cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анатомия
Анатомия фәненең тикшеренеү ысулдары
Заман фәненең кеше һәм хайуандар ҙың тән төҙөлөшөн өйрәнеү өсөн бик күп ысулдары бар. Ысулдың ҡайһыныһын ҡулланыу тикшеренеү маҡсаты һәм бурыстарына бәйле. Выбор метода исследования прежде всего зависит от цели и задачи исследования. Был ысулдарға:
-бик боронғо, ләкин һаман да актуаллеген юғалтмаған ярып ҡарау ысулы (препарирование) инә. Был ысул эске ағзаларҙың тышҡы төҙөлөшөн һәм топографияһын  өйрәнергә мөмкинлек бирә;
- инъекция ысулы, йыш ҡына рентгенография ысулы менән берлектә тәндәге ҡыуышлыҡтарҙы, тамырҙарҙы һәм үткәрең юлдарын тикшереү өсөн ҡулланыла;
«пирогов киҫеүе (срез)» — ағза ларҙың урынын, урынлашыу тәртибен,туҡыма ларҙың нисбәтен асыҡлау маҡматында киҫемдәр эшләү, бысып ҡарау;
пластик реконструкция — күпләп эшләнгән гистологик киҫемдәрҙе тикшереү сағыштырыу юлы менән тикшерергә кәрәк булған ағзаның йәки туҡыманың төҙөлөшөн тергеҙеп ҡарау, тикшереү;
Антропометрик (соматометрик)ысул — тәндең айырым өлөштәрен үлсәү, нисбәттәрен асыҡлау, тән өлөштәренең пропорцияһын асыҡлау.
Үҫемлектәр гистология һы — ботаника фәненең үҫемлек туҡымалары төҙөлөшөн, үҫешен һәм функцияларын өйрәнеүсе бер бүлеге. Ғәҙәттә үҫемлектәр анато́мияһының бер өлөшө итеп ҡарала.
Ботаника фәне эсендә үҫемлектәр анатомияһының тотҡан урыны
Үҫемлектәр анато́мияһы үҫемлектәр морфологияһының бер өлөшө булараҡ барлыҡҡа килә.
Шулай уҡ, анатомия үҫемлектәр физиология һы — ботаника ның үҫемлек организмдарында барған тереклек процестарын өйрәнеүсе бүлеге менән дә бик тығыҙ бәйләнештә үҫешә.
Үҫемлек күҙәнәктәренең төҙөлөшөн өйрәнеү ботаника фәненең тағын бер тармағы —цитология ның айырылып сығыуына килтерә.
Башта үҫемлектәр анатомияһы менән үҫемлектәр морфологияһы бер- береһе менән тап килһә лә (үҫемлектәрҙең  описанием физик формаһын һәм  тышҡы  структураһын  өйрәнә),  XX быуаттың икенсе яртыһында үҫемлектәр  анатомияһы үҫемлектең иң беренсе  эске, микроскопик структураһын өйрәнеүсе бүлек булып айырымлана.
Хайуандар анатомияһы
Хайуандар анатомияһы (от др.-греч. ἀνά- + τομή «разрез»), шулай уҡ, зоото́мия (от др.-греч. ζῷον «животное») — хайуандарҙың эске төҙөлөшөн өйрәнеүсе фән.
Хайуан организмының ағзалар системаһы структураһын, айырым ағзаларының һәм туҡымаларының урынлашыуын өйрәнә. Бынан тыш, умыртҡалылар анатомияһын, кеше анатомияһын айыралар.
Рус телендәге иң тәүге хайуандар анатомияһы дәреслеге Мәскәүҙә  1837 йылда (ике бүлектән) А. И. Кикин тарафынан баҫтырыла.
Кеше анатомияһы
Кеше анатомияһы (боронғо грек. ἀνατομή — телеү < др.-греч. ἀνά сверху и др.-греч. τομή, tomé — киҫеү) — биология фәненең бер бүлеге. Кеше тәнен, ағзалары системаһының һәм ағзаларының морфологияһын өйрәнә.
Кеше анато́мияһының өйрәнеү предметы (объекты) булып кеше тәненең формаһы, пропорциялар, төҙөлөшө  һәм үҫеше тора.
Кеше анато́мияһы —  медицина һәм  биология өлкәһендә фундаменталь дисциплиналарҙың береһе булып тора. Антропология, кеше физиологияһы, сағыштырма анатомия, генетика фәндәре менән бик тығыҙ бәйләнештә үҫешә.
Барлыҡ тере организмдар анатомияһы дәирәһенән кеше   анатомияһын айырып алыу, уның тән төҙөлөшөнә генә хас  анатомик билдәләргә генә түгел, ә уның фекерләү һәләтенә, аңына, телмәр үҙенсәлектәренә лә бәйләнгән.
Сәләмәт кешенең анатомияһын («нормаль кешенең)  буйынса Кәҙимге кеше анатомияһы буйынса өйрәнәләр (Нормальная анатомия человека).Бында ағзалар, ағзалар системаһы систематика фәнендәге кеүек бирелә.
Функциональ анатомия кеше төҙөлөшөн функцияларына бәйләп өйрәнә (мәҫ., ҡан тамырҙары төҙөлөшөн гемодинамикаға бәйләп, мускулдарҙың тәьҫиренә бәйле һөйәктәрҙең үҙгәреү механизмы һәм башҡалар).
Патологик анатомия- медицинаның бер тармағы, сирләгәндә ағзаларҙа, ағзалар системаһында барған морфологик үҙгәрештәрҙе өйрәнеүсе фән.
Рентгенология үҫешенә бәйле өр яңы  анатомик дисциплина — рентгеноанатомия барлыҡҡа килә. Өйрәнеү предметы булып эске ағзаларҙың рентгенологик һүрәтләнеше тора.
Пластик анатомия кешенең тышҡы формаһын һәм пропорцияларын өйрәнә.
Анатомия фәнендә терминдар
Кеше анатомияһында һүрәтләүҙәр барыһы ла кешенең тура баҫып, ҡулдарын төшөргән, устары алға ҡарап торған торошонан сығып бирелә һәм  "кешенең анатомик торошо" тип атала.
Йүнәлеш буйынса
Башҡа яҡын урынлашҡан урындары superior ( краниальный) —өҫкө, арыраҡ урынлашҡандары inferior(каудальный)-түбән ағзаларға инә. Алғы яҡ anterior (вентральный) һәм тәндең артҡы яғы posterior ( дорсальный) төшөнсәһенә ҡарай.
Тәндең урта өлөшөнә яҡын урынлашҡан анатомик структуралар medialis — медиаль, ә арыраҡ булғандары lateralis — латераль,  урта өлөшөнә тура килгәндәре medianus ( срединный) тип атала. Кәүҙәнең уртаһына яҡын урынлашҡан структуралар — проксималь, унан алыҫтары  дисталь ағзалар төркөмөнә ҡарай. .
Яҫылыҡтар
Әгәр анатомик тороштағы кешенең тәнен өс үлсәмле тура мөйөшлө координаталар системаһына ҡуйһаң, YX  яҫылығы —горизонталь, X күсәре — ал-арт йүнәлешендә,  Y күсәре  уң-һул йүнәлеше, Z күсәре өҫтән аҫҡа, йәғни кеше тәне буйынса йүнәлеш ала.
