cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Горькийҙың әҙәби-мемориаль музейы (Ҡазан)
Ф. И. Шаляпин музейы
Музейҙың икенсе ҡатын «Шаляпин коллекцияһы» биләй, ул бөйөк рус йырсыһының ижадын һәм тормошон сағылдыра. Бөйөк рус йырсыһы Ф. И. Шаляпин А. М. Горькийҙың яҡын буҫы булған (музейҙа йырсыға ҡағылған яҡынса 4 000 экспонат һаҡлана — ысын программалары, йырсының иконографиялы асылмалары, клавирҙары, баҫмалары, фотоматериалдары, картиналары һәм башҡа иҫтәлекле әйберҙәре ҡуйылған, шулар араһында Шаляпиндың тормошо тураһында яҙған С. В. Гольцман, В. И. Гармаш коллекцияларынан алынған әйберҙәр бар, музейҙа йырсының ХХ быуат башында Италия, Франция, Рәсәй һәм Англияла яҙылған тауышлы һигеҙ пластинкаһы бар (уларҙы боронғо граммофонда тыңларға мөмкин), Шаляпиндың Парижда баҫылған «Маска и душа» китабы, боронғо асылмалар менән «Шаляпин ролдәрҙә», «Шаляпин йырлаған донъя ҡалалары» альбомдары, ҡулъяҙмалар, хаттар, китаптар, афишалар, Ф. И. Шаляпиндың ысын әйберҙәре (87 берәмек). Был әйберҙәрҙе йырсының ҡыҙҙары И. Ф. һәм М. Ф. Шаляпиналар, шулай уҡ ейәнсәре И. Б Морфей-Шаляпина менән бүләсәре Д. Робертсон-Шаляпина музейға тапшырған. Улар араһында — «Кенәз Игорь» операһындағы хан Кончак роле өсөн театраль костюм, ҡәһүә сервиздары, ултырғыс, стереоскоп, граммофон, Шаляпиндың йәш рәссам В. Россинский тамамламаған портреты, риүәйәттәр буйынса Шаляпинға Савва Мамонтов бүләк иткән рояль бар.
Тарих
Музей 1940 йылда XIX быуаттың икенсе яртыһындағы тарихи бинала асыла, унда 1880 йылда А. С. Деренков икмәкханаһы урынлашҡан була.
1938 йылда музей Татар АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарына ярашлы асыла. Музейҙы асыу өсөн тыуған яҡты өйрәнеүсе-тарихсы, Горький менән осрашыусы һәм «Горький в Казани», «Горький в Казани в 1884—1888 годы. Спутник по горьковским местам в Казани» китаптарын баҫтырып сығарыусы Н. Ф. Калинин ҙур әҙерлек эштәре алып бара. Музейға 2 000 ашыу экспонат яҙыусының туғандары Е. П. һәм Н. А. Пешковтар, Ф. И. Шаляпин ғаилә ағзалары һәм А. С. Деренковтың туғандары тарафынан тапшырыла.
1941—1979 йылдарҙа Горькийҙы күреп-белеүсе М. Н. Елизарова музей менән етәкселек итә.
1995 йылда музейҙа «Бродячая собака» әҙәби кафеһы асыла, унда «Көмөш быуат шағирҙары» тигән стационар күргәҙмә тора, кафела төрлө мәҙәни саралар һәм осрашыуҙар үткәрелә.
2016 йылда бина рекнструкциялана һәм унда яңы экспозиция булдырыла. Экспозиция ике бүлектән тора: «Яҙыусы — заман — герой. А. М. Горький тормошо һәм ижад юлы» (бинаның 1-се ҡатында) һәм «Ф. И. Шаляпин Ҡазанда» (музейҙың 2-се ҡатында).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Һылтанмалар
[http://gorkiy.tatmuseum.ru/ Музей А. М. Горького и Ф. И. Шаляпина]
Аммассалик (утрау)
Аммассалик (Ammassalik Ø) — Гренландияның элекке, ғәмәлдән сығарылған Аммасалик муниципалитетына ҡараған, артабан яңы барлыҡҡа килгән Сермерсоок коммунаһы урынлашҡан утрау. Административ үҙәге — Таасалик. Аммасалик утрауының майҙаны — 772 квадрат километр. Ул Атлантик океан акваторияһына ҡарай. Был утрауҙың иң бейек нөктәһе 1352 метр тәшкил итә. 2012 йылғы иҫәпләүҙәр мәғлүмәттәре буйынса Аммасалик утрауында бөтәһе 3044 кеше йәшәй (2012). Аммасалик утрауындағы һәр бер квадрат километрҙа халыҡ тығыҙлығы — 3,94 кешене тәшкил итә. Көнсығыш Гренландияның Аммасалик муниципалитетына ҡараған иң эре тораҡ пункты — Тасиилак торағы. Шулай уҡ Аммасалик утрауында башҡа тораҡ пункттары ла бар, улар түбәндәгесә урынлашҡан:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тамала (Тельбес ҡушылдығы)
Тамала  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тельбес йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Войвож (Ропча ҡушылдығы)
Войвож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ропча йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Киңел
Кесе Киңел — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Киңел йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 201 км.
Бертсдорф-Хёрниц
Бертсдорф-Хёрниц (Bertsdorf-Hornitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 2303 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 309 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 2763 һәм автомобиль коды ZI.
Кесе Киңел
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһы башынан Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Кесе Киңел дә, Олоһо кеүек үк, тарихи Башҡортостан ерҙәрендә аға һәм атамаһы ла башҡорт телендәге киң һүҙенән сыҡҡан булыуы ихтимал. "Самарская топонимика"(авторҙары В.Ф. Барашков, Э.Л. Дубман и Ю.Н. Смирнов) тигән китапта былай тип яҙылған: «слово «Кинель» имеет свое происхождение из тюркских языков... Сравните татарское «кин» - «широкий», «широко», «киняю» - «шириться, расширяться, увеличиваться», «кинеюле» - «расширяемый». В тюркских же языках известны нарицательные «ел», «ёл» в значении «река», «речной путь». Отсюда Кинель – «широкая, расширяющаяся (во время половодья) река» .. Төрки тел булараҡ, гидроним башҡорт теленән дә сыҡҡан һүҙ тип әйтергә мөмкин. Йәғни Киңел атамаһы киң һүҙенә -ел тигән суффикс ҡушылыу юлы менән яһалған. Авторҙар бәйән иткәнсә, был суффикс юл һүҙенән үҙгәреп киткән булыуы ла мөмкин.
Киңел атамалы йылғалар икәү. Ҡыҫҡарағы, һайырағы дәүмәленән сығып Кесе Киңел тип атала.
Аҙау яны ҡаласығы
Аҙау яны ҡаласығы — Ростов өлкәһендәге Аҙау ҡалаһының көнбайыш ситендә урынлашҡан археология ҡомартҡыһы.
Тарихы
Аҙау яны ҡаласығын тикшеренеүселәр беҙҙең эраға тиклем I быуатта барлыҡҡа килгән тип иҫәпләйЗубарев В. Г. Историческая география Северного Причерноморья по данным античной письменной традиции. — М: Языки славянской культуры, 2005—504 с: ил. Карты — (Studia historica). — ISSN 1727 — 9968, ISBN — 5-9551-0056-3. Ул яҡынса беҙҙең эраның III йөҙ йыллығына тиклем йәшәгән. Ҡаласыҡтың территорияһы ур менән уратып алынған, урҙан торлаҡҡа тиклем алыҫлыҡ бик бәләкәй. Торлаҡтарҙы йоморайтылған мөйөшлө квадрат формаһында эшләгәндәр. Торлаҡтың төп характеристикаһы: балсыҡ иҙән һәм стеналары ҡамыштан, стенаның бейеклеге 2,5 метр. Өйҙәр араһында киңлеге 1 метр тәшкил иткән тар ғына үтеү юлы эшләнгән. Өйҙәр алдынан оҙонлоғо яҡынса 5 метр булған урам үтә. Урамға өйҙәр арт яғы менән боролғандар. Өйҙәр алдында төрлө тәғәйенләнештәге соҡорҙар ҡаҙылған: уларҙа иген культуралары һаҡлағандар, баҙ эшләгәндәр йәки ҡый һаҡлау өсөн ҡулланылған булыуы мөмкин. Ҡаласыҡ ур менән уратып алынған һәм түбәнге һәм үрге өлөшкә бүленгән бер бөтөн меоттар ауылы. Төп ҡаралтыларҙан көнсығышта нығытылмаған ҡаласыҡ майҙаны урынлашҡан.
Аҙау яны ҡаласығы 1911 йылдан алып билдәле. 1960—1970 йылдарҙа ҡаҙыу эштәре алып барыла. Археологик эштәр менән И. С. Каменецкий етәкселек итә. Ҡаласыҡтың нығытылған территорияһы 3300 квадрат метр тәшкил итә. Аҙау яны ҡаласығында археологтар һайғау, балсыҡ менән һыларға кәрәк булған ҡамыш ҡулланып төҙөлгән төҙөлөш ҡалдыҡтары таба. Табылған ҡалдыҡтар береһе икенсеһе менән йәнәш урынлашҡан һәм үҙенсәлекле ансамбль төҙөйҙәр. Ҡаҙыу эштәренең һөҙөмтәһе буйынса 1976 йылда университеттарҙың береһенең студенттарынан реставрация төркөмө 1: 2 масштабында бәләкәй өйҙө яңыртып эшләй. Реконструкция ваҡытында бөтә төҙөлөш элементтары: көмбәҙле мейес, усаҡ һәм мейес һикеһе һаҡлана.
Аммассалик
Аммассалик (Ammassalik Kommune, гренл. Ammassalip Kommunia ) — Көнсығыш Гренландияның (Туну) ике муниципалитеты араһындағы көньяҡта торған муниципалитеты, 2009 йылдың 1 ғинуарынана ғәмәлдән сығарылған, артабан Сермерсоок коммунаһы составына инә.
Гренландияның боҙ ҡалҡаны булған 232100 квадрат километрлы майҙанлы, Гренландияның иң эре муниципалитеты булып торған, артабан ғәмәлдән сығарылған. Аммассалик муниципалитетының көнбайыштағы сиге көнбайыш оҙонлоҡтоң 44° һәм көньяҡтағы сиге төньяҡ киңлектең 62°, көнсығыш сиге Дат боғаҙы менән сикләнә.
Муниципалитет халҡы — 2005 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 3031 кеше. Уларҙың күбеһе башлыса баш ҡала булып һаналған Тасиилак янында (1 849 кеше) тупланған, Тасиилак Аммассалик утрауында урынлашҡан (утрауҙың майҙаны 772 квадрат километр). 80 км радиустағы биләмәләре — Иккаттек (1), Кернертуарссиут (ташланған), Исорток (120), Кулусук (310), Кууммиут (392), Сермилигаак (212), Тинитекалаак (148 кеше).
Кесе Мочегай
Кесе Мочегай — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мочегай йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
А. П. Чехов һәйкәле (Таганрог)
'''А. П. Чехов һәйкәле''' — Таганрог ҡалаһының Ҡыҙыл (элекке Александровский) майҙанындағы Чехов исемендәге скверҙа Рәсәй яҙыусыһы Антон Павлович Чеховҡа 1960 йылда ҡуйылған һәйкәл. Авторы — скульптор Иулиан Митрофанович Рукавишников.
Һәйкәл
Скульптура авторы — Иулиан Митрофанович И. М. Рукавишников, СССР художестволар Академияһының мөхбир ағзаһы, РСФСР халыҡ рәссамы, Ленин комсомолы премияһы лауреаты, пьедестал — архитектор Г. А. Захаров эше. Скульптура өлөшөнөң бейеклеге — 3 м, пьедестал бейеклеге — 3 м 15 см. Фигура ленинград заводы "Монументскульптура"ла ҡойолған. Гранитные плиты для пьедестала были присланы Мытищинским заводом. Заманы өсөн яҙыусының ҡиәфәтен ошолай итеп художестволы асып биреү үҙенсә бер ҡыйыулыҡ менән айырылып тора: Антон Чехов, үҙенең тыуған урамына йөҙөн бороп, ҡулына китап тотоп, таш өҫтөндә ултырған йәш кеше булараҡ һүрәтләнгән.
РСФСР Министрҙар Советының 1974 йылдың 4 декабрендәге 624-се ҡарары менән А. П. Чехов һәйкәленә Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусы бирелгән.
Һәйкәлде булдырыу тарихы
А. П. Чехов һәйкәлен булдырыу идеяһы батша Рәсәйе осоронда уҡ барлыҡҡа килгән була. 1904 йылдың июлендә бер төркөм Таганрог халҡы үҙҙәренең күренекле яҡташына һәйкәл булдырыуҙы һорап яҙылған хатҡа ҡултамғалар йыйыу тураһында тәҡдим менән ҡала думаһына мөрәжәғәт итә һәм шул уҡ ваҡытта тәүге ярҙамды ҡабул итеү ҙә ойоштора.
Таганрогта А. П. Чеховҡа һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар 1910 йылдың 18 июнендә ҡабул ителгән. Шул уҡ йылда Батша ғали йәнәптәренең һәйкәл төҙөү маҡсатында бөтөн Рәсәй буйынса ярҙам йыйыу тураһында рөхсәте бирелгән, һәйкәл төҙөү өсөн ярҙам йыйыусы һәм уны проектлаусы комитет булдырылған. Комитет составына М. М. Андреев-Туркин, И. Я. Шамкович, А. Б. Тараховский, В. М. Чехов һ. б. ингән.
Архитектор Ф. О. Шехтель комитеттың почётлы ағзаһы итеп һайланған. Комитет ағзалары рус йәмәғәтселегенә «башланып торған ҙур эшкә ихлас ҡараш менән яуап бирергә кәрәк. Кем туған әҙәбиәтебеҙҙе ярата, шул Чехов һәйкәлен төҙөүгә ярҙамға килһен <…> Чеховҡа һәйкәл төҙөү бөтөн Рәсәйҙең теләгенә яуап бирәсәк» тигән мөрәжәғәт менән сығыш яһай. Ҡултамға йыйыу биттәре А. Б. Тараховскийҙың Таганрог типографияһында баҫылып, унда хәйриә ярҙамы биреүселәрҙең фамилиялары һәм һәр береһе биргән ярҙам суммаһы күрһәтелгән булған. Аҡса ярҙамы күрһәтеүселәрҙең исемдәрен урындағы гәзит биттәрендә баҫып сығарыу планлаштырылған. Таганроглыларҙың үтенесенә Рәсәйҙең күп ҡалаларынан яуап биргәндәр, мәҫәлән, шағир К. Бальмонт һәйкәл төҙөүгә Таганрогтың Йәмәғәт йыйылышы залында һөйләгән «Шиғриәт тылсым һымаҡ» лекцияһынан йыйылған аҡсаһын күсергән.
1920 йылдың 1 ғинуарына был маҡсат өсөн 8822 һум 60 тин аҡса йыйылған. Әммә 30-сы йылдар уртаһына саҡлы һәйкәл тураһында иҫкә алмағандар. 1934 йылдың июлендә, Чеховтың вафатына 30 йыл иҫтәлегенә бағышланған ҡала әҙәби кисәһенә йыйылғанда, А. П. Чеховтың 75 йыллыҡ юбилейына арнап, яҙыусыға Таганрогта һәйкәл ҡороуҙы иғлан иткәндәр.
Рус совет скульпторы Н. А. Андреевтың һәйкәл проекты ҡаланың крайҙы өйрәнеү музейына ҡуйылған.
Шул йылдың 31 майында Чехов исемендәге скверҙа һәйкәлгә нигеҙ һалыу тантанаһы булған. Уның тәүге нигеҙ ташын яҙыусының апаһы М. П. Чехова һалған. Тик шулай ҙа, утыҙынсы йылдарҙа һәйкәл ҡоролмай ҡалған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Чеховтың вафатына 40 йыл тулыу айҡанлы, СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Мәскәүҙә һәм Таганрогта Чеховҡа һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул иткән. 1944 йылдың 15 июлендә дошмандан азат ителгән Таганрогтың Чехов скверында яҙыусының «Ҡыҙыл ҡаҙансы» заводында ҡойолған бронза бюсы ҡуйылған.
Был бюст 1935 йылда «Чехов йорто» музейында ҡуйылған скульптор Вера Георгиевна Г. Морозованың яҙыусы гипс бюсы копияһы булып торған. Бронза бюсы Ҡыҙыл майҙанда 1960 йылға саҡлы, уның урынына Иулиан Митрофанович|И. М. Рукавишниковтың бронза һәйкәле ҡуйылғансы, торған.
Чеховҡа яңы һәйкәл төҙөү проектына конкурс иғлан ителгән. Был конкурстың һөҙөмтәләре халыҡҡа еткерелмәгән. СССР Мәҙәниәт министрлығы 1955—1956 йылдарҙа тағы бер конкурс иғлан итә. Әммә был конкурс та һөҙөмтәһеҙ үткән. Өс йылдан һуң Мәскәүҙә яңы конкурс иғлан ителгән. Жюри хөкөмөнә 30-ҙан артыҡ эш сығарылған. Монументаль скульптура буйынса Художество советы, тәҡдим ителгән бөтөн эштәрҙе лә өйрәнеп, иң яҡшы дүрт эште айырып алған, һәм шулай уҡ Таганрогҡа талантлы йәш скульпторҙар И. М. Рукавишников һәм Ф. Д. Фивейский эшләгән ике проекты тәҡдим иткән.
20 марттан 30 мартҡа саҡлы Таганрог крайҙы өйрәнеү музейында проекттың һайлап алынған дүрт иң яҡшы эше һәр яҡлап тикшереүгә (обсуждение) ҡуйылған. Музейға килеүселәр үҙҙәренең иҫкәрмәләрен һәм теләктәрен баһалау китабына теркәп ҡалдырған. Таганрог халҡының күпселеге скульптор И. М. Рукавишников һәм архитектор Г. А. Захаров проекты буйынса ыңғай фекер әйткән. Һәйкәлде Чеховтың 100 йыллыҡ юбилейын билдәләгән көндәрҙә Чехов скверына ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул иткәндәр.
Үрге Һөйән ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Үрге Һөйән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Сиҙәш ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы Үрге Һөйән ауыл Советы 1918 йылдың 2 декабрендә РСФСР Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комите́тының 901 һанлы «Улус һәм ауыл Советтарын яңынан һайлау тәртибе тураһында» ҡарары менән барлыҡҡа килә.
1977 йылда Конституцияға ярашлы, ауыл Советы халыҡ депутаттарының Үрге Һөйән ауыл Советы итеп үҙгәртелә, 1993 йылдың 27 октябрендә Үрге Һөйән ауыл Советы хакимиәте, ә 1997 йылдың 3 апрелендә — Үрге Һөйән ауыл хакимиәте тип үҙгәртелә.
2002 йылдың 19 авгусында Үрге Һөйән ауыл хакимиәте Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы Үрге Һөйән ауыл Советы муниципаль берәмеге тип үҙгәртелә.
2005 йылдың 19 декабрендә Үрге Һөйән ауыл Советы муниципаль берәмеге Башҡортостан Республикаһы муниципаль район Ҡариҙел районының Үрге Һөйән ауыл Советы ауыл биләмәһе тип үҙгәртелә.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Географик урыны
Ауыл биләмәһенең дөйөм майҙаны 1846,3 гектар. Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районының Яңы Муллаҡай һәм Озерки ауыл Советтары һәм Асҡын районының Солтанбәк ауыл Советы менән сиктәш.
Ландау Лев Давидович
Ландау Лев Давидович (йыш ҡына хеҙмәттәштәре-физиктар Дау тип йөрөтә ; 9 (22) ғинуар 1908 йыл, Баҡы — 1 апрель 1968 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың физик-теоретигы, ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы, СССР Фәндәр академияһы академигы (1946 йылда һайлана). 1962 йылда Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты.
Социалистик Хеҙмәт Геройы (1954). Макс Планк исемендәге миҙал лауреаты (ГФР) (1960), Лондон Фриц премияһы лауреаты (1960), Ленин (1962) һәм өс тапҡыр Сталин премиялары лауреаты (1946, 1949, 1953).
Ландау исеме менән Рәсәй Фәндәр академияһының Теоретик физика институты атала.
Күп тапҡырҙар ҡайтанан баҫылған һәм 20 телдә нәшер ителгән классик Теоретик физика курсын булдырыу инициаторы һәм авторы (М. Е. Лифшиц мнән берлектә).
Ата-әсәһе
Лев Давидович Ландау 1908 йылдың 22 ғинуарында Баҡы ҡалаһының йәһүд ғаиләһендә тыуа, атаһы — инженер-нефтсе Давид Львович Ландау, әсәһе — табип Любовь Вениаминовна Гаркави-Ландау. Любовь Вениаминовна Гаркави-Ландау (1877—1941) Могилев ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын, Еленинск кендек инәләре институтын һәм Петербургта Ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтын тамамлай. 1905 йылда кейәүгә сыҡҡандан һуң, Балаханда акушер, Баҡы ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында табип булып эшләй, эксперименталь фармакология буйынса ғилми хеҙмәттәр «Das des damarukam isolierte Phasenwirkung Digitalis Herz Die», 1925; «Об иммунитете жабы к её собственному яду», 1930) һәм «Эксперименталь фармакология буйынса ҡыҫҡаса ҡулланма» баҫтыра (1927)  . Давид Львович Ландау (1866—1943) шулай уҡ Могилевтан; урындағы гимназияны алтын миҙалға тамамлай (1884) һәм Баланахда, һуңынан Баҡыла The Caspian-Black Joint Sea-Company компанияһында инженер булып эшләй, ә 1920 йылдарҙа «Азнефть» промыслаларының үҙәк идаралығында техник бүлек управляющийы була ; ғилми хеҙмәттәр, шул иҫәптән «Способ тушения горящего нефтяного фонтана» (Вестник общества технологов, СПб, 1913) һәм «Основной закон поднятия жидкости проходящим током воздуха (газа)» (Техник физика журналы, т. 6, сығарылыш 8, 1936) хеҙмәттәрен баҫтыра.
Skydome (Флагстафф) ябыҡ стадионы
'''Дж. Лоуренс исемендәге «Skydome» стадионы — ''' Флагстаффтағы (Аризона) Төньяҡ Аризона  университеты кампусында унынлашҡан күп маҡсатлы ябыҡ стадион. Стадион нигеҙҙә университеттың футбол һәм баскетбол командаларының үҙ майҙансыҡтары булараҡ файҙаланыла. Ултырырлыҡ урын һаны барлығы 11 230  дана тәшкил итә, шуларҙың 10 000 — даими, ә ҡалған 1230 — портатив.
Ландау Лев Давидович
Уҡыуы (1913—1932)
1913 йылда Баҡыла асылған йәһүд балалар баҡсаһына йөрөй. 1916 йылдан әсәһе тәбиғи фәндәрҙән уҡытҡан Баҡы йәһүд гимназияһында уҡый. Математиканан бик һәләтле булараҡ, 12 йәшендә Ландау дифференцияларға өйрәнә, ә 13 йәшендә — интеграцияларға. 14 йәшендә Баҡы университетына бер үк ваҡытта ике: физика-математика һәм химия факультетына уҡырға инә. Тиҙҙән физик һөнәрен һайлай һәм химияны ҡалдыра. Айырым уңыштары өсөн 1924 йылда Ленинград университетына күсерелә, атаһы яғынан туғаны — стоматолог Мария Львовна Браудела йәшәй (1873—1970).
1927 йылда Ленинград университеты физика-математика факультетының физика бүлеген тамамлап, Ландау артабан Ленинград физик-техник институтының (директоры булып А. Ф. Иоффе) аспиранты, ә һуңыраҡ хеҙмәткәрҙәре булып китә, 1926—1927 йылдарҙа теоретик физика буйынса тәүге эшен баҫтыра. Шунда уҡ тиерлек 1927 йылда 19 йәшлек Ландау квант теорияһына фундаменталь өлөш индерә — ҙур системаның бер өлөшө булып торған тулы квант-механика системаһын һүрәтләү сифатында матрица тығыҙлығы билдәләмәһен индерә. Был төшөнсә квант статистикаһында төп төшөнсә булып тора.
Skydome (Флагстафф) ябыҡ стадионы
Тарихы
Асылғанғандан һуңғы алты йыл дауамында Skydome үтә күренмәле көмбәҙ аҫтындағы иң ҙур ағас стадионы статусына эйә булған. 1983 йылда Dome Tacoma Такомалағы (Вашингтон) Tacoma Dome төҙөлөп бөткән һәм Skydome үҙенең статусын юғалтҡан. Шул уҡ осорҙа университет кампусындағы башҡа биналарҙы поектлау менән дә шөғөлләнгән (Финикс ҡалаһынан) Уэнделл Россман ҡоролманың архитекторы булған. Үҙағас Һары көньяҡ ҡарағайынан алынған..
Стадион 1957-1979 йылдарҙа Төньяҡ Аризона университетының президенты вазифанын үтәгән Дж. Лоуренс Вакуп (1914-2002) хөрмәтенә аталған. Был осор университеттың тиҙ үҫеш ваҡыты һаналған. 1970 йылда илдә көрсөк булған һәм Дж. Лоуренс төҙөлөштө грамоталы көйләй алмаған . Проект хаҡының яртыһынан күберәге ирекле иғәнәләр иҫәбенә йыйылған; дәүләт 1,5 доллар һалған, ә 2 миллионы кампус фондынан. 1974 йылдан  1983 йылға саҡлы университеттың спорт директоры Хэнк Андерсон булған.
Был ҡоролманың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2100 м  (6 800 фут) тәшкил итә.
Черенков Павел Алексеевич
Павел Алексеевич Черенков (15 (28) июль 1904 йыл — 6 ғинуар 1990, Мәскәү, СССР) — совет физигы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1970). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984). Ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1946, 1952) һәм СССР Дәүләт премияһы (1977). Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты(1958). 1946 йыл<дан ВКП(б) ағзаһы.
Skydome (Флагстафф) ябыҡ стадионы
Файҙаланыу
Спорт сараларынан тыш, арена шулай уҡ асыу тантаналары, концерттар, сығыштар һәм  күргәҙмәләр үткәреү өсөн файҙаланыла. Арена майҙаны — 97000 фут (йәки 9 000 квадрат метр).
Черенков Павел Алексеевич
Биографияһы
П. А. Черенков 1904 йылдың 15 (28) июлендә Воронеж губернаһы Яңы Чигла ауылында (хәҙер Воронеж өлкәһе Таловский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ.
1928 йылда Черенков Воронеж дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай һәм Козлов (хәҙерге Мичуринск) ҡалаһына мәктәпкә уҡырға ебәрелә. Ике йылдан һуң шул уҡ ҡалаға Воронеждың тыуған яҡты өйрәнеүсеһе, ВГУ профессоры, И. С. Никитиндың йорт-музейын булдырыусы Путинцев Алексей Михайловичтың ҡыҙы Путинцева Мария Алексеевна ВГУ-ның рус теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлап ҡайта. 1930 йылда Черенков Марияға өйләнә. 1932 йылда — улдары Алексей, ә 1936 йылда — ҡыҙҙары Елена тыуа. 1930 йылдың ноябрендә крайҙы өйрәнеүселәр эше буйынса Путинцев Алексей Михайловичты ҡулға алалар. Шул уҡ йыл аҙағында Яңы Чиглаға Павел Алексеевичтың атаһы — Алексей Егорович Черенков та кулак тип иғлан ителә. 1931 йылда Алексей Егоровичты хөкөм итеп, һөргөнгә ебәрәләр. Уны эсерҙар партияһында тороуҙа һәм 1930 йылда «кулак» сходында ҡатнашыуҙа ғәйепләйҙәр. 1937 йылда ғалимдың атаһын ҡабаттан ҡулға алалар һәм 1938 йылда контрреволюцион агитация өсөн атырға хөкөм итәләр.
1930 йылда Черенков Ленинградта СССР Фәндәр академияһының Физика-математика институты аспирантураһына инә. 1935 йылда — кандидатлыҡ, ә 1940 йылда — докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1932 йылда С. И. Вавилов етәкселегендә эшләй.
Мәскәү (ҡунаҡхана, Дондағы Ростов)
«Мәскәү» ҡунаҡханаһы (элекке «Ҙур Мәскәү») — Дондағы Ростовта ҡунаҡхана,  Оло Баҡса урамында (62-се йорт) урынлашҡан. Ҡунаҡхана бинаһы 1893-1896 йылда Н.Н. Дурбах ҡатнашлығында архитектор А.Н. Померанцев проекты буйынса төҙөлгән. Әлеге ваҡытта ҡунаҡхана ябылған, реконструкциялау планлаштырыла. «Мәскәү» ҡунаҡханаһы бинаһы төбәк әһәмиәтендәге   мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
XIX быуат уртаһында Һиндостанда йәшәгән әрмән сығышлы сауҙагәр  Бабаджанян Марес мираҫының өлөшөн Дондағы Нахчиванға  хәйрәигә ҡалдырырға ҡарар итә. 1860 йылда яҙыусы һәм революционер-демократ Микаэл Налбалдян  үҙенең «Северное сияние» (Hyusisapayl) журналында  нахичеванлыларға  был аҡсаны алыу өсөн сара күрергә саҡыра. Шул саҡта Дондағы Нахчиван ҡала думаһында аҡсаларҙы алыу мәсьәләләре буйынса шөғөлләнеү Налбандяндың үҙенә тәҡдим ителә. 1861 йылдың сентябрендә ул Калкутта судында еңеп сыға, һәм аҡсаны алыуға өлгәшә
Фәррәхов Минихәзи Миңлевәли улы
Биографияһы
Минихәзи Миңлевәли улы Фәррәхов 1931 йылдың 19 мартында БАССР-ҙың Шаран районы Йомаҙыбаш ауылында тыуған. Махсус урта белемле, 1970 йылда Сорғот нефть техникумын тамамлаған.
Вой-Вож (Рысь-Кедва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәскәү (ҡунаҡхана, Дондағы Ростов)
Тарихы
Ҡунаҡхана төҙөлөшө өсөн бөтәһе  400 мең һумдан ашыу аҡса тотонола, был  сметанан күпкә юғары була. Бының өсөн «Фәҡир әрмәндәр тураһында  Нахчиван  попечителлек сиркәүе» адресына тәнҡит  яңғырай, ләкин йәмғиәт вәкилдәре сығымдар  тиҙ арала ҡапланырға тейеш тип яуап бирә: бинаны 11 йылға грек  Владос Харлампий  ҡуртымға ала, ул  йыл һайын 34 мең һум түләү буйынса йөкләмә ала. Әммә тиҙҙән ҡунаҡхана асылыу менән Харлампий Владос бөлгөнлөккә төшә, уның мөлкәте аукционда һатыла. Һөҙөмтәлә йәмғиәт попечителдәре  зыян күрә. Шуға ҡарамаҫтан «Ҙур Мәскәү» ҡунаҡханаһы ҡалала тиҙ арала  уңайлы һәм  иң ҡиммәтле ҡунаҡханаларҙың  береһе була. Ҡунаҡханала «бер һум һәм унан да ҡыйбатыраҡ» хаҡ менән 60 номер була. Биналағы бүлмәләрҙе төрлө ойошмалар  ҡуртымға ала,   улар араһында  «Чахиров һәм К» банкир йорто, Бродскийҙың музыкаль сауҙаһы, Зингер тегеү машиналары магазины,  кондитер магазины һәм Д. И. Филипповтәң ҡәһүәханаһы була.
Фәррәхов Минихәзи Миңлевәли улы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1942 йылда Башҡорт АССР-ы Туймазы районының М. В. Фрунзе исемендәге колхозында башлай. 1951—1954 йылдарҙа Совет Армияһының артиллерия ғәскәрҙәре сафында хеҙмәт итә. 1955 йылда Башҡорт АССР-ының «Октябрьскнефть» нефть промыслаһы идаралығында оператор ярҙамсыһы булып эшләй.
Яндекс.Деньги
'''«Яндекс. Деньги»''' — Рунетта электрон түләүҙәр сервисы. Электрон аҡса, ҡулаҡса менән, банк карталары аша хисаплашыу мөмкинлеген бирә. Ҡайһы бер хеҙмәттәрҙе Android, IOS, Windows Phone өсөн мобиль ҡушымталар, шулай уҡ Windows 8 һәм Windows RT өсөн ҡушымталар ярҙамында ла алырға була. Хисаплашыуҙар валютаһы — Рәсәй һумы.
Мәскәү (ҡунаҡхана, Дондағы Ростов)
Архитектураһы
Ҡунаҡхананың дүрт ҡатлы бинаһы  эклектика рухында төҙөлгән. Симметриялы фасады вертикаль рәүештә биш өлөшкә бүленгән. Башта үҙәк өлөшөндә төп инеү урынында тротуарҙың бөтә киңлеген ҡаплап тороусы ҙур япма- балкон булған  (хәҙер юҡҡа сыҡҡан). Фасад үҙәгендә өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттар колонналы портиктар һәм коринф ордерының пилястралары менән тоташҡан.
Яндекс.Деньги
Теркәлмәгән ҡулланыусылар счеттар һәм квитанциялар буйынса түләү индерә, ГИБДД штрафтарын һәм һалым бурыстарын  тикшерә ала. Электрон аҡса янсығы асҡан ҡулланыусыларҙың өҫтәмә мөмкинлектәре бар: счётҡа банк картаһы сығарыу, иҫкә төшөрөүҙәрҙе көйләү. 2017 йыл башына Яндекс. Деньгиҙа 30 миллион аҡса янсығы теркәлә, көн һайын 15 мең яңы янсыҡ асылып тора. Mediascope тикшеренеү компанияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2017 йылға ҡарата Яндекс. Деньги Рәсәйҙә иң популяр һәм иң билдәле электрон аҡса системаһы булып тора: 18—55 йәштәге рәсәйлеләрҙең 39,8 проценты — декстоптан, 24,7 проценты смартфондан йылына бер тапҡыр булһа ла Яндекс-Деньги аша түләү үткәргән.
Фәррәхов Минихәзи Миңлевәли улы
Биографияһы
1964 йылда нефть байлыҡтарын өйрәнеү һәм үҙләштереү өсөн М. М. Фәррахов Көнбайыш Себергә китә һәм унда нефть һәм газ сығарыу эшендә ябай операторҙан алып цех начальнигына тиклем юл үтә. Себер нефтенең тәүге йөҙҙәрсә мең тоннаһын сығарыуға үҙ өлөшөн индерә. 1978 йылдан — Төмән өлкәһе «Юганскнефтегаз» производство берекмәһенең «Мамонтовнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында нефть һәм газ сығарыу цехы начальнигы. Ул етәкләгән цех 1981—1983 йылдарҙа СССР Нефть сәнәғәте министрлығы буйынса иң яҡшыһы тип таныла. Ун беренсе биш йыллыҡта коллектив 37860,5 мең тонна нефть сығарған, был планға ҡарата 101,1 процент тәшкил итә.
Цехта даими рәүештә етештереү резервтарын асыҡлау, матди һәм яғыулыҡ-энергетика ресурстарын һаҡсыл тотоноу буйынса эш алып барыла. Ун беренсе биш йыллыҡта (1981—1985 йылдарҙа) 2 миллион 9 мең киловатт-сәғәт электр энергияһы, 26,3 мең һумлыҡ материалдар һаҡлап алып ҡалына. Бер оператор башҡара алған хеҙмәтләндереү зонаһын һәм эш күләмен арттырыу хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүгә һәм хеҙмәт сығымдар ҡыҫҡартыуға булышлыҡ итә.
Цех коллективы бул күрһәткестәре өсөн өлгөлө тип билдәләнә, М. М. Фәрраховҡа «Социалистик хеҙмәт ударнигы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Хеҙмәт етештереүендәге ҙур ҡаҙаныштары, нефть һәм газ сығарыу буйынса ун беренсе биш йыллыҡ һәм социалистик йөкләмәләрҙе ваҡытынан алда үтәүгә индергән шәхси өлөшө өсөн, 1986 йылдың 29 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Ҡарары менән М. М. Фәрраховҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1991 йылда пенсияға киткәнгә ҡәҙәр Миңлехажи Миңлевәли улы «Юганскнефтегаз» производство берекмәһенең «Мамонтовнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында (НГДУ) нефть һәм газ сығарыу цехы-һында нефть һәм газ сығарыу цехы начальнигы булып эшләй.
Фәррахов Миңлехажи Миңлевәли улы 2003 йылдың 1 февралендә вафат була.
Яндекс.Деньги
Компанияның төп офисы — Мәскәүҙә, өҫтәмә офистары Санкт-Петербургта һәм Түбәнге Новгородта урынлашҡан.
2017 йылдың 1 мартынан компанияның генераль директоры — Иван Глазачев.
2015 йылдың 22 декабрендә хеҙмәт АҠШ-тың санкциялары аҫтына эләгә.
Мәскәү (ҡунаҡхана, Дондағы Ростов)
Архитектураһы
Беренсе ҡат ябай итеп көпләнгән. Тәҙрәләренең ҙурлығы һәм формаһы ҡатҡа бәйле төрлөсә: тәүге ҡатта ҙур витриналар, икенсе һәм өсөнсө ҡатында тура мөйөшлө тәҙрәләр, һуңғы ҡаттарҙа тәҙрәләр ярым түңәрәк. Тәҙрә уйымдары ла айырыла: икенсе ҡатында ҙур булмаған фронтондар, өсөнсөлә — үҙәктә кәрниздәр һәм ҡабырға өлөшөндә бәләкәй фронтондар, дүртенсе ҡат   аркалар менән биҙәлгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тайга (Ҡариҙел районы)
Тайга (Тайга) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше. Почта индексы — 452363, ОКАТО коды — 80234888002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сталин Иосиф Виссарионович
Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин (ысын фамилияһы — Джугашви́ли, იოსებ ჯუღაშვილი; (рәсми мәғлүмәт буйынса ), Гори, Тифлис губернаһы, Рәсәй империяһы —, Волынское, Кунцев районы, Мәскәү өлкәһе, СССР) Рәсәй империяһы — революционер, совет сәйәси, дәүләт, хәрби һәм партия эшмәкәре; Халыҡ-ара коммунистик һәм эшселәр хәрәкәте эшмәкәре, марксизм-ленинизмдың теоретигы һәм пропагандисы.
Сталин йәшәгән осорҙа уның 1934 йылға тиклем яҙылған әҫәрҙәре 13 томда нәшер ителә. 1920 йылдарҙың аҙағынан 1953 йылда үлгәнгә тиклем СССР-ҙың алыштырғыһыҙ етәксеһе.
Сталин хакимыҡ иткән дәүерҙә СССР һәм донъя тарихында мөһим ваҡиғалар була: индустриалләштереү, коллективлаштырыу, кулактарҙы юҡҡа сығарыу, оло террор, репрессиялар, халыҡтарҙы депортациялау, ГУЛАГ лагерҙары булдырыу, 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡ, Финляндияға баҫып инеү, СССР-ҙы Милләттәр Лигаһынан сығарыу, Ҡыҙыл Армияла репрессиялар, Икенсе донъя һуғышы, Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш Азия илдәрендә социалистик ҡоролош төҙөү, шәхес культы, тоталитаризм диктатураһы, совет атом бомбаһын эшләү, һалҡын һуғыш башланыу.
Тельбес (Кондома ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сталин Иосиф Виссарионович
Һаналған ваҡиғалар буйынса йәмғиәт фекере төрлөлөгө һәм күп осраҡта ҡапма-ҡаршылығы менән айырыла.
Генеалогияһы
Иосиф Джугашвили грузин ғаиләһендә (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Сталиндың ата-бабалары осетин сығышлы булған тип яҙыла) Тифлис губернаһы Гори ҡалаһында тыуған һәм сығышы буйынса түбән ҡатламдан булған.
Сталин иҫән саҡта (һәм уның вафатынан һуң оҙайлы ваҡыт дауамында) ул 1979 йылдың 9 (21) декабрендә тыуған, тип һанала, әммә һуңынан тикшеренеүселәр Иосифтың тыуған датаһы — 1878 йылдың 6 (18) декабре һәм суҡыныу датаһы 1878 йылдың 17 (29) декабре, тип билдәләйҙәр.
Тельбес (Кондома ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сталин Иосиф Виссарионович
Генеалогияһы
Сталиндың тән зәғифлектәре була: һул аяғында икенсе һәм өсөнсө бармаҡтары ҡушылған, йөҙө шаҙра. 1885 йылда Иосифты фаэтон бәреп китә, малайҙың аяғы һәм ҡулы ныҡ йәрәхәтләнә; бынан һуң ғүмере буйы уның һул ҡулы терһәктә тураймай һәм шуға күрә ситтән һул ҡулы уң ҡулынан бер аҙ ҡыҫҡараҡ күренә.
Ата-әсәһе
Атаһы — Виссарион (Бесо), Тифлис губернаһының Диди-Лило ауылы крәҫтиәндәренән, һөнәре буйынса итексе. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, эскелеккә бирелгән атай кеше ныҡ ярһыу хәленә инеп, Екатеринаны һәм бәләкәй Сосоны ҡаты туҡмаған. Бала, әсәһен яҡлайым тип, атаһына бысаҡ ташлаған һәм үҙе сығып ҡасҡан осраҡ була. Гориҙағы бер полицейскийҙың улы хәтерләүенсә, икенсе тапҡыр Виссарион Екатерина һәм бәләкәй Сосо булған йортҡа бәреп инә һәм уларҙы туҡмай башлай һәм баланың башын йәрәхәтләй.
Иосиф ғаиләлә өсөнсө бала булып тыуа, тәүге икәүһе сабый саҡта үлә. Иосиф тыуғандан һуң бер аҙ ваҡыттан атаһының эштәре хөртәйә, һәм ул эсә башлай. Ғаилә бик йыш йәшәү урынын алмаштыра. Ахырҙа Виссарион ҡатынын ташлай, бер үк ваҡытта улын үҙе менән алып китергә маташа, әммә әсәһе уны бирмәй.
Cocoға ун бер йәш булғанда, Виссарион «иҫерек ҡан-ҡойошта һәләк була — кемдер уға бысаҡ менән сәнсә». Ул осорға Сосо үҙе лә күп ваҡытын Гори йәш хулигандарының урам компанияһында уҙғара. Бер нисә тикшеренеүсе, Виссарион Иванович 1909 йылдың 25 авгусында Тифлис хәстәханаһында туберкулёздан, колиттан һәм хроник пневмониянан үлгән, тип белдерә. Шул уҡ мәғлүмәттәр буйынса, Телавила ерләнгән, әммә ҡәберлек урыны аныҡланмаған. Әсәһе — Екатерина Георгиевна — Гамбареули ауылындағы крепостной крәҫтиән (баҡсасы) Геладзе ғаиләһенән булған, көнлөксө булып эшләй. Бик ауыр эштән йонсоған ҡатын йыш ҡына үҙенең берҙән-бер иҫән ҡалған балаһын туҡмаған, әммә уны сикһеҙ яратҡан. Сталиндың баласаҡ дуҫы Давид Мачавариани хәтерләүенсә, «Като Иосифты артығынан тыш әсә һөйөүе менән уратып алған, һәм, әсә-бүре кеүек, уны бөтәһенән яҡлаған. Ул, үҙенең иркә балаһын бәхетле итер өсөн, үҙен эш менән әлһерәгән хәлгә еткергән». Шулай ҙа, ҡайһы бер тарихсылар раҫлауынса, Екатерина улы священник булып китмәгәненә бик ныҡ көйгән.
Үҫмер йылдары, революционер юлына баҫыу
1886 йылда Екатерина Георгиевна Иосифты Гори православие рухани училищеһына уҡырға бирергә ниәтләй, әммә улы уҡырға инә алмай, сөнки бөтөнләй урыҫ телен белмәй. 1886—1888 йылдарҙа, әсәһе үтенесе буйынса, Иосифты урыҫ теленә өйрәтергә священник Христофор Чарквианиның балалары тотона. Һөҙөмтәлә 1888 йылда Сосо училище ҡарамағындағы беренсе әҙерлек класына түгел, ә икенсе әҙерлек класына ҡабул ителә, киләһе йылдың сентябрендә беренсе класҡа алына, һәм училищены 1894 йылдың июнендә тамамлай.
1894 йылдың сентябрендә Иосиф ҡабул итеү имтихандарын тапшыра һәм православие Тбилиси дини семинарияға уҡырға инә. Тап шунда ул тәүге тапҡыр марксизм менән таныша һәм 1895 йылдың башына ҡарата Кавказ аръяғына хөкүмәт тарафынан һөрөлгән революцион марксистарҙың подполье төркөмдәре менән бәйләнештәргә инә. Һуңғараҡ Сталин үҙе хәтерләй: ''«Революцион хәрәкәтенә мин, Кавказ аръяғында ул ваҡытта йәшәгән урыҫ марксистарының подполье төркөмдәре менән танышҡас, 15 йәштән индем. Был төркөмдәр миңә бик ҙур йоғонто яһанылар һәм йәшерен марксистик әҙәбиәтенә ылыҡтырҙылар»''.
Инглиз тарихсыһы Саймон Себаг-Монтефиоре фекеренсә, Сталин, бөтә предметтарҙан: математика, дини тәғлимәт, грек теле, урыҫ теленән юғары баһалар алған ифрат һәләтле уҡыусы була. Сталинға шиғриәт оҡшай, һәм ул үҙе үҫмер саҡта грузин телендә шиғырҙар яҙа, шиғырҙары күптәрҙең иғтибарын йәлеп итә.
1931 йылда немец яҙыусыһы Эмиль Людвиг менән интервьюһында: «Һеҙҙе нимә оппозиционлыҡҡа этәрҙе? Бәлки, ата-әсәйегеҙ яғынан насар мөнәсәбәттәрҙер?» тигән һорауына Сталин: «Юҡ. Ата-әсәйем миңә ҡарата һәйбәт мөғәмәлә булдылар. Башҡасараҡ эш — ул ваҡытта мин уҡыған рухани семинария. Мыҫҡыллаусан режимға һәм семинарияла булған иезуит ысулдарға ҡаршы протест йөҙөнән, мин революционер, марксизмды яҡлаусы булырға әҙер инем һәм ысынында булдым да…» тип яуаплай''.
1898 йылда Джугашвили революционер Вано Стуруа фатирында эшселәр менән осрашыу ваҡытында пропагандасы тәжрибәһен үҙләштерә һәм тиҙҙән йәш тимер юлы эшселәренән торған түңәрәк менән етәкселек итә башлай, ул бер нисә эшселәр түңәрәктәрендә занятиелар үткәрә һәм хатта занятиелар үткәреү өсөн марксистик программаһы төҙөй. Шул уҡ йылдың авгусында Иосиф «Месаме-даси» («Өсөнсө төркөм») грузин социал-демократик ойошмаһына инә. В. З. Кецховели һәм А. Г. Цулукидзе менән бергә Джугашвили ошо ойошманың күпселеге «легаль марксизм» позицияларында торған һәм милләтселеккә тартылған революцион аҙсылығы йәҙрәһен ойоштора.
1899 йылдың 29 майында, семинарияның бишенсе курсында, «билдәһеҙ сәбәп буйынса имтиханға килмәгән өсөн» (ысынында, Иосиф Джугашвилиның семинарсылар һәм тимер юлы оҫтаханалары эшселәре араһында марксизмды пропагандалау буйынса эшмәкәрлеге уҡыуҙан ҡыуыу сәбәбе булыуы ихтимал ) семинариянан ҡыуыла. Ҡулына бирелгән таныҡлыҡта дүрт класс тамамлауы һәм башланғыс училищеларҙа уҡытыусы булып эшләй алыуы тураһында яҙыла.
1899 йылдың аҙағынан Джугашвили Тифлис физик обсерваторияһына тикшереүсе — иҫәпләп сығарыусы сифатында ҡабул ителә.
1900 йылдың 23 апрелендә Иосиф Джугашвили, Вано Стуруа һәм Закро Чодришвили эшселәр маёвкаһын ойошторалар, унда 400—500 эшсе йыйыла. Башҡалар араһында митингыла Иосиф үҙе лә сығыш яһай. Әлеге сығыш Сталиндың күмәк кеше алдында тәүге күренеүе була. Шул уҡ йылдың авгусында Джугашвили Тифлис эшселәренең ҙур сығышын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнаша — Баш тимер юлдары оҫтаханалары стачкаһында. Эшселәр протестарын ойоштороуҙа эшсе-революционерҙар: М. И. Калинин (Петербургтан Кавказға һөрөлгән), С. Я. Аллилуев, ә шулай уҡ М. З. Бочоридзе, А. Г. Окуашвили, В. Ф. Стуруа ҡатнашалар. 1 августан 15 августҡа тиклем забастовкала дүрт меңгә яҡын кеше ҡатнаша. Һөҙөмтәлә биш йөҙҙән ашыу кеше ҡулға алына.
1901 йылдың 21 мартында полиция Джугашвили эшләгән һәм йәшәгән физик обсерваторияла тентеү үткәрә. Үҙе ул шулай ҙа ҡулға алыуҙан ҡотолоп ҡала һәм легаль булмаған хәлгә күсеп, революционер-подпольщик булып китә.
Власҡа юл
1901 йылдың сентябрендә Баҡыла Ладо Кецховели ойошторған «Нина» типографияһында легаль булмаған «Брдзола» («Көрәш») гәзите сыға башлай. Беренсе һанының баш мәҡәләһен егерме ике йәшлек Иосиф Джугашвили яҙа. Әлеге мәҡәлә Сталиндың тәүге билдәле сәйәси хеҙмәте булып тора.
1901 йылдың ноябрендә ул РСДРП-ның Тифлис комитеты составына индерелә, уның йүнәлтеүе буйынса шул уҡ айҙа Батумға ебәрелә, унда ул СДК ойошмаһын ойоштороуҙа ҡатнаша. Партийная кличка Ко́ба.
1903 йылда, Рәсәй социал-демократтарының большевиктарға һәм меньшевиктарға тарҡалғандан һуң, Сталин большевиктарға ҡушыла.
1905 йылдың декабрендә РСДРП-ның Кавказ союзы делегаты булараҡ Таммерфорста (Финляндия) РСДРП-ның I конференцияһында ҡатнаша, унда тәүге тапҡыр шәхсән В. И. Ленинды осрата.
1906 йылдың майында Тифлистан делегат булып Стокгольмда РСДРП-ның IV съезында ҡатнаша, был уның тәүге сит ил сәйәхәте була.
1906 йылдың 16 июле төнөнә ҡарата Тифлистағы Изге Давид сиркәүендә Иосиф Джугашвили Екатерина Сванидзе менән никахҡа инә. Был никахтан 1907 йылда Сталиндың тәүге улы — Яков тыуа. Шул уҡ йылдың аҙағында Сталиндың ҡатыны тиф ауырыуынан вафат була.
1907 йылда Сталин — Лондонда РСДРП-ның V съезы делегаты.
Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, 1907 йылдың йәйендәге «Тифлис экспроприацияһы» ваҡиғаларына Сталиндың ҡағылышы бар (урланған (экспроприацияланған) аҡса партия ихтыяжына тәғәйенләнә). 1909—1911 йылдарҙа Сталин ике тапҡыр Вологда губернаһы Сольвычегодск ҡалаһында һөргөндә була — 1909 йылдың 27 февраленән 24 июнненә тиклем һәм 1910 йылдың 29 октябренән алып 1911 йылдың 6 июленә тиклем. 1909 йылда һөргөндән ҡасҡандан һуң, 1910 йылдың мартында Сталин ҡулға алына һәм Баҡыла алты ултырғандан һуң ҡабаттан Сольвычегодсиға ебәрелә. Ҡайһы бер тарихсылар раҫлауынса, Сольвычегодск һөргөнөндә Сталиндың никахтан тыш улы тыуа — Константин Кузаков. Һөргөн срогы тамамланғандан һуң Сталин 1911 йылдың 6 сентябренә тиклем Вологдала йәшәй, унан, баш ҡалаларҙа йәшәү тыйылыуға ҡарамаҫтан, үҙенең Вологдалағы танышы, элекке ваҡытта шулай уҡ һөргөнсө, Петр Чижиковтың паспорты буйынса Санкт-Петербургка юллана; 1911 йылдың 5 декабрендә Петербургта сираттағы тотолоуҙан һуң ҡабаттан Вологдаға һөрөлә, унан 1912 йылдың 28 февралендә ҡаса.
1910 йылдан алып Сталин — партия Үҙәк комитетының Кавказ буйынса вәкиле («ЦК агенты»).
1912 йылдың ғинуарында ошо уҡ айҙа уҙғарылған РСДРП-ның Бөтә Рәсәй VI (Прага) конференцияһынан һуң үткән РСДРП, Үҙәк комитеты пленумында, по предложению Ленина Сталин ситтән тороп КПСС Үҙәк комитетына һәм РСДРП %ҙәк Комитетының урыҫ бюроһына кооптациялана. Уның биографы Святослав Рыбас Сталиндың әлеге һайланыуын уның сәйәси фигура булараҡ барлыҡҡа килеүе тип билдәләй.
Томск һөргөнән ҡасҡандан һуң, 1912 йылдың һуң көҙөнән алып 1913 йылдың яҙына тиклем, Санкт-Петербургта эшләй һәм беренсе большевистик «Правда» гәзитенең төп хәҙмәткәрҙәрҙең береһе була.
1913 йылдың мартында Сталин сираттағы тапҡыр ҡулға алына, төрмәгә ябыла һәм этап буйлап Йәнәсәй губернаһы Турухан крайына һөрөлә, унда ул 1916 йылдың аҙағына тиклем тотола Һөргөндә ул Ленин менән хатлаша.
Һуңғараҡ Сталиндың һөргөнө Ачинск ҡалаһында дауам итә һәм унан ул 1917 йылдың 12 мартында Петербургка әйләнеп ҡайта.
Февраль — октябрь 1917
Башта Сталин, демократик революцияның әле тамамланмауын һәм хөкүмәтте ҡолатыу практик бурыс булып тормауын иҫәпкә алып, Ваҡытлы хөкүмәткә теләктәшлек белдерә. Петроградта 28 мартта уҙғарылған большевиктарҙың Бөтә Рәсәй кәңәшмәһендә меньшевиктарҙың берҙәм партияға берләшеү мөмкинлеге тураһында башланғысы буйынса бәхәстә Сталин, «Циммервальд-Кинталь линияһы буйынса берләшеү мөмкин», тип белдерә. Әммә Ленин Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң Сталин уның «буржуаз-демократик» февраль революцияһының пролетар социалистик революцияһына әүерелеү лозунгын яҡлап сыға.
14—22 апрелдә большевиктарҙың I Петроград дөйөм ҡала конференцияһы делегаты була. 24—29 апрелдә [[РСДРП (б)-ның VII (Апрель) Бөтә Рәсәй конференцияһында доклад буйынса пренияларҙа ағымдағы мәл тураһында сығыш яһай, лениндың ҡараштарына теләктәшлек белдерә, милли мәсьәлә буйынса сығыш яһай; РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана.
Май — июнь айҙарында һуғышҡа ҡаршы пропагандалауҙа ҡатнаша; Советтарҙы ҡабаттан һайлау буйынса ойоштороусыларҙың береһе була һәм Петроградта муниципаль кампанияла ҡатнаша. 3—24 июндә делегат булараҡ Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының I Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша; большевиктар фракцияһынан ВЦИК һәм ВЦИК бюроһы ағзаһы итеп һайлана. Шулай уҡ 10 июнгә тәғәйенләнгән һәм үткәрелмәгән демонстрацияны һәм 18 июндәге демонстрацияны әҙерләүҙә ҡатнаша; «Правда» һәм «Солдатская правда» гәзиттәрендә бер нисә мәҡәлә баҫтыра.
Лениндың мәжбүри рәүештә подпольеға китеүе арҡаһында, Сталин РСДРП(б)-ның VI съезында (июль — август 1917) Үҙәк Комитетының отчет доклады менән сығыш яһай. 5 августа РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ултырышында Үҙәк Комитетының тар составына һайлана. Август — сентябрь айҙарында башлыса ойоштороу-журналистика эшен алып бара. 10 октябрҙә РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ултырышында ҡораллы ихтилал тураһындағы резолюция өсөн тауыш бирә, «яҡын арала сәйәси етәкселек өсөн» булдырылған Сәйәси бюроһы ағзаһы итеп һайлана.
6 октябргә ҡараған төндә Үҙәк Комитеттың киңәйтелгән ултырышында ихтилал тураһындағы ҡарарға ҡаршы тауыш биргән Л. Б. Каменев һәм Г. Е. Зиновьевтарҙың позицияһына ҡаршы сығыш яһай, шул уҡ ваҡытта л избран членом Петроград хәрби-революцион үҙәге ағзаһы итеп һайлана, әлеге үҙәк Петроград хәрби-революцион комитеты составына инә.
24 октябрҙә (6 ноябрҙә), юнкерҙар тарафынан «Правда» гәзите типографияһы ҡыйратылғандан һуң, Сталин гәзиттең сығыуын тәьмин итә, унда ул Ваҡытлы хөкүмәтте ҡолатыу һәм уны «эшселәр, крәҫтиәндәр һәм һалдаттар вәкилдәре» һайлаған Совет хөкүмәте менән алыштырыу өндәүе менән «Беҙгә нимә кәрәк?» исемле мәҡәләһен баҫтыра. Шул уҡ көндө Сталин һәм Троцкий большевиктар — Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы делегаттары кәңәшмәһен үткәрәләр, унда Сталин сәйәси ваҡиғалар барышы тураһындағы доклад менән сығыш яһай. 25 октябргә (7 ноябргә) ҡараған төндә яңы. совет хөкүмәтенең атамаһын һәм структураһын билдәләгән РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ултырышында ҡатнаша.
1917—1924
Октябрь революцияһы еңгәндән һуң Сталин вошёл в РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советына (СНК) милләттәр буйынса халыҡ комиссары булараҡ инә (1912—1913 йылдар аҙағында уҡ Сталин «Марксизм һәм милли мәсьәлә» исемле мәҡәлә яҙа һәм шул ваҡыттан милли мәсьәләләр буйынса белгес тип иҫәпләнә).
29 ноябрҙә Сталин РСДРП(б) Үҙәк Комитеты Бюроһына, Ленин, Троцкий һәм Свердлов менән берлектә, инә. Был органға «бөтә ашығыс эштәрҙе хәл итеү хоҡуғы бирелә, әммә шул мәлдә Смольныйҙа булған бөтә Үҙәк Комитеты аҙзаларын мотлаҡ рәүештә йәлеп итеү шарты менән».
1918 йылдың яҙында Сталин икенсе тапҡыр өйләнә. Уның ҡатыны урыҫ революционеры С. Я. Аллилуевтың ҡыҙы — Надежда Аллилуева була.