cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Томас Манн
Ижад башы
"Будденброк"тарҙан һуң «Тристан» исемле уңышлы новеллалар йыйынтығы сыға, улар араһында иң яҡшыһы- «Тонио Крёгер» новеллаһы. Новелланың төп геройы үҙенә тик һыҙланыуҙар ғына килтергән мөхәббәтенән баш тарта, үҙен сәнғәткә бағышлай, яуапһыҙ ике мөхәббәте Ганс Гансен һәм Ингерборг Хольмды осратҡас, ул яңынан йәш саҡта үҙенең һөйгәненә бер ҡараш ташлағанда ниндәй көслө хистәр кисерһә, шундай уҡ хистәрҙе кисерә.
1905 йылда Томас Манн Мюнхендан математик, профессор Альфред Прингсхаймдың ҡыҙы Катя Прингсхаймға (Katharina «Katia» Hedwig Pringsheim) өйләнә. Уларҙың алты балаһы була, шуларҙың өсөһө — Эрика, Клаус һәм Голо һуңыраҡ әҙәбиәттә үҙ урындарын таба. Голо Манндың һөйләүенсә, әсәләренең йәһүд ҡыҙы булыуы балаларынан ныҡлы йәшерелә.
Томаса Манндың икенсе романы («Королевское Высочество») 1906 йылдың йәйендә яҙыла башлай һәм 1909 йылдың февралендә яҙылып бөтә.
Томас Манндың сәйәси ҡараштары үҙгәреше . Яңы әҫәрҙәре
Беренсе донъя һуғышы башланыуҙы Манн хуплай, пацифизмға һәм йәмғиәттәге реформаларға ҡаршы сыға. Был турала уның «Размышления аполитичного» йыйынтығына ингән мәҡәләләре һөйләй.
Был ҡараштар арҡаһында ул ағаһы Генрих менән асыуланыша, сөнки Генрих Манн һул яҡ демократик ҡарашлы һәм һуғышҡа ҡаршы була. Туғандар тик 1922 йылда, национал-социалистар Веймар Республикаһының (Германия,1919-1933) сит ил эштәре буйынса министры Вальтер Ратенауҙы үлтергәс кенә, яраша: Томас Манн ҡараштарын үҙгәртә һәм демократия яҡлы булыуын асыҡтан асыҡ әйтә. Ул либерал демократия яҡлы Немец демократик партияһына инә ; 1923 йылдың майында, Бертольт Брехттың «В чаще городов» пьесаһы барғанда национал-социалистар пьесала «еврей рухы» бар тип, залда йәш ағыҙғыс гранаталар бәрә. Ул ваҡытта «Дайел» Нью-Йорк агентствоһы корреспонденты булған Томас Манн фашистарҙың был ҡыланышын хуплай. «Мюнхен халҡының консерватизмы, уяу булып сыҡты. Ул большевиктар сәнғәтен күрә алмай»,- тип яҙа ул үҙенең "Германиянан хаттар"ында.
1924 йылда Томас Манндың «Волшебная гора» исемле ҙур күләмле, авторға ҙур килтергән әҫәре баҫыла. Был да XX быуат немец әҙәбәтендәге иң ҡатмарлы әҫәрҙәрҙең береһе. Романдың сюжеты буйынса төп герой, Ганс Касторп, үҙенең ике туғанының хәлен белергә тип, тауҙарҙағы туберкулез менән сирлеләр өсөн курортҡа килә. Ул үҙенең дә сирле икәнен белә. Тауҙағы үҙ философияһы хаким иткән тормош уның интеллектуаль донъяһы менән арбай. Шулай итеп, ул курортта бер нисә йыл үткәрә. Касторп үҙ философияһын ҡайтанан ҡарай, фрейдизмдан (көсһөҙлөк һәм үлемдән) баш тарта, үҙе юғары рухи көс биреүсегә әйләнә.
1929 йылда Маннға «Будденброктар» романы өсөн әҙәбәиәт буйынса Нобель премияһы бирелә.
1930 йылда Томас Манн, был ваҡытта көндән көн нығыраҡ һул яҡ идеялар менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына, Берлинда « Аҡылығыҙға мөрәжәғәт итәм» («Призыв к разуму») тигән ялҡынлы телмәр тота, социалистарҙы һәм либералдарҙы берҙәм антифашистар фронтына берләшергә һәм бергә дөйөм дошманға көрәшергә саҡыра, эшселәр синыфының нацизмға ҡары көрәшен маҡтай.
Эмиграцияла
1933 йылда яҙыусы фашист  Германияһынан ғаиләһе менән эмиграцияға китә һәм Цюрихҡа барып урынлаша.
" Иосиф һәм уның ағалары " («Иосиф и его братья») роман-тетралогияһының беренсе томы сыға, Манн Библияла яҙылған Иосиф һәм уның ағалары тураһындағы риүәйәтте үҙенсә тәфсирләй. Был әҫәр бер нисә айырым романдан тора: « Иаков тарихы», « Иосифтың үҫмер сағы», «Иосиф Египетта» и «Иосиф- ашатыусы». Романды яҙыр өсөн автор Палестина менән Мысырға (Египетҡа) барып ҡайта. Автор беренсе сиратта боронғо донъяны һүрәтләргә уйлай. Бынан тыш, романда коллектив аңдан индивидуаль аңға күсеү барышы һүрәтләнә.
1936 йылда яҙыусыны Германияға ҡайтырға өгөтләй алмағас, нацистар Манндан һәм уның ғаиләһенән немец гражданлығын алалар. Яҙыусы Чехословакия гражданлығы ала, ә 1938 йылда АҠШ-ҡа китә, бында Принстон университетында эшләй. 1939 йылда уның «Лотта Веймарҙа» («Лотта в Веймаре») романы сыға. Роман инде олоғайған Гёте менән уның йәш сағындағы мөхәббәте Шарлотта Кестнер араһындағы мөнәсәбәтте тасуирлай. Шарлотта (Лотта) — Гётеның «Страдания юного Вертера» исемле әҫәрендәге Лоттаның прототибы, шағир йәшлек мөхәббәте менән оҙаҡ йылдар үткәс осраша.
1942 йылда ул Пасифик-Палисейдз ҡалаһына (АҠШ) күсенә, немец радио тыңлаусылары өсөн фашизмға ҡаршы тапшырыуҙар алып бара. 1945 йылда үҙенең Конгресс китапханаһындағы «Германия һәм немецтар» (Germany and the Germans) тигән сығышында Томас Манн : "Ике, изге һәм яуыз, Германия юҡ, берҙән бер Германия ғына бар, уның иң яҡшы сифаттары иблис хәйләһе тәьҫиренә эләгеп, яуызлыҡтың йәнле кәүҙәләнешенә әйләнде. Яуыз Германия — шул уҡ изге, тик яҙыҡ юлға баҫҡан, бәләгә тарыған, муйындан енәйәттәргә батҡан һәм әле катастрофа алдында торған Германия. Шуның өсөн мин, немец булып тыуған кеше, тарих алдында ғәйебе булған Германиянан бөтөнләй баш тартып: «Мин — изге, намыҫлы, ғәҙел Германия; ҡарағыҙ, мин ап-аҡ күлдәктәмен. Ә яуызын һеҙгә туҙҙырып, ботарлап ташларға бирәм, тип әйтә алмайым»,- ти . 1947 йылда уның «Доктор Фаустус» романы сыға, романдағы хәл-ваҡиғалар XX быуатта барһа ла, төп герой Фаусттың юлын тулыһынса тиерлек ҡабатлай . Даһи, ләкин психик сирле, композитор Адриан Леверкюн көнбайыш буржуаз интеллигенцияһына хас боҙоҡлоҡ образы булып тора.
Европаға ҡайтыу
Икенсе донъя һуғышы тамамланғас, АҠШ-та йәшәүе Манн өсөн ауырлаша бара : яҙыусыны Советтар Союзына ярҙам итеүҙә ғәйепләйҙәр.
