cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәдир хәҙисе
Ғәдир хәҙисе — (ﻏﺪﻳﺮ ﺧﻢ — Ғәдир Хүм: Хүм һаҙлығы йәки быуаһы; Гадир Хумм) — Мәккә менән Мәҙинә араһындағы Хүм быуаһы янында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләре алдында вәғәз менән сығыш яһауы тураһындағы хәҙис.
Тарихы
Пәйғәмбәр вәғәз барышында үҙенең ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Али ибн Әбү Талип тураһында былай тип иғлан иткән: «Кемдең мәүләһе — Мин, уның мәүләһе — Али».
Был ваҡиға тураһында хәҙис төрлө йыйынтыҡтарҙа, шул иҫәптән сөнниҙәр өсөн абруйлы Сәхих әл-Бохари, Сәхих Мөслим,Әт-Тирмизи сүнәне, Ибн Мәжа сүнәне, шулай уҡ Китаб фидаил әс-сәхәбә, Мүстәдрәҡ Әл-Хәкимә, Яҡуби "Тарихтар"ы, Фәхретдин әр-Рази һәм ән-Нәйсәбуриҙың Ҡөрьән тәфсирҙәрендә килтерелә. Әммә был хәҙискә шиғый мосолмандарҙың тәғлимәтендә ҙур әһәмиәт бирелә, улар уны Али ибн Әбү Талиптың имамлыҡ һәм виләйәтенең мөһим дәлилдәренең береһе һәм Алиҙың Мөхәммәттән һуң мосолман общинаһын етәкләргә һәм был ваҡиғаның йыллығын ғәйет әл-Ғәдир булараҡ билдәләргә тәғәйенләнеүе тураһында аныҡ күрһәтмә тип иҫәпләй.
Шул уҡ ваҡытта сөнни йәмғиәт был белдереүҙе Мөхәммәттең Алиға ҡарата хөрмәтен раҫлаусы ябай дәлил тип ҡарай.
Иран ғалимы Джафар Субхани үҙенең "Ислам тәғлимәте принциптары " тигән китабында Ғәдир хәҙисен 110 сәхәбә, 89 тәбиғин (сәхәбәләр артынан килгән быуын) һәм 3500 сөнни ғалим һүҙҙәренән тапшрыуын билдәләгән.
Ваҡиғаларҙы шәрехләү
Сөнниҙәр күрһәтелгәндәр хәҙистәрҙе, аяттарҙы һәм иңеү шарттарын таный, әммә уларҙа һүҙ Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Али ибн Әбү Талиптың абруйын таныу тураһында ғына бара, тип иҫәпләй.
Шиғыйҙар үҙ сығанаҡтарында кешеләр йәшәргә яраҡһыҙ тип ташлап киткән Хүм янында үлер алдынан Мөхәммәткә ашығыс иғлан яһау йөкмәтелгәнен, йәки ул был мәлде хәтерҙә ҡалдыртырға теләгәнен, йәки хаж ҡылыусылар үҙ юлдары менән таралыр алдынан уға күп шаһиттар кәрәк булғанлығы менән аңлата. Был аяттарҙы һәм хәҙистәрҙе улар имам Али ибн Әбү Талиб файҙаһына, уның өммәткә етәкселек итеүгә бәхәсһеҙ хоҡуғы барлығына дәлил итеп ҡарай.
Шиғый мосолмандар өсөн 18 зөлхизә, шулай итеп, иң мөһим дини байрамдарының береһе булып тора.Улар был көндә Кәрбәләгә хаж ҡыла
Мордова (Вьясс ҡушылдығы)
Мордова — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вьясс йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙрас (Медногорск)
Ҡыҙрас (Кидрясово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.
Тарихы
Ҡыҙрас (Бесмəн) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1774 йылда (йәки 1795 йылда ) телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 84 % тәшкил итә.
Варали (Котымака №2914 ҡушылдығы)
Варали  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колтымак №2914 йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кыка-Шор
Кыка-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 526 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Красный Ключ (Иглин районы)
Красный Ключ (Красный Ключ) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452431, ОКАТО коды — 80245816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы
Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы (11 ноябрь 1955 йыл) — ғалим-офтальмолог. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).
Биографияһы
Земфира Әхиәр ҡыҙы Дауытова 1955 йылдың 11 ноябрендә Октябрьский ҡалаһында тыуған. 1979 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. Земфира Әхиәр ҡыҙының күп кенә туғандары табиптар, улар араһында офтальмологтар ҙа бар, мәҫәлән. уның инәһе Кальметьева Масһүдә Арыҫлан ҡыҙы 1965 йылдан алып 1980 йылға тиклем Күҙ ауырыуҙары клиникаһын етәкләй. Ошо уҡ институтта уның улы медицина фәндәре кандидаты Кальметьев Ғүмәр эшләй. Институтҡа ингәнгә тиклем үк Земфира Әхиәр ҡыҙы бында шәфҡәт туташы булып эшләй.
1980 йылдан алып Өфө күҙ ауырыуҙары Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: 1993 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылда директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2002 йылда бүлек етәксеһe итеп күсерелә, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан алып «Татнефть» ААЙ һәм Әлмәт ҡалаһында медицина‑санитария бүлегенең бүлек мөдире. 2011 йылда — С.‑Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы (М. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты) офтальмология клиникаһы мөдире. Хәҙерге ваҡытта медицина-профилактика үҙәге буйынса баш табип урынбаҫары.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге механик травмалар һәм химик бешеү ваҡытында антибактериаль, бешеүгә ҡаршы һәм яраларҙы уңалтҡан дарыу препараттары ярҙамында күреү ағзаларын дауалау ысулдарын эшләүгә арналған. Дауытова ҡатнашлығында азидарег һәм керакол препараттары эшләнә һәм дауалау практикаһына индерелә.
1992 йылда кандидатлыҡ (етәксеһе — проф. М. Т. Аҙнабаев .), 2000 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 140‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 22 уйлап табыу авторы. СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДН. 1989), шулай Бөтә Союз, һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрендә һәм конгрестарҙа ҡатнаша.
Төп ғилми хеҙмәте Распространённость близорукости у детей, проживающих в южных районах Республики Башкортостан //Российская педиатрическая офтальмология. 2010. № 1 (авторҙ.).
Һылтанмалар
Офтальмологическая клиника СЗГМУ
Ҡоро Карай
Сухой Карай — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карай йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тром-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сокорево (күл)
Сокорево — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге күл. Клепиковский күлдәре системаһына инә. Күлдең майҙаны — 332 гектар. Күлдең оҙонлоғо — 2,1 километр, киңлеге — 1,2 километр.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Сокорево күле карста барлыҡҡа килә, Пра йылғаһының ағар күле булып тора.
Күл яры түбән, күпселек өлөшө һаҙлыҡлы, ҡомло һәм урыны менән ләм менән ҡапланған.
1974 йылдың 30 декабрендә Рязань өлкә башҡарма комитетының «Һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Һаҡланыусы төрҙәр: кесе крачка, ҡыҙыл ҡорһаҡлы жерлянка, тере бала тыуҙырыусы кеҫәртке, ябай баҡыр йылан, һыу көтөүсеһе, һоро өйрәк, ҙур веретенник. Күл Халыҡ-ара әһәмиәтендәге һыу-һаҙлыҡ исемлегенә индерелгән «Пра һәм Ока йылғаларының һыубаҫар участкалары» һәм «Мещера» милли паркы биләмәләрендә тора.
Күлдең көньяҡ-көнсығыш ярында Стружаны ауылы урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Цинандали
Цинандали (წინანდალი) — Грузияның тарихи өлкәһе Кахетиялағы Телави муниципалитетына ингән ауыл.
Географияһы
Гомбори тауының төньяҡ-көнсығыш битләүендә, диңгеҙ кимәленән 560 м бейеклектә, Телавиҙан 10 км алыҫлыҡта һәм Тбилисиҙан 79 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ауыл янынан Алазани йылғаһы аға.
Тарихы
Был ерҙәр кенәз Чавчавадзеларға 1680 йылда грузиндарҙың тушеби тигән этнографик төркөмөнә ҡаршы уңышлы яуҙары өсөн бүләк ителгән. Цинандали ҡәлғәһе кенәз резиденцияһы итеп алына һәм быуат ярым шул сифатта ҡулланыла. Александр Чавчавадзе (1786—1846) урта быуат нығытмаһы урынында яңы, иркен һарай төҙөтә. Уның атаһы Гарсеван (Давид) Чавчавадзе (1757-1811) Грузияның  (Картли-Кахетия батшалығы) абруйлы сәйәсмәндәренең береһе булып, Рәсәй протекторат урынлаштыралыуы тураһында һөйләшергә барған делегация етәксеһе  була. 1783 йылда атаҡлы Георгий трактатына ҡул ҡуя. 18 йыл дауамында Санкт-Петербургта Грузияның вәкәләтле министры рангында (ғәмәлдә - илсе) эшләй.
Александр Чавчавадзе атаһы мираҫын алып, яңы йорт төҙөй, декоратив баҡса үҫтерә (1835). Чавчавадзеларға ҡунаҡтар йыш килә, улар араһында Грибоедов, Пушкин, Лермонтов, Одоевский һәм Александр Дюма (атаһы) була ). Чавчавадзе илдәге иң ҙур шарап заводы һалдырта.  Аҡ  цинандали шарабы фирма шарабы булып таныла.
Чавчавадзеның мөлкәте имам Шамилдән зыян күрә. 1854 йылдың 2 июлендә Шамилдың улы Ғази-Мөхәммәт төркөмө һөжүм итеп, аманаттар алып, улар араһында Александр Чавчавадзеның килене һәм ейәндәре лә була. Шамилдың 15 йыл Санкт-Петербургта әсир булып ултырған улына алмаштырып алыу шарты ҡуйыла. 40 000 көмөш аҡса түләп, яҡындарын ҡотҡарып, Чавчавадзелар Рәсәй йәмәғәт банкына бурысҡа инергә мәжбүр була.
Давид Чавчавадзе вафат булғас (1884), түләнмәгән бурыс өсөн имение  император Романов мөлкәтенә күсә. 1917 йылда дәүләт милкенә әйләндерелә.
1947 йылда усадьбала музей ойошторола.
Һылтанмалар
[http://achp.si.edu/chavchavadze/ WELCOME! To Tsinandali…]
Мэрцишор
Мэрцишор (молд. Mărţişor, Мэрцишор, Mărţiguş, рум. Mărţişor, арум.  J ' ai arţu  от молд. martie, марти «март») — Молдавия ла һәм Румыния ла 1 мартта Яҙҙы ҡаршылау менән бәйле үткәрелә торған миҙгел байрамы. Был көндө кешеләр бер-береһенә аҡ һәм ҡыҙыл төҫтәге ептән эшләнгән суҡтар бүләк итә. Улар сәскә бөрөһөн хәтерләтә. Ошо бүләк һәм байрамдың исеме мэрцишор тип атала.
Болгарияла ла ошоға оҡшаш байрам бар, әммә ул Март-апай тип атала. Унда ла Мартенец тигән бүләк бирешеү йолаһы таралған.
Байрамдың барлыҡҡа килеүе тураһында риүәйәттәр
Бер риүәйәт нигеҙендә марттың беренсе көнөндә Яҙһылыу урман ситендә ҡар ирегән ерҙә сәнскеле ҡыуаҡ төбөндә ҡалып сыҡҡан умырзая сәсәкәһен күреп ҡала. Ҡыҙҙың сәскәгә ярҙам итеү ниәтенән, шул урынды ҡарҙан һәм сәнескеле ботаҡтарҙан таҙартырға керешеүен күргәс, Ҡыш асыуынан ярһып ел-дауылды эшкә ҡушҡан. Умырзая, бахыр, һыуыҡтан көйөп, һулып төшкән. Ләкин Яҙһылыу ҙа бирешмәгән, сәнескеләргә ҡаҙала-ҡаҙала, ҡулдары менән сәскәне ҡаплаған. Уның бармаҡтарынан тамған йылы ҡан сәскәне терелткән. Шулай итеп Яҙһылыу Ҡышты еңгән. Шулай итеп, мерцишор сәскәһенең төҫтәре аҡ ҡарға тамған ҡан тамсыһын хәтерләтә икән.
Икенсе риүәйәт буйынса, Ҡояш сибәр бер ҡыҙ рәүешендә ергә төшкән имеш. Әммә яуыз Юха Йылан уны тотоп алып, үҙенең һарайына бикләгән. Был ваҡиғанан һуң ҡош-ҡорт һайрауҙан, бала-саға күңел асып уйнауҙан туҡтаған, һәм бөтә донъя хәсрәткә сумған. Ләкин бер йәш егет кешелек һәм тәбиғәт хаҡына Ҡояшты ҡотҡарырға булған. Йыландың һарайын йыл буйы эҙләп тапҡас, уны алышҡа саҡырған. Бик оҙаҡ айҡашҡандар, ти улар. Шулай ҙа, Юханы еңеп, Ҡояшты зиндандан сығарған егет. Уныһы күккә күтәрелеп, донъяны нурға күмгән. Барыһын да шатлыҡҡа сорнап, яҙ килгән, тәбиғәт оҙон йоҡонан уянған. Әммә батыр егет кенә яҙҙы күрә алмаған, сөнки Юха Йылан менән алышта алған яраһынан аҡҡан ҡанын туҡтатыр сара булмаған. Уның йылы ҡанынан ирегән ҡар һыуынан һут алып, ер өҫтөнө яҙҙың тәүге хәбәрселәре — аҡ умырзаялар ҡалҡып сыҡҡан. Шул саҡтарҙан алып, донъяны ҡараңғылыҡтан һәм ҡайғы-һағыштан ҡотҡарыусы батыр яугир иҫтәлегенә арнап, ҡыҙыл һәм аҡ төҫтәге сәскәләр үрәләр икән. Ҡыҙыл төҫ ерҙәге йәшәйештең мәңгелеген тәьмин иткән батыр егеттең түгелгән ҡаны өсөн булһа, яҙҙың тәүге умырзаяларының аҡ төҫө — иҫәнлек-һаулыҡ һәм паклыҡ төҫө һанала.
Тарихи мәғлүмәт
Мэрцишорҙың тарихи тамырҙары кешелек өсөн асылмаған сер булып ҡалған. Әммә был миҙгел байрамы Рим империяһында Яңы йыл башы 1 мартта билдәләнгән замандарҙан уҡ ҡалған тип иҫәпләнә. Март айының атамаһы һуғыш аллаһы Марстың исеме менән аталһа ла, бер үк ваҡытта ерҙең уңдырышлылығына, тәбиғәттең һәр ваҡыт яңынан терелеү, тыуыу һәләтенә лә бәйле. Ошо юҫыҡтан ҡарағанда, Мэрцишорҙың аҡ төҫө тыныс тормош һәм йәшәйешкә, ә ҡыҙылы һуғыш, ҡырылышҡа ишара.
Тмогви (ҡәлғә)
Тмогви - (თმოგვის ციხე), шулай уҡ Тмкаберд (Թմբկաբերդ) йәки (Թմուկ), Tмук / Тмок — Грузияның көньяғында,  Самцхе-Джавахети төбәгендәге урта быуат ҡәлғәһе.
Географияһы
Тмогви ҡәлғәһе Кура йылғаһының һул ярында, Аспиндзи муниципалитеты биләмәһендә, шул уҡ исемле Тмогви ауылы янында урынлашҡан. Бынан тыш, ҡәлғә янында б.э.т. III—II быуаттарға ҡараған ҡурғандар табылған.
Тарихы
Тмогви тип аталып, ҡәлғә X быуат сығанаҡтарында телгә алына. Ул Алғы Азияға үткән сауҙа юлын контролдә тотҡан. X быуатта ғәрәптәр ҡәлғәне баҫып алырға маташҡан, тик уңышҡа өлгәшә алмаған.
"Замандаштар" операһы
Замандаштар — Б. Бикбай либреттоһына композитор Х. Ф. Әхмәтов тарафынан 1970 йылда яҙылған башҡорт операһы.
Тмогви (ҡәлғә)
Тарихы
1073 йылдан ҡәлғә кенәз Куабулидзелар ҡулында булған, артабанғы быуаттарҙа билдәле Торели, Мхаргрдзели, Мхаргрдзели-Закарян, Шаликашвили, Джакели кенәздәр хужа булып торған.
Атаҡлы урта быуат грузин яҙыусыһы Саргис Тмогвели тап ошо Тмогвиҙан булған.
"Замандаштар" операһы
Тауирнамә
Төп партияларҙы артистар Н. З. Әбдиеев (Илъяс), С. К. Ғәлимова (Гәлсөм), С. А. Асҡаров (Клёнов), Т. Ф. Сәғитов (Ҡурамша), З. А. Фәрхетдинова (Бибинур), Хисмәтуллин (Уралов) башҡара.
Тмогви (ҡәлғә)
Тарихы
1578 йылда ҡәлғәне Осман империяһы баҫып алған. 1828-1829 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышынан һуң ҡәлғә Рәсәй империяһы милкенә әйләнгән.
"Замандаштар" операһы
Тауирнамә
1986 йылдың 24 февралендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә операның 2-се редакцияһының премьераһы ҡуйыла (Б. Бикбай лиреттоһы).
Тмогви (ҡәлғә)
Сәнғәттә
1902 йылда әрмән яҙыусыһы Ованес Туманян был ҡәлғәгә бағышлап «Тмук ҡәлғәһен яулау» (Взятие крепости Тмук) тигән поэма яҙа. Күпмелер ваҡыттан урыҫ шағирәһе София Парнок тарафынан «Тмкабердты алыу» («Взятие Тмкаберда») тигән либретто ижад ителә. Поэма мотивтары буйынса 1928 йылда ''А. А. Спендиаров'' "Алмаст" тигән опера яҙа.
"Замандаштар" операһы
Тауирнамә
Төп партияларҙы Әбдиев (Илъяс), Ғәлимова (Гөлсөм), О. З. Килмөхәмәтов (Клёнов), Сәғитов (Ҡурамша), Фәрхетдинова (Бибинур), Р. Ф. Кучуков (Уралов) башҡара.
Тмогви (ҡәлғә)
Урынлашыуы
Ҡәлғә өс убала, ҡалҡыу урындарҙа урынлашҡан. Уларҙы оҙонлоғо - 150 м, киңлеге 3 м үлсәмле диуарҙар уратып алған. Һәр убала бер нисә башня төҙөлгән булған.
"Замандаштар" операһы
Тауирнамә
«Замандаштар» операһы — үҙ заманының сағыу документы..
Сюжеты
Операла ХХ быуаттың 30-70-сее йылдарында барған ваҡиғалар һүрәтләнә.
Операның сюжеты СССР-ҙа социализм төҙөүселәр менән уларҙың дошмандары араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡҡа ҡоролған. Нефть промыслаһы етәксеһе Таһир Уралов, уның ҡатыны Зөһрә һәм ҡыҙҙары Гөлсөм, йәш инженер Илъяс ыңғай геройҙар булһа, кулак улы Ҡурамша Баталов менән уның танышы Абдрахман уларға ҡаршы ҡуйылған персонаждар. Кулак улы нисек кенә булһа ла промысла эшселәренең эшенә аяҡ салырға тырыша, промысланы яндырып, бындағыларҙың тормоштарын ҡатмарлаштырырға ниәтләй.
