cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өҫтәл теннисы
Өҫтәл теннисында атаҡлы уйынсылар
ITTF сайтында символик Дан залы бар, унда донъя чемпионаттарында йәки Олимпиадаларҙа 5-тән кәм булмаған алтын миҙал яулаған уйынсыларҙың исемдәрен теркәйҙәр. Әлеге мәлдә был Дан залына 46 уйынсы инә. Улар араһында түбәндәгеләр титулдары һаны буйынса рекордсы: ир-егеттәр араһында — венгр уйынсыһы Виктор Барна (1911—1972), уның донъя чемпионаттарынан 40 миҙалы бар, ҡатын-ҡыҙҙар араһында — румын спортсыһы Анжелика Розеану (1921—2006), донъя чемпионаттарының 30 миҙалы уның иҫәбендә.
Башҡортостан сәнәғәте
Еңел сәнәғәт
Башҡортостан Республикаһында туҡыу, кейем тегеү, күн эшкәртеү, тире эшкәртеү һәм аяҡ кейеме предприятиелары эшләгән.
Өҫтәл теннисы
Өҫтәл теннисында ҙур шлем
Белгестәр, башҡа спорт төрҙәрендәге кеүек, өҫтәл теннисында «ҙур шлем» алғандарҙы, йәғни Олимпия уйындарында, Донъя чемпионатында һәм Донъя кубогында яңғыҙ разрядта еңеү яулағандарҙы айырып билдәләй. Өҫтәл теннисы тарихында «ҙур шлем» алған тәүге уйынсы — Ян-Уве Вальднер (1992 й.). Ҡатын-ҡыҙҙарҙан "ҙур шлем"лы уйынсы — Дэн Япин (1996 й.). SWE
Башҡортостан сәнәғәте
Еңел сәнәғәт
К. Е. Ворошилов исемендәге Өфө аяҡ кейеме фабрикаһы, 8 Март исемендәге Өфө тегеү фабрикаһы, Бөрө тегеү фабрикаһы, Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы, Өфө трикотаж фабрикаһы, Октябрьский тегеү фабрикаһы, Стәрлетамаҡ тегеү фабрикаһы һ.б. иң эре предприятиелар булған. Һумдың даими арзанлана барыуы тармаҡ продукцияһының тик осһоҙ ҡытай продукцияһы менән генә көнәркәшлек итеүенә килтерә.
Өҫтәл теннисы
Өҫтәл
Теннис өҫтәле — селтәр менән ике яртыға бүленгән махсус өҫтәл. Халыҡ-ара стандарттарға эйә булған үлсәмдәре бар: оҙонлоғо 274 см (9 фут), киңлеге 152,5 см (5 фут), бейеклеге 76 см (2,5 фут). Өҫтәл ДСП, алюмин, пластик, меламин, SMC 1800 композициялы материал (Sheet Molding Compound) кеүек беше материалдарҙан етештерелә, йышыраҡ йәшел йәки ҡара-күк төҫкә буяла.
Башҡортостан сәнәғәте
Урман әҙерләү
Башҡортостанда урмандар байтаҡ ҙур территорияны — 6,3 миллион гектарға яҡын, йәғни территорияның 40 % биләй. Белорет, Ғафури, Дыуан, Ейәнсура, Йылайыр һәм Нуриман райондары урманлы райондар булып тора. Урмандар булыуы һәм уларҙы арттырыу буйынса ғәмәли тырышлыҡ республикала урман әҙерләү эштәрен башҡарыу мөмкинлеген бирә.
Башҡортостанда иң тәүҙә урманды утын әҙерләү маҡсатында ҡырҡҡандар. Урман әҙерләү урманға бай Белорет, Ғафури, Йылайыр, Ҡариҙел, Нуриман райондарында алып барылған. Урман киҫеү ағас ултыртыу менән бер ҡатар алып барылған. Бүрәнәләрҙе республиканың эре йылғаларынан һаллағандар. Йылғалар ярында ағас эшкәртеү предприятиелары ла урынлашҡан.
Өҫтәл теннисы
Өҫтәл
Уйын яҫылығы үҙ эсенә өҫтәлдең юғары ситтәрен (мөйөштәрен) ала, был ситтәрҙән түбәнерәк булған ҡабырға яҡтары уйын яҫылығы тип иҫәпләнмәй.
Уйын яҫылығы теләһә ниндәй материалдан була ала, һәм ул стандарт туп 30 см бейеклектән уға төшкәндә бер тапҡыр 23 см-ға һикереүҙе тәьмин итергә тейеш. Өҫтәл өҫтө вертикаль селтәр менән ике яртыға бүленә. Уйын яҫылығы тоноҡ, бер төрлө ҡарағусҡыл төҫтә була. Өҫтәл ситтәре буйлатып билге һалына — киңлеге 20 мм булған аҡ һыҙат. Парлы уйын өсөн файҙаланғанда өҫтәл уртаһынан, селтәргә ҡарата перпендикуляр рәүештә 3 мм киңлегендәге аҡ һыҙат һыҙыла.
Башҡортостан сәнәғәте
Урман әҙерләү
Башҡортостан Республикаһы урман әҙерләү предприятиелары СССР урман сәнәғәтенең көнсығыш райондарында урман әҙерләү һәм һаллау Буйынса Баш идаралығы структураһына ҡараған.
Өҫтәл теннисы
Селтәр
Селтәр комплектына селтәр үҙе, бау, өҫтәл өҫтөнә беркетеп ҡуйыу өсөн нығытмалары менән бергә таяу таяҡтары инә. Селтәр бау һәм таяҡтар ярҙамында уның өҫкө сите өҫтәл өҫтөнән 15,25 см (6 дюйм) бейеклектә булырлыҡ итеп тарттырып ҡуйыла. Селтәр өҫтәлдең ҡабырғалағы һыҙаттарынан 15,25 см см-нан артыҡ сыҡмаҫҡа тейеш.
Туп
Өҫтәл теннисы тубы целлулоидтан йәки уға оҡшаш пластмассанан әҙерләнә. 2000 йылға тиклем диаметры 38 мм-лы туп ҡулланыла, 2000 йылдан башлап туп диаметры 40 мм, ауырлығы 2,7 г була. Туп ҡыҙғылт һары йәки аҡ төҫтә булыуы мөмкин, әммә тоноҡ булыуы мотлаҡ. 2007 йылдан халыҡ-ара ярыштарҙа башҡа төҫтәге туптар ҡуланылмай.
Башҡортостан сәнәғәте
Урман әҙерләү
Хәҙерге ваҡытта урман әҙерләү ағас-юнысҡы плиталары, утын, ағастан эшләнгән әйберҙәр етештереү маҡсатында башҡарыла.
Өҫтәл теннисы
Туп
2014 йылдың 6 февралендә Халыҡ-ара өҫтәл теннисы федерацияһы (ITTF) өҫтәл теннисы өсөн пластмасса туп урынына яңы целлулоид туп ҡабул ителеүе тураһында хәбәр итә. Яңы тупҡа «40+» тамғаһы ҡуйыла, уның диаметры — 40 мм. 2014 йылдың 1 июленән рәсми донъя ярыштарында был яңы тупты ҡулланыу мотлаҡ. Башҡа ярыштар, уларҙы ойоштороусыларҙың ҡарары буйынса, яңы пластик менән дә, шулай уҡ яңы целлулоид туп менән дә үткәрелергә мөмкин.
2014 йылдың йәйендә өҫтәл теннисы өсөн ике төҫтәге, аҡ — ҡыҙғылт һары туп индереү тураһындағы мәғлүмәттәр күренә. 2014 йылдың авгусында Ҡытай суперлигаһы беренсе тапҡыр рәсми рәүештә был тупҡа ҡарата протест белдерә. 2014 йылдың октябрендә Евро-Азия кубогы. уйындары ваҡытында ике төрлө төҫтәге туп ҡулланыла. 2015 йылдың майында ITTF генераль ассамблеяһы бөтә рәсми ярыштарҙа ла ике төҫтәге туп файҙаланыу тураһында ҡарар ҡабул итергә тейеш була, әммә 2017 йылдың аҙаһына ла был тупты ҡулланыу буйынса пландар тураһында бер ниндәй мәғлүмәт юҡ.
