cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Меренге
1930 йылға тиклем меренгеның үҫеше
Меренгеның бик тиҙ арала халыҡ һөйөүен яулап алыуына ҡарамаҫтан, юғары ҡатлам бик оҙаҡ ваҡыт буйы яңы жанрҙы ҡабул итмәй, бының сәбәбе меренгеның Африка тамырҙарына бәйле була. Шундай уҡ сығышлы башҡа доминика  ритмдары аҡһөйәктәрҙең ул тиклем ҡаршылығына осрап тормай, сөнки улар ауыл ерендә йәшәп килгән йола бейеүҙәре була, аҡһөйәктәр йәмғиәтенән алыҫта башҡарыла, ә меренгены хатта бал салондарында бүтән классик бейеүҙәр менән тиң ҡуйып башҡара башлаған булалар. Меренгены юғары ҡатламдарҙың оҙаҡ ҡабул итмәүенең тағы бер сәбәбе йырҙарҙың текстарына бәйле. Улар нигеҙҙә вульгар, һүгенеү һүҙҙәренә бай була һәм бындай текстарға мәҙәниәтле бейеү салонында урын табылмай.
1875 йылда президент Улисес Франсиско Эспайльят (Espaillat, Ulises Francisco) меренгены тыйыу кампанияһын башлап ебәрә. Был сараның кәрәге лә булмай, сөнки ул заманға  меренге ҙур ҡалаларҙан китеп, ауыл төбәктәренә барып инеп  таралыу тапҡан була. Ул айырыуса Сибао төбәгендә киң тарала (бәлки, шунлыҡтан был төбәк меренгеның тыуған ере тип һаналалыр).
XX быуат башында меренгены тергеҙеү хәрәкәте башлана. Ул замандың билдәле музыканттары меренгеның ҡабат салондарҙа яңғырай башлауын теләй. Бының өсөн текстарҙы   вульгар һүҙҙәрҙән азат итергә кәрәк була. Байтаҡ ваҡыт меренгеның абруйын таҙарта алмайҙар. Хәл 1930 йылда ҡырҡа үҙгәрә, президентлыҡҡа кандидат Рафаэль Леонидас Трухильо үҙенең һайлау алды кампанияһына традицион меренге, «perico ripiao» башҡарған халыҡ оркестрын (conjuntos) саҡыра. Радионың киң таралыуы ла меренгены популярлаштырыуға үҙ өлөшөн индерә.
1910—1930 йылдарҙа билдәле меренге башҡарыусылар: Франсиско «Ньико» Лора (Francisco «Ñico» Lora), Антонио Абреу (Antonio Abreu).
Меренге Трухильо осоронда (1930—1961)
Диктатор Трухильо ғаиләһе халыҡ доминика музыкаһын таратыуға ҙур өлөш индерә. Был осорҙа меренге илдән ситтә лә таралыу таба башлай, был Доминик  Республикаһында һәм бөтә Кариб  төбәгендә радиостанциялар һаны артыуға бәйле була. 30-сы йылдарҙа  Венесуэлала, Колумбияла, АҠШ-та, Кубала  меренге клубтары барлыҡҡа килгәнлеге билдәле. Был ваҡытта Альберто Бельтран (Alberto Beltrán), Анхель Вилория (Ángel Viloria), Луис Калаф (Luis Kalaff), Хосеито Матео (Joseíto Mateo) кеүек башҡарыусылар киң танылыу яулай.
Меренге беҙҙең көндәрҙә
1961 йылда Трухильо диктатураһы ҡолатылғас, меренге яңыса үҫеш ала. Доминика йәмғиәтенең демократлашыуы музыкаль коллективтарға ҙур ижади мөмкинлектәр аса, ҙур иректәр бирә. Шуның һөҙөмтәһе булараҡ, меренге көйҙәре лә төрлөләнә һәм байый. Бығаса артыҡ сәйәсиләштерелгән текстар  көндәлек тормош-йәшәйеш темаларына яҙылғандарға алмашына. 60-сы йылдарҙа Джонни Вентураның «Комбо Шоу»  (El Combo Show de Johnny Ventura) төркөмө кеүек колллективтар, Куко Валойҙың (Cuco Valoy), Феликс дель Росарио (Félix del Rosario) оркестрҙары барлыҡҡа килә.
70-се йылдарҙа бик йылдам үҫкән Санто-Доминго һәм Нью-Йорк  кеүек доминика  эмиграцияһы үҙәгенә әйләнгән ҡалаларҙа меренге   популяр  музыка статусын ала. Шулай уҡ музыкаль коллективтарҙың концепцияһы ла үҙгәрә, хәҙер инде улар төркөм тип атала (элекке оркестр урынына), улар араһында  Milly y Los Vecinos, Conjunto Quisqueya, Wilfrido Vargas y Los Beduinos, Los Hijos del Rey  иң билдәлеләргә әүерелә.
80-се йылдарҙа доминика музыкаһына төрлө-төрлө сит ил музыкаль стилдәре, атап әйткәндә,  рок һәм  джаз ҙур йоғонто яһай. Был меренге көйҙәренең тағы ла нығыраҡ төрләнеүенә килтерә. Меренгены аранжировкалаусылар эшкәртмәләргә яңы музыка ҡоралдары (скрипка, виолончель, синтезатор һәм башҡалар) индерә. Башҡарыусылар араһында Хуан-Луис Герра һәм уның «4.40» (Juan Luis Guerra y 440) тигән оркестры, Диони Фернандес (Dioni Fernández), Алекс Буэно (Alex Bueno), Рамон-Орландо Валой (Ramón Orlando Valoy), Фернандо Вильялона (Fernando Villalona), Серхио Варгас (Sergio Vargas), Рубби Перес (Rubby Pérez), «Бер туған Росариолар» (Los Hermanos Rosario), аранжировкалаусыларҙан Мануэль Техада (Manuel Tejada) киң билдәлелек ала.
