cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Батанов Бәхетғәлей Николаевич
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР Мелиорация һәм һыу хужалығы министрлығының беренсе министры Е. Е. Алексеевскийҙың 100 йыллығына бағышланған иҫтәлекле миҙал
Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Аҡхисар
Археологик ҡаҙыуҙар хәҙерге ҡала урынында б. э. тиклем 3000 йылда ауыл торған тип күрһәтә. Аҡхисар шулай уҡ Тәүратта (Фиатира (грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Θυάτειρα сифатында ) тип телгә алына — Апокалипсис сиркәүҙәренең береһе булараҡ).
Әлеге ваҡытта Аҡхисар — мөһим сауҙа үҙәге. Ҡала марганец мәғдәне сығарыуға махсуслаштырылған. Ҙур автомобиль юлдары үҙәге. Тәмәке (бөтә тәмәке етештереүсе илдәр араһында ул 10 процент тәмәке етештерә), мамыҡ, олива етештерә.
Тарих
Ҡала боронғо Лидияның төньяғындағы буяу һөнәренең төп үҙәге була. Тикшеренеүҙәр төбәктең хеттар власы аҫтында булыуы тураһында һөйләй, артабан (яҡынса беҙҙең эраға тиклемге 345 йылда) уны Александр Македонский яулай. Һуңғараҡ ул Селевкидтар, Пергамдан Атталидтар династияһы һәм Понтий Митридат батшаһы тарафынан идара ителә, был б. э. тиклем 80-се йылдарҙа рим империяһы баҫып алыуына тиклем була.
Рим империяһы 395 йылда ҡолатылғандан һуң, Аҡхисарға Византия дәғүә белдерә.
Б. э. 11-се быуатта Аҡхисар Византия составынан бер нисә тапҡыр Ғосман империяһы составына инә, ә 1922 йылда Айдын Төркиә республикаһының Айдын төбәгенә инә.
Үҙенсәлектәре
Аҡхисар борон мөһим сауҙа үҙәге була. Ул Стамбулдан Пергам, Сард һәм Эфес сауҙа юлында тора. Ҡала балсыҡ һауыт-һаба, туҡымалары менән дан тота. Күп быуаттар дауамында ҡала илдең иҡтисади үҙәге булып ҡала. Төркиәнең ике мөһим порты булған Стамбул һәм Измир ҡалалары 565 дәүләт шоссеһында тора, ул төрөк һәм сит ил инвесторҙарын йәлеп итеп тора.
Аҡхисарҙың тарихы урындары
Ҡала үҙәгендәге яһалма ҡәбер.
Төркиәнең көнбайышsylf4s иң бейек ҡая. Ҡаяға эләгеү өсөн 3050 баҫҡыстан күтәрелергә кәрәк.
Аҡхисар янындағы ҡәберҙәр. Шулай уҡ унда Бейоб, Меджидие, Эролу һәм Сюлейманлы ауылдары бар.
Нисәнсе йылда төҙөлөүе билдәһеҙ, тик Византия дәүләтенә ҡарағанда боронғораҡ. Был башта сиркәү булған, аҙаҡтан XV быуатта мәсеткә әйләндерелгән.
Топры-Мачий-Кикя (йылға)
Топры-Мачий-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лабаган-Яга
Лабаган-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Свердловск тимер юлы
Тасуирламаһы
Горький (Чепца, Дружинино), Көньяҡ Урал (Михайловск заводы, Полевск, Нижняя, Колчедан), Көнбайыш Себер (Называевск) тимер юлдары менән сиктәш. Рәсәйҙең Европа һәм Азия өлөштәрен тоташтыра, көнбайыштан көнсығышҡа мең ярым километрға һуҙыла һәм төньяҡ йүнәлештә Поляр түңәрәкте киҫеп үтә.
Пермь крайы, Свердловск, Төмән өлкәһе, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округы транспорт системаһының нигеҙе булып тора, 11 млн кеше йәшәгән 1,8 млн км² майҙанды хеҙмәтләндерә.
Свердловск тимер юлы 1500-гә яҡын подъезд юлдарын хеҙмәтләндерә (2006 йылға улар 1332 була), уның хеҙмәттәре менән 12 000-дән ашыу сәнәғәт предприятиеһы файҙалана. Файҙаланыу оҙонлоғо (01.01.10) — 7152,2 км, дөйөм оҙонлоғо — 13 852,5 км. Свердловск тимер юлы төбәгендә тау мәғдәне, ташкүмер, ағас эшкәртеү сәнәғәте һәм төҙөлөш материалдары етештереүҙе хеҙмәтләндерә торған ваҡ тармаҡтар үҫешкән. «Ямал тимер юл компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән берлектә Трансполяр магистраленең (Коротчаево — Яңы Уренгой — Пангоды) ғәмәлдәге участкаһын файҙаланалар.
Юл Ленин ордены (1971), Октябрь революцияһы ордены (1978) бүләкләнгән.
2019 йылдың апреленән юл етәксеһе — Иван Николаевич Колесников. Был — Рәсәй тимер юлдары тарихында, филиалды белеме буйынса инженер түгел, ә иҡтисадсы һәм финансист етәкләгән беренсе осраҡ.
Структураһы
Свердловск тимер юлы түбәндәге төбәктәрҙе хеҙмәтләндерә: Түбәнге Тагил, Пермь, Екатеринбург, Төмән, Сорғот.
2010 йылдың 30 сентябренә тиклем бүлексәләре булған. 2010 йылдың 1 октябренән төбәктә бөтә бүлектәре лә төбәктәргә үҙгәртелгән, Свердловск бүлексәһе Екатеринбург төбәге тип атала башлаған.
Свердловск тимер юл юлында 419 станция.
Өфө Дворяндар йыйылышы бинаһы
Өфө Дворяндар йыйылышы бинаһы — элекке Өфө Дворяндар йыйылышы (1856) бинаһы. XIX быуат тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Өфөлә (Ленин урамы, 14) урынлашҡан.
Тарихы
XIX быуатта Уралдағы башҡа ҡалаларға ҡарағанда Өфөлә дворяндар күберәк була (йәшәүселәрҙең 19 проценты дворян булған). Ул саҡта Өфөлә батша йәберенә дусар булған дворяндар күп йәшәгән була. 1819 йылда Өфөлә Дворяндар йыйылышы эшләй башлай, тәүҙә уның үҙ бинаһы булмай.
XIX быуат уртаһында Өфөлә таш биналар бик аҙ була, әммә «П» хәрефенә оҡшатып эшләнгән ике ҡатлы бина ҡала төҙөлөшө ансамбленә матурлыҡ өҫтәй. Бинаның цоколь өлөшө ҡатламлы таштар менән көпләнә. Беренсе ҡаттың фасады ябай һәм ҡәтғи декоратив-художестволы стилдә (тура мөйөшлө тәҙрәләр, рустика) биҙәлә. Икенсе ҡатында аркатура менән биҙәлгән аркалы тәҙрәләре бинаға күркәм төҫ бирә.
Портал-тамбур (ХХ быуат башында һүтелә, әммә беҙҙең көндәрҙә тергеҙелә), һәм өс селтәрле суйын баҫҡыс, вестибюль, нәфис көмбәҙле түшәм үҙенсәлекле художество ҡиммәтенә эйә. Түбә әүәләп яһалған биҙәктәрҙән тора, иҙәнгә рельефлы суйын плиталар түшәлгән.
6 май 1891 йылдың 6 майында сәхнәгә күптән түгел генә аяҡ баҫҡан йырсы Федор Иванович Шаляпин Рубинштейндың «Демон» операһындағы ҡарт хеҙмәтсе ролендә сығыш яһай. 1967 йылда йырсының ҡыҙы И. Ф. Шаляпина бинаның фасадында мемориаль таҡта астыра. Бөйөк йырсы хаҡында иҫтәлек итеп 2007 йылда институттың концерт залы алдына һәйкәл ҡуйыла (скульпторы Р..Хәсәнов).
1918 йылда ҡыҙылармеецтар тарафынан бина талана, Дворяндар йыйылышы архивы яндырыла.
Революциянан һуң элекке Дворяндар йыйылышы бинаһында аслыҡ менән бәйле Мәскәү һәм Петроградтан эвакуацияланған балалар өсөн интернат урынлаша. 1930—1940 йылдарҙа бында Республика китапханаһы, ә Бөйөк ватан һуғышы осоронда СССР-ҙың Үҙәк партия архивы урынлаша.
1945 йылда бина Өфө сәнғәт училищеһына бирелә. 1968 йылда яңы асылған Өфө дәүләт сәнғәт институтына тапшырыла.
Архитектура һәйкәле ике тапҡыр — 1970—1990 йылдарҙа реконструкциялауға дусар ителә. 1960 йылда Дворяндар йыйылышы бинаһын реконструкциялау проекты раҫлана. Архитекторы В. А. Кондрашков. 1970 йылда бинаның Пушкин урамы буйлап уң яғына яңы корпус ҡушып төҙөлә, иҫке бина ла бер аҙ үҙгәртелә. 1990-сы йылдарҙа. Ленин урамы яғынан бинаның үҙәк инеү ишеге тергеҙелә. Балауыҙланған имән ишектәр буялған ҡарағай ишектәргә алмаштырыла. Суйын баҫҡыстарҙың береһе мәрмәр валсыҡтары ҡушылған бетон баҫҡысҡа алмаштырыла.
2001 йылда Совет майҙаны яғынан бинаға яңы ишек асыла. Бина вестибюле гранит һәм мәрмәр менән биҙәлә, коридор, ашхана һәм студенттар театры ла биҙәлә (арх. М. В. Павлова һәм О. В. Пронина).
Заһир исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты бинаһы — Дворяндар йыйылышы бинаһы — Өфө ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан (ер өҫтө транспорты өсөн «Каруанһарай» туҡталышы). Дворяндаш йыйылышы бинаһына ҡапма-ҡаршы Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры бинаһы урынлашҡан.
Викандер Алисия
Викандер Алисия (Alicia Amanda Vikander, 3 октябрь 1988 йыл) — швед актёры, бейеүсеһе. «Даниянан килгән ҡыҙ» драмаһындағы рәссам Герда Вегенер роле өсөн «Оскар» һәм АҠШ киноактерҙар гильдияһы премиялары бирелә.
Биографияһы
Али́сия Ама́нда Вика́ндер 1988 йылдың 3 октябрендә Гётеборгта актриса Мария Викандер менән врач-психиатр Сванте Викандер ғаиләһендә тыуған. Телевидениела 2001 йылдан төшә, Гётеборг операһы сәхнәһендә мюзиклдарҙа сығыш яһай, Швецияның Король балет мәктәбендә уҡый (2004—2007). 2007 йылда тәүге тапҡыр киноға төшә. 2010 йылда «Сафлыҡ» фильмындағы иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн «Алтын ҡуңыҙ» премияһы бирелә. «Королдәрсә роман» фильмында королева Каролина һәм «Анна Каренина» романының яңы экранлаштырыу вариантында (2012) Кити ролдәрен башҡара. 2013 йылда BAFTA «Восходящая звезда» премияһына тәҡдим ителә.
2015 йылда «Воспоминания о будущем» фильмында инглиз яҙыусыһы Вера Бриттен ролен уйнай. «Из машины» исемле ирекле фәнни-фантастик фильмда төшә, "Алтын глобус"та уның өсөн номинацияға лайыҡ була. Режиссёр Том Хуперҙың « Даниянан килгән ҡыҙ» фильмында төп -рәссам Герда Вегенер ролен башҡара, уның өсөн АҠШ-тағы «Оскар» кинопремияһын ала (2016). 2017 йылда Джастин Чадвиктың «Тюльпан сире» костюм драмаһында төп ҡатын-ҡыҙ ролен уйнай.
Шәхси тормошо
2017 йылдың 14 октябренән Алисия «Свет в океане» фильмындағы партнеры Майкл Фассбендерҙә кейәүҙә, уның менән туйға тиклем 3 йыл осрашып йөрөгән.
Алисия Лондонда йәшәй.
Ғәйфуллин Александр Александрович
Ғәйфуллин Александр Александрович (22 март 1984 йыл) — Рәсәй математигы, алгебраик һәм комбинаторлы топология, комбинаторлы геометрия буйынса белгес, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2016).
2012 йылда Сабитов теоремаһының күп үлсәмле аналогын иҫбат итә — үлсәме n\geq4 булған теләһә ниндәй бөгәрләнеүсе күпҡыр бөгәрләү процесында күләмен һаҡлап ҡала.
Биографияһы
2000 йылда А. А. Ғәйфуллин Көньяҡ Кореяның Тэджон ҡалаһында Халыҡ-ара уҡыусылар олимпиадаһында алтын миҙал яулай.
2005 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай.
2010 йылда «Проблема комбинаторного вычисления рациональных классов Понтрягина» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2016 йылдың ғинуарында РФА профессоры почетлы ғилми исеме бирелә.
2016 йылда — РФА-ның математика фәндәре бүлеге буйынса ағза-корреспондент итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Александр Александрович Ғәйфуллин алгебраик һәм комбинаторлы топология, комбинаторлы геометрия өлкәһендә белгес.
Аналитик геометрия, һыҙыҡлы алгебра, классик дифференциаль геометрия, дифференциаль геометрия һәм топология буйынса семинарҙар алып бара. Комбинаторлы һәм алгебраик топология буйынса төрлө махсус курстар уҡый, геометрия һәм топология буйынса фәнни семинар етәксеһе булып тора.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: алгебраик һәм комбинаторлы топология, комбинаторлы геометрия (ҡабарынҡы күпҡырҙар, бөгәрләнеүсе күпҡырҙар).
25-тән ашыу ғилми баҫма авторы.
2012 йылда Сабитов теоремаһының күп үлсәмле аналогын иҫбат итә — үлсәме n\geq4 булған теләһә ниндәй бөгәрләнеүсе күпҡыр бөгәрләү процесында күләмен һаҡлап ҡала.
2016 йылда Берлинға математиктарҙың Европа конгресына докладсы итеп саҡырыла.
Сафин Ирек Әхмәт улы
Сафин Ирек Әхмәт улы (15 июнь 1932 йыл, ТАССР-ҙың Әлмет районы Әлмет ауылы — 23 ғинуар 2004 йыл, Өфө) ― хирург. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993).
Биографияһы
Татар АССР-ының Әлмәт ҡалаһында тыуған. 1957 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1961 йылға тиклем - Башҡортостандың Мишкә үҙәк район дауаханаһында хирург һәм баш табип, 1961-1963 йылдарҙа - БДМИ-ның хирургия кафедраһында клиник ординатор, 1963-1971 йылдарҙа - Республика клиник дауаханаһында хирургия бүлеге мөдире. Юғары квалификациялы хирург булараҡ, СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығына Сомали Республикаһына Халыҡ-ара ҡыҙыл Тәре госпиталенә эшкә ебәрелә, унда тропик Африка шарттарында бер нисә йөҙ ҡатмарлы операция эшләй, шул иҫәптән махау ауырыуы һәм тропик ауырыуҙар менән сирләгәндәрҙе оператив дауалау үткәрә (1965-1968). 1954 йылдан алып 1957 йылға тиклем Республика клиник дауаханаһында тире-венерология бүлеге мөдире булып эшләй. 1957 йылда Республика тире-венерология диспансерының баш табип урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1961 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының дерматовенерология кафедраһы мөдире була.
1971 йылдан - БДМИ-ның дөйөм һәм факультет хирургияһы кафедраһы ассистенты, һуңынан доценты, 1984-1997 йылдарҙа - Башҡорт дәүләт медицина университетының дөйөм хирургия кафедраһы (БДМУ) мөдире. Кандидатлыҡ диссертацияһы - «Хроник гепатиттарҙы һәм бауыр цирроздарын хирургик дауалау» (1973), докторлыҡ диссертацияһы «Хроник гепатиттарҙы һәм бауыр цирроздарын диагностикалау һәм хирургик дауалауҙың патогенетик принциптары» (1985).
Фәнни эшмәкәрлеге
И. А. Сафин - киң профилле хирург, республика бауыр хирургияһы һәм лазер медицинаһы үҙәктәрен ойоштороусы, ярашлы ғалим-хирургтар мәктәптәренә нигеҙ һалыусы. Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше - бауыр һәм үт юлдары хирургияһы. Хирургик гепатология буйынса башҡарылған эштәрҙең һөҙөмтәһе - бауырҙың усаҡлы һәм диффузиялы зарарланғанда уның морфологик һәм функциональ күрһәткестәрен тергеҙеү менән уның туҡымаларын регенерациялау мөмкинлеген эксперименталь һәм клиник яҡтан нигеҙләү. Ул хроник зарарланған бауырҙы артериализациялау методикаһын эшләй, тәүге тапҡыр “Аллоплант” биологик актив пластик материалы рәүешендә регенерация стимуляторы файҙаланыла (Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәге хеҙмәткәрҙәре менән берлектә, етәксеһе - профессор Мулдашев Э. Р.). Был стимуляторҙың төрҙәрен профессор И.А. Сафин ашҡаҙандың сей яра ауырыуын һәм бөйән эсәгенең ауырыуын, остеомиелитты, трофик сей яраларҙы, эренле-некротик процестарҙы һәм башҡа патологияларҙы дауалау өсөн клиникаға индерә.
И. А. Сафин уйлап тапҡан хирургик дауалау алымдарын һаулыҡ һаҡлау практикаһына индереү йөҙләгән һәм меңләгән пациенттың ғүмерен ҡотҡарып алып ҡалырға мөмкинлек бирә. Ул тәҡдим иткән операцияларҙы хәҙерге ваҡытта уның уҡыусылары ҡуллана: профессор Нартайлаҡов М. А., БДМУ-ның дөйөм хирургия кафедраһы мөдире (1997 йылдан), Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған табибы һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре; Мостафин А. Х., БДМУ-ның дөйөм хирургия кафедраһы мөдире; Минһажев Р.С., медицина фәндәре кандидаты, БДМУ-ның дөйөм хирургия кафедра доце медицина фәндәре кандидатнты, Башҡортостандың республика хирургик гепатология үҙәгенең төп белгесе; В. П. Соколов, БДМУ-ның дөйөм хирургия кафедраһы доценты, медицина фәндәре кандидаты, Республика клиник дауаханаһының баш табибы урынбаҫары, Башҡортостандың республика лазер медицинаһы үҙәгенең төп белгесе; В. С. Пантелеев - медицина фәндәре кандидаты, Республика клиник дауаханаһының айырым лазер медицинаһы мөдире.
Профессор И. А. Сафин ашҡаҙан һәм бөйән эсәгенең сей яра ауырыуы, тропик сей яра, остеомиелит, эренле һәм таҙа яраларҙы дауалау ваҡытында, бауырҙың сығанаҡлы  һәм диффуз ауырыуҙары ваҡытында түбән һәм юғары энергетик лазерҙарҙы ҡулланып, оператив ҡатнашыу уйлап таба һәм индерә.
Педагогик эшмәкәрлеге хирург И.А. Сафин тормошонда ҙур урын алып тора - бына тигән лектор һәм уҡытыусы, ул үҙенең киң аң даирәһе менән студент-медиктарҙы һәм йәш ғалимдарҙы һөнәре менән ҡыҙыҡһындыра белде. Ул табиптарҙы дипломдан һуң әҙерләү концепцияһын төҙөй. Сафин И. А. етәкселегендә 2 докторлыҡ һәм 11 кандидатлыҡ диссертациялары эшләнә һәм яҡлана, 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 5 монография баҫтырып сығара, 43 рационализаторлыҡ тәҡдиме һәм 3 уйлап табыуы клиник практикаға индерелә ..
Ғаиләһе
И. Ә. Сафиндың ҡатыны - профессор Әхмәҙиева Эльза Нәбиәхмәт ҡыҙы (1946 йылда тыуған) хәҙер БДМУ-ның поликлиника педиатрияһы курсы менән госпиталь педиатрияһы кафедраһын етәкләй, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы; ҡыҙы - профессор-невролог.
Һылтанмалар
Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ]
Алтыншин
Алтыншин — башҡорт ир-ат фамилияһы. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа лә ҡулланыла.
Алтыншина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
--
Мемельс
Мемельс (Mehmels) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 363 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Сиротанович Алия
Алия Сиротанович (Alija Sirotanović; ) — югослав шахтёры, хеҙмәт ударнигы һәм ЮФСР- да стаханов хәрәкәтен башлап ебәреүсе, Югославия Федератив Социалистик Республикаһының Социалистик хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Этник босниялы, мосолман ғаиләһендә тыуған. Босния Бреза ҡалаһы эргәһендәге күмер шахталарында эшләгән.
