cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүәйс (Суэц)
Тарихынан
1973 йылдың октябрендәге Дүртенсе ғәрәп-израиль һуғышы ваҡытында ныҡ емерелгән була. 1975 йылдан һуң тергеҙелгән.
Пётр I һәйкәлдәре
Санкт-Петербург
Һәйкәл өҫтөндә эшләгән авторҙар коллективы:
Для пьедестала памятника из окрестностей Лахты 26 сентября 1770 года был доставлен гигантский гранитный валун «Гром-ка́мень». В честь перевозки камня была выбита памятная медаль с надписью «Дерзновению подобно». Памятник был торжественно открыт 7 августа 1782 года. Монумент мой будет прост… Я ограничусь только статуей этого героя которого я не трактую ни как великого полководца, ни как победителя, хотя он, конечно, был и тем и другим. Гораздо выше личность созидателя, законодателя…
О композиции памятника :<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Монумент мой будет прост… Я ограничусь только статуей этого героя которого я не трактую ни как великого полководца, ни как победителя, хотя он, конечно, был и тем и другим. Гораздо выше личность созидателя, законодателя…<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source" id="108">— Э. Фальконе Петрҙың аттағы һыны Бартоломео Карло Растрелли тарафынан эшләнгән.
Бынан тыш, Петропавловский ҡәлғәһендә Михаил Шемякин эшләгән һәйкәл ҡуйылған.
Петр I һәйкәл-бюстары Яхт-клуб территорияһында (1873, фараз буйынса Рашетт Ж. моделе; 1989 йылда күсермәһе менән алмаштырылған), Петр I өйө алдында (1875, архитекторы. Э. И. Жибер, скульптор Н. Ф. Жилль моделе буйынса, 1760). 1910 йылда 1909 йылдарҙа Адмиралтейский яр буйында скульптура композициялары ҡуйыла: «Пётр I спасает погибающих в Лахте в 1724 г.» һәм «Пётр I обучается в г. Саардаме в Голландии корабельному делу в 1697»), улар скульптор Л. А. Бернштам моделдәре буйынса эшләнгән һәм император Николай II бүләк ителгән. «Царь-плотник» һәйкәленең күсермәһе 1913 йылда Йәйге баҡсала торған. Октябрь революцияһынан һуң, 1918-31-се йылдарҙа батша һәйкәлдәренең күбеһе нәфислек ҡиммәттәре аҙлыҡтан һүтеп алына.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Чернов Иван Васильевич
Чернов Иван Васильевич (29 март 1825 йыл — 15 октябрь 1902 йыл) — Ырымбур казак ғәскәренең генерал-майоры, тыуған яҡты өйрәнеүсе, хәйриәсе.
Биографияһы
Боронғо казактар ғаиләһендә тыуған. Черновтарҙың ырыуы Һамар казак-дворяндарынан  барлыҡҡа килгән. Был ырыу Ырымбур губернаһы дворяндарының шәжәрә китабына индереп яҙылған.
1833-1839 йылдарҙа Ырымбурҙың  земство һәм м әхәллә училищеларында уҡый.
1839 йылда менән Карауан-һарайҙа торған Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре командующийының кәнсәләрендә эшләй. 1841 йылдың 6 декабрендә Черновҡа урядник чины бирелә. 1844 йылдың мартында хорунжий дәрәжәһен ала һәм командующий кәнсәләрендә столоначальник вазифаһында 1847 йылдың октябренә тиклем эшләй.
Үтенесе буйынса, 1874 йылдың 10 майында генерал-майор чинында мундир йөрөтөү хоҡуғы менән отставкаға сыға.
1883-1891 йылдарҙа Ырымбур губерна дворяндары башлығы вазифаһын  башҡара. 1-се дәрәжә Станислав ордены һәм  1-се дәрәжә изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1891 йылдың 18 июлендә һаулыҡ торошо буйынса отставкаға сыға.
Ғүмеренең һуңғы  йылдарында хәйриә эшмәкәрлеге менән билдәле. Ул аҡсаһын казак ҡасабаларындағы сиркәүҙәргә, Георгий ғәскәр ғибәҙәтханаһына, Ырымбурҙың Никольский сиркәүенә, кафедраль ғибәҙәтханаһына, Православие Фәләстин йәмғиәтенә бирә. Император Николай I Ырымбур институтында ике стипендия булдыра, Ырымбур ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында  уҡыусы ярлы ғаиләнән булған Ырымбур казак ғәскәрҙәре офицерҙары һәм чиновниктары балаларына стипендиялар булдыра. Чернов оҙаҡ йылдар буйына Ырымбурҙың изге Петр һәм Павел сиркәүендә староста була.
Ырымбурҙа вафат була һәм Успенский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры биләмәләрендә ерләнә.
Әҫәрҙәре
И. В. Чернов Ырымбур губернаторҙары тураһында отставкалағы яҙмалары менән ғилми һәм әҙәби билдәлелек ала.
Элизия (тел белеме)
Элизия (лат. «ҡыҫырыҡлау», «этеп сығарыу») лингвистикала —   һүҙҙә  йә фразала һөйләүсе өсөн әйтеүҙе еңелләштереү маҡсатында өндөң (һуҙынҡының, тартынҡының йә ижектең) төшөп ҡалыуы. Ҡайһы берҙә өндәр яңғырашты күркәмләтеү өсөн төшөрөп ҡалдырыла.
Ҡағиҙә булараҡ, элизия махсус ниәт менән эшләнмәй, әммә ниәтле лә булырға мөмкин. Субъектив күҙлектән был «аңлайышһыҙ әйтеү» йә «төшөрөп ҡалдырылған өн» тип ҡабул ителә.
Ниәт ителгән элизия миҫалы итеп латин шиғриәтен килтерергә була, унда ул стилистик сара булараҡ ҡулланыла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа, мәҫәлән, бер һүҙ һуҙынҡыға тамамланып, уның артынан килгән икенсе һүҙ ҙә һуҙынҡынан башланһа, был һуҙынҡылар берләшергә мөмкин. Элизия айырыуса  Катулл ижадында йыш ҡулланыла. Мәҫәлән, Catullus 3-тән беренсе юл: Lugete, O Veneres Cupidinesque, әммә ул  Lugeto Veneres Cupidinesque тип уҡыла.
Әгәр элизия һөҙөмтәһендә ҡыҫҡартылған форма йыш ҡулланыла башлаһа, ул оҙон (башланғыс) форманы алмаштырып та ҡуйғылай. Инглиз телендә был күренеш берләшеү тип атала, мәҫәлән,  can’t  формаһы тәүҙә cannot булған. Берләшеү   элизиянан айырыла, сөнки берләшкән  формалар морфологик тасуирланған, ә элизия һөҙөмтәһендәгеләр — юҡ.
