cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәнекәев Вил Ғүмәр улы
Биографияһы
1967 йылдан башлап Санкт-Петербургтың аграр университетында (Пушкин ҡалаһында) уҡытыусы, 1984—2003 йылдарҙа ошо уҡ уҡыу йортоноң фәнни эштәр буйынса проректоры. 1985—2013 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм АСК-ны мәғлүмәт менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире вазифаһында (башҡалары менән рәттән).
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни тикшеренеүҙәре ауыл хужалығы производствоһын автоматлаштырыуға арналған. Вил Ғүмәр улы тарафынан агрегаттарҙың эшен күҙәтеү һәм уларҙың сифатлы эшләүенә идара итеү системалары төҙөлә һәм ҡулайлаштырыла; Ауыл хужалығы производствоһын техника менән йыһазландырыуҙы иҫәпләү программаларын тәҡдим итә һәм уны тормошҡа ашыра, улар Рәсәй Федерацияһында һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә индерелгән. 220-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 37 уйлап табыу авторы.
1986 йылдан Йәнекәев Вил Ғүмәр улы етәкселегендә 40 фән кандидаты һәм 16 фән докторы әҙерләнә.
Тиреғанаттар
Тиреғанаттар (Шерстокрылы), йәғни кагуандар  — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла осраған ағас плацентар һөтимәрҙәр отряды. Хәҙерге ваҡытта ни бары ике төр иҫәпләнә: малай тиреғанаты һәм филиппин тиреғанаты. Малаккала, Зонд һәм Филиппин утрауҙарындағы урмандарҙа йәшәй.
Ерҙә тиреғанаттар әкрен хәрәкәт итә. Планер һымаҡ осоуға яраҡлашҡандар, әммә әүҙем оса алмайҙар. Һикергәндә планер һымаҡ осоу алыҫлығы 140 метрға етә. Тиреғанаттар бөтә аяҡ-ҡулдарын, ҡойроғон һәм муйынын тоташтырған тығыҙ һәм йөнтәҫ тиреһе ярҙамында планер һымаҡ оса. Тире ярыһы алғы һәм артҡы аяҡтары араһында муйындан, ҡолаҡ артынан, кәүҙәһенең ян-яҡтарынан башлап ҡойроҡ осонда тамамланғанға тиклем һуҙылған.
Тиреғанаттың кәүҙә оҙонлоғо 36—43 см, ауырлығы 2 килограмға тиклем тәшкил итә. Башы бәләкәй, ҙур күҙле — улар бинокуляр күреү өсөн бик яҡшы яраҡлашҡан. Яланғас табандарында ҡыҫҡыс дискылар барлыҡҡа килтереүсе яҫы майҙансыҡтар бар. Һырҙар яҫы, ситкеләре тараҡ рәүешендә.
Тиреғанаттар ағастарҙың япраҡтары һәм емештәре менән туҡлана.
Тимериҙәр
Тимериҙәр (Тимуридтар)  — Мәүрәннәһр һәм бөгөнгө Иран, Ираҡ биләмәләрендә  1370-1507 йылдарға тиклем хакимлыҡ иткән урта быуат төрки  династия ( династияның бер тармағы  Бадахшанда 1585 йылға тиклем идара иткән). Династияға нигеҙҙе атаҡлы ғәскәрбашы  Аҡһаҡ Тимер һалған. Ул сығышы менән барлас ырыуынан булған. Тимериҙәрҙән Заһир әд-дин Мөхәммәд Бабур 1526 йылда үҙе Һиндостанда  Бөйөк Моголдар империяһы хакимдары династияһын башлап ебәргән.
Тиреғанаттар
Классификацияһы
Хәҙерге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, тиреғанаттар Dermoptera үҙ аллы отрядына инедерелгән, ул приматтар менән бергә Primatomorpha монофилет төркөмөнә инә.
Тимериҙәр
Тарихы
Тимериҙәр империяһы элекке Монгол империяһының Сығатай улусы ерҙәрендә барлыҡҡа килә. 1370 йылда Балх ҡалаһында ҡоролтайҙа Туран әмире итеп Аҡһаҡ Тимерҙе һайлап ҡуялар. Нигеҙ итеп Үзбәкстан ( Хорезмһыҙ), Тажикстан һәм көнбайыш Афғанстан алына. Дәүләттең баш ҡалаһы итеп Сәмәрҡәнд һайлап алына. 1376 йылда Аҡһаҡ Тимер империяһы Хорезмды, ә 1384 йылда Сеистан менән Забулистанды йота (көньяҡ-көнбайыш Афғанстан). 1393 йылға Аҡһаҡ Тимерҙең көньяҡ-көнбайыш биләмәләре Бағдадҡа барып етә. 1395 йылда уның ғәскәре Алтын Урҙаға (Дешт-и-Ҡыпсаҡ), ә 1398 йылда Делийский солтанатына һөжүм итә. 1401 йылда Аҡһаҡ Тимер Дамаск ҡалаһын ала, ә 1402 төрөк солтанын еңә, шуның һөҙөмтәһендә Сәмәрҡәндкә Устан Ҡөрьәнен ғәнимәт итеп алып ҡайталар.
Тиреғанаттар
Классификацияһы
Тиреғанаттар отрядында 2 хәҙерге заман төрө һәм 5 ҡаҙылма ырыуҙар :
Тимериҙәр
Тарихы
Аҡһаҡ Тимер 1405 йылда үлеп ҡалғас, Сәмәрҡәнд тәхетенә ейәне Хәлил Солтан ултыра, ул  власты тота алмай һәм  1409 йылда атаһының туғаны Шаһрухҡа бирә. Ул резиденция итеп  афған ҡалаһы  Гератты һайлай. Шул осорҙа Тимери империянан Ираҡ (1405) һәм Әзербайжан (1408) ерҙәре китә. Сәмәрҡәнд Шаһрух улы Олуғбәккә бирелә. Шаһрух үлгәндән һуң ғына 1447 йылда Олуғбәк Сәмәрҡәндкә  империя баш ҡалаһы дәрәжәһен ҡайтара. Әммә 1449 йылда Олуғбәкте үҙ улы Әбд әл Латиф тәхеттән бәреп төшөрә.
Үҙ-ара һуғыштарҙы тимери Әбү Сәйед кенә туҡтата, ]], ул Үзбәкстан менән төньяҡ Афғанстанға хакимлыҡ иткән була.Тап ул  Үзбәкстанға күсмән кочевых (номинальных) узбеков Әбү-л-Хәйер кешеләрен саҡырып килтерә. Иран һәм Әзербайжанда   Ҡара-Ҡуйынлы  һәм Аҡ-Ҡуйынлы төркмән ҡәбиләләре менән алыштар бара. Әбү Сәйед тоҡомдары осоронда империя Мәүрәннаһр сиктәрендә генә ҡала.
1501 йылда күсмән үзбәктәр Мөхәммәд Шәйбани етәкселегендә Сәмәрҡәндте баҫып ала, унан һуңғы Тимери Бабурҙы ҡыҫырыҡлап сығара. 1504 йылда Бабур ғәскәре Ҡабулды яулай, шунан инде Һиндостанға баҫып инеп, Бөйөк Моголдар империяһына нигеҙ һала.
Тимериҙәр империяһы
Аҡһаҡ Тимер Сығатай ханлығында Сойорғатмышхан ( Суюргатмиш) менән берлектә номиналь «хан» ғына булған, уның артынан Сығатайҙа Солтан Мәхмүд идара иткән. Ул үҙе, Сыңғыҙ нәҫеле булмағанға күрә, мосолман ғәрәптәрҙәгесә  «Әмир» титулы алған (Хан дәрәжәһе сыңғыҙиҙарға ғына бирелгән). Быға ла ул Сыңғыҙ затынан кәләш алып, кейәү -Гургән титулы аша ғына өлгәшкән. Ғәмәлдә, ханлыҡ бөтөрөлгән, һәм Аҡһаҡ Тимер империяһы ныҡлы урынлаша.
