cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Богословский Михаил Михайлович
Фәнни мираҫы
Бөйөк Петрҙың реформалар тарихына, Екатерина ваҡытында үҙгәртеп ҡороуҙарға, урыҫ дворянлығы эволюцияһына, земство үҙидаралығына, боронғо һәм урта быуат урыҫ юридик документтарға арналған 90-ға яҡын ғилми хеҙмәт авторы. Шулай уҡ крәҫтиәндәр тарихына арналған очерктары менән билдәле. Урта мәктәптәр өсөн урыҫ тарихы буйынса дәреслек һәм УXVIII һәм XIX быуаттарҙа Рәсәй тарихы буйынса лекциялар курсы яҙа. Үҙенең магистрлыҡ диссертацияһында Петр I курсын мәғрифәтселек абсолютизмы сәйәсәте кеүек һүрәтләй, уның реформаһында Европа өлгөһө буйынса «идеаль» дәүләт бинаһын төҙөүгә ынтылыш күрә. Докторлыҡ диссертацияһында төньяҡ территорияларҙың иҡтисади һәм социаль көнкүрешенең тикшернеүҙәре һөҙөмтәһен, ер милке мәсьәләлрен, крәҫтиәндәрҙең ҡатламдарға бүленеүен, земство үҙидаралығының финанс, административ, суд, сиркәү һәм башҡа өлкәләрен күрһәтә.
Петр I нең фундаменталь «Петр Первый. Материалы для биографии» биографияһы авторы. А. С. Лаппо- Данилевскийға яҙған хатында ул хәбәр итә :''Мин үҙемә маҡсат итеп уның тормошоноң һәр көнөн һүрәтләү бурысын ҡуйҙым. Был эште йәшерәк саҡта башламауыма бик үкенәм. Хәзер инде уны аҙағына еткерә алмаҫмын инде, тик, бәлки, дауам итеүсе табылыр.''
Богословский хикәйәләүҙе 1700 йылға, Төньяҡ һуғыш башына тиклем еткерә. Был хеҙмәт беренсе рус императорының йәшлек йылдары тураһында капиталь мәғлүмәттәр йыйылмаһы һәм ғалимдың үлеменән һуң баҫылып сыға.
Хеҙмәттәре
Рәсәй Фәндәр академияһы архивында М. М. Богословскийҙың 108 һаҡлау берәмегенән торған ғилми хеҙмәттәре һаҡлана (636-сы фонд, 1-се опись).
Патоличев Николай Семёнович
Патоличев Николай Семенович (10 сентябрь (23 сентябрь) 1908 йыл — 1 декабрь 1989 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың дәүләт һәм партия эшмәкәре. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975, 1978). СССР-ҙың юғары наградаһы — Ленин орденына ун бер тапҡыр лайыҡ булыусыларҙың береһе (икенсеһе — Д. Ф. Устинов). 1928 йылдан КПСС ағзаһы.
ВКП(б) ағзаһы (1941—1986, 1939 йылдан кандидат), КПСС Үҙәк Комитеты Президиумына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1953). СССР Юғары Советы депутаты: Ярославль өлкәһенән (1-се саҡырылыш, 1937—1946), Силәбе өлкәһенән (2-се саҡырылыш, 1946—1950) , Ростов өлкәһенән (3-сө саҡырылыш, 1950—1954) , Белорус ССР-ынан (4-се саҡырылыш, 1954—1958) һәм Ташкент өлкәһенән (8-11-се саҡырылыш, 1970—1986). Үзбәк ССР-ынан — Милләттәр Советында (5-7-се саҡырылыш, 1958—1970). Советтар Союзының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
Биографияһы
1908 йылдың 10 (23) сентябрендә Владимир губернаһының Золин ауылында, хәҙерге Новгород өлкәһеВолодарка районы, тыуа. Граждандар һуғышы геройы комбриг Семен Михайлович Патоличевтың улы. 12 йәшендә етем ҡала. Ағаһы ғаиләһендә үҫә.
1921—1925 йылдарҙа миҙгелле эшсе була. 1925—1926 йылдарҙа Растяпино эшселәр ҡасабаһында Я. М. Свердлов исемендәге завод эшсеһе, 1926—1928 йылдарҙа шунда уҡ ФЗУ мәктәбендә уҡый. 1928—1932 йылдарҙа комсомолда эшләй: завод комитеты секретары, ВЛКСМ-дың Горький өлкәһе Дзержинск райкомы секретары. 1937 йылда Мәскәүҙә Химик һаҡлау хәрби академияһын тамамлай, һуңынан 1-се Мәскәү пролетар уҡсылар дивизияһының химик хеҙмәте начальнигы ярҙамсыһы була.
1938 йылдан партия эшендә — ВКП(б) Үҙәк Комитетының яуаплы ойоштороусыһы. 1938 йылдың авгусынан Ярославль резина комбинатының үҙәк комитеты парторгы итеп тәғәйенләнә. Ете йыл дауамында план үтәмәгән комбинатта хеҙмәт етештереүсәнлеге бурысын тормошҡа ашырыу өсөн ул завод гәзите аша хеҙмәткәрҙәргә мөрәжәғәт итә һәм производствоға ҡамасаулаусы барлыҡ факттар тураһында хәбәр итергә саҡыра. Саҡырыуҙан һуң шикәйәттәр күбәйә, уларҙың билдәле бер өлөшө ойоштороу һығымталары яһау мөмкинлеге бирә. Был коллективта шикләнеү һәм ҡурҡыу тыуҙыра, әммә шул уҡ ваҡытта брак яһаусыларға түҙеп тормау атмосфераһын булдыра. Бер нисә айҙа Патоличев автопокрышкалар сығарыуҙы 2,2 тапҡырға арттырыуға өлгәшә, комбинат проект ҡеүәтенә сыға.
1939 йылдың ғинуарында — 1941 йылдың декабрендә партияның Ярославль өлкә һәм ҡала комитеттарының беренсе секретары. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем уның етәкселегендә Рыбинск машиналар эшләү заводы хәрби авиация өсөн мөһим булған М-105 моторҙарын сериялы сығарыу яйға һалына. Һуғыш башланыу менән Патоличев етәкселегендә өлкә хужалығы хәрби торошҡа үҙгәртеп ҡорола, оборона ҡоролмалары төҙөлә, мөһим предприятиелар эвакуациялана һәм халыҡ һауа һәм химия һөжүменән һаҡланыуға әҙерләнелә һ. б.
1942 йылдың ғинуарынан 1946 йылдың мартына тиклем — Силәбе өлкә һәм ҡала партия комитетының беренсе секретары. Урал ирекле танк корпусы төҙөүҙең ойоштороусыһы һәм етәкселәренең береһе була (1943).
