cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Архимандрит
Архимандрит — Ағиҙел йылғаһы бассейынына ҡараған күл.Өфө районындағы Чесноковка ауылынан төньяҡта дүрт саҡрым алыҫлыҡта ята.Ағиҙел йылғаһының һыу һаҡлау зонаһына инә. Өфө халҡы өсөн иң популяр ял урындарының береһе. Төньяҡ-көнсығыштан, Архимандрит һәм Тубал күлдәренең араһында, ике санаторий-профилакторий: «Элемтәсе» һәм «Химик» (ОАО УЗЭМИК), турбазалар «Черемушки», « Тубал» , «Авангард»,«Ясная Поляна»  урынлашҡан. Инеү юлы — Өфөнән сыҡҡанда магистрале Р −314 трассаһы менән киҫешкән эргәлә. Күл менән йәнәшә Ағиҙелдә пристань Мелькомбинат урынлашҡан.
Өлөшләтә Ағиҙелдең иҫке йырҙаһынан, өлөшләтә (көньяҡтан) — ҡом сығарыу карьерынан барлыҡҡа килгән. Ураҡ формаһында. Күл дүртенсел осор тоҡомдары -  гравий, ҡырсынташ, ҡом, балсыҡлы ҡом һәм балсыҡтан барлыҡҡа килгән. Төбө ҡомло-ләмле һәм ләмле. Ағар күл булып иҫәпләнә.Яҙ көндәрендә ҡылымлығы аша Бәрҫеүән й ылғаһы (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы )менән ҡушыла.Яуым -төшөм,ер аҫты һәм ер өҫтө һыуҙары менән туйына.Күл эвтрофлы,ҡышын ныҡ туңыусан. Архимандрит күленең ике ике инеше бар: тәүгеһе — үргеһе Ҡалмыҡ утрауы өҫтөндә,ә икенсеһе — түбәнгеһе — «Алтын ҡом» пляжы ҡаршыһында. Өҫкө майҙаны — 0,78 км2, оҙонлоғо 6,1 км, киңлеге 0,13 км, уртаса тәрәнлеге — 2,9 м (максималь тәрәнлеге — 4,5 м), һыу күләме — 2,3 млн м3.
Фаунаһы
Күлдә 20 -гә яҡын балыҡ төрө - ҡыҙылғанат,опто,сабаҡ, суртан,һаҙан һ.б. йәшәй.
Этимологияһы
Архимандрит. [греч. archi — главный и mandra — стойло] (церк.). Монахтыҡлағы руханиҙың иң юғары дәрәжәһе Күл Өфөнөң ирҙәр монастырына ҡараған Монахтар күлде ҡарап торғандар.Һыу ятҡылығының исеме ошоға бәйле - Архимандрит булып ҡалған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Өфө күлдәре
Туғылым (тимер юл станцияһы)
Туғылым (урыҫ. Тугулым)— Свердловск тимер юлы Богданович — Төмән участкаһындағы тимер юл станцияһы. Ул 1885 йылда асыла. Свердловск тимер юл хәрәкәте идаралығы дирекцияһының Төмән тимер юл станциялары эштәрен ойоштороу үҙәгенә ҡарай. Транссебер магистраленең төп юлының 2078-се километрында, Туғылым ҡасабаһында, Туғылым район үҙәгенән көнбайышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта, Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһе Туғылым ҡала округында урынлашҡан.
Был станциянан Себер тракты сығырға мөмкин.
Коммерция операциялары
Вагонлап һәм ваҡ-күмәртәләп тейәлгн йөктәрҙе ҡабул итеү һәм оҙатыу туранан-тура тимер юлында һәм дөйөм ҡулланылышта булмаған урындарҙа ғына башҡарыла.
Брутто массаһы 20 һәм 24 тоннаға еткән универсаль контейнерҙарҙағы йөктәр инеү һәм сығыу юлдарында ҡабул ителә һәм тапшырыла.
Бөтә пассажирҙар поездарына билеттар һатыла. Багаждар ҡабул ителә һәм хужаларына тапшырыла.
Понил
Понил — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 144 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Тайнаш
Яңы Тайнаш (Новотайняшево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 452222, ОКАТО коды — 80256845005.
Тарихы
Архивта 1756 йылдың 17 декабрендә Ҡыр-Йылан улусы башҡорттарының үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен заводчик И. Г. Осокинға ҡуртымға биреүҙәре тураһында документ бар. Ер буйынса мәсьәләне хәл итеүҙә, ғәҙәттә, улуста көн иткән бөтә башҡорттар ҙа ҡатнаша. Троицк баҡыр иретеү заводы хужалары Осокиндар ҡуртымға алған ерҙәр хәҙерге Тайнаш ауылынан бик алыҫта урынлашҡан. Шуға ҡарамаҫтан башҡорттар, ерҙәре ҡайҙа урынлашыуына ҡарамаҫтан, аҫабалыҡ ерҙәрен нисек теләй шулай файҙаланырға хоҡуҡлы була.
Ауыл еренә беренсе булып Ҡыр-Йылан улусының аҫаба башҡорто Тайнаш Чикеев килеп төпләнә. Уның исем-шәрифе 1737 йылдың 10 декабрендә төҙөлгән Килешеү яҙмаһында ла телгә алына. Ауыл XVIII быуаттың 20-се йылдарында барлыҡҡа килгән, тип фаразлана. 1737 йылда төҙөлгән ергә ситтәрҙе индереү документында Йылан улусының Тайнаш ауылы атап үтелә. Башҡорттар Аҡманай Тайнашев һәм Борҙоҡай Миңлеғолов үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә яһаҡ татарҙары (ниндәйҙер вазифа башҡарған башҡорттар шундай сословиеға ҡараған) Даир, Ҡасим, Бикмәт Ҡәҙерғоловтарҙы, балалары, туған тыумасаһы менән бергә, Шаран, Ерекле, Юрты, Өрөкмән, Тайнаш йылғалары үҙәндәренә индерә.
Шулай итеп, яһаҡ татарҙары аҫабалар еренә 1773 йылда, ә мишәрҙәр 1772 йылда индерелә. XVIII быуат аҙағына яһаҡ татарҙары сословиеһын үҙгәртеп, 1795 йылғы рәүиздә типтәр булараҡ теркәлә. 1812 йылда аҫабалар еренә тағы ла бер төркөм типтәрҙәр индерелә.
1795 йылда ауылда 80 башҡорт, 12 типтәр һәм 23 мишәрҙең йәшәүе теркәлә. Ә 1834 йылға мишәрҙәр 46 кеше булып китә. 1870 йылғы рәүиздә ауылда йәшәгән 470 кешенең барыһы ла үҙҙәрен башҡорт тип таный. 1920 йылда ауыл Иҫке Тайнаш тип атала башлай, әммә тик 1925 йылда ғына 10 йорто булған Яңы Тайнаш рәүиз документтарына теркәлә.
