cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әл-Жәдидә
Баҙар
Ҡәлғәгә инеү урыны ҡаршыһында баҙар урынлашҡан. Ул бигерәк тә көҙгөлөк сентябрь айында ураҙа байрамы ваҡытында йәнле була. Был ваҡытта баҙар төндә иртәнгә тиклем эшләй. Ҡәлғәгә инеү урынынан туранан-тура аҙыҡ-түлек һәм дарыу үләндәре кибеттәре урынлашҡан. Уңға икмәк, емеш-еләк һәм төрлө туҡланыу пункттары менән урам китә. Һулда керамика һәм башҡа хужалыҡ тауарҙары менән кибеттәр  урынлашҡан. Саҡ ҡына арыраҡ сәғәт башняһы менән майҙан бар. Майҙанда ҡунаҡхана һәм йәмәғәт душ бүлмәһе. Артабан кибеттәр аҡрынлап төрлө тауарҙар магазинына күсә.
Порты
Ҡалала балыҡсылар порты урынлашҡан. Шәхси балыҡ тотоу ағас кәмәләре, бер нисә трал һәм балыҡ баҙары бар. Порт территорияһында яхт-клуб урынлашҡан. Ҙур булмаған портта яхт-клубтың пирсы янында  3-5  яхта, һәм йәнәшәлә якорҙа 2-5 яхта урынлашырға мөмкин.
Яхт-клуб бинаһының беренсе ҡатын ҡаланың виндсерфинг клубы биләй, өҫкө ҡатында ресторан урынлашҡан. Һыу һәм электр менән яхталар тәьмин ителмәгән. Хәйер, 2009 йылда Марокко короле реконструкция үткәрергә вәғәҙә бирә.
Университеттар
Ҡалала - йәмәғәт һәм техик университет бар.
Туризм
Ҡалала туризм әүҙем үҫешә. 2010 йылда Kerzner International казино, гольф уйыны өсөн майҙаны, сауҙа үҙәктәре һәм башҡа объекттар менән ҡала үҙәгенән төньяҡҡа ҡарай 5-йондоҙло туристик курорт  Mazagan төҙөй.
Рус телле община
Ҡалала марокко-украин һәм марокко-урыҫ ғаиләләре бар. Марокко халҡы Рәсәйҙә уҡыған һәм өйләнгән. Ике төп тулҡын була Беренсеһе совет осоро. Урындағы университеттың ҡайһы бер уҡытыусылары рус телендә һөйләшә. Икенсе тулҡын — был Рәсәйҙә медицина белеме алған күберәк йәш кешеләр. Ғәҙәттә  дарыухана хужалары.
Кувыкин Степан Иванович
Кувыкин Степан Иванович (7 ноябрь 1903 йыл — 16 сентябрь 1974 йыл) — инженер-нефтсе, СССР-ҙың хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1942—1957 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948),БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) Сталин премияһы лауреаты, дүрт Ленин (1942, 1948, 1953, 1965), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1945, 1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1973) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Степан Иванович Кувыкин 1903 йылдың 7 ноябрендә Һарытау губернаһы (хәҙер Һарытау өлкәһе) Балтай районы Алай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Беренсе һәм икенсе баҫҡыс ауыл мәктәбендә уҡый. 1925 йылда Ҡыҙыл Армияға алына, хәрби хеҙмәтен 1927 йылдың октябрендә рота политругы вазифаһында Баҡы ҡалаһында тамамлай һәм «Азнефть» тресының быраулау партияһында ябай эшсе булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
Кувыкин Степан Иванович ҡатнашлығында девон нефтенең ҙур ятҡылыҡтары асыла, респ. нефть сығарыу сәнәғәте үҫеш ала. Уның етәкселегендә Туймазы нефть ятҡылығында нефть ҡатламдарына контур аръяғы буйлап һыу ебәреү индерелә. Ул — «Уфимец» быраулау ҡулайламаһын эшләп сығарыусыларҙың береһе. 60 фәнни хеҙмәт авторы. Күп тапҡырҙар КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы, КПСС-тың өс съезына делегат, шулай уҡ 3—6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советының һәм 2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн ике тапҡыр (1946, 1950) Сталин премияһына лайыҡ була, дүрт Ленин (1942, 1948, 1953, 1965), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1945, 1957) һәм «Почёт Билдәһе»(1973) ордендары һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Ул — БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957).
С. И. Кувыкин 1974 йылдың 16 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була, Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Хәтер
Нефтекама, Октябрьский һәм Өфө ҡалаларында урамдар һәм Октябрьский нефть колледжы Степан Кувыкин исемен йөрөтә, баш ҡалалағы ул эшләгән бинаға (Пушкин урамы, 95) мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Китовый
Китовый — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Остер Григорий Бенционович
Григо́рий Бенцио́нович О́стер (иртә әҙәби псевдонимы «Остёр»; 27 ноябрь 1947 йыл, Одесса, СССР) — рус яҙыусыһы, сценарист, драматург, телетапшырыуҙар алып барыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007). «Зарарлы кәңәштәр» жанрына нигеҙ һалыусы һәм «Сказка с подробностями» балалар урыҫ гипертекстуаль романы авторы. Рәсәй йәһүд конгресы Йәмәғәт советы ағзаһы.
Биографияһы
Одессала тыуған, унда атаһы, ҡыҙыл флотсы, Макаров ҡалаһы кешеһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы Бенцион Давидович Остер (1922—?) хеҙмәт иткән. Уның олатаһы Давид Бенционович Остер (1898—1944) һәм атаһының ҡустыһы Григорий ғәмәлдәге армияла хеҙмәт итәләр һәм фронтта һәләк булалар. Бала сағы һәм үҫмер йылдары Ялтала үтә, бында атаһы портта токарь булып эшләй, ә әсәһе — Лея Яковлевна Остер — моряктар клубында китапханасы. 1966 йылда армияға алына, Төньяҡ флотта хеҙмәт итә. 1970 йылда Мәскәүҙә М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтының драматургия бүлегенә уҡырға инә, уны 1982 йылда тамамлай.
1990-сы йылдар аҙағында Михаил Эпштейн һәм Александр Генис Григорий Остерҙы «Кто есть кто в русском постмодернизме» исемлегенә индерәләр. 170 исемдән торған был исемлектә Остер — «посттоталитар рус әҙәбиәтен үҫтереүгә булышлыҡ иткән» берҙән-бер балалар яҙыусыһы. Шул уҡ ваҡытта яҙыусы бер ҡасан да социалистик реалист, диссидент, авангард әҙәби лагерға ҡарамаған. Тәнҡитселәр күҙәтеүе буйынса, уның эстетикаһы «стилистик эклектика, йәшерен мәғәнәлек, цитаталау, ирония, пародия һәм стилләштереү» менән айырыла.
2004 йылда Рәсәй Президенты Хакимиәте тәҡдиме буйынса «Рәсәй Президенты мәктәп йәшендәге граждандарға» сайтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.
Канадала баҫылып сыҡҡан балалар әҙәбиәте антологияһында Григорий Остер үҙенең «Зарарлы кәңәштәре» менән иң күп тиражлыһы була — 12 миллион дана, ә башҡа авторҙар иң күбе 300—400 мең дана менән баһаланалар.
