cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Глазго
Сәйәсәте
Ҡала менән идаралыҡ Глазгоның Муниципаль советы ҡарамағында тора. Совет ултырыштары ҡала үҙәгендә Джордж-скверҙа урынлашҡан Ҡала палаталарының бинаһында уҙғарыла. Шотландия парламентына Глазгонан 17 ағза (дөйөм иҫәптең 23 %), ә Бөйөк Британия парламентына — 9 ағза һайлана.
Иҡтисады
XX быуатта киҫкен иҡтисади төшкөнлөктө кисереп, ҡала тора-бара элекке позицияларына ҡайта. Хәҙер Глазго, Эдинбург менән берлектә, йәнә төбәк иҡтисадының этәргесе тип иҫәпләнә (был ике ҡаланың ЭТП-ның суммаһы дөйөм Шотландия күрһәткесенең 67 % тәшкил итә ). Ҡала биргән эш урындарының һаны 1993 йылда 309 меңдән 2006 йылда 419 меңгә тиклем артҡан, һәм һуңғы 25 йыл эсендә иң юғары кимәлгә барып еткән. Ҡаланың иҡтисади үҫеш темпы йыл һайын 4,4 % тәшкил итә, был Ьөйөк Британияла икенсе күрһәткес (Лондондан һуң) — тик 2005 йылда ғына 17 меңдән ашыу яңы эш урындары булдырылған, ә Глазго иҡтисадына шәхси инвестициялар индереү 2006 йылда 4,2 миллиард фунт стерлингҡа барып еткән. Бынан тыш эшһеҙлек кимәленең етеҙ кәмеүе билдәләнгән (һуңғы 9 йыл эсендә 45 %-ҡа). Ҡала ЭТП-ы 2006 йылда 12,8 миллиард фунтов стерлингы тәшкил иткән, шул уҡ ваҡытта халыҡтың йән башына ТЭП күрһәткесе (£21 905) буйынса Европа ҡалалары араһында Глазго 11-се урынды биләй.
Һуңғы 20 йыл эсендә Глазгола иҡтисадты ҙур диверсикаициялау булды: сәнәғәттең традицион тармаҡтары (караптар яһау һәм ауыр машиналар эшләү) төп урынды хеҙмәтләндереү өлкәһенә (финанс секторының үҫешен, коммуникациялар, һаулыҡ һаҡлау, ваҡ сауҙа итеү һәм башҡаларҙы үҙ эсен ала) биргән. Ҡала иҡтисадының мөһим урынын туризм биләй — Бөйөк Британияла популярлыҡ буйынса Глазго өсөнсө ҡала булып тора (Лондон һәм Эдинбургтан һуң) һәм йыл һайын яҡынса 4 миллион туристарҙы ҡабул итә.
Глазгола бер нисә эре компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан, улар араһында Scottish Power энергетика компанияһы бар.
Үҙәк
Клайд йылғаһының төньяҡ ярындағы, көнсығыштан Хай-стрит (ҡаланың иң боронғо урамы), көньяҡта йылға һәм төньяҡ менән көнбайышта М8 магистрале менән сикләнгән ҡала киңлеге Глазгоның үҙәге булып тора. Изге Мунго соборы (Хай-стриттың төньяғында) һәм Глазго-кросс майҙаны (Хай-стриттың көньяғында) араһындағы өлкә ҡаланың тарихи үҙәге булып тора. Джордж-сквер Глазгоның йөрәге булып тора, уның бер яҡ ситендә муниципалитет ултырыштары уҙғарыу урыны — Ҡала палаталары урынлашҡан. Төп йәйәүлеләр урамдары — Бьюкенен-стрит (Buchanan Street), Аргайл-стрит (Argyle Street) һәм Сокихолл-стрит (Sauchiehall Street). Ҡаланың үҙәгендә төп иҫтәлекле урындар, театрҙар, музейҙар һәм галереялар ғына түгел, ә бихисап ресторандар, кафелар һәм сауҙа үҙәктәре лә тупланған, был ошо ҡала өлөшөн шопинг һәм күңел асыу өсөн уңайлы урынға әйләндерә.
Мерчант-Сити
Ҡала үҙәгенең көнсығыш секторында урынлашҡан Мерчант-Ситила (Сауҙа ҡалаһы) XVIII—XIX быуаттарҙа тәмәке, шәкәр һәм башҡа тауарҙар менән сауҙа итеүҙә аҡса эшләгән бай коммерсанттар төпләнгән. Иҡтисади көрсөк осоронда күп биналар төшөнкөлөккә бирелгән, әммә 1980-се йылдарҙа районды тергеҙеү буйынса проект ебәрелә һәм хәҙер реставрацияланған неоклассик йорттарҙы һәм элекке сауҙа складтарын ҡиммәтле магазиндар, ресторандар һәм кафелар биләй. Кварталдың төп биш урамы киҫешкән урын — Глазго-кросс — Мерчант-Ситиҙың үҙәге булып тора, ә майҙан үҙәгендә Толбут сәғәт башняһы урынлашҡан.
Эшлекле район
Глазго үҙәгенең көнбайыш секторында ҡааның финанс учреждениелары тупланған квартал урынлашҡан. Бөйөк Британияның иң ҙур эшлекле үҙәктәрене береһе булараҡ (Лондон һәм Эдинбургтан һуң) рәсми рәүештә Халыҡ-ара финанс операциялары районы (IFSD) исемен йөрөтә, әммә уны ғәҙәттә «квадрат километры» йәки «Клайд Уолл-стриты» тип атайҙар. Кварталды үҫтереү буйынса проекттың бюджеты 2001 йылда старт ала. Квартал сиктәрендә төрлө финанс төркөмдәренең вәкилектәре урынлашҡан (шул иҫәптән Бөйөк Британия территорияһындағы ун алдынғы страховкалау компанияларынан һигеҙенең штаб-фатирҙары урынлашҡан): Abbey, Aviva, Barclays, Direct Line, HBOS, JP Morgan, Lloyds TSB, Morgan Stanley, National Australia Group, Royal Bank of Scotland һәм башҡалар. 2005 йылда IFSD Бөйөк Британияла регенерация буйынса иң уңышлы коммерция проекты тип таныла.
Вест-Энд
Был ҡаланың иң шаулы һәм космополитик өлөшө, бында модалы кафелар, барҙар, ҡиммәтле магазиндар, клубтар, ресторандар һәм ҡунаҡханалар тупланған. Төп урамы — Байрс-роуд. Вест-Энд сиктәрендә Глазго университеты (уның төп иҫтәекле урыны), Келвингроув паркы, BBC Scotland телекомпанияһының штаб-фатиры, Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәге, Келвин-холл спорт аренаһы һәм бер нисә музейҙар — Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы, Хантерҙың художестволы галереяһы. Вест-Эндта ҡала студенттарының күбеһе йәшәй. Йыл һайын июндә уның территорияһы Глазгоның иң ҙур фестивален — West End фестивален уҙғарыу урынына әүрелә.
Ист-Энд
Трон-стилл сәғәт башняһы һәм Изге Мунго соборы — Ист-Эндтың — ҡаланың иң боронғо өлөшөнөң төп ориентирҙары булып тора. Собор янындағы убала ҡала зыяраты урынлашҡан, ул 1831 йылдан күренекле ҡала кешеләренең ерләнеү урыны булып тора. Зыяраттың үҙәгендә шотланд дини реформаторы Джон Нокс һәйкәле урынлашҡан, ә ҡайһы бер ҡәбер өҫтөндәге ҡоролмалар билдәле архитекторҙар Чарльз Ренни Макинтош һәм Александр Томсон проекттары буйынса эшләнгән. Ист-Эндтың башҡа иҫтәлекле урындары — Прованд поместьеһы, Баррас баҙары, The Barrowlands дансингы, иң элекке Глазго-Грин ҡала паркы (бында XII быуаттан алып йыл һайын йәрминкә уҙғарыла) һәм Селтик-парк футбол стадионы.
Ҡаланың көньяғы
Торлаҡ кварталдарынан тыш, ҡаланың көньяғында бер нисә ҙур гольф-клубтары, Хэмпден Парк футбол стадиондары һәм эре парктар (шул иҫәптән Куинз-парк, Беллахьюстон-парк һәм Поллок-парк) урынлашҡан.
Ҡаланың төньяғы
Ҡала халҡының иң ярлы ҡатламдары йәшәгән Глазгоның төньяҡ кварталдары — социаль нисбәттә Шотландияның иң проблемалы урыны булып тора. Статистика буйынса, бында иң күп һанда тулы булмаған ғаиләләр тупланған, ҡала буйынса иң юғары эшһеҙлек һәм үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙар кимәле. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәлә критик ситуация барлыҡҡа килгән — наркотиктарҙы дозанан артыҡ ҡулланыуҙан үлемдәр төньяҡ Глазгола Шотландия буйынса уртаса күрһәткестән биш тапҡыр юғарыраҡ. Яман шеш һәм йөрөк ауырыуҙарынан үлем осраҡтары шулай уҡ юғары. Хәҙерге ваҡытта властар тарафынан төньяҡ Глаголағы хәлде яҡшыртыу өсөн бер нисә программа ҡабул ителгән. Төп маҡсаттары — яңы эш урындарын булдырыу, тормош кимәлен күтәреү, урындағы эшҡыуарҙарға ярҙам күрһәтеү һәм башҡалар.
Архитектура
Изге Мунго кафедраль соборынан тыш, Глазгоның урта быуат архитектураһы һаҡланмаған тиерлек. Элек ҡаланы уратҡан бихисап сиркәү биналарынан хәҙер тик XV быуатҡа ҡараған Прованд поместьеһы һаҡланып ҡалған. Эдинбургтан айырмалы рәүештә хәҙерге Глазгола XIX быуаттан иртәрәк төҙөлгән биналарҙы бик һирәк осратырға мөмкин. Улар араһынан иң билдәлеләре — 1529 йылдан алып һаҡланған Трон-театрҙың сәғәт башняһы, Толбут башняһы һәм архитектор Роберт Адам тарафынан 1791-1794 йылдарҙа төҙөлгән Сауҙа йорто (Трейдс-холл). Ҡаланың архитектура мираҫының ҙур өлөшө XIX быуатҡа һәм XX быуат башына ҡарай, был осорҙа Глазго Империяның икенсе ҡалаһы тип иҫәпләнгән. Был осорҙағы йорттар төрлө стилдә төҙөлгән. Венеция стилендә Глазгоның ҡала палаталары (1888), Гарднерҙарҙың элекке складтары (1856), Темплтондың балаҫ фабрикаһы (1892), Ca’d’Oro бинаһы (1872) төҙөлгән. Неоклассик стилдә Каледония сиркәүе (1857) һәм Хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (был бина ҡасандыр тәмәке магнаты Уильям Каннингемдеке булған һәм 1778 йылда төҙөлгән, әммә XIX быуатта ул үҙгәртеп ҡорола) төҙөлгән. Неоготик стиленең һыҙаттары Изге Мария (1873), Изге Эндрю (1817) һәм Изге Лука (1877) кафедраль соборҙарының тышҡы йөҙөндә күренә.
Глазгола иң мөһим хәҙерге заман архитектура проектарына Король концерт залы бинаһын (1990), Глазго фән үҙәге бинаһын (2001), Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәк комплексын (1983 йылдан 2007 йылға тиклем), Buchanan Galleries (1999) һәм St Enoch Centre (1989) сауҙа үҙәктәрен индерер кәрәк.
Ҡала йөҙөнөң формалашыуына иң ҙур йоғонто яһаған архитекторҙар:
Күперҙәр
Глазгоны икегә бүлгән йылға аша төрлө типтағы (аҫылмалы, вант, аркалы һәм башҡа) ике тиҫтә күперҙәр ҡала күренешенә өҫтәмә матурлыҡ бирә. Улар араһында йәйәүлеләр өсөн дә, автомобиль һәм тимер юл күперҙәре бар. Һаҡланғандарҙан иң боронғоһо — Саус-Портленд-стрит күпере, изге Эндрю күпере һәм Виктория-бридж — XIX быуаттың уртаһында төҙөлгәндәр. Иң һоҡландырғыстарының береһе — Clyde Arc арка күпере (2006 йылда төҙөлгән), йылғаны мөйөш яһап үткәнгә урындағы халыҡ уны «Кәкре күпер» (Squinty Bridge) тип йөрөтә.
Парктар
Ҡала биләмәләрендә урынлашҡан 70 парктар араһынан артабанғыларҙы билдәләп үтергә кәрәк :
Мәҙәниәт
1990 йылда Европаның Мәҙәни баш ҡалаһы тип иғлан ителгән ҡаланың мәҙәни тормошо күп төрлө. Глазгола сәнғәткә бәйле булған милли ойошмаларҙың күбеһе, шул иҫәптән Шотландия операһы, Шотландия балеты, Шотландияның милли театры, Шотландия король милли оркестры, Хәрби-һауа көстәренең Шотландия симфоник оркестры һәм Шотландияның милли йәштәр театры урынлашҡан. 1999 йылда Глазго шағир-лауреатын раҫлау традицияһы барлыҡҡа килә, 2005 йылдан был маҡтаулы исемде шағирә Лиз Локхед йөрөтә.
Театрҙар
Глазгоның театрҙарында башҡарыу сәнғәтенең барлыҡ спектры күрһәтелгән. Король театрының репертуарын классик пьесаларҙы, опера һәм балет спектаклдәрен сәхнәләштереү тәшкил итә. 1904 йылда нигеҙләнгән һәм үҙ диуарҙарында Сара Бернарҙы ҡаршылаған «Павильон» театр-варьетеһы сәхнәһендә мюзиклдар һәм төрлө тамашалар ҡуйыла. Бынан тыш ул Шотландияның берҙән-бер шәхси театры булып тора. XX быуат башында шулай уҡ Кингс-театр асылған, ул Бродвей традицияларын дауам итеүсе вест-энд мюзиклдарын сәхнәләштереүҙә махсуслашҡан. Глазгоның башҡа күренекле майҙансыҡтары араһында Трон-театр, Ситизенс-театр һәм бер нисә бәләкәй театрҙар бар, улар хәҙерге заман һәм эксперименталь драма сәнғәтенә йүнәлтелгән.
Музейҙар һәм галереялар
Һынлы сәнғәт әҫәрҙәренең һәм башҡа сәнғәт объектарының иң ҙур коллекцияһы Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейында күрһәтелгән, ул Шотландияның иң күп халыҡ йөрөгән музейҙарҙың береһе булып тора. Уның экспонаттары араһында Рембрандт, Рубенс, Тициан, Ван Гог, Клод Моне, Пикассо, Сальвадор Дали картиналары бар. Уларҙан Баррел коллекцияһы ҡалышмай. 1944 йылда эшҡыуар һәм филантроп Уильям Баррел ҡалаға яҡынса 9 мең экспонат бүләк итә, улар төрлө илдәрҙең һәм дәүерҙәрҙең сәнғәтен күрһәтә — был Боронғо Ҡытай, Мысыр, Греция һәм Рим оҫталарының эштәре, импрессионистарҙың (шул иҫәптән Дега һәм Сезанндың) картиналары, скульптура, урта быуат һәм мосолман сәнғәте әйберҙәре, ҡорал һәм доспехтар коллекцияһы, гобелендар һәм витраждар. Глазгоның башҡа музейҙары һәм галереялары:
Клубтар, концерт залдары һәм кинотеатрҙар
Ҡаланың музыкаль сәхнәһе — Бөйөк Британияла иң зауыҡлыларының береһе. Ҙур майҙансыҡтары араһында, Король концерт залы һәм Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәгенән тыш, әһәмиәтлеге буйынса икенсе булған британ рок-майҙансығын — Ист-Эндтағы The Barrowlands дансингын билдәләп үтер кәрәк, уның сәхнәһендә күп кенә популяр төркөмдәр (The Cure, The Smiths, Megadeth, Metallica һәм башҡалар) сығыш яһаған. King Tut's Wah Wah Hut клубындағы тере концерттарҙы айырым атап үтер кәрәк, бында 1993 йылда Oasis төркөмө сығыш яһағандан һуң Creation Records компанияһы менән контракт төҙөй. Глазгоның төнгө клубтары, илдең башҡа ҙур ҡалаларында кеүек, бик күп төрлө музыкаль жанрҙарға йүнәлгән. Уларҙан иң популяры: The Arches, Blanket, Campus, Cathouse, Cube, Garage, Tiger Tiger, The Tunnel һәм башҡалар. Глазго — Belle & Sebastian, Glasvegas, Franz Ferdinand, The Fratellis, Mogwai, Primal Scream,Simple Minds, Texas, Travis, Camera Obscura, Chvrches музыкаль төркөмдәренең тыуған ере.
