cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киев университетының зоология музейы
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы башланған ваҡытта музей фондында 2,5 миллион экспонат һаҡланған, шул иҫәптән 500 мең тәңкә ҡанатлы күбәләктәр коллекцияһы. Һуғыш башланыр алдынан музей эвакуациялармаған, Киевты немецтар баҫып алғандан һуң, Украинаның 1942 йылдың 7 декабрендәге рейхскомисары бойороғо нигеҙендә ул Украина рейхскомы ҡарамағындағы яңа Архивтар, китапханалар һәм музейҙарҙы берләштергән Край идараҙына ингән. 1943 йылда музейҙың коллекцияһын Германияға оҙатыу башлана, айырым алғанда, күбәләктәр коллекцияһы Кёнигсбергҡа ебәрелә.
Музейҙы һуғыштан һуң торғоҙоу эше өсөн директор Владимир Артоболевский яуаплы булған. Музей коллекцияһының юҡҡа сығған бер өлөшө  Бухаресттан румын энтомологик коллекцияларын тапшырыу иҫәбенә ҡапланған. 1970-се йылдар башына музей фондында 5,5 мең төр һаҡлау экспонаты булған. Артоболевский үлгәндән һуң, музей университет структураһында үҙаллы структара була.
1970-се йылдар уртаһынан алып 2009 йылға тиклем музей биология факультетының уҡытыу бүлексәһе булған. 2001 йылда директор Жанна Розор инициативаһы һәм ректор Виктор Скопенко ярҙамы менән университеттың ҡыҙыл корпусының һул яғының өсөнсө ҡатындағы барлыҡ биналар ҙа музей өсөн бирелгән. 2003 йылдың 16 октябрендә ҡоштар коллекцияларын яңа залға күсерү эше башланды. 2012 йылға торошло музей фондында 700 мең берәмлек экспонат һаҡлана.
Музей коллекцияһы
Музейҙың дөйөм майҙаны 1280 м² тәшкил итә, шул иҫәптән 761 м² — экспозиция залы һәм 389 м² - һаҡлау майҙаны. Экспозиция зоологик систематика принцибы буйынса төҙөлгән. Экспозицияла рәссамдар Геннадий Гликман һәм «Пингвины» диорамаһы бар (рәссам - В. Гончаренко, таксидермист - М. Головушкин).
2012 йылға торошло музей составына түбәндәге бүлектәр инә:
Сквыла
Сквыла (Сквила) — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Городок районы аша көньяҡҡа табан аға. Смотричның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 25 километр.
10 июнь
10 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 161-се (кәбисә йылында 162-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 204 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
}}
Айкова
айкова — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елтырева йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хоментовский Александр Степанович
Хоментовский Александр Степанович (11 март (24 март) 1908 йыл — 14 март 1986 йыл) — СССР геологы.
Биографияһы
Александр Степанович Хоментовский 1908 йылдың 11 (24) мартында Санкт-Петербург ҡалаһында тыуа. 1930 йылда Себер технологиялар институтын (Томск) тамамлай.
Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1938). Геология-минералогия фәндәре докторы (1954). Профессор (1955). Урал һәм Себерҙә тектоника һәм күмер ятҡылыҡтары барлыҡҡа килеү законлылығы өлкәһендә белгес. 1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
А. С. Хоментовскийҙың ғилми-методик эшләнмәләре Көньяҡ Уралда, Рәсәйҙең алыҫ Көнсығышында, Ҡытайҙа, Кореяла, Вьетнамда күмер ятҡылыҡтары асылыуға килтерә.
Әшәй
Географик урыны
Әшәй ауылы Өфө йылғаһы бассейнына ҡараған Ҡарағай йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 39 километр һәм Наҙы-Петровск (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 45 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Әшәй ауылы Красноуфимск өйәҙе территорияһында XIX быуат аҙағында, 1876 йылда, Наҙы-Петровск заводы идаралығының полиция ярҙамында Иҫке Масҡары халҡын күсереүе менән бәйле, барлыҡҡа килгән. Күсергә мәжбүр булған халыҡтың бер өлөшө яңы тораҡҡа нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүселәр — өс бер туған Нох, Хаммат һәм Ғүмәр.
Тарихсы ғалим Ә. Әсфәндиәровтың Башҡортостан ауылдарына бағышланған хеҙмәтендә Әшәй ауылы тураһында мәғлүмәткә эйә түгелбеҙ тиелгән. Әшәй ауылы 1870 йыл материалдарында ла, 1896 йыл материалдарында ла теркәлмәгән. Тимәк, Әшәй ауылы XIX һәм XX быуаттар сиктәрендә барлыҡҡа килгән. 1920 йылда ундағы 36 йортта 267 башҡорт йәшәгән.
XX быуат башында тирмән, мәҙрәсә, мәсет (1930 йылда ябыла) булған.
1890 йылда 18 йортта 140 кеше йәшәгән.
1920-се йылдарҙа Әшәй ауылы Балаҡатай улусы составында, 1930 йылдан Балаҡатай районы (1959 йылға саҡлы Яңы Масҡары, Билән ауыл Советтары) биләмәһендә булған.
1930—1950 йылдарҙа — «Социализм» колхозының үҙәк усадьбаһы, 1957 йылдан — Билән совхозы бүлексәһе булған.
1926 йылда мәктәп, 1954 йылда — ауыл китапханаһы асылған.
1961 йылда — 77 йортта 326 кеше, 1989 йылда — 270, 1999 йылда — 319, 2004 йылдың 1 ғинуарына — 302 кеше йәшәне. 1989 йылда хәҙерге Әшәй төп дөйөм белем биреү мәктәбенең яңы бинаһы төҙөлә. 2000—2001 йылдарҙа газ үткәрелә.
Әлеге ваҡытта ауылда Билән урта мәктәбе филиалы — Әшәй башланғыс мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Әшәй ауылында башҡорттар йәшәй (97 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Эсватини
Эсватини Короллеге (элекке Свазиленд Короллеге; Kingdom of Eswatini, 2018 йылға тиклем Kingdom of Swaziland, Umbuso weSwatini) — Көньяҡ Африкала урынлашҡан дәүләт. Баш ҡалаһы — Мбабане.
Онь (Иньва ҡушылдығы)
Онь  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сабитов Әхмәҙулла Нурғәли улы
Сабитов Әхмәҙулла Нурғәли улы (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса Нурулла, Нуриман улы) (1905 йыл — 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерисы, ҡыҙылармеец. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһе Большая Поляна районында (хәҙер Липецк өлкәһе) хәбәрһеҙ юғала)
Биографияһы
Әхмәҙулла Нурғәли (Нурулла) улы Сабитов 1905 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районының Мотал ауылында тыуа. 15 йәшенән тыуған колхозында эшләй, Мәскәүгә уҡырға китер алдынан күпмелер ваҡыт колхоз вәкиле була. Табип дипломын алғандан һуң Йомағужа район һаулыҡ һаҡлау бүлегенең баш табибы итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың башында Йомағужа район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се атлылар кавалерияһы дивизияһында генерал Таһир Кусимов етәкселегендәге 294-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Большая Поляна районында һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһенең) 2-се Тербуны ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
Аксенка
Аксенка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1038 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡәҙер (Илеш районы)
Ҡәҙер (Кадырово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 754 кеше. Почта индексы — 452267, ОКАТО коды — 80230844001.
Тарихы
XVIII, XIX быуаттарҙа Ҡәҙер ауылы Бүләр улусы 11-се йортоноң Ҡәҙер түбәһенә ҡарай. Унда, нигеҙҙә, ер хужалары булған аҫаба башҡорттар йәшәй. Ҡуяшты йылғаһы үҙәнендә ултырған ауыл атамаһы торлаҡ пунктына нигеҙ һалған Ҡәҙерғол Ҡасимов исеменән алынған. Был шәхес старшиналар һәм ябай башҡорттар исеменән урындағы урыҫ милләтенә ҡараған вазифалы кешеләрҙең аҫабаларҙы ҡыҫырыҡлауы тураһында В. Н. Татищевҡа атап яҙылған хәбәр-хатҡа ҡултамғаһын ҡуйыуы менән таныла. Шулай уҡ император ғәли йәнәптәре Анна Иоанновна исеменә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә индерелгән урыҫ һәм башҡа милләт кешеләренән башҡорттарға яһаҡ түләргә тейешлектәре тураһында указ сығарыуын үтенеп яҙылған ғаризаға ҡултамғаһын ҡуйыуы менән дә билдәле. Был документтар 1738 йылда яҙылған һәм уларға Ҡәҙерғол Ҡасимовтың тамғаһы ҡуйылған ..
1740 йылдар тирәһендә Бүләр башҡорттары үҙ ерҙәренә ерһеҙ башҡорттарҙы (припущенниктарҙы), яһаҡ татарҙарын индерә. Уларҙың 47-һе аҙаҡ 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Пугачев ғәскәре составында һуғыша. 1812 йылғы Ватан һуғышында ла Ҡәҙер ауылы башҡорттары ҡатнаша. Архивта 40 йәшлек Тимер Ишбулдин тураһында: "1812 йылғы һуғыштан ҡайтманы...", йәғни һуғыш яланында һәләк булған, тигән яҙма һаҡлана.
1816 йылдағы рәүиз документтарында ауылдың 4 ихатаһын биләгән 7 ғаилә ир-егеттәренең икешәр ҡатын менән йәшәүе лә теркәлә. 1843 йылда 281 башҡортҡа 960 бот ужым һәм 1716 бот яҙғы иген сәселә. Бер башҡорт үҙ ерендә 8 бот картуф ултырта. Кесе Йылға һәм Ҡуяшты йылғаларында тирмәндәр эшләй. Ҡәҙер ауылында йәшгән башҡорт Әбделкәрим Ишмәтов Дөмбөрлө йылғаһы ярында 4 ҡаҙанлы поташ заводын тота.
1858 йылғы X рәүиздән һуң типтәрҙәр һаны арта. Улар 1863 йылда Чиниково, Аҙай, Ҡарасәй, Уҫы, Бурансы ауылдарынан Ҡәҙер һәм Һеңрән ауылдарына күсенә һәм 10-ар дисәтинә ер алыуға өлгәшә. 1917 йылғы рәүиз документтарында ауылда 1202 башҡорт һәм 657 типтәрҙең йәшәүе сағылдырыла. 1920 йылғы тәүге совет Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу документтарында ауыл халҡы тулыһынса башҡорт тип таныла (1680 кеше).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Исмаил (Туймазы районы)
Исмаил (Исмаилово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 197 кеше. Кәкребаш ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452771, ОКАТО коды — 80251825007.
Исеме
Ауыл исеме Исмаил тигән кеше исеменән алынған.
Тарихы
Исмаил ауылы Кәкребаш, Бәйрәкәтүбә, Илсембәт, Япрыҡ һәм башҡа Ҡыр-Йылан ауылдары кеүек үк, 12-се башҡорт кантонының 4-се тирмәһе составында була.
Башҡорттар ергә аҫаба булараҡ хужа була, ә типтәрҙәр уны, ер хужалары менән 1741 й., 1760 й., 1776 й., 1779 йылдарҙағы керҙәшлек килешеүе буйынса керҙәш булараҡ файҙалана. Тәүге төпләнеүсе, типтәрҙәр булып киткән яһаҡлы татарҙар старшинаһы Исмәғил Уразмәтов үҙе һәм уның улы Кәрим Исмаилов билдәле.