Бабуриҙар империяһы
Бабур — 1526 йылда Һиндостанда Бөйөк Моголдар империяһы хакимдары династияһын башлап ебәргән. Аҡһаҡ Тимерҙең бүләһе Үмәр Шәйех Мырҙаның улы. Унан Бабуриҙар династияһы киткән Алаев.
Тимериҙәр — шағирҙар, ғалимдар
Династияның ҡайһы бер вәкилдәре ғалим һәм әҙибтәр булып таныла.
Мамистов Михаил Владимирович
Мамистов Михаил Владимирович (26 апрель 1965 йыл, Ленинград) — Рәсәй спорт самолеттары һәм планерҙары пилоты, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Павел Сухойҙың тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы («ОКБ Сухого») летчик-инструкторы, юғары пилотаж буйынса Рәсәй йыйылма командаһы осоусыһы, тренеры — Смолин В. В.
Юғары пилотаж буйынса ярыштар тарихында берҙән-бер 5 тапҡыр Европаның абсолют чемпионы һәм беренсе һәм әлегә берҙән-бер өс тапҡыр абсолют донъя чемпионы — өс тапҡыр юғары пилотаж наградаһы — күсмә Аресть Кубогы эйәһе, планерҙа юғары пилотаж буйынса ике тапҡыр донъяның абсолют чемпионы һәм Европаның абсолют чемпионы, Бөтә Донъя һауа уйындарының ике тапҡыр абсолют чемпионы (1997 йылда — идара ителеүсе планерҙарҙа, 2001 йылда — спорт самолеттарында), Рәсәйҙең 10 тапҡыр абсолют чемпионы.
Планерҙарҙа һәм самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса Донъя, Европа чемпионаттарында, Бөтә Донъя һауа уйындарынада 50 алтын, 36 көмөш һәм 19 бронза миҙал яулаған.
Белеме
Ленинград дәүләт университетын (1988) һәм Калуга авиация осоу-техник училищеһын (1997) тамамлаған.
Нагаева Зифа Вәли ҡыҙы
Нагаева Зифа Вәли ҡыҙы (1 март 1956 йыл) — шағир, композитор, йырсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2020) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011) һәм халыҡ артисы (2022). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011).
Биографияһы
Зифа Вәли ҡыҙы Нагаева 1956 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ы Ауырғазы районы Иҫке Этекәй ауылында тыуған.
1996 йылдан Башҡортостан радиоһы, артабан «Юлдаш» радиоһы алып барыусыһы, журналисы.
300 ашыу йырҙың музыкаһы һәм һүҙҙәре авторы.
2022 йылдың 29 апрелендә «Татарстан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Никольский (Стәрлебаш районы)
Никольский (Никольское) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 70 кеше. Почта индексы — 453194, ОКАТО коды — 80248845011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һәргәй
Һәргәй — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡорт йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пукша
Пукша — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угличское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2856 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туялас
Туялас — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Басаев селосының Көньяҡ Шығысынан 2 км қашықтықтағы батпАғиҙелта ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск гидроузеленән Ириклинск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волим (Вишера ҡушылдығы)
Волим  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малое Кубдымо
Малое Кубдымо — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кубдымо йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уразай (Әгерже районы)
Уразай (Кесе Салағош; Уразай, Уразаево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.
География
Ауыл Иж йылғаһы тамағы эргәһендә һәм Әгерже ҡалаһынан көньяҡҡа табан 73 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.
Халҡы
1762 йылда ауылда 32 ир затлы типтәр; 1859 йылда — 210 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 10 аҫаба башҡорт; 1897 йылда — 458 башҡорт, 3 типтәр һәм 3 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Имре Мадач
Имре Мадач (20 ғинуар 1823, Альшострегова а., Венгрия короллеге — 5 октябрь 1864, шунда уҡ) — венгр шағиры, философы һәм драматургы. «Трагедия человека» («Кеше трагедияһы») (1861) шиғри телле философик драма авторы.
Биографияһы
Венгрия короллегенең Альшострегова ҡаласығында (хәҙерге Долна Стрегова ауылы, Банскобистрицкий крайы, Словакия) 1823 йылда дворян ғаиләһендә тыуған. 1837 йылда Пешт университетында уҡый башлай. 1842 йылда юрист һөнәре ала. 1850 йылдар башында сәйәси эштәр буйынса төрмәлә ултыра; 1890 йылда венгр Сеймы депутаты итеп һайлана. 1840 йылда «Lantvirágok» лирик йыйынтығын баҫтыра, һуңынан бер-нисә лирик шиғыры һәм тәнҡитле этюдтары, «A civilizátor» шиғри пародияһы (1859) һәм «Jo nev es ereny», «Commodus», «Mária királynő» (1840—1855), «Csák végnapjai»(1843—1861), «Férfi és nő» (1843) драмалары донъя күрә. 1860 йылда иң яҡшы әҫәре һаналған «Кеше трагедияһы»н («Трагедия человека») тамамлай; уға бәйле рәүештә «Моисей» (Mózes, 1860—1861) трагедияһы һәм «Tündérálom» (1864) юмористик өҙөмтәһе яҙыла.
«Кеше трагедияһы»
Paulay (1883) эшкәртеүендә «Кеше трагедияһы» 1883 йылда тәү тапҡыр милли театр сәхнәһендә ҡуйыла һәм Венгрияның етди репертуар пьесалары араһында иң яратҡанына әүерелә.
Клётце
Клётце (Klötze) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 10803 кеше йәшәй. Майҙаны — 61,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 60 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Воскресенский соборы (Арзамас)
Воскресенский соборы Арзамастағы Собор майҙанында өҫтөнлөклө урын биләй. Ул 1812 йылғы Ватан һуғышында рус халҡының еңеүе хөрмәтенә төҙөлгән.
Собор бинаһын төҙөү өсөн 5,5 млн дана кирбес, нигеҙ өсөн 1000 тонна бут ташы һәм 164 тонна тимер тотола. Собор проектын архитектор Михаил Коринф (1788-1851) төҙөгән, ул Арзамаста тыуған, билдәле Рәсәй архитекторы А. Н. Воронихиндың уҡыусыһы.
Мөһабәт ҡорам — баш ҡаланың төп биҙәүе — бейек ҡалҡыулыҡта тора, ул төп майҙан ансамблен тамамлап тора. Соборҙың биш башы һәм аҡ кубы ҡаланың барлыҡ ҡоролмалары араһында матур булып күренеп, тирә-йүндәге сиркәү биналарын үҙенә буйһондороп тора.
Бина квадрат өҫтөнә һалынған грек тәреһе рәүешендә. Бинаның оҙонлоғо һәм киңлеге бер тигеҙ һәм 30-ар сажин (63 м 90 см), тәрегә тиклемге уртаса бейеклеге — 22 сажин (46 м 86 см). Собор фронтонында библия сюжеттарына «Воскресение Христа» (көнсығыш фронтон), «Явление св. Троицы Аврааму» (көньяҡ фронтон), «Собор всех святых » (көнбайыш фронтон), «Покров Пр. Богородицы» (төньяҡ фронтон) фрескалары урынлашҡан.
Совет осоронда  соборҙы шартлатырға уйлайҙар, ләкин, кешеләрҙең көслө асыуынан ҡурҡып, ғибәҙәтхананы ябып ҡына ҡуялар. 1944 йылда соборғы ҡайтанан асыу мәсьәләһен патриарх Сергий (Страгородский), Арзамаста тыуған кеше, күтәреп сыға, ул үҙе үлер алдынан Рәсәй Православие Сиркәүе эштәре буйынса Советтың рәйесе  Г. Г. Карпов менән 1944 йылдың 4 майында әңгәмәләшә һәм унан «совет был процесты тиҙләтергә мөмкин тип һанаймы» тип һорай. 1947 йылда ғибәҙәтханала яңынан дингә табыныуҙар хеҙмәте үткәрелә башлаған.
2009 йылдың сентябрендә соборға Патриарх Кирилл килә.
2017 йылдың 13 авгусында Патриарх Сергийҙың (Страгородский) тыуыуына 150 йыл тулыуҙы байрам иткән саҡта Бөтә Русь һәм Мәскәү патриархы Кирилл Арзамас ҡалаһының Воскресенский кафедраль соборында литургия үткәрә.
