cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күҙәнәк
Митохондрия һәм хлоропласт
Эукариот күҙәнәктәрҙә митохондрия энергия эшләп сығарыуҙа мөһим роль уйнай. Митохондрия күҙәнәктәрҙә тупланған туҡлыҡлы матдәләрҙе (күбеһенсә, глюкозаны) кислород ярҙамында тарҡатып АӨФ (йәки аденазинөсфосфат; урыҫса — АТФ) синтезлай. Күҙәнәктең һулау процесы ла митохондрияла бара.
Хлоропласт тип аталған органеллаларҙы дөйөм исем менән  — пластидтар тип йөрөтәләр. Хлоропласт (йәшел пластидтар) күҙәнәктең фотосинтез процесында энергия туплауҙа ҡатнаша. Ул ҡояш энергияһын ҡулланып, углекислый газ һәм һыуҙан глюкоза синтезлай.
Митохондрия һәм хлоропластың, күҙәнәк ядро геномынан тыш, үҙ гендары бар. Ике органелланың да прокариот күҙәнәктәрҙәге кеүек, түңәрәк плазмидалы ДНК-һы бар.
Эндоплазматик ретикулум
Эндоплазматик ретикулум — махсус мебрана кеҫәләренән, каналдарҙан һәм ҡыуыҡсаларҙан торған органоид. Эндоплазматик ретилумдың ике төрө бар: ҡытыршы (тышында күп рибосомалар булғанлыҡтан) һәм шыма тышлы.
Беренсеһе аҡһымдар синтезлауҙа ҡатнаша, мембрана эшләп сығара, икенсеһе — метоболизмда, липидтар синтезлауҙа һәм кальций туплауҙа ҡатнаша.
Гольджи аппараты
Гольджи аппараты эукариот күҙәнәктәрҙә генә була. Гольджи аппараты — сит яҡтары киңәйеп киткән мембрана цистерналары ҡатламы. Гольджи аппаратының төп функцияһы булып макромолекулаларҙы (аҡһым, липид) өҫтәмә эшкәртеү, өлгөрөп еткәнсе һаҡлап тороу, сортҡа айырыу тора. Был процесс секрецияла ҡулланған аҡһымдарға иң кәрәклеһе булып һанала.
Лизосома һәм пероксисома
Пероксисомала күҙәнәкте ағыулы пероксидтарҙан азат итеүсе ферменттар бар. Күҙәнәктә әйтеп кителгән ферменттар айырым мебрана менән уратып алынырға тейеш. Был органелланы «суицид тоҡсай» тип атайҙар, сөнки ул һытылһа, бөтә күҙәнәкте юҡҡа сығара.
Центросома
Центросома — күҙәнәк цитоһөлдәһе барлыҡа килеүҙә иң кәрәкле органоид. Центросома цитоһөлдәнең иң кәрәкле компонентын — күҙәнәк микрокөпшәләрен яһай.
Вакуоль
Вакуолдә туҡлыҡлы матдәләр һәм кәрәкмәгән ҡалдыҡтар туплана. Ҡайһы бер вакуоль өҫтәмә һыу һаҡлағыс булып тора.
Күбеһенсә уны күҙәнәк эсендәге шыйыҡса тип атайҙар (күҙәнәк һуты). Амёба кеүек күҙәнәктәр вакуолдәге артыҡ һыуҙы ҡыҫып сығара ала. Эукариот күҙәнәктәрҙә вакуоль ҙурыраҡ була.
Капсула
Бактерияларҙың ҡайһы берҙәрендә күҙәнәк стенаһынан тыш желатинға оҡшаған капсулалар бар. Капсулалар, полисахарид (пневмококкта, менингококкта), полипептид (себер язваһы таяҡсаларында) йәки гиалурон кислотаһынан (стрептококктарҙа) эшләнгән була.
Капсула ябай буяғыс матдәләргә түгел, ә махсус буяуға ғына буяла (аңлатма: күҙәтеү өсөн). Капсула функцияһы булып күп бактерияларҙың вирулентлығын (уҡы: зыянлығын) — аныҡлау тора. Капсула, организмдың лайлалы урындарҙа йәбешеп тороуында роль уйнай.
Ҡамсылар (флагелла)
Ҡамсылар ярҙамында күҙәнәктәр хәрәкәт итә. Ошо органелла цитоплазмала башланып, күҙәнәк сите аша сыға. Улар оҙон епкә оҡшаш аҡһымдар. Ҡамсылар күбеһенсә бактерия һәм хайуан күҙәнәктәрендә лә була.
Фимбриялар (пили)
Ҡыҫҡа сәс кеүек булалар, pilin аҡһымынан яһалған. Фимбриялар бактерияларҙың күҙәнәктәргә йәбешенеүенә булышлыҡ итә. Пилиның бер нисә төрө бар, мәҫәлән енси пили.
Үҫеү һәм метоболизм
Күҙәнәк метоболизм арҡаһында үҫә. Метоболизм (матдәләр алмашыныуы) — күҙәнәккә йәшәү өсөн кәрәкле булған процесс.
Оло Һарғая (Ағиҙел ҡушылдығы)
Оло Һарғая  (Большая Саргая) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1269 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Күҙәнәк
Үҫеү һәм метоболизм
Организм шәкәрҙәр комплексын ябайыраҡ молекулаға — глюкозаға тарҡата. Ә глюкоза үҙ сиратында тарҡалып энергияһын АӨФҡа (аденозинөсфосфат — күҙәнәк энергия формаһы) тапшыра, ошо энергия тапшырыу процесы ике юл буйынса барырға мөмкин.
Оло Һарғая (Ағиҙел ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күҙәнәк
Үҫеү һәм метоболизм
Икенсе юл, Кребс циклы (йәки лимон кислотаһы циклы) тип атала. Был процесс митохондрия эсендә бара һәм күҙәнәктең бөтә функцияларын үтәрлек АӨФ эшләп сығара. Был ысул — энергетик яҡтан уңышлыраҡ.
Үрсеү
Күҙәнәк бүленеүе тип бер күҙәнәктең ике яңы йәш күҙәнәккә бүленеүен атайҙар. Бүленеү арҡаһында күп күҙәнәклеләр үҫә (туҡыма уҫеү), ә бер күҙәнәклеләр — үрсей (вегетатив үрсеү).
Прокариот күҙәнәктәр ике өлөшкә бүленеп һандарын икеләтһә, эукариоттар, ядро бүленеү процесы (митоз) һәм цитокинез (прокариот күҙәнәк бүленеүе) стадиялары аша үтеп, икеләнә.
Аҡһым синтезлау
Күҙәнәктәр үҙ эшмәкәрлегендә кәрәк булған аҡһымдарҙы синтезлау һәләтенә эйә. Аҡһым синтезлау процесы тип, ДНК һәм РНКла яҙылған мәғлүмәтте ҡулланып, аминокислоталарҙан (төҙөлөш материалдарынан) аҡһым яһау процесын атайҙар. Аҡһым синтезлау процесы ике төп этаптан тора: транскрипция һәм трансляция.
