cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эрнан Кортес
Мексикаға килеп инеү
1519 йылдың 10 февралендә экспедиция Юкатан ярҙарына табан юл тота. Кортес армияһы ул мәлдә майя Экабтың кенәзлеге, уңдырышлылыҡ аллаһы Иш-Челде хөрмәт итеү үҙәге урынлашҡан Косумель утрауында Американың юғары цивилизацияһы менән күҙмә-күҙ осраша. Испандар, ҡот осҡос ҡорбан килтереү йолаһын күреп, ғибәҙәтхананы емерергә тырыша. 1519 йылдың мартында Кортес формаль рәүештә Юкатанды испан биләмәләренә индерә (ғәмәлдә иһә Юкатан тик 1535 йылда ғына испан биләмәләре составына инә). Экспедиция яр буйлап китә, 14 мартта Табаско йылғаһы тамағына барып етә, уны испандар Грихальва тип атай. Конкистадорҙар индеецтар биләмәһенә баҫып инә, әммә унда алтын табылмай. Табаскола Кортес 19 мартта урындағы идаранан бүләк итеп бик күп алтын һәм 20 ҡатын-ҡыҙ ала. Аҙаҡ Кортестың рәсми тәржемәсеһе һәм һөйәркәһе булған Малинче улар араһында була. Уны шунда уҡ суҡындыралар, испандар уны "донья Марина"тип йөрөтә.
Веракрусҡа нигеҙ һалыу
В 1519 йылда Бөйөк кесаҙнала Кортес экспедицияһы Грихальва асҡан Сан-Хуан-де-Улуа гаваненә килеп туҡтай. Пасхаға ошо өлкәнең наместнигы (кальпишки) — Тендиль килә. Испандар уның алдында тантаналы мессаны уҡығандан һуң Кортес ацтектарҙың башлығы Монтесума менән осрашырға теләүен белдерә. Үтенес хәрби парад менән нығытыла, уның барышында лейтенант Альварадо вольтижировка сәнғәтен (атта акробатик номерҙар башҡарыу) күрһәтә, шулай уҡ артиллерия салюты бирелә. Испандар Монтесумаға ебәргән бүләктәр араһында алтын менән ҡаплатылған испан шлемы ла була. Берналь Диас һәм башҡа испан хроникасылары, индеецтар был шлемды һуғыш аллаһы Уицилопочтлиныңу баш кейеменә оҡшаталар, тип раҫлай. Испан хәбәрҙәре буйынса, Монтесума, шлемды күргәс, испандарҙың аллаһы Кецалькоатлдең (Ҡанатлы йылан), диңгеҙҙән килеп, илде яулап аласаҡ илселәре тип ҡабул итә. Хәҙерге заман тикшеренеүселәре, был мифты испандар үҙҙәре Месиканы яулап алғандан һуң, яулап алыуҙы идеологик йәһәттән нигеҙләү өсөн, уйлап сығарған, тип фаразлай.
Тендиль яуап итеп бик күп бүләктәр менән бер аҙнанан һуң килә. Башлыҡ ҡырҡа рәүештә европалыларҙан бер ниндәй бүләк тә алырға теләмәй. Походтың маҡсатына ирештек, хәҙер инде Кубаға ҡайтырға ла була, тип иҫәпләгән һалдаттар саҡ бола күтәрмәй: испандар эҫенән, москиттарҙан һәм насар аҙыҡтан ыҙалай. Берналь Диас буйынса, ул ваҡытҡа аслыҡтан һәм сирҙәрҙән 35 кеше үлгән була. Тендиль китеп ике көн үткәс, Кортесҡа ацтектарға ҡаршы союз төҙөргә тәҡдиме менән Семпоаланан тотонактар илселәре килә. Был хәл Кортесҡа, Мексикала ҡалып, Монтесуманың баш ҡалаһына поход башлау өсөн законлы нигеҙ булдыра. Иң тәүге сиратта тыл базаһын нығыта — хәҙерге заман ҡалаһынан 70 километрға төньяҡтараҡ урынлашҡан Вилья-Рика-де-ла-Веракрус портына нигеҙ һалына. Муниципаль советҡа һайлау үткәрелә, сығышы менән Медельиндан булған нотариус Диего де Годой башлыҡ, ә Кортестың дуҫы Портокарреро һәм оппозиционер Франсиско де Монтехо алькальдтар була. Кортес үҙе дөйөм тауыш биреү юлы менән баш командующий һәм юғары судья итеп һайлана, шунан һуң кисекмәҫтән Кубаға ҡайтыу яҡлы булған оппозиция лидерҙарын ҡулға ала.
Семпоалуға Кортес бер ниндәй һуғышһыҙ инә. Халыҡ юлбашсылары йыйылышында ацтектарға һуғыш иғлан ителә. Кортес армияһының ҙур өлөшөн хәҙер союздаш тотонак ҡәбиләһе кешеләре тәшкил итә. Касик испандарға бик күп алтын һәм һигеҙ ҡыҙ бүләк итә, уларҙың бөтәһе лә — тотанактар юлбашсыларының туғандары, ә башлыҡтың һеңлеһенең ҡыҙын Кортес үҙенә ала.
Тиҙҙән Кубанан килгән каравелла (уға күҙәтеүсе итеп ҡалдырылған Франсиско де Сауседо командалыҡ итә), борсоулы хәбәр алып килә: король Карл V Веласкесҡа яуланғанға ерҙәргә аделантадо хоҡуғын һәм ғүмеренең ахырынаса генерал-капитан чинын бирә, хәҙер Веласкес ул ерҙәрҙә ҡалалар төҙөй, шулай уҡ алынған килемдең 1/70 өлөшөн хәрби сығымдарға тотона ала. Өҫтәүенә капитуляция 1518 йылдың 13 ноябре менән билдәләнелә, ә был үҙ сиратында Кортес менән 18 ноябрҙә төҙөгән килешеүҙе юҡҡа сығара. Каравелла үҙе менән өҫтәмә көс тә килтерә: 70 пехота һалдаты, ат һәм бейә. Кортес бер аҙнаға үҙ каютаһына бикләнә, ә 10 июлдә Веракрустың муниципаль советын саҡыра һәм алькальдтар һәм рехидорҙарҙың туранан-тура король адресына Мексиканы яулауҙары тураһындағы беренсе белдереүенә ҡул ҡуйырға ҡуша. Кортес үҙенең хатында «урындағы халыҡты изге католик сиркәүенә ылыҡтырыуҙы» үҙенең төп маҡсаты итеп күрһәтә. Муниципаль совет исеменән королдән Кортесты губернатор итеп тәғәйенләүе һорала. Һәм "ниндәй генә титул алыуына ҡарамаҫтан, был ерҙәрҙе Диего Веласкесҡа ышанып тапшырмаҫҡа,.. ". Был хат менән бергә испандар Табаскола һәм тотонактар ерендә талап алынған алтын биҙәүестәр тотош тип әйтерлек королгә ебәрелә. Бүләкте оҙатып барыу оппозиция лидеры Франсиско де Монтехоға йөкмәтелә.
1519 йылдың 26 июлендә королгә бүләк ебәрелә, шул уҡ төндә Кортес, шкипирҙар менән килешеп, Веракрус гаванендәге караптарҙы батырырға ҡуша. Шул төндә үк ҡалған оппозиция ағзалары хөкөм ителә; икәүһе аҫыла, ҡайһы берҙәренә ҡарата яза сараһы ҡулланыла, ҡалғандары ғәфү ителә. Веракруста 150 һалдат, 2 рыцарь, 2 орудие һәм 50 кубин индеецын ҡалдырып, Кортес илдең уртаһына инеү өсөн походҡа әҙерләнә башлай. Әҙерлек Семпоалела бара, унан испандар 1519 йылдың 16 авгусында сығып китә.
Теночтитланға беренсе поход
Кортестың иң беренсе маҡсаты — Өс дәүләт берләшмәһенә ҡараған дәүләттәр (үҙҙәре кеүек үк ацтектар) менән даими дошманлашып торған тауҙа урынлашҡан Тласкала кенәзлеге. Кортестың армияһында 300 һалдат, 15 рыцарь һәм яҡынса 1300 тотонак яугиры һәм йөк ташыусылары — испандар үҙҙәре йөк күтәрмәй генә йөрөр була. Тласкала ерендә урындағы халыҡ менән һуғышырға тура килә, өҫтәүенә ике аты үлтерелә. Тиҙҙән кенәзлектең юлбашсылары, үҙ-ара һөйәлшеп, бер ҡарарға килә, һәм 3 октябрҙә Кортес ҡалала тантаналы рәүештә ҡабул ителә. Походтың 24-се көнө бара. Тласкала кенәзлегенең Баш юлбашсыһы Шикотенкатль һәм башҡа юлбашсылар испандарға үҙҙәренең ҡыҙҙарын бүләк итә. Кортес был хәлде христианлаштырыу файҙаһына хәл итергә тырыша: Тласкалалағы пирамидаларҙың береһен «идолдарҙан» таҙарттыра, һәм урындағы халыҡ суҡындырыла. Шикотенкатлдең ҡыҙы Луис де Тласкала менән йәрәшкән була, ә Кортес уны Педро де Альварадоға бирә. Шулай уҡ Хуан Веласкес де Леонға, Гонсало де Сандовалға һәм башҡаларға ла урындағы ҡыҙҙар таратып бирелә. Хроникасылар, Кортес Тласкаланың дүрт юлбашсыһын да суҡынлырыуға өлгәшә, тип раҫлай, әммә уның үҙенең хаттарында был турала бер нимә лә әйтелмәй.
Һуғыш барған ваҡытта уҡ Тласкалаға Кортестың боласыл кенәзлектәр менән берләшеүе менән борсолған Монтесуманың илселәре килә. Испандар Үҙәк Мексикалағы ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләгән һәм ҡала-дәүләт булараҡ танылыу алған һәм урындағы диндең изге үҙәге булған Чолулаға барырға йыйына. Был Кортестың планына тап килә, а Тласкала кенәзлеге уға 10 000 яугирле ғәсҡәр бирә.
12 октябрҙә Кортес Чолулаға инә, ҡала халҡы, ҡорбан салып, ҙур байрам ойоштора. Хроникасылар һәм Кортес үҙе лә, испандарға ҡаршы заговор ойошторола, тип яҙа: Монтесуманың илселәре йөк ташыусылар бирергә вәғәҙә итә, ә улары йөк ташыусы булып кейенгән яугирҙар булып сыға, Чолула халҡы шул яугирҙар артынан испандарға ҡаршы һуғыш башларға тейеш була. һөҙөмтәлә 18 октябрҙә Кортес ҡалала биш сәғәт буйы ҡанлы һуйыш ойоштора, өҫтәүенә йәмәғәт биналарын һәм ғибәҙәтханаларҙы яндырырға ҡуша. Гомара 6000 тирәһе кешенең үлтереүен билдәләй. Шунан һуң Кортес Чолуланың хакимы менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй, был документты испан нотариусы раҫлай.
Ацтектарҙың баш ҡалаһына барған юлда испандар Попокатепетль вулканнын күрә. Кортестың офицеры Диего де Ордас ҡорал йөрөтөүсе ике һалдаты менән тауға менергә ҡарар итә. Аҙағыраҡ король Карл V Ордастың гербына вулкан һүрәтен төшөрөргә рөхсәт бирә. Испандар Теночтитланға 1519 йылдың 8 ноябрендә барып инә, һәм Истапалапана һәм Кулуакан вассал ҡалалары хакимдары уларҙы ихлас ҡабул итә. Ҡаланың төп майҙанында Кортестың ацтектарҙың тлатоаниһы — Монтесума Икенсе менән осраша. Был ваҡиға хаҡында урындағы пиктографик кодекста яҙылып ҡуйыла:
Монтесума Кортесҡа бик күп алтын биҙәүестәр бүләк итә, һөҙөмтәлә испандарҙа был илде яулап алыу теләге тағы ла көсәйә төшә.
Теночтитландағы тәүге аҙна тыныс үтә; әммә Кортес һалдаттарға һәм офицерҙарға көндөҙ ҙә, төнөн дә ҡорал менән йөрөргә күрһәтмә бирә. Теночтитландың үҙәк ғибәҙәтханаһын христиан дине өсөн файҙаланырға Монтесума рөхсәт итмәгәс, Кортес испан резиденцияһында христиан часовняһын төҙөргә рөхсәт һорай. Ремонт эштәре барышында ер аҫтынан бик ҙур алтын табыла. Тиҙҙән Тласкаланан килгән сапҡын Веракрусан ацтек гарнизонының ҡалаға баҫып инеүе, ҡала коменданты һәм өлкән альгвасилдың, шулай уҡ уларға союздан байтаҡ тотонактарҙың үлтерелеүе тураһындағы хәбәрҙе еткерә. Кортес ошо шарттарҙа ацтектарҙың хакимы Монтесуманы аманат итеп ала. Ситтән ҡарағанда хаким өсөн бер нимә лә үҙгәрмәй: испандар резиденцияһында ул почет менән уртып алына, ғәҙәти церемонияларҙа ла үҙгәрештәр күҙәтелмәй.
Ярты йыллыҡ билдәһеҙлектән һуң Куба аделантадоһы Веласкес тарафынан, Месиканы яулап алыу һәм Кортесты буйһондороу маҡсатында, Панфило де Нарваэстың армияһының Веракрус ярҙарына килеп төшөүе тураһындағы хәбәр килә. Уның армадаһына 18 судно, 900 һалдат, 80 һыбай рыцарь, 90 арбалетсы, 70 аркебуз һәм 20 пушка инә. Нарваэстың төп хатаһы — ул Кортес кешеләренә һәм союздаш индеецтарға ҡарата үҙен яулап алыусы кеүек тота. Һөҙөмтәлә уның кешеләре хөкүмәтенә ялыу яҙып ебәрә. Кортес Веракрусҡа индеец шпиондарҙы ебәрә, Нарваэс экспедицияһы кешеләренең күбеһен белгәнлектән, уларҙы үҙенең походына ҡушылырға саҡыра. Нарваэстың үҙенә лә рухани Бартоломео де Ольмедо аша шундай тәҡдим яһай. Мехиконы (испандар атағанса, Теночтитлан) ҡалдырырға булғас, Кортес баш ҡаланың коменданты итеп Альварадоны тәғәйенләй, уның янында 80 испан һалдатын һәм тотонактарҙың күбеһен ҡалдыра. Кортестың янында 70-ләп испан һалдаты ҡала.
Семпоалаға килгәс, Кортес Нарваэс отряды ағзаларын үҙ хужаһын тоторға яллай, ә 1520 йылдың 28 майында Нарваэсты тотоу операцияһы үткәрелә, уны Гонсало де Сандовал ҡулға ала. Веласкес уполномоченныйы һәм уның бер нисә арҡалашы Веракрус төрмәһенә ташлана, ә тотош армияһы Кортес ҡулына эләгә. Мексиканы яулап алыусы был юлы флотты һыуға батырмай, Кортес Мехико-Теночтитландан ситтә лә үҙ йоғонтоһон урынлаштырыу эшенә тотона. Мәҫәлән, Хуан Веласкес де Леон төньяҡ өлкәләрҙе, ә Диего де Ордасты — көньяҡты өйрәнергә ебәрә, һәр береһенә икешәр йөҙ һалдат бүлеп бирә. Бынан тыш баш командующий Мексикаға яҡшы нәҫел малдарын килтереү өсөн ике карапты Ямайкаға ебәрә. Ошо пландарҙы тормошҡа ашырырға торған мәлдә Мехиконан сапҡын килә һәм ацтектарҙың баш ҡалаһында бола башланыуы һәм Альварадо гарнизонында 7 кешенең үлтерелеүе тураһындағы хәбәр итә.
«Ҡайғы төнө»
Альварадо кешеләре менән бергә Семпоалуға ацтек илселәре Мехико комендантына ялыу менән килә. Бернало Диас яҙыуынса, Альварадо Уицилопочтли һәм Тескатлипокала ҡорбан салыу байрамы барышында бик күп жрецтарҙы һәм идеец аҡһөйәктәрен ҡыра. Бөтә хроникасылар, шул иҫәптән Гомара ла, Альварадо индеецтарҙы талау теләге менән генә яна, тип билдәләй; лас Касасу билдәләүенсә, был байрам мәлендә 2000-гә яҡын кеше үлтерелә. Ҡоралһыҙ кешеләргә һөжүм итеү месикандарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, испандар һәм тласкалалылар үҙ резиденцияларында ҡамап алына, улар аманат итеп алынған Монтесуманы «ҡалҡан» итеп ҡуя. Кортес Тласкаланан үҙ ғәсккәрен килтерә. 1520 йылдың 24 июнендә испандар Теночтитланға икенсе тапҡыр баҫып инә.
Индеецтар әүҙем рәүештә һуғышҡа әҙерләнә башлай, яңы тлатоани итеп Куитлауаканы һайлап ҡуялар. Аманат булған Монтесума 25 июндә үҙен Ашаякатля һарайы башына сығарыуҙарын һорай, ул боласыларҙы тынысландырырға тырыша. Әммә баш күтәргән халыҡ Монтесуманы тыңламай, уға таш бәргесләй. Ошонда ул ҡаты яралана һәм 28 июндә баҡыйлыҡҡа күсә. Индеец хрониикасылары Монтесуманы испандар үҙҙәре үлтергән, тип раҫлай. Испандарҙың хәле XVI быуатта Теночтитландың утрауҙа урынлашыуы менән дә ҡатмарлаша: утрау ҡоро ер менән дамбалар ярҙамында ғына тоташҡан була. Өҫтәүенә ацтектар каналдарҙы берләштергән күперҙәрҙе алып ташлай. Кортес 3 километр оҙонлооҡтағы Тлакопан дамбаһы аша ҡоро ергә сығырға ҡарар итә. Испандарҙың 1 июль төнөндә ҡанлы сигенеүе «Ҡайғы төнө» тип атала. Бөтә артиллерия, Теночтитланда таланған барлыҡ алтын юғалтыла; араларында бер генә яраланмаған кеше лә булмай. Юғалтыуҙарҙың теүәл генән һанын иҫәпләп сығарыу ҙа мөмкин булмай: Берналь Диас буйынса — был төндә 1000 испан һалдаты, ә Кортес буйынса — ни бары 150 һәләк була. Кортес үҙенең отчетында «Ҡайғы төнө» тураһында бик аҙ яҙа. Был төндә арьергардтың командиры лейтенант Альварадо үҙен батыр һуғышсы итеп күрһәтә.
Теночтитландың ҡолауы
Теночтитланды ҡамауға алыр алдынан ҡала халҡы сәсәк эпидемияһынан ҡырыла, Мексикаға уны Семпоалала вафат булған ҡара тәнле ҡол Нарваэса алып килгән була. Эпидемия осоронда ни бары 80 көн идара итеп ҡалған ацтек императоры Куитлауак вафат була, һәм яңы тлатоани итеп Куаутемок һайлана.
Кортес Мехико-Теночтитланаға штурмды һыуҙан башларға ҡарар итә һәм Тласкалала флот төҙөй башлай. Төҙөлөшкә караптар төҙөүсе балта оҫтаһы Мартин Лопес тотона, шулай итеп, 13 десант бригантинаһы һыуға төшөрөлә, улар ишкәктар менән тәьмин ителә һәм карап моронона бәләкәй орудие ҡуйыла. Был караптар Веракрустан килтерелгән материалдарҙан (ҡаҙаҡ менән канаттарҙы ла индереп) төҙөлә, шунан һуң караптарҙы һүтеп алып индеец ҡолдарҙың елкәләрендә Мехико үҙәненә күсерәләр; 1521 йылдың март, апрелендә был эш тамамлана. Тласкала халҡы 10 000 һалдаттан торған армия бирә, уға касик Чичимекатекутли командалыҡ итә, бынант тыш 8 000 ҡол һүтелгән караптарҙы, 2 000 ҡол аҙыҡ-түлекте ташый һәм 8 000 кеше уларҙы ҡорал тотоп һаҡлап бара.Мехико үҙәнендәге ҡала-дәүләт Тескоко ла, испандарға теләктәшлек белдереп, союздаш була. Был ҡалала ҡоро док һәм испан бригантиналары өсөн гавань төҙөлә. Төҙөлөш барған мәлдә Кортес ғәскәре Мехико үҙәненең тотош көнсығыш өлөшөн биләй. Әммә Аскапоцалько һәм Тлакопан ҡалалары өсөн бик ҡаты һуғыштар бара. 1521 йылдың 28 апрелендә Кортес армияһын ныҡлап тикшереп сыға. Ғәскәренең күпселеген индеецтар тәшкил итә. Күлдәр янындағы ҡала-дәүләттәр уның армияһына 150 000 кеше һәм уларҙы ташыу өсөн 6000 ҡайыҡ (пирога) бирә. Ошо ваҡытта Кортес испан һәи индеец лагерҙарында ике заговорҙы аса. Антонио де Вильяфанья судтан һуң Тескокола аҫып үлтерелә. Шулай уҡ Тласкаланың юлбашсыһы Шикотенкатлдең улы, Куаутемок аҫып үлтерелә. Шун һуң Кортес кеше алдына йән һаҡсыларынан тыш сыға башлай. Апрель уртаһында ацтектар хакимы менән ҡаланы испандарпға тапшырыу тураһындда һөйләшеүҙәр башлана, әммә ул уңыш килтермәй.
1521 йылдың 30 майында ҡаланы штурмлау башлана. Бер ай эсендә Кортес өс тапҡыр Теночтитланға инә һәм төп ғибәҙәтхананың үҙәк майҙанына барып етә, әммә кире сигенергә мәжбүр була. 30 июндә Тлателольконы штурмлағанда испандар бик күп юғалтыуҙарға дусар ителә: 60 конкистадор үлтерелә, ә баш командующий ауыр йәрәхәт ала. Кортес Мехиконы аслыҡ менән еңергә уйлай — июль аҙағында ҡала дамбаларҙан кәртәләнә. 13 августа Куаутемок ҡайыҡҡа ултырып ҡасырға маташа, ләкин әсир итеп алына. Куаутемокты Кортес тейешле хөрмөт менән ҡабул итә, әммә, риүәйәттәр буйынса, ул, испан командирының хәнйәрен тартып алып, уға сәнсергә маташа. Кортес унан ҡаланы үлектәрҙән таҙартыуҙы, ике ай эсендә һыу үткәргесте, дамбаларҙы һәм йорттарҙы төҙәтеүҙе талап итә. Тиҙҙән «Ҡайғы төнөндә» юғалған алтындарҙың һаман ла табылмауы асыҡлана. Кристобаль де Охеда түбәндәгеләрҙе раҫлап яҙа: баш күтәреүселәрҙе язалауҙарҙа Кортес үҙе шәхсән ҡатнаша; ә бына яулап алыусының яҙмаларында был хаҡта бер ни ҙә әйтелмәй.
1522 йылдың ғинуарында — яулаусының атаһы дон Мартин Кортес, өс туғаны менән бергә, Испанияла Карл Бишенсенең наместнигы — кардинал-архиепископ Адриан Утрехтский тарафынан ҡабул ителә. Әңгәмәнән Испания хакимы тулыһынса Эрнан Кортес яҡлы булыуы күренә. 1522 йылдың авгусында Карл V Испанияға ҡайта, унан биләмәләре араһында Мексикаға биләйәсәк статусты билдәләү талап ителә. Король Кортес менән Веласкесты үҙ-ара килештереү өсөн комиссия төҙөргә ҡуша. Шул мәлдә Испанияға Кортестың өсөнсө реляцияһы (1522 йыл, 15 май) килеп төшә, унда «Ҡайғы төнө» һәм Теночтитланды алыу ентекле тасуирлана. Хатҡа король пятинаһы (ерҙәре) һәм Кастилия монастырҙарына һәм короллектең аҡһөйәктәренә мул ғына бүләк тә ҡушып ебәрелгән була.
1522 йылдың 15 октябрендә Карл V Эрнан Кортесты «Яңы Испанияның губернаторы, генерал-капитаны һәм бөтә территорияһында һәм бөтә провинцияларында гражданлыҡ һәм енәйәт эштәре буйынса юғары суд башҡарыусыһы» итеп тәғәйенләй.
Мексика хакимы
Карла Бишенсе Кортесҡа Яңы Испанияны буйһондоған өсөн башҡа гербтарҙан айырылып торған герб булдырыу хоҡуғын бирә. Эрнан гербтың йөкмәткеһенә үҙе теләгән мәғлүмәтте индереү хоҡуғын ала. 1525 года 7 мартында король секретары Франсиско де лос Кобос геральдик композицияны тасуирлап яҙып ебәрә.
Энкомьенда. Индеецтарға ҡарата сәйәсәт
Мексиканы яулап алғандан һуң Кортес үҙен бойондороҡһоҙ хаким кеүек тота. Шул уҡ ваҡытта Кортес, Эспаньолала һәм Кубалағы демографик катастрофаның шаһиты булараҡ, ерле халыҡтың социаль структураларын тулыһынса һаҡларға тырыша. Энкомьендалар системыһы ошо прнциптарҙы ғәмәлгә ашыра ла инде..
Мексиканы христианлаштырыу
Кортестың төп маҡсаттарының береһе — индеецтарҙы христианлаштырыу.
Нәфис әҙәбиәт
Нәфис әҙәбиәт — берҙән-бер һәм төп материал сифатында һүҙҙе ҡулланып, телдең төрлө ҡоролмалары һәм формалары ярҙамында, махсус алымдар һәм әҙәби образдар аша беҙҙе уратып алған тирә-яҡ ысынбарлыҡ тураһында мәғлүмәт биреүсе сәнғәт төрө.
«Нәфис әҙәбиәт» төшөнсәһе
Нәфис йәки матур әҙәбиәт ( художественная литература), сәнғәттең ҡайһы бер башҡа төрҙәре кеүек һәм бер үк ваҡытта халыҡ ижады өлгөләренән айырмалы рәүештә, башлыса теге йәки был автор ижад иткән әҙәби әҫәрҙәрҙән ғибарәт. Уларҙағы төп фекер фәнни әҙәбиәттәге кеүек туранан-тура әйтелмәй, әҙип тапҡан сағыу образдар аша һәм әҫәрҙең бар йөкмәтеһе ярҙамында уҡыусыға еткерелә. Йөкмәткегә авторҙың ҡарашынан сығып, нәфис әҙәбиәт әҫәрҙәре өс дөйөм төргә — эпос, драма һәм лирикаға бүленә, ә улар үҙ сиратында төрлө жанрҙарҙы берләштерә. Әҫәрҙең тексы формаһынан сығып нәфис әҙәбиәт проза һәм поэзияға бүленеп йөрөй. Сәнғәттең был төрөн өйрәнеүселәр яйлыраҡ булһын өсөн нәфис әҙәбиәтте тарихи планда осорҙарға йәки дәүерҙәргә бүлеп ҡарай. Был йәһәттән боронғо, урта быуаттар әҙәбиәте, артабан Яңырыу (Эпоха Возрождения) һәм Мәғрифәтселек (Эпоха Просвещения) дәүерҙәре, шулай уҡ XIX быуат һәм хәҙерге заман әҙәбиәте тураһында һүҙ алып барырға була.
Эпос
Эпик жанрҙар иҫәбенә мәҫәл (басня), былина (урыҫса әҙәбиәт белемендә батырҙар тураһында эпик йыр), баллада (легенда йәки әкиәт сюжетына яҙылған шиғри әҫәр), миф, новелла (ҡыҫҡа хикәйә), повесть, хикәйә, роман, роман-эпопея, әкиәт, эпопея (ҙур тарихи ваҡиғалар тураһындағы әҫәр) һәм әҙәби очерк инә.
Драма
Драма — боронғо грек телендәге «δρᾶμα»  һүҙенән алынған, урыҫсаға «деяние», «действие» тип тәржемә ителһә, башҡортса туранан-тура ауҙарғанда «эш», «эш итеү», «хәрәкәт» тигәнгә тура килә. Хәҙерге телдә башлыса алда һөйләнәсәк мәғәнәлә — әҙәбиәт төрөнөң атамаһы — булараҡ ҡулланыла. Шулай итеп, эпос һәм лирика менән бер рәттән, драма — нәфис әҙәбиәт төрө булып ҡаралһа ла, бер үк ваҡытта ике сәнғәткә – нәфис әҙәбиәткә һәм театрға ҡарай. Драма авторҙың тышҡы донъяны һүрәтләүен сағылдыра, эпостан айырмалы һөйләп биреү түгел, диалог формаһына нигеҙләнгән. Тәүгеләрҙән айырмалы рәүештә, драма әҫәре сәхнәлә уйнау өсөн тәғәйенләнә. Уның тексы персонаждарҙың репликаһы (бер актёрҙың һүҙҙәренә икенсеһенең яуабы), авторҙың әҫәрҙә һүрәтләнгән эш-хәлдәргә ара-тирә биргән аңлатмаларынан һәм персонаждарға ҡағылған иҫкәрмәләренән тора. Ваҡиғалар ағышы күренештәргә бүленеп бирелә.
Дөйөм алғанда, диалог формаһында яҙылған һәр әҙәби әҫәр драмаға ҡарай, шулай итеп, нәфис әҙәбиәт төрө итеп тикшергәндә, уға комедия, трагедия, фарс, водевиль, трагикомедия һәм мелодрама инә. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, драма үҙенең башланғысын бик борондан ала. Бер-береһенән айырмалы уны боронғо гректар, һиндтәр, ҡытайҙар, япондар һәм башҡа халыҡтар булдырған.
Нәфис әҙәбиәт төрө булараҡ драма әҫәрҙәрен ижад итеүсе билдәле драматургтар иҫәбенә төрлө заман донъя әҙәбиәте вәкилдәре Эсхил, Софокл, Еврипид, Шекспир, Расин, Мольер, Ибсен, урыҫ яҙыусылары Александр Грибоедов, Николай Гоголь, Александр Островский, Антон Чехов, совет әҙәбиәтенән Максим Горький һәм башҡаларҙы, башҡорт драматургтары Ибраһим Абдуллин, Нәжиб Асанбаев, Әнғәм Атнабаев, Әсғәт Мирзаһитов, Флорид Бүләковты индерергә була.
Лирика
Лирик әҫәрҙең төп күрһәткестәре — сағыштырмаса ҡыҫҡалыҡ, сюжет берлеге һәм ниндәйҙер бер ваҡыт арауығын сағылдырыуы. Бындай ижад өлгөләренең күбеһе поэзияға ҡарай. Ҡайһы бер белгестәр фекеренсә, лирик поэзия тәү сиратта шағирҙәң хистәрен һәм уй-кисерештәрен сағылдыра. Әҙәбиәт белемендә лирик жанрҙарға шиғыр, (шул иҫәптән йыр — көйгә һалынған шиғыр), шулай уҡ шиғри жанрҙарға ҡараған ода, элегия, эпиграмма, мөрәжәғәт, эпитафия, бағышлау һәм башҡалар инә.
Асеев
Асеев — урыҫ ир-ат  фамилияһы. Асей исеменән барлыҡҡа килгән. Осия исеменән тигән халыҡ фараы ла бар. Топоним булып та йөрөй.
Асеева — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
--
1701 йыл
1701 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Кесе Итатка
Кесе Итатка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Итатка йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бачурка
Бачурка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паханческая мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кайсери
Ка́йсери (Кесария, төр. Kayseri, Καισάρεια, Կեսարիա, Մաժաք, Kesaria, Mažakʿ, Caesarea) — Төркиәләге ҡала, Кайсери виләйәтенең административ үҙәге, Эржияс вулканының төньяҡ итәгендә урынлашҡан.
Этимологияһы
Кайсериҙы, ул ваҡытта Аргейҙағы Эусебия (грек телендә Εὐσεια ἡ πρὸς τῶι Ἀργαίωι) булараҡ билдәле булған Киликия рим провинцияһының баш ҡалаһын, Страбон үҙенең хеҙмәттәрендә Мазака тип телгә алған. Мосолман ғәрәптәр атама әйтелешен үҙҙәренең яҙмаһына яраҡлаштырған, шуның арҡаһында Кайсария (иғтибар итегеҙ: классик латындә С хәрефе К тип әйтелгән) барлыҡҡа килгән һәм яйлап Кайсериға әүерелгән. Яҡынса 1080 йылда ҡаланы төрөк-сәлжүктәр үҙ контроле аҫтына алған.
Боронғо тарихы
Күлтәпәлә хеттар менән сауҙа итеүсе боронғо колония барлыҡҡа килгәндән һуң, яҡынса беҙҙең эраға тиклемге 3000 йылда ҡалала халыҡ йәшәй башлаған. Ҡала төп сауҙа маршруттарында, бигерәк тә Бөйөк ебәк юлында урынлашҡанлыҡтан, һәр ваҡыт иң мөһим сауҙа үҙәге булып ҡала. Кесе Азияның боронғо ҡалаларының береһе Күлтәпә яҡында урынлашҡан.
Ҡала Каппадокия батшаларының резиденцияһы булып хеҙмәт иткән. Боронғо замандарҙа фарсы Әһәмәниҙәр хакимлыҡ иткән осорҙа, 200-ҙән ашыу йыл дауамында, Синоптан Евфратҡа һәм Сардистан Сузға тиклем һуҙылған Фарсы батша сауҙа юлдары сатында урынлашҡан. Рим осоронда ла ҡала аша Эфестан Көнсығышҡа тиклемге оҡшаш маршрут үткән. Ҡала Эржиес тауының (боронғо атамаһы — Аргиус тауы) төньяҡ түбән суҡағында торған. Иҫке ҡаланың боронғо урынының бер нисә эҙе генә һаҡланған.
Эллин осоро
Ҡала, уны Искәндәр Зөлҡәрнәй диадохтарының береһе Пердикка яулап алғанға тиклем, фарсы хакимлығы аҫтында торған сатрапия үҙәге булған. Һуңынан, Ипсус янындағы алыштан һуң, ҡала Сәләүкиҙәр империяһына инә, әммә яҡынса б. э. т. 250 йылда Каппадокияның Ариарат III хакимлыҡ иткән автономлы Ҙур Каппадокия батшалығының үҙәге булып китә. Артабанғы йылдарҙа ҡала грек эллинистик дәүер йоғонтоһона эләгә һәм Каппадокия батшаһы Ариарат V Евсеб Филопатор (б. э. т. 163—130 йй.) исеме хөрмәтенә Евсевия тип атала. Әрмән батшаһы Тигран I тарафынан талана. Кесария тигән яңы исемен, бәлки, Каппадокияның һуңғы батшаһы Архелай йәки Рим императоры Тиберий биргәндер.
Рим һәм Византия йоғонтоһонда
Кесария б. э. т. 260 йылда император Валериан I-не еңгән Сәсәниҙәр батшаһы Шапур I тарафынан емертелгән. Ул ваҡытта ҡалала 400 000 самаһы кеше теркәлгән. IV быуатта епископ Василий ҡаланан төньяҡ-көнсығышҡа яҡынса бер миль алыҫлыҡта ятҡан тигеҙлектә сиркәү үҙәгенә нигеҙ һала, һәм яйлап иҫке ҡала ҡыҫырыҡлана. Ул үҙ эсенә богадельня системаһын, балалар приютын, ҡарттар йортон һәм лепрозорийҙы (лепрозный госпиталь) алған. Император Юстиниан II (535—536 йылдар) хакимлыҡ иткән осорҙа «Өсөнсө Әрмәнстан» провинцияһы составына, VII—IX быуаттарҙа Әрмән фемаһы составына инә.
Ислам дәүере
Ғәрәп хәрби етәксе (ә һуңғараҡ Әмәүиҙәрҙең беренсе хәлифәһе) Мүәвиә ибн Әбү Суфыян 647 йылда Каппадокияға инә һәм византийҙарҙан Кесария ҡалаһын ваҡытлыса баҫып ала. Ҡаланы ғәрәптәр Кайсария (قيصرية), ә һуңғараҡ, 1067 йылда уны Алып Арыҫлан солтан яулағандан һуң, сәлжүк төрөктәре Кайсери (قیصری), тип атай. Алып Арыҫлан ғәскәре ҡаланы һәм халҡын юҡ иткән. 1074—1178 йылдарҙа өлкә Данишмәндлеләр контроленә эләгә һәм 1134 йылда тергеҙелә. Анатолия солтанлығы ҡаланы 1178—1243 йылдар дауамында контролдә тотҡан. 1515 йылда ҡала Ғосман империяһы хакимлығы аҫтына эләгә. Шулай итеп, Кайсери өс алтын быуат осоро кисергән. Беренсе, б. э. т. 2000 йылда, ҡала ассирийлылар һәм хеттар араһындағы сауҙа бәйләнеше уртаһында сағында. Икенсе алтын быуат рим хакимлығы ваҡыты (I—XI бб.) менән тап килә. Өсөнсө алтын быуат сәлжүктәр идара иткән (1178—1243), ҡала дәүләттең икенсе баш ҡалаһы булған осорҙа.
Тәү башлап византийҙар төҙөгән, артабан сәлжүктәр һәм ғосманлылар тарафынан киңәйтелгән 1500 йәше тулған Кайсери ҡәлғәһе элеккесә яҡшы хәлдә, ҡаланың үҙәк майҙанында тора. Сәлжүктәрҙең ҡыҫҡа хакимлығы осоронан бик күп тарихи иҫтәлекле урындар; Хунад Хатун мәсете, Кили Арыҫлан мәсете, Ҙур мәсет һәм Говар-Незибе дауаханаһы кеүек тарихи биналар һаҡланып ҡалған.
Ҡала үҙенең келәм һатыусылары менән дан тота, ә келәмдең яңыһынан алып 50 йыл йәки унан да элегерәк һуғылғанын һатып алырға мөмкин.
Халҡы
XI быуатҡа тиклем, христиандар (тәү сиратта, әрмәндәр, шулай уҡ гректар) Кайсери халҡының 100% тиерлек тәшкил иткән. Урта Азиянан килгән төрөк-сәлжүктәр ҡаланы баҫып алғандан һуң, күп христиан ислам динен ҡабул иткән һәм төрөкләшкән. Мосолман булмағандар өлөшө 1500 йылғы 14 %-тан 1583 йылғы 22%-ҡа тиклем үҫкән. 1500 йылда мосолман булмаған халыҡтың 82%-ын тәшкил итеүсе әрмәндәр 1583 йылда  89%-ҡа тиклем, гректарға ҡарағанда, күпкә тиҙерәк артҡан.
1813 йылда ҡалала 25 000 кеше йәшәгән, шуларҙың 15000 әрмәндәр, 300-ө гректар һәм 150-һе йәһүдтәр. Тексиер 1834 йылда рәсми халыҡ иҫәбе 60 000 кеше йәки 11 900 (10,000 төрөк, 1500 әрмән, 400 грек) йорт тәшкил иткән. Гамильтон баһалауынса, 1837 йылда ҡалала 10 000 йорт була. Ә Пужулат шул уҡ йылда 9000 төрөк, 6000 әрмән һәм 4000 грек, дөйөм алғанда 19 000 кеше тураһында хәбәр итә. 1839 йылда урындағы вельможа биргән мәғлүмәт нигеҙендә, Эйнсуорт, 18 522 кеше булып, шуларҙың 12 176-һы мосолман, 5237-һе әрмән һәм 1109-ы грек, тип яҙа. Мордман 1849 йылда, 12 344 мосолманды, 5002 әрмәнде һәм 1067 гректы индереп, барлығы 18 413 ир-ат булғанлығын хәбәр итә.
Иҡтисады
Ҡайһы бер социологтар был иҡтисади уңышты «ислам кальвинизмы» тип аталған модернистик ислам ҡарашы менән бәйләй, уларҙың һүҙҙәре буйынса, һәм был Кайсери ҡалаһында төпләнгән.
Иҫтәлекле урындары
Ҡала янында хайуан тояҡтары менән бәйле булмаған (ғәжәп!) бик боронғо ике тәгәрмәсле арба эҙҙәре табылған.
Борылыҡ
Брылык — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ургуда йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кримла
Кримла (Crimla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 283 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7557 һәм автомобиль коды — GRZ.
1702 йыл
1702 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ростанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Архиерей (хикәйә)
Архиерей ― хикәйә. Антон Павлович Чехов яҙған, тәүге тапҡыр «Журнал для всех» баҫмаһында 1902 йылдың апрелендә баҫылып сыға.
Баҫма
1899 йылдың декабрендә Чехов мөхәррир Виктор Миролюбовҡа Журнал для всех баҫмаһына хикәйә яҙырға вәғәҙә бирә. Ләкин хикәйә яҙыүҙы ул ваҡытында башлай алмай. Был турала ул О. Л. Книпперға 1901 йылдың 16 мартында яҙған хатында хикәйә өҫтөндә эшләй башлағаны тураһында әйтә һәм «был сюжет минең башымда ун биш йыл ултыра», - ти. Шул уҡ йылдың июлендә Миролюбов Чеховтың хәтеренә уның вәғәҙәһе тураһында төшөрә. Чехов 3 августағы хатында хикәйәнең бер өлөшөнөң яҙылып бөткәнлеге һәм икенсе өлөшөн тамамлап килгәне тураһында ышандыра, шулай оҙаҡ ебәрә алмағаны өсөн ғәфү үтенә. Яҙыусы хикәйәне бары тик 1902 йылдың 20 февралендә генә журналға ебәрә һәм ғәфү үтенә, һуңлауының сәбәбен үҙенең һаулығы ныҡ насарланып киткәнлек менән аңлата һәм үҙенең цензорҙар менән һәр бер һүҙ өсөн көрәшәсәге, уларҙың хикәйәне ҡыҫҡартыуы менән ризалашмаясағы тураһында әйтә. Быға тиклем, ысынлап та, уның хикәйәләрен цензорҙар бер яҡтан ҡыҫҡартһа, икенсе яҡтан корректорҙар ҙа был эшкә үҙ өлөшөн индергән була. Ошолар арҡаһында Чеховҡа төҙөтмәләр индереү өсөн тағы ла бер ай кәрәк булған булып сыға. Ниһайәт, «Архиерей» 1902 йылдың апрелендә Журнал для всех баҫмаһында (№4) донъя күрә.
Персонаждарҙың прототиптары
Михаил Павлович Чехов әйтеүенсә, төп геройҙың прообразы Степан Алексеевич Петров була, ул Садово-Кудринская урамында, Мәскәүҙә йәшәгән. Мәскәү университетының филология факультетында уҡып йөрөгәндә ул көтмәгәндә монах булып китә һәм дәрәжәле хоҙай һүҙе белгесенә әйләнә. Отец Сергий, ул ошо исем аҫтында билдәле була, йыш ҡына Чеховтарҙың Ялта янындағы яҙыусының Яутка дачаһына килеп йөрөй.
Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Был хикәйә Чехов заманында йәшәгән тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаламаһын ала. «Биржевые ведомости» баҫмаһының бер тәнҡитсеһе (ҡултамғаһы — И. А., 14 май, 1902, 129-сы һанында) хикәйәне Чехов йыйынтығына ингән әҫәрҙәр араһындағы «иң яҡшы һәм зауыҡлыһы» тип яҙа. Бер нисә тәнҡитсе (шул иҫәптән А. Эльф « Восточное обозрение» баҫмаһында ), хикәйәнең нәфислек абруйын юғары баһалап, унда урыҫ сиркәүе руханийлығы тормошоноң тәрән һәм ентекле картинаһы һүрәтләнә, ти. 14 октябрҙә Миролюбов Чеховҡа: «Мин Ясная полянала булғанда Лев Толстой бабай Архиерей хикәйәһе менән үҙенең һоҡланыуын белдерҙе һәм һеҙҙең һаулығығыҙ тураһында һорашты», — тип яҙа.
Иван Бунин хикәйә «иҫ китерлек яҙылған. Кем әҙәбиәт менән булыша, бары тик шул ғына был эштең тамуҡта ғазапланған кеүек булғанлығын аңлай һәм шул ғына был әҫәрҙең барлыҡ матурлығын аңлай ала», ти. Бунин үҙе лә, Толстой ҙа, Куприн да был хикәйәне Чеховтың иң яҡшы әҫәре тип атай.
Оло Густая Речка
Оло Густая Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сугмутен-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кочемасова Зинаида Николаевна
Кочемасова Зинаида Николаевна (1921 — 2008) — совет ғалим-микробиологы, медицина фәндәре докторы (1982), профессор (1971). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1981).
Биографияһы
1948 йылда Беренсе Мәскәү медицина институтында эшләй башлай. 1948—1951 йылдарҙа аспирантурала уҡый һәм кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң микробиология кафедраһында уҡыта.
1956—1959 йылдарҙа З. Н. Кочемасова Германияла эшләй — Гумбольдт исемендәге Берлин университетында микробиология кафедраһында уҡыта.
1960 йылдан тағы ла Беренсе Мәскәү медицина институтында эшләй: 1960—1971 йылдарҙа — доцент, 1971—1976 йылдарҙа — профессор һәм 1976—1986 йылдарҙа — микробиология, иммунология һәм вирусология кафедраһы мөдире. 1986—1987 йылдарҙа — микробиология, иммунология һәм вирусология профессор-консультанты. Кафедра менән етәкселек итеү осоронда З. Н. Кочемасова шартлы-патоген бактерияларҙың кеше патологияһында ролен, ауырыу тыуҙырыусыларҙың структур һәм биологик үҙенсәлектәрен, эренле-шешеү ауырыуҙарында макроорганизмдың һаҡлағыс факторҙарын өйрәнә. Шул ваҡыттан бөгөнгө көнгә тиклем кафедра анаэробтар тыуҙырған эренле-шешеү ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалау ысулдарын эшләү буйынса методик үҙәк булып тора.
Профессор З. Н. Кочемасова киң ҡулланыу тапҡан туберкулездың L-формалағы микробактерияларын алыу ысулдарын эшләй, шуның өсөн 1981 йылда СССР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ була. Клиницистар менән бергә хроник пиелонефрит ваҡытында микоплазмалар бүленеп сығыу һәм идентификациялау мәсьәләләрен хәл итә. З. Н. Кочемасова медицина юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн микробиология буйынса дәреслек авторҙашы була. Бөтә Союз микробиологтар, паразитологтар һәм эпидемиологтар йәмғиәте идараһы президиумы ағзаһы булып тора.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Күгәрсен (Күгәрсен районы)
Күгәрсен (Кугарчи) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 787 кеше булған. Почта индексы — 453345, ОКАТО коды — 80238840001.
Кочемасова Зинаида Николаевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- СССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1981)
Күгәрсен (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алһыу (исем)
Алһыу — башҡорт, шул иҫәптән башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Алһыу (Алсыу, Алсу) — башҡорт телендә аҡһыл ал төҫ; алһыу йөҙлө мәғәнәһендә.
Билдәле кешеләр
Алһыу (27 июнь 1983 йыл) — йырсы, телевизион тапшырыуҙар алып барыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2018), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2019), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған (2000) һәм халыҡ (2010) артисы, ЮНЕСКО-ның тыныслыҡ өсөн артисы (2011). Бөгөлмә ҡалаһының почётлы гражданы (2000).
Алһыу Бәхтиева (26 июль 1970 йыл) — театр актёры, йырсы. 1993 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры, 2000 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).
Алһыу Шәфиғуллина Тәлғәт ҡыҙы (27 сентябрь 1973 йыл) — бейеүсе. 1991—2015 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010), Башҡортостандың халыҡ артисы (2000).
Саяпова Алһыу Рәфҡәт ҡыҙы (10 апрель 1952 йыл) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алһыу мәсет (Ҡазан)(Ал мәчет; Унынсы йәмиғ, татар зыяраты эргәһендә, тәпәш бохар, Йәшел) — Ҡазандың Яңы-Татар слободаһындағы мәсет. 1906 йылда сауҙагәр Ғәликәйев Мөхәмәтсадыҡ аҡсаһына төҙөлгән. 1931 йылда. ябыла. Архитекторы билдәһеҙ. Исемен стеналарының төҫө буйынса ала. Мәжит Ғафури урамы, 67-сы һанлы йортта урынлашҡан. 1998 йылда элекке мәсет бинаһы Ислам динен ҡабул итеүгә 1000 йыл исемендәге Мәҙрәсәгә тапшырыла.
"Алһыу погондар" —Борис Изюмскийҙың роман-тетралогияһы. 1948 йылда повесть итеп яҙылған. Артабан повесть роман-трилогияға: «Начало пути», «Зрелость», «Дружба продолжается» — әйләндерелгән, һуңғараҡ «Подполковник Ковалёв» әҫәре романдың дүртенсе киҫәгенә әүерелгән. 1953 йылда роман буйынса «Честь товарища» кинофильмы, 1980 йылда 3 сериялы «Алһыу погондар» телефильмы төшөрөлә.
Алһыу ойоҡ — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 33-сө һанында 1886 йылдың 16 авгусында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.
Алһыу йөнтәҫ бәшмәк (Lactarius torminosus) — һөтлө бәшмәктәр (Lactarius)һарыҡ бәшмәге ғаиләһенән булған ашарға яраҡлы бәшмәк.(Russulaceae).
Акимов
Акимов — урыҫ ир-ат фамилияһы. Аким йәки Иоаким сиркәү исеме менән бәйләнгән. Боронғо йәһүд теленән «Аллаһ тарафынан тәғәйенләнгән» тип тәржемә ителә.
Акимова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
-
Яңы Табын
Яңы Табын (Новотабынск) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Табын ауыл Советы составындағы 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан ҡасаба.
Географияһы
Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендәге таулы урманлы ерендә урынлашҡан. Климаты бер аҙ ҡоро. Ландшафты һоро урман тупрағындағы һәм көлһыу ҡара тупраҡтағы ҡатнаш урмандарҙан (ҡайын, уҫаҡ, саған) тора. Географик координаталары:54°01′53″ т. к. 56°28′33″ к. о.HGЯO.
Яңы Табын ҡасабаһына яҡын ятҡан тораҡ пункттар: Сәйетбаба, Красноусол, Бурлы, Аҡкүл, Табын, Яңы Бурлы, 	Родина, Берёзовка, Архангел, Павловка,	Әхмәт, Победа, Кузьма - Александровка, Героевка.
Географик урыны
Ҡасабанан алыҫлыҡ (1 ғинуар, 1969):
- ауыл Советы үҙәгенә (Табын) тиклем: 8 км,
- яҡындағы Аҡ Күл тимер юл станцияһына тиклем: 47 км
Тарихы
2005 йылда Ғафури районында 4 ҡасаба бөтөрөлә.
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә: ст.1 4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы юҡҡа сығарырға:
16) Ғафури районында:
а) Бельский ауыл Советының Вольная Жизнь ҡасабаһын;
б) Үтәк ауыл Советының Красно-Кармальский ҡасабаһын;
в) Табын ауыл Советының Яңы Табын ҡасабаһын;
г) Красноусол ауыл Советының Срытая Гора ҡасабаһын
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 115 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар.
1703 йыл
1703 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ҡурғаштамаҡ
Ҡурғаштамаҡ (Кургаштамак) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 453455, ОКАТО коды — 80215834004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы
Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы (июль, 1898, Бәләбәй районы, Туҙлыҡыуыш ауылы — 10.07.1938) — дәүләт эшмәкәре, Ишембай нефтен үҙләштереү башында тороусы, БАССР-ҙың игенселек халыҡ комиссары (1937), сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Ғимат Йыһангир улы Йәһүҙин 1898 йылдың июлендә Бәләбәй өйәҙе Туҙлыҡыуыш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт юлын иртә, 12 йәшендә, мейес яғыусы булып башлай. 1916 йылда Соҡаҙытамаҡ улус идаралығының йомошсоһо, артабан — күсереп яҙыусы вазифаһын башҡара.
Хеҙмәт юлы һәм ҡаҙаныштары
1918 йылдың сентябрендә Бәләбәй ҡалаһы өйәҙ ревкомы башҡорт-татар комиссариаты хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә.
1919-1920 йылдарҙа Петроград ҡалаһын аҡтар һөжүменән азат итеүҙә ҡатнаша.
1920 йылдың мартында Соҡаҙытамаҡ ауылының улус башҡарма комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә.
1922 йылдың декабренән 1925 йылдың ноябренә тиклем Бәләбәй кантонының ер идаралығы мөдире.
1927 йылдың февралендә Бәләбәй кантон башҡарма комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә.
1929 йылдың июленән 1934 йылдың майына тиклем БАССР-ҙың Халыҡ хужалығы советы рәйесе.
1932 йылда Ишембайҙа Башҡортостан нефтен үҙләштереү башланғысында тора.
1934 йылдың июненән ноябренә тиклем Мәскәү ҡалаһында Бөтә Союз башҡарма комитеты (ВЦИК) эргәһендә Башҡортостан Хөкүмәтенең даими вәкиле була.
1934 йылдың ноябренән 1937 йылдың июненә тиклем БАССР-ҙың урындағы сәнәғәте халыҡ комиссары вазифаһында хеҙмәт итә.
Сәйәси золом ҡорбаны
ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты бюроһының 1937 йылдың 29 июле ҡарары (10-сы һанлы протокол) менән, Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы Эске эштәр халыҡ коимссариаты органдары тарафынан «халыҡ дошманы» исеме тағылып, ҡулға алына һәм ВКП (б) сафтарынан сығарыла.
1938 йылдың 10 июлендә СССР Юғары судының хәрби коллегияһы Енәйәти кодексының 58-2, 58-7, 58-8, 58-11 статьялары нигеҙендә мөлкәтен тартып алыуға һәм юғары язаға — атып үлтереүгә дусар ителә.
Хәтер
Тыуған төбәгендә Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы һәйкәле ҡуйылған.
Кесе Сыя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1704 йыл
1704 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Криспендорф
Криспендорф (Crispendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 406 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 430 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7924 һәм автомобиль коды — SOK.
Успение сиркәүе
Успения сиркәүе – Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районындағы Владимир станицаһындағы сиркәү
Тарихы
Владимир станицаһының Успение сиркәүе дини яҡтан ғына түгел, тарихи ҡыҙыҡһыныу ҙа уята. Был Сулин ерендә беренсе православ сиркәүе. Сиркәү 1830 йылда Яңы Ивановка слободаһында (хәҙер Владимир станицаһы) килеүселәр һәм подполковник ҡатыны Мария Ивановна Бобрикова аҡсаһына төҙөлә. Сиркәү таш фундаментта ағастан төҙөлә. 1874 йылда тағы яңы сиркәү төҙөлә башлай. Шул уҡ йылда сиркәүҙең төҙөлөшө казак Степан Шевырев аҡсаһына төҙөлөп бөтә. Яңы сиркәү таш фундаментта, шулай уҡ ағастан һәм бер тәхетле була. Штат буйынса Успение сиркәүендә священник, дьякон һәм псаломсы иҫәпләнә. Священник үҙенең ғаиләһе менән ағас сиркәү йортонда йәшәй, дьякон фатирға инә, псаломсы үҙ йортонда йәшәй. Сиркәүҙә 1830 йылдан метрика китабы алып барылған. Борон, ғибәҙәтхана эргәһендә Мәскәү-Кавказ тракты үткән, ул Рәсәй Империяһы ҡалаларын Дон, Кубань һәм Кавказ менән тоташтырған, ҡорам менән йәнәшәлә сәйәхәтселәр туҡтап ял итеү өсөн ҡунаҡхана булған. Бында А.С. Пушкин һәи ике батша Николай Беренсе һәм Александр Икенсе туҡтап киткән, улар Успение ҡорамына ла барғандар. Успение ғибәҙәтханаһының мәхәлләһе округта иң ҙуры булған  – 3,5 кеше килгән. Успение мәхәлләһендә XIX быуат аҙағында XX быуат башында Дон епархияһы аҡсаһына өс сиркәү-мәхәллә мәктәбе асыла. Успение ҡорамы үткән быуаттың 20-се йылдарында ябыла һәм иген келәте булараҡ файҙаланыла. 1942 йылда немец оккупацияһы ваҡытында сиркәү асыла һәм  50-се йылдарҙа ябыла. Сиркәү ауыл мәҙәниәте йорто сифатында ҡулланыла. Әлеге көндә лә ҡорам шул статуста тора.
Руханиҙары
-1861 – 1880 йй. - Дьяченко Василий Тихонович
-1880 – 1900 гг. - Мартынов Григорий Иванович. 1881 йылдың 19 ноября бармица менән бүләкләнгән.
-1900 – 1907 йй. Борисов Василий Андреевич. 1899 йылдың   21 сентябрендә бармица менән, 1905 йылдың  22 ғинуарында башлыҡ менән бүләкләнгән.
-1907 йылдың 7 декабре - Попов Николай Викторович. 1911 йылда бармица менән бүләкләнгән.
Әҙәбиәт
•	Кудрявцев, В. Успенская церковь ст. Владимировской / В. В. Кудрявцев // Криница. – 2002. – 22 авг. (№34) - С.4.
•	Кудрявцев, В. Успенская церковь ст. Владимировской / В. В. Кудрявцев // Сулинская земля: страницы истории. – Ростов н/Д., 1999. - С.121 – 125.
•	Мякинченко, В. Успенская церковь / В. А. Мякинченко // Сулин и сулинцы: слов. – справ. – Красный Сулин, 2002. – С.101.
•	http://ru.wikipedia.org/
•	Sobory.ru
•	Krsulin.ru
Бедовой-Яга
Бедовой-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Улень
Кесе Улень — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улень йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөгә
Бөгә — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Кама һыуһаҡлагысының Ыҡ ҡултығына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :