cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Корнышиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Георгиевка (Баҡалы районы)
Георгиевка (Георгиевка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 452675, ОКАТО коды — 80207858003.
Олвуседа-Паюта-Яха
Олвуседа-Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нярово-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Георгиевка (Баҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Олвуседа-Паюта-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты
Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты (СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Диниә назараты) — СССР-ҙа һәм Рәсәй Федерацияһында рәсми мосолман ойошмаһы. Юғары органы – шура; етәксеһе булып шура рәйесе тора. Өфө ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
1788 йылда Ырымбур мосолман Диниә назараты булараҡ асыла. 1917 йылдан Эске Рәсәй һәм Себер Мосолман Үҙәк Диниә назараты тип үҙгәртелә.
1948 йылдан СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назараты тип атала.
1936—1950 йылдарҙа Диниә назаратының рәйесе булып Ғабдрахман Рәсүлев тора.
1980 йылдан алып ойошманы Тәлғәт Тажетдин етәкләп килә. 1992 ноябрендә мосолмандарҙың VI-сы ғәҙәттән тыш шураһында ДУМЕС-тың исеме «Рәсәй һәм БДБ-ның Европа илдәре Мосолман Үҙәк Диниә назараты» атамаһына үҙгәртелде; Тәлғәт Тажетдин Рәсәйҙең баш мөфтөйө тип танылды. Ул ваҡытта төбәктәрҙә әүҙем булған эре дин үҙәктәре (мөхтәсибәттәр) мосолман дини идаралыҡ ойошмаларына әүерелде; бынан һуң барлыҡҡа килгән яңы дини үҙәктәр ошо ойошмалар составына инде. Хәҙерге ваҡытта Дини идаралыҡҡа 26 урындағы мөфтиәт ҡарай.
1992 йылдың авгусында Яр Саллыла мәсет асылыу тантанаһында ислам рәсмиләре араһында ғауға ҡупты; бының һөҙөмтәһендә Дини идаралыҡтан Башҡортостан һәм Татарстан мосолман дини идаралыҡтары (ярашлы рәүештә Нурмөхәммәт Ниғмәтуллин һәм Ғабдулла Ғәлиүллин етәкселегендә) бүленеп сыҡты.
2000 йылдан Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты тип атала башлай.
Ė (латин хәрефе)
Ė, ė — латин хәрефе. Был хәреф литва әлифбаһында һәм немец теленең кёльн диалектында ҡулланыла (мәҫ. ėßß).
Литва телендә был хәреф урыҫ Я-ға яҡын өн өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән: kavinė — кафе. Беренсе тапҡыр был хәрефте Даниил Клейн үҙ яҙмаларында ҡулланған.
Сүриә тарихы
Сүриә тарихы — Сүриә Ғәрәп Республикаһы урынлашҡан территорияның тарихы. Беҙҙең эраға тиклем 10 мең йыл самаһы элек Сүриә керамикаға тиклемге А неолиты үҙәктәренең береһенә әүерелә, унда донъяла беренсе тапҡыр малсылыҡ һәм ер эшкәртеү барлыҡҡа килә. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта Сүриә территорияһында Эбла семит ҡала-дәүләте була, ул шумер-аккад цивилизацияһына ҡарай. Уның тарихындағы сағыу осорҙарҙың береһе беҙҙең эраға тиклем X—VIII быуаттарға тап килә, ул саҡта батшалар Ризон I һәм Таб-Риммондың баҫҡынсылыҡ яуҙарынан һуң Дамаск ҡалаһы ҡеүәтле арами батшалығының үҙәге ителә, был дәүләт тиҙҙән бөтә Сүриәнең гегемонына әйләнә. Беҙҙең эраға тиклем 739 йылда ассирий отрядтары Арпадты алыуға өлгәшә. Беҙҙең эраға тиклем 738 йылда улар тағы 19 арами ҡалаһын ала. Ошондай шарттарҙа Сүриә хакимдары үҙ-ара ыҙғыштарын онотоп, яңы Дамаск батшаһы Ризон II тирәләй ойоша. Исса эргәһендәге алыштан һуң Искәндәр Зөлҡәрнәй Дарийҙы эҙәрләү урынына Сүриәгә китә. Парменион Дамаскта фарсы армияһының бөтә ылауын эләктерә, ә Искәндәр үҙе Финикияны ала. Шулай итеп, Сүриә беҙҙең эраға тиклем 332 йылда Македония батшалығына индерелә.
635 йылда Сүриә таланып, ғәрәптәр тарафынан яулап алына, арами халҡының күпселеге ислам диненә күсә. 660—750 йылдарҙа, Дамаск хәлифәләрҙең резиденцияһы булып хеҙмәт иткәндә, Сүриәнең хәле тағы яҡшыра башлай, әммә Дамаск хәлифәлеге бөлгәс, ил ярлылана. 1260 йылда Әйүбиҙәр хакимлығы аҫтындағы дәүләт бөтөнләй бөлгөнлөккә төшә, уға Хүләгү хан етәкселегендә монголдар һөжүм итә һәм Халеб менән Дамаскты ала, әммә Кутуз солтан ҡулы аҫтындағы мәмлүктәр тарафынан Фәләстин төньяғында Айн-Ялут эргәһендәге бәрелештә монголдар туҡтатыла. Сүриәне 1517 йылда ғосман солтаны Сәлим I баҫып алғанға тиклем ул Мысыр хакимлығы аҫтында була. Ғосмандар ваҡытында Сүриә 4 провинцияға бүленә, һәр береһенең башында Истанбул хакимиәтенә буйһонған губернатор тора. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ғәрәптәр (башлыса Хижаздыҡылар) инглиздәр менән бергә Сүриәне ғосмандарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. 1918 йылдың октябрендә Фейсал ибн Хөсәйен етәкселегендәге ғәрәп армияһы Дамаскҡа аяҡ баҫҡас, ул ҡотҡарыусы итеп ҡаршы алына. 1920 йылда Франция Сан-Ремола Сүриәгә идара итеү мандаты ала һәм 60 меңлек армияһы менән һөжүм башлай. Тиҙҙән француздар Дамаскҡа инә һәм Фейсалды һәм уның 8 мең кешелек армияһын ҡыуып сығара. 1946 йылдың 17 апрелендә Сүриә Франциянан тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1958 йылда Сүриә Мысыр менән берләшергә итеп ҡарай, һәм Берләшкән Ғәрәп Республикаһы барлыҡҡа килә. 1973 йылда республика етәксеһе итеп Хафез әл-Асад ҡуйыла. Хафез Асадтың вафатынан һуң уның улы Бәшәр әл-Асад Сүриә президенты була. 2011 йылда Сүриәлә ихтилал башлана.
Тарихҡаса осор
Әл-Коумалағы Латамна һәм Әл-Мәйрәх торамалары табылдыҡтары Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы ашель мәҙәниәтенең айырым төрөнә ҡарай. 0,45—0,5 миллион йыллыҡ архантроп ҡалдыҡтары Әл-Коума районында табылған. Дәдәрйәх мәмерйәһендә неандерталдарҙың ҡалдыҡтары табылған.
Беҙҙең эраға тиклем 10 меңенсе йылдар тирәһендә Сүриә керамикаға тиклемге А неолитының үҙәгенә әүерелә. Бында донъяла тәү башлап малсылыҡ һәм ер эшкәртеүселек барлыҡҡа килә. Керамикаға тиклемге В неолитына Мүрәйбәт мәҙәниәтенең дүрт мөйөшлө өйҙәре хас. Кешеләр был осорҙа таштан, гипстан һәм яндырылған бурташтан яһалған һауыттар ҡулланған.
