cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тайстунген
Тайстунген (Teistungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2487 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Ландкоф Наум Самойлович
Потенциалдар теорияһы буйынса эре белгес, вероятность мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Наум Самойлович (Самуилович) Ландкоф 1915 йылдың 20 ғинуарында Харьков ҡалаһында юрист Ландкоф Самуил Наумович һәм Анна Натановна Ландкоф (1890—?) ғаиләһендә тыуған.
1937 йылда Харьков дәүләт университетын уңышлы тамамлаған (хәҙер В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты), 1940 йылдан алып ошо уҡыу йортондағы аспирантурала уҡыуын дауам итә һәм унда доцент булып эшләй. Шул уҡ йылда «Некоторые свойства нерегулярных точек обобщенной задачи Дирихле» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1967 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1968 йылдан алып — Харьков университетының функциялар теорияһы кафедраһы профессоры. Артабан ПВО-ның Харьков хәрби академияһында (хәҙер Иван Кожедуб исемендәге Харьков һауа көстәре милли университеты) математика кафедраһы мөдире, профессор булып эшләй. Юғары математика кафедраһы мөдире булып 1978—1985 йылдарҙа Ростов инженер-төҙөлөш институтында (хәҙерге Ростов дәүләт төҙөлөш университеты) юғары математика кафедраһы мөдире булып эшләй, шунан һуң Израилгә эмиграцияға күсеп китә, унда Беер-Шева ҡалаһында йәшәй.
Наум Ландкоф бик күп юғары математика мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Ул М. Келдыш һәм М. Лаврентьевтарҙың һөҙөмтәләре күрһәткестәрен таба, Дирихле дөйөм мәсьәләһенең иррегуляр нөктәләренең күплеген тикшерә. Бер нисә фән докторы һәм кандидаты әҙерләгән, улар араһында Александр Эммануилович Еременко һәм Марченко Владимир Александрович бар.
Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы, улар араһында:
Израилда 2004 йылда вафат була.
Урлеп
Урлеп — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юлдашбаева Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы
Юлдашбаева Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы (22 март 1947 йыл — 16 август 1996 йыл) — башҡорт шағиры. 1992 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы Юлдашбаева 1947 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Әлибай ауылында тыуған. Урындағы башланғыс мәктәпте тамамлағас, Юлдыбай урта мәктәбендә уҡый.
1963 йылдан Йылайыр районы «Юлдыбай» совхозының Һаҡмар фермаһында һауынсы була.
Баймаҡта ауыл хужалығы техникумында урта махсус һөнәр алып сыға һәм Һаҡмар фермаһында хисапсы булып эшләй.
Артабан ғүмеренең һуңғы йылдарынаса ҡунаҡхана мөдире вазифаһын башҡара. 1996 йылдың 16 авгусында Йылайыр райнының Юлдыбай ауылында вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
Шағир 1992 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Әҙәбиәткә уҙған быуаттың 80-се йылдарында килә. Уның тәүге шиғырҙары Башҡортостан Яҙыусылар союзы тарафынан төҙөлгән «Йәш көстәр» альманахында 1981 йылда урын ала. Артабан был баҫманың 1983 һәм 1984 йылдарҙа нәшер ителгәндәрендә лә әҙиптең ижад емештәре уҡыусыға тәҡдим ителә.
1985 йылда «Һаҡмар муйылының күҙе ҡара» исемле тәүге шиғри йыйынтығы баҫылып сыға. Артабан ижадсы үҙенең әҫәрҙәрен «Йылайырым — йырлар йырым» (1990), «Сәхрәләргә сығам» (1990), «Мыр-мыраубикә йыр йырлай» (1993) һәм «Ҡояш сатҡыһы» (1994) исемле йыйынтыҡтарға туплай.
Разволяев Иван Павлович
Разволяев Иван Павлович (25 ғинуар 1915 йыл — 4 февраль 1981 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының эскадроны командиры, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Иван Павлович Разволяев 1915 йылдың 25 ғинуарында Кәнсер станцияһында (Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.
Ҡыуандыҡ ҡалаһында 5 класс тамамлай. Хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем — тимер юлында, һуңынан — «Красный доброволец» колхозында эшләй.
Ҡыҙыл Армияла — 1936 йылдан. 1940 йылда Минск ҡалаһында кавалерия училищеһын, 1941 йылда — Һарытау бронетанк училищеһын тамамлай. Совет ғәскәрҙәренең Көнбайыш Украинаға һәм Көнбайыш Белоруссияға походында ҡатнаша (1939 йыл). Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1941 йылдан алып.
60-сы гвардия кавалерия полкы эскадроны командиры гвардия капитаны Иван Разволяев Польшаны азат иткән саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 18 ғинуарында Пилица йылғаһын боҙ өҫтөнән һәм, урыны менән кисеп, ҡаршы яҡ ярға сыға. Разволяевтың эскадроны беренселәрҙән булып Томашов (Томашув-Мазовецкий) ҡалаһына бәреп инә, Калиш — Едлец — Голухов шоссе юлын киҫеп, сигенгән дошманды юҡ итә һәм Едлец һәм Голухов тораҡ пункттарын яулап ала. Варшава шоссеһына сығып, Разволяевтың эскадроны дошманға сигенеү юлын тулыһынса киҫә. Әлеге алыштарҙа эскадрон яугирҙары 150-ләп немец гитлер һалдатын һәм офицерын юҡ итә, өс тиҫтә автомашина тартып алына.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Разволяев Иван Павлович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (5680-се) тапшырыла.
1947 йылда офицер—кавалерист Юғары офицер бронетанк мәктәбен тамамлай. 1954 йылдан алып майор И. П. Разволяев — запаста.
Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй, профилактика инструкторы вазифаһында эшләй — «Горизонт» производство берекмәһе объекттарын янғындан һаҡлай.
1981 йылдың 4 февралендә вафат була, Дондағы Ростовта ерләнә.
Тамара Ғәниева
Тамара Ғәниева (25 ғинуар 1951 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2019). Журналист-публицист, тәржемәсе. 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Әҙәби премиялар лауреаты.
Биографияһы
Тамара (Тимербикә) Әхмәтшәриф ҡыҙы Ғәниева 1951 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Кинйәбай ауылында тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң Салауат педагогия училищеһына уҡырға керә, аҙаҡтан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай. Мәктәптәрҙә, Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы мәҙәниәт техникумында уҡытыусы булып эшләй. Республика телерадиокомитетында, «Ағиҙел» журналында бүлек мөдире булып эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
2019 йылдың майында Тамара Ғәниеваға «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Яңы Аллабирҙе
Яңы Аллабирҙе (Новоаллабердино) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 31 кеше. Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек башҡорттар (48 %) һәм татарҙар (46 %) йәшәй.
Тарихы
Яңы Аллабирҙе ауылы XIX быуат аҙағы — XX быуат башында барлыҡҡа килә. 1920 йылда унда 52 ихатала 317 кеше йәшәй.
Оло Силим
Оло Силим — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Овраг Кленовый
овраг Кленовый — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Щелкан йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәлиев Камил Абдрахман улы (йырсы)
Вәлиев Камил Абдрахман улы (25 май 1930 йыл — 13 июнь 2016 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй башҡорт йырсыһы (тенор), мәҙәниәт эшмәкәре, педагог. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1970) һәм халыҡ артисы (1987). Республика йәштәр фестивалдәре (1956, 1959) лауреаты. Салауат Юлаев (2007) һәм Дуҫлыҡ (2011) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Вәлиев Камил Абдрахман улы 1930 йылдың 25 майында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Темәс улусы Баҡыр-Үҙәк эшселәр ҡасабаһында тыуған. Ҡасаба Әбйәлил районының Түбәнге Әбдрәш ауылына яҡын урынлашҡан булған, хәҙерге көндә был ауыл бөткән.
Төпкөл ауылдан сыҡҡан үҫмер илдең абруйлы уҡыу йорттарының береһе — Мәскәүҙәге М. И. Калинин исемендәге төҫлө металл һәм иретмәләр институтына уҡырға инә. 1953 йылда ул иҫ киткес шәп итеп диплом проектын яҡлай, «Гипроцветмет» проект институтында эшләй башлай, Учалы һәм Сибай ҡалаларында тау мәғдәне эшен үҫтереүҙә ҡатнаша.
Камил Вәлиевтың тағы ла бер көслө мауығыуы була, ул йырларға ярата. Ул матур тембрлы һәм ғәҙәттән тыш киң диапазонлы көслө тауышҡа эйә була. Кесе йәштән Камил Абдрахман улы район һәм республика үҙешмәкәр сәнғәт смотрҙарында ҡатнаша, Башҡорт радиоһында күп йырҙарын яҙҙыра. 1956 һәм 1959 йылдарҙа Өфөлә республика йәштәр фестивале лауреаты була. СССР-ҙың халыҡ артисы Сергей Яковлевич Лемешев Камил Абдрахман улының тауышын — һирәк, көмөш тембрлы лирик тенор — юғары баһалай һәм П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһының вокал бүлегенә уҡырға инергә өгөтләй. Камил Вәлиев консерваторияла уҡый башлай. Өсөнсө курста ул Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт музыка-педагогия институтына күсә, 1969 йылда профессор Соломон Хромченко класы буйынса институтты тамамлай һәм педагог һәм концерт йырсыһы һөнәре ала. 1959-69 һәм 1978-91 йылдарҙа Камил Вәлиев Башҡорт дәүләт филармонияһының солисы, аҙаҡ музыка-әҙәби лекторийының баш режиссеры булып эшләй.
1969—1973 йылдарҙа Камил Абдрахман улы Өфө сәнғәт училищеһының директоры булып эшләй. Камил Вәлиев сәнғәт училищеһының музыка корпусы бинаһын төҙөүгә күп көс һала, 1971 йылда ул тәүге уҡыусыларын ҡабул итә. Шул уҡ йылда уның инициативаһы буйынса училищела ҡурай бүлеге асыла. Был республиканың мәҙәни тормошонда әһәмиәтле ваҡиға була.
1973—1978 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры директоры һәм бер үк ваҡытта солисы була. 1993—1997 һәм 2007—2009 йылдарҙа ул Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта. 1997—2007 йылдарҙа Сибай сәнғәт колледжы директоры булып эшләй. 2007 йылда ул кире Өфөгә ҡайта һәм мемуарҙар китабы өҫтөндә эшләй. Әммә Сибай сәнғәт колледжында музыка уҡытыу менән бәйле проблемалар тыуғанлыҡтан, түҙмәй Сибайға кире килә һәм тағы ла ике йыл уҡытыусы эшен алып бара.
Ленинград ҡалаһында Башҡорт АССР-ы әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә (1971), Мәскәүҙә БАССР композиторҙары музыка сәнғәте көндәрендә (1969, 1971) ҡатнаша. СССР, ГДР, Польша, Чехословакия буйлап гастролдә йөрөй.
Сәнғәт үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн Камил Вәлиев Дуҫлыҡ һәм Салауат Юлаев ордендары менән бүләкләнә. Уға Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һәм халыҡ артисы тигән маҡтаулы исемдәр бирелгән. Уның хеҙмәте Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы, СССР Мәҙәниәт министрлығының «Өлгөлө эше өсөн» Почёт тамғаһы менән билдәләнгән. Уның исеме «Рәсәйҙең файҙалы кешеләре» энциклопедияһына индерелгән. Камил Абдрахман улы 2016 йылдың 13 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була, Сибай ҡалаһында ерләнгән.
Уҡыусылары
Уның уҡыусылары араһында аҙаҡ билдәле башҡарыусылар булып киткән унлаған йырсы — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Шамил Хәмәҙинуров, атҡаҙанған артистар Вәкил Мурзин һәм Баязит Байназаров.
Репертуары
Опера һәм балет театры сәхнәһендә Камил Вәлиев Зәйнулла («Ағиҙел тулҡындары», Заһир Исмәғилев), Гренише («Корневильские колокола», Робер Планкет), Альфред («Летучая мышь», Иоганн Штраус) опера партияларында уңышлы сығыш яһай.
Йырсының концерт репертуарына сит ил композиторҙары Жорж Бизе, Джузеппе Верди, Гаэтано Доницетти классик операларынан ариялар, рус композиторҙары Алексей Верстовский, Михаил Глинка, Александр Гурилёв, Александр Даргомыжский, Петр Чайковский һ.б. вокал әҫәрҙәре, Башҡортостан композиторҙары Хөсәйен Әхмәтов, Шамил Ибраһимов, Заһир Исмәғилев, Рим Хәсәнов һәм башҡаларҙың йырҙары һәм романстары инә.
Камил Вәлиев «Азамат», «Ҡара юрға», «Суҡ муйыл», «Сыңрау торна», «Ҡыр ҡаҙҙары» башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы булараҡ киң билдәлелек яуланы. Башҡорт халыҡ йырҙары уның башҡарыуында үҙенсәлекле яңғырай, йырсы уларға үҙенең шәхси им свой индивидуальный почерк. Камил Абдрахман улы «Уралым» хор миниатюраһында («Минең Уралым») Хәбибулла Ибраһимовтың Яҡуп Ҡолмой һүҙҙәренә яҙған солист партияһының беренсе башҡарыусыһы була.
Литвала президент һайлау (2019)
Литвала президент һайлау 2019 йылдың 12 майында (1 тур) һәм 26 майында үткәрелә/ 1-се тур менән бер ваҡытта икеләтә гражданлыҡ тураһында һәм парламент (Сейм) депутаттарының һанын ҡыҫҡартыу буйынса референдум үтә. Кәрәге булһа, 2-се тур Европарламентҡа һайлау менән бер үк ваҡытта үтәсәк.
Кандидаттар
Һайлауҙа 13 кандидат ҡатнаша.
Пятрас Ауштрявичюс, Буте Альфонсас, Петрас Гражулис һәм Казимерас Юрайтис теркәлеү өсөн тейешле 20 000 ҡултамға йыя алманы һәм кандидаттар исемлегенән төшөп ҡалды. Дәғүселәр араһында Сейм ағзаһы Аушра Малдейкене ла була, әммә ул көрәштән баш тарта һәм теркәлеү өсөн документтарын тапшырмай.
Сыгыс-Ях
Сыгыс-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Таут-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бухманная
Бухманная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Горносталья йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сухой Сатис
Сухой Сатис — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сатис йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
GPS
GPS (Global Positioning System — глобаль позиция билдәләү системаһы, Джи Пи Эс тип уҡыла) —  араны, ваҡытты һәм WGS 84 бөтә донъя координаттар системаһында объекттың урынын  билдәләүсе навигацияның спутник системаһы. Һауа торошона ҡарамай Ерҙә бар нөктәләрҙә лә объекттың (полюсҡа яҡын ерҙәрҙән тыш) һәм ер тирәләй космос киңлегендә урынын, йүнәлешен һәм тиҙлеген билдәләү мөмкинлеген бирә. АҠШ оборона министрлығы тарафынан эшләнгән һәм ҡулланылыусы система, хәҙерге ваҡытта башҡа маҡсаттарҙа ла ҡулланыла — тик навигатор йәки башҡа GPS-тотоусы аппарат (мәҫәлән, смартфон) ҡына кәрәк.
Системаны ҡулланыуҙың төп принцибы— навигация спутнигының синхронлаштырылған сигналын ҡулланыусы антеннаһы тарафынан ҡабул итеүҙең ваҡытын бер нисә тапҡыр үлсәп, объекттың урынын билдәләү.Өс киңлектәге координаттарҙы билдәләү өсөн GPS- алғысҡа дүрт  тигеҙләмә кәрәк: «расстояние равно произведению скорости света на разность моментов приёма сигнала потребителем и момента его синхронного излучения от спутников»:.
Здесь:
Сеймал
Сеймал йәки сей материа́л — кеше йоғонтоһон аҙ  кисергән һәм артабан эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән әҙерләмә. Беренсе сиратта сеймал табыу сәнәғәте һәм ауыл хужалығы продукты булып тора. Шулай уҡ ҡайһы бер сәнәғәт ҡалдыҡтары сеймал сығанағы булып тора һәм продукция сығарыу өсөн ҡулланыла (икенсел сеймал), шулай уҡ сәнәғәттә тәбиғигә алмаш яһалма сеймал  (пластмасса, яһалма тире) етештерелә.
Сеймалды кеше генә түгел, хайуандар ҙа ҡуллана (мәҫәлән, ҡоштар ояһын ҡороу өсөн сеймал итеп сыбыҡ-сабыҡ файҙалана).
Продукция берәмегенә кәрәкле сеймал күләме — сеймал сығымы.
Сеймал төрҙәре
Килеп сығышы буйынса бөтә сеймал төрҙәрен 4 төркөмсәгә бүлергә мөмкин:
Ҡыҙыҡлы факт
Башҡорт телендә был һүҙ уҙған быуатта байтаҡ ваҡыт тәржемәһеҙ, сырьё тип йөрөтөлә  90-сы йылдар уртаһында бер аҙ "симал" тип яҙыла, күрәһең, һүҙҙең ҡушма икәнлеген, "сей" һүҙенән килеп сыҡҡанын белмәгәндәрҙер.
Дыроватый Камень (Горноуральск районы)
Географик урыны
Ҡая Дыроватый Камень Свердловск өлкәһе «Горноуральск ҡала округы» муниципиаль берәмегендәге Чусыу йылғаһының һул ярында, Харенка ауылынан туғыҙ саҡрым түбәндәрәк урынлашҡан.
Тасуирламаһы
70 метр оҙонлоҡтағы һәм 500 метрҙан ашыу бейеклектәге таш. Ҡая эзбизташтарҙан тора. Ҡая эргәһендә һирәк осрай торған үҫемлектәр үҫә. Орхидея, пермь астрагалдары ә ҡаяның үҙендә — тау-дала үҫемлектәрен осратырға мөмкин. Ҡаяла ике мәмерйә урынлашҡан : туристар, мәмерйәһе (Тишекле-1, Үгеҙ быҙауҙар) дөйөм оҙонлоғо 80 метр, бейеклеге 35 метр, 5 ҡыуышлыҡ бар, ярҙан уға һуҡмаҡ менән барырға. Мәмерйә Скалолаз (Тишекле −2, Спелеолог) бейеклеге 20 метр, дөйөм оҙонлоғо 100 метр, 7 ҡыуышлығы бар. Ҡаяла сәйер формалы бер нисә тау ҡалдығы бар. Ҡая геоморфология, геология, ботаника һәм ҡаялар флораһы менән археология комплексы булып тора.
Тарихы
Дыроватый Камень элек ҡорбан килтереү урыны булған. Был хаҡта 1776 йылда Иоганн Готлиб Георгиҙың ғилми хеҙмәтендә лә әйтелә. 1932—1933 йылдарҙағы һәм 1937 йылда эсендә мәмерйәлә ҡаҙыу эштәре башҡарған Н. А. Прокошев раҫлай. Шулай уҡ 1982—1983,1988 йыл,1991 — 1993 йылдарҙа тау итәгендә ҡаҙыу эштәре алып барған Ю. Б. Сериков та быны иҫбатлай. Плейстоцен дәүерендәге стрелецкий төр (үрге палеолит) хайуан ҡалдыҡтары табыла. Таш мезолит осоронда уҡ (VIII—VI мең йыллыҡ б э.) мәмерйәгә һәм уның итәгенә уҡ атыу йолаһы башҡарылғанда ғибәҙәтхана булып ҡала.. Уҡ башаҡтары: кремень микропластиндан төҙөлгән бысаҡ йөҙҙәре,һөйәк нигеҙенә йыш ҡына геометрик орнамент ҡуйылған, охра һөртөлгән; биконуслы; энәле; гарпунлы. Неолит, энеолит дәүерен һәм һуңғы бронза, иртә тимер быуат (ананьин мәҙәниәте, этҡол мәҙәниәте) уҡтары бар. Төрлө һөйәктән, таштан, баҡырҙан, бронзанан, урта быуаттарҙағы тимер уҡ башаҡтары осрай. Күп уҡтарҙың осло остары һынған йәки иҙелгән. Хатта VI быуат иран тәңкәһе, һөйәктән һәм металдан эшләнгән сулпылар, пластинкалар, быяла муйынсаҡтар, ҡырсынташ (таш ырғытыу ҡоралы- праща өсөн йәҙрәләр), меңәрләгән хайуан һөйәктәре табылған. Күрәһең, хайуан һөйәктәре уҡтарға бәйләнгән ҡорбан ите киҫәктәре менән мәмерйәгә эләккәндәр.. Мәмерйәгә атыу йолаһы XX быуатҡа тиклем һаҡланған..Быны унда табылған ҡурғаш йәҙрә бөртөктәре һәм пулялар раҫлай. Мәмерйәләге табылған әйберҙәр — 21 мең дананан ашыу. Табылған әйберҙәр коллекцияһы Санкт-Петербургтағы Дәүләт Эрмитажында һаҡлана.Был коллекция составында ете меңдән ашыу уҡ башағы бар
Ҡая рәссам А. К. Денисов-Уральскийҙың «Камень Дыроватый» картинаһында һүрәтләнә.
Урта Ҡарғалы
''Эта статья о притоке Сакмары. Статья о притоке Большой Каргалки с тем же именем находится здесь''.
Урта Ҡарғалы — Рәсәйҙәге йылға. Рәсәй, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һаҡмар йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Йылға башының географик координаталары 52°09′56″ с. ш. 54°44′07″ в. д.HGЯO Йылға тамағының географик координаталары 51°56′39″ с. ш. 55°10′26″ в. д.HGЯO
Ырымбурҙан алыҫ түгел, Урта Ҡарғалы йылғаһында ,серле урын - ҡулдан эшләнгән таш канал бар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007104
- Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200710
- Бассейн коды — 12.01.00.007
- Гө буйынса томы — 12
- Гө буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
Ҡарғалы атамаһының мәғәнәһе тураһында ике төрлө фекер йөрөй:
1) Элек йылға буйында тирәктәр үҫкән, унда ҡарғалар күпләп оя ҡорған һәм бала сығарған.
2) Борон был ерҙә Ғәле исемле кеше йәйләгән. Уны икенсе бер Ғәле исемле кеше менән бутамаҫ өсөн Ҡарға Ғәле тип йөрөткәндәр. Ҡарға Ғәле еңелләштерелеп, Ҡарғале, Ҡарғалы булып киткән.
Мартынов Дмитрий Яковлевич
Мартынов Дмитрий Яковлевич (7 апрель 1906 йыл — 22 октябрь 1989 йыл) — совет педагогы һәм астрофизигы.
Биографияһы
Дмитрий Яковлевич Мартынов 1906 йылдың 7 апрелендә Краснодар крайының Темрюк ҡалаһында тыуған.
Симферополь университетында уҡый, астрономияны тәрәнерәк өйрәнеү өсөн Ҡазан университетына күсә һәм уны 1926 йылда тамамлай. 1931—1951 йылдарҙа В. П. Энгельгардт исемендәге астрономия обсерваторияһы директоры, ә һуңынан 3 йыл Ҡазан дәүләт университеты ректоры була.
1954 йылда Мәскәү дәүләт университетының астрономия кафедраһы мөдире булып эшләй башлай, ә бер йылдан П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институтын етәкләй (1976 йылға тиклем).
Бөтә Союз астрономия-геодезия йәмғиәте (ВАГО) Президенты (1960, 1965, 1970—1975) һәм Халыҡ-ара астрономия союзының «Документация» 5-се Комиссия президенты (1955—1961).
1989 йылдың 22 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Востряковский зыяратында ерләнгән.
Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)
Башҡортостандағы 1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда Башҡортостан биләмәләрендә киң ҡолас алған аслыҡ.
Был ҡот осҡос афәт 1921 йылдың февралендә башлана һәм бик күп — 2—2,5 миллион кешегә ҡағыла, һөҙөмтәлә республика халҡы 650 мең кешегә йәки 22 процентҡа кәмей. Бындай киң ҡоласлы аслыҡ Башҡортостан тарихында бер ҡасан да булмаған. Шуға ла ул тарихҡа «Ҙур аслыҡ» (халыҡ телендә «Йоттоҡ йылы») исеме менән инеп ҡалған.
Сәбәптәре
1913 йыл менән сағыштырғанда, 1920 йылда Өфө губернаһында сәсеүлек майҙаны 43 %-ҡа кәмей, һөҙөмтәлә ашлыҡ етештереү күпкә аҙая.
Башҡортостан биләмәләре аша Граждандар һуғышының фронт һыҙығы үтә. Аҡтарҙың да ҡыҙылдарҙың да халыҡ мөлкәтен талау һәм башҡа енәйәт осраҡтары күпләп теркәлгән. Мәҫәлән, хөкүмәт комиссияһы үткәргән иҫәпләүгә ярашлы, өс кенә кантонда ла (Тамъян-Ҡатай, Бөрйән-Түңгәүер һәм Ҡыпсаҡ-Ете ырыу) 100 мең йорт хужалығы зыян күргән, 5377 хужалыҡ юҡ ителгән, 2826 торлаҡ нигеҙенә тиклем емертелгән, 50 мең кеше бөтөнләй ашлыҡһыҙ ҡалған. Мал-тыуарҙың күп өлөшө һуғыш йылдарында тартып алына йәки 1920 йылғы ҡоролоҡ арҡаһында астан үлә. 1918 йылда урманды дәүләт милкенә әйләндереү арҡаһында ерле халыҡҡа хас булған урман кәсептәре менән шөғөлләнеү мөмкинлеге ҡыҫырыҡлана. Ауыл хужалығында етештереү көстәре бөтөрөлә.
1918—1920 йылдарҙа продразвёрстка — аҙыҡ-түлекте дәүләт файҙаһына тартып алыу сәйәсәте алып барыла. Продразвёрстка арҡаһында асылда Башҡортостандан бөтә аҙыҡ-түлек ресурстары тартып алына, бигерәк тә «контрреволюцион» тип иғлан ителгән күбеһенсә башҡорттар йәшәгән райондар продотрядтар вәхшилегенән ныҡ зыян күрә. 1920 йылдың йәйендә Башҡорт Республикаһында власҡа илдең башҡа яҡтарынан төбәк тормошо менән таныш булмаған кешеләр килә, улар продразвёрстканы нисек булһа ла ғәмәлгә ашырыу маҡсатын ҡуя, барлыҡ уңышты һәм хатта орлоҡто тартып ала. 1921 йылдың февраленә ҡарата, Өфө губернаһы территорияһынан — 13 миллион бот иген һәм фураж, 12 мең бот аҡ май, 12 миллион дана йомортҡа; «Бәләкәй Башҡортостан» территорияһынан — 2,2 миллион бот иген, 6,2 мең бот аҡ май, 39 мең баш һыйыр һәм 82 мең баш ваҡ мал, 2,2 мең бот бал реквизициялана.
Башҡортостандағы 1918—1921 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (шул иҫәптән Бөрйән-Түңгәүер, Борай һәм «Ҡарағош яуы» ихтилалдарын) баҫтырыу башҡорт халҡына ҡарата киң күләмле террор, талау, мөлкәтте конфискациялау, аҙыҡ-түлекте тартып алыу менән бергә үткәрелә.
1921 йылда Волга буйында ҡоролоҡ хакимлыҡ итә, иген культураларының уртаса уңышы дисәтинәнән 2,1 ботҡа тиклем кәмей. Шуға ҡарамаҫтан, тик Өфө губернаһынан ғына — 685,3 мең, ә 1922 йылда 1,5 миллиондан ашыу бот ашлыҡ тимер юлы һәм шул уҡ күләмдә һыу юлдары аша ситкә сығарыла.
Тарихсы И. Ғ. Аҡманов билдәләүенсә, киң күләмле аслыҡтың сәбәптәре түбәндәгеләр була:«…разруха, вызванная Первой мировой и гражданской войнами, антинародная продовольственная политика новой власти, отобравшая последние запасы продуктов питания у населения в счет продразверстки и продналога, а также национализация природных ресурсов. Недород 1920 г. и стихийное бедствие — засуха (неурожай трав и хлебов) в 1921 г. — это не главные причины голода. Без сомнения, голод в 1921—1922 гг. носил специально организованный характер голодомора.»
Аслыҡ күләме
Башҡортостанда аслыҡ 1921 йылдың февралендә башлана һәм 2—2,5 миллион кешене солғап ала. Күбеһенсә малсылыҡ һәм урман кәсептәре менән шөғөлләнгән, тау-урманлы һәм тау-далалы төбәктәрҙең халҡы был йоттан бигерәк тә ныҡ яфаланған.
Халыҡҡа иң яҡшы ризыҡ булып билсәндән һәм башҡа үләндәрҙән бешерелгән «йәшел икмәк», ә иң насары тип — ағастарҙың ҡабығы ҡушылған икмәк иҫәпләнгән. Кешеләр хатта эт, бесәй, ҡомаҡ, ҡарға, тәлмәрйен һәм башҡа хайуан-йәнлектәрҙе ашауға тиклем барып еткән. Яҙғыһын ерҙә ҡалғын туңған бәрәңге, тамырҙар ҡаҙып алып туҡланғандар.
1921 йылдың июнендә Бөрө өйәҙендә һәм Үҫәргән кантонында асығыусылар күтәрелештәре тоҡанған, төбәк чиновниктары һәм коммунистар үлтерелгән.
Совет хөкүмәтенең эшмәкәрлеге
1921 йылдың 19 апрелендә РСФСР-ҙың Милләттәр буйынса (Наркомнац) халыҡ комиссары И. В. Сталинға шәхси әңгәмәлә Башҡорт АССР-ның Хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссары Муса Мортазин республикала килеп тыуған аҙыҡ-түлек проблемаһы хаҡында хәбәр итә. Әммә автономия халҡына бер ниндәй ҙә ярҙам күрһәтелмәй.
1921 йылдың 22 майында Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйесе Шәһит Хоҙайбирҙин РСФСР-ҙың Наркомпрод, Наркомнац һәм РКП (б) Үҙәк Комитетына телеграмма ебәрә. Унда республикала аслыҡтан «халыҡтың даими үлеүе», асығыусыларҙың һаны 200 меңдән ашыуы һәм өс айға 200 мең бот ашлыҡ кәрәклеге тураһында яҙыла. Ләкин был үтенес тә үҙәк властарының иғтибарынан ситтә ҡала.
1921 йылдың 2 июнендә Башҡорт АССР-ндағы Наркомнац вәкиле Шәриф Манатов Мәскәүгә В. И. Ленинға республикала килеп тыуған ҡотолғоһоҙ хәл һәм автономия асығыусыларына ашығыс рәүештә ярҙам итергә кәрәклеге тураһынңда хәбәр итә. Әммә үҙәк властары йәнә ярҙамға ашыҡмай.
1921 йылдың 18 июлендә Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты ҡарамағында Асығыусыларға ярҙам итеү үҙәк комиссияһы (Помгол) ойошторола. 1921 йылдың авгусында Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты ҡарамағындағы Башҡортостан өлкә помголы (Башпомгол) һәм Өфө губерна башҡарма комитетының Өфө губерна помголы (Өфө губпомголы) ярашлы рәүештә Стәрлетамаҡ һәм Өфө ҡалаларында ойошторола. Улар нигеҙендә кантон, өйәҙ, олыҫ помголдары төҙөлә. Башҡортостан халҡы өсөн Ҡырғыҙ АССР‑ынан, Екатеринбург, Курск, Смоленск, Петроград һәм Төмән губерналарынан, РСФСР‑ҙың башҡа төбәктәренән иғәнә, аҙыҡ‑түлек, медикаменттар, тауарҙар һәм аҡса йыйыу ойошторола. Башҡорт АССР-ның Халыҡ комиссарҙары советы республиканан аҙыҡ-түлек сығарыуҙы тыя. Асығыусыларға ярҙамға өмәләр ойошторола, әммә иғәнәләр бик аҙ була — тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, 1921—1922 йылдарҙа 720 мең бот иген, 89 мең бот ит, 200 меңдән ашыу бот йәшелсә һ.б. йыйыла. 1921 йылда йыйылған продналогтың яртыһы — 79483 бот төрлө аҙыҡ-түлек асығыусыларға ярҙамға йүнәлтелгән.
1921 йылдың октябрь—сентябрендә Бөтә Рәсәй асығыусыларға ярҙам аҙналығы уҙғарыла, Наркомнац Совет Рәсәй халҡына асығыусыларға ярҙам итергә саҡырыу ташлай. 1921 йылдың сентябрендә төрлө губерналарҙан крайға 120 мең бот арыш ебәрелә. Тағы ла башҡа иғәнәләр була, әммә быларҙың барыһы ла бәләнән ҡотҡармай.
1922 йылдың апрелендә Башҡорт АССР-ның Халыҡ комисарҙары советы «О людоедстве» ҡарарын ҡабул итергә мәжбүр була. Был ҡарар асығыу нигеҙендә психик яҡтан аҡылдан яҙған кешеләрҙән халыҡты, айырыуса балаларҙы яҡлауға һәм кеше итен һатыуҙы иҫкәртеүгә йүнәлтелгән.
Ҡарауһыҙ ҡалған балаларға ярҙам итеү ойошторола, 1922 йылда инде 210 балалар йорто эшләй.
1921—1922 йылдарҙа үҙәк власть Башҡортостан крәҫтиәндәренә ссуда рәүешендә 6 миллион боттан ашыу орлоҡ биргән, был 1921 йылдың көҙөндәге һәм 1922 йылдың яҙындағы сәсеүҙе атҡарыу өсөн хәл иткес ярҙам булған. Һуңыраҡ ссуданы ҡайтарыу 1923—1924 йылдарға күсерелгән.
Хөкүмәт ашханалар ойошторған, уларҙа 1921 йылдың декабрендә — 83,5 мең бала, 1922 йылдың мартында — 221,2 мең бала, 1922 йылдың июнендә — 400,6 меңдән ашыу бала туҡланған. Тағы ла асығыусыларға аҙыҡ-түлек паёгы бирелгән.
Америка ярҙам администрацияһы эшмәкәрлеге
Башҡортостандың асығыусы халҡына Америка ярҙам администрацияһы ҙур ярҙам күрһәтә. 1921 йылдың ноябрендә Өфөлә уның У. Бэлл етәкселегендә «Өфө—Урал» округ бүлеге асыла, ул асығыусыларға ярҙам комиссиялары, социаль тәмьинәт һәм һаулыҡ һаҡлау органдары менән берлектә эшләй.
1921 йылдың көҙөндә Америка ярҙам администрацияһы менән тәүге ашханалар, һуңыраҡ етемдәргә приюттар асыла. Администрация аҙыҡ-түлек, медикаменттар, кейем-һалым килтереүҙе ойоштора. 1922 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 53 мең балаға 482 ашхана, шул уҡ йылдың 1 сентябренә ҡарата — 547 мең кешегә иҫәпләнгән 3256 туҡланыу пункты эшләгән.
1922 йылдың октябрендә Америка ярҙам администрацияһы Өфөнән китә, уның ярҙамы республикаға 1923 йылдың майына тиклем килеүен дауам итә. 1923 йылдың апрель-майында Башҡорт АССР-нда администрацияның 465 ашханаһы эшләгән, унда 118478 кеше туҡланған.
Башҡа дәүләттәрҙән ярҙам
Башҡортостанда Ҡытайҙың һәм Ирандың шәфҡәтлелек ойошмалары эшләгән.
1921—1922 йылдар эсендә Башҡортостанға сит илдәрҙән 1817 мең бот төрлө аҙыҡ-түлек, 1 миллиондан ашыу һөт консерваһы, кейем-һалым индерелә.
Аслыҡ эҙемтәләре
Аслыҡ йылдарында Башҡортостан халҡы 650 мең кешегә йәки 22 %-ҡа, шул иҫәптән башҡорттар һәм татарҙар 29 %-ҡа , ә урыҫтар 16 %-ҡа кәмей. Етем балалар һаны күпләп арта. Эпидемиялар тарала.
1921—1922 йылдарҙа 82,9 мең крәҫтиән хужалығы тарҡала, эш аттары — 53, һыйыр малы — 37,7, һарыҡтар- 59,5 %-ҡа, сәсеүлек майҙандары 917,3 мең дисәтинәгә йәки 51,6 %-ҡа кәмей.
Аслыҡ ауыл хужалығының етештереү әмәлдәрен көсһөҙләндерә, уларҙы тергеҙеү өсөн күп йылдар талап ителә. Бындай ауыр шарттарҙа, Башҡорт АССР-нда, башҡа төбәктәр менән сағыштырғанда, иҡтисадты аяҡҡа баҫтырыу һуң башлана һәм дөйөм коллективизация башында ул әле тамамланмаған була.
Программалау теле
Программалау теле — программалау теле — компьютер программаларын яҙыу өсөн яһалма тел. Программалау теле программаның тышҡы ҡиәфәтен һәм уның контроле аҫтында башҡарыусы (ғәҙәттә электрон иҫәпләү машинаһы) башҡарасаҡ ғәмәлдәрҙе билдәләүсе лексик, синтактик һәм семантик ҡағиҙәләр йыйылмаһын билдәләй.
Тәүге программалаштырылған машиналар булдырылғандан алып, кешелек һигеҙ меңдән ашыу программалау теле уйлап таба (шул иҫәптән эзотерик, визуаль һәм уйын-көлкө). Йыл һайын уларҙың һаны арта бара. Ҡайһы бер телдәрҙе үҙҙәре уйлап сығарған кешеләрҙең генә ҡуллана белә, икенселәре миллионлаған кешегә билдәле була. Профессиональ программистар бер нисә программа телен белә ала.
Программалау теле компьютер программаларын яҙыу өсөн тәғәйенләнә, улар компьютерға билдәле бер иҫәпләү процесын башҡарырға, төрлө объекттар менән идара итеүҙе ойошторорға мөмкинлек биргән ҡағиҙәләр йыйылмаһы булып тора. Программалау теле тәбиғи телдәрҙән компьютерҙар менән идара итеү өсөн тәғәйенләнгән булыуы менән айырыла, шул уҡ ваҡытта тәбиғи телдәр тәү сиратта кешеләрҙең үҙ-ара аралашыуы өсөн ҡулланыла. Күпселек программалау телдәре мәғлүмәт структураларын билдәләү һәм манипуляциялау һәм иҫәпләү процесын контролдә тотоу өсөн махсус конструкциялар ҡуллана.
Ҡағиҙә булараҡ, программалау теле тел стандартының синтаксисын һәм семантикаһын формаль билдәләүсе спецификациялары аша ғына түгел, ә стандарттың кәүҙәләнештәре (тормошҡа ашырыуҙары) — программаларҙы ошо телдә тәржемә итеүҙе йәки интерпретациялауҙы тәьмин итеүсе программа ҡоралдары[⇨] аша ла билдәләнә; бындай программа ҡоралдары етештереүсе, бренд һәм версия (версия), сығарылыу ваҡыты, стандартты үтәү тулылығы, өҫтәмә үҙенсәлектәр менән айырыла; телде йәки хатта уның стандартын ҡулланыу практикаһына йоғонто яһаусы ҡайһы бер хаталар йәки тормошҡа ашырыу үҙенсәлектәре булыуы мөмкин.
Программалау телдәренең күпселеге иҫәпләүҙәрҙе бойороҡ стилендә, йәғни командалар теҙеме рәүешендә тасуирлай. Шулай ҙа функциональ программалау йәки логик программалау һымаҡ ҡайһы бер телдәр тасуирлауҙың бүтән формаларын ҡуллана.
Үҫешенең башланғыс этаптары
Тәүге программалау телдәре хәҙерге электрон компьютерҙар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк барлыҡҡа килгән тип әйтергә була: XIX быуат башында уҡ шартлы рәүештә программалаштырылған тип атарға мөмкин булған ҡоролмалар уйлап табыла — мәҫәлән, металл цилиндр ярҙамында музыкаль шкатулка (һәм һуңыраҡ механик пианино) һәм ҡатырға карталар ярҙамында Жаккард туҡыу станогы (1804 йыл). Улар менән идара итеү өсөн инструкциялар йыйылмаһы ҡулланылған, уларҙы заманса классификациялау сиктәрендә предмет-йүнәлешле телдәрҙең прототиптары тип иҫәпләргә мөмкин. Леди Ада Августа (графиня Лавлейс) 1842 йылда Чарльз Баббадждың аналитик двигателе өсөн Бернулли номерҙарын иҫәпләү программаһын яҙған «тел» әһәмиәтле тип һаналырға мөмкин, ул тормошҡа ашырылһа, донъяла пар менән эшләгән беренсе механик компьютер булыр ине.
Шул уҡ ваҡытта, 1940-сы йылдарҙа, электр цифрлы компьютерҙар барлыҡҡа килә һәм электрон хисаплау машиналары өсөн программалауҙың тәүге юғары кимәлле теле — немец инженеры К. Цузе тарафынан 1943 йылдан 1945 йылға тиклемге осорҙа уйлап сығарылған «Plankalkül» тигән тел эшләнә.
Java теле
Java — программалау теле һәм платформа. Java телендә программалар төҙөү өсөн күп арауыҡтар бар.
Java — Sun Microsystems (һуңыраҡ Oracle тарафынан һатып алына) компанияһында эшләп сығалырған, объектҡа йүнәлгән программалау теле. Java телендә яҙылған программалар ғәҙәттә махсус байт-кодҡа әйләндереләләр, шунлыҡтан, компьютер архитектураһына бәйһеҙ рәүештә, теләсә ҡайһы виртуаль Java-машинала башҡарыла алалар. Рәсми донъя күреү көнө — 1995 йылдң 23 майы.
Башта телгә Oak («Имән») исеме яҙылған була. Уны Джеймс Ослинг көнкүреш электрон айланмалар программалау өсөн яһай. Һөҙөмтәлә телдең исемен Javaга алыштыралар һәм клиент һәм сервер программалары яһау өсөн ҡуллана башлайҙар. Java исеме кава маркаһы хөрмәтенә бирелә, ә ҡәһүә иһә, үҙ сиратында, Һиндостан ир-аты океанындағы утрау исемен йөрөтә. Шуға күрә теленең эмблемаһы — парланып торған ҡәһүә. Башта программалау маҡсаты булған көнкүреш техникаһы үрнәге булараҡ кава-машина аллеяһына бәйле, имеш-мимештәр килеп сығышының башҡа юрамал ла бар.
Java телендә яҙылған программалар виртуаль Java-машина (JVM) башҡара торған байт-кодҡа «тәржемә» ителәләр. Java-машина — интерпретатор кебе, бай-кодты эшкәртеп, инструкцияларҙы компьютерға тапшыра.
Программаларҙың бындай юл менән эшләүе байт-кодтың компьютер архитектураһынан һәм операцион системала бәйһеҙлеген килтерә. Шуның өсөн Java-Java программа-машина булған барлыҡ йыһазларҙа ла башҡарыла ала.
IntelliJ IDEA 14.1.5 интеграцияланған программалар төҙөү араһы
IntelliJ IDEA 14.1.5 арауыҡта программалар төҙөү нигеҙе — проект. Проект — файлдар төркөмө. Ул класстарҙы, ресурстарҙы, JSP-биттәрҙе берләштерә.
Файлдар модулдәрғә берләштерелә. Программала модулдәр һаны сикһеҙ булырға мөмкин. Модуль — файлдарҙы логик яҡтан бүлеү мөмкинлеғе, проекттын структур берекмәһе.
Директориялар ҡоролошо. IntelliJ IDEA 14.1.5 ҡуйыуҙан һуң ошондай директориялар ҡоролошо төҙөлә:
IntelliJ IDEA 14.1.5 меню ҡоролошо
Инструменттар панелдәре. Баш панель (tool bar).
Инструменталь тәҙрәләре (tool window).
Ғүмәров Вил Бәшир улы
Ғүмәров Вил Бәшир улы (2 апрель 1949 йыл — 22 июнь 1994 йыл) — инженер, журналист, шағир һәм тәржемәсе. 1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Миндәк урта мәктәбен тамамлап, Магнитогорск тау-механика институтында уҡый. Артабан Пермь, Мурманск өлкәләрендә инженер булып эшләй. Мәскәүҙең М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.
«Ағиҙел» журналында, республика гәзиттәре редакцияларында эшләй.
Башҡортостан китап нәшриәте директоры була. Ул көслө публицист ине.
1988 йылда килеп, Стәрлетамаҡ Яҙыусылар ойошмаһында әҙәби консультант булып эшләй, ул йылдарҙағы СССР бөтөү алдынан барған сәйәси тормошта ҡайнай, башҡортса гәзит, журнал асыу кеүек эштәрҙә эшләй.
Башҡорт драма театры асылған мәлдә, ҡаҙаҡ драматургы Дулат Иҫабековтың «Көтөр кешем бар минең» әҫәрен башҡортсаға тәржемә итте, уны театрҙың тәүге репертуарына индерҙеләр.
1994 йылдың 22 июнендә операция өҫтәлендә вафат була.
Әмир Әминев иҫтәлектәренән
''Вил башҡорт, рус шиғри традицияларына нигеҙләнеп үҙенең юлын тапты, дөрөҫөрәге, виртуоз жонглер һымаҡ төрлө формала ижад итә алды. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, үҙебеҙҙә уның шиғырҙарына һағайып ҡаранылар, бөтөнләй ҡабул итмәгәндәр ҙә булды. Нишләйһең, яңылыҡтың юлы һәр саҡ ҡатмарлы, ҡаршылыҡлы шул. Нескә күңелле кеше булараҡ, ижадына ҡарата булған бындай мөнәсәбәтте аңланы һәм шиғыр яҙыуҙан туҡтаны. Әлбиттә, бөтөнләй туҡтаманы, яҙҙы, әммә яҙғандарын өҫтәл тартмаһына һала барҙы — тулыһынса журналистикаға күсте. Сөнки был жанр 90-сы йылдарҙағы ҙур үҙгәрештәр алдынан тәьҫирлерәк, үтемлерәк ине. Һөҙөмтәлә Вил йәмғиәт алдында торған һәм кисекмәҫтән сиселеш көткән байтаҡ социаль, ижтимағи проблемаларҙы күтәреп сыҡты, экология мәсьәләләрен бөтә ҡырҡыулығында ҡуя алды. Башҡорт теленә дәүләт статусы биреү, Стәрлетамаҡта башҡорт телендә гәзит асыу, мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу тураһында сығыштар, докладтар, урындағы власть органдарына хаттар яҙыу… Ысынлап та, уны ишеттеләр, күрҙеләр, ҡушылдылар, теләктәшлек белдерҙеләр. Сәнәғәт предприятиелары менән шыплап тултырылған Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай ҡалаларында тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, завод-фабрикаларҙың ағыулы ҡалдыҡтарын таҙартыу ҡоролмалары төҙөү мәсьәләһен күтәрҙе. Белеме буйынса инженер булараҡ, һәр сәнәғәт предприятиеһының технологик үҙенсәлектәрен яҡшы белә ине. Торатауға «Сода» берекмәһенең ажарлы ынтылыштарына ҡаршы әллә күпме мәҡәлә яҙҙы, радионан, телевидениенан сығыш яһаны, һүҙе үтемлерәк булһын өсөн РСФСР халыҡ депутаты булырға ла тырышып ҡараны. Үткәрмәнеләр. Ҡурҡтылар. Сөнки власть башында тороусылар өсөн ул уңайһыҙ, гел генә проблемалар тыуҙыра торған кеше ине''.
Кәрим Булат иҫтәлектәренән
''Вилдең мәғәнәһеҙ, серле үлемендә, әгәр кемдер ғәйепле булһа, выждан ғазабы кисермәй булмайҙыр, әммә ул мәлдә кем тарафынандыр мәрхүмде тыуған ауылына тиҙерәк оҙатыу сараһы күрелде, тип уйлайым. Ул роман яҙыуы тураһында әйткәйне, әммә ижади архивын барлағанда, романы табылманы. Фотография менән шөғөлләнергә үтә ярата ине. Уйлағанда, ул үҙенең яңылышыуы сәбәпле генә китмәгәндер, «ярҙам итмәнеләр микән», тигән уй әле лә башҡа килә. Эйе, шағирҙың үлеме үтә лә серле булды''
Ирек Агишев иҫтәлектәренән
''Вил ағай гәзит биттәрендә бюрократтарҙы, партократтарҙы, үҙе әйтмешләй, "туҡмарға"яратты. Вил Ғүмәров, сәнғәтме, мәҙәниәтме, сәйәсәтме, иҡтисадмы, экологиямы — бөтә темаға ла оҫта итеп яҙҙы. "Ауыл көйө"исемле шиғырҙар йыйынтығы (1994 йыл, "Китап"нәшриәте), "Хаттат"поэмаһы (1993 йыл, 6-сы номер, «Ағиҙел») В.Ғүмәровтың үҙенсәлекле шағирҙың рухи байлығына һәм күңеленең матурлығына хайран ҡалаһың. "Хаттат"поэмаһында автор бер кемгә лә кәрәк булмаған, милләт намыҫы өсөн көрәшкән зыялы шәхестең яҙмышын һүрәтләй.''
Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Хәрби университеты
Хәрби университет — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының юғары хәрби уҡыу йорто. Әлеге белем усағы гуманитар, социаль, юридик, филология, финанс, иҡтисади һәм офицерҙар кадрҙар әҙерләү йүнәлештәре буйынса Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең уҡытыу-методик һәм ғилми үҙәге булып тора.
Белем биреү эшмәкәрлеген алып барыу хоҡуғына лицензия (мөҙҙәтһеҙ): 2011 йылдың 11 апрелендәге 1081-се теркәү һаны. Дәүләт аккредитацияһы тураһында таныҡлыҡ: 2011 йылдың 18 июнендәге 0574-се теркәү һаны.
1919—1974
Хәрби университеттың булдырыу көнө — 1919 йылда Ҡыҙыл Армия институтын ойоштороу көнө (һуңынан В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия)..
1940 йылда СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы юғары хәрби-уҡыу йорто статусына эйә Көнсығыш факультетының Мәскәү дәүләт педагогия институты ҡарамағында 2-се сит телдәр институтын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Уға Ҡыҙыл Армия училищелары һәм академиялары өсөн инглиз, немец һәм француз телдәренең хәрби уҡытыусыларын әҙерләү бурысы йөкмәтелә.1941 йылдың башында факультет яңы рәсми исем алды: 1-се һәм 2-се МГПИИЯ ҡарамағындағы Көнбайыш телдәрҙең хәрби факультеты.1942 йылдың 12 апрелендә СССР Халыҡ комиссары бойороғо менән 2-се МГПИИЯ эргәһендәге көнбайыш телдәрҙең хәрби факультеты Ҡыҙыл Армияның сит ил телдәре хәрби институты тип үҙгәртелә. Шул уҡ бойороҡҡа ярашлы институт составына Мәскәү көнсығыш ғилеме институты ҡарамағындағы көнсығыш телдәренең хәрби факультеты һәм Орск ҡалаһынан сит телдәрҙең хәрби курстары инә. Ҡыҙыл Армия Хәрби сит телдәр институты начальнигы генерал — майор Николай Николаевич Биязи, ә уның сәйәси бүлек буйынса урынбаҫары — полк комиссары Бабкин Петр Николаевич.
1974—1994
1974 йылдың 1 авгусында Сит телдәр хәрби институты нигеҙендә СССР Оборона министрлығының хәрби институты ойошторола, ошо уҡ йылдың 12 авгусында В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академиянан хәрби институт составына хәрби-юридик факультет күсерелә.
1994-се йылдан
2009 йылдан алып тулы исеме — «Хәрби университет» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт хәрби белем биреү учреждениеһы.
2010 йылда Хәрби университет составына армия генералы А. В. Хрулёв исемендәге Ярославль хәрби финанс-иҡтисад институты индерелә; 2011 йылдың сентябренән университетҡа Хәрби тыл һәм транспорт академияһынан гуманитар һөнәр курсанттары (Ульяновск ҡалаһы филиалы); Хәрби элемтә академияһы (Новочеркасск ҡалаһы филиалы); Петр Великий исемендәге Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре хәрби академияһы (Дондағы Ростов ҡалаһы филиалы); Санкт-Петербург юғары хәрби радиоэлектроника училищеһы (хәрби институт) хеҙмәткәрҙәре килделәр.
2011 йылдың 15 декабренән алып тулы исеме — «Хәрби университет» Федераль дәүләт бюджет хәрби белем биреү учреждениеһы. 2012 йылдың 1 июненән — «Хәрби университет» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт ҡаҙна учреждениеһы.
2011 йылдан Хәрби университет 3-сө быуын юғары профессиональ белем биреүҙең федераль дәүләт стандарттары буйынса хәрби белгестәр һәм граждандар әҙерләүгә күсә.Бакалавриат һәм магистратура уҡыусыларын ҡабул итеү өсөн асыҡ.
2017 йылдың 1 сентябренән «Хәрби эшмәкәрлекте мәғлүмәти һәм медиакоммуникация менән тәьмин итеү» һөнәре буйынса уҡытыу индерелә.
Тасуирлама
Юғары уҡыу йортоноң төп эш өлкәһе — Абхазия Республикаһы, Әрмәнстан, Ҡаҙағстан Республикаһы, Ҡырғыҙстан Республикаһы, Тажикстан, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Төркмәнстан, Әзербайжан Республикаһы, Лаос, Мозамбик, Монголия, Эфиопия, Сүрия, Алжир, Йемен өсөн белгестәр әҙерләү.
Хәрби университетта уҡыу процесы 54 кафедрала 2000-дән ашыу уҡыу дисциплиналары буйынса алып барыла.
Ғилми һәм педагогик эшмәкәрлекте 700-ҙән ашыу ғалим алып бара, шул иҫәптән 136 доктор һәм 600-ҙән ашыу фән кандидаты, 150-нән ашыу кеше — профессор һәм 300-ҙән ашыу доцент, 100-ҙән ашыу кеше маҡтаулы исемдәргә лайыҡ. .