cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карл күпере
Кампаға күпер
Монументаль неоготик баҫҡыс Карл күперенең архитектура комплексының бер өлөшө булып тора, ул туранан-тура Влтава йылғаһындағы Кампа утрауына алып барып сығара. Баҫҡыс 1844 йылда элекке ағастан эшләнгәне урынына төҙөлгән.
Кокпектысай
Кокпектысай (Кокпекты) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 1591 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Проходница (Вижас ҡушылдығы)
Проходница — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вижас йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Гай районы
Га́й районы — Ырымбур өлкәһенең административ берәмеге. Район территорияһы буйлап Яйыҡ йылғаһы аға. 1960 йылға тиклем Хәлил районы исемен йөрөткән.
Тарихи
1960 йылда 3 ноябрҙә ойошторолған. Майҙаны — 2900 км2. Район үҙәге — Гай ҡалаһы. Районда 8 ауыл советы, 33 ауыл торама пункты бар.
Халҡы
Халҡы — 10,7 мең кеше (2010), шул иҫәптән 32,4 % башҡорттар. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур торама пункттар (2002): Ишбирҙе, Ишкенә, Нурбулат, Иҫке Хәлил, Үҙәмбай, Хәлил һәм башҡалар. Башҡорт теле мотлаҡ уҡытыла торған предмет булараҡ райондың 3 мәктәбендә өйрәнелә (2013). Гай ҡалаһында 2002 йылдың алып «Ырымбур өлкәһенең Гай районы һәм Гай ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайы» эшләй, Нурбулат ҡасабаһында — башҡорт мәҙәниәте һәм көнкүреше музейы, «Умырзая» вокаль ансамбле, Ишкенә ауылында — «Йәйғор», Иҫке Хәлил ауылында «Сулпан» вокаль ансамблдәре эшләй.
Орудовка
Орудовка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ратыня йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дарданелл боғаҙы
Дарданелл боғаҙы (Геллеспонт боғаҙы Hellespontus — боронғо грек атамаһы; Чанаккале боғаҙы Çanakkale boğazı ) — Кесе Азияның төньяҡ-көнбайыш яр буйының өлөшөн Европаны Галлиполи ярымутрауынан айырыусы һәм Мәрмәр диңгеҙен Урта диңгеҙ менән тоташтырыусы боғаҙ.
География
Оҙонлоғо 65 километр, киңлеге 1,3—6 км. Уртаса тәрәнлеге 50 метр. Суднолар йөрөгән өлөшөндәге иң һай урыны 29 м. Мәрмәр диңгеҙен Эгей диңгеҙе менән тоташтыра.
Дарданелдар боғаҙы түбәндәге өлөштәрҙән тора:
Боғаҙҙың атамаһы Троялыларҙың союздашы булған боронғо дардандар исеменән барыҡҡа килә. Борон Дарданелдарҙы Геллеспонт боғаҙы Ἑλλήσποντος («Гелла диңгеҙе») тип атағандар.
Төп порт — Чанаккале.
Яңы Слободка
Яңы Слободка (Новая Слободка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 453883, ОКАТО коды — 80241880004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сивас (фильм)
Сивас (Sivas) — 2014 йылғы төрөк фильмы.
Сюжет
Төп герой — 11 йәшлек Аслан исемле малай. Бер көн ул Сивас кличкалы этте таба. Сивас эт көрәштәрендә ҡатнаша, әммә ауыр йәрәхәт алып еңелә. Сивастың хужалары, ул барыбер үлә тип, уны ташлайҙар. Эттең иҫән икәнен күреп Аслан этте ҡотҡара. Аслан Сивасты алып ҡайта, әммә яҙмыш уларға яңы һынау әҙерләй.
Пеум-То-Сё
Пеум-То-Сё — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының һул ярына тамағынан 504 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Щелкановка (Уй ҡушылдығы)
Щелкановка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Панин Пётр Иванович
Граф Панин Петр Иванович (1721, Калуга провинцияһы, Вязовна, — (15 апрель 1789, Мәскәү) — генерал-аншеф һәм сенатор, Паниндар нәҫеленән, Павел Петровичтың тәрбиәсеһе Никита Иванович Паниндың ҡустыһы, дипломаттар И. И. Неплюевтың һәм Б Куракиндың ҡәйнеше. Ете йыллыҡ һуғышта дан-шөһрәт ҡаҙана, уның артынса Төрөктәр менән һуғышта Бендеры ҡәлғәһен яулап ала. Артабан Пугачев ихтилалын баҫтырыу һәм Пугачевты ҡулға алыу менән командалыҡ итә. Михалков һәм Дугин имениеларының хужаһы.
Хәрби карьераһы
1736 йылда хеҙмәтен Измайлов лейб-гвардия полкы полкында һалдат булып башлай, шул уҡ йылда офицер дәрәжәһе бирелә һәм ул Ҡырым татарҙарына ҡаршы һуғышҡан армияға йүнәлтелә. Әлеге армия менән Перекопты һәм Баҡсаһарайҙы алыуҙа ҡатнаша; артабан шведтарға ҡаршы һуғышҡан фельдмаршал Ласси командалығы аҫтында хеҙмәт итә, ә Ете йыллыҡ һуғыштың башында генерал-майор дәрәжәһендә була.
Айырыуса Гросс-Егерсдорф һәм Цорндорф алыштарында үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә. 1757 йылдың 29 авгусында Изге Александр Невский ордены менән бүләкләнә. 1759 йылда Кунерсдорфта еңеүгә төп сәбәпсе була һәм генерал-поручик чинына лайыҡ була. 1760 йылда Чернышев, Тотлебен һәм Лассиҙар менән бергә Берлинды алыуҙа ҡатнаша, Кёнисберг генерал-губернаторы сифатында Көнсығыш Пруссия менән идара итә һәм Померанияла һәм Голштинияла урыҫ ҡоро ер һәм диңгеҙ ғәскәрҙәре менән командалыҡ итә.
Екатерина Икенсе осорондағы хеҙмәте
Әлеге ҡаҙаныштары өсөн 1770 йылдың 8 октябрендә Панин I дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә, әммә императрица ҙур юғалтыуҙар (алты меңгә тиклем) һәм ҡаланың емерелеүе менән ҡәнәғәт булмай. Эшһеҙ ҡалған Панин барыһын да һәм бөтәһен дә тәнҡит утына тота, шуға күрә екатерина хатта уның өҫтөнән күҙәтеү ойоштора.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы башланғас, Потемкин һәм Никита Иванович Паниндар тырышлығы арҡаһында (Бибиковтың вафатынан һуң) Панин яңынан хәрби майҙанға ҡайтарыла. Батшабикә уны бөтә Пугачевҡа ҡаршы һәм Ҡаҙан, Ырымбур һәм Түбәнге Новгород губерналары өҫтөнән ғәскәрҙәр етәксеһе итеп тәғәйенләй. Баш күтәреүселәр араһында Панин «императорҙың» тәрбиәсеһенең ҡустыһы булараҡ «батшаны икмәк-тоҙ менән ҡаршы алырға» тигән имеш-мимештәр тарала. Паниндың тәғәйенләнеүенән һуң Пугачевтың армияһы ҡыйратыла, ә Пугачев ҡулға алына. Панин айырыуса бөлгөнлөккә төшкән губернияларҙың тергеҙелеүенә, аслыҡты булдырмауға һәм урындағы администрацияның эшлекһеҙлегенә, ришүәтселегенә иғтибарын йүнәлтә.
Боланы баҫтырғаны өсөн Панин маҡтау грамотаһы, Изге апостол Андрей Первозванный орденына алмаз билдәләре һәм 60 мең һум аҡса менән бүләкләнә.
Отставкалағы тормошо
1775 йылдың көҙөнән алып П. И. Панин, һаулығына ҙарланып, дәүләт эштәренән ситләшә. Ҡайһы бер тәҡдим ителгән почетлы вазифаларҙан баш тарта, әммә шул уҡ ваҡытта, уны хәл иткес мәлдәрҙә генә хеҙмәткә саҡыралар, тип үпкәләй.
Панин күп нәмәгә тәнҡит күҙлегенән ҡарай, ҡәнәғәтһеҙлек белдерһә лә, бер ҡасан да батша һарайындағы интригаларға ҡушылып бармай һәм батшабикәгә ҡаршы булмай.
1789 йылдың 15 апрелендә Панин Петр Иванович көтөлмәгәндә вафат булып ҡала. Бөйөк кенәз Павел Петрович һәм уның ҡатыны уның вафаты айҡанлы улы Никита Петровичка хат ебәрәләр, ә императрица, замандаштарының иҫләүенсә, Паниндың вафатына бер нисек тә үҙ ҡарашын белдермәй.
П. И. Панин, иҫән саҡта әйткән васыятына ярашлы, Смоленск губернаһындағы Дугин ауылындағы сиркәүҙә ерләнә.
Шәхси сифаттары
Сенаторҙар араһында Екатеринаға асыҡтан-асыҡ үҙ фекерен әйтә алған кеше була. Үҙ заманы өсөн гуманлылыҡ менән айырылып тора: язалауҙар, алпауыттарҙың башбаштаҡлығы, старообрядсыларҙы ҡыҫырыҡлау менән ҡырҡа риза булмай. Шәхси тормошта граф Панин — өлгөлө ир, атай; туғандарына ҡарата миһырбанлы була.
Аҡ бассейн
«Аҡ бассейн» — Феодосияның иҫтәлекле урыны, һыу ҡыуҙырғыс башняһы, XX быуат башындағы сәнәғәт арихтектураһы ҡомартҡыһы
Тарихы
XIX быуат аҙағында Һарығол ҡалҡыулығында — буш ҡала ситендә, Иҫке Ҡырым юлы буйында (артабан, Симферополь) төҙөлгән. Феодосиянан көнбайышҡа ҡарай 14 км алыҫлыҡта ятҡан Ҡашҡа-Соҡраҡ шишмәләре менән туйынған XIX быуаттың Ҡашҡа-Соҡраҡ һыу үткәргесе системаһына ингән. Ҡала һыу үткәргесенең ҡеүәтен арттырыу һыу ҡулланыуҙың артыуы, шул иҫәптән сауҙа портының  һәм Феодосия--Джанкой тимер юлы тармағының  барлыҡҡа килеүе менән бәйле (1896).
Үҙ ваҡытында ҡалала иң бейек бина булған. Әлеге ваҡытта ҡаланың һыу үткәргес системаһына индерелгән.
Әҙәбиәт
«Феодосия», — Издательский дом «ЧерноморПРЕСС» һәм «Коктебель», 2008-229 c.+C. 30. ҡушымта; ISBN 978-966-480-004-1
Һылтанмалар
[http://www.krim.biz.ua/feodosija-023-foto.html ФЕОДОСИЯ. ВОДОНАПОРНАЯ БАШНЯ «БЕЛЫЙ БАССЕЙН».]
Белый бассейн отремонтируют
Тепляк
Тепляк (Тепляки) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 269 кеше. Почта индексы — 452963, ОКАТО коды — 80218843001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грачёвка районы (Ырымбур өлкәһе)
Грачёвка районы — Ырымбур өлкәһе районы.
Кларк Павел Иванович
Кларк Павел Иванович (19 июнь 1863 йыл — 15 ноябрь 1940 йыл) — Рәсәй империяһында һәм Австралияла революция хәрәкәтендә ҡатнашыусы. сәнғәт белгесе.
Биографияһы
1882 йылда урындағы народоволец ойошмаһына инә. һәм Бер нисә тапҡыр йәшерен сәйәси эшмәкәрлек алып барғаны өсөн ҡулға алына. 1886 йылда Өфөлә народоволецтар түңәрәген асып, йәшерен сәйәси типография тотҡаны өсөн ҡулға алына. Бынан һуң Көнсығыш Себер, артабан Байкал аръяғына һөргөнгә ебәрелә. Народоволецтар ойошмаһынан күңеле ҡайтып 1901 йылда социалист-революционерҙар ойошмаһына күсә.
Беренсе урыҫ революцияһы ваҡытында Чита республикаһы етәкселәренең береһе була. 1906 йылда республикалағы ихтилал баҫтырылғандан һуң, хәрби суд тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә һәм Акатуй төрмәһенә ебәрелә, унан улы Борис менән бергә 1906 йылдың сентябрь-октябрендә Австралияға ҡасып сығып китә.
1917  йылда Читаға ҡайта. Себер Халыҡ комиссариаты советы ағзаһы (1918). Совет власы ваҡытлыса ҡолатылғас, йәшенеп йәшәү хәленә күсә, ҡабаттан 1919 йылда Австралияға эмиграцияға сыға. Унда Австралия Коммунистик партияһына нигеҙ һала һәм уның тәүге етәкселәренең береһе була.
1920 йылда Совет Рәсәйенә әйләнеп ҡайта. 1920 йылдың 1 авгусында РКП(б)-ға инә. Юл бәйләнеше министры, Ойоштороу йыйылышының, артабан Алыҫ Көнсығыш республикаһының Халыҡ йыйылышы депутаты була.
1928 йылда Эрмитаж директоры булып тәғәйенләнә, ә бер йылдан — персональ пенсионер.
1935 йылдың 15 ноябрендә Мәскәүҙә, ҡайһы бер икенсе мәғлүмәттәр буйынса Ленинградта 1940 йылда вафат була.
Проходница (Чеша ҡушылдығы)
Проходница — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чеша йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хермсдорф (Тюрингия)
Хермсдорф (Тюрингия) (Hermsdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8384 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07621–07629 һәм автомобиль коды — SHK.
Азых мәмерйәһе
Азы́х (Азо́х ) мәмерйәһе (Azıx mağarası, Ազոխի քարանձավ) — Азох|Азых/Азох ауылы янындағы алты мәмерйәнән торған комплекс Таулы Ҡарабахта, Куручай (Ҡоросай) йылғаһының һул ярында, диңгеҙ кимәленән 1400 м бейеклектә урынлашҡан. Археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында мустьер мәҙәниәтенә ҡараған — ике, (неандерталь кешеләренә оҡшаш) һәм ашёль мәҙәниәтенә ҡараған ике ҡатлам табылған. Өҫкө ашёль ҡатламында таш балта, тупаҫ эшләнгән ирәк, осло башаҡтар табылған, аҫҡы ҡатлам боронғораҡ. Унда тупаҫ эшләнгән балта, таш бысаҡтар һәм суйырташ ҡоралдар асыҡланған. Төньяҡтан һәм көньяҡтан мәмерйәне ҡуйы урман уратып алған. Ете ерҙән сығып була, уларҙың бишәүһе өйрәнелгән.
Асылыу тарихы
Азых мәмерйәһендәге палеонтологик тораҡ 1960 йылда әзербайжан археологы Мәмәдали Һөсәйенов тарафынан табылған. Азых мәмерйәһендә ҡаҙыныу эштәре ваҡытында преднеандерталь кешенең аҫҡы яңағы табылған — уға азыхантроп тип исем биргәндәр. Был күренекле асыш булған, сөнки донъя археологияһында ул бишенсе генә булып сыҡҡан. Ул бик ныҡ Францияның көньяҡ-көнсығышындағы Тотавель торағындағы палеоантропологик табыштарға оҡшаған. (en:Tautavel Man) Был хәл антропологтарға пренеандерталдәр Европа ерҙәрендә киң таралып йәшәгәнен тип һығымта яһарға мөмкинлек бирә. 1960 йылда урындағы һунарсылар Азох һәм Салакоты ауылдары янындағы төрлө гроттарға инә торған ике юлды күрһәтәләр. Һуңынан уларҙың икеһе лә 8000 кв.м.-ҙан да кәм булмаған дөйөм коридор менән бәйле икәнлеге асыҡланған. Мәмерйәлә айыу һөйәктәре табылған. Уларҙың баш һөйәктәре айырым урындарға йәшерелгән булған. Күрәһең был тәүтормош кешеләренең ниндәйҙер инаныстары менән бәйле булғандыр. Боҙлоҡ осоро башланҡас, кешеләр бынан күсенеп китергә мәжбүр булған.
Мәмерйәлә 300 мең йыл самаһы элек яһалған усаҡ урындары, бик ябай ғына торлаҡ рәүешле таш урамалар табылған. 1968 йылда боронғо кешенең (ҡыҙҙың) яңаҡ һөйәге киҫәге табылған, тик экспедиция кимәле арҡаһында аныҡ дата ҡуя алмайҙар, сөнки әзербайжан археологтары үҙҙәре таныуынса, яҙмаларҙа буталсыҡтар бар. Шул арҡала ниндәй ҡатламда табылғанын асыҡлап булмай, йылдар айырмаһы хатта йөҙәр мең йылдарға айырыла. Хәҙер ғәҙәттә яңаҡ һөйәге 250 мең йылдар элекке тип һанайҙар, был миндель боҙлоҡтар араһындағы осорға тура килә. Азых мәмерйәһендә шулай уҡ тарихҡа тиклемге хайуандар һөйәктәре лә табылған (мәмерйә айыуы, ҡылыс тешле арыҫлан һ.б.)
Мәмерйәләге һуңғы табылдыҡтар
Азых мәмерйәһендә 7 мең йыл элекке кеше теше табыла. Уның ДНК-һы Дания Копенгаген университетының Генетика кафедраһы тарафынан тикшерелә. .
Пичугуй-Яха
Пичугуй-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пензе-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Острожня
Острожня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коряжный Дол
Коряжный Дол (Каряжная) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Синташты йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Гульченко Моисей Николаевич
Гульченко Моисей Николаевич (4 март 1941 йыл) — биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1972—1995 йылдарҙа Башҡорт ижади-берекмә комбинаты рәссамы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008).
Коряжный Дол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гульченко Моисей Николаевич
Биографияһы
Моисей Николаевич Гульченко 1941 йылдың 4 мартында Украин ССР-ы Кировоград өлкәһенең Яңы-Украинка ауылында тыуған.
1965 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтының художество-график факультетын тамамлай (1965).
1968 йылдан алып Өфөлә йәшәй. 1972—1995 йылдарҙа Башҡорт ижади-берекмә комбинатының рәссамы булып эшләй.
Биҙәү-ҡулланма һәм монументаль сәнғәт өлкәһендә эшләй: 1970—1980 йылдарҙа — ағас һырлау буйынса, 1980 йылдарҙан — художестволы керамика (панно, вазалар, һауыт-һабалар, бәләкәй формалы скульптуралар, бәләкәй һын яһау сәнғәте). Эш материалы — утҡа сыҙамлы балсыҡ (шамот), өҫкө япма өсөн фарфор ҡуллана.
Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, «Эстер» галереяһында (Екатеринбург), «Сәнғәт» галереяһында (Өфө), «Academia» сәнғәт галереяһында (Өфө) һаҡлана.
Эштәре
Монументаль-декоратив паннолары: «Готика» (1993), «Ночь» (2004; шамот, фарфор, ялтыр һыр).
«Космос», «Храмы» (икеһе лә — 1993), «Скифское золото» (1995), «Охлебинино» (1996), «Лучник», «Невеста» (2000; шамот (утҡа сыҙамлы балсыҡ), ангоб (шыйыҡ балсыҡ)).
«Турист» ҡунаҡханаһында декоратив колонналар (1978), «Нефтсе» Мәҙәниәт йортонда панно (1985; ағас, һырлау), «Башсбербанк» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә иҙәнгә ҡуйыла торған вазалар (1993), Башҡорт драма театры фасадында картуш (1999; керамика) һ.б.
Ҡытай сәнәғәт һәм коммерция банкы
Ҡытай сәнәғәт һәм коммерция банкы (ҡыҫҡ. ICBC, ингл. Industrial and Commercial Bank of China) — Ҡытайҙың һәм донъяның иң эре коммерция банкы. Ҡытайҙың иң эре дәүләт банкыларының «Ҙур дүртәү»һенә инә. (Ҡытай банкы, Ҡытай ауыл хужалығы банкы һәм Ҡытай төҙөлөш банкы менән бер рәттән).
Гульченко Моисей Николаевич
Күргәҙмәләре
Рәссам 1972 йылдан төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Ҡытай сәнәғәт һәм коммерция банкы
Банк 1984 йылда ойошторола, 2005 йылда яуаплылығы сикләнгән акционерҙар компанияһы итеп үҙгәртелә. 2006 йылдың октябрь аҙағында акцияларын асыҡ һатыуға тәүгә ҡуя һәм рекордлы $22 млрд йәлеп итә (донъя тарихында иң ҙур сумма). Ул 48,4 миллиард акция (дөйөм һандан 18 процент, шуларҙың 12 проценты Гонконг биржаһында һәм 6 процент Шанхайҙа) урынлаштыра.
2018 йылда банк алтынсы йыл рәттән Forbes компанияһы тарафынан йыл һайын баҫылып сыҡҡан Global 2000 эре асыҡ компаниялары рейтингында беренсе урынды биләй. (165,3 миллиард долларлыҡ табыш (18-се урын), 43,7 миллиард долларлыҡ саф килем (3-сө урын), 4210,9 миллиард долларлыҡ активтар (1-се урын) һәм 311 миллиард долларлыҡ капиталлаштырыу (14-се урын)). Баҙар капитализацияһы буйынса Financial Times рейтингында ICBC 2015 йылда туғыҙынсы урынды биләй. 2013 йылдан системалы әһәмиәткә эйә булған донъя банктарының береһе булып тора.
Тарихы
Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1978 йылдың декабрендә үткән 11-се өсөнсө пленаль сессияһынан һуң Ҡытай финанс системаһы үҙгәртеп ҡорола башлай. Атап әйткәндә, илдәге үҙәк банктың вәкәләттәрен коммерция эшмәкәрлеге менән бер юлы алып барған Ҡытай Халыҡ банкын бүлеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. сығарыла. Ҡытай Халыҡ банкы үҙәк банк вәкәләттәрен һаҡлап ҡала, ә 1984 йылдың 1 ғинуарында сәнәғәт үҫешенә кредит биреү һәм депозиттар ҡабул итеү өсөн Ҡытай сәнәғәт-коммерция банкы (ICBC) ойошторола, уға Халыҡ банкыһының бөтә төбәк бүлексәләре тапшырыла. Банк эшмәкәрлегенең тәүге ун йылында уның төп күрһәткестәре йылына яҡынса 20 % тиҙлек менән үҫә: 1984 йылда депозиттар RMB170 миллиардтан 1993 йылда RMB884 млрд-ҡа тиклем үҫә, кредиттар RMB247 миллиардтан RMB1,113 триллионға тиклем. 1993 йыл аҙағына был һандар Ҡытайҙағы бөтә вкладтарҙың һәм кредиттарҙың яҡынса 40 процентын тәшкил итә.
ICBC-тың икенсе ун йыллығында уны махсуслаштырылған дәүләт банкынан коммерция дәүләт банкына үҙгәртеп ҡороу бара. Был, башлыса, ваҡытында түләнмәгән кредиттар өлөшөн кәметеүҙән ғибәрәт була, уларҙың күпселеге 1999—2000 йылдарҙа China Huarong Asset Management Co., Ltd. компанияһына күсерелә. Шул уҡ ваҡытта сит илдәрҙә эшмәкәрлекте киңәйтеү Гонконгта ICBC (Asia) Co., Ltd һәм Industrial and Commercial and Commercial East Asia Finance Holdings Ltd. бүлендек компанияларының барлыҡҡа килеүенән һәм 1999 йылда Люксембургта филиал асылыуынан башлана, ул 2011 йылда Европа төбәк штаб-фатиры булып китә. 2004 йыл аҙағына ICBC активтары Ҡытай Халыҡ Республикаһының бөтә банк секторы активтарының 18 процентын тәшкил итә.
2005 йылдың октябрендә ICBC Industrial and Commercial Bank of China Limited яуаплылығы сикләнгән акционерҙар йәмғиәте булараҡ ҡабаттан теркәлә, бер йылдан һуң банк акциялары Шанхай һәм Гонконг фонд биржалары листингыһына индерелә. Банктың стратегик инвесторы булып Goldman Sachs Group, Allianz Group һәм American Express компанияларының Goldman Sachs Investment Group компаниялары һайлана. Ул банк акцияларына 3,78 млрд доллар аҡса һала.
2008 йылда ICBC Нью-Йоркта филиал асҡан икенсе Ҡытай банкы була (1991 йылдан һуң). 2011 йылда Испания ла һәм Пакистанда офистар асыла. 2014 йылда банк Күвейттә филиал асҡан беренсе Ҡытай банкыһы була. 2015 йылда Төркиәнең TekstilBank банкы һатып алына, уның нигеҙендә Төркиәнең ICBC бүлендек компанияһы ойошторола. 2016 йылдың ноябрендә банк Рәсәйҙә депозиттар ҡабул итеүгә лицензия ала.
Милекселәре һәм етәкселеге
Акцияларҙың контроль пакеты Ҡытай Халыҡ Республикаһы хөкүмәтенә бер нисә дәүләт инвестиция компанияһы аша ҡарай. Дөйөм алғанда, ICBC-тың 500 меңдән ашыу акционеры бар, уларҙың иң эреләре:
2019 йылдың майынан директорҙар советы рәйесе Чэнь Сыцин ((Chen Siqing, 陈四清, 1960 йылда тыуған)). Быға тиклем 1990 йылдан Bank of Chinaла эшләй, шул иҫәптән рәйес һәм президент булып эшләй.
Эшмәкәрлеге
ICBC Ҡытайҙың банк секторының бишенсе өлөшөн контролдә тота. 2014 йыл аҙағына ҡарата уның бүлексәһе була, уларҙа 440 мең кеше эшләй (2020 йыл).
Эшмәкәрлегенең төп төбәге булып Ҡытай Халыҡ Республикаһы тора, уға банктың килеменең һәм активтарының 90 проценттан ашыуы тура килә. Шул уҡ ваҡытта сит ил эшмәкәрлегенең яртыһы КХР-ҙың Гонконг һәм Макао махсус административ төбәктәренә тура килә. КХР-ҙан тыш, банк юань буйынса 7 илдә — Сингапур, Люксембург, Катар, Таиланд, Канада, Аргентина һәм Рәсәйҙә клиринг операциялары үткәрә: Банктың сит илдәрҙәге селтәренә 49 илдең 426 ойошмаһы инә, шулай уҡ Көньяҡ Африка Стандарт банкы менән партнерлыҡ аша Африка ның тағы 20 илендә бар.
2020 йылдың аҙағына активтар структураһында 33,35 триллион юандың 18,6 триллионы бирелгән кредиттарға (шуларҙың 60 проценты-корпоратив), 8,6 триллионы инвестицияларға (шуларҙың 8 триллионы облигациялары), 3,5 триллионы үҙәк банкыларҙа ҡулаҡса һәм балансҡа тура килә. Депозиттарҙың күләме 25,14 триллион юань тура килә (52 % корпоратив).
2020 йылда килем структураһында 800 миллиард юандан алынған таҙа процент килеме 647 миллиард юань (процент килеме 1,093 триллион юань, сығымы 446 миллиард) тәшкил итә, 131 миллиард юан хеҙмәттәр һәм комиссиялар өсөн йыйымдар килтерә. 2021 йыл йомғаҡтары буйынса ICBC-ның саф килеме 350,2 млрд юань тәшкил итә, йылына 10,2 % арта. Банктың операция кереме йыллыҡ иҫәпләмәлә 7,6 процентҡа артҡан һәм 860,9 миллиард юань тәшкил итә. Кореяның континенталь өлөшөндә бирелгән юанда бирелгән кредиттарҙың күләме 2,12 триллион юанға етә (яҡынса 334 миллиард АҠШ доллары). Был, 2020 йыл менән сағыштырғанда, 243,3 миллиард юанға күберәк. 2021 йылдың аҙағына сәнәғәт секторына бирелгән ҡапланмаған кредиттар күләме 2 триллион юандан артып китә, уҙған йыл менән сағыштырғанда 319,7 миллиард юаньға артҡан.
Дисен монастыры
Дисен монастыры (Kloster Dießen) — Аугсбург епархияһына ҡараған, бавария коммунаһы Дисен-ам-Аммерзела (Үрге Бавария) урынлашҡан элекке августин монастыры; даими канониктарҙың монастырына нигеҙ һалыныу ваҡыты аныҡ билдәле түгел: монастырҙың 1150 йыл уҡ булғанлығы билдәле; Баварияла секуляризация барышында — 1803 йылда таратылған; бөгөн монастырь комплексы биналарын «Diözesankongregation der Benediktinerinnen von St. Alban» конгрегация приораты биләй.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Дисен монастырына нигеҙ һалыуҙа, моғайын, Хуоси: боронғо ырыу вәкилдәре ҡатнашҡандыр: нигеҙ һалыу датаһы аныҡ билдәле түгел, әммә тикшеренеүсе ғалимдар монастырь 740—760 йылдар тирәһендә үк йәшәгән һәм шул саҡта ҡатын-ҡыҙҙар монастыры булған, ти. Ул 810—815 йылдарҙағы документтарҙа, «Ратпотто» тигән бер кеше монастырға ярҙам иткәндән һуң, беренсе тапҡыр телгә алына: тикшеренеүселәр иғәнә индереүсенең исемен һуңыраҡ граф Андекстар династияһының иң тәүге вәкилдәренең береһелер тигән фекергә килгән; башҡа төрлө фекерҙәр ҙә әйтелгән. 740 һәм 810/820 йылдар осоро тураһында монастырь буйынса тулыраҡ мәғлүмәт юҡ. Тәүге монастырь сағыштырмаса аҙ йәшәгән — 955 йыл тирәһендә ул хәҙерге Венгрия территорияһынан һөжүм иткәнлектән емерелгән: ҡатын-ҡыҙ монахтар көсләнгән һәм үлтерелгән, ә биналар яндырылған.
Был урында яңы монастырға — дөрөҫөрәге, коллегиаль сиркәүгә — 1114 йыл тирәһендә нигеҙ һалынған; Диссен нәҫеленән графтар Отто һәм Бертольд II нигеҙ һалыусы тип һанала. 1123 йыл тирәһендә монастырь бөгөнгө урынына күсерелгән; 1132 йылда Изге Тәхет ике өлөштән торған монастырҙы үҙ яҡлауы аҫтына алған һәм уның бөтә биләмәләрен раҫлаған. Ике өлөшлө монастырҙағы ҡатын-ҡыҙҙар XIV быуатты күтәрә алмаған.
Диссендағы тәүге мәктәп тә шулай уҡ монастырға барып тоташа: 1530 йылдар тирәһендә пробст Иероним Вити дәүерендә белем алыуға монополия барлыҡҡа килеү секуляризацияға тиклем ғәмәлдә булған. 1632 һәм 1634 йылдарҙа монастырҙы швед ғәскәрҙәре талаған, ә 1704 йылда — император һалдаттары. Утыҙ йыллыҡ һуғышынан һуң монастырь яйлап ҡына өлөшләтә тергеҙелә башлай. 1720 һәм 1728 йылдар араһында пробст Геркулан Карга етәкселегендә яңы монастырь сиркәүе төҙөлә башлаған.
Шул ваҡытҡа ун һигеҙ монахы һәм биш донъяуи ағаһы булған монастырь 1803 йылдан таратылған — төбәктә секуляризация ваҡытында; монастырь китапханаһының 1284 эше Бавария дәүләт китапханаһына, ә тағы ла 350-һе — Мюнхен университеты китапханаһына тапшырылған. Монастырь комплексының ҡайһы бер өлөшө һүтелә; сиркәүҙең өс ҡыңғырауы һәм литургик дини ҡоролма, шулай уҡ — киң урмандар, көтөүлектәр һәм мал башлыса шәхси кешеләргә һатыла.
Юлганка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пытьтод-Яга
Пытьтод-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Худелка-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буранбаев Вара Бәшәр улы
Буранбаев Вара Бәшәр улы (28 июнь 1924 йыл — апрель 2015 йыл) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. Яҙыусы-тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышы һәм хеҙмәт ветераны. Сәғит Мифтахов (1990), Батыр Вәлид (2000) исемендәге премиялар лауреаты. Баймаҡ ҡалаһының һәм Баймаҡ районының Почётлы гражданы (1998).
Биографияһы
Вара Бәшәр улы Буранбаев 1924 йылдың 28 июнендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны (хәҙерге Баймаҡ районы) Түбә эшселәр ҡасабаһында Хәкимә һәм Хәйрибәшәр Буранбаевтар ғаиләһендә тәүге бала булып тыуған.
1942 йылда 18 йәшлек Вара Буранбаевты Ҡыҙыл Армия сафына саҡырта лар. Башта Алкино-2" хәрби лагерында ул 82 миллиметрлы батальон минометын өйрәнеү курстарында уҡып, хәрби һөнәр ала . Артабан Т-3 танкы командиры Буранбаев Украина һәм Польша аша үтеп, Орел, Киев, Львов ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Курск дуғаһы алышында ҡатнаша. Еңеү көнөн Берлиндан алыҫ булмаған Потсдам тирәһендә ҡаршылай. 1945 йылдың 15 майында Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша.
Старшина званиеһында 1947 йылда ғына ҡайтып төшә, башта Ырымбур өлкәһенең бер совхозында балта оҫтаһы булып урынлаша, һуңынан тыуған ауылына ҡайта һәм бер аҙ Түбә мәктәбендә секретарь булып эшләй. Ошо уҡ ваҡытта Түбә ҡасабаһында Балалар техник станцияһы асыла, унда авиамоделдәр, шахмат һәм фотодело түңәрәктәре эшләй башлай. Станция директоры итеп Вара Буранбаев тәғәйенләнә. 1949 йылда был станция Баймаҡ ҡалаһына күсерелә һәм Пионерҙар йорто итеп үҙгәртелә, уның директоры булып Вара Бәшәр улы ҡала. Ошо уҡ ваҡытта ул «Ҡыҙыл Баймаҡ», «Баймакский рабочий» гәзиттәре ҡарамағындағы радиола әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1952—1954 йылдарҙа — «Ҡыҙыл Баймаҡ» гәзите мөхәррире; 1954—1958 йылдарҙа Өфө партия мәктәбендә уҡый; 1958—1962 йылдарҙа — Баймаҡ КПСС райкомында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире; 1962 йылда Баймаҡ райсоветы башҡарма комитетының рәйесе урынбаҫары булып эшләй; 1963—1965 йылдарҙа — Баймаҡ ауыл хужалығы буйынса производство идаралығында инспектор-партойоштороусы; 1965—1978 йылдарҙа — халыҡ комитеты контроле рәйесе; 1978—1985 йылдарҙа — Башҡортостан кинопрокатының Баймаҡ филиалы мөдире; 1985—1987 йылдарҙа — Баймаҡ районы граждандар оборонаһы буйынса штаб начальнигы урынбаҫары; 1987—1991 йылдарҙа — Баймаҡ тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры.
Йәмәғәтселек эшмәкәре
Район ветерандары Советы рәйесе (1990—1993), Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен һаҡлау йәмғиәте рәйесе (1967—1997), «Атайсал» клубы рәйесе (1996—2006). «Хәтер» китабын (1995) һәм «Улар еңеү менән ҡайттылар» китабының 2-се томын (2002 йыл; икеһе лә — Өфө) әҙерләүҙә ҡатнаша. 7 китап, тыуған яҡ тарихына арналған 350-нән ашыу мәҡәләләр авторы, улар район һәм республика гәзиттәрендә һәм журналдарында баҫтырыла. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Вара Бәшәр улы әүҙем тормош алып бара, китаптар өҫтөндә эшләй, мәктәп уҡыусылары менән осраша, һуғыш тураһында хәтирәләре менән бүлешә.
Әҙәбиәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн 2 декабря 1998 йылыңдың 22 декабрендә уға Баймаҡ ҡалаһының һәм Баймаҡ районының Почётлы гражданы исеме бирелә.
2015 йылдың апрелендә вафат була.
Төп әҫәрҙәре:
1.Күк Ирәндек буйында(На склонах Ирандыка). Баймаҡ, 2004;
2.Һуғыштарҙан әгәр иҫән ҡайтһам…(Если живым вернусь с войны). Баймаҡ, 2005;
3.Рухи көсөм тыуған еремдән (Духовные корни -на родной земле). Баймаҡ, 2006;
4.Яугир яу яландарынан ҡайтҡас (Вернулся воин с войны). Баймаҡ, 2009;
5.Ирәндек гәүһәрҙәре (Жемчужины Ирандыка). Баймак, 2009-б.108-115;
6.Тыуған яғым-алтын бишегем (Родина моя-золотая колыбель). Өфө,2011;
Мөҙәрис (исем)
Мөҙәрис — башҡорт ир-ат исеме, башҡа халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Мөҙәрис (Мөдәрис) башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, мәҙрәсәлә дәрес биреүсе, өлкән уҡытыусы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Багаев Мөҙәрис Басир улы (1951 йыл) — башҡорт шағиры, драматург, балалар яҙыусыһы, фантаст, журналист. Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. «Йәшлек» гәзите, «Аманат» журналы, «Илһам шишмәләре» шиғри фестивалендә «Ете төш» повесы өсөн Рәшит Солтангәрәев исемендәге премия лаураты. Әҫәрҙәре Башҡортостандың хәҙерге заман яҙыусылары альманахына индерелгән. Ишембай ҡалаһында йәшәй.
Фамилия
Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы (23 февраль 1947 йыл — 24 март 2015 йыл) — СССР биатлонсыһы, биатлон буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры. 1995—2003 йылдарҙа Рәсәй Йәйге биатлон һәм ғәмәли күпбәйге федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1989) һәм бөтә Союз категориялы судья (1983), биатлон буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1971). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006).
Мөҙәрисов Рушат Сәлих улы (1974 йылдың 24 феврале) — драма актеры, Өфө дәүләт «Нур» татар театры актеры (1993 йылдан), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2019), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008).
Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы (7 ноябрь 1963 йыл) — спортсы, педагог. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мөҙәрис Әли әфәнде мәсете  (Xhamia e Myderis Ali Efendisë, Müderris Ali Efendi Camii, Мудериз Али-ефендијина џамија), шулай  Әл-Хужа мәсете тип тә атала (Xhamia e Ali Hoxhës) — Косовоның Призрен ҡалаһындағы  мәсет,  1543—1581 йылдарҙа Косово территорияһындағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе булып тора.
Түбәнге Әтлән (Силәбе өлкәһе)
Түбәнге Әтлән (Нижний Атлян) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡала округы составындағы ҡасаба. Атлян йылғаһында урынлашҡан.
Тарихы
1823 йылдың мартында Мейәс йылғаһы буйында тәүге һибелмә алтын табылған. Яҡын-тирәләге йылғаларҙа, шул иҫәптән Атлян йылғаһында ла һибелмә алтын барлығы асыҡланған. 1823 йылда Әтлән прииссы асыла.
1838 йылда Әтлән руднигында П. Аносовтың «Самоходка» тигән тәүге алтын йыуыу станогы төҙөлгән.
Ҡасабаға тәүҙә Шиферный тигән исем беркетелә. Әтлән сланецы ятҡылығы Атлян йылғаһы үҙәгендә Сыростан станцияһынан ун өс километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Разведка эштәре профессор В. В. Аршинов башланғысы буйынса 1928 йылдан алып минералогия институты тарафынан үткәрелә башлай, әммә аҡса һәм ваҡыт етмәй, шуға күрә эш тулы күләмдә 1929 йылда ла дауам итә.
Бер аҙ ваҡыт үткәс, Шиферный ҡасабаһы Түбәнге Әтлән тип үҙгәртелә. Был исем күршеһендә урынлашҡан Үрге Әтлән ҡасабаһының атамаһынан алынған тиҙәр.
1930-сы йылдар башында ҡасабала махсус колониялар булған, унда хеҙмәт торондары тотолған. Уның менән Силәбе өлкәһе Эске эштәр халыҡ комиссариаты идаралығының хеҙмәт биләмәләре һәм урындар бүлеге шөғөлләнгән. Махсус ҡасабала йәшәүсе Петр Александр улы Птицындың малайының хәтирәләре буйынса, хеҙмәт торондары ҡырҡ метр оҙонлоҡтағы алты баракта йәшәгән. Барактарҙа бүлмәләр фанера менән бүленгән. Уларҙың һәр береһендә бер нисә ғаилә йәшәгән. Йылға аръяғындағы ҡасабаһы улар өс ай эсендә төҙөйҙәр. Производствола 600-гә яҡын кеше эшләгән. Төрлө мебелдәр эшләп сығаралар: ултырғыстар, креслолар, өҫтәлдәр һәм башҡалар. Төп шиферҙы Маяҡ тауынан сығарғандар. Унан һуң уны вагондарҙы ҡасабаға ташығандар. Унан шифер ҡыйыҡтар, шулай уҡ грифель таҡталары эшләгәндәр, унда уҡыусылар яҙған.
1935 йылдың 1 сентябрендә ҡасабала 35-се ете йыллыҡ мәктәп асыла, 1952 йылда ун йыллыҡ булдырыла.
1935 йылдың 28 ноябрендә эске эштәр комиссары приказы менән 600 кешелек бәлиғ булмағандар өсөн хеҙмәт колонияһы асыла. Беренсе начальнигы — Василий Данилович Филимонов.
1936 йылдың 26 ноябрендә Силәбе өлкәһе СССР-ҙың Эске эштәр идаралығы начальнигы Милаевтың «Об открытии трудовой колонии в Атляне» тигән бойороғо сыға.
2013 йылда «Атлянская воспитательная колония» федераль ҡаҙна учреждениеһын ябырға, уның урынында өлкәндәр өсөн колония асырға ҡарар ителә. Ҡарар Мейәс халҡында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. 2017 йылдың 5 ғинуарында Рәсәй Федераль язаны үтәү хеҙмәтенең 39-сы бойороғо менән федераль ҡаҙна учреждениеһы "Атлянская воспитательная колония " федераль ҡаҙна учреждениеһы «Колония-поселение № 7 ГУФСИН по Челябинской области» тип үҙгәртелә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Леонид Габышевтың «Одлян, или Воздух свободы» повесында тәрбиә колонияның прообразы булып Әтлән ҡасабаһындағы тәрбиә колонияһы була. Был колонияла Леонид Габышев бәлиғ булмаған сағында ошонда ултырып сыҡҡан.
Цыси
Цыси, Цы Си (29 ноябрь 1835 йыл — 15 ноябрь 1908 йыл, Пекин) — тол ҡатын, Цинь Ҡытайының Бөйөк королеваһы, 1861 — 1908 йылдарҙа барлыҡ юғары власты үҙ ҡулында тотҡан. Император Ичжуҙың («Сяньфэн» тигән девиз аҫтында хакимлыҡ иткән) йәриәһе, һуңынан, императорҙың вариҫы Цзайчунды тыуҙырғас, императорҙың икенсе ҡатынына өйләнгән.
1861—1873 йылдарҙа (балиғ булмаған улы Цзайчундың янында) һәм 1875—1889 йылдарҙа (балиғ булмаған, һуңғараҡ император булып киткән туғаны Цзайтян янында) регент булған. 1898 йылдан алып дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә барлыҡ власты үҙ ҡулына төшөргән.
Биографияһы
Цыси (маньчжурса исеме Ниласы)1835 йылдың ноябрендә (риүәйәттәр буйынса 29 ноябрҙә) маньчжур мандаринының ғаиләһендә тыуған. Тыуғас та уға Сяода Ланьхуа (уп. 小的蘭花, пиньинь : Xiaode Lanhua (бәләкәй орхидея) йә Юй Ланьхуа (уп. 玉蘭花, пиньинь : Yu Lanhua магнолия, йәки нефрит орхидея) тип исем ҡушалар. Ҡыҙҙы Тун Цзя (уның исеме Хой ханым) исемле ҡатын тапҡан. Һигеҙенсе йәшендә (7 октябрь, 1843 йыл) Цыси ғаиләһе менән бергә Пекинды ташлап киткән.
Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, Цыси бала сағында уҡ Жунлу исемле үҫмер егет менән йәрәшелгән булған. Ул Цысиҙан бер йәшкә кесе, сығышы буйынса маньчжур хәрби етәксеһе ғаиләһенән. Улар даими рәүештә ваҡыттарын бергә үткәргәндәр. Имеш-мимеш хәбәрҙәр буйынса Жунлу менән Цыси енси мөнәсәбәттә торған. Ҡытай императоры тәхеткә ултырғас, уға барлыҡ империя буйлап ваҡытлы ҡатынды (йәриә) һайлау башлана. Маньчжур ҡыҙҙары бәлиғ булғас, кейәүгә сығарғандар. Малайҙарҙы һәм ҡыҙҙарҙы айырым уҡытыу арҡаһында улар араһында мөхәббәт мөнәсәбәттәре булмаған. Ҡыҙҙарынан имеператор баш тартҡанса, ата-әсә ҡыҙ балаһын кейәүгә бирһә, уларҙы ҡаты язаға тарттырғандар. Әгәр ҙә императорға ҡыҙ оҡшамаһа, уны шул саҡта ғына кейәүгә бирергә рөхсәт ителгән.
1852 йылдың 14 июнендә император һарайында йәриә бәйгеһен үткәс, Цыси Пекиндың «Бикле ҡала» тип аталған иң түбән дәрәжәләге йәриәләр йәшәгән бишенсе Ҡыйбатлы кешеләр тигән һарайға эләккән.
Цысиҙы һарайҙа ырыуының исеме менән Ехэнара тип йөрөткәндәр. 1854 йылда ул дүртенсе дәрәжәләге йәриә (бинь), ә 1856 йылда өсөнсө дәрәжәләге фэй булған. Тыумыштан аҡыллы булғанлыҡтан, үҙенән бер йәшкә кесерәк, императорға вариҫ таба алмаған ҡатыны Цыань менән дуҫлашҡан. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа күрһәтелеүенсә, Цыси император ҡатынын ағыулы бокалды эсеүҙән ҡотҡарып ҡалған. Император үҙенә вариҫ кәрәклеген ҡарар иткәс, бының өсөн Цыань йәриәләр араһынан Цысиҙы һайлаған. Шулай итеп Цыси император ҡатынынан һуң торған икенсе дәрәжә Ҡыйбатлы йәриәгә әйләнгән.
1856 йылда Цыси Цзайчунь тигән ир бала тапҡан. Күп тарихсылар был малайҙы ҡол ҡатын Чуин тапҡан, тик ул балаһы тыуғас та үлтерелгән тип иҫбатлайҙар. Вариҫ әсәһе тигән статус Цысиҙың һарайҙағы хәлен көсәйткән. Император уға көндән-көн ҙурыраҡ вәкәләттәр өҫтәгән, шуның арҡаһында Цыси Ҡытайҙың фактик идара итеүсеһенә әйләнгән.
«Сяньфэн» девизы аҫтында идара итеүсе Император Ичжу 1861 йылда вафат булған. Уның үлеменән һуң иң беренсе указ менән Цзайчунды (император Сяньфэндың улын) «Тунчжи» (берҙәм хакимлыҡ) девизы аҫтында тәхеттең вариҫы иткәндәр. Икенсе указ буйынса «толлоҡтағы император ҡатыны» тигән дрәжә Цыси менән Цыанға бирелгән. Сушунды Пекиндың Көнбайыш баҙарында язалап үлтергәндәр, ә Цзайюань менән Дуаньхуаны үҙҙәренә ҡул һалып үлергә мөмкинлек биргән язаға тарттырғандар.
Сәйәси хакимлыҡ императорҙың ике ҡатынының ҡулында бер тигеҙ ҡалған. Тик император ҡатыны Цыань сәйәси тормош менән ҡыҙыҡһынмағанға күрә, был хакимлыҡты Цыси ҡулына тапшырған. 1881 йылдың 8 апрелендә ағыулы аҙыҡ ашағандан һуң Цыань вафат булған. Уның үлеменең сәбәбен Цысиҙан күргәндәр: бер нисә сәғәт алдан ул Цыанға дөгөнән бешерелғән көлсә ебәргән. Имеш-мимештәр буйынса үлтереүҙең төп сәбәбе Цыандың бүлмәһендә йәш баланың булыуы. Быны күргән Цыси яңы тыуған бала император балаһы булараҡ тәхеткә үҙ хоҡуғын талап итә башламаһын тип, Цыанды ағыулаған.
Цыань үлгәндән һуң Цыси илдең регенты булып ҡалған.
Цысиҙың регентлығы император вариҫы Цзайчунға 17 йәш тулғансы барырға тейеш булған. Вариҫ аҙғын тормош менән йәшәгән. Ул балиғлыҡҡа еткәс, Цыси үҙенең регентлығының тамамланыуы һәм властың вариҫҡа бирелеүе тураһында декрет сығара. Тик 1874 йылдың декабрендә Цзайчунь сәсәк менән ауырый башлауы тураһында мөрәжәғәт яҙып сығара. Ул ваҡытта сәсәк менән ауырыған кеше хоҙай һайлап алған кеше булып һаналған. Төрлө венерик ауырыуҙар менән вариҫтың организмы ауырыуға ҡаршы тора алмағанлыҡтан, ауырый башлағандан һуң ике аҙна үткәс, вафат була.
Гибралтар боғаҙы
Гибралтар боғаҙы (Estrecho de Gibraltar, the Strait of Gibraltar, مضيق جبل طارق, Fretum Gaditanum) — Пиреней ярымутрауының көньяҡ осон һәм Африканың төньяҡ-көнбайыш яр буйын айырыусы, Урта диңгеҙҙе Атлантик океан менән тоташтырыусы боғаҙ.
География
Оҙонлоғо 65 км, киңлеге 14—44 км, фарватерҙа уртаса тәрәнлек 338 м (максималь тәрәнлек 1181 м).
Гибралтар боғаҙында төрлө тәрәнлектәрҙә ағымдар ҡапма-ҡаршы яҡтарға йүнәлгән. Өҫкө ағым Атлантиканан Урта диңгеҙгә йылына уртаса 55 198 км³ һыу (уртаса температураһы 17 °C һәм тоҙлолоғо 36 ‰-дән юғарыраҡ) килтерә. Тәрәнлек ағымы Атлантик океанға 51 886 км³ һыу (уртаса температураһы 13,5 °C һәм тоҙлоғо 38 ‰) килтерә.
Гибралтар боғаҙы ҙур стратегик һәм иҡтисади әһәмиәткә эйә. Боғаҙ тирәһендә Испания порттары Сеута, Ла-Линеа, Альхесирас, Марокко ҡала-порты Танжер һәм Бөйөк Британияның Гибралтар хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан.
«Гибралтар» һүҙе «Джебель Тарик» (جبل طارق‎‎; «Тарик тауы») ғәрәп һүҙбәйләнешенең испанлаштырылған варианты булып тора. Тауға ғәрәп юлбашсыһы Тарик ибн Зиядтың исеме бирелгән.
Гибралтар боғаҙы аша тоннель йәки күпер төҙөү проекттары буйынса фекер алышыуҙар бара.
Зороастризм
Зороастри́зм (авест.vahvī- daēnā- māzdayasna — «Зирәктең изге иманын хөрмәтләү», фарсы телендә «بهدین» — behdin, «Изге иман») — иң боронғо диндәрҙең береһе, Спитама Заратустра пәйғәмбәрҙең Яңылыҡ асыуынан баш алған (, «Зартошт»; боронғо грек телендә — Ζωροάστρης, «Зороа́стрэс»), — был тәғлимәтте уға Аһура Мазда Хоҙай бүләк иткән. Заратустра тәғлимәте нигеҙендә — кеше изге уй, изге һүҙҙәр һәм яҡшы эштәрҙе әхлаҡи торошонан сығып һайлау азатлығына эйә. Боронғо замандарҙа һәм иртә урта быуаттарҙа зороастризм күпселеген Ҙур Фарсыстан территорияһында таралған булған.
Хәҙерге осорҙа зороастризм нигеҙҙә ислам дине тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған, Иранда һәм Һиндостанда кескәй общиналар һаҡланған, көнбайыш илдәрендә һәм СССР тарҡалғандан һуң үҙаллылыҡ алған илдәрҙә (күпселеген Тажикстанда һәм Әзербайжанда) тарафдарҙары бар.
Башҡортостан ғалимы, тарихсы һәм телсе С. А. Ғәлләмов зороастризм диненә нигеҙ һалыусы Заратустра ҡасандыр башҡорт ерендә, Уралда, йәшәгән булырға тейеш, тип иҫәпләй. Шүлгәнташ мәмерйәһе лә утҡа табыныусыларҙың ғибәҙәтханаһы урынын үтәгән тигән фараз ҡора. «Авеста» һәм «Урал батыр» эпостарында параллелдәр булыуын иҫбатлаған «Урал батыр» эпосына — 4 мең йыл, «Шоңҡар», 1996. Великий Хау Бен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997 Башкордский язык и санскрит. М., СПб, 2003. 308 с. Башкордская философия (в 4 томах). Уфа: Китап, 2007, ISBN 5-295-03698-7.
Ғәлләмовтың ҡыҙыҡлы гипотезалары: Ғәлләмовтың ҡыҙыҡлы гипотезалары: Шумер тарихы һәм «Урал батыр» араһындағы параллелдәрҙе сағыштырыу: Ур-Намму — Урҙың III династияһы хакимы, Урал — «Урал батыр» эпосының төп батыры. Шульги — Ур-Наммуның улы, Шүлгән — Уралдың ағаһы. Ур-Намму улдары менән каналдар ҡаҙған, Урал улдары менән йылғалар ағыҙып сығара. Ур-Намму закондар йыйылмаһы ҡалдыра, Урал закондар йыйылмаһы ҡалдыра. Зарикум — Шульгиҙың залимы, Зәрҡүм — Шүлгәндең кәңәшсеһе. Бурсуэн, бурсин (бур-нанна) — Шульгиҙың улы, Ур-Наммуның ейәне, Бөрйән (берйән) — «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә йәшәгән башҡорт ҡәбиләһе атамаһы. Риа Кахкаха — Месопотамия халыҡтарында Ҡош юлының атамаһы, Ҡәхҡәһә — небесный дракон, в эпосе «Урал батыр» эпосында күк аждаһаһы Митанни — Төньяҡ Месопотамиялағы халыҡ һәм илдең атамаһы, Мөйтән (үҫәргән) — митанниҙың вариҫтары, башҡорт ҡәбиләләренең береһенең атамаһы. Кутии — «үгеҙҙәргә эйә халыҡ», Ҡатил — царь, в эпосе «Урал батыр» эпосындағы үгеҙгә эйә батша. Хабанд (табыныу, хаб — орлоҡ), Һабантуй (башҡорттарҙа һабан байрамы).
Авеста географияһын Көньяҡ Урал топонимикаһы менән ҡыҙыҡлы сағыштырыу:: Даити (Даитих) йылғаһы, Яйыҡ йылғаһы (Урал йылғаһының хәҙерге атамаһы) Вар Йимы, Аркаим — памятник протогородской археологической синташтинской культуры. Иранвеж (Аирьяна Ваэждо), Ирәндек — Көньяҡ Урадағы тау һырты атамаһы. Дословно, по мнению С.Ғәлләмов фекеренсә: һүҙмә-һүҙ әйтһәң, Ирәндек — «иран ҡалҡыулығы, тау». Бурзен, Борзен Хара Березайти, Берйән, Бөрйән — Ирәндек һырты эргәһендә йәшәгән ҡәбилә атамаһы. Ошо ерҙә «Урал батыр» эпосы яҙып алынған.