Башҡортостан сәнәғәте
Машиналар эшләп сығарыу
ХХ быуат башында Башҡортостан Республикаһы территорияһында ауыл хужалығы техникаһын етештереү һәм йүнәтеү менән шөғөлләнгән 600-гә яҡын предприятие булған.
Өҫтәл теннисы
Ракетка
Уйында нигеҙе ағастан эшләнгән, һуҡҡыс өлөшөнөң ике яғы ла бер йәки ике ҡат махсус эрзинкә ҡатлам (накладка) менән ҡапланған ракетка ҡулланыла («ҡауырһын» алымы буйынса уйнағанда ракетканың бер яғында ҡаплағыс ҡатлам булмай, һәм уйында ҡапланылмаған яғы бөтөнләй ҡулланылырға тейеш түгел). Ракетканың ике яғындағы ҡаплағыстар төрлө булыуы ихтимал, әммә уларҙың төҫө тоноҡ булырға тейеш, һәм төҫтәре лә төрлө була: бер яҡтан — ҡара төҫтә, икенсеһе — алһыу-ҡыҙыл.
Ракетканың нигеҙе бер нисә төрлө ағас һәм титан, карбон һәм башҡа материалдар ҡатламдарын бер-береһенә йәбештереп эшләнә. Ҡаплағыс, ғәҙәттә, ике ҡатламдан тора: тышҡы эрзинкәнән (topsheet) һәм эске губканан (sponge). Эрзинкә ҡатламының да ике төрлө булыуы ихтимал — энәләре эскә (шыма) һәм энәләре тышҡа (энәле) ҡараған. Губканың ҡатылығы ла төрлөсә була, һәм ул градустарҙа иҫәпләнелә — яҡынса 30°-тан (йомшаҡ) 70°-ҡа тиклем (ҡаты). Бер үк моделдәге ракеткаларға төрлө ҡалынлыҡтағы губка менән ҡаплатып эшләнергә мөмкин был уларҙың ҡылыҡһырлауын үҙгәртә. Ҡағиҙәләр ҡаплағыстарҙың дөйөм ҡалынлығын (эрзинкә плюс губка) сикләй. Ҡайһы берҙә губка бөтөнләй ҡулланылмай, эрзинкә туранан-тура нигеҙгә йәбештерелә.
Башҡортостан сәнәғәте
Машиналар эшләп сығарыу
Хәҙерге көндә республикала был тармаҡтың 300-гә яҡын предприятиеһы бар.
Өҫтәл теннисы
Ракетка
Профессиональ ракеткалар әҙер килеш һатылмай. Уйынсы йәки тренер нигеҙҙе һәм ҡаплағысты айырым килеш һайлап ала. Махсуслаштырылған кибеттәрҙә эрзинкә (topsheet) һәм губка (sponge) шулай уҡ айырым килеш һатылыуы һәм йыйылыуы ихтимал. ITTF ҡағиҙәләренә ярашлы, ракетканың нигеҙенең, исмаһам, 85%-ы ағастан булырға тейеш. Шулай уҡ ярыштарҙа энәләрҙең ҡайһы бер төрҙәре тыйыла (башлыса, оҙондары), сөнки ундай энәләр уның хужаһына көнәркәшенең тупты әйләндереүенә иғтибар итмәүенә килтерә. Осрашыу башында һәм уйын ваҡытында ракетканы алмаштырғанда уйынсы үҙенең ракеткаһын, уның ҡағиҙәләргә ярашлы булыуын раҫлау маҡсатында, көнәркәшенә һәм судьяға күрһәтергә тейеш.
Уйын майҙансығы
Уйын майҙансыҡтарының үлсәме (бейеклеге 60—65 см ≥ 6×12 м булған туҡыма менән кәртәләп ҡуйылған; халыҡ-ара ярыштарҙа — 7×14 м). Өҫтәл майҙансыҡ уртаһында урынлаша. Тамашасылар майҙансыҡтан ситтә урынлашырға тейеш.
Башҡортостан сәнәғәте
Машиналар эшләп сығарыу
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, Күмертау авиация производство предприятиеһы, Ишембай «Витязь» («Баһадир») компанияһы — ер өҫтөнән юғары үтемле транспорт сараларын етештереү буйынса машина транспорты эшләү заводы, Өфөләге «Гидравлика» заводы — авиация транспортын комплектлау әйберҙәре һәм агрегаттары етештереү предприятиеһы, Салауат нефть машиналары заводы, Өфө тепловоз ремонтлау заводы, Туймазы автобетоновоздар заводы иң эре предприятиелар һанала и др.
Өҫтәл теннисы
Тотоу
Уйынсы ракетканы ҡулында тотоп тороуы «тотоу» тип атала. Тотоуҙың төп төрҙәре — ул «европаса» һәм «азияса» төрө. Азияса төрөн «ҡауырһын менән тотоу» тип тә атайҙар. Ҡауырһын менән тотоу, үҙ сиратында, ҡытай һәм япон төрҙәренә бүленә.
Башҡортостан сәнәғәте
Машиналар эшләп сығарыу
Республиканың машиналар эшләү комплексы нефть эшкәртеү заводтары өсөн продукция, нефть ҡойоу цистерналары, вездеходтар («Витязь» машиналар эшләү компанияһы" ААЙ-ы), ракета һәм самолёттар өсөн двигателдәр (Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе), троллейбустар («Башҡорт троллейбус заводы» ААЙ-ы), автобетоновоздар («Туймазы автобетоновоздар заводы» ААЙ-ы), вертолёттар («Күмертау авиация производство предприятиеһы» Федераль дәүләт унитар предприятиеһы (ФГУП), автомобилдәр өсөн запас частәр, насостар (Бәләбәй машиналар эшләү заводы), нефть промысла ҡорамалдары («Озна» Октябрский нефть аппаратураһы заводы ААЙ-ы, Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге Баймаҡ машиналар эшләү заводы ААЙ-ы) һ.б. етештерә.
Өҫтәл теннисы
Тотоу
Ҡайһы бер белгестәр шулай уҡ АҠШ-тың билдәле уйынсыһы Денни Симиллер хөрмәтенә «Симиллер тотоуын», йәки «американ тотоуын» да билдәләй. Европаса тотоуҙың был вариантында ике яҡтан һелтәнгән һуғыуҙар ракетканың бер яғы менән генә үтәлә. Юғары кимәлдәге хәҙерге заман уйынсыларынан 2016 йылда ошондай тотоуҙы швейцар уйынсыһы Элия Шмид башҡарҙы.
Уйында һуғыуҙар
Һуғыу — уйында төп һөжүм итеү һәм һаҡланыу хәрәкәте. Юғары класлы спортсылар һуҡҡанда туптың башланғыс тиҙлеге 180 км/сәғәткә, ә туптың әйләнеү тиҙлеге — 50—170 об/секундҡа барып етә. Партияла һуғыуҙар менән алмашыу темпы минутына 120 һуғыуға барып етә ала.
Лекомжеч
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Башҡортостан сәнәғәте
Медицина сәнәғәте
ХХ быуат башында республика территорияһында дарыу етештереү менән нигеҙҙә аптекалар шөғөлләнгән.
Лекомжеч
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан сәнәғәте
Медицина сәнәғәте
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостанда дарыу етештереүсе предприятиелар бар: «Иммунопрепарат», «Фармстандарт — Өфө витамин заводы»; «Туймазыбыяла» ААЙ-ында, Өфө металл һәм пластмасс әйберҙәр заводында, Өфө протез-ортопедия предприятиеһында медицина техникаһын етештерәләр. Бәләкәй предприятиелар ортопедик аяҡ-кейемдәре, протездар, контакт линзалар, аҙыҡ-түлек өҫтәмәләр етештерә.
Өҫтәл теннисы
Уйында һуғыуҙар
Һуғыуҙар һөжүм итеү һәм һаҡлау һуғыуҙары, әйләнеп һәм әйләнмәйенсә һуғыуҙар, форхэнд һәм бэкхэнд һуғыуҙары һәм башҡалар. Был классификацияны шартлы тип әйтеп тә була, сөнки бер үк һуғыуҙы төрлө белгестәр төрлөсә атай ала.
Уйын стратегияһы һәм тактикаһы
Уйын стратегияһы — ул спортсының үҙен тотоу һәм, уның әҙерлек кимәленә нигеҙләнеп, бик оҙайлы ваҡытҡа —— бер осрашыуҙан турнирға йәки хатта тотош бер спорт циклына тиклем спорт көрәшен алып барыу планы.
