cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гаринка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Секур (Вычгрда ҡушылдығы)
Секур  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семирецкая
Семирецкая — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Старая йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гарчак
Гарчак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 864 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лангенвайсбах
Лангенвайсбах (Langenwei?bach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2697 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8134 һәм автомобиль коды Z.
И. Д. Василенко музейы
''' И. Д. Василенко музейы''' — Ростов өлкәһендәге Таганрог ҡалаһында, унда 1923 −1966 йылдарҙа Сталин премияһы лауреаты яҙыусы Иван Дмитриевич Василенко йәшәгән йортта урынлашҡан. Ул Таганрог дәүләт әҙәби һәм тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығына ҡарай. Түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Чехов ур., 88.
Тарих
Иван Василенко үҙенең күп һанлы ғаилә ағзалары менән 1923 −1966 йылдарҙа йәшәгән йорт 1906 йылда уҡ төҙөлгән булған һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Яҙыусы 1895 йылдың 20 ғинуарында волость писарының ғаиләһендә тыуған һәм ете йәшендә ата-әсәһе менән Макеевка аулынан (хәҙерге Донецк янындағы ҡала) Таганрогҡа күсеп килгән. Бында ул үҙенең барлыҡ тормошон яҙыусы булып әҫәрҙәр яҙып үткәргән. Ул 1996 йылдың 26 майында туберкулез дан вафат булған. Йәшәгән йортоноң стенаһына яҙыусы хөрмәтенә таҡтаташ ҡуйылған.
1988 йылда яҙыусының элекке фатиры музей-ҡурсаулыҡҡа бирелгән. 2004 йылдың майында бында күргәҙмә асыла: яҙыусының эш һәм аш-һыу бүлмәләре күргәҙмәгә ҡуйыла. Бында Василенконың шәхси әйберҙәре, иң яҡшы әҫәрҙәре ҡуйыла ,шулай уҡ Таганрог ҡалаһының XX быуат башындағы тарихын тасуирлаусы материалдар күрһәтелә. 2008 йылда «Артемка тураһындағы әҫәрҙәр циклы» күргәҙмәһе асыла.
Сендуга
Сендуга — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикәев Солтан Хәмит улы
Бикәев Солтан Хәмит улы (25 декабрь 1916 йыл — 8 октябрь 2006 йыл) — совет-фин һуғышында (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танкист, полковник (1975). Мәскәүҙә үткән Еңеү Парадында ҡатнашыусы. 1967—1992 йылдарҙа Өфөләге 2-се ҡала типографияһы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977), СССР матбуғаты отличнигы (1977), Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Солтан Хәмит улы Бикәев 1916 йылдың 25 декарендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Туҡтар-Әбдрәшит ауылында тыуған.
1941 йылдың июненән Көньяҡ, Көньяҡ-Көнбайыш, Кавказ аръяғы, Ялан һәм 2-се Украина фронттарында хеҙмəт итə.
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1943 йылдың 20 декабрендә бирелә.
Герасимова (Чижапка ҡушылдығы)
Герасимова  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 424 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лаусиг
Лаусиг (Lau?ig) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4134 кеше йәшәй. Майҙаны — 100,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4838 һәм автомобиль коды DZ.
Врангель йорто
Тарих
Ҡазан (хәҙерге Гәзит) тыҡрығындағы утар йорто 1885 йылда архитектор Николай Александрович Дорошенко проекты буйынса төҙөлгән. Йорт башта төрлө хужаларға ҡараған әммә бер аҙҙан уны барон Николай Егорович Врангель һатып алған. Йортта Врангелдең барлыҡ ғаилә ағзалары йәшәгән. Николай Егорович сәнғәт фәне ғалимы, яҙыусы һәм антиквариат коллекционеры булған. Уның ҡатыны Мария Дмитриевна Ростовта беренсе ҡатын-кыҙҙар йәкшәмбе мәктәбен ойоштороусы булараҡ билдәле. Уларҙың өлкән улдары Петр Николаевич Врангель Граждандар һуғышы ваҡытындағы Аҡ хәрәкәттең лидеры булған.
Совет власы бинаны милли мөлкәткә әйләндергән, бында «Ут» 68 -се һанлы балалар баҡсаһы урынлашҡан. 1990-сы йылдарҙа балалар баҡсаһы ябылған, шунан бирле йорт ташландыҡ хәлдә торған. Ростов өлкәһе Хакимиәте Башлығының 1998 йылдың 9 октябрендә сыҡҡан 411-се ҡарары буйынса Врангель йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы итеп дәүләт һаҡлауына бирелгән. 2006 йылда буш торған йорт Ростов епархияһына уның тарафынан төҙөлөү һәм тергеҙеү, аяҡҡа баҫтырылыу шарты менән арендаға бирелгән. Епархия бинаны реставрациялау һәм унда һәм унда ағартыу эштәре алып барыу үҙәге музейын ойоштороға планлаштырған. 2011 йылда йортта А. И. Солженицын музейын ойошторорға уйлағандар, сөнки шул осорға арналған экспозиция ике шәхестең дә эшмәкәрлегенә ҡағылған. Әммә Ростов епархияһы Врангель йортон реставрациялау өсөн аҡса таба алмаған. 2012 йылда ғына йоттоң ҡыйығы алыштырылып, тәҙрәләренә ваҡытлыса пластик пакеттар ҡуйылған. Дөйөм алғанда, һуңғы алты йыл эсендә бина бик ҡыҙғаныс хәлгә төшкән. 2011 йылдың сентябрендә йорт янында архитектура ҡомартҡыһын һаҡлап алып ҡалыуға иғтибарҙы йәлеп итеү өсөн йәмәғәт ойошмаһы акцияһы үткәрелә. 2013 йылдың мартында Ростов епархияһы Врангель йортон реставрациялау өсөн йортто 9 миллион һумға һатты. Йыйылған аҡсаларҙы Епархия Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүен реставрацияланы.үткәрҙе реставрация соборы Рождествоһы Престо Богородицы. Яңы бинаның хужаһы- ЯСЙ « Механизациялау идаралығы».
2015 йылда ҡала хакимиәте кәңәшмәһендә Врангель йортон емереп, урынына уның күсермәһен төҙөү мәсьәләһе күтәрелде. Архитектура ҡомартҡыһын реставрациялау 130 млн. һум, ә уның күсермәһен төҙөү ― бары 20 млн. һум талап итә. Йортто емереү менән йәмәғәтселек килешә алмай, һәм был фекер бик ҡаты тәнҡит утына эләгә.
2016 йылда бинала реконструкция үткәрергә һәм унда йәштәр клубы асырға планлайҙар. Алдан иҫәпләүҙәр буйынса, төҙөкләндереүгә сығымдар яҡынса 115 миллион һум тәшкил иткән.