Синкопа — элизияның синонимы, ләкин синкопа тигәндә тартынҡылар араһындағы һуҙынҡының төшөп ҡалыуы күҙҙә тотола   (мәҫәлән, латинса tabula → испанса tabla). Афереза элизияның тағы бер формаһы булып тора, ул һүҙҙә беренсе һуҙынҡының (ҡағиҙә булараҡ, баҫымһыҙ)  төшөп ҡалыуынан ғибәрәт.
Ҡайһы бер морфемалар (мәҫәлән, дисфикстар) элизия йоғонтоһон кисерә.
Эпентеза элизияның ҡапма-ҡаршыһы булып тора, ул әйтелеште еңеләйтеү өсөн өн өҫтәүҙән тора.
Элизияның айырым бер формаһы латин телендә ҡулланыла, ул m өнөнә тамамланған һүҙҙән һуң килгән һүҙ һуҙынҡыға башланған осраҡта эш итә. Мәҫәлән. «…et mutam nequiquam adloquerer cinerem.» = «…et mutam nequiquadloquerer cinerem.» — Catullus 101.
Яҙмала сағылышы
Әйтелештә сағыу үҙгәрештәр яһаған элизия яҙыуға ла күскеләй. Айырым осраҡтарҙа (шиғриәттә, театр сценарийҙарында һ. б.) элизия тура телмәрҙең үҙенсәлектәрен бирә. Элизия әҙәби телгә хас булмаған телмәрҙә ҡулланыла. Элизияның айырым төрҙәре (һәм башҡа фонологик саралар) шиғыр формаһын биреү өсөн поэзияла ҡулланыла.
Латин алфавитына нигеҙләнгән ҡайһы бер телдәрҙә элизия апостроф (') аша бирелергә мөмкин. Элизия грек телендә лә шулай билдәләнә. Рус телендә  бындай осраҡта ғәҙәттә   һыҙыҡса (-) ҡулланыла.
Боронғо грек һәм грек (яңы грек) телдәре
Һуҙынҡыларҙың элизияһы боронғо грек телендә лә,  койнела ла, хәҙерге грек телендә лә бар. Төшөп ҡалған һуҙынҡы урынына гректар апостроф ҡуя.
элизияны ошолай билдәләү ысулын хәҙерге Европа телдәре лә (мәҫәлән, инглиз, итальян, окситан, француз, каталан, арагон, аран телдәре һ.б.) үҙләштерә. Әммә классик латынгә элизияны ошолай яҙыу үтеп инмәй.
Латынь
Әгәр бер һүҙ һуҙынҡыға бөтһә (һуҙынҡы+M бәйләнешендәге назалләшкән һуҙынҡыны ла индереп), ә киләһе һүҙ һуҙынҡыға башланһа, беренсе һүҙҙәге һуҙынҡы гел төшөрөп ҡалдырылған  (һәр хәлдә шиғырҙарҙа шулай). Моғайын, бындай осраҡта  һәм   ярым һуҙынҡы итеп әйтелгәндер.
Түбәндә шиғри латин текстары бирелә, уларҙа классик латынгә, итальян, шулай уҡ инглиз һәм немец әйтелеш традицияһына  хас  фонетик үҙенсәлектәр (айырыуса әйтелештә)  прозаға ҡарағанда сағыуыраҡ күренә.
Вергилийҙың Энеидаһы, 1-се китап, 1—4-се юлдар. Quantitative metre.
1. Руссаға С. Ошеровтың тәржемәһе
2.1. Боронғо рим орфографияһы
2.2. XIX быуаттың традицион  британ  орфографияһы
2.3. Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғо билдәләнгән хәҙерге орфография  (Oxford Latin Dictionary'ҙағы кеүек)
3.1. Академик әйтелеш
3.2. Боронғо рим әйтелеше
3-сө юлдағы mult(um) һәм ill(e) тигән һүҙҙәрҙәге элизияға иғтибар итегеҙ. Күренеүенсә, классик латин телендә  элизия яҙыуҙа бер нисек тә сағылдырылмай, уның барлығын шиғыр юлдарының ритмикаһына   таянып ҡына  белеп була.
Испан теле
Латындән роман телдәренә күп һанлы  элизиялар (башлыса синкопалар) инеп нығынған. Испан телендә, мәҫәлән:
Итальян теле
Итальян телендә ғәҙәттә элизияға дусар булалар:
Бынан тыш элизия йыш ҡына ҡайһы бер  предлогтар, алмаштар, сифаттар өсөн ҡулланыла:
Үрҙәге миҫалдарҙан күренеүенсә, итальян телендә элизия — һүҙ аҙағында яңғыҙ һуҙынҡының төшөп ҡалыуы. Итальян телендә тотош ижектәрҙең төшөп ҡалыуы ла күҙәтелә, улар апостроф менән билдәләнмәй һәм  аферези (afèresi) — һүҙ башында ижекте төшөрөү; синкопа (sincope) — һүҙ уртаһында ижекте төшөрөү; апокопа (apocope, шулай уҡ troncamento) — һуңғы ижекте төшөрөп ҡалдырыу   (киләһе һүҙҙе беркетмәйенсә) —  тип атала.
Француз теле
Француз телендә элизия — иҫкәрмә түгел, ә норма. Һүҙҙәрҙең аҙағы йыш ҡына уҡылмай. Телдең был үҙенсәлеге ҡағиҙәләргә буйһона.
Эсперанто
Халыҡ-ара эсперанто телендә элизияға ғәҙәттә түбәндәгеләр бирелә:
Был ике осраҡ «Основы эсперанто» китабында килтерелгән.
Миҫал: Ho mia kor’! Post longa laborado ĉu mi ne venkos en decida hor’? Sufiĉe! Trankviliĝu de l’ batado, Ho mia kor’!
Бынан тыш элизия йәнә ошондай осраҡтарҙа була:
Инглиз теле
Түбәндә инглиз телендә элизия осраҡтары килтерелә:
Фин теле
-ta партитив ялғауындағы тартынҡы, алдындағы һуҙынҡы эпентеза булмаһа, ҡыҫҡа һуҙынҡылар араһында элизияға дусар була. Башҡа осраҡтарҙа тартынҡы һаҡлана. Мәҫәлән:
Әммә
Рус теле
Әҙәби рус телендә элизияға ҡайтым ҡылымдарында -ся   постфиксы дусар була. Әгәр флексия һуҙынҡыға бөтһә, ул -сь формаһын ала: умоюсь, собираетесь, отвалилось, найтись, улыбаясь һ.б. Сифат ҡылым (причастие) иҫкәрмәләргә инә: бреющегося, проснувшаяся һ.б. Был постфиксты элизияһыҙ ҡулланыу  ябай һөйләү теленә хас йә уны имитациялау билдәһе була: разгулялася.
Йыш ҡына, айырыуса шиғри телмәрҙә, теркәүестәрҙең һәм киҫәксәләрҙең һуңғы һуҙынҡыһы төшөп ҡала: чтобы→чтоб, уже→уж, бы→б, же→ж, ли→ль.
Телмәрҙә шулай уҡ әйтелмәүсе тартынҡыларҙың төшөп ҡалыуы ла элизияға яҡын тора: солнце, властный, звёздный һ.б.
Япон теле
Элизия япон телендә йыш осрай. Ғәҙәттә юғары күтәрелеш һуҙынҡылары  (/i/ йә /u/)  ике һаңғырау тартынҡы араһында көсһөҙ  позицияла була, шуның өсөн түбәнәйтелгән тон менән әйтелә йә бөтөнләй төшөрөп ҡалдырыла. Инглиз йә француз телдәренән айырмалы, элизия яҙыуҙа бер нисек тә күрһәтелмәй, сөнки тик  фонетик күренеш булып тора. Ул диалекттарҙа айырылырға мөмкин, шулай уҡ хөрмәтләү дәрәжәһенә лә бәйлелеге бар. Бер нисә миҫал (бер аҙ ҡабартыбыраҡ бирелә; апострофтар күрһәтмә маҡсатта ҡуйылған):
Элизия ҡулланыуға япон телмәренең  гендер үҙенсәлектәре лә йоғонто яһай. У өнөн төшөрөп ҡалдырыу, айырыуса — хөрмәтләү ҡылымы формаларында (-масу, дэсу), — ирҙәр телмәренең билдәһе. Ҡатын-ҡыҙҙарға, киреһенсә, өндәрҙе төшөрөп ҡалдырмаҫҡа тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта үтә көслө элизия — наҙанлыҡ күрһәткесе йә диалектизм, ә етерлек булмаһа,  ҡылансыҡлы йә иҫке модалы әйтелеш һанала.
Тамил теле
Тамил телендә  элизия ҡулланыу тураһында ҡағиҙәләр йыйылмаһы бар. Улар элизияға дусар булған фонема буйынса классификациялана.
Башҡорт теле
Жәлил Кейекбаевтың "Башҡорт әҙәби теленең дөрөҫ әйтелеше" тигән хеҙмәтендә башҡорт телендәге элизия күренеше тасуирлана: "Һуҙынҡы өнгә бөткән һүҙҙең артынса һуҙынҡы өн менән башланған һүҙ килһә һәм ике һүҙ бер интонация менән (паузаһыҙ) әйтелһә, дөрөҫ әйтелештә ике һуҙынҡы өндөң береһе төшөп ҡала. Шул арҡала һүҙҙәрҙең фонетик ижек ҡалыбы боҙола һәм орфоэпик ижек ҡалыптары барлыҡҡа килә".
Мәҫәлән:
яҙылышы (фонетик ижек ҡалыбы менән):
яҡ-шы у-ҡый-ҙар
бүл-мә э-сен-дә
ҡо-ро у-тын
кү-рә ал-ма-ным
э-ре и-кән
бөт-тө ин-де;
әйтелеше (орфоэпик ижек ҡалыбы менән ):
яҡ-шу-ҡый-ҙар
бүл-мә-сен-дә
кү-рал-ма-ным
э-ри-кән
бөт-тин-де һ. б.
Ж. Кейекбаев раҫлауынса, башҡорт теленең дөрөҫ әйтелешендә элизия күренеше күберәк түбәндәге хәлдәрҙә була:
1. Әгәр ике һүҙҙең араһында киң һуҙынҡылар осрашһа, мәҫәлән:
а — а: бара алманым, әйтелеше: ба-рал-маным,
ә — а: күрә алмаған, әйтелеше: кү-рал-ма-ған,
а — ә: Муса әйтте, әйтелеше: Му-сайт-те.
2. Ике һүҙ араһында киң һәм ярым киң һуҙынҡылар осрашҡанда, мәҫәлән:
а — э: бура эсендә, әйтелеше: бу-ра-сен-дә,
а — э: өйрә эстек, әйтелеше: өй-рәс-тек,
о — а: һоло ашат, әйтелеше: һо-ла-шат,
а — о: тула ойоҡ, әйтелеше: ту-ла-йоҡ.
3. Ике һүҙ араһында ярым тар һәм тар һуҙынҡылар осрашҡанда, мәҫәлән:
о — у: ҡоро утын, әйтелеше: ҡо-ру-тын,
ө — у: Өфө урамдары, әйтелеше: Ө-фу-рам-дары,
о — ө: ошо өйҙә, әйтелеше: о-шөй-ҙә,
о — и: (көн) ҡоро ине, әйтелеше: (көн) ҡо-ри-не,
ө — и: (кисә) өсө ине, әйтелеше: (кисә) ө-си-не,
ы — и: ҡалды инде, әйтелеше: ҡал-дин-де,
е — и: килде инде, әйтелеше: кил-дин-де,
ы — у: тары уралар, әйтелеше: та-ру-ра-лар.
Урта Припять
Урта Припять (Сярэдняя Прыпяць) — Белоруссияла 1999 йылда Брест өлкәһе Столин, Пинск, Лунинец райондары һәм Гомель өлкәһе Житкович районы территорияларында барлыҡҡа килгән республика ландшафт заказнигы. Заказник Европала уйһыу һаҙлыҡтарының, йылғаларының, ҡылымыҡтарының һәм һыубаҫар туғайҙарының һуңғы ҙур тәбиғи комплексы, төп орнитологик территорияһы һәм Рамсар биләмәһе.
Тарихы
Заказник Беларусь Республикаһы Министрҙар Советының 1999 йылдың 19 июлендәге 1105-се һанлы ҡарары буйынса «Низовье Ясельды», «Устье Лани» һәм «Низовье Случи» дәүләт биологик заказниктары базаһында дөйөм майҙаны 90447 гектар территорияла булдырылған. Министрҙар Советының 2013 йылдың 22 ноябрендәге 1008-се ҡарарына ярашлы, заказник майҙаны 2615,15 гектарға ҙурайтылып, 93062,15 гектарға тиклем арта.
Дөйөм мәғлүмәт
Заказник Полесьеның төп һыу артерияһы — Припять йылғаһының (Ясельда тамағынан Ствиги тамағына тиклем) урта ағымында булдырылған. Участканың оҙонлоғо яҡынса 120 километр, киңлеге 4 километрҙан 14 километрға тиклем.
Төп биотоптары: урмандар — 35 %, ҡыуаҡтар — 8 %, болондар—30 %, уйһыу һаҙлыҡтар— 20 %, йылғалар һәм уларҙың яр буйҙары— 4 %, ауыл хужалығы ерҙәре— 2 %, күлдәр һәм башҡа тәбиғи һыу ятҡылыҡтары— 1 %.
Үҫемлек донъяһы
Заказник территорияһында 725 төр үҫемлек үҫә, шуларҙың 11 төрө Беларусь Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Хайуандар донъяһы
«Урта Припять» заказнигы майҙанында Припяттә һәм иҫке үҙән-күлдәрҙә йәшәүсе балыҡтарҙың 37 төрө осрай. Припять йылғаһы Европала һирәк осрай торған һәм юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған күп кенә ҡош төрҙәренең популяцияһын һаҡлау өсөн халыҡ-ара әһәмиәткә эйә. Ҡоштарҙың 182 төрө билдәләнгән, шуларҙың 52 — һе Беларусь Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән, ә 5 төрө глобаль юғалыу ҡурҡынысы аҫтында: алабаш ҡурҙай (Acrocephalus paludicola), ҙур ҡарағош- подорлик (Aquila clanga), тартай (Crex crex), зырҡыуыт- дупель (Gallinago media), мәрйенгүҙ-белоглазый нырок (Aythya nyroca) һәм сәңкелдәк ҡаҙ- пискулька (Anser erythropus). Оя ҡороу ваҡытында 155 төр ҡош күҙәтелә, шуларҙың 39-ы һаҡ аҫтына алынған.
Хзан-ор
Хзан-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тверь йәмиғ мәсете
Тверь йәмиғ мәсете (Tver şəhəre camiğ məçete, Тверь шәһәре җамигъ мәчете) — Тверь ҡалаһы мосолмандары ғибәҙәтханаһы. Мәсет төҙөргә урындағы мосолмандар 1905 йылда ҡарар итә.
Тол ҡатындар йорто (Мәскәү)
Тол ҡатындар йорто — Мәскәүҙә 1803 йылда асылған дәүләт хәйриә учреждениеһы (тол ҡатындар йорто).
Тарихы
Тол ҡатындар йортоноң бинаһы 1775 йылда архитектор Иван Жилярди тарафынан төҙөлә. 1803 йылда Тол ҡатындар йорто, ирҙәре хәрби йәки гражданлыҡ хеҙмәтендә 10 йылдан кәм түгел хеҙмәт иткән тол ҡатындарҙы тәьмин итеү өсөн асыла. Нәҡ ошонда беренсе тапҡыр шәфҡәт туташтары барлыҡҡа килә.
1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң емерелгән бинаны тергеҙеү менән уның нигеҙ һалыусыһы — Иван Жилярди шөғөлләнә. 1818—1823 йылдарҙа уның улы, Доменико Жилярди, бинаны киңәйтә һәм йорт сиркәүен яңынан тергеҙә, уға йөрөүселәр бик күп булып китә. Бина ампир стилендә үҙгәртеп ҡорола.
1905—1907 йылдарҙағы Революция хөрмәтенә Тол ҡатындар йорто бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Байрамғол
Байрамғол — күп мәғәнәле һүҙ.
Сенная (Әртә ҡушылдығы)
Сенная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әртә йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Илембәт
Илембәт (Илимбетова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Дәрбиш ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Илембәт — табын башҡорттарының ауылы. Илембәт Илгилдин исеме буйынса аталған
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Оло Нядэйта
Оло Нядэйта — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
4 февраль
4 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 35-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 330 көн ҡала (кәбисә йылында 331).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кесе Ужуиха
Кесе Ужуиха — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уйжуиха йылғаһының уң ярына тамағынан 8,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Кабак (Ту ҡушылдығы)
Кабак — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ту йылғаһының һул ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рудницкая Милена Ивановна
Рудницкая Милена Ивановна (Мілена Іванівна Рудницька; 15 июль 1892 йыл — 29 март 1976 йыл) — украин милләтселек эшмәкәре, сәйәси һәм ижтимағи эшмәкәр, журналист, педагог. Украин милли демократик берләшмәһенең әүҙем ҡатнашыусыһы. 1928—1935 йылдарҙа Польша сеймының (парламентының) 2-се һәм 3-сө канденция депутаты була.
Биографияһы
Милена Ивановна Рудницкая 1892 йылдың 15 июлендә Рәсәй империяһы (хәҙерге Украинаның ) Зборов ҡалаһында тыуған.
Мәктәптә уҡытыусы була, артабан 1921—1928 йылдарҙа — Польша составына индерелгән Львов ҡалаһында Юғары педагогия курстарында уҡыта. Львовта Украиндар союзының үҙәк советы рәйесе итеп һайлана. 1934 йылда Станиславовта (хәҙерге Ивано-Франковск) украин ҡатын-ҡыҙҙары съезында ҡатнаша. Бөтә донъя украиндар ассоциацияһы, «Княгиня Ольга дружинаһы» ойошмаһы һәм Украин милли демократик берләшмәһенең әүҙем ағзаһы була.
1928—1935 йылдарҙа Польша сеймының 2-се һәм 3-сө канденция депутаты, ошо парламентта мәғариф һәм сит ил эштәре комитеттары ағзаһы була. Украин парламент вәкиллеге вәкиле булараҡ Милләттәр Лигаһына петициялар, шул иҫәптән 1930 йылғы Көнсығыш Галицияны тынысландырыу һәм Украина ССР-ында 1932—1933 йылдарҙағы ҙур аслыҡ буйынса петициялар йүнәлтә.
1939 йылда Польшаға совет ғәскәрҙәре ингәс һәм Львовты Ҡыҙыл Армия биләгәс, улы менән ҡаланы ташлап китә һәм Польшаның немец оккупацияһы зонаһына ҡаса. Башта Краковта ҡала, 1940 йылдың йәйендә Берлинға, ә артабан 1943 йылда Прагаға китә.
1945 йылдан эмиграцияла ҡала — башта Фельдкирхта, ә 1946 йылдан Ҡыҙыл Тәре халыҡ-ара комитеты саҡырыуы буйынса Женевала йәшәй һәм 1946—1950 йылдарҙа Украин ярҙам комитеты президенты була. 1950—1958 йылдарҙа Нью-Йоркта «Азатлыҡ» украин гәзитен хеҙмәткәре, 1956—1960 йылдарҙа Мюнхендә "Азатлыҡ радиоһы"нда эшләй. Нью-Йоркта, Римдә һәм Мюнхендә йәшәй. 1948—1950 йылдарҙа Швейцарияла Украин халыҡ радаһы вәкиле була.
Ғаиләһе
Ире — Павло Лысяк, улы — Иван Лысяк-Рудницкий, ағаһы — Иван Кедрин-Рудницкий.
