cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
СССР-ҙа психиатрияны сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланыу
Беренсе төрмә психиатрия хәстәханаһы
1950-се йылдар башында Ҡаҙан хәстәханаһында яҡынса 1000 тотҡон иҫәпләнә. Территорияның мөйөштәрендә вышкалар тора, диуар өҫтөнән сәнскеле сым тартылған була. Ҡаҙан психиатрия хәстәханаһында электртартышыу терапияһын һәм «камзул» (тынысландырыу күлдәге) ҡулланыла. Дарыуҙар ҡулланып дауалау үткәрелмәй тиерлек; «йоҡо терапияһы» ғына киң тарала: тотҡондар бер көндән 7-8 көнгә тиклем йоҡо дарыуҙарын бик ҙур дозаларҙа алалар, дөрөҫөн әйткәндә, улар ашау һәм хәжәт үтәү ваҡытында ғына йоҡлатылмай. Язалау булараҡ, мәҫәлән, «урау» ҡулланыла: пациентты һыулы киндер менән урап һалалар, беше киндер кипкән һайын ҡыҫа башлай һәм язаланған кешегә тын алыуы ауыр була башлай. «Язаның» оҙайлығы енәйәттең ауырлығы менән билдәләнә.
Аш-һыуҙың сифаты бик насар була, әммә шулай ҙа лагерҙағынан бер аҙ яҡшыраҡ. Тотҡондар күҙәтеүһеҙ коридорғ сығырға, башҡа бүлмәләргә инергә тыйыла. Шулай уҡ хатлашыу боҙола: х хәстәхана етәкселеге тотҡондарҙың «аҡылһыҙлығы» һылтауы менән ғәҙәттә хаттарҙы һәм ғаризаларҙы канцеляриянан ары сығармай. Тотҡондар юғары совет һәм партия органдарына үҙҙәренең ғаризаларын һәм ялыуҙарын сәләмәт тип танылған осраҡта ғына ебәрә алалар.
Тотҡон вафат булған осраҡта, уның кәүҙәһе туғандарына бирелмәй, вафаты тураһында улар рәсми хәбәр алалар; туғандары хатта тотҡондо ерләүҙә лә ҡатнаша алмай. Тотҡондарҙы лагерҙарҙың, ҡаласыҡтарҙың һәм ҡасабаларҙың ситендәге алдан әҙерләнгән соҡорҙарҙа ерләйҙәр.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Ҡаҙан ТПХ-да көн һайын аслыҡтан 40-50 кеше үлгән, тип һөйләйҙәр (ошо уҡ ваҡытта хәстәхана яңы тотҡондар менән даими рәүештә тулыландырылып торған). Медицина фәндәре докторы В. Ф. Кондратьев хәтерләүенсә: Ҡаҙан ТПХ-ның элекке начальнигы Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, 1941—1942 йылғы ҡышта, бөтә пациенттар ҙа һыуыҡтан һәм аслыҡтан үлделәр, тип һөйләгән. Туңған ерҙе ҡаҙыу өсөн кеше булмау сәбәле, уларҙы хатта ерләп тә тормағандар, ҡойма буйына теҙеп һалғандар.
Тыныс ваҡытта ла әлеге хәстәхана пациенттары соматик ауырыуҙар арҡаһында (язва, пневмония, холецистит һәм башҡа ауырыуҙар) йыш үлгән, сөнки бындай ауырыуҙарҙы дауалау бик түбән кимәлдә булған.
Татарстан Республикаһының Хәтер китабы төркөмө етәксеһе Михаил Черепанов раҫлауы буйынса, 2004 йылда уның исемлегендә Ҡаҙан ТПХ пациенттарынан 1940 йылдан алып 1970 йылға тиклем 1802 фамилия иҫәптә тора; ошо 1802 кешенән 470 кеше РСФСР Енәйәт Кодексының 58-се статьяһы һәм УССР Енәйәт Кодексының 54-се статьяһы буйынса хөкөм ителгән, йәғни сәйәси мотив буйынса. Свияжск утрауындағы 5-се холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияһы 1956 йылдан алып Ҡаҙан психиатрия хәстәханаһының филиалы булып китә, бында 1930-сы йылдар аҙағынан 1970-се йылдарҙа 3087 тотҡон вафат була филиалының Ҡазан психбольницаға, 1930 йылдың аҙағында-1970 йылдарға тиклем — 3087 йыл тотҡон вафат була. 1956 йылдың 24 майында КПСС Үҙәк Комитетына ебәрелгән хатта КПСС Үҙәк Комитеты секретары А. Б. Аристов, «Ҡаҙан төрмә психиатрия хәстәханаһында законһыҙ рәүештә 228 кеше тотола», шул иҫәптән «үҙәк суд-психиатрия комиссияһы һығымтаһы буйынса мәжбүри дауалауҙа мохтаж булмаған 69 сәләмәт тотҡон», тип яҙа.
Башҡа төрмә (махсус) психиатрия хәстәханалары
1940-1950-се йылдарҙағы тағы ла бер нисә төрмә психиатрия хәсәтәханалары тураһында билдәле. Мәҫәлән, 1951 йылда элекке ҡатын-ҡыҙ төрмә бинаһында (данлыҡлы «Тәреләр» янында) Ленинград ТПХ булдырыла. 1953—1954 йылдарҙа элекке сиркәү бинаһында Бутырка төрмәһенең төрмә-психиатрия бүлеге урынлаша; Томск ҡалаһы тирһендәге «Чекист» совхоз территорияһында төрмә-психиатрия хәстәханаһы урынлаша. 1949 йылда (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 1952 йылда) Сычев махсус психиатрия хәстәханаһы асыла. шулай уҡ Чистайҙа — төрмә-психиатрия колонияһы; Шацкиҙа махсус психиатрия хәстәханаһы була. Төрмә психиатрия хәстәханалары (һуңынан махсус типтәге психиатрия хәстәханалары тип исемләнәләр) Эске эштәр министрлығы ҡарамағында булалар, шулай уҡ уға полиция, төрмә һәм лагерҙар буйһона.
1953 йылда Ленинград төрмә психиатрия хәстәханаһында яҡынса 800—1000 кеше дауалана. Ҡаҙандағы хәстәханала кеүек, бында ла вышкалар һәм сәнскеле сымдар була. Режим төрмәләге кеүек: рәшәткәле бикле камералар, туғандар менән осрашыуҙар тыйыла, МВД һағы, төнгө йоҡоно бүлгән, йоҡо бирмәгән овчаркалар. Хөкүмәт органдарына ялыу менән мөрәжәғәт итеү мөмкинлеге булмай; бер камерала һау кешеләр ҙә, психик ауырыуҙар ҙа тотола. 1954 йылға тиклем был хәстәханала кәрәкле медикаменттар (пенициллин, стрептомицин, витаминдар) ҡулланылмай.
Шуға ҡарамаҫтан, ЛТПХ-ла Сталин репрессиялары осорондағы төрмәләргә ҡарағанда шарттар яҡшыраҡ була. Камераларҙың ишектәре көндөҙ асып ҡуйыла, күршеләр бер-береһе менән аралаша ала. 1953 йылдан башлап яйлап режим йомшартыла: вышкалар, прожекторҙарҙы алып ташлайҙар, медицина хеҙмәткәрҙәре штаты арттырыла. Әммә, Ҡаҙан төрмә психиатрия хәстәханаһына ҡарағанда, Ленинград психиатрия хәмтәханаһында күпкә ҡатыраҡ «дауалау» саралары ҡулланыла: «йоҡо терапияһынан» тыш инсулин шоктары, таҙартылған көкөрт иретмәһе инъекциялары (сульфозин), дымлы урауҙар ҡулланыла.
Элекке тотҡондар хәтерләүенсә, ЛТПХ-ла бик юғары үлемлелек күҙәтелә: тотҡондарҙың күбеһе ҡыҫҡа ваҡыт эсендә үлгәндәр.