1952 йылдың июлендә Томас Манн ғаиләһе менән Швейцарияға ҡайта. Икегә бүленгән тыуған иленә бөтөнләйгә ҡайтҡыһы килмәһә лә, Манн (1949 йылда Гётеның юбилейын байрам иткәндә ФРГ һәм ГДР-ҙа була) Германияның ике өлөшөндә лә булып өлгөрә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул күп яҙыша — 1951 йылда «Избранник» романы, [1954]] йылда — «Чёрный лебедь» новеллаһы сыға. Ошо осорҙа Манн Беренсе донъя һуғышына тиклем үк яҙа башлаған романын яҙыуҙы дауам итә (яҙып бөтөлмәгән килеш баҫтырыла). Роман хәҙерге заман Дориан Грейы тураһында. Был кеше һәләтле, аҡыллы һәм сибәр булһа ла, мутлашыу юлына баҫа һәм үҙенең намыҫһыҙ, бысраҡ эштәре аша йәмғиәт баҫҡысы буйлап юғары үрмәләй, ләкин аҡрынлап әҙәм булыуҙан туҡтап, ҡурҡыныс бер затҡа әйләнә бара.
Томас Манн 1955 йылдың 12 авгусында Цюрих кантоны больницаһында вафат була.
Яҙыусының стиле
Манн — интеллектуаль проза авторы. Үҙенең уҡытыусылары тип ул рус яҙыусылары Лев Толстой һәм Федор Достоевскийҙы атай; тәфсирләп, ваҡ деталдәргә иғтибар бүлеп, ашыҡмайынса яҙыуҙы әҙип XIX быуат әҙәбиәтенән өйрәнгән. Тик, һис шикһеҙ, уның романдарының темалары XX быуатҡа бәйле. Улар үткер,ҡыйыу, философтарса тәрән йомғаҡлауға килтерә һәм уларға бер үк ваҡытта киҫкен йәнлелек хас.
Томас Манн романдарында ҡотолғоһоҙ үлем темаһы («Смерть в Венеции» повесы, «Волшебная гора» романы), теге донъяның яҡынлығы («Волшебная гора», «Доктор Фаустус» романдары), донъялағы кеше яҙмышын һәм донъя тураһында төшөнсәләрҙе ҡырҡа үҙгәртеүсе иҫке тәртиптең юҡҡа сығыуын алдан һиҙемләү; ҡайһы ваҡыт төп геройҙарҙың һыҙаттарында еңелсә гомоэротизм һиҙелә (И. С. Кон фекеренсә, «Лунный свет на заре. Лики и маски…» китаптарын ҡарағыҙ). Был темалар Маннда һәләкәткә илтеүсе мөхәббәт темаһы менән ҡушылып бара. Бәлки был яҙыусының психоанализ менән ҡыҙыҡһыныуы эҙемтәһелер(Эрос — Танатос пары).
Титов Борис Иванович
Титов Борис Иванович (20 декабрь 1903 йыл — 1992 йыл) — 1937—1960 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Бөрө районы Базан машина-трактор станцияһының баш агрономы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Борис Иванович Титов 1903 йылдың 20 декабрендә Омск ҡалаһында тыуған. Агроном ғаиләһенән, атаһы, үҙ сиратында, Кавказда хеҙмәт иткән отставкалағы офицер ғаиләһендә тыуып үҫкән, шунда Пицхелаури нәҫеленән булған туташҡа өйләнгән.
Белеме — урта махсус, 1925 йылда Николаев (Новосибирск) ауыл хужалығы техникумын тамамлаған.
1904 йыл башында ата-әсәһе Екатеринбург ҡалаһына күсеп килә. 1914—1919 йылдарҙа реаль училищела уҡый. Аҡ армияның сигенеү ваҡытында Титовтар ғаиләһе Томскиға эвакуациялана. 1922 йылда Новониколаевск ҡалаһына күсә. 1925 йылдың июнендә Уралға, Свердловск ҡалаһына ҡайта. Свердловск округында район агрономы, ерҙе файҙаланыу буйынса техник белгес булып эшләй, 1929 йылдан — Уралкоопхлебсоюзда.
1931 йылда Титов Ҡурған өлкәһендәге яңы ойошторолған Лопатин машина-трактор станцияһына командировкаға ебәрелә, унда 1932—1937 йылдарҙа баш агроном булып эшләй. Ҡаты ауырып, Башҡортостанға дауаланырға килә һәм һауығып сыҡҡас 1937 йылдың көҙөндә Башҡорт АССР-ының Бөрө районындағы Базан машина-трактор станцияһында өлкән агроном булып эш башлай, һуңынан баш агроном булып тәғәйенләнә. Ике тапҡыр, 1939 һәм 1941 йылдарҙа, Мәскәүҙә Бөтә союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша.
1947 йылда Бөрө районында арыш һәм бойҙайҙың сәсеү майҙаны 2500 гектарға арта. Райондың ҡайһы бер колхоздарында уңыш гектарынан 28 центнерға етә. 1948 йылда 654 гектар майҙандағы һәр гектарҙан 21 центнер арыш алына.
Иген культураларынан ҙур уңыш алыуы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 2 апрелендәге указы менән Б. И. Титовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1949 йылда СССР-ҙың ауыл хужалығы министрлығы тарафынан «Социалистик ауыл хужалығы ударнигы» билдәһе менән бүләкләнә, 1950—1951 йылдарҙа. МТС директоры вазифаһын башҡара.
Б. И. Титов баш агроном булып 1955 йылға тиклем эшләй, һуңынан һаулығының торошо буйынса баш агрономдың йәшелсәләр буйынса урынбаҫары вазифаһына күсә. Машина-трактор станциялары үҙгәртелгәндән һуң ремонт-техник станцияһында үҫемлектәрҙе һаҡлау буйынса агроном булып эшләй. 1960 йылда Свердловск өлкәһенә күсеп китә, унда Белояр районының ауыл хужалығы инспекцияһында эшләй (агроном-йәшелсәсе, бүлексә менән идара итеүсе), 1964 йылдың сентябренән — район план комиссияһы рәйесе, 1966 йылдың сентябренән — өлкән иҡтисадсы.
Ғаиләһе: ҡатыны Титова (ҡыҙ фамилияһы — Кулакова) Александра Изосимовна — хужабикә. Ғаиләлә һигеҙ бала була. Улдары Арсен Титов, 1948 йылда тыуған, билдәле яҙыусы, Рәсәй Яҙыусылар союзы идараһы рәйестәше.
Хөсәйен Нуршарг
Биографияһы
Ирандың Боружан ҡалаһында донъяға килә. Хөсәйен Нуршарг бала сағынан уҡ атаһынан Ибраһим Мөхәммәдтән ауаз (йыр) оҫталығына өйрәнә. Ә атаһы, үҙ сиратында, үҙенең бабаһынан, шағир һәм йырсынан, дин әһеле Али Әcғәр Вәсалдан был оҫталыҡҡа өйрәнә. Хөсәйен Нуршарг шулай уҡ Исфаһан оҫтаһы Мәлек Масуди һәм уның абайса Мәсүдтән тар музыка уйын ҡоралында уйнарға ла өйрәнә.
Хөсәен Нуршаргтың юғары юридик белеме — Россия Халыҡтар дуҫлығы университетының бакалавр (2009) һәм магистр дипломы (2011) бар. Соңрак 2014 йылда ул Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институты аспирантураһын тамамлай, буйынса «Һинд-Европа халыҡтары мәҙәниәте феномены булараҡ йырлау тауышы: фарсы музыка традициялары материалында системалы-типологик тикшеренеүҙәр тәжрибәһе» (Певческий голос как феномен культуры индоевропейских народов: опыт системно-типологического исследования на материале музыкальных традиций Ирана) диссертацияһын яҡлай.
Ижады
2008 йылдан башлап Мәскәү консерваторияһына Ирандың музыкаль традицияларын өйрәнеүҙә һәм Россия менән Иран араһында мәҙәни хеҙмәттәшлекте үҫтереүҙә актив ярҙам итә. 2014 йылдан башлап, фарсы мәҙәниәте мәсьәләләре буйынса фәнни консультант вазифаларын үтәп, Мәскәү консерваторияһында эшләй.
2008-2016 йылдар дауамында Хөсәйен Нуршарг менән Мәскәү консерваторияһында 30-ҙан артыҡ иран классик музыкаһы концерттары урын ала. Әлеге концерттарҙа түбәндәге танылған фарсы композиторҙары һәм башҡарыусылары ҡатнаша: (тар, диван), Шәхрияр Назарый (бәрмә музыка ҡоралдары),  һәм   (тар, сетар),, Нәғимә Голами, Мәэдә Табатабаи,  (йырсылар) һәм "Солых", "Фираҡ", «Ғамар», «Кәрван» музыкаль төркөмдәре.
2020 йылда Коронавирус сәбәпле Мәскәүҙә ойошторолған "Мәскәү — мәҙәниәттәр чаты" интернет проектында ҡатнаша. Әлеге проекттың беренсе "Мәскәү — Тәһран. Йырсы Хөсәйен Нуршарг" сығарылышында 2013-2019 йылдарҙа урын алған Хөсәйен Нуршаргтың классик фарсы музыкаһы концерттарының видеояҙмалары ҡулланыла.
Жвачкин Сергей Анатольевич
Жвачкин Сергей Анатольевич (20 ғинуар 1957 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне. 2012 йылдың 17 мартынан 2022 йылдың 10 майына тиклем Томск өлкәһе губернаторы. Томск өлкәһе Думаһы депутаты (1999-2007). «Востокгазпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең президенты (1999—2004). «Томскгаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең  генераль директоры (1995—1999).
Биографияһы
Сергей Анатольевич Жвачкин 1979 йылда Төмән инженер-төҙөлөш институтының сәнәғәт һәм граждандар төҙөлөшө факультетын тамамлай.
1979—1984 йылдарҙа тәүҙә мастер, унан прораб, баш инженеры, «Томскнефть» производство берекмәһендә  «Томскнефтестрой» төҙөлөш-монтаж идаралығының 3-сө  тресы начальнигы була.
1983 йылда Горький инженер-төҙөлөш институтысәнәғәт етештереүе һәм төҙөлөш ойоштороусылары факультетын тамамлай.
Стрежев КПСС ҡала комитетының инструкторы  (1984–1985).
1985 йылдан — Главтрубопроводстройҙың  «Томскгазстрой»тресы идарасыһы урынбаҫары.
1985—1987 йылдарҙа «Томскнефть» производство берекмәһенең «Васюганнефть»  нефть-газ табыу идаралығының начальнигы урынбаҫары була. 1987 йылдан 1994 йылға тиклем «Томскнефть» ОАО  «Томскнефтестрой» тресы  идарасыһы вазифаһын биләй. «Томскнефтестрой» тресының партком секретары (1987—1989). 1991 йылда  Кил дә (Германия) халыҡ хужалығы академияһын тамамлай.
1995 йылдың ғинуарынан алып «Томскгаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры була. 1999 йылдың апреленән 2004 йылдың авгусына тиклем  —«Востокгазпром»  асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты.
Сергей Жвачкин 2004 йылдың авгусында  «Кубаньгазпром» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры вазифаһына тәғәйенләнә , ул «Газпром » асыҡ акционерҙар йәмғиәте бүлендек предприятиеһы була  һәм Кубань, Ростов өлкәһе һәм Адыгей Республикаһы территорияларында эшләй. Томск өлкәһенән географик алыҫлыҡ Жвачкиндың депутатлыҡ эшмәкәрлеген туҡтатмай. Ул 2007 йылдың март айында  депутат вәкәләтлеге тамамланғанға  тиклем  Томск өлкәһе Думаһының исҡтисади сәйәсәте комитетының эшендә ҡатнашыуын дауам итә.
2007 йылдың апрелендә «Газпром трансгаз-Кубань» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры вазифаһына тәғәйенләнә (2011 йылдың июленән — «Газпром трансгаз Краснодар»).
Сергей Жвачкин Кубандә эшләү ваҡытында «Газпром» халыҡ-ара экспорт проекттарын тормошҡа ашыра. «Газпром трансгаз Краснодар» «Зәңгәр ағым» һәм «Көньяҡ ағым» газ үткәргесәтеренң газ операторы була.
1999 йылдан 2004 йылға тиклем һәм 2012 йылдың 16 февралендә  — «Томь» футбол клубы  президенты.
2012 йылдың 7 февралендә шул саҡта РФ Президенты Дмитрий Медведев Томск өлкә думаһына губернаторы вазифаһына Жвачкиндың кандидатураһын тәҡдим итә. 15 февралдә Томск өлкәһе Думаһы Сергей Жвачкинды губернатор вазифаһында арҫлай. Уның кандидатураһы өсөн 39 депутаттан 32 депутат тауыш бирә. Инаугурацияһы 17 мартта үтә.
2013 йылдың майынан — Томск дәүләт университетының Милли тикшеренеү попечителлек советы рәйесе
2014 йылдың июленән — Томск дәүләт Милли тикшеренеү университетының күҙәтеү советы рәйесе. Губернатор Светлый лицейының Попечителлек советы рәйесе.
2017 йылдың 21 февралендә һайланған губернатор вазифаһына ингәнгә тиклем Рәсәй Президенты Владимир Путин тарафынан Томск өлкәһенең губернаторы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.
2017 йылдың 10 сентябрендә халыҡтың 60,58 % тауышын йыйып икенсе срокка губернатор итеп һайлана. Инаугурация 18 сентябрҙә үтә.
2022 йылдың 10 майында Томск өлкәһе губернаторы посынан китеүгә ғариза яҙа ,  үтенесен шул уҡ көндә Президент Владимир Путин ҡабул итә.
Рәсәй Инженерлыҡ академияһы академигы һәм  РФ Технология фәндәре академияһы ағза-корреспонденты. «Берҙәм Рәсәй » партияһы ағзаһы.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар. . 2017 йылға ҡарата ҡатыны Украина территорияһында күсемһеҙ милеккә эйә була ҡатынға ҡарата украина территорияһы буйынса да күсемһеҙ милек (дача йорто 277,6 кв. м, ер участкаһы 31,72 сутый). Жвачкин бер ҡыҙы, Анастасия, билдәле адвокат һәм телетапшырыуҙар алып барыусы Павел Астаховтың улы Антон Астаховта кейәүҙә.
Мауығыуҙары
Һунар, балыҡ тотоу .Оҡшаған урындарҙы фотоға төшөрөү.
Әҙәбиәт
Жвачкин, Сергей Анатольевич // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 114. — 440 с. — 3000 экз. — ISBN 5-89503-211-7.
Токугава сёгунаты
Токугава сёгуна́ты (徳川幕府 Токугава бакуфу), йәки , — Японияла феодаль хәрби хөкүмәт. УғаЯпонияның Токугава ырыуынан сегун Токугава Иэясу 1603 йылда нигеҙ һалған. Сегунат 1868 йылға тиклем ике ярым быуаттан ашыу йәшәй. Был осор Япония тарихында Японияның баш ҡалаһы Эдо (хәҙер Токио) ҡалаһы исемле Эдо осоро атамаһы аҫтында билдәле. Сегунаттың ставкаһы Эдо замогында булған.
