cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ваҡ сәпсәү
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Башҡа сәпсәүҙәргә ҡарағанда сағыштырмаса ҡыҫҡа аяҡлы һәм ҡыҫҡа суҡышлы ҡош. Ерҙән етеҙ йүгерә, туҡтап, сүгеп-сүгеп ала. Түбәһе һәм һырты ҡара-көрән. Күҙҙәре аша һәм муйынынан ҡара һыҙаттар үтә. Маңлайында бәләкәй генә аҡ тап бар. Башҡа ваҡ сәпсәүҙәрҙән муйынындағы ҡара һыҙаты менән айырыла.
Езерский Дмитрий Сергеевич
Биографияһы
1945 йылдың ноябрендә капитан Езерский запасҡа сығарыла һәм Граждандар Һауа Флоты авиаотрядтарының Внуково берекмәһендә эшләүен дауам итә. 1947 йылдың февраленән — халыҡ-ара һауа юлдарын хеҙмәтләндергән «Си-47» карабы командиры. 1948 йылда Граждандар Һауа Флотының Ташкент юғары осоу әҙерлеге мәктәбен тамамлай. 1950-сы йылдарҙа Төньяҡ Йемендә эшләй.
Ваҡ сәпсәү
Тауышы
Моңло һыҙғыра: «түүүй».
Езерский Дмитрий Сергеевич
Биографияһы
1959 йылда сәләмәтлеге буйынса Дмитрий Езерский осоу эштәренән бушатыла һәм Граждандар Һауа Флотының Баш идаралығына (1964 йылдан Граждандар авиацияһы министрлығы) инженер итеп күсерелә, артабан бында һауа хәрәкәттәре буйынса өлкән инспектор була. 1977 йылдан — Шереметьево аэропортының уҡыу-күнекмә отрядында уҡытыусы, 1981 йылдан — пенсияла.
Ваҡ сәпсәү
Йәшәү рәүеше
Ҡомло һәм ҡырсынлы күл, йылға буйҙарында йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ерҙә ҡора. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк йәшкелт йәки зәңгәр төҫтәге йомортҡаһы була.
Езерский Дмитрий Сергеевич
Биографияһы
Мәскәүҙә йәшәй. «Сокол» ҡасабаһының Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары советының рәйес урынбаҫары булараҡ, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша в Москве, член Совета ветеранов гражданской авиации и Клуба «Опыт».
2014 йылдың 22 ғинуарында вафат була. Троекуров зыяратында ерләнә.
Һөйәрғолова Мөслимә Мәхмүтдин ҡыҙы
Һөйәрғолова Мөслимә Мәхмүтдин ҡыҙы ( 14.04.1934, Байназар ауылы—Байназар ауылы) — ветеран уҡытыусы. Башкортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Биография
1953-54 уҡыу йылында Стәрлетамаҡ ике йыллыҡ укытыусылар әҙерләү институтына уҡырға инә.
1954-1955 уҡыу йылында уны тамамлап, Бөрйән районына эшкә ҡайта һәм Әтек мәктәбе нә ебәрелә.
1956- 1957 уҡыу йылында Мораҙым мәктәбендә директор-укытыусы булып эшләй.
1957- 1958 уҡыу йылында Байназар мәктәбенең башланғыс класында эшләй башлай.
1967-1968 уҡыу йылына тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбендә уҡыта.
1973 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институты ның рус теле һәм әҙәбиәте бүлегенә ситтән тороп уҡырға инә.
Леницева
Леницева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лепша йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һөйәрғолова Мөслимә Мәхмүтдин ҡыҙы
Биография
Эшләгән дәүерендә КМО етәксеһе, профсоюз ойошмаһында, РОНО советында ағза булып тора.
1979 йылда уның эшен юғары баһалап «Башкортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән исем бирелә.
К.Я. Яйыҡбаев тың «Мәғрифәтсе мөғәллимдәр, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре» тигән китапҡа ла уның исеме индерелгән.
Рябиновка (Долгоун ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юта
Юта (Utah) — АҠШ штаты. Таулы штаттарға ҡарай, Ҡаялы тауҙар төбәгендә урынлашҡан. Вайоминг, Колорадо, Аризона, Невада һәм Айдахо менән сиктәш. Баш ҡалаһы — Солт-Лейк-Сити. Огден һәм Прово — ҙур ҡалалар. «Юта» атамаһы халыҡ исеменән килеп сыҡҡан, юттар телендә «тау кешеләре» тигәнде аңлата. Штаттың тәртип номеры — 13. 1896 йылдың 4 ғинуарында төҙөлгән. Элек Юта территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Умарта-штат.
Майҙаны 219 887 кв.км, шуның 3,25 % һыу майҙаны.
Юта транспорт үҙәге булып тора, бында информацион технологиялар һәм ғилми тикшеренеүҙәр, тау мәғдәндәре сығарыу, дәүләт хеҙмәттәре, туризм үҫешкән.
Вёза
Вёза — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 416 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Пенсильвания
Пенсильвания (Pennsylvania) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 33. 1787 йылдың 12 декабрендә төҙөлгән. Элек Пенсильвания провинцияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Замок ташы штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Пенсильвания штатында 12 742 886 чел кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 106,83 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 6.
Майҙаны 119 283 кв.км, шуның 2,7 % һыу майҙаны.
Баш ҡалаһы — Гаррисберг. Эре ҡалалары — Филадельфия. Штат девизы — «Яҡшылыҡ, азатлыҡ һәм бойондороҡһоҙлоҡ». Пенсильвания рәсми атамаһы — «Штат таш һарай», «квакер Штаты». <!--
Географияһы
Пенсильвания имеет майҙан 119 283 км² (33-й по площади штат илдәр) дәүерендә протяжённости эргəһендə 274 км төньяҡтан көньяҡҡа табан һәм 455 км — менән запада башына көнсығыш. Штату принадлежит киҫәк побережья озера Эри длиной 82 км, тағы ла побережье длиной 92 км вдоль эстуария йылғалар делавэр. В шул бит ваҡыт, пенсильвания түгел имеет выхода к Атлантическому океану. Граничит менән алты ерҙә штатами: Нью-йорком (төньяҡта), Нью-джерси (башына востоке), Делавэром (башына юго-востоке), Мэрилендом (башына юге), западной Вирджинией (башына юго-западе) һәм Огайо (башына западе).
Менән юго-запада башына северо-восток башынан территорию штата проходят Аппалачи. Северо-запад Пенсильвании биләй Аллеганское плато, продолжающееся также башына төньяҡ — в штат Нью-йорк һәм башына көнбайыш — в Огайо. Плато ныҡ расчленено долинами. Вакытында аҙаҡы ледникового периода северо-западный һәм северо-восточный углы территории Пенсильвании булдылар погребены аҫтында южную окраину лаврентийского ледникового щита. Ҡар баҙы продолжался также в горных долинах Аппалачей, в центральной части штата, наиболее көньяҡ уны оконечность находилась всего в 40 км к северу от современного Питтсбурга.
Климат
Күпселеге штат районы климаты уртаса континенталь, һалҡын һәм дымлы һәм эҫе йәй менән ҡыш ҡына. Көньяҡ-көнсығыш Пенсильвания субтропик климат йомшаҡ ҡыш океан менән характерлана.
Иҡтисад
Штат Пенсильвания тәшкил тулайым продукты $млрд 558,3 — 6 урында аҡш килә. (август 2011 г.)
Сәйәсәт
Пенсильвания штаты пенсильвания генераль ассамблеяһы идара органдарының вәкәләттәрен палатаға. Пенсильвания штаты сенатында 50 сенатор инәле булып, дүрт йыл һайын һайлана, 203 палатаһы вәкилдәре һәм ағзалары һайланды, үҙ сиратында, һәр ике йыл. 1950 йылдарҙа яҡынса тигеҙ нисбәттә тәҡдим партия һәм демократик республика. Дүрт йыллыҡ мөҙҙәткә һайланыуы һәм һайланған губернатор срогы тамамланыуға ни бары бер тапҡыр булыуы мөмкин. Суд власының юғары судтар етәкселәре, юғары суды суд рәйесе һәм ағзалары уларға 6, шуларҙың ун йылда бөтә срокка һайланды. Пенсильвания округында 67 урындағы кимәлдә тора, уларҙың һәр береһендә өс идара мировой судья.
Белем
Пенсильвания ҡала округы иҫәпләнгән мәктәп 500 дәүләт, шәхси мең мәктәп, университеттар һәм колледждар, шулай уҡ шәхси юғары уҡыу йорттарынан 100-ҙән ашыу. -->
Кала (Германия)
Кала (Германия) (Kahla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7272 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 177 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07764–07768 һәм автомобиль коды — SHK.
Яненко Элана Константиновна
Яненко Элана Константиновна (17 ноябрь 1932 йыл, Краснодар — 10 апрель 2019 йыл, Мәскәү ) — СССР һәм Рәсәй урологы, директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары (1996—2006), Н.А. Лопаткин исемендәге Урология һәм интервенцион радиология ғилми-тикшеренеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1980), профессор (1990), СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1994) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
Биографияһы
Элана Константиновна Яненко 1932 йылдың 17 ноябрендә Краснодар ҡалаһында тыуған. Бала сағы һәм үҫмер йылдары Абхазияла үтә. Сухум ҡалаһы урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай, Мәскәү дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә.
Институтты тамамлағас, ире менән бергә Ленинградҡа күсенә, унда И.И. Мечников исемендәге дауахана базаһында урынлашҡан Санитар-гигиена медицина институтында эшләй башлай. Профессор И.М. Тальмандың ассистенты була.
1958 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Н. И. Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү медицина институтының урология кафедраһында эшләй башлай, башта ассистент сифатында, һуңынан доцент вазифаһында була. Профессор А.Я. Пытель етәкселеге аҫтында клиник ординатурала һәм аспирантурла уҡый. Ватаныбыҙҙың һаулыҡ һаҡлау өсөн мөһим булған һәм шул ваҡытта өйрәнелмәгән урология йүнәлеше — гемодиализ һәм бөйөр күсереп ултыртыуҙың  башланғысында тора.
1967 йылда медицина фәндәре кандидаты  ғилми дәрәжәгә дәғүә итеү өсөн диссретация яҡлай.
Профессор Н.А.Лопаткин етәкселегендә терминаль бөйөр сирле ауырыуҙар өсөн  СССР-ҙа беренсе Гемодиализ үҙәген ойоштороуҙа ҡатнаша, унда мәйет бөйөрөн күсереп ултыртыу буйынса операциялар башлана.
1979 йылдан алып Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының урология ғилми-тикшеренеү институтында тәүҙә һейҙек ташы ауырыуҙары бүлеге, ә 1996—2006 йылдарҙа — ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары була. 2006 йылдан алып урология ғилми-тикшеренеү институтының дипломдан һуң белем биреү бүлеге мөдире, һуңғы көндәренә тиклем ошо институттың баш ғилми хеҙмәткәре булып тора. .
1980 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай. 1990 йылда уға профессор исеме бирелә.
500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән «Урология» дәреслеге авторҙарының береһе, 1984 йылда уның өсөн медицина һәм медицина-биология проблемалары өлкәһендә  СССР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ була шулай уҡ урология һәм милли ҡулланма буйынса өс томлыҡ хеҙмәт авторы. Фәнни мәктәп ойоштороп, уҡыусылар һәм эйәрсендәрен тәрбиәләй. . Уның етәкселегендә 13 докторлыҡ һәм 15 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Э.К. Яненко оҙаҡ йылдар Мәскәү Һаулыҡ һаҡлау департаментының баш урологы була.
2019 йылдың 10 апрелендә вафат була. Востряково зыяратында ерләнә.
Наградалары һәм ҡаҙаныштары
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984) ,Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1994),Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001),«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1986) ,«Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1997) ,«Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2002) ,Рәсәй Федерацияһы Президентының Почет грамотаһы (2014).
Ағзалығы:
Өҫтәмә мәғлүмәттәр
[https://www.youtube.com/watch?v=Oe5cqXVstY0 Видеозапись выступления Яненко Э. К. У истоков ангиографии в урологии] // Инновационный Workshop в НИИ Урологии «Рентгеноэндоваскулярные методы диагностики и лечения в урологии» 20-24 октября 2014 г.
Яҡшымбәт (Әбйәлил районы)
Яҡшымбәт (Әбйәлил районы) — бөткән ауыл.
Тарихы
Урһыҡ йылғаһы буйында тамъяндарҙың Яҡшембәт ауылы булған. V ревизия буйынса 1795 йылда 8 ихата, шул иҫәптән бер типтәр йорто була. Бөтә халыҡ 71 кеше тәшкил иткән. 1859 йылда 12 ихатала 56 кеше йәшәгән. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 14 йортта 55 кеше йәшәгән. Күренеүенсә, ауыл тормошо һүрелә, һәм бөгөн ул республика картаһында юҡ. Тәүге төпләнеүсе Теләкбирҙе һәм Кинйәбулат Яҡшымбәтовтарҙың улдары билдәле.
Үрге Ҡарғалы
Үрге Ҡарғалы (Верхние Каргалы) — Башҡортостан Республикаһының Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 259 кеше булған. ОКАТО коды — 80214816001.
Яҡшымбәт (Әбйәлил районы)
Тарихы
Кинйәбулат, 1812 йылда һуғышта ҡатнашыусы, ике көмөш миҙал алыусы. Әбелҡасим Илембәтов һәм Әлиғол Һөйәрғолов 1828—1829 йылдарҙа Бессарабияла кордон хеҙмәтен үтәләр.
Үрге Ҡарғалы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ай-Вачим-Яун
Ай-Вачим-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вачим-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йомаҙыбаш
Йомаҙыбаш (Юмадыбаш) — Башҡортостан Республикаһының Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 519 кеше булған. ОКАТО коды — 80258875004.
Этимологияһы
Архив документтарында "«Йомаҙыбаш» (Юмадыбаш) топонимы башҡа әйтелештә лә ҡулланышта бар тип иҫбатлай. Шаран районының Дүрмән ауылы ревизия һәм метрик яҙмаларында күрше ауыл булған Йомаҙыбаш ауылы «Емәҙебаш», «Ямаҙыбаш», «Жамаҙы» тип тә аталғанын күрһәтә.
Благонравов Анатолий Аркадьевич
Благонравов Анатолий Аркадьевич (20 май (1 июнь) 1894 йыл — 4 февраль 1975 йыл) — СССР-ҙың механика өлкәһендә эшләгән ғалимы, хәрби хеҙмәткәр. СССР Фәндәр академияһы академигы (1943), артиллерия генерал-лейтенанты, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1964, 1974), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1940).
Йомаҙыбаш
Этимологияһы
«Статистические сведения по Белебеевскому уезду Уфимской губернии» (оценочно-статистические материалы по данным местных исследований 1896г) китапта Йомаҙыбаш ауылының ҡайҙа урынлашыуы хаҡында күрһәтелә: «по пологому склону на востоке при небольшой '''р. Юмады''', впадающей в р.Сюнь, которая протекает по северной границе; по западной границе протекает ручей Кайраклы; по восточной границе протекает р. Сакай, первый берег который служит покосом; в полях протекает пересыхающий ручей Кургула…»
Благонравов Анатолий Аркадьевич
Биографияһы
Аркадий Благонравов Владимир губернаһының Аньково ауылында тыуған. Владимир гимназияһында уҡый. 1916 йылда Петроград политехника институтының 4 курсын, шул уҡ йылды Михайлов артиллерия училищеһының тиҙләтелгән курсын, 1924 йылда комсоставтың юғары артиллерия мәктәбен һәм 1929 йылда хәрби — техник академияны тамамлай.
Йомаҙыбаш
Этимологияһы
Шулай уҡ, ауыл исеменә ҡағылышлы аҡһаҡалдар араһында, ауылға иң беренсе килеп урынлашҡан Йәмәли (Йәмәҙи, Ямаҙи) исемле кеше урынлашыуы тураһында версия ла йәшәй, тимәк Йомаҙыбаш, Ямаҙыбаш, Ямаҙы - антропоним. Гидорним версияһына ҡағылышлы документтар бар.
Благонравов Анатолий Аркадьевич
Биографияһы
1916 йылдан хәрби хеҙмәттә, 1918 йылдан -Ҡыҙыл Армияла. Рәсәйҙә Беренсе бөтә донъя һуғышы һәм граждандар һуғышында ҡатнаша. Һуғыштан һуң артиллерия частарында хеҙмәт итә. 1929 йылдан-хәрби — техник академияла, 1932 йылдан Ф.Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһында уҡытыусы булып эшләй (уҡытыусы, атыу ҡоралдары факультеты башлығы, академия башлығы вазифаларын башҡарыусы, академия башлығының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары).
Йомаҙыбаш
Этимологияһы
Ауыл исеме тарихына бәйле ауылда элек уҡытҡан уҡытыусы Шәйсолтан Фәйзуллин бына ниндәй легенда һәйләй. Легенда буйынса, ауылдың аҫҡы урамында ирекле казактар, өҫкө өлөшөндә һәр ваҡыт төп ауыл халҡы йөшөгән.Халыҡ малсылыҡ менән шөғөлләнгән, ерҙе эшкәртеү менән бик ҡыҙыҡһынмаған. Ерҙәре бик уңдырышлы булһа ла, уны арендаға бирер булғандар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Благонравов Анатолий Аркадьевич
Биографияһы
1946 йылда — СССР Юғары белем биреү министры урынбаҫары. 1946—1950 йылдарҙа — президент, 1950—1953 йылдарҙа-артиллерия фәндәре академияһының вице-президенты. 1953 йылдан отставкала.
1953 йылдан СССР Фәндәр академияһының машина белеме институты директоры. 1957—1963 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының техник фәндәр бүлеге академигы-секретары. 1940 йылдар аҙағы — 1950 йылдар башында ракета ярҙамында атмосфераның өҫкө ҡатламдарын тикшереү буйынса ғилми-ойоштороу эше алып бара; 1963 йылдан СССР Фәндәр академияһының Космик киңлекте тикшереү һәм ҡулланыу комиссияһы рәйесе. 1959 йылда халыҡ-ара фәнни берлектәр Советы ҡарамағындағы космик тикшеренеүҙәр Комитетының вице-президенты. Халыҡ-ара Астронавтика Академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
1956 йылда теоретик һәм ғәмәли механика буйынса СССР Милли комитетының беренсе составына инә. (1956)
С.П.Королев вафат йылында башланған Т.Э. Циолковский иҫтәлегенә фәнни уҡыуҙарҙы ойоштороусы булып тора. А. А. Благонравов уҡыуҙары менән оҙаҡ ваҡыт етәкселек итә, ул йыл һайын уҙа.
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратына ерләнгән.
Нюней-Кикя
Нюней-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 867 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алабама
Алабама (Alabama) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 30. 1819 йылдың 14 декабрендә төҙөлгән. Элек Алабама территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Көньяҡ йөрәге.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Алабама штатында 4 802 740 чел кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 35,38  кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 23.
Майҙаны 135 765 кв.км, шуның 3,19 % һыу майҙаны.
Харнский Константин Андреевич
Биографияһы
1884 йылдың 30 майында (яңы стиль буйынса 11 июндә) Сувалка губернаһының Калвария ҡалаһында (хәҙер Мариямполь өйәҙе, Литва) офицер ғаиләһендә тыуған, дворяндар нәҫеленән. 10 йәшендә атаһын юғалта.
3-сө Мәскәү кадет корпусын тамамлай, унда һул хәрәкәткә теләктәшлек иткән билдәле тарихсы Н. А. Рожковтың лекциялары ҙур йоғонто яһай. Һуңынан Михайлов артиллерия училищеһын тамамлай. Ковно ҡәлғәһендә хеҙмәт итә, унда марксистик әҙәбиәт менән таныша башлай һәм һалдаттар араһында пропаганда алып бара. Йәшерен марксистик ойошмала ҡатнашҡаны өсөн Читаға күсерелә, унда уҡсылар полкында хәрби күҙәтеү хеҙмәт итә.
1908 йылда штабс-капитан дәрәжәһендә ҡалып, Көнсығыш институтының япон бүлегенә «сит тыңлаусы» бүлексәһе япон Көнсығыш институты, булып уҡырға инә, уны ул 1912 йылда тамамлай. Институтын тамамлағас, телен камиллаштырыу өсөн Японияға ебәрелә.
1914 йылда Беренсе донъя һуғышы башланыу менән тыуған иленә ҡайтарып алына. Хәрәкәттәге армияла ауыр артиллерия дивизионы командиры сифатында хеҙмәт итә. Күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн ҡылыс һәм бант менән 3-сө һәм 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә. 1917 йылда ауыр контузиянан һуң Хабаровск госпиталенә ебәрелә. Дауаланғандан һуң Амур алды хәрби округы штабының мәғлүмәт бүлегенә хеҙмәт итергә инә, унда баҫыла башлаған «Китай и Япония» журналы менән хеҙмәттәшлек итә башлай.
Февраль революцияһынан һуң социалист-федералистарға барып ҡушыла. 1917 йылда армия гәзитенең баш мөхәррире була, Октябрь революцияһын энтузиазм менән ҡаршы ала.
1918 йылда — эшселәр, һалдат һәм крәҫтиәндәр депуттарының Хабаровск Советы депутаты. 1918 йылдың сентябрендә Владивостокҡа күсеп килә. Омск Хөкүмәтенең Дальохранаһында һәм АҠШ оккупация ғәскәрҙәре штабында тәржемәсе булып эшләй, унан һуң — Приморье өлкә земство идаралығы Ваҡытлы хөкүмәт ғәскәрҙәре штабының разведка бүлегендә начальник урынбаҫары булып эшләй, капитан дәрәжәһе ала. Журналистика эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә, «Далёкая окраина» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә. 1920 йылда «Дальневосточное обозрение» гәзитенең әҙәби бүлек мөхәррире була, был вазифала Парфёнов Пётр Семёновичҡа «По долинам и по взгорьям» партизан йырының тексын яҙырға ярҙам итә. Шанхайҙа инглиз телендә яңы Рәсәй тураһында гәзит сығара. 1920 йылдан башлап — РКП(б.) ағзаһы, үҙенең журналист һәм тәржемәсе эшмәкәрлеге аҫтында йәшерен партия эше менән шөғөлләнә.
1923—1937 йылдарҙа — уҡытыусы, Дәүләт Алыҫ Көнсығыш университетының (ГДУ) Тымыҡ океан бассейны илдәре сәйәсәте һәм иҡтисады кафедраһы мөдире, унда төп курстар, шулай уҡ Япония, Ҡытай һәм Корея тарихы курсы буйынса курстар уҡый. СССР ФА Алыҫ Көнсығыш филиалының өлкән белгесе (1933—1937). Нигеҙҙә Алыҫ Көнсығыш матбуғатында баҫылған Япония һәм Ҡытай мәҙәниәте һәм тарихы буйынса бик күп мәҡәләләр авторы.
1937 йылдың 10 авгусында ҡулға алына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 31 август). Обыск ваҡытында Корея тарихы буйынса ҡулъяҙмалар (яҡынса 800 бит), Япония тарихы (яҡынса 300 бит), Ҡытай тарихы (400 самаһы бит), шулай уҡ 100-битлек «Тымыҡ океан бассейны илдәрен колониаль баҫып алыу тарихы» ҡулъяҙмалары тартып алына. ГДУ «шпион-ҡоротҡос ойошмаһы» тураһында эш буйынса ғәйепләнә, уның буйынса ГДУ-ның күп шәрҡиәтселәре үтә (шул иҫәптән В. А. Войлошников, М. Н. Востриков, А. П. Ещенко, З. Н. Матвеев, С. Е. Нельгин, Н. П. Овидиев, К. П. Феклин). Харнскийҙы Япония файҙаһына шпионлыҡта, «кәмселекле совет белгестәре» әҙерләүҙә, йәнәһе уларға Алыҫ Көнсығыш илдәренең географияһы һәм тарихы буйынса етерлек кимлдә белем бирмәгән, шулай уҡ стена матбуғатында ойошма ағзалары Н. П. Овидиевты һәм К. П. Феклинды фаш итеүҙән асыҡтан-асыҡ яҡлаған". Тикшереү барышында уға язалауҙар ҡулланыла. 1938 йылдың 25 апрелендә СССР Юғары суды хәрби коллегияһының күсмә сессияһында иң юғары язаға хөкөм ителә, шул уҡ көндә атып үлтерелә.
1957 йылда аҡлана. 1960 йыл КПСС ағзалығында тергеҙелә.
Хәтер
1966 йылда Харнский исеме тергеҙелгән Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетының көнсығыш факультетына бирелә
Ғаиләһе
Ҡатыны — Е. Р. Харнская, шулай уҡ репрессиялана.
Өҫкө Иҫәт гранит массивы
Өҫкө Иҫәт гранит массивы( Верх-Исетский гранитный массив)− Екатеринбург( Рәсәй, Урал федераль округы, Свердловск өлкәһе) янында иң ҙур тауҙарҙың береһе булып тора. Екатеринбургтың төньяҡ-көнбайыш сигендә, Урал тауҙары алдының көнсығыш ситендә урынлашҡан.
Ҡылыҡһырлама
Төньяҡтан көньяҡҡа табан 80 саҡрым һәм төньяҡтан көнсығышҡа табан 30 саҡрымға һуҙылған. Екатеринбург эргәһендәге киң майҙанды биләй. Массивтың майҙаны - 1800 км2 ашыу. Бейеклеге 450-500 метрға етә.
Массивтың тәрәнлеге 4-5 километр, урыны менән һәм 9 километрға тиклем барып етә. Яҡынса 240-280 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән. Гранодиориттар был массивта киң таралған һәм уның майҙанының яҡынса 30 процентын биләй. Улар башлыса көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш массивтарҙа үҫешкән. Граниттан улар физик емерелеү, йомраланып ашалыу формаһы менән айырылып тора.
Иҫәт ҡасабаһы янындағы гранитоидтар составында: плагиоклаз 45-50%, кварц 20-25%, калишпат 5-10%, биотит 5-7%, роговая обманка 3-5%, мусковит 0,5-1,5%, акцессор минералдар: апатит, сфен, магнет, эпидот һәм цеолит 1-2%. Һыйҙырыусы тоҡомдар булып гнейс, мәрмәр һәм метаморфик сланецтар тора.
Гранит - континенталь ер ҡабығында иң киң таралған тау тоҡомо. Магма атылыу һәм бик тәрәндә әкренләп һыуыныу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тау тоҡомо. Өҫкө Иҫәт гранит массивынының үҙәк өлөшөн гранит тәшкил итә (Иҫәт ҡасабаһының ян-яғы).
Был үҙәк үҙен уратып алған ерлек тән ныҡ ҡына айырылып, көмбәҙ формаһында ҡалҡып тора. Массивтың бындағы тау һәм арҡа булып һуҙылған һырты гранит сыҡҡан урындар менән шығырым тулған. Гранит асыҡ һоро төҫкә эйә. Ялан шпатынан, кварцтан һәм слюда тарҙың өлөштәренән тора. Башлыса ҙур массивтар рәүешендә ята. Йышыраҡ уларҙы ҡаплаған ултырмалар емерелеп, боронғо тоҡомдар булған өҫкә ҡалҡып сыға.
Гранит төҙөлөш өсөн әүҙем ҡулланыла. Өҫкө Иҫәт гранит массивы карьерҙар байтаҡ. Иҫәт станцияһы янында ғына улар өсәү. Ә бер нисә йыл элек Сагра ҡасабаһы эргәһендә бөтә тауҙар ҙы ла ҡырсынташ эшләү өсөн һатып бөтә яҙғандар. Толстик тауы осонан алып матур күренеш асыла. Әммә бында яңыраҡ ҡырсынташ карьеры барлыҡҡа килгән. Тиҙҙән тау урынына ҙур соҡор ғына ҡаласаҡ. Әммә массив гранит менән генә сикләнмәгән. 1885 йылда асылған Евгений-Максимилианов руда соҡоу урындары билдәле. Шуларҙың иң билдәлеһе – Верхоловская соҡоро.
Оҙаҡ ваҡыт Өҫкө Иҫәт гранит массивы файҙалы ҡаҙылмаларға ярлы тип иҫәпләйҙәр. Әммә Иҫәт тауҙарының магнетит, циркон һәм алтын кеүек файҙалы ҡаҙылмаларҙың сәнәғәт запастарына эйә булыуы хаҡында мәғлүмәттәр бар. Миҫал өсөн, Иҫәт тауҙарында һуғыш йылдарында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа алтын сығарылған прииск була. Был алтынды Англия менән АҠШ-ҡа һатҡандар.
Массив биләмәһендә, ҡаплап торған ултырма тоҡомдар йыуылыу һөҙөмтәһендә асылған, бейеклектәре бер нисәнән алып өс тиҫтә тирәһе бейеклектәге бик күп ҡая ҡалдыҡтары һәм ер өҫтөнә килеп сыҡҡан.
Өҫкө Иҫәт гранит массивының иң ҡыҙыҡлы һәм билдәле ҡаялары: Шайтан ҡаласығы (Чертово городище ) Петрогром, Семь братьев, Три брата,  Ҡырман,  Кобылья голова, Соколиный камень,  Вороний камень.
Шайтан ҡаласығы эргәһендә емерелмәй ҡалған ғәжәйеп формалағы тиҫтәләгән ҙур булмаған гранит ҡая ҡалдыҡтары бар (Лунные камни, Китайская стена, Дикий камень, Мотаиха и скалы ).
Улар барыһы ла — Урал тауҙары өсөн ғәҙәти булған, емереҡ гранит таш ҡаялары. Элек улар бейек булған. Ә хәҙер уларҙы эргә-тирәләге ағастар ҡаплап торалар. Башлыса граниттан һәм гранодиориттарҙан торалар. Күренештәре менән йомро йәки яҫы һәндерә һымаҡ һарыҡташтар, таш өйөмдәре.
Массив эсендәге түбән, уйһыу урындарҙа бер нисә күл бар: Иҫәт, Таутуй (Таватуй), Шитовское, Әйет (Аятское), Иҫәт йылғаһы ағып ята.
Иҫәтле битләүҙәре ҡаяға үрмәләүгә, сәйәхәт итергә яратыусыларҙы ғына түгел, тау саңғыһы спортсыларын лә үҙенә тарта - Мотаиха тауында саңғыһы комплексы трассалары үтә.
О.Ю. Щетининдың " Өҫкө Иҫәт гранит массивы " исемле китабы ошо урындарға арналған.
Өҫкө Иҫәт гранит массивындағы культ урындары
Өҫкө Иҫәт гранит массивындағы дольмендар - боронғо культ йәки ерләү ҡоролмалары Уралда табылған шундай бер нисә урындың береһе булып тора.
Дольмендар тышҡы күренештәре менән өҫтәлде хәтерләткән, ҙур-ҙур яҫы таш тарҙан ҡороп эшләнгән ерләү ҡоролмалары. Урал дольмендарының йәше — 2,5 - 5 мең тирәһе йыл.
Өҫкө Иҫәт гранит массивы битләүҙәре меңәрләгән йылдар дауамында алыҫ ата-бабаларыбыҙҙы йәлеп итә. Ҡаяларҙа ҡорбан килтереү михрабтары табылған. Уларҙың урынында археологтар күп ҡыҙыҡлы әйберҙәр табылған. Мәҫәлән, Шыршы моронда һәм Ташлы утрауҙа(Еловый мыс и Каменный остров).
Лепша (Моша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Өҫкө Иҫәт гранит массивы
Өҫкө Иҫәт гранит массивындағы культ урындары
Ҡайһы бер ҡаяларҙа һүрәттәр һаҡланып ҡалған (Северская писаница). Улар боронғо замандарҙан ҡалған һүрәттәр.
Лепша (Моша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өҫкө Иҫәт гранит массивы
Өҫкө Иҫәт гранит массивындағы культ урындары
Ҡаяларға һындар, хайуандарҙың, ҡоштарҙың йәки кешенең һүрәттәре төшөрөлгән. Һүрәт төшөрөү өсөн ҡулланылған буяу тыҡлығы буйынса таштарҙан да бер ҙә ҡалышмай. Сөнки уны беҙҙең ата-бабаларыбыҙ йәнлектәрҙең ҡаны һәм туңмайы ҡушылған гематиттан яһағандар.
Ҡаяларҙың ҡайһы бер урындары металдар иретеү өсөн хеҙмәт иткән (мәҫәлән, Петрогром).
Колчак Александр Васильевич
Колчак Александр Васильевич (16 ноябрь 1874 йыл, Санкт-Петербург — 7 февраль 1920 йыл, Иркутск) — Рәсәй империяһының хәрби һәм сәйәси эшмәкәре, ғалим-океанограф, поляр тикшеренеүсе (1900—1903), флотоводец (1915—1917), тарихҡа аҡтар хәрәкәте ваҡытында Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда Аҡтар хәрәкәтенең етәксеһе булараҡ ингән. Рәсәй юғары хакимы һәм рус армияһының юғары баш командующийы (ноябрь 1918 — ғинуар 1920).
Рус-япон һәм Беренсе донъя һуғыштарында ҡатнашыусы. Георгий ордендары кавалеры. Адмирал (1918).
1920 йылдың ғинуарында аҡтарҙың сигенеүе һәм сит ил интервенттарының Себерҙән эвакуациялауы ваҡытында Чехословакия корпусы командованиеһы Иркутскиҙа урындағы властарға бирә. Уның урынына урындағы власть Чехословакия эшелондарын һәм союздаш хәрби миссияларҙы Владивостокка иркен үткәрергә тейеш була. 1920 йылдың 7 февралендә Иркутск хәрби-революцион комитеты ҡарары буйынса судһыҙ һәм тикшереү аҙағына тиклем бөтмәһә лә, атып үлтерелә. Был комитет менән большевиктар етәкселек итә һәм ул РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе В. И. Лениндың шәхси күрһәтмәләре буйынса эш итә.
Сығышы
Колчактар нәҫеле Рәсәй империяһының служивый дворянлығына ҡараған, нәҫел байтаҡ ҙур булған, төрлө быуындарҙа уның вәкилдәре йыш ҡына хәрби эшмәкәрлеге менән бәйле була. Колчактың ата-бабаһы Ислам динен ҡабул иткән Босния сербы, төрөк хәрби начальнигы булған тигән версия бар. Хәҙерге тарихсылар, Колчактар Рәсәйҙә 1793 йылдағы Польшаның икенсе бүленешенән һуң барлыҡҡа килгәндәр, тип билдәләйҙәр.
Павел I һәм Александр I осорондағы сығанаҡтарҙа 1803 йылда ойошторолған һәм Днестр буйлап Рәсәй сиктәрен һаҡлаған Буг казак ғәскәрендә Лукьян Колчак телгә алына. Үҙенең туғандары менән Херсон губернаһының Ананьевск өйәҙендә ер биләмәләрен алған Лукьян А. В. Колчактың ҡарт олатаһы була. Сотниктың өс улы була: Иван (1790 йылғы), Антон (1802 йылғы) һәм Фёдор (1817 йылғы) Фёдор Лукьянович полковник дәрәжәһенә етә. Иван Лукьянович Одессаға күсенеп китә һәм граждан хеҙмәтенә төшә. Антон Лукьяновичтың ғаиләһе булмай. Сенаттың 1843 йылдың 1 майындағы указға ярашлы Колчактар тоҡомдан килгән дворянлыҡта раҫлана һәм Херсон губернаһының шәжәрә китабына индерелә.
А. В. Колчактың әсәһе — Ольга Ильинична (ҡыҙ фамилияһы Посохова) (1855—1894), сығышы менән сауҙагәр ғаиләһенән.
А. В. Колчактың ата-әсәһе 1870 йылда өйләнешкәндән һуң Обухов заводы янындағы Александровск ауылында йәшәй башлайҙар. Ҡатыны иренән 18 йәшкә кесе була. 1874 йылдың 4 ноябрендә уларҙың Александр исемле улдары тыуа.
Граждандар һуғышына тиклемге тормош юлы
1885—1888 йылдарҙа Александр 6-сы Петербург классик гимназияһында уҡый — 6-сы гимназияла, башҡа баш ҡала уҡыу йорттары менән сағыштырмаса бында төрлө ҡатлам һәм синыфтар балалары уҡый. Александрҙың уҡыуы бик шәптән булмай.
1888 йылда Александр Диңгеҙ училищеһенә уҡырға инә. Гимназиянан училищеға күсеү менән Александрҙың уҡыуға ҡарашы ҡырҡа үҙгәрә. Бында Колчактың бөтә һәләттәре һәм таланттары асыла. Ул бик күп һәм ныҡышмалы эшләй, фәндәрҙе, хәрби-диңгеҙ эшен өйрәнә. Александр уңыштары менән башҡаларҙан айырылып тора
1892 йылда Александрға кесе унтер-офицеры чины бирелә. Диңгеҙ корпусын тамамлағандан һуң Колчак штурман эштәре менән шөғөлләнеү өсөн Кронштадт диңгеҙ обсерваторияһына тәғәйенләнә. Тиҙҙән ул яңы 1-се ранглы «Рюрик» крейсерына вахта офицеры булараҡ ебәрелә. Был ваҡытта Колчак океанография һәм Тымыҡ океандың гидрологияһы менән мауыға башлай.
1900—1903 һәм 1908—1911 йылдарҙа поляр экспедицияларында ҡатнаша.
1901 йылда Толль (экспедиция етәксеһе) А. В. Колчактың исемен экспедиция Таймыр ҡултығында асҡан утрауға һәм шул уҡ райондағы моронға (мыс) бирә. Үҙенең поляр экспедициялары ваҡытында Колчак та башҡа бер утрауға һәм моронға үҙенең кәләше Омирова Софья Федоровнаның исемен бирә. Софья мороно хәҙерге ваҡытҡа тиклем үҙенең исемен һаҡлап ҡалған.
1906—1909, 1911—1914 йылдарҙа Диңгез Генераль Штабында хеҙмәт итә. Баш ҡалала йәш офицерҙар башланғысы менән Петербург хәрби-диңгеҙ түңәрәге ойошторола, һуңынан уның рәйесе А. В. Колчак була. 1908 йылдың 13 апрелендә Колчакка 2-се ранглы капитан званиеһы бирелә.
А. В. Колчак — Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Һуғыштың беренсе ике йылында ул флаг-капитан вазифаһында хеҙмәт итә, оператив заданиелар һәм пландар әҙерләй, шул уҡ ваҡытта алыштарҙа үҙе шәхсән ҡатнашырға тырыша. Тиҙҙән Колчакты штаб эше ялҡыта башлай, ул миноносецҡа эләгергә хыяллана. Мина дивизияһы менән етәкселек итергә теләүен йәшермәй һәм флот командующийы ла Колчакка адмирал званиеһын биреп, Мина дивизияһын уға тапшырырға ниәтләй. 1915 йылдың сентябрь башында Мина дивизияһының етәксеһе вазифаһы бушай һәм уны Колчакка ышанып тапшыралар. Һуғыш Колчактың яңы талантын аса, поляр экспедицияларҙан, ғилми эштәрҙән, штаб эштәренән һуң Колчак флотоводец һәм минер булараҡ асыла. 1915 йылдың 23 авгусында Николай II Юғары баш командующийы булып киткәс, флотҡа ҡараш яҡшы яҡҡа үҙгәрә. 1916 йылдың 10 апрелендә Александр Васильевич контр-адмирал дәрәжәһенә лайыҡ була.
Граждандар һуғышы
Колчак Владивостокка 1918 йылдың 19 — 20 сентябрендә килә. Бында ул Өфөлә үткән төрлө демократик көстәрҙең кәңәшмәһе һәм «Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте» роленә дәғүә иткән Волганан Себергә тиклем берләшкән большевиктарға ҡаршы торған хөкүмәт — Директория ойошторолоуы тураһында ишетә. Шәхсән кәңәшмәлә Колчак үҙ-ара көрәшкән хөкүмәттәр араһынан Себер хөкүмәтенә өҫтөнлөк биреүе тураһында белдерә. Владивостокта Колчак чехословак ғәскәрҙәренең етәксеһе Р. Гайда менән осраша һәм уның менән артабанғы берлектәге эшмәкәрлек тураһында һүҙ ҡуйыша. 1918 йылдың 13 октябрендә Колчак Омскиға килә һәм, тәүге нәүбәттә, Ирекле армия вәкилдәре менән бәйләнешкә инә. Улар Директорияға ҡәтғи ҡаршы булалар. Колчак менән мөнәсәбәттәр булдырырға хөкүмәттең башҡа ағзалары ла теләк белдерә, шул иҫәптән Директорияның етәксеһе Н. Д. Авксентьев. Омскиға килгәнгә тиклем уҡ Колчак большевиктарҙы еңәсәк көс хәрби диктатура булыуына инанған була. Колчактың кандидатураһы антибольшевиктар араһында күптән инде телгә алына килә. Тарихсы И. Ф. Плотников, Милли үҙәктә Колчактың 1918 йылдың яҙы-йәйе Алыҫ Көнсығышта булғаны тураһында хәбәрҙар булғандарын һәм уны бөтә Рәсәй диктаторҙарына кандидат булараҡ иҫәптә тотҡандарын, билдәләй. 1918 йылдың 5 ноябрендә Колчакты Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең хәрби һәм диңгеҙ министры итеп тәғәйенләйҙәр.
Эсерҙарҙы ҡулға алғандан һуң Министрҙар Советы (Колчак улар яҡлы була) Директорияны ғәмәлдән сығарылған тип таный һәм тулыһынса юғары хакимлыҡты үҙ өҫтөнә алыуы тураһында иғлан итә, хәрби һәм гражданлыҡ хакимлығы бер абруйлы кеше ҡулында булырға тейеш, тип белдерә. «Диктаторҙарға» кандидаттар итеп Директория генералы В. Г. Болдырев, КВЖД идарасыһы генерал Д. Л. Хорват һәм хәрби һәм диңгеҙ министры вице-адмирал А. В. Колчак күрһәтелә. Министрҙар Советы тауыш биреү аша Колчакты һайлай. Колчактың дәрәжәһе тулы адмиралға тиклем күтәрелә, уға юғары дәүләт хакимлығын атҡарыу бурысы йөкмәтелә һәм Юғары хаким дәрәжәһе бирелә. Уға дәүләттең бөтә ғәскәрҙәре буйһона. Юғары хакимға ҡораллы көстәрҙе тәьмин итеү, шулай уҡ гражданлыҡ тәртибен һәм законлыҡты урынлаштырыу буйынса киң хоҡуҡтар, ғәҙәттән тыш саралар индереүгә тиклем, бирелә. Колчак ҡаты идаралыҡ вертикален төҙөй. Күренекле большевик, Себер ревкомы рәйесе И. Н. Смирнов Колчак диктатураһы осоронда В. И. Ленинға: «Себерҙә ҙур армиялы һәм ҡеүәтле тармаҡлы контрреволюция дәүләт аппараты дөрөҫ ойошторолған дәүләткә ойошто», — тип хәбәр итә.
1919 йылдың яҙында Көнсығыш фронты армияларының генераль һөжүме
1919 йылдың башында Колчак ғәскәрҙәрҙе үҙгәртеп ҡороу ойоштора. Элекке Екатеринбург ғәскәрҙәр төркөмө Себер армияһына үҙгәртелә, уның етәксеһе итеп генерал Гайда тәғәйенләнә. Көнбайыш армияһы менән генерал Ханжин етәкселек итә, уның армияһына генерал Беловтың Көньяҡ армия төркөмө оператив рәүештә буйһондорола. РККА-ның Көнсығыш фронты флангтары көслө, әммә үҙәге бушаҡ була, был Урыҫ армияһының Көнсығыш фронтына совет Рәсәйенең үҙәгенә һөжүм итергә мөмкинлек бирә. Колчак Ставкаһының стратегик планы буйынса башта һөжүмдәрҙе Пермь — Вятка һәм Һамар — Һарытау йүнәлештәрендә, артабан ике йүнәлеш менән Мәскәүгә табан үҫештерергә тейеш була. Генераль һөжүм 1919 йылдың апреленә планлаштырыла.
Март башында Колчактың армиялары ҡыҙылдарҙың 5-се армияһының һул флангы һәм 2-се армияһының уң флангы араһына һөжүм итәләр һәм рус армияһының ғәскәрҙәре бик тиҙ Волгаға яҡынлаша башлайҙар. Уң флангта Себер армияһы Вятка йүнәлешендә һөжүмен башлай һәм Архангель хөкүмәте ғәскәрҙәре менән осраша. Генерал Ханжиндың Көнбайыш армияһының частары март айында Бөрөнө, Өфөнө, Стәрлетамаҡты, апрелдә — Минзәләне, Бәләбәйҙе, Боғоросланды, Бөгөлмәне, Яр Саллыны яулайҙар. Себер армияһы апрелдә Воткинск заводын, Сарапулды, Ижевск заводын ала. Апрель аҙағында Колчак армиялары мөһим сәнәғәт һәм ауыл хужалығы ресурслы Ҡазан, Һамар, Сембер территорияларына сыға. Был райондарҙы яулау Колчак армияларына туранан-тура Мәскәүгә юл аса ине.
Колчактың абруйы шаҡтай арта, уға ҙур өмөттәр бағлайҙар. Союздаштарҙан ярҙам килә башлай. Колчак янында берҙәм ҡораллы көстәр булдырыла һәм Рәсәй дәүләте төҙөлә
1919 йылдың йәй — көҙөндәге Көнсығыш фронтының сигенеүе
1919 йылдың уртаһына Ҡыҙыл армияһының һаны 1,5 миллион кешегә барып етә. Большевиктар һан буйынса Көнсығыш фронтында өҫтөнлөк алалар һәм төп йүнәлештә 33 меңлек группировка туплайҙар. М. В. Фрунзе үҙенең ҡарамағына дүрт армия ала, уның дөйөм һаны 80 мең кеше тәшкил итә һәм генерал Ханжиндың Көнбайыш армияһы яугирҙары һанынан ике тапҡырға артығыраҡ була.
Көнсығыш фронтының төп бурысы булып Деникин көстәренә Мәскәү йүнәлешендәге походында ярҙам итеү тора. Аҡтар Көнсығыш фронтында аҙаҡҡы һөжүм алышында — сентябрҙәге Тубыл операцияһында — еңеү яулайҙар. Ҡыҙылдар Тубылдан 100 километр ары алып ташлана. Оҙайлы уңышһыҙлыҡтарҙан һуң сентябрь еңеүҙәре Граждандар һуғышының киҫелешле боролошо тип һанала. Колчак хатта сигенгән саҡта эшләргә теләмәгән аҙымға бара — Дәүләт иҡтисади кәңәшмәһен халыҡ тарафынан һайлана торған органға үҙгәртә.
Тубылдағы сентябрь алыштарынан һуң бер аҙ тынлыҡ урынлаша. Октябрь уртаһында ҡыҙылдар яңы көстәр менән һөжүм башлайҙар. Аҡтар үҙҙәренең терәк пункттарын юғалталар. Аҡтар частарының сигенеүе башлана. Колчак аҙаҡҡы мөмкинлектәрҙе файҙаланып, Омскиҙы һаҡлап ҡалырға кәрәклеген аңлай, сөнки армия тылында уға ҡаршы булған көстәрҙең хәрәкәткә килеүен күҙаллай, әммә бер ни ҙә килеп сыҡмай, Колчак армияһы менән бергә сигенергә ҡарар итә. Июндә Колчак К. Г. Маннергеймдың Финляндия бойондороҡлоғона алмашҡа 100 меңлек армияһын Петроградҡа оҙатыу буйынса тәҡдимен кире ҡаға. Шулай уҡ француз генералы Жанендың һәм дипломатик корпусының алтын запасты халыҡ-ара ҡурсыуына алыуын да кире ҡаға: «Мин һеҙгә ышанмайым. Алтынды союздаштарға биргәнсе, ҡыҙылдарға ҡалдырам», — тип әйтә. Ошо ваҡыттан алып сит ил вәкилдәре Колчакка ҡарата ҡыҙыҡһыныуын юғалта. Омск ҡалаһын ҡалдырғандан һуң Көнсығыш фронтының армиялары үҙенең «Бөйөк Себер Боҙ походын» башлай.
Бөйөк Себер Боҙ походы
Омскиҙы ҡалдырғандан һуң, Көнсығыш фронтының командованиеһы ҡыҙылдарҙың һөжүмен Обь йылғаһы рубежында туҡтатырға ниәтләй. Армияны тыл берләшмәләре иҫәбенә тулыландырырға, ә фронтты Томск — Новосибирск — Барнаул — Бийск рубежында тергеҙергә уйлайҙар, әммә ғәскәрҙәр был ваҡытҡа тик эре тораҡ пункттарын ғына контролдә тоталар, ә уларҙың күпселегендә ихтилалдар күтәрелә. Оборонаны ойоштороу килеп сыҡмай һәм 11 декабрҙә Барнаул, 13 декабрҙә — Бийск, 14 декабрҙә — Новониколаевск ҡалдырыла. 1919 йылдың ноябрендә Рәсәй дәүләте хөкүмәте һәм рус армияһы командованиеһы менән чехословак сәйәси һәм хәрби етәкселеге араһындағы конфликт бәрелешкә барып етә. Союздаштарҙың ғәмәлдәре аҡтарҙың Көнсығыш фронтының уңышһыҙлыҡтарын катастрофаға әйләндерә: армия тылдан айырыла, ваҡытында боеприпастар алыу мөмкинселегенән һәм яралыларҙы эвакуациялауҙан мәхрүм була.
21 декабрҙә Черемховола ихтилал ҡуба. Өс көндән РКП(б)-ның йәшерен комитеттары менән эсерҙар һәм меньшевиктарҙың Политүҙәге тарафынан әҙерләнгән ихтилал — Глазковта, ә 27 декабрҙең кисенә — Иркутскиҙың үҙендә башлана. Колчак атаман Семеновтың ғәскәрҙәре ярҙамында ҡаланы кире ҡайтарырға маташа, әммә уларға ҡалаға инергә мөмкинлек булмай. 1920 йылдың 3 ғинуарында Нижнеудинскиҙа Колчак министрҙар Советы тарафынан хакимлыҡтан баш тартыу һәм уны яңы Юғары хакимы булараҡ А. И. Деникинға тапшырыу талабы менән телеграмма ала. Колчак һәм уның ярҙамсылары артабанғы ғәмәл варианттарын барлайҙар. Монголияға китеү планы ла күҙ уңында тотола. Адмирал үҙенең һалдаттарына һәм офицерҙарына ышана. 500 кешенән торған конвойына пландарын асып һала һәм уларға бергә китергә тәҡдим яһай. Иртәнсәккә 500 кешенән тик унлап кеше ҡалған була. Бер төн эсендә Колчактың сәстәре ағара.
Колчактың ҡулға алыныуы һәм аҙаҡҡы көндәре
10 ғинуарҙа союздаштарға ышанып Колчак ултырған эшелон Нижнеудинcкиҙән сыға һәм 15 ғинуарҙа Иркутскиға килә. Колчактың вагонын һаҡсылар отряды уратып ала. Адмиралға көн элгәре генә ҡаланы бөтә союздаш миссиялары ташлап китеүе билдәле була. Чехословактар Колчакты урындағы властарға тапшыра. Адмиралдың ҡулға алыныуы һәм уны эсер-меньшевиктарҙың Политүҙәгенә тапшырылыуы тураһында алдан уҡ чехтар союздаштарҙың вәкилдәре менән үҙ-ара һөйләшелгән булған, сделаны были для обеспечения свободного продвижения их эшелонов на Восток. Биргән анттарына хыянат итеп, Жанен һәм чехтар адмиралды һаталар. «Политцентр» Колчак менән Пепеляевҡа ҡулға алыныуҙары тураһында иғлан итә һәм уларҙы губерна төрмәһенә урынлаштыралар.
Допрос алған ваҡытта Колчак бер нәмәне лә йәшермәй һөйләй, бөтә һорауҙарға ла тулы яуап бирә.
Колчакка тоғролоҡ һаҡлаған генерал Каппель Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты ҡалдыҡтары менән. ҡаты һыуыҡҡа һәм тәрән ҡарға ҡарамайынса, уны ҡотҡарыр өсөн ярҙамға ашыға. Бик хөрт ҡоралланған дивизиялары менән, ҙур юғалтыуҙар аша каппелевсылар Иркутскиға бик яҡын киләләр. Иркутск ВРК-ы ҡала ҡамалыш хәлендә тип иғлан итә. Бөтә Граждандар һуғышы тарихында тиң булмаған Иркутск өсөн бәрелештәр башлана. Әсирлеккә бер кемде лә алмайҙар. Чехословактар, ҡаланы штурмлауға бик аҙ ваҡыт ҡалғас, ҡыҙылдар менән килешеүгә киләләр. Ошо уҡ ваҡытта Колчакты үлтергәндәре билдәле була. Генерал Войцеховский һөжүмде туҡтата һәм каппелевсылар Байкал аръяғына сигенә башлайҙар.
Вень-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төн сәпсәүе
Тән сәпсәүе, алағанат сәпсәү, гәргбәгүҙ (Авдотка)(Burhinus oedicnemus) — ржанка һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Күгәрсен ҙурлығында, һырты буй һыҙмалаҡлы һарғылт көрән, ҡорһаҡ яғы аҡһыл һары, түшендә буй-буй ваҡ таптар бар. Ҡыҫҡа һары суҡышының ос яғы ҡара. Ҙур күҙҙәре һары төҫтә. Аяҡтары өсәр бармаҡлы. Ҡанаттарында осҡанда — ике, ултырғанда— бер аҡ һыҙат күренә. Башҡа сәпсәүҙәрҙән төҫө һәм һары ҙур күҙҙәре менән айырыла.
Тауышы
Тауышы оҙайлы: «шар-лыый-шарлыый»; төндә осоп барышлай ҡысҡыра.
Йәшәү рәүеше
Яландарҙа, асыҡ урындарҙа йәшәй. Эре бөжәктәр, кеҫәртке, һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһын һыуға яҡыныраҡ урынға эшләй. Ваҡ ҡына ҡара таптар менән сыбарланған 2—3 бөртөк һарғылт, йомортҡа һала.
Саваксы
Саваксы — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Донъя диндәре
Донъя диндәре — күп илдәр һәм ҡитғаларҙа йәшәгән халыҡтар араһында киң таралған дин төрҙәре. Айырым илдәрҙә йәки ҡитғаларҙа ғына таралған дин төрҙәре менән бутарға ярамай. Донъя диндәре тип өс дин һанала. Түбәндә барлыҡҡа килеү ваҡыттары тәртибендә исемлек килтерелә.
Төркөм:Дин
Religio
Эльберт Борис Яковлевич
Эльберт Борис Яковлевич (Бер Янкель Мееравич; йыл — ) — микробиология өлкәһендәге совет ғалимы. Медицина фәндәре докторы (1939), профессор (1949). Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1942).
Биографияһы
Борис Яковлевич Эльберт Дубно ҡалаһында (хәҙерге Украиналағы Ровно өлкәһе) тыуған. 1917 йылда Киев университетын тамамлай. 1919—1923 йылдарҙа Белорус санитар-бактеорологик ғилми-тикшеренеү институты директоры булып эшләй. 1925—1931 йылдарҙа — Белорус дәүләт университетының кафедраһы мөдире.
1931 йылдың 5 мартында ОГПУ тарафынан ҡулға алына. 1932 йылдың 29 ғинуарында БССР Енәйәт кодексының 69, 86 статьяларына ярашлы «БССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты системаһында контр-революцион ҡоротҡос ойошмаһы ағзаһы» булараҡ 3 йылға холоҡ төҙәтеү лагерҙарына хөкөм ителә. РККА-ның Бактериологик институты директорының рынбаҫары Е. И. Демиховский хәтерләүенсә, Б. Я. Эльберт башта башҡа күренекеле микробиологтар менән Суздалгә ебәрелә, унда монастырь территорияһында ошо институттың бактериологик лабораторияһында эшләй — бактеорологик ҡорал эшләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта, Демиховский һүҙҙәре буйынса, ғалимдар конвойҙан азат ителгән булалар, ҡалала йәшәгән ғаиләләре янына сығырға мөмкинлектәре була.
1948—1962 йылдарҙа Минск медицина институтында эшләй.