cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Билалов Мәжит Мәсғүт улы
Биографияһы
1932 йылда «Советский фольклор» (№2—3) тигән мәҡәләләр һәм материалдар йыйынтығында Билаловтың һәм Дмитриевтың Мәсәғүт кантонына экспедиция барышында йыйылған фольклор материалы нигеҙендә яҙылған «Башкирские песни о Салавате» («Салауат тураһында башҡорт йырҙары») мәҡәләһе сыға. Экспедиция материалдарынан тыш хеҙмәттә ХIХ быуат уртаһына ҡараған башҡорт фольклоры (шул иҫәптән «Зая-Түләк», «Яман-Сәриә», «Таштуғай» һәм Салауат тураһында йыр, башҡорт әкиәттәре, Асыулы-күл тураһында хикәйә, В. Юматовтың «Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары ерендәге боронғо ҡомартҡылар», Ырымбур губернаһы мосолмандары тураһында материалдар һ.б.) ҡомартҡылары яҙылған ҡулъяҙма ҡулланыла.
1933 йылдың 11 декабрендә Верхнеурал ҡалаһында вафат булған.
Мохау (Флеминг)
Мохау (Флеминг) (Mochau (Fläming)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 568 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 134 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6888 һәм автомобиль коды — WB.
Белорус Совет Социалистик Республикаһы
Белорус Совет Социалистик Республикаһы, БССР (Белару́ская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка, БССР) — Совет Социалистик Республикалар Союзы (СССР) составындағы союздаш республикаларҙың береһе, 1991 йылдың 19 сентябренән — Беларусь Республикаһы.
Тәүге тапҡыр 1919 йылдың 1 ғинуарында Белорус Сове́т Социалисти́к Респу́бликаһы атамаһы менән иғлан ителгән, шул уҡ 1919 йылдың 31 ғинуарында, бер ай эсендә, ул Рәсәй СФСР-ы (РСФСР) составынан сыҡҡан, ә 27 февралдә Литва Совет Республикаһы менән Литва-Белорус Совет Социалистик Республикаһына берләшкән һәм Литва һәм Белорус Социалистик Совет Республикаһын барлыҡҡа килтергән (ЛитБел ССР-ы).
ЛитБел ССР-ы совет-поляк һуғышы барышында поляк оккупацияһы һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡҡан. 1920 йылдың 12 июлендә РСФСР һәм Литва араһында төҙөлгән РСФСР — Литва Мәскәү килешеүе һөҙөмтәһендә ЛитБел ССР-ы фактик рәүештә йәшәүҙән туҡтаған. 1920 йылдың 31 июлендә, Минскиҙа Белорус Совет Социалистик Республикаһы яңынан барлыҡҡа килгәнлектән, ЛитБел ССР-ы юридик яҡтан юҡҡа сығарылған", артабан Белорус Совет Социалистик Республикаһы тигән атама менән йөрөтөлгән. 1922 йылдың 30 декабрендә Белорус ССР-ы, 4 совет республикаһы араһында, СССР ойоштороу тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйған.
1990 йылдың 27 июлендә Беларусь Республикаһы (БССР) дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул ителгән.
1991 йылдың 19 сентябрендә БССР-ҙың атамаһы Беларусь Республикаһы тип үҙгәртелә, ә 1991 йылдың 8 декабрендә РСФСР һәм Украина вәкилдәре Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (СНГ) ойоштороу тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйған. Белорус ССР-ы ла, Украин ССР-ы менән бер рәттән, 1945 йылда барлыҡҡа килгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына (БМО) суверенлы тиң хоҡуҡлы нигеҙ һалыусы (сооснователь) булып тора.
Тарихы
СССР составынан сығыу моментына булған флаг, 1995 йылға тиклем ҡулланылған. 1991 йылдың 19 сентябрендә Беларусь Республикаһының Юғары Советы «Беларусь Республикаһы Флагы тураһында» Законын ҡабул иткән: "Беларусь Республикаһының Дәүләт флагы тигеҙ киңлектәге горизонталь урынлаштырылған өс төҫлө буй киҫәк туҡыманы кәүҙәләндерә: юғары һәм аҫҡы киҫәге аҡ, ә урталағыһы ҡыҙыл төҫтә. Флагтың киңлегенең буйына ҡарата нисбәте -- 1:2". 1995 йылғы референдум йомғаҡтары буйынса юҡҡа сығарылған.
Тарихҡа тиклемге дәүер
1918 йылдың 25 мартында герман оккупацияһы шарттарында белорус милли хәрәкәте вәкилдәре бойондороҡһоҙ Белорус Халыҡ Республикаһы (БНР) булдырыу тураһында иғлан иткән. Герман империяһы Беренсе Бөтә донъя һуғышында ҡыйратылғандан һәм 1918 йылда герман ғәскәрҙәре эвакуацияланғандан һуң, Белорус Халыҡ Республикаһының күпселек өлөшө Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы (РСФСР) Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһы ҡулында ҡалған. Белорус Халыҡ Республикаһы хөкүмәте Гродноға, артабан өлөшләтә Ковноға (Каунас) күсенгән.
Нигеҙ һалыу
1918 йыл һуңында белорус сәйәси һәм ижтимағи структуралары белорус дәүләтселеген төҙөү мәсьәләһенә төрлө ҡарашта торған. РКП (б)-ның Көнбайыш өлкә һәм фронты өлкә башҡарма комитеты һәм Төньяҡ-көнбайыш өлкә комитеты уны төҙөүгә ҡаршы сыҡҡан саҡта, Петербургтағы, Мәскәүҙәге һәм башҡа ҡалаларҙағы этник белорус ҡасаҡтары үҙҙәренең абруйлы ижтимағи-сәйәси ойошмаларын төҙөгән һәм үҙбилдәләнеш яҡлы булған.
1918 йыл һуңында белорус сәйәси һәм ижтимағи структуралары белорус дәүләтселеген төҙөү мәсьәләһенә төрлө ҡарашта торғандар. РКП (б)-ның Көнбайыш өлкә һәм фронты өлкә башҡарма комитеты (Аблвыканкамзах) һәм Төньяҡ-көнбайыш өлкә комитеты уны төҙөүгә ҡаршы булған саҡта, Петербургтағы, Мәскәүҙәге һәм башҡа ҡалаларҙағы этник ҡасаҡ-белорустар үҙҙәренең влиятельный ижтимағи-сәйәси ойошмаларын төҙөгән була һәм үҙбилдәләнеште хуплағандар.