Власҡа килеүе
Феодаль тарҡаулыҡ осоронан һәм Сэнгоку Дзидай Осорондағы ("Һуғышыусы провинциялар дәүере") төрлө кенәзлектәр араһында барғанграждандар һуғыштарынан, Япония ҡабаттан берҙәм дәүләткә берләшә. Быға Ода Нобунаги һәм Тоетоми Хидэеси (Атзути-Момояма осоронда) ҙур тырышлыҡ менән үҙ өлөшөн индерә. 1600 йылда Сэкигахар алышынан һуң Японияла юғары власть Токугава Иэясуға күсә. Ул 1603 йылда сегун титулы ала һәм ошоноң менән Японияның берләшеү процесын тамамлай. Ул сегундар династияһына нигеҙ һалыусы булып тора Токугава Иэясу башлаған сегундар династияһы XIX быуат уртаһына тиклем дауам итә. Дошмандары менән алыштарҙа Иэясу һәр саҡ еңә, ә уларҙың ерҙәрен үҙенә ала, шуға күрә власҡа килеү мәленә ул Японияның иң эре феодалы була. Бынан тыш, күп кенә эре ер биләүселәрҙең ҡиммәтле металдар табыу приискыларын да ул үҙенә тартып ала, был тармаҡта ул монополист була. Уға рәсми рәүештә бойондороҡһоҙ статусын һаҡлаған Осака, Сакаи и Нагасакиҡалалары ла буйһона. 1605 йылда ул сегун титулын үҙенең Хидэтаде исемле улына тапшыра Хидэтаде әммә власты бөтә тулылығында үҙенең вафатына тиклем һаҡлап ҡала. Үҙенең хәрби һәм иҡтисади йәһәттән өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан, Иэясу тыныс йәшәй алмай. Уның күп һанлы дошмандары элекке хакимдың улы — Хидэери янында берләшә. Улар христиан илдәре ярҙамында түңкәрелеш әҙерләй. Әммә Иэясу уларҙың ниәттәреналдан күреп белгәнлектән, 1615 йылда дәғүәсеһенең Осакалағы юғары ставкаһын тар-мар итә: бөтә заговорсылар тиерлек үлтерелә, ә Хидэери үҙ үҙенә ҡул һалыуюлы менән үҙе ғүмерен өҙә. Был язанан һуң илдә күптән көтөлгән тыныслыҡ һәм тотороҡлолоҡ хөкөм һөрә.
Социаль структураһы
Иэясу иң тәүҙә ил менән идара итеү системаһын яйға һала. Император һәм уның яҡындары власҡа ҡайтыу мөмкинлеген тулыһынса юғалта. Хәҙер илдә сегун хаким булып тора: уның беренсе министры баш кәңәшсе һәм бәлиғ булмаған Токугава вариҫтарының регент ролдәрен башҡара. Был вазифа тайро исемен йөрөтә. Административ функцияларҙы башҡарыуҙа киләһе звено булып ҡала аҡһаҡалдар советы — родзю тора. Улар сегун менән бары тик собаери - хакимдың үҙенсәлекле камергерҙары аша ғына аралашҡан. Бынан тыш Осака, һәм Киото кеүек эре ҡалаларҙа үҙ аллы хаким вазифаһы — гундай булдырыла. Йәмғиәт 4 ҡатламға бүленгән: самурайҙар, крәҫтиәндәр, һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәр. Бынан тыш, үҙ маргиналдары ла булған: эта (парийҙар), хинин (ярлылар, һунарсылар, ҡасҡын крәҫтиәндәр һәм берәҙәк артистар). Һәр ҡатлам өсөн үҙ-үҙеңде тотоу кодексы билдәләнгән, уны үтәмәү ҡәтғи тыйылған. Төп ҡатлам — яугир -самурайҙар, улар бөтә халыҡтың ундан бер өлөшөн тәшкил иткән һәм бик күп өҫтөнлөктәргә эйә булған. Ике ҡылыс тағыу самурайҙың статусын күрһәткән айырмалы билдә. Токугава осороноң башы булып самурайлыҡтың сәскә атҡан осоро тора. Түбәнге ҡатлам вәкиле яңылыш ишара яһаһа, самурай уны шул урында уҡ язалау хоҡуғына эйә булған. Шул уҡ ваҡытта самурайҙар һуғыш менән генә шөғөлләнә һәм башҡа бер ни ҙә эшләй белмәй, ә бындай ҙур самурай армияһын тыныс шарттарҙа тотоу сегунатҡа бик ҡиммәткә төшә, шуға күрә тиҙҙән самурайлыҡ бөлгөнлөккә төшә башлай. Үҙенә аҡса эшләргә мәжбүр булыусылар йә ялланма кеше үлтереүселәр — ронингә әйләнгән, йә юлбаҫарҙар булып киткән, йә булмаһа, төрлө һөнәрҙәрҙе үҙләштереп, чиновник йәки сауҙагәргә әйләнгән. Самурайҙарҙың күбеһе хәрби сәнғәт нигеҙҙәрен уҡытыуҙа үҙен таба: мәктәптәр асыла, унда абруйлы ғаиләләрҙән сыҡҡан малайҙарҙы хәрби сәнғәткә, шулай уҡ специфик «Бусидо» кодексына өйрәтәләр. Эшһеҙ-урынһыҙ ҡалған самурайҙар бындай хәл менән килешергә теләмәй, һөҙөмтәлә токугава режимына элекке данын һәм өҫтөнлөктәрен кире ҡайтарырға тырышҡан рониндар ихтилалын баҫтырырға тура килә. Дөйөм алғанда, токугава хакимлығы аҙағына тиклем йәмғиәттә сағыштырмаса тотороҡлолоҡ һәм тыныслыҡ хөкөм һөрә.
Ҡала халҡы
Токугава осоронда ҡалала халҡы социаль системала иң түбәнге баҫҡыстарҙы биләй. Уларға иң элек «ко» — һөнәрселәр, һәм «се» — сауҙагәрҙәр ҡарай. Эске сауҙа үҫеше, транспорт һәм төрлө провинциялар араһындағы бәйләнештең үҫеше иҫке ҡалаларҙың үҫеүенә һәм яңыларының — сәйәси һәм иҡтисади тормош үҙәктәренең — барлыҡҡа килеүенә килтерә. Японияла токугава осорондағы эре ҡалалар ун ете була, улар араһында Эдо, Осака, Киото, Сакаи, Нагасаки айырым урын биләй. Тик Осакала ғына сауҙагәрҙәр, императорға ла (Киото), Сегунатҡа ла (Эдо) ҡарамайынса, ҡаршылыҡһыҙ үҫешә алған. Ҡеүәтле ҡабунаҡама (сауҙагәрҙәрҙең профессиональ берләшмәләре) һәм һөнәрселек союздары (дза) Осаканы дайдокоро тимәк, илдең» кухняһы" исемен алған төп иҡтисади үҙәккә әйләндерә. Осакала Японияның төп баҙары була, унда бөтә илдән (дөгө, ебәк, кизе-мамыҡ туҡымалар, лаклы әйберҙәр, фарфор ҡағыҙ, балауыҙ һ. б.) төрлө продукция туплана. Аҡса киң таралыу ала бара. Теге йәки был тауар төрөн етештереү буйынса төбәктәр махсуслаша: төньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш Кюсю фарфор һәм кизе-мамыҡ туҡымалар етештергән, Киото һәм Нара райондары- парча, ебәк туҡымалар, саке, металдан һәм лактан изделиелар, Нагоя һәм Сэто — керамика һәм фарфор, Нагано - ебәкселек өсөн сеймал етештергән. Шулай итеп, барлыҡҡа килгән берҙәм баҙар илдең иҡтисади кимәлдә берләшеүенә булышлыҡ итә. XVII быуатта япон производствоһының айырым тармаҡтарында беренсе мануфактуралар барлыҡҡа килә, был феодаль дәүерҙең тамамланасағы тураһында һөйләй. Һөнәрселәргә килгәндә, уларҙың хәле сауҙагәрҙәр хәленә ҡарағанда ауырыраҡ булыуы менән айырылып тора. Әгәр сауҙагәрҙәр, иҡтисади ҡеүәтен арттыра барып, аҡрынлап сәйәси ваҡиғаларға йоғонто яһай башлаһа, һөнәрселәрҙең бойондороҡло хәле һаҡлана. Һөнәрселәр монополияға эйә булған, аныҡ иерархияға эйә булған һәм нәҫел буйынса профессиональ күнекмәләр биргән цехтарға ойошторолған. Хөкүмәт уларҙың эшмәкәрлегенә төрлө сикләүҙәр индергән, сығарылған продукцияны һәм уның баҙарға сығыуын ентекле күҙәткән.
