cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карданахи базиликаһы
Тасуирламаһы
Карданахи базиликаһы VI быуатта яҡшы һайланған һәм эшкәртелгән таштан төҙөлгән. Тышҡы тура мөйөшөндә өс төкөтмә һалынған, әр береһе айырым сиркәү булып торған.
Көньяғындағы сиркәү ярайһы яҡшы һаҡланған,фасады биҙәлмәгән. 1974 - 1976 йылдарҙа сиркәүҙе реставрациялағандар һәм консервацияға ҡуйғандар. Диуарҙарының күп өлөшө тергеҙелгән.
2006 йылда Карданахи базиликаһы Грузия президенты указы менән милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Илсебәков Ислам Шәйхетдин улы
Илсебәков Ислам Шәйхетдин улы (башҡа сығанаҡтарҙа Ильчиваков Исмагил Шаймуратович тип күрһәтелгән ) (1918 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы кавалерия полкы яугиры.
Биографияһы
Ислам Шәйхетдин улы Илсебәков 1918 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы) Түбә руднигы ҡасабаһында тыуған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында ҡылыссы булып хеҙмәт итә . 1942 йылдың 23 февралендә (башҡа сығанаҡтар буйынса 7 февралдә. Украина ССР-ы Ворошиловоград өлкәһе Чернухино станцияһы тирәһендәге ҡаты алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала. Хәбәрһеҙ юғалыу датаһы 23 февраль булырға тейеш, сөнки Чернухино станцияһы өсөн алыштар нәҡ ошо көндә була, дивизияның бик күп яугирҙары һәм дивизия командиры генерал Шайморатов ошонда һәләк булалар. Туғандары тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы
Үҫеш биологияһы
Үҫеш биологияһы — хәҙерге заман биологияһының бүлеге. Организмдың индивидуаль үҫеш (онтогенез) процесын өйрәнә.
Шул уҡ ваҡытта, онтогенездың бөтә этаптары ла өйрәнелә:
Онтогенездың башланғыс этабын, шулай уҡ, эмбриология фәне лә өйрәнә.
Үҫеш биологияһы үҙенсәлеге шунда: ул организмдың үҫешен күләм арауығында ғына түгел, ваҡыт арауығында ла (4 үлсәмдә) өйрәнә.
Хәҙерге үҫеш биологияһы организм формалашыуҙың молекуляр, генетик һәм биохимик механизмдарын өйрәнә. Яралғыларҙың субкүҙәнәк һәм күҙәнәк төҙөлөшө үҙенсәлектәрен өйрәнә.
Фән булараҡ xx быуат уртаһында эмбриология, генетика, молекуляр биология кеүек фәндәрҙең асыштары нигеҙендә формалаша башлай.
Чистяков Василий Матвеевич
Чистяков Василий Матвеевич (1890 — 1965) — совет педагогы, урыҫ телен уҡытыу өлкәһендә методист, профессор, педагогика фәндәре докторы.
Биографияһы
Чистяков Василий Матвеевич урыҫ телен уҡытыу методикаһының нигеҙҙәрен эшләй. «Урыҫ булмаған мәктәптәрҙә урыҫ теле методикаһы нигеҙҙәре» (4-се баҫма, Мәскәү, 1958) китабы СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә лә киң танылыу яулай. Китап төрлө милләттәр өсөн тәғәйенләнә. Чистяков — төрлө милләт мәктәптәре (тыва, уйғыр, ҡарағалпаҡ, литва, мари, татар, үзбәк, яҡут, хаҡас һ.б.) өсөн урыҫ теле буйынса бер нисә дәреслек, уҡыу әсбабы һәм программалары авторы.
Сығанаҡ
http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s02/e0002735/index.shtml
Вурда-Ель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вольфрам
Вольфрам — (Wolframium) - Менделеевтың периодик таблицаһында 6-сы осор, 6-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 74. Символы W ( Wolframium ). Нормаль шарттарҙа ҡаты, көмөш-һоро төҫтәге күсеүсән металл.
Вольфрам — металдарҙың иң ауыр иреүсәне.
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Вольфрам 1781 йылда К. Шее­леын минералды кислота менән эшкәрткәндә WO3 ок­си­ды рәүешендә аса һәм хәҙер ул шее­ли­т тип атала.
Металл рәүешендә 1783 йылда ағалы-энеле д’Элуяр фамилиялы испан хи­ми­ктары аса.
Wolframium исеме XVI быуатта уҡ «бүре күбеге» тип билдәле булған минерал вольфрамит элементынан күсә. Вольфрам аҡ ҡурғашты иреткәндә уны шлак күбектәренә әйләндереп, ҡамасаулай торған булған («аҡ ҡурғашты бүре һарыҡты ашаған кеүек һоғонған»).
Инглиз һәм француз телдәрендә вольфрам tungsten тип атала (швед. tung sten — « авыр таш»).
Тәбиғәттә
Ер ҡабығының вольфрам кларкы (Виноградов буйынса) 1,3 г/т (Ер ҡабығындағы миҡдары 0,00013 %) тәшкил итә. Уның тау тоҡомдарында уртаса миҡдары — г/т: ультранигеҙҙәрҙә — 0,1, төп — 0,7, урта — 1,2, әселәрҙә — 1,9.Вольфрамлы минералдар, ғәҙәттә, гранит тоҡомдарға инеп ҡалған, уларҙа вольфрамдың уртаса концентрацияһы 1-2 % тәшкил итә.
Ятҡылыҡтары
Вольфрамдың иң ҙур запасына Ҡаҙағстан, Ҡытай, Канада һәм АҠШ эйә; шулай уҡ Боливия, Португалия, Рәсәй, Үзбәкстан һәм Көньяҡ Кореяла ятҡылыҡтары билдәле. Донъяла вольфрам етештереү йылына 49-50 мең тонна тәшкил итә, шул иҫәптән Ҡытайҙа — 41, Рәсәйҙә — 3,5; Ҡаҙағстанда — 0,7 , Австрияла — 0,5.
Вольфрамды төп экспортлаусылар: Ҡытай, Көньяҡ Корея, Австрия. Иң эре импортёрҙар: АҠШ, Япония, Германия, Бөйөк Британия. Шулай уҡ Әрмәнстанда һәм башҡа илдәрҙән вольфрамдың ятҡылыҡтары бар.
Физик үҙенсәлектәре
Вольфрам — көлһыу-һоро төҫлө металл, иреү температураһы бик юғары — 3695 K (3422 °C), ҡайнау темпуратураһы — 5828 K (5555 °C). Таҙа вольфрамдың тығыҙлығы 19,25 г/см3. Парамагнит үҙенсәлектәре бар (магнитҡа һиҙгерлеге 0,32). Бринелль буйынса ҡатылығы 488 кг/мм2, удел электр ҡаршылығы 20 °C — 55.
Вольфрам-иң ауыр, ҡаты һәм иң ауыр иреүсән металл. Саф хәлендә платинаға оҡшаш көмөшһыу-аҡ төҫтәге металл, 1600 °C температура булғанда сүкеүгә яҡшы бирелә һәм нәҙек епкә һуҙыла ала. Металл вакуумда юғары тотороҡлоҡҡа эйә
Химик үҙенсәлектәре
Вольфрам коррозияға бирешмәй: бүлмә температураһында сифаты үҙгәрмәй; ҡыҙарғансы ҡыҙҙырғанда вольфрам оксиды (VI) бик яй барлыҡҡа килә. Вольфрам тоҙ, шыйығайтылған көкөрт һәм плавик кислоталарында иремәй тиерлек. Водород перекисендә ирей.
Биологик әһәмиәте
Вольфрам әллә ни биологик роль уйнамай. Ҡайһы бер архебактерияларҙың һәм бактерияларҙың ферменттарының актив үҙәгендә вольфрам бар.
Ферменттар составында вольфрамдың булыуы иртә архейҙың физиологик реликты булараҡ ҡарала ала — вольфрам тормош барлыҡҡа килеүҙең тәүге этаптарында роль уйнаған тигән фараздар бар.
Вольфрам туҙаны, башҡа төр металл туҙаны кеүек үк, һулыш алыу органдарына насар тәьҫир итә.
Качмаш
Качмаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/115/35/17    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нуженка
Нуженка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 2216 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Докичев Владимир Анатольевич
Докичев Владимир Анатольевич (4 ноябрь 1953 йыл, Вологда өлкәһе) — ғалим-химик, А. М. Бутлеров исемендәге премия лауреаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2016).
Биографиһы
Владимир Докичев 1953 йылдың 4 ноябрендә Вологда өлкәһендә тыуған.
1996—2014 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһының органик химия институты Өфө фәнни үҙәгендә металлоорганик химия һәм катализ лабораторияһы мөдире. 1996—2000 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең органик химия институты директоры урынбаҫары. 2000—2006 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Президиумы рәйесенең фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. 2014 йылдан. — Өфө дәүләт авиация техник университетының нефть промыслаһы химия лабораторияһы мөдире. 2015 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө химия институтының биоорганик химия һәм катализ лабораторияһы мөдире.
430-ҙан ашыу фәнни баҫмалар, 60 уйлап табыу авторы.
Ангола
Анго́ла (Angola, рәсми исеме — Анго́ла Республикаһы (República de Angola ) — Көньяҡ Африкалағы дәүләт.
Көньяҡтан Намибия, төньяҡ-көнсығыштан һәм төньяҡтан Конго Демократик Республикаһы, көнсығыштан Замбия һәм Конго Республикаһы (Кабинда анклавы) менән сиктәш. Атлантик океан менән йыуыла. Португалияның элекке колонияһы.
1976 йылдың 1 декабренән БМО ағзаһы.
Этимология
«Ангола» (Angola) топонимы хәҙерге Ангола биләмәһендә XV—XVII быуаттарҙа булған Ндонго дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән, икенсе фараз буйынса португал колонизаторҙарына ҡаршылыҡ күрһәткән дәүләи хакимы Зинга Мбанди Нгола исеменән барлыҡҡа килән. Португал колонизаторҙары был атамыны «Ангола колроллеге» (Reino de Angola) тип атаған. Теүәлерәк әйткәндә, 1571 йылда Ангола губернаторы һәм Луанданы нигеҙләүсе Диаш де Новаиш Паулу шулай тип атаған.
Тарихы
1482 — диңгеҙсе Диогу Кан етәкләгән Португалия экспедицияһы Ангола ярына аяҡ баҫа. 1576 — португалдар Сан-Паулу-ди-Луанда фортын төҙөй, һуңынан ул Анголаның баш ҡалаһы була. XIX быуат уртаһына тиклем Анголала португалдарҙың төп шөғөлө ҡоллоҡҡа һатыу була; яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, 300 йыл эсендә илдән (башлыса Бразилияға) 5 миллион кеше сығарылған.
1885—1894 — Португалия, Бельгия, Германия һәм Англия килешеүе нигеҙендә Анголаның хәҙерге сиктәре билдәләнә.
1951 — Ангола Португалияның «диңгеҙ аръяғы провинцияһы» статусын ала.
1950-се йылдар — беренсе баш күтәреүселәр төркөмө барлыҡҡа килә — МПЛА, УПА.
1961 —Холден Роберто етәкләгән португалдарға ҡаршы ихтилал. Баш күтәреүселәр лагеры күрше Конгола (Киншаса) урынлаша. Ангола азатлығы өсөн һуғыш 14 йыл дауам итә. Шул уҡ ваҡытта МПЛА һәм ФНЛА араһында ҡаршылыҡтар килеп сыға. 1962 —Холден Роберто етәкселегендә ситтә Ангола республикаһы хөкүмәте ойошторола.
1974 — Португалияла «ҡәнәфер революцияһы». Португалия бөтә колонияларын азат итә. 1975, 11 ноябрь — Ангола бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Беренсе президенты МПЛА лидеры Агостиньо Нето була. Азатлыҡ илгә тыныслыҡ килтермәй. Илдә советтар яҡлы МПЛА һәм американдар яҡлы УНИТА, ФНЛА араһында граждандар һуғышы башлана. Был һуғыш милләт-ара ҡаршылыҡтар араҡаһында көсәйә.
1975 — МПЛА регуляр Куба армияһы ярҙамын ҡуллана, УНИТА — КАР ярҙамын ҡуллана, ФНЛА — Заир ярҙамы менән файҙалана.
1992 — Советтар Союзы ярҙамынан мәхрүм булғас, МПЛА иғтибарын АҠШ-ҡа йүнәлтә. 2002 — көнсығыш Мишоко провинцияһында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән атыш ваҡытында УНИТА лидеры Жонаша Савимби һәләк була. Анголала граждандар һуғышы тамамлана.
2010 — Анголала футбол буйынса африкандарҙың милли кубогы уҙғарыла.
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәре бар (11.11.1975 йылда СССР менән төҙөлгән).
Уяҙытамаҡ
Уяҙытамаҡ (Уязытамак) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 565 кеше. Ҡарат ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452779, ОКАТО коды — 80251835004.
Тарихы
Уяҙытамаҡ ауылы — ҡыр-йыландар торамаһы, тәүҙә Уяҙы, һуңынан Уяҙытамаҡ (Уяҙы йылғаһының тамағы) тип атала. 1748 йылдың 14 декабрендә килешеү буйынса улар «башҡалар менән» бергә яһаҡлы татар Смайл Уразметовты үҙ аҫаба ерҙәренә индерәләр. 1786 йылдың 10 майындағы килешеүгә ярашлы, башҡорттар-ҡыр-йыландар ауылдарына 80 йылға яһаҡлы татарҙар Ғабдулатиф һәм Мортаза Ғәбделкәримовтарҙы һәм Әмир Ермәковты 10 йән менән, аҫабаларға ихатанан йылына 15 тин түләү шарты менән, ҡабул итә. Мәскәү ауылынан килгән яһаҡлы татарҙар типтәрҙәр ҡатламына күскән ..
Малсылыҡ, игенселек, сана эшләү менән шөғөлләнгәндәр. 1870 йылда ауылда мәсе, ике йорт хужаһының һәр береһендә бер тирмән булған. 1834 йылда 248 башҡорт 32 бот ужым, 928 бот ярауай иген, 8 бот картуф сәсә. 1906 йылда мәсет, 3 һыу тирмәне, тимерлек, мөгәзәй теркәлгән. Ауылда 1795 йылда 66 башҡорт, 10 яһаҡлы татар; 1816 йылда 40 йортта 78 ир-ат башҡорт, 12 ир-ат яһаҡлы татар, 38 ир-ат типтәр; 1834 йылда 26 йортта 248 башҡорт, 58 ир-ат типтәр; 1850 йылда 162 ир-ат башҡорт, 59 ир-ат типтәр; 1859 йылда 193 ир-ат башҡорт, 93 ир-ат типтәр; 1870 йылда 90 йортта 656 башҡорт; 1905 йылда бөтәһе 192 йортта 544 ир-ат һәм 575 ҡатын-ҡыҙ; 1920 йылда 268 йортта 706 ир-ат һәм 768 ҡатын-ҡыҙ башҡорт һәм типтәрҙәр йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр башҡорттар (48 %), татарҙар (47 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Сәлимов Килемдар Сәлим улы
Биографияһы
Сәлимов Килемдар Сәлим улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районы Күҙәй ауылында тыуа. 1941 йылда Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 5‑се батареяһында ашнаҡсы, йөк ташыусы булып хеҙмәт итә. . 5‑се батарея ашнаҡсыһы Сәлимов Килемдар Сәлим улы һалдаттарға хәрби хәрәкәттәр барышында иртәнге, төшкө, киске аштарҙы һәр саҡ ваҡытында ташығаны өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Үҙенә беркетелгән аттарҙы һәр ваҡыт яҡшы тәрбиәләгәне һәм алғы һыҙыҡта һалдаттарға вҡытында эҫе аш менән тәьмин итеүе өсөн 1945 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була
Сәлмәнов
Сәлмәнов — фамилия.
Васильевка (Ишембай районы)
Васильевка (Васильевка; элекке атамаһы Егәнбаш) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 729 кеше булған. Петровск ауыл Советы составына инә. Ишембай районының иң ҙур сыуаш ауылы. ОКАТО коды — 80231855009.
Тарихы
Риүәйәттәр буйынса, ауылға XIX быуат башында, Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, купчий ҡағыҙы буйынса Өфө өйәҙенең Ҡамышлы ауылы күскенселәре тарафынан нигеҙ һалынған. Ҡамышлы ауылы сыуаштары ауылдың исемен Егәнбаш тип атайҙар. Һуңыраҡ ауыл кешеләренең береһенең исеме менән аталған. 1865 йылда 51 йортта 303 кеше йәшәгән. Халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.
Ауыл бөгөн
Ауылда урта мәктәп бар, сыуаш теле предмет булараҡ уҡытыла. Шулай уҡ фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар, милли һәүәҫкәр сәнғәт коллективы эшләй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса ауылдағы халыҡтың 97%-ын сыуаштар тәшкил итә.
Географик урыны
Ауыл Ҡарасәй йылғаһы (Егән ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Франческа Скьявоне
Франческа Скьявон (Francesca Schiavone; 23 июнь 1980 йыл, Милан, Италия) — итальян профессиональ тенниссыһы; яңғыҙ разрядта Ҙур шлемдың бер турнирының еңеүсеһе (Франция Асыҡ чемпионаты-2010); яңғыҙ разрядта Ҙур шлемдың бер турнирының финалсыһы (Франция Асыҡ чемпионаты-2011); топ-4 яңғыҙ рейтингта итальян тарихына ингән беренсе тенниссыһы, WTA (Ҡатын-ҡыҙҙар теннисы берекмәһенең) 15 турниры еңеүсеһе (шуларҙан 8 урын яңғыҙ разрядта); парлы разрядта Ҙур шлемдың бер турнирының финалсыһы (Франция Асыҡ чемпионаты-2008); Италияның милли командаһы составында өс тапҡыр Федерацияһы Кубогына эйә булыусы (2006, 2009, 2010).
Дөйөм мәғлүмәт
Франческа — Франческо Луишита Скьявонның ике балаһының береһе, өлкән ағаһы Габриэле исемле.
Франческа тенниста ун йыл. Скьявоне бекхендты бер ҡул менән башҡарыусы хәҙерге элита кимәлендәге күп булмаған тенниссыларҙың береһе.
Франческа Федерация Кубогында
2006 йылда үҙенең йыйылма командаһына Федерация Кубогын яулашырға ярҙам итә (шул иҫәптән финалда бельгиялылар менән бергә).
2009 йылда Скьявоне һәм Лавия Пеннетта ярымфиналда Рәсәй командаһын, ә финалда АҠШ йыйылма командаһын еңеп, уңышҡа ирешәләр.
Сыктывкар
Сыктывкар (Сыктывҡар; Сыктывкар, Сыктывкар) — Рәсәй Федерацияһындағы Коми Республикаһының баш ҡалаһы. Сысола йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ҡалала аэропорт, тимер юл вокзалы һәм автовокзал эшләй.
Географияһы
Мәскәүҙән 1003 км алыҫлыҡта урынлашҡан, автомобиль юлының оҙонлоғо - 1331 км.
Сыктывдинский һәм Корткеросский райондары менән сиктәш.
Климаты
{|
Медвежья (Берёзовка ҡушылдығы)
Медвежья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мелков Анатолий Сергеевич
Анатолий Сергеевич Мелков (26 июнь 1909 йыл — 1983 йыл) - совет театр рәссамы, Карел-Фин ССР атҡаҙанған сәнғәт эшлеклеһе. РСФСР атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1980).
Биография
Анатолий Мелков 1909 йылдың 26 июнендә Мәскәү ҡалаһында «Кушнарев һәм Сытин» фабрикаһының эшсе ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда әсәй, 1919 йылда атаһы вафат була. А. Мелков атай-әсәй вафатынан һуң туғандары янында йәшәй, 1928 йылда туғыҙынсы синыфты һәм юғары уҡыу йортона әҙерлек курстарын тамамлай. СССР ФА ғилми-тикшеренеү экспедицияһында Казахстан халыҡтарының һөнәрҙәрен, кәсептәрен һәм халыҡ ижадын өйрәнеү буйынса ҡатнаша, 200-ҙән артыҡ милли орнамент рәсеме яһай.
1929 йылда Ленинград ҡалаһында сәнғәт студияһында уҡый. 1930 йылдан бирле Ленинград-Борисоглебский кавалерия мәктәбендә рәссам булараҡ хеҙмәт итә, шулай уҡ Ленинград дәүләт политехникумы һынлы сәнғәт бүлегендә, театр класында уҡый. 1931 йылда Ленинград өлкәһе һынлы сәнғәт хеҙмәткәрҙәре союзы тарафынан рәссамдар бригадиры итеп промфинпланды бойомға ашырыу өсөн «Ҡыҙыл тегеү фабрикаһы»на ебәрелә. Бригада эштәренең өлөшө Урыҫ музейында ҡуйылған була.
Эштәрҙе тамамлағандан һуң, рәссам Мурманск театрында эшләй башлай, ҡала урамдарын байрамдарға биҙәүҙә ҡатнаша. 1932-1941 йылдарҙа — Ленинград бәләкәй драма театрында, ВЛКСМ обком театрында, Ленинград дәүләт фин театрында, Ленинград район театрында, Ленинград ашыу театрында, шулай уҡ ҡала театрҙарында — ДСК, Дәүләт театрында яңы, Ленинград дәүләт драма һәм комедия театрында, яңы йәш тамашасылар театрында рәссам. ВЛКСМ обкомының «Шторм» спектакле өсөн Ленинизмдың Маҡтау грамотасы белән бүләкләнә. Совет Рәссамдар союзы ағзаһы.
Сығанаҡтар
Төркөм:Карелия рәссамдары Төркөм:СССР рәссамдары
Нюжма (Волга ҡушылдығы)
Нюжма  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 2163 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Нюжма (приток Волги)
Чонтио
Чонтио - (ჭონთიო, ЧӀонтио ) — Грузияның Кахети төбәгендәге  Ахмет муниципалитеты биләмәһендәге ташландыҡ ауыл  (тарихи Тушетия төбәге).
Тасуирламаһы
Чонтио Тушети милли парк биләмәһенә инә.
Чонтио Тушетиҙағы нығытма-ауылдарының береһе булараҡ, милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Аргун йылғаһы тарлауығы, Пирикители Хевсуретияһына тиклем, чеченса «ЧӀанти» тип атала. Ғалимдар был атаманы төбәктең «ЧӀонтио» тип аталыуы менән бәйләй. Был үҙәндә йәшәгән чечен тоҡомдары (тейптар) чечендар «ЧӀантий» тип атай.
Ғалимдар фекеренсә, атама «ЧӀонтио» тип аталған төбәктән төньяҡҡа күсенеп киткәндәрҙән йәки, киреһенсә, Итум-Калиҙан көньяҡҡа күсенеп киткән ешеләрҙән ҡалған.
2017 йылда Чонтио ауылы милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .
Гоголев Кронид Александрович
Кронид Александрович Гоголев (1926 йылдың 13 июле, Прутское ауылы, Новгород губернаһы — 2013 йылдың 10 апреле, Сортавала, Карелия Республикаһы) - Россия Федерациясының халыҡ рәссамы, Россия Дәүләт премияһы лауреаты, РСФСР һәм Карелия Бассрҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биография
1941 йылда ете йыллыҡ мәктәп мәктәпте тамамлай. 16 йәштә фронтҡа эләгә, Бөйөк Ватан һуғышын үтә, 1950 йылда демобилизациялана.
1953-1957 йылдарҙа Ленинград сәнғәт-график педучилищеһында уҡый, уны тамамлағас, Карелияға саҡырыу буйынса Кистень ҡасабаһына китә. 1961 йылдан Сортавала ҡалаһының балалар сәнғәт мәктәбендә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй. 1966 йылда Т.А. Гоголев ситтән тороп Герцен исемендәге университеттың сәнғәт-графика факультетын тамамлай.
Рәссам беренсе тапҡыр ағасҡа мөрәжәғәт итә, бер аҙҙан ул уның ижадының төп материалына әүерелә. 1985 йылда Кронин Гоголев Карелия Рәссамдар берлегенә ҡабул ителә. 1989 йылда Сортавалала рәссамдың шәхси күргәҙмә залы асыла.
Т.А. Гоголев эштәре Мәскәүҙә декоратив-ғәмәли сәнғәт музейында, политехника музейында, Санкт-Петербург этнография музейында, Валаам утрауында музейҙа, АҠШ, Япония, Германия, Финляндия, Швецияның шәхси коллекцияларында урынлашҡан. Айырым алғанда, рәссамдың әҫәрҙәре Владимир Путин, Борис Ельцин, Анатолий Чубайс һәм башҡа бик күп танылған Россия һәм сит ил шәхестәренең шәхси коллекцияларында бар.
2013 йылдың 10 апрелендә Сортавала ҡалаһында вафат була.
Ижады
Кронид Гоголев күп һанлы матур картиналар, ағас скульптуралар авторы, әммә уға ағас буйынса рельефлы резьба менән башҡарылған эштәр ҙур танылыу килтерә.
Ҡағиҙә булараҡ, резьба композиция рәссам тарафынан махсус әҙерләнгән йүкә тында, монолит техникала — клеен детальдәр ҡулланмайса башҡарылған. Рәссам, айырым алғанда, ҡышҡы осорға арналған әҫәрҙәр өсөн тәфсирҙәр ҡалдырғанда ағас төҫмөрҙәре менән ҙур эш алып бара.
Гоголев эштәре урыҫ төньяғына, урыҫ төньяҡ тәбиғәтенә, халыҡ көнкүрешенә арналған. Рәссам ижадындағы әкиәт сюжеттарынан тыш, Сортавала, Петрозаводск, Валаам арналған эштәр ҙә табырға була, библия сюжеттары ла, «Калевала» эпосы мотивтары буйынса композициялар ҙә табылған.
Сығанаҡтар
Төркөм:Карелия рәссамдары Төркөм:СССР рәссамдары
Исмәғил Ғаспыралы
Ислам динендә йәдитселек, төрки донъяһында пантюркизм тәғлимәтенә нигеҙ һалыусыларының береһе. .
Биографияһы
Таврия губернаһының Ялта өйәҙе (хәҙер Ҡырым Республикаһы) Ғаспыра ауылында Рәсәй империяһы армия офицеры Мостафа Әли улы Ғаспыралы (Гаспринский) һәм уның ҡатыны Фатма-Султан Темир-Гази ҡыҙы (ата фамилияһы Кантакузова) ғаиләһендә тыуа. Башланғыс мәктәптә, Симферополь ирҙәр гимназияһында, һуңынан Воронеж хәрби уҡыу йортонда, 2-се Мәскәү хәрби гимназияһында белем ала. Ҡырымға ҡайтып, мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1871 йылда Францияға күсә; 1874—1875 йылда Төркиәлә йәшәй. Йәнә Ҡырымға ҡайтып, Баҡсаһарай ҡала Думаһы депутаты булып һайлана. 1879—1884 йылдарҙа — Баҡсаһарай ҡала башлығы.
1879 йылдан башлап, Исмәғил Ғаспыралы ҡырымтатар телендә үҙ гәзитен сығарырға ынтыла. 1879—1880 йылдарҙа был гәзит «Файдалы эглендже», 1881 йылда «Закон» исеме менән сыға. 1883 йылдың апреленән башлап, Исмәғил Ғаспыралы «Переводчик-Терджиман» тип аталған гәзит баҫтырырға рөхсәт ала — был гәзит ҡырымтатар һәм рус телендә сыға. Оҙаҡ йылдар буйы был гәзит Рәсәйҙең берҙән-бер төрки телле баҫмаһы булып килә; XX быуат башында донъяның иң оло мосолман баҫмаһына әүерелә. 35 йыл самаһы сығып килгәс, 1918 йылда гәзит ябыла.
«Терджиман» гәзите аша Исмәғил Ғаспыралы тәғлимәте Рәсәйҙең бар мосолман төбәктәре буйлап (Башҡортостанда, Татарстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Хива һәм Бохара ханлығында, Төрөкмәнстанда, Тажикстанда, Әзербайжанда) таралып килә. Шулай уҡ, гәзит сит илдәрҙә лә — Иранда, Ҡытайҙа, Төркиәлә, Мысырҙа, Болгарияла, Францияла, Швейцарияла, АҠШ-ла тарала. Ғаспыралының үҙ фекеренсә, уның гәзите Рәсәйгә ҡарағанда сит ил мосолмандары араһында киңерәк билдәлелек ала. Уның гәзитендә сыҡҡан мәҡәләләрҙе башҡа илдәрҙең күп баҫмалары күсереп баҫтырып тора.
Йәдитселек — мосолман халыҡтары араһында белем биреүҙе яңыртыу һәм донъяуи яйға күсеү йүнәлеше — шулай уҡ Исмәғил Ғаспыралы исеме менән бәйле. Ғаспыралы халыҡ мәғарифын үҙгәртеп төҙөү нигеҙҙәрен әҙерләй; уның яңы белем биреү методтары Ҡырымдан тыш башҡа күп мосолман төбәктәрҙә — Башҡортостанда, Татарстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда, Төркиәлә, Төрөкмәнстанда, Үзбәкстанда, Әзербайжанда, Төньяҡ Иранда һәм Көнсығыш Ҡытайҙа ғәмәлгә киң индерелә башлай. Хәҙерге Башҡортостанда һәм күрше төбәктәрҙә яңы уҡытыу тәрибе күпселек мәҙрәсәләрҙә (миҫал өсөн, Рәсүлиә, Ғосманиә, Хөсәиниә мәҙрәсәлерәндә) индерелә. Ғаспыралы тарафынан яҙылған яңы дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яңы методлы милли мәҙрәсәләрҙә киң ҡулланыла. Уларҙың араһынан «Ходжа и субъян» («Балаларҙың уҡытыусыһы») дәреслеге киң билдәлек яулай.
Ҡыҙылйорт
Ҡыҙылйорт (Кизилюрт, Кизил-юрт ) — Дағстандағы ҡалаһы.
Географияһы
Сулак йылғаһы ярында урынлашҡан.
Шайтан (йылға)
Шайтан йылғаһы (Шайтанка (приток Большой Куюргазы)) — Көйөргәҙе районы биләмәһендә аҡҡан йылға. Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы.
Йылға Ялсыҡай ауылы эргәһенән баш ала һәм Яҡуп ауылы эргәһендә Оло Көйөргәҙегә ҡоя. Тәү исеме Шайтан-Уяҙы. Уның буйында Ялсыҡай, Саратовка, Сергеевка, Үрге Мотал, Васильевка, Урта Мотал, Түбәнге Мотал, Яҡуп ауылдары һыулаған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул ауылдарҙың күбеһе бөгөн юҡ. Ни бары ике ауыл ҡалған. Һуңғы йылдарҙа Үрге Мотал ауылы тергеҙелде.
Архив материалдарына ҡарағанда йылға элек Шайтан — Уяҙы тип аталған. 1831 йылда Яҡуп ауылына Борай районынан күсеп килеүсе Касаев Мәхмүт генерал-губернаторҙан Шайтан-Уяҙы буйында өс ташлы тирмән төҙөү тураһындағы документ теркәлгән.
Халыҡ ижадынан
Бынан 2 быуат элекке замандарҙа булған был ваҡиға. Шайтан-Уяҙы йылғаһы ул ваҡытта ярҙарынан ашып ағыр булған. Аттар кисеүҙән йөҙөп сығыр булған. Шулай йәшәгән халыҡ. Һыуы ул саҡта бик-бик таҙа булған. Элек ауыл халҡы Ҡурғаҙы (хәҙер Ермолаево тип үҙгәртелгән) ауылы баяры Шоттҡа ялланып ураҡ урған. Ураҡҡа барған ваҡытта, күрәһең, һыу әҙерәк булғандыр. Ҡайтҡанда Шотт баярынан алған игенен алып ҡайтып килгән атлы башҡорт, Шайтан-Уяҙы йылғаһын сыҡҡан саҡта аты туғарылып, арбаһы бер яҡҡа, аты икенсе яҡҡа ағып киткән. Әлбиттә, аты йөҙөп сыҡҡан, тик арбаһыҙ ҡалған. Шунан был кеше йылғаға ҡарап был Уяҙы түгел, ә Шайтан тигән. Шунан алып йылға Уяҙы -Шайтан булып киткән. Шунан Шайтан- Уяҙыға әйләнгән, ә әлеге ваҡытта тик Шайтан тигән һүҙе генә ҡалған.
Ә хәҙер яҡташыбыҙ Өлфәт Ҡобағошовтоң «Таймаҫ ауылы» китабын ҡарап китәйек. 17-се бит. Ырымбур губернаһының 1802 йылғы картаһына күҙ һалайыҡ-ти ул: Оло Көйөргәҙенең ҡушылдығы Шайтан-Уяҙы буйлап Бөрйән улусы Монаш түбәһенә ҡараған өс ауыл: Иҫке Мотал-Бөрйән йылғаһы буйында, Мотал — Туҡмаҡҡаран буйында һәм Шайтан-Уяҙы йылғаһы буйлап юғарыраҡ Яңы Мотал исемле ауылдар урынлаштырылған.
Шайтан-Уяҙы йылғаһының түбәнге ағымында бошман ҡыпсаҡ ырыуының Буғимәш түбәһенә ҡараған, 1864 йылдан Бөрйән улусы үҙәгенә әүерелгән боронғо башҡорт ауылы Яҡуп урынлашҡан. Был ауылда 1770 йылда академик Иван Лепехин булып китә. Ул бында атаҡлы абыҙҙы «знатного и ученого абыза — учителя» ғилем алыусы бик күп шәкерттәрҙе күрә ул шулай уҡ был ауылда ауырыу ҡатынды дауалаусы Шайтан Күрәҙәнең Шайтан ҡыуыуын үткәргәненә шаһит була. Бәлки, ошо Шайтан-Күрәҙәсе исеменә лә бәйлелер, кем белә.
Әҙәбиәт
Ө. Ҡобағошов. Таймаҫ ауылы.
Вурлам
Вурлам — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эрвин Вурм
Эрвин Вурм (Erwin Wurm; 27 июль 1954 йыл) — Австрия рәссамы, фотограф, кинорежиссер, скульптор.
Биографияһы
Эрвин Вурм 1954 йылдың 27 июлендә Австрияның Брук-на-Муре ҡалаһынды тыуған. 1974—1977 йылдарҙа Грац университетында сәнғәт тарихын, шулай уҡ 1977—1979 йылдарҙа Зальцбург Һынлы Сәнғәт Колледжында һөнәр (скульптура) һәм сәнғәтте өйрәнә.
1979 —1981 йылдарҙа ул Венала ҡулланма сәнғәт Колледжында скульптураны өйрәнеүен дауам итә. 1995 йылда Вурм скульптура профессоры булып Париждағы нәфис сәнғәт Мәктәбенә саҡырыла, 1996—1997 йылдарҙа — Линц Колледжы саҡырыуы буйынса сәнәғәт һәм нәфис дизайн профессоры вазифаһын башҡара. Рәссам 1993—1999 йылдарҙа Vienna Secession директорҙар советы ағзаһы була, 1995 йылдан— вице-президент. Эрвин Вурм күп һанлы күргәҙмәләр кураторы була, Вена һәм Нью-Йоркта йәшәй һәм эшләй.
Һылтанмалар
Рус телендә:
Йомортҡа (ризыҡ)
Йомортҡа төрҙәре
Йышыраҡ тауыҡ, үрҙәк (өйрәк), ҡаҙ йомортҡаһы ашарға тотонола. Шулай уҡ күркә, бүҙәнә, страус һәм башҡа ҡоштарҙың да йомортҡалары ашарға яраҡлы һанала. Ҡоштарҙыҡынан тыш, ташбаҡа (гөбөргәйел) йомортҡаһы ла, аҙыҡ булараҡ, ҡулланылыуы билдәле. Тауыҡтың төрөнә ҡарап, уларҙың йомортҡалары ла төрлө төҫтә була. Әммә йомортҡаның сифаты уның ҡабығының төҫөнә ҡарап баһаланмай.
Тауыҡ йомортҡаһын маркировкалау
Рәсәй стандарттары буйынса тауыҡ фабрикаһында етештерелгән йомортҡаның һәр береһендә билдә ҡуйылған булырға тейеш. Беренсе хәреф һаҡлау срогын күрһәтә:
Икенсе билдә, ауырлығына ҡарап, йомортҡаның категорияһын күрһәтә :
Шулай итеп, маркировка буйынса, «СВ» — ашханалар өсөн юғары категориялы йомортҡа, «Д1» — беренсе категориялы диетик йомортҡа. Тауыҡ йомортҡаһының категорияһынан тыш, етештереүселәр уларға төрлө сифаттар ҙа өҫтәй ала. Мәҫәлән, һатыуға йомортҡаның һарыһын сағыуыраҡ төҫтәгеһен, йә булмаһа, селен һәм йод менән байытылған ике һарылыһын тәҡдим итеүҙәре мөмкин.
Горди Хоу
Гордон «Горди» Хоу (ингл. Gordon «Gordie» Howe; 31 март 1928 йыл, Флорал, Саскачеван, Канада — 10 июнь 2016 йыл, Огайо, АҠШ) — Канаданың профессиональ хоккейсыһы, уң яҡ һөжүмсе. Канада ордены офицеры (1971).
Йомортҡа (ризыҡ)
Йомортҡаны әҙерләү ысулдары
Йоморо килеш һыуҙа бешереү. Ошолай бешергәндә, ҡабығы сатнаһа, ағып сыҡмаһын өсөн һыуға тоҙ һалалар. Был ысул менән бешергән йомортҡаны, әрсеп, шул килеш ашайҙар, йә булмаһа, сэндвич, төрлө турамаларҙа ҡулланалар:
Горди Хоу
1946 йылдан НХЛ-да уйнай. Дөйөм алғанда, уның карьераһы 35 йылға һуҙыла.
Карьера башы
«Джордж Кинг» мәктәп командаһында ҡапҡасы позицияһында башлай. Ләкин һуңғараҡ балалар тренеры Бобби Трикиҙың тәҡдиме буйынса, квалификацияһын һаҡсыға үҙгәртә. Ә артабан уң форвард булып китә.
1945 йылда «Омахе Найтс», «Детройт» фарм-клубтары менән контрактҡа ҡул ҡуйып, Хоу профессиональ хоккейсы булып китә.
Уның 1946 йылда төп командаға күсеүе менән, «Ред Уингз» клубы тарихында иң яҡшы осор башлана.
1948-49 йылдарҙан алып 1954-55 йылдарҙа башланған миҙгелендә «Детройт» даими чемпионаттарҙа 7 тапҡыр еңеү яулаған. Шуның менән МХЛ үҙенсәлекле рекорд ҡуйған.
«Продакшн лайн»
«Ред Уингз» Горди Хоу ярҙамында яҡшы уйын күрһәтеүҙе дауам итә һәм 1960 йылдарҙа 4 тапҡыр финалға барып етә, әммә унан буш ҡул менән әйләнеп ҡайта.
Сид Эйбл һәм Тед Линдсей менән бер звенола уйнай. Линдсей, Эйбл һәм Хоу бер звенола уйнай башлағанда, көйәрмәндәр был өсәүҙе «Продакшн-Лайн» («Конвейер һыҙығы») тип атай.
Сөнки Хоу, Детройт ҙур автозаводында автомобилдәрҙе штампалаған кеүек, партнерҙар менән тиҙ һәм теүәл комбинацион хоккей уйнап, голдарҙы штамповать итә.
Уйын стиле
Ҡаты һәм көслө уйын стиле арҡаһында, хоккейсылар һәм көйәрмәндәр уны «Мистер Терһәк» тип атай.
МХЛ-да үҙенең 500 шайбаһын индергәс, уның «Мистер Терһәк» ҡушаматы «Мистер Хоккей»ға әйләнә һәм башҡа бер ваҡытта ла үҙгәрмәй.
Ҙур хоккейға ҡайтыу/ Бөтә Донъя хоккей ассоциацияһы
МХЛ-дағы карьераһы тамамланғандан һуң, ике йыл үткәс, Горди 45 йәшендә яңынан коньки кейә һәм хоккейға әйләнеп ҡайта.
Тик үҙенә таныш «Ред Уингз»ға түгел, ә Бөтә Донъя хоккей ассоциацияһы яңы төҙөгән «Аэроз Хьюстон»ға килә һәм улдары Марк һәм Марти менән бергә хоккейҙа юғары оҫталыҡ күрһәтә башлай.
Хоуҙың ике улы — Марти<sup id="cxmwJw" tabindex="0">[en] һәм Марк атаһы юлынан китә. 1974 йылда ғаилә донъя турнирында Бөтә Донъя хоккей ассоциацияһы йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.
МХЛ һәм Бөтә Донъя хоккей ассоциацияһы берләшкәндән һуң, Горди «Хартфорд Уэйлерс» составында уйнауын дауам итә,
1979/80 йыл миҙгелендә «Хартфорд» составында бер звенола өс легенда, Горди Хоу — «Детройт» легендаһы, Бобби Халл — «Чикаго» легендаһы, Кеон Дэйв — «Торонто» легендаһы уйнай. Уйынсыларҙың уртаса йәше 44 йәш була.
Бик күп хоккей белгестәре, һуңыраҡ булған ваҡиғаны ла, әлегеһен дә «Горди Хоу Триумфы» тип атай.
Хоу үҙенең 23-сө МХЛ бөтә йондоҙҙар матчын Детройтта үткәрә.
"Джо-Луис-арена"ның тулы трибуналары Хоуҙы аяҡ үрә баҫып, 10 минут буйына алҡышлағандан һуң, ул боҙ өҫтөнә сыға һәм үҙенең тоғро һөйөүселәренә баш эйә (һуңынан был матчта Хоу гол индереү өсөн тапшырыу бирә).
2014 йылдың 26 октябрендә инсульт үткәрә, өлөшләтә фалиж һуҡҡас, уның һөйләшеү менән проблемалар барлыҡҡа килә.
Хөрмәт итеү
Хоуҙың уйын номеры — «9», өс клубта әйләнештән сығарыла: «Детройт Ред Уингз», «Хартфорд Уэйлерс», «Хьюстон Аэрос»<sup id="cxmwNQ" tabindex="0">[en]
Горди Хоу хөрмәтенә хет-триктың айырым төрөн — «Горди Хоу хет-тригы» тип аталған.
Ҡыйғаҙы (Тере Танып ҡушылдығы)
Ҡыйғаҙы  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Горди Хоу
Хөрмәт итеү
1997 йылдың 3 октябрендә Хоу Интернациональ хоккей клубы «Детройт Вайперз» лигаһы составында сығыш яһай, шуның менән сираттағы рекорд ҡуя. Был рекордты бер ҡасан да булһа уҙыусы булмаҫтыр ул — алты тиҫтә йыл дауамында Хоу хоккей уйнай.
Ҡыйғаҙы (Тере Танып ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Печенга
Печенга (1920—1944 йылдарҙа Петсамо, Petsamo) — ҡала тибындағы ҡасаба. Мурманск өлкәһе Печенга районында урынлашҡан. Шул уҡ исемдәге ҡала биләмәһенә инә.
Географияһы
Печенга йылғаһы буйында Мурманскиҙан 120 км төньяҡ-көнбайышта, Баренц диңгеҙенең Печенга иренендә урынлашҡан
Мурманск өлкәһенең янғын хәүефлеге янаған тораҡ пункттары исемлегенә индерелгән.
Иртә тарихы
Печенга районында саамдар йәшәгән.
Рәсәйҙә Печенга 1532—1533 йылда Новгород архиепискобы Макарий фатихаһы менән, преподобный Трифон Печенгский православие ҡорамын һәм Печенга йылғаһы янында Изге Троица хөрмәтенә монастырь төҙөгәс билдәле була. 1589 йылда шведтар монастырҙы емерә. Монастырь урынында преподобный Трифон сиркәүе төҙөлә.
Рәсәй империяһында Печенга Архангелогородский губернаһы составына инә, ә һуңыраҡ — Вологда губернаһы, Архангельск губерналары составында тора.
Финляндия составында
Финляндия хөкүмәте 1918 йылдың 15 майында Совет Рәсәйенә ҡаршы һуғыш иғлан итә, Печенга артабан Финляндияға тапшырыла (1920 йылғы Тарту килешеүе буйынса)
1921 йылда районда никель ятҡылыҡтары табылған, 1934 йылда ул биш миллион тоннаға баһалана. 1935 йылда француз һәм канада компанияһы никель сығара башлай.
Совет-фин һуғышы 1939—1940
Совет-фин һуғышында (1939—1940 йй.), СССР Печенга районын баҫып ала, ләкин һуғыш бөткәс, уны, Рыбачий ярымутрауынан тыш, Финляндиға кире ҡайтара.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылда һуғыш башланғас, Печенга немец-фин ғәскәрҙәре тарафынан Мурманскиға һөжүм итеү өсөн ҡулланыла. Петсамо-Киркенесский операцияһы һөҙөмтәһендә 1944 йылда Ҡыҙыл Армия Печенганы баҫып ала һәм ваҡытлыса тыныслыҡ тураһында килешеү нигеҙендә, 1944 йылдың 19 сентябрендә Печенга РСФСР-ҙың Мурманск өлкәһенә инә.
Һуғыштан һуңғы һәм хәҙерге Печенга
РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән 27 ноябрь, 1945 йылда Печенга эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә. Ҡасаба совет ососронда хәрбиҙәр идаралығы аҫтында була.
Ҡасаба власы күптән тугел генә граждандар власть структураларына бирелә, әммә әлегә тиклем торлаҡ һәм көнкүреш биналарының күпселек өлөшө хәрбиҙәр ҡулында.
Билдәле кешеләр
Печенгала Советтар Союзы Геройы Владимир Басков (1913), америка актрисаһы Майла Нурми (1921), яҙыусы һәм рәссам Андрей Монастырский (1949) һәм Рәсәй Геройы Игорь Уразаев (1960) тыуған.
Печенга ҡасабаһының № 5 мәктәбендә рәсәй рок-музыканты, Рәсәйҙең халыҡ артисы Владимир Кузьмин уҡыған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Мурашка (йылға)
Мурашка (Мурашка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Бар, Жмеринка, Шаргород һәм Чернивци райондары аша көньяҡҡа табан аға. Мурафаның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 68 километр. Бассейн майҙаны — 444 км².
Кейебәк (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем.. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ут ҡорамы (Грузия)
Ут ҡорамы - (ცეცხლის ტაძარი) - Грузияның Кахети төбәгендәге  Кварел муниципалитеты биләмәһенең Шильда ауылындағы милли мәҙәниәт ҡомартҡыһы  (тарихи Тушетия төбәге).
Тасуирламаһы
Ғилми экспедиция ут ҡорамын тикшергәндә ҡомартҡының нигеҙе генә ҡалыуын аныҡлаған. Бинала төҙөлөш ике ҡатлам булыуы билдәләнгән. Өҫкө өлөшө нығытма булып тора, түбәнге өлөшөндә ут ҡорамы булған.
Архитектура комплексын Кахетияның Леван Чилашвили ис. Дәүләт музейының археологик экспедициһы өйрәнгән һәм был эште 1997 йылда тамамлаған. Улар объектты «Ут ҡорамы» тип билдәләгән.
2017 йылдың 13 сентябрендә Ут ҡорамы милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Гущин Лев Никитович
Лев Никитович Гущин (5 июль 1944 йыл) — СССР һәм Рәсәй журналисы, «Московский комсомолец» (1977-1983) гәзитенең,  «Огонек» журналының (1991-1997) һәм «Литературная газета» ла (1999-2001)  баш мөхәррир.
Биография
1944 йылда тыуған.
Эҙбербаш
Эҙбербаш (Избербаш, Йизбирбаш ) — Дағстандағы ҡалаһы.
Географияһы
Каспий диңгеҙҙең көнбайыш ярында урынлашҡан.
Нюжма (йылға)
Нюжма  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2100    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Нюжма (река)
Лыткин Михаил Иванович
Лыткин Михаил Иванович (22 ноябрь 1919 йыл — 20 ғинуар 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, педагог. Медицина фәндәре докторы, профессор, медицина хеҙмәте генерал-майоры, Хәрби-медицина академияһының почётлы докторы (1998).
400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптә 4 дәреслек, 5 уҡыу әсбабы һәм 13 монографияһы бар
Биографияһы
1919 йылдың 22 ноябрендә Пермь губернаһы Григоров ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптән һуң ҡыҙыл дипломға медицина техникумын һәм Пермь медицина институтын (хәҙер Пермь дәүләт медицина университеты) тамамлай, шунан һуң 1939 йылда Ленинград Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә (хәҙер С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы). 1943 йылда академияны тамамлағандан һуң факультет хирургия кафедраһы ҡарамағындағы адъюнктурала ҡалдыралар, уның етәксеһе профессор В. Н. Шамов була. 1944 йыл башында үҙ теләге буйынса Лыткин хәрәкәттәге армияға китә, төрлө хирургия вазифаларында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышын Берлинда 1-се Польша армияһының медицинаны көсәйтеүҙең айырым ротаһында хирургия төркөмө начальнигы вазифаһында тамамлай. һәм артабанғы өс йыл дауамында ординатор, һуңынан хирургия бүлегенең начальнигы һәм Округ хәрби госпиталенең баш хирургы була.
1948 йылда М. И. Лыткин Хәрби-медицина академияһының госпиталь хирургия кафедраһы эргәһендә адъюнктураһына тағы уҡырға инә, унда етәксеһе профессор С. С. Гирголав була. 1951 йылда ул адъюнктураны тамамлай һәм «Об изменениях мышечного тонуса и эвакуаторной функции резецированного желудка в послеоперационном периоде (клинико-экспериментальное исследование)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Һарытау медицина институтында яңы ойошторолған хәрби-ялан хирургияһы кафедраһында кесе уҡытыусы булып тәғәйенләнә. Бында Михаил Иванович уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, кафедра начальнигы (1956) вазифаларын үтә. 1960 йылда «Кожная пластика при первичной хирургической обработке ран и термических ожогов : (клинико-экспериментальное исследование)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1958 йылда Лыткин яңынан Хәрби-медицина академияһының факультет хирургияһы кафедраһына өлкән ғилми хеҙмәткәр булып ҡайта. 1959 йылда хирургия кафедраһының начальник урынбаҫары була. 1968 йылдан 1988 йылға тиклем академияның бер нисә түбәндәге бүлексәләре менән етәкселек итә: дөйөм хирургия, 2-се хирургияны (табиптарҙы камиллаштырыу өсөн) һәм госпиталь хирургияһын. 1968 йылда Михаил Иванович академияның дөйөм хирургия кафедраһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1971 йылда ул 2-се табиптарҙы камиллаштырыу хирургия кафедраһын етәкләй. 1976 йылда госпиталь хирургияһы кафедраһы начальнигы итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 1988 йылда медицина хеҙмәтенең генерал-майор дәрәжәһендә хәрби хеҙмәтен тамамлай. Отставкаға китер саҡта, дөйөм хирургия кафедраһы профессоры итеп һайлана, эшләүен дауам итә һәм тәрбиәләнеүселәренә үҙ тәжрибәһен тапшыра: уның етәкселегендә 50-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 20 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Фәнни-педагогик, ижтимағи эшмәкәрлек менән дә шөғөлләнә. Хирургтарҙың Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз съездарында, шулай уҡ фәнни конференцияларҙа һәм халыҡ-ара конгретарҙа ҡатнаша. Хирургтарҙың халыҡ-ара ассоциацияһы ағзаһы (1977), АҠШ хәрби хирургтар ассоциацияһы ағзаһы (1969), хирургтарҙың Бөтә Союз хирургия йәмғиәте идаралығы ағзаһы, Н. И. Пирогов хирургия йәмғиәтенең почетлы рәйесе (1988). «Вестник хирургии им. И. И. Грекова» журналының редколлегия ағзаһы була (1974).
2013 йылда Санкт-Петербургта вафат була.
2019 йылдың 21-22 ноябрендә Санкт-Петербургта ғалимдың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Профессор Михаил Иванович Лыткиндың фәнни-педагогик мәктәбе һәм уның донъя хирургияһына индергән өлөшө» тип аталған конференция уҙғарыла.
Сопова Анна Дмитриевна
Сопова Анна Дмитриева (10 май, 1924 йыл  — 31 ғинуар, 1943 йыл) — антифашист-подпольщик, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ваҡытлыса оккупацияла ҡалған Краснодондағы «Йәш гвардия» йәшерен комсомол ойошмаһы ағзаһы.
Биографияһы
Сопова Анна Дмитриевна 1924 йылдың 10 майында Украина ССР-ының Донецк губернаһы, Артемовск округы Шевырёвка ауылында (хәҙер Украинаның Донецк өлкәһе Донецк ҡалаһы сите) эшсе Дмитрий Петрович (Пепугович) һәм хужабикә Прасковья Ионовна Соповтар ғаиләһендә тыуа. Мәрйә. Ауыл мәктәбендә 3 класс тамамлай. 1935 йылда ғаилә Краснодонға күсенә, артабан ҡаланың 1-се мкәтәбендә белем ала.
1939 йылда Анна комсомолға инә. Пионерҙар вожатыйы була. Һуғыш алдынан 9-сы класты тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Анна комсомол ойошмаһы исеменән яралыларға медикаменттар, «Молотов коктейле» өсөн шешәләр йыя. Һуңынан шахтала эшләй. Краснодон немец оккупацияһында булғанда ваҡытында «Йәш гвардия» йәшерен комсомол ойошмаһына инә. Звено командиры итеп һайлана. Анна м Сопова йәшерен ойошма эшендә әүҙем ҡатнаша.
Листовкалар яҙа һәм йәбештерә, немец оккупация ғәскәрҙәренең һаны һәм урынлашыуы тураһында мәғлүмәттәр йыя, 1942 йылдың 7 ноябргә ҡараған төнөндә дирекцион өҫтөнә ҡыҙыл флаг ҡаҙау акцияһында ҡатнаша.
1943 йылдың ғинуарынан һуң молодогвардеецтарҙы ҡулға ала башлағас та Анна Сопова Краснодонда ҡала, әсирҙәргә ашарға ташый, уларҙың ҡасыуын ойоштороуҙы планлаштыра.
Әммә 1943 йылдың 25 ғинуарында уның үҙен ҡулға алалар һәм 31 ғинуарҙа язалайҙар.
Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы
Сабир Мөьмин улы Кинйәкәев— Көйөргәҙе районы гәзите мөхәррире, шағир, поэмалар авторы.
1919 йылдың декабрендә Көйөргәҙе районы Түбәнге Мотал ауылында тыуған, 1944 йылдың 18 декабрендә Венгрияла һәләк булған.