cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Людвиг ван Бетховен
Венала тәүге ун йыл (1792—1802)
Венала йәшәүенең тәүге йылдарында уҡ Бетховен пианист-виртуоз данын яулай. Уның уйнауы тамашасынын таң ҡалдыра. Бетховен иң һуңғы регистрҙарҙы ҡаршы ҡуя (ә ул ваҡытта уртасала уйнайҙар), педалде киң ҡуллана (ул саҡта уға һирәк мөрәжәғәт итәләр), массив аккорд аһәңдәшлекте ҡуллана. Асылда, тап ул клавесинсыларҙың нәзәкәтле манераһынан алыҫ торған фортепиано стилен булдыра.
Был стилде уның № 13 һәм № 14, № 8 «Патетик» фортепиано сонаталарында (исемен автор үҙе бирә) табырға мөмкин. № 14 сонтаһын шағир Л. Рельштаб һуңынан «Айлы» тип атай, һәм, был исеме финалға түгел, ә беренсе киҫәгенә генә ҡараһа ла, ул бөтә әҫәрҙең исеме булып ҡала.
Бетховен үҙенең тышҡы ҡиәфәте менән замандаштарынан ныҡ айырылып торған. Һәр ваҡыт тиерлек уны нисек етте шулай кейенгән һәм сәсе таралмаған килеш күрәләр.
Бетховен шулай уҡ фекеренең һәм тәртибенең киҫкенлеге менән дә айырылыған. Бер ваҡыт ул йәмәғәт урынында уйнаған саҡта ҡунаҡтарҙың береһе ханым менән һөйләшә башлай; Бетховен шунда уҡ уйнауынан туҡтай һәм өҫтәп ҡуя: «Шундай сусҡаларға мин уйнап тормайым!». Һәм бер ниндәй ҙә ғәфү үтенеүҙәр һәм өгөттәр ярҙам итмәй.
Икенсе тапҡыр Бетховен кенәз Лихновскийҙа ҡунаҡта була. Кенәз композиторҙы бик хөрмәт итә һәм уның музыкаһын ярата. Ул Бетховендың йыйылған кешеләр алдында уйнауын теләй. Композитор баш тарта. Лихновский ныҡыша башлай һәм хатта Бетховен бикләнеп алған бүлмәнең ишеген емерергә бойора. Асыулы композитор имениены ташлап китә һәм Венаға ҡайта. Иртәгәһенә Бетховен Лихновскийға хат ебәрә: «Кенәз! Кем булыуым менән мин үҙемә генә бурыслы. Кенәздәр булған һәм меңәрләп тә булыр, ә Бетховен — тик берәү!» Өммә шундай ҡырыҫ характерына ҡарамаҫтан Бетховеның дуҫтары уны ярайһы уҡ мәрхәмәтле кеше тип иҫәпләй. Мәҫәлән, композитор бер ваҡытта ла яҡын дуҫтарына ярҙам итеүҙән баш тартмаған. Уның цитаталарының береһе :
Бетховен әҫәрҙәре күпләп нәшер ителә башлай һәм уңыш менән файҙалана. Венала уҙғарылған тәүге ун йыл эсендә ул фортепиано өсөн егерме соната һәм өс фортепиано концерты, скрипка өсөн һигеҙ соната, квартеттар һәм башҡа камера әҫәрҙәрен, «Христос на Масличной горе» ораторияһын, «Творения Прометея» балетын, Беренсе һәм Икенсе симфонияһын яҙа. 1796 йылда Бетховен ишетеү һәләтен юғалта башлай. Уның тиннитус — ҡолаҡ сеңләүенә килтереүсе эске ҡолағының елһенеүе башлана. Табиптар кәңәше буйынса ул Хайлигенштадт ҡаласығында оҙаҡҡа айырымлана. Әммә тыныслыҡ һәм тынлыҡ уның хәлен яҡшыртмай. Бетховен һаңғыраулыҡты дауалай булмаҫтайын аңлай башлай. Ошондай фәжиғәле көндәрҙә ул хат яҙа, уны һуңынан хайлигенштад васыятнамәһе тип атайҙар. Композитор үҙенең кисерештәре тураһында һөйләй, үҙ үҙенә ҡул һалырға уйлағанын да әйтеп һала.
Хайлигенштадта композитор яңы Өсөнсө симфонияһы өҫтөндә эшләй башлай, уны Героик тип атай. Бетховендың һаңғыраулығы һөҙөмтәһендә уникаль тарихи документтар һаҡланған: «һөйләш дәфтәрҙәре», унда Бетховендың дуҫтары уның өсөн үҙҙәренең репликаларын яҙған, уларға композитор йә телдән, йә яҙма яуап биргән.
Әммә Бетховен менән булған ике әңгәмә дәфтәрен музыкант Шиндлер, ахырыһы, яндыра, сөнки уларҙа императорға һәм вариҫ принцына һәм башҡа юғары дәрәжәле кешеләргә ҡарата тупаҫ һәм ҡаты ҡаршы сығалар. Был, үкенескә ҡаршы, Бетховендың яратҡан темаһы: һөйләшеү мәлендә Бетховен властарға, уларҙың закондары һәм ҡарарҙарына даими асыулана.
Бер ваҡыт Бетховен һәм Гёте Теплицала ял итеп йөрөгәнендә үҙенең ярандары менән йөрөгән император Францты осраталар. Гёте ситкә китеп баш эйә, Бетховен эшләпәһенә саҡ ҡына ҡулы менән тейеп, батшаның кешеләре араһынан үтә.
Һуңғы йылдары (1802—1815)
Бетховенға 34 йәш булғанда, Наполеон Бөйөк француз революцияһы идеалдарын юрай һәм үҙен император тип иғлан итә. Шуға күрә Бетховен үҙенең Өсөнсө симфонияһын уға арнау ниәтенән баш тарта : «Был Наполеон шулай уҡ ябай кеше. Хәҙер ул бөтә кеше хоҡуҡтарын аяҡ аҫтына һалып тапаясаҡ һәм тиран буласаҡ». «Патетик» ҡулъяҙмаһының тәүге битендә авторҙың бағышламаны һыҙып ташлағанды күрергә мөмкин. Шул саҡта уҡ Бетховен үҙенең Өсөнсө симфонияһын «Героик» тип атай.
Фортепиано ижадында композиторҙың үҙ стиле тәүге сонаталарында уҡ һиҙелә, әммә симфоник өлгөргәнлек уға һуңыраҡ килә. Чайковский һүҙҙәре буйынса тик өсөнсө симфонияһында «тәүге тапҡыр Бетховендың ижади даһилығының сикһеҙ, иҫ киткес көсө асыла».
