cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пари (А. П. Чехов хикәйәһе)
I бүлеге
Юрист банкирҙың баҡсаһында төҙөлгән флигелдә ҡаты күҙәтеү аҫтында, үҙ ирке менән тотҡонлоҡта ултыра. Юрист бик аҫтында китап уҡый, яҙа, пианинола уйнай, белем ала, шарап эсә, үҙен-үҙе тәрбиәләү менән шөғөлләнә. Яҙыусы уның тотҡонлоҡтағы төрлө тормош осоро этабын һүрәтләй.
II бүлеге
Ун биш йыл тотҡонлоҡ тамамланыуға бер нисә сәғәт ҡалған саҡта банкир, әгәр отолһа, банкрот буласағын аңлай. 15 йыл элек ваҡ-төйәк кеүек тойолған аҡса суммаһы ла хәҙер уның өсөн ифрат мөһим була. Һәм ул, юрист отҡан аҡсаны түләмәҫ өсөн, уны үлтерергә ҡарар итә. Ҡарауылсылар киткәнен көтөп тора ла, флигелгә үтеп инеп, йоҡлап ятҡан юристы күрә һәм уның эргәһендә яҙмаларын таба. Юристы үлтерер алдынан, тәү сиратта. банкир ошо яҙмаларҙы уҡый. Юрист тотҡонлоҡта ултырыу дәүерендә матди байлыҡты күрә алмай башлауы һәм белемдең аҡсанан ҡәҙерлерәк булыуын аңлауы хаҡында яҙған була. Шунан сығып ул награданан баш тартырға ҡарар итә.
Был банкирға шундай көслө тәьҫир итә һәм ул йоҡлап ятҡан юристы ҡалдырып, илаған килеш шым ғына флигелдән сыға. Иртән ҡарауылсылар уға, пари тамамланыуын көтөп тормай юрист төрмәне ташлап китте, тип хәбәр итә. Банкир үҙ-үҙен күрә алмай, ә ваз кисеү хатын (ҡулъяҙмаһын) янмай торған шкафҡа бикләй.
III бүлеге (Чехов 1901 йылда алып ташлаған)
Ваҡиғалар юрист тотҡонлоғо тамамланыуына бер йыл үткәндән һуң бара. Банкир, ҡунаҡтар саҡырылған бер кистә тағы ла бәхәс ҡора. Ул ниндәйҙер бер ҡарт миллионер менән фәҡир кеше принцип өсөн генә миллион һумдан ваз кисә алырмы тигән 3 миллионлыҡ яңы пари төҙөй. Пари төҙөлгәндән һуң, юристың ваз кисеү ҡағыҙын килтереп күрһәтергә теләп кабинетына бара. Был ваҡытта уны ниндәйҙер әфәнде һорағанын хәбәр итәләр. Ҡабул итеү бүлмәһенә сыҡҡас, алдына тубыҡланған һәм илаған юристы осрата. Ул былай ти: «Мин шул хәтлем яңылышҡанмын! […] Китап — ул тормоштоң көсһөҙ күләгәһе һәм был күләгә мине таланы! […] Мин һеҙҙән ике миллион һорамайым, мин уларға хоҡуҡлы түгел, ләкин мин һеҙҙән үтенеп һорайым, миңә йөҙ йәки ике йөҙ мең бирегеҙсе! Юҡһа, мин үҙемә ҡул һалам!». Банкир уға был сумманы вәғәҙә итә һәм ҡунаҡтары эргәһенә кире килә. Унда хәлһеҙлектән креслоһына шыуып ултыра ла: «Һеҙ оттоғоҙ! Мин бөлгөнлөккә төштөм», — ти.
Тәнҡит
Альбовтың әйтеүенсә, Чехов 1880-се йылдар аҙағында «өмөтһөҙ яманһыу кәйефле» булған, һәм уның «Пари» хикәйәһенең геройы ла бөтә кешелекте яратмай. А. Б. Гольденвейзер 1901 йылдың 16 сентябрендә үҙенең көндәлегендә, Л. Н. Толстойға «Пари» хикәйәһе «төп фекеренең оригиналлеге һәм яҙыу оҫталығы менән» оҡшаны, тип яҙҙы.
Бингемтон
Бингемтон (ингл.   Binghamton ) ҡалаһында урынлашасаҡ, штатҡа көньяҡ өлөшөндә, Нью-Йорк штатында. АҠШ-тың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан ҡала. Революцияға тиклемге урыҫ телле сығанаҡтарҙың ҡайһы берҙәрендә ҡала Бингэмтон тип атала
Ҡала Пенсильвания штаты сигендә Саскуэханн һәм Ченанго йылғалары ҡушылған үҙәндә урынлашҡан. Бингемтон ҡалаһы Брум округының төп ҡалаһы һәм мәҙәниәт үҙәге булып тора. Бингемтон өлкәһендә сирек миллион кеше йәшәй Ҡаланың үҙ халҡы 47380 кеше тәшкил итә (2000 йыл халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса).
Тарих
Ҡала исеме Уильям Бингем (1752—1804) хөрмәтенә уның исеме менән аталған, ул Филадельфияныңиң бай кешеһе, 1792 йылда буласаҡ ҡала янындағы ерҙәрҙе һатып алған. Быға тиклем билдәле Европа кешеләренән беренсе булып был ерҙәргә 1779 йылда Салливан экспедицияһы Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш барған саҡта килә.
Тимер юл төҙөлгәндән һуң Бингемтон тимер юл төйөнө һәм тәмәке, аяҡ кейеме һәм юғары технология продукцияһы етештереү үҙәге була. IBM төбәктә төҙөлә, был электроника һәм оборона фирмалары тупланыуға килтерә, һәм был бөгөнгө көнгәсә дауам итә. 20 быуаттың икенсе яртыһында ҡала яны халҡы ныҡ кәмей. Оборона сәнәғәте төбәктә «һалҡын һуғыш» тамамланыу арҡаһында ныҡ түбәнәйә.
