cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үәһһәбилек
Сәйәсәте
Үәһһәбиҙәрҙең сәйәси программаһы — Ғәрәбстандағы ваҡ кенәзлектәрҙе бергә туплау, төрлө низағ-талашларҙы, феодаль анархияны бөтөрөү. XIX быуат башында Ғәрәбстан ярымутрауы бер дәүләт территорияһына әүерелә. Ләкин шунан һуң бер нисә мәртәбә тарҡала һәм яңынан ойошторола. XX быуатта Ибн Сәғүд (1880—1953) етәкселегендә, Бөйөк Британия дәүләте ярҙамында Ғәрәбстандағы ваҡ кенәзлектәрҙе үҙенә буйһондороп, йәиһә юҡ итеп, Сәғүд Ғәрәбстаны биләмәләре менән ойошҡан мәмләкәт барлыҡҡа килә. Сәғүд Ғәрәбстанында үәһһәбилек рәсми идеология дәрәжәһенә күтәрелә
Нгарка-Юн-Яха
Нгарка-Юн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юлыҡ (Баймаҡ районы)
Юлыҡ (Юлук) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 523 кеше. Почта индексы — 453674, ОКАТО коды — 80206855003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, татарҙар (39 %), башҡорттар (57 %) йәшәй.
Тарихы
Юлыҡ ауылы Йомаш ауыл Советы составында. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышта 41 саҡрым һәм Сибай тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнбайышта 82 саҡрым алыҫлыҡта Мағаш йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылды Верхнеурал ­өйәҙе Бөрйән, Түңгәүер улустары башҡорттарының­ аҫаба­ ерҙәрендә 1781 йылда кер­ҙәшлек килешеүе буйынса Ҡазан губернаһынан яһаҡлы татарҙар Юлыҡ Ямы исеме менән нигеҙләй. Килешеү 10 йылға төҙөлә, әммә тик 1816 йылда 49 йылға оҙайтыла. Тәүге килешеүгә түңгәүер ырыуы вәкиле Иҙрис Тиусов һәм бөрйән башҡорттарынан Ысмаҡ Ҡаҙаҡов ҡуя ҡуялар. 1866 йылда 85 йортта 488 кеше йәшәгән. Мәсет, күн заводы булған, йәрминкәләр үткәрелгән. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. 1900 йылда мәсет, урыҫ‑башҡорт мәктәбе, һыу тирмәне теркәлгән. XX быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә. Ауыл XIX быуат уртаһында сауҙа йәрминкәләре үткән юлдар киҫелешендә мөһим үҙәк булған. Рәсәй хөкүмәтенең рәсми ҡарары буйынса, бында почта хеҙмәтен үтәү өсөн 40-лаған татар ғаиләһе күсерелгән. Ергәндән Юлыҡҡа ебәк һәм сәй йәрминкәһенә Мөхәмәтсадиҡ Рәмиев килеп йөрөй. 1862 йылда ул Юлыҡта төпләнергә ҡарар итә. Өй һатып алып, һабын ҡайнатыу заводын сафҡа индерә, күн етештереүҙе яйға һала.
1811—1835 йылдарҙа Юлыҡ Ямы ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Яңы Ғүмәр улусы, 1835 йылда — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе, 1859 йылда — Ырымбур губернаһы 4-се башҡорт кантоны Верхнеурал өйәҙе Юлыҡ ауыл йәмғиәте үҙәге, 1866—1917 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы, декабрь 1917 йыл — 20 март 1919 йыл — Кесе Башҡортостандың Бөрйән-Түңгәүер кантоны 1-се Бөрйән улусы, 20 март 1919 йыл — 14 июнь 1922 йыл — Башҡорт АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантоны 1-се Бөрйән улусы Юлыҡ ауыл Советы, 14 июнь 1922 йыл — 5 октябрь 1922 йыл — Башҡорт АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантоны 1-се Бөрйән улусы Юлыҡ ауыл Советы, 5 октябрь 1922 йыл — 10 февраль 1923 йыл — Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны 1-се Бөрйән улусы Юлыҡ ауыл Советы, 10 февраль 1923 йыл — 6 октябрь 1925 йыл — Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Юлыҡ улусы үҙәге, 6 октябрь 1925 йыл — 20 август 1930 йыл — Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы Юлыҡ ауыл Советы, 20 август 1930 йыл — 20 сентябрь 1933 йыл — Башҡорт АССР-ы Баймаҡ-Таналыҡ районы Юлыҡ ауыл Советы, 20 сентябрь 1933 йыл — 1962 йыл — Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Юлыҡ ауыл Советы, 1962 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Йомаш ауыл Советы составында.
Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы Юлыҡ ауылында 1929 йылдың 9 мартында «Йондоҙ» һәм «Маяҡ», 1929 йылдың 16 мартында «Һабансы» ерҙәрен йәмәғәт эшкәртеү ширҡәттәре ойошторола, һуңынан улар Нариманов исемендәге колхозға берләшә, аҙаҡ «Һаҡмар» колхозы бригадаһы ойошторола.
Халҡы: 1900 йылда — 435 кеше; 1920 йылда — 1617 кеше; 1939 йылда — 919 кеше; 1959 йылда — 423 кеше; 1989 йылда — 475 кеше; 2002 йылда — 544 кеше; 2010 йылда — 470 кеше. Башҡорттар, та­тарҙар йәшәй (2002). Йомаш урта мәктәбе филиалы, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, Юлыҡ­ йәмиғ ­мәсете бар.
Урамдары
Исемдәре:
А.Чанышев урамы (А.Чанышева (улица))
Аҡ ҡайын урамы (Ак кайын (улица))
Дәрдмәнд урамы (Дардманд (улица))
Урман урамы (Лесная (улица))
М.Фәйзи урамы (М.Файзи (улица))
Р.Ғәбитов урамы (Р.Габитова (улица))
Мәсет тыҡрығы (Мечеть (переулок))
Түбәнге Көсөк
Түбән Көсөк (Көчөк; Түбән Көчек, Нижнее Кучуково) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.
География
Ауыл Варклед йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылдан — Алабуға кантоны, 1927 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.
Халҡы
1834 йылда ауылда 207 аҫаба башҡорт, 46 керҙәш башҡорт һәм 181 типтәр; 1897 йылда — 791 башҡорт, 483 типтәр һәм 29 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Әмиров Алмас Хәдис улы
Әмиров Алмас Хәдис улы (6 май 1968 йыл)— театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003).
Биографияһы
Әмиров Алмас Хәдис улы 1968 йылдың 6 майында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ахун ауылында тыуған.
Алмас Әмиров образдарҙы нескә характерлаусы комедия жанрындағы актёр.