Был осорҙа ҡала халҡында яңы ҡатлам-интеллигенция барлыҡҡа килә, ул юғары власть ҡатламының үҫешенә төрлө яҡлап ҡамасаулаған.
Элеккесә ҡаланың бойондороҡһоҙ статусы өсөн көрәш дауам итә. Япония ҡалалары үҙенең хоҡуҡи хәле буйынса өс категорияға бүленә, шуларҙың икәүһе-хужа була: хоҡуҡтары һәм иректәре хөкүмәт тарафынан бер ниндәй гарантияға ла эйә булмаған һәм төрлө осраҡта ла хөкүмәтткә буйһонғансегунат һәм кенәз биләмәләре. Японияла ирекле бер нисә генә ҡала булған. Уларға XVI быуатта уҡ тышҡы сауҙала үҫешкән һәм байыған Сакаи, Хаката ҡалалары һәм сит ил кешеләре менән һатыу иткән сауҙа үҙәге Нагасаки, шулай уҡ илдең "кухняһы" Осака ҡарай.. Әммә улар ҙа сегун чиновниктары контроле аҫтында була. Сауҙагәрҙәр һәм һөнәрселәр бындай ғәҙелһеҙлек менән көрәшергә тырыша, улар бергәләп сегунат власына ҡаршы торорға һәләтле ҡеүәт туплаған. Сауҙа-ростовщиклыҡ капиталының үҫә барыуы сегунды кабунакам статусын рәсми танырға, йәғни формалашып килгән буржуазияның артабанғы көсәйеүен танырға мәжбүр итә.
Мәҙәниәт, ижтимағи фекер һәм дин
Японияла Токугава власы урынлашыу менән фәйләсуф Чжу Си инпретацияһында конфуций идеялары киң таралыу ала. Был идея ғәмәлдәге тәртиптең тотороҡлоғон, кесе йәштәгеләрҙең өлкәндәргә мотлаҡ буйһоноуын һәм сегунат властарының ғәмәлдәрен аҡлаған башҡа идеалдарҙы яҡлай. Идара итеү режимы ярҙамында чжусианлыҡ тиҙҙән илдең рәсми дини тәғлимәте позицияларын биләй.
Дәүерҙең тағы ла бер тенденцияһы-милләтселек идеяларын үҫтереү. Әгәр башта был өлкәлә эҙләнеүҙәр тыныс характерҙа булһа һәм үҙ-үҙен милли идентификация эҙләүгә генә йүнәлтһә, һуңыраҡ улар япон өҫтөнлөгөнөң агрессив теорияһына әйләнә. Мәҫәлән, ярһыу милләтсе Һәм синтоист Ямаг Соконың хеҙмәттәрендә япон милләтенең айырмалығы, уның континенталь мәҙәниәттәрҙән, атап әйткәндә Ҡытайҙан, үҙаллылығы һәм бойондороҡһоҙлоғо асыҡ пропагандалана. Уның фекерләүҙәре япон милләтселәренең артабанғы тикшеренеүҙәренә йүнәлеш бирә.
Ҡалалар үҫеше һәм ҡала халҡының илдең ижтимағи тормошона йоғонтоһо көсәйеүе менән уларҙың идеологияһын формалаштырыу кәрәклеге барлыҡҡа килә. Практик этиканан торған сингаку тәғлимәтенең барлыҡҡа килеүен тап ошо билдәләй. Ярашлы сингаку үҙеңдең интеллектың, һаҡсыллыҡтың һәм эшһөйәрлектең ярҙамында байлыҡҡа һәм сәскә атыуға өлгәшергә мөмкин булды. Был ҡиммәттәр хәҙерге заман япондарының менталитетын формалаштырыуҙа ҙур роль уйнай.
Ул ваҡыттағы мәктәптең тағы бер йәмәғәт фекеренең ағымы күк-гаку була. Был маҡсатта боронғо япон яҙмаһы ҡомартҡыларын өйрәнеү буйынса эш башҡарыла, унда илдең үҙенсәлекле үҫеш юлының үҙенсәлектәрен асыҡлау планлаштырыла. Был хәрәкәттең инициаторҙарының береһе Хирата Ацутанэ була, ул япон халҡының бөтә рухи ихтыяждарына тап килгән боронғо япон дине булараҡ синтоизм позицияларын әүҙем яҡлаған. Үҙенең «Ҡиммәтле ептәр» тигән хеҙмәтендә ул бөтә япондарҙың туғанлығын, уларҙың илаһи сығышын, тимәк, башҡа расаларҙан өҫтөн булыуын иғлан итә. Был тәғлимәт, идара итеүсе ҡатламдан башҡа, йәмғиәттең бөтә ҡатламдарында ла популяр була. Уның артабан таралыуына ҡамасаулау маҡсатында сегун илдең берҙән-бер дине итеп чжусиан динен иғлан итә, ә ҡалғандарын закондан тыш ҡуя. Әммә феодаль аң тарҡалыу һәм бөтә социаль ҡатламдар тарафынан бойондороҡһоҙлоҡ алыу процестарын туҡтатыу мөмкин булмай. Һөҙөмтәлә милләтселек идеяларының үҫеше Токугава йортоноң ҡолауын алдан билдәләгән факторҙарҙың береһе була.
Японияны изоляциялау (сикләү)
Элекке хаким Тоетоми Хидэеси кеүек үк, Иэясу башҡа илдәр менән сауҙа итеүҙе хуплай, әммә сит ил кешеләренә бик шикләнеп ҡарай. Башта ул Эдоны төп порты, итергә уйлай әммә һуңыраҡ, европалылар Кюсю утрауындағы порттарға өҫтөнлөк биргәнде һәм Ҡытай уның рәсми сауҙа пландарын кире ҡаҡҡанын аңлағас, ул ғәмәлдәге сауҙаны контролдә тотоуҙы көсәйтергә ҡарар итә һәм аныҡ порттар аша ғына билдәле тауарҙар менән сауҙа итергә рөхсәт бирә (сакоку сәйәсәте). 1604 йылда Иэясу бойороғо буйынса көнбайыш дайме караптары һәм сит илдәрҙә сауҙа итеүсе Сакаи менән Нагасаки ҡалалары һатыу итеүселәре рәсми лицензия — ҡыҙыл мисәттәр менән грамоталар алырға тейеш була уларҙың караптарын диңгеҙ пираттарының караптарынан айырылып торған. Лицензиялы караптар сюинсэн тип аталған һәм улар Тайвань, Макао һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның төрлө төбәктәрендә әүҙем рәүештә сауҙа итә алған. Сит илгә сығып, унда урынлашҡан япондар тәүге япон сауҙа колонияларын барлыҡҡа килтергән. XVII быуат башына диңгеҙ аръяғы япондарының һаны яҡынса 10 000 кеше тәшкил итә. Улар араһында иң билдәлеһе Ямада Нагамаса була, уғаСиам короле юғары чиновник титулы биргән.
Дроздов Николай Николаевич
Дроздов Николай Николаевич (20 июнь 1937 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалим-зоологы һәм биогеографы. Биология фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университетының география факультеты профессоры (2000). «Хайуандар донъяһы» телевизион тапшырыуҙы алып барыусы (1977—2019), сәйәхәтсе һәм фәнде популярлаштырыусы, Рәсәй телевидение Академияһының ағзаһы (1996), йәмәғәт эшмәкәре һәм тәбиғәтте һаҡлауҙы пропагандалаусы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2018 йыл), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Премияһы лауреаты (2017 йыл), «Гәлсәр компас» милли премияһының Эксперт кәңәшмәһе ағзаһы.
Биографияһы
1937 йылдың 20 июнендә Мәскәүҙә тыуа.Атаһы — Николай Дроздов Сергеевич (1902—1963), 2-се Мәскәү медицина институтынын органик химия кафедра профессоры Атаһы яғынан ике туған олатаһы — Филарету митрополиты (Дрозд), дәрүиш 1994 йылда урыҫ православие сиркәүе изгеләре рәтенә индерелгән.