Был тораҡ пункты яйлап типтәрҙәр өҫтөнлөк иткән милли ҡатнаш тораҡ пунктҡа әүерелә. 1762 йылда бында 19 яһаҡлы татар теркәлгән, уларҙың барыһы ла пугачевсылар булған. 1783 йылда 68 типтәр иҫәпләнә, 1795 йылда — 75, башҡорттар — 7 ир-ат. 1816 йылда — 117 типтәр, башҡорттар — 22, 1834 йылда беренселәре — 137, башҡорттар — 26 ир-ат. 1834 йылдағы VIII ревизияға ярашлы башҡорттарҙың исемдәре: Абдулсәләм Мәхмүтов, уның улдары Абдулсаттар (уның улдары Абдулханнан, Абдулманнан, Мөхәммәтғәни), Абдулхалик; Ғәббәс Ильясов, уның улы Хәмзә, ҡустылары Ғәйнитдин һәм Дәүләтша; Ғабдуллатип Ильясов; Миндекәй Ғәлиев (1752—1818), уның улдары Турай (уның улы Ғәбделнасир, Мөхәмәтйән), Ғайнан, Хәсән, Хөсәйен, Мөхәмәтғәли; Ғәлиев Абдулмоталлап (1749—1819), улдары Абдулмәзит (уның улы Ғәбдулханнан), Ғәбдулваһап (уның улдары Ғәбдулғәлләм, Ғәбдул-маннан); Ханмырҙа Абдулмоталлапов, уның улы Иҙрис, ҡустыһы Бикмырҙа; Исмәғил Әбдрәшитов, уның улы Хөснөтдин; Әбдрәшит Байраҡаев (1772—1818), улы Әмирхан.
1859 йылда бөтә халыҡ 61 ихатала 471 кеше тәшкил итә, 1870 йылда — 172 ихатала 570 кеше, 1920 йылда 204 йортта 1060 кеше йәшәй. Бөтөһе лә типтәрҙәр, был халыҡтың этник составын сағылдырмай.
1906 йылда 2 мәсет, һыу тирмәне, 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
1843 йылда 54 башҡортҡа 112 бот ярауай иген сәселә һәм 8 бот картуф ултыртыла.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек милләттәр башҡорттар (50 %), татарҙар (37 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Бекшанка
Бекшанка (Кочкарлейка) — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Локша
Локша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2456 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сайранова Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы
Сайранова Сәрүәр Файзрахман ҡыҙы (17 ғинуар 1918 йыл — 2006 йыл) — Ишембай ҡалаһы башҡорт халыҡ театрының 1948—1973 йылдарҙағы режиссёры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1961). Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы (1999).
Биографияһы
Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы Сайранова (Фәррәхова) 1918 йылдың 17 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Теләүембәт ауылында тыуған. Мәктәпте тамамлағас, актриса булыу теләге менән Өфөгә юллана, Башҡорт дәүләт сәнғәт училищеһына (һуңыраҡ уның нигеҙендә ике уҡыу йорто асыла: музыка училищеһы һәм театр-художество техникумы) уҡырға инә. Хажи Бохарский, Абдулла Шакиров кеүек данлыҡлы сәхнә оҫталары уның педагогтары була.
1938 йылда Башҡортостан театр-художество техникумын тамамлағас, Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы булып эш башлай. Сәрүәр Фәррәхованың театрҙағы тәүге роле А. Островскийҙың «Ғәйепһеҙҙән ғәйеплеләр» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклендә Крушкина роле була.
Бер аҙҙан Сәрүәр тормош иптәше хеҙмәт иткән ергә, Белоруссияға китә. Ләкин тормош иптәше 1941 йылда башланған Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы ике балаһы менән тыуған ауылында, ата-әсәһе янында йәшәй башлай.
1942 йылдан Теләүембәт ауыл советы секретаре, 1944 йылдан Йомағужа район Советының (хәҙерге Күгәрсен районы) сауҙа бүлеге мөдире булып эшләй.
1946 йылда Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы Садиҡ Уйылдан улы Сайрановҡа тормошҡа сығып, Ишембай ҡалаһында йәшәй һәм эшләй башлай. 1947 йылда Сайрановтарҙың улдары тыуа.
Ул — 1948—1973 йылдарҙа Ишембай ҡалаһы С. М. Киров исемендәге Мәҙәниәт һарайының Башҡорт драма коллективы (Башҡорт халыҡ театры) художество етәксеһе. Халыҡ театры был йылдарҙа бик күп әҫәрҙәрҙе — Мостай Кәримдең «Айгөл иле», Ю.Әминевтың «Гөлсәсәк», Сәғит Мифтаховтың «Һаҡмар» кеүек пьесаларҙы сәхнәгә сығара. Сәрүәр Сайранова бик күп таланттарҙы аса. Хөсәйен Мәжитов,Шәмсиә Нагаева, Марат Солтанов,Тәнзилә Хисамова,Асия Смаҡова, Наил Тибеев, Римма Зәйнулла ҡыҙы Ниғмәтуллина кеүек сәхнә оҫталарының ижады Сәрүәр Сайранова Ишембайҙа ойошторған түңәрәктәрҙә һәм театрҙа башлана.
1999 йыл — Сәрүәр Сайрановаға Ишембай ҡалаһының Почетлы гражданы исеме бирелә.
Ғаиләһе
Тормош иптәше — Советтар Союзы Геройы Садиҡ Уйылдан улы Сайрановтың (Саҙиҡ Сайранов).
Хофбург (Инсбрук)
Хофбург (Hofburg, Imperial Palace) — Габсбургтарҙың Инсбрук ҡалаһындағы элекке һарайы, Тироль, Австрия. Илдең иң мөһим мәҙәниәт биналары араһында Веналағы Хофбург һәм Шенбрунн һарайҙары менән бер рәттән тороусы өс һарайҙың береһе.
Австрия эрцгерцогы Сигизмунд 1460 йылдар тирәһендә был һарайҙы төҙөткән. Алдағы 250 йыл эсендә һарай бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта Хофбургта биш тематик музей зоналары бар: Мария Терезияның XVIII быуаттағы апартаменттары, император Елизаветаның XIX быуаттағы апартаменттары һәм Мебель музейы, ата-бабаларҙың Галереяһы һәм Картиналар галереяһы. Был урындар император һарайында 450 йыл буйына йәшәгән Габсбургтарҙың тарихҡа инеп ҡалған төрлө аспекттары булып торалар.
Тарих
Хофбург урта быуаттарҙа дошмандарҙан һаҡланыу маҡсатында төҙөлгән оборона ҡоролмалары һәм ҡәлғә булып торған урында төҙөлгән. Ун дүртенсе быуатта Инсбрук Görz-Tyrol графтары ҡулында булған, улар ҡаланы һаҡлап тороусы стеналарҙы төҙөгәндәр. Хәҙерге ваҡытта боронғо нығытмалар һаҡланып ҡалған һәм улар һарайҙың ҡушылдығы булып тора.