Һаңғыраулығы арҡаһында, Бетховен йортонан һирәк сыға, тауыш тойомлауҙы юғалта. Ул һытыҡ сырайлы, үҙ-үҙенә биклән Нәҡ ошо йылдарҙа композитор бер-бер артлы үҙенең билдәле әҫәрҙәрен ижад итә. Был йылдарҙа Бетховен үҙенең берҙән-бер «Фиделио» операһы өҫтөндә эшләй. Был опера «ҡот осҡос һәм ҡотҡарыу» опералары жанрына ҡарай. «Фиделио» операһына уңыш тик 1814 йылда килә, ул саҡта ул тәүҙә Венала, аҙаҡ Прагала, уның менән данлыҡлы немец композиторы Вебер дирижерлыҡ итә, һәм, ниһәйәт, Берлинда ҡуйыла. Үлер алдынан «Фиделио» ҡулъяҙмаһын композитор үҙенең дуҫы һәм секретары Шиндлерға ошондай һүҙҙәр менән тапшыра: «Был минең рухымдың емеше донъяға башҡаларға ҡарағанда көслө ғазаптар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килде, һәм миңә ҙур көйөнөстәр килтерҙе. Шуға күрә ул миңә бөтәһенән дә ҡәҙерлерәк…»
Үлемһеҙ һөйгәне
1810 йылдың май аҙағында Людвиг ван Бетховен Беттина фон Арнимдың ҡайынһеңлеһе аша Антонио Брентано менән таныша, һәм улар араһында тәрән дуҫлыҡ барлыҡҡа килә. Бетховендың вафатынан һуң уның өҫтәленең йәшерен бүлегендә бер ҡасан да кемгәлер адресланмаған «Үлемһеҙ һөйгәненә хаты» (Brief an die Unsterbliche Geliebte) табыла. Йөҙ йыл буйы барған бәхәстәр Бетховендың Үлемһеҙ һөйгәненә (Бессмертная возлюбленная — Unsterbliche Geliebte) кандидаттар тип: Джульетта Гвиччарди, Тереза Брунсвик, Жозефина Брунсвик (Josephine Brunsvik), Доротея фон Эртман (Dorothea von Ertmann), Амалия Себальд (Amalie Sebald), Беттина фон Арним һәм Антония Брентаноны күрһәткән. Үҙенең Вена классик композиторҙарының биографик тикшеренеүҙәре менән билдәле Америка музыкаль продюсеры Мейнард Соломон (Maynard Solomon) фекеренсә, бөйөк композиторҙың «Үлемһеҙ һөйгәне» нәҡ Антония Брентано булған.
Аҙаҡҡы йылдары (1815—1827)
1812 йылдан һуң композиторҙың ижади әүҙемлеге бер аҙ кәмей, әммә өс йылдан һуң ул элекке энергия менән эшләй башлай. Ошо ваҡытта уның 28-сенән һуңғыһына тиклем, 32-се фортепиано сонатаһын, виолончель өсөн ике соната, квартеттар, «К далёкой возлюбленной» вокаль циклын ижад итә. Күп ваҡытын халыҡ йырҙарын эшкәртеү өсөн бүлә. Шотланд, ирланд, уэльск йырҙары менән бер рәттән рус һәм украин йырҙары ла була. Әммә аҙаҡҡы йылдарының төп әҫәрҙәре булып Бетховендың ике иң монументаль әҫәре — «Торжественная месса» һәм хор менән 9-сы Симфонияһы тора.
Туғыҙынсы симфония 1824 йылда башҡарыла. Тамашасылар композиторҙы алҡышлай. Бетховен залға арҡаһы менән тора һәм бер нәмә лә ишетмәй, шул саҡта йырсы ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе уның ҡулынан ала һәм уны тыңлаусыларға йөҙө менән бора. Кешеләр, композиторҙы сәләмләп, яулыҡтары, эшләпәләре, ҡулдары менән болғай. Алҡыштар шул тиклем оҙаҡҡа һуҙыла, хатта унда булған полиция чиновниктары кисекмәҫтән уны туҡтатыуҙы талап итә. Бындай сәләмләү император шәхесенә ҡарата ғына рөхсәт ителә.
Әммә Бетховендың популярлығы шул тиклем ҙур була, хөкүмәт уға тейергә ҡыйыулыҡ итмәй. Һаңғыраулығына ҡарамаҫтан, композитор сәйәси яңылыҡтар менән генә түгел, хатта музыкаль яңылыҡтар менән дә таныш була. Ул Россини операларының партитураларын уҡый(йәғни эске ишетеү менән тыңлай), Шуберт йырҙар йыйынтығын ҡараштыра, немец композиторы Веберҙың «Волшебный стрелок» һәм «Эврианта» опералары менән таныша. Венға килгәс, Вебер Бетховенға бара. Улар бергә иртәнге аш ашайҙар, Бетховен ҡунағының күңелен күрә.
Кесе ҡустыһы үлгәндән һуң композитор уның улы тураһында хәстәрлекте үҙ өҫтөнә ала. Бетховен ир туғанын иң яҡшы пансионға урынлаштыра һәм үҙенең уҡыусыһы Карл Черниға уның менән музыка менән шөғөлләнеүҙе йөкмәтә. Композитор малайҙың ғалим йәки артист булыуын теләй, әммә тегенеһен сәнғәт түгел, бильярд һәм кәрттә уйнау ҡыҙыҡһындыра. Бурысҡа батып, ул үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташа. Был маташыу айырым зыян килтермәй: пуля тик башының тиреһен генә сыйып үтә. Бетховен шул уңай менән ауыр кисерә. Композиторҙың көслө бауыр ауырыуы башлана. Людвиг ван Бетховен 1827 йылдың 26 мартында 57-се йәшендә вафат була. Егерме меңдән ашыу кеше уның табутын оҙата бара. Ерләү ваҡытында Бетховен яратҡан Луиджи Керубининың Реквием до-минор ерләү мессаһы башҡарыла. Ҡәберҙә шағир Франц Грильпарцер ижад иткән телмәр яңғырай.
Үлеменең сәбәптәре
Вафатының икенсе көнөндә үк судмедэксперттар уның һаңғыраулығын асыҡлар өсөн мейеһен ярып ҡарай, әммә аныҡ диагнозды ҡуйыу мөмкин булмай.
2007 йылдың 29 авгусында Вена патологы һәм суд медицинаһы эксперты Кристиан Рейтер (Вена медицина университеты суд медицинаһы кафедраһы доценты) фаразлауынса, Бетховендың үлемен уның табибы Андреас Ваврух аңһыҙ рәүештә тиҙләтә, ул ауырыуҙың ҡорһаҡ ярыһын бер-бер артлы тишә (шыйыҡсаны сығарыу маҡсатында), шунан һуң яраға ҡурғашты үҙ эсенә алған сылатҡыс һала. Рейтер үткәргән сәстәрҙең тикшеренеүҙәре Бетховендың организмында ҡурғаштың кимәле табипҡа барған һайын ҡырҡа артыуын күрһәтә.
Бетховен-педагог
Венала Бетховендың уҡусыһы йәш графиня Джульетта Гвиччарди була. Джульетта Брунсвиктарҙың туғаны була, Бетховен уларҙың ғаиләһенә йыш килә. Бетховен уҡыусыһы менән мауыға һәм хатта өйләнеү тураһында ла уйлай. 1801 йылдың йәйен ул Венгрияла, Брунсвиктарҙың имениеһында үткәрә. Фаразлауҙарҙың береһе буйынса «Айлы сонатаһын» нәҡ ошонда ижад итә. Композитор уны Джульеттаға арнай. Әммә Джульетта граф Галленбергты ысынында талантлы композитор тип уға өҫтөнлөк бирә. Графтың әҫәрҙәре тураһында тәнҡитселәр Моцарт йәки Керубини әҫәрҙәренән теге йәки был көйҙө үҙләштерелгәнлеген аныҡ ҡына күрһәтергә була, тип яҙа.
Бетховендың уҡыусыһы булып Тереза Брунсвик та тора. Ул музыкаль һәләткә эйә була — роялдә яҡшы уйнай, йырлай һәм хатта дирижерлыҡ итә. Швейцарияның билдәле педагогы Песталоци менән танышып, ул үҙен балалар тәрбиәләргә бағышлауға ҡарар итә. Венгрияла Тереза ярлыларҙың балалары өсөн хәйриә балалар баҡсаһы аса. Вафатына тиклем (Тереза 1861 йылда оло йәштә вафат була) ул һайлаған эшенә тоғро ҡала. Бетховен менән Терезаны оҙайлы дуҫлыҡ бәйләй. Композиторҙың вафатынан һуң оҙон хат табыла, ул «Үлемһеҙ һөйгән йәргә хат» тигән атама ала. Хаттың адресаты билдәле түгел, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр «үлемһеҙ һөйгән йәр» тип Тереза Брунсвикты атай.