Транскрипция ваҡытында ДНК молекулаһында яҙылған мәғлүмәтте уҡыу, һәм ошо мәғлүмәтте иРНК-ға (информацион РНК) яҙыу бара. Трансляция процесында рибосомала  иРНК-ла (информацион  РНК) яҙылған мәғлүмәт буйынса  аҡһым синтезлана.
Хәрәкәт
Күҙәнәктәр ҡайһы процестарҙа хәрәкәт итә ала, мәҫәлән, яра төҙәлгән саҡта, иммунитет реакцияһында һәм рак метастазаһында. Яраны төҙәлтер өсөн аҡ ҡан күҙәнәктәре зарар күргән ергә йүнәләләр һәм инфекция бактерияларын йоталар.
Шул уҡ ваҡытта фибробластар (тоташтырыусы туҡыма күҙәнәге) яраланған уранға йүнәлә һәм зыян күргән структураларҙы дауалай.
Яңы Ирәкте
Яңы Ирәкте (Новые Иракты) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452841, ОКАТО коды — 80250840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (100 %) йәшәй.
Тарихы
Иҫке Соҡор ауылынан бер төркөм кешеләр айырылып сығып һәм Яңы Ирәкте йәки Соҡор ауылын нигеҙләй. Был хәл XX быуат башында була. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыуҙа 34 йорт хужалығы булған 161 башҡорт теркәлгән.
Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары
Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары — Республика биләмәһендәге тарихи һәм иҫтәлекле урындар. Бындайҙар иҫәбенә мәмерйәләр, файҙалы ҡаҙылмалар сығанағы, геологик асыҡ урындар, шарлауыҡтар, ҡаялар, оҙаҡ йәшәгән ағастар, һирәк осрай торған борондан һаҡланған ағаслыҡтар, урмандар, күлдәр, шишмәләр, йырындар һәм башҡалар инә. Улар һәр районда тиерлек бар.
Архaнгель районы
Ләмәҙ йылғаһының уң ярында Атыш шарлауығы бар. Уның бейеклеге 4 метрҙан ашыу, киңлеге 6 метрға етә. Ә тәрәнлеге 10 метрҙан ашыу. Бындай шарлауыҡ — Башҡортостанда бик һирәк осрай торған тәбиғи һәйкәл. Кавказда осраған шарлауыҡтарҙан үҙенең текә бағана яһауы менән айырылып тора.
Баймаҡ районы
Ғәҙелша шарлауығы. Ирәндек тауы битендә урынлашҡан. Һикәлтәле шарлауыҡ. Иң бейеге 12 метр. Ҡалған икеһенең бейеклектәре 7-шәр метр. Ирәндек тауы. Талҡаҫ күле. Һаҡмар һыуһаҡлағысы
Белорет районы
Ямантау — Көньяҡ Уралдың иң бейек түбәһе. Абсолют бейеклеге — 1640 метр. Ямантауҙың итәктәрендә үҙенсәлекле үҫемлектәр бар. Уларҙы Башҡортостанда үҫкән һәр төрлө ағас, үләндәрҙең иң әрһеҙҙәре тип атарға мөмкин. Сөнки Ямантауҙа бик көслө дауылдар була. Ҡайһы саҡ тотош урмандарҙы аҡтарып ташлай. 1962 йылдағы көслө дауыл тау итәгендә үҫкән уҫаҡ урманының 80 процентын юҡ иткән. Тау башында һәр саҡ ел булғанлыҡтан, бөжәктәр юҡ кимәлендә. Уларҙы елһеҙ ваҡытта ғына осратырға мөмкин. Тауға күтәрелә барған һайын ағастар ҙа, ҡоштар ҙа, бөжәктәр ҙә, үҫемлектәр ҙә төрлөләнә бара.
Арский ташы. Был ҡая янында туристик база бар. Белорет ҡалаһынан 20 саҡрым алыҫлыҡта. Ерҙең боронғо тарихы, үткән быуаттарҙағы йөҙө менән ҡыҙыҡһынғандар өсөн дә, геологтар өсөн дә бында йәнең теләгән асыштар алырға була.
Асы ауылынан йыраҡ түгел, Юрмаш йылғаһының уң як ярында ятҡан ҡыҙғылт төҫтәге ҙур таш өйөмдәрен Йәшен ташы тип атайҙар. Элек-электән тирә-яҡтағы башҡорттар араһында, әгәр ҙә шул таштарға һуҡһаң йәки яңылыш тейһәң — йәшен йәшнәй, тигән ырым йәшәп килә. Бөгөнгө көндә бик күп туристарҙы йәлеп итә.
Ейәнсура районы
Төп мәҡәлә
Ҡырмыҫҡалы районы
Ә хәҙер күл буйында имәндәр юҡ. Бер нисә тирәк кенә ултыра. Күл әле лә балыҡлы, тик улары ла бик әҙ ҡалған инде.
Әбйәлил районы
Республикабыҙҙа ғына түгел, ә илебеҙҙә дан алған ике ҙур күл бар бында. Береһе — Мулдаҡ йәки Тоҙлокүл. Бында дауалау һәләтенә эйә булған батҡаҡ бар. Был күлдә балыҡ юҡ, ҡош-ҡорт та уға яҡынламай. Сөнки уның һыуы тоҙло. Ә тирә-яғы ҡылғанлы дала. 50-гә яҡын төр үҫемлек бар. Ҡылған, шалфей, үҙенсәлекле әрем — ҡуян тубығы һымаҡ башҡа яҡтарҙа һирәгерәк осрай торған үҫемлектәрҙе осратып була бында. Күлдең көнбайышы һаҙлыҡлы. Унда ҡамыштар үҫә. Мулдаҡ күленең батҡаҡ менән дауалау сығанағы «Яҡтыкүл» исемле курорт асыуға сәбәпсе булды. Ул күлдән егерме саҡрым ары урынлашҡан. Был күл һыуы ат ҡорсанғыһын дауалауға ла файҙалы.
Яңы Берёзовка (Иглин районы)
Яңы Берёзовка (Новая Берёзовка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 94 кеше. Почта индексы — 452419, ОКАТО коды — 80228820007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Стемпковская Елена Константиновна
Елена Константиновна Стемпковская (1921 йылдың октябре — 1942 йылдың 26 июне) — Советтар Союзы Геройы, радист, кесе сержант.
Биографияһы
Елена Стемпковская хәҙер Белоруссияның Минск өлкәһе, Солигорский районы, Мазурщина ауылында ауылында Порт-Артур оборонаһында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан белорус крәҫтиәне Константин Максимович Стемпковский ғаиләһенә тыуған. Шунда ауыл мәктәбендә 7-се класты тамамлаған.