Башҡортостан сәнәғәте
Металлургия
Башҡортостан Республикаһында ҡара һәм төҫлө металлургияһы предприятиелары: Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты, Белорет металлургия комбинаты, Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты, Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты һ.б. эшләй.
Металлургия үҫешенә Башҡортостанда таралған тимер мәғдән ятҡылыҡтары булышлыҡ итә. Зигазин-Комаров, Туҡан ятҡылыҡтары иң эреләре булып һанала. Уларҙа табылған мәғдән рудаһын Белорет металлургия комбинатына ташыйҙар.
Марганец мәғдәне Башҡортостандың Архангел, Дыуан райондары ултырмаларында ята. Был осраҡта Оло-Тәләк ятҡылыҡтарын ҡаҙып сығарыу иҡтисади яҡтан маҡсатҡа ярашлы. Көнсығыш һөҙәклектә марганец мәғдәненең Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ, Хәйбулла райондарының девон ҡатламдарында булғаны билдәле. Составының 25 % тимерҙән булған иң эре марганец ятҡылығы булып Учалы районындағы Кожаев ятҡылығы тора. Әбйәлил районында — Ниязғол ятҡылығы, Баймаҡта — Ғөбәйҙулла ятҡылығы.
Башҡортостанда 100-гә яҡын хромит мәғдәне ятҡылыҡтары бар. Маҡан, Сибай, Учалы, Юбилейный, Октябрьский ятҡылыҡтары — иң эре баҡыр ятҡылыҡтары. Башҡортостандың Салауат районында (Күкшик төркөмө) составында алюминий булған — боксит мәғдәне бар.
Нефть химияһы сәнәғәте
Башҡортостан Республикаһының эре нефть химияһы сәнәғәтенә Салауат Газпром нефть химияһы ААЙ-е ҡарай, Стәрлетамаҡ «Каустик», «Сода» һәм «Авангард» берекмәләре, Стәрлетамаҡ синтетик каучук «Химпром» заводы, Өфө эластомер материалдары, эшләнмәләре һәм конструкциялары заводы, Мәләүез «Минераль ашламалар» производство берекмәһе, Туймазы техник углерод заводы, «Башнефть-УНПЗ» һ.б.
Нефть химияһы сәнәғәте предприятиеларында киң спектрлы — ракета яғыулығы һәм минераль ашламаларҙан алып бензин һәм кәрәсингә тиклемге — продукция етештерелә.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәте
Башҡортостанда аҙыҡ-түлек продукцияһына балыҡ, ит, һөт һәм икмәк-ҡалас эшләнмәләре, шарап-араҡы продукцияһын эшкәртеү һәм әҙерләү ҡарай. Башҡортостандың ауыл хужалығы үҫеше тармаҡҡа үҙ сеймалын эшкәртеү мөмкинлеген бирә.
«Башспирт», «Өфө һөт агросәнәғәте», Өфө ит-консерва комбинаты, һыра һәм алкоголһеҙ эсемлектәр комбинаты (КПБН) «Шихан» һ.б. эре предприятиелар булып тора.
Өҫтәл теннисы
Уйын стратегияһы һәм тактикаһы
Уйындың үҫеш процесында уйында ҡулланылған ҡорамал һиҙелерлек үҙгәрештәргә дусар ителә — өҫтәл үлсәмдәре, селтәр бейеклеге, туптың ауырлығы һәм материалы, ракетканың һәм өҫтәлдең уйын яҫылығы материалы яңыртыла. Былар бөтәһе лә уйын техникаһын үҙгәртеүгә, тимәк, уйын тактикаһының да үҙгәрештәренә килтерҙе. Белгестәр өҫтәл теннисы уйыны тактикаһының үҫеш тарихында дүрт осороҙоң булыуын билдәләй :
Башҡортостан сәнәғәте
Аҙыҡ-түлек сәнәғәте
Башҡортостан предприятиеларында тултырма (колбаса) изделиелары («Сава» ит комбинаты ), араҡы һәм ликёр-араҡы изделиелары («Башспирт» ААЙ-ы ), шәкәр ҡомо, аҡ май, сырҙар, ҡуйыртылған һөт («Ҡарламан шәкәре» ЯСЙ-е) етештерелә.
Полиграфия
Полиграфия сәнәғәте, китаптарҙы, гәзиттәрҙе, бланктарҙы, календарҙары, папкаларҙы, блокноттарҙы индереп, баҫма продукцияһы һ.б. эшләп сығара.
Өҫтәл теннисы
Уйын стратегияһы һәм тактикаһы
Хәҙер тактик алымды һөжүм итеү (кисекмәҫтән мәрәй отоу маҡсатында бер тапҡыр йәки бер нисә тапҡыр һуғыу), контрһөжүм (инициативаны үҙ ҡулыңа алыу, һөжүмгә тағы ла көслөрәк һөжүм менән яуап биреү), әҙерләнеү (һөжүм итеү өсөн ҡулай шарттар тыуҙырыу) һәм һаҡланыу (көнәркәшең һөҙөмтәгә өлгәшмәһен һәм тупты уның яғына сығарыу өсөн уның һөжүмен ҡаҡлыҡтырыу).
Башҡортостан сәнәғәте
Полиграфия
Республикала, «Аҡ йылға» («Белая река») нәшриәтен, Өфө полиграфия комбинатын да индереп, тармаҡтың 140-ҡа яҡын предприятиеһы эшләй.
Өҫтәл теннисы
Уйын стратегияһы һәм тактикаһы
Еңеүгә өлгәшеү өсөн спортсының ниндәй саралар ҡулланыуына бәйле уйынсыларҙы һөжүм итеүсе (нигеҙҙә һөжүм һәм контрһөжүм алымдарын ҡуллана), һаҡланыусы (һаҡланыу сараларына өҫтөнлөк бирә) һәм универсаль уйынсы (һаҡланыуҙы һөжүм, контрһөжүм менән бергә алып бара) типтарына бүлеп йөрөтәләр.
Уйын ҡағиҙәләре
Уйындың рәсми ҡағиҙәләре күп тапҡыпҙар үҙгәртелә, хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә 2016 йылғы һуңғы редакция ғәмәлдә ҡала. Өҫтәл теннисы ҡағиҙәләренең тулы редакцияһы бер нисә тиҫтә бит күләмендә, күп кенә илдәрҙең федерациялары Халыҡ-ара өҫтәл теннисы федерацияһы (ITTF) ҡабул иткәнгә ярашлы үҙ ҡағиҙәләрен раҫлай.
Башҡортостан сәнәғәте
Быяла һәм фарфор-фаянс сәнәғәте
Революцияға тиклем Башҡортостанда Мариинский, Зиновьевский, Богоявленский быяла заводтары эшләгән.
Өҫтәл теннисы
Билдәләмәләр
Өҫтәл теннисы ҡағиҙәләрендә түбәндәге билдәләмәләр бар:
Уйын тәртибе
Ярыштарҙа уйын бер нисә партиянан тора. Партия һәр береһе һуғыуҙан башланған уйнатыуҙарҙы үҙ эсенә ала. Беренсе булып һуғыусыны йәрәбә һалып билдәләйҙәр. Артабан икешәр һуғыу аша уйынсыға һуғыу хоҡуғы бирелә. Партия уйынсыларҙың береһе 11 мәрәй йыйғанға тиклем дауам итә. Әгәр иҫәп бер тигеҙ булһа, тупҡа һуғыу хоҡуғы икенсе уйынсыға (командаға) күсә. Уйынсыларҙың береһе икегә артығыраҡ мәрәй туплағанға тиклем шулай дауам итә.
Башҡортостан сәнәғәте
Быяла һәм фарфор-фаянс сәнәғәте
Хәҙерге ваҡытта тармаҡҡа 13 предприятие ҡарай. Салауатбыяла һәм «Туймазыбыяла» — иң эре предприятиелар. Предприятиеларҙа табаҡлы быяла, шыйыҡ быяла, ҡояштан һаҡлаусы быяла, быяла һауыт (тара), автобыяла, пуляға бирешмәгән быяла һ.б. етештерелә. Предприятиелар урындағы сеймалға таянып эшләй.
Өҫтәл теннисы
Уйын тәртибе
Өҫтәл теннисында һуғыу төрҙәре: һуғыу (подача), ҡайтанан һуғыу (переподача), ҡайтарыу (возврат).