Әсәһе — Дрейлинг Надежда Павловна (1906—1993), Мәскәүҙең 5-се ҡала дауаханаһының табип-терапевты. Әсәһенең олатаһы — фон Дрейлинг Иван Романович, боронғо тироль була, ә аҙаҡ — рәсәй дворян нәҫеле. Ул кирасирский гвардия офицеры булып, 17 йәшендә Бородино алышында ҡатнша, фельдмаршал М. И. Кутузовтың ординарецы, ә һуңынан һуғышып Парижға барып еткән, II дәрәжә Изге Анна һәм Владимир IV дәрәжә ордендары менән бүләкләнә, хәрби хәрәкәттәрҙе ентекле алып барған көндәлектәре, ҡулъяҙма рәүешендә Тарихи музейҙа һаҡланған. «1812 йыл. Урыҫ армияһы яугирҙары иҫтәлегенә» исемле китап булып баҫылып сыға.
Мәктәпкә уҡыған ваҡытында Николай Рязань өлкәһе Рыбонов районындағы ат заводында көтөүсе булып эшләнгән. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә. .
1952-1955 йылдарҙа П. П. Смолин етәкселегендәге ВООП биология түңәрәге эшендә әүҙем ҡатнаша. Борис Виленкин, Петр Втой, Юрий Пузаченко, Ольга Шохина, Михаил Черняхов, Леонид Лисовенко һәм Злотин Романдар менән бергә, улар был түңәрәктең икенсе быуын сағыу вәкиле булалар.
1963 йылда Мәскәү дәүләт университетының география факультетының биогеография кафедраһын тамамлап, 1966 йылға тиклем шунда аспирантурала уҡый.
Фәнни һәм йәмәғәт эштәре
1968 йылда популяр телевизион тапшырыу «Хайуандар донъяһында» беренсе тапҡыр сығыш яһай. Был тапшырыуҙың алып барыусыһы, А. М. Згуриди менән уны А. Г. Банников таныштыра. Һуңыраҡ «Ҡара тауы», «Рик-Территориаль-Тави» һ. б хайуандар тураһындағы фильмдарҙың фәнни консультаты була. 1977 йылдан был программаның алып барыусыһы булған.
1971-1972 йылдарҙа Австралияның милли университетының зоология факультетында 10 айлыҡ ғилми стажировка үтә. Австралияның бик күп ерҙәрен арҡырыға-буйға үтә һәм был сәйәхәтен «Бумеранг осошо» китабында тасуирлай. 1975 йылдан Халыҡ-ара тәбиғәтте һәм тәбиғи ресурстарҙы һаҡлау союзының ХII Генераль ассамблеяһында совет делегацияһы составында эшләй. МСОП-тың милли парктар буйынса комиссия ағзаһы булып һайлана. Заирҙың көнсығыш өлөшөндә һәм Вирунг һәм Кахузи-Бьегтың милли парктарында була. СССР-ҙан килгән зоологтар төркөмөнә тәүге тапҡыр тәбиғәттә тау йәки көнсығыш горилларҙы күрергә насип була. Сәйәхәт тураһындағы фотоһүрәт һәм отчет "Тәбиғәт"жураналында .баҫылып сыға.
Шул уҡ 1975 йылда Һиндостанда йөрөгәндән һуң, Дроздов вегетариан булып китә.
СССР территорияһында күп һанлы фәнни экспедицияларҙа ҡатнаша: (Камчатка, Алыҫ Көнсығыш, Куриль утрауҙары, Памир, Тянь-Шань, Ҡараҡомға тиклем барып етә. 1979 йылда Эльбрус түбәһенә күтәрелгән.
1980 йылда СССР фәндәр академияһының «Каллисто» ғилми-тикшереү судноһында Фиджи, Тонга һәм Самоа утрауҙарында, «Экосистема» АН СССР милли проекты буйынса « Утрауҙарҙың экосистемаһын һаҡлау һәм ресурстарын рациональ ҡулланыу» темаһы буйынса 4 айлыҡ экспедицияла була.
1993 һәм 1995 йылдарҙа Рәсәй боҙватҡысы "Ямал"да (Ҡотоп һәм Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап) һәм карап «Дискаверер»ҙа (Аляска яры буйлап һәм Канадала) экспедицияла була.
1996 йылдан БМО.Генераль секретарь ҡаршыһындағы тотороҡло үҫеш буйынса Юғары консультатив ағзаһы.
2002 йылда Халыҡ-ара экспедиция составында Төньяҡ ҡотопҡа төшә һәм бер аҙна боҙ лагеры «Барнео» та йәшәй., Шул уҡ йылда милли премия — "Гәлсәр компас"тың эксперт кәңәшмәһе ағзаһы була. 2000 йылда Петрозаводск ҡалаһында диссертация яҡлай (диссертация текстһыҙ эш йыйылмаһы буйынса) биология фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн "Фауна, хайуандар төбәген һәм биологик төрлөлөктө Ер шарының ҡоро (аридный) региондарында һаҡлау.
2014 йылда РФ Йәмәғәт палатаһына 5-се саҡырылыш (2017 буйынса) һайланған. Халыҡ-ара йәмәғәт хәрәкәтенең Йәмәғәт советы « Беҙ Рәсәйҙе яратабыҙға» ингән.
Йәмәғәт эше
2010 йылда урман ҡурсаулығын — Химки районындағы киҫеүгә ҡаршы булған протесты хуплап сыға.
2012 йылда тәбиғәтте һаҡлауға булышлыҡ итеүсе .ойошмаларҙы һәм кешеләрҙе яҡлап сыға.
Предстоятель РПЦ менән тығыҙ бәйләнештә тора.
Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуын хупланы.
Парк директоры «Тайган» Зубков Олегты .эҙерләкләүҙе ғәйепләне.
Цирк сәнғәтен ярата, һәм хайуандарҙың цирк тамашаһында ҡатнашыуын хуплай.
Телевидение һәм радиолағы эше
1977—2018 — «Хайуандар донъяһы» телетапшырыуҙар программаһын алып барыусы.
1996 йылда Рәсәй телевидениеһы Академияһының ағзаһы итеп һайлана. Шул уҡ йылда «Хайуандар донъяһы» программаһы "ТЭФИ"премияһына лайыҡ булды, «Иң яҡшы мәҙәни-ағартыу программаһы» була.
Бик күп хайуандар һәм тәбиғәт тураһында телефильм, видеофильмдарҙың авторы һәм авторҙашы: «Ҡыҙыл китап биттәренән», «Һирәк хайуандар», «Биосфера эталондары» сериялары (ЮНЕСКО-ның заказдары буйынса эшләй). 2000 йылдар башында-уртаһында BBC фильмдарын «Тере тәбиғәт» циклынан «Беренсе канал» өсөн тәржемә итә һәм тауышландыра. ВВС тәбиғәт тарихи бүлеге менән берлектә ойошторолған иң ҙур эше — 6-сериялы «Урыҫ айыуының батшалығы» (1988—1992).
2003 һәм 2004 йылдарҙа реалити-шоуҙа «Һуңғы герой» (дүртенсе һәм бишенсе миҙгел) «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» махсус сығарылышында ҡатнаша, 1 апрель 2005 йылда («Беренсе каналдың» эфирға сығыуына 10 йыллығына ҡарата), ул йылдарҙағы алып барыусылар командалары составында, шулай уҡ КВН (Юғары лигаһының икенсе ярым финалына тиклем, көҙ 2014 йыл).
2008 йылда «Беренсе каналда „Донъяла кеше“ программаһын алып бара, әммә ул оҙаҡ йәшәмәй, сөнки кире эмоциялар һәм тәнҡит тыуҙыра.
Ғаиләһе
Ҡыҙҙары Ейәндәре — Филарету (2004 й.), Ян (2010 й.).
Мауығыуҙары
Боронғо рус халыҡ йырҙарын яратып башҡара, популяр романстар һәм заманса йырҙарҙы ла йырлай.
2005 йыл менән яратҡан йырҙарынан диск сығарған.
Вегетариан 1975 йылдан.
Танылыуы
Н. Н. Дроздов исеме менән атала:
Библиографик
200-гә яҡын фәнни һәм фәнни-популяр мәҡәләләр, 20-нән ашыу монография, дәреслектәр һәм пособиелар авторы [ сығанағы күрһәтелмәгән 1298 көн].
Виктория (утрау, Канада)
Викто́рия  — Канада Арктик архипелагындағы утрау. Ҙурлығы буйынса Канадала икенсе һәм донъяла туғыҙынсы урынды биләй. Административ яҡтан Канаданың ике төбәге: Нунавут һәм Төньяҡ-Көнбайыш биләмәләр араһында бүленгән.
Географияһы
Виктория Канада Арктик архипелагының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Административ яҡтан төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш яртыһының күпселек өлөшө, көньяҡ яр буйҙарын иҫәпкә алмағанда) һәм Нанавут биләмәләре араһында бүленгән.
Утрау континенталь Канаданан көньяҡта Долфин-энд-Юнион боғаҙы, Коронейшен ҡултығы, Дис боғаҙы һәм Куин-Мод ҡултығы менән айырыла. Уэльс принцы һәм Кинг-Вильям утрауҙарынан көнсығышта уны Мак-Клинток һәм Виктория боғаҙҙары айыра. Төньяҡ-көнбайышта тар Уэльс принцы боғаҙы Банкс утрауын Викториянан айыра. Көнбайыштан утрауҙы Амундсен ҡултығы, ә төньяҡта Вайккунт Мелвилл боғаҙы йыуа. Викториянан төньяҡта Мелвилл утрауы ята, көньяҡта — кеше йәшәмәгән Эдинбург утрауы.
Виктория 68° һәм 73° төньяҡ киңлек араһында һәм 101° һәм 119° көнбайыш оҙонлоҡ араһында ята. Утрау ҙың оҙонлоғо 515 км-ға етә, киңлеге 270—600 км, майҙаны 217 291 км² (Ҙур Рәсәй энциклопедияһында дәүмәле бәләкәйерәк күрһәтелә — 213,8 мең мең км²).
Виктория Канадала майҙаны буйынса икенсе һәм донъяла туғыҙынсы урынды биләй. Яр буйы һыҙығы дөрөҫ булмаған формала, күпселек йәһәттән ҡултыҡтарҙан һәм ярымутрауҙарҙан тора.
Иң эре ҡултыҡтар һәм бухталар: Принс-Альберт, Минто, Ричард-Коллинсон, Хедли һәм Альберт-Эдвард.
Төп ярымутрауҙары: төньяҡ-көнбайышта —Принс-Альберт, көньяҡ-көнбайышта —Уолластон, көнсығышта— Коллинсон, шулай уҡ Хедли ҡултығынан көнсығыштараҡ исемһеҙ ҙур ярымутрау бар.
Виктория ярҙарынан алыҫлыҡ түгел бер нисә ҙур булмаған утрау, шул иҫәптән төньяҡта Стефанссон утрауы бар. Яр буйы һыҙатының дөйөм оҙонлоғо — 7091 км.
Топографик яҡтан утрау өс өлөштән — уйһыулыҡтан, ҡалҡыулыҡтан һәм яйланан тора. Викторияның күпселек өлөшөн көньяҡ-көнсығыштағы уйһыулыҡ биләй. Утрауҙың был өлөшөндәге иң юғары нөктә — Кеймбридж ҡултығынан төньяҡ-көнсығыштараҡ Маунт-Пелли убаһы (675 фут (206 метр ). Принц Альберт ҡултығынан оҙон һәм киң үҙән һуҙылған. Уның уртаса бейеклеге диңгеҙ кимәленән 100 метрҙан артмай. Әммә ҡултыҡтың төньяғына һәм көньяғына бейеклеге әкренләп арта бара һәм 300 метрға етә . Ландшафты төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Шейлер тауҙары ) күтәрелә бара һәм 655 метр бейеклеккә етә.
Викторияның төньяҡ-көнбайыш осондағы Принц Альберт ярымутрауының күпселек өлөшөн (Уокер һәм Гленельг ҡултыҡтарын тоташтырыусы ғәҙәти тура һыҙыҡтан ситтә) диңгеҙ кимәленән 300—500 метр бейеклектәге яҫытаулыҡ биләй. Уны Ричард Коллинсон ҡултығына ҡойған ике йылға киҫеп үтә.
Утрауҙың иң ҙур йылғаһы, Кууджуа, Шейлер тауҙарынан башлана һәм Минто ҡултығына ҡоя. Утрауҙың тигеҙ өлөшө йылға һәм күлдәр менән тулы, уларҙың иң ҙурҙары — Тахирьюак, Тахо, Уошберн, Экаллукток. Викторияның Мак-Клинток боғаҙы йыуған көнсығыш яры буйында һаҙлыҡ тар һыҙаты урынлашҡан.
Геологик йәһәттән утрау башлыса ултырма тау тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән. Уның көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң күпселек участкалары друмлиндар һәм эскерҙар барлыҡҡа килтереүсе боҙ ҡатламдары менән ҡапланған эзбизташтарҙан тора.
Утрауҙың таулы өлөшөндә ултырма, шулай уҡ вулканик тоҡомдар осрай. Нигеҙен куэстар барлыҡҡа килтергән габбро интрузиялары булған протерозойҙың һуңғы осоро ҡатламдары тәшкил итә.
Көнбайыш һәм көньяҡ яр буйында баҡыр мәғдәне юлаҡтары булған кембрий алды тоҡомдары бүлкәте бар. Ошо ятҡылыҡтарҙан файҙаланыу арҡаһында халыҡҡа «баҡыр инуиттары» тигән атама бирелгән.
1990-сы йылдар аҙағында Кеймбридж-Бейҙән 250 саҡрым төньяҡ-көнбайыштараҡ утрауҙа алмаслы кимберлит көпшәләре табыла. Әммә быраулап ҡарау ятҡылыҡтың ярлы булыуын күрһәтә. Шуға 2005 йылдан һуң районда был юҫыҡта эштәр алып барылмай.
Климаты поляр континенталь. Тигеҙлектәрҙә уртаса йыллыҡ температура —14 градус тирәһе. Йәйге айҙарҙа уртаса температура −1,5…2, ҡышҡы айҙарҙа −28…29 градус. Шейлер тауҙарында уртаса температура 1—2 градусҡа түбәнерәк. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ нормаһы 100—200 мм.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Виктория утрауы Канада арктик архипелагының күпселек өлөшө менән бергә Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды тарафынан поляр тундра булараҡ билдәләнгән Төньяҡ Америка экологик төбәгенә инә. Арктик тупраҡтың өҫкө ҡатламы аҫтында боҙ миҡдары уртаса һәм юғары булған мәңгелек туңлыҡ ята. Утрауҙың уйһыу өлөшөндәге үҫемлектәр япмаһы, нигеҙҙә, арктик тал, дриада һәм ожика кеүектәрҙән тора. Дымлы райондарҙа таштишәрҙән, мамыҡбаш күрәндән, күрәнлеләрҙән һәм мүктәрҙән торған тотош япма күҙәтелә. Көньяҡ-көнсығыштағы ҡалҡыу төбәктәрҙә үҫемлектәр юҡ тиерлек. Утрауҙың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә кәрлә тундра үҫемлектәре (кәрлә ҡайын, арктик тал, һаҙанаҡ, вакцинаиум һәм дриадалар, йылы урындарҙа — ерек, дымлы урындарҙа күрән) тотош япма барлыҡҡа килтерә. Шейлер тауҙарында үҫемлектәр (таштишәр, төлкөҡойроҡ, көйөлдө, арктик тал, дриадалар) 40 — 60 процент майҙанды яланғас ҡая менән аралаштырып ҡаплай.
