cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт дәүләт аграр университеты
Тарихы
1944—1949 йылдарҙа профессорҙар А. Н. Богданов, К. Т. Маньков, П. А. Положенцев, М. Н. Родигин һәм С.Н. Тайсинов етәкселегендә аспирантура асыла.
1947 йылға студенттар 533 кеше, шулар иҫәбендә агрономия факультетында — 237, зоотехнияла — 156, ветеринарияла — 140 кеше.
1954 йылдан башлап институт агрономия фәндәре буйынса кандидатлыҡҡа диссертация яҡлау хоҡуғы ала, ә киләһе йылдан — зоотехния, ветеринария, инженерия һәм экономика фәндәре буйынса.
1967—1970 йылдар эсендә генә ете докторлыҡ һәм 35 кандидатлыҡҡа диссертация яҡлана. Ғилми совет йыл һайын уртаса 20 кандидатлыҡҡа диссертациялар ҡарай.
1970—1971 уҡыу йылында институтта 40 кафедрала 290 уҡытыусы эшләй, шуларҙын 11 профессор һәм докторҙар, йөҙҙән артығы доценттар һәм кандидаттар.
«Экономика һәм ауыл хужалығын ойоштороу» (1966 г.), «Бухгалтер иҫәбе һәм ауыл хужалығында анализ» (1969 г.) кеүек яны факультеттар эшләй башлай.
Факультеттары һәм кафедралары
Уҡытыу 7 факультетта алып барыла:
Билдәле тамамлаусылар
Һуңғы йылдарҙа университет коллективы 47 мең белгестәр әҙерләне. Улар араһында: БГАУ-ҙа уҡығандар:
Бетти Гарретт
Бетти Генри (Betty Garrett;  — ) — америка актрисаһы, йырсыһы һәм бейеүсеһе. 1940 йыл башында Бродвей ҙә уңышлы карьера яһай. «MGM» студияһында, классик мюзиклдар серияһында, Джин Келли, Фрэнк Синатра һәм Эстер Уильямс ҡатнашлығында, «Йөрәктәге йыр»(1948), «Ҡалаға сәйәхәт»(1949), «Бейсболға мине үҙең менән ал» (1949) һәм «Нептун ҡыҙы» (1949) мюзиклында танылыу ала.
Уның кино карьераһы килеп сыҡмай, сөнки ире Ларри Паркс менән коммунистар партияһы менән бәйләнештә була. Заманында маккартизм был «һөнәрҙе тыйыу» тигәнде аңлата, шул иҫәптән кинола ла.
1950 йылдар аҙағында ул Бродвейға ҡайта, артабан дүрт тиҫтә йыл дауамында триумф менән балҡый, телевизион проекттарҙа ҡатнаша, улар араһында «Ул үлтереү яҙға» һәм «Алтын ҡыҙҙар» сериалдары.
Еремица
Еремица — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сить йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Батыргәрәй улы
Ҡотломөхәмәт Батыргәрәй улы Тәвкилев (Qotlımөxəmmət Batırgərəy uğlı Təfkilev, Котлымөхәммәт Батыргәрәй улы Тәфкилев; 1850 — 1917) — Тәвкилев татар мырҙалары тоҡомонан, мосолман йәмәғәт эшмәкәре, эре ер биләүсе, полковник.
Биографияһы
Батыргарей (Павел) Тәвкилев һәм уның ҡатыны Өммөгөлсөм ғаиләһендә тыуған (1850—1905?). Санкт-Петербург Пажеский корпусы сығарылыш уҡыусыһы. 1870—1885 йылдарҙа Казак лейб-гвардия полкында офицер булып хеҙмәт итә. 1877—1878 йылғы рус-төрөк һуғышы ҡатнашыусыһы, атап әйткәндә, Плевна янындағы алышта ҡатнаша. Полковник чинында отставкаға сыға. 1885 йылдан Вятка губернаһының Алабуға өйәҙе земство йыйылышы гласныйы була, 1889 йылдан күп тапҡыр Өфө ҡала думаһы һәм Өфө губерна земствоһының гласныйы итеп һайлана. 1889 йылдан Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе земство йыйылышы гласныйы. Бәләбәй өйәҙе дворяндары ҡорбашы (1905—1910, 1914—1917). Почётлы мировой судья. Өфө губернаһы дворянлығынан Дворян ер банкыһының Һамар бүлексәһе ағзаһы булып тора. Өфө үҙ-ара кредит Йәмғиәте советы рәйесе, Өфөләге ҡартайған ир-ат һәм мосолман малайҙар Комитеты рәйесе. 1905 йылдан «Иттифаҡ әл мөслим» партияһына ағза булып инә. Конституцион-демократик партияның Өфө ойошмаһы ағзаһы. Бәләбәй өйәҙендә 1093 дисәтинә ер биләгән. Өйләнгән булған, әммә 1907 йылға Тәвкилевтең ҡатыны вафат булған. 1906 йылдың 26 мартында һайланған 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы составына Өфө губерна һайлау йыйылышы дөйөм составынан һайланған. Конституцион-демократик һәм Мосолман фракциялары составына ингән. Дума әүҙемлеге аҙ була. Дәүләт Думаһын таратҡан ваҡытта Ҡырымда дауаланған булған, шуға ла Выборг кәңәшмәһендә ҡатнашмаған.
1907 йылдың 6 февралендә 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына Өфө губерна һайлау йыйылышының дөйөм составынан һайлана. Мосолман фракцияһы составына инә. Думаның аҙыҡ-түлек комиссияһында, сауҙа һәм һөнәрселек биналарында хеҙмәткәрҙәрҙең нормаль ялы комиссияһында, эшселәр мәсьәләләре һәм күскенселәр эше буйынса комиссила .тора.