Сагиттальная яҫылыҡ— XZ, кеше тәнен уң һәм һул өлөштәргә бүлә. Сагиттальная яҫылыҡ бүленешенең айырым осрағы — ҡап урталай бүленеш тәнде ике симметрик өлөштәргә бүлә. Фронталь яҫылыҡ, йәки корональ — YZ, шулай уҡ вертикаль йүнәлештә, сагиттальная яҫылыҡҡа перпендикуляр булып, тәндең алғы яғын арт өлөшөнән  (дорсаль) айыра.
Горизонталь, аксиаль, йәки арҡыры яҫылыҡ — XY, тәүге ике яҫылыҡҡа перпендикуляр, ер өҫтәнә ҡарата  параллель булып, тәндең өҫкө өлөштәрен аҫҡы өлөшөнән айыра.
Хәрәкәт
Бөгөү термины( сгибание), flexio менән, быуынды төҙөүсе һөйәктәрҙең береһе(рычаг) фронталь күсәр буйынса әйләнеп аралары  яҡынайыуын атайҙар. Ҡапма-ҡаршы йүнәлештәге хәрәкәт турайыу, extensio тип атала.
Ҡағиҙәнән айырылып торған осраҡ, сираҡ-табан быуынында (голеностопный, т.е ашыҡ өҫтө) турайыу өҫкө яҡҡа хәрәкәте аша, ә бөгөү(мәҫ.бармаҡ осона баҫҡанда) бармаҡтарҙың аҫҡа ҡарай хәрәкәте аша башҡарыла.
Сагитталь яҫылыҡ тирәләй хәрәкәт — ҡайтарыу (приведение), adductio, һәм ситкә тайпылдырыу (отведение), abductio тип атала. Ҡайтарыу — тәндең урта өлөшөнә ҡарай йәки (бармаҡтар өсөн) ослоҡтың күсәренә ҡарай хәрәкәт, ситкә тайпылдырыу  -ҡапма-ҡаршы хәрәкәт була.
Әйләнеү тип (вращение), rotatio, тән өлөшөнең йәки һөйәктең буйлата (продольной) күсәре тирәләй хәрәкәтен атайҙар. Ослоҡтарҙың әйләнеүен шулай уҡ, пронация термины менән ( pronatio) — эскә ҡарай әйләнһә һәм  супинация тип (supinatio) — тышҡа ҡарай әйләнһә  атайҙар.
Пронация ваҡытында кешенең усы артҡа әйләнә, супинация булғанда алға борола. Әгәр хәрәкәт өс күсәр әйләнәһендә түңәрәк яһап эшләнһә, ундай хәрәкәтте әйләнмә хәрәкәт (circumductio) тип атайҙар.
Шыйыҡлыҡтарҙың тәбиғи юл менән эскә үтеп инеүе антероград хәрәкәт тип, тәбиғи юлына ҡаршы хәрәкәт итһә ретроград хәрәкәт тип атайҙар.Мәҫ., аҙыҡтың ауыҙҙан ашҡаҙанға төшөүе —   антероград, ҡоҫоуы  ретроград хәрәкәт була.
Ҡуйһыу (йылға)
Ҡуйһыу (Койсуг) — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Беляев Алексей Михайлович (онколог)
Беляев Алексей Михайлович (28 октябрь 1960 йыл, Армавир ҡалаһы, Краснодар крайы, СССР) — Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Н. Н. Петров исемендәге онкология ғилми-тикшеренеү институты» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директоры, Төньяҡ-Көнбайыш Федераль округының баш штаттан тыш онкологы, И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университетының онкология кафедраһы мөдире, Төньяҡ-Көнбайыштың онкологтар ассоциацияһы президенты, медицина фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
1960 йылдың 28 октябрендә Армавир ҡалаһында тыуған. Медицина училищеһында уҡыуын тамамлағандан һуң, Хәрби-медицина академияһына уҡырға ингәнгә тиклем, ашығыс ярҙам фельдшеры булып эшләй.
1986 йылда С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының Хәрби-диңгеҙ флоты өсөн табиптар әҙерләү факультетын  «алтын» миҙал менән тамамлай. Хәрби-медицина академияһының икенсе курсынан хирургтың ғәмәли эшенә инә, ашығыс хирургия ярҙамы күрһәтеүҙә ҡатнаша. Ленинград хәрби-диңгеҙ базаһында хирург квалификацияһы ала, 3 йыл хәрби караптың медицина хеҙмәте начальнигы булып хеҙмәт итә һәм 2 оҙайлы океан походында ҡатнаша.
1989 йылдан 1992 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының адъюнктында уҡый, һуңынан Академияла хәрби-диңгеҙ госпиталь хирургияһы  кафедраһында уҡыта.
1993 йылда  «Морфо-функциональные особенности мягких тканей вокруг огнестрельной раны» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Санкт-Петербургтың «26-сы ҡала дауаханаһы» дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы һәм И. И. Джанелидзе исемендәге Санкт-Петербург ашығыс ярҙам ғилми-тикшеренеү институты базаһында ҡорһаҡ ҡыуышлығы шештәренә ашығыс хирургик саралар үткәрә.
2004 йылда «Циторедуктивные операции и гипертермическая внутрибрюшинная химиотерапия в комплексном лечении распространенных форм абдоминального рака» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай
2008 йылдан 2010 йылға тиклем — С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының хәрби-диңгеҙ госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире.
2004 йылдан 2010 йылға тиклем Санкт-Петербургтың И. И. Джанелидзе исемендәге ашығыс ярҙам ғилми-тикшеренеү институтының онкология ғилми бүлеген һәм онкология ашығыс ярҙам клиник бүлеген етәкләй, яман шештең төрлө төрҙәре, беренсе сиратта колоректаль яман шеш осрағында эсәк үткәрмәүсәнлеге менән ауырыған яман шеш ауырыуҙарына ашығыс һәм паллиатив ярҙам ойоштороу менән шөғөлләнә.
2011 йылда И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университетының онкология кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.
2014 йылдың декабрендә Төньяҡ-Көнбайыш федераль округының баш штаттан тыш онкологы итеп тәғәйенләнә.
Мауығыуҙары
Ижади фотография.
Наградалары
2015 йыл «Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе.
Фәнни-практик эшмәкәрлеге
10 йылдан ашыу ҡорһаҡ ҡыуышлығы яман шешенең аҙған формалары булған пациенттарға ярҙам күрһәтеү проблемаһы менән шөғөлләнә.
Әлеге ваҡытта колоректаль яман шеште, күкрәк һәм аналыҡ шеше ауырыуҙарын иртә стадияларҙа иҫкәртеү һәм асыҡлау маҡсатында Санкт-Петербург һәм Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы халҡы араһында яман шеште скрининглауҙы ойоштороу буйынса пилот проектын әҙерләй һәм тормошҡа ашыра
Тәртил
Тәртил ( — әт-тәртил, көйләү; Тартиль) — Ҡөрьәндең үҙенсәлекле рецитация стиле, талғынлығы һәм моңлолоғо, бөтә өндәрҙең асыҡ һәм дөрөҫ әйтелеүе, саманан тыш ҡупшыламай, Ҡөрьән тексында махсус билдәләр менән билдәләнгән паузаларҙы аныҡ тотоп уҡылыуы менән айырылып тора.
Этимологияһы
Морфологик йәһәттән «тәртил» термины «рәттәл» ҡылымынан килеп сыҡҡан, ул «йырлау», «көйләү» мәғәнәләренә эйә.
Ислам сығанаҡтарында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Ҡөрьәнде тап ошо ысул менән уҡыуы тураһында хәҙистәр күп. Шулай уҡ ислам дине тәғлимәтселәренең дөрөҫ һәм ентекле уҡып, аят мәғәнәһе өҫтөндә уйланыу менән бергә Ҡөрьәнде яйлап уҡыу кәрәклеге тураһында әйткән фекерҙәре лә бар.
Тәртил Ҡөрьәндә
Үә ҡаалә-лләҙиинә кәфәруу ләү ләә нүззилә ғәләйһил-Ҡур'әәнү джүмләтәү-үәәхидәтәң кәҙәәликә линүҫәббитә биһи фү'әәдәкә үә раттәлнәәһү тәртиилә
Тәртил тәжүид структураһында
Ҡөрьән уҡыу тураһындағы ғилем сиктәрендә (тәжүидтә) был Изге Китапты рецитациялауҙың бер нисә ысулы бар: тәхҡиҡ (өйрәнеүселәр өсөн әкрен уҡыу), һәдер (ашығыс уҡыу) һәм тәдүир (урта манера). Структураһы буйынса тәртил беренсе һәм өсөнсө уҡыу төрҙәренә — тәхҡиҡ' һәм тәдүиргә ''- ҡарай.
Синьцзян яңынан тәрбиәләү лагерҙары
Холоҡ үҙгәртеү лагерҙары Синьцзянда (Qayta terbiyelesh lagérliri, ; ) — Ҡытай халыҡ Республикаһының Синьцзян-Уйғыр автономиялы районындағы ислам динен тотҡан Ҡытай граждандарын мәжбүри тотоу өсөн булдырылған учреждениелар, әлеге тәртип төҙәтеү лагерҙарына улар бер ниндәй тикшереүһеҙ, суд ҡарарынан тыш, ғәйепләүһеҙ һәм сроктарҙы билдәләүһеҙ урынлаштырыла.
Япон диңгеҙе
Япон диңгеҙе (日本海 нихонкай, 동해 тонхэ, «көнсығыш диңгеҙ») — Тымыҡ океан диңгеҙе.
Синьцзян яңынан тәрбиәләү лагерҙары
Ҡытай Халыҡ Республикаһы Хөкүмәте белдереүенсә, «экстремизмға ҡаршы идеологик белем биреү маҡсатында» «һөнәри белем биреү үҙәктәре» булдырыу зарурлығы бар, бөтә төбәк чиновниктары һәм полиция хеҙмәткәрҙәре, «коммунистар партияһының лояль ағзалары» булыуында һәм марксизм-ленинзмдан тыш «бер ниндәй ҙә дингә инанмауҙары» тураһында ант итергә, һәм «хәленән килгәнсә хәләлләштереүгә (оригиналда pan-halalization) ҡаршы көрәшергә тейештәр».
Сит ил хоҡуҡ яҡлау ойошмалары бындай учреждениеларҙы нацистик концентрацион лагерҙар менән сағыштыра.
Япон диңгеҙе
География
Майҙаны — 1062 мең км². Максималь тәрәнлеге — 3742 м (41.33333°N, 137.7°W).
Синьцзян яңынан тәрбиәләү лагерҙары
Ойоштороу этабы
Мосолмандар өсөн бындай учреждениелар барлығы тураһында тәүге мәғлүмәттәр 2014 йылдан билдәле була башланы. Үҙенең ҡаты сәйәсәте менән дан алған Чэнь Цюаньго 2016 йылдың авгусында СУАР беренсе секретары вазифаһына тәғәйенләнеүенән һуң «ҡабаттан тәрбиәләү лагерҙарының» һаны бермә-бер арта, ундағы кешеләр һаны шулай уҡ күпкә арта..
2018 йылдың көҙөнә тиклем Ҡытай властары уларҙың барлығын тулыһынса йәшерәләр, 2018 йылдың октябрь айында ғына рәсми рәүештә илдә бындай лагерҙар булыуын раҫлаған тәүге документтар донъя күрә.
Япон диңгеҙе
География
Океандан Япон утрауҙары (Хонсю, Хоккайдо һ.б.) һәм Сахалин утрауы менән айырылған. Корея боғаҙы аша Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе, Сангар боғаҙы аша Тымыҡ океан, Лаперуза һәм Невельский (Мамия) боғаҙҙары аша Охот диңгеҙе менән тоташа. Диңгеҙ һыуҙары Рәсәй Федерацияһы, Япония, Корея Республикаһы һәм КХДР яр буйҙарын йыуа.
Синьцзян яңынан тәрбиәләү лагерҙары
Ойоштороу этабы
2020 йылдың февралендә Deutsche Welle Ҡытайҙан ҡыуып сығарылған һәм Норвегияла йәшәгән уйғыр ғалимы һәм диссиденты Әйүптән Абдулвәлиҙән 2017—2018 йылдарҙа тотҡонлоҡта ултырған уйғырҙар исемлеген алыуҙары тураһында яҙып сыҡты. Исемлектә яҡынса 2000 кеше тураһында мәғлүмәт бар. Уйғырҙарҙың күбеһе тыуымды көйләү сәйәсәтен боҙған өсөн лагерҙарға урынлаштырылған. сөнки этник аҙсылыҡтарға ауыл ерендә 3 бала, ҡалала 2 бала табырға рөхсәт ителгә. Бынан тыш, ҡулға алынған ир-аттар һаҡал йөрөткән өсөн. ә ҡатын-ҡыҙҙар башын ҡаплап йөрөгән өсөн ултыртылған. Бер уйғырҙы үҙ ресторанын рамаҙан ваҡытында япҡан өсөн ултыртҡандар, шулай уҡ хажға йәки ниндәй булһа ла ислам иленә барған өсөн хөкөм ителә. Хатта сит ил паспортын алыу өсөн ғариза биреү йәки сит илдә йәшәгән туғандар һәм дуҫтар менән бәйләнештә булыу ҡулға алыу өсөн сәбәп булып тора.
Тарих башы
2009 йылдың июлендә Урумчи ҡалаһындағы сыуалыштар алдынан һәм уларҙан һуң СУАР беренсе секретары Ван Лэцюань яйлап башланғыс уйғыр мәктәптәрендә уйғыр телен ҡытай теленә алмаштырҙы. Дәүләт чиновниктарына һаҡал, хижап йөрөтөү һәм эш урынында намаҙ уҡыу тыйыла.
Япон диңгеҙе
География
Көньяҡ өлөшөнә Куросио йылы ағымдың бер тармағы үтеп инә. Диңгеҙҙең төньяҡ өлөшө ҡышын туңа.
Синьцзян яңынан тәрбиәләү лагерҙары
Тарих башы
2010 йылдың апрелендә Синьцзянда компартия башлығы вазифаһына Чжан Чуньсянь тәғәйенләнә. Ул етәкселек иткән осорҙа төбәктә уйғырҙарға һәм мосолмандарға ҡарата репрессиялар ҡырҡа көсәйә. 2011 йылда Чжан Синьцзяндың үҫешенә тик заманса мәҙәниәт булышлыҡ итәсәк, тип белдерә. 2012 йылда ул тәүге тапҡыр "«деэкстремизацизациялау» терминын ҡуллана һәм бер аҙҙан «ҡырағай имамдарҙы» һәм «экстремистарҙы» «ҡабаттан тәрбиәләү» башлана. 2014 йылда Ҡытай властары « террор менән халыҡ һуғышын» иғлан итәләр, «терроризм һәм экстремизмға ҡаршы көрәш буйынса» кампания сиктәрендә яңы ҡайһы бер сикләүҙәр индерелә, мәҫәлән, тыйыу аҫтына «ғәҙәттән тыш» оҙон һаҡалдар, йәмәғәт урындарында йөҙөн ҡаплаған кейем кейеү эләгә, шулай уҡ балаларға "динде дәртләндереү"исмедәрҙе биреү тыйыла (атап әйткәндә, Мөхәммәт һәм Фатима кеүек исемдәр).
Властар ислам дәүләтен төҙөүҙе үҙ маҡсаты итеп ҡуйған террористик Көнсығыш Төркөстаны Ислам хәрәкәтенә ҡаршы көрәшә. КТИХ бер нисә эре теракт ойоштора һәм Үҙәк Азиялағы башҡа экстремистик ойошмалар менән бәйләнештәр булдыра (атап әйткәндә, Үзбәкстан ислам хәрәкәте менән).
Сүриәләге һуғыш ваҡытында ИГИЛ видеоларында уйғырҙар күренеүе хөкүмәтте борсоуға һала, сөнки улар жиһатҡа өндәйҙәр. Ҡайһы бер баһалар буйынса, яҡынса 5 мең уйғырҙар Сүриәлә һуғышып йөрөгән, улар Ҡытайҙа теракт ҡылыу өсөн ҡайтыуы мөмкин.
Синьцзян тәбиғи ресурстарға бай. Ҡытай иҡтисади проектында мөһим роль уйнай, көслө террористик ойошмалар ғәмәлдә булған Пакистан, Афғанстан, Үзбәкстан менән сиктәш.
Чэнь Цюаньго сәйәсәте
Чэнь тәғәйенләнгән һуң СУАР-ҙа полиция хеҙмәткәрҙәре һаны 90 меңгә арта, шулай уҡ 7300-ҙән ашыу ҡораллы блокпост ойошторола. Ваҡыт үтеү менән «тәрбиәләү аша үҙгәртеү» концепцияһы таралып китә һәм «холоҡ төҙәтеү» буйынса кампаниялар сиктәрендә систеалы рәүештә ҡулана башлай.
Урындағы киң мәғлүмәт саралары «Холоҡ төҙәтеү лагерҙарын» «экстремизмға ҡаршы көрәш буйынса белем биреү үҙәктәре» һәм "тәрбиә һәм үҙгәртеү белем биреү үҙәктәре"тип атайҙар. . Күпселек «лагерҙар» элекке мәктәптәрҙә йәки башҡа дәүләт учреждениеларында урынлашҡан, әммә улар өсөн махсус төҙөлгән биналар ҙа бар.
Халыҡ-ара реакцияһы
Раса дискриминацияһын бөтөрөү буйынса БМО комитеыт ағзаһы Гей Макдугалл бер нисә тапҡыр ҡытай лагерҙары булыуына хәүефен белдерҙе.
2019 йылдың июлендә Көнбайыш илдәре БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса комитетына Ҡытайҙа этник уйғырҙарҙы һәм мосолмандарҙы ҡулға алыуалыу буйынса мөрәжәғәт итте.
Көнбайыш илдәренең июлдәге мөрәжәғәтенә Рәсәй, Венесуэла, Төньяҡ Корея, Беларусь, Сүриә һәм тағы 30-ҙан ашыу ил БМО-ға коллектив хат менән мөрәжәғәт итте, был илдәр, киреһенсә, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районында Пекин үткәргән сәйәсәтте хуплап сыҡтылар.
2019 йылдың октябрендә уйғырҙарҙы ҡыйырһытыу менән бәйле АҠШ Ҡытайға ҡарата санкциялар ҡабул итте. дискриминация. Санкцияға 28 Ҡытай хөкүмәт һәм коммерция ойошмаһы эләкте.
2019 йылдың 4 декабрендә АҠШ вәкилдәр палатаһы "Кеше хоҡуҡтары өлкәһендә уйғыр сәйәсәте тураһында (Uyghur Дима of Human Rights 2019 Policy) закон проектын хупланы. Закон АҠШ президентын Синьцзяндәге уйғыр һәм ҡаҙаҡтар өсөн ойошторолған лагерҙарҙы ябыуҙы талап итеп, Ҡытай хөкүмәтенә мөрәжәғәт итеү бурысын йөкмәтә
Баһалау
Синьцзяндәге хәлдәргә Ҡаҙағстан, Малайзия, Афғанстан дипломаттары ыңғай баһа бирәләр. Шулай уҡ лагерҙарҙа Үзбәкстан, Рәсәй, Тажикстан, Һиндостан, Пакистан, Индонезия, Таиланд һәм Кувейт дипломаттары булып ҡайтты.
Мәҫәлән, көнбайыш журналистарының бер өлөшө лагерҙарҙы «мәҙәни геноцид» тип атаһа, башҡалары «концентрацион лагерь»  тиҙәр.
Күп кенә илдәр, шул иҫәптән Рәсәй һәм Иран, «холоҡ төҙәтеү лагерҙары» буйынса аныҡ фекер белдермәне. Сәғүд Ғәрәбстаны принцы Мөхәммәт ибн Сәлмән Әл Сәғүд ҡытай йәмәғәт хәүефһеҙлеген бик юғары баһаланы, шулай уҡ Ҡытай «терроризм менән көрәш алып барыу хоҡуғына эйә» тип өҫтәне.
Лагерҙар
Рәсми рәүештә лагерҙарҙың ҡайҙа урынлашыуы, уларҙың исемдәре, һаны билдәһеҙ.
Һуңғы йылдарҙа Ҡытай хөкүмәте бик тиҙ темптар менән ошондай режимлы объекттарҙы төҙөй.
Австралия ү холоҡ төҙәтеү учреждениелары архитекторҙары командаһы, Дабаньчэнда комплекстың киңәйтелеүе тураһындағы GMV мәғлүмәттәре менән танышҡандан һуң, минималь баһалау буйынса был учреждениела 11 мең (минималь баһа буйынса) тотҡондо тотоп була тигән һығымтаға килгән. Бындай баһалау комплекс донъялағы иң ҙур төрмә булыуын фаразлай.
Лагерҙарҙы хәрбиҙәр һәм спецназ һаҡлай, төрмә ҡапҡалары, күҙәтеү системалары, ҡамау һыҙыҡтары, ҡарауыл вышкалары, һаҡсылар бүлмәләре менән йыһазладырылған  , шулай уҡ күпселек «лагерҙар» спутниктарҙан асыҡ күренә.
Тотҡондар һаны
Ҡайһы бер халыҡ-ара ойошмалары баһалары буйынса, һуңғы бер нисә йыл эсендә лагеҙар аша үтткән кешеләрҙең һаны бер миллиондан ашыу кеше тәшкил итә. Шуның менән бергә төрлө баһалар буйынса, «холоҡ төҙәтеү лагерҙарында» бер үк ваҡытта Ҡытайҙа йәшәгән ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, мосолман-хуэйҙар, ислам дине тотҡан башҡалар, православие христиандарынан торған бер нисә йөҙ мең кешенән бер миллиондан ашыу кешегә тиклем тотола , шулай уҡ сит ил дәүләттәре граждандары, атап әйткәндә, Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстан.
Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы башлығы Закир Шохрат әлеге учреждениеларҙа 1 йәки 2 миллион кеше тотолоуы дөрөҫлөккә тап килмәй, тип белдерҙе, әммә актуаль һандарҙы әйтә алманы, сөнки был һан «үҙгәреүсән».
Галчанка
Галчанка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бережа йылғаһының уң ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фридельсхаузен
Фридельсхаузен (Friedelshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 316 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Тәтегәс бей
Тәтегәс бей (Тәтегәс кенәз) — башҡорттарҙың юрматы ҡәбиләһе башлығы.
Биографияһы
Тәтегәс бей юрматы ҡәбиләһе башҡорттарының Нуғай Урҙаһы мырҙаларына ҡаршы көрәшен етәкләй.
«Юрматы ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Тәтегәс бей, юрматы ҡәбиләһенең ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер менән бергә, юрматыларҙың Мәскәү дәүләтенә инеү шарттары тураһында батша менән һөйләшеүҙәр алып бара. Килешеү төҙөлгәндән һуң 1557 йылда Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүен һәм ерҙәргә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған жалованный грамота ала.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров асыҡлауы буйынса, Тәтегәс бей етәкселегендәге юрматылар был грамотаны 1609 йылдың 21 авгусында ала: «оному Титкачу мурзе и старосте Аднаю впредь для ведома сия грамота дана лета 7117 августа 21 дня». Тарихсы С. И. Хәмиҙуллин билдәләп үтеүе буйынса, ниндәйҙер этапта төп документтағы датала бер цифра төҙәтелә һәм 7117 йыл 7157 (хәҙерге иҫәпләү буйынса — 1557 йыл) булып китә.
Ҡәбилә башлығы Тәтегәс, ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер грамота артынан Мәскәүгә бара. Грамота буйынса ерҙәр 4 түбәгә һәм ырыуға бүленә: Ашҡаҙар йылғаһы бассейнынан Нөгөш йылғаһының тамағына тиклем һуҙылған территория Тәтегәс бейгә; Тор йылғаһынан Торатауға тиклемге ерҙәр — Аҙнай бейгә; Стәрле, Ҡуғанаҡ, Һәләүек йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Егән, Каламан, Шешеняк йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Илсектимер бейгә йәрәбә буйынса эләккән «мы разделили землю на четыре тюби. Сначала (земли) от верховья Ашкадара до низовья его с вытекающими с обеих сторон речками, с лугами, камышами и степями, от речек Угуя и Мекатевли до низовья Нугуша с впадающими в них речками, сделали одной долей. И еще (земли) от низовья Нугуша с вытекающими с обеих сторон Идели речками, с их деревьями, лугами, с истоком (речки) Тор и истоком (речки) Селеук, от дерева со сломанной вершиной и от седловины Туратау сделали одной долей. И (земли) Туратау, и Шахтау, и Куштау от устья Стерли и от верховья Куганака с Уршаком, возвышенностями между ними и стекающими с них (речками), и впадающими в Асау речками сверху донизу, и с лугами их сделали одной долей. И (земли) от устья Уршака, Асау, от лесочка Маленький буляк, Бурсык, затем от горы Юрактау с долиной Каратугай по Идели от Кукуша, Зигана, с впадающими в них речками и потоками (?), от верховья Каламана, от верховья Тора и Шинешмы сделали одной долей. После того бросили четыре жребия. Первый: по исполнении жеребьевки первый жребий — (земли) с их водами и степями, простирающимися до Ашкадара, — достался мне, Татигачу; второй жребий — Тяйрюк с описанными (выше) их водами, и степями, и лесами — достался старосте Азнаю; третий жребий — (реки) Стерля, Куганак, Селеук с описанными (выше) их водами, полями, лесами — достался Ильчиктимеру; четвертый жребий — (реки) Зиган, Каламан, Шишеняк с описанными (выше) их водами, и степями, и лесами — достался Кармышу». Был килешеү Мәскәү (яһаҡ) китабында теркәлгән.
Шулай уҡ 1609 йылда Тәтегәс бейгә батша тарафынан мырҙа титулы бирелә.
1649 йылда уның улы Мәскәү Тәтегәсев батша Алексей Михайловичтан Юрматы улусының аҫаба ерҙәрен раҫлаусы грамота ала.
Кәртәмеш (Тубыл ҡушылдығы)
Кәртәмеш, Ҡуртамыш, Ҡартамыш, Ҡортамыш (Куртамыш) — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 816 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 124 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Ҡурған ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Тубыл дворяны, картограф Ремезов Семён Ульянович 1701 йылдың 1 ғинуарында «Чертёжная книга Сибири» тигән карта сығарған. 1697—1698 йылдарҙа ул ике ярҙамсыһы менән Тубыл йылғаһы бассейны буйлап тикшеренеү эштәре үткәргән. Һыҙмаларына ул Тубылдың башынан тамағына тиклем 1500 км аралыҡта уның ҙур ҡушылдыҡтарын теркәгән. Уның карта-схемаһында Тубыл йылғаһының бер һул ҡушылдығы урыҫса Картамыш тип яҙып алынған.
Алексей Свинкин исемле Ҡурған өлкәһе эҙләнеүсеһенең район тарихы буйынса мәҡәләһендә райондың һәм йылғаның атамаһының аңлатмаһы «Ҡорт» һүҙе менән нигеҙләп, «күп боролошло йылға» тип бирелгән: Река Куртамыш, да и её северная соседка река Юргамыш, тоже подчиняются общему правилу. Основой слова-названия первой реки является тюркская праформа «курт» — «червь». Добавив деривационный аффикс «-а», получаем переходный глагол активного действия «курта» — «извиваться». В довершении познания названия нашей реки необходимо добавить к глаголу показатель «-мыш», маркирующий отглагольное прилагательное результата действия. Получим окончательное значение реки Куртамыш — извилистая" [река]. Приведённое выше доказательство подтверждает сообщение написанное в «Оренбургских епархиальных ведомостях» № 23 за 1896 год в статье «Слобода Куртамыш» о том, что слово «куртамыш» переводиться, как «извилистая» река.
Башҡорт телендәге атамаһына аныҡлыҡ индереүсе абруйлы сығанаҡ әлегә табылмаған. Рус теленән «Куртамыш» атамаһын «Ҡортамыш» — ҡорт һымаҡ борғоланып ағыусы йылға тип тәржемә итергә була. «Картамыш» атамаһын «Ҡартамыш» тип тәржемә итергә була, «Ҡарта» һүҙенең «бүлкәт», «һикәлтә» тигән мәғәнәһе бар. Иң яҡын тәржемә «Кәртәмеш» булыуы мөмкин. Кәртә һүҙе башҡорт телендә ҡаршылыҡ, тотҡарлыҡ, сикләү мәғәнәләрендә ҡулланыла. Борғоланып ағыусы йылға күп һанлы мал көтөүөн ябыу өсөн тәбиғи кәртә лә була ала. Шул уҡ ваҡытта «Кәртә» һүҙе нигеҙендә башҡорт топонимдары бар: Кәртәле Запане, Кәртәле (ҡала), Кәртәле районы, Кәртәле (Белорет районы).
Йылға буйындағы тораҡ пункттар
Йылға буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Фроловка (кеше йәшәмәй), Долговка, Сорокино, Жуково, Үрге, Сычево, Ҡуртамыш ҡалаһы, Кочарино, Түбәнге, Малетино, Коновалова, Обанино, Әсе, Йылға яны, Йәркәй, Ҡормош, Грызаново, Закоулово
Япта-Яга
Япта-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Пим йылғаһының уң ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балҡан ярымутрауы
Ярҙары көньяҡ-көнбайышты һәм көньяҡ көнсығышта Урта диңгеҙ, Адриатик диңгеҙ, Ионик диңгеҙ, Мәрмәр диңгеҙ, Крит диңгеҙе, Эгей диңгеҙе һәм Ҡара диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла. Ярҙары өлөштәргә бүлгеләнгән. Рельефы башлыса таулы (Стара-Планина, Родоптар, Динар тау итәктәре], [[Пинд).
Төньяҡта сиктәре шартлы рәүештә билдәләнгән. Дунай, Сава һәм Купа,һыҙаты буйлап һәм һуңғыһының йылға башынан алып ҡойған урыны Кварнер ҡултығына тиклем.
Балҡан ярымутрауында өлөшләтә йәки тулыһынса урынлашҡан илдәр: Греция, Словения, Румыния, Хорватия һәм Болгария Европа берләшмәһе ағзалары булып тора. Албания, Хорватия, Төркиә, Греция, Болгария, Румыния һәм Словения НАТОға ингән илдәр.
Балҡан ярым утрауы аша төп транспорт магистралдәре үтә. Улар Көнбайыш Европа менән Көнсығыш Европаны, Көньяҡ-Көнбайыш Азияны, Кесе Азияны һәм Яҡын Көнсығышты тоташтыра. Боронғо мәҙәниәттәрҙең һәм цивилтзацияларҙың тыуған урыны булып иҫәпләнә.
Инйәр (мәғәнәләр)
Инйәр — күп мәғәнәле һүҙ.
Половинка (Иртыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буланов (Ырымбур өлкәһе)
Буланов (Ҡатай ямы) (Буланово, Китаям) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы биләмәһендәге ауыл. Буланов ауыл советы биләмәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Ауыл Һайылмыш йылғаһы буйында, Бүрелек йылғаһының тамағына яҡын урынлашҡан. Район үҙәге — Октябрьский ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан (юл буйынса ). Уға барыу йүнәлеше һәм башҡа тораҡ пункттар менән бәйләнеше — юлы буйынса.
Ауыл 19 ауыл урамдан тора.
Тарихы
Ауыл барлыҡҡа килгәнгә тиклем бында халыҡ телендә Ҡытай ям (Китаям) тип йөрөтөлгән почта станцияһы булған. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев аңлатыуынса, ғәмәлдә Ҡатай ям булған ул, сөнки бер сығанаҡта ла ниндәйҙер ҡытай бында йәшәүе теркәлмәгән. Ырымбур-Ҡазан тракты Рәсәй дәүләтенең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен үҙләштереү һәм Ырымбур ҡалаһы төҙөлөшө менән бәйле ойошторола. Ырымбур менән Ҡазан аша тура бәйләнеш булдырыу өсөн Ырымбур-Ҡазан тракты башҡорт ерҙәре буйынса һалына, шуға күрә батша хөкүмәте башҡорттарға ошо трактты тотоу һәм хеҙмәтләндереү бурысын йөкмәтә. Бөтә тракт буйынса почта станциялары, шул иҫәптән Ҡатай-Ям (Катаям йәки Катайский Ям) төҙөлә, уны ҡатай башҡорттары хеҙмәтләндерә. Һөҙөмтәлә урыҫ телендә атама үҙгәреш кисерә: Китай-Ям (Катай Ям тигәндән) һәм Китаям (Катайский Ям тигәндән).
Тракттың әһәмиәте кәмеү менән почта станцияһы ла ябыла.
1826 йылда был тарафҡа Харьков губернияһынан поверенный вәкәләте менән эш буйынса Максим Буланов тигән кеше килгән. Ҡатай Ямы янындағы урындар: тулы һыулы һәм балыҡлы Һайылмыш йылғаһы, иҫ киткес тәбиғәтле, уңдырышлы, ҡара тупраҡлы далалары уға бик оҡшап төшә. Буланов Һайылмыш йылғаһының уң яҡ ярында ер һайлап ала. Күскенселәр Ырымбур губерна идараһында булып, ер менән файҙаланыуға контракт төҙөй. Киләһе, 1827 йылда, Буланов етәкселегендәге бында Харьков һәм Курск губернаһынан украиндар күсенеп килгән.
1935—1963 йылдарҙа Буланов ауылы Белозёрка районы үҙәге була.
Этимологияһы
Булановҡа эйәреп тәүге тапҡыр украиндар 1827 йылда Һайылмыш буйына күсенеп килә. Крәҫтиәндәрҙең күсенеүе 1830—1835 йылдарҙа дауам итә. Күскенселәр бындағы тәбиғәт байлығына таң ҡалып, ошо ерҙәрҙе тапҡан Булановҡа рәхмәт йөҙөнән ауылға уның фамилияһын бирәләр.
Иҫтәлекле урындары
Ауыл эргәһендә иҫтәлекле урындар:
Яңы Константиновка (Әлшәй районы)
Яңы Константиновка (Новоконстантиновка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 99 кеше. Почта индексы — 452116, ОКАТО коды — 80202818002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күпселек халыҡ — башҡорттар (36 %), урыҫтар (38 %).
Медвежья (Кесе Снопица ҡушылдығы)
Медвежья — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Снопица йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Братислава (порт)
Братислава порты (Prístav Bratislava) — Рейн-Майн-Дунай каналындағы һәм Дунай йылғаһындағы словак порты; ике өлөштән тора — йөк һәм пассажирҙар порты. Словакияның өс иң эре порты (Комарно һәм Штуровонан тыш) Словакия иҡтисадының төп элементы булып тора. Словакияның өс иң эре порты (Комарно һәм Штуровонан тыш). Транс-европа транспорт селтәре булған Балтик -Адриатик коридорына инә, Вена һәм Будапешт порттары менән йәнәш тора.
Дәүләт идара компанияһы — Verejné prístavy, д.'s. (Ports Public, jsc.). Порт автомобиль һәм тимер юлдары, Slovnaft торба үткәргестәр менән тоташҡан. Порт территорияһын контролдә prístavy Verejné, д.s. компанияһы тота, ә порттың барлыҡ объекттары a Plavba Slovenská Prístavy, д.s. компанияһына ҡарай. Порт Дунай йылғаһының һул ярында 1867,29 һәм 1862 км билдәләре араһында тора.
Тарих
XIX быуат аҙағында Братислава (Прессбург) яр буйында үҙгәртеп ҡороуҙар була: 1890 йылда Франц-Иосиф (Иҫке күпер) күпере төҙөлә, һәм тиҙҙән порт төҙөлә башлай. Хәҙерге Словак милли музейы зонаһынан алып Аполлон күперенә тиклем ер 250 йөк караптарын ҡабул итерлек порт төҙөү өсөн бирелә. Коммерция мәнфәғәте булған транспорт компаниялары һәм дәүләт порт төҙөлөшөн финанслай. Ҡышҡы пристандың төньяҡ өлөшө 1897 йылда тимер юл селтәрен киңәйтеү арҡаһында башланып китә. 1907 йылда көньяҡ өлөшө төҙөлә. Ҡышҡы пристань туңмай һәм унда бөтө караптар ҙа туҡтай алған. 1919 йылдан яңы дәүләт, Чехословакия, барлыҡҡа килгәндән һуң, 1922 йылдың июнендә порт Чехословак дунай суднолар компанияһына ҡарай. 1930 йылда порт Европаның иң яҡшы йылға порттарының береһе була. 1922 йылда портта 5 пар буксиры һәм 44 баржа була, 1938 йылда порт составында 167 ҡарап иҫәпләнгән. Хәҙерге ваҡытта портта 221 карап бар.
Беҙҙең көндәргәсә порт тарихи биналары, машиналары һаман да Братиславала тора, 7-й, 14 һәм 17 складтар, иҫке боцман һыу күтәреү насосы йорто, шулай уҡ 2011 йылда бәләкәй катер-буксир «Штурец» милли мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып һанала. Был буксирҙың беренсе капитаны Юлиус Турзо булған. 1944 йылда «Штурец» америка авиацияһының Братиславаға һөжүм итеү ваҡытында мөғжизәле иҫән-һау ҡала, ә «Ваянский» һәм «Мойзес» караптары һыуға бата. «Штур» буксирында музей булдырыу, Ҡышҡы пристань янын йәйәүлеләр өсөн юл киңәйтеп һәм үҙгәртеп ҡороу ҡаралған.
Пассажирҙар порты
Братислава үҙәгендә урынлашҡан пассажирҙар порты Яңы һәм Файноров яр буйындағы Иҫке күпер араһындағы 2 йорт. Ул ҙур булмаған бинанан һәм 8 йөк платформаһынан тора. Башҡа порт хеҙмәттәренән тыш, бинала магазиндар, ресторан, туристик агентлыҡ бар. Порт Дунай йылғаһының 1870 км һәм 1867 км билдәләре араһында тора.
Йөк порты
Йөк порты Ҡышҡы гавандан (1897 йылда төҙөлгән), Палениско (1975—1983 йылдарҙа төҙөлә) һәм карап ремонтлау доктарынан тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Битимка
Битимка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 409 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Финикия яҙыуы
Финикия яҙыуы — кешелек тарихында тәүгеләрҙән булып танылған фонетик яҙыу системаларының береһе. Б. э. т. X быуат тирәһендә барлыҡҡа килә һәм хәҙерге алфавит һәм башҡа ҡайһы бер яҙыу системаларынына башланғыс бирә.
Был яҙма консонант принциплы, йәғни һүҙҙәрҙе яҙыу өсөн тартынҡы өндәр генә ҡулланыла. Һуҙынҡыларҙың мәғәнәһен аңлау уҡыусыға ҡалдырылған. Уңдан һулға яҙғандар.
Алфавит яҙмаһын билдәләү
Алфавит яҙмаһында бер тамға бер өндө белдерә. Логографик һәм идеографик яҙмала һәр билдә билдәле бер төшөнсәгә йәки морфемаға тап килә. Ижекле яҙыу ҙа алфавит яҙмаһы тип һаналмай, сөнки силлабарияларҙағы һәр билдә өндәргә түгел, ә айырым ижеккә тап килә.
Финикия яҙыуы тарихы
Финикия яҙыуы донъяла тәүге алфавит яҙмаларының береһе булып тора. Тап ул алфавит яҙмаларының бер нисә тармағына башланғыс биргән, һәм бөгөнгө көндә донъяның бөтә алфавит яҙмаларында ла тиерлек (япон канаһынан һәм, бәлки, корея яҙмаһынан тыш ) нәҡ финикия яҙыуы тамырҙары бар. Алфавит структураһы булған башҡа яҙмалар — боронғо фарсы шына яҙыуы һәм мероит яҙмаһы — артабан үҫешә алмай.
Мысыр теорияһы
Әммә мысыр теорияһы тәнҡитләнә, сөнки билдәләрҙең төрлө формалары (700-ҙән ашыу) булғанда фин яҙмаһының айырым билдәләре менән тап килеүе бар. Бынан тыш, Мысыр иероглиф яҙмаһында башта һүҙҙең бер тартынҡылы һәм ике тартынҡылы өлөштәре өсөн махсус билдәләр ҡулланыла. Әммә һуңынан бер тартынҡылы билдәләр идеографик тамғаларға ҡарағанда күпкә һирәгерәк ҡулланыла башлай. Өҫтәүенә, бер тартынҡы билдәләр бер ҡасан да үҙаллы ҡулланылмаған. Шулай уҡ алфавитта бер өндө билдәләү өсөн бер генә тамға ҡулланыла, уның мәғәнәһе үҙгәрмәй, ә мысыр яҙмаһында бер үк өндө төрлө тамғалар менән билдәләп була. Әгәр алфавит Мысырҙа ысынлап та барлыҡҡа килһә, мысырҙар тағы ла бер нисә быуат дауамында ҡатмарлыраҡ иероглифик яҙма ҡулланмаҫ, һәм, алфавит уйлап табылғандан һуң бер нисә быуат үткәс, иероглифик һәм иератик яҙмаларҙы ябайлаштырмаҫ ине.
Синай теорияһы
1916 йылда Алан Гардинер һәм Курт Зете боронғо Синай яҙмаларын өйрәнә. Был яҙмалар 1904—1905 йылдарҙа Флиндерс Питерри тарафынан табыла (бөтәһе 50-гә яҡын яҙма һаҡлана, уларҙың ҡайһы берҙәре 1927 һәм 1935 йылдар араһында табыла). Улар синай яҙыуы мысыр иероглификаһы менән алфавит яҙыуы араһындағы звено булып тора тигән һығымтаға килә. Әммә Синай яҙмаларын асыҡлау барышында бер генә яҙыу — Алиһә Ба’алаттың исеме генә (синайса ) — уҡылған, тип билдәләргә мөмкин. Шуға ҡарамаҫтан, алфавиттың синай яҙмаһынан килеп сығышы тураһында бер ниндәй ҙә ышаныслы дәлилдәр юҡ, һәм уны алфавит эшләүҙә иң боронғо тәжрибәләрҙең береһе, тип иҫәпләү урынлыраҡ.
Гардинер үҙе боронғо синай яҙмаһын дешифровкалауы тураһында былай тип яҙа: «Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, миндә Ба‘алат исеменән башҡа ниндәй ҙә башҡа һүҙҙе уҡыу тураһында мәғлүмәттәрем юҡ; шуға күрә уны гипотеза менән тикшереп булмай».
Артабанғы үҫеше
Финикия алфавитының артабанғы үҫеше уны яҙыу өлөшөндә бара: хәрефтәре йомшағыраҡ яҙылған тиҙ яҙыу барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә, уның таралыу, үҙләштереү һәм яраҡлашыу процестары ике юл менән бара. Семит телендә һөйләшкән халыҡтар араһында ул консонантлығын һаҡлап ҡала һәм бик күп яҙыуҙарға башланғыс биргән арамей теленә үҙләштерелә; гректар һәм этрускылар үҙләштергәс, һуҙынҡылар өҫтәлә.
Шулай итеп, финикия яҙыуы бер нисә яҙма тармағына башланғыс бирә:
Шулай итеп, бөгөнгө көндә күп һанлы яҙыу системаларының күпселеге финикия алфавитының туранан-тура вариҫтары булып тора.
Меңле
Меңле (Минлино) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 165 кеше. Почта индексы — 452956, ОКАТО коды — 80218816004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Изюм
Изюм (Ізюм) — Украинаның Харьков өлкәһендәге ҡала, Изюм районының административ үҙәге (район составына инмәй).
Географияһы
Ҡала Северский Донец йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
1637 йылда батша Михаил Фёдорович үҙенең грамотаһында Изюм ҡурғаны янында ҡала төҙөргә кәрәклеген яҙа. Торама тураһындағы тәүге һүҙҙәр 1639 йылға ҡарай. Әммә элегерәк телгә алынған «Изюм» исемле ауылдар ҡаланың йәшен арттырыу өсөн тура килмәй, сөнки әлеге ҡала биләмәһе 1681 йылда төҙөлгән ҡәлғәнән барлыҡҡа килгән һәм киңәйеп киткән.
Этимологияһы
Ҡаланың исеме төрки сығышлы, ҡаҙаҡса «өзен», ҡарасайса äzän «йылға», татарса üzän «үзән» һүҙҙәренән алынған тигән фараздар бар. Шулай уҡ «йөҙөм» һүҙенән килеп сыҡҡан тигән версия ла бар, сөнки ҡала ситендә 17-се быуатта виноград үрсеткәндәр.
Ботния ҡултығы
Ботния ҡултығы (Pohjanlahti, Bottniska viken) — Финляндияның көнбайыш яр буйы менән Швецияның көнсығыш яр буйы араһында урынлашҡан Балтик диңгеҙенең төньяҡ өлөшөндәге ҡултыҡ.
География
Ҡултыҡ тоҙлолоғо көньяҡтан төняҡҡа ҡарай бик ныҡ кәмей.
Ҡултыҡ яр буйҙары йырғыланған, улар тирәһендә күп утрауҙар һәм шхерҙар урынлашҡан. Иң ҙур утрауҙары — Аланд, Хайлуото, Реплот һәм Эугму (барыһы ла — Финляндия), Гресё, Хертсён һәм Хольмён (барыһы ла — Швеция).
Ҡултыҡҡа ҡойоусы иң ҙур йылғалар — Кокемяэнйоки, Кюрёнйоки, Оулуйоки, Иййоки, Кемийоки, Турнеэльвен, Каликсэльвен, Лулеэльвен, Питеэльвен, Шеллефтеэльвен, Умеэльвен, Онгерманэльвен, Индальсэльвен, Юнган, Юснан, Далэльвен.
Төп порттары: Раума, Пори, Вааса, Коккола, Оулу, Кеми (барыһы ла — Финляндия), Евле, Худиксвалль, Сундсвалль, Умео, Лулео (барыһы ла — Швеция).
Ҡултыҡта боҙланыуҙан һуңғы осорҙа ер ҡабығының күтәрелеүе күҙәтелә. Тикшеренеүҙәргә ярашлы ҡултыҡтың төньяҡ өлөшөндә ҡоро ер бер быуат эсендә яҡынса 90 см-ға, ә көньяғында — 20 см-ға күтәрелә. Яҡынса 2000 йылдан һуң Ботния ҡултығы күлгә әйләнәсәге күҙалланған.
Ғимранов Мансур Ғимран улы
Ғимранов Мансур Ғимран улы (13 август 1917 — 8 ғинуар 2009) — ғалим-микробиолог, медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968).
Биографияһы
Мансур Ғимран улы Ғимранов 1917 йылдың 13 авгусында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Күгәрсен-Бүләк ауылында тыуған (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Шаран районының Күгәрсен-Бүләк ауылы). Уның әсәһе — Менәүәрә Ғәлләметдин ҡыҙы халыҡ медицинаһы менән яҡшы таныш, яҡташтарын дарыу үләндәре ярҙамында дауалаған булған. Ә атаһы Ғимран Ямалетдин улы ауылда мулла булған, мәғарифтың мөһимлеген яҡшы аңлаған һәм улын Чукаево ауылындағы рус мәктәбенә биргән. Бында Мансур Ғимранов рус телен яҡшы өйрәнә, был уның артабанғы яҙмышында мөһим роль уйнасаҡ.
Мансур бала саҡтан табип булырға хыяллана һәм 1936 йылда Өфө медицина рабфагы тыңлаусыһы була. Өс йылдан һуң, рабфакты уңышлы тамамлап, мединститут студенты булып китә. Тиҙҙән Мансур Ғимран улы Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, ә демобилизацияланырға ваҡыты еткәс тә Бөйөк Ватан һуғышы башланып китә.
Мансур Ғимранов фронтта була, Көнбайыш Украинала Сож йылғаһы аша сығыу өсөн алышта ҡатнаша, унда аяғы ҡаты йәрәхәтләнә. Һуғыш яланынан уны полкташы һөйрәтеп сығара. Госпиталдә яраһы тәрән булғанға, аяғына киҫеп ташлау хәүефе янай. Бындай ҡарар ҡабул ителде тигәндә, әммә Мансур Гимрановичтың бәхетенә Тамбов госпиталенә билдәле доктор һәм архиепископ Войно-Ясенецкий килә. Ул яугирҙы ҡарап, аяғын ампутациялау кәрәкмәй, ти. Шулай итеп, Мансур Ғимран улы ошо ярсыҡтар менән ғүмер буйы йәшәй.
М. Ғ. Ғимранов госпиталдән һуң әрме хеҙмәтенә яраҡһыҙ тип таныла һәм демобилизациялана. Тыуған еренә ҡайтҡас та колхоз рәйесе урынбаҫары булып эш башлай. Тиҙҙән уға колхоз етәксеһен етәкләргә тәҡдим итәләр, әммә уны уҡырға теләүе көслөрәк булып сыға. Мансур Ғимранович Өфөгә килә һәм 1944 йылдың көҙөндә медицина институтының беренсе курсына уҡырға инә. Башҡорт дәүләт медицина институтын уңышлы тамамлағандан һуң Мансур Ғимран улы микробиология кафедраһында аспирант итеп ҡалдыралар. 1952 йылда ул кандидатлыҡ, һуңынан докторлыҡ диссертацияларын уңышлы яҡлап, тәүҙә ассистент, һуңынан доцент булып эшләй. Профессор, ә 1967 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университетының микробиология кафедраһы мөдире. 1984 йылдан һуң Мансур Ғимранов күп йылдар профессор-консультант булып эшләй.
Профессор Ғимранов оҙаҡ йылдар микробиологтар, эпидемиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһен етәкләй. Институттың «Медицина кадрҙары өсөн» гәзитендә мөхәррир, «Белем» республика йәмғиәте идараһы ағзаһы була. Фәнни эшмәкәрлеге ауырыу тыуҙырыусы микроорганизмдар, шул иҫәптән эренле инфекция тыуҙырыусылар (стафилококк, стрептококк һ.б.), патогенлығының төп сифаттарын өйрәнеүгә арнала. Уның тарафынан эренле-шешле ауырыуҙарға ҡаршы һөҙөмтәле дауалау алымдары әҙерләнә, ҡайһылары республиканың дауалау-профилактика учреждениеларында әле булһа уңышлы ҡулланыла. Мансур Ғимран улы 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
1972 йылда уға «Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. Шулай уҡ уның күкрәген Октябрь революцияһы, Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары һәм тиҫтәләгән миҙал биҙәне.
Мансур Ғимран улы Ғимранов 2009 йылдың ғинуарында 92-се йәшендә вафат була.
Шәхси тормошо
Мединституттың юғары курстарында әле Мансур Ғимранов Дүртөйлө районынан һылыу студентка Анва Йәнгирова менән таныша һәм улар үҙҙәренең яҙмышын бәйләргә ҡарар иттә. 1947 йылда улар өйләнешә. Мансур Ғимран улы менән Анва Йәнгирова ҡыҙҙары Зөһрә һәм малайҙары Рәисте тәрбиәләп үҫтереп, 60 йылдан ашыу бергә йәшәйҙәр.
Падун (Юргамыш ҡушылдығы)
Падун — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юргамыш йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.