1990 йылдың 16 майында тулы фәҡирлектә вафат була.
Бражиха
Бражиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 408 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Омза
Омза — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сула йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнсығыш Диңгеҙе
Көнсығыш Диңгеҙе (Mare Orientale) — айҙағы диңгеҙ, Айҙың Ерҙән күренгән ярымшарының көнбайыш сигендә урынлашҡан.
Рельефы
Ай өҫтөндә диңгеҙ ҡапма-ҡаршы урынлашҡан нөктәлә Край Диңгеҙе урынлашҡан.
Көнсығыш Диңгеҙе бассейнындә шулай уҡ Яҙ Күле бар, уны айҙағы базаны төҙөү урындарының береһе тип ҡарарға мөмкин.
Атамаһы
Диңгеҙҙең хәҙерге атамаһын немец астрономы Юлиус Генрих Франц Der Mond (1906) китабында тәҡдим итә. Әммә инглиз һәүәҫкәр астрономы Патрик Мур аҙағыраҡ On the Moon китабында был атаманы 1946 йылда тәҡдим итеүе хаҡында белдерә. 1960-сы йылдарҙа был төбәктәең фотографик һүрәте алына, уның буйынса Көнсығыш Диңгеҙе Айҙың киҫкен рәүештә икенсе бер күк есеменә барелеүе һөҙөмтәһендә хасил булған кратерҙа ята тип фаразлау мөмкинлеген бирә.
Диңгеҙгә исем бирелгән йылдарҙа астрономияла Айға ҡағылышлы исемдәр биреүҙә икенсе төрлө система ҡулланыла. Әммә һуңыраҡ, 1961 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы ҡабул иткән ҡарарға ярашлы Көнсығыш Диңгеҙе Айҙың күренгән ярымшарының көнбайыш сигендә урынлашҡан тип таныла.
Шыуған (йылға)
Шыуған  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/118/243 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харисов Рафиҡ Хафиз улы
Рафиҡ Хафиз улы Харисов (15 август, 1957 йыл, БАССР, Ҡыйғы районы, Сирбай ауылы) — Салауат районы муниципаль районы хакимиәте башлығы (2006—2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.
Биографияһы
Рафиҡ Хафиз улы Харисов 1957 йылдың 15 авгусында БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Сирбай ауылында тыуған.
1974—1975 йылдар — Ҡыйғы районы «Киров» совхозының Сирбай бригадаһында төрлө эштәрҙә эшләп йөрөй. 1975—1977 йылдар — Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1977—1980 йылдар — Дыуан ауыл хужалығы техникумында уҡый.
Хеҙмәт юлы
1980—1981 йылдар — «Киров» совхозының Аҫылғужа бүлексәһендә агроном-бригадир.
1981—1986 йылдар — Ҡыйғы районы «Киров» совхозының Аҫылғужа бүлексәһе управляющийы.
1986 йыл — Ҡыйғы районы «Киров» совхозының баш агрономы.
1986—1989 йылдар — Ҡыйғы районы «Кировский» совхозының мал аҙығы буйынса директор урынбаҫары.
1989—2000 йылдар — Ҡыйғы районы Чкалов исемендәге колхоз рәйесе.
2000—2006 йылдар — Ҡыйғы районы Хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары, Ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.
Рәсәйҙә предприятиеларҙы хосусилаштырыу
Рәсәйҙә предприятиеларҙы хосусилаштырыу — Рәсәй Федерацияһы (элекке РСФСР) милкендә булған предприятиеларҙы хосуси милеккә тапшырыу, Рәсәйҙә 1990-сы йылдар башынан (СССР тарҡалғандан һуң башланған процесс) ғәмәлгә ашырыла; дөйөм Рәсәй хосусилаштырыуының бер өлөшө.
Предприятиеларҙы хосусилаштырыуҙы ғәҙәттә ул саҡта хөкүмәттә төп вазифаларҙы биләгән Е. Т. Гайдар һәм А. Б. Чубайс исеме менән бәйләйҙәр.
Хосусилаштырыу һөҙөмтәһендә Рәсәйҙәге предприятиеларҙың күп өлөшө хосуси милеккә күсә.
Рәсәйҙә предприятиеларҙы хосусилаштырыу йыш тәнҡитләнә. Рәсәйҙә олигархтар барлыҡҡа килеүен, Рәсәй халҡының иҡтисади йәһәттән бер-береһенән бик алыҫ торған ҡатламдарға айырылыуын уның менән бәйләйҙәр.
Икенсе яҡтан, Рәсәй иҡтисадсыһы Владимир Мау раҫлауынса, хосусилаштырыу үтә ҡатмарлы иҡтисади, финанс һәм сәйәсәт шарттарында үткәрелә: РФ Юғары Советының Президентҡа һәм Хөкүмәткә ҡаршы тороуы хоҡуҡи база булдырыуҙы һәм институциональ реформалар үткәреүҙе тотҡарлай; Хөкүмәт Юғары Совет яғынан көслө лобби баҫымына дусар була; хосусилаштырыу башланған мәлгә дәүләт үҙ милкен һөҙөмтәле контролләүгә һәләтһеҙ була, көйләнмәгән хосусилаштырыу һөҙөмтәһендә предприятиеларҙың директорҙар тарафынан үҙләштерелеүе киң тарала, был етәкселәр предприятиеларҙы үҫтереү түгел, тиҙ генә килем ала һалыу теләге менән яна.
Владимира Мау фекеренсә, етештереү сараларына шәхси милек институты булдырыу иҫәбенә иҡтисадтың һөҙөмтәлелелен күтәреү хосусилаштырыуҙың төп иҡтисади бурысы итеп ҡуйыла. Ул саҡта иҡтисадтың ҡайһы бер тармаҡтарында (хеҙмәтләндереү, сауҙа) был бурыс ярайһы уҡ еңел хәл ителә, әммә сәнәғәттә һәм ауыл хужалығында эш бик яй бара, Мау фекеренсә, бының сәбәбе хосусилаштырылған предприятиеларҙың хеҙмәт коллективтары ҡарамағына күсеүе, йәғни уларҙың директорҙарының контроленә, ә киләсәктә милкенә күсеүе менән бәйле була. Һуңыраҡ Анатолий Чубайс әйтеүенсә, хосусилаштырыуҙың бер төрө — залоглы аукциондар — башҡа маҡсаттар менән бергә, коммунистарҙың власҡа килеүенә юл ҡуймау өсөн дә үткәрелә.