Оленья (Минолга ҡушылдығы)
Оленья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Минолга йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Сүриә тарихы
Тарихҡаса осор
11000 йыл элек Тель Карассала ауыл хужалығы тармағына башланғыс һалынған. Tell Qarassa North төбәгендә бөртөклө культураларҙың йортлаштырылыуына дәлилдәр табылған, унда арпа һәм бойҙайҙың ике төрө (борай һәм спельта) барлыҡҡа килтерелгән.
Оленья (Минолга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сүриә тарихы
Тарихҡаса осор
Төньяҡ Месопотамиялағы Нагарҙа (хәҙерге Тель-Брак) ҡала тормошоноң башланғысын күрергә була. Беҙҙең эраға тиклем 3800 йылда ҡалала ҙур биналар, иркен оҫтаханалар булған, сама менән 20 меңләп кеше йәшәгән (биҫтәләрендәгенән тыш). Месопотамияның көньяғындағы иғтибарға лайыҡ беренсе торама беҙҙең эраға тиклем 3700 йылдар тирәһендәге Эриду булған.
Неолит ахыры һәм иртә бронза быуаты осоронда Хамукар һәм Эмар тигән ҡалалар әһәмиәтле булған.
Дамаскты тәүге телгә алыуҙар беҙҙең эраға тиклем 2500 йылдарға ҡарай, әммә археологик ҡаҙыныуҙар бында беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта уҡ ҡала халҡы йәшәгәнен раҫлай. Ер эшкәртеүҙән тыш халыҡ сауҙа менән шөғөлләнгән.
Арам
Сүриә һәм Фәләстин хакимдарының ассирийҙарҙы шомландырып торған берләшмәһе ҡыҫҡа ғүмерле була. Тиҙҙән Израиль батшаһы Ахав менән Бән Хадад II (урыҫ. Библ. Венадад) араһында һуғыш башлана, беҙҙең эраға тиклем 850 йылда израилдәр еңелә. Б.э.т. 843 йылда Бән Хадад II лә мәрхүм була, уны ауырып ятҡанында яҡындарының береһе Азаил юрған менән томалап үлтерә һәм власты үҙ ҡулына ала. Б.э.т. 834 йылда 120 мең кешелек ассирий ғәскәре Дамаскҡа йәнә килә. Ассирияның батшаһы Салманасар III сүриәләрҙең Сенир тауында нығынғанын күрә. Ассирийҙар Сүриә ғәскәрен ҡыйрата, ҡаланы ҡамай, әммә барыбер яулай алмай.
Беҙҙең эраның 802 йылында ассирийҙар Сүриәгә тағы һөжүм итә. Ададмерари III етәкселегендәге был яу сәфәре ниһайәт ассирийҙарға уңыш килтерә, улар сүриәлеләрҙе еңә, баш ҡалалары Дамаскты ала һәм нигеҙенә тиклем талай. Азаилға үҙен Ассирияның вассалы тип танырға тура килә. Ул беҙҙең эраның 796 йылына тиклем тәхеттә ултыра, уны улы Бән Хадад III алмаштыра.
Көнсығыш батшалар ҡулы аҫтында
Ассирияның сираттағы батшаһы Тиглатпаласар III, дәүләтенең сиктәрен киңәйтмәк булып, Сүриә яғына табан яуҙар менән ҡуҙғала. Беҙҙең эраға тиклем 739 йылда ассирий отрядтары Арпадты буйһондора. Бер йылдан улар Сүриәнең тағы 19 ҡалаһын ала. Сүриә хакимдары үҙ-ара ыҙғыштарын туҡтатып Дамасктың яңы батшаһы Ризон II тирәһендә туплана, әммә көстәр тигеҙ булмай. Беҙҙең эраға тиклем 734 йылда Тиглатпаласар III Израилде, 733 йылда Дамаскты яулай. Батша Ризон II аҫыла, батшалығы ассирий провинцияһы булып ҡала. Арамиҙарҙың күпселеге Ассирияның эске төбәктәренә күсенергә мәжбүр ителә.
Ассирийҙарға алмашҡа халдейҙар, уларҙан һуң фарсылар килә.
Антик осор
Иссалағы алыштан һуң  Искәндәр Зөлҡәрнәй Дарийҙы эҙәрләйһе урынға Сүриәгә китә. Парменион Дамаскта фарсы армияһының ылауын баҫып ала, ә Искәндәр үҙе Финикияны буйһондора. Шулай итеп, Сүриә беҙҙең эраға тиклем 332 йылда Македония батшалығына инә. Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең вафатынан һуң Сүриә тәүҙә Антигондың ҡулына эләгә, ул Исса эргәһендәге алышта (б.э.т. 301 йыл) батшалыҡтан да, ғүмеренән дә яҙа. Ә унан һуң Сүриә Селевк Никатор ҡулына ҡала. Уның хакимлығы осоронда Сүриә бығаса күрелмәгән үҫешкә өлгәшә, Сүриә дәүләтенең сиктәре Оксҡа (хәҙерге Аму-Даръя) һәм Индҡа тиклем етә. Селевк һәм уның улы Антиох Сотер бер нисә эллин ҡалаһын нигеҙләй (Тигрҙағы Селевкия, Оронттағы Селевкия, Антиохия һ.б.). Ошо яңы ҡалалар милләттәрҙе, диндәрҙе, телдәрҙе һәм мәҙәниәттәрҙе бергә ҡушып болғатыу ҡоралына әүерелә, сөнки уларҙа македондар ҙа, гректар ҙа, ерле халыҡтар ҙа йәшәй. Селевктың вариҫтары киң территорияларҙа власты һаҡлай алмай; беҙҙең эраға тиклем II быуатта уларҙа Сүриә генә ҡала. Б. э. т. 83 йылда Бөйөк Әрмәнстандың батшаһы Тигран II Сүриәне яулай, Селевкиҙарҙы ҡыуа һәм Сүриә батшалығының ҡалдыҡтарын үҙенекенә ҡуша.
Рим империяһы көсһөҙләнгәс, Сүриә территорияһында Пальмира батшалығы хасил була. Көнсығыш Рим императорҙары хакимлыҡ иткән саҡта Сүриә, бөлгәндән-бөлә барып, сарациндарға эләгеп ҡуя.
Урта быуаттар тарихы
635 йылға бөтөнләй хәлһеҙләнгән Сүриә ғәрәптәр тарафынан баҫып алына, улар арами халҡының күп өлөшөн ислам диненә күндерә. 660—750 йылдарҙа, Дамаск хәлифәләрҙең резиденцияһы булған саҡта, Сүриә йәнә хәлләнә башлай, әммә Дамаск хәлифәлеге бөлөү сәбәпле тағы фәҡирлеккә төшә. Тәре яуҙары Сүриәне ике быуат буйы хәрби бәрелештәр майҙаны итеп тота. Бында Антиохия кенәзлеге барлыҡҡа килә. 1187 йылда Сүриәне Мысыр солтаны Сәләх-әд-Дин баҫып ала.
1260 йылда Әйүбиҙәрҙең бөлгән дәүләте Хүләгү хан етәкселегендәге монгол ғәскәренең һөжүменә дусар була. Ул Халеб менән Дамаскты ала, ләкин Кутуз солтан ҡулы аҫтындағы мәмлүктәр тарафынан туҡтатыла.
Ғосман осоро
Мысыр хакимлығы аҫтында торған Сүриә 1517 йылда ғосман солтаны Сәлим I тарафынан алына. Ғосмандар осоронда Сүриә 4 провинцияға бүленә. Был провинцияларға туранан-тура Истанбул хакимиәтенә буйһонған губернаторҙар идара итә. XVIII быуатта Сүриәлә француз йоғонтоһо көсәйә. Ярына Наполеон ғәскәрҙәре аяҡ баҫа. 1833 йылда Мысыр хадифы (йәғни Мысыр вице-солтаны) Мәһәмәт-Али Сүриәне баҫып ала, ләкин 1840 йылда, Европа державаларының ҡыҫылыуы һөҙөмтәһендә, Сүриәне ҡабат Төркиәгә ҡайтарырға мәжбүр була. 1850-се йылдар аҙағы—1860-сы йылдар башында друздар менән марониҙар араһында ҡанлы бәрелештәр булып үтә, һөҙөмтәлә Ливанда марониҙарҙың ярымавтономиялы өлкәһе урынлаша. Европала индустриаль йәмғиәттең үҫеүе урындағы кәсептәрҙең бөлөүенә һәм Европа капиталы үтеп инеүгә сәбәп була.
Бөйөк Сүриә проекты
Европанан йәш төрөктәр хәрәкәте менән бергә Сүриәгә милләтселек идеялары үтеп инә, улар панғәрәпселек төҫө ала. Беренсе донъя һуғышы осоронда ғәрәптәр (башлыса Хижаздыҡылар) инглиздәр менән бергәләп Сүриәне Ғосман империяһынан азат итеүҙә ҡатнаша. 1918 йылдың октябрендә Фейсал ибн Хөсәйен етәкселегендәге ғәрәп армияһы Дамаскҡа инә, уны азатлыҡ килтереүсе кеүек күреп ҡаршы алалар. Ҡала бөтә Сүриәнең бойондороҡһоҙ хөкүмәте резиденцияһы тип иғлан ителә, был Дамаск хәлифәлеген тергеҙеү тип ҡабул ителә. Фейсал I 1919 йылда Парижға конференцияға бара, Хашимиҙар династияһының Ғәрәп Көнсығышы өҫтөнән хакимлығын танытырға тырыша. Сүриәгә ҡайтҡас, ул үҙен Сүриә короле тип иғлан итә. Дамаскта панғәрәп конгрестары үткәрә, 1920 йылда конституция проектын эшләй. Әммә уға өндәшмәй генә Бөйөк Британия Сүриәне нефткә бай Мосул өлкәһенә алмашҡа Францияға вәғәҙә иткән була.
Француз мандаты
1920 йылда Франция Сүриәгә идара итеү өсөн мандат ала һәм яр буйынан көнсығышҡа табан 60 мең кешелек армияһы менән һөжүмен башлай. Тиҙҙән француздар Дамаскҡа инә һәм Фейсалды уның 8 мең кешелек армияһы менән ҡуша ҡыуып сығара. Франция менән Төркиә араһындағы 1921 йыл 20 октябрь договорына ярашлы, Александретта санжагы француз мандаты эсендә айырым административ берәмек итеп айырып алына, сөнки унда ғәрәптәр менән әрмәндәрҙән тыш төрөктәр ҙә байтаҡ була.
1925 йылда Жәбәл-Друз друздары француздарға ҡаршы баш күтәрә. 1925 йылдың октябрендә милли хәрәкәт лидерҙары Халебта һәм Дамаскта ихтилал ойоштора. Дамаскты ике көн буйы артиллерия утына тотоп, ихтилалды баҫтыралар, һөҙөмтәлә 5 меңләп сүриәле һәләк була. Друздарҙың ихтилалын француздар 1927 йылда ғына бөтөнләй һүндереүгә өлгәшә.
1930 йылда яңы конституция индерелә, ул илдә Франция контролен нығыта, әммә һайлап ҡуйыла торған президент һәм бер палаталы парламент булыуын күҙҙә тота.
1938 йылдың 7 сентябрендә Сүриәнең төньяҡ-көнбайышында Александретта санжагының территорияһында Хатай Дәүләте барлыҡҡа килә, 1939 йылдың 29 июнендә ул Төркиә тарафынан аннексиялана.
Фәләстиндә британдарҙың ғәрәптәр ихтилалын баҫтырыуы милләтселәрҙе һәм идара итеүсе коалицияны тарҡата. Ошонан файҙаланып, француздар Дамаскта тағы ғәҙәттән тыш хәл индерә, һәм 1939 йылда юғары комиссар конституцияның ғәмәлдә булыуын туҡтата, парламентты тарата һәм милли һәм эшселәр хәрәкәттәренең иң әүҙем лидерҙарын ҡулға ала. Быға яуап итеп, илдең президенты 1939 йылдың 7 июлендә отставкаға китә, парламент таратыла, конституция ғәмәлдән сығарыла һәм эске эштәргә идара итеү өсөн француз властары тарафынан Директорҙар советы тигән ойошма төҙөлә.
1940 йылда Франция капитуляциялағандан һуң, Сүриәлә икмәк, шәкәр, бензин ҡытлығы башлана. 1941 йылдың февралендә Шөкри Ҡеүәтле етәкселегендәге Милли блок забастовка ойоштора, ул ике ай дауам итә, һөҙөмтәлә Виши хөкүмәтенең юғары комиссары Директорҙар советын тарата. Уның урынына уртаса милләтсел ҡараштарҙа торған Халед әл-Әзем етәкселегендә комитет формалаштырыла, комитет Сүриәгә 1941 йылға тиклем идара итә. Әммә Бөйөк Британия менән «Азат Франция» ғәскәрҙәре илде баҫып ала һәм конституцияны ҡабат ғәмәлгә индерә. Шөкри Ҡеүәтле, «Азат Франция» хакимиәте һәм Бөйөк Британия вәкилдәре араһында килешеүгә өлгәшелә, уға ярашлы, 1943 йылдың июлендә Сүриәлә парламентҡа яңы һайлау үткәрелә. Һайлауҙа Милли блок (Милли патриотик союз тип үҙгәртелә) еңә һәм парламентта күпселекте тәшкил итә.
Сүриә 1945 йылда милли армия төҙөү тураһында иғлан иткәс кенә ысын бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшә. Ил Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына инә, шулай уҡ Ғәрәп илдәре лигаһын ойоштороуҙа ҡатнаша. Әммә тулы бойондороҡһоҙлоҡҡа француз һәм британ ғәскәрҙәренең илдән сығыуы тамамланғас, 1946 йылдың 17 апрелендә генә өлгәшелә. Ошо көн Сүриәнең милли байрамы — Эвакуация көнө тип иғлан ителә.
Хәҙерге Сүриә
1948 йылда Израиль дәүләте барлыҡҡа килеү һәм уның артынса башланған ғәрәп-израиль һуғышы киҫкен сәйәси кризисҡа сәбәпсе була. 1949 йылда Сүриәлә өс хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә өс диктатор алмашына: Хөсни әз-Заим, Сәми әл-Хиннави һәм Әдиб әш-Шишаҡлы. 1958 йылда Сүриә Мысыр менән берләшергә ынтылыш яһап ҡарай, һөҙөмтәлә Берләшкән Ғәрәп Республикаһы барлыҡҡа килә. Ләкин 1961 йылда сираттағы хәрби түңкәрелештән һуң Сүриә Берләшкән Ғәрәп Республикаһынан сығыуы тураһында белдерә.
Түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Сүриә 1963 йылда БААС партияһы (Ғәрәп Социалистик Яңырыу партияһы) власы аҫтында ҡала. БААС-та тоталь социализм йүнәлешен һайлаған милләтсел фракция өҫтөнлөк ала. Был йүнәлеш совет моделенә оҡшаш була. Тиҙҙән иҡтисадта социалистик акцент йомшара, әммә артынса 1966 йылғы хәрби түңкәрелеш була. БААС-ҡа оппозицияла исламсылар тора. 1976—1982 йылда илдә ойошҡан исламсы сығыштар һәм БААС-ҡа ҡаршы террористик көршә башлана.
1969 йылғы конституция Сүриәне демократик социалистик халыҡ республикаһы тип билдәләй, планлы иҡтисад һәм сиктәре закон менән билдәләнгән шәхси милекселек индерелә. 1970 йылдың 16 ноябрендә хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә президент Сәләх Жәдид ҡолатыла, 1971 йылда республика президенты вазифаһын Хафез әл-Асад ала. Уның идараһы диктатура тип баһалана. Хафез Асад идара иткәндә Сүриә төбәктә Израилдең йоғонтоһон сикләргә тырыша. Израиль ҡарамағына Сүриәнең Голан бейеклектәре күсә, уның урынына Сүриә Ливан өҫтөнән тулы сәйәси контроль урынлаштырыуға эйә була.
1976—1982 йылдарҙа Сүриәлә исламсы сөнниҙәрҙең, башлыса «Мосолман ҡәрҙәштәр» ойошмаһы ағзаларының ҡораллы сығыштары була. Улар башлыса БААС партияһына һәм алавит мосолмандарға ҡаршы йүнәлтелә, сөнки ил президенты һәм дәүләттең яуаплы вазифаларҙағы күп етәкселәре алавит була.
Хафез Асад вафат булғас, 2000 йылда уның улы Бәшәр әл-Асад президент була. Бәшәр Асадтың сәйәсәте атаһыныҡы менән сағыштырғанда йомшағыраҡ һәм һығылмалыраҡ. 2005 йылда ул Ливандан Сүриә ғәскәрҙәрен сығарырға һәм хатта БМО тәфтишселәре менән хеҙмәттәшлек итергә ризалыҡ бирә, ә БМО тәфтишселәре Ливандың элекке премьер-министры Рафиҡ Хәририҙе Сүриәнең махсус хеҙмәттәре үлтергән тип шик белдергән була.
К. Капитонов статьяһына ярашлы, Ираҡтағы 2003 йылғы һуғышҡа тиклем үк әле, БМО Именлек Советы тыйыуын боҙоп, Сүриә Сәддам Хөсәйен режимын ҡорал менән тәьмин итеүҙә ғәйепләнә.
БМО Именлек Советының ваҡытлы ағзаһы булған Асад был һуғышты булдырмаҫҡа тырыша, әммә көтмәгәндә АҠШ яғына күсә. Шуға ҡарамҫтан, һуңынан АҠШ Асадты һуғыштан һуңғы Ираҡта террорға ярҙам итеүҙә ғәйепләй.
Рәсәй (2008), АҠШ, Европа берләшмәһе, Израиль һәм Франция Асадты Израиль дошманы булған һәм донъяның байтаҡ илендә террорсы ойошма тип танылған хәрбиләштерелгән төркөмдәргә (Хезболла, ХАМАС, Ислам йыһаты) булышлыҡ итеүҙә ғәйепләй.
2011 йылда Сүриәлә ҡораллы конфликт башлана, уның барышында ил территорияһының бер өлөшө хөкүмәткә ҡаршы көстәр тарафынан тартып алына. 2014 йылда радикаль исламсылар үҙҙәренең дәүләте ИГИЛ-ды ойоштора, Ракканы баш ҡала итә. Сүриә территорияһында ИГИЛ-ға ҡаршы төрлө илдәрҙең хәрби хәрәкәттәре башлана. 2015 йылдың 30 сентябрендә Сүриә хөкүмәтенең үтенесе буйынса Рәсәй Федерацияһы Сүриәләге граждандар һуғышына ҡыҫыла, был илдә хәрби операциялар башлай.
Северная Рассоха (Кустюга ҡушылдығы)
Северная Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кустюга йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ритеряй (футбол клубы)
«Ритеряй» (Futbolo klubas Riteriai) — Литваның футбол клубы. Ритеряй ҡалаһында урынлашҡан. 2005 йылда барлыҡҡа килгән.
Ағымдағы составы
2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата <...>
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Хмелевка (Оло Суруша ҡушылдығы)
Хмелёвка — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Суруш йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әре ҡорт
Әре ҡорттар аталанмаған йомортҡаларҙан үрсей. Был факт әүәлдән үк билдәле, Аристотель ваҡытында уҡ был турала билдәләмә бар. Әре ҡорт йомортҡалары ҡорт инәһе күҙәнәктәргә йомортҡа һалғанда уҡ аталанмай төшә. Сөнки әре ҡорт күҙәнәктәре эшсе ҡорттарҙыҡына ҡарағанда ҙурыраҡ эшләнелә. Инә ҡорт ошо киң күҙәнәктәргә ҡорһағын төшөргән саҡта орлоҡлоҡтан сперматозоид бүленеп сыҡмай, һәм аналыҡ аша үтмәй, һөҙөмтөлө аталаныу булмай. Инә ҡорт ҡорһағында үтә һиҙеүсән нәҙек кенә ҡылдар була, улар инә ҡорт эшсе ҡорттар күҙәнәктәренә ҡорһағын төшөргән саҡта импулс барлыҡҡа килтерә. Әре ҡорттар күҙәнәктәренә һалған саҡта инә ҡорт импулс кисермәй. Шулай уҡ инә ҡорт булмаған осраҡта эшсе ҡорттар үҙҙәре йомортҡа һала башлай. Һөҙөмтәлә әре ҡорттар үрсетелә. Эшсе ҡорттарҙа, аталанмағас, сперматозоидтар булмай. Был ҡорт күсе ғаиләһендә бик күпләп әре ҡорттар сыға башлай һәм ғаилә юҡҡа сыға.
Тышҡы ҡиәфәте
Әре ҡорт эрерәк булыуы һәм һиҙеү ағзаларының булмауы менән эшсе ҡорттарҙан айырылып тора. Уларҙың күҙҙәре ҙур, үҙ-ара тоташып тора. Мыйыҡсалары өҙөн, мороно ҡыҫҡа. Күкрәге киң һәм ҡанаттары ла оҙон. Сәскә һеркәһен йыйыу апараты юҡ, шулай уҡ ҡаяуы ла юҡ, уның урынында үҙенсәлекле апарат урынлашҡан. Ҡорһағы түңәрәк оҙонса, арт яҡтағы өлөшө түңәрәкләнеп бөтә.