1918 йылдың декабренә саҡлы совет партия етәкселегенең белорус совет дәүләтселеге тураһында билдәле позицияһы булмаған. Декабрь айында РСФСР Бөтөн Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетына (ВЦИК) Көнбайыш өлкә башҡарма комитетынан ошондай йөкмәткеле телеграмма килә: "Белоруссия, шулай уҡ Белорус Халыҡ Республикаһы (БНР) Радаһының, Белоруссияны халыҡ-ара таныу мәсьәләһе буйынса әүҙемлегенә бәйле, фекер алыштыҡ (будировали) ". Хәрби-сәйәси хәлдәрҙең үҙгәреүе сәбәпле, ҡарар ҡабул итеү өлгөрөп еткән була. Белорус совет республикаһын төҙөү тураһындағы тәҡдимдәр алдараҡ ишетелгән булһа ла, РКП(б) Үҙәк Комитетының айырым иғтибарын РКП (б)-ның белорус секциялары конференцияһы ҡабул иткән ваҡытлы эшсе-крәҫтиән хөкүмәтен төҙөү, коммунистарҙың бөтөн Белорус съезын йыйыу һәм милли партия үҙәге булдырыу тураһындағы ҡарарҙары үҙенә йәлеп иткән. 24 декабрҙә РКП (б) Үҙәк Комитетында белорус совет дәүләтселеген булдырыу мәсьәләһе ҡаралған. 25 декабрҙә милләт эштәре буйынса халыҡ комиссары Иосиф Виссарионович Сталин Дмитрий Фёдорович Жилунович һәм Александр Фёдорович Мясников менән һөйләшеүҙәр алып барған һәм уларға РКП (б) Үҙәк Комитетының БССР-һын барлыҡҡа килтереүҙе хуплауын хәбәр иткән. Әммә был ҡарарҙың сәбәптәрен Сталин айырым-асыҡ әйтеп бирмәгән, Үҙәк Комитет был ҡарарҙы хуплағанын аңлатҡан — «хәҙер әйтеп тороуҙың кәрәге булмаған бик күп фекерҙәрҙе ҡарағас, иптәштәрҙең Белорус совет республикаһын булдырыу тураһындағы талаптары менән ризалашырға булды». 27 декабрҙә Сталин ҡатнашлығында Мәскәүҙә уҙғарылған һуңғы һөйләшеүҙәрҙә буласаҡ дәүләттең сиктәре билдәләнгән (Гродно, Минск, Могилёв, Смоленск, Витебск губерналары).
1918 йылдың 30 декабрендә Смоленск ҡалаһының хәҙерге Филармонияһы бинаһында Белоруссияның Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһе Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы (большевиктар) (РСДРП(б) ойошмаларының VI конференцияһы уҙған. РКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарарына ярашлы, көн тәртибенә Белорус совет республикаһын барлыҡҡа килтереү мәсьәләһе ҡуйылған . Көнбайыш коммуна базаһында Белорус совет республикаһын төҙөү тураһындағы резолюция, икеләнгән биш кешене иҫәпкә алмағанда, бер тауыштан ҡабул ителгән.
Шул уҡ көндө яңы дәүләттең сиктәре тураһындағы Постановление ҡабул ителгән. Яңы дәүләт территорияһы ете районға бүленгән — Минск, Смоленск, Могилёв, Витебск һәм Гродно губерналары, шулай уҡ Сувалков, Чернигов, Вилен һәм Ковен губерналарының бер нисә өйәҙе һәм за исключением нескольких уездов Смоленск һәм Витебск губерналарының бер нисә өйәҙен индермәгәндә, «Белорус Республикаһының төп үҙәге (ядро)» тип танылған.
30—31 декабрҙә ваҡытлы хөкүмәт һайланған. Был көндәрҙә Дмитрий Фёдорович Жилунович һәм Александр Фёдорович Мясников араһында, Жилуновичтың ваҡытлы хөкүмәттә Белорус милли комитеты (Белнацком) һәм Белорус коммунистик секциялары Үҙәк бюроһы вәкилдәренә күберәк урын алыу теләгенә бәйле, аңлашылмаусанлыҡ килеп сыҡҡан, әммә, Сталин ҡыҫылғас, конфликт яйға һалынған. Һөҙөмтәлә, Белнацком һәм белорус секцияларының Үҙәк Бюроһы (ЦБ) ваҡытлы хөкүмәттә 7 урын, ә Көнбайыш өлкә башҡарма комитеты һәм фронты һәм Төньяҡ-Кҡнбайыш өлкә комитеты вәкилдәре — 9 урын алған. Ваҡытлы хөкүмәт председателе (рәйесе) итеп Жилунович тәғәйенләнгән.
1919 йыл
1919 йылдың 2 ғинуары кисендә радио аша Белорус Ваҡытлы эшсе-крәҫтиән совет хөкүмәтенең Манифесы тапшырылған (белорус вариантында — Маніхвэст часовага работніча-селянскаго савецкага правіцяльства Беларусі). Манифест ашығыс ҡына һәм хөкүмәттең биш кенә ағзаһы тарафынан (Жилунович, Червяков, Мясников, Иванов, Рейнгольд), башта рус телендә, һуңынан белорус теленә тәржемә ителеп, төҙөлгән була. Был дата Совет Белоруссиияһының барлыҡҡа килгән көнө тип һанала. 1919 йылдың 3 ғинуарында Көнбайыш өлкәһе һәм фронты өлкә башҡарма комитеты, Белоруссия ССР-ының ваҡытлы хөкүмәтенә власть тапшырып, үҙенең эшмәкәрлеген туҡтатҡан. 1919 йылдың 5 ғинуарында Белорус ССР-ы хөкүмәте Смоленск ҡалаһынан Минскиға күскән.
16 ғинуарҙа РКП(б) Үҙәк Комитеты пленумында «Белорус Республикаһы составында ике губерна — Минск һәм Гродно губерналарын ҡалдырып, унан Витебск, Смоленск һәм Могилёв губерналарының бүленеп сығыу» мәсьәләһе ҡаралған. Бынан тыш, Литва менән ҡушылыуға әҙерләнеү, ә перспективала — Рәсәй һәм башҡа республикалар менән ҡушылыу тәҡдиме индерелгән.
РКП(б) Үҙәк Комитеты Постановлениеһын Белорус ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитетының күпселек ағзалары тиҫкәре ҡабул иткән, әммә Бөтөн рәсәй үҙәк башҡарма комитеты (ВЦИК) председателе (рәйесе) Яков Михайлович Свердловтың «урындағы Советтар аша, ә һуңынан — Белоруссия съезы аша үткәрергә» тигән предписание яҙылған телеграммаһынан һуң был ҡарар, постановление иң ахыры губерна партконференцияларында хупланған. Республика территорияһын директив үҙгәртеүгә ҡаршы булған өс халыҡ комиссары, протест күрһәтеп, хөкүмәт составынан сыҡҡан. Бынан тыш, урындарҙа ла шундай эшмәкәрлек хупланмаған — шулай, Невель өйәҙ конференцияһы, 21 тауыш биреп (2 ҡаршы), РСФСР составына Витебск губернаһын тапшырыуға ҡаршы резолюция ҡабул иткән.
1919 йылдың 31 ғинуарында РСФСР Бөтөн Рәсәй Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Белоруссия ССР-ының бойондороҡһоҙлоғон таныған. 1919 йылдың 2 февралендә Минскиҙа, 3 февралдә Белорус Совет Социалистик республикaһының Конституцияһын ҡабул иткән, Эшсе, һалдат һәм ҡыҙылармеец депутаттарының I Бөтөн белорус съезы эшен башлаған. Съезда, Минск губернаһынан 121, Смоленск губернаһынан 49 ҡатнашыусыны индереп (Витебскиҙан бер кеше лә булмай), барыһы 230 делегат ҡатнашҡан; съезда шулай уҡ Яков Михайлович Свердлов ҡатнашҡан. Съезда, Мясников етәкләгән һәм тағы уның составына Белорус Милли Комитеты (Белнацком) ике вәкиле ингән Белорус ССР-ы Үҙәк башҡарма Комитеты (ЦИК) һайланды. 1919 йылдың 27 февралендә ССР Белоруссия ССР-ы, Литва совет республикаһы менән Литва-Белорус Совет Социалистик Республикаһын — ССР Литбел ССР-ын барлыҡҡа килтерҙе. Литбел ССР-ы, Совет-Польша һуғышы барышында, территорияһын Польша Республикаһы ғәскәрҙәре менән яулап алыныу сәбәпле, юҡҡа сыҡҡан.
