cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кариб кризисы
Тарихи әһәмиәте
Кубанан ракеталарҙы алып китеүҙе Советтар Союзының еңеүе йәки еңелеүе тип еңел генә айырып әйтеп булмай. Бер яҡтан, Хрущёв 1962 йылдың майында уйланылған план аҙағына тиклем ғәмәлгә ашырылмай, һәм совет ракеталары Кубаның хәүефһеҙлеген тәьмин итә алмай. Икенсе яҡтан, Хрущёв АҠШ етәкселегенән Кубаға һөжүм итмәү тураһында гарантия алыуға өлгәшә, Кастроның хәүефләнеүенә ҡарамаҫтан, был гарантиялар бөгөнгө көнгә тиклем күҙәтелә. Бер нисә айҙан һуң Төркиәләге американ ракеталары шулай уҡ һүтеп алына. Ахыр сиктә, ракеталар төҙөүҙә техник яҡтан алға китеш күҙәтелеү арҡаһында, Кубала һәм Көнбайыш ярымшарҙа ядро ҡоралын урынлаштырыу кәрәклеге юҡҡа сыға, сөнки бер нисә йылдан Советтар Союзының АҠШ-тағы теләһә ниндәй ҡалаһын һәм хәрби объектын туранан-тура СССР территорияһынан юҡ итергә һәләтле континент-ара ракеталары етерлек була.
Хрущёв кризис йомғаҡтарын үҙенең мемуарҙарында түбәндәгесә баһалай: «Хәҙер инде бик күп йылдар үтте, һәм был ваҡиғалар тарихта эҙ ҡалдырҙы. Мин шул мәлдә ҡыйыулыҡ һәм алдан күрә белеүсәнлек күрһәтеүебеҙ менән ғорурланам. Был кризистан беҙ еңеп сыҡтыҡ, тип иҫәпләйем».
Мы, товарищи, поставили ракеты, ракеты средней дальности на Кубе. Почему мы их поставили, что нас заставило поставить? Мы рассуждали так, что Кубу американцы терпеть не могут, они это прямо говорят, что могут сожрать Кубу. Я вот с военными говорил, с маршалом Малиновским. Я спросил: если бы мы были на месте Америки, взяли для себя курс сломить такое государство, как Куба, сколько бы нам надо было, зная наши средства? — Максимум три дня, и руки помыли бы.
Товарищи, с этим надо считаться, потому что именно Америка эти возможности тоже имеет. Поэтому мы считали, что Кубу можно спасти, только на Кубе поставив ракеты. Тогда тронешь, так ёжик клубком свернётся, и не сядешь. (Смех.) Видимо, пробовали когда-то. (Смех.) Вот эти ракеты вроде иголок ёжика, они обжигают. Когда мы принимали решение, мы долго обсуждали и не сразу приняли решение, раза два откладывали, а потом приняли решение. Мы знали, что, если поставим, а они обязательно узнают, это шок у них вызовет. Шутка ли сказать, у крокодила под брюхом ножик! […]
В результате переписки мы вырвали у президента США заявление о том, что он тоже не думает вторгаться. Тогда мы сочли возможным сделать заявление, что мы тогда тоже считаем возможным удаление наших ракет и Ил-28.
Было это уступкой? Было. Мы уступили.
Была уступка со стороны Америки? Было дано публичное слово не вторгаться? Было. Так кто же уступил и кто не уступил?
Мы никогда не говорили, что мы будем вторгаться в другую страну. Америка говорила, что она не потерпит на Кубе революционного кастровского режима, и потом она отказалась. Значит, ясно, что другая сторона взяла на себя обязательство то, которое оно не признавала до постановки наших ракет на Кубе. Так?
ГОЛОСА: Так. (Аплодисменты.)
ХРУЩЁВ: Сейчас есть умные, а умных, когда пройдёт опасность, всегда больше, чем в момент опасности. (В зале смех.) […]
А если бы мы не уступили, может быть, Америка больше уступила? Может быть, и так. Но это могло быть похоже на детскую сказку, когда два козла встретились на перекладине перед пропастью. Они проявили козлиную мудрость, и оба упали в пропасть. Вот в чём дело.
Эпилог
1992 түбәндәге факт раҫлана: кризис башланған мәлдә Кубалағы совет хәрби частары тактик һәм стратегик ракеталар өсөн ядро боеголовкаларын, шулай уҡ уртаса радиустағы бомбардировщиктар өсөн дөйөм һаны 162 берәмеккә еткән Ил-28 ядро авиабомбаларын ала. Операция мәлендә совет штабы эшендә ҡатнашҡан генерал Грибков, АҠШ Кубаға тулы масштаблы баҫып инеү ойошторған осраҡта Кубалағы совет ғәскәрҙәре командующийы генерал Плиев уларҙы ҡулланырға хоҡуҡлы ине, тип белдерә.
Кариб кризисының бик ҡыҫҡа ғына ваҡытта үтеүе һәм ике яҡта ла ҡарар ҡабул итеүгә ҡағылышлы документтарҙың күплеге уны дәүләт ҡарарҙарын эшкәртеү процестарын анализлау буйынса бик яҡшы өлгөгә әйләндерә. китабында, авторҙар Грэхам Аллисон и Филип Зеликов дәүләт эшмәкәрлеген анализлағанда төрлө юлдарҙың булыуын күрһәтеү өсөн файҙалана. Кризистың көсөргәнешле булыуы һәм киңлеге драма яҙыу өсөн бик яҡшы материал бирә, был хәл Америка режиссёры Р. Доналдсондың «Ун өс көн» фильмында бик яҡшы сағылдырыла. Кариб кризисы шулай уҡ 2003 йылда төшөрөлгән The Fog of War: Eleven Lessons from the Life of Robert S. McNamara документаль фильмының төп темаларының береһе була.
2002 йылдың октябрендә Роберт Макнамара һәм Артур Шлезингер башҡа почетлы ҡунаҡтар менән бергә кризисты өйрнеүҙе һәм йәшеренлек грифы алынған документтарҙы баҫтырып сығарыуҙы дауам итеү өсөн Кубала Кастро менән осрашыуҙа ҡатнаша. Был конференция донъя ядро конфронтацияһына ни тиклем яҡын тороуын асыҡтан-асыҡ күрһәтә. Совет һыу аҫты кәмәһе борты етәксеһе (проекта 641) Василий Архиповтың төплө фекерле булыуы ла тулы масштаблы конфликтты булдырмауҙа ҙур роль уйнай.
Аведиков Николай Ваганович
Аведиков Николай Ваганович (23 июнь 1913 йыл — 1 апрель 1977 йыл) — совет скульпторы, музыкант, стоматолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Николай Ваганович Аведиков 1913 йылдың 23 июнендә Донға Кавказ аръяғынан күсеп килгән ярлы ғаиләлә тыуа. Мәктәпте тамамлағандан һуң, махсус белеме булмаһа ла, Ростовтың «Промкооперация», «Швейники», «Эпоха» эшсе клубтарында һәм башҡа ойошмаларҙа рәссам-биҙәүсе булып эшләй. Артабан 1930—1933 йылдарҙа М. Б. Греков исемендәге Ростов сәнғәт техникумының рәсем сәнғәте бүлегендә уҡый. Музыка менән мауығып китеп, ике йыл дауамында (1933—1934 йылдарҙа) музыка училищеһының кларнет класында уҡыу курсы үтә.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Дондағы Ростовҡа әйләнеп ҡайтҡас, 1946—1949 йылдарҙа Аведиков Ростов теш табибы мәктәбендә уҡый. Уны тамамлағас, 1948—1953 йылдарҙа Ростов медицина институты клиникаһында эшләй һәм бер үк ваҡытта Ростов сәнғәт училищеһының скульптура бүлегендә уҡый. Табиплыҡ практикаһы менән шөғөлләнә, «Победа» ҡала кинотеатрында кино сеансы башланыр алдынан эстрада оркестрында саксофонда уйнай.
