cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы)
Тасуирламаһы
Һыуы таҙа, үтә күренеүсән, тоҙ тәме итә. Һыу ташҡын ваҡытта Ҡайынкүл менән ҡылымыҡ аша тоташа.
Флораһы һәм фаунаһы
Ярҙары ҡамышлы.
Күлдә сабаҡ, суртан, алабалыҡ, табан, ҡарабалыҡ, ҡорман, аҡ сабаҡ, рипус, этеш, карп тереклек итә.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы "ҡарағай" һәм "күл" тигән башҡорт һүҙҙәренән килеп сыҡҡаны күренеп тора. Күл атамаһының Карагайкуль тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Образовано тюркским словом карагай — «сосна», «сосновый бор», «сосняк» и словами, обозначающими географические объекты: река, озеро, гора. Слово карагай связано и с тотемическими представлениями древних башкир и утвердилось позднее как личное мужское имя и именования родоплеменных групп и их подразделений. Отдельные из них, возможно, отображены в топонимах." .
Өс батшалыҡ дәүере
Өс батшалыҡ дәүере" йәки Саньго  — боронғо Ҡытай тарихындағы дәүер (220—280 йылдар) һәм өс батшалыҡтың үҙ-ара көрәше(Вэй,У,Шу ). Өс батшалыҡ дәүере башы 220 йылға тура килә, шул йылда Хань династияһы империяһы тарҡала, ә уға алмашҡа Цзинь (265—420) династияһы килә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа «дүртенсе батшалыҡ» тип 237—238 йылдарҙа Маньчжурияла булған Янь батшалығын атайҙар ( . Был дәүерҙе Өс батшалыҡ дәүере тип атау дөрөҫ тә түгел тиҙәр, сөнки һәр дәүләттең башында батша түгел, ә император торған, һәр береһе бөтә Ҡытайға хакимлыҡ итәм тип иҫбатлаған.
Ҡыҫҡаса тарихы
Башҡа тарихи дәүләттәр менән бутамаҫ өсөн тарихсылар Өс батшалыҡ дәүерендәге һәр дәүләткә исем биреп сыҡҡан: Вэй дәүләте (魏) — Цао Вэй (曹魏), Шу (蜀) дәүләте — Шу Хань (蜀漢) или Хань (漢), У (吳) дәүләте— Көнсығыш У йәки Сунь Ву (孫吳). Өс батшалыҡ дәүере рәсми рәүештә Вэй дәүләте барлыҡҡа килгән 220 йылдан башлана тип иҫәпләнә, 280 йылда Цзинь династияһы У дәүләтен яулап алғас был дәүер тамамлана. Башҡа тарихсылар Өс батшалыҡ дәүере 184 йылда башланған Һары бәйләместәр күтәрелешенән башлана тип иҫәпләй. Был боланан илдә үҙ-ара һуғыштар башлана, ул Хань империяһының тарҡалыуына килтерә. 220—263 йылдарҙа Вэй, Шу һәм У дәүләттәре араһында һуғыштар була, ә 263—280 йылдарҙа Вэй дәүләте Шу батшалығын яулап ала (263 йыл), Вэй дәүләтендә Цзинь династияһы тәхеткә ултыра һәм Цао династияһы юҡ ителә (265 йыл), У дәүләтендә Цзинь династияһы башлана, Цзинь династияһы тарҡау Ҡытай дәүләттәрен бер дәүләткә туплай (280 йыл).
Өс батшалыҡ дәүерендә Ҡытайҙа ҙур ғына техник алға китеш күҙәтелгән. Ҡытай сардары һәм Шу батшалығы министры Чжугэ Лян ҙур арба уйлап сығара («»), ул армия һәм ҡалалар өсөн аҙыҡ-түлек, башҡа кәрәк яраҡты күпләп ташый алған, ул донъялағы иң тәүге йөк ташыу арбаларының береһе тип иҫәпләнә , бынан тыш ул электән ҡулланылған үҙенән- үҙе ҡорола торған чо-ко-ну төрөндәге арбалетты яҡшыртҡан (ҡайһы бер саҡта уны яңғылыш был ҡорлады уйлап тапҡан тиҙәр): был арбалет 15 секундта 10 уҡ атып өлгөргән. Вэй батшалығы инженеры   тарихсылар унан алдараҡ йәшәгән Чжан Хэн кеүек үк билдәле тип иҫәпләй : ул император Цао Жуй өсөн гидравлик театр, Лоянда баҡсаларға һыу һибеү өсөн шаҡмаҡ төплө сынйырлы насос  һәм һәр саҡ көньяҡҡа күрһәтеп торған ике тәгәрмәсле арба уйлап сығарған (дифференциаллы тапшырыу ҡағиҙәһенә таянып эшләгән магнитһыҙ компас).
Өс батшалыҡ дәүере ҡыҫҡа ғына булһа ла, был тарихи дәүергә Ҡытай, Корея, Япония һәм Вьетнам мәҙәниәтендә айырыу иғтибар бүленә: был осор тураһында опералар тыуҙырыла, легендалар, романдар яҙыла ; Иң яңы тарихи осорҙа Өс батшалыҡ тураһында нәфис фильмдар һәм телесериалдар («Мәктәп һуғыштары» тигән аниме) төшөрөлә, компьютер уйындары эшләнә. Иң билдәле әҫәр- Ло Гуаньчжун XV быуатта Мин династияһы ваҡытында яҙған «Өс батшалыҡ» романы. Был дәүерҙе тарихсы Чэнь Шоу төҙөгән «Сань-го чжи»(«Өс дәүләт тарихы») тарихи-биографик хроникаһы (290 йыл) һәм яҙған « Хроникаға иҫкәрмәләр»  һүрәтләй.
2-се Санйын
2-се Санйын (Сандин 2-й) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 149 кеше. Почта индексы — 453350, ОКАТО коды — 80239812005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 51 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002). Фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.
Исламова Фәһимә Ғәббәс ҡыҙы
Исламова Фәһимә Ғәббәс ҡыҙы (19 декабрь 1925 йыл) — Башҡортостандың мәғариф эшмәкәре, уҡытыусы-методист, педагогия фәндәре кандидаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Фәһимә Ғәббәс ҡыҙы Исламова (ҡыҙ фамилияһы Биҡҡолова ) 1925 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Ҡарабаш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1932 йылдан ауылдағы ете йыллыҡ, артабан Үрге Йәркәй урта мәктәбендә уҡый.
Урта белемле ҡыҙ 1941 йылда Илеш районы Яңы Ҡырғыҙ башланғыс мәктәбенә уҡытыусы итеп эшкә ебәрелә. Унда 1943 йылдың көҙөнә хәтлем балалар уҡыта, бер үк ваҡытта колхозда мәҙәниәт сараларын ойоштороусы һәм военрук була, уҡыусылар һәм ата-әсәләр менән күп эштәр башҡара.
1947 йылда, педагогия институтында уҡыуҙы тамамлауға, башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы Фәһимә Исламоваға аспирантурала уҡырға тәҡдим итә. Әммә ауылда ата-әсәһе һәм туғандарының матди хәле мөшкөл булыу сәбәпле, йәш белгес уларға ярҙам күрһәтеү маҡсатында мәктәпкә эшкә штергә мәжбүр була. Уны үҙенең теләге буйынса тыуған районы халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарамағына ебәрәләр. Фәһимә Исламова Үрге Йәркәй урта мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп билдәләнә. Бында ул ике йыл уҡыта, педагогик тәжрибә туплай.
1949 йылдың сентябрендә Фәһимә Исламова ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшырып, РСФСР Педагогия фәндәре академияһы аспирантураһына уҡырға инә. Уны уңышлы тамамлай һәм 1952 йылдың 28 ноябрендә «Башҡорт теленең ябай һөйләмдәрендә синтаксик бәйләнеш типтары һәм уларҙы V—VI кластарҙа уҡытыу методикаһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Диссертация баҫылып сыға.
Педагогия фәндәре кандидаты Ф.Ғ.Исламова Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтына эшкә ебәрелә. Бында ул хәҙерге башҡорт теле, тел ғилеменә инеш, рус һәм башҡорт телдәренең сағыштырма грамматикаһы курстары буйынса лекциялар уҡый, бер аҙ ваҡыт башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире була, мәктәптәр өсөн юғары белемле уҡытыусылар әҙерләүгә үҙ өлөшөн индерә.
Тугомы-Яга (Иламо ҡушылдығы)
Тугомы-Яга  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иламо йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Исламова Фәһимә Ғәббәс ҡыҙы
Биографияһы
1958 йылда Фәһимә Ғәббәс ҡыҙы Исламова Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалында хеҙмәт юлын дауам итә. Бында ул алдынғы мәктәптәр һәм уҡытыусылар менән даими бәйләнеш тота. Уларҙың тәжрибәһе ғалимәгә башҡорт теле буйынса күҙәтеүҙәрен ғәмәлдә һынап ҡарарға, тикшерергә, шуның нигеҙендә һығымталар яһарға мөмкинлек бирә. Уның башҡорт теле, уны уҡытыу методтары һәм алымдары тураһындағы ғилми хеҙмәттәре алдынғы тәжрибәләрҙе дөйөмләштереү нигеҙендә яҙыла. Ғалимәнең дәреслектәре, методик ҡулланмалары, уҡытыу әсбаптары, үҙенең ярҙамы уҡытыусыларға балаларҙың белем сифатын күтәрергә булышлыҡ итә.
Тугомы-Яга (Иламо ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яхъя (исем)
Яхъя — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Яхъя исеме бар.
Этимология
Яхъя [боронғо йәһүд, ғәрәп] Яхъя пәйғәмбәр исеменән алынған, шулай уҡ рухландырыусы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Яхъя, Яхъя́ ибн Зәкәрийә (ғәр. يحيى ابن زكريا‎) — Аллаһы тәғәлә тарафынан Бәни Исраил ҡәүеменә Мәрйәм улы Ғайсаның пәйғәмбәрлек миссияһын раҫларға ебәрелгән Ислам пәйғәмбәре. Зәкәрийә пәйғәмбәр улы. Библиялағы пәйғәмбәр Иоанн Креститель менән бер тип һанала. Ҡөрьәндә 5 тапҡыр телгә алына. Исламс риүәйәтенә күрә, Яхья пәйғәмбәр Ғайсаның пәйғәмбәрлеген беренсе булып әйткән, уға ышанған һәм йәһүдтәр араһында рисәләтенә ярҙам иткән. Яхъя Шәрәф улы Сәлихов (1893 йыл — 1937 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 1893 йылда Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Туҡ районы) Ҡыҙыл Мәсет ауылында тыуған.
Яхъя Яҡшыев (тыуыу һәм вафат көндәре билдәле түгел) — Ҡыр-Көҙәй улусы старшинаһы.
Яхъя Килдеғолов (1790 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы
Ҡәйепов Яхъя Зәйнулла улы (18 июнь 1955 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2015).
Ауылдар
Яхъя (Яхъя) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл. Ишембай ауыл биләмәһенә ҡарай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Хциси Яхъя сиркәүе — Грузияла, Шида-Картли төбәгенең Хашури муниципалитетындағы Хциси ауылынан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан сиркәү.
Морозов Платон Дмитриевич
Биографияһы
Платон Дмитриевич Морозов  1906 йылда Рәсәй империяһы ҡалаһы  Санкт-Петербургта тыуған;  юриспруденцияны үҙенең тыуған ҡалаһында өйрәнә —  Санкт-Петербург дәүләт университетының (СПбГУ) юридик факультетын тамалай, шул йылдарҙа был уҡыу йорто Ленинград дәүләт университеты тип атала. Юғары белем алғандан һуң Морозов 20 йыл самаһы юрист булып эшләй: етәкселек вазифаларын биләй, СССР Генераль прокуратураһында юғары вазифалар биләй. Икенсе донъя һуғышы тамаланғандан һуң, 1946 йылда, Токио процесында суд ултырыштарында ҡатнашыусы совет делегацияһы ағзаһы була. Һуңынан, 1951 йылдан 1968 йылға тиклем осорҙа, СССР  сиктәрендә эшләй: кеше хоҡуҡтары буйынса БМО Комиссияһының совет вәкиле булып тора. Шул уҡ ваҡытта СССР Сит ил эштәре министрлығында юридик бүлектең начальник урынбаҫары вазифаһын биләй. Бынан тыш, 1960 йылдан 1968 йылға тиклем, Морозов БМО Именлек Советында совет вәкиле урынбаҫары һәм, бер үк ваҡытта БМО ҡарамағында СССР даими вәкиленең урынбаҫары вазифаһын биләй.
Ниязғол (Баймаҡ районы)
Ниязғол (Ниязгулово) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишбирҙе ауыл Советы биләмәһенә тура килгән ауыл. 1934 йылда Исмаҡай ауылы башҡорттары тарафынан булдырылған. 1960-сы йылдарҙа ауылдар исемлегенән төшөп ҡалған.
Географик урыны
Ниязғол ауылы Йылайыр йылғаһының ҡушылдығы Ҡондорош буйында урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡтан көнбайышҡа табан — 61 км, ауыл Советы үҙәге Ишбирҙенән 4 км алыҫлыҡта ятҡан.
Билдәле кешеләр
— Нурғәле Хәсәнов — БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
Варфоломеев Дмитрий Фёдорович
Варфоломеев Дмитрий Фёдорович (24 сентябрь 1918 йыл — 7 май 1992 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966—1977 йылдарҙа КПСС‑тың 22‑се съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы, 1977—1988 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры. Башҡорт АССР-ының 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1975), профессор (1981). РСФСР‑ҙың (1981) һәм БАССР‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1967), СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1978). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1959) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Дмитрий Фёдорович Варфоломеев 1918 йылдың 24 сентябрендә Тамбов губернаһының Елатьма өйәҙе Заболотье ауылында тыуған.
1948 йылда С. М. Киров исемендәге Урал индустриаль институтын тамамлай.
1955—1963 йылдарҙа — Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводы директоры; 1964—1966 йылдарҙа — Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры; 1966—1977 йылдарҙа — КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы директоры; 1977—1988 йылдарҙа — Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры була.
Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Химия фәндәре кандидаты (1966). «Нефть һәм газ технологияһы» кафедраһы буйынса доцент ғилми вазифаһына раҫлана (1971). 1972 йылдан — Өфө нефть институты профессоры; техник фәндәр докторы (1975).
Фәнни эшмәкәрлеге нефть эшкәртеү ҡорамалдарын коррозиянан һаҡлау проблемалары, катализаторҙар булдырыу, электродлы нефть коксы, төрлө тәғәйенләнешле битумдар алыу менән бәйле. Уның етәкселегендә, КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында айырым ароматик углеводородтар, синтетик май кислоталары, олеум, алкилфеноллы присадкалар, пиромеллит диангидридын етештереү үҙләштерелә; парафиндарҙы адсорбцион таҙартыу, сәнәғәт ағынты һыуҙарын биологик таҙартыу процесы индерелә.
Варфоломеев Дмитрий Федорович 1992 йылдың 7 майында Өфө ҡалаһында вафат була.
Хеҙмәттәре
Профессор Д. Ф. Варфоломеев — 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, яҡынса 100 уйлап табыуға авторлылыҡ таныҡлығы эйәһе.
Миһри Мүшфик Ханым
Миһри Мүшфик Ханым (Mihri Müşfik Hanım; 26 февраль 1886 йыл, Истанбул — яҡынса 1954 йыл, Нью-Йорк) — тәүге танылған төрөк ҡатын-ҡыҙ рәссамдарының береһе. Бөтәһенән элек портреттары менән билдәле. Ханым бик күп билдәле кешеләрҙе, шул иҫәптән Мостафа Кәмал Ататөрктө, Рим папаһы Бенедикта XV-не төшөргән.
Биографияһы
Миһри Мүшфик Ханым 1886 йылдың 26 февралендә Истанбулдың Кадыкёй районында Ачба абхаз кенәз ырыуынан булған Рәсим паша ғаиләһендә тыуа. Атаһы — принц Әхмәт Рәсим паша, анатомия буйынса белгес, Хәрби медицина мәктәбенең танылған уҡытыусыһы була. Рәсми документтарҙа һәм ғаилә хаттарында ул ошо учреждениеның президенты тип тә телгә алына. Әхмәт Рәсим пашаның нескә зауығы һәм ҡыҙыҡһыныуҙар даирәһе ҡыҙының художество белеме алыуына ла сәбәпсе булғандыр, күрәһең. Рәсим паша музыка ярата һәм кисәләрҙә сазда уйнау менән мауыға. Миһри Ханымдың әсәһе — Фатма Нәшәдил Ханым, ә уның һеңлеһе Әнис Ханым рәссам Һалә Асафтың әсәһе була.
Миһри Ханым итальян рәссамы Фаусто Дзонаронан дәрестәр ала. Шунан Римға, Парижға бара. Парижда Монпарнаста йәшәй һәм һүрәт төшөрөү менән йәшәү өсөн аҡса эшләй. Ошонда уҡ Сорбонна университетында уҡыған Мүшфик Селами бей менән таныша, улар өйләнешә.
Истанбулға ҡайтҡас, 1913 йылда Миһри Ханым ҡыҙҙар өсөн уҡытыусылыҡ мәктәбенә эшкә инә. 1914 йылда ҡыҙҙар өсөн Нәфис сәнғәттәр мәктәбе асыла, Миһри Ханым уның директоры һәм уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә.
1922 йыл аҙағында Ханым Италияға бара, киләһе йылда ире менән айырылыша. Италияла шағир Габриеле Д’Аннунцио менән ғишыҡ романы була, һәм уның ярҙамында рәссамдың Рим папаһы портретын яҙыу һәм часовняла фрескаларҙы тергеҙеү өҫтөндә эшләү мөмкинлеге тыуа.
Миһри Ханым республика урынлашҡан Төркиәгә ҡайтып әйләнә. Бында ул Ататөрктөң портретын яҙа һәм президенттың Анкаралағы резиденцияһына шәхсән илтеп тапшыра.
Бынан ары Миһри Ханым йәнә Римға юллана, Парижға, АҠШ-ҡа (Нью-Йорк, Бостон, Вашингтон һәм Чикаго) бара.
1938 һәм 1939 йылдарҙа ул Лонг-Айлендта (Нью-Йорк) Бөтә донъя куүргәҙмәһендә эшләй. Һуңғы йылдары фәҡирлектә үтә, 1954 йылда вафат була, уны Харт утрауындағы (Нью-Йорк) ярлылар зыяратында ерләйҙәр.
Оло Татарка (Усьва ҡушылдығы)
Оло Татарка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорттар (картина)
«Башҡорттар» (икенсе исеме: «Хөкөмгә тарттырылғандарҙы конвой менән оҙатып барыусы башҡорттар») — Дәүләт Эрмитажы тупланмаһынан шотланд рәссамы картинаһы.
Рәссам был картинаны 1814 йылдың көҙөндә, 1809—1810 йылдарҙа Кавказ һәм Каспий буйы уйһыулыҡтары буйлап сәйәхәте тәьҫораттарына нигеҙләнеп, Эдинбургта яҙа һәм Наполеон һуғыштары ваҡытында башҡорттарҙың, казак ғәсҡәре сафында булып, һуғыш алып барған армияла ғына түгел, ә тылда конвой һағында тороуҙарын да һүрәтләй. Аллан үҙенең хәтирәләрендә түбәндәгеләрҙе яҙа:
«Башҡорттар, борон күсмә тормошта йәшәгән һәм ниндәйҙер сиктәрҙең булыуын танымаған халыҡ, хәҙер Рәсәй дәүләте составында йәшәй. Улар Волга һәм Урал йылғалары буйынса көн итә һәм боронғо Волга буйы Болғарының бер өлөшөн биләй. Башҡорттар — бик оҫта һыбайлы, өҫтәүенә пистолеттар, ҡылыстар, һөңгөләр, яндар һәм уҡтар менән ҡоралланғандар. Урыҫ армияһында уларҙы бик юғары баһалайҙар. Улар бик ғәйрәтле, ҡунаҡсыл һәм ҡыйыу. Һуңғы кампания аҙағында улар Париж халҡының ғәйәт ҙур иғтибарына лайыҡ була һәм „Төньяҡтың ҡыйыу егеттәре“ исемен ала».
1815 йылда рәссам Лондонда Рәсәйҙән ҡайтҡас та яҙылған үҙ эштәренең күргәҙмәһен ойоштора, ошонда картина тәүге тапҡыр тамашасыларға тәҡдим ителә. Һуңынан ул Эдинбургта рәссамдың оҫтаханаһында эленеп тора, Бөйөк Британия буйлап сәйәхәт иткән бөйөк кенәз Николай Павлович (буласаҡ император Николай I) 1816 йылдың декабрендә ошонда күрә лә инде уны; шотланд матбуғаты бөйөк кенәздең оҫтаһанала булыуы тураһында таҡрарлап яҙып сыға. Шул ваҡытта Николай Павлович рәссамдан өс картина һатып ала: «Башҡорттар», «Сик буйы һаҡсылары» (хәҙер ул да Эрмитажда эленгән) һәм «Кубань йылғаһы аша сығып барған Аслан Гәрәй һәм Альказия» (хәҙерге ваҡытта Махачҡалала Дағстан Һынлы сәнғәт музейында). Бөйөк кенәзде оҙатып йөрөгән Николсон үҙ тәьҫораттарын яҙып ҡалдыра.
Рәсәйгә алып ҡайтылғандан һуң картина Аничковтар һарайына, Николай I-ҙең шәхси кабинетына ҡуйыла һәм «Ике башҡорттоң өс поселян менән һөйләшеүе» исеме аҫтында теркәлә. 1920 йылда картина Эрмитажға тапшырыла. 1929 йылда Эрмитаж коллекцияларын һатыу сиктәрендә сит илгә сығарыу планлаштырылған була, әммә 1931 йылда музейға кире ҡайтарыла һәм яңынан даими экспозицияға тулыһынса ҡабул ителгән «Башҡорттар» исеме аҫтында күрһәтеүгә ҡуйыла. Ҡышҡы һарайҙың 301-се залына тамашасылар иғтибарына тәҡдим ителә.
Дровяная (Крынка ҡушылдығы)
Дровяная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Крынка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Требра
Требра (Trebra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 303 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
Ульяновск юғары хәрби инженер элемтә училищеһы
Г. К. Орджоникидзе исемендәге Ульяновск Ҡыҙыл Йондоҙ ордены юғары хәрби элемтә училищеһы  — Ульяновск ҡалаһында урынлашҡан иң боронғо хәрби-уҡыу йорттарының береһе. Училище тамамлаусылар СССР Ҡораллы Көстәренә һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә, Хәрби-диңгеҙ флотында, Һауа-десант ғәскәрҙәрендә, сик буйы ғәскәрҙәрендә һәм Федераль именлек хеҙмәтендә, шулай уҡ Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының һәм Рәсәй Эске эштәр министрлығының Ҡотҡарыу хәрби формированиеларында хеҙмәт иткән.
Тарихы
— 1936 йылда РККА-ның Генераль штабының 1935 йылдың 26 декабрендәге 412 / 120446-сы Директиваһы буйынса Ульяновск махсус техника мәктәбе булдырыла. Мәктәп Ленкоран-Нашебурск 163-сө пехота полкы казармаларында Слобода урамында (хәҙерге Тухачевский урамы) урынлаша.
— 1937 йылдың мартында Ульяновск хәрби-техник училищеһына, телемеханика буйынса командир-белгестәр әҙерләү буйынса, бер үк ваҡытта, Г. К. Орджоникидзе үлеме менән бәйле, училищеға Г. К. Орджоникидзе исеме бирелә.
— 1938 йылдың июлендә Ульяновск хәрби-техник училищеһы итеп үҙгәртелә, уның алда радиобәйләнеш белгестәрен — подразделениелар командирҙарын (лейтенанттар) һәм техник составты (хәрби техниктар) әҙерләү бурысы ҡуйыла.
— 1969 йылда училище Ульяновск юғары хәрби элемтә команда училищеһы итеп үҙгәртеп ҡорола, 1971 йылдан «Север» системаһы өсөн офицерҙарҙы планлы әҙерләүгә тотона (1972 йылдың йәйенә тиклем аныҡлыҡ булмай).
— 1991 йылдың 5 сентябрендәге СССР Оборона министрының бойороғона ярашлы, училище Юғары хәрби хәрби элемтә инженер училищеһына үҙгәртеп ҡорола.
— 1998 йылдың ноябрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1009-сы ҡарары менән Санкт-Петербург хәрби элемтә университеты филиалы итеп үҙгәртелә.
— Г. К. Орджоникидзеның исеме2004 йылдың 9 авгусындағы Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 937-се ҡарарына һәм Оборона министрының 235-се бойороғона ярашлы филиал ҡабаттан училище итеп үҙгәртелә һәм Г. К. Орджоникидзе исемендәге Ульяновск Ҡыҙыл Йондоҙ ордены юғары хәрби элемтә училищеһы тип исемләнә башлай. Училищела 3 төп факультет һәм сит ил хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе әҙерләү өсөн махсус факультет була. Беренсе факультет радиобәйләнеш һәм спутник элемтәһе белгестәрен әҙерләй. Икенсе факультет күп каналлы элемтә, электр үткәргес элемтә һәм ЗАС белгестәрен әҙерләй. Өсөнсө факультет автоматлаштырылған идара итеү системалары белгестәре әҙерләй.
— 2008 йылда Түбәнге Тагилдан училище базаһына Төбәк-ара уҡыу үҙәге итеп үҙгәртелә, ул 2010 йылда Элемтә ғәскәрҙәренең 623-сө төбәк-ара уҡыу үҙәге итеп үҙгәртелә (ҡыҫҡартылған варианты МРУЦ), шулай уҡ 42731-се хәрби часть..
Училище эшмәкәрлеге
Училищела 22 меңдән ашыу лейтенант әҙерләнгән, 757 хәрби хеҙмәткәр ҡайтанан әҙерлек үткән, 1269 сит ил хеҙмәткәре сығарыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 4000-дән ашыу элемтә белгесе сығарыла. Юғары уҡыу йортон тамамлаусыларҙың күпселеге дәүләт наградалары менән бүләкләнә, ете тәрбиәләнеүсеһе Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Яҡынса 60 етәксеһе вазифаһын биләй һәм элемтә ғәскәрҙәре генерал училищеһын тамамлап исеменә лайыҡ була. 60-ҡа яҡын училище тамамлаусы генералдар исеменә лайыҡ булды һәм элемтә ғәскәрҙәрендә етәксе вазифаларҙы биләй.
Училищела 40-тан ашыу дәүләт һөнәри әҙерлек үтә, шуның һөҙөмтәһендә училище байрағында Куба, Вьетнам, Венгрия һәм Чехословакия юғары наградалары һүрәтләнә. СССР тарҡалғандан һуң училищеға Алжир, Әрмәнстан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Үзбәкстан хәрби хеҙмәткәрҙәре уҡый.
Әҙерлек «Электрон техника, радиотехника һәм элемтә» һәм «Мәғлүмәт һәм иҫәпләү техникаһы» йүнәлештәре буйынса алып барылды. Курсанттар түбәндәге һөнәрҙәргә эйә була:
— «Информатика һәм иҫәпләү техникаһы»
— «Күп каналлы телекоммуникация системалары»
— «Радиосвязь, радиотапшырыуҙар һәм телевидение»
— «Элемтә һәм коммутация си стемалары»
— «Телекоммуникациялар»
Айырмалы билдәләре һәм бүләктәре
— 1985 йылда Венгрияның Халыҡ Республикаһының Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән элемтәселәрҙең хәрби милли кадрҙарын әҙерләү эшендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн училище бүләкләнә. — 1986 йылдың майында офицерҙар кадрҙары әҙерләгәндә һәм училищеның ойошторолоуына 50 йыл тулыу уңайынан Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. — 1987 йылда училище Вьетнам Социалистик Республикаһының «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнә.
Билдәле тамамлаусылары
Училищены тамамлаған Советтар Союзы һәм Рәсәй Федерацияһы Геройҙары
Училище начальниктары
комбриг Т. П. Каргополов (апрель 1936 — январь 1938) полковник А. Н. Комолов (февраль 1938 — апрель 1941) полковник Д. Ф. Заборских (апрель — сентябрь 1941) полковник Г. Р. Моисеенко (ноябрь 1941 — июль 1950) генерал-майор Т. Н. Горяйнов (июль 1950 — январь 1955) генерал-майор И. Д. Сулема (февраль 1955 — август 1959) генерал-майор Р. Ф. Малиновский (август 1959 — март 1968) генерал-лейтенант Н. Т. Гузенко (май 1968 — ноябрь 1985) генерал-майор А. А. Костровский (ноябрь 1985 — октябрь 1989) генерал-майор С. М. Моратханов (октябрь 1989 — август 2001) генерал-майор Н. В. Лозко (август 2001 — июнь 2002) генерал-майор В. М. Верхогляд (июнь 2002 — декабрь 2008).
Инсарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Микрофон
Микрофон (μικρός — бәләкәй, — тауыш) — тауыш тулҡындарын электр тулҡындарына әйләндерә торған прибор ; тауышты көсәйтә торған прибор ; тауышты алыҫҡа тапшырыу йәки көсәйтеү өсөн тауыш тирбәлеүҙәрен электрик тирбәлеүҙәргә әүерелдереү приборы ; тауыш тирбәлеүен электр тирбәлеүенә әйләндерә һәм алыҫ араларға тауыш ишеттерә торған акустик прибор.
Инцисс (Уй ҡушылдығы)
Инцисс  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Психология
Психоло́гия (от ψυχή «душа, „йән“; характер», «ҡылыҡ» ; «учение», фән) — фән өлкәһе, ул кешеләрҙең һәм кеше төркөмдәренең психикаһы һәм психик эшмәкәрлегенең килеп сығыу, үҫеш һәм эшләү законлылыҡтарын өйрәнә. Психология —гуманитар һәм тәбиғәт фәндәрен берләштергән фән.
Уның өлкәләре:
Ғәмәли психология психиатрияға һәм психотерапияға ныҡ бәйле. Психиатрия — кеше психикаһы боҙолоуын асыҡлап, уны дауалау менән шөғөлләнә. Психотерапияның маҡсаты— кеше психикаһына һәм психика аша организмына тәьҫир итеп, булған эмоциональ, шәхси һәм социаль характерҙағы проблемаларҙан арындырыу. Хәҙерге заманда психотерапия менән мауығыусылар ҙа, уны алдаҡ фән тип атаусылар ҙа бар.
Психологияның өйрәнеү даирәһе булып психика тора, өлөшләтә ҡылыҡты өйрәнеү аша булдырыла. Фәнни методтарға нигеҙләнеп, психология дөйөм принциптарҙы аныҡлау һәм конкрет осраҡтарҙы өйрәнеү кеүек, туранан-тура маҡсаты булып индивидты һәм төркөмдәрҙе аңлау, ошоларҙың күбеһе, һөҙөмтә булараҡ, йәмғиәткә файҙа килтереүгә йүнәлтелгән. Был өлкәлә профессиональ практикты йәки ғилми өйрәнеүсене психолог тип атайҙар,һәм шулай уҡ ул социолог, ҡылыҡтар өйрәнеүсе ғалим, йәки когнитив ғалим тип классификацияланыла. Психологтар индивидуаль һәм социаль ҡылыҡ, психик функцияларҙы аңларға тырышалар, һәм шулай уҡ когнитив функциялар (төшөнөү функциялар, йәки икенселәй, белеп кисереү функциялары) һәм ҡылыҡ нигеҙҙәрендә ятыусы физиологик һәм нейробиологик процесстарҙы өйрәнәләр.
Этимология
Психология һүҙе һүҙмә-һүҙ итеп әйткәндә «йәнде өйрәнеү»ҙе аңлата (ψυχή, psukhē, «һулыш алыу»ҙы аңлата, «йән» йәки «йән эйәһе», һәм, λογος — логос, «өйрәнеү» йәки «тикшереү» тип тәржемә ителә). Psychologia тигән латин һүҙен беренсе тапҡыр хорват гуманисы һәм латинисы Marko Marulić үҙенең Psichiologia de ratione animae humanae исемле китабында XV быуат аҙағы- XVI быуат башында ҡулланған.
Психология фәне предметы
Тарих дауамында һәм психологияның төрлө йүнәлештәре күҙлегенән сығып, психология өйрәнергә тейешле әйбер (предмет) төрлөсә аңлатыла. Хәҙерге заманда ла психология предметын билдәләү көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала
Психология объекты
Психология объекттары — төрлө психик хәлдәр эйәләре (ҙур һәм ваҡ төркөмдәрҙәге тәртип, эшмәкәрлек)
Тарихтан
Рәсәй психологы С. Л. Рубинштейн 1940 йылда психология тураһында тарихи күҙлектән сығып, ошолай тип яҙа : "Психология бер үк ваҡытта бик боронғо һәм бөтөнләй йәш фән, — уның 1000 йыллыҡ үткәне бар, ләкин ул бөтә булмышы менән киләсәктә.Ул үҙаллы фән булараҡ бер нисә тиҫтә йыл ғына йәшәй, ләкин уның төп проблематикаһы философия барлыҡҡа килгәндән башлап уның фәлсәфәүи фекерен биләй. Бер яҡтан, фәлсәфәүи фекер йөрөтөү эксперименталь тикшеренеү йылдарынан әллә нисә йөҙ йыл алда башлана, икенсе яҡтан- кешеләрҙең меңәр йыллыҡ практикала танып белеүе бар ".
Боронғо Греция
Боронғо Греция (антик) авторҙар йыш ҡына үҙ ижадында кеше тәбиәғәте, йәне һәм аңы мәсьәләләренә иғтибар бүлә. Боронғо аҡыл эйәләләренең хеҙмәттәренән беҙгә тиклем тик Гиппократтың темперамент төрҙәре генә килеп етә. Платондың ҡайһы бер идеялары психика тураһында, мәҫәлән, кешенең эске мотивтар конфликттар тулы йән эйәһе булыуы тураһында ҡараштары, фәлсәфәүи нигеҙҙәр үҫешенә тәьҫир итә, улар шәхес структураһы тураһындағы психоаналитик ҡараштарҙа сағыла. Башҡа фәндәрҙәге кеүек Аристотелде һис шикһеҙ психология «олатаһы» тип атаға була, ул үҙенең «Йән тураһында» тигән трактатында психологик тикшеренеү предметының ентекле анализын бирә.
Урта быуаттар
Европала психология буйынса эштәр башлыса инаныу һәм аңға бағышлана. Фома Аквинскийҙан башлап, христиан философтар Аристотель идеяларын үҙләштерә.Көнсығыш ғалимдарынан психология мәсьәләләренә Ибн Сина (Авиценна) иғтибар итә.
Боронғо Рустә кеше йәне, аҡылы килеп сығышы, тойғолар органдарының төҙөлөшө, мотивтар көрәше, кеше психикаһында йәш буйынса һәм индивидуаль айырымлыҡтар, кеше ҡылыҡтары, төштәрҙең килеп сығышы кеүек мәсьәләлргә ҡағылышлы бер нисә әҫәр яҙыла. Уларға «Повесть о Горе-Злочастии», «Домострой», «Голубиная книга» тигән хеҙмәттәрҙе, бик күп башҡа телдәрҙән тәжемә ителгәня философская һәм медицина буйынса әҙәбиәтте индерергә була: «Галиново на Ипократа», «Пчела», «Диоптра» (XI быуат, Филипп Пустынник), «Толковая Палея», «Тайная тайных».
Яңы осор
1590 йылда Рудольф Гоклениус тәүге булып йән тураһындағы фәнде «психология» тип атай. Шул осорҙа йәшәгән Оттон Касман— «психология» терминын хәҙерге мәғәнәлә ҡулланған тәүге кеше.
Яңы осор ғалимдары (мәҫәлән, Рене Декарт) тән менән йәндең тәбиғәте айырым тип иҫәпләнгән — был психологияға яңы ҡараш була. Декарт: «Йән менән тән төрлө закондар буйынса йәшәй һәм уларҙың тәбиғәте ике төрлө», — тип яҙа.
XVIII быуат
1795 йылдың 3 авгусында Британия короле астрономы Невил Маскелайн тәү тапҡыр үҙенең ассистенты Дэвид Киннбруктың хисаплауҙарҙа ебәргән хаталарын күрә. Киннбрукты эшенән ҡыуалар, тик икенсе астроном Фридрих Беззел был хаталарҙы ентекләп тикшерә. Кеше реакцияһы ваҡыты, шәхси айырмалар һәм «менталь хронометрия» (mental chronometry) когнитив процестар критерийҙары исемлегенә инә.
XIX быуат
XIX быуат психология өсөн фән өлкәһе булараҡ аяҡҡа баҫыу, философия, медицина, теүәл фәндәр бүлектәренән бүленеп сығыу быуаты була.
Эрнст Вебер һиҙемләү (ощущения) көсөнөң (интенсивность) уларҙы булдырған стимулдарҙың көсөнә бәйлелеген тикшерә.
Герман Гельмгольц психика нигеҙе булараҡ нерв системаһын тикшерә, арауыҡты үҙләштереү, аңлау нигеҙендә ятҡан «автоматик һөҙөмтә яһау» тураһында ҡарашты фәнгә индерә.
Ләкин психология фәне тарихындағы иң мөһим исем— Вильгельм Вундт тип әйтеүселәр һәм быға ышанмаусылар ҙа бар .Гельмгольц уҡыусыһы һәм хеҙмәттәше булған ғалим Вундт 1879 йылда донъяла беренсе булып психология лабораторияһын аса. Унда интроспекция методы менән кеше аңы феноменын тикшереү башлана. 1879 йыл психологияның ысын фән булараҡ тыуған йылы тип иҫәпләнә.
Быуат башында
Егерменсе быуат башында психология фәненең бер нисә йүнәлеше йылдам үҫешә башлай. Бер яҡтан, психоанализ — псхотерапия мәктәбе. Уға Зигмунд Фрейд үҙ хеҙмәттәре менән нигеҙ һала. З.Фрейд кешене бер нисә бер-береһенә бәйһеҙ, бер-береһе менән көрәшеүсе шәхес структураһы системаһы — Оно (Ид, Ул), Я (Эго, Мин), Сверх-Я (Суперэго) тип һүрәтләй. Ул- кешенең биологик хәжәттәренә, улар араһында психоаналитиктар сексуаль хәжәттәргә айырыуса иғтибар бүлә. Сверх-Я (Суперэго)—социум (йәмғиәт), культура талаптары. Был мәктәп үҫеше практикаға ғына түгел, фәнгә лә бик ныҡ тәьҫир итә. Ғалимдар аңдан ситтә ятҡан феномендарға, психик эшмәкәрлектең аңһыҙ детерминанттарына (сәбәп, фактор, шарттарына) иғтибар итергә мәжбүр була. Зигмунд Фрейдтың методтары тәнҡит утына тотола, улар Альфред Адлер (индивидуаль психология), Карл Густав Юнг (аналитик психология), яңы фрейдсылар Эрих Фромм, Карен Хорни, Гарри Стек Салливан, Жак Лакан кеүектәр тарафынан аң төпкөлө психологияһының төрлө йүнәлештәрендә үҫтерелә һәм киңәйтелә.
АҠШта бихевиоризм — Джон Бродес Уотсон нигеҙ һалған психология мәктәбе (И. П. Павлов һәм Э. Торндайктың өйрәтеү (научение) тураһында хеҙмәттәренә таянып) үҫешә башлай. Бихевиористар позитивистарҙың әлеге ваҡытта күҙәткән күренештәрҙән тыш бөтә ҡалған фәндәрҙе алып ташларға тигән талабына буйһона. Кеше «ҡара йәшник» итеп ҡарала, унда стимулдар инә, был стимулдарға реакциялар унан сығып китә.
Германияла гештальтпсихология (М. Вертгеймер, К. Коффка, В. Кёлер) барлыҡҡа килә, был аң феномендарын өйрәнеү юлындағы үҫеш була. Уларҙан алдараҡ булған ғалимдарҙан айырмалы, гештальтсылар аңды тәшкил иткән «кирбестәр»ҙе айырып алырға тырышмай, киреһенсә,улар «бөтөн һәр саҡ уны тәшкил иткән өлөштәр суммаһынан ҙурыраҡ» тигән фекерҙе үҙҙәренең төп законы итеп ала. Был мәктәп сиктәрендә үҙләштереү (восприятие) һәм фекерләүҙең (мышление) бик күп феномендары асыла.
Беренсе донъя һуғышы психологияның ғәмәли аспекттарының үҫешенә этәргес була, тәү сиратта был психодиагностикаға ҡағыла, сөнки армияға һалдаттарҙың мөмкинлеген баһалау саралары кәрәк була. Интеллектты баһалау өсөн психологик тестар эшләнә башлай (Альфред Бине, Роберт Йеркс).
1930—1940 йылдар
1933 йылда Германияла власҡа нацистар килә, психологтарҙың күбеһе (улар араһында йәһүдтәр күп була) АҠШ-ҡа эмиграцияға китә. Гештальтпсихология Германияла тулыһынса йәшәүҙән туҡтай, ләкин Курт Левин һәм гештальтистар Америкала социаль психология менән шөғөлләнә башлай. Карл Юнг һәм Мартин Хайдегер кеүек аҡыл эйәләре нацист Германияһында тороп ҡала. Юнг үҙенең коллектив аңһыҙлыҡ (о коллективном бессознательном) тураһындағы тәғлимәтен үҫтерә, 1934 йылда үҙенең фундаменталь хеҙмәттәренең береһе булған «Архетипы и коллективное бессознательное» тигән эшен яҙа.
Бихевиористар, бер яҡтан, тәбиғи фәндәргә нигеҙләнеп, кеше тәртибен аңлатыуға эске психик үҙгәрештәр (внутрипсихические переменные) (Э. Толмен, К. Халл) тигән төшөнсәне индерә, икенсе яҡтан, Беррес Фредерик Скиннер «радикаль бихевиоризм», оперант өйрәтеү (теория оперантного научения, инструменталь шартлы рефлекс) теорияһын үҫтерә. Жан Пиаже фекерләүҙе тикшереү һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара, уларҙа бер үк йәштәге балалар ебәргән хаталар күрһәтелә, ә ҙурыраҡ балалар ундай хаталарҙы эшләмәй икәне асыҡлана.
Психологтар һәм психотерапевтар әүҙем практик эшмәкәрлек алып бара. Ғалимдар аң төпкөлөн өйрәнеүсе психологияның төрлө йүнәлештәре, психоанализға альтернатива булған психотерапия формалары менән шөғөлләнә (гештальттерапия һәм башҡа).
Л. С. Выготский марксизмға нигеҙләнгән мәҙәниәт һәм тарихҡа бәйле психологияның төп принциптарын яҙа. йүнәлеш сиктәрендә шәхесте тарих һәм мәҙәниәт тәьҫирендә барған үҫеше процессында өйрәнеү тәҡдим ителә. Ошо йүнәлеш нигеҙендә һуңыраҡ эшмәкәрлек теорияһы булдырыла. ВКП(б)-ның «О педологических извращениях в системе Наркомпросов» (1936) тигән постановлениеһы педологияны юҡҡа сығара, Советтар Союзында ғәмәлдә психология фәне үҫешен туҡтата.
1950—1960 йылдар
Был осорҙа психология сәскә ата, унда бик күп яңы йүнәлештәр барлыҡҡа килә. Хәҙерге заман дәреслектәрендә урын алған эксперимент һәм тикшеренеүҙәр башлыса ошо осорҙа үткәрелгән.
Бихевиоризм теорияһы йылдам үҫкән сәнәғәт һәм хәрби технологияларҙың фән алдына ҡуйған һорауҙарына яуап бирә алмай. Ҡатмарлы ҡорамалдар менән идара итеү пульттарына информация биреүҙең иң эффектив формаларын эшләп сығарыу һәм башҡа мәсьәләләр стимулдарға ябай реакцияларҙы ғына түгел, ә үҙләштереү (восприятие) нигеҙендә ятҡан ҡатмарлы механизмдарҙы өйрәнеүҙе лә талап итә. Шул сәбәпле когнитив психология өлкәһе («когнитивная психология») барлыҡҡа килә. Был өлкәлә Дональд Бродбент үҙенең иғтибар механизмдары буйынса хеҙмәттәрен, Джордж Миллер «Магическое число семь плюс-минус два» тигән мәҡәләһен баҫтырып сығара.
Бихевиоризм теорияһына нигеҙләнгән тәртип модификацияһы техникалары әүҙем үҫешә. Дж. Вольпе системалы десенсибилизация техникаһын эшләп сығара, ул төрлө фобияларҙы дауалауҙа бик яҡшы һөҙөмтәләр бирә. Ошо уҡ осорҙа гуманистик психология һәм кешене автомат, йәки хайуан кеүек ҡарауға (бихевиоризм һәм психоанализға) ҡаршы торған психотерапия барлыҡҡа килә. Гуманистик психологтар кешене юғарыраҡ кимәлдә торған, ирекле ихтыярлы һәм үҫешкә ынтылыусы (самоактуализация) йән эйәһе итеп ҡарай.
Социаль психология АҠШ-та киң тарала. Соломон Аш, Музафер Шериф, Стэнли Милгрэм, Леон Фестингер һәм башҡа билдәле психологтар төрлө тикшеренеүҙәр үткәрә.
60 йылдар аҙағында Нью-Эйдж- мәҙәниәте таралыу сәбәпле психологияға мистиканың тәьҫире көсәйә; психоделик матдәләр һәм кеше аңының яңы өлкәләрен тикшереүҙәрҙәге уңыштар трансперсональ психология килеп сығыуына килтерә, бынан тыш шәхси үҫеш тренинг мәктәптәре барлыҡҡа килә, уларҙың ҡайһы берҙәре әкренләп дини культҡа әйләнә: (саентология, лайфспринг).
1970—1980 йылдар
Когнитив психология бик йылдам алға бара, ул үҙенең кеше психикаһы — бик аҙ үткәрергә һәләтле информация эшкәртеү системаһы тигән башланғыс идеяһынан әкренләп баш тарта. Был осорҙа психология лингвистика менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, "Хомски революцияһы"нан һуң был ҡотолғоһоҙ була, һәм психолингвистика фәне барлыҡҡа килә.
Ҡалған психология өлкәләрендә үҫеш һәм белем туплау әкрен булһа ла бара. Шул уҡ ваҡытта психологик фекерҙең "мәңгелек кризис"ы яңынан киҫкенләшә башлай, сөнки бығаса булған бер йүнәлеш тә кеше тәртибен аңлата алырлыҡ тулы теория булырына өмөт бирмәй.
Хәҙерге заман
Хәҙерге заманда психиканы өйрәнеүҙә томографияның төрҙәрен ҡулланыуға нигеҙләнгән методтарға ҙур әһәмиәт бирелә.Томография ҡулланыу нейрон селтәренең структураһын һәм уның эшләүен тикшерергә мөмкинлек бирә. Функциональ магнит резонанслы томография нормаға ярашлы эшләгәндә кеше мейеһенең төрлө өлкәләренең активлашыуын билдәләргә мөмкинлек бирә. (мәҫәлән, ). Молекулалар кимәлендә психик процестарҙы өйрәнеү, шул иҫәптән метаболизм, матдәләрҙең организмда һәм күҙәнәктәрҙә күсеп йөрөүен (транспорт веществ), лиганд-рецептор үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәр, гендар экспрессияһын) тикшергәндә позитронно-эмиссионная томография (ПЭТ) ҡулланыла(мәҫәлән, ). ПЭТ, мәҫәлән, төрлө нейромедиаторҙарҙың нейрофизиологик һәм психик процестарҙа ҡатнашыуын тикшереү өсөн ҡулланыла.
Этика
Был фәндә этика стандарттары ваҡыт үтеү менән үҙәгәрә бара. Элек үткәрелгән киң билдәле тикшеренеүҙәрҙең ҡайһы берҙәре хәҙер этикаға ярашһыҙ һәм ҡабул ителгән кодекстарға ҡаршы килә тип иҫәпләнә (кешеләр ҡатнашлығында тикшеренеүҙәр үткәреү Канада кодексы һәм Бельмонт отчёты).
Хәҙерге заманда иң мөһим стандарттар- алдан мәғлүмәт биреү һәм кешенең үҙ ирке менән биргән ризалығы. Икенсе донъя һуғышынан һуң, нацистарҙың кеше ризалығынан тыш эксперименттар үткәгәне асыҡланғас, Нюрнберг кодексы ҡабул ителә. Күп илдәр һәм фәнни журналдар Хельсинки декларацияһын ҡабул итә.АҠШ-та 1966 йылда Милли һаулыҡ һаҡлау институттары Институциональ күҙәтеү советы булдыра, ә 1974 йылда Милли тикшеренеүҙәр тураһында закон ҡабул итә (HR 7724). Был саралар арҡаһында тикшеренеүселәр эксперименттарҙа ҡатнашыусыларҙан, алдан булсаҡ эксперимент тураһында мәғлүмәт биреп, ризалыҡ ала башлай. Бер нисә киң билдәле тикшеренеүҙән һуң ошо ҡағиҙә үтәлә башлай. Был тикшеренеүҙәргә Массачусетс технология институтында һәм Ферналд мәктәбендә радиоизотоп ҡулланып тикшеренеүҙәр, талидомид менән булған трагедия ,Уиллоубрук гепатитын һәм Стэнли Милграмдың власҡа буйһоноуҙы өйрәнеүҙәре инә.
Тәнҡит
Америка психологы Стивен Пинкер психологтар йыш ҡына эмоцияларҙың «эстәлеген» иҫәпкә алмай һәм кеше аҡылының эмоцияларҙың төрлө категорияһы менән төрлөсә ҡуллана алыуын иғтибарға алмай ти. Пинкер фекеренсә, хәтер һәм фекерләү теорияһы кеше тураһында фекерләүҙе таш йәки биналар тураһында фекерләүҙән айырмай. Эмоциялар теорияһы ҡурҡыу менән асыу килеү, көнләшеү менән яратыу араһында айырманы күрмәй. Ижтимағи (социаль) мөнәсәбәттәр теорияһы ғаилә, дуҫтар, дошмандар һәм таныш булмаған кешеләр араһындағы айырманы иҫәпкә алмай. Пинкер психология дәреслектәрендә мөхәббәт, нәфрәт, ашамлыҡ, секс, статус, власть, көнсөллөк, дуҫлыҡ, дин һәм башҡа нимәләр тураһында ғәмәлдә бөтөнләй бер ни яҙылмай ти. .
Рәсәй физиологы,Нобель премияһы лауреаты Иван Павлов та психологияны методтар, асыҡ, аңлайышлы категориялар һәм төшөнсәләр булмауы өсөн тәнҡитләй. Нерв системаһын өйрәнгәндә Иван Павлов һәр саҡ тәбиғи фәндәр методтарын ҡулланып тикшеренеүҙәр үткәрергә, үҙе әйткәнсә,«бик ныҡ объектив» булырға тырышҡан. Мәҫәлән, бер лекцияһында И. П. Павлов психологияға бәйле ҡаршылыҡтар тураһында былай тип яҙа :"… Психология, кешенең эске донъяһын танып белеү булараҡ, әлегә тиклем ысын методтар эҙләй. Ә физиологтар хайуандарҙың эске донъяһы тураһында фекер йөрөтөргә тырыша. Шулай булғас, юғары үҫешкән хайуандарҙың ҡатмарлы нерв системаһын өйрәнеүҙең урынынан бөтөнләй тиерлек ҡуҙғалмауын аңлауы ауыр түгел. Ә был тикшеренеү инде йөҙ йыл элек булған."" Беҙ үҙ-үҙебеҙгә психологияла ҡулланылған эт белеп тора, теләй кеүек һүҙҙәрҙе ҡулланыуҙы тыйҙыҡ (лабораторияла хатта штраф та индерелә) Ниһайәт, беҙҙе ҡыҙыҡһындырған бөтә күренештәр ҙә башҡаса булып күренә башланы .''"
Певек (порт)
Певек порты — Төньяҡ диңгеҙ юлының трассаһындағы федераль әһәмиәттәге арктика диңгеҙ порты. Көнсығыш-себер диңгеҙенең Чаун иренедә урынлашҡан. Рәсәйҙәге иң төньяҡ диңгеҙ порты. Певек ҡалаһы территорияһында урынлашҡан.
Тәбиғи шарттар
Диңгеҙ порты акваторияһы һәм яр буйы һыҙаты асыҡ диңгеҙ яғындағы боҙҙар баҫымынан һәм 40 м/с тиклем шторм елдәренән Оло һәм Кесе Роутан утрауҙары менән һаҡланған. Ел тизлеге 15 м/с тиҙлектә булһа, ел йоғонтоһы аҫтындағы ағым 1,5 узелға етә. Йылдың йылы ваҡытында акваторияла боҙҙар йөҙөп йөрөй, уларҙы төньяҡ елдәре ҡыуып алып килә. Диңгеҙҙә боҙҙоң килеү-китеү кимәле тирбәлештәре уртаса кимәлдән килгәндә 2 метрға етә, ә киткәндә — 1,4 метрға етә. Яр буйында, причалдар янында, йыш үҙгәреүсән ағым күҙәтелә.
Тарих
1957 йылдың 25 октябрендә СССР Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы Певек порты Диңгеҙ флоты Министрлығының Алыҫ Көнсығыш диңгеҙ пароходлығы составына инә һәм шул уҡ йылдагидротехник ҡоролмаларҙың күләмле төҙөлөшө башлана, хеҙмәткәрҙәр өсөн торлаҡ һәм производство корпустары төҙөлә.
1960-сы йылдарҙа арктикла беренсе тапҡыр бетон япмалы 4 шпунтлы причал төҙөлә,причал стенаһының оҙонлоғо 499 метр тәшкил итә. Портта 14 порт краны эшләй, туҡтап тороу һәм ремонт гараждары төҙөлә
1980-80-се йылдарҙа Певек Колымаға ебәрелә торған йөктәрҙе үҙе аша тапшырыусы порт була, йөктәр ағымы йылдан-йыл арта бара. 1982 йылда Чукоткаға һәм Колымаға бара торған йөктәрҙе порттан оҙатыуҙа ҙур уңыштарға өлгәшкәне өсөн Певек диңгеҙ сауҙа порты «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1983 йылда портҡа боҙлы һыуҙа йөҙөрлөк класлы көсәйтелгән «Норильск» караптары килә башлай.
1990-сы йылдарҙа Чаун-Чукотка төп тау мәғдән сығарыу сәнәғәт предприятиелары юҡҡа сығарыла, шуның арҡаһында портта йөк әйләнеше ҡырҡа кәмей бара, әммә предприятие эшен дауам итә һәм квалификациялы кадрҙарҙы һаҡлап ҡала.
1997 йылда Певек диңгеҙ порты асыҡ акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелә.
2006 йыл участка составына Шмидт мороно йөк участкаһы инә.
Певек диңгеҙ портына яҡын киләсәктә яңыртыу планлаштырыла, унда Якутияла сығарылған ваҡ фракциялы таш күмерҙе Ҡытайға йылына 500 мең тоннаға тиклем ҡеүәтле тейәү базаһы булдырыу ҡаралған. Был проектҡа ярашлы, 2013 йылдың яҙында бында бер юлы 40 тонна йөк күтәреүсе 50 метрлы порт краны ҡуйылған.
Ауыр йөк ташығанлыҡтан һыуға тәрән төшөп ултырған караптарҙы портта ҡабул итеү өсөн причал стеналарының тәрәнлеген 16-18 метрға тиклем арттырыу ҡаралған. Портта шулай уҡ ҡотҡарыу подразделениеларын, сик һәм таможня постарын урынлаштырыу планлаштырыла.
Порт 99,99 % Чукотканың ЯСЙ «Территория-инвест»ҡа ҡарай.
Һоро торна
Һоро торна  (лат. Grus grus, Grus communis) — ҡаҙҙан ҙурыраҡ, оҙон аяҡлы һәм муйынлы ҙур ҡош. Торна һымаҡтар отрядының торналар ғаиләһенә ҡарай. Европа һәм Азияла тереклек итә.Торналар араһында һаны буйынса икенсе урында тора.
Ҡылыҡһырлама
Парлашып йәшәйҙәр. Яҙлы — көҙлө туптарға берегәләр. Муйынын һәм аяҡтарын һуҙып оса. Дөйөм төҫө һоро. Түбәһе, тамағы, муйынының аҫ яғы, аяҡтары ҡара, елкәһе яланғас, ҡыҙыл төҫтә. Күҙҙәре лә ҡыҙыл. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Тауышы яңғырауыҡлы һәм көйлә: «трой — рооҡ».
Күсәр ҡош. Һирәк осрай.
Оҙонлоғо 115—125 см самаһы, Ауырлығы 4—7 кг тирәһен тәшкил итә.Ата заттар эрерәк була. Ҡанат йәйеме1,8- 2 м-ҙан тирәһе.
Ҡауырһындары күкшел һоро төҫтә. Арҡа һәм ҡойроҡ өлөшө ҡуйыраҡ төҫтә була. Ҡорһағы һәм ҡанаттары асыҡ төҫтә, ҡанат остары ҡара.
Башының алғы өлөшө һәм муйынының өҫкө яғы ҡара йәки ҡарғусҡыл һоро. Соңҡа яғы күкшел һоро.Башының ике яҡ ситендә күҙҙәренән алып  муйын буйлап төшкән аҡ һыҙат була.
Түбәһендәге яланғас тире урыны ҡыҙыл кәпәскә оҡшап тора.
Суҡышы 20—30 см тирәһе. Йәшкелт көрән төҫтә. Осона ҡарай аҡһыллана. Муйыны һәм аяҡтары оҙон. Моногам.
Йәш торналарҙың башындағы һәм муйынындағы ҡауырһындарының осо ерән булып тамамлана.
Үрсеүе
Моногам.Даими пар төҙөйҙәр. Үрсеү мәле  апрелдән  июлгәсә дауам итә. Үрсеү дәүере үҙенә хас ритуаль бейеүҙәр менән башланып китә. Ояһы — тупраҡтағы ҙур ғына уйым; йоҡа итеп ҡоро һабаҡтар һәм үләндәр түшәй. Йылына 1 тапҡыр бала сығара. Көрәнһыу‑ерән таптар менән ҡапланған ҡыҙғылт көрән, ҡайһы берҙә йәшкелт көрән йомортҡа һалалар. Ғәҙәттә ояла 2—3 йомортҡа була.
Йомортҡаларын алмашлап баҫалар. Әммә күбеһенсә инә ҡош юаҫа. Себештәрен 28—31 көн эсендә баҫып сығара. Көндөҙгө йәшәү рәүеше алып бара. Себештәре эйәреп йөрөй торған. Мамыҡ менән ҡапланған булалар. Ҡауырһындар менән тулыһынса ҡапланыу ваҡыты 65—70 көн тирәһен тәшкил итә.