Башҡортостан сәнәғәте
Химия сәнәғәте
Башҡортостандың химия сәнәғәтендә, «Каустик», «Полиэф», «Салауатнефтеоргсинтез», «Синтез‑Каучук», «Сода», Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы, "Өфөоргсинтез"ды индереп, 185 предприятие эшләй.
Өҫтәл теннисы
Парлап уйнау
Өҫтәл теннисы ярыштарында парлап уйнау разряды түбәндәге категорияларҙа үткәрелә:
Парлап уйнауҙа түбәндәге өҫтәлмә ҡағиҙәләр бар:
Башҡортостан сәнәғәте
Химия сәнәғәте
Тармаҡта кальцинирланған сода, изобутил һәм бутил спирты, полипропилен, терефталь кислотаһы, полиэтилентерефталат һ.б. етештерелә.
Өҫтәл теннисы
Мәҙәниәттә өҫтәл теннисы
Американың 1994 йылда сыҡҡан «Форрест Гамп» фильмы 6 Оскар премияһына лайыҡ була. Был фильмда өҫтәл теннисы төп геройҙың биографияһында һиҙелерлек роль уйнай, Гамп үҙендә өҫтәл теннисына ҙур таланты булыуын асыҡлай, шуға күрә халыҡ-ара турнирға Ҡытайға юллана һәм артабан өҫтәл теннисы ҡорамалдарын етештереүсе менән реклама контрактын төҙөй. Өҫтәл теннисы уйыны күрһәтелгән күренештәрҙә теннис тубы ысын түгел, туп һәр ваҡыт ракеткаға эләкһен өсөн уны компьютер графикаһы ярҙамында өҫтәп төшөрәләр.
Башҡортостан сәнәғәте
Целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте
Башҡортостандың целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте тармағында «Ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты» ЯСЙ-ы, «Ҡатырға һәм Көплөк» ЯСЙ-ҙары һ.б. эшләй. Барлығы 9 предприятие. Төп продукция булып ҡатырға, ҡағыҙ көплөк тора.
Өҫтәл теннисы
Мәҙәниәттә өҫтәл теннисы
«Ярһыу шарҙары» — 2007 йылғы американ комедия фильмы. Фильмдың сюжеты туранан-тура өҫтәл теннисы менән бәйле, һәм төп герой өҫтәл теннисының профессиональ уйынсыһы. Фильм комедия жанрында төшөрөлгән, өҫтәл теннисы уйыны сәхнәләре комбинациялы төшөрөүҙәр ярҙамында төшөрөлгән һәм ысынбарлыҡҡа бер ниндәй ҡағылышы ла юҡ. «USA Today» гәзите фильмды, икенсе сортлы спорт сатираһы, тип тә атай.
— 2007 йылғы американ комедия фильмы Калифорнияла йәшәгән һәм өҫтәл теннисындав уйнаған ҡытай ғаиләһе тураһында һөйләй.
Башҡортостан сәнәғәте
Төҙөлөш материалдары
Республикала төҙөлөш өсөн тимер-бетон изделиелар сығарған (ЖБИ) заводтар урындағы сеймалға таянып эшләй («Промтехтөҙөлөш» ЯСЙ-е, «Өфө тимер-бетон заводы-1» ААЙ-е, «Өфө тимер-бетон заводы-2» ААЙ-е, «Стәрлетамаҡ тимер-бетон заводы-2» һ.б.); кирбес заводтары («Башҡорт блогы» ЯСЙ-е, «ТөпБашТөҙөлөш» ААЙ-е, ООО «ДСК КПД» ЯСЙ-е һ.б.).
Башҡортостандың таулы райондарында ваҡ-төйәк эшләргә ҡулланыла торған таштар: порфирҙар, серпентиниттар, кварциттар, нефриттар, родониттар, азуриттар, малахиттар, ылымыҡ эзбизташтары, йәшмәләр ятҡылыҡтары бар. Улар араһында XVIII быуаттан бирле таныш «пейзаж» йәшмәләре бар. Башҡортостандың Учалы, Әбйәлил һәм Баймаҡ райондары ятҡылыҡтарында Әүешкүл, Ҡалҡан, Наурыҙ, Мулдаҡай, Сәфәр, Ураҙ тип аталған пейзаж йәшмәләре осрай. Башҡортостанда Нефтселәр мәҙәниәте һарайы (хәҙер: «Башҡортостан» концерт залы) һәм башҡа йәмғиәт биналары залдары урындағы ваҡ-төйәк эшләгәндә ҡулланған таштар менән түшәлгән.
2009 йылда Башҡортостанда Өфөләге Ласселсбергер (Lasselsberger) заводында керамик плита етештереү башланды.
Уҡыу йорттары
Башҡортостан республика сәнәғәте өсөн кадрҙар:
Ғәйнан Әмири
Ғәйнан Әмири (Ғәйнан Ғимәзетдин улы Әмиров, 25 август 1911 йыл — 9 октябрь 1982 йыл) — башҡорт совет яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1942 йылдан — КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1969) һәм РСФСР-ҙың (1971) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Ғәйнан Ғимәзетдин улы Әмиров 1911 йылдың 25 авгусында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы) Яңы Артауыл ауылында тыуған.
1938—1942 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми-тикшеренеү үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр була. 1942 йылдың 2 майында 124-се айырым уҡсылар бригадаһы составында Аксаков станцияһынан фронтҡа китә. Гвардияның өлкән лейтенанты Ғәйнан Әмири Мәскәү яны һуғыштарында, Курск дуғаһында, Днепрҙағы, Сталинград өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, миҙалдар менән наградлана.
1949 йылда Башҡорт АССР-ының Яҙыусылар союзында әҙәби консультант, ә 1951 йылда — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында сектор мөдире. 1952—1955 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Өфө ғилми тикшеренеү үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр.
1982 йылдың 8 октябрендә вафат була һәм Өфөнөң мосолман зыяратында ерләнә.
Ижади эшмәкәрлеге
1928 йылда яҙыусының тәүге мәҡәләләре гәзит биттәрендә күренә башлай. Ғәйнан Әмири төрлө әҙәби жанрҙарҙа — прозала, поэзия һәм драматургияла уңышлы эшләй. 1933 йылда «Яңы уйҙар» тигән тәүге очерктар китабы баҫылып сыға. Унда ауылдағы социалистик үҙгәртеп ҡороуҙар тураһында һөйләнелә. 1940 йылда сыҡҡан «Алтын» хикәйәләр һәм шиғырҙар йыйынтығының, 1944 йылда баҫылған «Һалдат йөрәге», 1950 йылда сыҡҡан «Йәшәү шатлығы» китаптарының төп персонаждары — ябай хеҙмәтсәндәр, Ватанды һаҡлаусылар. Автор үҙ шиғырҙарында һәм поэмаларында уларҙың башҡалар мәнфәғәте өсөн башҡарған хеҙмәтенә, Тыуған илгә һөйөүенә дан йырлай.
Шағирҙың ҡәләме менән халыҡ араһында популяр һаналған «Батырҙар йыры», «Волга йыры», «Турат» һәм башҡа бик күп йырҙар яҙылған. Ул Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесын сәхнәләштереүҙең авторҙашы, «Таштуғай» драматик легендаһының һәм башҡа күп кенә бер актлы пьесса әҫәрҙәренең авторы. Ғайнан Әмири Самуил Маршактың, Александр Пушкиндың, Михаил Лермонтовтың, Николай Некрасовтың һәм бихисап украин, болгар, поляк, һинд, ғәрәп, монгол, чех әҙиптәренең шиғырҙарын башҡортсаға тәржемә иткән. {|
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
{|
Векуа Илья Несторович
Векуа Илья Несторович (ილია ნესტორის ძე ვეკუა; 6 май 1907 йыл — 2 декабрь 1977 йыл) — совет ғалимы, математик һәм механик, айырым сығарылмалар менән дифференциаль тигеҙләмәләр, сингуляр интеграль тигеҙләмәләр, дөйөмләштерелгән аналитик функциялар һәм һығылмалы тышлыҡтарҙың математик теорияһы буйынса махсуслаша.
Биографияһы
Илья Несторович Векуа 1907 йылдың 6 майында Шешелета тигән абхаз ауылында (ауыл әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған Абхазия Республикаһына инә) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Тбилиси дәүләт университетын тамамлай (1930). 1930—1933 йылдарҙа — Ленинград дәүләт университеты докторантураһында. Физика-математика фәндәре кандидаты (1937). 1940 йылда физика-математика фәндәре докторы һәм профессор була. 1944 йылда — Грузин ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, 1946 йылда ғәмәли ағзаһы итеп һайлана. Шул уҡ 1946 йылда СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, 1958 йылда ғәмәли ағзаһы итеп һайлана.
1951—1957 йылдарҙа Мәскәү физика-техника институтының теоретик механика кафедраһы мөдире булып эшләй. 1954—1959 йылдарҙа — В. А. Стеклов исемендәге Мәскәү математика институтының директор урынбаҫары.
1955 йылда "Өс йөҙҙөң хаты"на ҡултамғаһын ҡуя.
СССР Теоретик һәм ҡулланма механика буйынса милли комитетының беренсе составына инә (1956).
Новосибирск дәүләт университетының беренсе ректоры (1959—1965). Грузин ССР-ы Фәндәр академияһының вице-президенты (1964—1965). 1965—1972 йылдарҙа — Тбилиси дәүләт университеты ректоры. 1972 йылдың 3 майынан 1977 йылдың 2 декабренә тиклем — Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы президенты.
1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты ағзаһы (1966—1977). 7—9 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1966—1977).
1977 йылдың 2 декабрендә вафат була. Тбилисиҙа Мтацминда тауында ерләнә.
Ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары
Төп хеҙмәттәре математик физиканың төрлө фәнни йүнәлештәренә ҡарай. Айырым сығарылмалар менән дифференциаль тигеҙләмәләр өлкәһендәге эштәре башлыса эллиптик типтағы тигеҙләмәләрҙең киң класының аналитик теорияһын эшләүгә нигеҙләнгән. Векуа бер үлсәмле сингуляр интеграль тигеҙләмәләр теорияһына ҙур өлөш индерә, Фредгольмдыҡы булмаған эллиптик ситке мәсьәләләрҙең яңы класын аса һәм тикшерә. Механикала Векуа һығылмалы тышлыҡтар математик теорияһының яңы вариантын тәҡдим итә.
Финиктар
Финик —ашарға яраҡлы емеш. Пальмалар ғәиләһе (Arecaceae) финиклы пальма ырыуына (лат. Phoenix) ҡараған емеш ағастарынан алына торған киң таралған аҙыҡ. Ырыу эсендә Африка һәм Евразияға ҡараған 14-17 тирәһе төрө билдәле. Айырыуса билдәлеһе һәм киң таралғаны — төрө.
Элекке замандарҙан уҡ иң юғары ҡиммәтле продукт булараҡ ҡулланыла. Ғәҙәттә, һатыуға киптерелгән емеш сығарыла. Хөрмәле пальманың популяр сорты — «нур деглет» и. — эҫе климатлы илдәрҙә сәнәғәт масштабында культуралаштырылған.
Исеме
Ябай һөйләм телендә хөрмә тип башҡа үҫемлек, йәки емештә атарға мөмкиндәр, уның хөрмәле пальмаға мөнәсәбәте юҡ. Мәҫәлән, үҫемлеген, крушиновый ғаиләһенән, «ҡытай хөрмәһе» тип атау ботаник яҡтан хаталы ҡараш.
Тарих
Финик изге яҙмаларҙа, мәҫәлән, Библия һәм Ҡөрьәндә бер нисә тапҡыр иҫкә алына. Киптерелгән финик оҙайлы походтарҙа, аҙыҡ сығанағы булып хеҙмәт итәргә мөмкин. Дәрүиш Изге Онуфрий сүллектә йөргәндә финик ашаған. Мосолмандар Рамазан айында ураҙа ваҡытында ауыҙ асҡанда, йола буйынса, башта финик ашай йәки һыу эсә.
Яҡын Көнсығышта финиктан эшләнгән һеркә традицион аҙыҡ булған.
2008 йылда Израиль ғалимдары 1900 йыллыҡ орлоҡтан финик үҫентеһе үҫтерәләр, ә 2020 йылда — ике меңдән ашыу йыллыҡ орлоҡтан. Үҫемлектең генотиптарын тикшереү, Боронғо Йәһүдтәрҙә үк финиклы пальманы яһалма аталандырыу һәм сорттар сығарыу менән шөғылләнгәндәр.
Файҙалы үҙенсәлектәре
Финик, башҡа киптерелгән еләк-емеш кеүек үк, юғары калориялы аҙыҡ-түлек. Финиктың энергетик ҡиммәте — 100 гр 200 ккал ашыу (төрлө мәғлүмәттәр буйынса — 220 нән 300 тиклем ккал).
Финик йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарына, һыуыҡ тейгәндә, шулай уҡ ашҡаҙан-эсәк тракты эшен нормалләштереүгә ярҙам итә.
Ҡала легендаһы буйынса, кешеләргә сифатлы туҡланыу өсөн, финикта бөтә матдәләр комплексы бар, тиелә. Риүәйәт һәм легендаларҙа хәбәр ителеүенсә, кешеләрҙең бер нисә йыл дауамында финик һәм һыу менән генә туҡланыу осраҡтары билдәле.
Степановка (Уң Рассоха ҡушылдығы)
Степановка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уң Рассоха йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Франц Кафка
Франц Кафка (Franz Kafka, 3 июль 1883 йыл, Прага, Австро-Венгрия — 3 июнь 1924 йыл, Клостернойбург, Беренсе Австрия республикаһы) — XX быуатта немец телендә яҙған иң күренекле яҙыусыларҙың береһе. Күпселек әҫәрҙәре үҙе үлгәндән һуң нәшер ителә. Уның абсурдлы, тышҡы донъя һәм юғары авторитет алдында ҡурҡыу менән һуғарылған китаптары, уҡыусыларында шомло хис — тойғолар уятырға һәләтле әҫәрҙәре — донъя әҙәбиәтендә уникаль күренеш.
Ижады
Кафка үҙе тере саҡта уның эштәренең бик бәләкәй генә өлөшө булған бер нисә ҡыҫҡа хикәйә баҫтырып сығара, уның ижады ул үлгәндән һуң ғына, романдары нәшер ителгәс, иғтибарға лайыҡ була башлай. Вафаты алдынан ул үҙенең дуҫы Макс Бродҡа, ул яҙғандарҙан бер нәмәне лә ҡалдырмай, яндырырға ҡуша (әҫәрҙәрҙең ҡайһы бер экземплярҙарынан башҡа, уларҙың эйәләре әҫәрҙәрҙе үҙҙәренә ҡалдыра ала ине, тик яңынан нәшер итеүгә рөхсәт ҡалдырылмай). Уның һөйгәне Дора Диамант ысынлап та үҙендә булған (бөтәһен булмаһа ла яҙмаларҙы юҡ итә, әммә Макс Брод мәрхүмдең теләгенә буйһонмай һәм иғтибар йәлеп итә башлаған хеҙмәттәренең күпселек өлөшөн нәшер итә. Нәшер ителгән уның ижад емештәре, Милена Есенскаяға чех телендә яҙған хаттарынан тыш, немец телендә яҙылған. Кафка үҙе дүрт йыйынтыҡ баҫтыра — «Ситтән күҙәтеү» (Созерцание), «Ауыл врачы» («Сельский врач»), «Язалар» («Кары») һәм «Голодарь», шулай уҡ "Кочегар — «Америка» романының беренсе главаһы («Хәбәрһеҙ юғалған») һәм тағы ла бер нисә ҡыҫҡа күләмле әҫәре. Әммә уның төп ижад емештәре — «Америка» (1911—1916), «Процесс» (1914—1915) һәм «Замок» (1921—1922) романдары — төрлө кимәлдә тамамланмаған булып ҡалды, уның вафатынан һуң һәм аҙаҡҡы теләгенә ҡаршы донъя күрҙеләр.
Ин-октаво дәфтәрҙәре
Ҡараламалар, хикәйәләр һәм хикәйәләр варианттары, уйланыуҙар һәм күҙәтеүҙәр теркәлгән Франц Кафканың 8 эш дәфтәре (1917—1919 йылдар).
Афоризмдары
Исемлектә — Кафканың йөҙҙән артыҡ әйткән фекерҙәре, уларҙы Кафка үҙе 3 һәм 4 ин — октаво дәфтәрҙәе материалдарынан буйынса һайлап алған.
рус телендәге баҫмалар
''Кафка Ф. Роман. Новеллы. Притчи // Прогресс. — 1965. — 616 с.''
Тәнҡит
Бик күп тәнҡитселәр модернизм, магик реализм һ.б. әҙәби мәктәптәре ҡанундарына ярашлы Кафканың эштәренең мәғәнәһен аңлатырға тырышты. Уның әҫәрҙәрен һуғарған ҡотолғоһоҙлоҡ һәм абсурд экзистенциализм өсөн характерлы. Ҡайһы берҙәре бюрократизмға ҡарата уның сатираһында, башлыса «Холоҡ төҙәтеү колонияһында», «Процесс» һәм «Замок» әҫәрҙәрендә марксизмдың йоғонтоһон табырға тырышты.
Шул уҡ ваҡытта башҡалар уның әҫәрҙәренә иудаизм призмаһы аша ҡарай (сөнки ул йәһүд булған һәм йәһүд мәҙәниәтенә бер аҙ ҡыҙыҡһыныу белдергән, бигерәк тә ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарында) — был юҫыҡта үҙенең бер нисә үткер фекерен Хорхе Луис Борхес әйткән; Фрейд психоанализы аша (бик ҡатмарлы ғаилә тормошо арҡаһында); йәки метафизик Аллаһы Тәғәләне эҙләүе аша (был теорияның төп яҡлаусыһы Томас Манн була).
Ашҡаҙар (Стәрлетамаҡ районы)
Ашҡаҙар (Ашкадар) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 86 кеше. Почта индексы — 453140, ОКАТО коды — 80249856002.
Этанол
Алкоголле эсемлектәрҙең тәьҫир итеүсе компоненты, кешенең үҙәк нерв системаһына акыр тәьҫир итеүсе психоактив матдә, депрессант.
Этил спирты яғыулыҡ, иретеүсе булараҡ һәм спирт термометрҙарында ҡулланыла.
Алыу
Этил спиртын ауыуҙың ике ысулы бар — микробиологик (спиртлы әсеү) һәм синтетик (этилен гидратацияһы):
Әсеү
Составында углевод булған органик продукттарҙың (йөҙөм, емеше) сүпрә һәм бактерия ферменттары тәьҫире ярҙамында спиртлы әсәү элек-электән билдәле булған. Крахмал, картуф, дөгө, кукурузда шулай уҡ эшкәртелә, яғыулыҡ спирты алыу өсөн шәкәр ҡамышы һәм башҡалар эшкәртелә. Реакция бик ҡатмарлы, схемаһын түбәндәге тигеҙләмә менән бирергә була:
Әсегән иретмәлә этонол 15%-тан артмай, сөнки ҡуйыртылған иремәлә сүпрә йәшәргә яраһыҙ. Был ысул менән алынған этанолды таҙартырға һәм ҡуйыртырға кәрәк, ғәҙәттә дистилляция ысулы менән.
Биологик сеймалдан сәнәғәттә спирт алыу
Аҙыү сеймалынан хәҙерге заман этил спиртын алыу технологияһы түбәндәге стадияларҙан тора:
Гидролиз етештереүе
В промышленных масштабах этиловый спирт получают из сырья, содержащего Сәнәғәт масштабында целлюлоза (үҙағас, һалам) булған сеймалды гидролиз юлы менән алалар. Барлыҡҡа килгән пентоз һәм гексоз ҡатнашмаһын спиртҡа тиклем әсетәләр. В странах Западной Европы и Америки эта технология не получила распространения, но в СССР (ныне в России) существовала развитая промышленность кормовых гидролизных дрожжей и гидролизного этанола.
Этилен гидратацияһы
Сәнәғәттә, беренсе ысул менән бер рәттән, этилен гидротацияһын ҡулланалар. Гидратацияны ике юл менән үткәрергә була.
аралаш стадиялағы көкөрт кислотаһы эфирын артабан гидратациялау (80—90 °С ткмпературала һәм 80—90 °С баҫымда):
Диэтил эфиры барлыҡҡа килеүе реакцияны ҡатмарлаштыра.
Физик үҙенсәлектәре
Тышҡы күренеше: ғәҙәти шарттарҙа төҫһөҙ осоусан шайыҡса. Этил спирты һыуҙан еңелерәк. Башҡа органик матдәләрҙе яҡши иретеүсе.
95,57 % этанол + 4,43 % һыу ҡушылмаһы азеотроп ҡушылма булып тора, т. е. әммә ҡыуған ваҡытта айырыла.
Химик үҙенсәлектәре
Карбон кислоталары менән ҡатмарлы эфирҙар барлыҡҡа килтерә:
Көкөрт кислотаһы булғанда (120 °C түбенерәк температурала) дегидратация реакцияһына керә, деэтил эфиры барлыҡҡа килә:
120 °C юғары температурала көкөрт кислотаһы булғанда тулылармаған углеводородтар барлыҡҡа килтерә:
Кислород булған һауала йылы булеп сығарып яна:
Һелтеле металдар һәм уларҙын гидраттары менән тәьҫир итәшә, этилатар барлыҡҡа килә.
Цинк хлориды булғанда гидрогалогенирование реакцияһына инә:
Медицина
thumb|130px|Медицинала этил спирты иреткес, экстрагент һәм антисептик булараҡ файҙаланыла. йоғошһоҙландырыу һәм киптереү сараһы,
Парфюмерия һәм косметика
Төрлө матделәрҙе иреткес булараҡ хушбуй, одеколон, аэрозолдар составына инә һәм төп компоненты булып тора. Теш пастаһы, шампуньдар һ.б. составында ҡулланыла.
Аҙыҡ сәнәғәте
Һыу менән бер рәттән спиртлы эсемлектәрҙең төп компоненты (араҡы, виски, джин, һыра һ.б.) Әсеү юлы менән алынған һайһы бер эсемлектәрҙә, әммә алкогольһыҙ һаналған эсемлектәрҙә бар (кефир,кеүәҫ, ҡумыҙ, алкогольһыҙ һыра һ.б.). Кефирҙа этанол бик әҙ кимәлдә (0,12 %), йылы урында оҙаҡ торған кефирҙа 1 % булыуы мөмкин. Ҡумыҙҙа 1—3 % этанол (әсеһендә 4,5 %), кеүәҫтә — 0,5 -тән 1,2 %-ҡа тиклем.
Аҙыҡ ароматизаторҙары иреткесе. Икмәк-күмәс өсөн консервант һәм кондитер сәнәғәтендә ҡулланыла.
Аҙыҡ-түлеккә өҫтәмә булараҡ теркәлгән E1510.
Этанолдың энергия ҡиммәте — 7,1 ккал/г.
Башҡалары
Биологик препатараттарҙы консерациялау өсөн ҡулланыла.
Донъяла этанол етештереү
Илдәр буйынса этанол етештереү, млн литр. ethanolrfa.org мәғлүмәте.
Пимя-Юн-Яха
Пимя-Юн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Юл (Ейәнсура районы)
Яңы Юл (Янги-Юл) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453380, ОКАТО коды — 80226816004.
Терекла (Яйыҡ ҡушылдығы)
Терекла (Косагач) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1641 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Соҡор мәҙәниәте
Соҡор мәҙәниәте (дөрөҫөрәге — Боронғо соҡор мәҙәни-тарихи берлек) — һуңғы баҡыр быуаты — тәүге бронза быуаты дәүерҙәренең археологик мәҙәниәте (беҙҙең эраға тиклем 3600—2300 йыл ). Көнсығышта Көньяҡ Урал буйынан алып көнбайышта  Днестрға, көньяҡта Кавказ алдынан төньяҡта Урта Волгаға тиклемге территорияларҙы биләгән. Л.Клейн 1975 йылда "соҡорҙарҙың" көнбайыш ҡанатын айырым мәҙәниәткә (нерушайская) бүлгән. Һуңынан башҡа археологтар ҙа шулай итә, әммә икенсе исем менән атайҙар  — буджак мәҙәниәте.
Хужалығы
Йылға һәм ҡайһы бер ҡаласыҡтар янында кәтмәнле игенселек элементтары менән соҡор мәҙәниәте, башлыса күскенсе була. Ә кәтмән (мөгөҙ) һөйәктәрҙән эшләнгән. Соҡорсылар тәгәрмәсле арба эшләгәндәр. Көнсығыш Европала тәүге дүрт тәгәрмәсле арба ҡомартҡылары соҡор мәҙәниәтенең ҡурған ҡәберлектәрендә табылған (мәҫәлән,  Днепр биләмәһендәге "Ҡарауыл ҡәберлеге", Одесса өлкәһе Яссы ҡәберлеге,  Ырымбурҙа Шумаевский ҡәберлеге һ . б.).
Ерләү
Соҡор мәҙәниәтенең үҙенсәлекле һыҙаты булып вафат булғандарҙы ҡәбер соҡорҙарына тубыҡтарын бөкләп, арҡаларына һалып ҡурған аҫтына  ерләгәндәр. Тәндәренә һары буяу һипкәндәр. Ҡурғанда ерләүҙәр күп булған һәм улар төрлө ваҡытта башҡарылған. Шулай уҡ ҡәберҙә ерләнгән хайуандар (һыйыр, сусҡа, һарыҡ, кәзә һәм йылҡы ла) табылған. Дала һыҙатында көнбайышта Дунай йылғаһынан алып  көнсығышта Маныш йылғаһы башына ҡәҙәр соҡор мәҙәниәтенең яҡынса 160  ҡәберлектәре табылған. Ҡәберлектәрҙә тәгәрмәсле транспорт ҡалдыҡтары (тәгәрмәстәр, арбалар), шулай уҡ уларҙың балсыҡ һындары һәм һүрәттәре лә булған. Иң боронғо ҡомартҡы беҙҙең эраға тиклемге 32 быуатҡа ҡарай. Дүрт тәгәрмәсле йөк арбалары  көньяҡ-көнбайыш Молдавияның Ялпух йылғаһы ярында, Маяҡ ауылы янында Түбәнге Днестр йылғаһының һул яҡ яры буйында,  Софиевка ауылы янында Ингулец йылғаһында, тағы ла бер Ингуля ҡәберлегендә табылған. Ике тәгәрмәсле йөк арба ҡалдыҡтары Днепр ҡалаһы янында Ҡарауыл соҡор ҡурғанлы ҡәберлегендә табылған. Тағы бер арба Каховка эргәһендәге Первоконстантиновка ҡәберлегендә табылған, ә ике тәгәрмәсле арба ҡалдыҡтары — Аккермень ауылы янында Мелитопольщина ҡәберлегендә. Ростов ҡалаһы эргәһендә,  7 ҡурғанлы  Герасимовка I, Урал алды Шумаев II ҡәберлектәрендә берәр тәгәрмәс табылған. Шумаев I/2 3 тәгәрмәс,  Изобильный I 3/1 — тәгәрмәскә оҡшатып яһалған 4 нәмә табылған. Днепр янындағы соҡор мәҙәниәте Ҡарауыл ҡәберлегендәге (беҙҙең эраға тиклем III мең йыл элек) арбаның ике тәгәрмәсе лә  ағастың тоташ киҫәгенән буйға ярып, күсәре өсөн түңәрәк тишектәр һәм йыуан көпсәк менән яһалған.
Тарихы
Марияим Гибутастың ҡурған гипотезаһының тәүге юрауҙары сиктәрендә соҡор мәҙәниәте һуңғы һиндевропеецтәр менән бәйле. Уның фекере буйынса, соҡор мәҙәниәте биләмәләрендә тәүе урта кәбәндәр мәҙәниәте менән бер рәттән һуңғы европа осорондағы тәүге һиндоевропа теле таралған була.
Палеха Борис Яковлевич
Палеха Борис Яковлевич  (12 апрель 1928 йыл — 29 август 1991 йыл) — рәссам. 1958 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1974). БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1962).
Соҡор мәҙәниәте
Тарихы
Әлеге ваҡытта был юрауҙарға әүҙем дәғүә бар, сөнки глоттохронология буйынса һиндоевропа лексикаһын ҡайтанан тергеҙелгәс,  был тел уртаҡлығының соҡор мәҙәниәтенә тиклем бер нисә мең йыл элек тарҡалыуы билдәләнгән һәм  соҡор мәҙәниәте менән тәүге һиндевропа тел уртаҡлығы булыуы дәлилһеҙ. Шулай уҡ соҡор мәҙәниәтенең иран телдәре вәкиллеге лә раҫланмаған.
Палеха Борис Яковлевич
Биографияһы
Борис Яковлевич Палеха 1928 йылдың 12 апрелендә Сумы өлкәһенең Бежевка ауылында тыуған. 1955 йылда Харьков художество-сәнәғәт институтын (хәҙер — Харьков сәнғәт һәм дизайн академияһы) тамамлаған.
Соҡор мәҙәниәте
Вариҫлыҡ
Соҡор мәҙәниәтенең башланғысы булып Волганың урта ағымындағы Хвалынь һәм Днепрҙың урта ағымындағы урта кәбәндәр мәҙәниәттәре тора, һәм  шулай уҡ ул буранкалы соҡор мәҙәниәте менән генетик бәйле. Соҡор мәҙәниәте полтавасы лар мәҙәниәте менән алмашына. Соҡор мәҙәниәтен көнбайышта катакомбалар мәҙәниәте менән алмашынһа, көнсығышта — андрон һәм бура мәҙәниәттәре менән.
Палеха Борис Яковлевич
Биографияһы
Рәссам, график. 1978 йылдан алып 1955 йылға тиклем Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1958 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. КПСС ағзаһы. Республиканың ауыл райондарында ҙур эш алып бара. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы, 1974.
Соҡор мәҙәниәте
Тарихы
Мария Гимбутус ҡурған гипотезаһының тәүге юрауҙары сиктәрендә соҡор мәҙәниәте һуңғы һинд-европалылар менән бәйле. Уның фекере буйынса, соҡор мәҙәниәте биләмәләрендә тәүе урта кәбәндәр мәҙәниәте менән бер рәттән һуңғы европа осорондағы тәүге һинд-европалылар теле таралған була.
Палеха Борис Яковлевич
Биографияһы
1978 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. Өфө, Мәскәү ҡалалары һәм сит илдәрҙең күп һанлы күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Георгий манараһы
Георгий манараһы (Егорьевский манараһы) — Түбәнге Новгород кремленең иң көнсығышындағы манара. Манара Борисоглебский һәм Дары башнялары араһында, Волга йылға ярының иң ҡашында, Чкалов баҫҡыстары башланған ерҙәге Валерий Чкалов һәйкәле янында урынлашҡан.
Соҡор мәҙәниәте
Тарихы
Соҡор мәҙәниәтенең үҫеше өс осорға бүленә: Урындағы айырым варианттар барлыҡҡа килә. Ҡара диңгеҙ далаларында тәүге осор билдәләре менән бер рәттән башы көнбайышҡа йүнәлтелгән ҡырын һалынған һөлдәләр, йомортҡа рәүешле, тәпәш ауыҙлы, бау орнаментлы яҫы төплө көршәктәр, баҡыр әйберҙәр (бысаҡ, беҙ) булған ҡәберлектәр асыла. Көнбайышта соҡор мәҙәниәтенең айырым ҡәбиләләре ултыраҡ тормошҡа күсеп, даими йәшәү урындары ойошторола (Михайловка тораһы, Каменоломня (таш сығарыу) ҡаяһы һәм Днепр түбәнендәге башҡа торалар). Урындағы айырмалыҡ көсәйә: архаик йола билдәләре һәм ҡорамалдар Волга-Урал вариантында ғына һаҡлана. Көнбайыштараҡ һары буяу һибелмәгән һәм баштары аныҡ яҡҡа йүнәлтелмәгән һөлдәләр, яҫы төплө һауыт-һаба булған һикәлтәле, ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр таралған. Эре баҡыр әйберҙәр (шына һымаҡ балта, сүкеш) һәм һөйәктән эшләнгән биҙәүестәр комплексы менән сүкешкә оҡшаш ҡаҙаҡтар, тотош тәгәрмәстәр менән арба асыла. Өсөнсө осор аҙағына урындағы айырмаларҙың үҫеше һәм яңы мәҙәниәттең таралыуы (башлыса катакомба мәҙәниәте) соҡор мәҙәниәтенең юҡҡа сығыуына килтерә.
Палеха Борис Яковлевич
Биографияһы
Борис Яковлевич Палеха картиналары Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Соҡор мәҙәниәте
Палеоантропология
Соҡор мәҙәниәте кешеләре өсөн түбән һәм ортогнат битле, бик ныҡ сығып торған танаулы, ныҡ ҡыя маңлайлы һәм көслө ҡаш өҫтө дуғалары менән баш һөйәге хас. Мәҙәниәт халҡы бер төрлө булмаған. Уның ҡайһы бер ҡаҙылмаларында  европеоид үҙенсәлектәр киҫкен сағыла. Волга-Урал ареалының төньяғында халыҡ гаринский-боярский һәм волосовский халҡы менән туғандаш булыуы мөмкин,  көнсығышта — терсекский-ботайский менән. Шулай уҡ Днепр-Донецк һәм урта кәбәндә мәҙәниәте менән уртаҡлыҡ күҙәтелә. Фаразлау буйынса, соҡор мәҙәниәтен йөрөтөүселәр көнбайыш килмешәктәрҙең һәм урындағы хвалынь мәҙәниәте халҡының быуыны. Соҡор-полтава мәҙәниәтен йөрөтөүселәр оҙон баштары (долихокефальность), оҙон һәм тар йөҙҙәре менән тәүге соҡор мәҙәниәте халҡынан айырыла.
Георгий манараһы
Тарих
Манара ХVI быуат менән даталана. Манараның атамаһы манараға йәнәш торған посад Георгий сиркәүе,  йә булмаһа Георгий йорто — ҡала һарайына нигеҙ һалыусы кеше исеменән алынған.
Палеха Борис Яковлевич
Төп эштәре
На возрожденной Курской дуге, х. м., 1953. Портрет старого большевика А. Р. Корнеева, х. м., 1955. Уфа социалистическая, линогравюра, 1957. Птичница, сухая игла, 1962. Доярка Харасова, монотипия, 1962. Будет дождь, офорт, 1963. Голова башкирской девушки, сухая игла, 1963. Молодая колхозница, монотипия, 1963. Северная башкирка, монотипия, 1966. Мать, монотипия, 1966. Семья из Бурзяна. Башкирия, 5 листов, монотипия, 1967. Роза, монотипия, 1967. Крановщица, монотипия, 1967. Мотогонщики, х. м., 1969. Олимпийский чемпион и чемпион мира по стрельбе Р. Сулейманов, х. м., 1969. Мировые призёры, х. м., 1969. Портрет Н. Наджми, х. м., 1969. Дочь Нина, акв., 1969. Над Агиделью, акв., 1969. В. И. Ульянов-Ленин, монотипия, 1970. Начало века. В. И. Ленин и уфимские искровцы в 1900 г., х. м., 1970—1977. Н. К. Крупская, 1900 год, монотипия, 1970. Дочь Нина, монотипия, 1970. Учитель из Бурзяна, монотипия, 1970. Портрет писателя А. Бикчентаева, х. м., 1970. Ветер над Белой, акв., 1970. Портрет художника Б. Домашникова, офорт, 1974. Портрет Д. Д. Шостаковича, х. м., 1977.
Георгий манараһы
Тарих
1785-1786 йылдарҙа манараның тештәре көпләнелә һәм манара төрлө склад биналарына әүерелдерелә.
1943 йылда Түбәнге Новгородта монументаль Чкалов баҫҡыстары төҙөлә башлай һәм ул төҙөлөш 1949 йылда тамамлана. Был баҫҡыс Георгий манараһы янындағы лётчик Валерий Чкалов һәйкәле янында ярҙан Волгаға түбән төшкән ерҙә төҙөлә.
Соҡор мәҙәниәте
Палеоантропология
Соҡор мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙең икенсе өлөшөнә (Лол-Архара һәм Кривая Лука ҡәберлектәрен ҡалдырыусылар) киң оҙон бит (брахикрания) тенденциялары менән киң бит (суббрахикрания) тибы хас. Был тибта аныҡ европоид һыҙаттар яҡшы сағылдырыла (Каспий буйында әле лә һаҡланған), оҡшашлыҡ  — Джарарат ҡәберлегенән  краниологик серия (Әрмәнстан).
Георгий манараһы
Тарих
1953 йылда манара ҡала властары булышлығында тергеҙелә .
Соҡор мәҙәниәте
Палеогенетика
2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса,соҡор мәҙәниәте вәкилдәре  H, H15b1, U5, T2, T1, T1a1, U4, K, W, N1a, J, U2, I, X, R0a1 митохондриаль галогруппаға эйә. Унда 11 кешенең  R1b Y-хромосомалар гаплотөркөмөнөң  (R1b1a2a2-Z2103 (8), R1b1a2-M269 (1), R1b1a2a-L23* (1) һәм R1b1a-P297* (1) төркөм) һәм I2a2-S12195 төркөмө билдәләнгән (был өлгө катакомба мәҙәниәтенә ҡараған Ростов өлкәһендәге Улан IV еренән). Гаплотөркөм I2a2a1b1 болгарҙарҙың Медникаровонан булған көнбайыш соҡорлоларҙа билдәләнгән. Любаша һәм Ривова биләмәләре халҡы өлгөләрендә митохондриаль гаплогруппаның C4a2 һәм U5 төрө асыҡланған.
Георгий манараһы
Тасуирлама
Манара дүрт ҡатлы квадрат формалы. Уның түбәнге ҡаты хәҙерге ваҡытта бөтөнләй тиерлек ер аҫтында тора, өҫкө ҡаты менән төрлө үткәүелдәргә ҡуйылған баҫҡыстар системаһы менән тоташа. Баҫҡыстар стена ҡаттарындағы һайғауҙарға беркетеп эшләнгән.
Соҡор мәҙәниәте
Палеогенетика
Беҙҙең эраға тиклем 8000 һәм 3000 йыл элек йәшәгән 69 европалыларҙың гендарын өйрәнеү һөҙөмтәһендә,  аутосома маркеры буйынса соҡор мәҙәниәте шнурлы керамика мәҙәниәтенә генетик яҡын, тигән һығымта яһалған. Тикшеренүселәр фекере буйынса, Германия биләмәләрендәге шнурлы керамика мәҙәниәтенең һуңғы неолит дәүере кешеләренә соҡор мәҙәниәте вәкилдәре гендарының 3/4 өлөшө мираҫҡа күскән. Шунлыҡтан, тикшеренеүселәрбеҙҙең эраға тиклем 3000 йыл элек күсеп ултырған һәм R1b гаплогруппаһын йөрөтөүсе хәҙерге заман европалыларҙы соҡорлоларҙың быуыны, тип һанайҙар. Уларҙың фекеренсә һәм мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, был, кәм тигәндә, һинд-европа телдәренең ҡайһы береһе дала сығышына эйә. Соҡор мәҙәниәтенең бронза дәүерендәге көнбайыш Европаға генетик йоғонтоһо тураһындағы һығымталарға башҡа ғалимдар ҙа ҡушыла. Уларҙың фекеренсә, шнурлы керамика мәҙәниәт соҡорлоларҙың Европаға таралыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ соҡор мәҙәниәтенә генетик йәһәттән һуңғы неолит һәм бронза осорондағы Европа мәҙәниәте яҡын: Скандинавия, ҡыңғырау һымаҡ кубок һәм унетицк. Алтай районы Афанасьев мәҙәниәте һәм соҡор мәҙәниәте араһында генетик айырмалыҡ юҡ, был соҡорсоларҙың көнсығышҡа күсеү ихтималлығын дәлилләй.
Бындай фараздар тикшеренеүселәр тәнҡитенә дусар була, сөнки был гипотеза менән тикшереү һөҙөмтәһендә алынған гаплогруппа мәғлүмәттәре асыҡтан-асыҡ тура килмәй. R1b гаплогруппаһы шнурлы керамика мәҙәниәте вәкилдәрендә табылмаған. Киреһенсә, һуңғыһында туғандаш  R1a субклад бар, был оҡшашлыҡты күрһәтә, әммә ләкин популяция бергәлегенең бер нисек тә был мираҫлығы түгел. Тағы ла боронғораҡ мәҙәниәт вәкилдәрен тикшереү тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Лавров Николай Николаевич
Лавров Николай Николаевич (1 февраль (13 февраль) 1889 йыл, Елец, Орел губернаһы, Рәсәй империяһы — 9 ғинуар 1960 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың ғалим-ботанигы, миколог, микробиолог. Томск дәүләт университетының биология фәндәре докторы.