Бөтәһенән бигерәк скульптура эшмәкәрлеге Николай Вагановичтың күңеленә яҡын була. Ул бер нисә күргәҙмәлә ҡатнаша. 1954 йылда Мәскәүҙәге Республика сәнғәт күргәҙмәһендә үҙенең «„Варяг“ крейсеры морягының портреты» тигән эшен ҡуя. Был портретта Рус-япон һуғышының ысын ҡатнашыусыһы, Ростов ҡалаһы кешеһе Капленков Иван Ефимович һүрәтләнгән. 1955 йылда РСФСР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһендә Аведиков «Шипка геройы К. В. Хрупкийҙың портретын» күргәҙмәгә ҡуйҙы. 1960-сы йылдарҙа Ростов скульпторы Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарының — Мадоян Гукас Карапетовичтың, Будённый Семён Михайловичтың, Плиев Исса Александровичтың портреттарын эшләй. Аведиковтың башҡа эштәре араһында — Змиевская үҙәнендәге монумент, Витя Черевичкин исемендәге балалар паркында герой-пионер Витя Черевичкинға һәйкәл, Ростов йылға училищеһы эргәһендә Седов Георгий Яковлевич бюсы.
Николай Ваганович Аведиков Дондағы Ростовта 1977 йылдың 1 апрелендә вафат була. Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән (3 квартал).
Ныромка
Ныромка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кесе Яблоня
Кесе Яблоня — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лосмина йылғаһының һул ярына тамағынан 4,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Америго Веспуччи
Америка Веспуччи (Amerigo Vespucci, Americus Vespucius; 9 март, 1454, Флоренция, Флоренция республикаһы — 22 февраль, 1512, Севилья, Испания) Флоренция сәйәхәтсеһе һәм диңгеҙсеһе, Америка ҡитғаһы уның хөрмәтенә аталған.
1501—1502 йылдарҙа Бразилия һәм Көнбайыш Һиндостан ярҙарына табан юл ала, әммә үҙҙәре аяҡ баҫҡан территорияларҙың Азияның көнсығыш сиге булмауын (Колумб сәйәхәттәрендәге кеүек үк), ә «Яңы Донъя» тип һүрәтләнгән айырым континент булыуын иҫбатлай. 1507 йылда яңы континент Веспуччи исеменең латин версияһы хөрмәтенә Америка тип атала.
Биографияһы
Америго Веспуччи 1454 йылдың 9 мартында Флоренцияла тыуа. Суҡындырған мәлдә уға изге Эмирик хөрмәтенә уның исемен ҡушалар. Америгоның ике ағаһы була: өлкән ағаһы Антонио (Пиза университеты ғалимы), икенсе ағаһы Джироламо (Сүриәлә сауҙагәр). Приор Сан-Марконың улы Марко Веспуччи, Симонетта Веспуччиҙың (ҡыҙ фамилияһы Симонетта Каттанео) ире уларҙың туғаны була.
Америго Веспуччи республиканың дәүләт нотариусы Анастазио (Настаджо) Веспуччиҙың өсөнсө улы була. Ул Флоренциялағы Изге Марк монастырының доминикан монахы Джорджо Антонио Веспуччинан һәйбәт тәрбиә ала, ул уны латин теленә өйрәтә (латин телендә ул атаһына 1478 йылдың 18 октябрендә хат яҙа), физика, диңгеҙ астрономияһы һәм география фәндәре буйынса белем бирә, һәм Америго ҙур уңыштарға өлгәшә. 1490 йылда ул сауҙагәр сифатында Севильяға юллана, үҙенә иптәшкә өлкән ағаһы Антонионың кесе улы Джованниҙы ла ала, унда Флоренцияла йәшәгән Джаннотто Берардиҙың бай сауҙа йортона хеҙмәт итергә инә. Был йорт Колумбтың 1493 йылда ойошторолған икенсе сәйәхәтен аҡса менән тәьмин итә, шуға күрә Америго Веспуччи испан адмиралын ошо ваҡыттан алып белгән тип фаразларға була. Колумб үлер алдынан үҙенең улына Джаннотто Берардиҙы намыҫлы, ышаныслы кеше итеп тәҡдим иткән була.
1492 йылда Медичиҙың Флоренциялағы сауҙа йорто Америко Веспуччины Донато Никколини менән бергә Ҡадиса һәм Севилья резиденцияларына ебәрә. 1495 йылдың декабрендә Севильяла итальян сауҙагәре Джаннотто Берарди вафат була, һәм Веспуччи уның эштәре менән шөғөлләнергә мәжбүр була. 1495 йылдың 9 апрелендә Джаннотто Берарди Испания короленән 900 тонна һыу һыйҙырышлы 12 карап килтереү тураһында контракты алған була. Берарди вафатынан һуң Америго Веспуччи 1495 йылдың декабрендә был сауҙа йортоноң отчеттарын тапшырыуға яуап кеше итеп тәғәйенләнә; 1495 йылдың 10 апрелендә испан хөкүмәте Колумб менән мөнәсәбәттәрен өҙә, һәм Веспуччи 1498 йылдың майына тиклем Һиндостанды тәьмин итеү хоҡуғын ала. 1496 йылдың 12 ғинуарында ул ҡаҙнасы Пинелонан моряктарға эш хаҡы түләү өсөн ул мараведи аҡса ала. Ғәмәлдә ул Андалузияла Һиндостанға бер (әгәр ике булмаһа!) экспедицияны тәьмин итеүгә контракт ала, атап әйткәндә, Колумбтың өсөнсө экспедицияһы өсөн. Америго Веспуччи был диңгеҙсегә, ер шарының яңы асылған өлөшө менән танышыу өсөн, сауҙа эшен ҡалдырып тороуҙы инандыра.
Америкаға сәйәхәт
Америго Веспуччи испан адмиралы Алонсо де Охеданың беренсе экспедицияһында штурман сифатында ҡатнаша. Улар 1499 йылдың 20 майында дүрт карапта Кадис янында урынлашҡан Пуэрто де-Санта-Мариянан юлға сыға; 23,5 көн йөҙгәндән һуң төньяҡ киңлектең 3° градусында ятҡан Суринама ярына аяҡ баҫа (Париа морононан көньяҡ-көнсығышҡа табан 200 диңгеҙ миле алыҫлығында). Был маршрутты улар Колумбтан алынған яңы яр һыҙығы картаһы ярҙамында һайлай (картаны Колумб 1498 йылдың октябрендә ебәргән була); Америгоның диңгеҙселәре был ярҙы тикшерә, Маракайбо ҡултығына инә, унда һыу уртаһындағы бағаналарҙа тораҡ ҡороп йәшәгән кешеләргә тап була, уны Венесуэла (Бәләкәй Венеция) тип атайҙар. Париа ярҙары буйлап көнбайышҡа табан ике йөҙҙән ашыу лига диңгеҙ юлын үтеп, көнбайыш һинд утрауҙарында булып, 1500 йылдың февралендә Кадисҡа әйләнеп ҡайта. Сәйәхәт ваҡытында экспедиция ике йөҙ индеецты ҡол итеп ала.
Король Мануэль I саҡырыуы буйынса 1500 йыл аҙағында Веспуччи Португалияға йүнәлә һәм Португалия караптарында тағы ла ике тапҡыр Лиссабондан яңы асылған материк ярҙарына барып ҡайта; беренсеһе 1501 йылдың майынан 1502 йылдың сентябренә тиклем, икенсеһе, адмирал Гонсало Коэльо етәкселегендә 1503 йылдың 10 майынан 1504 йылдың 18 июненә тиклем дауам итә. Үҙенең сәйәхәттәрендә ул начальник сифатында ғына эшләп ҡалмай, ә космограф һәм ишеүсе булараҡ та ҡатнаша; һуңғы сәйәхәтендә генә ул ҙур булмаған судноға командалыҡ итә һәм Бразилияның күпселек ярҙары тикшереп сыға. Америго Веспуччи Колумбтың Мануэль I-ҙең көнәркәше король Фердинанд II Арагонскийға уны тәҡдим итеүе буйынса Америго Веспуччи 1505 йылда ҡабаттан испан хеҙмәтен башлай, 1508 йылдың 22 мартында Һиндостанға сәйәхәт итеү өсөн баш кормчий (штурман) итеп тәғәйенләнә. 1512 йылдың 22 февралендә Севильяла вафат була.