Хайуандар донъяһына һарыҡ-үгеҙ, төньяҡ боланы, аҡ айыу, арктик ҡуян, аҡ төлкө кеүек төрҙәр инә. Һыуҙа йөҙөүсе һәм диңгеҙ ҡоштары таралған, йыртҡыстарҙан поляр өкө бар Утрауҙы йыуыусы һыуҙарҙа киттар һәм тюлень тереклек итә.
Тарихы
Утрауҙа элек-электән инуиттар йәшәгән.
Тәүге тапҡыр был утрауҙы 1826 йылдың авгусында Европа диңгеҙ йөҙөүселәренән Джон Ричардсон күреп ҡала. Ул Джон Франклиндың икенсе арктик экспедицияһында ҡатнашыусы була. Хәҙерге ваҡытта Долфин-энд-Юнион исемен йөрөткән боғаҙ яғынан үткәндә утрауҙың көньяҡ-көнбайыш яры күренеп торған була. Ричардсон был ерҙе Британия ғалимы У. Х. Уолластон хөрмәтенә Уолластон Ере тип атай.
Шулай уҡ, 1838 йылда утрауҙың көньяҡ-көнсығыш яры Томас Симпсон тарафынан да күҙәтелгән. Киләһе йылында Симпсон менән Питер Уоррен Диз яр буйының был өлөшө буйлап үткән. Тикшерелгән ҡоро ерҙең Уолластон Еренең бер өлөшө булыуын белмәйенсә, Симпсон уны яңыраҡ тәхеткә ултырған королева Виктория хөрмәтенә Виктория Ере тип атай. Һуңыраҡ был ерҙең төньяҡ-көнбайыш ярымутрауы королеваның ире, принц Альберт хөрмәтенә аталған.
Күпмелер ваҡыт Виктория һәм Уолластон Ерен боғаҙ менән айырылған айырым утрауҙар тип иҫәпләү дауам ителә. Ошо боғаҙ аша Франклиндың юғалған экспедицияһы үткән тип фараз ителә. Уны эҙләгәндә утрауҙың бөтә яры тиерлек тикшерелә.
Гудзон ҡултығы компанияһы вәкиле Джон Рэй 1851 йылда санала Принс-Альберт бухтаһынан алып Пелли-Пойнт моронона тиклем Викторияның яр буйын тикшереп сыға. 1851 йылдан 1854 йылға тиклем тикшереү эштәрен Мак-Клур һәм Коллинсон экспедицияларының саналы партиялары алып бара, һәм ул ике тапҡыр Викторияла ҡышлай.
Викторияның көнсығыш яры буйының көньяғын тәүге тапҡыр 1905 йылда Амундсен экспедицияһында ҡатнашыусы Хансен Годфрей тикшерә. 1910 йылда утрауға Вильяльмур Стефанссон килә. Һуңынан ул уны 1915 һәм 1917 йылдарҙа Канада арктик экспедицияһының тикшеренеү программаһына индерә. Был экспедицияла ҡатнашыусы Даймонд Дженнесс «баҡыр инуиттар» булараҡ билдәле булған урындағы халыҡты этнографик яҡтан өйрәнә.
1915 һәм 1917 йылдарҙа Викторияның төньяҡ яр буйҙарын ошо уҡ экспедиция ағзаһы Сторкер Сторкерсон тикшергән. 1954 йылда АҠШ-тың Яр буйы һағы боҙватҡысы Нортвинд Уэльс принцы боғаҙынан төньяҡ-көнсығыш ярымутрауҙағы Элвир моронона тиклем бөтә яр буйы буйлап йөҙөүсе беренсе судно була.
Утрауҙағы аҡ төлкөләрҙең күплеге ҡиммәтле тире менән сауҙа итеүселәрҙең иғтибарын йәлеп итә, һәм 1920-се йылдарҙа Викторияла Гудзон ҡултығы компанияһының Кембридж-Бей һәм Пойнт-Брабант сауҙа постары (1939 йылда ябылған) асылған.
1926 йылда Кеймбридж-Бей ҡалаһында шулай уҡ Канаданың Король атлы полицияһы посы булдырыла. 1939 йылда Пойнт-Брабанттан 18 саҡрым алыҫлыҡта католик миссияһы асыла, ә киләһе йылда — Холмандың яңы сауҙа посы. Факториялар һәм постар янында даими инуит торамалары барлыҡҡа килә.
1962 йылға тиклем Виктория эргәһендә, Симпсон ҡултығындағы Рид утрауында, Гудзон ҡултығы компанияһының тағы бер сауҙа посы эшләй. Әммә 2010 йылдар уртаһында утрауҙа тик ике даими торама пункт була: Кеймбридж-Бей (йәки Икалуктутиак, Нонавуттың өлөшөндә) һәм Улукхакток (Холман, төньяҡ-көнбайыш биләмәләргә ҡараған өлөшөндә).
2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, был тораҡ пункттарҙа 1619 һәм 396 кеше йәшәгән.
Солтанбәк ауылы топонимдары
Солтанбәк(Асҡын районы) (рус. Султанбеково) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 459 кеше[1]. Почта индексы — 452895, ОКАТО коды — 80204843001.
Солтанбәк ауылы ер-һыу атамалары
Солтанбәк ауылына бәйле ер-һыу атамаларын яҙғанда БДУ-ның Нефтекама филиалынынң филология булегендә укып йөрөүсе Ғиндуллина Рәмзиә йыйған материалдар ҡулланылды. Сураш ауылына киткән юлда бер шишмә бар. Уны беҙ Еҫле шишмә тип йөрөтәбеҙ, сөнки йыраҡтан уҡ уның еҫе танауға килеп бәрелә. Шишмәнең тирә-яғындағы таштар, үләндәр ап-ак һәм бының сәбәбе- һыуҙың күкертле (сероводород) булыуы. Ҡыш көнө шишмә төбөндәге таштар ҡыҙыл, йәшел, зәнгәр, ҡара төҫтәргә инә. Һыуҙан боҙолған йомортҡа еҫе килә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, уның һыуы бик күп ауырыуҙарға, айырыуса быуын һыҙлауға файҙалы. Ләкин уны сама-нан тыш ҡулланырға ярамай. Шишмә ҡыш көнө лә туңмай, сылтырап ағып ята. Күрше ауылдарҙан мәктәп балалары гел Еҫле шишмәгә походка килә. Ололар әйтеүенсә, элек шишмәнең икенсе «Изге шишмә» тигән атамаһы ла булған. Изге булыуын төрлө кешеләр төрлөсә аңлатата.Ә иң тарарлғанына бөтә кешелә ышана. Әгәр төнөн уның янынан сәғәт 12-ләр тирәһендә үҙең генә үтергә тура килһә, ап-аҡтан кейенгән аҡ һаҡаллы ҡарт әбей ат шул кешенең исемен әйтеп өндәшә лә яланға тиклем оҙата килә һәм күҙҙән юғала. Элек шул ҡарағайлыҡта ҡорт ҡарағандар. Ул ҡолхоздыҡы булған. Умартасы булып Рәхбәр исемле бабай эшләгән. Ошонан Ҡортбаҡса исеме ҡалған. Әле беҙ был ҡашлыҡты Миндийәр тип атайбыҙ. Элек шул ҡашлыҡта Миндийәр исемле бабайҙың йорто булған, ул шунда көн иткән. Бабай үлгәс, уның ғайләһе ҡашлыҡтың итәгенә йорт һалған, яр урамы барлыҡҡа килгән. Ҡашлыҡҡа «Миндийәр ҡашлығы» исемен биргәндәр. Элгәре унда халыҡ һабантуй үткәрер булған.
Һылтанмалар
https://askinskajanov-b.rbsmi.ru/articles/toponimika-ser-re/Ata-babalaribi-mira-i-742148/?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=165290375
]]
Дуҫлыҡ (Дәүләкән районы)
Дуҫлыҡ (Дружба) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 305 кеше. Почта индексы — 453416, ОКАТО коды — 80222834012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тар-Яха (йылға)
Тар-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Колтура
Колтура — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 291 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.