cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Насретдинова Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы
Насретдинова Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы (14 август 1923 йыл — 1 октябрь 2009 йыл) — башҡорт балет артисы, педагог. СССР-ҙың (1955) һәм РСФСР-ҙың (1954) халыҡ, БАССР-ҙың атҡаҙанған (1946) артисы. Октябрь Революцияһы (1976), «Почёт Билдәһе» (1946) ордендары кавалеры.
Биография
Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы Насретдинова 1923 йылдың 14 авгусында Өфөлә тимер юл эшсеһе ғаиләһендә тыуған. Баш ҡаланың 20-се мәктәбен (әле — Өфөнөң Ф. Мостафина исемендәге 20-се ҡала башҡорт гимназияһы), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Ленинград хореография училищеһының (әле — А. Ваганова исемендәге рус балеты академияһы) башҡорт бүлексәһен тамамлай. 1941 йылдың июлендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһында солист булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
Эшмәкәрлеге
Зәйтүнә Насретдинова сирек быуатҡа торошло оҙон сәхнә тормошонда милли, рус һәм сит ил классик спектаклдәрендә сағыу һәм ҡабатланмаҫ образдары аша үҙен киң диапазонлы талантлы классик бейеүсе тип танытты. Улар — Одетта һәм Одиллия, Аврора (П. Чайковскийҙың «Аҡҡош күле» һәм «Йоҡоға талған һылыу»ы), Никия, Китри (Л. Минкустың «Баядерка»һы һәм «Дон Кихот»ы), Жизель һәм Мирта (А. Адандың «Жизел»е), Франциска (И. Штраустың «Зәңгәр Дунай»ы), Эсмеральда (Ц. Пуниҙың «Эсмеральда»һы) һәм башҡалар.
«Сыңрау торна» тәүге милли балетындағы Зәйтүнгөл образы улар араһында айырым урынды биләй. Балет авторҙары — либреттист Ф. Ғәскәров, композиторҙар Л. Степанов һәм З. Исмәғилев үҙҙәренең әҫәрен йәш һәм талантлы балеринаға арнай. Республиканың тәүге профессиональ балет артисы Зәйтүнә Насретдинова сирек быуатҡа яҡын партнеры, тормош иптәше һәм фекерҙәше булған Хәләф Сафиуллин менән бейей. Улар, театрҙың сит илдәргә гастролгә сыҡҡан тәүге артистары. Германия, Болгария, Венгрия, Польша, Куба, Монголия, Бөйөк Британия, Шотландия, Ирландия, Корея тамашасыларының һөйөүен яулай.
Зәйтүнә Насретдинова бар ғүмерен бейеүгә арнаны һәм 40 йылдан ашыу Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры балет труппаһының педагог-репетиторы булып эшләне. Уның тырышлығы менән Башҡортостанда бөтә донъяға танылыу яулаған Өфө балет мәктәбе эшләй.
Ҡаҙаныштары
Зәйтүнә Насретдинованың фиҙакәр хеҙмәте халыҡ-ара эксперттар тарафынан да юғары баһалана. Уның исеме Бөйөк Британиялағы Халыҡ-ара биографиялар үҙәге тарафынан нәшер ителгән «Кто есть кто» — «Сто известных женщин мира» бөтә донъя биографиялар энциклопедияһына индерелде. Донъя мәҙәниәтенә ҙур өлөш индергәне өсөн 2006 йылда Халыҡ-ара биографиялар үҙәге советы (Кембридж, Бөйөк Британия) уға «Халыҡ-ара профессионал» тигән маҡтаулы исем бирҙе.
Хорениа сиркәүе
Хорениа сиркәүе — Грузияла Ахалкалаки муниципалитетының Хоспио общинаһы Хорениа ауылындағы грузин архитектура ҡомартҡыһы. Сиркәү X быуатта төҙөлгән, әммә һуңыраҡ реставрациялана һәм тергеҙелә. Биналағы алты яҙыуҙың береһе лә әлеге мәлдә аныҡ уҡылмай, әммә уларға ҡарата төрлө авторҙарҙың һылтанмалары бар. Ҡорамда рельефтағы һүрәт бигерәк тә иғтибарға лайыҡ, ике һүрәт бер -береһенән ныҡ айырыла. Сиркәүҙең фасадтары ҡыҙғылт базальт таштар, һуңыраҡ һоро төҫтәге таштар менән биҙәлгән. Барельефтар менән бай биҙәлгән. Семәрле үремтәгә тәре ҡуйылған. ағастар мкнән уратып алынған ике ирҙең һүрәте урынлашҡан. Панелдең өҫкө өлөшөндә ике яҡтан геометрик фигуралар бар. Көньяҡ фасад төрлө фигуралар менән биҙәлгән. Һуңыраҡ сиркәүгә ҡапҡа төҙөйҙәр. Уларҙы һуңғы йылдарҙа ике тапҡыр ҡоралар ; Зыяратында күп һанлы боронғо ҡәбер таштары ята.
Хорениа сиркәүенә 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы Грузияның дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә
Һылтанмалар
ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია
Әҙәбиәт
ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური, საქართველოს ისტორიის საკითხები I, თბ., 1964, გვ. 105-106. ხარაძე კ. ჯავახეთის ხუროთმოძღვრული და ბუნების ძეგლები, სოფელი დიდი ხორენია, თბ; 2003. გვ. 52-53. ცისკარიშვილი ვ. ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო, ხორენიას წარწერა, თბ., 1959, გვ. 60-61.
Тэкодель-Кы
Тэкодель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 186 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Варвара Скворчихинская
Скворчихинская Варвара (донъяуи исеме Архангельская Варвара Васильевна; 20 ноябрь 1890 йыл — 14 февраль 1966 йыл, Скворчиха ауылы, Ишембай районы, Башҡорт АССР-ы) — рус православие изгеләренән, блаженная.
Биографияһы
Блаженная Варвара 1890 йылдың 20 ноябрендә ауыл дин әһеле Василий Александрович Архангельский ғаиләһендә тыуған.
1902 йылдың авгусында атаһы уны Өфө ҡатын-ҡыҙҙар епархиаль училищеһына уҡырға алып килә, 1909 йылдың июнендә Варвара Епархия училищеһын йорт уҡытыусыһы хоҡуғын алып тамамлай.
1910 йылдар уртаһында Ҡуғанаҡ, Ира, Богородский ауылдарында, Мәләүездән йыраҡ түгел ауылдарҙа эшләй, һуңғараҡ Буденя ауылы янындағы Скворчиха ауылы мәктәбендә эшләй.
1924 йылда Варвараны Стәрлетамаҡ кантонының Кандаур мәктәбен эшкә күсерәләр, ә 1925—1926 йылдарҙа шул уҡ кантондың Скворчиха ауыл советына ҡараған Новониколаевка ауылына ебәрәләр. Варвара дәрестәренә йыш ҡына дин әһелдәрен саҡыра. 1929 йылда мәктәптә дин тураһында һөйләү тыйылған була. Атеизм уҡытыла башлаған мәктәптә Варвара ҡала алмай, 35 йылдан артыҡ бикләнеп(затворница булып) йәшәй.
Тәүге йыл бикләнеп йәшәгәндә үк Варвара кәңәш һәм ярҙам һорап килгән кешеләрҙе ҡабул иткән, Сиркәүҙе эҙәрлекләү ваҡытында Хоҙай Тәғаләғә ышанмауға һәм аллаһыҙлыҡҡа (безбожиеға) ҡаршы тора.
Варвара иҫке генә фуфайка, кизе-мамыҡ ойоҡ һәм күлдәк кейеп йөрөгән. Кейеме ябай, ҡара, аяҡтарында — резина калуш, ҡайһы саҡ эҫе йәй көнөндә лә быйма кейеп йөрөй. Көн дә йыуылмаған бер үк кейемдә була, үҙе лә йыуынмай, сәстәрен дә тарамай, башына косынка йәки сепрәк урап йөрөй.
Замандаштары һөйләүенсә, Варвараның тауышын «таҙа, асыҡ, фәрештәләрҙеке кеүек нисектер, күңелгә ятышлы, яңғырау, аныҡ дикцияһы аныҡ, була». Блаженная Варвара ыжғыр елдәргә һәм бурандарға асыҡ ҡараңғы һәм яғылмаған һарайҙа йәйге эҫе тынсыуҙа, яҙлы-көҙлө ямғыр, батҡаҡта, һыуыҡта, ҡыш ҡар һәм һыуыҡта йәшәй.
Подвижница күп йылдар буйына тулы ҡараңғылыҡта, яҡтылыҡҡа сыҡмай тиерлек йәшәй. Подвижница һарайҙа көнө-төнө доғалар уҡый, төндәрен ғибәҙәт ҡыла. Үҙе төнгө доға ваҡытында шишмәгә сыға. Блаженая затворница бер тапҡыр ҙа сиркәүгә бармай, әммә бөтә сиркәү йолаларын да тота. Уның янына килгән дин әһелдәре алдында Варвара причастиелар ҡабул итә.
Иман килтереүселәр блаженная Варвараға просфора алып киләләр, ә ул үҙе май шәм, лампада майы, ҙур шрифт менән яҙылған сиркәү китаптарын алып килеүҙәрен һорай. Сиркәү йырҙарын ярата, ҡайһы саҡта үҙе янына килгән ҡыҙҙарҙан доғалар, рухлы йырҙар йырлауын үтенеп һорай. Ул бигерәк тә сиркәү киске служениеһын ярата. Изге блаженная Варвара изге Николай Чудотворецты хөрмәт итә, «ул доғаны тиҙ ишетә» — ти. Шулай уҡ изге Иоанн Кронштадтскийҙы ла хөрмәтләй.
1966 йылдың 14/27 февралендә иртәнсәк вафат була.
Хөрмәтләү
Блаженная Варвараны хөрмәтләү бер ваҡытта ла тынып ҡалмай. Бөтә Русь һәм Мәскәү Изге Патриархы Алексий II ҡушыуы буйынса 2000 йылда Скворчихинская Варвараның тәне Башҡортостан Республикаһы Бәләбәй районының Приют ҡасабаһындағы Богородица-Тихвин ҡатын-ҡыҙҙар монастырына алына. Өфө епархияһына Патриарх Алексий II урындағы хөрмәтләнгән Скворчиха Варвараһын изге тип һанарға фатихаһын бирә, был прославление чинын Өфө һәм Стәрлетамаҡ архиепискобы Никон (Васюков) үткәрә. 2002 йылда Покровский Енат монастыры наместнигы игумен Симеон (Кувайцев) блаженнаяның акафисын төҙөй, был акафист Өфө епархияһы ғибәҙәтханаларында уҡыла, Скворчихинская Варвара төшөрөлгән иконалар яҙылған.
Скворчиха ауылында (Ишембай районы, Башҡортостан, Рәсәй) изге блаженная Варвара Скворчихинская хөрмәтенә ҡатын-ҡыҙҙар монастыры төҙөлә Ишембай районы Скворчиха ауыл ситендә блаженная Скворчихинская Уфимская) Варвара яратҡан шишмә бар.
Артышта (Баскускан ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тоник
Тоник (tonic water — тонусты күтәреүсе, көс биреүсе һыу) — составында хинин булған әсе алкоголһеҙ газлы эсемлек. Йыш ҡына алкоголле эсемлектәрҙе шыйығайтыу, бигерәк тә джинды, коктейль эшләү өсөн ҡулланалар.
Беренсе коммерция тонигы 1858 йылда, Pitt & Co компанияһы хужаһы Эразм Бонд тарафынан патентлана.
Тәғәйенләнеше
Эсемлек Һиндостанда һәм Африкала тапма (малярия) менән көрәшеү өсөн уйлап сығарылған. Бер ваҡыт Британияның Ост-Һинд компанияһы һалдаттары хининдың киҫкен тәмен алыу өсөн тоникты джин менән бутайҙар, шулай итеп әле лә популяр джин-тоник коктейле барлыҡҡа килә. Хинин арҡаһында тоник көслө айнытыу һәм эскелек зәленә (баш төҙәтеү) ҡаршы үҙенсәлектәргә эйә.
Медицина маҡсатында ҡулланылған тоник газлы һыуҙан һәм күп һанлы хининдан ғына тора. Эсемлек сифатында ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән тоникта кукуруз сиробы, шәкәр йәки яһалма тәмләткестәр булыуы мөмкин. Вьетнамда эсеү тониктары наркоманиянан сығыу симптомдарын еңеләйтеү өсөн тәғәйенләнгән дарыу булараҡ ҡулланыла.
Составы
АҠШ-та тониктың хинин миҡдары (литрына 83 мг) менән сикләнгән. 1 йәшкә тиклемге балалар өсөн терапевтик доза 100 мг тәшкил итә. Күп кенә табиптар уны аяҡ тартыуҙан дарыу булараҡ кәңәш итә, шул уҡ ваҡытта үҙеңә зыян килтермәҫ өсөн дөрөҫ доза биреү мөһим.
Шудимари
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вагин Владимир Геннадьевич
Вагин Владимир Геннадьевич (27 сентябрь 1945 йыл — 15 июль 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы һәм тренеры; СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1971), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004). .
Биографияһы
Владимир Геннадьевич Вагин 1945 йылдың 27 сентябрендә Чита ҡалаһында тыуған.
Ауыр атлетика менән шөғөлләнә, 1968—1970 йылдарҙа ДСО «Локомотив», 1971—1975 йылдарҙа — ДСО «Спартак» өсөн сығыш яһай; тренер Б. М. Мосиевичта күнекмәләр үтә. Троеборье буйынса РСФСР чемпионы (1972), шулай уҡ двоеборье буйынса көмөш призер (1973—1974) һәм троеборье буйынса бронза (1970); РСФСР халыҡтары Спартакиадаһының көмөш призеры (1971 йыл).
1968 йылдан алып Вагин «Локомотив» һәм «Спартак» (1971 йыл) спорт йәмғиәттәрендә тренер булып эшләй. 1980 йылда — ауыр атлетика буйынса республика СДЮШОРЫ-нда, 1990 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы юғары спорт оҫталығы мәктәбендә, 1993 йылдан — СДЮСШОР № 15 тренер булып эшләй. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында — СССР һәм Рәсәй спорт мастеры һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры — Р. С Мәүлетов, Э. А. Тюкин, Э. Р. Фәйзуллин, А. М. Саяхов һәм башҡалар.
1994 йылда В. Г. Вагин Силәбе физик культура институтын тамамлай (хәҙер Урал дәүләт физик культура университеты). 2006 йылда 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәте өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнә.
2016 йылдың 15 июлендә вафат була
Кара-Чумыш (Чумыша ҡушылдығы)
Кара-Чумыш — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 644 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 173 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Монштаб
Монштаб (Monstab) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 483 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 195 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Әзербайжан ССР-ы гербы
Әзербайжан ССР-ы гербы (Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının Dövlət gerbi) — 1931—1991 йылдарҙа Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһының дәүләт символы. Әзербайжан ССР-ы Флагы һәм Гимны кеүек үк, дәүләт символы булып һанала.
Гандбол
Гандбол (håndbold, handball, hand — ҡул һәм ball — туп) — командалы туп уйыны, командалағы уйынсылар һаны 7/7 (һәр командала ҡапҡасыһы һәм 6 ялан уйынсыһы). Ҡул уйыны һанала. Уйындың маҡсаты — ҡапҡаға (3 метрға × 2 метр) тупты мөмкин тиклем күберәк индереү.
Уйын тарихы
Боронғо замандағы ҡул тубы менән уйындар тураһында Гомерҙың «Одиссея»һында һәм Боронғо Рим табибы Гален хеҙмәттәрендә лә телгә алына. Быуат уртаһында ошоға оҡшаш уйындарға Вальтер фон дер Фогельвейде үҙенең шиғырҙарын бағышлай. Уйындың әлеге көндә билдәле булғанын дания футболсылары XIX−XX быуаттар киҫешкән осорҙа футболдың ҡышҡыһын уйнай торған варианты булараҡ уйлап сығаралар. Футбол уйынынан айырмаһы шунда: был уйын ҡул менән уйнала һәм һәр командала 6-шар уйынсы һәм бер ҡапҡасы була.
