cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төрбә
Тарихтан
"Altından rütubət sızmasın deyə, Üstündən günəş istisi keçməsin deyə, Tabutu sarayın içərisində yerləşdirdilər." "Аҫтынан һыу үтмәһен, тиеп, Өҫтөнән ҡояш ҡыҙҙырмаһын, тиеп, Табуты һарайҙың эсенә ерләштерҙеләр." тип әйтелә.
Боронғо төрбәләр өй рәүешлерәк һалынғаны мәғлүм. "Мәңгелек йорт" тигән ғибәрә лә бар. Шуға күрә ҡайһы бер төрбәләрҙең аҫ яғында ҡәбер, ә өҫкө өлөшөндә күскенселәр йоҡлап йөрөгән.
Шәрҡи мосафирҙар ҙа, көнбайыштыҡылар ҙа төрөк төбәктәрендә сатырға оҡшаған ҡоролмалар ҡуйылған ҡәберлектәр тураһында яҙған. Был хаҡта Ибн Фаҙлан да яҙған булған. Мосолман донъяһына боронғо ҡәберлектәр ғәҙәт-йолалары килеп инеүе сәлжүктәргә бәйле.
Артабан XI-XII быуаттарҙа төрбәләр композицион структуралы була башлай. Бына ни өсөн европа ғалимдары төрбәләрҙе  Селчук ҡәберҙәре тип атай.
Күп ерҙәрҙә бындай ҡоролмаларға йәмәғәт ағзалары зыярат ҡылырға йөрөйҙәр.
Башҡортостан төрбәләре (кәшәнәләре)
Башҡорттар "төрбә" һүҙен бик ҡулланмайҙар, фарсынан ингән "кәшәнә" төшөнсәһенә өҫтөнлөк бирәләр. Архитектура яғынан да был ҡоролмалар Урта Азия ҡоролмаларына яҡын. Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә (күрше өлкәләрҙе лә индереп) тиҫтәләгән кәшәнә бар
Акимова Галина Николаевна
Акимова Галина Николаевна (1929 йыл—2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй лингвисы, педагогы, филология фәндәре докторы (1973), профессор (1979). Санкт-Петербург дәүләт университетының Почетлы профессоры (2004).
Биографияһы
1929 йылдың 10 июлендә Ленинградта тыуған.
1947—1952 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының филология факультетының рус теле һәм әҙәбиәте бүлегендә уҡый, 1952—1955 йылдарҙа был факультет янындағы аспирантурала уҡый. 1955 йылдан Ленинград дәүләт университетында филология факультетының рус теле кафедраһы ассистенты, доценты һәм профессоры вазифаларында педагогик эшмәкәрлек алып бара. Бер үк ваҡытта 1976—2001 йылдарҙа — Ленинград дәүләт университеты — Санкт Петербург дәүләт университеты аспирантураһы буйынса филология факультеты деканы урынбаҫары.
1955 йылда Г. Н. Акимова «Относительное подчинение в научной прозе М. В. Ломоносова» темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе ала. 1973 йылда «Очерки по синтаксису языка М. В. Ломоносова» темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе ала. 1961 йылда Юғары аттестация комиссияһы бойороғо менән доцент, 1979 йылда — рус теле кафедраһы буйынса профессор ғилми исеме бирелә. 2004 йылда уға Санкт-Петербург дәүләт университетының почетлы профессоры маҡтаулы исеме бирелә.
Фәнни-педагогик эшмәкәрлеге
Г. Н. Акимованың төп фәнни-педагогик эшмәкәрлеге филология өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле. Санкт-Петербург дәүләт университетында «Ябай һөйләм төҙөлөшө», «Поэтик синтаксис» һәм «Синтаксис һәм стилистика» темалары буйынса лекциялар курсы уҡый. СССР юғары һәм урта махсус мәғариф министрлығы ҡарамағындағы юғары филологик белем биреү буйынса комиссия ағзаһы (1979—1991). Санкт-Петербург дәүләт университетында һәм А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетында рус теле буйынса диссертация советы ағзаһы. СПбДУ-ның филология факультетының ғалимдар советы ағзаһы.
Г. Н. Акимова 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән: «Относительное подчинение в научной прозе М. В. Ломоносова» (: 1955), «М. В. Ломоносов теленең синтаксисы буйынса очерктар» монографияһы (: 1973), «Хәҙерге рус теленең структура динамикаһы» һәм «Хәҙерге рус теле синтаксик төҙөлөшөндә яңы күренештәр» (: 1982), «Хәҙерге рус теленең синтаксисында яңылыҡ» ( : 1990. — ISBN 5-06-000200-4), «Хәҙерге рус теле синтаксисы» дәреслеге (2013: ISBN 978-5-903549-10-8) авторы. Уның етәкселегендә 46-нан ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡланған.
2013 йылдың 23 декабрендә Санкт-Петербургта вафат була.
Азимут
Азимут (سمت. йүнәлеш, юл, маҡсат; السمت. السمت әс-симт, йәки السموت. السموت ас-самут, «Аз» йәки «Az» тип билдәләнә ) — алдан һайланған йүнәлеш (мәҫәлән, төньяҡ) һәм бирелгән предметҡа йүнәлтелгән йүнәлеш араһында иҫәпләнгән горизонталь мөйөш.
Азимут, ғәҙәттә, һайланған башланғыс йүнәлештән сәғәт уғы буйынса иҫәпләнә, әммә башланғыс йүнәлеш буйынса ла, иҫәпләү йүнәлеше буйынса ла (башланғыс йүнәлештең уң яғына йәки һул яғына) билдәләнергә мөмкин. Дирекция мөйөшө, румб һ. б. ориентирлашыу мөйөштәре азимуттың айырым осраҡтары булып тора.
Был төшөнсә навигацияла, астрономияла, инжинирингта, картографияла, сеймалсәнәғәтендә һәм баллистикала ҡулланыла.
Азимуттарҙың иҫәпләү цистемалары
Ярым түңәрәк азимут — күҙәтеүсе меридиандың төньяҡ йәки көньяҡ өлөшөнән E (В (восток), көнсығыш) йәки W (З (запад), көнбайыш) яғына 0°-тан 180°-ға тиклем үлсәнә. Ярым түңәрәк иҫәпләгәндә иҫәпләүҙең E (В (восток), көнсығыш) йәки W (З (запад), көнбайыш) йүнәлеше күрһәтелә. Төрлө традицияларҙа ыңғай йәки кире мөйөштәр төрлөсә иҫәпләнә: сәғәт уғына ҡаршы йәки сәғәт уғы буйынса.
Квадрантлы (сирек түңәрәк) азимут — күҙәтеүсе меридиандың төньяҡ йәки көньяҡ өлөшөнән E (В (восток), көнсығыш) йәки W (З (запад), көнбайыш) яғына 0°-тан 90°-ға тиклем үлсәнә. Сирек түңәрәк иҫәпләүҙә иҫәпләүҙең йүнәлеше NE (СВ, төньяҡ-көнсығыш), NW (СЗ, төньяҡ -көнбайыш), SE (Көньяҡ, көньяҡ-көнсығыш, SW (Көньяҡ-көнбайыш) күрһәтелә.
Шулай уҡ түңәрәк азимутты тулы йәки бөтөн, ә түңәрәк булмаған (ярым түңәрәк һәм сирек түңәрәк) дифференциацияланған тип атайҙар.
Азимут төрҙәре
Ориентирланмаған һәм ориентирланған азимуттар айырыла. Һуңғылары географик (ысын), магнит, тура һәм кирегә бүленә.
