cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эвенктар
Ҡытайҙағы эвенктар
44,54%-ы Эске Монголияла, ә 51,52%-ы — Хэйлунцзян провинцияһында, 1,2%-ы — Ляонин провинцияһында. Сама менән яртыһы эвенк теленең орочон диалектендә һөйләшә. Һөйләштәрен айырым тел тип ҡарау ҙа осрай. Ҡалғандары ҡытай телендә һөйләшә.
Хамнингандар, саха-эвенктар кеүек үк әҙ һанлы халыҡ. (тәүгеләре 2000 тирәһе . икенселәре 200 тирәһе ) Ҡытайҙағы эвенк тип яҙылғандарҙың күбеһе солондар. Солондар 1957 йылда 7200, 1982 йылда — 18 000 һәм 1990 йылда 18 000.
Күренекле эвенктар
Уның етәкселеге аҫтында эвенктар (солондар) маньчжурҙарҙың баҫҡынсылығына ҡаршы көрәш алып барғандар. Ваҡыты менән һуғышсыларының һаны 6000-гә еткән.
Бомбогор 1640 йылда маньчжурҙар ҡулына эләгә. Уны баш ҡалаға, маньчжурҙарҙың (циндар династияһынан) императоры Абахай Мукденға алып киләләр һәм язалап үлтерәләр. .
Милли кәсептәре
Һунарға ғәҙәттә яңғыҙ йөрөйҙәр. 2—3 кешенән төркөм эре януарға һунар иткәндә генә төҙөлә.
Йәшеренеп ултырған һунарсыға ҡалғандары ҡорбанды ҡыуып йүнәлтеү өсөн йәки ваҡ йәнлектәр яңы урындарға күсеп, йылға аша сыҡҡанда бергәләшер өсөн.
Төп маҡсат — ит өсөн һунар. Ҡиммәтле тире өсөн юл ыңғайы ғына һунар иткәндәр. Һунар ҡорамалдары булып уҡ-ян, һөңгө, элмәк, һаплы йәйә, ҡапҡан булған.
Йәнлекте эҙәрләп, һыуға төшкән һуҡмаҡтарыңда аңдып, кәмәләрҙә ҡыуып тотҡандар. Йәшеренеп яҡын килеү өсөн болан башының тиреһен ябынғандар.
Болансылыҡ эвенктарҙың тормошонда айырым урынды алып тора. Төп ҡулланылышы — транспорт сараһы. Эвенктарҙа, башлыса йөк ташыу өсөн булһа, орочондарҙа һыбай йөрөү өсөн.
Ҡышҡыһын ҡарттар мәке аша балыҡтарҙы сәнсеп алғандар. Ә йәйгеһен кәмәлә уҡ менән тотҡандар. Ҙур булмаған йылғаларҙа йырҙа эшләп ҡамап тотҡандар. Балыҡ тотҡанда ирҙәр күмәкләп эш иткән.
Ирҙәр ағастан, һөйәктән, металдан төрлө ҡорамалдар, көнкүреш әйберҙәре етештергән.
Туҙҙан (туҙҙы ҡатындар әҙерләгән), бүрәнәне соҡоп кәмәләр, эт йәки болан егеп йөрөй торған тар оҙон саналар эшләгәндәр.
Ҡатындар тире эшкәрткән. Унан өҫ һәм аяҡ кейеме, чум өсөн япмалар теккәндәр, көнкүреш әйберҙәре эшләгәндәр. Туҙҙан ҡашығаяҡ, чум һәм кәмәләр өсөн япма етештергәндәр.
Ирҙәр ағас һәм һөйәктән эшләнгән әйберҙәренә, ҡатындар туҙҙан, тиренән эшләнгән әйберҙәргә биҙәк төшөрөргәндәр. Ҡатындар балаларын ҡарай һәм тамаҡҡа яраштыра.
Монголияла эвенктар
Монголияла эвенктар өс мең генә кеше. Хамнигандар тип атала. Селенгин аймағында йәшәйҙәр.
Топонимы
Эвенктарҙың тарихи исеме — тунгустар топонимдарҙа һаҡланған: Түбәнге Тунгуска, Подкаменная Тунгуска. Бөтә донъяға билдәле Тунгус метеоритында дан алған. (Красноярск крайында) яҫы таулыҡ Тунгус платоһы тип йөрөтөлә.
Урыҫ ергиҙәрҙәре эвенктарҙан ҡайһы бер географик атамаларҙы үҙләштергәндәр: Алдан («Алдун»: ташлы яр), Йәнәсәй (Енисей), Лена (Елю-Енэ: ҙур йылға), Могоча (алтын төп йәки уба), Олёкма (Олоохунай: тейенле), Сахалин (Сахалян-улла: Ҡара йылға (Амур)), Чита (балсыҡ).
Эвенктарҙың административ биләмә яһалмыштары
Рәсәйҙә (2009) һәм Ҡытайҙа бар. Рәсәйҙә Красноярск крайында (элекке Эвенк автономиялы округы) Эвенк районы, Саха Республикаһының Анабар, Жиганск һәм Оленёк улустары.
Бурятияла Баунтов эвенк районы һәм Иркутск өлкәһендә, Бурятияла, Саха Республикаһында айырым ауыл биләмәләре бар.
Боронораҡ башҡа эвенк административ биләмә яһалмыштары ла булған.
Ҡытайҙа эвенк административ биләмә яһалмыштары булып Орочон һәм Эске Монголияла Эвенкия автоном хошуны тора.
Шулай уҡ, Эске Монголияла һәм Хэйлунцзянда бер нисә автоном волостар, сомондар төҙөлгән.
Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы
Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ( БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы, БАССР Хөкүмәте) — Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы Хөкүмәтенең 1920 йылдан 1946 йылға тиклемге рәсми атамаһы. Автономиялы республиканың юғары башҡарма һәм етәксе органы.
Төҙөлөшө
Иң тәүҙә БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйестән һәм уның урынбаҫарынан, халыҡ хужалығы советы рәйесенән һәм 10 халыҡ комиссарынан торған: Шулай уҡ Халыҡ Комиссарҙары Советында СССР-ҙың берләштерелгән сәйәси етәкселеге һәм СССР Халыҡ Комиссариаттары вәкиле булған.
Штаб- квартира
1920 йылдан Халыҡ Комиссарҙары Советы Стәрлетамаҡ ҡалаһында төпләнә, 1922 йылдан Өфөгә күсерелә. 1937 йылда БАССР Хөкүмәте өсөн яңы бина төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта ул тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Пушкин урамындағы 106-сы йортта урынлашҡан. .
Кече (баш кейеме)
Кече, келеш (qeleshe, plis, qylaf ) — албан милли баш кейеме, аҡ төҫтә, тирәсһеҙ тегелгән башлыҡ. Албандар йәшәгән биләмәләрҙә киң таралған, әлеге ваҡытта албан милли халыҡ кейемдәренең бер өлөшө булып тора. Башлыҡтың бейеклеге ниндәй төбәктә йәшәүҙәренә ҡарай.
Этимология
qeleshe исеме «йөн» (lesh) албан һүҙенән килеп сыҡҡан, ; plis һүҙе — *p(i)litja протоалбан, filiz германия, pellis латин, πῖλος pilos грек һүҙҙәре менән бәйле һәм шулай уҡ пилос кеүек билдәле.
Тышҡы күренеше
Гега албандар этнографик төркөмдәре Албанияның төньяғында йәшәй, уларҙың башлыҡтары киҫелгән ярымтүңәрәк формаһында, ә Албанияның көньяғында йәшәүселәрҙең (тоски) кәпәстәре юғары, бигерәк тә Гирокастр һәм Влера янында, Myzeqe тигеҙ ер районынан тыш. Албанияның ҡайһы бер көньяҡ төбәктәрендә кәпәстә ҙур булмаған сығып торған өлөшө була. Ғәҙәттә, бер баш кейемен етештереү өсөн аҡ төҫтәге йөн кейеҙ киҫәге етә.
Круя ҡалаһы кече баш кейемен етештереүсе булараҡ билдәле. Тирана районында туй тантанаһына ирҙәр ошо баш кейемен кейә.
Косовола гега-албандарҙан тыш, кече баш кейемен сербтар ҙа кейә, уларҙа plis, terlema, ćeča исеме аҫтында билдәле.
Хунгарикум
Тарихы
2010 йылда үткәрелгән «Будапешт яҙғы фестивале»ндә (Budapesti Tavaszi Fesztivál) «Фришш» галереяһы «Hungaricum 2010» йәш рәссамдар әҫәрҙәре күргәҙмәһе ойоштора. Уларҙың эштәрендә нимәне «Хунгарикум» тип атап булыуы тасуирланған була.
Фишбек (Эльба)
Фишбек (Эльба) (Fischbeck (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 672 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
Әбү Дауыт
Биографияһы
Дауыт һижри 202 йылда Ирандың көньяҡ-көнсығышында, Афғанстандың көньяҡ-көнбайышындағы Систан ҡалаһында тыуған.
Бәсрала йәшәгән һәм хәҙистәр йыйыу өсөн Хөрәсән, Ираҡ, Мысыр, Сирия, Хижәз һәм Хәлифәлектең башҡа урындары ла булып сыҡҡан. Беренсе сәйәхәтен ҡылғанда уға егерме йәш тә тулмаған була. Хәҙистәрҙе 300-ҙән ашыу мөхәддистән өйрәнә, улар араһында Әбү Сәләмә, Әхмәт ибн Хәнбәл, Ибн Әбү Шәйбә, Яхъя ибн Мәғин кеүек билдәле мөхәддистәр һәм башҡалар була.
Хеҙмәттәре
Әбү Дауыт 21-гә яҡын китап авторы булып тора, уларҙың иң билдәлеләре:
Әбү Дауыт Сүнәне
Әбү Дауд Сүнәне сөнни ғөләмәләр таныған алты хәҙис йыйынтығынан һуң өсөнсө урынды биләй. Йыш ҡына Сүнәндә Әл-Бохари һәм Мөслим ибн әл-Хажаж йыйынтыҡтарында булмаған хәҙистәрҙе осратырға мөмкин. Күп ғалимдар Әбү Дауыттың хеҙмәтен юғары баһалай, сөнки ул хәҙистәрҙе бик ентекле һайлап ала һәм йыйынтығына үҙе тикшергән 500 000 хәҙистән 4800-өн индерә. Күп хәҙистәр ышаныслы дәрәжәһенә етә.
"Сүнән"дең бер нисә исемлеге бар, уларҙың текстарында бер аҙ айырмалар осрай.
Нәҙерғолов Урал Фәйзулла улы
Нәҙерғолов Урал Фәйзулла улы (1937 — ?) — башҡорт теле белгесе.
У. Ф. Нәҙерғолов башҡорт диалектологияһының һәм тел тарихының актуаль проблемаларын өйрәнеү менән шөғөлләнде. Уның башҡорт диалектологияһындағы иң ҙур хеҙмәттәренең береһе булып сит өлкәләрҙә йәшәгән башҡорт халҡының тел үҙенсәлектәрен өйрәнеү һанала. «Куйбышев һәм Һарытау өлкәләрендә йәшәгән башҡорттарҙың теле» тигән темаға 1981 йылда филология фәндәре кандидаты тигән ғилми дәрәжәгә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ғалим 1970—1985 йылдарҙа «Башҡорт теленең атласын» эшләүҙә ҡатнаша, «Башҡорт һөйләштәренең һүҙлеге (көнбайыш диалект)», «Башҡорт теленең йәнле һөйләү үрнәктәре» тигән хрестоматияның авторы.
Алабайтал (йылға)
Атамаһы алабайтал йылҡы малы төҫөнән алынған (ала байтал). Алабай (алаға бай мәғәнәһендә) һәм тал (ағас) һүҙҙәренән алыныуы ихтимал, тип тә фаразлана. Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ (йылға)һы, урал йылғаһы Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
7
[
Ете (һан)
Ете — 6 һәм 8 араһындағы һан: 7, VII. Аҙна = 7 Тәүлек
Ете һаны менән бәйле йәмғиәттә күп осрактар билдәле,  мәҫәлән:
7 нота
һ.б.
Ете ҡыҙ(видео) бәйете.
Ете ҡат үлсә, бер ҡат киҫ − башҡорт мәҡәле.
Полтома
Полтома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюхча йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гижга (Ульва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юрмаш (Тоҙ ҡушылдығы)
Юрмаш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Туз йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Сундуш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арыҫлан (мәғәнәләр)
Арыҫлан һүҙе ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
Иҫтәлекле исемдәрҙә
Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры — Башҡортостанда икенсе башҡорт профессиональ театры.
Нензоте-Се
Нензоте-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нейта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таҡсим (майҙан)
Таҡсим майҙаны (төрөксә Taksim Meydanı) — Истанбулдың үҙәк өлөшөндәге (Бейоғлу районындағы Таҡсим биҫтәһе) майҙан. Был майҙанда зиннәтле ҡунаҡханалар урынлашҡан, магазиндар күп. Майҙан ерле халыҡ та, туристар ҙа күпләп йөрөгән урын булып тора. Атамаһы تقسيم «бүленеү» тигән һүҙҙән алынған.
Тарихы
Таҡсим майҙаны ҡасандыр ошонда урынлашҡан «Сурб Акоп» (Изге Акоп) тигән әрмән зыяраты урынында төҙөлгән, зыярат XVI быуатта солтан Сөләймән I осоронда нигеҙләнгән булған. Таҡсим майҙанында төҙөлөштәр барғанда 16 әрмән ҡәбере һәм XIX быуат биналарының диуарҙары табылған.
1977 йылдың 1 майында йөҙҙәрсә мең кеше ҡатнашлығындағы 1 Май демонстрацияһы ваҡытында алдан ҡоролған план буйынса полиция халыҡҡа ата һәм уны ҡыуып тарата башлай.
2013 йылдың май аҙағында майҙанда төрөк полицияһы менән Таҡсим-Гези паркында сауҙа үҙәге төҙөүгә ерҙе бушатыу өсөн ағастарҙы ҡырҡыуға ҡаршы сыҡҡан демонстранттар бәрелешә.