Кульчицкая Елена Львовна
Кульчицкая Елена Львовна (15 сентябрь 1877 йыл — 8 март 1967 йыл) — СССР рәссамы, график, педагог. 1945—1954 йылдарҙа Иван Федоров исемендәге Украина полиграфия институты уҡытыусыһы, профессор (1948).
Биографияһы
Елена Львовна Кульчицкая 1877 йылдың 15 сентябрендә Бережаны ҡалаһында (хәҙерге Тернополь өлкәһе,Украина), юрист ғаиләһендә тыуған. Уның художество һәләте үҫешенә үҙе рәсем сәнғәте менән ҡыҙыҡһынған атаһы, матур тыуған тәбиғәте, архитектура ҡомартҡылары, халыҡ йырҙары, әкиәттәре, легендалары поэтикаһы ҙур йоғонтоһо яһай. Беренсе уҡытыусыһы — урта мәктәп инспекторы Стефанович була. Ваҡыт үтеү менән Елена реализм йүнәлешендәге рәссамдарҙың Львов студияһына инә. 1907 йылда ул Венала Сәнғәт академияһын тамамлай.
Ижади эшмәкәрлеге
1909 йылда Елена Кульчицкая Львовта тәүге тапҡыр эштәрен ҡуя һәм ҙур уңыш ҡаҙана. Ун халыҡ тормошоноң үҙенсәлекле йылъяҙмаһын һынландыра. Уның «Ураҡ», «Шәм тотҡан балалар», «Прощаға» портреты, күп һанлы пейзаждары, натюрморттарышундайҙарҙан була. 1912 йылда ул беренсе тапҡыр Киев украин художество күргәҙмәһендә ҡатнаша.
«Лампа эргәһендә», «Ҡоҙоҡ янында» офорттары, «Довбуш», «Ҡыш» ксилографиялары, «Кенәзлек ваҡыты тарихы» циклы, күп һанлы линогравюралары, улар араһынан «Украин яҙыусылары» циклы Львов украин сәнғәтен Европа һынлы сәнғәтенә һиҙелерлек яҡынайта.
1945 — 1954 йылдарҙа Иван Федоров исемендәге Украина полиграфия институтында графиканан уҡыта, 1948 йылдан — профессор. «Украинаның көнбайыш өлкәләренең халыҡ архитектураһы» һәм «Украинаның көнбайыш өлкәләре халҡы кейеме» акварель альбомдары ҙур художество һәм фәнни ҡиммәткә эйә. Елена Кульчицкая биҙәгән китаптар Украинаның китап иллюстрацияларының алтын фондына инә («Слово о полку игореве», «Тени забытых предков», «Лис Никита»). Ул Көнбайыш Украина ерҙәрендә балалар китаптарын художестволы ҡаймалауҙың пионеры була.
Рәссам келәм һуғыу һөнәренә күп көсөн бирә. Уның эмалдан, бронзанан, майоликанан әҫәрҙәр эшләй. Үҙ әҫәрҙәрендә ул халыҡ рухын үҙе нисек тоя, шулай тергеҙә.
Елена Кульчицкая үҙенең эштәрендә Гуцульщинаның үҙенсәлекле тәбиғәтен һәм архитектураһын, Украинаның үткәнен һәм хәҙергеһен кәүҙәләндерә. Уның биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендәге ижады халыҡ ижады традицияларын тәрән белеүгә нигеҙләнгән. Әҫәрҙәре донъяның күп ҡалаларында уңыш менән күрһәтелә.
Елена Кульчицкая 1967 йылдың 8 мартында вафат була. Львовта Лычаков зыяратында ерләнгән. 1971 йылда фатирында, элекке Львов милли музейына васыят иткән 6 меңгә яҡын әҫәр нигеҙендә, уның исемендәге мемориаль музей асыла.
Вельслебен
Вельслебен (Welsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 1851 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 80 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39221 һәм автомобиль коды — SBK.
Паюта-Тарка
Паюта-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡкүбәк
Этимологияһы
Аҡкүбәк (Аҡкөбәк) төп башҡорт исеме, батыр; иптәш; эт тигән мәғәнәләргә эйә. Аҡкүбәк (Аҡкөбәк) исеме башҡорттарҙа хәҙерге осорҙа ҡушылмай тиерлек. Башлыса фамилияларҙа һәм аталары исемендә һаҡланған.
Билдәле кешеләр
Аҡкүбәк хан — ҡыпсаҡтар етәксеһе, 1223 йылда Калка янындағы һуғышта монголдар урыҫ ғәскәрен һәм Туҡһаба ҡәбиләһе ҡыпсаҡтарын ҡыйрата. Ағиҙел буйында йәшәгән.
Аҡкүбәк менән Мамыҡҡол Күсәбаевтар (Көҫәпәев) — Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында нигеҙ ҡорған Табын-Ҡыуаҡан ҡәбиләһенең Түбәләҫ ырыуына ҡараған Һунбыҡ нәҫеленең («беҙ үҙебеҙ Һундарҙан») ата-бабалары.
Фамилияла
Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улы (Акубаков Ганафий Закирович; 1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалелерия полкы 2-се эскадронының отделение командиры. Сержант. 1943 йылдан ― 82-се гвардия уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә.
Байгилде (исем)
Байгилде — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Аҡкүбәк
Фамилияла
Аҡҡөбәков Хөрмәт С. (Аккубяков Хурмат С.; 1913 йыл — 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы кавалерисы. Ҡыҙылармеец.
Байгилде (исем)
Этимологияһы
Байгилде башҡорт исеме, бай һәм килде һүҙҙәре ҡушылып яһалған Бай тыуҙы, изге килде, хужа килде мәғәнәләренә эйә.
Фамилиялар
Байгилдина Мөнирә — мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе.
Аҡкүбәк
Фамилияла
Аҡкүбәков Рәшит Йомаҙил улы (26 сентябрь 1972 йыл) — Тарих фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө федераль тикшеренеү үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Көнсығыш ҡулъяҙмалары бүлегендә эшләй.
Байгилде (исем)
Фамилиялар
Байгильдина Альбина Урал ҡыҙы — иҡтисад фәндәре кандидаты.
Ауылдар
Байгилде (Дүртөйлө районы) — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районындағы ауыл.
Аҡкүбәк
Атаһы исемендә
Байслан Аҡкөбәк улы Ҡарамышев — йорт старшинаһы. Урыҫ-швед һуғышында (1788—1790) ҡатнаша. Ҡылыс менән бүләкләнә.
Байгилде (исем)
Ауылдар
Байгилде (Нуриман районы) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.
Яңы Байгилде — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
Куманово (Болгария ауылы)
Куманово (болг. Куманово) — Болгария дәүләтендәге ауыл. Куманово Болгарияның Варна өлкәһендәге Аксаково общинаһы составына инә. Куманово ауылында 400 кеше йәшәй (15 март, 2015 йыл). Халыҡтың төп өлөшөн гагауздар тәшкил итә. Куманово ауылы диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә урынлашҡан. Телефон коды — (+359) 52. Почта индексы — 9153.
Сәйәси хәл
Куманово туранан -тура Аксаково общинаһына буйһона һәм уның үҙ кметы (мэры) юҡ.
Аксаково общинаһының кметы (мэры) — Атанас Костадинов Стоилов. Община идараһына һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса Аксаково общинаһы өс партия коалицияһынан тора. Коалицияға Болгарияның европаса үҫеше өсөн граждандар партияһы (ГЕРБ), «Симеон Второй» милли хәрәкәте партияһы (НДСВ) һәм Демократик көстәр союзы партияһы (СДС) инә.
Березовка (Дәүләкән районы)
Березовка (Березовка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше. Почта индексы — 453410, ОКАТО коды — 80222804006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Тәүге исеме — Иҫке Березовка, XXI быуат башында Ворошилово тип аталған. Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 16 саҡрым алыҫлыҡта Кесе Өйҙөрәк йылғаһы буйында урынлашҡан. 1894—1923 йылдарҙа Ҡаҙанғол, 1923—1950 йылдарҙа Дәүләкән улусы, 1930 йылдан Дәүләкән районы составында. 1919—1925 һәм 1954—2008 йылдарҙа Березовка ауыл Советы үҙәге булып тора. 1925—1930 һәм 1954—2008 йылдарҙа Александровка ауыл Советы, 2008 йылдан Алға ауыл Советы биләмәһенә инә. 1960 йылдың 15 июлендә Дәүләкән район башҡарма комитеты тарафынан Иҫке Березовка менән Яңы Березовка берләштерелә. 1894 йылда немец крәҫтиәне Ф.А.Классен тол ҡатын А. И. Кизеветтерҙан 1122 дисәтинә ер һатып алып төпләнә. 1901 йылда земский башланғыс мәктәп асыла. 1914 йылда Березовка ауылы эргәһендә Ворошилов утары иҫәпкә алына. 1914 йылда быу менән йылтылған йорттар булған. Ауылда немецтар йәшәгән. 1920 йылда Березовка-меннонит ауыл хужалығы машиналары һәм ҡоралдары эшләү буйынса артель промыслаһы теркәлгән. 1922 йылда унда 22 кеше эшләгән. 1922 йылда «Маяҡ», «Работник» ауыл хужалығы товариществоһы ойошторола.
1958—1991 йылдарҙа ауыл халҡы «Россия» колхозында эшләй. Халҡы: 1896 йылда — 20 кеше; 1921 йылда — 351 кеше; 1939 йылда — 183 кеше; 1959 йылда — 299 кеше; 1989 йылда— 92 кеше; 1999 йылда 146 кеше; 2002—129;2009 йылда — 130 кеше; 2010—145 кеше. Урыҫтар — 53 %, немецтар — 35 % йәшәй (2002).
Урамдары
Ворошилов урамы (Ворошилова (улица))
Йылға аръяғы урамы (Заречная (улица))
Баҡса урамы (Садовая (улица))
Архангельск өлкәһе
Архангельск өлкәһе — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә.
Дәүләт ҡоролошо
Архангельск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Архангельск өлкәһе Губернаторы — Архангельск өлкәһе башлығы һәм Архангельск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Архангельск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Архангельск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Архангельск өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Архангельск өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Архангельск өлкәһе өлкә думаһы.
Иҡтисады
Өлкәлә Рәсәй ҡурғау министрлығыныӊ Диӊгеҙ флоты хәрби частәре һәм объекттары урынлашҡан. Яӊы ерҙә (Новая Земля) хәрби полигонда СССР Атом-төш ҡоралы һынау үтте.
Ченковка
Ченковка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарагулка йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Брайтенфельд (Альтмарк)
Брайтенфельд (Альтмарк) (Breitenfeld (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 159 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Ченковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәлилов Азамат Самат улы
Хәлилов Азамат Самат улы (3 май 1970 йыл — 27 май 2018 йыл) — театр һәм кино актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2000) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
Биографияһы
Азамат Самат улы Хәлилов 1970 йылдың 3 майында Башҡорт АССР-ының үҙәге — Иҫке Собханғол ауылында тыуған. Бала саҡтан бик әүҙем, шуҡ булып үҫә. Спорт менән ныҡышмалы шөғөлләнә, 9 класта уҡығанда милли көрәш буйынса 1-се өлкәндәр разрядына лайыҡ була. Ағас һырлау сәнғәте, фото төшөрөү менән дә мауыға. 8 класта уҡыған саҡта дуҫтары менән ул ваҡытта популяр булған вокал-инструменталь ансамбль ойоштора, мәктәп администрацияһы аппаратура ла алып бирә, шөғөлләнеү өсөн уңайлы шарттар булдыра.
1987 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлағандан һуң Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә, уға билдәле режиссёр Рифҡәт Вәкил улы Исрафилов курсында уҡыу бәхете тейә. Икенсе курстан Азаматты хәрби хеҙмәткә алалар (Ҡаҙағстанда, Краснодарҙа хеҙмәт итә). Көҙөн юғары уҡыу йорттары студенттарын әрменән ҡайтарыу тураһында закон сыға, һәм егет институтта ҡабаттан уҡый башлай. Рифҡәт Исрафилов уны үҙ курсында ҡалдыра һәм Азаматҡа ике курсты бер йылда тамамлау өсөн бик күп көс һалырға тура килә. Шуға ҡарамаҫтан ул уҡыу йортон тамамлауға башлы-күҙле булып (ҡатыны — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Зөлфиә Хәлилова), бәхетле атай булып та өлгөрә.
Ижади эшмәкәрлеген 1991 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында башлай, әммә Илшат Йомағолов (институттағы сәхнә теле уҡытыусыһы) йәштәрҙе яңыраҡ ҡына асылған Стәрлетамаҡ драма театрына күсергә өгөтләй. Шулай итеп, 1992 йылдың март айында йәш ғаилә Стәрлетамаҡҡа күсә һәм театрҙа ең һыҙғанып ижад итә башлай.
Азамат Хәлилов 2018 йылдың 27 майында ҡалаһында көтмәгәндә вафат булды.
Ижады
Театрҙағы тәүге көндәренән үк Азамат Хәлилов үҙен һәләтле, ҙур өмөттәр уятҡан актёр итеп таныта. Стәрлетамаҡ драма театры сәхнәһендә ул төрлө масштабтағы һәм характерҙағы иҫтә ҡалырлыҡ образдар тыуҙыра.
Тәбиғәттән бирелгән көслө темпераменты, шаянлығы, юморҙы нескә аңлауы, эшлеклелеге, әҫәрҙең жанрын, ролде дөрөҫ тойомлап, ихлас бирә белеүе Азамат Хәлиловты театрҙың күренекле, билдәле артистары араһына индерҙе һәм, иң мөһиме, үҙ тамашасаһын табырға мөмкинлек бирҙе. Артист Лек Вәлиев, Рифҡәт Исрафилов, Филарит Бәкеров, Әхтәм Абушахманов һәм Б. Хәйбуллин ҡуйған спектаклдәрҙә лә ҡатнашты. Ҡаһым түрә, кенәз Тереғол һәм Шәкүр ролдәрен башҡарған өсөн 2000 йылда Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһына лайыҡ була.
Кинолағы ролдәре
Тамашасылар араһында Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры артистары ҡатнашҡан «Күңелле йәшәйбеҙ» тележурналы популярлыҡ яулап алды. Сюжеттар төрлө ерҙәрҙә төшөрөлә: Мысырҙа Ҡыҙыл диңгеҙ буйында, Краснодар крайында һәм Башҡортостанда. Азамат Хәлилов әлеге һәм Стәрлетамаҡ дәүләт театр-концерт берекмәһенең базаһында төшөрөлгән башҡа күп сериялы «Бәхет ҡошо» (2014), «Сируси» (2015), «Күршеләр» (2016) (сцен. авторы Д. Йосопов, реж. Р. Юлтаев) һәм Т. Бураҡаеваның «Мин өйләнәм» (2013) фильмдарында ла уйнай һәм ихласлығы, шаянлығы менән тамашасыларҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итә, һөйөүен яулай.
Клайпеда порты
Клайпеда порты — Литваның Клайпеда ҡалаһында, Балтик диңгеҙенең көнсығыш ярында туңмай торған порт. Балтик диңгеҙенең туңмай торған иң төньяҡ порты. Литва Республикаһының иң мөһим һәм ҙур транспорт үҙәге, унда Көнсығыш һәм Көнбайыш йүнәлешендәге диңгеҙ һәм ҡоро ер юлдары тоташа; йөк әйләнеше буйынса Балтик буйы республикаларындағы иң ҙур порт (2010-се йылдарҙа). Клайпеда порты 1991 йылда айырым сауҙа һәм балыҡ тотоу порттарын берләштереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Порттың майҙаны 415 гектар тәшкил итә, акваторияның майҙаны — 623 гектар, тәрәнлеге — 14 метр. Ул порттан көнсығыш йүнәлештә урынлашҡан илдәрҙең мөһим сәнәғәт төбәктәренән (Рәсәй, Белоруссия, Украина һ.б.) иң ҡыҫҡа аралыҡта урынлашҡан. Уның аша Көнбайыш Европа, Көньяҡ-Көнсығыш Азия порттарына, шулай уҡ Америка ҡитғаһы порттарына төп суднолар йөрөү линиялары үтә.
Тарихы
Порт тарихы XIII быуаттан башлана. 1252 йылда нигеҙ һалынған Мемель ҡәлғәһе янында немец сауҙагәрҙәренең суднолары туҡтай. XVI быуат уртаһында мемель сауҙагәрҙәренең конкуренттары портҡа инеү урынын таш менән ҡаплай, һәм XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклем портҡа бәләкәй суднолар ғына инә ала. XVIII быуаттан порт Көнбайыш Европаға, башлыса Англияға, ағас оҙатыусы төп пункттарының береһенә әүерелә.
1919 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүе йомғаҡтары буйынса Мемель порты менән (бөтә Мемель ҡалаһы кеүек үк) Антанта идара итә башлай. 1924 йылдың 8 майында порт директорияһына тапшырыла, уның составына бер нисә ил вәкиле инә. 1924—1939 йылдарҙа, Клайпеда тәүге Беренсе Литва республикаһы составына ингән саҡта, порттың әүҙем үҫешә.
1993—2006 йылдарҙа портты үҫтереүгә 2 миллиард литҡа яҡын инвестиция һалына 1999 йыл заманса йөк терминалы төҙөлә, 2002 йылда инеү каналы яңыртыла (киңлеге 150 м); 2003 йылда круиз судноларын хеҙмәтләндереү өсөн терминал асыла. 2010 йылдар башында яңы йөк-пассажир терминалы төҙөлә. Бынан һуң портҡа ҙур суднолар инә ала.
2008 йыл порт үҫешендә мөһим этап булып тора — ул 30 миллион тонна йөк эшкәртә һәм Балтик буйы илдәре порттары (Вентспилс, Лиепая, Рига, Таллин) араһында беренсе урынға сыға. Әммә киләһе йылда иҡтисади көрсөк арҡаһында йөк ағымы 13 процентҡа кәмей. 2010 йылда 31,2 млн тонна йөк эшкәртелә.
Киңәйгән порт ҡала сиктәренә һыймай һәм нефть продукттарын эшкәртеү буйынса ҡеүәттәр етешмәүе һиҙелә, шуға күрә уны киңәйтеү — хәҙерге Гируляй һәм Мельнраге ҡасабалары биләмәһендә тышҡы (тәрән һыу порты) порт төҙөү буйынса пландар (япон белгестәре ярҙамында) эшләнә. Проектты тормошҡа ашырыуҙың ике этабы ҡаралған:
2012 йылдың 19 июлендә яңы терминалға — пассажир-йөк терминалына рәсми рәүештә нигеҙ һалына. Күҙаллауҙар буйынса терминал йылына 1 миллионға тиклем пассажирҙы, 0,5 миллион транспорт ты һәм 5 миллион тоннаға тиклем йөктө хеҙмәтләндерәсәк. Уны 2013 йылдың йәйендә тапшырыу планлаштырыла.
2013 йылда «Беларуськалий» 30 миллион евроға Клайпед портындағы ҡоро йөк терминалы хужаһы — «Бирю кровиню терминалас» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте нең 30 процентын һатып ала.
2013 йылдың ғинуар — декабрендә Клайпеда порты 33,32 млн тонна диңгеҙ йөгөн хеҙмәтләндерә. Был 2012 йыл менән сағыштырғанда 5,4 % (йәки 1,92 миллион тонна) кәмерәк булһа ла, оҙайлы тенденциялар үҫеш күрһәтә — был Клайпеда портын тарихында өсөнсө күрһәткес.
Шул уҡ йылда Европа Комиссияһы Клайпеда портын донъяның 319 мөһим порты исемлегенә индерә.
Йөк ағымы төрҙәре буйынса
2009 йылда йөк ағымында өҫтөнлөк итә:
Башҡа мөһим йөктәр :
Тауар етештерелгән илдәр буйынса
Тауарҙарҙың килеп сығышы буйынса йөк ағымы :
Конкина
Конкина (Северная) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Паюта-Яха-Епоко
Паюта-Яха-Ёпоко — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Адлюдр-Епоко йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Баһадирҙар (Васнецов картинаһы)
«Баһадирҙар»  — Виктор Васнецовтың картинаһы. Васнецов картина өҫтөндә егерме йыл самаһы эшләй. 1898 йылдың 23 апрелендә эш тамамлана һәм оҙаҡламай уны П. М. Третьяков үҙенең галереяһы.өсөн һатып ала. Инв. 1019.
Сюжеты
В М. Васнецов үҙе (П. П. Чистяковҡа яҙған хатында) картинаны былай һүрәтләй: «Баһадирҙар Добрыня, Илья һәм Алёшка Попович баһадирҙар күҙәтеүендә — осһоҙ-ҡырыйһыҙ даланы иғтибарлап күҙәтәләр: уғры-ҡараҡ, баҫҡынсы юҡмы, халыҡ яфаланмаймы?».
Картинала һүрәтләп өс баһадир — Добрыня Никититич, Илья Муромец, Алёша Попович (рус былиналарының төп геройҙары). Уртала ҡара ат өҫтөндә Илья Муромец, усын маңлайына ҡуйып алыҫҡа текләгән, батырҙың бер ҡулында һөңгө һәм ҡалҡан, икенсе ҡулында булат. Һулда аҡ (күк) атта Добрыня Никитич, ҡурҡыныс янағанда, ҡылысын ҡынынан һурып сығарып, алышҡа ташланырға әҙер. Уңда көрән атта Алёша Попович, ҡулына уҡ менән йәйә тотҡан. Иптәштәре менән сағыштырғанда, улар араһында иң йәше. Алёша Поповичтың ҡырында. Ә икенсе ҡырында гусли. Өс баһадир бейек булмаған ҡалҡыулыҡтарға күскән киң тигеҙлектә, һулыған үлән һәм һирәк күренгән шыршы үҫентеләре араһында баҫып тора. Күк болотло һәм шомло, баһадирҙарға хәүеф янағанын аңлата.
Орловка ауыл Советы (Архангел районы)
Орловка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Архангел районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
Баһадирҙар (Васнецов картинаһы)
Сюжеты
«Үҙенең рухи ҡеүәте менән йәлеп иткән Боронғо Русь былина һаҡсылары — Илья Муромец, Добрыня Никитич һәм Алёша Попович образдарын тергеҙеп — XX быуатҡа аяҡ баҫҡанда, Васнецов рус халҡының героик үткәне менән уның бөйөк киләсәге араһындағы күсәгилешлелекте билдәләргә тырышҡан. Образдар ни тиклем конкрет булһа ла, баһадирҙар рус ере мифик ижади көсөнөң кәүҙәләнеше кеүек ҡабул ителә. Ат өҫтөндәге мөһабәт һындар, тауҙарға йә ҡөҙрәтле ағастарға оҡшап, күккә олғашҡандай. Баһадирҙар аттарының тояҡтары аҫтында шыршыҡай һәм ҡарағайсыҡтың йәш һәм мурт үҫентеләре — быуындар күсәгилешлелеге метафораһы. Һынлы гипербола ҡулланып, Васнецов үҙенең геройҙарында рус характерының төп, боронғо, сифатын күрһәткән. Илья Муромец халыҡтың тәжрибәһе һәм йолаларына хас төплө һалмаҡлыҡҡа таянғанлыҡты кәүҙәләндерә. Добрыня Никитичта яугир рух һәм үҙ ерен яҡларға ынтылыш тупланған. Ә Алёша Попович образында рус халҡының шиғри күңеле,, бөтә төр матурлыҡҡа һиҙгерлеге сағылыш таба».
Картина идеяһының барлыҡҡа килеүе
В. М. Васнецов картинаның идеяһы нисек барлыҡҡа килеүен былай тип һөйләгән :
Өс баһадирҙың һыҙмаһы күҙенә салына. Василий Дмитриевич Поленовтың оҫтаханаһында яҙған. Репиндың һыу аҫты батшалығы хаҡында һөйләшә инек, шул саҡта Вася Павел Петрович Чистяковтың хатын күрһәтте. Әүлиә остаз кәңәштәрен еткергәйне.
«Скажите ему, — просил передать, — что в его картине не цвет воды задает тон, а веяние впечатления от былины задать должно тон воде и всему; вода тут ни при чём. Цвет и густота воды бывают разные, а былина такая — одна». Слова Чистякова о былине напомнили об одной старой мыслишке, он её карандашиком, а может быть, и углем зарисовал сразу по возвращении из Рябова: лохматые могучие кони, могучая троица богатырей.
Так и встало перед глазами: взгорья, простор, богатыри. Дивный сон детства.
Картинаның беренсе май эскизы, Поленовҡа бүләк итеп бирелгәнлектән, Поленов йорт-музейында һаҡлана. Унда ике дата — «75» һәм «1898 йылдың 10 марты» тора. Был ике датаны шулай аңлатыла: Васнецов был эскизды, Парижға килеү менән, Поленовтың оҫтаханаһында эшләгән. Поленов. Васнецов һыҙманы набросок дуҫына бүләк итергә йыйынған саҡта, Поленов, Васнецов ҙур картина яҙған осраҡта ғына, ҡараламаны ҡабул итәсәген әйткән. Ысынында йомғаҡлау "Баһадирҙар"ын рәссам, егерме йылдан артығыраҡ ваҡыт үткәс кенә, 1898 йылдың 27 апрелендә, тамамлаған. Һәм бынан бер ни тиклем алда, 10 мартта, Васнецов, бер юлы ике дата — беренсе һәм һуңғыһын бер буяу менән, бер үк ваҡытта ҡуйып, Поленовҡа эскизын бүләк иткән. Әйткәндәй, 1875 йыл яңылыш ҡуйылған — ысынында иһә, архив мәғлүмәттәре буйынса, Васнецов Парижға 1876 йылдың яҙында ғына килгән Николай Моргунов, Моргунова Наталия-Рудницкая. Васнецов. «Сәнғәт», М., 1961. 436. б..
Натурасылары
Илья Муромецтың прототиптарының береһе булып Васнецов 1893 йылғы этюдында сағылдырған Владимир губернаһы крәҫтиәне Иван Петров (һуңғараҡ — Большие Мытищи ауылы извозчигы) булған. Иван Петров проораздарҙың береһе генә булған. «Рәссам Илья Муромец өсөн, йә Ивана Петровты,, матур, тыныс һәм иғтибарлы ҡарашлы абрамцев тимерсеһен; йә Мәскәүҙә осратҡан һәм өлгө һын булып баҫырға күндергән булдыҡлы ломовой ылаусыны извозчик һүрәтләп, — яңынан-яңы типаж эзләгән. „Ҡырым күпере эргәһенән яр буйлап барһам, — тип һөйләгән аҙаҡтан В. Васнецов, — күреп ҡалдым: полк янында тап минең Ильяға оҡшаған тора“».
Былиналарҙа Добрыня, [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Алёша_Попович Алёша] кеүек, һәр саҡ йәш, әммә Васнецов уны мул һаҡаллы өлгөргән кеше итеп һүрәтләй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, йөҙөнөң һыҙаттары менән Добрыня рәссамдың үҙен хәтерләтә, тип иҫәпләй.
Этюдтар
Васнецов ижадын өйрәнеүселәр, картина өҫтөндә эшләгәндә, рәссам май менән түбәндәге этюдтар атҡарған тип иҫәпләй.
Ялынка
Ялынка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 448 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лаврентьев Пётр Денисович
Лаврентьев Пётр Денисович (11 ғинуар 1905 йыл — 4 октябрь 1979 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1941—1947 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең баш инженеры һәм директоры. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Испаниялағы Граждандар һуғышында (1936—39) ҡатнашыусы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1951). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1945). Өс Ленин (1939, 07.1945, 09.1945), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1943) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1941) ордендары кавалеры.
Хирургия (фильм, 1939)
«Хирургия» — совет ҡыҫҡа метражлы аҡлы-ҡаралы нәфис фильмы. Ленинград ҡалаһының Ленин орденлы «Ленфильм» киностудияһы 1939 йылда режиссёр Ян Фрид тарафынан ХХ быуаттың урыҫ яҙыусыһы А. П. Чеховтың «Хирургия» һәм «Сельские эскулапы» (Ауыл табибтары) хикәйәләре буйынса төшөрөлгән.
СССР-ҙа фильмдың премьераһы 1939 йылдың 30 апрелендә үтә.
Лаврентьев Пётр Денисович
Биографияһы
1941 йылдан алып Өфөгә эвакуацияланған 26-сы Дәүләт союз заводында баш инженер булып эшләй, 1946 йылдан — директор. 1947 й. алып 32-се почта йәшниге ойошмаһында (Куйбышев ҡ.); 1961 й. башлап Куйбышев, 1969—78 йылдарҙа. Мәскәү авиация институтында уҡыта. Л. етәкс. авиамоторҙарҙы конвейер ысулы менән йыйыу эшләнә һәм индерелә.
Хирургия (фильм, 1939)
Сюжет
Бер ваҡыт земство дауаханаһында эшләгән табибтың эштә булмауы арҡаһында дауаханала уның урынында эшләп ҡалған фельдшер пациенттарҙы ҡабул итә. Дауахана табибы өйләнергә китә, ә уның урынында ауырыуҙарҙы фельдшер Курятин ҡарай. Ошо көндәрҙең береһендә сиркәү дьягы Вонмигласов дауаханаға килә. Уның теше бик ныҡ һыҙлай башлаған була. Дьяктың тешен ҡарағандан һуң, Курятин уны һурып алырға була. Дьякты ҡысҡыртып оҙаҡ ыҙалағандан һуң, фельдшер пациенттың боҙоҡ тешен һындыра. Ошо процедура ваҡытында фельдшер менән пациент пыр туҙып талашып китә.
Лаврентьев Пётр Денисович
Биографияһы
Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Хирургия (фильм, 1939)
Фильмды төшөрөүсе төркөм
Рәссам — А. Петрова Операторҙар — Георгий Шуркин, А. Цырков
А. С. Попов һәйкәле (Санкт-Петербург)
Радио уйлап табыусы Попов Александр Степанович һәйкәле Санкт-Петербургта ҡаланың Петроград районындағы Каменноостровский проспектында урынлашҡан.
Үҙән һыуһаҡлағысы
Үҙән һыуһаҡлағысы ― Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Үҙән ауылы эргәһендәге яһалма һыуһаҡлағыс.Үҙән йылғаһының йырҙаһында (Төньяҡ Үҙән, Ҡоро Үҙән йылғаһы) төҙөлгән.
А. С. Попов һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарихы
1945 йылдың 2 майында Халыҡ Комиссарҙары Советы А. С. Поповҡа һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар сығара. 1949 йылда радио уйлап табыусы һәйкәле проектына конкурс иғлан ителә. Был конкурста дүрт авторлыҡ коллективы ҡатнаша, ә конкурсты скульптор В. Я. Боголюбов проекты еңеп сыға, әммә ул үҙе 1954 йылда, һәйкәлдең моделен тамамламайынса вафат булып ҡала. Шуға күрә һәйкәл өҫтөндә тамамлау эштәрен башҡа скульпторҙар М. К. Аникушин, М. Р. Габе һәм Р. К. Таурит башҡара, ә В. В. Исаева етәкселек итә. Архитекторы булып Н. В. Баранов сығыш яһай.
Үҙән һыуһаҡлағысы
Һүрәтләмә
Плотинаның һыу ағыҙыу ҡапҡаһы йылға тамағынан 47,8 саҡрым алыҫлыҡта, Белорет районының Үҙән ауылы эргәһендә урынлашҡан.
А. С. Попов һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарихы
Скульптура үҙе 1956 йылда ғына «Монументскульптура» заводында бронзаға ҡойола. Һәйкәлдең постаменты граниттан башҡарыла. Бейеклеге 7,6 м (постамент — 3,6 м, скульптура —3 м.) тәшкил итә. Постаментта ошондай яҙыу бар: РАДИО УЙЛАП ТАБЫУСЫ ПОПОВ АЛЕКСАНДР СТЕПАНОВИЧ
Үҙән һыуһаҡлағысы
Һүрәтләмә
-Йылғаның һыу йыйыу майҙаны: 353,0 км2 (бассейндың 99%),
-уртаса йыллыҡ һыу килем күләме: 861,0 миллион куб.м.,
-һыуһаҡлағыстың тулы күләме: - 4,0 миллион куб.м,
-файҙалы күләме:3,8 млн. м3;
-быуа йөҙөнөң майҙаны:0,9 км2, - оҙонлоғо: 2,3 км
-уртаса киңлеге: 0,4 км (0,5 саҡрым),
-уртаса тәрәнлек: 4,5 метр ( иң тәрән сағында 11,0 м).
-Һыуының торошо: Таҙа һәм үтә күренмәле
-Һыу менән тәьмин итеү сығанаҡтары: Үҙән йылғаһы
-Ағып  сығыусы йылғалар: Үҙән йылғаһы
- Дөйөм vайҙаны: 0,9км2
-Һыу ятҡылығының сығышы: Яһалма
-Һыуһаҡланыста ихтиофауна: табан балыҡ, бәрҙе, аҡ сабаҡ, ялтыр сабаҡ, ротан, ҡомой, уҡбаш,
-Координаталары: Широта: 53°41′44″N (53.695628) Долгота: 57°52′16″E (57.871052)
Ярындағы торама пункттар: Үҙән ауылы
Гидроузел составы
-Ябыҡ плотина,
-тупраҡтан өйөп һалынған плотина:оҙонлоғо 284 м, өҫкө һырты буйынса киңлеге 10 м, иң ҙур бейеклеге 14 м;
-өс йыйылма тимер-бетон торбанан торған һыу ебәргес ҡоролмаһы: диаметры 2,0 × 2,5 м, оҙонлоғо 74 м;
-йыйылма торбаларҙан автоматик алым менән эшләүсе ташҡын ағыҙғысы: 2,5×2,0 м диаметрлы, 8,6 м бейеклектәге, оҙонлоғо 19,5 м, киңлеге 5,0 м;
-һыу төбөндәге һыу сығарғыс аҫҡы торба:диаметры 1,0 метр, оҙонлоғо 112,5 метр.
-Тәғәйенләнеше: Ағымды миҙгелле көйләү, электр энергияһы етештереү. Шулай уҡ рекреация өсөн файҙаланыла.
Үҙән заводын һыу менән тәьмин итеү өсөн 18 быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. 1985 йылда емерелгән. 1998 йылда реконструкцияланған.
Тарихы
Үҙән йылғаһында быуа XVIII быуат уртаһында Үҙән заводының (1777 йылда Евдоким Демидов тарфынан төҙөтөлгән завод) етештереү процестарын хеҙмәтләндереү өсөн ойошторолған. Ул Башҡортостандың Белорет районында Үҙән ауылы үҙәгендә төҙөлә.
1985 йылда быуа ташҡын мәлендә емерелә. 1998 йылда элекке урынында яңынан тергеҙәләр.
Быуа менән тандемда Үҙән МГЭС-ы эшләй (Узянская малая гидроэлектростанция). 1953 йылда файҙаланыуға тапшырылған.
2002 йылда Башҡортостан Президенты Рахимов М.Ғ. инициативаһы менән завод быуаһында был Бәләкәй Үҙән ГЭС-ы ла тергеҙелә.
Үҙән гидроэлектростанцияһының ҡеүәте - 50 кВт.
Географик урыны
Көнбайыштан көнсығышҡа табан һуҙылған. Оҙонлоғо 2,3 саҡрымға етә, ә киңлеге 0,5 саҡрым сиктәрендә тирбәлә. Быуаның плотинаһы һыу ятҡылығының төньяҡ-көнбайыш осона тура килә.
Дамба янындағы ярҙар (төньяғы һәм көньяҡ-көнбайышы) тораҡ йорттар һәм хужалыҡ ҡаралтылары, шулай уҡ баҡсалар менән мәшғүл.
Болондарында мал көтөлә. Һыу һаҡлағысында балыҡ үрсетеү өсөн шарттар булдырылған. Бағыр һәм мәрсен балыҡтарын үрсетеү буйынса махсус комплекслы бассейн хужалығы бар.
Төньяҡ-көнбайыш яҡтан плотина эргәһенән 80К-026 Стәрлетамаҡ - Белорет - Магнитогорск автомобиль юлы үтә.
Вәлидов Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы
Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидов (Әхмәтшин Рәүеф Әхмәт улы Вәлидов) - (1896, Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Көҙән ауылы — 1938 йыл,28 ғинуар, Өфө ҡалаһы)- Зәки Вәлидиҙең бер туған ҡустыһы ..
Биографияһынан
Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидов (Әхмәтшин Рәүеф Әхмәт улы Вәлидов) -  Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Көҙән ауылында 1896 йылда ғаиләлә икенсе бала булып донъяға килгән. Атаһы - Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы, әсәһе - Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы.
Дүрт йәшенән үк уҡырға өйрәнгән. Башланғыс белемде атаһының мәҙрәсәһендә алған. Музыкаға ла бик һәләтле булған ул. Үҙе скрипка, мандолина эшләп алып, уйнай-уйнай йырлай торған булған. Йырға ғаилә ағзалары ла ҡушылып китә торған була, ауыл клубында сығыштарын көтөп ала торған булғандар.
Ауыл мәҙрәсәһен тамамлағас, ағаһы Әхмәтзәки Ҡазанға «Ҡасимия» мәҙрәсәһенә уҡырға барырға кәңәш итә.
Унан һуң Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡытыусы һөнәре ала, әммә Көҙәнгә ҡайтҡас, «Заготскот» контораһына бухгалтер булып эшкә инә.
Өйләнә, уның Нажия, Роза, Зәйтүнә, Айһылыу, Арыҫлан исемле балалары тыуа.Башта атай йортонда йәшәһәлер, күпмелер ваҡытта өй һалып сығалар. Ғәбдерәүф Әхмәтшаһ улы бик изгелекле, ярҙамсыл кеше була. Ярлы халыҡ өсөн ашхана аса, унда күберәк балалар туҡлана.
1931 йылда Ғәбдерәүефте эштән ҡыуып сығаралар, мал-мөлкәтен тартып алалар. Уға ауылын ташлап китергә мәжбүр була. Петровский ауылында, Өфөлә, һуңыраҡ Борайҙа йәшәйҙәр. Ғаилә башлығының бәләкәй генә эш хаҡына көн итәләр. 1937 йылдың 27 июлендә Ғәбдерәүеф Әхмәтша улын ҡулға алалар. Билдәһеҙ борай кешеһе уларға яңы бәлә янауын, үҙен дә ҡулға алмаһындар өсөн, Мәстүрә Әхмәтшинаға балаларын алып, ҡайтып китергә кәңәш итә. Ни булһа ла, туғандарҙан ярҙам өмөт итеп, Ишембайға ҡайтып төпләнәләр.
Оҙаҡ йылдар ғаиләһенә уның тураһында бер ни ҙә билдәле булмай. Юллай торғас, Ғәбдерәүеф Вәлидовтың 1938 йылдың 28 ғинуарында атып үлтерелеүе һәм һуңынан 1959 йылдың 6 мартында аҡланыуы тураһында мәғлүмәт табалар
Ғаиләһе
Хәләл ефете - Мәстүрә Вәлидова.
Балалары - Нажия, Роза, Зәйтүнә, Айһылыу, Арыҫлан.
Ҡыҙы Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Маннапова уҡытыусы булып эшләй. 2012 йылда вафат булғансы, Роза Ғәбдрәүеф ҡыҙы район, республика матбуғатында олатаһы, атаһының туғандары хаҡында күп кенә яҙмаларын баҫтырып өлгөрә.
Целлюлоза
Төҙөлөшө
Целлюлоза — йөҙҙәрсә йәки тиҫтәләрсә мең D-глюкоза ҡалдыҡтарынан торған һыҙыҡлы гомополимер. Глюкоза фрагменттарын тоташтырыу β (1→4)-гликосид бәйләнеше менән тәьмин ителә. Мономер берәмектәрҙең бындай берләшмәһе целлюлозаны башҡа глюкоза гомополимерҙары: крахмал һәм гликогенға хас булған α(1→4)-гликосидлы бәйләнештәрҙән айыра.
Молекулалары спиралға төрөлгән крахмал амилозаһынан айырмалы рәүештә, целлюлоза макромолекулаһы буйға һуҙылған үҙәк конформация фиғылын ала.
Физик үҙенсәлектәре
Целлюлоза — аҡ төҫтәге ҡаты, тотороҡло матдә, йылытҡанда тарҡалмай (200 °C тиклем). Яныусан матдә, тарҡалыу температураһы — 275 °C.
Үҙ-үҙенән тоҡаныу температураһы — 420 °C (мамыҡ целлюлоза). Целлюлозаның 467 °C кимәлендә иреүе 2016 йылда эксперименталь рәүештә күрһәтелгән.
Һыуҙа, көсһөҙ кислоталарҙа һәм күпселек органик эреткестәрҙә эремәй. Әммә гидроксил төркөмдәре күп булыу сәбәпле гидрофил (һыулау мөйөшө — 20-30 градус) булып тора.
Целлюлоза бик күп микроорганизмдар ҡатнашлығында биодеградацияға дусар була.
Химик үҙенсәлектәре
Целлюлоза глюкоза молекулалары ҡалдыҡтарынан тора, улар целлюлоза гидролизында барлыҡҡа килә: Иод менән көкөрт кислотаһы, гидролиз арҡаһында, целлюлозаны күк төҫкә индерәләр.
Алыу
Целлюлозаны сәнәғәт ысулы менән сәнәғәт комплекстарына (комбинаттарға) ингән целлюлоза заводтарында юнысҡы бешереү ысулы менән алалар. Файҙаланылған реагенттарҙың төрө буйынса целлюлоза бешереүҙең түбәндәге ысулдарын айыралар:
Бешереүҙән һуң алынған техник целлюлоза составында лигнин, гемицеллюлоза бар. Әгәр целлюлоза химик эшкәртеү (мәҫәлән, яһалма сүстәр алыу өсөн) өсөн тәғәйенләнһә, ул яҡшыртыуға — гемицеллюлозаны бөтөрөү өсөн һелтенең һалҡын йәки эҫе эретмәһе менән эшкәртеүгә дусар ителә.
Ҡалған лигнинды алып ташлау һәм целлюлозаға аҡлыҡ өҫтәү өсөн уны ағартыу үткәрелә. XX быуат өсөн традицион хлорлы ағартыу ике баҫҡыстан була:
1970 йылдарҙа ҡулланылышҡа шулай уҡ озон менән ағартыу ҙа индерелә. 1980 йылдар башында хлорлы ағартыу процесында үтә хәүефле матдәләр — диоксиндар барлыҡҡа килеүе тураһында мәғлүмәттәр сыға башлай. Был хлорҙы башҡа реагенттарға алмаштырыу кәрәклегенә килтерә. Әлеге ваҡытта ағартыу технологиялары:
Ҡулланыу
Фармацевтикала таблеткаларҙа тултырғыс сифатында ҡулланыла. Целлюлоза һәм уның эфирҙары яһалма сүс (вискоз, ацетат, баҡыр-аммиак ебәге, яһалма тире) алыу өсөн ҡулланыла. Күбеһенсә целлюлозанан (99,5 процентҡа тиклем) торған кизе-мамыҡ туҡымалар әҙерләүгә китә.
Ағас целлюлозаһы ҡағыҙ, пластмасса, кино һәм фотоплёнкалар, лактар, төтөнһөҙ дары һ.б. етештереүҙә ҡулланыла.
Тәбиғәттә булыуы
Целлюлоза үҫемлектәрҙең, бер күҙәнәк көбө өлөштәрендә уның миҡдары ныҡ үҙгәрһә лә, күҙәнәк көбөндәге төп компоненттарҙың береһе булып тора. Мәҫәлән, ҡыяҡлылар эндоспермы күҙәнәктәренең стеналарында целлюлоза ни бары 2 % самаһы, шул уҡ ваҡытта мамыҡ үләне орлоҡтарын уратып алған мамыҡ сүстәре 90 проценттан ашыуыраҡҡа целлюлозанан тора. Поляр үҫеш менән характерланған оҙон күҙәнәктәрҙең осо өлкәһендәге күҙәнәк көбөндә (һеркә торбаһы, тамыр төктәре) целлюлоза юҡ тиерлек һәм күбеһенсә пектиндарҙан торалар, шул уҡ ваҡытта был күҙәнәктәрҙең базаль өлөштәрендә целлюлоза байтаҡ. Бынан тыш, күҙәнәк көбөндәге целлюлоза миҡдары онтогенез барышында үҙгәрә, ғәҙәттә икенсел күҙәнәк көбөндә беренселгә ҡарағанда целлюлоза күберәк була.
Күҙәнәк көбөндәрендә ойошторолоуы һәм функцияһы
Целлюлозаның айырым макромолекулалары 2 меңдән алып 25 меңгә тиклем D-глюкоза ҡалдыҡтарын үҙ эсенә ала. Күҙәнәк көбөндәге целлюлоза водород бәйләнештәре һәм Ван-дер-Ваальс көстәре менән үҙ-ара бәйләнгән бер нисә айырым макромолекуланан (көпшәле үҫемлектәрҙә яҡынса 36) һалынған паракристаллик ансамблдәрҙән торған микрофибрилларға ойошторолған.
Бер яҫылыҡта урынлашҡан һәм үҙ-ара водород бәйләнештәре менән бәйләнгән макромолекулалары битте микрофибрилла сиктәрендә барлыҡҡа килтерә. Макромолекула биттәре шулай уҡ күп һанлы водород бәйләнештәре менән бәйләнгән. Водород бәйләнештәре ярайһы уҡ көсһөҙ булһа ла, уларҙың күп һанлы микрофибрилдары арҡаһында целлюлозалар механик ныҡлыҡҡа һәм ферменттар тәьҫиренә тотороҡлолоҡҡа эйә.
Микрофибриллелә индивидуаль макромолекула төрлө урындарҙа башлана һәм тамамлана, шуға күрә микрофибрилдың оҙонлоғо целлюлозаның айырым макромолекулалары оҙонлоғонан артып китә. Шуны билдәләп үтергә кәрәк: макромолекулалар микрофибрилдә бер үк йүнәлештә, йәғни редукциялаусы остары бер яҡтан урынлашҡан.
Целлюлоза микрофибрилладарының ойоштороуҙың заманса моделдәре үҙәк өлкәлә юғары ойошҡанлы структураға эйә булыуын, ә периферияла макромолекулаларҙың урынлашыуы болайыуын күҙаллай. Мәҫәлән, ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең микрофибрилла үҙәгендә 24 молекуланан торған ядро урынлашҡан. Тағы 12 молекулаһы фибрилланың ситендә урынлашҡан. Был микрофибрилланың теоретик яҡтан диаметры 3,8 нм тәшкил итә, әммә рентген структуралы анализ мәғлүмәттәре был дәүмәлдең бер аҙ кәмерәк булыуын күрһәтә — 3,3 нм, һәм был 24 молекулаға тап килә. Башҡа баһалар буйынса фибрилларҙың дәүмәле күпкә ҙурыраҡ: арҡыры киҫелештә 5-9 нм (50-нән ашыу айырым макромолекула).
Микрофибриллалар гликандар (гемицеллюлозалар) һәм, кәмерәк осраҡта, пектиндар менән бәйләнгән. Гликандар менән бәйләнгән целлюлоза микрофибриллалары пектиндарҙан гелгә оҡшаш матриксҡа батҡан һәм күҙәнәк көбөндәгеләрҙең ныҡлығын тәьмин иткән өс үлсәмле селтәр барлыҡҡа килтерә.
Микрофибриллаларҙың икенсел күҙәнәк көбөндә макрофибрилла тип йөрөтөлгән шәлкемдәргә ассоциацияланырға мөмкин. Бындай ойошма күҙәнәк көбө ныҡлығын арттыра.
Биосинтез
Ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең күҙәнәк көбө макромолекулалары барлыҡҡа килеү оҙонайыусы микрофибрилларҙың осонда урынлашҡан мультисубберәмек мембраналы целлюлосинтаз комплексын катализлай. Целлюлосинтазаның тулы комплексы каталитик, бөрсөклө һәм кристаллашыу субберәмектәренән тора.
Күл-Ҡуңҡаҫ
Күл-Ҡуңҡаҫ (Куль-Кункас) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 209 кеше. Почта индексы — 452080, ОКАТО коды — 80244829004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
1795 йылда Түбәнге Ҡуңҡаҫта (хәҙерге Күл-Ҡуңҡаҫ) 10 йортта 49 керҙәш башҡорт һәм 2 йортта 8 мишәр йәшәү билдәле була.1816 йылда 55 кеше иҫәпкә алынған, 1834 йылда башҡорттарҙан - 90, мишәрҙәрҙән 11 ир-егет иҫәпкә алынған. Ниһайәт, 1816 йылда - 8, 1859 йылда 20 аҫаба башҡорт  иҫәпкә алынған. 2-се Яңы Көңкәҫ бүлендек ауылы барлыҡҡа килә. 1870 йылда Иҫке Көңҡаҫта 58 йортта 309 башҡорт була.
Паю-Яха (Арка-Епоко-Яха ҡушылдығы)
Паю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Епоко-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы
Адресы: 346480, Ростов өлкәһе, Октябрь районы, Каменоломни ҡасабаһы, Шоссейная тыҡырығы, 10.