cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тюлькин Александр Эрастович
Тюлькин Александр Эрастович (30 август 1888 йыл — 18 март 1980 йыл) — совет рәссамы, педагог. Башҡортостанда һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1960) һәм БАССР‑ҙың (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР‑ының халыҡ рәссамы (1955) һәм Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты (1975). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Биографияһы
1916 йылда уҡ Өфөлә Һынлы һүрәт сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе, һуңыраҡ М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры Юлий Блюменталь, Василий Сыромятников («Башҡорт ҡыҙы»), Александр Тюлькин («Сәскәгә күмелгән тәҙрәләр»), Ҡасим Дәүләткилдиев («Башҡорт ҡыҙы», «Башҡорт һунарсыһы») картиналары ҡуйыла.
Башлыса пейзаж һәм натюрморт жанрында эшләгән сәнғәт оҫтаһы илдең иң ҙур музейҙары (рус музейы, Третьяков галереяһы, Көнсығыш халыҡтары сәнғәте музейы) йыйынтығына ингән әҫәрҙәр ижад иткән. Уның эштәренең күбеһе Өфөлә, Михаил Васильевич Нестеров исемендәге Художество музейында, тупланған. Күренекле рәссам Александр Эрастович Тюлькин ғүмеренең күп өлөшөн Өфөлә йәшәгән (ул 1888 йылдың 30 авгусында тыуған, 1980 йылдың 18 мартында вафат булған, Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән) һәм әҫәрҙәренең күбеһен ошо ҡалаға арнаған.
Астапенко Михаил Павлович
Астапенко Михаил Павлович  (1951 йылдың 17 ноябре, Брянск өлкәһе Климовский районы Плавна ауылы) — рус совет яҙыусыһы, прозаик, публицист-тарихсы. Рәсәй Яҙыусылар союзының Ростов төбәк ойошмаһының идара ағзаһы, Пётр фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы.
Биографияһы
Михаил Павлович Астапенко 1951 йылдың 17 ноябрендә Брянск өлкәһенең Климовский районы Плавна ауылында тыуған. 1974 йылда Ростов дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. Университет тамамлағандан һуң Ростов өлкәһе Сальский районы Гигант ҡасабаһының 76-сы мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эшләй.
1975 йылдан башлап Старочеркасск тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығында директор урынбаҫары вазифаһында эшләй.
Ижады
М. Астапенко 1977 йылдан баҫыла башлай. Дон казактары тарихы буйынса 650-гә яҡын мәҡәләһе һәм 38 китабы баҫылып сыға. М. П. Астапенко яҙған төп әҫәрҙәр: 5 китаптан торған «Рәсәй казактары тарихы», «Дон казактары тарихы», «Дон казактары», «Атаман Платов», «Дон казактары атамандары» һ. б.
1984 йылда Ростов китап нәшриәтендә М. Астапенконың тәүге китабы — «Мәңге монумент булып ҡалыр» баҫылып сыға. Артабан «Данлы Дон» (1985), Мәскәү нәшриәттәрендә «Бөтөн Рәсәй хәтерләр» («Молодая гвардия», 1986), «Атаман Платов» («Современник», 1988), Ростов нәшриәттәрендә — китап тураһында Кондратий Булавин, атаман Каледин, шағир Николай Туроверов һ. б. тураһында китаптары баҫылып сыҡты.
«Фаш итеү ярамай» («Мосфильм», 1983) нәфис фильмында һәм ун алты сериялы «Атаман» нәфис фильмында төшкән.
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Астапенко М. П. — Максим Горький исемендәге Бөтә союз әҙәби конкурсы премияһы лауреаты, В. А. Закруткин исемендәге өлкә әҙәби конкурсы лауреаты, Рәсәй журналистар союзы ағзаһы, Пётр фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы (2011).
Хеҙмәттәре
Изданы следующие произведения писателя:
Зиннуров
Зиннуров — ир-ат фамилияһы. Зиннур исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт, татар һәм башҡа төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Зиннурова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Оло Арша
Оло Арша — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердлов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/487/382/370   ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56,00 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кыус-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ажмер
Ажмер (Ajmer, अजमेर, اجمیر) — Һиндостандың Раджастхан штатының үҙәк өлөшөндәге ҡала, Ажмер округының административ үҙәге. Шулай уҡ Әжәмәр исеме менән билдәле.
Тарихы
Һиндостанда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң Ажмер районға һәм Британия Һиндостаны ның Аджмер-Мервара тип аталған провинцияһына исем биргән һәм ул Ажмер штатына әүерелдерелә. 1956 йыл дың 1 ноябрендә был штат Раджастхан штаты составына индерелә.
Воецский
Воецский (Воецское) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 74 кеше.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мамонтиха
Мамонтиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урап йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тызыл (Гунделен ҡушылдығы)
Тызыл — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Гунделен йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙыева Розалия Мәүләүи ҡыҙы
Ҡаҙыева Розалия Мәүләүи ҡыҙы (15 июнь 1956 йыл) — педагог. 1977—2013 йылдарҙа Мәсетле районы Яңы Мөслим урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1992). Рәсәй Федерацияһы «Мәғариф» өҫтөнлөклө проектының «Илдең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2008).
Биографияһы
1977—2013 йылдарҙа Мәсетле районы Яңы Мөслим урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй.
Намыҫлы һәм емешле хеҙмәте өсөн 1992 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе, СССР (1990) һәм РСФСР (1992) Мәғариф министрлыҡтарының Почёт грамоталары менән бүләкләнә. 2008 йылда Рәсәй Федерацияһы «Мәғариф» өҫтөнлөклө проектының «Илдең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсында еңеү яулай.
2001 йылда «Хеҙмәт ветераны» исеменә лайыҡ була.
Мәктәптең, ауылдың һәм район мәғариф бүлегенең йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша: тәүге профсоюз һәм партия ойошмаларын, район методик берекмәһен етәкләй, ауыл Советы депутаты итеп һайлана, ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы була. Район гәзите һәм «Башҡортостан уҡытыусыһы» республика журналы биттәрендә мәҡәләләр баҫтыра.
Уҡыусылары араһында бөтә ил һәм Рәсәй төбәктәрендә, республика һәм район кимәлендә билдәлелек алыусылар, яуаплы вазифа биләүселәр һәм абруй ҡаҙанғандар бихисап.
Суббач (Оло Лоптюга ҡушылдығы)
Суббач  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоптюга йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тереғолов Айрат Рәүеф улы
Тереғолов Айрат Рәүеф улы (30 октябрь 1957 йыл) — башҡорт рәссамы, график. Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған рәссамы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2016) һәм Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1990) премиялары лауреаты. 1991 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. 2015 йылдан М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры.
Биографияһы
Айрат Рәүеф улы Тереғолов 1957 йылдың 30 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Ҡәҙимге мәктәптә уҡыу менән бер үк ваҡытта музыка мәктәбендә лә шөғөлләнә. Республикала киң билдәле музыкант Михаил Ефимович Швайштейн класында скрипкала уйнау серҙәрен үҙләштерә.
Рәсем сәнғәте менән Быҙаулыҡ ҡалаһында әрмелә хеҙмәт иткәндә ҡыҙыҡһына башлай: быға Ырымбур рәссамы менән танышыу булышлыҡ итә. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, рәссам-биҙәүсе, биналар интерьеры буйынса дизайнер булып эшләй.
1985 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын тамамлай.
Ижади эшмәкәрлеге
Эштәре Рәсәй һәм сит илдәр музейҙарында, галереяларында һәм шәхси коллекцияларында ҡуйылған. Өфөлә йәшәй һәм эшләй. "Айрат Тереғолов — ижадында бөгөнгө Рәсәй графикаһының күп һыҙаттары: художество теле экспрессивлығы, форма һәм аралыҡ менән иркен файҙаланыу, образлы гротеск, графиканан уның бөтә техник мөмкинлектәрен «һығып сығарырға» маташыу — тупланған рәссам.
Башҡортостан Республикаһы Башлығы Указы менән «Акбузат: башкирский эпос» һәм «Akbuzat: A Bashkirian Epic» китаптарында баҫылған «Аҡбуҙат» эпосына һүрәттәр серияһы өсөн Айрат Тереғолов республиканың 2016 йыл өсөн әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.
Нойбрунн (Тюрингия)
Нойбрунн (Тюрингия) (Neubrunn (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 560 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Тереғолов Айрат Рәүеф улы
Күргәҙмәләре
Республика, Зона, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, персональ (Өфө, Силәбе, Копенгаген), Төркөм, Сит илдәр (Австрия, Италия, Франция, Эфиопия), Халыҡ-ара графика (Канада, Польша, Көньяҡ Корея, Англия, Испания, Румыния, Ҡытай).
Йосопов Тимербай Йосоп улы
Йосопов Тимербай Йосоп улы, Тимер Йосопов (31 май 1938 йыл — 16 март 2016 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003). 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (1999) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).
Биографияһы
Тимербай Йосоп улы Йосопов 1938 йылдың 31 майында Башҡорт АССР-ының Дыуан районы Түбәнге Әбсәләм ауылында ) тыуған.
Өлкөндө урта мәктәбен тамамлағас, буласаҡ шағир Ҡыйғы район гәзитендә эшләй. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Уны 1967 йылда тамамлағандан һуң, Бөрйән районы Аҫҡар 8 йыллыҡ мәктәбендә уҡыта.
1968 йылдан «Башҡортостан пионеры» гәзитендә хеҙмәткәр, 1973—1977 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзының нәфис әҙәбиәтте пропагандалау бюроһы директоры, 1983—1988 йылдарҙа ижади союздың идара рәйесе урынбаҫары булып эшләй. 1979 йылда Максим Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙы (Мәскәү) тамамлай.
Ижады
Тимер Йосопов шиғриәтендә быуындар күсәгилешлеге, заманалар берлеге сағыла.
Әүҙем ижад итеүе 20-се быуаттың 60-сы йылдарында башлана. 1968 йылда «Икмәк еҫе» исемле тәүге шиғри йыйынтығы баҫтырыла. Был китабындағы шиғыр юлдары аша һуғыш ауырлыҡтарын еңеп сыҡҡан быуын вәкилдәренең әсе яҙмышын һүрәтләй.
1998 йылда «Китап» нәшриәтендә баҫылған «Беште ер еләккәйҙәре» китабы өсөн шағирға Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә.
2003 йылда Тимер Йосоповҡа «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Әҙип оҙаҡ ауырығандан һуң 2016 йылдың 16 мартында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Туғай (Благовещен районы)
Туғай (Тугай) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 555 кеше. Почта индексы — 450034, ОКАТО коды — 80215853001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (31 %) һәм рустар (28 %) йәшәй.
Тарихы
Туғай ауылына 1929 йылда Иҫке Турбаҫлы кешеләре нигеҙ һалған. Тәүге күскенселәр ағалы-ҡустылы Шабаевтар, шулай уҡ Сахаутдин Баһаутдиновтар була. Бер йылдан Туғай Турбаҫлы ауыл Советы составына инә.
1930-сы йылдарҙа Рәйес Молотов халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән СССР өлкәләрендә «Заготскот» базалары булдырыла. Бындай база Туғай ауылында ойошторола. Был ойошманың төп бурысы булып мал йыйыу һәм һатыу була. Н. С. Хрущев хакимлығы аҫтында ауылда утарҙы мал аҙығы менән тәьмин итеү маҡсатында «Благовещен малсылыҡ фермаһы» ойошторола. 1972 йылдан 1981 йылға тиклем совхозды Ф. Ғүмәров етәкләй, һуңынан ул Благовещен совхозы директоры була.
Төрлө йылдарҙа ауыл халҡы даими арта бара: 1939 йылда ауылда 71 кеше була, 1959 йылда — 115, 1969 йылда — 379, 1989 йылда — 559 кеше.
1950 йылда Туғайҙың үҙ мәктәбе була.
Совет осоронан һуңғы осорҙа Благовещен совхозы ошо уҡ исемдәге СПХК итеп үҙгәртелә, ә XXI быуат башында «Туғай-Агро» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ойошторола.
Ауыл халҡы күпселек — башҡорттар, татарҙар, урыҫтар.
София Шведская
София Вильгельмина Катарина Мария Ловиса Шарлотта Анна Шведская (Sofia Vilhelmina Katarina Maria Lovisa Charlotta Anna av Sverige, Sophie Wilhelmine Katherine Marie Luise Charlotte Anne von Schweden; 21 май 1801 йыл,, Швеция — 6 июль 1865 йыл, Карлсруэ Һарайы, Баден) — швед принцессаһы, никахта бөйөк герцогиня Баденская. Бөйөк княгиня Ольги Федоровнаның әсәһе.
Биографияһы
София Шведская Швеция короле Густав IV һәм уның ҡатыны Фредерика Баденская ғаиләһендә тыуа. Тыуғандан һуң принцесса король балаларының гувернанткаһы Хедвига Ульриква Делагардиға (1761—1832) тапшырыла.
1809 йылда атаһы тәхетенән ҡолатылғанда Софияға туғыҙ йәш була, ғаиләгә илде ташлап сығып китергә тура килә. Сит илгә ҡыуылыу алдында король ғаиләһе өй һағы аҫтында була. Королева Ядвига Шарлоттаның көндәлегендә принцесса түбәндәгесә һүрәтләнә: «үтә үҙ һүҙле йәш ҡыҙ, унда, ағаһы Густавҡа ҡарағанда, үҙен-үҙе тота белеү етешмәй». Ағай һәм һеңле характерҙарындағы айырма хаҡында хатта көләмәс һөйләйҙәр. Фредерика һәм уның балаларына сит илдә элекке король менән осрашыуға сығыу өсөн рөхсәт бирелгәс, сит илгә күсенгәндә күреләсәк хәүефһеҙлек сараларын тикшереү өсөн Ханс Аксель Фон Ферзен килә. Ул китергә йыйынғас, Софияның өлкән ағаһы уға ишекте барып аса. Һуңғараҡ элекке королева Фредерика көндәлектәренә: «София һис ҡасан быны эшләмәҫ ине, ул үҙе тураһында артыҡ юғары фекерҙә» .тип яҙа. Софияның ғаиләһе 1809 йылдың декабрендә Швецияны ташлап китә.
Принцесса София 1819 йылдың 25 июлендә үҙенең ике туған ағаһы принц Леопольд Баденскийға, Карл Фридрихтың, бөйөк герцог Баденскийҙың графиня менән Луиза Каролина Гейер менән икенсе никахынан тыуған улына кейәүгә сыға. Сит ил принцессаһы никахы арҡаһында Леопольд Баден тәхетенә ултыра алыр, тигән өмөттә Леопольдтың ағаһы Карл уның София менән никахын махсус рәүештә ойоштора. Леопольд принц булып танылһа ла, тәүҙәрәк ул морганатик никахтан (батша нәҫеленә ҡараған кешенең власҡа яҡын булмаған нәҫел кешеһе менән никахҡа инеүе) тыуған бала һәм Баден тажы вариҫы була алмай, тип иҫәпләйҙәр. Людвиг I идараһы ваҡытында Леопольд ғаиләһе уртаса ғына йәшәй. София 1820 йылда үҙенең беренсе балаһы — Александринаны, киләсәктә герцогиня Саксен-Кобург-Готскаяны таба.
1830 йылда уның ире Бадендың идара итеүсе герцогы титулын ала, һәм Софияға Бөйөк Баден Бөйөк герцогиняһы титулы бирелә. Һарай хеҙмәтселәре Софияны аҡыллы һәм тыңлаусан ҡатын, ләкин талапсан әсәй тип һүрәтләй. Ул, йоҡларға бик һуң ятып, бик иртә тора һәм Бөтә Европа буйынса һибелгән туғандарына хаттар яҙа. Герцогиня сәнғәт, фән һәм сәйәсәт менән ҡыҙыҡһына. Уға Европалағы бөтә сәйәси ваҡиғалар тураһында еткереп торалар. Германияның бик күп сәйәсмәндәре менән әүҙем хат алыша.
Герцогиня улдарының Австрия армияһында хәрби хеҙмәттә булыуын талап итә. София, ағаһы Густав Швецияға ҡайтып, тәхеткә ултырыр, тип өмөтләнә, ләкин улай булмай. 1848 йылғы революция ваҡытында София ғаиләһе менән Карлсруэнан Страсбургҡа ҡасып китергә мәжбүр була. 1849 йылда ғына кире ҡайталар. 1852 йылда Бернадоттарҙың швед король һарайы Швецияның элекке династияһы менән ярашыу теләген белдерә, ләкин принцесса София теләһә ниндәй осрашыуҙы ҡәтғи кире ҡаға. Әммә 1863 йылда София Швецияның тәхет вариҫы булған принц Оскар һәм уның ҡатыны София менән осраша. Осрашыу уңышлы үтә: София улар менән күп аралаша, Швецияның һәм бигерәк тә Стокгольмдың нисек үҙгәреүе менән ҡыҙыҡһына. Принцесса Оскарға һәм уның ҡатынына G литеры баҫылған медальон бүләк итә («G» «Густав» тигәнде аңлата (Густав уның ағаһының һәм король Оскарҙың исемдәренең береһе).
София Карлсруэ һарайында йәшәүен дауам итә, 1865 йылда вафат була. Тәүҙә Карлсруэ ҡалаһының протестант сиркәүендә ерләнә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында уның ҡәбере туҙҙырыла. София кәүҙәһе Карлсрцэның бөйөк герцогтар кәшәнәһенә күсереп ерләнә.
Аҡ йорт (Бишкәк)
Аҡ йорт — Ҡырғыҙстандың баш ҡалаһы Бишкәктә дәүләт президент бинаһы. Аҡ йорт 2005 йылда («Тюльпан революцияһы») һәм 2010 йылда (Ҡырғыҙстанда революция (2010)) күмәк сыуалыштар урынына әйләнә. 2010 йылдағы бола ваҡытында янғын сыға, ул бик күп дәүләт архивының күсермәләрен юҡ итә.
Бинаһы
Бина ете ҡатлы, Сталин модерн стилендә, Мәскәүҙәге Хеҙмәт һәм оборона Советы (Госплан, Дума) бинаһының прототибы сифатында төҙөлгән. Тыштан мәрмәр менән көпләнгән. Бинаның алғы өлөшөндә ҡырғыҙ-совет бәйләнешен күрһәтеүсе ҡыҙыл төҫтәге сәскәләр менән ҙур карауат урынлашҡан. 1985 йылда төҙөлгән бина КПСС Үҙәк Комитетының штаб-фатиры итеп төҙөлгән була. Бинаның алғы өлөшөндә Ҡырғыҙстан гербы урынлашҡан. Элек унда Ҡырғыҙ ССР-ы гербы урынлашҡан булған.
Тюльпан революцияһы
«Тюльпан революцияһы» протест акцияһы серияһына ҡарай, уның һөҙөмтәһендә ахыр сиктә Президент Аскар Акаев һәм уның хөкүмәте ҡолатыла. 2005 йылдың 24 мартында кесаҙна көнө протест акциялары Бишкәккә күсә, тиҫтәләгән мең кеше Аҡ йорт алдында йыйыла. Хәүефһеҙлек көстәре һәм хөкүмәт яҡлы йәшерен агенттар бер нисә йәш демонстрантты туҡмай башлағас, төп халыҡ төркөмө бергә ойоша, бик күп һандағы кеше тәртип һаҡлау органдары вәкилдәре аша бик шәп үтеп китә һәм хөкүмәттең штаб-фатирына бәреп инә. Һуңғараҡ табылған компромисс буйынса демонстранттар һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре араһында килешеү төҙөлә, дәүләттең бурыстары билдәләнә, ә кавалерия төркөмдө ҡыуа. Президент Акаев ошо мәлдән файҙалана һәм ғаиләһе менән вертолетта Ҡаҙағстанға ҡасып китә, һуңынан унан Мәскәүгә оса.
2010 йылдағы протест акцияһы
Бина 2010 йылда сыуалыштар үҙәге була. 7 апрелдә Бишкәктә митингыла ҡатнашыусылар Алатау майҙанын тултыра. Улар Аҡ йортто уратып ала. Полиция тәүҙә үлемесле булмаған ысулдар — күҙҙән йәш ағыҙа торған газ ҡуллана, әммә ике йөк машинаһы ҡапҡаны төкөтөргә маташҡандан һуң, атыу ҡоралы ҡулланыла. Артабанғы үҙ-ара ризаһыҙлыҡ барышында кәм тигәндә ҡырҡ бер митингыла ҡатнашыусы үлтерелә. Аҙаҡ протест тулҡыны бөтә, бинаны ваҡытлы хөкүмәт биләй. Сыуалыштар һөҙөмтәһендә, бинаны ялмап алған янғын дәүләт архивын һәм шунда урынлаштырған яҙмаларҙы юҡ иткәнлеге асыҡлана. Был элекке президент Курманбек Бакиевты эҙәрлекләүҙе ҡатмарлаштыра.
Изылы
Изылы — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нямдо-Ю
Нямдо-Ю (Нямда) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хей-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 133 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хончеас-Яха
Хончеас-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пырья-Тысынян-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәҙиә
Әхмәҙиә  — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Әхмәҙиә — «мосолман» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Калиев Юрий Алексеевич
Калиев Юрий Алексеевич (16 ғинуар 1957 йыл — 23 апрель 2014 йыл) — ғалим-философ. Философия фәндәре докторы (2004), профессор (2006).
Биографияһы
1989 йылдың ноябрендә Н.Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институтының философия кафедраһында өлкән уҡытыусы булып эшләй башлай, мәҙәниәт һәм эстетик тәрбиә кафедраһы доценты, 1995 йылдың декабренән философия кафедраһы доценты вазифаһына тәғәйенләнә.
1994 йылда «Мари халҡының мифологияһы» очеркы өсөн «Ончыко» журналы премияһы лауреаты тигән маҡтаулы исем бирелә. 1996 йылда Сорос премияһы лауреаты була. 2001 йылдың ноябре Мари Иле Республикаһының милли мәғариф системаһын үҫтереүгә тос өлөш индергәне өсөн Мари Иле Мәғариф министрлығының почет грамотаһы менән бүләкләнә. 2003 йылдың 26 майында Мари Иле Республикаһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы менән наградлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе: миф философияһы һәм мәжүсилек философияһы; һуңғы йылдарҙа философик белем һәм мәғлүмәт теорияһы үҙенсәлектәре проблемалары менән шөғөлләнә; 250-нән ашыу эш, шул иҫәптән 6 монография һәм уҡыу әсбабы авторы, Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән.
Ли Нин
Ли Нин (, 8 сентябрь 1963 йыл, Лючжоу, Гуанси-Чжуан автономиялы район) — Ҡытай гимнасы һәм эшҡыуары, өс тапҡыр олимпия чемпионы (1984).
Биографияһы
1963 йылдың 8 сентябрендә Лючжоуҙа чжуан ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы музыка уҡытыусыһы булған, шуға күрә улында бик иртә музыкаль һәләтен үҫтерергә тырышҡан. Тауыш ярылары йәрәхәтләнгә күрә Ли Нин бер нисә көн йырлай алмай торған һәм ошо арала турникта шөғөлләнергә була. Ошонан башлап ул гимнастика менән бик әүҙем шөғөлләнә башлай, һәм 1971 йылда 8 йәшендә үк спорт гимнастикаһы буйынса Гуанси-Чжоу автономиялы район командаһына эләгә.
1980 йылдан Ҡытай йыйылма командаһы составында сығыш яһай. 1982 йылда Загребта 6-сы спорт гимнастика буйынса донъя кубогында ете алтын миҙалдың алтыһын яулай, ошо ҙур еңеүенән һуң ул «гимнастика принцы» титулына лайыҡ була. Айырыуса ҙур уңыштарға 1984 йылдағы йәйге олимпия уйындарында өлгәшә, был ярыштарҙа ул 6 миҙал яулай, шул иҫәптән 3 алтын (ирекле күнегеүҙәр, кондә күнегеүҙәр һәм ҡулсала күнегеүҙәр) һәм 2 көмөш миҙал.
1988 йылда Ли Нин спорт карьераһын тамамлай, ә 1990 йылда үҙенең исеме аҫтында «Li Ning Company Limited» компанияһына нигеҙ һала, компания Ҡытайҙа спорт кейеме һәм аяҡ кейеме етештерә. Ли Нин директорҙар советы рәйесе булып тора.
Ли 2000 йылда ҡытай спортсылары араһынан беренсе булып, Халыҡ-ара гимнастика даны залына индерелә.
Пекинда олимпиаданы асыу тантанаһында Ли Нин стадион ҡыйығы башына «осоп» менә һәм һауала тростар ярҙамында бер түңәрәк «югереп үтеп» олимпия утының факелын яндыра.
Ли Пекин университетында юридик фәндәре һәм МВА бакалавры дипломын ала (2002). Әлеге мәлдә Гонконгта тороу өсөн таныҡлыҡ программаһы буйынса йәшәй.
Шәхси тормошо
1993 йылда данлыҡлы гимнастка Чэнь Юнъянгә өйләнә.
Оло Бадажи
Оло Бадажи — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердлов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Урғалы йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12,00 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама бассейн округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Оҡҫон (Ҡурған өлкәһе)
Оҡҫон  (Уксянское, Уксянка) — Рәсәй, Ҡурған өлкәһе, Барнева йылғаһының ике ярында урынлашҡан ауыл. Оҡҫон ауыл Советының административ үҙәге. Далматов районының бик ҙур тораҡ пункты.
Географияһы
Ҡурған өлкәһендәге «Далматов районы» муниципаль берәмегендәге Оҡҫон ауылы Екатеринбург ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 180 километр алыҫлыҡта Шадринск — Силәбе юлы буйында урынлашҡан. Урамдары Барнева йылғаһының һәм уға ҡойған Оҡҫон йылғаларының ике яҡ ярында теҙелеп киткән. Йәйгеһен ике йылға ла йыш ҡына ҡорой. Далматов ҡалаһынан (автомобиль юлынан 42 саҡрым) 35 километр алыҫлыҡта, өлкә үҙәге ҡалаһы Ҡурғандан төньяҡ-көнбайышҡа 155 саҡрым алыҫлыҡта (автомобиль юлы буйлап 190 саҡрым).
Тарихы
Оҡҫон ауылы 1710-1719 йылдар араһында барлыҡҡа килә. 1710—1719 йылдарҙа ауыл тәүге тапҡыр дәүләт халыҡ иҫәбен алыу кенәгәләренә индерелгән.
1736 йылда башҡорт ихтилалдары ваҡытында башҡорттар ур һәм ер өйөп һаҡланған ауылды яндырған. Күп кеше үлтерелгән, йәки әсирлеккә алынған; аттар һәм һыйыр-һарыҡтар далаларға ҡыуып алып кителгән, имение таланған.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында хөкүмәт ғәскәре тарафынан эҙәрлекләнгән Пугачев ихтилалсылары — 7 мең самаһы кеше — 1774 йылдың 9 мартында ауыл янында яу тоторға ҡарар иткән. Алыштар ваҡытында фетнәселәр үҙ артиллерияһын юғалтҡан; 800-ҙән ашыу кеше үлтерелгән, күптәре әсирлеккә алынған, ә ҡалғандары һыбайлыларҙан эҙәрлекләнеп, ҡасып киткән. Бик оҙаҡ ваҡыт был урында пулялар, һөңгөләр, уҡтар менән йәҙрәләр табылып тора.
1843 йылда ауылға крәҫтиәндәрҙе крепостнойлыҡҡа һатырға йыйыналар тигән хәбәр килеп етә һәм ауылда йәнә бола сыға. Ул да караттар тарфынан баҫтырыла, бола сығарыусыларҙы ҡаты язалап Себергә оҙаталар.
XIX быуат аҙағында халҡы православие дине тота һәм игенселек, малсылыҡ һәм ҡошсолоҡ менән шөғөлләнә.
Силәбе өлкә Советы Президиумы ҡарары менән 1935 йылдың 29 ғинуарында Оҡҫон районы төҙөлә, үҙәге Оҡҫон ауылында билдәләнә.
1963 йылдың 1 февралдендә Оҡҫон районы бөтөрөлә. Оҡҫон ауылы Далматов районына индерелә.
Совет власы йылдарында ауыл халҡы «Рассвет» колхозында (1950-се йылдар), шунан «Ясная поляна» итселек-һөтсөлөк совхозында (1960-сы йылдар) эшләгән. 1970—1980 йылдарҙа «Оҡҫон» совхозында эшләгәндәр.
Этимологияһы
Легенда буйынса, тәүге күскенселәр үҙҙәре ял итергә туҡтаған ерҙән йыраҡ түгел башҡорттар оҫҡон табып, уның хаҡында йәнләнеп китеп һөйләшкәндәрен ишеткән. Күскенселәргә ул «уксин» тип ишетелгән. Яҡындағы йылғаға — Уксиночка, ә урынлашып йәшәй башлаған биҫтәгә Уксинская тип исем биргәндәр.
Доставалов Александр Васильевич
Доставалов Александр Васильевич (17 июль 1963 йыл — 1 март 2000 йыл) — Чечен Республикаһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, десантсы, гвардия майоры. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2000, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Александр Васильевич Доставалов 1963 йылдың 17 июлендә Өфө ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. А. В. Суворов хөрмәтенә уға Александр исеме ҡушҡандар. Армияға тиклем Севастополь караптар эшләү техникумында уҡый, Симферополдә заводта эшләй, һуңынан Орскиҙә тепловоз машинисы ярҙамсыһы була.
1981 йылда армия сафына алына, Каунас БМД механик-водителдәре десант мәктәбендә уҡый. 1987 йылда Рязань десант училищеһын тамамлай.
Хеҙмәт иткән йылдарында бер нисә тыныслыҡ урынлаштырыу операцияларында ҡатнаша: Ереванда, Баҡыла, Ошта, Узгенда, Днестрҙа. 1994 йылдан 6-сы рота командиры, рота менән 1999 йылға тиклем етәкселек итә.
Беренсе чечен һуғышында була, уның ротаһы Аргун, Гудермес, Грозный янында алыштарҙа ҡатнаша. Ҡаһарманлыҡ ордены менән бүләкләнә.
Икенсе чечен һуғышы барышында 76-сы гвардия һауа-десант дивизияһының 104-се гвардия парашют-десант полкы 2-се парашют-десант батальоны командиры урынбаҫары була.
776 бейеклеге янында һуғыш
2000 йылдың 29 февралендә, 776 бейеклегендә чечен боевиктары менән һауа-десант ғәскәрҙәренең 104-се полкының 6-сы ротаһы араһында һуғыш барышында, Александр Доставалов үҙенең 4-се ротаһы менән күрше бейеклектә була.
1 мартҡа ҡарай төндә Александр Доставалов 4-се ротаның өсөнсө взводы менән бергә үҙ белдеге менән 4-се ротаның оборона һыҙығын ташлап китә һәм 6-сы ротаға ярҙамға бара. Унда шул иҫәптән уның туранан-тура начальнигы — батальон командиры Марк Евтюхин да була. Боевиктарҙың уты аҫтында Доставалов взводы бер ниндәй юғалтыуҙар кисермәй уңышлы үтә, 6-сы рота позицияһына сыға.
Һуғыш барышында 1 мартта 4-се ротаның 3-сө взводының бөтә десантсылары һәләк була. Александр Доставалов күп тапҡыр яралана, әммә яугирҙәре менән етәкселек итеүҙе дауам итә. Сираттағы яраланыуы үлемесле була.
Псков ҡалаһының Орлецовское зыяратында ерләнгән.
Һөҙөмтә
Доставалов взводының уңышлы рейды Рәсәй командованиеһының һәләк булыусы 6-сы ротаға үтеп инеүҙең мөмкин булмауы тураһындағы бөтә раҫлауҙарын кире ҡаға.
Уның тол ҡатыны әйтеүе буйынса: ҡайһы бер хәрбиҙәрҙә Доставаловтың ҡылығы ризаһыҙлыҡ тыуҙыра: «Башҡалар булдыра алмаған, ә ул, күрәһегеҙме, булдыра алған!» — һәм уны яугирҙәрҙе белә-күрә үлемгә дусар итеүҙә ғәйепләйҙәр.
Хәтер
Оборона министрының бойороғо менән Александр Доставалов хәрби частың исемлегенә мәңгелеккә индерелгән
Өфө ҡалаһындағы Еңеү паркында Башҡортостандың XX быуатта локаль һуғыштарҙа һәләк булған яугирҙәренә һәйкәлдә Александр Доставаловтың исеме уйып яҙылған.
Псковта ҡала думаһы ҡарары менән Псков һауа-десант дивизияһы хәрби хеҙмәткәрҙәре өсөн төҙөлгән биҫтә урамдарының береһенә майор Доставалов исеме менән аталған.
Волга буйы федераль округының Ишембай ҡалаһындағы Башҡорт кадет корпусына Герой исеме бирелгән.
Суббач (Евва ҡушылдығы)
Суббач  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Евва йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лабт-Юган
Лабт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Астахова Анна Михайловна
Астахова Анна Михайловна ( йыл — 30 апрель 1971 йыл) — СССР филологы һәм фольклорисы,   Урыҫ Төньяғы фольклорын тикшеренеүсе. Филология фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Анна Михайловна Астахова Кронштадтта хәрби моряк-мина полкы офицеры ғаиләһендә тыуа. Алты йәшендә әсәһен юғалта, ә 1903 йылда атаһы ла вафат була. 17 йәшендә ата-әсәһеҙ ҡалғас, шәхси дәрестәр бирә башлай. Петербург Изге Екатерина ордены училищеһы отличие менән тамамлай, 1903-1908 йылдарҙа Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтында тел-тарих бүлегендә уҡый
Рәсәй империяһының бер нисә ҡалаларының гимназияларында: Лифляндия губернаһының Валка ҡалаһында (1908—1909), Кавказда Тифлис губернаһының Тифлис ҡалаһында (1909—1911), ә һуңынан Петербургтың/Петроградтың Тенишев училищеһында  (1912—1920) тарих һәм әҙәбиәт фәндәренән уҡыта.
1921—1931 йылдарҙа — рус әҙәбиәте уҡытыусыһы, Дәүләт сәнғәт тарихы институтында (ДСТИ) Юғары курстарҙы тамамлап, шунда ғилми хеҙмәткәр. 1926 йылда Заонежьела ДСТИ-ының беренсе ҙур комплекслы экспедицияһында ҡатнаша, уның барышында крәҫтиән мәҙәниәтенә сумғандан һуң фольклорсы булырға ныҡлы ҡарар итә. Совет фольклористикаһы тарихында мөһим урынға әйләнгән артабанғы өс экспедиция Пинега (1927), Мезень (1928), Печора (1929) йылғалары бассейндарының ҙур территорияларын солғап ала.
1931 йылда Дәүләт сәнғәт тарихы институты Дәүләт сәнғәт белеме академияһы (ДСБА) тип үҙгәртелә, унан фольклористика СССР Халыҡтарын өйрәнеү институтына күсерелә. 1933 йылда СССР Халыҡтарын өйрәнеү институты СССР ФА Антропология һәм этнография институтын барлыҡҡа килтереп,  Антропология һәм этнография музейы (Кунсткамера) менән ҡушыла. Ошо осорҙа М. К. Азадовский (1888—1954) етәкселек иткән фольклор секцияһы 1933—1939 йылдарҙа был Институттың структур берәмеге була. 1939 йылда Фольклор комиссияһы (исеме 1937 йылдан) СССР Фәндәр Академияһының әҙәбиәт Институтына (Пушкин Йорто) күсерелә, унда СССР халыҡтары фольклоры бүлеге була.
1930 йылдар башында Ленинград ҡалаһы йырсыларының йырҙарын яҙҙыра. 1932 йылда «Ленинград урам йырсылары» йыйынтығы баҫмаға әҙерләнә, әммә цензура йәһәтенән ул донъя күрмәй. Пушкин йортоноң фоноархивында йырсыларҙың береһенең тауышы менән ДСИТ-ла яҙҙырылған балауыҙ валиктары һаҡланған, ә институттың ҡулъяҙма бүлегендә — йыр текстары һәм төҙөүсе комментарийҙары менән ҡаралама ҡулъяҙма.
1939—1965 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Рус әҙәбиәте институтының ғилми хеҙмәткәре, Халыҡ ижады бүлеге секретары, фольклор ҡулъяҙма һаҡлағысы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 1941/1942 йылдарҙа ҡышын үткәреп, блокадалы Ленинградта ҡала; 1942 йылдың июлендә Пушкин Йортондағы башҡа иҫән ҡалған хеҙмәткәрҙәр менән бергә Ҡазанға эвакуациялана. 1944 йылда «Рус былинаһы тарихында төньяҡ осор» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, уның ҡулъяҙмаһы 1948 йылда «Русский былинный эпос на Севере» монографияһы рәүешендә эшкәртелә һәм нәшер ителә. 1949 йылдан — профессор.
Тикшеренеүҙәрендә А.П. Скафтымовтың 1920-се йылдарҙа «Поэтика и генезис былин» эшендә әйтелгән фекерен хуплай, Скафтымов тарихи ҡарашты тәнҡитләй һәм әүәлге замандың художестволы үҙенсәлеген — уларҙың эстетикаһын аңларға саҡыра."Ошондай ҙур художестволы дөйөмләштереүҙәрҙә былиналарҙа тарихи үткәндәр сағылышы бирелә, һөҙөмтәлә билдәле бер осорҙоң йәки халыҡтың тарихи тормошоноң билдәле бер осороноң дөйөм картинаһы ғына килеп сыға... Шулай уҡ исемдәре билдәле бер тарихи эшмәкәрҙәргә барып тоташҡан батырҙар образдары ла тарихи портреттар бирмәй. Уларҙа герой тураһында, ысынбарлыҡты киң дөйөмләштереү нигеҙендә барлыҡҡа килгән, идеаль төшөнсәләр төҙөлгән һәм героиканың төрлө типик күренештәре күрһәтелгән. Дошмандың былина кәүҙәләнеше тураһында ла шуны уҡ әйтеп була»."1956 йылдан (беренсе томдың сығыуынан) һәм ғүмеренең аҙағына тиклем күп томлы ғилми баҫма — «Рус фольклоры » (1-13-сө томдар) йыйынтығын мөхәррирләй.
1971 йылдың 30 апрелендә вафат була. Санкт-Петербургтың Төньяҡ зыяратында ерләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Өршәк (мәғәнәләр)
Өршәк — топоним.
Тоцк
Географияһы
Ырымбурҙан төньяҡ-көнбайыштараҡ 200 км алыҫлыҡта Һамар йылғаһына Сорока исемле бәләкәй генә йылға һыуҙарын ҡойған урында урынлашҡан.
Тарихы
Ырымбур өлкәһенең тәүге торамаларының береһе. Ҡәлғәғә Ырымбур экспедицияһының беренсе начальнигы Кирилов Иван Кириллович императрица Анна Иоанновна Указына ярашлы 1736 йылдың авгусында нигеҙ һала.
1773 йылда гарнизон Пугачев ғәскәрҙәренә ҡушыла.
1833 йылдың 17 сентябрендә ауылға «Капитан ҡыҙы» повесы өсөн материал йыйыу өсөн А. С. Пушкин килә. Тоцк ҡәлғәһе Пушкиндың «Пугачев тарихы» тексында һәм архив әҙерләмәләрендә телгә алына.
Тоцк лагерында 1914—1917 йылдарҙа чех яҙыусыһы хәрби әсир № 294217 Ярослав Гашек тотола. Лагерҙа тиф эпидемияһы башлана һәм бик күп әсирҙәр вафат була. Гашек шулай уҡ ауырый, әммә иҫән ҡала.
1941—1942 йылдарҙа Тоцк поляк «Андерс Армияһы» формалашыу үҙәктәренең береһе була.
1954 йылдың 14 сентябрендә Тоцк полигонында ауылдан 13 км төньяҡтараҡ СССР-ҙа беренсе тапҡыр ядро ҡоралы ҡулланылған дөйөм ғәскәри күнегеүҙәр үтә.
Транспорт
Тимер юлы: Ырымбур — Һамар линияһында Тоцк станцияһы; Ырымбурға тиклем — 196 км
Автомобиль юлы: Ырымбур — Һамар трассаһы; Ырымбурға тиклем — 202 км
Иҡтисады
Ауылда «Тоцк машина төҙөүсеһе» ААЙ-ы, һөт заводы, икмәк комбинаты, типография, урман хужалығы һәм башҡа предприятиелары бар. Федераль һалым хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса әлеге ваҡытта етештереү юҡ, бөтә предприятиелар ябылған.
Ухловица (мәмерйә)
Ухловица (Ухловица) — Родопалағы (Болгария) Смолянск өлкәһе Ухловица ауылы эргәһендәге Синий упҡыны үҙәнендәге мәмерйә.
Урынлашыуы
Мәмерйә Могилица ауылынан 3 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, Пампоров һәм Чепеларе ауылдарынан 37 км һәм 47 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Был Болгарияның 100 милли туристик объекттарының береһе.
Мәмерйәне асыу һәм тикшереү
Мәмерйәне 1968—1969 йылдарҙа Чепеларе ҡалаһының «Студенць» клубы спелеологтары Георги һәм Димитар Райчев аса һәм тикшерә.
Уның оҙонлоғо яҡынса 460 м, шуларҙың 330 м яҡшы хәлдә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге —1040 м. Уртаса температураһы 10-11 °C. Мәмерйәнең аҙағында Аҡ шарлауыҡ (шулай уҡ билдәле Боҙло шарлауыҡ) бар. Мәмерйәлә кораллиттар бар.
Мәмерйә бер нисә ҡатлы. Иң юғарыла Упҡын Залы урынлашҡан. Был урындан аҫҡы ҡатҡа тиклем текә металл баҫҡыс буйлап төшөп була.
Мәмерйә яҙ башында һыу менән тулыланыусы 7 матур күл менән тамамлана. Мәмерйәнең иң мауыҡтырғыс ойоштормаһы булып ҙур Таш шарлауыҡ һанала.
Ухловица мәмерйәһендәге ярғанаттар
Ухловица мәмерйәһендә йылдың төрлө миҙгелдәрендә ярғанаттарҙың 8 төрө йәшәй : :
Ухловица районында табылған 5 төр ярғанат бөтә Европа өсөн өҫтөнлөклө һаҡланыу мөһимлегенә эйә. Йәйгеһен мәмерйәлә урта диңгеҙ ярғанаттарының ҙур булмаған (моғайын, оя ҡора торған) колонияһы йәшәй. 15 августан 30 сентябргә тиклем мәмерйә ярғанаттарҙы йыйыу өсөн мөһим урын булып тора. л ваҡытта инә һәм ата ҡоштар һәр төн һайын инеү урыны тирәләй йыйыла. Йыла ҡарап мәмерйәлә 50-150 дана ҡышлай.
Кәрәҙле көмбәҙ
Кәрәҙле көмбәҙ, моҡарнастар (перс. مقرنس‎, muqarnas; مقرنص), сталактиттар; Сотовый свод) — традицион ғәрәп һәм фарсы архитектураһының үҙенсәлекле элементы; бал ҡорто кәрәҙҙәренә йәки сталактиттарға оҡшаған йыйырсыҡлы көмбәҙ төрҙәре.
Ҡулланылышы
Был күҙәнәкле көмбәҙ элементы шулай уҡ моҡарнас (моҡарна) йәки кәрәҙ тип атала. Моҡарналар архитектура элементы сифатында ҡулланыла ала (көмбәҙ яһау) йәки тик орнаменталь функцияға эйә.
Миҫалдар
Моҡарнастың иң тәүге миҫалы Сәмәррә эргәһендә, Шәрәф әд-Дәүлә кәшәнәһе (Имам Дур кәшәнәһе) янында табылған. Кәрәҙле көмбәҙҙең башҡа миҫалдары — Альгамбра (Гранада), Ғәббәсиҙәр һарайы (Бағдад), солтан Ҡайытбей төрбәһе (Мысыр). Кәрәҙле көмбәҙҙе биҙәү өлгөһө — Палермо лағы Сицилия королдәре һарайында Палатина капеллаһының түбәһе (яҡынса 1140 й.).
Туҡтар (Благовещен районы)
Туҡтар (Туктарово, Токтар) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 172 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80215813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бәхмәт
Бәхмәт (Бихметково) — Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 147 кеше йәшәй, шул иҫәптән 72 ир һәм 75 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 161 кеше йәшәгән.
Тарихы
1793 йылдың 9 февралендә төҙөлгән килешеү буйынса ауылда йәшәүсе аҫаба башҡорттар үҙ ерҙәренә 50 йылға типтәрҙәрҙе кертәләр.
1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 60 аҫаба башҡорт һәм 142 типтәр йәшәгән. 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 72 аҫаба башҡорт һәм 220 типтәр теркәлгән.
Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе башҡорттар 368 бот ярма икмәк сәскән.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Уразмәтов Әхәт Сәлих улы
Уразмәтов Әхәт Сәлих улы (9 декабрь 1931 йыл — 2 июль 2015 йыл) — эстрада артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983), БАССР-ҙың халыҡ (1977) артисы. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
Биографияһы
Әхәт Сәлих улы Уразмәтов 1931 йылдың 9 декабрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Ҡалмаш ауылында тыуған.
1951 йылда Өфө сәнғәт училищеһының театр бүлеген тамамлағандан бирле Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы.
1952 йылдан актёрҙарҙың артабан киң билдәлелек аласаҡ «Кәтүк менән Бағанай» дуэты ойошторола. Унда «Кәтүк» — Әхәт Уразмәтов, «Бағанай» — БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы Ғәфүр Латипов була. Дуэттың репертуары ҡыҙыҡ-мәҙәктәр, төртмә таҡмаҡтар, юмор һәм сатиранан тора. Башҡорт эстрадаһының талантлы оҫтаһы, Уразмәтов лирик һәм публицистик монологтар менән сығыш яһаны, Ҡадир Даян, Агиш Ғирфанов, Шәриф Бикҡол, Фәтих Ихсанов, Шакир Насыров, Нәжибәк Хафизов һәм башҡаларҙың интеромедаларында 100-ҙән артыҡ саҡыу образ тыуҙырҙы. Башҡортостан һәм Рәсәй ҡалалары, шулай уҡ Финляндия буйлап даими гастролдәрҙә йөрөй, төрлө фестивалдәрҙә, кисәләрҙә, концерттарҙа һәм ижади осрашыуҙарҙа әүҙем ҡатнашты.
Һөйләү жанры оҫтаһы, артист Әхәт Уразмәтов 2015 йылдың 2 июлендә Өфөлә вафат булды.
Цецилия Рената Австрийская
Цеци́лия Рена́та Австри́йская (Cäcilia Renata von Österreich, Cecylia Renata Habsburżanka, Цэцы́лія Рэна́та Га́бсбург, Cecilija Renata Habsburgaitė; 16 июль 1611 йыл, Грац, Австрия Эрцгерцоглығы — 24 март 1644 йыл, Вильно, Речь Посполитая) — Габсбургтар йорто принцессаһы, эрцгерцогиня Австрийская, Изге Рим империяһы императоры Фердинанд II ҡыҙы. Король һәм бөйөк кенәз Владислав IV ҡатыны, кейәүҙә саҡта — Польша королеваһы һәм бөйөк кенәз ҡатыны Литовская.
Биографияһы
Цецилия Рената 1637 йылдың 12 сентябрендә Краков ҡалаһында поляк короле Владислав IV кейәүгә сыға, ул әсәһе яғынан уға ике туған тура килә. Был никах император менән польша бөйөк канцлеры Ежи Оссолинский менән алдан һөйләшелгән була. Уны төҙөшөүҙә ярҙам иткәне өсөн Оссолинский Фердинандтан II империя кенәзе тигән титул ала. Бирнә сифатында Цецилия Рената Опольское һәм Ратиборское кенәзлектәрен ала, бынан тыш Фердинанд Владиславтың атаһының бирнәнән ҡалған етешһеҙлектәрен ҡапларға тейеш була. Польшаның йәмғиәт фекере Австрияға ҡарата кире булғанлыҡтан, төҙөлгән никах килешеүе Владиславтың 1637 йылда рейстаг алдындағы сығышына тиклем сер итеп һаҡлана, бында ул ҡатынына төрлө махсус хоҡуҡтар һәм азатлыҡ гарантиялай. Әммә Фердинандҡа II вариҫ булған улы Фердинанд III һәм Цецилия Ренатаның ағаһы һеңлеһенең бирнәһен тулыһынса биреүҙән баш тарта, уға тик Виттингау биләмәһе генә бүленә (хәҙерге Тршебонь, Чехия).
1639 йылда Бөйөк литва кенәзлегендә Цецилия Ренатаға Бобруйск староство биләмәһе бирелә, бында ул сауҙа һәм һөнәри үҫешкә булышлыҡ итә. Ул ҡушыуы буйынса 1643 йылда бында мадебург хоҡуҡтары менән Казимир ҡалаһы барлыҡҡа килә.
Рената Цецилия өсөнсө балаһын бәпесләгәндә вафат була, сабый үле тыуа. Краковта Вавель соборының король кәшәнәһендә ерләнә.
Ғәлимов Айҙар Ғәни улы
Ғәлимов Айҙар Ғәни улы (23 февраль 1967 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татарстан Республикаһының (1996) атҡаҙанған артисы. Башҡортостан Республикаһының (2011) һәм Татарстан Республикаһының (2008) халыҡ артисы. Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2017) һәм Салауат Юлаев (2022) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Айҙар Ғәни улы Ғәлимов Ҡаҙағстандың Целиноград (хәҙерге Астана) өлкәһе Мәҙәниәт ауылында 1967 йыл)дың 23 февралендә тыуған. Бер йылдан һуң ата-әсәһе Башҡортостандың Миәкә районы Оло Кәркәле ауылына күсеп ҡайта. Бала сағы шунда үтә.
1986 йылда Өфө автотранспорт техникумын тамамлай, һуңынан, әрме сафтарына саҡырылып, 7-се гвардия һауа-десант дивизияһында хеҙмәт итә.
1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай. Икенсе юғары белемен Ҡазан дәүләт педагогия университетында ала.
Өфө ҡалаһында йәшәй. Рәсми вазифаһы — «"Айдар" театр-студияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры.
Зенит
Зенит — күк сфераһындағы нөктә, ул күҙәтеүсенең башы өҫтөндә урынлаша. Башҡа билдәләмә буйынса — аныҡ урындан туп-тура «өҫкә» күрһәткән йүнәлеш, йәғни күҙәтеүсе торған нөктәлә горизонталь яҫылыҡҡа ҡарата ортогональ булған ике вертикаль йүнәлештәрҙең береһе. «Өҫкә» төшөнсәһе астрономия, геофизика һәм улар менән сиктәш (мәҫәлән, метеорология) фәндәрҙә шул урында гравитация көсөнә ҡапма-ҡаршы йүнәлеш тип аныҡ билдәләнә.
Астрономик зениттан геоцентрик һәм геодезик зениттарҙы айыралар. Ер үҙәгенән күҙәтеүсе торған нөктә аша йүнәлтелгән векторҙың күк сфераһы менән киҫешеү нөктәһе геоцентрик зенит тап атала. Күк сфераһы менән нормалиҙың күҙәтеүсенең референц-эллипсоид йөҙөндә урынлашҡан нөктәһенең проекцияһына ҡарата киҫешкән нөктә геодезик зенит тип атала. Геоцентрик һәм геодезик зениттар күҙәтеүҙәр ярҙамында ғына билдәләнергә тейеш түгел, улар туранан-тура иҫәпләп кенә билдәләнә.
Зенит нөктәһенә ҡапма-ҡаршы йүнәлеш (йәғни гравитация көстәре йүнәлеше менән тап килгән) надир тип атала.