cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чусыу
Йылға бассейнын тикшереү
Чусыу йылғаһының башы рәсми рәүештә XIX—XX быуат сиктәрендә генә тикшерелә;быны Ҡазан университеты профессоры П. И. Кротов эшләй.
Чусыу йылғаһы ярындағы мәмерйә археологик ҡомартҡыларын өйрәнеүгә Ю. Б. Сериков етәкселегендәге Түбәнге Тагил дәүләт педагогия институты экспедициялары ҙур өлөш индерә. СССР Фәндәр академияһының һәм Урал юғары уҡыу йорттарының Чусыу буйындағы ауыл хаҡының көнкүрешен тасуирлаусы күп һанлы этнографик экспедициялары 1950—1960 йылдарға ҡарай.
Хужалыҡта ҡулланылышы
Чусыуҙың һыуы киң ҡулланыла. Атап әйткәндә, Екатеринбургты һәм уның тирә-йүнен һыу менән тәьмин итеү өсөн, Волчиха һыуһаҡлағысынан һыу Үрге Иҫәт быуаһына бирелә. Һыу менән тәьмин итеүҙе яҡшыртыу маҡсатында 1970-се йылдар уртаһында Наҙы-Петровск каскады булдырыла — шул гидросистема ярҙамында һыу Өфө йылғаһындағы Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Көнбайыш Чусыуға бирелә. Чусыу йылғаһы ҡушылдыҡтарында 15 бәләкәй (завод) һыуһаҡлағыс һәм быуа бар. Йылға бассейнында XVII быуаттан бирле эшләп килгән күп һанлы файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары урынлашҡан; уларҙың бер өлөшө эшкәртелеп туҡтаған, бер өлөшө хәҙерге көнгә тиклем үҙләштерелә. Был урындарҙың ер аҫты байлыҡтары иҫәбендә тимер, хром мәғдәндәре, платина, алтын, алмас, таш күмер бар.
Чусыу ҡалаһынан башлап йылға буйлап суднолар йөрөй, әммә уның транспорт юлы булараҡ әһәмиәте ҙур түгел. Чусыу ҡултығы тамағында һыу өҫтөнән 9,5 метр бейеклектә күпер тора, һәм уның аҫтынан ҡайһы бер төр суднолар ғына үтә ала.
1930-сы йылдарҙан 1980-се йылдар башына тиклем йылға бассейнында ағас әҙерләү әүҙем алып барыла; урман Чусыу буйлап һал һәм ҡыуғын ысулы менән (һибеп) менән ағыҙыла, был йырҙаны бысратыуға килтерә. Чусыу буйлап һуңғы ҡыуғын 1973 йылда үтә. 1990-сы йылдарҙан ҡыуғын Рәсәйҙә закон менән тыйыла.
Экологияһы
Пермь крайының Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау идаралығы мәғлүмәте буйынса, Чусыу ҡалаһы районында һыу ярайһы уҡ бысраҡ һәм хужалыҡ-эсәр һәм санитар-көнкүреш нормаларына тап килмәй. Атап әйткәндә, 2006 йылға был пунктта билдәләнгән: концентрацияның рөхсәт ителгән сикке кимәленән (ПДК) уртаса йыллыҡ күрһәткестәренең артып китеүе баҡыр буйынса — 2 ПДК, марганец буйынса — 8 ПДК, дөйөм тимер буйынса — 5 ПДК, нефть продукттары буйынса — 2 ПДК (2003 йылда был дәүмәл 21 ПДК тәшкил иткәнен билдәләп китергә кәрәк). Алты валентлы хромдың бер тапҡырлы иң ҙур концентрацияһы 1,5 ПДК (хром менән Первоуральск ҡалаһындағы «Хромпик» заводы бысрата). Чусыу йылғаһындағы һыуҙың сифаты түбән булған нефть продукттары менән бысраныу торошоноң бер аҙ яҡшырыуы иҫәбенә Чусыу ҡалаһынан түбәнерәк йылғаның һыу сифаты 6-сы кластан 4-се «бысраҡ һыу» класына күсә. Пермь крайы территорияһында Чусыуҙы иң ныҡ бысратыусы — Чусыу металлургия заводы (2005 йылда йылғаға 32,5 млн м³ яҡшылап таҙартылмаған ҡалдыҡ һыу һәм 47 мең тонна бысратыусы матдә, шул иҫәптән ванадий — 2,37 тонна, марганец — 2,85 тонна) һәм Чусыу «Горводоканал» муниципаль унитар предприятиеһы (8,6 млн м³ ҡалдыҡ һыу, шуның 7,0 млн м³ ғына нормаға ярашлы таҙартылған).
1960 йылдарҙа билдәле Урал яҙыусыһы Б. С. Рябинин башланғысы менән беренсе тапҡыр йылғаның экологик проблемаларына йәмәғәтселек иғтибары йәлеп ителде. 1960—1988 йылдарҙа Урал ғалимы Е. В. Ястребов «Чусыу йылғаһы» милли паркы проектын эшләй. Тәбиғәт паркы ойоштороу тураһында Свердловск өлкәһе хөкүмәте ҡарары 2004 йылда ғына сыға. Парк майҙаны 77 146 гектар тәшкил итә. Ике участкаға бүленгән (Чусыу — 56 771 гектар, Висим — 20 375 гектар), ул өс ҡала округы: Горноуральский, Шалинский һәм Староуткинский территорияларында урынлашҡан. Парк үҙ эсенә 36 тәбиғәт ҡомартҡыһын, 6 индустриаль мираҫ ҡомартҡыһын, 3 тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһын индерә.
Туризм
1980 йылда йылға буйындағы әҙме-күпме билдәле булған «таштар» уларҙың тарихи атамалары тураһында хәбәр итеүсе табличкалар менән тәьмин ителә. Чусыу элек-электән яңғырауыҡлы атамалы ҡаялары менән дан тота. Еңел турист кәмәләре өсөн хәүеф тыуҙырмай һәм матурлығы менән туристарҙы йәлеп итә. 1960-сы йылдарҙа уҡ йылға буйлап Коуров турбазаһы (1987 йылдан «Чусыу турбазаһы» тип атала) тарафынан хеҙмәтләндерелгән Слобода ауылынан башлап Чусыуға тиклем бөтә союз туристик маршрут әҙерләнә. Йыл һайын йылға һәм уныың ҡушылдыҡтары буйлап походтарҙа 3 меңгә яҡын кеше ҡатнаша.
Яҙ ҙа (йылға апрель аҙағында боҙҙан әрселә), йәй ҙә (йәй йылға ныҡ һайыға) һал менән ағып төшөргә була. Ҡатмарлылыҡ категорияһы — I, ҡаршылыҡтарҙан фәҡәт күпер терәктәре генә. Коуровка ауылынан башлап ағырға мөмкин, унда Екатеринбургтан электропоезда барыла. Ауылдан йыраҡ түгел турбаза бар, унда кәрәк-яраҡты ҡуртымға алырға мөмкин. Шулай уҡ тәбиғәт паркы башланған һәм парктың беренсе базаһы урынлашҡан Староуткинск ҡасабаһынан ағып төшөргө мөмкин.
Йылғаның иң матур урыны — Усть-Утка ауылынан түбәнерәк урта ағымында. Бында Түбәнге Тагил аша эләгергә мөмкин, ҡала менән автобус бәйләнеше булдырылған. Усть-Утканан түбәнерәк тораҡ пункттар аҙ, шуға күрә ағыуҙы тамамлау урындары күп түгел, төп урындар — Кын ҡасабаһы, Үрге Ослянка ауылы, Чусыу ҡалаһы. Йыш ҡына ағыуҙы башлау өсөн Чусыуҙың төп ҡушылдыҡтарының береһен — Висимо-Уткинск ҡасабаһынан башлап Межевая Утка йылғаһын, Усть-Койва ауылынан башлап Койва йылғаһын һайлайҙар.
Иҫтәлекле урындары
Чусыуҙа күрер өсөн иң ҡыҙыҡлыһы — уның гүзәл яр буйҙары һәм йылға ағымы өҫтөндә аҫылынып торған ҡырыҫ яугир таштары. Күп ҡаялар, тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ, дәүләт һағына алынған. Күп таштар эсендә башлыса карстан барлыҡҡа килгән мәмерйәләр һәм мәғәрәләр бар.
Йылға буйында ҡыҙыҡлы объект тип үҙенсәлекле күренешле ҡая таш массивы булған Плакун ташын, билдәле археологик ҡомартҡылар булған Вашкор ташын, Шайтан мәмерйәләрен һәм Ябалаҡ (Филин) ташын (Коуровка турбазаһынанм 312 км) атарға була, уларҙың ярыҡтарында б. э. т. 1 мең йыл менән билдәләнгән керамика фрагменттары табылған
Уң ярында Писаный ташына ҡаршы (Коуровка турбазаһынан 180 км алыҫлыҡта) таш киҫәгенән иҫтәлекле тәре ҡуйылған. 1779 йылдың 31 майында Никита Демидов Акинфий Демидовтың кинйә улы Никита Демидов 1724 йылда тыуған урында ҡуйылған. Тәре бейеклеге — 2,6 метр.
Чусыуҙың һул ярында тамағынан Коуровка турбазаһынан 316 км алыҫлыҡта Чусыуға Поныш йылғаһы ҡушыла. Тамағынан 3 км үрҙәрәк Чудесница мәмерйәһе — Чусыу йылғаһы үҙәненең иң ҙур мәмерйәһе урынлашҡан.
Чусыуҙың уң ярында Коуровка турбазаһынан 332 км алыҫлыҡта ландшафт тәбиғәт ҡомартҡыһы Һаңғырау таштар (Глухие камни) (бейеклеге 100 етрға тиклем) һәм Зәңгәр Күл (карст ҡоҙоғо, тикшерелгән тәрәнлеге 56 м) бар.
Чусыу ҡалаһынан 6 километрҙа (Коуровка турбазаһынан 344 км) «Чусыу йылғаһы музейы» урынлашҡан, унда йылға менән бәйле йәшәйеш һәм йылға тураһында төрлө экспонаттар йыйылған.
Слобода ауылынан һәм Коуровка станцияһынан йыраҡ түгел С. В. Муратов нигеҙ һалған һәм башта уҡытыуҙа ғына ҡулланылған бинаны ғалимдың уҡыусыһы профессор К. А. Бархатова фәнни-уҡытыу бинаһына әйләндергән Урал дәүләт университетының Коуров астрономик обсерваторияһы урынлашҡан.
Чусыу йылғаһының түбәнге ағымындағы уң ярында ГУЛАГ системаһына ҡараған ВС-389/36 лагеры урынында «Пермь-36» тип аталған сәйәси золом тарихы музейы урынлашҡан.
Әҙәбиәттә
Чусыу йылғаһы, дөйөм алғанда, күп нәфис әҙәби әҫәрҙәрҙең ваҡиғалары барған урын булып тора, улар араһында : Ф. М. Решетниковтың «Подлиповцы», Д. Н. Мамин-Сибиряктың «На реке Чусовой», «В камнях» һәм «Бойцы», А. В. Ивановтың «Золото бунта, или Вниз по реке теснин», «Сердце Пармы», «Географ глобус пропил», Е. Фёдоровтың «Каменный пояс», В. П. Астафьевтың «Веселый солдат. (Солдат женится)», шулай уҡ П П. Бажовтың ҡайһы бер әкиәттәре.
Чусыу йылғаһына, уның географияһына, флора һәм фаунаһына, бассейнды үҙләштереү тарихына һәм хәҙерге торошона Екатеринбург яҙыусыһы А. В. Ивановтың non-fiction жанрында яҙылған «Message: Чусовая» китабы арналған.
Кинола
Режиссёр Григорий Александровтың билдәле совет музыкаль кинокомедияһы "Волга, Волга"ның күп эпизодтары Чусыу йылғаһының түбәнге ағымында төшөрөлгән. Слобода ауылында Ярополк Лапшиндың «Угрюм-река» фильмы төшөрөлгән.
Ай-Пун-Игль
Ай-Пун-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Пун-Игль йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күсембәт (мәғәнәләр)
Күсембәт:
Аҡ мәсет (мәғәнәләр)
Аҡ мәсет
Кәрҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге кәр һүҙенә -ҙе ялғауы ҡушып яһалған. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә ошондай аңлатма бирелә:
Башҡортостанда Кәрҙе йылғаһы Мәсетле районы биләмәһендә аға
Ҡанбулат Юлдашев
Ҡанбулат Юлдашев — 1773—1775 йылдарҙағы Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Нуғай даруғаһы Тамъян улусы старшинаһы. Поход старшинаһы.
Аҡбаш
Аҡбаш:
Гипербола (математика)
Гипе́рбола (ὑπερβολή, — «верх» +  — «бросать» һүҙҙәренән) — Евклид яҫылығының, M-дан бирелгән ике F_1 һәм F_2 (фокустар тип аталған) нөктәләренә тиклемге алыҫлыҡтар айырмаһының абсолют ҡиммәте даими булған M геометрик нөктәләр урыны. Теүәлерәк әйткәндә,
Эллипс һәм парабола менән бер рәттән, гипербола конус киҫелеше һәм квадрика була. Гиперболаға эксцентриситеты берҙән ҙур булған конус киҫелеше булараҡ билдәләмә бирергә мөмкин.
Тарихы
«Гипербола» термины (ὑπερβολή — артыҡлыҡ) Аполлоний Пергский (яҡынса беҙҙең эраға тиклем 262 йыл — беҙҙең эраға тиклем 190 йыл) тарафынан индерелә, сөнки гиперболаның нөктәләрен төҙөү мәсьәләһе артығы менән ҡушымта мәсьәләһенә ҡайтып ҡала.
Билдәләмәләр
Гиперболаға бер нисә ысул менән билдәләмә бирергә була.
Конус киҫелеше
Гиперболаға, түңәрәк конустың яҫылыҡ менән, конустың ике өлөшө менән дә киҫешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән нөктәләр күмәклеге булараҡ билдәләмә бирергә була. Конустың яҫылыҡ менән киҫелешенең башҡа һөҙөмтәләре булып парабола, эллипс, шулай уҡ, киҫеүсе яҫылыҡ конустың түбәһе аша үткәндә барлыҡҡа килгән киҫешеүсе һәм тап килеүсе тура һыҙыҡтарға һәм нөктәгә әүерелгән шундай осраҡтары тора. Айырым алғанда, киҫешеүсе тура һыҙыҡтарҙы, үҙенең асимптоталары менән тап килеүсе үҙгәргән гипербола тип һанарға мөмкин.
Фокустары аша
Гиперболаға, бирелгән ике фокустар тип аталған нөктәләргә тиклемге алыҫлыҡтар айырмаһының абсолют ҡиммәте даими булған нөктәләрҙең геометрик урыны булараҡ билдәләмә бирергә мөмкин.
Сағыштырыу өсөн: теләһә ниндәй нөктәһенән фокустарға тиклемге алыҫлыҡтар суммаһы даими булған кәкере һыҙыҡ — эллипс, даими бәйләнештәге — Аполлоний әйләнәһе, даими ҡабатландыҡлы — Кассини овалы.
Директриса һәм фокус аша
Фокусҡа һәм бирелгән директриса тип аталған тура һыҙыҡҡа тиклемге алыҫлыҡтар сағыштырмаһы даими һәм берәмектән ҙур булған нөктәләрҙең геометрик урыны гипербола тип атала. Бирелгән даимиһы гиперболаның эксцентриситеты тип атала.
Бәйле билдәләмәләр
right|frame|Гиперболаның (ҡыҙыл кәкере һыҙыҡтар) зәңгәр пунктир менән күрһәтелгән [[Асимптота|асимптоталары гиперболаның C үҙәгендә киҫешәләр. Гиперболаның ике фокусы F1 һәм F2 тип тамғаланған. Гиперболаның директрисалары икеләтә ҡалынлыҡтағы һыҙыҡтар менән билдәләнгәндәр һәм D1 һәм D2 тип тамғаланғандар. Эксцентриситет ε гиперболалағы P нөктәһенән фокусҡа һәм ярашлы директрисаға (йәшел менән күрһәтелгән) тиклемге алыҫлыҡтар сағыштырмаһына тигеҙ. Гиперболаның түбәләре ±a тип тамғаланғандар. Гиперболаның параметрҙары түбәндәгеләрҙе аңлата:
a — C үҙәгенән түбәләрҙең һәр ҡайһыһына тиклемге алыҫлыҡ
b — түбәләрҙең һәр ҡайһыһынан, асимптота менән киҫешкәнгә тиклем, абсциссалар күсәренә төшөрөлгән перпендикуляр оҙонлоғо
c — C үҙәгенән теләһә ниндәй F1 һәм F2 фокустарына тиклемге алыҫлыҡ,
θ — асимптоталарҙың һәр береһенең түбәләр араһында үткәрелгән күсәр менән төҙөгән мөйөш]]
Нисбәттәр
Гиперболаның юғарыла билдәләнгән характеристикалары өсөн түбәндәге нисбәттәр бар
Декарт координаталары
Яҫылыҡта (x, y) Декарт координаталарында гипербола икенсе дәрәжә тигеҙләмә менән бирелә: бында Axx, Axy, Ayy, Bx, By, һәм C коэффициенттары түбәндәге нисбәтте ҡәнәғәтләндерә һәм
Каноник күренеш
Гиперболаның үҙәген координаталар башына күсереп һәм уны үҙәккә ҡарата өйрөлтөп, гиперболаның тигеҙләмәһен каноник күренешкә килтерергә мөмкин: бында a — гиперболаның ысын ярымкүсәре; b — гиперболаның уйланма ярымкүсәре.
Поляр координаталар
Әгәр гиперболаның полюсы фокусында урынлашһа, ә гиперболаның түбәһе поляр күсәрҙең дауамында ятһа, ул саҡта
Әгәр гиперболаның полюсы фокусында урынлашһа, ә поляр күсәре асимптоталарҙың береһенә параллель булһа, ул саҡта
Параметрлы формала тигеҙләмәләр
Беренсе тигеҙләмәлә «+» тамғаһы гиперболаның уң тармағына, ә «-» — уның һул тармағына ярашлы.
Асимптоталары
Каноник күренештә бирелгән гипербола өсөн ике асимптоталарының тигеҙләмәләре түбәндәге күренештә:
Диаметрҙары һәм хордалары
Гиперболаның диаметры, һәр конус киҫелешенеке кеүек, параллель хордаларҙың урталары аша үтеүсе тура һыҙыҡ. Параллель хордаларҙың һәр йүнәлешенә үҙенең бәйле диаметры ярашлы. Гиперболаның бөтә диаметрҙары уның үҙәге аша үтә. Уйҙырма күсәренә параллель хордаларға ярашлы диаметр уның ысын күсәре; диаметр соответствующий хордам, ысын күсәренә параллель хордаларға ярашлы диаметр, уның уйҙырма күсәре.
Параллель хордаларҙың мөйөшсә коэффициенты k һәм ярашлы диаметрҙың мөйөшсә коэффициенты k_1 түбәндәге нисбәт менән бәйләнгәндәр
Әгәр a диаметры b диаметрына параллель хордаларҙы урталай бүлһә, ул саҡта b диаметры a диаметрына параллель хордаларҙы урталай бүлә. Бындай диаметрҙар үҙ-ара бәйле диаметрҙар тип аталалар. Үҙ-ара бәйле һәм үҙ-ара перпендикуляр диаметрҙар төп диаметрҙар тип аталалар. Гиперболаның бер генә пар төп диаметрҙары бар — ысын һәм уйҙырма күсәрҙәре.
Тейеүсе һәм нормаль
Гипербола талғын кәкере һыҙыҡ булғанлыҡтан, уның теләһә ниндәй (x0, y0) нөктәһендә тейеүсе һәм нормаль үткәрергә мөмкин. Каноник тигеҙләмә менән бирелгән гиперболаға тейеүсенең тигеҙләмәһе түбәндәге күренештә: йәки, шул уҡ,
Гиперболаға нормалдең тигеҙләмәһе түбәндәге күренештә:
Кәкрелек һәм эволюта
Гиперболаның уның һәр (x, y) нөктәһендә кәкрелеге түбәндәге аңлатманан билдәләнә: Ярашлы рәүештә, кәкрелек радиусы ошондай күренештә: Айырып әйткәндә, (a, 0) нөктәһендә кәкрелек радиусы тигеҙ
Кәкрелек үҙәктәренең координаталары тигеҙләмәләр пары менән бирелә:
Һуңғы тигеҙләмәләр системаһына x һәм y урынына уларҙың гиперболаның параметрлы күрһәтмәһенән ҡиммәттәрен ҡуйып, гиперболаның кәкрелек үҙәктәренән торған яңы кәкере һыҙыҡты биреүсе тигеҙләмәләр парын табабыҙ. Был кәкере һыҙыҡ гиперболаның эволютаһы тип атала.
Дөйөмләштереү
n=-2 булғанда гипербола синусоидаль спираль була;
Яңы Чат
Яңы Чат (Яңы Сат, Ҡажмаҡты Чат, Төнгүк Чат ; Новый Чад) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Төнгүк ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204804006.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 18 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 37 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 20 ир һәм 17 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 86 кеше йәшәгән.
Тарихы
Яңы Чат ауылы тураһында тәүге мәғлүмәт 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия материалдарынан билдәле. Ул йылда ауылда 105 башҡорт иҫәпкә алынған. 1859 йылғы ревизия ваҡытында ауылдың 20 йортонда 120 башҡорт йәшәгән.
Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
Сибай
Сибай — Башҡортостандың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы, Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында, Ирәндек тауҙары итәгендә урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыш төбәктең сәнәғәт һәм уҡыу-мәҙәниәт үҙәге.
Физик-географик характеристика
Ҡала рельефы тигеҙ һәм убалы-түбәле, абсолют билдәләр диңгеҙ кимәленән 335—383 м юғары урынлашҡан. Төньяҡтан көньяҡҡа иң ситке нөктәләр араһы — 9 км, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай 12 км тәшкил итә.
Тарихы
Сибай Башҡортостандың иң йәш ҡалалары араһында булһа ла, эргә-тирәлә табылған ҡомартҡылар борон-борондан бында кеше йәшәүен иҫбатлай. Хәҙерге Сибай ҡалаһы һәм яҡындағы Баймаҡ районы ерҙәрендә электән бөрйән, түңгәүер, ҡыпсаҡ ырыуҙары йәшәгән. Ҡала 8—9 быуаттарҙа телгә алынған бөрйән башҡорттарының аҫаба ерҙәренә ингән. Башҡорт шәжәрәләрендә яҙылғанса, Һаҡмар һәм Төйәләҫ йылғалары бассейнында Турахан күсмә тормош көткән (Артабан ул хәҙерге Өфө ҡалаһы янында йәшәгән. Турахан кәшәнәһе 14-15 бб. төҙөлгән, хәҙерге Шишмә районында урынлашҡан).
Сибай ҡалаһы тарихында ҙур урынды Сибай (Иҫке Сибай) ауылы тотоп тора. Уның тарихы 18 б. 70-се—80-се йылдарынан башлана. Ауылға нигеҙ һалыусыларҙың береһенең ейәне Ш. У. Сибаев властар һәм халыҡ яғынан яҡшы характеристика алған, сәсән һәм «Сибай» йырының авторы булған.
Сибай ҡалаһы XX быуаттың 30-сы йылдары уртаһында Сибай баҡыр-цинк мәғдән ятҡылығын үҙләштерә башлау менән бәйле нигеҙләнгән. 1938 йылдан ул эшселәр ҡасабаһы, ә 1955 йылдан ҡала статусы ала.
Сибай аша Магнитогорск — Ира федераль автомобиль юлы һәм Аҡъяр — Сибай — Асҡар — Сермән республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы үтә.
Асыҡ һәм тигеҙ рельеф сәбәпле, йыл буйы ел тиҙлеге юғары: 5—7 м/сек, күбеһенсә көнбайыштан иҫә. Ҡалала континенталь климат, йәй уртаса йылы, ҡайһы саҡта эҫе, ҡоро, ҡыш һалҡын була. Йылдың уртаса яуым-төшөм кимәле — 300 мм, дымлы атлантик һауаһын Урал тауҙары туҡтата.
Мәғариф
Ҡаланың төп уҡыу йорттары: Сибайҙа 14 дөйөм, 12 мәктәпкәсә, 3 өҫтәмә белем биреү учреждениеһы, 2 ҡала ситендәге балалар һауыҡтырыу лагеры эшләп килә.
Спорт
мини|thumb|«Ирәндек» боҙ һарайы
Билдәле шәхестәре
мини
Иҫтәлекле урындар
мини
Транспорт
Магнитогорск-Сибай (Көньяҡ Урал т. юлы, Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап 110 км). Әбйәлил һәм Баймаҡ р ндары аша үтә. 1954 й. төҙөлгән.
Ёртом
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡ мәсет (Силәбе)
Аҡ мәсет (Белая мечеть, Силәбе ҡалаһының 129-сы йәмиғ мәсете) — Силәбе ҡалаһының Үҙәк районында урынлашҡан мәсет. Ул 1890—1899 йылдарҙа төҙөлә. Елькин урамы, 16 адресы буйынса урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тарихы
1863—1894 йылдарҙа Силәбелә мосолмандар һаны яҡынса 5 тапҡырға артҡан. Был Азия урамында (хәҙер Елькин урамы) компактлы йәшәгән башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың һаны артыуы иҫәбенә булған. Шуға бәйле мулланы тәғәйенләү һәм ҡалала мәсет төҙөү мәсьәләһе тыуған. 1883 йылдың 30 мартында мосолмандар М. М. Сәлимовты имам итеп һайлай, ә 1884 йылдың 30 апрелендә диндарҙар Йәмиғ мәсетен төҙөргә рөхсәт һорап мөрәжәғәт итә. Силәбе полиция идаралығы губерна идаралығына планды ҡарауға тапшырмайынса һәм мосолмандар төҙөлөшкә ер участкаһы бүлеүгә өлгәшмәйенсә төҙөлөш эштәренең рөхсәт ителмәүе хаҡында иғлан иткән. Силәбе эшҡыуары Закир Ғәлиев ҡала думаһы ойошторған махсус комиссиянан рөхсәт алғандан һуң 1890 йылда башланған мәсет төҙөлөшөнә Азия урамында үҙ участкаһын биргән. 1894—1896 йылдарҙа диндарҙар ваҡытлыса төҙөлгән ағас мәсеттә намаҙ уҡый.
Төҙөлөш 1899 йылда тамамлана. Беренсе мәзин итеп Исхаҡ Хөсәйенов һайлана. Мәсет эргәһендә мәктәп өсөн өс бина ҡалҡып сыға. Һуңыраҡ уларҙа мәҙрәсә урынлаша. 1906 йылда мәсет эргәһендә китапхана асыла (хәҙерге Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы).
Октябрь революцияһынан һуң мәсет дәүләт милке тип иғлан ителә. Уны теркәлгән мосолмандар ойошмаһына ваҡытлыса ҡулланыуға тапшырғандар. Диндарҙар совет власы менән мөнәсәбәттәр булдырырға маташа. 1922 йылда Силәбе губерна асығыусыларға ярҙам итеү мосолман комиссияһы ойошторола. Шул уҡ йылдың 25 мартында улар тарафынан «Аслыҡ мәжбүр итте» хәйриә спектакле менән сығыш яһай. Имам-ахун Сәлимйән Урманов асығыусыларға ярҙамға аҡса йыйырға саҡыра. Байтаҡ аҡса йыйыла. Әммә 1924 йылда Урманов 4 йылға хөкөм ителә, сөнки ул зәҡәт рәүешендә алынған һалымдарҙы түләмәгән. Аҡ мәсет Силәбелә дингә ҡаршы пропаганда үҙәктәренең береһенә әүерелгән. 1928 йылда мулла Исмәғилев вазифаһынан бушатыла. Мәсетте ябыу тураһында мәсьәлә йышыраҡ күтәрелә башлай.
1930 йылдың 21 февралендә мәсет ябылыуы раҫлана. Мосолмандар ойошмаһы үҙ-үҙен таратыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Бина «нацмендар клубына» тапшырылған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәсеттә Өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы фондтары урынлашҡан. 1980 йылдар уртаһына тиклем мәсет бинаһы хужалыҡ ихтыяждары өсөн ҡулланылған. Уны тейешле кимәлдә тәрбиәләмәгәндәр, һөҙөмтәлә көмбәҙе һәм манараһының ҡайһы бер өлөштәре емерелгән. Әммә һуңынан бина Өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла, мәсеттең тәүге ҡиәфәте тергеҙелә. Унда Көньяҡ Урал халыҡтары музейы бинаһын урынлаштырыу планлаштырылған.
1988 йылдың 16 авгусында ҡала башҡарма комитеты мосолман ойошмаһын теркәүҙе һорап мөрәжәғәт итә. 1989 йылдың яҙында мәсет бинаһы мосолмандарға кире ҡайтарыла. Мәсеттең имамы — Бирдәүә Заһретдинов була.
2005 йылда Ринат хәҙрәт Раев мәсеттең баш имам-хатибы итеп һайлана.
Президент һарайы (Любляна)
Президент һарайы (слов. Predsedniška palača ), шулай уҡ Хөкүмәт һарайы (слов. Vladna palača ) — Словенияның баш ҡалаһы Любляналағы Үҙәк округта  вәкиллеге бинаһы, президенттың, премьер-министрҙың һәм Словения хөкүмәтенең  рәсми резиденцияһы.
Тарихы
1895 йылдағы көслө ер тетрәүҙән һуң бөтә ҡалала дәүләт учреждениеларының урындағы офистары ныҡ зыян күргәндән һуң провиниция хакимиәте яңы бина төҙөргә ҡарар итә.
Проектты Вена архитекторы Эмиль фон Ферстер эскизы буйынса инженер Рудольф Бауэр (нем. Bauer Rudolf ) эшләй. Нигеҙгә беренсе таш 1897 йылда һалына, ә бина  1898 йылда файҙаланыуға тапшырыла.
1918 йылға тиклем бында урындағы  австрия-венгрия властары урынлаша,  Югославия короллеге төҙөлгәндән һуң    Драва бановинаһы урынлаша. Икенсе донъя һуғышынан һуң бинаны Любляна хакимиәте, артабан Словенияның конституция суды, ә 1975 йылдан   Словения Социалистик Республикаһы башҡарма советы биләй.
Татарка (Кия ҡушылдығы)
Татарка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 529 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Президент һарайы (Любляна)
Архитектураһы
Ике атриум менән өс ҡатлы ҡоролма неоренессанс  стилендә төҙөлә. Мөйөштәрендә декоратив башнялар ҡоролған. Прешернов урамына сыҡҡан төп фасадының өс подъезы бар. Үҙәк инеү урынының яҡтарында скульптор Йозеф Бейерҙың Закон һәм Власты кәүҙәләндергән статуялары ҡуйылған.
Татарка (Кия ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мола (йылға)
Мола — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мольск күле - Свидь йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пелякты-Тюнамбель-Кы
Пелякты-Тюнамбель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Новгород дәүләт университеты
'''Н. И Лобачевский исемендәге  Новгород милли тикшеренеү дәүләт университеты. (Лобачевский Университеты, НМДУ''') — Түбәнге Новгородта эре юғары уҡыу йорто, Рәсәй милли тикшеренеү университеттарының береһе. Алдынғы донъя ғилми-белем биреү үҙәктәре араһында халыҡ-ара конкуренцияға һәләтлелекте арттырыу буйынса Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте программаһында ҡатнашыусы 21 университет иҫәбенә инә.
Пелякты-Тюнамбель-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Новгород дәүләт университеты
Ҡыҫҡаса тасуирлама
18 факультет һәм белем биреү институтын, 132 кафедра, 6 ғилми-тикшеренеү институтын үҙ эсенә ала.
Пелякты-Тюнамбель-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новгород дәүләт университеты
Ҡыҫҡаса тасуирлама
Хәҙерге ваҡытта университетта у 30 000 тирәһе студент, 1000 ашыу аспирант һәм докторант уҡый, 1200-ҙән ашыу фән кандидаттары һәм 450 доктор  эшләй. Түбәнге Новгородта, Горький автомобиль заводы һәм Горький тимер юлынан ҡалышып, хеҙмәткәрҙәре иҫәбе буйынса университет өсөнсө урында тора
Тарихы
Университет Рәсәйҙең өс Халыҡ университетының береһе булараҡ 1916 йылдың 17 (31) ғинуарында асыла, «ирекле» университеттар системаһына инә. Түбәнге Новгород өсөн тәүге юғары уҡыу йорто була.
1918 йылда Түбәнге Новгород ҡалаһына Император Николай Икенсенең Варшава политехник институты эвакуациялана. Университетты ошо институт һәм юғары ауыл хужалығы курстары менән ҡушҡандан һуң илдә тәүге тапҡыр дәүләт университеты статусын ала.
Солон (Цимлянское ҡушылдығы)
Солон  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимлянское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 426 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Новгород дәүләт университеты
Тарихы
1921 йылда факультеттар һанының һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә. 1921 йылдың 4 майында РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы илдең бөтә тарихи-филология факультеттарын бөтөрөү һәм уларҙың урынына йәмәғәт фәндәре факультеттарын ойоштороу тураһында ҡарар сығара. 1922 йылда уҡытыусылар һаны 239-ҙан 156-ға тиклем кәмей.
Солон (Цимлянское ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Новгород дәүләт университеты
Тарихы
1930 йылдың 14 апрелендә РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән бер нисә юғары уҡыу йортон, шул иҫәптән Новгород университетын да  тарҡатыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ҡайһы бер факультеттар 6  институтҡа үҙгәртеп ҡорола:
Солон (Цимлянское ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Новгород дәүләт университеты
Тарихы
1932 йылда Новгород университеты составында физика, механика, зоология, ботаника, химия, математика бүлектәре эшләгән.
1938 йылдан алып инеү имтихандары ойошторола һәм Горький университеты тәүге тапҡыр конкурс буйынса беренсе курс студенттарын ҡабул итә.
1956 йылдың 20 мартында СССР-ҙың Юғары Советы президиумы указы менән Горький дәүләт университетына Н. И. Лобачевский исеме бирелә.
Рейтингтары
Н.И. Лобачевский исемендәге Милли дәүләт университеты 2020 QS World University Rankings рейтингына ярашлы донъяның иң яҡшы 650 юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә, THE BRICS & Emerging Economies Rankings 2017 абруйлы рейтингында, QS World University Rankings топ-100 рейтингы: BRICS 2016, Times Higher Education - 1001-се урын. , топ-300 рейтингыһында абруйлы THE BRICS & Rankings Economies 2017 Emerging, топ-100 QS рейтинг university rankings World: 2016 BRICS, Times Higher Education — 1001+ Rankings 2020 World урын University. Башҡа халыҡ-ара һәм Рәсәй рейтингтарында алдынғы урындарҙы биләй: 2019 йылда "Университеттарҙың өс миссияһы" халыҡ-ара рейтингында 351-400-сө урынды биләй һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса - Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингта 30-сы урын биләй. Шулай уҡ Лобачевский университеты тәүге тапҡыр QS World University Rankings рейтинг исемлегенә инде. Икенсе йүнәлештәр буйынса университет предмет рейтингына инмәй.
Туймазы районы флагы
Туймазы районы флагы — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районы символдарының береһе.
Туймазы районы флагы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 13 июлендәге 134-се һанлы ҡарары менән раҫланған.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 056 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 3018 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Флагтың авторҙары — Салауат Ғиләжетдинов, Рузилә Имамова.
Тасуирламаһы
Флаг дүртмөйөшлө күк келәм булып тора, уның киңлегенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте — 2:3. Үҙәгендә алтын төҫөндә ҡурай сәскәһе төшөрөлгән, уның һабағында ике яғынан да өс япрағы бар. Ҡурай сәскәһен ике яҡтан һәм аҫтан өс рәтле бойҙай башаҡтарының тарҡатылған үреме менән уратып алынған.
Символиканың нигеҙҙәре
Флагта күк (лазурный) төҫ — тыныс күк йөҙөнөң төҫө, Туймазы районы кешелеренә хас булған ихласлыҡтың, оптимизмдың һәм әүҙем тормош позицияларын сағылдыра.
Флагтың үҙәгендә төшөрөлгән өс рәт итеп һалынған бойҙай башаҡтарынан барлыҡҡа килгән алтын ярым түңәрәк Туймазы районы еренең уңдырышлығын, быуындан-быуынға күскән игенселектең бай традицияларын, унда йәшәгән кешеләрҙең эшһөйрәлеген, именлеген, муллылығын һәм йомартлығын сағылдыра.
Башаҡтарҙан яһалған ярым түңәрәктең эсендә алтын сәскә атыусы ҡурай урынлашҡан, ул район территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың күп милләтлеген, дуҫлығын һәм берҙәмлеген, бар нәмәгә тыныс башланғыстарҙы, яҡтылыҡҡа, совершенство һәм үҫеш үрҙәренә ынтылышты символлаштыра, был күп һанлы традицион конкурстарҙа һәм халыҡ байрамдарында сағылыш таба.
Помпиду үҙәге
Помпиду үҙәге - Париждың 4-се округының Бобур районында урынлашҡан күппрофильле мәҙәни үҙәк. Les Halles, rue Montorgueil һәм Marais округтарҙан йыраҡ түгел урынлашҡан. Ричард Роджерс, Ренцо Пиано, Жанфранко Франчини архитекторҙар хеҙмәттәшлек эше. Хай-тек архитектураһы стилендә эшләнгән.
Унда әҙәбиәт китапханаһы (Public Information Library), киң йәмәғәт китапханаһы, Европала заманса сәнғәттең иң эре музейы (Musée National D ' Art Moderne), IRCAM музыкаль һәм акустик тикшеренеүҙәр үҙәге эшләй.
Үҙенең Бобур районында урынлашыу ярҙамында Бобур булараҡ билдәле.
Күппрофильле мәҙәни үҙәк 1969 йылдан 1974 йылға тиклем Франция президенты Жорж Помпиду хөрмәтенә атала һәм 1977 йылдың 31 ғинуарында Президент Валери Жискар Д ' Эстен менән рәсми рәүештә асыла. Помпиду үҙәгенә 2006 йылға 1977 йылдан бирле 180 миллиондан артыҡ кеше килгән.
2013 йылда 5 209 678 кеше килгән, шул иҫәптән Европа заманса сәнғәт музейға 3746 899 кеше килгән.
"Тиҫкәре, эске яҡтан" дизайн
Архитектор Ренцо Пиано һүҙҙәренә ҡарағанда, күппрофильле мәҙәни үҙәк «йорт түгел, ә ҡала булырға тейеш, унда һеҙ - ланч, иҫ киткес сәнғәт, китапхана, бик яҡшы музыка, барыһын да таба алаһыз».
National Geographic дизайнға реакцияны «икенсе ҡараштан һуң мөхәббәт» тип тасуирлаған. Le Figaro мәҡәләһендә «Парижда Лох-Несс кеүек үк үҙ монстры бар" тип, тиелә (1987). Тик 20 йылдан һуң, Ричард Роджерс 2007 йылда Притцкер премияһын алыуы тураһында хәбәр итеп, The New York Times Помпиду үҙәге дизайны «дөнья архитектураһын башынан аяҡҡа әйләндерғән» һәм Ричард Роджерс әфәнде 1977 йылда Помпиду үҙәге тамамланыуы менән Хай-тек архитектураһы икона яҡлаусы репутацияһын яулай . Притцкер премияһы жюри "Помпиду үҙәге музейҙарҙа революцияны яһаны, улар касандыр элиталы һәйкәлдәр тип һаналған, бөгөн улар социаль һәм мәҙәни популяр урындарына, ҡала йөрәгенә үрелгән", тип белдерҙе.
Сорокин Валентин Васильевич
Сорокин Валентин Васильевич (25 июль 1936 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры, публицист.
Биографияһы
Валентин Васильевич Сорокин 1936 йылдың 25 июлендә Башҡорт АССР‑ының Йылайыр районы Авашла утарында күп балалы урмансы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Василий Александрович һәм әсәһе Анна Ефимовна Сорокиндар. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышынан инвалид булып ҡайта, өлкән ағаһы бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була. 14 йәшендә ата йортонан китә һәм фабрика училищеһына уҡырға инә. Силәбе металлургия заводының мартен цехында ун йыл электрокран операторы булып эшләй.
Киске мәктәпте һәм тау-металлургия техникумын тамамлай.
1962 йылда Юғары әҙәби курстарҙа уҡыу өсөн Мәскәүгә килә. Рус, патриотик йүнәлештәге шиғырҙары өсөн Дәүләт именлеге комитеты яғынан күп йыллыҡ баҫымға дусар була. Юғары әҙәби курстарҙы тамамлағас, 1965—1967 йылдарҙа Сорокин һарытау «Волга» журналының шиғриәт бүлеге мөдире. 1968—1969 йылдарҙа «Молодая гвардия» журналында очерк һәм публицистика бүлеген алып бара.
1978 йылдан алып Сорокин һәм «Современник» нәшриәтенең башҡа етәкселәре власть яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Сорокин фатирҙан ҡолаҡ ҡаға, уны Үҙәк контроль комиссияһының тикшереүенә сығаралар. Публицист А. Байгушев раҫлауынса, Сорокинды эҙәрлекләүҙәр уның совет цензураһына ҡарата ҡаршы сығыуынан һуң башлана.
1983 йылдан алып 2014 йылға тиклем Сорокин Юғары әҙәби курстар менән етәкселек итә.
1990 йылда «74-се йылдарҙың хатына» ҡул ҡуя.
СССР тарҡалғандан һуң Сорокин Рәсәй яҙыусылар союзының рәйестәше сифатында эшләй, һуңынан Халыҡ-ара яҙыусылар союзы берләшмәһенең башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары булып эшләй.
Ижады
Тәүге баҫмалары район, һуңынан өлкә матбуғатында. 1957 йылда уның шиғырҙарын Н. Воронов альманахҡа индерә, 1960 йылда беренсе китабы «Мечта» сыға, ҡайһы бер шиғырҙары тәнҡитселәргә «эшсе шағирҙарға» индерергә мөмкинлек бирә. 1962 йылда ике шиғыр йыйынтығы «Мне Россия сердце подарила» һәм «Я не знаю покоя» сыға, унда лирик герой үҙ алдына бөтөнләй икенсе проблемалар ҡуя.
1962 йылда Л. С. Соболев, Б. А. Ручьев һәм В. Д. Федоров тәҡдиме буйынса Сорокин СССР Яҙыусылар союзына инә.
1970 йылдарҙа Сорокин «Евпатий Коловрат», «Пролетарий», «Дмитрий Донской», «Сейитназар», «Ҡыҙыл волгарь», «Две совы», «Золотая» поэмаларын яҙа.
1980 йылдар аҙағында 1990-йылдар башында Сорокин һәләк булған рус шағирҙары — А. С. Есенин, Б. П. Корнилов, Н. П. Васильев, Н. М. Рубцов һ. б.— тураһында очерктар серияһы баҫтырып сығара, һуңынан улар «Крест поэта» (1995) документаль-публицистик китабына инә. Шулай уҡ хәҙерге заман яҙыусылары һәм шағирҙары— Б. А. Ручьев, Л. К. Татьяничева, В Федоров, П. Л. Проскурин, Ю В. Бондарев, Е. А. Исаев, В. Семакин, И. Швецов, Н. П. Воронов, И. Акулов, М. Львов, Д. М. Ковалев, В. Ф. Боков, С. Куняев, А. Марков, А. А. Прокофьев, В. Богданов, В. И. Машковцев, А Филатов, С. Викулов, С Поделков, В Кочетков, Ю. Л. Прокушев, О. Шестинский һ. б. — бик күп очерктар серияһы яҙа.
Сорокин Валентиндың шиғырҙары күп европа телдәренә, ғәрәп, япон һәм һинд телдәренә тәржемә ителә.
Корнилова Зөлфирә Хөсәйен ҡыҙы
Корнилова Зөлфирә Хөсәйен ҡыҙы (23 февраль 1939 йыл, Ленинград — 14 май 2015 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәйҙең табип-пульмонологы, фтизиатр. Медицина фәндәре докторы, профессор, РФ атҡаҙанған табибы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы Үҙәк туберкулез ғилми-тикшеренеү институтының яңы мәғлүмәт технологиялары бүлеге мөдире, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, ғалимдар һәм диссертация  советы ағзаһы, РФ Президенты эштәре идаралығының медицина үҙәге консультанты, «Вестник» электрон журналының редколлегия ағзаһы,
Биографияһы
Зөлфирә Хөсәйен ҡыҙы Корнилова 1939 йылдың 23 февралендә Ленинградта тыуған. Атаһы Хөсәйен Әхмәтов (1914—1993) — композитор, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, әсәһе Рауза Мөхәмәтдиева  (1918—2006) — табип-инфекционист.
1970 йылда Зөлфирә Хөсәйен ҡыҙы кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 1993 йылда "Восстановительные процессы в легком и их регуляция природными эндогенными соединениями" темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1994—1997 йылдарҙа 7-се  Мәскәү туберкулез клиник дауаханаһында  дауалау эштәре буйынса баш табип  урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1997 йылдан — Үҙәк туберкулез ғилми-тикшеренеү институтының фәнни-дауалау эше буйынса директорҙың урынбаҫары вазифаһында  (РМФА ЦНИИТ), 2004 йылдан  — дөйөм клиника  бүлеге мөдире, 2007 йылдан — үҙ эсенә телемедицина һәм институттың уҡыу үҙәген алған яңы мәғлүмәт технологиялары бүлеге мөдире.
Ошо ваҡытта телекоммуникация технологияларын индереү һәм үҫтереү менән яңы мәғлүмәт үҙәге бүлегенең эшен һәм Мәскәү ҡалаһы клиника базаһында РМФА ЦНИИТ фәнни төркөмдәренең эшен  ойоштора. «Фтизиатрия», «пульмонология» һөнәрҙәре буйынса юғары категорияға эйә.
Бынан тыш, З.Х Корнилова үпкәнән тыш туберкулез буйынса белгес булып тора, уның етәкселегендә уҡыу әсбаптары, киң профилле табиптар өсөн методик ҡулланмалар эшләнә, ул 1994 йылдан алып медицина-социаль реабилитациялау буйынса  «даими йәшәү урындары булмаған» кешеләр менән эшләй. Уның ҡатнашлығында мәғлүмәт хаттары, йортһоҙҙарҙың туберкулезын диагностикалау һәм дауалау программаһы эшләнә; башҡарылған эштәре өсөн Мәскәү Хөкүмәте Корнилова Зөлфиәр Хөсәйен ҡыҙына Мәскәү Премияһы лауреаты исеме бирә.
150-нән ашыу фәнни эштәр авторы, 19 фән кандидаты һәм 6 фән докторы әҙерләгән;  һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә Мәскәү ҡалаһы мэры премияһы лауреаты (2005), «һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе менән бүләкләнә (2002) һәм «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы»,  шулай уҡ  Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.
2015 йылдың 14 майында 77-се йәшендә Мәскәүҙә вафат була.
Төп эштәре
ж. «Проблемы туберкулеза и болезней легких». М. — 2006, № 9-С.5-15.
«Казеозные процессы у больных туберкулезом, сочетанного с ВИЧ-инфекцией». ж. «Проблемы туберкулеза». М. — 2008, № 10
«Клинико-морфологические особенности течения туберкулеза при ВИЧ-инфекции». ж. «Проблемы туберкулеза и болезней легких». М. — 2008, № 10, С. 13-20.
Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы
Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы — Башҡортостан Республикаһының төп законы.
Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы тарафынан 1993 йылдың 24 декабрендә ҡабул ителде. Башҡортостан Республикаһының 2000 йылдың 3 ноябрендәге 94-з һанлы Законы, Башҡортостан Республикаһының 2002 йылдың 3 декабрендәге 369-з һанлы Законы, Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 15 июнендәге 322-з һанлы Законы, Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 18 сентябрендәге 23-з һанлы Законы, Башҡортостан Республикаһының 2009 йылдың 13 июлендәге 146-з һанлы Законы, Башҡортостан Республикаһының 2011 йылдың 19 майындағы 395-з һанлы Законы, Башҡортостан Республикаһының 2012 йылдың 28 июнендәге 545-з һанлы Законы Башҡортостан Республикаһының 2021 йылдың 1 октябрендәге 441-з һанлы Законы тарафынан индерелгән үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр менән.
1925 йылғы конституция
Ул 1925 йылдың 27 мартында Бөтә башҡорт съезы Советы тарафынан раҫланған.
Составы
Беҙ, Башҡортостан Республикаһының күп милләтле халҡы, үҙ еребеҙҙә уртаҡ яҙмыш менән берләшеп, халыҡтарҙың үҙбилдәләнешкә дөйөм танылған хоҡуғынан, тиң хоҡуҡлылыҡ, иреклелек һәм ихтыяр белдереү азатлығы принциптарынан сығып, башҡорт халҡының XVI быуатта Рәсәйгә үҙ ирке менән ҡушылыуын, башҡорт милләтенең үҙбилдәләнешкә хоҡуғын тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһендә Рәсәй Үҙәк Совет Власының Башҡорт хөкүмәте менән Башҡорт совет автономияһы тураһында Килешеүе нигеҙендә 1919 йылда РСФСР составында Башҡорт автономиялы республикаһы төҙөлөүен, 1990 йылда Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларацияға ярашлы Башҡортостан Республикаһы тип үҙгәртелеүен иғтибарға алып, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына һәм Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһының «Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында»ғы Договорына нигеҙләнеп, кеше һәм граждандың, бөтә халыҡтарҙың хоҡуҡтарына һәм иректәренә ихтирамыбыҙҙы раҫлап, бөгөнгө һәм киләсәк быуындар алдында үҙебеҙҙең республикабыҙ өсөн яуаплылыҡты аңлап, лайыҡлы тормош, граждандар араһында тыныслыҡ һәм милләт-ара татыулыҡ тәьмин итергә ынтылып, үҙебеҙҙең тулы хоҡуҡлы вәкилдәребеҙ йөҙөндә Башҡортостан Республикаһы Конституцияһын ҡабул итәбеҙ.
1-се б ү л е к. Башҡортостан Республикаһының конституцион нигеҙҙәре.
1-се статья
Башҡортостан Республикаһы Рәсәй Федерацияһы составында республиканың бөтә күп милләтле халҡы ихтыярын һәм мәнфәғәттәрен сағылдырыусы демократик хоҡуҡи дәүләт булып тора. «Башҡортостан Республикаһы» һәм «Башҡортостан» тигән атамалар тиң мәғәнәле.
Башҡортостан Республикаһының дәүләтселеге Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһының хакимиәт даирәһе сиктәренән һәм Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһының берлектәге хакимиәт даирәһенә ҡараған Рәсәй Федерацияһы вәкәләттәренән тыш, дәүләт власының бөтә тулылығына эйә булыуында, үҙ территорияһы, халҡы, дәүләт власы органдары системаһы, үҙ Конституцияһы һәм закондары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәре һәм дәүләт символдары булыуында сағылыш таба.
Башҡортостан Республикаһының статусы һәм территорияһының сиктәре фәҡәт Башҡортостан Республикаһының ризалығы менән генә үҙгәртелә ала.
Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәре булып башҡорт һәм урыҫ телдәре тора.
2-се статья
Кеше, уның хоҡуҡтары һәм иректәре Башҡортостан Республикаһында иң юғары ҡиммәт булып тора. Кеше һәм граждандың хоҡуҡтарын һәм иректәрен таныу, үтәү һәм яҡлау — дәүләт булараҡ Башҡортостан Республикаһының бурысы.
2-се бүлек. Кеше һәм граждандың хоҡуҡтары, азатлығы һәм бурыстары.
3-сө бүлек. Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо һәм баш ҡалаһы.
4-се бүлек. Закондар сығарыу власы.
5-се бүлек. Башҡарма власть.
6-сы бүлек. Башҡортостан Республикаһының урындағы дәүләт власы органдары.
7-се бүлек. Суд власы.
8-се бүлек. Урындағы үҙидара.
9-сы бүлек. Финанстар һәм бюджет.
10-сы бүлек. Башҡортостан Республикаһының дәүләт символдары.
11-се бүлек. Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индереү тәртибе.
Яңы Балтас (Краснокама районы)
Яңы Балтас (Новобалтачево) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 452925, ОКАТО коды — 80237805004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ллойд йорто
Ллойд йорто (ҡайсағында "Тиҫкәре, эске яҡтан" бина булараҡ танылыу алған) - Lloyd's of London страховка фирмаһы йорто булып тора, Лондондың төп финанс районында Лайм-стритта урынлашҡан. Ул урында элекке Көнсығыш Һиндстан Йорто урынлашҡан.
Ричард Роджерс өлкән партнер булып торган Richard Rogers and Partners фирмаһы архитекторҙар хеҙмәттәшлек эше. Хай-тек архитектураһының боулизм стилендә эшләнгән.
Ҡыҙыл Йондоҙ (Благовар районы)
Ҡыҙыл Йондоҙ (Кызыл-Юлдуз) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 452734, ОКАТО коды — 80214843002.
Ҡарабәрҙе
Ҡарабәрҙе (рус. Караберда ) — 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл. Башҡортостандың Ейәнсура районы Яңы Себенле ауыл Советына ҡараған.
Географияһы
Ауылдан мөһим объекттарға тиклем ара :
Тарихы
Ләкин Хәйҙәр Миңшәриф улы Ғайсин кеүек бер нисә ир-егет ата-бабалар нигеҙен тергеҙеү теләге менән яна. Хәйҙәр Ғайсин ауылға электр сымдары һуҙҙырта, газ үткәртә, юл һалдырта. Үҙе атаһының нигеҙендә яңы йорт һалып инә. Бөгөн ауылда бер урам бар. Ул Хәбибйән урамы тип атала.
2015 йылда Ҡарабәрҙелә Бөйөк Ватан һуғышы осоро балалары һәм тыл ветерандары иҫтәлегенә таҡтаташ асылды (101 исем).
Ейәнсура районы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе Рәшит Ғәли улы Иҙрисов менән һәүәҫкәр шағир Шаһивилдан Иҙрисов ауыл, ғаиләләр тарихын ентекләп өйрәнгән. Улар ауылдағы ғаиләләр шәжәрәһен төҙөгән, ауылдаштарының данлы үткәне тураһында «Тамырҙарым һиндә, Ҡарабәрҙем» тигән китап баҫтырып сығарған. Ҡарабәрҙе — Башҡортостан Республикаһы гимны авторы, композитор Фәрит Фәтих улы Иҙрисовтың ата-бабалары йәшәгән ауыл.
Ҡарабәрҙелә тыуып үҫкән Рәшит Иҙрисов нахаҡҡа рәнйетелеп, Себергә һөрөлгән ауылдаштары, атаһы Ғәлиулла Хужахмәт улы иҫтәлегенә үҙенең «Йөрәк хәтере» китабын арнай.
Бөгөн ауыл биләмәһендә йыл әйләнәһенә Ҡарабәрҙе туристик базаһы эшләй. Бында төрлө саралар, юбилейҙар үткәрергә, тәбиғәт ҡосағында бөтә уңайлыҡтары булған өйҙә ял итергә, балыҡ тоторға, сана, саңғы шыуырға була.
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ауылда 123 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар.
2002 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 0 кеше тәшкил итә.
Билдәле кешеләре
Иҙрисов Шаһивилдан Уйылдан улы— йәмәғәт эшмәкәре, шиғри йыйынтыҡтар авторы.
Иҙрисов Рәшит Ғәлиулла улы— педагог, йәмәғәт эшмәкәре, Инәк мәктәбе директоры, «Йөрәк хәтере» китабы авторы.
Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы— эшҡыуар, Ҡарабәрҙе ауылын тергеҙеүсе.
Тағы ҡарағыҙ
- Яңы Себенле ауыл Советы (Ейәнсура районы)