cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Герой-пионерҙарға һәйкәл (Каменск-Шахтинский)
Тарихы һәм һүрәтләнеше
Һәйкәл авторы — Каменск рәссамы Анатолий Григорьевич Деркунский. Стелаға геройҙарҙың исемдәре — Бабков В., Блинов Г. Ф., Бервенев Г. П., Выриков А. П., Глуховской И. К., Герловский А. Ф., Донченко С. В., Дробовач И. П., Захарченко. Н., Иванов С. А., Крамаров В. Ф., Д. Крамаров. Ф., И. Кучеров, Красников М. Ф., З. Кочетова, Купреченков И. Д., Ланин О. В., Миньков Б. Г., Новойдврский И. П., Новиков Н., Панфилов И., Ю. Ревин, И, И. Руденко, М. Стахиев. А., Славин В. А., Сливин Б. А., Сучилин М. А., Хапричков Ю. И., Хитайленко В. С., Чепелев Н. М., Чепелев В. М., Чумаков Ю., Шачнев А. Г., Яковлев П. Д., Яровенко Ю. Д. яҙылған.
1996 йылда һәйкәл реконструкциялана.
Масторава
Ма́сторава — халыҡ йырҙары нигеҙендә 1994 йылда А.М. Шаронов һәм башҡалар төҙөгән эрзя поэтик эпосы.
«Масторава»ла мордва халҡының космогоник мифологияһы, күк һәм ер пантеоны һүрәтләнә. Эпоста ер, донъя барлыҡҡа килеү һүрәтләнә, мордва халҡының барлыҡҡа килеүе һәм йәшәйеше һөйләнә. Төрлө тарихи драматик ваҡиғаларҙа мәжүси аллалар, изге тип һаналған хайуандар ҡатнаша. Эпоста боронғо йырҙар һәм хикәйәттәр, шиғырға һалынған ғөрөф-ғәҙәттәр, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр йыйылған. Эпоста булған мәжүси аллалар һәм башҡа персонаждар:  Инешкипаз (тәңре алла), Анге (Инешкипаздың ҡатыны, матурлыҡ алиһәһе), Идемевсь (иблис, Инешкипаздың киреһе), Пурьгинепаз (ямғыр һәм йәшен аллаһы), Масторава (ер аллаһы), Кудадей (мордва халҡының ата-бабаһы), Нарчатка (ҡыйыу яугир, моҡша кенәзе ҡатыны), Саманька (Иван Грозныйға Казанды яуларға ярҙам иткән ҡыҙ) һәм башҡалар. Былар барыһы бергә коллектив халыҡ образын барлыҡҡа килтерә.
5 өлөштән торған  18 хикәйәттән тоған «Масторава»ла шиғри образдар аша эрзә һәм моҡша халыҡтарының матди һәм рухи мәҙәниәте, ижтимағи-сәйәси тарихы сағылдырыла. Эпостағы ваҡиғалар боронғо замандан XVI быуатҡа тиклем, йәғни эрзә һәм моҡша ерҙәре Мәскәү дәүләтенә ҡушылған осорға тиклем тиклем дә-үерҙе үҙ эсенә ала.
Молдавия флагы
Молдавия флагы — герб һәм гимн менән бергә уның рәсми дәүләт символы. Хәҙерге флаг  1990 йылда ҡабул ителгән.
Тасуирламаһы
Молдавия флагын бер төрлө ҙурлыҡтағы вертикаль һыҙаттарҙан торған триколор хасил итә, һыҙаттар, һап янынан башланып, төҫ буйынса түбәндәге тәртиптә урынлашҡан: зәңгәр, һары, ҡыҙыл. Уртала, һары һыҙатта, Молдова Республикаһының Дәүләт Гербы урынлашҡан. Молдавия гербы  өҫкө яғы — ҡыҙыл, аҫҡы яғы зәңгәр өлөшкә бүленгән ҡалҡандан тора. Ҡалҡандың уртаһына зубр башы төшөрөлгән, уның мөгөҙҙәре араһында — һигеҙ ҡанатлы йондоҙ, баштың уң яғында — биш тажлы роза, һул яғында — бер аҙ  һулға ҡарап ауышҡан ярым ай. Ҡалҡандағы бөтә элементтар алтынһыу (һары) төҫтә. Ҡалҡан бөркөт күкрәгенә урынлаштырылған, уның суҡышына алтын тәре (тәре йөрөтөүсе бөркөт) тотторолған, тырнаҡтарында: уңда — йәшел зәйтүн ботағы, һулда — алтын скипетр.
Гербтың киңлеге менән флагтың буйы араһындағы нисбәт — 1:5, флагтың киңлеге менән буйы араһында — 1:2.
2010 йылдың 26 ноябренә тиклем Молдавия флагы, Парагвай һәм Сәғүд Ғәрәбстаны флагтары менән бергә, алдан һәм арттан төрлөсә булып күренеүе менән һирәк осраған дәүләт флагтарының береһе була. Молдавия флагында герб алғы яҡҡа ғына төшөрөлгән.
2010 йылдың 26 ноябрендә Молдова Республикаһы Дәүләт флагы тураһында закон көсөнә инде, уға ярашлы, флагтың артҡы яғы алғы яғының көҙгөләге сағылышы һымаҡ булырға тейеш.
Молдавия кенәзлеге
Бөйөк Стефан III заманында (1457—1504) Молдавия байрағы ҡыҙыл төҫтә, мөгөҙҙәре араһында йондоҙ, ситтәрендә ҡояш менән ярым ай булған тура башы һүрәтле була.
Молдавия Демократик Республикаһы
1917 йылда Рәсәй империяһының Бессарабия губернаһы территорияһында барлыҡҡа килгән Молдавия Демократик Республикаһының гербы һәм бер нисә флагы була.
Республиканың беренсе флагы рәсми раҫланмай.
Молдавия Демократик Республикаһының икенсе флагы — зәңгәр, һары һәм ҡыҙыл горизонталь һыҙатлы, һары һыҙат уртаһында герб  һәм герб өҫтөнә ҡара менән  «REPUBLICA DEMOCRATICĂ MOLDOVENEASCĂ ŞI INDEPENDENTĂ» (Демократическая и независимая молдавская республика) тигән яҙыулы була.
Ошондай уҡ төҫтәрҙән торған икенсе  флагтың зәңгәр һыҙатында ҡара менән «SFATUL ŢĂRII» (Совет края) тигән яҙыу була. Уртала һары һәм ҡыҙыл һыҙаттарҙа герб һүрәте ҡуйыла. МДР-ҙың өсөнсө флагы һирәгерәк ҡулланыла. Сфатул Цэрий флагына оҡшаш был триколорҙың уртаһына RM (Republica Moldova, Республика Молдова) тигән хәрефтәр яҙылған була.
1918 йыл башында территория  Румыния составына инә һәм Румыния флагы бөтә ил территорияһында берҙән-бер флаг була. 1940 йылда  СССР составына ингәнгә тиклем ҡулланыла.
Молдаван АССР-ы
(1925 йылдың 19 октябре — 1938 йылдың 6 ғинуары)]] Молдаван АССР-ы 1924 йылдың 12 октябрендә барлыҡҡа килә. Ул УССР составындағы автономиялы республика була һәм 1925 йылға тиклем үҙ флагы булмай. Тәүге тапҡыр МАССР флагы 1925 йылда МАССР Конституцияһында билдәләнә.
[[Файл:Flag_of_Moldavian_Autonomous_Soviet_Socialist_Republic_(1937-1938).svg|справа|мини|Молдаван АССР-ының икенсе флагы
(1938 йылдың 6 ғинуары — 1938 йылдың 27 феврале)]] 1925 йылдың 4 сентябрендә АМССР Үҙәк Башҡарма Комитеты (ҮБК) Президиумы ултырышында «АМССР-ҙың дәүләт гербы һәм флагы проектына конкурс тураһында» һорау тыңлана, проекттарҙы ҡарау эше махсус комиссияға йөкмәтелә. 21 сентябрҙә АМССР ҮБК-һының Кесе Президиумы герб менән флагтың иң күп хуплау тапҡан проекттарын ҡарай. Флагтың ҡыҙыл иңендә кукуруз сәкәне менән бойҙай башағы, уларҙы уратып йөҙөм ботағы, ураҡ һәм сүкеш менән « Р. А.С.С.М. » тигән аббревиатура төшөрөү ҡарала. Кесе Президиум проектты хуплай, ләкин бер аҙ үҙгәрештәр индерә.
1925 йылдың 19 октябрендә АМССР ҮБК-һы 21.09.1925 ҡарары менән үрҙә әйтелгән герб һәм флаг проектын раҫлай. Шулай итеп, ошо датанан МАССР-ҙың үҙ флагы барлыҡҡа килә. [[Файл:Flag_of_Moldavian_Autonomous_Soviet_Socialist_Republic.svg|справа|мини|Молдаван АССР-ының өсөнсө флагы
(1938 йылдың 27 феврале—1940)]] 1937 йылдың 31 ғинуарында Украин ССР-ының яңы Конституцияһы ҡабул ителә, уның нигеҙендә 1937 йылдың 21 апрелендә ВУЦИК — УССР-ҙың Дәүләт гербы, 1937 йылдың майында Дәүләт флагы һүрәтен үҙгәртә. Был яңы украин гербы менән флагы Молдаван АССР-ының яңы гербы һәм флагы нигеҙен тәшкил итә. Уларҙың тасуирламаһы МАССР-ҙың 1938 йылдың 6 ғинуарында ҡабул ителгән яңы Конституцияһының 111-се (герб) һәм 112-се (флаг) статьяларында бирелә.
1940 йылдың 2 авгусында МАССР бөтөрөлә һәм уның бер өлөшө — УССР-ҙың Одесса өлкәһе, икенсеһе яңы төҙөлгән МССР составына инә. Шулай итеп, МАССР флагы ла бөтөрөлә. 1941 йылда МССР-ҙа яңы флаг ҡабул ителә.
Молдаван ССР-ы
1940 йылдың 2 авгусында  МССР төҙөлгәндән алып һәм 1941 йылдың февраленә тиклем МССР-ҙың үҙ флагы булмай. Беренсе  флаг МССР-ҙың беренсе Конституцияһы менән 1941 йылдың 10 февралендә булдырыла. МССР Конституцияһының 10-сы бүлеге 123-сө статьяһына ярашлы:  «Молдаван ССР-ының Дәүләт флагы өҫкө һул мөйөшөнә һап эргәһенә алтын ураҡ һәм сүкеш,    „РССМ“ тигән алтын хәрефтәр төшөрөлгән ҡыҙыл туҡыма иңенән тора. Киңлегенең буйына нисбәте — 1:2». Беренсе флаг 1952 йылдың ғинуарына тиклем йөрөтөлә, шунан ул МССР-ҙың яңы флагына алмаштырыла.
Молдаван ССР-ының икенсе флагы  МССР Юғары Советы Президиумының 1952 йыл 31 ғинуар указы менән раҫлана. Ул йәшел горизонталь һыҙат менән бүленгән ҡыҙыл иңдән тора, флагтың киңлеге буйының  1/4 өлөшөнән тора, алтын ураҡ менән сүкеш һәм алтын ҡаймалы ҡыҙыл йондоҙ урынлаштырыла. Киңлегенең буйына нисбәте — 1:2. Молдаван ССР-ының икенсе флагы 1990 йылдың 27 апрелендә Молдавияның яңы флагына алмаштырыла. Приднестровье Молдавия Республикаһы, 1990 йылда Молдавиянан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәс, 1991 йылдың 2 сентябрендә МССР-ҙың һуңғы флагына оҡшашлы  үҙ флагын раҫлай. 1990 һәм 1991 йылдарҙа ПМР Молдаван ССР-ы флагын файҙалана.
Молдавияның башҡа флагтары
Молдавия ҡораллы көстәренең флагы  1998 йылдың авгусында раҫлана. Ул һары ҡаймалы ҡыҙыл тәре төшөрөлгән зәңгәр туҡыманан тора. Уртаһында молдаван армияһының эмблемаһы бар. Яҡтарының нисбәте — 3:2.
Ҡыҙыҡлы факттар
2014 йылдың декабрендә Кишинёвта Молдавия дәүләтенең 30-ҙан ашыу тарихи флагы тупланмаһы күргәҙмәһе була.
Донецк тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Донецк тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Ростов өлкәһенең Донецк ҡалаһындағы музей. Тулы атамаһы: «Донецк тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы» муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы.
Һүрәтләнеше һәм тарихы
Донецк тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы 2005 йылдың авгусында, Донецк ҡалаһының 50 йыллығына ҡарата асылған. Ҡалаға 1681 йылда, Дон казактары тарафынан, Гундоровская станицаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1955 йылда Северский Донец йылғаһы буйында урынлашҡаны буйынса хәҙерге исемен ала.
Донецк ҡалаһының бөтә тарихы музейҙа сағыла. Донецк тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы 9 экспозиция залынан тора, уларҙа боронғо әйберҙәр, фотоһүрәттәр, документтар, китаптар, Дон казактарының көнкүреш әйберҙәре ҡуйылған. «Хәрби дан» залы Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнашҡан донсы-фронтовиктарҙың, Афғанстанда һәләк булған яугир-интернационалистарҙың исемдәре менән таныштыра. Витриналарҙа фотоһүрәттәр, наградалары, документтары, шәхси әйберҙәре һәм башҡа әйберҙәр урын алған. «Казак өйө» һәм «Казактарҙың көнкүреше» залдарында казактарҙың XVIII быуат аҙағы—XX быуат урталарындағы көнкүрешен сағылдырған көнкүреш әйберҙәре (аш-һыу кәрәк-ярағы, эш ҡоралдары, ҡул тирмәне) ҡуйылған. XIX быуат йорт туҡыу станогы айырыуса ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. «Космонавтика» залында Донецк ҡалаһының почетлы гражданы космонавт Юрий Владимирович Усачев менән танышырға мөмкин. Залда уның шәхси әйберҙәре: эш кейеме, скафандр, шлем һ. б. тәҡдим ителә. Усачев Ю.В йыһанға дүрт осош яһаған, Рәсәй Федерацияһы Геройы. Ҡаланың сәнәғәте, уның барлыҡҡа килеү, үҫеш һәм сәскә атыу тарихы «Машиналар төҙөү», «Еңел сәнәғәт», «Күмер сәнәғәте» залдарында күрһәтелә. «Дон крайы тәбиғәте» залында төлкө, ҡуян, янут (урман эте) һымаҡ эт, терпе кеүек хайуандарҙың тары ҡуйылған. Ҡоштарҙан — өйрәк, көйөлдө, аҡ аҡҡош һәм башҡа күп ҡоштарҙың толобо бар. Яңы экспозициялар, күргәҙмәләр, коллекциялар менән Донецк ҡалаһы халҡы һәм ҡунаҡтары музейҙың «Күргәҙмәләр» залында таныша алалар.
Музейҙың «Күргәҙмәләр» залында күмәк саралар: танып белеү сәғәттәре, лекциялар, музей дәрестәре, презентациялар, тематик һәм музыкаль кисәләр үткәрелә.
Адресы
Музей ошо адрес буйынса урынлашҡан: 346330, Ростов өлкәһе, Донецк ҡалаһы, Тыныслыҡ проспекты, 21.
Калевала
«Ка́левала» (карел. фин. Kalevala) — карел-фин поэтик эпосы. 50 рунанан  (йырҙан) тора.
«Калевала» нигеҙенә карел халыҡ эпик йырҙары һалынған. Сығанаҡ фольклор  материалын эшкәртеү менән фин тел белгесе һәм табип Элиас Лённрот (1802—1884) шөғөлләнгән: ул айырым халыҡ эпик йырҙарын бер сюжет менән бәйләгән, был йырҙарҙың үҙенсәлекле варианттарын һайлап алған, ҡайһы бер ҡытыршылыҡтарын шымартҡан. Лённрот ике тапҡыр эшкәрткән: 1835 йылда  «Калевала»ның беренсе баҫмаһы, 1849 йылда — икенсе баҫмаһы сыҡҡан.
Поэманың рус теленә тулы тәржемәһен  Л. П. Бельский эшләгән һәм 1888 йылда  «Әҙәбиәт пантеоны» журналында баҫтырған, айырым баҫма булып ул 1889 йылда баҫылып сыҡҡан. «Калевала» — фин һәм карелдарҙың христиан динен ҡабул иткәнгә тиклемге дини ышаныстары тураһында мөһим мәғлүмәт сығанағы.
Халыҡ йырҙары (руналар)
Поэмаға  Лённрот биргән «Калевала» атамаһы — был карел халыҡ батырҙары йәшәгән илдең эпик исеме. la суффиксы йәшәү урынын аңлата, шуның өсөн Kalevala — был Вяйнямёйнен, Ильмаринен, Лемминкяйнен батырҙарҙың мифологик нигеҙ башы, йәшәгән ере Калева, һәм уларҙы ҡайһы саҡта Калева улдары тиҙәр.
Лённротҡа 50 йырҙан (рунанан) торған бик ҙур поэма төҙөү өсөн Лённрот үҙе һәм унан алдағы йыйыусылар тарафынан карел һәм фин крәҫтиәндәре һөйләгәндәрҙән яҙып алған өлөшләтә эпик, өлөшләтә лирик, өлөшләтә магик үҙенсәлекле айырым халыҡ йырҙары нигеҙ булып торған. Боронғо руналарҙы (йырҙарҙы) рәсәй Карелияһында, Архангельский (Вуоккиниеми мәхәлләһе — Вокнаволок) һәм  Олонецкий губерналарында — Реполала (Реболы) һәм Химолала (Гимолы), шулай уҡ финляндия Карелияһының ҡайһы бер урындарында һәм Ладога күленең көнбайыш ярҙарында, Ингрияға саҡлы барыһынан да яҡшыраҡ белгәндәр.
Калеваланың эстәлеге
Калевалала бөтөн йырҙарҙы бергә  бәйләгән төп сюжет юҡ, мәҫәлән, («Илиада» йәки  «Одиссея»). Уның эстәлеге иҫ киткес төрлөлөгө менән арбай. Ул  ерҙе, һауаны, йондоҙҙарҙы барлыҡҡа килтереү һәм карелдарҙың ерҙе ҡороусы, арпа сәсеүсе төп батыры Вяйнямёйнендың һауа ҡыҙы хасил булыуы тураһында хикәйәт менән асыла. Артабан, әйтер кәрәк, Төньяҡтың гүзәл ҡыҙын осратҡан батырҙың төрлө мажаралары тураһында хикәйәләнә: әгәр батыр, мөғжизә булып, орсоҡ ярсыҡтарынан көймә эшләп бирһә, ҡыҙ уға кейәүгә сығырға риза булыуын белдергән. Эшкә тотонған батыр балтаһы менән үҙен яралай, ҡанын туҡтата алмағас, белемсе ҡартҡа килә һәм уға тимерҙең килеп сығыуы тураһында риүәйәт һөйләй. Өйөнә ҡайтҡас, Вяйнямёйнен, имләп, ел күтәрә һәм тимерсе  Ильмариненды Төньяҡ иленә, Похьёлаға, күсерә. Һәм унда, Вяйнямёйненға биргән антына ярашлы, Ильмаринен Төньяҡ эйәбикәһенә байлыҡ һәм бәхет бүләк итә торған серле  предмет — Сампо тирмәнен (I—XI) руналары) бирә.
Түбәндәге руналарҙа (XI—XV)  һуғышсан тылсымсы һәм ҡатын-ҡыҙҙы әүрәтеүсе Лемминкяйнендың күргәндәре тураһында эпизодтар бирелгән. Артабан Вяйнямёйнен тураһында хикәйәләү дауам итә; уның йәһәннәмгә төшөүе, Виипунен бәһлеүән ҡорһағында булыуы, һәм унан мөғжизәле көймәне төҙөү өсөн кәрәкле һүҙҙе белә алыуы, төньяҡ ҡыҙының ризалығын алыр өсөн Похьёлаға йөҙөп китеүе һүрәтләнә; әммә ҡыҙ уны түгел, тимерсе  Ильмариненды һайлай, уға кейәүгә сыға. Өҫтәүенә, уларҙың туйҙары ентекле тасуирлана; ҡатын һәм ирҙең бурыстарын аңлатып биргән туй йырҙары килтерелә (XVI—XXV).
Руналар (XXVI—XXXI) Лемминкяйнендың Похьёлала күргәндәрен яңынан һөйләй. Куллерво баһадирҙың зарлы яҙмышы тураһындағы эпизод, белмәйенсә, бер туған һеңлеһен аҙҙырыуы һәм шуның арҡаһында улар икеһе лә, ағалы-һеңлеле, үҙҙәренә ҡул һалып, ғүмерҙәрен өҙөүе (XXXI—XXXVI руналар), хис-тойғолар тәрәнлеге буйынса ысын пафосҡа үрләүе яғынан, поэманың иң яҡшы бүлектәренә ҡарай. Куллерво баһадир тураһындағы руналар Лённроттың ярҙамсыһы  фольклорсы Даниэль  Европеус тарафынан яҙылып алынған.
Башҡа руналар өс карел батырының уртаҡ эш итеүе — Похьёлалағы (Финляндия) Сампо хазиналары нисек табылыуы, нисек Вяйнямёйнен кантеле эшләгәне һәм унда уйнауы менән бар тәбиғәтте һоҡландырғаны һәм Похьёла халҡын йоҡлатҡаны, нисек итеп батырҙар Сампоны алып киткәне тураһында бик ентекле  хикәйәләүҙәрҙән тора. Шулай уҡ батырҙарҙы Төньяҡтың сихырсы эйәбикәһе эҙәрлекләгәне, Сампоның диңгеҙгә ҡолауы, Вяйнямёйнендың Сампо ярсыҡтары ярҙамында тыуған иленә изгелек итеүе, уның Похьёланың эйәһе Калевалаға ебәргән төрлө бәләләре һәм ғәжәп йән эйәләре менән көрәше, тәүге кантеле һыуға төшөп юғалғандан һуң, батырҙың үҙе яһаған яңы кантелдә иҫ киткес матур уйнауы, һәм Похьёла эйәһе йәшергән ҡояш һәм айҙы кире ҡайтарыуы (XXXVI—XLIX) тураһында.
Һуңғы руна Марьятта-Ҡыҙҙың  һоҡландырғыс бала табыуы хаҡындағы халыҡ-апокрифик легендаһын еткерә. Вяйнямёйнен, был баланың ҡөҙрәте буйынса карел батырынан шәберәк булырын белгәнлектән, уны үлтерергә кәңәш бирә, ләкин ике аҙналыҡ сабый Вяйнямёйненды ғәҙелһеҙлектә ғәйепләй, һәм, батыр, оятынан, һуңғы тапҡыр мөғжизәле йырын йырлай ҙа, Марьяттаның сабыйына, Карелияның танылған йоғонто яһаусыһына, урынын ҡалдырып, көймәгә ултырып мәңгелеккә хушлаша.
Филологик һәм этнографик  анализ
Лённрот (Штейнталь фаразлағанса) руналарҙа йәшерелгән поэманы асмаған — сөнки халыҡта  ундай поэма булмаған. Руналар, йырсылар телдән бер нисәһен бәйләп башҡара торған булһа ла (мәҫәлән, Вяйнямёйнен йәки Лемминкяйнендың бер нисә мажараһы), рус былиналары йәки серб юнак йырҙары һымаҡ, тотош эпопеяға оҡшап сағылмай. Руналарҙы эпопеяға берләштергәндә, күпмелер башбаштаҡлыҡ  ҡотолғоһоҙ булған - быны Лённрот үҙе лә таныған. Ысынлап та,  Лённрот һәм башҡа йыйыусылар яҙып алған варианттар менән сағыштырыу күрһәтеүенсә, Лённрот, төҙөгән планына ярашлы, үҙ һүҙҙәре менән  юлын һайлаған: руналарҙы башҡа руналар киҫәктәренән берләштергән ул, өҫтәмәләр индергән, хикәйәләүҙе бәйле итеү маҡсатында, айырым шиғырҙарға үҙ һүҙҙәрен өҫтәп яҙған, ә һуңғы рунаны (50), халыҡ легендаларына нигеҙләнеп яҙылһа ла, уныҡы тип иҫәпләргә була. Үҙенең поэмаһын яҙғанда, ул карел йырҙарында булған тел байлығын оҫта итеп ҡулланған (утилизировал), хикәйәләү руналары менән бергә йола, имләү, ғаилә йырҙарын индергән, һәм шуның менән  Калевалаға фин ябай халҡының донъяға ҡарашын, уй-фекерен, көнкүрешен һәм поэтик ижадын өйрәнеү сараһы булараҡ ҡыҙыҡһыныу уятҡан.
Карел эпосының үҙенсәлеге тарихи нигеҙҙең бөтөнләй булмауында: батырҙарҙың мажаралары әкиәттәргә оҡшағанлығы менән айырыла; карелдарҙың башҡа халыҡтар менән тарихи бәрелештәре шаңдауы руналарҙа һаҡланмаған. Калевалала дәүләт, халыҡ, йәмғиәт юҡ: ул тик ғаиләне генә таный, һәм  батырҙар ҡаһарманлығын халҡы өсөн түгел, әкиәт батырҙары һымаҡ, шәхси маҡсаттарына өлгәшеү хаҡына башҡара. Батырҙар тибы карелдарҙың боронғо мәжүси ҡараштары менән бәйләнештә тора: улар физик көс ярҙамында түгел, шамандар һымаҡ төрлө им-том, арбау ярҙамында батырлыҡ күрһәткән. Улар төрлө сүрәткә инә, башҡа кешеләрҙе хайуанға әйләндерә, мөғжизәле рәүештә бер урындан икенсеһенә күсә алған, атмосфера күренештәрен — һыуыҡ, томан һ.б. барлыҡҡа килтергән. Тағы ла батырҙарҙың мәжүси период хоҙайҙарына яҡынлығы тойомлана. Тағы ла карелдарҙың, һуңыраҡ финдарҙың, йырҙың һүҙҙәренә һәм көйөнә  юғары әһәмиәт биргәндәрен билдәләргә кәрәк. Руна-имләүҙәр белгән күрәҙәселек итеүсе кеше мөғжизәләр тыуҙыра алған, ә ғәжәп музыкант Вяйнямёйнен кантеленан сығарған тауыштар бөтөн тәбиғәтте буйһондора.
Этнографик яҡтан ғына түгел, Калевала юғары художестволылығы менән дә ҡыҙыҡлы. Уның яҡшы сифатына ябайлыҡ, сағыу һүрәтләүҙәр, тәрән һәм йәнле тәбиғәт тойғоһо, юғары лирик ынтылыштар, бигерәк тә кеше ҡайғыһын сағылдырыу (мәҫәлән, әсәнең улын, балаларҙың ата-әсәһен һағыныуы), ҡайһы бер эпизодтарҙағы үткер дөрөҫ юмор, ҡатнашыусыларҙы уңышлы ҡылыҡһырлау ҡарай. Калевалаланы бер бөтөн эпопея (Крон ҡарашы) тип ҡараһаҡ, унда күпмелер дәрәжәлә бөтөн халыҡ ауыҙ-тел эпик әҫәрҙәренә хас етешһеҙлектәр ҙә байтаҡ: ҡапма-ҡаршылыҡтар, бер үк факттарҙың ҡабатланышы, бөтөн менән сағыштырып ҡарағанда, ҡайһы бер ваҡ-төйәккә  артыҡ күп иғтибар бүлеү. Ҡайһы бер әҙерләнеп ятҡан ғәмәлгә артыҡ ентекле туҡталып, ә эш-хәрәкәттең үҙе тураһында бер ике аҙ әһәмиәтле шиғыр аша әйтеп китеү. Быға оҡшаған килешһеҙлек теге йәки был йырсының хәтер үҙенсәлегенән килә һәм йыш ҡына осрай, мәҫәлән, рус былиналарында ла.
Әммә эпоста һүрәтләнгән ваҡиғаларҙы раҫлаған географик мәғлүмәт менән үрелгән тарихи факттар ҙа бар. Хәҙерге   Калевала ҡасабаһынан төньяҡҡа табан Топозеро күле — батырҙар йөҙөп үткән диңгеҙ бар. Күлдең ярҙарында саамдар — Похъёла халҡы йәшәгән. Саамдарҙың көслө сихырсылары (Лоухи Ҡарсыҡ). булған. Ләкин карелдар саамдарҙы алыҫ төньяҡҡа ҡыҫырыҡлап сығара алған, Похьёла халҡын һәм илен буйһондорған.
Калевала сәнғәттә
Рәсәйҙә «Калевала»ны Яков Грот, Германияла Якоб Гримм пропагандалаған.
Максим Горький «Калевала»ны гомер эпосы менән бер рәткә ҡуйған. 1908 й. ул: «Индивидуаль ижад „Илиада“ йәки „Калевала“ға тиң башҡа бер нимә лә булдырмаған» тип яҙған. 1932 й. ул фин-карел эпосын «һүҙ ижады монументы» тип атай. «Калевала» «Клим Самгиндың тормошо»ноң икенсе томында, геройҙың фин тәьҫораттарына бағышланған бүлектәрендә иҫкә алынған: «Самгин бала сағында әсәһе бүләк иткән „Калевала“ китабын уҡығанын иҫенә төшөрҙө; хәтерҙән гел ситкә ырғып торған шиғыр юлдарынан торған был китап уға күңелһеҙ тойолғайны, ләкин әсәһе, шулай ҙа уны аҙағына саҡлы уҡып бөтөрөргә ҡушты. Һәм хәҙер, башынан үткәндәр хаосынан, Суоми батырҙарының Хийси һәм Лоухиға, тәбиғәттең стихиялы көстәренә ҡаршы көрәшеүселәрҙең, ил хазинаһы Сампоны ҡурсалаусы уның Орфейы Вяйнемёйнендың… шат күңелле Лемминкяйнен-фин Бальдурының, Илмаринендың эпик фигуралары ҡалҡып сыҡты». «Калевала» мотивтары Валерий Брюсовта,Веелимир Хлебниковта, Сергей Городецкийҙа, Николай Аеевта бар. Алекандр Блоктың китапханаһында ла «Калевала» булған.
Беларустың халыҡ шағиры Якуб Колас юғары баһалаған, «Сымон-музыкант» поэмаһы буйынса эшләгәне тураһында ул: «Калевала» эшемә яҡшы этәргес булды … Уны барлыҡҡа килтереүселәр ҙә, мин дә бер сығанаҡтан эстек, тик финдар диңгеҙ ярында, ҡаялар араһында, ә беҙ — үҙебеҙҙең урмандарҙа (бор) һәм һаҙҙарҙа. Был тере һыу кем дә булһа берәүҙеке генә түгел, уны күмәк асҡан һәм күмәк өсөн асҡан. Һәр бер халыҡтың шатлығы ла, ҡайғыһы ла нимәһе менәндер оҡшаған. Тимәк, әҫәрҙәре лә оҡшаш була ала… Мин Лённроттың аяғына йығылырға әҙер инем" тигән. (Максим Лужаниндың «Колас үҙе тураһында һөйләй» тигән китабы буйынса)
В. Г. Белинский «Калевала»ның донъяуи әһәмиәтен баһалай алмаған. Бөйөк тәнҡитсе фин эпосының тик насар, проза өлгөһө (ҡабаттан һөйләп бирелеше-пересказ) менән генә таныш булған. Белинскийҙың финляндия әҙәбиәтен Рәсәйҙә төп таратыусыһы булған Я. К. Грот менән мөнәсәбәттәре киҫкен булған. Халыҡ архаикаһын славянофилдарға хас идеаллаштырыу (ул саҡтағы Финляндия, славян илдәре кеүек үк, славянофилдар, мәҫәлән, Шевырёв тарафынан «аҙғын» Европаға ҡапма-ҡаршы патриархаль боҙолмағанлыҡ үрнәге булараҡ исемгә алынған) ғына тип ҡабул ителгән. М. Эмандың «Боронғо фин эпопеяһы Калеваланың төп һыҙаттары» тигән китабына рецензияһында Белинский былай тип: «Беҙ беренселәрҙән булып Лённрот әфәнденең матур һәм выжданлы батырлығына ғәҙел баһа бирергә әҙер, әммә арттырып ебәреү кәрәк тип һанамайбыҙ. Нисек! Фин әҙәбиәтенән башҡа, Европаның бөтөн әҙәбиәттәре лә, ниндәйҙер бер баҙарға әйләнгән икән?…» яҙған. «Ярһыу Виссарион» «Калевала»ны антик эпос менән сағыштырыуға ҡаршы килгән, үҙенә замандаш булған фин мәҙәниәтенең үҫешмәгәнлегенә ишаралаған: «Бәғзе бер милли рух шулай кескәй, сәтләүек ҡабығына ғына һыйышлы, ә ҡайһыһы шундай тәрән һәм киң, уға бөтөн ер йөҙө лә аҙ һымаҡ. Боронғо гректарҙың милли рухы шундай булған. Гомер уны үҙенең ике поэмаһында ғына сағылдырып бөтөрмәгән. Кемдер әгәр боронғо Элладаның милли рухы менән танышырға йәки уны үҙләштерергә теләһә, уға бер Гомер ғына аҙ, бының өсөн Гезиод та, трагиктар ҙа, Пиндар ҙа, комик Аристофан да, фәйләсүфтәр ҙә, тарихсылар ҙа, ғалимдар ҙа, ә унан тағы ла - архитектура һәм скульптура һәм, аҙағында, эске йорттағы һәм сәйәси тормошто өйрәнеү ҡала». (Белинский В. Г. Полное собрание сочинений т. Х, 1956 с. 277-78, 274 М.)
Нетребко Анна Юрьевна
Нетребко Анна Юрьевна (18 сентябрь 1971 йыл, Краснодар, РСФСР, СССР) — Рәсәй һәм Австрия опера йырсыһы (сопрано). Рәсәйҙең халыҡ артисы (2008), Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (2004), Кубандең Хеҙмәт Геройы (2006).
Биографияһы һәм артислыҡ карьераһы
Анна Юрьевна Нетребко Краснодар ҡалаһында, тамырҙары менән Кубань казактарына барып тоташҡан ғаиләлә үҫә. Әсәһе — инженер, атаһы — геолог. Музыка һәм йыр менән шөғөлләнә. Краснодар крайы Пионерҙар һәм уҡыусылар һарайында «Кубанская пионерия» хорының солисткаһы була.
Санкт-Петербург консерваторияһында Тамара Новиченко класында уҡый.
1993 йылда М. И. Глинка исемендәге конкурста еңә һәм Мария театрына саҡырыла, шунда уны «асҡан» дирижёр Валерий Гергиев менән киң репертуар башҡара.
1994 йылда Ригаға «Волшебная флейта» бойондороҡһоҙ проектына (Avangarda Akadēmija Рига Бойондороҡһоҙ операһы) Төн Батшабикәһе роленә саҡырыла. Проект авторы һәм режиссёры — Михаил Мамилов, дирижёры — Дэвид Милнс (АҠШ).
1995 йылда Сан-Францискола дебюты була (Людмила, «Руслан и Людмила»).
Анна Нетребкоға "Волшебная флейта"ла Памина һәм "Севильский цирюльник"та Розина ролдәре, шулай уҡ рус операларындағы, атап әйткәндә Глинканың «Руслан и Людмила»һындағы Людмила, Прокофьевтың "Война и мир"ындағы Наташа һәм «Обручение в монастыре» операһындағы Луиза, Римский-Корсаковтың «Царская невеста»һындағы Марфа партиялары ҙур уңыш килтерә. Нетребко итальян репертуарында, шул иҫәптән үҙенә хас булмаған бельканто стилендә лә (Вердиҙың «Риголетто»һында Джильда, Пуччиниҙың «Богема»һында Мими, Беллиниҙың «Капулетти и Монтекки»һында Джульетта) уңышлы сығыш яһай.
2002 йылда Нетребко Митрополитен-операла дебют яһай (Наташа, «Война и мир»). Шул уҡ йылда Моцарттың «Дон Жуан» операһында Донна Анна ролендә Зальцбургтағы фестивалдә Николаус Арнонкур етәкселегендә дебюты була.
2003 йылда Нетребко репертуарына Джузеппе Вердиҙың «Травиата» операһында Виолетта, «Лючия ди Ламмермур»ҙа төп роль инә, һуңғыһы Los Angeles Operaла башҡарыла, ә Ковент-Гарден сәхнәһенә ул Донна Анна партияһы менән сыға.
Шул йылда уҡ Opera Arias, тигән беренсе студия альбомы донъя күрә, ул 2003 йылда академик музыка альбомдарынан иң күп һатылғандарҙың береһе була. 2004 йылда икенсе альбомы — Sempre Libera — сыға. "Ромео и Джульетта"ла Роландо Вильясон менән парлап сығыш яһауҙары ярайһы уҡ юғары баһалана. Был йырсы менән Нетребко 2005 йылда "Любовный напиток"та ла бергә йырлай. Шул уҡ йылды ул Зальцбург фестивалендә Карло Риззи етәкселегендәге оркестр менән "Травиата"ла Виолетта Валери ролен башҡара.
2004 йылда Нетребко «Дневники принцессы 2» тигән Америка фильмында үҙе булып уйнай.
2006 йылдың мартында йырсы Австрия гражданлығын алыуға ғариза бирә. Әйтеүенсә, ул Венала һәм Зальцбургта йәшәргә йыйына, Австрия гражданлығы уны виза алғандағы бюрократик процедураларҙан да ҡотҡарыр ине. Австрия ғаризаға 25 июлдә ыңғай яуап бирә, Рәсәй гражданлығы ла һаҡлана.
2010 йылдың авгусында «Новая Волна» конкурсында Нетребко Филипп Киркоров менән бергә «Голос» тигән йырҙы башҡара, шулай итеп, ижадының яңы битен — кроссовер стилен аса.
2012 йылдың 6 февралендә РФ Президентлығына кандидат, ғәмәлдәге Премьер-министр Владимир Путиндың ышаныслы кешеһе булараҡ рәсми теркәлә.
Нетребко — «Forbes» журналы 2011 йыл өсөн төҙөгән донъяға билдәле Рәсәй сәнғәт эшмәкәрҙәре тиҫтәһенең лидеры. Рейтингты төҙөгәндә фигуранттарҙың килеме, шулай уҡ Google эҙләү системаһында иҫкә алыу йышлығы иҫәпкә алына. Нетребконың килеме 3,75 миллион доллар тәшкил итә, бер сығышы өсөн сопрано кәм тигәндә 50 мең доллар ала.
2014 йылдың майынан ноябренә тиклем «Austrian Airlines» авиакомпанияһының реклама партнёры була.
2014 йылдың 7 декабрендә Нетребко Донецкиҙың хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә емерелгән «Донбасс Опера» театрын тергеҙеүгә миллион һум бирә, шул мәлдә Новороссия парламенты рәйесе Олег Царёв менән Новороссия флагы ерлегендә фотоға төшә. Австрия Эске эштәр министрлығы был айҡанлы ризаһыҙлыҡ белдерә һәм йырсының ҡылығын тәнҡитләй. Опера йырсыһы «реклама йөҙө» булған «Austrian Airlines» Австрия авиакомпанияһына ла тәнҡит эләгә. Йырсы менән «Austrian Airlines» авиакомпанияһы араһындағы реклама договоры 2014 йылдың 30 ноябрендә үк тамамланһа ла, компания Нетребконың менеджментына аңлатма һорап мөрәжәғәт итә, был инцидент менән бәйле йырсыға ҡаршы юридик эш-ғәмәлдәр ҡуҙғатылыу мөмкинлеген дә инҡар итмәй.
2015 йылдың июнь-июлендә Нетребконың, бас Илдар Абдразаҡовтың, тенор Александр Антоненконың һәм меццо-сопрано Екатерина Губанованың Елена Образцова иҫтәлегенә бағышланған Европа турнеһы үтә. Парижда (Версаль), Венала, Мәскәүҙә, Прагала һәм Барселонала артистар дирижёр Марко Армильято етәкселегендәге оркестр менән итальян операларынан ариялар башҡара. 7 июлдә Мәскәү консерваторияһындағы концерттың аҙағында унда ҡатнашыусылар Лондонда ауыр сирҙән дауаланып ятҡан баритон Дмитрий Хворостовскийға арналған флэшмоб ойоштора.
Шәхси тормошо
Анна Нетребко Уругвай баритоны Эрвин Шротт менән йәрәшә. 2008 йылдың 5 сентябрендә Венала улы Тьяго Аруа тыуа. 2013 йылдың ноябрендә, алты йыл бергә булғандан һуң, улар айырылышырға ҡарар итә.
2015 йылдың 29 декабрендә Венала Нетребко Әзербайжан теноры Юсиф Әйвазовҡа (1977 йылғы) кейәүгә сыға.
2017 йылған Нетребко Венала һәм Нью-Йоркта йәшәй.
Бүләктәре һәм премиялары
«Gramophone» журналының дан залына индерелгән.
Кесе Мишкин
Кесе Мишкин — Ростов өлкәһенең Аҡсай районындағы утар.
Мишкин ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Район үҙәге — Аксайҙан 25 км (юл буйлап) төньяҡ-көнсығышта, Новочеркасск ҡала округы сигендә урынлашҡан. Утар Аксай йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Тарихы
Утарҙың исеме — Мишкин, XVI быуаттың икенсе яртыһында ҡырым татарҙары менән көрәш алып барған, Ливония һәм Польша менән һуғышта ҡатнашҡан атаман Михаил Черкашенин исеменән алынған.
1818 йылда вафат булған һәм Новочеркасскта ерләнгән Платов Матвей Иванович, 1875 йылда утарға күсереп ерләнә. 1911 йылда атаман Платовтың һөлдәһе Новочеркасск кафедраль соборҙа ҡайтанан ерләнә.
Кесе Мишкин утарының пейзажы һәм һүрәттәре бөйөк урыҫ рәссамдары Крылов һәм Дубовскийҙың әҫәрҙәрендә осрай.
Утарҙа шулай уҡ 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарының иҫтәлеген хөрмәтләп иҫкә алалар: 1942 йылдың 24 июлендә билдәһеҙ ҡыҙылармеец, үҙен фиҙа ҡылып, немецтар аманатҡа алған урындағы кешеләр ғүмерен ҡотҡара.
Транспорт
Ҡасабала Төньяҡ-Кавказ тимер юлының (код 51352) туҡтау пункты (платформа) 1178 км урынлашҡан.
Иҫтәлекле урындары
Кесе Мишкин утары үткәндәр ҡомартҡыларына бай. Бында Бөйөк Дон ғәскәре Атаманы, 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы, граф И. М. Платовтың нәҫелдән килгән имениеһы урынлашҡан. Усадьба дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.
Иғтибарға лайыҡ төҙөлөш булып Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе — атаман Платов кәшәнәһе ҡуйылған 1865 йылғы урыҫ провинциаль төҙөлөш сәнғәте ҡомартҡыһы тора. Ғибәҙәтхана 1855 йылдан алып 1865 йылға тиклем архитектор И. О. Вальпредо проекты буйынса Аҡсай йылғаһы буйында төҙөлә. Төҙөлөүсе ғибәҙәтхана, уйлауҙарынса ярмалы тупраҡ арҡаһында, ике тапҡыр емерелә, төҙөлөштө икенсе урынға күсереү идеяһы ла була. Шуға ҡарамаҫтан, төҙөлөштө тамамлап, сиркәүҙе Пресвятая Богородица Раштыуаһы исеменә изгеләштерәләр.
1874 йылда Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе кәшәнәһендә атаман М. И. Платов ерләнә. Ваҡыт үтеү менән сиркәү емерелә, 1981 йылда Аҡсай район башҡарма комитеты уны реставрациялау тураһында ҡарар сығара, әммә ремонт өсөн аҡса бүлә алмай. 2008 йылда шулай ҙа сиркәү тергеҙелә. Реставрация үткәндән һуң тәүге ғибәҙәт 2009 йылдың 28 июнендә үтә.
Утарҙан 600 м көньяҡ-көнбайышта археология ҡомартҡыһы, «Кесе Мишкин-1» ҡурған ҡәбере урынлашҡан, яҡынса шундай уҡ алыҫлыҡта, тик төньяҡ-көнбайышта «Кесе Мишкин-1» икенсе ҡурған комплексы урынлашҡан. Ике археологик ҡомартҡы ла дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.
Петрова Ксения Семёновна
Петрова Ксения Семеновна (1892-1942) — эрзя шағирәһе, яҙыусыһы, драматургы.
Тормош юлы
Петрова Ксения Семеновна 1892 йылда Һамар губернаһы Боғорослан ҡалаһында ерһеҙ батрак ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптә барлығы өс ай уҡыу эләгә. Грамотаны үҙ аллы үҙләштерә.
1919 йылда уҡытыусы вазифаһына имтихан тапшыра, мәктәптә уҡыта, ололар араһында ликбез үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша. Граждандар һуғышында Боғорослан өйәҙендә аҡ гвардиясылар һәм чехословак боласыларына ҡаршы һуғыша. Ауыр яралана.
1920 йылда  — Боғорослан өйәҙенең мәғариф бүлеге мөдире.
1921 йылда Мәскәүҙә Главполитпросветтың Мордва секцияһында мәҙәни-ағартыу эшен алып бара һәм шул уҡ ваҡытта Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссарриатында инструктор була.
1923 йылда Һамар губернаһына ҡайта һәм Иҫке Буян олоҫоноң Бинарадка ауылында ете йыллыҡ мәктәп мөдире булып эшләй.
1932 йылда Саранск ҡалаһына килә, Комвузда һәм совет партия мәктәбендә туған тел һәм әҙәбиәт дәрестәрен уҡыта, ғилми-тикшеренеү эшен алып бара.
1936—1942 йылдарҙа — Куйбышев өлкәһенең Клявлин районы Иҫке Сосны ауылында уҡытыусы.
Әҙәби эшмәкәрлеген бер күренешле пьесалар һәм шиғырҙар ижад итеүҙән башлай (1926).
1942 йылда вафат була, Куйбышев (Һамар) өлкәһенең Клявлин районы Иҫке Сосны ауылында ерләнгән.
Ижады
1926 йылда «Якстере теште» («Ҡыҙыл йондоҙ») гәзитендә «Оля» («Ирек») шиғыры баҫыла. Артабан шиғырҙары «Сятко» журналында сыға. 1932 йылда унда «Гайги вирь» («Сыңлаусы урман») поэмаһы донъя күрә.
Эрзәндәр
Эрзәндәр, эрзә (Эрзят) — мордваларҙың этник төркөмө. Теле — Урал ғаиләһенә ҡараған эрзән фин-волга төркөмө. Эрзәләр Мокша һәм Сура, шулай уҡ Волга һәм Ағиҙел йылғалары бассейнында йәшәй.
Этимологияһы һәм тарихы
Иртә урта быуаттарҙа эрзә — хазарҙарға, бәшнәктәргә, ҡыпсаҡтарға ҡаршылыҡ күрһәткән халыҡ. Күсеп килеүсе славяндар баҫымы аҫтында көнсығышҡа, хәҙерге Арзамасҡа сигенә.
1237 йылда Алтын урҙаға буйһоноуын таныған моҡшаларҙан айырмалы, эрзәндәр төньяҡҡа, урмандарға сигенә һәм монгол ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡ күрһәтә. XIV быуат уртаһында Суздалдең баш ҡалаһын Түбәнге Новгородҡа күсергәндән һуң, эрзәндәр Нижегородка-Суздаль бөйөк кенәзлегенең власы аҫтына эләгә һәм уларҙың бер өлөшө христиан динен ҡабул итә, ә ҡалған өлөшө көнсығышҡа табан китә һәм XVII быуатта Волга аръяғы һәм Көньяҡ Урал алдына үтеп инеп, унда нуғайҙар һәм ҡалмыҡтар менән бәрелешә. Ҡәлғәләрҙең Һарытау-Ырымбур-Силәбе һыҙатын булдырыу эрзәләргә артабан Уралға үтеп инеү мөмкинлеге бирә. Уралдағы бик күп эрзән ауылдары бында рус халҡы күсеп килгәндән һуң барлыҡҡа килә. Петер Симон Паллас XIX быуат башында былай тип билдәләй:
Народ в Шадине, и во многих к реке Мокше, также в верхних местах Суры, а особливо на лесистой стороне находящихся деревнях, суть иного поколения, нежели живущие при реке Пьяной и в Нижегородской губернии. Они и сами себя отличают от оных, и присваивают себе особливое имя Мокша, в множественном числе Мокшадь… напротив того, происшедших от другого колена называют они Ерзад или Ердзат; и они сами себя также именуют…''
Милли байрамдар
Эрзәндәрҙең төп халыҡ байрамы — Раськень Озкс (народное моление) 2004 йылдың 10 июлендә атянь эзем (урыҫ. совет старейшин) ҡарары менән Мордва Республикаһы Оло Игнатовск районы Чукалы ауылында өс йылға бер тапҡыр уҙғарыла (һуңғыһы 2013 йылдың 13 июлендә була). Шулай уҡ йыл һайын уҙғарылған Велень Озкс (сельское моление) байрамы бар, ул июль һуңында үткәрелә. Ошо ике байрамдан башҡа тағы ла бик күп ҡыҙыл даталар бар, әммә уларҙы ауыл ерендә йәшәүсе бәләкәй төркөмдәр генә байрам итә.
Эрзән флагы
Эрзән халҡының флагы («эрзянь раськенькоцт»«раськенькоцт эрзянь») уны йөрөтөүсе йәки ниндәйҙер ваҡиғала файҙаланыусының эрзәнэтномәҙәниәтенә ҡарағанлығын күрһәтә, шулай уҡ уның халыҡты, телен һәм мәҙәниәтен тотош һаҡлау һәм үҫтереү мөһимлеген аңлата. Айырым халыҡ булып мордваларҙан айырылыу һәм моҡша халҡы менән берләштергән мордва атамаһы менән килешмәү символы булып тора. Эрзәндәрҙең флагында өс төҫтөң ҡулланылыуы һәм уларҙың горизонталь урынлашыуы, уның Европа геральдика традициялары нигеҙендә эшләнеүен раҫлай. Ҡара төҫ — ул ер генә түгел, пулая — эрзән ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейеменең янбаш өлөшө төҫө. Бынан шундай һығымта яһарға мөмкин, тимәк, эрзәндәрҙең ата-бабалары өсөн ҡара төҫ — матәм төҫө түгел, ә уңышты һәм ҡатын-ҡыҙ башланғысын символлаштыра. Киң мәғәнәлә алғанда — был Масторав (Мать-земля мокш. мастормастор — ер, мокш. аваау— әсә). Әгәр бында ҡыҙыл төҫтө ҡан — эрзә халыҡтары символы, ә аҡ — Инешкипаз символы (Верховный Бог) тип ҡараһаҡ, түбәндәге мәғәнә килеп сыға: «Инешкипаз-Эрзә-Масторава». Төҫтәрҙең төп аңлатмаһынан тыш, икенсе тарктовканы ла нигеҙле тип һанарға мөмкин: Масторава (ҡара төҫ), үҙендә эшләүсе эрзәгә (ҡыҙыл төҫ) таяныс һәм тормош бирә, уларҙы өҫтән Инешкипаз (аҡ төҫ) яҡлап һәм ҡурсалап тора. .
Эрзәндәр йәшәгән территориялар
Эрзәндәрҙең күпселек өлөшө боронғо этник биләмәһендә йәшәй: Эрзәләрҙең ҡайһы ваҡыт шокша тип аталған төркөмө Мордовияның көнбайышында Теньгушевский (Баево, Березняк, Вяжга, Дудниково, Коляево, Кураево, Кесе Шокша, Мельсетьево, Мокшанка, Нароватово, Сакаево, Стандрово, Шелубь, Широмасово, Шокша) һәм Торбеевский (Дракино, Кажлодка, Майский, Федоровка, Якстере Теште) райондарында йәшәй. XVI—XVII быуаттарҙа эрзәндәрҙең төп массаһынан айырылып, был төркөм моҡшалар араһында инә һәм уларҙың йоғонтоһона бирелә.
Хәҙерге Мордовия сиктәренән тыш эрзәләрҙең һәм моҡшаларҙың ҙур күләмен Пенза-Саратов төбәгендә һәм Волга аръяғында осратырға мөмкин. Мәҫәлән, Һамар өлкәһендә эрзәндәр Исаклинский (23,9 %), Шенталинский (20,9 %), Похвистневский (19,8 процент) һәм Клявлинский (19,1 процент) райондарында күпләп йәшәй. Кошкинский (6 %), районының Яңы Кармала, Дала Шенталаһы, Городок ауылдарында компактлы урынлашҡандар.
Ырымбурҙа эрзәндәр Боғорослан (16,1 %), Северный (12,7 %), Пономаревка (7,8 %) һәм Абдулла (7,6 %) райондарында күп.
Эрзән телендәге баҫмалар
Мордва Республикаһы территорияһында Хөкүмәт тарафынан «Эрзянь правда» («Эрзянская правда») республика гәзите нәшер ителә. Ул 1921 йылдан сыға (тәүге исеме «Якстере теште» («Ҡыҙыл йондоҙ»). «Сятко» («Искра», 1928 йылдан) әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн «Чилисема» («Восход», 1931 йылдан) журналдары баҫтырыла . Бынан тыш, 1994 йылдан алып айына ике тапҡыр эрзән бойондороҡһоҙ гәзите «Эрзянь Мастор» («Эрзянская Земля») сыға.
Ульяновск өлкәһендә айлыҡ «Ялгат» («Друзья») гәзите донъя күрә.
Эрзән телендә музыка һәм музыкаль ижад
Фин-уғыр донъяһында эрзән телендә йырҙар башҡарыусы билдәле төркөм булып Торама фолк төркөмө тора.
2005 йылда йәштәр араһында популяр булған Модернс арт-фолк төркөмө ойошторола. 2010 йылда Саранскта Мерема төркөмө барлыҡҡа килә. 2011 йылда Мәскәүҙә Ойме музыкаль төркөмөнөң дебюты була.
Эрзән телендә заманса йырҙарҙы Видяй Бакич, Ежевика Спиркин, Анна Панишева, Евгений Самаркин, Виктор Рауткин һәм башҡалар башҡара.
Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы
Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы (1 ғинуар 1957 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы һәм драматург. 2020 йылдан «Һәнәк» журналының баш мөхәррире. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2021).
Биографияһы
Рәлиф Мөстәҡим улы Кинйәбаев 1957 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Ҡабыҡҡыуыш ауылында тыуған. 1980 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1981 йылда Күгәрсен районының Теләүембәт урта мәктәбендә башлай. Мәктәп директоры урынбаҫары вазифаһын башҡара.
Ырымбур айырым армияһы
Ырымбур айырым  армияһы (Айырым Ырымбур армияһы, Ырымбур армияһы, Көньяҡ-Көнбайыш армия) — Граждандар һуғышы осорондағы аҡтар армияһының көнсығыш фронты.
Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы
Биографияһы
1981—1985 йылдарҙа Стәрлебаш районында Иҫке Ҡалҡаш урта мәктәбе директоры булып эшләй.
Ырымбур айырым армияһы
Тарихы
1918 йылдың 17 октябрендә Ырымбур казак Кругы тарафынан А. И. Дутов командованиеһы аҫтындағы  Ырымбур казак ғәскәре  частарынан  һәм  башҡа улар менән берлектә булған ғәскәрҙәрҙән булдырылған.
Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы
Биографияһы
1985 йылдан — «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе, 1999 йылдан — баҫманың баш мөхәррире.
2011 йылдан — «Һәнәк» журналының, 2016 йылдан — «Ағиҙел» журналының, 2020 йылдың февраленән тағы ла «Һәнәк» журналының баш мөхәррире.
Ырымбур айырым армияһы
Тарихы
Ырымбур казак армияһы большевиктарға ҡаршы баш күтәреүсе формированиелар базаһы булараҡ барлыҡҡа килгән  '''Көньяҡ-Көнбайыш армияһы. ''' 1918 йылдың ноябренә тиклем  Өфө директорияһы тарафынан тәғәйенләнгән генерал - лейтенант В. Г. Болдыревҡа, ә аҙаҡтан - адмирал Колчакка буйһона. 28 декабрҙә армия Айырым Ырымбур армияһы итеп үҙгәртелә, уның составында 1-се һәм 2-се Ырымбур казак корпустары, 4-се Ырымбур армия берләшкән Стәрлетамаҡ һәм Башҡорт (4 пехота полкы) корпустары һәм 1-се Ырымбур казак пластун дивизияһы була. Ҡыҙылдар иҫәпләүенсә, уның һанын 10 мең кеше тәшкил иткән.
Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы
Ижади эшмәкәрлеге
Ижади эшмәкәрлеге үткән быуаттың 80-се йылдарынан башлана. Гәзит һәм журналдарҙа хикәйәләре һәм повестары баҫыла. 1988 йылда «Һыу юлында һылыу ҡыҙ» исемле тәүге китабы донъя күрә.
1990 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
Ырымбур айырым армияһы
Хәрби хәрәкәттәр
1918 йылда армия  алмаш-тилмәш уңыш менән Көньяҡ Уралда һәм Дала крайының төньяҡ райондарында (хәҙер Ҡаҙаҡстан) башлыса  ҡыҙылдарҙың 1-се армияһына ҡаршы эш итә, Быҙаулыҡты, Төньяҡ, Илек һәм Орск участкаларын һаҡлай. Әммә 1918 йылдың аҙағында - 1919 йылдың башында етди уңышһыҙлыҡтар башлана. Ғинуарҙа армия Ырымбурҙы һәм Орскиҙы ҡалдыра. Уңышһыҙлыҡтарҙың сәбәптәре казактарҙың  күпселегенең арығанлығы, һуғышты артабан дауам итергә теләмәүҙәре, советтар яҡлы булғандарҙың артыуы, дезертирлыҡ һәм хатта ҡыҙылдар яғына айырым кешеләр, төркөмдәр һәм тулыһынса подразделениеларҙың күсеүе менән аңлатыла. Бигерәк тә большевиктарҙың ғәскәрҙәр араһында һәм тылда үткәргән пропагандаһының  һөҙөмтәһе бул.а
Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы
Ижади эшмәкәрлеге
1992 йылда сыҡҡан «Йәйҙең һуңғы көндәре» (1992) китабындағы повесть һәм хикәйәләре, шунда уҡ, уҡыусыларының күңеленә хуш килә.
Һуңғы йылдарҙа Рәлиф Мөстәҡим улы күберәк драматургия өлкәһен үҙ итә. «Эх, Байтимер дуҫ!», «Айғырыңды үтескә бир!..», «Гүргә инер сер ине…» һ.б. пьесаларында хәҙерге замандың әхлаҡ мәсьәләләре күтәрелә.
Ырымбур айырым армияһы
Хәрби хәрәкәттәр
1919 йылдың яҙ башында Колчак армияһы үҙенең төп көстәре менән үҙәктә һәм төньяҡта һөжүм башлай, апрелдә һөжүмгә көньяҡта Дутов армияһы ҡушыла. Армия һөжүмде Һаҡмар һәм Илек йылғалары араһындағы участкала йәйелдерә, ҡыҙылдарҙың Ырымбуо төркөмөн ҡыҫырыҡлап сығара һәм Ырымбур тирәһенә барып сыға, әммә ҡалаға үтә алмай. Армиялағы хәлдәр киҫкенләшә һәм 23 майҙа ул үҙгәретелеп корпусҡа әүерелдерелә, Көньяҡ төркөм менән берлектә  Г. А. Беловтың яңы Көньяҡ армияһына әйләнә. Ҡыҙылдар Көньяҡ армияһын тар-мар иткәндән һуң уның ҡалдыҡтары аҡтарҙың 3-сө армияһына индерелә.
Армия июндәге  Ырымбур һөжүмендә ҡатнаша, ә 1919 йылдың июль аҙағынан үҙ аллы эш итә (Ставка улар тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт алмай ), августа Башҡортостанды һәм Ырымбур өлкәһен ышыҡлай  һәм Урал армия8s менән бәйләнеште һаҡларға тырышып, Верхнеурал районын тотоп тора. Верхнеуралды юғалтҡандан һуң көньяҡ-көнсығышҡа сигенә һәм сентябрҙә Турғай далаһына Петропавловск районында килеп сыға (был ваҡыт эсендә 1500 кешенән 1200 кеше ҡала) һәм  18 (йәки 21) сентябрҙә Ырымбур казактарынан яңы, аҙ һанлы Ырымбур армияһы булдырыла. Уның командующийы итеп Дутов тәғәйенләнә. 1919 йылдың 10 октябрендә армия Мәскәү армиялар төркөмө составына инә.
1919 йылдың октябрь аҙағына Ырымбур армияһында  4300 шашка, 16 пулемёт, 4 еңел ҡорал иҫәптә тора.
Айырым Ырымбур армияһы
Ғәскәрҙәр командующийҙары һәм баш начальниктары: генераль штаб начальниктары генерал-майор Акулинин  Иван Григорьевич (1918 йылдың 19 октябренән), генерал-лейтенант Дутов Александр Ильич (1918 йылдың 11 декабренән).
Ғәскәри армия идаралығының структураһы :
Көньяҡ армия
1919 йылдың 23 майында армия, Көньяҡ төркөмө һәм Ырымбур хәрби округы Көньяҡ армияға әүрелдереләләр. Көньяҡ армия шул иҫәптән  үҙ эсенә ала: 1919 йылдың  июненә армияла 200 штык, 12 000 ҡылыс, 7 000 ҡоралланмаған, 247 пулемёт һәм 27 орудие. Июль уртаһында армияны 11-се Себер уҡсылар дивизияһы  тулыландыра.
Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Обливы станицаһындағы музей.
Музейҙың тарихы
Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы 1994 йылда булдырыла. Уны асыу тантанаһын станицаның 250 йыллыҡ юбилейына тура килтерәләр. Тыуған яҡты өйрәнеү музейы элгәре 2-се төп дөйөм урта белем биреү мәктәбенең музейы булған, уны күп йылдар дауамында РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы Вера Филеевна Авсецина булдырған булған. 1994 йылда мәктәп музейының ҡайһы бер экспонаттары тыуған яҡты өйрәнеү музейына бүләк итеп тапшырыла.
Музейҙа Обливы станицаһы һәм Обливы районының тарихы менән танышырға мөмкин, боронғо көнкүреш әйберҙәрен һәм фотографияларын, урындағы рәссамдарҙың картиналарын, декоратив-ғәмәли сәнғәт әҫәрҙәрен, гербарийҙар, бик күп ҡош һәм хайуандар толобо, һәм энтузиастар йыйып музейға тапшырған бик күп башҡа предметтар күрергә мөмкин. Музей фондында яҡынса 2000 экспонат иҫәпләнә. Обливы районы халҡы йыл һайын музей фондын тулыландыра, боронғо казак көнкүреш әйберҙәрен, фотографиялар, китаптар, гәзит, журналдар бүләк итеп килтерәләр. Музей хеҙмәткәрҙәре экскурсиялар, край тарихы тураһында лекциялар үткәрәләр, Обливы районына бағышланған күргәҙмәләр һәм фотокүргәҙмәләр ойошторалар.
Адресы
Тыуған яҡты өйрәнеү музейы ошо адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Обливы районы, Обливы станицаһы, Ленин урамы, й. 21б. Боронғо сауҙагәр Дементьев йортонда урынлашҡан.
Гай Гая Дмитриевич
Гая Д(и)митриевич Гай (ысын исеме Гайк Бжишкян(ц), Հայկ Բժշկյանց; 18 февраль 1887 йыл — 11 декабрь 1937 йыл) — совет хәрби етәксеһе, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Революцияға тиклем
Әрмән, Тәбриз ҡалаһында (Иран) халыҡ уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған.
1901 йылда Тифлисҡа күсеп китә һәм әрмән рухани семинарияһына уҡырға инә.
1903 йылдан революцион хәрәкәттә ҡатнаша. 1904 йылдан РСДРП ағзаһы (Әрмән социал-демократик (гнчак) партияһына һәм фидаин отрядына инеүе тураһында күрһәтелә).
Тифлиста инструкторҙар һәм офицерҙар мәктәбен тамамлағандан һуң, үҙ ирке менән фронтҡа китә. Алтынсы дружинала Кавказ фронтында төрөктәргә ҡаршы һуғышҡан әрмән доброволецтары ротаһы менән етәкселек итә. Беренсе донъя һуғышында штабс-капитан дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, генерад Юденич тарафынан ике Георгий тәреһе һәм бер миҙал менән бүләкләнә.