Прустар
Пруста́р (греч. Βορουσκοί, лат. Borusci) — урта быуаттарҙа йәшәгән халыҡ. Улар IX—XVIII быуаттарҙа хәҙерге Рәсәйҙең Калининград өлкәһендә, Литваның Клайпед өйәҙенендә һәм Ләхстандың Вармин-Мазур воеводствоһында ғүмер иткәндәр.
Ацтектар
Ацтектар — Мексикала йәшәүсе, бигерәк тә нахуатль теле туған теле булған халыҡ. Ацтек (Ацтекатль) нахуатль телендә «берәү Ацтландан» тигәнде аңлата. Ацтлан — шул ваҡыттың нахуатль телендә һөйләшеүсе халыҡ мәҙәниәте өсөн мифологик урын.
Ацтектар цивилизацияһы XIV—XVI быуаттарҙа, Месоамерика хронологияһында һуңғы пост-классик дәүерендә Урта Американың байтаҡ ҙур өлөшөн биләп торған.
Мехикаларҙың ышаныуҙары буйынса Мехико-Теноститлан күл уртаһындағы утрауҙа, Ацтланда урынлашҡан, һәм уның халҡы ацтекатль тип аталған. Бынан ацтек һүҙе килеп сыҡҡан. Йыш ҡына «ацтек» төшөнсәһе Теночтитлан (хәҙерге ваҡытта Мехико ҡалаһы урынында) Мехика кешеләрен аңлата.
Ҡайһы ваҡыт төшөнсә шулай уҡ Теночтитландың ике мөһим ҡала-дәүләтен — Техкокодағы Акольхуа һәм Тлакопандаг Тепанекты үҙ эсенә ала, был ҡалалар бөтәһе бергә ацтектарҙың өслөк альянсын — «Ацтек империяһын» тәшкил иткән.
XIII быуаттан башлап Мехико үҙәне Ацтек цивилизацияһының йөрәге булып тора: бында Техкоко күлендәге утрауҙарҙа ацтектарҙың өс альянсының баш ҡалаһы Теночтитлан урнаша. Өслөк альянсының сәйәси гегемонияһы Мехико Үҙәненән бик алыҫ ерҙәргә тиклем етә.
Халыҡ какао эсемлеген ярата, шунан тыш какаоны төрлө ризыҡтар яһауҙа ҡуллана. Ацтектарҙа аҡса ролен дә какао орлоҡтары үтәгәне билдәле. Хатта аҡсаны ялғанлап ерҙән, йәки балсыҡтан яһау осраҡтары ла була. Миҫал өсөн: бер ҡорбан өсөн «сифатлы» ҡолдоң баһаһы 4000 какао орлоғо була.
Тарихы
Ацтек империяһының барлыҡҡа килеү хронологияһы бер нисә сығанаҡ нигеҙендә төҙөлә. Археологик ҡаҙылмаларҙа табылған ғибәҙәтханалар пирамидаларынан алып һалам ҡыйыҡлы өйҙәргә тиклемге күп кенә табыштарҙы ацтектар донъяһының нимәгә оҡшауын аңлау өсөн файҙаланырға мөмкин. Шуға ҡарамаҫтан археологтарға башҡа сығанаҡтарҙағы мәғлүмәттәргә лә мөрәжәғәт итергә кәрәк. Ацтек цивилизацияһы шуның менән үҙенсәлекле: ул үҙенән һуң Ацтек империяһының аяҡҡа баҫыуын, үҫешен һәм күрше дәүләттәр менән нисек аралашыуын ентекле рәүештә тасуирлаған бик күп яҙма сығанаҡтар ҡалдыра. Был текстарҙа ҡайһы бер ацтек ҡала-дәүләттәренең сәйәси тарихы һәм уларҙа етәкселек итеүсе элитаһы тарихы тасуирлана. Бындай хроникалар кодекстарҙа глифлы (графюра) һүрәттәр итеп төшөрөлә. Испандар колонизацияһынан һуң ацтек тарихсылары, латин алфавитын өйрәнеп, хроникаларҙы текстар формаһында яҙып ҡалдыра. Испан монахтары ла был эшкә үҙ өлөшөн индерә: улар индеецтарҙың мәҙәниәттәре һәм көнкүреше тураһындағы телдән һөйләүҙәрен яҙма рәүештә теркәй бара. Испан Мексикаһының беренсе наместнигы хөрмәтенә аталған Мендос Кодексы XVI быуат башында яҙылған бик мөһим яҙма текст булып тора. Ә, бәлки, Ацтек империяһының сәйәси һәм иҡтисади структураһы тураһында испан коронаһына еткереү өсөн наместник Мендос ҡушыуы буйынса яҙылғандыр был Кодекс. Кодекста өсяҡлы алъянс яулап алған ҡала-дәүләттәр, айырым ҡалаларға һалынған яһаҡ, ацтек йәмғиәтенең синфи/гендер структураһы тураһында мәғлүмәттәр бар. Тарихи хроникаларҙы төҙөүҙә шулай уҡ Чимальпаин, Фернандо Альварадо Тезозомок, Фернандо де Альва Иштлильшочитль, Хуан Баутиста де Помар, Диего Муньос Камарго кеүек һәм башҡа индеец йылъяҙмасылары ла мөһим рол уйнай.
Испан монахтары ла мезоамерикан мәҙәниәте һәм хронологияһы тураһында документаль хроникалар төҙөй. Мексикаға 1524 йылда килеп төпләнгән 12 францискандың береһе булған Торибио де Бенавенте был йәһәттән төп ролде уйнай. «Monarquia Indiana» китабы авторы Хуан де Торквемада ла билдәле урын тотҡан францисканлы була. Доминикан орденына ҡараған Диего Дуран шулай уҡ ацтек диненең асылын һәм Теночтитландға нигеҙ һалыу тарихын ентекле итеп тасуирлай. Мексика индеецтары фекеренсә, ацтектарҙың дине, сәйәси һәм социаль структураһы, шулай уҡ испандарҙың яулап алыу тарихы тураһында Флорентия кодексы баһалап бөткөһөҙ мәғлүмәт сығанағы булып тора. Ул 1545 йылдан алып 1576 йылға тиклемге осорҙа ацтектарҙың динен, календарын, уларҙың ботаника һәм зоология, һөнәрҙәр һәм тарих тураһындағы мәғлүмәттәрен тасуирлаусы этнографик энциклопедия формаһында яҙыла. Кодексты францисканлы Бернардино де Саагун индеецтар тарихсылары ярҙамында испан һәм науатель телендәрендә яҙа.
Классик һәм унан һуңғы осорҙа Үҙәк Мексика
Науа телендә аралашҡан халыҡ йәшәгән боронғо Теотиуакан ҡалаһының булыу-булмауы, шулай уҡ науаларҙың ата-олаталары Мехикоға Теотиуакан сәскә атҡан осорҙа килеп төпләнеүе тураһындағы мәсьәлә әле лә ғалимдар араһында бәхәс тыуҙыра. Әммә ғалимдар һәм тарихсылар науаларҙың үҙәк Мексиканың төп халҡы булмауын таный һәм улар төньяҡтан, хәҙерге ваҡытта Мексиканың төньяҡ төбәктәре һәм АҠШ-тың көньяҡ төбәктәре урынлашҡан ерҙәрҙән килеүе буйынса бер үк фекерҙә. VI быуатта Теотиуакан ташландыҡ хәлдә ҡала, үҙәк Мексика власы Сан-Педро-Чолула һәм Шочикалько кеүек ҡала-дәүләттәргә күсә, был ҡалалар, моғайын, науа халҡы килеп төплөнеү сәбәпле барлыҡҡа килгәндер. Ғилми тикшеренеүҙәрҙең береһендә, тәүҙә науа халҡы хәҙерге ваҡытта Мексиканың Гуанахуато штатына ҡараған Бахио төбәгенә килеп ултырғандыр, тигән фараз әйтелә. VI быуатта был төбәк иң күп халыҡ йәшәгән төбәк була, ләкин оҙайлы ҡоролоҡ арҡаһында халыҡ икенсе ерҙәргә китергә мәжбүр була. Тап ошо осорҙа Мехико үҙәненә яңы халыҡтар килеп төпләнә башлай. Ошо осорҙа науатель телле халыҡтың үҙәк Америкаға килеп төпләнеүе фаразлана. Улар, яңы ерҙәрҙе үҙләштергәндә ото-манг телендә һөйләшкәндәрҙе был ерҙәрҙән ҡыҫырыҡлап сығара һәм көньяҡта үҙҙәренең сәйәси йоғонтоһон тиҙ арала урынлаштыра. Элек күсмә тормошта йәшәгән һәм һунар менән көн иткән халыҡтар тиҙ арала мезоамерикан мәҙәниәтен, уларҙың йолаларын һәм динен үҙләштерә, шулай итеп, ацтек мәҙәниәтен үҫтереү өсөн нигеҙ булдырыла. IX быуаттан, йәғни классик осорҙан һуң, бөтә эре ҡала-дәүләттәрҙә күбеһенсә науа халҡы йәшәй. Ул заманда Тула, Тенайука, Колуакан һәм Куэрнавака кеүек ҡалалар була.