1946 йылдың мартында — майында ВКП(б) Үҙәк Комитетының бүлек мөдире. 1946—1947 йылдарҙа ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары (1946 йылдың 4 майында Г. М. Маленков урынына раҫлана ), ВКП(б) Үҙәк Комитетының Ойоштороу бюроһы ағзаһы, ВКП(б) Үҙәк Комитетының партия органдарын тикшереү буйынса идаралыҡ начальнигы һәм бер үк ваҡытта СССР Министрҙар Советы ҡарамағында колхоздар эше буйынса совет рәйесе урынбаҫары.
1947 йылдың май — декабрендә Украина КП(б) Үҙәк Комитеты секретары. 1947—1950 йылдарҙа — Ростов өлкә партия һәм ҡала комитетының беренсе секретары. 1950 йылдың июленән 1956 йылға тиклем Белоруссия компартияһы Үҙәк комитетының беренсе секретары.1956-1958 йылдарҙа — СССР Сит ил эштәре министры урынбаҫары, 1-се урынбаҫары. 1958—1985 йылдарҙа — СССР-ҙың тышҡы сауҙа министры.
Хәтер
Новгород өлкәһенең Дзержинск ҡалаһында — һәйкәл, Мәскәүҙә ул йәшәгән йортта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
Силәбе ҡалаһында КПСС Өлкә Комитетының 1-се секретары булып эшләгәндә йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
Малтабар
Малтабар — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Ҡалмиә ауыл биләмәһе составына керә.
Географик урыны
Ауыл Игәт йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Малтабар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1710—1711 йй. билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Байлар улусы Турай түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.
ХХ быуат башында 2 бакалея кибете, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 51 йән башҡорт, 79 йән типтәр, 136 йән яһаҡлы татар; 1870 йылда — 248 татар, 220 башҡорт, 228 типтәр; 1912 йылда — 342 аҫаба башҡорт, 381 керҙәш башҡорт һәм типтәр, 402 татар йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы
Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы (Мухаметов Исфар Фаткулисламович; 19 апрель 1940 йыл) — партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы 1940 йылдың 19 апрель Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Петровский ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1966 йылда Өфө авиация институтын, 1980 йылда Сверловск юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт юлын урман хужалығы эшсеһе булып башлай, артабан ВЛКСМ-дың район комитеты инструкторы була. 1959—1962 йылдарҙа Совер Армиһы сафтарын саҡырыла. Институтты тамамлағас «Башнефтепроект» институтында инженер-конструктор, өлкән инженер булып эшләй. 1969 йылдан КПСС-тың Өфө ҡалаһы комитетында инструктор. 1974 йылда Өфө ҡалаһы Калинин районында икенсе секретарь. 1984—1992 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. 1992 йылдан «Восток» коммерция бануы вице-президенты.
Өфө ҡалаһының Октябрь районы 41-се Транспорт һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены
Эвий
Эвий — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пыжа йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы
Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы (Сахиев Арслан Мирзаг(н)алиевич 1907 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты, һуңынан гвардия старшинаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (ике тапҡыр 1944 йылда).
Биографияһы
Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дәүләкән районы Яппар ауылында тыуа. 1941 йылдың 5 декабрендә Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 62-се гвардия кавалерия полкында 45-мм пушкалар батареяһының орудие командиры булып хеҙмәт итә. Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы яугирҙарҙы һәм командирҙарҙы даими яҡшы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙән тыш, яуаплы участкаларға барып, йыш ҡына үҙе һуғышҡа инә. Мәҫәлән, Владимировка ауылы районында рейдтан сығышлай, немецтар Сәхиев Арыҫлан да ингән яугирҙар төркөмөн уратып алып юҡ итергә маташа. Сәхиев фашистар менән беренсе булып алышҡа инә һәм ете дошман һалдатын юҡ итә. Бының менән башҡа ҡыҙылармеецтарҙы ла алышҡа йәлеп итә. 1943 йылдың 18 июнендә подразделениеның 138/н бойороғо менән ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы полк барлыҡҡа килгәндән алып хәрби хәрәкәттәр осоронда үҙен ныҡлы, энергиялы һәм ҡыйыу яугир, һалдат һәм офицерҙар араһында ялҡынлы агитатор итеп күрһәтә. Һуғыштың киҫкен минуттарында һалдаттар араһында булып, үл үҙенең миҫалында батареяның шәхси составын ҡаһарманлыҡҡа әйҙәй. Үҙенең взводында юғары дисциплина тота, ҡоралланыу һәм аттар составы һәр ваҡыт яҡшы торошта була. Шуға күрә лә взводы һуғыштарҙа батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өлгөләре күрһәтә. 1944 йылдың 16 ғинуарынан алып 19 ғинуарына тиклем үҙенең взводы менән бер блиндажды юҡ итә, дошмандың ике һөжүмен кире ҡаға һәм ундан артыҡ һалдат һәм офицерын юҡ итә.
1944 йылдың 29 февралендә подразделениеның 8/н бойороғо менән гвардия өлкән сержанты Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 12 апрелендә һуғышта Владимир-Волынсктан 3 километр көнбайыштараҡ тимер һәм шоссе юлын өҙөү буйынса хәрби бурысын үтәүҙә гвардия старшинаһы Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы үҙенең орудиеһы менән командалыҡ итеп һәм расчет менән йәнәшә тороп дошмандың тимер юлы составы паровозының пар ҡаҙанына беренсе атыуҙа уҡ эләгә. Паровоз 76 мм орудие снарядтары тарафынан яндырыла һәм 60 вагоны менән туҡтатыла. Ошо уҡ һуғышта дошмандың флангылы урап үтергә маташыуында Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы дошмандың 25-кә яҡын һалдат һәм офицерын юҡ итә. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы исеменән 1944 йылдың 30 апрелендә подразделениеның 9/н бойороғо менән гвардия старшинаһы Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улының һуғыштан һуңғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Нурья
Нурья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Никольский Туман күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петров Валерий Иванович
Петров Валерий Иван улы (09.09.1941; Оло Кайбыс, Кайбыс районы, ТАССР) — һаулыҡ һаҡлау ветераны, һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Түбәнге Кама ҡалаһының урология хеҙмәтен ойоштороусы, Түбәнге Кама ҡалаһының шәрәфле ватандашы.
Биографияһы
Петров Валерий Иван улы 1941 йылдың 9 сентябрендә ТАССРның Кайбыс районы Оло Кайбыс ауылында тыуа.
Пәйғәмбәр хирҡәһе мәсете
Мәсет
Пәйғәмбәр хиркәһе мәсете Истанбулдың Фәтих районында урынлашҡан. Ул ғосман солтаны Әбдел-Мәжид I (1839—1861 йылдарҙа идара иткән) бойороғо буйынса төҙөлгән. Уны төҙөү 1847 йылда башлана һәм 1851 йылда тамамлана.
Петров Валерий Иванович
Биографияһы
1964 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшсәнлеген Кайба район хәстәханаһында табип-хирург булараҡ башлай. 1967 йылда Минзәлә РҮХына хирургия бүлеге мөдире итеп күсерелә.
