cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пегов Виктор Николаевич
Пегов Виктор Николаевич (6 ноябрь 1938 йыл — 22 октябрь 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1962—2016 йылдарҙа Өфө сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. 1970 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (2011) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Виктор Николаевич Пегов 1938 йылдың 6 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Урыҫ-Юрмаш ауылында тыуған. Уның атаһы Сталинград алышы барышында хәбәрһеҙ юғалған. Һуңыраҡ рәссам үҙенең ғаиләһенә һәм әсәһенә бик күп картиналарын бағышлай. Әсәһенең портреты «Солдатка» — уның иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе.
Виктор 15 йәшендә Өфөгә килә, Моторҙар эшләү заводының «Ударник» мәҙәниәт һарайы янындағы педагог Г. В. Огородников студияһына уҡырға инә. Һынлы сәнғәттең нигеҙен шунда өйрәнә. Һуңынан Ҡаҙан сәнғәт училищеһында уҡый. Өфөгә ҡайтҡас, балалар сәнғәт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай.
1980 йылда И. Я. Яковлев исемендәге Мордва дәүләт педагогия институтының художество бүлеген ситтән тороп тамамлай.
Пегов 1964 йылдан алып Өфө сәнғәт мәктәбендә уҡыта. Пеговта уҡыған мәктәпте тамамлаусылар араһында билдәле рәссамдар М. Дәүләтбаев, М. Спиридонов, Р. Асҡаров һәм башҡалар бар.
1970 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (2011) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
В. Н. Пеговтың улы — 1965 йылда тыуған Владислав Викторович шулай уҡ рәссам.
Пегов Виктор Николаевич 2018 йылдың 22 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ижади эшмәкәрлеге
Виктор Николаевич Пегов йөҙҙәрсә картина ижад иткән: портреттар, пейзаждар, натюрморттар. Уларҙың күптәре тарихи темаға арналған.
Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), Башҡортостан Республикаһы эске эштәр министрлығы музейы (Өфө), Милли музей, В. И. Ленин йорт‑музейы коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Картиналары: «Солдатки», «Первоклассница» , «Боец стройотряда», 1975 , «Серебристый день», киндер, май, 1989 йыл, «Китап менән натюрморт», к. м., 1970 йыл, «Портрет геофизика», «Портрет уфимки».
«Солнечный день», «Верба распускается», «Дворик». «Лиля», «Дети», «Трактористки. Годы военные», «Геофизик Смирнов», «Старик — конюх за работой».
Шәхси күргәҙмәләре
Өфө (1974, 1978, 1985, 1989, 2001, 2003—04, 2006, 2009, 2013)
Адаткан
Адаткан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өҫән бағаналары
Тасуирламаһы
Өҫән бағаналары ҡая һәм бүленгән ҡая таштарынан һәм ҙур ҡом ҡиҫәктәренән ғибәрәт. Ҡомташ ҡаяларҙың ярыҡтары күп, уларҙа уйымдар һәм ҙур булмаған эол мәмерйәләр күп. Арҡа түбәһендә ятҡан асыҡ-һоро ҡомташ киҫәге иғтибарға лайыҡ, уның оҙонлоғо 15 м һәм бейеклеге 7 м. Унан Өҫән үҙәненә матур күренеш асыла.
Ҡая-бағаналар геологик һәм яҡтың иҫтәлекле урыны булып тора. Айырым Өҫән «бағаналары» ҙур булмаған мәмерйәләргә эйә. Арҡаның абсолют бейеклеге 220 м тәшкил итә, Ҡыҙылташ ауылы тирәһендә ул 107 м тиклем күтәрелә. Уларҙың иң ҙуры Ҡыҙылташ ауылы эргәһендә урынлашҡан. Уның тәрәнлеге 4 м, киңлеге 2,5 м тәшкил итә.
Өҫән бағаналары ҙур эстетик әһәмиәткә эйә һәм тәбиғәттең геологик ҡомартҡыһы булып тора.
