cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Караганов Сергей Александрович
Белеме
1989 йылда тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Роль и место Западной Европы в стратегии США в отношении СССР (1945—1988)» темаһына диссертация яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
1974 йылдан 1977 йылға тиклем БМО ҡарамағында СССР миссияһында  стажировка үтә. 1978 йылдан алып 1988 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының АҠШ һәм Канада институтында  кесе ғилми хеҙмәткәр,  һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында, бүлек мөдире була.
1978—1989 йылдарҙа ғилми журналист булараҡ афған һуғышын өйрәнә. Афғанстан Демократик Республикаһына совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингентын (40-сы армия) һәм СССР Дәүләт именлеге комитетының  подразделениеларын индереү буйынса өс фәнни эштең авторы булып тора.
1988 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Европа Институтында эшләй, 1989 йылдан — директор урынбаҫары.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары — СССР/Рәсәйҙең тышҡы һәм хәрби сәйәсәте, Көнбайыш менән Рәсәй араһындағы үҙ-ара сәйәси, иҡтисади өлкәләрҙә һәм хәүефһеҙлек өлкәһендә хеҙмәттәшлеге. Донъя сәйәсәте. Халыҡ-ара интеграция. Глобалләшеү. АҠШ һәм Бөйөк Британия.
Уҡытыу — тикшеренеү институттарында һәм төрлө Рәсәй һәм сит ил университеттарында лекциялар уҡыу. 1991 йылда яҙғы семестр ваҡытында — Гронинген университетында Б.А.Роллинг исемендәге  почетлы кафедра. 2002 йылдан — Дәүләт университеты — Юғары иҡтисад мәктәбенең (ГУ-ВШЭ) донъя сәйәсәте кафедраһы мөдире. 2006 йылдан — Дәүләт университеты — Юғары иҡтисад мәктәбенең донъя иҡтисады һәм донъя сәйәсәте факультеты деканы.
17 китап һәм брошюралар авторы һәм мөхәррире, иҡтисад, тышҡы сәйәсәт, ҡоралландырыуҙы контролдә тотоу, милли именлек стратегияһы, Рәсәйҙең тышҡы һәм хәрби сәйәсәте проблемалары буйынса 250-нән ашыу мәҡәлә баҫтырып сығарған. Китаптары һәм мәҡәләләре Рәсәй, АҠШ, Германия, Франция, Бөйөк Британия, Нидерланд, Финляндия, Дания, Греция һәм башҡа илдәрҙә баҫылып сыҡҡан.
Дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
1989—1991 йылдарҙа — СССР Юғары Советы халыҡ-ара мөнәсәбәттәре буйынса комитеттың рәсми эксперты. 1991 йылдан — тышҡы сәйәсәт буйынса РФ Сит ил эштәр министрлығының тышҡы сәйәсәт буйынса совет ағзаһы
1992 йылдан — рәйес урынбаҫары, 1994 йылдан — Оборона һәм тышҡы сәйәсәт буйынса Совет президиумы рәйесе
1993—1999 йылдарҙа — Президент советы ағзаһы. 1993 — Рәсәйҙең Именлек советы Ғилми-консультатив советы ағзаһы. 1996 йылдан — РФ Федерация Советы Рәйесе ҡарамағындағы Консультатив совет ағзаһы. 1996 йылдан — Рәсәйҙәге Парламентаризм үҫеше фондының попечителдәр советы рәйестәше. ИНДЕМ фондының попечителлек советы ағзаһы. 2001 йылдан — Рәсәй Президенты Хакимиәте етәксеһенең тышҡы сәйәсәт буйынса кәңәшсе урынбаҫары
2004 йылдың ноябрендә Рф Президенты ҡарамағындағы граждандар йәмғиәтенең һәм кеше хоҡуҡтары буйынса институттарҙы үҫтереүгә булышлыҡ итеү советы составына инә.
«Намедни 1961—1991: Наша эра» теле проектында комментатор булараҡ ҡатнаша.
Халыҡ-ара ойошмаларҙа ағзалығы
1995 — Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса (Нью-Йорк) Халыҡ-ара консультатив комитеты советы ағзаһы (МКК)  МКК-ны Д. Рокфеллер етәкләй
2004 йылдан Дойче Банке ҡарамағында Альфред Херрхаузен Йәмғиәтенең Попечителдәр советы ағзаһы. Халыҡ-ара стратегик тикшеренеүҙәр институты (Лондон) һәм башҡа бер нисә профессиональ ойошмалар һәм академик советтар ағзаһы.
«Ваҡыт асылы» сәйәси хәрәкәт етәксеһе С.Е. Кургинян Карагановтың мәҡәләһен тәнҡитләй, йәғни «граждандар һуғышы тоҡандырыуға» маташыуҙа ғәйепләй.
2013 йылдың июлендә Карагановтың Риа Новости каналында «Сәйәси репрессия ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү» программаһы проектын презентациялай.
Пиреней ярымутрауы
Пирене́й ярымутрауы (шулай уҡ Иберия ярымутрауы; порт., исп. , галис. , астур. Península Ibérica, баск. Iberiar penintsula, араг. Peninsula Iberica, кат. península Ibèrica, эстр. península Ibérica, фр. péninsule Ibérique, лат. Iberia Paeninsula) — Европаның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ярымутрау. Урта диңгеҙ, Атлантик океан, Бискай ҡултығы һыуҙары менән йыуыла.
Иберия тигән икенсе исеме Боронғо Римға тиклем шул ярымутрауҙа йәшәгән Иберҙар халҡы менән бәйле.
Хәҙерге вакытта Пиреней ярымутрауында Испания, Португалия, Андорра, Франция һәм Бөйөк Британия территорияһы — Гибралтар урынлаша.
Ғимранов
Ғимранов — фамилия.
Шорохов
Шорохов (Шорохово) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 122 кеше. Почта индексы — 452880, ОКАТО коды — 80204842003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ышылай Сайғын
Ышылай Сайғын (Işılay Saygın; 4 апрель 1947 йыл, Измир) — төрөк архитекторы, сәйәсмән һәм министр.
Биографияһы
Ышылай Сайғын 1947 йылдың 4 апрелендә Измирҙың Буджа районында Ғосман Нури Сайғын һәм уның ҡатыны Фатьма ғаиләһендә тыуған. Эгей университетының архитектура факультетын тамамлаған.
1973 йылда сәйәсәт менән шөғөлләнә, ғәҙеллек партияһына инә. Ике мөҙҙәт дауамында район башлығы вазифаһын биләй. 1980 йылдағы түңкәрелештән һуң вазифаһын юғалта. 1980—1983 йылдарҙа архитектор булып эшләй. 1983 йылда Милли демократик партияһына инә,  шул уҡ йылда Төркиә парламентына һайлана. 1987, 1991, 1995, 1999 йылдарҙа ҡабаттан һайлана. 1986 йылда Милли демократик партияһы тарҡала, ошонан һуң Сайғын Ватан партияһына инә. 1995 йылда унан сыға һәм ысын юл партияһына инә, ләкин 1997 йылда Ватан партияһына кире ҡайта. 2003 йылда ул сәйәсәттән китә.
Министр вазифаһын дүрт тапҡыр биләй. Тансу Чилләр хөкүмәтендә Ышылай Сайғын ҡатын-ҡыҙҙар һәм ғаилә мәсьәләләре буйынса дәүләт министры вазифаһын биләй, был поста Айсел Байкалды алмаштыра. Был вазифала Сайғын 1995 йылдың 5 октябренән 30 октябренә тиклем була. Чиллерҙың киләһе хөкүмәтендә ул шулай уҡ был вазифаны 1996 йылдың февраленә тиклем биләй. Икенсе көнө Сайғын тирә-яҡ мөхит министры итеп тәғәйенләнә, 1996 йылдың 6 мартында был вазифала уны Мостафа Ташыр алмаштыра. Бынан һуң премьер-министр Месут Йылмаз Сайғынды туризм министры итеп тәғәйенләй. Был вазифаны ул 1996 йылдың июненә тиклем биләй. Төркиә хөкүмәтенең 54-се и 55-се составтарында Сайғын дәүләт министры вазифаһында була.
1998 йылдың ғинуарында биргән интервьюһында йөклөлөккә тест индереүҙе хуплауы тураһында белдереүен феминистар тәнҡитләй.
Хард-Яха
Хард-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Видерштедт
Видерштедт (Wiederstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1105 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 183 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6333 һәм автомобиль коды — MSH.
Урта Хадыта
Урта Хадыта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Медногорск
Медного́рск — Ырымбур өлкәһенең өлкә әһәмиәтендәғе ҡала. «Медногорск ҡала округы» муниципалитетын төҙөй. Ҡыуандыҡ районы анклавы.
Нәби (исем)
Нәби — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.
Этимологияһы
Нәби исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, тәңре кешеһе; пәйғәмбәр; илсе тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Ахунйәнов Нәби Вәлиәхмәт улы(1903 йыл Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты, гвардия лейтенанты, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Фамилияла
Нәбиев Вәли Нәби улы (31 ғинуар 1916 йыл — 6 март 2000 йыл) — Хәсән күле буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы (29 октябрь 1963 йыл) — Рәсәй иҡтисадсыһы һәм дәүләт эшмәкәре, 2013 йылдың 24 июненән Рәсәй Үҙәк Банкы Рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы(3 апрель 1914 йыл — 25 декабрь 1982 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, 1951—1962 йылдарҙа Министрҙар Советы Рәйесе. СССР-ҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы, БАССР-ҙың 1‑се, 3-сө, 4-се, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1957), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1966) ордены кавалеры.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы (1941 йыл — ноябрь, 2020 йыл) — Өфө насар күреүселәр йәмғиәте сәнәғәт уҡыу предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары, әүҙем йәмәғәтсе.
Нәбиуллин Рәфил Рауил улы (23 ғинуар 1952 йыл — 18 сентябрь 2002 йыл) — Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы(1989).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Нәби́ (, күпл. әнбийә', нәбийун) — Исламда — бәндәләренә дин хөкөмдәре: (вәхи) өйрәтеү өсөн Аллаһы Тәғәлә тарафынан махсус ебәрелгән кешеләр.
Орск
Орск (Яман‑ҡала, Жаманқала) — Ырымбур өлкәһенең өлкә әһәмиәтендәге, ҙурлығы буйынса Ырымбурҙан һуң икенсе һәм бер үк ваҡытта йәш буйынса иң оло ҡалаһы (1735 йылда «Икенсе Ырымбур» һымаҡ һалынған).
Халыҡ һаны — кеше.
Ҡала Ур йылғаһының Яйыҡҡа ҡушылған урынында урынлашҡан, яҡын тирәлә шулай уҡ Яршалы, Ушкота, Шандаша, Жарлы, 1-се Грязнушка, Терекле йылғалары аға.
Тарих
1735 йылда Ырымбур экспедицияһы тарафынан Ур (Орь) йылғаһының тамағында «Ырымбур» тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға. Ҡала 1865—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе үҙәге булды (1865—1920).
1735 йылда Ырымбур ҡала‑ҡәлғәһе булараҡ нигеҙ һалына, 1739 йылда алып Орск ҡәлғәһе.
XIX быуат 90‑сы йылдар уртаһында 900‑ләп хужалыҡ иҫәпләнгән. Халҡы күбеһенсә игенселек, малсылыҡ, сауҙа, төрлө кәсеп менән шөғөлләнгән. 1885 йылда егерме ваҡ һөнәрселек предприятиеһы булған. Сауҙа алмашыу дворында алып барылған. XIX быуат 90‑сы йылдары уртаһында сиркәү‑мәхәллә мәктәбе, өйәҙ училищеһы, дауахана, мәсет, 3 сиркәү эшләгән.
1881 йылда Орск аша Турғай-Орск тракты, 1923 йылда Ташкентҡа тимер юлы үтә.
1891 йылда Орскиҙа буласаҡ император Николай II килеп китә.
1870 йылда ҡала думаһы һәм башҡармаһы эш башлай.
1917 йылда декабрендә Орскиҙа совет власы иғлан ителә, 1919 йылдың авгусына яңы тәртип тулыһынса урынлаша. Граждандар һуғышы барышында Орскиҙа 1918 йылда сентябрендә Рус армияһы частары, 1919 йылда февралендә — РККА‑ның егерме дүртенсе уҡсылар дивизияһы урынлаша.
Хәҙерге Ырымбур өлкәһенең өлкә буйһоноуындағы ҡалаһы.
1931—1935 йылдарҙа ит-консерва комбинаты, 1936 йылда Орск нефть эшкәртеү заводы, 1938 йылда Орск-1 яғыулыҡ электростанцияһы һәм «Южуралникель» (никель, кобалть, сульфат, цинк, баҡыр, көкөрт етештереүсе) төҙөләләр.
1939 йылда ҡалала 67 мең кеше йәшәй.
Халҡы
1897 йылда 14016 кеше (башҡорттар — 724, ҡаҙаҡтар — 139, мордвалар — 200, урыҫтар — 9363, татарҙар — 3035 һ.б.) йәшәгән, 1912—13 йй. — 21185 кеше.
Урыҫтар — 80,5 %, украиндар — 4,1 %, татарҙар — 4 %, ҡаҙаҡтар — 3,7 %, немецтар — 1,6 %, башҡорттар — 1,6 %, мордва — 1,0 %, белорустар — 0,5 %, сыуаштар — 0,5 %, башҡа милләттәр — 2,5 %.
Транспорт
Ҡала аша Силәбе — Ырымбур тимер һәм Ырымбурға тиклем һәм Орск — Гай — Аҡъяр — Сибай — Магнитогорск автомобиль юлдары үтә.
Сәнәғәт
«Орск ТЭЦ-ы»
Мәғариф
Юғары уҡыу йорттары: Ҡалала 48 мәктәп, 3 гимназия 5 ауыл мәктәптәре бар.
Һаулыҡ һаҡау
Ҡала дауаханалары
Карлыгач
Карлыгач — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобачева (Елбагач) йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кушайка
Кушайка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Салда йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Горчаки (Дәүләкән районы)
Горчаки (Горчаки) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 120 кеше. Почта индексы — 453418, ОКАТО коды — 80222831003.
Кушайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Горчаки (Дәүләкән районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кушайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горчаки (Дәүләкән районы)
Тарихы
Халҡы: 1920 йылда— 206 кеше; 1939 йылда —267; 1959 йылда —153; 1989 йылда — 85; 2002 йылда —114; 2010 йылда —120 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (Мәкәш урта мәктәбе филиалы) ? йылда ябыла, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Урамдары
Исеме :
Ер-һыу атамалары
Исемдәре :
Панкин Борис Дмитриевич
Панкин Бори́с Дми́триевич (20 февраль 1931 йыл) — СССР и Рәсәй дипломаты, журналист, әҙәби тәнҡитсе. 1991 йылдың авгусынан ноябренә тиклем СССР Сит ил эштәре министры вазифаһын башҡара.
Швецияла  (1982—1990), ЧСФР (1990—1991) СССР илсеһе. Бөйөк Британияла (1991—1993) СССР илсе (артабан — Рәсәйҙә) була.
Биографияһы
Борис Дмитриевич Панкин 1931 йылдың 20 февралендә Ҡырғыҙ АССР-ының Фрунзе ҡалаһында тыуа. 1953 йылда Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай.
1953 йылдан  — 1965 йылға тиклем «Комсомольская правда» гәзитендә журналист эшендә: махсус хәбәрсе,  бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары. Һуңынан баш мөхәррир (1965—1973).
1958 йылдың май айынан 1991 йылдың август айына тиклем КПСС ағзаһы.
1973—1982 йылдарҙа — Авторлыҡ хоҡуҡтары буйынса Бөтә Союз агентлығы идараһы рәйесе (ВААП).
1982 йылдан дипломатик эштә (Дипломатик ранг — Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы Илсе):
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Ингән:
Кишертетамаҡ (Пермь крайы)
Кишертетамаҡ (Усть-Кишерть) — Пермь крайында урынлашҡан ауыл. Кишертетамаҡ районының административ үҙәге.
Тарихы
1897 йылдың 12 октябрендә бында түбәнге һөнәри мәктәп асыла (һуңғараҡ, 1920-се йылдарҙа—һөнәри мәктәп). 1928 йылдың февралендә кирбес заводы булдырыла, һәм ошо уҡ йылдың авгусында эшләй башлай. Һуңғараҡ кирбес, эзбиз һәм алебастр заводтарын берләштерелә һәм район сәнәғәт комбинаты барлыҡҡа килә, һуңынан ул металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар эшкәртеү заводы тип үҙгәртелә. 1929 йылда «Искра» колхозы барлыҡҡа килә, 1951 йылда исеме «Пахарь» тип үҙгәртелә, ә 1959 йылдың 6 мартында ун ауыл хужалығы артелдәрен ҡушып, «Родина» тип аталған колхоз төҙөлә. 1965 йылдың 12 авгусында уның базаһында «Кишерт» совхозы булдырыла.1936 йылдың 15 октябренән алып 1958 йылға тиклем Кишерт МТС-ы эшләй. Сталин репрессиялары ҡорбандары булып Кишертетамаҡтан 26 кеше иҫәпләнә. Кишертетамаҡта һуғыш алдынан тегеү-трикотаж артеле булған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бында 3463-сө эвакогоспиталь булған. Кишертетамаҡ — Көңгөр өйәҙенең Кишертетамаҡ олоҫо, Кишертетамаҡ районы һәм Кишертетамаҡ ауыл Советы (2006 йылдың ғинуарына тиклем) үҙәге була.
Экономика
Предприятие һәм ойошмалар:
Урамдар
Кишертетамаҡта бөтәһе 33 урам. Иң төп урам — Советская, шул уҡ ваҡытта ул иң оҙоно ла.
Иҫтәлекле урындары
В. И. Ленинға һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға һәйкәлдәр, археологик ҡомартҡы — Кишерте торағы һәм ҡәберлеге. Геологик тәбиғәт ҡомартҡылары — Молебное һәм Провал карст күлдәре. Ауыл эргәһендә 1997 йылдың 31 декабрҙә барлыҡҡа килгән комплекслы (ландшафт) заказник Предуралье (майҙаны — 2,3 мең гектар) урынлашҡан. 1997 йылда ауылға ингән ерҙә «Молебной аномалии» һәйкәле ҡуйылған.
Ай-Лунх-Кал-Юган
Ай-Лунх-Кал-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыть-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яхъя Килдеғолов
Яхъя Килдеғолов (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Миәкәтамаҡ
Миәкәтамаҡ (Миякитамак) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 675 кеше. Почта индексы — 452084, ОКАТО коды — 80244835006.
Ауыл тарихы
Миәкәтамаҡ ауылы Миәкә йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға 1752 йылда, купчий ҡағыҙы буйынса, Р.Уразлин һатып алған Нуғай даруғаһы Илекәй‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, хеҙмәтле татарҙар нигеҙ һала. Исеме гидронимдан алынған. 1795 йылда 18 йортта 99 кеше йәшәгән, 1865 й. 46 йортта — 299 кеше. Игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1906 йылда шулай уҡ мөгәзәй теркәлгән.1906 йылда халыҡ һаны 631 кеше булған. Татарҙар йәшәй (2002). Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Икенсе сығанаҡтан мәғлүмәт: ерҙе файҙаланыу хоҡуғына улар властарға 1752 йылдың 25 сентябрендәге килешеү яҙмаһы,Вәхитов тип аталған документты тапшыра, әммә ул башҡорт Үтәкәевтең үҙенең ерҙәрен тәржемәсе Роман Уразлинға һатыуы тураһында купчий ҡәлғәһе булып сыға. Был документ нисек хеҙмәтле татарҙар ҡулында булған — быға халыҡ үҙе яуап бирә. Ер, баҡтиһәң, уларға мираҫ булып ҡалған, сөнки Ураҙлин уларҙың яҡын туғаны булған. 1795 йылда 18 йортта 99 хеҙмәтле татар иҫәпкә алынған. 1816 йылда — 140, 1834 йылда — 234, 1870 йылда — 299 татар иҫәпләнгән.
Юмбей-Яха
Юмбей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Перихан Мәғдән
Перихан Мәғдән (24 август 1960 йыл, Истанбул ) — төрөк яҙыусыһы.
Енәйәт эшендә эҙәрлекләү
2006 йылдың ғинуарында Перихан Мәғдән төрек намыҫынан баш тартыусы Мехмет Тарханды яҡлап мәҡәлә яҙа. Шул уҡ йылдың апрель айында Перихан Мәғдән  армия хеҙмәтенә ҡаршы пропагандалауҙа ғәйепләнә, шулай уҡ уны  ҡулға алыуға ордер бирелә. 2006 йылдың июлендә суд яҙыусыны аҡлай.
2016 йылда Мәғдән президент Рәжәп Эрдоғанды мыҫҡыл итеүҙә ғәйепләнә («Төрөк республикаһы Президентын хурлау» Төркиә Енәйәт Кодексының 299 -сы статьяһы), уны үҙенең бер интервьюларының береһендә «ҡырағай юлбарыҫ» тип атай, шулай уҡ уға ҡарата «мөйөшкә ҡыҫырыҡланған ҡырағай хайуан кеүек» тигән әйтем ҡуллана.
Ижады
Тәүге китабын 1991 йылда яҙа. Ҡәләме аҫтынан романдар, ҡыҫҡа хикәйәләр һәм поэмалар сыға. Мәғдәндең «Две девушки» романы бестселлер булып китә. 2005 йылда Ҡотлоғ Атаман төшөргән экранлаштырыуы сыға.
Инглиз Пен-үҙәгенең почетлы ағзаһы.
Төрөк нәшриәтселәре ассоциацияһы биргән һүҙ азатлығы өсөн ҙур премия менән бүләкләнә.
Һырҙы
Һырҙы — табын төркөмө башҡорттары составына ингән ырыу.
Ырыу составы
Ырыу аралары: ҡурман, ҡырҡтар, өрөк, әбел.
Этник тарихы
Һырҙылар боронғо төрки сығышлы ырыу. Этник тарихы ҡара — табын ырыуы тарихы менән тығыҙ бәйле.
Йәшәгән территорияһы
Хәҙерге ваҡытта һырҙы ырыуы ерҙәре Силәбе өлкәһе Арғаяш районы биләмәһенә инә.
Башҡорт теленең фонетикаһы
Башҡорт теленең фонетикаһы — башҡорт тел ғилеме бүлеге; башҡорт теленең телмәр өндәре системаһын өйрәнә.
Башҡорт теленең фонетик тѳҙѳлѳшѳ, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр системаһы, өндәрҙең тѳрлѳ фонетик шарттарҙа үҙгәреү закондары башҡорт теле фонетикаһы фәненең тикшеренеүҙәр даирәһенә инә.
Тарихы һәм бөгөнгө торошо
Башҡорт теленең фонетикаһы тәүләп тел белгестәре Н. К. Дмитриев, Ж. Ғ. Кейекбаев хеҙмәттәрендә өйрәнелә башлай.
1927 йылда Н. К.Дмитриевтың «Башҡорт теленең фонетикаһы буйынса этюдтар», 1928 йылда «Башҡорт телен өйрәнеү мәсьәләһенә ҡарата» тигән мәҡәләләре,  1948 йылда «Башҡорт теле грамматикаһы» тигән  монографияһы донъя күрә. Был хеҙмәттә башҡорт теле тәү башлап ғилми нигеҙҙә системаға һалына, башҡорт телендәге өндәргә физиологик, акустик һәм фонологик тасуирлама бирелә, төркиәттә беренселәрҙән булып башҡорт теленең ҙ, ҫ, һ, ғ фонемалары өйрәнелә, уларҙың тарихи үҫеше сағыштырма күҙлектән тикшерелә; айырым һуҙынҡыларҙың (вокализм) һәм тартынҡыларҙың (консонантизм) тарихи үҫеше мәсьәләләре яҡтыртыла, башҡорт телендә сингармонизм һүрәтләнә.
Башҡорт теленең фонетик системаһын өйрәнеүҙе Ж. Ғ. Кейекбаев дауам итә. Уның «Башҡорт телендә интонация һәм баҫым системаһы» (1949), «Башҡорт телендә һүҙ башындағы ҡ - ғ һәм к - г өндәре тураһында», «Башҡорт теленең тартынҡы өндәр системаһы һәм уларҙың тарихи үҫеше» (1957), «Башҡорт теленең фонетикаһы: һуҙынҡы өндәр системаһы һәм сингармонизм» (1957), «Башҡорт телендә сингармонизм» (1958) тигән хеҙмәттәре баҫылып сыға.
1958 йылда Ж. Кейекбаевтың «Башҡорт теленең фонетикаһы (тасуири һәм сағыштырма-тарихи тикшеренеү тәжрибәһе)» тигән монографияһы нәшер ителә. Унда һуҙынҡылар (вокализм) һәм тартынҡылар (консонантизм) тәбиғәте, телмәр ағышындағы фонетик үҙгәрештәрҙең төрҙәре (ассимиляция, диссимиляция, редукция, протеза, элизия һәм башҡалар) һүрәтләнә.
Башҡорт теленең тарихи фонетикаһын Ф. Ғ. Хисамитдинова, тасуири фонетиканы — Н. Х. Ишбулатов, башҡорт теленең фонетикаһын башҡа төрки телдәр менән сағыштырыуҙы Т. М. Ғарипов өйрәнә.
Фонетик система
Башҡорт теленең фонетик системаһына ҡәрҙәш һәм ҡәрҙәш булмаған телдәрҙең өндәр системалары менән сағыштырғанда уртаҡ һәм айырым билдәләр хас.
Башҡорт теле вокализмында 9 һуҙынҡы өн бар. [а] һәм [ы] өндәре башҡа төрки телдәр менән сағыштырғанда үҙгәрешһеҙ һаҡланған; ҡалған һуҙынҡылар үҙгәреш кисергән: дөйөм төрки киң һуҙынҡылары тарайған, мәҫәлән, дөйөм төрки телендәге “беш” башҡорт телендә — “биш”, “он” — “ун”, “көл”  — “күл”; тар һуҙынҡылар киңәйгән, мәҫәлән, дөйөм төрки телендәге “тиш” — башҡорт телендә “теш”, “ун”  — “он”, “күл”  — “көл” булып  киткән һәм башҡалар.
Башҡорт телендә [а] һәм [е] киң һуҙынҡылары, башҡа төрки телдәрҙәге кеүек үк, оҙон һәм асыҡ әйтелә; ҡалғандары ҡыҫҡа әйтелә һәм редукцияланған, мәҫәлән, “теш”, “кис”, “ҡыш”, “күк”, “ҡул”, “төн”, “ҡош”.
Рус теленән үҙләштерелгән [а], [о], [у], [ыи], [эи], [и] өндәре график билдәләре буйынса башҡорт өндәре менән тап килә (графика), әммә артикуляцияһы менән уларҙан айырыла һәм рус теленән һуңғыраҡ осорҙарҙа үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә ҡулланыла: “бал”, “спорт”, “бур”, “тыл”, “бинт”, “дрель”.
[һ], [ҫ] өндәре дөйөм төрки телендәге [с] тартынҡыһының тарихи үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Башҡорт диалекттарында был өндәр төрлөсә әйтелә, әҙәби телдә [һ] тартынҡыһы — ижек башында, мәҫәлән, “һарымһаҡ” [һ]а‑рым‑[һ]аҡ; [ҫ] ижек аҙағында ҡулланыла, мәҫәлән, “ҡыҫҡыс” ҡы[ҫ]ҡыс.
[ҙ] өнөнөң ике яҡлы килеп сығышы бар:
1) һүҙҙең бөтә урынында дөйөм төрки [з] өнөнөң тарихи үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, мәҫәлән, дөйөм төрки “ҡаз” ҡа[з] — башҡорт “ҡаҙ” ҡа[ҙ], “бузук” бу[з]ук — “боҙоҡ” бо[ҙ]оҡ;
2) һүҙҙең уртаһында даими булмаған [т]>[д]>[ҙ]>[й] үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, мәҫәлән, дөйөм төрки телендәге “ҡудуҡ” — башҡортса “ҡоҙоҡ”, “сыдыр‑” — “һыҙыр-”. Дөйөм төрки телендәге [ч] башҡорт телендә һүҙҙең бөтә урынында ла [с] өнөнә күскән, мәҫәлән, дөйөм төркисә “чаҡ” — “саҡ”, “ҡачан”  — “ҡасан”, “ачҡыч” — “асҡыс”.
Башҡорт телендә тартынҡы өндәрҙең ҡулланылышы, башҡа төрки телдәрҙәге кеүек үк, ҡаты тәртипкә бөйһонған:
башҡорт һүҙҙәрендә анлаутта [г], [ғ], [ҙ], [з], [л], [н], [ң], [п], [р], [ҫ] өндәре ҡулланылмай;
һүҙҙең башында һәм аҙағында ике һәм унан да күберәк тартынҡы килергә тейеш түгел (протеза, эпентеза).
[в], [ж], [ф], [х], [ц], [ч], [щ] өндәре үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә генә ҡулланыла.
Телмәр барышында морфемалар, һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр составында өндәр үҙгәреше күҙәтелә.
Башҡорт һәм дөйөм төрки фонетикаһы үҙенсәлектәренең береһе — сингармонизм, ул һүҙҙе фонетик ойоштороу сараһы булып тора.
Башҡорт телендә фонологик әһәмиәте булмаған тартынҡыларҙың ҡалынлығы һәм йомшаҡлығы һуҙынҡыларҙың урынына бәйле: улар артҡы рәт һуҙынҡылары менән — ҡалын, алғы рәт һуҙынҡылары менән йомшаҡ әйтелә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Фонология
Ғаян (исем)
Ғаян — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ғаян — башҡорттарға ғәрәп теленән килеп ингән исем. Күренекле, атаҡлы, күренеп торған, билдәле тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Лоҡманов Ғаян Лоғоман улы (30 июнь 1923 йыл — 19 октябрь 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (06.04.1985).
Фамилияла
Ғаянов Илдар Ихсан улы (19 март 1957 йыл) — рәссам, график. 1998 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар Союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004) (Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы менән берлектә).
Ғаянов Зөфәр Ғаян улы (14 май 1941 йыл — 7 март 2015 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) һәм атҡаҙанған (1996) рәссамы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғаян Лоҡманов исемендәге премия — 2007 йылда Ҡариҙел районы хакимиәте яҡташтары иҫтәлегенә Ғаян Лоҡманов исемендәге премия булдыра, уның бағыусыһы булып яҙыусының улы Мансур Лоғоманов сығыш яһай. Премия менән яҡшы ижади һөҙөмтәләргә ирешкән район кешеләре бүләкләнә.
Тушҡыр мәсете
Тушҡыр мәсете — Башҡортостан Республикаһы, Балтас районы, Тушҡыр ауылындағы йәмиғ мәсете.
Тарих
Башҡорттарҙың ислам динен ҡабул итеүҙәренән һуң, Башҡортостанда мәсеттәр төҙөү башлана. Тәүге мәлдәрҙә түңәрәк йәки һигеҙ ҡырлы мәсеттәр төҙөлә. Ваҡыт уҙыу менән бер йәки ике манаралы мәсеттәр төҙөй башлайҙар. ТУшҡыр мәсете башҡортостан биләмәһендә шул иң беренсе төҙөлгән мәсеттәрҙән иҫәпләнә.
1805 йылдан йәмиғ мәсете булып иҫәпләнә. Ул Ырымбур мосолмандары дини йыйылышы ҡарамағында була. Мәсет янында мәҙрәсә лә эшләп килә. 1863 йылда йәмәғәттә 393 кеше иҫәпләнһә, 1912 йылда 638 кеше иҫәпләнә. 1940 йылда ябыла.
Тасуирлама
Тура мөйөшлө ике манаралы мәсет. Бинаның үҙәк өлөшөнә, ике яҡлап ҡапма-ҡаршы тағы ла ике төкәтмә рәүешендә ике яҡ һәм аҙ ғына тәпәшерәк итеп таҡта төкәтмә эшләнгән. Бинаның бүрәнә өлөшө симмитрик композициялы нисбәттә кәүҙәләндерлгән һәм шул уҡ ваҡытта  үҙәккә арҡырыға ла буйға ла тигеҙ  һуҙылған. Бар бүрәнә бина ҡыйығы берәү, һәм ул ике яҡҡа ауыш итеп ябылған. Ике манара ла бер төрлө, бейеклектә ул ике ҡат итеп эшләнгән, әммә ейеклектәре тигеҙ түгел. Аҫҡы ҡаты һигеҙҡырлыҡ формаһында, һәм манараның нигеҙе рәүешен алған.
Мәсет - ағас, бер ҡатлы тура мөйөш формаһында. Шулай уҡ төньяҡта болдоро, көньяҡта михрабы бар. Ике яҡҡа ауыш итеп ябылған ҡыйыҡлы, ике манаралы һәм көмбәҙле. 1891 йылда ғәмәлгә индерелгән.
Грибовка (Дәүләкән районы)
Грибовка (Грибовка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453415, ОКАТО коды — 80222834004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грёсниц
Грёсниц (Größnitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 167 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 206 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
Арғаяш милли округы
Арғаяш милли округы — 1934 йылдың 17 ғинуарынан 17 ноябренә тиклем Силәбе өлкәһе составына ингән башҡорт милли округы.
Иштван Ференци (скульптор)
Иштван Ференци (István Ferenczy; 24 февраль 1792 йыл — 15 февраль 1912 йыл) ― венгр скульпторы, Венгрия фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы..
Ференци Венгрияла скульптура мәктәбе төҙөргә тырышып ҡарай, шулай уҡ ул үҙ алдына венгр милли сәнғәтен булдырыу һәм пропагандалау бурысын ҡуя. Хәҙерге ваҡытта уның эштәренең күпселеге Венгрия милли галереяһында һаҡлана.
Арғаяш милли округы
Үҙәге — Арғаяш ауылы.
Иштван Ференци (скульптор)
Биографияһы
Ференци Иштван Римасомбатта 1792 йылдың 24 февралендә тыуған.
Арғаяш милли округы
Тарихы
Башҡорт Үҙәк советының 1917 йылдың 15 ноябрендә сыҡҡан ҡарары буйынса, Урал аръяғы башҡорттары Бәләкәй Башҡортостандың Арғаяш кантонына индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарына тиклем Арғаяш кантоны Башҡорт АССР-ы составында административ-территориаль берәмек булып килә. Арғаяш кантоны ифрат ҙур Урал өлкәһе эсендә анклав рәүешендә урынлашҡан була. 1934 йылдың башында ВЦИК Президиумы ҡарары Урал өлкәһен өскә бүлә. Һөҙөмтәлә Арғаяш кантоны өр-яңынан барлыҡҡа килгән Силәбе өлкәһе составына «Арғаяш башҡорт милли округы» статусында индерелә. Борондан килгән көнсығыш башҡорт ерҙәре, бығаса Башҡорт АССР-ына ингән Арғаяш һәм Ҡоншаҡ районы ошолай итеп яңы Силәбе өлкәһенә тапшырыла. 1934 йылдың 17 ноябрендә ВЦИК Президиумы ҡарары менән Арғаяш милли округы бөтөрөлә.
Иштван Ференци (скульптор)
Биографияһы
Йәш сағында Стефан атаһының оҫтаханаһында слесарь була.1815 йылдан Ференцци Венала баҡыр гравюраһын өйрәнә. 1817 йылда Иштван билдәле скульптор Йозеф Клибер оҫтаханаһында белем ала башлай. 1818 йылда йәйәүләп Рим ҡалаһына юллана, унда ул алты йыд дауамында Бертель Торвальдсендан мәрмәр буйынса һырлау оҫталығына өйрәнә. Үҙ иленә ҡайтҡан саҡта иштван Римда һатып алған бәләкәй генә статуэтка алып ҡайта. ХХ быуатта тикшеренеү үткәргәндән һуң был эш Леонардо да Винчи эше булыуы билдәләнә. 1819 йылда Рим ҡалаһына Венгрия палатины килә һәм, венгр скульпторының талантын күреп, уға 400 форинтлыҡ бүләк тапшыра.
Арғаяш милли округы
Тарихы
Хәҙерге Силәбе өлкәһендәге милли берәмектәр СССР-ҙа үткәрелгән административ реформа һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. ВКП(б)-ның XVI-сы съезы ҡарарҙарын үтәү барышында тамырлаштырыу (коренизация) төшөнсәһе киң ҡулланыла башлай. 1930 йылда Башҡортостанға ингән кантондар тарҡатыла һәм бөтөрөлә. Арғаяш кантоны урынына 2 район, атап әйткәндә Арғаяш һәм Ҡоншаҡ районы булдырыла. Тамырлаштырыу түбәндәгеләрҙе күҙ уңында тота: аҙсылыҡ милләт телдәрендә мәктәп-педтехникумдар асыу, канцелярия эштәрен милли телдәргә күсереү, яңалифҡа (латин алфавиты нигеҙендә булдырылған төрки алфавитҡа) күсеү.
1980—1990 йылдар сигендә Арғаяш һәм Ҡоншаҡ башҡорттары милли округты тергеҙеүҙе яҡлап мөрәжәғәт итә, әммә был тырышлыҡ һөҙөмтә килтермәй.
Иштван Ференци (скульптор)
Биографияһы
Иштван Ференци Пимасомбатҡа 1824 йылда әйләнеп ҡайта һәм үҙ аҡсаһына скульптура оҫтаханаһын ойоштора. . 1832 йылдың 1 сентябрендә Иштван Венгрия фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Каурушка
Каурушка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 356 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Иштван Ференци (скульптор)
Биографияһы
Иштван Ференци 1856 йылда вафат була, ә 1860 йылдың 31 мартында яҙыусы Андрей Фаи Фәндәр академияһында скульптор хөрмәтенә бик йылы телмәр тота.
Яңауыл (Асҡын районы)
Яңауыл (Янаул) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 452886, ОКАТО коды — 80204840009.
Иштван Ференци (скульптор)
Биографияһы
Иштвандың васыятына ярашлы, ул Эвридика статуяһы янында ерләнә.
Яңауыл (Асҡын районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каурушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сайгин Иван Андреевич
Сайгин Иван Андреевич (1906 йыл 22 июль, Барьез ауылы, Бөрө өйәҙе, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы — 1987 йыл 21 июнь, Өфө ҡалаһы, СССР) — һөт йылҡысылығы һәм ҡымыҙ эшләү өлкәһендә ғалим, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1963 йыл), профессор (1972 йыл). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975 йыл). Сәнәғәт хужалығының яңы тармағына — һөт (ҡымыҙ) йылҡысылығына нигеҙ һалыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Каурушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сайгин Иван Андреевич
Биографияһы
Сайгин Иван Андреевич 1906 йылдың 22 июлендә Бөрө өйәҙе, Өфө губернаһы, Барьез ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районында, күп балалы крәҫтиән ғаилә тыуған.
1926 йылда Пермь эшселәр факультетына уҡырға инә, унан һуң Мәскәү зоотехник институтында йылҡысылыҡ буйынса уҡыуын дауам итә, уны 1932 йылда тик бишле билдәләренә генә тамамлай.
Эш урыны: 1932 йылдан — Ҡостанай ат заводында баш зоотехник, 1934 йылдан алып  — Стрельцовка ауылында  украин зона йылҡысылыҡ станцияһының  ғилми хеҙмәткәре, 1936 йылда Башҡорт республика малсылығының тәжрибә станцияһында эшләй, һуңынан — Башҡортостан ауыл хужалығының ғилми-тикшеренеү  институтында һөт йылҡысылығы һәм ҡымыҙ эшләү бүлеге мөдире.
Бишул
Бишул  — табын төркөмө башҡорттары составына ингән  ырыу.
Сайгин Иван Андреевич
Биографияһы
1942—1945 йылдарҙа Тыуған илде һаҡлау өсөн Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Иван Андреевичтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе  — сәнәғәт һөт йылҡысылығы, уның етәкселеге аҫтында бейәләрҙең  лактация эшмәкәрлегендәге законлылыҡты өйрәнеү, ҡолондарҙың әсә һөтөнә ихтыяждары, бейәләрҙе һауынға индереүҙең иң ҡулай ваҡыты, һауыуҙың режимы, һауын бейәләрҙең ҡолондарын алты айға тиклем үҫтереүҙең схемаһы асыҡлана, һөҙөмтәләр һәм өйрәнеү нигеҙендә бейәләрҙең һауыны һәм яҡшы үҫешкән ҡолондар   менән бәйләнешенең ғилми нигеҙле системаһы эшләнә.
Уның еткәселеге аҫтында Башҡорт АССР-ында тоҡом аттары буйынса эштәр алып барыла, шуның арҡаһында «башҡорт» тоҡомло аттар юҡҡа сығыуҙан һаҡлана һәм автономиялы республикала аттарҙың төп тоҡомо булып ҡала.
1950 йылға тиклем СССР-ҙа колхоз һәм совхоздарҙа бейә һауыу  тыйыла, тик БАССР-ҙың махсуслаштырылған ҡымыҙ менән дауалау шифаханаларында ғына һауалар:  «Шафран» курортында, Чехов, Аксаков исемендәге шифаханаларҙа. Сайгин етәкселегендә эш һөҙөмтәләре  бындай тыйыуҙың урынһыҙ булыуын дәлилләүе, ҡолондарға зыянһыҙ уртаса йылына 1 100 — 1 400 литр һөт алыуҙың оптималь һауыу системаһын эшләүе  1952 йылда малсылыҡтың Башҡорт тәжрибә станцияһының йылҡысылыҡ тармағына бейәләрҙе һауыу буйынса тыйыуҙы бөтөрөргә мөмкинлек бирә һәм һөт йылҡысылығын ойотороу буйынса тәҡдимдәр индерә. Тыйыуҙы бөтөрөү буйынса бәхәстәрҙен һуң фәнни махсуслаштырылған «Коневодство» журналы биттәрендә  был тәҡдим хуплана, һәм буласаҡ һөт йылҡысылығы республика колхоз һәм совхоздарында  планлаштырыла.
Бишул
Этник тарихы
Этник яҡтан бишул ырыуы Алтай һәм Урта Азия төрки ҡәбиләләренә тоташа. Был этноним ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, нуғай һәм үзбәктәрҙә билдәле.
Бишулдарҙың этник нигеҙе — боронғо төрки ҡәбиләләре берләшмәһе. Көньяҡ Урал территорияһындағы  этник тарихы   был яҡтарға  боронғо башҡорт ҡәбиләләре күсенгән осорҙан башлана. Улар составында бишулдар VIII—IX быуаттарҙа  көньяҡ - көнбайыш Урал янында урынлаша, бында улар финн - уғыр һәм төрки ҡәбиләләре менән ҡушыла.
Сайгин Иван Андреевич
Биографияһы
И. А. Сайгин шулай уҡ Раевка һөт заводында бейә һөтөн етештереү, уны киптереү һәм тергеҙеү, ҡымыҙ әсеткеһен әҙерләү, ҡымыҙҙы тәбиғи һөттән етештереү һәм бейә һөтөн тергеҙеү технологияһын эшләй. Уның нигеҙендә илдең курорттарында һәм шифаханаларында йыл әйләнәһенә ҡымыҙ менән дауалау ойошторола.
Бишул
Этник тарихы
XIII—XIV быуаттарҙа бишулдар ҡатай һәм табын ҡәбиләләре йоғонтоһо аҫтына эләгә, артабанғы этник үҫеше лә ошо йүнәлештә бара.
Биләгән территорияһы
XIV—XV быуаттарҙа бишулдар Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары араһында йәшәйҙәр. Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң ырыуҙың аҫаба ерҙәре Нуғай даруғаһының Бишул улыҫына инә.
Сайгин Иван Андреевич
Биографияһы
Иван Андреевич ете фән кандидатын әҙерләй, үҙенең хеҙмәттәре һәм хеҙмәте  өсөн  Тыуған илдең  орден һәм миҙалдары менән бүләкләнә, ә сәнәғәт йылҡысылығындағы ҡаҙаныштары өсөн — СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең   алтын һәм ике бронза миҙалы менән бүләкләнә.
Хеҙмәттәре
Иван Андреевич — зоотехника һәм йылҡысылыҡ өлкәһендәге 130 ғилми хеҙмәттең авторы (бөтәһе лә күрһәтелмәгән):
Кушва (Тура ҡушылдығы)
Кушва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура (№1051 Үрге-Турин тоғаны) йылғаһының уң ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Бишул
Биләгән территорияһы
XVIII  быуатҡа  бишулдар  Аҡ күл тирәһендә ерҙәр биләйҙәр, әммә  1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡандары өсөн уларҙы был ерҙәрҙән ҡыуып ебәрәләр, һәм улар Ағиҙел буйындағы уйһыулыҡта табын, ҡумрыҡ, мең ырыуҙарының припущенниктары булалар.
Кушва (Тура ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Бишул
Биләгән территорияһы
XVIII—XIX быуаттар аҙағында бишул ырыуы йәшәгән территория Стәрлетамаҡ һәм Өфө өйәҙдәренә, ә кантон идара итеү системаһы осоронда — 7-се һәм 8-се башҡорт кантондарында инә.
Кушва (Тура ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бишул
Биләгән территорияһы
Хәҙерге ваҡытта бишулдарҙың ерҙәре Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы биләмәһенә инә.
Ай-Порха-Юган
Ай-Порха-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярнату-Яха
Ярнату-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урта Ярай-Яха
Урта Ярай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Рындин Кузьма Васильевич
Биографияһы
Һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. 1914 йылда Эҫем тимер ҡойоу заводына инә. 1915 йылдан алып РСДРП ағзаһы. Эшсе йәштәр түңәрәге, һуңынан ойошмаһын ойоштороусыһы.
1916 йылда революция маевкаһында ҡатнаша. Ҡулға алыныуҙан ҡурҡып, Ревда ҡалаһына китә һәм металлургия заводына слесарь булып эшкә инә. Һуңынан Түбәнге Тагилға китә.
Февраль революцияһынан һуң Эҫемгә ҡайта. 1917 йылда РСДРП(б)-ның Эҫем комитетын һәм ревкомды етәкләй, Өфө губерна башҡарма комитеты составына инә.
1918 йылдың июненән — Эҫемдә һәм уның районында колчак тылында йәшерен эштә.
1919 йылда Өфө губчека рәйесе, РКП(б)-ның губерна комитеты, губерна башҡарма комитеты ағзаһы. 1920 йылда Көнбайыш фронтта РККА-ла сәйәси эш алып бара.
Граждандар һуғышы тамаланғандан һуң Уралға ҡайта. 1921—1922 йылдарҙа Златоуст партия комитеты секретары, өйәҙ башҡарма комитеты рәйесе. 1923 йылда РКП(б)-ның Лысьва районында яуаплы секретарь, 1924—1925 йылдарҙа — Түбәнге Тагилда, 1925—1927 йылдарҙа — Пермь округ комитеты, 1927 йылда — РКП(б.)-ның Урал өлкә комитеты секретары.
Троцкист-зиновьев блогын тар-мар иткән 1927 йылдың декабрендәге XV съезда Рындин үҙен оппозицияға ҡарата хәл иткес саралар яҡлыһы итеп күрһәтә, Үҙәк комитет линияһы менән уртаҡлашмағандарҙы партия сафынан ҡыуып сығарыуға саҡыра.
1928 йылдың октябрь-ноябрь айҙарында Бухарин һәм уның яҡлыларҙан киң таҙартыу эштәре үтә. 1929 йылдың сентябрендә Рындин таҙартыу эштәре менән етәкселек итә.
1929 йылдан алып баш ҡалала партойошмала эшләй: ВКП(б)-ның Мәскәү комиссияһын һәм өлкә РКИ-һын етәкләй, 1930—1934 йылдарҙа Мәскәү өлкә комитеты һәм партия ҡала комитетының 2-се секретары.
Силәбе өлкәһе менән етәкселеге
1934 йылдың 22 ғинуарынан яңы ойошторолған Силәбе өлкә комитетының һәм ВКП(Б) ҡала комитетының 1-се секретары. Силәбе өлкәһе менән дүрт йылға яҡын етәкселек итә. Был осор СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының 1937 йылдың 30 июлендәге 00447 һанлы бойороғо буйынса ойошторолған айырым өсәү составына инеү менән билдәләнә һәм сталин репрессияларында әүҙем ҡатнаша.
1934 йылда уның башланғысы менән Силәбе өлкәһендә тракторҙарға ҡатнаш тағылмалар индереү башлана, был бер үк ваҡытта ерҙе һөрөргә, тырматырға һәм сәсергә мөмкинлек бирә. Тракторҙың бер йөрөшөндә өс операция үтәүе яғыулыҡты экономиялауға һәм сәсеүҙе тиҙ арала үткәреүгә мөмкинлек бирә. 1935 йылда Рындин ярҙамында ашлыҡ һуҡҡыстар өсөн транспортерҙар үҙләштереү үтә, улар ашлыҡ һуғыуҙы автоматлаштырырға һәм дүрт кеше хеҙмәтен алмаштырырға мөмкинлек бирә.
Рындин партия етәкселәренән урында ауыл хужалығы белгестәре — агроном, механизатор, малсылар өсөн шарттар булдырыуҙы талап итә.
Ул арҡыры -буй рәт-рәт сәсеү ысулын тәҡдим иткән агроном Г. М. Сиротиндың эштәре менән ҡыҙыҡһына. 1936 йылда уҡ Рындин ярҙамында Силәбе өлкәһендә 120 мең гектарҙа иген культуралары яңы ысул менән сәселә. Был уңышты күпкә арттырырға мөмкинлек бирә. Сиротин һәм Рындиндың башланғысын игенселек халыҡ комиссары Чернов хуплай.
1934—1936 йылдарҙа Рындин исеме менән Силәбе өлкәһендә 20-гә яҡын колхоз, артель һәм шахталар атала.
Силәбе исемен үҙгәртеү буйынса планы
«Иптәш. Сталин! Киләһе мәсьәлә буйынса һеҙгә күрһәтмәләр һорайым. Һуңғы йыл ярым эсендә Силәбе ҡалаһының исемен үҙгәртеү тураһында өлкә ойошмалар алдында мәсьәлә ҡуйыла. Был тәҡдим айырым иптәштәр тарафынан да, партияның өлкә комитеты пленумында ла, ҡаланың партия йыйылыштарында ла әйтелә.
„Силәбе“ рус теленә тәржемә ителгәндә „соҡор“ тигәнде аңлата. Шуға күрә һөйләшкәндә йыш ҡына һөйләшкәндә „челяба“ һүҙе йыш ҡына ниҙер кире һәм артта ҡалған кеүек ҡулланыла. Ҡала исеме күптән инде иҫкергән, ул уның эске йөкмәткеһенә тап килмәй.
Революция йылдары эсендә, бигерәк тә биш йыллыҡ осорҙар ваҡытында ҡала ныҡ үҙгәрҙе. Иҫке казак- сауҙагәр ҡаласығынан эре индустриаль үҙәккә әүерелде.
Бына ни өсөн ҡаланың иҫке исеме бөгөнгө ысын хәленә тап килмәй. Шуға күрә беҙ Һеҙҙән Силәбе ҡалаһын Кагановичград тип үҙгәртеү өсөн рөхсәәт һорайбыҙ. Исемен үҙгәртеүҙе яҡынлашып килгән советтарҙың өлкә съезында үткәргәндә яҡшы булыр ине.
Коммунистик сәләм менән РЫНДИН 36. 1Х. 19» Сталин резолюцияһы: «''Ҡаршы. И. Ст.''»