80-се йылдар аҙағы — 90-сы йылдар башында башлыса ике музыкант — доминикалы Джоси Эстебана (Jossie Esteban) һәм пуэрто-риколы Альберто «Ринго» Мартинес (Alberto «Ringo» Martínez) — эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә  меренге  Пуэрто-Рикола бик ныҡ популярлаша. Эстебан һәм Мартинес, La Patrulla 15 тигән үҙ төркөмдәрен генә төҙөп ҡалмайынса, бик күп йәштәр төркөмдәре лә ойошторалар, мәҫәлән, Caña Brava, Zona Roja, Las Nenas de Jossie y Ringo; бик күп йәш таланттарҙы асалар  — мәҫәлән, Ольга Таньон һәм  Селинес (Celinés) тигән популяр йырсыларҙы улар әҙерләй. Был музыкаль жанрҙың Пуэрто-Рикола ла,  Доминика  Республикаһында ла үҫеше ғәмәлдә  параллель рәүештә бара. Был осорҙа меренге коммерция музыкаһы статусын ала  — күп башҡарыусыларҙың  альбомдары  Американың, Европаның һәм Азияның музыкаль баҙарҙарына сыға. Ләкин 90-сы йылдар уртаһында Пуэрто-Рико меренгеһы бик ҙур үҙгәреш кисерә,   уның ритмы һәм көйө  үтә ябайлаша. 90-сы йылдар аҙағында тағы бер ағым хасил була — Нью-Йорк меренгеһы тип аталған был ағымдың текстары һәм көйө тағы ла нығыраҡ   примитивлаша.
Шулай уҡ 90-сы йылдар аҙағында  Доминика Республикаһында һәм Нью-Йорктың доминика  общиналарында   «меренге типико» тигән фольклор музыкаһы популярлаша. 1997 йылда Fulanito тигән Нью-Йорк төркөмө  «Guallando» сенсацион альбомын сығара, ул  типико меренгеһының хәҙерге заман ҡала  ритмдары (рэп) менән ҡатнашмаһы  булып тора.
Музыкаль тәнҡитселәр фекеренсә,  2000 йылдан алып меренге  кризис кисерә. Меренгеның коммерциялашыуы жанрҙың үҙсәнлегенә кире йоғонто яһай: күп һанлы бер көнлөк төркөмдәр баҙарҙы насар сифатлы альбомдар менән тултыра. Шуға ҡарамаҫтан, «жанр ветерандары», мәҫәлән, Хуан-Луис Герра (Juan Luis Guerra), Милли Кесада (Milly Quezada), Джоси Эстебан, Вильфридо Варгас, яңы  альбомдар сығарыуын һәм  меренгеның терелеүенә өмөтләнеүен дауам итә.
Ғәлин
Ғәлин — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Йәкшәмбе
Йәкшәмбе — аҙна эсендә шәмбе менән дүшәмбе араһындағы көн исеме. Мәғәнәһе — фарсы теленән «бер-шәмбе» тип тәржемә ителә.
Йәкшәмбе — ял көнө
Йәкшәмбе көн Рәсәйҙә — ял көнө. Илдәге һайлауҙар йәкшәмбе көнө үткәрелә.
Изас (Том ҡушылдығы)
Изас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 757 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Йәкшәмбе
Йәкшәмбе — ял көнө
Етештереү күләме түбәнәйеү сәбәпле, 1931 йылдың 1 сентябрендә алты көнлөк эш аҙнаһы иғлан ителә.
Изас (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Йәкшәмбе
Йәкшәмбе — ял көнө
1940 йылдың 26 июнендә СССР Юғары Советы указ «Һигеҙ сәғәтлек эш көнөнә, ете көнлөк эш аҙнаһына күсеү һәм эшселәрҙең һәм хеҙмәткәрҙәрҙең предприятиеларҙан һәм учреждениеларҙан үҙ белдегенә китеүен тыйыу тураһында» указ ҡабул ителә, йәкшәмбе йәнә ял көнөнә әүерелә. 1967 йылдың 7 мартынан илдә биш эш көнө һәм ике ял көнө иғлан ителә. Шул ваҡыттан шәмбе һәм йәкшәмбе көндәре даими ял тип рәсмиләштерелә.
Изас (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәкшәмбе
Йәкшәмбе — диндә
Күп кенә христиан илдәрендә йәкшәмбе байрам тип һанала, динлеләр был көндә сиркәүгә бара. Күп ерҙәрҙә был көндә эшләргә ярамай тип иҫәпләнелә. Урыҫ теленә был көн «воскресенье» тип ингән, улар инаныуынса, тап аҙнаның ошо көнөндә Ғайса Пәйғәмбәргә яңынан йән ингән Халыҡ телендә «йәкшәмбеләр» тип һөйләшеү бар, был христиан динен тотоусылар тигәнде аңлата.
Башҡорт исемдәрендә — «йәкшәмбе»
Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында йәкшәмбе лә бар, ул фамилияларҙа осрай — Йәкшәмбәт, Йәкшәмбәтов
Һамар дәүләт бәйләнеш юлдары университеты
Һамар дәүләт бәйләнеш юлдары университеты — Самарский государственный университет путей сообщения (СамГУПС) — Һамарҙағы юғары уҡыу йорто (вуз). Волга буйы төбәгендә тимер юл транспорты белгестәрен әҙерләүсе берҙән-бер университет.
Университет ректоры —Андрончев Иван Константинович, техник фәндәр докторы, профессор.
Тарихы
Куйбышев тимер юл транспорты инженерҙары институты булараҡ ойошторолған (КИИТ). Ҡануни нигеҙе — КПСС ҮК һәм СССР Министрҙар Советының 1963 йылдың 1963 йылдың 9 майындағы 533-сө ҡарары һәм СССР-ҙың тимер юл транспорты министрлығының 1973 йылдың 5 мартындағы 320-се бойороғо менән Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу инженерҙар институты филиалының (ВЗИИТ) нигеҙендә барлыҡҡа килтерелгән. ВЗИИТ филиалы директоры итеп Николай Данилович Сосевич тәғәйенләнә. Уҡытыу-методик әҙәбиәт филиалдың заявкалары буйынса төп юғары уҡыу йортонан килтерелә. Был эш менән Ю. Т. Дуванов шөғөлләнә.
1991 йылға тиклем тимер юл транспорты инженерҙарының Куйбышев институты (КИИТ) тип атала, 1991 йылда ҡалаға тарихи исемен кире ҡайтарыу арҡаһында, тимер юл транспорты инженерҙарының Һамар институты исеме бирелә (СамИИТ).
2002 йылдың апрелендә Һамар тимер юл транспорты инженерҙары институты «Академия» юғары уҡыу йорто (вуз) булараҡ аккредитация үтә һәм Һамар дәүләт бәйләнеш юлдары академияһына үҙгәртелә.
2007 йылдың 1 мартында Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең аккредитация коллегияһы ҡарары менән академияға «Университет» статусы бирелә, һәм ул Һамар дәүләт бәйләнеш юлдары университеты университеты тип үҙгәртелә.
Эшмәкәрлеге
Университетта 37 техник һөнәр һәм 6 урта һөнәри белем биреү йүнәлеше буйынса 23 меңдән ашыу студент белем ала. Уҡыу процесын 452 академик белгес алып бара, шуларҙың 70 проценты ғалим дәрәжәһенә һәм исеменә эйә, шул иҫәптән Рәсәй һәм халыҡ-ара фәндәр академиялары ағзалары бар. 17 һөнәр буйынса аспирантура эшләй. Патент китапханаһы (3,5 миллион берәмек патент мәғлүмәте), китап фонды (766 мең китап) урынлашҡан. Вуз эсе локаль селтәре оҙонлоғо 19,5 саҡрым тәшкил иткән уҡытыу-лаборатория биналарын (уларҙың дөйөм майҙаны 72 мең м² ашыу тәшкил итә) берҙәм мәғлүмәт майҙанына берләштерә.
Йәлеп ителгән даирәһе
Рәсәй Федерацияһының 11 субъектынан уҡыусылар ала: 5 республика — Башҡортостан, Мордовия, Татарстан, Удмуртия, Сыуашстан; 6 өлкә: Киров,Түбәнге Новгород, Ырымбур, Пенза, Һамар, Һарытау.
Университет составына 6 факультет һәм 22 кафедра (шул иҫәптән 13 — сығарыусы); Ырымбур һәм Өфө ҡалаларында 2 институт (Өфө тимер юл институты); Урта һөнәри белем биреү программаһын тормошҡа ашырған 3 филиал, Орск һәм Рузаевка ҡалаларында 2 вәкиллек һәм Алатырь, Ижевск, Ҡазан, Киров, Ртищев, Пензала урта һөнәри белем биреү буйынса 6 филиалы бар.
Факультеттың 6 кафедраһы һәм университеты составына инә 22 (сығарҙы, шул иҫәптән 13); 2 ҡала институты Ырымбур һәм Өфө (өфө юлдарын самгупс институты) ; 3 филиалы, СПО һәм программаһын тормошҡа ашырыу БАРЫШЫНДА, ҡала вәкиллеге 2 Орск һәм Рузаевка ҡалаһының 6-сы урта профессиональ белем филиалы һәм Алатырь, Ижевск, Ҡазан, Киров, Ртищев, Пенза.
Университет базаһында «Һамар ғилми-етештереү транспорт комплексы» университет белем биреү йорто комплексы булдырылған.
Тал
Тал (И́ва, ветла́, раки́та, лоза́, лози́на, ве́рба, Sálix) — ғаиләһенән эре ағас. Бейеклеге 10-12 м-ға етә. Апрель-май айҙарында сәскә ата, май-июндә орлоғо өлгөрә. Талдың төрҙере бик күп: аҡ тал, өйөңке (матур тал) һ.б.
Таралыуы
Тал төньяҡ ярымшарҙа таралған, бер нисә төрө поляр круг артында һәм тропик зонала үҫә. Тал йылға буйҙарында, дымлы тупраҡлы урмандарҙа үҫә. Башҡортостанда киң таралған. left|thumb|Аҡ тал
Әҙәбиәт
Төркөм:Тал һымаҡтар Төркөм:Евразия флораһы Төркөм:Төньяҡ Америка флораһы
Апрель
Апрель (Алағарай)
Фаруҡ I
Фаруҡ I (فاروق الأول,  — ) —1936-1952 йылдарҙа Мысыр һәм Судан короле. Фаруҡ Мөхәммәт Али династияһына ҡараған һәм атаһы король Әхмәт Фуад I үлгәндән һуң король тәхетенә ултыра. 1952 йылғы Июль революцияһы һөҙөмтәһендә ҡолатыла, Фаруҡ тәхеттән баш тартҡандан һуң, улы Әхмәт Фуад II, вариҫы сифатында, тәхеткә ултыра.
Балалыҡ йылдары һәм тәхеткә ултырыуы
Фаруҡ Әхмәт Фуад I королдең берҙән-бер улы була (Фаруҡтан башҡа Фуад һәм король ҡатыны Назли Сабриҙың дүрт ҡыҙы тыуа). Фаруҡ башланғыс белемде өйҙә ала, артабан Вулиджда инглиз Король хәрби академияһында уҡый.
1936 йылда атаһы үлгәндән һуң, 16 йәшлек Фаруҡ, тәхет вариҫы булараҡ, Мысырға ҡайта. Тәүге йыл ярымда Регент советы идаралыҡ итә, 1937 йылдың 26 июлендә таж кейҙерелгәндән һуң, Фаруҡ монарх власын үҙ ҡулына ала.
Хаспыря-Яха
Хаспыря-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ябалаҡ ауыл Советы (Илеш районы)
Ябалаҡ ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ябалаҡ ауылы.
Израсс
Израсс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бельсу йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ябалаҡ ауыл Советы (Илеш районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Израсс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мочаловка (йылға)
Мочаловка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сысерть йылғаһының уң ярына тамағынан 4,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Сума
Кесе Сума (Сума) — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сума йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чан ҡуле һыу бассейны һәм һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бидериц
Бидериц (Biederitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 8453 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39175 һәм автомобиль коды — JL.
Тулайта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исток (Лита ҡушылдығы)
Исток — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лита йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Май
Май (Һабанай)
Яңы Юл районы
Яңы Юл районы (Яңа Юл районы, Яна-Юльский район) — 1957 йылдан 1959 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-дың юҡ ителгән административ-территориаль берәмлеге. 1935-1957 йылдарҙа исеме ― Ворошилов районы. Саллынан көньяҡ-көнсығышҡа 30 саҡрым йыраклыҡта, Татарстандың көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк - Теләнсе-Тамаҡ ауылы.
Тарих
Яңы Юл районы территорияһы 1744 йылға тиклем Ҡазан губернаһында, 1765 йылда Өфө губернаһына бирелеп, 1920 йылға тиклем Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Нөркәй улусында, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Минзәлә кантоны Нөркәй улусында, 1921 йылдан 1930 йылға тиклем Саллы кантоны Нөркәй улусында, 1930 йылдан 1935 йылға тиклем өлөшләтә Минзәлә, Сарман, Саллы райондарына ҡушыла.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
1957 йылдың 29 ноябрендә исеме Яңы Юл районы итеп үҙгәртелә.
1959 йылдың 12 октябрендә район юҡҡа сыға, ә уның территорияһы Минзәлә һәм Сарман райондарына тапшырыла.
1984 йылдың 4 майында Яңы Юл районына кергән бер нисә ауылды Минзәлә һәм Сарман райондарынан алып, Саллы районына (1976 йылдан районы Туҡай) ҡушалар (кире ҡайтаралар).
Административ бүленеш
Әҫәрҙәре 1948 йылдың 1 ғинуарына районда 20 ауыл Советы булған. Район майҙаны 862 км² тәшкил иткән.
Халыҡ
1939 йылда халыҡ һаны 26868 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән татарҙар - 88,7 %, урыҫтар - 9,7 %, сыуаштар - 1,2%.
Талдут үләне
Талдут (Вербе́йник, Lysimáchia) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 60-130 см. Июнь-июль айҙарында ваҡ һары сәскә ата.
Таралыуы
Күпселек төрҙәре төньяҡ ярымшарҙа таралған. Бер нисә төр көньяҡ Африка һәм көньяҡ Америкала үҫә. Үҫемлек дымлы туғайҙарҙа, әрәмәлектә, йылға буйҙаранда үҫә. Башҡортостандың бөтә райондарында ла осратырға мөмкин.
Рәсәй театр сәнғәте университеты
Рәсәй театр сәнғәте университеты — ГИТИС — Рәсәй Федерацияһының юғары уҡыу йорто. Европала иң ҙур һәм донъяла иң эре театр юғары уҡыу йорттарыны береһе. 1878 йылда нигеҙ һалынған, Мәскәүҙә урынлашҡан.
Тарихы
1902 йылда училище Малый Кисловский тыҡрығындағы айырым йортҡа күсә, әлеге ваҡытта бында ГИТИС-тың төп корпусы урынлашҡан.
1918 йылда Музыкаль-драматик училище Музыкаль-драматик институт, 1919 йылда — Дәүләт музыкаль драма институты тип атала башлай. 1922 йылдың 17 сентябрендә, Мейерхольд Всеволод Эмильевич етәкселегендәге Юғары дәүләт театраль оҫтаханалары менән берләшкәндән һуң, Дәүләт театр сәнғәте институты — ГИТИС тип үҙгәртеп ҡорола. Мейерхольд бында театр (ГИТИС театры) булдыра. 1923 йылда театр институттан айырылып сыға һәм Всеволод Мейерхольд исемендәге Дәүләт театры барлыҡҡа килә.
Уҡыу пландары һәм программалары яҡшылап эшләнеп бөтмәгәнлектән, 1925/1926 уҡыу йылында ГИТИС (4 йыл уҡытыу мөҙҙәте менән) техникум кимәленә күсерелә һәм өс: драматик, музыкаль-драматик (опера), клуб-режиссёр бүлектәренән торған Театр сәнғәтенең үҙәк техникумы (ЦЕТЕТИС) тип үҙгәртелә. 1930 йылда режиссёр-педагогика, директор һәм театр сәнғәтен өйрәнеү факультеттары барлыҡҡа килә
1931 йылда, бер нисә уҡыу йорто берләшеп, Уҡыу-театраль комбинаты («Теавуз») ойошторола. 1934 йылдың ғинуарында уға Луначарский Анатолий Васильевич исеме бирелә.
Ниһайәт, 1935 йылдың июлендә Театраль комбинат тағы үҙгәртеп ҡоролған һәм шунан башлап ярты быуаттан ашыу Анатолий Васильевич Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институты тип аталған. Башта ГИТИСта өс: режиссура, актёр һәм директор факультеты була. Үҙгәртеп ҡорған ваҡытта ябылған театр сәнғәтен өйрәнеү (театроведческий) факультет 1937 йылда тергеҙелә, директор факультеты, киреһенсә, 1939 йылда бөтөрөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ГИТИС Һарытауға күсерелә, ул осорҙа Раевский Иосиф Моисеевич институт ректоры була.
1943—1948 йылдарҙа ГИТИСты Мокульский Стефан Стефанович етәкләй. Әммә 1949 йыл башында «Космополитизм менән көрәш» тип аталған таҙартыу барышында — «Правда» гәзитендә «Об одной антипатриотической группе театральных критиков» мәҡәләһе баҫылып сыҡҡандан һуң, ул эштән бушатыла. Был ваҡытта институттан бик күп преподавателдәр ҙә китә.
2013 йылдың 28 мартынан 29 мартҡа ҡаршы төндә ГИТИСтың төп корпусында янғын сыға. Бина зыян күрһә лә, студенттарға бер ни булмай. Янған майҙаны 500 квадрат метр тәшкил итә.
Специальностар
8 факультетта бөтә театраль һөнәрҙәр буйынса: драма, музыкаль театр, эстрада, цирк режиссёры, шул уҡ йүнәлештәр буйынса актёр, театровед һәм балетмейстер, сценограф, ҡурсаҡ театры режиссёры, ҡурсаҡ театры рәссамы, продюсер белгестәр әҙерләгән.
Бөйөк кенәз Алексей Александрович һарайы
Бөйөк кенәз Алексей Александрович һарайы  («Музыка йорто», «Алексей һарайы») — Санкт-Петербургта бөйөк кенәз һарайҙарының береһе, Мойка  яр буйы урамында  урынлашҡан. 1882—85 йылдарҙа Е.М. Месмахер бөйөк кенәз Алексей Александрович өсөн төҙөгән.
2006 йылдың февраленән бинала Санкт-Петербург Музыка йорто  —  төп маҡсаты - классик музыка сәнғәте  традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү, шулай уҡ студенттарҙы һәм консерватория тамамлаусыларҙы халыҡ-ара конкурстарға  һәм фестивалдәргә  әҙерләү булған  учреждение урынлаша.
Тарихы
Участка ерҙәрен Һарай төҙөлөшө өсөн тапшырғанға тиклем   Мойка, Инглиз проспекты һәм Шафиров  урамдары араһында   (хәҙерге Писарев урамы)  элекке хужаларҙың  —  церемониймейстер Сабуров, генерал-майор Альбрехт һәм башҡаларҙың ҡоролмалары урынлаша. 1872—1882 йылдарҙа айырым йортто машиналар төҙөү заводы  хужаһы Исаак Миронович Малкиель  (1844—1881) биләй; И.М. Малкиель үлгәс, уның тол ҡатыны Раиса Яковлевна йортто һата (1882).
1882 йылда участканы Һарай ведомствоһы флот һәм диңгеҙ ведомствоһы начальнигы итеп тәғәйенләнгән Александр Икенсенең улы — бөйөк кенәз Алексей Александрович өсөн һатып ала.
1883 йылда архитектор М. Е. Месмахер яңы һарай проектлай башлай. Экономиялау һәм төҙөлөш барышын тиҙләтеү өсөн яңы бинаға участкала һаҡланып ҡалған ҡоролмалар индереп төҙөлә. Бөйөк кенәз теләге буйынса бер аҙ француз шатоһын хәтерләткән стиль һайлана.
Кенәз үлгәндән һуң Алексей һарайын уның ҡустылары  — Владимир һәм Павел,  шулай уҡ ир туғаны Михаил Александрович мираҫ итеп алып ҡала. Яңы хужалары буш һарайҙы һәм уға йәнәш баҡса һәм оранжереяны ҡуртымға тапшыра. Мәҫәлән, уны 18 ай дауамында герман илселеге биләй.
Революциянан һуң хәҙерге Музыка йорто Пионерҙар йорто, автомәктәп булған, блокада ваҡытында унда склад урынлашҡан,  һәм 2005 йылға бина авария хәлендә була
Музыка йортон реставрациялау өсөн урынлаштырыу
Бина тарихында яңы этап 2005 йылдың октябрендә башлана,  Рәсәй Мәҙәниәт министрлығы инициативаһы менән Санкт-Петербургта   Музыка Йорто булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Бында Санкт-Петербург консерваторияһының элекке ректоры  Сергей Ролдугин ҙур роль уйнай, ул яңы учреждениеның беренсе художество етәксеһе һәм һарай реставрацияһының инициаторы була.
«Ленпроектреставрация» проекты буйынса Институт бинаһын реконструкциялау һәм реставрациялау 2006 йылдан 2009 йылға тиклем хәйриә аҡсаһына, ә һуңынан бюджет аҡсаһына алып барыла. Ҡала бюджетынан проектҡа һалынған инвестиция күләме 800 миллион һум тәшкил итә. Фасадтарҙың һәм күркәм интерьерҙарҙың реставрацияһы менән «Интарсия» компанияһы шөғөлләнә, фасад өлөштәрен һәм башҡа төҙөлөш эштәрен  яуаплылығы сикләнгән НПХК «Ремстройкомплекс» йәмғиәте башҡара.
2009 йылда бинаға Музыка йортон хакимиәте күсә, ләкин тәүге концерт һарайҙың Санкт-Петербург Музыка йортоноң концерт залы булған Инглиз залында  тик 2011 йылдың апрелендә үтә.
Архитектураһы һәм интерьеры
Һарай архитектураһы саманан тыш эклектик була. Һарайға инеү урыны түрҙән һәм вестибюлдәр (подъездар) аша ойошторола, беренсеһе уларҙың элекке хужалары ваҡытындағы йөҙөн һаҡлаған һәм М.Е. Месмахер тарафынан тулыһынса үҙгәртелмәгән. Подъезд яғынан, бинаның көнсығыш флигелендә, Месмахер өс бүлмәне  — Ҡытай һәм  Фламанд ҡунаҡ бүлмәләрен, шулай уҡ камин һәм семәрле ишектәре менән  Инглиз залын урынлаштыра. Инглиз залы һарайҙың иң ҙур һәм иң матур бүлмәһе була. 2011 йылдан Инглиз залы Музыка йортоноң концерт залы  була.
Башҡа объекттарынан бөйөк кенәз кабинетын, залды, ҙур ашхананы, Ҡыҙыл ҡунаҡ бүлмәһен һ.б. айырырға була
Тояма (ҡала)
— Японияның үҙәк ҡалаһы, Тояма префектураһының административ үҙәге. Япон диңгеҙе ярында, Хонсю утрауында, Токионан төньяҡ — көнбайышҡа 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1889 йылдың 1 апрелендә нигеҙ һалына. 2008 йылдан алып ҡаланың экологик моделе тип таныла.
Ҡала майҙаны — 1241,85 км², халыҡ һаны — 419 008 кеше (2014 йылдың 1 июленән), халыҡ тығыҙлығы — 337,41 кеше/км².
Төньяҡ Сысерть
Төньяҡ Сысерть — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сысерть (Үрге Сысеть №694 быуаһы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Тояма (ҡала)
Ҡалала порт, тимер юл станцияһы, халыҡ-ара аэропорты бар.
Төньяҡ Сысерть
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Тояма (ҡала)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Тояма ҡалаһы Тояма префактураһының административ үҙәге, ул Япон диңгенҙенең ярында, Тюбу районында урынлашҡан (Хонсю утрауының урта өлөшө). Ҡала Тояма үҙәнендә урынлашҡан, өс яҡтан да - көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыштан бейек тауҙар менән уратылған. Ә төньяҡтан ярҙы Япон диңгеҙенә ингән, Тояма ҡултығының һыуҙары йыуалар. «Тояма» һүҙе иероглифтарҙан тәржемә итһәң «тауҙар менән бай» йәки «бай тауҙар» тип килеп сыға. Дзегандзи-гава, Дзиндзу - гава, Се - гава һәм башҡа йылғалар ике - өс мең метр тау бейеклегенән башланалар һәм Тояма үҙәнен барлыҡҡа килтерәләр. Ошондай географик үҙенсәлектәр Тояманың климат шарттарын билдәләйҙәр — йәйгеһен бында күп ямғырҙар яуа, ҡышын ҙур ҡар яуыуҙары була. Япон диңгеҙенән өргән елдәр ямғырлы болоттарҙы килтерә, ә улар тау түбәләрен аша үтә алмай һәм Тояма үҙәненең өҫтөнә  яуым-төшөм булып төшә, уны образлы амфитеатр тип атайҙар.
Төньяҡ Сысерть
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тояма (ҡала)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Был географик шарттар ҡалаға һәм Тояма префектураһына тәмле шишмә һыуын һәм  дөгөнө уңышлы  үҫтереүҙә генә ярҙам итмәй, ә көслө гидроэнергетик ресурстар һәм хәҙерге замандың сәнәғәтен үҫтерергә мөмкинлек бирә. Традицион ауыл хужалығынан һәм балыҡ тотоуҙан башҡа, бында  алюминь һәм пластмасса әйберҙәр етештереү буйынса заводтар бар, машина эшләү, фармацевтика һәм башҡалар. Тоямалағы фармацевтиканың оҙон традицияһы бар. XVII быуаттың 90-сы йылдарында коробейниктар һатҡан дарыуҙар Японияның үткәнендә ҙур һорау менән файҙаланғандар. Хәҙер ҙә был традицион өйҙәр буйлап йөрөп һатыу системаһы,ҡайҙа  препараттар ҡалдырылдыралар һәм аҡсаһын  аҙаҡ ҡулланылған дарыу өсөн генә алына, префектурала һәм ҡалала киң ҡуланыла.
Диңгеҙ порты һәм аэропорт ҡаланы икенсе япон ҡалалары менә генө түгел, ә Төньяҡ-Көнсығыш Азия, шул иҫәптән Владивосток менән дә бәйләй.
Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты
'''Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты''' - Рәсәйҙең алдынғы педагогик юғары уҡыу йорттарының береһе, шулай уҡ Тула өлкәһенең юғары белем биреү буйынса  алдынғы мәғариф учреждениеларының береһе. 1958 йылдың июленән Лев Николаевич Толстойҙың исемен йөрөтә, Тулы атамаһы - «Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы. Л.Н. Толстой исемендәге дәүләт педагогия университеты структураһында 10 факультет, 29 кафедра, 6 ғилми үҙәк, 8 ғилми-тикшеренеү лабораторияһы һәм лицей бар. 2012 йылдан Л.Н. Толстой исемендәге дәүләт педагогия университеты ректоры булып  физика-математика фәндәре докторы, профессор, Халыҡ-ара педагогия фәндәре академияһы мөхбир ағзаһы  Панин Владимир Алексеевич тора.
«Һуғышҡа тиклемге» һәм «һуғыш» осоро
Тула педагогия институты (ТПИ) 1938 йылдың 19 сентябрендәге РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары нигеҙендә үҙ аллы юғары уҡыу йорто булараҡ ойошторола.
Фашистик Германияның Советтар Союзына һөжүм итеүе 1941 йылдың июнендәге Тула педагогия институтының тормошон үҙгәртә. Ул үҙенең өсөнсө уҡыу йылын тамамлай. Күп студенттар һәм институт уҡытыусылары һуғыштың тәүге көндәрендә фронтҡа китә, һәм күбеһе Тыуған ил өсөн алышта һәләк була. Заман ауырлыҡтарына ҡарамаҫтан, юғары уҡыу йорто үҫешен  дауам итә: 1944 йылда институтта  сит телдәр факультеты асыла.
«Һуғыштан һуңғы» осор
Беренсе һуғыштан һуңғы йылда юғары уҡыу йортонда көндөҙгө бүлектә - 579, ситтән тороп 1764 кеше белем ала. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа студенттарҙың беренсе  ғилми йәмғиәте ойошторола. 1948 йылдың майында тәүге конференция ойошторола. Артабан студенттарҙың ғилми конференциялары йыл һайын үткәрелә башлай. 1949 йылда 8 һөнәр буйынса аспирантура асыла
60-сы йылдар башында институттың яңы уҡыу корпустары һәм ятаҡтары сафҡа индерелә.
1958 йылдың 18 июлендә РСФСР Министрҙар Советы Тула дәүләт педагогия институтына  бөйөк рус яҙыусыһы Лев Николаевич Толстойҙың исемен биреү тураһында 819-сы ҡарар ҡабул итә.
XX быуаттың икенсе яртыһы
1960 ылдарҙа юғары уҡыу йорто йылдам  үҫешә. Башланғыс класс уҡытыусылары факультеты, өҫтәмә һөнәрҙәр факультеты, химия-биология факультеты ойошторола, ә физика-математика факультеты  үҙ аллы ике факультетҡа  – математика һәм физика-техник факультетҡа бүленә
1967 йылда беренсе категориялы институт ноябрендә юғары уҡыу йорто статусы ала.
1972 йылдан 1978 йылға тиклем институтты тарих фәндәре кандидаты, доцент Владимир Николаевич Молчанов етәкләй. 1977 йылда, үҙенең 40 йыллығына, институт 4-се уҡыу корпусына эйә була. 1977 йылда сит ил граждандарын уҡытыу буйынса рус теле факультеты һәм физик культура факультеты асыла. 1978 йылда физика-техник факультеты үҙ аллы ике факультетҡа әйләнә: физик һәм индустриаль-педагогия, ә тарих-филология факультеты – тарих факультеты филология факультетына. Археология, зоология һәм институт тарихы музейҙары асыла.
1978 йылдан алып 1981 йылға тиклем институт ректоры итеп педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, физика-математика фәндәре докторы, профессор Виктор Анатольевич Буравихин тәғәйенләнә. Был ваҡытта университетта ике яңы заманса ятаҡ төҙөлә.
1981 йылдан 1992 йылға тиклем институт филология фәндәре кандидаты, профессор Евгений Георгиевич Садов етәкселегендә эшләй.
1990 йылда филология факультетын тамамлаған Александр Евгеньевич Сутормин "Йыл уҡытыусыһы" бөтә Союз конкурсында беренсе еңеүсе булды. Төп бүләк - «Гәлсәр пеликан»- Суторминға СССР президенты М.С. Горбачев тапшыра.
1992 йылдан юғары уҡыу йортон  педагогия фәндәре докторы, профессор Надежда Анатольевна Шайденко етәкләй.
1995 йылда Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия институтына Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының 10 ғинуарҙағы 7-се бойороғо менән университет статусы бирелә.
XXi быуат башында
2000 йылда университетта психология факультеты асыла, ә ике йылдан һуң – сәнғәт һәм гуманитар фәндәр факультеты.
2009 йылда вуз "Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто" номинацияһында "Алтын миҙал" конкурсы лауреаты була. Шул уҡ йылда юғары уҡыу йорто "Рәсәйҙең алдынғы белем биреү учреждениелары" милли реестрына индерелә
2009 йылдың 18 сентябрендә Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты Рәсәй педагогия вуздарынан тәүгеләрҙән булып Болонья ҡалаһында (Италия) һикһән илдән 655 алдынғы юғары уҡыу йортон берләштергән университеттарҙың Бөйөк хартияһына ҡушыла.
2010 йыл ҙур ҡаҙаныштар менән билдәләнә: университет Бөтә Рәсәй сифат ойошмаһы сифат менеджменты өлкәһендә беренсе Бөтә Рәсәй конкурсы дипломанты була, "ЕВРОС" системаһында ҡатнашыусылар иҫәбенә индерелә һәм Европа сифат ойошмаһы Еврорегистрында теркәлә. Бынан тыш, вуз «Милли сифат билдәһе» милли конкурсы лауреаты булды һәм шул уҡ исемдәге реестрға индерелде, «Иң яҡшы юғары уҡыу йорттары - 2010»төбәк-ара конкурсы лауреаты була.
Хеҙмәт коллективы конференцияһы ҡарары менән 2012 йылдың июнендә университеттың ректоры итеп физика-математика фәндәре докторы, профессор, Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, Мәғарифты мәғлүмәтләштереү академияһының мөхбир ағзаһы Владимир Алексеевич Панин тәғәйенләнә.
Юғары уҡыу йорто инновациялар һәм мәғлүмәтләштереү буйынса Тула өлкәһе комитеты тәҡдиме нигеҙендә «Рәсәйҙең алдынғы ғилми ойошмалары» милли реестрына инде, шулай уҡ Бөтә Рәсәй сифат ойошмаһы сифат менеджменты өлкәһендә өсөнсө Бөтә Рәсәй конкурсында еңеү яулай.
2016 йылда асылған университетта «Цифрлы етештереү саралары» инжиниринг үҙәге асыла
2016 йылда ТДПУ Тула өлкәһенең сәнәғәт һәм яғыулыҡ-энергетика комплексы тәҡдиме  менән «Рәсәйҙең алдынғы ғилми ойошмалары» милли реестрына индерелә.
Университет бөгөн
Әлеге ваҡытта ТДПУ-ның 10 факультетында һәм 29 кафедраһында  һөнәрҙең 17 ҙур төркөмө һәм әҙерлек йүнәлештәре сиктәрендә 6000-дән ашыу студент - Рәсәй Федерацияһы һәм яҡын сит илдәр граждандары белем ала,  143 төп профессиональ белем биреү программаһы ғәмәлгә ашырыла. Университет структураһында айырым урын бирелә:
факультеттары
фәнни үҙәктәре:
Ғилми-тикшеренеү лабораториялары
Рейтинг һәм ҡаҙаныштары
Л.Н. Толстой исемендәге ТДПУ Европалағы Erasmus (2015-2017) белем биреү программаһы менән финансланған проекттарын тормошҡа ашыра; Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары мәктәптә һөнәри белем биреү системаһын үҫтереү буйынса эксперт советы ағзаһы.
Европа ғилми-сәнәғәт палатаһы төҙөгән ARES-2016 Рәсәй вуздары рейтингында 2016 йыл йомғаҡтары буйынса, Л.Н. Толстой исемендәге ТДПУ B категорияһын ала, был иһә уҡытыу, ғилми эшмәкәрлек сифаттарын һәм сығарылыш уҡыусыларының ихтыяжын күҙ уңында тотоуҙы аңлата.
2001 йылда университет Рәсәй Мәғариф министрлығының «Вуз эсе системаһында белгестәр әҙерләүҙең сифатын  тәьмин итеү» конкурсы дипломанты була.
2009 йылда «Европа сифаты алтын миҙал» конкурсының   «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто» номинацияһында,  "Рәсәйҙең иң яҡшы профилле юғары уҡыу йорто" номинацияһында еңеп,  лауреат булды. Ошо уҡ йылда Л.Н. Толстой исемендәге ТДПУ Болонья университетында (Италия) донъяның иң яҡшы 655 университеты иҫәбенә инә. Шулай уҡ 2009 йылда юғары уҡыу йорто «Рәсәйҙең алдынғы белем биреү учреждениелары» милли реестрына индерелә.
2010 йылда университет Бөтә Рәсәй сифат менеджменты өлкәһендә конкурс дипломанты була; Европа сифат ойошмаһы Еврорегистрында ҡатнашыусылар иҫәбенә индерелә һәм «Иң яҡшы юғары уҡыу йорттары — 2010» төбәк-ара конкурсы лауреаты була. Шулай уҡ быйыл Л.Н. Толстой исемендәге ТДПУ «Милли сифат билдәһе» милли конкурсы лауреаты булды һәм «Милли сифат билдәһе»  рәсми реестрына индерелә.
Троицкий (Архангел районы)
Троицкий (Троицкое) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203828003.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — урыҫтар (52 %), сыуаштар (39 %).
Тарихы
1894 йылда Вятка крәҫтиәндәре алпауыт Софроновтан 1850 дисәтинә ер һатып ала һәм ҡасабаға нигеҙ һалған. Һуңынан уны Троица тип атайҙар. XIX быуат башынан ауыл Троицк-Софроновский тип атала. Ауылға нигеҙ һалынған мәлдә 294 кешелә 44 йорт булған. Уларҙың 67 аты, 57 һыйыры, 67 һарыҡ һәм кәзәһе булған. 3 ғаилә атһыҙ була, 1 атлылар — 20 ғаилә. 32 крәҫтиән грамоталы булған. 1920 йылда 76 ихатала 451 кеше йәшәгән. Хәҙер бында белорустар һәм урыҫтар йәшәй.
Игошев Владимир Александрович
Игошев Владимир Александрович (28 октябрь 1921 йыл — 8 ғинуар 2007 йыл) — совет рәссамы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1944 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Профессор (1965). СССР‑ҙың (1991) һәм РСФСР‑ҙың (1965) халыҡ рәссамы.
Биографияһы
Владимир Александрович Игошев 1921 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Асҡын ауылы янындағы Игошев хуторында тыуған.
1940 йылда Өфө театр-художество училищеһын тамамлай (педагогы И. И. Урядов, А. Э. Тюлькин).
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1940—1943 йылдарҙа Төньяҡ-Көнбайыш, Дон һәм Сталинград фронттарында һуғыша. 1942 йылдың ноябрендә бейеклек өсөн һөжүм ваҡытында ҡаты яралана. Бөтә 1943 йылды госпиталдә тиерлек үткәрә
1951 йылдан алып М. С. Киров исемендәге Урал политехник институтында, 1968—1980 йылдарҙа — Мәскәү архитектура институтында һәм В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында уҡыта.
1950 йылдарҙан алып Ханты-Мансы автономиялы округта йәшәй, тирә яҡ тәбиғәтен, бигерәк тә Березово крайын һүрәткә төшөрә. Төньяҡта «Тыуған тораҡ», «Каникулдар», «Ҡарт манси ҡатын», «Хыялға сумған», «Шаянҡай», «Байрам көнөндә» картиналарын ижад итә.
1950—1990 йылдарҙа КХДР, Ҡытай, Мысыр, Сүриә, Ливан, Монголия, Һиндостан, Пакистан, Вьетнам, Голландия, Бельгия, Көнбайыш Германия, Франция илдәренә сәфәр ҡыла. Сәйәхәттәр һөҙөмтәһе булып «Сит илдәр буйлап» картиналары күргәҙмәһе була.
2007 йылда вафат була. Мәскәүҙә Ваганьковский зыяратында ерләнә.
В. А. Игошевтың картиналары музейҙарҙа һәм Австрия, Бөйөк Британия, Аргентина, Бельгия, Венгрия, Германия һ. б. илдәрҙең шәхси йыйылмаларында һаҡлана.
Игошевтың 250-нән ашыу эше музейҙарҙа һәм элекке СССР территорияһындағы галереяларҙа һаҡлана. Туғыҙ картинаһы Третьяков дәүләт галереяһында, ун бере— рус Дәүләт музейында һаҡлана.
Күргәҙмәләре
Шәхси күргәҙмәләре Мәскәү, Ленинград (рус музейы), Йондоҙ ҡаласығы, Өфө, Төмән, Пермь, Кострома, Горький, Свердловск, Черновцы, Тубыл, Чебоксар, Златоуст, Әлмәт, Ханты-Мансийск, Токио, Будапешт, Прага, Братислава, Гаага ҡалаларында үтә
Төп эштәре
Х. Ш. Заимов (1948), М. Г. Гәрәев портреттары (1949), «Ҡоҙоҡ янында», «Тыуған ил һаҡсыларына» (икеһе лә — 1950), Бөйөк Ватан һуғышына арналған 60-лап эше бар.
«Ҡыҙыл шарфтағы ҡыҙ» (1989), «Инфанта» (1997), «Суеват -Паулу тураһында хәтирәләр» (1990—1991), «Шаянҡай».
Хәтер
2001 йылда Ханты-Мансийскта Игошев Владимирҙың йорт-музейы асыла. Унда төньяҡ циклына ҡараған йөҙгә яҡын эше һаҡлана.
Иссук
Иссук (Ис-суг) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теренсу йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәүлит (Мишкә районы)
Мәүлит (Мавлютово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 23 кеше. Почта индексы — 452347, ОКАТО коды — 80243845002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хейги-Яха
Хейги-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 243 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Июнь
Июнь (Һөтай)
Тулата
Тулата — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 380 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Талҡанемеш
Талҡанемеш (Толокня́нка обыкнове́нная, Arctostáphylos úva-úrsi) — йыл буйына йәшел төҫөн юғалтмаған ҡыуаҡ. Тупраҡ өҫтөнән үрмәләп үҫкән һабағының оҙонлоғо 10-130 см-ға етә. Үҫемлек май-июнь айҙарында алһыу сәскә ата, июль-сентябрҙң емеше өлгөрә.
Таралыуы
Талҡанемеш ҡомло, ҡоро тупраҡлы ерҙә, урманда үҫергә ярата.
Ак-озень
Ак-озень — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бураган-озень йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лепс (ҡасаба)
Лепс (ҡасаба) (Leps) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 316 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Кадь (йылға)
Кадь (Үрге Кад) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухое диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.
Июль
Июль (Майай)
Кадь (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы
Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы (Северо-Осетинская государственная медицинская академия СОГМА) — Владикавказда урынлашҡан юғары уҡыу йорто, Төньяҡ Осетия һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре өсөн табип кадрҙары әҙерләй. Уҡыу йортона 1939 йылда нигеҙ һалына.
Тарихы
Академияға, медицина институты булараҡ, 1939 йылдың 10 июлендә нигеҙ һалына. 1942 йылда Төньяҡ Осетиялағы хәрби хәрәкәттәр менән бәйле Ереванға эвакуациялана. Юғары уҡыу йорто уҡытыусылары һәм студенттарының күпселеге Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша һәм күп һанлы наградалар менән ҡайта. 1975 йылда яңы уҡыу корпусын төҙөү тамамлана. 1981 йылда Үҙәк фәнни-тикшеренеү лабораторияһы асыла. 1994 йылда сит ил студенттары менән эшләү буйынса бүлек асыла. 1995 йылда институт Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы тип үҙгәртелә.
Хәҙерге ваҡытта Академия составында — Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы, ғилми-тикшеренеү секторы, практик әҙерлек үҙәге, хисаплау үҙәге, аккредитация үҙәге, клиник дауахана һәм стоматология поликлиникаһы бар.
Әлеге ваҡытта юғары уҡыу йортонда Төньяҡ Осетиянан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән, шулай уҡ Әзербайжан, Грузия, Тажикстан, Һиндостан, Сирия, Палестина, Мысыр һәм башҡа илдәрҙән 2000 самаһы студент уҡый.