Хәҙерге ваҡытта Оло Бингемтонда университет урынлашҡан, шулай уҡ юғары технология фирмалары, шул иҫәптән Lockheed Martin, IBM, BAE Systems, Rockwell Collins эшләй.
Бингемтон производство үҙәге булараҡ
XХ быуат башында Бингемтонды уның бөхтә,матур йорттары өсөн Parlor City тип атайҙар.
XIX быуат аҙағында һәм ХХ быуат башында бында күп кенә өлкәләрҙән иммигранттар күсеп килә, сөнки ҡалала эш урындары күп була, шуға күрә Бингемтонды мөмкинлек үҙәне тип атайҙар. Элек Бингемтон АҠШ-тың сигаралар етештереү үҙәге була. 1920 йылда төбәктә эш биреүсе Эндикотт Джонсон була һәм ул аяҡ кейеме етештереү менән шөғөлләнә. Был халыҡтың Бингемтонға күпләп күсеп килеүен башлай.
IBM-ға нигеҙ һалынғандан һуң ҡалала юғары технологиялар өлкәһе тиҙ үҫешә башлай. Link һәм Ansco инженерҙарҙы популяр итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Русский (Архангел районы)
Русский, «Рус ҡасабаһы» — Башҡортостан Республикаһының Архангел районы Инйәр ауыл Советының 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы.
Русский ҡасабаһы территорияһы Лагутовка фактик Инйәр ауыл Советы биләмәһенә инә. Урындағы халыҡ ҡасабаны Лагутовка-Русский тип атаған
Тарихы
1920 йылда Русский ҡасабаһы «Урыҫтар ҡасабаһы» тип аталған, һәм 6 ихатала 34 кеше йәшәгән. Башҡортостан тораҡ пункттары тарихсыһы Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә буйынса был «уның күптән түгел нигеҙләнеүе тураһында раҫлай».
1972 йылдың 1 июленә ҡарата Русский ҡасабаһы Лагутовка ауыл Советы составына инә. Өҫтөнлөклө милләт булып белорустар тора.
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата Русский ҡасабаһы Инйәр ауыл Советы составына инә. Өҫтөнлөклө милләт булып урыҫтар һәм белорустар тора.
2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың төҙөлөүенә, берләшеүенә, бөтөрөлөүенә һәм статусын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәр күсеүгә бәйле рәүештә Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» N 211-з ҡарар итә: 4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:2) Архангел районында
в) Инйәр ауыл Советының Русский ҡасабаһын
Географияһы
Русский ауылы ҙур булмаған Ҡарамалы йылғаһы эргәһендә урманлы ерҙә урынлаша.
Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата тиклем булған алыҫлыҡ:
— район үҙәгенә тиклем (Архангел): 27 км
— ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Валентиновка): 9 км
— яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 33 км
Русский ауылы 1972 йылдың 1 июленә ҡарата район үҙәге — Архангел ауылынан 27 км һәм Лагутовка аыул Советы үҙәге — Лагутовканан 1 км алыҫлыҡта урынлаша. Яҡындағы тимер юл станцияһы Ҡарлыманға тиклем алыҫлыҡ — 62 км
Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. С.30
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. С.36
Субась (Пысса ҡушылдығы)
Субась  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пысса йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәғәҙәтов
Сәғәҙәтов — ир-ат фамилияһы. Сәғәҙәт исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт, татар һәм башҡа төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Сәғәҙәтова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Башҡортостан (мәғәнәләр)
Башҡортостан:
Харвута-Яха (Лимбя-Яха ҡушылдығы)
Харвута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимбя-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғиндуллин Фәрит Хөрмәтулла улы
Ғиндуллин Фәрит Хөрмәтулла улы (13.08.1965) — шәхси эшҡыуар, ойоштороусы, директор. Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш (2018—2023) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың «Берҙәм Рәсәй» бөтә Рәсәй сәйәси партияһы фракцияһы депутаты, Сәнәғәт, инновацион үҫеш, сауҙа, эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса комитеты составында. Йәмәғәт эшмәкәре.
Бографияһы
Фәрит Хөрмәтулла улы Ғиндуллин 1965 йылдың 13 авгусында Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы Күсәкәй ауылында тыуған.
1988 йылда «Автоматик электрон бәйләнеш» һөнәре буйынса Өфө радиоэлектроника приборҙары төҙөү техникумын тамамлай.
2002 йылда — Бөтә Рәсәй финанс-иҡтисад ситтән тороп уҡыу институтының финанстар һәм кредит факультетын тамамлай
Иза 3-сө
Иза 3-сө — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня ҡылымығының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғиндуллин Фәрит Хөрмәтулла улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Хеҙмәт юлын 1988 йылда Өфө коммутацион аппаратура заводында радиоэлектрон аппаратура көйләүсеһе булып башлай.
1993 йылда «Сталкер-эскорт» ТОО ПК шәхси предприятиеһын ойоштороусы һәм директоры.
2005 йылдан «АиФ» ЯСЙ-ен ойоштороусы һәм директоры, 2019 йылдың сентябренән «АиФ» ЯСЙ-ен ойоштороусы.
Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала Советының өс саҡырылышы: I — 2006—2008 йй., II — 2008—2012 йй., III — 2012—2016 йй. депутаты итеп һайлана.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2018—2019 йылдарҙа Өфө ҡала округының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.
Тирана милли театры
Тираналағы милли театр (Teatri Kombëtar) — Албанияның милли театры, ул Косовоның 1939 йылда төҙөлгән элекке кинотеатры бинаһында урынлашҡан.
