cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әмир (Стәрлебаш районы)
Тарихы
Стәрлебаш районының Күндерәк йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан мишәр ауылдары миҫалында этник танылыуҙың бик ҡыҙыҡлы рәүештә үҙгәреүен күҙәтергә була. Рәсәй империяһы ваҡытында 1850 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу Әмир ауылында 513 мишәр, яһаҡ татарҙарынан 93 дәүләт крәҫтиәне йәшәүе, 1859 йылғы рәүиз документтарында 1160 мишәр һәм 135 татарҙың йәшәүе теркәлә.
1917 йылдың Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында Әмир ауылында йәшәүселәрҙең күбеһенең милләттәре башҡорт тип күрһәтелә — 447 ихатала 2 491 башҡорт, бер ихатала 5 татар йәшәй тип теркәлә. Өс йылдан һуң совет халыҡ иҫәбен алыу сараһы мәлендә лә был ауылда йәшәүселәр башҡорттар тип таныла: 472 ихатала 2 390 кеше (1 131 ир-егет һәм 1 259 ҡатын ҡыҙ) теркәлә.
Шулай итеп, XVIII быуат аҙағында һәм XIX быуаттарҙағы рәүиз документтарында Әмир ауылында йәшәүселәрҙең милләте, нигеҙҙә, мишәр, тип яҙылһа, 1917 һәм 1920 йылдарҙа улар башҡорт булараҡ теркәлә. Ғәмәлдә, XIX быуат аҙағына Әмир ауылы халҡы үҙен башҡорт тип таный. Ә XX быуаттың 30-сы йылдарынан алып, шул осорҙа барлыҡҡа килгән "Татар милләте" проекты йоғонтоһо аҫтында Әмир ауылында йәшәүселәр татар тип билдәләнә башлай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса ауылда күбеһенсә татарҙар йәшәй.
Яҙыулыҡая
Яҙыулыҡая (Yazılıkaya Yazılıkaya — яҙыулы ҡая, Язылыкая) —  Үҙәк Анатолияла (Төркиә) Хаттуса ҡаласығы янында табылған ҡаяла эшләнгән хетт (бронза быуатта йәшәгән халыҡ) ғибәҙәтханаһы.
Тикшеренеү
Яҙыулыҡаяла ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған керамика өлгөләре Б.Э.Т. XVбыуатҡа ҡарай, әммә төп ҡорамдар, яҙмалар, скульптуралар, тәңре-аллалар төшөрөлгән рельефтар Б.Э.Т. 1250 — 1220 йылдарҙа һуңғы хетт батшаһы Тудхалии IV хакимлек иткән осорҙа эшләнгән.
Яҙыулыҡаяның үҙәк бинаһына, хетт батшаһы Хаттусас храмындағы кеүек, ҡырыйҙарынан бер нисә исемһеҙ тәңре-алла һәм демондар төшөрөлгән төкәтмә төҙөлгән. Ҡырындағы төкәтмәләр ғибәҙәтхананың, Тудхалии IV хакимлек иткән осорға тиклем, төҙөлгән иң боронғо өлөшө. Хетт батшалығы осоронда бина бер нисә мәртәбә яңыртып төҙөлә, бинаға ингән урында арыҫлан башлы демондар ҡуйыла. Яҙыулыҡая ғибәҙәтханаһының үҙәк өлөшөндә хурри (боронғо халыҡ) тәңреләр пантионы һынландырылған. Буран тәңреһе Тешуб үҙенең иң яҡын дуҫтары Ай, Ҡояш һәм башҡа тәңреләр менән төшөрөлгән. Хурри тәңреләре исемдәре яҙылған һәм башҡа хурри телендәге һүҙҙәр хетт иероглифтары менән яҙылған.
Яҙыулыҡая ғибәҙәтханаһында һәм храмында һуңғы хетт батшалары үҙ династияһындағы хурри сығышлы вәкилдәргә йыназа уҡытҡандар. Яҙыулыҡая — хетт батшалығында Кесе Азия һәм Сирия сәнғәтен берләштергән ғәйәт ҙур монументаль өлгө.
Әҙәбиәт
E. Laroche "de Les Yazilikaya dieux", et Revie asianique hittite, 1969, t.27.
Laroche E. «Les dieux de Yazilikaya», Revie hittite et asianique, 1969, t.27.
Кривова Мария Калистратовна
Кривова Мария Калистратовна (1936 йыл, Мартыновка ауылы, Суджа районы, Курск өлкәһе) — производство алдынғыһы, маляр-штукатур. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984).
Биография
1936 йылда Курск өлкәһенең Суджа районы Мартыновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1950 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң тыуған ауылында почтальон булып эшләй башлай.
1955 йылда Ленинабад ҡалаһында күсә. Һауыт-һаба йыуыусы булып эшләй. 1956 йылда комсомол путевкаһы буйынса Томск өлкәһенең Томск-7 ҡалаһына төҙөлөшкә бара, унда курс тамамлағандан һуң ТЭЦ объекттарында маляр-штукатур булып эшләй.
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы (Хэнтэй- Чикой ҡалҡыулығы ) — Рәсәй ҙең Байкал аръяғы крайы нда, бер яҡтан Монголия дәүләт сиге, икенсе яҡтан Чика һәм Онон йылғалары  араһында урынлашҡан таулыҡ.
Кривова Мария Калистратовна
Биография
1971 йылда СССР урта машиналар эшләү Министрлығының 10-сы «Химстрой» төҙөлөш идаралығында бригадир булып тәғәйенләнә. Уның етәкселегендәге бригада Томск нефть химияһы комбинатын, Северскта торлаҡ фонды һәм социаль тәғәйенләнештәге объекттар төҙөүҙә ҡатнаша. 1975 йылда КПСС сафына инә.
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
Ҡалҡыулыҡтың:
дөйөм оҙонлоғо —350 саҡрымдан ашыу,
Кривова Мария Калистратовна
Биография
1984 йылда Томск химия комбинатын төҙөгәндә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
иң ҙур киңлеге —140 километрға тиклем.
Кривова Мария Калистратовна
Биография
Ике тапҡыр өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы депутаты итеп һайлана.
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
Иң юғары урындары—1500-2200 метр тәшкил итә.
Иң юғары нөктәһе —Быстрин Голец тауы (2519 м).
Кривова Мария Калистратовна
Биография
1993 йылда хаҡлы ялға сыға. Томск өлкәһе Северск ҡалаһында йәшәй.
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
Ҡалҡыулыҡ составына түбәндәге һырттар инә: Мензин, Асин, Буркал, Эсутай, Чикокон, Жергокон, Перевальный, Хэнтэй, Онон-Бальджин, Чатангин, Становик.
Кривова Мария Калистратовна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1984 йылдың 5 июнендә сыҡҡан указ.
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
Шулай уҡ, ҡалҡыулыҡта Алтан-Кырин уйпатлығы  урынлашҡан.
Ҡалҡыулыҡ палеозой формацияһы тау тоҡомдарынан тора. Тау һырттары менән осланып торған неотектоник көмбәҙ булып тора.
Кривова Мария Калистратовна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ленин ордены — ике тапҡыр (1976, 1984)
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
Рельефында тектоник ярыҡтар системаһы менән тулы  горизонталь һәм вертикаль бүлгеләнгән таулыҡтар өҫтөнлөк итә.
