cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡауын
Тарихы
Ҡауын тураһында иң боронғо яҙма Библияла (Числа 11:5). Ҡырағай ҡауын хәҙерге ваҡытта осрамай. Тик азиялағы төрҙәрҙең килеп сығышы буйынса сүп үләне булараҡ үҫкән төрҙәрҙенән культуралашҡан төрҙәре әлеге ваҡытта ла үҫтерелә. Культуралаштырыу беҙҙең эраға тиклем үк башлыса Төньяҡ Һиндостанда һәм уға сиктәш Иран биләмәһендә, Урта Азияла килтереп сығарылған. Яйлап ҡына ул күрше биләмәләргә күсә барған һәм Урта Азиянан Кесе Азияға Ҡытайға таралған. Уны Боронғо Мысырда үҫтергәндәре билдәле. Квропала уның тураһында урта быуаттарҙа билдәле була. Рәсәйгә, Түбәнге Волга буйына Урта Азия аша XV—XVI йөҙ йыллыҡтарҙа килеп ингән.
Ҡауындың Мәскәүҙә XVI быуатта үҫтерелеүе тураһында. С. Герберштейн һәм Дж. Флетчер хәбәр итә, Жак Маржерет 1606 йылда мәскәүҙең һәм уның тирә-яғындағы биләмәләрҙә эре ҡауындарҙы ашауы тураһында яҙа.
Алексей Михайлович батша ваҡытында ҡауын һәм ҡарбуҙ Мәскәү тирәһендә теплицаларҙа үҫтерелгән. XIX быуат урталарында венгер сәйәхәтсеһе һәм этнографы Вамберн үҙенең яҙмаларында түбәндәгеләрҙе билдәләп киткән: « Ҡауын өсөн Хивала һәм бар Азияла һәм бар донъяла уға тиң юҡ. Европалылар уның тураһында, уның хуш еҫ бөркөүен бер ваҡытта ла белә алмаясаҡ. Ә уны иткмәк ашау иң ҡөҙрәтле һәм иҫ киткес серле, мөҡҡәдәс ризыҡ…».
Төрөкмәнстанда августың һәр икенсе йәкшәмбеһе «Төрөкмән ҡауыны көнө» тип билдәләп үтелә. Бөтә ил буйынса ғалим-баҡсасыларҙың конференциялары уҙа, күргәҙмәләр, йәрминкәләр, концерттар һәм театрлаштырылған сәхнәләштереүҙәр ойошторола.
Ҡулланылышы
Ҡауын аш булараҡ тәбиғи рәүештә биологик эшкәртеүһеҙ ашала. Уны тышынан һәм эсенән таҙартып, ваҡ киҫәктәргә телеп киптерәләр, шулай уҡ бал менән ҡушып эшкәртәләр повидло, цукат яһайҙар.
Ҡауын составы: шәкәр, А, Р, С витаминдары, фолий һәм аскорбин кислоталары, майҙар, минераль тоҙҙар, калий, натрий, күҙәнәк (клетчатка). Ул һыуһынды ҡандыра.
Төрҙәре
Ҡауындың ҡайһы ерҙә үҫеүенә ҡарап төрлө төрҙәре һәм формалары бик күп. Улар төрлө төбәктәрҙә традициялар буйынса үҫтерелә һәм культуралаштырыла.
Зәйтүнбағы
Зейтинбагы (тур. Zeytinbağı йәки Триглия греч. Τρίγλια) — Төркиәләге тарихи  Вифиния өлкәһенә ингән диңгеҙ буйы ҡалаһы, халҡы 2,5 мең самаһы  кеше. Әлеге ваҡытта ҡалала яңы төҙөлөштәр сикләнгән.
Географик урыны
Ҡала Төркиәнең Бурса илендә, Вифинияла,  Муданья районынан 12 км көнбайыштараҡ, Пруссанан  алыҫ түгел урынлашҡан.
Тарихы
XIV быуаттың беренсе сирегендә Вифинияла византия хакимиәте османлы төрөктәр һөжүме аҫтында көсһөҙләнә. 1321 йылда Муданья яулана; 1326 йылда, оҙаҡ ҡамалыштан һуң, Прусса бирелә; шунан Никея (1331) һәм Никомедия (1337) ауа, ләкин һаман да, көнбайыш Вифинияла Пегами  һәм Триглияла (Tириле) грек  ҡаршылыҡ үҙәге ҡала. Билдәле булыуынса, 1337 йылда Триглия һаман әле урындағы гректар тарафынан идара ителә, һәм бында урындағы грек оҫталары сиркәү төҙөгән. Уларҙаң Османлы контроленә күсеү көнө һәм ысулы билдәле түгел. Ләкин шул уҡ ваҡытта,, мәҫәлән, күрше Пегиның ғосманлыларға 1371 йылда оҙаҡ ҡамалыштан һуң бирелгәне билдәле.
Кесе Азия һәләкәтенән һуң, 1923 йылда, халыҡтарҙы мәжбүри алмаштырыу һөҙөмтәһендә ерле  грек халҡы ҡаланы ташлап китергә мәжбүр була, һәм  Грецияла  Халкидики ярымутрауында Яңы Триглияға нигеҙ һалалар.
2019 йылда Крещение көнөндә 1922 йылдан алып беренсе тапҡыр  һыуҙы изгеләштереү йолаһы үткәрелә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡала XIX быуат грек архитектураһы стилендәге биналары, шул иҫәптән хәҙер Таш Мектеп тип аталған православие сәнғәт мәктәбе (йәғни Таш мәктәп), ХХ быуат башындағы балалар йорто һәм башҡалар һаҡланып ҡалған.
Православие ҡорамдары ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (византия ҡорамы Айя Теодори - грекса <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Αγιοι Θεοδωροι ), төрөктәр уны Фатих Джами  мәсетенә әүерелдергән.
Халҡы
1912 йылда гректар ҡала халҡының күпселек өлөшөн тәшкил итәләр - 26,710 кеше, төрөк йәмғиәте 8404 кеше була. 1923 йылда гректарҙы мәжбүри депортациялағандан һуң, халыҡ һаны артмай һәм бөгөн яҡынса 2,5 мең кеше йәшәй.
Дәминев Дим Абдрахман улы
Дәминев Дим Абдрахман улы (21 июнь 1942 йыл — 23 апрель 1994 йыл) — рус телендә ижад иткән Башҡортостан шағиры, тәржемәсе һәм журналист, СССР Яҙыусылар (1982) һәм Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992).
Биографияһы
Дим Абдрахман улы Дәминов (1942 йылдың 21 июнендә Чкалов өлкәһе (хәҙер Ырымбур өлкәһе) Переволоцк районының 2-се Зубочистка (Яңауыл) ауылында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Переволоцк районының Чесноковка ауылында урта мәктәпте тамамлағас, Ырымбур ҡалаһы янындағы Краснохолм ауылындағы ремонт-техник станцияла эшләй. 1960—1964 йылдарҙа Ырымбур педагогия институтының филология факультетында уҡый һәм, юғары белем алғас, өлкәнең Домбаровка районында ике йыл мәктәптә балалар уҡыта.
1966 йылда журналистика хеҙмәтенә күсә, 1974 йылға тиклем Ырымбур өлкәһендә район, ҡала һәм өлкә гәзиттәрендә хәбәрсе һәм әҙәби хеҙмәткәр була. Артабан Өфөгә килеп төпләнә һәм «Вечерняя Уфа» гәзитендә эшләй: 1975—1977 йылдарҙа редакцияның бүлек мөдире, 1977—1978 йылдарҙа гәзиттең яуаплы сәркәтип урынбаҫары, һуңынан бер йыл сәркәтибе була. 1979 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡортостан китап нәшриәтендә дауам итә: башта мөхәррир, 1981—1990 йылдарҙа баш мөхәррир вазифаларын башҡара. 1991 йылда «Истоки» гәзитенә яуаплы сәркәтип булып күсә һәм ғүмеренең һуңғы көндәренәсә шунда эшләй.
Башҡортостан әҙәбиәтен һәм журналистикаһын үҫтереүгә индергән тос өлөшө һәм ижади уңыштары өсөн Дим Дәминевҡа 1992 йылда «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. Дим Абдрахман улы 1994 йылдың 23 апреленда ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була. Өфөлә ерләнгән.
Әҙәби эшмәкәрлеге
1984 йылда сыҡҡан «Перекличка» тип аталған китабында әҙип-тәржемәсе Бөйөк Ватан һуғышы яландарында һәләк булған башҡорт шағирҙәре Хөсәйен Ҡунаҡбай, Бәҙрүш Моҡамай һәм Хәй Мөхәмәтйәровтың тормошо һәм ижады тураһында йылы хистәр менән яҙылған очерктарын, был авторҙарҙың рус теленә ауҙарылған әҫәрҙәрен урынлаштырған. Артабан да әҙәби тәржемә менән әүҙем шөғөлләнеп, әҙип 1988 йылда билдәле башҡорт яҙыусыһы Әкрәм Вәлиҙең уҡыусылар һөйөүен яулаған «Май ямғыры» романын, артабан Башҡортостандың халыҡ шағирҙары Мәжит Ғафуриҙең, Сәйфи Ҡудаштың, был маҡтаулы исемгә аҙаҡтан (2010) лайыҡ булған Абдулхаҡ Игебаевтың, шулай уҡ билдәле оло быуын шағиры Ғариф Ғүмәрҙең һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен башҡортсанан рус теленә тәржемә итә.
Бер килке башҡорт халыҡ әкиәттәре һәм йырҙарының Дим Дәминев ҡәләме аҫтынын сыҡҡан руссаға тәржемәһе 1987—2010 йылдарҙа Өфөлә рус телендә ун ике томда нәшер ителгән «Башкирское народное творчество» тигән йыйынтыҡҡа индерелгән.
Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы
Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы (3 декабрь 1932 йыл) — яҙыусы, башҡорт журналистикаһы ветераны, тарихи-публицистик әҫәрҙәр авторы. 1967 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1971 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Мөхәмәтша Буранғолов исемендәге премия лауреаты (2013).
Биографияһы
Йыһат Әҙеһәм улы Солтанов 1932 йылдың 3 декабрендә Башҡортостан АССР-ы Ейәнсура районы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы) Сәнкем-Биктимер ауылында тыуған.
Һунарсы башланғыс мәктәбендә белем ала. Һуңынан күрше Желтый ауылының 7 йыллыҡ мәктәбенә йөрөй. Ауырыу сәбәпле, уны тамамлай алмай.
Район үҙәгендә ярты йыллыҡ курста уҡығандан һуң колхозда ветеринария санитары булып эшләй. 1950 йылда Ырымбур ауыл хужалығы мәктәбенә ебәрелә.
Запасҡа ҡайтарылғандан һуң Ағиҙел йылға пароходствоһында, шунан һуң тыуған яғындағы «Һаҡмар» колхозында эшләй. Был йылдарҙа ситтән тороп урта белем ала.
1965—1969 йылдарҙа «Һәнәк» һәм «Башҡортостан ҡыҙы» журналдары редакцияларында, артабан оҙаҡ йылдар «Ағиҙел» журналының әҙәби хеҙмәткәре була. 1980 йылдар башынан — профессиональ яҙыусы.
1959 йылдан — КПСС ағзаһы.
1969 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын ситтән тороп тамамлай.
Ижады
Ижады үҙенсәлекле  фекер ҡеүәһе,  үткер һүҙе  менән айырылып тора.
Йыһат Солтановтың беренсе шиғыры 1953 йылда «Әҙәби Башҡортостан» ((«Ағиҙел») журналында баҫылһа, тәүге хикәйәһе 1957 йылда («Пионер») журналында донъя күрә. Ижадының артабанғы осоронда әҙип тарихи-публицистик әҫәрҙәр, романдар, повестәр, драмалар, хикәйәләр, фельетондар, шулай уҡ поэмалар һәм шиғырҙар авторы. Оло быуын яҙыусыһы һәм шағирының әҫәрҙәрен уҡыусылар ихлас ҡабул итә. Ул шулай уҡ әҙәби тәнҡит һәм публицистика өлкәһендә лә әүҙем эшләп килә. 2002 йылда прозаиктың боронғо башҡорттар тарихы тураһында «Хәтер китабы» баҫмаһы донъя күрҙе.
Хэлиль-Кы
Хэлиль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лягаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күҙәбай
Күҙәбай (Ҡаһарман) (Кузябаево) — Һарытау өлкәһенең Перелюб районындағы башҡорт ауылы, Первомайское ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 413765.
Сэбь-Ю
Сэбь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Геров орфографияһы
Ге́ров орфогра́фияһы (Геровски правопис) – болгар телендә ҡулланылған тарихи яҙыу юлдарҙан береһе. Исеме Найден Геров, болгар яҙыусы, тел белеүсе һәм фольклор өйрәнеүсе исеменән килә һәм ул әҙерләнгән һүҙлектә („Речник на блъгарский язик с тлъкувание речити на блъгарски и руски“) ҡулланыла.
Алфавит
Хәҙерге болгар алфавитында ҡулланылған хәрефтәренән тыш, Геров орфографияһында Ѣ, ꙑ, ѫ хәрефтәре ҡулланылған. Шулай уҡ, хәҙерге я хәрефе урынына ꙗ тип яҙылған.
Мунсала (хикәйә)
«Мунсала» — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр ике үҙаллы хикәйә «Мунсала» һәм «Аҡылдарҙың ҡабарыуы» 1885 йылдың 9 мартында «Осколки» журналының 10-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. . «Мунсала» хикәйәһен үҙгәртелгән «Кейәү егеттәре тураһында» хикәйәһе менән берләштереп, Чехов уларҙан ике киҫәктән торған бер хикәйә яһай һәм уны А. Ф. Маркс нәшер иткән әҫәрҙәре йыйылмаһына индерә.
Баҫмалар
1898 йылда бөтә Рәсәй Белинскийҙы хөрмәтләгән саҡта төрлө әҙәби-йәмғиәт баҫмаларында был сара бик күп яҡтыртыла. «Мунсала» хикәйәһе Чехов тарафынан башта ике хикәйә: «Мунсала» һәм «Аҡылдарҙың ҡабарыуы» - тип «Осколки» журналында,( 1885, № 10, 9 март), һәм «Будильник»та (1883, № 42)  А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫтырыла. Оҙон сәсле, йүтәлләүсе бик ярһыу телмәрле кешелә («Мунсала» хикәйәһендә) Виссарион Григорьевич Белинскийҙы таныуы ҡыйын түгел. «Мунсала» хикәйәһе бер аҙ үҙгәртелеп «Памяти В. Г. Белинского» йыйынтығына индерелә. «Памяти В. Г. Белинского» йыйынтығындағы хикәйәһендә А. Чехов сәс ҡырыусының әшәке һүҙҙәрен алып ташлай.
1899 йылдың 30 мартында Л. Н. Толстой үҙенең ғаиләһенә «Памяти В. Г. Белинского» йыйынтығына ингән Чеховтың хикәйәһен ҡысҡырып уҡый.
«Мунсала » хикәйәһенең авторы тере саҡта әҫәр болгар, серб-хорват һәм швед телдәренә тәржемә ителә.
Сюжет
Хикәйәнең беренсе киҫәгендәге ваҡиға ҡала мунсаһында бара. Мунсаның парҙа сабына торған өлөшөндә сәс ҡырып алыусы Михайло һәм ябыҡ тәнле, оҙон сәсле, һөйәктәре үтәләй күренеп тиерлек торған кеше ултыра. Сәс алыусы өйләнешеү тураһында һүҙ башлай һәм хәҙерге кәләштәр менән элекке заман кәләштәрен сағыштырып зарлана: «Элекке кәләштәр бай, етди, ҙур капиталы булған, дин тураһында һөйләшергә мөмкин булған, дин тотҡан кешегә кейәүгә сығырға тырыша торғайнылар, ә хәҙергеләрҙең уҡымышлы кешегә күҙе ҡыҙаУҡымышлылар бит бай түгел!». Уның был һүҙҙәренә ябыҡ кеше: «Ярлы булһа ла намыҫлы!» - тип яуап бирә. Шунан әңгәмәлә яҙыусылар, сиркәү әһелдәре тураһында һүҙ ҡуҙғатыла. Оҙон сәсле кеше: «Мин яҙыусы булмаһам да, һин улар тураһында бер нимә лә белмәгәс, насар һүҙ әйтмә, Рәсәйҙә илгә күп файҙа килтергән яҙыусылар ҙа бар бит. Улар ерҙе яҡтырталар һәм шуның өсөн беҙ уларға рәхмәт әйтергә тейешбеҙ. Мин яҙыусылар тураһында ғына түгел, ә дингә хеҙмәт итеүселәр тураһында ла әйтәм»,- тип үҙ һүҙен дауам итә.
Уның был һүҙҙәренә сәс ҡырыусы яуап бирмәйенсә генә мунса ишек алдына сыға һәм Назар Захарычты алып килергә һәм унан теге оҙон сәслегә идеялы һүҙҙәр һөйләгән өсөн протокол төҙөргә ҡуша. Хикәйә аҙағында оҙон сәсле кешенең сиркәүҙәге бар кеше тарафынан хөрмәт ителгән дин әһеле — дьякон булыуы асыҡлана. Быны белгәс, Михайло дьякон алдында, бил бөгөп, ғәфү үтенә.
Лек-Яун
Лек-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемат-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ноймарк (Веймар)
Ноймарк (Веймар) (Neumark (bei Weimar)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 482 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 193 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
Рәсүлев
Рәсүлев — фамилия.
Яр ашалыу
Яр ашалыу — (Meander scar, Грива (форма рельефа)) - бормалы йылға йырҙаларының яры ашалыу арҡаһында барлыҡҡа килгән геологик үҙенсәлек. Ағым бөгөлдө дуғаландырып өңөп инә, ярын йыуа. Улар йыш ҡына үле йылғалар үҙәндәрендә барлыҡҡа килә. Йыуылған ярҙарҙың сағыштырмаса бейеклеге бер нисә дециметрҙан алып бер нисә метрға тиклем тирбәлә. Яр ашалыу йылға ағымы тиҙлеге үҙгәреп тороу арҡаһында килеп сыға. Йылға бөгөлө яғына ағым көслөрәк бәрелә һәм эрозияға килтерә, ярлауҙар барлыҡҡа килә.
Ҡайһы бер еүеш урындарында ташылдыҡтар тула-тула яр һаҙмыртлана, һаҙ үләндәре үҫә башлай йәки үле йылға һаҙлыҡҡа әүерелергә мөмкин.
Ярлауҙар йылға йырҙаһының һөҙәк ярына аллюзийҙың яңы порциялары даими рәүештә өҫтәлеп барыу арҡаһында формалаша. Ваҡыт үтеү менән, бөгөлдәр  ҙурая барған һайын, йырҙа ярының элекке һикәлтәһе  «йырағая» тора, ташҡын ваҡытында ғына һыу аҫтында ҡала һәм ярлауға әүерелә. Ярлауҙы үҫемлек баҫа, ул ағымдарҙы әкренәйтә, был үҙе яңы яңы ваҡ ташылдыҡтар килеүе өсөн шарттар тыуҙыра. Артабан ярлау күтәрелеүе ташҡында эрерәк ташылдыҡтар ҡалыуына һәм башта үҙән уртаһында, ә артабан бөтөнләйе менән үҙәндең үрге өлөшөнә етеп берегергә ярҙам итә.
Хэндый-Кы
Хэндый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Островский Григорий Семёнович
Островский Григорий Семенович (1929 йыл—2007 йыл) — СССР һәм Израиль сәнғәт белгесе, сәнғәт ғилеме докторы (1989), профессор.
60 китап, монографиялар һәм меңдән ашыу мәҡәләләр меңдән авторы. Халыҡ-ара сәнғәт белгестәре ассоциацияһы ағзаһы, славян тикшеренеүҙәренең (Мәскәү), Израиль, Америка ассоциацияһы ағзаһы,  Израиль Яҙыусылары  федерацияһы ағзаһы.
Биографияһы
Островский Григорий Семенович 1929 йылдың  1 октябрендә   Ленинградта тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылда, атаһы армияға мобилизациялана, ғаилә балалар менән Ҡазанға эвакуациялана. Һуғыш тамамланғандан һуң   Ленинград университетында (Санкт-Петербург дәүләт университеты,  тарих факультетының сәнғәттәр тарихы бүлеге)  сәнғәт тарихын өйрәнә; Григорий Островскийҙың диплом эше темаһы — «Немецкая графика в эпоху Великой крестьянской войны (XVI в.)». Уҡыуын тамамлағандан һуң, 1951 йылда Львовта  картиналар галереяһынды эшләй. Игорь Островский 1953 йылда өйләнә һәм 1954 йылда уның ғаиләһендә улы Игорь тыуа.
1992 йылда Григорий Островский ҡатыны менән Израилгә сыға, Тель-Авивта йәшәй, биш йыл дауамында (1993—1997)  Иерусалим университетында уҡыта. Бер үк ваҡытта сәнғәт мәсьәләләре буйынса рус телле «Вести» гәзитенең күҙәтеүсе була
Лидия Яковлевна 2005 йылда вафат була. 2007 йылдың 1 октябрендә Григорий Семенович Тель-Авивта вафат була.
Рәссам Маргарита Сельская-Райх Григорий Островскийҙың портретын яҙа.
