса ярым һаҡсы булып уйнауына ҡарамаҫтан, иң яҡшы һөжүм итеүселрҙең береһе булып тора. «Бешикташ» командаһында уйнау дауамында Оздилек 130 гол индереүгә өлгәшә- был Төркиәнең ярым һаҡсы футболсылары араһында рекорд булып тора.
1991 йылда Оздилек Төркиәнең йыл футболсыһы бүләгенә лайыҡ була. Төркиәнең дүрт тапҡыр чемпионы була. Ул дүрт йыл дауамында «Бешикташ» командаһының капитаны була. Оздилек үҙ спорт карьераһы дауамындағы рәсми матчтарҙа бер ҡасан да ҡыҙыл карточка алмай уйнай.
Карьераһының башы
Оздилек Самсунда тыуған, футбол менән һәүәҫкәр сифатында «Самсун Ладикспор» командаһында шөғөлләнә башлаған.
Уны 16 йәшендә саҡта яңы ғына икенсе дивизионға сыҡҡан «Кахраманмарашспор» командаһы үҙенә саҡырып ала. Оздилек яңы командала үҙен яҡшы футболсы итеп күрһәтә һәм был команданың старт составындағы уйынсыһына әйләнә, ә «Кахраманмарашспор» командаһының лигалағы уйындары һәр миҙгел һайын яҡшыра бара. 1986/87 йылдар миҙгелендә Оздилек, 29 гол индереп, лиганың иң яҡшы бомбардиры булып таныла, шул уҡ ваҡытта уның командаһы үҙ класында саҡ-саҡ ҡына күтәрелмәйенсә ҡала. Киләһе миҙгел «Кахраманмарашспор» өсөн тағы ла уңышлыраҡ була. Оздилектең шәп уйнауы арҡаһында команда үҙ тарихында тәүге тапҡыр беренсе урынды биләй һәм юғары дивизионда уйнау хоҡуғына эйә була. Футболсының юғары күрһәткестәре иғтибарһыҙ ҡалмай, һәм уны 1987/88 миҙгеле аҙағында «Бешикташ» командаһына күсерәләр, унда Оздилек бөтә ҡалған футболсы карьераһы дауамында уйнай.
«Бешикташ»
Оздилектың «Бешикташ» командаһында уйнаған тәүге йылында был команда, Төркиә кубогын яулап, лигала икенсе урынды биләй. Киләһе йылдар команда өсөн тағы ла уңышлыраҡ була. Гордон Милна етәкләгән «Бешикташ» йәш командаһы төрөк футболында өҫтөнлөк ала башлай. 1988/89 миҙгелендә «Бешикташ», лигала һәм Төркиә кубогында «алтын дубль» яһап, еңә, шулай уҡ, Төркиә тарихында иң һөҙөмтәле уйын уйнап, «Адана Демирспор» командаһын 10:0 иҫәбе менән еңә. Оздилек уңышлы миҙгелгә үҙ өлөшөн индерә, ул кубок финалында «Трабзонспор» ҡапҡаһына гол бәрә. Киләһе йылда «Бешикташ» тағы ла чемпион була. Бөтә кампаня барышында «Бешикташ» командаһы бары бер тапҡыр ғына еңелә, әммә клуб киләһе миҙгелдә үҙ һөҙөмтәләрен тағы ла яҡшыртыуға ирешә. 1991/92 миҙгелендә «Бешикташ» бер тапҡыр ҙа еңелмәйсә чемпион була, ә Оздилек 12 гол индерә. Был рекордлы серия киләһе миҙгелдә тамамлана: «Бешикташ» «Галатаһарай» клубын үҙенән алға уҙҙыра. 1992/93 миҙгеле «Бешикташ» өсөн күңелһеҙлек менән тамамлана, команда Төркиә кубогында «Галатаһарай»ҙан еңелеп кенә ҡалмай, ә чемпионатта ла туптар туп айырмаһы буйынса еңелә. Оздилек был миҙгелдә 13 гол индерә.
1993/94 миҙгел дә уңышһыҙ була. Һигеҙ йыл эсендә тәүге тапҡыр «Бешикташ» чемпионатты миҙалһыҙ тамамлай, Оздилек та, башҡа йылдар менән сағыштырғанда, һөҙөмтәләре менән балҡып тормай, ул барлығы һигеҙ гол ғына индерә. Шуға ҡарамаҫтан, команда Төркиә кубогын яулай. Киләһе йылда Милнаға алмашҡа Кристоф Даум килә, ул командаға чемпионатта еңеү яуларға ярҙам итә. Был Оздилектың «Бешикташ» командаһында уйнаған осорҙағы карьераһында дүртенсе тапҡыр чемпион титулын алыуы була: уның командаға индергән өлөшө һигеҙ гол була. 1995/96 миҙгелендә Оздилек яҡшы формала була: ул 11 гол индерә, ә «Бешикташ» өсөнсө урынды биләй. Киләһе миҙгелдә Мәхмәт Оздилек лига уйындарында 11 гол индерә, шул уҡ ваҡытта «Бешикташ» лигала икенсе урынға күтәрелә һәм, былтырғы менән сағыштырғанда, бары тик «Галатаһарай» командаһынан ғына ҡалыша. 1980 йылдан алып киләһе миҙгел «Бешикташ» өсөн иң насар миҙгел була: команда чемпионатты бары тик алтынсы урында ғына тамамлай, шуға ҡарамаҫтан, Төркиә кубогын яулай ала. Мәхмәт, лигала 16 гол индереп, бомбардирҙар рейтингында өсөнсө һәм иң һөҙөмтәле ярым һаҡсы була. Шулай уҡ ул кубок финалында «Галатһарай»ға гол индерә. Был Оздилектың «Бешикташ» командаһы менән яулап алған дүртенсе кубогы була.
1998/99 миҙгелендә «Бешикташ» яңынан «алтын дубль» яһарға яҡын булһа ла, уға «Галатһарай» ҡамасаулай. «Ҡара бөркөт» лигала бер генә мәрәй айырмаһы менән еңелә. Ул миҙгелдә Оздилек 13 гол индерә. Киләһе йылда тағы ла шул уҡ хәл ҡабатлана. «Бешикташ» командаһынан 4 мәрәйгә артығыраҡ жыеп «Галатһарай» лигала еңеү яулай, шул уҡ ваҡытта Оздилек был турнирҙа 11 гол индерә. Киләһе миҙгел «Бешикташ» командаһында Оздилек өсөн 13-сө һәм һуңғыһы була. 2001 йылдың 4 авгусында «Бешикташ» «Милан» командаһы менән Оздилек өсөн хушлашыу уйынын ойоштора. . Матчта төшөмгә төшкән аҡсалар Төркиә мәғарифының волонтерҙар фондына күсерелә. Үҙ активында 130 голы булған Мәхмәт Оздилек «Бешикташ» тарихында Учар Фейяздан ҡала икенсе иң шәп бомбардир була.
Милли йыйылма командалары араһында
Оздилек үҙ карьераһында Төркиәнең йыйылма командаһы өсөн 1990—1997 йылдарҙа 31 матчта уйнай. Ул 1992 йылда Европа чемпионаты һәм 1994 һәм 1998 йылдарҙа донъя чемпионатының квалификация уйындарында ҡатнаша.
Тренер карьераһы
Оздилекспорттан киткәндән һуң Англияла сәр Алекс Фергюсон һәм Бобби Робсондарҙа йыллыҡ стажировка үтә. Ике йылдан буйына ҡыҫҡа осорҙа «Малатьяспор» һәм «Сарыере» командаларында ҡыҫҡа ваҡыт эш лэгәндән һуң Оздилек Төркиә <a href="./Төркиәлә футбол буйынса йыйылма командаһы" rel="mw:WikiLink" data-linkid="243" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Сборная Турции по футболу&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/T%C3%BCrk_mill%C3%AE_tak%C4%B1mlar_g%C3%B6%C4%9F%C3%BCs_armas%C4%B1.png/80px-T%C3%BCrk_mill%C3%AE_tak%C4%B1mlar_g%C3%B6%C4%9F%C3%BCs_armas%C4%B1.png&quot;,&quot;width&quot;:80,&quot;height&quot;:80},&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q483856&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;},&quot;targetFrom&quot;:&quot;mt&quot;}" class="cx-link" id="mwPA" title="Төркиәлә футбол буйынса йыйылма командаһы">йыйылма командаһы</a> тренеры Терим Фатихтың ярҙамсым булырға кил тигән тәҡдимен ҡабул итә. 2005 йылдың 24 ноябрҙә ул үҙенең посын ташлап китә. Бының сәбәбе бул ы п уның бер аҙна элек Төркиә — Швеция футбол матчындағы сыуалыштарҙа ҡатнашыуы тора. Видеояҙмала уның швейцария уйынсыһына аяғы тейеүе һәм шуның арҡаһында сыуалыштар килеп сығыуы сәбәпсе була. Уны ФИФА бер йыл буйына тренер булып эш ләүҙән тыя.
2008 йылдың ноябрендә Оздилек «Антальяспор» командаһының баш тренер була. 2012/13 йылдар миҙгеленең аҙағына клубтың тренеры вазифаһын башҡара, ә 2013 йылдың 28 майында отставкаға сыға.
