cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғарифуллин Илдар Илфат улы
Ғарифуллин Илдар Илфат улы (27 май 1963 йыл — 22 май 2023 йыл) — спортсы, саңғы икебәйгеһе буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1984). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Илдар Илфат улы Ғарифуллин 1963 йылдың 27 майында Өфөлә тыуған.
СССР Ҡораллы Көстәре өсөн сығыш яһай. Н. Н. Безносов тәрбиәләнеүсеһе.
1984 йылда Финляндияның Рованиемында үткән саңғы спорты буйынса донъя чемпионатында команда беренселегендә (3х10 км эстафета) бронза миҙал яулай.
Донъя кубогы ярыштарында бөтәһе дүрт тапҡыр старт яһай. Беренсе тапҡыр ярышҡанда 1983 йылдың 29 декабрендә (Обервизенталь, ГДР) 9-сы урын яулай. Яҡшы һөҙөмтәһе — 5-се урын (7 ғинуар,1984 йыл, Шонах, ГФР). 1983/84 миҙгелендә генераль классификацияһы буйынса 17-се урынды биләй.
1984 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (индивидуаль уҙышта 23-сө урында була).
Өфө ҡалаһы СДЮШОР-ҙа трамплиндан саңғыла һикереү буйынса һәм саңғы ике төр спорты буйынса тренер-уҡытыусы
Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы
Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы (4 февраль 1938 йыл — 25 июнь 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-педагогы, педагогия фәндәре кандидаты, профессор, Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын ойоштороусы.
Ғарифуллин Илдар Илфат улы
Биографияһы
Саңғы менән трамплиндан һикереү һәм саңғы двоеборьеһы буйынса төбәк категориялы судья. Өфө ҡалаһы балаларға өҫтәмә белем биреү муниципаль мәғариф учреждениеһының «Трамплиндан саңғыла һикереү һәм двоеборье буйынса махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр өсөн олимпия резервы»ның 33-сө мәктәбе директоры.
Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы
Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы.
Ғарифуллин Илдар Илфат улы
Биографияһы
2023 йылдың 22 майында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы
Биографияһы
Рифат Миңләхмәт улы Вәлиәхмәтов 1938 йылдың 4 февралендә тыуған.
Йәш сағында баскетбол менән шөғөлләнә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, 1980 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге физик культура институтында «Исследование методики контроля и совершенствования физической подготовленности мотогонщиков в гонках по гаревой и ледяной дорожкам» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Был илдә мотоцикл спорты проблемалары буйынса беренсе диссертация була.
44 йыл дауамында Башҡорт дәүләт педагогия университетында физик тәрбиә биреү кафедраһы мөдире һәм физик культура факультетының беренсе деканы, физик тәрбиә һәм спорттың теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире булып эшләй. Һуңғы йылдарҙа физик культура һәм спорт теорияһы һәм методикаһы кафедраһы профессоры була
Өфөлә 2014 йылдың 25 июнендә вафат була.
«РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», «СССР-ҙың мәғариф отличнигы», «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре», «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре» (2004), «Физик культура һәм спорт отличнигы». Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының көмөш билдәһе менән бүләкләнә, «Башҡортостан Республикаһында спортты үҫтереүгә индергән өлөш өсөн» билдәһе, Николай Озеров миҙалы һәм Рәсәй Олимпия комитетының милли спорт төрөн үҫтереү өсөн грамотаһы менән бүләкләнә.
Нидербёза
Нидербёза (Niederbosa) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 139 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,56 км2. Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
Кун-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Терекүл (Силәбе өлкәһе)
Терекүл (Тирикуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Географияһы
Силәбегә тиклем араһы – 71 км, Екатеринбургҡа – 216 км, Мейәскә тиклем – 45 км.
Координаттары: 55°35′29″N 62°13′19″E
Тасуирламаһы
Терекүл - ҙур булмаған һыу ятҡылығы. Ҡыҙыл Армия районы биләмәһендә урынлашҡан.
Һыу көҙгөһө майҙаны – 13,7 квадрат километр. Уртаса тәрәнлеге – 2,5 м, максималь тәрәнлеге — 4,5 метрға тиклем.
Сөсө һыулы. Шишмәләрҙән һәм яуым-төшөмдәрҙән тулылана. Ярҙары урыны менән Һаҙлыҡлы. Терекүл янында Отнога күле бар. Элек был ике күл бер ятҡылыҡ тәшкил иткән. Улар дамба төҙөгәндән һуң икегә бүленгән. Улар күпер аҫтындағы торба аша ҡушылған, шуға күрә күлдәрҙәге балыҡтар бер төрлө.
Флораһы һәм фаунаһы
Күл ярҙарында һаҙ үләндәре, ҡамыш үҫә.
Күлдә карп, алабуға, сабаҡ, ротан тереклек итә. Карп 3 кг-ға етә. Эре алабуға ла эләгә. Алабуға бигерәк тә ҡамышлыҡтарҙа яҡшы эләгә.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡортса "тере" һәм "күл" тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡанлығы күренеп тора. Тере - йәне бар, йәшәү бар тигәнде аңлата
Икенсе версияны Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә яҙа: "От распространенного в прошлом у башкир тюркского мужского имени Терекил, Терегул, Тиригул, с основой тере — «живой», «здоровый», слова кил — «приходи», «явись», т. е. «здоровым родись». В имени отражено пожелание родителей, чтобы новорожденный был здоровым." Йәғни, атама башҡорттарҙың Тереғол тигән ир-ат исеменән яһалған .Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй.
Өршәк (Өфө районы)
Өршәк (Уршак) — Башҡортостандың Өфө районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 450056, ОКАТО коды — 80401923008.
Нойри-Шор
Нойри-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атеш Сейран
Атеш Сейран (20 апрель 1963 йыл) — адвокат һәм Германиянан мосолман феминисткаһы.
Биографияһы
Сейран Атеш Истанбулда (Төркиә) курдтар ғаиләһендә тыуа. Уға алты йәш булғанда, Сейрандың ғаиләһе Германияға күсенә. Ул Берлиндың Ирекле университетында хоҡуҡты өйрәнә һәм 1997 йылдан енәйәт һәм ғаилә хоҡуғында махсуслашып, юридик практика менән шөғөлләнә. Атеш гражданлыҡ хоҡуҡтары өсөн билдәле активист, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары һәм ҡыҙҙарының тиң хоҡуҡлылыҡ талаптары менән билдәле.
Ул бер нисә тапҡыр иммигрант мосолман йәмғиәтенә ҡарата, йыш ҡына илдең сығышлыларына ҡарағанда ла консерватив булған ҡараштарға тәнҡит менән сығыш яһай. 2008 йылдың ғинуарында Милли ижтимағи радиоға интервьюһында Хакан Атеш янауҙар арҡаһында йәшенеп йөрөргә тура килеүен хәбәр итә. Бер инцидентта уға һәм уның яҡлаусыһына шаһиттар (улар ҡыҫылмауҙы хуп күрә) алдында (яҡлаусының ире) суд бинаһында ир һөжүм итә.
Атеш 2017 йылда Ибн-Рушд-Гете мәсетен аса. Был Германияла ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар бергәләп доға ҡылған, ә ҡатын-ҡыҙҙар доға ҡылған имам ролен үҙ өҫтөнә ала алған беренсе «либераль мәсет» Төрөк дини органдары һәм Мысыр Әл-Әзһәр университеты янындағы совет был проектты ғәйепләй, өҫтәүенә Атешҡа йәнә хәүефтәр янай
2018 йылда Сейран Атеш хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге өсөн Европарламент тарафынан бирелгән Сахаров исемендәге премияға дәғүә итә. Әммә премия Олег Сенцовҡа бирелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Байталлы
Байталлы (Байталлы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 445 кеше.
Почта индексы — 452243, ОКАТО коды — 80240865001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арт-Партнёр XXI
"Арт-партнер XXI" — Рәсәй театр агентлығы, Рәсәй театр һәм кино йондоҙҙары ҡатнашлығында  спектаклдәр, гастролдәр, фестивалдәр ойоштороу , шулай уҡ мәҙәниәт өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлек менән шөғөлләнә.
Һылтанмалар
]
Астрономия
Астрономия ( ἄστρον — «йондоҙ» и νόμος — «закон») — Ғаләм тураһында фән. Күк есемдәренең урынын, барлыҡҡа килеүен, хәрәкәтен, структураһын һәм система һын өйрәнә.
Атап әйткәндә, астрономия Ҡояш һәм башҡа йондоҙҙар ҙы, Ҡояш системаһындағы планеталарҙы һәм уларҙың экзопланета юлдаштарын, астероидтарҙы, кометаларҙы, метеороидтарҙы, планета-ара матдәне, йондоҙ-ара матдәне, пульсарҙарҙы, [[ҡара упҡындарҙы, томанлыҡтарҙы, галактикаларҙы һәм галактикалар тупланмаһын, квазарҙарҙы һәм башҡа бик күп нәмәләрҙе өйрәнә.
Атаманың этимологияһы
Термин «астрономия» (ἀστρονομία) боронғо грек һүҙенән ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) — «йондоҙ» һәм νόμος (номос) — «йола, ҡағиҙә, урынлаштырыу».
Тарихы
Астрономия — иң боронғо фәндәрҙең береһе. Ул кешелектең ғәмәли ихтыяждарынан барлыҡҡа килгән.
Ерҙә кешеләр булғандан бирле, уларҙы һәр ваҡыт күктә күргәндәре ҡыҙыҡһындыра. Боронғо заманда уҡ күк есемдәренең күк йөҙөндә хәрәкәте менән һауа торошоноң ваҡыты-ваҡыты менән үҙгәреүе араһындағы бәйләнеште күрәләр. Астрономия ул саҡта астрология менән ныҡлап бутала.
Йондоҙҙар һәм йондоҙлоҡтарҙың торошо буйынса тәүтормош игенселәре миҙгел башланыуын билдәләй. Күсмә ҡәбиләләр Ҡояш һәм йондоҙҙар буйынса йүнәлеш алған. Хронология кәрәклеге календарь төҙөүгә килтергән. Ҡояштың, Айҙың һәм ҡайһы бер йондоҙҙарҙың ҡалҡыуы һәм байыуы менән бәйле төп күренештәр тураһында хатта тарихҡаса булған кешеләр ҙә белгән. Ҡояш менән Ай тотолоуының ваҡыт-ваҡыт ҡабатланыуы бик күптән билдәле. Иң боронғо яҙма сығанаҡтар араһында астрономик күренештәрҙең тасуирламалары, шулай уҡ күк есемдәренең ҡояш сығыу ваҡытын һәм ҡояш байыуын алдан күҙаллауҙың тәүтормош схемалары, ваҡытты иҫәпләү һәм календарҙы һаҡлау ысулдары осрай.
Тарихҡаса булған мәҙәниәттәр һәм боронғо цивилизациялар күк есемдәренең хәрәкәт ҡанундарын белеүҙәрен иҫтә тотҡан күп һанлы астрономик артефакттар ҡалдырған. Мәҫәлән, боронғо Мысыр ҡомартҡылары һәм СтоунҺендж. Бабилдарҙың, гректарҙың, ҡытайҙарҙың, индеецтарҙың, майяларҙың һәм инкыларҙың тәүге цивилизациялары төнгө күк йөҙөнә методик күҙәтеүҙәр яһаған да инде.
Астрономия боронғо Вавилонда, Мысырҙа, Ҡытайҙа һәм Һиндостанда уңышлы үҫешә. Ҡытай йылъяҙмаһында Ҡояштың беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта тотолоуы тасуирлана. Был теориялар, үҫешкән арифметика һәм геометрия нигеҙендә Урта диңгеҙ илдәрендә христианлыҡҡа тиклемге дәүерҙең һуңғы быуаттарында Ҡояш, Ай һәм яҡты планеталарҙың хәрәкәтен аңлатҡан һәм фаразлаған. Ябай, әммә һөҙөмтәле инструменттар менән бергә Яңырыуға тиклем ғәмәли маҡсаттарҙа хеҙмәт иткәндәр.
Боронғо Грецияла астрономия айырыуса ҙур үҫеш ала. Пифагор беренсе тапҡыр Ерҙең шар формала булыуы тураһында һығымтаға килә, ә Аристарх Самосский Ер Ҡояш тирәләй әйләнә, тигән һығымтаға килә. Гиппарх б. э. т. II быуатта тәүге йондоҙҙар каталогтарының береһен эшләгән. Б. э. II быуатында яҙылған «Альмагест» Птолемей ижадында донъяның геоцентрикзм системаһын билдәләнгән, ул, ғөмүмән, мең йыл ярымға тиерлек ҡабул ителгән. Урта быуаттарҙа астрономия Көнсығыш илдәрендә һиҙелерлек үҫеш ала. XV быуатта Олуғбәк Сәмәрҡәнд эргәһендә ул ваҡытта теүәл булған ҡоралдар менән обсерватория төҙөй. Бында Гиппарх йондоҙҙар каталогынан һуң беренсе төҙөлгән.
XVI быуаттан башлап Европала астрономия үҫешә башлана. Сауҙа һәм навигация үҫеше һәм сәнәғәттең барлыҡҡа килеүе менән бәйле яңы талаптар ҡуйыла, фәнде дин йоғонтоһонан азат итеүгә булышлыҡ итә һәм бер нисә ҙур асышҡа килтерә. Бөтә тәбиғи фәндәрҙән астрономия папа курияһының (Ватикандағы административ орган) иң күп һөжүмөнә дусар була. Тик 1822 йылда инквизиция, католик сиркәүенең алдағы ҡараштарына ҡаршы сығып, формаль рәүештә Римда Ерҙең хәрәкәте һәм Ҡояштың хәрәкәтһеҙлеге тураһында фекерҙәр яҙылған китаптар баҫтырып сығарыу рөхсәт ителә, тип иғлан итә. Бынан һуң, 1835 йылда тыйылған китаптар индексы баҫылып сыҡҡас, унан Коперник, Кеплер һәм Галилей исемдәре алып ташлана.
Астрономияға астрометрия, йондоҙҙар навигацияһы, күҙәтеү астрономияһы, календарь булдырыу, хатта астрология инә. Бөгөнгө көндә профессиональ астрономия йыш ҡына астрофизика синонимы булараҡ ҡарала.
Хәҙерге астрономияның барлыҡҡа килеүе Птолемей (II быуат) донъяһының геоцентрик системаһын кире ҡағыу һәм уны Николаус Коперниктың гелиоцентрик системаһы менән алмаштырыу (XVI быуат уртаһы), күк есемдәрен телескоп менән өйрәнеү (Галилей, XVII быуат башы) һәм донъяның тартылыу көсө законын асыу (Исаак Ньютон, XVIII быуат аҙағы). XVIII—XIX быуаттар астрономия өсөн Ҡояш системаһы, беҙҙең Галактика һәм йондоҙҙарҙың, Ҡояштың, планеталарҙың һәм башҡа йыһан есемдәренең физик тәбиғәте тураһында мәғлүмәт һәм белем туплау осоро була.
Башҡа галактикаларҙы асыу экстрагалактик астрономия үҫешенә этәргес була. Галактикаларҙың спектрын тикшереү Эдвин Хабблға 1929 йылда «галактикаларҙың таралыуы» күренешен асыҡларға мөмкинлек бирә, һуңыраҡ ул " ғаләмдең киңәйеүенә " нигеҙләнгән аңлатмалар ала.
Ерҙең ракеталарын һәм яһалма юлдаштарын атмосферанан тыш астрономик күҙәтеүҙәр үткәреү өсөн ҡулланыу йыһан есемдәренең яңы төрҙәрен асыуға килтерә: радиогалактика, квасарҙар, импульстар, рентген сығанаҡтары һ. б Йондоҙҙар эволюцияһы һәм Ҡояш системаһы космогониһы теорияһы нигеҙҙәре эшләнә. XX быуат астрофизикаһына релятивистик космология — Ғаләм эволюцияһы теорияһы өлгәшелә.
Фәнни дисциплина структураһы
Хәҙерге астрономия бер-береһе менән тығыҙ бәйләнгән бер нисә киҫәккә бүленә, шуға күрә астрономияның бүленеше ниндәйҙер кимәлдә ирекле. Астрономияның төп тармаҡтары:
Был өс бүлек, нигеҙҙә, астрономияның беренсе мәсьәләһен хәл итә (күк есемдәре хәрәкәтен өйрәнеү), һәм уларҙы йыш ҡына классик астрономия тип атайҙар.
Астрофизика бүлеге бер нисә үҙенсәлекле тикшеренеү ысулдарына айырыла.
Был ике бүлектә, нигеҙҙә ,астрономияның икенсе мәсьәләһе хәл ителә (күк есеме төҙөлөшө).
Күк есемдәре тураһындағы барлыҡ белемдәр нигеҙендә астрономияның һуңғы ике киҫәге уның өсөнсө мәсьәләһен хәл итә (күк есемдәренең килеп сығышы һәм эволюцияһы).
Дөйөм астрономия курсы астрономияның төрлө тармаҡтары алған төп ысулдар һәм төп һөҙөмтәләр тураһында мәғлүмәтте системалы рәүештә күрһәтеүҙе үҙ эсенә ала.
XX быуаттың икенсе яртыһында ғына барлыҡҡа килгән яңы йүнәлештәрҙең береһе — археоастромия, ул боронғо кешеләрҙең астрономик белемен өйрәнә һәм Ерҙең прецессия күренешенә нигеҙләнгән боронғо ҡоролмаларҙы даталауға булышлыҡ итә.
Йондоҙло астрономия
Йондоҙҙар һәм йондоҙҙар эволюцияһын өйрәнеү Ғаләм тураһында аңлауыбыҙҙың нигеҙе булып тора. Астрономдар күҙәтеүҙәр менән дә, теоретик моделдәр менән дә йондоҙҙарҙы өйрәнә, ә хәҙер компьютер цифрлы моделләштереү ярҙамында өйрәнелә.
Элементтарҙың барыһы ла тиерлек, водород һәм гелийҙан ауырыраҡтары, йондоҙҙарҙа барлыҡҡа килә.
Астрономияны өйрәнеү предметы һәм бурыстары
Астрономия төп бурысы булып тора.:
Был проблемаларҙы хәл итеү теоретик та, ғәмәли ҙә тикшеренеүҙең һөҙөмтәле ысулдарын эшләүҙе талап итә. Беренсе мәсьәлә борон башланған оҙайлы күҙәтеүҙәр, шулай уҡ 300 йыл самаһы билдәле механика ҡанундары нигеҙендә хәл ителә. Шуға күрә астрономияның был өлкәһендә иң бай мәғлүмәт бар, бигерәк тә Ерҙең күк есемдәренә сағыштырмаса яҡын : Ай, Ҡояш, планеталар, астероидтар һ. б.
Икенсе мәсьәләне спектраль анализ һәм Фотоға төшөрөү барлыҡҡа килеү менән хәл итергә мөмкин була. Күк есемдәренең физик үҙенсәлектәрен өйрәнеү XIX быуаттың икенсе яртыһында башлана, ә төп проблемалары — һуңғы йылдарҙа ғына.
Дүртенсе мәсьәлә — иң ҙуры һәм иң ҡатмарлыһы. Практика күрһәтеүенсә, уны хәл итеү өсөн ғәмәлдәге физик теориялар етмәй. Матдә торошон һәм физик процестарҙы тығыҙлыҡтың, температураның, баҫымдың сикле ҡиммәттәре буйынса тасуирларға һәләтле дөйөм физик теория булдырырға кәрәк. Был мәсьәләне хәл итеү өсөн бер нисә миллиард яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан Ғаләм төбәктәрендә күҙәтеү мәғлүмәттәре талап ителә. Заманса техник мөмкинлектәр был өлкәләрҙе ентекләп тикшерергә мөмкинлек бирмәй. Шуға ҡарамаҫтан, әлеге ваҡытта был бурыс иң көнүҙәк булып тора һәм ҡайһы бер ил астрономдары, шул иҫәптән Рәсәй тарафынан да уңышлы хәл ителә.
Астрономияла, башҡа фәндәрҙәге кеүек, хәл ителмәгән проблемалар күп.
Астрономия төрҙәре һәм күҙәтеүҙәр
XX быуатта астрономия ике төп тармаҡҡа бүленә:
Был ике тармаҡ бер-береһен тулыландыра: теоретик астрономия күҙәтеү һөҙөмтәләренә аңлатмалар эҙләй, ә күҙәтеү астрономияһы теоретик һығымталар һәм гипотезалар өсөн материал һәм уларҙы тикшереү мөмкинлеген бирә.
Оптик астрономия
Оптик астрономия (шулай уҡ күренеп торған яҡтылыҡ астрономияһы тип тә атала) — йыһанды тикшереүҙең иң боронғо формаһы. Тәүҙә күҙәтеүҙәр ҡул көсө менән һыҙыла. XIX быуат аҙағында һәм XX быуаттың күп өлөшөндә фотоһүрәттәр буйынса тикшеренеүҙәр алып барыла. Хәҙер һүрәттәрҙе цифрлы детекторҙар, атап әйткәндә, зарядлы-парлы ҡоролмалар (ПВС) нигеҙендә детекторҙар ала. Күренеп торған яҡтылыҡ яҡынса 4 000 Ǻ 7000 Ǻ (400—700 нанометр) диапазонын ҡаплаһа ла, был диапазонда ҡулланылған ҡорамалдар яҡын ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл диапазонды тикшереү мөмкинлеген бирә.
Инфраҡыҙыл астрономия
Инфраҡыҙыл астрономия күк есемдәренең инфраҡыҙыл нурланышын яҙыуға һәм анализлауға ҡағыла. Уның тулҡын оҙонлоғо күренеп торған яҡтылыҡ тулҡын оҙонлоғона яҡын булһа ла, инфраҡыҙыл нурланыш атмосфера тарафынан ныҡ һеңдерелә, бынан тыш, был диапазонда Ер атмосфераһы ныҡлы бүленеп сыға. Шуға күрә инфраҡыҙыл нурланышты өйрәнеү обсерваториялары юғары һәм ҡоро урындарҙа йәки йыһанда урынлаштырылырға тейеш. Инфраҡыҙыл спектр үтә һалҡын, күҙгә күренгән яҡтылыҡ бүлеп сығара алмаҫлыҡ объекттарҙы (мәҫәлән, планеталар һәм йондоҙҙар тирәләй газ-саң дискыларын) өйрәнеү өсөн файҙалы. Инфраҡыҙыл нурҙар күҙгә күренгән яҡтылыҡты йотҡан саң болоттары аша үтә ала, был йәш йондоҙҙарҙы молекуляр болоттарҙа һәм галактик йәҙрәләрҙә күҙәтергә мөмкинлек бирә. Ҡайһы бер молекулалар инфраҡыҙыл диапазонда ҡеүәтле бүлеп сығара, һәм был астрономик объекттарҙың химик составын өйрәнергә (мәҫәлән, кометаларҙа һыу табырға) мөмкинлек бирә).
