cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каган Илья Иосифович
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
2013 йылда Ырымбур дәүләт медицина университетында микрохирургия һәм клиник анатомияның ғилми-тикшеренеү институтын ойоштора, Ырымбур дәүләт медицина университеты тарихы музейына нигеҙ һала һәм уның ғилми етәксеһе булып тора.
2019 йылда Илья Иосифович Каганға «Ырымбур ҡалаһының почетлы гражданы» тигән исем бирелә.
Баҫмалары
550 баҫма авторы, улар араһында
Монографиялар
Дәреслектәр, ҡулланмалар, уҡыу әсбаптары
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Миҙалдары:
Билдәләр:
Маҡтаулы исемдәре:
Бетау
Бетау (Bethau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 182 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6925 һәм автомобиль коды — WB.
Бәләкәй Үтәш
Бәләкәй Үтәш (Малый Утяш) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 122 кеше. Почта индексы — 453061, ОКАТО коды — 80221816007.
Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы
Ғәбдиев Шәһәрғази Шаһыбал улы (9 декабрь 1898 йыл — 5 июль 1979 йыл) — башҡорт шағир-импровизаторы. Беренсе донъя, граждандар, 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғыштарында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Бәләкәй Үтәш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы
Биографияһы
Шәһәрғәзи Шаһыбал улы Ғәбдиев 1898 йылдың 9 декабрендә Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе (хәҙер Баймаҡ районы) Икенсе Этҡол ауылында тыуған.
Муллаҡай мәҙрәсәһендә белем ала. Төрки, ғәрәп һәм фарсы телдәрен белгән. Тыуған ауылында уҡытыусы булып эшләгән.
Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында, Башҡорт милли хəрəкəтендә ҡатнашыусы.
«Башҡорт милләтсеһе» исеме тағылып репрессияға эләгә. 1929 йылдың 21 ноябрендә ҡулға алына һәм 58-2, 58-8, 58-10, 58-11 статьялары буйынса 10 йылға хөкөм ителә. 1968 йылдың авгусында аҡлана.
Патон күпере
'''Е. О. Патон исемендәге күпер' (Патон күпере''; міст Патона) —Киевта Днепр аша күперҙәрҙең береһе.
Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы
Биографияһы
1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнаша.
Патон күпере
Төҙөү 1940 йылда башлана. 1953 йылда төҙөлә, күпер аша хәрәкәт 1953 йылдың 5 ноябрендә асыла.
Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы
Ижади эшмәкәрлеге
Шәһәрғәзи Ғәбдиевтың шиғриәте Аҡмулланың һәм Ш. Бабичтың ижады йоғонтоһы аҫтында ойошторолған. Үҙенең әҫәрҙәрендә Шәһәрғази Шаһыбал улы үҙ халҡын белем үҙләштерергә саҡыра һәм төрлөсә наҙанлыҡты тәнҡитләй.
Патон күпере
Оҙонлоғо — 1543 м.
Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы
Ижади эшмәкәрлеге
«Ҡарагайүҙәк бәйете» исемле бәйетендә уҙәк темаһы булып («Ҡарағай-Үҙәге тураһындағы бәйет») башҡорт аҫаба ерҙәрен һатып һәм көс менән алынған хәлдәр менән бәйле тарихи ваҡиғалар торалар.
Патон күпере
Кесе округ юлының өлөшө.
Конструкцияһы
Күпер урҙалы конструкцияларҙан, тоташ төп урҙалы оҙонлоғо 58 һәм 57 м ике тамғалы киҫелештә, бейеклеге 3,6 м, 26 тороҡло, кессон нигеҙендә таяныстарҙан тора. Тороҡло төҙөлөштәр 29 метр оҙонлоҡтағы бер типтағы 264 блоктан тора, монтажлау ваҡытында 10668 метр йөйҙәр иретеп йәбештерелә. Йөрөй торған юл өлөшөнөң киңлеге 21 метр, тротуарҙың киңлеге — 3-әр метр. Хәрәкәте хәүефһеҙлеген арттырыу өсөн 1968 йылда Патон күперендә ярым ҡаты декоратив-художестволы ҡоймалар эшләнә (СССР-ҙа беренсе тапҡыр). Уны Донецк ҡалаһынан «Ремкоммунэлектротранс» предприятиеһы башҡара. 1954 йылдың 1 ноябренән 2004 йылдың 9 июненә тиклем күпер буйлап трамвай юлы үтә.
Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы
Ижади эшмәкәрлеге
Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы әҫәрҙәренә — «1941-1945 йылғы һуғыш бәйеттәре» («1941-1945 һуғыш йылдарҙағы тураһында бәйеттәр»), «Еңеү», «Туғандар ҡәберенә ҡарап» тәрән илһөйәрлек мотивтары хас. Ғәбдиевтың ҡайһы бер әҫәрҙәре һәм унан яҙып алынған «Перовский», «Һары ла сәс», «Һырдаръя» һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙарының варианттары «Башҡорт халыҡ ижады» һәм «Башкирское народное творчество» йыйынтыҡтарына индерелә.
Патон күпере
Конструкцияһы
Күпергә инеү урыны уң яҡ ярҙан дорический ордер пропилеялары менән, һул яҡтан — бейеклеге 20 метрлы ике колонна менән биҙәлгән.
Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы
Ижади эшмәкәрлеге
Шәһәрғәзи Ғәбдиев башҡорт фольклоры һәм топонимикаһы буйынса материалдар йыя. Уның ҡулъяҙмалары Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең ғилми архивында һаҡланалар.
Патон күпере
Конструкцияһы
Патон күперен проектлайҙар һәм төҙөйҙәр:
Күперҙе проектлауҙа һәм төҙөүҙә академик Евгений Оскарович Патон туранан-тура ҡатнаша, ҡоролма уның исеме менән атала.
Патон күперендә трамвай
2004 йылда күпер яңыртылғанға тиклем, Патон күперенән, һул яҡ яр өлөшөн уң яҡ яр менән тоташтырыусы трамвай юлы үтә. Реконструкция процессында трамвай юлдары һүтеп ташлана, ә күпер буйлап троллейбус юлы һалына, ул трамвай маршруты буйынса пассажирҙарҙы ташыуға һәләтһеҙ булып сыға. Һөҙөмтәлә Киев трамвайы системаһы һул яҡ ярҙағы һәм уң яҡ ярҙағы ике селтәргә бүленә, был Днепрҙың уң һәм һул яҡ яры буйынса трамвай юлын тыйыу буйынса ҡаршылыҡ акцияһы һәм ҡултамғалар йыйыуҙы тыуҙыра.
2006 йылда Набережный шоссеһы буйынса һалынған трамвай юлын һүтеү планлаштырыла. Был трамвай һыҙығының булмауы киев трамвайының уң һәм һул яҡ яры селтәренең Патон күпере аша трамвай юлын тергеҙеү мөмкин булмаясаҡ. Киев ҡала советына яңы ҡала башлығы Лконид Черновецкий килеүе менән һүтеп ташлауҙы кисектерәләр, ә 2008 йылда ҡала хакимиәте рәсми рәүештә был урамдағы трамвай юлын һүтеп алыу тураһында мәғлүмәтте кире ҡаға. Һуңыраҡ Патон күперендәге трамвай һыҙығын тергеҙеү пландары тураһында мәғлүмәт тарала, ләкин бер йылдан һуң трамвай юлдарын Контрактов майҙанынан һүтеү тураһында иғлан ителә, уларҙың юҡлығы Набережный шоссеһы буйлап юлды айыра, ә трамвай юлын Патон күпере аша тергеҙгән хәлдә әһәмиәте булмай.
Яңыртыу
Күперҙе реконструкциялау кәрәклеген беренсе тапҡыр 1990 йылда һөйләй башлайҙар. Әммә ул ваҡытта аҡса булмай. 2012 йылда үтәсәк футбол буйынса Европа чемпионатына әҙерлек барышы менән бәйле 2008 йылда реконструкциялау тураһында тағы һүҙ килеп сыға. Атап әйткәндә, проект әҙерләнә, уға ярашлы, уның тимер япмаһын еңел металл менән алмаштырыу планлаштырыла. Күперҙең киңлеге 21 метрҙан 38 метрға тиклем киңәйтеү күҙ уңында тотола. Шулай ҙа финанс кризис менән бәйле күперҙе яңыртыу кисектерелә. 2011 йылдың 27 майында Украинаның премьер-министры Николай Азаров, Дарницкий тимер юлы һәм автомобиль юлдары күпере һәм Подольск-Воскресенск күпере аша сығыу юлдары төҙөлөп бөткәндән һуң Киевта Патон күперен реконструкциялау башлана тип белдерә.
Студентҡа һәйкәл (Донецк)
«Студент һәйкәле» — скульптура композицияһы, Донецк һәйкәлдәренең береһе.
Һәйкәлде төҙөү Донецк милли университетына нигеҙ һалыныуҙың 70-йыллығына һәм иҡтисади-хоҡуҡи факультет асылыуҙың 25 йыллығына тап килтерелә.
Һәйкәлдең авторҙары Горловканан скульпторҙар Николай Новиков һәм Дмитрий Илюхин. Проект етәксеһе Петр Антипин. Скульптура Донецксталь ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә ҡойолған.
Скульптура композицияһының бер нисә варианты эшләнә, шулар араһынан студенттар тауыш биреү юлы менән ахырғы вариантты һайлап ала.
Һәйкәл 2007 йылдың 6 сентябрендә Донецк милли университеты иҡтисади-хоҡуҡи факультетының яңы бинаһының эске ихатаһында асыла. Һәйкәлде асыу тантанаһында уның авторы Николай Новиков, проект етәксеһе Петр Антипин, Донецк милли университеты ректоры Владимир Шевченко, иҡтисади-хоҡуҡи факультет деканы Вячеслав Волков ҡатнашалар.
Һәйкәл эскәмйә янында баҫып торған студенттың тулы һынынан ғибәрәт. Студент эскәмйәгә ҡулы һәм тубығы менән таянған. Эскәмйәнең икенсе яғында Украинаның универсаль һәм конституцион хоҡуҡтары буйынса дәреслек, мантия һәм конфедератка ята.
Студентҡа һәйкәл шулай уҡ Харьков ҡалаһында Харьков милли радиоэлектроника университетына үҙәк инеү урыны эргәһендә ҡуйылған. Был скульптура композицияһы рәсми рәүештә «Студент» тип атала, ләкин киң мәғлүмәт сараларында һәм интернетта уны йыш ҡына «Программист һәйкәле», йәки «Студент-программист һәйкәле» тип атайҙар.
Тверь дәүләт медицина университеты
Тверь дәүләт медицина университеты (ТверьДМУ) — Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Тверь ҡалаһында урынлашҡан юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Тверь дәүләт медицина университеты».
Тарихы
1920 йылда Петроградта йәмәғәт теш дауалау институты булдырыла. 1927 йылда ул Ленинград ғилми-ғәмәли стоматология институты, ә 1935 йылда — Ленинград стоматология институты итеп үҙгәртелә. 1954 йылда ул Калинин ҡалаһына күсерелә, һәм уның базаһында Тверь дәүләт медицина академияһы барлыҡҡа килә. 2015 йылдың мартында академия университет итеп үҙгәртелә һәм вуз Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Тверь дәүләт медицина университеты» тип атала башлай.
Ректоры — Чичановская Леся Васильевна. 2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса академияла 479 уҡытыусы иҫәпләнә, шул иҫәптән 55 профессор һәм 149 доцент.
Белем биреү эшмәкәрлеге
«Рәсәй мәғарифы» федераль порталы мәғлүмәттәре буйынса, 2011 йылда университетта көндөҙгө бүлектә 2636 студент һәм ситтән тороп уҡыусы 304 студент иҫәпләнә. Университетта дауалау эше, педиатрия, стоматология, фармация, шәфҡәт туташтары хеҙмәте һөнәрҙәре буйынса әҙерлек тормошҡа ашырыла.
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
Университет күп кенә сит ил уҡыу йорттары һәм ғилми ойошмалары, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмалар менән бәйләнеш тота. Түбәндәге йүнәлештәр буйынса һиҙелерлек уңышҡа ирешелә:
ТверьДМУ сит илдәрҙең Саар Ере Университеты (Германия), Вадодар ҡалаһы Университеты (Һиндостан), Люблин ҡалаһы медицина академияһы (Польша), Рәсәй Халыҡ-ара белем биреү үҙәге (Һиндостан), Рәсәй белем биреү үҙәге (Шри-Ланка), "Байкон"медицина үҙәге (АҠШ) кеүек ойошмалар менән партнерлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырған.
Сит илдәр өсөн медицина белгестәре әҙерләү ТверьДМУ-ның халыҡ-ара эшмәкәрлегенең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. 1962 йылдан башлап донъяның 56 иленән студенттар, ординаторҙар, аспиранттар, клиник белгестәр ТверьДМУ-ла белем ала. Әлеге ваҡытта бөтә студенттарҙың ¼ өлөшөн сит ил граждандары тәшкил итә. 2001 йылдан алып уҡыу инглиз телен ҡулланып алып барыла.
Рейтингы
Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының заказы буйынса «Социаль навигатор» проекты сиктәрендә «Юғары иҡтисад мәктәбе» Милли тикшеренеү университетының һәм «Новости» Рәсәй мәғлүмәт агентлығының берлектә бойондороҡһоҙ баһалауы буйынса, Тверь медицина университетының сайты абитуриенттар өсөн асыҡ һәм үтә күренмәле сайттар төркөмөнә инә (мониторинг 2013, 2012, 2011 һәм 2010 йыл).
Калининка
Калининка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туга йылғаһының уң ярына тамағынан 3,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡара эт ҡарағаты
Эт ҡарағаты (Паслён чёрный, Solánum nígrum) — бер йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 70 см-ға ете ала. Июнь-сентярь айҙарында йәшкелт сәскә ата, июль-сентябрҙә емеше өлгөрә. Бешеп етмәгән емеше ағыулы, яҡшы бешкәненең ағыуы юҡ.
Таралыуы
Үҫемлек Евразияла таралған, Төньяҡ Америка һәм Автралияға күсереп таратылған. Эт ҡарағаты баҡсаларҙа, йырғанаҡтарҙа, йылға-күл ярҙарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған. thumb|left| [[Штурм, Якоб|Якоба Штурма Deutschlands Flora in Abbildungen, 1796 китабынан ботаник иллюстрация]] left|thumb|170px|Эт ҡарағаты емеше
Тереғолов
Тереғолов — фамилия.
Егиазаров Иван Васильевич
Биографияһы
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Әрмәнстанда тыуған. Атаһы, беренсе гильдия сауҙагәре Василий Егиазаров, Тифлисҡа күсеп, тимер атлама тауарҙар һатыу менән шөғөлләнә. Ғаилә күп балалы була, Василий һәм Мария Давидовнаның ун балаһы була, уларҙың икәүһе сабый сағында ҡорһаҡ тифы ауырыуынан вафат була.
Иван бала сағын Тифлиста атаһы йортонда үткәрә, хәҙерге адресы — Шалва Дадиани урамы 14-се йорт. 1906 йылда атаһы вафат була.
ГОЭЛРО планы төҙөү буйынса комиссияла эшләй, СССР Госпланы консультанты, Ленинград электротехник институты уҡытыусыһы, профессоры, Әрмән ССР-ы Фәндәр академияһының һыу-энергетика институты директоры, К. Маркс исемендәге Ереванский политехник институт кафедраһы мөдире.
ВКП(б) ағзаһы.
2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Ереванда Ленин проспектында (хәҙер — Месроп Маштоц урамы) академиктар йортонда йәшәй.
1971 йылда фәжиғәле һәләк була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Техник фәндәр докторы
- Профессор (1935)
- Әрмән ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1943)
- Тулугуз академияһының ағза-корреспонденты (Франция)
- Будапешт университетының почетлы докторы
- Мәскәү аэрогидродинамика институтының почетлы ағзаһы
Әҙәбиәт
Армяне-народ созидатель чужих цивилизаций: 1000 известных армян в мировой истории/С.Ширинян.-Ер.: Авт. изд., 2014, стр.329, ISBN 978-9939-0-1120-2
Кесе Тингута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Каттас
Кесе Каттас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 693 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дзержинский Феликс Эдмундович
Феликс Эдмундович Дзержинский (Feliks Dzierżyński ; ҡушаматтары Тимер Феликс, ФД, йәшерен псевдонимдары: Яцек, Якуб, Переплетчик, Франек, Астроном, Юзеф, Доманский; 11 сентябрь 1877 йыл — 20 июль 1926 йыл) — Совет Рәсәйенең поляк сығышлы революционеры, СССР-ҙың дәүләт  эшмәкәре, бер нисә наркомат етәксеһе, тәү сиратта Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһын (Контрреволюция һәм саботажға ҡаршы көрәш буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы - ВЧК-ны) ойоштороусы һәм уның тәүге етәксеһе.
РСДРП (б) Үҙәк комитеты секретары (1917), РКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1919—1920, 1921—1924), РКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзалығына кандидат (1921, 1924—1926). ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат.
Октябрь революцияһына тиклем
Поляк дворяны, Дзержиново утары хужаһы, гимназия уҡытыусыһы Эдмунд Иосифович Дзержинскийҙың улы. Әсәһе — Хелена Дзержинская, профессор Янушевский Игнатийҙың ҡыҙы.
Феликс Дзержинскийға суҡындырыу ваҡытында ике исем — Феликс Шченсны (Feliks Szczęsny) бирелә (латин һәм поляк исемдәре, икеһе лә бәхетле тип аңлатыла; хәйерле тыуыу хөрмәтенә — бала табыу алдынан әсәһе асыҡ баҙға төшөп китә, әммә балаға зыян килмәй, бала ваҡытынан алда тыуһа ла, һау-сәләмәт булып тыуа. Ғаиләлә туғыҙ бала була . Феликс бала саҡтан ксендз булырға хыяллана, хатта рим-католик дини семинарияһына уҡырға инергә ниәтләнә.
1887—1895 йылдарҙа гимназияла уҡый, шунда уҡ 1895 йылдың көҙөндә Литва социал-демократик ойошмаһына инә (беренсе псевдонимдары: Якуб, Яцек). Документтары буйынса Дзержинский беренсе класта ике йыл уҡыған, һигеҙенсе класты бөтөрмәгән: — Закон Божий — «яҡшы», логика, латин теле, алгебра, геометрия, математик география, физика, тарих, француз — «ҡәнәғәтләнерлек», ә урыҫ һәм грек теле — «ҡәнәғәтләнерлек түгел».
Һөнәрселек һәм фабрика уҡыусылары тәңәрәктәрендә пропаганда эшен алып бара. 1897 йылдың июлендә ялыу буйынса ҡулға алына һәм Ковен төрмәһенә яҡынса бер йылға ултыртыла. 1898 йылда 3 йылға полиция күҙәтеүе аҫтына Вятка губернаһына (Нолинск ҡалаһы) ебәрелә. Бында ул махорка фабрикаһына эшкә төшә һәм эшселәр араһында пропаганда алып бара. бының өсөн уны Нолинскиҙан 500 километр алыҫлыҡта ятҡан Кайгородское ауылына һөрәләр, унан ул 1899 йылдың авгусында кәмәлә ҡаса һәм башта Вильноға, артабан — Варшаваға барып етә.
Дзержинский профессиональ революционер булып китә. Литва социал-демократик партияһының Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына инеү яҡлы була, милли мәьәләләрҙә Роза Люксембург менән фекерҙәш була. 1900 йылда Литва һәм Польша Короллеге социал-демократтарының беренсе съезында ҡатнаша (СДКПиЛ).
1900 йылдың ғинуар айында ҡулға алына һәм Варшава цитаделендә ултыртыла, һуңынан — Седльце төрмәһенә. 1902 йылдың ғинуарында 5 йылға Вилюйскиға һөрөлә, бер аҙ ваҡыт Александров централының төрмәһендә тотола. 1902 йылдың июнендә һөргөн урынына китеп барышлай Верхоленскиҙан кәмәлә ҡаса һәм сит илгә сыға. Берлинда СДКПиЛ конференцияһында сит ил партия комитеты секретары итеп һайлана. Шулай уҡ Швейцарияла эшләй. «Червона штандар» («Ҡыҙыл Байраҡ») гәзитен сығара башлай һәм Краковтан Поляк Батшалығына легаль булмаған әҙәбиәтте ебәреү менән шөғөлләнә. СДКПиЛ-дың 4-се съезы делегаты (1903 йылдың июле), уның Баш Идаралығы ағзаһы итеп һайлана.
1905 йыл революцияһы ваҡиғалары осоронда Беренсе май демонстрацияһына етәкселек итә, хәрби-революцион ойошмала ҡатнаша. 1905 йылдың июлендә Варшава ҡалаһында ҡулға алына, октябрь айында амнистия буйынса иреккә сығарыла.
РСДРП ағзаһы
РСДРП-ның 4-се съезында (1906, Стокгольм) СДКПиЛ территориаль ойошма булараҡ РСДРП-ға инә. Дзержинский РСДРП-ның 4 съезы делегаты итеп һайлана, партияның үҙәк органына индерелә, РСДРП-ның хәрби-революцион ойошмаһында поляк социал-демократтарының вәкиле була.1906 йылдың июленән сентябргә тиклем- Петербургт, артабан Варшавала була һәм унда декабрҙә ҡулға алына; 1907 йылдың июнендә залогка азат ителә. РСДРП-ның 5-се съезында (1907) ситтән Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1908 йылдың апрелендә Варшавала тағы ла ҡулға алына. 1909 йылда бөтә хоҡуҡтарынан ғүмерлеккә мәхрүм ителә һәм мәңгелеккә Себергә һөрөлә (Енисей губернаһы, Канск өйәҙе, Бельское ауылы). 1909 йылдың ноябрендә Каприға М. Горькийға ҡаса. 1910 йылда Краковҡа күсенә, унан йәшерен рәүештә Польшаның рәсәй өлөшөнә сығып йөрөй.
1910 йылдың мартында партия сәркәтибе һәм партияның баш идаралығы казначейы булараҡ Краковта эшләй, унда С. С. Мушкат менән тормошон бәйләй. 1911 йылдың февралендә, Ленин сәйәсәте менән ҡәнәғәт булыуы тураһында яҙа.
Варшаваға 1912 йылдың ғинуарында әйләнеп ҡайтҡандан һуң 1914 йылдың сентябрендә ҡабаттан ҡулға алына һәм 1914 йылдың 3 апрелендә 3 йылға каторга эштәренә хөкөм ителә; Орел централында ултыра. 1916 йылда өҫтәмә рәүештә 6 йыл каторгаға хөкөм ителә, Мәскәүҙә бутырка төрмәһендә ултыра. Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың 1 мартында, азат ителә.
Үҙенең партияһы менән РСДРП(б) составына инә, РСДРП-ның мәскәү комитеты һәм Мәскәү советы башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана. РСДРП(б)-ның 7-се (Апрель) конференцияһы делегаты була, бында ул милләттәрҙең үҙбилдәнеш хоҡуҡтарын яҡлап, сығыш яһай; РСДРП(б)-ның 6-сы съезы делегаты итеп һайлана, съезда РСДРП(б Үҙәк Комитетына Һәм Үҙәк Комитеты Секретариатына ағза итеп һайлана. Демократик кәңәшмәһендә (1917 сентябрь) ҡатнаша.
Октябрь революцияһын әҙерләүҙә әүҙем эш алып бара, Мәскәүҙә ҡыҙыл Гвардия отрядтарын ойоштора. алып бара, Мәскәүҙә Ҡыҙыл Гвардия отрядтарын ойоштора. 1917 йылдың 10 (23) октябрендә РСДРП Үҙәк комитетының ултырышында ҡатнаша, ултырышта власты ҡораллы баҫып алыу тураһында ҡарар сығарыла. Хәрби-революцион үҙәге составына индерелә, түңкәрелеште ойоштороуҙа ҡатнаша. Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының 2-се Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша. ВЦИК һәм ВЦИК Президиумына һайлана, ә 21 октябрҙә — Петроград ҡала Советы исполкомына. 25 октябрҙә баш почтамтты һәм телеграфты баҫып алыу менән етәкселек итә.
ВЧК-ОГПУ һәм НКПС етәкселегендә
1917 йылдың 6 (19) декабрендә Совнарком, Дзержинскийға хөкүмәт учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең забастовкалар ихтималлығын асыҡлау маҡсатында махсус комиссия булдырырыуҙы йөкмәтә, икенсе көндө үк Халыҡ Комиссарҙары Советы ултырышында Дзержинский «Саботаж менән көрәш буйынса комиссия ойоштороу һәм уның составы тураһында» доклады менән сығыш яһай. Халыҡ Комиссарҙары Советы хуплауы буйынса Контрреволюция һәм саботаж менән көрәшеү өсөн Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы ойошторола, Дзержинский уның рәйесе итеп тәғәйенләнә һәм 1922 йылдың февраленә тиклем ГПУ итеп үҙгәртелгәнгә тиклем әлеге вазифаны биләй (1918 йылғы өҙөктән тыш).
Дзержинский, башҡа етәкселәр менән берлектә, совет дәүләт язалау сәйәсәтен, шул иҫәптән айырым кешеләргә һәм сәйәси мотивтар буйынса шәхестәр категорияларна ҡарата, әҙерләүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Сәйәсәт күмәк атып үлтереүҙәрҙе һәм концентрацион лагеры селтәрен үҙ эсенә ала. ВЧК һәм уның ГПУ, ОГПУ һәм НКВД вариҫтары кеүек, СССР-ҙағы бөтә сәйәси репрессияларға туранан-тура бәйләнеше бар.
Иң яҡшыһы — кешеләр тураһында уларҙың эштәре буйынса фекер йөрөтөргә. Икеләнгән кешеләр булған, һуңынан ситләштеләр, асыҡ, намыҫлы рәүештә ситләштеләр, һәм беҙҙең менән бер сафта бик яҡшы итеп троцкистар менән көрәшәләр. Бик яҡшы итеп Дзержинский көрәште, бик яҡшы иптәш Андреев көрәшә.
1919 йылдың ғинуарында Иосиф Сталин менән бергә Пермь районында Ҡыҙыл Армияның еңелеү сәбәптәрен асыҡлау маҡсатында Үҙәк комитеты һәм Оборона Советы комиссияһын булдыра. 1919 йылдың мартынан 1923 йылдың июленә тиклем бер үк ваҡытта- эске эштәр наркомы һәм ВОХР ғәскәрҙәренең, ә 1920 йылдың ноябренән— войск ВНУС ғәскәрҙәренең хәрби советы рәйесе була. 1919 йылдың авгусынан 1920 йылдың июленә тиклем бер үк ваҡытта ВЧК-ның Махсус бүлеге начальнигы. 1919 йылдың сентябрендә һәм 1920 йылдың октябрендә Мәскәү Оборона Комитеты рәйесе. 1920 йылдың февраленән — Главкомтруд буйынса Баш комитеттың начальнигы. Апрель айынан — РКП(бС Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзалығына кандидат, 1921 йылдан- Ойоштороу бюроһы ағзаһы.
Украинала баш күтәреүселәр хәрәкәте менән көрәштә етәкселек итә. 1920 йылда Польша менән һуғыш ваҡытында тыл начальнигы, 1920 йылда Көньяҡ-Көнбайыш фронты тылы начальнигы һәм бер үк ваҡытта Польша коммунистик эшселәр партияһының Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы була. 1921 йылдың 14 апреленән 1923 йылдың 6 июленә тиклем — РСФСР юлдар наркоматы комиссары. 1923 йылдың 6 июленән 1924 йылдың 2 февраленә тиклем — СССР юлдар наркоматы комиссары. Тимер юлдарының техник базаһын тергеҙеү менән етәкселек итә, тимер юлы транспортының эшен яйлай, урлау, хужаһыҙлыҡ, коррупциялар менән аяуһыҙ көрәшә. Дзержинский көрәштәштәренә ошолай яҙа:
Беҙҙәге юлдарҙа, хужаһыҙлыҡ өлкәһендә урлауҙар иҫ китмәле хәлдә… Вагондарҙан урлауҙар, кассаларҙа урлауҙар, складтарҙа урлауҙар, подрядтарҙа урлауҙар, заготовкаларҙа урлауҙар. Был башбаштаҡлыҡты еңеү өсөн ныҡ нервылар һәм ихтыяр көсө кәрәк…
1922 −1923 йылдарҙа — рәйесе, ГПУ (ОГПУ). 1922—1923 йылдарҙа — ГПУ (ОГПУ) рәйесе. 1923 йылдың сентябренән — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ рәйесе. 1923 йылдың башында Кавказ аръяғы крайкомы һәм грузин коммунистары араһындағы низағты тикшереү буйынса Үҙәк Комитеты комиссияһын етәкләй, Сталин менән берлектә Үҙәк Комитеты директиваһына яуап биргән крайкомдың һәм нейтралитет һаҡлау линияһы яҡлы була.
Дәүләт сиктәре һағын көсәйтеү саралары буйынса комиссия рәйесе вазифаһын биләй.
Спорт тормошо менән етәкселек итеү
Дзержинский эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре өсөн яҡшы физик форма мөһим икәнен аңлай. Уның башланғысы менән «Динамо» ДСО-һы ойошторола. 1923 йылдың 18 апрелендә йәмғиәттең ойоштороу йыйылышы уҙғарыла. Тренерҙар сифатында Мәскәүҙәге иң яҡшы спорт кадрҙары йәлеп ителә. Булдырылған спорт йәмғиәте үҙенең эшмәкәрлеген бик тиҙ арала киңәйтә. 1926 йылға «Динамо» спорт йәмғиәте 200-ҙән ашыу ячейканы үҙ эсенә ала. Бөгөнгө көндә «Динамо» иң ҙур спорт йәмғиәте булып һанала.
Халыҡ хужалығының юғары советы
1924 йылдан — партияның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. 1924 йылдың февраленән СССР ВСНХ-һы рәйесе. Сәнәғәт үҫешенең төп факторы — «киң крәҫтиән баҙарына ориентация» һәм «ауылдың хәле яҡшырмай тороп, индустриялләшергә ярамай» тип һанаған Дзержинский ваҡ шәхси сауҙаның үҫеше өсөн сығыш яһай.
Илдең металлургия комплексының үҫеше мәсьәләләре менән бик әүҙем шөғөлләнә. 1924 йылда уның башланғысы менән РСФСР ВСНХ Главметалл урынына МеталлЧК комиссияһы булдырыла, уны ул үҙе етәкләй.
Лева һәм берләшкән оппозицияның ҡаршы көрәштә ҡатнаша, сөнки улар, уның фекере буйынса, партия менән янай үткәрелгән берҙәмлек һәм Нэп. Шуның менән бергә хөкүмәт иҡтисади сәйәсәте менән белдерҙе закондың 1925—1926 йылдарҙа, отставкаға китәсәге тураһындағы менән бәйле тип һорай. Дәүләт һәм спорт тураһында фекер өҫтөнлөктәрҙе, атап әйткәндә, армияға металлопромышленность базаһы сифатын үҫтереү. Идара итеү системаһын ҡырҡа үҙгәртергә кәрәк тип һанай, еңер өсөн бюрократик «фалиж менән тормош», тип иҫәпләй илдең кире осраҡта «үҙ диктатор табып, революция похоронщик, — ниндәй булһа ла ҡыҙыл уның ҡәләме костюмда ине».
Ленинды ерләүҙе ойоштороу буйынса комиссияны етәкләй.
Үлеме һәм ерләнеүе
1926 йылдың 20 июлендә СССР иҡтисады торошона арналған Үҙәк Комитеты Пленумында Дзержинский ике сәғәтлек доклад менән сығыш яһай, уны уҡыған саҡта ауырыуы йөҙөнә сыҡҡан була. Докладта ул Г. Л. Пятаковты, уны ул «сәнәғәттең иң эре дезорганизаторы» тип атай, һәм үҙен политкандарса тотҡан Лев Каменевты ҡаты тәнҡитләй.
Ошо көндә уҡ Дзержинский йөрәк өйәнәгенән вафат була. .
22 июлдә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә.
Хәтер
Дзержинскийҙың исеме СССР-ҙың күп кенә ҡалаларына һәм ауылдарына, бер нисә заводҡа, фабрикаларға, караптарға һәм башҡа объекттарға бирелә. Ҡала урамдарында «Тимер Феликстың» һәйкәлдәре, бюстары барлыҡҡа килә. Уның исеме урамдарға һәм майҙандарға, мәктәптәргә һәм институттарға бирелә.
Ғәзизуллин Исмәғил Ҡорбан улы
Ғәзизуллин Исмәғил Ҡорбан улы  (17 сентябрь 1946 йыл) — рәссам. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Исмәғил Ҡорбан улы Ғәзизуллин 1946 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
1972 йылда П. П. Беньков исемендәге Ташкент художество училищеһын тамамлай.
Примитивизм һәм кубизм һыҙаттарын ҡушып, авангардист рәссам булараҡ эшләй.
«Инйәр» (1989), «Һары бейә» (1990), «Көньяҡ Башҡортостан рәссамдары ассоциацияһы» (1996) ижади төркөмдәре ағзаһы.
Рәссамдың картиналары Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, «Оҙайлы һаҡламдар фонды» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә, «Урал» галереяһында, Милли мәҙәниәт музейында, «Ҡазан» милли-мәҙәни үҙәгендә (Ҡазан) һаҡлана.
Ижади эштәре
«Уҡыусы ҡыҙ», «Тау юлы» (1989). «Ҡунаҡта», 1986; «Ауыл хәстәре» (1989); «Киске намаҙ» (1998); «Яҙғы гөлләмә», «Һәнәк тотҡан ир», «Ураҡ тотҡан бабай», «Розалар һәм балта», «Йәйге төн», «Күрешеү», «Яңғыҙ ҡарсыҡ», «Түбән ай», «Иртәнге намаҙ», «Катруф ҡаҙыу», «Тауҙарҙа таң ата», «Оля портреты», «Чечен синдромы», «Ситтәге эт», «Баҡсам сюжеты».
«Ҡош тотҡан ҡарт» (1998) литографияһы, «Бесәндә», «Ҡартлыҡ» (1990) акварелдәре.
Күргәҙмәләре
Ғәзизуллин Исмәғил Ҡорбан улы 1982 йылдан республика, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Өфөлә шәхси күргәҙмәләр ойоштора (1988, 1996).
Ҡан әйләнеше
thumb|350px|right Ҡан әйләнеше — организмда ҡандың циркуляцияһы. Ҡан йөрәктең ҡыҫҡарыуы (тибеше) һөҙөмтәһендә тамырҙар буйлап хәрәкәт итә. Ҡан организмдың туҡымаларын кислород, туҡлыҡлы матдәләр, гормондар менән тәьмин итә. Шул уҡ ваҡытта күҙәнәктәрҙәге матдәләр алмашыуы  продуктарын  йыйып  ала һәм уларҙы бүлеп сығарыу  ағзаларына еткерә.
Ҡандың кислород менән байыҡтырылыуы — үпкә, ә туҡлыҡлы матдәләр менән туйындырылыуы аш һеңдереү ағзалары аша бара.
Бауырҙа һәм бөйөрҙә метаболизм продуктары нейтралләшә һәм сығарыла. Ҡан әйләнеше процесы гормондар һәм нервы системаһы аша көйләнә.
Ҡоро ер организмдарының ҡаны ике ҡан әйләнеше түңәрәге: кесе ҡан әйләнеше түңәрәге (үпкә аша) һәм ҙур ҡан әйләнеше түңәрәге (ағзалар һәм туҡымалар аша) буйлап әйләнә.
Ҡан әйләнеше — кешенең һәм хайуандарҙың йәшәйешендә бик мөһим фактор. Ҡан даими әйләнеп, хәрәкәтләнеп торғанда ғына үҙ функцияларын үтәй ала.
Кешенең һәм күпселек хайуандарҙың ҡан тамырҙары системаһы йөрәктән, туҡымаларға һәм ағзаларға ҡанды килтереп һәм йөрәккә ҡайтарып торған тамырҙарҙан ғибәрәт.
Ағзаларға һәм туҡымаларға ҡан килтереп торған тамырҙар артерия тип атала. Артериялар вағыраҡ артерияларға, артериолдарға, ниһайәт, капиллярҙарға тармаҡлана.
Ҡан әйләнеше
Ҡан тамырҙары системаһы йомоҡ. Күҙәнәктәр менән ҡан араһында ҡан тамырҙары стенаһы кәртә булып тора. Ул туҡыма шыйыҡсаһы менән йыуылып тора. Артерия менән веналарҙың стеналары ҡалын, шуға күрә ҡандағы туҡлыҡлы матдәләр, кислород юлда юғалмай. Ҡан уларҙы кәрәкле урынға лып барып еткерә. Ҡан менән туҡымалар араһындағы матдәләр алмашыныу процессы капиллярҙарҙа ғына башҡарыла. Капилляр стеналары бик йоҡа — эпителиаль туҡыманың бер ҡатламынан ғына тора. Ошо стена аша туҡыма шыйыҡсаһына ҡан плазмаһының бер өлөшө бүленеп сыға, туҡлыҡлы матдәләр, кислород, углекислый газ һ.б. матдәләр күсә.
Ҡан әйләнеше түңәрәктәре
200px|thumb|Кешенең ҡан әйләнеше системаһы Ҡаң әйләнеше системаһы ҙүр һәм кесе ике түңәрәктән тора. Ҡан әйләнешенең ҙур түңәрәге һул ҡырынсыҡтан башлана, шунан ҡан аортаға этеп сығарыла. Ағзаларҙа ваҡ артериялар капиллярҙарға тармаҡлана. Капилляр стеналары аша ҡан туҡыма шыйыҡсаһына туҡлыҡлы матдәләр, кислород тапшыра, үҙенә углекислый газ ала, тереклек эшмәкәрлеге продукттырын йыя һәм вена ҡанына әйләнә. Был ҡан капиллярҙарҙан ваҡ веналарға йыйыла. Улар эрерәктәренә тоташа. Өҫкө һәм аҫҡы эсе ҡыуыш веналар вена ҡанын уң яҡ йөрәк алдына килтерә.
Уң яҡ йөрәк алдынан вена ҡаны уң ҡарынсыҡҡа килә. Уң ҡарынсыҡтан ҡан әйләнешенең кесе түңәрәге башлана.
Уң ҡарынсаҡ ҡыҫҡарып ҡанды үпкә олонона ҡыҫырыҡлап сығара, ул үпкәгә ҡан алып барған үң һәм һул үпкә артерияларына бүленә.
Үпкә капиллярҙарында газ алмашыныу бара: вена ҡаны углекислый газын бирә, кислород менән туйына һәм артерия ҡанына әйләнә. Дүрт үпкә венаһы буйлап артерия ҡаны һул йөрәк алдына әйләнеп ҡайта.
Пележма
Пележма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солза йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кисть (Шаха ҡушылдығы)
Кисть  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаха йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәхриә Эвджен
Фәхриә Эвджен Озчивит(төр. Özçivit Fahriye Evcen ; 4 июнь 1986 йыл, Золинген) — Төркиәнең телевидение һәм кино актрисаһы.
Биографияһы
Фәхриә 1986 йылдың 4 июнендә Төньяҡ Рейн-Вестфалияла Золингенда Салоникиҙан күскән төрөк һәм черкес ҡатын-ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Фәхриәнең бала сағы Золингенда төрөктәр өсөн ауыр осорға тура килә. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Фәхриә Генрих Гейне исемендәге Дюссельдорф университетына уҡырға инә, унда социология өйрәнә. Дюссельдорфта уҡыу осоронда, 2005 йылда, Фәхриә әсәһе менән Истанбулға ял итергә бара, көтмәгәндә унда «Никогда не забывай» сериалында роль ала. Төшөрөүҙәр тамамланғандан һуң Фәхриә актриса карьераһын дауам итергә ҡарар итә һәм академик отпуск ала.
Тиҙҙән ул Гюнтекиндың хәҙерге заманға яраҡлаштырылған «Листопад» романында Неджла ролен ала, ул уға Төркиәлә киң танылыу килтерә. «Листопад» фильмында эште тамамлап та өлгөрмәй, Фәхриә тағы бер нисә, шул иҫәптән «Тоска» сериалында, «Небеса» һәм «Любовное затмение» фильмдарында төп ролдәрҙе ала. 2009 йыл башында тарих өйрәнер өсөн Фәхриә Босфор университетына уҡырға инә, әммә «Листопад» сериалында төшөүҙәр мәшғүллеге уҡыуҙы кисектерергә мәжбүр итә. 2014 йылда Фәхриә Босфор университетының тарих факультетын тамамлай. 2013 йылда Фәхриә Решат Нури Гюнтекиндың хәҙерге заманға яраҡлаштырылған Королек — птичка певчая" романынан төп роль ала . Артабан «Курт Сеит и Шура» сериалында Мюрвет роле килә. 2014 йылда Фәхриә «Любовь похожа на тебя» фильмында төп ролде уйнай, унда Бурак Озчивит персонажының һөйгәнен уйнай, Бурак менән Фәхриә элек «Королек» сериалында ла төшкәйне. 2016 йылда Фәхриә «Бесконечная любовь» фильмында төшә, бында уның партнеры билдәле төрөк актеры Мурат Йылдырым була.
Мәндем
Мәндем (Мендим) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 204 кеше. Почта индексы — 453078, ОКАТО коды — 80221837002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Овата
Овата (балка Буран-Гол) — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы,Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға йылға - ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тереғолов Әхмәтйән Хөсәйен улы
Тереғолов Әхмәтйән Хөсәйен улы (5 июнь 1896 йыл — 9 март 1977) — хәрби эшмәкәр. 1922—1923 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының хәрби комиссары. Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Полковник. Ленин ордены кавалеры (1967).
Биографияһы
Әхмәтйән Хөсәйен улы Тереғолов 1896 йылдың 5 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡарғалы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Үрге Ҡарғалы) ауылында тыуған. Сығышы менән дворян Тереғоловтар нәҫеленән.
1919 йылдан 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының штаб начальнигы булып хеҙмәт итә. 1919 йылдың июненән 1-се Башҡорт уҡсылар полкы командиры була.
1920—1921 йылдарҙа Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы менән командалыҡ итә.
1922—1923 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының хәрби комиссары вазифаһын үтәй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1977 йылдың 9 мартында Татар АССР-ының Ҡазан ҡалаһында вафат була.
Ҡурыуҙы
Ҡурыуҙы— Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауылындағы тау.
Ҡурыуҙы тауы
Байназар ауылы ҡаршыһындағы был тау башында элемтә вышкаһы урынлашҡан, битләүендә Ғәтифә паркы тип исемләнгән ағаслыҡ үҫеп килә. Ә аҫтараҡ халыҡ яңы өйҙәр төҙөгән. Ҡурыуҙы тауының итәгендә ауылға терәлеп тигәндәй зыярат, Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәренә бағышланған обелиск урынлашҡан.
Этимологияһы
Ҡурыуҙы тауының атамаһы Бөрйән районы ерлегендә яҙып алынған Бабсаҡ бей һәм Күҫәк бей эпосынан алынған. Борон замандарҙа Бөрйән һәм Ҡыпсаҡ ырыуҙары араһында низағ килеп сыҡҡан. Бөрйән батыры Ҡарағөләмбәт Бабсаҡ бейҙе үлтерә. Бабсаҡ бейҙең улы Күҫәк бей атаһының ҡонон ҡайтарып, Ҡарағөләмбәтте Байназарға алып килеп, ауыл ҡаршыһындағы тауҙа ҡаҙанға һалып ҡура. Шунан бирле был тауҙың исеме Ҡурыуҙы булып ҡалған.
Географик һүрәтләнеше
Ҡурыуҙы тауының көньяҡ-көнсығыш битләуе Байназар ауылына ҡарай. Тауҙы көнсығыш яҡлап Тәрәнуя, көнбайыштан Келәтбар уяһы сикләп тора. Ҡурыуҙы тауы төньяҡтан Арҡа яланына барып тоташа.
Үҫемлектәр донъяһы
Ҡурыуҙы тауының башында имәнлек урынлашҡан. Тау артынан был имәнлек ҡатнаш урманға әйләнеп, яланға барып тоташа. Тауҙың ауылға ҡарап торған битләүендә элек ҡайынлыҡ булған, ләкин Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ул аяуһыҙ утынға ҡырҡылған. Әлеге мәлдә тау битләүендә берәм-һәрәм генә ҡайындар үҫеп ултыра.
Һылтанмалар
Ҡурыуҙы— Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауылындағы тау.
Латипов Ҡотдос Ҡәниф улы
Латипов Ҡотдос Ҡәниф улы (14 июль 1923 йыл — 23 декабрь 2016 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, авиация полковнигы (1967). 1945 йылдан КПСС ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1946).
Биографияһы
Ҡотдос Ҡәниф улы Латипов 1923 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Дыуан-Мәсетле улусына ҡараған (әлеге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы) Яңы Мишәр ауылында тыуған. Башҡорт.
Мәсәғүт педагогия училищеһен тамамлағандан һуң 1939—40 уҡыу йылында Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1940 йылда Белорет аэроклубын, 1942 йылда Свердловск ҡалаһында осоусыларҙың хәрби авиация мәктәбен тамамлай. 1941 йылдың ноябрь айынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Волхов, Калинин, Көнбайыш һәм Икенсе Украин фронттарында хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң авиаэскадрилья командиры, полк командиры урынбаҫары, авиация дивизияһында политбүлек етәксеһе, илдең Хәрби Һауа көстәре менән идара итеүсе үҙәктәрҙең береһендә етәксе, Н. Г. Жуковский исемендәге Хәрби Һауа инженер академияһында факультет етәксеһе дәрәжәләрендә хеҙмәт итә. 1952 йылда Мәскәү ҡалаһында В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияны тамамлай. 1974 йылдан отставкала.
Ҡотдос Ҡәниф улы Латипов 2016 йылдың 23 декабрендә Мәскәү ҡалаһында вафат булды. Герой илебеҙ баш ҡалаһындағы Троекуров зыяратының Дан Аллеяһында ерләнде.
Батырлығы
Planned
Хәрби характеристика
''Копия. ЦА МО, фонд 12гв. шард, опись № 2 дело 21-1944 г., стр.109''
БОЕВАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА
за период С 1 ЯНВАРЯ 1944 г. на летчика старшего 568 шап 231 шард младшего лейтенанта Латыпова Куддуса Канифовича
1923 года рождения, башкир, член ВЛКСМ с 1938 г., образование: общее — 10 класс /педучилище/ в 1940 г.,; военное — Сверд-ловская военная школа пилотов в 1941 г., в КА и ВВС — 1941 г. Заним.долж.с 13.01.44г., В Отеч.войне: с I по Ш-42г. -Волхове:-: фронт, с Ш по УП — Калининский фронт, с 1.УП по 30.Ш.44г. — Зап.фронт и с. 1.1У.44г. по н/в 2-й Украинский фронт. Награды: орден «Красное Знали» — 1943 г., «Отечественная война П степени»- 1944,:
Делу партии Ленина и Социалистической родине предан. Морально устойчив, идеологически выдержан. Общая и политическая подготовки хорошие. Военную тайну хранить умеет. К подчиненным требователен, заботлив. Экипаж хорошо сработан. Инициативен. Внешне и внутренне подтянут. Умеет обеспечить выполнение своего решения. С массами-работает в подразделении хорошо, выполняя комсомольские поручения. Над повышением своих боевых качеств работает хорошо. В бою ведет себя смело, решительно, всегда помогает товарищам. Летает хорошо, ориентируется хорошо.
За время нахождения на фронтах совершил на самолете ИЛ-2 36 успешных боевых вылетов, из них 18 на 2-м Украинском фронте. За проявленную отвагу и мужество з борьбе с немецкими захватчика, награждён орденами «Красное Знамя» и «Отечественная война П степени» В экипаже I человек награждён медалью «3a отвагу».
Аварий, поломок и вынужденных посадок не имеет. Летал на само­летах У-2, Ут-2, Р-5, СБ, в данное время — на самолете ИЛ-2. Об:: налет на всех типах — 340 часов, на ИЛ-2 — 36 часов. Материальную часть самолета ИЛ-2 и мотора Ам-38 знает хорошо и грамотно эксплуатирует.
Аморальных проступков не имеет. Лично дисциплинирован хорошо, но допускает нарушение летной дисциплины — лихачество на малой высоте.
Указанное нарушение исправляет медленно.
Достоин присвоения очередного воинского звания «лейтенант»
шап ст.лейтенант Лозоренко
3 июля 1944 г. С характеристикой согласен командир 568 шап
3 июля 1944 г.
Туников Геннадий Михайлович
Туников Геннадий Михайлович (1 август 1941 йыл,  Башҡорт АССР-ы — 3 июнь 2021 йыл, Рязань) — Рәсәй ғалимы, малсылыҡты үрсетеү буйынса, уның генетикаһы һәм технологияһы өлкәһендә белгес. П.А.Костычев исемендәге Рязань дәүләт агротехнолгоя университеты ректоры (1986—2010). Ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор. Мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003).
Биографияһы
Геннадий Михайлович Туников 1941 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ы Күмертау районының (хәҙер Көйөргәҙе районының Яңы Йәҙгәр ауылы) Йәҙгәр ауылында тыуа.
Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһының, агросәнәғәт комплексының кадрҙар сәйәсәте, Рәсәй Социология һәм идара итеү академияһының, Петровка фәндәр һәм сәнгғәт академияһының, Рәсәй аграр мәғариф академияһының, Халыҡ-ара Юғары Мәктәп  академияһының мөхбир ағзаһы (академигы).
9 фән докторы һәм 20 кандидаты әҙерләгән.
260 фәнни эш, шул иҫәптән 5 дәреслек, 12 уҡыу әсбабы, 15 тәҡдим, 5 фәнни-популяр китап баҫтырып сығара. 13 уйлап табыу патенты бар. .
Геннадий Михайлович Туников 2021 йылдың 3 июнендә Рязань ҡалаһында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
III дәрәжә (2007) һәм IV (1999) дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены, «РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре»,  «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» (1994), «Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре», «Рәсәй агросәнәғәт комплексының почетлы хеҙмәткәре». Рязань өлкәһенең почетлы гражданы маҡтаулы исемдәренә лайыҡ була, Мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003).
Шри Ауробиндо
Шри Ауробиндо ({{{lang-bn|শ্রী অরবিন্দ}}, Sri Aurobindo; урожд. Ауробиндо Гхош অরবিন্দ ঘোষ, Aurobindo Ghosh (Ghose); 1872—1950) — күренекле һинд йогы һәм интеграль йогаға нигеҙ һалыусы, философ, яҙыусы, шағир.
Тәүге йылдары һәм Кембриджда уҡыуы
Ауробиндо Гхош Калькуттала 1872 йылдың 15 авгусында тыуа. Уның атаһы, доктор Кришна Дхан Гхош, Бенгалияла Рангапур округының хирургы була. Уның әсәһе, Сварналата Деви, Брахмо-самадж дини-реформаторлыҡ йәмғиәтеэшмәкәре Раджнараяна Басуның ҡыҙы була «Aurobindo» — санскрит сығышлы исем. Санкритса «अरविन्द» һүҙе аравинда тип әйтелә һәм лотос тигәнде аңлата. Англияла йәшәгән сағында Ауробиндо үҙ исемен — «Aravinda», Бародта — «Aravind» йәки «Arvind» тип яҙа, ә инде Бенгалияға күсеп килгәс, «Aurobindo» (инглиз телендә «au» хәрефтәр бәйләнеше тик "о"тип әйтелә тип яҙа башлай. «Ghose» бенгал фамилияһы ғәҙәттә инглизсә «Ghosh» («Гош») тип ишетелә һәм яҙыла; инглиз академик сығанаҡтарында Шри Ауробиндо исеме йыш ҡына «Arabindo Ghosh» рәүешендә осрай. Тыуғандан алып уға икенсе, инглиз исем дә бирелә — Акройд (Akroyd). Ике ағаһы менән бергә ул инглиз мәҙәниәте рухында тәрбиәләнә. Биш йәшендә Дарджилинта (Darjeeling) ирланд монастырь мәктәбенә йөрөй башлай . Ике йылдан һуң (1879) Англияға ебәрелә, унда ул егерме ике йәше тулыуға Кембридждағы Король колледжын тамамлай. Һөҙөмтәлә Ауробиндо боронғо грек һәм латин, инглиз һәм француз телдәрен бик яҡшы үҙләштерә, немец, итальян һәм испан телдәрендә уҡый ала. Уның багажында инглиз телендә ҙур оҫталыҡ менән яҙылған шиғырҙар, поэмалар, пьесалар бар
Һиндостанға ҡайтыуы һәм милли бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш
Артабанғы 13 йыл дауамында Шри Ауробиндо Барода ҡалаһы (хәҙер Вадодара) хакимиәтендә төрлө вазифалар биләй, урындағы университетта инглиз һәм француз әҙәбиәтенән уҡыта, ә 1906 йылда Калькуттаға күсә һәм Милли колледж ректоры булып китә. Һиндостанда тәүге көндәрҙән алып Шри Ауробиндо даими рәүештә илдәге сәйәси хәлде күҙәтә. 1905 йылда Бенгалияның бүленешенә ҡаршы сыуалыштар тоҡанғандан һуң Шри Ауробиндо милли-азатлыҡ хәрәкәтенә асыҡтан-асыҡ ҡушыла. Һигеҙ йыл дауамында (1902—1910) илдең сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша, ике тапҡыр ҡулға алына һәм аҡлана.