Глазгола 10-дан артыҡ кинотеатрҙар эшләй, улар араһында 2001 йылда асылған һәм донъяла иң бейек кинотеатр булараҡ Гиннесс рекордтар китабына индерелгән 18 заллы Cineworld бар.
Фестивалдәр
Ҡаланың фестиваль тормошо — Шотландияла иң бай булып тора. Әммә фестиваль айы август булған Эдинбургтан айырмалы рәүештә, Глазгола фестивалдәр йыл әйләнәһенә уҙғарыла. Уларҙан иң әһәмиәтлеһе — West End фестивале, ул 1996 йылдан башлап июндә үткәрелә. Был йылдың иң ҙур фестиваль ваҡиғаһы булып тора, бында урам театрҙары сығыштары, музыка һәм бейеү саралары, карнавал атлауҙар, парадтар һәм башҡалар инә.
Киң мәғлүмәт саралары
Глазгола ҡала һәм төбәк киң мәғлүмәт сараларының офистары урынлашҡан. Айырым атап үткәндә:
Китапханалар
Ҡалала 37 асыҡ китапхана бар. Улар араһында Европаның иң ҙур белешмә китапханаһы — Митчелл китапханаһы (1877 йылда табак магнаты Стивен Митчелл васыяты буйынса нигеҙләнгән), уның фондына 1,3 миллион китап һәм 35 мең карта, шулай уҡ фотографиялар, микрофильмдар һәм гәзит архивтары инә.
Мәғариф
Глазгола 184 башланғыс мәктәп һәм 29 урта мәктәп, урыҫ мәктәбе , һәм шулай уҡ махсус белемгә мохтажлы балалар уҡыған 34 мәктәп бар. Бер нисә мәктәптәрҙә уҡытыу гэл телендә алып барыла.
Ҡаланың юғары уҡыу йорттары:
Университеттарҙан тыш ҡалала бер нисә колледж һәм академия бар — Шотландия музыка һәм драма король академияһы, Сәнғәт мәктәбе, Диңгеҙ колледжы, Коммерция колледжы һәм башҡалар. Студенттарҙың һаны буйынса — 168 мең кеше — Глазго Шотландияла беренсе һәм Бөйөк Британияла (Лондондан һуң) икенсе урындарҙы биләй.
Футбол
Глазго — Шотландияның иң көслө футбол клубтарының — «Селтик» һәм «Рейнджерс»тең, шулай уҡ «Партик Тисл» һәм «Куинз Парк» командаларының ватаны. Уларҙан тыш Глазгола 6 клуб булған — «Клайд» (хәҙер Кимбернолдта) һәм йәшәүҙән туҡтаған «Терд Ланарк», «Камбасленг», «Порт Глазго Атлетик», «Коулейрс» һәм «Клайдсдэйл» командалары. Глазгоның өс футбол стадионы — «Селтик парк» (һыйыҙырышлығы — 60832 кеше), «Хэмпден Парк» (52670 кеше) һәм «Айброкс» (51082 кеше) һыйыҙырышлығы буйынса Шотландияның футбол стадиондары араһында тәүге урындарҙы биләйҙәр. Глазго донъяла тәүге халыҡ-ара футбол матчының уҙғарыу урыны булып иҫәпләнә. Был матчта 1872 йылдың 30 ноябрендә Англия һәм Шотландия йыйылма командалары осраша, уйын 0:0 тигеҙ иҫәбе менән тамамлана.
Башҡа спорт төрҙәре
Ҡаланың Glasgow Warriors профессиональ регби командаһы Шотландия, Ирландия һәм Уэльстың башҡа командалары кеүек Кельт лигаһында сығыш яһай. Шулай уҡ 1997 йылда Glasgow Hawks һәүәҫкәр регби командаһы ойошторола. Ҡаланың беҙән-бер баскетбол командаһы Scottish Rocks тип атала һәм Британия баскетбол лигаһында сығыш яһай. Бынан тыш 1984 йылда Глазгола Glasgow Lions тигән тәүге америка футболы һәүәҫкәр командаһы барлыҡҡа килә, шулай итеп был спорт төрөнөң Шотландиялағы тамырҙары ошонда башлана. Шинти уйыны буйынса ла бер нисә команда бар. Ҡаланың төп спорт ареналары (футболдан тыш) — Келвин-холл һәм Скотстундағы стадион, бында 2003 йылда Бадминтон милли академияһы асыла. Шул уҡ 2003 йылда Глазго Европаның спорт баш ҡалаһы тип атала.
Содружество уйындары
2014 йылғы Содружество уйындарын үҙендә ҡабул итеү хоҡуғы 2007 йылдың 9 ноябрендә Глазгоға бирелә (икенсе дәғүәсеһе — Нигерияның Абуджа ҡалаһы була). Шулай итеп Шотландия өсөнсө тапҡыр Содружество уйындарын үткәргән (1970 һәм 1986 йылдарҙа уйындар Эдинбургта уҙғарыла). Уйындар программаһына 17 спорт төрө керә: бадминтон, бокс, спорт көрәше, үләндә боулинг, велоспорт, һыу спорты төрҙәре, гимнастика, дзюдо, еңел атлетика, өҫтәл теннисы, нетбол (ҡатын-ҡыҙҙар араһында), регби (ир-егеттәр араһында), сквош, атыу, триатлон, ауыр атлетика, үләндә хоккей.
Ҡала транспорты
Йәмәғәт транспортының координацияһы һәм үҫеше өсөн Strathclyde Partnership for Transport (SPT) дәүләт ойошмаһы яуаплы.
Ҡалала яҡынса 40 автобус компаниялары эшләй, шул уҡ ваҡытта First Group компанияһына пассажирҙар ташыуҙың 70 % тиклеме тура килә. XX быуат уртаһына ҡәҙәр Глазго буйлап бихисап ике ҡатлы трамвайҙар йөрөгән и троллейбусов, ләкин ҡала халҡы транспорттың башҡа төрҙәренә өҫтөнлөк биргән һайын был селтәргә көсөргәнеш шул тиклем кәмей, хатта уны юҡ итергә тигән ҡарар ҡабул ителә. Глазго урамдары буйлап һуңғы трамвай 1962 йылдың 4 сентябрендә үтә, ә һуңғы троллейбус — 1967 йылдың майында. 1990-сы йылдар башында еңел рельслы транспорт линияһын асып ебәрергә маташалар, әммә проект билдәһеҙ сәбәптәр менән властар тарафынан инҡар ителә.
Глазго метрополитены линияһы — нигеҙләү датаһы буйынса донъяла өсөнсө (Лондон һәм Будапешт метрополитендарынан һуң) — 1896 йылда асыла һәм 15 станциялы әйләнәнән тора. 1970-се йылдар аҙағында линия тулыһынса модернизациялана. Глазго метрополитенының пассажирҙар йөрөшө йылына 13 миллиондан ашыу пассажир тәшкил итә. Рәсми булмаған ҡушаматы — The Clockwork Orange («Заводной әфлисун»).
Тимер юл транспорты
Глазго тимер юлдары Transport Scotland милли транспорт агентлығы ҡарамағында тора. Төп станциялары — Глазго-сентрал (көньяҡ йүнәлеш) һәм Куин-стрит (төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлештәр) вокзалдары. Глазго-сентрал (1999 һәм 2005 йылдарҙағы милли тимер юл бүләктәренә лайыҡ булыусы) Шотландияның иң йәнле вокзалы булып тора, бында йыл һайын 29 миллиондан ашыу кеше хеҙмәтләндерелә. Куин-стрит вокзалы ташыу күләме буйынса күпкә ҡалыша, бында йылына яҡынса 4 миллион кеше хеҙмәтләндерелә.
Туғанлашҡан ҡалалар
Глазго артабанғы ҡалалар менән туғанлашҡан :
Алтынғош
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Туп булып йөрөйҙәр. Башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара, кәүҙәһенең ҡалған өлөшө матур алһыу төҫтә. Ата ҡоштоң башында йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара бүрке бар. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы
Киҫкен сыйылдаҡ һәм ҡыжҡылдаҡ тауышлы.