Кривова Мария Калистратовна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
Таш йылғалы һәм суҡылы текә битләүҙәр күп, бигерәк тә йылға үҙәндәре буйында. Йыш ҡына бындай битләүҙәр 40 градусҡа тиклем иңкеү һәм  бейеклектәре 500 метрға  етә.
Кривова Мария Калистратовна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1966)
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
Ҡайһы бер һырттарҙа һәм йылға үҙәндәрендә плейтоцен боҙлоҡ эҙҙәре һаҡланған.
Кривова Мария Калистратовна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- « Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100-йыллығы айҡанлы» миҙал (1970)
Ерепаха-Яха
Ерепаха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гостенка
Гостенка — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Болховец йылғаһының уң ярына тамағынан 3,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Оло Айжерган
Оло Айжерган (Оло Ай-Джерган) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яҡшы-Аҡъяр йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
«Луганщина хеҙмәтсәндәре» мемориалы
«Луганщина хеҙмәтсәндәре» мемориалы (Меморіал «Трудівникові Луганщини») — 1967 йылда Луганск өлкәһендә ҡуйылған һәйкәл.
Дөйөм характеристикаһы
1967 йылда Совет урамында Луганщина хеҙмәтсәндәре хөрмәтенә Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 50 йыллығына тура килтереп һәйкәл ҡуйыла. Мемориалдың тулы исеме — «Октябрҙең 50 йыллығы хөрмәтенә Луганщина хеҙмәтсәндәренә». Һәйкәлдең авторҙары — скульпторҙар П. Овчаренко, И. М. Чумак һәм архитектор М. Житомирский. Һәйкәл башы өҫтөнә факел тотҡан эшсе һынын кәүҙәләндерә. Скульптура мөйөшлө платформала ҡуйылған, уның өҫтөнә яҙылып ҡуйылған:
Һәйкәлде реставрациялау
Һәйкәлде төҙөгән тәүге материал бетондан була, ул тәбиғәт факторҙары тәьҫирендә емерелә башлай. Скульптураны баҡыр ҡатламы менән көпләргә ҡарар ҡабул ителә, ә бер нисә юл-транспорт ваҡиғаһы һөҙөмтәһендә ныҡ зыянланған нигеҙен гранитҡа алмаштырырға булалар. Был эште «Луганськміськбуд» компанияһынан, ә скульптураны баҡыр менән көпләүҙе Харьков белгестәренән эшләтәләр.
Кис көнө һәйкәлде яҡтыртыу өсөн махсус яҡтыртыу ҡулайламаһы ҡуйыла. Ҡала башлығының беренсе урынбаҫары Манолис Пилавова һүҙҙәре буйынса, ҡала бюджетынан реставрация эштәре өсөн 400 мең гривна бүленгән. 2009 йылдың 26 июнендә баҡыр һәйкәл яңынан асыла.
Халыҡ биргән исеме
Халыҡ һәйкәлде төрлөсә: «Факеллы ир», «Ут сығарыусы», «пироманьяк» һәм хатта «Фантомас»— тип тә атап йөрөтә.
Азарх Моисей Рафаилович
Муса Азарх Рафаилович (1895—?) — совет иҡтисадсы ғалимы, профессор.
Биографияһы
Петроград электротехник институтында уҡый, һуңынан Беренсе донъя һуғышы башланғас, Рус император армияһына мобилизациялана. Октябрь революцияһынан һуң 1922—1923 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы составында Көньяҡ фронтта Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1928 йылда Азарх фиаинс эштәре менән Төньяҡ Кавказда, һуңынан Ленинград һәм Мәскәүҙә эшләй. 1935—1947 йылдарҙа РСФСР-ҙың фининстар буйынса халыҡ комитетының идара начальнигы урынбаҫары, һуңынан СССР дәүләт бюджетын үтәү бүлеге начальнигы булып эшләй. 1940-1944 йылдарҙа РСФСР финанстар буйынса халыҡ комитетының Үҙәк касса етәксеһе вазифаһын башҡара.
Бөйөк ватан һуғышынан һуң, 1945 йылда ситтән тороп Бөтә Союз финанс-иҡтисад институтын (хәҙерге Рәсәй федерацияһы хөкүмәте ҡарамағындағы финанс университеты) тамамлай.
Төньяҡ-Кавказ дәүләт университетында (хәҙерге Ростов дәүләт университеты), Ленинград иҡтисад һәм финанс институтында, Мәскәү кредит һәм иҡтисад институтында (хәҙерге Мәскәү Финанс институты, хәҙерге Рәсәй федерацияһы хөкүмәте ҡарамағындағы финанс университеты) уҡытыусы булып эшләй. 1953-1958 йылдарҙа ул профсоюз комитеты рәйесе була. 1980 йылда хаҡлы ялға сыға. Пенсияға сыҡҡас улиҫтәлектәренә арналған китап яҙа.
Моисей Рафаилович Азарх иҡтисад тураһындаға журналдарҙа 60 ашыу фәнни хеҙмәтен баҫтыра. Шәхси катапханаһының бер өлөшөн уның ҡыҙы Элеонора Моисеевна Гурина Рәсәй федерацияһы хөкүмәте финанс университетының «Финанстар» кафедраһына тапшыра. Вуз ректоры 1991 Алла Георгиевна Грязнова 1991 йылда былай тип яҙа:
«Хөрмәтле Элеонора Моисеевна!
Дәүләт финанс академияһы Һеҙҙең атайығыҙ профессор Азарх Моисей Рафаиловичтың китапханаһын «Финанстр» кафедраһына тапшырған өсөн бөтә йөрәктән рәхмәт белдерә. Моисей Рафаилович 35 йылдан ашыу Мәскәү финанс институтында эшләү дәүерендә меңдән ашыу финанс системаһында белгес, фәнни эшмәкәрҙәр һәм уҡытыусылар әҙерләүҙә ҡатнаша.
Һеҙ бүләк иткән китаптар, Азарх Моисей Рафаилович оҙаҡ йылдар эшләгән «Финанстар» кафедраһы китапханаһында һаҡланасаҡ.
Ҙур иғтирам менән, ысын күңелдән иң яҡшы теләктәр менән Дәүләт финанс академияһы ректоры проф. Грязнова А. Г.»
Рәсәй иҡтисады дәүләт архивында М. Р. Азархҡа арналған документтар һаҡлана.
Заячья (Тым ҡушылдығы)
Заячья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 366 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урал дәүләт педагогия университеты
Урал дәүләт педагогия университеты «Уральский государственный педагогический университет»(УрГПУ) — федераль дәүләт юғары белем биреү бюджет учреждениеһы, 1930 йылда нигеҙ һалынған  булған, Уралдағы донъялағы иң элекке юғары уҡыу йорттарының береһе.
2007 йылда «Тәрбиәлә инновациялар» проекты экспертизаһы һөҙөмтәһе буйынса инновация предприятиеһв статусын ала, 2010 һәм 2012 йылдарҙа был исемгә лайыҡ икәнен иҫбатлай.
Урал дәүләт педагогия университеты белем биреү хеҙмәте күрһәтеүгә мөҙҙәте сикләнмәгән лицензиға эйә (серия 90Л01 № 0009289), шулай уҡ төп һөнәри программалар эшмәкәрлегенә дәүләт аккредитацияһы алған (серия 90А01 № 0003145).
Түбәтәй
Түбәтәй йә таҡыя (түбәтәй, төбетей, тақия, тебетей, түбәтәй, tahýa, araxçın/арахчын) — төрки халыҡтарҙың баш кейеме. Уны ир-ат та, ҡатын-ҡыҙ ҙа кейә.Урыҫ теленә башҡортсанан йә татарсанан ингән, ул түңәрәкләп тегелгән еңел баш кейеме.
Тегелеше
Түбәтәйҙең өҫ яғын яҫы, йә ярымтүңәрәк көмбәҙле, йә бер нисә ҡыйыҡлап, осло башлы итеп тегәләр. Урта Азияла улар ғәҙәттә 4 ҡыйыҡлы, тирәсе квадрат рәүешендә. Элгәре Урта Азияла (хәҙерге Ҡаҙағстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан), Рәсәйҙә Иҙел-Урал буйындағы төбәктәрҙә (Башҡортостанда һәм Татарстанда), шулай уҡ Ҡырымда ҡала халҡы ла, ауыл халҡы ла кейгән, ҡәҙимге баш кейеме булған. Ҡырғыҙҙар затлы тире менән ҡырпылған ҡышҡы баш кейемен тебетей тип атай, ә башҡорттоң түбәтәй тигәненә тап килгәнен топу тиҙәр. (топу, do'ppi/дўппи, доппа/دوپپا, тўппӣ (север.диал.), тоққӣ (южн.диал.)). Башҡорт телендә лә «тупый» һүҙе бар. Башҡорт түбәтәйе ҡабарынҡы көмбәҙле итеп тегелә һәм тирмәне хәтерләтә. Көндәлеккә кейә торғанын ҡарараҡ төҫтәге туҡыманан, ә кешелеккә тигәнен затлыраҡтан (ебәк, бәрхәт, барса-парча) теккәндәр. Мәрйенләп, уҡа һалып, төрлө төҫтәге ебәк, алтынланған йә көмөшләнгән ептәр менән сигелгәндәре лә булған. Ҡатын-ҡыҙ түбәтәйҙәре бигерәк тә нәзәкәтле семәрҙәре менән айырылып торған.
Яҡын тарихтан
СССР-ҙа 1940-1950-се йылдарҙа Урта Азиянан эвакуациянан ҡайтҡан кешеләр ыңғайына уны ни милләттән булһа ла барыһы ла тиерлек (бигерәк тә балалар) кейеп йөрөй башлай.
Башаҡ
Башаҡ (Ко́лос, spíca) — ҡыяҡлы үҫемлектең оҙонса төп үҙәгенә берешәрләп йәки тәлгәшләп урынлашҡан сәскә йәки орлоҡ сәскәлеге, емле башы. Беренсе осраҡта сәскәлек ябай башаҡ (юл япрағы, орхидея), икенсе — ҡатмарлы башаҡтар (күпселек ҡыяҡлылар, шул иҫәптән бойҙай, арыш, арпа) тип атала.
Башаҡ геральдикала
Башаҡ совет геральдикаһында киң ҡулланыла. Ауыл хужалығы символы булараҡ, уны биҙәй гербыы элекке социалистик илдәрҙең, СССР-ҙың элекке союздаш республикаларының һәм уларҙы төбәктәренең гербтарын биҙәп тора.
Ваҡыф
Ваҡыф (ваҡф وقف, күплектә أوقاف (туҡталыш)) — ислам таралған илдәрҙә дин һәм хәйриә өсөн (күсемле һәм күсемһеҙ) тәғәйенләнгән милек.
Рәсәйҙә ваҡыф милке
Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Себерҙә ваҡыф институты Ырымбур мосолман диниә назараты асылғас барлыҡҡа килә һәм уның ҡарамағында була. Ваҡыф алынған табыш мәсеттәрҙе, мәктәптәрҙе, мәҙрәсәләрҙе һәм руханиҙарҙы тәьмин итеүгә генә тотонола. Ваҡыф мөлкәтенә попечителлек советы идара итә, урындарҙа уның өсөн мөтәүәллиҙәр яуаплы була.
Башҡортостан сиктәрендә
Башҡортостанда тәүге ваҡыф 1829 йылда теркәлгән: сауҙагәр Ғ.Ғ.Ибраев үҙенең йылына 200 һумға тиклем табыш килтергән 5 сауҙа кибетен, үҙ аҡсаһына төҙөткән Стәрлетамаҡ йәмиғ мәсете биналарын, 2 мәҙрәсәне (таштан һәм ағастан), ашнаҡ бүлмәһен (таштан) һәм ҡоҙоҡто мосолман йәмәғәтселеге милкенә тапшыра. 1848 йылда 90 дисәтинә ер иғәнә итә. 1834 йыл Беренсе йәмиғ мәсете эргәһендә ваҡыф йорто (бер ҡатлы, ағастан; 1844 йыл яна) төҙөлә, унда попечителлек советы ултырыштары үткәрелә. 1898 йылда Өфө губернаһында һәм Ырымбур губернаһында 10 ваҡыф (айырым кешеләрҙең аҡсаһына төҙөлгән мәсеттәр; сауҙа кибеттәре, һөнәрселек оҫтаханалары, бәләкәй ер участкалары) теркәлә. Ә. М. Хөсәйеновтың — 500 мең (1906), Яуышевтарҙың — 50 мең (1907), Ф. Тәвкилеваның 30 мең (1908) һумлыҡ иғәнәләре иң күләмлеләре була.
Ваҡыф Башҡортостан тарихында
Ерҙе ваҡыфҡа тапшырыу «Башҡорттар тураһында положение» һәм уға 1865 йылдың 2 июлендәге ҡушымталар, 1869 йыл 10 февраль законы менән сикләнә, уларға ярашлы мәсеттәргә, мәҙрәсә һәм мәктәптәргә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен бүләккә алыу тыйыла. Ерҙәр губерна башҡармаларының, айырым осраҡта хатта императорҙың махсус рөхсәте менән генә ваҡыф ителә алған. Мәҫәлән, 1903 йыл дворян С. С.Йәнтүрина тарафынан Бәләбәй өйәҙе Килем ауылы (хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районы) йәмиғ мәсетенә ваҡыф ителгән 200 дисәтинә ер, ер биләү торошо ентекле тикшерелеп, 1907 йылдың 8 ғинуарында Николай II‑нең рөхсәт биреүсе указы сыҡҡандан һуң ғына ғәмәлгә ашырыла. 1912—14 йй. Ырымбур мосолман дини йыйылышы документтарында башҡорт йәмғиәттәренә ерҙе (1706 дисәтинә) В. итеп биреүҙе тыйыуҙың 20 осрағы теркәлгән. 20 быуат башында Ырымбур мосолман дини йыйылышында эш башҡарыу тәртипкә һалына, мөтәүәллиҙәр эшмәкәрлегенә контроль көсәйә, ер биләмәләрен үтә арзанға һәм үтә оҙайлы ваҡытҡа (1902 йылдан алып иң оҙайлы ҡуртым ваҡыты — 3 йыл) биреүгә юл ҡуймау маҡсатында, ҡуртым килешеүҙәрен тикшереү ойошторола. 1917 йыл октябре Ырымбур мосолман дини йыйылышы буйһоноуында ваҡыф биләмәләре булған 91 дини учреждение була. Мәсеттәр һәм уҡыу йорттары ҡарамағында хужалыҡ ҡаралтылары менән 49 йорт, 2 ҙур ҡунаҡхана комплексы, 20 сауҙа кибете, 1382 дисәтинә ер һәм 516,6 мең һумдан ашыу ҡағылғыһыҙ банк капиталы була. Ваҡыф дөйөм хаҡы яҡынса 1 млн һум тәшкил итә. .
Болтуновка
Болтуновка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вижаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Унтершлайсхайм
Унтершлайсхайм (Унтершляйсхайм, (нем. Unterschleißheim ) — Германияла, Бавария Республикаһында ҡала һәм ҡала общинаһы.
Үрге Бавария административ округына буйһона. Мюнхен районы составына инә. Халҡы 26416 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә). 14,93 км². майҙанды биләй. Төбәк коды — 09 1 84 149. Урындағы транспорт сараларының теркәү номеры (автомобиль номерҙарының кодтары) (нем. Kraftfahrzeugkennzeichen ) — M.
Халҡы
2015 йылдың 31 декабреня ҡарата община халҡы тәшкил  кеше тәшкил итә.
Кычас
Кычас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Шах
Яңы Шах (Новошахово) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 262 кеше. Почта индексы — 452186, ОКАТО коды — 80225804003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөйөк Ебәк юлы (метро станцияһы)
Бөйөк Ебәк юлы (элекке «Максим Горький» станцияһы) — Ташкент метрополитены станцияһы. Метроның Чиланзар линияһындағы һуңғы станция. Киләһе станция — «Пушкин».
1997 йылдың 1 майына тиклем «Максим Горький» станцияһы тип атап йөрөтөлгән.
Тарих
Ике ер аҫты вестибюле булған бер көмбәҙле станция. 1980 йылдың 18 августында Чиланзар линияһының икенсе участкаһы составында файҙаланыуға тапшырыла.
Станцияның диуарлары «Максим Горький — инҡилаб хәбәрсеһе» тигән темаға бронза барельефтар менән биҙәлгән.
Станция гөмбәҙе һәрбереһе яҡтыртҡыс менән биҙәлгән 5 метр диаметрлы һигеҙ бәләкәй гөмбәҙе формалашҡан.
Станция иҙәне һоро Һәм ҡыҙыл гранит менән ҡапланған, диуарлары ҡыҙыл гранит ҡушылған пуштун мәрмәре менән биҙәлгән.
Халыҡ оҫтаһы М. Ғосманов менән күк көмбәҙе өҫлөгөн диуар һәм кәрниздәрен матурлап киҫеп тороусы яһалған биҙәктәр эшләгән.
Ере-Яха
Ёре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ауэ-Фалльштайн
Ауэ-Фалльштайн (Aue-Fallstein) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5245 кеше йәшәй. Майҙаны — 118,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 172 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
Ерик (Липовый Дон ҡушылдығы)
Ерик (Колодезь Ерик, Эрик, Колодезь Эрик) — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Липовый Донец йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йырғалаш
Йырғалаш - Ергалаш - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы йылға.
Тасуирламаһы
Йырғалаш йылғаһы аҡҡан ерҙәр хәҙерге Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районына инә.
Был йылға тураһнда мәғлүмәт Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенә инеп ҡалған: ''Ергалаш (Большой и Малый) — речки в Красноуфимском уезде Пермской губернии, параллельно текущие левые притоки реки Ураима, впадающего слева же в реку Уфу.
Йәғни, йылға ул ваҡытта Пермь губернияһына ингән һәм әле Наҙы-Петровск биләмәләре ул ваҡытта Красноуфимск өйәҙенә ингән.
Йырғалаш Урайым йылғаһының һул ҡушылдығы.
Йылғаның координаттары - 55.962352, 59.541667
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:Ергалаш (Ергаляш), речка, левый приток Ураим, бассейн Уфы, Нязепетровский район. От башкирского слова ергалау — «бороздить», «изрыть». Название речки отражает облик местности. Размывая известняки, речка взбороздила и изрыла их на своем пути; то она скрывается в глубине, то вновь появляется на поверхности. Эта особенность и подмечена в названии. .
Амир Темир хиёбони
1992 йылдың 1 майына тиклем станция «Октябрь инҡилаби» («Октябрь революцияһы») тип атала, унан һуң «Маркази хиёбони» («Үҙәк сквер») тип үҙгәртелә. Станция заманса исемен 1993 йылдың 1 августында алды.
Йәйәүлеләр өсөн ер аҫты кисеүҙәре менән берләштерелгән ике ер аҫты вестибюль колоннаһы станцияһы. 1977 йылдың 6 ноябрендә Чиланзар линияһының беренсе участкаһы составында файҙаланыуға тапшырыла.
Станцияны һәм проектлағанда төҙөгәндә йыйылма тимер-бетон ҡулланылған. Түшәмдең йыла түшәмендә япмалар йәшеренгән, лампалар Ригель — балаларҙа тупланған. Станцияның колоннаһын Аҡ нурадин мрамора, юл Тоннель диуары - Ҡыҙыл газдан мрамора менән биҙәгәндәр. Иҙән - һоро һәм ҡара төҫтә гранит.
Элегрәк юл туннелендә В. Лунев һәм Л. Рябцев тарафынан балдан яһалған панно була ине. Мөстәҡиллек иғлан иткәндән һуң, революцион тема арҡаһында, улар һүтелгән
Слонимский Сергей Михайлович
Слони́мский Серге́й Миха́йлович (12 август 1932 йыл, Ленинград —9 февраль 2020 йыл, Санкт-Петербург) — СССР һәм Рәсәй композиторы, пианист, музыка белгесе, педагог, профессор.
РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987). РСФСР-ҙың Глинка исемендәге Дәүләт премияһы (1983) һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2002). 1957 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй мәғариф академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1993 йылдан).
34 симфония, һигеҙ опера, өс балет, камера һәм вокаль музыка, кинофильмдарға һәм театр постановкаларына музыка авторы.
Биография
Сергей Михайлович Слонимский Ленинградта яҙыусы Михаил Слонимский һәм Ида Исааҡ ҡыҙы Каплан-Ингель ғаиләһендә тыуған.
Композиция менән 11 йәшендә В.Я. Шебалин менән шәхсән рәүештә шөғөлләнә башлай. 1945—1950 йылдарҙа С.И. Савшинскийҙа фортепианола һәм Б.А. Араповта һәм С.Я. Вольфензонда композицияла, һуңынан О.А. Евлаховта (композиция) һәм В.В. Нильсенда (фортепиано) Н.А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград дәүләт консерваторияһында уҡый. 1958 йылда Т. Г. Тер-Мартиросян етәкселегендәге аспирантураны тамамлай.
1959 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем консерваторияла музыка-теория дисциплиналарын, 1967 йылдан композицияны уҡытҡан. Фольклор экспедицияларында ҡатнаша, урыҫ халыҡ йырҙарын йыя. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1963), профессор (1976), СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй мәғариф академияһы академигы.
Уҡытыусы булараҡ бик күп билдәле СССР һәм Рәсәй композиторҙарын тәрбиәләгән.
2020 йылдың 9 февралендә Санкт-Петербургта оҙаҡ ауырығандан һуң вафат була. 13 февралдә Композиторҙар йортонда хушлашыу уҙа. Комарово зыяратында ерләнә.
2020 йылда Санкт-Петербургтың 2-се балалар сәнғәт мәктәбенә уның исем бирелә.
Төп әҫәрҙәре
a cappella хоры өсөн:
Балалар хоры өсөн бер нисә әҫәр
«Печальное сердце мое» һәм «Люби жену да не бей» халыҡ рухында халыҡ текстарына яҙылған ҡайһы бер әҫәрҙәр
Ильф һәм Петров
Ильф һәм Петров — Илья Ильф (ысын исеме  Иехиел-Лейб бен Арье Файнзильберг; 1897—1937) һәм Евгений Петров  (ысын исеме — Катаев Евгений Петрович; 1902—1942)— совет яҙыусылары-авторҙаштары. Одесса ҡалаһында тыуғандар. Берлектә данлыҡлы «Ун ике ултырғыс» (1928) һәм «Алтын быҙау» (1931) романын яҙғандар. Бөйөк комбинатор Остап Бендерҙың мажаралары тураһында дилогияһы рус телендә генә түгел, башҡа телдәрҙә лә күп тапҡыр яңынан баҫтырылып сығарыла.
Авторҙаштарҙың танышыуы 1925 йылда була, һәм  1926 йылдан улар  уртаҡ эш башлай, тәүге осорҙа  «Смехач» журналында һүрәттәр һәм фельетондар өсөн темалар яҙыу һәм  «Гудок» гәзите өсөн материалдар эшкәртеү тора. Ильф һәм Петровтың берлектәге ҙур эше булып «Ун ике ултырғыс» романы тора, ул 1928 йылда  «Тридцать дней» журналында баҫылып сыға  һәм шул уҡ йылда айырым китап булып сыға. Роман ҙур уңыш ҡаҙана. Ул көнүҙәк тормошсан күҙәтеүҙәрҙең һөҙөмтәһе булған шәп сатирик эпизодтарҙың, һүрәтләүҙәрҙең һәм нескәлектәрҙең күп булыуы менән иғтибарҙы йәлеп итә.
Романдан һуң бер нисә хикәйә һәм повестары («Светлая личность», 1928, «Тысяча и один день, или Новая Шахерезада», 1929) килә; шул  ваҡытта яҙыусылар  «Правда» гәзите һәм «Литературная газета» өсөн фельетондар өҫтөндә системалы эш башлай. 1931 йылда Ильф һәм Петровтың икенсе романы  — «Алтын быҙау», «Ун ике ултырғыс» геройы Остап Бендерҙың артабанғы мажаралары тарихы баҫылып сыға. Романда «оло донъяла йәшәгән ҙур кешеләр һәм ҙур әйберҙәргә  параллель» ҡомһоҙ теләкле   ваҡ кешеләрҙең галереяһы бирелә.
1935—1936 йылдарҙа яҙыусылар АҠШ буйлап сәйәхәт ҡыла,шуның һөҙөмтәһе булып  «Бер ҡатлы  Америка» (1936) китабы була. 1937 Ильф вафат була, ә вафатынан һуң баҫылған «Записные книжки» тәнҡитселәр тарафынан күренекле әҙәби әҫәр булараҡ баһалана. Петров авторҙашы үлгәндән һуң   бер нисә  киносценарий  (Георгий Мунблит  менән берлектә),  «Тыныслыҡ утрауы» (1947 йылда баҫылған) пьесаһын, «Фронт көндәлектәре» (1942) яҙа. 1940 йылда ул һуғыштың беренсе көндәрендә үк Коммунистар партияһына инә һәм  «Правда» һәм «Информбюро» гәзиттәренең хәрби хәбәрсе була. Севастополдән Мәскәүгә осошлай авиакатастрофала һәләк була. Ленин ордены менән бүләкләнә
Әҫәрҙәре
1932—1937 йылдарҙа Ильф һәм Петров «Правда», «Литературная газета» гәзиттәре  һәм «Крокодил» журналы өсөн фельетондар яҙа. 1935—1936 йылдарҙа улар АҠШ ҡалалары буйлап сәйәхәт ҡыла, уның һөҙөмтәһе булып  «Бер ҡатлы Америка» (1937) китабы сыға. Ижади хеҙмәттәшлекте Ильфтың Мәскәүҙә 1937 йылдың 13 апрелендә вафат булыуы  туҡтата.
Артюховка (Стәрлебаш районы)
Артюховка (Артюховка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 52 кеше. Почта индексы — 453190, ОКАТО коды — 80248805002.
Ильф һәм Петров
Әҫәрҙәре
Илья Ильф һәм Евгений Петровтың биш томлыҡ йыйылма әҫәрҙәре нәфис әҙәбиәттең Дәүләт нәшриәте тарафынан 1961 йылда ҡабаттан (1939 йылдан һуң) баҫылып сыға. Был әҫәрҙәр йыйынтығының инеш мәҡәләһендә Д. И. Заславский былай тип яҙа: «Ильф һәм Петровтың әҙәби берләшмәһе яҙмышы ғәҙәти түгел. Улар бергә оҙаҡ эшләмәй, барлығы ун йыл, әммә совет әҙәбиәте тарихында тәрән һәм онотолмаҫ эҙ ҡалдыра. Улар тураһында иҫтәлектәр һүрелмәй, һәм уларҙың китаптарына китап уҡыусыларҙың һөйөүе кәмемәй. „Ун ике ултырғыс“ һәм „Алтын быҙау“ романдары киң билдәлелек менән файҙалана».
Артюховка (Стәрлебаш районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ильф һәм Петров
Романдары
Прозаиктар тарафынан яҙылған беренсе  «Ун ике ултырғыс» романының яҙылыу тарихы тиҫтә йылдар эсендә легенда менән уратып алына, хатта, әҙәбиәт белгестәре Михаил Одесский һәм Давид Фельдман иҫкәрмәләре буйынса,  билдәле бер ваҡытта ысынбарлыҡты уйҙырманан айырыуы ҡатмарлы була. Яңылышлыҡ башында Петров Евгений тора, ул 1939 йылда хәтирәләр баҫтырып сығара, уға ярашлы, өлкән Катаев уға һәм Ильфҡа ҡулъяҙма әҙерләргә ҡуша, уның буйынса ата Дюманы уйнаусы мэтр, артабан «оҫта ҡулы аша үтер ине». План авторҙаштарға ҡыҙыҡлы булып күренә, һәм 1927 йылдың авгусында (йәки сентябрь башында) эш башлайҙар. Беренсе өлөшө ай дауамында яҙыла, 1928 йылдың ғинуарына ҡарата роман тамамлана: «Ҡар яуа. Санаға эре генә ултырып, беҙ ҡулъяҙманы өйгә алып ҡайттыҡ... Беҙҙең романды баҫтырып сығарырҙармы?». «Тридцать дней» журналы биттәрендә ул шунда уҡ баҫылып сыға башлай; әҫәрҙең баҫылып сығыуы  июлгә тиклем дауам итә.
Шул уҡ тиерлек версияны үҙенең «әҙәби негрҙары» алдына ижади бурыстарҙы нисек итеп ҡуйып Йәшел моронға китеүе тураһында хәтирәләре менән  «Ун ике ултырғыс» тарихын тулыландырыусы Валентин Катаев та  «Алмазный мой венец» әҫәрендә яҙа. Унда авторҙаштар, төрлө мәсьәләләр буйынса консультация һорап, әле-әле телеграмма ебәрә, әммә яуап ҡыҫҡа була: «үҙегеҙ уйлағыҙ». Көҙ Мәскәүгә ҡайтҡас, Катаев беренсе өлөшө менән таныша ата Дюма роленән баш тарта, әҫәргә  «оҙон ғүмер һәм донъя даны» күрәҙәлек итә, ә идея өсөн түләү сифатында романды уға арнарға һәм беренсе гонорарҙан бүләк рәүешендә алтын портсигар һорай. Был ике шарт та үтәлә.
Одесский һәм Фельдман фекеренсә,  Катаев һәм Петров булдырған тарих,   бигерәк тә әгәр 1920 йылғы   мөхәрририәт-полиграфия мөмкинлектәрен иғтибарға алғанда, бик ҡаршылыҡлы. Теләһә ниндәй ҡулъяҙманың мөхәрририәткә килеү мәленән уның матбуғатта ҡул ҡуйылыуына тиклем  — мотлаҡ цензура фекерен иҫәпкә алыу менән ғәҙәттә күп аҙна үтә; типография эштәре лә шундай уҡ оҙаҡ  була. Әҙәбиәт белгестәре фараз иткәнсә, романдың «Тридцать дней» журналының ғинуар номерында баҫылып сығыуы, бәлки, авторҙаштарҙың ҡулъяҙмаларҙы журналға көҙ үк өлөшләтә тапшырыуҙары арҡаһында мөмкин булалыр. Одесса ваҡытынан алып Катаев менән таныш булған мәхәрририәт мөдире Василий Регинин, шулай уҡ яуаплы мөхәррир Владимир  Нарбут   яңы башлаусы авторҙарҙың әҫәренең тексы менән алдан танышмайынса баҫтырып сығарырға риза була; гаранты булып был осраҡта Валентин Петрович үҙе сығыш яһай.
Евгений Петров, Ильфтың вафатынан һуң уның менән берлектәге эштәре тураһында иҫтәлектәрҙе  әҙерләп, «Ун ике ултырғыстың» ентекле тарихының деталдәрен, моғайын, белгән, әммә уларҙы яҙа алмай, сөнки йәш әҙәбиәтселәргә «тормошҡа путевка»  биреүсе һәм «Тридцать дней»  журналына нигеҙ һалыусы Владимир Нарбут 1936 йылда «халыҡ дошманы» тип иғлан ителә һәм ҡулға алына; уның исеме «телгә алынмаусы»  кешеләр иҫәбенә инә. Вафатына тиклем ун йыл эсендә, 1928 йылда, Нарбут бөтә вазифаларынан төшөрөлә. Бәлки, хәл был Ильф һәм Петровтың киләһе романының баҫылып сығыуы менән бәйле ваҡиғаға йоғонто яһай:  1931 йылда «Алтын быҙау»  романының журналда баҫылыуы туҡтатыла, цензура дилогияның Остап Бендер тураһында  икенсе өлөшөн  Советтар Союзына пасквиль» тип атай,  айырым китаптың сығыуы өс йылға тиклем  һуҙыла.
Ике романдың күп йыллыҡ уңышын аңлатып, әҙәбиәт белгесе Юрий Щеглов Ильф һәм Петровтың дилогияһы — совет донъяһының киң  картинаһын күрһәтеү  арҡаһында  — 1920-1930 йылдарҙың үҙенсәлекле  «рус тормошо энциклопедияһы» булып тора, ә авторҙаштар булдырған йөҙләгән фрагменттарҙан йыйылған күп ҡатлы  панорама  «Бөтә Союз»  тип шартлы аталған картинаны барлыҡҡа килтерә, тип билдәләй. Был тезисты хуплап, Игорь Сухих  былай тип яҙа: «Башҡа бындай ентекле, колоритлы  совет ысынбарлығы картинаһы... беҙҙең  әҙәбиәттә, күрәһең, юҡ». Шул уҡ мәлдә ике  әҫәр ҙә төрлө ваҡытта күп һанлы әҙәби трактовкалар кисерә: уларҙы «совет сатираһы классикаһы», алтмышынсы йылдар эшмәкәрҙәренең өҫтәл китабы, яңы Растиньяктарҙың интеллигенттарға ҡаршы памфлеты,  «әҙәби дайджест» тип атайҙар. Ильф һәм Петровтың мут романдарын тәүге тапҡыр интеллигенттарға ҡаршы памфлет кеүек Осип Мандельштамдың  тол ҡатыны Надежда Яковлевна, ә һуңынан үҙенең  «Русофобия» эшендә Васисуалий Лоханкин йөҙөндә  революцияға тиклемге интеллигенцияға уҫал карикатураны күреүсе  И. Р. Шафаревич, ә романдарҙың авторҙарында —  «бәләкәй халыҡтар» («антисистема») вәкилен күрә. Мәҫәлән, Шафаревич былай тип яҙа: «Минең уйымса, Ильф һәм Петров романдарына традицион ҡарашты ҡайтанан ҡарар кәрәк. Йомшаҡ, әммә аныҡ формала уларҙа, минең ҡарашҡа, төп йөкмәткеһен тәшкил итеүсе концепция үҫешә. Ваҡиғалар боронғо рус тормошо емереклектәре араһында бара, романдарҙа дворяндар, дин әһелдәре, интеллигенттар телгә алына  — улар бөтәһе лә нисектер шыҡһыҙ, әшәке хайуандар һымаҡ һүрәтләнә һәм  сирҡаныу тыуҙыра. Уларға хатта кешене ғәйепләп була торған ниндәйҙер һыҙаттар ҙа хас түгел. Уларға бының урынына   нәҡ физиологик яҡтан ситкә этәреү  маҡсаты булған штамп ҡуйыла: береһен яланғас, ерән йөн менән ҡапланған һәленеп торған  йыуан ҡорһаҡ менән; икенсеһе тураһында уның бәҙрәфтә яҡтылыҡты һүндермәгәне өсөн ҡамсылайҙар... Ундай йән эйәләре йәлләү тойғоһо уятмай, уларҙы юҡҡа сығарыу — күңелле һунар  һымағыраҡ, унда  тулы күкрәк менән тын алаһың, йөҙ балҡый һәм береһе лә күңелде төшөрмәй». Әммә рәсәй-меннониты ҡорбаны Остап Бендерҙан тыш (ул үҙен «Алтын быҙау» романында ҡәһәрле меннонит тип атай) ул үҙенән дә, йәһүд Михаил Самуэлевичтан (беренсе баҫмала хатта Моисеевич, поляк Адам Козлович, тик урыҫтар түгел Васисуалий Лоханкин һәм Шура Балаганов) да  мыҫҡыллап кәләләр. Авторҙар, киреһенсә, антигеройҙарҙа  яҡшы һыҙаттарҙың күплеген күрһәтә, әммә улар сараһыҙҙан алдаҡсы булып китә. (Мәҫәлән, гимназияны тамамлаған Лоханкиндан айырмалы рәүештә зыялы Остап Бендерҙың ғаиләһенә золом ябырыла) Бынан тыш, Илья һәм Петров  «Алтын быҙау» романын Остаптың Зося Синицкая менән туйы менән, социализм төҙөүселәр йәмғиәтенең яңы  ойошмаһы барлыҡҡа килеү  менән тамамлай. Тик авторҙарға «ВКП(б)-ның иң юғарыһынан» Бендерҙың социализм төҙөүселәре араһында кәрәк түгеллеге  тураһында шылтыратыу, уларҙы тиҙ генә романдың беҙ белгән аҙағын яҙырға мәжбүр итә. Өс дуҫтың — И. Ильф, М. А. Булгаков, Е. Петровтың төп уҡыусыһы
булып ВКП(б)-ла шәхсән И. В. Сталин тора.
Повестар, новеллалар циклы
«Ун ике ултырғыс» романы өҫтөндә эшләгән ваҡытта тыуған күп идеялар уларҙың беренсе романында тормошҡа ашырылмай. Шул уҡ ваҡытта йәш әҙәбиәтселәрҙең ижади энергияһы баҫылып сығыуҙы талап итә. Шуға күрә 1928 йылдың йәйендә Ильф һәм Петров «Светлая личность» сатирик повесын  яҙырға тотона. Ул ҡыҫҡа ваҡытта — алты көн эсендә барлыҡҡа килә — һәм Егор Карлович Филюриндың, Пищеслав ҡалаһының коммуналь хеҙмәткәре канцелярисының күҙгә күренмәҫ кешегә әүерелеүе тарихынан ғибәрәт. Әгәр беренсе әҫәрҙә донъяның дөйөм картинаһы реаль донъяға яҡын булһа, икенсе әҫәрҙә автор иронияһын гротеск тулыландыра. Һөҙөмтәлә уйҙырма ҡала барлыҡҡа килә, унда тормош мәғәнәһеҙ ойошторолған: урындағы билмән эшләү машинаһы сәғәтенә өс миллион  билмән етештерә, Пищеслав  клубын колонналар, урман кеүек   «баҫып» алған, уртаһында тәбиғи фәндәре белгесе Тимирязевтың ат һыны тора.
Комик хәлдәрҙең күп һәм теманың популяр булыуына  ҡарамаҫтан (повеста Герберт Уэллстың  «Человек-невидимка» әҫәренә һылианма бар, Герберт Уэллс  1920 йылда, Мәскәүгә визитынан һуң,  СССР-ҙа яҡшы билдәле була), «Светлая личность» повесы тәнҡитсе һәм уҡыусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырмай. Авторҙаштар үҙҙәре лә повестың «беренсе  романдан көсһөҙөрәк» булыуын һиҙәләр; ул хатта Ильф һәм Петровтың 1938—1939 йылдарҙа донъя күргән дүрт томлыҡ әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелмәй. Ҡабаттан «Яҡты шәхес» баҫмаһы бары тик 1961 йылда була.
1929 йылда Ильф һәм Петров «Необыкновенные истории из жизни города Колоколамска» новеллалар циклын яҙырға тотона. «Светлая личность» повесындағы фантастика бында ныҡ ҡуйыртыла. Улар уйлап сығарған ҡала кешеләре иҫәбендә  тәүге тапҡыр Васисуалий Лоханкин  — табут яһаусы, ҡала халҡы араһында донъя бөтөү, һыу баҫыу  тураһында паника тыуҙырыусы  тора. Яҙыусылар күрһәткән коммуналь көнкүреш атмосфераһы «Ҡарға слободкаһы» әҫәрендәге әйләнә-тирәне хәтерләтә — был атама  табут яһаусының исем һәм фамилияһы менән   һуңғараҡ  «Алтын быҙау» романында барлыҡҡа килә. Моғайын, «колоколамск проектын» башлап, авторҙаштар Салтыков-Щедриндың  «Истории одного города» романының совет вариантын эшләүҙе  планлаштыра. Әммә, әҙәбиәт белгесе Лидия Яновская һүҙҙәре буйынса, «Щедрин сатираһы килеп сыҡмай». Ильф һәм Петров тәнҡитселәрҙән алда аңлай, шуға күрә цикл өҫтөндә эште туҡтатыу ғына түгел, хатта яҙған новеллаларын баҫтырып  сығарыуға тапшырмай. Тағы бер новеллалар циклының — «Чудак» журналында баҫылып сыҡҡан «Мең дә бер көн, йәки Яңы Шәхерезаданың»   (1929, № 12-22) барлыҡҡа килеүенә  алдан реклама була: китап уҡыусыларға  «совет Шәхерезадаһы әкиәттәре, Ф. Толстоевский әҫәрҙәре» тип хәбәр ителә. Әкиәтсе роле тырнаҡтар һәм ҡойроҡтар әҙерләү контораһының эш башҡарыусыһы Шәхерезада Фёдоровна Шайтановаға бирелә, ул, үҙе алдағы  «Мең дә бер кисә» әкиәтенә оҡшатып, бюрократтар, оятһыҙҙар һәм ике йөҙлө кешеләр тураһында һөйләй. Әммә «Чудактағы» реклама ысынына ҡарағанда күпкә күберәк  новеллалар вәғәҙә итә. Авторҙаштар эш процесында үҙ ниәттәренә ҡыҙыҡһыныуын юғала, һәм «Яңы Шахерезада»  «күсемле әҫәр» булып ҡала. Һуңғараҡ, 1920 йылдарҙа яҙылған новелла циклы һәм повестар тураһында  Евгений Петров хәтерләй: «Беҙ Колоколамск тарихын яҙабыҙ. Шахерезаданы. Ижади ғазаптар. Беҙ нимәлер икенсене яҙырға икәнлеген тойҙоҡ. Әммә нимәне?». Уларҙың эҙләнеүҙәренең һөҙөмтәһе булып Остап Бендер тураһында дилогияның икенсе өлөшө —  «Алтын быҙау» романы була, унда «Мең дә бер көндөң»  ҡайһы бер персонаждары күсә.
Водевиль һәм киносценарийҙар
Ильф һәм Петров сәхнә жанрҙарына  1930 йылдарҙа мөрәжәғәт итә башлай, әммә уға ҡарата ҡыҙыҡһыныу  авторҙаштарҙың күпкә иртәрәк  булыуы билдәләнә. Әҙәбиәт белгесе Абрам Вулис раҫлауынса, уларҙың  водевиль һәм сценарийҙарының туранан-тура алда килеүсе әҫәрҙәре булып Петровтың шаян  диалогтар менән тулы һәм формаһы менән ҡыҫҡа комедия пьесаларына оҡшаған  хикәйәләре тора. Һуңынан яҙыусыларҙың «күҙгә күренгән  эпизодтарға» тартылыуы  «Ун ике ултырғыс» романында сағыла,  уның күп бүлектәре ысынында  «кинематографиялы» була. Авторҙаштарҙың кинематографияла беренсе эштәре Яков Протазановтың тауышһыҙ «Праздник святого Иоргена»  фильмы менән бәйле була, уның өсөн Илья Арнольдович һәм Евгений Петрович интертитрҙар яҙа. Һуңынан улар «Барак» сценарийын яҙа,  ул  алдынғы төҙөүсе Битюговтың артта ҡалыусы бригаданы  «буксирға» алырға ҡарар итеүе тураһында һөйләй. Николай Горчаков һәм Михаил Яншин төшөргән картина 1933 йылда  «Черный барак» исеме аҫтында экрандарға сыға,   әммә тамашасылар араһында айырым уңыш ҡаҙанмай; тәнҡитселәр фекеренсә, фильм  төҙөүселәр  «кеше һәм ваҡиғаларға ҡарата бер аҙ схематик алым»  ҡуллана.
1933 йылда Европа буйлап сәйәхәте ваҡытында  Ильф һәм Петров француз «Софар» кинофирмаһынан   тауышлы кино өсөн сценарий яҙыуға заказ ала. Ун көн эсендә башҡарылған эш заказсы тарафынан яҡшы баһалана; Ильф ҡатынына яҙған хатында «кисә сценарийҙы тапшырҙыҡ. Ул оҡшаны, бик көлдөләр, хатта ултырғыстан йығылдылар» тип яҙа. Әммә француз кинокомедияһы йолаларына ҡоролған сценарий буйынса фильм   шулай ҙа төшөрөлмәй, ә «Софарға» тапшырылған ҡулъяҙма юҡҡа сыға. Уның машинкала яҙылған күсермәһе утыҙ йылдан һуң тиерлек  авторҙаштарҙың береһенең йортонда табыла  — күрәһең, ҡараламаһы. Был текст тергеҙелә һәм «Тауышлы кинофильм сценарийы» исеме аҫтында тәүге тапҡыр  «Искусство кино» (1961, № 2)  журналында баҫылып сыға.
Ильф һәм Петровтың пародияға әҙәби уйын элементына кеүек һәүәҫ мөнәсәбәте  «Тридцать дней» (1933, № 5) журналында баҫылып сыҡҡан бер актлы «Көслө тойғо»  водевилендә сағыла. Авторҙаштар уйлап сығарған тарих, бер яҡтан, Чеховтың  « Свадьба» хикәйәһенең үҙенсәлекле вариацияһы, икенсе яҡтан үҙҙәренең темаларының һәм мотивтарының көлкөлө ҡабатлауы була. Унда «Ун ике ултырғыс» романының персонажы  кеше ашаусы Эллочка персонажы  үҫеш ала, ул был юлы Рита исемен йөрөтә һәм уңышҡа ирешкән сит ил кешеһенең ҡатыны булырға тырыша: «Уның менән сит илгә барырға! Буржуаз йәмғиәттә, коттеджда, ҡултыҡ буйында бик тә йәшәгем килә...».
Билдәле ҡабатлауҙар 1936 йылда экрандарға сыҡҡан «Однажды летом»  фильмының  сценарийында  ла күренә (режиссёры Ханан Шмаин һәм Игорь Ильинский). Жораның һәм Телескоптың үҙҙәре ҡулдан йыйған автомобилдә сәйәхәте ятҡан сюжеты — персонаждары «Гну антилопаһында» мажараларға юлланған  «Алтын быҙау» фабулаһын хәтерләтә. Шул уҡ ваҡытта, геройҙар юлыҡҡан әкәмәт ваҡиғаларҙың күп будыуына, шулай уҡ яҡшы актёр уйынына ҡарамаҫтан (Ильинский  ике  ролдә лә уйнай),  «Однажды летом»  картинаһы авторҙаштарҙың ижади уңышы исемлегенә инмәй. Тәнҡитселәр билдәләүенсә, төшөрөү ваҡытында  иҫкергән технологиялар ҡулланыла, шуның өсөн  таҫма «беҙҙе кинематографияның  үҙенең беренсе аҙымдарын яһаған ваҡытына ҡайтара».
1930 йылдар уртаһында Ильф, Петров һәм Катаев репертуарҙы яңыртыуға мохтажлыҡ кисергән  мюзик-холлдан  заманса комедияға заказ ала. Шулай итеп «Цирк көмбәҙе аҫтында» тигән пьеса барлыҡҡа килә, ул һуңынан Григорий Александровтың үҙгәрешһеҙ тиерлек «Цирк» фильмы сценарийына күсерелә. Эш барышында Александров һәм авторҙаштар араһында килешмәүсәнлек барлыҡҡа килә. «Мосфильм» дирекцияһына адресланған хатта режиссёрҙың сценарийға ҡыҫылыуы арҡаһында «комедияның кәмит элементтарының шаҡтай кәмеүе, мелодрама элементтарының артыуы» тураһында күрһәтәләр. Студияның етәкселеге менән һөйләшеүҙәрҙән һуң әҫәрҙең төп фекере боҙолған тип иҫәпләгән Ильф һәм Петров  титрҙарҙан үҙҙәренең фамилияларын алып ташлауҙарын һорайҙар.
Куксхафен
Куксхафен (нем. Cuxhaven, Cuxhoben ) — Германиялағы ҡала, район үҙәге, Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.
Куксхафен районы составына инә. Халҡы  50 055 кеше тәшкил итә ( 31 декабрь 2011 йыл). 161,91 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 03 3 52 011.
Туғанлашҡан ҡалаһы булып 2004 йылдың 14 авгусынан  Рәсәй ҡалаһы Мурманск тора.
Оло Теләк районы
Оло Теләк районы Башҡорт АССР-ы составында 1939 йылдың 25 июнендә ойошторолған район, 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлә.
Район үҙәге — Оло Теләк ауылы, Өфөнән 81 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1952 йылда район территорияһы 1695 квадрат километр. 12 ауыл советы һәм 1 ҡасаба советы була.
Ҡасаба советы: Урман ауыл советы (Иглин районы) (әлеге ваҡытта — ауыл советы). Ауыл советтары: Таулы ауыл советы, Ҡаҙаяҡ ауыл советы, Ҡыҙыл яр ауыл советы (Оло Теләк районы), Манагора ауыл советы, Михайловка ауыл советы (Оло Теләк районы), Мулдаҡай ауыл советы, Надеждинск ауыл советы (Оло Теләк районы), Түбәнге Ләмәҙ ауыл советы, Һалдыбаш ауыл советы, Суворо-Гомельск ауыл советы, Төлкө-Түбә ауыл советы, Харьков ауыл советы.
1952 йылдың 29 майынан Оло Теләк районы Өфө өлкәһенә инә, өлкәләргә бүлеү 1953 йылдың 30 апрелендә бөтөрөлә.
1956 йылдың июлендә райондар эреләтелгәндә республика буйынса 7 район бөтөрөлә: Абҙан районы, Байҡыбаш районы, Боҙаяҙ районы, Воскресенск, Ҡандра районы, Матрай районы, Оло Теләк районы.
Извилистая (Косец ҡушылдығы)
Извилистая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының уң ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арутунян Анжелика Ервандовна
Анжелика Ервандовна Арутюнян (18 июнь 1926 йыл - 2004 йыл) - әрмән совет йырсыһы (лирик сопрано). Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1977).
Биографияһы
Анжелика Ервандовна Арутунян 1926 йылдың 18 июнендә Төньяҡ-Кавказ крайының Грозный ҡалаһында тыуған. 1956 йылда Комитас исемендәге Ереван консерваторияһын (уҡытыусыһы Тагуи Шахназарян), һуңынан аспирантураны тамамлай. 1958 йылдан Александр Спендиарян исемендәге опера һәм балет театры солисы була, унда төрлө характерлы партияларҙы башҡара Шулай уҡ концерт йырсыһы булараҡ сығыш яһай. Гастролдәр менән сит илдәргә күп сәйәхәт итә. 1979 йылдан Ереван консерваторияһында уҡыта.
1963 йылдан КПСС ағзаһы. 2004 йылда Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереванда вафат була.
1964 йылда Мусоргский исемендәге Бөтә союз конкурсы лауреаты була.
Театр эштәре
Партиялары:
Оло Вая
Оло Вая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 223 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ҡаҙмаш
Оло Ҡаҙмаш (үрге ағымында Ҡаҙмаш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.