cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аркарка
Аркарка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1421 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санкен-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙау (тау)
Аҙау (тау)— Рәсәй ҙең  Свердловск өлкәһе Полевской  ҡала округында,   Полевской ҡалаһынан 8 км алыҫлыҡта,  Зюзельский ( Үҙъйылға)   ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан тау. Урта Уралдың Өпәйле һыуайырғыс һыртындағы тау түбәләренең береһе.
Был тәбиғәт ҡомартҡыһы урын  туристар ағыла торған ергә әүерелгән. Шундай билдәлелек алыуы  П П. Бажовтың  «Дорогое имячко» әкиәтенә бәйле.
Тасуирлама
Тау массивтары базальт составлы шар лаваларынан тора. Улары вертикаль йүнәлештә аҫҡа киткән диабаз юлаҡтары менән киҫешә.Юлаҡтарҙың ҡеүәте  бер нисә сантиметрҙан тиҫтәләрсә метрға  тиклем үҙгәрә. Был диабаз юлаҡтар     тауҙың ике  түбәһенең  яланғас ҡаяларын барлыҡҡа килтерә. Тап улар тауҙы Ҙур һәм Кесе Аҙау тауҙарына бүләләр. Оло Аҙау түбәһенең бейеклеге - диңгеҙ кимәленән 589 метр.
Көньяҡтараҡ Кесе Аҙауҙың  ҡаялы түбәһе ята. Бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 565 метр. Ҡаяларҙың бейеклеге 25 метрға  барып етә.Урыны менән  унан да күберәк. Ҡая башынан  Полевской  ҡалаһының һәм  эргә тирәһендәге урмандарҙың панорамаһы асыла.
Исеменең килеп сығышы
А. К. Матвеевтың һәм Н. П. Архипованың топонимик фаразы буйынса, ҡаяларҙың торошо аҙау тешкә оҡшаған. Башҡорттарҙа ҡырҡҡыс тештәрҙең эргәһендәге теш АҘАУ (азов) теш тип атала. Русса  был һүҙ "клыҡ" тигәнгә тура килә.Был тауҙың теш һымаҡ  суҡайып торған ҡаяларына бәйле бирелгән тип һанала.
Шулай уҡ, ошо тауҙа ҡасып, йәшеренеп йөрөгән Аҙау тигән юлбаҫар исеменә лә бәйле булыуы бар.
Мәмерйәһе
Тауҙа эсендә 10 һынташ табылған мөғәрә бар.
Рәсәй энциклопедияһы.Тыуған илебеҙҙең 1914 йылғы Тулы географик тасуирламаһы  буйынса, тауҙа хәҙерге ваҡытта  емерелеп, күмелеп ҡалған мәмерйәләр булған. Тик тауҙар вулкан тоҡомдарынан торғанға күрә, бында тәбиғи  мәмерйәләр  булыуы мөмкин түгел. Шуға улар  яһалма мәмерйәләр булған тип фараз ителә. Риүәйәттәр буйынса, был мәмерйәләрҙә юлбаҫарҙар йәшәгән.Шулай уҡ урындағы халыҡта тауҙағы хазиналарҙы һаҡлаусы Аҙау исемле ҡыҙ (Азовка)тураһында бик күп риүәйәттәр һаҡлана.
Был күпмелер ваҡыт арауығында тау аҫтында  бик бай  бай алтын приискы эшкәртелеүе, алтын табылыуы  менән бәйле. П. П. Бажов был ауыҙы емерелгән мәмерйә тураһында яҙа. Яҙмалары «Дорогое имячко» уның хикәйәтендә   урын алған:
Ә төп мәмерйә  Аҙау тауҙа  булған. Ғәйәт ҙур — бөтөн тау эсендә таралған. Хәҙер унда юл бар, тик бер аҙ  емерелгән шикелле... Иҙәне, мәҫәлән,   шып - шыма, иң яҡшы мәрмәрҙән, ә уртала шишмә, һәм һыуы күҙ йәштәре кеүек. Ә бына майҙанда утын  кеүек тирә-яҡта  алтын әрҙәнәләре  төртөп сығылған, шунда уҡ  күмер өйөмөнән кәм түгел, кразелиттар түгелеп  ята. Ул мәмерйәгә үтеп инергә теләүселәр күп булды. Төрлөсә тырыштылар. Өңдәр(штольня) ҡуптырып ҡаранылар – фәтүә булманы. Белһәгәҙ, хатта  та  алмай.
Археология объекттары
1939 йылда  П. П. Бажовтың китап магазиндарына сыҡҡан хикәйәләрен  Уралдағы барлыҡ   бала-саға  йәбешеп ятып уҡый.
Был хикәйәләрҙәге төп ваҡиғалар Полевской ҡасабаһына ҡағылғанға күрә, ҡасаба балалары Аҙау тау хазиналарын мотлаҡ  эҙләп табырға булып китәләр. Тау аҡтарып, таш соҡоп тикшерә торғас, 1940 йылдың сентябрендә, ярлау ситендә,  таш  плита аҫтындағы   металл әйберҙәргә юлығалар. Ҡайһы бер әйберҙәрҙе алтын табырға өмөтләнеп ватып ҡарайҙар, ләкин таба алмайҙар.
Шулай итеп, был табыш эсендә 44 бронза һәм баҡыр ҙан эшләнгән боронғо әйберҙәр була. Икенсе көндө Полескиға был табыш тураһында ишетеп Бажов  һәм музей хеҙмәткәре Н. Н. Бортвин килә. Бажовтың тәҡдиме менән әйберҙәрҙең күп өлөшөн Свердловск тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшыралар. Һуңғараҡ, мөғәрәлә йөҙҙәре көнсығышҡа йүнәлтеп һалынған  10 һынташ табыла.
Табыш эсендәге әйберҙәр Пермь йәнлек стилендә эшләнгәндәр  һәм үҙ эсенә : ҡош формаһындағы һынташ,  антропоморф һүрәттәр, түңәрәк айылдар, һаплы көҙгө,  көмөш диск киҫәктәре, һөңгө осо, балсыҡ көршәк ватыҡтары һәм башҡалар.
Был әйберҙәр Екатеринбург һәм Полевск тыуған яҡты өйрәнеү музейҙарында һаҡлана. Улар IV-III быуаттарға ҡарай..
Археолог Е. М. Берс фекеренсә,  тимер быуатта  тау боронғо кешенеләрҙең изге урыны йәки ҡорбан салыу урыны булып хеҙмәт иткән.
Уралда бындай табыштар XVIII быуаттан билдәле.
Табыштарҙың составы үҙенсәлекле: төп өлөшөн ҡошҡа оҡшаған һындар тәшкил итә: Аҙау тауындағы табышта  24 һынташ һаҡланып ҡалған  булһа, Ҡояш (рус. Куя́ш) күленән табылғанында 14  һынташ була. Бөтә табылған хазиналарҙа ла ҡош һымаҡ һынташтар янында мотлаҡ  түңәрәк формалағы әйберҙәр була : айылдар, көҙгө, йомарланып ятҡан Аҙау тау  бүреһе һыны. Антропоморф фигуралар табылған ҡайһы бер осраҡтарҙа ғына табылған. Көнбайыш-себер һәм урал яны комплексынан айырмалы ҡоралдар һирәк осрай. Фигуралар иткүл мәҙәниәтенә ҡараған бөтә башҡа әйберҙәр кеүек   баҡырҙан ҡойоп эшләнгән.
Иткүл металлургтары металды иретеү өсөн кәрәкле "тере утты" ышҡыу юлы менән тапҡандар. Табылған әйберҙәргә ҡарағанда,  ғибәҙәтхана-тимерлектә     үткәрелгән йола буйынса оҙонсай түңәрәк майҙанда    орсоҡбаш ярҙамында  "тере ут" алыу ҡулланылған. Һуңынан усаҡҡа һауа һәм ут рухы өсөн ҡорбан аҙығы ҡуйылған. Ритуалда  ҡоштарҙың баҡыр һыны был рухтарҙың йәки ата-бабалар рухының  урынлашҡан көплөк  булған.
Металл иретеү һәр саҡ уңышлы килеп сыҡмағанға күрә, бәлки, "рух ваҡытында" металл  ярҙам итмәгәне өсөн тип ҡош фигураларын  ватып ғәрипләнеп ташланғандарҙыр. Бындай изге урындар: Ҡарауыл тауындағы Төньяҡ заводының   Иҫәт күленең  Толстик  моронондағы бик күп археологик металлургия комплекстарында булғандыр  тип уйларға мөмкин.
Тәбиғәтте һаҡлау
Аҙау буйындағы ҡая тау — геология, геоморфология һәм тәбиғи-тарихи тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һәйкәл майҙаны — 217 га.
Фольклорҙа һәм әҙәбиәт
Аҙау тауҙа  яҙыусылар Павел Бажов, Борис Рябинин, Николай Никонов күп  тапҡыр булып, үҙ әҫәрҙәрендә тауҙы   һүрәтләнгәндәр, тауға бәйле риүәйәттәрҙе  яҙып ҡалдырғандар.
Музыка
Композитор Алексей Муравлевтың «Аҙау-тау» симфоник поэмаһы   Сталин премияһы менән бүләкләнә (1950).
Чичаррон
Чичаррон (chicharrón) ҡыҙҙырылған сусҡа тиреһенән әҙерләнгән ашамлыҡ. Ҡайһы берҙә тауыҡ, һыйыр йәки һарыҡ итенән әҙерләйҙәр.
Чичаррон Андалусия, Испания, һәм Латин Америкаһында  популяр һәм Аргентина, Боливия, Бразилия  (унда torresmo  тип атала), Колумбия, Куба, Доминика Республикаһы, Гватемала, Гондурас, Сальвадор, Мексика, Никарагуа, Панама, Перу, Филиппин, Пуэрто-Рико, Венесуэла, һәм башҡа илдәрҙә  традицион  аш-һыуының өлөшө булып тора. Чичарронды ғәҙәттә  сусҡа итенең төрлө киҫәктәренән,  ләкин ҡайһы берҙә һарыҡ итенән, ә Аргентинала  һыйыр итенән әҙерләйҙәр. Коста-Рикала чичарронды сусҡа йәки итенең башҡа өлөштәренән эшләйҙәр, тиреһен һирәк ҡулланалар.
— Перуҙа чичарронды ҡабымлыҡ кеүек ашайҙар, тауыҡ итенән булған варианты тәме менән Ҡушма Штаттарҙа  һатылған ҡыҙҙырылған тауыҡҡа оҡшаған  (tastes like chicken lol). Гарниры үҙ эсенә ҡыҙыл һуған, тәмләткес, ҡыҙҙырылған маниоктан торған тәмләткесте ала. Чичарронды шулай уҡ балыҡтан да эшләргә мөмкин.
Сueritos төрө ҡыҙҙырыу урынына һеркәлә маринадланған сусҡа тиреһенән эшләнә. Ҡабымлыҡ кеүек ашайҙар.
— Ҡабымлыҡтар етештереүгә махсуслашҡан Мексика  «Barcel»  компанияһы 1980  йылдан чили боросо һәм лайм  тәме менән вегетариан версияһын сығара. Chicharrón de Puerco һәм chicharrón de cerdo Мексиканың күп кенә аҙыҡ-түлек компаниялары тарафынан һатыла.
— Пуэрто-Рикола чичарронды шулай уҡ тауыҡ итенән эшләйҙәр. Әҙерләүҙең ике ысулы бар. Беренсеһе — ром, лимон һуты, тоҙ һәм иҙелгән яңы һарымһаҡ  ҡатнашмаһында төнгә ҡалдырып маринадлау. Ҡыҙҙырыр алдынан adobo seco һәм  паприка менән ҡатыштырлған онда әүәләйҙәр. Икенсе ысулы — тауыҡты йомортҡа һәм Табаско соусы ҡатнашмаһына манып алалар һәм һуңынан adobo seco, паприка һәм кайен боросо менән онда әүәләйҙәр. Сусҡа чиччаронын ғәҙәттә ваҡлайҙар һәм mofongo өҫтәйҙәр.
филиппин телендә яҙылыуынса tsitsaron (хәҙер chicharrón  варианты ла мөмкин), ғәҙәттә, һеркәлә  туралған чили боросо йәки  bagoong пастаһы, бауыр соусы lechon, йәки atchara  тип аталған маринадланған папайя менән ашайҙар. Шулай уҡ тауыҡ тиреһенән әҙерләнгән Tsitsarong manok популяр булып тора.
— Боливияла чичарронды һарымһаҡ, орегано һәм лимон менән тәмләндерелгән сусҡа ҡабырғаларынан эшләйҙәр. Уларҙы бешерәләр, һуңынан тәмен яҡшыртыр өсөн һыра йәки chicha өҫтәп, үҙенең һутында әҙерләйҙәр. Сусҡанан эшләнгән чичарронды тик йәкшәмбе  көндәрендә генә бирәләр һәм llajwa соусы, томат сальсаһы һәм mote  менән ашайҙар. Балыҡ һәм тауыҡ итенән әҙерләнгән чичаррондың   төрҙәре бар.
— Доминикан Республикаһында чичаррон, бигерәк тә тауыҡтан эшләнгәнде (pica-pollo булараҡ билдәле), ғәҙәттә тостондар менән ашайҙар. Йыуылған һәм бәләкәй киҫәктәргә киҫелгән тауыҡты ҡоротҡансы һөртөп,  лимон һуты, тоҙ һәм соя соусы ҡатнашмаһы менән тәмләндерәләр. Он, борос, тоҙ һәм паприка ҡушылған ҡамырҙы пластик пакетҡа һалалар һәм уға ит ҡушып  һелкетеп болғаталар. Киҫәктәрҙе һарғылт кетерләүек ҡабыҡҡа тиклем ҡыҙҙыралар
Натиҡ
Натиҡ (ناطق — «һөйләүсе») — Исмәғилилектә ете пәйғәмбәрҙең пәйғәмбәрлек циклдарын башлаусы һәр береһе.
Тасуирламаһы
Натиҡ — матди донъяла Донъя Аҡылының сағылышы. Натиҡтың үәхиҙәре Аллаһтан килә һәм ябай кешеләргә асыҡ булмаған йәшерен мәғәнә йөрөтә, шуға күрә натиҡ менән бергә уның ярҙамсыһы ла — сәмит («тымыҡ») килеп сыға, ул уҡ әсәс (нигеҙ), Донъя Йәненең кәүҙәләнеше, уның бурысы — натиҡ үәхиҙәрен аңлатыу.
Натиҡтар
Үткән алты циклдың натиҡтары:
Етенсе циклда натиҡ Әл-Ҡаим («Аяғүрә тороусы», «Өҫтә тороусы») донъя ахыры алдынан, кешеләр натиҡтар, сәмиттәр һәм имамдар (һәр циклда ете имам) аралашсылығында камил танып белеүгә өлгәшкәс, күренәсәк.
Бихтер Михаил Алексеевич
Бихтер Михаил Алексеевич (, Мәскәү ‒ 7 май 1947, Ленинград) — Рәсәй һәм СССР пианисы, дирижёры һәм педагогы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1938).
Биографияһы
Бихтер Михаил Алексеевич оркестр музыканты улы. Петербург консерваторияһына  фагот, элементар теория һәм фортепьяно класы буйынса укырға ҡабул ителә.
1910 йылда Петербург консерваторияһын (А. Н. Есипованың фортепиано класын, Н.Н.Черепниндың дирижёрлыҡ класын) алтын миҙал менән тамамлай. Теоретик предметтарҙы ул А.К. Лядовта һәм Н.Ф.Соловьевта, инструментовкалауҙы А. К. Глазунов һәм М. О. Штейнбергта, музыка тарихын Л. А. Саккеттиҙа үтә, аккомпанемент серҙәрен  И. И. Витолдә өйрәнә.
1912—1917 йылдарҙа музыкаль драма театрында (Петербург) дирижёр булып эшшләй
1934 йылдан — Ленинград консерваторияһының  камера йырлау класы буйынса профессор.
Ленинград блокадаһы осоронда концерттарҙа сығыш яһай. Шул иҫәптән блокада осоронда көндәлек алып бара. Уның өҙөктәре баҫылған:
Ғаиләһе
Улы: Алексей, Всеволод.
Ғәзим (исем)
Этимология
Ғәзим исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Батыр, ҡыйыу, ныҡ, бөйөк, абруйлы; аныҡ юлдан барыусы тигәнде аңлата.
Бихтер Михаил Алексеевич
Ижады
Камера ансамблдәрендә сығыш яһай.
Ғәзим (исем)
Билдәле кешеләр
Ильясов Ғәзим Ғәлим улы (27 февраль 1967 йыл) — башҡорт йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), халыҡ-ара, төбәк-ара һәм республика йыр бәйгеләре еңеүсеһе, Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы лауреаты (2012).
Бихтер Михаил Алексеевич
Ижады
Шулай уҡ И.А. Алчевский, И.В. Ершов, М.И.Брианға аккомпаниатор була
Ғәзим (исем)
Билдәле кешеләр
Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы (14 март 1909 йыл — 7 ноябрь 1981 йыл) — 1935—1981 йылдарҙа М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының (1954) һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Бихтер Михаил Алексеевич
Ижады
А. К. Глазунов Бихтерға Л.С. Ауэр менән тәүге башҡарыуҙы ҡуша.
Михаил Алексеевич яҡшы музыкант һәм   «ҙур масштаблы оҫта» репутацияһына эйә була, ул  йыш ҡына кире  баһаламалар ишетә, сөнки үҙенең әүҙем манераһы менән солисты уҙҙырып ебәреүе мөмкин һәм беренсе урынға вокалды түгел, ә уйынды ҡуя, ә ул ваҡытта профессиональ мөхиттә  әле «пианист-солист» булмай.
Ғәзим (исем)
Билдәле кешеләр
Аллаяров Ғәзим Закир улы (19 декабрь 1912 йыл — 24 декабрь 1993 йыл) — партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуcы. 1941 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. КПСС-тың XXII съезы делегаты.
Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы (1 октябрь 1939 йыл — 28 ғинуар 2009 йыл) — Башҡортостандың рус телендә ижад иткән шағиры. Прозаик, драматург, сценарист, публицист, тәржемәсе һәм фольклорсы. 1977 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2004). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (1995), Рәми Ғарипов исемендәге (1998) премиялар лауреаты.
Ҡасимов Ғәзим Ҡасим улы (1891 йыл — 19 август 1937 йыл) — дәүләт һәм партия эшмәкәре. Башҡортостан АССР-ының мәғариф һәм юстиция халыҡ комиссары.
Зайнагов Ғәзим Ғәрәф улы (1911 йыл — 15 февраль 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.
Архитектура ордеры
Колонна, пилястры һәм горизонталь антаблементтан тора.
Биш классик ордерҙар айырыла: дорический, ионический, коринфский (Боронғо Грецияла тыуғандар), тосканский һәм композитный — Римда тыуҙы. Коринфский ордер Грецияла күп ҡулланылмаған, Римда күренеш тапҡан.
Ренессанс, барокко, классицизм архитектура стилдәрҙә ордерҙар ҡулланыла.
Стереобат (база)
Нигеҙе — стереобат (икенсе исеме – база). Ба́за — пилястраның, колоннаның нигеҙе. Архитектура ордерҙарҙа колонна базалары.
Стилобат
Стереобатын юғары яғы — стилобат. Вертикаль опоралар — колонна.
Антаблемент
Колоннаның юғары яғы антаблемент. Антаблемент бүленә:
Ҡырымда диндәр
Ҡырымда диндәр — Ҡырым ярымутрауы территорияһында нығынған дини ағымдар йыйылмаһы. 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Ҡырымда илле конфессия һәм дини йүнәлештәрҙең 1362 дини ойошмаһы (1988 йылда 37) теркәлгән ; 1330-ҙан ашыу дини община, 9 дини уҡыу йорто эшләй. 690 ғибәҙәт йорто дини ойошмалар файҙаланыуында йәки милкендә була. 1991 йылдан 2009 йылға тиклем 166 ғибәҙәт йорто, шул иҫәптән 80 мәсет төҙөлә.
Ҡырымдың традицион конфессияларына православие, сөнни йүнәлешле ислам, йәһүдилек, иудаизм, ҡараимизм, шулай уҡ Ҡырым католицизмы һәм әрмән апостол христианлығы инә.
Урыҫ православие сиркәүе
Православие Ҡырымда беҙҙең эраның беренсе быуатында гректар килгәс башлана. Төрөктәр XV быуатта Ҡырымға баҫып ингән осорҙа динендәгеләрҙе эҙәрлекләү башлана. Грек телендә һөйләшеү тыйыла, ҡорамдарҙа ғибәҙәт ҡылыуҙар тик ғына был телдә алып барыла. XVIII быуат аҙағында Ҡырым Рәсәй составына күсә.
Ҡырымда боронғо һәм урта быуат сиркәүҙәре һаҡланған.
Старообрядсылыҡ сиркәүе (старообрядческая церковь)
Ҡырым территорияһы юрисдикция йәһәтенән Урыҫ православие старообрядсы сиркәүенең Киев һәм бөтә Украина епархияһына ҡарай; 2015 йылда бөтә Ҡырым мәхәлләләре (Симферополдә Пресвятая Богородица пресвятой Богородицаһы сиркәүе, Краснокаменкала Изге апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе) туранан-тура Мәскәү һәм бөтә Русь митрополиты Корнилийға (Титов) буйһона тапшырыла.
2019 йылдың сентябрендә Бөтә донъя старообрядсылар союзы рәйесе, Мәскәү патриархаты составындағы старообрядсылыҡ мәхәлләләре комиссияһының даими ағзаһы Леонид Севастьянов раҫлауынса, Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуы төбәктә старообрядсының үҫешенә булышлыҡ итә.
Әрмән апостол сиркәүе
XIV быуатта Ҡырымда 65 әрмән сиркәүе һәм монастыры була, уларҙа 150 мең мәхәллә кешеһе була (ярымутрау халҡының 35 проценты, шул иҫәптән Феодосия һәм Судак халҡының 75 проценты).
1778 йылда А. В. Суворов әрмәндәрҙе һәм гректарҙы Ҡырымдан Донға, Аҙау губернаһына күсерә. 1944 йылда совет хөкүмәте унда ҡалған ҡырым әрмәндәрен Ҡырымдан депортациялай. Әрмәндәр өлөшләтә унда 1960 йылда ғына ҡайта. Әрмәндәр унда өлөшләтә 1960-се йылдарҙа ғына ҡайта. 1990 йылдар башында Симферополь ҡалаһының төньяҡ биҫтәләрендә әрмән репатрианттары Хайкаван өсөн тораҡ пункты (тәржемәһе «әрмән ауылы» тип тәржемә ителә) төҙөлә. Ҡырымдың ҡайһы бер ҡалаларында Әрмән апостол сиркәүенең Украин епархияһы общиналары бар.
Ялтала, Феодосияла һәм Евпаторияла христиандар ҙың традицион ҡомартҡылары — хачкарҙар бар.
Ислам
Ҡырымда исламдың таралыуы VII быуатта Хорезм һәм Волга буйы Болғары йоғонтоһо аҫтында башлана. Иң боронғо мәсеттарҙың береһе 1262 йылда Солхатта төҙөлә. 1475 йылдан, ярымутрауға төрөктәр килгәс, сөнни йүнәлешле ислам тарала башлай.
XVIII быуатта Ҡырымда, Рәсәй империяһы хакимлығы аҫтында, православие общинаһы өҫтөнлөк итә башлай. XX быуаттың 20-се йылдары уртаһынан Ҡырым китапханаларынан ислам әҙәбиәте тартып алына бащлай. Ҡырым татарҙары депортацияланғандан һуң, ярымутрауҙа мәсеттәр һәм мосолман общиналары эшмәкәрлеген туҡтата. 1980-се йылдарҙа кире әйләнеп ҡайтҡас, ислам динен тергеҙеү башлана.
Йәһүд дине
А. С. Фиркович фекеренсә, VI быуатта, ярымутрауға фарсылар килгәс, Ҡырымда әсирлеккә эләккән йәһүдтәр килә. Большевиктар власҡа килеү менән, йәһүд общиналары һәм синагогалары бөтөрөлә.
Воскресенка заводы
Воскресенка баҡыр иретеү заводы — Уралдағы иң боронғо металлургия заводы. 1745 йылдың 16 ноябрендә эшен башлай. 1913 йылға тиклем ғәмәлдә булған. Воскресенск ауылында әлегә тиклем заводтың диуарҙары һаҡланып ҡалған, шулай уҡ ер аҫты юлдары бар.
Танпынар Әхмәт Хәмди
Әхмәт Хәмди Танпынар (23 июнь 1901 йыл, Константинополь — 24 ғинуар 1962 йыл, Истанбул) — төрөк яҙыусыһы, шағир һәм әҙәбиәт тарихсыһы.
Воскресенка заводы
Тарихы
XVIII быуаттың 40-сы йылдарында Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ һәм Тамъян улустары башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Тор йылғаһы буйында И. Б. Твердышев менән И. С. Мясников тарафынан баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Твердышев компанияһының баҡыр иретеү заводтары араһында Воскресенка заводы төп завод булып һаналған. 1745 йылдан алып — Твердышев менән Мясников, 1783—1830 йылдарҙа, 1836—70 йылдарҙа һәм 1891—1995 йылдарҙа — Пашковтар, 1830—1836 йылдарҙа — ҡаҙна, 1870—71 йылдарҙа — «Прогден, Леббок һәм К°», 1871—91 йылдарҙа — «Урыҫ баҡыры» хужа булалар. Воскресенка тау округына ингән.
Танпынар Әхмәт Хәмди
Биографияһы
Әхмәт Хәмди Танпынар 1901 йылдың 23 июнендә Константинополдә тыуған. Атаһы ҡаҙый була, шунлыҡтан Танпынар ғаиләһе Әхмәт бәләкәй саҡта йыш күсенеп йөрөр була. 1918 йылда Танпынар Истанбулда мәктәп тамамлай. Шунан Истанбул университетына уҡырға инә, тәүҙә ул ветеринария факультетында уҡый, әммә бер йылдан башҡа факультетҡа күсә. Университетта уҡығанда ул төрөк һәм француз әҙәбиәтен өйрәнә. 1923 йылда Танпынар Истанбул университетының гуманитар факультетын тамамлап сыға.
Воскресенка заводы
Тарихы
Академик Паллас заводты түбәндәгесә һүрәтләй:
Танпынар Әхмәт Хәмди
Биографияһы
Университеттан һуң Танпынар төрлө уҡыу йорттарында төрөк телен, әҙәбиәтен, сәнғәттәр тарихын, эстетиканы һәм мифологияны уҡыта.
1939 йылдан алып ғүмеренең ахырына тиклем Истанбул университетының гуманитар факультетында төрөк әҙәбиәтен уҡыта.
1942—1946 йылдарҙа Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесендә ағза булып тора, унда Каһраманмараш провинцияһынан вәкәләтлек итә.
1962 йылдың 24 ғинуарында Әхмәт Хәмди Танпынар йөрәк өйәнәгенән вафат булып ҡала.
Воскресенка заводы
Тарихы
Заводта 1772 йылда — 2300 тау сәнәғәте крәҫтиәне, 1797 йылда — 1276 мастеровой һәм эшсе кеше, 1860 йылда 1770 тау сәнәғәте крәҫтиәне иҫәпләнә.
Танпынар Әхмәт Хәмди
Ижады
Танпынарҙың проза әҫәрҙәрендә Яхъя Кемал Бейатлының йоғонтоһо шәйләнә, ә шиғырҙары шағир Әхмәт Хашим ижады йоғонтоһон кисерә.
Воскресенка заводы
Тарихы
1797 йылда Воскресенка заводына 138 рудник ҡарай, шуларҙың етеһе (шул иҫәптән Ҡарғалы руднигы) эшләй. 1895 йылда заводтағы баҡыр иретеү производствоһы Ҡарғалы рудниктарының ярлыланыуы арҡаһында бөтөрөлә. 1895 йылдан завод суйын ҡойоуға күсә.
150 йыл эсендә 1 620 094 бот таҙа баҡыр иретелә, максималь етештереүсәнлек — 20,5 мең бот (1835).
Воскресенка баҡыр иретеү заводы Уралда иң эре заводтарының береһе була, 1745 йылда, завод сафҡа ингән саҡта, 7 иретеү мейесе, 3 крица һәм гармахер, 2 йәйеү (расковочный) сүкеше була. ХIX быуат уртаһында 7 шахталы иретеү мейесе, шплейзофен, гармахер һәм штыклы горндар, 2 суйын иретеү мейесе (вагранка), 2 ҡыҙҙырыу мейесе (табаҡлы баҡыр өсөн), 6 һыу тәгәрмәсе һәм пар машинаһы була. Был ваҡытта завод 59 мең дисәтинә ер биләй.
Завод Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) барышында
Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) барышында заводтың 1 меңдән ашыу крәҫтиәне (шул иҫәптән Г. Туманов) баш күтәреүселәргә ҡушыла. 1773 йылдың октябренән 1774 йылдың апреленә тиклем завод баш күтәреүселәр ҡарамағында була: бында артиллерия ҡоралдары һәм һуғыш кәрәк ярағы етештереү ойошторола, ойоштороу эштәре менән Я. С. Антипов, И. Н. Зарубин, И. И. Ульянов етәкселек итә.
Хәҙерге заманда
Хәҙерге ваҡытта завод ҡасабаһы урынында Башҡортостандың Мәләүез районы Воскресенск ауылы урынлашҡан. Заводтың төп корпусы һәм завод идаралығы бинаһы (XVIII быуат), торлаҡ йорттар һәм амбулатория бинаһы (ХХ быуат башы) — архитектура ҡомартҡылары тип танылған.
Рорбах (Веймар)
Рорбах (Веймар) (Rohrbach (Weimarer Land)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 195 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
Ҡорғаҙаҡ (мәмерйә)
Ҡорғаҙаҡ мәмерйәһе — Әй йылғаһы ҡушылдығы Каменка йылғаһы үҙәнендәге мәмерйә. Административ яҡтан Силәбе өлкәһенең Һатҡы районында, Межевой ҡасабаһы һәм Алексеевка ауылы араһында урынлашҡан, тәбиғәт ҡомартҡыһы. Тәүге тапҡыр мәмерйә тураһында XVIII быуаттың икенсе яртыһында телгә алына, уны академик Петр Симон Паллас һүрәтләй.
Мәмерйәгә инеү урыны Ҡорғаҙаҡ үҙәненең уң яҡ битләүендә 20 метр самаһы бейеклектә, Әй йылғаһынан 150 метр алыҫлыҡта урынлашҡан. Оҙонлоғо — 530 м, тәрәнлеге — 16 м. Мәмерйә. девондың эзбизташ ҡатламында барлыҡҡа килгән һәм короидорлы- ҡыуышлы типтағы карст ҡыуышлығынан тора, бер-береһе менән үтеү юлы менән берләшкән өс ҙур залы бар. Мәмерйә эсендә — ер аҫты боҙлоғо. Мәмерйәлә булған һарҡындылар тулыһынса тиерлек туристар тарафынан юҡҡа сығарылған. Мәмерйә Силәбе өлкәһе Башҡарма комитетының халыҡ депутаттары советының 1969 йылдың 21 ғинуарындағы 29-сы һанлы приказы менән тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иғлан ителә. Мәмерйәгә инеү өлөшө ярғанаттарҙың йәшәү урыны булып тора.
Берёзовый йырынындағы йылға
Берёзовый йырынындағы йылға — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының һул ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джастин Бибер
Джа́стин Дрю Би́бер (Justin Drew Bieber, 1994 йылдың 1 мартында тыуған) — килеп сығышы менән Стратфорд ҡалаһынан булған (Канада провинцияһы - Онтарио) поп һәм R&B-йырсы.
Джастин Бибер American Music Awards (22 ноябрь, 2010) бәйгеһендә «йыл артисы» була. Джастин MTV Music Awards церемонияһының йондоҙо; әлеге бәйгенең юрамаһы нәтиҗәһендә, Бибер йылдың иң һәйбәт йырсыһы, йылдың яңы асышы, поп/рок жанрын иң һәйбәт башкарыусы, иң һәйбәт альбом өсөн һын һәм тағын бер махсус бүләк ала.
Һөйгән ҡыҙы
Селена Гомез (йырсы)
Кропачёво
Кропачёво — Силәбе өлкәһенең Әшә районында эшселәр ҡасабаһы (ҡала тибындағы ҡасаба). Тимер юл станцияһы. Силәбенән көнбайышҡа 320 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
1885 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы төҙөлөшө менән бәйле торама пункт төҙөлә. Станция магистралде һалыуҙа ҡатнашҡан сауҙәгәр-подрядсы А. П. Корпачёвтың хөрмәтенә атала. Һуңыраҡ станция Кропачево тип үҙгәртелә
ХХ быуат башында күсерелгән табип-туҡландырыу пункты эшләй.
Иҡтисад
Тимер юл транспорты предприятиелары, нефтт базаһы, Росрезерв комбинаты.
Радио
67,25 МГц — Радио России / Радио Южный Урал (Йүрүҙән);
101,2 МГц — Радио Дача (Усть-Катав);
102,3 МГц — Радио России / Радио Башкортостан (Мәсәғүт);
103,6 МГц — Радио Континенталь (Йүрүҙән);
104,3 МГц — Авторадио (Эҫем);
Билдәле шәхестәр
Федеряев Александр Алексеевич (тыу. 1962 йылдың 30 ғинуары) — Башҡортостан Республикаһың рус драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).
Вологда кремле
Вологда кремле (Ҡала, Насон-ҡала) — Вологданың үҙәк өлөшөндә тарихи-архитектура ансамбле, уға 1567 йылда батша Иван Грозный әмере буйынса ҡәлғә булараҡ нигеҙ һалына һәм   XVI—XVII быуаттарҙа  оборона нығытмалары ролен үтәй. 1820 йылдарға кремль стеналары һәм башнялары  һүтеп алына. Әлеге ваҡытта Вологда кремле тип Иван Грозный ҡәлғәһе эсендәге  XVII быуат Архиерей ихатаһының нығытылған комплексын атайҙар
XVI быуатта Кремль
Вологданың таш ҡәлғәһе 1566 йылдың 28 апрелендә изге апостолдар Иасон һәм Сосипатр көнөндә Иван IV (Грозный) бойороғо буйынса төҙөлә башлай. Был ваҡиға һуңынан ҡәлғәгә Насон-ҡала тигән башҡа атаманы бирә. Эштәр менән идара итеү өсөн инглиз инженеры Хемфри Локк саҡырыла, башға сығанаҡтар буйынса рус инженеры Размысл Петров. Батша бында үҙ резиденцияһын булдырырға ниәтләй. Кремль биләмәһе төньяҡтан Вологда йылғаһы менән сикләнә, көньяҡ-көнсығыштан йырын — хәҙерге Золотуха йылғаһы ҡаҙылған, көньяҡта сиге хәҙерге Октябрь урамы буйлап үтә, унда шулай уҡ соҡор ҡаҙылған, көнбайышта сиге хәҙерге Ленинград урамы буйлап үтә, унда соҡор ҡаҙылған һәм ер валдары өйөлгән. Соҡорҙарға һыу Содима йылғаһынан бирелә, уның йүнәлеше үҙгәргән тип фаразлана. Кремль ҡоролмаларын төҙөү 1571 йылда  батшаның Вологданан көтөлмәгән китеүенән һуң туҡтатыла. Был ваҡытҡа көньяҡ-көнсығыш яғында туғыҙ манараһы менән таш диуар, улар араһында көньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә  һайғауҙар менән ике манараһы төҙөлә. Эсендә таш собор ҡорамы — София соборы һәм Иоаким һәм Анна сиркәүе менән ағастан  батша һарайы төҙөлә. Батша киткәс, төҙөлөп бөтмәгән стеналар урынында  21 сатырлы манара менән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 23) баструк ҡуйыла. Көньяҡ-көнсығыштан стенаһы тулыһынса таштан һәм төньяҡ-көнбайыштан өлөшләтә була. Төҙөлөп бөтмәгән кремль шулай ҙа үҙенең күләме менән таң ҡалдыра. 1575—1576 йылдарҙа Төньяҡта һәм башлыса Вологдала булған немец авантюрисы Г. Штаден былай тип хәбәр итә:"«ҡала ҡоролманан төҙөлә башлаған; стенаның яртыһы таштан, яртыһы — ағастан. Бында таш палаталар төҙөлгән; уларҙа алтын һәм көмөш аҡсалар, затлы әйберҙәр һәм кеш тиреләре ята, Бында күптән түгел Мәскәүҙә ҡойолған яҡынса 300 дана пушка... Опричнина ваҡытында был ҡалала 500 атыусы һаҡта торған»."
XVII быуатта Кремль
1612 йылдың 22 сентябрендә поляк һәм литва һөжүменән һуң стеналарының һәм башняларының бер өлөшө яна. 1632 йылдарҙа баструк яңы ағас стеналар менән яңыртыла.
1657 йылда батша Алексей Михайлович ваҡытында көнсығыш таш манараларҙа  таш ағас өҫтәре киҫелә, ә улар араһына — ағас диуарҙары. Көньяҡ стенаһы яңынан төҙөлә. Обухов һәм Порохов мөйөш таш манаралары араһында өс ағас манара төҙөлә, уларҙан уртансыһы, Борисоглебская, — үтеп йөрөмәле, ике ситтәгеһе  — тотош. Көнбайыш стенаһы мөйөштә ике манараһы бар: мөйөштә таш диуар һәм башняһы башня дары йылға вологда йылғаһының уң ярына көньяҡ ағасы. Дүрт манара булып ятҡан, улар араһында: береһе-таш, ҡаралты XVI быуатта, яңы килгән яңы өс һәм төҙөлөш ағастары, ағас.
Төньяҡ диуарҙарын араһында ағас башнялар биш мөйөш бар, уларҙың береһе Софейская-проходная. Манаралы ағас стена араһында барҙы. 11 башнялар, таш стеналары булған ҡәлғә XVI быуат сатырлы ағас төҙөлөш алып XVII быуат башняһы һәм ағас 12, яңынан төҙөлә.
Вологда кремле башнялары XVII быуатта:
Кремлдә эсендә планлаштырыу һәм төҙөү. Кремль эсендә урамдарҙы планлаштырыу төп юлдарҙың йүнәлеше менән билдәләнә: Спас ҡапҡаларынан София соборына һәм Ильинский ҡапҡаларына тиклем,  Пятницкий ҡапҡаларынан  Пятницкий сиркәүенә тиклем, Благовещенский ҡапҡаларынан  Благовещенский сиркәүенә тиклем һәм артабан көнбайыш стенаға тиклем. Төп магистралдәр араһында торлаҡ урамдар һәм юлдар төҙөлә. Кремлдең үҙәк майҙаны булып Собор майҙаны, хәҙер Кремль майҙаны була. Унда София соборы, архиерей палаталары һәм батша һарайы урынлаша. Золотуха йылғаһы яры барған буйлап Көнсығыш стенаһы буйында, кремль эсендә дәүләт хеҙмәттәре урынлашҡан: йыйылыу өйө, дьяк бүлмәһе, соландар (воевода канцелярияһы); уның ҡаршыһында яҙыу өйө, унда майҙан подъячийҙары ултырышы булған. Ошонда уҡ ике өйҙән торған төрмә урынлашҡан. Уларҙың арт яғында һигеҙ батша амбары торған, унда өйәҙ халҡынан һалым рәүешендә йыйылған иген һаҡланған. Пятницкий ҡапҡаларынан көньяҡтараҡ тотош таш башня ҡаршыһында соландары менән өй урынлашҡан, унда енәйәт эшен тикшереүсе старосталар ултырыштары булған. Уның эргәһендә төрмә ихатаһы урынлашҡан. Шунда уҡ ҡаҙна өйө урынлашҡан, унда финанс эштәрен башҡарғандар, таможня йорто торған, унда батша  пошлиналары йыйылған. Пятницкий һәм Спас башнялары араһында Сауҙа майҙаны урынлашҡан. Унда 1627 йылда ун бер сауҙа рәте, ә 1711 йылда инде егерме ике сауҙа рәте булған. Ҡалала бөтә рәттәр ҙә һыймаған, шуға күрә уларҙы Золотуха йылғаһы яры буйында төҙөй башлағандар. Рәттәр тауар төрөнә ҡарап аталған: ҡаласлы, перәникле, итле, тоҙло, балыҡлы, ҡыҡтартмалы, май шәмле, көршәкле, буҫтаулы, аҫтарлыҡлы һәм башҡалар. Һәр рәттә бер нисә кибет булған. Май шәмлелә, мәҫәлән, 109 кибет булған.
Спас һәм Вологда мөйөш башнялары араһында Сауҙа йорто урынлаша. 1627 йылда ул оҙонлоғо 98 метр, киңлеге 92 метр биләгән ер участкаһын биләй. Ихатала Петр һәм Павел сиркәүе була һәм бер стенаға киҫелгән һәм өй аҫтарында бер ҡыйыҡ аҫтына ҡуйылған ғали йәнәптәре амбарҙары торған, өҫкө ҡатында яндауырҙар менән уратып алынған галерея булған. Бында уҡ бүлмәләр менән ике ҡунаҡ өйө урынлашҡан, уларҙа ҡаҙна тауарҙарын һатыу менән хәбәрҙар булған заттар йәшәгән. Сауҙа йорто биналары ҡаҙна тауарҙарын һаҡлау һәм һатыу өсөн генә түгел, шулай уҡ сит ҡалаларҙан һәм сит илдәрҙән килгән сауҙагәрҙәргә арендаға биреү өсөн дә тәғәйенләнгән. Кремлдең Ильинский ҡапҡаларынан Троицкая урамы (хәҙер Бурмагиндар урамы) буйлап Кириллов-Белоозероға ҙур юл киткән.
Кремль XVII быуаттың икенсе яртыһында — XIX быуат башында
1657 йылғы исемлектә төньяҡ һәм көнбайыш яҡтан ағас диуарҙар инде юҡ тип билдәләнә. Таш башнялар һәм диуарҙар ныҡ емерелгән. Был ваҡытҡа ҡәлғә инде үҙенең әһәмиәтен юғалта. Таштарҙы, кирбестәрҙе сиркәү  һәм граждандар биналарын төҙөү өсөн ҡулланалар. Вологда йылғаһы ташҡынынан һуң 1670 йылда, яҙғы һыуҙар ҡәлғәнең Һыу ҡапҡаларынан алып Ильин йырынына тиклем тупраҡ валын йырғандан һуң ҡәлғә башҡа тергеҙелмәй. 1780 йылда таш башняларҙың бер өлөшө әле була. Әммә 1822 — 1823 йылдарҙа генерал-губернатор Брусиловваҡытында бульварҙарҙы төҙөгәндә Вологда кремленең һуңғы башняһы — Дары башняһы һүтелә. Хәҙерге Октябрьский һәм Ленинград урамдарындағы йырындар  күмелә.
Вологданың 1780 йылғы беренсе генераль планы кремлдең һаҡланып ҡалған таш диуарҙарында  нигеҙләнгән. Уның территорияһы композицион үҙәк тип ҡабул ителә. Унан радиаль урамдар — нурҙар таралған: Үҙәк — Пятницкая урамы София соборынан башлана, Көнсығыш радиаль урамы Собор майҙанынан Оло Благовещен урамы (хәҙерге Батюшков урамы) һәм  Глинковский яры урамы буйлап бара (Тыныслыҡ урамы). Петербург (Ленинград урамы) урамы көнбайыш радиаль урамы булырға тейеш булған.
Кремль XX—XXI быуатта
Кремле биләмәһе XX—XXI быуаттарҙа — Вологданың  тарихи һәм сауҙа үҙәге, һирәк ҡулланышлы Ҡала исемен йөрөтә  (Насон — ҡала). Оборона ҡоролмалары эҙҙәрен хәҙер соҡорҙар   — ВРЗ паркы быуалары  һәм  Золотуха йылғаһы, ВРЗ паркында вал  һәм Тыныслыҡ урамында сауҙа рәттәре фундаменттары рәүешендә күрергә мөмкин.
2011 йылда Вологда археологтары Пречистенская һәм Таш манаралар булырға тейеш булған  территорияла ҡаҙыу эштәре алып бара. Яҡын арала табылған ҡәлғә ҡомартҡыларҙың федераль реестрына индерелә. Ҡаҙыуҙар ваҡытында табылған артефакттар 2013 йылдан Вологда  тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығында күрһәтелеү күҙ уңында тотола.
Кремлдең төп ҡомартҡылары
Кремль территорияһында хәҙерге ҡомартҡылар һаҡланып ҡалған: София соборы, Архиерей ихатаһы комплексы, XVI быуатта үҙаллы һарай ҡорамы булған, төкәтмәһе менән Иоаким һәм Анна сиркәүе урынында төҙөлгән  XVIII быуат Покров сиркәүе.
Манара һәм София соборы
София соборы 1568—1570 йылдарҙа Иван Грозный бойороғо буйынса Кремлдең төп  ғибәҙәтхана бинаһы булараҡ төҙөлә. 1686—1688 йылда Дмитрий Плеханов артеле тарафынан биҙәлә. 1923 йылда соборҙа ғибәҙәттәр туҡтай һәм ошо ваҡыттан алып София соборы музей булараҡ эшләй (Вологда дәүләт тарихи-архитектура һәм һынлы сәнғәт музейы-ҡурсаулығы).
Архиерей ихатаһы
Ҡоролмалар комплексы, Вологда епископтарының резиденцияһы  1580 йылда кремль эсенә София соборына күсерелә. Таш стеналары һәм Архиерей ихатаһының төп биналары   XVII—XVIII быуаттарҙа төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта Архиерей ихатаһы «Вологда кремле» исеме аҫтында нығынған
Архиерей йортонда Вологда музей-ҡурсаулығының төп экспозициялары урынлашҡан
Мансуров Әхтәм Әхмәт улы
Мансуров Әхтәм Әхмәт улы (11 октябрь 1895 йыл — 2 декабрь 1965 йыл) — педагог-методист, тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1944).
Биографияһы
Әхтәм Әхмәт улы Мансуров 1895 йылдың 11 октябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Түбәнге Тирмә ауылында тыуған. «Хакимиә» (1915) һәм «Ғәлиә» (1919) мәҙрәсәләрендә уҡый.
1931—1933 йылдарҙа Башҡортостан өлкә индустриаль-педагогия техникумында, Башҡортостан сауҙа-тауар белгесе институтында, Башҡорт дәүләт медицина институтында эшләй.
1934 йылдан алып Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында башҡорт теле кабинеты мөдире, 1938 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире.
1947—1955 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
Әхтәм Мансуров 1933 йылда донъя күргән «Грамматика» дәреслегендә элек тикшерелмәгән грамматик категорияларҙы тасуирлай, башҡорт теленең фонетик системаһы һәм һүҙ төркөмдәре классификацияһын тикшерә, байтаҡ лингвистик терминдарҙы ҡулланышҡа индерә. Ә. Ә. Мансуровтың «Грамматик» китабы 16 тапҡыр нәшер ителә һәм ХХ быуаттың 60-сы йылдары урталарына тиклем мәктәптәр, училищелар һәм институттар өсөн башҡорт теленең грамматикаһы буйынса төп уҡыу әсбабы итеп ҡулланыла. Ә. Ә. Мансуров шулай уҡ башҡорт теле буйынса урта мәктәптәр һәм училищелар өсөн фәнни-методик мәҡәләләр яҙа, программалар төҙөй, 1950 йылда орфография буйынса күнегеүҙәр йыйынтығы төҙөп баҫтырып сығара.
Иҫке Боғаҙы (Башҡортостан)
Иҫке Боғаҙы (Старые Богады) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 547 кеше. Почта индексы — 452722, ОКАТО коды — 80217804001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Элеонора Ульрика Датская
Ғаиләһе
Ульрика король Фредерик III һәм уның ҡатыны София Амалия Брауншвейг-Люнебургсаяныңҙың ҡыҙы. 1675 йылда уның менән Швеция короле Карл XII йәрәшә. Дания-швед һуғышы барышында уны сәйәси сәбәптәр арҡаһында никахтан баш тартырға һәм һәм Изге Рим империяһы императоры Леопольд I менән йәрәштерегә уйлайҙар, әммә ул Карл менән йәрәшеүҙе өҙөүҙән баш тарта. Булаһы тыуған илендә ул яҡшы репутацияға лайыҡ була, һуғыш ваҡытында ул швед әсирҙәренә ҡарата изгелек күрһәтә: уларҙы бөтә кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итеү өсөн бөтә затлы әйберҙәрен, шул иҫәптән никах балдағын да һала.
Королева
Элеонора Ульрика тураһында замандаштары мәрхәмәтле һәм матур королева тигән фекерҙә була. Үҙ ара дошман булған ике ил араһында тыныслыҡҡа өмөттөң кәүҙәләнеше булараҡ, ул швед халҡының хуплауына лайыҡ була.
Легенда буйынса, уның ире бер ҡасан да ҡатынына хыянат итмәй, ул ваҡыт өсөн был һирәк күренеш була. Үлем түшәгендә ятҡанда ул әсәһенә, ҡатыны вафат булғандан алып, бәхетле булмағанлығы тураһында әйтә. Шуға ҡарамаҫтан, уның тураһында хистәрендә тотанаҡлы кеше кеүек һөйләйҙәр, бынан тыш ғүмере буйына ул әсәһе, Гедвига Элеонора Гольштейн-Готторпская йоғонтоһо аҫтында була, ә ул хакимлыҡ иткән королева позицияһын килененә бирмәй..
Ул ваҡытта Дания һәм Швеция араһындағы мөнәсәбәттәр һуғыш арҡаһында насар була, Гедвига Элеонора (парламент һымаҡ уҡ) улының дат принцессаһына өйләнеүен хуп күрмәй. Күрәһең, уларға ярарға тырышып һәм Элеонора Ульрика уға йоғонто яһай алмағанлығын күрһәтеп, король уны Минең ҡатыным тип, ә әсәһен — Королева тип атай. Сит илселәре, был турала белеп, король ғаиләһе ағзаларына үҙҙәренең хөрмәтен күрһәткәндә, беренсе сиратта Гедвига Элеонораға, ә һуңынан инде Элеонора Ульрикаға визит яһайҙар.
Элеонора Ульриканың ғаилә тормошо һиҙелерлек яҡшыра. Уның өсөн иң бәхетле мәл булып туғандары — һеңлеһе Амалия Фредерика һәм кейәүе Кристиан Альбрехт Гольштейн-Готторпскийға барыуҙары, һәм шулай уҡ балалары һәм ире менән бергә Стокгольмдан алыҫ түгел Карлберг һарайында ял итеүе була. Ул унда һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә, театр һәм бейеүҙәр менән ҡыҙыҡһына, һарай яны ҡатындары менән бергә пьеса ҡуйылышында ҡатнаша. Уның һәүәҫкәр сығыштарында дворяндар араһынан апалы-һеңлеле Кенигсмарктар, Аврора һәм Амалия Вильгельмина, ә фрейлиналар араһынан апалы-һеңлеле Де ла Гардилар, йырсы Эбба Мария һәм шағирә Иоганна Элеонора була.
Шулай ҙа, ул иренә сәйәси йоғонто яһауға ирешергә маташа. Швед тажының милегенә ерҙәрҙе ҡайтарып биреү дәүерендә (күбеһе королева Кристина тарафынан әле дворяндарға йомарт бүләк ителгән булған), Элеонора Ульрика хөкүмәт тарафынан мөлкәттәре тартып алынған кешеләр исеменән сығыш яһарға маташа, әммә король уға дәүләт сәйәсәтендә кәңәштәренә ҡарата өйләнмәгәнен әйтә. Ул шулай ҙа иң ныҡ ауыр хәлдә булғандарға үҙенең бюджетынан аҡса бүлеп, йәшерен ярҙам итә.
Бынан тыш ул хәйриә эше менән әүҙем шөғөлләнә:етемдәр һәм тол ҡалағандар өсөн бик күп приюттар, эш йорттары һәм ниндәйҙер һөнәргә өйрәткән ярлылар өсөн мәктәптәр булдырыу уның исеме менән бәйле. Иң билдәле шундай типтағы проекттар Drottninghuset (Королева йорто), Стокгольмдағы толдар өсөн торлаҡтар, Карлбергта ҡыҙҙар өсөн шпалер туҡыуға өйрәтеү мәктәбе була. Үҙ аҡсаһын тотоноп, Ульрика Элеонора мохтаждарға: инвлид һалдаттарға, уларҙың ғаиләләренә, шулай уҡ протестантлыҡҡа күскән йәһүдтәргә, католиктарға һәм мосолмандарға (бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙарға) — күп ярҙам күрһәтә.
Үлеме
1690 йылда король Карл, әгәр улы бәлиғ булмағанға тиклем үҙе үлеп ҡалған осраҡта, Элеонора Ульриканы ихтимал булған регент тип атай. Әммә Элеонораның һаулығы йыш балалар табыуы арҡаһында ҡаҡшай, һәм өс йылдан һуң, 1692-93 й.й. вафат була. Тик ул үлгәс кенә, король уны королева тип атай.
Уның вафаты тураһында легенда бар. Риүәйәт буйынса, ул ваҡытта, королева Карлберг һарайында үлергә ятҡан ваҡытта, уның яратҡан фрейлинаһы графиня Мария Елизавета Стенбок та, Стокгольмда ауырып ята. Элеонора Ульрика үлгән төндә, графиня Стенбок Карлбергҡа килә һәм мәрхүмә ятҡан бүлмәгә инә. Офицерҙарҙың береһе, йоҙаҡ тишегенән ҡарап, королева менән графиняның тәҙрә эргәһендә һөйләшеп ултырғанын күрә. Ул быны күреп, ныҡ тетрәнә, хатта ҡан юткерә башлай. Шул мәлдә графиня һәм ул ултырып килгән экипаж юҡҡа сыға. Тикшереүҙәр үткәргәс, асыҡлана, ныҡ ауырып ятҡан графиня үҙенең өйөндә булған, ҡаланы ташлап китмәгән. Офицер мейеһенә ҡан һауыуҙан үлә, ә графиня саҡ ҡына һуңыраҡ вафат була. Король бының тураһында телгә алмаҫҡа бойороҡ бирә.
Әҙәбиәт
Lindqvist, Herman. Och fall Storhet. Sweden: Pan Bokförlaget, 2000 (1997). 4 om Sverige Historien of Vol. 10 vols. 1992—2002. ISBN 91-7263-092-2.
Коллектор
Колле́ктор (collector, йыйырға) — объект, йыһаз һ.б, нәмәлер йыйыусы.
Ашвилл
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ашвилл ҡалаһының майҙаны 107,0 км² тәшкил итә, ә уның 106,0 км² ҡала биҫтәләренә тура килә. Халҡының һаны 72.789 кеше тәшкил итә (2006 йылда). Халыҡ тығыҙлығы — 686,7 кеше/км². Диңгеҙ кимәленән ҡала 650 метр бейеклектә урынлашҡан.
Тарихы һәм географияһы
Ашвилл Банкомб округында урынлашҡан (Bunkombe County), Төньяҡ Каролина штатының иң көнбайышында, Теннесси штаты менән сикләш. Ҡала Френч-Брод-Ривер йылғыһына Суоннаноа йылғаһы төшкән ерҙә, Күк һыртының уртаһында урынлашҡан.
1798 йылдаың ғинуарында Ашвилла АҠШ составына инә. 1880 йылда ҡалаға тимер юл линияһы үткәрелә. Был 1929 йылда Т. Вулфтың «Үҙ йортоноңа ҡара, фәрештә» сыҡҡан романы Ашвиллде (романда — Алтамонт)  һәм уның халҡын, яҡташтарын һүрәтләп данлай.
Ашвиллдың билдәле шәхестәре
== Туғанлашҡан ҡалалар ==
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Абаға һымаҡтар
Абаға һымаҡтар (Polypodiophyta) — ҡатмарлы төҙөлөшлө споралы үҫемлектәрҙең боронғо бүлеге.
Летевка
Летевка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы
Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы (24 апрель 1949 йыл — 3 июнь 2005 йыл) — ғалим-агроном. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000).
Биографияһы
Рәүис Ғиниәт улы Гәрәев 1934 йылдың 10 декабрендә Башҡортостан АССР-ы Түбәнге Зәйет ауылында тыуған.
1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1970—1972 йылдарҙа Шаран районының «Ыҡ» колхозының баш иҡтисадсыһы булып эшләй.
1985 йылдан Татар АССР-ы ауыл хужалығы министрының 1-се урынбаҫары вазифаһын үтәй.
1996 йылдан Татарстан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының директоры була.
1998—2004 йылдарҙа «Татарстан баҫыуы» («Нива Татарстана») журналының баш мөхәррире вазифаһын үтәй.
2005 йылдың 3 июнендә Ҡазан ҡалаһында вафат була.
Фәнни тикшеренеүҙәре Рәсәй Федерацияһы шарттарында рапс үҫтереү технологияһының ғилми‑етештереү нигеҙҙәрен булдырыу мәсьәләләренә арналған. 100-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар, шулай уҡ 4 уйлап табыу авторы.
Хәтер
Ҡазан ҡалаһы урамдарының береһе Рәүис Гәрәев исемен йөрөтә.
Артынка
Артынка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1575 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тормей Сесиль
Тормей Сесиль (Tormay Cécile; 8 октябрь 1876 йыл — 2 апрель 1937 йыл) — венгр яҙыусыһы, интеллектуал, уң сәйәси эшмәкәр, феминистка, әҙәби тәржемәсе һәм социаль теоретик. Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына ике тапҡыр, 1936 һәм 1937 йылдарҙа, биш төрлө номинант тарафынан тәҡдим ителә.
Биографияһы
Сесиль Тормейҙың тамырҙары немец сығышлы. Әсәһе яғынан олатаһы Йожеф Шпигель төҙөлөш подрядсыһы була, Иштван Сеченгә Сылбырлы күпер төҙөргә ярҙам итә. Атаһы яғынан олатаһы Кароль Кренмюллер (Тормей) 1848-49 йылдарҙағы революцияла  армия майоры дәрәжәһендә ҡатнаша. XIX быуат аҙағында Тормей ғаиләһе дворяндар тип һанала башлай. Атаһы Бела Тормай ауыл хужалығы буйынса эксперт, Венгрия фәндәр академияһы ағзаһы һәм дәүләт секретары була. Уның әсәһе Гермин Баркассы.
Сесиль Тормей студент сағында әҙәби әҫәрҙәрҙе немец, итальян, француз һәм латин телдәрендә өйрәнә. Ул Франциск Ассизскийҙың «Маленькие Цветы» әҫәрен венгр теленә тәржемә итә. 1919 йылда үҙенең сәйәси ҡараштарын белдерә башлай һәм Бела Кун режимына ҡаршы сыға. Ул 1918—1919 йылдарҙағы революция ваҡиғалары тураһында («Дневник вне хакона» (Bujdosó könyv, 1925, һүҙмә-Һүҙ «Тыйылған китап») китап баҫтырып сығара, бында артабанғы коммунистик хөкүмәткә ҡаршы протест белдерә һәм Венгрия короллегенең бүленеүенә үкенес белдерә. Сесиль Тормей Бенито Муссолиниҙың ҙур табыныусыһы була. 1932 йылда, Римгә походтың унынсы йыллығында  дуче менән осраша, уға итальян телендә үҙенең Венгрия ҡатын-ҡыҙҙар лигаһынан  изге теләктәр еткерә.
Ике роман («Люди скал» (Emberek a kövek között), 1911; «Старый дом» (A Régi ház), 1914) һәм биш хикәйә яҙып, билдәлелек ала. Уның иң билдәле «Енәйәтсе көндәлеге» тигән эше — 1919 йылда Венгрия совет республикаһының ҡыҫҡа ваҡыты эсендә коммунистар тарафынан ҡылынған террор тураһында тәүге хикәйә. Сесиль Тормей 1936 йылда һәм 1937 йылда ике тапҡыр әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына дәғүә итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Проза
Проза (лат. prosa — һүҙмә-һүҙ маҡсатҡа ынтылышлы телмәр) — үлсәмдәш өлөштәргә (шиғыр) бүленмәгән ауыҙ-тел йә яҙма телмәр; шиғырҙарҙан айырмалы рәүештә, уның ритмы синтаксик төҙөлөштәрҙең (периодтар, һөйләмдәр, колондар) яҡынса корреляцияһына нигеҙләнгән. Ҡайһы берҙә терминды нәфис әҙәбиәтте (шиғриәт) ғөмүмән фәнни йәки публицистик әҙәбиәткә, йәғни сәнғәткә ҡағылышы булмаған әҙәбиәткә ҡаршы ҡуйыу өсөн ҡулланғандар.