Ләкин байрам ҡыҙған ғына мәлдә Ҡурамша Батталов Таһир Ураловты үлтерә. Хор башҡарыуында моңһоу йыр башҡарыла.
Операның икенсе актында ваҡиғалар 60-сы йылдарҙа шул уҡ нефть промыслаһында бара. Таһирҙы үлтергән Ҡурамша сит кеше паспорты менән ҡарауылсы Бүребай булып йәшәй. Батша заманында был ерҙәр тотошлайы менән уның Себергә һөрөлгән атаһыныҡы булғанға күрә, ул социализм төҙөүселәрҙе күрә алмай. Ҡурамша үҙ милкен кире ҡайтарыу тураһында хыяллана.
Яуыз Ҡурамша операла түбәнге регистрҙа йырлай. Аҙыҡ-түлек тәьминәте бүлеге начальнигы урынбаҫары Әптерәйҙе (Абдрахман Курсаев) йәнәһе инженер Илъяс Ҡурамшаның улы тигән имеш-мимеш таратырға өгөтләй. Был хәбәр менән ул Илъяс менән хеҙмәт алдынғыһы Гөлсөм (Таһир Ураловтың ҡыҙы) араһындағы йылы мөнәсәбәтте юҡҡа сығарырға теләй.
Шул мәл нефть промыслаһы операторы Бибинур килеп сыға, ә ул Әптерәйҙе ярата.
Бына сәхнәлә тантаналы йыйылыш күренеше, хеҙмәт алдынғыларына күсмә Ҡыҙыл байраҡ тапшырыла. Йыйылыш президиумында почетлы ҡунаҡтар ултыра. Залда Илъяс, Гөлсөм, Иван Кленов, Гөлсөмдөң әсәһе — Зөһрә. Зөһрә ирен үлтергән Ҡурамшаны таный. Бүребай исеме аҫтында йәшәгән Ҡурамша бөтәһен дә кире ҡаға һәм залдан сығып китә. Шул мәл Абдрахман Илъястың Ҡурамшаның улы булыуын әйтә. Йүгереп Бибинур килеп инә һәм Ҡурамшаның нефть промыслаһына ут төртөүе хаҡында ҡысҡыра.
Операның өсөнсө актында хәстәхана янындағы скверҙа хәстәханала дауаланып ятҡан Зөһрә янына ҡыҙы Гөлсөм килә. Зөһрә Гөлсөмөнөң кулак улы менән дуҫлашып йөрөүенә ҡырҡа ҡаршы. Ләкин промыслала эшләгән Иван яла яғыу арҡаһында 17 йыл каторгала булыуы, шунда баллалар йортонан ҡасҡан Илъясты уллыҡҡа алыуы тураһындағы хәбәрен еткерә.
Промыслаға ут төртөп өлгөрмәгән Ҡурамша, Гөлсөм менән Илъястың бәхетле йылмайып килеүҙәрен күреп, нәфрәтенән артҡа сигенә һәм текә ярлауҙан оса.
Мурка (Барыш ҡушылдығы)
Мурка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының уң ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ду Фу
Ду Фу (712—770) — Тан дәүере ҡытай шағиры. Икенсе исеме Цзымэй.
Биографияһы
Хэнандә тыуған. Йәш сағында Ҡытайҙың төрлө урындары буйлап күп сәйәхәт итә. Баш ҡалаға килеп, һарай ҡарамағында бәләкәй вазифа ала. Ань Лушань фетнәһе ваҡытында, император ярандары менән бергә баш ҡаланан ҡаса, уның ғаиләһе Чанъандә тороп ҡала, һәм Ду Фу уларҙан оҙаҡ бер ниндәй ҙә хәбәр алмай. Сыуалыштар баҫтырылғандан һуң, ул императорға яҡынайтыла. 757 йылда Ду Фу йәш император Суцзундың кәңәшсеһе булып китә, уға хатта императорҙы тәнҡитләү хоҡуғы бирелә, әммә был хоҡуҡ менән файҙаланыу менән, уны төрмәгә ябалар. Был эште тикшергән комиссия уны ғәйепһеҙ тип таный һәм император уның тупаҫлығын ғәфү итеп вазифаһын ҡайтара.
Әммә 759 йылда хеҙмәтенән китә һәм Чэнду ҡалаһы ситендә дүрт йыл дауамында бер үҙе бәләкәй өйҙә йәшәй. 765 йылда ғаиләһе менән бергә көньяҡҡа Янцзы түбәнге ағымына күсә. Янцзы йылғаһы буйлап сираттағы сәйәхәте ваҡытында үҙенең кәмә-джонкаһында вафат була.
Ҡытайҙың бөйөк шағирҙарының береһе, бигерәк тә бөтә ҡытай халыҡтарының ғазаптарын үҙенең әсе яҙмышы менән тиңләштергән шиғырҙары өсөн баһаланған.
Ли Бо менән оҙайлы һәм яҡын дуҫтар булғандар. Уларҙы йыш ҡына ҡытай шиғриәтенең ике иң бөйөк даһилары тип телгә алалар. Традицион ҡытай әҙәбиәт ғилемендә Ду Фуға «шишэн» («священномудрый пиит») титулы бирелә.
Теренка
Теренка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сутка йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арҙаҡты (һырт)
Арҙаҡты (Әрҙәкте) — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
Ҡылыҡһырлама
Оҙонлоғо 30 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге 8 км, абсолют бейеклеге 762 м (Ҡарағай Маяҡ тауы). Һыртта бейеклеге 500—762 м булған 9 түбә айырылып тора. Төньяҡ өлөшө тар, битләүҙәре текә, яҫы түбәле Маяҡ тауы (абсолют бейеклеге 757 м) айырыла. Көньяҡ өлөшө оҙонлоғо 2—6 км, бейеклеге 300 м ашыу булған 5 ваҡ һырттан тора.
Рельефының йырғыланыу тәрәнлеге төньяҡ өлөшөндә яҡынса 300 м, үҙәк өлөшөндә — 350 м, көньяҡ өлөшөндә — 250 м. Йылға үҙәндәре (тәрәнлеге яҡынса 200 м) А. меридиональ һәм киңлек йүнәлешендә киҫә, сикләнгән тәрән соҡорҙары бар. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитлы ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора.
Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: көнбайыш битләү итәктәрен киң япраҡлы имән һәм йүкә, көнсығышын — ҡарағай ҡатыш ҡайын, саған, йыла урмандары биләй, ҡарағас осрай. Үҙәк өлөшөндә йыла‑йүкә, өҫкө өлөшөндә имән-йүкә-ҡайын урмандары үҫә.
Һырттың көньяҡ өлөшө “Алтын Солоҡ” заказнигына инә. Исеме “арҙаҡлы” һүҙенән алынған.
Одинак Мирослав Михайлович
Одинак Мирослав Михайлович (19 ғинуар 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй неврологы, медицина хеҙмәте полковнигы, Рәсәй Медицина ФА ағза-корреспонденты (2005), Рәсәй ФА ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
1946 йылдың 19 ғинуарында УССР-ҙың Черновцы өлкәһе Кицмань районы Боровец ауылында тыуған.
1969 йылда — Һарытау хәрби-медицина институтының хәрби-медицина факультетын тамамлай.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, өлкән хәрби табип булып хеҙмәт итә — Брянск өлкәһе Сеща ҡасабаһындағы Хәрби-һауа көстәре часының медицина пункты начальнигы.
1980 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1995 йылда «Неврология сочетанной черепно-мозговой травмы» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1995 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
2005 йыл —РМФА-ның ағза-корреспонденты.
2014 йыл —Рәсәй ФА ағза-корреспонденты.
Храпова Лариса Евгеньевна
Храпова Лариса Евгеньевна (10 май 1927 йыл — 1 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, журналист. 1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Лариса Евгеньевна Храпова 1927 йылдың 10 майында Чечен-Ингуш АССР-ының Кизляр ҡалаһында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.
Одинак Мирослав Михайлович
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре хәрби һәм тыныс шарттарҙа үҙәк нервы системаһының йәрәхәттәрҙән зарарланған, нервы системаһына экстремаль факторҙарҙың йәрәхәтләнеүҙән периферия нервыларына йоғонтоһо менән бәйле.
Храпова Лариса Евгеньевна
Биографияһы
Бала сағы Шелковская станицаһында  үтә, унда атаһы урта мәктәп директоры булып эшләй. 1939 йылда уларҙың ғаиләһе Төньяҡ Осетияға, тәүҙә Дарг-Кох станцияһына, ә 1943 йылда Оржоникидзе ҡалаһына күсә. Бында Л. Храпова урта мәктәпте, артабан пединституттың тарих факультетын тамамлай. Ставропольского крайының Безопасное ауылында һәм Оржоникидзе ҡалаһында уҡытыусы булып эшләй. 1955 йылан алып журналистика менән шөғөлләнә:  «Социалистическая Осетия» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй.
1966—1967 йылдарҙа Орджоникидзе автотрактор электр ҡоролмалары заводының  күп тиражлы «Луч» гәзитендә мөхәррир булып эшләй. 1978 йылда Лариса Евгеньевна «Социалистическая Осетия» гәзитенә кире ҡайта.
Одинак Мирослав Михайлович
Фәнни эшмәкәрлеге
600-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 11 монография (улар араһында монографиялар «Неврология контузионно-коммоционных повреждений мирного и военного времени»), табиптар өсөн 47 етәкселек, дәреслектәр, уҡыу әсбаптары, методик тәҡдимдәр һәм әсбаптар, белешмәләр (улар араһында «Клиническая диагностика в неврологии» (2007), «Указания по военной неврологии и психиатрии» (2007), «Заболевания и травмы перифе-рической нервной системы» (2008), «Топическая диагностика заболеваний и травм нервной системы» (2010), «Нервные болезни» (2014).
Уның етәкселегендә 42 кандидатлыҡ һәм 20 докторлыҡ диссертацияларын яҡланған.
Храпова Лариса Евгеньевна
Биографияһы
1974 йылда Дондағы Ростовҡа күсә.
Ижады
Журналистика Лариса Храповаға күҙәтергә бик күп материал бирә. Редакция ҡушыуы буйынса Николаевская станицаһы һәм осетин ауылы Дигора партизандары тураһындағы очерк яҙыу өсөн йыйған материал Храпованың «Терек — река бурная» (1960) романының нигеҙенә ята. Ысынбарлыҡта йәшәгән геройҙары артынан эйәреп, автор Теректағы 1918—1919 йылда булған ваҡиғаларҙың киң картинаһын һүрәтләй. Романдың үҙәгендә — Бичераховтың аҡ гвадиясылары бандаһынан Владикавказ ҡалаһын һаҡлау.
Бының артынан Л. Храпованың бер-бер артлы әҫәрҙәре: «Жизнь, прими меня» (1965) повесы, «Майя-майка — председательская дочь» (1965), «После ливня» (1971) хикәйәләр йыйынтыҡтары. Уларҙың барыҙы ла фактик материалдарға нигеҙләнгән, яҙыусының замандаштары, уларҙың яҡты уй-тойғолары тураһында һөйләй.
1974 йылда Дондағы Ростовҡа күскәс, яҙыусы «Улица заводская» повесы менән дебют яһай. Повестың геройҙары — сәнәғәт предприятиеһы эшселәре. Повеста хеҙмәт көндәре һәм эшселйр коллективының проблемалары күрһәтелә.
Лариса Евгеньевна Храпованың Дондағы Ростовта 1980 йылда сыҡҡан «Дом наш — дом детей наших» яңы романы тәбиғәтте һаҡлау темаһына арналған. «Один из дней, каких много» (1983) һәм «Своя ноша» романында ла яҙыусы тәбиғәтте һаҡлау тураһында яҙа.
Кымбажъю
Кымбажъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Матвеев Николай Васильевич
Матвеев Николай Васильевич (22 октябрь 1929 йыл — 12 август 1985 йыл) — геолог, быраулау мастеры. 1961—1985 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең Баймаҡ геология разведка партияһында быраулау мастеры. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980)
Кымбажъю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матвеев Николай Васильевич
Биографияһы
1950 йылда Гординская Софья Филипповна (1930 йыл тыуған) менән өйләнешәләр, уларҙың өс балалары тыуа: Василий, Сергей һәм Галина.
Тамала (Хопер ҡушылдығы)
Тамала — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 775 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Матвеев Николай Васильевич
Биографияһы
«Башкиргеология» производство берекмәһендә егерме йылдан ашыу быраулаусы булып эшләй, 1972 йылда Н. В. Матвеев Баймаҡ геология- разведка экспедицияһының быраулау мастеры булып китә.
Тамала (Хопер ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Матвеев Николай Васильевич
Биографияһы
Эшендә тотороҡло, юғары һөҙөмтәлелеккә скважиналарҙы быраулауҙың Н. В. Матвеев индергән юғары нәтижәле ысулын ҡулланыу (еңел иреүсән быраулау торбаларын ҡулланып, быраулау валдары әйләнешенең юғары тиҙлегендә) иҫәбенә өлгәшелә. Тоҡомдар ярыҡлы булыуы сәбәпле, скважиналар яңы участкаларҙы ҡаҙығанда алмас колонкалар менән быраулауға күсергә тура килгәс, ул гидробәргес ҡуллана һәм уңыштарға өлгәшкәс, үҙ тәжрибәһен башҡа мастерҙарға тапшыра. Һөҙөмтәлә киләһе йылда уҡ Башҡортостан берекмәһе буйынса гидробәргес быраулау менән скважиналарҙың ҡаҙып үтеүе 50%-ҡа арта.
Тамала (Хопер ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матвеев Николай Васильевич
Биографияһы
Хеҙмәтендәге ҙур ҡаҙаныштары, геология-разведка скважиналары быраулағанда эске резервтарҙы эҙләп табыу һәм файҙаланыу нигеҙендә өлгәшелгән эшенең юғары һөҙөмтәлелеге һәм сифаты өсөн, Баймаҡ геология-разведка экспедицияһының быраулау мастеры Николай Васильевич Матвеев 1980 йылда СССР-ҙың дәүләт премияһына лайыҡ була.
Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында, 1985 йылдың 12 авгусында, ҡаты ауырыуҙан һуң 56-сы йәшендә Николай Васильевич Матвеев вафат була. Үҙенең эштәрен өлкән улы Василийгә тапшыра.
Куратенок
Куратенок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Курата йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Железняк Максим Иевлевич
Железняк Максим Иевлевич (Максим Железняк (Зализняк) (Maksym Żeleźniak, Максим Залізняк Максим Залiзняк) — Днепрҙың уң яры Украина ерендә 1768 йылдағы поляк шляхтаһына ҡаршы алып барылған Крәҫтиәндәр ихтилалы — Колиивщина осорондағы гайдамактар көрәшенең етәксеһе.
Днепрҙың уң яры Украинаһында Бар конфедераттарының православ диненә ҡараған украин халҡының, йәберләүҙәренә сыҙай алмай, тулҡынланыуын күргән Запорожье казагы, монах санын ҡабул итергә йөрөгән еренән, был хәрәкәткә ҡушыла.
Ихтилал осоронда Запорожье ғәскәре йөмһүриәте — үҙ аллы украин дәүләтенең гетманы тип иғлан ителә. Железняк, үҙен Запорожье полковнигы тип атап, халыҡҡа саҡырыу ташлай һәм халыҡ ихтилалы байрағын күтәреүгә өлгәшә. Был хәрәкәттең йүнәлешен билдәләүҙә Рәсәй батшабикәһе Екатерина II поляктарҙы һәм еврейҙарҙы үлтерергә кәрәк тигән грамотаһы барлығы тураһындағы имеш-мимеш хәбәрҙәр кире роль уйнай. 1768 йылдың апрелендә Железняк Мотронин урманынан сығып, Уманға килә, шунда поляк һәм еврейҙарҙы ҡыра.
Иң ҡанлы бәрелештәр Уманда була. Умань алдынан Железнякты Франциск Потоцкий воеводаһының Железняк яғына сыҡҡан йөҙ башы Иван Һонта етәкләгән казактарҙың һарай командаһы ҡаршылай. Уманды алғандан һуң (унда ҡайһы бер поляк мемуаристары яҙғанса, 20 мең поляк паны һәм еврейҙар һәләк булған), Зализняк һетманщинаны тергеҙеүҙе иғлан итә, ә Баш күтәреүселәр Радаһы уны һетман тип атай. Тиҙҙән генерал Михаил Кречетников тарафынан ебәрелгән полковник Гурьев хәйләле юл менән Железнякты һәм Һонтаны ҡулға ала.
рус подданныйы булараҡ, Максим Железняк та, Иван Һонта ла поляктарға тапшырылмай, ә рус хакимиәте ҡулында ҡалдырыла. 1768 йылдың 8 июлендә ул һәм уның рус подданныйы һаналған 73 көрәштәше Киев-Печорск ҡәлғәһенә ябыла, ә ай аҙағында Киев губерна канцелярияһының уны хөкүм итеү тураһындағы күрһәтмәһе сыға. Суд Максим Железнякты һәм уның көрәштәштәрен ҡамсы менән һуҡтырыуға, мөһөр баҫтырыуға, танауҙарын киҫтереүгә дусар итә һәм Нерчинск шахталарына ғүмерлек каторгаға оҙатыу хөкөмөн сығара. Ахтырка эргәһендә һаҡ аҫтында тотолған урындан, Железняк үҙенең 51 иптәше менән һаҡсыларҙы ҡоралһыҙландырып, ҡасып китә, әммә ҡасаҡтарҙың күпселеге, шулар араһында башлыҡ үҙе лә, оҙаҡламай ҡабат тотолалар. Икенсе фараз буйынса, Максим Железняк, һуңыраҡ каторганан ҡасып китеп, хатта Пугачев етәкселегендәге һуғышта ҡатнашҡан тигән фекер ҙә йәшәй. Украин халҡы хәтерендә Максим Железняк поляктарға ҡаршы милли-азатлыҡ көрәшсеһе, православие динен яҡлаусы батыр булып, уның образы халыҡ йырҙарында һәм риүәйәттәрендә идеалләштерелеп күрһәтелгән көйө һаҡланған. Максим Железняк Тарас Шевченконың атаҡлы «Гайдамактар» поэмаһының төп персонаждарының береһе булып тора.
Булгаков
Булгаков — фамилия, шулай уҡ топоним.
Турын-Яун
Турын-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сукур-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мшарка
Мшарка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 592 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Влахерн Ғайса пәйғәмбәр әсәһе иконаһы соборы
Тарихы
Эквтиме Такаишвили «Яңы Зугдиди сиркәүе Леван V Дадиани хакимлығы осоронда, 1825 йылдан алып 1830 йылға саҡлы таштан, грузин стилендә, төҙөлгән» тип билдәләй.
Төҙөлөшкә рәсәй императоры Александр I аҡса бүлгән, ул, риүәйәт буйынса, Константинополде дошман һөжүменән ҡотҡарған тигән исемлектәге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе иконаһын кире ҡайтарған.
XVIII быуаттың 10-сы йылдарында Георгий IV Гуриели имеретин батшаһы Александр IV ҡаршы поход башлай. Гурияға алып киткән хазиналар араһында Влахерн иконаһы ла телгә алына. 1805 йылда мегрель кенәз ҡатыны (Григол Дадианиҙың тол ҡатыны) Нино мегрель кенәздәре депутацияһы менән бергә император Александр I батшаға иконаны бүләк иткән. Ул иконаны бик бай итеп биҙәй һәм мегрель халҡына кире ҡайтара.
Заманында Влахерн иконаһы Мегрелияға Константинополдән килеп эләккән булған һәм Дадиани кенәздәренең төп ҡиммәттәренең береһе булған.
15 июлдә ғибәҙәтхана байрамы — Влакернобаойошторола.
Кырнышшор
Кырнышшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колвавис йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туманейка
Туманейка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 879 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ацкури (ҡәлғә)
Ацкури ҡәлғәһе (грузинса აწყური) — Грузияның Боржоми тарлауығындағы урта быуаттар ҡәлғәһе.
Туманейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Ацкури (ҡәлғә)
Географияһы
Ацкури ҡәлғәһе Боржоми тарлауығының көньяҡтан ингән урынында, Мтквари (Кура) йылғаһының уң ярында, Самцхе-Джавахети төбәгендә, Боржоми ҡалаһынан 30 километр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Тбилисиға тиклем 140 км самаһы.
Тарихы
Ацкуриҙа борондан йәшәгәндәр. Археологтар фекеренсә, бында бронза быуаты кешеләре беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1700 йылдарында уҡ йәшәгән. Беҙҙең эраның беренсе быуатында уҡ бында ҡала булған, риүәйәттәр буйынса, бында апостол Андрей Первозванный булып киткән.
Ҡала борон ҙур булған, ҡаялағы ҡәлғә лә ҙур.
Туманейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ацкури (ҡәлғә)
Тарихы
IX быуат тирәһендә ҡәлғә кеүегерәк төҫкә инә башлай. Х быуатта ҡәлғә төҙөлгән. Ул урта быуаттарҙа Грузияның оборонаһы өсөн бик мөһим нығытма булған.
Хәҙерге ҡәлғә — XIV—XVIII быуаттар төҙөлөштәре һөҙөмтәләре. Ацкури ғибәҙәтханаһы яғына ҡараған диуары — иң иртә төҙөлгән, ә күпер яғына ҡарағаны — төрөк осороноҡо.
Шуның менән ҡәлғәнең тарихы тамамлана.
Черноха
Черноха — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кисьма йылғаһының һул ярына тамағынан 7,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡашҡаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (98 %) йәшәй.
Тарихы
1795 йылда Мейәшъяҙы (Вәрәз) йылғаһы буйындағы Ҡашҡаҡ ауылында ни бары 30 йорт була, унда тик башҡорттар ғына (136 кеше) йәшәй. VII ревизияла шул уҡ һанда йорттар һәм 109 ир-егет иҫәпкә алына. 62 ихата-хужалыҡта 310 башҡорт йәшәгәнен VIII ревизия күрһәтә. 1850 йылда 60 йортта 370 кеше, 1870 йылда 92 йортта 570 кеше һәм 1920 йылда 219 йортта 1119 башҡорт теркәлгән.
Башҡорт энциклопедияһы 2002 йылға ҡарата ауылда төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар тип билдәләй.
Оноприенко Геннадий Алексеевич
Биографияһы
1937 йылдың 22 майында Куйбышев (Һамар) өлкәһе Сызрань ҡалаһында тыуған.
1960 йылда 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай һәм 3 йыл дауамында Мытищи дауаханаһында хирург, травматолог булып эшләй.
Уран (планета)
Ура́н (символы: ) — Ҡояш системаһындағы планета, алыҫлығы буйынса Ҡояштан етенсе урында, диаметры буйынса өсөнсө, ауырлығы буйынса дүртенсе урында. Ерҙән күренмәй. Телескоп ярҙамында асылған беренсе планета. 1781 йылдың 13 мартында инглиз ғалимы Уильям Гершель абайлап ала һәм Ҡояш системаһының сиген киңәйтә. Уға боронғо гректарҙың күк аллаһы Урандың исеме бирелә. Был асышҡа тиклем күҙетеүселәр уны нурһыҙ йондоҙ тип уйлаған була.
Оноприенко Геннадий Алексеевич
Биографияһы
1963 йылдан алып М.Ф. Владимирский исемендәгеөлкә Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтында (МОНИКИ) травматология һәм ортопедия клиникаһы ординаторынан алып фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫарына тиклем юл үтә (1982). 1987 йылда институттың директоры итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2013 йылға тиклем эшләй, әлеге ваҡытта —институт Ғилми советының почетлы рәйесе, институттың табиптарҙы камиллаштырыу факультетының травматология һәм ортопедия кафедраһы профессоры.
1969 йылда кандидатлыҡ, ә 1982 йылда — докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай, 1990 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.
Уран (планета)
Башлыса водородтан һәм гелийҙанҙан торған газ гиганттары Сатурн менән Юпитерҙан айырмалы рәүештә Урандың һәм уға оҡшаш Нептундың эсендә металл водороды бөтөнләй юҡ, әммә юғары температуралы модификацияларында боҙ ифрат күп. Шул сәбәп буйынса белгестәр был ике планетаны айырым «боҙ гиганттары» категорияһына индерә. Уран атмосфераһының нигеҙен водород менән гелий тәшкил итә. Бынан тыш, унда метан һәм башҡа углеводород эҙҙәре табыла, шулай уҡ боҙ, ҡаты аммиак һәм водородтан болоттар ҙа бар. Ҡояш системаһында Уранда иң һалҡын планетар атмосфера, минималь температураһы — 49 К (-224 °C). Урандың болоттары ҡатмарлы ҡатламлы төҙөлөшкә эйә, унда һыу иң түбәнге ҡатламда, ә метан — юғарғы ҡатламда. Урандың эсе, нигеҙҙә, боҙҙан һәм тау тоҡомдарынан тора.
Оноприенко Геннадий Алексеевич
Биографияһы
1997 йыл — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана
2014 йыл — Рәсәй Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты.
Уран (планета)
Ҡояш системаһының газ гиганттарындағы кеүек үк, Уранда ҡулсалар системаһы һәм магнитосфера, бынан тыш уның 27 юлдашы бар. Урандың киңлектә билдәләнеше Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙан айырыла — уның әйләнеү күсәре был планетаның Ҡояш тирәләй әйләнеү яҫылығына ҡарата бер ни тиклем «ҡырын» ята. Шуға күрә лә Уран Ҡояш тирәләй йә төньяҡ полюсы, йә көньяҡ полюсы, йә экваторы, йә урта киңлектәре менән алмашлап боролоп әйләнә.
Оноприенко Геннадий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Травматология һәм ортопедия өлкәһе белгесе.
Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре: һөйәк, кимерсәк,һеңер-тарамыш туҡымалары репаратив регенерацияһы өсөн оптималь шарттарҙы эксперименталь нигеҙләү, клиникала йәрәхәт эҙемтәләрен һәм ортопедия ауырыуҙарын хирургия менән дауалауҙың яңы ысулдарын эшкәртеү.
Органдарҙың һәм туҡымаларҙың микроваскуляр селтәрен комплекслы визуалләштереү ысулдарын эшләгән.
Уран (планета)
Планетаны асыу
Кешеләр Уильям Гершелгә тиклем дә Уранды күҙәтә, әммә уны йондоҙ тип уйлайҙар. Инглиз физик-астрономы Джон Флемстидтың яҙмаларын документлаштырылған иң тәүге яҙма мәғлүмәт тип һанарға кәрәк, ул уны 1690 йылда кәмендә 6 тапҡыр күҙәтә һәм Үгеҙ йондоҙлоғондағы 34-се йондоҙ булараҡ теркәп ҡуя. 1750 йылдан 1769 йылға тиклем француз астрономы Пьер Шарль ле Моньер Уранды 12 тапҡыр күҙәтә. Уға тиклем барлығы 1781 йылға тиклем Уран бөтәһе 21-се тапҡыр күҙәтелә.
Оноприенко Геннадий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡатмарлы хирургик дауалау практикаһында Рәсәйҙә беренсе булып заманса имплантаттар (Швейцария) ҡулланыу алымдарын киң ҡуллана башлаған..
Уран (планета)
Планетаны асыу
Ошо хеҙмәте өсөн Гершель король Георг Өсөнсөнөң ғүмерлек стипендияһына (200 фунт стерлинг) лайыҡ була, әммә түбәндәге шарт менән: Гершель Виндзорға күсенергә тейеш, сөнки король ғаиләһе уның телескобынан күк йөҙөн күҙәтергә теләй.
Оноприенко Геннадий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
570 фәнни эштәр, 7 монография, 23 уҡытыу-методик әсбаптар авторы, 22 уйлап табыу патенты алған.
Уран (планета)
Атамаһы
Жозеф Лаланд планетаны уны асыусы хөрмәтенә «Гершель» тип атарға тәҡдим итә. Башҡа атамалар ҙа тәҡдим ителә: мәҫәлән, антик мифологиялағы алла Сатурн ҡатынының исеме Кибел. Немец астрономы Иоганн Боде, ғалимдарҙан беренсе булып, грек пантеонының күк аллаһы хөрмәтенә планетаны Уран тип атарға тәҡдим итә, сөнки «Сатурн Юпитерҙың атаһы була, шуға ла яңы планетаны Сатурндың атаһы Уран хөрмәтенә атау дөрөҫ булыр», тип иҫәпләй ул. Гершелдең вафатынан һуң бер йыл үткәс тә, 1823 йылда, ғилми эштә планетаның рәсми исеме Уран тип атала. Элекке «Georgium Sidus» исеме йәки «Георг» һирәкләп осрай, тик Бөйөк Британияла ғына 70 йыл дауамында планета элекке исеме менән йөрөтәлә. Ғәли йәнәптәренең «Nautical HM Almanac Office» Диңгеҙ альманахы нәшриәте 1850 йылда үҙенең исемлектәрендә Уран атамаһын нығытып ҡуйғандан һуң ғына планета аҙаҡ килеп Уран тип атала.
Ҡыҙылъяр (Иглин районы)
Ҡыҙылъяр (Красный Яр) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 452408, ОКАТО коды — 80228830007.
Уран (планета)
Орбитаһы һәм әйләнеше
Планета Ҡояштан уртаса 19,1914 а. е. (2,8 млрд км) алыҫлыҡта ята. Уран Ҡояш тирәләй тулыһынса Ерҙәге 84 йыл эсендә әйләнеп сыға. Уран менән Ер араһындағы ара 2,6 млрд километрҙан 3,15 миллиард километрға тиклем үҙгәреп тора. Орбитаның оло күсәре 19,229 а. е.-ға йәки 3 миллиард километрға тигеҙ. Бындай арала Ҡояш нурланышы интенсивлығы Ер орбитаһы нурланышынан 1/400 нисбәтендә тәшкил итә. Тәүге тапҡыр Уран орбитаһы элементтарын 1783 йылда француз астрономы Пьер-Симон Лаплас иҫәпләп сығара, әммә ваҡыт үтеү менән планетаның күҙәтелгән тороштарын иҫәпләүҙәрҙә тап килмәүҙәрҙең булыуы асыҡлана. 1841 йылда британ Джон Кауч Адамс беренсе булып, иҫәпләүҙәрҙәге хаталар әлегә асылмаған планетаның гравитацияһы тәьҫире аҫтында тыуыуы ихтимал, тип фаразлай. 1845 йылда француз математигы Урбен Леверье Уран орбитаһы элементтарын иҫәпләү буйынса бойондороҡһоҙ эш башлай, ә 1846 йылдың 23 сентябрендә Иоганн Готфрид Галле яңы, аҙаҡ Нептун тип аталған планетаны Леверье атаған урында тип әйтерлек таба. Уран үҙ күсәре тирәләй 17 сәғәт 14 минутта әйләнеп сыға. Әммә, башҡа планета-гиганттарҙағы кеүек үк, Уран атмосфераһының иң юғары ҡатламдарында күсәр тирәләй әйләнеү йүнәлешендә тиҙлеге 240 м/c тәшкил иткән бик көслө елдәр иҫә. Шулай итеп, көньяҡ киңлектең 60 градусына яҡыныраҡ күренгән ҡайһы бер атмосфера деталдәре планета тирәләй ни бары 14 сәғәттә әйләнеп сыға.
Ҡыҙылъяр (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оноприенко Геннадий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
10 йыл дауамында хирургия проблемалы-фәнни үҙәген (ПНЦ) һәм РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының травматология һәм ортопедияла яңы техника комиссияһын етәкләй,15 йыл дауамында РФ ВАК эксперт комиссияһы ағзаһы була.
Мәскәү өлкәһе йәмәғәт палатаһы ағзаһы (2009 йылдан алып)