cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куберле (станция)
Тарихы
Куберле станцияһынан Добровольская (хәҙер Волгодонск) станцияһына тиклем тимер юлы участкаһының төҙөлөшө 1950 йылдың яҙында тамамлана. Куберле станцияһы Морозовская станцияһы менән тимер юлы менән тоташа. Был тимер юлы Цимлянск һыуһаҡлағысы н төҙөү менән бәйле була. 1950 йылда станция үҙәк станция  була.
Станция территорияһында Куберле юлы дистанцияһы (ПЧ-27), шулай уҡ Куберле станцияһында тергеҙеүсе поезд эшләй.
Станция буйынса хәрәкәт
2018 йылға ярашлы Куберле станцияһы буйлап түбәндәге ҡала яны поездары йөрөй:
Дальнее
2018 йылдың декабренә ярашлы станция буйлап алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе поездар:
Васҡын Туҡтаһынов
Васҡын Туҡтаһынов (Туҡтаһынов Васҡын (Васиҡ) Туҡтаһын улы; тыуған һәм вафат булған ваҡыты билдәһеҙ.) — Васҡын (хәҙерге Салауат районы Лағыр ауылы биләмәһенә ҡарай) ауылына нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Васҡын (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — Васиҡ) Туҡтаһынов Тырнаҡлы волосы Тырнаҡлы ырыуы башҡорто. Хәҙерге Лағыр ауылынан ике саҡырым ситтәрәк Васҡын ауылына нигеҙ һала. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙан һуң ауыл яндырыла. Васҡын тураһында тарихи мәғлүмәттәр бик наҡыҫ, бары тик ул нигеҙ һалған ауылдың 1735—1740 йылдарҙағы ихтилал уртаһында булыуы, уның улы «Асы (Ғайса) Васҡынов өйөндә 100 башҡорттоң (баш күтәреүселәрҙең) йыйылыуы» тураһында мәғлүмәт бар.
Баит
Баит — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ужур йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Сондола
Сондола — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ундоша йылғаһының һул ярына тамағынан 0,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Баит
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сондола
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бахмут (Көйөргәҙе районы)
Бахмут — Башҡортостан Республикаһының, Көйөргәҙе районындағы ауыл. Бахмут ауыл советына ҡарай. Халыҡ иҫәбе 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 649 кеше.[1] Почта индексы — 453353, ОКАТО коды— 80239810001.
Ауыл тарихы
Бахмут ауылы 1867 йылда бай алпауыт Ицкевичҡа ҡараған. Уның 10 мең дисәтинә ере булған. Эргәлә генә Шотт баярының ерҙәре йәйрәп ятҡан. Шотт менән Ицкевич араһында ер өсөн талаш сыҡҡан. Шуға күрә Ицкевич үҙ ерҙәрен украиндарға һатҡан. Украиндар Бахмут өйәҙенән (хәҙерге Днепропетровский өлкәһенең Артем районы) 1887 йылда Уралға күскәндә осраҡлы рәүештә беҙҙең яҡтарға килеп сыҡҡан. Был ер уларға бик оҡшаған. Улар килгәнсе бында 10 йорт булған инде. 15 ғаилә ошонда төпләнеп, утарға Бахмут тигән исем бирәләр.Әммә украиндар бында оҙаҡ йәшәмәй, 1897 йылда яйлап барыһы ла тиерлек Ырымбур өлкәһендәге Каширин ауылына (хәҙерге Октябрьский ҡасабаһы) күсеп бөтә.Ул сиркәүле, ҙур ауыл була. Украин ғаиләләренән Туник Гаврила ҡала, аҙаҡ уның улы Александр Гаврилович Бахмутта беренсе уҡытыусы була, тәүге мәктәпте аса. 1900 йылдарҙа бында Тамбов, Орлов губерналарынан Варнавскийҙар, Хохловтар, Селищевтар күсеп килә. Был ваҡытта Бахмутта 40 йорт була. Күскенселәр мең дисәтинә ер һатып ала, уны һөрөп, сәсеп, мул уңыш йыя. Ғаиләләр ишле булған, һәр береһендә 10 — 15-ләп кеше йәшәгән. 1917 йылда ауылда 70 йорт иҫәпләнә,700 кеше ғүмер итә. Барыһы ла игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнеп, етеш донъя көтә. Әммә байҙарға бил бөккән ярлылары ла булған. Уларҙың өйөндә төтөн ишектән сыҡҡан, иҙәнгә һалам түшәп йоҡлағандар, сусҡа майын яндырып,өй эсен яҡтыртҡандар. Кейемде етендән үҙҙәре туҡыған, аяҡта — сабата. Үҙҙәре ағастан яһаған өҫтәл, урындыҡ, һандыҡтан башҡа бер нәмәләре лә булмаған. Наҙан булғандар, табиптар ҙа булмаған.
Совет власы урынлашҡас, крәҫтиәндәргә ер бирелгән. Улар 1929 йылға тиклем яңғыҙаҡ хужалыҡтарҙа көн күргән, шунан колхозлашыу башланған. Тәүҙә унда 20 хужалыҡ ҡына инә, ҡайһылары бер инеп, бер сығып йөрөй торғас, 1932 йылда ғына колхоз нығына. Дөрөҫөрәге, ике күмәк хужалыҡ барлыҡҡа килә: «Оборона» һәм Калинин исемендәге колхоздар. Аҙаҡ тәүгеһе һуңғыһына ҡушылып, дөйөм хужалыҡҡа әйләнә. Активистар, комсомолдар кулактарға ҡаршы көрәшә, ҡайһы бер кулактарҙы һөргөнгә һөрәләр. Тәүге колхоз рәйесе Антон Головин була. Техника булмай, ат менән кешенән башҡа эшсе көсө юҡ. Аҙаҡ бер «Фордзон» тракторы килә. тракторы килә. Игенде ҡул менән сәсәләр, ураҡ менән уралар, ашлыҡ һуҡҡыс менән һуғалар. 1936—1948 йылдарҙа колхозды Аким Варнавский етәкләй. 1937 йылда ашлыҡ уңа, колхозсыларға һәр трудодень өсөн 13-әр кг иген бирәләр. 1941 йылда, тормош еңеләйҙе генә тигәндә,һуғыш башлана.9-10 йәшлек малайҙар мал аҙбарында, баҫыуҙа ололар менән бергә эшләй. Илде аяҡҡа баҫтырыу өсөн, крәҫтиәндәр байтаҡ һалым түләй, хөкүмәткә ит, һөт, йомортҡа, йөн тапшыра. 1953 йылға тиклем шулай була. Колхоз рәйесе булып Василий Осипов тәғәйенләнгәндә,хужалыҡтарҙы эреләтеү башлана. 1959 йылда 4 колхоз берләштерелә. Ошо йылдарҙа техника ла килә. 1956 йылда ауылға электр уты үткәрелә. 60 — 70-се йылдарҙа районда тағы ла хужалыҡтар эреләтелә. Андреевка, Түбәнге Дыуан, Филипповка ауылдары Бахмутҡа күсерелә. Улар өсөн яңы кирбес йорттар төҙөлә:шулай итеп, яңы Октябрьский урамы барлыҡҡа килә. 1970 йылда эре малсылыҡ комплексы төҙөлә башлай, уға тирә-яҡ ауылдарҙағы фермаларҙы ҡушалар. Был районда иң тәүге комплекс була, уны төҙөүгә республика ҡаҙнаһынан өс миллион һум аҡса бүленә. Был йылдарҙа Леонтий Рачков колхоз рәйесе була, ул етәкселек иткән саҡта ауылға һыу үткәрелә. 1976 йылда хужалыҡ рәйесе итеп Михаил Степанович Глущенко тәғәйенләнә. 2000 йылда ауылға газ үтә.(«Юшатыр» гәзите, 2008 йыл, 10 июль)
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ҡарағанда, ауылда рустар (74 %) тәшкил итә.
Сибай ҡалаһы флагы
Сибай ҡалаһы флагы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһы ҡала округы символы.
Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 14 июлендә 125-се номер аҫтында раҫланған.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 035 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 3240 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Авторҙары — Санкт-Петербург ҡалаһынан дизайнерҙар төркөмө.
Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған тура мөйөшлө туҡыма, ул өс горизонталь һыҙаттан тора: күк төҫтәге — өҫкө, аҡ төҫтәге — урта һәм йәшел төҫтәге — аҫҡы өлөш (һәр береһенең киңлеге туҡыманың 1/5 киңлегенә тиң). Йәшел менән аҡ һыҙаттар араһында бер-береһенә үтеп ингән башҡорт орнаменты; йәшел һыҙат уртаһында — флаг һабы яғына югереп барған һары төҫтәге һыуһар.
Символиканы дәлилләү
Флаг тарихи, мәҙәни һәм иҡтисади үҙенсәлектәрен символдар һәм аллегориялар аша сағылдырған ҡала гербы нигеҙҙендә булдырылған.
Сибай ҡалаһы Европа һәм Азия сигендә, Көньяҡ Уралдың көнсығыш тау алды иң матур һырттарҙың береһе булған Ирәндек һиҙелмәйенсә генә Урал аръяғы платоһына күскән ерҙә урынлашҡан. Үҙенең барлыҡҡа килеүе менән ҡала крайҙың тәбиғәт байлыҡтарына бурыслы. Уралда бик бородан кешеләр баҡыр сығарғандар. Быны Арҡайым һәм Таналыҡ боронғо ҡалалары урындарындағы ҡаҙыныу эштәре иҫбат итә. Легендаға ярашлы, Иҫке Сибай ауылынан бер ябай һунарсы ҡалаға нигеҙ һала: ул һыуһар өңөн ҡаҙған саҡта ҡыҙыл балсыҡҡа юлыға. Асыҡланыуынса, балсыҡта бик күп баҡыр, алтын һәм көмөш булып сыға. Ул асҡан ятҡылыҡ урырында Сибай ҡалаһы барлыҡҡа килә, шуға күрә флагтың төп фигураһы — йәшел ерлектә йүгереп барған һыуһар.
Йәшел ерлек ҡаланың башҡорт ерҙәрендә урынлашҡанын күрһәтеп, тауҙар силуэты рәүешендәге «ҡусҡар» милли орнаменты менән биҙәлгән. Флаг композицияһына тауҙар силәэтын индереү Сибайҙың үҫеше тау-сығарыу сәнәғәте менән бәйле булыуын күрһәтә. Флагта республика флагының өс төҫөн — күк, аҡ һәм йәшел — ҡулланыу Сибай ҡалаһының Урал аръяғындағы иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге булараҡ урынын билдәләй.
Зәңгәрһыу (күк) төҫ асыҡлыҡ һәм уй-ниәттәренең сафлығын аңлата.
Көмөш (аҡ) төҫ — тыныслыҡҡа ынтылыу, асыҡлыҡ, үҙ-ара хеҙмәттәшлеккә әҙерлек символдары.
Йәшел төҫ — тәбиғәт, яҙ, өмөт, мәңгелек тормош төҫө.
Пресвятая Дева Мария Раштыуаһы соборы (Кошице)
Пресвятая Дева Мария Раштыуаһы соборы ( слоак. Kostol Márie narodenia Panny )) – грек католиктары сиркәүе, Словакияла Кошице ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Словак грек католиктары сиркәүенең Кошице епарихияһы кафедраль соборы.
Тарихы
Грек католиктары Кошицеға XVII быуатта күсеп ултыра башлай. 1852 йылда Кошицела урындағы грек католигы епискобы  сиркәү төҙөй. Был осорға тиклем грек католиктары франциск сиркәүендә, премонстраттар сиркәүендә һәм һирәкләп изге Михаил Архангел сиркәүендә  ғибәҙәт ҡылғандар
1880 йылда Кошице грек католиктары общинаһы ер һатып ала һәм үҙенең часовняһы эргәһендә неороман стилендә сиркәү төҙөй башлай, уның төҙөлөшө 1886 йылда тамамлана.
Словакияла коммунистар власы идаралығы ваҡытында, грек католиктары сиркәүенең   эшмәкәрлеге тыйылған була, Пресвятая Дева Марияның Раштыуаһы  сиркәүе Православ сиркәүенә тапшырыла.
1990 йылда ҡорам Кошице грек католиктар общинаһына ҡайтарыла.
1997 йылда Изге Тәхет Кошиценың Апостол Экзархатын ойоштора һәм Раштыуа сиркәүе  кафедраль соборы  була.
Ярышйылға
Ярышйылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаймаша
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Осташев Аркадий Ильич
Осташев Аркадий Ильич ( — ) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-механик, Ерҙең беренсе яһалма юлдашын һәм беренсе космонавты осороуҙа ҡатнашыусы, техник фәндәр кандидаты, доцент, Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты, ракеталарҙы һәм ОКБ-1 ракета-космос комплекстарын төп һынаусы, Королев Сергей Павловичтың уҡыусыһы һәм фекерҙәше.
Биографияһы
1925 йылдың 30 сентябрендә Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Малое Васильево ауылында тыуған. Әсәһе — Осташева Серафима Васильевна] (ҡыҙ фамилияһы Гирусова), 1888 йылда тыуған. Атаһы — Илья Васильевич Осташев], 1881 йылда тыуған.
Аркадий өлкән ағаһы Евгений менән бергә мәктәп йылдарында «Белем — көс» журналы етәкселегендә 10 тапҡыр ҙурайтыусы, кәрәкле станинаһы һәм ике яҫылыҡта боролош механизмдары булған телескоп төҙөй, окуляр һәм объектив өсөн линзаларҙы журнал редакцияһы бушлай ебәрә. Унан Айҙы күҙәтәләр, Ҡояш системаһы планеталарына осоу тураһында хыялланалар. Евгений Аркадийға икенсе класта немец телен өйрәтә башлай. Был Аркадийға алдынғы фәнни-техник әҙәбиәтте өйрәнеүгә ғүмер буйы ярҙам итә.
А. И. Осташев 1942 йылда Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Электроугли ҡалаһында 32-се урта мәктәптең 9 класын тамамлағас, С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институты янындағы әҙерлек курстарында 2,5 ай уҡый һәм 10 класс программаһы буйынса имтихандар тапшыра һәм шуның һөҙөмтәләре буйынса С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтына уҡырға инә. Институттың дүртенсе курсында уҡығанда А. И. Осташевҡа ракета техникаһы буйынса немец документтары менән танышыу форсаты тейә. Уны ил етәкселеге ебәргән белгестәр төркөмө Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Германиянан алып сыға. Немец белгестәре ракета эшләүҙә өлгәшкәндәрҙе ентекле тикшергәндән һуң, А. И Осташев диплом проекты темаһын тулыһынса билдәләй: «Составная ракета с крылатой последней ступенью, со спецчастью — устойчивость движения крылатой ступени». Әммә диплом проектының темаһы консультант һайлау менән ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Темаһы яңы булғанлыҡтан консультациянан баш тарталар:
Декан ярҙамсыһы Гапоненко Михаил Прокопьевич уға Сергей Павлович Королевҡа мөрәжәғәт итергә тәҡдим итә. Шулай итеп, 1947 йылда А. И. Осташев С. П. Королёв менән таныша. Һәм 1947 йылдан алып 1948 йылда МАИ-ны тамамлағанға тиклем А. И. Осташев оборона сәнәғәте министрлығының ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙең студенттар конструкторлыҡ бюроһы-3-тә өлкән техник булып эшләй, Сергей Павлович Королев етәкселеге аҫтында диплом яҡлауға әҙерләнә.
1948 -1951 йылдарҙа ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙә оборона конструкторҙары бюроһында (ОКБ-1) инженер һәм өлкән инженер булып эшләй. 1951 — 1953 йылдарҙа НИИ-88 ОКБ-1 5-се бүлек төркөмө начальнигы булып эшләй. 1952 йылда Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты янындағы Юғары инженерҙар курсын тамамлай. Шулай уҡ был йылда Мкрксизм-Ленинием университетын (ВУМЛ) тамамлай. 1953 -1959 йылдарҙа — ОКБ-1 19-сы бүлек начальнигы урынбаҫары. 1956 йылда КПСС сафына инә.
1959 — 1969 йылдарҙа — ОКБ-1 721-се бүлек начальнигы. 1969 — 1973 йылдарҙа — ЦКБЭМ МОМ һынау буйынса баш конструкторҙың ғилми консультанты. 1973-1980 йылдарҙа— ЦКБЭМ МОМ 7-се комплекс (ракеталар һынау һәм КА) урынбаҫары һәм етәксеһе (1974 йылдан НПО «Энергия» МОМ 10-сы комплексы). 1975 йылда А. И. Осташев Байконур космодромы техник комплексында Рәсәй-Америка «ЭПАС» программаһы буйынса техник етәксе урынбаҫары сифатында һынау етәксеһе була.
1980 -1986 йылдарҙа — 102-се бүлектең һынау буйынса ғилми консультанты һәм НПО «Энергия» МОМ баш конструкторы. 1986 йылдан 382-се бүлектең һынау буйынса ғилми консультанты һәм НПО «Энергия» МОМ баш конструкторы (1994 йылдан — П. С. Королев исемендәге РКК «Энергия»). 1947 йылдан алып А. И. Осташевтың бөтә ғилми-инженерлыҡ эшмәкәрлеге ракеталарҙы һәм ракета-космос комплексын һынау системаһын эшләү һәм әйләнешкә индереү менән бәйле. А. И. Осташев етәкселегендә тулыһынса ракеталарҙы һынауға бағышланған том № 14] төҙөлгән. Аркадий Ильич 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, мәҡәләләр һәм уйлап табыуҙар авторы һәм авторҙашы. А. И. Осташев инженерлыҡ һәм ғилми эштән тыш уҡытыу эшмәкәрлеге лә алып бара.
1964 йылдан С. Орджоникидзе исемендәге МАИ («Комплексные системы измерений летательных аппаратов» кафедраһы) доценты, 308-се кафедрала лекциялар уҡый.
Предприятие хеҙмәткәрҙәре өсөн «ракета-космос техникаһын һынау» курсы буйынса лекциялар уҡый. Предприятиеның һәм космос тармағының үҫеш тарихын яҙыуҙа ҡатнаша. Королев һәм Гагарин фәнни уҡыуҙарында әүҙем ҡатнаша.
А. И. Осташев 1998 йылдың 12 июлендә Мәскәү ҡалаһында вафат була. Аркадий Ильич Осташевтың шәхси васыяты буйынса өлкән ағайы Аркадий Ильич Осташевтың ҡәберендә ерләү өсөн кремациялана. 1998 йылдың декабрендә, Ҡаҙағстан етәкселегенән тейешле рөхсәт һәм ризалыҡ алғандан һуң, А. И. Осташевтың көлөн ҡатыны һәм улы Байконур ҡалаһына алып баралар һәм бында 1960 йылдың 24 октябрендә Байконур космодромының 41 майҙансығында континент-ара ракета Р-16-ны осороуға әҙерлек барған саҡта һәләк булған уның өлкән ағаһы Осташев Евгений Ильич ерләнгән туғандар ҡәберендә ерләйҙәр.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Осташева (кейәүгә сыҡҡанға тиклем Васильева) Людмила Васильевна (1924—2003 й.й..).
Ҡыҙы — Ольга Аркадьевна Осташева (1951 йылда тыуған).
Улы — Михаил Аркадьевич Осташев (1956 йылда тыуған).
Ейәне — Осташев Никита Олегович (1977 йылда тыуған).
Ейәнсәре — Осташева Юлия Михайловна (1979 йылда тыуған).
Ейәнсәре — Осташева Анна Михайловна (1982 йылда тыуған).
Ейәне — Осташев Илья Олегович (1984 йылда тыуған).
Бүләсәре — Алена (2007 йылда тыуған).
Бүләсәре — Александра (2009 йылда тыуған).
Бүләһе — Никита (2014 йылда тыуған).
Бүләһе — Александер Лиам (2018 йыл тыуған).
Наградалары
Профессиональ эшмәкәрлегендә өлгәшкән һөҙөмтәләре өсөн А. И. Осташев бүләкләнә:
Үлсәү йондоҙлоғонда йондоҙ А. И. Осташев исеме менән атала (Аркадий).
Әйтеш
Әйтеш (айтыс, айтыш  — башҡорттарҙа, ҡаҙаҡтарҙа һәм ҡырғыҙҙарҙа ике аҡындың импровизациялы ярышы, ауыҙ-тел ижадының йыр поэзияһы формаһы. Ҡыллы музыка ҡоралдары аккомпанементы ҡулланып башҡарыла.
Әйтеш ваҡытында, ҡара-ҡаршы ултырған (һирәк осраҡта — баҫып торған) ике аҡын даими сиратлашып һәм ҡаршы яҡтың әйткән һүҙен дауам итеп, үҙенсәлекле йырлы әңгәмә башҡара. Бындай йыр ярышында тема иреклегенә юл ҡуйыла. Ярыш һөҙөмтәләре буйынса, моңдо, ритмды тойоуын, шулай уҡ ҡаршы яҡтың дәлилдәрен ҡире ҡағыу зирәклеген иҫәпкә алып, еңеүсе һайлана.
Әйтештә бер нисә аҡын ҡатнаша ала, шулай ҙа парлы сығыштар иң таралғандарҙан һанала, ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында үткән ярыштарҙы ла йыш күҙәтергә мөмкин.
2015 йылда «ЮНЕСКО-ның кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫының репрезентатив исемлегенә» Ҡырғыҙстан-Ҡаҙағстандың «Айтыш/Айтыс — импровизация сәнғәте» номинацияһы индерелде.
Әйтеш Башҡортостанда
Һүҙ оҫталарының әйтеш жанрындағы ярыш-диалогы Башҡортостанда халыҡ байрамдарында уҙғарыла. Ярыш думбырала уйнау менән үрелеп бара. Әйтеш жанрында башҡорт халыҡ эпостары һәм ҡобайырҙары геройҙары: Нәркәс менән Һәүбән («Аҡбуҙат»), Һабрау йырау менән Туҡтамыш хан («Иҙеүкәй менән Мораҙым»), Ҡужаҡ батыр менән һәм нуғай Тарғын («Тарғын менән Ҡужаҡ»); әкиәттәрҙән: («Торахан менән Йәнәбәхан һәм Ерәнсә сәсән»). Ризаитдин Фәхретдин иҫкә алыуынса, 1894 йылдың көҙөндә Өфөлә Аҡмулла менән Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, ә 1917 йылда — Ырымбурҙа Шәйехзада Бабич һәм Төхвәт Ченәкәй араһында әйтештәр була.
Байыҡ Айҙар (1710—1814), Аҡмулла (1831—1895) һ. б. Башҡортостанда һүҙ жанры оҫталары һанала. Башҡорт шағирҙары Ғ. Ғ. Зарипов, Б. М. Исҡужин, Ә. Үтәбайҙарҙың әҫәрҙәре әйтеш жанрында яҙылған.
Әйтеш Ҡырғыҙстанда
2001 йылда Ҡырғыҙстанда аҡындарға ярҙам күрһәтеүсе һәм әйтеш традицияһын үҫтереүсе «Айтыш» йәмәғәт фонды булдырыла.
2008 йылдан Ҡырғыҙстанда халыҡ-ара әйтеш конкурсы уҙғарыла. Беренсе халыҡ-ара «Айтыш» фестивале Бишкәктә 2008 йылдың авгусында үткәрелә. Ул ваҡытта аҡын тигән маҡтаулы исем өсөн 50-ләп кеше көрәшә. Икенсе фестиваль 2009 йылда Ош ҡалаһында үтә
Совет осоронда әйтеш менән шөғөлләнгән билдәле аҡындары — Туҡтағол Сатылғанов (1864—1933), Калык Акиев, Турсуналий Эстебес, Айталиев Ашыраалы, Абдиев Тууганбай.
Мөхәммәт Ғәли Джинна
Мөхәммәт Ғәли Джинна (محمد علی جناح ; Muhammad Ali Jinnah) 25 декабрь 1876 — 11 сентябрь 1948) — мосолман сәйәсмәне, Пакистанда ул милли дәүләтселеккә нигеҙ һалыусы сифатында хөрмәт ителә. Британ Һиндостанын бүлеүҙе башлап ебереүсе һәм бүлеүҙә иң әүҙем ҡатнашыусыларҙың береһе.
Тәүге 30 йыл
Карачи ҡалаһында (Британ Һиндостанының Бомбей президентлығында) исмаилит ғаиләһендә тыуа, һәм уға Мөхәммәтғәли Джиннәбхәй исеме ҡушыла. Атаһы гуджарат халҡына ҡараған уңышлы сауҙагәр, Гондал кенәзлегенең Панели ауылынан, ғаиләләре менән туҡыу эше менән шөғөлләнәләр. 1869 йылда Суэц каналы асылғандан һуң Карачи ҡалаһында иҡтисади үҫеш күҙәтелә, шуға ла уның ата-әсәһе 1875 йылда Карачи ҡалаһына күсеп килә. Мөхәммәтғәли икенсе бала булып тыуа, унан башҡа өс малай һәм ике ҡыҙ тәрбиәләнә ғалиәлә. Карачи ҡалаһында Джинна мәҙрәсәлә һәм христиан миссияһы янындағы мәктәптә уҡый.
1892 йылда атаһының эшлекле партнеры булған сэр Фредерик Лей Крофт Джиннаны Лондонға уның фирмаһында өйрәнсек сифатында уҡытырға ебәрергә тәҡдим итә. Әсәһе ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан, Джинна ризалаша. Әммә әсәһе сит илгә киткәнгә тиклем Джиннаны Панели ауылындағы бер һылыуға өйләндерә. Егет Бөйөк Британияла сағында әсәһе лә, беренсе ҡатыны ла вафат була. Лондонда Джинна, атаһының ихтыярына ҡаршы барып, фирмала өйрәнсек булып түгел, ә уҡыу йортонда адвокат һөнәренә өйрәнеүҙе өҫтөнөрәк күрә. Ошо осорҙа ул үҙенең исемен «Мөхөммөт Ғәли Джинна» тип ҡыҫҡарта. Бөйөк Британияла уҡыған сағында ул классик инглиз либерализмы идеялары менән таныша һәм Дадабхай Наороджи (Джинна Лондонға килгәндән бер аҙ ғына алдараҡ Бөйөк Британия парламентында тәүге һинд сығышлы ағза булып китә) һәм кеүек һинд сәйәси лидерҙарын хөрмәт итә башлай. Лондонда уҡығанда Джинна ғәҙәти милли һинд кейемен Европа кейеменә алмаштыра.
Карачиға ҡайта, әммә бер аҙҙан Бомбейға күсә һәм 20 йәшендә адвокат пратикаһын башлап ебәрә, шулай итеп, ул берҙән-бер мосолман адвокаты була. 1900 йылда П. Х. Дастур ваҡытлыса Бомбей президентлығының магистраты посын ҡалдырып тора, уның урынын ваҡытлыса Джинна биләй, ә алты айлыҡ һынау ваҡытынан һуң, уға айына 1.500 рупий эш хаҡы менән шул вазифала даими нигеҙҙә ҡалырға тәҡдим итәләр. Джинна итәғәтле генә рәүештә был тәҡдимде кире ҡаға һәм көнөнә 1.500 рупий эшләргә ниәтләүен дә белдерә. «Фракция тураһындағы эше» менән ул 1907 йылда адвокат булараҡ ҙур билдәлелек яулай. Ә эш былай була: Бомбейҙағы муниципаль һайлауҙар ваҡытында европалылар фракцияһы, Фирузшах Мехтаны советҡа үткәрмәү өсөн, һиндтарҙың тауыштарын һанағанда фальсификацияға юл ҡуя. Джинна Фирузшахты яҡлау эшен башлай һәм бының менән профессиональ даирәләрҙә ихтирамға лайыҡ була. Был эштә ул еңмәй, әммә үҙенең закондарҙы яҡшы белеүен һәм логик фекерләү ҡеүәһенә эйә булыуын күрһәтә..
Сәйәси эшмәкәрлегенең башы
1904 йылдың декабрендә Джинна, Һиндостан милли конгрессының йыл һайын үткәрелә торған 20-се йыйылышында ҡатнашып, сәйәси карьераһын башлай. 1906 йылда Аға хандың етәкселегендәге мосолман лидерҙары делегацияһы Һиндостандың яңы вице-короле лорд Минтоға, уның лояль булыуына инанып, ниндәй ҙә булһа сәйәси реформалар үткәргәндә уларҙы «ризаһыҙ индус күпселегенән» яҡлап ҡалыу гарантияһын биреүен үтенә, Джинна «Гуджарати» гәзитенә түбәндәге хатты яҙа: бер кем тарафынан да һайланмаған һәм үҙ-үҙҙәрен тәғәйенләгән лидерҙарҙың бөтә һинд мосолмандары исеменән һөйләргә хоҡуғы бармы, тигән һорауҙы ҡуя ул. Шул уҡ йылдың декабрендә шул лидерҙарҙың күптәре Даккала осраша һәм Бѳтә Һиндостан мосолман лигаһын булдыра, Джинна был юлы ла оппозицияла була. Әммә Минто Лиганы мосолман общинаһы ихтыяждары вәкиле булараҡ таныуҙан баш тарта.
Һайлауҙарҙа ҡатнашыу
Джинна, башта уҡ мосолмандар һәм индустар өсөн айырым һайлауҙар үткәреүгә ҡаршы булыуына ҡарамаҫтан, империяның закондар сығарыу советында Бомбей мосолман общинаһы вәкиле булараҡ үҙенең тәүге һайланған вазифаһын алыу өсөн, 1909 йылда ул был мөмкинлектән файҙалана. Һайлауҙар барышында олораҡ һәм билдәлерәк ике мосолман лидеры, бер-береһен еңә алмай, һөҙөмтәлә советтағы урынды Джинна биләй. Минто реформалары һөҙөмтәһендә ойошторолған 60 ағзанан торған совет вице-королгә закон акттарын тәҡдим итә; рәсми пост биләгәндәр генә бының өсөн тауыш бирә ала, шуға Джинна советтың тауыш биреү хоҡуғы булмаған ағзаһы булып сыға. Әммә уға 1911 йылда бай юридик тәжрибәһен ҡулланыу мөмкинлеге тыуа, ул вакхтарҙың дәлилләү тураһындағы актын тәҡдим итеүҙә үҙ тәжрибәһен оҫта файҙалана. Ике йылдан һуң был актты Совет ҡабул итә, һәм ул вице-король тарафынан үҙ көсөнә индерелә. Шулай итеп, тауыш хоҡуғына эйә булмаған совет ағзаһы эшкәрткән тәүге акт була ул. Джинна шулай уҡ Дехрадунда Һиндостан хәрби академияһын ойошторорға ярҙам иткән комитет составына индерелә.
Мосолман лигаһы һәм Һиндостан милли конгресы
1912 йылдың декабрь айында Джинна, ағзаһы булмаһа ла, Мосолман лигаһының йыл һайын үткәрелә торған йыйылышында ҡатнаша. Киләһе йылда ул Лига составына инә, әммә Һиндостан милли конгресы ағзаһы булып ҡала. 1913 йылдың апрелендә ул Конгресс вәкиле булараҡ рәсми даирәләр менән осрашыу өсөн индус Гокхала менән бергә Бөйөк Британияға юллана. 1914 йылда Джинна Конгресс вәкилдәренән торған икенсе бер Лондонға ебәрелгән делегацияға етәкселек итә. Әммә Беренсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле, рәсми даирәләр Һиндостандағы реформалар мәсьәләләре менән әллә ни ҡыҙыҡһынмай. 1915 йылдың ғинуарында Джинна Һиндостанға ҡайта.
Гокхала һәм Мехта 1915 йылда вафат була, ә Наороджи (1917 йылда шунда вафат була) Лондонда ҡала, һөҙөмтәлә Һиндостан милли конгресының Джинна ағзаһы булған фракция көсһөҙләнә. Джинна Конгресс менән Лиганы берләштерергә тырышып ҡарай, Лигаһы рәйесе булғас, 1916 йылда Лакхунау пактына ҡул ҡуйылыуына булышлыҡ итә. Был пакт төрлө провинцияларҙа йәшәгән мосолман һәм индуистарҙың вәкиллек пропорцияһын билдәләй. һуғыштан һуң һиндтарҙың сәйәси азатлыҡ алыуына өмөт итеп, һуғыш йылдарында Джинна Бөйөк Британия өсөн тырыша. Менән бергә Анни Безант һәм Тилак менән бергә Джинна 1916 йылда Бөтә Һиндостан лигаһын булдырыуҙа ҡатнаша. Был Лига Һиндостанға, Канада, Австралия һәм Яңы Зеландиялағы кеүек, үҙидара талап итә.
Икенсегә өйләнеү
1918 йылда Джинна туҡымалар магнаты Петиттың унан 24 йәшкә йәшерәк ҡыҙы Раттанбай Петитҡа икенсе тапҡыр өйләнәң. Раттанбайҙар ғаиләһе, шулай уҡ бөтәпарсиҙар общинаһы һәм ҡайһы бер мосолман лидерҙары был туйға ҡаршы булыуҙарын белдерә. Раттанбай үҙ ғаиләһенән баш тарта һәм ислам динен ҡабул итә, үҙенә «Мәрйәм Джинна» исемен ала (әммә уны бер ҡасан да ҡулланмай). Йәш ғаилә Бомбейҙа йәшәргә ҡарар итә, йыш ҡына Һиндостан һәм Европа буйлап йөрөйҙәр. 1919 йылдың 15 авгусында уларҙың Динә Вадья исемле ҡыҙҙары тыуа.
Күҙәбай улусы
Күҙәбай улусы (Кузябаевская волость) — Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенә ингән административ-территориаль берәмек.
Мөхәммәт Ғәли Джинна
Ганди менән конфликт
1919 йылда Империяның закондар сығарыу советы Һиндостанда ғәмәлдә булған граждандар азатлығына һуғыш ваҡыты сикләүҙәрен оҙайта, был ҡарарға ҡаршы протест белдереп, Джинна совет составынан сыға. 1919 йылдың апрелендә Джаллианвал-багхтағы ҡанлы ҡырылыш бөтә Һиндостанды тетрәтә, һәм Махатма Ганди граждандарҙы власҡа буйһонмау кампанияһын башларға саҡыра. Был тәҡдимде индуистар ғына түгел, ә хәлифәлекта хуплау хәрәкәтенә ҡараған ҡайһы бер мосолмандар ҙа хуплай. Джинна Гандиҙың тәҡдимен «сәйәси анархияға алып барған юл» тип атай, әммә һинд йәмәғәт фекере уға ҡаршы була. 1920 йылда Нагпурҙа үткән Конгресс сессияһында Ганди яҡлы делегаттар Джиннаның тауышын баҫыуға өлгәшә. Шул уҡ ҡалала үткән Лига сессияһы ла шундай уҡ резолюция ҡабул итә, Джинна был хәл иткес сессияла ҡатнашмай. Ганди сәйәсәте менән риза булмаған Джинна, бөтә постарын да ҡалдырып, отставкаға сыға, тик Лига ағзаһы ғына булып ҡала.
Артабанғы сәйәси эшмәкәрлеге
1920-се йылдар башында Джинна төп ваҡытын адвокат практикаһына арнай, ләкин сәйәси тормошта ҡатнашыуын дауам итә. 1923 йылдың сентябрь айында ул Бомбей мосолмандарынан Үҙәк закондар сығарыу ассамблеяһы составына һайлана. Парламентарий булараҡ, ул үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә: Ассамблеялағы һиндтарҙың сварадж партияһы менән хеҙмәттәшлеген яйға һала, һәм Һиндостан хөкүмәтенең ассамблея алдында яуаплы булыуын булдырыуҙы талап итә. 1925 йылда вице-король посынан киткән лорд Рединг, Джиннаның хеҙмәттәрен иҫәпкә алып, уға рыцарь исемен бирегә тәҡдим итә, әммә ул баш тарта: «Мин Джинна әфәнде булыуҙы өҫтөн күрәм», — ти ул.
Күҙәбай улусы
Улуста башлыса мосолман башҡорттар йәшәгән.
Мөхәммәт Ғәли Джинна
Артабанғы сәйәси эшмәкәрлеге
1927 йылда Стэнли Болдуин хөкүмәте Һиндостанға ҡарата 1919 йылғы акт нигеҙендә билдәләнгән сәйәсәтте ҡайтанан ҡарарға була. 1928 йылдың март айында Саймон кабинеты Комиссияһы Һиндостанға килә, уларға ҡаршы һинд лидерҙары бойкот иғлан итә, сөнки индуистар ҙа, мосолмандар ҙа Британияның комиссия составына һинд вәкилдәрен индереүҙән баш тартыуы менән килешмәй. 1927 йылдың декабре — 1928 йылдың ғинуарында булып үткән Мосолман Лигаһы сессияһында Лиганың даими президенты сифатында раҫланған Джинна: «Бөйөк Британия конституция  һуғышын  иғлан итте», - тип белдерә.
Күҙәбай улусы
Совет власы урынлашҡанға тиклем Рәсәй империяһына хас административ-территориаль берәмек — улус идаралары булған.
Мөхәммәт Ғәли Джинна
Джиннаның ун дүрт пункты
1928 йылда Һиндостан эштәре буйынса дәүләт секретары һиндтарға Һиндостандың конституцион ҡоролошо буйынса үҙ версиялары өҫтөндә эшләргә тәҡдим итә. Һиндостан милли конгресы Мотилал Неру етәкселегендә комиссия булдыра, ул һайлау округтарын географик принцип буйынса ойошторорға тәҡдим итә, һайлауҙарҙың бындай системаһы общиналарҙы үҙ-ара яҡынайтырға ярҙам итәсәк тип уйлайҙар комиссия ағзалары. Джинна властың закондар сығарыу һәм башҡарма органдарында мосолмандар өсөн квоталар бүлеүҙе талап итә, һәм ике партия араһындағы һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала.
Күҙәбай улусы
Һамар губернаһы өйәҙҙәре картаһынан күренеүенсә, 1912 йылда улус ике өлөштән торған. Төп өлөшө Кәмәлек йылғаһы буйлап һуҙылған.
Мөхәммәт Ғәли Джинна
Һиндостанға ҡайтыу
1933 йылда һинд мосолмандары Джиннаның Һиндостанға ҡайтыуын һәм Мосолман лигаһы етәксеһе булыуын талап итә башлай (Джинна шул ваҡытҡа тиклем Лиганың формаль президенты булып иҫәпләнә), ләкин Джинна йыл аҙағына тиклем быны эшләй алмауы тураһында белдерә. Шул уҡ ваҡытта уның үтенесе буйынса Лиакат Али Хан Джиннаны Һиндостанға ҡайтарыу мәсьәләһен һинд мосолман сәйәсмәндәре менән тикшерә, һәм Джинна, уларҙың тәҡдимдәрен алып, 1934 йылдың башында Һиндостанға ҡайта. 1934 йылдың октябрендә Бомбей мосолмандары Джиннаны Үҙәк закондар сығарыу ассамблеяһына үҙҙәренең вәкиле итеп һайлап ҡуя.
1937 йыл һайлауҙары
1935 йылдағы Һиндостан хөкүмәте тураһындағы акт, Нью-Делиҙағы көсһөҙ Үҙәк хөкүмәте менән сағыштырғанда, провинцияларға ярайһы уҡ ҙур вәкәләттәр бирә. Лига тәҡдим ителгән сәйәси тормош схемаһы менән ризалаша, ләкин Конгресс 1937 йылдағы провинциаль һайлауҙарға күпкә яҡшыраҡ әҙерләнеп өлгөрә. Ә Лига халыҡтың күпселеген мосолмандар тәшкил иткән провинцияларҙа ла хатта күпселек урын алыуға өлгәшмәй. Был һайлауҙар Джиннаға ҙур йоғонто яһай: ул, конфессиаль сифат буйынса айырым тауыш биреү берләштерелгән Һиндостанда мосолмандарҙың хоҡуҡтарын яҡлауға булышлыҡ итер, тип ышанған була, әммә һайлауҙарҙа ҡатнашҡан мосолмандар үҙ-ара берләшә алмай. Артабанғы ике йылда Джинна Лиганың абруйын нығытыу өҫтөндә эшләй, Лиганың эске структураһын Һиндостан милли конгресы структураһы кеүек итеп үҙгәртә.
Мосолмандар өсөн дәүләт
1930 йылдар аҙағында Джинна һинд мосолмандары өсөн айырым дәүләт төҙөргә саҡырған күренекле философ Мөхәммәт Иҡбалдың идеяларына иғтибарын йүнәлтә. Шул уҡ ваҡытта провинцияларҙа власть башында торған индуистар мәнфәғәттәрен өҫтөн ҡуйған хөкүмәттәр мосолман аҙсылығының ихтыяжын һәм талаптарын иҫәпкә алмауына күрһәтә, был хәл Мосолман лигаһының абруйын күтәрә һәм һинд мосолмандарының индуистарҙан айрылыуға ынтылышын көсәйтә.
Икенсе донъя һуғышы
1939 йылдың 3 сентябрендә Бөйөк Британияның премьер-министры Невилл Чемберлен Германияға һуғыш иғлан итә. Икенсе көндө Һиндостандың вице-короле лорд Линлитгоу, Һиндостандың сәйәси лидерҙары менән кәңәшләшмәйенсә, Һиндостан был һуғышта Бөйөк Британияны хуплай, тип белдерә. Был хәбәр бөтә Һиндостанда киң протест тыуҙыра. Джинна менән осрашҡандан һуң Ганди Линлитгоу, үҙидара тураһындағы бөтә һөйләшеүҙәр һуғыштың аҙағына тиклем күсерелә,тип белдерә. 14 сентябрҙә Һиндостан Милли конгресы Һиндостанға кисекмәҫтән бойондороҡһоҙлоҡ талап итә, был талап кире ҡағылғас, һигеҙ провинцияның хөкүмәттәре 10 ноябрҙә отставкаға китә, һәм һуғыштың аҙағына тиклем губернаторҙар үҙ декреттары нигеҙендә идара итә. Джина Бөйөк Британия менән хеҙмәттәшлек итеү ниәтен күрһәтә һәм Британия уны һәм Лиганы һинд мосолмандарының хоҡуҡлы вәкиле тип таный.
1945-1946 йылдарҙағы һайлауҙар
1945 йылғы һайлауҙарҙа Клемент Эттли етәкселегендәге лейбористар еңеү яулай, һәм Һиндостан мәсьәләләре буйынса яңы дәүләт секретары Фредерик Петик-Лоуренс Һиндостандағы  хәлде кисекмәҫтән тикшерә башларға бойора. Джинна хөкүмәттең алмашыныуын бер нисек тә аңлатмай һәм, Һиндостанда яңы һайлауҙар үткәрергә, тигән саҡырыу менән мөрәжәғәт итә. Әлегә Лига, альянстар арҡаһында, мосолмандар күпләп йәшәгән провинцияларҙа йоғонто яһарға һәләтле булып ҡала, шуға ла Джинна үҙенең һинд мосолмандарының берҙән-бер вәкиле булыуын раҫлап ҡалырға тырыша. Лондондағы яңы етәкселәр менән кәңәшләшкәндән һуң Уэйвелл сентябрҙә Һиндостанға ҡайта; тиҙҙән бөтә Һиндостан буйынса һәм провинциялар кимәлендә һайлауҙар үткәреләсәге тураһында иғлан ителә. Британдар конституция булдырыу өсөн яуаплы органды ойоштороу һайлауҙар йомғаҡтарына бәйле буласағына ишаралай. Мосолмандар лигаһы һайлауҙар кампанияһының берҙән-бер «Пакистан!» лозунгы аҫтында алып барыласағы тураһында белдерә. 1945 йылдың декабрендә Һиндостан конституцион ассамблеяһына үткәрелгән һайлауҙарҙа Лига ассамблеяла мосолмандар өсөн бүленгән бөтә урындарҙы ла яулай; 1946 йылдың ғинуар айында уҙғарылған провинциялар һайлауҙарында Лига тауыштарҙың 75 процентын ала (1937 йылда был һан 4,4 процентҡа тигеҙ була) Шулай итеп, был мәл Джиннаның йондоҙло сәғәте була.
Һиндостан өсөн Британия планы
1946 йылдың февралендә Британия кабинеты Һиндостанға урындағы сәйәси лидерҙар менән һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн махсус делегация ебәрергә ҡарар итә. Был делегация тупиктан сығыу юлын табырға тейеш. Март аҙағында улар Делиға килә, һәм майҙа британдар автономиялы провинцияларҙан торған берҙәм Һиндостан дәүләтен булдырыу планын тәҡдим итә. Оборона һәм тышҡы мөнәсәбәттәр мәсьәләләре үҙәк власть ҡарамағында ҡалырға тейеш. Провинциялар союздан тулыһынса сығыу хоҡуғына эйә була, һәм Конгресс һәм Лига вәкилдәре ҡатнашлығындағы ваҡытлы хөкүмәт төҙөү планлаштырыла. Июнь айында Джинна һәм уның эшсе кабинеты бының менән ризалаша, ләкин Конгресс һәм Лиганан нисәшәр вәкил ваҡытлы хөкүмәткә инеүе һәм мосолмандар Конгресс вәкилдәре иҫәбенә инеү-инмәүе проблемаһы килеп тыуа. Һиндостандан сығып китер алдынан Британия кабинеты вәкилдәре, эре төркөмдәрҙең береһе  ҡатнашырға теләмәһә лә, улар ваҡытлы хөкүмәтте ойоштороп китәсәктәр, тип белдерә.
Тиҙҙән Конгресс вәкилдәре яңы хөкүмәт составына инә. Был мәсьәләлә Лига бик ашығып бармай, тик 1946 йылдың октябрендә генә уның вәкилдәре хөкүмәткә инә. Лига вәкилдәре хөкүмәткә инһен өсөн Джинна ҡайһы бер талаптарынан баш тарта. Яңы хөкүмәт күмәк сыуалыштар (бигерәк тә Калькутта ҡалаһында) шарттарында эш башлай. Уэйвелл хәлде ҡотҡарырға тырышып ҡарай, шуға күрә Джинна, Лиакат һәм Неру кеүек лидерҙарҙы Лондонға саҡыра. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡатнашыусылар, Һиндостандың конституцияны ҡабул итергә теләмәгән урындарында көсләп быны эшләргә ярамай, тигән һығымта яһай. Лондондан ҡайтышлай Джина менән Лиакат бер нисә көн Ҡаһирәлә тотҡарлана, унда улар панислам осрашыуҙарында ҡатнаша.
Конгресс Лондон килешеүҙәрен хуплап ҡабул итә, ә Лига — юҡ, конституцияға ҡағылышлы бәхәстәрҙә лә артабан ҡатнашмай. Джинна ваҡиғаларҙы ашыҡтырмай, ваҡыт уның файҙаһына эшләй,тип уйлай, ул бүленмәгән Пенджаб һәм Бенгалия провинцияларын Пакистанға ҡуша аласаҡ.
Британия Һиндостандан китә
Эттлиның кабинеты британдарҙың тиҙ арала Һиндостандан китеүен теләй, шуға ла вице-король посына вариҫ эҙләү башлана. Тиҙҙән был вазифаға лорд Маунтбеттен Бирманский ҡуйыла. 1947 йылдың 20 февралендә Эттли Һиндостандың яңы вице-короле итеп Маунтбеттендың тәғәйенләнеүе тураһында иғлан итә. Маунтбеттен 1947 йылдың 24 мартында вазифаһын ҡабул итеп ала.
Джинна Маунтбеттендан британдар властан киткәнгә тиклем армияны бүлеүен талап итә. Сөнки суверенлы дәүләттең үҙ армияһы булырға тейеш, тип иҫәпләй ул. Маунтбеттен Джинна һәм Лиакат менән осрашҡандан һуң Эттлиға: «Мосолман лигаһы Пакистанды алмаған осраҡта һис шикһеҙ ҡоралға тотонасаҡ», — тип хәбәр итә.
Джинна — Пакистандың генерал-губернаторы
1947 йылдың 4 июлендә Лиакат, Джиннаның ҡушыуы буйынса, Маунтбеттендың король Георг Дүртенсегә Пакистандың беренсе генерал-губернаторы посына Джиннаны тәҡдим итеүен кәңәш итә. Ә бит Маунтбеттен үҙе Һиндостандың да, Пакистандың да генерал-гүбернаторы булырға ниәтләгән була. Неру менән тығыҙ бәйләнештә булғанға күрә, Маунтбеттен индуистар яҡлы булыр, тип фекер йөрөтә Джинна. Бынан тыш генерал-губернатор тәүҙән үк бик мөһим фигура булып китә, шуға Джинна был посты бер кемгә лә бирергә йыйынмай. Рэдклиффтың комиссияһы бүлеү һыҙығын үткәреү менән шөғөлләнә, әммә халыҡ массалары бер урындан икенсе урынға күсенә башлай, айырым урындарҙа көслөк ҡулланыла башлай. Джинна, Бомбейҙағы йортон һатып, Карачи ҡалаһына күсенә. 7 августа ул Маунтбеттендең шәхси самолетында һеңлеһе һәм шәхси персоналы менән Делинан Карачиға оса. 11 августа ул Карачиҙа яңы конституцион ассаблея ултырышында рәйеслек итә һәм түбәндәге һүҙҙәр менән йыйылыусыларға мөрәжәғәт итә: «Һеҙ Пакистан дәүләтендә — ирекле: ғибәҙәтханаларға, мәсеттәргә йәки башҡа табыныу урындарына ирекле рәүештә йөрөй алаһығыҙ. Һеҙҙең ниндәй генә дингә йәки кастаға ҡарауығыҙ дәүләт өсөн бөтөнләй мөһим түгел». 14 августа Пакистандың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, һәм Джина Карачилағы байрамға етәкселек итә.
Джинна Лиакат һәм менән бергә дәүләт милкен Һиндостан менән Пакистан араһында бүлеү Комиссияһында Пакистан вәкилдәре булараҡ ҡатнаша. Пакистан Британ Һиндостанынының дәүләт милкенең алтынан бер өлөшөн алырға тейеш була. Әммә яңы Һиндостан дәүләте элегерәк килешелгән шарттарҙы үтәргә ашыҡмай. Джодхпура, Бхопалда һәм Индаур кенәзлектәренең Пакистан составына инергә теләүенә лә яңы Һиндостан ҡаршы төшә, сөнки улар Пакистан менән сиктәш урынлашмаған. Әммә төп конфликт Кашмир өсөн хасил була: ике яңы дәүләт ҡораллы көс ҡулланыу тураһында уйлай башлай хатта.
Һиндостан 1948 йылдың ғинуарында, ниһайәт, Пакистанға элекке Британ Һиндостанының финанстарынан уға тейешле өлөшөтө түләргә ризалаша. Март айында Джинна, һаулыҡ торошо насарая барыуына ҡарамаҫтан, берҙән-бер сәфәрен Көнсығыш Пакистанға ҡыла, йыйылған 300 мең кешегә мөрәжәғәт итеп, Пакистардың рәсми теле булып урду теле иҫәпләнә, тип иғлан итә. Ә Көнсығыш Пакистанда халыҡ бенгал телендә һөйләшкән була.
Ғүмеренең һуңғы айҙары
1948 йылдың июнь айында, сәләмәтлеге ҡаҡшау сәбәпле, Джинна климаты Карачи ҡарағанда һалҡыныраҡ булған Кветтаға күсенергә мәжбүр була. 1 июлдә Пакистандың дәүләт банкын асыу тантанаһында ҡатнашыу өсөн Карачиға килә; халыҡ алдында һуңғы тапҡыр ошонда сығыш яһай ул. 6 июлдә Кветтаға ҡайта, табиптар кәңәше буйынса тау һауаһын һулау өсөн Зиарат тауына күтәрелә. Пакистан хөкүмәте уны дауалау өсөн иң яҡшы табиптарҙы ебәрә, консилиум ДЖИННАЛА туберкулез СИРЕ булыуын раҫлай һәм үпкә шешеннең башланыуын теркәй. Дауалау өсөн ул мәлдәге иң яҡшы дарыу — стрептомицин ҡалланыла, әммә ул ярҙам итмәй. 13 августа, Бойондороҡһоҙлоҡ көнө алдынан Джинна Кветтаға ҡайта.
9 сентябрҙә Джиннала пневмония сире башлана. Табиптар яҡшыраҡ медицина ярҙамы күрһәтеү мөмкинлектәре булған Карачиға ҡайтыуын талап итә. 11 сентябрҙә, ул Карачиға самолет менән оса, һәм унда шул уҡ көндө үҙ йортонда вафат була. Ул Карачи ҡалаһында кәшәнәгә ҡуйыла.
Бол
Бол (BolBol) — ҡасаба һәм Хорватияла Брач утрауындағы шул исемдәге ауыл общинаһы, административ Сплит-Далматин жупанияһына ҡарай. Адритатиканың популяр курорттарының береһе. Халҡы — ҡасабаның үҙендә 1647 һәм Бол менән бергә община тәшкил иткән Мурвица ауыл кешеләрен иҫәпкә алғанда — 1661.
Бол атамаһа латин теленән «vallum» ҡәлғә нығытмаһы йәки терәк пункт тигәнде аңлата.
Тарихы
Брач утрауына күсеп ултырыу тарихы неолитҡа барып тоташа, унда һинд-европалыларға тиклемге ҡәбиләләр йәшәгән була. II мең йыл б.э. тиклем утрауға малсылыҡ менән шөғөлләнеүсе иллирия ҡәбиләләре килгән. Рим хакимлығы дәүерендә утрауҙа виллалар, фермер хужалыҡтары ойошторолған.
VIII быуат аҙағында һәм IX быуат аҙағына б. э. утрауға Неретванан славян ҡәбиләләре килә, улар иллирия аборигендарын ҡыҫырыҡлай башлай. Был ваҡытта утрау франктар контроле аҫтында була. XI быуатта уны венециялылар баҫып ала, ә быуат уртаһында хорват короле Петар Крешимир IV власы аҫтында эләгә. Киләһе быуат башында утрау — венгр-хорват Кальман Книжник державаһының өлөшө була. Быуат дауамында ул тәүҙә Венеция, һуңынан Византия, ә һуңынан аҙаҡ венгрия-короллеге күҙәтеүе аҫтына эләгә. Король Андраш II утрауҙы хорват ырыуы Франкопандарға бүләк итә.
1278 йылдан 1358 йылға тиклем утрау менән, юлбаҫарҙарҙы унан ҡыуып, венециялылар хакимлыҡ итә. Һуңынан ярты быуат ул Боснияның, Венгрияның һәм Дубровниктың биләмәһе булып тора. 1420 йылдан алып 1797 йылға тиклем был утрауҙа венецианлылар бөтөнләй нығынып ала. Улар хакимлыҡ иткән осорҙа Бол айырым ултыраҡ булараҡ телгә алына, был сифатта ул герцог Брач Закария тарафынан Главица ярымутрауы доминикансыларға бүләк ителеүе тураһында документта күрһәтелә.
1797 йылда утрауҙы австриялылар о ккупациялай, ә Пресбург килешеүе буйынса ул Франция йоғонтоһона күсә. Утрауҙа иҡтисади һәм социаль реформалар башлана, мәктәптәр ойошторола. 1806 йылдан 1807 йылға тиклем Брачты Рәсәй империяһы контролдә тота, һуңынан унда француздар ҡайта.1814 йылдың 7 июлендә ул тағы австриялылар контроле аҫтына күсә. 1823 йылда утрауҙа яңы территориаль бүленештәр индерелә, ете айырым тораҡ пункт, шул иҫәптән Бол барлыҡҡа килә. Болдың иҡтисады был ваҡытта виноград үҫтереүгә һәм балыҡ тотоуға нигеҙләнә. 1883 йылда ҡала власында милли хорват даирәһе була. 1918 йылда Брач серб, хорват һәм словендар Короллеге өлөшө була, ә һуңынан Социалистик Федератив Югославия Республикаһы тарҡалғандан һуң суверенлы Хорватияның өлөшө булып ҡала.
Географияһы
Бол башҡа тораҡ пункттарҙан Брач утрауында айырым ята, утрауҙың көньяҡ ярында Болск крун һыртының итәгендә урынлашҡан. Һырттың өлөшө булып Видова тауы тора (диңгеҙ кимәленән 778 м, хорват Адриатикаһының иң бейек түбәһе). Ҡалаға популяр ҡырсынташ Алтын морон пляжы тоташа (Zlatni rât), ул ел йүнәлешенә һәм һыу күтәрелеү бейеклегенә бәйле үҙенең формаһын үҙгәртеүе менән билдәле. Болдан 14 км алыҫлыҡта Болдың аэропорты урынлашҡан. Сплит менән Бол көндәлек диңгеҙ рейстары менән бәйле.
Туризм
Туристик индустрия беренсе аҙымдарын Болда 1923 йылда башлай, унда йәштәрҙең тәүге йәйге лагерына нигеҙ һалына. 1928 йылда дүрт бүлмәле беренсе ҡунаҡхана асыла. Икенсе донъя һуғышы башына Болдың бөтә ҡунаҡханаларында һәм хостелдарында 63 номер иҫәпләнә.1948 йылда Болдың ҡунаҡхана бизнесы үҙ ҡыйығы аҫтына «Zlatni rât» компания йыя. 1963 йылда «Bijela kuca» ҡунаҡханаһы асыла; 1971 йылдан 1999 йылға тиклем тағы дүрт ҡунаҡхана комплексы асыла. Бол яйлап Далмацияның алдынғы туризм үҙәктәренең береһенә әүерелә, туризм өлкәһендә бер нисә милли һәм халыҡ-ара приздар яулай. 2009 йылда Бол «хорват туризмының чемпионы» булып таныла. «Daily Telegraph» гәзите шул уҡ йылда Алтын морон пляжын Европала иң матуры тип атай.
Томаш (ауыл)
Томаш  (Тумаш) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл, Калинин ауыл советына ҡарай.
Томаш йылғаһының уң ярында урынлашҡа.
Тарихы
2005 йылға тиклем был биләмәлә рәсми рәүештә Томаш-Йылға тораҡ пункты булған, әммә ауыл халҡы район үҙәгенә һәм яҡындағы ауылдарға күсеп китеп бөтөү менән бәйле, ауыл йәшәүҙән туҡтай.
2015 йылда ауыл яңынан тергеҙелә.
Хужалыҡ эшмәкәрлеге
Ауылда ике йорт төҙөлгән. Бишбүләк юл ремонт-төҙөлөш идаралығының (ДРСУ) хужалыҡ ҡаралтылары менән умарталығы бар. Муниципалитет  район халҡына  шәхси торлаҡ йорт төҙөлөшө өсөн 30 яңы ер участкалары бүлеп биргән. Урындағы халыҡ торлаҡ йорттар төҙөй башланы, йорт яны  участкаларын эшкәртеү,  йәшелсә үҫтереү, ҡош-ҡорт үрсетеү, баҡсасылыҡ, балыҡсылыҡ, умартасылыҡ  менән шөғөлләнә.
Географик урыны
Томаш ауылынан алыҫлыҡ:
Карричес
Карричес (Carriches) — Испаниялағы муниципалитет, Толедо провинцияһына керә. Кастилия — Ла-Манча автономиялы берекмәһенә ҡарай. Муниципалитет Торрихос районына (комарка) составында урынлашҡан. 19 км² майҙанды биләй. Халыҡ иҫәбе 313 кеше (2010 йылға) ҡарата. Провинция үҙәгенә ҡәҙәре алыҫлыҡ — 45 км.
Ҡаланы ҡурсалаусылар : Ла Катедра де Сан Педро эн Антиокия һәм изге Мария де ла Энсина.
Баш-Бөркөт (Күгәрсен районы)
Баш-Бөркөт (Баш-Беркутово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сесиг-Каралька
Сесиг-Каралька — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының уң ярына тамағынан 249 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Терновка (Ташла ҡушылдығы)
Терновка  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ташла йылғаһының уң ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Максим Богданович һәйкәле
Максим Богданович һәйкәле — Минск ҡалаһында билдәле белорус шағиры Максим Богданович һәйкәле.
Тарихы
Һәйкәл 1981 йылдың 9 декабрендә, Максим Богдановичтың тыуыуының 90 йыллығына асыла.
2008 йылдың апрелендә, Минск ҡала башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы, белорус әҙәбиәте классигы һәйкәле реставрациялауға ебәрелә. Һәйкәл урынында фонтан ҡуйыу планлаштырыла. Властың бындай ҡарары эмиграциялағы белорус оппозицияһы лидерҙарының асыуын уята, улар Богданович һәйкәлен һүтеүҙе 1995 йыл референдумынан һуң аҡ-ҡыҙыл-аҡ флагты алмаштырыу менән сағыштыра. 2008 йылдың июнендә һәйкәл яңынан Максим Богданович урамы һәм Париж коммунаһы майҙаны мөйөшөндә ҡуйыла. Элекке урынына ҡарата һәйкәл 151 метрға төньяҡ-көнбайышҡа, шағирҙың тыуған урынына яҡыныраҡ күсерелә, һәм йөҙө менән Свислочь йылғаһына, М. Богданович урамындағы 27-се йорт һәм Суворов училищеһы араһындағы йүнәлештә бороп ҡуйыла.
Авторҙары
Скульптор С. Вакар, архитекторҙар Ю. Казаков, Л. Москалевич.
Тасуирлама
Пьедестал — ҡыҙыл граниттан.
Шағир фигураһы — ҡулдары ҡаушырылған, уң ҡулына күк сәскәләр (шиғриәтендә маҡтап йырлаған) гөлләмәһе тотҡан.
Красный Восток (Көйөргәҙе районы)
Красный Восток
Баладык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Максим Богданович һәйкәле
Урыны
Париж Коммунаһы майҙанындағы скверҙа, Беларусь Республикаһының Ҙур Милли академия опера һәм балет театрына ингән ерҙән һул яҡта (Максим Богданович тыуған һәм йәшәгән элекке йорттан алыҫ түгел) урынлашҡан.
Баладык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Красный Восток (Көйөргәҙе районы)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)