Доротея Эртман, Германияның иң яҡшы пианистарының береһе, шулай уҡ Бетховендың уҡыусыһы була. Замандаштарының береһе уның тураһында былай тип яҙа:
Эртман Бетховен әҫәрҙәрен уйнап дан ала. Композитор уға 28-се сонатаһын бағышлай. Доротеяның балаһы үлеүен белеп, Бетховен уға оҙаҡ уйнай.
1801 йыл аҙағында Венаға Фердинанд Рис килә. Фердинанд Бонн капельмейстерының улы, Бетховендар ғаиләһенең дуҫы була. Композитор егетте ҡабул итә. Бетховендың башҡа шәкерттәре кеүек үк, Рис ҡорал менән эш итә белә һәм шул ваҡытҡа үҙе лә ижад иткән була. Бер ваҡыт Бетховен уға әле генә тамамланған адажиоһын уйнап күрһәтә. Музыка егеткә шул тиклем оҡшай, ул уны яттан иҫләп ҡала. Кенәз Лихновскийға инеп, Рис пьесаны уйнай. Кенәз башын ятлап ала һәм, композиторға килеп, уға үҙенең әҫәрен уйнарға теләүен әйтә. Кенәздәр менән иҫәпләшеп тормаған уны тыңлауҙан ҡырҡа баш тарта. Әммә Лихновский шулай ҙа уйнап ебәрә. Бетховен шунда уҡ Ристың мутлығын һиҙеп ҡала һәм ҡаты асыулана. Ул уҡыусыһына үҙенең яңы әҫәрҙәрен тыңлауҙы тыя һәм ысынлап та уға бер ваҡытта ла бүтән бернәмә лә уйнамай. Бер ваҡыт Бетховендыҡы тип Рис үҙенең маршын уйнай. Тыңлаусылар ныҡ шатланып китә. Яҡында торған Бетховен уҡыусыһын фаш итеп тормай. Ул уға тик былай тип әйтә
Әммә Рисҡа Бетховендың яңы әҫәрен тыңларға насип була. Нисектер ял итеп йөрөгәндә улар аҙашып китә һәм өйгә тик кисен генә ҡайтып инә. Юл буйынса Бетховен ярһыу көйҙө мығырлай. Өйгә ҡайтып, ул шунда уҡ ҡоралына тотона һәм мауығып китеп, уҡыусыһының барлығы тураһында онотоп китә. Шулай итеп «Аппассионата» финалы барлыҡҡа килә.
Бер ваҡыт Бетховенда Рис менән бергә Карл Черни ҙа шөғөлләнә башлай. Карл Бетховен уҡыусылары араһында берҙән-бер бала була. Уға тик туғыҙ йәш кенә була, әммә ул инде концерттар менән сығыш яһай. Уның беренсе уҡытыусыһы атаһы, билдәле чех педагогы Венцель Черни була. Карл тәүге тапҡыр Бетховендың һәр ваҡыттағыса тәртипһеҙлек хөкөм һөргән фатирына килеп, унда тупаҫ йөн жилет кейгән һәм ҡырынмаған ҡара йөҙлө кешене күргәс, уны Робинзон Крузо тип ҡабул итә.
Черни Бетховенда биш йыл шөғөлләнә, шунан һуң композитор уға «уҡыусыһының айырым уңыштары һәм ғәжәйеп музыкаль хәтере» билдәләнгән документ тапшыра. Черниҙың хәтере ысынлап та шаҡ ҡатырлыҡ була: ул уҡытыусыһының бөтә фортепиано әҫәрҙәрен яттан белә Черни иртәтпеагог эшмәкәрлеген башлай һәм тиҙҙән Венаның иң яҡшы педагогтарының береһе була. Уның уҡыусылары араһында Теодор Лешетицкий була, уны рус фортепиано мәктәбенә нигеҙ һалыусыларының береһе тип атарға мөмкин. 1858 йылдан Лешетицкий Петербургта йәшәй, ә 1862 йылдан 1878 йылға тиклем яңы асылған консерваторияла уҡыта. Бында Лешетицкийҙа шул уҡ консерваторияла артабан профессор А. Н. Есипова, профессор һәм Мәскәү консерваторияһының директоры В. И. Сафонов, С. М. Майкапар уҡый.
1822 йылда Черниға Доборьян тигән венгр ауылынан улы менән атаһы килә. Малай дөрөҫ ултырыу тураһында ла, аппликатура тураһында ла бер ни аңламай, әммә тәжрибәле педагог үҙенең алдында ғәҙәти булмаған, һәләтле, бәлки гениаль бала булыуын аңлай. Малай Ференц Лист тип атала. Лист Черниҙа йыл ярым шөғөлләнә. Уның уңыштары шул тиклем ҙур була, хатта уҡытыусыһы уға тамашасы алдында сығыш яһарға рөхсәт итә. Концертта Бетховен да була. Ул малайҙың һәләтен һиҙә һәм уны үбеп ала. Лист был үбеү тураһында иҫтәлекте ғүмере буйына һаҡлай. Рис та, Черни ҙа түгел, ә нәҡ Лист Бетховендың уйнау манераһын үҙләштерә. Бетховен кеүек, Лист роялде оркестр һымаҡ аңлата. Европа буйлап гастролдәр мәлендә ул Бетховендың фортепиано әҫәрҙәрен генә түгел, шулай уҡ рояль өсөн яраҡлаштырылған симфониядарын башҡарып, уның ижадын пропагандалай. Ул ваҡытта Бктховендың мущыкаһы, бигерәк тә симфонияһы, киң аудиторияға билдәле булмай. 1839 йылда Лист приехал Боннға килә. Бында бер нисә йыл инде композиторға һәйкәл ҡуйырға йыйыналар, әммә эш оҙаҡҡа һуҙыла. Лист етешмәгән аҡсаны үҙенең концерттарынан килгән аҡса менән тулыландыра. Шундай ярҙам арҡаһында композиторға һәйкәл ҡуйыла.
Әҙәбиәттә
Бетховен төп геройҙың, француз авторы Ромен Ролландың шул уҡ исемле билдәле бер әҫәрендә композитор Жан Кристофтың прототибы була. 1915 йылда романға Нобель премияһы тапшырыла.
Бетховенға болгар шағиры Пенчо Славейков үҙенең «Cis moll» поэмаһын бағышлаған. Унда Бетховен үҙенең ишетеү һәләтен юғалтыуын, ләкин үҙенең яҙмышының — илаһи гармония һәм донъя араһында аралашсы булыуын аңлай.
Бетховендың музыкаһын башҡарыусылар
Бетховендың бөтә фортепиано сонаталарының яҙмаларын башҡарыусы пианистар араһында,
2011 йылда Манчестер университетының профессоры Брайан Купер Бетховендың 1799 йылда яҙған һәм һуңынан юғалған ҡыл квартет өсөн 72-тактлы өҙөктө тергеҙергә мөмкин булыуын хәбәр итә: «Бетховен перфекционист булған. Башҡа икенсе композитор был өҙөктө ижад итеп, шат булыр ине». Яңынан табылған музыка Манчестер университетының ҡыл квартет башҡарыуында 29 сентябрҙә яңғырай.
Хәтер
Бетховен хөрмәтенә һәйкәлдәр бөтә донъя буйлап бик күп ҡуйылған. Беренсе һәйкәл Бетховенға тыуған ерендә, Боннда, 1845 йылдың 12 авгусында тыуған көнөнөң 75-йыллығы уңайы менән ҡуйыла. Венала — музыканттың ижады менән тығыҙ бәйле булған ҡалала һәйкәл 1880 йылда барлыҡҡа килә. «Образы Бетховена» китабының авторы, сәнғәт белгесе Зильке Беттерман (Silke Bettermann) биш континенттағы 54 ҡалала йөҙгә яҡын һәйкәлде иҫәпләргә насип булыуын билдәләй.
