cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урта Көнсығыш
Нефть, газ, ҡаҙылдыҡ күмер
Урта Көнсығышта нефть запастары тәүләп Ирандың көньяҡ-көнбайышында 1908 йылда табыла (Месжеде-Сөләймән ятҡылығы). 1920-се йылдар аҙағында ҡайһы бер нефть ятҡылыҡтары файҙаланыла башлай, атап әйткәндә,  Киркук (Ираҡ), Гечсаран, Хәфтгәл (Иран). 1932 йылда бик ҙур  газ һәм нефть ятҡылығы (Бахрейн утрауында), шулай уҡ  Иранда Пазенан һәм Агаджари, Сәғүд Ғәрәбстанында   Даммам, Абкайк Әбү-Хадрия  газ һәм нефть ятҡылыҡтары асыла. 1938 йылда Күвейттә донъя күләмендә бик ҙур Оло Бурган ятҡылығы,  1948 йылда  Сәғүд Ғәрәбстанында  Гавар  ятҡылығы асыла. 1950-се — 60-сы йылдарҙа 80-дән ашыу ҙур нефть ятҡылығы табыла. 1970-се йылдарҙа Фарсы ҡултығының көньяҡ-көнсығышында һәм  Иран, Катар, БҒӘ, Ираҡтың уның күршеһендәге территорияларында гигант газ ятҡылыҡтары асыла. Нефть запастары буйынса Урта Көнсығыш донъя төбәктәре араһында алдынғылыҡты биләй:  яҡынса 45 миллиард тонна нефть һәм 20 триллион кубометрҙан ашыу газ. Төбәктең башҡа бассейндарында ла (Иран, Афғанстан, Израиль) айырым ятҡылыҡтар осрай. ХХ быуаттың 90-сы йылдарына тиклем Урта Көнсығыш илдәрендә 302 нефть һәм газ-нефть,  54 газ ятҡылығы асыла. Углеводородтарҙың разведкаланған төп запастары башлыса 1-3 км тәрәнлектә ята. Продукт бирә торған төп ҡатламдар — пермь, үрге юра, түбәнге аҡбур һәм олигоцен-түбәнге миоцен ҡатламдар.
Лихтенштейн
Лихтенштейндың мәҙәниәте
Һәүәҫкәр радио — ҡайһы бер граждандарҙың һәм килеүселәрҙең мауығыуы. Әммә, башҡа дәүләттәрҙән айырмалы рәүештә, Лихтенштейндың Халыҡ-ара электр союзы номеры юҡ. Унда нулдән һуң швейцар шылтыратыу билдәһе (ғәҙәттә «HB») ҡулланыла.
Урта Көнсығыш
Нефть, газ, ҡаҙылдыҡ күмер
23 миллиард тоннанан ашыу таш күмер, 3,3 миллиард тоннанан ашыу һоро күмер запастары бар. Разведкаланған таш күмер запастары — Төркиәлә, Иранда һәм Афғанстанда. Һоро күмер запастары — тотошлай тиерлек Төркиәлә (Анатолия  һоро күмер бассейны). Ирандағы күмер ятҡылыҡтары — Эльбрус, Үҙәк Иран һәм Мешхед бассейндарында.
Металдар
Урта Көнсығышта уран запастары ҙур түгел  — 9 мең тонна самаһы (1998). Улар Төркиәләге бер нисә ятҡылыҡта (Салихлы-Көпрүбаши) ята. Мәғдәндәрҙә U <sub id="mwATA">3 O <sub id="mwATE">8   миҡдары — 0,07-0,1 %. Ҡара диңгеҙҙең төрөк өлөшөндә 1—3 километр тәрәнлектә һыу төбө ултырмаларында  уран мәғдәне байтаҡ.
Ҡара металл мәғдәндәре. Көнбайыш Азияла тимер мәғдәненең дөйөм запасы — яҡынса 14 миллиард тонна, шул иҫәптән разведкаланғандары — 3 миллиард тоннанан ашыу (1998). Сәнәғәт өсөн айырыуса мөһимдәре — Төркиәлә (Дивриги, Хасанчелеби), Иранда (Чогарт һәм башҡалар), Ираҡта (Аснава), руда запастары 100—500 миллион тонна (Fe күләме — 50—63 %, S — 0,1-2 %, P <sub id="mwATk">2  О <sub id="mwATo">5   — 0,05-3,0 %, SiO <sub id="mwATw">2   — 2,0-33,0 %). Сәғүд Ғәрәстанында тимерле кварцит (Вади-Сававин), Афғанстанда тимер мәғдәнле метасоматиттар (Хаджигек) бар. Ултырма ятҡылыҡтар, ҡағиҙә булараҡ,  эре түгел, улар  Сәғүд Ғәрәбстанында, Ираҡта, Иорданияла, Афғанстанда, Сүриәлә урынлашҡан (запастар — йөҙҙәрсә мең, тиҫтәләрсә миллион, һирәгерәк йөҙҙәрсә миллион тонна, әммә Fe миҡдары — 23-64 %, S —  проценттың йөҙҙән бер өлөшө, P2О5 — 0,01-0,45 %, SiO2 —  15 процентҡа тиклем).
Марганец мәғдәндәренең запастары ҙур түгел һәм 5 миллион тонна самаһы тәшкил итә. Запастар башлыса Иорданияла (Вади-Дана һ.б.), Төркиәлә (Перонит, Подима, Улукөй һ.б.), Иранда, Сәғүд Ғәрәбстанында  — Атлантис-11. Ултырма тау тоҡомдарында Mn миҡдары  — 38-43 процент,  юлаҡлыларҙа — 25-45 процент.
Титан запасы 850 мең тонна ильменит тип баһалана (Йеменда), (кг / т): ильменит — 24-83, циркон — 10-20, монацит  — 1-2. Циркон запасы —  130 мең тонна, монацит  — 8 мең тонна. Йеменда һәм Сәғүд Ғәрәбстанында төп ҡатламдарҙа титан-магнетит мәғдәндәре бар, әммә уларҙа  TiO2   5 проценттан артмай тиерлек.
Хромлы рудалар  — 40 миллион тонна самаһы — башлыса Төркиәлә һәм Иранда, бер аҙ Кипрҙа  (1 миллион тонна),  Афғанстанда һәм Оманда (160 мең тонна).
Төҫлө металл мәғдәндәре. Боксит запастары ҙур түгел — 217,5 миллион тонна, шул иҫәптән разведкаланғандары —  140 миллион тоннанан ашыу. Бөтә запастарҙың күп өлөшө — Төркиәлә.