1930 йылдар аҙағында ғаилә ул саҡта мамыҡсылыҡ тармағын үҫтереүҙе башлап торған Үзбәкстандың Һырдаръя өлкәһе Баяут ҡасабаһына күсеп килә. Бында ул 8-се класҡа уҡырға бара. Дәрестән һуң синыфташтары менән бергә улар плантацияларҙа эшләй.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, Ташкент педагогия институтына уҡырға инә. Педагогия институтын ҡалдырып, 1941 йылдың июнендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итергә китә. Ташкентта 3 радиотелеграф курстарында әҙерлек үтә. 1942 йылдың ғинуарынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 216-сы уҡсылар полкының уҡсылар батальонында (Көньяҡ-Көнбайыш фронты, 76-мин уҡсы дивизияһы) хеҙмәт итә.
1942 йылдың июль айында райондың ауыл Курск (хәҙерге Белгород) өлкәһенең Шебекинский районы Зимовенька ауылы районында батальон ҡамауға эләгә. Елена Стемпковская полк штабы менән радиоэлемтә тәьмин иткән була, корректировщик һәләк булғас, утты үҙенә саҡыра. Взвод составында ҡулсаны йырып сыҡҡан саҡта батальондың үҙебеҙҙекеләр янына китеүен тәьмин итә. Һөҙөмтәлә гитлерсылар ҡулына эләгә. Һорау алғанда, ҡанһыҙ язалауҙарына ҡарамаҫтан, хәрби серҙе һатмай. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә (үлгәндән һуң) лайыҡ була Зимовенька ауылында ерләнгән.
Кесе Улучжай
Кесе Улучжай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Улучжай йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күк бүре (уйын)
Күк бүре, йәки ылаҡ уйыны (көк-бөрү (серый волк), улак-тартыш (борьба за козла)көк-бөрү, улак-тартыш, көньяҡ алтай кӧк-бӧрӱ, күк бүре , көкпар) — боронғо уйын, ҡырғыҙ, алтай, башҡорттарҙа, ҡаҙаҡтарҙа, башҡа Азия халыҡтары араһында киң таралған. Күк-бүре — һыбай сабыш менән уйын берекмәһе. Һыбайлылар ылаҡ (кәзә) түшкәһе өсөн көрәшә — дүртәр кешенән торған команда түшкәне (32-35 кг) ҡулға төшөрөү менән ҡаршы яҡтың ҡаҙанына (ҡапҡаға) ташларға тырыша. Дәғүәселәр уға ҡағиҙәләр рөхсәт иткән юлдар менән ҡамасаулай. Ылаҡ уйынының тәртибе хоккей уйыныныҡына бермә-бер тап килә. Майҙандың иңе-буйы ла, ҡағиҙәләр ҙә шул сама. Дәғүәселәрҙе һырт менән этергә ярай, уларға һуғырға, ялтанырға, тура барып бәрелергә ярамай. Шулай уҡ дәғүәсегә ҡамсы менән һуғыу, уның атының йүгәнен тотоу, ылаҡты (кәзәне) эйәргә бәйләп һалыу тыйыла. Уның ҡарауы, кәзәне ат бауырына, тояҡтары араһына төшөрөп тоторға ла була. Атты үрәпсетергә ярамай. Ҡапҡа ролен ҡалынлығы 80 см булған ҡаҙандар үтәй. Ул ҡаҙандарҙың радиусы — 2 метр, бейеклеге — 1,2 метр. Ҡапҡасылар юҡ — ике һаҡсы, ике һөжүмсе. Уйын тамамланғас, еңеүсе командаға кәзә бирелә. Команда уны бешереп ашау хоҡуғына эйә була. Күк бүре уйынына Урта Азия илдәрендә мәктәптәрҙә өйрәнәләр, был спорт төрө буйынса махсус ярыштар ойойшторалар. 2016 йылдан Ҡырғыҙстан Республикаһында Кок-Бору Федерацияһы рәсми уйындарҙа кәзә түшкәһе урынына муляж ҡуллана башлай.
Этимология
«Күк бүре» — төрки телдәрҙән тәржемәләгәндә буҙ бүре тигәнде аңлата. Был уйын тураһында 30 йыл элек совет этнографы Г. Н. Симаков былай тип яҙа: ''«Өлкәндәр көньяҡ һәм төньяҡ ҡырғыҙҙар араһында киң таралған бүрегә һунар тураһында бер нисә тапҡыр һөйләгәне булды: бер төркөм һыбайлылар етеҙ һәм сыҙамлы аттарҙа төрөн көрттә бүрене ҡыуып тоталар һәм уны суҡмар менән һуғып алалар. Был боронғо һунар ысулы тағы бер яғы менән ҡыҙыҡлы — бүрене һуғып алған һунарсы уны эйәренә арҡыры һалып ала, башҡалар иһә уны ҡыуып етеп табышты тартып алырға тырыша. Шулай итеп шаяртыуға ҡоролған уйын менән улар ауылға ҡайтып етә. Әммә бүрене аҙаҡ һуғып алған һунарсыға бирәләр»'' [1984, 148 б.].
Ҡырғыҙстанда был уйындың тарихи атамаһы — «улак тартыш» (кәзә тартыш). Сыңғыҙ Айытматов тың «Хуш, Гюлсары!» (1966) повесында был һыбай уйынды ул «козлодрание» тип атай: «Козлодрание — үҙенсәлекле һыбай уйын, туп урынына кәзә түшкәһен ҡулланалар. Был хайуан бик уңайлы — йөнө оҙон, ныҡ, түшкәне тиреһенән дә, аяҡтарынан да эләктерергә була».
Уйындың тарихы
Ҡайһы бер Урта Азия илдәрендә Күк—бүре уйыны буйынса ярыштар дәүләт һәм урындағы кимәлдә әүҙем хуплана. Мәҫәлән, Ҡырғыҙстан да күп кенә ат спорты төрҙәре дәүләт ҡаҙнаһынан финанслана, Күк-бүре уйынына ғына миллион доллар бүленгән осраҡтар бар. Бынан тыш Күк-бүре этник спорт төрө булараҡ Бөтә донъя күскенселәр уйыны программаһына индерелгән. Ҡырғыҙстан Республикаһында Күк-бүре буйынса уйындар миҙгеле республика кимәлендәге 4 турнирға индерелгән һәм март айында яҙғы «Наурыз» байрамы менән асыла. Шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышында еңеү көнөнә, Ҡырғыҙ Республикаһы президенты призына һәм башҡа байрамдарға бәйле турнирҙар бар.
