cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Переславль-Залесский (фильм)
Кинофильмды әҙерләү
1958 йылда Переславль кино һөйөүселәре үҙҙәренең «Переславль ҡалаһында 1 Майҙы байрам итеү» тигән тәүге фильмын төшөрә. Кино таҫмаһын кино таҫмаһы фабрикаһы хеҙмәткәрҙәре Н. М. Ширшин һәм В. П. Батасов, № 4 техник училищеһы уҡыусылары Титов һәм Матвеев, райондың «Коммунар» гәзите журналистары Е. А. Макеев һәм Б. П. Рогожин, оператор Р. А. Юстинов. әҙерләй. Һуңынан училище тормошо, Бөтә Союз йәштәр көнө тураһында фильмдар була.
«Переславль-Залесский» фильмы Переславль № 5 кино таҫмаһы фабрикаһының кино һөйөүселәре тарафынан булдырыла. Уны монтажлау һәм тауышландырыу 1960 йылдың авгусында тамамлана. Тауышлы фильм киң таҫмала эшләнгән.
Фильм өс сериянан тора:
Сценарий авторҙары тыуған яҡты өйрәнеүсе С. Д. Васильев һәм Переславль кино таҫма фабрикаһының техник контроль бүлеге начальнигы Н. М. Ширшин була. Консультант булып Переславль-Залесский тарих-художество музейы директоры К. И. Иванов сығыш яһай. Кинофильмды Ярославль совнархозы киностудияһының операторы Р. А. Юстинов төшөрә.
Кинофильмы прокатҡа сығарыу
1960 йылдың сентябренән алып кинофильм Ярославль ҡалаһының һәм Ярославль өлкәһенең кинотеатрҙарында һәм клубтарында күрһәтелә.
Переславль тамашасылары кинофильмды бик йылы ҡабул итә.
1960 йылдың декабрь башында кинофильмды Ленинград телевизион үҙәге күрһәтә. 13 декабрҙә кинофильм Бөтә Союз телевидениеһының икенсе программаһы тарафынан тапшырыла.
20 декабрҙә Мәскәү тамашасылары уны Кино Үҙәк Йортонда Бөтә Рәсәй үҙешмәкәр кинофильмдарына һөҙөмтә яһаған смотрҙа күрә. Мәскәү тамашасылары Переславль киностудияһына үҙҙәренең ихлас рәхмәтен тапшыра.
Фильм халыҡ-ара прокатҡа сығарыла. 1961 йыл башында уны Чехословакия халҡы күрә.
Һуңынан ул Бельгия һәм башҡа Европа илдәрендә күрһәтелә.
Оҙаҡ йылдар кинофильм Переслвавль районы экрандарында бара.
Рәсәйҙә кинофильмға баһалама
1960 йылдың көҙөндә кинофильм Рәсәй Федерацияһының Новгород ҡалаһында үткәрелгән Бөтә Рәсәй музей-ҡурсаулыҡтары хеҙмәтсәндәре, архитектура музейҙары һәм мәҙәниәт эшсәндәре кәңәшмәһендә ҡатнашыусыларҙың юғары баһаһына лайыҡ була.
1960 йылдың ноябрь айында Ленинградта 2-се Бөтә Рәсәй үҙешмәкәр кинофильмдары күргәҙмәһе үтә. РСФСР Мәҙәниәт министрлығы мәҙәни-ағартыу учреждениеларының баш идаралығы был смотрға Переславль фильмын күрһәтә.
Фильм юғары кимәлдә үтәлгән тип, Документаль фильмдарҙың үҙәк студияһы директоры С. И. Осьминин һәм кинорежиссер Ф. И. Киселев билдәләп үтә.
Айырым фәнни файҙалығы һәм тыуған ҡаланы яратыуы өсөн РСФСР-ҙың Мәҙәниәт министрлығы киностудияны «Киев » кино төшөрөү аппараты һәм «Эльф» магнитофоны менән бүләкләй.
Европала кинофильмға баһалама
СССР кинематография эшсәндәренең ойоштороу комитеты тәҡдиме буйынса «Переславль-Залесский» фильмы Белградта үткән Халыҡ-ара үҙешмәкәр кинофильмдар фестивалендә күрһәтелә.
Фәйзуллин Нәзиф Солтан улы
Фәйзуллин Нәзиф Солтан улы (14 ғинуар 1960 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2004—2019 йылдарҙа «Белорет май-сыр һәм консерва комбинаты» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры. Белорет район Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының аҙыҡ‑түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре.
Биографияһы
Нәзиф Солтан улы Фәйзуллин 1960 йылдың 14 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Аҙналы ауылында тыуған.
1967 йылда тыуған ауылындағы башланғыс мәктәптә беренсе синыфына бара, артабанғы уҡыуын күрше Сермән ауылындағы урта һәм Белорет ҡалаһындағы интернат-мәктәптә дауам итә һәм урта белем тураһындағы танытманы 1977 йылда Сермән мәктәбендә ала.
Ошо уҡ йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү факультетына уҡырға инә һәм уны 1982 йылда уңышлы тамамлай.
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса Смоленск өлкәһенең Починок районындағы Стодолище ҡала тибындағы ҡасабаһында урынлашҡан «Сельхозтехника» бүлексәһендә инженер-технолог булып башлай. 1984—1985 йылдарҙа шул уҡ өлкәнең Вязьма районы «Сельхозтехника» бүлексәһендә инженер-технолог була. 1986—1989 йылдарҙа шунда уҡ тимер юлын хеҙмәтләндергән 30-сы механикалаштырылған колоннала участка механигы вазифаһын башҡара.
1989 йылда йәш белгес тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта һәм ике йыл Белорет районының Сермән ауыл Советы биләмәләрендә урынлашҡан Калинин исемендәге колхозда баш энергетик булып эшләй.
1991 йылда Нәзиф Фәйзуллин халыҡ депутаттарының Әзекәй ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана, 1992 йылдан 1996 йылғаса ауыл хакимиәте башлығы була.
1996—1998 йылдарҙа — Белорет районы һәм ҡалаһының хакимиәт башлығы урынбаҫары — Белорет районы ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек идаралығы начальнигы, артабан ауыл хужалығы продукцияһын етештереү һәм һатыу буйынса шәхси эшҡыуар.
2004 йылда Фәйзуллин Нәзиф Солтан улы «Белорет май-сыр һәм консерва комбинаты» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры итеп тәғәйенләнә һәм 2019 йылғаса шул вазифала эшләй.
Вирский Павел Павлович
Вирский Павел Павлович (Павло Павлович Вірський; 25 февраль 1905 йыл — 5 июль 1975 йыл) — украин совет балет артисы, балетмейстер, хореограф, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1960). СССР Дәүләт премияһы (1970) һәм беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950).