Баҡыр запастары — 22 миллион тоннанан ашыу. Баҡыр запастарының 50 процентлабы  — Иран, Афғанстан, Төркиә, Сәғүд Ғәрәбстаны, Оман, Иорданиия, Кипр, Израиль ятҡылыҡтарында. Сәнәғәт әһәмиәтенә эйә баҡыр-порфир ятҡылыҡтары — Иранда (Сарчешме, Чахар-Гонбад һ.б.) һәм Төркиәлә. Афғанстанда, Иорданияла һәм Израилдә — стратиформ ятҡылыҡтары, бәләкәйерәк колчедан ятҡылыҡтары  — Төркиәлә, Оманда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Кипрҙа һәм Иранда (металл запастары —  680 мең тоннаға тиклем, Cu миҡдары — 0,5-3,75 процент). Ҡыҙыл диңгеҙҙең металлы ләмендә (Атлантис II ятҡылығы) Cu миҡдары — 0,19-3,6 процент.
Никель запастары  —  250 мең тонна самаһы, уның күп өлөшө — 160 мең тонна  (1998)  —  Төркиәлә һәм Иранда, әҙерәге — Сәғүд Ғәрәбстанында. Мәғдәндә никель миҡдары — 0,4  — 4 процент.
Кобальт  35 мең  тонна күләмендә Төркиә ятҡылыҡтарында бар.
Вольфрам ятҡылыҡтары ла тик Төркиәлә табылған. Дөйөм запасы — 77 мең тонна, раҫланғаны — 50  мең тонна (1998). Сәнәғәткә яраҡһыҙ вольфрам Иранда һәм Афғанстанда бар.
Молибден запастары ҙур түгел һәм 432 мең тонна тип баһалана, раҫланғаны — 172 мең тонна (1998), мәғдәндә  Мо миҡдары  — 0,03-0,2 процент. Күп өлөшө —  Иранда (Сарчешме һ.б.), аҙы — Төркиәлә (Улудаг һ.б.).
Һирәк осраҡ торған металдар (бериллий, литий, тантал, ниобий, цезий һ.б.)   — Афғанстанда. Сәғүд Ғәрәбстанында ниобаттар табылған.
Стронций мәғдәндәренән целестин Афғанстанда (Кундуз), Иранда һәм Төркиәлә бар.
12 мең тонна терегөмөш запастары бар (Көнбайыш Төркиәлә). Ваҡ-төйәк ятҡылыҡтар Иранда,   Афғанстанда табылған.
Һөрмә запастары — 170 мең тонна. Төп өлөшө — Төркиәлә (1998 йылда  — 9 мең тонна). Шулай уҡ Иранда (Зерешуран, Бахарлу, Патиар, Торкеман, Кухе-Сорх һ.б.) бар.
Алтындың раҫланған запастары — 170 тонна (1998). Сәғүд Ғәрәбстанында — иҫәпкә алынған ҙ2 тонна, Иранда (Гольпаеган, Муте  һ.б.) — 15 тонна,  Афғанстанда — 18 тонна,  Төркиәлә — 58 тонна.
Көмөштөң үҙ аллы ятҡылыҡтары Урта Көнбайышта юҡ. Ул төрлө ҡатнаш ятҡылыҡтарҙа бар.
Тау химияһы сеймалы
Тау химияһы сәнәғәте өсөн сеймалды Көнбайыш  Азия илдәрендә фосфориттар, көкөрт, калий  тоҙҙары, таш тоҙ, барит, флюорит, бораттар, натрий сульфаты, пирит  кәүҙәләндерә. 2500 миллион тонна фосфорит запасы бар. Улар Иорданияла, Сүриәлә, Төркиәлә, Ираҡта һәм Израилдә бар.
Көкөрт запастары буйынса Урта Көнсығыш донъяла беренсе урында — 373 миллион тонна; көкөрт запастарының 99 проценты самаһы — Ираҡ ятҡылыҡтарында (Мишрак, Лазага һ.б.), шулай уҡ Афғанстанда, Төркиәлә, Иранда бар.
Калий тоҙҙарының төп запастары Үле диңгеҙ  менән бәйле — дөйөм запасы 600 миллион тонна, раҫланғаны — 42 миллион тонна, K2O миҡдары — 1,4 процент (1998). Калий тоҙҙары ятҡылыҡтары шулай уҡ Иранда ла (Миане, Семнан һ.б.) бар.
Бораттарҙың запастары башлыса Төркиәлә булып (Бандырма, Эмет, Кирка, Бигадич һ.б. ятҡылыҡтар), 1 миллиард тонна тип баһалана,  мәғдәндә  B2O3 миҡдары — 15-50 процент.
Төбәктә барит  та байтаҡ  (дөйөм запастары  21 миллион тонна, раҫланғандары — 6,8 миллион тонна),   башлыса Төркиәлә (Силир һ.б.), шулай уҡ  Иранда (Кередж), Афғанстанда (Сангилян) һәм Сәғүд Ғәрәбстанында.
Мәғдән булмаған сәнәғәт сеймалы
Көнбайыш Азияның ер аҫты мәғдән булмаған материалдарҙың төрлө төрҙәренә бай. Асбестың ҙур запастары (ХХ быуаттың 90-сы йылдары)  — 6 миллион тонна (Төркиә, Афғанстан, Иран, Кипр), корунд — 9,2 миллион тонна (Төркиә, Иран), магнезит — 95 миллион тонна (Төркиә, Афғанстан, Сәғүд Ғәрәбстаны, Иран, Израиль), каолин — 40 миллион тонна (Иран, Төркиә, Иордания, Сәғүд Ғәрәбстаны), перлит — 4,7 миллиард тонна (Төркиә), алунит — 1 миллиард тоннанан ашыу (Иран, Төркиә). Бынан тыш, Сүриәлә, Төркиәлә, Иранда, Израилдә — бентонит  (запастары 2 миллион тонна), диатомит —Төркиәлә (130 миллион тонна), утҡа бирешмәүсән доломиттар — Иранда, Ираҡта, Афғанстанда (25 миллион тонна), тальк — Афғанстанда, Төркиәлә, Сәғүд Ғәрәбстанында (10 миллион тоннанан ашыу), сепиолит — Төркиәлә (1,2 миллион тонна), графит —  Төркиәлә һәм  Афғанстанда, мусковит  —  Афғанстанда, Иранда һәм Сәғүд Ғәрәбстанында.