Уйын ҡағиҙәләре
Уйындың аныҡ ҡына ҡағиҙәләре булмай, тик 1996 йылда ғына Ҡырғыҙ Республикаһында кинорежиссер Б. Т. Шамшиев тарафынан ярыштар өсөн уйын ҡағыҙәләре уйлап сығарыла. Был ҡағыҙәләр менән 2001 йылдың 9 ноябрендә Бишкек ҡалаһында уҙған Халыҡ-ара Кок-бору федерацияһы съезында бөтә илдәр ҙә ризалаша. Ошонан һуң Ҡаҙаҡстанда, Үзбәкстанда һәм башҡа илдәрҙә 2001 йылда милли федерациялар булдырыла. Бөгөнгө ҡағиҙәләр буйынса бер командала 12 һыбайлы һәм 12 ат ҡатнаша, тик уйынға бер юлы команданан 4 уйынсы ғына сыға. Уйынсылар үҙ-ара алмашына, йәки аттарын алмаштыра ала. Уйын 20 минутлыҡ 3 осорҙан тора. Майҙандың оҙонлоғо 200 м, киңлеге 70 м, ҡаҙандар араһы 30 м. Штраф сиге ҡаҙандан 15 метрҙа башлана, үҙәк һәм штраф түңәрәгенең ҙурлығы — штраф зонаһынан әйләнәһе 10 метрлыҡ майҙан. Әйләнәһе 3 метр булған кесе түңәрәктә уйын башында муляж ҡуйыла. Һәр команданың үҙ ҡаҙаны (ҡапҡа) бар. ҡаҙандың ауыҙы — 3,6 м, бейеклеге, 1,2 м, киңлеге 2 м, тәрәнлеге 0,5 м. Уйынсылар ҡаршы команда ҡаҙанына муляжды ташларға тейеш.
2016 йылдан алып муляж ныҡлы материалдар ҡулланып эшләнә.
Элекке ваҡытта уйында көс ҡулланырға, ҡамсы ҡулланырға рөхсәт ителгән була. Рәсми ярыштар бөгөн быны тыя һәм уның өсөн штраф һала, майҙандан ҡыуа, хатта квалификациянан төшөрә. Уйынсыларға ылаҡты (кәзә түшкәһен) майҙандың һәр урынынан күтәреп алырға, дәғүәсенән тартып алырға, ат аяҡтары араһына төшөрөп тоторға, командалашына ташлап бирергә һәм уның янында сабып барып ҡаҙанға ташларға ярҙамлашырға рөхсәт ителә. Һыбайлы йәки ат ҡолаһа, уйын туҡтатыла. Уйынсылар ҡабырға сиктәренән сыҡҡан осраҡта аут иғлан ителә.
Уйын мәлендә атты үрәпсетеү, сабып килеп ҡаршы яҡт һыбайлының атына төкөү, йүгәненән тартыу, ауыҙлыҡты сисеү, ҡулынан тотоу йә биленән алыу, аяҡтар менән тибеү, һуғыу, түшкәне эйәргә бәйләү, сабып килеүсегә арҡыры тороу, ҡысҡырыу йә һөйләшеү, түшкә ҡаҙанҡа индерелгән һуң уйынды дауам итеү тыйыла.
Уйындың үҙенсәлектәре
Ҡағиҙә буйынса уйында аттар һәм айғырҙарғына ҡатнаша ала. Күк-бүре бик ҡаты спорт уйыны булараҡ көс һәм таһыллыҡ талап итә. Шуға күрә рәсми ярыштарҙа уйынсыларҙың уртаса йәше — 20 йәш.
Фарсы телле илдәрҙә (Афғанстан, Тажиҡстан) был уйындың варианты бузкаши тип атала, Үзбәкстанда — купкари/улак, Ҡаҙағстанда — кокпар. Европала уға яҡын спорт төрө хорсбол|en|horseball}}, Көньяҡ Америкала — пато|en|Pato}},
Күк-бүре сәнғәттә
Сыңғыҙ Айтматовтың «Хуш, Гюльсары!» повесында төп герой Танабай аты Гюльсары (һары гөл) менән күк-бүре уйынында ҡатнаша. Яҙыусы уйынды футбол менән сағыштыра.
Лынчаръель
Лынчаръёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шумышка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Скачиха
Скачиха — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/615/30/6 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Башҡорт өлкә бюроһы
Башҡорт өлкә бюроһы (Башҡорт халҡы союзы бюроһы) — Башҡорт милли хәрәкәтенә етәкселек итеү органы.
Тарихы
1917 йылдың 10 майында Мәскәүҙә 1-се Бөтә Рәсәй мосолмандары съезының башҡорт делегацияһы тарафынан ойошторола. Башҡорт өлкә бюроһы Башҡорт милли хәрәкәтенә етәкселек итеү өсөн булдырыла.
1917 йылдың 26 июнендә исеме Башҡорт халҡы союзы бюроһы тип үҙгәртелә. 1917 йылдың май айы урталарында штаб-фатиры Ырымбурҙа урынлашҡан була. Июль айында 1-се Бөтә башҡорт ҡоролтайына делегаттарҙы һайлау үткәрелә. 20 июлдә Башҡорт мәркәз шураһы һайланғандан һуң эшмәкәрлеге туҡтатыла.
Гуэль һарайы
Гуэль һарайы (кат. Palau Güell ) — Барселонала Каррер-ноу-ла-Рамбла урамындағы ҡала торлаҡ йорто (Carrer Nou de la Rambla), каталон сәнәғәтсеһе Эусеби Гуэль заказы буйынса Антони Гауди төҙөгән.
Гаудиның был ижад емешендә архитекторҙың эклетик стилдән баш тартып башҡа формаларҙы эҙләүгә  ынтылышы күҙәтелә. Әгәр фасады күпмелер кимәлдә венеция палаццоһын хәтерләтһә, һарайҙың эске интерьерҙары биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең әҫәрҙәрен, һарай өсөн махсус эшләнгән йыһаздарҙы берләштергән бай йыһазды асып бирә. Һарайҙың стеналары һәм көмбәҙҙәренең биҙәлеше үҙенсәлекле. Һарай ҡыйығындағы төнлөктәре төрлө фигуралар формаһында башҡарылған һәм Гауди паркын хәтерләтә.
Армич
Армич — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чузик йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.
Гуэль һарайы
1984 йылда Гуэль һарайы Гаудиның башҡа архитектура шедеврҙары менән бергә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Армич
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гуэль һарайы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Йәнтимер
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Байғужа ауыл Советы (Ишембай районы)
Байғужа ауыл советы — Башкортостан Республикаһының Ишембай районы муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Хакимиәте
Ауыл хакимиәтенең үҙәге түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 453223, Башҡортостан Республикаһы, Ишембай районы, Кинйәбулат ауылы, Торба урамы, 1.
Иҡтисады
Ауыл советы биләмәһендә Кинйәбулат нефть ятҡылығы (1943 йылдың июлендә асылған), Байғужа глауконит ҡомо ятҡылығы (1943 йылда асылған), Байғужа һоро күмер ятҡылығы (1943 йылда асылған), Байғужа кварц ҡомо ятҡылыҡы (1943 йылда асылған) урынлашҡан.
Ауыл хужалығы
2011 йылдың 1 ғинуарына ауыл биләмәһе сиктәрендә 368,412 га майҙанды биләгән 10 крәҫтиән-фермер хужалығы эшләй. Был ерҙәрҙең 364,332 гектары ауыл хужалығы төғөйенләнешендәге ерҙәр, уларҙың 138 гектары һөрөнтө ерҙәр.
Хара (Эльтон күленә ҡойоусы йылға)
Хара (иҫкесә. Хара-Зуха) — тоҙло йылға. Волгоград өлкәһенең Палласовский районындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы булған Эльтон күленә ҡоя.
Йылға оҙонлоғо — 41 километрға тиң. Каспий буйы уйһыулығындағы урманһыҙ ҡоро дала тигеҙлеге буйынса аға.
Хара йылғаһы Эльтон күленән төньяҡ-көнбайышта 34 километр алыҫлығында ятҡан Овражки үҙәнендәге соҡорҙа, Булухта күленән төньяҡ-көнсығышта 17 километр алыҫлығында башланып китә. Йырындар буйлап көньяҡ-көнсығышҡа табан. Соҡорҙар буйлап көньяҡ-көнсығышҡа табан ағып, төньяҡта Эльтонға ҡушыла.
Йылғаның ярҙары текә, бейеклеге урыны менән 8 метр тәшкилә итә. Һыуы хлоридлы-сульфатлы-нитрийлы-магнийлы, минераллашыуы 7-нән алып с 24 г/л тиклем, йылға башлыса тоҙло сығанаҡтар иҫәбенә төп туҡлана. .
Йылға һыуының кимәле даими. Төп ҡушылдыҡтары: Сайгачий (пр.), Худушный һәм Лисий (лв) йырындары.
Урта һәм түбәнге ағымы «Эльтон» тәбиғәт паркы сиктәрендә үтә. Йылға бассейнында Ильич юлы ҡасабаһы урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Антоанета Стефанова
Антоанета Стефанова (Антоанета Стефанова; 19 апрель 1979 йыл) — Болгария шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса унынсы донъя чемпионы (2004—2006), Европа чемпионы (2002). Тиҙ шахмат буйынса донъя чемпионы (2012).
Биографияһы
Антоанета Стефанова 1979 йылдың 19 апрелендә Болгарияның баш ҡалаһы Софияла тыуа. Шахмат менән дүрт йәшендә шөғөлләнә башлай. 1989 йылда беренсе абруйлы награда яулай — 10 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Донъя чемпионы, артабан 14 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында тиҙ шахмат буйынса Европа чемпионы була. 2000 йылда Болгарияның ир-егеттәр шахмат командаһы өсөн уйнай. 1994 йылда — ҡатын-ҡыҙҙар араһында, 2002 йылда ир-егеттәр араһында халыҡ-ара гроссмейстер исемен ала.
2004 йылдың 5 июнендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионы исеме өсөн ярыш финалында Рәсәйҙән Екатерина Ковалевскаяны 2,5:0,5 иҫәбенә еңеп, чемпион тажын яулай.
2004 йылдың 22 ноябренән «Пловдив ҡалаһының почетлы гражданы» исемен йөрөтә. Төрлө командалар составында ике тапҡыр Европа кубогы еңеүсеһе була (2009, 2011). 2012 йылда Ханты-Мансийск ҡалаһында Ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионаты финалында тай-брейкта Украинанан Анна Ушенинанан еңелеп (2:2, 1½:½), икенсе урында ҡала.
София университетының Иҡтисад факультетын тамамлаған.
Ҡырҡтытау (һырт)
Ҡырҡтытау — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Белорет һәм Әбйәлил райондары буйлап Ҡолсоғаҙы һәм Шәкәрҙейылға йылғалары (Кесе Ҡыҙыл йылғаһы ҡушылдыҡтары) тамағы киңлегенән алып Оло Ҡыҙыл йылғаһы киңлек ағымына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо 60 км тирәһе, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 8 км, үҙәк — 16 км, көньяҡ — 6 км. Абсолют бейеклеге 1118 км (Ҡараташ тауы). Буйға һуҙылған тау ҡалдыҡтары теҙеменән тора. Һыртта Шыршылытау (1108 м), Күсем (1080 м), Бабай (1054 м), Ҡушай (1048 м), Һандыҡ (900 м тирәһе) түбәләре айырыла. Ирәндек свитаһының базальт һәм андезибазальт составлы лаваларынан, лавабрекчияларынан тора. Һыртта Оло һәм Кесе Ҡыҙыл йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары башлана.
Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы
Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы (3 октябрь 1917 йыл — 24 октябрь 1990 йыл) — совет инженер-нефтсеһе, Ленин премияһы лауреаты.
Ҡырҡтытау (һырт)
Көнсығыш итәгендә Яҡтыкүл, Ҡарабалыҡты һәм Сабаҡты күлдәре ята. Һырттың көнбайыш битләүҙәре һәм төньяҡ өлөшөнөң ландшафтары ҡараһыу урман тупрағындағы уҫаҡ, ҡарағай һәм ҡарағас ҡатыш ҡайын урмандарынан һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы ҡоро болондарҙан тора; көнсығыш битләүҙәренең һәм көньяҡ өлөшөнөң ландшафтары ҡараға оҡшаш тупраҡтағы ҡылғанлы һәм төрлө үләнле далаларҙан ғибәрәт.
Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы
Биографияһы
Рәфхәт Шаһимәрҙән улы Миңгәрәев хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Ҡырҡтытау (һырт)
Топонимика
Бер вариантында ҡырҡты, йәғни ҡырҡылған тау тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан, икенсе вариантта ҡырҡ һанына бәйләнгән тиелә.
Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы
Биографияһы
Хеҙмәт биографияһы: Бөтә Союз нефть ғилми-тикшеренеү институтының ВНИИ «Татнефть» берекмәһенең белгестәре төркөмө составында «Нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙә ҡулланылған эске контур нефть ҡатламдарына һыу ебәреү һәм уны СССР-ҙағы иң ҙур Ромашкинский нефть ятҡылығында тормошҡа ашырыуҙың яңы системаһы» хеҙмәте өсөн 1962 йылда Ленин премияһына лайыҡ булды.
Ленин ордены, дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. Поч<font style="background-color: rgb(254, 246, 231);">ё тлы нефтсе, И. М. Губкин премияһы лауреаты.
Янғантау (тау)
Янғантау (тау) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районында урынлашҡан тау. 1965 йылда н тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Янғантау (тау) Йүрүҙән йылғаһының уң яры буйлап көнсығыштан көнбайышҡа табан 2,5 км-ға һуҙылған. Абсолют бейеклеге 143 метр тәшкил итә.
Йүрүҙән йылғаһы кимәленән бейеклеге — 160 м. (Ә диңгеҙ кимәленән 504 м).
Тау пермь системаһының аҫҡы бүлегенә ҡараған артин һәм һаҡмар тоҡомдары йыйырсаларынан тора.
Структур яҡтан Башҡорт көмбәҙенең тәрән ярыҡ менән сикләнгән көньяҡ ситендә урынлашҡан. Был ярыҡ буйлап Йүрүҙән йылғаһының үҙәне үтә.
Тау битләүенән һыу парҙары менән туйынған эҫе һауа сығып ята. Һауа температураһы +37-тан +150 градус араһында була. Ә 90 метрға еткән тәрән скважиналарҙа температура 380 градусҡа етә.
Тау төпкөлөндә битуминоз мергель тоҡомдарының окисланыу һәм ҡайтарылыу реакциялары бара. Бындай ҡыҙыу усаҡтар 60-90 м тәрәнлектә ята. Усаҡтарҙы уратып алған тау тоҡомдары йылыны туплау һәм һаҡлау һәләтлегенә эйә.
Тарихы
Хәҙер Янғантау тип аталған шифалы тауҙы боронғо башҡорттар Ҡарағоштау тип атаған булғандар.
Тауҙа ғилми тикшеренеүҙәр XVIII быуаттан алып үткәрелә. (П. С. Паллас, 1773; Ф. Н. Чернышев, 1881; Я. А. Гордягин, 1882, 1885; Е. М. Янишевский, 1902; А. Биккель, 1932; Г. В. Вахрушев, 1927, 1957 һ. б.)
Термаль күренештәрҙең тәбиғәте тураһында бик күп фараздар әйтелә. Йәшен атҡандан ер аҫты янғыны сыҡҡандан тигәндән алып, тимер закисы тоҙға күсеүенән һәм битуминоз тоҡомдарҙың яныуынан йылылыҡ сыға, тип һанай ҡайһы берәүҙәр.
Икенселәре радиоактив процестар йәки ышҡылыу һөҙөмтәһендә йылылыҡ бүленеп сығыуы мөмкин, тигән фекер әйтә. 20-се быуаттың 60 йылдарынан тәбиғи радиактив һәм термаль процестың катализаторы булып метеорит тора, тигән фараздар ҙа әйтелә (С.Г.Фаттахутдинов, 1993).
Янғантау, шулай уҡ, бальнеологик курорт төҙөү өсөн нигеҙ булған көкөрт, цинк һәм радон сығанағы ла булып тора.
Тау битләүҙәрендә ҡайын, уҫаҡ һәм имән үҫә. Улар петрофит дала һәм болон яландары менән сиратлашып килә.
Һаҡланып ҡалған ҡарағайҙар ҡасандыр бында беренсел ылыҫлы урмандар булыуы тураһында һөйләй.
Тауҙа һәм уның ян-яҡтарында дала сейәнән, тәпәш миндалдән, караганан, гөлйемештән, зелпенән (бересклет бородавчатый), бүтәгәнән (типчак), кейәү үләненән торған.ҡыуаҡлы туғай-дала комплекстары урын алған.
1980 йылдан Янғантау тауы нигеҙендә заказник һәм 3600 гектар майҙаны булған урмансылыҡ төҙөлә.
Янғантау (тау) — 1965 йылдан алып тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Кинерка (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Һарғая (Үҙән ҡушылдығы)
Оло Һарғая  (Большая Саргая) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ниғмәтуллин Роберт Искәндәр улы
Ниғмәтуллин Роберт Искәндәр улы (17 июнь 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1971), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991, математика, механика, информатика секцияһы), 2017 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының П. П. Ширшов исемендәге Океонология институтының ғилми етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының элекке президенты, Рәсәй Федерацияһы 3-сө саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты.
Ушенина Анна Юрьевна
Биографияһы
Анна Юрьевна Ушенина 1985 йылдың 30 авгусында Харьков ҡалаһында тыуа. Милләте буйынса — йәһүд. 7 йәшендә әсәһе шахмат уйнарға өйрәтә. 1997 йылда Киевта 12 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Украина чемпионатында еңә. 1998 һәм 1999 йылдарҙа 14 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Украина чемпионаты еңеүсеһе була. 2000-2002 йылдарҙа Харьков ҡалаһының Олимпия резервы спорт мәктәбендә шахмат менән шөғөлләнә, был осорҙа уның тренеры халыҡ-ара мастер Артем Цепотан була. 2000 һәм 2002 йылдарҙа 20 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Украина чемпионы була.
2002 йылда Ушенина Украина милли командаһы менән бергә 18 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Европа чемпионатында алтын миҙал яулай. Бынан тыш, беренсе таҡтала 6 мөмкинлектән 4½ мәрәй йыйған өсөн  көмөш миҙалға лайыҡ була.
2003 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара гроссмейстер исемен ала.
2006 йылда Туриндағы Олимпиядала запас таҡтала уйнай; команда алтын миҙал яулай.
2007 йылда Ираклионда Европаның команда беренселегендә Украинаның ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында 3-сө таҡтала 7 мөмкинлектән 5 мәрәй йыйып, алтын миҙал яулай.
2007 йылда Екатеринбург ҡалаһында донъя чемпионатының команда беренселегендә 2-се таҡтала уйнай,  команда ла,  Анна ла (9-ҙын 6½), бронза миҙал яулай. Ул ир-егеттәр араһында халыҡ-ара мастер дәрәжәһе бирелә.
2008 йылда Дрездендағы Олимпиадала командаһы менән бергә 2-се урын алыуға өлгәшә, 3-сө таҡтала уйнай.
2012 йылда Истанбулда (Төркиә)үткән 40-сы Халыҡ-ара шахмат Олимпиадаһында (27 август - 9 сентябрь) Украинаның ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Харьковтың  «Динамо»һы вәкиле  Анна Ушенина 10 мөмкинлектән  7 мәрәй йыйып (бер еңелеүһеҙ) 3-сө урын ала һәм команданың йомғаҡлау һөҙөмтәһенә ҙур өлөш индерә.
Ханты-Мансийскиҙа ҡатын-ҡыҙҙар араһында Донъя чемпионатында (2012 йыл) финалда тайн-брейкта Болгариянан Антоанетта Стефанованы еңеп  (2:2, 1½:½), шахмат тажына эйә була. Ошо турнирҙа сығыш яһау һөҙөмтәләре буйынса Аннаға халыҡ-ара гроссмейстер исеме бирелә (исемлектә 28-се ҡатын-ҡыҙ).
Астанала (Ҡаҙағстан) Донъяның 4-се команда чемпионатында (2013 йылдың 2-13 марты) Украинаның ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында  Анна Ушенина еңеүсе була, шулай уҡ 2-се таҡтала 8 мөмкинлектән 6 мәрәй йыйып 2-се урын ала.
2 апрелдә Киевта Украинала беренсе тапҡыр үткәрелгән аҡыллы шахмат буйынса бәйгелә уйнай. Халыҡ-ара мастер Елена Бойцун менән партияһы Аннаның еңеүе менән тамамлана.
Украина йыйылма командаһы составында Варшавала 2013 йылдың 7-17 ноябрендә үткән Европа чемпионатында еңеүсе була, шулай уҡ 2-се таҡтала 8 мөмкинлектән  6,5 мәрәй йыйып, бронза миҙал яулай.
Нәҙершин Булат Зәки улы
Нәҙершин Булат Зәки улы (15 июнь 1937 йыл — 10 март 2003 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
Ушенина Анна Юрьевна
Биографияһы
2017 йылда үткән Йәһүд Олимпиадаһының (Маккабиада) көмөш призеры.
