cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡытай үҙәк телевидениеһы
1958—1995 йылдар
Эфирға беренсе тапҡыр Пекин телевидениеһы исеме аҫтында 1958 йылдың 2 сентябрендә сыға. Уға хәтле 1958 йылдың 1 майында һынау (экспреременталь) тапшырыуҙары булған. 1973 йылдан II программа ебәрелә. 1978 йылдың 1 майынан алып исеме үҙгәртелә һәм CCTV тип йөрөтөлә. 1986 йылдың 1 ғинуарынан III программа эшен башлай. 1992 йылдың 1 октябренән юлдаш телевидениеһы аша сит илдәр йүнәлешендә (халыҡ-ара) эшләгән IV программа ебәрелә, 1994 йылдан кабель телевидениеһы аша V, VI, VII һәм VIII программалары күрһәтелә башлай.
Оло Ҡараған
Оло Ҡараған — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл һәм Бреды райондары биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1959 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км, һыу бассейны майҙаны — 3470 км².
Ҡытай үҙәк телевидениеһы
1995 йылдан алып
1995 йылдан алып телеканалдар исемен үҙгәртә һәм ошолай атала башлай CCTV News and Comprehersion Channel, CCTV Economic and Comprehersion Channel, CCTV Opera and Music Channel, CCTV International Channel, CCTV Movie Channel, CCTV Sports Channel, CCTV Literature Channel, 2000 йылдан заманса исем йөрөтә. 2008 йылда яңы Штаб-квартира CCTV асыла, ул Рема Колхас проекты буйынса төҙөлгән.
Ойошма
Ҡытай үҙәк телевидениеһы Ҡытай Радио, кино һәм телевидение идаралығы контроле ҡарамағында, ә ул идаралыҡ үҙ сиратында Ҡытай Халыҡ Республикаһы Дәүләт советына буйһона. Дәүләт советының сәйәси урынбаҫары хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса комитеты рәйес вазифаһын башҡара. Ойошма төбәк телевизион станциялары һәм урындағы власть органдары менән даими бәйләнеш тота һәм мөнәсәбәттәрҙе көйләй. Ойошма Ҡытайҙағы өс иң ҙур масса-күләм мәғлүмәт саралары булған "ҙур өсмөйөш"кә керә. (Тағы икәүһе: People's Daily " һәм Xinhua).
Оло Ҡараған
Этимологияһы
Гидронимды ҡаҙаҡтың карагана «чилига» (ҡуҙаҡлылар ғәиләһендәге ҡыуаҡлыҡ) менән бәйләйҙәр. Икенсе төрлө фараз да бар: топонимист А. А. Воронков из Челябинска считает допустимым этимологическое родство вычленяемого им форманта -ган с палеобалканским словом со значением «океан».
Оло Ҡараған һәм Үтәгән йылғалары ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән ҡалҡыу моронда Арҡайым — б. э. тиклем 20/18-18/16 быуаттар араһындағы урта бронза эпохаһының нығытма ауылы урынлашҡан.
Ҡытай үҙәк телевидениеһы
Идара
Әлеге ваҡыттағы видеотикшереүҙәр буйынса президенты Шэнь Haixiong был вазифаға 2018 йылдың февралендә тәғәйенләнгән.
Оло Ҡараған
Ҡушылдыҡтары
(км тамағынан) .
Ҡытай үҙәк телевидениеһы
Ҡытай телевидениеһы
China Network Television (CNTV) — интернет тапшырыуы 2009 йылдың 28 декабрендә ебәрелә. Ул алты сит ил телдәрендә алты шарт тәҡдим итә. Улар инглиз, француз, испан, урыҫ, корей һәм ғәрәп телдәрен эсенә үҙ ала. Рәсми сайты www.cctv.com. Ул CCTV International Network Co., Ltd. (ҡытайса:: 央视 网络 有限公司) тарафынан яҡлана.
Оло Ҡараған
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Ҡытай үҙәк телевидениеһы
Төп телеканалдар
Эфир аша (цифралы (DVB-T), тәүҙә — аналоглы (PAL)), кабел буйынса һәм юлдаш телевидениеһы аша ҡарарға була.
Оло Ҡараған
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Ҡытай үҙәк телевидениеһы
Халыҡ-ара телеканалдар
Юлдаш телевидениеһы, Интернет һәм SPB TV China мобиль ҡушымтаһы аша ҡарарға була.
Махсуслаштырылған телеканалдары
Кабель һәм юлдаш телевидение булараҡ ҡарау мөмкинселеге булдырылған.
Алпамыша (эпос)
. Алпамыша («Алпамыш», «Алпамыша батыр», «Алпамыша», «Алтыйәшәр Алпамыша») — Алпамша батыр тураһында әйтә торған татар, башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарла таралған дастан.
Тарихы
Алпамша дастаны XIV—XVII быуаттарҙа төрки халыҡтарның Жуңғар хакимдарына ҡаршы көрәш осоронда барлыҡҡа килгән тип һанала.
Беренсе тапҡыр 1899 йылда Ҡазан ҡалаһында «Кыйсса-и-Алпамыш» версияһы аҫтында баҫыла.
