cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шафран
Архитектура ҡомартҡыһы
Николай Чудотворец ғибәҙәтханаһы (башҡа исемдәре: Изге Никольский ҡорамы, Изге Николай Угодник сиркәүе, Николай сиркәүе) 1895 йылда төҙөлгән. Францияның иң боронғо һәм данлыҡлы ырыуҙарының береһенең вәкиле Альбер де Гасс Шафранға эләгә, өйләнә һәм бында бер нисә йыл йәшәй. 1917 йылдың Октябрь революцияһынан һуң Рәсәйҙе ташлап китергә мәжбүр була. Совет осоронда сиркәү емерелә. Альбер де Гас Ирэндың ҡыҙы йыш ҡына ата-әсәһе менән йәшәгән урындарын, айырыуса Шафрандағы сиркәүҙе иҫенә төшөргән, уны тергеҙеүгә ярҙам итәсәк ҡустыһына васыят әйтеп ҡалдырған. 2000 йылдар аҙағында, Францияның Башҡортостан Республикаһындағы илселеге аша Ирен де Юрштың туғанынан (ҡыҙ фамилияһы Ирина де Гасс-Переяславльцев) католик университеты профессоры Монсьер Андре Саразин де Гасстан хат килә, унда ул ғибәҙәтхана яҙмышы менән ҡыҙыҡһына һәм уны тергеҙеүгә үҙ өлөшөн индерергә тәҡдим итә. Үлемесле сирле Андре Саразин де Гасс сиркәүҙе тергеҙеү өсөн мең евро ғына иғәнә итә алған. Аксаков фонды кәрәкле аҡса өҫтәп, француз ғаиләһе иҫтәлегенә ҡыңғырау ҡойорға ҡарар итә. 90 килограмлыҡ ҡыңғырауҙы Каменск-Уралдың билдәле оҫтаһы Николь Пятков ҡойған. Ҡыңғырауҙа былай тип яҙылған: «1910-1917 йылдарҙа Шафранда йәшәгән һәм Рәсәйҙе яратҡан Альбер де Гасс ғаиләһе иҫтәлегенә. Андре Саразен де Гасс бүләге. 2005 йыл. Франция». Ике йыл дауамында ҡыңғырау Өфөлә С.Т.Аксаковтың йорт-музейында була, 2011 йылдың декабрендә уны изгеләндерәләр һәм ҡыңғырауға күтәрәләр.
Урамдары
Исемдәре:
1490 километр (1490 (километр))
3-сө шифахана бүлексәһе территорияһы (3-е отделение санатория (территория))
Гагарин тыҡрығы (Гагарина (переулок))
Тимер юл урамы (Железнодорожная (улица))
Карла Маркс урамы (Карла Маркса (улица))
Колхоз тыҡрығы (Колхозный (переулок))
Комсомол тыҡрығы (Комсомольский (переулок))
Королёв урамы (Королёва (улица)
Космонавтар урамы (Космонавтов (улица))
Крупская урамы (Крупская (улица))
Курорт урамы (Курортная (улица))
Ленин урамы (Ленина ( улица ))
Урман урамы (Лесной ( переулок)
Тыныслыҡ урамы (Мира (улица))
Йәштәр урамы (Молодежная (улица))
Октябрь урамы (Октябрьская (улица))
Папанин урамы (Папанина (улица))
Еңеү урамы (Победы (улица))
Подстанция урамы (Подстанционная (улица))
Ялан урамы (Полевая (улица))
Шишмә тыҡрығы (Родниковый (переулок))
Салауат Юлаев урамы (Салавата Юлаева (улица))
Иреклек урамы (Свободы (улица))
Семашко урамы (Семашко (улица))
Совет урамы (Советская (улица))
Ҡарағай урамы ((Сосновая (улица))
Тукай урамы (Тукаева (улица))
Учхоз территорияһы (Учхоза (территория))
Чапаев урамы (Чапаева (улица))
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Элеватор тыҡрығы (Элеваторный (переулок))
Ҡаҙ үләне
Ҡаҙ үләне (Лапча́тка гуси́ная, Гуси́ная ла́пка, Potentilla anserina) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 40-50 см-ға етә. Майҙың аҙағынан авгусҡа тиклем һары сәскә ата.
Таралыуы
Үҫемлек төньяҡ ярымшарҙан таралған. Ер шарының бөтә уртаса климат зонаһында үҫә. Үҫемлек дымлы болондарҙа, йылға, күл ярҙарында, урамдарҙа, йорт тирәһендә үҫә.
Ҡара йөҙҙәр
Ҡара йөҙҙәр (Черноликие) — башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы, БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури әҫәре. Башҡорт әҙәбиәтенең тәнҡитле реализм әҫәрҙәренең береһе.
Тарихы
Тәүге тапҡыр 1927 йылда Ҡазанда татар телендә 140 биттә баҫыла. Һуңыраҡ Өфөлә тәүге тапҡыр 1933 йылда башҡорт теленә тәржемә ителә һәм латин графикаһы нигеҙендә баҫтырыла. «Ҡара йөҙҙәр» повесы элегерәк мәктәптә «Туған әҙәбиәт» дәресе программаһына индерелгәйне һәм өйрәнелә ине.
«Ҡара йөҙҙәр» повесында ауыл мәктәбендә уҡыған сағында яҙыусы үҙе шаһит булған реаль ваҡиғалар һүрәтләнә.
Коммунистар партияһы хакимлыҡ иткән осорҙа әҫәр атеистик пропаганда маҡсатына хеҙмәт итә.
Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Повеста ҡатын-ҡыҙҙарҙың трагик яҙмышы, XIX быуаттың 90-сы йылдарында татар-башҡорт йәмғиәтендә ислам донъя ҡоролошо дин ҡанундары һүрәтләнә.
Повестың төп геройҙары — Ғәлимә исемле ҡыҙ һәм уның һөйгән йәре, ауыл егете Закир. Сибәр ҡыҙ Ғәлимә Закирҙы ярата. Уларҙың бәхетле ғаилә тормошо тураһында хыялына байҙарҙың улдары һәм мулла-хәҙрәт ҡамасаулай. Ғашиҡтарҙың осрашыуы уларҙы шәриғәт законын боҙоуҙа һәм диндән яҙыуҙа ғәйепләү өсөн етерлек шарт булып тора. Ҡыҙҙың атаһы, Фәхри, ҡыҙын өйөнән ҡыуа. Закир ҡалаға китергә мәжбүр була. Ғәлимә, хурлыҡты күтәрә алмай, аҡылдан яҙа һәм мәкегә батып үлә. Закирҙы туҡмайҙар, шунан һуң ул үпкә туберкулезы менән ауырый.
Ҡулланыу
Повестың мотивы буйынса Башҡорт дәүләт академия драма театрында «Ҡара йөҙҙәр» спектакле ҡуйыла. Спектаклдең тәүге постановкаһы 1938 йылдың 5 майында үтә.
1981 йылда Ҡаҙанда повесть буйынса «Мөхәббәт өсөн яза» операһы ҡуйыла.
1980 йылда Өфөлә, ҡурсаҡ театрында, повесть мотивтары буйынса «Ғәлимә» исемле ҡурсаҡ спектакле ҡуйыла.
1965 йылда Башҡорт АССР-ында Ленинград балетмейстеры Хашим Мостаев ҡуйылышында «Ҡара йөҙҙәр» балеты ҡуйыла.
2016 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының «Ҡара йөҙҙәр» повесы мотивы буйынса спектакле «Рәссамдың костюмдар буйынса иң яҡшы эше» номинацияһында «Алтын битлек» премияһына лайыҡ була.
Киске намаҙҙан һуң беҙгә дәрескә хәҙрәт килергә тейеш ине. Шуға күрә беҙ йәшәгән мәҙрәсә йыйыштырылған ине, тәҙрә янындағы тәпәш өҫтәлгә шаҡмаҡлы ашъяулыҡ ябылған, ә уң яҡта, иҙәндә бер нисә мендәр тау булып өйөлөп ята.
Беҙ килгәндән һуң күп тә тормай Ғәли-хәлфә әйләнеп килде һәм хәҙрәт килгәнен белдереп беҙгә ишара яһаны. Бөтәһе лә ултырҙылар ҙа тын ҡалдылар. Беҙ китапҡа текәлдек һәм бик иғтибарлы уҡып ултырған кеше һымаҡ ҡиәфәт алдыҡ.
Валаам инвалидтар йорто
Тарих
Карел-Фин ССР-ы Юғары Советы Указына ярашлы инвалидтар йорто 1950 йылда нигеҙләнгән. 1950 йылдың 20 ноябрендә утрауҙа 904 кеше була. Инвалидтар монастырь биналарына урынлаштырыла,. Инвалидтарҙың, эшкә һәләтле булғандары — эшләй. 1950 йылдың 28 июлендә 50 инвалид утрау ҙа эшкә урынлаштырылған була.
1959 йылда утрауҙа 1500 инвалид булған. [633 сығанағы көн күрһәтелмәгән]
Интернатта йәшәүселәр араһында Григорий Волошин, Иван Калитаров (тыуған 1924) , Матвей Котов, Николай Сергеевич Кошелев , Меньшиков Василий, Михаил Холодный (тыуған 1920), В. Н. Качалов, Хатов Алексей Алексеевич, Ланев Федор Васильевичтар була.
1960-сы йылдарҙа архипелагҡа экскурсиялар килә башлай.
Валаам тәбиғи музей-ҡурсаулыҡ директоры Владимир Высоцкий әйтеүенсә: «Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, зыярат ҡәберҙәре тулыһынса тиерлек юғалып бөткән. Бөгөнгө көндә улар юҡ. Теге йәки был инвалидтың ҡәбере урынын аныҡ күрһәтеү мөмкин түгел». Фельдшер Любовь Щеглакова утрауҙа үлгән ветерандарҙың фамилияларын тергеҙеү менән шөғөлләнә. Ветерандарҙың наградалары һәм бүләк китаптары ҡайҙа булған, был билдәһеҙ, һаҡланмаған.
Утрауҙа патриархы Кирилл Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары иҫтәлегенә мемориалды изгеләндерә. 54 ветерандың исеме исемлеккә керә. Буласаҡ һәйкәл өсөн мәғлүмәт яҙыусы Санкт-Петербург һәм Төньяҡ-көнбайыш төбәгенең Ерләү тармағы предприятиелары ассоциацияһы вәкиле фекере буйынса, был зыяратта 200-гә яҡын инвалид ерләнгән булырға тейеш. Вафат булған инвалидтарҙы Игумен зыяратындағы руханиҙар ҡәберҙәре араһында ерләгәндәр. Ҡәбер өҫтөнә металдан һаранғ ғына итеп яҙылған табличкалар ҡуйғандар: уларҙа бары тик фамилиялары, йәшәгән йылдары күрһәтелгән. Уларҙа һуғыш геройының ҡәбере тигән билдәләр юҡ.
Сәнғәттә
Валаам йорт-интернатында йәшәгән кешеләрҙе үҙенең графика эштәрендә рәссам Геннадий Добров һүрәтләгән.
Музыка
Мәскәү прог-рок/пост-метал төркөмө Adaen 2015 йылдың февралендә <i id="mwXA">Peine Dure Forte Et</i> исеме аҫтында йыр сығарған, уның тексында Бөйөк Ватан һуғышының Валаам һәм Соловецк инвалидтары проблемаһы күтәрелә. Березин Валентиндың, коллективтың фронтмены, гитарасыһы һәм йырсыһы, әйтеүенсә, йыр тексы, шулай уҡ урта быуат метафора язалап үлтереүҙәре, Евгений Кузнецовтың «Валаам дәфтәре» йоғонтоһо аҫтында яҙылған.
Курзун
Курзун — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарғая
Һарғая (Саргая) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 146 кеше. Почта индексы — 453592, ОКАТО коды — 80219840002.
Географик урыны
Ауыл Һарғая йылғаһының тамағы утарында урынлашҡан. Алыҫлығы:
Тарихы
Бөрйән, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ һәм Түңгәүер волостары башҡорттары үҙҙәренең община ерҙәрен һаҡлап ҡалыу маҡсатында XVIII быуат аҙағында элекке утарҙарҙы ауылдарға әүерелдерә башлай. Ауылдар янында ла күпләп йәйләү, яҙлау, көҙләү урындары һәм утарҙар булған. Шуларҙың береһе Һарғая исемле ҡышлауҙары була, әммә утарға муллалар был урынға бик үк риза булып бармаған. Шулай ҙа йылдар буйы йәйләү, ҡышлау ғына булып ҡала килгән.
1927 йылда В. И. Ленин тарафынан тәбиғәт ҡурсаулығы итеп, Һарғая тау һырты, йылғаһы һәм Ҡағы һәм Үҙән башы йылғалары араһын Башҡорт дәүләт заповеднигы итергә тигән указға ҡул ҡуйыла.
Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы 1929 йылдың 3 сентябрендә заповедник ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм ул 1930 йылдың 11 июнендә эшләй башлай.
Урманға маралдар һәм башҡа йәнлектәр ебәрелә. Эшкә һөнәри белемле кешеләр саҡырыла. Утар урынына яңынан өйҙәр ҡалҡып сыға. Ауыл барлыҡҡа килә. 50‑се йылдарҙан алып ауыл хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә.
Һарғая ауылы Ҡолғана ауыл Советына ҡарай. Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, бер магазин, ҡурсаулыҡтың тәбиғәт музейы, маралдар үрсетеү фермаһы бар.
Ауыл эргәһендәге ер-һыу
Һарғая йылғаһы үрендә Ҡолоҡая, Асыуҡая Һәм Һарғая (Һары ҡая исемле тау) урынлашҡан Һары, зәр — фарсы телендә алтын төҫтө аңлата.
Яланғас бейек асыҡ таулы ҡаялар ҡыҙғылт, һары төҫтәге мүк менән ҡапланғас, әллә ҡайҙарҙан һары, зәр төҫөнә мансылып күренә. Шуға ла тау Һары ҡая — «Һарғая» тип атала.
Был тирәлә батша осорнда уҡ кислохром сығарыла, әлеге көндә лә уның ҡул көсө менән башҡарылған шахталарына (Рәсәйҙә ике урында ғына) экскурсия яһарға була.
Һарғаяның биръяҡ яры бейек, ә икенсе яры, киреһенсә тәпәш. Аръяҡта — урман. Һарғая йылғаһы башында Ҡолоҡай тигән урын бар. Был урында ҡарағас ағастары күп. Элегерәк кеше ҡарағас һағыҙы йыйып кәсеп иткән.
Дейеү тауы, Ҡыраҡа, Асыу, Һарғая, Яманҡыр, Батыр ҡыры, Крак, Башһырт, Аҡынҡыраҡ,Ҡолаҡай һәм башҡа тауҙар Һарғая һыртын тәшкил итә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 100 % башҡорттар йәшәй (2002).
Урамдары
Урам исеме :
Гәрәев Рафаил Закир улы
Гәрәев Рафаил Закир улы (15 сентябрь 1930 йыл, Кесе Шаҙы ауылы, Мишкә районы, Башҡорт АССР-ы — 11 ғинуар 2010 йыл, Өфө, Башҡортостан, Рәсәй) — 21-се төҙөлөш тресының ташсылар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген колхозда башлай.
Фабрика-завод уҡыуын тамамлағандан һуң 1949 йылдан алып № 21 тресында ташсы булып эшләй.
Иолду
Иолду — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мгла (йылға)
Мгла (Оло Мгла) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Маханяд-Пус-Яха
Маханяд-Пус-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шишмә (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күрһәтмәләр теорияһы
Күрһәтмәләр теорияһының һоҡландырғыс үҙенсәлеге — уның математикала киң таралғанлығы. Бының беренсе аспекты — күрһәтмәләр теорияһының күп төрлө ҡушымтаһы: үҙенең алгебраға тәьҫиренә өҫтәмә рәүештә ул Фурье анализын гармоник анализ ярҙамында аңлатып бирә һәм байтаҡ дөйөмләштерә, ул инварианттар теорияһы һәм Эрланген программаһы аша геометрия менән тығыҙ бәйләнгән, автоморфлы формалар һәм Ленглендс программаһы аша һандар теорияһына ҙур тәьҫир яһай. Икенсе аспект булып күрһәтмәләр теорияһына ҡараштарҙың төрлөлөгө тора. Бер үк объекттар алгебраик геометрия, модулдәр теорияһы, һандарҙың аналитик теорияһы, дифференциаль геометрия, операторҙар теорияһы, алгебраик комбинаторика һәм топология ысулдары менән өйрәнелергә мөмкиндәр.
Күрһәтмәләр теорияһының уңышы уның күп һандағы дөйөмләштереүҙәренә килтерә. Иң дөйөмдәренең береһен категориялар теорияһы ҡуллана. Күрһәтмәләр теорияһы ҡулланылған алгебраик объекттар билдәле бер категорияның объекттары, ә күрһәтмәләр — был категориянан векторлы арауыҡ категорияһына функторҙар итеп ҡаралырға мөмкиндәр. Бындай һүрәтләү ике күренеп торған дөйөмләштереүгә күрһәтә: беренсенән, алгебраик объекттар дөйөмөрәк булған категорияларға алмаштырыла алалар; икенсенән, векторлы арауыҡтар категорияһы башҡа яҡшы аңлашылған категориялар менән алмаштырыла ала.
Билдәләмәләр һәм концепциялар
V — F яланы өҫтөндә векторлы арауыҡ икән, ти. Миҫал өсөн, V — ул Rn йәки Cn, ярашлы рәүештә ысын йәки комплекслы һандар яланы өҫтөндә стандарт n-үлсәмле векторҙар-бағаналар арауығы тип уйлайыҡ. Был осраҡта күрһәтмәләр теорияһының идеяһы, абстрактлы алгебраны, элементтары булып ысын йәки комплекслы һандар торған n × n матрицаларын ҡулланып, аныҡлауҙан тора.
Был мөмкин булған алгебраик объекттарҙың өс төрө бар: төркөмдәр, ассоциатив алгебралар һәм Ли алгебралары.
Билдәләмә
Күрһәтмәгә билдәләмә биреүҙең ике ысулы бар. Беренсеһе, матрицаның вектор-бағаналарға матрицалы ҡабатлау ярҙамында тәьҫир итеү ысулын дөйөмләштереп, төркөм ғәмәлдәре идеяһын ҡуллана. V векторлы арауығында G төркөмөнөң йәки A алгебраһының күрһәтмәһе (ассоциатив йәки Ли) — ул ике үҙсәнлеккә эйә сағылышы һыҙыҡлы (F өҫтөндә).
Күрһәтелгән төркөмгә бәйле рәүештә күрһәтмәләр теорияһының бүлектәрен айырып ҡарайҙар:
Порывайка
Порывайка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 339 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Талтымка
Талтымка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәсхетдин
Фәсхетдин — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Фәсхетдин (Фәссәхетдин) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ғәрәпсәнән — фәсих + дин; Фәсхи — сәсән, телгә оҫта тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улы (1922 йыл (башҡа сығанаҡ буйынса — 1920 йыл — 6 июль 1942 йыл — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой ҡыҙылармеец.
Фамилиялар
Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы (16 март 1940 йыл) — баянсы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1982) артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).
Атаһының исеме
Латипов Әхәт Фәсхетдин улы (Латыпов Ахат Фасхутдинович) — (10 февраль 1933 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы Ғиләж Ғүмәрский (1 апрель 1890 йыл — 26 ноябрь 1967 йыл) — драматург. 1910 сы йылдарҙан үҙешмәкәр театр коллективтарын ойоштороусы. 1930—1937 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең район-ара бүлеге мөдире. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы (21 июнь 1913 йыл — 6 сентябрь 1952 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар дивизияһы гвардия артиллерия полкының батарея командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1944)
Батталов Булат Фәсхетдин улы (шулай уҡ Булат Баттал булараҡ билдәле; 19 апрель 1928 йыл, — 21 июль 2011 йыл) — инженер-металлург, шағир һәм дини хеҙмәткәр. Силәбе өлкәһе башҡорт һәм татар яҙыусыларының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге әҙәби берекмәһе ағзаһы.
Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы (11 март 1923 йыл — 2007 йыл) — башҡорт шағиры, публицист. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2002).
Зарипов Ирек Фәсхетдин улы (Зарипов Ирек Фәсхетдинович; 18 ғинуар 1956 йыл — 3 сентябрь 2018 йыл — совет, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Һөнәре — ветеринария табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы (16 сентябрь 1861 йыл — 1939 йыл), шағир-импровизатор.
Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы
Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы (9 май 1964 йыл) — дәүләт һәм банк системаһы эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2004). Дуҫлыҡ (2011), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2015) һәм Салауат Юлаев (2018) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Рөстәм Хәбиб улы Мәрҙәнов 1964 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Өфө авиация институтын тамамлаған, инженер-иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент.
2018 йылдың 3 декабрендә Башҡортостан Хөкүмәте премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов, икенсе эшкә күсеү сәбәпле, отставкаға китте. Уға «һәйбәт һәм ғәҙел эшләгәне» өсөн рәхмәт белдерелде һәм ул Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде. Рөстәм Хәбиб улы Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкының Урал баш идаралығы етәксеһе вазифаһына тәғәйенләнә.
Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы
Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы (25 июнь 1908 йыл — 18 июнь 1971 йыл) — Башҡортостан инженер-электригы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958).
Биографияһы
Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы 1908 йылдың 25 июнендә Өфө губернаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы) Мөҡсин ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Районда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Мәскәү электр-машиналар төҙөү институтына уҡырға инә. 1933 йылда институтты тамалап сыға һәм тыуған Башҡортостанына әйләнеп ҡайтып, Өфө Үҙәк электр станцияһында прораб, баш инженер урынбаҫары, баш инженер булып эшләй. 1936-1938 йылдарҙа Өфө моторҙар заводының баш энергетигы була. 1939-1954 йылдарҙа Өфө 20-се заводының баш инженеры. 1955- 1957 йылдарҙа Өфө ТЭЦ-2 ойошмаһының директоры. 1958-1960 йылдарҙа һәм 1958-1971 йылдарҙа «Башкирэнергоның» район энергетика идаралығының идарасыһы. 1961-1963 йылдарҙа Башҡортостан совнархозы рәйесенең урынбаҫары. Был вазифаларҙа эшләү дәүерендә М. С. Рәжәпов Салауат һәм Күмертау ТЭЦ-тарында еүешлеге зур башҡорт һоро күмерен яндырыу технологияһын үҙләштереүгә һәм камиллаштырыуға тос өлөш керетә. Уның етәкселеге аҫтында Бекетовола 500 кВ ҡеүәтле подстанция һәм Бөгөлмә— Бекетово——Златоуст юғары электр линияһы эксплуатацияға тапшырыла. Рәжәпов шулай уҡ Ҡарман ГРЭС-ын төҙөүҙең инициаторы була. М. С. Рәжәповтың исеме менән 1982 йылда Өфөнөң ТЭЦ-2 предприятиеһы аталған. Республиканы электр энергияһы менән тәьмин итеүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн М. С. Рәжәпов Октябрь революцияһы ордены (1971), «Почёт Билдәһе» ордены (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) менән бүләкләнгән. 1971 йылдың 21 июнендә Өфө ҡалаһында вафат булған.
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958)
Октябрь революцияһы ордены (1971)
«Почёт Билдәһе» ордены (1945)
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
Һылтанмалар
Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.
Һарайҫа ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Һарайҫа ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
Һарайҫа ауыл Советы — «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Зәнгәзир милли паркы
Академик Хәсән Әлиев исемендәге Зәнгәзир милли паркы Хәсән Әлиев (Akademik Həsən Əliyev adına Zəngəzur Milli Parkı) — Әзербайжандағы ҡурсаулыҡ. 2003 йылда Нахичеван Автономиялы Республикаһының Ордубад районы биләмәһендә булдырылған. Парктың дөйөм майҙаны 42,797 гектар (427.97 км²). 2009 йылдың 25 ноябренә тиклем академик Хәсән Әлиев исемендәге Ордубад милли паркы исемен йөрөтә. Әзербайжан Республикаһының Президенты ҡарары (№606) менән исеме «Зәнгәзир»гә алмаштырыла. Зәнгәзир — бер өлөшө парк биләмәһенә тура килгән тау һырты исеме. .
Паркты булдырыу маҡсаты
Зәнгәзир милли паркы тау һарығы — муфлон, безоар кәзәһе, леопард, һоро айыу, кавказ ҡоро, буйлы гиеналарҙы тергеҙеү һәм һаҡлау маҡсатында булдырылған. Бөтә был йәнлектәр Әзербайжан Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Зәнгәзир милли паркының төп бурысы — хас булған климат, рельеф һәм башҡа физик-географик үҙенсәлектәрен һаҡлау, ҡоштарҙы, йәнлектәрҙе, бөжәктәрҙе, үҫемлектәрҙе һаҡлау һәм үрсетеү, тәбиғәтте һаҡлау буйынса мәғрифәтселек һәм экотуризмды үҫтереү. Әзербайжан Ҡыҙыл китабына индерелгәндәрҙән 35 төр умыртаҡалылар, 20 төр бөжәк, 39 төр үҫемлек милли парк биләмәһендә көн күрә. Юғала барғандарына азия леопарды, бөркөт, аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтө инә.
Флора и Фауна
Зәнгәзир милли паркы бай биологик төрлөлөккә эйә. Әзербайжан Ҡыҙыл китабына индерелгән йәнлек, бөжәк һәм үҫемлектәрҙең 58 (35 умыртҡалы һәм 20 бөжәк) йәнлек төрө һәм 39 үҫемлек төрө парк биләмәһендә тереклек итә.Бик һирәк һәм юғалып барған фауна төрҙәренән азиат леопардын, тау һарығы - муфлонды, безоар кәзәһен, аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтөн, бөркөттө һәм дрофуны атарға була.
Һағыҙ
Ҡара һағыҙ — ҡайын туҙынан ҡайнатылған сәйнәгес. Һағыҙҙы йоторға ярамай. Башҡа төр һағыҙҙар ҙа бар, уларҙы сәйнәй торған нигеҙгә төрлө тәмләткес ҡушылмалар өҫтәп яһайҙар. Һағыҙҙы каучук, резина, төрлө ыҫмалаларҙан эшләргә мөмкин. Һағыҙҙы стоматологтар ауыҙ эсен таҙартыу һәм сәйнәү мускулатураһын көсәйтеү өсөн тәҡдим итәләр. Һағыҙ сәйнәгәндә ауыҙ һуты (шайыҡсаһы) бүленеп сыға, шуға күрә уны ашағандан һуң сәйнәргә кәрәк.
1-се ысул
Ҡәҙимге ҙур бер йомғаҡ һағыҙ ҡайнатыу өсөн ике-өс тоҡ ҡайын туҙы кәрәк. Уны урманға барып йәки берәй төҙөлөш барған урында бысылған ҡайын ағасынан йыйып алырға мөмкин. Ҡайын туҙын ҡағыҙҙай йоҡа ғына итеп һыҙырып алырға. Уны көнө буйы ла һыҙырырға тура килә. Туҙҙарҙы ҡаймаҡ һөртөп, суйынға тыңҡыслап һалырға. Ҡаймаҡ иҫке түгел, ә яңы ғына айыртылған булһын.
Ут сыҡмаһын өсөн һағыҙҙы йылға буйында ҡайнаталар. Суйынды таба менән ябып, өстағанға ултыртып, усаҡҡа ҡуяһың. Ул ҡыҙғас, эсендә сажлап эреүсе туҙҙы уҡлау кеүегерәк йоморо таяҡ менән һаҡ ҡына болғатырға. Эрегән туҙ усаҡҡа сәсрәмәһен. Суйын ныҡ ҡыҙһа, йыш болғатып торорға тура киләсәк. Таяҡты бысратмау мөһим, сөнки ҡом-фәлән йәбешһә, һағыҙҙың сифаты юғала. Таяҡты таҙа сепрәккә һалып тороу фарыз.
Суйын эсендәге иҙмәне мөмкин тиклем йышыраҡ болғатып, туҙҙары һағыҙға эйләнеп эреп бөткәс, уға таҙа һалҡын һыу ҡойоп, күләгәгә ултыртырға. Һыуынғас, ҡулды ҡаймаҡлап, суйын эсендәге һағыҙҙы һыпырып йыйып йомғаҡлап, еүеш сепрәккә төрөп һалаһың. Һағыҙ әҙер. Усаҡты яҡшылап һүндергәс, эш тә тамам.
2-се ысул
Бысылған ҡайын өйөмөнән таҙа ғына итеп ос яғынаныраҡ туҙын һыҙырып алалар, ҡайтыу менән тетәләр. Нәҙек кенә иң өҫкө ҡатлам да бармай, аҫҡы һары ҡаты ҡатламы ла алынмай. Туҙҙы туҡмас һымаҡ булғансы тетәһең. Унан суйынға тыңҡыслап тултырып өҫтөн таба менән ябаһың, туҙға ут тоҡанмаһын өсөн ауыҙы ныҡлы ябылырға тейеш. Мунса мейесендә йә урамда ҡайнатыуы йәтешлерәк. Тандыр ғына ҡуҙҙа ҡайнатыла. Көйөп китмәһен өсөн әҙләп һыу һалып торорға ла кәңәш ителә. Ярты сәғәттән уттан алып суйынды болғатырға кәрәк, бының өсөн алдан йыуып таҙа таяҡ әҙерләргә. Ут ҡыҙыулығына ҡарап туҙ иреп бөтә. Иреп бөткәс, эҫе сағында ярты йомғаҡтай май өҫтәп бер суйынға, тағы әҙгә генә утҡа ҡуйып алына.Ныҡ майлы булһа, сәйнәп булмай, тешкә йәбешә. Һыйыр майы алына. Уттан алғас, ҡатылығына ҡарап май өҫтәлә. Әҙер булғас,һыуыҡ һыуға һалып әүәләп алаһың, оҡшағанса рәүешкә килтереп ҡатыраһың.
Ҡулланыу
Еүеш сепрәккә терөлгән хуш еҫле ҡайын туҙы һағыҙын өҙөп алып ҡына сәйнәргә. Бындай һағыҙ таҙа. Һаулыҡҡа зыяны юк. Ул урттағы насар еҫте бөтөрә, теште таҙарта, нығыта, аппетитты аса. Теләһә ниндәй химик ҡатнашмаларҙан әҙерләнгән ашҡаҙанға зыянлы сит ил һағыҙҙарын файҙаланғансы, әсәй-оләсәйҙәребеҙҙең бай ижади фантазияһы нигеҙендә ҡайын туҙынан һағыҙ ҡайнатып сәйнәү, мең тапҡыр яҡшы буласаҡ.
Менсейяга
Менсейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Месна йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Мишәр
Яңы Мишәр (Новомещерово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Яңы Мишәр ауыл советына ҡарай, ауыл советы үҙәге. Почта индексы — 452566, ОКАТО коды — 80242835001.
Урамдар
Урам исеме :
Эхзен
Эхзен (Oechsen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 645 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 36404 һәм автомобиль коды WAK.
Кутерген
Кутерген — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 505 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Итыкультын-Бажи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы
Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы (Сальманова Лилия Кутлухужевна; 20 ноябрь 1947 йыл), музыка белгесе, фольклорсы. Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Рәсәй композиторҙар союзы ағзаһы (2009), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы Сәлмәнова 1947 йылдың 20 ноябрендә Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Иҫке Әсән ауылында тыуған. 1974 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының тарих-теоретика-композиторлыҡ факультетын, 1979 йылда Гнесиндар исемендәге музыка-педагогия институтын тамамлай. 1979—1988 йылдарҙа Учалы музыка училищеһында уҡыта. 1989 йылдан Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының фольклористика бүлеге ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан — Рәсәй композиторҙар союзы ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Башҡорт халыҡ музыкаһы һәм этнография өлкәһендәге тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 1970 йылдан республика райондары буйлап, шулай уҡ Һамар, Һарытау һәм Силәбе өлкәләре башҡорттары йәшәгән урындарҙа фольклор һәм комплекслы экспедицияларҙа ҡатнаша.
Башҡорт халыҡ музыкаһы тураһында монография мәҡәләләре һәм Башҡорт энциклопедияһында 20 материал авторы, бынан тыш, ул ғилми хеҙмәттәр йыйынтығында, күп томлы «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында, шулай уҡ Рәсәй ҡалаларында һәм сит илдәрҙә сыҡҡан йыйынтыҡтарҙа 100-гә яҡын фәнни мәҡәлә авторы. «Башҡорт халыҡ оҙон көйҙәре» (2007) баҫмаһын төҙөүсе. С. Г. Рыбаковтың «Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыкаһы һәм йырҙары» китабын яңынан баҫмаға әҙерләй.
Мейды-Юган (йылға)
Мейды-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Шайтан заводтары
Шайтан заводтары — Түбәнге Шайтан суйын иретеү һәм тимер яһау, Үрге Шайтан тимер яһау заводтары Н. Н. Демидов тарафынан Оло Шайтан (Чусовая йылғаһы ҡушылдығы) йылғаһы буйында Себер даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә төҙөлә; Түбәнге — 1732 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1731 йылда), Үрге (ярҙамсы) — 1760 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1759 йылда). Хужалары: 1732 йылдан 1867 йылға тиклем — Демидовтар, 1867 йылдан — Е. А. һәм С. А. Ширяевтар, 1810 йылдан — М. Ф. Ярцев, 1846 йылдан — М. И. Кузьмина, Е. И. Николаева һәм О. И. Берг, 1869 йылдан — В. Берг һәм уның вариҫтары, 1907 йылдан Шайтан тау заводтарының акционерлыҡ йәмғиәте. Заводтар Шайтан тау округына инәләр.
Мейды-Юган (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайтан заводтары
Түбәнге Шайтан заводы 1732 йылда эшләй башлай, ә Үрге — 1760 йылда. Түбәнге Шайтан заводында домна мейесе, 6 ҡул горны, 3 крица сүкеше була; XIX быуат башында — ҡорос ҡойоу мейесе, 12 горн, 5 крица сүкеше, 2 прокатлау станы; Үрге шайтан заводында — 2 сүкеш, в нач. XIX быуат башында — 6 горн, 2 сүкеш. 1900 йылда Шайтан заводтарында 7 ҡыҙҙырыу, 5 пудлинг, 2 иретеп йәбештереү һәм домна мейесе, крица горны, 4 һыу һәм 3 боҫ сүкеше, 5 прокатлыҡ станы, 9-шар боҫ машинаһы һәм локомобиль, 2 һауа өрөүсе машина. 1910 заводтарҙың 34315 десәтинә ере була. 1772 йылда Шайтан заводтарында — 466 мастеровой һәм эшселәр, 1858 йылда — 2921 крепостной крәҫтиән, 1904 йылда — 1020 эшсе хеҙмәт итә. 1779 заводтарына етештерелә (мең бот): тимер — 61,4, 1841 йылда — 36, 1863 йылда — 103,7, 1881 йылда — 121,9; Түбәнге шайтан заводында: суйын 1750 йылда — 66, 1800 — 94,3, 1860—158,3; 1885 — чугуна 328,8, әҙер тимер — 150,4 (шул иҫәптән табаҡлы — 129,8), 1910 йылда — 664,8 и 285 (279,1) соотв., 1913 йылда чугуна — 664,8, табаҡлы түбә ҡыйығы тимере — 376,9. 1830 йылда Шайтан заводтарында табаҡлы түбә ҡыйығы тимерен тетештереү индерелә, 1835 йылда — суйындан изделиелар ҡойоу, 1882 йылда — пудлинглыҡ, 1911 йылда — мартен етештереүе, Пермь тимер юлы төҙөлә.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында артиллерия снарядтарын, ваҡ торба һәм хәрби хәжәте өсөн башҡа продукцияһын етештерә; ҡурғаш һәм хром берләшмәһен етештереү өсөн «Железняк» химия заводы төҙөлә.
1920 йылда Түбәнге Шайтан заводы торбалар етештереү буйынса заводы тип үҙгәртелә.
Граждандар һуғышы осоронда Түбәнге Шайтан заводы өлөшләтә емерелә, Үрге Шайтан заводы яндырыла.
Һуңынан Торбалар заводы базаһында «Первоуральск яңы торба заводы» Аcыҡ акционерлыҡ йәмғиәте булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Түбәнге Шайтан заводы ауылы урынында Первоуральск ҡалаһы урынлашҡан.
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Дөйөм характеристикаһы
Башҡортостан тәбиғи үҙенсәлектәре — рельефы, климаты, тупрағы — буйынса 4 тәбиғәт зонаһына бүленә. Һәр зона флора үҙенсәлектәренә эйә.
Ылыҫлы урмандар зонаһында ҡыҙыл көртмәле (Vaccinium vitis-idaea), ҡара көртмәле (Vaccínium myrtíllus), күк еләк (Vaccínium uliginósum), линне́й (Linnea borealis) таралған, шулай уҡ Шребер боровой мүге — плеурозий (Pleurozium schreberi), ялтырауыҡ гилокомий (Hylocomium splendens), ритидиадельф (Rhytidiadelphus), ағасҡа оҡшаған климаций (Climacium dendroides) һ.б. үҫә.
Башҡортостан Республикаһы территорияһының Урал алды төньяҡ өлөшө киң япраҡлы урмандар зонаһында түбәндәге үҫемлек төрҙәре таралған: имән (Quercus), йүкә (Tilia), саған (Acer) һәм үләндәр — еҫле балтырған (Aegopodium podagraria), ҡолонтояҡ (тайтояҡ) (Asarum europaeum), ҡырлыгөл, себен ҡыуаҡлылар төркөмөнән (купена многоцветковая) (Polygonatum multiflorum), май ынйыһы (Convallaria majalis), лютиклылар төркөмөнә ҡараған ағыулы бәғәнәш, салауат тамыры үләне (воронец колосистый) (Actaea spicata), ғәжәйеп миләүшә (Viola mirabilis), хуш еҫле бөрмәкәй (подмаренник душистый) (Galium odoratum) һ.б.
Далаларҙа һәм туғай-болондарҙа бейек шыйыҡ ҡыуаҡлы һәм тамырлы ҡыяҡлылар осрай: һолоүлән (Festuca pratensis), айрауыҡ (Dactylis glomerata), болон тимофеевкаһы (Phleum pratense), бажатлылар төркөмө (лисохвост луговой) (Alopecurus pratensis), ҡылсыҡһыҙ күстерә (Bromopsis inermis), гигант ҡондораҡ (полевица) (Agrostis gigantea). Болон үҫемлектәр япмаһында тығыҙ ҡыуаҡлы тәпәш һәм ҡыҫҡа тамырлы ҡыяҡлылар осрай: ҡыҙыл һолоүлән (Festuca rubra), болон бажаты (Poa pratensis), тар япраҡлы бажат (P. angustifolia).
Далала ҡылған (Stipa), бүтәгә (типчак) (Festuca pseudovina), ҡуҙаҡлылар — тау туҡранбашы (клевер) (Trifolium montanum), борсаҡ һымаҡ үҫемлек-румын люцернаһы (люцерна румынская) (Medicago romanica), ҡуян борсағы, себер йылҡы борсағы (эспарцеты) (Onobrychis sibirica), төрлө үләндәр (ҡыяҡлылар, ҡуҙаҡлылар, күрәндәрҙән башҡа) — ябай аҡ селек (таволга обыкновенная) (Filipendula vulgaris) таралған. Башҡортостандағы флораһының дала төрҙәре ваҡ ташлы тупраҡҡа бәйләнгән, был петрофит төрҙәр: сәскәле ябай оносма (простейшая) (Onosma simplicissima), ҡарға бутҡаһы, тау һарынаһы (горноколосник колючий) (Orostachys spinosa), кейәү үләне (чабрец, губерлин тимьяны) (Thymus guberlinensis) һ.б.
Башҡортостан Республикаһының диңгеҙ кимәленән бейеклеге 1000 метрҙан артығыраҡ булған тау соңҡаларында (түбәләрендә) (Ирәмәл, Ямантау, Оло Шелом, Оло Шатаҡ һ.б.) үҫемлектәрҙең арктик төрҙәре таралған: һигеҙ тажлы дриада (Dryas octopetala), йөнтәҫ тал (Salix lanata), Эдер кәкүк тубылғыһы (мытник) (Pedicularis oederi), альп арктоусы (Arctous alpina).
Башҡортостан Республикаһының Ағиҙел, Өфө (Ҡариҙел), Дим (Күгиҙел) йылғалары буйындағы һыубаҫар туғайҙар үҫемлектәр донъяһына (флораға) төрлөлөк бирә. Бында тирәктән һәм талдан торған һыубаҫар туғай урмандары таралған. Күп һанлы күлдәрҙә һәм йылғаларҙа гидрофиттар (һыу үҫемлектәре) һәм гигрофиттар (яр буйы-һыу үҫемлектәре) берекмәләре, Башҡортостан Республикаһында яр буйы-һыу үҫемлектәре таралған (Phragmito-Magnocaricetea класы) — һыу юл япрағы (частуха подорожниковая) (Alisma plantago-aquatica), сәскәле ҡамыш (сусак зонтичный) (Butomus umbellatus), осло күрән (осока острая) (Carex acuta), ҡыр бөтнөгө (Mentha arvensis), ҡамыш (Phragmites australis); макрофит-гидрофит берекмәләре төрҙәре (Potametea класы): һыу үҫемлеге канада элодеяһы (Elodea canadensis), башаҡлы һыу үләне (уруть колосистая) (Myriophyllum spicatum), аҡ томбойоҡ (Nymphaea alba), күп йыллыҡ һыу үләне — тараҡлы рдест (гребенчатый) (Potamogeton pectinatus) һ.б.; һәм Lemnetea класы: күп йыллыҡ һыу үләндәре — кескәй тәлмәрйен тәңкәһе (ряска малая) (Lemna minor), өслө тәлмәрйен тәңкәһе (ряска тройчатая) (Lemna trisulca).
Башҡортостан Республикаһында кеше эшмәкәрлеге йоғонтоһонда флораның күп төрҙәре үҙенең ареалын тарайта, шул уҡ ваҡытта үҫемлектәрҙең синантроп төрҙәре ареалын киңәйтә. Шулай, Башҡортостан Республикаһында үҫемлектәрҙең төньяҡ-америка төрҙәре киң таралған — аҡ бесәй тарыһы (щирица) (Amaranthus retroflexus), коломия линейная (Collomia linearis), ҡый үләне, хуш еҫле аш (амброзия) (Ambrosia artemisiifolia), тупраҡты ярлыландырыусы ҡый үләне (циклахена) (Cyclachaena xanthiifolia) һ.б.
Эндемиктар
Башҡортостан Республикаһында эндемиктар (был территорияла үҫкән үҙенсәлекле төрҙәр) көпшәле үҫемлектәрҙең дөйөм һанының яҡынса 5,5 тәшкил итә. Уларҙың күпселеге — элегерәк киңерәк таралған төрҙәр, ә хәҙер аҙ һанда ҡалған һәм айырым эдафик шарттары булған урындарҙа (үҫемлектәрҙең үҫеүенә һәм таралыуына тупраҡтың тәьҫир итеүе) үҫә.
Реликттар
Башҡортостан Республикаһы реликттары үҙ эсенә хәҙерге көндә юҡҡа сығып барған боронғо үҫемлек төрҙәрен алған.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы (12 апрель 1925 йыл — 17 ноябрь 2002 йыл) — уҡытыусы-музыкант, һәүәҫкәр скрипкасы, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Реликттар
Уларға Башҡортостан Республикаһында осраған боҙлоҡҡа тиклемге осорҙа йәшәгән (плиоцен) реликттар: өс саталы күксин (лазурник трехлопастный) (Laser trilobum), оҙон япраҡлы һеркәбаш үләне (пыльцеголовник) (Cephalanthera longifolia), Скополь сиражы (норичник) (Scrophularia scopolii), оҙон шлемник (Scutellaria altissima), кесерткән япраҡлы вероника (Veronica urticifolia) һәм боҙлоҡ периодынан һуң йәшәп килгән хуш еҫле бөрмәкәй (подмаренник душистый) (Galium odoratum) ҡарай.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Биографияһы
Әһлей Фазлый улы Сөләймәнов 1925 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Урта Муйнаҡ ауылында тыуған. Уның атаһы Фазлетдин оҫта ҡурайсы була, тәүге тапҡыр мөғжизәле ҡурай моңон бәләкәй Әһлей атаһынан ишетә. Икегә бүленгән ҙур йортта — атаһының беренсе ҡатыны дүрт балаһы менән, икенсе яғында — Әһлей әсәһе Мәрхәбә менән йәшәй. Ағалары ла ҡурайҙа уйнай, бейеү-йырға маһирҙар, кесе туғандарын иркәләтеп — яратып, ҡурайҙан тауыш сығарырға, бейергә өйрәтеп ҡарайҙар, әммә Әһлейҙе бик иртә скрипка моңо әсир итә, уның ылыҡтырғыс көсөнә ҡаршы тора алмайынса, ул хатта үҙе скрипка эшләп маташа. Ғүмерлек һөйөүе булып киткән музыкаль ҡоралды ул ауылдан-ауылға гастролдәр менән йөрөгән артистар араһынан уларҙың өйөндә ҡунып киткән Кушловский исемле кешенән ишетә.
Әһлетдин бала саҡтан музыкаға һәләтле була. Мандолинала мәктәпкә барғанға тиклем бик шәп уйнай. Әсәһе хисле, моңло балаһының теләгенә ҡаршы килмәй, скрипка һатып алып бирә. Малай, өҙлөкһөҙ тырыша торғас, ниһайәт, тәүге көйөн — «Ҡарабай» көйөн — сығара.
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Реликттар
Арктиканан Башҡортостан Республикаһына плейстоцен реликттар үтеп ингән: көҙгө ллойдия (поздняя) (Lloydia serotina), альп арктоусы (Arctous alpina), Ирәмәл ҡымыҙлығы (Polygonum viviparum), күк тал (Salix glauca), һигеҙ тажлы дриада (Dryas octopetala), Эдер кәкүк тубылғыһы (мытник) (Pedicularis oederi). Азиянан (Алтай, Саян): сверция тупая (Swertia obtusa), тығыҙ кәкүк тубылғыһы (мытник плотный) (Pedicularis compacta), күк төлкөғойроҡ (лисохвост сизый) (Alopecurus glaucus), Курил сәйе (Pentaphylloides fruticosa). Был реликттар Башҡортостан Республикаһы тау түбәләрендә осрай һәм үҙҙәренең төп ареалдарынан меңәр саҡрымдар айырған.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Биографияһы
1938 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, «Алға» колхозында — хисапсы, һуғыш башланғас, тракторсы булып эшләй.
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Реликттар
Плейстоценда һәм голоцен башында Башҡортостан Республикаһы флораһы үҫемлектәрҙең Азия ҡая һәм тау-дала төрҙәре менән байытылған: ҡарға бутҡаһы, тау һарынаһы (горноколосник колючий) (Orostachys spinosa), гибрид ҡуян кәбеҫтәһе (очиток) (Sedum hybridum), себер патринияһы (Patrinia sibirica), ебәк ҡаҙ үләне (лапчатка шелковая) (Potentilla sericea), ә шулай уҡ яҡты (ҡарағас, ҡарағай, ҡайын) урмандарының себер төрҙәре менән: ҡарға ҡуҙағы (чина Гмелина) (Lathyrus gmelinii), һеркәле горькуша (Saussurea controversa), кәкүк емеше, кәзә һаҡалы, сәүкә башы (примула картузовидная) (Primula cortusoides), оҫҡон йыуаһы (лук косой) (Allium obliquum), өслө йөрәгүлән (сердечник тройчатый) (Cardamine trifida).
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Биографияһы
1942 йылдың декабрендә әҙерлек курсында була, ә яңы йылдың тәүге көнөндә, йәғни, 1943 йылдың 1 ғинуарында, 18 йәше лә тулмаған егет һуғышҡа ебәрелә. Дала (артабан 2-се Украин итеп үҙгәртелә) фронтында пехотсы Сөләймәнов ҡаты һуғыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылдың август айында Белгород-Курск йүнәлешендәге алышта ҡаты яралана. Төрлө эвакогоспиталдәрҙә дауалана, аҙаҡҡыһы — Баҡы ҡалаһындағы 2471-се һанлы госпиталь. 1-се төркөм инвалиды булып тыуған яҡтарына 1944 йылдың апрелендә ҡайта. Ауылда — ҡаты аслыҡ, кеше ағыулы башаҡ ашап, һәләк була. Әһлей бригадирлыҡ бурысын үҙ өҫтөнә ала, әммә көсөргәнешле эштән яралары асылып, башта Чкаловта (Ырымбурҙа), һуңынан — Магнитогорскиҙа дауалана.
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Дарыу үләндәре
Башҡортостан Республикаһында дарыу үләндәре киң таралған:
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Биографияһы
1944 йылдың 4 октябренән алып 1953 йылдың авгусына тиклем башта — Әбйәлил районының паспорт өҫтәле начальнигы, артабан Эске эштәр органдарында хеҙмәт итә. 1946 йылда, Рязань ҡалаһындағы милиция мәктәбен тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһында енәйәтте тикшереү бүлегендә эшләй, һуңынан Баймаҡ районының эске эштәр органдарына үҙ теләге менән эшкә килә. Ошо йылдар эсендә Әһлей Сөләймәнов скрипкаһынан айырылмай, музыкаға булған һөйөүен артабан үҙ эсендә бикләп тота алмай һәм, осраҡлы рәүештә Икенсе Этҡол мәктәбе уҡыусылары менән осрашҡандан һуң, ҡәтғи ҡарарға килә: артабанғы тормошон музыкаға арнап, мәктәпкә эшкә килергә.
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Фән
Башҡортостан Республикаһы үҫемлектәр донъяһы XVIII быуаттан өйрәнелгән. 1735 йылдан алып 1737 йылға саҡлы Башҡортостанда «Ырымбур экспедицияһы » эшләгән. Уның составында Көньяҡ Урал һәм Урал әйләнә-тирәһе үҫемлектәренең гербарийын йыйыусы ботаник И. Г. Гейнцельман да эшләгән. Географ В. Н. Татищев та Башҡортостан флораһы менән ҡыҙыҡһыныуын күрһәткән. Шул осорҙа Башҡортостанға ботаниктар Иоганн Георг Гмелин һәм Петер Симон Паллас та килгән булған. Гмелин 1742 йылда Көньяҡ Уралдың үҫемлектәр донъяһын өйрәнгән. Йыйылған материалдарын ул үҙенең «Себер флораһы» хеҙмәтен яҙғанда файҙаланған. Паллас Бөгөлсән һәм Стәрлетамаҡ араһындағы аралыҡта Ағиҙел йылғаһы үҙәне үҫемлектәрен өйрәнгән, Уралдың күп кенә таулы райондарында (Янғантауҙы индереп) булған. Ул беренсе булып Урал алды үҫемлек донъяһын тасуирлап яҙып сыҡҡан.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Яратҡан эше — музыка
1954 йылда ситтән тороп Темәс педагогия училищеһын тамамлай, үҙаллы нота грамотаһын өйрәнә. Ҡурайҙа уйнарға ныҡлап өйрәнә башлай. Ғөмүмән, ул ниндәй музыкаль ҡоралға тотонһа, шул ҡоралда уйнарға һәләтле була (хатта бысҡы тештәренән дә көй сығара алған, тиҙәр). 1953 йылдың 1 сентябренән 1966 йылдың 15 авгусына тиклем — Икенсе Этҡол 8 йыллыҡ мәктәбендә уҡыта. Ошо йылдар эсендә колхоз йәштәре үҙешмәкәр түңәрәген етәкләй, оркестр төҙөй. 1957 йылда I район халыҡ ижади фестивалендә ҡатнашҡандан һуң Әһлей Фазлый улы район кимәлендә һәләтле музыкант-етәксе булып таныла.
Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
Фән
1986 йылда Башҡортостан үҫемлектәр донъяһын академик С. И. Коржинский тикшергән. Уның материалдары «Европа Рәсәйе көнсығышының флораһы» хеҙмәтенә ингән. Башҡортостан Республикаһы флораһын ғалимдар П. Л. Горчаковский, Е. В. Кучеров, А. Ә. Мулдашев һәм башҡалар өйрәнде. Башҡортостан Республикаһында мүктәр флораһын өйрәнеү менән Э. З. Байышева шөғөлләнде.
Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы
Яратҡан эше — музыка
1966 йылдың 15 авгусынан алып 1979 йылдың 1 ғинуарына тиклем Иҫке Сибай урта мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләй. Ошо йылдар эсендә бик күп эштәр башҡарыла. Мәктәптә төрлө түңәрәктәр аса: ҡурайсылар (3 төркөм), скрипкасылар (3 төркөм), ҡыллы музыка ҡоралдары оркестры (мандолина, думбыра), ҡубыҙ, гармун, хор; тынлы оркестр (һәр ҡорал менән айырым дәрестәр ҡаралған). Бынан тыш совхоз халыҡ инструменттары оркестрының, һуғыш ветерандары хорының, ҡурайсылар ансамбленең (Баймаҡ ҡалаһының 60-йыллығына арналған концертта совхоздан 24 ҡурайсы ҡатнаша), совхоз-колхоздарҙың берләштерелгән оркестрының етәксеһе була. Сибай совхозы оркестрының һәр сығышы иҫ китмәле була ине, тип хәҙер ҙә һағынып иҫләп алалар. Оркестр составында 120—150 кеше берләштерелә: иң артта 50 ҡурайсы, улар алдында 40-лап гармунсы-баянсы, ике яҡлап һыйыр мөгөҙөнән уйын ҡоралында 10 кеше уйнай, ситтәрәк өсмөйөшлө тимер тараҡты уйнатып торған тағы 10 артист тора, сәхнә уртаһында 10 мандолинасы, уларҙың ике яғынан 10 ҡумыҙсы урын алған, артабан — думбырасылар һәм батмус сиртеүселәр; уртала — йә скрипка һыҙғысы менән дирижерлыҡ иткән, йә оркестрға ҡушылып уйнаған Әһлей Фазлый улы Сөләймәнов.
Тальция
Тальция — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 596 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.