1361 йылда Габсбург йорто Тиролдә ил менән етәкселек итә башлаған һәм герцог Леопольд IV һарай янындағы йорттарҙы һатып ала башлаған. 1406 йылда Леопольдтың ағаһы — герцог Фридрих IV Тиролдең хакимына әйләнгән. Ул үҙ резиденцияһындағы Мерано ҡалаһынан Инсбрукка күсеп килгән һәм Хофбург янында яңы резиденцияһын нигеҙләгән.
1520 һәм 1530 йылдар араһында архитектор Георг Тюринг (англ. Georg Thüring), стеналар төҙөп ҡуйып ,Хофбургты ябыҡ биналар комплексына әйләндергән. 1533 йылда Хофбург Рим императоры — Фердинанд I даими резиденцияһына әүерелдерелгән.1534 йылдағы янғын арҡаһында һарайҙың ҡайһы бер ҡоролмалары уттан һәләк булған, һәм итальян архитекторы Lucius de Spaciis һарайҙың бер нисә объектына үҙгәрештәр индергән. Шулай уҡ осло готика ҡыйыҡтары Яңырыу осорона хас булған ҡыйыҡтар менән алыштырылған. Һарайҙы готика стиленән Ренессансҡа әйләндереү Австрия эрцгерцогы Фердинанд II тарафынан дауам ителгән, ул бының өсөн Италияның төҙөүселек оҫтаһын Giovanni Lucchese итальянса үҙгәрештәр индереү өсөн саҡыртып алған. Һарайҙың интерьерына ла ҙур үҙгәрештәр индерелгән — уның фрескаларын рәссам Heinrich Teufel яҙған , стеналарға яңы картиналар өҫтәлгән, һарай өсөн ҡиммәтле йыһаздар һатып алынған.
XVII быуатта ,һарайҙа эрцгерцог Леопольд V йәшәгән заманда, илдә Утыҙйыллыҡ һуғыш барғанлыҡтан, Хофбургта бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр булмай торған. Был осорҙа һарайҙа бары тик кескәй генә ремонт эштәре алып барылған. Һуңынан император ғаиләһе Инсбруктың   <span class="iw" data-title="Хофгартен (Инсбрук)" contenteditable="false">Хофгартен [en] <span class="iw" data-title="Хофгартен (Инсбрук)" contenteditable="false"> паркындағы Ruhelust замогына күсенгән. 1665 йылда Габсбургтар империяның яңы үҙәге булып торған Венаға күскәндәр, бында уларҙың ҡышҡы резиденцияһы булған. Хофбург һарайы бары тик императорҙың ғаилә ағзалары сәйәхәт иткән саҡта туҡтала торған урынға әүерелгән. XVII быуатта һарай император Мария-Терезия тарафынан барокко стилендә яңынан төҙөлгән. Реконструкциялау эштәре 1754 −1776 йылдарҙа барған һәм Етейыллыҡ һуғыш ваҡытында туҡтатылып торған.1765 йылда ,һуғыш тамамланғандан һуң, Мария-Терезия Хофбургта үҙенең улы, Австрияның буласаҡ императоры, Леопольд II и Марии Луиза Испанскаяның туйын үткәрергә булған. Бик ныҡ тантаналы туй, 1765 йылдың 4 авгусында башланып, 14 көн лауам иткән. Ә 18 августа ҡапыл ғына Марии-Терезияның ире император Франц I Стефан вафат булған. Император ҡатының телге буйынса император вафат булған бина1766 йылда сиркәү бинаһына әүерелдерелгән. 1767 йылда Мария-Терезия йорт архитекторы Nicolò Pacassi үҙенең йәйге резиденцияһы булған Шёнбрунн һарайын барокко. стилендә яңыртырға саҡырған. Был архитектор Хофбургтағы һарайҙың стилен дә яңы, барокко стиленә үҙгәртеүсе булған.
Наполеон алып барған һуғыштарҙан һуң, Габсбургтар уға Баварияның Тиролен биргәндәр һәм 1805 йылдан алып Хофбург Наполеондың союздашы булған Бавария короле I Максимилиандың резиденцияһына әйләнгән.1809 йылда Тироль халыҡ геройы Андреас Гофер Баварияның оккупацион власына ҡаршы ихтилал күтәргән һәм ике ай буйы Тиролдең лидеры сифатында Хофбургта йәшәгән. 1814—1815 йылдарҙағы Вена конгресы арҡаһында Тироль Австрияға кире ҡайтарылған ,һәм бары 1858 йылда һуңғы тапҡыр император резиденцияһы Шёнбрунн һарайына оҡшатып яңыртылған. Эрцгерцог Карл Людвиг,Инсбруктың урындағы идара башлығы булараҡ, һарайҙың эске апартаменттарын үҙенең балдыҙы Елизаветаның теләгенә тура килтереп, үҙгәртергә ҡушҡан. Вена һарайының йорт һынсыһы August La Vigne йорт эсененә барокко стилендә үҙгәрештәр индергән, әлеге көнгә тиклем һарайҙа һаҡланған күп кенә яңы мебелде лә ул өҫтәткән. Елизавета барлығы бер нисә тапҡыр ғына был һарайға килгән, ә уның ире император Франц Иосиф Тиролдә бөтә ваҡытын үткәргән һәм Хофбург һарайында йәшәгән. XIX быуатта һәм XX быуаттың башында бында башҡа Габсбургтар — Карл Фердинанд Австрийский, Евгений Австрийский, .йәшәгәндәр.
1918 йылда, монархия бөтөрөлгәс, император биләмәләре хөкүмәт ҡулына күскәс, Автрияның был һарайы менән хөкүмәт структуралары идара итә башлаған.
.gr
.gr - Греция өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.
Васильевка ауыл советы (Ишембай районы)
Васильевка ауыл советы — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының бөтөрөлгән муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә була. Петровск ауыл советы менән берләштерелә.