Мешикаларҙың миграцияһы һәм Теночтитланға нигеҙ һалыу
Мешикалар Мехико үҙәненә килгәндә төбәктә бик күп ҡала-дәүләттәр була. Көньяҡтағы Колуакан һәм көнбайыштағы Аскапоцалько ҡалалары иң ҡеүәтле дәүләттәр иҫәбенә инә. Мешикалар Чапультепек төбәгендә төпләнергә тырышып ҡарай, әммә уларҙы тепанектар үҙ ерҙәренән ҡыуып ебәрә. 1299 йылда Колуакан хакимы Кошкоштли мешикаларға вассал хоҡуҡтарында буш торған Тизапана үҙәнендә төпләнергә рөхсәт бирә. Мешикалар колуакан мәҙәниәтен һәм динен ҡабул итә. Мешикалар, Колуакандың аҡһөйәктәре вәкилдәренә өйләнеп, Колуакан дәүләте составында үҙ йоғонтоһон арттырыуға өлгәшә. Ә аҡһөйәктәр үҙ тамырҙарын легендар Тула ҡалаһы менән бәйләй. Әммә дипломатик конфликт һөҙөмтәһендә Колуакан мешикаларҙы Типазандан ҡыуып сығарырға ҡарар итә, мешикалар тағы ла бер урындан икенсе урынға күсенеп йөрөргә мәжбүр була. Шул мәлдә мешика халҡына Уицилопочтли («көньяҡ калибриһы») тип аталған Илаһ (Аллаһ) килә (Huitzilopochtli). Күл уртаһындағы утрауҙа үҫкән кактуста йылан ашап ултырған бөркөт тураһында киң билдәле риүәйәт бар. Бөркөт — күрәҙәселәр атап үткән образ, тимәк, ул халыҡҡа тап ошо урында төпләнергә кәрәклеген ишаралай. Ошо күренеш — йылан ашап торған бөркөт Мексика флагында ла һынландырылған.
Шулай итеп, 1256 йылда мешикалар саф шишмә һыуы һәм ауэуете ҡыуаҡлыҡтары менән уратып алынған ҡая өҫтөндә туҡталырға ҡарар итә. Был Чапультепек урманы була. Улар алдында даръялай булып Тескоко күле йәйрәп ята. Күл тирәһендәге ерҙәр мешикалар килгәнсе үк яр буйында ятҡан ҡала-дәүләттәр тарафынан бүленеп алынған була. Аскапоцалько ҡалаһының юғары власын танып, мешикалар ҙур булмаған ике утрауға урынлаша һәм Тлателолько ҡалаһын барлыҡҡа килтерә. Теночтитлан (Теноча) ҡалаһына нигеҙ 1325 йылда һалына. Аҙаҡ ул ғәйәт ҙур яһалма утрауға әйләнә, хәҙерге ваҡытта Теночтитлан Мехико ҡалаһының үҙәге. Риүәйәттәргә ярашлы урындағылар мешикаларҙы наҙан халыҡ тип иҫәпләй. Ләкин мешикалар башҡа халыҡтарҙан — бигерәк тә бик боронғо халыҡ булған тольтектарҙан бөтә белемде алырға тырыша. Тольтектарҙы улар бик боронғо Теотиуакан цивилизацияһы менән бутауы ла ихтимал. Мешикалар өсөн тольтектар бөтә мәҙәниәтте булдырыусылар булып тора. 1376 йылда мешикаларҙың батша династияһы барлыҡҡа килә. Атаһы мешика, әсәһе сығышы менән колуакан булған Акамапичтли Теночтитлан ҡалаһының тәүге хакимы (тлатоани) итеп һайлана.
Мешикаларҙың тәүге хакимдары
1396 йылда Уитцилиуитль икенсе хаким (тлатоани) итеп һайлана, ул Аскапоцалько менән яҡшы мөнәсәбәттәрҙе нығытыу өсөн Тесозмоктың ҡыҙына өйләнә. Уларҙың улы Чимальпопока 1417 йылда Теночтитлан хакимы итеп һайлана. 1418 йылда Аскапотцалько мешикалар менән союздаш булған Акольуа ҡалаһы менән һуғыша башлай һәм уның хакимы Иштлильшочитль Беренсене үлтерә. Иштлильшочитль мешика хакимы Чимальпопокиның ҡыҙына өйләнгән булыуына ҡарамаҫтан, Теночтитлан Тесозмокты яҡлап сығыш яһарға мәжбүр була. Тесозмок 1426 йылда үлә, һәм уның улдары Аскапотцалько тәхете өсөн үҙ-ара талаша башлай. Ошо талаш-тартыш ваҡытында Чимальпопок үлә, уны Тесозмоктың улы Маштла ла үлтергән булырға тейеш, сөнки Чимальпопок уның иң хәүеф янаған дошманы була. Уитцилиуитлдең Чимальпопоктың ағаһы Ицкоатль артабанғы хаким (тлатони) итеп һайлана. Теночтитлан башлыҡтары Маштла булған Аскапотцалькоға һуғыш аса һәм Тескоко һәм Тлакопандың үлтерелгән хакимы Иштлильшочитль Беренсенең улы Несауалькойотлды (хаким) союздаш итеп ала. Ицкоатль да Тлакопан ҡалаһында тепанектарҙың хакимы булған Маштла менән союз төҙөй. Шулай итеп, Теночтитлан, Тескоко һәм Тлакопандың өсяҡлы союзы барлыҡҡа килә, улар бергәләп 1428 йылда Аскапотцальконы буйһондора, ҡаланы юҡҡа сығара һәм Маштланы ҡорбан итә. Ошо еңеүҙән һуң Мехико үҙәнендә иң көслә ҡалаға әйләнә, ә өсяҡлы союздан Ацтекская империяһы барлыҡҡа килә.
Ицкоатль ерҙәр яулап алыу сәйәсәтен дауам итә, Кульякан, Сочимилько, Куитлауак һәм Микскик кеүек ҡала-дәүләттәрҙе үҙенә буйһондора һәм уларға яһаҡ һала, был байлыҡ тотошо менән Теночтитланда туплана. Был төбәктәрҙә иҡтисад һай ғына Сочимилько күле тирәһендәге ере бай булған яһалма участкаларҙа алып барылған ауыл хужалығынан юғары уңыш алына. Артабан Ицкоатль Морелос үҙәнендәге ерҙәрҙе яуларға ынтыла, Куаунахуак (хәҙер Куэрнавака) ҡала-дәүләтен үҙенә буйһондора.
