cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дженне Бөйөк мәсете
Тарихы
Дюбуа ташландыҡ хәленә еткәнсе мәсет ҡайһылылай  булғанын күҙ алдына килтереү өсөн, 1897 йылда сыҡҡан «Серле Тимбукту» (Tombouctou la Mystérieuse) тигән китабына боронғо  иман йортоноң планын һәм һыҙмаһын урынлаштырған. Хәҙерге йәмиғ мәсетен төҙөү өс йыл дауамында алып барылған һәм 1907 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1909 йылда) тамамланған. Төҙөлөш эштәрен Дженне ҡалаһы ташсылары гильдияһы күҙәткән. Ул ваҡытта Дженне Францияның Көнбайыш Африкаһы колонияһының бер өлөшө булған, һәм француздар, бәлки, мәсет һәм уның менән күрше булған мәҙрәсә төҙөүҙә сәйәси һәм иҡтисади яҡтан ярҙам күрһәтергә тәҡдим иткәндер. Мәсет пресланған балсыҡтан, ҡомдан һәм һыуҙан төҙөлгән. Ул XIII—XIV быуаттарҙағы йәмиғ мәсетенең иҫке бинаһы урынында, өс метрлыҡ бейек платформала төҙөлгән. Бинаның ҙурлығы — 75х75 метр, ә үҙәк манараның бейеклеге — 16 метр самаһы.
Мәсеткә электр үткәрелгән. Ҡайһы бер урындарҙа мәсеттең өҫкө йөҙө черепица менән ҡапланған. Был уның тарихи конструкцияһын емергән, ә ҡайһы берҙә хатта бинаның бөтөнлөгөн ҡурҡыныс аҫтына ҡуйған. Мәсеткә йөрөүселәр 1990-сы йылдарҙа үткән бындай модернизациялауға ҡаршы килә.
Күп архитекторҙар билдәләүенсә, Дженне йәмиғ мәсете — Ислам архитектураһы йоғонтоһона ҡарамаҫтан, судан-сахель стилендә төҙөлгән иң ҙур ҡаҙаныш.
Мәсеткә инергә тик мосолмандарға ғына рөхсәт ителә. Ингән урында мәғлүмәт стендтары ошо турала иҫкәртә. Әйтергә кәрәк, бындай ҡағиҙә Мали дәүләтенең бөтә мәсеттәренә лә тиерлек ҡағыла.
Бөтә донъя мираҫы
1988 йылдан мәсет («Иҫке Дженне ҡалаһы» объекты составында) Африкала ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә инә һәм хәҙер Малиҙың иң популяр иҫтәлекле урындарының береһе булып тора.
Популяр мәҙәниәттә
«Age of Empires II: The Conquerors» популяр стратегия компьютер уйынында Дженне мәсете Малиҙар цивилизацияһы өсөн Донъя мөғжизәһе булараҡ күрһәтелә.
Калипсо
Кали́псо (Calypso) — әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Төй (йылға)
Төй — Башҡортостан һәм Пермь крайы биләмәләренән аҡҡан йылға, Ҡариҙелдең уң ҡушылдығы.
Калипсо
Таралышы
1 төрө — һуғанбашлы калипсо билдәле, Евразияның һәм Төньяҡ Американың уртаса бүлкәтендә таралған. Күләгәле мүкле ылыҫлы урмандарҙа үҫә. Белорет («Төньяҡ Ҡыраҡа» ҡурсаулығы), Бөрйән (Башҡорт ҡурсаулығы), Ҡариҙел (Байҡы йылғаһы тамағы һәм Яңы Йәнсәйет ауылының тирә-яғы) һәм Нуриман (Өфө яйлаһы) райондарында осрай. Декоратив үҫемлек.
Төй (йылға)
География
Башҡортостан һәм Пермь крайы аша аға. Ҡариҙелгә ҡоя. Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 18,1 м³/с.
Калипсо
Биологик яҙма
Ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, аҫҡы өлөшөндә һуғанбаш рәүешле йыуанайған, өҫкөһөндә 2—3 ярылы еңсә менән (редукцияланған япраҡтарҙың ҡалдыҡтары), бейеклеге 8—20 см. Япрағы ҡарағусҡыл йәшел төҫтә, яңғыҙар, киң йомортҡа формаһында, оҙон һаплы, ҡышлаусы, тамыр янында урынлашҡан. Сәскәһе хуш еҫле, яңғыҙар, эре, эйелгән; япраҡ эргәлегенең япраҡсалары ҡарағусҡыл ал төҫтә, тигеҙ тиерлек, тар ланцет формаһында, нур рәүешле таралған, оҙонлоғо 1,2—1,5 см. Ирене ситек формаһында, ҡыҙғылт‑көрән һыҙаттары һәм төрткөләре булған аҡһыл йәки һарғылт төҫтә, оҙонлоғо яҡынса 2 см. Һеркәлеге һалынҡы, поллинийҙары — 2. Июль‑августа сәскә ата. Емеше — ҡоро ҡумта, июнь‑июлдә өлгөрә.
Төй (йылға)
География
Төй йылғаһының оҙонлоғо 193 км, бассейнының майҙаны 3 700 км².
Калипсо
Составы
Составында алкалоидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Һирәк осрай торған үҫемлек, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Олбрайт Мадлен
Ма́длен Корбел О́лбрайт (Madeleine Korbel Albright, тыуған ваҡыттағы исеме Мария Яна Корбелова, Marie Jana Korbelová; 1937 йылдың 15 майы, Прага, Чехословакияның -2022 йыл, 23 март, АҠШ) — америка дипломаты һәм сәйәси эшмәкәре, АҠШ-тың дәүләт секретары (1997—2001) вазифаһын башҡарған беренсе ҡатын-ҡыҙ, АҠШ-тың БМО-дағы даими вәкиле (1993—1997).
Ғаиләһе
Прагала Йозеф һәм Анна Корбелдар ғаиләһендә тыуған. Богема йәһүде. Ҡыҙы тыуған саҡта Йозеф Корбел (Josef Korbel) Белградта Чехословакия илселегенең пресс-атташеһы булып эшләгән.
Фашистик Германия Чехословакияны 1939 йылдың мартында баҫып алғандан һуң, Йозеф ҡатыны һәм ҡыҙы менән Лондонға күсеп китә. Йозеф Корбелдың ата-әсәһе, йәғнм Мадлендың олатаһы менән өләсәһе, Чехословакияла ҡала һәм Холокостҡа эләгеп һәләк була. Лондонда Корбел Эдвард Бенештың Эмигранттар хөкүмәтендә кәңәшсе (советник) булып эшләй. Англияла Корбелдәр католицизмға күсә.
Һуғыштан һуң Корбелдар Чехословакияға ҡайта. Йозеф илсе итеп Югославияға ебәрелә, һәм ул был вазифаны 1948 йылдың майына тиклем башҡара. Коммунистар власҡа килгәс, Корбел, демократия идеалдарына тоғролоҡ өсөн ҡулға алынасағын аңлатып, АҠШ-та сәйәси һыйыныу һорап, үтенес ҡағыҙы бирә. Һуңынан Корбел Рокфеллер фонды ярҙамында Американың Денвер университеты уҡытыусыһы (преподаватель) урынын ала  Корбелдың студенттарының береһе, киләсәктә АҠШ-тың Хәүефһеҙлек буйынса  беренсе ҡатын-ҡыҙ кәңәшсеһе (2005) Һәм АҠШ Дәүләт секретары (2005) Кондолиза Райс булған.
Олбрайттың күп йәһүд туғандары, шул иҫәптән уның ата - әсәһенең өс ата - әсәһе, йәки МАдлендың олатай-өләсәләре Холокост осоронда һәләк булған.
Белеме
Швейцарияла католик пансионында уҡыған, Денверҙа Kent Denver хөкөм уҡыу йортонда урта белемгә эйә булған (1955). Америкаға күсеп киткәнгә тиклем 11 йәшлек Мадлендың төрлө илдәрҙә йәшәү тәжрибәһе булған, ул һәм дүрт тел белгән.
1959 йылда Уэллслиҙа шәхси ҡатын-ҡыҙҙар колледжында политология бакалавры дәрәжәһен ала. Колумбия университетының хоҡуҡ факультетын магистр дәрәжәһендә тамамлай. 1957 йылда Америка гражданлығы ала, 1975 йылда философия докторы дәрәжәһенә өлгәшә.
Инглиз, урыҫ, чех һәм француз телдәрендә иркен аралашҡан; поляк һәм серб-хорват телдәрендә уҡый белгән.
Сәйәси эшмәкәрлеге
Сәйәси эшмәкәрлеген Олбрайт Америка Ҡушма Штаттарының Демократик партияһы активисы сифатында башлай, 1972 йылда сенатор Эдмунд Маскиҙың командаһына инә, 1976-1978 йылдарҙа уның ҡануниәт мәсьәләләре буйынса ярҙамсыһы була.
1970 йылдарҙың аҙағында ул ваҡытта Картер президенты советнигы вазифаһын биләгән һәм элек Колумбия университеты осоронда уның преподавателе булған Збигнев Бжезинский Олбрайтҡа хөкүмәттә тәүге вазифаһын биләргә ярҙам итә. Мадлен Бжезинский офисының Конгресс менән бәйләнеше буйынса яуаплы булған.
Аҡ йорт өсөн көрәштә демократтар еңелгәндән һуң, 1982-1993 йылдарҙа Джорджтау университеты профессоры була (был ваҡытта Олбрайттың ире 23 йыл дауам иткән никахтарын ҡапыл өҙә) .}}, СССР һәм Көнсығыш Европа илдәре сәйәсәте буйынса семинарҙар алып бара, «Тышҡы сәйәсәттә ҡатын-ҡыҙҙар» программаһын етәкләй, Милли сәйәсәт өсөн үҙәгенең президенты була.
Республикалылар идара иткән ваҡытта демократтарға әүҙем ярҙам итеүен дауам итә; Уолтер Мондейл һәм Майкл Дукакистың президент компанияларында тышҡы сәйәсәт буйынса кәңәшсеһе була.
БМО-ла хеҙмәте
1992 йылда Олбрайт Билл Клинтондың кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә һәм уның президент вазифаһына һайланыуынан һуң АҠШ-тың БМО ҡарамағындағы даими вәкиле вазифаһына тәғәйенләнә. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында эшләгәндә ул Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары Бутрос Гали менән үтә киҫкен мөнәсәбәттәрҙә булған. Олбрайт БМО-ның Хәүефһеҙлек Советындағы 15 ағза араһында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ булған .}}.
Ираҡҡа ҡаршы санкцияларҙы хуплаған. 1996 йылда Лесли Шталь менән «60 минут» тапшырыуында биргән интервьюһында ул аныҡлыҡ менән айырылып тормаған яуап ҡайтара. Шталь Олбрайттан Ираҡҡа ҡаршы санкцияларҙың эҙемтәләре тураһында һорағас: «Ярты миллион баланың һәләк булыуын ишеттек. Мин шуны күҙ уңында тотам: был Хиросимала һәләк булған балаларға ҡарағанда күберәк һан. Шундай хаҡ түләү кәрәк инеме?». Олбрайт былай тип яуапланы: «Минең уйлауымса, был бик ауыр һайлау, әммә ошо хаҡ түләнергә тейеш ине, тип уйлайбыҙ». Һуңынан ошо һүҙҙәре буйынса үкенес белдерҙе.
Халыҡ-ара эштәрҙә демократияны яҡлап ныҡышмалы сығыш яһай. Нацизм һәм коммунизм сәйәсәттәре менән яҡындан таныш булғанлыҡтан, бының өсөн ниндәй ҙә булһа хәрби ҡатнашлыҡ кәрәк булһа ла, кеше хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләләре буйынса һәм авторитар режимдарға ҡаршы әүҙем сығыш яһаны.
Дәүләт секретары
1997 йылда Клинтон президенты хакимиәтендә дәүләт секретары вазифаһына тәғәйенләнә, һәм был вазифала беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Олбрайт халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә АҠШ-ты ҡаты курсы яҡлы, Америка Ҡушма Штаттарының мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн хәрби көс ҡулланыуға тиклем барып етеү мөмкинлеген күҙ уңында тотоп, сығыш яһай.
1999 йылда Төньяҡ Атлантика блогы (НАТО) тарафынан Югославияны «келәм бомбаға тотоу» нөктәләрен һайлағанда шәхсән үҙе ҡатнаша. Ул эшләгән осорҙа ислам террорсылары тарафынан Америка Ҡушма Штаттарының Кения һәм Танзаниялағы илселектәре шартлатыла. 2000 йылда ул Төньяҡ Кореяға бара һәм Ким Чен Ир менән осраша.
Артабанғы эшмәкәрлеге
2007 йылдың 25 сентябрендә, АҠШ-тың отставкалағы башҡа бер нисә дәүләт секретарҙары менән бергә, Америка Ҡушма Штаттары Конгресын әрмәндәр геноциды тураһында 106 резолюцияны ҡабул итмәҫкә саҡырған хатҡа ҡул ҡуя.
Рәсәйҙең Украинала махсус операция уҙғара башлауына бер көн ҡалғас, The New York Times гәзите элекке дәүләт секретарының колонкаһын баҫып сығарҙы.
Үлеме
2022 йылдың 23 мартында Вашингтонда яман шештән 85-се йәшендә вафат булды.
2022 йылдың 27 апрелендә Вашингтонда уҙған Милли кафедраль соборҙағы хушлашыу сараһына 1000-дән ашыу кеше, шул иҫәптән президент Джо Байден, Билл һәм Һиллари Клинтон килде.
Себер тураһында Мадлен әйткән тип фаразланған фраза
Рәсәйҙең Себергә бер үҙе генә хужа булыуы «ғәҙел түгел», тип раҫлауы, һәм Себерҙе халыҡ-ара контроль аҫтына ҡуйырға кәрәк тигән һүҙҙәрен йыш ҡына Рәсәйҙә Мадлен Олбрайтҡа ҡайтарып ҡалдыралар. Был һүҙҙәрҙе Рәсәйҙең ҡайһы бер дәүләт эшмәкәрҙәре: Владимир Путин, Федераль именлек хеҙмәте директоры Николай Патрушев  , РФ вице-премьеры Дмитрий Рогозин  , РФ Дәүләт Думаһының Халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты рәйесе Алексей Пушков һәм башҡалар даими телгә ала и другие. Уны телгә алғандарҙың береһе лә бер ҡасан да цитата сығанағына һылтанма бирмәй.
2007 йылдың октябрендә Новосибирск Ядро физикаһы институтында Владимир Путин менән тура тапшырыуында Рәсәй президентынан Олбрайт фекеренә комментарий биреүен һорағас, Путин: «Мин Олбрайт ханымдың был һүҙҙәре менән таныш түгелмен, әммә ҡайһы бер сәйәсмәндәрҙең башында ошондай идеялар йөрөгәнен беләм», - тип яуапланы, что «колоссальные естественные богатства Сибири несправедливо принадлежат одной России». Путин ответил: «Я не знаком с этим высказыванием госпожи Олбрайт, но знаю, что такие идеи в головах некоторых политиков бродят». 2014 йылда Владимир Путин үҙенең матбуғат конференцияһында, Ҡырымдың ҡушылыуынан һуң илдең иҡтисади ауырлыҡтарын аңлатып, йәнә ошо темаға ҡағылды: «...Себерҙең, уның бөтмәҫ-төкәнмәҫ байлығы менән, Рәсәйҙеке генә булыуы ғәҙелһеҙлек тигәнде күп тапҡырҙар ишеттек. Ғәҙелһеҙлек? Ә Мексиканан Техасты тартып алыу - ғәҙелме?». 2021 йылдың майында сәйәсмән йәнә ошо темаға кире ҡайтты, һәм «кемдеңдер Себерҙең байлығына Рәсәй генә хужа булыуы ғәҙел түгел, тип әйтергә ҡыйыулығы етә ».
Был цитатаның тик Рәсәй киң мәғлүмәт сараларында баҫылып сыҡҡан бер нисә сығанағы бар :
Олбрайт үҙе был һүҙҙәрҙе кире ҡаҡты һәм: «Мин улай тип әйткәнем булманы, өҫтәүенә, мин бер ҡасан да улай уйламаным», - тип өҫтәне.
Сербтарҙы күрә алмаусанлыҡта ғәйепләү
2012 йылдың октябрендә, Прагалағы Neoluxor китап магазинында «Пражская зима» тигән яңы китабына ҡул ҡуйыу акцияһында, Чехияның «Сербтарҙың Косоволағы дуҫтары» ойошмаһынан активистар төркөмө Олбрайтҡа килеп, 1999 йылда Косоволағы һуғышта һәләк булған сербтарҙы һүрәтләгән фотоһүрәттәргә ҡул ҡуйырға тәҡдим итә. Мадлен Олбрайт уларҙы «Хәшәрәт сербтар, тайығыҙ бынан!» тип екеренеп ҡыуып ебәргән. Протест күрһәтеүселәр ҡыуып сығарылған, акция үткән урынға полиция килеп еткән. Ваҡиғаның видеоһы рәсми сайтта урынлаштырылған. Видео инцидента было размещено на сайте YouTube. Һуңғараҡ протест белдереүселәр, милләт-ара ыҙғыш тыуҙырыуҙа һәм һуғыш ҡорбандарын ихтирам итмәүҙә ғәйепләп, Олбрайтты судҡа биргән.
Шәхси тормошо
1959 йылда Мадлен ваҡытлыса эшләгән гәзите журналисы Джозеф Медилл Паттерсон Олбрайт (Joseph Medill Patterson Albright) менән таныша һәм уға кейәүгә сыға. Был никахта өс ҡыҙ бала тыуған. 1982 йылда уларҙың никахы тарҡала.
Мәҙәниәттә һәм сәнғәттә
популяр сатирик йырҙа «Малена Одврајт» тигән исем менән телгә алына.
Иҫкәрмәләр
<references group="прим."/> <references group="lower-alpha"/>
Покровка (Ауырғазы районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453488, ОКАТО коды — 80205813004.
Тарихы
1920 йылда Меркет-Мең улусы территорияһының Покровка ауылында 270 кеше йәшәгән
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (62 % %), украиндар (29 %).
Һиммелькрон монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
Һиммелькрон монастырына 1279 йылда Веймар-Орламюнденан граф Оттон III (IV) нигеҙ һалған, һәм ул үҙенең әсәһенән (Беатрис фон Андекс-Меран) шуның эсенә Претцендорф ауылы ла ингән Плассенбург имениеһын мираҫ итеп алған. Отто Прецендорф һарайын монастырь бинаһына әйләндергән. Һарайға һәм ауылға өҫтәп, ул яңы монастырға уның эргәһендә ятҡан ялан, болон һәм урмандарҙы бүләк иткән. Монастырь шул осорҙа епископ Бертольд фон Лайнинген етәкләгән Бамберг епархияһының бер өлөшө булып торған. 1279 йылдың 28 декабрендә нигеҙ һалыныу тураһындағы документта Отто киләһе быуындарға үҙе тураһында иҫтәлек ҡалдырырға, шулай уҡ —"үҙ йәнен ҡотҡарырға" теләгән тип телгә алына. Ойоштороу документында яңы монастырға ҡарата ла шулай уҡ Һиммелькрон исеме телгә алына. Әммә был атама Претцендорф ауылына бары тик XVI быуатта ғына күсерелгән. Шаһиттар исемлеге яңы монастырҙың Зоннефельд һәм Лангһайм монастырҙары менән бәйләнешен күрһәтә.
Беренсе ҡатын-ҡыҙ монахтар, моғайын, Зоннефельдтан — цистерциан монахиняларының беренсе монастырынан килгәндер. Монастырь традицияһы Оттондың ҡыҙы Агнесты тәүге монастырь башлығы настоятельница тип атаған. Әммә төп нигеҙ һалыу (1279) датаһы менән Агнестың вафаты, 1354 йыл, араһында — шулай уҡ уның исеме ойоштороу документтарында телгә алынмау сәбәпле —тикшеренеүселәр фекеренсә, ҙур ваҡыт осоронда монастырь барлыҡҡа килгән тәүге йылдарҙа тағы бер ҡатын-ҡыҙ өлкән рухани настоятельница булғандыр тип фаразлай.
Урта быуаттар ҡоролмалары менән йыш ҡына булған кеүек, монастырь тарихы хәрби ваҡиғалар һәм иң ҙур үҙгәртеп ҡороуҙар менән билдәле. Шулай 1430 йылда, Гусит һуғышы осоронда, баш күтәреүселәр Кульмбахты яндырған: Һиммелькрон монастырының зыян күргәне билдәле түгел. Күп тергеҙеү эштәре хаҡында телгә алынмағанлыҡтан һәм сәнғәт әҫәрҙәренең һаҡланып ҡалғанлығы монастырь был осорҙо уңышлы кисергән тип уйлау мөмкинлеген бирә. Аббатистар Элизабет фон Кюнсберг (1460—1484) һәм Магдалена фон Вирсберг (1499—1522) әүҙем төҙөлөш эшмәкәрлеген алып барған: Магдалена монастырь сиркәүен киңәйткән. Аббатиса Маргарета фон Зедвиц (1484—1499) дәүеренә монастырь ҡатмарлы иҡтисади шарттарға эләгә: ҡайһы бер монастырь ҡаралтылары емерелгән була, ә ерҙәр менән идара итеү тулы булмаған.
1524 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышынан алып Бранденбург-Кульмбах төбәге ныҡ зыян күрмәгән: тергеҙеү эштәре лә ҙур булмаған, ҡатын-ҡыҙ монахтар ҙа зыян күрмәгән. Икенсе маркграф һуғышында монастырь йыһаздарының бер өлөшө ғына юғалған. Аббатиса Аполлония фон Вальденфельс идара иткән осорҙа төбәктә халыҡ араһында ла, руханиҙар араһында ла Реформация тиҙ арала популярлыҡ яулай башланған. Марграф Бранденбург-Ансбах Георг Лютерҙың тәүге шәкерттәренең береһе булған һәм улар — әгәр лютеран яңы дини доктринаны ҡабул итмәһәләр, Һиммелькрон менән Һофтан монахиняларҙы ҡыуыуҙы рөхсәт иткән. Бамберг епискобы Вейганд фон Редвица 1529 йылда Шваб лигаһына ялыу биргән, әммә был общинаның таралыуын туҡтата алмаған. 1545 йылда уҡ инде аббатиса монастырь менән идара итеүҙән ситләтелгән: 1590 йылда аббатлыҡ тулыһынса таратылған.
Бишҡайын ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Бишҡайын ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Вьюнчища
Вьюнчища — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горьков (Унжин ҡултығы) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шапсығтар
Шапсығтар (үҙатамаһы: эдыға, шапсығ) — эдыға субэтносы, элегерәк эре эдиға ҡәбиләләренең береһе Адыгей>ҙа һәм Краснодар крайында (Туапсе районы һәм Сочи) йәшәйҙәр. Адыгей теленең шапсығ диалектында һөйләшәләр.
Этнологияһы
Шапсығтар үҙенең этник исемен Шапсхо йылғаһы үҙәнендә йәшәгән өс боронғо ҡәбилә исеменән алғандар.
Тәүге тапҡыр шапсығтар үҙ исеме менән адығаларҙың Ҡырым ханлығына ҡаршы көрәше менән бәйле XVIII быуаттың 20-се йылдарҙағы төрөк йылъяҙмаларында телгә алыналар. 1724 йылда Пшад йылғаһында улар уларға һөжүм иткән Ҡырым татарҙарын ҡыйраталар һәм әсирлеккә Дәүләткирәй ханды алалар. 1743 йылғы урыҫ документтарында абазиндарға күрше шапсығ халҡы «үҙенсәлекле теле һәм шундай уҡ идаралығы» булған халыҡ булараҡ телгә алына.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Шапсығтар Рәсәй Федерацияһында, шулай уҡ адыға диаспораһы вәкилдәре йәшәгән Төркиә, Сүриә, Иордания, Израиль һәм башҡа илдәрҙә йәшәйҙәр.
Рәсәйҙә тарихи Шапсығстан территорияһында — Краснодар крайындағы Туапсе районында һәм Сочи (Лазарев районы) ҡалаһындаы, шулай уҡ Адыгей Республикаһында йәшәйҙәр. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында күбеһе черкестар йәки адығалар тип яҙылыуын дауам итәләр. В
Совет осоронда халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәрендә шапсығтар иҫәпкә алынмай һәм ситләтелгән мәғлүмәттәр буйынса 1926 йылда уларҙың һаны яҡынса 4 мең кеше тәшкил иткән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә — 3,2 мең; 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу буйынса — 3,9 мең шапсығ йәшәй. Әммә ысынбарлыҡа шапсығтарҙың һаны күпкә артығыраҡ, сөнки Адыгея территорияһында йәшәгән шасығтар үҙҙәрен адығтар тип яҙҙыралар. Күп кенә Ҡара диңгеҙ буйы шапсығтары үҙҙәрен черкестар йәки адығтар тип яҙҙыра.
Шапсығтар эдиға теленең шапсығ диалектында һөйләшәләр. Эдиға теле абхаз-эдиға телдәр ғаиләһенә ҡарай.
Рәсәй ҡануниәте буйынса рәсми рәүештә бәләкәй халыҡ булып тора.
Ҡара диңгеҙ буйындағы тораҡ пункттарҙа адығтарҙың һаны (2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу) мәғлүмәттәренә ярашлы
Краснодар крайы:
Шулай уҡ Ҡара диңгеҙ буйы эдиғалары Сочи ҡалаһының Ахинт, Хатлапе, Шаһ һәм Шхафит микрорайондарында өҫтөнлөк алалар.
Тарихы
Шапсығтар Ҡара диңгеҙ буйы эдығаларҙың түгел, ә бөтә эдыға (черкес) этник массивының иң ҙур төркөмдәренең береһен тәшкил итәләр. Бер нисә йөҙ мең кеше булалар. Улар Джубга һәм Шаһ (Кесе Шапсығ) йылғалары араһындағы ерҙәрҙе һәм Антхир, Абин, Афипс, Вулан, Шебш һәм башҡа йылғалар буйлап Кавказ һыртының төньяҡ битләүҙәрендәге бөйөк таулы, урманлы өлкәләрҙе биләйҙәр. Ҡырым ханлығы менән көрәштә әүҙем ҡатнашалар.
Хәҙерге тикшеренеүселәр (Максидов А. А., Чирг А. Ю.) раҫлауынса, Боронғо Шапсығстан тышҡы сауҙаны, бигерәк тә Анатолия менән, бик уңышлы алып барған.
Кавказ һуғышы ваҡытында Рәсәйҙең иң ныҡыш дошмандары булалар, 1859 йылға тиклем ғәмәлдә булған Шамил ойошторған союзға инәләр. 1860 йылдың аҙағында шапсығтарҙы, Әбәдзеһтарҙы, Үбыхтарҙы һәм натуһайҙарҙы берләштергән мәжлес булдырыла. 1864 йылда шапсығтарҙың күпселеге башҡа эдығалар менән Төркиәгә һөрөлә һәм унда өлөшдәтә ассимиляциялана. Кавказда 5 мең тирәһе шапсығ ҡала, уларҙың ерҙәренә славян, әрмән һәм грек колонистары күсенәләр.
1924 йыл Шапсығ милли район ойошторола, уның үҙәге — Туапсе ҡалаһы, артабан Красноалександровск һәм Лазаревск ауылдары була, 1945 йылда Краснодар крайы Лазаревск районы тип үҙгәртелә (1961 йылдан — Сочи ҡалаһының Лазаревка районы). Шапсығ халҡының 1-се съезында 1990 йылда Шапсығ милли районын тергеҙеү буйынса декларация ҡабул ителә 1992 йылың 12 июнендә Рәсәй федерацияһы Юғары Советы Президиумы Шапсығ милли районын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге XIX быуаттың аҙағында хәбәр иткән:
Шапсуги — сильное черкесское племя, жившее по обоим склонам Главного Кавказского хребта, занимая на северной его стороне страну между реками Адагумом и Супсой, а на южной — между реками Пшадой и Шахе.
Исторически у шапсугов не было князей (пши); народ делился на вуорков (дворян), торлокотлей (среднее сословие, вольные земледельцы), пшитлей (крестьяне) и унаутов (рабов). Общественный строй, по сути, был аристократическим. Весь народ делился на отдельные самостоятельные общества — псухо и общины — хабль, управлявшиеся своими выборными старшинами или старейшими жителями. Дворяне (вуорки) издавна господствовали среди шапсугов, но мало-помалу народ освобождался от их власти и на народных собраниях стал добиваться упразднения дворянских привилегий, свободы от притязаний дворян на продукты труда и имущество земледельцев.
Побудительным мотивом послужило произошедшее в 1790-х годах возмущение из-за насилия, совершенного дворянами Шеретлуковыми над проезжими торговцами, которые находились под покровительством одного общества. Народ в отместку напал на одного из Шеретлуковых, оскорбил грубыми словами и действиями его мать, захватил его крепостную девушку и разграбил его имущество. Такое неуважение к дворянству было первым примером нарушения дворянских преимуществ и послужило поводом к открытой социальной борьбе.
Шеретлуковы решились кровью омыть нанесенное оскорбление, выселились к бжедухам и в 1793 году отправили в Петербург депутацию, уговорившую императрицу Екатерину II дать им в помощь казаков. В 1796 году бжедухи, получив подмогу от русских (три сотни черноморских казаков с 1 пушкой), одержали над шапсугами решительную победу на берегах р. Бзиюкозауо (см.Бзиюкская битва. Но борьба продолжалась после этого еще долго, лилась кровь и истреблялось имущество шапсугов и бжедухов. Наконец Шеретлуковы помирились со своим народом и вернулись на родину, кроме Али-султана, который остался в земле Черноморского войска и основал Гривенско-черкесский аул.
В конечном итоге, многие дворянские фамилии ушли к соседям, другие — к русским; оставшиеся на родине дворяне потеряли все преимущества, кроме тех, которые даются умом, красноречием и храбростью. Такой же демократический переворот, но постепенно, без кровопролития, совершился у натухайцев и абадзехов в течение двух поколений. Большая часть дел перешла к народному собранию, на которое сходился весь народ и где разбирались крупные тяжбы, общественные нужды и дела.
Борьба шапсугов с русскими продолжалась до 1863 года, когда они принуждены были выселиться на Кубанскую равнину или уйти в Турцию. Большинство из них предпочли последнее, хотя многие также были выселены насильно. Южные приморские Шапсуги были покорены генералом Гейманом в 1864 году и тоже выселились в Турцию. .
Хәҙерге шапсығ ауылдары
Шапсығ халҡының өҫтөнлөгө менән хәҙерге ауылдар:
— Краснодар крайы туапсе районы: Ағуй-Шапсығ (элек Куйбышевка), Оло Псеушхо, Кесе Псеушхо, Псеб. — Сочи ҡалаһының Лазаревка районы: Хаджико (элек 1-се Красноалександровск), Калеж (элек 2-се Красноалександровск), Лыготх (элек 3-сө Красноалександровск), Наджиго, Оло Кичмай, Кесе Кичмай, Тхагапш (элек Киров исемендәге), Шхафит. — Адыгей Республикаһы Тахтамукай районы: Афипсип, Панахес, Псейтук, Хаштук.
Лыготх ауылында «Ҡара диңгеҙ буйы шапсығының усадьбаһы» музейы бар.
Лазаревка ҡасабаһында 1991 йылдан «Шапсығия» гәзите сығарыла.
Лазаревска этнография музейы
Музейҙа 4-5 мең йыллыҡ тарихи реликвияларҙы күреп була, бынан тыш, боронғо черкес ҡоралы, яугир кәрәк-яраҡтары, ат сбруйҙары, эдыға ҡатын-ҡыҙҙарының матур байрам кейем өлгөләре (алтын сигеү, көмөш таҫма һәм алтынға буятылған ҡаптырмалар) экспозицияһы бар. Шапсығ ҡатындары иҫ киткес оҫта булғандар.
Билдәле шапсығтар
— Тугужуко Кызбэч — XIX быуаттағы Кавказ һуғышы ваҡытында эдығаларҙың иң күренекле юлбашсыһы — Ачмизов Айдамир Әхмәт улы— Советтар Союзы Геройы (31.03.1943) — Совмен Хәҙрәт Мәжит улы — адыгей республикаһы президенты (2002—2007) — Коблев Яҡуп Камболет улы — СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры — Шхалахов Валентин Ибраһим улы — дзюдо буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры — Напсо Кушук Зәйет улы — Рәсәйҙең атҡаҙанған төҙөүсеһе, Сочи закондар сығарыу йыйылышы депутаты, Сочи ҡалаһының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы — Чуц Абубачир батырбей улы — Советтар Союзы Геройы (1912 — 27.03.1944) — Тхагушев Исмәғил Хәләл улы— Советтар Союзы Геройы (17.03.1920-15.11.1943) — Бибрас Натхо — Израилдең йыйылма командаһы футболсыһы — Этхем-черкес —ғосман һәм төрөк хәрби эшмәкәре
Кутоп-Юган (Ай-Юган ҡушылдығы)
Кутоп-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюсам-Я
Нюсам-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Туруп-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ою-Яха
Ою-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шуров Дмитрий Игоревич
Шуров Дмитрий Игоревич (31 октябрь 1981 йыл) — украин музыканты, 2009 йылдан  Pianoбой проекты солисы
Дмитрий Шуров – "Кохання", "Родимки", "На Вершині" "Полуничне Небо", "Родина", "Все, Що Тебе Не Вбиває" хиттарының авторы һәм башҡарыусыһы булараҡ билдәле. Шулай уҡ Замандаш театрының «Золушка» спектакленә, «Вартові Мрия» 3D-шоуына, күп кинофильмдарға музыка авторы, улар араһында «Полина» (Жан Рено менән), «Хоттабыч», «Таинственный остров», «Давай неСьогодні» һәм башҡа фильмдар бар. 2015 йылда  Дмитрий Квартал 95 студияһының   «Слуга Народа» сериалы төп йырҙы яҙа. «Родина» йыры «Не зарекайся» сериалында һәм «Діти перемоги» документаль фильмында төп йыр кеүек яңғырай. Джамала һәм Андрей Хлывнюк менән берлектә яҙылған «Злива» йыры   2016 йылда YUNA премияһын ала, ә 2017 йылда Pianoбойҙың  "На Вершині"   йыры статуэтка ала.
2017 йылда Дмитрий Шуров СТБ телеканалында   8-се миҙгел  Х-фактор проектының судьяһы була һәм шоуҙа тәрбиәләнеүсеһе  Миша Панчишин менән  еңеү яулай. Шунан һуң 9-сы миҙгелдә йондоҙло судья була. Элек — Океан Ельзи  (2001 йылдан  2004  йылға тиклем) һәм Esthetic Education (2004 йылдан 2008  йылға тиклем)  төркөмдәренең пианисы,   2006—2009 йылдарҙа Земфира  төркөмөндә пианист була.
Иртә йылдары
Дмитирий Шуров 1981 йылда ябай уҡытыусылар ғаиләһендә Винницала тыуған. Һуңғараҡ Диманың атаһы, Игорь Шуров, Винница гәзиттәрендә  һәм телевидениеһында, шулай уҡ  1+1 театрында сценарий яҙыусы булып эшләй. Хәҙер Игорь Шуров яҙыусы, шағир һәм рәссам булараҡ билдәле.
Дмитрий Винницаның 21-се мәктәбендә уҡый. 13 йәшендә студенттар менән алмашыу буйынса Лимож ҡалаһының француз колледжына уҡырға бара, унда FLEX программаһына - алмашыу программаһына ҡатмарлы конкурсты үтеүе тураһында белә, уның буйынса ул бер йыл Юта штатының Прово ҡалаһында уҡый. Дмитрий йәшәгән ғаиләлә, үҙҙәренең ике балаһынан тыш, уллыҡҡа алынған һәм едти неврологик ауырыу менән ауырыған тағы өс бала була, Дмитрийға  уларҙы ла тәрбиәләшергә тура килә. Инглиз һәм француз телдәрендә иркен һөйләшә.
Киев сит теле һәм "ОЭ"
Украинаға ҡайтыу менән Дмитрий Киев лингвистика университетына уҡырға инә, сөнки үҙе хыялланған Киев-Могилян академияһына бюджетҡа инеү өсөн бер балл тулмай. Курста шул ваҡытта андерграундтың башҡа билдәле шәхестәре - Ирэна Карпа, Каша Сальцова, Дмитрий Остроушко менән бергә уҡый. "ОЭ" ҡалын тауышлы йырсыһы Юрий Хусточаның  дуҫтарының береһе джаз пианисы Дмитрий Шуровтың  акт залында роялдә уйнағанын ишетеп ҡала һәм уны төркөмдә тыңларға кәңәш итә. Шулай итеп, 18 йәшендә, Дмитрий  "Эльза Океанына" эләгә һәм  гастролдәрҙең бик күп булыуы арҡаһында уҡыуын ташлай.
2000 йылда уға «Ельзи Океаны» төркөмөнә ҡушылырға тәҡдим итәләр. «Океан» менән өйрәнгән беренсе йыры — «Ото була весна», ул украин халыҡ йырҙары «Веснянка» йыйынтығы өсөн планлаштырыла. Был йыйынтыҡ донъя күрмәй, ә йырҙың үҙен Tvій формат акустик альбомында  һәм  1221 йыйынтығында табырға мөмкин. Шуров йырҙың авторҙашы булараҡ күрһәтелгән. «Океан» составында уның беренсе тапҡыр сығышы 2000 йылдың 1 апрелендә Одессала үтә. 2001 йылдың 20 апрелендә Шуров төркөм составына даими нигеҙҙә ҡабул ителә. «Океан» составында ул ике студия альбомы төҙөүҙә ҡатнаша, Украина һәм БДБ илдәре буйлап өс тур концерттарҙа ҡатнаша  («Вимагай більшого», 2001, «Тур Суперсиметрія», 2003, «Тихий океан», 2004, «Кращі пісні за 10 років», 2004). Коллективтың стиленә һәм тауышына тос йоғонто яһай.
Education Esthetic һәм Земфира
2004 йылда Юрий Хусточка менән бергә "ОЭ" төркөмөнән китә һәм өсөнсө ҡатнашыусы белгиялы режиссёр Луи Франк менән бергә  Education Esthetic инди-төркөмөн ойоштора. Ике Face Reading һәм Werewolf альбомын сығара, улар менән киләһе быуын инди-музыкаға нигеҙ һала. Әммә төркөм ҙур коммерция уңышы ҡаҙанмай, ҡатнашыусылар бәйләнеште юғалта һәм проект тулыһынса 2011 йылда тарҡала.
2007 — 2008 йылдарҙа Дмитрий Шуров Земфира менән хеҙмәттәшлек итә. Ул уның "Спасибо" альбомын продюсерлай һәм йырсының яҡын фекерҙәше була. Шулай уҡ Дмитрий пианист булараҡ альбомға ярҙам итеү йөҙөнән ҙур концерт турында уйнай — 100-гә яҡын концерт була, уларҙың береһе һуңыраҡ DVD-ла барлыҡҡа килә. Уның режиссёры булып Рената Литвинова  тора, концерт Мәскәүҙә  Йәшел театрҙа үтә һәм   «Земфираның йәшел театры» исемен ала.
Pianoбой
2009 йыл башында Шуров  «Лев и Лея» операһы өҫтөндә эшләй башлай, уның бер өлөшө Парижда фэшн-дизайнсы Алена Ахмадуллинаның кейемдәр күрһәтеүендә яңғырай. Эш барышында Шуровтың үҙ төркөмөн булдырыу идеяһы барлыҡҡа килә. «Pianoбой» исеме алған проект өҫтөндә эшләүҙә  Киев  лингвистика университетын тамамлаған апаһы Ольга Шурова ярҙам итә. Pianoбой ролендә Дмитрийҙың  тәүге сығышы 2009 йылдың сентябрендә икенсе   Moloko Music Fes сиктәрендә була. 2009 йылдың ноябрендә беренсе «Смысла.нет» йырының премьераһы радиола һәм телевидениела  була,  ә 2009 йылдың 29 декабрендә Pianoбойҙың Киевта беренсе тулы  соло концерты  үтә, унда был йырға клип презентациялана. 2010 йылдың ғинуарында Pianoбой дебютлы альбомын яҙа башлай, ә февраль аҙағында Украина буйлап клуб турын башлай.
Андрей Кузьменконың хәтер концертында  (2015 йылдың 20 майында Киев  спорт һарайында үтә) «Скрябін » төркөмөнөң  музыканттары менән бергә  «Шампанські очі» йырын башҡара.
Ғаиләһе
Таракановская (Шурова) Ольгаға өйләнгән. Улдары — Лев Шуров (2003 йылда тыуған). Киевта ғаиләһе менән йәшәй.
Фильмографияһы
2019 - Папик
Дискографияһы
Esthetic Education
Земфира
Святослав Вакарчук
Кесе Таврежка (Тавреньг ҡушылдығы)
Кесе Таврежка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавреньга йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дец
Дец (Deetz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 725 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 89 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Ассоциативлыҡ (математика)
Ассоциативлыҡ ( төркөмләнеүсәнлек) — \circ бинар операцияһын x,\;y,\;z элементтарына эҙмә-эҙлекле ҡулланыуҙы ирекле тәртиптә башҡарыу мөмкинлегенән торған үҙсәнлек:.
Терминды Уильям Гамильтон 1853 йылда индерә.
Ассоциатив операциялар өсөн аңлатмаһының ҡиммәте операцияны ҡулланыу тәртибенә бәйле булмағанлыҡтан, яҙғанда йәйәләрҙе төшөрөп ҡалдыралар. Ассоциатив булмаған операциялар өсөн аңлатмаһы, n>2 булғанда, ҡулланыу тәртибе тураһында өҫтәлмә килешеүҙәр булмаһа мәғәнәһеҙ.
Ассоциатив операциялар миҫалдары:
Ассоциатив булмаған операция миҫалы булып дәрәжәгә күтәреү ғәмәле тора — a^{b^{c}} аңлатмаһының ҡиммәте йәйәләрҙең урынлашыуына туранан-тура бәйле, ғөмүмән.
Һәр коммутатив операция ассоциатив түгел — ассоциатив булмаған операциялы бар.
Ассоциативлыҡ дөйөм алгебрала мөһим роль уйнай: ҡаралған структураларҙың күпселегендә (төркөмдәрҙә, ҡулсаларҙа, яландарҙа, ярым рәшәткәләрҙә һәм рәшәткәләрҙә) бинар операциялар ассоциатив. Ярым төркөмдәр теорияһы ысынында дөйөм алгебраик ысулдар менән ассоциативлыҡ күренешен өйрәнә. Шул уҡ ваҡытта айырыуса ассоциатив булмаған системалар ҙа ҡарала, атап әйткәндә: квазитөркөмдәр, лупалар, ассоциатив булмаған ҡулсалар,. Уларҙы өйрәнеү ассоциатив системаларҙың күп кенә үҙсәлектәренең улар өсөн булмауы менән ҡатмарлаша. Ҡайһы берҙә үҙсәлектәрҙе ассоциатив булмаған структураларға күсереү проблемалары әһәмиәтһеҙ булып сыға (мәҫәлән, сикле күмәклектәр өсөн Лагранж теоремаһының үтәлеү мәсьәләһе асыҡ).
Информатикала ассоциативлыҡ файҙалы үҙсәнлек тип һанала, атап әйткәндә, операцияны эҙмә-эҙлекле ҡулланыу өсөн параллелизмды ҡулланыу мөмкинлеген бирә. Шул уҡ ваҡытта күп кенә ғәмәли операциялар (йөҙөүсән нөктәле һандар менән эшләгәндә ҡушыу һәм ҡабатлау) ассоциатив түгелдәр.
Әлфиә Авзалова
Авзалова Әлфиә Авзал ҡыҙы (15 ғинуар 1933 йыл — 15 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы. Татар АССР-ының атҡаҙанған (1962) һәм халыҡ (1970), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983) артисы. Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1992). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры.
Биографияһы
Әлфиә Авзал ҡыҙы Авзалова 1933 йылдың 15 ғинуарында Татар АССР-ының Аҡтаныш районы Аҡтаныш ауылында тыуған. Иртә етем ҡала: әсәһе үлгәндә, ҡыҙға барлығы 5 йәш була. Һуңыраҡ атаһы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Әлфиәне әсәһенең хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылында йәшәгән ҡыҙ туғаны тәрбиәләй.
Ассоциативлыҡ (математика)
Ассоциативлыҡ үҙенсәлектәренең көсһөҙләнгән варианттарын — дәрәжәле ассоциативлыҡ, альтернативалыҡ, һығылмалылыҡ — уларҙа эҙмә-эҙлекле ҡулланыу тәртибен тик сикләнгән осраҡтар йыйылмаһы өсөн генә үҙгәртергә мөмкин.
Әлфиә Авзалова
Биографияһы
1957 йылда Татар дәүләт йыр һәм бейеү ансамблендә солист була, Солтан Ғәбәши, Александр Ключарёв, Мансур Музафаров, 3аһит Хәбибуллин һәм башҡа композиторҙарҙың ҡатмарлы әҫәрҙәрен башҡара. Уның репертуарына боронғо халыҡ һәм заманса йырҙар инә. Вокал оҫталығына һәм нота грамотаһына уны Волкова Рәйсә өйрәтә — шул саҡта ул Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһының художество етәксеһе булып эшләй.
Авзалова Әлфиә ансамблдә бер йыл эшләгәс, музыка училищеһына уҡырға инә, тик бер айҙан тауышы ҡарлыға. Тауышын тергеҙеп, ул үҙ өҫтөндә эшләй һәм кире ансамблгә ҡайта. Татар дәүләт филармонияһының художество етәкселеге тәҡдиме буйынса Әлфиә Авзалова үҙенең концерт төркөмөн ойоштора, уға Ғәбидуллин Кәрим етәкселегендәге орган, гитара, клавишалылар һәм синтезаторҙан торған «Казан утлары» эстрада инструменталь ансамбле һәм бейеү төркөмө ҡушыла.
Авзалова был ансамбль менән бергә Балтик буйы һәм Урта Азиялағы совет республикаларында гастролдәрҙә йөрөй, Мәскәүҙә, Ленинградта һәм СССР-ҙың бик күп ҡалаларында була, Башҡортостан һәм Татарстан нефтселәре, төҙөүселәр, КАМАЗ заводында эшләүселәр, ауыл хеҙмәтсәндәре алдында сығыш яһай. Ике-өс айға һуҙылған һәр бер сыҡҡанында 100-ҙән ашыу концерт биреүгә өлгәшә.
1957 йылда Мәскәүҙә Татар сәнғәтенең һәм әҙәбиәтенең декадаһында сығышында йырсы беренсе ҙур уңышын яулай.
Авзалова Әлфиә 2017 йылдың 15 ююнендә 85-се йәшендә оҙайлы һәм ҡаты сирҙән һуң Ҡазанда вафат була.
Ижады
Тауыш тембры — тулы диапазонлы альт. Донъяның 14 телендә йырлай.
Йырсы һәм уның ижады тураһында татар телендә «Моң батшабикәһе» исемле документаль фильм төшөрөлә, ул 2010 йылда Ҡазанда күрһәтелә (сценарий авторы — Рабит Батулла, яҙыусы, драматург, Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре).
Салауат башҡорт дәүләт драма театры
Салауат башҡорт дәүләт драма театры — Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһындағы драма театры.
Янченко Николай Александрович
Николай Александрович Янченко (Микола Олександрович Янченко; 1959, Винница өлкәһе Канава а.) — украин эстрада йырсыһы һәм композиторы, Украинаның халыҡ (2016) һәм атҡаҙанған артисы (2007).
Салауат башҡорт дәүләт драма театры
Тарихы
Театр тарихы 1933 йылдан башлана: ул Ауырғазы районының Талбазы ауылында колхоз-совхоз театры булараҡ ойошторола. Театрға нигеҙ һалыусы — Елизавета Шляхтина-Сыртланова, башҡорт театр сәнғәтенең иң тәүге профессиональ актёрҙарҙың береһе.
Коллективтың тәүге труппаһы ике актёр ғаиләһе вәкилдәренән торған — Зәкиә һәм Ибраһим Әхмәровтар, Ғәзизә Насирова һәм Бикташ Кәлимуллин. Улар үҙ ваҡытында колхоз-совхоз театрҙарының бөтә республика фестивалендә лә төп приздарҙы яулап йөрөүселәр. Театр эшмәкәрлеге Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ла туҡтамай.
Янченко Николай Александрович
Биографияһы
Николай Александрович Янченко 1959 йылда Винница өлкәһе Тывров районы Канава ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс һәм урта белемде Канава, Колюхов, Сутисок уҡыу йорттарында ала. Тульчин мәҙәниәт-ағартыу училищеһын тамамлағас, драма коллективы режиссёры специальносын ала. 20 йылдан ашыу Винница өлкәһе Черневцы районы Моевка ауылында мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе булып эшләй. Ижади йәштәрҙең кураторы була һәм төрлө художестволы проекттар һәм музыкаль коллективтар ойоштороуҙы рухландыра, атап әйткәндә, «Любимая, любимый» вокаль дуэты шулай барлыҡҡа килә. Винница өлкә советының бер нисә саҡырылыш депутаты. Өлкә советының мәҙәниәт, рухи һәм тарихи мираҫ буйынса даими комиссияһы ағзаһы. Украинаның бәләкәй ауылдарын һаҡлау өсөн сығыш яһай. 2008 йылдың 2 авгусында Канавала Илья пәйғәмбәр көнөндә йыл һайын үткәрелә торған «Мамина піч» («Әсәй мейесе») тигән этно-йыр фестивален ойоштора, йыл һайын уны үҙе алып бара, унда йыл да меңәрләгән тамашасы һәм билдәле ижади коллективтар һәм йырсылар йыйыла, классик украин йыр репертуарын башҡарыусы Украина халыҡ артисы Николай Свидюктан башлап үҙ төркөмө «Strong Time» менән рок вокалисы Александр Онофрийчукҡа тиклем төрлө жанрҙа һәм йүнәлештә сығыш яһаусылар ҡатнаша.
Салауат башҡорт дәүләт драма театры
Тарихы
Актёрҙар өсөн тәүге йылдарҙа бер ниндәй уңайлыҡтар ҙа булмаған. Улар баракта, һуңынан төрлө яраҡлаштырылған биналарҙа, махсус сәхнәһеҙ эшләргә мәжбүр булған. Театрҙың хәле яҡшы яҡҡа үҙгәреүе һәм, тәү сиратта, уның «йортло» булыуы 1977 йылда тәғәйенләнгән директор Марс Яппаров исеме менән турана-тура бәйле, нәҡ ул Салауат театрын бар йәһәттән дә яңы бейеклектәргә күтәреүсе. Ул — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» һәм «Салауат ҡалаһының почетлы гражданы».
Янченко Николай Александрович
Биографияһы
Винница ҡалаһында йәшәй.
Салауат башҡорт дәүләт драма театры
Тарихы
Салауат театрына данлыҡлы артист Вәзих Сәйфуллин 1965 йылда килә һәм унда 35 йыл буйы эшләй.
Янченко Николай Александрович
Ижады
Әүҙем йырлау һәм композиторлыҡ эшмәкәрлеген 1993 йылда башлай. Тәүге йыр йыйынтығы — «Моївське весілля». Бөтәһе 100-ҙән ашыу йыр яҙған, улар араһында «Наливай, кума», «Дай Бог», «Перелаз» тигәндәре айырыуса популяр булып киткән. Аудиоальбодарының күбеһе Винницалағы «Мед» фирмаһы (етәксеһе — В. И. Маринчук) менән хеҙмәттәшлек һөҙөмтәһендә донъя күрә, был фирма Винница ерендә «йәшел туризм»ды үҫтереүгә үҙ өлөшөн индерә.
Салауат башҡорт дәүләт драма театры
Тарихы
Театрҙа 75 йыл элек булдырылған матур йолаларға, яңылыҡтарға, замана драматургияһына ҙур иғтибар бирелә: музыкаль постановкалар күп ҡуйыла, әҫәрҙәрҙең ысынбарлыҡҡа, тормошҡа, кешеләргә яҡыныраҡ булғандары сәхнәләштерелә.
Янченко Николай Александрович
Ижады
Музыкаль әҫәрҙәренең төп темаһы — тыуған ергә һөйөү, этник үҙлелекте, украинлыҡтың сығанаҡтарын, изгелек, инаныс, һөйөү, ата-әсәгә хөрмәт кеүек мәңгелек ҡиммәттәрҙе раҫлау.
Будённовск
Буденновск — ҡала. Рәсәйҙең Ставрополь крайы ҡалаһы, Буденновский районының административ үҙәге.
Буденновский муниципаль районы составында Буденновск ҡала биләмәһе ҡалаһ муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә.
Географияһы
Кума йылғаһы буйында, Ставрополдән 220 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Минераль Һыу һәм Ставрополь станциялары араһында тимер юлының ике тармағы бар. Яҡын Халыҡ-ара аэропорты Минераль Һыу ҡалаһында (автотрассанан 125 км өҫтәрәк) һәм Ставрополдә Шпаковский аэропорты (автотрассанан 200 км өҫтәрәк) тора.
Буденновск ҡалаһы Төньяҡ Кавказдың үҙенсәлекле даланан ярымсүллеккә күсеш зонаһында урынлашҡан, ул Европа һәм Азия араһындағыь буфер булып тора. Рельефы тигеҙ, убалы. Ҡаф тауы унан күренмәй.
Климат
Ҡоро климат, уртаса-континенталь. Сентябргә тиклем оҙайлы йәй, ҡыш — декабрҙең икенсе декадаһының аҙағынан алып февраль—март башына тиклем була.
Тарих
1795 йылда һарытау губернаһының Иҫке Мажара ауылынан бында бер нисә әрмән ғәиләһе күсеп килгән, улар ауылды Карабаглы тип атаған.
1799 йылдың 28 октябрендә Рәсәй императоры Павел I әрмәндәргә Иҫке Мажара ауыл урынында Святой Крест ҡалаһын төҙөргә рөхсәт иткән. Әрмәндәр «Изге Тәре» исемен үҙҙәренең телдәрендә XIX быуат аҙағына тиклем Карабаглы тип йөрөткән.
Ставрополь крайының Буденновск ҡалаһы совет осоронда эре сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәгенә әйләнә, бында химия сәнәғәте үҙенсәлекле үҫеш ала.
1995 йылдың июнендә ҡалаға Шамил Басаев бандаһы һөжүм итә, ул бөтә ил буйынса киң ижтимағи резонанс тыуҙыра.
Ставрополь крайының башҡа Пятигорск, Кисловодский, Железноводский һәм Георгиевский ҡалалары менән бергә Буденновск ҡалаһы Рәсәй федерацияһының тарихи ҡалалары исемлегенә индерелгән.
Халыҡ
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында йәшәүсе халыҡтың милләте:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Падся-Яха
Падся-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лобов Олег Николаевич
Лобов Олег Николаевич (12 декабрь 1924 йыл — 17 апрель 2009 йыл, Новочеркасск) — тарихсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, яҙыусы. Отставкалағы полковник, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Казаклыҡты әүҙем тергеҙеүсе. Император Александр III исемендәге Дон кадет корпусын тергеҙеүҙә инициатива төркөмө составында ҡатнаша, шул корпуста оҙаҡ йылдар буйына уҡытыусы булып һәм музейҙы һаҡлаусы булып эшләй. 2006 йылдан алып Новочеркасск ҡалаһының маҡтаулы гражданины.
Тормош юлы
1941 йылдың июнендә урта мәктәптең туғыҙынсы синыфын тамамлай. Ҡыҙыл Армияға үҙе теләп хеҙмәт итергә яҙылғанда, уға ун алты йәш тә тулмаған була. Ул Владимир ҡалаһы пехота училищеһында бер нисә ай уҡый.
1941 йылдың 7 ноябрендә Ҡыҙыл майҙанда үткән данлыҡлы парадта ҡатнашҡандан һуң, ул туп-тура фронтка йүнәлә. Мәскәүҙе һаҡлап барған ҡан ҡойғос һуғыштарҙа ҡатнаша һәм үҙенең беренсе «За отвагу» миҙалын ала.
1942 йылдың сентябренән автоматсы Олег Лобов Сталинград фронтында хеҙмәт итә. «За оборону Сталинграда» миҙалы менән бүләкләнә. Был миҙал уның бүләктәре араһында иң мөһимдәренең береһе.
1944 йылдың йәйенән алып Лобов ҡайтанан танк командиры, тик Дон казактары кавалерия корпусының 12 гвардия казак дивизияһы 54-се танк полкында.
1944 йылдың ноябрендә Венгрияны фашистарҙан азат итеү өсөн ҡаты һуғыштар бара. 54-се танк полкына Дон казактары полкының 43-сө һәм 45-се эскадрондары менән тығыҙ бәйләнештә, Дунай йылғаһы аша сығып, Мохач ҡалаһын алыу бурысы йөкмәтелә.
Башняһына «Донской казак» тип яҙылған «Т-34» танкы йылға ярына килеп сыға. Экипажда биш кеше. Хәрби машинаның командиры — Олег Лобов. Һөжүм башлар өсөн уңайлы урынды һайлап, взводындағы өс танкты һәм аттан төшкән эскадрон казактарын яраҡлы итеп урынлаштырып, лейтенант Лобов үҙ подразделениеһын нәүбәттәге алға ынтылышҡа әҙерләй. Дошман уларға ҡаршы ҡаты ут аса, һөжүмгә өс танк һәм автоматсылар ултырған ике бронетранспортёр ташлай.
Юлдың уң һәм һул яғынан казактарға туп-тура ике «Пантера» килә. Уларҙың артында бронетранспортерҙар, ә юлдың ҡап уртаһынан быға тиклем билдәһеҙ булған ҡот осҡос ауыр танк килә. Казактар немец частарына яңы килгән «Королевский тигр» танкы тураһында бер ни ҙә белмәй. Гитлерҙың уйы буйынса, казактар беренсе тапҡыр күргән был яңы танктар һуғышта ҡулланылып, алыш барышында киҫкен боролош яһарға тейеш була. Гвардия лейтенанты Олег Лобов экипажы шартлатҡан был «Королевский тигр» танкы Дон казак кавалерия корпусының хәрби иҫәбендә бындай типтағы танктарҙың берҙән-бере була.