Әгәр башланғыс йүнәлеш өсөн географик меридиан ҡабул ителһә, ысын азимут тип атала; әгәр башланғыс йүнәлешендә магнит меридиан алынһа, магнит азимуты тип атала.
Абсолют азимут
Абсолют азимуттар абстракт объектҡа (мәҫәлән, полюс) йүнәлештән иҫәпләнә. Абсолют азимуттарға пеленг һәм румб ҡарай. Ысын йүнәлештәр тороу нөктәһе һәм Ерҙең географик йәки магнит полюстары (төньяҡ йәки көньяҡ) аша үтә. Сәғәт уғы йөрөшө буйынса үлсәнәләр.
Магнит азимуты - компастың төньяҡ йүнәлешенән предметҡа (күҙгә күренгән һыҙыҡҡа) тиклем сәғәт уғы йөрөшө буйынса үлсәнә торған горизонталь физик мөйөш. Магнит азимуты компас ярҙамында билдәләнә. Уның ҡиммәттәре 0°-тан 360°-ға тиклем булырға мөмкин. Магнит азимуты һәр ваҡыт тура.
Географик азимут Ag йәки дирекция мөйөшө горизонталь математик мөйөш, меридиандың төньяҡ йүнәлешенән сәғәт уғы йөрөшө буйынса ориентирланған һыҙыҡҡа тиклем иҫәпләнә. 0-дән 360°-ҡа тиклем булыуы мөмкин.
Географик азимут йүнәлешен топографик карталар (пландар) йәки аэроснимкаларҙа транспортир ярҙамында билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта 0 транспортир төньяҡ йүнәлештә урынлаштырыла һәм бирелгән объектҡа йүнәлеш буйынса мөйөшлө иҫәпләнә. Тура һәм кире булырға мөмкин. Азимут йүнәлештәге дөйөм азимут, ҡапма-ҡаршы билдәләнгән (тураға), кире азимут тура азимуттан 180°-ҡа айырыла.
Магнит меридиандан ысын меридианға күсеү өсөн күҙәтеү нөктәһендә магнит ауышлығын белергә кәрәк. Магнит ауышлығы дәүмәле күп карталарҙа күрһәтелә.
Магнитлы уҡтың ауышлығын белеп, компасы һәм ике ориентирлы (картала һәм урында танылған характерлы нөктәләре) булған осраҡта, яҡынса магнит азимуттын, ә һуңынан дирекция мөйөшөн билдәләргә мөмкин. Йүнәлештең магнит азимутының ҡиммәте буйынса A_m, компас һәм ике иҫтәлекле урынға йүнәлтелгән карта менән үлсәнә.
Геодезик азимут
Геодезик азимут - меридиан яҫылығы һәм нормаль аша үткән вертикаль яҫылыҡ араһындағы ике ҡырлы мөйөш, ул төньяҡҡа табан сәғәт уғы йөрөшө буйынса 0°-тан 360°-ҡа тиклем һуҙыла. Тура мөйөш менән текә һыҙыҡ аша үткән яҫылыҡ араһында бәйләнеш булдыра.
Астрономик азимуттан геодезик азимутҡа күсеү өсөн ошо формула хеҙмәт итә.
бында, x һәм h — меридиан һәм беренсе вертикаль яҫылыҡтарҙа күҙәтеү пунктында һыҙыҡтың тайпылыу компоненттары, \varphi — был пунктың киңлеге z — арауыҡта күҙәтелгән нөктәнең зенит алыҫлығы. z 90° яҡын булһа, Лаплас тигеҙләмәһе килеп сыға:.
Астрономик азимут
Күк есеме азимуты — математик офоҡ дуғаһы, көньяҡ нөктәһенән йондоҙҙоң вертикаль түңәрәгенә тиклем, йәки көндөҙгө һыҙыҡ менән математик офоҡ яҫылығының йондоҙға йүнәлеш һыҙығы аша үткән вертикаль яҫылыҡ менән киҫешкән һыҙығы араһындағы мөйөш.
Пеленг
Пеленг күҙәтеүсе меридиандың төньяҡ өлөшө һәм күҙәтеү нөктәһенән объектҡа йүнәлеш араһындағы горизонталь мөйөш; сәғәт уғы йөрөшө буйынса нулдән (төньяҡҡа табан ҡаты йүнәлеш, N) түңәрәктең тулы дуғаһына тиклем (0°-тан 360°-ға тиклем) үлсәнә.
Румб
Румб меридиандың ориентир йүнәлеше һәм объектҡа йүнәлеш араһындағы горизонталь мөйөш; сәғәт уғы буйынса йәки ҡаршы яҡта үлсәнә. Меридиандың ориентир йүнәлештәре һәм иҫәпләнгән мөйөштәрҙең диапазоны бер-береһенән һиҙелерлек айырылып торорға мөмкин.
Сағыштырмаса азимут
Сағыштырма азимуттар хәрәкәт йүнәлешенән йәки хәл ителеүсе мәсьәлә өсөн мөһим булған башҡа һайланған йүнәлештән иҫәпләнә.
Курс мөйөшө йәки сағыштырма пеленг
Курс мөйөшө — судноның диаметраль яҫылығы (күсәре) менән объекттың йүнәлеше араһындағы мөйөш. Курс мөйөшөн иҫәпләү судноның алғы өлөшөнән сәғәт уғы буйынса түңәрәк буйлап 0-дән 360°-ға тиклем йәки ярым түңәрәк иҫәбе менән судноның алғы өлөшөнөң 0-дән 180°-ға яҡын иҫәпләп башҡарыла.
90° курс мөйөшө (уң йәки һул бортҡа) траверз тип атала.
Төрөктәр
Төрөктәр (төрөк.Türkler, берлектә Türk) — төрки телле халыҡ, Төркиә нең төп халҡы,  Кипр ҙа һаны буйынса икенсе урындағы этник төркөм. Дөйөм һаны яҡынса 81 миллион кеше. Диндарҙарының күпселеге —  сөнни мосолмандар (90 %), суфый тәриҡәттәре таралған.
Төрки ҡәбиләләре күпләп күсенгәнгә тиклем Кесе Азия
Төрөк милләте барлыҡҡа килеү барышына б. э. I  быуатында Алтайҙа һәм Үҙәк Азия далаларында хасил булған төркөттәрҙең теле ҙур йоғонто яһай. Төрки элементтары Кесе Азияға һәм Балҡанға һундар килгәндән һуң,  IV быуат аҙағынан, үтеп инә башлай. Византия тарихсыһы Феофан Фракияла һәм Босфор ҙа йәшәгән һундар тураһында яҙа<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9454_61-0" rel="dc:references"> [61]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9454_61-0" rel="dc:references">. Ә В. А. Гордлевский төркиҙәрҙең Кесе Азияға аяҡ баҫыу мәлен VIII-X быуаттарға индерә, ошо осорҙа бында һалаш, ҡарлуҡ, ҡаңлы, ҡыпсаҡ төрки ҡәбиләләре килгән тип фараз итә.
530 йылда  Византия Анатолияға болғарҙарҙың бер өлөшөн индерә<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9455_63-0" rel="dc:references"> [63]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9455_63-0" rel="dc:references">. 577 йылда император Юстиниан, 620 йылда император Ираклий Византия сиктәрен фарсыларҙан һаҡлар өсөн Көнсығыш Анатолияға авар яугирҙәрен урынлаштыра<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9456_64-0" rel="dc:references"> [64]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9456_64-0" rel="dc:references">. Ғәббәсиҙәр ошондай уҡ маҡсатта  Хөрәсән менән Урта Азиянан ислам динле төрки ҡәбиләләрен ҡабул итә.