Административ үҙәге — Васильевка ауылы. Ауыл советы составына шулай уҡ Алмалы, Ғүмәр ауылдары ла инә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 18 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереүгә, тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» законына ярашлы Васильевка ауыл советы бөтөрөлә һәм ауыл биләмәһе Петровск ауыл советы составына индерелә: "25) Ишембай районы буйынса:
<…> б) Петровск һәм Васильевка ауыл советтарын, "Петровск « атамаһын һаҡлап, административ үҙәген Петровскиҙа ҡалдырып, берләштерергә. Петровск ауыл советы составына Васильевка ауыл советының Васильевка, Алмалы, Ғүмәр ауылдарын индерергә. Петровск ауыл советы сиктәрен тәҡдим ителгән һыҙма картаға ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Васильевка ауыл советын төшөрөп ҡалдырырға».
Ошмаш
Ошмаш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Буб йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайынлыҡ (Илеш районы)
Ҡайынлыҡ (Каенлык) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 80 кеше. Почта индексы — 452260, ОКАТО коды — 80230878003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәт
Йылға оҙонлоғо 606 км, бассейн майҙаны — 58 900 км².
Туҡланыуы ҡатнаш. Ноябрь башында туңа, апрелдә асыла. Урал тауҙарында башланып китә, Көнбайыш Себер тигеҙлеге буйынса аға.
Этимологияһы
Атамаһының килеп сығышы аныҡ түгел.
Иң боронғо аңлатмаһы боронғо грекса исседондар этнонимы менән бәйләп бирелә. Татар теленән (ис эт — эт еҫе), кет теленән (исе сет — балыҡлы йылға) тигән фарздар бар. Мәгәр Уралда исседондар йәки кеттар йәшәүе эҙҙәре ҡалмаған, татр теленә иһә һүҙҙәрҙең урыны тел ҡанунына тап килмәй.
Рычков Пётр Иванович «Топография Оренбургская» тигән китабында (229-сы бит) былай тип яҙа:
Исеть, въ Оренбургской губерніи въ [[Иҫәт провинцияһы
Казнаковка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грузия
Гру́зия, Гөржөстан (საქართველო, Сакартве́ло) — Кавказ аръяғының көнбайыш өлөшөндә һәм Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш ярҙарында урынлашҡан дәүләт  , Алғы Азияға һәм Яҡын Көнсығышҡа ҡарай; йыш ҡына хәҙерге Европаның бер өлөшө булып та ҡарала.
Грузия көнбайышта Ҡара диңгеҙ һыуҙары менән йыуылһа, көнсығышта һәм төньяҡта Рәсәй, көньяҡта — Әрмәнстан һәм Төркиә, көньяҡ-көнсығышта — Әзербайжан менән сиктәш. Өлөшләтә танылған Абхазия һәм Көньяҡ Осетия биләмәләренә грузин хөкүмәте ғәмәлдә (де-факто) контроллек итмәй. Грузия, ОБСЕның Парламент Ассамблеяһы, Америка Ҡушма Штаттары һәм Европа комиссияһы тарафынан улар Грузияның Рәсәй баҫып алған ерҙәре тип иҫәпләнә.
Флаг
Грузияның хәҙерге флагы 2004 йылда махсус «Флаг тураһында Закон» менән раҫланған. Унда флагтың нисбәтен күрһәткән схема бирелгән: оҙонлоғоның киңлеге нисбәте — 3:2. Тәренең киңлеге дөйөм флаг киңлегенең 1/5 өлөшөн тәшкил итә.
Герб
1918—1921 йылдарҙа бойондороҡһоҙ Грузия республикаһының үҙ символикаһы була. Ул ваҡыттағы дәүләт гербы алтын орнамент менән ҡаймаланған ете сатлы йондоҙҙан ғибәрәт. Уның үҙәгендә алтын тояҡлы аҡ атҡа атланған Изге Георгий һүрәтләнгән ҡалҡан урынлашҡан. Уның уң ҡулында көрәшкә әҙер торған көмөш башлы алтын — һөңгө, ә һулында — ҡалҡан (терһәгендә, атының һул ҡабырғаһында). Изге Георгийҙың баш осонда һигеҙ сатлы йондоҙ балҡый; йондоҙҙоң һул яғында — ай, уң яғында — ҡояш; һул йондоҙ — ай, ә уң яҡтан — ҡояш. Ай һәм ҡояштан аҫтараҡ, тағы ике һигеҙ сатлы йондоҙ урынлашҡан. Ат аҫтында тау һүрәтләнгән. Гербтың авторы — академик Евгений Лансере.
1991 йылда, бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуң, 1918 йылдағы герб ҡабаттан ҡабул ителә. 2004 йылда хәҙерге гербҡа алмаштырыла.
1921 йылда Грузияла совет власы урынлаштырыла һәм 25 февралдә Грузия ССР-ы ойошторола. 1922 йылдың 12 мартынан ул ЗСФСР составына инә. Грузияның элекке гербы ғәмәлдән сығарыла. Артабан ЗСФСР (1936) һәм Грузия ССР-ы гербы ҡулланыла. Гербтың авторҙары — академиктар Евгений Лансере менән Иосиф Шарлеман. Грузия ССР-ы өлөшләтә элекке герб мотивтарын ала (атап әйткәндә, орнаментта ете сатлы йондоҙ бар).
Гимн
Грузия Республикаһының Дәүләт гимны — флаг һәм герб менән бер рәттән Грузияның төп дәүләт символы. Гимн көйө Захарий Палиашвилиның (1871—1933) «Даиси» («Сумерки») һәм «Абессалом менән Этери» операларынан алынған. Гимн тексының авторы — билдәле грузин шағиры Давид Маградзе. Ул шулай уҡ классик грузин шағирҙары Акакий Церетели, Важа Пшавела, Григола Орбелиани һәм Галактион Табидзе әҫәрҙәренән цитаталар ҡулланған.
Храмов Алексей Васильевич
Алексей Васильевич Храмов (25 февраль 1909 йыл — 14 ноябрь 1978 йыл) — СССР рәссамы, Башҡорт АССР-ыың атҡаҙанған рәссамы (1974).
