cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ябай һан
RSA
Ҙур һандарҙы факторизациялау беренсе һөҙөмтәле RSA — асыҡ асҡыслы криптография ысулын эшләүгә килтерә. Был криптографик системала, шифрланған хәбәр алырға тейеш булған кеше, асҡыс генерирлай: бирелгән үлсәмдәге (ғәҙәттә, 1024- йәки 2048-битлы һандар ҡулланыла) төрлө ике p һәм q осраҡлы ябай һандары һайлап алына. Артабан уларҙың модуль тип аталған n = p * q ҡабатландығы иҫәпләнә. Эйлер функцияһының n һанынан ҡиммәте иҫәпләнә:. \phi(n) функцияһының ҡиммәте менән үҙ-ара ябай e бөтөн һаны һайлап алына. Ғәҙәттә e сифатында ҙур булмаған ябай һанды алалар (мәҫәлән, ябай Ферма һандары). e һаны асыҡ экспонента(ингл. public exponent) тип атала. Серле экспонента тип аталған, e һанына \phi(n) модуле буйынса мультипликатив кире d һанын иҫәпләйҙәр. RSA-ның асыҡ асҡысы (ингл. RSA public key) сифатында \{e, n\} һандар пары яҙыла. пары RSA-ның бикле асҡысы (ингл. RSA private key) ролен уйнай һәм сер итеп һаҡлана.
Теоретик бикле асҡысты асыҡтан-асыҡ булған мәғлүмәттән алырға мөмкин: хәҙерге ваҡытта бының өсөн n һанын факторизациялау талап ителә, әгәр ябай һандар билдәле шарттарҙы ҡәнәғәтләндерһәләр һәм «етерлек ҙур» булһалар, был һаҡланыусы хәбәрҙе ебәреүҙе хәүефһеҙ итә. Хәбәрҙең шифрын сисеү өсөн n һанын факторизациялауға тура атака менән бәйле булмаған һөҙөмтәле ысулдар бармы икәне әлегә билдәһеҙ, ләкин асыҡ асҡысты насар һайлау бындай атакалар өсөн системаны йомшаҡ (ныҡлы түгел) итә.
1991 йылда RSA Security ярым ябай һандар теҙмәһен баҫтырып сығара, ысулдың хәүефһеҙлеген раҫлау һәм был өлкәлә тикшеренеүҙәрҙе дәртләндереү маҡсатында, уларҙың ҡайһы берҙәрен ҡабатлашыусыларға тарҡатыу өсөн аҡсалата приз тәҡдим итә: инициатива Challenge RSA Factoring тип атала. Күп йылдар дауамында был һандарҙың ҡайһы берҙәре  ҡабатлашыусыларға тарҡатыла,ә ҡалғандары өсөн факторизация проблемаһы асыҡ ҡала; ләкин конкурс 2007 йылда тамамлана.
Ябай һандарҙы табыу өсөн формулалар
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, үҙгәреүсәндәрҙең тиҫкәре булмаған ҡиммәттәрендә ыңғай ҡиммәттәре күмәклеге ябай һандар күмәклеге менән тап килгән күмәклектәр бар. 26 үҙгәреүсәндән торған һәм 25 дәрәжәләге күпбыуын шулаҙың бер миҫалы булып тора Шундай типтағы 42 үҙгәреүсәнле күпбыуындарҙың иң бәләкәй дәрәжәһе — 5; дәрәжәһе яҡынса 1,6•1045 булғанда үҙгәреүсәндәрҙең иң бәләкәй һаны — 10. Был һөҙөмтә Матиясевич Юрий Владимирович иҫбатлаған теләһә ниндәй һанап сыҡмалы күмәклектең диофантлы булыуының айырым осрағы булып тора.
Шуныһы ҡыҙыҡ, юғарыла килтерелгән ябай һандарҙы тыуҙырыусы күпбыуын үҙе ҡабатлашыусыларға тарҡала. Был күпбыуындың икенсе ҡабатлашыусыһы (фигуралы йәйә эсендә) бер минус квадраттар суммаһы күренешендә. Шулай итеп күпбыуын, (ыңғай k булғанда) квадраттарҙың һәр береһе (йәғни квадрат йәйәләрҙәге һәр күпбыуын) нулгә тигеҙ булғанда ғына ыңғай ҡиммәттәр ҡабул итә ала. Был осраҡта фигуралы йәйәләрҙәге аңлатма 1-гә тигеҙ була.
Асыҡ мәсьәләләр
Ошоға тиклем ябай һандарға ҡарата күп асыҡ мәсьәләләр бар, уларҙың иң билдәлеләрен Ландау Эдмунд 1912 йылда Бишенсе Халыҡ-ара математик конгреста һынап китә :
Шулай уҡ күп бөтөн һанлы эҙмә-эҙлектәрҙә, Мерсенн һандарын, Фибоначчи һандарын, Ферма һандарын һәм башҡаларҙы ла индереп, сикһеҙ һандағы ябай һандарҙың булыуы ла асыҡ проблема булып ҡала.
Килтереп булмай торған һәм ябай элементтар
Мәҡәләнең башында ябай һан билдәләмәһе бирелгәйне: ике генә бүлеүсеһе — берәмек һәм һан үҙе булған натураль һан ябай һан тип атала. Оҡшаш төшөнсәләрҙе башҡа алгебраик структураларҙа ла индерергә мөмкин; йышыраҡ нулдең бүлеүселәренән башҡа коммутатив ҡулсалар ҡаралалар (бөтөнлөк өлкәләре). Ләкин бындай ҡулсаларҙың мультипликатив төркөм төҙөүсе берәмектең бүлеүселәре булырға мөмкин. Мәҫәлән, бөтөн һандар ҡулсаһында берәмектең ике бүлеүсеһе бар: +1 һәм -1. Шуға күрә берәмектең бүлеүселәренән башҡа бөтә бөтөн һандарҙыңике түгел, ә кәмендә дүрт бүлеүсеһе була; мәҫәлән, 7 һанының бүлеүселәре Был дөйөмләштерелгән ябай һан төшөнсәһе уның икенсе үҙсәнлектәренә нигеҙләнергә тейеш булыуын аңлата.
Бөтөнлөк өлкәһе өсөн килтереп булмай торған элемент ябай һандың аналогы булып тора, ул ошолай билдәләнә.
Билдәләмәнән, килтереп булмай торған p элементының бүлеүселәре күмәклеге ике өлөштән: берәмектең бөтә бүлеүселәренән һәм p-ның берәмектең бөтә бүлеүселәренә ҡабатландыҡтарынан (был ҡабатландыҡтар p злементтар менән ассоциирлаштырылған тип аталалар) тороуы килеп сыға. Йәғни, килтереп булмай торған p-ның бүлеүселәре һаны, әгәр ул сикле булһа, ҡулсала берәмектең бүлеүселәре һанынан ике тапҡыр күп.
Арифметиканың төп теоремаһы аналогы ҙур әһәмиәткә эйә, ул дөйөмләштерелгән рәүештә ошолай әйтелә:
Ҡулса, әгәр унда берәмектең бүлеүсеһе булмаған һәр нулдән айырмалы элемент килтереп булмай торған элементтарҙың ҡабатландығы рәүешендә күрһәтелә алһа, шуның менән бергә был күрһәтеү ҡабатлашыусыларҙың алмаштырмаһына һәм уларҙың ассоциирлаштырылғанына (берәмектең бүлеүселәренә ҡабатландығына) тиклем аныҡлыҡ менән берҙән-бер булһа, факториаль тип атала. Теләһә ниндәй бөтөнлөк өлкәһе лә факториаль түгел, ҡарағыҙ. контрмиҫал. Евклид ҡулсаһы һәр ваҡыт факториаль.
Ябай һан төшөнсәһенең башҡа, ябай элемент тип аталған тарыраҡ дөйөмләштереүе бар.
Бөтөнлөк өлкәһенең нулдән айырмалы p элементы, әгәр ул берәмектең бүлеүсеһе булмаһа һәм ab ҡабатландығы p-ға, a йәки b элементтарының береһе генә булһа ла p-ға бүленгән осраҡта ғына бүленә алһа, ябай тип атала. Ябай элемент һәр ваҡыт килтереп булмай торған. Ысынлап та, әгәр p элементы ябай һәм p=ab булһа, ябай элемент билдәләмәһе буйынса ҡабатлашыусыларҙың береһе, a булһын әйҙә, p-ға бүленә, йәғни a=pq. Ул саҡта p=ab=pqb йәки, p-ға ҡыҫҡартып (бөтөнлөк өлкәһендә нулдән айырмалы ҡабатлашыусыны ҡыҫҡартыу һәр саҡ мөмкин): 1=qb, йәғни b берәмектең бүлеүсеһе була.
Киреһе, дөйөм алғанда, дөрөҫ түгел, килтереп булмай торған элемент, әгәр ҡулса факториаль булмаһа, ябай була алмай. Миҫал : күренешендәге һандар ҡулсаһын ҡарайыҡ, бында a,b — бөтөн һандар. 3 һаны унда килтереп булмай торған һан, сөнки уның тик 4 бүлеүсеһе бар:. Ләкин ул ябай элемент түгел, быға ошо тигеҙлек ышандыра: Тигеҙлектең уң яғы 3-кә бүленә, ләкин бер ҡабатлашыусы ла 3-кә бүленмәй. Был факттан ҡаралған ҡулсаның факториаль булмауы тураһында һығымта яһап була; ысынлап та, тигеҙлеге был ҡулсала килтереп булмай торған ҡабатлашыусыларға тарҡатыу берҙән бер түгел булыуын күрһәтә.
Миҫалдар
Бөтөн һандар ҡулсаһы факториаль. Унда, юғарыла телгә алынғанса, берәмектең ике бүлеүсеһе.
Гаусс бөтөн һандары
Гаусс һандары ҡулсаһы a+bi күренешендәге, бында a,b — бөтөн һандар, комплекслы һандарҙан тора. Берәмектең бүлеүселәре дүртәү: Был ҡулса факториаль, ғәҙәттәге ябай һандарҙың бер өлөшө һәм «ябай гаусс һандары» килтереп булмай торған элементтар булып торалар (мәҫәлән, 1+i). Ҡарағыҙ. Гаусс һандары ябайлығы критерийы.
Гаусс һандары ҡулсаһында ябай булмаған 2 һаны өсөн ҡабатлашыусыларға тарҡатыу миҫалы:  — бында тарҡатыу берҙән бер түгел һымаҡ күренә генә, сөнки тигеҙлегенә ярашлы, 1-i 1+i менән ассоциациялана.
Эйзенштейндың бөтөн һандары
Эйзенштейндың бөтөн һандары ҡулсаһы \Z[\omega] түбәндәге күренештәге комплекслы һандарҙан тора :
Был ҡулсала берәмектең алты бүлеүсеһе бар: (±1, ±ω, ±ω2), ул Евклид ҡулсаһы һәм шуға күрә факториаль. Ҡулсаның килтереп булмай торған элементтары (улар шулай уҡ ябай элементтар) Эйзенштейндың ябай һандары тип аталалар.
Ябайлыҡ критерийы: Эйзенштейндың бөтөн һаны, түбәндәге бер-береһен кире ҡағыусы шарттарҙың береһе үтәлгәндә һәм шул саҡта ғына Эйзенштейндың ябай һаны була: Бынан Эйзенштейндың теләһә ниндәй бөтөн һанының нормаһы йә ябай натураль һан, йә ябай натураль һандың квадраты була икәне килеп сыға.
Эйзенштейндың ябай һандары менән ассоциацияланған йәки комплекслы-эйәртеүле һандар, шулай уҡ Эйзенштейндың ябай һандары булалар.
Күпбыуындар ҡулсаһы
Алгебрала ниндәйҙер K ҡулсаһынан алынған коэффициентлы күпбыуындарҙан торған K[x] күпбыуындар ҡулсаһы ҙур әһәмиәткә эйә. Бында берәмектең бүлеүселәре булып нулдән айырмалы константалар (нуленсе дәрәжә күпбыуындар булараҡ) торалар. Күпбыуындар ҡулсаһы евклидово һәм шуға күрә факториаль. Әгәр K сифатында ысын һандар яланын алғанда, бөтә 1-се дәрәжә күпбыуындар һәм ысын тамырҙары булмаған 2-се дәрәжә күпбыуындар (йәғни уларҙың дискриминанты тиҫкәре), килтереп булмай торған күпбыуындар булалар.
Мег-Тыг-Еган
Мег-Тыг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 470 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мегень-Игол
Мегень-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Глубокий Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мегтыг-Еган (Синтиг-Еган ҡушылдығы)
Мегтыг-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Синтиг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мегтыг-Еган (йылға)
Мегтыг-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Глубокий Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәхет йәше
ЯСЙ «Бәхет йәше» — Рәсәй шәхси компанияһы, социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге булған проект, ул актив тормош алып барырға теләгән оло йәштәге кешеләргә бағышланған. Ойошма лекциялар, семинарҙар, геронтолгик тематикаһына бағышланған өйрәтеү курстары үткәрә, китаптар баҫтырып сығара. 2012 билдәле медиа-эшҡыуар Владимир Яковлев был ойошманы нигеҙләй.
Эшмәкәрлеге
2012 йылда билдәле Рәсәй журналисы Владимир Яковлев ойошманы нигеҙләй. Владимир Яковлев — «Коммерсантъ» матбуғат йортоноң һәм «Сноб» журналының нигеҙләүсеһе, өс йыл донъя буйлап сәйәхәт ҡылып, актив тормош алып барған 50 йәштән олораҡ кешеләрҙә эҙләй. Ул фекерҙәштәре менән «Бәхет йәше» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтен барлыҡҡа килтерәләр, шул уҡ ваҡытта ойошманың генераль директоры вазифаһында Анна Шарафиева эшләй башлай.
Ойошманың төп маҡсаты — «гайд-курстар» үткәреү. «Гайд-курстар» — уңыштарға өлгәшкән шундай уҡ проектың оло йәштәге ҡатнашыусыларҙың түләүле онлайн-семинарҙар үткәреүе. Лекторҙар клиенттары менән үҙҙәренең был йә икенсе өлкәлә тәжрибәһе менән таралышалар, консультациялар үткәрәләр, кәңәштәр бирәләр, өлгәшкән һөҙөмтәләре һәм масьәләләре тураһында фекер алышалар. Курстар тематикаһы төрлөсә була, мәҫьәлән, йүгереүгә, ябығыуға, арҡана төҙәйтеүгә һәм медитацияларға баҡышланған дәрестәр. Ә Яколев уҙе «Бабайға эшләүҙән туҡтарға ваҡыт етте» («Самое время перестать наконец работать на „дядю“») тигән гайд-курс үткәрә. Ҡәғиҙәләр буйынса тәүге дәрес түләүһеҙ, әммә бер-нисә дәрестән торған курстың хаҡы 4500 һумға тигеҙ.
Проект «Әсәй, һин нимә һөйләйһең?» («Мама, что ты говоришь?!») специаль курстар, мейенең когнитив боҙолоуо һәм социализация мәсьәләләренән зыян күргән оло кешеләренә дөрөҫ һөйләшеү дәрестәрен үткәрә. Ҡайһы берҙә ойошманың эшселәре тереләй уҡыталар, Таиландта 12 көнлө лагерь үткәрелә, Нисек яҡшы күренергә һәм томоштан рәхәтлек алырға, тигән темаларға арнап, күсмә рәүештә мастер-курстар үткәрелә. Шундай лагерҙы Израилдә асырға уйлайҙар.
Проектың сиктәрендә «Манн, Иванов һәм Фербер» нәшриәте менән бергә бер нисә китап сығарыла: «Бәхет йәше», «Бәхетлек ҡағиҙәләре», «Теләнем һәм эшләнем», «Һауығыраҡ булырһың», «Икенсе эш», «Күпме тора бәхет», «Илленән һүң яҡшы». Китаптарҙа Владимир Яковлев донъя буйлап йыйған оло йәштәге ысын кешеләрҙең тарихтары килетрелә. «Бәхет йәше» фоторепортаждарын сит ил матбуғаттары ыңғай яҡтан билдәләй, улар араһында «Daily Mail», «The Telegraph» , «Daily News» , «People» , BBC , MSN һәм башҡалар.
Яковлев һүҙҙәре буйынса, түләүле уңайлыҡтар биреүгә ҡарамаҫтан, компания коммерция өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшмәй һәм таҙа табыш алыуҙы төп маҡсат итеп ҡуймай, сөнки компания социаль мәсьәләләрҙе хәл итеүгә ориентирланған. 2015 йылда проект зыянһыҙ эшләүгә сыға.
Ростовтың космонавтика музейы
Ростов космонавтика музейы ― «Вертикаль» фәнни-мәғариф комплексы бүлексәләренең береһе. Рәсәй, Дондағы Ростов ҡалаһында урынлашҡан.
Һүрәтләү
Музей Дондағы Ростов ҡалаһында, 2009 йылдың сентябрь айында тантаналы рәүештә асыла. Музейҙы асыу ААЙ «Квант» космик приборҙар төҙөү фәнни-етештереү предприятиеһына нигеҙ һалыныуҙың 30-йыллығына тура килтерелә. Музей фән докторы, академик һәм Рәсәй инженерлыҡ академияһының вице-президенты, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған конструкторы, генераль директор һәм баш конструктор ― В. Н. Мотиндың инициативаһы буйынса булдырыла. Космонавтика музейы буйлап беренсе экскурсияны Дон крайы кешеһе, Рәсәй Геройы Ю. В. Усачев үткәрә.
Музей экспозицияһы ҡарамағында күп кенә экспонаттар, космик техника өлгөләре, космонавтарҙың шәхси әйберҙәре, костюмдары, скафандры, архив документтары, космик карапҡа йүнәлеш биреү приборҙары, бәйләнеш спутниктары макеттары, ракеталарҙың навигация приборҙары, тематик фотографиялар, китаптар һәм башҡа баҫма продукциялар, тәңкәләр, маркалар, бүләктәре, архив документтары һәм космик караптың төрлө моделдәре бар. Музейҙы ҡарай килеүселәр пилоттар ашаған аҙыҡ-түлек өлгөләре, уларҙы һаҡлау өсөн ҡалай тубалар һәм пластик пакеттар (хәҙерге ваҡытта шыйыҡ ашамлыҡтар өсөн пластик пакеттар ҡулланалар) менән таныша ала.
Барлығы музей экспозицияһында 400-ҙән артыҡ предмет һаҡлана.
«Союз» космик карабының элементтары, шулай уҡ космонавтар Ер орбитаһында эшләгәндә ҡулланған инструменттары, уларҙың «Форель» скафандры кеүек штаттан тыш хәлдәр өсөн экипировкаһы айырым иғтибарға лайыҡ. Ул ергә төшкәс, яңылыш һыуға тура килгәндә ҡулланыла. Кеше унда 5 тәүлеккә тиклем була ала, артыҡ һыуынып китеү ҡурҡынысы янамай.
Музей ҙур ғилми-тикшеренеү һәм мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Унда йыш ҡына космос менән бәйле темаларға танып белеү-күңел асыу саралары ойошторола,
Мег-Тыг-Игол
Мег-Тыг-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Корлик йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әминев Ағзам Яхъя улы
Әминев Ағзам Яхъя улы (1 февраль 1933 йыл — 15 февраль 2015 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы (19 октябрь 1994 йыл), ҡурайсы
Биографияһы
Ағзам Яхъя улы Әминев 1933 йылдың 1 февралендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуа. Ғәлиәкбәр мәктәбенең 7 синыфын бөткәс, «Ҡыҙыл байраҡ» промартелендә эшләй. 1952 йылда армияға алына. Тымыҡ океанда матрос булып хеҙмәт итә. Армиянан һуң эшен промартелдә иҫәпсе булып дауам итә. Промартель бөтөрөлгәс, Фрунзе исемендәге колхозда радиоузелдә эшләй. 1961 йылда Краснокама районы Никола-Березовка ауылында бер йыллыҡ урман мастерҙары курсында уҡый.
Ағзам Яхъя улы 1962 йылдың октябрендә Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй участкаһында урман технигы булып эшләй башлай. 1963 йылдың мартынан Ағиҙел урмансылығының лесничийы ярҙамсыһы итеп күсерелә. Нөгөш урмансылығының контораһы Иҫке Собханғолдан Ғәлиәкбәр ауылына күсерелгәс, 1963 йылдың 15 июненән лесничий ярҙамсыһы, 1967 йылдан Нөгөш урмансылығының лесничийы итеп ҡуйыла. 1995 йылдың февраленә тиклем ошо вазифаны башҡара.
Меллег-Еган
Меллег-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Әминев Ағзам Яхъя улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ул бәләкәйҙән ҡурай уйнай. 1969 йылда Башҡортостан ҡурайсылары менән (Бөрйән районынан 10 ҡурайсы) Ленинград, Мәскәү сәхнәләрендә сығыш яһай. Оҫта ҡурайсы ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарына тиклем сәхнәлә сығыш яһай. Ҡурайға һөйөүен улдары һәм ейәндәренә рухи мираҫ итеп тапшыра алған.
Меллег-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Әминев Ағзам Яхъя улы
Ғаиләһе
Әминев Ағзам Яхъя улының оло улы Иҙел мәктәптә уҡыта, Ғәлиәкбәр ауыл советы башлығы була, хәҙер пенсияла. Шамил атаһы юлынан китә. Бөтә эшмәкәрлеге урмансылыҡҡа бәйле. Йәмил, Санкт-Петербургта урман академияһын бөтөп, Себерҙә эшләй. Әлфиә тормошон медицинаға бәйләй. Фәнил, Салауатта заводта эшләп, хәҙерге көндә хаҡлы ялда.
Меллег-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кумженск мемориалы
Кумженск мемориалы («Кумженск урманы» мемориал комплексы) — Дондағы Ростовтың Тимер юлы районындағы мемориаль комплекс. Ҡаланың көнбайышында, Кумженск урманында, Дон һәм Үле Донец стрелкаһында урынлашҡан .Ҡоролған 1983 йылда иҫтәлегенә һәләк бойца Ҡыҙыл армияның 1941 һәм 1943 йылдарҙа Дондағы Ростовты азат иткәндә һәләк булған яугирҙары хөрмәтенә ҡуйыла. Комплекс составына бер нисә мемориал һәм туғандар ҡәберлеге инә. Кумженск мемориалы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Һүрәтләнеше
Һәйкәлдәр аллея буйлап урынлашҡан. Кумженск мемориалы составына биш пилон, дүрт Дан стелаһы, «Штурм» монументы һәм Ростов өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнашҡан хәрби частарҙың имесдәре соҡоп яҙылған иҫтәлекле плиталар инә. Пилондар һоро төҫтәге мәрмәр менән йөҙләнгән. Кумженск мемориалының төп объекты булып «Штурм» монументы тора. Гранит постаментта һөжүмгә барыусы һалдаттар төркөмө һынлана. Улар өҫтөнән 18-метрлы метал уҡ күккә оса. Ул совет ғәскәрҙәренең төп һөжүме йүнәлешен күрһәтә. Монумент эргәһендә һәләк булған яугирҙарҙың туғандар ҡәберлеге урынлашҡан. Грант плитала уларҙың исемдәре яҙылған.
Скульптура төркөмендә ҡаланы азат итеүселәрҙең аныҡ йөҙө һүрәтләнә: ҡулына пистолет тотҡан ҡатын-ҡыҙ — Александра Нозадзе, сығышы менән Абхазиянан, 56-сы апрмияның 343-сө уҡсылар дивизияһы 1151-се уҡсылар полкының рота ролитругы; уның эргәһендә рота командиры, милләте буйынса карел, лейтенант Владимир Миловидов. Ул һәләк булғас, уны Александра алмаштыра. Һәм пулемёт ротаһы командиры, кесе лейтенант Алексей Филиппов.
Молко-Игол
Молко-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Колик-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мольга-Еган
Мольга-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мухин йырыны
Мухин йырыны (Малый лог) — өлкә кимәлендәге тәбиғәт һаҡлау ҡурсаулығы. Ростов өлкәһенең Аксай ҡалаһында урынлашҡан. Аксайҙың көнсығышындағы йырындың битләүе (төр. «байрак» — балка, балочные леса, буераки) байрак урмандары менән ҡапланған. Был япраҡлы урмандарҙа төп тоҡомдар булып имән, ябай дардар (ҡорос) ағасы, ҡарағай, ҡарама тора.
Йырындың (балканың) төбө тотошлай тиерлек һаҙлыҡтан тора. Биләмәлә Аҡсай хәрби-тарих музейы эшләй. Унда, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Николай Дмитриевич Гулаев исемендәге хәрби-тарихи комплекс урынлашҡан.
Уның составында 1960 йылда ядро һуғышы ҡурҡынысына әҙер булыу маҡсатынан сығып төҙөлгән комплекс бар. Ике яруслы бункер күп һанлы бүлмәләр һәм иркен залдарҙан, герметик ишектәр ҡуйылған тармаҡлы коридорҙар системаһынан тора.
Үҙгәртеп ҡороу йылдарында ташландыҡ хәлгә килгән ҡоролманан музей хеҙмәткәрҙәре, асыҡ һауала ҡуйылған «Еңеү ҡоралы» тигән күргәҙмә-экспозиция эшләп ҡуйған. Унда Бөйөк Ватан һуғышы йылдары осороноң атыу ҡоралдары һәм обмундированиеһы ҡуйылған.
Музей территоияһында XX быуат Рәсәй һәм совет хәрби техникаһы күргәҙмәһе ҡуйылған. Танктар, бронетранспортёрҙар, пехота һуғыш машинаһы (БМП), самолёттар (МиГ-23 һәм Ан-2), танктарға ҡаршы тороусы пушкалар: 1942 йыл өлгөлө 76-мм дивизион пушка (ЗИС-3), зенит һәм артиллерия ҡоралы, 1909 йылғы пушка-гаубица.
Флора
Мухин йырыныың битләүендә һәр төрлө дала үҫемлектәре үҫә. Улар араһында: ҡыяҡлыларҙан һоло үлән (ҡыяҡ үлән), ҡылған үҫә. Шулай уҡ бәпембә, юл япрағы, әрем, ҡандала үләне, йылантамыр, бажат (ҡыяҡ үлән), туҡранбаш киң таралған.
Мухин йырынының битләүе байрак урмандары менән ҡаплаған. Урман ситтәрен энәлек, әлморон (гөлйемеш), барбарис, терн ҡыуаҡлыҡтарынан торған әрәмәлек уратып алған. Йырында тағы ла ҡарама, йыла, алмағас, тут ағасы (ебәк ағасы), груша осрай. Көнбайыш һәм кавказ каркасының айырым ағастары һерәйеп ултыра. Ҡырҙан аҡ ҡайын килтереп ултыртылған. Быуа ситтәрендә аҡ тал, аҡ тирәк, лох (лох серебристый) үҫә.
Әлеге ваҡытта Мухин йырынының торошо шәптән түгел. Биләмәлә ер һөрөү, йорт һәм гараждар төҙөү туҡталмай. Усаҡтарҙан сыҡҡан янғын тәләфләй. Суплектәр үҫә бара. Шишмәләр таҙартылмай. Быуа һыуы ла тығылған хәлдә.
Тарихы
XVIII быуатта Мухин йырыны Малый Лог тип аталған. Һуңыраҡ, Мышар балкаһы (Рябиновая балка) тип тә йөрөткәндәр. Ҡурсаулыҡ сауҙәгәр Мухиндар ғәиләһе менән бәйле. Уларҙың Аксай станицаһы янында 79 га биләмәһе булған. Мухиндар ағас менән һатыу итеүсе бик бай сауҙагәрҙәр булған. Далала ағас табыуы бик ҡыйын булғанлыҡтан, сауҙалары бик ҙур ҙур табыш килтергән.
1915 йылда Мухин йырынын Варшава университетының уҡытыусылары һәм студенттары өйрәнгән. Немец ғәскәрҙәре баҫып алыуы бар тип, Варшава университетының төп корпусы Дондағы Ростов ҡалаһына күсерелгән була. Был ерҙәрҙең тупрағы, үҫемлектәр донъяһы күпмелер дәрәжәлә В. Н. Вершковский, А. А. Приступа, О. К. Кояль һәм башҡа профессорҙар тарафынан өйрәнелеп, уларҙҙың ғилми эштәрендә сағылыш тапҡан. Мухин йырынының фәнни күҙлектән баһаһы бик ҙур. Өлкәлә ҡалдау далалар ҙа, ҡыуаҡлы далалар ҙа, ташлы һәм балсыҡлы битләүҙәр ҙә, урман һыҙаттары һәм туғайҙар бар. Мухин йырынында шул экосистемаларҙың һәр береһе лә осрай.
1923 йылда Дон дәүләт университететының Аксай экскурсия станцияһы асыла. Уның өсөн ике айырым йорт бирелә. Береһендә лаборатория, урындағы тәбиғәт музейы һәм студенттар өсөн ятаҡ урынлаша. Икенсе бәләкәйерәк йортта дөйөм кухня була. Бер бүлмәлә музейҙы ҡараусы йәшәй. Дүрт бүлмә ҡырҙан килеп эшләүсе фәнни хеҙмәткәрҙәргә тәғәйенләнә. 1925 йылда Аксай экскурсия станцияһы нигеҙендә биология станцияһы ойошторола. Унда дала һәм гидробиология бүлектәре була. Ошоға бәйле, 1925 йылдың апрелендә университетҡа Мухиндың элекке имениеһы (10 йыл срок менән) һәм биләмәһе тапшырыла. Бында буласаҡ педагогтарҙы ауыл хужалығы менән таныштырыу, тәбиғәтте өйрәнеү методикаһын уҡытыу һәм башҡа бик күп маҡсаттарҙы хәл итеү планлаштырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы ҡурсаулыҡҡа ҙур зыян килтерә. Йырын өс тапҡыр аяуһыҙ һуғыш яланына әйләнә. Тирә-яҡты иркен байҡай алыу өсөн һирәк осраған ағастар, йөҙйәшәр имәндәр бысып ташлана. Битләүҙәр окоптар һәм танктарға ҡаршы урҙар менән сыбарлана. Уларҙың эҙҙәре әле лә асыҡ күренеп тора.
«Казак даны ҡурғаны» мемориаль комплексы
Тарихы һәм һүрәтләнеше
Мемориаль комплекс 2008 йылдың 4 ноябрендә асыла. Волгодонскка ингән ерҙә, Сухо-Соленовск ҡултығының иҫке һәм яңы ҡаланы бүлеп торған текә уң ярында урынлашҡан. Комплекс авторҙары — яҙыусы Владимир Карпенко менән скульптор, Рәсәй Яҙыусылар берлеге ағзаһы Егор Дердиященко.
Мемориаль комплекста төп урын Яков Бакланов һәйкәленә бирелә. 8 йәшендә Яков атаһының полкы менән Бессарабияға юллана. Был буласаҡ Рәсәй империяһы геройының поход тормошоноң башы була. Бакланов походтарҙа 30 йылдан ашыу ҡатнаша.
Легендар казак генералы Яков Бакланов ― милли герой, һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн алтын ҡорал менән бүләкләнә, Изге Анна хәрби орденының тулы кавалеры исеменә лайыҡ була.
Архитектура-скульптура композицияһы, йәнәһе, казак шашакаһы менән урталай бүленгән 10 метр бейеклегендәге ҡурғандан ғибәрәт. Тап шундай сабыу Кавказ һуғышының билдәле геройы, бер һелтәүҙә дошманын эйәргәсә урталай сапҡан атаман Яков Бакланов хөрмәтенә «бакланов сабыуы», тип атала. Төрөктәр уны — Батман-Клас (ярты ботлоҡ ҡылыҡлы батыр), ә кавказдар Баклю, тип йөрөткән.
Шулай уҡ урталай сабылған ҡурған казактарҙың «ҡыҙылдар»ға һәм «аҡтар»ға бүленеүен символлаштыра.
Скульптура композицияһы артында бетондан эшләнгән биш метрлы ҡурған тора, уның киҫелешендә Дон казактарының бөтөн йәшәйеш тарихын күрергә мөмкин. Тарихтың һәр этабы рельефлы итеп һүрәтләнгән.
Бетон плитала данлыҡлы биш Дон атаманының (Сары-Азман, Ермак, Платов, Булавин һәм Денисов) барельефы ҡуйылған. Шулай уҡ унда Донда төрлө ваҡытта йәшәгән ҡәбиләләрҙең (скифтар, сарматтар, һундар, аландар, казылар һ.б.)атамалары соҡоп яҙылған. Шулай уҡ тарихи даталар, батшаларҙың һәм тарихсыларҙың, ҡорамдарҙы емереү картиналары күрһәтелгән.
Ҡурған менән Бакланов һәйкәле араһында, юл ығайы ғына шапка һәм казак эйәре «ташланған». Уға билдәле Дон яҙыусыһы М. Шолохов тарафынан яҙылған легендар «Тымыҡ Дон» романынан цитата мәңгеләштерелгән.
Бынан тыш, скульптура композицияһына өс кимәлле, айырым ултырыусы бина инә. Унда картиналар галереяһы, Дон казактары музейы һәм үҙенең Кремдәге аҙашын өс тапҡырға артып киткән Царь-колокол урынлашҡан.
Дамаск
Дамаск (دمشق, Димашк йәки الشام, Эш-Шам йәки боронғо иврит דַּמֶּשֶׂק — Даммэсэк) — баш ҡала, ҙурлығы буйынса икенсе һәм (Алеппанан һуң) Сүриәләге ҡала. Донъя баш ҡалаларының иң боронғоһо. Сүриәнең көньяҡ-көнбайышында Көнсығыш Ливан тау һыртының көнсығыш тау итәге янында Көнсығыш яҫы таулыҡта (диңгеҙ кимәленән 680 метр бейеклектә) Барада йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан, унда ете тармаҡҡа бүленә. Дамаск территориаль яҡтан субтропик бүлкәттә урынлашҡан; шулай ҙа, Урта диңгеҙҙең яҡын булыуына ҡарамаҫтан, ҡаланың климаты эҫе һәм ҡоро.
Дамаск — хәҙерге баш ҡалаларҙың һәм донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе; уның тураһында беренсе тапҡыр беҙҙең эраға тиклем 2500 йылда телгә алына. Бынан тыш, Дамаск Леванттың эре мәҙәни-дини үҙәге булып тора (soleil levant — «ҡояш сығыу», традицион урыҫ тәржемәһендә — Яҡын Көнсығыш).
Этимологияһы
Тәүге тапҡыр Дамаск исеме Тутмос III географик исемлегендә беҙҙең эраға тиклем XV быуатта Т-м-ś-q тип телгә алына. Әммә Т-м-ś-q этимологияһы әлегә аныҡ ҡына билдәләнмәгән һәм семит тамырҙары булыуы ихтимал. Бының ситләтелгән дәлиле: аккад телендә Dimašqa, Мысырҙа Т-мс-ḳw, Dammaśq (арам. דמקק) боронғо арамей телендә, һәм Dammeśeq (иврит: Даммеśeq). דמשק) иврит телендә. Аккад яҙмаһы беҙҙең эраға тиклем XIV быуатҡа ҡараған Амарна архивындағы яҙыуҙар араһында осрай. Һуңыраҡ Арамей телендә атама торлаҡты билдәләүсе тамырҙар менән осраша, мәҫәлән, кумран телендәге Darmeśeq (арам. דרשק), сүриә телендәге Darmsûq (сир. ܕܡܡܘܩ) . Латин, инглиз, рус, белорус һәм украинса «Дамаск» атамаһы боронғо грек теленән үҙләштерелгән боронғо арамейса Δααυός. דרמשק — «яҡшы һуғарылған урын».
Топография һәм географияһы
Ҡала Урта диңгеҙҙән яҡынса 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан, Антиливанға ҡаршы һырттан көнсығыштараҡ, һәм диңгеҙ кимәленән 680 метрға тиклем күтәрелгән яҫы таулыҡта тора. Дамасктың дөйөм майҙаны — 105 км². Шуларҙың 77-һе ысынында ҡала районы, ә ҡалғанын Касиюн тауы биләй. Иҫке ҡаланың нығытма ҡалдыҡтары менән майҙаны Барада йылғаһының көньяҡ ярында урынлашҡан, ҡороған тиерлек (һыуҙың уртаса бейеклеге яҡынса 3 сантиметр). Көньяҡ-көнсығыштан, төньяҡтан һәм төньяҡ-көнсығыштан Әл-Мидан, Саруджа һәм Имара райондары менән уратып алынған; уларҙың тарихы урта быуаттарға, ҡалаға илткән юлдарға барып тоташа, дин әһелдәренең ҡәберҙәре эргәһендә тораҡ пункттар булған. XIX быуатта Касьюн битләүҙәренең әүҙем ултырағы ла башлана (элек унда кешеләр йәшәгән булһа ла — Сәлихиә биҫтәһе, мәҫәлән, шәйех Ибн Ғәрәби ғибәҙәтханаһы янында барлыҡҡа килә). Башта был тораҡ пункттар Ғосман империяһының Европа төбәктәренән килгән курд хәрби формированиелары һәм мосолман ҡасаҡтары тарафынан төҙөлә; иҫке ҡаланан 2—3 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. XIX быуат аҙағында иҫке ҡаланан көнбайышҡа табан Барада ярында, хәҙерге административ һәм сауҙа үҙәге барлыҡҡа килә башлаған, йөрәге «әл-Марджа» («болон») булараҡ билдәле. Тиҙҙән был исем муниципалитет бинаһы урынлашҡан урында Дамасктың төп майҙаны менән бәйле була башлай. Бер аҙ юғарыраҡ, көньяҡтараҡ магистраттар судтары, почта бүлексәһе һәм тимер юл вокзалы урынлаштырыла. Үҙ сиратында, әл-Марджанан әл-Сәлихәгә илткән юл эргәһендә Европа тибындағы торлаҡ кварталдар төҙөлә; яңы ҡаланың бизнес һәм идара итеү үҙәге ваҡыт үтеү менән яйлап бер йүнәлештә күсә бара.
Барада йылғаһы һыуы менән тәьмин ителгән Гута оазисы элек Дамаскты уратып алған. Йылға үҙәне буйлап көнбайышта ҡаланы эсәр һыу менән тәьмин итеүсе Фиджех шишмәһе урынлашҡан. Ҡаланың йылдам киңәйеүе һәм яңы торлаҡ-сәнәғәт биналары төҙөлөү менән оазистың күләме кәмей; әлеге ваҡытта унда һыу ҡалмаған тиерлек. Ҡалала күп хәрәкәт итеү һәм төрлө ҡалдыҡтарҙы әүҙем ташлау, шул иҫәптән бысраҡ һыуҙар, арҡаһында кибеүҙән тыш, ул бысранған.
Климат
Дамаск климаты — субтропик ярым сүллек. Йәй бик эҫе һәм яуым-төшөм юҡ тиерлек, әммә ҡаланың бейеклеге менән йомшартыла, ул диңгеҙ кимәленән яҡынса 680 метр бейеклектә. Дамаскта яуым-төшөм һирәк осрай. Йыл һайын 130 мм яуым-төшөм яуа, күбеһенсә ҡыш. Дамаскта ҡыш күпселек территорияларға ҡарағанда һиҙелерлек һалҡын, Урта диңгеҙ эргәһендә, төндә йыш ҡына һыуыҡтар була, һирәгерәк — бер аҙ һыуыҡ, ҡайһы саҡта ҡар яуа. Ғинуар айында уртаса температура +6 °C тирәһе. Дамаскта йәй Урта диңгеҙ климаты ҡалалары өсөн хас; эҫе һәм ҡоро, яуым-төшөм юҡ тиерлек. Иң йылы ай — июль, уның уртаса температураһы +27,3 °C. Көндәлек тирбәлеүҙәр етерлек ҙур: төндә, хатта иң эҫе көндәрҙә лә, ғәҙәттә, һалҡын була (йәйге айҙарҙа айырма 20 °C-тан артып китеүе мөмкин, ә ҡышын ғәҙәттә 10 °C).
Дамаск тарихы
Дамаскҡа нигеҙ һалыныу датаһы беҙҙең дәүер башына тиклемге быуаттарҙа барып тоташа. Урта быуат ғәрәп тарихсыһы Ибн Асакир (ун икенсе быуат) ташҡындан һуң ҡуйылған беренсе диуар — Дамаск диуары тип раҫлаған һәм ҡаланың барлыҡҡа килеүен беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡҡа бәйләй.
Дамаск тураһында беренсе тарихи мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем XV быуатҡа, ҡала Мысыр фирғәүендәре хакимлығы аҫтында булған саҡ, ҡарай,. Беҙҙең эраға тиклем X—VIII быуаттарҙа — Дамаск батшалығының үҙәге. Һуңынан Ассирия, Яңы Бәбил батшалығы, Израиль батшалығы,Ахеменидов империяһы, Александр Македонский империяһы составына инә һәм уның вафатынан һуң эллинистик Селевкид батшалығы барлыҡҡа килә.
395 йылда ҡала Византия составына инә.
Беренсе христиандар Дамаскта беҙҙең эраның I быуатында уҡ апостол Павелдың визитынан һуң барлыҡҡа килә.
Ярмук янындағы алышта ғәрәптәрҙең Византия армияһына еңелеүе һөҙөмтәһендә (636 йыл, август), Дамаск Ғәрәп хәлифәлеге составына инә.
661 йылдан алып 750 йылға тиклем Дамаск Умаяд хәлифәлегенең баш ҡалаһы була, ул Индустан Пиренеяға тиклем һуҙыла. Һуңыраҡ ҡала менән Мысыр династиялары идара итә, ә 1076 йылда төрөк-һилжүк төрөктәре дәүләте составына инә. Тәре йөрөтөүселәр өс тапҡыр (1125, 1129 һәм 1148 йылдарҙа; һуңғы тапҡыр Икенсе тәре походы ваҡытында) Дамаскты баҫып алырға маташа. 1154 йылда Дамаскты Нур әд-дин Мәхмүт ғәскәрҙәре ала. 1174 йылда вафат булғандан һуң Дамаск Айубидтар хакимлығы аҫтына эләгә. 1260 йылда Дамасктың власты мысыр мәмлүктәрен баҫып ала. Уларҙың идара итеү осоро сәнғәт һәм һөнәрселек сәскә атыуы менән билдәләнә. Европаға Дамаск ҡоросо һәм быялаһы сығарыла.
Healthy Food
ООО «Хэлси фуд», Healthy Food — Рәсәй шәхси компанияһы, социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге проект. Дөрөҫ туҡланыу аҙыҡ-түлеге менән һатыу итеүсе, кафе һәм вендинг аппараттары селтәре. 2009 йылдан эшләй, Мәскәү эре бизнес-үҙәктәре территорияһында урынлашҡан, сәләмәт тормош яҡлы Дмитрий Пронин һәм Мария Колосова нигеҙ һала.
Тарихы
2010 йылға компанияның кереме ике тапҡырға арта, киләһе йылға тағы ла икеләтә арта. Компания халыҡ-ара Ernst & Young эшҡыуарлыҡ конкурсында ҡатнаша, тағы ла бөтә Рәсәй «Беҙҙең киләсәк» социаль эшҡыуарҙар конкурсында еңә һәм 5 миллион һум процентһыҙ биш йылға бурысҡа аҡса ала. Был аҡсаға вендинг аппараттары һатып алына, уларҙы эре «Легион», Baker Plaza, «Новоспасский двор», «Нахимовский» бизнес-үҙәктәрендә, «Мега» һатыу-итеү үҙәктәрендә һәм башҡа эре офис биналарында урынлаштыралар.
Дон дәүләт аграр университеты
Дон дәүләт аграр университеты"  Төньяҡ Кавказдың юғары дәүләт белем биреү учреждениеһы . Ул Ростов өлкәһе Персиановка ҡасабаһында урынлашҡан. Элекке атамаһы -  Дон  ауыл хужалығы институты.
Healthy Food
Эшмәкәрлеге
Күпселек аҙыҡ-түлектәрҙә шәкәр, май һәм тоҙ бөтөнләй юҡ йә юҡ кимәлендә.
Дон дәүләт аграр университеты
Дон  дәүләт аграр университеты — Рәсәйҙең иң боронғо вуздарының береһе. Ул 1962 йылда Новочеркасск ветеринария-зоотехния институты (ойошторолған 1840 йылда), Азов-Черноморск ауыл хужалығы институты (ойошторолған 1907 йылда) бергә ҡушылыуҙан барлыҡҡа килә.
Healthy Food
Эшмәкәрлеге
Аҙыҡ-түлек етештерү өсөн сеймал Мәскәү янындағы фермаларҙан һатып алына, унда егермегә яҡын предприятие инә. Бөтә ашамлыҡ тиҙ боҙола торған аҙыҡ-түлектән эшләнгәс, компанияла ҡатмарлы етештереү системаһы эшләнгән, унда тауарҙы ҙур юғалтыуҙарһыҙ һәм иҫәптән сығарыуһыҙ эшләү өсөн.
Дон дәүләт аграр университеты
Тарих
1907 йылдың  1(14) октябрендә Персияновкала   Дон урта ауыл хужалығы училищеһы (ДАХУ) — Рәсәйҙең көньяғында   бындай типтағы беренсе уҡыу йорто  асылған.
Healthy Food
Эшмәкәрлеге
Компания дөрөҫ йәшәүҙе популярлаштырыу өсөн регуляр йәмғиәт акциялары үткәрә, квалификациялы белгестәр ярҙамында семинарҙар һәм тренингтар ойоштора. Healthy Food директорҙары Дмитрий Пронин һәм Мария Колосова актив спорт-һөйөүселәр, триатлон буйынса күп кенә бөтә Рәсәй һәм донъя ярыштарында ҡатнашалар, икеһе лә Ironman дәрәжәһә эйә.
Дон дәүләт аграр университеты
Тарих
1920 йылда училище М. В. Кривошлыков  исемендәге  ауыл хужалығы техникумы тип аталып йөрөтөлә башлай.
1918 —1922 йылдарҙа техникумы базаһында Дон ауыл хужалығы һәм мелиорация институы барлыҡҡа килә.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәрендә үк институттың бик күп хеҙмәткәрҙәре, уҡытыусылары, студенттары  үҙҙәре теләп фронтҡа китәләр. 1942 йылдың йәйендә Персияновка  немец оккупацияһы аҫтында ҡала. Шуға ҡарамаҫтан  институт  иҫке корпусында эшләүен дауам итә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һүң ул  Азов-Черноморск  ауыл хужалығы институты тип атала.
1962 йылда РСФСР Министрҙар Советының 1960 йылдың 27 сентябрь ҡарары һәм РСФСР  ауыл хужалығы Министрлығының  1962 йылдың 25 ғинуар ҡарары буйынса институт Новочеркасск ветеринария-зоотехния институты менән берләштерелә һәм уларҙың базаһында Дон ауыл хужалығы институты барлыҡҡа килә.
1993 йылдың 5 июлендә институт  Дон дәүләт аграр университетытигән яңы статус ала.
2012 йылдың ноябрендә төбәк  хакимиәте  Азов-Черноморск агроинженер академияһын һәм Дон дәүләт аграр университетын,  нәтижәһеҙ юғары уҡыу йорттары исемлегенә кергәнлектән, берләштерергә  тәҡдим итәләр.
Ректорҙары
1962 йылда  ректор итеп профессор Пантелеймон Ефимович Ладан (1908—1983 йылдар) тәғәйенләнгән.
2002 йылда Анатолий Иванович Баранов ректор булған.
2013 йылдың сентябренән ДонДАУ  ректоры -  Александр Иванович  Клименко.
Мутная (Лонкас-Еган ҡушылдығы)
Мутная  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонкас-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мыгыпай-Еган (Еккан-Еган ҡушылдығы)
Мыгыпай-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Еккан-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нелке-Еган
Нелке-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Колик-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куала-Лумпур
Куа́ла-Лу́мпур (Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, тәржемәһе: «бысраҡ тамаҡ»; джавиكوالا لومڤور) — Малайзияның баш ҡалаһы.
2009 йылға ҡарата халҡы 1 809 699 кеше тәшкил итә.
География
Куала-Лумпур ҡалаһы Малакка ярымутрауының көньяҡ-көнбайышында Кланг һәм Гомбак йылғалары араһындағы түбән таулы үҙәндә урынлашҡан.
Климат
Куала-Лумпур экваториаль климат бүлкәтендә ята. Күп миҡдарҙа яуым-төшөм (йылына уртаса 2627 мм) күҙәтелә. Йыл әйләнәһенә эҫе һәм дымлы була. Ҡойма ямғырҙар тигеҙ дәүмәлдә йыл дауамында тиерлек яуа, июнь-август айҙарында уның күләме аҙыраҡ кәмей.
Тарих
Куала-Лумпурға 1857 йылда нигеҙ һалына. 1880 йылдан алып 1978 йылға тиклем — Селангор провинцияһы (штаты) үҙәге. 1946—1957 йылдарҙа шул уҡ ваҡытта британия колонияһы үҙәге, 1957—1963 бойондороҡһоҙ Малайя Федерацияһының баш ҡалаһы. <!--
Национальный состав
В городе проживают малайцы, китайцы, тамилы, малаяли, телугу, бенгальцы, джакуны, ибаны, сенои.
Экономика
Значительный торгово-промышленный и финансовый центр страны. В городе и его окрестностях расположены предприятия по переработке каучука, производству пальмового масла и других пищевых продуктов, сборке автомобилей, электротехнических и электронных изделий, производству сельхозоборудования, металлических изделий, текстиля.
Близ Куала-Лумпура происходит добыча олова и каменного угля. В Куала-Лумпуре находятся государственный центральный банк Банк Негара Малайзия и многие другие крупные банки, фондовая (с 1978 г.) и товарная (с 1980 г.) биржи, правления важнейших государственных организаций, государственных и частных страховых компаний, главные конторы малайзийских филиалов ТНК, различных фирм и предприятий. В городе функционирует метро (т. н. легкий рельсовый транзит), монорельс. Куала-лумпурский международный аэропорт (KLIA) в Сепанге (1998).
Искусство и культура
С 1986 года в Куала-Лумпуре раз в два года проводятся Международные поэтические чтения, в которых от России принимали участие Белла Ахмадулина (1988), Елена Танева (2002), Евгений Рейн (2004). В рамках трехмесячной выставки на рубеже 2011 и 2012 гг. городское управление Куала-Лумпура представило в районе Букит-Бинтанг международный художественный проект United Buddy Bears, покоривший сердца почти 3 млн посетителей.
Образование
В городе два университета (Университет Малайя и Технологический университет), различные научно-исследовательские учреждения (Институт натурального каучука, Институт тропической медицины и др.), Национальный музей, Музей вооруженных сил, музеи-мемориалы певцу и актёру П. Рамли и бывшему премьер-министру Абдул Разаку, Национальная картинная галерея, Центр народных промыслов «Карьянека», Архив и Национальная библиотека Малайзии.
Спорт
Спортивные сооружения: спортивный комплекс «Букит Джалил» со стадионом на 100 тыс. мест (1998), стадион «Мердека» (1957, 50 тыс. мест), хоккейный стадион им. Тун Разака (1982, 13 тыс. мест), Дворец спорта «Негара» (1957, 20 тыс. мест), международный автодром Сепанг и др.
Достопримечательности архитектуры
В Куала-Лумпуре богато представлены различные архитектурные стили.
Неомавританский стиль (архитектура моголов)
Основной ансамбль зданий (Бывший Главпочтамт, бывший Верховный Суд, Здание городского театра и Здание султана Абдул-Самада) расположен на Dataran Merdeka (площади Независимости), при колониальном правлении служившей полем для крикета. По соседству с площадью расположены Национальный музей текстиля и мечеть Джамек. Южнее площади, на улице султана Хисамуддина, друг напротив друга расположены Старый железнодорожный вокзал и Штаб-квартира малайзийских железных дорог (KTM Berhad). Все здания возведены в период конца XIX — начала XX веков.
Тюдорский стиль
Также на площади Независимости расположены 2 здания в стиле тюдорского возрождения: клуб Royal Selangor и англиканский кафедральный собор Святой Мэри (St Mary’s Cathedral).
Исламская архитектура
Наиболее широко исламские мотивы представлены в архитектуре мечетей, из которых можно выделить мечеть Федеральной территории (самая вместительная мечеть города), Национальную мечеть, мечеть Усады бин Заида в районе Wangsa Maju, As-Syakirin в парке КLCC, Yayasan Al-Bukhary у станции Hang Tuah.
Похожими на мечети выстроены здания планетария и музея исламского искусства, с минаретом и куполом.
Исламские элементы также встречаются в архитектуре Комплекса Даябуми и Телебашни Куала-Лумпура (421 м, уступает башням Tokyo Sky Tree в Токио (Япония) 634 м, CN в Торонто (Канада) 553 м, Останкинской телебашни в Москве (Россия) 540 м, Жемчужине Востока в Шанхае (Китай) 468 м, Бордже Милад в Тегеране (Иран) 435 м).
Малайские мотивы
-->
Ситдиҡов Ринат Даян улы
Ситдиҡов Ринат Даян улы (8 октябрь 1968 йыл) — Салауат районы Лағыр урта дөйөм белем биреү мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сухомлинскийҙың «Йөрәгемде балаларға бирәм» миҙалы лауреаты (2021).
Биографияһы
Ситдиҡов Ринат Даян улы 1968 йылдың 8 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Лағыр ауылында тыуа. Лағыр урта мәктәбен тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт педагогия институтында белем ала, Совет армияһында сик буйында хеҙмәт итә. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, юғары белем алыуын дауам итә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1990—1994 йылдарҙа райондың Шәрип тулы булмаған урта мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы булып башлай.
1994—1997, 1999—2001, 2004—2005 йылдарҙа Лағыр урта мәктәбенең тарих уҡытыусыһы;
1997, 1999—2000 йыл — директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары;
1997—1999 йылдар — Лағыр ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы;
2001—2004, 2008—2009 йылдарҙа — Лағыр урта мәктәбе директоры;
2005—2008 — Лағыр урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы;
2009- ? йылдар — Салауат районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм кадрҙар буйынса урынбаҫары. ? йылдан — Лағыр урта мәктәбе директоры.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Крайҙы өйрәнеүсе, Лағыр ауылы тарихы, Лағыр ауыл советынан һуғышта ҡатнашыусылар тураһында китаптар әҙерләгән. Лағыр ауылындағы араларҙың шәжәрәһен төҙөй.
Нельчав-Игол
Нельчав-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лекос йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нин-Кан-Еган
Нин-Кан-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 510 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 121 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюрлики
Нюрлики — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кыс-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.