Ямаш (Дала Зәйе ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәҙершин Булат Зәки улы
Биографияһы
Байназар балалар йортонда тәрбиәләнә. 1960 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Булат Зәки улы Бөрйән ауыл хужалығы инспекцияһында баш агроном булып эш башлай. 1961 йылда район орлоҡсолоҡ лабораторияһының мөдире вазифаһын башҡара.
Нәҙершин Булат Зәки улы 2003 йылдың 10 мартында вафат була һәм Иҫке Собханғол зыяратында ерләнә.
Аделькин
Аделькин (Аделькино) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше. Почта индексы — 452022, ОКАТО коды — 80209807002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Шельдян
Кесе Шельдян — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шельдян йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Халыҡ-ара БМО көнө
Халыҡ-ара БМО көнө  — БМО-ның рәсми рәүештә билдәләнгән халыҡ-ара иҫтәлекле көнө. Башлыса, БМО -ның Генераль Ассамблеяһы  резолюциялары нигеҙендә ҡабул ителә. Ҡағиҙә булараҡ, һәр йыл һайын Халыҡ-ара көнгә үҙ темаһы һайлана.
Льса-Шор
Льса-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимбеко-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Афанасьевка (Комбарс ҡушылдығы)
Афанасьевка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Комбарс йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайтантау заказнигы
Шайтантау заказнигы — һунар йәнлектәре, һирәк осраған хайуан һәм үҫемлек төрҙәре популяцияһын һаҡлау маҡсатында ойошторолған төбәк әһәмиәтендәге дәүләт зоологик тәбиғәт заказнигы. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 32,5 км алыҫлыҡта Йылайыр яйлаһының көньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә, Шайтантау тау массивында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Шайтантау заказнигы Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1971 йылдың 2 июлендәге 316-сы һанлы «Шайтантау дәүләт заказнигын булдырыу тураһында» ҡарары менән Хәйбулла урман хужалығының Үҫәргән урмансылығы базаһында ойошторола. Дөйөм майҙаны 30 500,0 гектар, тәбиғәт биләмәһе сигенә хужалыҡ ҡулланылышынан алынмайынса индерелгән ер участкаларының майҙаны 30 500,0 гектар, территорияһының 67,5 %‑ын урман ҡаплаған.
Заказник биләмәләрендә 60-ҡа яҡын имеҙеүселәр төрө йәшәй, шуларҙың 55 төрө — һунар йәнлектәре, шулай уҡ 190-дан ашыу ҡош төрө, Һөйрәлеүселәрҙең 5, ер-һыу хайуандарының 2, күбәләктәрҙең 138 төрө бар. Мышы, ҡабан, ҡоралай, айыу, төлкө, һеләүһен, бурһыҡ, һыуһар, Америка шәшкеһе, ҡама, йәтсә, йылға ҡондоҙо, аҡҡуян, Һуйыр, ҡор, сел, ҡурпысыҡ, һыу ҡоштары һаҡланырға тейеш. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәрҙән — мөншөгөр, ябай осар тейен, бөркөт, өкө, дала ҡара йыланы, һыу туҙбаш йыланы, йөклө күбәләк, махаон, подалирий, суфый сиңерткә, бәрҙе, ҡыҙыл балыҡ, йылға бағыры һәм башҡалар. Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән алтай етенүләне, Биберштейн тюльпаны, бүлбеле бесәй үләне, Гельм астрагалы, ике башаҡлы эфедра, ҡыя һуған, урал ҡәнәфере, шиңмәҫгөл, шифалы бесәй үләне, энәле ҡәнәфер һәм башҡалар үҫә.
Әһәмиәте
Заказник ҡырағай хайуандарҙың хужалыҡ, фәнни һәм мәҙәни өлкәләрҙә ҡиммәтле төрҙәрен, шулай уҡ һирәк осраған һәм юғалыу хәүефе янаған төрҙәрен, уларҙың йәшәгән мөхитен һаҡлау, үрсетеү һәм уларҙың һанын тергеҙеү һәм тәбиғи берләшмәләрҙең бөтөнлөгөн һаҡлау маҡсатында булдырылған. Заказник һунар йәнлектәре фаунаһы төрҙәрен, осар тейен, бесәнсе ҡомаҡ, һөҙһөт, күк ҡарға, ҙур көйөлдө, Бутлеров әберсен күбәләге кеүек хайуандарҙың һирәк осрай торған төрҙәрен һәм башҡаларҙы һаҡлай.
Соколка (Карсунка ҡушылдығы)
Соколка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Карсунка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Искәндәров Ильяс Фәрхәт улы
Искәндәров Ильяс Фәрхәт улы (20 октябрь 1965 йыл) — дипломат. 2020 йылдан Габон Республикаһында Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
Биографияһы
Ильяс Фәрхәт улы Искәндәров 1965 йылдың 20 октябрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Түбәнге Һаҙ ауылында тыуған. 1983 йылда Салауат ҡалаһындағы мәхсүс мәктәпте алтын миҙалға тамамлай һәм Ташкент Дәүләт университетының Көнсығыш факультетына уҡырға инә. Совет әрмеһендә хеҙмәт иткәс уҡыуын Мәскәүҙә дауам итә. 1991 йылда Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлай. Инглиз, француз, ғәрәп һәм иврит телдәрен белә. 1991 йылдан дипломатия хеҙмәтендә.
2006—2011 йыл — Тунистағы Рәсәй илселеге советнигы
2011—2014 йыл - Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка департаментындағы бүлек начальнигы.
2014—2020 йылдар - Рәсәйҙең Сит ил эштәре министрлығының Африка департаменты директоры урынбаҫары.
2020 йылдың 17 авгусынан - Рәсәй Федерацияһының Габондағы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе
Яҫылыҡ
Яҫылыҡ — тура һыҙыҡтан ғибәрәт булған төҙөүсене йүнәлтеүсе тура һыҙыҡ буйлап кинематик хәрәкәт иттергәндә барлыҡҡа килгән йөҙ йәки фигура (һыҙма геометрия).
Яҫылыҡ тигеҙләмәһе
Беренсе булып А. К. Клеро хеҙмәттәрендә осрай (1731).
Нормаль тигеҙләмәне Л. О. Гессе индергән (1861).
Яҫылыҡ — беренсе тәртиптәге алгебраик йөҙ: координаталарҙың декарт системаһында яҫылыҡ беренсе дәрәжә тигеҙләмә менән бирелә.
бында A,B,C һәм D — һандар, шуның менән бергә A,B һәм C бер үк ваҡытта нулгә тигеҙ түгел; Векторлы формала:
бында \mathbf{r} — M(x,y,z) нөктәһенең радиус-векторы, векторы яҫылыҡҡа перпендикуляр (нормаль вектор). \mathbf{N} векторының йүнәлтеүсе косинустары:
Әгәр яҫылыҡ тигеҙләмәһендә коэффициенттарҙың береһе нулгә тигеҙ булһа, тигеҙләмә тулы булмаған тигеҙләмә тип атала. D=0 булғанда яҫылыҡ координаталар башы аша үтә, A=0 (йәки B=0, C=0) булһа яҫылыҡ Ox (ярашлы рәүештә Oy йәки Oz) күсәренә параллель була. Әгәр A=B=0 (A=C=0, йәки B=C=0) булһа, яҫылыҡ Oxy (ярашлы рәүештә Oxz йәки Oyz) яҫылығына параллель була.