Монтесума I хакимлыҡ иткән дәүер
1440 йылда Монтесума Илуикамина Теночтитландың хакимы (тлатоани) итеп һайлана. Ул — Уитцилиуитлдың улы һәм Чимальпопоктың ҡустыһы, элек бабаһы Ицкоатлдың тепенактарға ҡаршы алып барған хәрби походтарында хәрби башлыҡ булып хеҙмәт иткән була. Теночтитланда яңы хаким һайланыу менән, ғәҙәттә, уға буйһонған ҡалаларҙа, яһаҡ түләүҙән баш тартып, баш күтәреүҙәр булып тора. Шулай итеп, яңы тлатоани һайланғандан һуң тәхеткә ултыртыу церемонияһы ғына түгел, ә боласыларға ҡаршы үҙенең хәрби ҡеүәтен күрһәтеү һәм яңы ерҙәр яулап алыу ҙа була. Был юлы Монтесума вассал дәүләттәрҙең тоғролоғон икенсе төрлө ысул менән һынап ҡарарға була, ул Теночтитландың Бөйөк ғибәҙәтханаһын үҙгәртеп ҡороу өсөн ҡалаға эшселәр ебәреүҙе талап итә. Тик Чалько ҡалаһы ғына эшселәр ебәреүҙән баш тарта, һәм Чалько һәм Теночтитлан араһындағы низағ 1450 йылға тиклем дауам итә. Монтесума Морелос һәм Герреро ҡалаларын буйһондара, артабан төньяҡта Веракрус штатында йәшәгән уакстектар төбәгендә, миштектар йәшәгән Койхтлахуак төбәгендә, Оахаки төбәгенең ҙур ғына өлөшөндә баҫып алыу һуғыштарын алып бара, артабан ҡайтанан Веракрус төбәгенең үҙәк һәм көньяҡ өлөштәрендә Косамалопан, Ауилизапан һәм Куетлаштлан кеүек ҡалалар буйһондорола. Был осорҙа Тласкалан, Чолула һәм Уэшоцинко ҡалалары ацтектарҙың төп дошмандары була, улар ацтектар яулап алған ҡалаларға үҙҙәренең яунирҙәрен ебәреп тора. Шуға күрә Монтесума «һалҡын һуғыш» аналогын уйлап таба: әкренләп был ҡалаларҙың хәлен бөтөрөү маҡсатында, улар араһында низағтар тыуҙыра.
Монтесума шулай уҡ өсяҡлы союздың сәйәси структураһын һәм Теночтитландың эске сәйәси ойошоуын нығыта. Уның ағаһы Тлакаелель Монтесуманың төп кәңәшсеһе һәм хакимлыҡ иткән власты нығытып, (pipiltin) юридик закондар йыйылмаһын булдырып һәм Теночтитланға тоғро булырға ант биргән ҡалаларҙа буйһондоролған хакимдарға хоҡуҡтарын ҡайтарып биреү практикаһын ҡулланып, шул осорҙағы сәйәси реформаларҙың төп ойоштороусыһы була.
Ацтек империяһы
Ацтек империяһы, күпселек империялар кеүек үк, этник йәһәттән күп төрлө була. Йәш дәүләт берләшмәһе булғанға күрә, ул үҙенең структураһы буйынса боронғо Яҡын Көнсығыштың классик хәрби деспотияһын хәтерләтә — берҙәм идара итеү системаһы булыуға ҡарағанда ул күбеһенсә яһаҡтарҙы берҙәм йыйыу системаһы булып тора, шуға ла Арнольду Тойнбито уны Ассирия империяһы менән сағыштыра.
Ҡала ацтектарға ҙур яһаҡ түләһә лә, археологик ҡаҙылмаларҙан күренеүенсә, был ҡалалар буйһондоролғандан һуң ябай халыҡтың тормош-көнкүреше яҡшыра. Хатта дошманлашҡан ҡалалар менән дә сауҙа бәйләнештәре урынлаштырылған була. Ацтектарҙы еңгән берҙән-бер халыҡ, — пурепеча (purépecha) — баҡыр балталарҙы төп етештереүсе булып тора.
Ацтектар яуланған ҡалалар араһында элемтә системаһын булдыра. Месоамерикала йөк ташыу хайуандары һәм тәгәрмәсле транспорт саралары булмай, юлдар тик йәйәүлелер өсөн төҙөлә. Ғәҙәттә юлдар төҙөүгә яһаҡтың бер өлөшө тотонола. Юлдар даими күҙәтеү аҫтында тотола, шуға күрә хатта ҡатын-ҡыҙ бер үҙҙәре генә сәйәхәт итеүҙән ҡурҡмай; сәйәхәтселәр 10 — 15 саҡрым һайын махсус рәүештә яраҡлаштырылған урындарҙа ял итә, ашай һәм хатта шәхси ихтыяждарын үтәй ала. Ошо юлдар буйлап шулай уҡ ацтектарға иң һуңғы хәбәрҙәрҙе ваҡытында еткереп тороусы сапҡындар (пайнани) йөрөй.
Ацтектар империяһын булдырыу иң эре демографик «шартлау» тыуҙыра: Месоамерика халҡы 10 миллиондан 15 миллион кешегә тиклем арта.
Теночтитлан хөкүмәтендәге иң мөһим чиновникты европалылар ацтек императоры тип атай. Император титулы Уэй Тлатоани (Huey Tlahtoani) науатель теленә яҡынса «Бөйөк Оратор» кеүек тәржемәләнә: тлатони (tlatoque, «ораторҙар») йәмғиәттең аристократияһы, юғары класы була. Ауицотля хакимлыҡ иткән дәүергә «тлатоани» титулы император титулына тап килә, ләкин, Изге Рим империяһындағы кеүек үк, ул титул нәҫел буйынса тапшырылмай.
XV быуат уртаһында империяла Тлакаелель (Tlahcaélel науатель теледә — «батыр йөрөкле») мөһим роль уйнай. Ул хаким (тлатоани) (tlahtoani) була алыр ине, әммә күләгәлә ҡалыуҙы хуп күрә. Ул ҡаты ҡуллы реформатор була; ул илгә идара итеү өсөн яңы структура уйлап таба, Ацтек кодекстарын яндырта, йәнәһе улар тотошо менән ялған һәм ацтектар тарихын ҡайтанан яҙа. Бынан тыш Тлакаэлель диндә лә реформа индерә, ҡәбилә аллаһы Уицилопочтлины боронғо аллаһтар Тлалоко, Тескатлипок һәм Кетцалькоатль менән бер кимәлгә ҡуя. «Сәскәләр һуғышы», Кешене ҡорбан итеү йолаларын да ул булдырған, тип баралар. Ошо һәм башҡа «яңылыҡтар» Конкиста һәм Кортестың хәрби походтары дәүерендә ацтек империяһының тиҙ арала ҡолауына килтерә.
Конкиста мәлендә ацтектар дәүләте Мексика ҡултығынан Тымыҡ океанға тиклемге, Бальсас һәм Панукодо йылғаларынан Майя цивилизацияһына тиклемге ерҙәрҙе биләгән була. Әммә Пуэбло үҙәнендәге Тласкала ҡала-дәүләте ацтектарға буйһонмаған була.
Синыфтар стуктураһы
Ғәҙәттә йәмғиәт төрлө социаль ҡатламдарға, йәки синыфтарға бүленә, түбәндәгеләр шулар иҫәбенә инә: масеуалли (macehualli «кешеләр»), йәки крәҫтиәндәр, һәм пилли (pilli), йәки аҡһөйәктәр. Тәүге осорҙарҙа аҡһөйәк статусы нәҫел буйынса тапшырылмаған була, хатта аҡһөйәктәрҙең (пилли) улдарына белем алыу ресурстарын ҡулланыу еңелерәк булһа ла, сөнки улар бик еңел генә аҡһөйәк булып китә ала. Ваҡыт үтеү менән социаль статус нәҫелдән нәҫелгә тапшырыла башлай. Ацтек яугирҙары ла үҙҙәренең хәрби ҡаҙаныштары арҡаһында аҡһөйәк (пилли) булып китә. Һуғышҡан саҡта әсирҙәр алған яугир генә даими рәүештә яугир булып ҡала ала; ваҡыт үтеү менән хәрби даны һәм талап алынған байлығы уларҙы Пилли исемлегенә индерә. Ацтек яугиры дүрт йәки биш әсирҙе ҡулға алһа, уны текиуа (tequiua) тип атайҙар, һәм ул Бөркөт йәки Ягуар рангына эйә була ; аҙағыраҡ тлакатеккатль (tlacateccatl), йәки тлакочкалькатль (tlacochcalcatl) рангын алырға хоҡуҡлы. Тлатоани булыу өсөн кәмендә 17 дошман яугирын әсирлеккә алырға тейеш. Үҫмер егет бәлиғ булғандан һуң, тәүге әсирен ҡулға алмай тороп, сәсен алдырмай; ҡайһы берҙә ошо маҡсатҡа өлгәшеү өсөн ике-өс егет берләшә, уларҙы ияк (iyac) тип атайҙар. Әгәр ҙә билдәле бер ваҡыт үткәндән һуң — ғәҙәттә өс яуҙан һуң — улар дошман яугирын ҡулға төшөррә алмаһа, улар масеуаллиға әйләнә (macehualli); әсиргә ала алмаған яугирҙар, ни тиклем генә мәсхәрәле хәл булмаһын, оҙон сәс менән йөрөргә мәжбүр була; әммә масеуалли булырға теләүселәр ҙә табыла.