Хеҙмәттәре
Островскийҙың библиографик күрһәткестәре 2006 йылдан алып  1900  иҫәпләнә, улар араһында 20 телгә тәржемәләре бар. Ҡайһы саҡта Г. Семенов һәм  Г. Шимон псевдонимы баҫылып сыҡҡан. Ул шулай уҡ «Истории украинского искусства» (Киев, 1967—1968) 5-6 том  бүлектәренең авторы булып тора.
Монографиялары араһында: «Иван Труш» (Киев, 1955), «А. Манастырский» (Киев, 1958), «Антон Михайлович Кашшай» (Москва, 1962), «Художники советского Закарпатья» (1968), «Львов» (Ленинград, 1975), «Художественные музеи Львова» (Ленинград, 1978), «Захарий Зограф» (1987), «Роман Сельский» (1988), «Добрый лев Марии Примаченко» (1990), «Григорий Сорока» (1993), «Искусство примитивов» (Тель-Авив, 2003).
Эридан (йондоҙлоҡ)
Эридан (йондоҙлоҡ) (Eridanus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Заурак, яҡтылығы 2,97 була. Майҙаны буйынса урыны — 6.
Камысла
Камысла — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 380 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы
Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы (1825—?) — башҡорт кантоны начальнигы була. (1855).
Биографияһы
Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы 1825 йылда Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы) Ейәнсура ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт.
1843 йылдан бирле 10‑сы башҡорт кантонында, ә 1853 йылдан — 7-се башҡорт кантонының 2-се бүлегендә хеҙмәт итә.
1854 йылдан 10-сы башҡорт кантонының 3-сө бүлеге начальнигы була.
1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышында ҡатнаша. Андрей таҫмаһында «1853-1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы менән бүләкләнә.
1856—1860 йылдарҙа 3‑сө башҡорт кантонының (10-сы башҡорт кантонының 3-сө бүлегенән төҙөлгән, үҙәге — Ейәнсура) начальнигы була.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Гуровка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Няхр-Тарка-Яга
Няхр-Тарка-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айсыуаҡ (исем)
Этимологияһы
Айсыуаҡ — башҡорт телендәге «ай» һәм «сыуаҡ» һүҙҙренән яһалған ҡушма исем. Мәғәнәһе — айлы төндә тыуған.
Билдәле шәхестәр
Айсыуаҡ Үҙәнбаев — (1767 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1788—1790 йылдарҙағы Рус-швед һәм 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғыштарында ҡатнашыусы. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Муйнаҡ ауылында йәшәгән.
Айсыуаҡ бей — XVI быуатта йәшәгән башҡорт халҡының Ғәйнә ҡәбиләһе башлығы. Башҡорт риүәйәттәре буйынса, ғәйнәләрҙең Рус дәүләте составына үҙ теләге менән инеү шарттары тураһында Мәскәүгә барып, аҡ батша Иван Грозный менән һөйләшеүҙәр алып бара. Ике яҡлы килешеү төҙөлгәндән һуң рус подданныйлығын ҡабул итеү тураһында ярлыҡаш, йәғни жалованная грамота ала.
Фамилияларҙа
Айсыуаҡов Исмәғил Фазлетдин улы — (15 сентябрь 1905 йыл — 4 октябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, интендантлыҡ хеҙмәтенең гвардия өлкән лейтенанты.Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Соҡаҙытамаҡ ауылында тыуған.
Топонимдарҙа
Айсыуаҡ (тау) — Уралдағы тау, Ирәндек һырты. Иҫке Сибай ауылы үҙәгендә, Ҡарағайлы һәм Төйәләҫ йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан.
Айсыуаҡ (Айсуак) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы башҡорт ауылы.
Күсимов
Күсимов — фамилия.
Минкә (станция ҡасабаһы, Силәбе өлкәһе)
Минкә — Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округына ингән тимер юл станцияһы ҡасабаһы.
Географияһы
Йүрүҙән йылғаһы ярында урынлашҡан. Ҡасабала шул уҡ Минкә исемле туҡталҡа пункты бар. Ҡытаутамаҡҡа тиклем алыҫлығы — 6 км.
Ландшафы — ҡарағас һәм япраҡлы аастар менән аралашҡан аҡһыл ылыҫлы ҡарағай урмандары зонаһы.
Топонимикаһы
Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә былай тип яҙған: «Минйылға (Мәнйылға), бәләкәй йылға, Эҫем йылғаһының уң ҡушылдығы, ҡасаба, Әшә районы; Минә, Үрге һәм Түбәнге йылғасыҡтар, Минйәр йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны; Минкә, йылғасыҡ, Йүрүҙәндең уң ҡушылдығы, обгон, пункт, ҡасаба, 1779 йылда Минкә металлургия заводы булараҡ нигеҙләнгән ауыл; Ҡытау-Ивановск районының Минкә тауы; Минйәр, йылға, Эҫемдең уң ҡушылдығы; 1784 йылда нигеҙләнгән район ҡарамағындағы ҡала; Мини, йылғасыҡ, Әшә йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны, 1867 йылда нигеҙләнгән ҡасаба, Әшә районы» Һәм топонимды мең ҡәбиләһенә бәйләп аңлата. Әммә Минкә урынлашҡан ерҙәр Түбәләҫ һәм Көҙәй ырыуҙары ерҙәре сигендә урынлашҡаны бындай аңлатманы ҡабул итергә нигеҙ була алмай. Көҙәйҙәрҙә Миндеш ауылы бар, бәлки, шул атама менән уртаҡлығы барҙыр.
Тарихы
Һамар—Златоуст тимер юлын төҙөү ул замандың иҡтисади үҫеше өсөн бик әһәмиәтле була. Өфө—Златоуст араһында ғына 3 йөҙгә яҡын төрлө ҡоролма — күперҙәр, һыуайырғыстар, нығытыу дамбалары, терәүҙәр төҙөлә. Эҫем һәм Йүрүҙән йылғалары аша ҙур тимер күперҙәр һалына. Билдәле урыҫ инженеры, профессор А. Белелюбский ошо проекттарҙың авторы була.
Магистраль бик ҡыҫҡа срокта төҙөлә. 1888 йылдың сентябренән — Һамарҙан Өфөгә, 1890 йылдың 8 сентябренән Златоустҡа тиклем хәрәкәт асыла, 25 октябрҙә тәүге поезд Силәбегә килә. Трасса Урал һырттарын киҫеп үтеп, Көнбайыш Себергә һуҙыла.
Халҡы
бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны 2010 йылда 495 кеше (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ 234 261) тәшкил итә.
Шиндялов Николай Антонович
Николай Антонович Шиндялов (1929 йылдың 9 майында тыуған— 2012 йылдың 19 ғинуарында вафат була) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990),  Рәсәй Хәрби фәндәр академияһының корреспондент ағзаһы.
Биография
1948-1952 йылдарҙа Благовещен дәүләт педагогия институтында уҡыған. Шунда уҡ 1952-1956 йылдарҙа ассистент булып эшләй, 1956-1963 йылда — өлкән уҡытыусы, һуңынан — кафедра мөдире.
1963 йылда  В. И. Ленин исемендәге МГПИ-ла «1922-1926 йылдарҙа Амурҙа социалистик төҙөлөш» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1989 йылда «Алыҫ Көнсығышта Октябрь революцияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
10-дан ашыу монография һәм 250 ғилми мәҡәләләр баҫтыра.
Уның тарафынан студенттар һәм аспиранттар өсөн 10-дан ашыу уҡыу һәм уҡытыу өсөн методик ҡулланмалар баҫтырыла.
Н.А. Шиндялов юғары квалификациялы ғилми -педагогик кадрҙар әҙерләү йәһәтенән ҙур эштәр башҡара. 16 уңышлы яҡланған кандидатлыҡ диссертацияһы етәксеһе, 19 докторлыҡ диссертацияһы яҡлаусыларға ғилми консультант һәм рәсми оппонент,  36 кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлауҙа рәсми оппонент булараҡ сығыш яһай.
«Көнбайыш» операцияһы
Алдағы хәлдәр
1940-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Галицияла, Буковинала, Волындә социаль-иҡтисади һәм идея-мәҙәни үҙгәрештәр Сталин етәкселеге тарафынан мәжбүри ысулдар менән үткәрелә, төбәктең милли һәм дини үҙенсәлектәре иҫәпкә алынмағанға күрә урындағы халыҡ араһында ҡаршылыҡ кәйефтәрҙең артыуына килтерә, буйһонмау акциялары йышая. Көнбайыш Украинала украин милләтселәре үҙ позицияларынан сигенмәй. Бойондороҡһоҙ Украина өсөн хәрәкәте эшмәкәрҙәре 1943 йылдың аҙағында — 1944 йыл башында «ике көрәш фронты» тактикаһынан баш тарталар һәм үҙ көстәрен төбәктә совет власын урынлаштырыуға юл ҡуймауға йүнәлтәләр. Яйлап көнбайыш өлкәләрендә тоталь советлашыуға ҡаршылыҡ оҙаҡҡа һуҙылған ҡораллы конфликтҡа килтерә, яңы социалистик ҡоролошо яҡлылары һәм уларға ҡаршы тороусылар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ граждандар һуғышы төҫөн ала. Һөҙөмтәлә 1940-сы йылдарҙың икенсе яртыһында — 1950 йылдар башында Көнбайыш Украина Украин милләтселәре ойошмаһы (ОУН) һәм Украина баш күтәреүселәр армияһы (УПА) һәм совет власы органдары араһында ҡанлы ҡапма-ҡаршылыҡ барлыҡҡа килә.
Украина баш күтәреүселәр армияһының (УПА) сәйәси һәм ҡораллы акциялары күпселегендә совет власының популяр булмаған сараларына ҡаршы йүнәлтелә: киң мобилизация үткәреү, Украин грек-католик сиркәүен эҙәрлекләү, урындағы граждан халҡын депортациялау, мәжбүри коллективлашыу. СССР һәм АҠШ араһында һуғышҡа өмөттәр юғалыуҙан һуң баш күтәреүселәр «кесе төркөмдәр» партизан тактикаһына күсәләр, советтарға ҡаршы пропаганда алып баралар, хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәренә, колхоз администрацияһына, УССР-ҙың башҡа төбәктәренән килгән белгестәргә ҡаршы террористик акциялар үткәрәләр, саботаждар ойошторалар. УПА хәрби подразделениелары яҡынса 90 мең кеше тәшкил итә, 1944—1945 йылдарҙа улар 14, 5 мең террористик һәм диверсия акцияларын үткәрә, улар һөҙөмтәһендә 30 мең кеше һәләк була. Үҙ сиратында Львов һәм Прикарпатье хәрби округтары 1944 йылдың аҙағында 6, 5 мең операция үткәрә, ә 1945 йылдың көҙө аҙағына милләтселек хәрәкәтен баҫтырыу буйынса акцияларҙың һаны 27 меңгә тиклем арта.
Совет ғәскәрҙәренең сираттағы киң масштаблы акцияһы (585 мең тирәһе һалдат) «Ҙур блокада» исеме аҫтында үткәрелә. Уның барышында 1946 йылдың ғинуар-апрель айҙарында ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың һаны 40 %-ҡа тиклем кәмей. 1947 йыл башында авиация, бронетехника, ярайһы уҡ ҙур хәрби көстәр һирәк ҡулланыла. Совет яғы оператив-ғәскәри операциялар үткәрә башлай, баш күтәреүселәр армияһы командирҙарының, күренекле эшмәкәрҙәрҙең йәшенгән урындарын эҙләп таба, уларҙы ҡамай һәм юҡ итә.
Һуғыштан һуң власть һәм милләтселәр подпольеһы араһында ҡапма-ҡаршылыҡ күп һанлы ҡорбандарға килтерә. Совет власы ҡораллы конфликтҡа урындағы халыҡ йәмәғәт тәртибен һаҡлау төркөмдәре һәм истребителдәр батальондары аша йәлеп ителә. 1945 йылдан алып баш күтәрәтеүселәр кесе төркөмдәргә күсеү айҡанлы Дәүләт хәүефһеҙлеге министрлығы органдары системалы рәүештә хәрби-чекист операцияларын үткәрергә мәжбүр була, әммә төрлө репрессив сараларға ҡарамаҫтан, тейешле һөҙөмтәләргә өлгәшеп булмай.
Л. Берия бойороғона ярашлы һөргөнгә оҙатыу
Көнбайыш Украинала милли-азатлыҡ хәрәкәтен көсһөҙләндереү маҡсатында совет власы баш күтәреүселәргә теләктәшлек күрһәтеүҙә шөбһә тыуҙырған урындағы халыҡҡа ҡаршы акциялар ойоштора башлай. Баш күтәреүселәрҙең туғандарына, яҡындарына ҡарата репрессив сараларға СССР Эске эштәр наркомы Лаврентий Берияның 1944 йылдың 31 мартындағы 7129-сы бойороғо этәргес көс бирә, Берия үҙенең урынбаҫарҙары С. Круглов һәм И. Серов, УССР Эске эштәр наркомы В. Рясный алдына 1940 йылдың 10 декбрендәге 1552-се СССР НКВД ҡарарына ярашлы хөкөм ителгән украин милләтселәре ойошмаһы (ОУН) ағзаларының, шулай уҡ бәрелештәрҙә һәләк булған йәки ҡулға алынған ихтилалсыларҙың бәлиғ йәшенә еткән туғандарын Красноярск крайына, Омск, Новосибирск һәм Иркутск өлкәләренә һөрөү һәм мөлкәттәрен конфискациялау бурысы ҡуйыла.
1944 йыл дауамында ғына Волынь, Дрогобыч, Львов, Ровно, Станислав, Тернополь өлкәләренә 4724 ғаилә һөргөнгә оҙатыла — бөтәһе 12762 кеше. 1945 йылда ла Көнбайыш Украина ерҙәрендә «тәрән таҙартыу» дауам итә. 1945 йылда мәжбүри депортацияға 7393 ғаилә (17497 кеше) дусар ителә. Һуғыштан һуңғы тәүге йылда был төбәктән «советтарға ҡаршы элемент» булараҡ 2612 ғаилә (6350 кеше) һөрөлә. Бөтәһе 1944—1945 йылдарҙа Көнбайыш Украина территорияһынан СССР-ҙың алыҫ төбәктәренә украин милләтселәре хәрәкәтендә ҡатнашҡан 14 728 ғаилә (дөйөм һаны буйынса 36 608 кеше) оҙатыла. Әммә УССР партия етәкселеге өлгәшелгәндәрҙә туҡталып ҡалмауҙы талап итә.
«Көнбайыш» операцияһы
Халыҡ һаны буйынса Көнбайыш Украина халҡын депортациялау буйынса иң күләмле операция 1947 йылдың октябрендә үтә. Ул тарихҡа «Көнбайыш» шартлы исеме аҫтында инеп ҡала. Көнбайыш Украина төбәгендә сираттағы ҙур күләмле репрессив акцияны үткәреү буйынса тәҡдимдәрҙе СССР дәүләт именлеге министры урынбаҫары генерал-лейтенант С. Огольцов һәм УССР дәүләт именлеге министры генерал — лейтенант С. Савченко индерәләр, улар 1947 йылдың 24 майында СССР дәүләт именлеге министры генерал — полковник В. Абакумовҡа яҙған хатында депортация практикаһын дауам итеүҙе үтенәләр.
СССР дәүләт именлеге министрлығының 1947 йылдың 22 авгусындағы 00430-сы бойороғо
Көс структураларының «милләтселек подпольеһына» сираттағы һөжүм итеү башланғысын ВКП (б) Үҙәк Комитеты хуплай һәм 1947 йылдың 13 авгусында тейешле ҡарар (П59/123) сығара. Илдең юғары сәйәси етәкселеге ҡарарына таянып, СССР-ҙың дәүләт именлеге министры В. Абакумов 1947 йылдың 22 авгусында Украинаның көнбайыш өлкәләренән хөкөм ителгән, үлтерелгән һәм легаль булмаған хәлдә булған әүҙем милләтселәрҙең һәм бандиттарҙың ғаиләләрен һөрөү буйынса 00430-сы ҡарар сығара. Йәшерен бойороҡта ошолай тип яҙыла: «СССР Дәүләт именлеге министрлығы ғәскәрҙәре Баш Идаралығы начальнигы генерал-лейтенант Бурмакка операцияны үткәреү өсөн өҫтәмә рәүештә УССР Дәүләт именлеге министры генераллейтенант Савченкоға бүлеп бирергә һәм ебәрергә: 24-се мотоуҡсылар полкы: 5-се дивизия 260-сы уҡсылар полкының 2 батальоны; 4-се дивизияның 26-сы уҡсылар полкы; 9-се мотоуҡсылар полкының 2 батальоны; 7-се дивизия 284-се уҡсылар полкының батальоны; 13-сө мотоуҡсылар полкының 2 батальоны һәм Дәүләт именлеге министрлығы ғәскәрҙәренең Һарытау училищеһы. Ипт. Бурмакка 1947 йылдың 5 октябренән дә һуң түгел Украинаға ғәскәрҙәрҙең барып етеүен тәьмин итергә. Генерал-лейтенант Мильштейнға УССР Дәүләт именлеге министрлығы ҡарамағына тимер юлы һәм һыу транспортында һаҡлау корпусы һәм дивизияһының 3 мең офицерын һәм һалдатын йүнәлтергә, уларҙан рота подразделениеларын формалаштырырға. Ипт. Мильштейнға Дәүләт именлеге министрлығының һаҡлау корпусы һәм дивизияһының шәхси составының дислокация урынына 1947 йылдың 5 октябренән дә һуң түгел барып етеүен тәьмин итергә. СССР Дәүләт именлеге министрының кадрҙар буйынса урынбаҫарына көнбайыш өлкәләренә 3500 оператив хеҙмәткәрҙәр ебәреүҙе һәм уларҙың тәғәйенләнгән урынға барып етеүен 1947 йылдың 15 сентябренән дә һуң түгел тәьмин итергә. СССР Дәүләт именлеге министры урынбаҫары генерал-лейтенант Блиновҡа операцияны үткәреүгә автотранспорт һәм яғыулыҡ менән тәьмин итергә. Һөрөү буйынса операцияны 10-сы октябрҙән 20 октябргә тиклем үткәрергә һәм бөтә әҙерлек сараларҙың конспирацияһын тәьмин итергә». Бойороҡ сыҡҡан көндө Дәүләт именлеге министры В. Абакумов Украина КП (б) Үҙәк Комитетының беренсе секретары Л. Кагановиҡа һәм УССР-ҙың министрҙар Советы рәйесе Н. Хрущевҡа милләтселәрҙең ғаиләләрен һөрөү менән бәйле сараларҙы үткәреү маҡсатында СССР Дәүләт именлеге министры урынбаҫары А. Блинов, СССР Дәүләт именлеге министрығы ғәскәрҙәре Идаралығы начальнигы П. Бурмак һәм генерал-лейтенант А Вадис Украинаға ебәрелеүе тураһында хәбәр итә. барыһы «Көнбайыш» операцияһында көс ведомтсволары етәкселәре составынан 15 750 кеше һәм 30 мең тирәһе һалдат ҡатнаша.
Операцияға әҙерлек
Операцияға әҙерлек ике ай дауамында бара. Урындағы Дәүләт именлеге минстрлығы һәм Эске эштәр министрлығының подразделениелары КП (б) райкомдары хеҙмәткәрҙәре менән берлектә депортацияға дусар ителгән кешеләрҙең исемлектәрен төҙөй, хәрби подразделениеларҙы, автомобиль һәи йөк транспортын тораҡ пункттарына беркетә башлайҙар.
1947 йылдың 29 авгусында Львов ҡалаһындаМММР Дәүләт именлеге министрлығы уполномоченныйҙары һәм өлкә идаралыҡтары начальниктары кәңәшмәгә йыйыла, унда дәүләт именлеге минстрының 1947 йылдың 21 авгусындағы 00430-сы бойороғо уҡып ишеттерелә, шулай уҡ буласаҡ чекист операцияһына күрһәтмә ентекләп өйрәнелә. 1947 йылдың 31 авгусынан 3 сентябренә тиклем Станислав һәм Тернополь ҡалаларында һөргөнгә дусар ителгән ғаиләләргә делоларҙы дөрөҫ әҙерләү буйынса ултырыштар үткәрелә. 1947 йылдың 2 октябрендә «ышанысһыҙ элементтарҙы» һөрөү процедураһы, шулай уҡ Совет Армияһы частарының, пограничниктар подразделениеларының, оператив хеҙмәткәрҙәренең үҙ-ара килешеп эшләү проблемалары тикшерелә.
1947 йылдың 10 октябрендә оператив план нигеҙендә УССР эске эштәр министры Т. Строкач үҙенең ведомствоһы планын раҫлай. Депортация үткәреү өсөн УССР эске эштәр министры урынбаҫары, 2-се ранг милициякапитаны Н. Дятлов етәкселегендә лператив штаб булдырыла. штаб Львовта урынлаша. Был операцияла эске эштәр органдарының 13 592 хеҙмәткәре ҡатнаша. 1947 йылдың 16 октябрендә Львовта тимер юлдарын һаҡлау буйынса Дәүләт именлеге министрлығы Идаралығы хеҙмәткәрҙәре һәм эшелондар начальниктары инструктажға саҡырыла.
Мәжбүри күсереү акцияһы ғәскәри операция ҡағиҙәләренә ярашлы әҙерләнә. Депортация осорона махсус радиосигналдар теҙмәһе уйлап сығарыла (мәҫәлән, «470» цифрҙар комбинацияһы — «мәжбүри һөрөү тамамланым» тигәнде аңлата; «617» — «банда менән көрәш алып барам» һәм башҡалар). Хәрби топографик карталарҙа Дәүләт именлеге министрлығы хеҙмәткәрҙәре махсус йыйылыу пункттар урындарын, нефтебазалар, полк яғыулыҡ складтары, автомашиналарҙы заправкалау пункттары, махсус контингент тейәгән транспорт урындарын сағылдыралар. Алдан уҡ типографияла төрлө бланктар әҙерләнә. Әйтергә кәрәк, әлеге операция ҡәтғи йәшерен режимда әҙерләнә. Мәҫәлән, партия райомдары секретарҙары һәм урындағы эске эштәр министрлығы подразделениелары начальниктары акция тураһында 2-3 көн алда ғына хәбәр ала, ә ҡалған башҡарусылар акция башланғас ҡына — 1947 йылдың 21 октябрендә, иртәнге сәғәт алтыла.
«Көнбайыш» операцияһын тормошҡа ашырыу
Львов ҡалаһында операция 21 октябрҙең төнөндә. сәғәт 2-лә башлана. Дәүләт именлеге министрлығы хеҙмәткәрҙәре фекеренсә. 162 ғаиләнән (486 кеше) тстанцияға барыһы 8 ғаилә (20 кеше) алып киленә, сөнки оператив хеҙмәткәрҙәр төндә байтаҡ ваҡцыт ишектәрҙе астыра алмайҙар. Һуңғараҡ Львов ҡалаһы буйынса махсус йыйылма пунктына 184 ғаилә килтерелә (ир-егеттәр — 136; ҡатын -ҡыҙ — 200, балалар — 112). Оператив төркөмдәр күренеү менән ҡайһы бер ғаиләләрҙең подвалдарҙа йәки күршеләрҙә йәшенеү осраҡтары ла күҙәтелә.
Күрһәтмәләргә ярашлы Волындә операция үткәрелә. 1947 йылдың 26 октябрендәге «Волынь өлкәһендә украин милләтселәре ойошмаһының әүҙем ағзалары ғаиләләрен һөрөү буйынса һөҙөмтәләр тураһында» исемле докладной яҙмала Дәүләт именлеге минстрлығының өлкә идаралығы начальнигы полковник Матвеенко ошолай билдәләй: «Һөрөү операцияһы 21 октябрҙә иртәнге сәғәт 6-ла өлкәнең бөтә ауылдарында ойошҡанлы башланды һәмбашлыса шул уҡ көн кискә тиклем тамамлана. Һөрөүгә тәғәйенләнгән 150-нән ашыу кеше операция мәленә өйҙәрендә булмай сыҡты һәм шуға күрә һөрөлмәне. Эшелон юлға сыҡҡандан һуң операция мәлендә өйҙә булмағандарҙың бер өлөшө Дәүләт именлеге министрлығы район бүлегенә һөрөлгән ғаиләләренә ебәреү үтенесе менән мөрәжәғәт иттеләр».
Ровно өлкәһендә бер аҙ ауырлыҡтар менән осрашырға тура килә. Ровно өлкәһе буйынса операция үткәреүгә яуаплы СССР дәүләт именлеге министрлығы уполномоченныйы полковник Головков һәм дәүләт именлеге министрлығы Идаралығы начальнигы Шевченко СССР дәүләт именлеге министры урынбаҫары генерал-лейтенант С. Огольцовҡа һәм УССР дәүләт именлеге министры Савченкоға халыҡтың оуновсылар ғаиләләрен һөрөүгә кире ҡарашы тураһында еткерәләр. (һылт). Мәҫәлән, операция үткәргән көндө урындағы халыҡтың бер өлөшө ғаиләләрҙе йәшереү буйынса ярҙам итә, ауылдан сыҡҡан ерҙә машинаны уратып ала. Ошоға бәйле оператив төркөм ут асырға мәжбүр була. Һөрөүгә дусар булған бер ғаиләнән дүрт йәшлек ҡыҙҙы урлайҙар һәм йәшерәләр. Эҙләү бер ниндәй һәҙәмтә бирмәй. Ҡайһы бер ауылдарҙа ҡатындар һөрөлөүселәрҙе илап оҙаталар. Айырым осраҡтарҙа ҡайһы берҙәр уларҙы ла һөрөүҙе йәки урында атып үлтереүҙе талап итәләр.
Станислав һәм Черновцы өлкәләрендә «дошман элементтарын сығарыу» бик ауыр метеорологик шарттарҙа үткәрелә Операция алдынан ҡайһы бер таулы райондарҙа көслө буран һөҙөмтәһендә ҡар ҡатламы 2 метрға етә. Ҡар ҡамауында 55 хәрби машина эләгә. Надворный-Жабье юлында һалдаттар тейәгән 30 автомашина батып ултыра. Хатта танкылар ярҙамында юлды аса алмайҙар. Көн торошо айҡанлы Черновцы өлкәһендә «көнбайыш» операцияһы 23 октябргә тиклем оҙайтыла.
Операцияһы барышында «совет чекисына» тап төшөргән йәмһеҙ күренештәр хасил була. мәҫәлән, Ровно өлкәһе Ракита районында 81-се уҡсылар дивизияһы ротаһы командиры лейтенант Сидоров ғаиләләрҙе һөрөү барышында ике сусҡаны үлтерә һәм уларҙы алып китергә маташа, әммә милиция Мародерлыҡ осраҡтары партактив араһында ла күҙәтелә. Львов өлкәһе Лопатин районында комсомол райкомы секретары үҙенең фатирына ике тоҡ иген алып ҡайта. Шулай эске эштәр министрлығы органдары Львов өлкәһе Бобров районындағы партия райкомының өсөнсө секретары Омельчук үҙенең фатирына 5 центнер картуф алып ҡайтҡанын асыҡлай.
Операция йомғаҡтары
«Көнбайыш» операцияһы һөҙөмтәләре1947 йылдың октябрь аҙағында яһала. СССР-ҙың эске эштәр министры Круглов СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫарына көнбайыш украин өлкәләренән 26 682 ғаилә йәки 76 192 кеше, шул иҫәптән 18 866 ир-егет, 35 152 ҡатын-ҡыҙ, 22 174 бала-саға һөрөлөүе тураһында еткерә. Улар араһынан «Ҡарағандакүмер» комбинатына 3000 ғаилә йәки 8191 кеше оҙатыла.
Совет системаһы репрессиялар һәм депортациялар аша ҡаршылашыу хәрәкәтен юҡҡа сығарыуға өлгөшө. 1940-сы йылдарҙың аҙағында украин баш азатлыҡ советы президиумы баш күтәреүселәр хәрәкәтен туҡтатыу буйынса ҡарар сығара. Көнбайыш украинанан халыҡты һөрөү тураһында киң йәмәғәтселеккә «үҙгәртеп ҡороу» осоронда ғына мәғлүм була.
Уҫы-Степановка
Уҫы-Степановка (Уса-Степановка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 57 кеше. Почта индексы — 453455, ОКАТО коды — 80215834010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Толчавожа
Толчавожа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Комша йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пегас (йондоҙлоҡ)
Пегас (йондоҙлоҡ) (Pegasus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Матар, яҡтылығы 2,93 була. Майҙаны буйынса урыны — 7.
Хэндыль-Кикя
Хэндыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 350 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ноймюле (Эльстер)
Ноймюле (Эльстер) (Neumuhle/Elster) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 391 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7980 һәм автомобиль коды — GRZ.
Бердзенишвили Николай Александрович
Бердзенишвили Николай Александрович (ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე ბერძენიშვილი; (27 декабрь 1894 йыл — 17 июль 1965 йыл) — СССР-ҙың ғалим-тарихсыһы. Грузия ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1944).
Биографияһы
Николай Александрович Бердзенишвили 1894 йылдың 27 декабрендә (яңы стиль буйынса 1895 йылдың 8 ғинуары) Грузияла Гоголесубани ауылында тыуған.
1926 йылда Тбилиси университетын тамамлай.
1939 йылда — Тел, тарих һәм матди мәҙәниәт институтында тарих бүлеге мөдире. 1948—1958 йылдарҙа — Грузин ССР-ы тарихы институты директоры, Тбилиси университеты тарих факультетының Грузия тарихы кафедраһы мөдире.
1939 йылдан — профессор, 1943 йылдан — тарих фәндәре докторы.
Хәтер
1965 йылдың 17 июлендә вафат була. Мтацмин пантеонында ерләнгән.
Зеленин Дмитрий Константинович
Дмитрий Константинович Зеленин ( 21 октябрь (2 ноябрь) 1878, Люк, Вятка губернаһы— 31 август 1954, Ленинград) - рус  һәм совет этнографы.
Биографияһы
Дмитрий Зеленин Вятка губернаһы Сарапул өйәҙенең Люк ауылында ярлы ғаиләлә тыуған. Ул Вятка теология семинарияһын (1898) һәм Юрьев университетының тарих һәм филология факультетын тамамлаған (1904).
1925 йылда ул Ленинград университетының этнография кафедраһы профессоры итеп билдәләнә һәм СССР Фәндәр академияһының тейешле ағзаһы итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Көнсығыш славян фольклористикаһын үҫтереүҙә Зеленин төҙөгән әкиәт йыйынтыҡтары һәм урыҫ  таҡмаҡтарының әһәмиәте, әлеге фольклор жанрының эстетик мөмкинлектәре тураһында фекерҙәре  ифрат ҙур роль уйнай. Д.Т. Зелениндың 1914 йылда Петроградта баҫылып сыҡҡан «Великорусские сказки Пермской губернии»  йыйынтығы ҡушымтаһында 12 башҡорт әкиәте тупланған.
Зеленскийҙың этнографик эштәре, нигеҙҙә, Көнсығыш славяндарының матди мәҙәниәтенә һәм диндәренә арналған. Уның эштәре СССР-ҙа ғына түгел, сит илдәрҙә лә танылған. 1946 йылда Йәшел Үҙән Болгар академияһының сит ил ағзаһы итеп һайлана.
Канарбуга
Канарбуга — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йомағужа һыуһаҡлағысы
Йомағужа һыуһаҡлағысы — Ағиҙел йылғаһанда һыуһаҡлағыс; Йомағужа ГЭСы өсөн һыу туплай. Күгәрсен районында урынлашҡан.
1998 йылдың декабрендә төҙөлә башланы. Уның төҙөлөш проекты тәбиғәтте һаҡлау ойошмалары яғынан күп тапҡыр тәнҡитләнеүгә ҡарамаҫтан,, 2004 йылда төҙөлөп бөттө.
2004 йылдың яҙында һыуһаҡлағысҡа һыу тултырыла башланы. Майҙың тәүге көндәрендә Ағиҙелдең ташҡын һыуын йыйып, һаҡлағыс 140 млн кубометр тирәһе һыу тупланы. Был һыу күләме йәйен Башҡортостандың көньяғындағы ҡала-ауылдарына һыу етештереүҙе еңеләйтте. Шул уҡ һыуға Йомағужа ГЭСының тәүге агрегаты эшләй башланы.
Һыуһаҡлығыстың быуаһы оҙонлоғона 605 м, бейеклегенә 65 м. Һыуҙың үрге һәм түбәнге кимәле 63 м-ға айырыла. Быуалағы дөйөм һыу йөҙө майҙаны — 35,6 кв.км.
Булатова Дилбәр Данис ҡыҙы
Булатова Дилбәр Данис ҡыҙы (12 ғинуар 1972 йыл) — Башҡортостандың татар телендә ижад итеүсе яҙыусыһы, публицист. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Дилбәр Данис ҡыҙы Булатова 1972 йылдың 12 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Ҡашҡар ауылында тыуған. Үҙҙәрендә башланғыс мәктәптән һуң Ҡалмашбаш урта мәктәбендә уҡый һәм уны алтын миҙалға бөтөрә. Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының татар-урыҫ бүлеген ҡыҙыл диплом менән тамамлай.
Мәктәптә уҡыған һәм студент йылдарында уның мәҡәләләре «Игенсе» район гәзитендә, шулай уҡ «Башҡортостан пионеры», «Ҡыҙыл таң», «Өмөт» гәзиттәре биттәрендә баҫылып сыға. Район гәзитенең «Йәш хәбәрселәр» түңәрәгендә әүҙем ҡатнаша. 1995 йылда, Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, уны «Толпар» йәштәр журналына саҡыралар. Бөгөнгө көндә ул ошо журналда бүлек мөдире булып эшләй.
1994—1996 йылдарҙа «Толпар» журналы ойошторған хикәйә конкурсында еңеп сыға. 2001 йылда Ҡазан ҡалаһында үткәрелгән «Иҙелем аҡсарлағы» йәштәр конкурсында призға лайыҡ була. 2005 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Йәштәр тауышы» серияһында уның «Туй» тип исемләнгән хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә. Китаптың авторы үҙе яҙыуынса: «Был китапта минең тормош юлымда бөтә күргән-ишеткәндәрҙән хикәйәләр йыйылған. Беҙҙең тормош көндә байрам, көндә туй түгел, әммә беҙгә — кешеләргә уның һәр миҙгеле ҡәҙерле һәм әһәмиәтле».
Ғаиләһе
Тормош иптәше — Сөләймәнов Рим Кәрим улы Иҫке Балаҡ ауылында тыуып үҫкән. Нефть университетын тамамлаған, төҙөлөштә эшләй. Ике бала — ҡыҙҙары Гөлназ һәм улдары Азаматты тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Ҡуяныш (күл)
Ҡуяныш (Куяныш) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
Географияһы
Күл Силәбе өлкәһенең Кәҫле районында урынлашҡан. Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә, Свердловск өлкәһе сигенән барлығы 3 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Географик координаттары: оҙонлоғо — 61°27′32.84″E (61.459123), киңлеге — 56°17′37.6″N (56.293778).
Ярындағы тораҡ пункттар: төньяҡ ярында — Гай ҡасабаһы, Кәҫле ҡалаһына ара — 62 км. 11 км алыҫлыҡта — Бәғерәк. Силәбегә тиклем араһы — 150 км, Екатеринбургҡа — 110 км, Каменск-Уралға — 28 км
Тасуирламаһы
Максималь киңлеге — 3,3 км һәм оҙонлоғо — 2,5 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 205,58 м. Күл көҙгөһө майҙаны — 6,68 км² .Максималь тәрәнлеге — 2,8 метр, уртаса тәрәнлеге — 2,3 метр.