1907 йылдың 16 октябрендә һайланған 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһына Өфө губерна һайлау йыйылышының дөйөм составынан һайлана. Мосолман фракцияһы рәйесе. Думаның күскенселәр эше, урындағы үҙидара комиссияларында, гимназиялар һәм әҙерлек училищелары, Дәүләт Думаһы канцелярияһы штаты комиссияларында, көнбайыш һәм белорус губерналарында урман һәм көтөүлектәр сервитутын бөтөрөү буйынса комиссияла тора. Мосолман фракцияһы исеменән түбәндәге: «Революциянан зыян күргәндәргә ярҙам итеү тураһында» закон проектына Конституцион-демократик фракция индергән сираттағы эшкә күсеү формулаһына ҡушылыу тураһында, «Сиркәү-мәхәллә мәктәптәренә 4 003 740 һум бюджет ассигнованиеһы» закон проекты буйынса тауыш биреүҙән тыйылыу тураһында белдереүҙәрен яһаған. Иң белемле, абруйлы һәм хөрмәтле мосолман депутаттарының береһе булған. Дума трибунаһынан Рәсәй империяһы мосолмандары, граждандары өсөн мөһим тип һаналған мәсьәләләр буйынса күп тапҡыр сығыш яһаған. 1908 йылдың 20-21 октябрендә Конституцион-демократик фракцияһы һәм партияның провинциаль төркөмө вәкилдәре кәңәшмәһендә ҡатнаша. Был кәңәшмәлә Мосолман фракцияһы Думаның оппозиция блогына ҡарай тип раҫлай.
1912 йылдың 20 октябрендә 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына ер биләүселәр съезынан һайланған. Мосолман фракцияһы рәйесе. Думаның Аҡһаҡалдар советында һәм урындағы үҙидара, хәрби һәм диңгеҙ эштәре, аҙыҡ-түлек комиссияларында тора. Дәүләт Думаһына һайлау тураһында Положениены закон буйынса үҙгәртеү мөмкинлеге мәсьәләһе буйынса Мосолман фракцияһының тауыш биреү мотивтары тураһында белдереү менән сығыш яһай<.
1914 йылдың июнендә Санкт-Петербургта үткән дини идаралыҡты реформалаштырыу мәсьәләләренә арналған Мосолман съезын төп ойоштороусыларының береһе була. 1914 йылдың декабрендә Петроградта үткән Мосолман йәмәғәт ойошмалары вәкилдәренең Бөтә Рәсәй съезы делегаты. Унда Яугирҙарға һәм уларҙың ғаиләләренә ярҙам күрһәтеү Комитеты ағзаһы итеп һайлана.
1916 йылда Лозанна (Швейцария) Рәсәй халыҡтары конгресында ҡатнаша. 1916 йылдың йәйендә Дала крайында һәм Төркөстанда ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар һәм башҡа урта азия халыҡтарының ихтилалы ваҡытында ул А. Ф. Керенский менән берлектә төбәк халҡының сыуалыштар сәбәптәрен асыҡлау маҡсатында Дума ойошторған махсус комиссияһына етәкселек итә. 1916 йылдың 15 авгусында йәдитселек лидерҙары Шакир Мөхәмәтйәров һәм Мостафа Чокаев, оҙатыуында Ташҡәнткә килә. Ә А. Ф. Керенский унда 17 августа килә. 2 сентябргә тиклем дауам иткән сәйәхәт ваҡытында депутаттар килгәндә Сәмәрҡәнд, Жизак, Андижан һәм Коканд ҡалаларында була.
Февраль революцияһынан һуң 1917 йылдың мартында Рәсәй мосолмандарының Ваҡытлы үҙәк бюроһы ағзаһы итеп һайлана. Тиҙҙән әүҙем йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлектән алыҫлаша.
Артабанғы яҙмышы һәм вафат булыу датаһы билдәле түгел.
Яковлевка (Хәйбулла районы)
Яковлевка (Яковлевка) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 301 кеше. Почта индексы — 453816, ОКАТО коды — 80255835006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аралбай
Аралбай һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Лесми-Юган
Лесми-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 178 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
LavkaLavka
LavkaLavka, ЛавкаЛавка — Рәсәйҙә һәм башҡа илдәрҙә ауыл хужалығын, гастрономик ғәҙәттәрҙе кире ҡайтарыуҙы һәм үҫетереүҙе маҡсаты итеп ҡуйған социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә проект һәм фермерҙар кооперативы. Үҙенең эсенә социаль селтәр кеүек онлайн-сервисты, фермерҙарҙың продукцияһын күпләп һатҡан магазиндар һәм ресторандар селтәре индерә.
Тарихы
2009 йылдың яҙ миҙгелендә Мәскәүҙә өс дуҫ — Борис Акимов (журналист), Александр Михайлов (информацион технологиялар өлкәһендә белгес) һәм Василий Пальшин (һатыусы) — проектҡа нигеҙ һалалар. Эшҡыуарҙарҙың төп идеаһы — химик өҫтәмәләрҙән ирекле булған һәм ябай магазиндарҙа алып булмаҫлыҡ тиерлек, экологик яҡтан таҙа ауыл хужалығы продукцияһын һатыу өсөн бөтә кешеләр алырлыҡ майҙан эшләү. Төп мәсьәлә — фермерҙарҙы һәм һатып алыусыларҙы аралашсыларһыҙ тоташтырыу.
Был маҡсаттар өсөн улар LavkaLavka интерет-ресурсын төҙөйҙәр, шунда һәр фермер теркәлә һәм үҙенең продукцияһын һатыуға ҡуя ала. Сайтта тауарҙың килеп сығыр алдынан, проект ағзалары ныҡ итеп фермер хужалыҡтарын декларируем нормаларға тура килеүен тикшерәләр, мәҫьәлән, культураларҙы ултыртҡанда ниндәй орлоҡтар ҡулланалар, баҡсаға нимә һибәләр һәм нимә менән ашлайҙар, ниндәй шарттарҙы мал тотола һәм башҡалар. Компания үҙенең экологик сертификация системаһын (ЭСС) төҙөй, төп ҡағиҙәләре: яһалма матдәләрҙе ашлама, пестицид, гербецид, фитогормон кеүек ҡулланыу тыйыла, йәшелсә төнәтмәләрен һәм ауырыуҙарға ҡаршы көрәш өсөн агротехник ысулдарҙы ҡулланыу ярай. Шул уҡ ваҡытта һатып алыусының һатып ала торған продукция тураһында тулы мәғлүмәт алырға мөмкинселеге бар, фотографияларҙы һәм хужалыҡ һүрәтләүен ҡарай ала (һәр тауар абстракт ассортименттан түгел, ә конкрет хужалыҡтан булған конкрет фермерҙан һатып алына). Ҡайһы бер осраҡтарҙа экологик туризм мөмкинселеге бар, теләге булһа, ҡыҙыҡһындырған хужалыҡҡа барып, клиент тауарҙарҙың етештереү процессы менән таныша ала.