1834 йылда 127 башҡортҡа 336 бот ужым игене һәм 576 бот яҙғы иген, 46 мишәргә 224 бот ужым һәм 208 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда 2 тирмән эшләй. Мәсет була. 1870 йылға ауылда 20 лавка эшләй, йома көндәре баҙар ҙа була.
1909 йылда Тайнаш министр училищеһында 30 уҡыусы белем ала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы күпселек  башҡорттар (54 %) һәм татарҙар (38 %) йәшәй.
Болховитинов Виктор Федорович
Виктор Федорович Болховитинов (1899 йыл 23 ғинуар (4 февраль), Һарытау- 1970 йылдың 29 ғинуары, Мәскәү) — совет авиаконструкторы.
Биографияһы
1899 йылдың 23 ғинуарында Һарытауҙа тыуған.
1926 йылда ул Н. Е. Жуковский исемендәге һауа көстәре академияһын тамамлай. Адъюнктуранан һуң уҡытыусы була, 1937 йылда кафедра башлығы итеп билдәләнә.
1933 йылдан — Филиҙағы 22-се номерлы заводтың тәжрибә конструктор бюроһы (ОКБ Болховитинова) башлығы.
1939 йылдан — Химкиҙағы Авиация сәнәғәте Халыҡ комиссариатының 293-сө номерлы заводы директоры һәм баш конструкторы.
1939 йылда ул ике күсәрҙәш винт менән, осоу һынауҙары ваҡытында 570 км/сәғ тиҙлек күрһәткән, «С» оригинал юғары тиҙлекле самолет-истребитель төҙөлөшөн етәкләй. 1940 йыл башында ул самолетҡа урынлаштырылған һауа-реактив двигателде һынауҙа ҡатнаша.
1941-1945 йылдарҙа]], Болховитинов етәкселеге аҫтында конструкторҙар А. [[:ru:Березняк, Александр Яковлевич|Я. Березняк]] һәм А. [[:ru:Исаев, Алексей Михайлович|М. Исаев]] беренсе шыйыҡ яғыулыҡлы ракета двигателле совет ракета истребителен эшләйҙәр.
1946 йылдан — Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа көстәре академияһында уҡыта.
Авиация техникаһы буйынса бер нисә китап авторы.
Ул 1970 йылдың 29 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була. Уны Введенский зыяратында ерләйҙәр (14-се соҡор).
Бүләктәре
— Ике Ленин ордены,
— ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
— Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
— медалдәр.
Мәскәү тау академияһы
Тарихы
Варшава политехника институтының элеккеге тау факультетының деканы Дмитрий Николаевич Артемьев Тау академияһын асыу инициаторы була.
Д. Н. Артемьев, Г. В. Ключанский, Н. М. Федоровский, М. К. Циглер һәм Я. Я. Энслен кеүек танылған ғалимдар ойоштороу комиссияһында була. Улар геология һәм тау эше өлкәһендә танылған белгестәр, улар артабан Академия уҡытусылары, кафедра мөдирҙәре булып эшләгәндәр. Комиссия Академия өсөн бирелгән Ҙур Калуга урамындағы, 14 йорт (хәҙерге Ленин проспекты, 6), элекке мещан училищеһы бинаһын йыһазландырыу, уҡытыусыларҙы эшкә алыу, уҡытыу планын эшләү, студенттар ҡабул итеү эше менән шөғөлләнгән.
Абитуриенттар аратында кисәге мәктәп уҡыусылары ла, заводтарҙа, шахталарҙа хеҙмәт иткән кешеләр ҙә булған. Әҙерлек курстары ла ойошторола. 1922 йылда әҙерлек курстары урынына рабфак эшләй башлай. Түбән Новгород политехника институтының тау факультеты нигеҙендә академияны асыу тураһында декретҡа 1918 йылдың 4 сентябрендә ҡул ҡуйыла. 1919 йылдың 12 ғинуарында Мәскәү тау академияһының тантаналы асышы була, инеш һүҙ менән танылған геолог һәм яҙыусы, академик Владимир Афанасьевич Обручев сығыш яһай. Ул академияла 1920-1929 йылдарҙа уҡыта. Бина Наркомпрос ҡарамағында була.
1921 йылдың сентябренә ярашлы академияның тау секцияһы өс факультеттан торған: тау мәғдәне, геологоразведка һәм металлургия. 1921 йылдан Академия дүрт йыллыҡ уҡыуға күсә.
1922 йылда Мәскәү тау академияһы ректоры итеп Иван Михайлович Губкин һайлана. Диплом проекттарын яҡлау беренсе тапкыр 1923 йылда була. Доцент Евгений Владимирович Милановский Баҡсаһарай районында академия студенттары менән беренсе геологик практика үткәрә.
1924 йылда Нефтсе геологтарҙың беренсе сығарылышы була, улар араһында М.М. Чарыгин, С. М. Ильинский, в. М. Барышев, А. Ю. Коган кеүек билдәре геологтар бар.
1929 йылдың декабрендә, академияны ойоштороуға 10 йыл тулыу уңайынан Иосиф Виссарионович Сталин исеме бирелә. 1929 йылда өс яңы факультет була: нефть, торф (1922 йылда асылған Мәскәү торф институты нигеҙендә) һәм төҫлө металдар.
Академияның ғилми хеҙмәттәре  «Вестнике МГА» гәзитендә баҫыла. .
Халыҡ хужалығының юғары Советының (ВСНХ) 1930 йылдың 17 апрелендәге 1238-се бойороғо нигеҙендә Мәскәү тау академияһе тарҡатыла, ә уның нигеҙендә алты яңы, автоном институттар асыла: : 1930 йылдың 22 апрелендә ликвидация-ойоштороу комиссияһы Мәскәү тау институты Мәскәү тау академияһының вариҫы тип билдәләй. 2018 йылда Мәскәү тау институтында Мәскәү тау академияһының 100 йыллығы билдәләп үтелә.
Саренго-Юган
Саренго-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белый Кер
Белый Кер — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кер йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Покровка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 47 кеше. Почта индексы — 453010, ОКАТО коды — 80235830007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тогола ислам
Тогола, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, халыҡтың 15-24 % ислам динен тота.
Тарихы
Исламдың урта быуаттар осоронда таралыуы иң элек төньяҡ Африка берберҙары һәм туарегтары менән сауҙа бәйләнештәренә бәйле. XV быуатта ислам илдең төньяҡ өлөшөндә хауса һәм фулбе күсмә халыҡтар булышлығында тарала башлай. Тогоның көньяҡ өлөшө Дагомея короллеге составына инә, унда Африка традицион диндәре һаҡланған була. XVI быуатта португалдар яр буйы райондарын баҫып алалар, улар Ҡоллоҡ яры булараҡ билдәле һәм был төбәккә христианлыҡ динен алып киләләр. XIX быуат башында мосолмандар һаны төньяҡ Нигериянан мосолман ҡасаҡтарының күпләп килеүе арҡаһында байтаҡҡа арта.
Бәйләм бәйләү
Бәйләм бәйләү (Вяза́ние) — туҡыманы йәки әйберҙәрҙе (ғәҙәттә, кейем йәки интерьер әйберҙәрен) бер йәки бер нисә ептән элмәкләп һәм бер-береһе менән ҡатмарлы булмаған ҡоралдар ярҙамында үреп (ырғаҡ, бәйләм энәһе, тегеү энәһе, йәки бәйләм сәнскеһе, хатта бармаҡ, ҡул менән генә) йәки бәйләү машинаһында (механик бәйләү) етештереү процесы.
Тасуирламаһы
Техник йәһәттән бәйләм бәйләүҙе үреү төрөнә индерәләр, ул кейем-һалым етештереү (ойоҡбаштар, бирсәткәләр, бүректәр) һәм ҡаралды (салфеткалар, ашъяулыҡтар, шаршауҙар), интерьерҙы декорациялау өсөн ҡулланыла.
Төрлө еп (айырмалары: ауырлыҡ, сүс төрө, ептең бер төрлөлөгө), энә-ырғаҡ үлсәме һәм йөй төрө — былар барыһы ла төрлө үҙенсәлектәргә : һыу үткәрмәүсәнлек, төҫ, ҡалынлыҡ, текстура, йылы һаҡлау, бөтөнлөккә эйә булған трикотаж әйберҙәр етештереү мөмкинлеген бирә.
Тарихы
Бәйләм бәйләү — биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең иң боронғо төрҙәренең береһе, уға өс меңдән ашыу йыл. Бәйләнгән әйберҙәр тәүге тапҡыр Мысыр, Греция, Римдең боронғо ҡәберлектәрендә табылған.
Яровка (Чепца ҡушылдығы)
Яровка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡалыш инская
Ҡалыш инская — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Колбина
Оло Колбина — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Банная йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Светлица
Кесе Светлица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Светлица йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Бад-Тенштедт
Бад-Тенштедт (Bad Tennstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2525 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 172 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
Оло Ағиҙел (Шарженга ҡушылдығы)
Оло Ағиҙел (Ағиҙел) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарженг йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)
Прибельский (Прибельский) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4859 кеше. Почта индексы — 453012, ОКАТО коды — 80 235 851 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Понони
Понони — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Линтовка йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Николаевка (Белорет районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 113 кеше. Почта индексы — 453556, ОКАТО коды — 80211834001.
Административ үҙәк Николаевка ауыл Советы.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңы Йомран
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ясновка (Чепца ҡушылдығы)
Ясновка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сармик-Яха (Полуй ҡушылдығы)
Сармик-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ҡояш
Оло Ҡояш (Большой Куяш) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.Урыҫ телендә Огневское тигән икенсе атамаһы ла бар.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса ҡояш тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип иҫбатлай.
Географияһы
Координаталары: 56°8′34″N 61°32′59″E
Көньяҡ-көнбайышында — Огневский, төньяҡ-көнсығышта Клепалово тораҡ пункттары урынлашҡан.
Силәбегә тиклем араһы – 142 км, Екатеринбургҡа – 132 км.
Тасуирламаһы
Оло Ҡояш күле төньяҡтан көньяҡҡа- 6,5 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа табан 5 километрға һуҙылған. Һыу көҙгөһө майҙаны – 23 кв. км. Уртаса тәрәнлеге – 2 м, максималь тәрәнлеге — 4 м тиклем. Полднево юлы яғынан тәрәнлеге яғынан ҙур түгел - 2,5 метрға тиклем. Күлде урмандар уратып алған. Төбө урыны менән ҡомло, урыны менән ләмле. Коряга күп Көнбайыш ярында ағас төпһәләре һәм һыуға батҡан ҡыуаҡлыҡтар күп.
Налогин Алексей Геннадьевич
Налогин Алексей Геннадьевич (29 апрель 1977 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары һәм программисы. Арҡа мейеһе йәрәхәтләнгән кешеләргә ортопедик системалар эшләү менән шөғөлләнгән ЯСЙ «„Доспехи“ яңы реабилитация технологиялары» Рәсәй шәхси компанияһының нигеҙләүсеһе һәм генераль директоры.
Биографияһы
Алексей Геннадьевич Налогин 1977 йылдың 29 апрелендә Мәскәүҙә хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Алты йәшлек сағында ата-әсәһе менән ГДР-ға күсә һәм бында биш йыл дауамында йәшәй. 1988 йылда Мәскәүгә ҡайта, спорт менән мауыға, 12 йәштән алып — туризм менән шөғөлләнә.
1990 йылдың йәйендә Алексей Налогиндың арҡаһы ныҡ ауырта, шул уҡ йылдың декаберендә Н. Н. Приоров исемендәге Үҙәк травмотология һәм ортопедия институтында уға умыртҡа саркомаһы тигән диагоноз ҡуйыла. 27 декабрендә яман шеште алып таштайҙар, умыртҡаны нығытыу өсөн аллотрансплантат ҡуйыла. Алексейға химиотерапияның 6 курсын үтергә тура килә. 1991 йылдың 4 декабрендә Налогинға һынған аллотрансплантантты алыштырыу буйынса операция яһайҙар, уның һөҙөмтәһендә ул үҙаллы йөрөү һәм ултырыу мөмкинлеген юғалта.
1998 йылдың ҡышында дуҫтары ярҙамында Рәсәй балалар клиник дауаханаһында дауаланыусы ауырыу балаларға иғәнә йыйыу маҡсатында «Балаларҙы ҡотҡарға ярҙам итегеҙ!» («Помогите спасти детей!») тип аталған Рәсәйҙәге тәүге мәрхәмәтлелек проектын ойоштора. 2000 йылда проект донъялағы иң эффектив булараҡ билдәләнә. Алексей Налогин 50-нән ашыу селтәр проекттарын төҙөүҙә ҡатнаша, Рәсәй фәндәр академияһының Система анализы интституты, ЯАЙ «Телекомпания ВИD», CAF халыҡ-ара мәрхәмәтлелек ойошмаһы һәм башҡа Рәсәй, Бөйөк Британия, АҠШ, Германия, Италия һәм Израиль ойошалары менән хеҙмәттәшлек иткән.
2000-се йылдар башында Налогиндың арҡа мейеһе йәрәхәтләнгән кешеләргә ортопедик системалар эшләү менән шөғөлләнгән компанияһын ойоштороу тураһында идея барлыҡҡа килә. Полиомиелит аппараттары менән дауалаусы немец врачтарына мөрәжәғәт итеп, Налогин үҙенә беренсе протезға заказ бирә :
Уның ыңғай һөҙөмтәләрен күреп, таныштары һәм дуҫтары унан «Доспехи»ға заказ бирә башлайҙар, 2005 йылдан ул үҙенең етештереү эшмәкәрлеген индивидуаль эшҡыуар булып башлай, йылына 5-6 әйбер эшләй, һәр береһенең хаҡы 85 мең һум була. 2008 йылда Налогин «„Доспехи“ яңы реабилитация технологиялары» яуаплылығы сикләнгән ойошма тип теркәй, — был клиенттар ортопедик системаға тотонған аҡсаһын социаль страховка фонды аша кире ҡайтарыу мөмкинлеге булһын өсөн кәрәк була, закон буйынса инвалид йылына бер тапҡыр протез-ортопедик әйберҙе лицензиялы етештереүсенән алһа 100 % тотонған аҡсаһын кире ҡайтара ала. Шул уҡ йылда Налогин ентекле бизнес-план төҙөп «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фондынан 9,5 миллион һум ала, шуларҙың 4 миллионы — бушлай, ә 5,5 миллионы ике йылға процентһыҙ займ формаһында бирелә.
Хәҙерге ваҡытта Алексей Налогин даими рәүештә Таиландта йәшәй, һәм компания менән дистанцион идара итә. Эшҡыуар йәйәнән атыу менән шөғөлләнә һәм 2016 йылда Рио-де-Жанейро ҡалаһында уҙғарыласаҡ Паралимпия уйындарында ҡатнашырға ниәтләй.
Ярседа-Яха
Ярседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Саболе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шадринск
Шадринск — Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһендәге ҡалаһы (1712 йылдан). Халыҡ һаны буйынса өлкәлә Ҡурғандан һуң икенсе: кеше. Көнбайыш Себер тигеҙлегендә, Иҫәт (Тубыл ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан.
Шадринск районының административ үҙәге (уның составына инмәй). Өлкә буйһоноуындағы ҡала статусына эйә, уның сиктәрендә муниципаль берәмек — ҡала округы статусындағы Шадринск ҡалаһы булдырыла. Шадринск ҡала округы составындағы берҙән-бер тораҡ пункт.
Этимологияы
1622 йылдағы документта Шадрин биләмәһе булараҡ телгә алына, унда «биләмә» — хужалыҡ алып барған урын, ә Шадрин кеше исеме Шаҙра-нан йәки атаһының исеменән Шаҙрин алынған. Һуңыраҡ — Шадрин биҫтәһе; 1712 йылдан, Михаил Архангел хаҡына сиркәү төҙөлгәндән һуң — Архангельск Шадринск ҡалаһы йәки Малоархангельск, 1781 йылдан өйәҙ ҡалаһы Шадринск тип йөрөтөлә.
Тарихы
Биҫтәгә нигеҙ һалыусы — Юшко Соловей ҡушаматлы Юрий Малечкин. Ул Тубылға үтенес ҡағыҙы менән мөрәжәғәт итә, унда воеводанан Шадрин биләмәһендә нығытма һәм биҫтә төҙөргә рөхсәт һорай (1644). 7171 йылдың (1662 йыл) 15 сентябре көнө (25 сентябрь) Юшко Соловейға төҙөлөш башларға рөхсәт бирелә.
1686 йылда Шадринск биҫтәһе Көнбайыш Себерҙә иң ҙур биҫтә булып китә. Биҫтәлә 137 ер эшкәртеүсе крәҫтиән хужалығы булған, 10 казак, 41 драгун йәшәгән.
1712 йылда Тубыл воеводаһы указы менән Шадрин биҫтәһе Архангельск Шадринск, йәки, Тубыл өйәҙенең Малоархангельск ҡалаһы тип үҙгәртелә. 1733 йылда янғында Шадринск ҡалаһы бөткәнсе яна, ул яңынан биҫтә тип һанала башлай. Биҫтә яңынан төҙөлә, ҙурая бара. 1737 йылда ҡабат ҡала статусы ала һәм Себер губернаһы составына инә.
1738 йылда Иҫәт провинцияһы ойошторола, провинциаль канцелярияның тәүге резиденцияһы Шадринскта урынлаша. 1744 йылда Шадринск Иҫәт провинцияһы составында Ырымбур губернаһы составына инә.
XVIII быуатта ҡала Веселая (хәҙерге Карл Либкнехт урамы) һәм Сиркәү (хәҙер Р. Люксембург урамы) арҡыры урамдары, һәм Яр буйы (хәҙер Кондюрин урамы) һәм Петропавловск (хәҙерге К. Маркс урамы) буй урамдары менән сикләнә. Ҡаланың оҙонлоғо яҡынса 1 километрға һуҙыла, ә киңлеге — 200—400 м.
1771 йылда Тубыл епископы Варлаам фатихаһы менән Донъя раббыһы хаҡына Спас-Преображенск соборы төҙөлә, ул ҡаланың тәүге таш ҡаралтыһы була. Төҙөлөш менән Далмат Успенский монастыры игумены Адам Аркудинский етәкселек итә. Был храмды сәнғәт белгестәре «украина» бароккоһы стиленә ҡарай, урыҫ архитектураһының йоғонтоһо ла булған тип иҫәпләй.
Емельян Пугачев ихтилалы ваҡытында Шадринск баш күтәреүселәргә ҡушылыуҙан баш тарта. 1774 йылда Себерҙән өҫтәмә көс алып, батша ғәскәрҙәре Шадринсктан һөжүмгә күсәләр һәм баш күтәреүселәрҙе ҡыйраталар.
1781 йылдан Шадринск Пермь наместниклығы булдырыу тураһында указ менән өйәҙ ҡалаһы статусы ала. Шадринск гербы — көмөш яланда йүгереп барған һыуһар — 1783 йылдың 17 июлендә раҫлана.
1789 йылда "Пермь наместниклығының топографик тасуирламаһы"нда Шадринск ҡалаһы тураһында былай тиелә: «ҡалала ағас сиркәү — бер, Николай Чудотворец сиркәүе — бер; суд урындары өсөн ҡаҙна йорттары — 4, ә власть кешеләре йәшәү өсөн — 2, ҡунаҡ һарайы — 1, магазиндар — 14, аҡса келәте, дары мөгәрәбе, дауахана өсөн йорт — бер, обывателдәр йорттары — 300, фабрикалар юҡ, кибеттәр — 110».
1789 йылдың 24 ноябрендә Шадринскта тантаналы шарттарҙа Кесе халыҡ училищеһы (ике класлы) — беренсе уҡыу йорто асыла.
1842—1843 йылдарҙа Шадринск ҡалаһы, тарихсыларға «картуф болаһы» исеме аҫтында билдәле булған, крәҫтиәндәр ихтилалын баҫтырыу үҙәге булып тора.
Шадринск ҡалаһында йыл һайын Петр, Михайлов һәм Афанасьев йәрминкәләре үтә. Икмәк, ярма, ит, май, сало, киндер менән сауҙа итәләр. Был йәрминкәләргә Урал, Түбәнге Новгород, Ҡырғыҙстан, Бохара сауҙагәрҙәре туҡыма, келәм, металл изделиелары алып киләләр. Кресты ауылында (Шадринск янында) бөтә Рәсәйгә билдәле булған Кресты-Иваново йәрминкәһе үтә. Ул тауар әйләнеше буйынса Рәсәйҙә, Түбәнге Новгород һәм Эрбет йәрминкәләренән ҡала, өсөнсө урынды биләй. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Шадринскта мең ярым самаһы һөнәрсе эшләй. Урындағы сеймалды эшкәртеү өсөн май иретеү, һабын етештереү, быйма баҫыу, синкеләү предприятиелары, кирбес заводтары төҙөлә.
1822 йылдан алып 1840 йылға тиклем сауҙагәр Фетисовтың фарфор заводы эшләй. Был Уралда һәм Себерҙә бындай төрҙәге беренсе предприятие була. 1890 йылда ҡалала 27 сәнәғәт предприятиеһы эшләй.
1865 йылда эре сауҙагәр Альфонс Поклевский-Козелл Шадринскта араҡы ҡыуыу заводы хужаһы була.
1870 йылда ҡалала урындағы үҙидара индерелә: вәкәләтле власть — Дума һәм башҡарма орган — ҡала башлығы етәкселеге аҫтында Идаралыҡ барлыҡҡа килә.
1870-се йылдарҙа Шадринск ҡалаһында ике дауахана, дарыухана була. 1876 йылда земство китапханаһы асылыу ҡаланың мәҙәни тормошонда иҫтәлекле ваҡиға булып тора.
1880-се йылдарҙа Шадринск ҡалаһының Спас-Преображенск соборында күренекле математик Первушин Иван Михеевич хеҙмәт итә. Ул донъяла (үҙ заманы өсөн) иң ҙур («первушин һаны» тип аталған) ябай һанды аса.
XX быуат башында ағалы-ҡустылы Бутаковтарҙың (Ефим Иванович һәм Дмитрий Иванович) иләү-туҡыу фабрикаһы һәм Молодцовтың ауыл хужалығы оҫтаханаһы барлыҡҡа килә. 1906 йылда ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы, 1907 йылда — реаль училище, 1914 йылда — уҡытыусылар семинарияһы асыла. 1910 йылда приказчиктар клубы асыла, унда театр һәм кинематограф була. слева|мини|Шадринск ҡалаһы янында Шадринск-Һамар тимер юлын төҙөү. 1912 йыл.  Фото: [[Прокудин-Горский Сергей Михайлович|С. М. Прокудин-Горский 1913 йылда буласаҡ Ватан китап фәне классигы Николай Здобнов Шадринск ҡалаһында тәүгә «Иҫәт» гәзитен сығарыуҙы ойоштора. 1917 йылда Шадринск 17 мең халыҡ йәшәгән өйәҙ ҡалаһы була. 1917 йылда Н. В. Здобнов Шадринск ҡала Думаһы рәйесе һәм Бөтә Рәсәй Учредителдәр йыйылышы депутаты итеп һайлана.
1918 йылдың ғинуарында ҡалала совет власы иғлан ителә. 1918 йылдың июле башында ҡаланы чех ғәскәрҙәре баҫып ала, совет власы ҡолатыла. 1918 йылдың авгусында И. Д. Шадр приказчиктар клубы (драмтеатр) бинаһында большевиктар тарафынан атып үлтерелгән шадринлыларға һәйкәл макетын ҡуя
1918 йылдың июленән 1919 йылдың июленә тиклем ҡалала «Шадринск Халыҡ гәзите» сыға.
1928 йылда Шадринск педагогия техникумы (унда 1930 йылда Некрасова, Ксения Александровна уҡый), 1932 йылда — Шадринск финанс-иҡтисад техникумы асыла. 1928 йылда «Совкино» кинотеатры төҙөлә, ул 1932 йылда «Октябрь» кинотеатры итеп үҙгәртелә.
1933 йылда Шадринскта Икенсе биш йыллыҡ исемендәге суйын ҡойоу һәм механик завод төҙөлә (һуғыш ваҡытында уның базаһында полиграфия машиналары заводы булдырыла, ул ярты быуаттан ашыу, 1990-сы йылдар башына тиклем эшләй).
1934 йылдан Шадринск Силәбе өлкәһенең район үҙәге була.
1935 йылда шәфҡәт туташтары мәктәбе, хәҙерге Шадринск медицина колледжы асыла. 1939 йылда Шадринск педагогия техникумы базаһында Шадринск уҡытыусылар институты асыла.
1941 йылдың майынан өлкә ҡарамағындағы ҡала статусына эйә.
1941 йылдың аҙағы — 1942 йылдың башында ҡалала эвакуацияланған заводтар базаһында предприятиелар ойошторола. Киләсәктә улар «Шадринск автоагрегат заводы», «Телефон заводы», «Полиграфмаш», «Володарский исемендәге тегеү фабрикаһы», «Шадринск тепловоз ремонтлау заводы», «Шадринск тәмәке фабрикаһы» исемдәре алалар.
1941 йылдың октябренән 1943 йылға тиклем хоҡуҡ яҡлаусы Софья Васильевна Каллистратова Шадринск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
1943 йылдың 6 февраленән Шадринск Силәбе өлкәһе составынан бүленгән Ҡурған өлкәһе составына инә.
1943 йылда Шадринск дәүләт уҡытыусылар институты Шадринск педагогия институты тип үҙгәртелә.
1973 йылдың декабрендә Шадринск автобус-тимер юл вокзалы файҙаланыуға тапшырыла.
2016 йылдың февралендә Шадринск дәүләт педагогия институты Шадринск дәүләт педагогия университеты итеп үҙгәртелә.
2017 йылдың ғинуарында йәмиғ мәсете асыла.
Урамдарҙың тарихи исемдәре
Большевиктар власҡа килгәс, Шадринскта урамдарҙың революцияға тиклемге исемдәренең ҙур өлөшө үҙгәртелә.
Климат
Климаты уртаса континенталь.
- Уртаса йыллыҡ сағыштырма һауа дымлылығы — 72 %. Уртаса айлыҡ дымлылыҡ — майҙа 57%-тан ноябрь һәм декабрь айҙарында 79 %-ҡа тиклем.
-, Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,7 м/с тиҙлек Айлыҡ уртаса ел тиҙлеге — июлдә һәм августа 2,3 м/с-тан апрелдә 3,2 м/с-ҡа тиклем.
Ҡала биләмәһе
Ҡала Үҙәк, Төньяҡ ҡасабаһы, Хлызово ҡасабаһы, Осеево ҡасабаһы, Яңы ҡасаба, Өсмөйөш депоһы микрорайондарын үҙ эсенә ала.
Шадринск ҡалаһының ғәмәлдәге генераль планын ҡабул иткәнгә тиклем, Шадринск ҡалаһы муниципаль берәмегенең (ҡала округының) сиге һәм Шадринск ҡалаһы тораҡ пунктының сиге тап килә. Муниципаль берәмек сиктәрендә бер генә ер категорияһы — тораҡ пункт ерҙәре була. 1998 йылдың 24 июнендәге Федераль закондың 12-се статьяһының 5 пункты № 89-ФЗ «Етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтары тураһында» законға ярашлы, «тораҡ пункттар сиктәрендә ҡалдыҡтарҙы ерләү тыйыла». Шуға күрә, ҡала биләмәһе составынан сәнәғәт һәм башҡа махсус тәғәйенләнештә, майҙаны булған ер бүлеү маҡсатында, Шадринск ҡалаһы тораҡ пунктының сиге үҙгәртелә. Ер ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигонын киңәйтеү һәм эксплуатациялау, ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүсе завод төҙөү өсөн кәрәк була. Шулай итеп, муниципаль берәмектең дөйөм майҙаны, ә Шадринск тораҡ пункттарының үҙенең майҙаны — тәшкил итә.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 220-се урында тора.
1948 йылда, илдең көнбайыш райондарынан эвакуацияланғандар өйҙәренә ҡайтыу арҡаһында, Шадринск халҡы ҡырҡа кәмей.
Иҡтисады
Ҡалала иҡтисади хәлде башлыса эшкәртеү производстволары билдәләй, эре һәм урта предприятиеларҙың әйләнешендә уларҙың өлөшө 95%-тан ашыу тәшкил итә.
Ҡаланың ҙур предприятиеләре иҫәбенә инә:
- ААЙ «Шадринск автоагрегат заводы» — автомобиль радиаторҙары, йылытыу радиаторҙары, гидравлик домкраттар, шулай уҡ өрҙөрөү һауаһын һыуытҡыстар етештереү буйынса предприятие.
- ААЙ «Шадринск электрод заводы» — углеродлы, башҡа металдар әҙ ҡатыштырылған, башҡа металдар күп ҡатыштырылған ҡоростарҙы иретеп йәбештереү өсөн электродтар етештереү предприятиеһы. 1992 йылда хосусилаштырыу һөҙөмтәһендә цех Шадринск электрод заводы статусын ала.
- ЯСЙ «Шадринск металл конструкциялар заводы».
- ЯАЙ « Шадринск тимер-бетон изделиелары һәм металл конструкциялары заводы».
- ААЙ «Шадринск телефон заводы» — ВЧ-элемтә аппаратураһы етештереү буйынса предприятие.
- ЯСЙ «Дельта Технология» — пресс-формалар етештереү буйынса предприятие.
- ЯСЙ «Технокерамика» — нефть сығарыу сәнәғәте өсөн пропанттар етештереү предприятиеһы.
- ЯСЙ «Литейщик» — төҫлө һәм суйын ҡойоп яһалған нәмәләр етештереү буйынса предприятие.
- ЯСЙ «Шадринск тепловоз -вагон ремонтлау берекмәһе» — тимер юл техникаһын капиталь-тергеҙеүсе ремонтлау менән шөғөлләнеүсе предприятие.
- ЯСЙ «Шадринск полимер тоҡ-тара заводы» — полипропилен туҡыма, полипропилен тоҡтар һәм йомшаҡ контейнерҙар етештереү буйынса предприятие.
- ЯАЙ «Шадринск мебель фабрикаһы» — йорт һәм офис өсөн корпуслы мебель етештереү буйынса предприятие.
- ЯСЙ «Урал аръяғы туҡыма сумкалар фабрикаһы» — юл, спорт сумкалары етештереү буйынса предприятие.
- Аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары араһында иң эреләре: «Шадринск һөт-консерва комбинаты» (һөт продукцияһы), яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт «Шадрин һыра заводы» (араҡы һәм шарап), АЙ «Слакон» (кондитер изделиелары), АЙ «Шадрин иген продукттары комбинаты» (он һәм ярма) һәм башҡалар.
Эре һәм урта предприятиеларҙа 2012 йылдың ғинуарында бер хеҙмәткәрҙең уртаса айлыҡ эш хаҡы 14 843 һум тәшкил итә.
Ҡалала GSM, 3G и 4G: Билайн, МегаФон, МТС, Tele2, Мотив һәм Yota стандарттарында кәрәҙле элемтә операторҙары эшләй. Интернет менән файҙаланыуҙы «Курьер Плюс», Ростелеком, «ШАДР.РУ» провайдерҙары тәьмин итә.
Транспорт
Шадринск — өлкәнең төньяҡ-көнбайышының эре транспорт үҙәге һәм өлкәлә Ҡурғандан ҡала икенсе. Ҡала аша ике федераль әһәмиәтендәге автомобиль юлдары үтә һәм, шулай уҡ ике төбәк әһәмиәтендәге автомобиль юлдары  һәм «Шадринск — Шумиха» үтә.
Шадринск биләмәһендә Шадринск пассажирҙар станцияһы урынлашҡан, уның ҡарамағында вокзал эшләй. Шадринск станцияһы Көньяҡ Урал тимер юлының — «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалының — Ҡурған бүлексәһе составына инә. Станция Ҡурған — Каменск-Урал тимер юл тармағында урынлашҡан. Поезда Шадринсктан Мәскәүгә, Петропавловскигә, Алматыға, Бишкәккә, Ташкентҡа һәм башҡа ҡалаларға тиклем барырға мөмкин. Электропоезда Шадринсктан Ҡурғанға, Екатеринбургҡа һәм Каменск-Уралға тиклем барырға мөмкин. Шадринск аша «Зауралье» Ҡурған — Мәскәү фирма пассажирҙар поезы йөрөй.
Тимер юл вокзалының хәҙерге бинаһы 1973 йылдың декабрендә төҙөлгән була: уның бер ҡанаты асылда тимер юлдыҡы булһа, икенсе ҡанаты — автобус вокзалы. Берҙәм автобус-тимер юл вокзалы 2010 йылға, рәсми хужаһы талабы буйынса (РЖД) автобус вокзалы бинанан Орджоникидзе урамы, 13а адресы буйынса (Шадринск автоагрегат заводына сиктәш булған биләмәгә) күсеп киткәнгә тиклем эшләй. 2020 йылда автовокзал тимер юл вокзалы бинаһына кире ҡайта, вокзал яны майҙанынан автобустар Шадринсктан Ҡурғанға, Екатеринбургҡа, Төмәнгә, Силәбегә, Тубылға, Ханты-Мансийскка һәм башҡа ҡалаларға ҡуҙғала.
Иң яҡын халыҡ-ара аэропорт Кольцово биҫтәһендә (Екатеринбург янында, 233 км) урынлашҡан. Иң яҡын төбәк аэропорты Ҡурғанда (140 км) урынлашҡан. Шадринсктың көньяҡ ситендә аэродром урынлашҡан була, ул Шадринск хәрби авиация штурмандар училищеһы тарафынан штурмандарҙы әҙерләү үҙәге булып хеҙмәт итә. 1960 йылдан һуң аэродром Силәбе хәрби авиация институты штурмандарының әҙерлек үҙәге булып китә. Унда Ту-124Ш, Ту-134Ш самолеттарының өс эскадрильяһы урынлашҡан.
Ҡалала йәмәғәт транспорты
Шадринск ҡалаһында автобус төп йәмәғәт транспорты булып тора. Көн һайын пассажирҙарҙы ташыу өсөн 34 маршрутта «ГАЗель», «ПАЗ» һәм Transit Ford маркаһындағы автобустар сығалар, улар «Шадравто» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең һәм «Автотранс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең, шулай уҡ шәхси ташыусыларҙың автобустары. Төп маршруттар Шадринсктың төп урамдары буйлап үтә.
Шулай уҡ ҡалала пассажирҙарҙы үҙебеҙҙең илдә һәм сит илдә етештерелгән еңел автомобилдәрҙә ташыуҙы тормошҡа ашырыусы таксомоторҙар селтәре үҫешкән.
Ҡала-ара һәм ҡала-тирә бәйләнеш
Ҡала-ара бәйләнеш өсөн Шадринск автовокзалынан ҡуҙғалып китеүсе автобустар ҡулланыла. Пассажирҙарҙы ташыу «Шадравто» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт һәм «Автотранс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт, шулай уҡ шәхси ташыусылар тарафынан тормошҡа ашырыла. Ҡала-тирә бәйләнеш өсөн тәғәйенләнгән маршруттар Шадринск районына юлланалар.
Мәғариф
2014 йылдың авгусына ҡарата ҡалала эшләй:
- 2 юғары уҡыу йорто;
- 5 урта-техник һәм урта-махсус уҡыу йорттары;
- 15 дөйөм белем биреү мәктәбе;
- 4 өҫтәмә белем биреү учреждениеһы.
Юғары белем
Хәҙерге мәлдә Шадринск ҡалаһында ике юғары уҡыу йорто иҫәпләнә, шул иҫәптән башҡа ҡалаларҙың юғары уҡыу йорттары филиалдары һәм вәкиллектәре:
Урта профессиональ белем биреү
Әлеге мәлдә Шадринск ҡалаһында биш урта-һөнәри уҡыу йорто иҫәпләнә.
- Урал аръяғы физик культура һәм һаулыҡ колледжы;
- Шадринск политехник колледжы;
- Шадринск медицина колледжы;
- Шадринск финанс-иҡтисад колледжы;
- Шадринск профессиональ технологиялар техникумы.
''' Тулы урта белем. '''
Әлеге мәлдә 15 мәктәптә тулы урта белем биреү тормошҡа ашырыла:
- Лицей № 1
Алматы
Алматы (); 1921 йылға тиклем — Верное; Урта быуатта хәҙерге Алматы территорияһында Алмату ерлеге булған) — Ҡаҙағстандың иң ҙур ҡалаһы, шулай уҡ «Көньяҡ баш ҡалаһы» атамаһы менән дә билдәле. 2015 йылдың 1 февраленә ҡарата, ҡала халҡы 1 552 349 кеше . 2 460,4 мең кешеле (2015 йылдың 1 ғинуарына) Алматы агломерацияһының үҙәге лә.
Шадринск
Урта профессиональ белем биреү
- Дөйөм белем биреү мәктәбе № 2
Алматы
Статусы
1927 йылдан 1936 йылға тиклем Алматы Ҡаҙаҡ АССР-ның икенсе баш ҡалаһы, 1936—1991 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ның баш ҡалаһы, 1991—1997 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһының иң ҙур ҡалаһы һанала. Республиканың мәҙәни, финанс-иҡтисади үҙәге, шулай уҡ берҙән-бер миллионер ҡала. Алматы Иле Алатау битләүенең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, үҙенсәлекле, йомшаҡ климатлы һауа, ғәҙәти булмаған яҡшы экология торошо менән үҙенсәлекле.
Шадринск
Урта профессиональ белем биреү
- Дөйөм белем биреү мәктәбе № 4
Алматы
Статусы
1997 йылда баш ҡаланы Аҡмолаға (1998 йылдың 6 майынан — Астана) күсерәләр, Алматыға «Көньяҡ Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы» статусы нығытыла. Шул ваҡыттан башлап был термин матбуғатта йыш ҡулланыла.
Попуя
Попуя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Алматы
Атамаһы
Һуңғы Урта быуаттарҙа был ерҙә төрки һәм монгол күскенселәре йәшәгән Алмату торалары булған́, 1854 йылда уның урынында Иле аръяғы хәрби нығытмаһына нигеҙ һалынған, һуңынан Ве́рное, 1867 — Алматы, 1867—1921 — Ве́рный, 1921 йылдан — Алма́ты, 1993 йылдан Ҡаҙағстандың дәүләт органдарында урыҫ һәм ҡаҙаҡ телендә ҡаланы Алматы́ тип йөрөтәләр, Рәсәйҙә иһә Алма́-Ата́ атамаһы ҡуллана.
Атаманың «алма́» [] (алма) һәм «ата́» [] (олатай) һүҙҙәренән килеп сығыуын 1921 йылдың 5 февралендә үткән Төркөстан АССР-ның ЦИК Президиумы ултырышында, этимологияһын аңлатырға теләгән саҡта, килеп сыҡҡан. «Алма-Ата» исемен «Алма-Олатай» (совет баҫмаларында «Алмалар олатаһы» тәржемәһен йөрөткәндәр) тип тәржемә итергә була.
Попуя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Шадринск
Урта профессиональ белем биреү
- Дөйөм белем биреү мәктәбе № 8
Попуя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шадринск
Урта профессиональ белем биреү
- Гимназия № 9
Алматы
Географик урыны
Алматы климаты континенталь һәм тау-үҙән циркуляцияһы йоғонтоһонда барлыҡҡа килә, был үтә ныҡ ҡаланың төньяғында, тау битләүҙәре уйһыулыҡҡа күскән ерҙә, беленә.
Һауаның уртаса йыл температураһы 10 °C, иң һыуыҡ айҙа (ғинуар) −4,7 °C, иң йылы ай (июль) —23,8 °C. Ҡырау 14 октябрь тирәһендә төшә, 18 апрелдә тамамлана. Тотороҡло һалҡындар уртаса 67 тәүлек тора — 19 декабрҙән 23 февралгә тиклем. Алматы үҙәгендә «йылы утрау» бар — ҡаланың көньяҡ һәм төньяҡ ситтәрендәге уртаса тәүлек һауа торошо айырмаһы 3,8 % һәм 0,8 °C һыуыҡ ваҡытта, 2,2 % һәм 2,6 °C йылы саҡта тәшкил итә. Шуға күрә үҙәктә ҡырау 7 көнгә һуңғараҡ төшә һәм 3 көнгә иртәрәк үтә. Ҡала аша Оло Алматинка, Бәләкәй Алматинка, шулай уҡ уларҙың ҡушылдыҡтары — Һынай (Весновка), Ремизовка, Жарбулак (Казачка), Ҡараһыу аға. Барлыҡ йылғалар сели ҡурҡынысы менән янай, улар барыһы ла Балхаш ябыҡ күле бассейнына ҡарай. Йылғалар һыуы төбәктең сәнәғәт, хужалыҡ һәм рекреацион ихтыяждарына файҙаланыла. Алматы ҡала ландшафтының үҙенсәлеге булып күп тармаҡлы арыҡтар селтәре тора.