Реставрациянан һуң йортта Врангель музейы асылырға тейеш булынған. Ҡала хакимиәте башлығы Сергей Горбань әйтеүе буйынса реставрация эштәре инвесторҙар тарафынан үткәрелеп, һуңынан ҡала хакимиәте ремонтланған йортто арендаға алырға тейештәр. Йортта генерал Врангелгә һәм XIX быуат аҙағы ― XX быуат тарихына бағышланған экспозиция урынлаштырыласаҡ. Уның фекеренсә, был туристарҙы ҡалаға ылыҡтырып, ҡалаға файҙа килтерәсәк сара булып торасаҡ.
2017 йылдың башында йорт реставрацияланмаған, ә, киреһенсә, вандализм актына эләккән.
Архитектур үҙенсәлектәре
Йорттоң Гәзит тыҡырығына сығып торған алғы яғы матур декоратив биҙәктәр менән семәрләп биҙәлгән. Йорт үҙенең ҡулланышына яраҡлы торлаҡ һәм ярҙамсы бүлмәләргә бүленгән. Төп инеү урыны ике колонналы дорик портиклы дүртмөйөшлө аттик менән үҙенә арбап тора. Интерьерында боронғо һылап семәрләп эшләнгән биҙәктәр.
Симва
Симва — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вис йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Глухая (Васюган ҡушылдығы)
Глухая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 736 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лаусниц
Лаусниц (Lau?nitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1948 кеше йәшәй. Майҙаны — 63,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 196 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1936 һәм автомобиль коды BZ.
Скырлос
Скырлос — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тыва йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алкоголизм
Алкоголизм (alcoholismus от الكحل [al-kuħl] ← артик [al] +  [kuħl] «сурьма») шулай уҡ хроник алкоголизм, хроник алкоголь интоксикацияһы, этилизм, алкоголь токсикоманияһы  һәм башҡа — хроник психик прогредиент ауырыу, алкоголгә (этил спиртына) һәүәҫлек һәм психик һәм физик бәйләнгәнлек менән билдәләнгән токсикомания төрө.. Алкоголизм эселгән иҫерткес эсемлектең күләмен контролдә тота белмәү, акоголгә толерантлыҡ (спиртнлы эсемлекте ҡәнәғәтләндеү тойғоһон тәьмин итерлек дозала ҡулланыу, абстинент синдром, сорбент органдарҙың токсик елкенһенеүе, шулай уҡ иҫерек мәлдә булған айырым ваҡиғаны хәтерләмәү кеүек уңышһыҙлыҡтар менән характерлана.
1979 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы «алкоголизм» терминын Халыҡ-ара ауырыуҙар классификацияһынан (Междунаро́дная статисти́ческая классифика́ция боле́зней и пробле́м, свя́занных со здоро́вьем Деся́того пересмо́тра (МКБ-10) — версия классификатора МКБ, разработанная в 1989 году) ала һәм «алкоголгә бәйлелек синдромы» термины менән алмаштыра. МКБ-10-да алкоголизм «алкоголь эсеү арҡаһында килеп сыҡҡан психик һәм холоҡ-фиғел боҙолоуы» (F10) рубрикаһына ингән «бәйлелек синдромы» (F10.2) булараҡ, ә америка классификацияһы DSM-5 «алкоголь ҡулланыу арҡаһында барлыҡҡа килгән кире үҙгәрештәр» йәки «алкоголь ҡулланыуҙан ҡаҡшау» (alcohol use disorder) булараҡ билдәләнә.
Алкого́лик — алкоголизм менән сирләүсе.
XIX быуатта уҡ инде, халыҡ етешерәк йәшәй башлау менән алкоголизм да үҫә башлай, тип иҫәпләнгән. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы фекеренсә, донъяла алкоголизм сире менән ауырыу тенденцияһы даими рәүештә үҫә: әгәр 2000 йылда алкоголизм менән сирлеләр донъяла 140 миллион самаһы булһа, 2010 йылда инде — 208 миллион самаһы: шундай тенденция дауам итһә, 2050 йылға донъяла 9,5 миллиард халыҡтан 500 миллион кеше, йәғни 19-ҙың 1-һе алкоголизм сиренән интегәсәк.
Медицина билдәләмәһе
DSM-IV (психиатрия һәм физиологияла диагностика стандрты) алкоголде артыҡ ҡулланыуҙы, ҡабатланып торған кире эҙемтәләренә ҡарамаҫтан, һаман туҡтамай ҡулланыу, тип билдәләй.
APA Dictionary of Psychology, мәғлүмәте буйынса, алкоголизм — ул алкоголгә (иҫерткес эсемлеккә) бәйлелек термины өсөн көндәлек исем. Был ниндәй бәйлелек төрөнә ҡарай: физик (абстиненция синдромы хас), психологик (шартлы рефлексҡа ярҙам итеүгә нигеҙләнгән) төрөнәме йәки тегеһенә лә, быныһына ламы тигән бәхәс барғанын иҫәпкә алыр кәрәк.
Сирҙе өйрәнеү тарихы
«Хроник алкоголизм» терминын 1849 йылда швед табибы һәм йәмәғәт эшмәкәре М. Гусс (M. Hüss), спиртлы эсемлектәрҙе оҙайлы һәм саманан тыш күп ҡулланыу арҡаһында, кеше организмында патологик үҙгәрештәр йыйылмаһын билдәләү маҡсатында, беренсе тапҡыр ҡуллана. Әммә эскеселек (спиртлы эсемлектәрҙе сама белмәй ҡулланыу) һәм алкоголизм (ауырыу) араһында айырма оҙаҡ ваҡыт билдәләнмәне. Дөйөм алғанда, XIX һәм XX быуат башында алкоголгә бәйле булыу дипсомания тип аталды, ләкин хәҙер был термин башҡа мәғәнәгә эйә. Алкоголизм — ул ауырыу тигән күҙаллауҙар Э Крепелин, К. Бонгеффер, Э Блейлер, С. С. Корсаков, С. Г. Жислин, И. В. Стрельчук хеҙмәттәрендә нығытылған. Алкоголизм ауырыу булараҡ Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан 1952 йылда раҫлана.
Эпидемиологияһы
]] Бөтә XX быуат дауамында алкоголизм менән ауырыған кешеләр һанының тотороҡло артыу тенденцияһы күҙәтелә. Мәҫәлән, 15 иҡтисади яҡтан үҫешкән илдәрҙә йыллыҡ уртаса үлсәм үҫешкән илдәрҙә 1900—1929 йылдарҙа 1000 кешегә 0,3, 1956—1975 йылдарҙа 12,3 — тәшкил итә; бары тик 1930 йылдан 1965 йылға тиклем алкоголизм менән ауырыуҙар һаны 50 тапҡыр арта. 1980 йылдарҙан башлап ҙур алкоголизм эпидемиологик тикшеренеүҙәре үткәрелә; улар алкоголизм һәм эскеселек таралыу кимәле илдәр араһында күпкә айырылғанын күрһәтә. Шулай, алдынғы илдәрҙә алкоголизм эпидемиологияһы буйынса тәүге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, алкоголизм Францияла, артабан АҠШ-та, Швейцарияла һәм Швецияла таралған. Әммә ваҡыт үтеү менән күрһәткестәр үҙгәрә; мәҫәлән, АҠШ-та алкоголь ҡулланыу кәмей, ә элекке СССР илдәрендә һәм Япония — арта. . Донъяла XXI быуат башына йылына 200 миллиард литрҙан ашыуыраҡ иҫерткес эсемлек етештерелә; бөтә алдынғы илдәрҙең 15 йәштән өлкәнерәк халҡының күпселеге спиртлы эсемлек ҡуллана, шул иҫәптән көн һайын ҡатын-ҡыҙ ир-аттың 1/6 өлөшө һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың яҡынса 1/13 өлөшө алкоголде көн һайын эсә. Алдынғы илдәрҙә йән башына йылына алкоголь ҡулланыу 7-14 литр тәшкил итә; үҫешкән илдәрҙә был күрһәткес кәмерәк, әммә уның үҫеш тенденциялары билдәләнә. Рәсәйҙә 2005 йылда алкоголь ҡулланыу күләме йән башына 11 литр; Рәсәйҙә 2009 йылда алкоголизм менән ауырыусылар һаны 100 мең халыҡҡа 1523,3 кеше тәшкил итә. RLMS-HSE мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда рәсәй ирҙәренең 34,9 % һәм ҡатын-ҡыҙҙарының 21,8 % айыҡ тормош алып барған; 61 һәм унан өлкәнерәк йәш төркөмөндә айыҡтар күберәк (34,9 %), ә 26-40 йәш төркөмөндә эсмәүселәр иң аҙы (19 %). Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, диагноз «Алкоголь ҡулланыу арҡаһында психик һәм холоҡ-фиғел ҡаҡшауы» диагнозы 15 миллиондан ашыу кешегә ҡуйыла, һәм «алкоголизм» диагнозы ир-аттарға ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда 3 тапҡыр йышыраҡ ҡуйыла https://doctor.rambler.ru/pharma/43653347-nazvano-sootnosheniya-muzhchin-i-zhenschin-v-rf-zloupotreblyayuschih-alkogolem/. Төп хәүеф төркөмөн 35-65 йәштәгеләр тәшкил итә.
Фармакодинамикаһы һәм метаболизмы
Иҫерткес эсемлектең тәьҫир итеүсе компоненты — этанол — тиҙ арала кешенең ашҡаҙан-эсәк трактына, мейеһенә үтеп инә, кешенең нервы күҙәнәктәре менән бәйләнешкә инә. Спиртлы эсемлек эскәндән һуң, ҡанда этанол тупланыуы 45-90 минутта максимумға етә. Этанол организмдан үҙгәрмәгән килеш үпкә, бөйөр, һөт һәм тир биҙҙәре һәм тиҙәк, башлыса бауырҙа барған биотрансформация юлы менән сығарыла. Беренсе тәүлектәр дауамында алкоголдең организмда тарҡалыуы һәм сығарылыуы дауам итә:
Ацетальдегидтың тамамланыу юлы: альдегиддегидрогеназ ярҙамында ацетатҡа әйләнеүе, йәғни ацетил-КоА ҡатнашлығында углекислота һәм һыуға тиклем әселәнеүе: C2H4O → ацетат → CO2 + Н2O + энергия. Сәләмәт кешелә әселәнеү тиҙлеге даими һәм сәғәтенә тән массаһының килограмына яҡынса 0,1 г таҙа этанол тәшкил итә. Ҡабул ителгән алкоголдең 10%-на тиклеме үҙгәрешһеҙ бөйөр һәм тын юлдары аша сығарыла.
Алкоголдең организмға саманан тыш артыҡ эләгеүенән тәбиғи һаҡланыу юлы — ул ҡоҫоу рефлексы, әммә сир үҫә барған һайын ул кәмей бара.
Этиологияһы
Һис шикһеҙ, кешегә күңелләнеү (эйфория), йоҡоға талдырыу, алдаҡ йылытыу үҙенсәлектәре һ. б. сифаттары алкоголде эсеүгә сәбәп булып тора. Алкоголизм этиологияһын күп төрлө ҡараш бар. Мәҫәлән, W Sudduth (1977) этанолдың ашҡаҙан-эсәк трактына йоғонтоһо сир үҫешенең нигеҙен тәшкил итә тип иҫәпләй. Уның теорияһы буйынса, этанол, файҙалы матдәләрҙе һеңдереүҙе тоҡарлап, токсиндарҙы һеңдереүҙе көсәйтә. Яйлап токсиндар күберәк була бара, һәм был осраҡта этанол берҙән-бер антибактериаль һәм нейроблоклау агенты булып ҡала. Ул ваҡытлыса хәлде яҡшырта һәм «компульсив әүәҫлекте» билдәләй һәм сығыу юлын тарайтҡан йомоҡ ҡулса барлыҡҡа килә. Пятницкая: «Алкоголизмдың неврологик һәм генетик симптоматикаһын тап шул токсик боҙоҡ түңәрәк аңлата ла инде» тип яҙа.
Бөгөнгө көндә алкоголде һирәк (острый) һәм хроник ҡулланыу мейе нейрохимик системалары функцияһына, мәҫәлән, эанолдың үҙәк нерв системаһына γ-аминомай кислотаһы — ГАМК-тың тәьҫир итеү механизмына әһәмиәтле иғтибар бирелә. И. П. Анохина (1995) эскелеккә бәйлелек формалашыуҙың дөйөм звеноһы булып матдәнең (уның фекеренсә, бында башҡа наркотиктар ҙа булыуы мөмкин) мейене нығытыу системалары локалләшкән өлкәгә катехоламин, атап әйткәндә, дофамин медиацияһына тәьҫир итеүе ти.
Әммә, сирҙең механизмы асыҡ ҡына билдәле булмһа ла, ауырыуҙың төп сығанағы — ул спиртлы эсемлектәр һәм улар атҡарған ғәмәлдәр. Бынан тыш, күп нәмә биологик, психологик һәм социаль факторҙарға бәйле.
Патогенезы
Сирҙең патологияһы ныҡлап өйрәнелмәгән. Берәүҙәрҙә психотик ҡаҡшау тиҙ барлыҡҡа килә, ә бәғзеләре яйлап, деструктив-органик нигеҙҙә үҙгәрә. Алкоголдең конкрет органдарға йоғонтоһон өйрәнеү башланды. Күп ҡырлы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә төрлө патологияларҙың берҙән-бер радикалы — алкоголиктарҙың гипоадренергияһы асыҡланды. Шулай алкоголгә әүәҫлектең конкрет нейрональ системаға бәйлелеге асылмаған. Ниндәй органдар иң күп хроник интоксикациялана, шуның буйынса ғына фекер йөрөтөргә мөмкин. Алкоголизм психик боҙолоу симптоматикаһы һәм эске органдарҙың үҙенә генә хас ҡаҡшауы менән билдәләнә. Алкоголь эсемлектәрҙең организмға тәьҫире тере туҡымаларға йоғонто яһаусы бер нисә типтағы патогенетик механизмдан тора.
И. П. Анохина фекере буйынса, алкоголдең психик-әүҙем тәьҫиренең төп патогенетик звеноһы булып төрлө нейромедиатор системаларының, бигерәк тә катехоламин системаһының әүҙемләшеүе тора. Үҙәк нерв системаһының төрлө кимәлдәрендә был матдәләр (катехоламиндар һәм бета-эндорфиндар (эндогенлы опиаттар) төрлө эффекттар, ауыртыныуға һиҙгерлектең артыуын, эмоциялар һәм үҙеңде тотоу реакциялары менән, билдәләнә. Алкоголде өҙлөкһөҙ ҡулланыу һөҙөмтәһе — ошо системалар эшмәкәрлегенең боҙолоуы, абстинент синдром, алкоголгә тәнҡит күҙлегенән ҡарау һ. б. алкоголгә бәйлелекте барлыҡҡа килтерә
Алкоголдең организмда әселәнеүе (окисланыуы) ағыулы матдә — организмды даими рәүештә интоксикациялаусы ацетальдегид барлыҡҡа килтерә. Ацетальдегид ҡан тамырҙарына (атеросклерозды шәбәйтә), бауыр туҡымаларына (алкоголь гепатиты), мейе туҡымаларына (алкоголь энцефалопатияһы) иң көслө ағыу һымаҡ тәьҫир итә.
Сирҙең стадиялары
Алкоголизм алкоголгә көслө психик һәм физик бәйлелек менән билдәләнә. Алкоголизм, патология булараҡ, үҙенең үҫешендә яйлап алкоголь бәйлелегенә килтереүсе, спиртлы эсемлектәр ҡулланғанда үҙен контролдә тотоу мөмкинлегенең кәмей барыуы, шулай уҡ алкоголь менән өҙлөкһөҙ ағыуланыу арҡаһында, соматик ҡаҡшау менән оҙатылған бер нисә этап үтә.
Алкоголизмды ябай дифференциациялау алкоголгә бәйлелектең клиник һәм психик билдәләренә, шулай уҡ алкоголде ҡулланыуҙың йышлығына һәм күләменә нигеҙләнә. Түбәндәге төркөмдәрҙе айырып була: Алкоголгә бәйлелек алкоголде осраҡлы ҡулланыу эпизодтарынан алкоголизмдың ауыр формаларына тиклем үҫешә.
Алкоголизм — прогредиент хроник сир, һәм үҫешендә өс төп стадия үтә.
Беренсе стадияһы
Алкоголизмдың беренсе стадияһында сирлелә йыш ҡына үҙен тыя алмаған алкоголь ҡулланыу теләге була. Спиртлы эсемлек ҡулланыу мөмкин булмағанда, әүҫлек ваҡытлыса юҡҡа сыға, әммә алкоголде эсергә тура килгән осраҡта эселгән күләмде контролдә тотоу байтаҡ кәмей. Сирҙең был стадияһында иҫереү йыш ҡына артыҡ ярһыусанлыҡ, агессивлыҡ һәм хатта (әлегә һирәгерәк) хәтерҙә бер нимә лә ҡалмауы менән билдәләнә. Алкоголик эскелеккә тәнҡит күҙлегенән ҡарамай һәм алкоголь ҡулланыуҙың һәр осрағын аҡлай. Беренсе стадия аҙағында толерантлыҡ (алкоголде күтәрә алыу) күҙәтелә. Алкоголизмдың беренсе стадияһы яйлап икенсе стадияһына күсә.
Икенсе стадияһы
Алкоголизмдың икенсе стадияһына алкоголгә толерантлыҡтың байтаҡ үҫеүе хас, яйлап иң юғары планкаһына — "толерантлыҡ яйлаһы"на күсә. Кеше яйлап спиртлы эсемлекте самалап эсеү контролен юғалта, иҫереү шатлығы (эйфория) оҙонлоғо ҡыҫҡара, икенсе стадия аҙағында бөтөнлә булмай тиерлек. Был стадияла алкоголгә физик бәйлелек һәм үҙеңдән-үҙең спиртлы эсемлекте күп миҡдарҙа даими ҡулланыу тенденцияһы барлыҡҡа килә. Тап икенсе стадияһында тирләү, баш ауыртыу, һыуһау, ярһыусанлыҡ, йоҡоһоҙлоҡ, йөрәк тәңгәлендә ауыртыу, ослоҡтарҙың йәки бөтә тәндең ҡалтырауы (тремор) менән оҙатылған абстинентлы алкоголь синдромы барлыҡҡа килә. Алкоголик үҙенең эскеселеген аҡламай ҙа, алкоголгә ҡарамаған бөтә мәсьәләләргә битарафҡа әйләнә. Бәйлелектең йырып сыҡҡыһыҙ ҡулсаһы — туҡтарға мөмкин булмаған күп көндәргә һуҙылған эскелек барлыҡҡа килә. Өҙлөкһөҙ эсеүҙе кинәт туҡтатыу (йәки, элегерәк ҡулланылған классификация буйынса, псевдозапой), һәм шулай уҡ эргәһендәгеләрҙең сирлене, медицина ярҙамынан башҡа, сикләргә маташыуы төрлө өҙлөгөүҙәргә, хатта металкоголь психозға килтереүе мөмкин. Алкоголизмдың икенсе стадияһында сирленең эске органдарының һәм үҙәк нерв системаһының зарарланыуы (мәҫәлән, енси либидо кәмеүе, һейҙек тотмау һ. б.) асыҡ беленә.
Өсөнсө стадияһы
Алкоголгә тартылыу көсәйә, уға пропорциональ рәүештә — контроль кәмей. Организмға спиртлы эсемлектәр күп тә кәрәкмәй. Психик ҡаҡшау амнезияға килтерә. Психик, физик һәм социаль деградация арта бара. Яйлап «ысын өҙлөкһөҙ эсеү» төшөнсәһенә яҡын — кеше аңһыҙ рәүештә араҡы эсмәй түҙә алмаҫлыҡ ваҡытлыса торош кисерә. Иҫереү өсөн спиртлы эсемлектең аҙ ғын миҡдары (рюмка йә унан да аҙыраҡ) етерлек икәнен иҫәпкә алғанда, бындай өҙлөкһөҙ эсеү организмдың тулыһынса хәлһеҙләнеүе менән тамамлана. Был моментҡа психика һәм эске органдарҙың боҙолоуы ҡотолғоһоҙ була, тулыһынса алкоголь деградацияһы күҙәтелә. Медицина ярҙамынан башҡа өҙөлгән өҙлөкһөҙ эскелек металкоголь психозға, хатта үлемгә лә алып илеүе мөмкин.
Алкоголизм аҙ дәрәжәлә прогредиент (стационар) рәүештә атҡарылһа, сирҙең төп симптомының үрләүе күҙәтелмәй.
Диагностик билдәләре
Рәсәйҙә «алкоголизм» диагнозы ҡуйғанда сирленең түбәндә атап кителгән симптомдары билдәләнә :
МКБ-10 анығыраҡ диагностик шкала ҡуйған.
Алкоголь эсемлегенән иҫереү
Этанолдың үҙәк нерв системаһына тәьҫир итеүе эҙемтәһендә барлыҡҡа килгән патологик хәл-торош. Алкоголдең дөйөм тәьҫире — үҙәк нерв системаһы (ЦНС) функцияһы төшөнкөлөгөнә килтереүендә, ә башланғыс этабында барлыҡҡа килеүсе эйфория һәм ҡуҙғыу үҙәк нерв системаһының тормоз механизмы көсһөҙлөгөнән килә. Алкоголь иҫереү процесында мейе ҡабығы функцияһы ғына түгел, ә ҡабыҡ аҫты структуралары ла (кесе мейе, базал йәҙрәләр, баш мейеһе олоно) зарарлана. Алкогол эсеп иҫереүҙең, этанолдың токсик һәм психик-әүҙем тәьҫиренән психик һәм неврологик симптомдарының прогрессив көсәйә барыуы буйынса, өс: еңел, уртаса һәм ауыр дәрәжәһен билдәләйҙәр. Алкоголь эсеп иҫереү характеры күп факторҙарҙан: организмдың этанолға бирешеүсәнлегенән, алкоголдең миҡдарынан һәм тибынан, иҫерткес эсемлектәрҙе ҡабул итеү шарттарынан, алкоголь эскәндә ашаған аҙыҡ миҡдары һәм сифатынан, физического состояния организмдың физик торошонан тора. Симптоматикаһы үҙ ғәмәлдәренә тәнҡитле мөнәсәбәтенең кәмеүе, һай фекер йөрөтөү, хәрәкәттәренең яҙа эшләнеүе һәм тәртиптең яйланмауынан (еңел дәрәжәлә иҫергәндә) алып эргә-тирәләгеләр менән тулыһынса контактты юғалтыуға, тупаҫ атаксия (хәрәкәт итеүҙең боҙолоуы) һәм көслө ағыуланған осраҡта сопор һәм комаға китеүгә тиклем үҙгәрә.
Алкоголь психоздары
«Алкоголь психоздары» термины алкоголдең мейегә туранан-тура тәьҫире уларҙың сәбәбе тип иҫәпләгән саҡта ҡулланылды. Артабан, улар кеше организмының этанол менән оҙайлы ваҡыт ағыуланыуы эҙемьәһе икәнен аңлағандан һуң, металкоголь психоз тип атала башланды.
Металкоголь психозы — ул оҙайлы ваҡыт өҙлөкһөҙ хроник алкоголь интоксикацияһы арҡаһында барлыҡҡа килгән психик боҙолоу. Алкоголь психоздапының бер нисә тибы: алкоголь делирийы («аҡ биҙгәк — белая горячка»), алкоголь депрессияһы синдромы, алкоголь галлюцинозы, алкоголь параноиды, алкоголь эпилепсияһы билдәле.
Алкоголь делирийы — иң йыш осрай торған алкоголь психозы, хроник алкоголизм арҡаһында барлыҡҡа килгән метаболизм боҙолоуы һөҙөмтәһендә үҫешә. Психоз симптомы алкогоь ҡулланыуҙы туҡтатыуға бер нисә сәғәт йәки бер нисә көн үткәс үҫешә.
Алкоголизм нәтижәһе
Алкоголизмға бирелгәндәр араһында үлем осрағының йыш осрай торған сәбәбе — йөрәк һәм ҡан тамырҙары сирҙәре. Атап әйткәндә, алкоголь кардиомиопатияһы йәки миокарданың зарарланыуы, хроник йөрәк етешмәүсәнлегенә һәм йөрәк ҡарынсаһының (желудочек) үлемесле фибрилляцияһына килтерә. Алкоголизм киҫкен (острый) алкоголь интоксикацияһынан, киҫкен панкреатит осоронда панкреонекроздан, бауырҙың алкоголь циррозынан үлеүгә килтереүе мөмкин. Алкоголиктарға үҙ-үҙенә ҡул һалыу (суицид) һәм йәшәү менән уртаҡ булмаған бәхетһеҙ осраҡтарға юлығыу һәм йәрәхәтләнеү йәки имгәнеү ҡурҡынысы янай.
Алкоголизмдың социаль эҙемтәләре
Алкоголиктарҙан тыуған һәм уларҙың алкоголь эсемлектәре ҡулланыусы балалары төрлө психик һәм тәртип ҡаҡшауҙарынан интегә. Рәсәйҙә алкоголь эсеп үлеүселәр һаны (йылына 600—700 мең кеше) йәки Рәсәйҙә күҙәтелгән депопуляция тыуым һәм үлем араһындағы айырманың күп өлөшөн ҡаплай.
Немец парламентының мәғлүмәте буйынса, һыра менән шарапты йыш ҡулланыуҙан барлыҡҡа килгән алкоголизм һәм һимереү Афғанстандағы бундесвер хәрбиҙәренең һуғышҡа һәләтлелеген кәметә.
Алкоголь ҡулланып иҫергән килеш автомобиль йөрөтөү етди проблема булып тора.
Алкоголизмға ҡаршы көрәш
Кешенең алкоголь ҡулланыу ихтыяжы ныҡ булғанлыҡтан, алкоголизм проблемаһын административ хәл итеү буоысы үтә ҡатмарлы. Бер нисә тапҡыр дәүләт кимәлендә алкоголизмға ҡаршы көрәш асып ҡаралды. Швецияла Гётеборг (1865—1917) һәм Братт системалары (1917—1955), Рәсәйҙә «ҡоро закон» (1914-1925), Финляндияла (1919—1932), АҠШта (1919—1933) һәм Исландияла (1915—1922) экелеккә ҡаршы көрәш ойошторҙолар. Бөтә осраҡта ла спиртлы эсемлекте етештереүҙе һәм һатыуҙы тыйыуҙар контрабанда юлы менән алкоголь индереү һәм суррогат ҡулланыу арҡаһында тормошҡа ашырылмай ҡала. Швецияла, Финляндияла һәм Норвегияла уны етештереүгә дәүләт монополияһы шарттарында алкоголде етештереү буйынса оҙайлы ваҡыт эшләүсе дәүләт сәйәсәте үткәрелде, әммә был да теләгән һөҙөмтәгә килтермәне (мәҫәлән, Финляндияла 15 йәштән өлкән кешеләрҙең алкоголь ҡулланыуы 1950 йылдағы бер кешегә 2,6 литрҙан 1996 йылда 8,4 литрға тиклем артты). Рәсәйҙә лә алкоголгә ҡаршы кампаниялар бер нисә тапҡыр ойошторолдо. 1985 йылғы алкоголгә ҡаршы кампания иң билдәлеһе, уның һөҙөмтәһе лә булды: спиртлы эсемлектәрҙе һатыуҙы тыйған осорҙа тыуым артыуы һәм үлем кәмеүе күҙәтелде, уртаса ғүмер оҙонлоғо артты; әммә алкоголь продукцияһын йәшерен етештереү һәм самогон ҡойоу иҫәбенә алкоголде ҡулланыу аҙ дәрәжәлә була.
Халыҡ-ара кимәлдә алкоголь сәйәсәтен Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тормошҡа ашыра. В мае 2010 йылдың майында Женевала үткән Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһында «Глобальная стратегия по снижению злоупотребления алкоголем» документы ҡабул ителә. Доклад тәҡдим иткән саралар араһында — спиртлы эсемлектәр рекламаһын сикләү, алкоголь продукцияһын һатыу нөктәләрен һәм сауҙа итеү ваҡытын сикләү, һалым иҫәбенә спиртлы эсемлектәргә ваҡлап һатыу хаҡын арттырыу, алкоголь эсемлектәрен ҡулланыуҙың зыяны тураһында мәғлүмәт биреү, водителдәрҙең ҡанында алкоголдең рөхсәт ителгән нормаһын яйлап кәметеү һ. б.
Горелая (Чертала ҡушылдығы)
Горелая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының уң ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәбиғи хоҡуҡ (юриспруденция)
Тәбиғи хоҡуҡ хоҡуҡи (юридик) позитивизм доктринаһына ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Хоҡуҡи позитивизмда хоҡуҡ —закон рәүешен алған дәүләт ихтыяры, уны тик дәүләт кенә булдыра ала .Тәбиғи хоҡуҡ концепцияһы «хоҡуҡ» менән «закон» төшөнсәләрен айырып ҡарай. Уға ярашлы, һәр бер кешенең юғары, даими хоҡуҡтары бар, улар аҡыл, ғәҙеллек, ҡиммәттәрҙең объектив тәртибен һәм Хоҙайҙың тәрән аҡылын кәүҙәләндерә.Улар барыһы ла дәүләт тарафынан билдәләнгән норма һәм принциптарға бәйле түгел һәм туранан-тура ғәмәлдә. Закон сығарыусы өсөн тәбиғи хоҡуҡ ориентир булырға тейеш, уға ынтылырға кәрәк. Бынан ниндәй ҙә булһа дәүләттә тәбиғи хоҡуҡтары тапала икән халыҡтың баш күтәрергә хоҡуғы килеп сыға.
Тәбиғи хоҡуҡтарҙың берҙәм дөйөм танылған исемлеге юҡ: ул ваҡытҡа, урынға, шулай уҡ теге йәки был автор фекеренә бәйле рәүештә үҙгәрә ала — һәм йыш ҡына был теорияның кәмселеге тип атала. Элек-электән тәбиғи хоҡуҡ аҫтында, ғөмүмән, башка кешеләр һәм дәүләт тарафыннан көс ҡулланыуҙан яҡлау һәм үҙ шәхесенең ирекле эш итеү хоҡуғы аңлана. Хәҙерге ваҡытта тәбиғи хоҡуҡтарға, ғәҙәттә, күп кенә социаль-иҡтисади һәм сәйәси хоҡуҡтар ҙа, мәҫәлән, халыҡтың Конституция булдырыу хоҡуғы, сәйәси тормошта әүҙем ҡатнашыу, сәйәси партияларға берләшеү, хеҙмәткә һәм лайыҡлы хеҙмәт хаҡына хоҡуҡ, граждандарҙың суд һәм закон алдында тигеҙлеге инә. .
Тәбиғи хоҡуҡ концепцияһы боронғо (антик) заманда уҡ барлыҡҡа килә һәм ул саҡтан алып шаҡтай ҙур эволюция кисерә.Уның менән Платон, Аристотель, Гуго Гроций,Фома Аквинский, Томас Гоббс, Бенедикт Спиноза, Джон Локк, Шарль де Монтескьё, Жан-Жак Руссо һәм башҡа авторҙар исемдәре бәйле.
Тәбиғи хоҡуҡ идеялары XVII―XVIII быуаттаҙағы революциялар осоронда Көнбайыш Европа һәм АҠШ-та киң тарала. Тәбиғи хоҡуҡ идеялары яңырыу осоро Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң башлана һәм фашист һәм нацист режимдары ваҡытында төп хоҡуҡи идеология булған юридик позитивизмға ҡарата реакция була. Йәмғиәттә хоҡуҡтың асылына тәбиғи-хоҡуҡи ҡараштар полиция дәүләтенән (көс ҡулланыусы) хоҡуҡи дәүләткә күскән осорҙа әүҙемләшә тип иҫәпләнә.
Содмес-Ворыква
Содмес-Ворыква — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворыква йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан генерациялау компанияһы
Башҡортостан генерациялау компанияһы («БГК» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте) — Рәсәй энергетик компанияһы, Башҡортостан Республикаһында электр һәм йылылыҡ энергияһы етештереү менән шөғөлләнә. Республика биләмәһендә генерациялау сы ҡеүәттәр менән идара итә һәм «Башҡортостан йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре» («БашРТС» ЯСЙ) яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең һәм башҡа бүлендек предприятиеларҙың эштәрен көйләй. Рәсәйҙең система булдырыусы ойошмалар исемлегенә ингән (2015).
Компанияның юридик адресы: 450045, Өфө ҡалаһы, Энергетиктар урамы, 60.
Тарихы
«Башҡортостан генерациялау компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт 2006 йылдың 28 июлендә булдырыла. Ошо ваҡыттан предприятие «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенән бүленеп сыҡҡан. Төҙөлгән ойошманың бурыстары булып электр һәм йылылыҡ энергияһы генерациялау һәм уны Башҡортостан Республикаһы предприятиелары һәм тораҡ пункттарына бүлеү тора.
Башҡортостан генерациялау компанияһы республикалағы 10 Йылылык электр үҙәге, Ҡарман дәүләт район электр станцияһы һәм Павловка гидроэлектростанцияһы генерациялау ҡеүәттәре менән идара иткән. Компанияның беренсе директоры Чижиков Виктор Алексеевич була.
2012 йылдан Башҡортостан генерациялау компанияһы «Интер РАО» компаниялар төркөмөнә ингән. Был ваҡытта «Башҡортостан генерациялау компанияһы» активтары хаҡы 30 миллиард һум самаһы тәшкил итә.
Хәҙерге торошо
«Башҡортостан генерациялау компанияһы» «Башҡортостан йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре» («БашРТС» ЯСЙ) яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең һәм башҡа бүлендек предприятиеларҙың эштәре менән идара итә һәм көйләй.
Уның составында Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан 18 эре һәм кесе электр станциялары. Ойошма электр энергияһы менән Башҡортостан Республикаһы һәм күрше төбәктәр предприятиеләрен һәм халҡын, ә йылылыҡ энергияһы менән — Башҡортостандың һигеҙ ҡала предприятиеларын һәм халҡын тәьмин итә.
Компания электр станцияларының дөйөм ҡеүәте — 4005,6 МВт., дөйөм йылылыҡ ҡеүәте — 8349,8 Гкал/сәғ (2017), «БашРТС» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре оҙонлоғо 1480 км. "Башҡортостан генерациялау компанияһы"ның тулайым активтары 2015 йылдың 31 мартына ҡарата 36,8 миллиард һум тәшкил иткән. Йылылыҡ һәм электр энергияһы Ҡарман ГРЭС-ы (1831,1 МВт., 204 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-1 (77,74 МВт, 685,8 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-2 (519 МВт., 1528 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-3 (95 МВт, 992,8 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-4 (270 МВт, 792 Гкал/сәғ), Салауат ТЭЦ-ы (180 МВт., 526 Гкал/сәғ), Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ы (320 МВт., 1539 Гкал/сәғ), Яңы Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ы (МВт 255., 1511,2 Гкал/сәғ), Өфө янындағы ТЭЦ (210 МВт., 447 Гкал/сәғ), Урал аръяғы ТЭЦ-ы (17,444 МВт., 28,44 Гкал/сәғ), ГТЭС «Сибай» (16 МВт., 95,54 Гкал/сәғ), Павловка ГЭС-ы (166,4 МВт), Йомағужа ГЭС-Ы (45 МВт.), «Төпкилде» (2,2 МВт), шулай уҡ бер нисә бәләкәй һәм микро-ГЭС-тарҙа етештерелә.
Башҡортостан Республикаһындағы компания составында бар донъяла күпселек тәшкил иткән электр энергияһы етештереү төрҙәре — ГРЭС-тар, ТЭЦ, ЕЭС (ел электр станцияһы), ГЭС, шул иҫәптән бер нисә бәләкәй һәм микро-ГЭС-тар бар.
Электр һәм йылылыҡ энергияһын һатыуҙан компания алған табыштың нисбәте 2/5 кеүек. «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ГРЭС яғыулыҡ балансы: тәбиғи газ — 97,73 %, күмер — 1,98 процент, мазут — 0,29 %.
Структураһы
Башҡортостан генерациялау компанияһы составына «БашРТС» яуаплылығы сикләнгән бүлендек йәмғиәте инә, ул Өфө һәм Благовещен ҡалаларын хеҙмәтләндерә; «БашРТС-Стәрлетамаҡ» филиалы Стәрлетамаҡ, Ишембай, Салауат, Сибай ҡалаларын хеҙмәтләндерә; «БашРТС-Нефтекамск» филиалы — Нефтекама һәм Ағиҙел ҡалаларын хеҙмәтләндерә.
Шулай уҡ Башҡортостан генерациялау компанияһының бүлендек йәмғиәте булып «Башэнрготранс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт — автотранспорт ойошмаһы тора, ул Өфөлә, Благовещен, Ағиҙел, Нефтекама, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Күмертау һәм Сибай ҡалаларында, шулай уҡ Нуриман районынындағы Павловка ҡасабаһында һәм Нефтекама ҡалаһының Энергетик ауылында Башҡортостан генерациялау предприятиеләрен хеҙмәтләндерә.
Экология ҡануниәтен боҙоу
«Башҡортостан генерациялау компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт Өфө ТЭЦ-2 һыуытыу системаһының бысраҡ һыуҙарын ағыҙғыс ҡоролмалар аша Теплое күленә түгә, был көслө тауыштар менән оҙатыла
Башҡортостан тәбиғәтте һаҡлау район-ара прокуратураһы суд аша «БГК» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенән 2013 йылда уҡ Өфө ТЭЦ-2 каналының бысраҡ һыу ағыҙыу каналы тауышын кәметеү буйынса саралар эшләүен һәм тормошҡа ашырыуын талап итте.
2011 йылда компанияның шартлау һәм янғын сығыу ҡурҡынысы булған производство объекттарын файҙаланыуға лицензияһы булмай. Суд асыҡлауынса, «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәте шартлау һәм янғын сығыу ҡурҡынысы булған хәүефле производство объекттарын сәнәғәт хәүефһеҙлегенең мотлаҡ нормаларын һәм ҡағиҙәләрен боҙоуҙар менән, атап әйткәндә, шартлау һәм янғын сығыу ҡурҡынысы булған етештереү объекттары менән файҙаланыуға лицензияһы булмаған килеш эксплуатациялай (хәүефле производство объекттарын теркәү тураһындағы таныҡлыҡ № А41-00029)
Грибковка
Грибковка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагва йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сойга (Вычгрда ҡушылдығы)
Сойга  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мозырь районы
Мозырь районы (Мазырскі раён) — Гомель өлкәһенең көньяҡ — көнбайышындағы административ берәмеге. Административ үҙәге — Мозырь ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
Районда 10 ауыл башҡарма комитеты теркәлгән (2014 йылдың 29 ғинуарына ҡарата ):
Географияһы
Район майҙаны 1600 км² тәшкил итә (12 урын). Калинковичи, Хойницы, Ельск, Петриков һәм Лельчицы райондары менән сиктәш.
Төп йылғалар — Припять һәм уның ҡушылдыҡтары — Тремль, Ипа, Неначь, Тур, Мытва, Солокуча, Крапивень, Сколодин, шулай уҡ Словечна йылғаһының ҡушылдығы — Чертень.
Тарихы
Район 1924 йылдың 17 июлендә ойошторола. 1926—1927 йылдарҙа ул Слобода ауылы исеме менән йөрөтөлә. Башта Мозырь округы составында була. 1930 йылдың 27 сентябрендә Калинковичи районы Мозырь районы тип үҙгәртелә, район үҙәге итеп Мозырь ҡалаһы билдәләнә. 1930—1935 йылдарҙа район тура республика буйһоноуында була, 1935—1938 йылдарҙа — Мозырь ҡала округы (сик буйы), 1938—1954 йылдарҙа — Полесье өлкәһенә (үҙәге Мозырь ҡалаһы), 1954 йылдан — Гомель өлкәһенә ҡарай.
Район территорияһы бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. 1930 йылдың 27 сентябрендә ҡабаттан ойошторолған районға Казимир ауыл Советы (Петриковка районынан), шул уҡ йылда — Тваричев милли поляк ауыл Советы (Наровлян районынан) ҡушыла. 1931 йылдың 5 февралендә Какуевич ауыл Советы Речица районына тапшырыла, 1931 йылдың 2 июлендә Мозырь районына бөтөрөлгән Копаткевич районынан 2 ауыл Советы, Озарич районынан 7 ауыл Советы, Юрович районына 4 ауыл Советы ҡушыла. 1935 йылдың 2 февралендә Доманович һәм Копаткевич райондары ҡабаттан тергеҙелә һәм уларға йәмгеһе 15 ауыл Советы беркетелә. 1935 йылдың 5 апрелендә район эреләтелә. 1938 йылдың 20 февралендә бер район Василевич районына тапшырыла. 1939 йылдың 3 июлендә ҡабаттан Калинкович районы булдырыла, унда Мозырь районынан 11 ауыл Советы тапшырыла. Шул уҡ көндө Мозырь районына Елцы, Наровлян һәм Петриков райондарынан берешәр ауыл советы беркетелә.
Демографик хәле
Халҡы — 132 437 кеше (2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата). Ауыл халҡы — 16,27 %, ҡала халҡы — 83,76 % 1959 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, районда (Мозырь ҡалаһынан тыш) 26 613 кеше йәшәй: 25218 белорус, 599 урыҫ, 327 поляк, 278 украин, 63 йәһүд, 128 башҡа милләт вәкилдәре.
Сәнәғәте
2010 йылда район сәнәғәт ойошмалары 13906 млрд һумлыҡ продукция етештерә.
Ҡала һәм район предприятиелары Мозырь ҡалаһында 30 сәнәғәт предприятиһы урынлашҡан, ула араһында иң мөһимдәре: «Мозырь нефть эшкәртеү заводы» ААЙ— автомобиль бензины, дизель яғыулығы, мазут, ыҫмала етештерә.
«Мозырьсоль» ААЙ— аҙыҡ-түлек тоҙон сығара һәм етештерә.
«Мозырь спирт-араҡы заводы» ААЙ — шарап, араҡы һәм ликер-араҡы изделиеларын етештерә.
«Мозырьсельмаш» (Мозырь ауыл хужалығы машиналары заводы) ААЙ — шыйыҡ яғыулыҡ һәм газ генераторҙарын, көнкүреш ҡаҙандарын етештерә.
«Мозырь машиналар эшләү заводы» ААЙ — урман техникаһын етештерә һәм башҡалар.
Ауыл хужалығы
2017 йылда ауыл хужалығы ойошмаларында иген һәм ҡуҙаҡлы культуралар өсөн — 13 496 га һөрөнтө ерҙәр, мал аҙығы культураларыөсөн 14 886 га ер сәселә.
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата районда ауыл хужалығы ойошмаларында 30, 5 мең эре мал башы, шул иҫәптән 8, 3 һыйыр, шулай уҡ 49 мең сусҡа һәм 437 мең ҡош-ҡорт тотола.
Транспорт
Район аша Калинковичи — Овруч тимер юлы, шулай уҡ Мозырь — Овруч, Мозырь — Наровля, Мозырь — Лельчицы, Мозырь — Петриков автомобиль юлдары үтә Припять буйлап суднлар йөрөй.
Район аша «Дуҫлыҡ» нефть үткәргее үтә.
Мәғариф
2017 йылда районда 47 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы иҫәптә инә. 2017/2018уҡыу йылында 33 урта белем биреү уҡыу йорттары эшләй. унда 14,8 мең уҡыусы уҡый. 1494 процесын 1494 уҡытыусы тәьмин итә.
Мәҙәниәт
Район үҙәгендә Мозырь берләштерелгән крайҙы өйрәнеү музейы урынлашҡан. Унда 28,8 мең музей предметы тупланған. 2016 йылда музейҙы 42,3 мең кеше күргәнь.
Һаулыҡ һаҡлау учреждениелары
2017 йылда Беларусь республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығы учреждениеларында 442 табип иҫәпләнә.
Егол-Ях
Егол-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 607 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 184 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эш һөйөүсәнлек йорто (Таганрог)
Эш һөйөүсәнлек йорто  — XIX быуат аҙағында Таганрог ҡалаһы, Гоголь тыҡрығы, 114 адресы буйынса төҙөлгән йорт. Бина XXI быуатҡа тиклем һаҡланған, әммә үҙенең тәғәйенләнешен үҙгәрткән һәм хәҙер унда торлаҡ йорт.
Йорт хужаһы
Яков Соломонович Поляков 1832 йылда йәһүд ғаиләһендә тыуған, билдәле банкир, эшҡыуар һәм Аҙау-Дон коммерция банкын асып ебәреүсе булып китә. Тарихта уның ике ағайы телгә алына: уларҙың береһе, Самуил Соломонович Поляков бер нисә тимер юлдың подрядсыһы була, икенсеһе — Лазарь Соломонович Поляков Мәскәү земство банкын ойоштора.
Эш һөйөүсәнлек йортона нигеҙ һалыу
Таганрогта Яков Поляков 1868 йылдан алып йәшәй, ҡала өсөн бик күп эшләй. Ул үҙенең сауҙа йортон асып өлгөрә, ат заводы һәм буксир пароходсылығы контораһына нигеҙ һала. Шәфҡәтлелеккә күп ваҡыт бүлә — Яков Поляков 1898 йылда ҡалала асҡан «Эш һөйөүсәнлек йорто» шуны раҫлаусы факт булып тора. Был бина беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған — хәҙер Гоголь тыҡрығы,114 адресы буйынса торлаҡ йорт урынлашҡан. XIX быуатта Рәсәй империяһы территорияһында «Эш һөйөүсәнлек йорттары» таралыу ала. Уларҙы ойоштороусылар фәҡирлектә йәшәүселәргә хәйер бирмәй, ә эш менән тәьмин итеп, үҙҙәренә йәшәү өсөн аҡса эшләргә мөмкинлек биреү аша ярҙам итергә теләйҙәрПетербургская городская дума:1846-1918, Б. Б. Дубенцов, Валерия Антониновна Нардова, Санкт-Петербургский институт истории (Российская академия наук), ЛИки России, 2005 — Всего страниц: 541, — С. 234 . Ҡайһы берҙә ундай атама белем биреү йорттары өсөн дә хас була. Ул осорҙа йәһүд ғаиләһе балалары һөнәри белемде тик һөнәрселек училищеһында ғына ала алалар. Улар төрлө йәһүд ойошмалары һәм айырым кешеләр бүлгән аҡсаға йәшәйҙәр. Яков Поляков Таганрогта тап шундай уҡыу йортон аса.
Адамка
Адамка (Адам, Адам шур) — Удмурт Республикһы Граховский районында аҡҡан йылға, Үмәк йылғаһының һул ҡушылдығы. Рус Адам-Учи ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ башлана, йылғаның уртаса һарҡыуы — 2,6 м/км, урта ағымында йырҙаһының киңлеге 5-7 метр, түбәнге ағымында — 9-12 метр. Заречный ауылынан түбәндә тәрән йырын буйлап аға. Йылға оҙонлоғо 30 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 351 км².
Лаутер (Саксония)
Лаутер (Саксония) (Lauter/Sa.) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4769 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 480 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8312 һәм автомобиль коды ASZ.
Адамка
Тораҡ пункттар
Йылға буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Русские Адам -Учи, Урта Адам-Учи, Түбәнге Адам-Учи, Грахово, Заречный һәм Озелино.