2011 йылда Мәскәү һәм Санкт-Петербург ҡалаларында шул уҡ экологик яҡтан таҙа булған ауыл хужалығы продукцияларынан эшләнгән урыҫ ашханаһы ризыҡтарын бешереүҙә шөғөлләнгән LavkaLavka махсус ресторандары асыла. Ресторандар, ойоштороусылар уйҙары буйынса, тәүге сиратта яҡшы ауыл ризығын ашарға теләгән, әммә сайтта продукцияға заказ бирергә әҙер булмаған кешеләргә ориентирлана. Менюла шулай уҡ ризыҡтарҙы әҙерләгәндә ҡулланған бөтә ингредиенттарҙың килеп сығыуы тураһында тулы итеп яҙылған. Меню этик ризыҡ ҡабул итеү идеологияһын мотлаҡ һанау менән төҙөлә. Мәҫьәлән, ресторан 125 стейк һатып алмай, уның урынына фермер бер түшке килтерә, шул түшкәне тулыһынса өлөштәргә бүләләр һәм һәр бер өлөштө гастрономик ҡағиҙәләр буйынса бешерәләр. Түшкәне тулыһынса ашаһалар, фермер яңыны килтерә.
2013 йылға ҡарата проекта 4 мең тирәһе даими һатып алыусылар, унлап даими тәьмин итеүселәр бар, а һәр айҙа әйләнеш 10 миллион һумға тигеҙ.
Баһаламалар
«AmBAR» бизнес-ассоциацияһы 2013 йылда LavkaLavka компанияһын Рәсәйҙәге иң матур һәм яҡты социаль стартаптарҙың береһе кеүек һүрәтләй.
LavkaLavka ресторандары ла юғары билдәләнә, мәҫьәлән, «Коммерсантъ Weekend» гәзитенең күҙәтеүсеһе ресторанға биш йондоҙҙан дүртәүҙе бирә, был ресторандар әлеге геополитик фонда бик актуаль күренеүе һәм импортты алмаштырыу милли программаһына яҡшы инеүе тураһында әйтеп китә. Menu.ru махсус порталда асыҡ тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса, LavkaLavka кафеһы «Рәсәй продуктарынан меню» номинацияһында еңеп, «2013 йылда иң яҡшы ресторан» премияһын ала.
Юмка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сяда-Маха-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Госса
Госса (Gossa) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 885 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 103 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6773 һәм автомобиль коды — ABI.
Керен йорто (Таганрог)
Керен йорто— XIX быуаттың  Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы Шмидт урамы, 12-се йорто. Ул урындағы әһәмиәттәге  тарих, мәҙәниәт һәм архитектура һәйкәле.
Һүрәтләү
Йорт бер ҡатлы. Уны проектлау ваҡытында подвалын ашлыҡ һаҡлағыс итеп төҙөргә планлаштыралар. Йорттоң алғы яғы (фасады) өс өлөштән тора, улар бер-береһенән айырылып торған архитектура алымдары ҡулланып төҙөлгән. Йорт уртаһында дүрт ярым колонна күҙгә ташланып тора, улар сандрик менән биҙәлгән фронтон һәм кәрнизде тотоп тора. Дөйөм тарттырылған кәрниз йорт ҡабырғаһындағы тәҙрәләр өҫтөнән үтә. Бинаның үҙәгендәге тәҙрәләр филенкалы биҙәк менән декорланған. Ҡунаҡ күтәрмәһе йорттоң урта өлшөндә түгел, ә һул яғында тора.
Сяд-Яга
Сяд-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ерза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Купленка
Купленка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пангур йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сярма
Сярма — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 329 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лилинк-Юган
Лилинк-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Логась-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кулья (Кама ҡушылдығы)
Кулья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 7,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эльстра
Эльстра (Elstra) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2903 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1920 һәм автомобиль коды BZ.
Сямай-То-Се
Сямай-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сетная (Түбәнге Паюта-Яха) йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөйрәкәй (йыр)
Бөйрәкәй —— башҡорт халыҡ йыры.
Риүәйәте
Борон заманда Ирәндек тауының көнбайыш итәгендә урынлашҡан ауылдарҙың береһендә (ололарҙың һөйләүенсә, Мерәҫ ауылында) әллә ни мал-мөлкәте булмаһа ла, етеш кенә ғаилә йәшәгән. Бик тә татыу көн иткән ир менән ҡатындың берҙән-бер генә һылыу ҡыҙҙары булған. Өҫтәүенә ул уңған да икән, ти. Был ҡыҙ бала үҫeп буйға еткәс, үҙенең эш һөйөүсәнлеге менән ҡартайған ата-әсәһенә бигерәк ҙур һөйөнөс булған. Уның yңғaн да, һылыу ҙа булыуына һоҡланмаған кеше юҡ икән, ти. Был ҡыҙ hәp көн иртән һыйырҙары Бөйрәкәйҙе һауып, уны Ирәндеккә үрешкә ҡыуған, кис һайын үрештән ҡаршы барып алыр булған.
Күрше ауылдың мөһабәт кәүҙәле һылыу ғына бер егете, был һылыу ҡыҙҙы бер күреүҙә үк яратып, yғa ғашиҡ булған. Һәp көн иртә менән дә, кис тә һылыу ҡыҙҙы күрмәй түҙә алмаған. Ҡыҙ ҙа ғашиҡ булып, улар араһында оло мөхәббәт тыуып китә. Һылыу ҡыҙ Бөйрәкәйҙе үрешкә ҡыуғанда ла, кис үрештән ҡаршы барып алғанда ла була тopғaн осрашыуҙарҙы был ике йәш йөрәк түҙемһеҙлек менән көтөп алған. Күрешкәндә һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәҫ булған. Тойғолары йыр-моң булып та бәреп сыҡҡан. Уларҙың йырҙары хатта халыҡ араһында таралып өлгөрә. Ике аралары саф мөхәббәткә таянып, бер кемдән дә ҡурҡмай, 6epehe алмаҡ, икенсеһе бармаҡ булып, уҙ ара ныҡлы вәғәҙә бирешәләр. Вәғәҙәләрен егет тә, ҡыҙ ҙа ата-әсәләренә еткерә. Ике яҡтың да ата-әсәләре балаларының саф мөхәббәттәренә ҡаршы килмәй. Ғәҙәт-йола буйынса ҡоҙалашып-туғанлашып та ҡуялар. Был ике ғашиҡ йөрәк икеһе бергә бик татыу, оҙаҡ йәшәгәндәр, бәхетле булғандар, hәp ваҡыт эштәре уң булып ҡына торған, ти.
Йырҙың тексы
Мөңрәй-мөңрәй килә бөйрәкәй, бөйрәкәй.
Бөйрәкәйҙе һауған һылыу ҡыҙҙы
Өҙөлөп-өҙөлөп һөйә йөрәккәй, йөрәккәй.
Ирәндеккәй тауы, ай, зәңгәр күк,
Ҡырҡты ла ғына тауы тома күк, бөйрәкәй,
Күҙ алдымда баҫып тора күк, бөйрәкәй.
Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты
Университеттың элекке «''Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһы''» (МВТ) революционер Николай Эрнестович Бауман хөрмәтенә бирелә, ул 1905 йылда  төп бинанан алыҫ түгел — Император Мәскәү техник училищеһы янында үлтерелә
Рейтингы
2014 йылда «Эксперт РА» агентылығы университетҡа «В» рейтинг класын бирә (тамамалаусыларҙы әҙерләү кимәле «бик юғары»)
Университет донъяның ТОР-1000 университеттары араһында 284-се урынды биләй, был Рәсәй вуздары араһында бишенсе һөҙөмтә булып тора.
Бөгөн университет
МДТУ 70-тән ашыу һөнәр буйынса әҙерлек алып бара. 2019 йылда 21 500 -гә яҡын  студент, уҡыған,  университеттың уҡытыу процесына 4 500 ашыу профессор һәм уҡытыусы йәлеп ителгән, улар араһында  450  фән докторҙары һәм 3 000 тирәһе фән кандидаттары бар. МДТУ -ның ҡайһы бер тармаҡ факультеттары Красногорск, Реутов, Королев ҡалаларында бар, шулай уҡ Калуга ҡалаһында филиалы эшләй.
Ул ваҡытта университетта барлығы 200 000 ашыу инженер әҙерләнә
Мәскәү һөнәрселек уҡыу йорто
1826 йылда тол императрица Мария Федоровна Тәрбиә йортоноң етем малайҙары өсөн 300 кешегә төрлө һөнәрҙәрҙең ҙур оҫтаханаларын асырға әмер бирә. Ошо маҡсатта Мәскәү архитекторы Д.И. Жилярди 1812 йылда Немец биҫтәһендә Слобода һарайын төҙөкләндерә.
1830 йылдың 13 июлендә император Николай I  «Һөнәрселек уҡыу йорттары тураһында положениены» раҫлай. 1832 йылда училище асыла. Өс класс әҙерлек һәм өс класс оҫталыҡ составында тулы курс алты йыллыҡ була.
Император Мәскәү техник училищеһы
1868 йылда һөнәрселек техник училищеһы Император Мәскәү техник училищеһы итеп үҙгәртелә. Училище 1917 йылдан һуң үҙгәрештәр кисермәй. Ул 1918 йылда Мәскәү юғары техник училищеһы тип атала башлай (МВТ). Училищела дүрт факультет: механик, инженер-төҙөлөш, химия, электр техникаһы була. Үҙәк аэрогидродинамика институты (ЦАГИ), Бөтә Союз авиация материалдары институты (ВИАМ), үҙәк авиация моторҙары институты (ЦИАМ), фәнни автомотор институты (НАМИ) кеүек фәнни-тикшеренеү институттарына тормош биргән аэрогидродинамика, автомобиль, химия-технология лабораториялары айырылып тора.
1930 йылда училищены етди трансформацияларға дусар була. 1930 йылдың 20 мартында МВТУ (Мәскәү Юғары Техник университеты)  биш үҙ аллы юғары техник училищеға бүленә: механика-машиналар төҙөү, аэромеханик, энергетика, инженер-төҙөлөш, химия-технология. Элекке механика-машиналар училищеһы (элекке механика факультет) бер аҙҙан Мәскәү механика-машиналар эшләү институты (МММИ) итеп үҙгәртелә, шул уҡ 1930 йылда уға  революционер-большевик Н. Э. Бауман исеме бирелә
1933 йылдың 17 ноябрендә СССР Үҙәк Комитеты ҡарары менән Н. Э. Бауман исемендәге МММИ социалистик  төҙөлөштә  айырым ҡаҙаныштары өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә
1948 йылда осоу теорияһы өлкәһендә перспектив ракета тикшеренү факультеты  ойошторола
1955 йылдың 12 июлендә  СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Н. Э. Бауман исемендәге МВТУ фәнни ҡаҙаныштары һәм юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙәге уңыштары өсөн  Ленин ордены менән бүләкләнә
1980 йылдың 28 апрелендә  СССР Юғары Советы  Указы менән  Н. Э. Бауман исемендәге МВТУ фәнни эштә ҡаҙаныштары һәм юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙәге уңыштары өсөн Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә
СССР Халыҡ мәғарифы буйынса Дәүләт комитетының 1989 йылдың 27 июлендәге   № 617 бойороғо менән  Н. Э. Бауман исемендәге МВТУ Н. Э. Бауман исемендәге мәскәү дәүләт техник университеты тип үҙгәртелә (МДТУ).
XXI быуат
Н.Э. Бауман исемендәге МДТУ Европа, Америка һәм Азия илдәренең 70-тән ашыу университеты менән бәйләнеш булдырған
1997 йылда Н.Э. Бауман исемендәге МДТУ TIME Европаһы инженерҙар университеты ассоциацияһына ҡабул ителә. 2005 йылда МДТУ 175-йыллығын билдәләй.
Уҡытыусылар составы
''См. ''
МДТУ-ла 3000 ашыу уҡытыусы эшләй (башҡа хеҙмәткәрҙәре менән бергә — 10 000 ашыу кеше). Улар араһында 340-тан ашыу, профессор, фән докторы, 1700-ҙән ашыу доцент, фән кандидаттары. 150-нән ашыу хеҙмәткәре — Дәүләт һәм Ленин премиялары лауреаты, Рәсәй Федерацияһы Президенты премияһы лауреаттары. Уҡытыусыларҙың уртаса йәше — 54 йәш.
Подразделениелары
Башына 2018 йылда техник факультетында түбәндәге структураһы бар.
Уҡыу-лаборатор корпусы
Уҡыу-лаборатория корпусы 2004 йылдың  1 мартында асыла.
Дөйөм майҙаны — 80 мең м² ашыу. 5 меңдән ашыу студент ҡабул итеүгә иҫәпләнә. 100 аудитория, 20 компьютер класы, 19 лифт, китапхана (800 мең томлыҡ китаптар һаҡлауға иҫәпләнә), 680 урынға уҡыу залы, 1170 урында тиерлек концерт залы, 126 урынға конференц-зал һәм башҡа бүлмәләр бар. 2007 йылдың февралендә УЛК бинаһы  Рус православие сиркәүе тарафынан изгеләндерелә.
Филиалдары
1959 йылда Н. Э. Бауман исемендәге МВТУ Калугала машиналар һәм приборҙар төҙөү сәнәғәт  предприятиеларына инженер кадрҙар әҙерләү буйынса филил  аса. сәнәғәт предприятиелары һәм хакимиәттәр ярҙамы менән әүҙем Калуга өлкәһендә, уның формалашыуы йылдам бара, уҡыу-матди базаһы.
Әлеге ваҡытта носов исемендәге Калуга. Н. Э. Бауман өлкәһендә алдынғы техник юғары уҡыу йорто булып тора, иң ҙур һәм абруйлы техник вуздың филиалы булған рәсәй. 7 филиалы ҡарамағындағы корпусына ҡушыла.
Филиалда 2 064 студент уҡый. 2019 йылдың 1 сентябрендә 444 студент ҡабул ителә.
Филиал директоры — Царьков Андрей Васильевич.
Дмитров филиалы
Н.Э. Бауман исемендәге Дмитров фиилалы 1960 ойошторола.
Мытищи филиалы
Н.Э.Бауман исемендәге Мытищи филиалы.
Филиал ике факультеттан тора:
Шафиҡ (йыр)
Риүәйәте
Аҡъюл ауылында Шафиҡ тигән бер кеше була. Ни сәбәп менәндер, уны ҡулға алырға тейеш булалар. Ауылдан алыҫ түгел бер шишмә янына килеп, таң атҡансы шул тирәлә йәшеренгән. Һәр көн иртән ҡатыны, һыуға барған булып, ашарына килтерә торған булған. Күнәген шылтыратып, Шафиҡҡа үҙенең килгәнен белдергән
Йырҙың тексы
Таң йоҡоларымды йоҡлағанда
Уяндым мин күнәктең тауышына.
Үтеп кенә барған ғүмеремде,
Оҡшаттым мин һыуҙың ағышына.
Ер еләккәйҙәре әсе булла,
Үҙ ваҡытҡайҙары бешмәһә.
Кеше хәлкәйҙәрен Кеше белмәй,
Үҙ башҡайҙарына төшмәһә.
Кәкүккәй (йыр)
Кәкүккәй — башҡорт халыҡ йыры. Йырҙың икенсе исеме — "Еңгәкәй"
Риүәйәте
Борон заманда Бөрйән ырыуында бер байҙың ике улы булған. Оло улы, ҡатын алып, бер нисә йыл бик татыу йәшәгән. Тик балалары булмау ғына быларҙың эстәрен ҡырған. Шуға ла ирекәй бер ярлы ҡыҙын икенсе ҡатынлыҡҡа ала. Был ҡатын йәш кенә, бик һылыу була. Әмәлгә ҡалғандай, икенсе ҡатынынан да бала-саға булмаған.
Күпмелер үткәс, йәш килен үҙе менән тиң үҫеп килгән ҡәйнешенә ғашиҡ булған, уны бер көн күрмәй тopha ла, түҙә алмаҫлыҡ сиккә еткән. Ҡәйнеше сибәр ҙә, йырсы ла, оҫта ҡурайсы ла булған шул. Бер көн йәйләүҙә саҡта, егет атҡа тип йүгән тотоп сығып киткән икән, йәш килен, уны осратмаммы тип, күнәктәрен көйәнтәләп, йылғa буйлап һыуғa барған. Ҡәйнешен йылға буйында осратҡан. Ике ҡулынан тотоп алып, уны өҙөлөп яратыуын әйткән. Ҡәйнеше уңайһыҙланып оялған, ағаһынан ҡурҡҡан. Еңгәһенең ҡулынан ысҡынып, тиҙерәк йүгереп ҡайтҡыһы килгән. Ошо саҡ еңгәһе йырлап та ебәргән
Йырҙың тексы
Еңгә:
Сяттейвис
Сяттейвис (Садтей-Вис) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрика (Пижма ҡушылдығы)
Юрика  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының уң ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тажик дәүләт сәнғәт институты
'''М. Турсунзода исемендәге Тажик дәүләт сәнғәт институты (Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода) (2015 йылдың 3 июленән алып — Дәүләт уҡыу-уҡытыу учреждениеһы  — «Мирзо Турсунзода исемендәге Тажик дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты»''' ) — Тажикстандың юғары уҡыу йорто. Дүшәмбе ҡалаһында урынлашҡан. Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә белгестәр әҙерләү менән шөғөлләнә.