2013 йылдың октябрендә ул, «Генчлербирлига» клубында тренер булып, Диядин Метинады алмаштыра һәм клубты осош зонаһынан сығара. Команда миҙгел аҙағына тиклем Еврокубок урыны өсөн көрәшә һәм, ниһайәт, таблицала туғыҙынсы урынды биләй. Миҙгел аҙағында клуб президенты Илхан Кавкав Оздилекты клубта ҡалдырырға тырыша. Ләкин киләһе миҙгелдә команда составытураһында килешә алмауҙары арҡаһында, Оздилек, Кавкавдың тәҡдименә риза булмайынса артабан эшләүҙән баш тарта.
2014/15 миҙгелендә Оздилек «Ризеспор» клубының яңы баш тренеры итеп күрһәтелә. 2014 йылдың 8 декабрендә Оздилек был эшенән сығарыла. Команда 12 турҙан һуң таблицала барлығы 16-сы урынды ғына биләй.
«Ризеспор» клубынан киткәс, бер айҙан һуң Оздилек «Кайсери Эрджиесспор клубының баш тренер була. Был «Кайсери»ҙа ла Оздилек оҙаҡ эшләй алмай. 2015 йылдың 24 мартында ул баш тренер вазифаһынан баш тарта.
Тренерлыҡ карьераһында ул икенсе тапҡыр 2015 йылдың сентябре башында «Генчлербирлиги» командаһын етәкләй. Декабрь уртаһында был эштән дә сыға.
«Коньяспор» һәм «Эрзурумспор»ҙа эшләгәндән һуң, Оздилек 2019 йылдың октябрендә Юджель Ильдизды «Денизлиспор»ҙа алмаштыра. 2020 йылдың февралендә, команда ете уйында рәттән еңеү яулай алмағанлыҡ арҡаһында, ике яҡ та контракт килешеүен өҙә.
Борис Христов
Бори́с Хри́стов (Борис Христов; 18 май 1914 йыл, Пловдив, Болгария — 28 июнь 1993 йыл, Рим, Италия) — болгар опера йырсыһы (бас).
Биографияһы
Йырсы таланты үҫмер сағында Александр Невский соборы хорына барғанда асыла. Әммә ул юрист һөнәрен һайлай, ә йырлау менән буш ваҡытта шөғөлләнгән һәм хор менән дә сығыш яһауын дауам иткән. 1942 йылда болгар батшаһы Борис III уның соборҙа йырлауын тыңлай һәм уға дәүләт стипендия тәғәйенләп, Италияға уҡырға ебәрә. Италияла классик вокал буйынса итальян баритоны Риккардо Страччарила белем ала. Уҡыуы Италияла 1943 йылғы сәйәси режим алмашыныу осоронда туҡталып ҡала, Христов Болгарияға ҡайта. 1944 йылда немец операһы репертуарын өйрәнеү маҡсатында Германияға йүнәлә, әммә Австрияла ҡулға алына һәм тотҡонланған шәхестәр өсөн лагерға оҙатыла. Иреккә сыҡҡас Италияға барып Риккардо Страччарила белем алыуҙы дауам итә.
1945 йылдың 28 декабрендә Римдағы «Санта Чечилия» академияһында тәүге һөнәри сығышы була, бында ул бер нисә итальян һәм рус әҫәрҙәре репертуарын башҡара. Опера сәхнәһендә тәүге сығышы 1946 йылдың 12 майында үтә, бында Христов «Богема»ла Коллен партияһын башҡара. Ошо осорҙан алып 1986 йылда карьераһы тамамланыуына ҡәҙәр Борис Христов донъяның иң яҡшы опера театрҙарында сығыш яһай.
Ролдәре
Борис Христов үҙенең итальян, француз һәм рус опера репертуарын башҡарыуы менән билдәле, улар араһында иң танылған ролдәре — Борис («Борис Годунов»), Филипп II («Дон Карлос»), Мефистофель («Фауст» Гуно һәм «Мефистофель» Бойто), Аттила («Аттила»), Фиеско («Симон Бокканегра»), Досифей («Хованщина») һ.б.
Кармен (опера)
«Кармен» (Carmen) — романтизм осоронда йәшәп ижад иткән француз композиторы Жорж Бизеның (1838—1875) иң танылған oпeраһы. Дүрт акттан торған музыкаль әҫәрҙең либреттоһын шул заман француз яҙыусыһы Проспер Мерименың бер үк исемдәге новеллаһы мотивтары буйынса драматург һәм либреттолар яҙыусы Анри Мельяк менән Людовик Галеви (драматург һәм романсы) берлектә ижад иткән.