Мәғдән булмаған төҙөлөш материалдары
Мәғдән булмаған төҙөлөш материалдарынан гипс запастары 3 миллиард тоннанан ашыу (Төркиә, Афғанстан, Йемен, Иордания, Иран), төрлө балсыҡ (Төркиә, Израиль, Иран, Ираҡ, Афғанстан, Сәғүд Ғәрәбстаны, Йемен), цемент һәм төҙөлөш эзбизташтары (Төркиә, Израиль, Иран, Ираҡ, Афғанстан, Сәғүд Ғәрәбстаны, Йемен, БҒӘ), мәрмәр (Төркиә, Иран, Йемен һ.б.) бар.
Затлы һәм биҙәкләү ташы ятҡылыҡтары
Иранда фирүзә (Нишапурҙа Мешхетак районы һ.б.) бар. Афғанстанда лазуриттың донъялағы иң яҡшы сорттары табыла. Афғанстанда  шулай уҡ рубиндар, зөбәржәттәр, кунцит, һөрмә, гәлсәр, турмалиндар, аквамарин, мәрмәр ониксы бар.
Климаты һәм гидрографияһы
Урта Көнсығыштың күпселек өлөшөндә ҡоро йә ҡоролоҡло климат хакимлыҡ итә. Дөйөм тасуирламаға арид ландшафттарының өҫтөнлөк итеүе, йәғни сүлдәрҙең, ярымсүлдәрҙең һәм ҡоро далаларҙың өҫтөнлөк итеүе, ағар һыуһыҙ ҙур-ҙур өлкәләр булыуы хас. Иң яҡшы дымлы өлкәләр — Урта диңгеҙ, Ҡара диңгеҙ, Каспий диңгеҙенең көньяҡ яры,  Ғәрәбстан ярымутрауының көньяҡ-көнбайышы һәм ҡайһы бер таулы төбәктәр.
Урта Көнсығыштағы күпселек илдәрҙең ауыл хужалығында көтөүлектәрҙең булыуы  ҙур әһәмиәткә эйә, ул малсылыҡ (күп райондарҙа — күсмә) үҫешен билдәләй.
Төбәктең төп йылғалары:
Белевка
Белевка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уперта йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хаим-Яга
Хаим-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеуль йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хан һарайы (Гәнжә)
Хан һарайы (әзерб. Xan Sarayı ) — Гәнжә ханының ҡасандыр Гәнжә ҡалаһының үҙәгендә, Йома мәсетенән көнбайышта урынлашҡан һарайы. Әлеге ваҡытта бында «Баҡы» кинотеатры урынлашҡан. Эргәлә генә Гәнжәнең һуңғы хакиме Джават хандың ҡәбере һәм уның өҫтөнә төҙөлгөн кәшәнә тора.
1803 йылдың декабрендә, Гәнжәне рус ғәскәрҙәре штурмлағанға тиклем, хан һарайы менән таш цитадель 50 квадрат сажин майҙанды биләй.
Хан һарайы емереклектәренең фоторәсемдәре А. Саламзаде, Э. Авалова һәм Р. Салаеваның «Әзербайжандың тарихи ҡалаларын һаҡлау һәм реконструкциялау мәсьәләләре» китабында килтерелә (Баҡы, 1979).
Харкероде
Харкероде (Harkerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 337 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 214 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
Тапҡырлы интеграл
Математик анализда тапҡырлы йәки күп тапҡырлы интеграл тип \ d > 1 үҙгәреүсәндәрҙән алынған интегралдар күмәклеге атала. Мәҫәлән:
Иҫкәрмә: тапҡырлы интеграл (Кратный интеграл) − ул аныҡ интеграл, уны иҫәпләгәндә һәр саҡ һан килеп сыға.
Тапҡырлы интеграл билдәләмәһе
B\sub \R^n — n-үлсәмле матди арауыҡтың үлсәнмәле күмәклеге булһын, f:B\to\R — B күмәклегендә бирелгән функция.
B күмәклегенең бүленеше \sigma — ул берекмәлә бөтә B күмәклеген биргән, икешәрләп киҫешмәүсе аҫкүмәклектәре йыйылмаһы.
Бүленеш ваҡлығы  — ул күмәклектәренең иң ҙур диаметры.
Бүленеш сикле тип атала, әгәр ул сикле күмәклек булһа, һәм үлсәнмәле тип атала, әгәр уның бөтә элементтары ла — үлсәнмәле (был осраҡта — Жордан буйынса) күмәклектәр булһа.
f функцияһының B күмәклегендә тапҡырлы (n-тапҡырлы) интегралы тип шундай I һаны (әгәр ул булһа) атала, I һанының ни тиклем бәләкәй генә \varepsilon-тирә-яғын алмайыҡ, һәр саҡ B күмәклегенең шундай бүленеше һәм аралағы нөктәләр йыйылмаһы табыла, функцияның аралыҡ нөктәһендәге ҡиммәтенең бүленеш үлсәменә ҡабатландыҡтары суммаһы был тирә-яҡҡа инә. Формаль рәүештә:
Был билдәләмәне интеграль суммалар ҡулланып икенсе формала әйтеп бирергә мөмкин. Атап әйткәндә, бирелгән бүленеше һәм  нгөктәләр күмәклеге өсөн
Сикләнмә 0-гә ынтылған ваҡлыҡ менән бөтә бүленештәр эҙмә-эҙлелеге күмәклеге буйынса алына. Әлбиттә, был билдәләмә алдағыһынан, асылда, ҡулланылған теле менән генә айырыла.
Интеграл түбәндәгесә тамғалана:
Хәҙерге математик һәм физик мәҡәләләрҙә интеграл тамғаһын ҡабат-ҡабат яҙыу ҡулланылмай.
Бындай күп тапҡырлы интеграл үҙ мәғәнәлә интеграл тип атала.
n=1 осрағында тапҡырлы интеграл Риман интегралы менән тап килә.
Тапҡырлы интегралдың булыуы
Функцияның G күмәклегендә өҫкө I^* һәм түбәнге I_* Дарбу интегралдары булһын, ти. Ул саҡта, әгәр өҫкө һәм түбәнге Дарбу интегралдары тигеҙ булһа, бирелгән функция G күмәклегендә интегралланыусы, шуның менән бергә:
G — Жордан буйынса үлсәнмәле күмәклек булһын, ти. Функция G күмәклегендә интегралланыусы була, әгәр:
Тапҡырлы интегралдарҙы ҡабатлы интегралға ҡайтарып ҡалдырыу
— үлсәнмәле күмәклек булһын, ти. — шулай уҡ үлсәнмәле күмәклек, \ G күмәклегендә өҙлөкһөҙ һәм интегралланыусы функция булһын. Ул саҡта
Теләһә ниндәй d-үлсәмле интегралды d бер үлсәмле интегралға ҡайтарып ҡалдырып була.