Тумба
Тумба — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Тумба
Фершампенуаз (Силәбе өлкәһе)
Фершампенуаз — Силәбе өлкәһендәге Нуғайбәк районы ауылы. Фершампенуаз ауыл биләмәһенең административ үҙәге
Географияһы
Ауыл Яйыҡтың һул ҡушылдығы Ғөмбәй йылғаһын буйында, дала зонаһында, Магнитогорск ҡалаһынан 60 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, Силәбенән 210 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Тарихы
Нуғайбәктәр Ырымбур казак ғәскәре сафында Францияның Фер-Шампенуаз (fr:Fère-Champenoise коммунаһы исеме менән аталған) ҡалаһы янында яу тотҡан. 1814 йылдың 25 мартында казак ғәскәрҙәре бында еңеүгә өлгәшкән. Ырымбур губернаторы һәм хәрби тораҡ пункттар департаменты «Яңы төҙөлгән тораҡ пункттарға исем биреү тураһында» ҡарары менән рәсәй ғәскәре еңеүҙәре хөрмәтенә тарихта ҡалыр исемдәр бирелгән. Силәбе өлкәһе көньяғында урынлашҡан, рәсәй ғәскәре еңеүе иҫтәлегенә аталған башҡа ауылдар (Чесма, Берлин,Париж, Париж, Порт- Артур, Лейпциг, Варна, Бреды, Арси, Кассель) менән бер рәттән нуғайбәк ауылына Фершампенуаз атамаһы бирелгән.
Нуғайбәктәрҙең был тарафҡа килеп сығыуы 1730—1740 йылдарҙа Рәсәй империяһының колонизация сәйәсәте менән бәйле, ул ваҡытта Урал дала һыҙатында Ырымбур оборона линияһы төҙөлә һәм 1735—1741 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары баҫтырыла. «Нығытмалы колонизация» механизмы - яуланған сиктәрҙе нығытыу һәм казактар күсереп килтереү һәм нығытмаларҙа урынлаштырыу.
Ҡыҙылҡом
Ҡыҙылҡом йәки Ҡыҙыл-Ҡом (Qizilqum, Қызылқұм; төрки телдәренән урыҫсаға тәржемә «красные пески») — Амударъя һәм Һырдаръя араһында, Үзбәкстанда, Ҡаҙағстанда һәм өлөшләтә Төркмәнстанда урынлашҡан ҡомло сүл. Төньяҡ-көнбайышта Арал диңгеҙе, төньяҡ-көнсығышта Һырдаръя, көнсығышта Тянь-Шань тауҙары һәм Памир-Алай армыттары, көньяҡ-көнбайышта Амударъя йылғаһы менән сикләнгән. Майҙаны яҡынса 300 мең км².
География һәм геологияһы
Сүлдә төньяҡ-көнбайышҡа табан ауған тигеҙлек (бейеклеге көньяҡ-көнсығышында 300 метр, төньяҡ-көнсығышында 53 метрға тиклем); бер нисә ябыҡ сөңгөл һәм айырымланған тауҙар — Бүкәнтау (764 м), Күлюктау (785 м тиклем), Тамдытау (Аҡтау — 922 м) һәм башҡа палеозой һәүерташтары, эзбизташ, гранит бар. Тауҙар буш, күпселек өлөшө тигеҙләнгән түбәле, ҡаялы тау биттәре. Сүлдең ҙур өлөшөн ярым нығытылған ҡом массивтары алып тора. Бигерәк тә меридиональ ҡом теҙмәләре йыш осрай. Уларҙың уртаса бейеклеге 3-тән алып 30 метрға тиклем, иң юғары бейеклеге — 75 метр. Тигеҙлек ерҙәре Арал диңгеҙенә ҡойоусы Жандаръя, Ҡыуандаръя, Һырдаръяның башҡа үҙәндәре һәм Амударьяның боронғо үҙәне — Аҡсадаръя кайнозой балсыҡтары һәм ҡомлоҡтары, төньяҡта һәм төньяҡ-көнбайышта — балсыҡһыл-ҡомһол йылға ҡатламдарынан тора; төньяҡ-көнбайышта таҡырҙар күп.
Сүл климаты киҫкен континенталь. Йәй эҫе, июлдә уртаса температура 26—29 °C, ғинуарҙа 0−9°С тиклем төшә. Яуым-төшөм йылына 100—200 мм кимәлендә, күбеһенсә ҡышын һәм яҙын яуа. Бөтә территорияла кибеп барған Жанадаръя йылғаһынан башҡа өҫтә ятҡан һыу ағымы юҡ, әммә ер аҫты һыуҙарының сөсө һыу запастары бар.
Сүл күбеһенсә уртаса бүлкәт сүлдәрендә урынлашҡан, ә көньяҡта субтропик сүлгә күсә. Тупраҡ һоро, ҡомло; тоҙло тупраҡ та осрай.
Флора һәм фаунаһы
Үҫемлектәрҙән бер йыллыҡтар төркөмөнә ингән эфемерҙар һәм күп йыллыҡтарға ҡараған эфемероидтар, шул иҫәптән Ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған ҡырағай тюльпан үҫә. Ҡом массивтары өсөн ҡомло күрән, аҡ саҡсауыл, ҡандым төрҙәре, черкез, балсыҡ юғарылыҡтарында — әрем, әремле ҡыуаҡлыҡтары. Төньяҡ-көнбайышта биюргүн менән тоҙут, кипкән үҙән буйҙарында — ҡара саҡсауыл урмандары.
Хайуандар һыуҙы күбеһенсә аҙыҡтан алып йәшәүгә күнеккән. Һыуҙа ихтыяжды кәметеү өсөн хайуандар төнгө йәшәү рәуешен алып бара. Һөтимәрҙәрҙән ҡараҡойроҡ антилопа, Урта Азия тейене һәм һары йомран, ҡом сысҡаны, ялман, бархан һәм дала бесәйе, бүре, ҡарһаҡ  төлкө, ҡом ҡуян, ярғанаттар йәшәй. Ҡоштарҙан — бүрекле һабан турғайы, сүл һылыуҡасы, һылыу туғаҙаҡ, саҡсауыл бараба, дала бөркөтө, өкө һ. б. Шулай уҡ йыландар (эфа, ҡара йылан, быуар йылан, сыбар йылан), кеҫәртке, варан, дала гөбөргәйеле лә осрай.
Хужалыҡ эшмәкәрлеге
Хужалыҡ нигеҙе булып ер аҫтын эксплуатациялау, мал үрсетеү, нәҙек йөнлө һәм ҡаракүл һарыҡсылығы тора. Сүлдең үҙәк һәм көнбайыш өлөштәрендә ҙур артезиан бассейндары табылған. Малсылыҡ үҙәктәре булған күп оазистар төҙөлә. Тауҙарҙа мәрмәр, графит, фирүзә һ. б. эшкәртелә, Моронтау, Дауғыҙ, Амантай алтын ятмалары асылған. Сүл үҙәгендә уран, фосфорит сыҡҡан урындары бар. Көньяҡта БДБ илдәре киң ҡулланған Газли газ ятҡылығы урынлашҡан. Ҡыҙылҡом аша автомобиль юлдары үтә. Ҡыҙылҡом уртаһында район үҙәге — Тамдыбулаҡ ҡасабаһы урын алған.
Ватан-әсә (Волгоград)
«Ватан-әсә саҡыра!» скульптураһы — Волгоградта Мамай ҡурғанында «Сталинград һуғышы Геройҙары» һәйкәл-ансамбленең композицион үҙәге. Донъялағы иң бейек статуяларҙың береһе, Рәсәй һәм Европалағы иң бейек статуя (постаментһыҙ — төҙөлгән мәленә һәм артабанғы 22 йыл дауамында донъялағы иң бейек статуя).
Монумент Магнитогорск ҡалаһында ҡуйылған «Тыл — фронтҡа» һәм Берлиндың Трептов паркындағы «Азат итеүсе яугир» монументтарын берләштереүсе триптихтың үҙәк өлөшө булып тора. Урал ярында ҡойолған ҡылыс Сталинградта Ватан-әсә тарафынан күтәрелеп, Бөйөк Еңеүҙән һуң Берлинда төшөрөлә, тип күҙаллана.