Пәйғәмбәр хирҡәһе мәсете
Мәсет
Мәсет ҡомартҡы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Үвәйс әл-Ҡараниға бүләк ителгән хирҡәһе менән бәйле. Үвәйс әл-Ҡарани төрөк телендә Вәйсәл Ҡарани булараҡ билдәле, VII быуаттың Йемендән килгән ислам эшмәкәре, төрөктәр араһында айырыуса хөрмәтле булған.
Петров Валерий Иванович
Биографияһы
1972 йылда Түбән Кама үҙәк район хәстәханаһында уролог булып эшләй башлай. Ҡаланың урология хеҙмәтен ойоштороусыларҙың береһе булып тора.
Пәйғәмбәр хирҡәһе мәсете
Мәсет
Мәсет һәм ҡомартҡылы ҡоролма бер нисә тапҡыр консервация һәм реставрация эштәренә дусар ителгән.
Петров Валерий Иванович
Биографияһы
1976 йылда ҡалала беренсе урология бүлеге ойошҡандан менән күп йылдар был бүлектең алмаштырғыһыҙ мөдире булып тора. Үҙенең көндәлек эшендә урология хеҙмәтен камилләштереүгә һәм үҫтереүгә, белгестәрҙе әҙерләүгә, яңы махсус диагностика һәм дауалау методикаларын керетеүгә ҙур иғтибар бирә.
Петров В.И. Республиканың күрше райондарынан ауырыуҙарға хеҙмәт күрһәтеү буйынса районара урология үҙәге эшен етәкләй.
Пәйғәмбәр хирҡәһе мәсете
Мәсет
2017 йылдан мәсет дини хеҙмәттәр өсөн ябыла, реставрациялана.
Петров Валерий Иванович
Биографияһы
Бер нисә тапҡыр Татарстан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының, ҡала һәм район администрацияһының, Түбәнге Кама район-территориаль медицина берләшмәһе администрацияһының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә. «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе менән бүләкләнгән.
Пәйғәмбәр хирҡәһе мәсете
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең изге хирҡәһе
Үвәйс әл-Ҡараниҙың вариҫтары биләмәһендә булған ҡомартҡы тәүҙә көнбайыш Анатолия, ә XVII быуатта Солтан Әхмәт I (1603—1617 йылдарҙа хакимлыҡ итә) указы буйынса Истанбулға килтерелә. Ул Үвәйс әл-Ҡараниҙың вариҫтары ғаиләһенең резиденцияһында һаҡлана. XVII быуат башынан Мөхәммәттең с.ғ.с. хирҡәһе Рамаҙан айында махсус төҙөлгән таш камерала күрһәтелгәне билдәле. XVIII һәм XIX быуаттарҙағы Ғосман солтандары был ҡомартҡыға ихтирам күрһәтә һәм уның өсөн өҫтәмә махсус таш камералар төҙөй, был ҡомартҡыға зыярат ҡылыусыларға инеүҙе еңеләйтә. Ғосман империяһы осоронда Пәйғәмбәр хирҡәһе Рамаҙан айының икенсе яртыһында күрһәтелә, шулай итеп, ураҙа айының өсөнсө аҙнаһы ир- аттар, ә дүртенсе аҙнаһы ҡатын-ҡыҙҙар тамашалаһын өсөн бирелә. Республика осоронда был ҡағиҙәнән баш тарталар, һәм төрлө енес вәкилдәренең бер үк ваҡытта күрә килеүе ғәҙәти күренешкә әйләнә. Ҡәҙер кисәһе ваҡытында ҡомартҡыға зыярат ҡылыу тәрәүих тән һуң башҡарыла.
Петров Валерий Иванович
Биографияһы
Түбәнге Кама халыҡ депутаттарының берләштерелгән советы президиумының 1996 йылдың 27 авгусындағы 29-70 номерлы ҡарары менән һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә оҙаҡ йылдар емешле хеҙмәте өсөн Петров Валерий Ивановичҡа «Түбәнге Кама ҡалаһының Почетлы гражданины» исеме бирелә.
Пәйғәмбәр хирҡәһе мәсете
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең изге хирҡәһе
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хирҡәһе элеккесә дүрт аҙна дауамында, изге айҙың беренсе йомаһынан алып Ураҙа байрамы на тиклем, бөтә кешегә күрһәтелә.
Петров Валерий Иванович
Сығанаҡтар
Төркөм:Ҡазан дәүләт медицина институтын тамамлаусылар Төркөм:Түбәнге Кама ҡалаһының шәрәфле ватандаштары
Учалы (ауыл)
Учалы (Учалы) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 6049 кеше булған. ОКАТО коды — 80253896001.
Ауыл Учалы ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта. Ауылда 6049 кеше йәшәй. Райондың иң эре тораҡ пункты (үҙәгенән һуң).
Ауыл аша Учалы — Мейәс — Силәбе автомобиль юлы үтә.
Тарихы
Учалы ауылына 1737 йылда нигеҙ һалынған. 1930—1965 йылдарҙа Учалы районының үҙәге. Учалы ауылы иң ҙурынан һанала. 1744—1917 йылдарҙа Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Учалы- Типтәр-Учалы улусының үҙәге була. Бөтә ун ике ауыл ошо улусҡа ҡарай. Атамаһы шул уҡ исемле күлдән алынған, ауылды XVIII быуатта документтарҙа һәм 1786 картала Ачулы-Асыулы тип йөрөткәндәр. XIX быуаттан Учалы тип аталған. Барлыҡҡа килеү мәлендә Митрәй тип аталған. Ул атама аныҡ билдәләнмәгән, сөнки ундай исем һәм фамилия халҡы араһында булмаған. Учалы халҡы йылдам артҡан. 1783 йылда IV ревизия буйынса унда 297, 1795 йылда — 408, 1859 йылда — 1640, 1920 йылда 3129 кеше йәшәгән. Йорттар 1795 йылда — 63, 1859 йылда — 120, 1920 йылда  631 иҫәпләнгән.
Ике мәсет ҡарамағында башланғыс мәктәп эшләгән. Шаршамбы һайын баҙарҙа төрлө әйберҙәр, тауарҙар менән һатыу иткәндәр. Яҙ, көҙ һәм ҡыш йәрминкәләргә алыҫтан сауҙагәрҙәр килгән. Бында улус идаралығы һәм почта станцияһы урынлашҡан
Атамаһының тарихы
«Учалы» исеме ауыл эргәһендәге күл атамаһынан килә. XVIII быуаттың бөтә документтарында һәм 1786 йылғы картала был күл Ачулы — Асулы тип бирелгән. Уның башҡортса мәғәнәһен ҡайһы бер ғалимдар «асыулы» һүҙенә бәйләй, икенселәр иһә «асылы» — әсе, татырлы һуҙенән алынған тип аңлата; «юшалы» (йәшмәле) тигән аңлатма ла бар.
Бер риүәйәт буйынса, Учалы исеме «Үс алды» һүҙенән килә. XIV быуатта Аҡһаҡ Тимер Туҡтамыш ханды еңеп, уның союздаштары булған бер-нисә башҡорт ырыуын юҡҡа сығарған урын тип аңлатыла.
Эдербес
Эдербес — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тулой йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Әминев Ғәликарам Хәмит улы
Әминев Ғәликарам Хәмит улы (Аминев Галикарам Хамитович; 1922 — 16 февраль 1945) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия-миномёт полкында өлкән разведчик. Гвардия ефрейторы.
Биографияһы
1942 йылда Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия ефрейторы Әминев Ғәликарам Хәмит улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия-миномёт полкында өлкән разведчик булып хеҙмәт итә.
1944 йылдың 12 ғинуарындағы һуғышта шәхси ҡоралы менән 2 дошман һалдатын атып үлтерә. Был ҡаһарманлығы өсөн 1944 йылдың 1 майында «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы тапшырыла.
1945 йылдың 16 февралендә һәләк була. Германияла Браллентин ҡалаһында ерләнгән.
Хәтер
Әминев Ғәликарам Хәмит улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Ишембай районы Әхмәр ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Ер өҫтө үткәүелдәре
Ер өҫтө үткәүелдәренең өҫтөнлөктәре:
Ер өҫөтө үткәүелдәренең иң етешһеҙ урыны бейеклектән төшкәндәге текәлек .
Юл билдәләре
Рәсәй Федерацияһы дәүләт стантарттары буйынса эшләнгән «Ер өҫтө үткәүеле» юл билдәһе һәм билдәгә ярашлы № 6.7 һанлы тәртип номеры бар.
Айҙаркүл
Айҙаркүл — Үзбәкстандың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә аҡмай торған ҙур күл, 4000 км2 майҙанлы Айҙар-Әрнәсәй күлдәр системаһында хасил булған яһалма һыуһаҡлағыс. Системаға өс тоҙло күл — Айҙаркүл үҙе, Әрнәсәй һәм Тоҙҡан инә. Күлдәр Ҡыҙылҡомдоң көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.
Тарихы
Үткән быуат уртаһына тиклем Әрнәсәй ҡыҫҡа ғына ваҡыт һыуы торған тоҙло күл булған. Эҫе ваҡытта ул ҡороп, тулыһынса юҡҡа сыға торған булған.
2005 йылда Айҙаркүлдә 44,3 км3 һыу булған. Хәҙер күлдең майҙаны яҡынса 3000 км2, оҙонлоғо 250 км, киңлеге 15 км-ға тиклем етә. Һыу минерализацияһы бары тик бер литрға 2 грамм (2 ‰).
Күлгә күп төрлө балыҡтар ебәреп үрсетәләр. Хәҙер хатта балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә башлағандар. Йылына күлдәр системаһында 760-тан 2000 тоннаға тиклем  балыҡ тоталар (1994-2001 йылдар статистикаһы).
Ҡыҙылҡом фаунаһын Арал диңгеҙе яғынан осоп килгән һыу ҡоштары]] байыта.
Айҙаркүл буйында 345 ғаилә (сама менән 1760 кеше) йәшәй.
Айҙаркүл төбәгенең балыҡсылыҡ, күсмә малсылыҡ, шулай уҡ туризм өсөн бик ҙур мөмкинлектәре бар. Бында АЭС төҙөлөүе лә ихтимал. Күл туңмай.
Пһном Деи
Пхном Дей (Кхмер телендә:ភ្នំដី) ул Сием Реап, Камбоджала Сием Реап янында 272 м бейеклектәге ҡалҡыулыҡ.
Ангкор ғибәҙәтханаһы
Ҡалкыулыҡның өстөндә ғибәҙәтхана бар, ул Батша Ясоварман I хөкөмө дәүерендә (899-910 йылдарда) һалынған иде. Пхном Дей Батша Ясоварман I дәүерендә һалынған ҡалҡыулыҡ өстө ғибәҙәтханаларының береһе генә, башҡалары - Пхном Бакхенг, Пхном Бок һәм Пхном Кром.
Нюра (Мод-Ега ҡушылдығы)
Нюра  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Морд-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ер аҫты үткәүелдәре
thumb|150px| [[Мәскәү ҡалаһының академик Сахаров проспектындағы ер аҫты үткәүеленә кергән урын]]
Ер аҫты үткәүелдәре, ғәҙәттә, тонелдәрҙән ғибәрәт. Ул автомобилдәр юл ағымы йәки тимер юлдар үткән урындарҙа төҙөлә. Ул төшә һәм менә торған баҫҡыстарҙан, шулай уҡ балалар, ғәриптәр арбалары һәм велосипедтар өсөн баҫҡысһыҙ менә торған өлөштәрҙән тора.
Советтар союзы осоронда ер аҫты үткәүелдәре саф файҙаланыу өсөн генә ғулланыла ине. Хәҙер уларҙа тәҡдимләү (реклама) таҡталары, төрлө мәгәзиндәр төҙөлә. Хатта ҡайһы ьңбер ҙур үткәүелдәр сауҙа үҙәктәренә әүерелгән. Был үткәүелдәр, ғәҙәттә, төнгө осорҙа ябыла. Метро булған ҙур ҡалаларҙа ер аҫты үткәүелдәре метро станцияһе менән тоташтырып эшләнгән. Ташландыҡ һәм төҙөлөп бөтөлмәгән үткәүелдәр дигерҙар өсөн бик ҡулай.
Тағы ла бер ҡыҙыҡлы урын Симферополдә Әхмәт-хан солтан майҙанындағы үткәүел. Бар тонелдәр ҙә киоскалар торған майҙанға сыға. Шулай уҡ аналогик үткәүелдәр Киевтә, Севастополдә, Мәскәү ҡалаларында (Мәскәү майҙанының Фәндәр проспекты аҫтында) ла бар.
Юл билдәләре
Ер аҫты үткәүеле юл билдәһе Рәсәй дәүләт стандарттары буйынса билдәләнә һәм № 6.6 тәртип номеры бирелгән.
Тат-Бикшек
Тат-Бикшек (Тат-Бикшик) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Почта индексы — 452864, ОКАТО коды — 80233846008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Белгестәрҙең илдән китеүе
«Белгестәрҙең илдән китеүе» (от brain drain) — массауи эмиграция процессы осрағында илдән йәки төбәктән сәйәси, иҡтисади, дини йәки башҡа сәбәптәр буйынса белгестәр, ғалимдар һәм квалификациялы эшселәр китә. Шул уҡ ваҡытта белгестәр күсеп киткән илдәргә һиҙелерлек иҡтисади, мәҙәни, ҡайһы берҙә сәйәси зыян килтерелә, киреһенсә, белгес-иммигранттарҙы ҡабул иткән һәм тәьмин иткән илдәр, күп һәм арзан интеллектуаль капиталға эйә була. Финанс капиталын сит илгә сығарыуҙың шундай уҡ процесын илдән капиталдың ағыуы тип атайҙар.
Белгестәрҙең илдән китеүе терминын Икенсе донъя һуғышы осоронда һәм унан һуң Бөйөк Британиянан Төньяҡ Америка илдәренә ғалимдар һәм инженерҙарҙың миграция процестарын һүрәтләү өсөн британия Король йәмғиәте тарафынан индерелгән. Әлеге ваҡытта был күренеш үҫешкән илдәр өсөн, атап әйткәндә, Африка, Кариб утрауҙарындағы элекке Европа колонияларына, шулай уҡ Көнсығыш Европаның элекке социалистик илдәренә, беренсе сиратта — Рәсәй Федерацияһына хас.
Белгестәрҙең тәүге китеү күренеше
Беҙгә килеп еткән тәүге «сиддханттар» (һинд фәнни әҫәрҙәре) б. э. IV-V быуаттарға ҡарай, һәм уларҙа бик көслө боронғо грек йоғонтоһо һиҙелә. Айырым математик терминдар - грек теленең калькалары. Был хеҙмәттәрҙең бер өлөшөн мәжүсиҙәрҙе эҙәрлекләгән Рим империяһындағы мәжүсиҙәргә ҡаршы ойошторолған погромдарҙан ҡасып Александриянан һәм Афинанан килеп йәшәгән грек-эмигранттар яҙған, тип фараз ителә.
Франциянан гугеноттарҙың китеүе (XVII б.)
1685 йылда француз батшаһы Людовик XIV ҡартатаһы Генрих IV королдең Нант эдикты ғәмәлдәрен туҡтата. Дин иреген таныу сәйәсәте тамамлана, Франция талапсан саф католик иленә әйләнә, һәм бөтә протестанттар йә ҡыуыла, йә дини билдә буйынса репрессияға дусар ителә. Был осорҙа Францияла, төрлө баһалар буйынса, 200-ҙән 1000 меңгә тиклем гугенот йәшәгән, уларҙың күп өлөшө протестант илдәренә: Англияға, Нидерландҡа, Швейцарияға, Пруссияға һ.б. күсеп китә. Күп кенә гугеноттар бик белемле булған һәм Франция иҡтисадында мөһим роль уйнаған.
Һуғыш алдынан Европала антисемитизм (1933—1943)
Кульминацияһы Холокост менән тамамланған нацистик Германияла һәм фашистик Италияла антисемитизм йәһүдтәрҙең, шул иҫәптән танылған ғалимдар Эйнштейн, Бор, Фермиҙың (уның ҡатыны йәһүд булған) күпләп сит илгә күсенеүенә (эмиграция) килтергән.
Көнсығыш Европа тарихында белгестәрҙең китеүе
Һәләтлеләр һәм белемлеләрҙең илдән күсеп китеүенең иң тәүге өлгөләренең береһе - Днепрҙың түбәнге ағымында булған Германарихтың көнсығыш Европа дәүләтенә һундар ябырылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән мәҙәни бөлгөнлөк. Киң эмиграция һәм ҡырыу һөҙөмтәһендә юғары үҫешкән Черняхов мәҙәниәте йәшәүенән туҡтай һәм сағыштырмаса түбән үҫеш баҫҡысында торған иртә славян культуралары менән алмаштырыла.
Шундай уҡ тарҡалыш монгол баҫҡынсылығы дәүерендә, квалификациялы һөнәрселәр йә ҡоллоҡҡа һатылғанда, йә ҡасып киткәндә, таш төҙөлөш күп йылдарға туҡтап ҡалған, быяла етештереү һәм башҡа ҡатмарлы һөнәрҙәр юҡҡа сыҡҡан.
Бик күп ғалимдар, юғары белемле белгестәр 1917 йылғы революция, граждандар һуғышы барышында һәм унан һуң да илдән китергә мәжбүр булды. Рус интеллектуалдарының бер өлөшө «философ пароходы»нда ҡыуып сығарылған. Улар араһында пар турбиналары конструкторы Ясинский, зоолог Новиков, яҙыусы Осоргин, публицист Кизеветтер һәм биш дини философ: Бердяев, Франк, Ильин, Трубецки, Вышеславцев бар ине.
Һуғыштан һуңғы көнсығыш Германиянан 1961 йылға тиклем көнбайышҡа, ҡайһы бер иҫәпләүҙәр буйынса 3,5 миллион самаһы кеше, йәғни халыҡтың 20 %-ҡа яҡыны, башлыса яҡшы белем алған йәштәр ҡасып киткән. Сикте һаҡлау өсөн 1961 йылдың авгусында ГДР хөкүмәте «тимер шаршау» йылдарының символына әйләнгән билдәле Берлин стенаһын күтәрә.
Европа союзына ингәндән һуң тәүге йылда ғына 100 меңгә яҡын поляк Бөйөк Британияға эшкә килә, шуларҙың 40 % -ы юғары белемле була. Әлеге ваҡытта был ағым кәмей, әммә туҡталмай.
1990-сы йылдар
РФ Мәғариф һәм фән министрлығы статс-секретары Дмитрий Ливановтың белдереүенә ярашлы, 1989 йылдан алып 2004 йылға тиклем Рәсәйҙән 25 мең самаһы ғалим киткән, 30 меңе сит илдәрҙә ваҡытлыса контракт буйынса эшләй. Ливанов билдәләүенсә, «ул продуктлы ғилми йәштә булған иң талап ителгән ғалимдар. …Бөгөн Рәсәйҙә фәндә мәшғүлдәр һаны 90-сы йылдар кимәленән яҡынса 40 % тәшкил итә». Юғары иҡтисад мәктәбенең Демография институты директоры урынбаҫары Михаил Денисенко фекеренсә, ул йылдарҙа «этник миграция алдынғы булған». Денисенко мәғлүмәттәре буйынса, 1994 йылдан 2003 йылға тиклемге осорҙа Германияға - 193,3 мең, АҠШ-ҡа - 176,2, Израилға 158,9 мең кеше күсенгән.
РФА президенты А. М. Сергеев мәғлүмәтенә ярашлы, 1990-сы һәм 2000-се йылдар башында Рәсәйҙән 40 мең профессор ситкә китә.
Хөкүмәткә ҡарамаған сығанаҡтарға ярашлы, «90-сы йылдарҙың тәүге яртыһында ғына илдән кәмендә 80 мең ғалим ситкә киткән, ә туранан-тура бюджет юғалтыуҙары кәмендә $60 миллиард доллар тәшкил иткән». (Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды).
Рәсәй Яңы университеты ректоры Владимир Зернов: «70-се йылдарҙан башлап сит илгә юлланған белгестәр АҠШ һәм Көнбайыш Европа университеттарында әҙерләнгән булһа, уларҙы әҙерләүгә $1 триллион долларҙан ашыу тотонорға тура килер ине. Шулай уҡ был мәғлүмәттәр ноу-хауҙы юғалтыуҙы иҫәпкә алмай» тип әйтергә кәрәк тине.
Scopus базаһы нигеҙендә үткәрелгән анализ Рәсәй ғилми диаспораһы мәҡәләләре баҫмаларының 50  % -тан ашыуы АҠШ-тан килгәнен күрһәтте. Шуның менән бергә хеҙмәттәренән иң күп өҙөктәр килтерелгән Рәсәй ғалимдары ла эшләй АҠШ-та эшләй - уларҙың өлөшөнә бөтә һылтанмаларҙың 44 % тура килә (2003 йылдан һуңғы осоро). Цитата килтереү индексы буйынса Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар беренсе урында, икенсе урында - Мәскәү физика-техника институтын тамамлаусылар. Рәсәйҙә эшләгән Рәсәй ғалимдары өлөшөнә һылтанмаларҙың ни бары 10 %-ы ғына тура килә.
2000-се йылдар
Эмиграцияның характеры үҙгәрә: иҡтисади мотивация өҫтөнлөк итә башлай, ә Рәсәй Федерацияһынан эмиграция географияһы ярайһы уҡ киңәйә. 2004-2013 йылдарҙа Германияға - 93,8 мең, АҠШ-ҡа - 135,7, Израилгә 40,8 мең кеше күсеп киткән. Шул уҡ ваҡытта Испания, Чехия, Австрия, Италия, Франция, шулай уҡ Канада кеүек Европа илдәре эмигранттарҙың ҙур өлөшөн алды. Йыш ҡына был айырым илдәрҙең миграция сәйәсәтен ҡатыландырыуына бәйле.
2009 йылғы тенденция - Рәсәй ғалимдарының Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренә, шул иҫәптән Сингапурға күсеүе, унда эш өсөн бик яҡшы хеҙмәт шарттары тәҡдим итәләр. Бөтә донъя банкы институтынан (Вашингтон ҡалаһы) Евгений Кузнецов билдәләүенсә, Рәсәй илдән китеүсе белгестәр һаны буйынса көс туплай ғына. Уның мәғлүмәттәре буйынса, был күрһәткес буйынса Бөйөк Британия беренсе урынды биләй, унан йыл һайын юғары белемле 1 миллион 441 мең кеше (улар араһында ғалимдар ғына түгел) ташлап китә. Германиянан - 817 мең һәм Рәсәйҙән - 200 мең кешенән саҡ ҡына ашыуыраҡ кеше китә.
Дәүләт программалары
2012 йылдың сентябренән «Сит илдәрҙә йәшәгән ватандаштарыбыҙҙы Рәсәй Федерацияһына үҙ ирке менән күсереүгә булышлыҡ итеү буйынса дәүләт программаһы» эшләй. Программа күсеп килгән кешеләрҙе ҡабул итеү, күсеп китеү сығымдарҙы ҡаплау һәм бер тапҡыр бирелә торған (күтәрелеп китеүгә) пособие түләү буйынса сараларҙы күҙ уңында тота. Программа буйынса 2014 һәм 2015 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһына йыл һайын 100 меңдән ашыу кеше ҡайтты. 98 %-тан ашыуы — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе граждандары. 2015 йылда Украина, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан төп сығанаҡ илдәр булып торҙо. Алыҫ сит илдәр араһында — Балтия илдәре, Германия Федератив Республикаһы һәм Израиль илдәре беренсе урында. Килгән ватандаштарыбыҙҙың 41 %-ы тиерлек юғары йәки тамамланмаған юғары белемле, 43 % - урта махсус белемгә, 73 % - эшкә һәләтле йәштәге һәм 23 % - балалар.
2015 йылда ғалимдарҙы һәм ғилми хеҙмәткәрҙәрҙе күсереү буйынса проект старт алды. 2015 йылдың сентябренә техник, иҡтисади һәм медицина фәндәре докторҙары һәм кандидаттары дәрәжәһенә эйә булған 44 ғалим Рәсәйгә күсеп ҡайтты, ә 21 кеше рәсмиләштереү стадияһында. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһы 2015 йылда иң көнүҙәк фәнни һәм технологик мәсьәләләр менән шөғөлләнеүсе 420 инженер һәм ғалимды ҡайтарыу хаҡында һүҙ алып бара.
Статистика
Федераль дәүләт хеҙмәте мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡ-ара миграция ил һәм йылдар буйынса киләһе структураға эйә (2013 йыл буйынса, һәр категорияла иң ҙур миграцияға дусар булған 5 ил һайланған):
1996-2020 йылдарға Скопустың ғалимдар миграцияһын тикшереү буйынса библиометрик мәғлүмәттәргә ярашлы, күпселек ғалимдар АҠШ-ҡа, Германияға һәм Францияға китә, һәм күпселек осраҡта Украинаға, Ҡаҙағстандан, Белоруссиянан һәм Үзбәкстандан килә. Хеҙмәттәренән цитата килтерелеүе буйынса тикшергәндән һуң, ундайҙарҙың йышыраҡ Германияға китеүе һәм Украинанан, Белоруссиянан килеүе асыҡланған.
Африка
1994 йылда апартеид сәйәсәте бөтөрөлгәндән һуң, төрлө баһалар буйынса, Көньяҡ Африка Республикаһынан юғары һөнәри йә ойоштороу тәжрибәһе булған 1-6 миллион кеше китә. Атап әйткәндә, табиптарҙың 45 %-тан ашыуы күсеп киткән. Көньяҡ Африка Республикаһының статистика бюроһы баһаһы буйынса, ошондай һәр күсенеү уртаса алғанда 10 квалификацияһыҙ хеҙмәткәрҙең эшен юғалтыуына килтергән, был ошо төбәктең иҡтисади именлегенә етди хәүеф менән янай. Был процесты туҡтатыу өсөн Көньяҡ Африка Республикаһы башҡа илдәрҙән Көньяҡ Африка Республикаһында белем алған табиптарҙы эшкә урынлаштырыуын туҡтатыуға өлгәшергә маташҡан.
Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, йыл һайын 150 меңдән ашыу юғары квалификациялы хеҙмәткәрҙең Африка ҡитғаһынан китеүе 4 миллиард доллар дөйөм иҡтисади юғалтыуға алып килә. 1980 һәм 1991 йылдар араһында Эфиопиянан ғына 75 % квалификациялы хеҙмәткәр күсеп киткән, был ошо илдең ситән тыш ярлылығы сәбәптәренең береһе тип иҫәпләнә. Бөтә Эфиопия менән сағыштырғанда, был ил ғалимдары Чикагола күберәк эшләй, тип иҫәпләйҙәр. Эфиопиянан башҡа, Нигерия һәм Кения, квалификациялы хеҙмәткәрҙең китеүенән ныҡ зыян күргән илдәр тип иҫәпләнә.
Гананан 1993 һәм 2000 йылдарҙа медицина персоналының 68 %-ы, 1999-2004 йылдарҙа — 448 доктор йәки 54 % медицина вуздарын тамамлаусылар сит илгә эшкә китә. Шул уҡ ваҡытта Ганала ни бары 2 мең самаһы табип йәки 11 мең кешегә бер табип, шул уҡ ваҡытта АҠШ-та һәр 2 мең кешегә бер табип тура килә.
1998 йылда үҙенең телмәрендә Көньяҡ Африка президенты Мбеки шулай тип белдерҙе: «Беҙҙең донъяла, вәхшилектән алыҫлаша барыусы кешелек йәмғиәте, яңы белемде һәм уның ҡушымтаһын йәшәү кимәлен үҙгәртеүгә хеҙмәт иттереүгә йөҙ борғанда, йөҙҙәрсә мең Африка интеллектуалын Көнбайыш Европа һәм Төньяҡ Америка эмиграцияһынан кире ҡайтарыуға мохтаж түгелбеҙме ни?» Юғары белемле экспатрианттарҙы кире ҡайтарыу һәм урынлаштырыу өсөн Африкала махсус агентлыҡтар бар.
Вест-Һиндостан
Ғаиләләренә ебәргән аҡсаларының бер өлөшө Ямайка утрау дәүләтенең тулайым милли продуктының 18 % -ын тәшкил иткән утрау халҡының 80 %-ынан ашыуы үҙенең тыуған иле сигендә йәшәй. Шул уҡ ваҡытта Кариб бассейнының башҡа утрауҙарында йәшәүселәр, Гренада, Суринам, Гаити һәм Гайана колледждарын тамамлаусылар, тыуған төйәге сиктәренән ситтә йәшәй, уларҙың күбеһе Америка Ҡушма Штаттарында күсеп киткән.
Юзели
Юзели — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға р. Уймень ҡылымығының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саярғәлиев Барый Саярғәли улы
Биографияһы
Саярғәлиев Барый Саярғәли улы 1907 йылда Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ ауылында тыуа. 1941 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының хәрби прокуратураһында секретарь булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 28 февралендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1943 йылдың 27-28 сентябрендә Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда һәм Днепрҙың уң яҡ ярында плацдармды киңәйтеүҙә Саярғәлиев Барый Саярғәли улы батырлыҡ күрһәтә. Саярғәлиев эскадрон менән үҙе эшләшкән ҡул аҫтындағы материалдар менән Днепрҙы аша сығып, дошмандың артиллерияһы һәм минометы уты аҫтында башҡа подразделениеларға йылғаны аша сығыуҙы тәьмин итә. Галки һәм Усохи тораҡ пункттары янында һан яғынан өҫтөнлөк иткән дошман алдында 4-се эскадрон юғалып ҡала. Шундай киҫкен минуттарҙа Саярғәлиев хәлде яйға һалырға ебәрелә. Ул большевик һәм ҡыйыу яугир булараҡ ҡуйылған бурысты үтәп сыға. «Ура» ҡысҡырып яугирҙарҙы үҙенең артынан әйҙәй. Саярғәлиев миҫалында дәртләнгән яугир һәм офицерҙар ситуацияны тергеҙә. 1944 йылдың 29 февралендә ҡыҙылармеец Саярғәлиев Барый Саярғәли улы подразделениеның 8/н бойороғо менән Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.
Саярғәлиев Барый Саярғәли улы командованиеның закондарын һәм бойороҡтарын аңлатыу буйынса тулыландырыу һәм бөтә шәхси состав араһында ҙур эш башҡара.
Александров Виктор Михайлович
Александров Виктор Михайлович (1 ғинуар 1936 йыл, Дондағы Ростов — 6 декабрь 2012 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы, һығылмалыҡ теорияһының контактлы мәсьәләләре өлкәһендә хеҙмәттәр авторы. Физика-математика фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995).
Биографияһы
1953—1958 йылдарҙа Ростов дәүләт университетының физика-математика факультетының (РДУ) механика бүлегендә уҡый. Академик И. И. Воровичтың уҡыусыһы.
1963 йылда кандидатлыҡ, ә 1972 йылда — докторлылыҡ диссертациялары яҡлай. РДУ-ның «Һығылмалылыҡ теорияһы» һәм «Теоретик гидроаэромеханика» кафедраларында (1973—1977 йылдарҙа һуңғыһында мөдир булып), шулай уҡ РДУ-ның ғәмәли математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Милли комитет, Трибология буйынса милли комитет, Рәсәй Фәндәр академияһының деформацияланған ҡаты есемдәр механикаһы буйынса фәнни советы, Трибология буйынса ведомство-ара ғилми совет бюроһы ағзаһы. Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1996) һәм мөхбир ағзаһы (2000).
1995 йылда «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеменә лайыҡ була, 2002 йылда ғалимдар коллективы составында «Тотош мөхиттәр механикаһының динамик контактлы мәсьәләләре» эштәр циклы өсөн 2001 йыл өсөн Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты була.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. М. Александровтың баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре һаны 350-нән ашыу, шулар иҫәбендә туғыҙ монография. В. М. Александров 30 физика-математика фәндәре кандидаты әҙерләй, шуларҙың 7-һе һуңыраҡ докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, дәрәжәле ғилми журналдарҙың мөхәрририәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, фәнни һәм махсуслаштырылған советтар ағзаһы була. Ул механика буйынса иң оҙайлы семинарҙарҙың береһен етәкләй, уларҙың ултырыштары һаны 600-ҙән артып китә.
Шиллерҙың йорт-музейы (Лейпциг)
Шиллерҙың йорт-музейы (SchillerhausSchillerhaus) — Саксония федераль ерендәге Лейпциг немец ҡалаһының Голис районындағы (Menckestraße 42) крәҫтиән йорто. 1785 йылдың йәйендә унда Фридрих Шиллер туҡтала. Бында ул «Дон Карлос» драмаһының икенсе актын һәм шул уҡ йылдың көҙөндә Дрезденда баҫылған «К радости» одаһының беренсе версияһын яҙа. Шулай уҡ бина Лейпциг территорияһында һаҡланып ҡалған боронғо крәҫтиән йорто булараҡ тә әһәмиәткә эйә.
1848 йылда асылған музей Лейпцигтың Ҡала тарихы музейы филиалы булып тора.
Тарихи очерк
Бина 1717 йылда Лейпциг ситендәге Голис ауылында өс өлөшлө крәҫтиән ихатаһының бер этажлы йорто булараҡ төҙөлә. Башта унда мал-тыуар өсөн утлыҡ та була.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында, Голис ҡала халҡының яратҡан ял итеү урынына әйләнгәс, торлаҡ йортҡа өҫтәмә төҙөлә ул йәйгеһен ҡуртымға биреләсәк фатирҙар итеп йыһазландырыла. Тап икенсе ҡаттағы шундай фатирҙарҙың береһендә 1785 йылдың 7 майынан 11 сентябренә тиклем Кернер Кристиан Готтфрид саҡырыуы буйынса килгән 25 йәшлек Фридрих Шиллер туҡтала. Шул уҡ ваҡытта бында билдәле нәшриәтсе Иоахим Гешен Георг та йәшәй(Georg Joachim GöschenGeorg Joachim Göschen).
Голистағы Шиллер йорто 1841 йылда «ҡабаттан асыла» 1841 йыл: Лейпциг театры секретары Роберт Блюма инициативаһы буйынса 11 сентябрҙә бында иҫтәлекле таҡтаташ һәм инеү урынындағы барокко стилендә эшләнгән ҡапҡаларҙы асыу тантанаһы үтә. 1842 йылдың 24 октябрендә Роберт Блюм шулай уҡ 1848 йылда асылған музейҙы йыһазландырыуҙы үҙ өҫтөнә алған Шиллерҙың Лейпциг йәмғиәтен (Leipziger SchillervereinLeipziger Schillerverein) ойоштора.
1856 йылда һатыу һәм һүтеү менән янап, бина Шиллер йәмғиәте тарафынан уның ағзалары йыйған иғәнә иҫәбенә һатып алына (Ер кадастрында йорт 1864 йылда йәмғиәт милке тип нығытыла).
XX быуат башында музейҙың юғалтылған ҡапҡалары 1911 йылда Макс Лангхайнрих проекты буйынса тергеҙелә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, 1943 йылдың декабрендә бинаның ҡыйығына яндырыусы фугас төшә һәм, бәхеткә күрә, Шиллерҙың элекке йоҡо бүлмәһендә кипсәлеп ҡала һәм артыҡ зыян килтермәй. Һуңынан ҡиммәтле экспонаттар Вурцен соборына эвакуациялана, унан уларҙың бер өлөшө эҙһеҙ юғала.
1949 йылда Шиллер йорто дәүләт милкенә әйләндерелә һәм 1961 йылда Лейпциг ҡалаһының Ҡала тарихы музейына буйһона. 1966—1969 һәм 1985—1989 йылдарҙа башҡарылған, баҡсаға һәм башҡа биналарға ҡағылған реставрация эштәре музейҙың тышҡы йөҙөн тулыһынса үҙгәртә; бынан тыш, стеналарҙың штукатурланған, буялған үҙенсәлеге юғалтыла.
Шиллерҙың яҡынса 100 үҙенсәлекле экспонат булған йорт-музейындағы күргәҙмә, тәү сиратта, уның әҙәби эштәренә һәм ошо әҫәрҙәр буйынса Лейпциг театрында ҡуйылған спектаклдәргә, шулай уҡ «К радости» одаһының яҙылыу тарихына бағышлана. Бынан тыш, Шиллерҙәң Лейпцигтағы йәмғиәте тарихы ла, бина тарихы ла ентекле сағылыш таба. Музейҙа даими рәүештә ваҡытлыса күргәҙмәләр ойошторола.
Ҡорбанғәли Юлдашбаев
Биографияһы
Ҡорбанғәле бин Юлдашбай бин Байҡыбай 1799 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Аҡъяр ауылында тыуған.
Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһендә мөғәллим Ниғмәтулла Биктимер әл-Эстәрленән, Тимербулат әл-Ҡунаҡбайҙан белем алған. Аҡъяр мәҙрәсәһендә уҡытҡан.
1861—1865 йылдарҙа Орск йәмиғ мәсете имамы була. Бер үк ваҡытта мәсет ҡарамағындағы мәҙрәсәнең мөҙәрисе була.
Мейтнерий
Мейтнерий (, Mt) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осоро, 9-сы төркөм химик элементы. Тәртип номеры — 109.
Ул тәбиғәттә юҡ, билдәле изотоптарҙың иң тотороҡлоһоноң массаһы 278 (уның атом массаһы 278,156 (5) а.б.м.).). Элек унниленний (Une) йәки eka-iridium тип аталған. Яһалма рәүештә синтезланған.
Символы
Мейтнерий элементының символы — Mt (Мейтнерий тип уҡыла).
Тарихы
Мейтнерий 1982 йылда Германияның Дармштадт ҡалаһы эргәһендәге Виксһаузен районында урынлашҡан Ауыр иондар институты тарафынан асыла. Был ошо реакция һөҙөмтәһендә мөмкин була:
Уны беренсе тапҡыр Питер Армбрустер һәм Готфрид Мюнзенберг етәкселегендәге Германия тикшеренеү төркөмө синтезлаған. Мейнтерий-266 изотобың бер генә атомы висмут-209 сәбенә тиҙ оса торған тимер-58 атомдары менән аттырған ваҡытытта күҙәтелә. Был процесс яңы элемент тыуҙырып ҡына ҡалмай, ул ҙур, синтезлау өсөн яңы атом ядроларын ҡулланыуҙың уңышлы тәжрибәһе була
Исеменең килеп сығышы
Мейтнерий элек уннилений (Unnilennium) исеме менән билдәле булған, символы — Une. «Мейтнерий» (Мt) атамаһы австрия физигы Лизы Мейтнер хөрмәтенә ИЮПАК тарафынан 1994 йылда тәҡдим ителә. Рәсми рәүештә ул 1997 йылда ИЮПАК тарафынан ҡабул ителә. Мейтнерий һәм кюрийҙан башҡа бер генә элементҡа ла мифик булмаған ҡатын-ҡыҙ исемдәре ҡушылғаны булмаған (хәйер, кюрий атамаһы Мария Кюриҙың исеме иренең исеме (Пьер Кюри) менән ҡушып бирелгән).
Әминев Ғәлинур Х.
Әминев Ғәлинур Х. (Аминев Галинур Х.; 1915 — 10 июль 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкының ҡылыссыһы. Ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Ғәлинур Әминев Х. 1915 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы Шайморат ауылы) Биштәкә ауылы биләмәһендә тыуған.
БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Ҡыҙылармеец Әминев Ғәлинур 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкының ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә.
Әминев Ғәлинур 1942 йылдың 10 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе территорияһында барған дәһшәтле алыштарҙа хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Әминев Ғәлинурҙың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Ҡырмыҫҡалы районы Шайморат ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Әминев Ғәлинурҙың исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған.
Нюрих (Конда ҡушылдығы)
Нюрих  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 992 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Гангут диңгеҙ һуғышы
Гангу́т диңгеҙ алышы ( Sjöslaget vid Hangö udd, Шёслагет вид Гаӈӈё-Удд или Slaget vid Rilax, Слагет вид Рилакс; Riilahden meritaistelu, Риилахден меритайстелу) — 1700—1721 йылдарҙа Балтик диңгеҙендә Бөйөк Төньяҡ һуғышының (Финляндия, Ханко ярымутрауы) Гангут морононда ) Рәсәй армия флоты һәм 10 суднонан торған Швеция отряды араһындағы һуғыш. Рәсәй тарихында урыҫ флотының тәүге диңгеҙ еңеүе.
Нюрих (Конда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гангут диңгеҙ һуғышы
9 август Рәсәйҙең хәрби Даны көнө — Гангут алышында Еңеү көнө — Рәсәй тарихында Бөйөк Пётр Беренсе командалығындағы Рәсәй флотының шведтарҙы Гангут морононда тәүге еңеүе.