Был төркиҙәр урындағы халыҡ араһында иреп юҡҡа сыҡһа ла, Анатолия менән Көнсығыш Фракияның төркиләшеүенә нигеҙ һала <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9472_65-0" rel="dc:references"> [65]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9472_65-0" rel="dc:references">.
Сәлжүктәр осоро. Бейлектәр
Сәлжүктәрҙең баҫып алыу осорона төркиҙәр Кесе Азияға төньяҡ-көнбайыштан, Балҡандан үтеп инә, улар араһында бәшнәктәр (IX -XI быуаттарҙа), уздар (XI быуатта), ҡыпсаҡтар (XI-XII быуаттарҙа) була. Византия уларҙы сик буйҙарына урынлаштыра.
Төрки ҡәбиләләренең Кесе Азияға күпләп инеүе XI быуатта башлана. Сәлжүктәр артынан уғыҙҙар һәм төркмәндәр килә. Кесе Азияны баҫып алыуҙа ҡыныҡ, салғыр, әфшәр, ҡайы, ҡараман, байандыр һ. б. төрки ҡәбиләләре ҡатнаша. Айырыуса сәлжүк ырыуына ҡараған юлбашсылар етәкселегендәге ҡыныҡ ырыуы ҙур роль уйнай . 1071 йылда сәлжүк солтаны Алып-Арыҫлан Манцикерт эргәһендә  Византия императоры Роман IV Диогенды ҡыйрата һәм уның үҙен әсирлеккә ала. Был еңеү уғыҙ-төркмән ҡәбиләләренә Кесе Азияның төпкөлөнә үтеп инергә юл аса .
XI—XII быуаттарҙа бик күп төркиҙәр ултыраҡлыҡҡа күсә. Ошонан Кесе Азияның ныҡлы төркиләшеүе  башлана <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94123_73-0" rel="dc:references"> [73]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94123_73-0" rel="dc:references">. Этногенезда гректар, әрмәндәр, грузиндар, шулай уҡ ғәрәп, ҡурд, көньяҡ славян, румын, албан һ. б.  элементтар ҙа ҡатнаша .
XIV быуат башына Анатолияла тиҫтәләрсә үҙаллы дәүләт  — бейлектәр барлыҡҡа килә, улар XVI быуатҡа тиклем йәшәй<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94126_76-0" rel="dc:references"> [76]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94126_76-0" rel="dc:references">.
Төрөк милләтенең барлыҡҡа килеү мәсьәләһе
Н. А. Баскаков фаразынса, төрөк милләте XIII быуат аҙағында ғына барлыҡҡа килә. А. Д. Новичев фекеренсә, был дата XV быуатҡа тап килә. Д. Е. Еремеев төрөк милләтенең формалашыуы тамамланыу осоро тип  XV быуаттың икенсе яртыһы —  XVI быуат башын атай<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94135_81-0" rel="dc:references"> [81]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94135_81-0" rel="dc:references">.
Хәҙерге төрөктәр ике төп компоненттан барлыҡҡа килгән: XI—XIII  быуаттарҙа Кесе Азиянан һәм Фарсынан килгән күсмә  төрки ҡәбиләләренән  (нигеҙҙә уғыҙҙар һәм төркмәндәр) һәм ерле Кесе Азия халҡынан.
Ғосман осоро
Монгол баҫҡынсылыҡтары осоронда уғыҙҙарҙың ҡайы ҡәбиләһе хәрәзмшаһ Жәләл-әт-Дин менән көнбайышҡа сигенә һәм сәлжүк солтаны Румаға хеҙмәткә инә. 1230-сы йылдарҙа сотан ҡайы ҡәбиләһе юлбашсыһы Эртогрулға Сакарья йылғаһы буйында Византия сиге тирәһенән биләмәләр бирә, хакимдың һарайы Сёгют ҡалаһында урынлаша. Эртогрулдың улы Ғосман I -гә солтан 1289 йылда бей титулын тапшыра, ә 1299 йылда Ғосман I кенәзлеген үҙ аллы дәүләт тип иғлан итә, шулай итеп, ул тарихҡа Ғосман империяһы тип инеп ҡалған дәүләткә һәм яңы династияға нигеҙ һала. Яу менән йөрөгән Ғосман солтандары Кесе Азиялағы Византия биләмәләрен тартып ала, ә XIV—XV быуаттарҙа Балҡан ярымутрауы н ҡулға төшөрә. 1453 йылда Мәхмәт  II Фәтих  солтан Константинополде ала һәм Византия империяһын юҡ итә. 1516 йылда ғосман солтаны Яуыз Сәлим I Мысырҙа мәмлүктәрҙе ҡыра һәм Мәмлүк солтанатын юҡ итә.
XVIII быуатта Ғосман империяһында кризис башлана.
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш
Беренсе донъя һуғышы нда еңелгән Ғосман империяһы ның территорияһы бүлгеләнә. Мудрос солох килешеүенә ярашлы, Антанта Константинополде оккупациялай. Көнбайыш Анатолияға — грек ғәскәрҙәре, илдең көньяҡ-көнсығышына — француздар, Антальяға итальяндар инә. Анатолияның көнсығышында Әрмәнстан һәм Ҡурдистан бойондороҡһоҙ дәүләттәрен булдырыу күҙҙә тотола. Төрөктәргә Ҡара диңгеҙҙән Анкараға тиклемге биләмәләр генә ҡалдырыла.
Халыҡ араһында илде оккупациялауға ҡаршы милли-азатлыҡ һуғышы башлана. Уның башында Мостафа Кәмал паша тора<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94206-207_96-1" rel="dc:references"> [96]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94206-207_96-1" rel="dc:references">. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш кәмалсыларҙың еңеүе менән тамамлана.
1918—1923 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәте төрөктәрҙең милләт булып берләшеү процесын тамамлай<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94219_99-0" rel="dc:references"> [99]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94219_99-0" rel="dc:references">. Солтанлыҡ, һуңынан хәлифәлек бөтөрөлә. 1923 йылда Төркиә Республикаһы барлыҡҡа килә.
Кипрҙа
Төркиәнән ситтә иң ҙур төрөк общинаһы Кипрҙа бар. Икенсе донъя һуғышынан һуң гректар араһында тарихи грек территорияларын (энозис), шул иҫәптән Кипрҙы Греция менән берләштереү өсөн хәрәкәт башлана. Энозис доктринаһына яуап итеп, утрауҙағы төрөктәр «таксим», йәғни айырылыу, доктринаһын күтәрә.
Тел
Төрөк теле алтай телдәре ғаиләһе нең төрки тармағы на ҡарай. Н. А. Баскаков классификацияһына ярашлы, төрөк теле төрки телдәре уғыҙ төркөмөнөң уғыҙ-сәлжүк төркөмсәһенә инә; ә Е. С. Малов классификацияһынса, төрөк теле яңы төрки телдәренә ҡарай. Альтернатив атама булараҡ төркиәтселәр араһында Türkiye Türkçesi (төрөк төркийе) тигән термин ҡулланыла. Шулай уҡ анатолия-төрөк теле тип тә йөрөтәләр. .
Төрөк теле ғағауыз, әзербайжан һәм төркмән телдәренә, ҡырым татар теленең көньяҡ яр буйы диалектына ныҡ яҡын.
Әҙәби төрөк теле XV—XVI быуаттарҙа иҫке анатолия-төрки теле нигеҙендә яралған. Уның тәүге ҡомартҡылары XIII быуатҡа ҡарай. Тәүге мәҙрәсәләр XIV быуатта (Изникта һәм Брусала) асылған, ләкин фәндәр ғәрәп теле ндә уҡытылған. Төрөк мәктәптәрендә төрөк теле 1839 йылда Rüştiye мәктәптәрен асҡас ҡына өйрәнелә башланған.
Ғосман теле
XX быуатҡа тиклем Ғосман империяһының әҙәби теле булып  ғосман теле һаналған, ул төрөк һөйләш теленән ныҡ айырылған (ғосман. لسان عثمانى ‎, lisân-ı Osmânî , төрөк.  Osmanlı Türkçesi, Osmanlıca ) һәм төрки телдәргә ҡараһа ла,  80—90 процентҡа ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәренән торған. Иҫке ғосман теле үле сәлжүк теленең вариҫы булған.
Ғосман имләһе нигеҙенә ғәрәп яҙмаһы һалынған булған.
Төрөк теле
Төрөк телен ғәрәп-фарсы элементтарынан таҙартыу XVI быуатта уҡ башлана һәм  XIX быуаттың икенсе яртыһында яңы этәргес ала.
Кәмалсылар телде ғәрәп һәм фарсы йоғонтоһонан азат итеү көрәшен башлай. Алфавитты үҙгәртеү тураһындағы мәсьәләне өйрәнеү маҡсатында Төркиәнең Министрҙар Советы 1928 йылдың 15 ғируарында  Мәғариф министрлығы эргәһендә «Тел комиссияһы» (төрөк.  Dil Encümeni ) ойоштора, тик тиҙҙән ул таратыла. 28 июндә уның урынына «Алфавит буйынса комиссия» (төрөк.  Alfabe Encümeni ) ойошторола. Ул 8 һәм 12 июлдәге ултырыштарында латин графикаһына нигеҙләнгән алфавит проектын ҡабул итә.
1928 йылдың 1 ноябрендә парламент яңы алфавитты индереү тураһында закон сығара .
Хәҙерге төрөк алфавитында 29 хәреф  (21 тартынҡы, 8 һуҙынҡы өн) һәм 2 орфографик билдә бар. 1932 йылдың 12 июнендә Ататөрк Төрөк лингвистик йәмғиәтен аса.
Антропология
Төрөктәрҙең антропологик тибының нигеҙен ҙур европеоид расаһы составындағы балҡан-кавказ расаһының алғы азиат варианты тәшкил итә.
Антропологик йәһәттән төрөктәрҙең күбеһе урта диңгеҙ расаһына ҡарай.
Әҙәбиәт
Төрөк телендәге тәүге яҙма әҫәрҙәр XIII быуат уртаһына ҡарай, әйткәндәй, Кесе Азиялағы төрки телле яҙма текстар тик суфыйсылыҡ тыҡы була . Иң боронғо әҫәр — Әхмәт Факиһтың «Яҙмыш китабы», уның уҡыусыһы Шәййад Хәмзә «Йософ һәм Зөләйха» поэмаһын ижад иткән. Төрөк телендәге тәүге күренекле әҫәр — 1330 йылда Ашыҡ паша тарафынан яҙылған поэма-мәснәүи  «Дәрүиш китабы»  .
XV быуат уртаһынан төрөк поэзияһы үҫешендә классик осор башлана. Ул XVII быуат башынаса дауам итә. Был осор әҙәбиәтен төрөк ғалимдары  «дивандар әҙәбиәте» тип атай. Был осор шағирҙары араһында — Хәмди Челеби, Әхмәт паша, Нәжәти, Мәсихи, Мәхмүт Баҡы һәм шағирә Миһри хатун.
XVII быуат башынан әҙәбиәттә сатира һәм дидактика көсәйә. 1728 йылда  солтан Әхмәт III идараһы ваҡытында тәүге баҫма китап — ғәрәпсә-төрөксә һүҙлек нәшер ителә, ә солтан Мәхмүт II осоронда (1808—1839 йылдар) «Тәквими вакаи»  тигән тәүге гәзит сыға башлай.
Яңы төрөк әҙәбиәтенең башында яҙыусы һәм публицист Ибраһим Шинаси тора. Ул төрөк әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрен  — «Шағирҙың өйләнеүе» тигән бер шаршаулы сатирик комедия  (1860) ижад итә. Шинасиҙың эйәрсене, яҙыусы Намыҡ Кәмал төрөк романына башланғыс һала.
Яҙыусы Рәшат Нури Гөнтекиндең «Кәрлә турғай — йырсы ҡош» тигән романы киң билдәлелек ала, уның буйынса төшөрөлгән фильм совет һәм Рәсәй тамашасыһының да һөйөүен яулай.
Музыка
Традицион төрөк музыкаһы ғәрәп-иран мәҙәниәте менән бәйләнгән. Шул уҡ ваҡытта төрөк музыка фольклоры башҡа төрки халыҡтар музыкаһы менән дә туғандаш. Мәҫәлән, мани (ябай ғына таҡмаҡтар), кошма төркө (лирик йыр) жанрҙары Урта Азияла, Ҡаҙағстанда, Әзербайжанда булған шундай уҡ жанрҙарға оҡшаш . Халыҡ музыка сәнғәтендә ҙур булмаған диапазонлы,  тигеҙ ритмлы  ҡырыҡ һава (ҡыҫҡа көй) һәм киң диапазонлы, иркен ритмлы, аныҡ метроритмик схемаларға һыймай торған  оҙон һава (оҙон көй) айырыла. Ғосман империяһы осоронда оркестрлы хәрби музыка жанры барлыҡҡа килә. Ул империя ғәскәре хәрәкәт иткәндә, яу барғанда башҡарыла. XVIII быуат башында Европала яңысарҙар оркестры өсөн хас булған музыка ҡоралдары йыйылмаһы барлыҡҡа килә, уға  ҙур барабан (дөңгөр), 2 кескәй барабан  (сардар-нагара), 2 тәрилкә (зил), 7 баҡыр торба (бори) һәм 5 шалмей (зурнадер) инә. Яңысар музыкаһы үҙенсәлекле тембрҙар тупланмаһы булараҡ Европа опера һәм симфоник музыкаһына ҙур йоғонто яһай.
Төрөк музыкаһы үҫешенә энциклопедиясы ғалим, молдаван кенәзе Дмитрий Кантемир ҙур өлөш индерә. Ул төрөк милли музыкаһының музыкаль теоретигы һәм танылған композиторы булараҡ билдәле. Уның төрөк музыкаһының төрлө жанрҙарында яҙылған әҫәрҙәре XIX быуат аҙағына тиклем киң таралған була.
XX быуатта төрөк музыкаһы Европала барлыҡҡа килгән яңы жанрҙар иҫәбенә байый. 1923 йылда Төркиә Республикаһын иғлан итеү менән профессиональ музыка йылдам үҫеш ала. Шул саҡта уҡ Истанбул муниципаль консерваторияһы, 1936 йылда — Анкара,  1951 йылда — Измир консерваториялары; 1928 Анкара оперетта театры асыла. 1930-сы йылдарҙа  композиторлыҡ мәктәбе барлыҡҡа килә. Биш төрөк (Әхмәт Аднан Сайгун, Жемал Рәшит Рәй, Үлви Жемал Эркин, Нәджил Кәзем Аҡсәс, Хәсән Фәрит Алнар)  был мәктәптең иң билдәле вәкиле була. 1934 йылда Анкара халыҡ йорто сәхнәһендә беренсе милли төрөк операһы  — Сайгундың «Фәридун» операһы ҡуйыла. 1949 йылда Анкара дәүләт опера театры асыла.
Хәҙерге заман төрөк музыкаһы көнбайыш музыкаһының көслө йоғонтоһо аҫтында үҫә. 2003 йылда йырсы Сертаб Эренар Төркиәгә Евровидение йыр конкурсында еңеү килтерҙе.
Төрөк диаспораһы
Тарихҡа билдәле тәүге төрөк диаспораһы Ғосман империяһының вассалы булған Ҡырым ханлығында ярала. Ләкин  XVIII быуатта Ҡырым Рәсәй составына ингәс, төрөктәр тулыһынса тиерлек ҡырым татарҙары этносына ҡушыла.
Әлеге мәлдә эре төрөк диаспоралары элек Ғосман империяһы составына ингән илдәрҙә бар. Ғәрәп илдәрендә (Мәғриб илдәре, Мысыр, Сүриә, Ираҡ) төрөктәр дини баҫымға дусар ителмәһә лә, туған телде өйрәнеү һәм Төркиә менән мәҙәни бәйләнештә тороу йәһәтенән ныҡлы сикләү кисерә.
Германиялағы төрөктәр
Германиялағы төрөк диаспораһы 1960-сы йылдарҙағы  «иҡтисади мөғжизә» һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ул саҡта Германияла халыҡ һаны кәмей, ә эшсе ҡулдарға ихтыяж арта бара. Шул сәбәпле Германияға төрөктәр күпләп килә.
Иҫкәрмәләр
<div class="references-small references-scroll" style="column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3;">
Әбдрәшитов
Әбдрәшитов — башҡорт һәм татар фамилияһы. Мәғәнәһә Рәшитов — тура юлдан ба­рыусы; батыр, ҡыйыу, зирәк кеше тигәнде аңлата
Эльгерсбург
Эльгерсбург (Elgersburg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1238 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 490 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 98716 һәм автомобиль коды IK.
Башҡортостан геологияһы
Геологик төҙөлөш
Башҡортостандың геологик төҙөлөшөндә өс төп өлкә билдәләнә: Көнбайыш, Көньяҡ һәм Таулы Башҡортостан.
Көнбайыш Башҡортостан
Көнбайыш Башҡортостан Рус платформаһында һәм Урал алды сик бөгөмөндә урынлашҡан.
Башҡортостанда Көнсығыш Европа платформаһына республиканың көнбайыш сигенән Уралдың йыйырсыҡлы өлкәһенә тиклемге территория инә. Платформаның авлакоген комплексы республика сиктәрендә Кама-Бельское бөгөмө һәм Серновод‑Абдулла бөгөмөндә үҫешкән, плитә комплексы — Волга-Урал антеклизаһы һәм Урал алды сик бөгөмөндә. Нигеҙ тәрәнлеге 8-10 км республиканың көнбайышындағы авлакогенда һәм Урал алды сик бөгөмөндә — 18-20 км.
Рус платформаһы Көнбайыш Башҡортостанда магматик һәм юшҡын көплө (ултырма тау тоҡомонан барлыҡҡа килә) метаморфик тоҡом өҫтөндә ята.
Докембрий осоро (550 млн йыл). Башҡортостан территорияһындағы тауҙар формалашып бөтә, вулкан процестары тамамлана. Өҫкө ере ҡытыршылыҡлы, бейек булмаған тауҙар. Тауҙар кристалл һәүерташ, кварцит һәм магматик тоҡомдан барлыҡҡа килә.
Девон осорондағы ҡатламдар 3-4 мең метр тәрәнлектә ята. Унда нефть һәм газ сәнәғәт ятҡылыҡтары бар. Эре нефть сығанаҡтарын булып Туймазы, Шкапов, Серафим ятҡылыҡтары һанала. Урал артындағы Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ һәм Хайбулла райондары территорияһында девон тоҡомдары вулканик берәмектәр (базальт, андезит, риолит), яшмоид, кремний һәүерташтары һәм башҡалар.
Пермь осоро
Пермь осоронда платформа өҫтөндә түгелгән диңгеҙ һайыға. Диңгеҙ төбөндә таш тоҙ һәм гипс йыйыла, мезозой дәүере башына бында ҡоро ер була. Көньяҡ-Урал тауҙары йылғалары ҡоро ергә ҡом һәм ҡырсынташ сығара.
Юра осоро Мезозой эраһының Юра осоронда Көнбайыш Башҡортостанды тағы бер ҡат һай диңгеҙҙәр баҫа. Диңгеҙ ултырмалары (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташ сығанағы) Таналык йылғаһы бассейнында осрай. Осор аҙағына диңгеҙҙәр тағы кибә.
Аҡбур осоро
Кайнозой эраһы (65-5 млн йыл)
Кайнозой эраһында диңгеҙ был ерҙә тағы ике тапҡыр килә һәм китә. Был ваҡытта Рус платформаһының нигеҙе ярыла һәм уның блоктары күтәрелә.
Урал алды край бөгөмө республика территорияһы буйынса 525 километрға һуҙылған. Бөгөм Урал тауҙары бөрмәһенең араһында Мугоджар тауынан Баренцев диңгеҙе ярына тиклем һәм Урыҫ плитәһенә (көньяҡтан төньяҡҡа табан яҡынса 2000 км) тиклем һуҙылған.
Таулы Башҡортостан
Көньяҡ Башҡортостан тау рельефы тау-ара түбәнәйеүҙәр һырттарынан тора. Был өлкәлә урынлашҡан иң бейек Көньяҡ Урал тау түбәләре — Оло Ирәмәл (1582 йылда) һәм Ямантау (1640 м), шулай уҡ Йылайыр плато һы (Көньяҡ Урал яйлаһы).
Башҡортостандың тау һырттары өҫтөндә һәм битләүҙәрендә «таш диңгеҙ», «таш йылғалар» — ҡурумдар осрай, 0,2-0,3 м ҙурлыҡтағы кварц уҡмаштары өйөмдәре, һыуыҡ һәм эрозия сәбәпле ҙур тау массивтары емерелеүенән барлыҡҡа килгән. Башҡортостанда «таш диңгеҙ» һәм «таш йылғалар» Тағанай, Нары, Юша, Көмәрҙәк, Егәлгә, Әүәләк, Уренға, Нургуш, Баҡты, Зюраткуль, Машаҡ һ. б. һырттарында, шулай уҡ Ямантау, Оло һәм Кесе Ирәмәл, Уралтау түбәһендә һәм битләүҙәрендә осрай.
Көньяҡ Урал
Көньяҡ Урал девон, таш күмер һәм пермь тоҡомонан тора. Көньяҡ Уралдың көнсығыш өлөшөндә магматик тау тоҡомдары — боронғо лава, туф өҫтөнлөк алған.
Девон осоро үҫемлектәре араһында ташҡа әйләнгән псилофиттар, ҡаҙаяҡ һымаҡтар ҡалдыҡтары, көкөртлөләр һәм ҡырҡбыуынлылар инә. Девон осоро тоҡомдары Көньяҡ Уралдың таулы яғында, Ағиҙел йылғаһы һәм ҡушылдыҡтары буйҙарында күренә. Улар: эзбизташ, ҡомташ һәм балсыҡ һәүерташ.
Пермь ултырмалары киң таралған. Шуға күрә нефть, газ, баҡыр, тау тоҙо, балсыҡ, ҡом ятҡылыҡтары бар.
Ер тетрәүҙәр
Башҡортостан территорияһында өс төрлө тетрәүҙәр үтә  — тектоник, ишелмә, карст. Шулай уҡ йыраҡта булған тетрәүҙәр ҙә сағыла.
Асылыкүл тетрәүҙән һуң ҙур карст упҡыны урынында барлыҡҡа килгән. Күл төбөндә шунан һуң ҡалған ҡарағас олондары ята. Халыҡ-ара сейсмик үлсәү буйынса MSK-64 8-9 баллдан ҡая емерелеүе, 8 баллдан — һыу ятҡылығы, күлдәр 10 балл сейсмик көсөргөнешлек ваҡытында барлыҡҡа килеүе ихтимал.
Техноген ер тетрәүҙәре Башҡортостанда ХХ быуаттың 70-се йылдарында ер аҫтындағы йәҙрә шартлауҙары ваҡытында була. Уны ер аҫтында химик сәнәғәт ҡалдыҡтары һаҡлағысын төҙөү өсөн үткәрәләр.
Нефть һәм газ геологияһы
Башҡортостанда урынлашҡан Волга-Урал антеклизаһының девон, карбон һәм пермь ултырмаларында нефть һәм газовые ятҡылыҡтары бар.
ХХ быуат башында Башҡортостанда бай нефть һәм газ ятҡылыҡтары асылғас, геология мөһим урын ала, углеводородтың барлыҡҡа килеүе һәм йыйылыуы өйрәнелә.
Интересные факты
ХХ быуаттың 30-сы йылдарында Башҡортостандың нефть һәм газ геологияһы өлкәһендә эшләү хәүефле була. Бурауланған скважина ыңғай һөҙөмтәләр алып килмәһә, репрессияға тарттырғандар. Башҡортостандың нефть сәнәғәтә ойошмаларында ҡулға алынған 139 геолог, етәксе, инженерҙарҙың 39 кешеһе атылған.
Геологик процестар Өфөләге биналарҙың деформацияһына, 12 метрлыҡ ерҙең убылыуына килтерә. Ҡала Өфө Һәм Ағиҙел йылғалары һыу айырғысы урынында тора. «Өфө ярымутрауы» диңгеҙ кимәленән 100 метрға күтәртелгән. Һыу айырғыс өҫкә сыҡҡан пермь ҡатламынан тора. Ул ҡатлам гипс һәм ангидриттан тора. Ангидрит, һыу менән ҡушылып, гипсҡа әйләнә. Ул ваҡытта сульфат массаһы күләме ике тапҡырға күбәйә. Шуға күрә был ҡатламдарға яҡын булған тау тоҡомдары емерелә, ер сатнай һәм убыла.
Наука геология
В 1939 году в БАССР проведена работа по тектоническому районированию территории учеными А. А. Трофимук, В. И. Носаль, Ю. А. Притула. Была составлена тектоническая схема, в которой были выделены складчатый Урал, Предуральский краевой прогиб, Уфимское плато, область Восточно-Европейской платформы. В 50—60-е годы разрабатывались основы истории, механизмов и динамики формирования платформенного чехла и кристаллического фундамента территории БАССР (Л. Н. Розанов, Г. П. Ованесов и др.); представлена концепция генезиса тектонических структур и прилегающих областей Урало-Поволжья; начато изучение осадочных толщ докембрия, составлена уточнённая схема палеозоя Башкортостана, выделено 7 типов соотношения структур палеозоя (Трофимук, Розанов, И. М. Мельник, В. С. Голубев, Н. И. Мешалкин, Ованесов, К. Р. Тимергазин и др.).
В 50-е годы в институте Геологии исследовались структурная геоморфология, неотектоника применительно к поискам нефтегазоносных структур платформенной части Башкортостана (Г. В. Вахрушев, А. П. Рождественский, Ю. Е. Журенко, И. К. Зиняхина, И. П. Варламов и др.); тектоническое картирование платформенной части БАССР и складчатой области Южного Урала (А. И. Олли, Г. С. Сенченко, В. А. Романов, С. Г. Фаттахутдинов и др.).
В 50—70-е годы проводилось изучение глубинного строения платформы (под рук. И. С. Огаринова), были рассчитаны геофизические параметры фундамента, создана карта глубин его поверхности; установлено, что под западным склоном Урала находится продолжение фундамента Восточно-Европейской платформы (Ф. И. Хатьянов).
В 60-е годы территория Урала Урала была охарактеризована с позиций геосинклинальной теории (Н. П. Херасков, А. С. Перфильев). В кон. 60-х — нач. 70-х гг. происходит распространение идей мобилизма (Перфильев, С. Н. Иванов, С. В. Руженцев, В. Н. Пучков и др.).
В 1980—1983 годы в ПО «Башкиргеология» проведены работы по изучению особенностей тектонического строения западного склона Башкирского Урала для выявления структур, контролирующих эндогенное оруденение (В. А. Филиппов, В. К. Яшнева).
Геологию в Башкортостане преподают и изучают на кафедре геологии и геоморфологии (с 1972 г.) географического факультета Башкирского государственного университета, в Институте геологии Уфимского научного центра РАН.
В Уфе работает Институт геологии Уфимского научного центра РАН, имеющий лаборатории: геотектоники; стратиграфии палеозоя; геологии кайнозоя; геофизики; магматизма; метаморфизма; рудных месторождений; палеовулканологии и металлогении; геохимии и изотопной геологии; гидрогеологии и геоэкологии; отдел анализа минерального сырья. В Институте есть магнитометрическая станция.
Научные исследования в области геологии Башкортостана проводятся по направлениям — нефти и газа, палеонтологии и стратиграфии, четвертичной геологии и геоморфологии, тектоники и геофизики, геохимии и рудных месторождений, эндогенной металлогении. Ученые разрабатывают новое научное направление — «Структурный фактор в теоретической геологии».
Известные башкирские ученые-геологи: член РАН, директор Института геоэкологии им. Е.Сергеева С. В. Осипов, чл.-корр. РАН В. Н. Пучков, профессор Г. В. Вахрушев (1894—1966), доктор геолого-минералогических наук К. Р. Тимергазин (1911—1960), доктор геолого-минералогических наук М. А. Камалетдинов, профессора БГУ Д. Г. Ожиганов, А. Р. Кинзикеев и др. -->
Музейҙар
Башҡортостан Республикаһының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы, Өфө, 5500 экспонат.
Салауат тыуған яҡты өйрәнеү музейы.
Әҙәбиәт
Геологический сборник ИГ УНЦ РАН, 2000—2011 г.
В. Н. Пучков. Важнейшие закономерные и индивидуальные черты геологической эволюции Урала и сопредельных территорий
Е. Н. Горожанина, В. Н. Пучков. Модель осадконакопления в преддуговом прогибе Магнитогорской островной дуги в верхнем девоне
А. А. Скрипий. Новый тип структурного парагенеза и его самостоятельное значение в ревизии соляного и геосинклинального тектогенеза на примере Прикаспийской впадины и Южного Урала
С. Н. Солоницин. Стадии развития Юрюзано-Айской впадины Предуральского краевого прогиба
Л. В. Анфимов, Ю. Н. Горбачев, Б. А. Попов. Сағыштырмаһын мегало йыйыу терриген һәм карбонат туҡыма менән глобальное эпоха тектонический активлығын ноперс киҫелешендә Уфимской-Гонког перикратон прогиб
Ю. В. Казанцев. Объяснения пологости сейсмоотражающих границ в консолидированных образованиях земной коры
Ю. В. Казанцев. Аркогенные надвиги на Восточно-Европейской платформе (ВЕП)
Б. К. Львов, В. Н. Москалева, Н. А. Румянцева. Спорные и нерешенные вопросы магматизма Южного Урала (опыт составления и использования серийной легенды-200)
А. В. Маслов, Э. З. Гареев, Ю. Л. Ронкин, М. Т. Крупенин. Вариации отношения La/Sc в глинистых сланцах типового разреза рифея как показатель эволюции состава областей размыва
М. С. Рапопорт, Н. И. Рудица, В. Ю. Курочкин. Уфимский выступ Восточно-Европейской платформы и его влияние на геодинамику и металлогению Среднего Урала
Никитина А. П., Витовская И. В., Никитин К. К. Минералого3геохимические закономерности формирования профилей и полезных ископаемых коры выветривания. М: Наука, 1971. 88 с.
Рождественский А. П. Тип и возраст Уральских гор // История геологического и геоморфологического развития Урала. Уфа, 1982. 111 с.
Минданао (утрау)
Географияһы
Майҙаны — 97 530 квадрат километр, донъяла ҙурлығы буйынса 20-се урында.
2954 метр бейеклеккә еткән тауҙар (вулкан Апо, Филиппиндың иң бейек нөктәһе) һаҙлы уйһыулыҡтар менән сиратлашып килә. Һәүерташ, ҡомташ, эзбизташ, базальттан тора.
Сейсмик, янар вулкандар бар.
Климаты субэкваториаль муссонлы, көньяҡта — экваториаль. Йыл әйләнәһенә тигеҙлектә температура 25-28 °С, яуым-төшөм йылына 1000—2000 мм (тауҙарҙа 4000 мм-ға тиклем).
Иң ҙур йылға — Минданао; күлдәр бик күп (иң ҙуры — Ланао). Урмандар тропик мәңге йәшел һәм япраҡ ҡойоусы (муссон) ағастарҙан ғибәрәт, яр буйында урыны менән мангр әрәмәлектәре бар. Милли парктары: Мауы-Апо, Майнит-Хот-Спрингс; Апо тауы итәгендә Бөркөт ҡурсаулығы урынлашҡан. Ул юғала барыусы Филиппин бөркөттәрен һаҡлау өсөн булдырылған. Таулы урмандарҙа Филиппиндың осло ҡойроҡло тат менән туҡланыусы ҡоштары йәшәгән эндемик утрауҙар бар.
Халҡы
Минданао утрауында яҡынса 22 000 000 кеше (2010) йәшәй. 100 йыл элек халыҡтың күпселеген моро тип аталған мосолмандар тәшкил итә, әммә XX быуат дауамында утрауҙы Филиппиндың башҡа райондарынан сыҡҡан халыҡтар йәшәй башлай. Шулай уҡ мосолмандарҙың һаны кәмеүгә сәйәсәт һәм уларҙы суҡындырыу, христиандар мөхитендә тыуымдың ҙур булыуы ла үҙ ролен уйнай. XXI быуат башында мосолмандар утрау халҡының 20-25 процентын тәшкил итә, уларҙың христиандар менән мөнәсәбәттәр көсөргәнешле булып ҡала. 1989 йылда Мосолман Минданаоһында автоном регион төҙөлә, унда мосолмандар күп булған күпселек райондар инә, 2001 йылғы референдум һөҙөмтәләре буйынса уның сиктәрен киңәйтелә.
Административ бүленеше
Күмер, тимер мәғдәне һәм төҫлө металдар ятҡылығына бай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Филиппинда ислам XIV быуатта Малай архипелагының көнбайыш өлөшөнән килгән мосолман сауҙагәрҙәре аша тарала башлай. Беренсе мәсет XIV быуат уртаһында Тави-Тави провинцияһының Симунул ҡалаһында төҙөлә. Яҡынса XVI быуатта Сулу,, Ланао һәм Мауинданао солтанлыҡтары элекке индус-будда раджанаттарында нигеҙләнә.
Утрауҙа 1970 йылдан алып Моро милли азатлыҡ фронты һәм Моро ислам азат итеү фронты, Филиппиндың көньяҡ өлөшөнөң айырылыуы һәм унда Ислам дәүләте төҙөү өсөн сығыш яһаған ислам баш күтәреүселәр ойошмаһы сепаратист төркөмдәре эшләй. Шулай уҡ утрау территорияһында төрлө һул йүнәлештәге ойошмалар — ҡораллы формированиеларға эйә Филиппиндың маоисик коммунистар партияһы һәм троцкист Минданао революцион эшселәр партияһы бар.
Оҙайлы әҙерлек эштәренән һуң 2008 йылдың 5 авгусында Куала-Лумпур (Малайзия) ҡалаһында Глория Макапагать-Арройо хөкүмәте менән 30 делегаттан торған Моро ислам азат итеү фронты араһында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылыр тип көтөлә. Әммә, 4 августа Манилалағы Филиппин Юғары суд меморандум иғлан итә, унда ил конституцияһына ҡаршы килгәнлектән һәм Филиппинды дезинтеграциялауға килтереү ихтималлығы булған өсөн килешеү юридик көсөнә инмәйәсәк, тип белдерелә. Килешеүгә лә ҡул ҡуйылмай. Бынан һуң, 12 мең самаһы хәрбиҙән торған Моро ислам азат итеү фронты үҙенең хәрби эшмәкәрлеген тағы ла әүҙемлләштерә.
Икенсе донъя һуғышы
1942 йылдың апрелендә Минданао Филиппиндың башҡа өлөштәр менән бергә, япон һалдаттары утрауҙың төп ҡалаларына баҫып ингәс, рәсми рәүештә Икенсе бөтә донъя һуғышына ҡушыла. Минданаоның күп ҡала-ҡасабалары, атап әйткәндә, Давао, Замбоанга, Ланао, Кагаян-де-Оро, Илиган һәм Бутуан яндырыла.
1942 йылдың апрель-майында генерал Уильям Ф. Шарп һәм генерал Ги О. Форт етәкселегендәге япон ғәскәрҙәре Малабангта (Гандамату-Макадара эргәһендәге ҡала, Ланао) башланған һәм Ганасси ҡалаһы эргәһендә тамамланған алышта АҠШ ғәскәрҙәрен еңә. Давао ҡалаһын япон ғәскәре иң элек оккупациялай. Филиппин һалдаттары һәм урындағы партизан отрядтары Минданаоны азат иткәнгә тиклем япон ҡораллы көстәренә ҡаршы һуғыша.
2005 йылда утрауҙа Япония император армияһының ике һалдаты: 87 йәшлек лейтенант Ёсио Ямакав һәм 83 йәшлек ефрейтор Судзуки Накаути табыла. Улар унда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуын белмәйенсә, дезертирлыҡ өсөн яза бирелеүенән ҡурҡып, йәшенеп йәшәгән. Япония илселегенә был йәһәттән, утрауҙа һуғыштың күптән тамамланыуын белмәгән тиҫтәләгән һалдат булыуы ихтималлығы бар, тип белдергән.
Кедровка (Кумир ҡушылдығы)
Кедровка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кумир йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Михаил Архангел сиркәүе (Каменоломни)
Михаил Архангел сиркәүе ― Рәсәйҙең Ростов өлкәһе, Октябрь районы, Каменоломни ҡасабаһындағы православие сиркәүе. Шахта һәм Миллер епархияһының Нижнедонский благочиниеһына ҡарай. Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Максимовский утары янында (Каменоломни ҡасабаһының иҫке исеме) XIX быуат аҙағында Кривянский станицаһынан күсеп килгән йәш казак ғаиләләре Новогрушевский утарын барлыҡҡа килтерә. Ике утарҙы бер-береһенән ҙур булмаған шишмәләр айыра. Күпмелер ваҡыт үткәс, Новогрушевскийҙа ҡорам һәм сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөлә. Икенсе донъя һуғышы йылдарында ҡорам емерелгәнлектән, ғибәҙәт ҡылыу торлаҡ йортҡа күсерелә, әммә ул тиҙҙән балалар йорто .итеп үҙгәртеп ҡорола.