Йәшәү рәүеше
Ташлы һәм ҡабаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Башлыса сиңерткә, төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған.
Күмәкләшеп бер тирәлә оялайҙар. Оялары ҡабаҡ ярыҡтарында, таш өйөмдәре араһында була. 4—6 бөртөк аҡһыл зәңгәр йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Соңғорйылға
Соңғорйылға (иҫкесә Соңғор-Йылга ; — Башҡортостанда Ишембай районы Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы биләмәһендәге гөрләүек, Һәләүек йылғаһының һул ҡушылдығы, Баймаҡ районында Һаҡмар һәм Көҫәбе йылғаһының һул ҡушылдығы.
Гөрләүектең оҙонлоғо — 4,60 км. Сәлих ауылынан көньяҡҡа табан 5 км алыҫлыҡта урман массивында башлана. . Төньяҡҡа табан аға, ауылдың көньяҡ өлөшөндә Һәләүек йылғаһына ҡоя.
Соңғорйылға гөрләүегенең тирә-яғында нефть сығарыу эштәре бара.
Исеменең килеп сығышы
Исеме башҡорт телендәге соңғор диалектынан «йырын, соҡор» һәм башҡорт телендә «йылға» һүҙенән килеп сыҡҡан. Башҡортса Соңғорйылға һүҙенә ҡәрҙәш — Әбйәлил районының Ҡаҙмаш ауылы янындағы йылға, Йылайыр районының Мәҡсүт ауылы эргәһендәге йылға, Бөрйән районы (Әбедлмәмбәт ауылы), Учалы районының Наурыз ауылы янындағы бәләкәй йылғалар аталған. Шаран районында Соңғор ауылы, Стәрлетамаҡ районында Соңғор ҡасабаһы бар.
Тел белгесе А. К. Матвеев, Соңғор оронимының килеп сығышын аңлатып, был диалект тураһында былай тип яҙа: Башҡорт диалекты соңғор — «соҡор», «йырын»... Башҡорт һүҙе соңғор рус топонимдары формаларында сунгур тип даими бирелә (сағыштырығыҙ башҡорт исемдәре Соңғор, Соңғорйылға, Соңғор -тау һәм уларҙың русса бирелеше — Сунгур, Сунгуръелга, Сунгур-Тау — Башҡорт АССР-ы Зиянчура районындағы тау исеме).
Багам Утрауҙары
Багам Утрауҙары  (Bahamas) Кариб дингеҙенең төньяк утрауҙарында урынлашҡан дәүләт. Илдә 700 утрау (30-ында ғына йәшәйҙәр) һәм 2000 коралл рифтар.
2009 йылдың 1 апреленән Рәсәй Федерацияһы граждандары өсөн визаһыҙ режим керетелгән.
Этимологияһы
Исеменең барлыҡҡа килеүе аныҡ ҡына билдәле түгел, уның килеп сығышы буйынса ике төп фараз бар. Уларҙың береһенә ярашлы, атама хәҙерге осорҙа үле аравак телдәренең береһенең урындағы һөйләшендәге «Taíno ba ha ma» («ҙур үрге урта ер») фразаһынан алынған тиелә; икенсе фаразға ярашлы, ошо районда яңғыраған baja mar («һай һыу»/«һай диңгеҙ» йәки «һыу күтәрелеү (прилив) һәм һыу ҡайтыу (отлив)») һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Шулай уҡ, был атаманың урындағы Гуанахани һөйләшенән алыныуы ихтимал, тигән фекер әйтелә, әйтер кәрәк, уның мәғәнәһе аныҡ ҡына билдәләнмәгән.
Тарихы
Багам утрауҙарында тәүге индей күскенселәре яҡынса IX быуатта бында аравактар ҡәбиләһе тармағы — лукаяндар (шунан — Лукай утрауҙары тигән атама сыҡҡан) килеп урынлашҡан. Утрауҙарҙы европалылар, 1492 йылда Христофор Колумб аса. Архипелаг утрауҙарының береһе — Уотлинг утрауы (Сан-Сальвадор) — Яңы Донъяның 1492 йылдың 12 октябрендә асылған тәүге ере. Өс йылдан һуң испан колонистары архипелагта нигеҙ ҡора.
Испандар урындағы халыҡты ҡол сифатында Эспаньолаға (Гаити) күсергән, һәм 25 йылдан һуң бында индейҙар бөтөрөлгән тиерлек, ә испандар тораҡты ҡалдырып киткән.
Тағы ла бер быуат дауамында Англия короле Карл I Стюарт, уларҙы Англия һәм Уэльстың генераль атторняһына (прокурорына) тапшырғанға тиклем, утрау аҙ халыҡлы булып ҡалған һәм ихтыяж менән файҙаланмаған. 1650 йылда бында Бермуд утрауҙарынан инглиз күскенселәре килгән, улар Эльютер утрауында торамалар төҙөгән. Шул осорҙа Багам архипелагының бер нисә утрауында ял итеү һәм караптарҙы ремонтлау өсөн базалар булдырып, пираттар нигеҙләнә башлай. 1718 йылда инглиздәр Багам утрауҙарынан пираттарҙы ҡыуып сығара.
Здесь были построены плантации по американскому образцу, но так как почва была не настолько хорошей, большинство плантаций перестало существовать в первые же годы.
Америка революцион һуғышынан һуң бойондороҡһоҙлоҡ өсөн инглиз лоялистары утрауҙарға меңәрләгән кеше килтерә башлаған, һәм өс йыл эсендә халыҡ һаны күп тапҡырға артҡан. Бынан тыш, улар утрауҙарҙа ҡолдар килтерелеүенә һәм мамыҡ плантациялары барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән, был утрауҙарҙың артабанғы киләсәген формалаштырған. Бында Америка өлгөһө буйынса плантациялар төҙөлгән, әммә тупраҡ ныҡ яҡшы булмағанлыҡтан, плантацияларҙың күбеһе тәүге йылдарҙа уҡ ғәмәлдән сығарылған.
1781 йылда Испания утрауҙарҙы баҫып ала, әммә 1783 йылда Бөйөк Британия уларҙы кире ҡайтара.
1807 йылда Бөйөк Британияла ҡолдар менән сауҙа итеү тыйылғандан һуң, Король Флоты ҡол ташыусы судноларҙы тотҡан һәм Багамдағы ҡолдарҙы азат иткән. Күп лоялистар, ҡоллоҡ бөтөрөлгәндән һуң, йыш ҡына, үҙ ерҙәрен элекке ҡолдарына ҡалдырып, утрауҙан күсеп китакән. Ҡолдар, башлыса балыҡ тотоу һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнеп, осон осҡа ялғап, фәҡирлектә донъя көткән. Тигеҙлек һәм сәйәси хоҡуҡтар шартлы булғанлыҡтан, утрауҙарҙа власть аҡ тәнле аҙсылыҡ ҡулында булған.
XIX быуатта илдең аграр иҡтисадында контрабанда өлөшө барлыҡҡа килде. Шулай уҡ Америк Ҡушма Штаттарында тропик ожмахта ял итеүгә аҡса тотонорға әҙер бай кешеләрҙең барлыҡҡа килеүе лә буласаҡ утрауҙар өсөн бик мөһим әһәмиәткә эйә булды. Быуат аҙағында Флорида туристик төбәккә әүерелә, һәм Баһамдар бер аҙ өҫтәмә килем ала.
Америкалағы тропик ожмахта ял итеүгә аҡса тотонорға әҙер бай кешеләрҙең барлыҡҡа килеүе лә буласаҡ утрауҙар өсөн бик мөһим әһәмиәткә эйә. XIX быуат аҙағында Флорида туристик төбәккә әүерелә, һәм Баһам Утрауҙары ҙур булмаған өҫтәмә килем ала.
1920 йылда илгә аҡса йылға булып аға: Америка Ҡушма Штаттарында «ҡоро закон» ҡабул ителгәс, Нассауҙа контрабандистар әүҙемләшә. Багам АҠШ-ты алкоголле эсемлектәр менән законһыҙ тәьмин итеү өсөн идеаль платформа ине, һәм тиҙҙән Нассау ҙур ром складына әүерелә. Төҙөлөшкә ҡала күп аҡса һала, отелдәр барлыҡҡа килә. 1933 йылда АҠШ-та "ҡоро закон"ды бөтөрөү Багам Утрауҙарын Бөйөк депрессияға килтерә. АҠШ-тағы кеүек, Икенсе бөтә донъя һуғышы иҡтисади көрсөктөң тамамланыуын билдәләй. 1940 йылдың 2 сентябрендә АҠШ, «базаға алмашҡа эсминецтар» килешеүе буйынса үҙенең хәрби-диңгеҙ базаһын 99 йылға урынлаштырыу өсөн, Эксума утрауындағы ерҙе ҡуртымға ала. Һуғыш ваҡытында байтаҡ америка хәрбиҙәре утрауҙарға ял итергә килә ине, был Багам утрауҙарының иҡтисадын һиҙелерлек яҡшырта.
Һуғыштан һуң, Британия губернаторы һәм уның ҡатыны — герцог Эдуард Виндзорский һәм герцогиня Уоллис Симпсон дәртләндергән бай американдар утрауҙарға ял итергә килә башлай. Герцог һәм герцогиня, Багамады һуғыштан һуңғы емереклектән ҡотҡарыуҙың бик шәп ысулы тип иҫәпләгәнлектән, туризм үҫешенә ҙур өлөш индергән, ә 1959 йылғы Куба Революцияһынан һуң, күп көнбайыш сәйәхәтселәре Кубалағы курорттарҙан баш тартырға мәжбүр булғанлыҡтан, был яҡтан утрауҙар отошло хәлдә ҡала. Халыҡ-ара авиарейстарҙы ҡабул итеү өсөн Нассауҙа Америка Хәрби-һауа көстәре базаһы киңәйтелде, порт яңыртылды, һәм әүҙем реклама кампанияһы башланды. Тормошто яҡшыртыу партия сәйәсәте үҫешенә һәм, аҡ элита туризмдан ғәйәт ҙур табыш алғанда, шул уҡ ваҡытта байтаҡ кеше фәҡирлек сигендә ҡалғанлыҡтан, этник ыҙғыштарҙың көсәйеүенә килтерә.
1964 йылда, яңы Конституцияға ярашлы, утрауҙарға эске үҙидара хоҡуғы бирелә (Багам Утрауҙарының беренсе премьер-министры — Роланд Симонетт), 1973 йылдың 10 июленән — бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителә. Линден Пиндлинг бойондороҡһоҙ дәүләттең тәүге премьер-министры булды. Дәүләт башлығы булып элеккесә Британия монархы ҡала.
Афро-америка халҡы хуплаған Прогрессив Либераль партия (ПЛП) власҡа 1967 йылда килә һәм аҡтар хакимлығына сик ҡуя. Ил бойондороҡһоҙлоҡ яулау юлына баҫты. 1973 йылдың 10 июлендә Багам утрауҙары Британия Берҙәмлеге составында бойондороҡһоҙ дәүләт булып китә. ПЛП реформаларын үткәрергә маташыу күсемһеҙ милек хаҡының кәмеүенә һәм иҡтисади үҫештең туҡталыуына килтерҙе. Партия лидерҙары коррупцияға сумды, уларҙың ҡайһы берҙәре халыҡ-ара наркосауҙаға йәлеп ителгән. Америка Ҡушма Штаттарының 1980-се йылдарҙа наркосауҙаны туҡтатыу өсөн күрһәтелгән ярҙамынан һәм эшлекле даирә мәнфәғәттәре яҡлы хакимиәт һайлауынан һуң, 1992 йылда Багам утрауҙары аҡрынлап тергеҙелә башлай. 1999 йылда «Деннис» һәм «Флойд» дауылдары, өйҙәрҙе, юлдарҙы, рифтарҙы һәм курорттарҙы емереп, утрауҙар буйлап үтә. 2001 йылға зыян эҙемтәләре бөтөрөлә, һәм Багам йәнә туристарҙы йәлеп итә башлай.
Сәйәси ҡоролошо
Багам Утрауҙары — сәйәси ҡоролошоноң нигеҙендә вестминстер моделе ятҡан бойондороҡһоҙ дәүләт. Багам Утрауҙары идара итеү формаһы буйынса — конституцион монархия. Бөйөк Британия короле дәүләт башлығы булып тора. Премьер-министр һәм кабинет тәҡдиме буйынса монарх тәғәйенләгән генерал-губернатор Багам Утрауҙарын рәсми рәүештә таныта.
Структура критерийы буйынса Багам Утрауҙары — парламент системаһы. Закондар сығарыу власы ағзалары 38 бер мандатлы округ буйынса биш йылға һайланған Йыйылыш палатаһынан һәм 16 ағзаһы генерал-губернатор тәғәйенләгән (9 — премьер-министр тәҡдиме буйынса, 4 — оппозиция лидеры тәҡдиме буйынса, 3 — премьер-министрҙың һәм оппозиция лидерының дөйөм тәҡдиме буйынса) торған ике палаталы Парламентҡа ҡарай. Йыйылыш палатаһында күпселекте алған партия лидеры премьер-министр һәм башҡарма власть башлығы булып хеҙмәт итә. Премьер-министр Йыйылыш палатаһында үҙе яҡлылар иҫәбенән кабинет ағзаларын тәғәйенләй. Юғары суд рәйесен премьер-министр һәм оппозиция лидеры тәҡдиме буйынса генерал-губернатор тәғәйенләй. Башҡа судьялар судья комиссияһы тәҡдиме менән тәғәйенләнә. Лондондағы Бөйөк Британияның Йәшерен советы апелляция суды булып сығыш яһай.
Партия критерийы буйынса Багам Утрауҙары — ул күп партиялы система, унда һул үҙәктәге Прогрессив либераль партия һәм уң үҙәктәге Ирекле милли хәрәкәт өҫтөнлөк итә. 2017 йылдың 10 майында уҙған һуңғы һайлауҙарҙа 38 урындан оппозиция Ирекле милли хәрәкәтенә 7 урын эләкте, Прогрессив либераль партия 32 урын алды. Парламенттың түбәнге палатаһында башҡа фирҡәләр урын ала алманы.
Багам Утрауҙары — демократик сәйәси системалы дәүләт. Freedom House ойошмаһы уны ирекле илдәр төркөмөнә индерә. Эшкә һәләтһеҙ дәүләттәр рейтингында Багам утрауҙары 134-се урынды (ныҡлы дәүләттәр төркөмө) биләй. Коррупциянан (ришүәтселек) азат илдәр рейтингында улар 21-се урынды биләй (коррупция кимәле түбән булған илдәр төркөмө).
Төп вазифалы кешеләр: Карл III — Бөйөк Британия короле (2022 йылдың 8 сентябренән), Корнелиус Смит — генерал-губернатор (2019 йылдан), Филип Дэвис — премьер-министр (2021 йылдан).
Географияһы
Багам утрауҙары — яҡынса 700 утрауҙан һәм мәрйен рифтарынан торған һәм 250 мең км² ашыу арауыҡты биләгән архипелаг. Ҡоро ерҙең майҙаны — 10 070 км² — Ямайка майҙаны менән сағыштырырлыҡ. Географик яҡтан Багам утрауҙары составына шулай уҡ Бөйөк Британияның ситке территорияһы (Теркс һәм Кайкос) урынлашҡан Теркс утрауҙары һәм Кайкос утрауҙары инә.
Халҡы башлыса дәүләттең баш ҡалаһы Нассау һәм Оло Багам урынлашҡан Нью-Провиденс утрауҙарында тупланған. Иң ҙур утрау — Андрос. Бимини утрауҙары Флориданан көнсығышҡа табан 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оло Багамда ҙурлығы буйынса икенсе архипелаг ҡалаһы — Фрипорт урынлашҡан. Иң көньяҡ-көнсығыш утрауы — Оло Инагуа.
Багам утрауҙары башлыса яҡынса 1500 м тәрәнлектә ятҡан мәрйен эзбизташтарынан тора. Һыу аҫты ҡалҡыулыҡтарының һыу баҫҡан урындары мәрйен рифтарына бай (иң ҙуры — Оло Багам ба́нкаһы) киң һай һыу ятҡылыҡтарынан ғибәрәт ). Утрауҙарҙың өҫкө йөҙө тигеҙ, рельефтың карст формалары киң таралған. Утрауҙар яр буйҙарында пляждар урынлашҡан. Архипелагтың иң юғары нөктәһе Алверния тауының түбәһендә, диңгеҙ кимәленән 63 метр өҫтәрәк (Кэт утрауында) урынлашҡан.
Бағам утрауҙарында йылғалар бөтөнләй юҡ тиерлек. Диңгеҙ менән тоташҡан тоҙло күлдәр күп
Үҫемлектәр япмаһы сағыштырмаса ярлы. Саванналар йәки мәңге йәшел сәнскеле ҡыуаҡлыҡтар өҫтөнлөк итә; ҡарағай урмандары ҙур майҙанды биләй. Андрос һәм Ҙур Абако утрауҙарында — япраҡ ҡойоусы һәм мәңге йәшел тропик урмандар, яр буйҙарында кокос пальмаһы сауҡалыҡтары үҫә.
Хайуандар донъяһы ярлы һәм башлыса ҡоштарҙан (күпселеге һыуҙа йөҙөүсе күсәр ҡоштар), шулай уҡ игуаналарҙан, агутиҙарҙан һәм ярғанаттарҙан тора. Диңгеҙ һыуҙары балыҡҡа, ҡыҫала һымаҡтарға һәм моллюсктарға бай. Ҙур Инагуа утрауындағы милли паркта — донъяла иң ҙур фламинголар тупланмаһы; утрау 50 000 ашыу йәнлек зат торлаҡ булып тора.
Агава (сизаль), ананас, әфлисун ағасы, банан, томат, шәкәр ҡамышы үҫтерелә.
Багам утрауҙары составына ингән иң ҙур утрауҙар (архипелагтар):
Административ бүленеше
Әлеге ваҡытта дәүләт 31 районға (districts) бүленә. Был система 1996 йылда булдырылған, әйтер кәрәк, 1999 йылға тиклем 23 район булған.
Халҡы
Халыҡ һаны — 399 361 (2021 йылдың майы).
Тыуым: көнөнә уртаса 17 бала (сәғәтенә 0,70).
Үлем: көнөнә уртаса 7 кеше (сәғәтенә 0,27 кеше).
Халыҡтың миграция иҫәбенә үҫеше: көнөнә уртаса 6 кеше (сәғәтенә 0,23).
Ғүмер оҙонлоғо — 71,2 йәш (68,8 ир-егет, 73,6 ҡатын-ҡыҙ).
Ир-егеттәр һаны — 195 313 (48,9 %), ҡатын-ҡыҙҙар һаны — 204 048 (51,1 %) (2021).
Иммун дефициты вирусы менән зарарланыу — 3 % (2007 йылға баһа).
Этно-раса составы: 85 % — ҡара тәнлеләр һәм мулаттар, 12 % — аҡтар, 3 % — азиаттар һәм латин американлылар.
Дәүләт теле — инглиз, Гаитиҙан иммигранттар (француз теле нигеҙендә) гаити креоль телен ҡуллана.
грамоталылыҡ — 95,6 % (2003).
Дине
Багам Утрауҙары — башлыса христиан иле (92 %) ). Атеистар һәм агностиктар халыҡтың 5,7%-н тәшкил итә . 2010 йылда Багамда 6,5 мең спиритсы иҫәпләнә ине . Уларҙың күбеһе — айырыуса көньяҡ һәм көнсығыш утрауҙарҙа — икеһе лә — вудуға оҡшаш динде — обеах динен ғәмәлгә ашыра. Гаитиҙан, Кубанан, Доминикан Республикаһынан һәм Ямайканан иммигранттар ғына вудуҙың үҙе менән шөғөлләнә. Христиан булмаған төркөмдәр араһында шулай уҡ бахаи (1,4 мең), иудаизм (300 кеше), индуизм (100 кеше) диндәрен атарға кәрәк.
Иң эре христиан төркөмдәре булып баптистар (75 мең), католиктар (51 мең), пятидесятниктар һәм харизматтар (43 мең), аенгликандар (27 мең), адвентистар (21 мең) һәм методистар (16 мең) тора.
Иҡтисады
Багам утрауҙары — халыҡ-ара һәм туристик хеҙмәттәргә махсуслашҡан үҫешеүсе дәүләт. Туризм Утрауҙарға эске тулайым продукттың (ВВП) 60%-тан ашыуын бирә. Мәшғүл халыҡтың яҡынса яртыһы туристик бизнес менән туранан-тура йәки бөтөнләй бәйле. Күпселек туристар АҠШ-тан йөҙөп йә осоп килә.
Йән башына эске тулайым продукт (2015 йылда) — 24 394 доллар (донъяла, Испания һәм Бахрейн араһында 30-сы урында).
Ауыл хужалығы (эшләүселәрҙең 5 %) — цитруслылар, йәшелсә, йорт ҡоштары үҫтерә.
Сәнәғәт (эшләүселәрҙең 5 %) — цемент етештереү, нефть ташыу, тоҙ сығарыу, ром етештереү, арагонит сығарыу, фармацевтика производствоһында мәшғүл.
Туристик бизнес һәм банк эше — эшләүселәрҙең 50%-ы, башҡа ҡулланыу өлкәләрендә — эшләүселәрҙең 40%-ы.
Аҡтүбә илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә.
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан төбәге (АКТ) халыҡ-ара ойошмаһына инә.
Транспорт системаһы
Нью-Провиденс утрауында 1000 километр самаһы юл (уларҙың бер өлөшө шәхси биләмәлә), Элеутерҙа 209 километр, Ҙур Багамда 156 километр һәм тышҡы утрауҙарҙа 885 километрҙан ашыу юл.
Нассау (Нью-Провиденс), Фрипорт (Ҙур Багам) һәм Мэтью-Таун (Инагуа) — Багам утрауҙарының төп порттары. Тышҡы утрауҙарға аҙнаһына бер нисә тапҡыр Нассауҙан почта судноһы йөрөй.
Дәүләттең төп аэропорттары: Линден Пиндлинг исемендәге Халыҡ-ара аэропорт, Багам утрауҙарының иң эре аэропорты һәм илдең иң ҙур халыҡ-ара аэропорты, Нассауҙан 16 километр алыҫлыҡта Нью-Провиденс утрауының көнбайышында урынлашҡан һәм ҡаланан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Фрипорт Халыҡ-ара аэропорты. Бынан тыш, башҡа утрауҙарҙа тағы 60 аэропорт һәм осоу-ултырыу һыҙаты урынлашҡан.
Киң мәғлүмәт саралары
Багамдарҙа матбуғат һәм радио йәки телевизион тапшырыуҙар өлкәһендә дәүләт сикләүҙәре юҡ.
Дәүләт Багамдың теледиотапшырыуҙар корпорацияһы (BCB) финанслаған берҙән-бер ZNS Bahamas телетапшырыуҙар ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек итә. Кабель телевидениеһын ҡулланыу мөмкинлеге бар. BCB шулай уҡ төп дәүләт радиостанцияһы — Багам Радиоһы менән идара итә.
Көн һайын донъя күрә торған гәзиттә: «Багама Джорнэл» (The Bahama Journal), «Фрипорт Ньюс» (Freeport News), «Нассау Гардиан» (The Nassau Guardian) һәм «Трибьюн» (The Tribune); «Панч» (The Punch) аҙнаһына 2 тапҡыр баҫыла, йәнә бер нисә аҙналыҡ гәзит. «Багамас Турист Ньюс» (The Bahamas Tourist News) һәм журнал «Уотс Он» (What’s On) журналдары айына бер тапҡыр сыға, шулай уҡ был баҫмаларҙың халыҡ-ара сығарылыштарын ҡарарға була.
2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Багамда 1 000 кешегә 362 кеше Интернет ҡулланыусы булған.
Мәғариф системаһы
Багамда мотлаҡ белем алыу 12 йәш менән сикләнә, ә 5 йәштән уҡый башлайҙар. Уҡырға алыу буйынса нисбәт башланғыс мәктәптәр өсөн 88 % һәм урта мәктәптәр өсөн 84 % тәшкил итә (2006). Уҡыусылар һанының уҡытыусыларға ҡарата нисбәте башланғыс мәктәптә яҡынса 15:1 һәм урта мәктәптә — 13:1 (2006). Уҡыу йылы сентябрҙә башлана.
Багам утрауҙары колледжы (The College of The Bahamas) — илдең төп юғары уҡыу йорто. 1998 йылда Вест-Һиндостан Университеты базаһында The Eugene Dupuch Law School асыла. Ошоға оҡшаш уҡытыу пландары һәм программалары Мэнли (Manley Law School) һәм Вудинг (Wooding Law School) хоҡуҡ мәктәптәрендә тәҡдим ителә. Студенттар шулай уҡ Нассауҙа филиалдары һәм Ямайкала, Барбадоста, Тринидадта һәм Тобагола кампустары булған Вест-Һиндостан университетына уҡырға инә ала.
Башҡа юғары техник һәм профессиональ уҡыу йорттары, шәхси колледждар түбәндәге дисциплиналар буйынса: дини тәғлимәт, секретарлыҡ күнекмәләре, бухгалтер иҫәбе һәм информатика белгестәре әҙерләй.
РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы
РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы — 1918—1925 йылдарҙағы Рәсәй конституцияһы. 1918 йылдың 10 июлендә Советтарҙың V Бөтә Рәсәй съезында ҡабул ителә. Рәсәй Совет Республикаһы (РСР) Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы тип атала башлай (РСФСР).
Әҙерләү эштәре
Советтарҙың III Бөтә Рәсәй съезы 1918 йылдың ғинуарында Совет власы приоритеттарының береһе сифатында Конституция әҙерләүҙе тәҡдим итте.
Урындағы үҙидара
Урындағы дәүләт власы органдары булып урындағы советтарҙың эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары съезы тора, улар ҙа даими эш иткән органдары булмай һәм урындағы башҡарма комитеттары тарафынан саҡыралалар. Даими эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттарының губерна советтары таратылалар һәм даими булмаған эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары съездары менән алмаштыралалар. Ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа дәүләт власының урындағы органдары эшсе һәм ҡыҙылармеецтар депутаттарының ҡала советтары һәм крәҫтиән депутаттарының ауыл советтары була, улар даими органдар булалар, эшселәр һәм крәҫтиәндәр уларҙы 3 ай срокка һайлай. Шул уҡ ваҡытта был советтарҙың ағзаларын һайлаусылар кире саҡырып ала алған.
Нефтеюганск
Нефтеюганск (Нефтеюганск) — Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның уртаһында, Обь йылғаһының һул ярында урынлашҡан ҡала.
Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы
Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы (10 июль 1925 йыл — 30 май 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Хәсән Баһҙый улы Әхтәмов 1925 йылдың 10 июлендә БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Аллағыуат ауылында тыуған.
1943 йылдан алып — Ҡыҙыл Армия сафында.
1944 йылдың февраленән алып 2-се Украин фронтында хеҙмəт итə.
1944 йылдың 30 майҙа Румыниялағы Редиул-Алдей ауылы янында, Яссы ҡалаһынан төньяҡҡараҡ, батырҙарса һәләк була.
Батырлығы
857-се уҡсылар полкы 1-се ротаһы (294-се уҡсылар дивизияһы, 52-се армия, 2-се Украин фронты) рядовойы Х. Б. Әхтәмовтың наградлау ҡағыҙынан : «Иптәш Әхтәмов һуғышҡан I уҡсылар ротаһына ҡаршы (1944 йылдың 30 майы), дошман бер батальондан ашыу пехота һәм һигеҙ танк ташлай. Дошман танкылары 1-се уҡсылар ротаһы траншеяһына яҡынаялар һәм рота фронты буйлап траншеялар ситенән барып, беҙҙең яугирҙарҙы атырға ниәт итәләр. Беренсе килгән танк рота фронты буйлап бара башлай, ә танк эсендәге немец автоматсылары танк башняһы люгын асып беҙҙең яугирҙарҙы туранан-тура атып үлтерә башлайҙар.
Иптәш Әхтәмов беренсе булып траншеянан ырғып сыға һәм танкыға ҡаршы граната менән танҡ аҫтына ташлана һәм уны шартлата. Һөҙөмтәлә танкылар үҙ йүнәлешен үҙгәртеп, траншеялар аша сығалар һәм беҙҙең оборона яғына йүнәләләр. Яугирҙар дошман пехотаһын танкыларҙан айырып алалар һәм уның һөжүмен туҡтаталар. Шулай итеп, иптәш Әхтәмов үҙенең батырлығы менән бер нисә тиҫтә һалдаттың ғүмерен һаҡлап алып ҡала». «Советтар Союзы Геройы» исеме X. Б. Әхтәмовҡа 1944 йылдың 13 сентябрендә үлгәндән һуң бирелә.
Кесе Снопица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы
РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы — Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы — РСФСР-ҙың 1925 йылда раҫланған Конституцияһы.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Советтарҙың XII Бөтә Рәсәй съезының «РСФСР Конституцияһын (Төп Закондың) раҫлауы тураһында» 1925 йылдың 11 майындағы Ҡарарына ярашлы раҫлана.
Конституцияның ҡабул итеүе РСФСР-ҙың яңы ойошторолған СССР Союзы составына инеүе һәм Рәсәй ҡануниәтен Союз ҡануниәтенә (башлыса 1924 йылғы СССР Конституцияһына) ярашлы итеү маҡсатында эшләнә. Яңы конституция Граждандар һуғышы тамамланыуы һәм СССР-ҙың булдырылыуы сәбәпле илдәге сәйәси һәм иҡтисади хәлдәрҙең йомшарыуын сағылдыра. РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһынан айырмалы рәүештә маҡсаттар ҙа бер ни тиклем үҙгәрә: 1918 йылғы конституцияла «социалистик йәмғиәттең ойошторолоуы һәм бөтә илдерҙә лә социализмдың еңеүе» раҫланһа, 1925 йылғы конституцияла «коммунизм булдырыу» маҡсаты һуңғыһы итеп билдәләнә һәм башҡа илдәр тураһында бер нәмә лә әйтелмәй.
Конституция башта 6 бүлектән, 8 главанан һәм 89 статьянан торған.
Конституцияға административ-территориаль бүленеше һәм совет идара итеү органдарының үгҙәртеп ҡороуына бәйле бер нисә үҙгәреш индерелә.
Һылтанмалар
РСФСР Конституцияһы (Советтарҙың XII Бөтә Рәсәй съезының 1925 йылдың 11 майында раҫланған).
Фрайенорла
Фрайенорла (Freienorla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 324 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Танчиха
Танчиха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Укроп (Юрга ҡушылдығы)
Укроп — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрга йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхтәмов
Әхтәмов — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Ҡыҙыл бүлмәләге төш
Ҡыҙыл бүлмәләге төш  — ҡытай телендәге дүрт классик романдың береһе. Тәүге 80 бүлеген Цао Сюэцинь яҙған, был өлөш «Таш тураһында яҙмалар» тигән исем менән уның вафаты алдынан 1763 йылда баҫылып сыҡҡан. Өс тиҫтәгә яҡын йылдан, 1791 йылда, нәшерсе Гао Э ярҙамсыһы менән бергәләп, тағы ҡырҡ бүлекте баҫтыра, шулай итеп, романдың сюжет һыҙығы тамам була. Романды тикшереүселәр был өлөштөң Цао ниәтенә ни тиклем тап килгәнлеге тураһында даими бәхәстәр алып бара.
«Ҡыҙыл бүлмәләге төш» — Цзя тоҡомона ҡараған ике тармаҡтың бөлөүе һәм бөтөүе тураһында күп планлы хикәйәт, шул ерлектә — был тоҡомдоң өс быуынынан тыш — уларҙың иҫәпһеҙ-һанһыҙ зат-зәүере һәм ғаилә ағзалары күҙ алдынан үтә. Алдараҡ яҙылған ҡытай романдарынан айырмалы, "Төш"тә аныҡ сюжет һыҙығы һәм төҙөк композиция бар, был әҫәр — геройҙарҙың кисерештәре һәм кәйеф алмашыныуҙары ентекләп асылған тәүге роман. Романда автобиографик көнкүреш яҙмалары (Цао Сюэцзинь ғаиләһенең күтәрелеүе һәм түбән тәгәрәүе ) менән уйҙырмалар ҡатнаштырыла, көндәлек ваҡиғалар менән ғәҙәттән тыш хәл-ваҡиғалар сиратлашып килә. Роман әхләҡһеҙлеге арҡаһында Ҡытайҙа бер нисә тапҡыр тыйыла.
Хикәйәләү теле
«Ҡыҙыл бүлмәләге төш» классик ҡытай телендә түгел, ә көнкүреш һөйләшендә яҙылған; Цао тәжрибәле шағир булараҡ классик ҡытай телен яҡшы белгән, ләкин "Төш"тә автор һүҙҙәре — ярымклассик стилдә, ә диалогтар пекин диалектында яҙылған. Пекин диалекты путунхуа тип йөрөтөлгән хәҙерге әҙәби ҡытай теле нигеҙенә ята, һәм китап егерменсе быуат лексикографтары тарафынан путунхуа һүҙлеген төҙөүҙә ҡулланыла. Бынан тыш, «Ҡыҙыл бүлмәләге төш» яңы телде рекламалауҙа файҙаланыла.
Хикәйәләү темалары
Романдың исеме «ҡыҙыл бүлмә» тигән идиоматик һүҙбәйләнештән алынған. Ул күп мәғәнәгә эйә, мәғәнәләренең береһе — «бай ғаиләләрҙең ҡыҙҙары йәшәй торған бүлмә» ; китаптың исемендәге икенсе төшөнсә — төш, уны Баоюй бишенсе бүлектә күрә: был төштә күп геройҙарҙың буласаҡ яҙмышы ҡыҙыл бүлмәлә әйтелә. Ҡыт.трад. 樓, ябайл. 楼 иероглифы «башня; вышка; бүлмә» тип тәржемә ителә. Дахун төҫмөрөндәге ҡыҙыл төҫтө (ҡыт. трад. 大紅, ябайл. 大红, пиньинь: dàhóng) йыш телгә алыу, ҡытай костюмы белгесе Лев Сычев фекеренсә, ғүмерҙең тиҙ үтеүенә көйөнөүҙе сағылдыра.
Китап бер үк ваҡытта метафизик һәм реалистик стилдәрҙә яҙылған, композицияның үҙенсәлеге — ысынбарлыҡ менән уйҙырманы бер-береһенән айырып алмаҫлыҡ итеп бутау. Романды донъя әҙәбиәтендә аңлау өсөн иң ҡатмарлы әҫәрҙәрҙең береһе тип атайҙар. Ҡыҙыл бүлмәлә күрелгән төш Цин династияһы дәүеренә алып китә, шул осор кешеләрен йөрөткән уй-ниәттәр, уларҙың холоҡ-ҡылыҡтары менән таныштыра. Роман аша традицион мәҙәниәтте өйрәнергә, мәҫәлән, ҡытай традицион медицинаһы, аш-һыуы, сәй тамашаһы, әйтем-мәҡәлдәре, мифологияһы, конфуцийсылыҡ, буддизм, даосизм, ир балаларҙың хөрмәт йолаһы, опера, музыка, һынлы сәнғәт, классик әҙәбиәт һ.б. тураһында киң мәғлүмәт алырға була. Роман шулай уҡ шиғриәтте киң ҡулланған өсөн дә юғары баһалана.
Икенсе яҡтан, Төштөң төп геройы йәмғиәттә урынлашҡан ҡанун-ҡағиҙәләрҙе һанға һуҡмай: чиновник булырға теләмәй, конфуцийсы түгел, ул ҡатын-ҡыҙҙарҙы өҫтөн ҡуя. Роман донъя күргәндән һуң уға оҡшатып яҙылған күп әҫәрҙәр барлыҡҡа килә, уларҙа Баоюй чиновник булып китә; шул рәүешле янъял сығыу ихтималы кәмей.
Романда ысынбарлыҡ һәм хәҡиҡәт асылы тураһында әңгәмәләргә, фекер алышыуҙарға урын күп бирелә. Төп геройҙар ғаиләһенең фамилияһы Цзя (ҡыт.трад. 假, ябайл. jiǎ) «ялған», «юрамал» мәғәнәһендәге «цзя»  менән һүҙ уйнатыу мөмкинлеген бирә. Икенсе ғаилә Чжэнь тип йөрөтөлә, уға ярашлы омофон һүҙ — «дөрөҫлөк, ысынбарлыҡ» тигәнде аңлатҡан «чжэнь»  һүҙе. Шулай итеп, бындағы ғаиләләр — бер үк ваҡытта реаль кешеләр ҙә, авторҙың хыялында күрергә теләгән ғаилә лә.
Сюжет
Романда Цзя фамилиялы бай аҡһөйәктәр ғаиләһенең ике тармағы тасуирлана — Жунго йорто һәм Нинго йорто  — улар Пекинда иркен йорт-ҡаралтыла йәшәй. Цзяның ата-бабалары герцог була һәм һарай титулдары ала, романдың башында Цзялар — ҡалалағы иң аҫыл зат. Цзя балаларының береһе императорҙың кәнизәге булып китә, һәм уның килеүе хөрмәтенә гүзәл баҡса яһайҙар. Роман Цзяның байлыҡтарын натуралистик манерала тасуирлай, артабан өс тиҫтәләп төп һәм дүрт йөҙләп икенсел герой яҙмышы аша ырыуҙың түбән тәгәрәүе, абруйы бөтөүе һәм мөлкәттән яҙыуы һүрәтләнә.
Төп сюжет һыҙығы — Нюйва исемле алиһә төшөрөп ҡалдырған йәнле йәшмә ташының сәйәхәте. Таш дао монахынан, уны үҙе менән йөрөтөп, донъя күрһәтеүен һорай. Илаһи юлдаш менән йөрөгән йәшмә, кеше ҡиәфәтенә инеп, кешеләрҙе белеү мөмкинлеген ала. Чэн менән Гао версияһында йәшмә һәм уның юлдашы бер геройға әүерелә.
"Ҡыҙыл бүлмәләге төш"төң төп геройы — Цзя ғаиләһенең оло вариҫы моңһоҙ Цзя Баоюй. Ул ауыҙында аҫыл жадеит ташы менән тыуған. Баоюй менән уның ике туған һеңлеһе сирләшкә Линь Дайюйҙы серле ептәр бәйләй; улар икеһе лә музыка һәм шиғриәт ярата. Ләкин Баоюйға бүтән ике туған һеңлеһенә, һылыу, ғилемле Сюэ Баочайға өйләнергә тура килә. Һомғоллоғо, теремек аҡылы Баочайҙы һәләк ылыҡтырғыс итә, әммә Баоюйҙың уға күңеле ятмай. Мөхәббәттә көндәшлек һәм дуҫлыҡ романдың төп сюжет һыҙығын тәшкил итә.
Геройҙары
Ҡыҙыл бүлмәләге төш эсендә геройҙар бик күп: ҡырҡҡа яҡыны төп тип һанала, ә икенселдәре 500-гә яҡын. Китапта шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ персонаждарҙың ентекле портреттары бирелгән.
Баоюй һәм Цзиньлиндан Ун ике сәс ҡаҙағыс
«Цзиньлиндан Ун ике сәс ҡаҙағыс» (ҡыт. трад. 金陵十二釵 , ябайл.  金陵十二钗, пиньинь: Jīnlíng shí'èr chāi , палл.: цзиньлин шиэр сәй) — романдағы 12 сибәрҙең шартлы исеме. Ҡытай сәс ҡаҙағысы матур ҡыҙ метафораһы булып йөрөй.
Фекерҙәр һәм йоғонтоһо
1920-се йылдарҙа «хунсюэ», йәки «Ҡыҙыл бүлмәләге төштө өйрәнеү» фәне барлыҡҡа килә.
Тәржемәләр
Цао прозаһын тәржемә итеүҙе уның бер нисә һөйләш һәм әҙәби стилде ҡатнаштырып яҙыуы ҡатмарлаштыра.
Көнсығышта роман XX быуатта тәржемә ителә. 1920 йылда ул япон телендә сыға. Романды Юкида Рохан менән Хираока Рюдзё тәржемә итә.
Европа телдәренә роман XIX быуатта тәржемә ителә. Инглиз теленә ауҙарыуҙы беренсе тапҡыр билдәле протестант миссионеры һәм Ҡытай белгесе Роберт Моррисон (1782—1834) 1812 йылда башҡара.