Хаттар
Америго Веспуччиҙан һуң ҡалған берҙән-бер яҙма ҡомартҡылар уның ҡайһы бер юғары ҡатлам кешеләренә дуҫтарса хаттарынан тора, мәҫәлән: Лоренцио ди Пьерфранческо де Медичиға һәм Флоренцияла йәшәгән гонфалоньер Содериниға яҙылған хаттары һаҡланған. Ә улар, үҙ сиратында, был хаттар тураһында географик асыштарҙы дәртләндереүсе Лотарингия хакимы Рене II-сегә хәбәр итә. Америго Веспуччи вафатынан һуң был хаттар шунда уҡ Флоренцияла баҫылып сыға. «Америго Веспуччи сәйәхәттәре» исеме аҫтында донъя күргән әҫәрҙәр уның яҙмаларына тап килмәй, хатта бик күп йәһәттән уларға ҡапма-ҡаршы килә.
Америго Веспуччиҙың сәйәхәттәре мәлендә алып барылған көндәлек тип баҫылып сыҡҡан «Quatuor navigationes» (лат. «Дүрт диңгеҙ сәйәхәте») — ҙур бер әҫәрҙән өҙөк кенә. Әгәр ҙә Америго Веспуччиҙың бәләкәй әҫәрҙәре ҡайтанан бер туҡтауһыҙ баҫылып сыҡмаһа, бәлки, онотолор ҙа ине. 1507 йылда Виченцала тағы ла алты китапта аноном автор тарафынан «Mondo nuovo е paesi nuovamente retrovati da Alberico Vespuzio Florentino» тип аталған китаптар сығарыла. Уның авторы, башта уйлағанса, Франкансоне де Монтальбоддо түгел, ә Венеция космографы һәм картографы Алессандро Цорци була. «Яңы Донъя» китабы һуңынан 1508 йылда Миланда латин телендә баҫылып сыға, шул уҡ йылда Нюрнберг табибы Рухамер тарафынан немец теленә, ә 1516 йылда француз теленә тәржемәһе баҫыла.
Селус
Селус — Танзанияла һәм бөтә Африкала иң ҙур һаҡланған территория, резерват статусын йөрөтә. Майҙаны, был ил территорияһының яҡынса 5 процентын тәшкил итә, шуларҙың 5 120 000 га (51 200 км2) резерваттың территорияһы , ҡалған территория — административ яҡтан уның составына ингән Удзунгва-Маунтис һәм Микуми милли парктары. Танзанияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Дар-әс-Сәләм ҡалаһынан 219 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Паркта Руфиджи йылғаһы аға. Саваннаның типик йәнлектәре йәшәй: филдәр, бегемоттар, жирафтар, арыҫландар, леопардтар, крокодилдар һәм башҡалар.
Парк буйлап гну антилопаларының ике төр ареалы араһында сик үтә, һәм был масаи жирафы йәшәгән ареалдың иң көньяҡ нөктәһе. Уның территорияһында яҡынса 350 төр ҡош йәшәй, ә үҫемлектәр һаны 2000 төрҙән ашыу.
Парк 1922 йылда һунар резерваты булараҡ ойошторола, хәҙерге ваҡытта шулай уҡ башлыса һаҡланған һунар резерваты булараҡ сафари өсөн ҡулланыла, территорияның тик 5 проценты ғына (Төньяҡ Селус) рекреацион туризм (фотосафари) өсөн тәғәйенләнгән, унда һунар тыйылған. Резерват территорияһында халыҡтың даими йәшәүе тыйыла, туристар һәм һунарсылар башлыса Төньяҡ Селуста урынлашҡан ҡунаҡханаларҙа һәм һунар лагерҙарында йәшәй. 1982 йылда ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән, парк территорияһында файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, Руфиджи йылғаһында ГЭС төҙөү һәм браконьерлыҡ арҡаһында 2014 йылдан ЮНЕСКО-ның хәүеф аҫтында булған бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. Фредерик Кортни Селустың хөрмәтенә аталған, ул — урындағы фаунаны һәм уны һаҡлау һәм төрҙәрҙе һаҡлау мәсьәләләрен өйрәнгән һунарсы, 1917 йылда Беренсе донъя һуғышы ваҡытында һәләк булған.
Хайуандар донъяһы
Парк территорияһында Африкала иң ҙур ҡырағай хайуандар: филдәр (Loxodontha africana) популяцияһы йәшәй — яҡынса 100 000 (һуңғы йылдарҙа браконьерлыҡ арҡаһында кәмей), ҡара носорогтар (2000 тирәһе), бегемоттар (18 000 тирәһе), кафр буйволдары (яҡынса 140 000), 4 000 арыҫлан. Шулай уҡ антилопаларҙың төрлө төрҙәре йәшәй: гну (яҡынса 100 000), импала (яҡынса 250 000), гиена һымаҡ эттәр,.күп һанлы нил крокодилдары һәм 350 төр ҡош, шул иҫәптән эндемик: Удзунгва урман ағунаһы (Xenoperdix udzungwensis) һәм Cinnyris rufipennis. Төрҙәрҙең тығыҙлығы һәм төрлөлөгө юғары булғанлыҡтан, Селус резерваты тәбиғи йәшәү мөхите булып тора, ул биологик төрлөлөктө һаҡлау өсөн айырыуса әһәмиәткә эйә.
Фәтихов Ғабдулла Нафиҡ улы
Фәтихов Ғабдулла Нафиҡ улы (20 июль 1914 йыл — 1998 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, педагогия фәндәре кандидаты, доцент.
Биографияһы
Ғабдулла Нафиҡ улы Фәтихов 1914 йылдың 20 июлендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Благовещен районы) Яңы Турбаҫлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Бөрө педагогия техникумын тамамлағас, Өфө уҡытыусылар институтына уҡырға инә. Институтты 1940 йылда тамамлағас, Өфө ҡалаһының 52-се мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә.
Өфө ҡалаһының Калинин район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, Өфө ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәғариф хеҙмәткәрҙәрен алда торған бурыстарҙы намыҫлы үтәргә, тырыш хеҙмәт өлгөләре күрһәтергә саҡыра.
Мәғариф әлкәһендә оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә Ғабдулла Фәтихов педагогика мәсьәләләре буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре алып бара.
1953 йылдың ноябрендә «Башҡорт халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың педагогик ҡараштары» темаһына диссертация яҡлай. Бөрө дәүләт укытыусылар институты директоры итеп тәғәйенләйҙәр.
Бында эшләгән осорҙа уны дәүләт педагогия институты итеп үҙгәртеүгә өлгәшә, уның уҡытыу-матди базаһын нығытыуҙа яңылыҡтар индерә, республика мәктәптәре өсөн юғары белемле уҡытыусылар әҙерләүҙе юлға һала. Бөрө дәүләт педагогия институты республиканың төньяҡ райондары өсөн мәҙәниәт усағына әйләнә.
1958—1959 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Халыҡ мәғарифы министрлығы Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы мөдире булып эшләй.
Ғабдулла Нафиҡ улы Фәтихов РСФСР Педагогия йәмғиәтенең Башҡортостан бүлеген ойоштороусы булып сығыш яһай һәм уның беренсе рәйесе була. Республика мәктәптәренә методик ярҙам күрһәтеүгә лайыҡлы өлөш индерә.
Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт педагогия институтында педагогика һәм психология кафедралары доценты вазифаһын башҡара.
1974 йылда «Башҡорт мәғрифәтселәренең һәм яҙыусыларының педагогик ҡараштары» тигән китап баҫтырып сығара.
Ул — күп төрлө мәҡәләләр, брошюралар, китаптар авторы.
Миклухо-Маклай Николай Николаевич
Германияла белем ала. 1864—1869, 1870—1882 һәм 1883—1886 йылдарҙа Рәсәйҙән ситтә йәшәй, тыуған илендә бер ҡасан да бер йылдан артыҡ тормай. Иҫән сағында йыш ҡына немец һәм инглиз телдәрендә баҫылған 160-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт, башлыса мәҡәләләр һәм иҫкәрмәләр, авторы. Шулай уҡ Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Океанияның төп халыҡтарын яҡлаусы булараҡ билдәле, ҡолдар менән сауҙа итеүгә ҡаршы әүҙем сығыш яһай. Ғалим булараҡ, кешелектең берҙәмлеге принцибын эҙмә-эҙлекле тота; ҡара расалар, шул иҫәптән австралия аборигендары һәм папуастар маймылдан аҡыллы кешегә табан күсмә биологик төр тигән ҡарашты кире ҡаҡҡан. Шул уҡ ваҡытта Яңы Гвинеяның төньяҡ-көнсығыш яр буйҙарын «этнографик ҡурсаулыҡ» тип ҡарай, һәм уның берҙән-бер эйәһе булырға дәғүә итә. Был уны сәйәси авантюралар юлына этәрә, атап әйткәндә, Маклай Ярының Рәсәй колонияһы булыуын теләгән, шуның менән бергә Папуас Союзы бойондороҡһоҙ дәүләтен булдырыуға һәм уның башлығы булыуға ынтылған. Рәсәй хөкүмәте был проектты кире ҡаҡҡандан һуң, бер үк ваҡытта Бөйөк Британия һәм Германия империяһы хөкүмәттәренә бында протекторат (шул уҡ ваҡытта Бисмаркка мөрәжәғәт иткәндә, Германияны яңы Гвинеяны колонизацияға дусар итмәү гаранты булырға саҡыра) урынлаштырыу тәҡдимен еткерә. Һөҙөмтәлә 1884 йылда Маклай Яры Германия колонияһына әүерелә.
Миклухо-Маклайҙың тыуған көнө, рәсми булмаһа ла, этнографтарҙың һөнәри байрамы тип билдәләнә.
Сығышы. Ғаиләһе
Миклухалар нәҫеле буйынса мәғлүмәт ысынбарлыҡҡа XVIII быуат урталарынан ғына сағыштырмаса тап килә. Н. Н. Миклухо-Маклай үҙе 1887 йылда вафаты алдынан яҙған автобиографияһында, нәҫелдән килгән дворянлыҡ уның ҡарт олатаһы Степан Миклухаға — рус-төрөк һуғышы осоронда Очаковты штурмлағанда күрһәткән батырлығы өсөн казак полкы хорунжийына — бүләк ителгән, тип раҫлай. Был версия XX быуаттың бөтә биографтары тарафынан бәхәсһеҙ ҡабул ителгән, әммә унда бихисап анахронизмдар бар: Очаковты алғанда күрһәткән батырлығы 1788 йылға түгел, ә 1772 йылға ҡаратылған; С. Миклуха хеҙмәт иткән Стародуб казак полкы Очаковты ҡамауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнашҡан берләшмәләр составында булмаған. Шуға ҡарамаҫтан, Украиналағы Чернигов өлкәһе Дәүләт архивында Степан Миклуханың тормошона ҡағылышлы элек билдәһеҙ документтар табылған. Ул 1750 йылдар тирәһендә тыуған һәм ғаиләһе менән Стародубта — Гетманщинаның полк ҡалаһында, 1782 йылдан алып — Новгород-Северск наместниклығының өйәҙ ҡалаһында йәшәгән. Ҡалала хатта Миклухалар нәҫел вәкилдәре йәшәгән тыҡрыҡ булған. С. Миклуха, казак полкын Рус армияһының регуляр Стародуб еңел кавалерия полкына күсергәндән һуң, Рус армияһының беренсе обер-офицеры — корнет исеменә лайыҡ була. Шулай итеп, Миклуха нәҫеленә дворянлыҡ дәрәжәһен биргән документаль дәлилдәр юҡ. XIX быуаттың беренсе яртыһындағы материалдар ҙа шулай уҡ Н. И. Миклухо-Маклайҙың ҡарт олатаһы — Степан Степановичтың «шәхси дворяндарҙан сыҡҡан», ә ырыу ағзаларын «корнет балалары» тип атай.
1844 йылдың 14 апрелендә Мәскәүҙә Сретенкалағы Воскресенск сиркәүендә Н. И. Миклуха 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы, ул осорҙа Бағыусылыҡ эштәре буйынса йәмәғәт приказы чиновнигының, полковник Беккерҙың ҡыҙы Екатерина Семёновна Беккер менән никахлаша, Кейәүгә 25 йәш ине, кәләше унан һигеҙ йәшкә кесерәк. Йәштәр хеҙмәт урынына — Новгород губернаһындағы Борович өйәҙе Языково ауылына юллана. Бында улар алпауыт Н. Н. Евстифеевтың Рождественское имениеһында ҡуртымға алынған бүлмәлә йәшәй. 1845 йылдың 2 июлендә тәүге улы — Сергей тыуа (1895 йылда үлгән). 1846 йылдың 17 июлендә Николай исемле икенсе улы донъяға килгән. Шегрина Горала Николай Чудотворец сиркәүендә суҡындырыла;восприемник — генерал-майор А. Н. Ридигер, сығышы менән киләсәктә Рәсәйгә патриарх Алексий II биргән ғаиләнән.
Ике фамилия. Милләте
Д. Д. Тумаркинға ярашлы, тәүге тапҡыр ике фамилияны — Миклухо-Маклай (Miklouho-Maclay) — 1868 йылда немец телендә баҫылған «Рудимент плавательного пузыря у селахий» тип аталған тәүге хеҙмәтендә ҡулланған. Тумаркин яҙған биография донъя күргәндән һуң архив документтарын тикшереү фамилияның икенсе өлөшө дүрт йылға алдараҡ барлыҡҡа килгәнен күрһәтте. Петербург тикшеренеүсеһе П. Л. Белков 1882 йылда уның яҙыу китаптарының береһенә йәбештерелгән «''N. Von Maclay Stud. philоs. Heidelberg. 1864''» тигән яҙыуға юлыға. Тимәк, Миклухо-Маклай 1864 йылда Гейдельберг университетында уҡыған ваҡытта (Миклуха исемен телгә алыу тураһында хәстәрлек күрмәйсә) шотланд исемен алған. Ул сит илдәрҙәге үҙенең тәүге мәҡәләләрендә лә «N. von Maclay» исемен файҙалана. Миклухо-Маклайҙың этнография буйынса тәүге баҫмаһы, «Über die Rokau-rogo-rogo oder die Holztafeln von Rapanui» мәҡәләһе шул исем аҫтында — N. von Maclay" — донъя күргән.
Шулай уҡ Миклуха ғаиләһенең риүәйәтенә барып тоташҡан «шотланд легендаһы» булған. Легенда буйынса, шотланд ялсы һуғышсыһы Микаэль Маклай Жёлтые Воды янындағы алышта казактар әсирлегенә эләгә, Миклухаға әүерелә. Ул бер ниндәй ҙә дәлилдәр йәки документтар менән раҫланмай. 1953 йылғы биографик очергында Н. А. Бутинов, ғалимдың туғанының ҡыҙы әйткәненән сығып, «Маклай» приставкаһы, күрәһең, тармаҡланған Михлух нәҫелендәге «Махлай» фамилияһынандыр, тип яҙа.
Н. А. Бутинов, был проблеманы оҙаҡ йылдар тикшергәндән һуң, 1998 йылда түбәндәге версияны тәҡдим итә: Канар утрауҙарында губканың яңы төрөн — Guancha blanca күреп, Н. Н. Миклуха йола буйынса беренсе асыусының ҡыҫҡартылған фамилияһын (латынса — Mcl) ҡуша. Был өс хәрефтән ул яңы фамилияны — Maclay төҙөй. Д. Д. Тумаркин, ошо версияны танып, уны психологик нигеҙләй. Николай Миклуха һәр ваҡыт атаһының юғары ҡатламдан түгеллеген һәм казак фамилияһының затлы нәҫелдән булмауынан ҡыйынһынған; яртылаш полька әсәһе — улын нәҫелдән килгән дворяндарға индереүгә ҙур ауырлыҡ менән ирешә. Ике фамилия поляк-украин дворяндары (мәҫәлән, Грум-Гржимайло, Доливо-Добровольский һ.б.) нәҫелдәренә хас була. Германияла төпләнгәс, Н. Миклуха, уның немец биографы Х. Вотте фекеренсә, — һис юғында, үҙенең кенәзлеге тураһында имеш-мимештәрҙе кире ҡаҡмаған. Уның уҡытыусыһы Эрнст Геккель 1860-сы йылдарҙағы хаттарында Николайҙы «урыҫ кенәзе» һәм хатта «Киев кенәзе» тип атаған. Хаттарҙан һәм ғилми баҫмаларҙан күренеүенсә, 1867 йылда уҡ Геккель үҙенең уҡыусыһын Миклуха тип атаған, әммә 1868 йылда үҙен «медик-студент Миклухо-Маклай оҙатып ҡуйған», тип яҙған.
1870-се йылдарҙан башлап, Рәсәйҙән ситтә булғанда, Н. Н. Миклухо-Маклай йыш ҡына фамилияһының тәүге өлөшөн төшөрә, ә Бөйөк Британияла һәм Австралияла 1874 йылдан алып «барон Маклай» йәки «де Миклухо-Маклай» тип таныта. Д. Н. Анучин әйтеүенсә, бында Америкаға сәйәхәт иткәндән бирле «барон» тип йөрөткән А. Гумбольдт менән оҡшашлыҡ ҡарала. Ҡәтғи стратификацияланған ҡатлам юҡ-барға ышаныуҙары һәм өҫтөнлөктәре булған Британия һәм колониаль йәмғиәттә дворян титулы мөһим ғилми һәм йәмәғәт маҡсаттарына, шул иҫәптән төп халыҡтарҙың хоҡуҡтарын яҡлауға өлгәшергә мөмкинлек биргән.
Миклухо-Маклайҙың милләте буйынса мәсьәлә лә хәл ителмәгән. Был мәсьәләлә Миклуханы, атаһының иртә үлеменән һуң, яңғыҙ тәрбиәләгән әсәһе — Екатерина Семёновна ла ҙур йоғонто яһаны. Сәйәхәтсенең энеһе: «ғаиләбеҙҙә кеүәҫ ватансылығы булманы, беҙгә бөтә милләттәрҙе, кеше шәхесен ихтирам итеү тәрбиәһе бирелгән». 1863—1864 йылдарҙағы поляк ихтилалы Миклуханы поляк мәҙәниәте менән тәрәнерәк ҡыҙыҡһынрырға мәжбүр итә. Һөҙөмтәлә, вафаты алдынан Миклухо-Маклай үҙенең сығышын «Ник. Ник. урыҫ, герман һәм поляк элементтарынан тора» тип күрһәтә.
Иртә бала сағы
1846 йылдың 10 авгусында Николай Ильич Миклуха тәжрибә тимер юлы начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә; көҙ көнө Миклуха ғаиләһе Петербургка ҡаҙна фатирына күсә. 1848 йылдың 18 мартында Н. Миклуха Мәскәүҙә Николаев вокзалы һәм юлдың Колпиноға тиклем һуҙылған тәүге 12 саҡрымы мөдире итеп тәғәйенләнә. Ғаиләлә 1849 йылдың 11 майында Ольга исемле ҡыҙ тыуған (1880 йылда вафат була). 1849 йылдың авгусында ғаилә башлығы Вышний Волочёк менән Тверь араһындағы тәжрибә юлы начальнигы итеп тәғәйенләнә, уның оҙонлоғо 112 саҡрым тәшкил итә. Әммә 1850 йылдың октябрендә Николаев тимер юлының Көньяҡ дирекцияһы начальнигы Н. Миклухаға ҡарата ҡәнәғәтһеҙлеген белдерә һәм эштән ситләтелә. Шуға ҡарамаҫтан, декабрҙә ул Аннаның 3-сө дәрәжә Анна ордены менән бүләкләнә. Ниһайәт, 1851 йылдың 9 октябрендә инженер-капитан Миклуха Николаев тимер юлының (Спирово-Клин) VI бүлексәһе начальнигы итеп тәғәйенләнә. Ғаилә Тверҙә йәшәй. 1853 йылдың 31 майында тағы бер ул — Владимир тыуған. Ниһайәт, 1851 йылдың 9 октябрендә инженер-капитан Миклуха Николай тимер юлының VI бүлексәһе начальнигы итеп тәғәйенләнә. Ғаилә Тверьлә йәшәгән. 1853 йылдың 31 майында тағы бер ул — Владимир тыуған. 1853—1855 йылдарҙа Н. Миклуха Ҡырым һуғышы осоронда ғәскәрҙе туҡтауһыҙ йөрөтөү мөмкинлеге өсөн бер нисә тапҡыр рәхмәт ала һәм «За отлично усердную службу» миҙалына лайыҡ була. Әммә 39 йәш тулған көндә, 1855 йылдың 24 октябрендә, биләгән вазифаһынан бушатылды. Был уның сәләмәтлеге ҡапыл насарайыуы (туберклёз асыла) сәбәпле тип фаразлана.
1855 йылдың аҙағында Миклуха ғаиләһе Петербургка Таврия баҡсаһы янындағы фатирға күсә. 1856 йылдың 12 апрелендә бында кинйә улдары — Михаил тыуа. Һуңынан ул ғаилә архивын йыйыусы һәм һаҡлаусы булып китә. Ғаилә башлығы Николаев тимер юлы ҡарамағындағы Александров механика заводы мөдире була. 1856 йылдың декабрендә Выборг шоссеһы төҙөлөшө етәксеһе итеп тәғәйенләнә, был уның сәләмәтлеген тулыһынса ҡаҡшата. 1857 йылдың 20 декабрендә Н. И. Миклуха 41 йәшендә донъя ҡуя.
Ғаиләнең матди хәле бик ауыр була, сөнки Н. Миклуха пенсияға сығып өлгөрмәгән, әммә ғаиләнең элекке һаҡланмалары «Самолёт» пароход компанияһы акцияларына һалынған; әсә шулай уҡ географик карталар һатып аҡса таба. Был аҡса балаларға белем бирергә мөмкинлек бирә: дөйөм белем биреү предметтарын ситтән килгән уҡытыусылар уҡыта, ә гувернанткалар немец һәм француз телдәренә өйрәтә. Рәссам Ваулин балаларҙы һүрәт төшөрөөгә өйрәтә, ул Николайҙың художество һәләтен аса, шулай уҡ уның тәүге портретын төшөрә.
Гимназия һәм Петербург университеты
1858 йылда өлкәндәрен — Сергей менән Николайҙы — Изге Анна училищеһына (Анненшуле) 3-сө класҡа бирәләр. Әммә немец телендә уҡытылыу ағалы-энеленең ризаһыҙлығына килтергән һәм түләү ҙә артыҡ юғары булған. Уларҙы ҡаҙна гимназияһына күсерер өсөн бик күп документтар кәрәк була. Е. С. Беккер-Миклуха Чернигов дворяндар йыйылышына мөрәжәғәт итә. Миклуха ғаиләһе дворян китабына теркәлмәгән булып сыға. Екатерина Семёновна, мәрхүм иренең чинына һылтанып, Петербург дворяндар йыйылышына уны һәм балаларҙы (Николайға ул ваҡытта 12 йәш була) Петербург губернаһы дворяндарының нәҫел китабына индереү тураһында үтенес ҡағыҙын ебәрә. Үтенес ҡәнәғәтләндерелә.
Рәсәйҙә крепостной хоҡуҡты бөтөрөүгә бәйле 1861 йылғы ижтимағи-сәйәси күтәрелеш осоронда гимназистар ҙа ситтә ҡалмай. 14 октябрҙә студенттар манифестацияһында Санкт-Петербург университеты бинаһы янында 35 кеше ҡулға алына, улар иҫәбендә ағалы-ҡустылы Сергей һәм Николай Миклухалар ҙа (16 һәм 15 йәш) була. Улар Петропавловск ҡәлғәһенә бикләнә һәм Кронверк куртинаһына урынлаштырыла, унда осрашыу һәм тапшырыу рөхсәт ителмәй. Әммә инде 18 октябрҙә тәфтиш комиссияһы ағалы-ҡустылыны, «яңылыш алынған» тип, иреккә сығара.
1861/1862 уҡыу йылында Николай Миклуха элеккесә дәрестәр ҡалдыра, аттестация һөҙөмтәһе: француз һәм латин телдәренән «яҡшы», рус һәм немец телдәре, тәбиғи тарих, география, тарих һәм физика буйынса «өс» һәм математиканан «насар» билдәләре. Гимназияның алтынсы класына ул ҡыйынлыҡ менән күсерелә. Киләһе йылда Николай үпкә шеше меннән сирләй, имтихандарҙа уртаса билдә — «ике бөтөн туғыҙҙан ете» ала һәм 6-сы класта икенсе йылға ҡалдырыла.
1864 йылдың 26 февралендә университетта бер студентты иптәштәре өҫтөнән ялыуҙар биреүҙә ғәйепләү сходкаһы башлана. 27 февралдән студенттар университет тәртиптәрен тәнҡитләй башлай һәм инспекторҙы отставкаға ебәреүҙе талап итә; был көндө Николай Миклуха үҙенең гимназия буйынса иптәше Суфщинскийҙы университетҡа индерергә маташа. Был ирекле тыңлаусы Миклуханы университетҡа индереүҙе тыйырлыҡ сәбәпкә әүерелә, инспектор Н. Озерецкий донесениеһында уның элек тә бер нисә тапҡыр ҡағиҙәне һәм университет уставын боҙоуы тураһында еткерә.
1887 йылғы вафаты алдынан яҙған автобиографияһында Миклухо-Маклай, рус университеттарына уҡырға инеү хоҡуғынан яҙҙырылғанын раҫлай. XIX быуат аҙағында — XX быуаттың беренсе сирегендә бөтә биографтар ҙа тиерлек был версияны тәнҡитһеҙ ҡабул итә, ләкин 1923 йылда уны Д. Н. Анучин шик аҫтына ҡуя. Совет әҙәбиәтендә сәйәси мотивтар буйынса версияһы өҫкә сыға. 1983 йылда ғына Б. Н. Комиссаровтың мәҡәләһендә 1864 йылдың февраль айындағы ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклелеге һәм уларҙың ысын эҙемтәләре тергеҙелә. Ирекле тыңлаусы булараҡ, Н. Миклуханы уҡырға инеү хоҡуғынан мәхрүм итә алмағандар, сөнки был смтьудент өсөн университет суды сығарған юғары яза сараһы булған, һуңынан ул уҡыу округы попечителе тарафынан раҫлаған. Ирекле тыңлаусыларға университетҡа инеүҙе тыйыу махсус бюрократик процедура менән оҙатылмаған.
Н. Миклуханың артабанғы юлын билдәләүгә уның элекке өйҙә уҡытыусыһы В. Миклашевский булышлыҡ итә, ул Гейдельберг университетына уҡырға инергә кәңәш бирә. Башҡа немец университеттарҙағы кеүек үк, Рәсәй подданныйҙарына белем тураһында документ күрһәтеү талап ителмәгән. Әсәһе Миклашевскийҙың дәлилдәре менән ризалаша һәм, ғаиләнең матди хәле ауыр булыуға ҡарамаҫтан, улын Германияға ебәрергә була. Польша ихтилалы менән бәйле, йәштәргә документты бик теләмәй генә биргәнлектән, сит ил паспортын алыу төп мәсьәлә була. Әммә 1864 йылдың мартында Н. Миклуха, плеврит менән киҫкенләшкән үпкә шеше менән ауырып китә, һәм полиция участкаһында 9 табип тикшергәндән һуң әсәһенең юллауы буйынса сит ил паспорты бирелә. 1864 йылдың 21 апрелендә Николай Германияға китә.
Гейдельберг һәм Лейпциг
Гейдельбергта рус университет яҡташлығында 130-ға яҡын кеше (ҡалала бөтәһе 15 мең кеше һәм 3000-гә яҡын студент иҫәпләнә, шуларҙың 500-гә яҡыны — сит илдәрҙән). Урыҫ студенттарының туған телендә цензураһыҙ матбуғатҡа ирекле инеү мөмкинлеге була, ә 1863 йылдан — Польша ихтилалы башланыу менән — ҡаршы ике төркөмгә бүленә. 18 йәшлек Н. Миклуха баш күтәреүсе поляктарға ярҙам итеү яҡлы «герценистар» төркөмө сафында була. М. Н. Миклуха ағаһының биографияһындағы материалдарҙа Николайҙың ул йылдарҙа «Атайҙар һәм балалар» романы геройы Базаровтың ҡайһы бер ҡараштарын хуплауы хаҡында яҙа. Уның уҡытыусыһы — милләте буйынса поляк — Миклашевский егетте поляк студенттары менән таныштыра, Николай хатта поляк телен өйрәнергә маташа. Әсәһе уға: «Ниңә һиңә был тел, инглиз теле яҡшыраҡ», — тип яҙған һәм инженер һөнәрен алырға саҡырған.
Гейдельбергта Н. Миклуха геометрия һәм тригонометрия буйынса лекциялар курсына яҙыла, шулай уҡ сәйәси иҡтисад, яңы тарих, дәүләт һәм хоҡуҡ курстарын тыңлай. Уның матди шарттары насар була — Петербургтан килгән аҡса саҡ уҡыуға һәм фатирға түләүгә етә ине; Рәсәйҙә полицейскийҙарҙың эҙәрлекләүҙәренән һаҡланып, әсәһенең кәңәше буйынса, беренсе каникулдарҙа Миклуха, сәләмәтлеген өҫтәмә нығытыу өсөн, Шварцвальдка юллана. Уның автобиографияһынан билдәле булыуынса, 1864/1865 йылғы ҡышҡы семестрҙа ул Гейдельбергта физика, химия, геология, философия, енәйәт һәм гражданлыҡ хоҡуғын өйрәнә. Китаптарҙан күсергән өҙөктәр һәм һаҡланып ҡалған лекциялар буйынса фекер йөрөткәндә, Н. Миклуха Гейдельбергта — утопик социализм, айырыуса Оуэн һәм Сен-Симон, шулай уҡ Чернышевский идеялары менән мауыҡҡан. Чернышевскийҙың гражданлыҡ язаһына хөкөм ителеүе Николайҙы тетрәндерә, ул әсәһенә яҙыусының фотоһүрәтен ебәреүен үтенә, һәм уның рәсемен төшөрә. Ләкин 1860-сы йылдарҙағы демократик хәрәкәттең ҡыйралыуы сит илдә рус студенттарының тарҡалыуына килтерә. Урталыҡ тотҡандар Рәсәйгә әйләнеп ҡайта һәм граждандар хеҙмәтенә килә, Баден Бөйөк герцоглығында полиция реакцияһы көсәйгәнлектән, радикалдар Швейцарияға күсә. 1866 йылға Гейдельбергта рус студенттары ҡалмай тиерлек.
1865 йылдың йәйге семестрын Н. Миклуха Лейпциг университетында үткәрә, унда ауыл хужалығында, урмансылыҡта һ.б. идарасылар хеҙмәтенә белгестәр әҙерләгән камераль факультетына инә. Миклуха факультетҡа 1865 йылдың 19 апрелендә яҙыла, ул дүрт курс: физик география; милли иҡтисад теорияһы, сағыштырмаса статистика һәм Германия дәүләтселеген өйрәнеү; грек философияһы тарихы; һөйәктәр һәм һеңер-тарамыштар тураһында теория) тыңлай. Д. Д. Тумаркин фекеренсә, әсәһенең теләге буйынса «ҡулланма» («прикладной») факультетына уҡырға ингәс, ул төрлө фәндәрҙе "һынап ҡарау"ын дауам итә. 1865 йылдың октябрендә Николай арзанлығы менән дә, урындағы университеттың Германияла дарвинизмды пропагандалау үҙәгенә әйләнеүе менән дә йәлеп иткән Йенаға күсә.
Йена
Һаҡланған документтарға ҡарағанда, 1865 йылдың 19 октябрендә Николай фон Миклухо Йена университетының медицина факультетына ғариза биргән. Медицина курстарынан тыш, Николай ауыл хужалығы, астрономия һәм телеграфия нигеҙҙәре буйынса лекцияларға түләй, әммә артабан өс йыл буйы профилле фәндәр менән шөғөлләнә. Йена университетында Карл Гегенбаур һәм айырыуса Эрнст Геккель — Миклуханың остаздары була. 1866 йылдың мартында Геккель Миклуханы «үҙенең тырыш һәм файҙалы ярҙамсыһы» тип атай. Ассистент хеҙмәтенә түләнмәһә лә, күп файҙалы тәжрибә бирә: Николай Геккелдең лекциялары өсөн күргәҙмә әсбаптар һәм препараттар әҙерләй, уның өсөн таблицалар эшләй һәм микроскопик күҙәтеүҙәр мәғлүмәттәренең һүрәттәрен төшөрә. Артыҡ күп эшләүе һөҙөмтәһендә «һул яҡ битен еңелсә паралич һуға». Геккель дауаханаға килеп хәлен белеп йөрөй.
Рәсәй студенттары Йенала 20-30 кешенән артмаған, улар яҡташтар ойошмаһын төҙөмәгән. Николай улар менән бөтөнләй тиерлек аралашмаған. Кенәз Александр Александрович Мещерский менән дуҫлаша. 1866 йылдың йәйенән алып улар икмәк бешереүсе Хуфельдт йортонда ҡортомға алынған бүлмәлә йәшәй.
1865 йылға буласаҡ ғалимдың романтик ынтылыштары башлана — Николай Миклуха ул саҡтағы немец йолаһы буйынса хат аша ҡыҙҙар менән таныша; хат алышыу яҡындан танышыуға һәм хатта никах төҙөүгә барып еткән. Егеттең тәүге маҡсаты немец эпистоляр жанрында камиллашыу булғандыр, күрәһең. Бындай хаттарҙың бер нисә өлгөһө һаҡланған, шул уҡ ваҡытта Николай ирониялы, хатта өҫтөнлөк менән яҙған. 1868 йылда Миклуха статистика профессоры Бруно Гильдебрандтың, А. Мещерскийҙың остазының ҡыҙы менән таныша. Аурелия уҡымышлы ҡыҙ булған, француз телендә иркен аралашҡан, рус телен өйрәнгән, фортепианола уйнаған. Уның Миклуха менән яҙышыуы һаҡланмаған, әммә Мәскәүҙә Николай менән мөнәсәбәттәре тураһында А. Мещерскийға яҙған 32 хат табылған. Клиник практика ваҡытында, энеһе М. Миклуха һәм дат әҙәби тәнҡитсеһе Г. Брандес әйтеүенсә, Николай менән уның пациенткаһы араһында роман тоҡанып киткән, һәм ошо ҡыҙ уға баш һөйәген васыят итә. Николай унан өҫтәл лампаһы яһаған, баш һөйәге терһәк һөйәгенә ҡуйылған, баш һөйәге көмбәҙенә филтә урынлаштырылған, ә уның өҫтөнә йәшел абажур ҡоролған. Был лампа 1887 йылда ла булған, Н. Н. Миклухо-Маклай уны бөтә экспедицияларҙа ла ҡулланған.
Канар утрауҙарына экспедиция
1866 йылдың мартында Николайҙың ғилми етәксеһе Э. Геккель «Организмдарҙың дөйөм морфологияһы» монографияһын тамамлай һәм, кабинет эшенән арып, Урта диңгеҙ диңгеҙ фаунаһын өйрәнеү өсөн Сицилияға сәфәргә сығырға була. Командаға ул Бонндан Рихард Грефты һәм ике студентын — Герман Фоль менән Николай Миклуханы саҡыра. Саксен-Веймар-Айзенах герцоглығы Пруссия яғында ҡатнашҡан Австрий-прус һуғышы башланыу сәбәпле, экспедиция саҡ өҙөлмәй. Һуғыш тамамланғандан һуң, Көньяҡ Европала ваба эпидемияһы башлана, шул арҡала пароход бәйләнеше өҙөлә һәм сиктәр ябыла. Атап әйткәндә, Геккель маҡсатына әйләнгән Мессина властары, гаванға яҡынлашҡан һәр төрлө судноға ут асыласаҡ, тип хәбәр итә. Сәфәр маршрутын үҙгәртергә тура килгән. Маршрут поездки пришлось менять.
9 декабрҙә команда Лансароте утрауына Арресифа гаванына килеп етә, шторм арҡаһында йөҙөү 30 сәғәт урынына 4 тәүлек дауам итә. Гаванда ҡаты эшмәкәрлек йәйелдерелә: сүмес ауҙар ярҙамында (сачки) һыуҙың өҫкө ҡатламында йәшәүсе медузалар, ваҡ ҡыҫалалар һәм радиолярийҙар йыйыла, ә балыҡ ауы тәбиғи фауна өлгөләрен табыу өсөн хеҙмәт итә. Студент фон Миклухо диңгеҙ губкаларын өйрәнгән һәм һөҙөмтәлә утрауҙарҙың төп тереклеге хөрмәтенә яңы эзбиз губка төрөн Guancha blanca тип атай. Өйрәнелгән балыҡ өлгөләре йышыраҡ баҙарҙа балыҡсыларҙан һатып алынған, һөҙөмтәлә Н. Миклуха балыҡтарҙың йөҙөү ҡыуығы һәм һәм акула мейеһе буйынса мәғлүмәт йыйған.
Урындағы халыҡ немец зоологтарына, уларҙы әллә прус шпиондары, әллә сихырсы тип һанап, һағайып ҡарай. Һуңғы имеш-мимештәр Геккаелгә, киләсәкте алдан әйтеү һәм һауыҡтырыуын һорап, йыш мөрәжәғәт итәләр. Команда ағзалары ҡортомға алған йортта бөжәк һәм ҡомаҡтар мыжғып торған; Геккель, 1867 йылдың ғинуарында ғына 6000-ҙән ашыу бөрсә үлтергәнен иҫәпләп сығара. Эште туҡтатырға һәм Европаға ҡайтырға ҡарар ителә, әммә Марокко аша ғына ҡайтыу мөмкин була. 2 мартта Геккель һәм Греф инглиз пароходында Мароккоға барып етәләр, артабан ике аҙна Альхесираста диңгеҙ фаунаһын өйрәнәләр. Поезда улар Парижға барып етә, унда улар Бөтә донъя күргәҙмәһен ҡарай, һуңынан Йенаға ҡайта.
Миклуха менән Фоль Марокко солтанлығын урап сығырға була: ғәрәп кейемдәрен һатып алып, юл күрһәтеүсе-тәржемәсене яллап, каруан менән Марракешҡа барып етә, унда Николай айырыуса берберҙарҙың көнкүреше һәм тормошо менән ҡыҙыҡһынған. Бынан һуң сәйәхәтселәр Андалусияға юл тота. Мадридҡа килеп еткәс, Николай сиған таборында йәшәп китергә теләк белдерә. Геккель Миклуха хаттарының береһендә, Мадридта ул ныҡ ауырып китте, тип билдәләй. Николай 1867 йылдың май башында Йенаға Париж аша әйләнеп ҡайта.
Тормош булмышын һайлау
Йенаға ҡайтҡас, Миклуха йәнә Геккель ассистенты була, ләкин уның үҙ баһаһы артты. 1867/1868 йылдарҙағы ҡышҡы семестр алдынан ул, Геккель һәм Гегенбауэрҙың тәҡдим хаттарын алып, Европа музейҙарының ҙур зоологик коллекциялары буйлап сәфәр йөрөй. Ул саҡта көндәлектәр алып бармай, әммә уның ғилми мәҡәләләрендәге өҙөктәрҙән Данияла, Норвегияла, Швецияла һәм Францияла булғаны билдәле. 1867 йылдың 6 июлендә «Йенский журнал медицины и естествознания» редакцияһына ғалимдың селахийҙарҙың (Selachii) йөҙөү ҡыуығы рудименттарына бағышланған беренсе мәҡәләһе килтерелә. Уның аҫтына «Миклухо-Маклай» тип ҡул ҡуйған.
1868 йылда Миклухо-Маклай Йена университетының медицина факультетын тамамлай; хеҙмәт итеүсе табип булырға йыйынмағанлыҡтан, дәүләт имтихандарын тапшырыуҙан баш тарта. Геккелды ассистент булыуын дауам итеп, ул ике параллель тема өҫтөндә эшләй: губкалар морфологияһы һәм хайуандарҙың нервы системаһы эволюцияһы. 1868 йылдың йәйендә уның икенсе — Арресифта асылған яңы төр тасуирланған «Материалы к познаению губок» мәҡәләһе сыға. 1868 йылдың июлендә Миклухо-Маклай үҙенең өсөнсө — акула мейеһе буйынса ялан материалдарына нигеҙләнгән «К сравнительной анатомии мозга» мәҡәләһен яҙа.
Бында ул тәүге тапҡыр теоретик мәсьәләләргә мөрәжәғәт итә һәм нейрофизиологияла ул саҡтағы абруйҙы — академик Карл Бэрҙы тәнҡитләй. Мәҡәләһендә Николай Николаевич, үҙенең уҡытыусылары, уны филогенетик дифференциация тип атаған йәшәү өсөн көрәш апологеттары Дарвин һәм Геккелдән айырмалы рәүештә — йәғни эволюция механизмын — сығанаҡ форманан, мотлаҡ юғары булмаһа ла, башҡа формаға күсеүен — үҙенсә аңлауын ҡыҫҡаса бәйән итә. К. Бэр, хатлашыуҙарынан күренеүенсә, йәш ғалимдың идеяларына бик ыңғай ҡараған. Хәйер, уның дифференциацияға ҡағылған төп тезистары ла, шулай уҡ унда балыҡ мейеһе участкаларының роле лә фәндә ҡабул ителмәй.
1868 йылдың апрелендә Николай Готала була, уны бигерәк тә А. Петерманндың географик журнал редакцияһы йәлеп итә: йәш ғалим географик, айырыуса донъяның ҙур асыштары мөмкин булған аҙ билдәле төбәктәрендә, тикшеренеүҙәрҙең перспективалы йүнәлештәре менән ҡыҙыҡһынған . Петерманндан ул Германияла беренсе поляр экспедицияһына әҙерләнеүе тураһында белә һәм унда ҡатнашырға теләй, ләкин кире яуап ала. Швецияның поляр тикшеренеүсеһе Адольф Норденшёльд та кире яуап бирә. Кире яуап алғандан һуң, ғалим 1866 йылда Геккель менән барып етә алмаған Сицилияға сәйәхәт ҡылырға була. Был ҡарар «К сравнительной анатомии мозга» мәҡәләһе баҫылып сыҡҡандан һуң ҡабул ителә, әммә ул ваҡытҡа Миклухо-Маклайҙың торлаҡҡа түләрлек тә аҡсаһы булмай. Июль һәм август айҙарында ул, сирләүенә һәм аҡсаһыҙлыҡҡа зарланып, энеһе Сергейҙы хаттар менән күмә.
Италияға экспедиция
1868 йылда Сицилияға сәфәрҙең инициаторы Балтика һәм Төньяҡ диңгеҙҙә ялан тәжрибәһенә эйә зоолог-дарвинист, Геккель уҡыусыһы Антон Дорн була. 1868 йылдың йәйендә ул Йена университетының приват-доценты була һәм октябрҙән дә иртә юлға сыға алмай. Миклухо-Маклайҙың был ваҡытта бурыс 463 талер (көмөш менән 400 һум самаһы) тәшкил иткән, шуға күрә кредиторҙарҙан ҡасып китергә тура килә, ә үҙенең финанс эштәрен Николай студент К. Модзалевский алып барыуын һораған.
1868 йылдың сентябрендә Миклухо-Маклай Италияла турист булараҡ ҡаланан ҡалаға күсеп сәфәр ҡыла. Геккелға ул, Венецияла 10 көн, Флоренцияла 2 көн, Пизала ярты көн, Виченцала 2½ көн, Римда 5 көн, Неаполдә 8 көн үткәрҙем, унда Везувийға күтәрелдем, Каприға, Соррентоға барҙым, тип яҙа. Фән дә онотолмаған: Николай Венецияла спонгиолог Джакомо Нардоны осрата, ул уны Виченцала үтәсәк тәбиғәт белгестәре съезына тәҡдим итә. Хәйер, 2 октябрҙә Геккелгә яҙған хатында, съезд башлыса тирә-яҡтағы виллаларҙы барып күреүгә әйләнде, бөтә ҡатнашыусылар ҙа театрға ирекле йөрөнө, тип яҙа.
2 октябрҙә Миклухо-Маклай Мессинаға килеп, өсөнсө разрядлы отелдә бүлмә ала. Тиҙҙән ул эзбиз губканың яңы төрөн таба, һәм уны уҡытыусыһы хөрмәтенә Astrospongia Heckelii тип атай. Октябрҙең уртаһында Дорн килеп етә; аҡса етмәүҙән яфаланмағанлыҡтан, ул, Палацо Виталдә ҡортомға бер нисә бүлмә алып, Николайҙы шунда ихлас урынлаштыра. Һарайҙа ялан лабораторияһы ҡорола, унда Дорн ҡыҫалаға оҡшаштар менән, ә Миклухо-Маклай — үҙенең ике төп темаһы буйынса: губкалар морфологияһы һәм балыҡ мейеһе анатомиялары менән шөғөлләнә. Ларн лабораторияла ағым һыулы аквариум ҡора һәм тәүге тапҡыр ҡарышлауыҡтан лангуст (диңгеҙ ҡыҫалаһы) барлыҡҡа килеү циклын тикшерә.
Миклухо-Маклай Мессинала Егор Иванович Барановский (1821—1914), 1863 йылда Польша ихтилалын баҫтырыу буйынса сараларға ҡаршы протест белдереп отставкаға сыҡҡан элекке Һарытау губернаторы менән таныша. Николай Барановскийҙарҙы Дорн менән таныштыра, 1874 йылда өлкән ҡыҙы Мария Барановская немец биологына кейәүгә сыға. 1869 йылдың ғинуарында ғалимдар Этнаға күтәрелә, ләкин, кратерға тиклем ни бары 300 метр ҡалғас, боҙ майҙанынан ҡолайҙар, Дорн ярайһы уҡ имгәнә.
1869 йылдың февралендә Миклухо-Маклай гәзиттәрҙән Суэц каналы төҙөлөшө тамамлауы тураһында белә. Уға Ҡыҙыл диңгеҙҙең ул ваҡытта билдәһеҙ тиерлек фаунаһын өйрәнеү теләге тынғы бирмәй. Бынан тыш, ул Урта диңгеҙ фаунаһы тәьҫиренә дусар ителгәнсе (Лессепсианская миграция), Ҡыҙыл диңгеҙ фаунаһын тасуирларлыҡ һуңғы мөмкинлекте файҙаланырға ҡарар итә. Пландарҙы тормошҡа ашырыуға хроник аҡсаһыҙлыҡ ҡамасаулай: Николай, уға иң кәрәкле сумма 500 һум тәшкил итәсәк, тип иҫәпләп сығара. Әсәһе фән менән шөғөлләнеүен хупламағанлыҡтан, ул йәнә туғаны Сергейға хат яҙа. Ниһайәт, март башында Е. С. Миклуха 1000 франк ебәрә, был 300 һумға тура килгән. 1869 йылдың 12 мартында Николай Александрияға йөҙөп китә.
Ҡыҙыл диңгеҙгә экспедиция
Ҡаһирәгә килгәс, Миклухо-Маклай биологик станциялар планын әҙерләгән, уларҙың береһе Джиддәлә планлаштырылған. Эш өсөн ваҡыт уңышлы һайланмаған булыуы асыҡлана: Джиддәгә сәфәр мосолман һижрә календары буйынса хаж ҡылыу ваҡытына — зөлхизә айына тура килгән: 1869 йылда ул 15 марттан — 13 апрелгә тура килгән. Шуға ҡарамаҫтан, Николай ғәрәптәрҙең бер нисә һүҙен ятлай, сәсен ҡырҙыра, бурнус һатып ала, дини йолаларҙы үтәгән булып ҡылана; ләкин бер кемде лә алдай алмай.