cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мулланур (исем)
Мулланур — ғәрәп сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа киң таралыш тапҡан ир-ат исеме.
Этимологияһы
Мулланур — «мулла» һәм «нур» һүҙҙәренән яһалған мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Мулланур Абдулхәй улы Ниғмәтуллин 28 октябрь 1941 йыл — 11 февраль 2002 йыл) — башҡорт театр актёры, 1968—2002 йылдарҙа Сибай башҡорт драма актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) һәм атҡаҙанған (1978) артисы, Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1979).
Мулланур Муллайән улы Вәхитов (10 август 1883 йыл — 10 август 1918 йыл) — революционер, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, йәмәғәт эшмәкәре.
Мулланур Хәмзә улы Мостафин (28 март 1932 йыл — 17 август 2007 йыл) — татар театр режиссёры, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Мулланур Ғаян улы Ғәбитов (3 сентябрь 1956 йыл) — йырсы, педагогия фәндәре кандидаты, Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Топонимдарҙа
Мулланур (Мулланурово) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
Мулланур Вәхитов (Мулланур-Вахитово) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
Әҙәбиәттә
«Мулланур Вәхитов» (драма) — Нәҡи Иҫәнбәт яҙған драма әҫәре.
«Мулла-Нур» (повесть) — Александр Александрович Бестужев—Марлинский повесы геройы. Мулланур юлбаҫар, ғәҙел, аҡыл эйәһе, тау халыҡтарының хөрмәтле кешеһе.
Грецияла мәғариф
Грецияла мәғариф 6 йәштән 15 йәшкә тиклемге балалар өсөн мотлаҡ булып тора. Ул башланғыс (Δημοτικό Σχολείο) — 6 класс, һәм тулы булмаған урта (Γυμνάσιο) — гимназия, 3 класс, белем биреүҙе үҙе эсенә ала. Мәктәпкәсә учреждениелар бар: 2,5 йәштән үткән балалар өсөн ясли-баҡсалар (Παιδικός σταθμός) бар, улар йә айырым йә балалар баҡсалары (Νηπιαγωγείο) составында эшләй.
Төп предметтар
(Аҙнаһына сәғәттәрҙең иҫәбе уҡытыусыға бәйле)
Өҫтәмә урта белем биреү
1997 йылғы мәғариф реформаларына ярашлы өҫтәмә урта белем биреүҙе ике төрҙәге мәғариф учреждениеларында алырға мөмкин: дөйөм лицейҙа (1997 йылдан Ενιαίο Λύκειο ти атала, 2006 йылда Γενικό Λύκειο тип үҙгәртелә) һәм профессиональ-техник белем биреү уҡыу йорттарында (Τεχνικό Επαγγελματικό Εκπαιδευτήριο — техникумдарҙа). Дөйөм лицейҙа уҡыу 2 йәки 3 йыл, ә техникумда — 3 йыл дауам итә. Дөйөм лицей аттестаты тик урта белем биреү курсын тамамлауҙы иҫбатлай, ә техникумдың аттестаты специальность буйынса эшкә урынлашырға хоҡуҡ бирә. Шул уҡ ваҡытта уҡыусыларҙың бер уҡыу йортонан икенсегә үҙ-ара күсеү һаҡланып ҡала. Өҫтәмә урта белем биреү уҡыу йорттарына шулай уҡ профессиональ белем биреү институттары (Ινστιτούτο Επαγγελματικής Κατάρτισης) инә, улар рәсми, әммә классик булмаған белем биреүҙе тәҡдим итә, сөнки институттар гимназия йәки лицейҙы тамамлаусыларҙы ҡабул итә.
Шәхси мәктәптәр
Грецияла бихисап шәхси мәктәптәр эшләй, уларҙа башланғыс һәм урта мәктәбе уҡыусыларының 6 % уҡый (Европа Берләшмәһендә иң юғары күрһәткес). Шәхси мәктәптә белем алыу хаҡы йылына 1500 евронан алып тәшкил итә.
Юғары белем биреү
Грецияның ғәмәлдәге Конституцияһына (16.8 статьяһы) ярашлы, илдә шәхси юғары уҡыу йорттарын ойоштороу тыйыла. Дәүләт юғары белемен университеттарҙа һәм техник белем биреү институттарында (Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα) алырға мөмкин. Уларға лицейҙың икенсе йәки өсөнсө классынан һуңғы имтихандар һөҙөмтәләре буйынса уҡырға инергә мөмкин. Бынан башҡа, тулы 22 йәшле кеше жеребьёвка һөҙөмтәһендә Греция асыҡ университетының студенты була ала. Греция университеттарында уҡыу йылы 1 сентябрҙән 21 июнгә ҡәҙәр дауам итә, шул уҡ ваҡытта уҡытыу 11 сентябрҙән 15 июнгә тиклем бара. Йыл дауамында Раштыуа һәм Пасха байрамдарына бәйле булған оҙайлы каникулдар бар, уларҙың дөйөм дауамлығы 4 аҙнанан артмай.
Грецияның иң престиж университеттары: Каподистрия исемендәге милли университет, Афина милли техник университеты, Аристотель университеты, Афина иҡтисад һәм бизнес университеты, Афина сәнғәт мәктәбе, Пантеон университеты, Пирей университеты, Үҙәк Греция университеты, Македония университеты. (См. также перечень институтов технического образования.)
Реформалар
2008 йылда Грецияла башланғыс белемгә дәүләт сығымдары 2 097 154 000 евро, урта белемгә — 2 523 807 650 евро; юғары университет белеменә — 1 078 554 000 евро һәм техник белем биреү институттарына — 409 576 000 евро. Мәғарифҡа бүленгән йыллыҡ сығымдар ЭТП-нан 4,4 % тәшкил итә, был күрһәткес буйынса Греция донъяла 92-се урынды биләй.
2010 йылда Греция Хөкүмәте мәғариф өлкәһендә радикаль реформалар башланыуы тураһында иғлан итә, улар юғары уҡыу йорттарының асыҡлығына һәм интернационализациялауғына булышлыҡ итеүгә, уҡыусылар һәм студенттарҙың үҙидаралығы мөмкинлектәрен киңәйтеүгә йүнәлтелә. Бынан башҡа 2013—2014 уҡыу йылында тәүге оҙайтылған көн мәктәптәрен һәм онайн-мәктәптәрҙе асырға планлаштырышла.
Королев (Асҡын районы)
Королев (Королёво) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452896, ОКАТО коды — 80204813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Ҡыҫҡа нарды
Ҡыҫҡа нарды — нарды уйынының иң популяр төрө.
Тәүге позиция
Ҡыҫҡа нарды — таҡталағы ике уйынсы өсөн уйын. Пункт тип аталған 24 тар өсмөйөштән торған таҡтала уйнала. Өсмөйөштәр төҫө менән айырыла һәм дүрт төркөмгә бүленә. Һәр уйынсы өсөн пункттар уның "йорт"онан алып айырым һанала. Иң алыҫ пункт 24-се була, ул ҡаршы яҡ өсөн беренсе һанлы була. Аҡ уйынсылар өсөн (диаграммала аҫта күрһәтелә) пункттар сәғәт теле буйлап, ҡараларға — сәғәт теленә ҡаршы.