Тарихы
1944 йылдың апрелендә Милли азатлыҡ армияһының Генераль штабы тарафынан азат ителгәндән һуң Халыҡ-азатлыҡ армияһының Үҙәк театры (Teatri Qendror һәм Ushtrisë Nacionalçlirimtare) барлыҡҡа килә. Ул баштан уҡ үҙ эсенә 16 актёрҙы, шул иҫәптән ике ҡатын-ҡыҙҙы ала. 1945 йылдың апрелендә Тиранала антифашист йәштәрҙең икенсе съезы үтә. Был ваҡиға хөрмәтенән партизандар театрҙарынан 50 актёр йыйыла. Был төркөм Сократ Мио етәкселегендә «Топаз» спектаклен әҙерләй. Пьесаның авторы — Марсель Пагноль. Релиз датаһы (29 апрель, 1945 йыл) Милли театрҙың эшләй башлау көнө булып һанала. 1945 йылдың майында көндә сыға торған гәзиттәрҙә талантлы театр һөйөүселәрҙе эшкә саҡырып иғландар яҙыла. Шул уҡ ваҡытта театр Профессиональ дәүләт театры (Teatres Profesionist һәм Shtetit) тип атала. 1945 йылдың 25 майында элекке кошер театрында (1939 йылда итальян оккупацион властары төҙөгән) Кочанек спектакле Янко Веселинович драмаһы буйынса ҡуйыла. Унда Божо Николич һәм Сократ Мио уйнай.
1946 йылда Панди Стилу театрҙың баш режиссёры итеп тәғәйенләнә. Ул Бухареста театр директорҙары курсын тамамлаған. Ғәмәлдәге төркөмгә рәссамдар төркөмө лә ҡушыла, улар әлеге көнгә тиклем хәрбиҙәр театрында сығыш яһай (Лоро Ковачи, Мари Логоречи, Виолета Мануши, Беса Имами). Шул уҡ йылда улар 10 премьера күрһәтә. 1947 йылда Коль фанкдж Яков режиссёр була. Мәҙәниәт министрлығындағы совет кәңәшсеһе билдәле режиссёр Владимир Федорович Дудин менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Уның әүҙемлеге менән 1947 йылда театрҙа актёрҙар курсы асыла (ошо курстар нигеҙендә актёр Александр Моисиуҙың Актёрҙар юғары мәктәбе асыла). Театр эшләй башлауының тәүге биш йылында 110 спектакль ҡуйыла, уны 60 747 тамашасы ҡарай.
1991 йылға тиклем театр һәр саҡ социалистик реализм әҫәрҙәрен ҡуя, 1991 йылда театрға яңы директор Роберт Ндреники килгәс был хәл үҙгәрә. 1991 йылдың 29 мартында милли театрҙа коммунистик боронғо ысынбарлыҡты күрһәтеү Фридрих Дюрренмарт килеүе менән бәйләргә мөмкин. 1947 йылдан алып театр сәхнәһе Людови Театры (Teatru Popullor) тип атала, ә 1991 йылдан алып Милли театр (Teatr Kombëtar) тип йөрөтөлә. 1999 йылда театрҙың иҫке бинала ҡалыуы ҙур һорау аҫтында тора. Театрҙа реконструкция башлана. Реконструкция ваҡытында театр бинаһы киңәйтелә һәм ул 2004 йылда эксплуатацияға тапшырыла. Әлеге ваҡытта театрҙың директоры — Хервин Чили.
Репертуары
Милли театр сәхнәһендә башлыса албан һәм рус авторҙарының пьесалары ҡуйыла. 1989 йылға тиклем албан драмаһы: Безим Левонджи префекты (295 спектакль), Корча Спиро Чомориҙағы карнавалда (285 спектакль) һәм «Девушка из гор» (265 спектакль) театр ҡуйған спектаклдәр араһындағы иң популярҙары. Поляк авторҙары әҙәрҙәре буйынса спектакль ике тапҡыр күрһәтелә. Библиография
Нирмсдорф
Нирмсдорф (Nirmsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 86 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Үрге Сәйет
Үрге Сәйет (Верхнесаитово) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 242 кеше. Почта индексы — 452244, ОКАТО коды — 80240810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нядей-Ю
Нядей-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Суковатов Николай Иванович
Суковатов Николай Иванович (20 июнь 1921 йыл — 24 май 1992 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, гвардия подполковнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1943). 1961 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Нядей-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Суковатов Николай Иванович
Биографияһы
Николай Иванович Суковатов 1921 йылдың 20 июнендә Томск өлкәһенең Кожевников районы Осиновка ауылында тыуған. Томск туҡланыу техникумын тамамлаған, Пермь өлкәһенең Менделеево станцияһында эшләгән.
1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, 1941 йылдың ноябрендә фронтта була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1942 йылдың октябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алынып, 1943 йылдың мартында фронтта була ).Гвардия сержанты Суковатов 1943 йылдың көҙөндә Киевтан төньяҡтараҡ Днепрҙы һуғышып аша сыҡҡанда Глебовка һәм Ясногородҡа ауылдары районында плацдармды баҫып алыуҙа һәм уны тотоуҙа батырлыҡ күрһәтә. 241-се гвардия уҡсылар полкының командиры подполковник Н. П. Бударин бүләкләүгә тәҡдим иткәндә былай тип яҙа :
Киев йүнәлешендәге һуғыштарҙа үҙен батыр һәм ҡыйыу яугир итеп күрһәтә. 1943 йылдың 24 сентябрендә взвод составында беренсе булып Днепрҙы һуғышып аша сыға, Иҫке Днепр кисеүен аша сыға һәм кейенеп тә өлгөрмәй һан яғынан өҫтөн булған дошман менән алышҡа инә. Беренсе һуғышта уҡ взвод командиры яралана, һәм Суковатов взвод менән етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала. Днепрҙың көнбайыш ярындағы һуғыштар ваҡытында взвод тарафынан һан яғынан өҫтөнлөклө 19 дошман һөжүме кире ҡағыла, шул уҡ ваҡытта 57 немец һалдаты һәм офицеры, дошмандың ете пулемёт нөктәһе юҡ ителә. Ҡул һуғышында шәхсән ете гитлерсыны дөмөктөрә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 октябрендәге Указы менән Киевтан төньяҡтараҡ Днепр йылғаһын уңышлы һуғышып аша сыҡҡаны, көнбайыш ярҙа плацдармды ныҡлы тотоп торғаны һәм шул уҡ ваҡытта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн гвардия сержанты Суковатов Николай Ивановичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һуғыштан һуң Н. И. Суковатов Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1956 йылда Боровичи хәрби училищеһын тамамлай. 1961 йылда ойоштороу-штат саралары («Хрущев ҡыҫҡартыуы») менән бәйле гвардия подполковнигы дәрәжәһендә Ҡораллы Көстәрҙән отставкаға сыға.
Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһының Октябрь проспектында йәшәй. Магазин директоры, ДОСААФ техник мәктәбенең начальник урынбаҫары була, электр лампаһы заводында эшләй.
Ветеран 1992 йылда вафат була.
Бикән
Бикән  (Биткино) — Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 183 кеше йәшәй, шул иҫәптән 84 ир һәм 99 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 217 кеше йәшәгән.
Тарихы
1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 153 башҡорт йәшәгән. 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 183 аҫаба башҡорт һәм 61 керҙәш йәшәгән.
Ауылда мәсет булған.
Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 153 башҡорт 1320 бот ярма икмәк сәскән.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Попов Иван Петрович (яҙыусы)
Попов Иван Петрович  (1836 йылда Новочеркасскиҙа — 1906) — рус шағиры, журналисы, нәшриәтсеһе.
Биографияһы
Иван Петрович Попов Дон Ғәскәре өлкәһендәге Новочеркасск ҡалаһында ғәскәри старшина ғаиләһендә тыуа. Новочеркасск гимназияһын, аҙаҡ — Харьков университетының юридик факультетын тамамлай. Хоҡуҡ кандидаты дәрәжәһен ала.
Гимназист осоронда әле «Аҙау ултырыуы сидение» повесын яҙа. Университетты тамамлағандан һуң, Өлкә статистика комитеты секретары булып эшләй. Эше буйынса материалдар йыйыу һәм уларҙы «Дон Ғәскәре өлкә статистика комитеты йыйынтығында» баҫтырыу менән шөғөлләнә.
1887 йылда Иван Попов үҙенең «Дон телмәре» тип аталған гәзитенә нигеҙ һала һәм баҫып сығара. Уның гәзите Рәсәйҙең көньяғында иң ҙур гәзиттәрҙең береһе булған, унда А. И. Куприн, К. А. Тренев, А. С. Попов (Серафимович) һ. б. әҫәрҙәре баҫылған.
Уның икенсе башланғысы — «Дон» журналына нигеҙ һалыуы һәм 1887 йылда уны сығара башлауы. Журнал йыл тирәһе баҫыла һәм сығарыу өсөн аҡса юҡлыҡтан ябыла.
Ижады
Попов Иван Петрович шиғырҙар, тарихи һүрәтләмәләр, публицистик мәҡәләләр яҙған. Уның әҫәрҙәре «Казак хәбәрсеһе», «Таганрог хәбәрсеһе», мәскәү һәм петербургта сыҡҡан «Будильник», «Гусли», «Спутник», «Развлечение» «Күңел асыу» журналдарында баҫыла. Уның әҫәрҙәренең төп темаһы булып уға таныш булған Дон казактары, уның тарихы тора.
Труженик (Благовещен районы)
Труженик (Труженик) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 39 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215837004.
Ашнаҡсы өйләнә
Ашнаҡсы өйләнә — хикәйә. Антон Павлович Чехов 1885 йылда яҙған. Хикәйә тәүге тапҡыр 1885 йылдың 16 сентябрендә «Петербург гәзитенең» 254-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Биткәле
Биткәле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердлов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡуҫа (Ҡуҫа быуаһы) йылғаһының уң ярына тамағынан 3,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17,00 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама бассейн округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Куть-Ях (йылға)
Куть-Ях  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Биткәле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куть-Ях (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ашнаҡсы өйләнә
Баҫмалар
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, дат, венгр, немец, поляк, румын, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Хикәйәне тәнҡит иғтибарһыҙ ҡалдырмай. Яҙыусы Л. Е. Оболенский хикәйәлә автор «бик һиҙгер, нескә күҙәтеүсәнлеге, кешеләрҙе ғәжәйеп рәүештә бер нисә һыҙыҡ йәки һүҙ менән һүрәтләй белеүе менән таң ҡалдыра»,- тип әйтә. К. Арсеньев: «Автор балалар психологияһын да бик оҫта яҙа», - ти.
Л. Н. Толстой «Ашнаҡсы өйләнә» хикәйәһен Чеховтың иң яҡшы хикәйәһе тип таба.
Сюжет
Ете йәшлек Гриша өйҙәрендәге аш бүлмәһендә ниндәй хәлдәр булғанын ҡарап, күҙәтеп йөрөй. Бүлмәлә ашнаҡсы Пелагея, бала ҡараусы Аксинья Степановна һәм ылаусы Данило Семеныч. Бала ҡараусы ылаусыны һыйлай, уға бер рюмка араҡы ла һалып бирә. Ылаусы,эшенә һылтанып, баш тарта. Бала ҡараусы ашнаҡсы Пелагеяны ылаусыға өйләндерергә теләй.
Гриша ололарҙың һүҙен тыңламаһын өсөн, әсәһе уны балалар бүлмәһенә оҙата. Малай күргәне һәм ишеткәне хаҡында уйлана. Ул ашнаҡсының һәм башҡа кешеләрҙең нишләп өйләнгәндәрен аңлай алмай. Уның уйынса, байҙарға ғына өйләнергә кәрәк, ә бер ҙә ҡыҙыл танаулы ылаусыға түгел.
Шул арала ныҡ тулҡынланған Пелагея бүлмәне йыйыштырыу менән булыша. Бала ҡараусы һаман ҡырҡ йәше лә тулмаған ылаусыны Пелагеяға маҡтауын дауам итә, ә Пелагеяны күҙәтеп ултырыусы Гриша ашнаҡсыға өйләнеү оят һымаҡ тойолғандай итә.
Икенсе көндә лә гел өйләнеү тураһында һүҙ бара, Гришаның әсәһе, «ылаусы минең йортта йәшәмәйәсәк, сөнки мин уның аш бүлмәһендә ултырыуын теләмәйем», ти.
