cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1941-1943 йылдарҙа ҡыйыу һуғыша, 214 уҡсылар дивизияһының сәйәси бүлеге начальнигы була, хәрби ордендар, миҙалдар менән бүләкләнә. Волгоград, Орел, Белгород ҡалаларының Почет грамоталары менән бүләкләнә. 1943 йылда яраланғандан һуң Өфөгә ҡайта. 1944 йылдан башлап ВКП(б)‑ның Өфө ҡала комитеты секретары.
1953 йылда А.М.Горький исемендәге Урал дәүләт университетында иҡтисад фәндәр кандидатлығы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Промысловая кооперация, ее значения и развитие в социалистическом народном хозяйстве» тмеаһына диссертация яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре нефтехимия сәнәғәте предприятиеларында хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу мәсьәләләренә арналған. 60‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Исламда мираҫ хоҡуғы
Исламда мираҫ хоҡуғы ( йәки ; Исламское наследственное право) — ислам хоҡуғының (Фиҡһ) мираҫ мәсьәләһен өйрәнгән дисциплиналарының береһе. Мираҫ мәсьәләһен өйрәнгән һәм вариҫтары өлөшөн иҫәпләү менән шөғөлләнгән ислам хоҡуғы (фиҡһ) дисциплинаһы ғилм әл-мүвариҫи (علم الموارث) тип атала. Нәҫелдән күскән мираҫ хоҡуғын тикшереү кифәйә фарызы булып иҫәпләнә, йәғни әгәр мосолмандарҙың бер өлөшө был мәсьәләлә белемгә эйә булһа, башҡа мосолмандарҙан был дисциплинаны өйрәнеү бурысы алына.
Нәҫел хоҡуғы сығанаҡтары
Мираҫ билдәләү тураһындағы ҡағиҙәләрҙең төп сығанағы булып Аллаһтың Ҡөрьәндәге һүҙҙәре һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең аңлатмалары (сөннәт) иҫәпләнә. Шулай уҡ Ижмә — ғөләмәләрҙең бер тауыштан сығарылған ҡарарҙары мираҫ мәсьәләләрендә абруйлы һанала
Мәрхүмдең мөлкәтен бүлеү тәртибе
Уның вафатынан һуң мосолмандың мөлкәте тәү сиратта уны ерләүҙе тәьмин итеүгә: тәнен йыуған һәм ҡәбер ҡаҙған кешене бүләкләүгә, кәфен һатып алыуға һ.б. ерләгәндә ҡотолғоһоҙ сығымдарға йүнәлтелергә тейеш. . Шулай уҡ үлгән кешенең бурысы, түләнмәгән зәкәте унын мөлкәтенән түләнелә.Әгәр ҙә мәрхүм мираҫҡа дәғүә итә алмаған кешегә мөлкәтенең бер өлөшөн васыят итһә, васыят үтәлергә тейеш. Ләкин шул рәүешле бөтә мөлкәттең өстән бер өлөшөн генә васыят итеп ҡалдырырға мөмкин, ә туғаны хоҡуғында мираҫҡа дәғүә итеүсегә васыят тҡалдырыу тыйыла (харам). Һәм һуңғы сиратта милек мәрхүмдең законлы вариҫтарына тапшырыла
Терминдар
Вариҫтарҙың типтарын һәм башҡа төшөнсәләрҙе билдәләү өсөн, ислам нәҫел хоҡуғындағы махсус терминология ҡулланыла.
Ильина Поляна
Ильина Поляна (Ильино-Поляна) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2039 кеше. Почта индексы — 453447, ОКАТО коды — 80215825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы
Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы (25 октябрь 1960 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе, публицист. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы Гәрәева 1960 йылдың 25 октябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районының Илтабан ауылында тыуған.
Күрше Ҡунаҡбай ауылы мәктәбендә урта белем алғандан һуң Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә һәм уны 1982 йылда уңышлы тамамлай. Артабан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында башҡорт әҙәбиәте ғилеме буйынса аспирантурала уҡый.
1987 йылдан алып 1992 йылға тиклем Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1995 йылдан Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы үҙе тамамлаған Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 2011 йылда «XX быуаттың икенсе яртыһы башҡорт прозаһының үҫеш үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2012 йылдан ғалим башҡорт әҙәбиәте, фольклоры һәм мәҙәниәте кафедраһы профессоры.
Бер үк ваҡытта ул Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының гуманитар фәндәр бүлеге һәм әҙәбиәт ғилеме, мәҙәниәт ғилеме буйынса фәнни ойошма ағзаһы, ғилми секретарь.
БАССР-ҙың 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
БАССР-ҙың өсөнсө саҡырылыш (1951—1955) Юғары Советы депутаттары (бөтәһе 216)
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы 1937 йылда БАССР Конституцияһына ярашлы булдырыла. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, СССР Конституцияһы, РСФСР Конституцияһы һәм Башҡорт АССР-ы Конституцияһы тарафынан Башҡорт АССР-ы ҡарамағына ҡалдырылған бөтә һорауҙарҙы хәл итергә тулы хоҡуҡлы Башҡорт АССР-ы дәүләт власының юғары органы булып тора. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы эшмәкәрлеге мәсьәләләрҙе коллектив, ирекле, эшлекле тикшереү һәм хәл итеүгә, асыҡлыҡҡа, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы алдында уның булдырған органдарының даими отчет биреүенә, граждандарҙы дәүләт һәм йәмәғәт эштәре менән идара итеүгә киңерәк йәлеп итеүгә, даими йәмәғәт фекерен иҫәпкә алыуға нигеҙләнә.Башҡорт АССР-ы Юғары Советы үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙы уның эшендә һәр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутатының әүҙем ҡатнашыуы нигеҙендә төҙөй. Депутат үҙ вәкәләттәрен производствонан йәки хеҙмәт эшмәкәрлегенән айырылмайса тормошҡа ашыра.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙы уның эшендә һәр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутатының әүҙем ҡатнашыуы нигеҙендә төҙөй. Депутат үҙ вәкәләттәрен производствонан йәки хеҙмәт эшмәкәрлегенән айырылмайса тормошҡа ашыра.
1970 йылға тиклем Башҡорт АССР-ы Юғары Советы түбәндәге адрес, урынлашҡан: БАССР, Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 106-сы йорт.
БАССР-ҙың райондары араһында Көйөргәҙе районы атала, әммә ул 1992 йылға тиклем Күмертау районы   тип аталған.
Өсөнсө саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаттары исемлеге :
Әҙәбиәт
Башҡортостанда парламентаризм. Тарих һәм хәҙерге заман. Документтар һәм материалдар. ГРИ Башҡортостан. Кн. 2. Төҙөүсеһе В. Г. Аҙнағолов, Г. З. Хәмитов. Өфө, 2005. ISBN 5-8258-0204-5.
Харисов Әхнәф Ибраһим улы
{{Учёный |Имя                 = Харисов Әхнәф Ибраһим улы |Оригинал имени      = |Изображение         = Харисов Ахнаф Ибрагимович.jpg |Дата рождения       = 2.6.1914 |Место рождения      = {{ТыуғанУрыны|Өфө губернаһы}} Бөрө өйәҙе, Имән ауылы |Дата смерти         = 15.5.1977 |Место смерти        = РСФСР, Башҡорт АССР-ы, {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} |Гражданство         = СССР |Научная сфера       = филология |Место работы        = Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты |Учёная степень      = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}} (1972) |Учёное звание       = {{Учёное звание||0}} (1972) |Альма-матер         = Башҡорт дәүләт университеты |Научный руководитель = |Знаменитые ученики  = |Известен как        = {{прозаик|СССР|Рәсәй|XX быуат|Башҡортостан}}, {{филолог|Башҡортостан|СССР|XX быуат}} |Награды и премии    = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Октябрьской Революции|1975}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта|1949}} {{!}}- {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Салавата Юлаева|1987}} {{!}}} |Роспись             = |Ширина росписи      = |Сайт                = |Викитека            = |Викисклад           = }}
Харисов Әхнәф Ибраһим улы (2 июнь 1914 йыл — 15 май 1977 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1954–1964 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры, 1964–1977 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1972), профессор (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987). Октябрь Революцияһы (1975), «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
Башҡорттарҙан беренсе булып «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлаусы (1941).