1920 йылдан һуң
Файл: Soviet Union — Belarus (1924).svg|thumb|350px|1924 йылда Белорус ССР-ы 1920 йылдың 31 июлендә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армия Белоруссияның шаҡтай ҙур өлөшөн азат иткәндән һуң республиканың үҙаллылығы тергеҙелгән һәм уның атамаһы ла Белорус Социалистик Совет Республикаһы тип үҙгәртелгән. Шул уҡ көндө газете «Совет Белорусы» гәзитендә БССР бойондороҡһоҙлоғо тураһында Декларация баҫылып сыҡҡан. БССР — 1922 йылда СССР барлыҡҡа килеүе тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған дүрт республиканың береһе. 1924 йылдың мартында һәм 1926 йылдың декабрендә часть территории РСФСР территорияһының бер өлөшө, атап әйткәндә: Витебск менән бергә Витебск губернаһының бер өлөшө, Орша менән бергә Смоленск губернаһының бер өлөшө, Гомель менән бергә Гомель өлкәһенең бер өлөшө Белорус ССР-ына бирелгән. Шулай итеп, территория БССР территорияһы ике тапҡырҙан артыҡҡа ҙурайған, ә уның көнсығыш сиге Речь Посполитая дәүләтен беренсе тапҡыр бүлгән осорҙағы Бөйөк Литва кенәзлеге сиктәре менән тап килгән. БССР составына РСФСР эсендә ҡалған башҡа этник территориялар — Смоленщина тотошо менән тиерлек һәм Брянщинаның бер өлөшө кире ҡайтарылыр тип көтөлгән була. Ләкин СССР-ҙа 1920-се йылдарҙа партия элитаһына ҡарата йүнәлтелгән сәйәси репрессиялар башланғанлыҡтан, был мәсьәлә башҡа ҡуҙғатылмаған.
1936 йылға саҡлы, белорус һәм рус теле менән бер рәттән, республиканың рәсми теле булып поляк һәм идиш телдәре һаналған. «Бөтә илдәрҙең пролетарийҙары, берләшегеҙ!» («Пролетарии всех стран, соединяйтесь!») лозунгыһы БССР гербында дүрт телдә яҙылған булған.
1939 йылдың 10 октябрендә СССР һәм Литва Республикаһы араһында БССР составынан Литваға Вильнаны һәм Вилен өлкәһенең бер өлөшөн биреү тураһында Килешеү төҙөлгән БССР вәкилдәре килешеү шарттарын тикшергәндә лә, һөйләшеү барышында ла, килешеүгә ҡул ҡуйғанда ла ҡатнашыуға саҡырылмаған СССР-ҙың 1939 йылдың 2 ноябрендә ҡабул ителгән СССР-ға Көнбайыш Белоруссияны ҡушыу һәм был ерҙәрҙең БССР-ға яңынан ҡушылыуы тураһындағы Законы.
БССР һәм Литва Совет Социалистик Республикаһы араһындағы сик 1940 йылдың 6 ноябрендә урынлаштырылған СССР Юғары Советы Президиумының Белоруссия ССР-ы һәм Литва ССР-ы араһында сик билдәләү тураһындағы 1940 йылдың 6 ноябрь Указы менән. Һуғыштан һуң БССР-ҙан Литва ССР-ына өҫтәп тағы территориялар бирелгән (шулар иҫәбендә Швянчёнис (Свенцяны), Девянишкес (Девянишки) һ.б.)
Белоруссия 1958 йылда Ленин ордены менән бүләкләнгән.
1991 йылдың 19 сентябрендә, Беларусь Республикаһы атамаһын ҡабул иткәндән һуң, тағы 3 айға яҡын СССР составында булған. «Белорус Совет Социалистик Республикаһы» тигән атаманы һәм уның ҡыҫҡартылған варианттарын 1991—1993 йылдарҙа рәсми бланкыларҙа, мисәттәрҙә, штамптарҙа һ.б. ҡулланыу рөхсәт ителгән. Белоруссия 1991 йылдың 8 декабрендә СССР-ҙың юҡҡа сығарылыуы тураһындағы Беловежье килешеүенә ҡул ҡуйған өс Республиканың береһе булды (Беларусь Республикаһында 1991 йылдың 10декбрендә көсөнә инде). Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Беларусь Республикаһы (Белорус ССР-ының 1978 йылғы) Конституцияһында СССР-ҙы иҫкә алыу, 1994 йылдың март айында ҡабул ителгән яңы Конституцияһы барлыҡҡа килгәнсе, дауам иткән, тиҙәр.
Территориаль бүленеше
СССР Юғары Советы Президиумының БССР составында Баранович, Белосток ... ойошторолоуы тураһында 1939 йылдың 4 декабрь Указы нигеҙендә БССР составында Баранович, Белосток, Брест, Вилей һәм Пинск өлкәләре ойошторолдо. 1940 йылдың 4 апрелендә СССР Юғары Советы Совет күрһәтелгән өлкәләрҙе булдырыуҙы раҫланы. СССР Юғары Советы Президиумының Бобруйск, Гродно һәм Полоцк өлкәләрен ойоштороу тураһындағы 1944 йылдағы 20 сентябрь Указы в составе БССР составында Бобруйск, Гродно һәм Полоцк өлкәләре, [[s:СССР Юғары Советының Президиумының Белорус ССР-ы Вилейск өлкәһенең өлкә үҙәген күсереү һәм Вилейск өлкәһенең атамаһын үҙгәртеү (шул уҡ число менән күрһәтелгән Указ буйынса) тураһындағы 1944 йылдың 20 сентябре Указы нигеҙендә Вилейск өлкәһе үҙәге Молодечно ҡалаһына күсерелгән һәм Вилейск өлкәһе Молодечно өлкәһе тип йөрөтөлә башлаған.
1991 йылға ҡарата:
Элегерәк шулай уҡ бар ине:
Тугарин (рус фольклоры)
Туғарин (Змей Тугарин, Змей Тугаретин, Тугарин Змеевич, Змеище Тугарище) — рус былиналары һәм әкиәттәрендәге яуыз батыр, рус баһадирҙары Добрыня Никитич һәм Алёша Поповичтың дошманы. Күсмә халыҡтар менән көрәш дәүерендә ҡырағай даланың, унан килгән хәүефтең, мәжүсилектең символына әүерелә. Тугарин тураһында төп текст — Алёша Поповичтың Тугарин менән алышы тураһындағы былина.
Былиналағы Тугарин образында эпос традицияларының төрлө ҡатламдары берләшә. Тәү сиратта Тугариндың йылан тәбиғәтендә урыҫ халыҡ шиғриәтендә (әкиәттәр һәм эпостар) киң таралған йылан һуғышы тураһындағы мотивтың вариантын күрмәү мөмкин түгел. Уларҙың боронғолоғо халыҡ ижады һәйкәлдәре (Никита Кожемяка тураһындағы йылъяҙма хикәйәте, Змей Горыныч тураһында былиналар) һәм көньяҡ славян эпосындағы аналогтар менән раҫланған. Тугариндың Апраксияға һәм Добрыняның ҡатыны Маринаға мөнәсәбәте уны серб әкиәттәре һәм йырҙарындағы йылан-һөйәр менән яҡынлығын иҫбатлауға нигеҙ бирә.
Этимологияһы
Тугарин исемендә урыҫтарҙың күсмә халыҡтарға ҡаршы көрәше һөҙөмтәһен күрәләр. Тугаринды тарихи поляк ханы Тугоркан менән бәйләйҙәр. . Атамаһының килеп сығышы Библиялағы Тогарманан килеп сығыуы ихтимал. Ҡайһы бер урта быуат сығанаҡтарында төрки халыҡтарҙың ата-бабаһы тип һанала. Әммә Тугарин атамаһының башҡа уртаҡлыҡтары ла бар, мәҫәлән, «Тугие горы» әҫәрендәге Змей Горыныч менән.
Александр Веселовский Тугаринда Византия эпосының эҙемтәләрен — Византияның «Δράχον», «Δραχοντόπουλα» туранан-тура күсеүен күрә. Хәйер, А. И. Веселовский үҙенең һуңғыраҡ яҙған хеҙмәтендә Тугарин атамаһының тарихи нигеҙе тураһындағы фаразды ҡабул итә, әммә Тугариндың Византия эпосы менән бәйле булыуы тураһында элекке фекерен һаҡлап ҡала.
Иҫке Күскилде
Иҫке Күскилде (Старокочкильдино) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 274 кеше. Почта индексы — 452891, ОКАТО коды — 80204846003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы
Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы (18 октябрь 1928 йыл — 6 ноябрь 2018 йыл) — Сибай руднигының элекке быраулаусыһы, бригадиры, газ һәм электр менән эретеп йәбештереүсеһе. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.
Биографияһы
Әҡсән Хәсән улы Яҡшымбәтов 1928 йылдың 18 октябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) 2-се Моҡас ауылында тыуған. Башланғыс мәктәп белемен алғас, 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, колхозда эшләй башлай. Әсәһе иртә үлеп ҡала, атаһы фронтҡа китә. Ғаиләлә унан башҡа биш бала ҡала. 1949—1952 йылдарҙа Ҡытайҙың Порт-Артур ҡалаһында хеҙмәт итеп ҡайта. 1953 йылда Сибай карьерына быраулау станогына машинист булып урынлаша. Ул етәкләгән бригада яҡшы эш һөҙөмтәләре күрһәтә. Аҙаҡ газоэлектросващик булып эшләй.
1965—1968 йылдарҙа Үҙәк металлургия сәнәғәтенең эшселәре профсоюзы, металлургия сәнәғәте эшселәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы була.
Әҡсән Хәсән улына шефлыҡ алған мәктәптәге эшмәкәрлеге өсөн Башҡорт АССР-ы Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы тапшырыла. Ул Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы хеҙмәте өсөн Бөйөк Еңеүҙең 30, 40, 50, 60, 70 йыллығына арналған миҙалдар менән бүләкләнә.
Ҡатыны Сәғилә Мөхәмәт ҡыҙы менән алты бала үҫтерәләр.
2018 йылдың 6 ноябрендә Сибай ҡалаһында вафат була, Баймаҡ районының 1-се Моҡас ауылы зыяратында ерләнә.
Магнитка (Силәбе өлкәһе)
Магнитка — Силәбе өлкәһе Ҡуҫа районындағы эшселәр ҡасабаһы. Магнит ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Көньяҡ Уралда, Ҡуса йылғаһында, уның һул ҡушылдыҡтары Магнитка, Любянка һәм Каменка йылғалары тамағында Златоусттан төньяҡта 17 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Эргәһендә «Тағанай» милли паркы урынлашҡан.
Эргә-тирәһен хозур тәбиғәт биләп алған. Ҡасаба тау-урман зонаһында урынлашҡан. Уның төп өлөшө ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар менән ҡаплаған, әммә шулай ҙа Ҡуҫа районына хас булған ҡарағастар һәм ҡарағайҙар ҙа йыш осрай. Урмандар ҡыҙыл көртмәле, ҡара көртмәле һәм ҡайын еләгенә бай. Йыш ҡына абағалар, шулай уҡ мүктәрһәм лишайниктар осрай. Төпкөл урындарҙа Ҡыҙыл китапҡа индерелгән Урал орхидеяларының ҡайһы бер төрҙәрен осратырға мөмкин. Магнитка янындағы асыҡ урындарҙа дарыу үләндәре — һары һәм ябай мәтрүшкәләр үҫә.
Тарихы
Ҡасабаға Ҡуса заводын мәғдән менән тәьмин итеү өсөн 1808 йылда нигеҙ һалына, әммә, уның ауыр иреүе арҡаһында, утын һәм күмер әҙерләүгә йүнәлтелә. Индустриялаштырыу йылдарында ауыл биләмәһе бик тиҙ үҫешә: 1928 йылда ғәмәли минералогия институтынан килгән геологтар титаномагнетит ятҡылығын тәрәндән өйрәнәләр һәм 2 йылдан һуң руда сығарыу башлана. 1935 йылда Златоуст ҡалаһынан бында электр тапшырыу линияһы килә, һуңынан тимер юл тармағы ла һалына.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Магнитное» титаномагнетит ятҡылығы СССР-ҙа иң ҙурҙарынан һаналған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ер аҫты байлыҡтары әкренләп кәмей һәм шахталар бер-бер артлы ябылалар. Хәҙер ҡасаба биләмәһендә ике сәнәғәт предприятиеһы — «МетАгломерат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, «Уралстройщебень» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте эшләй.
Инфраструктура
Мәктәптәр, балалар баҡсалары, дауахана, кафе, магазиндар, профессиональ училище бар.
Киндейка
Киндейка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турузбаевка йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алтай Республикаһы
Алтай Республикаһы  (Республика Алтай) — Рәсәй төбәге.
Табышҡа һалым
Табышҡа һалым — ойошма (предприятие, банк, страховкалау компанияһы һ. б.) табышынан тотола торған тура һалым. Был һалымды һалыу өсөн табыш предприятие эшмәкәрлегенең килеменән һәм  суммаһын алып ташлап билдәләнә (әммә ул бер ҡасан да 15,5 проценттан кәм була алмай).
Ҡайтармаларға түбәндәгеләр инә: Һалым һалым декларацияһы нигеҙендә (һирәгерәк прогрессив) ставкалар буйынса түләтелә.
Ҡайраҡты (Күжә ҡушылдығы)
Ҡайраҡты — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостандың Бөрйән районы биләмәһендә аға. Күжә йылғаһының (Нөгөш бассейны) һул ҡушылдығы.
Төп ҡушылдығы — Беткәсек (ҡушылдыҡ).
Йылға бассейнында тораҡ пункттар юҡ.
Этимологияһы
Йылға төбөндә яҫы ҡайраҡ таштар бар. Халыҡ был таштарҙы ҡайраҡ итеп ҡулланған. Йылғаның исеме шунан килеп сыҡҡан булырға тейеш. Урындағы халыҡ йылғаны Ҡайраҡлы тип йөрөтә. Ҡайраҡ таштары булған Ҡайраҡлы йылға мәғәнәһендә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017903
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101790
- ГӨ буйынса томы — 11
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Әбделмәнов Илшат Ғаяз улы
Әбделмәнов Илшат Ғаяз улы (15 июнь 1941 йыл — 25 июль 2007 йыл) — тау инженеры. Техник фәндәре докторы (1995), профессор (1995).
Биографияһы
Илшат Ғаяз улы Әбделмәнов 1941 йылдың 15 июнендә Башҡортостан АССР-ы Хәйбулла районы Оло Әбеш ауылында тыуған.
1959—1961 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Вишневогорск мәғдән идаралығында һәм Салауат ҡалаһындағы 18-се комбинатта эшләй.
1971 йылдан Германия Демократик Республикаһында эшләй.
1976—1990 йылдарҙа Мәскәү геология-разведка институтының өлкән фәнни хеҙмәткәре, лаборатория мөдире булып эшләй.
1990—1991 йылдарҙа һәм 1994 йылдан «Экогеоцентр» фәнни-производство үҙәгенең директоры һәм бер үк ваҡытта «Металинк» ААЙ директоры вазифаларын башҡара.
1991—1994 йылдарҙа «Наука» Рәсәй концерны генераль директорының урынбаҫары, генераль урынаҫары вазифаларын үтәй.
2007 йылдың 25 июлендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре экологик хәүефһеҙлекте иҫәпкә алып урын һәм башҡа металдарҙы мәғдәндән ер аҫтынан сығарыу технологияһын эшләүгә бағышланған.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 150-нән ашыу уйлап сығарыуҙар авторы.
Тиксна
Тиксна (Тихсена) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барбу Исковеску
Барбу Исковеску (Barbu Iscovescu; 24 ноябрь 1816 йыл — 24 октябрь 1854 йыл) — Румыния рәссамы, график. Йәһүд сығышлы. Валахиялағы 1848 йылғы революцияла ҡатнашыусы.
Биографияһы
1816 йылда Бухарест ҡалаһында рәссам Хаим Ицкович ғаиләһендә тыуған. Ул бала сағынан атаһына уның эшендә ярҙам итә. Рәсем сәнғәтенә һәләте беленгәс, уҡырға китә. 1835—1842 йылдарҙа Венала, һуңынан Парижда Ф. Пико һәм М. Дроллингтарҙа уҡый.
Парижда булған сағында, Исковеску күп Румыния революционер-эмигранттары менән таныша, атап әйткәндә Розенталь Даниэль һәм Маноах Хиллель менән. Валахияла үҙенең таныш революционерҙарынан ул, Балканда революция хәрәкәте күтәреүҙе маҡсат итеп ҡуйған, бер нисә йәшерен йәмғиәт төҙөү өсөн инструкциялар ала. 1948 йылғы ваҡиғалар алдынан өйгә ҡайтып, революцияла әүҙем ҡатнаша. Өс төҫлө революция байрағы һүрәте төшөрә, уны 1848 йылдың 11 июнендә Бухарест халҡы тотоп йөрөй. рус ғәскәрҙәре Валахияға инеп революцион хәрәкәткә сик ҡуйғас, Исковеску, башҡа бик күп революция ваҡиғаларында ҡатнашыусылар менән бергә, туған илен ташлап китергә мәжбүр була. Башта Брашовта төпләнә, һуңынан Белград янындағы Земун ҡалаһына күсеп килә, ә унан — Парижға. Шунан һуң бик күп румын эмигранттары менән бергә Константинополгә күсеп килә, ғүмере аҙағына тиклем шунда ҡала. Үҙенең революционер-иптәштәре менән бергә ерләнгән.
Ижады
Бик күп замандаштары — революционерҙар портретын яҙа. Улар араһында иң билдәлеләре — Николае Голеску, Аврам Янку, Симон Балинт, Дмитрие Болинтиняну портреттары. Шулай уҡ уның ҡулы менән господарҙәр Михай Храбрый, Басараб Матей, Константин Маврокордат портреттары яҙылған. Исковеску шулай уҡ пейзаждар авторы булараҡ та билдәле.
Аллабирҙе (исем)
Аллабирҙе — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Аллабирҙе исеме бар.
Этимологияһы
Аллабирҙе — ғәрәп һүҙе Алла менән бирҙе һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем. Оҙаҡ көтөп алған бала тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы (1886 йыл — 25 февраль 1922 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Фамилия
Аллабирҙин Ирек Латип улы (29 май 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999).
Ауылдар
Яңы Аллабирҙе (Новоаллабердино) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Аллабирҙе (Алабердино) — Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районы ауылы. Чапай ауыл биләмәһенә керә.
Аллабирҙе (Татарстан) — Татарстандың Тәтеш районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рәкит Аллабирҙе (1960 йыл 22 март) — Рәкит АЛЛАБИРҘЕ псевдонимы аҫтында ижад итеүсе шағир-прозаик. 1996 йылда «Иҙел-Урал» хәйриә фондын ойоштороусы һәм етәксеһе. Тыуған яғына бағышланған «Аллабирҙе» (1996) әҫәре Башкортостан матбуғатында ла урын ала.
Ҡанбәк
Ҡанбәк (Канбеково) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 483 кеше. Почта индексы — 452071, ОКАТО коды — 80244810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылдың атамаһы Ҡанбәк йылғаһы исеменән алынған. Ҡанбәк ауылына 1773 йылдың 16 майындағы Илекәй-Мең улусы башҡорттары килешеүе буйынса, яңы суҡындырылған типтәрҙәр һәм татарҙар, 1773 йылдың 16 февралендәге (йәки июль) башҡорттарҙың махсус килешеүе буйынса дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һала. Мишәрҙәрҙең керҙәшлек ваҡыты билдәһеҙ. 1783 йылда бында 13, 1795 йылда 12 яңы суҡындырылған типтәр иҫәпләнә. 1816 йылда 79 кеше иҫәпкә алынған, 1834 йылда - 87 кеше, мишәрҙәр - 6 кеше. 1870 йылдарҙа- 143, 1920 йылдарҙа 636 татар булған.
Төйлөгән (мәғәнәләр)
Төйлөгән —
Погребище районы
Погребище районы (Погребищенський район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Погребище ҡалаһы.
Сикец
Сикец — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Брысса йылғаһының уң ярына тамағынан 3,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Виглиц
Виглиц (Wieglitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 191 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39345 һәм автомобиль коды — BK.
Погребище
Погребище (Погребище) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Погребище районының административ үҙәге.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 9 680 кеше йәшәй.
Түбәнге Пырита-Яха
Түбәнге Пырита-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Поерянг йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дробот Ольга Дмитриевна
Дробот Ольга Дмитриевна (3 июль 1962 йыл), тәржемәсе. Скандинавия әҙәбиәте буйынса белгес.
Биографияһы
Быуындан-быуынға килгән интеллигенттар ғаиләһендә тыуа. Өләсәһе — яҙыусы Дробот Галина Васильевна (1917-2009). Атаһы — Дробот Дмитрий Васильевич, ғалим-химик, Мәскәү дәүләт нәзәкәтле химик технологиялар университетының Һирәк һәм тарҡалған элементтар химияһы һәм технологияһы кафедраһы мөдире (1938 йылда тыуған). Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлай (1984).
Филология фәндәре кандидаты (1990, диссертацияһы Норвегия яҙыусыһы Аксель Сандемуз ижадына арналған). Ибсендың «Ibsen in Translation» тигән яңы тәржемәләренең халыҡ-ара проектында ҡатнашыусы.
Бер нисә йыл «Сит ил әҙәбиәте» журналының баш мөхәррире урынбаҫары. «Әҙәби тәржемә оҫталары» гильдия идараһы ағзаһы. Халыҡ-ара тәржемәселәр Федерацияһының нәфис әҙәби тәржемәселәре комитетының (ингл. Literary Translation Committee) даими ағзаһы булып тора. Рәсәй ПЕН клубы ағзаһы. Мәскәү Яҙыусылар союзы ағзаһы. Норвегия әҙәбиәтен тәржемә итеүгә индергән өлөшө өсөн NORLA Халыҡ-ара тәржемә премияһы лауреаты (2007). 2014 йыл өсөн Мастер тәржемә премияһы лауреаты.