Әҙерлек барышы
СССР Министрҙар Советы тарафынан 1990 йылдың 25 июнендә ҡабул ителгән ҡарарға ярашлы, КамАЗ заводтары базаһында РСФСР-ҙың һәм Советтар Союзының тәүге акционерҙар йәмғиәте — «КамАЗ» АЙ-һы ойошторола. Ҡарарҙа акцияларҙың 51 процентын дөйөм Союз милкендә ҡалдырыу, ҡалғанын һатыу күҙҙә тотола. 1991 йылдың 5 сентябрендә акцияларҙы хеҙмәт коллективына һатыу башлана. 10 сентябрҙә юридик шәхестәр өсөн конкурс үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә 230 предприятие һәм ойошма КамАЗ-дың акционерына әүерелә.
1991 йылдың 4 июлендә «РСФСР-ҙа дәүләт һәм муниципаль предпртиятиеларҙы хосусилаштырыу тураһында» РСФСР Законы ҡабул ителә, уға ярашлы, дәүләт мөлкәтен хосусилаштырыуҙы Рәсәй Федерацияһының Дәүләт мөлкәтенә идара итеү буйынса дәүләт комитеты ойоштора.
1991 йылдың ноябрендә комитет рәйесе итеп Анатолий Чубайс тәғәйенләнә.
1991 йылдың ноябренән хосусилаштырыуҙың тиҙләтелгән осоро башлана. Уның нигеҙенә РФ Президентының 1991 йыл 29 декабрь ҡабул ителгән 341-се Указы ята, был Указ "1992 йылға дәүләт һәм муниципаль предприятиеларҙы хосусилаштырыу программаһының төп положениелары"н раҫлай. 1992 йылдың 29 ғинуарында сыҡҡан «Дәүләт һәм муниципаль предприятиеларҙы хосусилаштырыуҙы тиҙләтеү тураһында»ғы 66-сы Указ хосусилаштырыуҙың ҡулланма механизмын билдәләй.
1992—1994 йылдың июне: киң күләмле хосусилаштырыу (кесе һәм ваучерлы)
1992 йылдың июнендә Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы 1992 йылға хосусилаштырыу буйынса дәүләт программаһын раҫлай, унда хосусилаштырыу ысулын предприятиеларҙың ҙурлығына ҡарап һайлау мөмкинлеге бирелә. Предприятиеларҙың ҙурлығына ҡарап тәҡдим ителгән хосусилаштырыу ысулдары Программаға ярашлы,
Айырым әһәмиәткә эйә булған ҡайһы бер тармаҡтарҙа (ер аҫты, урман фонды, шельф, үткәргес торбалар, дөйөм файҙаланыуҙағы автомобиль юлдары, телевизион станциялар һ.б.) хосусилаштырыу тыйыла. Ә күмәртәле һәм ваҡлап һатыу сауҙаһы, йәмәғәт туҡланыуы, төҙөлөш, ауыл хужалығы етештереү һәм эшкәртеү, аҙыҡ-түлек һәм еңел сәнәғәт предприятиелары мотлаҡ хосусилаштырылырға тейеш була.
Кесе хосусилаштырыу
Бәләкәй предприятиеларҙы (сауҙа, көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү һ.б.) хосусилаштырыуҙы хөкүмәт 1992 йыл башынан, Юғары Советтың 1992 йылға Хосусилаштырыу буйынса дәүләт программаһын хуплағанын көтөп тә тормаҫтан (июндә генә хуплана), башлап ебәрә.
1994 йылдың 1 ноябренә сауҙа, йәмәғәт туҡланыуы һәм көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү предприятиеларының 60—70 проценты хосусилаштырыла.
Ваучерлы хосусилаштырыу
1992 йылдың 1 октябренән бөтә халыҡҡа хосусилаштырыу чектары (ваучерҙар) таратыла башлай. Чектар Рәсәй Федерацияһы Һаҡлыҡ банкы бүлексәләрендә бирелә, уларҙы алыр өсөн 25 һум аҡса түләргә кәрәк була; ваучерҙың номиналь хаҡы 10 мең һум тәшкил итә һәм 1992 йылдың ғинуары хаҡтарында предприятиеларҙың төп фондтарының йән башына тап килгән хаҡына тиң була. Ваучерҙар исемһеҙ була һәм ирекле һатыла-һатып алына ала. Ләкин «Дәүләт һәм муниципаль предприятиеларҙы хосусилаштырыу тураһында» 1991 йылдың 3 июлендәге РСФСР Законы исемле хосусилаштырыу иҫәптәре менән хосусилаштырыуҙы күҙҙә тота. Ваучерҙарҙың ғәмәлдәге хаҡын һорау менән тәҡдим нисбәте билдәләй, улар 500 һумдан 29 мең һумға тиклем тора (курс буйынса 5-тән 24-кә тиклем АҠШ доллары).
Тәүге 18 аукцион 1992 йылдың декабрендә ойошторола. 1994 йылдың февраленә тиклем бөтәһе 9342 аукцион үткәрелә, уларҙа 52 миллион ваучер файҙаланыла.
Бер ваучерға алмашҡа алып булған акциялар пакетының реаль хаҡы, ниндәй компанияның акцияларына алмаштырылыуға, шулай уҡ ҡайһы төбәктә үткәрелеүенә ҡарап, төрлө хаҡлы була. Мәҫәлән, Түбәнге Новгород өлкәһендә 1994 йылда бер ваучерға «Газпром» акционерҙар йәмғиәтенең 2000 акцияһы (2008 йылда был акцияларҙың баҙар хаҡы 700 мең һум самаһы була), Мәскәү өлкәһендә — 700 акцияһы (2008 йылда — 245 мең һум самаһы), ә Мәскәүҙә 50 акцияһы (2008 йылда 17 мең һум) килә. Бер ваучерға шулай уҡ «ГУМ» сауҙа йортоноң 7 акцияһын алып була (2008 йылда 100 һумдан кәмерәк).
Чеклы хосусилаштырыуҙы тәнҡитләүселәр уны намыҫһыҙ һәм ғәҙелһеҙ тип һанай, сөнки, улар фекеренсә, бик һирәктәргә генә тиҙ арала ныҡ байып китеү мөмкинлеген бирә.
1995: Залоглы аукциондар
Залоглы аукциондар 1995 йылда бер нисә эре компанияның («ЮКОС», «Норильский никель», «Сибнефть» кеүектәрҙең) дәүләт акция пакеттарын залогҡа һалыу иҫәбенә кредит алып дәүләт ҡаҙнаһын тулыландырыу өсөн индерелә. Хөкүмәт кредиттарҙы ҡайтармай, шунлыҡтан акция пакеттары кредиторҙар ҡулына күсә.
Хөкүмәт алырға тейешле аҡса суммалары федераль бюджеттың килем өлөшөнөң 1,85 проценты самаһын тәшкил итә.
Бюджетты тулыландырыу өсөн аукциондарҙы файҙаланыу фекерен «ОНЭКСИМ-банк» етәксеһе Владимир Потанин бирә. Инициатива ул саҡтағы хөкүмәт вице-премьеры Анатолий Чубайс һәм вице-премьер Олег Сосковец тарафынан хуплана. Аукциондар үткәреүгә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт мөлкәтенә идара итеү буйынса дәүләт комитеты башлығы Альфред Кох кураторлыҡ итә.