Биографияһы
Павел Павлович Вирский 1905 йылдың 25 февралендә Одессала инженер Павел Павлович һәм Олимпиада Алексеевна Вирскийҙарҙың дворян ғаиләһендә донъяға килә. Алексей ғаиләлә ҡустыһы менән тәрбиәләнә.
1923 йылда Одессала Ришельевский гимназияһын тамамлай.
1923—1927 йылдарҙа Одесса музыкаль-драматик техникумында уҡый (хәҙер ул К. Ф. Данькевич исемендәге Одесса сәнғәт һәм мәҙәниәт училищеһы) (педагогы В. И. Пресняков), 1927—1928 йылдарҙа — Ҙур театр эргәһендәге Дәүләт балет мәктәбендә уҡый (1937 йылдан Мәскәү хореография училищеһы, хәҙер — Мәскәү дәүләт хореография академияһы) (педагогы А. М. Мессерер).
1923—1931 йылдарҙа — балет артисы, балетмейстер, 1932—1933 йылдарҙа — Одесса опера һәм балет театрында балетмейстер. 1933—1937 йылдарҙа — Харьков, Днепропетровск, Киев опера һәм балет театрҙарының художество еткәсеһе.
1937 йылда А. Болотов менән бергә Украин ССР-ы халыҡ бейеүҙәре ансамблен ойоштора. 1937—1940 йылдарҙа — ансамблдә балетмейстер.
1940 йылдан 1943 йылға тиклем — Киев хәрби округының йыр һәм бейеү ансамблендә балетмейстер, 1943 йылдан 1955 йылға тиклем — А. Александров исемендәге Совет армияһы йыр һәм бейеү ансамбле балетмейстеры.
1955 йылдан — Украин ССР-ының Дәүләт бейеү ансамбленең художество етәксеһе (хәҙер Павел Вирский исемендәге Украина бейеү ансамбле).
Халыҡ традицияларына таянып, Вирский сағыу хореографик композиция төҙөй: «Запорожецтар», «Кукуруз яланында», «Ҡурсаҡтар», «Ҡул эшенә оҫта ҡыҙҙар», «Гопак», «Ползунец», «Беҙ Украинанан», «Моряктар», «Апалы-һеңлеләр», «Чумацкий шатлыҡтары», «Ой, сейә аҫтында», «Подоляночка», «Тал ни хаҡта илай», «Беҙ иҫләйбеҙ!», «Бухенвальд», «Ҡомалаҡ», « „Совет Украинаһы“ флотилияһы», «Шевчиктар» һ. б.
Киев хореографик училищеһында уҡыта.
1946 йылдан ВКП(б) ағзаһы
1975 йылдың 5 июлендә Киевта вафат була. Байково зыяратында ерләнә.
Себер юғары ҡатын-ҡыҙ курстары
Себер юғары ҡатын-ҡыҙ курстары йәки Томскиҙағы юғары ҡатын-ҡыҙ курстары — Сибирские высшие женские курсы — ТомскиҙағыXX быуат башында асылған беренсе ҡатын-ҡыҙ юғары уҡыу йорто (1910—1920).
Тарихы
Себер юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары Томскиҙа 1910 йылдың 26 (8 ноябрь) октябрендә, Себерҙе Рәсәйгә ҡушыу көнөндә асыла.
Курстарҙы ойоштороу инициаторҙары булып Томск юғары уҡыу йорттары профессорҙары В. В. Сапожников, Б. Вейнберг, Е. Л. Зубашев, Н. И. Карташев һәм башҡалар сығыш яһай. Курстарҙың асылыуына Томск губернаторы Н Л. Гондатти ла булышлыҡ иткән. Халыҡ мәғарифы министрлығы был идеяны хуплай, сығарылыш уҡыусыларына юғары уҡыу йортон тамамлаған хоҡуҡтарҙы бирергә әҙер булыуҙарын белдерә, ләкин финанс йөкләмәләрен үҙ өҫтөнә алмауҙарын белдерә. 1909 йылда Себер юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына иғәнәләр йыйыу өсөн булдырылған Йәмәғәт ойошмаһына Г. Н. Потанин, В. Н. Саввин, В. Сапожников, А. Кухтерина һәм башҡалар ингән. Йәмғиәт ойошмаһы эшмәкәрлегенә етәкселек итеү комитеты башлығы итеп М. М. Гондатти,ә ул Томскиҙан киткәндән һуң Е. Л. Зубашев һайлана.
Курстар Слосмандың шәхси ағас йортоноң (хәҙер ул юҡ) ете бүлмәһендә урынлашҡан (хәҙерге Совет урамы).1911 йылда Томск ҡала Управа курстарға айырым таш бина һалыу өсөн 10 мең һум аҡса бүлгән.
Себер ҡатын-ҡыҙҙар курстары 1920 йылда Сибревком тарафынан ябыла — ҡатын-ҡыҙҙарға университетҡа ир-егеттәр менән бер рәттән инергә рөхсәт итәләр.
1914 йылда Себер юғары ҡатын-ҡыҙ курстарына юғары уҡыу йорто статусы бирелә. Ул Себерҙә (Уралдан алып Тымыҡ океанға тиклем) дүртенсе булып ойошторолған. Бынан алда Томск ҡалаһында — ике һәм Владивостокта бер юғары уҡыу йорто асылған булған.
1914 йылда гуманитар, тарих-филология факультеты асыу мәсьәләһе күтәрелә, тик был планға һуғыш ҡамасаулай.
1915 йылда Мәғариф министрлығы дәүләт имтихан комиссияһы һынауҙарын үтергә тәүге 29 уҡыусыға рөхсәт биргән. Курстарҙы тамамлаған Е.Киселева, Т. Триполитова, Е. Воронина, Е. Волочнева — университет кафедраһына ассистент сифатында ҡабул ителә.
Тамамлаусылар
1918 йылда педагогия бүлексәһе асыла, тыңлаусылар һаны 713 кешегә тиклем арта. 1917 йылда курстар дипломы университеттыҡы менән тиңләштерелә.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙы 1920 йылда университеттарҙа уҡытыуға рөхсәт биреү менән Сибревком ҡарары менән курстар ябыла. Ун йыллыҡ осорҙа бөтәһе 1426 тыңлаусы, уларҙың 1266-һы — тәбиғи бүлексәгә һәм 160-ы — математика бүлексәһенә ҡабул ителә; ябылыу ваҡытына алты сығарылыш яһалған.
Һылтанмалар
Высшие женские курсы на карте Томска 1914 года (10: Girls' High School, судя по всему, местоположение указано неточно, в двух кварталах от ул. Еланской).
Яңыбай ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Яңыбай ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Скандинав мифологияһы
Скандинав мифологияһы — боронғо скандинавтар мифологияһы, боронғо герман мифологияһының бер өлөшө.
Уның тураһындағы мәғлүмәттәрҙең төп сығанағы булып б. э. XII быуат С. Стурлусондың «Өлкән Эдда» шиғри һәм «Кесе Эдда» прозаик текстары һәм «Эдда» тора.
