cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зәйнетдинов Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы
Зәйнетдинов Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы (17 апрель 1971 йыл) — донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы, музыкант-педагог. 2000 йылдан Өфөләге мәғариф һәм мәҙәниәт учреждениелары, шул иҫәптән 2005—2012 йылдарҙа Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге 1-се республика балалар йорто уҡытыусыһы; 2013—2019 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-инструменталисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2019), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2004). .
Биографияһы
Миңлеғәфүр Зәйнетдинов 1971 йылдың 17 апрелендә Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Һөләймән ауылында, күп балалы ғаиләлә 11-се бала булып тыуа. Үҫмер сағынан милли көрәш менән мауыға, мәктәп йылдарында төрлө ярыштарҙа, һабантуйҙарҙа призлы урындар яулай. Йыр-моңға маһир туғандары араһында сәнғәттән дә ситләшә алмай: ҡулынан баян, ҡурай төшмәй. 8-се синыфты тамамлағандан һуң, Мәсәғүт педагогия училищеһына уҡырға инә. Шунда ҡумыҙ ҙа уйнау менән мауыға башлай. Урта махсус белем алғас, уҡыуын Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының башҡорт бүлегендә дауам итә.
Эшмәкәрлеге
Ижади ҡарашлы һәләтле башҡарыусы Миңлеғәфүр Зәйнетдинов башҡорт халҡының традицияларын, милли мәҙәниәтен, халыҡ уйын ҡоралдарын, рухи ҡиммәттәрҙе тергеҙеү һәм пропагандалау, йәштәргә музыкаль-эстетик тәрбиә биреү буйынса ҙур эш алып бара. Рәсәй Федерацияһының бик күп төбәктәрендә һәм райондарында ҡурайсылар һәм ҡумыҙсылар ансамблдәре ойошторойҙа ул туранан-тура ҡатнаша.
Ҡурған, Свердловск, Силәбе, Ырымбур, Һарытау, Төмән өлкәләрендә, Пермь крайында, Ханты-Манси автономиялы округында, Татарстан Республикаһында, Новосибирск, Томск, Һамар ҡалаларында, Үзбәкстандың баш ҡалаһы Ташкентта йәшәүселәргә оҫталыҡ дәрестәре бирә.
2007, 2009, 2011, 2013, 2015 йылдарҙа уның уҡыусылары Мәсетле районында үткән Ҡумыҙсылар һәм өзләүселәрҙең төбәк-ара конкурсында лауреат була.
Вашингтон (Колумбия федераль округы)
Вашингто́н (Washington, D.C., МФА: ) — АҠШ-тың баш ҡалаһы, Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте урынлашҡан ҡала. 1791 йылда һалынған, Джордж Вашингтон исемен йөрөтә. 1871 йылдан Вашингтон, Джорджтаун һәм бер-нисә ерҙәр менән Колумбия федераль округына (District of Columbia, сокращённо D.C.).
Ҡала Потомак йылғаһы ярында ята. Виргиния һәм Мэриленд штаттар менән сиктәш. Халыҡ - 601 723 кеше.
Вашингтонда АҠШ Президенты резиденцияһы, күп музейҙар һәм һәйкәлдәр урынлашҡан. Ҡала девизы: Justitia Omnibus (Justice for All, Правосудие для всех).
Сәхих Мөслим
Сәхих Мөслим, Мөслим Сәхихе (صحيح مسلم; Сахих Муслима) — хәҙистәрҙең алты төп сөнни йыйынтығының береһе (Күтүб әс-Ситтә). Мөслимдең сәхихе Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәренең дөрөҫлөк буйынса, Сәхих әл-Бохариҙан ҡала, икенсе йыйынтыҡ тип иҫәпләнә. Китап Мөслим ибн әл-Хажаж тарафынан яҙылған.
Күҙәтеү
Мөслим ибн әл-Хажаж 817 йылда Нишапурҙа тыуған һәм 874 йылда шунда уҡ вафат булған. Ираҡ, Ғәрәп ярымутрауы, Сүриә һәм Мысыр буйлап сәйәхәте ваҡытында Мөслим 300 мең хәҙис йыйған, шуларҙың бәләкәй өлөшө генә дөрөҫлөк критерийҙарына яуап биргән. Мөслимдең сәхихе 43 китапҡа бүленгән, унда дөйөм алғанда 7190 хәҙис бар, шуларҙан 2200 хәҙис ҡабатланмай. 1400 самаһы дөрөҫ хәҙисе хәҙистәрҙең башҡа йыйынтыҡтарында ла бирелгән.
Сөнни мосолмандар Мөслимдең Сәхихен теүәллек буйынса Әл-Бохариҙан ҡала икенсе тип иҫәпләй. Ғәҙәттә был ике йыйынтыҡты «Сәхихтәр» йәки «Сәхихейн» («ике дөрөҫ йыйынтыҡ») тип атайҙар.
Үҙенсәлектәре
Әмин Әҡсән Ислаһи Сәхих Мөслимдең ҡайһы бер үҙенсәлектәрен билдәләгән :
Һылтанмалар
[http://xadis.wordpress.com/«сахих-муслим»/ Мөслим Сәхих. Имам Мөслим хәҙистәренең ышаныслы йыйынтығы] xadis.wordpress.com
Юдова
Юдова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виска йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәйләүес
Бәйләүес (урыҫ.послелог)— һөйләмдәге эйәреүсе һүҙҙе эйәртеүсе һүҙгә, шулай уҡ эйәрсән һөйләмде баш һөйләмгә бәйләй торған ярҙамсы һүҙ төркөмө.
Бәйләүестәрҙең бүленеше
▲ Бәйләүестәр   үҙҙәренән   алда   килгән   һүҙҙең   билдәле   бер килештә тороуын талап итә һәм улар өс төркөмгә бүленә:
1. Төп йәки эйәлек килеште талап итеүсе бәйләүестәр: өсөн, менән, кеүек, һымаҡ, шикелле, төҫлө, һайын, арҡыры, аша, хаҡында, буйы, буйынса, арҡаһында, тураһында. Шофер менән'' икәүҙән-икәү генә ҡалғанбыҙ. (Р. Н.) Беҙ һинең өсөн тырышабыҙ. (Я. Х.) Минут һайын күңеле халҡым менән, халҡым өсөн генә һыҙлана. (Т. И.)''