Пункттар төркөмдәргә берләшә. Әлеге төркөмдәр йорт (1-6), урам (7-12), дошман йорто (19-24), дошман урамы (13-18) тип атала. Йорт һәм урам үҙ-ара таҡта менән айырылған, ул өҫкә ҡалҡып тора һәм бар тип атала.
Һәр уйынсының 15 шашкаһы бар. Шашкаларҙың тәртибе түбәндәгесә: һәр уйынсыла 24-се пунктта икешәр, 13-сөлә — бишәр, 8-селә — өсәр, 6-сыла бишәр шашка. Һәр уйынсының үҙ уйын һөйәге һәм уларҙы болғатыр өсөн һауыты бар. Уйын иҫәбен күҙәтер өсөн шаҡмаҡ (Даве кубы) ҡырҙарына 2, 4, 8, 16, 32, 64 һандары төшөрөлгән.
Уйын маҡсаты
Уйындың маҡсаты — үҙенең шашкаларын үҙ йортона күсереү һәм уларҙы таҡтанан алыу. Үҙ шашкаларын төшөргән беренсе уйынсы еңеүсе тип һанала.
Йәрәбә һалыу
Эште башлар өсөн, уйынсы бер һөйәк ташлай. Был ҡайһы уйынсының беренсе йөрөүен һәм ниндәй һанды ҡулланыуын күрһәтә. Әгәр ике уйынсының да бер төрлө һандар төшһә, төрлө һандар төшкәнсе һөйәк ташлайҙар.
Шашка хәрәкәттәре
Йәрәбә ваҡытында иң ҙур һан төшкән уйынсы шашкаларын ике һөйәктәге һандар буйынса йөрөтә. Беренсе аҙымдан һуң уйынсылар сиратлап икешәр һөйәк ташлай һәм аҙымдарын үтә.
Һөйәктәге һандар нисә пунктҡа йөрөргә рөхсәт булғанын күрһәтә. Шашкалар гел дә бер йүнәлештә йөрөй, ҙур һанлы пунктан кесеһенә. Аҡтар өсөн — сәғәт теле буйлап, ҡаралар өсөн — сәғәт теленә ҡаршы. Шул уҡ ваҡытта түбәндәге ҡағиҙәләр ҡулланыла: шашкасы асыҡ пунктҡа ғына хәрәкәт итә ала, йәғни, ул ике йәки унан күберәк ҡаршы төҫлө шашка менән ҡамалырға тейеш түгел.
Шашканы уйындан нисек сығарырға
Уйынсы бар 15 шашкаһын да йортона алып килгәндән һуң, уларҙы таҡтанан сығарыу башлана. Уйынсы ике һөйәкте ташлай һәм түбәндәгене эшләй ала: Шашкаларҙы сығарғанда, уйынсының бөтә шашкалары йортта булырға тейеш. Шашканы сығарыу ваҡытында шашка һуғылһа, уйынсы яңынан уны йортҡа индерергә тейеш. Таҡтанан бөтә шашкаларҙы төшөрөүсе еңеүсе була.
Даве
Нардыны, ҡағиҙә булараҡ, аҡсаға уйнайҙар. Һәр уйын бер мәрәй ставкаһынан башлана. Уйын барышында уйынсы өҫтөнлөгөн күреп ҡалһа, даве кубын ҡуллана ала (йәғни иҫәпте ике тапҡырға арттырырға). Ул быны аҙымын башлар алдынан эшләй ала.
Даве кубы 2, 4, 8, 16, 32, 64 һанлы ҡырҙарға бүленгән, хәҙерге иҫәптең күпмегә ҙурайғанын күрһәтә. Даве кубын ҡулланыу уйынсыларҙы дәртләндерә, сөнки тәүге иҫәп 64 тапҡырға ҙурая ала.
Уйын стратегиялары
Нардыларҙа уйнағанда бер нисә стратегия бар. Шуларҙың береһе — «тиҙ уйнау» стратегияһы. Был стратегияның нигеҙе булып ярыш принцибы тора, ул саҡта төп иғтибар дәғүәсене уҙып китер өсөн фишкаларҙы финиш һыҙығына мөмкин тиклем тиҙерәк күсереүгә йүнәлтелә. Ғөмүмән, нардыларҙа «таҙа уҙыш» мөмкин түгел, сөнки уйынсының фишкалары дәғүәсенең фишкаларын осрата, улар һеҙҙең фишкаларҙы бикләй йәки уларҙы һуға. Тиҙ уйын стратегияһының асылы — фишкаларҙың ҡаршылыҡһыҙ үтеүе һәм уҙышҡа инеүе — был ситуацияла ҡаршы уйнаусының фишкалары бер нисек финишҡа табан хәрәкәтте туҡтата алмай.
Тиҙ уйын тактикаһы бер нисә моменттан тора. Беренсенән, алыҫта урынлашҡан фишкалар беренсе булып хәрәкәт итә башларға тейеш, сөнки уларға ҙур юл үтергә кәрәк. Шул уҡ ваҡытта йыраҡ фишкаларҙың юлында ҡаршылыҡтар ҡуйыр кәрәк. Икенсенән, фишка киткән һайын, уны һуғыуҙан да нығыраҡ һаҡларға кәрәк, сөнки был осраҡта уға юл башына кире ҡайтырға тура киләсәк. Шуға күрә йортҡа яҡынлашҡан фишкаларҙы һаҡларға кәрәк, әгәр фишкаға тейергә тура килһә, уның тура шот аҫтына эләкмәүен ҡарап торор кәрәк. Ҡаршы уйнаусының фишкаларын, бигерәк тә алыҫ киткәндәрен, алырға тырышыр кәрәк. Өсөнсөнән, ябыҡ урындар булдырыу мөһим, был дәғүәсенең фишкалар хәрәкәтен ауырлаштыра һәм уйындан сыҡҡан фишкаларҙы уйынға индереүгә ҡамасаулай. Ғөмүмән, мөмкин тиклем күберәк фишкаларҙы таҡтанан тиҙерәк сығарырға тырышырға кәрәк.
Үҙ йортоңда бөтә йөрөү юлдары уйланылған, иң кәрәкле юлдар булырға тейеш, сөнки фишкаларҙың башҡа квадранттарҙа күсеп йөрөүе төп маҡсат булып тора. Йортҡа фишкаларҙы бер-ике пунктҡа ғына ҡыҫҡа хәрәкәт менән индерәһең. Әгәр дәғүәсе һинең йортоңда үҙ пунктын тотһа, һин үҙеңдең фишкаларыңды унда индермәйһең, ситтәрәк тотаһың. Фишкаларҙы хәрәкәт итеүҙә иғтибарлы булырға, блоттарҙы ҡалдырмаҫҡа тырышыр кәрәк. Йыраҡтағы фишкалар берешәр ҡалырға тейеш түгел, сөнки был улар өсөн хәүеф тыуҙыра, улар парлы урынлаша.
Тағы ла бер стратегия — «блоклау уйыны». Уның асылы шунда: майҙанда бер-бер артлы бер нисә ябыҡ нөктә теҙелеп китә, был дошман фишкаларының бер-бер артлы 6 ябыҡ пункттан торған кәртә төҙөлә һәм улар дәғүәсе фишкаларына тулы блоклауға тиклем үтеп инергә ҡамасау булып тора. Әммә хатта 5үпунктлы блокаданы үтеүе бик ҡатмарлы. Бөтөн блокадалар бик һөҙөмтәле, шул уҡ ваҡытта емерелгән блокадаларҙы ла үтеүе ҡыйынға тура килә, бигерәк тә блокланған пункттар араһында ҙөҙклөк булған осраҡта. Оҫта блоклау дәғүәсене үҙенең позицияларын емерергә этәрә. Әгәр ҙә һеҙгә булдырылған длокаданы емерергә тура килһә, быны иң алыҫтағы пункттарҙан башларға кәрәк.
Шулай уҡ «һөжүм итеү уйынын» билдәләү кәрәк, ул ҡайһы бер позицияларҙа бик отошло була, мәҫәлән, дәғүәсе йортонда һеҙ алдынғы якорь пункттын баҫып алһағыҙ йәки үҙегеҙҙ йортоғоҙҙа сағыштырмаса күберәк пункттарҙы ябыуға өлгәшһәгеҙ. Шулай уҡ, дәғүәсенең бер нисә блоты барлыҡҡа килгән осраҡта, һөжүм итеп була. Иң мөһиме һөжүм үткәргәндә дәғүәсенең 5-се пунктын тартып алыу. Был уйын ҙур хәүефтәр менән бәйле, уны үткәргәндә ҡайһы бер ҡорбандарға барырға тура киләсәк. мәҫәлән, үҙ йортоңда дәғүәсенең ике фишкаһын бик отошло аҙым, уны үткәреү өсөн хатта үҙең блотты булдыраһың. Был тактикала эске пункттарҙан тыш, алыҫта ятҡан пункттарҙы ла ябыу зарур. Дәғүәсенең барҙа фишкалары булған осраҡта, үҙегеҙҙең йортоғоҙҙа пункттары баҫып алыр өсөн «төҙөлөш материалдарын» туплау яғын ҡарар кәрәк. Был осраҡта йорттан ситтәге блоттарҙы һаҡлау отошло булмай.
Ставкаларҙы ике тапҡырға арттырыу
Нарды уйынының мөһим яҡтарының береһе — сәптәрҙе ике тапҡырға арттырыу. Ваҡытында, аңлы рәүештә ставканы икеләтә арттырыуҙы тәҡдим итеү уйынды һиҙелерлек көсәйтә. Икеләтә арттырыуҙы оҫта ҡулланыу профессиональ уйын билдәһе булып тора, сөнки ҡасан һәм ниндәй позицияларҙа икеләтә арттырыу файҙалы йәки киреһенсә файҙаһыҙ булыуын алдан күҙаллап булмай.
Икеләтеүгә ҡағылышлы дөйөм принциптарҙың береһе — «өскә-бер» принцибы: әгәр дошмандың еңеү ихтималлығы 75 проценттан күберәк булһа, икеләтә арттырыу тәҡдименән баш тартыу хәйерлерәк. Әгәр уның мөмкинселектәре аҙыраҡ булһа, тәҡдим ҡабул ителергә тейеш. Шансттарҙы алдан иҫәпләү еңелдән түгел, шуға күрә төплө фекергә һәм тәжрибәгә таянып, хәлде дөйөм баһаларға кәрәк.
Ано-Харвута
Ано-Харвута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярцевка
Ярцевка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтома йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Воскресенск ауыл Советы (Мәләүез районы)
Воскресенск ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Воскресенск ауыл.
Тарихы
Воскресенск  ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә[2].
Ауыл биләмәһе составы
1979 йылда иҫәп алыу мәғлүмәттәренән Благовещен һәм Веселый утарҙары төшөрөп ҡалдырыла.
Сынзас
Сынзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кабырза йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Троицк (Силәбе өлкәһе)
Троицк  — Рәсәйҙәге ҡала (1743), Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 28 октябрендәге «Троицк ҡала округы статусы һәм уның сиктәре тураһында» законына ярашлы Троицк ҡалаһы муниципаль берәмек булып һанала һәм уға ҡала округы статусы бирелә.
Тарихы
Ҡәлғә халҡы игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән, сауҙа (башлыса Урал аръяғы башҡорттары һәм Урта йөҙ ҡаҙаҡтары килтергән йылҡы менән) иткән. XVIII быуат уртаһында Троицк ҡәлғәһе Ҡаҙағстан, Урта һәм Үҙәк Азия халыҡтары менән тышҡы сауҙа урынына әүерелгән.
Пугачев ихтилалы ваҡытында Емельян Пугачев тарафынан 1774 йылдың май айында ҡәлғә яулап алына. Пугачев ҡәлғәлә оҙаҡҡа ҡалмай, саҡрым ярым алыҫлыҡтағы тауҙа урынлаша (әлеге тау хәҙер уның исемен йөрөтә), әммә иртәгәһенә уның ғәскәрен полковник Деколонг ҡыйрата.
1784 йылда Екатерина II указы буйынса Троицк ҡәлғәһе өйәҙ ҡалаһы статусын ала һәм Өфө наместниклығы ҡарамағына тапшырыла. 1804 йылдан — Ырымбур губернаһы составында.
Троицк Көньяҡ Уралдың мәҙәни үҙәге булып китә: сиркәү-мәхәллә мәктәптәре, башланғыс мәктәп, өйәҙ училищеһы (1830), мәхәллә училищеһы (1839), ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы (1861), ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ) балалары өсөн училище (1861) асыла. 1870 йылда ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы прогимназияға әүерелә. 1873 йылдың сентябрендә ҡалала ирҙәр классик гимназияһы асыла. Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы була. Атаҡлы «Рәсүлиә» мәҙрәсәһе асыла (1884), мәҙрәсәгә билдәле башҡорт дин әһеле Зәйнулла ишан Рәсүлевтың исеме бирелә. 1879 йылда Ырымбур губернаһында тәүге китапхана асыла.
1897 йылда ҡаланың 36,2 процентын (8430) мосолмандар тәшкил итә. 1897 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы: татарҙар — 7344 кеше (87,1 %), башҡорттар — 625 кеше (7,4 %), ҡаҙаҡтар — 410 кеше (4,9 %), үзбәктәр — 33 кеше (0,4 %), черкестар — 6 кеше (0,07 %), башҡалар — 12 кеше (0,13 %) иҫәпләнә. Граждандар һуғышы осоронда ҡала ҡулдан ҡулға күсә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Троицкиға бер нисә сәнәғәт предприятиелһы эвакуациялана.
1920—1960 йылдарҙа ҡалала Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһы (техникумы) эшләгән. [[Файл:Troitsk_hotel.jpg|мини|250x250пкс|| «Үҙәк» ҡунаҡханаһы (икенсе исеме «Башкировтар»)]
Штайнбург (Бургенланд)
Штайнбург (Бургенланд) (Steinburg (Burgenlandkreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 240 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6647 һәм автомобиль коды — BLK.
Ҡоро Аушедз
Сухой Аушедз — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Адагум йылғаһының уйһыу яры ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Керсти Кальюлайд
Керсти Ка́льюлайд (Kersti Kaljulaid; 30 декабрь 1969, Тарту, Эстон ССР-ы, СССР) — Эстония дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Эстония Республикаһы президенты (2016 йылдың 10 октябренән).
Биографияһы
Керсти Кальюлайд 1969 йылдың 30 декабрендә Эстон ССР-ы Тарту ҡалаһында донъяға килгән һәм тыуыу урыны буйынса Эстония гражданы. 1987 йылда Таллин ҡалаһының 44-се урта мәктәбен, ә 1992 йылда Тарту университетының биология факультетын тамамлай. Туған эстон теленән тыш, Керсти Кальюлайд фин, инглиз, француз, немец һәм урыҫ телдәрен белә. 2001 йылда Тарту университетында эшлекле администрациялау магистры дәрәжәһен ала.
Эстония нәҫел фонды ағзаһы һәм Тарту университеты кураторияһының ағзаһы була. 2011 йылдан Тарту университеты советын етәкләй.
1998—1999 йылдарҙа Hansapank Markets банк инвестициялары бүлегендә проект етәксеһе булып эшләй. 1999 йылда Эстония премьер-министры Март Лаарҙың иҡтисад буйынса кәңәшсеһе була.
2001 йылдан 2004 йылға ҡәҙәр «Ватан союзы» («Исамаалийт») партияһы ағзаһы була.
2002 йылдың февралендә «Иру» электр станцияһының идаралыҡ иҫәбе бүлегенең етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдың сентябрендә ошо электр станцияһының директоры итеп тәғәйенләнә.
2004 йылдың майынан 2016 йылдың сентябренә ҡәҙәр Европа хисап палатаһында Эстонияның вәкиле булып эшләй. 2010 йылдан 2014 йылға тиклем контроль методикаһы һәм йыллыҡ отчеттар өсөн яуап бирә. 2014 йылдан ауыл хужалығы буйынса аудит һәм палата структураһын реформалау уҙғарыла. 2016 йылдың сентябренән Рийгикогу канцелярияһы ҡарамағындағы ойошторолған үҫеш мониторингы буйынса советын етәкләй. Рийгикогула президент һайлауҙарының өс раунды ла һәм выборщиктар коллегияһындағы ике раунд та еңеүсене билдәләй алмағас, Эстония парламентының аҡһаҡалдар советы 27 сентябрҙә Кальюлайдты дәүләт башлығы итеп берҙән-бер кандидат итеп тәҡдим итә. 2016 йылдың 3 октябрендә Рийкогула Эстония президенты һайлауҙарында 101 тауыштан 81-ҙе йыя һәм илдең тәүге ҡатын-ҡыҙ президенты була. Кальюлайд дәүләт башлығы итеп һайланғандан һуң, артабан да Таллиндың Нымме районында үҙенең йортонда йәшәргә һәм Кадриоргта президент һарайына күсмәҫкә теләген белдерә. 10 октябрҙә рәсми рәүештә Эстония президенты вазифаһын үтәй башлай һәм алтын йондоҙ менән түш сылбырын ала.
Вазифаны үтәй башлағандан һуң, Кальюлайд тәүге рәсми визит менән Финляндияға һәм Латвияға бара. 2019 йылдың апрелендә эш сәфәре менән Рәсәйгә килә һәм президент Владимир Путин менән осраша. Осрашыуҙа сауҙа-иҡтисади һәм мәҙәни-гуманитар өлкәләрҙә ике яҡлы мөнәсәбәт мәсьәләләре буйынса фекер алышынылды. 2017 йылдың ноябрендә Forbes америка журналының «100 иң авторитетлы ҡатын-ҡыҙ» исемлегендә 78-се баҫҡысҡа күтәрелә.
2018 йылдың яҙында Керсти Кальюлайд сит ил башлыҡтарынан тәүге булып Украинаның көнсығышында низағ зонаһына килә.
Ғаиләһе
Керстиның бер туған ҡустыһы Раймонд Кальюлайд 2016 йылдың мартынан 2019 йылдың апреленә тиклем Пыхья-Таллин (Таллиндың районы) аҡһаҡалы вазифаһын биләй, а с апреля 2019 года стал депутатом Рийгикогу.
Бүләктәре
Эстония наградалары
Сит ил наградалары
Филателияла
2017 йылдың 10 октябрендә Эстония почтаһы (Omniva) Керсти Кальюлайд һүрәте менән почта маркаһын сығара. Марка «1918 йылдан» 2018 йылға тиклем Эстония Республикаһы президенттары» серияһына арналған. Портреттың рәссамы — Лембит Лыхмус.
Арайдо-Яха
Арайдо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Левая Ныда йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заһир Исмәғилев һәйкәле
Заһир Исмәғилевҡа һәйкәл Өфө ҡалаһының Киров районында ҡуйылған.
Тарих
Был — Башҡортостанда Заһир Исмәғилевҡа беренсе һәйкәл. Һәйкәлдең авторы — Салауат Юлаев исемендәге республика Дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы Хәниф Мирзаһит улы Хәбибрахманов. Автор әйтеүенсә, уға тере саҡта композитор менән осрашырға тура килмәгән, шуға күрә һәйкәлде эшләгәндә ул фото- һәм видеоматериал ҡулланған. Һәйкәлдең архитекторы Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Сергей Анатольевич Голдобин
Заһир Исмәғилев ижади илһам мәлендә ҡулына ҡамыш ҡурай тотоп ултырғыста ултыра итеп һүрәтләнгән. Һәйкәл бронзанан эшләнгән, кәртә менән уралтылған. Постаментта урыҫ һәм башҡорт телдәрендә "Бөйөк башҡорт композиторы Заһир Исмәғилев" тип яҙылған.
Суздаль кремле
Суздаль кремле — Суздаль ҡалаһының боронғо өлөшө, археологтар мәғлүмәте буйынса X быуатта төҙөлгән. Кремль Каменки йылғаһының бөгөлөндә,  ҡаланың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. 2017 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең ҡарары менән «Кремль ансамбле» федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты тип раҫлана.
XI —XII быуат сиктәрендә бында 1400 м оҙонлоғонда тупраҡ валдар менән ҡәлғә төҙөлә. Валдарҙа бүрәнә диуарҙар һәм башнялар күтәрелә. Кремлдә кенәз һарайы һәм ҡала соборы менән епископ һарайы урынлаша, шулай уҡ кенәз дружинаһы, кенәздең һәм епископтың күп һанлы яҡындары йәшәй.
XV быуаттың икенсе яртыһында оборона ҡоролмалары  нығытыла, 1677 йылда  15 башня һәм ҡапҡалар менән ҡарағай бүрәнәләрҙән бурап эшләнгән диуарҙар  ҡорола. Бөтә ағас нығытмалар 1719 йылда янып юҡҡа сыға.
Кремль боронғо ҡәлғәнең тупраҡ валдарын һәм йырындарын, бер нисә сиркәү һәм боронғо Раштыуа соборы менән архиерей һарайы ансамблен һаҡлап ҡалған.
Богородица Раштыуаһы соборы
1222—1225 йылдарҙа эзбизташтан (түбән сифатлы  аҡ таш) төҙөлгән, Владимир Мономах ваҡыттарындағы балсыҡ ҡорам урынында тора. Әлеге собор шулай уҡ беҙгә үҙенең тәүге ҡиәфәтендә килеп етмәгән. [./https://ru.wikipedia.org/wiki/XIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA XIII] быуат ҡоролмаһынан тик аркатуралы бүлкәт менән сикләнгән аҫҡы өлөшө һаҡланған, унан юғары диуарҙары XVI быуатта һалынған, әммә инде аҡ таштан түгел, ә кирбестән. Боронғо өлөшө аҡ шыма таштан семәрҙәр менән биҙәлгән. Фасадтарын арыҫлан фигуралары, ҡатын-ҡыҙҙар битлектәре, семәрле орнаменттар биҙәй.
Соборҙың көньяҡ фасады ҡаршыһында 1635 йылда манара төҙөлә, ул һигеҙ ҡырлы сатыр менән тамамлана. XVII быуат аҙағында унда сәғәттәре хәрефтәр менән билдәләнгән куранттар  урынлаштырыла. Собор, палаталар һәм уларға  үткәүел менән тоташҡан ҡыңғырау ябыҡ күркәм һарай барлыҡҡа килтерә.
Архиерей палатаһы
Архиерей палаталары комплексы Суздаль сиркәү хакимдары өсөн торлаҡ йорт булараҡ XV—XVIII быуаттар дауамында формалашҡан. Төп бина композицияһы яғынан да, көнкүреш яғынан да собор менән тығыҙ бәйләнгән. XX быуат уртаһында палаталарҙа музей урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта Архиерей палаталарында Суздаль Кремле  һәм Суздаль крайы тарихына арналған экспозиция урынлашҡан.
Никола сиркәүе
Кремлдең көнбайыш өлөшөндә ағас Никола сиркәүе урынлашҡан, ул 1766 йылда төҙөлгән һәм 1960 йылда Юрьев-Польский районының Глотов ауылынан юҡҡа сыҡҡан XVII быуат сиркәүе урынына күсереп ултыртылған. Никола сиркәүе — ябай һәм боронғо ағас конструкция төрө өлгөһө, әммә формаһының ярашлығын һәм матурлығын юғалтмаған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Түбә ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Түбә ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы"на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 1928 йылда ойошторолған. Ауыл Советы территорияһында Түбә тегеү фабрикаһы, Түбә йоҙаҡ-тотҡос заводы, Һәүәнәк совхозының бүлексәһе урынлашҡан була.
Ауыл Советының беренсе рәйесе Юрочкин Терентий, 1919 йылдың 17 сентябрендә һайланған.
Ауыл Советы етәкселәре
Ауыл Советы хакимиәтенең адресы: 453661, Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ районы, Түбә ауылы, Фабрика урамы, 6-сы йорт. Башлығы: Баянова Гүзәль Ғәйнетдин ҡыҙы
Антоновка (Обуховка ҡушылдығы)
Антоновка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обуховка йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Родина (Ғафури районы)
Родина, Ватан  (Родина) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. Почта индексы — 453072, ОКАТО коды — 80221831004.
Сюрь
Сюрь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кабырза йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Родина (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сюрь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Родина (Ғафури районы)
Тарихы
Родина ауылы Табын ауыл Советына ҡарай. Район үҙәгенән төньяҡ‑көнбайышта 8 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 21 саҡрым алыҫлыҡта Көгөш йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға 1940 йылдарҙа 7‑се совхоздың ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1959 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә, 2005 йылдан хәҙерге статусын ала. Халҡы: 1959 йылда — 557 кеше; 1989 йылда — 579 кеше; 2002 йылда — 794 кеше; 2010 йылда — 703 кеше. Урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002). Р. — «„Родина“ агрофирмаһы» предприятиеһының үҙәк усадьбаһы. Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Хёдинген
Хёдинген (Hödingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 277 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 105 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39356 һәм автомобиль коды — BK.
Родина (Ғафури районы)
Урамдары
Исемдәре:
Кейекбаев урамы (Киекбаева (улица))
Йәштәр урамы (Молодежная (улица))
Яңы урам (Новая (улица))
Октябрь урамы (Октябрьская ( улица ))
Тыҡрыҡ урамы Переулочная (улица))
Пушкин урамы ((Пушкина (улица))
Баҡса урамы (Садовая (улица))
Төҙөүселәр урамы (Строителей (улица)
Трактов урамы (Трактовая (улица))
Усольска урамы (Усольская (улица))
Үҙәк урам (Центральная (улица))
Чкалов урамы (Чкалова (улица))
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Көньяҡ урам (Южная (улица))
Әбеш
Әбеш (Абишево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 452085, ОКАТО коды — 80244805002.
Ауыл тарихы
Илекәй-Мең улусына ҡараған Әбеш ауылы 1795 йылғы V рәүиз материалдарында "Тархан Әбешев һәм утар" булараҡ билдәләнә. Тархан Әбишевтың 2 ихатанан торған утары айырым тораҡ пункты булараҡ теркәлә. Ул мәлдә Әбештәге 18 ихатала 97 кеше йәшәй. 1816 йылда үткәрелген VII рәүиздә Әбеш ауылы Ырымбур губернияһы Ырымбур өйәҙе 9-сы Башҡорт кантонының йорт старшинаһы Әбүбәкер Көсөковтың (1783 йылда тыуған) командаһына индерелә, һәм ауылдағы 22 ихатала 225 кешенең йәшәүе теркәлә. Әбүбәкер Көсөковтың командаһына түбәндәге ауылдар ҡарай: Үтәғол, Сурай, Аҡсура һәм Әбеш. Тәүге төпләнеүсе Әбеш Иштин (Иштәкәев)-Ҡунҡаҫ ауылы кешеһе, 1763 йылда башҡорт ауылы Ғәйнәямаҡҡа керҙәшлек килешеүендә ҡатнашҡан. 1770 йылғы документтарҙа тағы бер тапҡыр телгә алына. Асыҡланыуынса, был ауыл Әбеш утары урынында XIX быуаттың башында уҡ барлыҡҡа килгән.
1816 йылғы рәүиз материалдарына ярашлы ауылда түбәндәге нәҫел кешеләре йәшәй: йорт старшинаһы Әбүбәкер Көсөков (улдары: Ҡаһарман, Ҡорманғәле, Садиҡ; ҡустылары: Усман менән Ғүмәр); ауылға нигеҙ һалған Әбештең улы Исхаҡ Әбешев (улдары: йөҙ башы Егәнбай Исхаҡов, Йәнсура, Аллағыуат һәм Изге Әбишевтар); указлы мулла Байғаҙаҡ Әбешев (1769 й. т., улдары: Мөхәмәт, Әбделкәрим, Мөхәмәтшәриф, Әбдрәхим); Ирсай Алдаров (1731 й. т.), улдары: Мөхәмәт, Егәнбай, Үзбәк, Муллабаҙарбай, поход старшинаһы Әбүҙәр (1787 — 1859)). Ирсайҙың улдары Мөхәмәт, Муллабаҙарбай һәм Әбүҙәр Алдаров фамилияһында теркәлә. Үзбәктең улдары Үзбәков фамилияһында йөрөй. Хорунжий Шәрмөхәмәт Үзбәков Ырымбур сик буйы һыҙатын һаҡлауҙа хеҙмәт итә, ҡырғыҙ-ҡайсаҡ хәрби походтарында ҡатнаша.
1816 йылдан һуң Әбүбәкер Көсөков, йорт старшинаһы Исхаҡ Әбешев, Босҡоновтар, Илъяс Торошевтар Гөбөрле йылғаһы буйындағы Әбүбәкер ауылына (2-се Әбеш) күсенә. 1859 йылда ундағы 38 ихатала 353 кешенең йәшәүе билдәле.
Әбештәрҙең хужалығы тураһында бер нисә статистик материал. 1843 йылда 107 башҡортҡа ни бары 200 бот яҙғы иген сәселә. Ужым игене һәм картуф бында әлегә билдәле булмаған. 17 йортҡа 114 умарта һәм 5 солоҡ тура килгән. Ауылда 1870 йылда мәсет булыуы теркәлә.
1834 йылда тәүге төпләнеүсенең улы Муса Әбишевҡа 93 йәш тула. Уның 5 улы булған.
«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» түбәндәге яҙма бар: Орс өйәҙе, 2-се стан, № 734, Әбеш ауылы (Әбүҙәр), башҡорт ауылы, Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан, Орск ҡалаһынан Верхнеуральск ҡалаһына тиклем иҫке һыҙат трактының уң яғы һәм почта трактының һул яғы араһында ята. Өйәҙ ҡалаһынан 109 саҡрым,ихаталар һаны — 40, йәшәүселәр һаны: ир-егеттәр 164, ҡатын-ҡыҙҙар 163. 1917 йылда ауылдағы 92 ихатала 580 кеше йәшәй.
Тәүге совет халыҡ иҫәбен алыу (1920 й.) материалдарында Башҡортостан Республикаһының Үҫәргән улусындағы Оло Әбеш ауылында 580, Бәләкәй Әбеш ауылында 111 кешенең йәшәүе теркәлә.
Урамдары
• Дим тыҡырығы Демская (улица) • Тыныслыҡ урамы Мира (улица) • Йәштәр урамы Молодежная (улица)
Ҡоро Бугундырь
Сухой Бугундырь — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бугундырь йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арка-Адлюдр-Епоко
Арка-Адлюдр-Ёпоко — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айыутабан
Айыутабан (Боре́ц, Акони́т, Aconítum) — лютиктар ғаиләһенә ингән уҡ япраҡлы, төрлө төҫтәге өйкөм сәскәле күп йыллыҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын һәм һеркәһен яратып йыя.
thumb|250px|
Таралышы
Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: имәнлек айыутабаны һәм бүре айыутабаны. Имәнлек айыутабаны ҡоро болонда һәм ташлы далала, бүре айыутабаны урманда, аҡланда, урман буйында, тау болононда үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә, йышыраҡ урманлы һәм таулы райондарҙа таралған.
Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 80—200 см. Япрағы бармаҡ бүленешле йәки теленмә. Сәскәһе торҡа һымаҡ, һары, шәмәхә төҫөндә, сәскәлеге — тәлгәш, июнь—июлдә сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, июль—августа өлгөрә.
Декоратив һәм ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар, медицинала ҡулланыла.
Төрҙәр теҙмәһе
Ырыу үҙенә 250—300 төрҙө берләштерә. Улар Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Рәсәй биләмәләрендә 75 төрө билдәле. Шуларҙың бер нисәһе:
Һылтанмалар
Төркөм:Баллы үҫемлектәр
Төркөм:Умартасылыҡ
Скопье-2014
«Скопье-2014» — был Македония Республикаһының (ВМРО-ДПМНЕ) тарихи шәхестәргә һәйкәлдәр, фонтандар, скульптуралар, музейҙар һәм баш ҡала Скопье үҙәгендә административ биналар төҙөү буйынса хөкүмәт проекты. Был проект ҡаланың туристарҙы йәлеп итеү ҡеүәһен арттырырға тейеш була. «Скопье-2014» проектына ҡаршы бер нисә йәмәғәт ойошмалары һәм сәйәси партиялар сығыш яһай.
Проект 2010 йылдың 4 февралендә тәҡдим ителә. Эштәрҙе тамамлау 2014 йылға планлаштырыла. Тәүҙә проект 80 миллион евроға баһалана. Проектҡа ярашлы бөтәһе 40-тан ашыу һәйкәл һәм 20 бина төҙөү планлаштырыла. Һәйкәлдәрҙең күпселек өлөшөн Македония һәм Яугир майҙанында һәм Вардар йылғаһы яр буйы урамына яҡын төҙөргә уйланыла. Елена һәм Константин сиркәүҙәрен төҙөү эше ваҡытлыса туҡтатыла.
«Скопье-2014» проекты сиктәрендә төҙөлгән иң билдәле ҡоролмалар — Македония майҙанында арыҫландар һындары һәм мәрмәр фонтан менән уратып алынған Александр Македонскийҙың 25 метрлыҡ атлы һәйкәле, Яугир майҙанында арҡалаштары һындары һәм фонтандар менән уратып алынған Филипп II Македонскийҙың 28 метрлыҡ һәйкәле, «Македония» Триумфаль аркаһы, Вардар йылғаһы аша йәйәүлеләр өсөн, күп һанлы изгеләр (береһендә) һәм ғали заттар (икенсеһендә) һындары ҡуйылған, яңы Сәнғәт һәм Цивилизация күперҙәре, Вардар йылғаһы аша яңыртылған «алтын» Гоце Делчев күпере, Македония Милли театры, Македония операһы, Македония филармонияһы, бер нисә монументаль административ бина һәм музей бинаһы, Вардар йылғаһында корабль рәүешендә өс бина-ресторан, Вардар йылғаһында фонтандар. Шулай уҡ проект сиктәрендә Методия Андонов-Ченто, Самуил батша, Юстиниан I, Гоце Делчев, Дамян Груев, «Гемиджии», изгеләр Кирилл һәм Мефодийҙың, изгеләр Климент һәм Наумдың һәйкәлдәре һәм күперҙәр янында, майҙандарҙа, парктарҙа, йорттарҙа башҡа бик күп һәйкәлдәр, һындар төҙөлә. Шулай уҡ проект сиктәрендә ҡалала Лондондағы кеүек ике ҡатлы маршрут автобустары йөрөтөлә башлай.
Тәнҡит
«Скопье-2014» проекты йыш ҡына тәнҡитләүҙәргә дусар була. Шулай, Александр Македонскийҙы мәңгеләштереү, уны үҙенең тарихының бер өлөшө тип һанаған Грецияның ризаһыҙлығын тыуҙыра. Бынан тыш, һорау алыуҙар күрһәтеүенсә, Македония Республикаһының үҙенең халҡының яртыһынан күберәге был проектты хупламай. Халыҡ араһында ризаһыҙлыҡтың төп сәбәбе — Македония Республикаһы иҡтисады өсөн ҡатмарлы осорҙа ҙур финанс сығымдары була. Төрлө баһалар буйынса, проектҡа 200 миллиондан 500 миллионға тиклем евро киткән. Проект эстетик яҡтан да тәнҡитләүҙәргә дусар була. Мәҫәлән, Македония архитекторы Роберт Дандаров раҫлауынса «Скопье, дөрөҫөн әйткәндә, „китч“ энциклопедияһына әйләнеп китте» (Китч (кич) (нем. Kitsch — илке-һалҡы ғына башҡарылған эш, зауыҡһыҙлыҡ, «мәғәнәһеҙ»)).
Ҡубыяҙ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мандоки Иштван Конгур
Иштван Конгур (Коныр) Мандока  (1944 йылдың 10 февралендә Венгрияла, Карцагта тыуған — 1992 йылдың 22 авгусында Дағстанда, Махачҡалала вафат була, Алматыла, Ҡаҙағстанда ерләнгән) — венгр ғалимы, төркиәтсе, филология фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Бала саҡта совет ҡаҙаҡ һалдатынан ҡаҙаҡ телендә һөйләшергә өйрәнә. Карцаг ауыл хужалығы техникумын (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, ауыл хужалығы һөнәри урта мәктәбен), ә 1968 йылда— Будапешт университеты, филология факультетын (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, тарих-филология факультеты) тамамлай, профессор Дьюла Неметта. шөғөлләнә. Университетты тамамлағас, шунда уҡ төркиәт кафедраһында ассистент булып эшләй. 1970 йылда ул «Добрудж татарҙарының тел ғилеме буйынса тикшеренеүҙәре» темаһы буйынса диссертация яҡлай. 1974 йылда Монголия буйлап сәйәхәт итә, төрлө фольклор һәм этнографик мәғлүмәттәрҙе яҙып ала. 1976 йылда Алматыға, 1980 йылда — Башҡортостан һәм Татарстанға килә. 1981 йылда «Венгрия ҡомандары теленә ҡарата документаль сығанаҡтар» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай
Европаның төрки телле этник төркөмдәрен өйрәнә. Анатолия, Ҡаҙағстан, Урта Азия, Монголия буйлап экспедицияларҙа ҡатнаша.
1992 йылдың 22 авгусында Махачкала ҡалаһында вафат була, 1992 йылдың 3 сентябрендә Алматыла Кенсай зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Атаһы — Мандоки Ҡолан Шандор, әсәһе — Ҡараси Ҡочҡар Ержебет, сығышы буйынса икеһе лә кун (Венгрияның ассимиляцияланған ҡыпсаҡтары). Ҡатыны — Мандоки Онғәйшә Маҡсумҡызы — ҡаҙаҡ ырыуы адай ҡыҙы, ул — Атлан Мандоки.
Фәнни эшмәкәрлеге
Европа ҡыпсаҡ ғилеменә нигеҙ һала. Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары — ҡыпсаҡ-төрки филология, мадьярҙарҙың боронғо тарихы, кундарҙың (Венгрия ҡыпсаҡтарының) этнографияһы һәм этник тарихы, ҡаҙаҡ-кун-башҡорт телдәре һәм этнографияһы параллелдәре. Венгр, немец, француз, ҡаҙаҡ һ. б. телдәрҙә ҡырҡтан ашыу мәҡәлә баҫтырған. Төп фәнни хеҙмәте «Остатки кунского (кыпчакского) языка в (в мадьярской лексике, письменных памятниках, топонимах) Венгрии» (A kun nyelv magyarországi emlékei, 1975).
Полиглот. Утыҙҙан ашыу телде белгән, европа телдәренән, туған венгр теленән башҡа, немец, француз, инглиз, румын телдәрен белгән, төрки телдәрҙең барыһында ла тиерлек һөйләшкән. Ҡаҙаҡ бала саҡтан үҙләштерә. Төрки телле халыҡтарҙың фольклоры һәм әҙәбиәте әҫәрҙәрен венгр теленә тәржемә итә. Тәржемәләр китабы . Б Момыш улының «Ушкан уя» («Беҙҙең ғаилә» йәки Осҡан оя) китабын тәржемә итә.
Венгрияла уны Башҡорт иле һәм Волга буйы тарихын өйрәнеүсе тип атайҙар. Ғалим башҡорт- мадьяр ырыуҙары исемдәрен дә сағыштырып өйрәнә (Foglalkozott a baskír-magyar törzsnevek kérdésével is). Ике халыҡтың туғанлығы тураһында башҡорт легендаларында ла һөйләнелә икәнен венгрҙарҙың иҫенә төшөрөп тора. Фәнни тикшеренеүҙәрен Монголияла йәшәгән аҙ һанлы халыҡтар араһында ла алып бара. Шулай уҡ ул тыва телен дә өйрәнә. Үҙ хеҙмәттәрен һәм йыйынтыҡтарын ул йыш ҡына Андраш Бектур псевдонимы менән Яшкунсагта нәшер итә. М.Иштван Конгурҙың «Венгрияла кун теле эҙҙәре» докторлыҡ диссертацияһы 1981 йылда баҫтырыла. Унда ғалимдың шул ваҡытҡа туплаған материалдары урын алған, тик был хеҙмәт венгр кундары теле тураһында тулы мәғлүмәт бирмәй (1981-ben készült el „A kun nyelv magyarországi emlékei” című kandidátusi tudományos értekezése, amely addigi kutatásainak fontosabb eredményeit tartalmazza, de még nem teljes összefoglalója a hazai kun nyelvemlékeknek).
Төрөк әҙәбиәте
Төрөк әҙәбиәте — Төркиә мәҙәниәтенең бер өлөшө. Төрөк әҙәбиәтен халыҡ әҙәбиәте, диуан әҙәбиәте, суфыйҙар әҙәбиәте һәм милли әҙәбиәт тәшкил итә.
Иртә осор
Диуан әҙәбиәте юғары ҡатлам өсөн булдырыла, ә ашуғтар әҙәбиәте халыҡ ижады һыҙаттарын һаҡлай, ул мистика һәм исламдың схоластик идеяларынан азат була. Был айырымлыҡ дәүләт телендә (лингвистикала) лә сағылыш таба. Сәлжүктәр һәм Ғосман империяһында ике төп тел була: ғәрәп (дин һәм фән теле) һәм «Ғосман» теле (рәсми һәм әҙәби тел), ә төрөк теле оҙаҡ ваҡыт халыҡтың һөйләш теле булып ҡала.