Ганс Кристиан Андерсен, Анрик Ибсен, Анна-Кат китаптары баҫылып сыға. Вестли, Эрленд Лу, Пер Петтерсон, Мария Парр, Рун Бельсвик, Кьелл Аскильдсен, Рой Якобсен, Эухен Шульгин, Ханна Эрставик, Ларс Соби Кристенсен, Стиан Холл, Гро Даль һәм башҡаларҙың китаптары Ольга Дробот тәржемәһендә рус телендә баҫылған.
Ғаиләһе
Өләсәйе — Дробот Галина Васильевна (1917-2009), яҙыусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. олатаһы — Исаак Савелиевич Зарубин (1913-1944), шағир. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәләк булған (яраларҙан вафат була). әсәһе — Дробот Наталия Федоровна, химик (1938) атаһы — Дмитрий Васильевич Дробот (1938), ғалим-химик, Мәскәү дәүләт нәзәкәтле химик технологиялар университетының һирәк элементтар химияһы һәм технологияһы кафедраһы мөдире, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). ире — Брухтий Алексей Владимирович (1961), эшҡыуар, «PIONEER EUROPE N.V.» Мәскәү вәкиллеге башлығы (2012 йылда айырылышалар) ҡыҙы — Брухтий Анна Алексеевна (1987) улы — Брухтий Василий Алексеевич (1996)
Талха ибн Ғөбәйдулла
Талха ибн Ғөбәйдулла (ғәр. طلحة بن عبيد الله;Тальха ибн Убайдуллах ? -һ. 36, 656 йыл) — Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдең сәхәбәһе, иҫән сағында уҡ ожмах менән һөйөнсөләнгән 10 сәхәбәнең береһе.
Ҡалғаһау
Ҡалғаһау — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән, Ишембай райондары биләмәләрендә аға. Йылға Үрек йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Талха ибн Ғөбәйдулла
Йәш сағында Талха ҡорайыштарҙың каруаны менән Шам ерендә барып сыға. Каруан Басраға килгәс, Талха бер монахтан Мәккәлә яңы пәйғәмбәр киләсәген ишетә. Мәккәгә ҡайтҡас, ысынлап та, үҙен пәйғәмбәр тип атаусы кеше булғанын белә һәм беренселәрҙән булып ислам ҡабул итә. Был уның менән ғаиләһе һәм ҡәбиләләштәре араһындағы низағҡа сәбәп була. Мәккә осорондағы йәберләүҙәрҙән һуң, Талха Мәҙинәгә һижрәт итә. Ул Бәҙер, Өхүд һәм башҡа мөһим һуғыштарҙа ҡатнаша. Үхүд һуғышында, мосолмандарҙың еңелеүенән һуң, Талха Мөхәммәт ғәләйһиссәләм янында ҡалған 12 сәхәбәнең береһе була. 11 ансар (Мәҙинә сәхәбәләре) һәләк була, ә мөһәжир Талха, ваҡыт-ваҡыт һөжүм итеүселәрҙе сигендереп, яраланған Мөхәммәт ғәләйһиссәләмде тауҙарға табан күтәреп бара. Һуғыштан һуң уның тәнендә ҡылыс, һөңгө һәм уҡ тейеүҙән 70 артыҡ яра һанайҙар. Был ваҡиғанан һуң Талхаға «тере шәһит» ҡушаматын бирәләр.
Ҡалғаһау
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Талха ибн Ғөбәйдулла
Беренсе хәлифәләр осоронда ислам дәүләтен нығытыуға өлөш индерә. Ғүмәр ибн әл-Хәттабтың үлеменән һуң, хәлифәлеккә алты кандидат араһында була.
Ҡалғаһау
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101795
— Бассейн коды — 10.01.02.003
— ГӨ буйынса томы — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Сава Хенция
Сава Хенция (Sava HențiaSava Henția; 1 февраль 1848 йыл — 21 февраль 1904 йыл — румын рәссамы, биҙәүсе һәм иллюстрациялаусы.
Биография
Фотография  менән  мауығыу уның сәнғәттә карьераһын дауам итергә ярҙам итә. 1865 йылдан 1870 йылға тиклем Сава Бухарест милли сәнғәт университетында Георге Татресеск һәм теодор Аман менән бергә уҡый. Аҙаҡ, стипендия алыуға өлгәшкәс, ул Парижға бара һәм нәфис сәнғәт Академияһына уҡырға инә, Александр Кабанелдең абруйлы оҫтаханаһына урынлаша.1873 йылда Бухарестҡа әйләнеп ҡайта һәм "Елена Доамна" балалар йортона рәсем һәм каллиграфия уҡытыусыһы булып китә.
Дүрт йылдан һуң, Кароль Давила докторы тәҡдиме буйынса, армия корпусының медицина хеҙмәтенә бара, рус-төрөк һуғышында (бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш). Ошо ваҡытта һуғыш һәм походтарҙы һүрәтләгән өсөн  күп эскиздар эшләй, улар нигеҙендә һуңынан акварелдәр барлыҡҡа килә. Уның "Калафаттағы артиллерия батареяһы" тигән картинаһы 1977 йылда румын почта маркаһында төшөрөлә.
Һуғыштан һуң уҡытыусы булып эшләй, китап биҙәүсе һәм иллюстрациялаусы ла була. 1901-1902 йылдар араһында ул башҡа рәссамдар менән берлектә Бребуй ғибәҙәтханаһындағы фреска һәм алтарь яҙыуҙарын тергеҙеүҙә ҡатнаша. Черника ғибәҙәтханаһына нигеҙ һалыусыларҙың портреттарын яҙа.
Уның Себештағы тыуған йортотарихи ҡомартҡы тип иғлан ителгән. 2001 йылда ҡаралмағанлыҡтан, йорттоң ҡыйығы емерелеп төшә. Һуңыраҡ йорт емерелеүен дауам итә, һуңынан уның алғы стенаһы һәм нигеҙе генә тороп ҡала. Бынан һуң йорт һәйкәлдәр исемлегенән сығарыла. Рәссам хөрмәтенә Бухарест ҡалаһының урамына уның исеме бирелгән.
Яңғыҙҡайын
Яңғыҙҡайын (Янгискаин) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы Юрматы ырыуы башҡорттары ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 888 кеше булған. Почта индексы — 453073, ОКАТО коды — 80221846001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға нигеҙ VIII быуаттың 30-сы йылдарында Юрматы ырыуының Ҡармыш түбәһе башҡорттары тарафынан һалына. 1795 йылғы рәүиздә 35 башҡорттоң йәшәүе теркәлә. 1747, 1749, 1804, 1811 йылдарҙа башҡорттар ерһеҙ башҡорттарға — типтәрҙәргә ерҙәренең бер өлөшөн бүлеп бирә. Ауыл халҡының һаны 129-ға (78 ир-егет һәм 51 ҡатын-ҡыҙ) етә. Шул ваҡыттарҙа 12 йыл йәшәргә рөхсәт алып, мишәрҙәр керҙәш булараҡ килеп төпләнә: 13 ихатала 32 ир-егет һәм 25 ҡатын-ҡыҙ. 1747 йылда мишәрҙәрҙең бер өлөшө, башҡорттарҙан ер һатып алып, ер хужалары булып китә. XVIII быуат аҙағына мишәрҙәр һаны 13 ихатала 98-гә етә. 1816 йылғы рәүиздә 9 башҡорт ихатаһында 53 кеше (26 ир-егет һәм 27 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй. 1813 йылда 2 башҡорт ихатаһы Туғай ауылына күсенә. 35 мишәр ихатаһында 195 кеше йәшәй.
Ауылдың мишәрҙәр йәшәгән өлөшөндә түбәндәге вазифалы кешеләрҙең йәшәүе лә иҫәпкә алына: йорт старштнаһы Әлиулла Рафиҡов (35 йәштә), десятник Рәхмәтулла Мәсәғүтов. Был рәүиздә ауылда йәшәгән ике типтәр төркөмө лә билдәләп үтелә: 1-се төркөмдә 5 ихата (19 типтәр), 2-се төркөмдә 30 ихата (205 типтәр).
XIX быуат уртаһында ауылда 168 аҫаба башҡорт, ергә хоҡуҡтары бөтөрөлгән башҡорттарҙан 32 типтәр йәшәүе билдәле. Дөйөм алғанда типтәрҙәр һаны 540-ҡа етә, улар араһына мишәрҙәр ҙә индерелә. Бөтәһе 210 йорт була.
1773 — 1773 йылғы Крәҫтиән һуғышында Яңғыҙҡайын ауылының ир-егеттәре әүҙем ҡатнаша. 68 яугирҙең исем-шәрифтәре билдәле. Ауыл халҡы 1812 йылдағы Ватан һуғышына ла байтаҡ ир-егеттәрен оҙата. Әбделлатиф Кинйәғолов 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны тип таныла.
1920 йылда ауылдағы 574 йортта 1420 ир-егет һәм 1567 ҡатын-ҡыҙ йәшәүе теркәлә. Уларҙың милләттәре башҡорт һәм типтәр тип яҙыла.
Токмас
Токмас (Малиновка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сарбулатов Минсаяф Сөйөш улы
Сарбулатов Минсаяф Сөйөш улы (1786—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Минсаяф (Әбделманнаф, Әбделмәних) Сөйөш улы Сарбулатов Ырымбур губернаһы Бүләр улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Оло Имән ауылында йәшәгән. Обер-офицер, 14-се класлы поход старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1834 йылда шәхси дворянлыҡ хоҡуғын алған.
Ғаиләһе
Ике ҡатынан улдары: Әбделвәли, Шаһимарҙан, Шаһиәхмәт, Сәхибгәрәй.
Нәҙек эсәк
Эсәктең лайлалы шекәрәһендә урынлашҡан күп һанлы лимфа төйөндәре организмдың иммун системаһының бер өлөшө булып тора.
Джим Торп
Джакобус Франсискус Торпе (Джим Торпеда; Jacobus Franciscus Thorpe, сок-фокс Уа-То-Хак (Wa-Tho-Huk)), 28 май 1888 йыл, Прага, Оклахома —, Ломит, ) — Америка Ҡушма Штаттары спортсыһы.
Нәҙек эсәк
Биологик әһәмиәте
Нәҙек эсәк ҡыуышлығында туҡлыҡлы матдәләрҙең бөтә төрҙәре — аҡһымдар, майҙар һәм углеводтар химик эшкәртеүгә дусар ителә. Туҡлыҡлы ингредиенттарҙы эшкәртеү процесы аш һеңдереү биҙҙәре синтезлаған махсус аҡһым-катализаторҙар — аҙыҡ-түлек ферменттары ферменттары ярҙамында бара, һәм улар кәрәк булған күләмдә эсәк ҡыуышлығына сыға тора. Аҡһымдарҙы эшкәртеү барышында энтерокиназа, киназоген һәм трипсин ферменттары ҡатнаша. Углеводтарҙың эшкәртелеүен — амилаза, мальтаза, сахараза, лактаза һәм фосфатаза ферменттары, ә майҙарҙыҡын һәм липидтарҙыҡын липаза тәьмин итә. Нәҙек эсәк ҡыуышлығынан аҡһымдар, майҙар һәм углеводарҙың аҙыҡ-түлек ингредиенттарын ферментатив тарҡатыу продукттарын ҡан һәм лимфа тамырҙарына һеңдереү бара. Туранан-тура һеңдереү процессы эсәк өбөрҫәләре ярҙамында тормошҡа ашырыла. Уларҙың төп функцияһы — үт, ашҡаҙан аҫты һәм эсәк һуты ярҙамында физик һәм химик эшкәртеүгә дусар булған туҡлыҡлы матдәләрҙе эләктереп алып ҡалыу: шул уҡ ваҡытта аҡһымдар һәм углеводтар ҡан тамырҙары буйлап һеңә һәм ҡапҡа венаһына эләгә, бауырҙа химик эшкәртелә, ә майҙар — лимфатик тамырҙар системаһы буйынса эшкәртелә .Өҫтәүенә, эсәклек (эсәк көбө) бөтә оҙонлоғонда механик функция үтә, йәғни мускул тышсаһының перистальтик ҡыҫҡарыуы ярҙамында аҙыҡ-түлек ҡуйырығын (химус) аналь сығышҡа (артҡы юлға) табан этеп сығара. Эндокрин функция аҙыҡ эшкәртеү тракты барышында урынлашҡан гастроэнтеропанкреатик эндокрин система күҙәнәктәре тарафынан тормошҡа ашырыла һәм биологик актив матдәләр (серотонин, гистамин, мотилин, секретин, энтероглюкагон, холецистокинин, гастрин һәм уның ингибиторҙарын) етештереү һәм шулай уҡ ваҡытында эсәк ҡыуышлығына сығарып ташлауҙан ғибәрәт.
Джим Торп
Еңел атлетика буйынса (йүгереү, оҙонлоҡҡа һикереү, бейеклеккә һикереү, ҡолға ырғытыу, диск һәм һөңгө ырғытыу, йәҙрә этәреү, биш алыш, ун алыш), шулай уҡ, баскетбол, бейсбол, америка футболы (профессиональ кимәлдә), хоккей, йөҙөү, теннис, йәйәнән атыу буйынса ярыштарҙа ҡатнаша.
Нәҙек эсәк
Төҙөлөшө
Нәҙек эсәк көбө лайлалы шекәрә, лайлалы шекәрә аҫты, мускул һәм сероз шекәрәнән тора. Нәҙек эсәктең лайлалы тиресәһе бер төркөм анатомик ҡатламдар: циркуляр йыйырсыҡтар, өбөрөләр (ворсинки) һәм эсәк биҙҙәре йәки крипт булыуы менән барлыҡҡа килгән үҙенсәлекле рельеф менән характерлана. Ошо структуралар арҡаһында дөйөм, шул иҫәптән һурыусы йөҙө арта, был эсәктәрҙең нәҙек өлөшөнөң төп биологик функцияларын башҡарыуға булышлыҡ итә :
Нәҙек эсәк бүлектәре
Нәҙек эсәктең буйынан-буйына ошондай бүлектәре билдәләнгән: улар бөйән эсәге (йәки ун ике иле эсәк) (duodenum), был эсәккә ҙур аш һеңдереү биҙҙәренең тышҡа сығарыу юлдары асыла, йәнә ас (jejunum) һәм бығым эсәктәре (ileum) тип аталған өлөштәре бар.
Джим Торп
Ике тапҡыр 1912 йылғы Йәйге Олимпия уйындары еңеүсеһе була.