Анновка (Балтас районы)
Анновка (Анновка) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 452994, ОКАТО коды — 80208819002.
Химрик
Химрик — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Котлунг-Ай-Ягун ( Вокы-Рап-Егун ҡушылдығы)
Котлунг-Ай-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вокы-Рап-Егун йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙылғанат
Ҡыҙылғанат (, Краснопёрка, сороча, краснопёрая плотва, краснокры́лики красногла́зка) — һаҙандар төркөмөнә ҡараған, йылыраҡ һыуҙы яратыусы йылға балығы. Европа һәм Урта Азияла киң таралған. Төньяҡ, Балтик, Ҡара, Каспий, Арал диңгеҙҙәренә ҡойған йылға-күлдәрҙә йәшәй. Башҡортостандың көньяҡ райондарында йышыраҡ осрай. Себерҙә осрамай.
Яңы Зеландияла һәм Канадала урындағы балыҡтарҙы бөтөрөүсе зарарлы балыҡ тип иҫәпләйҙәр.
Ҡыҙылғанат — матур балыҡ, ҡанаттары ҡып-ҡыҙыл, арҡаһы ҡара йәшел, эреләренең тәңкәләре һарғылтыраҡ төҫтә була. Был балыҡ бөжәктәр менән туйына. Оҙонлоғо 51 см-ға, ауырлығы 2 кг-дан артып китеүе мөмкин.
Оло Пайсо-Шор
Оло Пайсо-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кучебешь
Кучебешь — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға [[Неро күле|]Неро] күле    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иван-Казанка ауыл Советы (Иглин районы)
Иван-Казанка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Молокан ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Молокан ауыл Советы — Көйөргәҙе районысоставында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453357. ОКАТО коды — 80239830000. ИФНС коды: 262
Ермолаевка ауыл Советы менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Молокан ауылы — административ үҙәге. Ҡунаҡбай, 2-се Санйын ауылдары, Дедов, Санйын утарҙары.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 32) Көйөргәҙе районы буйынса:
а) Ермолаевка ауылында административ үҙәге менән, «Ермолаевка» атамаһын һаҡлап, Ермолаевка һәм Молокан ауыл Советтарын берләштерергә.
Молокан ауыл Советының Ҡунаҡбай, 2-се Санйын ауылдарын, Дедов, Санйын утарҙарын Ермолаевка ауыл Советы составына индерергә.
Ермолаевка ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Географик урыны
2008 йылға Кумертау ҡалаһы, Абдул ауыл Советы, Мораптал ауыл Советы, Шәбағыш ауыл Советы, Отрада ауыл Советы, Ермолаевка ауыл Советы, Яҡшембәт ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш.
Бөйөк Сәлжүк империяһы
Тарихы
1038 йылдан 1055 йылға ҡәҙәр сәлжүктәр Хөрәсәнде, Хәрәзмды, Көнбайыш Иранды, Әзербайжанды һәм Ираҡты яулап алалар. Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Ҡайым Биамриллаһ сәлжүк Тогрул бәкте (1038—1063) солтан һәм «Көнсығыш һәм Көнбайыш батшаһы» итеп танырға мәжбүр була. Сәлжүк солтаны хәлифәнең наместнигы тип иҫәпләнә, ә хәлифә үҙе номиналь суверенитет һәм рухи авторитет һаҡлап ҡала. Рей ҡалаһы Тогрул бәк дәүләтенең баш ҡалаһы була.
Алып-Арыҫлан (1063—1072) һәм Малик шаһ I (1072—1092) дәүерендә сәлжүктәр Әрмәнстанды, барлыҡ тиерлек Кесе Азияны, һәм һуңынан — Сүриәне һәм Фәләстинде баҫып алалар. Грузия, Ширван һәм Мәүернаһрҙы яулағандан һуң, уларҙың хакимдары сәлжүк солтандарының вассалдары булып китә. Малик шаһ осоронда Бөйөк Сәлжүк империяһы үҙенең иң ҙур хәрби-сәйәси ҡеүәтенә эйә була.
Әри башы
Әри башы (Арибашево) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше. Почта индексы — 452840, ОКАТО коды — 80250840002.
Бөйөк Сәлжүк империяһы
Тарихы
Солтандар аҡһөйәктәргә һәм яугирҙарға хәрби биләмәләр — иктаны таратҡандар, был солтанға власты үҙ ҡулында тоторға мөмкинлек биргән. XI быуат аҙағына ҡарай аҡһөйәктәргә яңы ерҙәр һәм хәрби табыштар килтергән ҙур яулап алыуҙар тамамлана, был илдәге сәйәси хәлде үҙгәртә. Башта аҡһөйәктәр үҙ биләмәләрен — мираҫ буйынса күскән милеккә, ә райәттәр өҫтөндәге үҙ властарын сикһеҙгә әйләндерергә ынтылған; ҙур ер хужалары ихтилал күтәреп бойондороҡһоҙлоҡ алалар (XII быуаттың 1-се яртыһында Хәрәзм). Был хәлдә солтан иран чиновник аҡһөйәктәрендә терәк эҙләй башлай, әммә был иҫке иран үҙәкләштерелгән сәйәсәт традицияһын тергеҙергә тырышыу уңышһыҙлыҡҡа юлыға.
Әри башы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөйөк Сәлжүк империяһы
Тарихы
Урта Азияға ҡараҡытайҙар баҫып ингәс, Амударъянан көнсығышҡа һәм төньяҡҡа табан урынлашҡан Сәлжүк империяһының барлыҡ өлкәләре яулап алыусыларҙың ҡулына күсә. 1153 йылда Балх ҡалаһы тирәһендә күсмә тормош көткән уғыҙҙар баш күтәрә, уларға ҡаршы сыҡҡан Санжарҙың ғәскәрен тар-мар итеп уғыҙҙар солтандың үҙен әсиргә ала; артабан Балх ихтилалсылары Хөрәсәнде бөлгөнлөккә төшөрә. Хорезм шаһ Тәкәш Ираҡ солтанлығын яулап ала. Тарҡалған Сәлжүк империяһының һуңғы ҡалдығы — Конья солтанлығы XIV быуат башына ҡәҙәр йәшәп килә.
Әри башы
Тарихы
Әри йылғаһының үрге ағымында Удмурт крәҫтиәндәре тарафынан Ҡырғыҙ-Танып улусы башҡорттары ерҙәрендә 1743 йылдың 5 ғинуар килешеүе нигеҙендә ауыл нигеҙләнгән. 1795 йылда унда 23 кеше йәшәгән, 1834 йылда — 31 хужалыҡта 206 удмурт йәшәгән. 1859 йылда 13 кеше артыуы билдәләнә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 513 кеше һәм 91 хужалыҡ күрһәтелгән. Удмурттар 2000 дисәтинә ер биләй. Ауыл хужалығы менән шөғөлләнгәндәр. Һөрөнтө ерҙәр 240 дисәтинә булған. 1842 йылда 17 йорт хужалығында 50 ат, 40 һыйыр, 155 һарыҡ, 39 кәзә иҫәпләнгән. Умартасыларҙың 12 дәдәг һәм 8 умартаһы булған.
Бөйөк Сәлжүк империяһы
Бөйөк Сәлжүктәр
Бөйөк Сәлжүктәр: Тогрул бәк (1038—1063), Алып-Арыҫлан (1063—1072), Малик шаһ I (1072—1092), Мәхмүт (1092—1094), Баркиярук (1094—1104), Малик шаһ II (1104—1105), Мөхәмәмт (1105—1118), Санжар (1118—1157).
Германияла ислам
Демография
Германияла мосолмандарҙың күбеһе төрөк сығышлы (63.2 %), ҙур булмаған төркөмдәр шулай уҡ Пакистандан, элекке Югославия илдәренән, ғәрәп илдәренән, Иран һәм Афғанстандан килгән мосолмандарҙан тора. Мосолмандарҙың күбеһе Берлинда һәм элекке Көнбайыш Германияның ҙур ҡалаларында йәшәй. Әммә, Европаның башҡа илдәренең күбеһенән айырмалы рәүештә, Германияның ҡайһы бер ауыл төбәктәрендә, айырыуса Баден-Вюртемберг, Һессен, Түбәнге Бавария һәм Төньяҡ Рейн-Вестфалияла күп кенә мосолман ойошмалары бар. Элекке Көнсығыш Германияла 1989 йылға тиклем хеҙмәт миграцияһы булмауы арҡаһында мосолмандар аҙ. Германияла мосолмандарҙың күбеһе — сөнниҙәр (75 %), шулай уҡ шиғыйҙар (7 %), әхмәҙиәселәр йәмәғәттәре бар.
Тарихы
Тәүге мосолмандар Германияға XVIII быуатта Германия һәм Ғосман империяһы араһында дипломатик, хәрби һәм иҡтисади мөнәсәбәттәр сиктәрендә килгән. Ун һигеҙенсе быуат башында 20 мосолман һалдат Пруссияла Фридрих Вильгельм I ғәскәрендә хеҙмәт иткән. 1745 йылда король Фридрих II прус армияһында башлыса босняк, албан һәм татарҙарҙан торған мосолман подразделениеһы барлыҡҡа килтерә. 1760 йылда 1000-гә яҡын босняктан торған корпус булдырылған.
1798 йылда Берлинда мосолман зыяраты булдырыла. Хәҙерге ваҡытта 1866 йылда булдырылған мосолман зыяраты эшләй
1932 йылда Бөтә донъя ислам конгресының Немец секцияһы һәм Ислам коллоквиумы Германияла балалар өсөн тәүге ислами белем биреү учреждениеһы ойоштора.
1942 йылда Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Ислам институты (Маахад-әл Ислям) нигеҙләнгән, хәҙерге ваҡытта Германияның Ислам Үҙәк Архив Институты булараҡ билдәле (Zentrastitut Ilam-Archiv-Deutschland).
1961 йылда Көнбайыш Германия властары тарафынан сит ил эшселәре (гастарбайтерҙар) саҡырылған, уларҙың күпселеге Көньяҡ-Көнсығыш Анатолияның (Төркиә) ауыл төбәктәренән килә. Уларҙы ҡайһы берҙә этник немецтар эсендәге параллель берләшмә тип тә атайҙар
Ислам ағымдары
Германиялағы мосолмандар төрлө мосолман ағымдарына, мәҙһәбтәргә ҡарай (яҡынса мәғлүмәттәр):
Ислам ойошмалары
Германияла йәшәүсе мосолмандарҙың бәләкәй өлөшө дини ойошмалар ағзалары булып тора. Уларҙың күп һанлылары:
Бынан тыш, һанап үтелгән ойошмаларҙың береһенә лә инмәгән урындағы ойошмалар ҙа бар. 2002 йылда Хизб үт-Тәһрир әл-Ислами ойошмаһы һәм Хәлифат Дәүләте ойошмалары тыйылған, һуңғыһын Кемалеттин Каплан ойошторған булған, һуңғараҡ уның улы Мәтин Каплан етәкселек иткән. Тыйылыу сәбәбе — уларҙың программалары Германия Конституцияһына ҡаршы килә.
Кесе Уса (Оло Уса ҡушылдығы)
Кесе Уса  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колыма
Колыма́ (Халыма) — Рәсәйҙең Саха Республикаһы һәм Магадан өлкәһендәге йылға.
География
Оҙонлоғо — 2129 км, бассейн майҙаны — 643 мең км².
Охот-Колыма таулығында башланған Аян-Юрях һәм Кулу йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Көнсығыш Себер диңгеҙенең Колыма ҡултығына өс төп ҡылымығы аша ҡоя: Каменная Колыма, Походская Колыма һәм Чукочья. Дельтаның оҙонлоғо — 110 км, майҙаны — 3000 км².
Иң ҙур һул ҡушылдыҡтары: Таскан, Сеймчан, Поповка, Ясачная, Зырянка, Ожогина, Седедема. Иң ҙур уң ҡушылдыҡтары: Средникан, Бахапча, Буюнда, Балыгычан, Сугой, Коркодон, Каменка, Берёзовка, Омолон, Анюй.
Ҡушылдығы Бахапча тамағынан суднолар йөрөшлө; навигация 4-5 ай дауам итә. Төп порттары: Сеймчан (Колымское), Зырянка һәм Черский (Зелёный Мыс).
Йылғала Колыма ГЭС-ы бар, ул Магадан өлкәһенең күп өлөшөн электроэнергия менән тәьмин итә. Усть-Среднеканск ГЭС-ы төҙөлә. Колыма бассейнында алтын ятҡылыҡтары күп. Түбәнге ағымында балыҡ тотоу кәсебе үҫешкән.
Һикәлде
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Этимологияһы
Ике томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә һикәлтә һүҙенең диалектта һикәл тигән варианты булыуы бәйән ителгән. Тимәк һикәлде һүҙе һикәлтәле тигәнде аңлата.
Каруан (виләйәт)
Ҡайруа́н (ولاية القيروانولاية القيروان‎, Эль-Кайрван ) — Тунистағы виләйәт.
Административ бүленеше
Ҡайруан вилайәте 11 округтан тора :
Ағиҙел (хоккей клубы)
«Ағиҙел» ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы — Өфө ҡалаһының шайбалы хоккей командаһы. Клуб Башҡортостандың төп йылғаһы булған Ағиҙел исеме менән аталған. Ул 2010 йылда ойошторола. Ике тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы була. Рәсәй чемпионатының дүрт бронза миҙалын һәм Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының өс көмөш миҙалын еңеүсе.
Тарихы
Тәүге состав тулыһынса элек туп менән хоккей уйнаған спортсмендар менән йыйылған була. Тәүге миҙгелдә «Ағиҙел» бөтә уйындарында еңелә, бер мәрәй ҙә йыймай һәм Рәсәй чемпионатында һуңғы урынға төшә. 2011/2012 йылдар миҙгеле алдынан составтың яртыһы яңыртыла. Шул миҙгелдә «Ағиҙел» бронза миҙалдарын еңә. Артабан команда 2012/2013, 2013/2014 һәм 2014/2015 йылдар миҙгелдәрендә бронза миҙалын тағы ла еңә.
ҠҠХЛ
«Ағиҙел» Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһына 2015 йылда күскән ете командаларҙың береһе була. Яңы лигала сығыш яһауын «Ағиҙел» яҡшы башлай. 22 декабрҙә команданың баш тренеры Владимир Малмыгин эшенән китергә була. 2016 йылдың 11 ғинуарына тиклем Сергей Трудаков команданың ваҡытлыса баш тренеры була. 11 ғинуарҙа «Салауат Юлаев» хоккей клубының элекке хоккейсыһы Денис Афиногенов команданы етәкләй. Шул миҙгелдә команда үҙ тарихында дүрт миҙгел дауамында бронза отҡас, тәүгегә көмөш миҙалдарын еңә. Киләһе йылда команда шул уҡ күрһәткесте яңынан ҡабатлай.
2017/2018 йылдар миҙгеленең тәүге уйынында «Ағиҙел» Салауат Юлаев исемендәге спорт һарайында 3 350 тамашасы йыя һәм лиганың был күрһәткесе буйынса үткән рекордын ике меңгә уҙа. Өфө хоккейсылары тәүге тапҡыр даими миҙгелде беренсе урында тамамлай. Артабан плей-оффтың ярымфиналында «СКИФ» (2-0) һәм финалда «Торнадо» (3-0) хоккей клубтарын ота һәм беренсегә ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай.
2018/2019 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» тағы ла даими миҙгелдә беренсе була. ҠҠХЛ ярымфиналында «СКИФ» командаһын ота (2-1), ә финалда Санкт-Петербургтан «Динамо» клубынан көслөрәк була (3-0). Шулай итеп, Өфө ҡыҙҙары икенсе йыл рәттән ҠҠХЛ чемпиондары була. 2019/2020 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» өсөнчө йыл рәттән даими миҙгелдә беренсе урынды яулай. ҠҠХЛ плей-офф ярымфиналында Красноярскиҙан «Бирюса» хоккей клубын серияла 2-0 иҫәбе менән ота. Финалда иһә Ҡытайҙан «КРС Ванке Рэйз» хоккей клубына отола, өсөнсөгә ҠҠХЛ көмөш һәм Рәсәй чемпионатының алтын миҙалдарын яулай.
Стадион
«Салауат Юлаев» спорт һарайы Өфө ҡалаһында, Зорге урамында 41 адресы буйынса урынлашкан. «Салауат Юлаев» спорт һарайы беренсе тамашасыларҙы 1967 йылдың 28 ноябрҙә аренаны асыу матчы Салауат Юлаев менән Торпедо-Усть-Каменогорск командалары осрошҡанда ҡабул итә. (3 501 урын)
Статистика
Иҫкәрмә: У — уйындар, Е — төп ваҡытта еңеү, ЕО — овертаймда еңеү, ЕБ —буллитта еңеү, ОО — овертаймда отолош, БО — буллитта отолош, О — төп ваҡытта отолош, ШИ — шайба индергән, ШҮ — шайба үткәргән, М — мәрәйҙәр.
Баш тренерҙар
«Ағиҙел» командаһының бөтә тренерҙары:
Капитандар
«Ағиҙел» командаһының ҠҠХЛ-да бөтә капитандары:
Пушкин һәйкәле (Хабаровск)
Александр Сергеевич Пушкин һәйкәле Хабаровскиҙа (башта, 1949 йылдан алып 1990 йылға тиклем — бетон, 1990 йылда — реконструкцияланған, баҡырҙан күсермәһе эшләнгән) — 1950 йылда Хабаровск педагогия институтының скверында ҡуйылған. 1971 йылда һәйкәлдең постаментын алмаштыралар  һәм скверға  яҡын урынлаштыралар. Авторы билдәһеҙ.
Тарихы
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, скульпторҙың авторы  Бөйөк Ватан һуғышына тиклем мәскәү һынлы сәнғәт оҫтаханаларында эшләгән. Башҡа фараз буйынса һәйкәлдең авторы һәм башҡарыусыһы пединститут ятағын төҙөүсе япон хәрби әсире. Эштең нигеҙе булып скульптор Опекушиндың һәйкәле фотоһүрәте тора.
Башта монумент бетондан эшләнгән, бронза төҫөндәге буяуға буялған. Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса бөтә Рәсәй йәмғиәте Хабаровск крайы бүлексәһенең мөрәжәғәтенән һуң   1986 йылдың 1 авгусында һәйкәл  реставрацияға мохтаж тигән ҡарар сығарыла.
Реставрацияға Комсомольсктағы Амурҙан скульпторҙар шағирҙың үлгәндән һуңғы битлеген һаҡлаусы  Н. С. Ивлева һәм С.В. Николенко йәлеп ителә. Улар скульптураны яңынан төҙөйҙәр. Пьедесталға шағирҙың фигураһын Хабаровск скульптура цехы белгестәре урынлаштыра.
1990 йылдың 6 июнендә һәйкәл яңынан асыла.
== Авторлыҡ версиялары ==
Бабуров һүҙҙәре буйынса, тергеҙеү эштәре ваҡытында бер эшсе килеп, һәйкәлде япон хәрби әсире эшләгәнлеге тураһында тасуирлап һөйләй. Япон скульптураны Пушкиндың «Огонёк» журналында баҫылып сыҡҡан фотоһүрәте буйынса әүәләй. Шуға күрә был, йәнәһе, Опекушин һәйкәленең моделе, тигән фараз тыуа. Хабаровскта 40-сы йылдар аҙағында педагогия институтының дөйөм  ятағын төҙөүҙә ысынлап та япон хәрби әсирҙәре эшләй.
Самсонов Александр Максимович
Самсонов Александр Максимович (17 февраль 1935 йыл) — «Башнефтепромстрой» тресы 1-се төҙөлөш идаралығының комплекслы бригада бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Александр Максимович Самсонов 1935 йылдың 17 февралендә Ырымбур өлкәһе Троицк районының Савельевка ауылында (хәҙер — Төйлөгән районы) тыуған.
Махсус урта белемле, 1972 йылда Нефтекама нефть техникумын тамамлаған.
1951—1957 йылдарҙа «Башкируголь» (Күмертау) тресының балта оҫтаһы. 1959 йылда «Башнефтепромстрой» тресында (Нефтекама), өсөнсө разрядлы балта оҫтаһы булып башлай. 1962 йылдан мастер, 1963 йылдан — тәьминәт бүлеге инженеры, 1964 йылдан — «Башнефтепромстрой» 1-се трест төҙөлөш идаралығының комплекслы бригада бригадиры.
Бригада илдә беренсе булып нефть промыслалары, энергетика һәм ауыл хужалығы объекттарын эре керамзит панелдәрҙән төҙөүҙең индустриаль алымын үҙләштерә. Үҙ-ара алмашыусанлыҡ һәм төрҙәш профессияларҙы үҙләштереү арҡаһында бригада ағзалары төҙөлөш эштәренең тулы комплексын башҡара. Бригада өсөн эре панеллы төҙөлөштөң файҙаһы насос станцияһын төҙөү ваҡытын 40 көндән 9-12 көнгә, ә электростанцияларҙы төҙөү ваҡытын 60 көндән 15-18 көнгә тиклем ҡыҫҡартыуҙа була. Бөтә эштәр механизмдар ярҙамында башҡарыла. Автомашиналар һаны 2,4 тапҡырға, механизмдар — 1,8 тапҡырға кәмей, ике тапҡыр аҡса сарыф итеү кәмей. 1965 йыл аҙағына етештереү трест буйынса уртаса 4 300 булғанда бригадала бер эшләүсенең 12 824 һумға барып етә. Һөҙөмтәлә 210 мең һум экономия яһала. Объекттарҙы тапшырыуҙы тиҙләтеүгә иҫәп-хисап һәм хеҙмәт өсөн түләүҙең аккорд-премиаль системаһы ярҙам итә. Уртаса айлыҡ етештереү эшсегә уртаса 138 процентҡа етә. Төҙөлөш материалдарын экономиялау 2 500 һумдан ашыу тәшкил итә. А. М. Самсонов етәкселегендәге бригада, ете йыллыҡ планды (1959—1965) 5 йыл һәм 6 ай эсендә үтәй, 1966 йылдағы 11 айлыҡ планды 8 айҙа үтәп сыға һәм 3 271 һум экономия бирә. Коллективҡа «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исеме бирелә.
Газ сәнәғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм ете йыллыҡ план йөкләмәләрен үтәгәндә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшеүе өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 1 июлендәге Указы менән А. М. Самсоновҡа Социалистик Хезмәт Геройы исеме бирелә.
1969—1972 йылдарҙа «Башнефтепромстрой» 1-се тресы төҙөлөш илдаралығының прорабы булып эшләй, 1972 йылда Надымға «Газпромстрой» тресына эшкә күсерелә.
Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
Колихо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атласов Владимир Васильевич
Атласов Владимир Васильевич (яҡынса 1661/1664 йыл — 1 февраль 1711 йыл) — урыҫ ергиҙәре, яҡут казагы, 1697—1698 йылдарҙа Камчатка буйлап поход ойоштора.
А. С. Пушкин Атласовты — «Камчатка Ермагы», ә академик С. П. Крашенинников «Камчатканы табыусы» тип атаған.
Атласовҡа тиклем Камчаткала тәүге урыҫтарҙан Яҡут бастругы казак десятнигы Иван Рубец (1662 йылда), Анадырь бастругына яһаҡ йыйыу өсөн 1695—1696 йылдарҙа ебәрелгән Лука Семенов Морозко һәм Иван Осипов Голыгин булалар.
Биографияһы
Атласовтың атаһы — Устюг крәҫтиәне, үҙ ваҡытында Яйыҡ аръяғына ҡасҡан һәм яҡут казактары араһына ингән кеше булған.
Яһаҡ йыйыу буйынса хеҙмәтен Владимир Атласов 1682 йылда Алдан һәм Уда йылғаларында башлай. 1695 йылда уға пятидесятник чины бирелә һәм ул Анадырь бастругы приказчигы булып тәғәйенләнә. Үҙе ебәргән Лука Морозко аша Камчатка тураһында мәғлүмәттәр ала һәм экспедицияға әҙерләнә башлай.
Камчатканы үҙләштереү
1697 йылда Атласов 120 кешенән торған отряд менән (60 казак һәм 60 юкагир) Коряк һырты аша көньяҡҡа табан поход ойоштора. Камчаткаға барып еткәс, отрядикегә бүленә. Лука Морозко Камчатканың көнсығыш ярына китә, ә Атласов — ярымутрауҙың көнбайыш ярына. Һуңынан отряд берләшә һәм уларҙың артабанғы юлы Камчатканың үҙәк өлөшөнән үтә.
Поход барышында дүрт коряк бастругы баҫып алына, Кануч йылғаһында иҫтәлекле тәре ҡуйыла һәм Камчатка йылғаһында Үрге Камчатка бастругы төҙөлә. Экспедиция маршруты ярымутрауҙың көньяҡ осонда тамамлана, бында Атласов Нынгичу йылғаһы тамағынан элек билдәле булмаған Курил утрауҙарын күҙәтеү мөмкинлеген ала. Һуңынан ул Үрге Камчаткаға әйләнеп ҡайта һәм, унда үҙенең кешеләрен ҡалдырып, Анадырь бастругына юллана, баструкка 15 урыҫ хеҙмәткешеләре һәм 4 юкагир менән 1688 йылдың 2 июлендә килеп етә.
1700 йылда Атласов Якутск ҡалаһына килә, унда поход барышында тупланған материалдарҙы яйға һала һәм ентекле «сказкалар» яҙа. Яҙмаларында ярымутрауҙың һәм яҡын тирәлә ятҡан утрауҙарҙың рельефы, климаты, флора һәм фаунаһы, халҡы һәм ошонан Нифон батшалығына юл асылыуы тураһында бәйән итә.
1701 йылда ительмәндәрҙә Атласов япон Денбейҙы осрата һәм Якутскиға алып килә. Әлеге япон тураһында Мәскәүҙә белеп ҡалғас, уны баш ҡалаға алып килергә ҡушалар һәм 1702 йылдың 2 ғинуарында Денбейҙы батша Петр Алексеевичкә күрһәтәләр. Шулай итеп, Мәскәүҙә тәүге тапҡыр японды күрәләр.