cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡәлғә ҡаласығы (Аҙау)
Тарихы
1956—1962 йылдарҙа ҡаҙыныу эштәрен Аҙау музейы  хеҙмәткәрҙәре үткәрә. Улар археология ҡомартҡыһы биләмәһен билдәләй. 1956 һәм 1958 йылда Ҡәлғә ҡаласығында ҡаҙыныу эштәре өсөн Түбәнге Дон экспедицияһы  ойошторола. Уның менән Д.Б. Шелов етәкселек итә. Һөҙөмтәлә артефакттарҙың минималь һаны табыла. 1972 йылда А.А. Горбенко етәкселеге аҫтында масштаблы ҡаҙыу эштәре ойошторола. Аҙау территорияһында төҙөлөш эштәре алып барыу һәм ҡаралтылар төҙөү арҡаһында   археологик ҡомартҡы территорияһы юҡҡа сыға. Шул ваҡытта некрополь эҙҙәре табыла. Унда  керамика әйберҙәре, биҙәүестәр, эш ҡоралдары, төрлө ҡоралдар табыла. Биләмәлә тикшеренеүҙәр XXI быуатта ла дауам итә. 2006 йылдан 2008 йылға тиклем тикшеренеүселәр торлаҡ комплекс һәм  керамика  таба. Шулай уҡ Ҡәлғә ҡаласығы территорияһында оборона йырындары табылған. Беренсе йырын өлөшләтә урта быуат хужалыҡ соҡорҙары арҡаһында, өлөшләтә ҡала ҡоролмаларын төҙөү арҡаһында юҡҡа сыҡҡан. Әммә тикшерергә мөмкин булған йырын өлөшөндә ҡыҙыл һәм аҡһыл балсыҡтан яһалған ямдар, һоро балсыҡ менән кварц ҡомо кушып эшләнгән көршәк һауыттар,  һарыҡ башы рәүешендә  биҙәлгән керамика табылған. Икенсе йырында әүәләп эшләнгән һәм һоро балсыҡтан һауыт-һабалар табылған. Ике оборона йырынында табылған әйберҙәр Танаис округы тирәләй урынлашҡан ултыраҡтың оборона системаһы тураһында раҫлай Некрополдә  ағас һауыт, бронза һауыт-һаба, ҡыҙыл лаклы бәләкәй кувшин, флакон, туҫтаҡтар һәм һирәк формалы сеүәтә табылған. Һауыттарҙы эшләүҙә ҡулланылған балсыҡ уны  итальян оҫталары яһауына нигеҙ бирә.
Тасуирламаһы
Ҡаласыҡ биләмәһе өлөшләтә VIII быуат менән даталанған ҡәлғә төҙөлгән урында  була. Шуға күрә археология объекты Ҡәлғә ҡаласығы тигән исем ала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сквош корты
Сквош корты — сквош уйындары өсөн махсус спорт майҙансығы.
Үлсәмдәре
Хәҙерге ваҡытта сквош уйыны өсөн корттың халыҡ-ара, 1920 йылда рәсми рәүештә раҫланған үлсәмдәре бар: оҙонлоғо — 9750 мм, киңлеге — 6400 мм булған дүртмөйөш формаһындағы майҙансыҡ. Корттың ҡаршы яҡ стенаһына түбәндәге һыҙаттар һыҙылған: 4570 мм бейеклегендә — үрге аут һыҙаты, 1830 мм бейеклегендә туп һуғыу тәңгәлен билдәләгән һыҙат, 430 мм бейеклегендә түбәнге аут, уға 50 мм бейеклегендәге кәртә ҡуйылған. Артҡы стенала иҙәндән 2130 мм бейеклегендә шулай уҡ аут һыҙаты урынлаша. Ҡабырғалағы стеналар буйлап артҡы аут һыҙатын ҡаршы яҡ стеналағы үрге аут һыҙаты менән тоташтырыусы һыҙаттар үтә.
АҠШ-та ғәҙәттә юғарыла һүрәтләнгәнгә оҡшаш уйын корты ҡулланыла, әммә корттың киңлеге — 5640 мм һәм түбәнге аут һыҙаты иҙәндән — 380 мм бейеклегендә. Сквош уйыны өсөн корттың был күренеше hardball squash атамаһын йөрөтә һәм хәҙерге ваҡытта ғәмәлдә ҡулланылмай.
ЮХЛ беренселеге 2018/2019 йылдар миҙгелендә
ЮХЛ беренселеге 2018/2019 йылдар миҙгелендә — Юғары хоккей лигаһы беренселегенең дүртенсе миҙгеле. Даими чемпионат 2018 йылдың 14 сентябрендә «Чебоксар» һәм «Ростов» хоккей клубтары командалары араһында уйын менән башлана һәм 2019 йылдың апрелендә Федерация кубогы өсөн финал уйындары менән тамамлана. Миҙгелдә Рәсәйҙең туғыҙ ҡалаһынан 9 команда ҡатнаша.
ЮХЛ беренселегендә дүртенсе йыл рәттән «Ростов» хоккей клубына даими миҙгелдә етеүсе булмай. Аҙаҡтан плей-офф финалында «Ростов» серияла 4-0 иҫәбе менән «Мордовия» хоккей клубын ота һәм икенсе тапҡыр чемпион исемен яулай.
Даими чемпионат
ЮХЛ беренселегенең даими чемпионаты ике этаптан тора. Ошо миҙгелдән алып был этаптарҙа бар еңеү өсөн ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта һәм булиттар серияһында еңелгән өсөн бер мәрәй бирелә һәм төп ваҡытта отолған өсөн бер мәрәй ҙә бирелмәй.
Беренсе этап
Тәүге этапта һәр команда ҡалған 8 клуб менән дүртешәр осрашыу үткәрә. Шул дүртәүҙең икәүһен өйөндә, икәүһен ҡунаҡта уҙғара. Тимәк, тәүге этапта һәр команда 32 уйын үткәрә. Беренсе этап 14 сентябрҙә башлана һәм 27 декабрҙә тамамлана.
Һаҡсылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Федерация кубогы өсөн плей-офф
Федерация кубогы өсөн плей-офф уйындарына даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса тәүге һигеҙ команда эләгәсәк. Комадалар урындарына тап булған «сәсеү» номерҙарын ала. Иң ҙур номерлы командаға ҡаршы иң бәләкәй номерлы команда сыға. Мәҫәлән, тәүге раундта парҙар ошолай билдәләнә: 1 — 8, 2 — 7, 3 — 6 һәм 4 — 5. Сирекфиналдар өс еңеүгә тиклем булһа, ярымфиналдар менән Федерация кубогы финалы бер команданың дүртенсе еңеүенән һуң ғына тамамлана. Ярым финалдарҙа еңелгән ике команда бронза миҙалы өсөн ике осрашыу үткәрә.
Сирекфиналдар
1. «Ростов» — 8. «Красноярские Рыси» 3-0 (9:1, 7:2, 6:0)
3. «Чебоксар» — 6. «Челны» 3-1 (5:1, 1:3, 4:2, 6:3)
4. «Кристалл» — 5. «Юниор» 1-3 (2:3 ө.в., 4:1, 1:2, 3:6)
Ярымфиналдар
1. «Ростов» — 5. «Юниор» 4-1 (4:3 ө.в., 4:1, 1:0 ө.в., 1:2, 4:0)
2. «Мордовия» — 3. «Чебоксар» 4-2 (5:4, 2:4, 3:4, 7:3, 4:2, 5:1)
Финал
1. «Ростов» — 2. «Мордовия» 4-0 (2:1, 6:2, 3:1, 3:2)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Һөжүмселәр
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Ҡапҡасылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны
ЮХЛ беренселеге бүләктәрен тапшырыу церемонияһы
Иң яҡшы тренер: Григорий Пантелеев (Ростов)
Иң яҡшы уйынсы: Алексей Прохоров (Ростов)
Иң яҡшы ҡапҡасы: Денис Мотошин (Чебоксар)
Классик механика
Классик механика — механиканың (физика бүлеге; арауыҡта есемдәр торошоноң күпмелер ваҡыт эсендә үҙгәреүе һәм уның сәбәптәре закондарын өйрәнә) Ньютон закондарына һәм Галилейҙың сағыштырмалыҡ принцибына нигеҙләнгән төрө. Шунлыҡтан уны «ньютон механикаһы» тип тә йөрөтәләр.
Классик механика түбәндәге бүлектәрҙән тора: Классик механиканы формаль математик тасуирлау ысулдары бер нисә:
XIX—XX быуаттарҙа классик механиканы ҡулланыуҙың сиктәре табыла. Асыҡланыуынса, есемдәрҙең тиҙлеге яҡтылыҡ тиҙлегенән күпкә кәм, ә үлсәмдәре атомдар һәм молекулалар күләмдәренән байтаҡҡа артыҡ булһа һәм гравитацияның таралыу тиҙлеге сикһеҙ тип ҡарала алһа ғына, классик механика теүәл һөҙөмтәләр бирә. Ирекле тиҙлек менән хәрәкәт итеүсе есемдәргә ҡарата классик механиканы дөйөмләштереүсе булып релятивистик механика сығыш яһай; үлсәмдәре менән атомдарға тиң есемдәрҙе квант механикаһы өйрәнә; кванттарҙың релятивистик эффекттарын ҡырҙың квант теорияһы тикшерә.
Яңы йүнәлештәр барлыҡҡа килһә лә, классик механика әһәмиәтен юғалтмай, сөнки ул: Классик механиканы физик объекттарҙың бик киң даирәһенең хәрәкәтен һүрәтләү өсөн файҙаланып була: ул макродонъяның ҡәҙимге объекттарына ла (мәҫәлән, өйөрсөк/юла йә бейсбол тубы), астрономик күләмдәге объекттарға ла (әйтәйек, планеталар һәм йондоҙҙар), бик күп микроскопик объекттарға ла ҡулай.
Төп төшөнсәләре
Классик механика бер нисә төп төшөнсә һәм модель менән эш итә. Улар араһында түбәндәгеләр бар:
Галилейҙың сағыштырмалыҡ принцибы
Классик механика Галилео Галилей тарафынан эмпирик күҙәтеүҙәр аша табылған сағыштырмалыҡ принцибына таяна. Был принципҡа ярашлы, ирекле есем тынлыҡ хәлендә торған йә модуль һәм йүнәлеш буйынса даими тиҙлек менән хәрәкәт иткән бик күп хисаплама системалары бар. Был хисаплама системалары инерциялы тип атала һәм бер-береһенә ҡарата тигеҙ һәм тура һыҙыҡ буйынса хәрәкәт итә. Бөтә инерциялы хисаплама системаларында ла арауыҡтың һәм ваҡыттың үҙенсәлектәре бер төрлө һәм механик системаларҙағы бөтә процестар бер төрлө закондарға буйһона. Был принципты абсолют хисаплама системаларының юҡлығы тип тә билдәләйҙәр.
Ньютон закондары
Беренсе закон материаль есемдәрҙең инертлыҡ үҙенсәлеге булыуын нығыта һәм ирекле есем даими тиҙлек менән хәрәкәт иткән хисаплама системалары (уларҙы инерциялы тип атайҙар) булыуын раҫлай.
Ньютондың икенсе законы эмпирик факттар нигеҙендә көстөң ҙурлығы, есемдең тиҙләнеше һәм уның инертлығы (масса менән һүрәтләнә) араһында бәйләнеш булыуын раҫлай. Математик формулировкала Ньютондың икенсе законы ғәҙәттә түбәндәге ҡиәфәттә яҙыла: бында \vec F — есемгә тәьҫир итеүсе көстәр векторы; \vec a — есемдең тиҙләнеш векторы; m — есемдең массаһы.
Ньютондың икенсе законы материаль нөктә импульсы үҙгәреү терминдары менән дә яҙыла ала \vec p: Законды ошо формала яҙғанда ла материаль нөктәнең массаһы ваҡыт эсендә үҙгәрешһеҙ тип ҡарала.
Киҫәксәнең хәрәкәтен һүрәтләү өсөн Ньютондың икенсе законы етмәй. Өҫтәмә рәүештә \vec{F}, был һүрәтләү есем ҡатнашҡан физик тәьҫирләшеүҙең асылын ҡарағанда табыла.
Ньютондың өсөнсө законы икенсе законда индерелгән көс төшөнсәһенең ҡайһы бер үҙенсәлектәрен аныҡлаштыра. Уға ярашлы, беренсе есемгә икенсеһе яғынан тәьҫир иткән һәр көс өсөн икенсе есемгә беренсеһе яғынан тәьҫир итеүсе ҙурлығы һәм тәьҫир итеү көсөнөң йүнәлеше менән тиң көс бар. Ньютондың өсөнсө законы есемдәр системаһына ҡарата импульс һаҡланыу законы үтәлеүен тәьмин итә.
Энергия һаҡланыу законы
Энергия һаҡланыу законы йомоҡ консерватив системалар (йәғни эсендә консерватив көстәр генә эш иткән системалар) өсөн Ньютон закондарының эҙемтәһе булып тора. Ваҡыттың бер төрлөлөгө үҙенсәлеге был закондың фундаменталь нигеҙе булып хеҙмәт итә, был үҙенсәлектең импульс һаҡланыу законы менән үҙ-ара бәйләнеше лә Нөтер теоремаһы менән сағылдырыла.
Оҙонса есемдәргә ҡағылышы
Классик механика нөктәһеҙ оҙонса объекттарҙың ҡатмарлы хәрәкәттәрен һүрәтләүҙе лә үҙ эсенә ала. Ньютон механикаһының бындай объекттарға таралыуы башлыса Эйлер ҡаҙанышы була. Эйлер законының хәҙерге заман формулировкалары өс үлсәмле векторҙар аппаратын да ҡуллана.
Һуңыраҡ аналитик механика үҫә башлай. Уның төп фекере — механик системаны, күп үлсәмле геометрия аппаратын ҡулланып, берҙәм объект итеп һүрәтләү. Классик аналитик механиканың ике төп (башлыса альтернатив) формулировкаһы бар: Лагранж механикаһы һәм Гамильтон механикаһы. Был теорияларҙа «көс» төшөнсәһе күп йәһәттән икенсе планға күсә, ә механик системаларҙы һүрәтләгәндә баҫым энергия йә тәьҫир кеүек башҡа физик дәүмәлдәргә яһала.
Импульс һәм кинетик энергия өсөн үрҙә килтерелгән ҡиммәттәр ҙур күләмдәге электромагнит ҡыҫылышы булмағанда ғына эш итә. Электромагнетизмда, электромагнит ҡырының система импульсына ингән өлөшөн иҫәпкә алмаған осраҡта, токлы сым өсөн Ньютондың икенсе  законы боҙола; бындай өлөш c²-ҡа бүленгән   Пойнтинг векторы аша  бирелә,  c — ирекле арауыҡтағы  яҡтылыҡ тиҙлеге.
Антиклыҡта
Классик механика борон замандарҙа төҙөлөштәр алып барғанда тыуа. Механиканың статика тигән бүлеге иң тәүге булып үҫә башлай, уға беҙҙең быуатҡа тиклем III быуатта Архимед хеҙмәттәрендә нигеҙ һалына. Архимед рычаг ҡағиҙәһен, параллель көстәрҙе ҡушыу теоремаһын сығара, ауырлыҡ күсәре төшөнсәһен индерә, гидростатика (Архимед көсө) нигеҙҙәрен һала.
Урта быуаттарҙа
XIV быуатта француз философы Жан Буридан импетус теорияһын эшләй. Артабан теорияны уның уҡыусыһы епископ Альберт Саксонский үҫтерә.
XVII быуат
Христиан Гюйгенс тирбәлеүҙәр теорияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә, атап әйткәндә, нөктәнең әйләнә буйлап хәрәкәтен, шулай уҡ физик маятниктың тирбәлеүҙәрен өйрәнә. Уның хеҙмәттәрендә есемдәрҙең һығылмалы бәрелешеүе закондары ла тәүләп сығарыла.
Классик механика нигеҙҙәрен һалыуҙы Исаак Ньютон хеҙмәттәре тамамлап ҡуя, ул механика закондарын дөйөмләштереп яҙа һәм бөтә донъя тартылыу законын аса. Ньютон 1684 йылда шыйыҡлыҡтарҙа һәм газдарҙа йәбешмәле ышҡылыу законын да таба.
XVII быуатта йәнә Роберт Гук тарафынан тығыҙ деформациялар законы сығарыла, ул Гук законы тип йөрөтөлә.
XVIII быуатта
Классик механиканың аналитик формулировкаһының альтернатив ысулы иң кәм тәьҫир принцибына нигеҙләнә, ул беренсе булып Мопертюи тарафынан бер материаль нөктәгә ҡарата әйтелә һәм Лагранж тарафынан материаль нөктәләр системаһына ҡарата дөйөмләштерелә.
Шулай уҡ XVIII быуатта Эйлер, Даниил Бернулли, Лагранж һәм Д’Аламбер хеҙмәттәрендә идеаль шыйыҡлыҡтың гидродинамикаһын теоретик һүрәтләү нигеҙҙәре эшләнә.
XIX быуатта
XIX быуатта аналитик механика Остроградский, Гамильтон, Якоби, Герц һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә үҫеш таба. Тирбәлеүҙәр теорияһында Раус, Жуковский һәм Ляпунов тарафынан механик системаларҙың тотороҡлолоғо теорияһы эшләнә. Кориолис сағыштырма хәрәкәт теорияһын сығара. XIX быуаттың уртаһында кинематика механиканың үҙаллы бүлеге итеп айырыла.
XIX быуатта тотош мөхит механикаһы өлкәһендә уңыштар ҙур әһәмиәткә эйә була. Навье менән Коши һығылмалылыҡ теорияһы тигеҙләмәләрен яҙа. Навье менән Стокс хеҙмәттәрендә, шыйыҡлыҡтың йәбешмәлеге иҫәпкә алынып, гидродинамиканың дифференциаль тигеҙләмәләре бирелә. Идеаль шыйыҡлыҡ гидродинамикаһы өлкәһендәге белемдәр тәрәнәйә: Гельмгольцтың — өйөрмәләр, Кирхгоф, Жуковский һәм Рейнольдстың — турбулентлыҡ, Прандтлдең сикке эффекттар тураһындағы хеҙмәттәре сыға. Сен-Венан металдарҙың һығылмалылыҡ үҙенсәлектәрен һүрәтләгән математик моделде эшләй.
Хәҙерге заманда
XX быуатта тикшеренеүселәрҙең төп иғтибары классик механика өлкәһендәге һыҙыҡһыҙ эффекттар менән ҡыҙыҡһыныуға күсә. Ляпунов менән тарихсылар «барлыҡ замандарҙың бөйөк математигы» тип атаған француз ғалимы Анри Пуанкаре (29.04.1854—17.07.1912) һыҙыҡһыҙ тирбәлеүҙәр теорияһына нигеҙ һала. Рәсәй империяһы һәм совет ғалим-механиктары Иван Всеволодович Мещерский (10.08.1859—7.01.1935) менән Константин Эдуардович Циолковский (17.09.1857—19.09.1935) алмаш масса есемдәренең динамикаһын анализлай. Тотош мөхит механикаһы өлкәһенән айырым тикшеренеү йүнәлеше булараҡ Мәскәү университеты профессоры Николай Егорович Жуковский (17.01.1847—17.03.1921) нигеҙ һалған аэродинамика бүленеп сыға. XX быуат уртаһында классик механикалағы яңы йүнәлеш — хаос теорияһы әүҙем үҫә. Ҡатмарлы динамик системаларҙың тотороҡлолоғо мәсьәләләре, дискрет системалар механика, гироскопик һәм инерциаль системалар теорияһы, механизм һәм машиналар теорияһы, үҙгәреүсән массалы есемдәр механикаһы, формаһы йәки күләме үҙгәргән ҡаты есем механикаһы, гидроаэродинамика, газ динамикаһы һәм, әлбиттә, классик механика ла иғтибар үҙәгендә ҡала килә.
Классик механиканың ҡулланылыуына сикләүҙәр
Классик механиканың юрауҙары яҡтылыҡ тиҙлегенә етә яҙған тиҙлекле системалар өсөн (улар релятивистик механикаға инә), шулай уҡ квант  механикаһы даирәһенә ингән бик бәләкәй системалар өсөн теүәл булмай сыға. Системаларҙың үҙ-үҙен тотошон һүрәтләгәндә релятивистик эффекттар ҙа, квант эффекттары ла мөһим булһа, бындай системаларҙы һүрәтләгәндә релятивистик квантлы ҡыр теорияһы ҡулланыла. Бик күп ҡатнашыусы өлөштәрҙән торған йә ғәйәт күп иреклелек кимәлдәренә эйә булған системалар өсөн дә классик механика яраҡлы түгел, был осраҡтарҙа статистик механика ысулдары ҡулланыла.
Классик механика һәр яҡтан теүәл теория булып тора, йәғни уның сиктәрендә бер-береһенә ҡаршы килгән раҫламалар юҡ. Дөйөм алғанда, ул башҡа «классик» теориялар (мәҫәлән,   классик электродинамика һәм классик термодинамика) менән дә һыйышып йәшәй, ләкин  XIX быуаттың аҙағында был теориялар араһында ҡайһы бер тап килешмәүҙәр табыла; был тап килешмәүҙәрҙе асыҡлау һәм хәл итеү хәҙерге заман физикаһының барлыҡҡа килеүен хәбәр итә. Атап әйткәндә:
Мәлики мәҙһәб
Мәлики мәҙһәб — Мәлик ибн Әнәс нигеҙ һалған мәҙһәб.
Хоҡуҡ сығанаҡтары
Мәлики мәҙһәб түбәндәге сығанаҡтарға таяна:
Раевка (Туймазы районы)
Раевка (Раевка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 94 кеше. Почта индексы — 452775, ОКАТО коды — 80251855006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сенная (Чёрная ҡушылдығы)
Сенная  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крутопарка
Крутопарка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Исток йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы
Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы (4 май 1964 йыл, Ҡаҙаҡ ССР-ының Гранитогорск ҡасабаһы) — физиолог, Биология фәндәре докторы (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).
Биографияһы
Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы 1964 йылдың (4 майында, Ҡаҙаҡ ССР-ының Гранитогорск ҡасабаһында тыуа. 1988 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1982 йылдан алып (өҙөклөк менән) шунда уҡ эшләй. 1986—1993 йылдарҙа Биология институтында. 2010 йылдан башлап физиология һәм дөйөм биология кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеген баш мейеһенең миндалевид диморфизмы зонаһының структур‐функциональ ойошҡанлығын өйрәнеүгә һәм репродуктив функцияны көйләүҙең механизмдарында уларҙың ролен, енси стероидтарҙың баш мейеһенең олонона тәьҫирен интеграциялау, гипоталамистик үҙәк эшмәкәрлеген коррекциялау теоретик нигеҙҙәрен һәм сердотропиктарҙың секреция менән көйләүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләүгә арнай. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙмәттәре
Фундаментальные закономерности структурно‑функциональной организации переднего отдела миндалевидного комплекса мозга. Уфа, 2009; Центральное ядро миндалевидного комплекса: структура и участие в интегративной деятельности мозга. Уфа, 2009 (соавт.); Амигдала в системе регуляции репродуктивных функций организма при абсансной эпилепсии. М., 2017 (соавт.).
Ультраструктурные перестройки нейронов передней Амигдалярной области миндалевидного комплекса мозга
Сығанаҡ
http://wiki02.ru/encyclopedia/Hismatullina_Zuhra_Rashidovna/t/15764
http://bashenc.online/ru/articles/74189/
Ядьва
Ядьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Исыл йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Овидий
Публий Овидий Назон (лат.  Publius Ovidius Naso ; б. э. т. 43 йылдың 20 мартында, Сульмо — б. э. 17 йәки 18 йыл, Томис) — Боронғо Рим шағиры. Иң тәү сиратта «Метаморфозалар» һәм «Мөхәббәт фәне» (лат.  Ars amatoria , башҡа тәржемәһе «Мөхәббәт сәнғәте») поэмалары, шулай уҡ мөхәббәт элегиялары авторы булараҡ билдәле. Бер фараз буйынса, ул пропагандалаған мөхәббәт идеалдарының император Августың ғаилә һәм өйләнеүгә ҡарата рәсми сәйәсәтенә тап килмәгәнлегенән, шағир көнбайыш Ҡара диңгеҙ буйына һөргөнгә ебәрелә, һәм шунда ғүмеренең һуңғы көндәрен уҙғара. Овидийҙың Европа әҙәбиәтенә, шул иҫәптән, 1821 йылда уға күләмле шиғри юлдар бағышлаған Пушкинға тәьҫире ҙур була. .
Биографияһы
Овидий б. э. т. 43 йылдың 20 мартында (Рим ҡалаһына нигеҙ һалынған көнөнән 711-се йылында) Сульмо ҡалаһында, пелингтар округында, Лациумдан көнсығышта (таулы Урта Италияла) йәшәгән тау саба ҡәбиләһендә тыуған. Овидий үҙенең тыуған урыны һәм ваҡытын «Хәсрәтле элегииялар»ының береһендә аныҡ билдәләй (Trist., IV, 10). Уның нәҫеле элек-электән һыбайлылар ҡатламына ҡараған; шағирҙың атаһы хәлле кеше булған һәм улдарына яҡшы белем биргән. Римдәге атаҡлы уҡытыусылар мәктәбенә йөрөгәндә, Овидий бала сағынан уҡ үҙендәге шиғриәткә булған көслө ынтылышы барлығын аңлай: шул уҡ элегияһында (Trist., IV, 10) ул, хатта теҙмә әҫәр (проза) яҙырлыҡ урында ла, ҡәләменән шиғри юлдар эркелеүен таный. Атаһының ихтыярына буйһоноп, Овидий дәүләт хеҙмәтендә эшләй, ләкин түбәнге вазифаларҙы биләп ҡарағандан һуң, шиғриәт менән шөғөллөнеүҙе өҫтөн күргәнлектән, был эштән баш тарта. Атай-әсәһенең теләге буйынса иртә өйләнһә лә, ул тиҙ арала айырылышырға мәжбүр була; икенсе никахы ла уңышһыҙ була һәм оҙаҡҡа һуҙылмай; бары өсөнсө никахы ғына, ҡатынының тәүге иренән бер ҡыҙы булыуға ҡарамаҫтан, ныҡлы һәм бәхетле була, тип раҫларға мөмкин. Овидийҙың үҙ балалары булмай. Афинаға, Кесе Азияға һәм Сицилияға сәйәхәте менән белемен арттырып һәм әҙәбиәт өлкәһендә сығыш яһап, ул халыҡ иғтибары үҙәгенә эләгә һәм Гораций, Проперция кеүек шағирҙар менән дуҫлаша. Тибуллдың иртә үлеменең ике шағир араһында дуҫлыҡ ептәре нығынып китеүгә аяҡ салғанын һәм Вергилийҙы (ул Римдә йәшәмәгән) аҙ ғына күреп ҡалыуын Овидий ғүмере буйы үкенес менән хәтерләгән.
Б. э. 8 йылында хәҙер беҙгә асыҡ булмаған сәбәптәр арҡаһында (ғалимдар бер нисә фараз әйтә) император Октавиан Август Овидийҙы Томы ҡалаһына һөргөнгә ебәрә, шунда 17 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 18 йылда), ул вафат була.
Ижады
Үҙенең һүҙҙәренән билдәле булғанса, «төҙәтеү өсөн» утта яндырғандарын һанамаһаң, Овидийҙың «Героидалар»ы (Heroides) һәм мөхәббәт элегиялары беренсе ижади тәжрибәһе өлгөһө. Овидийҙың шиғри һәләтенең сағыулығы уның "Героидалар"ында ла тойолоп тора, әммә Рим йәмғиәтенең иң төп иғтибарын ул үҙенең тәүҙә биш китап булып, «Amores» тигән исем аҫтында сыҡҡан, бөгөнгө көндә 49 шиғырҙан торған өс китабы менән йәлеп итә. Был мөхәббәт элегияларының эстәлеге күпмелер дәрәжәлә шағирҙың үҙенең мөхәббәт кисерештәренә нигеҙләнгән, тип уйлайбыҙ. Ул мажаралар, шағирҙың әйтеүенсә, уйлап сығарылған дуҫ ҡыҙы Коррина исеме менән бәйле, һәм улар бөтөн Римде шау-гөр килтерә (totam cantata per Urbem Corinna). Рим әҙәбиәтендә үҙенең классиктары менән дан тотҡан был таралған формала Овидийға, һәләтен бар көсөнә күрһәтеп, үҙенең исемен яңғыратыу һәм популярлаштырыу мөмкинлеге тыуа. Был элегияларҙың һуңғыһын тамамлап, ул үҙен, ни дәрәжәлә Мантуя даны менән Вергилийға, Верона — Катуллға рәхмәтле булһа, шул саҡлы уҡ үҙенең халҡы пелигндарҙы данлаусы итеп күрһәтә. Бәхәсһеҙ, был элегияларҙағы фекер иркенлеге, уның үҙ аллылығы, тапҡырлыҡ һәм мәргәнлек балҡышы шағирҙың поэтик даланының ташып тороуын раҫлай. Был элегияларҙа, күреүебеҙсә, бер ниндәй ҙә метрик ҡыйынлыҡтарға бирешмәгән тормош күҙәтеүҙәре, деталгә ҙур иғтибар һәм версификаторлыҡ таланты урын алған. Шуға ҡарамаҫтан, Овидийҙың ижад юлының иң әһәмиәтле өлөшө киләсәк йылдарға ҡайтып ҡала.
«Мөхәббәт фәне»
Овидийҙың II китабының 18-се элегияһында, ҡулъяҙмаларында һәм баҫмаларында алдан әйтеп киленгән «Ars amatoria» («Любовная наука», «Наука любви») атамалары менән бирелгән, ә шағирҙың үҙенең әҫәрҙәрендә ғәҙәттәгесә «Ars» тип йөрөтөлгән артабанғы әҫәрҙәре ҙур резонансҡа эйә була. Был — Овидийҙың башҡа әҫәрҙәре кеүек ук, элегик размер менән яҙылған һәм үҙенең эсенә тәүҙә ирҙәргә ҡатын-ҡыҙ мөхәббәтен ниндәй алымдар менән яуларға һәм һаҡларға өйрәткән өгөт-нәсихәт туплаған(1 и 2 китаптар), ә һуңғараҡ ҡатын-ҡыҙҙарға нисек ир-атты үҙенә ҡаратып алыу һәм уларҙы үҙенә бәйләү юлдарын асып һалған өс китаптан торған дидактик поэма. Был әҫәр, ҡайһы берҙә эстәлегенең әхлаҡ нормаларына тура килмәүе менән айырыла — автор рәсми әхлаҡ алдында уны ҡәтғи тәртип ҡағиҙәһенә мотлаҡ рәүештә буйһонорға тейеш тип ҡаралмаған иреккә ебәрелгән ҡатын-ҡыҙ һәм ситтән килгән ҡатын-ҡыҙға ҡағылышлы булыуы менән аҡларға тырыша. (Trist., II, 303). Был әҫәр, әҙәбиәт күҙлегенән ҡарағанда ла, бик шәп һәм автор талантының тулы өлгөргәнлеген, уны, һәр күренеште ентекле өйрәнеп, бер картина артынан икенсеһен балҡытып, оло ҡәтғилек, ихтыяр көсө менән һүрәтләй алған ижадсы итеп таныта. Был әҫәр б. э. т. 2—1 йылдарҙа, шағирға 41—42 йәш булғанда яҙылған. «Мөхәббәт фәне» менән бер тапта Овидийҙың ошо рәттә торған «Medicamina faciei» атамалы әҫәренең 100 шиғри юлы ла яҙылған. Овидий "Мөхәббәт фәне"нең (205-се юл) «Medicamina formae» («Матурлыҡ саралары») атамалы III китабын, бәләкәй күләмле булһа ла, уға һалынған тырышлығы менән (parvus, sed cura grande, libellus, opus) бөйөк, әҙер әйбер, тип күрһәтә ҡатын-ҡыҙға. Әҫәрҙең бөгөнгәсә килеп еткән өҙөгөндә ҡатын-ҡыҙ битен дөрөҫ тәрбиәләү сараларын тәҡдим итә. «Мөхәббәт фәне» әҫәренән һуң Овидий, киләсәктә лә Амурға хеҙмәт итеүҙән баш тартмағанын танып, кемдәргә мөхәббәт ауыр йөк кеүек тойола, кемдәр унан ҡотолорға теләй, шуларға «Мөхәббәттән дарыу» («Remedia amoris») тигән поэмаһын баҫтырып сығара. Овидий, бығаса тотҡан йүнәлешендә эшләү мөмкин булмағас, башҡа сюжеттар эҙләй башлай. Бер аҙҙан ул мифологик, дини риүәйәттәрҙе эшкәртеүгә тотона, һәм һөҙәмтәлә «Метаморфозалар» һәм «Фасттар» тигән ике капиталь әҫәре донъя күрә.
Һөргөн
Әммә был ҡиммәтле хеҙмәттәрен аҙағына еткергәнсе, уның яҙмышын тамырынан үҙгәрткән ҡаты һынауға дусар ителә. 8 йылдың көҙөндә Овидий көтмәгәндә Август тарафынан гет һәм сарматтарҙың ҡырағай иленә, Ҡара диңгеҙ буйындағы Томы ҡалаһына (хәҙер Румыниялағы Констанца) һөргөнгә ебәрелә. Император Августың һарайына үҙенең ҡатыны аша яҡын торған кешегә ҡарата шундай ҡаты күрһәтмәнең сәбәбе беҙгә билдәле түгел. Овидий үҙе уны error (хата), тип атай, ләкин ни өсөн икәнен аңлатмай (Tristia, II. 207: Perdiderint cum me duo crimina, carmen et error: Alterius facti culpa silenda mihi est), һәм был Юлий Цезарҙың күңел яраларына тоҙ һибеү кеүек булыр, ине тип әйтә. Уның ғәйебе император йортона интим зыян килтереүҙәлер, уның намыҫына, ғорурлығына тейгән, тыныслығына янағандыр. Әммә быға яуап алырға тырышҡан ғалимдарҙың барлыҡ фараздары ла ерлекһеҙ. Әммә был ҡараңғы тарихҡа берҙән-бер яҡты нур һиберлек бер мәғлүмәт бар, Овидий хәтерләгәнсә, ул ирекһеҙҙән бер енәйәттең (Trist. II, 5, 49) шаһиты була, һәм бар гонаһы уның шуны күргән күҙе булыуында ғына. Бындай язаның икенсе сәбәбе йырағыраҡта, әммә ул сәбәп мөһимерәк — шағир уны «аңһыҙ фән», йәғни «Ars amatoria» (Ex Ponto, II, 9, 73; 11, 10, 15), тип атай һәм шуның арҡаһында уны «бысраҡ фәхишәлек уҡытыусыһы» тип ғәйепләгәндәрен йәшермәй. Понттан яҙған хаттарының береһендә (IV, 13, 41 — 42) ул, һөргөнгә оҙатылыуының беренсе сәбәбе тап бына уның «шиғырҙары» икәнен әйтә (nocuerunt carmina quondam, primaque tam miserae causa fuere fugae).
«Хәсрәтле элегиялар»
Ҡара диңгеҙ ярҙарына һөргөн шағирҙың яңы хәле менән бәйле шиғырҙарына сәбәп була. Овидийҙың бөтмәҫ талантын иҫбатлай улар, сөнки шағир бәләгә тарығас, уның ижады башҡа колоритлы була, Овидий бөтөнләй башҡа кәйефтә күренә. Бойоҡ көндәренең һөҙөмтәһе — уның юлда яҙып башлаған, һәм һөргөндә өс йыл дауамында үҙенең ҡайғылы хәлен, яҙмышына зарланыуын, Августың үҙен ярлыҡауына өмөт итеп яҙған «Хәсрәтле элегиялары» йәиһә «Хәсрәт» (Tristia) китабы. Был элегиялар үҙенең атамаһына тулыһынса тап килеп тора, биш томда сыға һәм бигерәк тә ҡатынына, ҡайһы берҙәре — ҡыҙына, дуҫтарына, ә китаптың икенсеһе, иң ҙуры — Авгусҡа мөрәжәғәт һымаҡ ижад ителгән. Был һуңғы китапта шағирҙың һәм император шәхесе араһындағы мөнәсәбәттәрҙе һүрәтләгәндә, Августың бөйөклөгөн, батырлығын юғары күтәреп, унан ғәфү үтенеп, үҙен кәмһетеп кенә ҡалмай, шул уҡ ваҡытта шиғырҙарындағы тойғолары, нисек уйлаһалар ҙа, таҙа булыуын, тормошо саф ҡоролоуын, тик шиғриәте генә уйынсаҡ икәнен дәлилләй. Һуңғараҡ Марциал да, үҙенең эпиграммаларының йөкмәткеһен аҡларға тырышып, шундай өндәмәләр яҙған. Был элегияларҙа йөкмәткеләре буйынса ләззәт шиғырҙары яҙған бик күп грек һәм рим шағирҙарының исеме телгә алына; шулай уҡ сиктән артыҡ тәүфиҡһыҙ йөкмәткеле һәм күмәк халыҡты аҙғынлыҡҡа өйрәтеүсе мәктәп ролен үтәгән рим мимик сәхнәләштереүҙәре хаҡында ла яҙыла, һәм бының өсөн уларҙы бер кем дә тәнҡитләмәй тиелә.
«Хәсрәтле элегиялар»ҙан һуң дүрт китаптан торған «Понтия хаттары» (Ex Ponto) яҡты донъя күрә. Альбинованға һәм башҡа заттарға йүнәлтелгән элегияларының йөкмәткеһе элеккесә булһа ла, «Хаттар»ҙың һәләт яғынан ҡайтыш булыуы күҙгә ташлана. Быны Овидий үҙе лә тойған, ул (I, 5, 15) үҙенең яҙғандарынан оялыуын йәшермәй. Һәм шиғырҙарының көсһөҙлөгөн, саҡырып килтерергә тырышһа ла, музаның тупаҫ геттар янына килергә теләмәгәнлеге, ә яҙылғанды төҙәтерлек көсө юҡлығын йәрәхәтле күңеленә һәр көсөргәнеш ауыр тәьҫир итеүе менән аңлата. Авторҙарҙың «Хаттар»ҙан цитатаһы йыш ҡына уҡыусының үҙенә ҡарата кеселекле булыуын үтенеү мәғәнәһендә ҡулланыла. Хәленең ауырлығы уның рух азатлығын тотҡарлай; шағирҙың фантазияһы осошон ҡыҫа. Шиғырҙарҙа сағылған арытҡыс монотонлыҡ, минорлы тон менән тоташып, ауыр үлемесле тойғолары менән — беренсе дәрәжәле таланттың, шул ҡыҫаныс, тәбиғи булмаған шарттарға ҡуйылып, үҙенең тел һәм шиғыр төҙөлөшөндә кәрен юғалта барыуы менән тәьҫир итә. Әммә Ҡара диңгеҙ буйынан Римгә оҙаҡ һәм етди эшкәртеп кенә өйрәнерлек һәм Овидийҙың таланты ғына уларҙы йүгәнләй алырлыҡ нәмәләр килеп еткән.
«Метаморфозалар»
Шундай әҫәрҙәрҙең береһе «Метаморфозалар» («Әүерелеүҙәр»), 15 китапта, Хаос дәүеренән башлап Юлий Цезарҙең йондоҙға әүерелеү осорона тиклем, грек һәм рим мифтарындағы әүерелеүҙәрҙе хикәйәләгән ҙур хеҙмәт. Поэтик күркәмлеге менән бөйөк был хеҙмәтте Овидий, Римдә йәшәгәндә үк башланған һәм тамамланған булһа ла, шағирҙың көтөлмәгәндә күсеп китеүе сәбәпле, баҫылып сыҡмаған була. Етмәһә, һөргөнгә китер алдынан, йөрәге ярһыған мәлдә, шағир ҡулъяҙманы яндырған, ярай әле, бәхеткә ҡаршы, был әҫәрҙән бер нисә список (күсермә) һаҡланып ҡалған була. Овидий, списоктарҙы ҡарап сығып, Томыла уға өҫтәмәләр керетә, шулай итеп, күләмле әҫәр баҫылып сыға. «Метаморфозалар» — грек мифтары менән һуғарылған бай йөкмәткеле әҫәр булып етешкән, сөнки Овидий уны ғәжәйеп көслө, һайыҡмаҫ, фантазия, яңы буяуҙар, бер предметтан икенсе предметҡа еңел күсеүҙәр, шиғри балҡыш менән поэтик һүрәтләүҙәр менән — шулай шәп эшкәрткән. Был хеҙмәттә һоҡланғыс ысын талант тантанаһын күрмәй мөмкин түгел. Шуның өсөн дә был әҫәр һәр саҡ күп уҡылған һәм борон замандарҙан бирле,XIV быуаттағы Максим Плаундтың грек теленә тәржемәһенән бирле, башҡа телдәргә тәржемә ителеп килгән. Рәсәйҙә лә уның проза һәм шиғри тәржемәләре аҙ түгел; уларҙың дүртеһе XIX быуаттың 70—80 йылдарында донъя күрҙе.
«Фастар»
Овидийҙың икенсе етди һәм күләме менән генә түгел, әһәмиәте менән ҙур әҫәрҙәренең береһе «Фастар» (Fasti) — Римдең байрамдары һәм изге көндәренә аңлатма биреүсе календарь. Рим культына күп аңлатма биреүсе һәм Рим динен өйрәнеү буйынса мөһим сығанаҡ булып хеҙмәт итерлек ғилми поэма беҙгә бары беренсе ярты йыллыҡты һыйҙырған 6 китапта килеп еткән. Овидий был китаптарҙы Рим осоронда яҙған һәм эшкәртеп өлгөргән була. Һөргөндә, сығанаҡтар етмәү сәбәпле, эшен дауам итә алмаһа ла, автор үҙенең Римдә яҙғанын Томыла бер аҙ үҙгәртә: үҙе һөрөлгәндән һәм Август үлгәндән һуң булып үткән ҡайһы бер ваҡиғаларҙы һәм хатта 16 йылдағы Германиктың триумфын да китабына индергән ул. «Фастар» поэтик һәм әҙәби яҡтан да «Метаморфозалар»ға тиңләшә алмай, тик Овидий ғына поэтик әҫәр итә алған сюжет ҡоролоғо менән аңлатыла был; шиғырҙарында башҡа әҫәрҙәре аша таныш булған һәләтле оҫтаның ҡулы һиҙелә.
«Ibis» и «Halieutica»
Овидийҙың беҙгә килеп еткән ике әҫәре, ғөмүмән, һөргөн осоронда ғына яҙылған һәм башҡа әҫәрҙәренән айырылып тора. Шуларҙың береһе, «Ibis» (римлеләр ен ҡошо тип атап йөрөткән Египет ҡошоноң билдәле атамаһы) Овидий һөргөнгә оҙатылғандан һуң уның римлеләр хәтеренәдә һаҡланған яҡшы исемен бысратырға тырышҡан, ҡатынын да уға ҡаршы ҡуйып маташҡан дошманға сатира йәиһә пасквиль рәүешендә ижад ителгән. Овидий дошманына иҫәпһеҙ ҡарғыш оҙата, башҡа берәй әҫәрендә элегия юлдары менән түгел, ә ямб формаһында әсе телле эпиграмма яҙып, фашлармын, тип янай. Әҫәренең исемен һәм формаһын Овидий Аполлоний Родосскийға бағышлама яҙған Александрия шағиры Каллимахтан алған.
Башҡалары менән бәйләнмәгән икенсе әҫәре «Halieutica» балыҡсылыҡҡа бағышланған дидактик поэма. Ул әҫәрҙән беҙгә Ҡара диңгеҙ балыҡтары һәм уларҙың үҙенсәлектәре бирелгән бер өҙөк кенә билдәле. Был хеҙмәткә, сюжетында махсус белем тупланғанлыҡтан, Плиний үҙенең «Тәбиғәт тарихында» (XXXII, 5) һылтанма яһай, шунан башҡа ул әҙәби яҡтан әллә ни иҫ китерлек тә түгел.
Юғалған әҫәрҙәре
Юғарыла әйтелгән ике әҫәре һаҡланған тинек, ә Овидийҙың йәш саҡтағы әҫәре һәм был әҙәби төрҙөң иң яҡшы өлгөһө тип һаналған «Медея», трагедияһы беҙгә килеп етмәгән. Уның тураһында ысын күңелдән Квинтилиан (X, 1, 98) яҙа, Тацит үҙенең «Ораторҙар тураһында һөйләшеүендә» (гл. 12) иҫкә ала. Беҙгә шулай бер өлөшө Римдә, икенсе өлөшө Томыла ижад ителгән бер нисә әҫәре һәм иң һуңғыһы — гет телендә яҙылған Авгусҡа панегиригы килеп етмәгән, уның тураһында Овидий үҙе Понтия хаттарының береһендә (IV, 13, 19 и сл.) яҙған. Бер юлы аҡламаһалар ҙа, исмаһам, яҙмышы бер аҙ еңеләйеүенә ышанысын юғалтмай шағир. Әммә шағирҙың был өмөттәре тормошҡа ашмай ҡала. Август та, Тиберийға мөрәжәғәт итһә лә һөргөндән кире ҡайта алмай: бәхетһеҙ шағир 17 йылда Томыла үлә һәм ҡала ситендә ерләнә.
Тәржемәләр
«Loeb classical library» серияһындағы әҫәрҙәре 6 томда сыҡҡан: «Collection Budé» серияһындағы баҫмалар: Ovide.
рус теленә тәржемәләре
Пётр I заманында поляк Валериан Отфиновскийҙың Овидий «Метаморфозалар»ының тәржемәһенә таянып, ике тапҡыр рус теленә прозаик формала аңлатмалар менән тәржемә ителә, әммә был тәржемәләр баҫылып сыҡмай. . 1795 йылда А. В. Подосинов И. Е. Срезневскийҙың «Тристий» ҙың латинса-русса аңлатмалы публикацияһын Рәсәй овидиеведениеһындағы әһәмиәтле ваҡиға тип атаны. . Травестий переложениеһын (ауҙарылмаһын) Н. Осипов сығарҙы: «Энеевса эшкәртелгән Овидийҙың мөхәббәт ижады…» СПб, 1803. 81 стр.".
Һайланма шиғырҙары XIX быуат аҙағы-XX быуат башында Рәсәй мәктәптәре өсөн күп тапҡырҙар баҫылып сыға.
Зөлҡәрнәев
Зөлҡәрнәев — фамилия.
Уяндыҡ
Уяндыҡ (Уяндыково) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 182 кеше. Почта индексы — 452274, ОКАТО коды — 80230856008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы
Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы (7 февраль 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-фольклорсы. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1999 йылдан — төп, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).
Биографияһы
Фәнүзә Айытбай ҡыҙы Нәҙершина 1936 йылдың 7 февралендә Башҡорт АССР-ы Ауырғазы районы Иҫке Мораҙым ауылында тыуған. 1959 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаған.
1954—1959 йылдарҙа Ауырғазы районында рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, ВЛКСМ-дың район комитетында бүлек мөдире булып эшләй.
1962 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты фәнни эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнә: 1973 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1999 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнүзә Нәҙершинаның ғилми эшмәкәрлеге башҡорт фольклорының афористик һәм сәсмә жанрҙарын өйрәнеү менән бәйле. Фольклор буйынса халыҡ-ара һәм төбәк конференцияларында, симпозиумдарҙа ҡатнаша. Бер нисә монография авторы. Халыҡ ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен йыйыусы, башҡорт фольклорын руссаға тәржемә итеүсе булараҡ киң билдәле.
Алтай дәүләт медицина университеты
Алтай дәүләт медицина университеты — Барнаул ҡалаһындағы медицина һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге юғары уҡыу йорто. 1954 йылдың 7 авгусында асыла. 1994 йылға тиклем институт статусына эйә була. Көнбайыш Себерҙең алдынғы медицина университеттарының һәм академияларының береһе булып тора. Университетта Рәсәйҙән һәм сит илдәрҙән 5000-дән ашыу студенттар, ординаторҙар һәм аспиранттар уҡый. Бөгөнгө көндә Алтай крайында эшләгән табиптарҙың һәм провизорҙарҙың 90%-тан күберәге АДМУ-ны тамамлаған. Университет шулай уҡ медицина һәм фармацевтика кадрҙарын әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү буйынса өҫтәмә профессиональ һәм өҙлөкһөҙ медицина белеме биреүҙе тормошҡа ашыра.
Тулы атамаһы: Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының  белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Алтай дәүләт медицина университеты». Ҡыҫҡартылған атамалары:Рәсәй һаулыҡ һаҡлау министрлығының ФГБОУ ВО АГМА.
Әлеге ваҡытта АДМУ-ның ректоры медицина фәндәре докторы, профессор Ирина Игоревна Шереметьева.
Тарихы
Университетҡа РСФСР Министрҙар Советының 1954 йылдың 7 авгусындағы 8651-р ҡарары буйынса Алтай дәүләт медицина институты (АГМИ) булараҡ нигеҙ һалына. Әммә, институттың тыуған көнө тип 1954 йылдың 1 октябре, дауалау факультетының (ул ваҡытта был берҙән-бер) тәүге 250 студенты уҡый башлаған көн ҡабул ителгән. 1960 йылда табиптарҙың тәүге сығарылышы була. 1978 йылда институтҡа Ленин комсомолы исеме бирелә. 1994 йылда институт университет статусы ала.
Структураһы
Алтай дәүләт медицина университеты медицина һәм фармацевтика хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү, белемен күтәреү һәм квалификацияһын күтәреү буйынса, ғәмәли һаулыҡ һаҡлау менән тығыҙ бәйле тармаҡлы структура булып тора.
Хәҙерге ваҡытта АДМУ составында 6 факультет, 38 теоретик һәм клиник кафедра, Алтай крайы территорияларында уҡыу һәм производство практикаһы үтеү өсөн 151 база, ике махсуслаштырылған филиалы менән симуляция үҙәге, 3 институт, 3 клиник ғилми лабораторияһы, үҙенең күп профилле клиникаһы: Консультатив-диагностика үҙәге, Профессор клиникаһы, стоматология поликлиникаһы бар.
Дауалау факультеты
Дауалау факультеты 1954 йылда булдырылған һәм АДМУ-ның иң боронғо, Алтай крайындағы юғары уҡыу йорттарының бөтә факультеттары араһында иң ҙуры (студенттар һаны буйынса) һәм Рәсәй Федерацияһының медицина юғары уҡыу йорттарының факультеттары араһында иң эреләренең береһе. 1966 йылға тиклем берҙән бер факультет була. Дауалау факультетының алты курсында 2,7 меңдән ашыу кеше уҡый. Буласаҡ табипты әҙерләү 75 дисциплина буйынса, университеттың уҡыу корпустарында, шулай уҡ Барнаул ҡалаһының дауалау учреждениелары базаһында тормошҡа ашырыла. Факультет «дауалау эше» әҙерлеге йүнәлеше буйынса белгестәр әҙерләй. Бөгөнгө көндә факультетҡа йыл һайын 600-гә яҡын кеше ҡабул ителә.
Педиатрия факультеты
Педиатрия факультеты 1966 йылда асыла. Хәҙерге ваҡытта педиатрия факультетында 700-ҙән ашыу студент «Педиатрия» һөнәре буйынса әҙерлек үткән. Йыл һайын 150-гә яҡын кеше ҡабул ителә.
Стоматология факультеты
Стоматология факультетына 1990 йылда тәүге студенттар ҡабул ителә, ә 2002 йылда факультет базаһында университеттың стоматология клиникаһы асыла. Стоматология факультеты асылғандан алып АДМУ 1000-дән ашыу табип-стоматолог әҙерләгән. Бөгөнгө көндә стоматология факультетында «Стоматология» һөнәре буйынса әҙерлек үтеүсе 550-нән ашыу студент уҡый. Йыл һайын уртаса 150 кеше ҡабул ителә.
Фармацевтика факультеты
Фармацевтика факультеты 1975 йылда асыла. Бөгөнгө көндә йыл һайын уртаса 50 кеше ҡабул ителә. Факультетта бөтә эшмәкәрлеге осоронда яҡынса 4000 провизор әҙерләнгән, улар Алтай крайында, шулай уҡ унан ситтә эшләйҙәр.
Медицина--профилактика факультеты
2001 йылда медицина-профилактика факультеты асыла, уға Алтай крайының, Алтай һәм Тыва Республикаларының санитар хеҙмәтен кадрҙар менән тәьмин итеү мәсьәләһен хәл итеү бурысы ҡуйыла. Факультет профилактик медицина өлкәһендә эшләү өсөн белгестәр — гигиенистар, эпидемиологар әҙерләй. Факультетта бөтә эшмәкәрлеге осоронда медицина-профилактика йүнәлешендә 300-ҙән ашыу йәш белгес әҙерләнгән. Әлеге ваҡытта уларҙың 150-һе Алтай крайында Роспотребнадзор хеҙмәтендә (шул иҫәптән 89 уҡыусы маҡсатлы йүнәлеш буйынса), 97 тамамлаусы — крайҙың дауалау-профилактика учреждениеларында, шулай уҡ башҡа төбәктәрҙең Роспотребнадзор хеҙмәтендә эшләп йөрөйҙәр. Йыл һайын 50-ләп кеше ҡабул ителә.
Сит ил студенттары факультеты
Сит ил студенттары факультеты АДМУ Ғилми советы ҡарары буйынса 2016 йылдың октябрендә булдырылған. Күпселек уҡыусылар (320 кеше) билингваль программалар буйынса «Дауалау эше», «Стоматология» һәм «Фармация» һөнәрҙәре буйынса әҙерлек үтәләр. Билингваль уҡытыуҙы юғары квалификациялы штаттағы һәм саҡырып килтерелгән хеҙмәткәрҙәр тормошҡа ашыралар, улар араһында үҙ предметын, шулай уҡ инглиз телен юғары профессиональ кимәлдә белгән профессорҙар, доценттар һәм уҡытыусылар.
Өҫтәмә профессиональ белем биреү институты
Өҫтәмә профессиональ белем биреү институты (ДПО) өҫтәмә һөнәри белем биреү программаларын тормошҡа ашыра. Өҫтәмә профессиональ белем биреү программалары буйынса уҡытыу бюджет нигеҙендә 34 һөнәр буйынса, килешеү нигеҙендә 70-тән ашыу һөнәр буйынса алып барыла.
Уҡытыусылар составы
Бөгөнгө көндә университетта 450-нән ашыу уҡытыусы эшләй, уларҙың 80 проценты ғилми дәрәжәгә эйә. Һәр бишенсе — фән докторы. Профессор-уҡытыусылар составында 2 Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, 2 Рәсәйҙең атҡаҙанған эшмәкәре, 121 фән докторы, 330 фән кандидаты, 31 Рәсәйҙең атҡаҙанған табибы, 12 Рәсәй Юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре бар.
Уҡыусылары
Уҡыусыларҙың дөйөм һаны 5000-дән ашыу кеше. Йыллыҡ планлы ҡабул итеү — специалитет программаларына 1200 тирәһе студент, 250-нән ашыу кеше клиник ординатура программаһы буйынса һәм 10 кеше аспирантура программаһы буйынса.
Сит ил студенттары — 350 кеше (2015 йыл мәғлүмәттәре). АДМУ-ға йышыраҡ Ҡаҙағстандан (52%-тан күберәк) һәм Тажикстандан (40 %) уҡырға киләләр, Әзербайжандан, Ҡырғыҙстандан, Төркмәнстандан, Үзбәкстандан, Украинанан, Монголиянан, Нигериянан һәм Афғанстандан студенттар бар. Шулай уҡ студенттарҙы ҡабул итеү буйынса Һиндостан, Ҡытай, Корея менән килешеүгә ҡул ҡуйылған.
Рейтингы
Йыл һайын үткәрелгән RAEX «Топ-Рәсәйҙең 100 юғары уҡыу йорто» рейтинг агентлығы рейтингы буйынса, АДМУ 2015 йылда уҡ 82 урында, 2016 йылда — 83 урында була, ә 2017 йылдан был рейтингка инмәй, был университеттың уҡыу сифаты һәм матди базаһы, шулай уҡ фәнни потенциалы түбәнәйеүе тураһында һөйләй
ARES-2019 (Academic Ranking world of Universities-Standard European) рейтингында АДМУ 200-ҙән 98-се урында тора, был шулай уҡ университеттың ағымдағы хәленә тап килә
Рәсәй юғары уҡыу йорттарының талап ителеүсәнлек милли рейтингында («Социаль навигатор» проекты) илдең 48 медицина юғары уҡыу йортонан АДМУ беренсе төркөмгә инә.
Эмбриология
Эмбриология (ἔμβρυον — эмбрион, яралғы+ баш  — тәғлимәт) —яралғының үҫешен (эмбриогенез) өйрәнеү фәне.
Яралғы тип организмдың иртә үҫеш стадияһын, йәғни тыуғанға тиклем йәки йомортҡанан сыҡҡанға тиклемге, ә үҫемлектәр осрағында шыта башлағанға тиклемге үҫеш дәүерен атайҙар.
Күп кенә ғалимдар эмбриология фәнен үҫеш биологияһына  синоним булараҡ ҡабул итәләр.
XX быуат уртаһына тиклем был фән тармағын «эмбриогения» тип атап киләләр.
Эмбриология тере организмдарҙың түбәндәге үҫеш этаптарын өйрәнә:
Эмбриологияның фән булараҡ үҫеш тарихы
Эмбриональ үҫеш тураһында тәүге күҙаллауҙар башлап Аристотель менән Гиппократ (б. э. тиклем iv быуат) хеҙмәттәрендә күренә башлай.
Гиппократ (460—370 до н. э.) хеҙмәттәрендә эмбриология фәне үҫешендәге преформация йүнәлешенең төп асылы ята: «Яралғының бөтә тән өлөштәте лә бер үк ваҡытта барлыҡҡа килә. Был тәғлимәткә ярашлы, буласаҡ организмдың барлыҡ ағзалары ла алдан уҡ формалашҡан була. Артабан ул бер ниндәй үҙгәреш кисермәй, бары үҫә генә».
Ҡараштары бик тәрәнгә киткән преформистар донъя яралғандан уҡ һәр организмға киләсәкке быуындарҙың яралғылары һалынған тип һанай. Был идея, йәғни преформизм (prae — алдан, formatio — белем, praeformo — алдан төҙөлгән) тәғлимәте 17 — 18 быуат тирәһе өҫтөнлөк итә.
Преформистар үҙҙәре ике төркөмгә бүленәләр:
ХVII һәм ХVIII быуаттарҙың атаҡлы преформистары: А. Левенгук, Я. Сваммердам, М. Мальпиги, А. Галлер, Ш. Бонне.
Аристотелдең (беҙҙең эраға тиклем 384—322 .) хеҙмәттәре эмбриологиялағы эпигенез йүнәлешенә башланғыс бирә.
Ул күп хайуандарҙың яралғыларын өйрәнә. Тауыҡ йомортҡаһындағы яралғыларҙы төрлө үҫеш стадияларында асып ҡарай. Бик күп факттар туплай.
Эпигенез йүнәлеше яҡлылар йомортҡа матдәләрен файҙаланып яралғы формалаша һәм үҫешә тип һанай. «Эпигенез» терминының авторы һәм эпигенез тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы булып У.Гарвей тора.
Ул үҙенең «Хайуандарҙың тыуыуы» («О произрождении животных») тигән китабында «Бөтәһе лә (тереклек) йомортҡанан» тигән данлыҡлы принцибын иғлан итә.
Гарвей «Яралғының бер ағзаһы ла йомортҡала булмай, әммә унда ағзаларҙың барлыҡ башланғыстары ла („потенции“, то естьзадатки их развития) була» тип яҙа.
Яңырыу осоронда Д. Фабриций — итальян анатомы и хирургы акулаларҙың, ҡоштарҙың, имеҙеүселәрҙең йомортҡаларының төҙөлөшө һәм үҫеше араһында оҡшашлыҡтарҙы һәм айырмаларҙы асыҡлай.
Умыртҡалыларҙың яралғы үҫештәренә тулы сағыштырыу үткәрә һәм тикшеренеү һөҙөмтәләрен ентекләп һүрәтләй.
Тауыҡ яралғыһы үҫешенең төрлө стадияларын һүрәткә төшөрә .Бөтә асыштары 1600 йылда сыҡҡан "Яралғының үҫеше " тигән хеҙмәтендә урын алғандар ( https://spravochnick.ru/medicina/dzhirolamo_fabrichi_lat_ieronim_fabriciy_italyanskiy_anatom/ ).