XX быуат башында Ырымбур губернаһында А. Г. Бессонов тарафынан яҙып алына. Эпостың «Алпамыша», «Алтыйәшәр Алпамыша» һәм башҡа исемле варианттарын М. А. Буранғолов, С.Ә-Ә.Галин, К. Мәргән, С. Ф. Миржанова, М. М. Сәғитов, С. Ғ. Сафуанов, Н. Д. Шоңҡаров һәм башҡалар яҙып ала. Уларҙы Алпамша батырлығына бәйле дөйөм сюжет берләштерә. Алып үҙ хакимлығы аҫтында халыҡты берләштерә, илендә тыныслыҡ һәм ғәҙеллек тергеҙә.
Моң варианттарын Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала, К. Й. Рәхимов нотаға һала. Эпостың Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе, Һамар, Һарытау, Ырымбур өлкәләрендә яҙып алынған 30ға яҡын варианты архивта һаҡлана.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Дастандар Төркөм:Татар мифологияһы
Яңы Николаевка (Йәрмәкәй районы)
Яңы Николаевка (Новониколаевка) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 74 кеше. Почта индексы — 452196, ОКАТО коды — 80225813004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мюлангер
Мюлангер (Mühlanger) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1435 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6888 һәм автомобиль коды — WB.
Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы
Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы (Галин Галинур Халимович; 20 август 1948 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) һәм икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Ғәлинур Хәлим улы Ғәлин 1948 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының Ғафури районындағы Ибраһим ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1978 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын тамамлай.
1967—1969 йылдарҙа — Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, 1969 йылда ҡайтҡас Ғафури районының М.Ғафури исемендәге колхозында трактор бригадаһында иҫәпсе булып эшләй, артабан ошо уҡ хужалыҡтың һөтсөлөк фермаһына мөдир итеп тәғәйенләйҙәр .Шул уҡ йылда ситтән тороп Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумының зоотехния бүлегенә уҡырға инә.
1984 йылда «Ағиҙел» колхозы эшсәндәре бер тауыштан Ғәлинур Хәлим улын үҙҙәренең етәксеһе итеп һайлап ҡуя.
1996 йылдың көҙөндә республика Президенты М. Ғ. Рәхимовтың Указы менән Ғәлинур Хәлим улы Ғафури районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә. Был вазифала ул ул2000 йылға тиклем эшләй.
Артабан хаҡлы ялға туҡтағанға тиклем төрлө яуаплы вазифаларҙа эшләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1997 йылдың 31 мартында Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы Ғафури районы буйынса 43-сө Ғафури һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған, ә 1999 йылда иһә Ғафури районы буйынса 42-се Ғафури һайлау округынан икенсе тапҡыр республиканың закондар сығарыу юғары органына Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутатлығына кандидат итеп күрһәтелгән һәм халыҡ уға ышаныс күрһәткән. Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы ағзаһы булған.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ауыл хужалығын үҫтереү өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн уға «Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән исем бирелә, райондың үҫеше йәһәтенән башҡарған эштәре өсөн маҡтау грамоталары менән бүләкләнә.
Ғаиләһе
Ибраһим ауылының маһир балта оҫтаһы Хәлим Латип улы менән Миңнезифа Әблеғәфәр ҡыҙының ишле ғаиләһендә тыуып үҫкән. Уҡытыусы Лиә Хәйрулла ҡыҙы менән 3 бала тәрбиәләп үҫтергәндәр
Һылтанмалар
Гафурийского района Республики Башкортостан//Газета «Советская Башкирия» N 244 (23722)от 17 декабря 1996 г]
Превентив һуғыш
Превентив һуғыш (préventif, от praevenio — уҙыу, иҫкәртеү) — киләсәктә конфликт ҡотолғоһоҙ булғанда башланыуы мөмкин, тип иҫәпләнгән һуғыш, һәм уның төп маҡсаты — дошман яғынан агрессив ғәмәлдәрҙе иҫкәртеү.
Дошман, көстәр балансын үҙ файҙаһына үҙгәртеү маҡсатында, превентив һуғыш башлай. Превентив һуғыш менән спекуляция ҡурҡынысы янағанға, халыҡ-ара хоҡуҡ был һуғыштарҙы агрессия акты тип һанай. Һуғыш һәм агрессиямы йәки превентив ғәмәл булып торамы был, йыш ҡына аңлауы ла ауыр.
Превентив үҙһаҡланыу
Превентив һуғыш, фараз буйынса, ҡурҡынысы янаған сығанаҡтарға ҡаршы һөжүм тигәнде аңлата. Үҙ сиратында, асыҡтан-асыҡ ҡурҡыныс янағанда һәм ул ҡотолғоһоҙ булғанда ғына алдан алып ҡораллы һөжүм яһау мөмкинлнеге күҙаллана. «Превентив һөжүм яһау» төшөнсәһенә яҡын, атап әйткәндә, «көс ҡулланыуҙан алда өлгөрөү» йәки «алдан алып һөжүм яһау» тигән төшөнсә бар. Терминдарҙы бутарға ярамай, сөнки улар сиктәре йыш ҡына ауыр билдәләнгән, әммә төрлө төшөнсәләрҙе сағылдыра.