Бай хәрби табыш ацтектарҙың ғәҙәти йәмғиәтенә хас булмаған өсөнсө синыфты: почтека (pochtecatl), йәки һатыусылар синыфын барлыҡҡа килтерә. Уларҙың эшмәкәрлеге тик коммерция менән генә бәйле булған, тип әйтеп булмай; почтекалар шулай уҡ бик яҡшы лазутчиктар ҙа була. Яугирҙар уларға ерәнеп ҡарай, әммә нисек кенә булмаһын, яу мәлендә талап алынған әйберҙәрҙе юрған, ҡауырһын, ҡол һәм башҡа тауарҙарға алмаштырып алырға мәжбүр булалар.
Империяның һуңғы йылдарында масеуалли төшөнсәһенең мәғәнәһе үҙгәрә. Эдуардо Ногера иҫәпләүенсә, халыҡтың тик 20 проценты ғына ауыл хужалығы эштәре һәм аҙыҡ-түлек тауарҙарын етештереү менән шөғөлләнә. Чинампа (chinampa) тип аталған хужалыҡ итеү системаһы бик эффектив була, ул 190 000 тирәһе кешене аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә. Аҙыҡ-түлектең байтаҡ өлөшө яһаҡ булып килә, йәки сауҙанан алына. Ацтектар ерҙәр яулап алыу менән генә шөғөлләнеп ҡалмай, ә оҫта ҡуллы һөнәрмән дә һәм булдыҡлы сауҙагәр ҙә була. Аҙағыраҡ масеуаллиларҙың күбеһе үҙҙәрен сәнғәткә арнай һәм оҫта ҡуллы һөнәрмәндәр була, уларҙың эше ҡала өсөн мөһим табыш сығанағы ла була.
Ацтек ҡалаларының ҡайһы берҙәрендә үткәрелгән археологик ҡаҙылмалар биҙәнеү әйберҙәренең ҙур ғына өлөшөнөң Теночтитланда етештерелеүен раҫлай.
Ҡоллоҡ
Ҡолдар, йәғни тлакотин шулай уҡ хәрби әсирҙәрҙән айырылып торған мөһим синыфты тәшкил итә. Бындағы ҡоллоҡ Европа илдәре колонияларында күҙәтелгәндән ныҡ айырылып тора, боронғо замандағы ҡоллоҡ менән уның уртаҡлыҡтары күп була. Беренсенән, ата-әсәһе ҡол булһа ла балалары ирекле була. ҡолдоң шәхси мөлкәте, хатта үҙенең ҡолдары булыуы ихтимал. Ҡолдар үҙ иркен һатып алырға хоҡуҡлы була, әгәр ҙә уға ҡарата рәхимһеҙлек, шәфҡәтһеҙлек күрһәтелеүен иҫбат итә алһа, йәки хужаларҙан балалары булһа, йәки хужаһында кейәүҙә булһа, ҡолдарға ирек бирелә.
Хужаһы вафат булғандан һуң ғәҙәттә эштәре юғары баһаланған ҡолдарға ирек бирелә. Ҡалған ҡолдар мираҫтың бер өлөшө булараҡ вариҫҡа тапшырыла.
Мануэль Ороско-и-Берра (Manuel Orozco y Berra) ҡолдарға ирек биреүҙең икенсе бер ғәжәп юлын тасуирлай: баҙарҙа саҡта ҡол, хужаһының күҙәтеүенән ҡасып, баҙар диуарҙарынан тышҡа сыҡһа һәм унда кеше экскрементына баҫһа, ул был турала судьяларға еткерә ала, һәм уға ирек бирелә. Артабан ҡол булған кешене йыуындыралар, уға яңы кейем бирәләр (ул элекке хужаһыныҡы булған кейемде кеймәһен өсөн) һәм ирекле тип иғлан итәләр. Европа илдәрендәге колонияларына бөтөнләй хас булмаған һыҙат: әгәр бер кеше ҡолдоң ҡасырға тырышыуына ҡаршы төшһә (әгәр ул ҡол хужаһы нәҫеленән булмаһа), уны ҡол тип иғлан итәләр, шуға ла бер кем дә хужаға ҡолон тоторға ярҙам итмәй.
Бығауланған ҡолдо һатҡанда һатып алыусыға уның нисә тапҡыр һатылыуы тураһында ла мәғлүмәт бирелә. Тыңламаусанлығы өсөн дүрт тапҡыр һатылған ҡолдо ҡорбан итеү өсөн һата алалар; бындай ҡолдар бик ҡиммәт хаҡҡа һатыла.
Әммә бығаулы ҡол үҙен батша һарайында йәки ғибәҙәтханала күрһәтеүҙәренә өлгәшһә, ул иреккә сығарыла.
Ацтекҡа яза бирергә теләһәләр, уны ҡолға әйләндерәләр. Кеше үлтергән ҡолға үлем язаһы бирелгәндә үлтерелгән кешенең тол ҡатынына, әгәр ул теләһә, үлтереүсене уға ҡол итеп тапшыралар. Әгәр власть берәүҙең улын тыңламаусан холоҡло тип таныһа, атаһы уны ҡоллоҡҡа һата ала. Бурыстарын түләмәгәндәрҙе лә ҡол итеп һата алалар.
Мотолини́я яҙыуынса, ҡорбан өсөн һатып алынған әсир ҡорбан итеү ваҡытына тиклем ҡол булараҡ файҙаланыла; ләкин был ҡолдоң ҡасып китеүен нисек итеп иҫкәртә алыуҙары билдәһеҙ (икенсе бер фараз буйынса, ҡорбанлыҡ роле почетлы, тип иҫәпләнелә).
Күңел асыуҙар һәм уйындар
Пулькены (алкоголе әллә ни күп булмаған әсетелгән эсемлек) эсеү рөхсәт ителә, әммә оло йәшкә еткән ацтектарға ғына; был тыйыуҙы тыңламаған кешегә үлем язаһы янай.
Хәҙерге заман Мексикаһындағы кеүек үк, ацтектар туп (тлачтли) (tlachtli) уйнарға ярата. Улама тип аталған боронғо Месоамерика уйынының ацтек варианты. Был уйында кеше башы ҙурлығындағы резина туп ҡулланыла. Олли (olli)hule, резина тап шул һүҙҙән барлыҡҡа килгән дә инде.
Белем биреү
Ғәҙәттә балаларға белемде ата-әсәһе бирә. Ҡайһы бер малайҙар биш йәше тулғандан һуң мәктәпкә йөрөй башлай, унда яҙырға һәм һанарға өйрәнәләр. Мәктәп уҡыусыларының бөтәһе лә сәсен бер төрлө йөрөтә: сәстәрен ике бүләләр һәм бер яҡтағыһын толом итеп үрәләр. Икенсе яҡтағы сәсте баш таҡыр булғансы ҡырып алалар. Уэуэтлатолли(huehuetlatolli «ҡарттар кәңәштәре») тип аталған аҡыллы кәңәштәр йыйылмаһы ҡулланыла, унда ацтектарҙың әҙәп-этик идеалдары тасуирлана. Сәләм биреү, бала тыуғас теләк теләү, вафат булғанды оҙатҡанда һаубуллашыу һүҙҙәре әйтелә. Атайҙар үҙҙәренең ҡыҙҙарына мөләйем булыуҙы, әммә ауиани (ahuiani) кеүек күренмәүҙе кәңәш итә. Әсәйҙәр ҡыҙҙарына ирҙәрен һәр саҡ хуплап тороуҙы кәңәш итә: хатта ире ябай крәҫтиән булһа ла. Малайҙарҙы баҫалҡы, тыңлаусан һәм эшһөйәр булырға өйрәтәләр.