Залоглы аукциондар һөҙөмтәһендә миллиардер олигархтар (Березовский, Ходорковский, Абрамович һәм башҡалар) хасил була.
Залоглы аукциондар түбәндәгеләргә бәйле тәнҡит аҫтына алына:
1996 — әлеге ваҡыт
1997 йылдың июлендә «Связьинвест» компанияһының 25 % + 1 акцияһы аукционда $1,875 миллиардҡа Кипр консорциумы Mustcom Ltd-ға һатыла.
1997 йылдың декабрендә «Көнсығыш нефть компанияһы» акцияларының 48 проценты аукционда $800 миллионға ЮКОС компанияһы тарафынан һатып алына.
1999 йылдың декабрендә конкурста Төмән нефть компанияһы акцияларының 49,8 проценты һатыла. Альфа-Групп, Access Industries һәм Ренова альянсы конкурс еңеүсеһе була.
2000 йылдың сентябрендә «Ырымбур нефть акционерҙар компанияһы» акцияларының 85 процентлы пакеты тендерҙа $1,08 миллиардҡа «ЕвроТЭК» компанияһына һатыла; һуңыраҡ был актив Төмән нефть компанияһының составына инә.
2004 йылдың сентябрендә «Лукойл» акцияларының 7,59 процентлы пакеты 1,99 миллиард долларға ConocoPhillips'ҡа һатыла.
2006—2007 йылдарҙа «халыҡ IPO»һы тип аталған форматта өс эре дәүләт компанияһы хосусилаштырыла:.
2007 йылда ЕЭС Рәсәй акционерҙар йәмғиәтен реформалау барышында Рәсәй электр станцияларының яртыһы тиерлек һәм 22 энергия һатыу компанияһы шәхси ҡулдарға күсә. Хосусилаштырыуҙан өҫтәмә эмиссиялар барышында 25 миллиард доллар аҡса керә.
2011 йылдың февралендә ВТБ банк акцияларының 10 проценты 3,3 миллиард долларға һатыла.
2011 йылдың 28 октябрендә "Беренсе йөк ташыу компанияһы"ның 75 % — 2 акцияһы Владимир Лисиндың UCLH транспорт холдингына ингән "Бойондороҡһоҙ транспорт компанияһы"на 125,5 миллиард һумға (аукциондың старт хаҡы) һатыла. Аукцион Рәсәй тимер юл тармағын дәүләттән айырыуҙа иң эре хосусилаштырыу килешеүе тип иҫәпләнә.
Дәүләт секторының өлөшө һәм артабанғы хосусилаштырыу пландары
Рәсәй иҡтисадында дәүләт секторы, төрлө баһалауҙарға ярашлы, 50 проценттан 71 процентҡаса тәшкил итә.
2014 йылдың ғинуарында хөкүмәттең беренсе вице-премьеры Игорь Шувалов, Гайдар форумында сығыш яһап, дәүләт секторы өлөшөн 2018 йылға ағымдағы 50 проценттан 25 процентҡа ҡалдырып кәметергә тәҡдим итә.
2014-16 йылдарға раҫланған хосусилаштырыу программаһына ярашлы, 514 ФДУП-тың һәм 436 акционерҙар йәмғиәтенең дәүләт акция пакеттары тулыһынса йә өлөшләтә хосусилаштырылырға һәм 1,7 триллион һумлыҡ килем алынырға тейеш була.
Эҙемтәләр
Рәсәйҙәге хосусилаштырыу һөҙөмтәләренең береһе совет предприятиеларының һәм төҙөлөш трестарының торлаҡ фондын законһыҙ рәүештә яңы барлыҡҡа килгән хосуси компанияларҙың устав капиталына индереүҙән тора. Закон буйынса, был торлаҡ фонды (ятаҡтар һәм фатир тибындағы ятаҡтар) ҡала ҡарамғына тапшырылырға тейеш була, әммә күпселек осраҡтарҙа яңы милекселәр, ҡануниәттең йомшаҡлығынан файҙаланып, был ятаҡтарҙы уларҙа йәшәгән кешеләре менән ҡуша һатып алалар. Һөҙөмтәлә, был кешеләр күп йылдар дауамында ҡыуып сығарылыу хәүефе аҫтында йәшәргә мәжбүр. Күп осраҡта законһыҙ хосусилаштырыу эштәре буйынса дәғүә биреү мөҙҙәте үткәнлектән, судтар һәм прокуратура проблемаға бөтөнләй иғтибар бирмәй.
Седовка
Седовка (Седовка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215831000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Унал-Дон
Унал-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карпынг-Ега
Карпынг-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 280 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы
Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы (Бадретдинов Валиахмет Минниахметович; 19 февраль 1953 йыл) — педагог, журналист, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. психология фәндәре кандидаты.
Биографияһы
Вәлиәхмәт Миңлеәхмәт улы Бәҙретдиноа 1953 йылдың 19 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Иҙрис ауылында тыуған. Сәлимйән Бәҙретдиновтың ҡустыһы.
Иҙрис һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, 1972 йылда хәҙерге Мәсәғүт педагогия колледжын, һуңынан Мәскәү дәүләт педагогия институтының педагогика һәм психология факультетын тамамлай. 1977 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһында педагогика һәм психология уҡытыусыһы, 1980 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында дөйөм педагогика һәм психология нигеҙҙәре уҡытыусыһы, 1994 йылдан Мөхәмтәғәле Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейында фәнни-методик эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1999 йылдан Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу палатаһында депутат. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара.
«Киске Өфө» гәзитенең яуаплы секретары булып эшләй.
Әл-Фараби
Әбү Наср Мөхәммәт ибн Тархан ибн Узлаг әл-Фараби, ҡыҫҡаса әл-Фараби  (латинлаштырылған формаһы — Alpharabius; 872, Фараб ҡалаһы , хәҙерге Ҡаҙағстан —  вафаты 950 йылдың 14 декабре менән 951 йылдың 12 ғинуары араһында, В, хәҙерге Сүриә) — философ, математик, музыка теоретигы, Шәреҡ ғалимы. Урта быуаттарҙағы көнсығыш философияһының иң күренекле вәкилдәренең береһе. Әл-Фараби — Аристотель хеҙмәттәренә аңлатмалар авторы  (шул сәбәпле уның «Икенсе остаз» тигән шөһрәтле исеме барлыҡҡа килә), Платон хеҙмәттәренә аңлатмалар яҙа. Уның хеҙмәттәре Ибн Синаға,  Ибн Баджаға, Ибн Түфәйлгә, ибн Рушдҡа, шулай уҡ урта быуаттарҙағы Көнбайыш Европа философияһы менән фәненә ҙур йоғонто яһай. Отрар китапханаһының барлыҡҡа килеүен дә уның менән бәйләйҙәр.