Яҙылыу тариxы
Рoмантизм йылдарынан башлап күп һанлы яҙыусыларҙы, кoмпoзитoрҙарҙы һәм сәнғәт әһeлдәрeн Испания үҙeнә тартҡан. Шуларҙың бeреһe — француз яҙыусыһы Прoспeр Mеримe. Ғаиләһe Рoмантизм осoро менән бәйләнмәгән булһа ла, Meримe шул стилдә лә әҫәрҙәр ижад итеүгә ирeшә. Иң танылған әҫәрҙәрe араһында «Кoлoмба» һәм «Кармeн».
«Кармeн» сюжeтын донъяға танытҡан даһи иһә Бизe була. Ул Прoспeр Mерименың рoманын музыкаға күсeрә һәм oпeра фoрмаһында сәxнәләштeрә. Бизe «Кармeн» операһын яҙыуҙы 1873 йылда башлай, һәм бeрeнсe рeпeтициялар ҙа шул уҡ йылдың oктябрeнә тәғәйeнләнә. 1873 йылдың йәйeндә автoр бeрeнсe актты тамамлай, oпeра ҡуйылышы Oпéра-Кoмикуe тeатрында кисектерелә, һәм Бизe икeнсe oпeра яҙыуға күсә. 1873 йылдың октябрeндә Oпéра яна һәм Бизeның әҫәрe көн тәртибeнән төшөп ҡала.
Бeр нисә айҙан һуң Oпéра етәксeлeгe "Кармeн"ды 1874 йылдың авгусында ҡуйырға тәҡдим итә. Шунан Бизe oпeраны тиҙ арала (икe ай эсeндә) oркeстрлаштыра. Рeпeтициялар 1874 йылдың октябрeндә башлана һәм бeр нисә айға һуҙыла. «Кармeн» сәхнәгә беренсе тапҡыр Oпéра-Кoмикуe тeатрында 1875 йылдың 3 мартында ҡуйыла. Tәнҡитсeләр oпeраны бик оҡшатмаһалар ҙа, xалыҡ уны яҡшы ҡабул итә. Артабан опера бeр-бeр артлы ҡуйыла башлай: Венала, Брюсселдә, Санкт-Петербургта, Лондонда һәм Нью-Йоркта. Шулай итeп, «Кармeн» П. И. Чайковский әйтеүенсә, донъяның иң пoпуляр oпeраһына әүeрeлә.
Ябраил
Ябраил (جبريل) — Джибрии́л, (جبرائيل) — Джибраи́л, Джибрил; Ҡаһирә Ҡөрьәнендә) — Аллаһы тәғәләгә айырыуса яҡын дүрт фәрештә-мүкәрәбүндәрҙең береһе. Библияла архангел Гавриилға тиңләштерелә.
Джибрил (Ябраил) һүҙе ике боронғо семит һүҙенән тора — джибр («ҡол», «хеҙмәтсе») һәм ил («Аллаһ») тигәнде аңлата. Тимәк, «Аллаһтың ҡоло».
Ябраилдең шулай уҡ ошондай исемдәре бар:
Әмин әл-Вәхи (вәхиҙең тоғро илсеһе),
Рух әл-Әмин (рухы тоғро),
Рух әл-Ҡодос (изге рух),
һәм Тауис Мәләикә (фәрештә-тауис).
Ҡөрьән
Ябраил Аллаһы тәғәлә менән пәйғәмбәрҙәр, шул иҫәптән Мөхәммәт пәйғәмбәр араһындағы аралашсы. Ҡөрьәндә ул Аллаһтың ҡушыуы буйынса Мөхәммәттең ҡурсалаусыһы, уны кафырҙарҙан яҡлаусы булараҡ телгә алына. Ябраил аша Аллаһ Мөхәммәткә Ҡөрьән ебәргән.
Мөфәссирҙәр (Ҡөрьәнде аңлатыусылар) Ябраилде «рух» тип тә атайҙар (әр-pyx) «изге рух» (рух әл-ҡодос), «тоғро рух» (әр-pyx әл-әмин) «Аллаһтың әмере рухы» (рух мин әмр Аллаһ). Ғайса пәйғәмбәр , уның әсәһе Мәрйәм Инә тураһындағы бәйәндәрҙә лә шундай уҡ һүҙҙәр ҡулланыла  ; Ҡөрьән уларҙы Ябраил менән дә бәйләй тип һанала.
Ябраил Мәрйәмгә улының тыуасағы тураһында хәбәр итер өсөн килә.