бында a=-D/A, b=-D/B, c=-D/C — яҫылыҡ тарафынан Ox, Oy һәм Oz күсәрҙәренән киҫеп алынған киҫектәр.
(векторҙарҙың ҡатнаш ҡабатландығы), башҡаса
векторлы формала:
бында - берәмек вектор, p — яҫылыҡтың координаталар башынан алыҫлығы. (2) тигеҙләмә (1) тигеҙләмәнән нормалаштырыусы ҡабатлашыусыға ҡабатлап килеп сыға
(\mu һәм D тамғалары ҡапма-ҡаршы).
Нөктә һәм нормаль вектор буйынса билдәләмә
Өс үлсәмле арауыҡта яҫылыҡты билдәләүҙең мөһим ысулдарының береһе булып яҫылыҡта ятҡан нөктәне һәм уға нормаль векторҙы күрһәтеү тора.
r_0 — яҫылыҡта бирелгән P_0 нөктәһенең радиус-векторы булһын, ти, һәм n — яҫылыҡҡа перпендикуляр булған (нормаль) нулдән айырмалы вектор булһын. Идея шунан тора, r радиус-векторлы P нөктәһе яҫылыҡта ята шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр P_0 нөктәһенән P нөктәһенә үткәрелгән вектор n векторына перпендикуляр булһа.
Мәҫәлән: Бирелә: яҫылыҡта ятҡан P(2,6,-3) нөктәһе һәм нормаль вектор N(9,5,2).
Яҫылыҡтың тигеҙләмәһе ошолай яҙыла:
Нөктәнән яҫылыҡҡа тиклем алыҫлыҡ
Нөктәнән яҫылыҡҡа тиклем алыҫлыҡ — был нөктә менән яҫылыҡтың нөктәләре араһындағы иң ҡыҫҡа алыҫлыҡ ул. Нөктәнән яҫылыҡҡа тиклем алыҫлыҡ был нөктәнән яҫылыҡҡа төшөрөлгән перпендикуляр оҙонлоғона тигеҙ булыуы билдәле. менән бирелгән яҫылыҡтан  нөктәһенең тайпылышы
Бәйле төшөнсәләр
Әгәр векторлы формала бирелһә, ул саҡта
R^n арауығында m-яҫылыҡ
Ысын һандар яланында n-үлсәмле аффинно-сикле үлсәмле арауыҡ K^n(V,P) бирелһен, ти. Унда тура мөйөшлө координаталар системаһы алынған. m-яҫылыҡ тип радиус векторҙары түбәндәге нисбәтте ҡәнәғәтләндергән \alpha нөктәләр күмәклеге атала: A_{nm} — матрица, бағаналары яҫылыҡтың йүнәлтеүсе аҫарауығын төҙөй, \vec{t} — үҙгәреүсәндәр векторы, \vec{d} — яҫылыҡ нөктәләренең береһенең радиус-векторы.
Килтерелгән нисбәтте матрица-векторлы күренештән векторлы күренешкә үҙгәртергә мөмкин:
\vec{a_i} векторҙары йүнәлтеүсе аҫарауыҡ төҙөйҙәр. Ике m-яҫылыҡ параллель тип атала, әгәр уларҙың йүнәлтеүсе аҫарауыҡтары тап килһә һәм. (n-1)-яҫылыҡ n-үлсәмле арауыҡта гиперяҫылыҡ йәки ябай яҫылыҡ тип атала. Гиперяҫылыҡ өсөн яҫылыҡтың дөйөм тигеҙләмәһе бар. \vec{n} — яҫылыҡтың нормаль векторы булһын, ти. — үҙгәреүсәндәр векторы, \vec{r_0} — яҫылыҡта ятҡан нөктәнең радиус векторы, ул саҡта:
— яҫылыҡтың дөйөм тигеҙләмәһе.
Йүнәлтеүсе векторҙарҙың матрицаһы булғанда, яҫылыҡ тигеҙләмәһен ошолай яҙырға мөмкин:, йәки:
.
Яҫылыҡтар араһындағы мөйөш тип уларҙың нормаль векторҙары араһындағы иң бәләкәй мөйөш атала.
Парагвай
Парагвай Республикаһы (Paraguay, Paraguái), рәсми атамаһы — Парагва́й Республикаһы (República del Paraguay, Tetã Paraguái)— Көньяҡ Америкала диңгеҙгә сығыу юлы булмаған дәүләт. Көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта Аргентина, төньяҡ-көнбайышта Боливия (шулай уҡ диңгеҙгә сыҡмайынса), көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта Бразилия менән сиктәш. Гуарани теленән тәржемәлә «парагвай» ике үҙәнгә эйә булған «бөйөк йылғанан», Парана тигәнде аңлата. Көньяҡ Америкала үҙәк урында урынлашыуы сәбәпле Парагвайҙы ҡайһы берҙә «Американың йөрәге» (исп. Corazón de América) тип атайҙар. 2015 йылғы баһалауҙар буйынса, Парагвайҙа 7 миллион кеше йәшәй. Дәүләттең баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡала — Асунсьон. Рәсми телдәр — испан һәм гуаран телдәре, икеһе лә киң ҡулланыла. Халыҡтың күпселеген метистар тәшкил итә. Гуарани индейҙары Парагвай территорияһында испандар килер алдынан, XVI быуатта, Парагвай Испания колониаль империяһына әйләнгәс, йәшәй, Парагвай 1811 йылда Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Этимология
Бөгөнгө Парагвай биләмәһе XVI быуатта испан илбаҫарҙары тарафынан баҫып алына һәм Перуҙың вице-короллегенә индерелә, әммә XVII быуатта Парагвай гидронимынан аталған «Парагвай» вице-губернаторлығына бүленә. Парагвай индейҙарҙың Paraguay һүҙенән килеп сыҡҡан, ул ҡайһы бер урындағы индейҙар диалектында «Мөгөҙлө йылға» тигәнде аңлата. 1811 йылда Парагвай Республикаһы (República del Paraguay) иғлан ителә, һәм шунан алып илдең исеме үҙгәрмәй.
Тарихы
XVI быуатҡа тиклем Парагвайҙа иген үҫтереүсе гуарани ҡәбиләләре һәм тоба, мокови, матако ҡәбиләләренең һунарсылары һәм балыҡ тотоусылары йәшәй.
Башҡарма власть
Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы - халыҡ биш йылға һайлаған президент. Уның ҡулында башҡарма власть тупланған. Конституцияға ярашлы, Президент ҡораллы көстәрҙең баш командующийы булып тора, министрҙар кабинетын һәм урындағы хакимиәт етәкселәрен тәғәйенләй.