cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чосон
Артабанғы үҫеше
1623 йылда Кванхэ-гун ҡолатыла һәм уның урынына Кванхе-гун яҡлыларҙы ҡыуып сығарған Инджо (1623—1649 йй.) тәхеткә ултыртыла. Яңы король асыҡтан-асыҡ Мин империяһы яҡлы булыуын күрһәтә, ләкин 1624 йылда хәрби начальник И Гваль етәкселегендә ихтилал тоҡана, һәм ул төньяҡтан Чосондың хәрби оборонаһын юҡ итә. Хатта ихтилал баҫтырылғандан һуң да король Инджо баш ҡаланың тотороҡлоғон тәьмин итеү өсөн хәрби көстәр бүлергә мәжбүр була, төньяҡ сиктәрен һаҡлау өсөн һалдаттар һанын бер аҙ кәметә .1627 йылда Нурхациның туғаны Әмин етәкселегендәге 30 000 кешенән торған чжурчжэнь армияһы Чосондың оборонаһын өҙә. Кванхэ-гун яҡлы булған янбаналар хуплаған хәрби кампания тиҙ үтә, чжурчжендар Чосондың уларҙың дәүләте менән дуҫтарса мөнәсәбәт урынлаштырыуын талап итә. Инджоның манчжурҙарға ҡаршы сәйәсәте арҡаһында, Цин императоры Хун Тайджи 1636 йылда Чосонға 120 000 кеше тупланған каратель экспедицияһын ебәрә. Еңелгәндән һуң король Инджо Мин империяһы менән мөнәсәбәттәрен туҡтата һәм үҙен Циндың сюзерены тип танырға мәжбүр була. Инджоның вариҫы Хёджон (1649—1659 йй.)дошмандарын үҙенән алыҫыраҡ тотоу һәм Цинды үс алыу өсөн еңер өсөн армия тупларға тырышып ҡарай, әммә бер ҡасан да үҙенең пландары буйынса эш итә алмай.
Ҡытай империяһының яһаҡ түләү системаһына рәсми рәүештә инеү юлы менән иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе тергеҙеүгә ҡарамаҫтан, Чосон лидерҙары һәм интеллектуалдары элеккесә маньчжурҙар яратмай, уларҙы варварҙар тип иҫәпләй.
Династияның ҡолауы
1863 йылда ван Чхольджон, вариҫ ҡалдырмайынса, вафат булғас, тол ҡалған королева тәхеткә Чхольжондың алыҫ туғаны, һуңынан уға ғибәҙәтханала Коджон исеме бирелә, Мёнбокты ултыртырға тәҡдим итә. Яңы ван бәлиғ булмағанлыҡтан, уның атаһы Ли Хаын уның янында регент булып китә, ул тарихҡа тэвонгун (бөйөк принц, принц-регент) титулы аҫтында инә. Дөйөм алғанда, тэвонгун Кореяны ябыу сәйәсәтен үткәрергә тырыша. Уның етәкселегендә корея христиандарына ҡарата репрессиялар тормошҡа ашырыла.
XIX быуаттың икенсе яртыһында абруйлы чиновник Пак Кю Су Япония өлгйөһөндә Кореяла көнбайыш реформаларын (Мэйдзины реставрациялағандан һуң көнбайыш хәрби технологияларын ала) үткәрергә тырыша, әммә улар бик әкрен тормошҡа ашырыла һәм уның вафатынан һуң туҡтатып ҡала.
Ете француз хәрби карабы (1866 й.), АҠШ-тың биш хәрби карабы һәм экспедиция корпусы (1871 й.)) ебәрелеүгә ҡарамаҫтан, ул саҡта был дәүләттәр Корея властарына тиң хоҡуҡлы булмаған сауҙа килешеүҙәренә ҡул ҡуйҙыра алмай.
1873 йылда Коджондың ҡатыны королева Мин Ли Хаынды властан ситләтә.
1875 йылда Япония Кореяны тышҡы донъяға асылырға мәжбүр итергә була. Япон флоты Канхвадо утрауына килеп еткәс, Корея артиллерияһы уға төбәп ут аса. Алыш барышында ике япон кешеһе еңелсә яралана, 35 кореялы һәләк була һәм 16-һы әсирлеккә алына. Япондар был алышты Корея менән элек көнбайыш илдәре Япония менән төҙөлгән килешеү өлгөһөндә тиң хоҡуҡлы булмаған килешеү төҙөүгә сәбәп тип ҡабул итә.
1876 йылдың 15 ғинуарында Курода Киётаки етәкселегендәге япон флоты Корея ярҙарына килә. Шул уҡ йылдың 26 февралендә Япония һәм Корея араһында Канхван солох килешеүенә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы япон караптары Кореяның территориаль һыуҙарында ирекле йөҙөү хоҡуғына эйә була, һәм киләсәктә, япондар менән сауҙа итеү өсөн ике өҫтәмә порт (Пусананан тыш) асыла. Япондар яр буйынан 10 километрға эскә үтергә рөхсәт ала. Тиҙҙән Корея АҠШ, Италия, Рәсәй, Германия һәм Франция менән шундай уҡ килешеүҙәргә ҡул ҡуя.
1882 йылда Ли Хаын Имолағы Инциденттан һуң ҡыҫҡа ваҡытҡа власҡа ҡайта. Әммә тиҙҙән ул Ҡытайға ҡыуып сығарыла, һәм королева Мин үҙенә власты кире ҡайтара.
1893—1894 йылдарҙа Тонхак хәрәкәте вәкилдәре етәкселегендәге башланған революцион хәрәкәт королдең Ҡытайҙан ярҙам һорарға мәжбүр итә. Ҡытай хөкүмәте Кореяға үҙ ғәскәрҙәрен ебәрә, уға яуап рәүешендә Япония ла Кореяға ғәскәрҙәрен ебәрә. XIX быуат дауамында Ҡытай һәм Япония араһындағы низағтар һөҙөмтәһендә Япония-Ҡытай һуғышы (1894—1895 йй.) башлана. Корея унда рәсми рәүештә ҡатнашмай, әммә һуғыш Корея өсөн алып барыла, һәм хәрби хәрәкәттәрҙең күп өлөшө, нигеҙҙә, Корея территорияһында үтә. 1895 йылда Ҡытайҙың еңелеүе Симоносеки килешеүенең төҙөлөүенә сәбәп була, ул Кореяның Ҡытайҙан бойондороҡһоҙ булыуын рәсми рәүештә гарантиялай, һөҙөмтәлә Японияның Кореяға йоғонтоһо байтаҡҡа көсөйә.
Һуғыштан һуң Корея Япония протектораты аҫтына эләгә. Король ил менән Японияның ҡәтғи контроле аҫтында идара итә. 1895 йылда япондар королева Минды үлтерә. Ғауға шул тиклем киң була, хатта Японияла үлтереүселәр өҫтөнән күрһәтмә суд процесы ойошторола, әммә уларҙың барыһы ла ғәйепһеҙ тип таныла.
1894 йылда король Коджон «Бөйөк Хан империяһын» булдырыу тураһында хәбәр итә һәм Кореяның бойондороҡһоҙлоғон һыҙыҡ өҫтөнә алыу һәм, үҙен Ҡытай һәм Япония императорҙары кимәленә ҡуйыу маҡсатында, император титулын алыуы тураһында иғлан итә. Был ваҡиға Чосон дәүеренең аҙағы тип һанала. 1896 йылдың 11 февралендә ван Коджон үҙенең һарайынан сығып ҡаса һәм Сеулда Рәсәй илселегендә йәшеренә, унда ул бер йыл буйы йәшәй. 1897 йылдың мартында ғына ул үҙ һарайына ҡайта һәм яңы Кванму дәүеренең башланыуы тураһында иғлан итә, бер ниндәй власҡа эйә булмауына ҡарамаҫтан, император титулын ҡабул итә.
Япон аннексияһы уның улы император Сунджондың өс йыллыҡ идара итеүенә һәм 519 йыллыҡ Ли династияһы хакимлығына нөктә ҡуя.