Биографияһы
Алексей Васильевич Храмов 1909 йылдың 25 февралендә Бәләбәй ҡалаһында тыуа.
Рәссамдың әсәһе яғынан олатаһы  — икенсе гильдия Өфө сауҙагәре Михаил Андреевич Степанов-Зорин (1845—1921). 1909 йылда ҡарт олатаһы Өфөлә Вознесение Господня ҡорамын төҙөй башлай. Аҡсаны Өфө сауҙагәрҙәренән йыя. Был төҙөлөшкә император Николай II лә хәйриә аҡсаһы күсерә. 1919 йылда Вознесение сиркәүе төҙөлә, һуңынан властар уны емереп, был урынға мәктәп һала. Михаил Андреевичтың ҡыҙы — Степанова Прасковья. Кейәүе, Бәләбәй сауҙагәре Василий Храмовты атып үлтерәләр. Алексей Васильевич Храмов һәм уның өс туғаны етем ҡала, уларҙы әсәләре тәрбиәләп үҫтерә.
1930 йылда Алексей Васильевич Өфө сәнғәт техникумының һынлы сәнғәт бүлеген Л. В. Лезенков һәм Н. В. Самарин класы буйынса тамамлай. Алексей Васильевичты, сауҙагәрҙәр сығышлы булараҡ, сәнғәт академияһына уҡырға алмайҙар, картиналарын һатырға рөхсәт итмәйҙәр. Ул айҙар буйы аҡсаһыҙ йәшәргә мәжбүр була. Күбеһенсә Өфөлә, ҡатынының ябай уҡытыусы аҡсаһына йәшәйҙәр.
Революцион Рәсәйҙең рәссамдар ассоциацияһының йәштәр секцияһын (1928), «Баш-рәссам» кооператив ширҡәтен (1932), Рәссамдар Союзының Башҡортостан бүлексәһен (1937) ойоштороуҙа ҡатнаша. Башҡортостан Рәссамдары союзы идараһы ағзаһы итеп һайлана (1937—1955), Башҡортостан һынлы сәнғәт оҫтаханалары ҡарамағындағы художество советы ағзаһы (1932—1956).
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, биш йыл алғы һыҙыҡта була, ҡамауға эләгә, Ленинградты обороналауҙа, Днепрҙы аша сығыуҙа, Кенигсбергты штурмлауҙа ҡатнаша. Өйөнә Японияны еңгәндән һуң ғына әйләнеп ҡайта һәм ҡабат рәсем төшөрөү менән шөғөлләнә башлай.
1937 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. 1974 йылдан БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы. Ике улы була. 1978 йылдың 11 ноябрендә Өфөлә вафат була.
А. В. Храмовтың улы, Петр Алексеевич Храмович (1939—1995), билдәле рәссам-монументалист һәм яҙыусы була. Ул — «Инок» роман-хәтирәләр авторы (беренсе тапҡыр (беренсе өлөшө) «Крещатик» журналында баҫыла (№ 23-24 −2004 йыл), тулыһынса — журнала «Бельские просторы» журналында (2008, № 9-10 һәм 2009, № 10-11). Баҫма Романы айырым китап итеп нәшер ителә (Өфө, «Китап», 2012 йыл, 1500 дана тираж).
Петр Алексеевич Храмовтың мозаикалары, биҙәктәре һәм рельефтары УЗЭМИК Мәҙәниәт һарайы, нефть университетының төҙөлөш факультеты, Өфө тимер юл вокзалы, Салауат, Благовещенск, Мәләүез райондары мәҙәниәт һарайҙары, балалар баҡсалары, институттарҙың стеналарын биҙәй.
Эштәре
«В паровозном депо», х. м., 1932. «В. И. Ленин в дни Октября», х. м., Панно «Коневодство» в павильоне «Башкирия» ВСХВ, Москва, «В. И. Чапаев и М. В. Фрунзе в боях за Уфу», х. м., 1947. «Уральский пейзаж», х. м., 1951. «Генерал Шаймуратов», х. м., 1955. «Урал», х. м., 1957. «Зимка», х. м., 1958. «Салават на коне», х. м., 1959. «Генерал Шаймуратов», х. м., 1963. «Первый снег», х. м., 1970—1971. «Башкирская деревня», х. м., 1969—1972. «Черемуха цветет», х. м., 1972. «Сирень», х. м., 1973. «Урал», х. м., 1973. «Осень», х. м., 1973. «Камни Урала», х. м., 1974. «На ферме», х. м., 1975, «Рыбаки», «Домой».
2 февраль
2 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 33-сө көнө. Йыл аҙағына тиклем 332 көн ҡала (кәбисә йылында 333).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Алтат (йылға)
Алтат  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лихославльский районы
Лихославльский районы — Рәсәй территорияһындағы Тверь өлкәһенең административ-территориаль берәмеге (районы) һәм муниципаль берәмеге (муниципаль районы).
Административ үҙәге — Лихославль ҡалаһы.
Географияһы
Майҙаны — 1781 км².
Район өлкәнең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан һәм түбәндәге райондар менән сиктәш:
Төп йылғалары — Медведица, Кава, Тифина (Тихвинка).
Тарихы
1917 йылғы Октябрь революцияһына тиклем район территорияһының яртыһына яҡыны Новоторжский өйәҙенә ингән. Башҡа өлөштәре Тверь губернаһының Вышневолоцк, Бежец һәм Тверь өйәҙҙәренә ҡарай.
Лихославльский районы 1929 йылдың 12 июлендә Мәскәү өлкәһе Тверь округы составында ойошторолған. Район составына Новоторжский өйәҙенең Калашниковский, Лихославльский һәм өлөшләтә Новоторжский улустарының, шулай уҡ Тверь өйәҙенең Волховский, Залазинский һәм Первитинский улустары биләмәләре ингән.