Ацтектарҙың ике типтағы белем биреү учреждениелары була: тепочкалли (tepochcalli) тип аталған училищеларҙа тарих, дин, хәрби әҙерлеккә, шулай уҡ сауҙа һәм һөнәрҙәргә өйрәтәләр; нигеҙҙә, пилли балалары уҡыған кальмекак (calmecac) тип аталған мәктәптәрҙә юлбашсылар (тлактоков), ғанбабалар, ғалимдар һәм уҡытыусылар тлатиними (tlatinimi) һәм яҙыу-һыҙыу эше менән шөғөлләнеүселәрҙе (тлакуило) (tlacuilo)'' әҙерләйҙәр. Улар йолаларҙы, грамота, йылдар иҫәбен, шиғриәткә һәм, тепочкалли кеүек үк, хәрби һөнәрҙәргә өйрәнә.
Һәләтле балаларға ике мөмкинлек бирелә: берәүҙәрен йыр һәм бейеүҙәр йортона, ҡалғандарын туп менән уйнай йортона ебәрәләр. Занятиеларҙың ике төрө лә юғары статусҡа эйә була.
Медицина
Ацтектар медицинаһы Боронғо Көнсығыштың төп ҡаҙаныштары кимәлендә, шулай уҡ боронғо Греция һәм боронғо Рим медицинаһына тиң була. Ацтектарҙа кеше тәненең төрлө урындарын атау өсөн бер нисә йөҙ термин ҡулланыла. Континентта дарыу менән дауалау тылсым менән тығыҙ бәйләнештә алып барыла, әммә ул ғәмәлдә халыҡтарҙың күп быуатлыҡ эмпирик тәжрибәһенә таяна. Сирҙәрҙе дауалау менән ҡанбабалар һәм дауалаусылар шөғөлләнә, уларҙы тиситль тип атайҙар. Улар бөтә кеше алдында дауалай һәм күбеһе европалылыр өсөн бөтөнләй билдәле булмаған дарыу саралары ҡуллана. Был дарыуҙар үләндәрҙән яһала. Ацтектар тәрбиәләп үҫтергән дарыу үләндәре баҡсалары испан конкистадорҙарын хайран итә (ул ваҡытта Көнбайыш Европа кешеләре аптекарь баҡсаларын үҫтерергә кәрәклеген аңламай ҙа).
XVI быуаттың бөтә хроникасылары — (Эрнан Кортес, Берналь Диас дель Кастильо, Диего Дюран, Тесосомок, Иштлильшочитль, Торквемада, Мотолиниа, Мендьета, Акоста, Мартин де ла Крус, Саагун) — Месоамериканың дауалаусылары һәм дарыу үҫемлектәре тураһында ҡыҫҡаса ғына булһа ла туҡталып үтә. Бернардино де Саагун был мәсьәләгә айырыуса энтузиазм менән тотона, ул бөтә үҫемлектәр тураһында ла тасуирлап яҙа, урындағы телдә уларҙың нисек аталыуын да еткерә, ә ҡайһы берҙә теге йәки был үҫемлектең үҫкән урынын да атап үтә. Үҙенең «Общей истории о делах Новой Испании» тигән эшендә Саагун 123 дарыу үҫемлеген тасуирлай, ә уның информаторҙарының текстарында 266 үҫемлек телгә алына.
Саагундың мәғлүмәттәре суҡындырылған ацтек Мартин де ла Крустың бынан элегерәк науатель телендә яҙып ҡалдырған яҙмаларынан ныҡ айырыла. Саагундың кодексында (X һәм XI китаптар) махсус үләндәр бүлегендә 251 дарыу үҫемлеге тасуирлана һәм 158 үҫемлектең төҫлө һүрәттәре бирелә. Бөгөн уларҙың күбеһе өйрәнелгән һәм медицина практикаһында ҡулланыла. Ләкин уларҙың байтағы хәҙерге заман фәненә билдәһеҙ булып ҡала.
1570—1577 йылдарҙа Мексикала Франсиско Эрнандес де Толедо (1514 или 1517—1578) латин телендә ботаника һәм зоология буйынса ғәйәт ҙур хеҙмәт өҫтөндә эшләй, ләкин уның хеҙмәте тик 1615 йылда ғына испан телендә «Естественная история Новой Испании», или «История растений Новой Испании», или «Растения и Животные Новой Испании…», или «Четыре книги о природе и достоинствах растений и животных» («Historia Natural de Nueva España», или «Historia de las plantas Nueva España», или «Plantas y Animales de la Nueva Espana, y sus virtudes por Francisco Hernandez, y de Latin en Romance por Fr. Francisco Ximenez», или «Quatro libros de la naturaleza y virtudes de las plantas y animales…») исемдәре аҫтында донъя күрә. Эрнандес ете йыл буйы эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнә һәм 3076 үҫемлек һәм 500 хайуан тураһында мәғлүмәьттәр туплап өлгөрә. Ботаниктар Вальдес менән Флорес 1985 йылда 3076 үҫемлектән 667-һен генә, төрҙәргә бүлеп, идентификациялай, ә 347-һен ғаиләләргә бүлә. Аҙағыраҡ уның был китабы күп тапҡырҙар ҡайтанан нәшер ителә. Халыҡ-ара Ботаника Номенклатураһы Кодексына ярашлы (МКБН) уға F.Hern. исеме бирелә. Саагундың ғилми хеҙмәттәренең Эрнандес хеҙмәттәренән төп айырмаһы йыйылған үҫемлектәрҙең күплегендә генә түгел, ә Саагундың индеец информаторҙарҙың мәғлүмәттәренә таянып эшләүендә. Ә Эрнандес үҙ көсө менән үҫемлектәрҙе йыя һәм, Европа традицияларына таянып, уларға тасуирламалар яҙа. Тап шуның менән Бернардино де Саагундың ғилми хеҙмәтендә Колумбҡа тиклемге аутентик тәжрибә лә сағыла.
Дин һәм мифология
Ацтектар бик күп Аллаларға табына. Уларҙың дини йолалары календарҙа билдәләнгән төрлө ғөрөф-ғәҙәттәрҙе үтәү тирәһендә ойошторола. Мезоамерика индеецтарының башҡа илаһ пантеондары кеүек үк, ацтектарҙың дине үҙ эсенә бик күп Аллаларҙы һәм анимизмдарҙы индерә. Аллаларға ҡорбан килтереү дини пратикала мөһим элемент булып тора, сөнки индеецтар, тап шул юл менән донъя ҡоролошоноң йәшәү циклын һаҡлап ҡалырға мөмкин, тип иҫәпләй.
Аллалары
Кетцалькоатль — ел, күк, йондоҙҙар, һәм мәҙәни батыр Аллаһы, Тескатлипока — төн, тылсым һәм күҙаллау Аллаһы, Уицилопочтли — һуғыш, ҡояш һәм ацтектарҙы яҡлаусы Алла, һәм Тлалок — ямғыр һәм дауыл Аллаһы Аллалар пантеонында иң мөһим урынды биләй. Теночтитландың ҡап уртаһында «Теночтитландың бөйөк ғибәҙәтханаһы» урынлашҡан — ғәйәт ҙур ҡалҡыулыҡ, уға Тлалоку һәм Уицилопочтли Аллаларына арнап төҙөлгән ике ғибәҙәтхана урынлаша. Ацтектарҙың шулай уҡ ер, тормош, үлем,үлгәндәр доъяһы һәм башҡа аллалары була.