Биографияһы
Әхнәф Ибраһим улы Харисов 1914 йылдың 2 июнендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Имән ауылында тыуған.
Буласаҡ ғалимдың ғилми эшкә һәләтлеге К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлегендә уҡыған саҡтарында уҡ күренә башлай. 1935 йылда институтты тамамлағас, шунда уҡ эшкә ҡалдырыла. 1937 йылда шағир Ҡадир Даян менән бергәләп «Стилистика. V—VII кластар өсөн дәреслек» китабын яҙалар.
1941 йылда Мәскәүҙә тел белеме буйынса аспирантура тамамлай, башҡорттарҙан беренсе булып «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1944 йылда рус телендә «Категория глагольных видов в башкирском языке» тигән тәрән фәнни йөкмәткеле китабын сығара. Шул уҡ 1944 йылда уҡыу йорттары өсөн тағы ла бик мөһим бер китап — "Әҙәбиәт теорияһы"н донъяға сығара.
Үҙ эшмәкәрлеген телсе булып башлаған Әхнәф Харисов нигеҙҙә әҙәбиәт мәсьәләләре менән шөгөлләнә. Уның 1965 йыл донъя күрген ҙур күләмле «Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы. XVIII—XIX быуат» тигән китабы — һис шикһеҙ башҡорт фәнни күгендә баһалап бөткөһөҙ оло ҡаҙаныш. Шул уҡ ваҡытта мәктәптәр өсөн бик күп дәреслектәр, ҡулланмалар яҙыу эшен дә алып бара. Уның әүҙем ғилми эшмәкәрлеге «Октябрь революцияһы», «Почёт Билдәһе» ордендары һәм миҙалдар менән билдәләнде.
Ҡыуандыҡ ҡала округы
Ҡыуандыҡ ҡалаһы округы —Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡыуандыҡ.
Административ-территориаль ҡоролошо йәһәтенән ҡарағанда, Ҡыуандыҡ районы һәм Ҡыуандыҡ ҡалаһы территорияһында урынлашҡан.
Тарихы
2016 йылдың 1 ғинуарына тиклем Ҡыуандыҡ муниципаль районы 19 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе (Ҡыуандыҡ ҡалаһы) һәм 19 ауыл биләмәһенән (ауыл советтарына тап килгән) торған булған.
2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
Климаты
Ҡыуандыҡ ҡала округы климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимакаһын өйрәнгән С. М. Стрельников «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында топоним Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы Ҡыуандыҡ йылғаһы гидронимынан килеп сыҡҡан тип һанай. Топоним башҡорт телендәге ҡыуандыҡ (шулай уҡ ҡаҙаҡ телендә лә) һүҙенән хасил булған, йәғни, шатландыҡ мәғәнәһендә әйтелгән. Шулай уҡ Ҡыуандыҡ тигән антропонимдан булыуы ла ихтимал, тип аңлата ул
Тораҡ пункттары
Ҡала округы составына 80 тораҡ пункт, шул иҫәптән 1 Ҡыуандыҡ ҡалаһы һәм 79 тораҡ пункты һәм ауыл бар
Анталья
Анта́лья (төр. Antalya ) — Төркиәнең көньяғында Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан курорт һәм порт ҡалаһы Анталья провинцияһының административ үҙәге. Ҡалала даими йәшәгән халыҡ һаны — 1 миллиондан артыҡ, шул уҡ ваҡытта ысынбарлыҡта, әүҙем туристик ағым артҡан йәйге осорҙа, ҡалала халыҡ һаны 2 миллиондан ашыу кеше булыуы ихтимал.
Анталья ҡалаһы территорияһы иҫке һәм яңы ҡала өлөштәренә шартлы бүленгән. Рәсми административ бүленеше — 5 район: Аксу (Aksu), Дёшемеалты (Döşemealtı), Кепез (Kepez), Коньяалты (Konyaaltı), Муратпаша (Muratpaşa).
Тарихы
Хәҙерге Анталья провинцияһы территорияһында боронғо дәүерҙәрҙән кешеләр йәшәгән, таш һәм бронза быуат торамалары билдәле. Иң боронғо цивилизацияларҙан төбәктә Хет батшалығы оҙағыраҡ хакимлыҡ иткән.
Эллинистик осорҙа төбәк Ликия һәм Памфилия составында булған. Пергам батшалығына ингәндән һуң, территория әүҙем үҙләштерелә башлаған, һәм б. э. т. 159 йылда Пергам батшаһы Аттал II (грек. Ατταλος) бойороғо буйынса Атталия ҡалаһына нигеҙ һалынған.
133 йылда ҡаланы боронғо римлеләр яулап алған. Һуңыраҡ ул император Адриандың ҡышҡы резиденцияһына әүерелә (уның беренсе сәфәре хөрмәтенә хәҙерге көндә лә ҡаланың визит карточкаһы булған Адриан ҡапҡалары төҙөлә). Оҙаҡ ваҡыт Атталияға Рим, һуңынан Византия эйә булған. Б. э. I—II быуаттарҙа төбәктә христианлыҡ тарала.
Төбәктә иҡтисади үҫештең тарҡаулығы емергес VIII быуаттағы ер тетрәүенән, ғәрәптәр һәм диңгеҙ пираттары баҫымынан һуң башлана. XI быуатта, сәлжүк экспансияһы башланған осорҙа, төбәктә ислам тарала башлай.
1118 йылда, Византия императоры Иоанн II Комнин осоронда ҡала Византия анклавы була. Ул империяның башҡа ерҙәренән яҡшы уҡ алыҫ урынлашҡан булған һәм шуның арҡаһында илдең башҡа өлөшө менән диңгеҙ аша ғына бәйләнеш мөмкин була. 1119 йылда Иоанн II Комнин төрөктәргә ҡаршы бер нисә поход яһаған һәм ҡоро ерҙән Атталияға юл булдырған.
1204 йылғы ваҡиғаларҙан һуң, Альдобрандини исемле итальян кешеһе ҡала власын үҙ ҡулына ала. 1206 йылда төрөктәр 16 көн ҡаланы ҡамауҙа тотҡан, әммә 200 кипр рыцарының ярҙамы уға тағы бер йыл ҡаршы тороу мөмкинлеген бирә. 1207 йылда сәлжүктәр төбәкте яулап ала, һәм Атталия тигән грек исеме Адалияға алмашына. Әммә бер нисә йылдан һуң урындағы мәсихселәр фетнә күтәргән. Ҡала, икенсе тапҡыр йылға яҡын ҡамауҙа торғандан һуң, 1215 йылдың 24 декабрендә төрөктәр тарафынан буйһондорола. Шуныһы ҡыҙыҡлы: икенсе яулау барышында төрөктәр христиандарға йыһат иғлан иткәндәр һәм, еңеүҙән һуң, ҡала стеналарына соҡоп үлем ҡурҡынысы менән янаған мөрәжәғәт яҙғандар; әммә был яҙыуҙы христиан гректар аңламаған.