Ультрафиолет астрономияһы
Ультрафиолет астрономия яҡынса 100 —3200 Å (10-320 нанометр) тулҡын оҙонлоғо менән шөғөлләнә. Был тулҡын оҙонлоғондағы яҡтылыҡты Ер атмосфераһы һеңдерә, шуға күрә был диапазонды өйрәнеү юғары атмосферанан йәки йыһандан башҡарыла. Ультрафиолет астрономия эҫе йондоҙҙарҙы (O һәм B кластарын) өйрәнеү өсөн ҡулайлыраҡ, сөнки нурланыштың төп өлөшө ошо диапазонға тура килә. Был үҙ эсенә башҡа галактикаларҙа һәм планета томанлыҡтарында зәңгәр йондоҙҙарҙы, супернова ҡалдыҡтарын, әүҙем галактик йәҙрәләрҙе өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Әммә ультрафиолет нурланышты йондоҙ-ара саң еңел һеңдерә, шуға күрә уның өсөн үлсәү һөҙөмтәләрен төҙәтергә кәрәк.
Радиоастрономия
Ҡайһы бер радиотулҡындар йылылыҡ нурланышы рәүешендәге астрономик объекттар тарафынан сығарылһа ла, Ерҙән күҙәтелгән радиоэмиссияның күп өлөшөн синхротрон нурланыш тәшкил итә, ул электрондар магнит ҡырында хәрәкәт иткәндә барлыҡҡа килә. Бынан тыш, ҡайһы бер спектраль һыҙыҡтар йондоҙ-ара газ, атап әйткәндә, оҙонлоғо 21 см булған нейтраль водородтың спектраль һыҙығы ярҙамында барлыҡҡа килә.
Радиодиапазонда йыһан объекттарының күп төрлөлөгө, атап әйткәндә, өр-яңы йондоҙҙар, йондоҙ,-ара газ, пульсарҙар һәм актив галактик йәҙрәләр күҙәтелә..
Рентген астрономияһы
Рентген астрономияһы рентген диапазонында астрономик объекттарҙы өйрәнә. Ғәҙәттә объекттар рентген нурҙары бүлеп сығара:
Рентген нурҙарын Ер атмосфераһы һеңдергәнлектән, рентген күҙәтеүҙәре башлыса орбиталь станцияларҙан, ракеталарҙан йәки йыһан аппараттарынан башҡарыла. Йыһандағы билдәле рентген сығанаҡтарына: рентген ҡуш йондоҙҙар, пульсарҙар, супернова ҡалдыҡтары, эллиптик галактикалар, галактика тупланмалары, әүҙем галактика йәҙрәләре инә.
Гамма-нур астрономияһы
Гамма-нур астрономияһы — астрономик объекттарҙың иң ҡыҫҡа тулҡын нурланышын өйрәнә.. Гамма нурҙарын туранан-тура (Комптон телескобы кеүек юлдаштар) йәки ситләтеп (атмосфера Черенков телескоптары тип аталған махсус телескоптар ярҙамында) күҙәтергә мөмкин. Был телескоптарҙа Комптон эффекты, шулай уҡ Черенков нурланышы кеүек төрлө физик процестар арҡаһында гамма-нурҙарҙы Ер атмосфераһы һеңдергәндә барлыҡҡа килгән күҙгә күренеп торған яҡтылыҡ ялтырауыҡтары теркәлгән.
Гамма-нур сығанаҡтарҙың күпселеге — гамма-нурҙар шартлауы, улар бер нисә миллисекундтан алып мең секундҡа тиклем гамма-нурҙар бүлеп сығара. Гамма-нурланыш сығанаҡтарының 10 проценты ғына оҙаҡ ваҡыт әүҙем эшләй. Улар, атап әйткәндә, пульсарҙар, нейтрон йондоҙҙар һәм әүҙем галактик йәҙрәләрҙә ҡара упҡындарға дәғүәселәр.
Электромагнит нурланыш менән бәйле булмаған астрономия
Нейтрино астрономияһында нейтриноларҙы асыҡлау өсөн SAGE, GALLEX, I/III Камиока кеүек махсус ер аҫты объекттары ҡулланыла. Бынан тыш, хәҙерге заман обсерваториялары йыһан нурҙарын теркәй ала, сөнки был бик юғары энергиялы киҫәксәләр, улар Ер атмосфераһына ингәндә икенсел киҫәксәләр каскадтарын бирә. Бынан тыш, буласаҡ ҡайһы бер нейтрино детекторҙары ер атмосфераһына йыһан нурҙары ингәндә тыуған киҫәксәләргә лә туранан-тура һиҙгерлек күрһәтә.
Гравитацион-тулҡын астрономияһы астрономия астрономияның яңы йүнәлеше булып тора, ул компактлы объекттарҙы күҙәтеү өсөн гравитацион тулҡын детекторҙарын ҡулланырға тырыша. Бер нисә обсерватория төҙөлгән, мәҫәлән, ЛИГО гравитацион обсерваторияһының лазер интерферометры. Гравитацион тулҡындар тәүге тапҡыр 2015 йылда асыҡлана.
Планетар астрономия күк есемдәрен ерҙәге күҙәтеүҙәр менән генә түгел, ә йыһан аппараттары ярҙамында уларҙы туранан-тура өйрәнеү менән дә шөғөлләнә, шул иҫәптән материя өлгөләрен Ергә еткерә. Бынан тыш, күп кенә ҡулайламалар орбитала йәки күк есемдәре өҫтөндә төрлө мәғлүмәт йыя, ә ҡайһы берҙәре унда төрлө тәжрибәләр үткәрә.
Күк механикаһы һәм астрометрия
Астрометрия — астрономияның иң боронғо бүлектәренең береһе. Күк объекттарының торошон үлсәү менән шөғөлләнә. Ҡасандыр навигацияла Ҡояштың, Айҙың, планеталарҙың һәм йондоҙҙарҙың ҡайҙа урынлашыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр бик мөһим роль уйнаған. Планеталарҙың торошон ентекле үлсәү гравитацион пертурбацияларҙы тәрән аңлауға килтерә, был уларҙың үткән урынын юғары теүәллек менән иҫәпләргә һәм киләсәкте күҙалларға мөмкинлек бирә. Был тармаҡ күк механикаһы булараҡ билдәле. Хәҙер Ергә яҡын объекттарҙы күҙәтеү уларға яҡынлашыуҙы, шулай уҡ ер менән төрлө объекттарҙың бәрелешеүен алдан белергә мөмкинлек бирә. .
Яҡын-тирәләге йондоҙҙарҙың параллакстарын үлсәү йыһандағы алыҫ арауыҡтарҙы билдәләү һәм Ғаләмдең масштабын үлсәү өсөн нигеҙ булып тора. Был үлсәүҙәр алыҫ йондоҙҙарҙың үҙенсәлектәрен билдәләү өсөн нигеҙ булып тора; үҙенсәлектәрен күрше йондоҙҙар менән сағыштырырға мөмкин. Радиаль тиҙлектәрҙе үлсәү һәм күк есемдәренең үҙ хәрәкәте был системаларҙың кинематикаһын беҙҙең галактикала өйрәнергә мөмкинлек бирә. Астрометрик һөҙөмтәләр ҡараңғы материяның галактикала таралыуын үлсәү өсөн ҡулланыла ала..
1990-сы йылдарҙа ҙур экстрасоляр планеталарҙы (күрше йондоҙҙар тирәләй әйләнгән планеталарҙы) асыҡлау өсөн йондоҙ тирбәлеүҙәрен үлсәүҙең астрометрик ысулдары ҡулланыла. .
Атмосферанан тыш булған астрономия
Йыһан техникаһы ярҙамында үткәрелгән тикшеренеүҙәр күк есемдәрен һәм йыһан мөхитен өйрәнеү ысулдары араһында айырым урын биләй. 1957 йылда СССР-ҙа донъяла беренсе яһалма ер юлдашы ебәрелеү был тикшеренеүҙәрҙеү башланғысы була… Йыһан аппараттары электромагнит нурланыштың бөтә тулҡын оҙонлоғо диапазондарында тикшеренеүҙәр үткәреү мөмкинлеген бирә. Шуға күрә хәҙерге астрономияны йыш ҡына бөтә тулҡын астрономияһы тип атайҙар. Атмосферанан тыш күҙәтеүҙәр йыһанда Ер атмосфераһы йотҡан йәки бик ныҡ үҙгәргән нурланыш алырға мөмкинлек бирә: ҡайһы бер тулҡын оҙонлоғондағы радиоэлемтәләр Ергә барып етмәй, шулай уҡ Ҡояштан һәм башҡа есемдәрҙән корпускуляр нурланыш ала. Йондоҙҙарҙың һәм томанлыҡтарҙың, планета-ара һәм йондоҙ-ара мөхиттең быға тиклем килеп сыҡмаған нурланыш төрҙәрен өйрәнеү Ғаләмдең физик процестары тураһындағы белемдәребеҙҙе байытты. Атап әйткәндә, рентген нурланышының быға тиклем билдәле булмаған сығанаҡтары — рентген пульсарҙары табылған. Алыҫ есемдәрҙең тәбиғәте һәм уларҙың системалары тураһында күп мәғлүмәт төрлө йыһан аппараттарында ҡуйылған спектрографтар ярҙамында үткәрелгән тикшеренеүҙәр ярҙамында ла алына.
Күп каналлы астрономия
Күп каналлы астрономия электромагнит нурланышты, гравитацион тулҡындарҙы һәм уны өйрәнеү өсөн бер үк космик объект йәки күренеш бүлеп сығарған элементар киҫәксәләрҙе бер үк ваҡытта ҡабул итеүҙе ҡуллана.
Теоретик астрономия
Теоретик астрономдар аналитик моделдәрҙе (мәҫәлән, йондоҙҙарҙың яҡынса тәртибе өсөн политроптарҙы) һәм һанлы моделләштереүҙе үҙ эсенә алған ҡоралдарҙың киң спектрын ҡуллана. Һәр ысулдың үҙ өҫтөнлөгө бар. Процестың аналитик моделе, ғәҙәттә, бының ни өсөн булғанын яҡшыраҡ аңлай. Һан моделдәре, моғайын, башҡаса күренмәҫ күренештәр һәм эффекттар барлығын күрһәтергә мөмкин. .
Астрономия өлкәһендәге теоретиктар теоретик моделдәр төҙөргә һәм тикшеренеүҙәрҙә был симуляцияларҙың эҙемтәләрен асыҡларға тырыша. Был күҙәтеүселәргә моделде кире ҡаға алған йәки бер нисә альтернатив йәки ҡапма-ҡаршылыҡлы моделдәр араһында һайлауҙа ярҙам иткән мәғлүмәттәрҙе эҙләргә мөмкинлек бирә. Теоретиктар шулай уҡ яңы мәғлүмәттәрҙе иҫәпкә алыу өсөн модель төҙөүҙә йәки үҙгәртеүҙә тәжрибә үткәрә. Айырмалы булған осраҡта һөҙөмтәне минималь үҙгәрештәр индереп төҙәтеүгә өлгәшергә тырышыу дөйөм йүнәлеш булып тора. Ҡайһы бер осраҡтарҙа ваҡыт үтеү менән ҡапма-ҡаршылыҡлы мәғлүмәттәрҙең күплеге моделдән бөтөнләй баш тартыуға килтереүе мөмкин.
Теоретик астрономдар өйрәнгән темаларға йондоҙ динамикаһы һәм галактикалар эволюцияһы, Ғаләмдең күләмле төҙөлөшө, йыһан нурҙарының килеп сығышы, дөйөм сағыштырмалыҡ һәм физик космология, атап әйткәндә ҡыллы космология һәм киҫәксәләр астрофизикаһы инә. Сағыштырмалыҡ физик күренештәрҙә гравитация ҙур роль уйнаған күләмле структураларҙы өйрәнеү өсөн мөһим. Был ҡара упҡындарҙы һәм гравитацион тулҡындарҙы өйрәнеү өсөн нигеҙ булып тора. Астрономияла киң ҡабул ителгән һәм өйрәнелгән теорияларҙың һәм моделдәрҙең ҡайһы берҙәре хәҙер Lambda-CDM моделенә индерелгән ҙур шартлау, космос экспансияһы, ҡараңғы материя, фундаменталь физик теориялар булып тора.
Һәүәҫкәрҙәр астрономияһы
Астрономия — һәүәҫкәрҙәрҙең өлөшө ҙур булған фәндәрҙең береһе. Һәүәҫкәрҙәрҙең техник мөмкинлектәре күпкә әҙерәк булһа ла, һәүәҫкәр күҙәтеүҙәрҙең дөйөм күләме профессионалға ҡарағанда ҙурыраҡ. Ҡайһы саҡта үҙ ҡорамалдарын төҙөйҙәр (2 быуат элекке кеүек). Ниһайәт, ғалимдарҙың күбеһе ошо мөхиттән сыҡҡан. Һәүәҫкәр астрономдарҙы күҙәтеүҙең төп объекттары булып Ай, планеталар, йондоҙҙар, кометалар, метеор ҡойма ямғырҙар һәм тәрән арауыҡтың төрлө объекттары тора, улар: йондоҙҙар тупланмаһы, галактикалар һәм томанлыҡтар. Һәүәҫкәр астрономия, һәүәҫкәр астрофотография тармаҡтарының береһе — төнгө күк йөҙө участкаларының фотоһүрәте. Мауығыусыларҙың күбеһе айырым объекттарға, объект төрҙәренә йәки ваҡиға төрҙәренә махсуслаша.
Һәүәҫкәрҙәр күбеһе күҙгә күренгән спектрҙа эшләй, әммә ҙур булмаған өлөшө башҡа тулҡын оҙонлоғонда тәжрибә үткәрә. Был ябай телескоптарҙа инфраҡыҙыл фильтрҙар ҡулланыуҙы, шулай уҡ радио телескоптар ҡулланыуҙы үҙ эсенә ала. Һәүәҫкәр радиоастрономия пионеры — Карл Янский, ул 1930 йылдарҙа радиотапшырыуҙарҙа күк йөҙөн күҙәтә башлай. Ҡайһы бер һәүәҫкәр астрономдар йорт телескоптарын да, радио телескоптарын да ҡуллана,. .
Һәүәҫкәр астрономдар был фәнгә үҙ өлөшөн индереүен дауам итә. Был уларҙың өлөшө һиҙелерлек булырға мөмкин булған бик аҙ дисциплиналарҙың береһе. Йыш ҡына улар йондоҙҙарҙың астероидтар менән ҡапланыуын күҙәтә, һәм был мәғлүмәттәр астероидтарҙың орбиталарын аныҡлау өсөн ҡулланыла. Ҡайһы саҡта һәүәҫкәрҙәр кометалар таба, һәм уларҙың күбеһе үҙгәреүсән йондоҙҙарҙы даими күҙәтә. Ә цифрлы технологияларҙың алға китеше һәүәҫкәрҙәргә астрофотографияла иҫ киткес алға китеш яһарға мөмкинлек бирә.
Мәғарифта
Айырым предмет булараҡ СССР мәктәптәрендә астрономия 1932 йылда индерелә (7-се һәм 9-сы кластарҙа), 1935 йылда 10-сы класҡа күсерелә. 1993 йылдан астрономия мәктәп программаһында факультатив булып ҡала, һәм ул уҡыу программаһынан юҡҡа сыға тиерлек. ВЦИОМ-дың һорауламаһы буйынса, 2007 йылда рәсәйлеләрҙең 29 проценты Ер Ҡояш тирәләй әйләнеп йөрөмәй, киреһенсә — Ҡояш Ер тирәләй әйләнә, ә 2011 йылда рәсәйлеләрҙең 33 проценты шундай ҡарашта булған, тип иҫәпләгән. 2017 йылдың 1 сентябренән Рәсәй мәктәптәрендә астрономияны уҡытыу мотлаҡ була (10-сы йәки 11-се класта). .
Нагиев Дмитрий Владимирович
Нагиев Дмитрий Владимирович (4 апрель 1967 йыл) — Рәсәй шоумены, театр һәм кино актёры, теле - һәм радиотапшырыуҙар алып барыусы.
Сығышы
Атаһы яғынан олатаһы — Николай (Гулам) Нагиев, Беренсе донъя һуғышынан  һуң ата-әсәһе менән Ирандан  Ашхабадҡа ҡаса. Юлда аслыҡтан ата-әсәһе вафат була, малай төркмән балалар йортона эләгә, унда уны алып килеүселәр хөрмәтенә Нагиев фамилияһы бирелә, шулай уҡ яңы  Николай исемен ала. Төркмән һәм ғәрәп телен белгән, тик урыҫса һөйләшкән, Дмитрий Нагиевҡа 9 йәш булғанда гангренанан вафат була. Атаһы яғынан өләсәһе — Гертруда Цопке, Ҙур театр кордебалетында балерина булып эшләгән, туйҙан һуң Ашхабад ҡалаһына күсә. Яртылаш немец сығышлы, яртылаш — латыш. Уның ата-бабалары  Лейе  фамилия менән латыштар һәм Цопке фамилиялы немецтар; иренең үлеменән һуң Ленинградҡа күсенеп килә.
Атаһы — Владимир Николаевич Нагиев, Ашхабад ҡалаһында йәшәп, 17-йәшкә тиклем Ҡыҙыл Армия театрында уйнай, әммә уны театр юғары уҡыу йортона ҡабул итмәйҙәр. Артабан Ленинград оптика-механика заводында эшләй. Ленинградта беренсе ҡатыны Людмила Захаровна менән таныша. Айырылышҡандан һуң әсәһе менән бергә  Ярославль проспектына күсенә. .
Әсәһе яғынан олатаһы — Петроград КПСС район комитетының беренсе секретары. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Нева пятачогында һуғышта ҡатнаша, яралана: пуля йөрәгенән  3-4 сантиметр алыҫлыҡҡа инә һәм арҡаһынан сыға, шунан һуң ул фронтҡа кире бара. Дмитрий үҙ программаларында йыш ҡына уның әйтемдәренән өҙөк алып, Захар олатаһын телгә ала (йәки үҙенеке тип иҫәпләп). Әсәһе яғынан өләсәһе — Людмила Ивановна, Киров театрында йырлаған.
Әсәһе — Нагиева Людмила Захаровна (1938 — 30 октябрь 2015) — филолог, уҡытыусы, хәрби элемтә академияһында сит телдәр кафедраһы доценты (Санкт-Петербург).
Ҡустыһы — Нагиев Евгений (1 июль 1971), эшҡыуар, автомойка һәм мини-отель селтәре хужаһы Ярышыу менән мауыға. Санкт-Петербургта РОВД-ла милицияла хеҙмәт иткән. Эштән киткәндән һуң, «Художестволы» кинотеатрында ҙур төнгө дискотекала һаҡ начальнигы булып эшләй. Бодибилдинг буйынса инструктор булып эшләй, өлкән ағайы менән күнекмәләр үткәрә, «Крот» сериалында төшә.
Инәһе — Надежда Захаровна, Сандлер хорында йырлай.
Үҙе Дмитрий Нагиев үҙен «урыҫ православие кешеһе» тип һанай.
Биографияһы
Дмитрий Владимирович Нагиев 1967 йылдың 4 апрелендә Ленинградта тыуа. Йәш сағында Виктор Горлов  һәм Аркадий Ротенбер етәкселегендә самбо һәм дзюдо (спорт мастеры), спорт гимнастикаһы  менән шөғөлләнә, 1980 йылда СССР-ҙың юниорҙар араһында чемпион исемен яулай.
Ленинград электротехник институтының автоматика һәм иҫәпләп сығарыусы техника факультетында уҡый. Уҡыу ваҡытында эшләй, һуңғараҡ  фарцовка менән шөғөлләнә башлай. Хоҡуҡ һаҡлау органдары валюта менән ҡулға алғас, ул енәйәти эҙәрлекләүҙән ҡасып, Совет Армияһы сафына хеҙмәткә китә. Спортсы булараҡ спорт ротаһына ебәрелә, әммә унда самбо секцияһы булмай, шуға күрә  Нагиев Вологда янына һауаға ҡаршы оборона ғәскәрҙәренә хеҙмәт итергә китә.
Армиянан һуң Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография институтына уҡырға инә. Сергей Петровтың актёрҙар оҫтаханаһында Игорь Лифанов һәм Алексей Климушкин менән бергә шөғөлләнә. 1990 йылдың сентябрендә Нагиевтың сығарылыш репетицияһы ваҡытында өйәнәк була, «ашығыс ярҙам» машинаһы уны ашығыс рәүештә дауаханаға алып килә, унда табиптар бит нервыһы фалижы диагнозын ҡуя; дауаланыр өсөн ярты йыл кәрәк була, ләкин Нагиевтың «фирмалы» күҙе ғүмерлеккә ҡала.
1991 йылда Майндағы Франкфурт ҡалаһында «Ваҡыт» театрында эшләй, һуңынан «Модерн» радиоһында Сергей Рост, Аркадий Арнаутский һәм Алла Селищева (Алиса Шер) менән бергә алып барыусы була, дүрт тапҡыр илдең иң яҡшы радио алып барыусыһы тип таныла. 1993 йылдан 2001 йылға тиклем «Модерн» радиоһында Бетховен музыкаһына «Радиорулетка» программаһында йырҙар һәм монологтар башҡара. Төнгө клубтарҙа дискотека һәм матурлыҡ конкурстарын алып бара.
Рост киткәндән һуң «Осторожно, Задов!» һәм «Zадов in Rеалити» спинн-оффтарҙа төшөүен дауам итә. 2000 йылдан 2008 йылға тиклем «Каменская» детектив телесериалында төшә. 2012 йылдан 2016 йылға тиклем  «Кухня» сериалында «Клод Моне» рестораны хужаһы  ролен башҡара. 2013 йылдан 2016 йылға тиклем «Два отца и два сына» сериалында төшә. 2014 йылдан «Физрук» телесериалында төп ролде уйнай.
«Телекомпакт», «Время деньги» программаларын, «Окно» ток-шоуын, «ТНТ» телеканалында «Дом» проектының финал шоуын алып бара(2003). 2005 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем Нагиев  «Беренсе каналда» алып барыусы була. 2005—2014 йылдарҙа «Ҙур уҙыштар» спорт-күңел асыу шоуын алып бара. 2012 йылдан 2014 йылға һәм 2021 йылдан музыкаль шоу «Ике йондоҙ» шоуын алып бара. 2012 йылдың октябренән «Тауыш» проектын,  2014 йылдың  —  «Тауыш. Балалар» проектын, 2018 йылдың сентябренән  «Тауыш. 60+» проектын алып бара. Шулай уҡ 2011 йылда   Наталья Андрейченко һәм Степан Ургант менән берлектә «Борос» телеканалында «Мама в законе» реалити-шоуын алып бара.
2004 йылда «Русский_Размер» төркөмө һәм Профессор Лебединский менән «Я ее хой» йырын башҡара (O-Zone төркөмөнөң «Tei Dragostea Din» йырына пародия). «Русский размер» һәм Сергей Рогожин менән бергә «Моя Баттерфляй» йырын яҙҙыра.
2010 һәм 2011 йылдарҙа элекке ҡатыны Алиса Шер менән «Питер FM» радиостанцияһы премияһын тапшырыу тантанаһын үткәрә. 2012 йылдан 2016 йылға тиклем Иван Ургант менән дуэтта йыл һайын уҙғарыла торған «Алтын граммофон» тантанаһының даими алып барыусыһы була. Вадим Галыгинды алмаштырып, 2012 йылдың 20 декабренән «Шутки Русского радио» программаһының яңы тауышына әйләнә.
2013 йылдан Рәсәй «МТС» мобиль элемтә операторының реклама кампанияһында ҡатнаша. 2014 йылда мирамистин дарыу препаратын рекламалауҙа төшә. 2015 йылда Санкт-Петербургта «Евразия» ресторандар селтәрен рекламалай.
2018 йылда 20 йыл эсендә тәүге тапҡыр драма ролен — Сарик Андреасяндың «Непрощенный» картинаһында Виталий Калоевты уйнай:"«Сценарийҙы алғас, Сарикҡа минең беренсе һорауым: „Ә һин бының мин булыуыма ышанаһыңмы?“ Клише һәм амплуа йәбешә, һәм алдан күрә белмәгән йәки бик ҡыйыу булмаған режиссерҙар комедиялы артисты саҡырырға ҡурҡа»"2021 йылдың мартында Okko интернет-платформаһында Сарик Андреасяндың  «Чикатило » сериалының премьераһы үтә, унда төп ролде — Андрей Чикатилоны Нагиев башҡара. Декабрҙә төп ролдә Дмитрий Нагиев менән Петр Бусловтың «БуМЕРанг» криминаль комедияһы Рәсәй прокатына сыға ә 2022 йылдың ғинуар башында — романтик «Свингер» комедияһы.
Май аҙағында прокатҡа  Егор Кончаловскийҙың «Мой папа — вождь» ғаилә комедияһы сығасаҡ, унда төп ролдә Дмитрий — диңгеҙҙә юғалған, әммә 10 йылдан һуң көтмәгәндә тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡан алыҫҡа йөҙөүсе капитан. Дөрөҫ, хәҙер ул — африка ҡәбиләһе башлығы һәм үҙен тейешенсә тота. Картинала шулай уҡ Мария Миронова, Федор Добронравов һәм Максим Лагашкин уйнай.
Шәхси тормошо
Улы Кирилл Нагиев (31 август 1989), театр һәм кино актеры, телетапшырыуҙар алып барыусы.
Петербург «Зениты» көйәрмәне.
«Forbes» журналы буйынса Рәсәйҙә иң күп тәьмин ителгән актёр булды. Бер йылда уның килеме 3,2 миллион доллар тәшкил иткән.
Үҙен «енси революция етәксеһе» тип атай.
Ижтимағи ҡарашы
Дмитрий Нагиев — «Дмитрий Нагиевтың „Анна“ хәйриә фонды» идараһы рәйесе.
1996 йылда Санкт-Петербург губернаторына дәғүә иткән кандидат Анатолий Собчактың һайлау алды штабының йәштәр бүлексәһен етәкләй, уның һәм Санкт-Петербург хөкүмәте рәйесенең беренсе урынбаҫары Владимир Путин менән бергә ҡала буйлап йөрөп, халыҡҡа тәмәке, ҡарабойҙай, быҡтырылған ит һәм башҡа аҙыҡ-түлек тарата.
Нагиевтың Юрий Дудюға интервьюла әйтелгән фекеренсә, Рәсәйҙә власть вәкилдәренең идара итеү срогы сикләнергә тейеш: «Нисә тапҡыр власҡа йөрөй алаһың, яҙылған ваҡыт бар. Асыҡланыуынса, бер һүҙ "подряд“ — һәм мәғәнәһе үҙгәрә. Бына мин үҙең теләгәнсә хакимлыҡҡа йөрөргә кәрәк тип һанамайым.» . Шулай уҡ Нагиев үҙенең телмәрендә “Берлинға” һәм “Ҡабатлай алабыҙ” лозунгыларын файҙаланып, Рәсәйҙе Бөйөк Ватан һуғышына йәлеп итергә тәҡдим иткән замандаштарын ғәйепләй.
Сочонбожа
Сочонбожа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сельзя йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аланья
Аланья (Alanya) —Төркиә, Анталья провинцияһындағы ҡала, эре диңгеҙ порты һәм курорты.
Даими халыҡ һаны 100 меңдән ашыу, әммә йәйге-көҙгө миҙгелдә туристар ағымы арҡаһында ҡала халҡының һаны ғәмәлдә бер нисә тапҡырға арта.
Урта диңгеҙ яры буйында, Антальянан көньяҡ-көнсығышҡа табан 138 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аланья ҡала округына, ҡаланың үҙенән тыш, ҡала янындағы курорт ҡасабалары ҡарай (Инжекум, Конакла, Авсаллар, Махмутлар һәм ҡайһы бер башҡалар).
Тарихы
Хәҙерге Аланья территорияһындағы ултыраҡ тормош һуңғы палеолиттан билдәле. Бөгөнгө көндә билдәле булған ҡала тирә-яғындағы беренсе капиталь ҡоролмалар Хетт батшалығы һәм Әһәмәниҙәр империяһы дәүеренә ҡарай.
Аланья эллин осоро башына уҡ эре һәм алдынғы ҡала була, ул саҡта Коракесион тигән грек исеме аҫтында билдәле булған, (Κορακησιον, лувий һүҙенән «далыҡлы диңгеҙ» тигәнде аңлата, йәғни ярымутрау, морон). Александр Македонский империяһына инеүе уның киңәйеү һәм үҫеү темпын тиҙләтә.
Беҙҙең эраға тиклем һуңғы быуаттар дауамында һәм беҙҙең эраның башында ҡала ҡулдан ҡулға күсә, һәм бер нисә батшалыҡтың барлыҡҡа килеүенә һәм юҡҡа сығыуына шаһит була. Коракесион портында Кесе Азияның бөтә көньяҡ яр буйҙарын ҡурҡыу аҫтында тотҡан киликий пираттары төпләнә.
Көнсығышҡа тиклем киңәйә барған Рим республикаһы пираттарҙың өҫтөнлөк итеүенә сик ҡуя. Рим Сенаты Гней Помпейҙы 120 мең һалдаттан торған флот менән тәьмин итә, улар ике ай тиерлек Mare Nostrum пираттарҙан таҙарта. Сигенеүсе пираттар менән хәл иткес алыш Коракесион эргәһендә беҙҙең эраға тиклем 67 йылда була. Һуңынан Марк Антоний был ҡаланы һәм бөтә Киликияны, урындағы кедр урмандарын караптар төҙөү өсөн тотонған Клеопатраға бүләк итә.
VII быуатта ҡала бер нисә тапҡыр ғәрәптәр һөжүменә дусар була, шул иҫәптән бер нисә тапҡыр баҫып алына. Ныҡ иҫкергән боронғо ҡәлғә яңынан төҙөлә.
XI быуатта IV тәре походынан һуң Калонорос Византиянан әрмән Киликияһына күсә.
XII—XIII быуаттарҙа мосолман һәм христиандарҙың даими көрәштәре фонында ҡала ҡулдан ҡулға күсеп килә. XIII быуатта сәлжүктәр Калоноросты бөтөнләй баҫып ала һәм сәлжүк солтаны Ала әд-дин Кей- Ҡөбәт хөрмәтенә Алайеға үҙгәртә.
Кей-Ҡөбәт батшалыҡ иткән осорҙа ҡала ныҡ үҫешә. Яңы ҡәлғәнең ҙур өлөшө булған Ҡыҙыл башня, суднолар эшләү урыны һәм бер нисә мәсет төҙөлә (беҙҙең көндәргә тиклем етә). Алайе 1293—1471 йылдарҙа Ҡараманидтар бейлигының үҙаллы үҙәге була.
Сәлжүк баш ҡалаһы Коньеға яҡын булыу сәбәпле, Алайе сауҙа һәм хәрби порт булараҡ Антальяны уҙып китә. XV быуат аҙағында сәлжүк һәм ғосман хакимлығы араһындағы күсеү дәүерендә ҡала ғосмандарға күсә. Ҡаланың карап эшләү урындарында ғосман яулап алыусыларының Урта диңгеҙ буйҙарында йөрөүсе хәрби караптары төҙөлә.
Ғосман осоро дауамында Алайе бер нисә тапҡыр ҡамауҙа була һәм диңгеҙ бәрелеше аренаһына әүерелә, мөһим сауҙа порты, хәрби база һәм күсереп тейәү пункты була. Ғосман империяһының юҡҡа сығыу менән, Кәмал Ататөрк етәкселегендәге азатлыҡ һуғышы һөҙөмтәләре буйынса Алайе Төрөк республикаһының составына инә.
1935 йылдан ҡала хәҙерге исеме менән — Аланья тип атала.
Климаты
Урта диңгеҙҙең йылы, ҡояш яҡтыһының бик күп булыуы, шулай уҡ Тавр һыртының төньяҡ һалҡын елдәрҙән һаҡлауы, Аланьяны Төркиәнең иң эҫе ҡалалаларының береһе итә. Уртаса йыллыҡ температура +20 °C (сағыштырыу өсөн, Антальяла уртаса йыллыҡ температура — +17 °С, Сочи — +14 °С тиклем, Ницца — +16 °C). Аланьяның клматы субтропик урта диңгеҙ һымаҡ классификациялана.
Ҡыш сағыштырмаса һалҡын, елле һәм ямғырлы, ә йәй бик эҫе, ҡоро һәм оҙайлы. Һауа дымлылығы, бөтә Анталья провинцияһындағы кеүек ярайһы уҡ юғары, һәм йыл әйләнәһенә тиерлек 55-65 процент тәшкил һәм. Август айы иң йылы ай, йәй яуым-төшөм һирәк була.
Бындай климат арҡаһында Аланьяла субэкваториаль йәки экваториаль климатта үҫә торған ҡырағай үҫемлектәр үҫтерергә мөмкин.
Иҡтисады һәм ҡала инфраструктураһы
Бөгөнгө Аланья — киҫкен хәрәкәтле эре ҡала. Иҡтисадтың төп тармаҡтары — ауыл хужалығы һәм туризм. Ҡаланың бюджетына һәм райондарына, шулай уҡ Аланьяла йәшәү өсөн күсемһеҙ милек һатып алыусы сит ил кешеләре тос өлөш индерә.
Ауыл хужалығынан цитрус емештәре, банан, авокадо, помидор, ҡыяр, башҡа йәшелсәләр һәм емеш-еләк үҫтереү төп әһәмиәткә эйә
Туризм башлыса пакетный турҙары менән тәьмин ителә, ял итеүселәрҙең күпселек өлөшө Германия, Швеция, Рәсәй, Украина, шулай уҡ Төркиәнең үҙенең төньяҡ төбәгенән килә.
Аланья менән һауа юлы Анталья һәм Газипаша аэропорттары аша тормошҡа ашырыла. Кирениянан паром йөрөй (Төньяҡ Кипр). Ҡала-ара автобус бәйләнеше ныҡ үҫешкән (Төркиә сиктәрендә эске рейстар). Ҡала эсендәге транспорт — автобус һәм маршрут таксиҙары (долмуштар). 2017 йылдан Клеопатра пляжынан ҡәлғәғә, тау түбәһенә арҡанлы юл эшләй.
Ҡалала 2. университет, иллеләп госпиталь һәм дауаханалар, бер нисә эре спорткомплексы бар (уларҙың береһе йыл һайын триатлон буйынса бөтә донъя беренселеген ҡабул итә). Киң мәғлүмәт саралары һәм телекоммуникация эшләй.
Аланьяла йыл һайын төрөк мәҙәни тормошонда әһәмиәтле ваҡиға —мәҙәниәт һәм сәнғәт фестивале үтә, күп кенә поп- һәм рок-музыка эшмәкәрҙәрен, бойондороҡһоҙ кинорежиссерҙарҙы, билдәле әҙиптәр һәм рәссамдарҙы йыя.
Курорт
Аланаьяның курорт булараҡ тарихы, урындағы халыҡ һәм сит ил кешеләренең Далматаш мәмерйәһенең шифалы үҙенсәлектәрен белеп ҡалғандан һуң, 1960 йылдан башлана. 1990 йылда Төрөк Ривьераһының йылдам үҫеше менән, туристар ағымы ла күп тапҡырға арта. Бөгөнгө көнгә ҡаланың ҡунаҡхана һәм апартамент тулайым фонды (ҡала эргәһе ҡасабалар менән) 200 000 ашыу урын тәшкил итә.
Аланьяның төп тәбиғи иҫтәлекле урындары: Дамлаташа мәмерйәһе, Клеопатра пляжы, Дим-Сәй тау йылғаһы, Сападер каньоны.
Кеше ҡулынан килгән иҫтәлекле урындары араһынан Ҡыҙыл — күл башняһы һәм суднолар эшләү урыны менән ҡәлғә стеналары, Ататөрккә һәм Ала әд-дин Кел Көбәткә һәйкәлдәр, Аланьяның археологик музейы, Кемәл Ататөрктөң йорт-музейы һәм Аларахан каруан һарайы билдәле.
Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы
Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы (16 февраль 1937 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993) һәм халыҡ артисы (2011).
Биографияһы
Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы Солтанова (ҡыҙ фамилияһы Мөхәмәтйәнова) Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Лаҡлы ауылында күп балалы ғаиләлә 1937 йылдың 16 февралендә тыуған. Моңло тауыш йырсыға атаһынан бирелгән. Бик бәләкәйҙән, мәктәп, ауыл клубында йырлап үҫә.
1960 йылда — Свердловск ҡалаһында П. И. Чайковский исемендәге музыка училищеһын, 1968 йылда — Мәскәүҙәге Гнесиндар исемендәге музыка-педагогия институтын тамамлай. Юғары белемле йәш йырсы, Өфөгә ҡайтып, Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй башлай.
Ижади эшмәкәрлеге
Ғәлиә Солтанова халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы ғына түгел, композиторҙарыбыҙ әҫәрҙәрен дә актив пропагандалаусы, күп көйҙәрҙең тәүге башҡарыусыһы ла була. З. Исмәғилевтың «Салауат Юлаев» операһында Әминә ролен, Нәжип Йыһановтың «Алтынсәс» операһында Алтынсәс партияһын башҡара. Ғәлиә Солтанова башҡарыуында Хөсәйен Әхмәтовтың «Замандаштар» операһынан Бибинур арияһын да тулҡынланмай ғына тыңлау мөмкин түгел.
Ғәлиә Солтанованың йырсы булып китеүендә атаҡлы композитор Хөсәйен Әхмәтовтың хеҙмәте ҙур. Уға артабан уҡыуын дауам итеүҙә, йырсы булараҡ үҫеүҙә ике аралағы ижади дуҫлыҡ ныҡ ярҙам итә. Ғ. Солтанова үҙ сиратында композиторҙың бик күп әҫәрҙәрен беренсе булып халыҡҡа алып сыға.
Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы оҫта педагог та булып таныла. 1980 йылдан башлап Өфө педагогия колледжында, 1988 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт академияһында студенттарҙы театр, музыка буйынса уҡыта. Тырышлығы, уңғанлығы менән коллегалары, студенттар араһында абруй ҡаҙана.
Оло йәштә булыуға ҡарамаҫтан, Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы бөгөн дә кисәләрҙә, мәҙәни сараларҙа тыуған халҡы өсөн моңло йырҙар башҡара.
Иҫке славян теле
Иҫке́ славя́н теле́ — (үҙатамаһы — иҫке славян телендә — сло̀вѣньскъ ѩзꙑ́къ) — Солуни ҡалаһы янында IX быуатта йәшәгән славяндар диалектына нигеҙләнгән беренсе славян әҙәби теле (праславян теленең көньяҡ славян тармағының көнсығыш төркөмө). Яҙмаһын IX быуат уртаһында ағалы-энеле мәғрифәтселәр Кирилл һәм Мефодий төҙөгән. IX—XI быуаттарҙа күпселек славян халыҡтарының әҙәби теле булған һәм ул саҡтағы йәш славян телдәренең формалашыуына йоғонто яһаған. Иҫке славян теленең алфавиты сифатында глаголица һәм кириллица ҡулланылған. Башланған дәүеренән үк иҫке славян теле китап-әҙәбиәт теле булған һәм бер ваҡыытта ла көнкүреш аралашыу сараһы булараҡ ҡулланылмаған.