Композитор образы төрлө илдәрҙең почта маркаларында сағылған. Башлыса, ул 1995 йылғы Австрия маркаһында һүрәтләнгән, ә Албанияла Бетховендың 200-йыллығына маркалар серияһы сығарылған.
Оло Теләк
Оло Тәләк (Улу-Теляк) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3408 кеше. Почта индексы — 452425, ОКАТО коды — 80228872001.
Географик урыны
Эҫем ярында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылдың барлыҡҡа килеүе тимер юл төҙөлөшө менән бәйле.
1939—1956 йылдарҙа — БАССР-ҙың Оло Тәләк районы үҙәге.
Халҡы
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Милли состав: урыҫтар — 50,6 %; башҡорттар — 20 %; татарҙар — 19,8 %; сыуаштар — 1 %;
Оло Тәләк һәләкәте
1989 йылдың 4 июнендә Әшә — Оло-Тәләк араһында Рәсәй һәм СССР тарихында иң фажиғәле тимер юл һәләкәте була. 1989 йылдың 4 июнендә (Мәскәү ваҡыты буйынса — 3 июндә) Башҡортостандың Иглин районында, Әшә ҡалаһынан 11 км өҫтәрәк, № 211 «Новосибирск — Адлер» һәм № 212 «Адлер — Новосибирск» поездары осрашҡан ваҡытта «Себер — Урал—Волга буйы» газүткәргестә авария булыу сәбәпле уйһыулыҡта йыйылған газ болото шартлай. 575 (икенсе мәғлүмәт буйынса, 645) кеше, шул иҫәптән 181 бала һәләк була, 600-ҙән ашыу кеше яралана.
Яңы Казанка (Бәләбәй районы)
Яңы Казанка (Новоказанка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 52 кеше. Почта индексы — 452032, ОКАТО коды — 80209810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тәүге йәнлектәр
Бөтә имеҙеүсе хайуандар ҙа балаларын һөт имеҙеп үҫтерә. Һөттә организм үҫеше өсөн кәрәкле бөтә матдәләр ҙә була һәм ул бик яҡшы үҙләштерелә.
Үрсеү һәм үҫеш үҙенсәлектәренә бәйле рәүештә, имеҙеүселәр өс төркөмгә бүленә:
Тәүге йәнлектәр (лат. Prototheria) — иң ябай имеҙеүселәр. Үҙҙәрендә имеҙеүсе һәм һөйрәлеселәр билдәләрен берләштергән аҫкласс. Был төркөмгә бер генә инфракласс — клоакалылар ғына ҡарай.
Ер-һыу хайуандары, һөйрәлеүселәр һәм ҡоштарҙағы кеүек үк, уларҙың да эсәклек, бәүел һәм енес юлдары клоакаға асыла. Шуға ла, бөгөнгө көндә йәшәп ятҡан төрҙәрен Бер тишеклеләр, йәки Йомортҡа һалыусылар (лат. Monotremata) отрядына индерәләр.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ваҡ умыртҡаһыҙҙар менән туҡланалар.
Өйрәктомшоҡтоң йәшәү рәүеше
Өйрәктомшоҡ — бәләкәйерәк хайуан (ҡойроғо менән бергә 60 см самаһы оҙонлоҡта). Башының алғы өлөшө мөгөҙ матдә менән ҡапланған. Киң суҡыш кеүек оҙонайып өйрәк суҡышына оҡшап тора.
Өйрәктомшоҡ йылғаларҙың яр буйҙарында йәшәй. Күберәк ваҡытын һыуҙа үткәрә. Суҡышы менән һыу төбөндәге ләмдә соҡсоноп, ул моллюскеләрҙе, селәүсендәрҙе, бөжәктәрҙең личинкаларын ҡаҙып алып ашай.
Оло өйрәктомшоҡтоң тештәре булмай. Бала саҡта был хайуандың тештәре була. Һуңынан улар урынына мөгөҙ матдәнән пластинкалар үҫә. Өйрәктомшоҡ улар менән моллюскеләрҙең ҡабырсаҡтарын бик еңел иҙә.
Өйрәктомшоҡтың бармаҡтары араһында йөҙөү ярыһы була. Шуға ла, аяҡтары менән ишеп, бик яҡшы йөҙә. Йәлпәк киң ҡойроғо уға руль хеҙмәтен үтәй.
Өйрәктомшоҡтоң ҡара көрән йөнө ныҡ ҡуйы була. Уға һыу ҙа үтмәй һәм хайуан һыуҙан яр буйына ҡоп-ҡоро килеш сыға.
Уның ҡолаҡ япраҡтары юҡ. Ҡолаҡ тишектәре һыуға сумғанда йомола. Хайуандың төҙөлөшөндәге ошо үҙенсәлектәр һыуға сумып аҙыҡ эҙләү өсөн яраҡлашыу булып тора.
Өйрәктомшоҡтоң үрсеүе
Өйрәктомшоҡ яр буйында ҡаҙылған, ләкин һыу аҫтына сығыу юлы ла булған өңөндә оя яһай. Уға үҙенең йөнөн түшәй.
Инә өйрәктомшоҡ бында бәләкәй генә ике йомортҡа һала һәм уларҙы баҫып ултыра (9-10 тәүлек тирәһе).
Был хайуандың йомортҡалары тире ҡабыҡлы булып, һөйрәлеүселәр йомортҡаһына оҡшаған.
Өйрәктомшоҡтоң һөт биҙҙәренең төҙөлөшө бик ябай. Уның имсәктәре булмай. Һөтө бик күп тишектәрҙән тир һымаҡ бүленеп сыға. Инә өйрәктомшоҡ, балаларын имеҙгән ваҡытта, салҡан ята. Балалары уның ҡорһағына үрмәләп менәләр һәм суҡыштары менән инәләренең һөтөн ялайҙар.
Өйрәктомшоҡтоң балалары үҫеп еткәс, улар ояларынан китәләр һәм инәләре менән бергә һыуға сығып йөрөй башлайҙар.
Ехидна
Ехидналар ҡоро ерҙә йәшәүҙәр. 40 см самаһы оҙонлоҡтағы хайуандар.
Тышҡы күренеше менән бик оҙон энәле терпеләрҙе хәтерләтә. Сөнки тәндәре сәнскәк энәләр менән ҡапланған.
Ехиднаның ослайып торған нәҙек томшоғо мөгөҙ матдәнән тороусы көп менән ҡапланған. Томшоғоның осонда бәләкәй ауыҙы урынлашҡан.
Ехиднаның бармаҡтарында оҙон ялпаҡ тырнаҡтар бар. Улар менән ҡырмыҫҡаларҙы эләктереп алыу өсөн, ҡырмыҫҡа иләүен тырнап емерә.
Үҙенең көслө аяҡтары менән ехидна аҫтарында бөжәктәр һәм ямғыр селәүсендәре йәшеренеп торған таштарҙы урынынан ҡуҙғата.
Ехидналар ҙа йомортҡа һала, әммә уларҙы баҫмай, ә ҡорһаҡтарындағы муҡсала йөрөтә.
Өйрәктомшоҡтағы кеүек, ехидна балалары ла уның бөтә ҡорһағы өҫтөнән бүленеп сыҡҡан һөттө ялай.
Әҙәбиәт
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡаева Д. Ғ., 1990
Абдуллин Мәүлитбай Миңтаһир улы
Абдуллин Мәүлитбай Миңтаһир улы (2 декабрь 1952 йыл) — ғалим-агроном, уйлап табыусы, йәмәғәтсе. 1982 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты хеҙмәткәре, 1997 йылдан — уҡытыусы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2000), доцент (2003).