Шул уҡ ваҡытта дат хронисы Саксон Грамматиктың «Деяния датчан» әҫәре бик күп мифологик сюжеттар бирә. Тациттың «Германия»һында боронғо герман мифологияһы тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр бар.
Донъяның барлыҡҡа килеү тарихы
Был тәүге бөйөк (инеистые) алпамышалар була.
Астар үҙҙәренең ҡарт олаталары Имирҙы үлтергән, ә уның тәненән Мидгард барлыҡҡа килгән: итенән — ер, һөйәктәренән — тауҙар, сәстәренән — Үҫемлектәр, баш мейеһенән — болоттар, баш һөйәгенән — күк булдырған, уның дүрт мөйөшөнөң һәр береһен мөгөҙ итеп урап, унда Нордри, Судри, Аустри һәм Вестри двергтарын ултыртҡан. Имирҙең яраларынан шул тиклем күп ҡан аҡҡан, унда бөтә бөйөк алпамышалар (хатта Аудумла ла) батып үлгән. Бары тик Бергельмир ғына ҡатыны менән ҡотолоп, улар алпамыша гримтурсендарҙың яңы тоҡомона башланғыс һалған.
Рача ер тетрәүе
1991 йылғы Рача ер тетрәүе 29 апрелдә 9:12 сәғәттә UTC Грузия Рача провинцияһында булған. Иң ҙур емереклектәр Ҙур Кавказ тауы итәгендә Они һәм Амбролаури ҡалаларында була. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә 270 кеше һәләк була, 100 000-гә яҡын кеше йортһоҙ ҡала, илгә етди зыян килтерелә, шул иҫәптән бер нисә урта быуат бинаһы емерелә. Ул 7,0 магнитудалы һәм Кавказда теркәлгән ер тетрәүҙең иң ҡеүәтлеһе була.
Скандинав мифологияһы
Донъяның барлыҡҡа килеү тарихы
Шунан Один уларға йән өрә, Вили уларға аҡыл бирә, ә Ве — ҡан һәм алһыу биттәр бирә. Шулай итеп тәүге кешеләр: ир — Аск, ҡатын — Эмбла барлыҡҡа килә.
Диңгеҙ аръяғында, Мидгардтан көнсығышҡа табан, астар Йотунхейм атамалы ил ойоштороп, уны Бергельмирға һәм уның тоҡомдарына биргән.
Рача ер тетрәүе
Тектоник хәл
Грузия ике тау сылбыры, төньяҡта Ҙур Кавказ, көньяҡта Кесе Кавказ, араһында урынлашҡан. Был ике тау төркөмө Ғәрәп плитаһы менән Евразия плитаһы араһында дауам иткән коллизия (бәрелештәр) һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Ҙур Кавказ олигоцендан әүҙем булған көньяҡҡа йүнәлтелгән йыйырсыҡлы-ҡапланмалы (складчато-надвиговый пояс — Fold and thrust belt) билбауҙан ғибәрәт. Рача был хәрәкәт итеү бүлкәтенең көньяҡ сигенә яҡын урынлашҡан, шуға күрә ер тетрәү ҡаплау хәрәкәтенең әүҙем фронты өҙөлөү арҡаһында килеп сыҡҡан тип интерпретация бирелә.
Скандинав мифологияһы
Донъяның барлыҡҡа килеү тарихы
Ваҡыт уҙыу менән астар күбәйә, шул саҡта улар үҙҙәре өсөн ер өҫтөнән бейек урынлашҡан ил төҙөп, уны Асгард тип атай.
«Өлкән Эдда»ның иң билдәле эпик йырҙарының береһе «Вёльва күрәҙәлеге» йыры донъяла бер нәмә лә булмаған һәм «упҡын төпһөҙлөгө» генә булған осорҙоң башланыуын һүрәтләй. Был ваҡытта Идавёлль баҫыуында аллалар (Бор улдары) Мидгардты төҙөй башлай. Һуңынан улар алпамыша-ҡыҙ ётунды осратҡан. Хоҙайҙар Бримирҙың ҡанынан кәрләләр яһаған. Унан һуң диңгеҙ буйында өс алла-астар (Один, Хёнир, Лодур) кәрләләр балсыҡтан әүәләнгән Аск менән Эмбланы күреп, уларҙы терелтә. Ә өс алиһә (Урд, Верданди, Скульд) Иггдрасилдең мистик рунына кешеләрҙең яҙмышын соҡоп яҙҙы.
Рача ер тетрәүе
Зыян
Ер тетрәү һөҙөмтәһендә 700 ауыл һәм ҡасаба зыян күргән, емерелгән йорт емерелгән һәм  кеше йортһоҙ ҡалған. Халыҡтың күпселеге ер тетрәү ваҡытында баҫыуҙа эшләгәнлектән (урындағы ваҡыт буйынса 13:13), зыян күреүселәр һаны сағыштырмаса аҙ була. Күп кенә мөһим тарихи ҡомартҡылар зыян күрә, атап әйткәндә, Земо-Криха, Архангел сиркәүҙәре һәм Мравалдзали сиркәүе тулыһынса емерелгән.
Ер тетрәү менән бәйле зыяндың күп өлөшө тетрәүҙәрҙән түгел, ә тетрәүҙәр тәьҫиренән башланған ишелмәләргә, ер шыуыуға бәйле. Иң киң таралған төрө булып таш ишелмәләр, емерелеп төшөү һәм таш лайғыһынан (лавина) тора. Лайғыларҙың иң ҙур ватыҡ-киҫәктәре Хохети ауылын емергән, һөҙөмтәлә кеше һәләк булған. Юр дәүере вулкан тоҡомо ҙур массаһы, ватыҡ-киҫәктәр күскен шыуышмаһын барлыҡҡа килтереп, һыу менән туйынаыусы аллювийға өҫтөнә ҡолап төшкән. Күләме млн м3 менән баһаланған ватыҡ шыуышмаһы, Гебура йылғаһын бикләп, үҙән буйлап Хохети аша үтә һәм 00 метр бейеклектә быуа барлыҡҡа килтерә, һәм ул, тиҙ арала йырылып китеп, ҙур емереклектәр тыуҙыра.
Скандинав мифологияһы
Донъяның барлыҡҡа килеү тарихы
Шунан һуң, астар менән вандар араһында беренсе һуғыш башланып, унда Одиндың улы Бальдр һәләк була.
Рача ер тетрәүе
Зыян
15 июндәге афтершок Дзау ҡалаһына ҙур зыян килтерә. Һәр хәлдә һәләк була һәм 200 кеше яралана. Урындағы халыҡтың күп өлөшө протест акцияларында ҡатнашҡанлыҡтан, ер тетрәүҙән йөҙҙәрсә кеше түгел, ә бер нисә тиҫтә кеше һәләк була. Хахет ауылы емерелә.
Скандинав мифологияһы
Донъяның барлыҡҡа килеү тарихы
Һуңынан тылсымлы илдәр һүрәтләнә: Сигюн урынлашҡан Хвералунд (Hveralund), Нидавеллир (Niðavöllum) кәрләләренең төньяҡ торлағы, артабан - йыландарҙың, шул иҫәптән гонаһлыларҙың йәндәрен ашаусы Нидхёгг урынлашҡан теге донъялағы Мәрхүмдәр яры. Тимер урманда Фенрир тыуа, ул, илаһтарҙың торлағын ҡан баҫҡандан, ҡояш һүнгәндн һуң — ахырызаман еткәс, ҙур роль уйнаясаҡ. Гарм Гнипахеллирҙа (Gnipahell) сылбырынан ысҡынырға атлыға. Ҡара көстәр (ётундар, утлы алпамышалар) көньяҡ-көнсығыштан йыйыла һәм Нагльфар карабында йөҙә. Улар менән Хрюм, Локи һәм Сурт етәкселек итә.
Йыр донъяны яңыртыу менән тамамлана. Диңгеҙҙән ер күтәрелә, аҫалдар Иҙел яланына ҡайта, Бальдр терелә.
Рача ер тетрәүе
Характеристикаһы
Ер тетрәүҙең булған магнитудаһы 7,0 булған. MSK шкалаһы буйынса IX максималь интенсивлыҡ күҙәтелә. Ер тетрәү сығанағының иҫәпләп сығарылған механизмы (механизм очага — Focal mechanism) ер тетрәүҙең төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 35° ауыш ярыҡ яҫылығында бәләкәй мөйөшлө урғылыуы һөҙөмтәһендә булыуын күрһәтә. Был афтершоктар йүнәлешенең аныҡ яҫылығын билдәләгән бүленеше менән раҫлана. Ярылыу зонаһы тирәһендәге деталь тиҙлек структураһын анализлау уның сейсмик тиҙлектең һиҙелерлек үҙгәреүе менән тап килеүен күрһәтә, был мезозой ултырмалары һәм аҫта ятҡан кристалл нигеҙ араһындағы бүленеш сигенә тап килә. 1500 метр бейеклектәге Рача һырты бындай типтағы күп тапҡыр ер тетрәүҙәре арҡаһында күтәрелгән тип иҫәпләнә.
Скандинав мифологияһы
Донъяның барлыҡҡа килеү тарихы
Локиҙың, Хель, Ёрмунганд һәм Фенрирҙан тыш, балалары, ҡатыны Сигюндан тыуған ике улы — Нари һәм Нарви була. Астар Нарвиҙы бүрегә әйләндерә, һәм ул үҙенең туғаны Нариҙы талап үлтерә. Вали – Одиндың улы, Нариҙың эсәктәренән тышау үрә, шуның аша улар Локиҙы ҡаяға бәйләп ҡуя. Скади уның өҫтөнә ағыулы йылан элеп ҡуя, һәм ағыу Локиҙың битенә тама. Сигюн уны ташлап китмәй. Ул, ағыу иренең битенә теймәһен өсөн, туҫтаҡ тотоп тора, ә кәсә тулғас, уны түгергә китә. Был мәлдә ағыу Локиҙың битенә тама. Уның ауыртыныуҙан тартышыуы шул тиклем көслө, хатта ер тетрәү тыуҙыра.
Рача ер тетрәүе
Характеристикаһы
Төп тетрәүҙән һуң бер нисә ай дауамында дауам иткән ҡатмарлы афтершоктар серияһы башлана, был артабанғы зыянға һәм кеше ҡорбандарына килтерә. Ике секунд арауығында ике ваҡиғанан торған иң ҙур афтершок 15 июндә Джава тирәһендә 6,5 магнитудалы эпицентрҙа була.
Скандинав мифологияһы
Пантеон
Герман-скандинав мифологияһында Один иң өлкән алла тип һаналған. Алла Одиндан башҡа тағы ун ике алла: Тор, Бальдр, Тюр, Хеймдалль, Браги, Хёд, Видар, Вали, Улль, Ньёрд, Фрейр, Локи булған. Скандинавия мифологияһының төп ҡатын-ҡыҙ персонаждар - Одиндың ҡатыны Фригг, яҙмыштар меәнә идара итеүсе алиһә, мөхәббәт илаһы Фрейя, йәшәртә торған алтын алмаларҙы һаҡлаусы Идун алиһә, алтын сәсле Сиф (фаразланғанса, уңыш менән бәйле күк күкрәтеүсе алла Торҙың ҡатыны) һ. б.
Рача ер тетрәүе
Характеристикаһы
1992 йылдың 23 октябрендә афтершок зонаһынан көнсығышҡа табан яҡынса 100 км алыҫлыҡта 6,7 балл магнитудалы ер тетрәү була. Был шулай уҡ төньяҡ-төньяҡ-көнсығыш төшөү яҫылығында ырғытыу арҡаһында була.
Эҙемтәләре
Дауам итеүсе грузия-көньяҡ осетия конфликты ҡотҡарыу операцияларын ҡатмарлаштыра.
Скандинав мифологияһы
Мәҙәниәткә йоғонтоһо
Аҙна көндәренең күпселек герман атамалары боронғо герман аллалары исеменән килеп сыҡҡан.
немец телендә:
Калбакая
Калбакая — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тегус
Тегус — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 928 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 139 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Корела балалары
Корела балалары — абруйлы карел феодалдарының биш ырыу атамалары, был феодалдар Корела еренең урта быуаттағы биләмәләре хужалары.
Исемдәр тарихы
Балалар исеме дөйөм урыҫ «бояр балалары» һүҙенә тура килә, йәғни рус кенәзлектәре кенәздәре һәм баярҙары вариҫтарының социаль структураһы. Карел балалары тигән төшөнсә бер үк ваҡытта элекке бөтә Корела ерҙәренең һәм ундағы абруйлы феодалдарҙың Новгород дәүләтенең вассалитеты булып тороуын һәм уларҙың аҫаба ырыуҙары икәнен аңлата.
Дөйөм мәғлүмәттәр
1323 йылдан һуң Швед короллеге һәм Новгород республикаһы араһында төҙөлгән Ореховецкий тыныслыҡ килешеүе буйынса, Новгород республикаһы Водский пятинаһы составында торған Корела еренең биш ырыуының феодалдарының абруйлы вәкилдәре Новгород республикаһы менән идара итеүсе элитаға Корела балалары исеме аҫтында индерелгән. Ошо Ореховецкий тыныслыҡ килешеүенән һуң, Новгород үҙәк власы Корела ерҙәрендә йәшәгән халыҡтың элекке биләмәләрен феодал аҫаба хоҡуғында һаҡлап ҡалдырған.