Йәмғиәт
Чосон дәүерендә Корея халҡының һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр етешмәй, сөнки был осорҙа йорт хужалыҡтарын дәүләт яҙмаларына теркәү ышанысһыҙ тип һанала. 1810 һәм 1850 йылдар араһында халыҡ һаны яҡынса 10 процентҡа кәмей һәм тотороҡло булып ҡала. XX быуат башында Корея империяһы хөкүмәте тарафынан хәҙерге заман медицинаһын индергәнгә тиклем Корея крәҫтиәндәренең һәм ябай кешеләрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо 24 йыл, ә ҡатын-ҡыҙҙар-26 йәш тәшкил итә.
Фән һәм мәҙәниәт
Чосон династияһы ваҡытында сәйәсәткә король һарайында кәңәшсе булып эшләгән һәм армияла юғары вазифаларға ҡуйылған янбандарҙы йәлеп итеүгә нигеҙләнгән административ система урынлаштырыла. Буддизм әкренләп конфуцианлыҡҡа үҙ позицияларын тапшыра башлай.
Корея мәҙәниәттең ике сәскә атыу осоро аша үтә, был осорҙарҙа Корея сәй церемонияһы, Корея баҡсалары булдырыла һәм киң мәғлүмәттәр туплаған энциклопедиялар яҙыла. Король династияһы шулай уҡ бер нисә ҡәлғә, порт һәм һарай төҙөй.
X быуаттан башлап Кореяла аҡ фарфор етештерелә. Тарихи яҡтан селодондың популярлығы менән ҡапланған аҡ фарфор XV һәм XVI быуаттарҙа ғына танылыу ала. Ҙур аҡ көршәктәр иң ҡиммәтле корей керамикаһы тип иҫәпләнелә. Уларҙың формаһы Айҙы символлаштыра, ә төҫө конфуцианлыҡтың таҙалығы һәм тыйнаҡлығы идеалдары менән бәйле. Был осорҙа король ғаиләһенең аш-һыу бүлмәләрен һәм һарай банкеттарын күҙәткән ведомство аҡ фарфор етештереүҙе ҡәтғи контролдә тота. Тәбиғи кобальт пигменты ҡулланылған биҙәктәр менән биҙәлгән аҡ-зәңгәр керамика Чосон осоронда ла популяр була. Әйберҙәрҙең күбеһе король ғаиләһе яллаған һарай рәссамдары тарафынан эшләнә. Был осорҙа пейзаж һынлы сәнғәтенең популяр стиле керамиканы биҙәүҙә сағылыш таба. Тәүҙә ҡытайҙар тарафынан XIV быуат уртаһында Цзиндэчжэнь мейестәрендә эшләнгән фарфор Кореяла етештерелә башлай. 1463 йылда, Кореяла үҙ кобальт ятҡылыҡтары асылғандан һуң, рәссамдар бындағы сығарылған кобальттың сифатының түбәнерәүк булыуын асыҡлай һәм ҡиммәтле импорт кобальтын ҡулланыуға өҫтөнлөк бирә.
Корея астрономияһының кульминацияһы Чосон осорона тура килә, ул ваҡытта Чан кеүек кешеләр Ҡояш, Ай һәм йондоҙҙарҙың торошон күрһәткән күк йөҙө глобустары кеүек ҡоролмалар булдыра. Һуңғы күк йөҙө глобустары (Gyupyo, ogo표) миҙгелле тирбәлеүҙәргә көйләнгән. Астроном Чилджонсан 1442 йылда күк йөҙөндәге ете объекттың (биш күренгән планета, Ҡояш һәм Ай) хәрәкәтен иҫәпләп сығарған. Тап ошо асыш Корея астрономдарына Ҡояш тотолоуы һәм башҡа йондоҙҙарҙың хәрәкәте кеүек бөтә төп күк йөҙө күренештәрен иҫәпләү мөмкинлеген бирә. Honcheonsigye — 1669 йылда Сун И-Ён тарафынан эшләнгән астрономик сәғәт. Сәғәттең диаметры 40 см булған армилляр сфераһы бар. Сфера теләһә ҡайһы ваҡытта күк йөҙө объекттарының торошон күрһәткән сәғәт механизмы ярҙамында ғәмәлгә ашырыла.
Король Мунджоне ваҡытында донъяла беренсе плювиометр эшләнә.
Сауҙа
Корё осоронда Корея ғәрәптәр, япондар, ҡытайҙар һәм маньчжурҙар менән тотороҡло сауҙа бәйләнештәрен урынлаштыра. Пхённам иң уңышлы эшләүсе халыҡ-ара порттарҙың береһе була. Кореяның төп экспорт әйберҙәре туҡыма, женьшень, ебәк һәм фарфор була. Әммә Чосон дәүерендә, Ҡытай менән мөнәсәбәттәрҙә көсөргәнешлек арта барғанға һәм будда йоғонтоһо көсәйгәнгә күрә, экспорт бик ныҡ кәмей. .
XV быуат аҙағында Янцзы йылғаһының түбәнге ағымында Корея һәм Ҡытайҙың коммерция үҙәктәре араһында Көнсығыш-Ҡытай диңгеҙе аша даими сауҙа бәйләнештәре булмай.
Династия бөгөн
Корея аннексияланғандан һуң император йорто Японияға күсә. Тәхет вариҫы Ли Ын япон принцессаһы Масако Насимотоға өйләнә. Уларҙың ике улы, Ли Чин һәм Ли Гу була. Императорҙың өлкән ағаһы Ыйҙың төрлө ҡатындарынан һәм йәриәләренән ун ике улы һәм туғыҙ ҡыҙы була.
Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы
Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы (20 сентябрь 1951 йыл) — уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа Салауат районының башҡорт телендә нәшер ителгән «Йүрүҙән» гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Нурия Кинжәбай ҡыҙы Яруллина (ҡыҙ фамилияһы Ханова) 1951 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Ахун ауылында тыуған.
Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлаған.
2014 йылда Салауат Юлаев музейында ойошторолған Сәсәндәр мәктәбе ағзаһы.
Оло Тингута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Берёзка (Подыкса ҡушылдығы)
Берёзка  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подыкса йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мартин Отченаш
Мартин Отченаш ((Martin Otčenáš 25 август 1987, Попрад) — словак биатлонсыһы һәм саңғысыһы, Туринда, Сочила Пхёнчханда Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.
2019/2020 йыл миҙгелендә карьераһын тамамлай.
Карьераһы
Үҙенең спорт карьераһын саңғы спортында башлай. 2006 йылда Отченаш Туринда үткән Олимпия уйындарында ҡатнаша. Саңғы спринтында ул 49-сы урынды алған. Бер йылдан һуң словак Японияның Саппорола саңғы спорт төрҙәре буйынса донъя чемпионатында ярыша. Биатлон менән 2007 йылдан шөғөлләнә башлай.
2007 йылда 20 йәш булғас, Мартин Отченаш биатлонға күсә. Ә 2009 йылдан ул даими рәүештә Донъя кубогы этаптарында сығыш яһай. Спортсы биатлон буйынса донъя һәм Европа чемпионаттарында ҡатнаша.
2014 йылда Сочила Олимпия уйындарында спринтта 68-се урынды алған.
2015 йылда спортсы Румынияның Кейле-Градиштейнында үткәрелгән йәйге биатлонда эҙәрлекләү ярышында донъя чемпионы була.
Ҡатыны — украин-биатлонсыһы Наталья Бурдыга. Ул иренең фамилияһын алған.
Донъя чемпионаттарында ҡатнашыуы
Ярым ҡалын шрифт менән карьералағы иң яҡшы һөҙөмтә билдәләнгән.
Рюрик Дәүләте
«Ваҡытлы йылдар повесы» йылъяҙмаһы нигеҙендә, Рюрик дәүләтенә славян һәм фин-уғыр ҡәүемдәре конфедерацияһы кергән. Йылъяҙма дәүләттең нигеҙен Рюрик етәкселегендә варягтарҙы саҡырыу менән бәйле (шартлы йылъяҙма датаһы буйынса 862 йыл). Киев өҫтөнән контроль урнаштырылған һәм уға баш ҡаланы күсергәндән һуң («йылдар Ваҡытлы повесы» буйынса — 882 йыл) дәүләт тарихта Боронғо Русь йәки Киев Русе тип атала башлай. Рюрик һәм Олег дәүләтенең баш ҡалаһы тип әйтеү хокукын Рюрик шәһәрҙәге, Иҫке Ладога һәм гипотетик Словенск дәғүә ҡылған.
Урыҫ йылъяҙмалары буйынса, варягтар элек тә Волхов буйынан яһаҡ алалар, был ерлеккә чудь, илмән словендар, весь һәм кризистарҙы ерҙәре инә. Варяг дәүләт берәмеге менән тарихсылар Урыҫ ҡаҙанлығын бәйле. Рюрик килгәс, Көнсығыш Европала Варяг хөкүмәттәре йөрөткән ҡаған титулы ҡулланыуҙан сыға. 911 йылдың Рус-Византия килешеүендә, Константин Багрянородный трактатында Ибн Фадлан тарафынан 922 башҡа титулдар ла ҡулланыласаҡ, мәҫәлән бөйөк князь, архон, батша һәм башҡалар.
Рюрик осоронда, Новгородтан тыш, уға буйһонған шәһәрҙәрҙән Ладога, Белоеозеро, Изборск, Ростов, Муром, Полоцк искә алына.
XVI быуаттың һуңғы Никонов йылъяҙмаһы был осорҙа Киев кенәзе Аскольддың ҡыпсаҡтарға һәм кривичтарға яуҙарын искә ала.
IX быуатта (гипотетик Урыҫ ҡаһанлығы ваҡытында) Төньяҡ-Көнсығыш Европаның иҡтисади балалығының нигеҙе булып Хәзәр илен һәм Ғәрәп хәлифәте Волга аша сауҙа юлы хеҙмәт итә. Днепр юлы ул ваҡытта Төньяҡ диңгеҙ буйындағы йылға юлдары венгрҙар тарафынан блокланған булыу сәбәпле эшләмәй. Рюрик һәм уның вариҫтары менән Горган ҡултығындағы рустарҙың Абаканға барыуҙары һәм Телдә 300000 рустың гомерен өҙгән тарихи ваҡиғалар менән бәйле. Хәзәрҙәр менән булған конфликттан һуң, Волга сауҙа юлы урыҫтар өсөн сикләнә, шуға бәйле рәүештә Олег "варягтарҙан гректарға юл" һала. Беренсе булып 911 йылғы Византия менән килешеү рустарға гректар менән сауҙа итеүҙә мөһим өҫтөнлөктәр гарантия. Олег Днепр буйлап «Македония яңырышы» кисергән Константинополь менән алыш-биреш итеүҙе йайга һалып, Рюрик дәүләтенең алға табан тышҡы сәйәси һәм мәҙәни үҫеш векторын билдәләй.
Сығанаҡтар
Төркөм:Рюрик Дәүләте
Анджела Сидни
Анджела Сидни (Angela Sidney, ) — тагиш әкиәтсеһе. Ул традицион тагиш легендалары һәм Көньяк Юкондың тагиш топонимдары тураһында тарихи документтың ике хикәйәһенең авторҙашы булып тора. Лингвистикаға һәм этнографияға индергән өлөшө өсөн Сидни Канада Орденына лайыҡ була  һәм шул хөрмәткә лайыҡ булған Юкондан беренсе аҫаба ҡатын-ҡыҙы була. «Ейәндәремә ҡалдырыр өсөн минең аҡсам юҡ. Минең тарихым — минең байлығым!»
Иртә йылдары
Сидни 1902 йылда Каркросстан алыҫ түгел тыуған. Уның тыуғандан ике исеме була: Ch'óonehte 'Ma (тагишта), Stóow (тлинкит) һәм өсөнсө,  уға ике аҙна булғас уның суҡындырыусы атаһынан Анджела исеме була.
Әсәһе Мария Джон (йәки Мария Тагиш) (1871 йыл тирәһендә тыуған), сығышы менән Дейшитаан (Ворона) тлинкит кланынан. Атаһы Джон Тагиш (яҡынса 1856 йылда тыуған), Тагиш Дахлауэди булған. Ғаиләлә эпидемиянан һуң дүрт бала үлгәндән һуң, Мария ла сибек булып ҡала. Ағаһы Джонни һәм һеңлеһе Алиса Дора Сидниға икенсе ғаилә парынан ағай һәм һеңле тура килә. Әсәләре ауырыу булғанға күрә, өлкән ҡыҙ Сидни әсәһенә ярҙам итеп, уның әкиәттәрен тыңлап ваҡыт үткәрә. Шуға ҡарамаҫтан, Сидни Каркросста англикан миссионер мәктәбендә ун йәшенә тиклем күпмелер белем ала.
Ике туған ағайҙарына һәм атаһының һеңлеһенә, Джим Скукум, Кейт Кармак һәм Чарли Доусонға алтын табыуҙы япһаралар, был 1896 йылда Клондайк алтын биҙгәгенә килтерә.
Өлкән йылдары
Сидни 14 йәшендә Джордж Сидниға кейәүгә сыға (яҡынса 1888 — 1971). Уларҙың ете балаһы була, шуларҙың дүртеһе йәш сағында вафат була. Джордж White Pass and Yukon Railway тимер юлында миҙгелле эшләй. һуңынан Каркросста етәксе булып китә.
Сидни ата-әсәһенең һәм туғандарының һөйләгәнен тыңларға ярата. Бейеү, тел, тарих һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙең киләсәк быуындар өсөн яҙылыуын гарантиялау өсөн, Сидни уҡыусыларға тагиш йолаларын уҡыта башлай. Ул тел белгестәре Виктор Голле, Джефф Лир һәм Джон Риттерға, шулай уҡ антропологтар Кэтрин Макклеллан һәм Джули Крушенкҡа тагиш теле юҡҡа сыҡмауҙы гарантиялау өсөн уларҙың тел һәм тагиш йолаларын өйрәнеүҙә ярҙам итә. Туғаны Луиза Профейт-ЛеБланды тарихтар һөйләү сәнғәтенә өйрәтеп, Сидни аудиториянең ихтыяждарын аңларга, хикәйәне намаҙҙан башларға һәм ғәйеп ташланғанға тиклем  ғәфү үтенергә кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Сидни 1991 йылда вафат була. Уның ҡыҙы Ида Кальмеган ҡала.
Түбәнге Корпиха
Түбәнге Корпиха (Корпиха) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Урзуга йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грейфер
Грейфер (Greifer, greifen — тотоп алырға) — йөк күтәреү крандар һәм экскаваторҙар йөк тартып алыу йығаҙы Балсыҡ материалдар, ағас, ҙур материалдар алыу өсөн ҡулланыла. Ер ҡаҙыу эштәрҙә ҡулланыла.
Параметрҙар
Йөк күтәреүсәнлеғенә (Q тамғаһы) йөк һәм грейфер массаһына индерелғән. Йөк һәм грейфер массаһының нисбәтенән сүместен һоҫоп алыу көсө бәйле :
Классификация
Грейферҙар булалар:
Ҡушаев Ғөбәйҙулла Абдулла улы
Ҡушаев Ғөбәйҙулла Абдулла улы 1902 йылдың июнь айында Ҡаҙанда тыуған. Милләте буйынса татар. Ул билдәле сауҙагәр Ҡушаевтар нәҫеленән була, уның Мөхәммәт ҡартатаһы — сауҙагәрҙәр династияһына нигеҙ һалыусы, 1832 йылдан ғаилә бакалея (аҙыҡ-түлек) менән һатыу итә. Дүртенсе быуындағы Ғөбәйҙулла ғаилә эшенән ситләшә (уның ҡустыһы Ғәббәс тә) һәм үҙ ғүмерен йәмәғәт эшенә арнай.
1924 йылдың 2 — 7 апрелендә үткән РКЛСМ-дың 3-сө Бөтә башҡорт съезында Ғ. Ҡушаев «Йәш юҡсыл»ды башҡорт һәм татар телдәрендә сығарырға тәҡдим итә. 1925 йылдың 27 мартында башҡорт йәштәре өсөн өр-яңы гәзит асыла. Ул «Башҡортостан йәштәре» тип атала. «Йәш юҡсыл» артабан татар йәштәренә тапшырыла.
Артабан, 1924 йылдың авгусынан алып Ғөбәйҙулла Ҡушаев Ҡаҙанда эшләй. 1924—1925 йылдарҙа — «Йэш юксыл» гәзитенең мөхәррире, «Кызыл Татарстан» гәзитенең- мөхәррире урынбаҫары, «Колхозник Татарии» гәзитенең яуаплы мөхәррире, 1930—1937 йылдарҙа «Крылья Советов» гәзитенең мөхәррире булып эшләй.
1937 йылдың 31 ғинуарында ялған ошаҡ буйынса ҡулға алына. Уны милләтселек террористар төркөмөндә тороуҙа һәм идеологик фронтында ҡоротҡослоҡ эшен алып барыуҙа ғәйепләйҙәр. 1937 йылдың 3 авгусында СССР-ҙың Юғары Судының Хәрби Коллегияһы 58, п. 8, 58, п. 10 ч.1, 58, п. 11 статьялары буйынса уны үлем язаһына тарттыра, шул уҡ көндө Ғ. А. Ҡушаев атып үлтерелә. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән. 1957 йылдың 13 авгусында тулыһынса реабилитациялана.
Гөмбә
Гөмбә (Гумбино) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 141 кеше. Почта индексы — 452892, ОКАТО коды — 80204819004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Төй йылғаһы буйында ултырған Гөмбә ауылы исеме «гөмбә» (бәшмәк)-грибы һүҙенән килеп сығыуы ихтимал. 1805 йылда балыҡсы ауылдарының аҫаба башҡорттары Таҫтүбә ауылы крәҫтиәндәре менән 65 йылға ер биләмәләрен арендаға биреү буйынса килешеү төҙөйҙәр. Тамға йәки имза куйыусылар араһында гөмбәлеләр Сәлих Бүләков, Хәмит Рыҫҡужин, Евбатыр Илишев,Мратбакий Сөләймәнов, ахун Фәйзулла Мурсалимов (имза), Кәлимулла Ташбулатовтар бар. Архив мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 1798 йылда 17 йорт 90 кеше, 1834 йылда 38 йорт 210 кеше, 1870 йылда 47 йорт 267 кеше, 1906 йылда 85 йорт 527, 1920 йылда 118 йортта 605 кеше йәшәгән. 1870 йылда Гөмбә халҡын мишәрҙәр тип күрһәтелһә лә, унда бер генә мишәр ҙә йәшәмәгән. Ауылда мәсет янында «башҡорт мәктәбе» булған. «Көмбә» (башҡ.диалект)- ҡырлыҡ, энә япраҡ, торица посевная. (539-сы бит).
Урамдары
Урам исеме
Иҫке Арзамат
Иҫке Арзамат (Староарзаматово) — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 570 кеше булған. Почта индексы — 452346, ОКАТО коды — 80243860001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шифалы ромашка
Шифалы ромашка (Рома́шка апте́чная, Рома́шка лека́рственная, Matricária recutíta) — астра һымаҡтар ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50 см-ға етә. Май-сентябрь айҙарында аҡ һәм һарғылт сәскә ата, июнь-октябрь айҙарында емеше өлгөрә.
Кесе Суета
Кесе Суета — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡала
Ҡала — ҡағиҙә булараҡ, ауыл хужалығынан тыш башҡа эштәр менән шөғөлләнеүселәр йәшәгән урын.
Үҫә килә, ҡалалар ҡала агломерациялары булдыра. Континенттар һәм илдәр өсөн айырыуса мөһим ролде баш ҡалалар һәм миллиондан ашыу халҡы булған агломерациялар, шул иҫәптән мегалополис тар һәм глобаль ҡалалар уйнай.
Дөрөҫ ҡала төҙөлөшөн өйрәнеү менән махсус дисциплина — ҡала төҙөлөшө шөғөлләнә. Ул ҡала төҙөлөшө ҡағиҙәләрен, закондарын өйрәнә. Ҡала төҙөлөшө архитектура өлкәһендә барлыҡҡа килә. Тора-бара ҡалалар ҙурая төшә һәм уларҙы планлаштырыу өсөн гигиена, иҡтисад, экология, транспорт һ.б. тураһында өҫтәлмә белем кәрәк була. .
Билдәләмә
Хәҙерге тораҡ пункттарҙы ҡала категорияһына индереү законлы рәүештә башҡарыла; был осраҡта ҡала халҡы иҫәбе айырыла: 250 кешенән — Дания ла, 50 мең кеше — Японияла.
Тарих
Бөтә ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың тарихы уларҙың барлыҡҡа килеүенән, ошо территорияла тәүге кешеләрҙең барлыҡҡа килеүенән һәм уларҙың туҡтауһыҙ ошонда йәшәүенән башлана. Традиция буйынса тораҡ пункттарҙың тарихын уларҙың тәү башлап телгә алыныуынан һанайҙар (дөрөҫ мәғлүмәт тапшырыусы башҡа ысул әлегә тиклем юҡ). Ҡала булғандан алып бер нисә тапҡыр уның статусы һәм исеме лә үҙгәрергә мөмкин. Бөгөн археологтар тарафынан табылған меңләгән реаль, боронғо һәм урта быуат ҡалалары билдәле. Ҡайһы берҙәренең территорияһына яңы ҡалалар төҙөлгән, икенсе берҙәрендә тормош өҙлөкһәҙ дауам итә. Тарих белгәнде, тикшергәнде хикәйәләү. Шуға күрә, ҡала тарихын уларҙың тәүге тапҡыр яҙма рәүештә иҫкә алыу ваҡытынан алып һанайҙар.
Боронғо донъя ҡалалары
Триполь мәҙәниәте буйынса прото-ҡалалар (нығытылған ҡалалар), 5-12 мең халыҡ йәшәгән (Доброводтар, Майданецк, Петрендар һ.б. 250—400 гектар майҙанға эйә; Румыния, Молдавия, Украина).
Рәсәй территорияһында был осорҙоң иң эре ҡалаһы булып әҙ тикшерелгән Вожмариха тора. Арҡайым һәм Урал буйы территориаль үҙәктәре (Ҡалалар иле) беҙҙең эраға тиклем 3-2 мең йыллыҡтан үҫешә. Археологик мәғлүмәттәр буйынса, Дербент (Дағстан) 5000 йыллығын билдәләне. Беҙҙең эраға тиклем 4-3 мең йыллыҡтар менән донъяға билдәле булған боронғо территориаль үҙәктәр даталана: Боронғо Месопотамияла — Ур, Урук, Ницер; Боронғо Мысырҙа— Мемфис, Фивы; Һиндостанда — Мохенджо-Даро, Хараппа; Грецияла — Спарта, Афина.
Европа ҡалаларының дөйөм билдәле тарихын беҙҙең эраға тиклем 8-7 быуаттан Ереван (Әрмәнстан), Гадес (Испания), Массилия (Франция), Рим (Италия), Ольвия, Пантикапей (Керчь, Ҡырым) һ.б. башлай. Беҙҙең эраға тиклем VI быуатта — беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ хәҙерге Рәсәй территорияһында Фанагория, Гермонасса, Танаис һәм башҡа антик ҡалалар барлыҡҡа килә. Тәүге ҡалалар промыслалар һәм ауыл хужалығы менән тығыҙ бәйләнгән була, сөнки йыш ҡына улар ултыраҡ игенселәр һәм малсылар тарафынан булдырыла. Күп илдәрҙә бәләкәй ҡалалар был бәйләнеште әлегә тиклем һаҡлай, ауыл хужалығы хеҙмәтенә эре ҡалалар халҡы ла тартыла.
Урта быуат ҡалалары
Рим, Константинополь, Херсонес Таврический (Севастополь, Ҡырым) тарихы күрһәтеүе буйынса, V быуат тан урта быуат ҡалалары антиклыҡ ваҡытында уҡ булдырылған традицион йәмғиәт тенденцияһын дауам итә. XI быуат—XII быуат рҙа Европа өлөшө нөң иң эре ҡалалары: Флоренция, Рим, Париж, Лондон, Кёльн, Киев һәм башҡалар.
Ҡалалар йыш ҡына һаҡланыу нығытмалары (замоктар, ҡәлғәләр һ.б.) булған урындарҙа һәм улар тирәләй үҫешә. Быны этимология ла сағылдыра: «ҡала» (сиркәү-славян телендә «градъ») уратып алынған, һаҡланған урын, тигәнде асыҡ аңлата (поляк һүҙе gród— крепость) ).
Русьтың Скандинав телендәге Гардарика лар атамаһы ҡушма һәм «ҡалалар дәүләте» тигәнде аңлата. Бында garđ шул уҡ индоевропа тамырынан килеп сыға — «городить», «огораживать».
Кешеләр баштан уҡ ҡалалар тирәһенә урынлашырға тырышҡан, сөнки улар кәрәк ваҡытта ошо стеналар артында ышыҡ тапҡан.
XIX—XX быуаттарҙа Көнбайыш Европала һәм АҠШ-та ҡалалар үҫеше
XIX быуатта ҡалаларҙың ҡыҙыу үҫеше сәнәғәт революцияһы арҡаһында була. Эре ҡала биҫтәләрендә башта ярлы ҡатлам вәкилдәре йәшәгән.
Әммә XIX быуатта уҡ Европала һәм АҠШ-та тимер юлы транспортының үҫеше арҡаһында, эре ҡалаларҙың абруйлы биҫтәләре барлыҡҡа килә, унда бай ҡатлам кешеләре йәшәй.
Ҡыҙыу субурбанизация (эре ҡалаларҙың биҫтәләр үҫеше) АҠШ-та Икенсе донъя һуғышынан һуң башлана. Халыҡтың ҡала янына күсеүенә шәхси автомобилдәрҙең күбәйеүе һәм юл селтәрҙәренең, шул иҫәптән, тиҙ йөрөшлө магистралдәрҙең үҫеше нигеҙ булып тора. Ошо уҡ ваҡытта АҠШ-тың ҙур ҡалалары үҙәгендә күп фатирлы иҫке өйҙәрҙә йәшәгән фәҡирҙәр күбәйә.
Субурбанизация ҡала агломерацияһын барлыҡҡа килтерә. (metropolitan areas). Донъяла майҙаны буйынса иң эре ҡала агломерацияһы — Нью-Йорк. Ул өс штат территорияһында урынлашҡан. Халҡы буйынса иң ҙур агломерация — Токио. Унда 35 млн кеше йәшәй.
Европа ҡала агломерацияһы АҠШ һәм Канада агломерацияһынан ҡала биҫтәләренең артыҡ ҙур булмауы һәм үҙаллы ҡала йәки ауыл булыуы менән айырыла. Уларҙың күбеһе йоҡо райондарына әйләнгән. Ундағы халыҡ көн һайын яҡындағы эре ҡалаға автобустарҙа эшкә йөрөй.
Үҫеш динамикаһы
Индустриаль дәүер башланыу менән ҡала халҡы ҡыҙыу арта, сөнки күп кенә ауыл кешеһе юғары эш хаҡы һәм комфортлы тормош артынан эре ҡалаларҙа йәшәргә ынтыла.
2000 йылда — 18 ҡала, халҡы — 10 млн.-дан ашыу. 2005 йылда — 20 (22 ҡала, халҡы - 5—10 млн. кеше, 370— 1—5 млн, 433—500— 1 млн). 2010 йылдың апреленә улар һаны 23 етә.
Тикшереүселәр, әлеге тенденция дауам иткән осраҡта, ҡала халҡы һәр 38 йыл һайын икеләтә артып торасаҡ, тип раҫлай. Европала 50 % ҡала халҡы ҙур булмаған ҡалаларҙа йәшәй (5-10 мең кеше), 25 % -ы — 10-250 мең кеше, һәм 250 меңдән ашыу кешеһе булған ҡалаларҙа йәшәгән.
Әлеге ваҡытта бөтә ҡалалар 1 % — тай ҡоро ер майҙанын алып тора.
Хәҙерге ҡалалар
Күп кенә эре ҡалаларҙың юлдаш ҡалалары барлыҡҡа килә. Йыш ҡына ҡалалар һәм юлдаш-ҡалалар берләшә һәм ҡала агломерация һын барлыҡҡа килтерә. Уларҙың, үҙ сиратында, мегалополис тарға берләшеүе ихтимал.
Рәсәйҙәге ҡалалар
Рәсәйҙә ҡала статусы Рәсәй Федерацияһының субъекттары ҡануниәте менән билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта, ҡалалар ике төргә бүленә: төбәк (өлкә, край, республика һ.б.) һәм район әһәмиәтендәге.
Мәҫәлән, Волгоград өлкәһендә халыҡ йәшәгән пунктты район әһәмиәтендәге ҡала тип атау өсөн ошондай шарттарҙы үтәргә кәрәк: халыҡ 10 меңдән кәм, эшселәре, хеҙмәткәрҙәре, уларҙың ғаилә ағзалары 85 проценттан кәм булмаҫҡа (формаль критерийҙар) тейеш; сәнәғәт һәм мәҙәни үҙәк булырға тейеш (баһалау критерийы). . Әлбиттә, өлкә ҡарамағындағы ҡалалар өсөн талаптар юғарыраҡ.
Әммә был талаптар ҡәтғи тип һаналмай. Тораҡ пункттың ниндәйҙер критерийға (тәү сиратта формаль, айырыуса халыҡ иҫәбе буйынса) тура килмәүе, уның автоматик рәүештә ҡала статусын юғалтыуына килтермәй, сөнки бының өсөн тейешле норматив хоҡуҡи акт (өлкә законы) ҡабул ителергә кәрәк, ә халыҡтың һиҙелерлек булмаған үҙгәреше тәбиғи һанала.
1990 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһында 1030-ҙан күберәк ҡала иҫәпләнә, унда 73 % халыҡ йәшәй. Рәсәйҙә тораҡ пункт, унда 12 меңдән дә кәм булмаған кеше йәшәгән һәм халыҡтың 85%-ы ауыл хужалығында шөғөлләнмәгән осраҡта рәсми рәүештә ҡала статусын алырға мөмкин. Әммә Рәсәйҙә халҡы 12 меңдән кәмерәк булған бик күп ҡалалар (1092-нән 208) бар. Уларҙың ҡала статусы тарихи факторҙар һәм халыҡ иҫәбе үҙгәреү менән бәйле.
Ҡала төҙөлөшө
Ҡалаларҙы бер-береһе менән юлдар тоташтыра. Ҡала эсендәге юл урам йәки проспект тип атала. Урамдар буйлап биналар, торлаҡ йорттар һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә. Биналар комплексы торлаҡ һәм эш квартал дарына берләштерелгән Өйҙәр тирәләй кешеләргә йөрөү өсөн тротуарҙар һалынған. Ҡалаларҙа биналар һәм ҡаралтылар төҙөү төрө: Һәр ҡала юридик сиккә йәки ҡала һыҙығына эйә. Халыҡ һаны артыуына ҡарап, ҡала төҙөлөшө был юридик сик аша сыға. Юридик һәм фактик сиктәрҙең тура килмәүе ҡала хужалығы менән идара итеүҙе ҡатмарлаштыра. Ҡала администрацияһы транспорт һәм коммуналь хеҙмәттәр менән үҙ сигендә йәшәгән ҡала халҡын ғына түгел, ә ҡала янында йәшәүселәрҙе һәм көн һайын ҡалаға эшкә килеүселәрҙе лә хеҙмәтләндерергә мәжбүр.
Маятниклы миграция транспорт инфораструктураһына - яңы магистралдәр төҙөүгә, шул иҫәптән ҡаланың тарихи урындарына ла, транспорт ҡоролмаларына, тиҙ йөрөшлө транспорт линияларына ҙур аҡса һалыуҙы талап итә. Был проблеманы ҡала һәм ҡала яны халҡының сығымдарында уртаҡ ҡатнашып, йәки административ сикте киңәйтеп кенә хәл итеп була.
Ҡала үҫеше факторы
Төп милли йәки халыҡ-ара сауҙа юлдары киҫешкән ерҙәге урын үҙ мәлендә төрлө ваҡытта Генуя, Венеция, Париж, Амстердам, Бөйөк Новгород, Данциг ҡалаларының үҫешенә килтерә. Шулай уҡ файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы урыны ла ҙур әһәмиткә эйә була.
Ҡалалар экологияһы
Ҡалаларҙа айырым микроклимат була. Бындағы һауа температураһы һәр ваҡытта ла тирә-яҡ мөхиттәге уртаса температуранан юғарыраҡ була. Ҡала атмосфераһының йылыныуы яғыулыҡ яныуынан, биналарҙы йылытыуҙан һәм уларҙан килгән йылылыҡтан килә. Ҡалаларҙа ҡар иртә ирей, үҫемлектәр иртә йәшәрә, йыш ҡына икенсе өлкәләргә ҡышларға киткән күсмә ҡоштар, үҙ инстинкттарын онотоп, ошонда ҡышларға ҡала.
Ҡалалар сәнәғәт производстволары һәм автомобиль транспорттары арҡаһында тирә-яҡ мөхитте бысратыусы мөһим сығанаҡ булып тора. Торлаҡ йорттар төҙөлөшө елдең тиҙлеген кәметә, был иһә бысратыусы матдәләрҙең һауала йыйылыуына килтерә. Ҡалаларҙың һәм ҡала яны биҫтәләренең киңәйеүе ауыл хужалығы биләмәләрен ҡыҫҡарта.
2012 йылда баҫылған «Хабитат» докладында ҡалаларҙа парник газдарын кәметеүгә саҡырыу бар. Бының өсөн түбәндәгеләр тәҡдим ителә:
Ҡала атмаларының килеп сығышы
Ғәҙәттә, ҡала атамалары түбәндәгеләрҙән барлыҡҡа килә:
Жаныбар
Жаныбар тауы Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан. Йәнтеш ауылынан 2-3 км алыҫлыҡта тора. Легенда буйынса яҡындағы ауылдарҙың береһенән ҡыҙҙар был тауға еләккә барғандар. Һыбайлы ҡаҙаҡтар килеп сыҡҡан. Улар бик йыш башҡорт ҡыҙҙарын урлап алып китер булған. Ҡыҙҙар уларҙы күреү менән ҡаса башлаған. Ҡыҙҙарҙың береһе юғалып ҡалғанмы, йә ныҡ ҡурҡҡанмы икән, ни өсөндөр тауҙың текә яғына йүгергән. Ә унда юл юҡ. Аҫта Һаҡмар йылғаһы, ләкин ул һай. Ташлы яры ла киң. Ҡыҙ сит яҡтарға, яттарға китеүгә ҡарағанда үлемде артыҡ күргәнме, иҫән ҡалырына өмөт иткәнме, бейек тауҙан аҫҡа һикергән. Ҡыҙ йылғаның ярына барып төшкән. Ҡаҙаҡтарҙың береһе уның иҫәнме, һәләк булғанмы икәнен белергә ҡая башынан аҫҡа йүгергән. Ул ҡыҙ эргәһенә төшөп еткәс, өҫтә, тау башында, ҡалған ҡаҙаҡ: «Жаны бар?» — тип һораған. Йәнәһе, йәне бармы? Шул хәлдән һуң был тауҙы Жаныбар тип атай башлайҙар.
Богдановка (Сухода ҡушылдығы)
Богдановка  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухода йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петер Казар
Петер Казар (словакса Peter Kazar); 1989 йылдың 29 мартында тыуған, Брезно, Урта Словакия крайы — словак биатлонсыһы.
2013/2014 йыл миҙгелендә карьераһын тамамлай.
Карьераһы
Биатлон буйынса Словакия йыйылмаһы составына инә. Ике Европа чемпионатында ҡатнаша. Йәйге биатлон буйынса донъя беренселектәрендә сығыш яһаған. Биатлон буйынса Словакия чемпионы.
Шифалы юшан
Таралыуы
Европаның бөтә территорияһында, Төркиә һәм Кавказ артында таралған. Башҡортостанда киң тарлған үҫемлек. Урманда һәм урман ситтәрендә үҫә.
Сәйәхәт
Сәйәхәт — ниндәй ҙә булһа бер биләмә (территория) йәки акватория буйлап уларҙы өйрәнеү, үҙенсәлектәре менән танышыу маҡсатында йөрөү (хәрәкәт итеү). Сәйәхәттең маҡсаттары башҡа төрлө лә булырға мөмкин. Сәйәхәт яһаусы йәки яһаған кеше сәйәхәтсе атамаһын алған.
XIX быуатҡа тиклем теге йәки был ил тураһында мәғлүмәт алыуҙың төп сығанағы нәҡ сәйәхәт булған. Уның ярҙамында Ерҙең төрлө өлөштәре хаҡында бөгөн беҙ ҡулланған белем тупланған. Сәйәхәтселәр төрлө дәүләттәрҙең тарихы һәм тәбиғәте, халҡы һәм уның күп яҡлы эшмәкәрлеге тураһында белешмә менән таныша ала.
Антика дәүеренән, мәҫәлән, Боронғо Греция тарихсыһы Геродоттың (б. э. т. 484 — б. э. т. 425), Искәндәр Зөлҡәрнәйҙе (Александр Македонский) хәрби походтарында оҙатып йөрөгән ғалимдарҙың сәйәхәт тасуирламалары һаҡланып ҡалған.
Хәҙерге заман сәйәхәттәре күп төрлө һәм махсус телетапшырыуҙарҙа, мәҫәлән, Үҙәк телевидениеның «Клуб путешественников» тапшырыуы, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының «Ҙур сумаҙан» телепроекты, документаль фильмдарҙа һәм сериалдарҙа («Одноэтажная Америка») яҡтыртыла.
Латыш ваҡытлы милли советы
Латыш ваҡытлы милли советы (Latviešu Pagaidu Nacionālā padome) Латвия власть органы, 1917 йылдың ноябрь-декабрендә Латвияның Рәсәйҙән бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше барышында латыш милли партиялары һәм ойошмалары тарафынан булдырыла.
Советты ойоштороу көнө тураһында мәсьәлә бәхәсле булып ҡала, төрлө сығанаҡтарҙа 26 октябрь, 29 ноябрь, 2 декабрь даталары күрһәтелә.
Ойошторолоуы
Милли ҡарашлы латыш сәйәсмәндәре араһында милли совет булдырыу кәрәклеге тураһында фекер Риганы 1917 йылдың сентябрендә Риганы юғалтыуҙан һуң формалаша. Ошо ай аҙағында граждандар сәйәсмәндәре бөтә халыҡ исеменән эш алып барырлыҡ латыш сәйәси үҙәген булдырыу мөмкинлеге тураһында консультациялар башлай.
Эшмәкәрлеге
1917 йылдың 2 декабрендә ЛВМС Латвияның үҙбилдәләнеше тураһында декларация ҡабул итә; Видземе, Курземе һәм Латгалия төбәктәренең статусы билдәләнә, улар Совет яҡлылар контроле аҫтында була. Ул Латвияла юғары законлы власть органы булып тора, 1918 йылдың июленән был уның документтарында ла күрһәтелә. ЛВМС-тың эшмәкәрлегенә Исколат большевиктары ҡаршы сыға. 1918 йылдың 1 ғинуарында улар Совет эшмәкәрлеген рәсми рәүештә тыя, әммә ҡарарға ҡул ҡуйылмай ҡала һәм Совет үҙ эшен дауам итә. Шул уҡ айҙа ЛВМС-тың ултырышы Петроградта үтә, унда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү мәсьәләһе тикшерелә. Совет ҡасаҡтарға ярҙам күрһәтеү буйынса Латгалия комитеты бинаһында (Ҡазан урамы, 52) йыйыла, әммә һуңыраҡ хәүефһеҙлек маҡсатында сессияны үткәреү урыны (Подольск урамы, 2) алмаштырыла. Совет Брест солохона һәм немецтар тарафынан Курляндияны аннексиялауға үҙ ризаһыҙлығын белдерә. Әммә Латвияның күп кенә сәйәсмәндәре Латвияның күп сәйәсмәндәре Германия менән союз яҡлы булһа ла, Антанта яғына ауыша.
1918 йылдың 30 ғинуарындағы резолюция
ЛВМС 30 ғинуарҙа 23 «ыңғай» һәм бер тауыш менән «ҡаршы» (Янис Залитис) тауыш менән солох һәм Латвияның халыҡ-ара мәсьәләһе буйынса резолюция ҡабул итә. Уның тексы түбәндәгесә:
Бөтә донъя демократияһы иғлан иткән халыҡтарҙың үҙбилдәләнеше хоҡуғына нигеҙләнгән Латыш ваҡытлыса милли советы:
1. Латвия Курзема, Видземе һәм Латгалияны берләштергән бойондороҡһоҙ, демократик республика булырға тейешлеген таный;
2. Латвияны бүлеү буйынса теләһә ниндәй ынтылыштарға ҡаршы сыға,, айырыуса, беренсе һәм ныҡышмалы талап — Латвияның территориаль һәм этнографик бүленешһеҙлеге;
3. Халыҡтарҙың үҙбилдәләнешен боҙорға маташҡан тыныслыҡ килешеүенә ҡаршы протест белдерә; һәм, ниһайәт,
4. Һуғыш шарттары һәм оккупация баҫымы аҫтында халыҡ ихтыярын үтәүҙе ғәйепләй.
1918 йылдың икенсе яртыһы
23 октябрҙә Бөйөк Британия хөкүмәте, Париж тыныслыҡ конференцияһы ҡараҙар сығарғанға тиклем, Латыш ваҡытлы милли советын Латвия хөкүмәте булараҡ ваҡытлыса таный. Әлеге ҡарар 11 ноябрҙә Британия Сит ил эштәре министрлығының рәсми нотаһы менән рәсмиләштерелә. Шулай итеп, Латыш ваҡытлы милли советы латыш халҡы мәнфәғәттәрен законлы рәүештә яҡлаған Латвия хөкүмәте тип таныла. 11 ноябрҙә Германия менән Антанта араһында килешеүгә ҡул ҡуйыла, был латыштарға бойондороҡһоҙ Латвия булдырырға мөмкинлек бирә. 17 ноябрь ЛВМС, Демократик блок һәм ҡайһы бер башҡа партиялар вәкилдәре, ҡатмарлы һөйләшеүҙәрҙән һуң, ваҡытлыса парламент — Латвия халыҡ советын — төҙөй. 1918 йылдың 18 ноябрендә әлеге Совет тарафынан бойондороҡһоҙ һәм демократик Латвия Республикаһы иғлан итә.
Бургвербен
Бургвербен (Burgwerben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1070 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 135 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
Гашун
Гашун (Гашун-Сала) — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы,Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кегульта йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волостновка ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Волостновка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡалдар ауылы (2015 йылдың июленә тиклем — Волостновка ауылы).
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Хойя-де-Серен
Хойя-де-Серен (исп. Joya de Cerén, эргәләге ауыл исеменән алынған) — Сальвадорҙағы археологик объект. Хойя-де-Серенды Америка Помпейы тип атайҙар.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 600 йыл элек Лом-Калдера вулканы атылыу һөҙөмтәһендә майя биләмәһе көл ҡатламы аҫтында ҡала. Объект 1976 йылда Колорадо университеты (ингл. University of Colorado at BoulderUniversity of Colorado Boulder at) профессоры Пайтон Шитс (Payton Sheets) тарафынан асыла. Шул ваҡыттан алып яҡынса 70 ҡоролма ҡаҙып алына. Италияның күмелгән ҡалаһынан айырмалы, ауыл халҡы, күрәһең, ҡотолоп ҡалған — ҡаҙыныуҙар ваҡытында һәләк булғандарҙың һөлдәләре табылмаған. Әммә хужалыҡ кәрәк-яраҡтары, һауыт-һаба, хатта ашалып бөтмәгән аҙыҡ ҡалдыҡтары табыла. Объект шул ваҡыттағы майя ҡәбиләһенең ябай кешеләренең тормошон сағылдырыуы менән ҙур фәнни һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә.Объект дәүләттең баш ҡалаһы — Сан-Сальвадорҙан 25 километр төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Хойя-де-Серенды төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш өлкәләргә бүлергә мөмкин. Төньяҡ-көнбайыш өлөштә мильпалар - кукруз баҫыуҙары һәм баҡсалар булған хужалыҡтар урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыш өлкәлә мунса (темаскаль), милпас һәм сүп-сар соҡоро (басуреро) булған хужалыҡтарҙан тора. Төньяҡ-көнбайыш өлөштә мильпалар, емеш ағастары һәм тағы бер басуреро булған. Археологик тикшеренеүҙәр барышында 18 ҡоролма табыла. Уларҙың 10-һы ҡаҙыла. Ғалимдар йолалар үткәреү биналары менән ғәҙәти биналарҙы уларҙың бейеклеге, ҡаттарҙың планы, төҙөлөш техникаһы, алтарҙар, йәшерен урындар, ерләү урындары һ.б. аша айыра.
Иҡтисады
Серен общинаһы агаванан туҡымалар, манос һәм метата, шулай уҡ балсыҡ һауыттар етештерә, шул уҡ ваҡытта элиталы баҙарҙарҙан — Хиттан обсидиан, төньяҡтан (Сьерра-де-лас-Минастан) нефрит йәки Копандан керамикаимпорт ихделиелар һатып ала. Ниндәйҙер тауарға эйә булғас, әгәр улар артыҡ булһа, бик йыш ауылдағы башҡа хужалыҡтар менән алыш-бирештә ҡулланғандар. Йорт хужалыҡтары һәм уларҙың һәр ҡайһыһында табылған әйберҙәр ғалимдарға биналарҙың ниндәй маҡсатта ҡулланылғанын асыҡларға ярҙам итә.
Мәҙәни мираҫ
1993 йылда Хойа-де-Серен ҡаҙылмалары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.
Магон Баркид
Магон (беҙҙең эраға тиклем 203 йылда вафат булған) — карфаген полководецы, ул Амилка Баркиҙың кесе улы, Ганнибалдың ағаһы. Ул икенсе Пуник һуғышында ҙур роль уйнаған полководец булған. Магон беҙҙең эраға тиклемге 218—216 йылдарҙа Ганнибал командалығы аҫтында римлеләргә ҡаршы Требийҙәге һәм Канн һуғыштарында ҡатнашҡан. 215—206 йылдарҙа ул етәкләгән карфаген ғәскәре Испанияла берсә дошмандарын еңеп, берсә еңелеп һуғышҡан. Б.э.т 212 йылда уның ғәскәре ағалы-ҡустылы Сципиондарҙы тармар иткән, тик б.э.т. 206 йылда уларҙың береһенең Публий тигән улынан Илип тигән урында тамам еңелгән һәм, Ганнибал армияһына барып ҡушылырға уйлап, Лигурияға сигенергә мәжбүр булған. Магон етәкселегендәге ғәскәр Галлияны аша сыға алмаған. Һуңғы бәрелештәренең береһендә алған ҡаты яраһынан Магон терелә алмай, вафат булған.
Сығышы, балалыҡ һәм йәшлек йылдары.
Магондың атаһы Гамилькар Барка карфаген аристократы булған һәм үҙенең нәҫеле иҫәбен Карфагенға нигеҙ һалыусы Элиссанан башлаған. Магон Гамилькарҙың иң кесе, өсөнсө улы булған. Уның бала сағы тураһында башҡа иҫтәлектәр тарихта һаҡланмаған. Әммә шуныһы билдәле: Карфаген законында балаларҙы эллиндәрсә уҡытыу ҡәтғи тыйылған булһа ла, Гамилькар үҙенең улдарын эллин рухында тәрбиәләп уҡытҡан, ул үҙенең улдарында Римгә һәм римлеләргә еңелмәҫ арыҫландарға хас көслө нәфрәт тәрбиәләп үҫтергән. Лисса.
Ганнибалдың ғәскәре
Магон беренсе тапҡыр айырым сығанаҡтарҙа б.э.т.218 йылдан башлап иҫкә алына: был йылда ағаһы Ганнибал армияһында ул Испаниянан Италияға һуғышҡа килә. (уртансы ағаһы Гасдрубал Испанияла ҡала). Атлылар менән етәкселек иткән Магон ағаһы Ганнибалдың ҡушҡан иң мөһим эштәрен атҡарып сыҡҡан.
Карфагенлылар Роданға барып еткәндә ҡаршы ярҙы һаҡлап торған галлдарҙы күреп ҡалғандар. Магон үҙенең атлылары менән, йылғаның башланған яғына барып, йылғаны кисеп сыҡҡан һәм дошмандарҙың тылына һиҙҙермәйсә генә килеп, галлдарҙың лагерен баҫып алған.(Әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа быны Магон түгел, ә Бомилькарҙың улы Ганнон эшләгән тип тә күрһәтәләр). Был уңыш карфагенлыларҙың төп көстәренә икенсе ярға сығыуҙа ҙур ярҙам булған.
Б.э.т. 218 йылдың ноябрендә Альп тауҙарын аша сығып, Тициан янында еңеү яулаған Магон үҙенең атлыларын Плаценцияға табан алып киткән. Целий Антипатр әйтеүенсә, Магон үҙенең атлылары һәм иберия пехотаһы менән Пад йылғаһын, аттарҙы йөҙҙөрөп, кисеп сыҡҡан. Ливий әйтеүе буйынса был башҡа һыймаҫлыҡ хәл тип һаналған, сөнки Пад йылғаһының ағымы бик шәп, шуға күрә уны йөҙөп сығыу мөмкин булмаған хәл тип иҫәпләнгән. Б.э.т.218 йылдың декабре урталарында) Магон етәкләгән меңгә яҡын нумийҙәрҙең атлылары һәм меңгә яҡын пехотинецтары Треббий алышы алдынан Пад йылғаһы менән карфаген лагеры араһында засадаға урынлашҡан. Рим армияһын карфаген армияһы Пад йылғаһының көнбайыш ярына ҡыҫырыҡлағас, Магон үҙенең засадала торған барлыҡ көстәре менән рим пехотаһының тылына һөжүм итеп, үҙҙәренең ғәскәренә еңеү яулатҡан. Был алышта уның дошмандары егерме меңгә яҡын һуғышсыһын юғалтҡан. Плацентация<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.A0.D0.BE.D0.B4.D0.B8.D0.BE.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.D0.95..E2.80.942005.E2.80.94.D1.81.214.E2.80.94_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false">
Б.э.т. 217 йылда карфаген армияһы, бик ҙур ҡыйынлыҡтар кисереп, кеше үтә алмаҫлыҡ һаҙлыҡтар аша Галлиянан Этрурияға күскән. Магон етәкләгән нумидийҙарҙың барлыҡ атлылары үҙҙәренән еңелгән, карфагенлылар яғына көсләп ҡушылғанлыҡтан бунт яһамаһындар былар тип, ышанысһыҙ галлдар сафтары артынан күҙ ҙә алмай күҙәтеп барғандар. Полибий әйтеүенсә, тик ныҡ күҙәтеү аҫтында булыу ғына карфагенлыларға галлдарҙы йүгәнлекләп тоторға мөмкинлек биргән.
Б.э.т. 217 йылда Тразимен күле янындағы алышта карфагенлылар римлеләрҙы иң тәүге ҙур, етди уңышһыҙлыҡҡа дусар итәләр. Был турала тарихта әллә ниндәй ҙур иҫтәлектәр ҡалмаған, тик Полибий ғына һуғыштан һуң:"Ганнибал үҙенең ҡустылары һәм дуҫтары менән артабан нисек һуғышыу тураһында план ҡорған",- тип яҙып ҡалдырған.
Киләһе йылда Канндағы алышта Магон карфаген армияһы командующийҙарының береһе булып торған. Полибий һәм Ливий әйтеүҙәре буйынса, ул алыш ваҡытында төп ударҙы үҙенә алған пехота менән армияның иң уртаһында үҙенең көстәренән күпкә көслөрәк дошманға ҡаршы карфаген атлыларының көстәре римлеләрҙең тылына һөжүм иткәнсе, дошманға бирешмәйсә, һуғышҡан. Аллан әйтеүенсә, Магон уртала түгел, армияның уң ҡанатында дошманға ҡаршы торған. Был алышта еңгәндән һуң, Магон үҙ ғәскәренең бер аҙ өлөшө менән Самния һәм Бруттия ҡалаларын һуғышта еңелгән римлеләрҙән ҡабул итеп алған.
Карфагендағы осор
Канндағы еңеүҙән һуң Ганнибал үҙенең ҡустыһы Магонды, карфагенлыларҙың был ҙур еңеүе тураһында хәбәр итергә һәм был еңеүҙе нығытыу өсөн яңы көстәр тупларға тип, Карфагенға ебәргән.
Үҙ һүҙҙәренең дөрөҫлөгөн раҫлап, Магон Карфаген хөкүмәтендә ултырыусылар алдына һуғышта еңелгән Рим һыбайлыларынан һәм сенаторҙарынаң тартып алынған балдаҡтарҙы ергә һибергә бойорған. Флор әйтеүенсә, ул балдаҡтарҙың күләме ике модия күләмле булған, ә икенселәрҙең әйтеүенсә хатта өс ярым тапҡырлы күләмдә булған. Шул рәүешле карфаген армияһының еңеүен дәлилләп, ул хөкүмәт башлыҡтарынан Италиға ҡаршы һуғышҡан карфаген армияһы өсөн яңы көстәр, ҡоралдар, аҙыҡ-түлек, аҡса һораған.
Баркиҙарҙың һәр ваҡыттағы дошманы булған Бөйөк Ганнон Магондың хәбәрен нигеҙһеҙ тип атаған, ләкин карфаген халҡы үҙ армияһының еңеүен ҙур алҡыштар, ҙур шатлыҡ менән ҡабул иткән. Шунлыҡтан Ганнибал армияһын нығытыр өсөн, Ганнибалға бик күп аҡса, ҡырҡ баш фил, дүрт мең нумидийҙәр атлылары, шулай уҡ Испаниянан егерме мең пехота һалдаттары һәм дүрт мең атлы кавалеристар ебәрергә ҡарар итәләр.
Киләһе йылда Африкала Магондың ҡул аҫтында 12 мең пехота һалдаты, мең ярым кавалерист, егерме фил һәм мең талант көмөш аҡса була. Ул был байлыҡты бик ныҡ һаҡ аҫтында, алтмыш хәрби караптары һағында, Италияға ебәрергә йөрөгән саҡғында, Испаниялағы Гасдрубал ағаһынан күп кенә испан ҡәбиләләренең Рим яғына күсеп сығыуҙары һәм армияһының еңелеүе тураһында хәбәр ала. Карфаген сенаты Магонды тиҙерәк ул йыйған көстәр менән Испанияға ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.