Биографияһы
Мәүлитбай Миңтаһир улы Абдуллин 1952 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Йыланыш ауылында тыуған.
1970 йылда Дыуан-Мәсетле урта мәктәбен, 1977 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты) агрономия факультетын тамамлаған.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1970—1972 йылдарҙа Мәсетле районының «Комсомолец» колхозында эшләй.
Ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң 1977 йылда Баймаҡ ауыл хужалығы техникумына эшкә ебәрәлә. 1982 йылға тиклем агрономия фәндәре уҡытыусыһы булып эшләй. Бер үк ваҡытта техникум уҡытыусылары һәм һәм хеҙмәткәрҙәренең профсоюз комитеты ағзаһы, һуңынан комитет рәйесе итеп һайлана. Йәмғиәт башланғысында техникумдың лекторҙар төркөмөн етәкләй, 1979—1982 йылдарҙа «Йылайыр» совхозының «Ғилем» йәмғиәт берләшмәһенең идара рәйесе була.
1982 йылда Өфөгә ҡайта һәм ауыл хужалығы институтының тәжрибә баҫыуҙары мөдире вазифаһына тәғәйенләнә. Был вазифала 1997 йылға тиклем эшләй.
1997—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының тупраҡты өйрәнеү кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы булып эшләй.
2003 йылдан мал аҙығы етештереү кафедраһы, 2009 йылдан үҫемлекселек, мал аҙығы етештереү, емешселек һәм йәшелсәлек кафедраһы, 2015 йылдан тупраҡты өйрәнеү, үҙемлектәрҙең ботаникаһы һәм физилогияһы кафедраһы доценты булып эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлек менән институтта уҡыған сағында уҡ шөғөлләнә башлай. 1976 йылда студентаррҙың Бөтә Рәсәй ғилми эҙләнеүҙәр конкурсы лауреаты исемен яулай һәм ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты дипломы менән бүләкләнә.
2000 йылда «Оптимизация физико-химических параметров плодородия выщелоченных черноземов Южной лесостепи Республики Башкортостан приемами известкования» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
46 ғилми баҫма авторы, 1 уйлап табыу патенты хужаһы.
Ҡыҙ һоратыу
Ҡыҙ һоратыу
«Ҡыҙ һоратыу» йолаһы төрлө яҡтарҙа төрлөсә: «Ҡыҙ әйттереү», «Яусылау» тип тә йөрөтөлә. Күңеленә оҡшаған ҡыҙҙы һоратыр өсөн, егеттең ата-әсәһе шул йортҡа яусы ебәрә. Ике аралағы килешеү-килешмәүҙең һөҙөмтәһе яусынан тора. Шуға күрә уны абруйлы, теле үткер һәм шыма, йор һүҙле булыуына ҡарап һайлағандар. Ҡайһы бер яҡтарҙа яусы йәш кеше булһа ла, таяҡ таянып килергә тейеш. Урман башҡорттарында уны бер балағын тыштан һалындырып, билен быуып, ошо ауылдан булһа ла, ат менеп килеүенән танығандар. Эйәренең ҡанъяғаһына сәрмә тағып та килер. Башҡа бер ауылдарҙа, яусыны, өйгә ингәс тә, үҙенең аҫтына мендәр тартып алып һалыуынан ни йомош менән килеүен аңғарғандар.
Яусы бараһы еренә туранан-тура барып инмәй. Уратып-суратып йөрөп, йомош тапҡан булып, икенсе йортҡа ла кереп сыға. Ҡыҙ йортона килеп ингәс тә, тәүҙә хәл-әхеүәл һорашып, һүҙ сурыта. Шунан һуң ғына: «Юғымды юллап йөрөйөм әле, һеҙҙә түгел микән?» — тип һораша. Ҡыҙҙың атаһы ла төплө генә яуап бирмәй, ситләтеп кенә: "Әй, ярар, юғыңды эҙләй бир әле", — тип ҡуя. Яусы киткәс, туған-тыумасаһын йыйып, кәңәш итә. Ҡыҙ һоратыусы егеттең ғаилә, нәҫел-ырыуын төпсөгәс кенә, яусыға хәбәр ебәрә.
Икенсе килгәнендә яусы туп-тура ҡыҙ йортона төшә. Үҙен ҡаршылаған йәш килендәр, ҡыҙҙың әхирәттәренең төртмәле таҡмаҡтарына ла бирешеп тормай. Кинәйәләп, һамаҡлап ниәтен әйтеп бирә:
Миндә ҡайыш баулы ҡарсыға бар,
Һеҙҙә ебәк баулы тутыйғош бар:
Шуны һорай килгәнмен…
Ҡыҙ атаһы яусы менән һөйләшеп, егет атаһына ҡоҙа булырға ризалашһа, яусы ике арала ҡайта-ҡайта йөрөп тора. Ҡыҙ атаһының туғандары, тағы йыйылып, «баш ҡушып кәңәшеү» йолаһын үтәй. Барыһы бер фекергә килгәс, яусыны саҡыртып: «Юғың табылды, беҙҙә булған икән!» — тиҙәр. Ҡыҙ атаһы яусыға — бер күлдәклек — яусы бүләге бирә. Яусы ҡыҙ атаһынан алған һүҙҙәрен егет атаһына алып барып еткерә. Шунан һуң егеттең бер-ике туғанын алып, ҡыҙ әйттерергә баралар, мал алыу туйына саҡырып ҡайталар. Ҡыҙға ҡолонло йә тыу бейә, быҙаулы һыйыр, һарыҡ бирергә вәғәҙәләшәләр.
Ике араны ҡоҙалаштырыу тамам булғас, яусы таяғына таянып, егет атаһына ҡарап тора: был күренеш — «яусының яңағы ҡарышҡан» тип атала. Егеттең атаһы табан ялына яусының ауыҙына тәңкә ҡаптырғас, ул ҡалым, мәһәр хаҡында килешкәнлеген, ҡоҙаларҙы күндергәнлеген әйтә.
Ҡайһы бер осраҡта ҡыҙ әйттерергә оло әбей, йә булмаһа ҡыҙҙың ата-әсәһе үҙе барған. Ундай саҡта ҡапҡа төбөндә ошондай әйтеш әйтелгән:
-Кем унда?
-Беҙ, юлаусылар! Арба ҡыйраны, ҡунырға кертмәҫһегеҙме?
-Арағыҙҙа кемдәр бар?
-Һунарсылар бар!
-Ниндәй кейек ҡыуалар?
-Йәне теләгәнде алалар!
-Аҡ тирәк!
-Күк тирәк!
-Арағыҙҙан ҡыҙ кәрәк!
-Бауға теҙгән тәңкә бар!
-Һабағында ниҙәр бар?
-Шәлкемләнгән ебәк бар!
-Йомошоғоҙ ниҙә ине?
-Миндә ҡайыш баулы ҡарсыға бар,
-Килгәнеңдә ни күрҙең?
-Парлы ат күрҙем,
Икеһе лә күк икән,
Тотҡан мин дә тотоп алдым,
Ысҡындырмайынса ҡалдым,
Ҡулда көс тә бар икән!
Шулай әйтемләшеп, буласаҡ ҡоҙалар вәғәҙә бирешәләр. Егет әсәһе вәғәҙә бүләген, ҡыҙ атаһы яусы бүләген тапшыра. Һөйләшеү аш-һыу мәжлесе менән тамамлана.