1948 йылдан башлап ғибәҙәт ҡылыу йортоноң православие общинаһы ағзалары аҡса йыя, артабан был аҡсаға айырым ер участкалары һәм йорт биләүҙәре домовладение һатып алына. Йылдар үтеү менән улар хәҙерге көнгә тиклем эшләгән ғибәҙәтханаға әүерелә. Хужалыҡ ҡаралтылары, алтын көмбәҙле манаралар ҡорола, яңы йәкшәмбе мәктәбе булдырыла.
1980 йылдарҙа ғибәҙәтхана яңынан тергеҙелә реконструкция, шул ваҡытта уның стеналары ҡыҙыл кирбестән һалына.
1992 йылда ғибәҙәтхана бинаһы урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты тип таныла.
Фәрхәд һәм Ширин (Навои поэмаһы)
Фәрхад һәм Ширин (Farhod va Shirin; و فرهاد شیرین) — Алишер Навоиның героик-романтик поэмаһы(1484 йыл), Хамс йыйынтығының икенсе өлөшө. Низами Гәнжәүиҙең Хосров һәм Ширин поэмаһына шиғри яуап.
Йөкмәткеһе
Поэма Иран төбәгендә популяр булған батша улы йәғни шаһзат Фәрхәттең Ширинға, иран шаһы Хосровтың ҡаршы тороуына бирешмәгән һөйөүе тураһында бәйән итә. Үҙенән алда ҡаурый ҡәләм һынап ҡараған ҡәләмдәштәренән айырмалы рәүештә, Навои акцентты Хосровтан Фәрхәткә күсерә. Фәрхәт төҙөүсенән ҡытай батша улына (шаһзат йәки принц) — бик көслө хан улына (Хоқон) әүерелә. Фәрхәд бәләкәйҙән үк көслө, аҡыллы һәм изгелексән була, әммә уны һағыш баҫа. Фәрхәд күңел асһын өсөн, һәр береһе айырым миҙгел төҫөнә буятылған дүрт һарай (қаср) төҙөлә: ал төҫ (гулранг) яҙ, йәшел (йәшел ранг) — йәй, ҡыҙыл-һары (зәғәфүрән) — көҙ һәм камфора-аҡ (кофур) — ҡыш (XIV). Ләкин был Фәрхәдтең бойоҡлоғон бер аҙға ғына тарата. Атаһының хазиналар һарайында тылсымлы көҙгө (миръот) ятҡан серле ҡумта (һандыҡ) тапҡандан һуң, Фәрхәдтең тормошо киҫкен үҙгәреш кисерә. Был бетеү-ҡотто (талисман) Искәндәр Зөлҡәрнәй осоронда Әфләтун (Платон) етәкселегендә Греция фәйләсуфтары әҙерлгән (XIX). Көҙгө үҙенең тылсым көсөн фәҡәт бер генә күрһәтергә тейеш була, һәм бының өсөн өс ҡаршылыҡты: аждаһа (аждаҳо), Ариман (Аҳраман) һәм Искәндәр ҡәлғәһенең (қалъа) тылсымлы һаҡсыларын еңергә кәрәк була. Шишмә (чашма) янында осраған Хызыр Ильястың ярҙамы үтә алмаҫлыҡ ҡаршылыҡтарҙы еңеләйтә. Йөҙөк менән арыҫланды үлтереп һәм тимер һаҡсының (пайкар) һаҡланмаған еренә уҡ атып, Фәрхәд ҡәлғә эсенә үтеп инә һәм ялтырап торған Джамшид алдырын күрә. Шул туҫтаҡ-сеүәтә ярҙамында ул мәмерйәлә ғүмерен уҙҙырыусы Ер йөҙөндәге иң аҡыллы кеше Сукрот менән осраша. Сукрот Фәрхәдкә атаһының хазина һарайында һаҡланған Искәндәрҙең тылсымлы көҙгөһә эшләй тип хәбәр итә (XXV). Ҡытайға (Чин) ҡайтҡандан һуң, шаһзат (принц) көҙгөлә миләүшәләр (бинафша) һәм нәркәстәр (наргис) менән ҡапланған болондо һәм ер ҡаҙыусы сүрәтендә үҙен һәм гүзәл Ширинде күрә.
Кесе Промышленная
Кесе Промышленная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Промышленная йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ю
{| align=right cell-padding=11px Юю [йу] — Башҡорт алфавитының ҡырҡ беренсе хәрефе. Ике өндө белдерә.
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Төмән өлкәһе
Төмән өлкәһе (Тюменская область) — Рәсәйҙәге өлкә. 1944 йылдың 14 авгусында ойошторола.
Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец округтар өлкә составына инә, ләкин Рәсәйҙен тулы хоҡуҡлы региондар булып ҡалалар.
Башҡарма власть
Төмән өлкәһе Губернаторы — Төмән өлкәһе башлығы һәм Төмән өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Төмән өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Төмән өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Төмән өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Төмән өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Төмән өлкәһе өлкә думаһы.
Файҙалы ҡаҙымалар
Нефть ятҡылыҡтары— Самотлорское, Приобское, Фёдоровское ,Мамонтовское, Красноленинское; газ — Уренгойское, Медвежье, Ямбургское. Нефть 700 метрҙан 4 км тәрәнлеҡтә ята. Шулай уҡ торф, сапропель, кварц, известняк ятҡылыҡтары бар. Поляр Уралдын көнсығышта алтын, көмөш, баҡыр, көкөрт, никель, хром, свинец табылды. Өлкәлә — Обь, Иртыш, Тобол ағалар.
Cәнәғәт
Өлкәлә Башнефть-Полюс ЯСЙ, Транснефть, Рәсәй селттәре, Сургутнефтегаз, Газпром етештереү Надым, Газпром етештереү Ноябрьск, Газпром етештереү Уренгой, Газпром етештереү Ямбург эшләй.
Халыҡ
Милли состав:
Мөхәмәтйәров
Мөхәмәтйәров — фамилия.
Интерфакс
«Интерфакс» — СССР-ҙа беренсе дәүләттеге булмаған мәғлүмәт агентлығы. 1989 йылда төҙөлгән һәм (ИТАР-ТАСС, РИА-Новости агентлыҡтарынан башҡа) Рәсәйҙә алдынғы мәғлүмәт агентлыҡтары булып тора и ведущим независимым информагентством страны. Инглизсә яҙылышы INTERFAX.
Етәҡсеһе
Директорҙар советы рәйесе — Михаил Комиссар.
Төркөм составы
thumb| [[Мәскәүҙә агентлыҡтың матбуғат үҙәге]] Тармаҡтары:
Адулюгем
Адулюгем — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Венгрия гербы
Венгрия гербы  — икегә бүленгән ҡалҡан; ҡалҡандың геральдика буйынса уң (күҙәтеүсегә һул) яғы ете тапҡыр ҡыҙыл һәм көмөш төҫтәргә бүленгән; ҡалҡандың һул яғында ҡыҙыл фонда остары айырсалы көмөш патриарх тәреһе өс түбәле йәшел тауҙың өҫтөндәге алтын тажға ҡуйылған. Ҡалҡандың өҫтөндә Изге Стефан тажы.
Элькслебен (Зёммерда)
Элькслебен (Зёммерда) (Elxleben (Landkreis Sommerda)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2300 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99189 һәм автомобиль коды SOM.