Тапҡырлы интегралда үҙгәреүсәндәрҙе алмаштырып ҡуйыу
math>\ {{D}'} өлкәһен \ D-ға күсереүсе биектив сағылышы бирелһен, ти:
бында t — «иҫке» координаталар, ә x — «яңы» координаталар. Артабан сағылдырыуҙы биргән функцияларҙың \ {{D}'} өлкәһендә беренсе тәртиптәге өҙлөкһөҙ айырым сығарылмалары, шулай уҡ сикләнгән һәм нулдән айырмалы якобианы булһын, ти. Ул саҡта интеграл булыу шарты үтәлгәндә үҙгәреүсәндәрҙе алмаштырып ҡуйыу формулаһы дөрөҫ:
Симметрияны ҡулланыу
Миҫал 1. функцияһы
радиусы 1 һәм үҙәге координаталар башы булған түңәрәк буйынса интегралланһын, ти.
Һыҙыҡлы булыу үҙсәнлеген файҙаланып, интегралды өс өлөшкә тарҡатырға мөмкин:
2sin(x) и 3y3 таҡ функция булып торалар, бынан тыш, T дискы x күсәренә ҡарата ла, шулай уҡ y күсәре буйынса ла симметрик. Шулай итеп, аҙаҡҡы һөҙөмтәгә 5 константаһы ғыны өлөш индерә.
Миҫал 2. f(x, y, z) = x exp(y2 + z2) функцияһы радиусы 2 һәм үҙәге координаталар башында булған сфера буйнса интегралланһын, ти, «Шар» бөтә өс күсәр буйынса симметрик, әммә интеграл 0-гә тигеҙ икәнен күрһәтеү өсөн x күсәре буйынса интеграллау етә, сөнки функция был үҙгәреүсән буйынса таҡ.
Икеләтә интеграл
Икеләтә интеграл тип \ d = 2 булған тапҡырлы интегралды атайҙар.
Тура мөйөшлө координаталарҙа:, бында \ dxdy — тура мөйөшлө координаталарҙа майҙан элементы.
Икеләтә интегралдың геометрик мәғәнәһе
функцияһы \ D өлкәһендә тик ыңғай ҡиммәттәр генә ҡабул итһен, ти. Ул саҡта икеләтә интегралы һан яғынан \ D нигеҙендә төҙөлгән һәм өҫтән  йөҙөнөң ярашлы киҫәге менән сикләнгән вертикаль цилиндрик есемдең \ V күләменә тигеҙ.
Икеләтә интегралды поляр координаталар аша күрһәтеү
Ҡайһы бер осраҡтарҙа икеләтә интегралды тура мөйөшлө координаталарҙа түгел, ә поляр координаталарҙа иҫәпләү ябайыраҡ, сөнки был осраҡта интеграллау өлкәһенең күренешенең һәм дөйөм алғанда бөтә интеграллау процесының һиҙелерлек ябайлашыуы мөмкин.
Үҙгәреүсәндәрҙе алмаштырып ҡуйыу тураһында теореманы ҡулланабыҙ. Күсеүгә ярашлы үҙгәртеү түбәндәге күренештә:
Сағылыш якобианы модуле \ r-ға тигеҙ. Шулай итеп табабыҙ
Бында поляр координаталарҙа майҙан элементы була.
Ирекле координаталар системаһына күсеү миҫалы
Поляр координаталар системаһына күсеү өлкәне ябайыраҡ итмәй:
Синус алдындағы ҡабатлашыусы «ҡамасаулай». Был осраҡта күсеүҙе бер аҙ көйләргә мөмкин:
Был үҙгәртеү баштағы өлкәне артабанғы өлкәгә күсерә:
Сағылыш якобианы:
Якобиан модуле шулай уҡ 2r-ға тигеҙ.
Ошонан сығып
Һөҙөмтә дөрөҫ, сөнки \ D өлкәһе каноник тигеҙләмә менән бирелгән эллипс менән сикләнә. Майҙанды S=\pi ab формулаһы буйынса иҫәпләргә мөмкин. Алмаштырыу юлы менән интегралды иҫәпләүҙең дөрөҫлөгөнә инанабыҙ.
Өсәрле интеграл
Өсәрле интеграл тип \ d = 3 тапҡырлы интеграл атала: бында \ dV — ҡаралған координаталарҙа күләм элементы.
Өсәрле интегралды тура мөйөшлө координаталар аша күрһәтеү
Тура мөйөшлө координаталарҙа өсләтә интеграл түбәндәге күренештә: бында \ dxdydz — тура мөйөшлө координаталарҙа күләм элементы.
Өсәрле интегралды цилиндрик координаталар аша күрһәтеү
Оҡшаш рәүештә ҡайһы бер осраҡтарҙа өсләтә интегралды тура мөйөшлө координаталарҙа түгел, ә цилиндрик координаталарҙа иҫәпләү ябайыраҡ. Үҙгәреүсәндәрҙе алмаштырып ҡуйыу тураһында теореманы ҡулланабыҙ. Күсеүгә ярашлы үҙгәртеү түбәндәге күренештә:
Сағылыш якобианы модуле \ r-ға тигеҙ. Шулай итеп табабыҙ
бында  — цилиндрик координаталарҙа күләм элементы.
Өсәрле интегралды сферик координаталар аша күрһәтеү
Цилиндрик координаталарҙан тыш  шулай уҡ сферик координаталарға күсергә мөмкин. Үҙгәреүсәндәрҙе алмаштырып ҡуйыу тураһында теореманы ҡулланабыҙ. Күсеүгә ярашлы үҙгәртеү түбәндәге күренештә:
Сағылыш якобианы модуле -гә тигеҙ. Шулай итеп табабыҙ
бында  — сферик координаталарҙа күләм элементы.
Яхреньга (Печеньга ҡушылдығы)
Яхреньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Печеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Харова-Яха
Харова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Талота-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдрахманова Лена Абдулбарый ҡыҙы
Абдрахманова Лена Абдулбарый ҡыҙы (10 июнь 1971 йыл) — журналист. 2006 йылдан Журналистар союзы ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2010).
Биографияһы
Лена Абдулбарый ҡыҙы Абдрахманова 1971 йылдың 10 июнендә БАССР‑ҙың Күгәрсен районы Аҙнағол ауылында тыуған.
1995 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаған. 1996 йылдан алып Мәләүез ҡалаһы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.
2002 йылдан башлап «Көнгәк» гәзите корректоры, тәржемәсеһе, 2006 йылдан алып — бүлек мөдире.
«Нисек йәшәйһең, башҡорт ауылы?» (2010) мәҡәләләр циклы, шулай уҡ социаль тематикаға арналған публицистик хеҙмәттәр авторы.
Хапалн-Я
Хапалн-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пунга йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горький ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Горький ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Илек ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡайын өй һәм «Битлек» порталы
Ҡайын өй һәм «Битлек» порталы — XVIII быуат аҙағында Гатчина Һарай паркында төҙөлгән берҙәм ансамбль.
Тасуирламаһы
Пудость ҡалаһында сығарылған ташынан һалынған «Битлек» порталы (архитекторы В. Бренн, 1795—1797 йылдар) тыштан артыҡ күҙгә ташланып тормаған ҡайырыһы һыҙырылмаған ҡайын ағасы менән биҙәлгән павильонды (ҡайын өй) ҡаплап тора. Бындай павильон-сюрприздар XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы Рәсәй парктарына хас. Улар тыштан ябай ғына булып тойолһа ла (ҡыуыш, бүрәнә-һалам өйҙәр, һарай һ.б.), эсендә зиннәтле бай интерьер ҡаршы ала. Павильондар паркта ял иткән ҙур булмаған компаниялар өсөн тәғәйенләнә.
Гатчиналағы ҡайын өй тәү ҡарашҡа матур итеп өйөлгән утынлыҡты күҙ алдына баҫтыра. Павильондың күренеше һәм уның эске биҙәлеше контрасы ҙур һөҙөмтә бирә. Көҙгөләрҙең күплеге һәм тәҙрәләрҙең ҡапма-ҡаршы урынлашыуы уның залының бәләкәй майҙанын (яҡынса кв. м.) ҙурайтып күрһәтә.
Ҡайын өйөнөң ихтимал авторҙары тип (1780 йылдарҙа) В. Бренн, Н. А. Львов, Ф. Виольены атайҙар.
Портал һуғыш йылдарында ла һаҡлана. Фашист оккупацияһы юҡ иткән өй 1975 йылда архитектор А. А. Кедринский проекты буйынса тергеҙелә.
Рәхмәтуллина Зөһрә Йыһанур ҡыҙы
Рәхмәтуллина Зөһрә Йыһанур ҡыҙы (26 август 1961 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2004—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры, 2010—2011 йылдарҙа Башҡортостан Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары , 2011 йылдан Рәсәй Федерацияһының VI һәм VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. 2015 йылдан Башҡортостан Халыҡтары ассамблеяһы рәйесе. Философия фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). II дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2016).
Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Зөһрә Йыһанур ҡыҙы Рәхмәтуллина 1961 йылдың 26 авгусында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдың 25 февраленән Башҡортостан Республикаһы ) Иглин районы Түбәнге Ләмәҙ ауылында тыуған.
Салауат педагогия училищеһын һәм 1985 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын «рус теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген университет кафедраларының береһендә лаборант булып башлай, артабан бүлек инженеры вазифаһын башҡара. 1986 йылда этика, эстетика һәм культрология кафедраһының аспирантураһына уҡырға инә. Уны 1991 йылда тамамлай һәм шул уҡ кафедрала ассисент, өлкән уҡытыусы һәм доцент булып эшләй.
1996—1999 йылдарҙа БДУ-ның философия кафедраһында докторантурала уҡый һәм, уны тамамлағас, ошо уҡ кафедрала доцент һәм кафедра мөдире була. 2000—2002 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының ЮНЕСКО кафедраһы, артабан этика, эстетика һәм культрология кафедраһы мөдире, профессор.
2006—2010 йылдарҙа ул тағы ла Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультетында этика, эстетика һәм культрология кафедраһы (ЮНЕСКО кафедраһы) мөдире.
2011 йылда «Берҙәм Рәсәй» сәйәси фирҡәһе кандидаттарының федераль исемлеге буйынса Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. Вәкәләттәре 2011 йылдың 4 декабренән башлана. Зөһрә Рәхмәтуллина Думаның мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.
2016 йылдың 18 сентябрендәге һайлауҙа Зөһрә Йыһанур ҡыҙы Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының етенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайланды.
Рәсәй Президенты Владимир Путиндың 2016 йылдың 26 авгусындағы указы менән Зөһрә Рәхмәтуллина II дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән наградланды.
2021 йылдың 18 ноябренән — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының директоры.
Ғилми эшмәкәрлеге
Зөһрә Рәхмәтуллина — Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы.
Философия, мәҙәниәт һәм тәрбиә мәсьәләренә арналған 400-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар һәм уҡыу ҡулланмалары авторы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2015 йылдың 28 апрелендә Өфөлә үткән Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһының III съезында Зөһрә Рәхмәтуллина Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы Советы рәйесе итеп һайланды
Башҡортостандан депутат булараҡ, Зөһрә Рәхмәтуллина республикала йыш була: һайлаусылар менән осрашыуҙар үткәрә, төрлө кимәлдә үткәрелгән күп төрлө сараларҙа ҡатнаша. Мәҫәлән, Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығы алдынан ул билдәле шағир һәм публицист Зөһрә Ҡотлогилдинаның тыл һалдаттарына арналған китабының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханала уҙғарылған исем туйында ҡатнашты.
Ханжи-Соим
Ханжи-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре
Һикеяҙтамак — мәмерйә комплексы, Әй ҡушылдығы Һикеяҙ йылғаһы тамағында урынлашҡан. Хәҙер Силәбе өлкәһе Һатҡы районына ҡараусы тарихи Башҡортостан ерҙәренең ҡабатланмаҫ ҡомартҡыһы. Әй йылғаһы үҙәнендә, уң яҡ ярында, Һикияҙтамаҡ ауылынан алыҫ түгел. Һикияҙтамаҡ мәмерйә комплексы Һатҡы ҡалаһынан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан; иң яҡын тораҡ пункт — Алексеевка ауылы (Силәбе өлкәһе). 1995 йылдың авгусында силәбе спелеолог-археологтары (С. М. Баранов, В И. Юрин) төркөмө өйрәнгән. Һикеяҙтамаҡта бөтә тарихи дәүерҙәрҙең: палеолит, мезолит, неолит, энеолит, бронза һәм тимер быуаты археологик материалдары табылған, тәүге тапҡыр яҡшы һаҡланып ҡалған ағас әйберҙәр осрай, бында мәмерйә кешеһе ерләнгән ҡәберҙәр табыла. Мәмерйәләрҙә көмөш һәм бронза әйберҙәр табыла.
Һикеяҙтамаҡ мәмерйә комплексы, күрәһең, боронғо кешеләрҙең торлағы ғына булып хеҙмәт итмәгән, шулай уҡ ғибәҙәт йолаларын атҡарыу урыны һәм вафат булған туғандарын ерләү урыны булып та хеҙмәт иткән. Бында көршәк яһау һәм металл эшкәртеү һөнәрселек үҙәге булғанлығы ла раҫланасаҡ. Моғайын, бында һунар лагары ла булған. Тарихи әһәмиәте тыш, резерв үҙенсәлекле тәбиғәт территорияһы булып тора, унда һирәк осрай торған ҡоштар һәм хайуандар иҫәбен алып барыуҙы тормош рәүеше юғарыраҡ була һәм, улар экологик талаптарға тап килә. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Һикеяҙтамак мәмерйә комплексы — был һирәк күренеш, донъя практикаһында уның аналогтары юҡ. Бында музей ойоштороу отошло: унда күркәм тәбиғәт ландшафты, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, боронғо кеше эҙҙәре — барыһы бер урында. Был ҙурлығы һәм формаһы буйынса төрлө 42 карст бушлыҡтарҙы һыйҙырған компакт урынлашҡан ғәжәйеп комплекс. Улар араһында мәмерйәләр һәм мәғәрәләр, ҡая түбәлектәре навесы, карст аркалар һәм карст күперҙәр, күмелгән һәм ярым күмелгән мәмерйәләр. Ғалимдар бындай ер аҫты ҡыуышлыҡтарының йыйылмаһын карст феномены (карст — тау тоҡомдарын һыу иреткәндән барлыҡҡа килә) тип атай. Был феноменаль күренештең ике төрлө ғилми аңлатмаһы бар: һыу ағымының хәрәкәте һәм еңел иреүсән тоҡом. Һикеяҙтамаҡтың бөтә ҡаялары ла эзбизташлы, ә бындай ташты һыу барыбер … йөҙ мең йылдар дауамында аҫтан ашаясаҡ. Һәр ҡая һәм бер нисә йәнәш ҡаялар айырым мәмерйә комплексын тәшкил итә. Барлығы алты: Һикеяҙтамаҡ, ике Олөйөр (Әй ҡушылдығы — Олөйөрҙәге ҡаяларҙа), Муйылды (Черемуховый), Еланинский һәм Математический. Был комплекстарҙан айырым үҙәк залы 15 метр бейеклеге тәшкил итеүсе ҙур Лаҡлы мәмерйәһе урынлашҡан.
Юҡҡа сыҡҡан башҡорт ауылдары
Ҡыуаҡандарҙың Түбәләҫ ырыуы биләмәләре хәҙерге Һилейә (ҡасаба)нән алып көнбайышҡа Йүрүҙән йылғаһына тиклем һуҙылған. Көньяҡ-көнсығышта Һатҡы-ҡыуаҡан ырыуҙары, төньяҡ-көнсығышта Әйле ырыуы (хәҙерге Әйле, Ҡолбаҡ ауылдары) биләгән ерҙәргә тиклем, төньяҡтан Тырнаҡлы һәм Ҡаратаулы башҡорттары ере менән сикләнгән. Көнбайыштан Ҡыр-Көҙәй ырыуы (Яхъя, Мусабай, Миндеш ауылдары), көньяҡ-көнбайышта Төркмән-Көҙәй ырыуы (хәҙерге Йүрүҙән, Оло Ҡытау йәки Катав-Ивановск, Ҡытаутамаҡ йәки Усть-Катав) ерҙәре менән сикләнгән. Түбәләҫ ырыуы ерҙәре үҙенең йәмлелеге, байлығы менән күсмә халыҡты арбаған, йәлеп иткән. Мал йөрөтөү өсөн яландар йәйрәп ята, урмандары төрлө йәнлектәргә, һунар ҡоштарына бай, бал ҡорттары солоҡтарға бал йыя. Әй, Йүрүҙән, Зилға (Йүрүҙән ҡушылдығы), Олөйөр йылғаларында мыжғып балыҡ үрсегән.
Ҡыуаҡан ерҙәре үҙенең мәғдән байлыҡтары менән рус промышленниктарын йәлеп иткән. «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе „һатып“ алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар „законлаштырып“ тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә».
Хәҙер Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең күпселек өлөшө Силәбе өлкәһенә инә, тик 10-15 проценты ғына аҫабалар ҡулында ҡалған.
1770 йылдың 27 майында Паллас Саған (Шахан) йылғаһының Әйгә ҡойған ерендә урынлашҡан Биктуған тигән башҡорт ауылына яҡын ғына үткән. «Әй янындағы Олойөр (йылға) ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне» тип яҙған ул. Башҡорттар селитра һәм көкөрт тупланмаларын Һикияҙтамаҡ мәмерйәләрҙән алған да инде.
«П.- С. Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуы хаҡында раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылы тирә-яғы саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә XVIII быуатта башҡорттар бында үҙҙәренә дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал»-, тип яҙған беҙҙең ата-бабалар тураһында Диҡҡәт Бураҡаев. 1740 йылдағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған.
Нисек кенә булһа ла, Ҡыуаҡанға ҡараған Ҡырғөйлө һәм Түбәләҫ ырыуҙары Йүрүҙән һәм Әй йылғаларының урта ағымында сағыштырмаса компакт ултырып йәшәүен дауам иткән. Түбәләҫ ырыуы өлөшләтә Әйле ерҙәрендә ултырғанлыҡтан, XVIII быуаттың күп кенә исемлектәрендә уларҙы Әйле ырыуҙарына индереп ебәргәндәр. Хатта ғалимдар Тажетдин Ялсығол да, Әхмәтзәки Вәлиди ҙә Түбәләҫтәрҙе, ошо мәғлүмәттәргә таянған өсөндөр, Әйле ырыуҙар берләшмәһенә ҡарай, тип яҙғандар.
Һикеяҙтамаҡ ауылының юҡҡа сығыуы һәм тергеҙелеүе
Революцияға тиклем йәшәгән боронғо солоҡсолар ауылы Һикеяҙтамаҡ һуңғы йылдарҙа юҡҡа сыға бара ине. 1926 йылғы йәниҫәп буйынса Һикияҙтамаҡ ауылында 484 кеше, 1956 й. — 226, 1970 й. — 121 йәшәгән булһа, 1983 й. — һигеҙ кеше, 1995 й. — бер ҡарт ҡала, һәм ул да вафат була. Ауыл юҡҡа сыға, тимәк, уны Силәбе өлкәһе картаһынан юйырға ғына ҡала. Ләкин 1990-сы йылдарҙа бында археологтар килә, һәм бөтә донъя Һикеяҙтамаҡ мәмерйә комплексы тураһында ишетә. Ауыл яйлап тергеҙелә. Башта унда дачниктар, артабан даими йәшәүселәр нигеҙләнә. Заманса тормош башлана.
Музейы
1999 йылда Силәбе өлкәһе закондар сығарыу йыйылышы Һикеяҙтамаҡ мәмерйә комплексын тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип иғлан итте. Силәбе өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы базаһында Һикеяҙтамаҡ музейы асылған.
Төп килеүселәр — йәйәүле туристар һәм Әй йылғаһы буйлап ағып төшөүселәр. Мәмерйәләрҙе ҡарау махсус әҙерлек һәм ҡорамалдар талап итмәй.
Бире (ҡасаба)
Бире (Biere) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2007 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 2368 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 82 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39221 һәм автомобиль коды —  SBK.
Яшка
Яшка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Овсянников Лев Васильевич
Овсянников Лев Васильевич (22 апрель 1919 йыл, Васильсурск — 23 май 2014 йыл, Новосибирск) — СССР һәм Рәсәй математигы һәм механигы, СССР Фәндәр академияһы академигы (1987; 1964 йылдан ағза-корреспонденты). Ленин премияһы һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
Ер үлсәүсе һәм ауыл уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. Ғаилә атаһының хеҙмәт итеү урындары буйлап күсеп йөрөй, Костромала йәшәйҙәр, 1927 йылдан Мәскәүҙә йәшәйҙәр, унда Лев мәктәпкә бара.
1935 йылда Лев 25-се өлгөлө мәктәпкә күсә, киләсәктә билдәле ғалим-математик А. Д. Мышкис класташы була.
1937 йылда урта мәктәпте тамамлай һәм Мәскәү университетына уҡырға инә. 1941 йылдың көҙөндә университеттың механика-математика факультетын тамамлай (тиҙләтелгән сығарылыш), Д. Е. Меньшовтың уҡыусыһы. Көҙ көнө Мәскәү ситендә урынлашҡан һаҡ ҡоролмаларын төҙөүҙә ҡатнаша (норма көнөнә 8 кубометр ер эштәре). Артабан  — Ленинград Ҡыҙыл байраҡлы хәрби-һауа инженерҙар академияһына тыңлаусы сифатында юллана. 1945 йылда ЛКВВИА-ны отличие менән тамамлай, диплом эше «Высотный самолёт-истребитель». Шул уҡ йылда ул академияның адъюнкты була, ә 1948 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1948 йылдан алып 1953 йылға тиклем Л. Овсянников Ленинград хәрби-һауа инженерҙар академияһында һәм Ленинград университетында уҡытыу эше алып бара. Л. Овсянниковтың 1940-сы йылдар аҙағында — 1950 йылдар башында башҡарған тәүге ғилми эштәре газ динамикаһына, тауыш яны ағымдары теорияһына ҡарай. Ул математик физика мәсьәләләрен анализлау — дифференциаль тигеҙләмәләрҙе төркөмләп анализлау өсөн иң мөһим фәнни әһәмиәткә эйә булған яңы ғилми йүнәлешкә башланғыс бирә. 1953—1956 йылдарҙа ул академик М. А. Лаврентьев етәкселегендәге ғилми-тикшеренеү коллективында эшләй. 1958 йылда Л. Овсянников илдең оборона һәләтен күтәреүгә булышлыҡ иткән приборҙар эшләү өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Ленин премияһына лайыҡ була.
1959 йылда академик М. А. Лаврентьев саҡырыуы буйынса ул СССР Фәндәр академияһыныңның Новосибирскиҙа яңы ойошторолған Себер бүлексәһенә эшкә күсә һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһендә Гидродинамика институтының 2022 йылдың 3 мартындағы тәүге хеҙмәткәрҙәренең береһе була. 1961 йылда Л. Овсянников физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай. 1966—1969 йылдарҙа Новосибирск дәүләт университетының механика-математика факультеты деканы була. Гидродинамика институтында өлкән ғилми хеҙмәткәрҙән алып директорға (1976—1986 йылдар), ҙур ғилми коллектив етәксеһенә тиклем хеҙмәт юлы үтә. 1964 йылда Л. Овсянников СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, ә 1987 йылда мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Хәтер
Новосибирскиҙа Көньяҡ (Чербузинский) зыяратында ерләнгән.
Новосибирск дәүләт университетында аудитория Л. В. Овсянников хөрмәтенә атала.
Хасаре-Се
Хасарё-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасовая йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белколодезь
Белколодезь (Белоколодезь) — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шат суқоймасы (Шат йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,700 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Библияның ҡаҙаҡ теленә тәржемәләре
Библияның ҡаҙаҡ теленә тәржемәләре (Киелі Кітаптың қазақ тіліндегі аудармалары) — Библия текстарының Ҡаҙағстан тарихының төрлө осорҙарында ҡаҙаҡ теленә тәржемә ителеүе.
Трәжемәләр
Библияны ҡаҙаҡ теленә тәржемә итеүселәрҙән тәүгеләрҙең береһе Шотландия миссионерҙар йәмғиәте миссионеры Чарльз Фрейзер була: 1818 йылда Матфей бәйән иткән Һөйөнөслө хәбәр (Евангелие от Матфея) нәшер ителә (Г. Брантон тәржемәһе нигеҙендә), ә 1820 йылда Рәсәй Библия йәмғиәте тарафынан Яңы Ғәһед ҡаҙаҡсаға тәржемә ителә. Ҡаҙан университеты профессоры И. Ф. Готтвальд тәржемәне эшкәртеп бөтөрә һәм 1880 йылда Британияның һәм сит илдәрҙең Библия йәмғиәте ярҙамында Ҡаҙанда баҫтыра (баҫма 1887 һәм 1910 йылдарҙа ҡабатлап нәшерләнә). Эске Ҡытай миссияһы эшмәкәре Джордж Хантер Урумчиҙа был тәржемәне ярайһы уҡ сифатлы тип баһалай.
Был тәржемәнең башҡа берәй төрки телгә түгел, ә нәҡ ҡаҙаҡ теленә ауҙарылыуы тураһында мәғлүмәт юҡ. Т. Х. Дарлоу һәм Хорас Мул фекеренсә, был тәржемә ҡырғыҙҙар өсөн «ырымбур татарҙары теленә» тәржемә ителән булғандыр ; Петербургтағы Король Азия йәмғиәтенән В. Николсон уйынса, тәржемә Оло, Кесе һәм Урта Жуздарҙағы ҡырғыҙҙар өсөн эшләнгән ; Джордж Кинг фараз итеүенсә, тәржемә әллә ҡырғыҙ, әллә «ҡырғыҙ-ҡаҙаҡ» теленә эшләнгән. Марк бәйән иткән Һөйөнөслө хәбәрҙе (Евангелие от Марка) 1894 йылда Томск архиерейы Макарий тәржемә итә, уны 1894 йылда Томскиҙа Британияның һәм сит илдәрҙең Библия йәмғиәте баҫтыра.
Ҡаҙанда 1901 йылда Православие миссионерҙар йәмғиәте тарафынан Һөйөнөслө хәбәрҙәрҙең дүртеһе лә баҫтырыла; Марк бәйән иткән Һөйөнөслө хәбәр, моғайын, Ҡаҙанда элек сыҡҡан тәржемәгә нигеҙләнгән булғандыр йәки И. Катеринскийҙың тәржемәһе менән тап килгәндер. Был тәржемә «Мең телдәге китап» әҫәрендә ҡырғыҙ телендә тип билдәләнә. Элис Милдред Кэйбл Джордж Хантерҙың биографияһында был тәржемәне «ҡаҙаҡ-рус» телендәге текст тип атай — кириллицалағы был тәржемә ҡаҙаҡтар әле ҡулланған кириллицанан бер аҙ ғына айырыла; унда рус һәм грек телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр һәм ислам вариантында алынмаған исемдәр күп. 1972 йылда был хеҙмәт Стокгольмда ҡайтанан баҫтырыла. Джордж Хантер, шул уҡ Кэйбл яҙыуынса, 1901 йылғы тәржемәнең күсермәһен табырға хыяллана, бер ваҡыт уға бер сауҙагәрҙән «ҡаҙаҡ-рус» телендәге Библияны икенсе бер китапҡа алмаштырып алыу насип була. Тәржемәне өйрәнгәс, Хантер уның ғәрәпсәгә транслитерацияһын эшләй, шулай уҡ Башланмыш Китабы (Книга Бытия) менән Илселәрҙең ғәмәлдәрен (Деяния Апостолов) тәржемә итә.
Баҫмалар
Илселәрҙең ғәмәлдәре, Марк һәм Матфей бәйән иткән Һөйөнөслө хәбәрҙәр 1917 йылда Урумчиҙа Эске Ҡытай миссияһы ҡарамағындағы Британияның һәм сит илдәрҙең Библия йәмғиәте тарафынан нәшерләнә. Матфей бәйән иткән Һөйөнөслө хәбәрҙең икенсе баҫмаһы 1918 йылда Шанхайҙа, Һәмәлдәрҙең икенсе баҫмаһы 1919 йылда сыға. 1927 һәм 1928 йылдарҙа Һөйөнөслө хәбәрҙең дүртеһе лә британдар тарафынан Шанхайҙа баҫтырыла, ә 1931 йылда Башланмыш китабы сыға. Хантерҙың башҡа тәржемәләре беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. Ҡаҙаҡсаға хәҙерге тәржемә 2010 Истанбулда баҫтырыла.
Хапаян-Я
Хапаян-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Унтмит-Пох-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы
Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы (10 март 1921 йыл — 2 июнь 2009 йыл) — башҡорт шағиры, журналист. 1943 йылдан — КПСС, 1957 йылдан — СССР Журналистар союзы, 1982 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
Биографияһы
Файыҡ Тимерйән улы Мөхәмәтйәнов 1921 йылдың 10 мартында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Борай районы) Оло Баҙраҡ ауылында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылда совет-япон һуғышында ҡатнаша.
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы
Әүхәҙи Ғәләүетдин улы Ишмырҙин (1890—1923) — хәрби эшмәкәр, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының һәм Башҡорт милли хәрәкәтенең актив ҡатнашыусыһы, штабс-ротмистр.
Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы
Биографияһы
Һуғыштан һуң мәктәптә военрук, электровоз машинисы була. Сахалин өлкәһендә парторг, диспетчер, шахта начальнигы ярҙамсыһы булып эшләй. 1965 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы
Биографияһы
Әүхәҙи Ғәләүетдин улы Ишмырҙин 1890 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Кинйәбулат ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районында) тыуған. Ҡазан ҡалаһында уҡытыусылар мәктәбен, ә 1914 йылда — кесе офицерҙар әҙерләй торған хәрби мәктәпте тамамлай.
Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы
Биографияһы
1954—1981 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите журналисы була, бер үк ваҡытта 1956—1958 йылдарҙа һәм 1960—1981 йылдарҙа бүлек мөдире вазифаһын үтәй.
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы
Биографияһы
1914—1917 йылдарҙа Рәсәй армияһында хеҙмәт итә, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Подпоручик дәрәжәһе ала.
Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы
Биографияһы
2009 йылдың 2 июнендә Өфөлә вафат була.
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы
Биографияһы
1917 йылда Бөтә башҡорттар ҡоролтайында (съезында) ҡатнаша.
Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы
Ижади эшмәкәрлеге
«Оҫта малай» исемле тәүге китабы 1960 йылда нәшер ителә. Файыҡ Мөхәмәтйәнов 11 шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтыҡтары авторы, шул иҫәптән — «Күңел көҙгөһө» (1972), «Әсәйемдең ҡулдары» (1981), «Көҙҙәремдең бағам күҙенә» (1991) һ.б.
Хәтер
2011 йылдың 2 апрелендә Оло Баҙраҡ ауылы мәҙәниәт йортонда шағирға арналған әҙәби музей асыла.
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы
Биографияһы
1918 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәтенең большевик ағзалары тарафынан ҡулға алынғандан һуң, Әүхәҙи Ишмырҙин инициативаһы менән Юрматы кантоны башҡорттары съезы саҡырыла. Съезда Ырымбур революцион комитеттың эшмәкәрлегенә ҡаршы протест белдереп һәм Башҡорт хөкүмәте ағзаларын азат итеүҙе талап итеп, В. И. Ленинға телеграмма ебәрергә ҡарар ителә.
1918—1919 йылдарҙа Башҡорт армияһында хеҙмәт итә, 1918 йылда штабс-ротмистр дәрәжәһенә күтәрелә.
1918 йылдың октябренән Башҡорт армияһының 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы командиры, шул уҡ ваҡытта Юрматы кантоны ирекле отрядының башлығы ла була. Башҡорт хәрби советы ағзаһы.
1919 йылдың февраленән 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының командующийы итеп ҡуйыла. Башревком составына инә.
1919 йылдың апреленән Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының хәрби комиссары урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Был вазифаһында ул РККА (Айырым Башҡорт уҡсы бригаданың) башҡорт частарын ойоштороу менән шөғөлләнә.
1919 йылдың сентябрендә Петроград фронтының Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөн төҙөүҙә ҡатнаша.