Иҫтәлекле ҡоролмалары
Майҙан уртаһында 12 метрлы «Республика» (Cumhuriyet Anıtı) монументы тора, ул 1928 йылда итальян архитекторы Пьетро Каноник проекты буйынса эшләнгән. Монумент армияның азатлыҡ килтереүен һәм республика урынлаштырыуҙы кәүҙәләндерә. Таҡсим майҙанындағы һәйкәлдә маршалдар Мостафа Кәмал Ататөрк, Мостафа Исмәт Инөнү һәм Фәүзи Чаҡмаҡ, шулай уҡ ябай кешеләр һындары бар.
Монументтың көньяғындағы төркөмдә үҙәктәге Ататөрк һынынан уңда Климент Ворошилов менән Семён Аралов скульптуралары тора. Скульптура композицияһына был шәхестәрҙе индереү Ататөрк ҡушыуы буйынса Төркиәнең 1923 йылда бойондороҡһоҙлоҡ яулау эшендә Совет Рәсәйе күрһәткән сәйәси, хәрби һәм финанс ярҙамы өсөн рәхмәт йөҙөнән башҡарыла. Ворошилов һыны артында торған Аралов скульптураһын яңылыш Фрунзе һыны тип уйлаусылар ҙа осрай. 1950—1969 йылдарҙа төҙөлгән ҙур, киң бина — Ататөрк исемендәге мәҙәниәт үҙәге (Atatürk Kültür Merkezi). Мәҙәниәт үҙәге эргәһенән Гүмүшсүйү урамы үтә, ул Долмабахче һарайына илтә. Уңда Германия һәм Япония консуллыҡтары урынлашҡан. Һулда — хәрби дауахана һәм техник университет. Был биналар бөтәһе лә XIX быуатҡа ҡарай.
Майҙанда «Де Мәрмәрә» биш йондоҙло ҡунаҡханаһы бара. Майҙандың арғы осонда «Таҡсим-Гизи» (Таҡсимды гиҙеү) тигән парк урынлашҡан. Элек был парк урынында ҙур ҡаҙарма булған.
Иҫәп (мәғәнәләр)
Иҫәп һүҙе ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
Келдыш Людмила Всеволодовна
Людмила Всеволодовна Ке́лдыш (, Ырымбур — 16 февраль 1976, Мәскәү) — совет математигы, физика-математика фәндәре докторы (1941), профессор (1964).
Биографияһы
Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлаған (1926). Мәскәү авиация институтында (1930—1934) һәм СССР Фәндәр академияһының Математика институтында (1934 йылдан башлап) эшләй. Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы һәм теоретик-күмәклектәр топологияһы өлкәһендә ҙур белгес. Төп хеҙмәттәре B-күмәклектәр (йомоҡ һәм асыҡ күмәклектәрҙән, сикле йәки иҫәпле һандағы күмәклектәргә ҡарата ҡулланылған берләштереү һәм киҫелеш операциялары ярҙамында алырға мөмкин булған күмәклектәр), күмәклектәр һәм топологияның дескриптив теорияһы буйынса.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән. 2004 йылдың авгусында Мәскәүҙә (Фәндәр академияһының Математика институтында) Л. В. Келдыштың тыуыуының йөҙ йыллығына арналған «Геометрическая топология, дискретная геометрия и теория множеств» халыҡ-ара конференцияһы үтә.
Ғаиләһе
Л. В. Келдыш — М. В. Келдыштың апайы (генерал-майор Всеволод Михайлович Келдыштың ете баланың береһе). Ире — математик Новиков С. П. (1934). Теүәл фәндәргә иҫ киткес һәләтте уның улдары, өлкәне (беренсе никахтан) — Леонид Вениаминович Келдыш, кесе улы — Новиков Сергей Петрович һәм уртансыһы — Андрей, Мәскәү физика-техник институтының элекке доценты мираҫ итеп алғандар. Ғаиләлә тағы ике ҡыҙы була, улар: Нина һәм Елена.
Помбаш
Помбаш — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тинева йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шкёна
Шкёна (Schköna) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 781 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6773 һәм автомобиль коды — WB.
Раевка (Стәрлебаш районы)
Раевка (Раевка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 453189, ОКАТО коды — 80248818003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Балауыҙ көйәһе
Балауыҙ көйәһе — йыйылма атамаһы ике төр күбәләк, бал ҡортоноң ҡоротҡостары булып тора. Умартасылыҡ үҫешкән ерҙәрҙә киң таралған.
Йәшәү рәүеше
Өлкән күбәләктәр бик ҙур түел, ауыҙ ағзалары үҫешмәгән (улар ашамай). Төнгө йәшәү рәүеше алып бара. Аҡһыл төҫтәге йомортҡаларын бал ҡорто кәрәҙҙәренә, балауыҙҙарға һала. Улар ҡарышлауыҡҡа әүерелгәс, тәүге мәлдә кәрәҙәге бал һәм һитә менән туҡлана. Тора-бара рамдағы балауыҙҙар һәм унда ҡорттар сыҡҡас тороп ҡалған кокондары менән туҡлана башлай(саф балауыҙ туҡланыу өсөн яраҡлы түгел — уның туҡлыҡлы матдәләре етмәй). Шулай уҡ улар кокнда ятҡан бал ҡорто балаларының ҡанаттарын, аяҡтарын кимерә. Ҡорттар уларҙы алып ташлай алмай. Сөнки улар кәрәҙҙәр буйлап пәрәүезле юл һала. Ҡарышлауыҡтар тора бара бар умартаны шул рәүешле баҫып алырға һәләтле. Умарталағы ҡорттарың балаларын, һитәләрҙе, бал болон ашап бөтөрә. Хатта рамдарҙы, ябылған йылытыу материалдарын да ашайҙар. Күпләп үрсегәндә, бер- береһен, һәм алдан сыҡҡан көйәләрҙең ҡалдыҡтарын ашайҙар. Ҡурсаҡҡа әүерелеү өсөн умарта ярыҡтарын, һәм башҡа тыныс урындарҙы эҙләп табалар. Хатта үҙҙәренә соҡор яһап алалар. Бал ҡорто ғаиләһе көсһөҙләнә һәм юҡҡа сыға. Шулай уҡ умартаһын ташлап сығып китә.
Каруярв
Каруярв (Karujärv — «Айыу күле») — Эстониялағы күл, Ляэне-Саар волосы Сааремаа утрауының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Күл Кярла ҡасабаһынан яҡынса 4,5 км төньяҡта урынлашҡан. Төньяҡ яры тәңгәлендә Деево (хәҙер Каруярве, элекке совет хәрби ҡаласығы) урынлашҡан, көнсығыш ярында кемпингтар бар. Төньяҡ-көнсығыш яры буйлап автомобиль юлдары үтә, унда 2304 2310 һәм 2314 маршруты автобустары йөрөй.
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 32 метр тәшкил итә. Күлдә 5 бәләкәй генә утрау бар. Күлдең майҙаны 345,6 гектар (349,9 гектар утрауҙары менән бергә) майҙанды тәшкил итә. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 12,276 км. Күлдең оҙонлоғо — 2,8 км, киңлеге — 2,2 км. Максималь тәрәнлеге — 6 м. Күл ярының күп өлөшө ҡуйы урман менән ҡапланған. Төбө ҡомло, кемпинг райондарында ҡырсынлы ҡомлоҡтар бар.
Күлде ҡыҫалалар үҙ итә. Балыҡтарҙан алабуға, суртан, язь, ҡыҙылғанат, ҡарабалыҡ, сиг, алабалыҡ-таш аҫты балығы тереклек итә.
Тарихы
8 мең йыл самаһы элек барлыҡҡа Каруярва күл, диңгеҙ бүленеп сыҡмай, һәм утрауҙарҙағы иң боронғо һанала Ридала. Совет заманында колхоз «Кярл» кемпинг күл буйында ойошторолған. Ваҡытында СССР күл янында урынлашҡан полигонда хәрби һауа көстәре. -Был күл әле-әле табылып. неразорвавшийся авиабомбалар. 2009 йылда ҡабул ителгән 2017 буйынса яҡынса 50 шулай бомба менән күл.
Легендалары
«Каруярв» һүҙе тәржемә иткәндә «Айыу күле» игәнде аңлата. Легенда буйынса, күл ете айыуҙың үҙ-ара ыҙғышыуы арҡаһында килеп сыҡҡан. Уларҙы айырыу өсөн, тәбиғәт көстәре айыуҙарҙы ямғыр ямғыр менән ҡойондорған, һәм шул арҡала күл барлыҡҡа килгән. Ә айыуҙар төрлө яҡҡа киткәнлектән, ете бухта барлыҡҡа килгән.
Мәҙәниәттә
Каруярв күленә эстон яҙыусыһы Якоб Мяндметстың «Күл» хикәйәһе арналған.
Кассис (Франция)
Кассис (нем. Cassis ) — Францияның көньяҡ-көнсығышында Прованс— Альп — Зәңгәрһыу Яр регионындағы ҡала һәм коммуна, Буш-дю-Рок департаменты, Марсель округы, Ла-Сьюта кантоны.
Географик урыны
Марсель ҡалаһынан яҡынса 20 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Кассис һәм Ла-Сьот коммуналары араһында Европала иң бейек яр буйы  ҡаяһы  (399 м) урынлашҡан. Ҡала үҙенең ҡаялары, шулай уҡ тирә яғында етештерелгән шараптары  менән  дан тота.
Тарихы
Кассис урынында тәүге ултыраҡтар б.э. тиклем VI—V быуаттарға  ҡарай. Бында лигурҙар йәшәгән, улар һунар, балыҡсылыҡ һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән. Уларҙан нығытмалар ҡалдыҡтары ҡалған. Шулай уҡ Кассиста гректарҙың булыуы ныҡ һиҙелә. Рим Империяһы ваҡытында бында балыҡсылар ултырағы булған. Археологик табылдыҡтар Кассистың бөтә Урта дигеҙ һәм бигерәк тә Төньяҡ Африка менән сауҙа бәйләнештәре тураһында һөйләй.
V быуаттан алып X быуатҡа тиклем варварҙарҙың һөжүме урындағы халыҡҡа һарай төҙөргә мәжбүр итә. 1223 йылда ул  урындағы феодал, сеньор Ле-Бо-де-Прованстың биләмәһе була. 1402 йылдың 4 апрелендә савой графы Одон де Вильяр үҙенең туғаны Филипп де Левиға Зәңгәрһыу Яры еренең ҙур ғына өлөшөн бүләк итә, уға Кассис ҡалаһы ла инә. Бының өсөн Филипп Раймонд Туренскийға ҡаршы уның яғында һуғышырға тейеш була. XV быуатта Кассис ҡалаһы Прованс графтары  хакимлығы аҫтына эләгә, һуңынан герцог Рене Добрый уны Марселдең епископтарына тапшыра, уларҙың ҡулы аҫтында Кассис 1789 йылғы Бөйөк Француз революцияһына тиклем ҡала.
XVIII быуатта Кассис ҡала стеналарынан сығып гавань яғына ҡарай ҙурая. Ошо уҡ ваҡытта бөтә донъяға кассис ташы булараҡ билдәле урындағы эзбизташты сығарыу (эзбизташ әҙләп борондан бында сығарылһа ла)  әүҙем үҫешә башлай, ә XX быуатта  шарап етештереү алға китә.
Топонимдары
II быуатта билдәле булған Charsitanæ Tutelæ—  исеменең иҫке формаһы. IV быуатта ултыраҡ  Carsicis тип аталған,  1323 йылда  Cassitis Castrum һарайы («Касситис замогы») тип телгә алына. Бында исемдең төп өлөшө «кар» тәү һинд-европа һүҙенән килеп сыҡҡан, таш  һүҙен аңлата.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кесе Толзес
Кесе Толзес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Толзес йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Савчук Анна Антоновна
Савчук Анна Антоновна (28 май 1910 йыл — 19 сентябрь 1991 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Анна Антоновна Савчук 1910 йылдың 15 майында Рәсәй империяһының Новоселица ауылында (хәҙер Украинаның Хмельницкий өлкәһе Полонский районы) нда тыуған.
1948 йылдан Анна Антоновна Ростов өлкәһенең Чертковский районы Тарасово-Меловское ауылында йәшәй. Ленин исемендәге колхозда 25 йылдан ашыу быҙау ҡараусы булып эшләй. Ошо осорҙа 2300 быҙауҙы тәрбиәләп үҫтерә. Йыл һайын 50-60 быҙау ала (25-30 нормала).1957 йылдан быҙауҙарының уртаса тәүлек артымы 683 грамм сиктәрендә тәшкил итә. 1961 йылда «Дондың данлыҡлы быҙау ҡараусыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
1966 йылдың 22 мартында СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән малсылыҡты үҫтереүҙә, ит етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн Анна Антоновна Савчукҡа Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
КПСС ағзаһы, хеҙмәт ветераны. 1970 йылдар уртаһында хаҡлы ялға китә.
1991 йылдың 19 сентябрендә вафат була.
Тарасово-Меловское ауылы урамдарының береһе Герой исемен йөрөтә
Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы
Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы (30 июль 1920 йыл — 11 август 1988 йыл) — ғалим-тел белгесе, төркиәтсе. Филология фәндәре докторы (1966), профессор (1967). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).
Биографияһы
Әхнәф Әхмәт улы Юлдашев 1920 йылдың 30 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Кәлшәле ауылында тыуған. 1932 йылда башланғыс мәктәп тамамлай, артабан күрше ауылдарҙың береһендә урта мәктәптә уҡыуын дауам итә. 1935—1938 йылдарҙа Бәләбәй педагогия училищеһының сит ил телдәре бүлексәһендә уҡый. 1938—1942 йылдарҙа Баймаҡ районы Түбә урта мәктәбендә немец теле уҡытыусыһы булып эшләй.
1942—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. Контузия алғандан һуң оҙаҡ дауалана. Һуғыштан һуң ике йыл эсендә ситтән тороп Куйбышев педагогия институтының сит ил телдәре факультетын тамамлай. Шул уҡ 1947 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының филология факультетына аспирантураға ҡабул ителә. Ул бында атаҡлы төркиәтсе профессор Н. К. Дмитриев етәкселегендә әҙерлек үтә һәм 1950 йылда «Типтәрҙәр теле» тигән темаға башҡорт диалектологтарынан тәүгеләр рәтендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм СССР Фәндәр академияһы Тел белеме институтының төрки телдәр секторына (һуңынан төрки һәм монгол телдәре бүлеге) ғилми хеҙмәткәр итеп эшкә саҡырыла. Шул ваҡыттан алып бөтөн ғүмере ошо институтта үтә. 1966 йылда филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1967 йылдан профессор. 1970 йылда уға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
1988 йылдың 11 авгусында Мәскәүҙә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлеге күп яҡлы: уның хеҙмәттәрендә башҡорт һәм башҡа төрки телдәренең байтаҡ проблемалары һәм аспекттары урын алған һәм хәл ителгән. Фәнни хеҙмәттәрендә башҡорт әҙәби теленең формалашыу тарихы, башҡорт теленең орфоэпияһы һәм орфографияһы, башҡорт теленең лексикаһы, грамматик төҙөлөшө, һүҙлектәр төҙөү принциптары яҡтыртылған. Байтаҡ хеҙмәттәре башҡорт диалектологияһы мәсьәләләренә арналған. 120-нән ашыу хеҙмәт авторы.
Ҡужанаҡ
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы Ҡороюл йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Ҡыҙрас улдары Аҫҡар, Таҙлар, Аҡҡондоҙ, Үрген, Ҡужанаҡ, Кинйәбулат ауылдарына төйәкләнгән.
Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә төҙөгән ауыл. XVIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙ һалынған. Тәүге нигеҙ ҡороусы Ҡужанаҡ Йомаҡ(н)аев булған. 1795 йылда беренсе тапҡыр рәсми исемлектәрҙә теркәлгән. Күҙәнәк, Айыуҡаҙыр атамалары менән дә теркәлгән.
1795 йылда 9 йортта 71 кеше йәшәгән, 1866 йылда 81 йортта — 331 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәҙрәсә, һыу тирмәне, ярма ярғыс теркәлгән.
1930 йылдарҙан Башҡорт Ҡужанағы исеме менән теркәлгән. 1970 йылдарҙа Урыҫ Ҡужанағы, Яңы Асҡар ауылдары менән берләштерелгән. Шул ваҡыттан бирле Ҡужанаҡ исемендә.
Әлеге ваҡытта Ҡужанаҡ ауылында урта мәктәп, балалар баҡсһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (78 %).
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Варенберг
Варенберг (Wahrenberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 348 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 18 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Оло Сургут
Б.Сургут — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1429/214 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы
Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы — ағас әҙерләү һәм эшкәртеү предприятиеһы. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы сәнәғәт хужалығы.
Тарихы
Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы 1928 йылда Иҫке Сохханғол ауылында ойошторола.
1928, 1961, 1983 йылдарҙан Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы, 1956 йылдан — Үрге Ағиҙел ағас ағыҙыу контораһы, 1978 йылдан — Сибай урман сәнәғәте хужалығының Бөрйән ағас әҙерләү пункты тип атала. 2010 йылда Бөрйән урман сәнәғәте яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт тип үҙгәртелә. 2015 йылда бөтөрөлә.
Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы составында ағас әҙерләү участкаһы, таҡта бысыу (1996 йылдан), ағас эше (1996 йылдан), мебель (1997 йылдан) цехтары була. Төҙөлөшкә яраҡлы ағас, ағас-таҡта, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары етештерелә.
Беренсе директоры Зәйнетдинов була.
1934 йылда ағас әҙерләү һәм оҙатыу планын арттырып үтәгәне өсөн хужалыҡ Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетының Ҡыҙыл Байрағына лайыҡ була.
Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы эшмәкәрлеге осоронда урман ҡырҡыусыларҙың яңы тораҡ пункттары үҫә — Ағиҙел (ҡасаба, Бөрйән районы, хәҙер Иҫке Собханғол ауылы составына инә), Берлек (Яңы Мөсәт ауылы), Көньяҡ Үҙән (хәҙер Бәләкәй Ҡыпсаҡ).
Хужалыҡтың 100-ҙән ашыу эшсе «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе, 52 — «Биш йыллыҡ ударнигы» билдәһе, 4 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 2 — Хеҙмәт Даны ордены, 5 — «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Тракторсылар Байморатов В. В. һәм Йәнсурин Б. З. «БАССР-ҙың урман сәнәғәте атҡаҙанған хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ булалар.
Ыҫмала
Ыҫмала — аморф матдәләрҙең дөйөмләштерелгән исеме, ғәҙәти шарттарҙа сағыштырмаса тотороҡло һәм йылынытҡанда формаһын юғалта. Улар араһында химик составы ҡатмарлы булған үҫемлектәрҙең нормаль физиологик матдәләр алышыныуында барлыҡҡа килгән тәбиғи ыҫмалалар (ағас сайыры) һәм төҙөлөшө сағыштырмаса ябай булған химик ҡушылмалар (ПВХ ыҫмала) бар.
Говоруха (Вишера ҡушылдығы)
Говоруха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Нензоте-Яха
Нензоте-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Халяте-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ахман
Ахман (Ахманово) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Ахман ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 476 кеше. Почта индексы — 452658, ОКАТО коды — 80207804001.
Географик урыны
Ахман ауылы Сөн ҡушылдығы Иҙәш йылғаһы буйында, район үҙәгенән көньяҡ-көнбайышта 7 километрҙа һәм Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 69 километрҙа урынлашҡан.
2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, сыуаштар, керәшендәр йәшәй.
Урта мәктәп, фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапханаһы бар.
Тарихы
Ахман ауылына XIX быуат башында Бәләбәй өйәҙендә нигеҙ һалынған.
Төньяҡ Македонияла кеше хоҡуҡтары
Төньяҡ Македония кеше хоҡуҡтары тураһында Европа Конвенцияһына, БМО-ның ҡасаҡтар статусы тураһында Женева Конвенцияһына һәм язалауға ҡаршы Конвенцияға ҡул ҡуя, ә Төньяҡ Македония бөтә граждандарға ла кешенең төп хоҡуҡтарын гарантиялай.
Ахман
Тарихы
1834 йылда бында дәүләт крәҫтиәндәре, биләмә крәҫтиәндәре, Ырымбур казак ғәскәре казактары, типтәрҙәре.
Төньяҡ Македонияла кеше хоҡуҡтары
Әммә кеше хоҡуҡтары менән проблемалар барыбер ҡала килә. Хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары мәғлүмәттәре буйынса, 2003 йылда суд ҡарарҙары булмайынса яза биреү, хоҡуҡ һаҡлаусыларын һәм режимға ҡаршы сығыш яһаусы журналистарҙы янауҙарға һәм ҡурҡытыуҙарға шик, шулай уҡ полиция тарафынан яза ҡулланыу тураһында ғариза бар.
Ахман
Тарихы
1865 йылда 77 хужалыҡта 580 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. 3 һыу тирмәне булған.
Төньяҡ Македонияла кеше хоҡуҡтары
2002 йылдан албанлыларға албан телендә белем алырға рөхсәт ителһә лә, университет тамамланғанға тиклем улар македон телен аңлауға һәм файҙаланыуға тест үтергә тейеш.
Ахман
Тарихы
1906 йылда сиркәү, земство мәктәбе, һыу тирмәне, бакалея кибете, икмәк запасын һаҡлауға хеҙмәт иткән мөгәзәй булған.
Төньяҡ Македонияла кеше хоҡуҡтары
HRW һәм Хельсинки төркөмө
Human Rights Watch мәғлүмәттәре буйынса, күп кенә элекке югославтар гражданлыҡ тураһындағы законды ҡабул итеү һөҙөмтәһендә «ғәмәлдә гражданлығы булмаған кешеләр» булып ҡала. Был закон Төньяҡ Македония Югославия Социалистик Федератив Республикаһынан сыҡҡас эшләнә.
Ахман
Тарихы
Ахман ауылында күренекле шәхес, яҙыусы-драматург Нәжиб Асанбаев тыуып үҫкән
Төньяҡ Македонияла кеше хоҡуҡтары
HRW һәм Хельсинки төркөмө
Этник албан сепаратистары һәм Төньяҡ Македония хөкүмәте араһындағы конфликт кеше хоҡуҡтарын ике яҡтан да етди боҙоуға килтерә.
Кеше хоҡуҡтары буйынса халыҡ-ара Хельсински федерацияһы мәғлүмәттәре буйынса, кеше хоҡуҡтары боҙоуҙың түбәндәгеләре теркәлә :
Ахман
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төньяҡ Македонияла кеше хоҡуҡтары
Халыҡ-ара рейтинг
Демократия индексы, 2010: 167 илдән 73-сө
Ахман
Урамдары
Урам исемдәре :
Төньяҡ Македонияла кеше хоҡуҡтары
Халыҡ-ара рейтинг
Бөтә донъя матбуғат азатлығы индексы, 2008 йыл.: 173 илдән 42-се.
Донъя йәшәү сифаты индексы, 2005 йыл :111-ҙән 89-сы, Иран менән (88) и Гватемала (90) араһында.
Омбудсмен отчеты
Омбудсмендың 2005 йылдағы йыллыҡ отчётына ярашлы:
Законһыҙ төҙөлөштәрҙе һүтеү буйынса административ акттар үтәлмәй, аҙ ғына процент һайлап ҡына эшләнә. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау тураһында аңлау етмәй һәм уны яҡлау буйынса саралар күрелмәй. Закондар һәм хеҙмәт мөнәсәбәттәренә хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыу буйынса процедуралар ваҡытында законһыҙ тикшереү, айырыуса урындағы дәүләт кимәлендәге хеҙмәткәрҙәрҙе табыуҙа етешһеҙлектәр бар.
Македония Республикаһында һәр бала хоҡуҡтарын лайыҡлы тормошҡа ашырыу өсөн адекват шарттар һәм бер тигеҙ булмаған мөмкинлектәр бар, әммә балаларға ҡарата көс ҡулланыу осраҡтары арта. Юғары белем тураһында закон йөкләмәләр ваҡытында йәки уҡыу сығымынан түләнгән ваҡытта тейешле ҡулланылмай, шул уҡ ваҡытта студент стандарттары ҡәнәғәтләнерлек түгел. Хеҙмәттәр менән тәьмин итеүселәр һәм граждандар араһында аралашыу кимәле профессиональ, ҡәнәғәтләнерлек түгел, һәм баҙарҙа монополиянае тейешле яҡлауҙы һәм контролдә тотоуҙы тәьмин итерлек тейешле норматив акт юҡ. Дискриминациянан яҡлау тураһында махсус закондың булмауы дискриминация күренештәрен билдәләргә һәм ҡорбандарҙы дискриминациянан яҡлауҙы тәьмин итергә мөмкинлек бирмәй. Берекмә ағзаларының тейешле һәм тигеҙ хоҡуҡлы вәкиллеге принцибын эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырылмай.
Родионовка (Стәрлебаш районы)
Родионовка (Родионовка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 453190, ОКАТО коды — 80248805005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шахты эше
«Шахты эше» (рәсми рәүештә «Донбасстағы иҡтисади контрреволюция тураһында эш») — 1928 йылдың 18 майынан 6 июлгә тиклем Мәскәүҙә Союзар Йортонда үткәрелгән сәйәси суд процесы.
Процесс сиктәрендә ВСНХ, «Донуголь» тресына, Донбасс шахталарының идаралыҡ органдарына ингән СССР күмер сәнәғәтенең 53 белгесе һәм етәксеһенән торған төркөм ҡоротҡослоҡ һәм саботаж үткәреүҙә ғәйепләнә. Бынан тыш, процеста ҡатнашыусылар башлыса элекке (революцияға тиклемге) техник интеллигенция вәкилдәре булараҡ йәшерен контрреволюцион ойошманы булдырыуҙа, сит ил советтарға ҡаршы үҙәктәр менән, шул иҫәптән, мифик «Париж үҙәге» менән бәйләнештәрҙә ғәйепләнә. Айырым ҡатнашыусыларҙың тәүге ҡулға алыныуҙары 1927 йылдың июнь-июлендә, 1928 йылдың мартында була. Үҙәк Комитеты Политбюроһы «фетнә» тураһында версияны ҡабул иткәндән һуң, эш сәйәси төҫ ала.
Йомғаҡлау ғәйепләүҙәре, дәлилдәр булмағанға күрә, компроматтарҙа һәм үҙ-үҙенә шаһитлыҡ итеүҙә төҙөлә. Ҡайһы бер Германия граждандарының ҡулға алыныуы арҡаһында эш етди дипломатик көрсөк сәбәбе булып китә. «Буржуаз интеллигенцияһы» вәкилдәре төркөмө өҫтөнән «Шахты процесы» СССР тарихында мөһим ваҡиға була һәм иҡтисадта НЭП-тан «социалистик һөжүмгә» күсеүҙе аңлата. 2000 йылда Рәсәй Фәдәрацияһы Генераль прокуратураһы тарафынан бөтә хөкөм ителеүселәр енәйәт составы булмау айҡанлы реабилитациялана.
Тарихи контекст
1927 йылдың аҙағында совет иҡтисади сәйәсәтендә байтаҡ үҙгәрештәр һиҙемләнә: октябрь айында Бухарин совет ауылындағы капиталистик элементтарына ҡаршы — «кулактарға ҡаршы» — көсәйтелгән һөжүмгә саҡыра; декабрҙә 15-се съезд әлеге тәҡдимде хуплай, әммә, атап әйткәндә, коллективлашыу, аҡрынлап үткәреләсәк, тип асыҡлыҡ индерә. Шул уҡ йылда иген йыйыу буйынса проблема килеп сыға: 1927 йылдың яҙында һәм йәйендә күрһәтелгән пландан арттырып йыйылһа, йылдың аҙағына хәлдәр насарая — ноябрҙә һәм декабрҙә былтырғы йылдың кимәленән яртыһы ғына йыйыла. Партия етәкселеген аҙыҡ-түлектең етешмәүе хафаға һала, шулай уҡ иҡтисади пландар ҙа боҙола, ә крәҫтиәндәрҙең иген әҙерләүгә һәм башҡа ғәҙәттән тыш сараларға ҡаршы сығыштары Үҙәк Комитеты Политбюроһы алдында етештереүсенән игенде йәки башҡа ауыл хужалығы продукцияһын дәүләткә күсереү ысулдарын эҙләү мәсьәләһе килеп баҫа. Һөҙөмтәлә, Иосиф Сталин етәкселегендә совет етәкселегенең бер өлөшө көрсөктә кулактарҙы ғәйепләү юлына баҫа. Партияла «синфи дошмандар» менән көрәш өсөн өҫтәмә саралар кәрәклеге буйынса бәхәстәр ҡуба һәм 1928 йылдың башына ҡарата ОГПУ органдары, партия етәкселеге ярҙамы менән, иҡтисади өлкәлә үҙенең эшмәкәрлеген әүҙемләштерә.
Бынан тыш, тышҡы сәйәсәт өлкәһендә лә үҙгәрештәр башлана: атап әйткәндә, Германия идара итеү даирәләрендә СССР-ға артабанғы кредитлау мөмкинлеген кире ҡаҡмаһалар ҙә, мәсьәләне хәл итеү айҙан-айға кисектерелеп килә. Веймар республикаһы вәкилдәре оҙайлы кредитлауға ризалашмайҙар, улар кредиттарҙы ике йылға ғына бирергә теләй һәм 300 миллионлыҡ кредитты тулыһынса түләүҙе шарт итеп ҡуя, шул уҡ ваҡытта совет хөкүмәте яңы 600 миллион маркалыҡ кредит («перманент кредиты») һорай). Кредиттың ҙур күләме СССР-ҙың түләүсәнлек һәләтендә шик тыуҙыра, өҫтәүенә, Советтар иле сит илдә сеймал, ҡоролмалар һәм машиналар алыу өсөн аҡса күләмен кәметә, мәҫәлән, Америка Ҡушма Штаттарында һәм Мысырҙа мамыҡ һатып алыу кимәле кәметелә һәм уны етештереү Урта Азияла арттырыла. Ошо уҡ ваҡытта валюта запастарын тулыландырыу өсөн йыйылған игенде сит илгә сығарыу күҙаллана. Конфиденциаль органдарға немец илсеһе Ульрих фон Брокдорф-Ранцау, француз илсеһе Жан Хербет, итальян илсеһе Витторио Черрути, поляк илсеһе Станислав Патек СССР-ҙың эске торошон «иҡтисади фалиж» һәм «сәйәси һәләкәт» тип нарыҡлауы тураһында еткерәләр. Шулай уҡ Германияла СССР-ҙың дөйөм сәйәси һәм иҡтисади позицияларының көсһөҙләнеүе һәм ябай эшселәр араһында ла, эшселәр һәм белгестәр араһында ла мөнәсәбәттәр ҡырҡыулашыуы тураһында билдәле була.
Эштең сәбәптәре. Тикшереү
Профессор Сергей Красильников фекеренсә, «Шахта эшен» «тикшереү» буйынса чекистар ғәмәлдәрендә өс төп стадия күҙәтелә: «сәйәсәткә тиклемге» шахта этабы (1927 йылдың июненә октябргә тиклем), уның барышында төп тикшереү ғәмәлдәре башлыса Төньяҡ Кавказ крайы буйынса ОГПУ Тулы вәкәләтле вәкиллегенең Донецк оператив секторы хеҙмәткәрҙәре тарафынан үткәрелә; Ростов этабы (1927 йылдың октябренән 1928 йылдың февраленә тиклем) һәм йомғаҡлау этабы (1928 йылдың март-апреле), аҙаҡҡы этапта төп ролде украин һәм бер нисә Мәскәү чекисы уйнай. 1920 йылдан 1924 йылға тиклем Украина ССР-ы составына ингән ҙур булмаған Шахты ҡасабаһы; ОГПУ-ның иғтибарын процесс башланғанға тиклем үк йәлеп итә, сөнки 1923 йылда уҡ Власов-Парамонов руднигы таусылары 12 пункттан торған петиция менән сығыш яһайҙар, аслыҡтан һәм аҡсаһыҙлыҡтан йонсоған халыҡ рудниктағы эш шарттарын яҡшыртыу, эш хаҡын күтәреү, хәүефһеҙлек техникаһын үтәү һәм урындағы үҙ-идарасылыҡты үҫештереү мәсьәләләрен хәл итеүҙе талап итә. Манифестацияла 10 мең шахтер ҡатнаша, улар урындағы ГПУ бинаһына табан юл ала, забастовка башлана. Манифестанттарҙы ут менән ҡаршы алалар, бер нисә кеше яралана, һәләк булғандар тураһында ул көндәрҙә хәбәр ителмәй. Һөҙөмтәлә ойоштороусылар һәм активистар ҡулға алына, ә забастовка, шахта идаралығы етәкселеген алмаштырғандан һуң, туҡтап ҡала. Шахты районы РСФСР-ҙың Төньяҡ-Кавказ крайы составына күсерелә. Шуға ҡарамаҫтан, 1927 йылдың май айында сығыштар ҡабатлана. Шахта-Дон округ партия комитеты секретары урынбаҫары Иван Кравцовтың фекеренсә, быға яңы коллектив килешеүе сәбәпсе була, сөнки уға ярашлы эш нормалары арттырыла, ә реаль эш хаҡы ике тапҡырға түбәнәйә.
Шахты этабы
Бер нисә инженерҙы, техникты һәм идарасыларҙы ҡулға алыу 1927 йылдың июненә июль аҙағына тиклем бара, улар араһынан өсәүһе генә «синфи дошмандарын» бөтөрөүгә йүнәлтелгән процесс осорона барып еткерелә; ҡалғандары ОГПУ коллегияһы тарафынан репрессиялана. Артабан 9-11 ноябрҙә — 5 кеше һәм 3 декабрҙә тағы ла бер кеше ҡулға алына. 1928 йылда тағы ла 5 кеше ҡулға алына (ғинуар-февраль айҙарында). Һөҙөмтәлә 1928 йылдың март башына ҡарата буласаҡ хөкөм ителеүселәрҙең 25 % ҡулға алынған була, ҡалғандары артабан үткәрелгән тикшереү саралары ваҡытында «йыйыла». Мәҫәлән, 3 — 10 мартта Харьков чекистары 19 кешене ҡулға алалар, аҙаҡ, бер ай эсендә, тағы ла ике тиҫтә кеше, иң һуңғы ҡулға алыу ордерҙары 1928 йылдың 15 апрелендә бирелгән. «Шахты эше» бер шахтерҙың забойҙа һәләк булыуынан башлана, забойҙағы эш менән техник Венедикт Беленко етәкселек иткәнгә күрә, уны 1927 йылдың 15 апрелендә РСФСР Енәйәт Кодексының 108-се статьяһы буйынса ғәйепләйҙәр. Май башында профсоюз ойошмаһы ҡул аҫтына Беленко азат ителә, әммә үҙ вазифаһынан бушатыла һәм техник булып икенсе шахтаға күсерелә. Бынан һуң ОГПУ-ның Шахты бүлегенә бер үк ваҡытта бер нисә эшсенән ғаризалар килә, унда улар элекке начальниктың «күп һанлы етешһеҙлектәре» тураһында еткерәләр. Ғаризаларҙың береһенә ОГПУ-ның округ бүлеге начальнигы Финаков факттарҙы тикшереү буйынса техни-экспертлау комиссияһын булдырыу һәм һәм Беленкоға ҡарата яңы эш асыу, уны ДГРУ бер нисә иженеры һәм технигы эше менән бәйләү тураһында резолюция яҙа(267-се эш, 1927 йылдың июнендә ҡулға алынғандар, «иҡтисади контрреволюция» статьяһы буйынса ғәйепләнәләр).
Край этабы
1927 йылдың 9 сентябрендә 13 кешегә ҡаршы эш Төньяҡ Кавказ крайы буйынса ОГПУ-ның Иҡтисади бүлеге ҡарамағына күсерелә: баштағы этапта чекистар төп фигуралар булараҡ шахта мөдирҙәре Николай Гаврищенко һәм Беленколарҙы тикшерәләр. Шул осорҙа эштә эшселәрҙән бер нисә ғариза барлыҡҡа килә, унда улар эш ҡаҡын түләп бөтмәүҙәр тураһында яҙала (һуңыраҡ һорау алыу ваҡытында шахтерҙар ауыр хеҙмәт шарттары, эш хаҡын яңылыш иҫәпләү һәм инженер-техник персоналының бюрократизмы тураһында хәбәр итәләр) һәм Беленконы совет власына ҡарата дошмандарса ҡарашы тураһында ғәйепләйҙәр: сит ил белгестәре лә, революцияға тиклемге инженерҙары күмер производствоһының түбән финанслау кимәле менән һәм идара итеү ысулдары ҡәнәғәт булмауҙарын йәшермәйҙәр. 1927 йылдың йәйендә Шахты ҡалаһынан урындағы чекистарға ярҙамға Ростовтан уларың коллегалары килә: Евгений Еленевич, Михаил Яхонтов һәм Борисевич-Луцик, былар барыһы ла эш барышын тиҙләтеү мөмкинлеген бирә. Ҡулға алынғандарҙы «аҡ гвардия» контрразведкаһының элекке хеҙмәткәрҙәре һәм «агенттары» менән осраштыралар, улар эшселәргә ҡарата бер-береһенә оҡшаш күрһәтмәләр бирәләр. Красильников фекеренсә, ҡулға алынғандарға баҫым өс йүнәлеш буйынса яһала: беренсенән, «производстволағы саботаж һәм ҡоротҡослоҡ»; икенсенән, пролетарийҙар менән алама мөнәсәбәттәр, шул иҫәптән, алдау, тупаҫлыҡ, ҡул күтәреү һәм, өсөнсөнән, революция һәм Граждандар һуғышы осоронда «эшселәргә ҡаршы һәм революцияға ҡаршы эшмәкәрлек» бик әүҙем рәүештә тикшерелә.
Яйлап ҡулға алынғандарҙың күрһәтмәләре лә үҙгәрә: 1927 йылдың август аҙағында Гавришенко һәм Беленко, бер үк ваҡытта тиерлек, ДГРУ-ла советтарға ҡаршы булған идарасылар һәм техниктар барлығы тураһында күрһәтмәләр бирә башлайҙар. 1927 йылдың 24 авгусында Беленко тәфтишсегә производствола үҙ-ара туғанлыҡ ептәре һәм революцияға тиклем билдәле шахта хужаһы Емельян Колодуб менән бәйле төркөм барлығы тураһында хәбәр итә.
Шул уҡ көндө Беленко 1917 йылға тиклем табылған бай күмер ятҡылыҡтары тураһында мәғлүмәттәрҙе йәшереү һәм перспективаһыҙ күмер ҡатламдарын эшкәртеү тураһында тәүге тапҡыр аныҡ ғәйепләүҙәрҙе таный. Бынан һуң Гаврищенко иптәше менән «риза» булыуын белдерә. Красильников фекеренсә, бындай күрһәтмәләрҙән һуң техник-эксперт комиссиялары ла «чекистарға кәрәкле һығымталарҙы» бирә башлай.
Эштең артабанғы «сюжеты» производстволағы өҙөклөктәр һәм авариялар сәбәптәрен асыҡлауға йүнәлтелә, сөнки хужаһыҙлыҡ арҡаһында предприятиеларҙа эре янғын осраҡтары һәм авариялар күбәйеүе күҙәтелә. Был хәлгә ике аспектта ҡарайҙар: а) конкрет (берҙән-бер) «ҡоротҡослоҡ» акттары һәм б) урындағы производствоны ҡиммәтле техника менән (башлыса сит илдә етештерелгән) тәьмин итеү «көтөлгән» һөҙөмтәләргә килтермәү сәбәптәрен асыҡлау. Һөҙөмтәлә, Донбасс күмер сәнәғәтендәге ҡоротҡослоҡ тураһында мәғлүмәттәр партия-дәүләт етәкселегенә элекке хужалар меннән тығыҙ бәйләнештә булған эшсе синыф дошмандарына бармаҡ менән күрһәтергә мөмкинлек бирә, шул уҡ ваҡытта ысынлап та шахталар бик насар тәьмин ителә: квалификациялы белгестәр етешмәй, түбән эш хаҡы һәм хеҙмәт етештереүсәнлеге, хеҙмәтте ойоштороу проблемалары. Бөтәһе бергә тикшереү органдарына яңы кимәл сығыуға мөмкинлек бирә: «фетнәселәр» юғары идара итеү органдарында, мәҫәлән, «Донуголь» тресы идаралығында (Харьков) һәм бер үк ваҡытта сит ил белгестәре араһында, табыла.
1928 йылдың ғинуарында тикшереү барышында «принципиаль һынылыш» барлыҡҡа килә: ҡулға алғандан һуң ай ярымдан һуң «таныу» күрһәтмәләрен инженер Абрам Башкин (Башнин) бирә башлай, ул оҙайлы ваҡыт ДГРУ-ла эшләй. Красильниковтың фекеренсә, башкин тикшереү органдары өсөн «махсус ҡыҙыҡһыныу» уята, сөнки уның ағаһы Берлинда йәшәй, унан ул посылкалар һәм хаттар алып торған. 21 ғинуарҙа, 58-се статьяның бер нисә пункты буйынса ғәйепләүҙәр менән танышҡандан һуң (шул иҫәптән «шпионлыҡта» ғәйепләү) Башкин «ғәйебен» таный: