cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маҡтымһылыу (эпос)
Сюжеты
Һарыбай хан нисек ҡыҙын ҡотҡарырға тип, уйға ҡала. Туғыҙ батман бал ҡойоп, туғыҙ тыу бейә һуйып, мәжлес үткәрергә була. Ат еткән ергә ат ебәреп, хат еткән ергә хат ебәреп, халыҡты йыя. Мәжлескә хан балаларын да, бей балаларын да, бай балаларын да, ярлы балаларын да саҡырта. — Ҡыҙымды яу менән алып ҡайтыусы булырмы, хәйлә менән алып ҡайтыусы булырмы? — тип, туғыҙ тыу бейә башын, ике тәгәс бал алып, хан балаларына килә. Тегеләре вәғәҙә бирмәй, Һарыбай артабан бей балаларына бара. Былары ла, баштарын баҫып, өнһөҙ кала. Бай балалары менән дә шул ук хәл ҡабатлана. Инде нишләһен, бер ҙә генә өмөтө булмаһа ла, ул ярлы балаларына һуғыла. Баяғы һорауын бирә. Ситтә генә ултырған таҙ егет тороп баҫа. — Мин ҡыҙыңды алып киләм. Яу менән түгел, хәйлә менән, — ти. Ярлы егет аҡыл һәм хәйлә менән Маҡтымһылыуҙы Таймаҫ ҡулынан ҡотҡара, атаһына алып килеп тапшыра.
Ҡасып китер алдынан Маҡтымһылыу ике улын биленән ергә күмеп ултырта, мал-тыуарҙы юҡ итә.
Маҡтымһылыу ике балаһы Аҡай менән Күкәйҙе билбауҙан ергә күмеп ултырта, алдарына ярыҡ ҡалаҡ, ярыҡ табаҡ ҡуйып, ҡалдыҡ-боҫтоҡ аш һала. Унан һуң, йылҡы өйөрөнә барып, айғырҙы сәнсеп йыға, дөйә көтөүенә бара — атанын сәнсеп йыға, ҡуй көтөүенә бара — ҡусҡарҙы сәнсеп йыға, һыйыр көтөүенә бара — үгеҙҙе сәнсеп йыға ла таҙ егет менән ҡасып китә.
«Таҙ егет Маҡтымһылыуҙы атаһына алып барып тапшыра, Һарыбай ҡарт ҡыҙын шул егеткә бирә. Туғыҙ тыу бейә һуйып, туғыҙ батман бал әсетеп, ат еткән, хат еткән ерҙән кешеләр саҡыртып, барыһын ҡыуандырып, үҙе лә ҡыуанып туғыҙ көнлөк туй үткәрә. Туй һуңынан тегеләрҙе ике тирмә менән, бер өйөр йылҡы менән башҡа сығара. Таҙ егет менән Маҡтымһылыу бер күл буйында ҡартайғансы матур ғүмер иттеләр», — тип эпос тамамлана.
Карабулак (Терешка ҡушылдығы)
Карабулак — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Троицк районы (Силәбе өлкәһе)
Троицк районы (Тро́ицкий райо́н) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең административ-территориаль берәмеге (районы) һәм шул уҡ исемдәге муниципаль берәмеге (муниципаль район).
Административ үҙәге — Троицк ҡалаһы (район составына инмәй).
Географияһы
Территория майҙаны 4 959 км².
Троицк районы сиктәштәре:
Тарихы
Көньяҡ Урал ерҙәрен үҙләштереү XVIII быуаттың тәүге яртыһында башлана. 1743 йылда Рәсәй империяһының көньяҡ-көнсығыш сиктәрен күсмә халыҡтарҙың һөжүменән яҡлау өсөн (ҡырғыҙ-ҡайсаҡ ҡәбиләләре) Уй сик линияһы ойошторола.
Төҙөлөшкә Неплюев Иван Иванович етәкселек итә. Шул уҡ йылда И. И. Неплюев Троицк ҡәлғәһенә нигеҙ һалған. П. И. Рычков һүҙҙәренсә, «она по Оренбурге из всех новопостроенных крепостей может почесться за лучшую и люднейшую». Шулай уҡ терәк форпостар, редуттар, кордондар, пикеттар булдырылған.
XIX быуат буйы казактар тарихи башҡорт ерҙәрен әүҙем үҙләштереүен дауам итә, яңы сик һыҙаттары төҙөлә. Бында тораҡ пункттарға атамаларҙы Ырымбур казак ғәскәре өсөнсө бүлексәһе еңгән урындарҙың атамаларынан сығып бирәләр: Клястицк, Берлин.
1784 йылдың 2 майында Өфө наместниклығында Троицк ҡәлғәһенә яҡын Верхнеурал, Силәбе һәм башҡа өйәҙҙәрҙең ауылдарынан Троицк өйәҙе барлыҡҡа килтерелә, 1796 йылда Ырымбур губернаһы ойошторолоу менән Троицк ҡалаһы һәм Троицк өйәҙе уның составына инә.
1919 йылдың 3 сентябрендә Үҙәк һайлау комиссияһы Президиумы ҡарары менән Силәбе губернаһы төҙөлә, уға Троицк өйәҙе инә. 1922 йылда Троицк өйәҙе 12 станицанан, 196 ауыл Советынан торған. 1923 йылдың 3 ноябрендә Урал өлкәһе ойошторола, уның составына 12 район, 15 округ (Троицк өйәҙе, Верхнеурал өйәҙенең күп өлөшө Силәбе өйәҙенең өлөштәре һәм Ҡостанай өйәҙе) ингән.
Территориаль ҡоролошо
Троицк районы өлкәнең административ-территориаль берәмеге булараҡ 14 ауыл Советына бүленә. Троицк муниципаль районы, урындағы үҙидараны ойоштороу сиктәрендә, ауыл биләмәһе статусына эйә 14 муниципаль берәмектән тора
Тораҡ пункттар
Троицк районында 74 тораҡ пункт бар.
Канерга (Сарма ҡушылдығы)
Канерга  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарма йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һуңкүл
Һуңкүл (Һуңгүл) — Сунгуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
Географияһы
Урта Уралдағы Сейәле тау массивы итәгендә, Вишнёвогорск ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Һуңкүл Кәҫле күлдәре системаһына инә һәм ҡылымыҡтар аша Кирете, Ирташ, Оло Кәҫле, Илашты (күл), Кесе Кәҫле, Алабуға (күл), Аракүл һәм башҡа күлдәр менән тоташҡан. Яҡын тораҡ пункттар: Вишнёвогорск ҡасабаһынан башҡа Кәҫле һәм Снежинск ҡалалары. Силәбегә тиклем араһы - 125 километр, Екатеринбургҡа - 120 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тасуирламаһы
Майҙаны 11,66 км², уртаса тәрәнлеге 2-3 метр булһа, айырым урындарҙа 8 метрға тиклем етә. Һыуы таҙа, үтә күренмәле. Ҡыштарын боҙ ҡалынлығы 1 метр булыуы мөмкин.
Флораһы һәм фаунаһы
Текә ярҙары буйлап башлыса ҡарағай үҫә. Йәйен йыш ҡына һыу өҫтөн тәлмәрйен тәңкәһе баҫа.
Күлдә ике тиҫтәнән артыҡ эреле-ваҡлы утрау бар, йәйҙәрен уларҙа аҡсарлаҡтар, ҡыр өйрәктәре һәм селәндәр оя ҡороп, бала сығара.
Һуңкүл балыҡҡа бай. Унда суртан, алабуға, сабаҡ, алабалыҡ (сиг), табан, ҡарабалыҡ, шамбы,  опто  һәм башҡалар бар. Күлдең бер өлөшө сазан балыҡтары үрсетеү өсөн файҙаланыла.
Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә ғәҙәтенсә башҡорт ир-ат исеме менән бәйләй, уныңса һуңғы балаларҙың береһенә ҡушылған Суну, Суна, Супы, Сыну, Сунакул, Сынакол(урыҫса яҙылыш) тигән исемдән алынған булыуы ихтимал.
Күл өйрәктәргә бай булыуын күҙҙә тотҡанда, һуна өйрәк тигән һыу ҡошонан да алып ҡушылыуы ихтимал, сөнки урыҫ телендә, Шувалов Н. И. яҙыуынса, Суну-Куль варианты ла бар. Кәҫле районында ла Һуналы тигән күл бар. Һуна өйрәк - өйрәктәр араһында иң эреһе, тип аңлата 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"
Быуат
Быуат — ваҡыт үлсәме берәмеге, йөҙ йылдан тора. Хәҙерге ваҡыт иҫәбендә һәр быуат беренсе йылдан башлана, йөҙгә тигеҙ бүленгән йыл менән бөтә. Мәҫәлән, 20-се быуат 1901-се йылдың 1-се ғинуарында башланып, 2000-се йылдың 31-се декабрендә бөткән.
Беттәр
Беттәр (Anoplura, (Вши) — ҡан һурыусы бөжәктәр отрядына ҡараған, кеше, ҡош, йәнлек тәнендә булған паразиттар; тиф, биҙгәк таратыусылар ; тулы булмаған әүерелеш юлы менән үҫә торған бөжәктәр.
Быуат
Григориан календары буйынса
Григориан календары буйынса I быуат 1 йылдың 1 ғинуарынан башлана һәм 100 йылдың 31 декабрендә бөтә. II быуат 101 йылда башлана, III быуат — 201 йылда башлана. Быуаттың һуңғы һаны быуат һанынын башлана (мәҫәлән, 1900 йыл —XIX быуаттың һуңғы йылы). XX быуат 1999 йылдың 31 декабрендә бөттө тип иҫәпләү дөрөҫ түгел, XX быуат 2000 йылдың 31 декабрендә бөтә. Бынан тыш, был системала «нуленсе быуат»ҡа урын юҡ. Б.э.т. I быуаттан, б.э. I быуаты башлана.
Беттәр
Кәүҙәһе ромб һымаҡ, ҙурлығы 2,5-тән алып 5 мм-ға ҡәҙәр, тығыҙ, һарғылт-һоро төҫтә; баш, күкрәк һәм ҡорһаҡ өлөштәренә бүленә. Күкрәгендә хәрәкәтсел тырнаҡлы өс пар ҡыҫҡа аяҡтары бар. Ауыҙ аппараты тирене тишеп һурыуга яйлашҡан. Беттәрнең төкөрөк биҙҙәре бүлентеләре кеше һәм хайуандарҙа ҡан ойошоуҙы тотҡарлай. Инә беттәр тәүлегенә 3-тән алып 15-кә ҡәҙәр, ә үҙ ғүмеренә (1,5 айға ҡәҙәр) барлығы 50-нән алып 350-гә ҡәҙәр күкәй (һеркә) һала. Кеше тәнендә 3 төрө бет паразитлык итергә мөмкин, кейем беттәре (Pediculus vestimenti), баш беттәре (P. capitis) һәм касык түмһәкәй бете (Phthirius inguinalis). Беттәр тешләгән урын ҡысыта, тырнау нәтижәһендә тире тупаҫлана, үлекләй. Беттәр — паразитар тиф, волын йәки траншея биҙгәге, түләрәмә ауырыуҙарын таратыусылар.
Быуат
Григориан календары буйынса
Беренсе быуат 1-се йылда башланып 100-cө йылда бөткән. Ноль һанлы быуат булмаған. Беҙ 21-се быуатта йәшәйбеҙ, ул 2001-се йылда башланған.
Астрономик ваҡыт
Астрономик быуат Б. э. 1 йылынан түгел, ә нуленсе йылынан башлана. Шулай итеп астронимик быуат 0-дән 99 йылдарҙан тора.
Яҙыу
Яҙғанда быуаттар рим йәки ғәрәп һандары менән билдәләнә.
Кәбиров Артур Зиннур улы
Кәбиров Артур Зиннур улы (10 апрель 1985 йыл) — Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Шәйхзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауеаты.
Биографияһы
Артур Зиннур улы Кәбиров 1985 йылдың 10 апрелендә Башҡорт АССР-ының Дыуан районы Арый ауылында тыуған. Арый урта мәктәбендә белем ала.
Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлағандан һуң, Бөтә Рәсәй М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһында В. П. Селезнёв оҫтаханаһында театр сәнғәте серҙәрен өйрәнә.
2007 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры.
Ролдәре
Башҡорт дәүләт академия драма театрында уйнаған ролдәре:
Яңы Александрия ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институты
Яңы Александрия ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институты (Яңы-Александрия, хәҙ. Пулава) — Новоалександрийский институт сельского хозяйства и лесоводства — Европала һәм Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып асылған ауыл хужалығы юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Ул саҡта Рәсәй империяһына ингән Варшаваның Маримонт биҫтәһендә 1816 йылда (хәҙерге — Варшава районының Жолибож территорияһында) институт-«агрономия» булараҡ барлыҡҡа килгән.
1840 йылда институтҡа Варшава урман мәктәбе ҡушыла, шунан һуң уҡыу йорто ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институты тип йөрөтөлә башлай.
1860-сы йылдарҙа институт Яңы Александрияға күсерелә (Пулавы, Puławy, Люблин губернаһы), 1869 йылда уны Чарторыйскиҙарҙың элекке һарайында урынлаштырғандар.
Яңы Александрияға күсерелгәс, 1862 йылда ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институты тәүҙә 5 бүлексәле политехникум булараҡ асылған, әммә бындай хәлдә бик оҙаҡ булмаған. Ваҡытлыса ябылғандан һуң мәктәп 1869 йылда ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институты булараҡ тергеҙелгән, әммә поляк төбәге булыуға ҡарамаҫтан рус телендә уҡытыу мотлаҡ булған; мәктәп дәүләт хеҙмәте хоҡуҡтарын бирмәгән.
Пётр ауыл хужалығы академияһы менән бер үк ваҡытта институт икенсегә ябыла, әммә 1894 йылда яңы устав индерелеү менән, йәнә асыла. Яңы александрия институтының реформаһы 1912 йылға, игенселек ведомствоһына тапшырылған ваҡытҡа, ҡарай. Ошо ваҡыттан алып ҡына аҡса килеү башлана. Шул ваҡытҡа тиклем Яңы Александрия институты ғәҙәттән тыш матди ҡыҫынҡылыҡ шарттарында йәшәгән. Ҡайһы бер уҡыу әсбаптары элекке Пулава һарайы хужаларының ат аҙбарҙарында һәм хужалыҡ ҡаралтыларында урынлаштырылған. Яңы Александрия институты һәр ваҡыт айырым бер утрау кеүек йәшәп килгән. Ауыр шарттарҙа эшләһә лә, Яңы Александрия институты рус агрономияһына бик күп ҙур эшмәкәрҙәр бирә ала. Билдәле рус тупраҡ белгестәре Докучаев менән Сибирцев Яңы Александрия институтында уҡытҡан һәм бында үҙ мәктәбен барлыҡҡа килтергән. Яңы Александрия институты уҡытыусылары иҫәбендә Палладин, Вотчала, Шишкин, Скворцов, Фортунатов, Придорогин һәм башҡалар менән ғорурланған.
1891 йылда В. В. Докучаев халыҡ мәғарифы министрлығы һәм игенселек департаменты ҡарамағында Рәсәйҙә ауыл хужалығы мәғарифы мәсьәләләрен әҙерләй. Бер йылдан ул Яңы Александрияға директор сифатында Рәсәйҙә беренселәрҙән булып Ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институтын реформалау һәм идара итеү йөкләмәһе менән эш сәфәренә ебәрелгән. Институтта ул ни бары 3 уҡыу йылы ғына эшләгән, ләкин унда ғилми һәм административ революция яһаған. 1892 йылда институт директоры профессор |В. В. Докучаевтың юллауҙары арҡаһында институт Рәсәйҙең башҡа университеттары менән тиңләштерелгән хоҡуҡтарға эйә була. Бюрократик көрәш уның көсөн ҡаҡшата һәм нерв системаһы сиренә алып килә.
Институтта Рәсәйҙә һәм Европала иң яҡшылар иҫәбенә ингән ауыл хужалығы музейҙарының береһе ойошторолған булған, шулай уҡ 3 лаборатория, 20 кабинет, ветеринария клиникаһы, метеорологик станция, тәжрибә фермалары (һөтсөлөк һәм өс үҫемлекселек), оранжереялар, ағас питомниктары, китапхана, китап уҡыу бүлмәһе (200 тирәһе периодик баҫма) була.
Беренсе донъя һуғышы башында 1914 йылда институт Харьковҡа эвакуацияланған. 1921 йылда ''В. В. Докучаев исемендәге Харьков ауыл хужалығы институты'' булараҡ тергеҙелгән (хәҙер Харьков милли аграр университеты).
1916 йылда Яңы Александрияла ҡалған институт подразделениелары нигеҙендә 1951 йылға тиклем Польшаның Фәндәр академияһы институттары составына ингән Ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты ойошторола. .
Авлуха
Авлуха — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1762 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сава-Ильпа
Сава-Ильпа — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Свирь
Свирь — Рәсәйҙә Ленинград өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында, Карелия Республикаһының административ сиктәрендәге яҡын ҙур йылға. Волга-Балтик һыу юлында мөһим система.
Географик мәғлүмәттәр
Оҙонлоғо 224 км, башланғысын Онега күленән ала   һәм Ладога күленә ҡоя. Йылғаның киңлеге бөтә дауамында тамағының тар урынында 100 м алып Ивин ташҡынында 10—12 км тиклем үҙгәрә. Ағым тиҙлеге 0,5 алып 10,6 км/сәғ үҙгәрә. Уртаса һыу сығымы — 785 м³/с. Тамағының бейеклдеге диңгеҙ кимәленән — 4,84 м
Свирь йылғаһы барлыҡҡа килгәнсе Онега күленән аҡма Ладогаға көньяҡтараҡ  —  Ошта — Тукша — Оять йылғалары аша уҙа. Хәҙерге йылға 9,5 мең йыл элек Онега күленең көньяҡ өлөшөнөң трансгрессияһы һөҙөмтәһендә, күл котловинаһының төньяк өлешөнөң изостатик күтәрелеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән. Йылға үҙәне уйылған һайын Онега күле кимәле диңгеҙ кимәленән 75 метр билдәһенән хәҙерге 33 м тиклем кәмей
Йылға уйһыулыҡтарҙа аға, уларҙы борон боҙлоҡло һыу ятҡылыҡтары биләй. Свирь яры буйы күпселек өлөшөндә урман баҫҡан убалы ерҙән ғибәрәт. Свирь йылғаһының урта ағымында тупһалар булған, ләкин йылғала электростанция каскадтарын төҙөү менән плотиналар һыу кимәлен күтәрә һәм тупһалар һыу аҫтында ҡала, шулай итеп йылға дауамында тәрән һыу юлы барлыҡҡа килә. Йылғала Түбәнге Свирь (тамағынан 80 км алыҫлыҡта) һәм Үрге Свирь  (тамағынан 120 км алыҫлыҡта) һыуһаҡлағыстары урынлаша. Үрге Свирь ГЭС-ы Ивин ташҡынын йәки 183 км²  майҙаны менән Үрге Свирь һыуһаҡлағысын булдыра.
Түбәнге Свирь Ладога яны уйһыулығы сиктәрендә аға һәм түбәнге ағымы буйлап уға   Оять һәм Паша йылғалары ҡойған ерҙә күп һанлы тармаҡтар һәм ҡылымыҡтар барлыҡҡа килтерә уларҙың береһе  Загубский мороно менән тоташа. Бында Түбәнге Свирь ҡурсаулығы урынлаша. Йылғала барлығы утыҙға яҡын утрау бар.
Иң ҙур утрау — Иванькоостров.
Ҡушылдыҡтары
Свирь йылғаһы бассейн ассиметрияһына эйә, һәм һул ҡушылдытары уң ҡушылдыҡтарҙан өҫтөнлөк итә. Иң ҙур йылғаларҙың береһе булып Паша һәм Оять тора.
Һул ҡушылдыҡтары Уң ҡушылдыҡтары
Тарихы
1702 йылда Свирҙә Олонецкий верфына нигеҙ һалына. Свирь яны халҡының байтаҡ өлөшө XVIII быуаттың икенсе яртыһында суднолар һәм караптар төҙөү өсөн урман әҙерләү менән шөғөлләнә. XIX быуат башында Свирь Мариинский һыу системаһы өлөшө була.
Хужалыҡта ҡулланыу
Свирь ГЭС-ы каскады һыуһаҡлағыстары Ладога күленән Онега күленә һәм кирегә судноларҙы үткәреү өсөн шлюздар менән йыһазландырылған. Яҙғы-көҙгө ваҡытта йылға һыу транспорты менән йөктәрҙе һәм пассажирҙарҙы ташыу өсөн ҡулланыла.
Ҡыуғын өсөн ҡулланыла.
Рекреацион файҙаланыу. Балыҡсылыҡ, йылғала һөмбаш, бәрҙе, ағасаҡ, язь, йәйен һ.б. бар
Күперҙәр һәм кисеүҙәр
Вознесенье ҡасабаһында үҙенең башланған ерендә  паром кисеүе эшләй. 2015 йылдың авгусынан кисеүҙә үҙйөрөшлө автомобиль-пассажирҙар паромы «Аркадий Филатов» эшләй.
Заһир
Заһир — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Красиков Александр Васильевич
Красиков Александр Васильевич (1907 йыл—1943 йыл) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы капитаны Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944 йыл).
Заһир
Билдәле кешеләр
Вәлитов Заһир Суфиян улы (1 ноябрь 1940 йыл — 17 февраль 2019 йыл ) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981).
Фамилияла
Заһиров Наил Ғамил улы (10 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. «Енер хорлдинг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең (компанияның) генераль директоры
Красиков Александр Васильевич
Биографияһы
Александр Красиков 21 августа 1907 йылдың Красный Яр (хәҙер — Новосибирск өлкәһенең Ордын районы) ауылында тыуған. Ете класс тамамлағандан һуң, урман ултыртыу эшсе партияһында эшләй. 1929 йылда Красиков Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1937 йылда ул Харьков СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты сик һаҡлаусылар мәктәбен. пошграншкола тамамлай. 1941 йылдың декабренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1942 йылда Красиков Фрунзе исемендәге Хәрби академияның. махсус курсын спецкурс тамамлай. 1943 йылдың сентябренә гвардия капитаны Александр Красиков Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 62-се гвардия кавалерия полкының штаб начальнигы итеп тәғәйенләУкраина ССР-ын азат итеү алыштарында айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
Заһир
Фамилияла
Заһиров Наил Хәйбулла улы(20 ноябрь 1925 йыл — 27 сентябрь 2014 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан Красноярск төҫлө металдар институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1959 йылдан — уҡыу уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса проректор, 1962—1994 йылдарҙа мәғдән һәм һибелмә ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү кафедраһы мөдире. 2006 йылдан — Себер федераль университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1971). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), СССР-ҙың төҫлө металлургия отличнигы (1970, 1978). I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Байраҡ (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1967) һәм «Почёт Билдәһе» (1961) ордендары кавалеры.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты — 1968 йылда асыла, 2003 йылда уға «академия» — Юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт учреждениеһы — статусы бирелә. Заһир Исмәғилев һәйкәле - Өфө ҡалаһының Киров районында ҡуйылған һәйкәл.
Красиков Александр Васильевич
Биографияһы
1943 йылдың 19 сентябрендә полктың Красиков етәкселегендәге баш отряды Снов йылғаһы аша кисеүгә уңышлы разведка үткәрә, һәм уны үҙенең яғынан юғалтыуһыҙ аша сығып, дошмандың тере көсөнә һәм хәрби техникаһына ҙур юғалтыуҙар килтереп, Украина ССР-ы, Чернигов өлкәһе Клочково ауылын азат итә. 1943 йылдың 27 сентябренән 28 сентябренә ҡаршы төндә Красиков полкы Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр аша уңышлы кисеп сыға һәм уның көнбайыш ярында плацдарм яулай. 1943 йылдың 8 декабрендә Красиков һуғышта һәләк була. Белоруссияның Гомель өлкәһе ҡалаһында ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының алып 15 ғинуар 1944 йылдың Указы менән сөн «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия капитаны Александр Красиков Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ булған. Шулай уҡ Ленин ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән. .
Речица ҡалаһында Красиков хөрмәтенә урам аталған һәм Ордынскиҙа бюсы ҡуйылған
Оло Горносталья
Оло Горносталья — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡбирҙе (Әлшәй районы)
Аҡбирҙе (Акберда) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Почта индексы — 452136, ОКАТО коды — 80202819002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Субраманьян Чандрасекар
Субраманьян Чандрасекар (சுப்பிரமணியன் சந்திரசேகர், सुब्रह्मण्यन् चंद्रशेखर, Subrahmanyan Chandrasekhar; (1983).(19 октябрь 1910, Лахор, Британия Һиндостаны, хәҙер Пакистан 21 август 1995, Чикаго, АҠШ) Америка астрофизигы һәм һинд сығышлы физик-теоретик, физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1983).
Лондон король йәмғиәте (1944), АҠШ Милли фәндәр академияһы (1955), шулай уҡ бер нисә фән һәм ғилми йәмғиәттәр академияһы, шул иҫәптән Һиндостан Фәндәр академияһы ағзаһы.
Биографияһы
Чандрасекар, милләте буйынса тамил, Лахорҙа тыуа, унда уның атаһы Британия Һиндостанының төньяҡ-көнбайышындағы тимер юлдар аудиторы ярҙамсыһы булып эшләй. Һигеҙ йәшенән Мадраста йәшәй. Атаһы яғынан билдәле физик, 1930 йылда физика буйынса Нобель премияһы лауреаты Чандрасекар Венкат Рамандың туғаны.
Тәүҙә 12 йәшкә тиклем өйҙә уҡый, ә һуңынан 1922 йылда 1925 йылда Трипликанда (Мадрас) өлкәндәр мәктәбенә йөрөй. 1930 йылда Мадрас университетының Президент колледжын тамамлай, физика бакалавры дәрәжәһен ала. Шунда уҡ, Арнольд Зоммерфельд лекцияһы һәм немец ғалимы менән шәхси аралашыу менән илһамланып, үҙенең тәүге ғилми эшен тәҡдим итә. Зоммерфельдтан тыш, Һиндостанда Вернер Гейзенберг менән аралаша, Мегнад Сахи ярҙамын ала һәм Ральф Фаулер менән хат алыша. Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшә, Джавахарлал Неруға табына һәм уның митингыларына йөрөй (шуның өсөн уға штраф һалына).
Һиндостан Хөкүмәте стипендияһын алыу арҡаһында Кембридж университетының Тринити-колледжында уҡыуын дауам итә, унда уның ғилми етәксеһе Ральф Фаулер була. Ул шулай уҡ Эдуард Артур Милна менән шөғөлләнә. 1931 йылдың йәйен Геттингенда Макс Борн институтында үткәрә. Поль Дирак кәңәше буйынса Чандрасекар Копенгагенда Төньяҡ теоретик физика институтында бер йыл уҡый. Унда ул Нильс Бор менән осраша. 1935 йылдың аҙағында Лондонда Король астрономия йәмғиәте ултырышында Чандрасекар йондоҙҙарҙың, бергә уҡмашып, аҡ карлләләргә әйләнеү мөмкинлеге тураһында үҙенең идеяларын һәм иҫәптәрен күрһәтә. Артур Эддингтон уның был сығышынан мыҫҡыллап көлә.
1933—1937 йылдарҙа Кембридж университетында эшләй, 1937 йылдан Йерк обсерваторияһында эшләй һәм АҠШ-тың Чикаго университетында уҡыта (1942 йылдан профессор вазифаһында). Икенсе донъя һуғышы йылдарында Манхэттен проекты сиктәрендә үткәрелгән эштәрҙә ҡатнаша.
1952—1971 йылдарҙа «Астрофизика журналы» редакцияһын етәкләй. 1983 йылда физика буйынса Нобель премияһы менән бүләкләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп хеҙмәттәре гидродинамикаға, йондоҙҙҙар, йондоҙҙар атмосфералары эволюцияһы һәм йондоҙҙарҙың эске төҙөлөшө теорияһына, йондоҙҙар динамикаһына, ҡара упҡындар теорияһына, стохастик процестарға арналған. 1931 — 1932 йылдарҙа аҡ кәрләләрҙең төҙөлөшөнә арналған тәүге мәҡәләләрен баҫтырып сығара. Механик тигеҙлек шарттарын анализлау нигеҙендә аҡ кәрләктәрҙең сикке массаһы булыуын иҫбатлай («Чандрасекар сиге»). Ауырлыҡтары Чандрасекар сиген үткән йондоҙҙар, аҡ кәрлә стадияһын үтеп, ҡыҫылауҙарын дауам итә һәм, нейтрон йондоҙҙар барлыҡҡа килеп, газ бөркәнсектәрен сисеп ташлай. Аҙағыраҡ массив йондоҙҙарҙың тулы эволюцияһын һәм эске ҡоролошон төҙөй. 1942 йылда Мария Шёнберг менән бергә йондоҙҙарҙың изотермик йәҙрәһе сиген билдәләй, был сикте үтһә, термоядро реакциялары йондоҙ йәҙрәһенән тышта сфера ҡатламында бара («Шёнберг — Чандрасекар сиге »). Был күҙаллауҙар ҡыҙыл гиганттар төҙөлөшө моделдәренең нигеҙенә ята. Чандрасекарҙың ҡара упҡындар һәм ҡырҙарҙың квант теорияһы өлкәһендәге күренекле һөҙөмтәһе булып Дирак тигеҙләмәһендә үҙгәреүсәндәрҙең бүленеүе тора, ул электрондарҙы һәм фермиондарҙы, ғөмүмән, ҡара упҡында әйләнгән арауыҡта-Керр ваҡытында тасуирлай.
Йондоҙ атмосфераһында нурланышты күсереү процестарын анализлай, был процестарҙы тасуирлау өсөн ҡулланылған тигеҙләмәләрҙе сисеү өсөн бер нисә ысул тәҡдим итә. Классик механика нигеҙендә йондоҙ динамикаһы теорияһын булдыра. Ҡара упҡындарҙың ярһыуҙары теорияһының математик аппаратын эшләй һәм уны объекттарҙың тотороҡлоғон тикшереү өсөн ҡуллана.
Гидродинамика өлкәһендә конвекция процестарын, шул иҫәптән магнит ҡыры булғанда ла ҡарай. Гидродинамика мәсьәләләрен сисеүҙең вириаль ысулын тәҡдим итә һәм уны әйләнеүсе гравитациялаусы шыйыҡсаның тигеҙлеген һәм тотороҡлоғон анализлау өсөн ҡуллана.
Чандрасекар хөрмәтенә орбиталь «Чандра» обсерваторияһы аталған.
Рокхаузен
Рокхаузен (Rockhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 277 кеше йәшәй. Майҙаны — 4 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99102 һәм автомобиль коды — IK.
Тогуленок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заманов Хәләф Әбүзәр улы
Заманов Хәләф Әбүзәр улы (25.11.1918, БАССР-ҙың Бөрйән районы Байғазы ауылы — 17.11.1980, Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) —Бөйөк Ватаны һуғышы һәм хеҙмәт ветераны.
Биографияһы
Заманов Хәләф Әбүзәр улы 1918 йылда БАССР-ҙың Бөрйән районы Байғазы ауылында тыуған. Иҫке Собханғолда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, 1932—1933 йылдарҙа Ырымбур Башпедтехникумында уҡый.
Ауыр иҡтисади хәл арҡаһында 15 йәшендә бухгалтер, һуңынан Совет Армияһына саҡырылғанға тиклем Бөрйән районының район финанс бүлегендә участка инспекторы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1939 йылдың 14 сентябренән 1946 йылдың 15 июленә тиклем Совет Армияһы сафында була, Маньчжурияны азат итеү буйынса япон империалистарына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
Юғары Баш Командующийҙың 1945 йылдың 23 сентябрендәге бойороғо менән беренсе Алыҫ Көнсығыш фронты командованиеһының хәрби заданиеларын яҡшы үтәгәне өсөн уға «Рәхмәт Хаты» тапшырыла.
Япон илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн 1945 йылдың 7 октябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Бойороҡта былай тиелә: «Старшина Заманов Хәләф Әбүзәр Улы ике тапҡыр дивизия командирының корпус командиры менән сымлы бәйләнешен тергеҙеү буйынса тапҡырлыҡ һәм инициатива күрһәтә, әммә элемтә батальоны штабында писарь булып хеҙмәт итә. Икенсе тапҡыр элемтәне тергеҙеү ваҡытында ул линия буйлап бәйләнеште өҙөргә маташҡан ике япон һалдатын таба.
Старшина Заманов Хәләф Әбүзәр улы сиратлап автоматтан дошман һалдаттарын юҡ итә һәм шуның менән тайга һәм юлһыҙ шарттарҙа элемтәнең нормаль эшен тәьмин итә».
СССР Юғары Советы президиумының 28 апрель указы менән. 1946 йылда старшина Заманов Хәләф Әбүзәр улы «Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1946 йылдың 3 авгусынан 1951 йылдың 31 авгусына тиклем Бөрйән районының ВКП/б комитетының иҫәп бүлеге мөдире. 1951 йылдың 31 авгусында Бөрйән район Советының башҡарма комитетына бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә.
1953 йылдың 1 авгусында Бөрйән районының ауыл хужалығы идаралығында кадрҙар буйынса инспектор булып эш башлай, ләкин ауыл хужалыҡ идаралығы бөтөрөлөү сәбөпле, 1953 йылдың 30 декабрендә Райпландың өлкән экономисы итеп тәғәйенләнә.
1956 йылдың 1 авгусынан Райплан рәйесе. 1959 йылдың1 декабрннән 1960 йылдың 21 ноябренә тиклем Бөрйән промкомбинатында технорук, 1960 йылдың 25 ноябренән «Еңеү юлы» гәзите редакцияһының әҙәби хеҙмәткәре. Редакция бөтөрөлөү сәбәпле, эшенән бушатыла һәм Бөрйән урман сәнәғәте хужалығында нормировщик, артабан плановик булып эшләй.
Һылтанмалар
●ЗАМАНОВ Халяф Абузарович
●Документы о награждении
Галин Борис Абрамович
Борис Абрамович Галин (ысын фамилияһы - Рогалин ; 1904 - 1983) — урыҫ совет яҙыусыһы һәм журналисы. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1948). 1925 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
Б. А. Рогалин 1904 йылдың 25 авгусында Никополдә (хәҙерге Днепропетровск өлкәһе, Украина) тыуған. 1925 йылдан ул очерктар баҫтыра башлай. 1927-1929 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының этнология факультетында, 1930-1933 йылдарҙа әҙәбиәт һәм тел факультетында уҡый. 1930 йылдарҙа ул "Правда" газетаһының махсус хәбәрсеһе була. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ул Көнбайыш, Көньяҡ, 1-се Белорус фронттарында «Красная Звезда» газетаһының хәрби корреспонденты була. Ул Максим Горький юғары баһалаған «Люди Сталинградского тракторного» (1933) китабын яҙыуҙа ҡатнаша.
Б. А. Галин 1983 йылдың 5 декабрендә вафат була.
Ижады
Очерктар китаптары
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1948) - «В Донбассе» һәм «В одном населенном пункте» (1947) очерк китаптары өсөн.
- II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.21.1964)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (04/18/1943)
- «За оборону Москвы» миҙалы
- «За оборону Кавказа» миҙалы (4/11/1944)
- "1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн" миҙалы
- «Берлинды алған өсөн» миҙалы
Джордж Реник йорто
Джордж Реник йорто (ингл. Renick House ) — Чилликоти ҡалаһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи бина,  Огайо штаты, АҠШ.
Тарихы
Федераль стилдәге был йорт Пресли Моррис етәкселеге аҫтында төҙөлә. Уның беренсе йәшәүсеһе булып Чилликоти ҡалаһының күренекле кешеһе Джордж Реник тора, ул Огайо шатында, малсылыҡ үҫешенә ҙур өлөш индергән. Ул төбәктә куүп мал һаны менән беренсе фермер була, уның етәкселеге аҫтында туҡһан алты баш малды  Сциоти йылғаһы үҙәненән  Балтиморға күсереп алып киләләр. Йорттоң һуңғы хужалары булып пресвитериан общинаһы тора, ул йортто усадьба һымаҡ файҙалана. 1904 йылда йорттоң бер яғына флигель өҫтәп төҙөлә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Красный Маяк (Көйөргәҙе районы)
Красный Маяк (Красный Маяк) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 136 кеше. Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) == Географик урыны ==
Сергеевка (Бүздәк районы)
Сергеевка (икенсе атамаһы Яңы Сергеевка; Сергеевка) — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 702 кеше булған. ОКАТО коды — 80217807003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тажетдинов Илшат Азамат улы
Тажетдинов Илшат Азамат улы (20 май 1969 йыл) — ғалим-иҡтисады, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. Иҡтисад фәндәре докторы, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2019).
Биографияһы
Илшат Азамат улы Тажетдинов 1969 йылдың 20 майында Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында тыуған. Тыуған ауылында һигеҙ класты тамамлағандан һуң, Өфөләге Рәми Ғарипов исемендәге интернат-мәктәбендә белем ала. 1987—1989 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Башҡорт дәүләт университетының математика һәм иҡтисад факультеттарын, Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлай.
Илшат Азамат улы Тажетдинов — иҡтисад фәндәре докторы, доцент, бюджет федерализмына бағышланған хеҙмәттәр һәм мәҡәләләр авторы.
Башҡортостан Республикаһының I класлы дәүләт советнигы.
Хеҙмәт юлы
1993—1994 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының иҡтисад факультеты, стажер-тикшеренеүсе;
1994—1997 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университеты, аспирант;
1997—1998 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының фәнни-тикшеренеү һәм мәғлүмәти-аналитик үҙәге, ғилми хеҙмәткәр;
1998—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең Баш мәғлүмәт-аналитик идаралығы иҡтисад үҫеше бүлеге, баш белгес;
2001 йылда — Башҡортостан Республикаһының Финанс министрлығында социаль сфераны һәм фәнде финанслау бүлеге, бүлек начальнигы урынбаҫары ;
2001—2004 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Финанс министрлығында мәғарифты, фәнде һәм мәҙәниәтте финанслау бүлеге, бүлек начальнигы ;
2008—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль казначействоһының идаралығы, Идаралыҡ начальнигы урынбаҫары;
2010 йылда — Башҡорт дәүләт университеты, иҡтисад һәм финанстар буйынса беренсе проректор.
2010 — хәҙерге ваҡытҡа тиклем Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.
Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы
Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы (31 август 1931 йыл — 10 сентябрь 2001 йыл) —. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Фая Сәхип ҡыҙы Гәрәева 1931 йылдың 31 авгусында Башҡортостан АССР-ы Иҫке Яндыҙ ауылында тыуған.
1951—1971 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы була.
1971—1975 йылдарҙа — Өфө Пионерҙар һарайының бейеүселәр коллективы, 1975—1981 йылдарҙа «Шатлыҡ» халыҡ бейеүҙәре ансамбле етәксеһе була.
«Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Кейәү егет» («Жених»), «Йәш йөрәктәр», «Мөғлифә», «Һыу буйында осрашыу», «Шаян ҡыҙҙар», «Яҙғы ташҡын» һәм башҡа бейеүҙәрҙе яңғыҙ башҡара. «Ҡыр ҡаҙҙары», «Сәскә атҡан яҡ» бейеүҙәрен ҡуя. 1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында, 1968 йылда Ульяновскиҙа һәм 1969 йылда Ленинградта Башҡорт АССР-ы мәҙәниәт көндәрендә ҡатнаша.
2001 йылдың 10 сентябрендә ҡалаһында вафат булған.
Карагужа
Карагужа (Суходол йырыны, Карагужинка йырыны) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Каренка
Каренка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Карагужа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каренка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тубыл
Тубыл (Тобол, Тобыл) — Ҡаҙағстанда һәм Рәсәйҙә аҡҡан йылға, Иртыштың һул ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океандың бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 1591 км, бассейнының майҙаны — 426 мең км².
Гори дәүләт педагогия университеты
Гори дәүләт педагогия университеты — Грузияның Эске Картлия административ районында 2007 йылда асылған университет. Гори дәүләт университеты һәм Цхинвал дәүләт педагогия институты бергә ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән.
Тарихы
Университеттың иң алдан килеүсе нигеҙе булып 1876 йылдың 12 сентябрендә Гори ҡалаһында асылған уҡытыусылар семинары була. Важа-Пшавела, Михаил Цинамджвришвили, Иа Каргаретелии кеүек билдәле уҡытыусылар ошо семинарияны тамамлаған.
Цхинвал дәүләт педагогия институтында 1932 йылда бер факультет ҡына, Агробиология факультеты ғына эшләгән. Артабанғы йылдарҙа яңы факультеттар өҫтәлә. Аҡрынлап ул белем биреү, ғилми һәм мәҙәни үҙәккә әйләнә. Ойошторолғандан алып институтҡа грузин ғалимдары ярҙам итте.
1991 йылда Гори ҡалаһында Грузин-осетинг конфликтынан һуң Цхинвал дәүләт педагогия институты эшлен дауам итте. Бик ярлы матди-техник система булыуға ҡарамаҫтан, институт персоналы белем биреү процесының тейешле кимәлен һаҡлап ҡалды. 2000 йылдың 16 июнендә Цхинвалиды дәүләт педагогия институты университет статусын алды.
Үрҙә телгә алынған учреждениелар күп йылдар дауамында Георгий Ахвледиани, Э. Метревели, Арнольд Чикобава, Т. Утургаидзе, Г. Джордания, Зураб Сарджвеладзе, С. Гачеладзе, С.Хуцишвили, Топурия кеүек билдәле ғалимдар эшләне.
Университеттың хәҙерге торошо
Уҡыу йортоноң төп маҡсаты булып заманса талаптарға тап килгән сифатлы белем биреүҙе тәьмин итеү тора. Академик персонал 106 профессорҙан тора, университеттың 7 бина, китапхана һәм спорт майҙансығы, компьютер лабораториялары һәм үҙәктәре бар.
2011 йылдан Гори исемендәге Дәүләт педагогия университеты ректоры вазифаһын профессор Георгий Сосиашвили башҡара.
Университет бинаһы 2008 йылда рус-грузин һуғышы ваҡытында Рәсәй авиаудар һөҙөмтәһендә емерелгән.
Мәҙәниәт һәм ял паркы (Орёл)
Мәҙәниәт һәм ял паркы — байрам һәм ял саралары өсөн ҡаланың үҙәк паркы.
Тубыл
Көньяҡ Урал менән Турғай платоһының сигендә башлана. Урта һәм түбән ағышы — Көнбайыш Себер тигеҙлегендә, киң үҙәнле, бормалы.
Мәҙәниәт һәм ял паркы (Орёл)
(Орел ҡала баҡсаһы) Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркын төҙөү тарихы (Орел ҡала баҡсаһы) һаҡланып ҡалған китап һәм документтарҙан бик аныҡ билдәле. 1860 йылда баҫылған Дмитрий Добрыниндың (ҡала думаһы секретары) «Орловский городской публичный Шредерский сад и его история» брошюраһы һәм тарихсы-тыуған яҡты өйрәнеүсе Г. М. Пясецкийҙың «Исторические очерки города Орла» китаптары буйынса был тарихты белергә мөмкин.
Тубыл
Тубылдың бассейнында 20 меңләгән күлдәр бар.
Өлкән ҡушылдыҡтары
Һул ҡушылдыҡтары: Уй, Иҫәт, Тура, Тавда; уң ҡушылдығы: Убаган.
Мәҙәниәт һәм ял паркы (Орёл)
Баҡса булдырыу
Паркка 1822 йылдың октябрендә Ока йылғаһының бейек һул ярында нигеҙ һалынған. Был Орел ҡалаһы граждан губернаторы Николай Иванович Шредер инициативаһы менән эшләнә. Урынды уңышлы һайлайҙар — матур һәм уңайлы урын була. Уның менән йәнәш административ корпус урынлашҡан, баҡса ҡаршыһында — присутственный урындың ике ҡатлы бинаһы, эргәлә генә Петропавловский соборы (был урында хәҙер Бунин исемендәге китапхана) һәм Орел губернаторының ике ҡатлы кирбес йорто (өсөнсө ҡатындағы төҙөлөш һаҡланып ҡалған, хәҙер Горький урамы, 45). 1823 йылда баҡсанан алыҫ түгел урында Дворяндар собраниеһы бинаһы төҙөлгән (хәҙер унда И. С. Тургенев исемендәге драмтеатр). Бульвары өлөшөндә 1819 йылда һалынған Дворян йыйылышы йорто һаҡланып ҡалған. Ока ярында (хәҙер Дубровинский яр буйы) ул ваҡытта пристань була.
Ҡыш башланыуға тиклем октябрь башынан алып баҡса территорияһында 4700 төрлө ағас һәм ҡыуаҡ тоҡомдарыултыртылған. Апрелдә баҡса эштәре дауам итә һәм тағы ла 7000 ағас ултыртыла: тирәк, ҡарама, ҡарағай, ҡайын, саған, ясень, миләш; ҡыуаҡлыҡтарҙан — муйыл, бузина, акация, крушина, ҡыҙылтал, сәтләүек, бүре еләге, жимолость, бересклет, сейә. Ике тәрән соҡор тәртипкә килтерелә. Соҡор битләүҙәрендә ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртылған. Соҡор аша күпер төҙөлә, ә баҡсаға ағас ҡойма тотола. Әлеге ваҡытта (2016 йылда) тулыһынса бер йырын күмелгән, ә икенсеһендә бетон баҫҡыстар ҡуйылған, уларҙан Ока буйындағы пляждарға төшөп йөрөйҙәр. Паркты йәшелләндереү эштәре баҡсасы Петр Сергеевич Шушпанов етәкселегендә башҡарыла.
«Баҡса барыһы өсөн дә асыҡ»
Асыҡ баҡса асыу тантанаһы 1 (13) майҙа, 1823 йылда үтә. Әммә ҡала думаһының баҡсаны тоторлоҡ аҡсаһы булмай. Күпмелер ваҡыт үткәс баҡса тәртибен юғалта. 1832 йылда яңы баҡса ултыртыла, ә 1837йылда — ҙур таш майҙан булдырыла. Байрам көндәрендә бында сиған бейеүе, хор сығышы, йәрминкәләр үткәрелә. Директор Мәскәү ауыл хужалығы йәмғиәте директоры С. А. Маслов, 1840 йылда ҡалаға килә һәм «Орел губерна ведомосы» гәзитенә яҙған мәҡәләһендә: «баҡса барыһы өсөн дә асыҡ һәм иң матур Мәскәү бульварҙарына ҡарағанда әллә күпмегә яҡшыраҡ ҡаралған…» тип яҙа. 1854—1857 йылда баҡсаның бөтә ҡоролмалары тулыһынса реконструкциялана. Баҡса юлы киңәйтелә, ишек алдында клумбалар булдырыла, йырын аша күпер ремонтлана, бейеү воксалы, музыканттар өсөн беседка, тынлы оркестр ойошторола. Ҡала халҡы өсөн бушлай өлөш тә булдырыла. Баҡса аллеяларында төрлө ваҡытта И. С. Тургенев, Т. Н. Грановский, А. Н. Апухтин, Л. Н. Андреев, Л. Н. Толстой, М. Вовчок йөрөгән. Документтарҙың раҫлауы буйынса, Орел ҡалаһы баҡсаһы башҡа ҡалаларҙың баҡсалары араһында иң яҡшы баҡса тип һанала. Октябрь революцияһынан һуң, баҡсаны ысынлап та бөтә халыҡ өсөн асалар. 1925 йылда цирк («Юбилейный» киноконцерт залы урынында) төҙөлә.
Икенсе һулышы
Немец оккупанттарынан азат ителгәндән һуң, баҡса бөтөнләй траншея соҡоро кеүек була. Ултыртылған ағастарҙың 40 % һәләк булған була. Ташландыҡ урындарға яңынан ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртҡандар. 1951 йылда баҡса Мәҙәниәт һәм ял паркы тип үҙгәртелә. Ока йылғаһының ярында бер иш ике колонналы түңәрәк беседкалар ҡорола. Беседка төҙөү проекты Орел ҡалаһының архитекторы һәм шағиры И. А. Иванов тарафынан эшләнә. Баҡсала 900 урынлы асыҡ театр төҙөлә, уның сәхнәһендә балерина Ольга Лепешинская, йырсы Владимир Нечаев һәм Пищаев Геннадий, Мәскәү опера һәм балет театры, Ленинград джаps cs4si z8fqз. Ҡайһы бер аттракциондар эшләй башлай.
Паркты төҙөкләндереү
1960 йылда Орел ҡалаһы башҡарма комитеты паркты тулыһынса реконструкциялау тураһында ҡарар ҡабул итә. Орел Гипроприбор проект институты архитекторы И. К. Киселевтың проекты эшләнә. Парк үҙәгендә яңы йәйге театр төҙөлә, паркта яҡтыртыу ер аҫты һауа-кабель юлы менән башҡарыла. 1968 йылда иҫке фонтан урынына үҙәк аллеяла каскадлы фонтан булдырыла. Парктан Ока йылғаһына алып барыусы киң таш баҫҡыс төҙөлә. «Тургеневский бережок» исемле И. С. Тургенев һәйкәле ҡуйыла. Парктың дөйөм майҙаны-14,5 гектар тәшкил итә, ултыртылған йәшел ағастар аҫтында — 9 гектар ер тора, унда 1,5 меңдән арта ағас үҫә. Парк ҡаланың үҙенсәлекле мәҙәни үҙәге булып тора. Ҡала халҡы бында байрамдар үткәрә.
Илек (ауыл, Ырымбур өлкәһе)
Илек — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ырымбур ҡалаһынан көнбайышҡа табан 128 км алыҫлыҡта булған ауыл, Илек районы һәм Илек ауыл Советының административ үҙәге.
2019 йылда халыҡ һаны, урындағы полицияның мәғлүмәттәре буйынса, 11 мең кеше тәшкил итә. Ауыл биләмәһе майҙаны 35  км² самаһы.
Географияһы
Ауыл Илек йылғаһы Яйыҡ йылғаһына ҡойған ерҙә дала зонаһында ята. Климаты киҫкен континенталь, йәйен эҫе һәм ҡышын һыуыҡ. Яйыҡ йылғаһы үҙәне Илек эргәһендә туризм һәм балыҡ тоторға яратыусыларҙы йәлеп иткән йәмле күлдәр һәм үле йылғалар, киң япраҡлы урмандары менән билдәле. Яйыҡ буйында һыубаҫар иркен туғайҙар һәм игенселек өсөн уңайлы шарттар һаҡлана.
Ауыл янында Яйыҡ бөгөлө киңлеге 50-70 метр, тәрәнлеге 3 метрға тиклем етә, ағымы шәп, уң яры урманлы. Тәпәш һул ярында кешеләрҙе ылыҡтырып торған ҡомлоҡтар.
Яҡындағы тимер юл станцияһына 70 км, ул ауылдан төньяҡтараҡ Новосергиевка ҡасабаһында урынлашҡан.
Ауылдан яҡынса 3 км алыҫлыҡта Рәсәй менән Ҡаҙағстан сиге, унда пропуск пункты урынлашҡан. Сик зонаһына ауыл үҙе инмәй, совет осоронда Ҡаҙағстан менән сик (хәҙер дәүләт сиге) Яйыҡ йылғаһының уң ярында бер нисә саҡрым арыраҡ инеп торған булған.
Тарихы
Яйыҡ казактарынан тармаҡланып сыҡҡан илек казактары Рәсәй тарихында тәүге тапҡыр XVII быуаттың 1-се сиректәрендә иҫкә алына. Яйыҡ казактары батша Михаил Феодоровичтан Яйыҡтың түбән яғына, Илектән башлап уның уң һәм һул ҡушылдыҡтары буйындағы ерҙәргә грамота ала. Илек казактары административ идаралыҡтың төп үҙәге булараҡ Илектең Яйыҡҡа ҡойған ерендә Илек ҡаласығы төҙөгән.