Үҫеше
thumb|250px|Күҙәнәктән йәш әре ҡорт сыға. Күҙәнәктәрҙең ҡабарынҡы ҡапҡассыҡтары менән әре ҡорт үрсеме лә күренә. Инә ҡорт әре ҡорт өсөн йомортҡаларҙы, күпләп эшсе ҡорттар үрсеме сыға башлағас һала башлай. Ул Рәсәй Федерацияһының урта һыҙатында майҙың тәүге яртыһына тура килә. Был йомортҡалар махсус эрем күҙәнәктәргә һалына(8 мм диаметрға). Был әре ҡорт һҙыҙаты тип атала. Өс көндән әре ҡорт ҡарышлауыҡтары барлыҡҡа килә. Уларҙы эшсе ҡорттар инә ҡорт һөтө, бал һәм сәскә һеркәһе менән туҡландыра башлай. Ҡарышлауыҡтар 6 көндә үҫеп етә,ҡаҡурсаҡҡа әүерелә, эшсе ҡорттар уларҙы ҡабартыңҡырап көпләп ҡуя. 15 көндән һуң әре ҡорттар моронлай. Үрсемдең үҫеш ваҡыты 24 көн.
Шулай уҡ әре ҡорттар ҡарт инәле ғаиләлә үрсей. Йәш инәле ғаиләләрҙә әре ҡорт үрсеме үрсетелмәй. Ҡайһы бер осраҡта, хаталыҡ менән тарайған эшсе ҡорттары күҙәнәктәренә лә йомортҡалар һалына. Бындай осраҡта ул үрсемде лә ҡабартып көпләйҙәр. Халыҡта уны көмөрө үрсем тип йөрөтәләр. Бындай күҙәнәктәрһән сыҡҡан әре ҡорттар ҙа, эшсе ҡорттар ҙа ваҡ була.
Бал ҡорто ғаиләһе өсөн уның кәрәклеге
thumb|300 px|Әре ҡорттарҙы умартанан ҡыуыу ваҡыты
Әре ҡорттарҙың тәғәйенләнеше - инә ҡорттарҙы аталандырыу. Аталанған осорҙа әре ҡорт инә ҡорттар менән бергә һауала бик юғарыға күтәреләләр, умартанан алыҫлашалар; шуларҙың 5-8 ҡорт инә ҡортто ҡаплай; аталандырғандан һуң әре ҡорттоң аталандырыу ағзаһы өҙөлөп сыға һәм әре ҡорт шунда уҡ үлә, инә ҡорт менән бергә ергә ҡолай. Инә ҡорт бынан һуң умартаға аҡ төҫтөге «шлейф» менән ҡайтырға мөмкин. Шуғ ҡарап умартасы инә ҡорттоң аталанғанын белдә ала. Йәш инә ҡорт уңышлы аталанһын өсөн умарталыҡ янындағы һауала етерлек кимәлдә ата ҡорттар булырға тейеш.
Оянан осоп сыҡҡан ваҡытта инә ҡортто бер өйөр әре ҡорттар уратып алған була. Шуға күрә лә ҡош ашаусы ҡоштар (мәҫәлән, йәшелғош), инә ҡорт осҡан ваҡытта әре ҡорттарҙы ғына тоторға тырышалар, сөнки әре ҡорттар өйөрө аша инә ҡортҡа барып етә алмайҙар. Әммә ҡайһы саҡта (әгәр эргә-тирәлә башҡа умарталар торһа) инә ҡорттарҙы ла эләктерәләр. Инә ҡорт тыуған умартаһынан алыҫҡа оса.Оҙатып барыусы әре ҡорттар юлда тороп ҡалып бөтәләр. Инә ҡорт башҡа умарталарҙан сыҡҡан әре ҡорттар менән уҙаҡлаша. Умартана алыҫ китһә лә, ҡорт ашаусы ҡоштар ҡурҡыныс тыуҙырмай. Йәшелғош умарта эргәһендә генә аулай, сөнки бында уға аҙыҡ мул. Унан тыш инә ҡортто башҡа умарталыҡтарҙан осраған әре ҡорттар уратып ала. Әгәр ҙә яҡын тирәлә умарталыҡтар булмаһа, инә ҡорт биик алыҫҡа оса. Әгәр ҙә башҡа умарталыҡтарҙағы әре ҡорттарҙы осратмаһа, ҡайтҡанда «свита»һыҙ ҡайта, ошо ваҡытта 60 % инә ҡорт, ояларында баҫып ултырыусы, ҡоштар тарафынан тотола.
Ҡорттар әре ҡорттарҙы уларҙың хәжәте бөтөү менән юҡҡа сығаралар. Әре ҡорт ҡурсаҡтары, ҡарышлауыҡтарын ҡорттар тишеп һуралар, ә август уларҙы умартанан ҡыуалар һәм үлтерәләр. ТИк көсһөҙ умарталарҙа ғына ҡышлауға ҡалалар. Әре ҡорттар үҙ аллы йәшәй алмайҙар. Әре ҡорттарҙың күп булыуы умарта өсөн хәүефле, сөнки улар ҡорттарға ҡарағанда балды өс тапҡырға күберәк ашайҙар. Шулай уҡ әре ҡорт үрсемен ашатҡанда эшсе ҡорттар бик күп ваҡыттарын сарыф итәләр. Шуға күрә күп умартасылар уларҙың үрсемен үҙе юҡ итә. Әре ҡорт үрсеме күп булған рамдарҙы, шулай уҡ әре ҡорт күҙәнәкле рамдарҙы буш, матур кәрәҙле рамдар менән адмаштыралар. Шуға күрә инә ҡорт тик аталанған йомортҡалар ғына һала. Инә ҡортто ике йылда бер алмаштырыу ҙа бик файҙалы.
thumb|300 px|Әре ҡорттоң осҡан ваҡыты
Һылтанмалар
Apis (genre)
Хужанд
Хужанд (Хуҷанд, от, , Хожент, Ἀλεξάνδρεια Ἐσχάτη, Искәндәриә Эсхата) — Тажикстандың төньяҡта ҡала, сәнәғәт һәм административ үҙәге.
Орты-Еган
Орты-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Потын-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ҡаялы
Кесе Ҡаялы — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡаялы йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фёдорова Нина Михайловна
Фёдорова Нина Михайловна (15 сентябрь 1933 йыл) — СССР-ҙың сәнәғәт хеҙмәткәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Нина Михайловна Фёдорова 1933 йылдың 15 сентябрендә Куйбышев өлкәһе Чапаевск ҡалаһында тыуған, хәҙерге Һамар өлкәһе ндә тыуған.
Һуғыштан алда һәм һуғыш йылдарында ғаилә Краснодар крайында Адыгейҙа йәшәй, һуғыштан һуң ата-әсәһе репрессиялана. Нина тыуған яғына ҡайта һәм үҙәсәһенең һеңлеһе- үҙенең апаһында йәшәй. Ете йыллыҡ мәктәптән һуң, 1953 йылда Куйбышев нефть технологияһы техникумын тамамлай һәм бүлеү буйынса Новокуйбышевск ҡалаһына төҙөлөп ятҡан нефть эшкәртеү заводына эшкә ебәрелә. Ун һигеҙ йәшендә ошо заводты төҙөүсе тотҡондар бригадаһы менән етәкселек итә. Бер нисә тапҡыр ҡатмарлы ситуацияға эләгә, әммә унан сыға белә. Новокуйбышевск нефть эшкәртеү заводының газ ҡоролмалары цехын һәм крекингтарын төҙөй
Һуңынан Нина Михайловнаны бер сменала өлкән оператор итеп тәғәйенләйҙәр. АГФУ-1 һәм АГФУ-2 өлкән оператор булып башләй. Бер нисә етди аварияны бөтөрөүҙә ҡатнаша, шул иҫәптән янғындар менән көрәшә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелендәге Указы менән биш йыллыҡ пландың производство заданиеларын үтәүҙә, хеҙмәттә алдынғы ысулдар индереүҙә ҙур уңыштары һәм нефть эшкәртеү һәм нефть-химия сәнәғәтендә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшеүе өсөн Фёдорова Нина Михайловнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ярты быуат самаһы нефть эшкәртеү заводында эшләп, хаҡлы ялға сыға һәм Новокуйбышевск ҡалаһында йәшәй.
Миҙалдар һәм «СССР нефть һәм химия сәнәғәте министрлығы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә (1966). Новокуйбышевск ҡалаһының почетлы гражданы (2006).
Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы
Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы (10 июнь 1938 йыл) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының (1996) һәм Татар АССР-ының халыҡ артисы (1988).
Биографияһы
Гѳлсѳм Сабир ҡыҙы Иҫәнғолова 1938 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Дәүләтҡол ауылында тыуған.
Ата-әсәһен бик иртә юғалтып, балалар йортонда үҫә. 1961 йылда Мәскәү ҡалаһында ''М. С. Щепкин исемендәге театр училищеһын'' (педагогы М. Н. Гладкова) тамамлай һәм Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар академия театрында эш башлай, 1981—1989 йылдарҙа Ҡазан театр училищеһенда уҡыта.
Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре
Зәйтүнә («Беҙ айырылмабыҙ», Ш. Шаһғәле; дебют, 1961), Роза («Эңер», А. М. Ғиләжев), Сәжидә («Хушығыҙ!», Т. Г. Миңнуллин); башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙә — Шәфәҡ («Ай тотолған төндә»), Йәмилә («Ҡыҙ урлау»), Гера («Ташлама утты, Прометей!»; бөтәһе лә — М. Кәримдеке), Сәлимә («Әбейҙәргә ни етмәй», Ф. М. Бүләков) һәм башҡалар.
Олву-Яха
Олву-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан (радио)
Башҡортостан радиоһы, Рәсәй-Башҡортостан радиоһы — «Башҡортостан» Бөтә Рәсәй дәүләт телеведение һәм радио кампанияһы ҡарамағындағы радиоканал. 1927 йылдың 7 ноябренән башлап эфирға сыға. Тапшырыуҙар һәр ваҡыт «Өфө һөйләй» тигән һүҙҙәр менән башлана, башҡорт һәм урыҫ телендә алып барыла. Эш көндәрендә 200 минут, шәмбе 150 минут, ял көнөндә 210 минут дауамында бара. Радиотапшырыуҙар 68,24 МГц үтә ҡыҫҡа тулҡындарҙа һәм республиканың радио селтәре аша алып барыла. Программалар ижтимағи-сәйәсәт, иғтисад, социаль, мәҙәни-ағартыу мәсьәләләренә ҡағыла. Радиотапшырыуҙарҙы Башҡортостан Республикаһында һәм күрше төбәктәрҙең сиктәш райондарында тыңлайҙар.
Тарихы
Planned
Ғәмәлдәге тапшырыуҙар
Башҡорт телендә Урыҫ телендә
Элекке тапшырыуҙар
Брянцева Людмила Ивановна фольклорсы, филология фәндәре кандидаты фәнни эшмәкәрлеген урыҫ халҡының йыр фольклорын өйрәнеүгә бағышлай. Башҡортостан радиоһында урыҫ фольклорына арналған «Малахит ҡумта» тип аталған махсус тапшырыуҙар циклын әҙерләү авторҙашы. «Башҡортостандың Архангел районындағы урыҫ йыр традицияһы» йыйынтығының (2006) йыр текстары һәм нота эшкәртмәләре авторы. 1997—2006 йылдарҙа Рәсәй халыҡтары фольклоры буйынса йыйынтыҡ әҙерләүҙә әүҙем эшләгән яуаплы мөхәррир була. «Таусень» урыҫ халыҡ фольклор ансамбленең ғилми консультанты.
Етәкселәр
Planned
Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы
Рәсәй федерацияһының Дәүләт премияһы Госуда́рственная пре́мия Росси́йской Федера́ции—фән һәм техника, әҙәбиәт һәм сәнғәт үҫешенә индергән өлөш, етештереүҙәге бик юғары һөҙөмтәләр өсөн 1992 йылдан Рәсәй Федерацияһы Президенты тарафынан бирелә торған премия.
Фән һәм технологиялар өлкәһендәге Дәүләт премияларына, Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияларына, Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге юғары ҡаҙаныштары өсөн Дәүләт премияларына лайыҡ булған кешеләргә «Фән һәм технологиялар өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты», «Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты» һәм «Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге юғары ҡаҙаныштары өсөн Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә, аҡсалата бүләк, диплом, Дәүләт премияһы лауреаты почёт билдәһе һәм уның таныҡлығы тапшырыла. Лауреаттың почёт билдәһенә өҫтәп Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты фрак билдәһе бирелә.
Дәүләт премиялары тантаналы шарттарҙа Рәсәй Федерацияһы Президенты тарафынан тапшырыла. Традиция буйынса тантана 12 июндә — Рәсәй Көнөндә үтә
1992—2003
Фәнни-техник прогресс ҡаҙаныштарын дәүләт кимәлендә дәртләндереү маҡсатында РФ Президентының 1992 йылдың 5 июнендәге 282-рп һанлы бойороғо менән 1992 йылға — 18, ә 1993 йылдан — ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәрен үткәреүгә бүленгән бюджет ассигнованиелары сиктәрендә һәр береһе 100 мең һум күләмендә Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге 20 Дәүләт премияһы булдырыла.
Ошо уҡ ҡарар менән Рәсәй Фәндәр Академияһы президенты Ю. С. Осипов рәйеслегендә Рәсәй Федерацияһы Фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премиялары буйынса комитет составы, шулай уҡ Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премиялары тураһындағы Положение раҫлана.
Премия лауреаттарына СССР Дәүләт премияһы лауреатына бирелгән кеүек миҙал өлгөһөндә күкрәккә таға торған миҙал тапшырыла, миҙалдың планкаһы Рәсәй триколоры төҫөндә эшләнә. .
Ағзалары
Рәсәй Федерацияһы Фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премиялары буйынса комитет составында 51 ағза.
2004 йылдан алып премия тапшырыу тәртибе
2004 йылда бирелгән Дәүләт премияларынан башлап Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияларын тапшырыуҙың яңы ҡағиҙәләре билдәләнә:
Һәр премия күләме миллион һум тәшкил иткән. Премиялар ошо премия лауреаттарының артабанғы ғилми һәм ижади эшмәкәрлеген дәртләндереү, яңы фәнни асыштар һәм ижади ҡаҙаныштар өсөн уңайлы шарттар булдырыу маҡсатында бирелә. 2020 йылдан Дәүләт премияһының күләме 10 миллион һум тәшкил итә.
Рәсәй Федерацияһының фән һәм технологиялар өлкәһендәге Дәүләт премияһы Ватан һәм донъя фәнен ярайһы ныҡ байытҡан һәм фәнни-техник прогресты үҫтереүгә ҙур йоғонто яһаған күренекле эштәре, асыштары һәм ҡаҙаныштары өсөн Рәсәй Федерацияһы граждандарына бирелә.
Рәсәйҙең әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһы Ватан һәм донъя мәҙәниәте үҫешенә тос өлөш индергән, айырыуса әһәмиәтле әҙәби әҫәрҙәр һәм ижади эштәр булдырған Рәсәй Федерацияһы граждандарына бирелә.
Гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге юғары ҡаҙаныштары өсөн РФ Дәүләт премияһы әүҙем мәғрифәтселек, тыныслыҡҡа саҡырып емешле эшмәкәрлек алып барған, әхлаҡи ҡиммәттәрҙе раҫлауға, йәмғиәтте туплауға һөҙөмтәле булышлыҡ иткән һәм Рәсәйҙә йәмәғәтселектә киң танылыуға өлгәшкән кешеләргә бирелә. Дәүләт премияһының был төрө шәхсән йүнәлешле һәм һәр ваҡыт бер генә кешегә тапшырыла, Дәүләт премияһының был төрөн ҡабаттан бер үк кешегә биреү рөхсәт ителмәй.
Хәйриә эшмәкәрлеге һәм хоҡуҡ өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштар өсөн РФ Дәүләт премияһы 2015 йылда булдырылған. Декабрь айында тапшырыла.
Дәүләт премияларын биреү тураһында тәҡдимдәр Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Фән һәм мәғариф буйынса совет һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Мәҙәниәт һәм сәнғәт буйынса совет тарафынан тәҡдим ителә.
Дәүләт премияһы шәхси характерҙа һәм, ҡағиҙә булараҡ, бер дәғүәсегә бирелә. Әгәр ҡаҙанышта бер нисә кеше хәл иткес роль уйнаһа, Дәүләт премияһы өс кешенән артмаған дәғүәселәр төркөмөнә бирелеүе мөмкин. Был осраҡта Дәүләт премияһы лауреаттары араһында аҡсалата бүләк, диплом, маҡтау билдәһе һәм уға таныҡлыҡ һәр лауреатҡа тапшырыла.
Айырым осраҡтарҙа ғына, яңы, айырыуса әһәмиәтле һөҙөмтәләргә өлгәшһә, Дәүләт премияһы лауреаттарға ҡабаттан тапшырыла ала.
Үлгәндән һуң Дәүләт премияһын тапшырыу рөхсәт ителә. Мәрхүмдең дипломы һәм почёт билдәһе уның ғаиләһенә иҫтәлек булараҡ тапшырыла йәки ҡалдырыла, ә аҡсалата бүләк мираҫ буйынса тапшырыла.
Рәсәй Федерацияһының Советтар Союзы Маршалы Г. К. Жуков исемендәге Дәүләт премияһы
1996 йылдан шулай уҡ Советтар Союзы Маршалы Г. К. Жуков исемендәге Рәсәй Дәүләт премияһы («1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының Еңеүен мәңгеләштереү тураһында» ғы Федераль закон) тапшырыла .Премия тураһындағы положение Рәсәй Президентының «Рәсәй Федерацияһының Советтар Союзы Маршал Г. К. Жуков исемендәге Дәүләт премияһы тураһында» ғы Указы менән раҫланған. Премия Рәсәй Федерацияһы граждандарына йыл һайын 300 000 һум күләмендә ошо маҡсаттарҙа тапшырыла: хәрби фәндәр өлкәһендә; ҡоралдар һәм хәрби техника булдырыу өлкәһендә; әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә — 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында халыҡ батырлығының бөйөклөгөн һәм күренекле совет полководецтарының ролен, яугирҙәрҙең һәм партизандарҙың ҡаһарманлығы һәм батырлығы, Ватанды һаҡлаусыларҙың дуҫлыҡ, берҙәмлек һәм хәрби туғанлыҡ күрһәтеүен асҡан әҙәбиәт һәм сәнғәт әҫәрҙәренә. «Рәсәй Федерацияһының Советтар Союзы Маршалы Г. К. Жуков исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты» исеме билдәләнгән тәртиптә Еңеү көнө алдынан бирелә.
Северная Рассоха (Пильменьга ҡушылдығы)
Северная Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пильменьга йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салауат Юлаев һәйкәле (Өфө)
Салауат Юлаев һәйкәле (Өфө) — башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевҡа Өфөлә ҡуйылған һәйкәл 1967). Европалағы иң ҙур һыбайлы һәйкәле.
Тарихы
Салауат Юлаев һәйкәле 1967 йылдың 17 ноябрендә Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙел йылғаһы буйындағы текә ярға ҡуйыла. Ҙурлығы буйынса Европала уға тиңләшеүсе һыбайлы һәйкәле юҡ. Ҡуйылған урыны ла бик уңышлы һайланған. Скульптор — Сосланбәк Тавасиев, Архитектор — Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы.
Өс йылдан һуң уның авторы Сосланбәк Тавасиев СССР Дәүләт премияһына, аҙ ғына һуңыраҡ Художество академияһының Алтын миҙалына лайыҡ була.
Был скульптура Рәсәйҙә иң ҙур ат статуяһы. Һәйкәлдең бейеклеге 9,8 метр, ауырлығы — 40 тонна.
Салауат Юлаев һәйкәле — башҡорт халҡының һәм Башҡортостан халыҡтарының берҙәмлек символын кәүҙәләндерә. Был һәйкәл Башҡортостандың визит карточкаһы, шулай уҡ һәйкәлдең һүрәте Башҡортостан Республикаһы гербында үҙәк элемент булып тора.
2017 йылдың 17 ноябрендә һәйкәлдең асылыуына 50 йыл тулыу «Мәңге беҙҙең йөрәктә — Башҡорт улы Салауат!» исемле сара менән тантаналы шарттарҙа билдәләнде.
Салауат Юлаев һәйкәле янында батыр исемендәге майҙан бар. Майҙандың уң яғында, телеүҙәккә ҡаршы яҡта шағир Шәйехзада Бабичҡа 2019 йылда һәйкәл асылған.
Әҙәбиәт
''Памятник Салавату Юлаеву. Гафури улица, Салавата имени площадь''
Нино Катамадзе
Биографияһы
Нино Катамадзе Грузияның көньяҡ провинцияһы булған Аджарияла тыуа. 1990 йылда З. П. Палиашвили  исемендәге Батуми музыка институтының вокал бүлегенә инә, Мурман Махарадзе класында уҡый. Институтта уҡыған сағында ла, уҡыуын тамамлағас та төрлө төркөмдәр менән бергә сығыш яһай, төрлө музыкаль  проекттарҙа ҡатнаша.
1994—1998 йылдарҙа инвалид һәм социаль яҡланмаған артистарға ярҙам итеүсе йәмәғәт хәйриә фонды ойоштора. 1999 йылда Insight төркөмө менән ижади хеҙмәттәшлеге башлана, был хеҙмәттәшлек йырсыға тыуған илендә, Рәсәйҙә,  ә  2002 йылда  Бөйөк Британияла  Грузия көндәрендә ҡатнашҡандан һуң Европала ла билдәлелек килтерә.
2009 йылда йырсы  Әзербайжандың баш ҡалаһы  Баҡыла ике концерт бирә.
2010 йылдың ғинуарында Рәсәйҙә Бобби Макферриндың «Боббл» вокаль опера-импровизацияһы постановкаһында  ҡатнаша.
2011 йылдың ноябрендә Crocus City Hall концерт залында Insight төркөмө менән берлектәге концерты була.
2012 йылдың ғинуарында  Лондонда  «Ғүмер бүләк ит» хәйриә ойошмаһын рәсми асыу тантанаһында сығыш яһай.
2014 йылда  Украинала, Ирина Дубцованы алмаштырып, Х-Факторҙың бишенсе миҙгеленең судьяһы була. Алтынсы миҙгелдә лә жюриҙа ҡатнаша, әммә был миҙгел уның өсөн һуңғыһы була.
Ансамбль Insight
Катамадзе  джаз  ансамбле  «Insight»  менән сығыш яһай һәм йырҙар яҙҙыра, уның  составына инәләр :
Снеткова-Вечеслова Евгения Петровна
Евгения Петровна Снеткова-Вечеслова (1882—1961) — СССР педагогы һәм балет артисы.
Биографияһы
Евгения Петровна Снеткова-Вечеслова 1882  йылдың 22 июнендә  (яңы стиль буйынса 4 июлдә)   Петербургта тыуған.
Артабан Петербург театр училищеһын тамамлай, бында уның  уҡытыусыһы  Энрико Чекетти була. 1900 йылдан алып 1922 йылға тиклем Мария театрында эшләй : кордебалетта ла, шулай уҡ яңғыҙ партияларҙы ла башҡара.
Театр артисы булараҡ, 1917 йылда Петроградта шәхси студияларҙа һәм А.Л.Волынский Рус балеты мәктәбендә классик бейеүҙын уҡыта башлай. 1920 йылдан 1951 йылға тиклем Ленинград хореография училищеһында башланғыс класс уҡытыусыһы булып эшләй. Күп СССР республикалары өсөн артистар кадры әҙерләү эшендә ҙур өлөш индерә. Уның уҡыусылары араһында — Н. М. Дудинская, Г Т. Комлева, А Е. Осипенко, С Г. Корнеь, К. М. Сергеев һәм башҡалар бар.
1961 йылдың 16 ноябрендә Ленинградта вафат була. Большеохтинский зыяратында ерләнә.
Николай Густавович Легат (1869—1937)һәм Сергей Густавович Легаттың (1875—1905) 1904 йылда төшөрөлгән литографияһында һүрәтләнгән
Ғаиләһе
Евгения Петровна Пажеский корпусын тамамлаусы, сығышы менән Иоанн Грозный ваҡытынан килгән   дворяндарҙан   подполковник Михаил Михайлович Вечесловта кейәүҙә була. Уларҙың икенсе ҡыҙы — Татьяна Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрының билдәле  балеринаһы. Беренсе ҡыҙы — Евгения.
Совет һәм рәсәй балетмейстеры, актёр, режиссёр Андрей Кузнецов-Вечесловатың оләсәһе]] була.
Хәлекәй
Хәлекәй (Халикеево) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 350 кеше. Почта индексы — 453187, ОКАТО коды — 80248860001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ян ван Эйк
Биографияһы
Ян ван Эйктың ҡасан тыуғаны аныҡ ҡына билдәле түгел. Ул Төньяҡ Нидерландта Льеж епархияһының Маасейк ҡалаһында тыуған, бер туған ағаһы Губертта уҡый һәм 1426 йылға тиклем уның менән эшләй. Үҙ аллы эшмәкәрлеген Гаагала Голландия графтары һарайында башлай. Беренсе тапҡыр 1422 һәм 1426 йылдар араһында граф Иоганн III-нең камер-юнкеры чинындағы «оҫта Ян» тип телгә алына.
Хәлекәй
Ауыл тарихы
Хәлекәй ауыл Советы үҙәге. Һыуыҡшишмә исеме менән дә йөрөтөлгән, Күндерәк йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға керҙәшлек килешеүе буйынса Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, 1754 йылдың 3 майында мишәрҙәр һәм типтәрҙәр нигеҙ һала. 1784 йылда бында шундай уҡ шарттарҙа татар милләтенән булған дәүләт крәҫтиәндәре, 1788 йылда — типтәрҙәрҙең яңы төркөмө, 1795 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе Ашҡаҙар ауылынан яһаҡлы татарҙар күсеп ултыра. 1865 йылда 120 йортта 878 кеше иҫәптә торған. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1906 йылда 2 мәсет, 2 һыу тирмәне, тимерлек, бакалея кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән. 1920—30 йылдарҙа Яңы һәм Иҫке Хәлекәй ауылдары булараҡ иҫәпкә алынған. Халҡы: 1906 йылда — 1283, 1920—1834, 1939—945, 1959—726, 1989—411, 2002—380, 2010—350 кеше йәшәгәнлеге билдәле. Татарҙар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (Стәрлебаш башланғыс мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар. .
Ян ван Эйк
Биографияһы
1425 йылдан ван Эйк Бургундия герцогы Филипп III (ле Бон- Добрый) һарайында яран була, ул рәссамдың ижадын юғары баһалай һәм эштәре өсөн йомарт түләй. 1425 йылдың 19 майында яҙылған документ буйынса рәссам герцог хеҙмәтенә «бөтә хөрмәттәре, өҫтөнлөктәре, иректәре, хоҡуҡтары, льготалары һәм йылына 100 Париж ливры эш хаҡы менән» камердинер итеп ҡабул ителгән". 1435 йылда герцог рәссамдың эш хаҡын йылына 360 ливрға тиклем арттырырға бойора.
1427—1428 йылдарҙа герцог илселеләре менән бергә Ян ван Эйк Испанияға, ә һуңынан Португалияға юллана. Был илселәр Филипп Бургундскийға Португалия принцессаһы Изабелланы кәләш итеп әйттерергә бара. Ван Эйкҡа кәләштең портретын төшөрөргә бойорола. Рәссам ике портрет яҙа. Икеһе лә герцогҡа никах килешеүе проекты менән бергә ебәрелә: береһе ҡоро юлдан, икенсеһе карап менән ебәрелгән. Портреттар беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған.
1427 йылда Туринда була, унда ван Эйкты урындағы рәссамдар гильдияһы хөрмәтләп ҡабул итә. Моғайын, ул Роберт Кампен менән дә осрашҡандыр, йәки уның картиналарын күргәндер. Лилль һәм Гент ҡалаларында эшләй. 1431 йылда Брюггела йорт һатып ала һәм һуңғы көнөнә тиклем шунда йәшәй. 1432 йыл тирәһендә ул үҙенән 15 йәшкә кесерәк Маргарет исемле ҡыҙға өйләнә. уның фамилияһы билдәле түгел, ләкин тикшеренеүселәр ҡыҙ бөлгән аристократтар ғаиләһенән булғандыр тигән фекерҙә. Ян ван Эйк вафат булғандан һуң уға Брюгге ҡалаһы ҙур булмаған пенсия билдәләй.
Ван Эйк майлы буяуҙарҙы уйлап табыусы тип һанала, әммә ғәмәлдә ул лессировка (бер нисә ҡат үтә күренмәле буяуҙар ҡулланыу) ярҙамында эш техникаһын ғына камиллаштыра. Ван Эйк арҡаһында сәнғәттә майлы буяу техникаһы дөйөм танылыу ала. Ул Нидерландта ғәҙәти булып китә, XV быуатта был техника Германия һәм Францияға, унан Италияға барып еткән.