1930 йыл башына Лихославльский районына түбәндәге: Анциферовский, Барановский, Больше-Плосковский, Бухоловский, Вескинский, Винокольский, Вышковский, Горшковский, Губский, Дубихинский, Зайковский, Захарьинский, Звягинский, Золотихинский, Иванцевский, Кавский, Калашниковский, Кузовинский, Лазаревский, Микшинский, Михайло-Горский, Октябрьский, Сташковский, Парфеновский, Первитинский, Поторочкинский, Рыкушкинкий, Селезнихинский, Селищенский, Сосновицкий, Сошниковский, Стрешковский, Тимошинский, Трубинский, Хмельниковский һәм Чашковский ауыл советтары ингән.
1935 йылдың 29 ғинуарында Лихославльский районы Калинин өлкәһенә ингән. Хәҙерге райондың төньяҡ өлөшө 1929—1956 йылдарҙа Новокарельский районына (1935 йылға тиклем — Толмачёвский районы) ингән булған.
Коллективлаштырыу нигеҙгә 1934 йылға тамамланған. Ауыл хужалығының төп тармаҡтары етенселек һәм һөт малсылығы булған.
С июль 1937 йылдың июленән Лихославльский һәм Новокарельский райондары 1939 йылға саҡлы йәшәп килгән Карел милли округы составына ингән булған.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Лихославльский районы оккупацияланмаған, әммә предприятиелар һәм колхоз малы эвакуацияланған. Районға дошмандың бомбаға тотоуынан ҙур зыян килгән.
1963 йылда Лихославльский районы Торжок районы составына индерелгән, ләкин 1964 йылда яңынан тергеҙелгән.
Халҡы
Ҡала шарттарында (Лихославль ҡалаһы һәм ҡала тибындағы Калашниково ҡасабаһы) райондың 61,26 % халҡы йәшәгән.
Милли составы: урыҫтар һәм карелдар. Тверь карелдары халыҡтың 16 % тәшкил итә.
Муниципаль-территориаль ҡоролошо
2006 йылдан Лихославльский районында ике ҡала һәм алты ауыл биләмәһе составында 248 тораҡ пункт иҫәпләнә: С 2006 года в Лихославльском районе 248 населённых пунктов в составе двух городских и шести сельских поселений:
Тверь өлкәһенең 2017 йылдың 17 апрелдә ҡаул ителгән 24-ЗО-сы һанлы Законы буйынса ҡушыу юлы менән, түбәндәге муниципаль берәмектәр үҙгәртелде:
Иҡтисады
2007 йылда сәнәғәткә дөйөм суммаһы 2,9 миллиард һумлыҡ тауарҙар бушатылған, эштәр һәм хеҙмәтләндереүҙәр башҡарылған.
Транспорты
Лихославлдән Новый Стан (11.45;17.45) һәм Лисицыно (15.00) ауылдарына автобустар йөрөй.
Ленинград вокзалынан Мәскәүҙән Лихославлгә тиклем тиклем электричкалар йөрөй.
Пашовка
Пашовка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Челва йылғаһының уң ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эльчин Сәфәрле
Биография
12 йәшенән псевдоним менән йәштәр гәзиттәрендә әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. 16 йәшенән киң мәғлүмәт саралары менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. Әзербайжан халыҡ-ара университетына уҡырға инә. Һуңғы бер нисә йыл тележурналистика менән шөғөлләнә.
Сәфәрли — профессиональ журналист, йәштәр әҙәби конкурстары лауреаты.
Оҙаҡ йылдар Истанбулда йәшәй, шуға күрә тәүге романдар ваҡиғалары был ҡалаға бәйле. Беренсе «Сладкая соль Босфора» китабын сығарыу менән «икенсе Орхан Памуҡ» тигән даны тарала.
2011 йылда Сәфәрле тураһында ҡыҫҡа метражлы «Наедине со всеми» фильмы төшөрөлә (режиссеры Сергей Сараханов),.
Ломня
Ломня — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2362 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Канадей (Канадейка ҡушылдығы)
Канадей — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Канадейка йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дауытов Нәғим Яҡшығол улы
Дауытов Нәғим Яҡшығол улы (12 декабрь 1921 йыл — 1986 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант. Педагог. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Дауытов Нәғим Яҡшығол улы 1921 йылдың 12 декабрендә хәҙерге Ишембай районы Юлдаш ауылында тыуа. Стәрлетамаҡ педагогия техникумын тамамлай. Һуғышҡа тиклем Юлдаш башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1941 йылдың 4 апрелендә Воскресенский районы военкоматы тарафынан хәрби хеҙмәткә алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының Т. Т. Күсимов етәкселек иткән 275-се кавалерия полкында (58-се гвардия кавалерия полкында) хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — сержант. 1943 йылдың 4 ғинуарында дошман батареяһының урынын билдәләй, һәм ул юҡ ителә. Шул уҡ көндө автоматтан дошмандың һигеҙ һалдатын юҡ итә. Был ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән баһалана.
1943 йылдың февралендә йәрәхәтләнеп, госпиталгә эләгә. Һуғыштан һуң Ишембай районы Юлдаш ауылы башланғыс мәктәп мөдире булып эшләй.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Факиһа Сәйфулла ҡыҙы (Кинйәкәй ауылынан). Балалары: Рәмзиә, Назия, Рәйеф, Вәлимә, ?.
Канадейка
Канадейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡайынйылға (Туймазы районы)
Ҡайынйылға (Каин-Елга) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 452774, ОКАТО коды — 80251861004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Калинин (Илеш районы)
Калинин (Калинино) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 38 кеше. Почта индексы — 453480, ОКАТО коды — 80230804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пелуч
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мордва Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы гуманитар фәндәр фәнни-тикшеренеү институты
«Мордва Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы гуманитар фәндәр фәнни-тикшеренеү институты» Мордва Республикаһы дәүләт ҡаҙна учреждениеһы (НИИГН) — академик типтағы ғилми учреждение, Мордвалағы гуманитар фәндәр үҙәктәренең береһе, ҙур фин-уғыр фәнни үҙәге. Ойоштороусыһы — Мордва Республикаһы. Институт Мордва Республикаһының комплекслы үҫеше мәсьәләләре буйынса, шулай уҡ ғилми продукцияны баҫыу өсөн фундаменталь һәм ғәмәли-ҡулланма тикшеренеүҙәрҙе координациялау һәм тәьмин итеүгә йүнәлтелгән ғилми-тикшеренеү һәм фәнни-мәғариф эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыу маҡсатында булдырылған.