1918 йылда халыҡ-ара спорт картаһында уйындың ике ҡапма-ҡаршы ағымы: чех хазенаһы (көнсығышта) һәм немец гандболы (көнбайышта һәм төньяҡта) барлыҡҡа килә. 1920 йылда уҡ Берлинда Кубок уйындары беренселеге һәм ҡул тубы буйынса Германия беренселеге үтә. Ә 1923 йылда ярыштың яңы ҡағиҙәләре индерелә. Туптың ҙурлығын кәметелеүе, «өс секунд» һәм «өс аҙым» ҡағиҙәләренең индерелеүе уйын техникаһын күпкә яҡшыртыуға булышлыҡ итә. 1925 йылда Германия командаһы менән Австрия командаһының беренсе халыҡ-ара осрашыуы була. Германия был осрашыуҙа 6:5 иҫәбе менән еңелә.
1926 йылда гандболды халыҡ-ара спорт тип танылыуы был уйындың байтаҡ илдәрҙә үҫеш алыуына этәргес ролен уйнай. Гандболды артабан популляштырыу буйынса клубтар Люксембургта, Швейцарияла, Испанияла һәм башҡа бихисап илдәрҙә барлыҡҡа килә. 1928 йылда Амстердамда Һәүәҫкәрҙәрҙең халыҡ-ара гандбол федерацияһы (ИАГФ) булдырыла, ул 1944 йылға тиклем эшләй. Уның составында гандболды үҫтереүгә әүҙем өлөш индергән 11 ил ағза булып тора. Был федирация тәүге тапҡыр 1936 йылда XI Берлин Олимпия программаһында сығыш яһай, һәм унда Германия командаһы еңеүсе була. Уйындар үткән ваҡытта ИАГФ-тың IV конгресы ойошторола, ул гандбол буйынса 7×7 и 11×11 (уйнаусылар һаны буйынса) форматындағы донъя чемпионатын үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә. Тәүҙә был чемпионатта тик ир-егеттәрҙән торған бер генә команда ҡатнашырға тейеш була. 1938 йылда Германияла үткән ярыштарҙа немец спортсылары донъя беренселегендә еңеү яулай.
Гандбол үҫешенең өр-яңынан күтәрелеүе1946 йылға тура килә, тап ошо йылда яңы халыҡ-ара гандбол федерацияһы — ИГ (IHF) төҙөлә. Ул донъя гандболын тергеҙеүгә йүнәлтелгән программаны ғәмәлгә индереү буйынса эш планын раҫлай, шулай уҡ гандбол буйынса11×11 форматындағы ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр командалары ҡатнашҡан донъя чемпионатын үткәреү буйынса пландар билдәләй. 1949 йылда Будапештта үткән донъя чемпионатында иң көслө команда тип Венгрия командаһы билдәләнә.
Бынан һуңғы йылдарҙа донъя беренселектәре дүрт йылға бер үткәрелә. 11×11форматындағы гандбол буйынса үткәрелгән чемпионаттарҙың 7-һе ир-егеттәрҙеке, 3-һе ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы була. 1966 йылда 11×11форматындағы гандбол буйынса донъя чемптонтының етенсе һәм һуңғы ярышы үтә. Ул халыҡ-ара уйын кимәлендә йәшәүен туҡтата, һәм бының менән 7×7 форматындағы гандбол үҫешенә киң юл аса. 1954 йылда Швецияла гандбол буйынса был форматтағы уйындар ирҙәр араһында ғына үтә. Шведтар еңеү яулай, ә ҡатын-ҡыҙҙар гандбол буйынса 7х7 форматындағы уйындарын 1957 йылда Югославияла үткәрә. Беренсе урынды Чехословакия командаһы яулай.
Рәсәйҙәге гандбол
Рәсәйҙә гандболдың барлыҡҡа килеүе XX быуат башына ҡарай. Был спорт төрө тәүге тапҡыр Рәсәй империяһының Харьков ҡалаһында 1909 йылда барлыҡҡа килә. Рәсәй гандболына чехтарҙың «хазена» уйыны нигеҙ һала. Бындағы «Ыласын» йәмғиәтендә был спорт төрө гимнастика уйындары рәүешендә таратыла. Рәсәйҙә гандболдың үҫеш алыуында мөһим ролде докторы Э. Ф. Малы уйнай, сөнки ул 1914 йылда уҡ юғары хәрәкәтле һәм тәьҫирле туп уйыны алымдары буйынса хеҙмәтен тамамлай һәм беҙҙең илдә беренсе булып гандболда уйнау ҡағиҙәләрен уйлап сығара. Был ҡағиҙәләр буйынса, уйын 45×25 метр булған майҙансыҡта 7-шәр кешенән торған командалар араһында бара, майҙан өс өлөшкә бүленгән була: яҡлау, һөжүм итеү һәм үҙәк ялан.Ҡапҡасы торған урын ҡапҡаға 4 метрҙан һелтәү һыҙығы менән сикләнә, ул 4х8 метрлы дүртмөйөш хасил итә.Тупты киңлеге 200 сантиметр, бейеклеге 225 сантиметр булған ҡапҡаларға индерәләр. Уйын 30-шар минутлыҡ ике таймдан тора. Э. Малы 20 йыл элгәре уйлап сығарылған рус гандболының төп ҡағиҙәләре һуңынана халыҡ-ара гандбол уйындары ҡағиҙәләренә индерелә. Рус гандболы спорт йүнәлешендәге уйындың донъяла иң тәүге тамамланған варианты иҫәпләнә. Рәсәй гандбол командаларының беренсе рәсми уйындары 1910 йылда Харьков ҡалаһында үтә, ә 1918 йылда шунда уҡ «гандбол лигаһы».ойошторола
СССР-ҙа гандболдың һәм ҡул тубының үҫеше тураһындағы тәүге белешмәләр 1922 йылға ҡарай (ул саҡта гандболды 11×11 уйнайҙар). Мәскәүҙә үткән беренсе осрашыу тәжрибә-уҡытыу майҙанында күрһәтмә характерҙа була. Башлап йөрөүсеһе — ГЦОЛИФК-тың спорт уйындары кафедраһына нигеҙ һалыусы М. С. Козлов. 11 уйынсыһы булған был уйынды «ҡул тубы» тип атап йөрөткәндәр. Ул РСФСР- ҙа таралыш тапҡан була, 7 уйынсы уйнаған уйынды гандбол тип атай башлайҙар. 1928 йылда гандбол I Бөтә Союз спартакиадаһы программаһына индерелә, әммә дебюты уңышһыҙ үтте тип табыла, һәм уйынға ҡарата ҡыҙыҡһыныу кәмей төшә.
Уйындың өр-яңынан әүҙем тергеҙелеүе 1946 йылға ҡарай. 1948 йылда уйындың яңы ҡағиҙәләре раҫлана, шунан башлап гандбол «7х7 ҡул тубы» тигән исем аҫтында танылыу таба. СССР-ҙың Ҡул тубы федерацияһы исемендә лә русса атама һаҡлана. Шул ваҡыттан алып, ҡулланылған терминдарҙа аңлашмаусанлыҡ килеп сыға: гандболсылар ҡул тубы уйнай.
СССР ҡалалары араһындағы ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаларының 11×11 ҡул тубы буйынса Бөтә Союз ярыштары беренселеге Ригала 1955 йылда үтә. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында — Киев студенттары, ир-егеттәр араһында Рига спортсылары еңеүсе була. 1956 йылдан 1966 йылға ҡәҙәр 11х11 ҡул тубы уйыны буйынса алты тапҡыр СССР чемпионаттары үткәрелә, был ярыштар уйынды үҫтереүҙә билдәле бер роль уйнай. Ҡул тубы уйыны үҙебеҙҙең илдә лә, сит илдәрҙә лә позицияһын юғалта башлағас, федерация 11х11 уйынының СССР беренселеген уҙғарыуҙан баш тарта. 1962 йылдан гандбол буйынса 7х7 СССР беренселеге ойошторола.
Халыҡ-ара аренаға гандбол буйынса СССР-ҙың ирҙәр йыйылма командаһы — 1960 йылда, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы 1962 йылда сыға. Европа кубогында тәүге уңыш яуланыла. Тренер Лазарь Гуревич етәкселегендәге «Хеҙмәт» тигән Мәскәүҙең ҡатын-ҡыҙҙар командаһы 1964 йылда Европа чемпиондары кубогы финалында Данияның «Копенгагенда» командаһы менән алышып, еңеү яулай. Йыйылма командаға тәүге ҙур уңыштары бары тик тиҫтә ярым йыл үткәс кенә йылмая
СССР-ҙың ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы донъя чемпионаттарында:1982 йылда (Венгрия), 1986 йылда (Нидерланды), 1990 йылда (Корея Республикаһы) еңеүсе була. Шулай уҡ XXI (Монреаль, 1976 йыл) һәм XXII (Мәскәү, 1980) Олимпиадаһында олимпия чемпионы исемен ала, XXIV (1988) Олимпия уйындарында көмөш миҙалға лайыҡ була. Рәсәй йыйылма командаһы — 2001 йыл (Италия), 2005 йыл (Рәсәй, Санкт-Петербург), 2007 йыл (Нидерланды) һәм 2009 йыл (Ҡытай) донъя чемпионы. XXXI (Рио, 2016) Олимпиадала олимпия чемпионы; XXV (1992) Олимпия уйындарында көмөш миҙалға лайыҡ була.
Ирҙәр гандболының танылыу яулау юлы күпкә ҡатмарлыраҡ була. Совет йыйылма командаһы 1978, 1990 йылдарҙағы донъя чемпионатында көмөш һәм XXII (Мәскәү, 1980) Олимпия уйындарында көмөш миҙал яуланы. 1982 һәм 1992 йылдарҙағы донъя чемпионатында алтын миҙалға лайыҡ булды. XXI (Монреаль, 1976), XXIV (Сеул, 1988), XXV (Барселона, 1992) Олимпиадаларында чемпион титулдарын ала. 1984 йылғы Олимпия уйындарында совет командалары ҡатнаша ә 1992 йылда БДБ илдәренең берҙәм командаһы составында сығыш яһайҙар. Рәсәй йыйылма командаһы еңеү 1993, 1997 йылдарҙағы донъя чемпионатында еңеү яулай, шулай уҡ XXVII Олимпиадаһында ла (Сидней, 2000) еңеүсе булыуға өлгәшә.
Хәҙерге көндә түбәндәге ҡалалар: Краснодар, Волгоград, Астрахань, Дондағы Ростов, Силәбе, Мәскәү, Тольятти барыһы тарафынан гандбол буйынса Рәсәйҙең «баш ҡалаһы» булараҡ ҡабул ителә.
Уйын өсөн майҙансыҡтар
Уйын ябыҡ биналағы 40×20 метр ҙурлыҡтағы дүрткел майҙансыҡта үтә. Майҙансыҡ тирәләй ян-яҡ һыҙыҡтары буйлап 1 метр һәм ҡапҡа һыҙығы тирәләй 2 метр хәүефһеҙлек зонаһы булырға тейеш. Майҙандың оҙон ситтәре — ян-яҡ һыҙығы, ҡыҫҡалары ҡапҡа һыҙығы (ҡапҡа терәүҙәре араһындағы) йәки ҡапҡаның тышҡы һыҙығы (ҡапҡа тышында) тип атала. Бөтә һыҙыҡтар ҙа үҙҙәре уратып алған майҙандың бер өлөшө булып тора. Барлыҡ билгеләрҙең дә киңлеге 5 см (иҫкәрмә — ҡапҡа терәүҙәре араһындағы һыҙыҡтың киңлеге 8 сантиметр).
Ҡапҡа һыҙығының һәр береһенә ҡапҡа майҙаны һыҙығы сикләгән ҡапҡа майҙаны тейеп тора. Ул түбәндәгесә үткәрелә: ҡапҡаға ҡаршы яҡта, ҡапҡа һыҙығынан 6 метр алыҫлыҡта 3 метр оҙонлоғондағы паралллель һыҙыҡ үткәрелә. Был һыҙыҡтың остары ҡапҡаның тышҡы һыҙыҡтары менән 6 метр радиусындағы дуғалар менән тоташтырыла, урта өлөшө — ҡапҡа терәүҙәренең эске мөйөштәре менән.
Ҡапҡа һыҙығына ҡаршы яҡта, ҡапҡаның урта өлөшө буйлап 7 метр алыҫлыҡта, уға йәнәш итеп, оҙонлоғо 1 метр булған 7 метрлыҡ һыҙыҡ үткәрелә.
Ҡапҡа һыҙығына ҡаршы яҡта, ҡапҡаның урта өлөшө буйлап 4 метр алыҫлыҡта, уға йәнәш итеп, оҙонлоғо 15 сантиметр булған метр булған ҡапҡасыны сикләү һыҙығы (4 метрлыҡ һыҙыҡ) үткәрелә.
Янүяҡ һыҙыҡтарҙың урта өлөшө үҙәк һыҙыҡ менән тоташтырыла.
Урта өлөш һыҙығынан 4,5 метр алыҫлыҡҡа тиклемге ян-яҡ һыҙыҡтың бер өлөшө һәр команданың алмашыныу һыҙығы тип атала. Алманшыныу һыҙығының сиктәре ян-яҡ һыҙыҡҡа тура мөйөш менән үткән һәм ике яҡҡа ла 20 сантиметр алыҫлыҡҡа һуҙылған һыҙыҡтар менән билдәләнә.
Ҡапҡа
Һәр һыҙыҡтың урта өлөшөндә ҡапҡалар урынлаштырыла. Улар ышаныслы нығытылған булырға тейеш. Ҡапҡаның эске үлсәме: киңлеге 3 метр, бейеклеге 8 метр. Ҡапҡа терәүҙәре һәм уның өрлөгө яҡтары 8 сантиметр булған квадрат киҫелешле булырға тейеш, шул уҡ ваҡытта, терәүҙең артҡы сите ҡапҡа һыҙығының эске сите менән тап килергә тейеш. Майҙандың өс урынынан күренмәле ҡапҡа терәүҙәре төҫтәре буйынса айырылып торған буяу менән буялған була. . Ҡапҡаға йылым ҡуйылған булырға тейеш.
Туп
Гандбол тубы күн йәки синтетик материалдан эшләнә. Ул йоморо булырға тейеш, ләкин шыумалаҡ та, ялтырап торорға ла тейеш түгел. Ҙурлығы буйынса гандбол тубы 3 төрлө була:
Команда
Команда 14 кешенән тора, майҙанда бер үк ваҡытта 7 уйынсынан күп булыуы рөхсәт ителмәй, ҡалғандары запас уйынсылар булып иҫәпләнә. Майҙандағы уйынсыларҙың береһе — ҡапҡа һаҡсыһы. Уйын башында командалағы уйынсылар һаны 5-әүҙән кәм булмаҫҡа тейеш. Запастағы уйынсы теләгән ваҡытта майҙанға уйнарға сыға ала, тик бының өсөн уйында ҡатнашҡаны яландан китергә тейеш. Үҙ сиратында, яландан киткәне запастағы уйынсыға әйләнә. Шуның менән бергә, уйын майҙанына сығыу һәм унан китеү кеүек күренештәр бары тик команданың алмашыныу һыҙығында ғына рөхсәт ителә. Уйында алмашыныусылар һаны сикләнмәй.
Гандболда уйынсыларҙың түбәнләге позициялары (амплуа) ҡаралған:
1. Ҡапҡа һаҡсыһы.
2. Мөйөштәгеләр йәки ситкеләр флангыла уйнай, ҡағиҙә булараҡ, улар сос, бик оҫта һәм етеҙ уйынсылар.
3. Үҙәктәге йәки дәртләндереүсе. Үҙәк майҙанда уйнай, йыш ҡына дәртләндереүсе функцияһын үтәй. Бының өсөн тапшырмаларҙы еткереү таҫыллығы һәм яланды күреү һәләте булыуы мөһим.
4. Ярымурталыҡ. Урталыҡтағылар менән мөйөштәгеләр араһында уйнай. Ҡағиҙә булараҡ, улар оҙон буйлы һәм көслө һуғыуы булған уйынсылар.
5. Һыҙыҡтағы уйынсы. 6 метрлы һыҙыҡта уйнай. Уның бурысы — ҡаршы яҡтың оборонаһына ҡамасаулау, ҡапҡасы тарафынан ҡаршы яҡтың кире ҡағылған тубы өсөн көрәшеү. Ҡағиҙә булараҡ, һыҙыҡтағы уйынсы — киң күкрәкле һәм таҙа кәүҙәле.