2. Төбәү килеште талап итеүсе бәйләүестәр: тикле, саҡлы, хәтле, хәтлем, ҡәҙәр, ҡәҙәре, ҡаршы, табан,  ҡарай, ҡарамаҫтан, ҡарағанда, ҡарата. ''Төшкә табан Гөлйөҙөм ҙур өйҙә бер үҙе тороп ҡалды(Ф. И.) Хашимовтың был тәҡдимгә ҡаршы төшәсәген һиҙҙе ул. (Б. Б.)''
Әҙәбиәт
Araogenn Präposition Prepozicio Preposición Préposition Preposição
Луговой Ручей
Луговой Ручей — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Безенчук йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уң Рассоха (Чурал ҡушылдығы)
Уң Рассоха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чурал йылғаһының уң ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы
Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы (Имамагаязов Мазит Имамзаязович) (1 октябрь 1938 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Благовещен ҡала комитетының беренсе секретары, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә«» БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы 1938 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Борхан ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле —  1962 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1987 йылда КПСС Үҙәк комитетының Юғары партия мәктәбен  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1962 йылда, ауыл хужалығы институтын тамамлағас, колхозда зоотехник булып эшләй, артабан Ҡыйғы ауыл хужалығы идаралығында баш зоотехник һәм начальник булып эшләй. 1973—1982 йылдарҙа КПСС-тың Благовещенск райомында икенсе секретарь. 1982—1990 райсовет башҡарма комитеты рәйесе. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Благовещен ҡала комитетының беренсе секретары. 1991 йылда «Химволокно» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары. 1992 йылдан «Восток» Халыҡ-ара коммерция акционер банкының Благовещен филиалы директоры.
Благовещен ҡалаһы, 84-се Старик һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Туси-Яха
Туси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға №7703 исемһеҙ һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баяз
Баяз — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Круш йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тимер ташҡын (повесть)
«Тимер ташҡын» — совет яҙыусыһы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943), Александр Серафимович Серафимовичтың повесы. Повеста граждандар һуғышындағы реаль ваҡиғалар — Е. И. Ковтюх (романда Кожух) етәкләгән Тамань армияһының 1918 йылдың йәйендәге походы һүрәтләнә.
Тарих
«Тимер ташҡын» повесын Александр Серафимович 1921 йылдан алып ике йыл ярым дауамында яҙа. Был теманы ул граждандар һуғышы ваҡытында «Правда» гәзитенең хәбәрсеһе булып Халыҡ мағарифы комиссариатының әҙәби бүлеген етәкләгән ваҡытта өйрәнә, төрлө фронттарға күп йөрөй, унда Ҡыҙыл Армия яугирҙәре менән осраша, һуғыш нескәлектәрен өйрәнә. Новороссийскиға һәм Кавказ яр буйҙарына сәфәр ҡыла.
Повеста Граждандар һуғышының реаль ваҡиғалары һүрәтләнгән. 1918 йылдың йәй аҙағы-көҙ башында Тамань армияһы ҡамауҙан сығып ҡыҙылдарға ҡушылыу өсөн поход яһай. Августа Кубанда ихтилал тоҡана, аҡтар ғәскәре Екатеринодарҙы баҫып ала, таманлылар ҡыҙыл ғәскәрҙәре Төньяҡ Кавказда үҙ частарынан бүленеп ҡала. Армияны ҡамауҙан сығарырға ҡарар ителә. Яугирҙәр ғаиләләре менән ҡамауҙан сыға. Улар биш йөҙгә саҡрым тирәһе юлды, аҡ казактар менән алышҡа инә-инә, үҙҙәренә юл ярып үтә. Һөҙөмтәлә Тамань ҡыҙыл ғәскәрҙәре Ҡыҙыл Армия частарына барып ҡушыла һәм Көньяҡ фронтта барған һөжүмдә ҡатнаша.
Сюжет
Әҫәр сюжетында Тамань армияһының Ҡара диңгеҙ яры буйлап Туапсеға Армавир-Туапсе тимер юлы буйынан Ҡыҙыл Армияның төп көстәре менән ҡушылыу өсөн яһаған походы һәм Тамань армияһында 1918 йылда булған үҙгәрештәр тасуирлана. Ярым ас, арыған, донъяла ни барлығын йүнләп аңламаған, бары тик үҙ йәнен һаҡлап ҡалыуҙы төп шәхси ҡиммәт тип һанаған кешеләр колоннаһы командир Ковтюх етәкселегендә тулыһынса аңлы армияға, «тимер ташҡынға» әйләнә һәм фетнә күтәргән казактарҙы һәм аҡ гвардиясыларҙы ҡурҡыуға һала.
Авторҙың уҡыусыларға еткерергә тырышҡан төп идеяһы — кешеләр көсөн берләштереп дошмандан ҡотолорға һәм уларҙы еңергә кәрәк тигән идея. Кожух походының еңеү мөмкинлеге булмауға, армияның бихисап ҡан ҡойғос юғалтыуҙарға дусар булыуына ҡарамаҫтан, армиялағы кешеләр үҙҙәренең кешелек йөҙөн һаҡлап ҡына ҡалмай, хатта тормошта маҡсат һәм граждан булыуға юл, йүнәлеш таба.
Персонаждар
Повесть сюжетының нигеҙендә айырым кешеләрҙең яҙмышы түгел, ә халыҡ массаларының яҙмышы ята. Кеше «ташҡынынан» Серафимович Горпина һәм уның ирен айырып күрһәтә. Оло йәштәге Горпинала поход ваҡытында яйлап синыфлыҡты һиҙеү һәм коллективизм тойғоһо уяна.
«Тимер ташҡынының» командиры Кожух автор тарафынан портрет деталдәре, командирҙың биографияһы һәм телмәр үҙенсәлектәре аша дөйөмләштереп ҡылыҡһырлана.
Фильмдар һәм бүләктәр
1967 йылда режиссёр Ефим Дзиган Александр Серафимовичтың «Тимер ташҡын» повесы буйынса шул атамалы киң форматлы төҫлө нәфис фильм төшөрә. 1967 йылдың 5 ноябрендә ул фильмдың премьераһы үтә. Уны, фильм (прокатка) киң күрһәтеүгә сыҡҡас, 22 200 000 тирәһе тамашасы ҡарай. Ленинградта үткән Бөтә Рәсәй кинофестивалендә «Тимер ташҡын» фильмы иң яҡшы тарихи-революцион фильм булараҡ премияға лайыҡ була, Чикалайолағы (Перу) Халыҡ-ара кинофестивалендә фильм «Боронғо инкыларҙың алтыны» тигән ҙур приз яулай.
Яңы Александровка (Йылайыр районы)
Яңы Александровка (Новоалександровка) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше. Почта индексы — 453685, ОКАТО коды — 80227804003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күтүб әс-ситтә
Әл-Күтүб әс-Ситтә (الكتب الستة — «Алты китап») — Ислам дин белгестәре Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң 200 йыл тирәһе үткәс йыйған сөнни төп алты хәҙистәр йыйынтығы. Икенсе исеме — «Әс-Сихәх әс-Ситтә», йәғни «ышаныслы алтау».
Тасуирламаһы
Күтүб әс-ситтәгә түбәндәгеләр инә:
XI быуатта уларҙы беренсе тапҡыр ислам дине белгесе мөхәддис Ибн әл-Ҡайсарани бергә туплай. Күтүб әс-Ситтә сөнниҙәрҙең дөйөм таныуы менән файҙалана.
Ай-айка-Еган
Ай-айка-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға айка-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шүлтәнташ мәмерйәһе
Höhle von Kapova
Герберт Гувер Билдинг
Герберт Гувер Билдинг – АҠШтын АҠШ сауҙа департаменты штаб-фатиры урынлашҡан йорт. Илден баш ҡалаһы Вашингтонда урынлашҡан йорт.
Адресы: Конституция проспекты, 1401-се йорт. Пенсильвания һәм Конституция проспекттары, 15-се һәм 14-се урамдар менән сикләнғән кварталҙа ята.Джон Уилсон Билдинг һәм Роналд Рейган Билдинг йорттар янында тора.
Йорт янында Президент паркы урынлашҡан.
1932 йылда төҙөлгән. 1921-1928 йылдарҙа АҠШ сауҙа серкәтибе, Америка ярҙам администрацияһы етәксеһе Герберт Гувер исемен йөрөтә.
Грузия гербы
Грузия гербы — Грузияның 2004 йылдың 1 октябрендә ҡабул ителгән дәүләт символы. Ул ҡыҙыл ҡалҡанға эшләнгән Грузияның ҡурсалаусыһы, дейеүҙе һөңгө менән сәнсеп үлтереүсе Изге Георгийҙың көмөш фигураһынан ғибәрәт. Ҡалҡан грузин монархтары ырыуы Багратиониҙарҙың алтын батша коронаһы менән уратылған, уны ике алтын арыҫлан тотоп тора. Ҡалҡан аҫтына «Берҙәмлектә — көс» тигән девиз яҙылған таҫма бар. Был герб өлөшләтә Багратиониҙарҙың урта быуаттағы гербы нигеҙендә эшләнгән.
Яңы Гусев
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Николаевка (Николаевка ауыл советы, Стәрлетамаҡ районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 850 кеше. Почта индексы — 453145, ОКАТО коды — 80249852001.
Тынгэва-Паюта-Яха
Тынгэва-Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Анти-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 177 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көньяҡ Ентала
Көньяҡ Ёнтала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ентала йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үткәл (йылға)
Үткәл (Уткаль) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Белорет районы биләмәләрендә аға. Рәз йылғаһының уң ҡушылдығы.
Географияһы
Үткәл йылғаһы Уралтау һыртының көнбайыш битләүендә Магнитогорск леспромхозының 8-се участкаһынан төньяҡ-көнсығышта башлана. Төньяҡҡа табан аға, Ермак шишмәһе менән ҡушылып төньяҡ-көнбайышҡа борола. Йылға ярҙары буйлап ҡайын, ҡарағай, пихта, шыршы, уҫаҡ үҫә. Йылға тамағы урынлашҡан тораҡ пункттары Уткәл ауылынан түбәндәрәк, Рәз йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ҡушылдыҡтары
— Уң
— Ермак — Уралтау һыртының көнбайыш битләүендә башлана, көнбайышҡа табан аға һәм Үткәлгә ҡоя. Инешенең географик координаталары 53.73878°N, -58.36792°W; тамағының координаталары 53.737°N, -58.33281°W.
— Ишембәт — Уралтау һыртының көнбайыш битләүендә башлана, көньяҡҡа табан аға һәм Үткәлгә ҡушыла. Ташҡын осоронда тулыланған ҡоро үҙәндән башлана. Атамаһы Ишембәт шәхси исеменән алынған. Инешенең географик координаталары 53.78133°N, -58.33281°W; тамағының координаталары 53.74219°N, -58.32075°W.
— Арҡырығыр — Әрүәк-Рәз тауының көнбайыш битләүендә башлана, көньяҡ-көнбайышҡа ағып Үткәлгә ҡушыла. Инешенең географик координаталары 53.78036°N, -58.31097°W; тамағының координаталары 53.77333°N, -58.26772°W.
— Һул
— Алҡырғыр — Уралтау һыртының көнбайыш битләүендә башлана, ҡайын һәм уҫаҡ урмандары аша төньяҡҡа табан аға, Үткәлгә ҡоя. Инешенең географик координаталары 53.73864°N, -58.28728°W; тамағының координаталары 53.76022°N, -58.28625°W.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса: — Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212211100016973
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101697
— Бассейн коды — 10.01.02.002
— ГӨ буйынса томы — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Исламов Рәшит Тараки улы
Исламов Рәшит Тараки улы (Исламов Рашит Таракиевич) (14 август 1953 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1992 йылдан Балтас районы администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Исламов Рәшит Тараки улы 1953 йылдың 14 августында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Балтас ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле —  1980 йылда  Өфө нефть институтын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1970 йылда уҡытыусы булып башлай.артабан Златоус ҡалаһында сәғәт заводында столяр булып эшләй. 1972—1974 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, институтта уҡый. 1980—1983 йылдарҙа райсовет башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.1983—1985 йылдарҙа Юғары партия мәктбендә уҡый. 1985 йылда КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетында ауыл хужалығы бүлеге инструкторы. 1986—1988 йылдарҙа КПСС-тың Балтас райкомының икенсе секретары. 1988—1991 йылдарҙа Балтас район советы башҡарма комитеты рәйесе. 1992 йылдан Балтас районы администацияһы башлығы.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
Наградалары
Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы
Лабокша (Суда ҡушылдығы)
Лабокша — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Ампута
Ай-Ампута — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Прижим (Кесе Сурмог ҡушылдығы)
Прижим  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сурмог йылғаһының уң ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәйәк
Баяк — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 517 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй (йылға)Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алмашыу (иҡтисад)
Иҡтисадта алмашыу — движение тауарҙың бер хужанан икенсеһенә хәрәкәте. Кешеләр араһында эшмәкәрлек менән алмашыу, ул хеҙмәт продукттары менән алмашыу йәки туранан-тура алмашыу рәүешендә бара. .
Ул көс ҡулланып йәки ҡулланмай (ирекле рәүештә) барыуы мөмкин.
Ирекле алмашыуҙың бер төрө булып сауҙа тора. Һәр яҡ алмашыу ғәҙел һәм бәрәбәр тип һанаһын өсөн бындай алмашыу әйберҙең төр, сифат, форма һәм тәғәйенләнеш йәһәтенән баһаланылыуы талап ителә. Был бер үк нигеҙ, эквивалентлылыҡ үлсәме булған тауар хаҡы менән билдәләнә.
Алмашыу башҡа тауарға йәки хеҙмәт күрһәтеүгә «тауар-тауар» (бартер) рәүешендә, йәки  аҡсаға   «тауар-аҡса-тауар» (һатыу-һатып алыу) схемаһы буйынса башҡарыла.
Көс күрһәтеү юлы менән алмашыуҙы йыш ҡына бер яҡ ғәҙелһеҙ, бәрәбәр булмаған, талап алыу тип һанай. Көс ҡулланмай (йәки ҡулланырға янау булмай) тороп был ирекле рәүештә эшләнмәҫ ине.
Көйшәүселәр
Көйшәүселәр (Ruminantia; от rūma — көйөшлө малда оло ҡарын ) — аҙыҡтарын көйшәй торған тояҡлы хайуандар ярым отряды.
61-се армия (СССР)
61-се армия — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Ҡораллы көстәре РККА-ның оператив ғәскәри формированиеһы (берекмә, армия)
Ҡыҫҡартылған исеме — 61 А. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — 61-се резерв армияһы тип атала.
1943 йылдың авгусынан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (тулыландырылғандан һуң) 7-се гвардия кавалерия корпусы составында 61-се армияға индерелә. 1943 йылдың көҙөндә дивизия Чернигов-Припять операцияһында ҡатнаша. 1943 йылдың 21 сентябрендә Чернигов ҡалаһын азат итеү буйынсан барған алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары дивизияға е «Чернигов» почетлы исем бирелә. 25 сентябрҙә дивизия частары Днепрға сығалар. Днепр өсөн алышта ҡатнашҡан өсөн 1400-ҙән ашыу яугир һәм командир хөкүмәт наградалары менән бүләкләнә; Советтар Союзы Геройы исеме 54 кешегә бирелә, шул иҫәптән дивизия командиры генерал-майор Г. А. Белов, 58-се гвардия кавполкы полковник Т. Т. Кусимов, Әхмәтшин Ҡ. Х. Т. Ғ. Халиҡов һәм башҡалар. 1943 йылдың ноябрендә дивизия Гомель-Речица операцияһы барышында Белоруссия ҡалаларын һәм ауылдарын азат итеүҙә ҡатнаша.
Формированиелары
1941 йылдың 15 ноябрендә ВГК Ставкаһының 1941 йылдың 2 ноябрендәге бойороғона ярашлы булдырыла. Берекмә Волга буйы хәрби округында формалаша. Армия составына идаралыҡ, 342, 346, 350, 356, 374, 385, 387 һәм 391-се уҡсылар, 83-сө һәм 91-се кавалерия дивизиялары, бер нисә артиллерия һәм башҡа частар инә
Хәрби юлы
1941 йылдың декабрь башында — Көньяҡ-Көнбайыш, ә 24 декабрҙән — Брянск фронты составында. Мәскәү алышы барышында Болхов һәм Орел һөжүм йүнәлештрендә ҡатнаша. 1942 йылдың яҙынан 1943 йылдыңуртаһына тиклем Брянск һәм Көнбайыш фронттарында Белевтан көньяҡҡараҡ һәм көньяҡ-көнбайышыраҡ обороналау һәм һөжүм алыштарын алып бара, Брянск фронты составында 1943 йылдың июль-авгусында Орел операцияһында ҡатнаша.
1943 йылдың 26 сентябренән алып 1 октябргә тиклем армия берләшмәләре һәм частары Любеч ауылы янында Днепр аша сығалар ауылы янында һәм уң ярында плацдармды яулайҙар. Артабан армия ғәскәрҙәре Гомель-Речица, Калинковичи-Мозырь һөжүм операцияларында ҡатнашалар.
1944 йылғы Белорус операцияһында армия ғәскәрҙәре партизан отрядтары һәм Днепр хәрби флотилияһы менән берлектә Лунинец (10 июль), Пинск Пинск (14 июль), Кобрин (20 июль) һәм 28-се һәм 70-се армиялары частары булышлығында Брест (28 июль) ҡалалрын яулайҙар. Июль аҙағында ВГК Ставкаһы резервына сығарыла, сентябрь уртаһында 3-сө Прибалтика фронтына индерелә һәм уның составында 1944 йылғы Рига операцияһында дошманды эҙәрлекләүҙә һәм Рига ҡалаһын алыуҙа (13 октябрь) ҡатнаша. Октябрҙәң уртаһында 3-сө прибалтика фронты бөтөрөлөүе сәбәпле армия 3-сө Прибалтика фронтына тапшырыла һәм Курляндия төрөкөмөн ҡамауҙа ҡатнаша.
Декабрь аҙағында ВГК Ставкаһы резервына сығарыла, ә һуңынан 1-се Белорус фронтына күсерелә. Уның составына ғинуар — февраль башында — 1945 йылғы Варшава-Познань операцияһында, ә февраль — апрель башында — 1945 йылғы Көнсығыш Померания операцияһында әүҙем хәрби ғәмәлдәр алып бара.
Хәрби юлын 1945 йылғы Берлин операцияһында тамамлай, уның барышында 1-се Поляк ғәскәрҙәре армияһы менән берлектә Берлинды төньяҡтан урап үтә һәм опрерацияның аҙағына Виттенбергтан көньяҡ-көнсығышыраҡ Эльба йылғаһына килеп сыға.
Немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа күрһәткән ҡаһармандығы һәм батырлығы өсөн тиҫтәләрсә мең яугир орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, ә 316 яугир Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Күп кенә уның берләшмәләре һәм частары ордендар һәм почетлы исемдәр менән бүләкләнә.
Армия 1945 йылдың август айында тарҡатыла
Яңы Васильевка
Яңы Васильевка (Новая Васильевка) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 255 кеше. Почта индексы — 453160, ОКАТО коды — 80249818003.
Герберт Гувер
Ге́рберт Кларк Гу́вер (Herbert Clark Hoover, 10 август 1874 йыл — 20 октябрь 1964 йыл) — АҠШ-тың 31-се президенты (1929—1933). Республика партияһынан.
1921—1928 йылдарҙа АҠШ сауҙа министры була. Уға тиклем Америка ярҙам администрацияһы етәксеһе.
1928 йылда Смут-Хоули тариф акты буйынса Герберт Гувер ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, фермерҙарға ярҙам итергә вәғәҙә иткән була.
1930-сы йылда президент вазифаһында Герберт Гувер Бөйөк депрессияға ҡаршы төрлө программаларҙы ғәмәлгә керетә башлай, әммә уларҙың барыһы ла тиерлек уңышһыҙлыҡа килтерә.
Хәҙерге ваҡытта уның исемен Герберт Гувер Билдинг йорто йөрөтә.
А. С. Пушкин исемендәге китапхана- уҡыу бүлмәһе
'''А. С. Пушкин исемендәге китапхана (2014 йылдан — А. С. Пушкин исемендәге китапхана- уҡыу бүлмәһе''') — Мәскәү район китапханаһы. XIX быуат башында Спартаковская урамы, 9-сы йорт адресы буйынса төҙөлгән Мухиндарҙың элекке усадьбаһында урынлашҡан.
Тарихы
1899 йылда шағирҙың тыуыуының 100 йыллығы хөрмәтенә Мәскәү ҡала думаһы ҡарары буйынса А. С. Пушкин исемендәге китапханаға нигеҙ һалына. Уны асыу тантанаһы 1900 йылдың 2 (15) майында Немец урамындағы (хәҙерге Бауман урамы) Е. А. Богачёва йортонда үтә. 1912 йылда китапхана өсөн Ф. Д. Мухин вариҫтарының Елохово майҙанындағы айырым йорто һатып алына, китапхана хәҙерге көнгә тиклем ошо йортта. Китапхананың беренсе бағыусыһы А. С. Пушкиндың ҡыҙы Мария Александровна Гартунг.
Китапхана менән файҙаланыу ҡағиҙәләре халыҡтың бөтә ҡатламына китапҡа юл аса, китапхана уҡыусылары араһында эшселәр күп була. 1901 йылдың октябрь айында китапты өйгә биреү бүлексәһе барлыҡҡа килә (абонемент). Был Мәскәү китапханалары араһында абонемент ойоштороуҙың беренсе тәжрибәһе була. Тәжрибә уңышлы булып сыға: әгәр 1902 йылда уҡыу бүлмәһенә абонементҡа ҡарағанда 4,6 тапҡыр күберәк кеше килһә, 1910 йылдан абонементтар һаны уҡыу бүлмәһенә йөрөүселәрҙән 2 тапҡырға уҙып китә. Революциянан һуң китапхананың фонды Ступиндың тартып алынған складындағы һәм башҡа китап складтарындағы китаптар, шәхси китапханаларҙан конфискацияланған йыйынтыҡтар менән тулылана. Ул райондың төп китапханаһы булып китә.
Хатта ауыр һуғыш йылдарында ла китапхана эшен туҡтатмай. Өс гәзит уҡыусылар конференцияһы ойошторола. Уларҙың береһендә, совет патриотизмына бағышланған конференцияла И. Эренбург сығыш яһай. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа китапханала А. С. Пушкин әҫәрҙәрен өйрәнеү буйынса түңәрәктәр ойошторола, шағирҙың ижады тураһында лекциялар циклы уҡыла. 1975 йылдан алып китапханала бөйөк шағирҙың ижадын һөйөүселәрҙе һәм белгестәрҙе берләштергән «Пушкинист» клубы эшләй. 1996 йылда А. С. Пушкин вариҫтары клубы барлыҡҡа килә, уның ағзалары Пушкин уҡыуҙарында, презентацияларҙа, осрашыуҙарҙа һәм әҙәби-музыкаль кисәләрҙә, рәссамдар күргәҙмәләрендә ҡатнашалар.
Китапхананың китап фондында белемдең төрлө тармаҡтары буйынса яҡынса 240 мең дана баҫма экземпляр иҫәпләнә. Уның структураһында төрлө бүлектәр: мәғлүмәт-библиография, нота-музыкаль, эшкәртеү һәм комплектлау бүлеге, матбуғат баҫмалары бүлеге, урыҫ һәм сит ил телдәрендә китап абонементтары, шулай уҡ уҡыу залдары бар, залдарҙың береһе Пушкин исемен йөрөтә. Йыл һайын китапхана 13 мең китап уҡыусыны хеҙмәтләндерә, килеүселәр һаны 280 мең тәшкил итә.
Китапханала бушлай концерттар, әҙиптәр менән осрашыуҙар, китапхана бинаһы буйынса экскурсиялар үтә, ҡыҙыҡһыныу буйынса клубтар һәм түңәрәктәр эшләй.
Тюнгота-Яха
Тюнгота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Еся-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әйле
Әйле — ете ырыуҙан — Әй, Көҙәй, Мырҙалар, Һыҙғы, Дыуан, Ҡошсо һәм Өпәй — торған башҡорт ырыу-ҡәбиләләр берләшмәһе.
Әй ырыуы әй, тырнаҡлы, ҡаратаулы, төрөкмән һәм һарт-әйле нәҫелдәренә бүленә.
Көҙәй ырыуы шайтан-көҙәй, ҡыр-көҙәй, урман-көҙәй, төрөкмән-көҙәй һәм бүләкәй-көҙәй нәҫелдәренә бүленә. Башҡа ырыуҙар араһында эске бүленеш юҡ.
Әй берекмәләренең тарихы ХIV-ХV быуаттарға барып тоташа. Был мәлдә Әй буйында йәшәгән ырыуҙар һәм нәҫелдәр төрлө ырыу ҡатнашмаларынан торған. Һуңыраҡ улар берләшкән.
Этник тарихы
IV—V быуаттарҙа теле (уғыҙҙар) Арал буйы һәм Көньяҡ Уралдан алып Көнбайыш Монголия далалары территорияларына тиклем таралып ултырған. «Бәй-ши» һәм «Суй-шу» (VII быуат) хроникалары тиҫтәләрсә уғыҙ ҡәбиләләре араһында башҡорт халҡына нигеҙ һалыусы ата-бабаларыбыҙҙы (ба-шу-ки-ли), дөрөҫөрәге, башҡорт (baş + kurt, «баш бүре») этнонимын йөрөтөүселәрҙе теркәгән. Ләкин әйлеләр был ваҡытта башҡа уғыҙ берләшмәләренең бер өлөшө булып тормай әле.
Р. Ғ.Кузеев әйлеләрҙең этник тамырҙарын асыҡлау мәсьәләһендә башлыса башҡа төрки халыҡтарының этноним һәм атрибутив (тамғалар, орандар, онгондар) параллелдәренә, шулай уҡ шәжәрәләренә һәм тарихи риүәйәттәренә таяна. Ул, әй (әйле) этнонимы Төркмәнстан үзбәктәренең айнлдар, нуратлы төркмәндәренең алты-ата-айтамғалы, төркмән-нохурлиҙарҙың айы формаларында теркәлгән, тип билдәләне. Уларҙың барыһының да ырыу тамғаһы ярты ай булған. Бынан тыш, әйлеләрҙең шәжәрәһендә ата-бабаларҙың береһе тип Төркмән күрһәтелгән. Былар бөтәһе лә Р. Ғ.Кузеевҡа, уларҙың килеп сығышы уғыҙҙар менән бәйле, тигән һығымта яһарға мөмкинлек бирә. Уның күрһәткән хеҙмәте — уғыҙ ҡәбиләләр союзының генеалогик структураһына иғтибар биргән һәм унда әйлеләрҙең урынын тапҡан.
VII—IX быуаттарҙа Әйле ырыуҙарының ата-бабалары Һырдаръя һәм Арал буйы далаларының печенеж-уғыҙ-Ҡыпсаҡ ҡәбиләләре составына ингән. Әйлеләрҙең Уралға күпләп күсенеүе IX-XII быуатҡа ҡарай.
XI быуатта йәшәгән төрки (ҡарахани) филологы Мәхмүт Ҡашғари, артабан XIV быуат фарсы тарихсыһы Рәшит әд-Дин үҙҙәренең хеҙмәттәрендә тәүгегә оҡшап етмәгән уғыҙ ҡәбилә исемлеген: ҡыныҡ, ҡайы, байундур, йиүә, салғур, бәкдили, бйүкдуз, бйәт, язғыр, әймүр, ҡараболак, алҡаболаҡ, иғдыр, юракир, тутырға, улайүндлүг, туҡар, бәшнәк, жувалдар, жебни, жаруклуг (Мәхмүт Ҡашғари исемлегендә (22 ырыу)); ҡайы, баят, алҡараулы, ҡарауйлы, языр, дүкәр, дордирға, япарлы, әүшәр, ҡыҙыҡ, бәкдәли, ҡарҡын, баяндур, бичинә, жаулдур, чибни, һалыр, имүр, алайүнтли, үркиз, бәктәр, бүкдуз, йиүә, ҡыныҡ (Рәшит әд-Дин исемлеге буйынса (24 ырыу)) килтергән. Күреүебеҙсә, атап үтелгән уғыҙ ырыуҙары араһында Әйле телгә алынмай.
Әммә Рәшит әд-Дин, уғыҙҙарҙы 24 ырыуға бүлеүҙән тыш, боронғо йыһан һәм этногенетик легенда ла килтерә, уға ярашлы, аталған 24 ырыу атаҡлы Уғыҙ хан улдарының исемдәрен йөрөткән 6 аймаҡҡа бүленеп сыҡҡан. Уларҙың исемдәре: Көн (‘Кюн’), Ай (‘Ай’), Йондоҙ (‘Юлдуз’), Күк (‘Кӧк’), Тау (‘Таг’), Диңгеҙ (‘Денгиз’). Легендаға ярашлы, Айхандың дүрт: Языр, Дүкәр, Дордирға, Япарлы исемле улдары булған. Уларҙың исемдәренән уғыҙ ҡәбиләләренең атамалары сыҡҡан.
1981 йылда Н. Д. Шоңҡаров тарафынан БАССР-ҙың Мәсетле районы Йонос ауылы уҡытыусыһы Рәшит Әхтәровтан Әйле ырыуы башҡорттарының «Уҙаҡ-Туҙаҡ» эпик хикәйәте (эпосы) яҙып алына. «Уҙаҡ-Туҙаҡ» Калка йылғаһы һәм Азов буйында йәшәгән боронғо күсмә халыҡтарҙың (печенег-бәшнәктәрҙең) фажиғәле яҙмышын сағылдыра. XI быуат уртаһында көнсығыштан уғыҙ-төрки һәм бала-өсәндәр (половцы-ҡыпсаҡтар) ҡыҫымы аҫтында бәшнәктәр Карпат менән Дунайға сигенәләр, ҙур булмаған өлөшө (бала бәшнәктәр) Төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә. Хикәйәттә бала бәшнәктәрҙең Уралға барған юлы тасуирланған. «Узак-Тузак» хикәйәтенең төп геройы — бала бәшнәктәр ырыуы вәкиле. Уның ата-әсәһе игеҙәк балалар тураһында хыялланған, тик бер генә бала тыуған. Һәр кем уны үҙенсә атай: атаһы Уҙаҡ, йәғни иш, уҙаҡташтип, әсәһе Туҙаҡ исемен («туҙҙырыу» ҡылымынан — исемен ишетеү менән хатта үлем дә ҡурҡып сигенерлек булһын, тип «пыран-заран килтереү») ҡуша. "Узак-Тузаҡ"тың баһадир портреты сағыу итеп төшөрөлгән, ул ике кеше булып нығына һәм ысын ир-егет булып буй еткерә. Үлер алдынан атаһы уға Ер-һыуҙы һәм ғүмер юлдашын табырға васыят итә. Атаһының ихтыярын үтәп, Уҙаҡ-Туҙаҡ кешеләрҙең тәбиғәт менән гармониялы һыйышып йәшәүе кәрәклеген аңлауға килә. Әҫәрҙә ырыу-ара ыҙғыш һәм баҫып алыу һуғыштары хөкөм ителә.
Хисаметдин ибн Шәрәфетдиндең «Рисалә-и-тәүарих-Болғарийа»һында сағылдырылған легендар традицияларға ярашлы, Башҡорттарҙан Мөхәммәт пәйғәмбәр ҡушыуы буйынса Урал-Волга буйына килгән сәхәбтәрҙең тәүге уҡыусылары Әйлеләр булған: «Уралдың көнбайышынан сәхәбтәрҙә һабаҡ алырға килгәндәрҙән Әй үҙәнендәге башҡорт ҡәбиләһенән Зәйет улы Айытҡол була Шунан — Дәүләтбай улы Ҡотлобай; Муйнаҡ улы Этҡусты; Ҡолсом улы Этимгән; Бөрйән улы Уразбаҡый; Тайсын улы Таймаҫ — улар барыһы ла, Әй йылғаһы буйынан килеп, сәхәбтәрҙән һабаҡ алғас, үҙҙәренең йорттарына мосолман булып ҡайттылар».
Р. Ғ. Кузеев фекеренсә, Әйлеләр этник яҡтан Арал буйы һәм Урта Азияның бәшнәк-уғыҙ ҡәбиләләренә, башҡа ғалимдар фекеренсә, — фин-уғыр ҡәбиләләренә (В. Ф. Генинг) йәки себер татарҙарына (Ғ.Х. Әхәтов) барып тоташа. VII-IX быуаттарҙа Әйлеләрҙең ата-бабалары Һырдаръя һәм Арал буйы далаларында йәшәгән. IX-XII бб. Көньяҡ Уралға киләләр, Әй, Ағиҙел, Мейәс, Уй, Урал йылғаларының үрге ағымында төпләнә. XIII-XIV быуаттарҙа табын ҡәбиләһенең баҫымы аҫтында Әй, Ағиҙел, Мейәс, Уй һәм Йүрүҙән йылғаларының үҙәндәренә күсенәләр. XVI-XVIII быуаттарҙа Әйлеләрҙең күпселек өлөшө Урал аръяғына һәм Башҡортостандың Көнбайышына күсенә. Урал аръяғында әйлеләр Мейәстең үрге ағымын, Мейәс һәм Тинес йылғалары (Исәт йылғаһы ҡушылдығы) араһын биләп, көньяҡ һәм төньяҡ төркөмдәр барлыҡҡа килтерә: көньяҡ уйһыулыҡ ерҙәрендә ултыра, уларға аҫабалыҡ хоҡуғын нығытып, көньяҡтары элекке Әйле ерҙәренә, төньяҡта - керҙәшлек нигеҙендә табын ерҙәрендә урынлаша. XVI—XVIII быуаттарҙа әйлеләрҙең күпселеге Урал аръяғында, Башҡортостандың көнбайышында — Дим һәм Өҫән, Эйек тамағында һәм Ағиҙел йылғаһының урта ағымы һул ярҙары бассейнындағы ерҙе биләй. XVIII быуат уртаһында ҡәбиләнең бер өлөшө көнсығышҡа, Уй һәм Тубыл далаларына күсенә.
Р. Г. Кузеев Әйле ырыуы атамаһын башҡорт-коңрат этнонимик һәм топонимик параллелдәре рәтенәә ҡаратҡан. Ҡырғыҙ ғалимы Т. А. Акеров версияһы буйынса, әйле (аялы) ҡәбиләһе ҡоңрат һәм һалйот ҡәбиләләре менән тығыҙ этногенетик бәйләнешкә эйә.
Таралып ултырыу территорияһы
XVII-XIX быуаттарҙа төп таралып ултырыу территорияһы — Әй, Ләмәҙ, Эҫем, Өфө, Йңрңҙән йылғалары үҙәне. XVIII быуатҡа ҡәбиләләр фәҡәт традиция буйынса берләшкән; айырым аҫаба ерҙәре булған, властар алдында үҙ аллы сығыш яһаған. XVIII быуаттың 1-се яртыһында һаны 15 мең кешегә еткән.
XVIII быуатҡа әйлеләр дыуан, ҡалмаҡ, ҡатай, ҡыуаҡан, мырҙалар һәм табын ҡәбиләләре менән күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Себер даруғаһы Әйле улусын тәшкил итә. Бында, П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса, XVIII быуат уртаһында 113 йорт иҫәпләнгән. XVIII-XIX быуаттарҙа Әйлеләр йәшәгән ерҙәр Екатеринбург, Красноуфимск, Троицк һәм Силәбе өйәҙҙәренә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда (1798 - 1854 йй.) 2-се, 4-се Загорный, 4-се Көнбайыш һәм 5-се башҡорт кантондарына ҡарай.
Әлеге ваҡытта Әйлелеләр йәшәгән территорияла Башҡортостандың Салауат, Ҡыйғы, Дыуан, Мәсетле, Балаҡатай, Нуриман һәм Иглин райондары, Силәбе өлкәһенең Сосновка, Красноармейск, Кәҫле, Ҡоншаҡ, Ҡуҫа, Сосновка, Сыбаркүл һәм Арғаяш райондары, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл һәм Әлмән, Щучанский райондары, Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш райондары урынлашҡан.
Y-DNA анализы
Тест үткәрелгән әйлеләрҙең бер өлөшө - R1a гаплотөркөмөнөң R1a-Z2123 субкладына ҡарай. Әйлеләр башҡорт бишул, Һыуын, табын, ирәкте, кәлсер, дыуан, көҙәй, балыҡсы, ҡатай, тамъяндарҙың бер өлөшө һәм улар менән оҡшаш гаплотиптары һәм дөйөм Z2123+ субклады булған башҡа ырыуҙарға барып тоташа.
Шәжәрәһе
«Әйле ырыуы шәжәрәһе» - башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы. Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди төҙөгән, ул уны үҙенең «Тарихнамә-и-болғар» хеҙмәтенә индергән. Урал-Волга буйы төрки телендә яҙылған, әҫәр тексына мифтар, легендалар һәм риүәйәттәр индерелгән.
Был шәжәрәлә Ҡол Ғәлиҙең тормошонан ҡайһы бер мәғлүмәттәр килтерелә, көҙәй һәм ҡошсо башҡорт ырыуҙары атамаларының этимологияһы аңлатыла. Әҫәрҙең бер өлөшөн М. И. Өмөтбаев «Йәдкәр» (1897) китабында баҫтырған.
Шәжәрә күп тапҡырҙар күсереп яҙылған. 1912 йылда Мерҙәш ауылы кешеһе Миңлеҡул Ғәбделнасиров тарафынан яҙып алынған варианттарҙың береһе 1957 йылда Яҡшембәт ауылында табыла һәм Р.Ғ. Кузеев тарафынан «Башҡорт шәжәрәләре» йыйынтығына индерелә (1960). Был ҡулъяҙма Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Ғилми архивында һаҡлана.
Топонимы
Әй - Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышындағы йылға, Ҡариҙел йылғаһының һул ҡушылдығы. Әй йылғаһы атамаһы Әйле ырыу-ҡәбилә берләшмәһе исеменән алынғандыр, моғайын.
Әҙәбиәт
Янғужин Р. З. Башҡорт ырыуҙары: ҡыҫкаса тарихи-этнографик очерктар. Өфө, 1998;
Көньяҡ Рассоха (Литозера ҡушылдығы)
Көньяҡ Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Литозера йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лабокша (Шогда ҡушылдығы)
Лабокша — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шогда йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Вать-Сорт-Ягун
Ай-Вать-Сорт-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вать-Сорт-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәҙәни-технологик алмашыу
Мәҙәни-технологик алмашыу — айырым халыҡтар, илдәр, цивилизациялар араһында төрлө элемтәләр — сауҙа, никах, һуғыш ярҙамында аралашыуы, берләшеүе, һәм был территорияларға  мәҙәниәт, фән һәм технология ҡаҙаныштары үтеп инеүенә килтерә.
Кәримов Әхим Кәрим улы
Кәримов Әхим Кәрим улы (5 декабрь 1917 йыл — 28 август 2015 йыл) — геохимик, геология-минерология фәндәре докторы (1969), профессор (1973). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әхим Кәрим улы Кәримов 1917 йылдың 5 декабрендә Өфө өйәҙе Аҡтаныш ауылында (хеҙерге Татарстандың Аҡтаныш ауылы) күп бабалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда уның ғаиләһе йәшәргә Үзбәкстанға күсеп китә.
1939 йылда Сәмәрҡанд университетының химия факультынын тамамлай. Ошо уҡ йылдың октябрендә Ҡыҙыл армияға алына. Бөйөк Ватан һуғышын Сталинград фронтында танк частарында башлай. Еңеүҙе Берлинда өлкән лейтенант званиеһында ҡаршылай. 1947 йылда демобилизациялана.
Хеҙмәт юлын Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтында эшләй башлай.
1947 йылдан өлкән инженер, 1955 йылда өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1951—54 йылдарҙа Ленинградта Бөтә Союз геология‑разведка ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
1959 йылдан башлап Ташкент Нефть һәм газ ятҡылыҡтары геологияһы һәм эшкәртеү интитутының бүлек мөдире вазифыһында була.
1959 йылдан алып 17 Ташкентта йәшәй, һуңынан Өфөгә ҡайта.
1975 йылдан алып Өфө нефть институтында уҡыта, 1978 йылдан Салауат киске факультетының химия кафедраһы мөдире.
1980—88 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй.
Кәримов Әхим Кәрим улы 2015 йылдың 28 авгусында Өфөлә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни‑производство эшмәкәрлеге нефть һәм тәбиғи газдар геологияһы менән бәйле. Кәримов Ә.К. тарафынан Башҡортостандың, Үзбәкстандың нефть һәм газ перспективалары, нефть составы үҙенсәлектәре, нефттә көкөрт барлығын билдәләү методикаһы асыҡлана.
100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Беляк (Чекалда ҡушылдығы)
Беляк — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чекалда йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡуш тояҡлылар
Айры тояҡлылар, пар тояҡлылар — һөт имәр хайуандар отряды; һыйырҙар, кәзәләр, һарыҡтар, боландар һ.б.; улар 3-сө һәм 4-се бармаҡтарына баҫып йөрөй, 2-се һәм 5-се бармаҡтары ергә теймәй йәки бөтөнләй булмай.
Тядуй-Яха
Тядуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тынгэва-Паюта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Букварь для башкиръ
Букварь для башкиръ — урыҫ хәрефтәренә нигеҙләнеп төҙөлгән беренсе әлифба 1892 йылды Ырымбур ҡалаһында баҫтырып сығарыла. Ошо әлифбаға нигеҙләнеп төҙөлгән икенсе әлифба 1907 йылда Ҡазанда баҫтырыла.
Шул әлифбаға нигеҙ һалыусыларзың береһе — урыҫ педагогы һәм мәғрифәтсеһе Василий Владимирович Катаринский булған.
В. В. Катаринский 1846 йылдың 1 мартында тыуған. Урта һәм юғары белемде Ҡазанда, тәүҙә рухани семинарияла, аҙаҡ рухани академияла ала. 1872—1875 йылдарҙа В. В. Катаринский Чебоксар рухани училищеһының күҙәтеүсеһе вазифаһын башҡара. Башҡорт, ҡаҙаҡ телдәрен өйрәнә башлай.
1874 йылда Ырымбур уҡыу округы ойошторола. Уға Ырымбур, Пермь, Өфө губерналары, Уральск һәм Турғай өлкәләре берләштерелә. Округҡа 24 өйәҙ мәктәбе ҡараған. 1875 йылда В. В. Катаринский округтың башҡорт, татар, сыуаш, ҡаҙаҡ мәктәптәренең инспекторы итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 27 йыл башҡара. Ул ҡәрҙәш телдәрҙе ныҡлап өйрәнә, был халыҡтарҙың оло абруйын ҡаҙана.
В. В. Катаринский талантлы йәштәрҙе үҙ тирәһенә туплай, А. Бессонов, И. Алтынсарин, М. Ҡыуатов, Л. Әбделғәзизов кеүек йәштәрҙең ижади үҫеүенә булышлыҡ итә.
Ҡарағыҙ
Башҡорт алфавиты
Прилучная (Вишера ҡушылдығы)
Прилучная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.