Биографияһы
Фарабиҙың тормошо тураһында мәғлүмәт бик аҙ. Уларҙың да бер өлөшө, башҡа тарихи шәхестәрҙеке кеүек, легенда булып тора. Фарабиҙың вафат булған йылы менән Дамаскҡа күскән ваҡыты ғына асыҡ, башҡа даталар яҡынса ғына билдәле. Фарабиҙың биографияһына ҡағылышлы сығанаҡтар XII—XIII быуаттарҙа ғына яҙылған. Фарабиҙың биографтары араһында Бейхаки, Кифти, Ибн Аби Үсейбиә, Ибн Хелликан бар.
Фарабиҙың ниндәй милләткә ҡарағанлығын асыҡлау өсөн дә мәғлүмәт етешмәй.
Тәпән (ауыл)
Тәпән (Тепяново) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 316 кеше. Почта индексы — 453626, ОКАТО коды — 80201831005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әл-Фараби
Биографияһы
Фараби Фараб тигән ерҙә (хәҙ. Отрар, Көньяҡ Ҡаҙағстан), Арыс йылғаһы Һырдаръяға ҡойған урында тыуған тип иҫәпләнелә. Фарабиҙың замандашы Ибн Һауҡал билдәләгәненсә, Фараб округы ҡалаларына Весидж инә, сығышы менән Әбү-Наср әл Фараби нәҡ шунан.
Башланғыс белемде Фараби тыуған төйәгендә алғандыр тип фараз ителә. Булған мәғлүмәттәргә ярашлы, Урта Азиянан сығып киткәнсе Фараби Шашта (Ташкент), Сәмәрҡәндтә һәм Бохарала булған, һуңғыһында күпмелер ваҡыт уҡыған һәм эшләгән.
Белем алыуын дауам итер өсөн философ Ғәрәп хәлифәлегенең мәҙәни үҙәге һәм баш ҡалаһы Бағдадҡа йүнәлә. Юл ыңғайы Ирандың Исфаһан, Хамадан, Рей (Тәһран) ҡалаларына һуғыла. Бағдадта Фараби хәлиф әл-Мөҡтәдир хакимлыҡ иткән осорҙа (908—932) төпләнә һәм фәндең төрлө тармаҡтарын, телдәрҙе өйрәнә башлай. Уның медицинаны, логиканы һәм грек телен өйрәнгәне билдәле.
Бағдадта Йүһәннә ибн Хәйлән һәм антик текстарҙы ғәрәпсәгә тәржемә иткән Әбү Бишр Матта Әл-Фарабиҙың остазы булалар. Үсейбиә белдергәненсә, Хәйләнде Фараби Аристотель мираҫын тапшырыусы тигән. Әбү Башр логика уҡытҡан.
Тиҙҙән Фараби билдәле ғалимға әүерелә. 941 йылда Дамаскиға күсә, ҡалған бөтә ғүмерен шунда үткәрә. Дамаскиҙа Фараби элегерәк башлаған "Яҡшы ҡала тураһында трактат"ын тамамлай. Дамаскиҙа Фарабиҙың тормош-көнкүреше тәүҙә еңелдән булмағандыр. Әҙәбиәттә уның баҡса ҡарауылсыһы булып эшләүе, ғилми эшмәкәрлек менән төндәрен генә шөғөлләнеүе тураһында хикәйәләүҙәр бар. Төн эшләр өсөн шәмде лә эшләп алған аҡсаһына һатып алыр булған. Әммә тиҙҙән ул бағыусы таба. Халебтың хакимы, үҙ заманының алдынғы ҡарашлы кешеләренә булышлыҡ итеүсән Сәйфетдәүл Али Хамдани (943—967) була ул. Атап әйткәндә, ул Шәреҡ шағирҙарынан Әбү Фирасҡа, Әбүл Ғәббәс ән-Намиға, Әбүл Фараж әл-Ваваға, Әбүл Фәтх Абул Кушужимға, ән-Нәшигә, әр-Раффиға, Ибн Нубатаға, әр-Рәкигә, Абдуллаһ ибн Халавейхигә, Әбү-т-Тайиб әл-Лөғәви әл-Фарисаға һәм башҡаларға бағыусылыҡ итә. Әйткәндәй, Фараби һарай ғалимына әүерелмәй һәм Халебҡа күсмәй, унда Дамасктан килеп кенә йөрөй. 949—950 йылдарҙа Фараби Мысырҙа була.
Фарабиҙың вафаты тураһында ике версия бар. Беренсеһенә ярашлы, ул Дамаскта үҙ үлеме менән мәрхүм булған, икенсеһе буйынса, Аскаланға барышлай юлбаҫарҙар тарафынан үлтерелгән. Шулай уҡ Фарабиҙың дин йолаһы буйынса ерләнмәгәнлеге билдәле. Әммә ҡайһы бер мосолман авторҙары Фарабиҙы тоғро мосолман итеп күрһәтергә тырыша.
Философия
Әл-Фараби көнсығыш перипатетизмына, йәғни аристотелизмына, нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле . Шунлыҡтан уның йәшәйешкә ҡағылышлы ҡараштары аристотелизм һәм неоплатонизм идеяларына яҡын.
Әбү Наср әл-Фараби тәғлимәтенә ярашлы, бөтә булған нәмәләр үҙ-ара сәбәп һәм эҙемтә бәйләнеше менән бәйләнгән алты башланғыс баҫҡысҡа бүленә.
Башланғыстар ике төрлө була: ихтимали барҙар һәм ихтыяжи барҙар. Беренсе төргә асылдарынан уларҙың булыу ихтыяжлығы сыҡмаған әйберҙәр, икенсеһенә асылдарынан уларҙың булыу ихтыяжлығы сыҡҡан әйберҙәр инә. Ихтимал булыуға ҡағылышлы бөтә нәмә булыу өсөн ниндәйҙер сәбәпкә мохтаж. Был сәбәп тип донъяны мәңге итеп яралтҡан берҙән-бер алла иҫәпләнә.
Башҡа сәбәптәргә күплек хас. Беренсе сәбәптән икенсе сәбәптәр — күк есемдәре — хасил була Йыһан аңы өсөнсө сәбәп булып тора, ул йыһанды «аҡылы булған хайуан» кеүек итеп хәстәрләй һәм уны камиллыҡҡа еткерергә тырыша. Башҡа сәбәптәр реаль ер предметтары менән бәйле.
Әл-Фарабиҙың философик хеҙмәттәре:
Өлгөлө ҡала-дәүләт тураһында тәғлимәт
Яҡшы ҡалалар башында философ хакимдар тора, бер үк ваҡытта улар дини йәмәғәтселек етәксеһе лә була. Яҡшы ҡалаларҙа унда йәшәгән бөтәһен дә бәхетле итергә ынтылалар, унда изгелек һәм ғәҙеллек хөкөм һөрә. Яҡшы ҡалаларға Фараби наҙан ҡалаларҙы, халҡы ысын бәхет тураһында бер ни ҙә белмәгән һәм уға һис бер ынтылмаған, тик тән һаулығы, кәйеф-сафа, байлыҡ һәм ләззәт артынан ҡыуған ҡалаларҙы ҡаршы ҡуя.