Институт тарихы
Институт 1932 йылда мордва мәҙәниәтен өйрәнеү үҙәге булараҡ барлыҡҡа килә. Уны булдырыу һәм артабанғы үҫтереү туранан-тура 1930-сы йылдарҙа мордва автономияһын әүҙем формалаштырыу менән бәйләнгән. Практика буйынса секциялар ойошторола. Ғилми учреждениела милли сәйәсәт тарихы һәм практикаһы, мәҙәниәт, көнкүреш һәм этнография, революция хәрәкәте тарихы һәм партия, әҙәбиәт, тел һәм сәнғәт тарихы буйынса секциялар ойошторолған. Институтта 23 ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1 профессор, 4 доцент эшләгән. 1935 йылда институт эргәһендә ике йүнәлеш: «Тарих һәм этнография» һәм «Мордва телдәре һәм әҙәбиәте» буйынса ғилми кадрҙар әҙерләүҙе тормошҡа ашырыусы аспирантура асылған. 1935 йылдан алып институт МАССР эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Үҙәк Башҡарма Советы, 1938 йылдан алып — МАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы, 1942 йылдан — МАССР Мәғариф халыҡ комиссариаты, 1946 йылдан башлап — МАССР Министрҙар Советы ҡарамағында булған.
1937 йылда мордва мәҙәниәте ғилми-тикшеренеү институты тел, әҙәбиәт һәм тарих фәнни-тикшеренеү институты, ә 1940 йылда — социалистик мәҙәниәт фәнни-тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә. Был йылда институт структураһында байтаҡ үҙгәрештәр булған. Элек эшләгән секциялар урынына бер нисә: тарих, мордва телдәре, әҙәбиәт һәм фольклор, ауыл хужалығы, нәшриәт секторҙары ойошторолған. 1951 йылда институт Тел, әҙәбиәт һәм тарих фәнни-тикшеренеү институты, 1953 йылда — Тел, әҙәбиәт, тарих һәм иҡтисад фәнни-тикшеренеү институты (НИИЯЛИЭ) итеп үҙгәртелә.
Институт эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе булып Мордваның социаль-иҡтисади үҫеше моделен ентекләп эшләү, академик хеҙмәттәр баҫтырыу, Ер кадастрын төҙөү булған. 1970 — 80-се йылдарҙа халыҡ-ара кимәлгә сыҡҡан фольклорсылар (күп томлы «Мордва халҡының тел-поэтик ижады» күп томлы серияһы, «Мордва халыҡ музыка сәнғәте һәйкәлдәре» проекты), шул иҫәптән «Мордва» тарихи-этнографик очергы билдәлелек яулаған. 1990-сы йылдарҙа институт мордва тел ғилемендә кире ҡаҡҡыһыҙ принципиально яңы ситуация тыуҙырған «Мокшень-валкс рузонь. Муҡшы-рус һүҙлеге» һәм «Эрзянь-рузонь валкс. Эрзә-рус һүҙлеге» хеҙмәттәрен нәшер иткән.
Мордва телдәре, әҙәбиәте, тарихы, мәғариф үҫеше һәм мәҙәниәте өлкәһендә тикшеренеү ҡаҙаныштары өсөн институт 1982 йылдың 19 авгусында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән.
1992 йылда Тел, әҙәбиәт, тарих һәм иҡтисад фәнни-тикшеренеү институтының (НИИЯЛИЭ) элек эшләп килгән секциялары мордва тел ғилеме, тарихы, әҙәбиәте һәм фольклоры, этнография һәм археология, социаль-иҡтисади проблемалар, мордва энциклопедияһы бүлектәре итеп үҙгәртелә. 2001 йылда институт Гуманитар фәндәр ғилми-тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә, һәм 2002 йылдан унда: мордва крайы тарихы, ижтимағи-сәйәси тикшеренеүҙәр, филология һәм фин-уғыр тел ғилеме, Мордовияның социаль-иҡтисади үҫеше, редакция-нәшриәт, тикшеренеүҙәрҙе мәғлүмәт-аналитик яҡтан тәьмин итеү бүлектәре булдырыла.
Институт базаһында республикала Мордовияла гуманитар белемдең һөҙөмтәһе һәм үҫеш перспективаһы булараҡ энциклопедизм етлеккән. XXI быуат башында сыҡҡан «Мордовия» энциклопедияһы республиканың үҙенсәлекле визит карточкаһына әүерелде. Энциклопедияның электрон версияһын әҙерләү, уны муҡшы һәм эрзә теленә тәржемә итеү уның этаптары булып тора. Шул йылдар арауығында институт 50-нән ашыу фольклор һәм тел ғилеме, 130-ға яҡын археологик, 50-нән ашыу этнографик экспедиция үткәрелә.
2013 йылда институт үҙенең 80 йыллыҡ юбилейын билдәләй.
Етәкселеге
Институттың эшмәкәрлеге дәүерендә директор булып эшләүселәр:
И. И. Куликов (1932—1934); П. В. Галаев (1934—1935); И. С. Поздяев (Сибиряк) (1935—1937); Н. И. Абушев (1937); Ф. И. Лазарев (1937); Е. В. Базунов (1937); В. И. Самаркин (1938—1942); Д. Г. Наумова (1942—1944); тарих фәндәре кандидаты Г. Я. Меркушкин (1944—1947); филология фәндәре кандидаты Н. Ф. Цыганов (1947—1948); тарих фәндәре кандидаты М. В. Дорожкин (1948—1950; 1967—1978); филология фәндәре кандидаты В. В. Горбунов (1950—1959); фәлсәфә фәндәре кандидаты А. Л. Киселёв (1959—1963); С. И. Циркин (1963—1967); тарих фәндәре кандидаты М. Ф. Жиганов (1978—1992); тарих фәндәре кандидаты П. Д. Грузнов (1992—2001); Рәсәйҙең атҡаҙанған фән эшмәкәре, тарих фәндәре докторы В. А. Юрчёнков (2001—2017).