Эпостар
Төрки халыҡтар бер нисә төркөмгә бүленеп йөрөтөлә, улар араһында иң ҙурҙары- уғыҙҙар һәм ҡыпсаҡтар. Төрөктәр сығышы буйынса һәм тел үҙенсәлектәре буйынса уғыҙ төркөмөнә ҡарай. Был төркөмгә шулай уҡ төркмәндәр һәм әзербайжандар ҙа инә. "Ҡорҡот ата китабы" («Китаб-и дэдэм Коркут») был халыҡтарҙың уртаҡ әҙәби ҡомартҡыһы. Был китап уғыҙ ҡәбиләләренең уртаҡ тарихи үткәнен тасуирлай. IX—XV быуаттарҙа халыҡ араһында йәшәп килгән эпик хикәйәттәрҙең әҙәби яҡтан эшкәртелгән тупланмаһы. «Ҡорҡот ата китабы» күп телдәргә тәржемә ителгән. Ул әҙәбиәт белгестәре өсөн генә түгел, ә тарихсылар һәм этнографтар өсөн дә мөһим тикшеренеү сығанағы булып тора. Рәсәйҙә был китапты өйрәнеүҙе В. В. Бартольд (1869—1930) башлап ебәрә.
Халыҡ араһында киң таралған тағы бер эпос- "Көр уғлы" («Һуҡыр улы»). Был бер ғәйепһеҙ һуҡырайтылған атаһы өсөн дошмандарҙан үс алған батыр Рушен Али тураһындағы тарих.
1936 йылда Назим Хикмәт (1901—1963) «Шәйх Бәдретдин дастаны» тигән әҫәрен баҫтырып сығара. Ул хәҙерге заманда яҙылһа ла, боронғо эпостар традицияһын дауам итеп, ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы көрөш темаһына бағышланған. Был эпоста Анатолия шәйехтәренең солтан Мәһмәд I ҡаршы баш күтәреүе һүрәтләнә.
1955 йылда Йәшәр Кемали баҫтырып сығарған «Ҡарсыға Мемед» («Инсе Мемед») романын да белгестәр урта быуаттарҙағы эпос традицияларында яҙылған тип иҫәпләй.
Халыҡ ижады
Романтик «хикәйәләр», әкиәттәр һәм мәҫәлдәр (Хужа Насреддин, хайуандар тураһында), мәҡәлдәр,әйтемдәр, йомаҡтар, таҡмаҡтар — мани, «тюркюи кошма» (лирик) һәм «хулы ташлама» (трагик).
Алмагөл
Алмагөл — төрки сығанаҡлы башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Алмагөл исеме бар.
Йөкмәткеһе 1	Этимология 2	Билдәле кешеләр 3	Шулай уҡ ҡарағыҙ 4	Сығанаҡтар 5	Иҫкәрмәләр
Этимология Алма (башҡорт) һәм Гөл (фарсы) һүҙҙәре ҡушылып яһалған. Алмағас гөлө тип аңлаталар[1]..
Черногорияла мәғариф
Черногорияла мәғариф Черногрия хөкүмәте ҡарамағындағы мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан көйләнә. Черногорияның мәғариф системаһы түбәндәгесә ойошторолған: 1) мәктәпкәсә тәрбиә һәм белем биреү, 2) төп белем биреү һәм тәрбиә (основна школа / osnovna škola), 3) урта дөйөм белем биреү (гимназия), 4) махсус белем биреү, 5) махсус белем һәм айырым белем биреү ихтыяждары булған кешеләрҙе тәрбиәләү, 6) өлкәндәргә белем биреү һәм 7) юғары белем биреү. Белем биреүҙең һәр кимәле айырым закондар менән көйләнә, шул уҡ ваҡытта дөйөм белем биреү һәм тәрбиә тураһындағы закон бөтә белем биреү системаһына ҡағыла.
Алмагөл
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Черногорияла мәғариф
Тарихы
1875 йылда Даниловградта ауыл хужалығы училищеһы асыла, ике йылдан һуң Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) башланыуы арҡаһында ябыла. 1880 йылда V—VIII кластар өсөн беренсе классик гимназия, ә 1893 йылда Подгорицала тағы ла бер ауыл хужалығы училищеһы асыла. 1902 йылда беренсе черногор гимназияһы IX—XII кластар өсөн гимназияға әйләнә. 1899 йылға Черногорияла 75 дөйөм белем биреү һәм 26 шәхси мәктәп иҫәпләнә.
Алмагөл
Сығанаҡтар Башҡорт исемдәре / Таңһылыу Күсимова, Cветлана Бикҡолова. — Өфө: Китап, 2005. – 224 бит. Күсимова Таңһылыу. Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит. Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4. Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004. Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004. Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.
Черногорияла мәғариф
Мәғариф системаһы
Бөтә ил буйынса мәғариф системаһы бер төрлө. Уҡыу программаһына бөтә ерле халыҡтарҙың тарихы һәм мәҙәниәте буйынса курстар инә. Уҡытыу черногор телендә (серб телендә, босния телендә йәки хорват телендә) үткәрелә. Ә күпселекте этник албандар тәшкил иткән ҡайһы бер мәктәптәрҙә албан телендә лә. Уҡыусылар урта белемде дәүләт иҫәбенә финансланған дәүләт мәктәптәрендә ала. Уҡытыу, законға ярашлы, черногор телендә алып барылырға тейеш: 2008 йылдың декабрендә мәғариф министры Сретен Шкулетич бөтә мәктәп дәреслектәрен һәм һүҙлек тәрен черногор телендә баҫтырыуҙы талап итә.
Алмагөл
Яңы сығанаҡ өҫтәү өсөн «Ҡалып:Исемдәр донъяһында» сәхифәһен үҙгәртегеҙ Иҫкәрмәләр Таңһылыу Күсимова. Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит. 2018 йылдың 16 май көнөндә архивланған.
Черногорияла мәғариф
Башланғыс мәктәп
Башланғыс мәктәптә балалар 6 йәштән 14 йәшкә тиклемге уҡый, белем биреү бушлай (туғыҙ йыллыҡ уҡыу программаһы).
Юғары белем
Юғары белемде университеттар һәм сәнғәт академиялары бирә. Унда «юғары» («высшего»)(серб. više obrazovanje) һәм «бейек» («высокого») (серб. visoko obrazovanje) программаһы эшләй.бар. Уҡыу 4 йылдан 6 йылға тиклем дауам итә, тамамлаусы гуманитар йәки тәбиғи фәндәр бакалавр ы дәрәжәһен ала.
Шибик (Второй ҡушылдығы)
Шибик (Сухая Шибик) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вторая йылғаһының уң ярына тамағынан 3,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тайба (йылға)
Тайба — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/580/56 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләт (исем)
Дәүләт — башҡорт ир-ат исеме, башҡа мосолман халыҡтарында ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Дәүләт исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, милек, мөлкәт, мал, байлыҡ; ил ; мәмләкәт, дәүләт; бәхет мәғәнәһендә йөрөй.
Билдәле кешеләр
Аритҡолов Дәүләт Шәһи улы (5 май 1901 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — Граждандар һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир.
Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы (Абдулгалимов Давлет Мажитович) (1907-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссыһы, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой
Фамилияла
Дәүләтов Бәкер Рәхим улы (23 май 1915, Өфө губернаһы, Бәләбәй өйәҙе, Иҫке Әмир ауылы — 31 март 1982, Тажик СССР-ы, Турсунзаде) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының пулемёт расчеты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).