«Заман драматургияһы һәм режиссураһы» III Республика семинар — лабораторияһында ҡатнашыусы (13-16.04 2016 йыл, «Троя хаҡында йыр. Ошонда һәм хәҙер» — Гомерҙың «Илиада»һы мотивтары буйынса спектакль, режиссеры И. Саҡаев).
Кинолағы ролдәре
телефильмдарҙа
Пашева (Шоча ҡушылдығы)
Пашева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоча йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөтә Рәсәй мосолмандары съезы
Бөтә Рәсәй мосолмандары съезы 1917 йылдың 1-11 майында Мәскәүҙә Асадуллаев йортонда үтә. Съезды үткәреү өсөн урынды Асадуллаевтың улы бирә. Был съезд алдағы Түбәнге Новгородта һәм Санкт-Петербургта 1905—1906 һәм 1914 йылдарҙа үткән дүрт Бөтә Рәсәй мосолмандар съездарының дауамы була. Нумерацияның айырмаһы 1917 йылдағы Октябрь революцияһынан һуң съездарҙың нумерацияһын яңынан башлау менән бәйле. Съезды үткәреү инициаторы IV саҡырылыш Дәүләт думаһының мосолман фракцияһы була. Съезды саҡырыу буйынса ҡарар 1917 йылдың мартында Санкт-Петербургта кәңәшмәлә ҡабул ителә.
Делегаттары
Съезд Рәсәй мосолмандарының Ваҡытлы үҙәк бюроһы тарафынан ойошторолған. Съезда Төркөстан крайынан,Кавказдан, Ҡырымдан, Хиуа һәм Бохара ханлыҡтарынан 830 делегат ҡатнаша. Улар төрлө ойошмаларҙы һәм сәйәси партияларҙы кәүҙәләндерә — консервативтарҙан алып радикалларға тиклем. Съезд Президиумына Ибраһим Әхтәмов (Өфө), И. Алкин, А. Цаликов, С. Якубова (Ҡаҙан). М. Бигиев, X. Габаши мулла (Ҡаҙан губернаһы), X. Досмухамедов (Урал өлкәһе), Ғ. Исхаки (Мәскәү), Ф. Карими (Ырымбур), Дж. Сәйетәхмәтов (Ҡырым), А.-М. Топчибашев (Баҡы), У. Ходжаев (Төркөстан) инделәр. Бынан тыш, делегаттар араһында Ә.- З. Вәлидов, Ш. Мөхәмәтйәров, Г. Тереғолов, Ф. Туҡтаров, М. Мортазин, А. Йәғәфәров, С.Мерәҫов һымаҡ күренекле мосолман эшмәкәрҙәре була. Съезда Мәскәү һәм Санкт-Петербургтың билдәле гәзиттәре корреспонденттары, инглиз һәм американ журналистары була. Съезд Ҡөрьән сүрәләренән өҙөктәр уҡыу һәм Муса Бигиевтың инеш һүҙе менән башланды. Ваҡытлы хөкүмәт исеменән съезға сәләмләү һүҙе менән Эске эштәр министрлығының башҡа дин тотоусылар Департаменты башлығы С. А. Котляревский мөрәжәғәт итте.
Ҡарарҙары
Делегаттар федератив нигеҙҙә Рәсәй мосолмандарының демократик республикаһын булдырыу, үҙ ерҙәре булмаған халыҡтарға милли-мәҙәни автономияһын биреү, ваҡытлыса илдең ситтәрендәге төбәктәргә Ҡоролтайҙа ер мәсьәләһен асыҡлағанға тиклем күсенеүҙе тыйыү буйынса сығыш яһанылар. Съезд И. Гаспринский эшкәрткән Рәсәй мосолмандарының сәйәси, административ һәм иҡтисади берҙәмлеге концепцияһына сик ҡуйҙы Делегаттар донъя һуғышына ҡаршы сығыш яһанылар; айырым мосолман частарын булдырыға кәрәклеген, һалдаттар хеҙмәткә алынған территорияла хеҙмәт итергә тейешлеген билдәләп үттеләр. Съезд ҡарарыярашлы Турғай, Урал, Аҡмулла өлкәләре ҡаҙаҡтарының дини бүлектәре Ырымбур мосолман руханиҙары ҡарамағына күсте. Ырымбур дини идаралығы составы һайланды. Съезд бөтәһе өсөн мотлаҡ бушлай белем алыу, мосолман мәктәптәрендә туған тел менән бер рәттән «берҙәм төрки телен» уҡытыу һ.б. буйынса ҡарарҙар ҡабул итте
Съезд 4 майҙа Цаликовтың һуғышҡа мөнәсәбәт тураһындағы доклады буйынса бер тауыштан резолюция ҡабул итте, резолюцияла империалистик сәйәсәткә протест, шулай уҡ Рәсәй мосолмандары, аннексияһыҙ һәм контрибуцияһы, тыныслыҡ яҡлы булыуҙарын һәм азатлыҡ өсөн көрәштә Рәсәйҙе яҡлаясаҡтары тураһында белдерҙе. Полковник И. Ғәлиев һәм Ҡазан гарнизон мосолман комитеты рәйесе иптәше А. Монасыповтарҙың доклады буйынса ғәскәри бурысты бөтөрөү тураһындағы проблема тикшерелде.
М. Ходжиевтың (Ходжент) һәм Тереғоловтың эш мәсьәләһе буйынса докладтарынан һуң эшселәр вәкиле Н. Мөхтәровтың (Ҡазан) резолюцияһы ҡабул ителде; 8 сәғәтлек эш көнөн ғәмәлгә индереү, эшселәр ҡануниәтен һәм эшселәренең хеҙмәт шарттарын үтәү, зыянлы эштәрҙә ҡатын-ҡыҙҙар хеҙмәтен тыйыу, эш биреүсе хаҡына пенсия менән тәьмин итеү, 16 йәшкә тиклем балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең хеҙмәтен тыйыу, штарфтар һ.б. буйынса инспекциялар Ҡатын-ҡыҙ мәсьәләһе буйынса И. Туҡтарова (Ҡазан), Ф. Ҡулахметова (Ҡазан) һәм М. Бигиев)тарҙың докладтарынан һуң съезд мосолман ҡатын-ҡыҙҙары ирҙәр менән сәйәси һәм граждандар хоҡуҡтарында тиң булырға тейешлеген раҫланы, күп ҡатынлылыҡ тыйылыу тураһында ҡарар сығарҙы; ҡатын-ҡыҙҙың ире менән айырылышырға хоҡуғы бар; никахҡа инеү 16 йәштән генә рөхсәт ителә. Мәҙәни-ағартыу эштәре буйынса резолюция 1906 йылғы III Бөтә Рәсәй мосолмандары съезының ҡарарҙарын ҡабатланы . Аграр мәсьәләһе буйынса съезд түбәндәге ҡарарҙы ҡабул итте: «Бөтә ер (ҡаҙна, кабинет, монастырь һәм шәхси) халыҡтың ҡулына күсергә тейеш; ерҙе шәхси милеккә биреү тураһында закон, һатыу һәм һатып алыу — юҡ ителергә тейеш».
