cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карел мәсьәләһе
Хәҙерге хәлдәр торошо
Карелияның мәжбүри күсерелгән халҡы һәм уларҙың вариҫтары, «Финляндия һәм Рәсәй араһындағы территориаль мәсьәләләрҙән тыш» өйҙәренә ҡайтыу проблемаһын хәл итеүҙе ҡарай. Был осраҡта Финляндия хөкүмәте ҡаҙна иҫәбенә, дәүләт көсө һәм саралары ярҙамында кире ҡайтарыуҙы ғәмәлгә ашырырға бурыслы
Кәкрегүл (Силәбе өлкәһе)
Кәкрегүл— Силәбе өлкәһе Агаповка районындағы Магнитогорск ҡалаһы янындағы үле йылға (иҫке үҙән) тибындағы бәләкәй күл.
Ике тәгәрмәсле арба күмелгән ҡәберлектә: ат һөлдәһе, 3 сәйнүк, 2 йүгәндең ике яңаҡ ҡайышы, шулай уҡ һөңгө һәм уҡ башаҡтары табыла. Табылған һөйәктәр яҡынса б. э. т. 2026 йылға ҡарай.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: .
Кәкерәйеп һуҙылған ярҙары арҡаһында был күлгә шундай атама бирелгән дә инде.
Тасуирламаһы
Кәкрегүл формаһы менән С хәрефен хәтерләтә. Ғәҙәти юлдан килгәндә, уның икенсе өлөшө насар күренә. Яр буйҙары асыҡ.
Һыуы үтә күренмәле.
Күлдең өҫкө йөҙө майҙаны — 0, 6 км², оҙонлоғо — 2 км, киңлеге — 1,4 км, тәрәнлеге — 3 метр.
Бында табан балыҡ, сабаҡ (чебак), алабуға, ротан балыҡтарын тоторға мөмкин.
Күл ярҙары бик сүпләнгән була. 2013 йылда Озерск һәм Снежинск ҡалаларының әүҙем ирекмәндәре күл буйында етди йыйыштырыу ойошторҙо. Кәкрегүл ҡыштым баҡса участкаларынан йөҙ метрҙа һәм Кәҫле-Ҡыштым автоюлынан тиҫтә метрҙа урынлашҡан.
Воздвиженка (Туймазы районы)
Воздвиженка (Воздвиженка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 232 кеше. Ғәфүр ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452774, ОКАТО коды — 80251817004.
Исеме
Ауылдың исеме сиркәү исеменән алынған.
Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек урыҫтар (73 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Буралы (Илеш районы)
Буралы (Буралы) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 235 кеше.
Почта индексы — 452278, ОКАТО коды — 80230836002.
Тарихы
Йылан ырыуының Уразай түбәһе 6-сы йортона ҡараған Буралы ауылы шул исемдәге йылға үҙәнендә ята. Аҫаба башҡорттар 1718 йылда үҙ ерҙәренә типтәрҙәрҙе индерә. Әммә икенсе төрлө документ та бар: Йылан улусы башҡорто Уразмәт Туҡтаровҡа һәм уның ҡустыһы Һарыға "шул уҡ улус башҡорто Тумал Ҡарамышев хәбәрһеҙ юғалыу сәбәпле, уның өсөн оклад яһағын (һыуһар һәм ярты батман бал) түләргә ҡушыла...". Күренеүенсә, тәүге типтәрҙәр — Йылан ырыуы башҡорттары. 1785 йылда яҙылған документта ла был ауыл атап үтелә: Буралы ауылында йәшәгән Йомағол атлы кешенең ауылдашына 14 һум бурыслы булыуы билдәләнелә.
1783 йылда ауылда 8 кешенең йәшәүе теркәлә, 1795 йылда 9 ихатала — 54 башҡорт, 1816 йылда 7 ихатала — 68 башҡорт, 1834 йылда 8 ихатала — 102, 1858 йылда 30 ихатала — 182, 1870 йылда 31 ихатала 200, 1920 йылда 547 ихатала 112 башҡорттоң йәшәүе теркәлә. Таблицанан күренеүенсә, 1870 һәм 1920 йылдарҙағы мәғлүмәттәр хаталы, сөнки ул йылдарҙа ауылда башҡорттар менән бергә типтәрҙәр ҙә һәм Мишәрҙәр ҙә йәшәгән була.
1843 йылда 40 башҡортҡа 96 бот ужым һәм 184 бот яҙғы иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Карл Людвиг, Австрия эрцгерцогы
Карл Людвиг Иосиф Мария Австрийский (Ludwig Karl Joseph Maria von Österreich; 30 июль 1833 йыл,  — 19 май 1896 йыл, ) — Габсбургтар династияһы Австрия эрцгерцогы, үлтерелеүе Беренсе донъя һуғышы башланыуына сәбәп булған Франц Фердинандтың атаһы .
Биографияһы
Карл Людвиг Шёнбрунн һарайында Венала тыуа. Эрцгерцог Франц Карл һәм София Баварскаяның улы. Уның ағалары араһында — Австрия императоры Франц Иосиф һәм Мексика императоры Максимилиан I.
Ғаиләһе
Карл Людвиг өс тапҡыр өйләнгән була. 1856 йылда ул Саксония короле Иоганндың ҡыҙы Маргарита Саксонскаяны (1840—1858) ҡатынлыҡҡа ала. Ул ике йылдан вафат була, балалары булмай.
Икенсе тапҡыр ул 1862 йылда Ике Сицилия короле Фердинанд II ҡыҙы Мария Аннунциатаға (1843—1871) өйләнә. Балалары: Уның өсөнсө ҡатыны 1873 йылда ҡатынлыҡҡа алған Португалия короле Мигелдең ҡыҙы Мария Тереза Браганса (1855—1944) була. Ул уға ике ҡыҙ бала тыуҙыра:
Шаталова Клавдия Ивановна
Шаталова Клавдия Ивановна (1922 — 10 май 1942) — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында герой-разведчица
Биографияһы
Клавдия Ивановна Шаталова 1922 йылда Орел губернаһының Пищулино ауылында (хәҙер — Елец районы) тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң Елец тимер юл техникумында уҡый. 1941 йылдың 29 декабренән ВЛКСМ ағзаһы үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына инә. Брянск фронты 13-се армияһы разведкаһына ебәрелә. Күп тапҡыр фронт һыҙығын үтә.
1942 йылдың февралендә Кесе Архангельск янында хәрби заданиены үтәгән ваҡытта (хәҙер — Орёл өлкәһе) Шаталова һәм уның хәрби дуҫтары Семен Кондарев һәм Вилли Огневты фашистар тотоп ала  һәм язалап үлтерә.
Кесе Архангельск ҡалаһының туғандаш ҡәберлегендә ерләнә.
Хәтер
1966 йылдың 18 ноябрендә Липецк ҡалаһындағы Коллектив урамы  Шаталова урамы тип үҙгәртелә. Краснознаменная урамы менән мөйөштә (11-се йорт) Шаталова Клавдия хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Елец ҡалаһында Клава Шаталова исеме менән урам бар.
Ғаиләһе
Әсәһе — Шаталов Екатерина Яковлевна.
Сығанаҡтар
Липецкая энциклопедия. — Т. 3.
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы (МСТ; шулай уҡ айырым сағыштырмалыҡ теорияһы) — вакуумдағы яҡтылыҡ тиҙлегенән кәмерәк, шул  иҫәптән яҡтылыҡ тиҙлегенә яҡын булған хәрәкәт тиҙлеге шарттарында хәрәкәтте, механика закондарын һәм арауыҡ-ваҡыт мөнәсәбәттәрен тасуирлаусы теория. МСТ-ны гравитацион ҡырҙар өсөн дөйөмләштереү дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы тип атала.
Физик процестар барышында классик механикала фараз ителгәндәрҙән махсус сағыштырмалыҡ теорияһы тарафынан һүрәтләнгән тайпылыштар релятивистик эффекттар тип атала, ә был эффекттар релятивистик тиҙлек ваҡытында һиҙелерлек дәрәжәгә етә. МСТ-ның классик механиканан төп айырмаһы (күҙәтелеүсе) арауыҡ һәм ваҡыт тасуирламаларының тиҙлеккә бойондороҡлолоғонан ғибәрәт.
Лоренц әүерелештәре махсус сағыштырмалыҡ теорияһында үҙәк урынды биләй. Улар ваҡиғалар бер инерциаль хисаплама системаһынан икенсеһенә күскәндә арауыҡ-ваҡыт координаталарын үҙгәртеү мөмкинлеген бирә.
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы Альберт Эйнштейн тарафынан 1905 йылда  «Хәрәкәт итеүсе есемдәрҙең электродинамикаһына» тигән хеҙмәттә һүрәтләнә. Төрлө хисаплама системалары араһында координаталар һәм ваҡыт әүерелештәренең математик аппараты  (электромагнит ҡыры тигеҙләмәләрен һаҡлау маҡсатында) әүәле француз математигы А. Пуанкаре тарафынан төҙөлә (ул «Лоренц әүерелештәре» тигән терминды ла тәҡдим итә — Лоренц үҙе быға тиклем тик яҡынса формулаларҙы ғына сығарған була ). А. Пуанкаре был әүерелештәрҙе уйҙырма ваҡытлы дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡыттағы боролоштар тип аңларға мөмкин булыуын күрһәтә (Г. Минковскийҙан алда) һәм Лоренц әүерелештәренең төркөм хасил итеүен күрһәтә.
«Сағыштырмалыҡ теорияһы» тигән терминды М. Планк тәҡдим итә. Артабан, А. Эйнштейн гравитация теорияһын — дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын — эшләгәндән һуң сағыштырмалыҡ теорияһына «махсус» йәки «айырым» тигән һүҙ өҫтәлә.
МСТ-ны ижад итеү
XIX быуатта электродинамика үҫеше сағыштырмалыҡ теорияһы барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә . Электр һәм магнетизм өлкәләрендәге тәжрибәүи факттарҙы һәм законлылыҡтарҙы дөйөмләштереү һәм  теоретик күҙлектән үткәреү һөҙөмтәһе булараҡ Максвелл тигеҙләмәләре барлыҡҡа килә. Был тигеҙләмәләр электромагнит ҡырының үҫешен һәм уның зарядтар һәм токтар менән үҙ-ара тәьҫир итешеүен һүрәтләй. Максвелл электродинамикаһында электромагнит тулҡындарының вакуумда таралыу тиҙлеге был тулҡындар таралыу сығанағының да, күҙәтеүсенең дә хәрәкәт итеү тиҙлегенә бәйле түгел, һәм ул яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң. Шулай итеп,  Максвелл тигеҙләмәләре Галилей әүерелештәренә ҡарата инвариантһыҙ булып сыға, ә был классик механикаға тап килмәй.
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы XX быуат башында Г. А. Лоренц, А. Пуанкаре, А. Эйнштейн һәм башҡа ғалимдар  тарафынан эшләнә   . МСТ-ны барлыҡҡа килтереү өсөн тәжрибәүи нигеҙ булып Майкельсон тәжрибәһе хеҙмәт итә. Һөҙөмтәләр ул осорҙағы классик физика өсөн көтөлмәгән булып сыға: яҡтылыҡ тиҙлеге Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеү йүнәлешенә һәм орбита буйынса хәрәкәтенә бәйле түгел икән. Алынған мәғлүмәттәрҙе аңлатырға тырышыу классик белемдәрҙе ҡайтанан ҡарауға һәм махсус сағыштырмалыҡ теорияһын хасил итеүгә килтерә.
Яҡтылыҡ тиҙлегенә яҡыная барған тиҙлектәр менән хәрәкәт итеү сәбәпле классик динамика закондарынан тайпылыу арта бара. Көс менән тиҙләнеште бергә бәйләүсе Икенсе Ньютон законы МСТ-ға яраҡлаштырылырға тейеш. Шулай уҡ есем импульсы менән кинетик энергияһының да  релятивистик булмаған осраҡ менән сағыштырғанда тиҙлеккә бәйләнгәнлеге ҡатмарлыраҡ.
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы тәжрибәләр аша күп тапҡырҙар раҫланған һәм ҡулланыусанлыҡ йәһәтенән дөрөҫ теория булып тора  Л. Пэйдж әйтмешләй, «беҙҙең электр быуатында һәр генераторҙың һәм һәр электр моторының әйләнеп торған якоры сағыштырмалыҡ теорияһының ғәҙеллеген иғлан итеүҙән туҡтамай  — тыңлай белергә генә кәрәк».
МСТ-ның төп төшөнсәләре һәм  постулаттары
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы, башҡа физик теориялар кеүек үк, төп төшөнсәләр һәм постулаттар менән уның физик объекттарға яраҡлылығы нигеҙендә белдерелә ала.
Төп төшөнсәләр
Хисаплама системаһы был системаның башланғысы итеп һайланған ниндәй ҙә булһа бер матди есемдән, хисаплама системаһына ҡарата объекттарҙың торошон асыҡлау ысулынан һәм ваҡытты иҫәпләү ысулынан  тора. Ғәҙәттә хисаплама системаһын һәм координаталар системаһын айыралар. Ваҡытты иҫәпләү ғәмәлиәтен координаталар системаһына өҫтәү уны хисаплама системаһына «әүерелдерә».
Инерциялы хисаплама системаһы (ИХС) түбәндәгесә аңлатыла: тышҡы тәьҫирҙәргә бирелмәгән объект был системаға ҡарата  тигеҙ һәм тура һыҙыҡлы хәрәкәт итә. ИХС бар һәм был инерциялы системаға ҡарата тигеҙ һәм тура һыҙыҡлы хәрәкәт иткән теләһә ҡайһы хисаплама системаһы  ИХС булып тора.
Арауыҡта локалләшә алған һәм шуның менән бергә бик бәләкәй оҙайлылыҡҡа эйә булған теләһә ҡайһы физик процесс ваҡиға тип атала. Йәғни ваҡиға (x, y, z) координаталары һәм t ваҡыт мәле менән тасуирлана. Ваҡиғаларға миҫалдар: яҡтылыҡ балҡышы, материаль нөктәнең ошо мәлдәге торошо һ.б.
Ғәҙәттә  S һәм S' инерциялы системалары ҡарала. S системаһына ҡарата үлсәнгән бер ваҡиғаның ваҡыты һәм координаталары (t, x, y, z) тип, ә ошо уҡ ваҡиғаның S' системаһына ҡарата булған ваҡыты һәм координаталары (t', x', y', z') тип билдәләнә. Системаларҙың координата күсәрҙәре бер-береһенә параллель һәм S' системаһы S системаһының x күсәре эргәһенән  v тиҙлеге менән хәрәкәт итә тип ҡарау уңайлы. (t', x', y', z') ваҡыты һәм координатаһын (t, x, y, z) менән бәйләүсе нисбәттәрҙе эҙләү МСТ алдындағы бурыстарҙың береһе  булып тора. Был нисбәттәр Лоренц әүерелештәре тип атала.
Ваҡытты синхронлаштырыу
МСТ-ла бирелгән инерциялы хисаплама системаһы сиктәрендә берҙәм ваҡытты билдәләү мөмкинлеге раҫлана. Бының өсөн ИХС-тың төрлө нөктәләрендә урынлашҡан ике сәғәтте синхронлаштырыу ғәмәлгә ашырыла . Беренсе сәғәттән  t_1 сәғәттә u даими тиҙлеге менән сигнал  (уның мотлаҡ яҡтылыҡ сигналы булыуы мөһим түгел) ебәрелә икән ти. Икенсе сәғәткә барып еткәс тә (ул күрһәткән T сәғәттә) сигнал шул уҡ u тиҙлеге менән кире оҙатыла һәм беренсе сәғәткә  t_2 сәғәттә барып етә. нисбәте тотолһа, сәғәттәр синхронлаштырылған тип иҫәпләнә.
Был инерциялы хисаплама системаһында ошоноң кеүек ғәмәл бер-береһенә ҡарата хәрәкәтһеҙ торған теләһә ниндәй сәғәттәр өсөн дә башҡарыла ала тип иҫәпләнелә, тимәк, транзитивлыҡ хас:  A сәғәте B сәғәте менән синхронлашһа,  B сәғәте  C сәғәте менән синхронлашһа,  A менән C сәғәттәре лә синхронлы булып сыға.
Классик механиканан айырмалы, берҙәм ваҡытты ошо хисаплама системаһында ғына индереп була. МСТ-ла ваҡыт төрлө системалар өсөн дөйөм тип ҡаралмай. МСТ-ның бөтә төр хисаплама системалары өсөн берҙәм (абсолют) ваҡыт булыуын раҫлаусы классик механиканан айырмаһы нәҡ ошонан ғибәрәт.
МСТ постулаттары
МСТ-ла, классик механикалағы кеүек үк, арауыҡ һәм ваҡыт бер төрлө, ә арауыҡ, өҫтәүенә, изотроп та булып тора тип һанала. Йәғни инерциялы хисаплама системаларында арауыҡ бер төрлө һәм изотроп, ә ваҡыт бер төрлө.
1-се постулат (Эйнштейндың сағыштырмалыҡ принцибы). Теләһә ҡайһы физик күренеш тә   инерциялы хисаплама системаларының бөтәһендә лә  бер төрлө бара. Сағыштырмалыҡ принцибы бөтә инерциялы хисаплама системаларының да тиңлеген урынлаштыра.
2-се постулат  (яҡтылыҡ тиҙлегенең даимилығы принцибы). «Тынлыҡтағы» хисаплама системаһында яҡтылыҡ тиҙлеге сығанаҡтың тиҙлегенә бәйле түгел.
Лоренц әүерелештәре
Ике инерциаль хисаплама системаһының координата күсәрҙәре S һәм S' бер-береһенә параллель икән ти,  —  S системаһына ҡарата күҙәтелеүсе бер ваҡиғаның ваҡыты һәм координаталары,  ә  —  шул уҡ  ваҡиғаның  S' системаһына ҡарата ваҡыты һәм координаталары.
Хисаплама системаларының тиҙлеге ирекле йүнәлешле булғанда Лоренц әүерелештәренең векторлы рәүештәге дөйөм күренеше : бында  — Лоренц факторы, \mathbf{r} һәм \mathbf{r}' — ваҡиғаның  S һәм S' системаларына ҡарата радиус-векторҙары.
Әгәр координата күсәрҙәрен инерциялы системаларҙың сағыштырма хәрәкәте йүнәлешенә борғанда  (йәғни дөйөм формулаларға   индергәндә) һәм был йүнәлеште  x күсәре сифатында һайлағанда  (йәғни S' системаһы S-ҡа ҡарата x күсәре эргәһенән v тиҙлеге менән тигеҙ һәм тура һыҙыҡлы хәрәкәт итһә), Лоренц әүерелештәре түбәндәге рәүеште алыр: бында c — яҡтылыҡ тиҙлеге. Яҡтылыҡ тиҙлегенән күпкә кәм тиҙлектәрҙә (v\ll c) Лоренц әүерелештәре  Галилей әүерелештәренә күсә: Бындай сикке күсеш ярашлылыҡ принцибының сағылышы булып тора.
Лоренц әүерелештәрен сығарыу
Лоренц әүерелештәрен сығарыуҙың күп төрлө ысулдары бар. Береһен ҡарайыҡ.
S' системаһының координаталары башы (арауыҡтың бер төрлөлөгө арҡаһында ул ошо системалағы теләһә ҡайһы тын нөктә булыуы мөмкин)  S системаһына ҡарата  v тиҙлеге менән хәрәкәт итә тип фараз ҡылайыҡ. Быға ярашлы, S системаһының координаталар башы (тын нөктә)  S' яғына  -v тиҙлеге менән хәрәкәт итә ти. Артабанғы ғәмәлдәрҙе ҡыҫҡартыу маҡсатында  инерциялы хисаплама системаларының икеһенең дә хисап башының тап килеүенән (t'=t=0, әгәр x'=x=0 булһа) һәм координаталар күсәрҙәренең бер төрлө йүнәлешле булыуынан башлайыҡ, ИХС-тың сағыштырма хәрәкәте  x (төрлө системала ҡапма-ҡаршы билдә менән) күсәре буйлап йүнәлгән булһын. Системалар  x күсәре буйлап сағыштырма хәрәкәт иткәндә,    y'=y, z'=z  тип иҫәпләргә була. Шулай итеп, әүерелештәрҙе ғәмәлдә бер үлсәмле арауыҡта ғына ҡарарға һәм ике үлсәмле арауыҡ-ваҡыт векторҙарын ғына ҡарарға була  z=(x,t).
Әүерелештәрҙең һыҙыҡлы булыуы
Арауыҡ менән ваҡыттың бер төрлөлөгө һәм арауыҡтың изотроплығы һәм сағыштырмалыҡ принцибы арҡаһында бер ИХС-тан икенсеһенә әүерелештәр һыҙыҡлы булырға тейеш. Әүерелештәрҙең һыҙыҡлылығын табыу өсөн шундай фараз да булышлыҡ итер: әгәр ике объект бер ИХС-ға ҡарата бер төрлө тигеҙлеккә эйә булһа, уларҙың тиҙлеге башҡа ИХС-ға ҡарата ла бер тигеҙ була.
Интервал
Түбәндәге дәүмәлле квадрат тамыры ирекле ваҡиғалар араһындағы  интервал тип атала: бында  — ике ваҡиғаның ваҡыты һәм координаталары араһындағы айырма.
Лоренц әүерелештәрен уларҙың һыҙыҡлылығынан һәм интервалдың инвариантһыҙ булырға тейешлегенән сығарырға була.
Дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡыт
Үҙенең формаһы буйынса интервал (бигерәк тә баштағы яҙмаларҙа) Евклид арауығындағы алыҫлыҡты хәтерләтә, ләкин ваҡиғаның арауыҡ һәм ваҡыт өлөштәрендә уның билдәһе төрлө. Минковскийға һәм Пуанкареның алдараҡ сыҡҡан хеҙмәтенә эйәргәндә,  4-координаталы    берҙәм метрик дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡыттың барлығын постулат итергә була. Яҫы арауыҡлы иң ябай осраҡта сикһеҙ яҡын ике нөктә араһындағы алыҫлыҡты билдәләүсе метрика евклидса йәки псевдоевклидса булырға мөмкин. Һуңғы осраҡ махсус сағыштырмалыҡ теорияһына тап килә. Интервал псевдоевклидса дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡытта алыҫлыҡты билдәләй, тиҙәр. Уны Минковскийҙың арауыҡ-ваҡыты тип тә йөрөтәләр.
Был осраҡта  Лоренц әүерелештәрен аңлауҙың һәм сығарыуҙың иң «ябай» ысулын интервалды (кире тамғалы) «уйҙырма» ваҡыт  координатаһын (ict) ҡулланып яҙыу  юлы менән алып була: Ул сағында интервал дүрт үлсәмле арауыҡта нөктәләр араһындағы ҡәҙимге евклидса алыҫлыҡ рәүешендә күренә. Күрһәтелеүенсә, ИХС-тар араһындағы күсеш ваҡытында интервал  һаҡланырға тейеш, тимәк, был —  параллель күсереүҙәр һәм инверсиялар (был ҡыҙыҡ түгел), йәиһә ошо арауыҡтағы боролоштар. Лоренц әүерелештәре ошондай арауыҡта боролош вазифаһын үтәй. Дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡытта базистың 4-векторҙарҙың ваҡыт һәм арауыҡ координаталарын бутай-бутай өйөрөлөүе хәрәкәт итеүсе хисаплама системаһына күсеү кеүек булып күренә һәм ҡәҙимге өс үлсәмле арауыҡтағы өйөрөлөүҙәргә бик оҡшаған. Был ваҡытта дүрт үлсәмле интервалдарҙың ҡаралған ваҡиғалар араһында хисаплама системаһының ваҡыт һәм арауыҡ күсәрҙәренә проекциялары ла үҙгәрә. Был ваҡыт һәм арауыҡ интервалдары үҙгәреүенең релятивистик эффекттарын хасил итә. Был арауыҡтың МСТ постулаттары  тарафынан бирелгән  инвариантлы структураһы бер инерциаль хисаплама системаһынан икенсеһенә күскәндә алмашынмай. Тик ике генә арауыҡ координатаһын (x, y) ҡулланып, дүрт үлсәмле арауыҡты (t, x, y) координаталары менән тасуирлап була. Координаталар башындағы ваҡиғалар менән яҡтылыҡ сигналы (яҡтылыҡҡа оҡшаш интервал)  аша бәйләнгән ваҡиғалар  (t=0, x=y=0) яҡтылыҡ конусында ята (уңдағы һүрәттә).
Минковскийҙың башланғыс версияһында (уйҙырма ваҡыт менән) Лоренц әүерелештәре формулалары ябай ғына табыла — улар евклидса арауыҡтағы билдәле боролоштар формулаларынан сығарыла.
Ләкин заманса ҡараш псевдометрикалы дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡытты  (ct ваҡыт күсәре менән) индереүҙән ғибәрәт. Бындай арауыҡта боролоштар формулалары оҡшаш ҡиәфәттә була, ләкин тригонометрик функциялар урынына гиперболик функцияларҙы ҡулланыу талап ителә.
Минковский менән Пуанкареның геометрик ҡарашы 1914 йылда А. Робб тарафынан үҫтерелә. Ул МСТ-ның аксиоматик ҡоролошо нигеҙенә ваҡиғаларҙың эйәреүе тураһындағы төшөнсәне һала. Был ҡараш артабан 50-се — 70-се йылдарҙа  А. Д. Александров тарафынан дауам иттерелә.
Геометрик интерпретация сағыштырмалыҡ теорияһын (дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын)  дөйөмләштереү өсөн нигеҙ булып тора.
Әминев Зөфәр Закир улы
Әминев Зөфәр Закир улы — (1916 йыл — 22 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының отделение командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Зөфәр Закир улы Әминев 1916 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бикмәт ауылында тыуған. 1941 йылдың 1 декабрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.
294-се кавалерия полкының 1-се эскадрон отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. Ростов өлкәһенең Белая Калитва ҡалаһында барған 79,9 м бейеклек өсөн алышта һәләк була. Лейтенант А.Атаев төркөмө командиры урынбаҫары була.
Батырлығы
Утыҙ совет һалдаты, шул иҫәптән сержант Зөфәр Әминев хәрби приказ ала: бейеклекте яуларға, уның нығытылган пункттарын алырға һәм нисек кенә булмаһын, рубежды ҡулдан ысҡындырмаҫҡа. Төркөм мөһим һөжүм операцияһының уңышы үҙҙәренең оҫталығына, ҡыйыулығына, ныҡлығына бәйле булыуын яҡшы аңлай. «Был юлда танк түгел, бер генә сысҡан да үтеп сыҡмаһын», — тигән бурыс ҡуйыла. Һәм немецтар үтә алмай. 1943 йылдың 21 ғинуарында фашистар юғалтҡан мөһим тактик сиктәрен, күп һанлы инженер нығытмалары менән бейеклекте кире ҡайтарып алыу өсөн ете тапҡыр һөжүм итә. Улар дүрт бронемашина менән автоматсылар ротаһын ебәрә һәм бейеклек эргәһендә тиҫтәләгән мәйеттәрен ҡалдырып, кире аҫҡа төшөп китә. Тигеҙ булмаған һуғыш оҙаҡҡа һуҙылған ҡан ҡойғос характерҙа була. Дошмандың ҡоторғос ҡыҫымы артҡандан арта. Икенсе көндө, 1943 йылдың 22 ғинуарында, немецтар тағы бер уңышһыҙ һөжүменән һуң, ун танк менән пехота батальонын аҙ һанлы совет һалдаттарына ташлай. «Аҙаҡҡа тиклем торорға. Үлербеҙ, әммә яулап алған бейеклекте немецтарға бирмәйәсәкбеҙ», — ти һуғышсылар. Һәм бейеклекте бирмәйҙәр. Үләләр, ләкин бейеклеккә бер немец һалдатын да үткәрмәйҙәр. Ике тәүлек дауамында дошмандың ете һөжүмен батырҙарса кире ҡағалар. Утыҙ совет һалдаты ике көн эсендә өс йөҙ немецты, өс танкты һәм бронемашинаны юҡ итә. Әминев Зөфәр Закир улы батырҙарса һәләк була. Үлгәндән һуң I дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була. Лейтенант А.Атаев төркөмө командирының урынбаҫары була.
Лужковка
Лужковка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Челва йылғаһының уң ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы
Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы (10 октябрь 1927 йыл — 7 август 2009 йыл) — ғалим-тарихсы, партия органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
Биографияһы
Ғөбәйҙулла Шәрип улы Илешев 1927 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы Түбәнге Сирбай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы Әхмәтшәриф һәм әсәһе Миңлебикә Шверник исемендәге колхозда эшләй, уларҙың 9 балаһы була.
Тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң уҡыуын Мәҡсүт ете йыллыҡ мәктәбендә дауам итә. 1940 йылда мәктәпте тамамлай. Шверник исемендәге колхозда эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944—1951 йылдарҙа СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотының Ҡара диңгеҙ флотилияһында хеҙмәт итә. 1952 йылда запастағы офицерҙар әҙерләү планы буйынса Тымыҡ океан флотына даими хеҙмәткә ебәрелә (Владивосток, Совет Гаваны). Уның белемен күтәреүе М. В. Фрунзе исемендәге Ленинград Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһында тамамлана. Өлкән лейтенант званиеһы бирелә.
1955—1957 йылдарҙа — Күгәрсен районында партия органдары хеҙмәткәре. 1957 йылда Мораҡ педагогия училищеһын, 1961 йылда — Свердловск ҡалаһында Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1961—1962 йылдарҙа КПСС-тың Йомағужа район комитетының идеология бүлеге мөдире булып эшләй. 1962—1965 йылдарҙа Өфө ҡалаһында КПСС-тың Ленин район комитетында эшләй.
1965 йылдан Дондағы Ростов дәүләт университетының КПСС тарихы кафедраһы аспиранты. 1968 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1968—1971 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы.
1971—1976 йылдарҙа Мәскәү технология институтының Өфө филиалында уҡытыусы булып эшләй.
1976 йылдан — Өфө авиация институты доценты, бер уҡ ваҡытта 1983 йылдан — тарих кафедраһы мөдире. 1985 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Деятельность Башкирской партийной организации по развитию сельского хозяйства (1946—1970 гг.)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Устюбень
Устюбень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы
Биографияһы
1991 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалында уҡыта.
Устюбень
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостанда XX быуатта аграр сәйәсәткә, XVIII быуаттың 1-се сирегенән — XX быуат аҙағына тиклемге осорҙа Ҡара диңгеҙҙә Рәсәй флоты тарихына арналған. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы.
Устюбень
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ете йыллыҡ һуғыш
Ете йыллыҡ һуғыш (1756—1763) — XVIII быуаттың иң ҙур хәрби низағы, Яңы ваҡыттың иң ҙур низағтарының береһе. Ете йыллыҡ һуғыш Европала ла, Океан аръяғында ла: Төньяҡ Америкала, Кариб бассейны илдәрендә, Һиндостанда һәм Филиппинда була. Һуғышта Европаның ул ваҡыттағы барлыҡ бөйөк державалары, шулай уҡ урта һәм бәләкәй дәүләттәрҙең күпселеге, хатта ҡайһы бер индий ҡәбиләләре ҡатнаша. Уинстон Черчилль һуғышты «беренсе донъя һуғышы» тип атай. Уны колониаль һуғыш тип иҫәпләйҙәр, сөнки унда Бөйөк Британияның, Францияның, Португалия һәм Испанияның колониаль мәнфәғәттәре бәрелешә, шулай уҡ беренсе окоп һуғышы була — һуғышта бик күп редуттар һәм башҡа тиҙ ҡорола торған нығытмалар ҡулланыла; тәүге артиллерия һуғышы була — унда пушкалар һаны 1756 йылдан — 1000 штыкка 2, 1759 йылдан — 1000 штыкка 3-4, 1761 йылда 1000 штыкка 5-6 пушка була.
Европала төп ҡаршы тороу Силезия арҡаһында Австрия һәм Пруссия араһында була. Уны Австрия алдағы Силезия һуғыштарында юғалта. Шуға ла Ете йыллыҡ һуғышты өсөнсө Силезия һуғышы тип тә атайҙар. Беренсе Силезия һуғышы (1740—1742) һәм Икенсе Силезия һуғышы (1744—1748) Австрия мираҫы өсөн һуғыштың бер өлөшө булып тора. Швед һуғыш тарихы йылъяҙмаһында ул Померан һуғышы (Pommerska kriget) булараҡ билдәле, Канадала — «баҫып алыу һуғышы» (The War of the Conquest) һәм Һиндостанда — «Өсөнсө Карнатик һуғышы» (The Third Carnatic War). Ете йыллыҡ һуғыштың Америка театры «француздар һәм индеецтар менән һуғыш» (ингл. Indian French and War) йәки «баҫып алыу һуғышы» (франц. Guerre de la Conquête) исеме аҫтында билдәле
Башҡорттар Ете йыллыҡ һуғышта
Сенаттың 1756 йылдың 1 сентябрендәге указына ярашлы, 1757 йылда 531 башҡорт, 519 мишәр, 516 ҡалмыҡ һәм 500 Ҡазан татарынан торған («дүрт милләтле») команда төҙөлә. Башҡорттар менән — баш старшина Ҡыҙрас Муллаҡаев, мишәрҙәр менәнн старшина Әлкәй Мөслимов командалыҡ итә. Башҡорттар һәм мишәрҙәрҙең хәрби кейеме — йәшел, ҡалмыҡтарҙыҡы — ҡыҙыл, татарҙарҙыҡы зәңгәр кафтан була. «Дүрт милләтле команда» август—сентябрҙә Пруссия ерендә һуғыштарҙа ҡатнаша, көҙгөһөн ноябрҙән алып — Новгород губернаһында, 1758 йылдың октябренән башлап Ырымбур сик һыҙығында була. Команда 1759 йылда таратыла.
Түбәнге Старица
Түбәнге Старица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3174 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Глуховская станцияһы
Глуховская станцияһы (Станция Глуховская) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше. Почта индексы — 452013, ОКАТО коды — 80209843006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дерилейка
Дерилейка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Катмисс йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урал расаһы
Урал расаһы — монголоид һәм европеоид расалар араһындағы раса. Сәстәре ҡара йәки ҡуңыр, тура йәки тулҡынланып тора, тиреләрендәге өсөнсөл төклөлөк уртаса, тире пигментацияһы — уртаса, күҙҙәре башлыса ҡуңыр, һирәкләп яҫы йөҙлөләр осрай, өҫкө күҙ ҡабағы шешмәк, танауҙары нәҙек, көмөрөрәк йәки тура, уртаса ҙурлыҡта. Көнбайыш Себерҙә таралған (ханттар, мансиҙар, төньяҡ алтайҙар һәм бер аҙ себер татарҙары менән хакастар араһында) ). Волга буйында — көнсығыш башҡорттар.
Килеп сығышы
Төрлө ваҡытта антропологтарҙың фекере үҙгәреп торған: урал расаһы — европеоид һәм монголоид расаһы ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән фекер ҙә, ҡатнаш раса (метис) түгел тигән фекер ҙә әйтелгән. Хәҙерге антропологтарҙың күбеһе компромисс ҡарарға килгән, европеоид һәм монголоид расаһы гендары ҡушылыуҙы ла, дифференциацияға бирелмәгән тип та осрауын кире ҡаҡмайҙар.
Һамар өлкәһенең төньяғындағы Маяҡ тауында (Сиделькино) палеолит ҡатламында баш һөйәге табылған, уға 11,55 мең йыл (калибрланған дата) тип һанайҙар. Совет антропологы һәм анатомы В. В. Бунак уның төҙөлөшөндә урал расаһының боронғо тамырҙары күренә тип тапҡан.
Раса тармаҡтары
Урал расаһы бер нисә антропологик типҡа : лапоноид, сублапоноид, субурал, урал (көнбайыш себер) типтарына бүленә. Субурал расаһы башҡорттар араһында ла осрай
Көнбайыш себер расаһы
Һуңғы ваҡытта урал аръяғы раса варианттарында «урал расаһы» тигән төшөнсә урынына «көнбайыш себер расаһы» тигән төшөнсә ҡулланырға тәҡдим итәләр. Был осраҡта урал расаһының төньяҡ варианттары европеоид расаға инә. Көнбайыш себер расаһы ике антропологик типтан тора — урал (уғыр һәм суб­уғыр варианты) һәм обь-иртыш. Урал тармағына обь уғырҙары, обь-иртыш — көньяҡ самодийҙары инә.
Килдейәров Миңлейәр Сәғәрйәр улы
Килдейәров Миңлейәр Сәғәрйәр улы (21 ғинуар 1911 йыл — 17 декабрь 1944 йыл хәбәрһеҙ юғалған) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се атлы-артиллерия дивизионы ездовойы."Хәрби хеҙмәттәре өсөн" миҙалы (1942) менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Миңлейәр Сәғәрйәр улы Килдейәров 1911 йылдың 21 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Ҡаҙанғол ауылында тыуған. Һуғышҡа тиклем колхозда ат ҡараусыһы булып эшләгән,ғаиләһе, балалары булған.
Батырлығы
1942 йылдың 9 июлендә батарея дошманға өҙлөкһөҙ ут аса. Дошман ут пунктын (оп) һәм аттар урынлашҡан бүлекте утҡа тота башлай. Килдейәров яралана, шуға ҡарамаҫтан ул көслө ут аҫтында аттарҙы хәүефһеҙерәк урынға күсереп өлгөрә. Батарея командаһы уның аттары ярҙамында ут пунктын арттан килгән пехота алдынан ваҡытында үҙгәртеп тора. Дошман менән ошо алышта күрһәткән тәүәккәллеге, батырлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә
Ржавца
Ржавца — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 3133 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4,7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Учек
Учек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ингулец (йылға)
Ингулец (Інгулець) — Украиналағы йылға. Кировоград, Днепропетровск, Николаев һәм Херсон өлкәләре аша көньяҡҡа табан аға. Днепрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 549 километр.
Константинова Инесса Александровна
Константинова Инесса (Ина) Александровна (1924 — 4 март 1944) — совет партизаны-разведчицаһы, Бөйөк Ватан һуғышы геройы.
Биографияһы
Һуғыш башынан алып шәфҡәт туташы булып эшләп, Инесса полицайҙар тарафынан зыян күреүсе яугирҙәргә  ярҙам итә. 1942 йылдың июленән ул рәсми рәүештә партизан хәрәкәтендә тора, 2-се Калинин партизан бригадаһында разведчица булып хеҙмәт итә (1-се Калинин партизан корпусы). Ул күп тапҡыр фронт һыҙығын үтә, РККА яугирҙәре һәм партизандар өсөн ҡиммәтле мәғлүмәттәр таба. Карателдәргә ҡаршы  алышта  ҡатнаша. Үҙенең хеҙмәте өсөн II дәрәжә «Ватан һуғышы партизанына» миҙалына лайыҡ була, 1943 йылдан башлап — ВКП(б.) ағзалығына кандидат.
1944 йылдың 4 мартында Инесса Константинова, разведкала булып һәм иптәштәренең сигенеүен ҡаплап, өҫтөнлөк иткән немец көстәре менән алышта Лукьяново ауылы эргәһендә һәләк була (Псков өлкәһе Пустошкино районы). Икенсе көндө ҡарағай аҫтында кәүҙәһе табыла. Инесса Александровна Константинова үлгәндән һуң 1944 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Инесса 1949 йылда Кашинда ерләнә.
1947 йылда уның көндәлектәре баҫылып сыға, уны партизан рәттәрендә булған сағында алып барған була. Көндәлеге күп телдәргә тәржемә ителә һәм сит илдәрҙә баҫылып сыға. 1970 йылда уның исеме менән Кашин ҡалаһында урам йөрөтә.
28 май
28 май — григориан стиле буйынса йылдың 148-се (кәбисә йылында 149-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 217 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Баһауетдинов Мөхтәр Хәйҙәр улы
Баһауетдинов Мөхтәр Хәйҙәр улы (Хәйретдин улы); 1921 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, полк батареяһы разведчигы, гвардия старшинаһы.
Биографияһы
Мөхтәр Хәйҙәр улы Баһауетдинов 1921 йылда Башҡорт АССР-ының Юрматы кантоны Көҫәпҡол ауылында (хәҙер Ишембай ҡалаһы) тыуа. 1941 йылда Ишембай ҡалаһы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 275-се кавалерия полкында полк батареяһы элемтәсеһе булып хеҙмәт итә.
Батырлығы
Полк батареяһы разведчигы ҡыҙылармеец Баһауетдинов Мөхтәр Хәйҙәр улы 1942 йылдың 19 декабренән алып 26 декабргә тиклем арала даошмандың өс күҙәтеү пунктын таба, шуларҙың икеһе беҙҙең батареяларҙың уты менән юҡ ителә. Көслө дошман уты аҫтында ике тапҡыр элемтәнең өҙөлөүен булдырмай. Ул үҙе шәхсән 6 немец офицерын һәм һалдатын юҡ итә. 1942 йылдың 30 декабрендә дошмандың көслө уты аҫтынан яралы батарея командиры капитан Әхмәтйәновты алып сыға. 1943 йылдың 1 ғинуарында яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн Баһауетдинов Мөхтәр Хәйҙәр улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Долгобазан
Долгобазан — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының һул ярына тамағынан 125,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белорет металлургия комбинаты
.
Белорет металлургия комбинаты — Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһындағы сәнәғәт предприятиеһы.
Тулы металлургия циклы менән металл изделиелар етештереү буйынса (тимер мәғдәне сығарыу, суйын һәм ҡорос иретеү) Рәсәйҙәге иң эре метиз предприятиеларының береһе. Штаб-фатиры Белорет ҡалаһында, Блюхер урамы, 1 адресы буйынса урынлашҡан. Етәкселек: идара итеүсе директор В. Г. Камелин. Эшселәр һаны 1994 йылда — 16,4 мең, 2014 йылда — 6,0 мең кеше. Комбинаттың составы: 42 цехтан тора, үҙ эсенә тау мәғдәне (Белорет районының Туҡан ауылы, 1888 йылда нигеҙ һалынған), металлургия (1762 йылда), табаҡ прокатлау (Тирлән ауылы) цехтарын да ала, 1759), сталепроволочно-канатное (1912) производства . Комбинатта 51 механизацияланған һәм 40 автоматлаштырылған өҙлөкһөҙ линия, металл ҡырҡыусы станоктар эшләй. 1980 йылда автоматлаштырылған прокат цехы асыла. XVIII—XIX быуаттарҙа завод территорияһында төҙөлгән зданиелар комплексы федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы булараҡ,   Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ обьекттары исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Белорет металлургия комбинатына 1762 йылда Себер саүҙагәрҙәре И. Б. Твердышев менән И. С. Мясников нигеҙ һала. Заводтың тәүге төҙөүселәре һәм эшселәре Ҡазан, Пенза, Нижегород, Рязань губернаһының крепостной крәҫтиәндәре була. Заводтың ҡеүәте йылына — 122,5 мең бот суйын һәм 80 мең бот тимер.
Әғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы
Әғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы (1 ғинуар 1942 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй педагогы; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һәм халыҡ уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреү мәктәбенең маҡтаулы хеҙмәткәре , Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы» (2008).
Биографияһы
Лиза Ҡыям ҡыҙы Әғәҙуллина (ҡыҙ фамилияһы Мөхәмәтдинова) 1941 йылдың 7 декабрендә, рәсми теркәү буйынса 1942 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Түбәнге Ҡыйғы ауылында тыуған.
Белорет металлургия комбинаты
Тарихы
1773 йылда, Пугачев ихтилалы арҡаһында, Белорет заводы 3 йылға туҡтап тора. 1784 йылда ул үҙенең хужаһын алыштыра — завод И. С. Мясниковтың оло ҡыҙы ҡулына күсә. Ул дворян А. И. Пашковҡа кейәүгә сыға, Белорет заводы уның бирнәһе була. 1800 йылда Белорет суйыны Уралда иң осһоҙо була, ә тимере еңел сүкелеүе менән дан ала.
Әғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы
Биографияһы
1959—1961 йылдарҙа шул уҡ райондың Арыҫлан һәм Абзай урта мәктәптәрендә өлкән пионервожатый булып эшләй.
Белорет металлургия комбинаты
Тарихы
1866 йылда завод опекунлыҡ идарасылығына күсә, 1874 йылда «Пашковтарҙың тимер етештереү заводтары акционерҙар йәмғиәте» тип атала башлай. Уның хужаһы «Вогау и Ко» Мәскәү сауҙа йорто була. Заводты яңынан йыһазландырыу башлана: иҫке домна мейестәре яңыртыла, уларҙың бейеклеге һәм күләме арттырыла. 1900 йылда суйын етештереү 13414 тоннаға еткерелә.
Әғәҙуллина Лиза Ҡыям ҡыҙы
Биографияһы
1966 йылдан, Бөрө педагогия институтын тамамлап, «химия һәм биология уҡытыусыһы» дипломын ҡулына алғас, Малаяҙҙа (Салауат районы, 1966—1968), Түбәнге Ҡыйғыла (1968—1970; бер үк ваҡытта — синыфтан тыш эштәрҙе ойоштороусы) уҡыта. 1970—1971 йылдарҙа Ҡыйғы районы мәғариф бүлегенең методика кабинеты мөдире була.
1971 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй: 27-се мәктәп уҡытыусыһы, 1996 йылдан — Октябрь районының айырым фәндәрҙе тәрәнәйтеп өйрәтеүсе 42-се мәктәптең химия уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта 1996 йылдан алып Республика башҡорт-төрөк лицейында (2003 йылдан — Республика Башҡорт лицей-интернаты)химия буйынса олимпиада дәрестәре алып бара.
Белорет металлургия комбинаты
Тарихы
1882 йылда прокат цехы яйға ебәрелә. 4 прокат цехы: эре сортлы, урта сортлы, ваҡ сортлы һәм сым цехы булдырыла. 1908 йылда трио «650» сутунка станы файҙаланыуға тапшырыла. 1984 йылда стан мораль һәм физик яҡтан иҫкерүе сәбәпле, сафтан сығарыла һәм һүтелә.
1913—1914 йылдарҙа завод электростанцияһы төҙөлә. 1945 йылда мартен цехы корпусын үҙгәртеп ҡороу тамамлана һәм ошо уҡ йылда түңәрәк һәм квадрат катанка етештереү буйынса «260» станы файҙаланыуға тапшырыла. 1914 йылда сәнскеле сым заводы сафҡа индерелә. Уның цехында уртаса һәм эре дәүмәлдәге сым һуҙыу өсөн 22 барабанлы ике сым һуҙыу рәте була. Революция һәм Граждандар һуғышы осоронда Белорет предприятиеһы тулыһынса эшмәкәрлеген туҡтата һәм бары тик 1921 йылда ғына яңынан эшләй башлай. 1925—1926 йылдарҙа ул һуғышҡа тиклемге кимәленә күтәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡорос етештереү күпкә арта. Оборона сәнәғәте ихтыяжы өсөн ҡатыштырылған һәм инструменталь маркалар етештереү үҙләштерелә. 1943 йылда 17-се канат цехы төҙөлөп бөтә. Харцызск һәм Одесса заводынан килтерелгән канат ҡорамалдары ҡуйыла.
Луньева
Луньева — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/879/136/63/18    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Белорет металлургия комбинаты
Тарихы
Һуғыштан һуңғы биш йыллыҡта ҡорос сым-канат етештереү заводында төрлө йүнәлештәге сым һәм ҡорос канат етешетереүҙең яңы технологиялары индерелә һәм камиллаштырыла. 1958 йылда металлургия, ҡорос сым-канат, Тирлән заводтарының, Туҡан руднигының һәм тар колеялы тимер юлының бер комбинатҡа берләшеүе ҙур ваҡиға була.
50-се йылдарҙа коллектив тормошонда илдә тәүгеләрҙән булып, автомобиль һәм авиация шиналарын арматуралау өсөн ҡурғаш һәм цинк ҡатнаш баҡыр иретмәһенән эшләнгән нәҙек сымдан металлокорд етештереү үҙләштерелә.
1966 йылда эшендәге уңыштары өсөн Белорет металлургия комбинаты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.
1994 йылда Белорет металлургия комбинаты «Белорет металлургия комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелә. 2012 йылда уның менән «Мечел-Сталь идара итеү компанияһы» етәкселек итә.
2002 йылда комбинаттың домна һәм мартен цехтары иҡтисади күҙлектән сығып, эксплуатацияланыуҙан сығарыла. Ҡорос сым-канат етештереү комбинат эшмәкәрлегенең төп йүнәлешенә әйләнә.
Эшмәкәрлеге
Йыл һайын комбинатта 200 мең тонна тимер мәғдәне сығарыла, 200 мең тонна суйын иретелә, 350 мең тонна ҡорос (150 марканан ашыу), 560 мең тонна әҙер прокат, 280 мең тонна металл изделиелар, шул иҫәптән 205 мең тонна ҡорос сым, 580 мең тонна ҡорос канат, 3,2 мең тонна металлокорд, 11,3 тонна ҡорос таҫма һәм профиль етештерелә. Продукция ассортименты 35 мең төргә етә. Улар Рәсәй Федерацияһының төрлө төбәктәренә оҙатыла, 22 дәүләткә экспортлана.
«Белорет металлургия комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — илебеҙҙең метиз баҙарындағы тәүге өс лидер исемлегенә инә. БМК Рәсәйҙәң һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендәге 0,009 миллиметрҙағы нәҙек сым етештергән берҙән-бер предприятие. Төп тармаҡтар — ҡулланыусылар: төҙөлөш сәнәғәте, нефть, газ, тау, металлургия, автомобилдәр төҙөү, мебель, төбәк дистрибьюцияһы. Экспортҡа һатыуҙа төп урынды катанка алып тора.
Социаль яуаплылыҡ
Комбинатттың акциялары менән «Мечел» компанияһы идара иткән ваҡытта социаль объекттар — пионер лагерҙары, ял йорттары һатыла. Завод поликлиникаһы насар хәлдә була, торлаҡ йорттар төҙөлөшө туҡтай .
Ҡыҙыҡлы факттар
1918 йылда Белорет металлургия эшселәренән 270-се Белорет социалистик полкы булдырыла. Ул В. К. Блюхер командалыҡ иткән Урал партизандар армияһы составында героик рейдтар яһай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тылда күрһәткән фиҙакәр хеҙмәте өсөн БМК хеҙмәткәрҙәре иҫтәлегенә ҡалала «Ҡорос сым етештереүсе тыл хеҙмәткәрҙәренә» стеллаһы һәм Тыуған ил өсөн яуҙа башын һалған металлургтар өсөн һәйкәл ҡуйылған
2012 йылда Белорет металлургия комбинаты нигеҙ һалыныуына 250 йыл тулыуын билдәләй. Юбилей хөрмәтенә завод майҙанында Иван Твердышевҡа һәйкәл асыла. . Скульптураның бейеклеге в 2,5 метр, Каслинск заводында ҡойолған. Скульптураның авторы — Каслинского заводы скульпторы Н. Куликов.
Иҫке Семенкин
Иҫке Семенкин (Старосеменкино) — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 437 кеше. Почта индексы — 452034, ОКАТО коды — 80209831001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Луи де Фюнес
Луи де Фюнес (Louis de Funès, тулы исеме Луи Жермен Давид де Фюнес де Галарса, Louis Germain David de Funès de Galarza; 31 июль 1914 йыл — 27 ғинуар 1983 йыл) — француз киноактёры, кинорежиссёр, сценарист, донъя киноһының бөйөк комиктарының береһе.
Биографияһы
Луи де Фюнес де Галарса 1914 йылдың 31 июлендә Курбевуала тыуған.
Буласаҡ француз һәм испан экран йондоҙоноң ата-әсәһе Испания Севильеһынан. Атаһы Карлос Луис де Фунес де Галарса юридик белемле, әммә Францияға күскәндән һуң алмаздар ҡырлаусы булып китә. Әсәһенең тамырҙары испан һәм португалдарға барып тоташа. Тыуған илдәрендә ғаиләләре уларҙың никахына ҡаршы булғанға күрә, Луиның ата-әсәһе рәсми рәүештә никахҡа инеү өсөн 1904 йылда Францияға күсенә.
Бала сағында дуҫтары Луи де Фюнесты «Фюфю» тип йөрөтә. Малай француз, испан һәм инглиз телдәрен яҡшы белә. Йәш сағында һүрәт төшөрөү һәм фортепианола уйнау менән мауыға. Һөҙөмтәлә Луиның пианист булып китеүе бер кемде лә ғәжәпләндермәй, нигеҙҙә, ул Пигалдә джаз уйнай. Был йортҡа килеүселәр, ул уйнағанда сырайын төрлө ҡиәфәткә индереүен күҙәтеп, күңелле ял итә.
1936 йылда Луи де Фюнес Жермен Луиза Элоди Карруайегә өйләнә. Йәш парҙың улдары Даниэль тыуа, әммә 1942 йылда улар айырылыша.
Герман ғәскәре Парижды оккупациялағанда Луи де Фюнес музыка мәктәбендә сольфеджио уҡыта, шунда ул данлыҡлы яҙыусы Ги де Мопассандың ағаһының ейәнсәре, секретарь булып эшләүсе Жанна Августина де Бартелеми де Мопассанға ғашиҡ була. «Джазды илаһи бер оҫталыҡ менән уйнаған бәләкәй кешегә» ул да ғашиҡ була. Ғашиҡтар 1943 йылда өйләнешә һәм 1983 йылда Луи де Фюнес үлгәнгә тиклем 40 йыл бергә йәшәй. Никахтан ике малай — Патрик һәм Оливье тыуа.
Һуғыш тамамланғандан һуң де Фюнес үҙен кинематографта һынап ҡарай; элегерәк Луи Рене Симондың драма курстарында уҡыған була. 1945 йылд а режиссёр Жан Стелиның «Барбизон ҡотҡоһо» фильмында төшә. Был картина башлап уйнаусы актёрға әллә ни ҙур билдәлелек килтермәй.