Исыл
Исыл — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Текелю
Текелю — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аккем йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тирге
Тирге (Терга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урма (Оло Кокшага ҡушылдығы)
Урма  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Оло Кокшага йылғаһына һул яҡтан уның тамағынан 264 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әлйән (тау)
Әлйән, тау (Гора Альян) — Һирәк эталон үҫемлектәр бергәлеген һәм биотөрлөлөктө һаҡлау маҡсатында 2003 йылдан төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Тәбиғәт үҙенсәлектәре
Ейәнсура районы Абҙан ауылынан көнбайышҡа табан 2 саҡрым  алыҫлыҡта Әселе йылғаһы һул ярында урынлашҡан. Иң ҙур бейеклеге — 361 метр. Дөйөм майҙаны — 100 га. Формаһы һуҙынҡы. Мәмерйәләрҙән тора, битләүҙәре текә. Тауҙы барлыҡҡа килтергән тоҡомдар әселе ярусының терәк киҫелеше булып тора. Ландшафтын көлһыуланған ҡара тупраҡтағы ҡылғанлы, ташлы, ҡыуаҡлы һәм болонло далалар тәшкил итә.
Бында үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре осрай: Биберштейн тюльпаны, Гельм астрагалы, Коржинский ҡылғаны, көмөш тәңкәғуҙаҡ, тарбаҡай татыр билсәне, сыбар сәскә, эйелеүсән ләлә (тюльпан), тәпәш ирис, бүлбеле бесәй үләне, ҡаурый ҡылған һ.б.
Хайуандар донъяһы иртә үҙләштерелә. Һыуыр колониялары, ҡоралайҙар, мышылар осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һыуыр (сурок) йәшәй.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы практик, экологик, фәнни, мәҙәни һәм эстетик әһәмиәткә эйә.
Мөшәббәһиҙәр
Мөшәббәһиҙәр (مشبهة оҡшатыусылар, антропоморфистар; Мушаббихиты — Төрлө ортодоксаль булмаған догматик мәктәптәрҙең эйәрсендәренең дөйөм атамаһы. Улар Аллаһты ижад ителгәндәр атрибуттарында һәм образдарында күҙ алдына килтерә. Мөшәббәһиттәрҙе шулай уҡ мөжәссимиҙәр (аллаға тән сифаттары биреүсе) тип тә атайҙар.
Тарихы
Мөшәббәһилеккә нигеҙ һалыусы тип Жәһем ибн Сафуан (ваф. 746) иҫәпләнә, ул Илаһи атрибуттарҙы инҡар иткән һәм Аллаһты кешегә оҡшатҡан.
Тасуирламаһы
Абдул-Ҡаһир әл-Бағдади (ваф. 1037) "әл-Фәрҡ Бәйн Әл-Фираҡ " тигән китабында мөшәббәһиҙәрҙе 2 төркөмгә бүлә:
Веселин Топалов
Биография
Веселин Топалов 1975 йылдың 15 мартында Болгарияла, Русела тыуа. 8 йәштән шахмат уйнарға өйрәнә һәм һәм арала уңышҡа өлгәшә. 1989 йылда Пуэрто-Рико ул 14 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында донъя чемпионы исемен яулай. 1990 йылда Сингапурҙа Топалов 16 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһындағы донъя чемпионатында икенсе урын ала. 1992 йылда Топалов гроссмейстер була.
1994 йылдың 6 декабрендә 31-се Мәскәү шахмат олимпиадаһында донъя чемпионы Гарри Каспаровты еңә һәм Михаил Чигориндың символик клубы ағзаһы була. 2015 йылдың 16 июнендә менән, донъя чемпионын Магнус Карлсен>ды еңгәндән һуң, донъяла дүрт донъя чемпионын еңгән берҙән-бер шахматсы булып тора.
1990 йылдар уртаһынан Топалов донъяның иң көслө гроссмейстерҙары төркөмөнә инә. Партия ваҡытында Топалов һәр ваҡыт көрәшкә туплана, компромисһыҙ уйын алып бара, ҡыҫҡа ваҡытта тигеҙ иҫәпкә уйнамай, хатта ҡаралар менән уйнағанда ла еңеү өсөн генә уйнай.
Веселин Топалов түбәндәге турнирҙарҙа уңышлы сығыш яһай: Мадрид (1996) — 1-2-се урын, Амстердам — 1-2-се урын, Лион — 1-2-се урын, Новгород — 1-се урын, Вена — 1-3-сө урын, Дос-Эрманас — 1-3-сө урын.
1999 йылда Вейк-ан-Зеяла Гарри Каспаровтан еңелә. Был партия шахмат тарихында иң матуры тип һанала.
2002 йылда Дортмундта болгар гроссмейстеры дәғүәселәр матчында уйнау хоҡуғына өлгәшә. Был матч еңеүсеһе Профессиональ шахмат ассоциацияһы версияһы буйынса Владимир Крамник менән донъя чемпионы исеме өсөн көрәшергә тейеш була. финалда Веселин Топалов Леко Петерға 1,5:2,5 (+1-2=1) иҫәбе менән еңелә.
Әтек (Туймазы районы)
Әтек (Атык) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 39 кеше. Бишҡурай ауыл Советы составына инә. 2005 йылдан хәҙерге статусына эйә. Почта индексы — 452793, ОКАТО коды — 80251805002.
Веселин Топалов
Биография
2005 йылда Вейк-ан-Зеяла Топалов Леко Петер һәм Вишванатан Анандтан ҡала, турнирҙа ҡаралар менән уйнап Владимир Крамникты 20 йөрөштән еңеп, өсөнсө урынға лайыҡ була.
2005 йылда Линареста, һуңғы турҙа Каспаровты еңеп, икенсе тигеҙ мәрәйҙәр йыйып (12 мөмкинлектән 8) менән турнир еңеүсеһе Гарри Каспаровтан өҫтәмә күрһәткестәр буйынса ғына ҡалышып, икенсе урын ала.
Әтек (Туймазы районы)
Тарихы
Ауыл 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән. 1925 йылда 19 башҡорт ихатаһы булған Әтек артеле телгә алына.
Веселин Топалов
Биография
2005 йылдың майында Топалов София ҡалаһында үткән бик көслө турнирҙа (XX категория) Анандты бер мәрәй өҫтөнлөк менән еңә.
2005 йылдың 1 июлендә Веселин Топалов ФИДЕ рейтингында Ананд менән тиң — 2788 пункт рейтингына эйә була. Болгария шахматсылары араһында был иң юғары рейтинг.
Әтек (Туймазы районы)
Исеме
Атамаһы Әтек кеше исеменән алынған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр татарҙар (67%), башҡорттар (33%).
Географик урыны
Алыҫлығы :
Урамдары
Урам исеме :
Мыслец
Мыслец — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Степанов Александр Сергеевич
Степанов Александр Сергеевич (30 апрель 1990 йыл) — спортсы, ҡаяға менеү буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры (2005), үҫмер спортсыларҙың донъя беренселеге еңеүсеһе.
Биографияһы
Александр Сергеевич Степанов 1990 йылдың 30 апредендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Спорт карьераһы
Иң яҡшы һөҙөмтәләре:
2007, 2008, 2010 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы составына инә.
2004 йылдан 2009 йылға тиклем Бөтә Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы ағзаһы.
Статистика
Александр Степанов спорт карьераһы дауамында 184 ярышта ҡатнаша (шул иҫәптән 29 Халыҡ-ара һәм 88 Бөтә Рәсәй ярыштарында). Ҡаяға менеү менән шөғөлләнгән осорҙа яулай:
Урман (Иглин районы)
Урман (Урман) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2877 кеше. Почта индексы — 452405, ОКАТО коды — 80228874001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Епифанов Владимир Николаевич
Епифанов Владимир Николаевич (3 август 1958 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1998).
Биографияһы
Владимир Николаевич Епифанов 1958 йылдың 3 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған. 1979 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр сәнғәте бүлеген (педагогы — Мельниченко П. Р.) тамамлай. Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген рус академия драма театрында башлай. Амплуаһы — комик герой. Режиссерҙар В. Б. Әхәтов, П. Р. Мельниченко, М. И. Рабинович, В. М. Штейн менән эшләй.
Кучкин Андрей Павлович
Кучкин Андрей Павлович (25 ноябрь (7 декабрь) 1888 йыл — 30 март 1973 йыл) — ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре докторы һәм профессор (1951). Революция хәрәкәте эшмәкәре. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1912 йылдан РСДРП ағзаһы.
Биографияһы
Андрей Павлович Кучкин 1888 йылдың 25 ноябрендә Ырымбур губернаһының Белорет заводы ҡасабаһында тыуған. Совет власы өсөн көрәштә һәм граждандар һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1907-1916 йылдарҙа Белорет, Өфө, Вятка ҡалаларында йәшерен революцион эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә. Бер нисә тапҡыр төрмәгә эләгә, һөргөнгә ебәрелә.
1917 йылда буржуаз-демократик революциянан һуң РСДРП(б)-ның Вятка ҡала комитетын һәм Вятка эшсе һәм һалдат депутаттары Советы башҡарма комитетын ойоштороусыларҙың береһе.
«История Великой Отечественной войны» күп томлыҡ ғилми хеҙмәттең редакцион комиссияһы ағзаһы. Фәнни тикшеренеүҙәре шулай уҡ КПСС тарихына, Көньяҡ Уралда РСДРП‑ның урындағы ойошмалары эшмәкәрлегенә арналған. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән махсус урта һәм юғары уҡыу йорттары өсөн КПСС тарихы буйынса дәреслектәр авторы.
Улы Владимир (1933 йыл тыуған) — тарихсы, ҡыҙы Ольга (1936 йыл тыуған). — яҙыусы, журналист.
Яңы Николаевка (Бәләбәй районы)
Яңы Николаевка (Новониколаевка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452031, ОКАТО коды — 80209802005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Один
О́дин, йәки Во́тан (прагерм. *Wōנanaz йәки *Wōנinaz  ; ) герман-скандинав мифологияһында юғары алла, астарҙың атаһы һәм етәксеһе, Бор менән Бестланың улы, Буриҙың ейәне. Аҡыл эйәһе һәм шаман, рун яҙмалары һәм хикәйәттәр (сага) белгесе, батша-ҡанбаба, сихырс -яугир, һуғыш һәм еңеү аллаһы, хәрби аристократияны ҡурсалаусы, Вальхалла хужаһы һәм валькирияларҙы еңеүсе. Ҡатыны — Фригг.
Герман-скандинав эсхатологик мифтарына ярашлы, Рагнарёк көнөндә Один ҡот осҡос бүре Фенрир тарафынан үлтерелә.
Улдары һәм тоҡомдары
Один менән ҡатыны Фриггтың улдары Бальдр, Хёд, Хермод.
Одиндың тағы төрлө әсәләрҙән тыуған күп һанлы илаһ-балалары ла бар.
Этимологияһы һәм сығышы
Боронғо скандинав теонимы Óðinn (руналағыса ᚢᚦᛁᚾ — Рибела табылған баш һөйәге фрагментында) боронғо инглиз Wōden, боронғо саксон Wōdan, боронғо голланд Wuodan һәм боронғо үрге немец Wuotan (боронғо бавар Wûtan) һүҙҙәрен индереп, урта быуаттарҙағы башҡа герман исемдәренә туғандаш булып тора. Улар барыһы ла реконструкцияланған мужской род *Wōđanaz (йәки *Wōdunaz) протогерман теонимынан барлыҡҡа килә. *Wōđanaz «аҡылһыҙлыҡ әмире» йәки «аҡылдан шашҡандар юлбашсыһы» тип тәржемә ителгән һүҙҙәр протогерман *-naz («үтә ныҡ мауығыусылар бойороусыһы») суффиксына *wōđaz сифатынан тоташтырыуҙан («ныҡ мауығыусы, ашҡыныусы, һаташыусы, ҡотороноусы») килеп сыға.
Башҡа исемдәре
Одиндың яҙылған йөҙ ҙә етмештән ашыу исеме бар; исемдәр Алла атрибуттарын төрлөсә — уға бәйле мифтарға ҡарата йәки уға бәйле дини йолаларға ҡарата — һүрәтләй. Один — герман халыҡтарында иң күп эпитеты һәм исеме булған илаһ. Профессор Стив Мартин Йоркширҙағы хәҙер Роузберриға (Топинг) үҙгәртелгән Кливлендта Одинсберг (Оунсберри, Оунсберри, Отенбург) атамаһының инглиз торамалары заманынан, Роузберри һәм Грейт-Эйтон эргәһендәге күрше Ньютон инглиз-саксон телдәре заманынан килеп сығыуы ихтималлығын күрһәткән. Яҡындағы ҡаялы түбә илаһи ассоциациялар урыны булған һәм түбәлә бронза балталар һәм башҡа предметтарҙың өйөлөп ятыуы бронза/тимер быуаттарҙың инаныуҙарын алмаштырғандыр, моғайын. Шулай итеп, был элекке кельт мәжүсилеген ҡәбиләлә билдәле урынға ҡыҫырыҡлап сығарған скандинав-герман теологияһының һирәк миҫалы булыуы ихтимал.
Рихард Вагнер үҙенең «Нибелунг ҡулсаһы» (Der Ring des Nibelungen) опералар циклында, уның уйлап сығарылған әҫәрендә боронғо үрге немец Wuotan менән түбәнге немец Wodan менән берләштереп, илаһты Вотан тип атай. /
Атрибуттары
Одиндың юлдаштары — Хугин менән Мунин (« дөрөҫ фекерләүсе» һәм «онотмаусы») ҡушаматлы ҡоҙғондар һәм Гери менән Фреки («һаран» һәм «туймаҫ тамаҡ») ҡушаматлы бүреләре, һыбай йөрөгән хайуаны — һигеҙ аяҡлы аты Слейпнир (Sleipnir, «талғын, һалмаҡ»). Вальхаллала эйнхерияның иң яҡшы яугирҙары ингән Один һәм уның дружинаһына валькириялар — һуғыш яланында яугирҙәрҙең яҙмышын билдәләүсе, Вальхалла өсөн батырҙар һайлаусы ҡыҙҙар хеҙмәт итә. Одиндың ҡоралы — ул бер ҡасан да сәпкә теймәй үтмәүсе, кемгә эләгә, шуны үлемгә дусар итеүсе Гунгнир һөңгөһө.
Ҡылыҡһырламаһы
О́дин — һыңар күҙле, зирәклек сығанағынан һыу эсәр өсөн, ул бер күҙен шишмә эйәһе Мимирға биргән. Зирәклек хаҡына шундай фиҙаҡәрлек күрһәтеү — Один өсөн һирәк осрай торған хәл түгел. Атап әйткәндә, рун яҙмаһының көсөн аңлар өсөн, Гунгнир һөңгөһө менән Иггдрасиль ҡорос ағасына үҙен ҡаҙап ҡуйып, үҙен ҡорбан итеп, туғыҙ тәүлек буйына ағас олононда эленеп торған.
Яңы кәүҙәләнеш оҫтаһы булараҡ, Один йыш ҡына кешеләргә төрлө образдарҙа күренә. Йышыраҡ — һөңгө менән ҡоралланған, ике ҡоҙғон йәки ике бүре оҙатыуында — күк плащ һәм кейеҙ башлыҡ кейгән ҡарт образында. Ярлы сәйәхәтсе йәки ябай кәрлә ҡиәфәтендә донңъя буйлап гиҙә, ҡунаҡсыллыҡ ҡанундарын онотоп, уны үҙ тупһаһынан үткәрмәгән кеше язаһын ала, тип һаналған. Скандинавияла йәшәүселәр йыш ҡына уның, кеше күҙенә күренмәй генә, атта биләмәләре буйлап урап үткәненә, еңеүгә лайыҡлыларға ярҙам итеп, яуҙарҙа ҡатнашыуына ышанған.
Скандинавия халҡы, моғайын, Один ризыҡҡа мохтаж булмағандыр — бер нисә сығанаҡ (атап әйткәндә, «Изге Олаф тураһында сага») уның бер ҡасан да ашамауын, ә ҡорт балы, әсе бал йәки шарап эсеп йәшәүен иҫбатлай. Кесе Эдддала (Гюльви күренеше) Снорри Стурлусон «Эйнхерийҙар һәм Одиндың аҙығы тураһында»: {| class="wikitable" border=0 Hárr segir: «Þá vist, er á hans borði stendr, gefr hann tveim úlfum, er hann á, er svá heita, Geri ok Freki. En enga vist þarf hann: Vín er honum bæði drykkr ok matr. Svá segir hér: "Өҫтәлендәге бөтә ризыҡты ул ике бүрегә — Гериға һәм Фрекиға ташлай, уға бер ниндәй ҙә ризыҡ кәрәкмәй. Шарап — бына шул ашамлыҡ та, эсемлек тә. Бына шулай тиелә Боронғо Исландия тексынан О. А. Смирницкая тәржемәһе Һәм Оло Эддала "Гримнир телмәре"ндәге юлдарҙы килтерә: {| class="wikitable" border=0 seðr gunntamiðr, hróðigr Herjaföður; en við vín eitt vápngöfigr Óðinn æ lifir. Атаһы яугир Ғәскәрҙәрен ашата; әммә боронғо кейем-ҡоралдары менән ялтырап, үҙе фәҡәт шарап ҡына эсә. кормит воинственный Ратей Отец; но вкушает он сам только вино, доспехами блещущий.
Ҡышҡы дауылдар осоронда Один һуғышта һәләк булғандар оҙатыуында күккә олғаша. Был сәйәхәттәр «ҡырағай һунар» тип атала.
Одиндың исемдәре
Скандинавия урта быуат әҙәбиәтендә Один бик күп исем һәм ҡушамат менән атала. Был скальдала ҡулланылған шиғри синонимдар — хейти һәм предмет тураһында уратыңҡырап әйтеүҙәр — кеннингтар — скальдик шиғриәт традицияларына бәйле. Бына Одиндың ҡайһы бер исемдәре: Alföðr (Альфёдр — «барыһына ла атай» — «всеотец»), Ygg (Игг — «ҡурҡыныс»), Hár (Хар — «оҙон буйлы»), Veratýr (Вератюр — «кешеләрҙе буйһондороусы»), Bölverkr (Бёльверк — «яуыз»). Оло Эддала «Гримнир йылғаһы» бүлектәренең береһендә Берәүҙең исемдәре килтерелә:
Оло Эддала «Гримнир телмәрҙәре» бүлектәренең береһендә Одиндың исемдәре килтерелә:
Шиғриәт балы
Кесе Эддала Одиндың мәкерлелек ярҙамында изге эсемлек — шиғриәт балын, тормошто яңыртыу сығанаҡтарын табыуы хаҡында бәйән ителә. Аса менән вандар, илаһтар һуғышынан һуң татыулыҡ урынлаштырып, һауытта үҙҙәренең төкөрөгөн бутаған һәм унан тәрән аҡыллы кәрлә Квасирҙы яһаған. Башҡа кәрләләр, Квасирҙы үлтереп, уның ҡанын бал менән бутағандар, һәм шиғриәт балын алғандар. Әммә уларға был балды бәһлеүәндәргә (турстарға) йолом итеп бирергә тура килгән. Суттунг бәһлеүән балды ҡаяға йәшергән һәм ҡыҙына эсемлекте һаҡларға ҡушҡан. Один ярыҡты бырау ярҙамында тишкән дә, йыланға әйләнгән һәм шыуышып ингән. Ул бәһлеүән ҡатын-ҡыҙ һаҡсыны әүрәткән, һәм тегенеһе уға балды эсергә биргән. Шул саҡ Один, бөркөт ҡиәфәтендә Асгардҡа әйләнеп ҡайтып, астарға шиғриәт балын килтергән. Юлда ул балдың бер өлөшөн суҡышынан сәскән һәм уны эскән кешеләр скальдҡа ҡаяға әүерелә, ләкин балдың бер өлөшөн Один йота, һәм икенсе яҡтан сыҡҡаны һәләтһеҙ шағирҙарға эләгә.
Один скандинав эпосында һәм йылъяҙмаларында
Германия халҡының иң боронғо яҙмаларын римдар яҙып алған, һәм был эштәрҙә йыш ҡына бер нәмә — Рим илаһы Меркурийға (римдарға оҡшаш булмаған тәғлимәттәрҙе Рим илаһына тиңләштерә) — Рим илаһы Меркурий исеме менән билдәле булған процесс interpretatio romana ярҙамында телгә алына. Быға тәүге сағыу миҫал — I быуат аҙағында Германияла яҙылған тарихсы Тацит романында. Унда ул свев ҡәбиләләр дине (герман халыҡтары конфедерацияһы) хаҡында һөйләгәндә, "илаһтар араһында башлыса кешеләр табынғаны — Меркурий. Улар билдәле бер көндәрҙә кешеләрҙе һәм башҡа ҡорбандарҙы килтереүҙе вәғәзләүҙе дини бурыс тип һанай. Геркулес менән Марсты улар рөхсәт ителгән төрҙәрҙәге хайуандарҙы ҡорбан итеүе менән тынысландыра һәм свевтарҙың бер өлөшө «Изида»ға табына, тип өҫтәй. Был осраҡта Тацит алла Одинды — «Меркурий», Торҙы — «Геркулес», Тирҙы — «Марс» тип атай, ә һорау аҫтында "Изида"ны идентификациялауҙы билдәһеҙлектә ҡалдыра.
Энтони Бирли, Одинды Меркурий менән асыҡтан-асыҡ тиңләшеүе Меркурийҙың аллалар илсеһе булыу роле менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығы юҡ, ләкин ул психопомп роле арҡаһында килеп сыға, күрәһең, тине. Хәҙерге замандағы башҡа дәлилдәр ҙә Одинды Меркурий менән сағыштырыуға килтерә алған. Одинды, Меркурий кеүек үк, был ваҡытта таяҡ һәм эшләпәлә һүрәтләгәндәр, күрәһең, ул сауҙагәр-алла тип һаналған, һәм улар икеһе лә, сәйәхәтсе илаһтар булғас, үҙ ролдәрендә параллелдәр итеп ҡараған. Әммә уларҙың ярашлы дини өлкәләрҙә дәрәжәһе бөтөнләй башҡаса булыуы мөмкин ине. Бынан тыш, Тациттың, «Меркурий илаһтары араһында — улар башлыса табынған кеше» тигән һүҙҙәре Юлий Цезарҙың Commentarii de Bello Gallico (б. э. т. I быуат), герман халыҡтары түгел, ә галдарҙы күҙ уңында тотҡан өҙөмтәһе булып тора. Германия халыҡтарына килгәндә, Цезарь былай ти: «Улар, аллалар — ул улар күрә алырлыҡ Ҡояш, Ут һәм Ай ғына, тип иҫәпләй», әммә ғалимдар быны асыҡтан — асыҡ кире ҡаға".