Ял көндәренең береһендә туй башланып китә. Малай аш бүлмәһендә яңы ситса күлдәк кейгән Пелагеяны ылаусы менән бергә торғандарын күрә. Уларҙы никах менән унтер ҡотлай һәм фатихаһын бирә, шунан бар халыҡ ишек алдына сығып китә. Сиркәүҙә никах уҡығандан һуң, кер йыуыу бүлмәһендә кешеләр гармунда уйнай һәм йыр йырлай, ә Гришаның әсәһе туй арҡаһында самауыр ҡуйырға ла кеше булмағанлыҡтан һуҡрана. Иртәгеһен иртә менән ашнаҡсы һәр саҡтағыса аш бүлмәһендә эшләп йөрөй. Унда килеп ингән ылаусы Гришаның әсәһенә рәхмәттәр уҡый һәм Пелагея менән икеһе лә уға атай-әсәләренә ҡараған кеүек ҡарауҙары хаҡында әйтә. Быларҙы күҙәткән Гриша, нишләп ылаусы Пелагеяны үҙ милкенә алды икән тип, аптырай. Уға кешеләр өсөн ҡорбан ителгән ашнаҡсы шул тиклем йәл булып китә, шунлыҡтан Гриша, келәткә инеп, иң ҙур алманы алып сыға ла уны Пелагеяға һуҙа.
Нәбиев Вәли Нәби улы
Биографияһы
1916 йылдың 31 ғинуарында Нагзакарон ҡышлағында (хәҙер Үзбәкстандың Бохара өлкәһе Гиждуван районы) диһҡан ғаиләһендә тыуған. Үзбәк.
7 класс тамамлай, ауыл хужалығында эшләй.
1936—1938 йылдарҙа һәм 1941 йылдың декабренән Ҡыҙыл Армияла. 1938 йылда Хәсән күле янында япон милитаристары менән алыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры ярҙамсыһы гвардия старшинаһы Вәли Нәбиев 1943 йылдың 18 сентябрендә Украинаның Чернигов өлкәһе Менский районында Березна ҡала тибындағы ҡасаба биләмәһендә разведка яһай, аҙ яҡланған участкаларҙы асыҡлағандан һуң, дошман оборонаһында паника тыуҙырып, Березнаға бәреп инә, һәм был тораҡ пунктты уңышлы азат итеү мөмкинлеген бирә.
Гвардия старшинаһы Нәбиев взводы Украинаның Чернигов өлкәһендәге Бегач, Лопатин ауылдарын азат итеүҙә ҡатнаша.
Малогорская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нәбиев Вәли Нәби улы
Биографияһы
Автоматсылар төркөмө менән беренселәрҙән булып ҡыйыу взвод командиры үҙенең эскадронының Днепр йылғаһын аша сығыуын тәьмин итә.
Малогорская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нәбиев Вәли Нәби улы
Биографияһы
Һуғыштан һуң ҡыйыу яугир-кавалерист демобилизацияланған. Гиждуван ҡалаһында — Үзбәкстандың Бохара өлкәһе Гиждуван районы район үҙәгендә йәшәгән. 1948 йылда партия мәктәбен, 1959 йылда — Бохара ауыл хужалығы техникумын тамамлаған. Пенсияға сыҡҡанға тиклем Гиждуван район колхоз-ара көнкүреш хеҙмәтләндереү комбинаты етәксеһе булып эшләгән.
2000 йылдың 6 мартында вафат була.
Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы
Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы (30 март 1957 йыл) — матбуғат ветераны, журналист, йәмәғәтсе. 2002 йылдан «Уфа» журналының, 2009 йылдан — «Уфа-Ведомости» гәзитенең, 2018 йылдан — «Уфимские ведомости» гәзитенең һәм «Уфа» журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының бишенсе саҡырылыш (2013—2018) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Өфө авиация институтын, Иҡтисад, гуманитар фәндәр, идара итеү ҙәм хоҡуҡ Көнсығыш интситутын, «Идара итеүҙең юғары мәктәбе» Милли институттарын тамамлай. 1979 йыл — хеҙмәт юлын Өфө приборҙар эшләү заводы ҡарамағындағы тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында инженер-һынаусы булып башлай.
1985—1991 йылдар — Өфө авиация институты ҡарамағындағы «Вихрь» махсус конструкторлыҡ бюроһында өлкән инженер булып эшләй.
1991—2002 йылдар — «Вечерняя Уфа» гәзите хәбәрсеһе, күҙәтеүсеһе, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары.
2002—2009 йылдар — «Уфа» журналы редакцияһы" МУП-ының баш мөхәррире.
2009 йылдан — «Өфө-Ведомости» муниципаль бюджет учреждениеһының баш мөхәррире (директоры).
Тала-Су
Тала-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тызыл (464) йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,1 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һунарҙағы фажиғә (фильм, 1968)
Сюжеты
Тәүфиҡһыҙ суд тәфтишсеһе Иван Петрович Камышев үҙенең бала саҡ дуҫы, граф Кареев менән уның  усадьбаһында осраша. Унда ул усадьба Урбенин, шулай уҡ, Урбенинға ҡарағанда күпкә йәш, тамсы һөйөү хисе булмаған көйө ошо кешегә кейәүгә сығырға тейеш булған матур һәм халыҡтан сыҡҡан  ябай ҡыҙ Оленька менән таныша. Камышев Оленькаға иғтибар күрһәтә башлай, һәм ҡыҙ илтифатлыҡ менән яуап бирә. Әммә бер аҙҙан ул ҡыҙҙың граф менән дә ғишыҡ бәйләнешендә булғанын белеп ҡала. Йәне көйгән Камышев һунар ваҡытында Оленьканы граф бүләк иткән бысаҡ менән сәнсеп үлтерә. Әммә шик көнсөл Урбенинға төшә, ул ҡулға алына, хөкөм ителә һәм төрмәгә ябыла. Камышев, шул уҡ ваҡытта, был ваҡиға тураһында повесть ижад итә.
Тәнҡит
Немец киножурналы Film epd фильмға түбәндәге ҡылыҡһырлама характеристика биргән: «Антон Чеховтың уголовный енәйәт миҫалында ун туғыҙынсы быуат аҙағында буржуаз йәмғиәттең тарҡалыуын һүрәтләгән повесы буйынса шул уҡ исемле драматик постановка. Уйын сюжетын ентекле әҙәби эшкәртеү һәм актёрҙарҙың бик матур уйнауы әҙәби нөсхәгә лайыҡлы"
Нядэйта-Ю
Нядэйта-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хей-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тыуғанъяҡ күле
Тыуғанъяҡ (Шугуня́к - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.
Географияһы
Күлгә яҡын ғына  тораҡ пункттар: Ҡоншаҡ ауылы һәм Мөслим ҡасабаһы.
Силәбенән – 62 км, Екатеринбургтан – 160 км алыҫлыҡта ята.
Координаттар: 55°37′58″N 61°33′15″E
Тасуирламаһы
Күлдең һыу көҙгөһө майҙаны — 11,9 км². Уртаса тәрәнлеге: 2-3 м, максималь тәрәнлеге: 5м.
Күл төньяҡтан көньяҡҡа — 6 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа 4 километрға һуҙылған. Диңгеҙ кимәленән 171 метр бейеклектә.
Асыҡ ерҙә урынлашҡан, төбө ләмле, ярҙары батҡыл, ләпәк-серәкәй күп.
Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйҙары һаҙлыҡлы, ҡамыш баҫҡан. Көнбайышта һирәк ағаслы урмандар. , гнус күп. Түләүле балыҡ тотоу, кәмәлә менән генә мөмкин булды.
Балыҡлы күл. Спорт балыҡсылығы үҫешкән - карп үрсетелә. Һыу ятҡылығына файҙаланыусы йыл һайын карп, һаҙан, аҡ сабаҡ, аҡ амур селбәрәләрен ебәрә.
Этимологияһы
Иҫке карталарҙа ауыл атамаһы Тугуняк тип яҙылған.
Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата: "Тугуняк, озеро.От распространенного в прошлом у башкир древнего тюркского мужского имени Туганяк, Тугуняк, Туганды, с основой туган — «родственник», -як - имяобразующий аффикс." Йәғни, атаманың был аңлатмаһы һәм иҫке карталарҙағы яҙылыш башҡорт телендәге "тыуған яҡ" төшөнсәһенә иң яҡыны.
Субась (Ус ҡушылдығы)
Субась  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ус йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Харвута-Яха (Шенябе-Яха ҡушылдығы)
Харвута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шенябе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Уксунай
Кесе Уксунай — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уксунай йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нобиц
Нобиц (Nobitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3561 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 179 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4603 һәм автомобиль коды — ABG.
Һарытау дәүләт аграр университеты
Тарихы
1913 йылдың 15 сентябрендә Һарытауҙа квалификациялы агрономдар әҙерләү өсөн Юғары ауыл хужалығы курстары ойошторола. Курсҡа беренсе йылда 105 студентҡабул ителә. Һарытауҙың баш агрономы, профессор, атҡаҙанған фән эшмәкәре, Медведев Борис Харлампиевич курсҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе, беренсе директоры була. Ул курста уҡытыу эшенә Һарытауҙың шул ваҡыттағы иң яҡшы педагогик кадрҙарын йәлеп итә: А. А. Богомолец, Б И. Бируков, Я Я Додонов, В Р. Заленский, В Д. Зернов, Н. И. Сус, Д. И. Янишевский һәм башҡалар
1918 йылдың 5 апрелендә Игенселек халыҡ комиссариатының һәм Халыҡ мәғарифы комиссариатының ҡарары менән Юғары ауыл хужалығы курстары Һарытау ауыл хужалығы институты итеп үҙгәртелә, ә инде шул уҡ йылдың 20 сентябрендә институт агрономия факультеты хоҡуғы менән Һарытау дәүләт университетына ҡушыла. 1917—1921 йылдарҙа генетик Николай Иванович Вавилов курста һәм институтта фәнни һәм педагогик эштәр менән шөғөлләнә.
1922 йылдың май айында агрономия факультеты дәүләт университетынан айырылып сыға, яңынан институт булып китә. Ғалим-биолог, профессор В. Р. Заленский институттың тәүге директоры итеп һайлана. Был осорҙа институтта А. И. Стебут, А. П. Шехурдин, Е. М. Плачек, В. С. Богдан, Г. К. Мейстер, Н. М. Тулайков, Я. Я. Дадонов кеүек күренекле ғалимдар эшләй.
1923 йылда мелиорация факультеты асыла. Ошоноң менән бәйле Һарытау ауыл хужалығы институты Һарытау ауыл хужалығы һәм мелиорация институты итеп үҙгәртелә. XX быуат башында ҡалала Дәүләт зоотехник-ветеринария институты (1918 йыл) һәм Ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институты (1932 йыл; Һарытауға күсерелгән Мәскәү ауыл хужалығы машиналар төҙөү институты базаһында) кеүек уҡыу йорттары барлыҡҡа килә.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1997 йылдың 18 декабрендәге «Һарытау өлкәһендә профессиональ белем биреү системаһын камиллаштырыу тураһында» ҡарары менән ауыл хужалығы йүнәлешендәге өс юғары уҡыу йорто — Н. И. Вавилов исемендәге Һарытау дәүләт ауыл хужалығы академияһы, Һарытау дәүләт агроинженерия университеты, Һарытау дәүләт ветеринария медицинаһы һәм биотехнологиялар академияһы Н. И. Вавилов исемендәге Һарытау дәүләт аграр университетына берләштерелә. Хәҙер улар Һарытау дәүләт аграр университеты структураһында ярашлы рәүештә уҡыу комплекстары булып торалар (УК) № 1, № 2, № 3.
Б. З. Дворкин (2003 йылда вафат булған) 1998 йылдың апрелендә берләштерелгән юғары уҡыу йортоноң беренсе ректоры итеп ҡуйыла. 2003 йылдың майында Николай Иванович Кузнецов университет ректоры итеп һайлана. Соловьев Дмитрий Александрович 2019 йылдың майында ректор вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.
Факультеттары
Әлеге ваҡытта университетта түбәндәге факультеттар эшләй:
Кутюр-Су
Кутюр-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Булат (Әбйәлил районы)
Булат (Булатово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. Әлмөхәмәт ауыл Советы составына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 155 кеше. Почта индексы — 453605, ОКАТО коды — 80201804003.
Географик урыны
Булат (Монаш) ауылы Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 40 километр һәм Әлмөхәмәт тимер юл станцияһынан 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Булат ауылына Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә 1802—1811 йылдарҙа нигеҙ һалған. Был ауыл бөрйәндәрҙең Ҡыҙыл йылғаһы буйындағы өсөнсө тораҡ пункты. Әммә, билдәле булыуынса, ауылды Монаш тип тә атағандар. Был — этноним, ырыу атамаһы менән йөрөтөлгән улус бүлексәһе. Мәҫәлән, Сыңғыҙ ауылы һәм башҡалар шулай аталған. Тәүге төпләнеүсе Булат Раҡаев (1743—1824). Уның балалары: Дәүләтбирҙе (улы Төхвәтулла), Сәйфулла, Мәхмүт, Сәйфелмөлөк, Иғәбирҙе, Хоҙайбирҙе һәм Үтәпҡол (улы Әхтәм).
Әбделвәли Әбдрәшев 1812 йылғы Ватан һуғышы осоронда 14-се полк составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша, күрһәткән батырлығы өсөн көмөш миҙалдар менән бүләкләнә.
Булат ауылы халҡы бүтән тораҡ пункттарына ҡарағанда һәйбәт йәшәгән. 255 кеше йәшәгән 45 йортҡа 433 ат, 201 һыйыр, 556 һарыҡ һәм 150 кәзә тура килә. Һәр ғаиләгә 3 умарта булған. Бөтә халыҡ йәйләүгә йөрөгән. Бында ауыл хужалығы нығыраҡ үҫешкән: һәр ихатаға 24 бот самаһы яҙғы бойҙай сәселгән.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әлеге ваҡытта Булат ауылында башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Издревая
Издревая — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/22 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воронова Ольга Ефимовна
Воронова Ольга Ефимовна (8 март 1958, Арғаяш ҡасабаһы, Силәбе өлкәһе) — Рәсәй әҙәбиәт белгесе,  С. А. Есенин ижады буйынса белгес, филология фәндәре докторы. Төбәк проекттары һәм мәғлүмәт базаларын анализлау үҙәге етәксеһе, С.А. Есенин исемендәге Рязань дәүләт университетының журналистика кафедраһы профессоры. «Современное есениноведение » һәм «Есенинский вестник» журналдарының баш мөхәррире.
Биографияһы
Ольга Воронова 1958 йылдың 8 мартында Силәбе өлкәһенең Арғаяш  ҡасабаһында тыуа. 1967 йылда 9 йәшлек сағында, ата-әсәһе менән  Рязань ҡалаһына күсә, унда әсәһе  бүлеү буйынса бара һәм һуңғараҡ Рязань өлкәһендә беренсе бухгалтер иҫәбе кафедраһына нигеҙ һала. Ольга 4-се немец телен тәрән өйрәнеү мәктәбендә уҡый. Мәктәпте тамамлағандан һуң рус теле һәм әҙәбиәте, немец теле һәм немец мәҙәниәте араһында һайлай.
Төбәк проекттары һәм мәғлүмәт базаларын анализлау үҙәге етәксеһе, С.А. Есенин исемендәге Рязань дәүләт университетының журналистика кафедраһы профессоры. «Современное есениноведение» һәм «Есенинский вестник » журналдарының баш мөхәррире.
Хасуй-Яха (йылға)
Хасуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/90/9/75 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Бүреләр (рок төркөмө)
Бүреләр — Башҡорт эстрадаһындағы рок төркөмө.
Тарих
Беренсе составында ике класташ - Илшат Абдуллин менән Рафаэл Ғәйнуллин 2004 йылда башҡорт телендә рок төркөмѳ ойошторалар һәм шул уҡ йылда «Йәшлек-шоу 2004» конкурсында «Йыл асышы» номинацияһына лайыҡ булалар. Шул уҡ йылда Рафаэл төркөмдән сығып Салауат ҡалаһындағы башҡорт театрына эшкә төшә.
2005 йылда, төркөмгә Денис Ибраһимов менән Тайфур Юлсурин ҡүшыла.
2006 йылда Урал Сиражетдинов барабандар ҡағыусы булып килә. Шул йылда беренсе аппаратура һатып алына. Репетицияларҙы Беренсе һанлы балалар йортонда, Республика Башҡорт лицей интернатында һәм «Ант» төрҡөмөнөң студияһында уткәрәләр. «Йәшлек шоу 2006» «Тере тауыш пропагандаһы» дипломы менән бүләкләнәләр.
2006 йылдың көҙөндә «Дәрүиш» төркөмөнең солисы Дим Ҡоләхмәтов иҫтәлегенә арналған концертта сығыш яһайҙар.
«Моң» студияһында яҙылған йырҙары «Көрәш йәшәү хаҡына» сыға. «Артылыш» тапшырыуында ҡатнашалар.
2007 йылдың яҙында Башҡорт дәүләт филармонияһында сығыш яһайҙар, «Башҡорт йәштәре көндәрендә» ҡатнашалар.
«Castle Rock» фестивалендә ҡатнашып, 2-се урын яулайҙар.
Көҙ «Өфө уттарында» ойошторолған «йондоҙло төн» концертында ҡатнашалар.
«Рәхмәт» киноһында төшәләр.
Таһирова Майя Афзал ҡыҙы
Таһирова Майя Афзал ҡыҙы (8 февраль 1931 йыл — 9 июнь 2003 йыл) — балет артисы, педагог. 1949—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1978—2000 йылдарҙа хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең педагог-репетиторы, бер үк ваҡытта 1994 йылдан Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһының художество етәксеһе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2001) артисы. Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) һәм Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1969) лауреаты.
Биографияһы
Майя Афзал ҡыҙы Таһирова 1931 йылдың 8 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Билдәле башҡорт яҙыусыһы һәм дәүләт эшмәкәре Афзал Таһировтың ҡыҙы.
Майя Афзал ҡыҙының бәхетле баласаҡ дәүере бик ҡыҫҡа була. 1937 йылда атаһы халыҡ дошманы тип ғәйепләнеп, ҡулға алына, атыуға хөкөм ителә, әсәһен дә алып китәләр. Майя менән апаһын айырып, төрлө балалар йортона ебәрәләр. «Халыҡ дошманы балаһы» тигән ярлыҡ ҡыҙға тормошта әленән-әле күңелһеҙлектәр килтереп тора.
1943 йылда Ленинград хореография училищеһынан Өфөгә һәләтле балаларҙы һайлап алыу өсөн комиссия килә. Һынау үтеүселәр исемлегенә Майя ла эләгә.
Ленинградта үткән йылдарын ул һуңынан тормошоноң иң сағыу өлөшө тип атай. Легендар уҡытыусы-хореограф А. Я. Ваганова класында уҡыу бәхете тәтей уға.
Өфөгә ҡайтып, егерме өс йыл Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә бик күп гүзәл образдар тыуҙыра. СССР буйлап, шулай уҡ Бирмала, Германияла, Һиндостанда, Непалда гастролдәрҙә була.
Майя Афзал ҡыҙы, сәхнәнән киткәс, ижади ғүмерен оҙайтып, сәнғәт серҙәрен башҡаларға ла төшөндөрөү мөмкинлеген бик ҡыуанып ҡабул итә. Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамблендә егерме биш йылдан ашыу педагог-репетитор булып эшләй.
Үҙен һәр яҡлап та аса алған һәләтле йондоҙ бының менән генә сикләнеп ҡалмай. Мәскәү театр сәнғәте институтына (ГИТИС) уҡырға инеп, 1975 йылда балет тәнҡитсеһе һөнәрен үҙләштерә.
Мәҙәниәтебеҙ тарихында башҡорт балеты эшмәкәрҙәре хаҡында ихлас фекерле, тәрән өйрәнеп яҙылған әллә күпме мәҡәләләр ҡалдыра. Олоғайғас, йәштәр эргәһендә булғым килә тип, Рудольф Нуриев исемендәге башҡорт хореография училищеһында художество етәксеһе булып эшләй.
Нямдо-Вож
Нямдо-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нямдо-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татищев (Ырымбур өлкәһе)
Татищев — Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе Переволоцк районындағы ауыл. Татищев ауыл советының административ үҙәге.
Тарихы
Ауылға нығытылған ауыл булараҡ Ырымбур экспедицияһының беренсе начальнигы И. К. Кирилов 1736 йылда нигеҙ һала. Башта ауыл Ҡамыш-Һамар пристане тип атала, һуңынан -Татищев ҡәлғәһе. XVIII быуатта Татищев ҡәлғәһе Түбәнге Яйыҡ дистанцияһының төп ҡәлғәһе тип һанала. Уның ҡарамағында Чернореченск, Нижнеозерный, Рассыпной, һәм Переволоцк ҡәлғәләре була. 1774 йылдың 22 мартында Татищев ҡәлғәһе диуарҙары эргәһендә Пугачев ихтилалы тарихында иң эре алыштарҙың береһе була.
XIX быуат башында Татищев ҡәлғәһе, юҡҡа сығарылған Түбәнге Урал дистанцияһының башҡа нығытмалар кеүек, Ырымбур казак ғәскәренең станицаһы итеп үҙгәртелә. 1834 йылдың апрелендә үткәрелгән рәүиз иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, барыһы 959 кеше иҫәпләнә.
Пушкин Татищевта
Татищев ҡәлғәһе — А. С. Пушкиндың «Капитан ҡыҙы» повесында Белогорск ҡәлғәһенең прототибы. Пушкин 1833 йылдың сентябрендә Татищев станицаһында ике тапҡыр була: 18-дә — Һамарҙан Ырымбурға юл ыңғайы һәм 20-дә — Ырымбурҙан Уральскиға. Ул ваҡытта Татищев халҡы 1773 йыл менән сағыштырғанда өс тапҡырға арта. 1833 йылда станицала атаман вазифаһын хорунжий М. И. Исаков башҡара. Моғайын, ул Пушкинды станицала йәшәгән ихтилалдың замандашы булған 83 йәшлек Матрена Алексеевна Дехтярева менән таныштырғандыр. Уның һүҙҙәренән шағир-тарихсы Пугачевтың Татищев ҡәлғәһендә булып китеүе һәм полковник Григорий Миронович Харловтың ҡыҙы Татьяна Григорьевна Харлованың һәм уның ҡатыны Анисья Семеновнаның яҙмышы тураһында хикәйә-хәтирәләрен яҙып ала.
Татищев ҡәлғәһе һәм унда булып үткән ваҡиғалар тураһында мәғлүмәттәр Пушкиндың «Пугачев тарихында» һәм уның ҡулъяҙмаларының ҡаралама варианттарында, П. И. Рычковтың «Тарихына», «Ҡулъяҙмаларына» архив әҙерләмәләрендә, «Ырымбур яҙмаларҙа», «Пугачев болаһының тарихына» В. Б. Броневскийҙың рецензияһы тураһындағы тәнҡит баһаламаһында һүрәтләнә. Татищев ҡәлғәһе тураһында И. И. Осиповтың, И. С. Полянскийҙың һәм М. Н. Пекарскийҙың яҙмаларында телгә алына, улар 1835—1836 йылдарҙа Пушкиндың ҡулдарына эләгә.