Сығанаҡтарға ярашлы, биш ырыу : Вымолец, Куролец, Ровкулец, Валдолец һәм Наволоч-ырыу (фаразлауса Тивролец)- тип аталға булыуы билдәле. Ырыуҙарҙың шул замандағы атамалары Ладога буйындағы боронғо аҫаба ерҙәре райондарының атамаһына тап килә.
Төп аҫаба «биш ырыу» Корела еренең төньяҡ өлөшөндә һәм поморҙар йәшәгән өлкәләрҙә урынлашҡан булған. xv быуат аҙағында Корела ере ырыуҙарынан күпселек аҫабалыҡ тартып алына (был Бөйөк Новгородтың урыҫ кенәзе Бөйөк Иван III мәскәү-новгород һуғышы (1477-1478)  барышында  еңеүе һәм Новгород ерҙәрен урыҫ державаһына ҡушыуынан һуң була). Аҫабалыҡ тартып алыныуға ҡарамаҫтанҢ Корел еренең элекке карел күренекле вәкилдәре боронғо айырым ерҙәргә хужа булыуын дауам итеп, урындағы кәсеп менән шөғөлләнә, әммә «корела балалары » статусын юғалта.
Корела ерҙәренең көньяҡ өлөшөндәге аҫаба ерҙәре тартып алынмаған һәм «биш ырыу» ҡулында ҡалған. Был үҙ ере хужаһы-аҫабалыҡ хоҡуғы урындағы халыҡтың ерҙәрен һәм хоҡуҡтарын һаҡлап торған.
Насельска-Калой-Яга
Насельска-Калой-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сими-Ёган йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Яуыш (Мәсетле районы)
Урамдар
Урам исеме :
Новоорск районы
Новоо́рск районы — Ырымбур өлкәһе районы.
География
Майҙаны — 3,4 тыс. км².
Тарих
Территорияһы ХХ быуаттың башына тиклем Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе составында була. Новорск районы 1935 йылда ойошторола.
Салаир (йылға)
Салаир — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/550 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джон Рональд Руэл Толкин
Джон Ро́нальд Руэл То́лкин, шулай уҡ То́лкиен транскрипцияһы осрай (John Ronald Reuel Tolkien; МФА: ; 3 ғинуар 1892 йыл — 2 сентябрь 1973 йыл) — күренекле инглиз яҙыусыһы, тел белгесе, филологы. Иң күренекле әҫәрҙәре — «Хоббит» һәм «Балдаҡтар хужаһы» трилогияһы.
Толкин 1925 йылдан 1945 йылғаса Оксфорд Университетында англосаксон (боронғо инглиз) теле профессоры, 1945 йылдан 1959 йылғаса инглиз теле һәм әҙәбиәте профессоры булған.
Камга
Камга — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле (Камга шығанАғиҙел) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саянзас
Саянзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Кәһфиҙәр
Кәһфиҙәр   — Ҡөрьән персонаждары,  үҙ динен һаҡлап ҡалыр өсөн  мәмерйәгә йәшеренеп, унда 309 йыл йоҡлаған йәш егеттәр. Христианлыҡтағы Семь отроков Эфесских хикәйәте персонаждары менән тиңләштерелә. Быға бағышлаған эпизодтар Ҡөрьәндең 18-се Әл-Кәһф сүрәһендә («Мәмерйә»сүрәһе) бәйән ителә.
Саянзас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәһфиҙәр
Тарихы
Ҡөрьәнгә ярашлы, йәштәр "үҙ халҡының инаныстарын кире ҡағып, Аллаһҡа ышана, Уның ҡушҡандарын үтәй һәм насар ҡылыҡтарҙан тыйылып тора». Бының өсөн ырыуҙаштары уларҙы эҙәрлекләүгә дусар итә. Егеттәр ҡаланан ҡаса һәм мәмерйәлә йәшенә. Ҡөрьәнгә ярашлы, улар Аллаһтан үҙҙәренә мәрхәмәт күрһәтеүен һәм дөрөҫ юлға йүнәлтеүен һорап мөрәжәғәт итә. Аллаһ уларҙың үтенесен ишетә һәм мәмерйәлә күп йылдарға ҡолаҡтарын ҡаплай. Улар менән бергә мәмерйәгә ингән урында һуҙылып ятҡан эт та йоҡлап китә.
Һуңынан Аллаһ егеттәрҙе, кешеләргә фәһем итеп, терелтә. Уянғас, бер көнмө, әллә өлөшөмө үткәндер тип уйлап, аранан береһен аҙыҡ-түлек һатып алырға ебәрәләр. Ҡайһы бер риүәйәттәрҙә уның исеме Йәмлихә тиелә. Шулай итеп, улар кешегә күренәләр ҙә, һуңынан мәңгелек йоҡоға талалар. Мәмерйә өҫтөндә (әр-Рәҡим ярлауында) кешеләр һуңынан мәсет төҙөй. Ҡөрьәндә был йәштәрҙең теүәл һаны һәм йоҡоларының дауамлылығы аталмай, быны бер Аллаһ ҡына яҡшыраҡ белә, тип билдәләнә.
Ҡайһы бер риүәйәттәргә ярашлы, был йәштәрҙең исемдәре: Йәмлиха, Максалина, Маслина, Марнуш, Дабарнуш, Сазануш һәм Кафшататаййуш, ә эттәре — Ҡытмыр булған. Әсхәб әл-Кәһф тураһында хикәйә кешеләрҙең мәрхүм булғандан һуң  Яуап көнөндә  (ҡиәмәт))  яңынан терелеп, Аллаһ алдында баҫырын иҫкә төшөрөп тора, шулай уҡ тәҡүә диндарҙарҙы яҡлау өсөн Аллаһ мөғжизәләр тыуҙырыуы бәйән ителә.
Әсхәб әл-Кәһф тураһында хикәйәт мосолман донъяһында киң таралыу алған. Был тарихтың төрлө версияларында урта быуат авторҙары «мәмерйә кешеләре» ҡәберен Йәмәндәге  Эфес һәм Амманда, Мәғрибтә, Испанияла, Тарста, Марашта, хатта Өрөмсөлә (Көнсығыш Төркөстан) урынлаштыра. Был урындарҙа һаман да әле, йәнәһе, Ҡөрьәндәге «мәмерйәлә йоҡлағандарҙың» мәмерйәләрен күрһәтәләр.
Әзербайжанда Нахичеван Автономиялы Республикаһы биләмәһендә Әсхәб әл-Кәһф мәмерйәһе бар - был мосолмандар бик хөрмәт иткән урын.
Кыргысты
Кыргысты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлин Ғүмәр Хәлил улы
Ғәлин Ғүмәр Хәлил улы (1902−1938 — Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының яуаплы секретары (1925—1927). Сәйәси золом ҡорбаны (1937).
1927—1930 йылдарҙа Ленинград ҡалаһында Комвузда уҡый.
1930—1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары, ойоштороу-инструктор бүлеге мөдире, етәксе партия органдары бүлеге мөдире булып эшләй.
1937 йылдың 4 октябрендә, 1937 йылдың октябрендәге Башҡорт өлкә комитеты Пленумы үткән көндәрҙә, ҡулға алына. 58-7, 58-8, 58-11 статьялар буйынса ғәйепләнеп, 1938 йылдың 13 июлендә (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1938 йылдың 3 февралендә ) атып үлтерелә. 1956 йылдың октябрендә реабилитациялана.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостанда сәйәси репрессиялар
Несь
Несь — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 151 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Nes (Nenetsia)
Буҙат ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Буҙат ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Буҙат ауылы.
Тарихы
Буҙат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Нгарка-Пыря-Яха
Нгарка-Пыря-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 225 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәһим
Фәһим — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Фәһим исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ғәрәпсәнән аҡыллы, зирәк тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы (16 июнь 1928 йыл — 26 июнь 1998 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы (1998), философия фәндәре докторы (1973), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).
Карюков Фәһим Сайран улы (4 ғинуар 1948 йыл — 18 май 2015 йыл) — спортсы, хоккейсы, шайбалы хоккей буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1976), СССР һәм Рәсәй тренеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры.
Әйүпов Фәһим Иҙрис улы (1947 йыл) — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы (5 октябрь 1933 йыл — 4 июль 1996 йыл) — ғалим, физик-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1963), профессор (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983)
Сәйәхов Фәһим Лотфрахман улы (20 ноябрь 1926 йыл) — тарих фәндәре докторы, профессор (1970). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).
Ғәлиев Фәһим Мансур улы (1956 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, 1982—2008 йылдарҙа Саҡмағош районы Фрунзе исемендәге колхоздың Яңы Ҡалмаш комплекслы бригадаһы бригадиры. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Райондың почётлы гражданы (2006).
Булатов Фәһим Нәбиәхмәт улы (1940 йыл) — хеҙмәт ветераны, Кушнаренко районы «Кушнаренко» совхозының элекке механизаторы, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Атаһының исеме
Вәлиев Илһам Фәһим улы (19 июль 1975 йыл) — опера йырсыһы (тенор), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2009).
Мөхәмәтов Фәрит Фәһим улы (1947) — травматолог-ортопед, ғалим, медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), СССР-ҙың (1991) һәм Башҡортостандың (2008) һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
Кәлимуллин Рәшит Фәһим улы (6 май 1957 йыл) — композитор; Рәсәй Композиторҙар союзы идараһы рәйесе, Татарстан Республикаһы Композиторҙар союзы рәйесе, Рәсәй Федерацияһының һәм Татарстан Республикаһының халыҡ артисы.
Һигеҙмөйөш
Һигеҙмөйөш — 8 мөйөшө булған күпмөйөш. Шулай уҡ шундай формалағы теләһә ниндәй нәмә Һигеҙмөйөш тип атала. 1080 ҡабарынҡы мөйөш суммаһы тигеҙ эске һигеҙмөйөш. Мөйөштә эске дөрөҫ һигеҙмөйөш 135 тигеҙ.
Һигеҙмөйөш киңлек
Арауығындағы һигеҙмөйөш — күпмөйөш киңлек 8 түбәләр һәм ҡабырғалар 8, ул бер яҫылыҡта ята түгел. Бындай үпкә, һигеҙмөйөш, дөйөм осраҡта, билдәләнгән лә. Зигзаг киңлек-һигеҙмөйөш түбәһе бар, сиратлап параллель ике яҫылыҡта ята.
Арауығындағы дөрөҫ һигеҙмөйөш — изогональный оҙонлоғо һигеҙмөйөш яғынан тигеҙ. Был арауығының өс үлсәмле булыуы зигзаг-һигеҙмөйөш, ул тау түбәләре һәм ҡабырға тип ҡарарға мөмкин антипризма квадрат менән симметрия D4d, [2+,8] 16 тәртибе.
Ҡыуандыҡ
Ҡыуандыҡ — Ырымбур өлкәһенең көнсығышындағы ҡала, Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәге. Ҡала Һаҡмар йылғаһының һул яҡ яр буйында урынлашҡан.
Ҡала башлығы — Виктор Дмитриевич Пауков. Депутаттар советы рәйесе — Ринат Биктимер улы Аликбаев.
Тепша
Тепша — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имгыт йылғаһының һул ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.
Ғәлимов Флүр Миншәриф улы
Ғәлимов Флүр Миншәриф улы (7 декабрь 1958 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2022), 1996 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы; Рәсәй Федерацияһының (2019) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Әбү Насыр Фараби исемендәге халыҡ-ара әҙәби премия, Рәсәйҙең Ҙур әҙәби премияһы һәм Валентин Катаев исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
Биографияһы
Флүр Миншәриф улы Ғәлимов 1958 йылдың 7 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Иҫке Ҡалҡаш ауылында тыуған.
Совет Армияһында хеҙмәт иткәндән һуң, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡый. Артабан мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе.
Һуңғы йылдарҙа тик әҙәби ижад менән генә шөғөлләнә.
Ижады
Флүр Ғәлимов — хикәйә, повестар, романдар һәм республика театрҙарында ҡуйылған бер нисә пьеса авторы.
1989 йылда ижад итә башлай. 1995 йылда донъя күргән «Күктәрҙә күрешеүҙәр» йыйынтығына юмористик, лирик һәм реалистик хикәйәләре тупланған. Икенсе китабына ингән «Йүләр» повесы, «Уралым», «Ҡомаҡ», «Ҡара йәшник», «Газ терапияһы», «Редакцияға хат», «Янғын», «Ямғыр яуа» һәм башҡа хикәйәләре тормоштоң трагик, драматик һәм көлкөлө яҡтарын сағылдыра.
Флүр Ғәлимов драматургия өлкәһендә лә ижад итә: һуңғы йылдарҙа «Прометей. Олимп тауы ишелеүе», «Салауат батыр», «Бафомет менән брудершафт» тигән трагедияларҙан торған «Прометей. Олимп тауы ишелеүе» тип аталған драматургик трилогияһын тамамланы.
Флүр Ғәлимов «Яңы башҡорт» романы, «Аҙғын тәүбәһе» трилогияһы менән башҡорт прозаһында, башҡорт әҙәбиәтендә яҙыусы-новатор булараҡ танылды.
«Яңы башҡорт» романында хәҙерге эшҡыуарлыҡ даирәләре мауыҡтырғыс итеп һүрәтләнә һәм ер мәсьәләһе күтәрелә. «Халҡыбыҙ үҙ еренә, үҙенә хужа булып, үҙен тәьмин итеп, тормоштан ҡурҡмайынса, гөрләтеп донъя көтөп йәшәһә генә ҡоллоҡ психологияһынан ҡотолор һәм цивилизациялы донъяға ҡушылып китер», — тигән фекер үткәрелә, башҡорт халҡына милли идея тәҡдим ителә. Яҙыусының был әҫәрҙәре ҙур резонанс тыуҙырҙы — республикала был китаптарға бағышланған 200 тирәһе сара: түңәрәк өҫтәлдәр, китап уҡыусылар конференциялары, әҙәбиәт һөйөүселәр менән осрашыуҙар үткәрелде, бер нисә тиҫтә радио һәм телетапшырыуҙар ойошторолдо, гәзит -журналдарҙа мәҡәләләр, интервьюлар баҫылды, юғары уҡыу йорттарында курс, диплом эштәре яҙылды, диссертация яҡланды.
Мәскәү ҡалаһында нәшер ителгән «Юность» журналының 6,7,8,9,10,11-се һандарында сыҡҡан «Вкус запретного плода» тигән романы өсөн прозаикка баҫманың Валентин Катаев исемендәге премияһы тапшырылды. Данлыҡлы әҙәби тәнҡитсе Лев Аннинский был әҫәр тураһында мәҡәлә яҙҙы.
«Яңы башҡорт» романын «Башҡортостан» гәзите, «Аҙғын тәүбәһе» трилогияһын «Йәшлек» гәзите «Йыл әҫәре» тип иғлан итте. «Покаяние над пропастью»(русса аталышы) тигән трилогияның «Златокрылая птица Хумай» исемле романы Мәскәүҙәге «Роман — газета» журналында (№ 22, 2018 й) баҫылып, 600 экземпляры Германия китап һөйөүселәре тарафынан алынды. Яҙыусы Флүр Ғәлимовты «Башҡортостан» гәзите 2018 йылда «Йыл яҙыусыһы» тип иғлан итте. «Аҙғын тәүбәһе» трилогияһы инглиз, рус, төрөк, ҡаҙаҡ һәм татар телдәренә тәржемә ителгән.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Флүр Ғәлимовтың «Аҙғын тәүбәһе» трилогияһы 2018 йылда Мәскәүҙәге «Нәфис әҙәбиәт» («Художественная литература») нәшриәтендә рус телендә донъя күрҙе. Тиҙҙән был әҫәр Бөйөк Британияла нәшер ителә, ул «The Taste of Forbidden Fruit» — «Тыйылған емеш тәме» тигән исем менән инглиз теленә тәржемәләнгән. Трилогияны Лондонда баҫтырырға «Нәфис әҙәбиәт» нәшриәтенең генераль директоры Алексей Гришанов тәҡдим иткән.
Флүр Ғәлимовтың «Покаяние над пропастью» һәм «Прометей. Олимп тауы ишелеүе» тигән китаптары Чечен Республикаһының халыҡ яҙыусыһы, профессор, академик, Нобель премияһы номинанты Канта Ибраһимов тарафынан Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге 2019 йылғы Дәүләт премияһына тәҡдим ителгәйне.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге:
2017 йылдың 17 сентябрендә Флүр Ғәлимов Рәсәй Президенты В. В. Путинға «Не отрезайте нам язык» тигән асыҡ хат менән мөрәжәғәт итте: «Господин Президент! Известным высказыванием в Йошкар-Оле и Поручением Прокуратуре и Рособрнадзору, касающихся изучения государственных языков в национальных школах, Вы подаете повод для нарушения Ст. 68 Конституции РФ, хотя и являетесь гарантом соблюдения Основного Закона нашей страны» тип яҙҙы. Был хат бер нисә тиҫтә интернет-порталдар тарафынан эләктереп алынып, бөтә донъяға таралды.
2020 йылдың февралендә яҙыусы Флүр Ғәлимов Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-Министры урынбаҫары Фәнүр Йәғәфәров менән осрашыу барышында Өфө ҡалаһында Урал батырға һәйкәл ҡуйыу һәм башҡа инициативаларын ишеттерҙе.
Китаптары:
Журналдарҙа баҫылған романдары:
Журналдарҙа баҫылған повестары:
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Самбо көрәше буйынса мастерлыҡҡа кандидат
Төньяҡ тропик
Төньяҡ тропик, йәки Ҡыҫала тропигы — иң төньяҡ киңлек, унда Ҡояш көн уртаһында зенитҡа күтәрелә ала. Был йәйге ҡояш торошо ваҡытында, ҡояш нурҙары Төньяҡ ярымшар өҫтөнә төшкән саҡта була.
Ер күсәренең Ҡояшҡа ҡарата ауыш булыуы арҡаһында ҡояш нурҙарының Төньяҡ ярымшар өҫтөнә  төшөү  мөйөшө
йыл дауамында үҙгәрә барып, иң юғары күрһәткескә барып етә. Йәғни, был Ҡояш Ер экваторынан төньяҡҡа табан максималь ауышҡан сағы була.
Төньяҡ тропигы — Ер карталарында билдәләнгән биш төп параллелдәрҙең береһе. Хәҙерге ваҡытта экваторҙан төньяҡҡа ҡарай 23°26′16″ урынлашҡан.
Ҡыҫала тропигының көньяҡ эквиваленты — Ылаҡ тропигы. Ҡыҫала тропигынан төньяҡта ятҡан өлкә субтропик һәм уртаса климатҡа эйә. Ә уның менән Ылаҡ тропигы араһындағы биләмә тропиктар тип атала.
Әлеге ваҡытта ер күсәренең ауышлығы әкренләп кәмей, һәм Ҡыҫала тропигы яйлап экваторға ҡарай күсә. Уның атамаһы шул исемдәге йондоҙлоҡ исеменән килеп сыҡҡан. Сөнки, тап 2 мең йыл элек йәйге ҡояш торошо мәлендә Ҡояш ошо йондоҙлоҡҡа «ингән».
Әммә көн-төн тигеҙлеге нөктәһенең Ҡояш эклиптикаһына ҡарата тайпылышы  арҡаһында әлеге ваҡытта  Ҡояштыү урынлашыуы  Игеҙәктәр йондоҙлоғона тура килә.
Тропик һүҙе (грекса τροπή һүҙенән барлыҡҡа килгән — боролош) ҡояш торошо ваҡытында Ҡояш хәрәкәтенең «боролош» процесын һүрәтләй.
Ҡыҫала тропигының торошо тотороҡло түгел. Сөнки был планетаның Ҡояшҡа ҡарата әйләнеү күсәре ауышлығына бәйле. Нутация, шулай уҡ төрлө периодлы  башҡа циклдар һөҙөмтәһендә тропиктарҙың торошо әкренләп үҙгәрә бара.
География
Гринвич меридианынан көнсығышҡа табан хәрәкәт иткәндә Ҡыҫала тропигы түбәндәгеләр аша үтә: Төньяҡ тропик киңлегендә урынлашҡан ҡалалар:
Мәккә, Нагпур, Гонконг ҡалалары Ҡыҫала тропигынан көньяҡтараҡ, Абу-Даби, Варанаси һәм Дубай ҡалалары төньяҡтараҡ урынлашҡан.