Был уйынсыларҙан тыш, протокол матчына индерелгән тағы 4 рәсми кеше уйнай ала. Уларҙың береһе команданың рәсми вәкиле булып тора, уның сәркәтипкә мөрәжәғәт итергә Был команда рәсми вәкилдәренең береһе булып тора. йөҙө, секретарҙарға, секундометристға, хатта судьяға ла мөрәжәғәт итеү хоҡуғы бар. Команданың рәсми вәкиле һаҡлыҡ эскәмйәһендә һәм майҙанда ошо хоҡуҡҡа эйә булған кешеләр генә ҡалыуы өсөн дә яуап бирә.
Судья
Матчты ике тиң хоҡуҡлы судья хеҙмәтләндерә. Әгәр судьялар араһында низағ тыуа ҡалһа, кәңәшләшкәндән һуң улар уртаҡ ҡарарға килә. Ике судья ла ҡағиҙәләрен боҙоуҙарҙы күреп ҡалһа, ләкин уның өсөн төрлө яза тәғәйенләһә, улар араһынан иң ҡәтғи булығаны һайлап алына.
Судьяларға секундометрист һәм сәркәтип ярҙам итә, ул командалар алмашыныу һыҙығы артындағы өҫтәл артында ултыра.
Уйындың дауамлығы
Өлкәндәр командаһы матчтары (16 йәштән өлкәндәр) 30-шар минутлыҡ ике таймдан тора, улар араһында 15 минутлыҡ тәнәфес ҡаралған (8-12 йәшлек балалар командалары уйындары — 20 минутлыҡ ике таймдан, ә 12-16 йәшлектәр командаһы 25 минутлыҡ ике таймдан тора). Тәнәфестән һуң командалар майҙандағы урындары менән алмашыналар. Еңеүсене асыҡлау кәрәклеге килеп тыуһа, өҫтәмә ваҡыт тәғәйенләнергә мөмкин — 5-әр минутлыҡ ике тайм, улар араһында 1 минутлыҡ тәнәфес була. Әгәр ҙә беренсе өҫтәмә ваҡыт еңеүсене асыҡлай алмаһа, ул саҡта, 5 минуттан һуң, шул уҡ шарттарҙа яңы өҫтәмә ваҡыт тәғәйенләнә. Әгәр икенсе өҫтәмә ваҡыт та ике команда өсөн бер үк иҫәп менән тамамланһа, бындай осраҡта 7 метрҙан туп һелтәү серияһы билдәләнә (футболдағы матч һуңынан үткәрелгән пенальтиға оҡшаш). Ярыш регламентына ярашлы, 7 метрҙан туп һелтәү серияһы төп ваҡыт тамамланғандан һуң да үткәрелеүе ихтимал.
Уйын барышындағы ваҡыт миҡдарын иҫәпләү уны ҡыҫҡа ваҡытҡа туҡтатып торғанда ла һанала (мәҫәлән, туптың ситке һыҙыҡты киҫеп үткәнендә). Оҙайлы ваҡытҡа туҡталып торған осраҡтарҙа, судьялар секундомерҙы туҡтатып тора ала. Дөйөм алғанда, секундомерҙы туҡтатыу уйынсыны уйындан ситләткәндә һәм судьяларҙың кәңәшмәһе ваҡытында була.
Ҡапҡа һаҡсыһы
Ҡапҡа һаҡсыһы эшмәкәрлеге махсус ҡағиҙәләр менән регламентлана:
Һелтәүҙәр
Гандбол ҡағиҙәләрендә биш төрлө стандартҡа тап килгән һелтәү алымы бар. Улар төрлө шарттарҙа (гол, туптың майҙандан ситкә сығыуы, ҡағиҙә боҙоу һ.б.) уйын башында һәм уны яңыртҡанда ҡулланыла.
Башлап һелтәү
Башлап һелтәү — уйын башы ысулы, шулай уҡ ул гол индергәндән һуң, уйынды яңынан башлау ҙа. Командаларҙың берәүһе, алдан билдәләнгән йәрәбә буйынса, беренсе тайм башында тупты башлап һелтәү хоҡуғы ала, командаларҙың икенсеһе иһә башлап һуғыу хоҡуғына икенсе таймда эйә була. Әгәр ҙә команда үҙ ҡапҡаһына гол үткәрһә, был осраҡта улар башлап һелтәй. Башлап һелтәгән уйынсы майҙандың уртаһында торорға тейеш (ҡап уртанана майҙан уртаһындағы һыҙыҡ буйлап 1,5 метрға ғына ситкәрәк китеү хатаға иҫәпләнмәй). Башлап һелтәгән уйынсының бер үксәһе — үҙәктәге һыҙыҡта, икенсеһе лә йә үҙәк һыҙыҡта, йә уның ашаһында булырға тейеш. Башлап һелтәү судьяның һыҙғыртҡысы тауышын ишеткәндән һуң, ҡайһы йүнәлештә булһа ла 3 секунд эсендә атҡарылырға тейеш. Уйынсының ҡулынан туп ысҡынып китеү менән, башлап һелтәү үтәлгән тип иҫәпләнә. Команданың башҡа уйынсылары, туп һелтәнгәнгә ҡәҙәр, судьяның һыҙғыртҡысы тауышын ишеткәнсе үҙ майҙандарында торалар. Уларҙың дәғүәселәре лә тупты башлап һелтәгәнде көтөп, тайм башланғансы майҙандың үҙ яғына ҡараған өлөшөндә торалар. Ә туп ырғытылыу менән, майҙандың ҡайһы өлөшөндә теләһәләр, шунда тора алалар. Иллә мәгәр, тупты башлап һелтәүсе менән ҡаршы яҡ команда уйынсылары араһындағы алыҫлыҡ 3 метрҙан кәм булмаҫҡа тейеш.
Ситке яҡ һыҙығы аша һелтәү
Ситке яҡ һыҙығы аша һелтәү түбәндәге осраҡта атҡарыла: Уйынсыһы тупҡа иң һуңғыһы булып ҡағылған команданың дәғүәселәре тупты ырғыта. Туп ырғытҡан уйынсы бер табаны ситке яҡ һыҙыҡҡа ҡуйырға тейеш, икенсе табанын үҙе теләгәнсә ҡуя ала. Туп ырғытҡан уйынсының дәғүәселәре унан 3 метрҙан да кәм булмаған алыҫлыҡта торорға тейеш. Әгәр ҙә ҡапҡа майҙаны һыҙығы туп ырғытҡан ерҙән 3 метрҙан кәмерәк аранан үтһә, бындай осраҡта улар тап шул һыҙыҡ эргәһендә торорға бурыслы.
Ҡапҡа һаҡсыһының һелтәүе
Ҡапҡасы һелтәүе түбәнләге осраҡтарҙа атҡарыла: Яҡланыусы команданың ҡапҡа һаҡсыһы туп ырғыта. Туп һелтәгән ҡапҡа һаҡсыһы ҡапҡа майҙаны биләмәһендә торорға һәм тупты ҡапҡа майҙаны һыҙығын үтеп китерлек итеп ырғытырға тейеш. Туп ҡапҡа майҙаны һыҙығын тулыһынса киҫеп үткән хәлдә генә туп һелтәү атҡарылған тип иҫәпләнә. Ҡаршы яҡ уйынсылары ҡапҡа майҙаны эргәһендә урынлаша алалар, әммә уларға, туп һелтәнмәй тороп, уға ҡағылырға рөхсәт ителмәй. Ҡапҡа һаҡсыһы тупты һелтәгән ыңғайы үҙ ҡапҡаларына индерелгән гол иҫәпкә алынмай.
Ирекле һелтәү
Ирекле һелтәү ҡағиҙәләр боҙолған тип иҫәпләгәндә ҡарала, шулай уҡ уйын туҡтатылып тороп, яңынан башланғандағы, хатта ҡағиҙә боҙолмағанда ла (мәҫәлән, тайм-аут) ҡулланыу алымы. Ирекле һелтәүҙе үҙенә ҡарата уйын ҡағиҙәһен боҙған команданың ҡаршы яҡ командаһы йәки уйын тутҡтатылыр алдынан тупҡа эйә булған команда башҡара. Тупҡа эйә булған командаға ҡаршы ирекле һелтәү тәғәйенләнгәндә, уның уйынсыһы тупты шунда уҡ иҙәнгә һалырға тейеш. Уйын ҡағиҙәһе ҡайһы урында боҙолған урындан. йәки уйын туҡтатылғанда туп ҡайһы ерҙә булыуына ҡарап. ирекле һелтәү үткәрелә. Әгәр ҙә ирекле һелтәү туп ырғытыусы команданың ҡапҡа майҙанының тышҡы яғынан йәки ҡаршы яҡ команданың ирекле һелтәү һыҙығын сикләгән зонанан үткәрелһә, бындай осраҡта, ул был зоналарҙың тышындағы иң яҡын нөктәһенән башҡарыла.
Ирекле һелтәү судья һыбыҙғыһы тауышынан тыш үтәлә (иҫкәрмә — ҡағиҙә боҙолмайәнса уйынды яңынан башлағандғы һелтәү). Дәғүәселәр ирекле һелтәү башҡарыусы уйынсынан 3 метрҙан да кәм булмаған алыҫлыҡта торорға тейеш (иҫкәрмә — ҡапҡа майҙаны һыҙығы 3 метрҙан да кәм булмаған алыҫлыҡта урынлаша; был осраҡта туранан-тура ошо һыҙыҡ эргәһендә торорға рөхсәт ителә).
Ирекле һелтәү тәғәйенләнгән хәлдә, судья ишара менән уның ҡайһы йүнәлештә икәнлеген күрһәтә (ҡулы тейешле йүнәлешкә һуҙыла, усы асыҡ һәм иҙәнгә ҡарата перпендикуляр торошта була).
7 метрҙан туп һуғыу
7 метрҙан туп һуғыу уйынсыларҙың йәки рәсми вәкилдәрҙең, шулай уҡ ҡаршы яҡтың рәсми вәкилдәренең тыйылған эш итеүҙәре йәки сетерекле хәлдәр (мәҫәлән. яҡтыртыу ҡоралмалары ватылғанда) арҡаһында команда гол индереү мөмкинлегенән яҙған осраҡта ҡулланыла. 7 метрҙан туп һуғыу тип аталған ҡағиҙә боҙоу майҙандың теләһә ҡайһы урынында ла булырға мөмкин.
Гол индереү мөмкинлектәренә түбәндәгеләр ҡарай: Туп һуҡҡан уйынсы7 метрлыҡ һыҙыҡтың тышында 1 метрҙан артмаған алыҫлыҡта, һыҙыҡҡа теймәйенсә тора. Ҡаршы яҡтың ҡапҡа һаҡсыһы ҡапҡа һыҙыҡтары менән ҡапҡа һаҡсыһын сикләү һыҙыҡтары араһында урынлаша. Ҡалған уйынсылар ирекле һелтәү һыҙыҡтарының тышында урын алалар, шуның өҫтәүенә, туп һуҡҡан уйынсының дәғүәселәре унан 3 метрҙан да кәм булмаған алыҫлыҡта урын алырға бурыслы. Туп һуҡҡан команда уйынсылары тупты ырғытҡан ыңғайы уға тейә алмайҙар, улар бары тик туп ҡаршы яҡ командаһының берәй уйынсыһына тейгәндән һуң, йә булмаһа ҡапҡаға бәрелгәндән һуң ғына тупҡа тейергә хаҡлылар.
Язалар
Ҡағиҙәләр 3 төрлө шәхси язалар булыу мөмкинлеген ҡарай: Бындай язалар уйынсылар тарафынан да, команданың рәсми кешеләре тарафынан да тәғәйенләнә ала.
Иҫкәртеү
Иҫкәртеү ҡаршы яҡ командаһы уйынсыһына ҡарата йүнәлтелгәндә йәки спорт ҡағиҙәләренә тап килмәгән ҡылыҡтары (судья ҡарары менән килешмәүҙе күрһәткәндә, дәғүәселәрҙең стандарт һелтәү үтәгәндә 3 метрлыҡ ҡағиҙәләрен боҙғанда, һелтәҙе әүҙем ҡамау йәки тубыҡтың аҫ яғы менән пас биргәндә, судьяларҙы алыбырғытыу өсөн «театраль тамашалар» ҡулланыу һ.б.). Иҫкәртәү һары карточка күрһәтеү менән оҙатыла. Уйын дауамында иҫкәртеүҙең иң ҙур һаны: Иң күп иҫкәртеү алғандан һуң, артабанғы ҡағиҙә боҙоуҙар өсөн тағы ла ҡатыраҡ язалар ҡаралған. 2 минутҡа уйындан ситләтелгән уйынсыға иҫкәртеү ҡаралмаған.
2 минутҡа уйындан ситләтеү
2 минутҡа уйындан ситләтеү ҡаршы яҡ командаһы уйынсыһының һаулығына зыян килтерерҙәй (ҙур тиҙлектә ҡаршы килеүсе дәғүәсегә ҡарата әүҙемлек, баш, муйын өлөштәренә физик зыян килтереү, көслө һуғый һ.б.), спорт ҡағиҙәләренә тап килмәгән етди ҡылыҡтары (һөрәнләп, ишара ярҙамында йәки лайыҡ булмаған тәртип аша протест белдереү, тупҡа эйә булған командаға тупты бирмәү, запастағылар зонаһында тупты ҡамау), майҙанға артыҡ уйынсының сығыуы, запастағы уйынсының уйын барышына ҡыҫылыуы, уйындан ситләтелгән уйынсының спорт ҡағиҙәләренә тап килмәгән тәртибе ише ҡағиҙә боҙоу осраҡтарында билдәләнә. Бынан тыш, команда уйынсыһы йәки ул яҡтың рәсми вәкиле иң күп иҫкәртеү алһа, бындай әллә ни етди булмаған ҡағиҙә боҙоуҙар өсөн дә 2 минутҡа уйындан ситләтеү ҡарала.
Уйындан ситләтеү судьяның ишараһы — ике тура бармаҡты күрһәтеп, ҡулды өҫкә күтәреү менән оҙатыла. Был яза бирелгән осраҡта, уйындан ситләтелгән уйынсы ике минутҡа уйын майҙанынан сығып тора, ә команда был ваҡытта тулы булмаған составта уйнай. Уйындан ситләтелгән уйынсы үҙ командаһының запастағылар эскәмйәһендә урын ала. Бындай язаны команданың рәсми вәкиленә ҡарата ҡулланғанда, ул запастағы эскәмйәлә ҡала, ә уның өсөн язаны уйынсыларҙың береһе ала.
Бер үк уйынсыны матч дауамында өсөнсө тапҡыр 2 минутҡа уйындан ситләтеү уны автоматик рәүештә уйындан сығарыуға (уйын тамамланғансы ситләтеү) алып килә. Бер команданың бөтә рәсми вәкилдәре лә бары тик бер тапҡыр ғына 2 минутлыҡ ситләтеү ала, артабан ҡағиҙә боҙа ҡалһалар, был уларға дисквалификация менән янай.
Дисквалификация
Дисквалификация (уйын аҙағына тиклем ситләтеү) ҡағиҙәне тупаҫ боҙған, спорт талаптарына тап килмәгән тупаҫ тәртип (һыҙғыртҡыс тауышынан һуң күрәләтә туп һелтәү, ҡапҡа һаҡсыһының 7 метрлы туп һелтәүҙе кире ҡағыуҙан баш тартыуы, ирекле һелтәүҙә йәки 7 метрлы һелтәүҙә дәғүәсенең башына туп менән бәреү, уйын туҡтатылған мәлдә ҡаршы яҡ уйынсыһына тупты аңлы рәүештә ырғытыу) өсөн билдәләнә. Уйын ҡағиҙәһен айырыуса тупаҫ боҙған осраҡтарҙа (икенсе уйынсыны, судьяны, тамашасыны, рәсми вәкилде һ.б. рәнйетеү йәки уларға һөжүм итеү алымы ҡулланыу) дисквалификация тейешле спорт структурларына рапорт яҙыу менән оҙатыла. Әгәр уйынсы бер уйын дауамында өс тапҡыр 2 минутҡа уйындан ситләтеү алһа йәки команданың рәсми вәкиле уйын дауамында икенсе һәм артабанғы уйындан 2 минутҡа ситләтеү язаһы алһа, шулай уҡ дисквалификация тәғәйенләнә.
Дисквалификация ҡыҙыл карточка күрһәтеү менән оҙатыла. Дисквалификация алған уйынсы йәки команданың рәсми вөкиле уйын майҙанынан һәм запастағылар зонаһынан сығып китергә тейештәр һәм команда менән уйын аҙағына тиклем бәйләнешкә инеү хоҡуғын юғалталар. Дисквалификация һәр ваҡыт 2 минутҡа уйындан ситләтеү менән оҙатыла. Дисквалификациянан һуң 2 минут үткәс, команда дисквалификацияланған уйынсыға алмаш уйынсыны майҙанға сығара ала.
Югославия короллеге
Югосла́вия короллеге (Краљевина Југославија, Kraljevina Jugoslavija) — Балҡан ярымутрауының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан дәүләттең 1929—1941 йылдарҙа (формаль рәүештә 1945 йылға тиклем) рәсми атамаһы. Хәҙер был территорияла Словения, Хорватия, Сербия, Черногория, Босния һәм Герцеговина, Македония һәм Косово илдәре урынлашҡан.
Король Александр I Ҡарагеоргиевич яһаған дәүләт түңкәрелешенән һуң, 1929 йылдың 6 ғинуарында «Югославия» атамаһы ҡабул ителә. Быға тиклем 1918 йылдың 1 декабренән ил Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге (Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца) тип аталған.
Тарихы
1921 йылда Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллегенең Ойоштороусы скупщинаһы «Видовдан конститутцияһын» ҡабул итә. Бынан һуң Александр I Ҡарагеоргиевич король булып китә. 1921—1929 йылдарҙа сәйәси партияларҙы сикләгән саралар ҡабул ителә. 1921 йылдың 1 авгусында ҡабул ителгән «Дәүләтте ҡурсалау тураһында» закон Югославия коммунистар партияһын тыя һәм депутат-коммунистарҙың 58 мандатынғәмәлдән сығара. 1923 йылдың йәйендә Хорват крәҫтиән партияһы тыйыла. Был осорҙа корольдең идара итеүенә авторитар-консерватив тенденциялар хас булған.
1929 йылдың 6 ғинуарында король Александр I Ҡарагеоргиевич манифест баҫтырып сығара, уға ярашлы бөтә партияларҙа тыйыла һәм шулай итеп илдә үҙенең диктатураһын урынлаштыра. 1931 йылдың 3 сентябрендә король илгә яңы конституция һәм парламентҡа һайланырға рөхсәт бирә. Әммә 1931 йылғы һайлауҙарҙа теркәлеү өсөн ҡаты талаптар ҡуйылғас, хөкүмәт тарафынан төҙөлгән исемлек кенә унда ҡатнашырға хоҡуҡ ала. Был исемлек буйынса һайланған депутаттар берҙен-бер рөхсәт ителгән партияны — Югославия радикал-крәҫтиән демократияһын (1933 йылдан — Югославия милли партияһын) ойоштора.
1932 йылдың 7 ноябрендә Крәҫтиән-демократик коалиция «Пунктациялар» ҡабыл итә, уларҙа күп милләтлек һәм Югославияны федераллаштырыу тураһында һүҙ алып барыла. Яуап итеп документҡа беренсе ҡул ҡуйған коалицияның лидеры Владко Мачек 1933 йылда ҡулға алына һәм 3 йылға иркенән мәхрүм ителә.
1934 йылда Александр I Ҡарагеоргиевичты хорват усташтары тарафынан үлтергәнгә тиклем, Югославия Көнбайыш Европа демократик илдәре менән союзда булған (Кесе Антантаға кергән). Власҡа кенәз-наместник Павел Ҡарагеоргиевич килгәндән һуң дәүләт Германия һәм Италия фашистик илдәре менән дуҫ булыу йүнәлешенә күсә.
Бынан башҡа милли сәйәсәт үҙгәрә — 1934 йылда уҡ хорваттарҙың лидеры Мачек иреккә сығарыла. 1939 йылдың 26 авгусында короллек сиктәрендә айырым бановина булараҡ Хорватияға автономия бирелә.
1941 йылдың мартында Югославия хөкүмәте (Драгиш Цветкович кабинеты) Германия етәкләгән Берлин пактына ҡушылыу тураһында Вена протоколына ҡул ҡуя, был илдә киң протест хәрәкәтен тыуҙыра. 27 мартта хөкүмәт алып ташлана.
1941 йылдың 6 апрелендә Югославияға Германия һәм уның союздаштарының ғәскәрҙәре һөжүм итә, Югославия операцияһы барышында улар илде оккупациялай һәм бүлгеләй. Усташтар етәкселегендә айырым Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләте ойошторола (ул шуалай уҡ Боснияны контролдә тота), илдең бер өлөшө Германия һәм Италияға күсә, серб геноциды башлана. Югославияла халыҡ-азатлыҡ көрәше башлана. Уны менән бер яҡтан Иосип Броз Тито етәкселегендәге коммунистар (Югославия коммунистар партияһы), икенсе яҡтан Дража Михайлович етәкселегендәге монархистар етәкселек иткән; ҡайһы саҡта улар бер-береһенә ҡаршы һуғышҡандар. Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшө 1944 йылда СССР ғәскәре һәм Югославияның халыҡ-азатлыҡ армияһының берҙәм һөжүмдәре һөҙөмтәһендә азат ителә. 1945 йылдың 29 ноябрендә Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы иғлан ителә.
Административ бүленеше
Короллек өлкәләргә (бановиналарға) бүленгән. Өлкәнең вәкиллекле органдары — өлкә йыйылштары (обласна скупштина), өлкә комитеттары (обласни одбор).
Мәғарифы
Югославия халҡының ҙур өлөшө уҡый-яҙа белмәгән. 1931 йылға йәниҫәп буйынса Югославияла белемһеҙҙәрҙең өлөшө 44,6 % тәшкил иткән (1921 йылда — 51,5 %). Бановианаларға ҡарап белемһеҙҙәрҙең өлөшө бик ныҡ айырлған. Словендар йәшәгән Драва бановинаһында уҡый-яҙа белмәгәндәрҙең өлөшө 1931 йылда тик 5,5 % тәшкил иткән (мәҫәлән, Белград ҡалаһында — 10,9 %). 1931 йылда белемһеҙҙәрҙең һаны бигерәктә Вардар (70,9 %) һәм Врбас (72,6 %) бановиналарында юғары булған. Мәктәп белемендә башта етди төбәк айырмалыҡтары булған. 1929 йылда халыҡ мәктәптәре тураһында закон ҡабул ителә, уға ярашлы мәктәптәге белем 14 предметтан торған берҙәм уҡыу программаһы буйынса «серб-хорват-словен» телендә алып барылырға тейеш булған.
Тышҡы сәйәсәте
Югославияның тышҡы сәйәсәте СССР-ға ҡаршы йүнәлтелгән. Короллектә аҡ эмиграцияһының күп вәкилдәре килеп төпләнә, улар Югославияла үҙҙәренең кадет корпустарын ойоштора. Югославия коммунистар партияһы эшмәкәрлеге тыйыла. Югославия тик 1940 йылда СССР-ҙы таный. Шулай уҡ Югославияның Италия менән мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Шул уҡ ваҡытта Греция менән бәйләнештәр уңышлы үҫеш ала. 1923 йылғы грек-югослав конвенцияһы, Белградҡа Грецияның Салоники портында 50 йылға ирекле зона тапшыра. Был зонаға Югославиянан тимер юл һалына.
Рәсәй Федерацияһы субъекттарының кодтары
Федерация субъекттары исемлектә  Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 65-се статьяһында бирелгән тәртиптә тора: республикалар, крайҙар, өлкәләр, федераль әһәмиәттәге ҡалалар, автономиялы өлкәләр, автономиялы округтар, өҫтәмәләр. Был ярҙамсы киҫәктәрҙең эсендә федерация субъекттары алфавит буйынса теҙелгән. Шуны билдәләргә кәрәк: федерация субъекттары кодтарының нумерацияһы РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһының 1992 йыл 10 ноябрь редакцияһындағы 71-се статьяһы тексында бирелгән исемлеккә тап килә  (был 1992 йылда «Таулы Алтай» тип йөрөтөлгән һәм икенсе түгел, ә дүртенсе урында торған  Алтай Республикаһы кодынан беленә).
Төбәктәрҙе берләштереү
2003 йылдың 7 декабрендә Пермь өлкәһе менән Коми-Пермяк автономиялы округын Пермь крайы итеп берләштереү буйынса референдум үткәрелә. Берләштереү тураһындағы тәҡдим күпселек тауыш менән хуплана. Берләштереү  2005 йылдың 1 декабрендә көсөнә инә.
2005 йылдың 17 апрелендә Таймыр һәм Эвенк автономиялы округтарын Красноярск крайына ҡушыу буйынса референдум үткәрелә. Ҡушыу тураһындағы тәҡдим күпселек тауыш менән хуплана. Берләшеү 2007 йылдың 1 ғинуарында көсөнә инә.
23 октября 2005 йылдың 23 октябрендә Камчатка өлкәһе менән Коряк автономиялы округын  Камчатка крайы итеп берләштереү буйынса референдум үткәрелә. Берләштереү тураһындағы тәҡдим күпселек тауыш менән хуплана. Берләшеү 2007 йылдың 1 июлендә көсөнә инә.
16 апреля 2006 йылдың 16 апрелендә Усть-Ордынск Бүрәт автономиялы округын  Иркутск өлкәһенә ҡушыу буйынса референдум үткәрелә. Ҡушыу тураһындағы тәҡдим күпселек тауыш менән хуплана. Берләшеү 2008 йылдың 1 ғинуарында көсөнә инә.
1 марта 2008 йылдың 1 мартында Чита өлкәһе менән Агинск Бүрәт автономиялы округы берләшеп яңы федерация субъектын — Байкал аръяғы крайын — хасил итә.
Кочио соборы
Кочио соборы-Грузияла, Ахалкалаки муниципалитетының Кочио ауылындағы X быуат архитектура ҡомартҡыһы. Ҡорам төкәтмәләр менән. Диуарҙары урындағы ҡыҙғылт төҫтәге яҡшы эшкәртелгән таштан төҙөлгән. Көнсығыш һәм көнбайыш фасады, шулай уҡ эске төньяҡ һәм көньяҡ диуарҙары орнамент менән биҙәлгән. Төҙөлөш материалдары, юғары кимәлдә башҡарылыуы, шулай уҡ үҙенсәлекле архитектура һәм декоратив формалары X быуат ҡомартҡылары менән бәйле. Көнсығыш һәм көнбайыш диуарҙарында тәре уйылған. Барельефтар шулай уҡ фасадтарында ла бар. Сиркәүгә инеү урыны көньяҡтан һәм көнбайыштан. Ҡыйығы тулыһынса ябылған. Көньяҡ диуарының өҫкө өлөшө емерелгән. Сиркәү ихатаһы боронғо ҡәбер таштары менән тулы. Уларҙың береһендә яҙыуҙар бар. Кочио сиркәүе 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә
Ҡайғы (хикәйә)
Ҡайғы — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 25 ноябрендә «Петербург гәзитенең» 324-се һанында  А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Ҡайғы» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 25 ноябрендә «Петербург гәзитенең» 324-се һанында  А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла. 1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығында сыға, яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһын А. Ф. Маркс нәшер итә. 1895 йылда хикәйә айырым баҫма итеп сығарыла.
Тәнҡит
Хикәйә Чеховтың Чикиндәге(Воскресенск) дауаханала эшләгән саҡтағы тәьҫораттары нигеҙендә яҙылған. Тәнҡитсе Звенигородцев былай тип яҙған: «Воскресенскиҙан ике саҡрымда билдәле табип П. А. Архангельский эшләгән Чикин земская дауаханаһы бар. Шул дауаханала Чехов Архангельский менән танышып китә һәм уның ауырыуҙарҙын ҡабул итә, ғөмүмән, Чикинола булырға ярата. Дауахана уның «Хирургия», «Ҡайғы», «Ҡасаҡ» хикәйәләрен яҙырға темалар бирә».
Л. И. Пальмин Чеховҡа: «Минеңсә, был хикәйә Һеҙ яҙғандар араһындағы иң шәбе. Был тормош дөрөҫлөгө тулы очерк сәйер тәьҫораттар тыуҙыра, көлкөлө лә, ҡыҙғаныс та булып китә. Хикәйәлә халыҡ тормошондағы кеүек үк көлкө менән тормоштоң бойоҡһоҙлоғо бер береһенә үрелеп бара. Шуныһы ғына йәл: Һеҙҙең был иң яҡшы хикәйәгеҙҙе „Осколки“ журналында баҫтырмауығыҙ»,-тип яҙа.
В. А. Гольцев хикәйәне баһалағанда: «…ҡарт һәм иҫерек токарь ауырыу ҡатынын табибҡа алып китеп бара. Юлда уның ҡатыны йән бирә, токарь үҙенең мәңге унан туҡмалып, ғазапланып йәшәгән ҡатынын ныҡ йәлләй һәм үҙенең хатаһын таный. Уның рухи хәлен Чехов шул тиклем уға ғына хас көс, ҡыҫҡалыҡ һәм яһалмаһыҙлыҡ менән күрһәткән», - тип билдәләй. Л. Н. Толстой «Ҡайғы» хикәйәһен Чеховтың иң һәйбәт хикәйәләре иҫәбенә индерә.
Сюжет
Токарь Григорий Петровтың ҡатыны Матрена ҡышҡыһын бик ҡаты ауырып китә, токарь уны күршеһенең аты егелгән санала земство дауаханаһына алып китә. Дауаханаға тиклем 30 саҡрым бараһы. Юлда барғанда ул ҡатыны менән һөйләшә, уны әҙерәк түҙергә өгөтләй. Ҡатынының йөҙөндәге ҡарҙың иремәгәнен токарь ҡапыл күреп ҡала. Петровҡа ҡурҡыныс булып китә. Ҡатынының һыуыҡ ҡулын тотоп ҡарағас, ул Матренаның үлгәнен аңлай.
Иҫенә, хәҙер докторға түгел, ә ауылға ҡайтырға кәрәк тигән уй төшөп, ул атын кирегә бора. Юлда ҡараңғы төшә, ел көсәйә, һәм токарь йоҡоға тала.
Самсонов Владимир Парфеньевич
Биографияһы
Владимир Парфеньевич Самсонов 1922 йылдың 3 ғинуарында Яҡут өлкәһе Нюрбин улусының  Александровский ауылында Яҡутстанда билдәле уҡытыусылар Самсоновтар — Парфений Никитичтың (РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы) һәм Надежда Евменьевнаның (Яҡут АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы) ғаиләһендә тыуған. Уның ағалары: Александр һәм Николай.
Мелкая Виска
Мелкая Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ячей йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Самсонов Владимир Парфеньевич
Биографияһы
Мәктәптә яҡшы өлгәш күрһәтеп, комсомолец була. Мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, ә 1942 йылдың сентябрендә Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша. Артиллерияның кесе командирҙар курсын тамамлап, Волхов фронтына ебәрелә. Бер нисә тапҡыр яралана һәм һәр тапҡыр госпиталдәрҙән хәрәкәттәге армияға ҡайта.
Мелкая Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Самсонов Владимир Парфеньевич
Биографияһы
Һуғыштан һуң тыуған иленә ҡайта һәм Яҡутстан педагогия институтын тамамлай (хәҙ М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты). Юғары уҡыу йортон тамамлағас, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең яҡут филиалына эшкә инә  — тәүҙә өлкән лаборант, аҙаҡ кесе ғилми хеҙмәткәр була. 1968 йылдан 1977 йылдың апреленә тиклем ғилми секретарь, ә 1977 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — яҡут космофизик тикшеренеүҙәр һәм аэрономия институты директоры урынбаҫары (ИКФИА), унда ғүмер буйы шунда эшләй. В.П. Самсонов Яҡутстанда космофизик тикшеренеүҙәрҙең  башында тора, поляр балҡыштарҙы өйрәнеү өсөн  Бөтә Союз станциялар селтәрен ойоштороусылары араһында була.
Мелкая Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :