cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Совет Рәсәйе
Тарихы
18 декабрҙә «Финляндия республикаһы тураһында» ҡарарына ярашлы Совнарком Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон таный.
Ойоштороу йыйылышы
26 ноябрҙә большевистик Совнаркомы ҡарар ҡабул итә, ҡарарға ярашлы Йыйылыштың эшмәкәрлеге өсөн 400 делегатлыҡ кворум талап ителә. 28 ноябрҙә Петроградта 60 делегат, башлыса Йыйылыштың эшмәкәрлеген башларға маташҡан уң эсерҙар йыйыла. Шул уҡ көндә Совнарком кадеттар партияһын закондан тыш тип иғлан итә һәм «Революцияға ҡаршы Граждандар һуғышының юлбашсыларын ҡулға алыу тураһында» исемле декретын сығара. «Речь» кадет гәзите ябыла, ике аҙнанан һуң ул ҡабаттан «Наш век» исеме аҫтында асыла. Большевистик Совнаркомы 29 ноябрҙә Ойоштороу йыйылышының «шәхси кәңәшмәләрен» тыя. Шул уҡ ваҡытта уң эсерҙар «Ойоштороу йыйылышын яҡлау союзын» булдыра.
1918 йылдың 5 ғинуарында Ойоштороу йыйылышы асыла, әммә шул уҡ көндә ВЦИК ҡарарына ярашлы йыйылыш тарҡатыла. 1918 йылдың гинуарында крәҫтиән депутаттары Советтары II съезының «һул» өлөшө менән һайланған ЦИК үҙенең составы буйынса тулыһынса большевистик-һул эсерҙарҙыҡы булған III съезды саҡырта. Ике Советтар съезы ла бер эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиән депутаттары Советтары III Съезына ҡушылалар.
Граждандар һуғышы һәм интервенция
Граждандар һуғышы дауамында большевиктарға ҡаршы көрәштә Аҡтар хәрәкәте яҡлылары, казактар һуғыша, шулай уҡ көрәшкә 14 сит ил (интервенттар) ҡораллы көстәре йәлеп ителә. Граждандар һуғышы йәмғиәтте ойоштороуҙа, бүлеү һәм етештереү системаһында хәрби-коммунистик принциптарын раҫлауына булышлыҡ итә.
Революция һәм Граждандар һуғышы һөҙөмтәләренә ярашлы Көнбайыш Украинаның һәм Көнбайыш Белоруссияның территорияларын үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙгән Польша баҫып ала һәм үҙенең составына индерә. Бессарабияны Румыния аннексиялай. Карс өлкәһе Төркиәгә күсә. Элекке Рәсәй составына ингән Финляндия Бөйөк кенәзлеге, Ковен, Сувалк, Лифлянд, Эстлянд һәм Курлянд губерналары территорияларында бойондороҡһоҙ дәүләттәр булдырыла. Шул уҡ ваҡытта үҙәк власы 1922 йылға Кавказ аръяғында һәм Урта Азияла үҙенең контролен тергеҙә, япон һәм американ интервенттары Алыҫ Көнсығыштан ҡыуып сығарыла, төрөк һәм британ ғәскәрҙәре Әрмәнстан һәм Әзербайжан территорияларын ташлап китә.
Дәүләт башлыҡтары
РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы буйынса Бөтә Рәсәй Советтар съезы РСФСР-ҙың юғары власы була.
Административ-территориаль бүленеше
Башта Совет Рәсәйендә губерналары һәм өлкәләре төп берәмәктәр булған иҫке административ-территориаль бүленеше һаҡланып килә. 1917 (аҙағы)—1918 йылдарҙа РСФСР территорияһында Советтарҙың өлкә берләшмәләре һәм совет республикалары тип исемләнгән дәүләт ойошмалары барлыҡҡа килә.
Иң беренселәрҙән 1918 йылдың яҙында ойошторолған Төркөстан Совет республикаһы була. Ошо уҡ осорҙа Донецк — Кривой Рог, Терск, Кубань-Ҡара диңгеҙ, Дон, Таврия Совет республикалары барлыҡҡа килә, улар Рәсәй Федерацияһының өлөштәре тип һанала. Был республикаларҙың аныҡ хоҡуҡи статусы булмай. Уларҙың барыһы ла, Төркөстан Совет республикаһынан башҡа, 1918 йылда интервенттар һәм аҡ гвардиясыларҙың һөжүмдәре осоронда ғәмәлдә булыуынан туҡтатылалар һәм ҡабаттан тергелмәйҙәр.
Ошо уҡ осорҙа Көнбайыш, Урал, Төньяҡ, Мәскәү һәм башҡа төрлө өлкә берләшмәләре барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, Мәскәү өлкәһе 14 губерна советтарының федерацияһы була, һәр губернаның Мәскәү өлкә Халыҡ Комиссарҙары Советына буйһонған үҙ Халыҡ Комиссарҙары Советы була. Был берләшмәләр 1919 йылға тиклем ғәмәлдә булалар.
Шулай уҡ милли билдәләре буйынса дәүләт берләшмәләре ойошторола. 1918 йылдың икенсе уртаһында хеҙмәт коммунаһы кеүек автономия формаһы барлыҡҡа килә, ә 1920 йылдан автономияның икенсе формаһы — автономиялы өлкә — ҡуллана башлай. 1918 йылдың аҙағында Волга буйы Немецтарының Хеҙмәт коммунаһы ойошторола. 1919 йылда РСФСР составында Башҡорт АССР-ы барлыҡҡа килә, 1920—1921 йылдарҙа — Ҡырғыҙ (Ҡаҙаҡ) АССР-ы, Татар, Дағстан, Таулы автономиялы республикалары, Карелия хеҙмәт коммунаһы, Cыуаш, Ҡалмыҡ, Мари, Вот (Удмурт) автономиялы өлкәләре. 1921—1922 йылдарҙа РСФСР составында Яҡут АССР-ы, шулай уҡ Ҡарасай-Черкес, Ҡабарҙы-Балҡар, Коми, Монгол — Бурят автономиялы өлкәләре ойошторола.
РСФСР һәм үҙ аллы совет республикалары араһындағы мөнәсәбәттәр
1919 йылдың башында Украина, Белоруссия,Эстония, Латвия һәм Литва дәүләттәрендә совет власы урынлаштырыла. РСФСР был дәүләттәрҙе суверенлы дәүләт тип иҫәпләй һәм улар менән хәрби, иҡтисади һәм башҡа мәсьәләләргә ҡағылышлы тығыҙ бәйләнештәр булдыра. 1919 йылдың июнендә ВЦИК-тың «Рәсәй, Украина, Латвия, Литва, Белоруссия Совет республикаларының донъя империализмы менән көрәш өсөн берләшеүе тураһында» исемле декрет ҡабул итә. Декретҡа ярашлы республиканың хәрби ойоштороу органдары һәм хәрби командованиеһы, СНХ, финанстар, хеҙмәт, юлдар элемтәһе наркоматтары берләштерелергә тейеш була. Был тармаҡтар менән етәкселек итеү өсөн берҙәм коллегиялар булдырыу ҡаралған була. 1920 йылда Литвала, Латвияла һәм Эстонияла совет власы юҡҡа сығарылаһәм союз мөнәсәбәттәре бөтөрөлә.
Артабан РСФСР һәм совет республикалары араһында мөнәсәбәттәр ике яҡлы килешеүҙәр сиктәрендә үҫешә. 1920 йылдың декабрендә беренсе булып РСФСР һәм УССР союз килешеүе төҙәләр, 1921 йылдың ғинуарында шундай уҡ килеш РСФСР һәм БССР араһында, һуңынан башҡа совет республикалары менән булдырыла. Атап әйткәндә, 1920 йылдың 28 декабрендә VIII Бөтә Рәсәй Советтар съезы раҫлаған «РСФСР һәм БССР араһындағы союз эшсе-крәҫтиән килешеүе»ндә республикаларзың хәрби һәм хужалыҡ союзына инеүе ҡаралаған була. Хәрби һәм диңгеҙ эштәре, финанстар, хеҙмәт, юл элемтәһе, почта һәм телеграф комиссариаттары ла берләшәләр. Комиссариаттар РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советтарына инергә тейешле була, Ә Украина СНК-һы үҙенең вәкилдәрен булдырырға тейеш була. Вәкилдәрҙе Украин Үҙәк БашҡармаКкомитеты (ЦИК) һәм Советтар съезы раҫлай һәм контролдә тота.
Кавказ аръяғында 1920—1921 йылдарҙа Әзербайжан ССР-ы Әрмән ССР-ы һәм Грузия ССР-ы төҙөлә. 1921 йылдың 8 декабрендә Тбилисиҙә РСФСР һәм Кавказ аръяғы совет республикалары араһында хәрби-диңгеҙ эштәре буйынса хәрби конвенцияға ҡул ҡуйыла. 1922 йылдың 22 февралендә Мәскәүҙә Совет Рәсәйе, Украина, Белоруссия, Әрмәнстан, Әзербайжан, Грузия, ДВР, Бохара һәм Хорезм совет республикалары вәкилдәренең кәңәшмәһе уҙғарыла. Республикалар вәкилдәре РСФСР-ға бөтә совет республикаларының исеменән уларҙың мәнфәғәтен яҡлау, Генуя конференцияһында уларҙың исеменән сығыш яһау һәм Генуя конференцияһында ҡатнашыусылар, шулай уҡ башҡалар менән халыҡ-ара килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу хоҡуғын тапшырыу тураһында Протоколға ҡул ҡуйҙылар.
Алыҫ Көнсығыш республикаһы (ДВР) башта, дипломатик күҙлектән сығып, буфер дәүләте булараҡ булдырыла (РСФСР һәм Япония араһында бәрелештәрҙе булдырмаҫ өсөн). 1922 йылдың октябрендә, ДВР-ҙың Халыҡ-революцион армияһы интервенттарҙы һәм аҡ гвардиясыларҙы еңгәндән һуң, 1922 йылдың 14 ноябрендә ДВР-ҙың Халыҡ йыйылышы власты Советтарға тапшырырға ҡарар сығара. Икенсе көндә, 15 ноябрҙә, ДВР-ҙың территорияһы РСФСР составына индерелә.
СССР-ға берләшеү
1922 йылдың 30 декабрендә РСФСР Украина (УССР), Белоруссия (БССР) һәм Кавказ аръяғы республикалары (ЗСФСР) менән берлектә Совет Социалистик Республикалар Союзын (СССР) булдыралар.
Остерхаузен (Айслебен)
Остерхаузен (Айслебен) (Osterhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1052 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 165 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — ML.
Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы
{{Персона |имя                 = Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы |оригинал имени      = |изображение         = SufianovaS.jpg |ширина              = 180 px |описание изображения = |имя при рождении    = |род деятельности    = |дата рождения       = 1.07.1930 |место рождения      = Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны, Иҫке Аҡҡолай ауылы |гражданство         = {{USSR}} → {{RUS}} |дата смерти         = 19.10.2001 |место смерти        = {{ВБУ|Әлшәй районы}} |отец                = |мать                = |супруг              = |супруга             = |дети                = |награды и премии    = {{{!}} style="background:transparent" {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}} |викисклад           = }}
Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы (1 июль 1930 йыл — 19 октябрь 2001 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа Әлшәй районының «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1963).
Хеҙмәт юлы
Сафура Суфиянова ярлы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә. Бала сағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарына тура килә. 5-се класты тамамлау менән, 12 йәштән «Заветы Ленина» колхозы һөтсөлөк фермаһына эшкә бара. Тәүҙә быҙауҙар ҡарай, 1959 йылдан — һауынсы булып эшләй. Һыйырҙар ул ваҡытта ҡул менән һауыла, механизация 1969 йылдан ғына индерелә.
С. Р. Суфиянова һауымды тәүҙә һәр һыйырҙан 3 000 кг-ға еткерә. Унан был күрһәткес 4 000, 5 000 кг-ға етә. Алдынғы һауынсы районда социалистик ярышта еңеп сыға, КПСС-тың XXV съезына делегат итеп ебәрелә, район Советы депутаты итеп һайлана. Эш тәжрибәһен башҡалар менән ихлас уртаҡлаша, һайлаусылар наказдарын тырышып үтәй. Ауыл хужалығын үҫтереүгә индергән тос өлөшө өсөн уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» (1971) исеме бирелә, Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, Почёт грамоталары менән бүләкләнә.
Джунгли
Джунгли — бейек ҡаты һабаҡлы ҡыяҡлылар менән бергә үҫкән ағас-ҡыуаҡтар һәм ҡыуаҡлыҡтар Был һүҙ менән шулай уҡ ағас лианалар  менән үрелгән ҡуйы тропик йәки субтропик урмандар һәм ҡыуаҡлыҡтар ҙа аңлатыла, әммә фәнни даирәләрҙә бындай аңлау дөрөҫ түгел тип һанала. Термин үҫемлектәрҙең ниндәй ҙә булһа билдәле бер төрөнә лә, ниндәй ҙә булһа йәшәү урынына ла ҡағылмай. Джунгли биләмәһе бөтә ерҙә лә хужалыҡ ихтыяждары өсөн үҙләштерелә, шуға күрә ул даими кәмей бара. Флора һәм фаунаның байлығы уҙған төрлөлөк менән сағыштырғанда һиҙелерлек кәмегән.
Этимология
Джунгли һүҙе рус телеә инглиз телендәге jungle һүҙенән килеп ингән, уның тамырҙары санскритҡа барып тоташа. Был һүҙ эшкәртелмәгән ерҙәр тигәнде аңлата. Һиндостанда йәшәгән инглиздәр был һүҙҙе һинд һәм урду һүҙенән үҙләштерә, был ваҡытта ул был һүҙҙе "урман" тигәнде аңлата, һәм уны "үтә алмаҫлыҡ үҫентеләр" тигән мәғәнәлә ҡуллана башлайҙар.
Таралышы
Джунгли Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның муссонлы тропик өлкәләренә хас, күп өлөшө Һиндостанда, Зонд утрауҙарында урынлашҡан. Иң типик джунгли, тераи, дымлы тропик йәки субтропик климатлы һаҙлыҡлы урындарҙа, Ганг буйлап Гималай итәгендә урынлашҡан.
Сығышы
Джунгли ташландыҡ һөрөнтө ерҙәрҙә, ҡырҡылған урындарҙа һәм янған урманлы ерҙәрҙә барлыҡҡа килә, йәғни кеше эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе булып тора. Тәүҙә күп һанлы лиана лар менән бәйләнгән бейек ҡыяҡлылар һәм ҡыуаҡлыҡтар барлыҡҡа килә, һуңыраҡ тиҙ үҫеүсе йомшаҡ тоҡомло ағастар үҫә.
Флора
Сал (Shorea robusta), сиссу (Dalbergia sissoo), акация, стеркулия, лианамиендар, каламус затына ҡараған ротанга пальмаһы һәм тағы ла бер нисә төр пальма джунглиға хас үҫемлектәр. Үләнле үҫемлектәрҙән бейек ҡыяҡлылар өҫтөнлөк итә: ҡырағай шәкәр ҡамышы (Saccharum spontaneum), фил ҡамышы, эриантус, бамбук һ. б.
Дымлы урман кеүек
Европа сәйәхәтселәре башта ямғырлы урмандар буйлап башлыса йылға буйлап йөрөгәнлектән, йылға ярҙарын биләгән тығыҙ төйөнлө үҫемлектәр бындай джунгли шарттары бөтә урманда булған тигән алдаҡсы тәьҫоратта булалар. Һөҙөмтәлә бөтә урман үтә алмаҫлыҡ джунгли тип хаталы ҡабул ителә. Был, үҙ сиратында, джунгли һүҙен дымлы ямғырлы урман булараҡ икенсе мәғәнәлә ҡулланыуға килтерә. Джунглиҙар был контекста айырыуса тропик ямғырлы урман менән бәйле, әммә томанлы урманға, уртаса климатлы тропик урманға һәм мангро урмандарына ла был һүҙҙе ҡулланыу мөмкин.
Востра
Востра — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/90 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вей-Я
Вей-Я — Рәсәй йылғаһы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Каркась-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы
Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт мәркәз шураһы һәм Кесе Ҡоролтай ағзаһы.
Биографияһы
Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улының күп яҡлы эшмәкәрлеге тураһында байтаҡ документтар һаҡланып ҡалыуына ҡарамаҫтан, уның биографияһы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Аҙнағол ауылынан.
Тарихсы Р. У Кузыев хәбәр итеүенсә, белеме буйынса урыҫ теле уҡытыусыһы булған. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан.
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбурҙа үткән 1-се Бөтә башҡорт ҡоролтайында (съезында) Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенең башҡарма органы — Башҡорт мәркәз шураһына ағза итеп һайлана, бында Ер һәм урман эштәре буйынса бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә. Был осорҙа ул башҡорттоң ер мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтелгән проект, положениелар өҫтөндә әүҙем эшләй. 1917 йылдың ноябрендә Ғ. Айытбаев тарафынан башҡорт улустарында ер эштәре буйынса бүлектәр ойоштороу һәм уларҙың эшмәкәрлеге тураһында положение эшләнә. Башҡортостан мөхтәриәтен иғлан иткән 1917 йылдың 11 (24) ноябрендәге 1-се һанлы Фарманға һәм 1917 йылдың 15 (28) ноябрендәге 2-се һанлы Фарманға ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша.
1917 йылдың 8—21 декабрендә Каруанһарайҙа үткән 3-сө Бөтә башҡорт Ойоштороу ҡоролтайында Ғәлиәхмәт Айытбаев башҡорттоң ер мәсьәләһе буйынса ҙур доклад менән сығыш яһай. Ошо доклад нигеҙендә оло йыйын ер буйынса резолюция ҡабул итә. Унда башҡорт ерҙәре менән файҙаланыу хоҡуҡтары, ҡуртым (аренда), Башҡортостан территорияһына күсенеп килеүселәр, Башҡортостандың ер һәм мөлкәте менән идара итеү һәм башҡа мәсьәләләр яҡтыртыла. Күскенселәр мәсьәләһе буйынса ҡоролтайҙың ҡарарында былай тиелә:
«''16. Правом поселения на Башкирской территории пользуются только башкиры и другие мусульмане тюркского племени, оставшиеся вне пределов автономной Башкирии. 19. Все переселенцы, заселившие Башкирию после 20 апреля 1898 года путем принудительного отчуждения им земли, как результат хищнических законоположений и распоряжений царского правительства, должны обмениваться землями с теми из башкир и мусульман, которые остались вне пределом Башкирии и которые пожелают поселиться в ней. 20. Первыми обмену подвергаются переселенцы, поселившиеся в Башкирии по законам 9 ноября 1906 г., 14 июня 1910 г., 29 мая 1911 года. 21. Земли находящиеся в пользовании переселенцев, насильственно захвативших наделы башкир, пользуюясь покровительством старого правительства, передаются прежним владельцам — башкирам''».
Ойоштороу съезында Башҡортостан мөхтәриәтенең предпарламенты — Кесе Ҡоролтайҙың ағзаһы итеп һайлана. Башҡорт хөкүмәте составына инә, бында ер һәм урман эштәре бүлегенең мөдире итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдың 4 (17) февралендә Башҡорт хөкүмәте ағзалары, шул иҫәптән Ғ. Айытбаев большевиктар тарафынан ҡулға алынып төрмәгә ябыла, мартта азат ителә. Башҡортостан Ваҡытлы Революцион Советына (БВРС) ағза итеп алына.
1918 йылдың апрелендә Милләттәр буйынса халыҡ комиссариаты ҡарары буйынса Таһир Имаҡов менән берлектә Петроградҡа эшкә саҡырыла, бында 10 апрелдә Үҙәк мосолман комиссариатының игенселек һәм урман сәнәғәте бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың майында Татар-Башҡорт комиссариатының башҡорт эштәре буйынса комиссары итеп тәғәйенләнә. Комиссариаттың урындағы органдарының эшен юлға һалыу өсөн Башҡортостанға ҡайта.
Силәбелә Башҡорт хөкүмәтенең эшмәкәрлеге тергеҙелгәс, ҡабат Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. 1919 йылдың 11 мартында Ырымбур губерна башҡарма комитетына Әхмәтзәки Вәлидов хәбәр итеүенсә, 1918 йылдың 2 июлендә Башҡорт хөкүмәте бәйләнештәр ойоштороу өсөн Айытбаевты «башын күтәргән славян һәм бөтә донъя империализмы менән бергәләп көрәшер өсөн берләшеү тәҡдиме менән» Төркиәгә ебәрергә ниәтләй. Әммә уның сит илдә йөрөп ҡайтҡанлығы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
1919 йылдың 21 февралендә Бөтә башҡорт хәрби съезында Башҡортостан хәрби-революцион комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана. 23 февралдә Башҡорт Совет Республикаһының игенселек буйынса комиссар итеп һайлана.
Әммә тиҙҙән, ҡыҙылармеецтарҙың башҡорттарҙы талауы арҡаһында Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев етәкселегендәге большевиктар менән союзға ҡаршы булғандар яғына сыға. 1919 йылдың мартында Башҡортостан тораҡ пункттарында аҡ частары файҙаһына агитация эшен алып барған. Генерал-майор А. И. Беловтың 1919 йылдың 17 майындағы 100-сө һанлы приказына ярашлы христиан булмағандар өсөн билдәләнгән III дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
Артабан Ҡорбанғәлиев һәм башҡалар менән бергә Омскиҙа була. 1919 йылдың 31 октябрендә улар Юғары хаким А. В. Колчакҡа һәм уның министрына айырым Башҡорт ғәскәрен ойоштороуҙы һәм хәрби министрлыҡ ҡарамағында Башҡорт казак ғәскәренең Баш идаралығын булдырыуҙы, башҡорт-ҡасаҡтарға 5 миллион һум биреүҙе, Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты тураһында положениены раҫлауҙы һорап яҙғандар.
1920 йылдың башында Башҡортостан АССР-ына ҡайтҡан һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһына килгән. 1920 йылдың 16 февралендә Башреком ҡарарына ярашлы Ревтрибунал ҡарамағында тәфтишсе, ә шул уҡ йылдың мартында Тамъян-Ҡатай кантонының ғәҙәттәш тыш комиссияһы рәйесе итеп тәғәйенләнгән. Әммә тиҙҙән ҡулға алынған һәм төрмәлә тотолған. 1920 йылдың 29 апрелендә амнистия буйынса иреккә сығарылған.
1920 йылдың майында Башҡортостан АССР-ының йөктәрҙе ҡабул итеү һәм ебәреү буйынса Раевка станцияһы ҡарамағындағы уполномоченныйҙың ярҙамсыһы булып эшләгән. Сәләмәтлеге насарайыуы арҡаһында, 1920 йылдың 30 майында Башревкомға үҙе биләгән вазифаһынан бушатыуҙы һораған.
1920 йылдың көҙөндә Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәре штабында булған. Баш күтәреүселәрҙең башҡа етәкселәре — Мырҙабулатов, Рәсүлев, Юламанов һәм Нурбәхтин менән бергә, 1920 йылдың 26 ноябрендә республика властары вәкилдәре Мостовенко, Ҡарамышев, Насиров һәм Иҙелғужин менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша, уның барышында килешеүгә ҡул ҡуйыла һәм ихтилалсылар ҡорал һалған.
Ғәлиәхмәт Айытбаевтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Заятүләк менән Һыуһылыу
«Заятүләк менән Һыуһылыу» — башҡорт һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы, эпос. Шиғри‑сәсмә формала яҙылған.
Яҙып алыныу тарихы
XIX быуат башында В. И. Даль тарафынан яҙып алына һәм «Башҡорт һыуһылыуы» («Башкирская русалка») исеме аҫтында урыҫ телендә «Москвитянин» журналында (1843, № 1) баҫылып сыға. Эпостың варианттарын Л. В. Суходольский (1858; «Түләк тураһында башҡорт легендаһы» — «Башкирская легенда о Туляке»), Р. Г. Игнатьев (1875; «Абдрахман улы Һары Сәхип тураһында әкиәт» — «Сказка о сыне Абдрахмана Хары Сахипе»), С. Ғ. Солтанов (1902; «Заятүләк менән Һыуһылыу» — «Зая-Туляк и Су-Сулу»), Мәжит Ғафури (1910; «Заятүләк менән Һыуһылыу») һ.б. баҫтыра; шулай уҡ К. Мәргән, Ф. А. Нәҙершина, М. М. Сәғитов, Н. Д. Шоңҡаров һ.б. яҙып алған «Заятүләк», «Түләк», «Балҡантау» һ.б. варианттары билдәле. Эпос фрагменттары һалмаҡ көй стилендә башҡарыла.
Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Эпоста ырыу-ара мөнәсәбәттәрҙең тарҡалыу процесы сағылыш тапҡан. Төп тема — ғаилә ҡороу, кешенең шәхси бәхете өсөн көрәше. Эпостың геройы Заятүләк, өлкән ағалары м‑н талашып, тыуған йортон ташлап сығып китә. Асылыкүл буйында ул, һыу аҫты батшаһы ҡыҙы Һыуһылыуҙы күреп, ғашиҡ була. Һөйгәне м‑н бергә булыр өсөн Заятүләк, ата-әсәһенән, иң яҡын дуҫтарынан (аты менән шоңҡарынан) баш тартып, һыу аҫты батшалығына йәшәргә китә. Ваҡыт үтеү менән герой тыуған еренән алыҫта йәшәй алмауын аңлай һәм, һыу аҫты батшаһының фатихаһын һәм кәләшенең бирнәһен — өйөр-өйөр йылҡыһын алып, Һыуһылыу менән тыуған еренә ҡайта. Күл ярында урынлашҡан Һыуһылыу менән Заятүләк бәхетле һәм етеш йәшәй, әммә бер ваҡыт егеткә атаһы, үлеү сәбәпле, тәхет өсөн ағалары араһында башланған болалар тураһында хәбәр килеп етә. Иленә ҡайтҡан һәм ырыу мәшәҡәтенә сумған Заятүләк ҡатыны янына вәғәҙәләшкән көнгә әйләнеп ҡайтып өлгөрмәй. Һыуһылыу һағышынан үлә; унһыҙ йәшәү мәғәнәһен тапмай, Заятүләк тә үҙ-үҙен үлтерә. Заятүләк менән Һыуһылыуҙың кәүҙәләре күмелгән Балҡантау изге урын һанала.
Эпостың бөгөнгө хәле
Көй варианттарын К. Й. Рәхимов, П. Г. Рыбаков, Х. Ф. Әхмәтов яҙып алған һәм нотаға һалған. Эпостың Башҡортостан Республикаһында, Ырымбур һ.б. өлкәләрҙә йыйылған 30-ға яҡын варианты Ғилми архивта һаҡлана. Эпос мотивтары буйынса 1999 йыл Башҡорт драма театрында С. Р. Суринаның «Тылсымлы күл сере» («Заятүләк менән Һыуһылыу») спектакле (режиссёры Р. М. Назарова, ҡуйыусы рәссамы И. Д. Бәкеров, композиторы И. М. Хәлилов) ҡуйыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Оло Сед-Ю
Оло Сед-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Эберсберг монастыры
Тасуирлау һәм тарихы
Эберсберг монастыры Изге Мария һәм Изге Себастьянға бағышланған, һарайға нигеҙҙе элек граф Эберхард һәм Адальперо һалған замок урынында 934 йылда граф Зигхарт вариҫтары һала. Баштағы 934—1013 йылдарҙа монастырҙа августиндар йәшәй; беренсе пробсты — Хунфрид исемле була — Римға үҙ сәфәре барышында «ҙур ҡомартҡы» — Изге Себастьян гөбөргәйел баш һөйәгенең яртыһын — рим папаһы VIII Стефандан бүләккә ала. Һөҙөмтәлә, киләһе йылда Эберсберг Германия көньяғының хаж ҡылыу урынына әйләнә, был хәл бөтә төбәктең иҡтисади үҫешенә ыңғай йоғонто яһай. 970 йылда монастырҙың өс нефлы сиркәүе тантаналы асыла.
Бенедикт монахтарынан белем алған граф Ульрих 1013 йылда Изге Ульрих һәм Афра аусбург базиликаһы ордены вәкилдәрен Эберсбергҡа саҡыра — бенедикт булып киткән аббатлыҡты императорға буйһондора. Икенсе бенедикт руханийы, аббат Альтманн, 1024—1045 йылдарҙа үҙ вазифаһын башҡарған саҡта бында бер нисә монастырь биналары һәм дауахана төҙөй. Граф Ульрихтың улы — III Адальберо — монастырьға бөтә мөлкәтен тиерлек васыят итә. Аббат Виллирам (1048—1085) ваҡытында монастырь иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш кисерә. император Генрих IV. Монастырь шул ваҡыттағы дини институттар һәм донъяуи хакимдар менән тығыҙ бәйләнештә була.
1305 йылда сиркәү һәм монастырь янғын ҡорбаны була: әммә ете йылдан һуң монастырҙың яңы корпусы Фрайзинг епискобы тарафынан асыла. 1481—1484 йылдарҙа монастырь сиркәүендә готика реконструкцияһы үткәрелә. 1495 йылда ҡалала эре монастырь ихатаһы төҙөлә (хәҙер ул Банхофштрасс урамында тора).
XVI быуат дауамында монахтар дисциплинаһы кәмей, ә Реформация йоғонтоһо аҫтында монастырҙа барлығы биш монах ҡына тороп ҡала; монастырҙың финанс хәле бик ауыр була. 1595 йылда папа Климент VIII Эберсберг монастырын тарата: монахтар Маллерсдорф ҡалаһына күсә, Мюнхен иезуит колледжына монастырь мөлкәте тапшырыла: иезуиттар монастырь биналарын уҡыу һәм ял үҙәге булараҡ ҡуллана.
Стәрлетамаҡ йәмиғ мәсете
Тарихы
Стәрлетамаҡ беренсе йәмиғ мәсете 1823—25 йылдарҙа сауҙагәр Г. Г. Ибраевтың аҡсаһына 1823 йылда янған ағас мәсет урынында төҙөлә. 1800 йылда сауҙагәр Ш. Урманцев аҡсаһына һалынған төҙөлгән мәсет янып юҡҡа сыға. Был юлы мәсетте таштан төҙөйҙәр. Ул Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була. 1863 йылда мәхәлләлә 3208 кеше иҫәпләнә, 1899 йылда — 2644 кеше. Мәсет эргәһендә Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһе эшләй. 1930 йылда ябыла, бинаһы Стәрлетамаҡ район халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарамағына тапшырыла, һуңынан һүтелә.
Һыуыҡҡул-Михайловка
Һыуыҡҡул-Михайловка (Суккул-Михайловка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 313 кеше. Почта индексы — 452083, ОКАТО коды — 80244860004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дәһри (журнал)
«Дәһри» — ижтимағи-сәйәси, фәнни һәм әҙәби журнал.
1929 йылдың майында Өфөлә башлап сыға. Башҡортостандың өлкә советының атеистар (дәһриҙәр) союзы органы. Атеизм рухы менән һуғарылған, дингә ҡаршы көрәш маҡсаты менән сығарылған журнал. Дин һәм фән хаҡында байтаҡ мәҡәләләр баҫтыра. Сатирик хикәйәләр, фельетондар ҙа урын ала. Материалдар башҡорт һәм татар телдәрендә бирелә.
Мөхәррире — шағир, яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре Булат Ишемғол.
Кузьминовка (Дәүләкән районы)
Кузьминовка (Кузьминовка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 453424, ОКАТО коды — 80222819004.
Апокопа
Апо́копа (ἀποκοπή «ҡыҫҡартыу»; apo (нимәнән мәғәнәһен биргән предлог) һәм koptein (ҡырҡып алыу) тигән грек һүҙҙәренән яһалған) — һүҙ аҙағында бер йәки бер нисә өндөң, ҡағиҙә булараҡ, һуҙынҡының төшөп ҡалыуынан торған һәм һүҙҙең ҡыҫҡарыуына килтергән фонетик күренеш. Метаплазмаларға ҡарай.
Рус телендә «апокопа» иң оҙон дүрт палиндром һүҙҙең (йәнә «киноник», «ротатор», «тартрат») береһе булып тора. Был һүҙ башҡорт телендә лә палиндромға инә.
Итальян телендә элизиянан (һуңғы һуҙынҡы төшөп ҡалыуҙан) тыш  тотош ижектәрҙең төшөп ҡалыуы  һәм апостроф менән  билдәләнмәүе (элизия осрағындағы кеүек) күҙәтелә. Был күренеш төрлөсә аталырға мөмкин:
Метрика күренеше булараҡ апокопа
Грек шиғырында метр күҙлегенән ҡулланыла; уҡығанда киләһе һүҙ һуҙынҡынан башланғанда һүҙ аҙағындағы һуҙынҡының төшөп ҡалыуынан ғибәрәт. Текста  апостроф «’» тамғаһы менән билдәләнә. Мәҫәлән: «Πολλά δ᾽ ὅ γ᾽ ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα ὅν κᾰτά θυμόν» (Hom. Od. I 4). Латин шиғырында был күренеш — элизия. Рус шиғырында үлсәм һәм художество тасуирилығы маҡсатында ҡулланыла. Мәҫәлән, түбәндәге  строфала  «хлопанье/хлопки», «молва» һәм «топот» һүҙҙәре апокопаға бирелгән:
Вот мельница вприсядку пляшет И крыльями трещит и машет: Лай, хохот, пенье, свист и хлоп, Людская молвь и конский топ!
<div class="ts-Конец_цитаты-source">— А. С. Пушкин Евгений Онегин, 5-се гл.
Акронимдар
Акронимдар, йәғни хәрефләп түгел, ә ҡәҙимге һүҙ кеүек итеп әйтелгән ТАСС (ә ТэАэСэС түгел), вуз (ә вэузэ түгел) ише ҡыҫҡартмалар апокопа тип һанала, сөнки был аббревиатураларҙа хәреф атамаларындағы э өндәрен төшөрөп ҡалдырыу  апокопа принцибына (һүҙ аҙағында бер нисә өндө йә ижекте төшөрөп ҡалдырыу) яҡын тора.
Айкстедт (Альтмарк)
Айкстедт (Альтмарк) (Eichstedt (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 989 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39596 һәм автомобиль коды — SDL.
Тека
Тека — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртамка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төньяҡ Үҙән (йылға)
Төньяҡ Үҙән,Ҡоро Үҙән (Узян, Сухой Узян, Северный Узян) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы биләмәләрендә аҡҡан йылға.
Чикерткә (журнал)
«Чикерткә» — Ырымбур ҡалаһында донъя күргән иҫке башҡорт телендәге рәсемле сатирик журнал. Уның баш мөхәррире Павел Александров, ә иҫке башҡорт телендәге өлөшөндә рәссам «Нагайка» псевдонимлы кеше була. Был матбуғат баҫмаһының сығыу ваҡыты бик ҡыҫҡа, хатта бер йылға ла тулмай. Беренсе һаны 1906 йылдың 23 апрелендә донъя күрә. Ул «Саранча»-«Чикерткә» исеме менән рус һәм иҫке башҡорт телдәрендә бер төпләмәгә төпләнеп нәшер ителә. Журналдың беренсе һаны 36 битте тәшкил итә. Унда ғәрәп графикалы иҫке башҡорт телендәге оригинал текст 5 битте, ә 2-се, 4-се һандарында 6-шар битте тәшкил итә. 3-сө, 5-се һандары иһә тотош рус телендә генә нәшер ителә. Журнал, һуңғы һаны 1906 йылдаың 22 октябрендә, йәғни 5-се һаны донъя күргәндән һуң, әллә ни тарала алмай, сығыуҙан туҡтап ҡала. Бының сәбәбе иҫке башҡорт телендәге сатирик журналдарҙың үҙ-ара конкуренцияла булыуына бәйле.
Төньяҡ Үҙән (йылға)
Һүрәтләмә
Ағиҙел йылғаһының үрге ҡушылдығы. Йылғаның тамағы Ағиҙел йырҙаһының 1238-се километрында урынлашҡан. Уның һул ярынан килеп ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо — 30 км, һыу йыйыу майҙаны бассейны — 353 км².
Башланған урыны Уралтау һыртының өсөнсө армытында, Үҙәнбаш ауылынан көнсығышҡа табан 1 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Йылға тамағының диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклеге — 433 м. Ағым тиҙлеге сәғәтенә 0,6 метрға тиклем.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Ҡатарыш (һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла), Һарына (уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла), Иҫергәп (уң ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк ҡушыла), Сухоляд (һул ярына тамағынан 9,1 км өҫтәрәк ҡушыла) йылғалары һәм башҡалар.
Төбө ташлы, киңлеге 12-15 метрға тиклем. Кеше аяғы баҫмаған тиерлек урман эсенән тар ғына үҙән буйлап үтә. Һыубаҫар туғайҙарын болонға хас үҫемлектәр бергәлеге биләй. Үҙән ауылы янында урынлашҡан. Башҡа атамалары: Үҙән, Ҡоро Үҙән. Үрге Үҙән.
XVIII быуат уртаһында Белорет районы Үҙән ауылы үҙәгендә, Үҙән йырҙаһында Демидовтарҙың Үҙән заводы өсөн Үҙән һыуһаҡлағысы төҙөлә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Төньяҡ Үҙән Кама бассейны округына инә.
Һыу хужалығы участкаһы Ағиҙел йылғаһынан Ар ташынан алып Йомағужа һыу һаҡлағысынан тиклем урынды ала.
Йылғаның бассейны — Кама(1)
Ағиҙел йылғаһы бассейны (2)
Гидрологик өйрәнеү буйынса код 111101704
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017041
Бишҡайын (Ауырғазы районы)
Бишҡайын (Бишкаин) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1150 кеше. Почта индексы — 453485, ОКАТО коды — 80205807001.
Тарихы
Бишҡайын ауылы XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килә, 1770 йылда Ҡазан губернаһының Чебоксар өйәҙе Шырға улусынан яңы суҡындырылған сыуаштар (3-сө, 1-се ауылдар, Ябай һәм Иҫке Йәнгилдиндар, Кәнйәр улусы Тинһариндары, Байғоловтар, 1-се һәм 2-се Торуновтар, Турун улусы Исаковтар һәм Ильясовтар) нигеҙ һала, унда V ревизия буйынса 200-гә тиклем сыуаш иҫәпләнә. Был ауыл халҡы яңы тораҡ пункттарға нигеҙ һала. XVIII быуат аҙағында 15 ғаилә Миңлеяр Биксуринға ҡараған Өфө өйәҙе Подлесный Ключ ауылына күсенә. 1865 йылда 127 йортта — 794 кеше. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, сана, тәгәрмәс һәм туғын яһау менән шөғөлләнгәндәр. Шулай уҡ ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 6 һыу тирмәне булған; улус идараһы урынлашҡан.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда сиркәү (1902 йылда төҙөлгән), башҡа милләттәр өсөн мәктәп, тимерлек, 4 һыу тирмәне, шарап һәм 4 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән;
Хәҙерге осор
Бишҡайын ауылы — административ үҙәк. Ауылда Бишҡайын урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, амбулатория, мәҙәниәт йорто (“Белая берёза” сыуаш халыҡ йырҙары хоры), китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 1906 йылда 1560 кеше йәшәгән. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек сыуаштар йәшәй.
Тәбиғәт ҡомартҡылары
Бишҡайын мәмерйәһе — карст мәмерйәһе, аҫҡы пермдең көңгөр ярусы гипстарында барлыҡҡа килгән. Тоҡҡа оҡшаш, сикләнгән, 2 залдан тора. Тәүгеһенең оҙонлоғо 10 м, киңлеге 8 м.
Айга (Кокшеньга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Үрге Йәйләү
Үрге Йәйләү, (Верхний Дзяйляу, Дёля-Ю )  — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәйәсәт
Сәйәсәт (سياسة) йәиһә поли́тика (Πολιτική —дәүләт, йәмәғәт һәм дәүләт мөнәсәбәттәре менән идара итеү өҫталығы) — дәүләт йәки ойошманың эске һәм тышҡы мөнәсәбәт һәм хәл өлкәһендәге эшмәкәрлеге. Хөкүмәт, дәүләт йәки бер төркөмдөң эске идара һәм халыҡ-ара өлкәләге эшмәкәрлеге.
Терминдың килеп сығышы
Боронғо Грецияла полистар (πόλις) үҙидаралары булған ҡала общиналары булараҡ барлыҡҡа килә, улар үҙҙәрен сәйәси формация итеп ойоштора — Боронғо Греция өсөн бындай йәмғиәтте ойоштороу формаһы ғәҙәти хәл була. Италия һәм Рим империяһы аша ул башҡа ерҙәргә лә тарала. Дәүләт һәм империялар үҫеү менән ғәйәт ҙур биләмәләр менән мөнәсәбәт сәйәсәте идара итеү һәм сәйәсәтте үҙгәртеүҙе талап итә. Сәйәсәт (политика) идара итеү методологияһы булараҡ полиста барлыҡҡа килә, унда идара итеүсе элита һәм төрлө ҡатламдар йыйыла (һөнәр, сәнәғәт, мәктәп), уларҙа буласаҡ элита әҙерләнә.
Был термин б.э.т.IV быуатта беренсе булып Аристотель тарафынан ҡулланыла башлай, уны ғалим былай тип билдәләй: политика (сәйәсәт)— дәүләт (полис) менән идара итеү сәнғәте. Әлбиттә быға тиклем үк политика (сәйәсәт) йәмғиәт йәшәйешенең айырым өлкәһе булараҡ айырылып сыға — тик иҡтисади мөнәсәбәттәр (экономика) һәм әхлаҡтан күпкә һуңыраҡ (мораль). Политиканың (сәйәсәт) тәбиғәте һәм килеп сығышы тураһында бер нисә ҡараш йәшәп килә :
Сәйәсәттең асылы
Фән һәм фәлсәфә үҫеше барышында сәйәсәттең төрлө билдәләмәләре тәҡдим ителә: дөйөм «батшалар сәнғәте», билдәле һәләттәр (оратор, хәрби, суд һ.б.), граждандарҙы һаҡлау һәм мөмкин булғанса уларҙы насарҙан яҡшы итергә тырышыу («оберечь всех граждан и по возможности сделать их из худших лучшими») (Платон), дөрөҫ һәм аҡыллы идара итеү тураһында белем (Никколо Макиавелли), дәүләт аппараты етәселеге йәки был етәкселеккә тәьҫир итеү (Макс Вебер), синфи ихтыяждар көрәше (Карл Маркс). Хәҙерге заманда уны— сәйәсәт йәмғиәттәге төркөмдәр тәртибе аша күренгән эшмәкәрлек,  тәртип моделдәре  һәм социаль мөнәсәбәттәр менән идара иткән һәм контроль булдырыусы социаль институттар берләшмәһе һәм улар араһындағы власть өсөн көрәш тип аңлайҙар. Бынан тыш сәйәсәт— тағы дәүләт булып формалашҡан йәмғиәттә власть һәм милекте бүлеүҙе һаҡлап алып ҡалыу, йәки үҙгәртеүгә йүнәлтелгән  социаль эшмәкәрлек (внутренняя политика) һәм  тышҡы эшмәкәрлек (внешняя политика), глобаль йәки бөтә донъялағы сәйәсәт (мировая политика).
Функциялары
Тәғәйенләнешенә ярашлы, сәйәсәт бер нисә төп функцияны башҡара:
Сәйәси системалар һәм идеалогиялар
Бөгөнгө көнгә 20 сәйәси һәм идеалогик система булыуы билдәле:
Әбән ибн Сәғит
Әбән ибн Сәғит әл-Ғәс (أبان بن سعيد بن العاص;Абан ибн Саид) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе, ҡорайыш.
Биографияһы
Әбән оҙаҡ ваҡыт мосолмандарға ҡаршы була. Уның ағалары Ғәмр менән Хәлид ислам ҡабул иткәндән һуң, уның ғаиләһендә низағтар башлана. Бәҙер һуғышында мосолмандарға ҡаршы һуғышҡан. Был алышта уның ағалары Ғүбәйдәт һәм Ғәс һәләк була. Хоҙайбиә солох килешеүен төҙөгәндә Әбән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең илсеһе Усман ибн Әффанды үҙ ҡурсыуына ала.
Мосолмандарға ҡаршы тороу осоронда яйлап ислам дин ғилемен өйрәнә. Ислам риүәйәтенә ярашлы, Әбән йыш ҡына Сүриәгә йөрөгән һәм шундай сәфәрҙәрҙең береһендә бер монах менән осрашҡан, ул иһә Ғәрәбстанда яңы пәйғәмбәрҙең килеүе тураһында хәбәр иткән. Әбән «яңы пәйғәмбәр»ҙең билдәләре тулыһынса Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән тап килгәненә инана. Мәккәгә ҡайтҡас, күпмелер ваҡыттан һуң ислам динен ҡабул итә. Был Хәйбәр янындағы һуғышҡа тиклем булған.
Ислам динен ҡабул иткәндән һуң Әбән Мәҙинәгә Һижрәт ҡыла, унда уға һалым өлкәһендә мөһим дәүләт эштәрен алып барыу бурысы йөкмәтелә. Әбү Бәкер хәлифә булған ваҡытта Византияға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Византияға ҡаршы яуҙарҙың береһендә һәләк була.
Алпамыша менән Барсынһылыу
Алпамыша менән Барсынһылыу — эпос, башҡорт һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы. Шиғри‑сәсмә формала йәшәп килә.
Эпостың ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Эпос батыр көсөнә һәм ғәҙәти булмаған матурлыҡҡа эйә геройҙарҙың мөғжизәле тыуыуы һәм бала сағы, уларҙың никах алдынан ҡара‑ҡаршы көрәше хаҡында бәйән итә. Алпамыша һәм Барсынһылыуҙың алыш мотивы эпостың яҙып алынған барлыҡ варианттарында ла тиерлек тотороҡло һаҡлана һәм матриархат м‑н патриархат араһындағы оҙайлы көрәштең образлы сағылышы булып тора; Алпамышаның еңеүе м‑н тамамланған алыш матриархаттың еңелеүен кәүҙәләндерә. Герой тыуған илде яҡлау мәсьәләһен дә уңышлы хәл итә. Алпамыша үҙ власы аҫтында халыҡты берләштерә, илдә тыныслыҡ һәм ғәҙеллекте тергеҙә. Геройҙың имен‑һау әйләнеп ҡайтыуы һәм уның кейәүҙәр ярышында ҡабат еңеүенә бәйле сюжет байтаҡ халыҡтарҙың эпосына хас. Эпостың өлөштәре һамаҡ стилендә башҡарыла. Көй варианттарын Шоңҡаров яҙып ала, К. Й. Рәхимов нотаға һала. Эпостың Башҡортостан Республикаһында, Силәбе, Һамар, Һарытау, Ырымбур өлкәһендә яҙып алынған 30‑ға яҡын варианты Ғилми архивта һаҡлана. Башҡа төрки телле халыҡтар фольклорында йәшәп килә.
Баймырҙа ауыл Советы (Мишкә районы)
Баймырҙа ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Яунде
Я́унде (Yaoundé) — Камерундың баш ҡалаһы, Үҙәк региондың һәм Мфунди департаментының административ үҙәге. Баш ҡаланың барлыҡ тиерлек территорияһын үҙәк урам — авеню Кеннеди буйлап урынлашҡан райондар, һәм шулай уҡ уға яҡын булған убалар биләй.
Баймырҙа ауыл Советы (Мишкә районы)
Административ  үҙәге —  Баймырҙа ауылы.
Тарихы
Баймырҙа ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Яунде
Географик урынлашыуы һәм климаты
Яунде Камерундың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән 730 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡала тау платоһы — Камерун яҫы таулығында ята. Климаты субэкваториаль. Ике оҙон дымлы һәм ике ҡыҫҡа ҡоро миҙгелдәр (ғинуар-февраль һәм июль) бар. Ғинуарҙың уртаса һауа температураһы +23°С, ә июлдеке +21°С тирәһе. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 1750 мм. Ямғырҙар башлыса сентябрҙән ноябргә һәм апрелдән июнгә тиклем осорҙа яуа.
Тарихы
Яунде 1888 йылда (йәки 1889 йылда ), Камерун Германия протектораты аҫтында булған осорҙа нигеҙләнгән. Беренсе донъя һуғышы осоронда, 1915 йылда Яунде Бельгия ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана, ә 1922 йылда Француз Камерунының баш ҡалаһы тип иғлан ителә. 1940—1946 йылдарҙа баш ҡала статусын Дуала ҡалаһы үтәй. 1960 йылда Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Яундела хөкүмәт, 1961 йылдан — федераль хөкүмәт, 1972 йылдан — Берҙәм Камерун Республикаһы Хөкүмәтенең резиенцияһы урынлаша.
Халҡы
Яунде халҡының иҫәбе 1 миллион 800 меңдән ашыу кеше тәшкил итә. Ҡалала бамилеке (бөтә ҡала халҡының яҡынса 25 %-ын тәшкил итә), фулани (яҡынса 10 %), һәм шулай уҡ фанг, дуала, фульбе этник төркөмдәренең вәкилдәре йәшәй. Дәүләт телдәре итеп инглиз һәм француз телдәре иҫәпләнә, бер нисә африка һөйләшсәләре таралған (башлыса банту телдәре төркөмөнөң). Баш ҡала халҡының яртыһы тиерлек — католиктар, ә ҡалғандары мосолмандар һәм төбәк традицион ышаныуҙарҙын тотоусылар.
Һаулыҡ һаҡлау
Ҡаланың иң ҙур дауаханаһы тип Яунде үҙәк дауаханаһы иҫәпләнә, бында 650 койка бар. 1985 йылда төҙөлгән Яунде дөйөм дауаханаһында 302 койка бар.
Мәғариф
1962 йылда Яундела университет асыла. Ҡалала башҡа юғары уҡыу йорттары бар: Юғары ауыл хужалығы мәктәбе, Юғары милли политехник мәктәбе, Юғары педагогия мәктәбе, Хакимиәт милли мәктәбе һәм Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты. Камерун милли һәм университет китапханалары илдең иң ҙур китапханалары булып тора. Ҡалала шулай уҡ Камерун дәүләт архивы урынлашҡан.
1996 йылда ҡалала еңел атлетика буйынса Африка чемпионаты уҙғарыла.
Золотоструйка
Золотоструйка (Смердячка) — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Смердяга йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Сер-Ю
Оло Сер-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Пассив (бухгалтерия)
Пассив (passivus — бирешеүсән, пассив, һүлпән) — бухгалтер балансының активҡа ҡаршыһы (уң яғы) — предприятиеның бөтә йөкләмәләре (средстволар формалашыу сығанаҡтары) йыйылмаһы.
Оло Сер-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пассив (бухгалтерия)
Үҙ капиталынан (устав һәм акционерҙар капиталынан) һәм үтес капиталынан (составтары, ҡайтарыу мөҙҙәттәре буйынса төркөмләнгән кредитт ар, үтестәр) тора.
Банк ғәмәлиәтендә тулайым капитал — үҙ һәм үтес капиталдарының суммаһы, йәғни бөтә пассив йәки баланс валютаһы тигән термин ҡулланыла.
«Үтес капиталы» өлөшөндә «Пассив» төшөнсәһе «Йөкләмәләр» терминына тап килә.
Пассивтарҙың төрҙәре
Пассивтар ағымдағы пассивтарға (current liabilities), оҙон мөҙҙәтле бурыстарға (long-term debt) һәм оҙон мөҙҙәтле йөкләмәләргә (long-term liabilities) бүленә. Ағымдағы пассивтарға түләү мөҙҙәте киләһе йылға тура килгән йөкләмәләр инә. Оҙон мөҙҙәтле бурыстар — финанс институттарының оҙон мөҙҙәтле ссудалары һәм финанс баҙарына урынлаштырылған оҙон мөҙҙәтле облигациялар. Оҙон мөҙҙәтле башҡа йөкләмәләр иҫәбенә аренда биреүселәр, хеҙмәткәрҙәр һәм хөкүмәт (кисектерелгән һалымдар) алдындағы йөкләмәләр ҡарай.
— йөкләмәләр (реаль сағылдырылған һәм ғәмәлдә булған йөкләмәләр);
— «йәшерен» йөкләмәләр;
— «уйҙырма» йөкләмәләр.
"Рәсәйҙең баҙар иҡтисадында бухгалтер хисабы концепцияһы"на (Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының Бухгалтер хисабы буйынса методологик советы, Рәсәй Профессиональ бухгалтерҙар институтының Президент советы тарафынан 1997 йылдың 29 декабрендә раҫланған) ярашлы, йөкләмә тип ойошманың отчет датаһына булған бурысы иҫәпләнә.
Баҡыр йылан
Европала, Көнбайыш Азияла таралған. Япраҡлы һәм ҡарағай урманнарында йәшәй, күберәк урман буйында, киҫелгән урындарҙа, ағаслы яландарҙа осорай. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 60—70 см, арҡаһы һарғылт-көрән йәки һоро көрән төҫтә, ҡара таплы 2—4 буй-буй рәте бар. Башы буйлап танау тишегенә ҡәҙәр күҙ аша тар ҡара һыҙыҡ үтә. Баҡыр йылан көндөҙ актив, ҡояш яҡшы яҡтырта һәм йылыта торған урындарҙы ҡулай күрә, ә төндә кимереүселәр һәм кәлтәләрҙең ташландык өндәренә, таш аҫтарына, ағас тамырҙары араһындағы бушлыҡтарға, серегән ағас түңгәктәренә ҡаса. Октябрь-ноябрьдә йоҡоға тала, март-апрельдә уяна. Июль-августта инә зат 12—17 см оҙонлоҡтағы 9—10 бала тыуҙыра. Кәҫәрткеләр, ваҡ кимереүселәр, урман һәм ер сысҡандары, ҡоштар менән туҡлана. Баҡыр йылан ағыулы түгел, табышты таҙа мускуллы кәүҙәһе менән уралып быуа, ә унан һуң йота. 20 йылға ҡәҙәр йәшәй. Кешене күргәс, ғәҙәттә тығыҙ йомғаҡ булып йомарлана, башын шуның эсенә йәшерә. Енси яҡтан 3 йылда өлгөрә.
Кола (эсемлек)
Кола — газлы алкоголһеҙ эсемлек төрө, уға тәбиғи йәки яһалма тәм-том — ваниль, корица (дәрсен), цитрус майҙары һәм башҡа тәм-томдар өҫтәлә. 1886 йылда фармацевт Джон Пембертон Coca-Cola тауар билдәһен уйлап тапҡандан һуң, Кола бөтә донъяла популярлыҡ яулай. Кола тибындағы эсемлектәрҙең күбеһендә кофеин бар, ул башта кола сәтләүегенән алынған, башҡа сығанаҡтар ҡулланылһа ла, эсемлектең атамаһы ошо һүҙҙән барлыҡҡа килгән. Пембертондың үҙенсәлекле «кола» эсемлегенә кока япраҡтарынан кокаин да ҡушылған булған. Уның алкоголһеҙ рецебы провизор Анджело Марианиҙың 1863 йылда эшләнгән кока шарабынан илһам ала.
Кола кеүек хәҙерге заман эсемлектәренең күбеһе шәкәр төҫө ҡушылыу сәбәпле ҡара төҫтә була һәм шәкәр йәки юғары фруктозалы кукуруз сиропы менән тәмләтелә. Хәҙерге ваҡытта күп төрлө маркалар аҫтында етештерелә. Улар араһында иң популяры — Coca-Cola һәм Pepsi. Ике компания 1890-се йылдарҙан ярыша, әммә 1980-се йылдарҙан уларҙың көндәштәре көсәйә.
Тарихы
Атлантанан (Джорджия, АҠШ) химик доктор Джон Стит Пембертон 1886 йылда карамель төҫөндәге сироп әҙерләгән, уны ҡаланың иң ҙур дарыуханаһы «Джейкобс»ҡа алып барған. Сироптың тәүге порциялары бер стакан өсөн бишәр цент менән һатылған. Аҙаҡ дарыухана һатыусылары сиропты газлы һыу менән бутай башлаған - бының осраҡлы йәки аңлы рәүештә килеп сығыуы билдәһеҙ. Әммә шуныһы мәғлүм: Coca-Cola эсемлеге шулай барлыҡҡа килгән.
Coca-Cola менән бер рәттән, 1931 йылдан Германияла етештерелгән Afri-Cola һәм Pepsi-Cola (Pepsi-Cola, АҠШ) сорттары барлыҡҡа килә. Әйтәйек, Pepsi-Cola 1898 йылда Америка фармацевты Калеб Брэдхам тарафынан Нью-Бернданда уйлап табыла. «Брэд эсемлеге» тип атаған газлы һыу составына пепсин һәм кола сәтләүеге экстракты ингән. 1903 йылда Pepsi-Cola үҙенең ғәҙәти исемен һәм киң танылыуын ала. Pepsi-Cola һатыу менән бер рәттән, СССР-ҙа 1973 йылдан алып аутентик аналог — «Байкал» эсемлеге сығарыла.
2002 йылда Mecca-Cola көнбайыш брендтарына альтернатива булараҡ баҙарға сыға. Францияла етештерелгән был Кола мосолман клиенттарға йүнәлтелгән. Етештереүсе табыштың бер өлөшөн фәләстиндәргә бирергә вәғәҙә итә.