Мифология һәм донъя ҡоролошо
Ацтектарҙың мифологияһына ярашлы донъяны булдырыу тураһындағы мәғлүмәт испан колониаль осоро башланғандан һуң индеецтар тарафынан төҙөлгән бер нисә яҙма сығанаҡтарҙан билдәле. Уларҙың иң танылғаны булып донъяны булдырыу мифы иҫәпләнә, унда дүрт бөйөк дәүер һүрәтләнә, һәр береһенә ацтек патеонындағы бер Алла идара итә, ә донъяла һәр төрлө тере йәндәр көн итә. Һәр дәүер бөтә ғәләмдең һәләкәте менән тамамлана. Беҙҙең эра — Науи-Оллин, бишенсе дәүер, бишенсе ҡояш йәки бишенсе донъя, — Алла Нанауатля үҙен-үҙе ҡорбан иткәнгә күрә һәләкәттән ҡотолоп ҡалған, шуға ла ул «яралар менән ҡапланған». Был миф боронғо Теотиуакан ҡалаһы менән бәйле (туранан-тура: «Аллаға әйләнеү урыны»), ул донъяны ташлап китә һәм хәҙерге заман Мехико үҙәненә ацтектар килгән дәүергә алып барып ташлана.
Икенсе бер миф Ерҙе ике игеҙәк Алла Тескатлипока (Tezcatlipoca) Һәм Кетцалькоатлдәрҙең барлыҡҡа килтергән есем булара тасуирлай. Ике Алла Сипактли аҙаҡ ергә әйләнгән гигант крокодилды еңә һәм, кешеләр аҙаҡ аллаларға үҙ ҡанын тәҡдим итеү шарты менән, уларға ерҙе эшкәртеүҙе һәм унда орлоҡтар ултыртыуҙы рөхсәт итә. Тескатлипока донъяны барлыҡҡа килтергән мәлдә аяғын юғалта, шуға күрә ул бер аяҡһыҙ һәм яраһынан аяҡ һөйәге күренгән килеш һүрәтләнә. Культтың икенсе бер төрөндә Кетцалькоатляде шулай уҡ аҡ Тескатлипока тип тә атала.
Тағы ла бер версия буйынса Кецалькоатль Сиуакоатлгә һөйәктәрҙе тапшырыу өсөн үҙенең игеҙәге Шолотль менән бергә сәйәхәт итә, ә әл тапшырылған һөйәктәрҙе, кукуруз кеүек итеп, ҡул тирмәнендә ыуалай һәм шул массанан кеше фигураһын эшләп ҡуя. Кецалькоатль был фигураға үҙ ҡанын һирпеп, уға йән өрә һәм тәүге кешене барлыҡҡа килтерә..
Мешикаларҙың (ацтектарҙың) килеп сығышында һәм уларҙың сәйәхәтендә шулай уҡ ацтектарҙың ҡәбилә аллаһы Уицилопочтли ла ҡатнаша. Риүәйәткә ярашлы, Уицилопочтли ҡанаттарҙан торған йомарлаҡҡа уҡмаша, уны мешика руханийы тейешле урынына алып бара һәм яңы күршеләр ҡаршы сыҡһа улар менән һуғышырға өндәй. Икенсе бер мифта әсәйҙәре Коатликуэны үлтерергә теләгән апаһы Койольшаукины һәм ҡалған 400 ағай һәм ҡустыларын Коатепетль убаһында үлтерә һәм уларҙы еңә. История мифа также была воплощена в архитектуре великого храма, названного в честь горы Коатепетль, а у подножья лестницы, которая вела к капищу Уицилопочтли, располагался каменный монолит с изображением расчлененной богини.
Календарь
Ацтектарҙың дини тормошо календарҙар тирәләй ойошторолған. Күпселек мезоамериканлыларҙағы кеүек үк, ацтектар бер юлы ике календарҙан: 260 көнлөк тональпоуалли тип аталған ритуал календарь, һәм 365 көнлөк шиупоуалли тип аталған ҡояш календарынан файҙалана. Ике календарҙа ла һәр көндөң атамаһы һәм һаны бар. Ике календарҙа ла циклдар башланыу 52 йылға бер тапҡыр ғына тап килә. Тональпоуалли календарын, нигеҙҙә, тик күрәҙәселек маҡсатында ғына ҡулланыла, 20 көндөҙгө билдәләрҙән һәм 1-13 һандарының циклдар һайын беркетелгән тәртиптә ҡабатланып торған коэффициенттарынан тора. Шиупоуалли 18 «айҙан» төҙөлә, һәр ай 20 көндән һәм «йыл» аҙағында ҡалған биш көндән тора. Һәр бер 20 көнлөк ай билдәле бер ритуал фестивале хөрмөтенә атала, был байрам һәр саҡ ай башында үткәрелә. Был фестивалдәр ауыл худалығы циклы менән бәйле була. Ғәлимдар әле булһа, ацтек календары кәбисә йылын иҫкә алғанмы, әллә алмағанмы, тигән һорау буйынса бәхәсләшә. Ай һайын үткәрелгән байрамдарҙа бар халыҡ та ҡатнаша, йолалар һәр йортта, ғибәҙәтханаларҙа һәм төп изге майҙанда ла үткәрелә. Күп кенә фестивалдәр бейеүҙәрҙең төрлө формаларын үҙ эсенә ала, шулай уҡ дини мифологиянан сәхнәләр күәҙәләндерелә. Жрецтар ризыҡты, хайуандарҙы һәм хатта кешеләрҙе ҡорбан итә ала.
52 йылға бер тапҡыр ике календарь ҙа бер көндә бавшланып китә. Был ваҡиға мәлендә ғәйәт ҙур байрам Яңы Ут церемонияһы үткәрелә. Ошо көн алдынан иҫке керамиканы ваталар һәм иҫке цикл менән бәйле һауыт-һабаны тотошо менән ваталар. «Яңы Утҡа тиклем» бер көн ҡалғас, йорттарҙа һәм ғибәҙәтханаларҙа уттар һүндерелә һәм «ҡурҡыу төнө» башлана, когда согласно поверьям ацтеков, мир оказывался беззащитными перед демонами ночного божества Цицимитль и которые могли уничтожить землю, таким образом закончив пятую эру. В день нового огня жрецы в главном храме приносили в жертву человека и в его груди разжигали «новый огонь», который затем разносился в другие храмы и дома жителей.
Шиғриәт
Тыныс ваҡытта ацтек яугиры өсөн шиғриәт берҙән-бер уға лайыҡ шөғөл булып иҫәпләнә. Дәүер бик ауыр булһа ла Конкисталар заманында тупланған шиғри әҫәрҙәр беҙҙең көндәргә лә килеп етә. Шиғыр авторҙарының ҡайһы берҙәре беҙгә лә билдәле, мәҫәлән, Несауалькойотль (Nezahualcóyotl) һәм Куакуацин (Cuacuatzin). Науатель теле буйынса тәржемәсе булараҡ билдәле булған Мигель Леон-Портилья тик шиғырҙарҙа ғына ацтектарҙың ысын ниәттәрен һәм уйҙарын белергә мөмкин, сөнки унда «рәсми» фекерҙең ҡыҫылышы булмаған.
Төп Ғибәҙәтхананың подвал ҡатында (Templo Mayor) находился «Бөркөттәр Йорто» (ҡара. шулай уҡ «Ягуарҙар Йорто») урынлашҡан була, тыныс ваҡытта ацтек хәрби начальниктары ял итер булған, был кисәләрҙә улар шиғыр әйтештә лә ярышыр булған. Шиғыр уҡығанда һуҡма музыка ҡоралының тауышы ла оҙатып барған(teponaztli).
Театр
Ацтектар драманы ярата, әммә был сәнғәт төрөнөң ацтек вариантын театр тип атау дәрәҫ тә булмаҫ кеүек. Һәр сығыш — акробатик номерҙар һәм аллалар тураһында бәйән итеү музыка менән оҙатылып бара.
Архитектура
Ацтектар — Мезоамерикан пирамидаларын төп төҙөүселәренең береһе була.
Үәһһәбилек
Үәһһәбилек (الوهابية, әл-үәһһәбиәт; Ваххабизм) — исламда XVIII быуатта барлыҡҡа килгән ағым. Хәрәкәт Ибн Тәймиәнең (1263—1328) эйәрсене Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб исеме менән аталған (1703—1792)