Музыка
Фараби музыка ғилеменә ҙур өлөш индерә. Был өлкәләге төп хеҙмәте  — «Музыка тураһында ҙур китап»  — Көнсығыш музыкаһы һәм боронғо грек музыкаль системаһы тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт сығанағы булып тора. Китабында Фараби музыкаға ентекле билдәләмә бирә, уның категорияларын аса, музыкаль әҫәрҙе хасил иткән элементтарҙы тасуирлай.
Әл-Фараби шулай уҡ «Музыка тураһында һүҙ» һәм «Ритмдарҙы классификациялау тураһында китап» яҙған.
Математика һәм астрономия
Әл-Фараби  Евклид һәм Птолемей хеҙмәттәренә аңлатмалар яҙған. «Геометрик төҙөлөштәр буйынса ҡулланма», «Йондоҙҙарҙың хөкөмдәрендә дөрөҫ булғандар һәм дөрөҫ булмағандар тураһында трактат» Фараби хеҙмәттәре булып тора.
Манама
Мана́ма (المنامةالمنامةالمنامة, Al-Manāmah) — Баш ҡала һәм Бахрейн батшалығының төп иҡтисади үҙәге. Ҡалала 157 мең тирәһе кеше йәшәй (2010 й.).
Фарсы ҡултығында, Бахрейн утрауының төньяҡ-көнсығыш яғында урынлашҡан  — унда, Мухаррак утрауына терәлә, баш ҡала шәрҡиәһе.
Тарих
Ҡаланың беренсе телгә алыныуы 1345 йылда а ислам  йылъяҙмаларында була. 1521 йылда ҡала португалдар менән ҡулға алына, ә 1602 — фарсылар менән. 1783 году Аль Халиф династияһының идара итеүе башлана.
1958 йылда  Манама порт-франко тип исемләнә,ә 1971 йылда бойондороҡһоҙ Бахрейндың баш ҡалаһы булып китә.
Иҡтисад
Манаманың төп иҡтисады — шулай уҡ бөтә Бахрейндың — финанс баҙарҙар, каботаж кәмәләрен төҙөү — дау, балыҡ тотоу һәм ыйны сығарыу булып тора. Ҡаланың төп майҙаны — Ынйылы.
Урында йәшәгән кешеләр ынйылы ҡабырсаҡтар үҫтереү менән  булышҡан фермаларҙа эшләйҙәр, әммә ҡайһы берәүҙәр элеккесә һыу төбөнә төшөп иң яҡшы ҡырағай ынйылар эҙләп алалар. Туристар бындай батырҙарҙың эше артынан ҡарарға яраталар һәм хатта бында аҡса эшләүҙе ҡабатлап та маташалар. Табып алынған ынйыларҙы илдән сығарырға ярамай, әммә күңел асыу өсөн һәм Бахрейндың ҡаҙнаһын тултырыу өсөн был мөмкин.
Утрауҙы ҡарарға  Милли Музейҙан башлар кәрәк, унда ил тарихын, үҙенсәлектәрен, мәҙәниәттәре, телдәре, диндәре, хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм милли һөнәрҙәре тураһында хәбәр иткән ете меңдән ашыу ҡыҙыҡлы экспонаттар бар. Илдең төп кәсебе булып ынйы үҫтереп эшкәртеү тора, шуның ярҙамында батшалыҡ донъяның ун иң бай илдәренең списогына инеүен дауам итә.
Бахрейндың баш ҡалаһында бик күп бейек йорттар урынлашҡан, уларҙың араһында үҙенең ғәҙәти булмауы менән  Бахрейн Бөтә Донъя Һатыу Үҙәге айырылып тора. Мухарраҡ утрауында урынлашҡан, Бахрейндың халыҡ-ара аэропорты менән, ҡаланы дамба буйлап һалынған шоссе бәйләй.
Климат
Тропик климаты субтропик климатына алмашыла; ғинуарҙың уртаҡ температураһы 16 °C, августа 31 °C, йылына 90 мм тирәһендә яуым-төшөмө.
Мәҙәниәт
1986 йылда ниғеҙләнгән Бахрейн университеты Манамала урынлашҡан.
Көнбайыш мәҙәниәтенең йоғонтоһо, бигерәктә Британияның, ныҡ беленә. Ҡала таксиларның автомобилдәре Лондондың кэбтарының күсермәһе, ә этаждар  нумерацияһы британия системаһында кеүек һанала, күп популяр барҙар ирландия пабтары стилендә биҙәлгән. Махсус магазиндарҙа еңел итеп алкоголь һатып алырға була, күп төнгө клубтар һәм хәҙерге заман талаптарына тура килгән кинотеатрҙары бар. Шул сәбәпле, һәм шулай уҡ сауҙа һәм күңел асыу комплекстары селтәренең киңлеге өсөн, Манама яйлап үҙен региональ туристик үҙәк булараҡ Персид заливының илдәре араһында үҙ позицияһын нығыта.
Мена (Тюрингия)
Мена (Тюрингия) (Mehna) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 344 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Волынский Александр Фомич
Волынский Александр Фомич (10 июнь 1939 йыл, Черниговка ауылы, Иланский районы, Красноярск крайы) — юрист, оператив-эҙләү (розыскной) эшмәкәрлеге теорияһы һәм профилактикалау белгесе; РСФСР-ҙың Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрлығы (МООП) Юғары мәктәбен тамамлаған (1964), юридик фәндәр докторы, енәйәт асыу һәм тикшереүҙе техник криминалистика менән тәьмин итеү нигеҙҙәре тураһында диссертация яҙған (1999); РФ Эске эштәр министрлығы Юридик институтының криминалистика кафедраһы начальнигы; РФ-тың атҡаҙанған юрисы, РФ Эске эштәр министрлығының почетлы хеҙмәткәре һәм РФ Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған юрисы.
Нәжибә
Нәжибә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Волынский Александр Фомич
Биографияһы
Александр Фомич Волынский 1939 йылдың 10 июнендә Красноярский крайының Илан районы Черниговка ауылында тыуған. 1958 йылда ул СССР эске эштәр министрлығының Омск махсус урта мәктәбен тамамлай. Ул алты йылдан һуң РСФСР Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрлығының Юғары мәктәбен тамамлай. 1971 йылда «Криминалистическая экспертиза в европейских социалистических странах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай, уның ғилми етәксеһе доцент Николай Полевов була.
Нәжибә
Этимологияһы
Нәжибә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе затлы нәҫелдән, арҙаҡлы, юғары ҡатламдан, аҡһөйәк; аҫыл зат, аҡыллы тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы (27 ноябрь 1932 йыл — 11 октябрь 2004 йыл) — башҡорт теле белгесе, йәмәғәтсе. 1957—1995 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1984 йылдан — бүлек мөдире, 1987 йылдан — баш, 1991 йылдан — төп ғилми хеҙмәтәр. 1990—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе. Филология фәндәре докторы (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).