Үҙһаҡланыу хоҡуғы йөкмәткеһенә күптән түгел генә ике төрлө ҡараш бар ине. Әгәр ҙә БМО уставына һәм уның 51-се статьяһына ҡәтғи эйәреп аңлатҡанда, превентив һуғыш башлау халыҡ-ара хоҡуҡты боҙоу булып тора. Хәҙер инде донъя берләшмәһе илдәре хәрби көстәрен превентив тәртиптә ҡулланған осраҡтар бар.
Алдан алып һаҡланыусы хоҡуҡтары яҡлылар 51-се статьяны БМО эшмәкәрлеге функционирование контекстында аңлатырға кәрәк тип иҫәпләй һәм шулай уҡ ғөмүмән, үҙһаҡланыу самооборона маҡсатында һөжүмде агрессия булдырмау өсөн, БМО ҡыҫылмаҫ элек, дәүләт үҙен һаҡлау мөмкинлеген тәьмин итергә, ә һөжүм итеүсе дәүләткә ваҡыт яғынан отошло хәрәкәт һәм инициатива өҫтөнлөктәрен һәм шуның арҡаһында һөжүм итеү объекты булған илдәге хәлде тағы ла ҡатмарлаштырыу ярамай.
БМО Уставы буйынса ҡораллы һөжүмгә яуап итеп, һаҡланыу хоҡуғы барлыҡҡа килә, һәм Устав тик дәүләт һөжүм ҡыла ала тип аныҡ раҫламай, был килешеү авторҙары башҡа вариантты алдан күрмәгән не предвидели.
«Буш доктринаһы» тип аталған өсөнсө вариант тәҡдим итә. 2002 йылда халыҡҡа иғлан ителгән доктринаның төп ҡануны положение АҠШ хәүефһеҙлеген «яңыса» тәьмин итеүҙе иғлан иткән. Вашингтондың тышҡы сәйәси концепцияһының үҙәк элементы — был алдан алып һөжүм итеү упреждающий/предваряющий/предвосхищающий удар, йәғни АҠШ-ҡа потенциаль ҡурҡыныс янаусы тип табылған һәр дәүләткә ҡарата уның шундай һөжүм яһау хоҡуғын нигеҙләй.
Тәнҡитләү
Бер нисә күренекле ғалим, шул иҫәптән Дж. Кунц, Ф. Джессоп, X. Лаутерпахт, Я. Броунли, Л Хенкин, Р. Аго, А. Рандельцхофер, һаҡланыу самооборона маҡсатында алдан алып һөжүм итеү мөмкинлеген инҡар итә.
Ҡайһы берҙәре, профилактик һуғыш юридик яҡтан агрессиянан бер ни менән дә айырылып тормай һәм «юғары енәйәт» була, тип иҫәпләй. Дуайт Эйзенхауэр, ядро осоронда превентив һуғыш мөмкин түгел һәм бындай һуғыш идеяһына ҡаршы булырлыҡ бөтә нигеҙ бар, тип уйлаған полагал. Ноам Хомский, превентив һуғыш Нюрнбергта хөкөм ителгән «ғәҙәттән тыш енәйәт», тип фекер йөрөтә.
Превентив һуғыш миҫалдары
1756 йылда Бөйөк Фридрих, ҙур коалиция булдырылыуы тураһында мәғлүмәт алғандан һуң, превентив тип атарлыҡ, Ете йыллыҡ һуғыш башлай.
1859 йылда Австрия империяһы Пьемонтҡа ҡаршы, Италия берләшеүенә ҡамасаулау маҡсатында, һәм 1914 йылда Австро-Венгрияның көсөн алған бөйөк серб хәрәкәтен еңер өсөн, йәнәһе, һаҡланыу маҡсатында, Сербияға ҡаршы алдан алып һуғыш башлай.
Өсөнсө рейх, һәр илгә вәхшиҙәрсә баҫып ингән һайын, рәсми аңлатмаларында һөжүмдең превентивлығы тураһындағы фаразын тылҡыған. 1939—1940 йылдарҙа нацистик пропаганда, Өсөнсө рейх ты инглиздәрҙең «Солғап алыу сәйәсәте» ҡотҡоһо һуғыш башларға мәжбүр итте, тип раҫлаған. Национал-социализмға ҡаршы «тәре походтары» яҡлы идеологияһы өсөн Ф. Рузвельтты ла ғәйепләгәндәр. Шулай уҡ 1941 йылдың 22 июнендә Советтар Союзына һөжүм итеүҙе лә герман властары, йәнәһе, совет ғәскәренең сик буйында тупланған булыуына ҡарата превентив сара булды, тип иғлан иткән. Нюрнберг процесы ваҡытында, атап әйткәндә, Риббентроп был фаразды яҡлауын дауам иткән. Әммә бындай белдереүҙәрҙең ысын юридик нигеҙһеҙ булыуын донъя берләшмәһе Нюрнберг процесында уҡ кире ҡаҡты.
1990 йылдар башында Германияның СССР-ға ҡаршы превентив һуғышы тураһындағы тезис ҡайһы бер рәсәй тарихсылары һәм публицистары араһында таралыу алды. Шул уҡ ваҡытта был авторҙың фекере буйынса, Сталиндың Гитлерға ҡаршы планлаштырылған һуғышы үҙе лә шулай уҡ превентив булыр ине. Был тезис күп кенә тарихсылар тарафынан шик аҫтына ҡуйыла йәки кире ҡағыла.
Болховец
Болховец (Гостенка, Искринка, Возовец) — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северский Донец йылғаһының уң ярына тамағынан 989 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еенги
Еенги — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кырвей
Кырвей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полтома йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Бесәй
Бесәй (Félis silvéstris cátus) — эт менән бер рәттән кешенең иң яратҡан йорт хайуаны.
Зоологик күҙлектән бесәй йыртҡыстар отряды бесәй һымаҡтар ғаиләһендәге һөт имеҙеүсе хайуан. ; Элегерәк бесәйҙе айырым биологик төр булараҡ ҡарағандар. Хәҙерге заман биология системаһында йорт бесәйе (Felis silvestris catus) урман бесәйенән бәләкәй төрө булып тора (Felis silvestris).
Кимереүселәргә һәм башҡа ваҡ хайуандарға яңғыҙ һунарсы булһа ла, бесәй социаль хайуан. Ул тирә-яҡтағыларға мөнәсәбәтен белдереү өсөн төрлө тауыштар, феромондар, хәрәкәттәр ҡуллана.
Хәҙерге заманда донъяла 600 млн. йорт бесәйе иҫәпләнә. 200-гә яҡын тоҡомо сығарылған, улар араһында оҙон йөнлө (персид бесәйе) һәм бөтөнләй йөнһөҙ (сфинкс) төрҙәре бар.
Кимереүселәргә һүнар итеү һәләте булған өсөн бесәйҙе кешелек донъяһы 10 000 йыл буйы хөрмәт итә.
Фәнни классификация
1758 йылда Карл Линней «Системе природы» тигән китабында йорт бесәйенә Felis catus тигән биномиаль исем бирәм. Иоганн Христиан фон Шребер ҡырағай бесәйгә 1775 йылда Felis silvestris исемен бирә.
Хәҙерге заман филогенетикаһы мәғлүмәттәре буйынса йорт бесәйе — Felis silvestris ҡырағай бесәйҙең биш ярым төрҙәренең береһе, ә уның дөрөҫ халыҡ-ара фәнни атамаһы — Felis silvestris catus. Ҡырағай бесәйгә F. silvestris һәм уның эйәләштерелгән төрҙәренә F. silvestris catus атамаларын биреү тураһында ҡарарҙы 2003 йылда Зоология номенклатураһы буйынса Халыҡ-ара комиссия ҡабул итә, һәм, әгәр йорт бесәйен ниндәй ҙә булһа классификацияла айырым төр итеп һүрәтләнгәндә, тейешле таксонды атар өсөн Карл Линней тәҡдим иткән F. catus комбинацияһын ҡулланылырға тейеш тип һөйләшенелә.
Әҙәбиәттә, йорт бесәйенең халыҡ-ара фәнни (латин телендә) атамаһы булараҡ ҡулланылған башҡа атамалар ҙа бар: Felis catus domesticus, Felis silvestris domesticus, шулай уҡ 1777 йылда Иоганн Христиан Поликарп Эркслебен «Начало естествознания» китабында тәҡдим иткән Felis domesticus. Был исемдәрҙең барыһы ла таксон синонимы булып тора, шуға күрә ҡулланылырға тейеш түгел.
Физиологияһы
Өлкән бесәйҙең нормаль эске (ректаль) тән температураһы +38... +39,5 °C, бесәй балаларында бер аҙ юғарыраҡ. Бесәйҙәрҙең йөнө булмаған тоҡомдарында тәндең эске температураһы бөтә бесәйҙәрҙәге кеүек була, әммә сфинкс һәм петерболд бесәйҙәренең тәнендә йөн япмаһы булмау сәбәпле, тире температураһы кеше тарафынан тактиль рәүештә юғары тип ҡабул ителә.
Өлкән бесәйҙәрҙә пульстың йышлығы физик һәм психик әүҙемлеккә ҡарап үҙгәрә һәм минутына 120-нән 220-гә тиклем һуғыу тәшкил итә. Һулыш алыу йышлығы минутына уртаса 20-40 һулыш алыу хәрәкәтен тәшкил итә.
Бесәйҙәрҙә өс ҡан төркөмө айырыла — А, В һәм АB. А ҡан төркөмө менән бесәйҙәрҙең В ҡан төркөмөнә антиесемдәре булыуы ихтимал, һәм киреһенсә. АB ҡан төркөмө менән бесәйҙәрҙең А ҡан төркөмөнә лә, В төркөмөнә лә антиесемдәре юҡ, шуға күрә улар ҡан ебәргәндә ике ҡан төркөмөнә лә реципиент була алалар. АB ҡан төркөмө — иң һирәк осрағаны, ул бөтә йорт бесәйҙәренең 1 процентында осрай һәм шуға күрә насар өйрәнелгән, әммә ғалимдар АB-ның килеп сығышы буйынса А һәм В ҡан төркөмдәре менән бәйле булмауын асыҡлай алған.
Анатомияһы
Ҡойроҡто шутламайынса бесәйҙең уртаса тән оҙонлоғо — 60 см, ҡойроғоноң оҙонлоғо — 25-35 см. Ҡағиҙә булараҡ, инә бесәйҙәр, башҡа һөтимәрҙәрҙәге кеүек үк, аталарға ҡарағанда бәләкәйерәк (енси диморфизм күренеше). Иң эре бесәйҙең, Гиннесстың рекордтар китабына ярашлы, оҙонлоғо 121,9 см-ға тиклем етә.
Һау-сәләмәт бесәйҙең ауырлығы — 2,5-6,5 кг, шулай уҡ ҙурыраҡ вәкилдәр ҙә бар, уларҙың ауырлығы 7-9 кг-ға етә. Себер бесәйе һәм мейн-кун бесәйҙәре 11,5-13 кг ауырлыҡта булыуы мөмкин. Бесәйҙәр массаһы 20 килограмға ла етә ала, ә иң ауыр бесәйҙең ауырлығы 21,3 кг булған. Ғәҙәттә бесәйҙең сағыштырмаса ҙур ауырлығы һимереү эҙемтәһе булып тора.
Бесәй — анатомияның үҙенә генә хас һыҙаттары булған типик ваҡ йыртҡыс. Бесәй һөлдәһе яҡынса 240 һөйәктән тора һәм ике бүлектән тора: күсәр һәм периферик. Һөлдәнең күсәр бүлеге баш һөйәгенән, умыртҡалыҡтан һәм күкрәк ситлегенән тора. Аяҡ-ҡулдарҙың йәки периферик һөлдәһе һөлдәһе 2 күкрәк (алғы) һәм 2 оса (артҡы) ослоҡтарҙан тора.
Бесәйҙең 30 тештәре бар (өҫкө яңағында — 16, аҫҡы яңаҡта — 14), шуларҙың 12 ҡырҡҡыс тештәр, 4 ҡаҙык тештәр, 10 премоляр һәм 4 моляр. Бесәйҙең тештәре табышты үлтереү һәм итте өҙгөләү өсөн яраҡлаштырылған. Табышты эләктергәндән һуң бесәй, ике умыртҡа һөйәге араһына сәсеп, уны ике оҙон ҡаҙыш тештәре менән тешләй, шуның менән арҡа мейеһенә зыян килтерә, һәм был кире ҡайтмаҫлыҡ фалижға һәм үлемгә килтерә. Бесәйҙең теш формулаһы бесәйҙәргә хас
Күп һөтимәрҙәргә хас булған бесәй күҙе төҙөлөшөнөң үҙенсәлеге булып күҙҙең йомолоусы яры (өсөнсө күҙ ҡабағы) булыуы. Ул күҙҙең күренеп торған мөгөҙсәһенең өҫтөн саңдан таҙарта һәм дымландыра. Өсөнсө күҙ ҡабағын бесәй күҙҙәрен асып йоҡлағанда йәки арыған сағында күрергә мөмкин. Өсөнсө ҡабаҡ даими күренһә, шул иҫәптән бесәй уяу булғанда ла, был күп осраҡта ауырыу билдәһе булыуы мөмкин.
Өйрәнелмәгән урындар
Бесәй анатомияһының тикшерелмәгән йүнәлештәренең береһе — ҡолағында Генрих кеҫәһе. Әлеге ваҡытта уның функциональ тәғәйенләнеше билдәһеҙ.
Һиҙеү органдары
Күп зоологтар фекеренсә, һөтимәрҙәр араһында һиҙеү органдары бесәйҙәрҙә нығыраҡ үҫешкән. Уларҙың ишетеү һәләте, мәҫәлән, сысҡандарһан ҡалышһа ла (кеше нормалары буйынса), тактиль һәм тәм һиҙеү рецептарҙары менән бергә күреү һәм ишетеү һәләте бесәйҙәрҙә ныҡ үҫешкән.
Бесәйҙең һаулығы
Бесәйҙәрҙең уртаса йәшәү оҙонлоғо — 14 йыл. Әммә Крим Пафф исемле бесәйҙең йәше 38-гә етә. 2011 йылдың ғинуарына ҡарата Люси исемле бесәй иң олоһо тип һаналған. Британ ғаиләһе менән йәшәйгән һәм 39 йәшен билдәләгән. Хайуан хужаһы Билл Томас әйтеүенсә, бесәй 1972 йылда тыуған. Гиннесстың рекордтар китабы вәкилдәре Люсиҙың донъялағы иң оло төр вәкиле булыуын рәсми рәүештә таный.
Ата бесәйҙәрҙе көйҙөрөү һәм инә бесәйҙәрҙе стерилләү уларҙың һаулығына ыңғай йоғонто яһай, сөнки көйҙөрөлгән бесәйҙәрҙә орлоҡлоҡ яман шеш, ә стерилизацияланған бесәйҙәрҙә — аналыҡ йәки туллек яман шеше барлыҡҡа килә алмай, бынан тыш бесәйҙәр ҙә һөт биҙе яман шеше хәүефен кәметә. Әммә көйҙөрөлгән бесәйҙәр йыш ҡына һейҙек ташы ауырыуы менән яфалана һәм һимереүгә дусар булалар. Иртә көйҙөрөү (8-9 айҙан кәмерәк) һейҙек ташы ауырыуы үҫешенә килтереүе мөмкин.
Эйәһеҙ бесәйҙәрҙең ғүмер оҙонлоғон аныҡ ҡына билдәләүе ҡыйын. Әммә бер тикшеренеү буйынса, ҡайһы бер эйәһеҙ бесәйҙәрҙең күптәре бала сағында үк үлеүенә ҡарамаҫтан, бындай хайуандарҙың уртаса йәше 4,7 йәш тәшкил итә, әммә ҡайһы берҙәре 10 йәшкә тиклем дә йәшәй ала. Хәҙерге ҡала шарттарында эйәһеҙ бесәйҙәр ғәҙәттә ике йылдан артыҡ йәшәмәй, әммә идара ителеүсе колонияларҙа стерилизацияланған бесәйҙәр күпкә оҙағыраҡ йәшәй ала. British Cat Action Trust мәғлүмәттәре буйынса, билдәле булған иң боронғо эйәһеҙ бесәйгә 19 йәш булған. Иң оло эйәһеҙ бесәй 26 йәшлек Марк була, ул Бесәйҙәр именлеге хәйриә союзы һағында тора.
Бесәй ауырыуҙары
Бесәйҙәрҙең һаулығы менән төрлө проблемалар булыуы мөмкин, шул иҫәптән төрлө характерҙағы ауырыуҙар, паразиттар булыуы, йәрәхәтләнеү һәм генетик бозолоштар. Бесәйҙәрҙең йоғошло һәм эске йоғошһоҙ ауырыуҙары, шулай уҡ бесәйҙәрҙең хирургик һәм акушер-гинекологик ауырыуҙары бар. Айырым төркөмгә бесәйҙәрҙең инвазив (паразит) ауырыуҙары инә, уларға бесәйҙәрҙең төрлө гельминтоздар инә. Белгестәр фекеренсә, атап әйткәндә Корнелл университетының ветеринария колледжының, эсәктәге паразиттар — бесәйҙәрҙең сәләмәтлеге өсөн киң таралған проблема, бесәйҙәрҙең 45 проценты ғәҙәттә гельминт менән зарарланған, мәҫәлән, Ollanulus tricuspis, Physaloptera, Ancylostoma һәм Uncinaria менән.
Бесәйҙәрҙең иң йыш осраған ауырыуҙары: калицивироз, микроспория, панлейкопения, ринотрахеит, шәкәр диабеты, токсоплазмоз һәм бесәй хламидиозы. Бесәйҙәрҙең иң хәүефле сирҙәренең береһе, уны кеше лә йоҡторорға мөмкин— токсоплазмоз.
Бесәйҙәр, башҡа һөтимәрҙәр кеүек үк, ҡотороу сире менән ауырый алалар, шулай уҡ уны кешегә йоҡтора алалар. Ауырыу бесәйгә ауырыған хайуан тешләүе аша (мәҫәлән, төлкө) тапшырыла. Инкубация осоро 2 аҙнанан 24 аҙнаға тиклем дауам итә, әммә күп осраҡта симптомдар 4-6 аҙнала барлыҡҡа килә, хайуан уларҙың сағылышынан һуң 3-4-се көнөндә үлә.
Туҡланыу
Бесәйҙәр — йыртҡыстар. Эттәрҙән айырмалы рәүештә, эттәр, бүреләр, төлкөләр, койоттар — бөтә нәмәне ашай алалар, шуға күрә йыш ҡына хайуан аяҡтарын үҫемлектәр менән төрлөләндерәләр һәм еңел генә вегетариан була алалар, ә бесәйҙәр, ғәҙәттә, аш һеңдереү тракты ит өсөн ҡулайлаштырылған хайуан ризыҡтарын ғына ашайҙар. Иң тәүҙә үҫешкән ҡаҙыш тештәре ашамлыҡты сәйнәү мөмкинлеген бирә; оҙон һәм хәрәкәтсел бесәй теленең ситтәрендә махсус тумһәләк менән йыһазландырылған, улар итте һөйәктән айырырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ был тумһәләктәр кератин булып сығаралар һәм был бесәйгә йыуынғанда ярҙам итә. Сәйнәгәндә бесәйҙең башы ҡайһы яңағы менән сәйнәй, шул яғына төшә. Ике сәйнәү мускулдары ла насар үҫешкәнлектән, бесәй йыш ҡына сәйнәгәндә яңаҡтың ян-яғын үҙгәртә.
Бесәйҙең эсәге, күп кенә йыртҡыстарҙы кеүек үк, арыуыҡ ҡыҫҡа һәм оҙонлоғо 1,8 метрҙан артмай. Бесәйҙең ашҡаҙаны аш һеңдереү функцияһын үтәй, шул уҡ ваҡытта бесәйгә уны үҙләшмәгән аҙыҡ киҫәксәләренән: һөйәктәрҙән, тарамыштарҙан һәм үҙ йөндәренән әленән-әле таҙартырға кәрәк. Ашҡаҙанды таҙартыу ҡоҫоу юлы менән бара, ул киң таралған һаҡлаусы рефлекс булып тора, шулай уҡ ауырыу билдәһе лә булыуы мөмкин.
Икенсе ҡырағайланған бесәйҙәр, шулай уҡ өйҙән тышҡа сығыу мөмкинлеге булған бесәйҙәр ваҡ табыш, башлыса кимереүселәр һәм ваҡ ҡоштар менән туҡланалар. Хатта хужалары тейешле аҙыҡ менән тәьмин иткән бесәйҙәр ҙә, ваҡ һөтимәрҙәр, ҡоштарға, ер-һыу хайуандарға, һөйрәлеүселәргә, балыҡтар ға, умыртҡаһыҙҙарға өйҙән ситкә алып сығыу мөмкинлеге булған саҡта һунар итәләр. Бесәйҙәр көнөнә бер нисә тапҡыр ваҡ-төйәк ашауҙы өҫтөн күрә.
Бесәйҙәрҙе ит ризыҡтарынан мәхрүм итергә ярамай, сөнки үҫемлек ризыҡтарынан кәрәкле бөтә аминокислоталарҙы синтезлау мөмкин түгел. Бесәйҙәр өсөн иң мөһим матдәләрҙең береһе — таурин, туҡланыу рационында булмауы сәләмәтлектең насарлауына килтерә һәм һуҡырлыҡҡа килтереүе мөмкин. Һыйыр һөтө тауриндың насар сығанағы булып тора, шулай уҡ күп бесәйҙәргә лактоза килешмәй, ә һөт эсереү бесәйҙәрҙә аш һеңдереүҙең бозолоштарына килтерә.
Бесәйгә хайуан ризығында булған А витамины кәрәк, сөнки башҡа күп хайуандарҙан айырмалы рәүештә уны бета-каротиндан синтезлай алмай.
Ҡайһы берҙә бесәйҙәр кеше ризығының ҡайһы бер төрҙәренә яраҡлашалар, әммә бындай ризыҡ бесәйгә зыян килтерә һәм ҡайһы бер ауырыуҙарҙы тыуҙырыуы мөмкин (мәҫәлән, һейҙек ташы ауырыуы, хроник бөйөр етешмәүсәнлеге), ә шоколад, какао, кофе ҡулланыу хатта хайуандың ҡаты ағыуланыуына һәм үлеменә килтереүе мөмкин.
Шулай уҡ ҡайһы бер бесәйҙәр аҙ ғына йәшелсә, емеш-еләк, икмәк ашай ала. Туҡланыу рационында 1-2 балғалаҡ эремсек йәки ҡатыҡ булыуы отошло.
Аш һеңдереү системаһын яҡшыртыу һәм таҙартыу өсөн ҡоҫоуға этәргес биреү өсөн бесәйҙәр ваҡыты-ваҡыты менән үлән, япраҡ һәм йәш үҫентеләр йота. Яраҡлы үлән булмаған осраҡта бесәйҙәр, мәҫәлән, рауза таждары ашай ала. Ҡайһы саҡта аҙыҡта микроэлементтар етмәгән осраҡта бесәйҙәр тупраҡ ашай ала.
Гигиена
Бесәйҙәр — бик таҙа йәнлектәр. Көнөнә кәм тигәндә ун тапҡыр тиреләрен ялап йыуалар; уларҙың шайыҡтары һөҙөмтәле таҙартҡыс булып тора. Таҙалыҡ бөтә бесәйҙәрҙә лә инстинкт булып тора: тәндең таҙа булыуы һунар иткәндә, табыш йыртҡыс еҫе һиҙмәһен өсөн кәрәк. Бесәйҙәр йыш ҡына заттарын һәм кешеләрҙе яларға ярата, әммә уларҙың шайыҡтары ҡайһы бер кешеләрҙә аллергия тыуҙырға мөмкин. Ялағанда бесәйҙәр бәүел сығардағы кеүек үк шунса шыйыҡса сығара. Бесәйҙәрҙең күбеһе йыш ҡына трихобезоар үтләйҙәр.
Бесәйҙәр һәр ваҡыт тырнаҡтарын хәстәрләйҙәр. Ғәҙәти шарттарҙа ағастарға менгәндә һәм йүгергәндә бик оҙон тырнаҡ шымартыла. Өйҙә бесәй тырнаҡтарын ҡул аҫтындағы әйберҙәргә шымарта.
Ҡайһы бер бесәйҙәр үҙаллы йәки кеше ярҙамында бәҙрәфкә йөрөргә өйрәнәләр.
Йәшәү мөхите
Бесәйҙең, йорт хайуаны булараҡ, йәшәү урыны — кеше торлағы. Бесәйҙең хужаһы һайлаған йәшәү шарттарына ҡарап, бесәйҙәр бер ҡасан да кеше өйөнән сыҡмағандарға һәм өйҙән ситкә сығыу мөмкинлеге булғандарға бүленә.
Төньяҡ киңлектәрҙә, йорт бесәйҙәре ҡояш нурҙарында йылынып йоҡларға ярата, шул уҡ ваҡытта тиреләренең өҫкө температураһы 52 °C-ҡа еткәс тә дискомфорт тоя башлай. Шул уҡ ваҡытта йорт бесәйҙәре даими эҫелекте насар кисерәләр, ә аҡ ҡолаҡлы һәм бөтөнләй аҡ бесәйҙәр ҡарараҡ бесәйҙәргә ҡарағанда яман шешкә күпкә дусар булалар, шунлыҡтан ҡояштың оҙаҡ тәьҫир итеү улар өсөн хәүефле.
Бесәйҙәр уртаса климат шарттарында үҙҙәрен яҡшы тоя, әммә бөтә шарттарҙа ла түгел — томанды, ямғырҙы һәм ҡарҙы яратмайҙар. Бесәйҙәрҙең күбеһе һыу инергә яратмай, әммә ҡайһы бер тоҡом бесәйҙәре һәм популяциялары (мәҫәлән, ван бесәйҙәре һәм курил бобтейлдары, бенгал бесәйҙәре) быны яраталар.
Билдәле бесәйҙәр
Донъя тарихи данын кардинал Ришельеның яратҡан ап-аҡ бесәйе — Мириам ала.
Киң мәғлүмәт саралары, әҙәбиәт һәм кино арҡаһында АҠШ президенттары Билл Клинтон — Сокс һәм Джордж Буштың — Индия, Бөйөк Британия премьер-министрҙарҙың — Хамфри, Рим Папаһы Бенедикт XVI — Чико һәм Рәсәйҙең элекке президенты Дмитрий Медведевтың— Дорофей киң танылыу ала. Шахмат буйынса донъя чемпионы Александр Алехиндың даими юлдашы сиам бесәйе Чесс билдәлелек ала.
Күңелле ғәмәлдәр, мауыҡтырғыс йәки ғәҙәти булмаған ҡиәфәттәр арҡаһында бесәйҙәр йыш ҡына YouTube видеояҙмалары һәм интернет-мемдары геройҙарына әйләнә. Бындай бесәйҙәрҙең сағыу миҫалдары булып Grumpy Cat һәм бесәй Мару тора.
Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы
Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы (псевдонимы Кинйә Мәзит; 8 декабрь 1957 йыл) — драматург, журналист, тәржемәсе, сценарист, балалар яҙыусыһы, шағир. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы (2001), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (2007), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2012) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия лар лауреаты. Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017).
Биографияһы
Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы Искәндәрова) 1957 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Үрге Һаҙ ауылында тыуған.
1975 йылда Өфөләге 1-се интернат-мәктәпте (хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) тамамлай һәм Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә.
Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай.
Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана.
2010 йылдан «Башҡортостан юлдаш телевидениеһы» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм хеҙмәт ветераны статусына лайыҡ була.
Ижади эшмәкәрлеге
Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. Башҡорт дәүләт университетында уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай.
Тележурналист
Сәрүәр Сурина Юлай Ғәйнетдинов, Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә Башҡортостан юлдаш телевидениеһының (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр.
Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, башҡорт халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була.
Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята.
Халыҡ театрҙары сәхнәһендә
{{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = }}
Әҙип тураһында
{{Hider|title = Китаптар һәм радиотапшырыуҙар|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
«Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар:
}}
1. Эпос  “Урал-Батыр”. Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.
Сарвар Сурина, 2023.
АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)
автор коллекции «Башкирский национальный костюм»
руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»
1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.
2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов.
3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов.
4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. https://youtu.be/6toAQfWqjI8
5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. https://youtu.be/_xBN-RaiN6w
6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. https://youtu.be/f5wob2Z_stc
7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. https://youtu.be/J0awdR-LNas
8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8
9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). https://youtu.be/H6e-0ShO3qw
10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). https://youtu.be/Apu_3DKeeBo
11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.
(Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. https://youtu.be/8opeQsnv27o
12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM
13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. https://youtu.be/g6GVnCfMe7A
14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., https://youtu.be/n5-E6OZc2lg
15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. https://youtu.be/rd377MVIWUc
16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. https://youtu.be/CbceVp6xLDQ
17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo
18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. https://youtu.be/DLLsNDhLw0c
19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. https://youtu.be/2eMw5U0i8a4 р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. https://youtu.be/0X1TUFWiWrI
20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. https://youtu.be/2eMw5U0i8a4
Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,
канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент”
С уважением С.Сурина.
1990-2022гг.
Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:
1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии. 24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина https://youtu.be/sXP0ONkAIBs
2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г. Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. https://youtu.be/GmzelunXCzM
3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. https://youtu.be/FqolL6Ohges
4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. https://youtu.be/jXcYKdVSAho
5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. https://youtu.be/YJnYWCMlZos
6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. https://youtu.be/AnkLX65Hb88
8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE
9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М.
10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. https://youtu.be/RnlA9kMBNyY.
11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р. https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU
12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г. Сурина С.Р. https://youtu.be/lJTmyIRSFGA
14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г. https://youtu.be/XFZXI-p4KYM
15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. https://youtu.be/wfMKPqt41og
16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. https://youtu.be/we9cIN6ULbA
с уважением Сурина СР 01.03.2023.
4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.
режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг.
2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час.
2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч.
2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла)
2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки.
2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир.
= 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. =
5. РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной
1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, https://youtu.be/wXeyL1g_wO
2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  https://youtu.be/gammeyZxWtU
3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова. 2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg
5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012.
канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Хайбулла Ашкадар тандары Асия Гайнуллина”1990-2022гг.
2.    М.Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Хр. 1 час. 2006г.. https://youtu.be/HXHslu9bt7A Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почетные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякин. района, Гарифа Кудрявая (Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелил), Асия Гайнуллина (Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки Акмуллы, Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Реж. Карима Кайдалова, Наил Хамитов. БСТ, 2006г