Мәскәүҙәге Сербский исемендәге институт
Институт 1920-се йылдарҙың башында булдырыла һәм тәүге йылдарҙағы эшмәкәрлегендә ғәҙәти фәнни учреждениеларҙан бер ни менән дә айырылмай. Әммә һуңынан, 1930-сы йылдар уртаһында, суд-психиатрия экспертиза проблемаларын һәм уның менән бәйле комплекстарҙы (кешенең иҫе-аҡылы теүәллеге, эшкә яраҡлылығы) өйрәнгән ғилми-тикшеренеү учреждениеһынан бөтә иң мөһим эштәр буйынса суд-психиатрия экспертизаһын үткәреүсе монополия органға әүерелә.
Сербский исемендәге институттың хеҙмәткәрҙәре тикшереү эштәренә йәлеп ителә. Институтта «дөрөҫлөк сывороткаһы» алымы киң ҡулланыла, әлеге алымды ҡулланғанда экспертиза үтеүселәр бик һүҙсән булып китәләр һәм дауа саралары аҫтында тәфтишселәрҙе ҡыҙыһындырған һорауҙарға яуап бирәләр. 1930 йылда институтта шулай уҡ махсус лаборатория ойошторола (Сталиндың вафатынан һуң ябыла, бында экспертиза үткән кешеләр үҙ-үҙең контролдә тотмау буйынса махсус препараттар булдырыу маҡсатында эштәр алып барыла . Институт хеҙмәткәрҙәренең эксперт һығымталары ғәҙәттә тикшереү мәнфәғәтендә башҡарыла һәм йылдан-йылға объективлығын һәм дәлиллеген юғалта бара. Әлеге һығымталарҙа «заказсы» ихтыяры буйынса йә медицина, йә юридик критерийҙары өҫтөнлөк ала һәм улар йыш ҡына бер-беренә тура килтерелмәй.
1956 йылдың авгусында СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының психиатрия институты директоры Д. Федотов һәм «Медицина хеҙмәкәре» гәзитенең фән бүлеге мөдире А. Портнов әлеге учреждениеның эшмәкәрлеген тикшергән махсус комиссия өсөн төҙөлгән «В. П. Сербский исемендәге институты тураһында» исемле белешмәлә Сербский исемендәге институттың эшмәкәрлегенә ошондай баһа бирәләр:
Федотов һәм Портнов шулай уҡ, ҡайһы бер пациенттар Сербский исемендәге институтта караутһыҙ изоляторҙарҙа тотола һәм МВД хеҙмәткәрҙәре яғынан пациенттарға ҡарата тупаҫ мөғәмәлә (туҡмауҙар) күрһәтеүҙе билдәләйҙәр }}
Психиатрия хәстәханаларының билдәле тотҡондары
Ҡаҙан психиатрия хәстәханаһына 1941 йылда Эстонияның тәүге президенты Константин Пятс. Шулай уҡ унда психик яҡтан сәләмәт Ян Пилсудский (поляк сәйәсмәне, Юзеф Пилсудскийҙың ағаһы), уны, СССР һәм Сикорскийҙың поляк хөкүмәте араһындағы сәйәси тотҡондар тураһында килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң, хәстәхананан сығаралар.
А. Г. Гойхбарг — ялҡынлы коммунист, 1918 йылдан алып совет дәүләт эшмәкәре, Кесе Совнарком рәйесе, интеллигент һәм энциклопедист, Социалистик фәндәр академияһына нигеҙ һалыусы — 1947 йылда «советтарға ҡаршы агитацияла һәм партия һәм хөкүмәт етәкселеренә яла яғыуҙа» ғәйепләнә һәм Сербский исемендәге институтҡа суд-психиатрия экспертизаһына ебәрелә. Институтта Гойхбаргта параноик үҫешле психопатия диагнозы ҡуйыла. Бынан һуң уны мәжбүри дауаланыуға Ҡаҙан төрмә психиатрия хәстәханаһына урынлаштыралар. 1955 йылда ғына Гойхбаргты мәжбүри дауалауҙан азат итәләр һәм дөйөм нигеҙҙә дауалау өсөн психоневрология хәсәтәханаһына күсерәләр.
1920 йылдан КПСС ағзаһы, Мәскәү ҡалаһындағы Свердловск райкомы пропагандисы С. П. Писарев (1930-сы йылдарҙа репрессияланған) Бөйөк Ватан һуғышы ветераны һәм инвалиды, орденарға лайыҡ булған кеше, 1953 йылда Свердловск район комитетының беренсе секретары Тереховтың ялыуы арҡаһында психиатрия хәстәханаһына эләгә. Писарев үҙенең Компартия Үҙәк Комитеты Президиумына ебәрелгән хатындадәүләт именлеге органдарын булмаған «фетнәне» ойошторған өсөн тәнҡитләй («табиптар эше»). Сербский институтында уға шизофрения, дәғүәселлек һаташыуы диагноздарын ҡуялар. Ленинград ТПХ-да Писарев йыл ярым изоляцияла була ошо ваҡыт арауығында хәстәхана психиатрыүҙенең отчетында өс тапҡыр Писарев «сәләмәт һәм үҙ ҡылыҡтары өсөн яуаплы була ала» тип яҙа). 1954 йылғы комиссия ла Писаревты психик яҡтан сәләмәт тип таба. 1956 йылда Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Писаревты реабилитациялай, ә Ганнушкин исемендәге институт хеҙмәткәрҙәре уны психик яҡтан тулыһынса сәләмәт, тип раҫлай. С. Г. Сускин (1929 йылдан алып компартия ағзаһы, 1903 йылдан 1906 йылға тиклем эсер, 1906—1918 йылдарҙа — эсер-максималист, 1917 йылдан — октябрь революцияһы яҡлы; суд хеҙмәткәре, революцияға тиклем 13 төрмәлә ултырған, Сталин осоронда төрмәлә бер нисә йыл ултырған)) 1950се йылдарҙа Ленинград психиатрия хәстәханаһында дүрт йыл үткәрә.
СССР-ҙың Дәүләт именлеге комитеты генералы Павел Судоплатов — Ленинград төрмә психиатрия хәстәханаһында 1955 йылдың майынан 1957 йылдың ғинуарына тиклем тикшереү үтә һәм дауалана. А. Прокопенко фаразлауынса, Судоплатов юғары хөкөм язаһынан ҡотолоу маҡсатында юрый ауырыу булып ҡылана, һәм уға дәүләт власы вәкилдәре һәм психиатр-эксперттар ихлас ярҙам итәләр. Төрмә хәстәханаһында П. Судоплатов күпкә яҡшыраҡ шарттарҙа тотола. ТПХ-ла булыу айҡанлы судоплатов атып үлтереүҙән ҡотола һәм тейешле срокты ГУЛАГ-та үткәрә.
Израиль коммунистар партияһы секретарының ике туған ағаһы Микунис Ленинград ТПХ-да Троцкийҙы Иуда тип исемләүҙе туҡтатыуҙы (йәһүдтәр өсөн Иуда ихтирамға лайыҡ исем) талап иткән өсөн ебәрелгән. Подполковник Тарасов партияның Үҙәк Комитетына, әгәр хөкүмәттәр үҙ-ара килешә алмаһа, тыныслыҡ эшен халыҡтар үҙ ҡулдарына алырға тейеш, тип яҙған өсөн 58-се статьяның 10 пункты буйынса 7 йылға хөкөм ителә, әммә ҡатыны ҡабаттан эште ҡарауҙы талап иткәндән һуң уны Ленинград ТПХ-на урынлаштыралар.
Элекке лейтенант, фронтовик, Ленинград дәүләт университеты студенты Анатолий Булев иҡтисади реформа идеяһын тәҡдим итә, был идея халыҡ хужалығына матди ҡыҙыҡһыныу һәм хозрасчет принцибына нигеҙләнгән була. Үҙенең тәҡдимдәре өсөн Булев эштән һәм университеттан ҡыуыла. Протест йөҙөнән ул «Ҡараштарым өсөн мине эштән һәм университеттан ҡыуҙылар» плакаты менән Александров колоннаһына сығып тора. Ленинград ТПБ урынлаштырыла.
1919 йылдан алып Компартия ағзаһы Фёдор Шульц 1930-сы йылдарҙа репрессиялана, ике тиҫтә йыл төрмөлөрҙә һәм һөргөндә үткәрә, 1956 йылда аҡлана, әммә бер йыл үтеүгә уны ҡабаттан төрмәгә ултырталар — Шульц «Правда» гәзитенә Хрущевтың, СССР-ҙа сәйәси тотҡондар юҡ, тигән һүҙҙәрен кире ҡағып хат яҙа. Комиссия, (Д. Р. Лунц етәкләй) Шульцты аҡылдан яҙған тип таный. хәстәханала бер йыл дауалана, шунан азат ителә, 1960 йылда партияла тергеҙелә. 1964 йылда СССР Юғары Советы ҡарары менән Шульцҡа ҡаршы ғәйепләүҙәр юҡҡа сығарыла.
Ҡазан төрмә психиатрия хәстәханаһында 195-се йылдар башында Молотовтың ҡатынының туғаны Дмитрий Вишнявский, Зиновьев һәм Каменев процесында судья булған Иона Никитченконың улы Ю. Никитченко, Хәрби-Диңгеҙ Флоты штабының элекке начальнигы адмирал Л. М. Галлер (язалаулы һорау алыуҙан һуң үлә), билдәле совет инженер һәм авиаконструктор А. Н. Туполев тотолалар.
Ленинград ТПХ-да 1950-се йылдар башында Г. К. Жуковтың 9-сы армия штабы начальнигы генерал И. С. Варенников, композитор Шведов, биолог Шафран, математик профессор Лапи, тарихсы профессор К. В. Никольский, иҡтисадсы К. П. Варганов, иҡтисадсы М. Г. Калужский, дин әһеле һәм киноактёрА. С. Наумов, актёр Залесский-Энелин, геофизик Ю. Г. Харитонов, инженер Н. М. Конопаткин, юрист һәм инженер А. Н. Левитин, МГБ-ның яуаплы хеҙмәткәре И. И. Клиндер, рәссам С. С. Сускин, кинорежиссёр Петров-Быков, табип-психиатр һәм яҙыусы А. С. Колдунов, табиптар Д. В. Рабинович һәм Б. Е. Зильбермович, архитектор Шевандров һәм башҡа техник һәм ижади интеллигенция вәкилдәре. Улар бөтәһе лә советтарға ҡаршы эшмәкәрлек өсөн 58-се статья буйынса урынлаштырылғандар.
КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге партия контроле комиссияһы
1955 йылда азат ителгәндән һуң С. П. Писарев психиатрияны сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланыуҙы тыйыу буйынса кампания башлай, төп тәнҡитте ул Сербский исемендәге институт адресына төбәй. Ул КПСС Үҙәк Комитетына күп кенә психик яҡтан сәләмәт булыуына ҡарамаҫтан мәжбүри дауалауға дусар ителгән ғалимдар, яҙыусылар, рәссамдар һәм партия эшмәкәрҙәре исемлеген тәҡдим итә. Үҙенең хатында Писарев Сербский исемендәге институттың системалы хаталары күрһәтә. Хаталарҙы сәбәптәрен билдәләй, институт һәм уның стационарҙары административүтикшереү органдарының буйһоноуында булараҡ психик яҡтан сәләмәт кешеләргә ялған диагноз ҡуйып, уларҙы төрмә хәстәханаларға урынлаштырыуға дусар иткән, тип раҫлай.
Писаревтың һәм башҡа тотҡондарҙың мөрәжәғәттәре буйынса, КПСС Үҙәк Комитеты абруйлы партия эшмәкәре А. И. кузнецов етәкселегендә комиссия булдыра. Комиссияға эрк психиатрия хәстәханалары профессорҙары индерелә. Институт эшмәкәрлеген ентекле тикшергәндән һуң, комиссия Ҡаҙан һәм ленинград психиатрия хәстәханаларында була. Һөҙөмтәлә ул ысынлап та сәйәси маҡсаттарҙа психиатрия ҡулланылған тигән һығымтаға килә һәм 58-се статья буйынса хөкөм ителгәндәрҙе азат итә. Партия контроле комитеты психиатрияны сәйәси маҡсаттарҙа файҙаланыу буйынса күп кенә документаль мәғлүмәттәр туплай һәм Сербский исемендәге институт экспертизаларының түбән кимәлен билдәләй. Ялған диагноздарҙың авторҙары ла исемләнә, мәҫәлән, институт доценты (һуңынан профессор№Ғәйепле булыу, диагнозды дөрөҫ атап әйткәндә, доценты (һуңынан — профессор) Даниил Романович Лунц.
Комиссия институт психиатрҙарының именлек органдары менән законһыҙ хеҙмәттәшлеген билдәләй һәм совет төрмә психиатрия хәсәханалары, ҡағиҙә булараҡ, сәләмәт кешеләр менән комплектацияланғанын раҫлай. Комиссия һығымталарына ярашлы, әлеге хәсәтханаларҙың тотҡондары 75 % осраҡта ғәйепһеҙ репрессия ҡорбандары.
Комиссия мәғлүмәттәре буйынса, институтта 1951—1955 йылдар осоронда амбулаторияла суд-психиатрия экспертизаһын үткән 5446 кешенән 890 кеше «сәйәси» 58-се статьяһы буйынса үтәләр; ошо уҡ осорҙа стационарҙа СПЭ-ны үткән 8337 кешенән, 1397 кеше «контрреволюцион» статьялар буйынса ғәйепләнгән.
Сәйәси статьялары буйынса СПЭ-ны үткән ошо 2287 кешенән 675 кеше «аҡылдан яҙған» тип танылған, 611 кеше МВД-ның төрмә психиатрия хәсәтәханаларына мәжбүри дауалауға ебәрелгән, ҡалғандары — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ябай психиатрия хәсәтханаларына.
Илдә суд-психиатрия экспертизалар күләме йылдан-йыл арта барған: 1945 йылда 90 хәстаханала 711 койкалыҡ 23 суд-психиатрия бүлектәре булһа, 1957 йылда 136 хәстәханала бындай бүлектәр 34 була (1100 койкалыҡ). 1945 йылда СССР-ҙа мәжбүри дауаланыуҙа 637 кеше булһа, 1956 йылда — 1562 кеше.
Ҡаҙан ТХ-да «сәйәси» тотҡондарҙың һаны: 1952 йылда — 537 кеше; 1953 йылда — 547; 1954 йылда — 543; 1955 йылда — 501; 1956 йылда — 310.
Партия контроле комиссияһы Ҡаҙан һәм Ленинград төрмә психиатрия хәстәханалары персоналы пациенттарға ҡарата кешелекһеҙ мөнәсәбәттәр булыуында инана: тотҡондарҙы бик ныҡ туҡмау, бер камерала аҡылдан яҙғандарҙы һәм сәләмәт кешеләрҙе бергә тотоу. Сәйәси тотҡондарҙы ябыҡ бүлектәрҙә бикләп тоталар, соматик ауырыуҙар менән яфаланған аҡылдан яҙған һәм психик яҡтан сәләмәт кешләрҙе дауалау бик түбән кимәлдә була һәм ысынында Һаулыҡ һаҡлау министрлығы менән дә, Эске эштәр министрлығы менән дә контролдә тотолмай.
1956 йылдың 16 ноябрендәге СССР Эске эштәр министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, «һауығыу» сәбәбе буйынса Ленинград ТПХ-нан 1950-1952 йылдарҙа 71 кеше сығарыла, ә 1953—1955 йылдарҙа — 234 кеше. «Психик торошо яҡшырыу» сәбәбе буйынса 1950—1952 йылдарҙа 14 кеш сығарыла, 1953—1955 йылдарҙа— 683 кеше, йәғни 50 тапҡырға күберәк.Ҡаҙан ТПХ-нан 1950—1952 йылдарҙа «һауығыу» сәбәбе буйынса 127 кеше, 1953—1955 йылдарҙа — 427 кеше. Әлеге ситуация менән бәйле була, йәғни, үлгәндән һуң реабилитация осоро хаҡһыҙға рәнйетеү И. Сталиндың вафатынан һуң төрмә психиатрия хәсәтәханаларында тотолған кешеләрҙең эштәрен ҡабаттан тикшереү менән бәйле була.
Әммә, комиссияның ныҡышмал тырышлығына ҡарамаҫтан, комиссия доклады юғары партия кимәлендә тикшерелмәй, шуға күрә бер ниндәй ҙә ҡарарҙар сығарылмайref name="Писарев"/>. Ике йылдан һуң комиссияның материалдары архивҡа тапшырыла, ә уның ағзалары административ репрессияға дусар ителә: уларҙы етәксеһе вазифаларынан бушаталар. Мәҫәлән, комиссия рәйесе А. Кузнецов һәм О. Шатуновская Үҙәк Комитеты аппаратнан сығарыла, Д. Федотов — СССР (аулыҡ һаҡлау министрлығының психиатрия институты директоры вазифаһынан бушатыла . Комиссия һығымталары буйынса эштән сығарылған табиптар һәм администраторҙар үҙ урындарына ҡайталар . Яңы төрмә психиатрия учреждениелары булдырыла , Сербский исемендәге институтта һиҙелерлек үҙгәрештәр күренмәй: ғәйепле тип танылған психиатрҙар үҙ урындарында эшен дауам итәләр. Башҡа төрлө фекер йөрөтөүселәрҙе дауалау практикаһы дауам итә.
Генерал П. Григоренко раҫлауынса, Писарев үҙенең вафатына тиклем (1979 йыл) Политбюронан А. Кузнецов комиссияһы тәҡдимдәре буйынса ҡарар ҡабул итеүҙе талап итә.
Назинская
Назинская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1926 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 204 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
14 ноябрь
14 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 318-се көнө (кәбисә йылында 319-сы). Йыл аҙағына тиклем 47 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кук Утрауҙары
Кук Утрауҙары — (ингл Cook Islands, маори Kūki 'Āirani) — Тымыҡ океандың көньяғындағы Полинезияла Яңы Зеландия менән ирекле бәйләнештә булған шул уҡ исемле архипелаг һәм үҙ идаралы дәүләт. Төньяҡта Кирибати һыуҙары, көнсығышта Франция Полинезияһы, Ниуэ, көнбайышта Америка Самоаһы, Токелау, көньяҡта нейтраль Тымыҡ океан һыуҙары менән сиктәш.
Кук Утрауҙары Яңы Зеландия короллеге составына инә. Территория 15 утрауҙан тора, шуларҙың 3-ндә кеше йәшәмәй: Төньяҡ төркөмөндә — 7 утрау һәм Көньяҡ төркөмөндә — 8. Ҡоро ер майҙаны — 236 км². Халыҡ һаны 17 459 кеше тәшкил итә (2016).
Уның баш ҡалаһы — Раротонга утрауындағы Аваруа ҡалаһы. 1888 йылда утрауҙар Британия империяһы протекторатына әйләнә, ә 1901 йылда Яңы Зеландия хакимиәтенә тапшырыла. 1965 йылда Кук Утрауҙары Яңы Зеландия менән берлектә идара ителгән дәүләт субъекты булып китә. Ул Көньяҡ Тымыҡ океан комиссияһы һәм Тымыҡ океан утрауҙары форумы ағзаһы булып тора.
Донъяның күпселек илдәре Кук Утрауҙарын халыҡ-ара хоҡуҡ субъекты тип танымай, әммә 48 дәүләт һәм Европа берлеге улар менән дипломатик мөнәсәбәттәр һаҡлай.
Этимологияһы
Архипелагка хәҙерге исемде XIX быуатта инглиз сәйәхәтсеһе Джеймс Кук хөрмәтенә урыҫ диңгеҙҙә йөҙөүсе Крузенштерн Иван Фёдорович бирә. 1773—1775 йылдарҙа Көньяҡ төркөм утрауҙарында булып киткән Кук үҙе уларҙы Херви утрауҙары тип атай (ингл. Hervey Islands).
Тарихы
Радиоуглерод анализы мәғлүмәттәре буйынса, Көньяҡ төркөмдөң Кук Утрауҙарына полинезиялылар беҙҙең эраның 500 йылынан да һуңға ҡалмай урынлаша. Сағыштырмаса лингвистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Көньяҡ төркөм утрауҙарына Йәмғиәт утрауҙарынан (острова Общества) килеп урынлашҡан, уларға, үҙ сиратында, Маркиз утрауҙарынан күсеп киләләр. Шул уҡ ваҡытта прамаркиз һәм пратаитян телдәре беҙҙең эраға 900 йыл тирәһендә бүленә. Төньяҡ төркөм утрауҙарында (Пукапуканан башҡа) йә Көньяҡ төркөм утрауҙарынан, йә туранан-тура Йәмғиәт утрауҙарынан килгәндәр.
1820 йылдар башында Кук Утрауҙарына Лондон миссионер йәмғиәтенең беренсе миссионерҙары (беренсеһе Джон Уильямс була) төшә. Христианлыҡ бик тиҙ тарала, тиҙҙән сиркәү утрауҙарҙың сәйәси һәм административ тормошон үҙ контроле аҫтына ала. Миссионерҙарҙың килеүе архипелагта тыныслыҡ урынлаштырыуға булышлыҡ итә (урындағы ҡәбиләләр даими һуғыш хәлендә була). Әммә кире эҙемтәләр ҙә була: Кук утрауҙарына европалылар килтергән ауырыуҙар арҡаһында урындағы халыҡ һаны ҡырҡа кәмей.
1843 йылда, Франция Таити утрауын баҫып алғандан һуң, Кук Утрауҙарының ариктары (урындағы юлбашсылар) Британия империяһына яҡлау һорап мөрәжәғәт итә. Әммә Раротонга өҫтөнән британ протектораты (һуңыраҡ Көньяҡ һәм Төньяҡ төркөмдөң бөтә утрауҙарына) 1888 йылға тиклем иғлан ителмәй. Яңы Зеландия архипелаг менән ныҡлап ҡыҙыҡһына, әммә «колония колонияһы» идеяһына (ул ваҡытта Яңы Зеландия Бөйөк Британия колонияһы була) Кук утрауҙары маориҙарының күпселеге ҡаршы тора, улар Британия империяһының ҡурсыуы аҫтында ҡалырға теләй. Әммә 1901 йылда уҡ утрауҙар менән идара итеү Яңы Зеландияға тапшырыла. 1960 йылда Кук Утрауҙарындағы колонияларға ҡаршы хәрәкәт һөҙөмтәһендә Тымыҡ океан халыҡтары араһында тәүгеләрҙән булып эске үҙидара алалар. 1965 йылдың 4 авгусынан Күк Утрауҙары Яңы Зеландия менән берлектә үҙидаралыҡлы дәүләт берәмеге тип һанала.
Киләһе тиҫтә йылдар эсендә иҡтисади һәм социаль өлкәләр яҡшыра, урындағы үҙидараның вәкәләттәре киңәйә, шулай итеп, Кук Утрауҙарының бойондороҡһоҙлоғо киңәйә. 1990-сы йылдар уртаһында ил ҙур финанс көрсөгө кисерә. Һөҙөмтәлә урындағы халыҡтың йәшәйеше насарая, Яңы Зеландияға эмиграция үҫә, хөкүмәттәр һәм премьер-министрҙар йыш алмашына.
Дөйөм географияһы
Кук Утрауҙары дәүләте Тымыҡ океанда Полинезияла экватор һәм Кәзәмөгөҙ тропигы араһында урынлашҡан 15 утрауҙан һәм атолдан тора. Майҙаны — 2,2 млн км². Дөйөм ҡоро ер майҙаны — 236,7 км². Төньяҡ сигенән (Пенрин йәки Тонгарева атолы) иң көньяҡ утрауға (Мангиа утрауы) тиклем ара — яҡынса 1400 км.
Тәбиғи үҫеше
Күк Утрауҙарында йәшәүселәр Яңы Зеландия менән ирекле ассоциацияла дәүләт берәмеге статусына ярашлы Яңы Зеландия граждандары булып тора. Һуңғы йылдарҙа ерле халыҡтың был илгә күпләп күсенеүе күҙәтелә. Утрауҙарҙа халыҡ һаны башлыса иҡтисади көрсөк осоронда Яңы Зеландияға эш эҙләп юлланғанда кәмей. Иҡтисади үҫеш осоронда кире хәл күҙәтелә. 1971—1991 йылдар араһында Кук Утрауҙары халҡының һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә. Эске миграция ла мөһим демографик күрһәткес булып тора. Мәҫәлән, 1991 йылда Манихики утрауында халыҡ һаны 30 проценттан ашыуға арта, ә Мангаиа һәм Палмерстон утрауҙарында 20 проценттан ашыуға кәмей. Бындай тенденциялар Манихики утрауында ынйы аулауҙың артыуы һәм Мангаиа утрауында хужалыҡ әүҙемлегенең кәмеүе менән аңлатыла.
2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кук Утрауҙарында халыҡ һаны 17 459 кеше тәшкил итә, шуларҙың 13 044-е Раротонга утрауында йәшәй, уның дөйөм майҙаны 67,1 км² тәшкил итә. Баш ҡала Аваруала 2011 йылда 6935 кеше йәшәгән. Халыҡтың 93,7 проценты (16 360 кеше) Көньяҡ төркөмө утрауҙарында, дүрттән өс өлөшө тиерлек — Раротонгала йәшәй. Эш урындарының сикләнгәнлеге арҡаһында күп кенә утрау кешеләре сит илдәрҙә, башлыса Яңы Зеландияла йәшәй.
Халыҡ тығыҙлығы бер км²-ға 63,26 кеше тәшкил итә. Мануаэ, Суворов һәм Такутея утрауҙарында кеше йәшәмәй. 2016 йылда Нассау (78 кеше) халыҡ һаны буйынса иң әҙ халыҡлы утрау булған.
2016 йылда ир-егеттәр — 49,2 (8590 кеше ), ҡатын-ҡыҙҙар 50,8 % (8869 кеше ) тәшкил иткән. 2001 йылда ҡала халҡының өлөшө — 67,6 процент, ауыл халҡының иһә 32,4 процент тәшкил иткән.
2020 йылда Күк Утрауҙарында тыуым 1000 кешегә 13,3 тәшкил иткән, халыҡтың тәбиғи артыуы — 2,59 %. 2020 йылда 14 йәшкә тиклемге балаларҙың өлөшө — 19,93 %, өлкәндәр һаны 15 йәштән 64 йәшкә тиклем — 66,7 %, 65 йәштән өлкәндәр — 13,37 %. 2020 йылда халыҡтың уртаса ғүмер оҙонлоғо 77 йыл тәшкил итә.
Дәүләт төҙөлөшө
Кук утрауҙары — Яңы Зеландия менән ирекле бәйләнештә үҙидаралыҡлы территория. Был Яңы Зеландия монархы король Карл III етәкселегендә яңы Зеландия короллеге составына инеп, территорияның эске мәсьәләләрен хәл итеүҙә утрауҙарҙың бойондороҡһоҙлоғон күҙҙә тота. Әммә Кук утрауҙарында йәшәүселәр Яңы Зеландияла һайлауҙарҙа ҡатнаша һәм Яңы Зеландияның даими резиденттары булғанға тиклем социаль пособие ала алмай. Тышҡы сәйәсәттә һәм оборонала Яңы Зеландия хөкүмәте өҫтөнлөклө булып ҡала.
1965 йылдың 4 авгусында ҡабул ителгән Конституция идара итеүҙең монархия формаһын урынлаштыра. Әммә илдә демократик принциптар урындағы традициялар менән тығыҙ бәйләнгән. Мәҫәлән, һайлау округтары утрауҙарҙың эске райондарынан океанға һуҙылған традицион ерҙәрҙе һәм сиктәрҙе межалау нигеҙендә ойошторола.
Закондар сығарыу власы
Закондар сығарыу власының юғары органы — йәшерен тауыш биреү юлы менән һайланған 24 депутаттан (2003 йылға тиклем — 25 депутат ) торған бер палаталы парламент. Һәр депутат айырым округтан, ҡайһы бер осраҡтарҙа тотош утрауҙан сығыш яһай. Парламент ағзаларының вәкәләт ваҡыты — 5 йыл.
Парламенттың беренсе ултырышында депутаттар Парламент спикерын һәм уның урынбаҫарын һайлай.
Башҡарма власть
Кук Утрауҙары Конституцияһына ярашлы, дәүләт башлығы — Бөйөк Британия королеваһы Елизавета II. Утрауҙарҙа королеваның вәкиле (элек юғары комиссар) идара итә, уны өс йылға ҡабаттан тәғәйенләү хоҡуғы менән тәғәйенләйҙәр. Королева вәкиле Министрҙар кабинеты, премьер-министр йәки тейешле министр кәңәше буйынса эш итә. Әгәр Министрҙар кабинеты, премьер-министр йәки тейешле министр королева вәкиленә тәҡдим индерһә һәм королева вәкиле тәҡдим тәҡдим ителгән көндән алып 14 көн эсендә уны кире ҡаҡмаһа, тәҡдим ҡабул ителгән тип табыла. Королева вәкиле Парламент акттарына хоҡуҡ көсө бирә һәм вәкәләттәр ала.
Министрҙар кабинеты рәйеслек иткән премьер-министрҙан тора һәм 6-нан, 8-ҙән дә артыҡ булмаған министрҙан тора, ул парламент ағзаларынан тәғәйенләнә. Министрҙар кабинеты парламент алдында яуаплы башҡарма орган булып тора. Ил премьер-министрын парламент ағзалары араһынан Британия королеваһы вәкиле тәғәйенләй. Башҡа министрҙар ҙа королеваның вәкиле итеп парламент ағзалары иҫәбенән тәғәйенләнә, ләкин премьер-министр тәҡдиме буйынса.
Эске сәйәсәт һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Кук утрауҙарының тышҡы сәйәсәте мәсьәләләре Кук Утрауҙарының 1964 йылдағы Конституция актына ярашлы Яңы Зеландия ҡарамағына инә, ул был өлкәләге эштәрҙе Кук утрауҙары хөкүмәте менән яраштырырға тейеш. Ләкин 1980 йылдарҙан башлап үҙидаралыҡ биләмәһенең тышҡы сәйәси эшмәкәрлеге үҙаллыраҡ була бара. Мәҫәлән, Яңы Зеландиянан башҡа Кук Утрауҙары төбәк һәм халыҡ-ара килешеүҙәргә ҡул ҡуйырға, төрлө халыҡ-ара ойошмаларға ҡушылырға, донъяның башҡа илдәре менән консуллыҡ һәм дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырырға, тышҡы сәйәси эшмәкәрлегендә суверенлы һәм бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ сығыш яһарға хоҡуҡлы. Шуға ҡарамаҫтан, ул Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы түгел.
Кук Утрауҙары төбәк һәм халыҡ-ара ойошмалар: Тымыҡ океан утрауҙары форумы, Көньяҡ Тымыҡ океан комиссияһы, Азия үҫеш банкыһы, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы, ЮНЕСКО, АСР илдәре һәм башҡа ойошмалар ағзаһы булып тора. Илдең сит илдәрҙә — Яңы Зеландияла, Америка Ҡушма Штаттарында, Норвегияла, Австралияла һәм Европа берлегенда — биш дипломатик вәкиллеге бар.
Кук Утрауҙарының Рәсәй менән дипломатик бәйләнештәре юҡ.
Ҡытай менән мөнәсәбәттәре
Кук Утрауҙары менән ҠХР араһында дипломатик мөнәсәбәттәр 1997 йылдың 25 июлендә урынлаштырыла. Ҡытай менән Океания илдәре, шул иҫәптән Кук Утрауҙары араһында бәйләнештәрҙең көсәйеүе һуңғы тиҫтә йылдарҙа Яңы Зеландия һәм Австралия яғынан ҡайһы бер борсолоуҙар тыуҙыра, уларҙың төбәктәге позициялары ғәҙәттәгесә көслө. Йыш ҡына Океания илдәре Тайвань утрауында Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән Тайвань утрауындағы Ҡытай Республикаһы араһында дипломатик һуғыштарҙа ҡатнаша.
ҠХР Кук Утрауҙарына һиҙелерлек финанс ярҙамы күрһәтә. Илдәр сауҙа, балыҡсылыҡ өлкәһендә хеҙмәттәшлек итә, ике ил лидерҙарының даими осрашыуҙары үтә. Кук утрауҙары, үҙ сиратында, бер генә Ҡытайҙы — Ҡытай Халыҡ Республикаһын таный.
2003 йылда Ҡытай менән Кук Утрауҙары араһында тауар әйләнеше 575 000 АҠШ доллары тәшкил итә.
Европа берлеге менән мөнәсәбәттәр
Кук Утрауҙары Европа берлеге менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, шул иҫәптән Бельгияның баш ҡалаһы Брюсселдә Кук Утрауҙарының дипломатик вәкиллеге урынлашҡан. Төбәктә Кук Утрауҙарының беренсе почётлы консулы 1987 йылдың 10 февралендә Норвегияның баш ҡалаһы Ослола барлыҡҡа килә. Европа берлеге илдәре илгә (башлыса алыҫ утрауҙарға) финанс һәм гуманитар ярҙам күрһәтә, социаль өлкәлә (һаулыҡ һаҡлау, мәғариф), балыҡсылыҡ өлкәһендә хеҙмәттәшлек итә.
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Утрауҙарҙағы һуңғы иҡтисади реформалар иҡтисадтың шәхси секторын үҫтереүгә һәм уны инвестициялау өсөн шарттар тыуҙырыуға йүнәлтелгән. Мәҫәлән, хөкүмәт һалымдарҙы кәметә.
Һуңғы йылдарҙа иҡтисадтың төп тармаҡтары булып ауыл хужалығы, туризм һәм финанс хеҙмәттәре тора. Хеҙмәтләндереү өлкәһе — иҡтисадтың иң динамик тармағы. Туризм, оффшор банк компаниялары һәм финанс хеҙмәттәренең башҡа төрҙәре йылдам үҫешә. Хәҙерге ваҡытта туризм — валюта менән төп тәьмин итеүсе. Ул шулай уҡ күп ғаиләләр өсөн төп килем сығанағы булып тора.
Эшкә һәләтле халыҡтың яҡынса 6600 кешеһенең 52 проценты хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә (яртыһы дәүләт хеҙмәтендә), 29 % ауыл хужалығында һәм 15 % сәнәғәттә эшләй.
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы Кук Утрауҙары иҡтисадының мөһим тармаҡтарының береһе булып тора. 1970-се йылдарҙан был секторҙа һиҙелерлек үҙгәрештәр күҙәтелә: ил иҡтисадында ауыл хужалығының роле һиҙелерлек кәмей. Мәҫәлән, 1997 йылда коммерция ауыл хужалығы продукцияһы етештереү 2000 тоннанан артмай һәм илдең йыллыҡ экспортының 20 проценттан кәмерәк өлөшөн тәшкил итә. Байтаҡ үҙгәрештәрҙе түбәндәге факторҙар менән аңлатырға мөмкин: туризм интенсив үҫешә, һөҙөмтәлә халыҡ ауыл хужалығы производствоһынан хеҙмәтләндереү өлкәһенә күсә; ҡала халҡы арта (урбанизация процесы), халыҡтың алыҫ утрауҙарҙан Раротонгаға сыға, һуңғы тиҫтә йылдарҙа ҡоролоҡ йыш була. Быларҙың барыһы ла импорттың артыуына, тимәк, ил сит илдәрҙән аҙыҡ-түлекте килтереүгә бәйле булыуына килтерә. Кук Утрауҙарында ауыл хужалығын үҫтереүгә һәм уның продукцияһының конкурентлыҡ һәләтенә ҡаршылыҡтарҙың береһе булып ил майҙаның бәләкәйлеге, утрауҙарҙың донъя баҙарҙарынан алыҫ булыуы, транспорт бәйләнештәренең насар булыуы тора.
Томат, аҡ күсәнле кәбеҫтә, ҡытай кәбеҫтәһе, салат-латук, ҡарбуз, ҡабаҡ, борсаҡлы борос, ҡуҙаҡлы культуралар, баклажан, шулай уҡ таро, ямс, маниок һәм татлы картуф кеүек традицион культуралар мөһим культуралар булып тора. Ауыл хужалығы башлыса Көньяҡ төркөм утрауҙарында тупланған, унда экспортҡа папайя, кокос, төрлө цитрус культуралары һәм тропик емештәр үҫтерелә.
Балыҡсылыҡ
Балыҡ — Кук Утрауҙарының милли байлыҡтарының береһе, ул ил иҡтисадында бик мөһим роль уйнай. Океанда башлыса тунец, буйлы марлин, ваха һәм айбалыҡ тотоу менән шөғөлләнәләр. Балыҡ продукцияһын төп импортлаусылар булып Япония, Яңы Зеландия һәм АҠШ баҙарҙары тора. Аквариум балығы төрҙәре лә тотола.
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән балыҡтар исемлеге
Статус күрһәтелмәгән осраҡтарҙа тейешле урын буш ҡалдырылған. Бөтә төрҙәр ҙә Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Ҡыҙыл китаптарында 6 категорияға бүленгән. МСОП-тың Ҡыҙыл исемлегендә категориялар 9.
Кук Утрауҙары
Балыҡсылыҡ
1957 йылда Аитутаки утрауына трохус (ингл. Trochus niloticus) килтерелә, шунан алып был кәсеп моллюскы ҡабырсаҡтары архипелагтың күп утрауҙарына килтерелә һәм Күк утрауҙарының мөһим экспорт тауарына әүерелә. Төньяҡ төркөмдөң Манихика һәм Тонгарев утрауҙарында экспортҡа сыҡҡан ҡиммәтле ҡара ынйы алыу өсөн ынйылар үрсетелә. Бәләкәй быуаларҙа урындағы халыҡ эске баҙар өсөн Chanos chanos (латинса) балыҡ төрөн үрсетә. Дәүләт бюджеты шулай уҡ сит ил судноларына иҡтисади зонала балыҡ тотоу хоҡуғына лицензия биреү иҫәбенә тулыландырыла.
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән балыҡтар исемлеге
Категориялар түбәндәгесә билдәләнә: Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән балыҡтар барлығы 7 төр, шуларҙың 2-һе мәрсен һымаҡтарҙан, һөмбәш һымаҡтар отряды вәкилдәре — 3 һәм сазан һымаҡтар менән үгеҙ балыҡ һымаҡтарҙан берәр вәкил.
Кук Утрауҙары
Транспорт
Раротонга халыҡ-ара аэропорты Кук утрауҙарын донъяның күп кенә төбәктәре менән бәйләгән халыҡ-ара линияларҙы хеҙмәтләндерә. Раротонга һәм Окленд (Яңы Зеландия), Фиджи, Таити һәм Лос-Анджелес (АҠШ) араһында рейстар башҡарған төп компания — Air New Zealand. Эске осоштарҙы, шулай уҡ Францияның Полинезияһында Таити утрауына «Эйр Раротонга» авиакомпанияһы башҡара.
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән балыҡтар исемлеге
Юҡҡа сығыусы төрҙәр (I) категорияһына ябай ҡыҙылбалыҡ индерелгән.
Аҫтағы исемлектә таксондар теҙмәһе Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабындағы тәртипкә тура килә.
Кук Утрауҙары
Транспорт
Даими пароход линияһы утрауҙы Окленд, Самоа, Тонга һәм Ниуэ менән бәйләй. Эске линияларҙы бәләкәй суднолар паркы хеҙмәтләндерә. Раротонга һәм башҡа ҡайһы бер Көньяҡ утрауҙар яҡшы үҫешкән юл селтәренә эйә.
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән балыҡтар исемлеге
Һуңғы колонканың аҙағында Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (МСОП) сайтында шәхси биттәр һылтанмаһы бирелгән.
Кук Утрауҙары
Бәйләнеш
Эске һәм халыҡ-ара телефон элемтәһен, факсимиль һәм телеграф элемтә хеҙмәттәрен, Интернетты индереп, телекоммуникация хеҙмәтләндереүҙәрен офисы Аваруала урынлашҡан «Telecom Cook Islands» компанияһы күрһәтә. Был хеҙмәттәрҙең бер өлөшө архипелагтың алыҫ утрауҙарында ла бар. Шулай уҡ почта хеҙмәте бар, урындағы почта маркалары бөтә донъянан килгән филателистар өсөн ҡыҙыҡһыныу уята. Раротонга һәм Айтутаки утрауҙарында бер нисә интернет-кафе, төп урындарҙа Wi-Fi бар.
Юлдаш телевидениеһы, шул иҫәптән урындағы канал, эшләй, ул башлыса Яңы Зеландия телевидениеһы программаларын тапшыра. Elijah Communications Ltd компанияһы милкенә ҡарай (шулай уҡ «Radio Cook Islands» и «The Cook Islands Herald weekly» аҙналығы хужаһы). Утрауҙарҙа кабель телевидениеһы юҡ. Кук утрауҙарында ике радиостанция («Radio Cook Islands» һәм «Radio Ikurangi») эшләй. «Кук Айлэндс Ньюс» (Cook Islands News) баҫылып сыға, Яңы Зеландия һәм Австралия гәзиттәре һәм журналдары киң таратыла. Раротонгала аҙна һайын урындағы «Herald» һәм «Independent» гәзиттәре сыға.
Файҙалы ҡаҙылмалар табыу
Кук Утрауҙары районында тимер-марганец конкрециялары табылған.
Валпараисо (өлкә)
Валпараи́со (Valparaíso) — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 38 коммуна һәм 7 провинция берләштерә.
Майҙаны — 16 396,1 км². Халыҡ һаны — 1 539 852 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 93,92 кеше/км².
Административ үҙәге — Валпараисо.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Смыслов Василий Васильевич
Василий Васильевич Смыслов (24 март 1921 йыл — 27 март 2010 йыл) — СССР, һуңынан Рәсәй шахматсыһы. Шахмат буйынса 7-се донъя чемпионы (1957—1958). СССР чемпионы (1949). Өс тапҡыр донъя чемпионы (1938, 1942, 1944/45). СССР командаһы составында туғыҙ тапҡыр Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1952, 1954, 1956, 1958, 1960, 1964, 1968, 1970, 1972). СССР командаһы составында Беренсе команда донъя чемпионаты еңеүсеһе (1985). СССР командаһы составында биш тапҡыр Европа чемпионаты еңеүсеһе (1957, 1961, 1965, 1970, 1973). Халыҡ-ара гроссмейстер (1950). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1948), шахмат композицияһы буйынса халыҡ-ара арбитр (1957), шахмат теоретигы.
Биографияһы
6 йәшендә шахмат уйнарға өйрәнә — атаһы, Василий Осипович Смыслов (1881—1943), 1-се категориялы шахматсы була. Москворецкий Пионерҙар йортоноң шахмат секцияһында шөғөлләнә. 1938 йылда 1-се категория шахматсыларҙың Бөтә Союз турнирында 1-3-сө урындарҙы бүлешә, Мәскәү чемпионатында — 1-2-се урындарҙы. Мәскәү чемпионы (1942 һәм 1943/1944 йылдар — конкурстан тыш уйнаған М. Ботвинниктан һуң икенсе була). Оҫталар турниры: Куйбышев (1942) — 2-се урын, Свердловск (1943) — 3-4-се урындар. СССР-ҙың 18 чемпионаты ҡатнашыусыһы (1940 йылдан); яҡшы һөҙөмтәләре: 1940 йыл — 3-сө урын, 1941 йыл (илдең абсолют чемпионы исеме өсөн матч-турнир) — 3-сө, 1944 йыл — 2-се, 1947 йыл — 3-4-се урындар, 1949 йыл — 1-2-се урындар (Д. Бронштейн менән), 1955 йыл — 1-2-се урындар (өҫтәмә матчта Е. Геллерға еңелә), 1969 йыл — 3-5-се урын, 1971 йыл — 2-3-сө урын.
Гронинген турнирында (1946 йыл) 3-сө урын алып, Смыслов 1948 йылғы донъя беренселеге матч-турниры ҡатнашыусылдары иҫәбенә индерелә (2-се урын); шул ваҡыттан донъяның көслө шахматсылары төркөмөнә инә.
Мөрит
Мөрит ( — эйәреүсе, шәкерт; мюрид, мури́д) — суфыйлыҡта, бағышланыуҙың һәм рухи камиллаштырыуҙың беренсе (түбән) баҫҡысында торған уҡыусы. Киңерәк ҡулланылышта был термин суфый булғанлыҡты, ғөмүмән, ябай мосолман кешеһен дә аңлата ала.
Суфыйлыҡта
Суфыйҙар тәриҡәтенә инергә әҙерләнгән кешене мөрит тип атайҙар. Мөрит остазы (шәйех, мөрши д)алдында билдәле бер бурыстарҙы үҙ өҫтөнә ала. Ул үҙ ихтыярын Аллаһы тәғәлә һәм остазының ихтыярына буйһондорорға тейеш. Мөриттың ихтыярын Аллаһҡа буйһондороу остаз етәкселегендә башҡарыла. Шәйехкә буйһонғандан һуң мөрит, «юлсы» (салиҡ) булып, рухи юл үтә. Остаз етәкселегенән башҡа рухи юл үтеү мөмкин түгел.
Мөритлеккә бағышланыу остаздың уҡыусыға биргән нәсихәтенән башлана. Улар бер-береһенә ҡаршы ултыралар. Шәйех үҙ ҡулын шәкерттең ҡулына һала һәм тәүбә итеү, доға ҡылыу һәм суфый тәриҡәте ҡиммәттәре кәрәклеге тураһында һөйләй. .
Ғәҙәттә мөрит үҙ өҫтөнә ҡайһы бер йөкләмәләрҙе ала (әҙәптәр):
Шулай уҡ мөрит шәйех менән аралашҡанда билдәле бер ҡағиҙәләргә таянырға тейеш
Копковка
Копковка — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Козловка йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаракүл (Киндерле ҡушылдығы)
Ҡаракүл (Караколь) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киндерля йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сомали (ярымутрау)
Сомали́ — Африканың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан ярымутрау. Ярҙары төньяҡтан — Аден ҡултығы, көнсығыштан Һинд океаны һыуҙары менән йыуыла. Ярымутрауҙың төньяҡ-көнсығыш осонда Гвардафуй мороно урынлашҡан. Ярымутрауҙың рәсми картографияла ҡабул ителмәһә лә, әммә киң таралған атамаһы — Африка Рогы (Horn of Africa). Боронғо заманда һәм урта быуаттарҙа Билад әл-Барбар («Вәхшиҙәр ере») тип телгә алынған.
Ярымутрау биләмәһе башлыса Сомали иле составына инә, бер өлөшө — Эфиопияға, Эритреяға, Джибутиға керә.
Ярымутрауҙың майҙаны яҡынса 750 000 км² тәшкил итә.
Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда Сомали ярымутрауында дөйөм эске тулайым продукт 106,224 млрд доллар тәшкил иткән, ә номиналь — 35,819 млрд доллар. 2010 йылда йән башына эске тулайым продукт 1061 доллар (һатып алыу мөмкинлеге паритеты) һәм 358 доллар (номинал) тәшкил итә.
Географияһы һәм климаты
Сомали ярымутрауы экваторҙан да, Төньяҡ тропиктан да бер тигеҙ алыҫлыҡта урынлашҡан тиерлек. Көнсығыш Африка рифт үҙәне формалашыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тау ландшафты өҫтөнлөк итә. Ул Эфиопиянан Мозамбикка тиклем ятҡан ер ҡатламындағы ярыҡтарҙан тора һәм Африка һәм Ғәрәп тектоник плиталарының бүленеүен билдәләй.
Был төбәктәге иң бейек тауҙар — Эфиопияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан Сымен тауҙары. Ҡасандыр Сымен һәм Бале тауҙары (шул уҡ атамалы милли парк урынлашҡан) ҙур боҙлоҡтар менән ҡапланған булған. Әммә улар голоцен башынан ирей башлағандар. Ҡыҙыл диңгеҙгә табан йүнәлеш буйынса тауҙарҙың бейеклеге ҡырҡа кәмей, ә Һинд океаны йүнәлешендә әкертенләп һөҙәгәйә бара.
Сомали ярымутрауының уйһыулыҡтары, экваторға яҡын булыуына ҡарамаҫтан, ҡоро район булып тора. Сәбәбе — Сәхилгә һәм Судан төбәгенә ямғырҙар килтергән тропик муссон елдәре көнбайыштан иҫә. Яйлап, Джибути менән Сомалиға яҡынлашҡан һайын, улар дым килтереүенән туҡтайҙар. Шуға ла Сомали ярымутрауының күпселек ерҙәрендә муссон осоронда яуым-төшөм аҙ була.
Эфиопияның көнбайышында һәм үҙәгендә, шулай уҡ Эритреяның көньяғында көслө муссонлы ямғырҙар була. Эфиопия тауҙарында яуым-төшөм йылына 2000 миллиметрҙан артып китә, хатта Асмэрала лә йылына уртаса 570 миллиметр яуа. Ямғырҙар — Эфиопиянан тыш күп өлкәләр өсөн берҙән-бер һыу сығанағы, был айырыуса Мысырға ҡағыла.
Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө (Рәсәй)
Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө- Рәсәй мәҙәниәте хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамы. Йыл һайын 25 мартта билдәләнә. Киңерәк мәғәнәлә мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә ижади һөнәрҙәр вәкилдәре, сәнғәт эшмәкәрҙәре, шулай уҡ Бөтә донъя мираҫын һаҡлаусылар һәм популярлаштырыусылар инә.
Тарихы
2007 йылда шул саҡтағы мәҙәниәт министры Соколов Александр Сергеевич үҙенең сығышында Рәсәй Федерацияһының бер нисә төбәгендә Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө үткәрелә, тик улар бер көндә булмай, тип әйтә. Ул әлеге байрамға дәүләт статусы биреү кәрәклеген әйтә.
Сомали (ярымутрау)
Географияһы һәм климаты
Данакиль сүллеге Эфиопияның төньяҡ-көнсығышын, Эритреяның көньяғын һәм Джибутиҙың төньяҡ-көнбайышын үҙ эсенә алып, 100 000 км2  майҙан ерҙе биләй.
Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө (Рәсәй)
Тарихы
Шул уҡ йәйҙә Рәсәй Президенты Путин Владимир Владимирович  27 август көнө  « Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө» үткәреү тураһында указға ҡул ҡуя. Был көн Рәсәй матбуғаты көнө, халыҡ-ара һәйкәлдәр һәм тарихи урындар көнө, халыҡ-ара музейҙар көнө, яҙыусы көнө, театр көнө, халыҡ-ара китап һәм авторлыҡ хоҡуғы көнө һәм башҡа шундай даталар билдәләүселәр өсөн дөйөм һөнәри байрамға әүерелә.
Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө, ялға ғына эләкмәһә, эш көнө булып тора.
Сомали (ярымутрау)
Географияһы һәм климаты
Район үҙенең вулкандары һәм экстремаль эҫелеге менән билдәле, тәүлек температураһы 45 °C-тан юғары һәм йыш ҡына 50 °C-тан да артып китә.
Лава ағымынан барлыҡҡа килгән күлдәр күп, улар бер нисә үҙәнде тултырған. Улар араһында Асале күле (диңгеҙ кимәленән 116 м түбән) һәм Джулетти/Афрера күле (диңгеҙ кимәленән 80 м түбәнерәк).
Икеһенең дә Данакиль    криптодепрессиялары (ер өҫтөнең һыу баҫҡан  уйымы,  уның төбө, кәм тигәндә, өлөшләтә диңгеҙ кимәленән түбән,  ә һыу өҫтө ошо кимәлдән юғарыраҡ ята) бар.
Афрерала күп әүҙем вулкандар урынлашҡан, шул иҫәптән Марахо, Даббаху, Афдер һәм Эртале.
Ҡышын төньяҡ-көнсығыш пассат еле Сомалиҙың төньяғындағы таулы райондарына ғына ямғыр килтерә. Унда йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 500 мм-ға етә. Көнсығыш яр буйында ел ярға параллель рәүештә иҫә, бынан тыш, көслө апвеллинг күҙәтелә. Һөҙөмтәлә йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 51 мм ғына булырға мөмкин. Сомалиҙа Эфиопия ҡалҡыулығында барлыҡҡа килгән ике генә даими йылға бар — Джубба һәм Уэби-Шабелле.
Ҡыҙыл диңгеҙ яры буйында һауа торошо бик эҫе: июлдә яҡынса 41 °C һәм ғинуарҙа 32 °C. Әммә көнсығыш ярҙа, ғәҙәттә, апвеллинг арҡаһында һалҡыныраҡ була, шуға күрә Асмэрала болотһоҙ төндә йыш ҡына ҡырауҙар була.
Халҡы
Сомали ярымутрауы илдәре оҡшаш тәбиғи-географик шарттарҙа ғына түгел, ә төрлө төркөмдәр араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙең ҡатмарлы моделен күрһәтеп, этник, лингвистик яҡтан да үҙ-ара бәйләнгән.
Ярымутрау ике төп макротөркөмдән тора:
Ethnologue мәғлүмәттәре буйынса, Джибутиҙа — 10, Эритреяла — 14, Эфиопияла — 90, Сомалиҙа 15 телдә һөйләшәләр.
Сомали Республикаһында һәм Джибутиҙа күпселекте тәшкил иткән сомали телендә һөйләшеүселәр Эфиопияның Сомали төбәгендә 97 процент тәшкил итә. Шулай уҡ күптәр Джибути, Эфиопия һәм Эритреяла афар телендә һөйләшә. Бынан тыш, был төбәктә тигринья һәм амхар теле кеүек афразия телдәре киң таралған, тағы ла бәләкәйерәк тиҫтәләгән тел төркөмдәре бар.