Донъя буйлап сәйәхәттәр
Халыҡ-ара авиация федерацияһы ҡағиҙәләренә ярашлы, Ер шары тирәләй осошта тиҙлек рекорды ҡуйыу өсөн самолет Ҡыҫала тропигы оҙонлоғонан да кәм булмаған араны мөмкин тиклем тиҙ арала осоп үтергә, барлыҡ  меридиандарҙы киҫеп, осоп киткән аэродромына төшөп ултырырға тейеш. Был арауыҡ юғары теүәллек менән билдәләнгән  һәм 36787,559 км тәшкил итә.
Ер тирәләй осош яһарға теләгән ғәҙәти сәйәхәтселәр  өсөн  ҡағиҙәлә  күрһәтелгән дистанция 37 мең километр итеп  түңәрәкләнгән.
Пищальников Владислав Тимофеевич
Пищальников Владислав Тимофеевич (4 август 1924 йыл — 2012 йыл) — Башҡортостан радио һәм телевидениеһының беренсе тауыш режиссёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
Биографияһы
1960-сы йылдарҙа Мәскәүҙең Дәүләт тауыш яҙыу йортонда стажировка үтә. Бер үк ваҡытта Ленинградта режиссёрҙар курстарында уҡый. 1939 йылдан алып инструменталь ансамблдә музыкант була. 1942 йылдан алып Башҡортостан радиоһының тауыш режиссёры. 1959 йылда Башҡортостан телевидениеһында тауыш режиссёры, ә 1962—1987 йылдарҙа Башҡортостан телевидениеһының музыкаль тапшырыуҙар редакцияһында режиссёр булып эшләй.
Башҡортостан радиоһында эшләгән сағында М. Вәлиевтың С. Мифтахов либреттоһына «Һаҡмар», Р. Мортазиндың Р. Янбулатова либреттоһына «Дауыл», З. Исмәғилевтың Б. Бикбай либреттоларына «Салауат Юлаев», «Ҡоҙаса» һәм башҡа операларҙы беренсе тапҡыр радио аша тапшыра. Телевидениела эшләү дәүерендә «Огонек», «Башҡортостан сәнғәте оҫталары», «Халыҡ ижады» телетапшырыуҙар программалары, башҡа бик күп телеспектаклдәр, фильмдар, концерттар, спектаклдар программаларының етәксеһе була. Башҡорт радио һәм телевиениеһының саҡырыу тауышы авторы. 1989 йылдан В. Т. Пищальников — Х. Әхмәтов исемендәге Башҡортостан дәүләт филармонияһының музыкаль-әҙәби лекторийы мөхәррире.
Кыркыленок
Кыркыленок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куяча йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Крупняков Сергей Аркадьевич
Крупнякóв Серге́й Арка́дьевич (6 апрель 1950 йыл, Бөгөлмә, Татар АССР-ы, СССР) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, драматург, журналист, Рәсәй һәм Украинаның милли Яҙыусылар берлеге ағзаһы. СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, Мари АССР-ының халыҡ яҙыусыһы, МАССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты А. С. Крупняковтың улы (1919—1994).
Кыркыленок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крупняков Сергей Аркадьевич
Биографияһы
Серге́й Арка́дьевич Крупнякóв 1950 йылдың 6 апрелендә Татар АССР-ының Бөгөлмә ҡалаһында тыуа. 1965 йылда Белогорск ҡалаһында (Ҡырым) мәктәп тамамлай, ғаиләһе менән Йошкар-Олаға килә һәм Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Уны «инглиз теле, тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Демобилизацияланғандан һуң Йошкар-Олаға ҡайта, «Сельская новь» һәм «Марийская правда» гәзиттәрендә хәбәрсе, Мари АССР-ының Республика рус драма театрының әҙәби бүлеге мөдире булып эшләй.
1986 йылда Украина АССР-ының Севастополь ҡалаһына күскәндән һуң ҡаланың балалар-үҫмерҙәр киностудияһына етәкселек итә.
Әлеге ваҡытта Севастополь ҡалаһында йәшәй. «Гикия» каравеллаһында — үҙенсәлекле караптағы тетарҙа диңгеҙҙә йөҙә. Был идея 15 йыл «Гикия» яхтаһында шкипер сифатында эшләү һөҙөмтәһендә тыуа. Шулай итеп «Гикия. Героиня Херсонеса», «Девочка и пират», «Зимний переход» («Мои пиратские похождения» серияһынан) пьесалары тыуа. Бард йырҙары менән ҡыҙыҡһына, карапта бард-үҙәк — бард йырҙарын яратыусылар, автор йырҙары концерттары өсөн майҙансыҡ булдыра. Севастополдең көнүҙәк мәсьәләләре буйынса фекер алышыу майҙансығы булған бәхәс клубын ойоштора һәм алып бара. Шулай уҡ шарап етештереү һәм боронғо грек амфорҙарын етештереү менән шөғөлләнә.
Ғаиләһе
Атаһы — Крупняков Аркадий Степанович, билдәле СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, Мари АССР-ының халыҡ яҙыусыһы, МАССР-ҙың дәүләт премиһы лауреаты.
Әсәһе — Елизавета Михайловна Крупнякова (ҡыҙ фамилияһы — Царегородцева).
Өйләнгән, ҡатыны — Валентина Викторовна, ҡыҙы — Дарья.
В 1996 году вышел в свет совместный с отцом фантастический роман «Амазонки», посвящённый истории Эвкинского Понта в далёкие времена, когда первые отряды древних руссов осваивали его просторы. В том же году изданы фантастический роман «Амазонки Таврийские», исторический роман «Амага» и другие произведения.
Пишет детские морские рассказы, автор сказки для детей «Золотое перо» (2010), которая вошла в сборник «Удивительные встречи» серии «Севастопольские писатели — детям».
Детские произведения опубликованы в коллективных сборниках, журнале для детей и юношества «Алые паруса» (г. Симферополь), вышли в радиоэфире Севастопольского радио. Повесть «По следам Листригонов» опубликована на сайте «Графская пристань».
Работает в области драматургии, пишет сценарии к фильмам. Автор киносценария художественного сериала «Акпарс» и либретто балета «Комбо — золотое перо». Автор киносценария сериала «Пламя» о подвигах крымских партизан.-->
Төп әҫәрҙәре
Түбәндә — С. А. Крупняковтың төп әҫәрҙәренең исемлеге :
Петровский Владимир Викторович
Петровский Владимир Викторович (26 июнь 1897 йыл — 9 ноябрь 1976 йыл) — ғалим-табип-физиолог. 1945 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1968 йылғаса нормаль физиология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1931), профессор (1936). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1962). Ленин ордены кавалеры (1965).