Тарихы
1967 йылда Т. Г. Шевченко исемендәге Дүшәнбе педагогия институтын сәнғәт факультеты булдырыла. 1973 йылда СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары буйынса уның базаһында Тажик дәүләт сәнғәт институты ойошторола. 1978 йылда СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы институтҡа Тажикстандың халыҡ шағиры Мирзо турсунзода исеме бирелә.
Структураһы
— Театр, кино һәм телекоммуникациялар факультеты
— Китапхана-мәғлүмәт факультеты
— Музыкаль белем биреү факультеты
— Квалификацияны арттырыу факультетын
20 кафедрала киләһе йүнәлештәр буйынса квалификациялы белгестәр әҙерләйҙәр
— Актерлыҡ оҫталығы
— Телевидение һәм радио журналистикһы
— Музыкаль белем (йыр һәм музыка уҡытыусыһы)
— Һынлы сәнғәт һәм дизайн
— Хореография (традицион бейеүҙәр балетмейстеры)
— Китапханасы, библиограф — педагог
— социаль — мәҙәни өлкәһе менеджменты (мәҙәниәт сфераһы хеҙмәткәре)
— Театлаштырылған тамаша һәм байрамдар режиссураһы
Курья (Сосьва ҡушылдығы)
Курья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Тажик дәүләт сәнғәт институты
Структураһы
— Культурология
Курья (Сосьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Тажик дәүләт сәнғәт институты
Структураһы
— Күмәк тамаша режиссураһы
— Туризм менеджменты (туризмды ойоштороу буйынса белгес)
Курья (Сосьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тажик дәүләт сәнғәт институты
Структураһы
— Музей фәне һәм ҡомартҡылаҙы һаҡлау
— Халыҡ — нәфис музыкаль коллективтар режиссураһы
— педагог
— музыкаль коллективтарҙың художество етәксеһе
— халыҡ йыры коллективтарының художество етәксеһе
— бейеү коллективының художество етәксеһе
— Ижтимағи фәндәр.
Уҡыу процесы очно һәм ситтән тороп уҡыу формаларында тажик һәм урыҫ телдәрендә алып барыла. Белгестәрҙе әҙерләү менән 100-ҙән ашыу юғары квалификациялы кадрҙар шөғөлләнә. Шул иҫәптән: 8 профессор, 4 фән докторы, 12 фән кандидаты, 12 доцент, 35 өлкән уҡытыусы һәм 28 уҡытыусы. Бынан тыш, уҡыу процесына илдең күренекле мәҙәниәт һәм сәнғәт оҫталары, театр эшмәкәрҙәрее, композиторҙар, рәссамдар йәлеп ителә.
Эшләү дәүерендә институт мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә 5500-ҙән ашыу белгес әҙерләй. Бөгөнгө көндә институтты тамамлаусылар мәҙәниәт министрлығы, мәғариф, мәҙәниәт идаралығы, театр һәм мәҙәниәт һарайҙарында, дәүләт филармонияһы, өлкә һәм ҡала мәҙәниәт бүлегктәрендә төрлө вазифалар биләй. Уларҙың ҡайһы берҙәре сит илдәрҙә, шул иҫәптән АҠШ, Германия, Франция, Иран, Рәсәй, Ҡаҙағстан, Үзбәкстанда эшләйҙәр.
Тажик дәүләт сәнғәт институты Санкт-Путербург дәүләт мәҙәниәт институты, Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институты,Рәсәй халыҡ-ара туризм академияһы, Көньяҡ Корелағы Дайджен университеты, Үҙәк Азияның Сәнғәт академияһы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
Грассау (Альтмарк)
Грассау (Альтмарк) (Grassau (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 288 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 44 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Ивашковица (Кубена ҡушылдығы)
Ивашковица  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының уң ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Люк (Лоза ҡушылдығы)
Люк — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лоза йылғаһының һул ярына тамағынан 9,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болан культы
Болан культы (Культ оленя) — боронғо кешенең тотем хайуан — болан менән тылсымлы бәйләнеше һәм уға табыныуы. Башҡорттарҙа исламға тиклемге традицион дини инаныуҙар элементы.
Фольклорҙа
Боландың тылсымы үҙгәрештәргә дусар булып, өлөшләтә һаҡланған һәм традицион мәҙәниәттең төрлө аспекттарында сағылыш тапҡан. Башҡорт фольклорында боландар күктән төшкән һәм Ҡояш культы менән бәйле изге хайуан ролен үтәй. Пермь крайы ғәйнә башҡорттары легендаһында боландар ярҙамында ғәйнә ҡәбиләһе ата-бабаһы, Әйнә менән Ғәйнә, тыуған ерен таба.
Ике һунарсы, Әйнә һәм Ғәйнә, Тол йылғаһының үҙәненә боланға атланып һунарға сыға. Ҡапыл уларҙың боландары бер урында тапана һәм тояҡтары менән тибенә башлай. Ер ярыла һәм ут атылып өҫкә ҡалҡа. Мәмерйәгә инеү урыны асыла, унда убыр (варианттары: аждаха-аждаһа; ут хужабикәһе Тулава) (цф. морҙағы «Тол-ава» Дов хөрәфәттәрендә, Мариҙа — «Тул-ава» — ут хужаһы) Ҡояшты йәшереп, инеү урынын ҙур таш менән ябып ҡуя. Батырҙар ҡояшты таштан сығарып, боландарҙың береһенең мөгөҙөнә элеп, Тол йылғаһының икенсе ярына күсерә. Шунда ҡояшты ебәрәләр, һәм ул күккә күтәрелә, ерҙе һәм бөтә донъяны яҡтырта.
Мөгөҙөндә ҡояшты йөрөткән болан образы «Ҡыран батыр» әкиәтендә һүрәтләнә. Һуҡыр мөгөҙҙәре араһында ҡояш эленеп торған болан артынан бара. Болан тирә-яҡты яҡтыртып бара. Һуҡыр боландан бер аҙым да артта ҡалмай, сөнки ул тик ҡояш булғанда ғына күрә ала. Әммә болан һуҡыр менән ҡала алмай, сөнки мөгөҙөндәге ҡояшты ҡулһыҙ кешегә вәғәҙә иткән була.
Төньяҡ башҡорттарҙың легенда һәм риүәйәттәрендә болан — ырыуҙы ҡурсалаусы, балаларҙы һәм етемдәрҙе яҡлаусы, бәләгә тарыған кешеләрҙе ҡотҡарыусы. Бала тыуыуға бәйле йолаларҙың күптәре болан культы менән бәйле. Башҡорттар бала тыуыу менән болан араһында тылсымлы бәйләнеш булыуына ышанған. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында (Ғ.Сәләм версияһы) инә болан балалар тыуыуы тураһында хәбәр килтереүсе булып сығыш яһай:
Юлдың береһе уңға, икенсеһе һулға китә икән, ти. Күсәр хан уң яҡҡа, Күсмәҫ хан һул яҡҡа китте, ти. Хәтһеҙ йөрөгәс, былар бер-береһенә яңынан тап булышҡандар, ти. Шул ерҙә Күсәр хан: — Йә, Күсмәҫ, һин ниҙәр күрҙең? — тип һораны, ти. Күсмәҫ хан: — Мин бер болан осратҡайным, атмаҡсы булып, йәйәмде ҡулға алһам, болан абсая баҫты ла торҙо, имсәктәренән һөтө эйеп китте. Йәлләнем дә, атманым… Ә һин нимә күрҙен, Күсәр хан? — тип әйтте, ти. Күсәр хан: — Мин дә бер болан күрҙем. Атмаҡсы булып, йәйәмде алғайным, ул да абсая баҫты ла торҙо, имсәктәренән һөтө эйеп китте. Йәлләнем дә, атманым, — тине, ти. Шунан һуң Күсмәҫ хан Күсәр хандан: — Был беҙҙең күргәндәр нимә булыр тип уйлайһың? — тип һораны, ти. Күсәр хан: — Минең бисәм йөклө булып ҡалғайны, шул бала тыуғандыр, тип уйлайым, — тип юраны, ти. Күсмәҫ хан да: — Минең бисәм дә йөклө булып ҡалғайны. Мин дә шулайҙыр тип уйлайым, — тине, ти. Шунан: «Әгәр ҙә беҙҙең юрағандарыбыҙ дәң килеп беребеҙҙең ҡыҙ, беребеҙҙең ул булһа, ҡоҙа булышырбыҙ», — тип һүҙ ҡуйыштылар, ти, былар.
Болан мөгөҙө им-томдарҙа
Традицион башҡорт хөрәфәттәрендә болан мөгөҙө һаҡлағыс булған: ҡарындағы бала имен-һау үҫешһен (ғәйнәләрҙә), сабыйҙы яуыз көстәрҙән (үҫәргәндәрҙә), күҙ тейеүҙән һаҡлаһын, өйҙә муллыҡ булдырыуға ярҙам итһен өсөн, уны ишек башына ҡаҡҡандар. Төйөлгән болан мөгөҙө төнәтмәһе ҡатындарға ауырға ҡалырға булышлыҡ итә, ғүмерҙе оҙайта һәм бәхет килтерә, тип ышануҙар булған.
Биҙәү-ҡулланма сәнғәтендә
Болан һәм болан мөгөҙө һүрәте рәүешендәге орнамент (биҙәктәр) башҡорттарҙың биҙәү-ҡулланма сәнғәтендә, һарауыс, еләндәрҙә, түшелдеректәрҙә, ҡатын-ҡыҙҙарҙың эйәр тарҡыларында (таҫмаларында) киң файҙаланылған һәм һаҡлағыс бурысын үтәгән.
Һунарсылыҡ менән бәйле хөрәфәттәрҙә
Болан культы башҡорттарҙың һунарсылыҡ алып торған традицион йәшәү рәүеше һәм хужалығы менән бәйле хөрәфәттәрендә сағылыш таба. Һунарсылар боландың кеше телен аңлауына ышанған, шуға ла уны һунарҙа кинәйәләп «ҡыр һыйыры» тип атаған. Боланды ололау башҡорттарҙың ҡайһы бер ырыу-ҡәбилә төркөмдәрендә боланды тәү ата-баба тип уйлауға барып тоташа, был һаҡланып ҡалған этнонимдарҙа, мәҫәлән, һалйот ҡәбиләһенең бөрө ырыу бүленеше (төрки-монгол халыҡтарында pur-/ bur- нигеҙле терминдар «болан» төшөнсәһен белдерә) атамаһында күренә. Йәнлек стилендә эшләнгән археологик табылдыҡтар араһында үҙәк урындарҙың береһен биләгән болан һынлы предметтар (Филипповка, Ғүмәр ҡәберлектәрендә) киң таралыуы билдәле.
Донъя мифологияһында
«Магор һәм Хунор» венгр мифологияһында мадьяр халыҡтарына нигеҙ һалыусылар һунарҙа аҡ боланды эҙәрлекләй. Болан уларҙы Скифия тип аталған билдәһеҙ бер илгә алып килә. Хунор менән Магор тоҡомдары - һундар һәм мадьярҙар Скифияға  күсеп ултыра. Бөгөнгө көнгә тиклем күп мөгөҙлө, башы яурын аша артҡа боролған болан Венгрияның эмблемаһы булып тора.
Боланға кире ҡараш
Болан башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижадында, халыҡ сәнғәтендә һәм дини инаныуҙарында кешеләрҙең фекер йөрөтөү рәүешенең ғөрөф-ғәҙәттәренә һәм этик нормаларына һәр ваҡыт тап килмәй.
«Урал батыр» эпосында Урал йөҙ аҙым оҙонлоҡтағы ҙур йыланға, Зәрҡүмгә, мөгөҙҙәрен һындырып  боланды йоторға ярҙам итә. «Ҡояшлы ҡыҙ» әкиәтендә ҡыҙҙың ҡайҙалығын белгән болан егеткә ярҙам итергә теләмәй һәм уға юл күрһәтмәй. Ошо фольклор сюжеттары «Урал батыр» эпосы һәм «Ҡояшлы ҡыҙ» әкиәтен ижад итеүселәр боланға ла, йыланға ла ихтирам күрһәтмәгән, тип фаразларға мөмкинлек бирә. Эпос йөкмәткеһенән сығып фекер йөрөткәндә, улар атҡа хөрмәт күрһәткән. «Урал батыр»ҙың нигеҙендә борон Көньяҡ Уралда булған реаль ваҡиғалар — йыланға табыныусылар һәм боланға табыныусылар араһындағы бәрелештәр ятыуы бик тә ихтимал. Был көрәштә Урал ырыуҙаштары тәүҙә йыланға табыныусылар менән изге мөнәсәбәттә булғандыр, күрәһең — Урал боланға түгел, ә йыланға ярҙам итә.
Боланға кире ҡараш башҡа халыҡтарҙың ауыҙ-тел ижадында ла сағыла. Манси, болан (мышы) ҡартайған мәлдә кешеләрҙе йотоусы ҡурҡыныс мамонтҡа әүерелергә мөмкин, тип фаразлайҙар. Лапландияла боронғо заманда аҡ болан-ҡыҙ кешеләрҙе үлтерә тигән легенда киң таралған.
Сяма-Яха
Сяма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляккато-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сауков Александр Александрович
Александр Александрович Саков (1902—1964) — совет геохимигы; геология-минералогия фәндәре докторы (1943), профессор (1943), СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1953).
Линды-Юган
Линды-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Логась-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Сауков Александр Александрович
Биографияһы
1902 йылдың 2 авгусында (15 август, яңы стиль) Ярославль губернаһы Мологский өйәҙенең Чурилово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Линды-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сауков Александр Александрович
Биографияһы
1910 йылда ул Веретея ауылындағы башланғыс мәктәпкә уҡырға инә, унан һуң Молога ҡалаһындағы Юғары башланғыс училищела уҡый башлай. 1919—1920 йылдарҙа ул педагогик курстарҙа белем алыуын дауам итә. 1920—1921 йылдарҙа Золотково ауылындағы ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1922 йылда Сауков Петроград политехник институты химия факультетының геохимия бүлегенә уҡырға инә, һәм уны 1929 йылда тамамлай. Студент сағында, 1925 йылда ул Үҙәк Азияла тәбиғи етештереү көстәрен өйрәнеү Комиссияһы экспедицияһының (СССР Фәндәр академияһы янындағы) Фирғәнә разведка партияһында А. Е. Ферсман етәкселегендә практик күнегеүҙәр үтә, һәм шулай уҡ 1927—1928 йылдарҙа Хайдарканда (Алай һырты) һәм Чаувайҙа (көньяҡ Фирғәнә) терегөмөш рудаһы сығанаҡтарын өйрәнеү өсөн экспедицияларҙа ҡатнаша.
Линды-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сауков Александр Александрович
Биографияһы
1929 йылда, институтты тамамлағас, А. А. Сауков СССР Фәндәр академияһында тәбиғи етештереү көстәрен өйрәнеү комиссияһына контролер булып эшкә алына һәм терегөмөш рудаһы сығанағын өйрәнеү өсөн Байкал аръяғына ебәрелә. 1932 йылда Сауков СССР Фәндәр академияһының М. В. Ломоносов исемендәге Минералогия, геохимия һәм кристаллография институтының ғилми секретары вазифаһына ҡабул ителә, һәм шул уҡ йылда Көньяҡ Нарва геохимия отрядтәре башлығы вазифаһында СССР Фәндәр академияһының Таджик-Памир экспедицияһы эшендә ҡатнаша. 1935—1937 йылдарҙа минералогия, геохимия һәм кристаллография институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып хеҙмәт итә. 1937 йылдан ул Мәскәү дәүләт университетында һәм Мәскәү геологик эҙләнеү институтында геохимия уҡыта. 1938—1943 йылдарҙа Үҙәк химия лабораторияһы мөдире, 1944—1949 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Геология фәндәре институтының фәнни эштәр буйынса директоры урынбаҫары. 1949—1952 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Геология фәндәре институтының Үҙәк Азия экспедицияһы начальнигы, 1952—1964 йылдарҙа фәнни директоры булып хеҙмәт итә.
Фәнни эшсәнлектән тыш, ул ижтимағи эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 1945 йылдан КПСС ағзаһы. «Геохимия» журналының редакция советы ағзаһы була (1963—1964).
Ул 1964 йылдың 23 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Уны Новодевичье зыяратында ерләйҙәр (6 уч., 11 юл).
Юртик
Юртик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 289 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Социаль өлкәлә инновация үҙәге (Русал)
Социаль өлкәлә инновация үҙәге  — 2013 йылда Русал компанияһы төҙөгән инновация үҙәге.
Рәсәйҙә үҙ-ара оҡшаш булған үҙәктәр араһында һәм эре бизнес ярҙам иткән беренсеһе проект һанала.
Үҙәккә «Социаль программалар үҙәге» фонды, төбәк һәм ҡала хөкүмәттәре, Сбербанктың төбәк бүлексәләре, урта һәм бәләкәй бизнесҡа ярҙам итеү фондтары, муниципаль һәм төбәк Һатыу-етештереү палаталары һәм башҡа ойошмалар ярҙам итәләр.
Тарихы
Үҙәк «Русал» компанияһы тарафынан Красноярскта Яңы проекттарҙы үҫтереү стратегик инициатива агентлығы ярҙамы менән 2013 йылда барлыҡҡа килә. Уға 5 миллион АҠШ доллары инвестиция йәлеп ителгән. «Русал» менән шул ваҡытта Иркутск өлкәһендә һәм Свердловск өлкәһенең Краснотурьинск ҡалаһында оҡшаш проекттар төҙөлә.