Нәҙек эсәк
Нәҙек эсәк бүлектәре
Ун ике иле эсәк — кешенең нәҙек эсәгенең башланғыс бүлеге. Үҙенсәлекле атамаһы уның оҙонлоғо ҡул бармағының яҡынса ун ике арҡырыһын (digiti) тәшкил итеүе менән бәйле. Ун ике илеле эсәк анатомик һәм функциональ рәүештә ашҡаҙан аҫты биҙе һәм үт ҡыуығы менән тығыҙ бәйле. аҫҡы яғындағы ун ике иле эсәкең эске яғында ҙур дуоденаль имсә (фатер имсәһе) бар, уға Одди сфинктеры аша дөйөм үт юлы һәм ашҡаҙан аҫты биҙе аҡмаһы (күп кешелә ул дөйөм үт юлына ҡоя, ләкин ҡайһы бер кешеләрҙә айырым да була) асыла. Фатер имсәһенән 8-40 миллиметрға бейегерәк бәләкәй дуоденаль имсә булыуы мөмкин, уның аша ашҡаҙан аҫты биҙенең өҫтәмә (санториний) ағымы асыла (был структура анатомик вариабелле). Ун ике иле эсәктең төҙөлөшө лайлалы була, уның эпителийы нәҙек эсәк бүлектәре йырағыраҡ ятҡан эпителийҙарына ҡарағанда, ашҡаҙан кислотаһы һәм пепсин агрессивлығына ла, концентрирланған үткә һәм панкреатик ферменттарға ла бирешмәй. Ун ике иле эсәк эпителийының төҙөлөшө ашҡаҙан эпителийының төҙөлөшөнән дә айырыла.
Нәҙек эсәктең рентген анатомияһы
Рентгенологик (рентгеноскопия) тикшереү ваҡытында нәҙек эсәк элмәктәренең күләгәләре күренә:ас эсәктең элмәктәре ҡорһаҡ ҡыуышлығының уртаһында һәм һул яғында өлөшләтә горизонталь, өлөшләтә вертикаль рәүештә урынлашҡан. Бығым эсәгенең (подвздошная кишка) элмәктәре уң яҡ бығым соҡоро өлкәһендә урынлашҡан һәм йышыраҡ конгломерат барлыҡҡа килтереп, вертикаль һәм ҡыя урынлашҡан була.
Чанышева Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы
Чанышева Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы (1 сентябрь 1926 йыл — 14 апрель 2018 йыл) — уҡытыусы, журналист һәм шағир, йыр текстары авторы. 1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан китап нәшриәтенең элекке мөхәррире һәм «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының элекке хеҙмәткәре. Ғилемдар Рамазанов исемендәге премия лауреаты (2006).
Джим Торп
Биографияһы
Торптың тыуыу датаһы, тыуғанда бирелгән исеме, этник сығышы тураһындағы мәғлүмәттәр ҡаршылыҡлы, сөнки уның тыуыу тураһындағы таныҡлығы юғалған.
Нәҙек эсәк
Нәҙек эсәктең рентген анатомияһы
Контраст рентген матдәләре ҡулланғанда лайлалы шекәрәнең рельефын күрергә мөмкин: ас эсәктә арҡыры йыйырсыҡтар күләгәнең тышҡы контурҙарына фестон йәки ҡауырһын кеүегерәк төҫ (нәҙек эсәктең характерлы билдәһе) бирә, ә перистальтиканың билдәле бер фазаларында оҙонса һәм ҡыя йыйырсыҡтар формалашыуы күҙәтелә.
Джим Торп
Биографияһы
Сығанаҡтарҙың күбеһе уның атаһының ҡатнаш ирланд-һинд сығышлы тигән уртаҡ фекергә килә (Саук һәм Фокс ҡәбиләләре төркөмө).
Чанышева Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы
Биографияһы
Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы Чанышева 1926 йылдың 1 сентябрендә Бүздәк районы Күҙәй ауылында тыуған. Ауылдарында урта мәктәп тамамлай. Артабан К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына (бөгөн Башҡорт дәүләт университеты) уҡырға керә.
Нәҙек эсәк
Нәҙек эсәктең рентген анатомияһы
Бығым эсәгендә йыуанына яҡынайған һайын арҡыры йыйырсыҡтар күбәйә, улар улаҡтар формалаштыра һәм аҙыҡты үткәреү өсөн каналдар барлыҡҡа килтерә, ә арҡыры йыйырсыҡтар булыу химустың аҡрыныраҡ алға этәрелеүенә булышлыҡ итә. Барлыҡ был йыйырсыҡтарҙың күсеп барыуы арҡаһында перистальтика барышында төрлө рентгенологик картиналар барлыҡҡа килә. Ас эсәктән һуҡыр эсәккә (caecum) химус килеүе ритмлы ғәмәлгә ашырыла һәм илеоцекаль ҡапҡас (valva ileocaecalis) менән көйләнә (латин. valva ileocaecaecalis), ул ашҡаҙанда урынлашҡан ҡапҡас кеүек үк эшләй.
Шул рәүешле, килеп ингән контраст рентген масса ярты сәғәттән ас эсәккә (jejunum) килеп эләгә, сәғәт ярымдан бығым эсәген (ileum) тултыра, дүрт сәғәттән һуҡыр эсәккә (caecum) килә башлай һәм 7—8 сәғәттән йыуан эсәккә (intestinum crassum) күсә.
Джим Торп
Биографияһы
Әсәһенең тамырҙарында француз һәм һинд ҡаны аға (Потаватоми ырыуы юлбашсыһының вариҫы). Атаһы ла, әсәһе лә, уның үҙе кеүек — католиктар.
Чанышева Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы
Биографияһы
Институтта бергә уҡыған һабаҡташы — яугир-шағир Ғилемдар Рамазанов менән ғаилә ҡороп, Өфөгә ҡайтҡас, Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең дәреслектәр бүлегендә мөхәррир, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында әҙәби хеҙмәткәр вазифаларын башҡара.
Джим Торп
Биографияһы
Торп атаһы яғынан ата-бабалары ҡараған һинд ҡәбиләһендәге кеүек үҫә, һиндтар өсөн асылған мәктәптә уҡый.
Чанышева Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы
Биографияһы
Ғаиләһендә өлгөлө әсәй, уңған хужабикә булараҡ, тормош иптәше менән бына тигән ике ҡыҙ, бер ул үҫтерәләр. Ҡыҙҙары Гөлшат — журналист, Гөлназ — ғалим, педагогия университетында уҡыта, улдары Илдар — инженер-технолог.
Джим Торп
Биографияһы
1904 йылда ул Пенсильваниялағы Карлейсла Индейҙар сәнәғәт мәктәбенә (бында уның атлет булараҡ һәләттәре асыла).
Ләкин атаһының вафатынан һуң, мәктәпте ташларға мәжбүр була. Һуңғараҡ ул мәктәпкә кире әйләнеп ҡайта һәм уҡыуын дауам итә.
Олимпия уйындарындағы еңеүе
1912 йылдағы Стокгольмда үткән йәйге Олимпия уйындарының биш алыштан торған еңел атлетика (был алыш оҙонлоҡҡа һикереүҙән, һөңгө һәм диск ырғытыуҙан, шулай уҡ 200 һәм 1500 метрға йүгереүҙән тора) һәм ун алыштан торған ярыштарында (хәҙергегә оҡшаш) ике алтын миҙал яулай.
Дөйөм һөҙөмтәлә, ул был спорт төрҙәренең 15 дисциплинаһынан 8-дә еңеү яулай. Ун алышта уны икенсе урындан ҡалыуы 700 мәрәй тирәһе генә айырып тора. Ә ҡуйылған рекорд — 8,413 мәрәй —элекке рекордты 998 мәрәйгә үтеп китә.
Был рекордты ун йыллап бер кем дә үтә алмай. Бынан тыш, ул бейеклеккә һикереүҙә 4-се урында була, ә оҙонлоҡҡа һикереүҙә — 7.