Хәҙистәр
Хәҙистәрҙә Мөхәммәт Пәйғәмбәр тормошонда Ябраилдең роле ентекле тасуирлана. 23 йыл дауамында ул Мөхәммәткә Ҡөрьән өлөштәрен тапшыра. Ябраил Пәйғәмбәрҙе һаҡлай һәм өйрәтә, Ҡотдосҡа сәфәре — Миғраж кисендә оҙатып йөрөй. Ул шулай уҡ дини бәхәстәрҙә һәм Мәккә мәжүсиҙәренә ҡаршы һуғышта Уға ярҙам итә.
Риүәйәт буйынса, Ябраилде Аллаһ Әҙәмде яралтыр өсөн балсыҡ алып килергә ебәргән. Әҙәмде ожмахтан ҡыуғандан һуң Ябраил уны ҡурсалай. Ябраил Нухты һәм Ибраһимдың улы — Исмәғилде ҡотҡарған, Йософты — күп телдәргә, Дауытты һайман яһарға өйрәткән; Сөләймәнгә ярҙам иткән, Яхъяға Зәкәрийәнең тыуыуын хәбәр иткән һ. б..
Риүәйәт буйынса, Ябраил ергә күп тапҡырҙар төшә:
Оло Хуху
Оло Хуху — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уйылды (Ҡыштым ҡала округы)
Уйылды (Увильды Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡыштым ҡала округындағы ҡасаба.
Географияһы
Уйылды ҡасабаһы шул уҡ исемле күлдең төньяҡ -көнсығыш яры буйында, Ҡыштым ҡала окургының үҙәгенән 15 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Уйылды менән йәнәш Кәзә ҡултығы, шулай уҡ Вязовый ярымутрауы ята.
Исеме
Уйылды ауылының исеме Уйылды күле исеменән сыҡҡан. Этимологияһы буйынса күлдең Уелдекуль, Уелдекул исемдәре лә килтерелә. Бынан топонимдың ике башҡорт һүҙенән: «уйылды» һәм «күл» һүҙҙәренән тороуы күренә. Топоним «уйпаттағы күл» йәки «убылған (уйылған) күл» тигәнде аңлатыуы ихтимал.
Тарихы
Уйылды ауылына 1932 йылда нигеҙ һалынған. Тәүҙә урындағы халыҡ Уйылды күле ярында балык кәсептәре менән шөғөлләнгән. Һуғыштан һуң, 1949 йылдарҙа, ҡасабала «Вязовый утрауы» ял йорто асыла. 1977 йылда асылған СССР Эске Эштәр министрлығының, ә аҙаҡ Рәсәйҙең «Урман Күле» шифаханаһы асыла. 2014 йылда шифаханала һуңғы күләмле ремонт башҡарыла
Хәҙер ҡасаба туризм иҫәбенә йәшәй.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала халыҡ һаны 2010 йылда 385 кеше тәшкил иткән (176 ир-егет һәм 209 ҡатын-ҡыҙ).
Иҫтәлекле урындары
Уйылды күле — Урал тауы итәгендә ҡарағайлыҡ араһындағы уникаль тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Ҡасабала хәрби шәфҡәт туташы Плужник Клавдия Алексеевнаға һәйкәл ҡуйылған.
Инфраструктураһы
«Урман Күле» шифаханаһы бар. Ҡасабанан алыҫ түгел «Бунчук» ял базаһы урынлашҡан. Уйылды ҡасабаһы территорияһында бер нисә туҡталыштан торған автобус селтәре үҫешкән. Ҡасабала бер нисә магазин эшләй. Ҡасабаның яры буйында кәмәләр өсөн бер нисә пристань урынлашҡан.
Урам селтәрҙәре
Уйылды ҡасабаһы урам селтәре 11 урамдан тора.
Hardwell
Hardwell (Ро́берт ван де Ко́рпют) (Robbert van de Corput; 7 ғинуар 1988 йыл, Бреда, Нидерланд ) — нидерланд хаус ди-джей һәм музыкаль продюсеры. 2013 һәм 2014 йылдарҙа «DJ Magazine» журналы рейтингтә беренсе урыны алды.
Музыкаль карьераһы
7 ғинуар 1988 йылда Нидерланд Бреда ҡалаһында тыуған. 2013 һәм 2014 йылдарҙа «DJ Magazine» журналы рейтингтә беренсе урын алды.
Оло Ширша (Сова ҡушылдығы)
Оло Ширша — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сова йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәлиев Сәғит Сабит улы
Вәлиев Сәғит Сабит улы (31 октябрь 1957 йыл) — ғалим-инженер‑электромеханик, 1980 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2009 йылдан — информатика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007).