Ер үҙенсәлектәре
Оло Алатау Иле тауы эргәһендә булыу сәбәпле, Алматы ҡалаһында тәбиғәт-климат зоналары һәм бүлкәттәре, тупраҡ төрө лә төрлө. Медео тәбиғи сиге урман-болонло урта тау зонаһына ҡараһа ла, урман-болонло дала зонаһына инә, уңдырышлы һелтеле ҡара тупраҡ, һоро урманлы дала һәм тау болонло урман һыулы ерҙәр. Аҫтараҡ дала тау алды зонаһы урынлашҡан, унда киләһе бүлкәттәр инә: ҡара тупраҡлы юғары тау алды (1000-дән 1200—1400 м тиклем) һәм тау алды ҡара-көрән тупраҡ (750-нән 1000 м тиклем). Ҡара тупраҡ күбеһенсә Әл-Фараби проспектының түбән еренән Таусамалы (Каменка) ҡасабаһына тиклем һуҙыла, үҫеш буйынса тулы, хатта артҡан профилле, донъялағы иң уңдырышлы тупраҡтарҙың береһе (8-13 % серетмә һәм башҡа файҙалы матдәләр). Тянь-Шандең тәүге тикшереүселәре үк (П. П. Семёнов, Н. А. Северцов, А. Н. Краснов) бындағы үҙенсәлекле мәҙәни йәки баҡса бүлкәтен һыҙыҡ аҫтына ала. Тап бында XIX б. икенсе яртыһында селекционер Н. Т. Моисеев билдәле Алматы апорты алма сортын сығара, аҙаҡ ул ҡаланың үҙенсәлегенә әйләнә.
Ҡаланың төньяғы тәбиғи шарттар менән айырыла, йылғалы һәм үҙәнле һарҡыу тигеҙлек урын алған. Тупраҡ төрлө культуралар өсөн уңдырышлы.
Урта быуат ауылы дәүере
Артабанғы усуней ҡабиләһе археологтар тапҡан ҡомартҡыларға ҡарата (ураҡ, игенҡырғыс, ябай дымландырыу системалары), ер эшкәртеү менән булышҡан, даими йәшәгән урындары булған.
Һуңынан Етеһыу ере бер-бер артлы Көнбайыш-төрки, Түргеш һәм Ҡарлуҡ ҡағанаты, Ҡарахан дәүләте эсенә ингән. Ҡарлуҡтар заманында ҡышлау урындарында ултыраҡ эр эшкәртеү менән шөғөлләнгән, ауылдар һәм юғары ҡатлам кешеләре өсөн ҡалалар барлыҡҡа килгән.
XIII б. Алматы төбәген монголдар баҫып ала. Ул ваҡиғалар Заһир әд-Дин Мөхәммәт Бабур исемле дәүләт эшмәкәренең мемуарында урын алған, Алматы емерелгән ҡалалар араһында атала. XIV б. сығанаҡтарында ҡала Алмалыҡ тип атала. XVI б. бында Алматуның Оло йөҙ дулаттары ҡаҙаҡтары йәшәүсе бер өлөшө генә ҡала.
Верный
Хәҙерге ҡалаға нигеҙ 1854 йылдың 4 февралендә һалына: урыҫ хөкүмәте Кесе Алматинка йылғаһының һул ярында хәрби нығытма төҙөргә була.
1855 йылдан бында урыҫ күскенселәре килә башлай. 1859 йылда Петербургтан килгән геодезист Голубев Верное нөктәһен ҡуя, шунан алып был ер тәү тапҡыр донъя карталарында килеп сыға.
1867 йылдың 11 апрелендә Верный ҡалаһы Етеһыу өлкәһе үҙәге булып, Төркөстан генерал-губернаторлығы составына инә. 1887 йылдың 28 майында ер тәтрәп, күп кеше һәләк була, өйҙәр емерелә. Ул ваҡыт биналары һаҡланып, архитектура, тарих һәйкәлдәренә әйләнгән, дәүләт тарафынан һаҡлана.
Верный ҡалаһында 1897 йылда 22 744 кеше, 1913 йылда 41 мең кеше йәшәгән, 59 сәнәғәт предприятиеһы эшләп килгән.
Совет осоро
1918 йылда Верный ҡалаһында совет власы булдырыла. Ҡала һәм өлкә РСФСР составындағы Төркөстан автономияһына (ТАССР) инә. 1921 йылдың 5 февралендә Верный атамаһын Алматыға, төбәктең тарихи исеменә, алмаштарырға булалар. 1927 йылдың 3 апрелендә Ҡаҙаҡ АССР-ының баш ҡалаһы Ҡыҙыл Урҙанан Алматыға күсә. 1936 йылдан (Ҡаҙаҡ ССР-ы барлыҡҡа килеү менән) Алматы баш ҡала була.
Хәҙерге осор
1997 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Нурсолтан Назарбаев ҡарары менән баш ҡала статусын Акмолаға күсә, ярты йылдан һуң ул Астана исемен ала. Хәҙер Алматы дәүләттең фәнни, мәҙәни, тарихи, етештереүсе һәм матди үҙәге. Бында Ҡаҙағстан Республикаһының Милли банкы, ҡайһы бер дәүләт илселектәре урынлашҡан, башҡа хөкүмәт учреждениелары Астанаға күскән. 1998 йылдың 1 июлендә ҡаланың махсус статусы тураһында закон ҡабул ителде. Алматыны халыҡ араһында «Көньяҡ баш ҡалаһы» тип йөрөтәләр.
Административ бүленеше
1936 йылдың 12 сентябрендә ҠазАССР ЦИК Президиумында Алматыла 4 район барлыҡҡа килә: Пролетар (1957 йылдан — Октябрь), Ленин, Сталин (1957 йылдың 10 мартынан — Совет) һәм Фрунзе. 1966 йылда Калинин, ә 1972 йылда Ленин һәм Калинин райондарын берләштереп, Ауэз районы ойошторола.
1980 йылдың 17 октябрендә Алатау һәм Мәскәү райондары төҙөлә.
1993 йылда Алатау районын Ауэз районы менән берләштерәләр. 2008 йылда Алатау районы яңы территорияларҙа тергеҙелә.