1321—1423 йылдарҙа Адалия бойондороҡһоҙ Теке бейлегенең үҙәге булған. 1387 йылға урында шул тиклем насар хәлдә булған йәшәгән мәсихселәр хатта Константинополь патриархына православие сиркәүен һаҡлап ҡалыуҙа ярҙам һорап хат яҙғандар. Төрөктәр ҡалған сиркәүҙәргә шул тиклем ҙур һалым һалған, 1397 йылға улар бөлгән тиерлек. 1423 йылда Адалияны (Теке бейлеге менән бергә) төрөк-ғосмандар яулай. Шул уҡ ваҡытта ҡала Анталья исемен ала (әйтер кәрәк, атамаһы «Анталия» төбәге исеме менән бәйле түгел). Ғосман империяһында Анталья диңгеҙ сауҙа порты булараҡ мөһим роль уйнаған, урындағы ҡолдар һатыу баҙары төбәктә иң ҙурҙарҙың береһе булған, шулай уҡ бында империяның көнсығыш сиктәренә оҙатыу өсөн суднолар йыһазландырылған.
Беренсе донъя һуғышынан һуң, 1919—1921 йылдарҙа, ҡаланы итальяндар ваҡытлыса баҫып ала. Анталья Мостафа Кәмал Ататөрк етәкселегендәге милли-азатлыҡ хәрәкәтен әҙерләү форпостарының береһенә әүерелә. Азатлыҡ һуғышы йомғаҡтары буйынса Анталья Төркиә Республикаһы составына инә.
XX Быуат дауамында ҡала интенсив үҫеш кисерә, эҙмә-эҙлекле ауыл хужалығы, күн сәнәғәте, диңгеҙ транспорты һәм логистика ҡеүәттәре арта. Ҡала территорияһы киңәйгән, транспорт селтәре формалашҡан. Быуат аҙағында, Төркиә Ривьераһының туристик ҡеүәте әүҙем асылғанда, Анталья илдең мөһим туристик үҙәгенә әүерелә, D400 шоссеһы уны башҡа курорт зоналары менән тоташтыра, ә 1998 йылда яңыртылған аэропорт ҡыҫҡа ваҡыт эсендә илдә пассажирҙар ағымы күләме буйынса өсөнсө урын яулай.
Географияһы һәм климаты
Анталья климаты субтропик, йомшаҡ ямғырлы ҡышы һәм оҙайлы эҫе йәйе менән ҡылыҡһырланған тропик һыҙатлы. Антальяла циклондарҙы «фильтрлап» төньяҡҡа үтеп инеүенә ҡамасаулаған Тавр тауҙары арҡаһында, яуым-төшөмдөң күп өлөшө ҡышын яуа. Йәйен яуым-төшөм ҡышҡа ҡарағанда һирәгерәк була. Һауаның сағыштырма дымлылығы йыл әйләнәһенә тиерлек 55%-тан 65 %-ҡа тиклем тәшкил итә.
Майҙан октябргә тиклем сағыштырмаса ҡоро миҙгелдә аяҙ, аҙ болотло һауа торошо өҫтөнлөк итә, октябрҙән апрелгә тиклем, һалҡын елдәре һәм мул ямғырҙары менән, дымлы миҙгел өҫтөнлөк итә. Кире һауа температураһы һәм ҡар бик һирәк һәм оҙаҡҡа һуҙылмай. Һыу инеү миҙгеле шартлы рәүештә май уртаһынан ноябрҙең башына тиклем иҫәпләнә.
Кире һауа температураһы һәм ҡар бик һирәк була һәм оҙаҡҡа һуҙылмай. Һыу инеү миҙгеле шартлы рәүештә май уртаһынан ноябрҙең башына тиклем дауам итә.
Анталья провинцияһының рельефы башлыса таулы, ҡала биләмәһе лә бынан ситтә ҡалмай. Яр буйы зонаһының бейеклеге ныҡ текә ҙур (иҫке ҡалала һәйбәт күренә), уларҙың береһендә шарлауыҡ бар. Ярҙан алыҫыраҡ, яңы төҙөлөш зонаһында, өҙөклөктәр аҙыраҡ.
Иҡтисады һәм ҡала инфраструктураһы
Ауыл хужалығы, туризм, сауҙа һәм еңел сәнәғәт иҡтисадтың төп тармаҡтары булып тора. Иҡтисади үҫештең сағыштырмаса яңы яҡтарынан 2010-сы йылдарҙа башланған (яңы диңгеҙ портын файҙаланыуға тапшырғандан алып) ял итеү яхталары төҙөлөшөн билдәләп үтергә кәрәк.
Ауыл хужалығы үҫемлекселек (цитрус, банан, зәйтүн емеше, алма, томат, ҡыяр, мамыҡсылыҡ), малсылыҡтан (һарыҡтар, ҡош-ҡорт) һәм ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеүҙән (зәйтүн майы, емеш һуттары, консервалар етештереү) тора. Диңгеҙгә сығыуға ҡарамаҫтан, балыҡсылыҡ һәм диңгеҙ продукттары сығарыу төбәктә ғәмәлгә ашырылмай тиерлек.
Еңел сәнәғәт иң тәүҙә туҡымасылыҡтан (кейем, көндәлек тормош предметтары) ғибәрәт, бер аҙ күн производстволары бар.
Сауҙа һәм туризм ҡаланың һәм төбәктең иҡтисади именлеге нигеҙен тәшкил итә. 2000-се йылдар уртаһына тиклем туристар ағымы башлыса Рәсәй, Украина һәм Германиянан пакет турҙар ҡулланыусыларҙан торған. Һуңғы ваҡытта властар башҡа концепцияны ла эшкә ҡушты — «барыһы ла бар» айырым отелдәр урынына ҡаланың күркәмлегенә һәм уның рекреацион структураларын үҫтереүгә баҫым яһала. Әүҙем туристар ағымы арҡаһында бөтә кимәлдәрҙәге сауҙа ла сәскә ата — ҙур мегамоллдарҙан алып ваҡ шәхси кибеттәргә тиклем.
Тарихи үҙәк (иҫке ҡала) Рим, Византия һәм Ғосман архитектура традициялары элементтарын берләштерә. Һаҡланған биналарҙың һәм ҡоролмаларҙың күбеһе ғосман осорона ҡарай. Архитектуранан тыш, Антальяның боронғо ҡалаһы үҙенең боронғо ҡомартҡылары һәм археологик музейы менән билдәле.
Анталияла ҙур аэропорт урынлашҡан, уның ике халыҡ-ара терминалы Урта диңгеҙ буйында иң яҡшыларҙың береһе һанала (2014 йылда рекорд ҡуйылды — Анталья аэропорты аша 12,5 миллион кеше үтте). Автомобиль юлдарының сифаты юғары кимәлдә. Баш ҡалала бик күп дөйөм туҡланыу ойошмалары һәм күңел асыу йорттары урынлашҡан. Яр буйы зонаһы пляждарҙан (уларҙың күбеһе юғары уңайлылыҡ һәм таҙалыҡ кимәле өсөн наградалар менән билдәләнгән), балалар аттракциондарынан, һыу күңел асыу сараларынан һәм ҙур булмаған пляждағы кафе-ресторандарынан тора.
Ҡала ситендә отель һәм ҡунаҡханалар аҙ, улар н геҙҙә ҡала яны ҡасабаларында урынлашҡан.
Антальяның илдең ҡалған өлөшө менән бәйләнешен һауа, һыу һәм автобус транспорты тәьмин итә, тимер юл юҡ. Бынан тыш, автобустар, трамвайҙар (ҡаланың тарихи өлөшөндә боронғо һәм бөтә ҡаланы үткән заманса монорельс формаһындағы) һәм маршрут таксиҙары (долмуштар) ҡала эсендәге йәмәғәт транспортынан ғибәрәт, автобус һәм трамвайҙарҙа юл хаҡы өсөн берҙәм Antalyakart картаһы һәм банк карталары менән түләү ойошторолған. Анталья шулай уҡ Көнбайыш Европа мегаполистары кимәлендә тиерлек төрөк үлсәмдәре буйынса үҫешкән велоинфраструктураға эйә (велоюлдар, велопарковкалар, велосипедтар прокаты).
Һуңғы йылдарҙа Анталияла даими йәшәүсе урыҫтар һанының тотороҡло үҫеш тенденцияһы күҙәтелә. Күсемһеҙ милек һатып алыу ҡала ҡаҙнаһына тос өлөш индерә. Күскенселәрҙең мәнфәғәттәрен яҡлап, ҡала властары рус телле микромөхит булдырыуға булышлыҡ итә: бер нисә мәктәптә рус телле кластар бар, күп кенә магазиндарҙа русса аралашҡан бер хеҙмәткәр булһа ла бар.
Туристик иҫтәлекле урындар
Тәбиғи: Кеше ҡулы булдырған: Ваҡиғалар һәм саралар:
Шулай уҡ күп кенә белешмәләр: Караали-оглы (иҫке ҡалала), Мермерли (иҫке ҡалала порт янында), Коньяалты (ҡаланың шул уҡ исемле районында), ҡала янындағы «Көршөнлө шарлауығы» милли паркын иҫтәлекле урындар һәм ҡала парктары тип билдәләй.
Кизляр
Кизляр Рәсәй Федарицияһы Дағстан республикаһы ҡалаһы. Кизляр районының административ үҙәге. Кизляр ҡалаһы ҡала округы барлыҡҡа килтерә.
Географик урыны
Кизляр ҡалаһы Дағстан Республикаһының төньяғында, Иҫке Терек йылғаһы ярында, Чечен Республикаһы сигенән алыҫ түгел, Махачкаланан төньяҡ-көбайыштараҡ 140 км-ҙа урынлашҡан
Климат
Кизляр климаты — ҡоро уртаса-континенталь, ҡоро субтропик (Кеппен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса иң һалҡын айҙағы температураһы >0) климатҡа күсеүсе.
Этимология
Был боронғо ҡаланың исеме Терек йылғаһының ҡушылдығы, хәҙерге Таловка исеменән алынған тигән фараз бар. Төрөк теленән тәржемәһе Кизляр — ҡыҙҙар. В. А. Никонов, топонимда төркиҙең «ҡыҙыл яр» һүҙе ята һәм был ҡәлғә исеме менән бәйле, тип аңлата.
Терек йылғаһының түбәнге ағымы боронғо замандан башлап мөһим сауҙа юлы була һәм Көнсығыш Европа илдәрен Көнсығыш менән бәйләп тора.
Шулай уҡ тарихи монографиялар был урын тураһында һөйләп тора. «Дербенд-намэ»лә уның авторы, VII быуат хазарҙарын тасуирлағанда уларҙың  ғәрәптәр менән Сурхаб ҡәлғәһендә һуғышҡан саҡта (автор яҡынса 17-18 быуаттарҙа йәшәгән)  ҡәлғә Кызыл-йар тип аталған тип яҙа.
Ҡала нигеҙләнеүенең хәҙерге рәсми датаһы 1735 йыл иҫәпләнә, сөнки был йылда Кизляр рус ҡәлғәһе төҙөлә башлай, әммә бында даими торлаҡ быға тиклем 150-200 йыл элек үк булған.
XVI быуат башында бында Кизляр ауылына нигеҙ һалынғас та Урта Азиянан сыҡҡан сауҙагәр тажиктар килә. Улар үҙ биләмәһен Абсияхкент тип атаған, (фарсы һүҙенән тәржемәһе аб — һыу, сиях — ҡара, кент — ауыл, ҡала), шул уҡ ваҡытта бындағы ҡумыҡтар уны Карасув-кент (төркисә ҡара — ҡара,су — һыу, кент — тораҡ) йәки Кызлар-ҡала тип йөрөтә. Китап.
XVI быуаттың икенсе яртыһында был ауылда, батша указына ярашлы, «Кизляр ҡарауылы» йәки «Кизлярский перевоз» заставаһы тора.
Бындай сит ил илселектәре һәм сауҙа өсөн йөк тейәү пункты булған урынға төрлө милләт кешеләре яйлап күпләп килә башлай.
«Тарихи Кизляркалы»ға ярашлы, Урта Азиянан килгәндәрҙең ауылдары янына «иң тәүҙә Карабагтан әрмәндәр күсеп килә. Һуңыраҡ урыҫтар ҙа килә». Кизляр янындағы тораҡ пункттары башлыса рус казактары биләмәләре була.
1735 йылда генерал-аншеф Я. В. Левашов Кизляр ҡәлғәһенә нигеҙ һала, артабан ҡәлғә ҡала статусы ала. Рус казактары Кизляр станицаһында йәшәй. Башҡа рус булмағандар айырым кварталдарҙа йәшәгән. Улар барыһы ла Терек-Кизляр казактары тип йөрөтөлгән.
XVIII быуат буйы Кизлярға башҡа күп милләт халыҡтары килә һәм ҡала халҡы йылдам күбәйә. Хөкүмәт Рәсәй төбәген нығытыу маҡсатында бында халыҡтың күпләп килеүен тәьмин итә. Бында христиан әрмәндәр, грузиндар, суҡындырылған кабарҙылар һәм осетиндар, мосолмандарҙан : ҡумыҡтар, нуғайҙар, чечендар килә.
1800 йылдарҙа ҡалала 1622 әрмән, 673 грузин йәшәгән, был халыҡтың 73%-ын тәшкил иткән. XIX быуат башында ҡала Рәсәйҙең көньяғында мөһим роль уйнай, Төньяҡ Кавказдың асылда сәйәси һәм иҡтисади үҙәге булып тора. XIX быуаттың тәүге сирегендә ҡалала 15 мең кеше йәшәгән (ғәскәрҙәрҙән һәм ҡалаға ваҡытлыса килеүселәрҙән тыш). Әстрәхән һәм Киевтан ҡала ул көньяҡта иң ҙур ҡала булып һаналған.
Кизляр тирәһендә шарап әҙерләү һәм ебәк ағасы үҫтереү, виноград һәм башҡа ауыл хужалығы культуралрын үҫтерәләр. Виноградсылыҡ һәм шарап эшләү иҡтисадтың төп тармағы булып үҫешә. 1885 йылда Рәсәйҙә тәүге тапҡыр коньяк етештерелә.
Балыҡсылыҡ хужалыҡтың традицион тармағы булып тора.
Рәсәйҙә 1805 йылда беренсе шарап әҙерләү мәктәбе асыла. 1822 йылдан алып Кизляр ҡалаһы Кавказ өлкәһе составында тора. 1860 йылдан алып — Кизлярский округы үҙәге.
1867 йылдың 9 декабрендә Кизляр Ставрополь губернаһының Терек өлкәһенә ҡарай.
Граждандар һуғышының герой-ҡалаһы булып тора. 1922 йылда Дағстан АССР-ының составына индерелә.
1944 йылдан алып — Кизляр ҡалаһы Грозный өлкәһе составында, 1957 йылда яңынан Дағстанға тапшырыла.
2015 йылдың 3 октябрендә ҡала үҙенең 280 йыллығын билдәләй.
Ҡалала урыҫ һәм Терек казактарының һаны 83,0%-тан 40,49 процентҡа тиклем кәмегән.
Иҡтисад
Крестовоздвиженский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры
Тимер юлдар
Станция аша Мәскәү — Махачкала, Төмән — Махачкала, Мәскәү — Баку, Волгоград — Грозный. маршруттары буйынса пассажирҙар поездары йөрөй.2005 йылға тиклем Мәскәү — Кизляр пассажир поезы ла йөрөгән була.
Ҡалала күп төрлө йәмәғәт транспорты, маршрут таксийы (12 маршрут ) йөрөй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Найроби
Найро́би  — экватор янында урынлашҡан, Кенияның баш ҡалаһы, Көнсығыш Африканың иң эре ҡалаһы.
Тарихы
Элек ҡала урынында һаҙлыҡ булған. 1899 йыл бында уганда тимер юлы тәьмин итеүсе станция төҙөлгән. Был станция тимер юлының штаб-квартира вазифаһын үтәгән. Атамаһы ошо тирәләге һыу сығанағы исеменә бәйле. масай телендә яңғырашы Ewaso Nyirobi (Эвасо Найроби), башҡортсаға тәржемә итһәк, һалҡын һыу тигән мәғәнәлә. 1900 йыл был тирәне солғап алған биҙгәк бубон тағынынан һуң ҡаланы бөтөнләй яндырып бөтөрәләр.
Иҡтисады
Найробиҙа Найробий фонд биржаһы (NSE) урынлашҡан. NSE Африкала сауҙа күләме буйынса 4-се, баҙарҙы ВВП-ға ҡарата капиталлаштырыу мөнәсәбәттәре буйынса 5-се урындарҙы биләй.
Шулай уҡ Найробиҙа ҡайһы бер халыҡ-ара компаниеларҙың һәм ойошмаларҙың төбәк вәкиллектәре эшләй. Шулай 2007 йыл буына General Electric, Young & Rubicam, Google, Coca Cola, Zain и Cisco Systems перенесли свои африканские штаб-квартиры в Найроби  .Шулай уҡ эре африка компанияларының да штаб-квартиралары бар.
Ҡалала кейем-һалым, текстиль, төҙөлөш материалдары, аһыҡ-түлек, эсемлектәр, сигарет етештерелә. Ҡалала шулай уҡ ҡайһы бер халыҡ-ара компанияларҙың заводтары урынлашҡан: Goodyear, General Motors, Toyota Motors, Coca Cola.
Туризм
Туризм бигүк үҫешмәһә лә, ҡаланың иҫтәлекле урындары бар. Беренсе сиратта Найроби милли паркы. Уның уникаллеге шулай размерҙағы мегаполис янында урынлашыуы. Милли паркта 400 төр хайуан һәм ҡош йәшәй. Сафари буйлап йәйәү йөрөү - туристарҙың яратҡан шөғөлө. .
Найробиҙы ҡайһы саҡ донъя сафарийы тип атайҙар. Күп кенә ҡала ҡунаҡханалары ошо йүнәлештә эшләй. Күп кенә биш йондоҙло отелдәр бар: Найроби Серена, Лайко Рейгенси (ранее Гранд-Рейгенси), Уиндор (Карен), Холидей Инн, Ист-Африкан Сафари Клуб (Лилиан Тауэрс), Стэнли Хотел, Сафари Парк энд Казино, Интерконтиненталь, Панари Хотел, Хилтон һәм Норфолк Хотел.
Тағы ла ҡалала Африкалағы иң ҙур һырғалаҡ (каток) — Солар Айс Ринк урынлашҡан. Был һырғалаҡ 2005 йыл асылған. Уның майҙаны яҡынса 15 000 м² һәм бер юлы 200 кешене ҡабул итә .Ҡаланың эре сауҙа селтәрҙәре булып Nakumatt, Uchumi һәм  Tuskys тора.
Һылтанмалар
Яңылыҡтар
Башҡалар
Карлин Альма
Альма Ида Вилибальда Максимилиана Карлин (Alma Ida Wilibalda Maximiliana Karlin;, , — , ) — Словения-Австрия сәйәхәтсеһе, яҙыусы, шағирә, коллекционер, полиглот һәм теософ.
Биографияһы
Альма Карлин 1889 йылдың 12 октябрендә Штирияның ул ваҡытта Австро-Венгрияға ингән Целе ҡалаһында (хәҙер Словенияның бер өлөшө) тыуа. Австро-Венгрия армияһы майоры Якоб Карлиндың һәм уҡытыусы Вилибальда Михеляктың ҡыҙы. Альмаға һигеҙ йәш булғанда атаһы үлә. Альма немец теле өҫтөнлөк иткәнмөхиттә үҫә, үҙен этник немка йәки словенка тип түгел, ә нигеҙҙә австрийка тип иҫәпләй.
Грацела урта мәктәпте тамамлағандан һуң Лондонға китә һәм белем алыуын унда дауам итә. Инглиз, француз, латин, итальян, норвег, дан, фин, урыҫ һәм испан телдәрен өйрәнә. Артабанғы йылдарҙа шулай уҡ фарсы, ҡытай һәм япон телдәрен үҙләштерә. Шулай уҡ Альма Карлин ярты йылын Парижда үткәрә һәм унда Сорбоннала төрлө тел курстарына йөрөй. Нәҡ шул ваҡыт үҙ өҫтөндә эшләй башланй һәм тағы ла ун, шул иҫәптән словен телен дә өйрәнә.
1914 йылда Беренсе донъя һуғышы башында Карлинға Швецияға һәм Норвегияға күсергә тура килә, сөнки ул Бөйөк Британияла үҙенең австро-венгр сығышлы булыуы менән нон грат персонаһы тип таныла. Скандинавияла ул швед яҙыусыһы Сельма Лагерлеф менән таныша. Сальма Карлин ижады менән шул тиклем һоҡлана, хатта уны Нобель премияһына тәҡдим итә.
1928 йылдың ғинуарында Альма үлем алдында ятҡан әсәһенең үтенесе буйынса өйөнә ҡайта. Был ваҡытта ул үҙе лә физик йәһәттән йонсоған һәм тәрән депрессияла була. Башҡаса ул бер ваҡытта ла сәйәхәткә сыҡмай. Ваҡытының күп өлөшөн яҙыҡсылыҡҡа бағышлай. 1934 йыл тирәһендә Карлин теософия менән ҡыҙыҡһына башлай. Артабанғы йылдарҙа, бигерәк тә Икенсе донъя һуғышы ваҡытында католицизмға ылыға.
Карлин үҙенең сәйәхәттәре тураһында төрлө гәзит- журналдарҙа, шул иҫәптән «Cillier zeitung», «Neue Illustrierte Zeitung» һәм «Der Deutschen Bergknappe» гәзиттәрендә баҫылған йөҙҙәрсә отчеттарында ентекле яҙа. Өйҙә булғанында бик күп әҙәби һәм әҙәби булмаған әҫәрҙәр яҙа. Ул Германияла власҡа нацистар килгәнгә тиклем немецса яҙа, һуңынан протест йөҙөнән немец теленән баш тарта. Германияла нацистар уның китаптарын яндыра. Карлин шулай уҡ инглиз өлкәләрендә йәшәүселәр өсөн инглиз телендә яҙа. 1937—1938 йылдарҙа франко-немец журналисы һәм антинацист-яҙыусы Ганс Иоахим Бонсак уның өйөндә йәшеренеп йәшәй.
«Күсәр» илдәр һәм уларҙың союздаштары 1941 йылдың апрелендә Югославияға баҫып ингәс Түбәнге Штирия немец оккупацияһында ҡалғас, Карлин ҡулға алына һәм Мариборға оҙатыла. Унда меңәрләгән серб менән бергә Сербияға оҙатыла. Альма әхирәте Тея Гамелендың актив ҡыҫылышы ярҙамында азат ителә. Ул Целеға кире ҡайтып, өйҙәге арест аҫтында ҡала. 1944 йылдың яҙында Көньяҡ Словенияның партизандар контролендә булған Белая Карниола өлкәһенә ҡасырға ҡарар итә. Ҡаты ауырыуына ҡарамаҫтан, коммунистар уға Италияның көньяғында урынлашҡан һәм союздаштар ҡулы аҫтында булған Бари ҡалаһына сығырға рөхсәт итмәй. Уның урынына уны Далмацияға сығаралар һәм ул һуғыш ахырына тиклем шунда ҡала, һуңынан Целеға ҡайта. Альма Карлин 1950 йылдың 14 ғинуарында Целе эргәһендәге Печовник ауылында күкрәгендәге яман шештән һәм туберкулездан вафат була. Светинский зыяратында Тея Шрайбер Гамелен (1906—1988) йәнәшәһендә ерләнә.
Альма Карлин эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә ирекһеҙҙән коллекционер һәм этнолог та була. Сәйәхәт ваҡытында алған күпселек әйберҙәрен ул өйөнә ебәрә һәм һуңынан бәләкәй генә шәхси музей аса. Әлеге ваҡытта уның экспонаттары Целеның төбәк музейында һаҡлана. Эштәренең күпселеге баҫтырылмаған; улар Словенияның Милли һәм университет китапханаһында, шулай уҡ Берлин дәүләт китапханаһында һаҡлана.
Иҫәнғолов
Иҫәнғолов — фамилия.
Нуриев
Нуриев — төрки фамилия.
Дударев
Дударев — ир-ат фамилияһы. «Дударь» (һыбыҙғыла уйнаусы) ҡушаматынан барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ төрки телдәрҙә Дудар исеме лә бар.
Дударева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
--
Амурҙар
Амурҙар — башҡорт рок-төркөмө. Өфө студенты Янбаев Юлдаш, сығышы буйынса Баймаҡ районынан, бала саҡ хыялын тормошҡа аштырырға, рок-төркөм йыйырға үҙенә маҡсат ҡуя. Һәм күп тә ваҡыт үтмәй, 2010 йылдын аҙағында «Төньяҡ Амурҙары» исемле рок-төркөм Өфө ҡалаһында барлыҡҡа килә.
2010 йылда Баймаҡ яҡташтар берлеге үткәргән студенттарға бағышлау концертында беренсе сығыштары үтә.
Армия генералы С. М. Штеменко исемендәге Краснодар юғары хәрби училищеһы
'''Армия генералы С М. Штеменко исемендәге Жуков һәм Октябрь Революцияһы орденлы Краснодар юғары хәрби училищеһы''' Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре ғәскәрҙәренең бөтә төрҙәре өсөн мәғлүмәтте һаҡлау буйынса хәрби белгестәр әҙерләй. Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Һигеҙенсе идаралығына ҡарай
Училище тарихы
Училище Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының хәрби-уҡыу йорто әҙерләү йүнәлеше буйынса күптәнге һәм берҙән-бер уҡыу йорто булып тора.
Совет осоро
— 7.09.1929 йыл — СССР-ҙың Хәрби советы Реввоенсоветы приказы менән Мәскәүҙә НКВМ һәм СССР РВС эштәре идаралығы ҡарамағында махсус орган хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү буйынса урта һәм өлкән етәкселек составын камиллаштырыу курстары ойошторола. Курстарҙа дәрестәр 1929 йылдың 15 ноябрендә башлана ;Ошо көндән алып ҡыҫҡа сроклы курстан алып заманса юғары хәрби-уҡыу йортона тиклем үҫеш юлы үткән хәрби училищеның тарихы башлана; — 1930 йылда — урта һәм өлкән етәкселек составын камиллаштырыу буйынса махсус курстар III Коминтерн исемендәге Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы составын камиллаштырыу буйынса штаб-тактик курстар итеп үҙгәртелә; — 1932 йылда — Стрелково-тактик курстар ҡарамағындағы штаб хеҙмәтенең махсус бүлеге үҙгәртеп ҡоролғандан һуң «Выстрел» Мәскәү командирҙар составын камиллаштырыу курсы итеп үҙгәртелә; — 1934 йыл — курстар Тамбов ҡалаһына күсерелә (сығарылыш уҡыусылары Хасан күле эргәһендәге һуғыштарҙа, Халхин-Гол йылғаһында, Белофиндар менән һуғышта, Испанияла һәм Ҡытайҙа хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашты); — 1941 йыл — КУКС Ульяновск өлкәһенең Сенгиль ҡасабаһына, ә 1942 йылда Ульяновск ҡалаһына күсерелә; — 1942 йыл- КУКС Ульяновск ҡалаһына күсерелә; — 1943 йыл — КУКС яңы исем ала — Ҡыҙыл Армияһының офицерҙар составын камиллаштырыу буйынса махсус курстар һәм беренсе Хәрби Байрағын ала; — 1944 йыл — СКУОС Гомельөлкәһенең Новобелица ҡасабаһына күсерелә; — 1948 йыл — СКУОС Воронежға күсерелә; — 1949 йыл — СКУОС Дондағы Ростовҡа (1950 йылда курстар базаһында урта хәрби махсус элемтә училищеһы булдырыла) күсерелә; — 1954 йыл — училище Краснодар (1964 йылда Краснодар хәрби училищеға үҙгәртелә — КВУ) күсерелә һәм яңы исемле Хәрби Байраҡ тапшырыла; — 1968 йыл — СССР Юғары Советы Президиумының 22 февралендәге Указы менән СССР Ҡораллы Көстәр өсөн офицерҙар кадрҙарын әҙерләүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана һәм Краснодар хәрби училищеһы (КВКУ) тип исемләнә башлай; — 1969 йыл — КВКУ юғары уҡыу йылы 4 йыллыҡ уҡыу срогы училищеһы тип үҙгәртелә һәм Краснодар юғары хәрби Ҡыҙыл Байраҡ училищеһы (КВВКУ) тип атала башлай; — 1977 йыл — СССР Министрҙар Советының 1977 йылдың 10 февралендәге 130-сы ҡарары һәм СССР Оборона министрының 1977 йылдың 24 февралендәге 79-сы бойороғо менән күренекле совет хәрби начальнигы армия генералы Сергей Михайлович Штеменко исеме бирелә; — 1979 йыл — СССР Юғары Советы Президиумының 20 ноябрендәге Указына ярашлы квалификациялы офицер кадрҙарын әҙерләү эшендә ҙур хеҙмәттәре өсөн икенсе орден — Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә һәм Ҡыҙыл Революция ордены Краснодар юғары хәрби училищеһы тип исемләнә башлай; — 1986 йыл — КВВКУ-ға яңы исемле Хәрби Байраҡ тапшырыла; — 1989 йыл — РСФСР Юғары Советы Президиумының 10 ноябрҙәге Указы менән училище кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Почет грамотаһы менән бүләкләнә.
1990 йыл
— 1994 йыл — училище биш йыллыҡ уҡытыу формаһына күсерелә; — 1998 йыл — училище Краснодар хәрби институты итеп үҙгәртелә (КВИ); — 1999 йыл — Илдең оборона һәләтен нығытыуға ҙур өлөш индергән һәм юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн Рәсәй Федерацияһы Президенты хәрби институттың шәхси составына рәхмәт белдерә.
2000—2010 йылдар
== 2015 йыл һәм хәҙерге ваҡыт ==
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
== Училище начальнитары ==
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (орден Трудового Красного Знамени) — Советтар Союзы ордены. СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән 1928 йылдың 7 сентябрендә булдырылған.
Орден статуты ла шул уҡ ҡарар менән раҫлана. Артабан СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының 1936 йылдың 7 майындағы ҡарарына һәм СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 19 июнендәге һәм 1947 йылдың 16 декабрендәге Указдарына ярашлы статутҡа үҙгәрештәр индерелә.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены Дәүләт һәм йәмғиәт алдында етештереү, фән, мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, дәүләт, ижтимағи һәм башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге өлкәһендә күрһәткән юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелгән. Орден менән бүләкләнеүселәр:
Ҡаһирә
справа|thumb|300px| [[2004 йыл. Ҡәһирә телеүҙәге башынан фотоһүрәт]] Ҡаһирә (القاهرة‎‎, «Еңелмәҫ») — Мысырҙың баш ҡалаһы, Африкалағы һәм ғәрәп илдәрендәге иң ҙур ҡала. Халыҡ һаны: ҡалала 8 026 454, агломерацияhында 17 856 000 кеше йәшәй (2009 йыл).
Географияһы
Ҡаһирә Мысырҙың төньяҡ өлөшөндә Нил йылғаһының сүлдәге үҙәндән килеп сығып, тармаҡланған урындың төньяғындағы ике ярында тора. Көньяҡ-көнбайышта, Ҡаһирә Гиза менән ҡушыла.
Иҫке Ҡаһирә йылғаһының көнсығыш ярында урынлашҡан. Был яғы уның бик күп төрлө: быуаттар дауамында тырым-тыраҡай төҙөлөп барған, урамдары тар һәм бхалыҡ тығыҙ ултырған. Хәҙерге Ҡаһирәнең көнбайыш өлөшөндә башлыса хөкүмәт биналары, заманса архитектура ҡоролмалары булһа, көнсығыш өлөшөндә иһә йөҙҙәрсә иҫке мәсеттәр, шулай уҡ төп ориентир булып торған боронғо башня урынлашҡан.
Ҡала көнбайышҡа табан Нил йылғаһы буйындағы ауыл хужалығы ерҙәрен биләп, үҫә бара. XIX быуат уртаһында уҡ Мысыр хакимы Исмәғил Паша көнбайыш райондарҙа Париж өлгөһө буйынса төҙөлөштәр ойошторған булған. Бында киң бульварҙар һәм сағыштырмаса ҙур булмаған бер нисә парк бар.
Ҡаһирә эсендә Нил уртаһында Рода утрауы ята, унда илдең боронғо иҫке мосолман биналары, Маниал һарайы, Нил үлсәүе, Ҡаһирә университетының госпитале һәм Ғәзирә (Зәмәлек) тымыҡ йәшел утрауы  урынлашҡан. Бында бай шәхси виллалар, күп илселектәр һәм сит ил компанияларының вәкиллектәре, хәҙерге заман ҡаралтылары һәм бер нисә биш йондоҙло ҡунаҡхана бар.
Тарих
Ҡаһирә ҡалаһы барлыҡҡа килгәнсе үк, уның бөгөнгө биләмәһендә һәм яҡын тирә яғында ерҙә, кешеләр бик борын замандан бирле йәшәй. Боронғо Мысыр заманында йыраҡ түгел ерҙә Мемфис ҡалаһы булған. Рим империяһы тарафынан баҫып алынғас, ул әһәмиәтен юғалта, был ерҙә римлылар Вавилон ҡәлғәһен төҙөй.
Климаты
Ҡала Сахара сүле янында урынлашҡанлыҡтан, яуым-төшөм бик һирәк (ҡоро климат), әммә әгәр яуһа, ҡайһы берҙә хатта һыу баҫыуға килтерә. Йыл эсендә 24 миллиметр яуым-төшөм була, был Ҡаһирәне донъялағы ҙур ҡалаларҙың иң ҡороларының береһе  итә.
Халҡы
Һуңғы тиҫтә йылдар дауамында Ҡаһирәлә халыҡ һаны тиҙ үҫә. Хәҙер 1960-сы йылдарға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк кеше йәшәй. Тыуым кимәле юғары, ауыл халҡы күпләп ҡушыла. Шуның өсөн уның эргәһендәге йәнә бер нисә юлдаш ҡала халҡы йылдам үҫеп сыҡты.
Ҡала үҙәгендә тығыҙ булыу арҡаһында кеше Ҡаһирәнең ситендәге биҫтәләрҙә йәшәүҙе хуп күрә. 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ҡаланың үҙендә йәшәүселәр - 8 026 454, ә агломерацияһында 17 856 000 кеше тәшкил иткән.
Түбәндәге таблицала билдәле бер йылда йәшәгән халыҡ һаны күрһәтелгән. Ҡаһирә халҡы ғына иҫәпкә алынған, агломерация инмәгән.
Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы
Мөхәмәтхәй Әхмәт улы Әхмәтов (1942—1995) филология фәндәре кандидаты, доцент.
Биографияһы
Башҡортостандың, Ҡыйғы районы Алағуз ауылында урман эше хеҙмәткәре ғаиләһендә донъяға килә. Ауылында урта мәктәпте тамамлай, 1959 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1964 йыл университетты уңышлы тамамлай һәм үҙҙөренең районына уҡытыусылыҡ эшенә ебәрелә. Ике йыл эшләгәс, ул армия сафына алына, унда бер йыл хеҙмәт иткәндән һуң, ҡайтып үҙ ауылында эшләй башлай.
1967 йыл Башҡорт дәүләт университетының башҡорт теле кафедраһына аспирантураға саҡырыла һәм боронғо төрки тамға яҙыуҙы өйрәнеү маҡсатында уҡырға Алма-Атаға, Ҡаҙагстан академияһының Тел ғилми-тикшеренеү институтына ебәрелә. 1970 йыл кандидатлыҡ дәрәжәһенә ваҡытынан алда диссертация яҡлап университетҡа ҡайта. Университеттың башҡорт теле кафедраһында 25 йыл буйына студенттарға тәрән йөкмәткеле лекциялар уҡый, уларҙың диплом эштәренә етәкселек итә.
М. Ә. Әхмәтов «Орхон-Йәнәсәй яҙма телендә ҡылым һәм башҡорт теленә мөнәсәбәте» исемле рус телендә монография сығарҙы. Ул Волга буйы һәм Урал регионында Орхон-Йәнәсәй тамға яҙыуы буйынса берҙән-бер уникаль белгес булды.
Әҙәбиәт
«Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия».
Тель-Авив
Тель-Ави́в—Я́ффа (תֵּל אָבִיב-יָפוֹתֵּל אָבִיב-יָפוֹ‏‎; шулай уҡ Тель-Ави́в ; ғәр. تل أبيب‎) —  Израилдә Урта диңгеҙҙең көнсығыш яры буйындағы берләшкән ҡала муниципалитеты, халҡының һаны буйынса Израилдә икенсе ҡала (404 750 человек), илдең иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. 1950 йылдың апрелендә сағыштырмаса йәш Тель-Авив ҡалаһы менән боронғо Яффаны берләштереүҙән барлыҡҡа килә. Тәүҙә Тель-Авив Яффаның йәһүд биҫтәһе итеп нигеҙләнә.
Тарихы
1910 йылда күренекле сион эшмәкәре Менахем Шейнкин кварталдың атамаһы итеп сионсылыҡҡа нигеҙ һалған Теодор Герцлдең   <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.) русск. («Альтно́йланд» — «Иҫке яңы ил») тигән утопик романының Нахум Соколов тарафынан атҡарылған ивритҡа тәүге тәржемәһе исемен ҡушырға тәҡдим итә. 1910 йылдың майында  Ахузат-Бәйт кварталында йәшәүселәрҙең дөйөм йыйылышында күпселек тауыш менән Тель-Авив тигән яңы исем һайлана.
«Тель-Авив» атамаһы Танахта бар (Иез. ) һәм ивриттан «яңырыу ҡурғаны» йәки «яҙ ҡалҡыулығы» тип тәржемә ителә: «тел» (תלתל‏‎) — боронғолоҡто кәүҙәләндергән ҡурған йәки ҡалҡыулыҡ, «ави́в» (אביבאביב‏‎) — яҙ, яңынан тыуыу, яңырыу.
Тиҙҙән квартал ҡалаға әйләнә, ә ҡала мандат аҫтындағы Фәләстингә килгән йәһүдтәрҙе ҡабул итеү үҙәге булып китә. Килеүселәр тәүҙә башлыса Рәсәй менән Польшанан сығыусылар булһа, Германияла  нацистар власты алғас, унан йәһүдтәр ағыла башлай. Күптәре Тель-Авивта төпләнеп ҡала. Был ҡаланың йөҙөндә лә сағыла. Тель-Авив төҙөлөшөндә 1930-сы йылдарҙа «Бауһаус» немец мәктәбе архитекторҙары эшләй, йорттар бетондан  2—3 ҡатлы итеп һалына, урамдар ярға ҡарата теүәл перпендикуляр йә параллель була. Халыҡты арзан торлаҡ менән тәьмин итеү төҙөлөштөң төп маҡсаты була. 1930-сы йылдар йорттары бөгөн  архитектура ҡомартҡыһы булып тора, улар арҡаһында Тель-Авив «Аҡ ҡала» тигән исем аҫтында ЮНЕСКО-ның мәҙәни ҡиммәттәр исемлегенә индерелгән.
Ҡала йылдам үҫә һәм Фәләстиндә йәһүд общинаһы үҙәгенә әүерелә. 1948 йылда Тель-Авивта, ҡаланың беренсе мэры Меир Дизенгофтың Ротшильд бульварында урынлашҡан йортонда, Дауыт Бен-Гурион етәкселегендәге Халыҡ советы бойондороҡһоҙ Израиль Дәүләте төҙөлөүен иғлан итә.
Тель-Авивта тәү башлап  Кнессет (Израиль парламенты) йыйыла. Тәүге ултырыштары Тель-Авив музейында үтә. 1949 йылдың 8 мартынан 14 декабренә тиклем ултырыштар Тель-Авивтың Кнессет майҙанында урынлашҡан «Кесем» кинотеатрында уҙғарыла. Кнессет ултырыштары шулай уҡ «Сан-Ремо» ҡунаҡханаһында ла була. 1949 йылдың 26 декабрендә Израиль парламенты Йәрүсәлим гә күсә.
1950 йылдың апрелендә йәш Тель-Авив менән боронғо Яффа Тель-Авив — Яффа тигән яңы административ берәмеккә әйләндерелә. Тель-Авив илдең иҡтисади үҙәгенә әүерелә, тирә-йүнендәге ҡалалар менән ҡушылып бөтә. Әлеге ваҡытта Тель-Авивтан төньяҡҡа 50 километр самаһы Урта диңгеҙ буйын тотош ҡала төҙөлөшө биләгән. Тель-Авивтан көньяҡҡа ҡарай ҙа төҙөлөш йылдам бара.
Тель-Авив —  Израилдең айырыуса көслө эклектика хас булған ҡалаһы. Аялон шоссеһы буйындағы күккә олғашҡан заманса биналар — Неве-Цедек районында ХХ быуаттың беренсе яртыһында төҙөлгән бер-ике ҡатлы йорттар, төньяҡ Тель-Авивтың бай райондары — иҫке Тахана Мерказиттың ярлы өйҙәре, Урта диңгеҙ буйындағы ҡунаҡханалар, пабтар эш һәм технология үҙәктәрендәге офистар менән аралашып килә. Тель-Авив бер юлы Манхэттенға, Бердичевҡа һәм Ибицаға  оҡшаш. Теләк булғанда  Париж осмотон йә Касабланка ҡыйпылсығын осратырға мөмкин. 2008 йылдың йәйендә «The New York Times» гәзите Тель-Авивты «Урта диңгеҙ буйы кинәнесе» («capital of the Mediterranean cool») тип атай.
Тель-Авив Урта диңгеҙ яры буйлап 13,5 километрға һуҙылған, төньяҡтан һәм көньяҡтан диңгеҙгә иң ҙур алыҫлыҡ —  7, үҙәктән —  3,5 километрға тиклем. БМО Хәүефһеҙлек Советының 478-се резолюцияһына ярашлы,  Израилдәге бөтөн тиерлек сит илдәрҙең илселектәре  Йәрүсәлимдән Тель-Авивҡа күсеп бөтә.
Тель-Авивта мөһим фән һәм мәҙәниәт учреждениелары урынлашҡан: Тель-Авив университеты, Тель-Авив сәнғәт музейы, Диаспора музейы, Х. Н. Бяликтың йорт-музейы һәм башҡалар.
Климаты
Урта диңгеҙ климаты. Ҡыш йылы һәм ямғырлы (иң һалҡын ай булған ғинуарҙа уртаса температура  — +13,3). Ҡар бик һирәк күренә, һуңғы тапҡыр 1950 йылдың февралендә яуған. Йәй оҙон һәм эҫе. Иң йылы айы — август; уртаса температураһы +27,0, ләкин иң эҫе мәле  нығыраҡ яҙға хас, температура күләгәлә +45 °C һәм унан юғарыраҡ булырға мөмкин. Яуым-төшөм башлыса ноябрҙән мартҡа тиклем була.
Тель-Авивта хөкүмәт учреждениелары
Тель-Авивта Оборона министрлығы, Генераль штаб урынлашҡан.
Транспорт
Тель-Авив Израилдең мөһим транспорт төйөнө һанала.
Мәҙәниәт һәм сәнғәт
Тель-Авив — хәҙерге заман ивриты барлыҡҡа килгән урын һәм иврит мәҙәниәтенең төп үҙәге. Израилдең күп театрҙары ошонда урынлашҡан. Иврит телендә сыға торған көндәлек гәзиттәрҙең күпселегенең редакциялары («Га-Арец», «Маарив», «Едиот Ахронот», иҡтисади гәзиттәр «Калькалист» һәм «The Marker», түләүһеҙ көндәлек «Исраэль Хайом» гәзите) Тель-Авивта урынлашҡан.
Тель-Авивта бер нисә тиҫтә концерт һәм театр залы, күп һанлы музейҙар һәм галереялар бар. Ҡалала репертуарлы театрҙар  («Габима», «Гешер», Камера театры, «Бәйт-Лесин», идиш театры «Идишпиль»),  Израиль  операһы, бер нисә балет ансамбле (Израиль балеты, Бат-Шева, Бат-Дор һ. б.), бәләкәй сәхнәләрҙә сығыш яһай торған күп һанлы рок һәм джаз  коллективтары эшләй.
Тель-Авивта киң файҙаланыуҙағы асыҡ китапханалар (егерменән ашыу) селтәре бар. 1886 йылда асылған Бәйт Ариела үҙәк китапханаһы Израилдең иң боронғо китапханаһы булып тора, уның фондтары ярты миллиондан ашыу данала иҫәпләнә. Ҡала халҡы китапхананан түләүһеҙ файҙалана.
Һынлы сәнғәт
Тель-Авив һынлы сәнғәт музейы — ҡалалағы музейҙар араһында иң билдәлеһе. Концерттар, спектаклдәр һәм тамашалар  күп һанлы концерт залдарында үтә, улар араһында — Голда Меир исемендәге Сәхнә сәнғәттәре үҙәге,  Сюзан Даллаль үҙәге,  «Цавта»  театры һәм Америка сионсылары йорто. Бынан тыш, Тель-Авив урамдарында Израиль һәм сит илдәр рәссамдары төшөргән таң ҡалдырғыс граффитиҙар күп.
Архитектура
Тель-Авивтың иң билдәле биналарының береһе — 1925 йылда Александр Леви проекты буйынса һалынған «Пагода йорто». Тель Авив шулай уҡ бауһаус стилендә күпләп төҙөлгән йорттар ҡалаһы булып тора.
Дини учреждениелар
Ҡалала Йәрүсәлимдәге Рус дини миссияһының «Динле Тавифа» үҙәге урынлашҡан, уның ихатаһында апостол Петр һәм динле Тавифа православие сиркәүе бар. Синагогалар күп, мәсеттәр бар, Яффала һәм көньяҡ Тель-Авивта католик, протестант һәм әрмән сиркәүҙәре урынлашҡан.
Фән һәм технология
Ҡалала юғары технологиялар өлкәһендә эшләүсе фәнни һәм технологик үҙәктәр күп [сколько?]. Улар араһында — Google, Microsoft  һәм Teva; Тель-Авив — Израилдә танылған «хай-тек» һәм технология үҙәге. Ҡалала Сауҙа йәрминкәләре һәм күргәҙмәләре үҙәге эшләй.
Туғандаш ҡалалар
Сморгонь, Беларусь (1998)
Исем (Күгәрсен районы)
Исем (Исимово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 708 кеше. Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәғит (исем)
Сәғит — ир-ат исеме.
Билдәле кешеләр
Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы, Сәғит Агиш (25 декабрь 1904 йыл/7 ғинуар 1905 йыл — 21 май 1973 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1943 йылдан — КПСС ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1975).