С. Алкиндың (Ҡазан) һәм имам К. Тәрджмәни (Ҡазан) докладтарын тыңлағандан һуң съезд Ырымбур мосолман дини идаралығын үҙгәртеп ҡорорға һәм ваҡытлы Дини идаралығын һайларға ҡарар итә. Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Дини идаралығының мөфтөйе итеп С. Мәҡсүди, М. Бигиев һәм Г. Бубиҙан тауышты күберәк йыйған Ғәлимйән Баруди һайланды. Тарихта беренсе тапҡыр Дини идаралығының мөфтөйе император тарафынан түгел, ә ирекле һайлауҙарҙа һайланды. Съездың аҙаҡҡы көнөндә Бөтә Рәсәй Үҙәк мосолман Советы (Милли Шуроһы) — илдең мосолмандары ғәмәлдәрен яйлау һәм етәкселек итеү өсөн — «Рәсәй мосолмандары Советы» ойошторолоуы тураһында резолюция ҡабул ителде.
II Бөтә Рәсәй мосолмандары съезы — Ҡазанда, III — Ташкентта, IV — Баҡыла үтәсәге билдәләнде. Съезд күмәкләп Мәскәү мосолмандарына съезд үткән бинаны бүләк иткән Шәмси Абдуллаев иҫтәлегенә бағышланған намаҙ менән тамаланды.
Пульмеша
Пульмеша — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Веля йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тулыбай (Оло Урғаҙа ҡушылдығы)
Тулыбай — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Урғаҙа йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002400
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200240
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Симбаш
Симбаш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ангерн
Ангерн (Angern) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2112 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 43 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — BK.
Кесе Ай-Еган
Кесе Ай-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Голлы Ян
Ян Голлы (шулай уҡ Ян Голый, йәки Голлый, Ján Hollý; 1785 йылдың 24 мартында, Борски-Микулашта тыуған — 1849 йылдың 14 апрелендә Добра-Водала вафат булған) — словак шағиры.
Биографияһы
Голлы бөтә Европала романтизм өҫтөнлөк иткән осорҙа яҙған. Шуға ҡарамаҫтан, ул был йүнәлеш өсөн бөтөнләй сит булып ҡалған. Һәм уның биш- һәм алты- стопалы рифмаланмаған шиғыр менән яҙылған бөтә әҫәрҙәре антик өлгөләрҙе хәтерләтә. Быға, бер яҡтан, уның семинария белеме этәргәндер, икенсе яҡтан, классицизмды яратыусыларҙың, хәҙерге чех һәм венгр яҙыусыларының өлгөһө, йоғонтоһо менән аңлатырға кәрәктер. Өҫтәүенә, бар ғүмерен тиерлек ауылда яңғыҙлыҡта, яңы әҙәби йүнәлештәрҙән алыҫта үткәргән. Яңы идеяларҙың береһе генә — дөйөм славян ватансылығы идеяһы — уның иң ихлас табыныусы булғанын раҫлаған.
Ян Голлы боронғо славян тарихы сюжеттарына эпик әҫәрҙәр авторы — «Святоплук» (1833), «Кирилло-Мефодиада» (1835), «Слав» (1839). Лирик әҫәрҙәр араһында «Селанки» (1835—1836) идиллик шиғырҙар циклы айырылып тора, унда ул словак тәбиғәтен һәм ауыл тормошон данлай, «Словакам» одаһы славян халыҡтарының дуҫлыҡ идеяһы менән һуғарылған.
Ян Голлы 1849 йылдың 14 апрелендә Добра-Вода ҡасабаһында вафат була.
Ян Голлыға һәйкәл Братислава ҡалаһындағы Изге Мартин соборының алтарь апсидаһы эргәһендә ҡуйылған.
Сигет (фестиваль)
Фестиваль көнбайыш Европала йәшәүселәр араһында популяр. Килеүселәрҙең яҡынса 50 проценты — сит илдәрҙән. Күберәк Германия, Бөйөк Британия һәм Франциянан туристар килә.
Фестиваль тарихы
Беренсе Sziget 1993 йылда ойошторола, унда венгрия музыканттары ғына сығыш яһай. Ул саҡта фестиваль Diaksziget тип, венгрия теленән тәржемә иткәндә «студенттар утрауы», ә хәҙер — бары тик «утрау» тип атала. 1993 йылда Sziget фестиваленә 43 мең кеше килә, хәҙер фестивалгә йыл һайын яҡынса 400 мең меломан йыйыла.
Аҙна дауамында фестивалгә килеүселәр күп төрлө музыка менән таныша ала: традицион алжир йырҙарынан алып дәртле канада индастриалына тиклем, бруталь америка хард-корынан нескә лондон диджейҙарына ҡәҙәре. Музыканан тыш, Сигеттә күп төрлө мәҙәни саралар, шул иҫәптән кинофильмдар ҡарау, спорт ярыштары, сәнғәт күргәҙмә һәм галереялары, театр һәм цирк тамашалары, дискуссия клубтары, тел өйрәнеү мәктәптәре, балалар өсөн программалар, призлы уйындар, хәйриә акциялары ла уҙғарыла.
2009 йылда фестиваль ҡунаҡтары 60 майҙансыҡ һәм сәхнәлә 250 программаны күрҙе.
Sziget хеҙмәттәре
Sziget ҡунаҡтарға бик күп хеҙмәттәр тәҡдим итә: кер йыуыу, почта һәм һаҡлау камераларынан алып балаларҙы көндәлек тәрбиәләү сараларына тиклем. Банкоматтар фестивалдең бар биләмәһе буйынса урынлаштырылған, шуға күрә килеүселәр бында инеү өсөн шунда уҡ кассаларҙа кредит картаһы менән иҫәпләшә ала. Аптека, юғалған әйберҙәр бюроһы, сейф, тәүлек әйләнәһенә медицина хеҙмәттәре күрһәтеү, мәғлүмәтте теләгән бер телдә тәҡдим итеүсе уҡыу-уҡытыу үҙәге һәм башҡа хеҙмәттәр ҡаралған. Мәғлүмәти өҫтәлдәр һәм махсус мәғлүмәти таҡталар аҙашмаҫҡа ярҙам итәләр. Фестивалгә килеүселәр шулай уҡ «мобиль» мәғлүмәт төркөмдәре етәкселәренә мөрәжәғәт итә алалар.
Фестивальдә биш кулинар үҙәк эшләй. Һәр төрлө аш-һыу тәҡдим ителә: хот-дог, пирожки, еләк-емеш, печенье, пирожныйҙар, шашлыҡ, сендвич, диңгеҙ ризыҡтары, пицца, ҡоймаҡтар, ҡурылған картуф, вегетариан ризыҡтар, биопродукт, ҡоро емештәр, туңдырма һ. б. "Милли кухня"ларҙың сыбар донъяһы мексика ризыҡтары, бразилия тәм-томо, италия пасталары һәм венгрияның милли аш-һыуҙары менән тулыландырыла.
Утрауға йәмәғәт транспорты менән еңел генә килеп етергә мөмкин. Ойоштороусылар шулай уҡ Sziget ҡунаҡтарына ҡала-ара автобустары, Пешта һәм Будаға тиклем паромдар һәм махсус хаҡҡа таксиҙар тәҡдим итәләр.
Sziget-2006 хедлайнерҙары
Radiohead, Franz Ferdinand, Placebo, Игги Поп һәм The Stooges, The Prodigy, Роберт Плант һ.б.
Нгынянсе-Яха
Нгынянсё-Яха (Нгарко-Нгынян-Сё) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 237 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Девәтернә
Девәтернә (Туғыҙ, Туғыҙбай, Маҙараҫты; Девәтернә, Девятерня) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.
География
Ауыл Ҡаҙы йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауылда йәнәйҙәрҙән тыш байлар ырыуы вәкилдәре йәшәй. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Сарапул өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә.
Ауыл кешеләре Кесе Туғыҙбай (Девәтернә) ауылын нигеҙләй, ул Йәнәй улусына ҡараған.
XIX быуат аҙағында ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәҙрәсә теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылдан — Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составына керә.
Халҡы
1834 йылда ауылда 49 башҡорт һәм 322 типтәр (йәнәй ырыуы башҡорттарынан); 1859 йылда — 560 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 102 башҡорт иҫәпләнгән.
Никитина Тамара Васильевна
Тамара Васильевна Никитина (1930) — совет сәнәғәте хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Тамара Васильевна Никитина 1930 йылдың 21 апрелендә Мәскәү өлкәһе Кимры округы Шиломка ауылында, (хәҙер Тверь өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1932 йылда ғаилә Мәскәү өлкәһе Пушкин районына күсеп килә.
1946 йылда ауыл мәктәбен тамамлағандан һуң Ҡыҙыл Армия һәм Флот исемендәге фабрикаға туҡыусының өйрәнсеге булып уҡырға инә. Һөнәрҙе тиҙ үҙләштерә, күп һанлы туҡыу станоктарын хеҙмәтләндереү буйынса юғары планды үтәй, станоктарҙа техник туҡыма  — өс ҡатлы кирза һәм йөнтәҫ киндер туҡыма етештерә
Ете йыллыҡ эш йомғаҡтары буйынса Ленин ордены менән бүләкләнә. Һигеҙенсе биш йыллыҡта күп туҡыу станоктарын хеҙмәтләндереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшә һәм Республика Еңел сәнәғәт министрлығының хеҙмәтселәре араһында социалистик ярышта күп тапҡыр  еңеүсе була,  «Мастер — оҫта ҡулдар»  маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
1971 йылдың 5 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән биш йыллыҡ заданиелар планын  ваҡытынан алда үтәгәне һәм  еңел сәнәғәттең  туҡыма, трикотаж, аяҡ-кейемдәре, тегеү әйберҙәрен һәм башҡа продукцияны  етештереүҙе үҫтереүҙәге ижади өлөшө өсөн Тамара Васильевна Никитинаға Ленин ордены һәм  «Ураҡ һәм Сүкеш»  миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана; КПСС ағзаһы була, КПСС-тың  XXV  съезы делегаты итеп һайлана.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, Мәскәү өлкәһенең Пушкин районы Царёво ауылында йәшәй 2015 йылдың апрелендә 85 йәше тулыу айҡанлы ҡотлауҙар ҡабул итә.
Зубкова Антонина Леонтьевна
Зубкова Антонина Леонтьевна (12 октябрь 1920 йыл — 13 ноябрь 1950 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, бомбардировка авиация полкы штурманы, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Антонина Леонтьевна Зубкова 1920 йылдың 20 октябрендә] Рязань губернаһы (хәҙер — Рәсәй Федерацияһы Рязань өлкәһе, Кораблинский районы) Ряжский өйәҙе Семион ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте урыҫ.
Урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлағандан һуң, 1938 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына имтиханһыҙ уҡырға инә. Университетта уҡыу төркөмө комсоргы була. Яҡын киләсәктә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашып, билдәлек аласаҡ лётчик ҡатын-ҡыҙҙар Евдокия Пасько, Евгения Руднева һәм Екатерина Рябова менән бер курста уҡый.
1941 йылдың июнендә Антонина Зубкова университеттың өсөнсө курсын тамамлап, башҡа студенттар менән бергә имтихан биреп йөрөгән була. Курсташтары әйтеүенсә, һуғыш башланған дәүерҙә иптәштәренә өндәшеп, имтихандарға әҙерләнеүҙе өҙмәҫкә кәңәш итә: «Беҙҙең еңеүгә индерәсәк тәүге өлөшөбөҙ — был беҙҙең яҡшы баһаларыбыҙ». Әммә һуңғараҡ ошо осорҙо иҫенә төшөрөп, былай тигән: «Илебеҙгә көтөлмәгәндә ябырылған һынау менән сағыштырғанда, интегралдар сисеү, Эйлер һәм Кошиҙы уҡыу нисектер кәрәкмәгән һәм мәғәнәһеҙ һымаҡ тойола ине».
1941 йылдың сентябрендә Антонина Зубкова шөғөлөн Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында уҡыуын дауам итеү менән бер рәттән, пулемёт һәм шәфҡәт туташтары курстарында ла шөғөлләнә. 1941 йылдың 8 октябрендә гәзиттәр ВЛКСМ Үҙәк Комитетының комсомолкаларҙы үҙ иректәре менән армияға йыйыу тураһында саҡырыуҙар баҫтырып сығара. Шунан һуң үҙенең һигеҙ курсташ ҡыҙҙары менән бергә доброволец булып армияға яҙылалар. Энгельс хәрби осоусылар мәктәбе эргәһендә штурмандар курсын тамамлай. 1942 йылдың декабрендә уҡып сығалар. Бүлеү буйынса Марина Раскова командалыҡ иткән 587-се Борисов бомбардировка авиация полкына (һуңыраҡ 5-се гвардия бомбардировка авиация корпусының 4-се гвардия бомбардировка авиация дивизияһы 125-се гвардия пикелау-бомбардировка авиация полкы тип атала) эләгә. Әммә, уның командиры Марина Раскова тиҙҙән (1943 йылдың 6 ғинуарында) һәләк була.
1943 йылдың апреленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша, полк эскадрильяһы штурманы. Был полк составында Сталинград оборонаһында, Кубанда зәңгәр линияны өҙөү һуғыштарында (һуғыштың был осоронда беренсе Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнә), аҙаҡ Ҡырымда ҡатнаша. Артабан полк Көнбайыш фронтҡа уҡтала һәм Белоруссия, Балтика буйында һәм Көнсығыш Пруссияла һөжүм алып бара.
1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Антонин Зубкова һуғыштың бөтә осорҙарында ла Надежда Федутенко менән ҡуша оса. Федутенко уның хаҡта былай тип әйтә: «Һеҙ уға шундай бәләкәй тип ҡарамағыҙ. Фашистарҙың кәрәген бирә генә. Ул бомбаға бик яҡшы тота» (Антонина Зубкова буйға ҙур булмаған һәм хатта шуның арҡаһында үҙ ирке менән һуғышҡа алмай ҡуйырҙар тип, ҡурҡып та йөрөгән).
1945 йылдың майына 56 осош (башҡа сығанаҡтар буйынса — Пе-2 пикелау бомбардировщигында 68 осош яһаған, дошмандың 3 хәрби ҡоралдар боеприпас келәтен шартлата һәм дошман өҫтөнә 50 000 кг бомба ырғыта. Фронт көндәлегенә бөтә осоштарын теркәп барған. Тәүге хәрби осошонан һуң үҙенең көндәлегенә: «Ғәфү ит мине, һөйөклө Ерем. Мин һинең өҫтөңә бомба ташлармын, әммә был беҙҙең икебеҙ өсөн дә кәрәк… Тик ҡанһыҙ килмешәктәр генә юлдарҙан юҡҡа сыҡһын» . Һуғыш ваҡытында полкта сәйәси дәрестәр үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша.
Мәскәүҙә йәшәй. 1950 йылдың 13 ноябрендә, үҙ-үҙенә ҡул һалып, яҡты донъянан китә. Ваганьковский зыяратында ерләнә.
«Яугир булараҡ Тыуған иле өсөн ул күп эшләне. Фән йәһәтенән дә күп эшләй алырлыҡ ине», — ти уны ерләгәндә МДУ профессоры В. В. Голубев.
Хәтер
А. Л. Зубкова исемен йөрөтә :
Шандор һарайы (Венгрия)
Шандор һарайы фасады грек илаһтары барельефтары, граф Шандорҙы рыцарлыҡҡа бағышлау күренеше менән биҙәлгән. Һарайҙың көнсығыш стенаһында Икенсе донъя һуғышына тиклем булған Венгрия премьер-министры граф Пал Телек иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйылған. Германия ғәскәрҙәрен Венгрия территорияһы аша үткәреүгә ҡаршы протест белдереп, ул үҙ— үҙенә ҡул һала. Һарай эске яҡтан гобелендар, гәлсәр шәмдәлдәр и Карой Лотц картиналары менән биҙәлгән.
Тышҡы биҙәлеше
Һарайҙың майҙанға сыҡҡан көньяҡ-көнбайыш фасадында, «Венгрия президенты хакимиәте» тигән яҙыулы еңел йәшел ишек (Köztársasági Elnöki Hivatal). Уның өҫтөндәге балюстрадала хәҙерге Венгрия гербы менән Венгрия флагы һәм Евросоюз флагы.
Һарайҙың көньяҡ фасадында шундай уҡ ишек. Тимер балюстрадала Венгрия флагы һәм Евросоюз флагы, Венгрияның тарихи гербы, унда Далмация, Хорватия, Славония, Фиуме һәм Трансильвания гербтары ла бар. Көньяҡ-көнсығыш яҡта икенсе ҡатта антиканыҡына оҡшатып эшләнгән тимпанда рим цифралары — MDCCCVI (1806, һарай төҙөлөп бөткән йыл).
Эске биҙәлеше
Күк төҫтәге зал (Гобеленлы зал) — һарайҙағы иң матур итеп биҙәлгән, барокко стилендәге мебель ҡуйылған зал, унда ҙур осрашыуҙар үтә.
Ҡыҙыл зал (Мария-Терезия залы) — һарайҙағы иң нәзәҡәтле биҙәлгән бүлмә. Унда элек императрица Мария-Терезия портреты булған, ләкин ул эҙһеҙ юғалған. Уның урынында Венгрия королеваһы кейемендәге Мария-Терезия портреты. Бүлмәләге фрескаларҙың авторы — Миклош Ибль. Бүлмәне Монарх менән Хөкүмәттең килешеүе уңайынан биҙәгәндәр, шуға күрә унда Венгрия премьер-министрҙары, йәки президенттары портреттары юҡ. Улар икенсе залда урынлашҡан.
Көҙгөлө залда Президенттың рәсми осрашыуҙары, шул иҫәптән илселәрҙе ҡабул итеү ҙә үтә. Конференц-зал һарайҙың көньяҡ-көнбайыш яғында урынлашҡан (унан Дунай менән Буда күренеп тора), ул 1990-се йылдарҙа ҡайтанан тергеҙелгән, сөнки башта эшләнгән бүлмә емерелеп, юҡҡа сыҡҡан. 1920-се йылдар стилендә эшләнгән Президент кабинетында элегерәк министрҙар ултырған: стенала премьер-министрҙар портреттары эленгән. Мориц Шандор портреты эленгән Сәй залынан һарай алдындағы төп майҙан күренеп тора. Һарайҙың төньяҡ-көнсығыш яғында Рыцарь залы, элек бында ат һарайы булған: унда әле булһа ҡыҙыл кирбестән эшләнгән ат ашатыу өсөн тәғәйенләнгән улаҡтар һаҡланып ҡалған, Рыцарь залында һуңыраҡ пресс-конференциялар үткәрә башлағандар.
Пелюга
Пелюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 641 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Словечна
Словечна (Славечна, Словечна) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Житомир, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 138 километр.
Симғазы
Симғазы — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Турат
Турат (Туратка (Каныкабак) - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Турат йылғаһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы менән Башҡортостан Республикаһы сиге буйлап, аҙаҡ Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға Таналыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002882
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200288
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Сығанаҡтар
Словарь топонимов Башкирской АССР.Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге - Уфа, 1980, - с. 76
Энәле балыҡ
ЭНӘЛЕ БАЛЫҠ, ЙӘКИ ТЕРПЕ БАЛЫҠ (урыҫ.Малая южная колюшка, лат. Pungitius platygaster)  — нурҡанатлы балыҡтарҙың (Actinopterygii) энәле балыҡтар ғәиләһенең (Gasterosteidae) бер төрө
Ҡылыҡһырлама
ЭНӘЛЕ БАЛЫҠ, ЙӘКИ ТЕРПЕ БАЛЫҠ — бик ваҡ балыҡ ул. Уның оҙонлоғо 4—10 сантиметр ғына (ә ата балыҡтар инә балыҡтарҙан вағыраҡ). Йәшенә килгәндә өс йылдан ары йәшәмәй.
Уның кәүҙәһе өс энәле балыҡҡа ҡарағанда нескәрәк. Был балыҡ яланғас (тәңкәһеҙ) тиерлек, йәки ҡойроҡ яғында бер нисә һөйәктән торған пластиналар була.
Арҡа ҡанаты алдында 9—10 энә тора. Балыҡтың һырты һоро-йәшелдән алып ҡуңыр төҫкә тиклем була.
Ян-яҡтары асығыраҡ, һарыраҡ, йыш ҡына тоноҡ ҡына ҡараңғы таптар менән йә ҡыйыш һыҙаттар менән ҡапланған. Ҡорһағы көмөш төҫтә.
Таралыуы
Арал, Каспий, Ҡара диңгеҙ бассейндарында тереклек итәләр. Биләмәләре Дунай бассейнында Белградҡа тиклем, шулай уҡ, Ысыҡ-Күл (Ҡырғыҙстан), Һарыһыу (Үҙәк Каҙаҡстан), Тубыл йылғаһы үренә (Обь йылғаһы бассейны) тиклем барып етә.
Сөсө һәм татыр һыуҙарҙа йәшәй ала. Туғыҙ энәле балыҡ Төньяҡ менән Балтик диңгеҙҙәре һайлыҡтарында татыр һыуҙа ла рәхәтләнеп йәшәй.
Башҡортостанда энәле балыҡтың кесе туғыҙ энәле тип аталған төрө йәшәй. Быныһы иһә төньяҡта ятҡан бар ҡитғаларҙа бар: Евразия менән Америкала ла. Беҙҙә улар Яҡтыкүлдә, Мауыҙҙы күлендә һәм Яйыҡ башында осрай.
Үрсеүе
Ыуылдырыҡ сәсер ваҡытҡа ата балыҡтарҙың муйыны менән күкрәге ҡап-ҡара бер төҫкә инә. һирәгерәк иркәк балыҡтар тотошлай ҡараға әйләнә.
Яҙ көнө энәле балыҡ үҙенең ыуылдырыҡтарын һыуға һипмәй, ә улар өсөн оя яһай. Барыһы ла эшкә бара: һыу аҫтындағы ваҡ (бер бөртөк) үләндәр ҙә, төптән сүпләнгән бәләкәс кенә ағас киҫәге лә.
Бөтәһен дә энәле балыҡ йомро ояға ҡушып үрә. Ояһы үтә сыҡмалы була. Һыу үҫемлектәрендә эленеп тора.
Унан һуң, энәле балыҡ берсә оя әйләнәһендә йөҙөп йөрөй. Уға ҡабырғаһы менән ышҡылып ала, ныҡ микән тип һынап ҡарай! Берәй балыҡ яҡын килә башлаһа, энәләрен ҡапыл тырпайтып уға ташлана.
Оя әҙер булғас, энәле инә балыҡ уға ни бары иллеләп ыуылдырыҡ һала. Ләкин ата энәле балыҡ ояла бер генә ыуылдырыҡ бөртөгө, бер селбәрә лә һәләк булмаһын тип, уны ҡарауыллай.
Оя әҙер булыу менән ата балыҡ вертикаль йүнәлештә тулғын кеүек төрлө хәрәкәттәр яһап йөрөй башлай. Берәй энәле инә балыҡ уға эйәрһә, ояһына алып ҡайта. Үҙе аша үтеп китә. Артынан килгән инә балыҡ ояға ыуылдырығын һалып сыға. Ни бары иллеләп ыуылдырыҡ һала. Ошолай ҡылыҡтары менән ата балыҡ бер нисә инә балыҡты алып ҡайтырға мөмкин. Етерлек ыуылдырыҡ йыйып алғас, ата балыҡ ояла бер генә ыуылдырыҡ бөртөгө, бер селбәрә лә һәләк булмаһын тип, уны ҡарауыллай.
Төньяҡ диңгеҙҙәрҙә, сөсө һыуҙарҙа ла ваҡ ҡына өс энәле терпе балыҡтар (сәнскеле балыҡтар) йәшәй. Ата терпе әкәмәт һуғышсан балыҡ. Башҡа ата терпеләр менән ыҙғышып ваҡытын үткәрә. Инә терпеләргә лә бик яғымлы түгел ул.
Үрсей торған саҡ еттеме, ата терпе балыҡ ҡапыл үҙгәрә лә ҡуя. Унан да тыныс, аҡыллы балыҡты осратырмын тимә. Унан эшкә сума. Үлән тамырҙарын һәм бүлбеләрен таҙа ҡомло, тымыҡ урынға ташый йә оя яһарға тотона.
Оя әҙер булыу менән ата балыҡ вертикаль йүнәлештә тулғын кеүек төрлө хәрәкәттәр яһап йөрөй башлай. Берәй энәле инә балыҡ уға эйәрһә, ояһына алып ҡайта. Үҙе аша үтеп китә. Артынан килгән инә балыҡ ояға ыуылдырығын һалып сыға.
Ошолай ҡылыҡтары менән ата балыҡ бер нисә инә балыҡты алып ҡайтырға мөмкин. Етерлек ыуылдырыҡ йыйып алғас, уларҙы аталандыра һәм башҡаса инә сәнскеле балыҡтарҙы ояға яҡын ебәрмәй. Сөнки, инә балыҡтар әсәлек тигән нәмәне белмәйҙәр, үҙ ыуылдырыҡтарын ашайҙар.
Инде хәҙер ата өсөн яңы хәстәрлектәр арта. Ояны әленән-әле ул төҙәтеп тора. Оя эсенә инеп, йөҙгөстәре менән тонсоған һыуҙы, аҡрын ғына тулҡынландырып, саф ағым менән алмаштыра.
Ун-ун ике көндән ояла кескәй балыҡтар тыуа. Ата уларға кислородлы, саф һыу хәстәрләй. Бының өсөн ул ояның түбәһен аса.
Берәй балаһы оянан ситкә сыҡһа, хәстәрлекле ата уны шунда уҡ ауыҙына ҡабып кире алып инә һәм ояға ебәрә. Бына шулай ата иркәләүендә селбәрәләр үҫеп етә. Шунан һуң ғына ваҡ терпе балыҡтар ирекле көн итә башлай…
Росток
Ро́сток (нем. Rostock )  Ганза ҡалаһы Росток (нем. Hansestadt Rostock ) — Германиялағы, Мекленбург —  Мекленбург — Алғы Померания федераль ере  территорияһында  эре ҡала. ГДР-ҙа Росток иң эре порт һәм көнсығыш Германияла суднодар төҙөү  үҙәге.
Халҡы
Германия ҡушылғанға тиклем 1990 йылда ҡалала 250 мең самаһы кеше йәшәй.
Географияһы
Росток Балтик диңгеҙендә, Мекленбуог еренең төньяҡ яры үҙәгендә, Варнов йылғаһы тамағында (нем. Warnow ) урынлашҡан. Ҡала 8 административ районды үҙ эсенә ала.
Топонимдары
Славяндар теле фондына ҡарай, шулай уҡ хәҙерге Мәскәү районының Ростокино исемендә һаҡланған.
Иҫтәлекле урындары
Росток традицион  халыҡ-ара елкәнле Ганза регатаһы менән билдәле. Унда бөтә донъянан эре парусниктар, шул иҫәптән Рәсәйҙән дә, мәҫәлән, дүрт мачталы   «Седов» баркаһы,  йыйыла.
Ҡала райондары
Росток 8 округтан тора:
Фәндәре
Ростокта бер нисә ғилми-тикшеренеү институты бар. Улар араһында Макс Планк йәмғиәтенең демографик тикшеренеүҙәр институты. Институтҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе рәсәй ғалимы А. И. Яшин. Ғәмәлдә демографик тикшеренеүҙәр институты — Европала иң ҙур   халыҡ-ара демографик тикшеренеү һәм уҡыу үҙәге. Институтта бер нисә рәсәй хеҙмәткәре эшләй, тиҫтәнән ашыу тарихында унда Рәсәйҙән унлаған ғалим килә. Институттың үҙенсәлеге булып хәҙерге демографик проблемаларҙы өйрәнеү, шул иҫәптән биология, биодемография һәм геронтология берлегендә өйрәнеү тора
Спорты
Ростаокта  1965 йылдың  28 декабрендә Ганза» футбол клубына нигеҙ һалына  уйындарҙы үткәреү урыны  —  29 мең тамашасы һыйҙырышлы ДКБ-Арена (элекке Ostseestadion) (2001 йылғы реконструкциянан һуң). Әлеге ваҡытта «Ганза» Өсөнсө Бундеслигала уйнай. «Ганза» оҙаҡ ваҡыт дауамында Көнсығыш Германияның иң уңышлы командаларының береһе  һанала. Фан-клуб ағзалары һаны буйынса (3,8 млн) Германияла «Бавария», «Боруссия»  һәм «Шальке-04»  фан-клубтарынан һуң  4-се урында тора.
Футбол командаһынан тыш Ростокта «Пираньи» хоккей командаһы, «Эмпоры» гандбол,  «Варнемюнде» волейбол, шулай уҡ үләндә хоккей һәм  инлайн-хоккей командалары бар.
Ростокта түбәндәге билдәле спортсылар тыуған:
Дине
Ростокта иң күп һанлы дини ойошмалар булып Мекленбургтың Лютеран Сиркәүенә ҡараған лютеран ойошмаһы һанала.
Ҡалала шулай уҡ башҡа протестант конфессияларҙың ойошмалары (баптист, методист,  Плимут  туғандары, етенсе көн  адвентистары), шулай уҡ Яңы Апостол сиркәүе бар.
1995 йылдан росток католиктары яңы барлыҡҡа килгән гамбург епископлығына ҡарай.
Шулай уҡ ҡалала синагога һәм мәсет эшләй.
Нойермарк-Любарс
Нойермарк-Любарс (Neuermark-Lübars) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 343 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
Яңы Ивановка (Стәрлебаш районы)
Яңы Ивановка (Новоивановка) — Башҡортостан Республикаһыдың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 6 кеше булған. Почта индексы — 453172, ОКАТО коды — 80248825002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гавалов Сергей Михайлович
Гавалов Сергей Михайлович (10 апрель 1924 йыл, Тифлис — 12 март 2018 йыл, Новосибирск) — СССР һәм Рәсәй табип-педиатры, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Сергей Михайлович Гавалов 1924 йылда Тифлис ҡалаһында тыуған. 1948 йылда 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай, бюллама  буйынса  Ҡаҙағстанға  эшкә ебәрелә.
1950 йылда 2-се Мәскәү медицина институтының аспирантураһына уҡырға инә, унда  педиатрия йүнәлешен һайлай.
1954 йылда аспирантураны тамамлап, фән кандидаты дәрәжәһен алыу менән, ул Ҡырым медицина институтына балалар инфекцияһы бүлеге  мөдире булып эшләргә китә. Бында ул балалар пульмонологияһы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Эшенең һөҙөмтәһе булып «Хронические неспецифические пневмонии у детей и их этапное лечение» монографияһы була, уның  нигеҙендә, ул  1962 йылда  докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Кесе Ват-Еган
Кесе Ват-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ват-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Гавалов Сергей Михайлович
Биографияһы
1962 йылда Ереванға күсенә, бында Ереван медицина институтының педиатрия факультеты деканы вазифаһын башҡара. Юғары уҡыу йортонда балалар пульмонологияһының фәнни мәктәбен ойоштора.
1971 йылда СССР Фәндәр академияһының саҡырыуын ҡабул итә һәм  Новосибирск ҡалаһына күсенә, бында СССР Фәндәр академияһы Себер бүлеге цитология һәм генетика институты ҡарамағында педиатрия лабораторияһы һәм клиника  бүлеге мөдире була. Гавалов исеме менән Новосибирск ҡалаһында балалар пульмонологияһы мәктәбе төҙөлөү бәйле.
Кесе Ват-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гавалов Сергей Михайлович
Биографияһы
1976 йылда Гавалов етәкселегендә ғалимдар коллективы киҫкен респиратор ауырыу кисергән балаларҙа бронхы-үпкә «рецидивы» генезында төп патофизиологик механизмдарҙың береһе булып бронхыларҙың ҡуҙғыуы тора, тип тәүге тапҡыр СССР-ҙа беренселәрҙән булып иҫбатлай.
1981 йылда туранан-тура Гавалов ҡатнашлығында Новосибирскиҙа балаларҙы профилактик дауалауҙа яңы йүнәлеш — ғаилә диспансеризацияһы һәм оҙайлы ауырыусы балаларҙы реабилитациялау ҡулланыла башлай.
Үҙенең хеҙмәттәрендә профессор балаларҙа бронхы-үпкә ауырыуҙары хронизацияһының патологофизиологик нигеҙҙәрен (БЛЗ), йөклө ҡатындарҙың әүҙем тәмәке тартыу йоғонтоһоноң хәүеф факторын, бронхыларҙың гиперактивлығы, үпкә туҡымаһының тоташтырғыс дисплазияһын өйрәнеүгә ҙур иғтибар бүлә.
Кесе Ват-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гавалов Сергей Михайлович
Биографияһы
С.М. Гавалов 270-тән ашыу баҫма хеҙмәт авторы, улар араһында 7 монография,  табиптар өсөн 4 ҡулланма, сит телдәргә тәржемә ителгән һәм донъяның бер нисә илдәрендә  баҫып сығарылған «Детские болезни» дәреслеге бар (1967, 1968, 1970, 1971, 1974, 1976 йылғы баҫмалар).
1994 йылда Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.
Тихвин Божия Матерь иконаһы сиркәүе (Арзамас)
Тихвин зыяратындағы Тихвин Божья Матерь иконаһы сиркәүе — Рус Православие Сиркәүенең Түбәнге Новгород һәм Арзамас епархияһы православие сиркәүе Рәсәйҙең Түбәнге Новгород өлкәһе Арзамас ҡалаһында урынлашҡан.
Тарих
Ғибәҙәтхана 1777 йылда Арзамас сауҙагәре Матвей Степанович Масленков аҡсаһына төҙөлә. Был ҡорамға Масленков үҙ ырыуының изге әйберен — «Тихвин» Божья Матерь ҙур иконаһын килтерә.
Тихвин Божья Матерь иконаһы байрамы сиркәүҙең иң тәүге изгеләндерелеүенән һуң соборҙан Тихвин зыяратына тәре тотоп барыу рәүешендә йыл һайын (26 июндә иҫке стиль буйынса) үткәрелә. Ҡаланың түбәнге өлөшө өсөн был иң яҡты байрамдарҙың береһе була. Тәре тотоп йөрөш барышында ҡаланың бөтә халҡы тиерлек һәм күрше-тирә ауылдарҙан, Выездная биҫтәһенән кешеләр ҡатнаша.
Тихвин Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә төҙөлгән ғибәҙәтхана 1931 йылда ябыла. Унда ҡала моргы урынлаша.
2001 йылда сиркәү Түбәнге Новгород епархияһына кире ҡайтарыла. 2004 йылда сиркәүҙе тергеҙеү эштәре башлана. 2005 йылда ғибәҙәт ҡылыу яңынан тергеҙелә.
2010 йылдың 7 ноябрендә Түбәнге Новгород һәм Арзамас архиепискобы Георгий (Данилов) зыярат сиркәүен  «Тихвин» Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә изгеләндерә.
Сәйетбатталов Ғәлей Ғәлей улы
Сәйетбатталов Ғәлей Ғәлей улы (17 декабрь 1928 йыл — 31 июль 2010 йыл) — башҡорт теле белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1969), профессор (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988) һәм мәғариф отличнигы (1988), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Жәлил Кейекбаев исемендәге (1995) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2018, үлгәндән һуң) премиялар лауреаты.
Биографияһы
Ғәлей Ғәлей улы Сәйетбатталов (шулай уҡ күп кенә осраған яҙылыш Ғәли Ғәли улы һәм һирәгерәк осраған тулы яҙылыш формаһы Ширғәли Миңлеғәли улы) Сәйетбатталов 1928 йылдың 17 декабрендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Сәйетҡол ауылында тыуған.
Ғәли Сәйетбатталов — 250-нән ашыу ғилми мәҡәлә, тиҫтәләгән монографиялар; мәктәп уҡыусылары, педагогия училищелары һәм юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн дәреслектәр, әсбаптар авторы. Ул хәҙерге башҡорт теленең синтаксисы, пунктуацияһы һәм стилистикаһы проблемаларын фәнни өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙе. Ғәли Сәйетбатталовтың ғилми эшмәкәрлеге һуңғы йылдарҙа айырыуса емешле булды. Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә ике томда «Башҡорт теле. Синтаксис» һәм өс томда «Башҡорт теле. Синтаксис» хеҙмәттәре нәшер ителде.
Тел ғилеменең теоретик проблемаларын өйрәнеү менән бер рәттән, ғалим башҡорт әҙәби теле үҫеше үҙенсәлектәре менән шөғөлләнде. Уның хеҙмәттәре билдәле башҡорт яҙыусылары әҫәрҙәренең тел һәм стиль үҙенсәлектәре проблемаһына арналды.
Ғәли Сәйетбатталов 2010 йылдың 31 июлендә тыуған ауылы Сәйетҡолда вафат була һәм шунда ерләнә.
Сотникова Гөлназ Ивановна
Сотникова Гөлназ Ивановна (21 сентябрь 1961 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, йәмәғәт эшмәкәре, «Вертэкс» АЙ холдингы президенты (1990 йылдан), Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II тарафынан ойошторолған Рәсәй Килешеү һәм Татыулыҡ хәйриә фонды президенты (1997 йылдан), М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның Классик пансионы президенты (1997 йылдан). Рәсәйҙә хәйриәлек һәм меценатлыҡ барлыҡҡа килеүҙә ҙур роль уйнай. Рәсәй православие сиркәүенең I дәрәжә Изге равноапостольная княгиня Ольга I (1999 йыл), II дәрәжә Изге благоверный кенәз Даниил Московский (2003 йыл) ордендары менән бүләкләнгән. Рәсәй һәм халыҡ-ара жюри тарафынан ике тапҡыр «Йыл ҡатын-ҡыҙы» (1995,1999) тип таныла. Бер нисә мәҙәни программаһы.
Баржы-Омга
Баржы-Омга (Баржы ; Баржы-Омга, Варзи-Омга) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.
Сотникова Гөлназ Ивановна
өсөн «Леди инициатива» тигән почетлы титул ала.
Биографияһы
Гөлназ Ивановна Сотникова 1967 йылдың 21 сентябрендә Өфөлә совет интеллигенттары ғаиләһендә тыуған.
Баржы-Омга
География
Ауыл Баржы йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡҡа табан 74 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Сотникова Гөлназ Ивановна
Ата-әсәһе
Атаһы — Иван Владимирович Сотников, Башҡортостан Яҙыусылар союзының рус яҙыусылары секцияһы рәйесе, «Литературная Башкирия» альманахының яуаплы мөхәррире.
Баржы-Омга
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1708 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әсән административ-территориаль улусы составына керә.