Дөйөм мәғлүмәт
Монумент 1959 йылдың 15 октябрендә төҙөлә башлай һәм 1967 йылдың майында тамамлана. Төҙөү ваҡытында донъялағы иң бейек скульптура була. Һәйкәл-ансамблдең төп монументында реставрация эштәре ике тапҡыр үткәрелә: 1986 һәм 1972 йылда; 1972 йылда ҡылысы алмаштырыла.
Һынды скульптор диск ырғытыусы спортсы Нина Думбадзенан, ә йөҙөн — ҡатыны Веранан күсереп эшләүе ихтимал. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, шулай уҡ скульптура өсөн Анастасия Антоновна Пешкова, Валентина Изотова йәки Екатерина Гребнева һын булып тороуы мөмкин. Шулай уҡ, фигуралар Париждағы Триумфаль аркалағы «Марсельеза» менән дә оҡшаш, һынға Ника Самофракийская статуяһы ла илһамландырған, тигән фекер йәшәй.
2010 йылдың октябрендә һәйкәлдең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса эштәр башлана.
Скульптураны төнөн прожекторҙар яҡтырта.
Техник мәғлүмәттәр
Скульптура тимер-бетондан яҙала. Барлығы 5500 тонна бетон һәм 2400 тонна металл конструкциялар (нигеҙенән башҡа) ҡулланыла.
Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге — 85 метр (скульптура үҙе), ҡуйылған плиталары менән бергә — 87 метр. Ул тәрәнлеге 16 метр булған бетон фундаментта ултыра. Ҡатын-ҡыҙҙың ҡылыстан тыш һыны бейеклеге — 52 метр. Һәйкәлдең массаһы — 8 мең тоннанан артыҡ.
Һын 2 метр бейеклектәге плитала тора, улар төп нигеҙгә урынлаштырылған. 16 метр бейеклектәге нигеҙ ул күренмәй ҙә тиерлек, сөнки уның ҙур өлөшө — ер аҫтында.
Скульптура ҡыуыш. Ул, биналағы бүлмәләр кеүек, айырым ячейка-камераларҙан тора. Тимер-бетон стеналарҙың ҡалынлығы — 25-30 сантиметр. Каркасты 117 трос тотоп тора.
33 метр оҙонлоҡтағы тутыҡмай торған ҡоростан яһалған 14 тонналыҡ ҡылыс титан менән йөҙләнгән. Ҙур ауырлыҡ һәм ел булғанда һелкенеп, уның ҡулға нығытылған урыныа ҙур көсөргәнеш тыуҙыра. Шулай уҡ титан листарының урынынан шылыуы ла көслө тауыш сығара. Шуға күрә 1972 йылда уны тулыһынса ҡоростан торған ҡылысҡа алмаштыралар. Уның өҫкө өлөшөндә, ел көсөн кәметеү маҡсатында тишектәр эшләнелә. 1986 йылда тимер конструкциялар Р. Л. Серых етәкселегендәге НИИЖБ эксперттар төркөмө күрһәтмәһе буйынса нығытыла.
1965 йылдың мартында СССР Госстройы скульптура нигеҙе торған балсыҡ ҡатламдарының Оло Иҙелгә табан шыуыуына юл ҡуймау өсөн, уны нығытырға ҡуша. 2013 йылда архитектор Владимир Церковников мәҙәниәт министры Владимир Мединскийға хәүеф хаҡында белдереп асыҡ ебәрә. Музей комплексы директоры Александр Васин был хәүефтәрҙе кире ҡаға.
Ермильевка
Ермильевка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәүлитов Вилүр Шәкирйән улы
Мәүлитов Вилүр Шәкирйән улы (17 март 1951 йыл) — педагог, һәүәҫкәр композитор. Баймаҡ районының Батыр Вәлид исемендәге премияһы лауреаты (2000). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
Биографияһы
Вилүр Шәкирйән улы Мәүлитов 1951 йылдың 17 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Күгиҙел ауылында Фәүзиә һәм Шәкирйән Мәүлитовтар ғаиләһендә беренсе бала булып тыуа. Башта тыуған ауылында уҡый, артабан — Темәс урта мәктәбендә. Совет Армияһына хеҙмәткә алынғанға тиклем «Ирәндек» совхозында токарь булып эшләй. 1969—1972 йылдарҙа Балтика флотында хеҙмәт итә. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң Ишeмбай ҡалаһының 2-се интернат-мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. 1980 йылда тыуған яҡтарына ҡайта, райондың төрлө мәктәптәрендә эшләй. Һуңғы йылдарҙа Билал ауылында төпләнеп, урындағы мәктәптә уҡытыусы булып эшләй, бер үк ваҡытта Баймаҡ балалар ижады үҙәгендә — фольклор түңәрәге етәксеһе.
Оҫта баянсы булараҡ, хеҙмәт иткән саҡта ла, студент йылдарында ла, ҡайҙа эшләһә лә — баяндан, ҡурайҙан, ғөмүмән, йыр-моңдан айырылмай. 1993 йылда үҙенең беренсе йырын яҙа — М. Юлмөхәмәтов һүҙҙәренә «Сәскә менән Күбәләк». Ошо йырҙы башҡарып, уның өлкән ҡыҙы Айгөл Баймаҡта үткән «Уйна, гармун» район конкурсында тамаша һөйөүе призына лайыҡ була, ә 1994 йылда — 1-се урынды ала.
Йырҙары
«Сулпылар» телетапшырыуында В. Мәүлитовтың йырҙары йыш ҡына башҡарыла. Шулай уҡ балалар баҡсаһында композиторҙың ижад емештәре менән бәләкәстәрҙе таныштыралар. Билдәле йырсылар Р. Харрасов, Ф.Сербаев, А.Салауатов, Ю.Һағынбаев, Б. Азаматова, М.Ҡотоев, И.Абдуллин, Ф.Йосопов, Рәмил һәм Радмир Туйсиндар, Фәнүр һәм Фәттәх Аралбаевтар В.Мәүлитовтың йырҙарын үҙ репертуарҙарына алған.
2001 йылда уның тәүге йырҙар йыйынтығы нәшер ителә.
Һыртлан (Мәләүез районы)
Һыртлан (Сыртланово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 335 кеше. Почта индексы — 453871, ОКАТО коды — 80241845007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (96 %) йәшәй.
Тарихы
Һыртлан ауылы 1786 йылғы картала юҡ, әммә уның урынында Ишем ауылы күрһәтелгән. Һыртлан ауылы 1795 йылдағы V ревизияла теркәлгән. 1783—1795 йылдарҙа Ишем ауылы Һыртлан тип атала башлаған. 23 йортта 190 кеше иҫәпләнгән. 1816 йылда Һыртлан (Мунка) ауылында барлығы 31 йорт була, унда 186 кеше йәшәгән. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса 88 йортта 542 кеше булған. 1920 йылда унда башҡорттар ҙа, урыҫтар ҙа йәшәгән (140 йортта 678 кеше). Ауылда Һыртландың улдары Әбделсәләм (1767 йылда тыуған) һәм Рәш (1753—1832) йәшәгән. Рәштең өс улы — Һайран (уның улы Яҡуп), Алтынғужа менән Алтынсура. Ауыл халҡының береһе, 1812 йылдағы һуғышта ҡатнашыусы, яу яланынан әйләнеп ҡайтмай. Ул 26 йәшлек Рәхмәтулла Мысыр улы Таһиров булған.
1842 йылда 336 кешегә 1080 бот яҙғы иген сәселә. Ужым игене тураһында белмәгән булалар.
Урамдары
Урам исемдәре :
Худая Ома
Худая Ома — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ома йылғаһының уң ярына тамағынан 268 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анна Герман
Анна Виктория Герман — (А́нна Викто́рия Ге́рман), (Anna Hörmann, Anna Wiktoria German; Anna Wiktoria German-Tucholska; 14 февраль 1936 йыл — 25 август 1982 йыл) — Польша йырсыһы һәм композиторы, немец-голланд сығышлы. Төрлө телдәрҙә, тәү сиратта урыҫ һәм поляк телдәрендә йырҙар башҡарған, донъяла билдәле йырсы. Күп милли һәм халыҡ-ара фестивалдәр лауреаты, шул иҫәптән Монте-Карло телевизион фестивалендә, Сан-Ремола, Неаполдә, Виареджола, Канныла, Сопотта үткәрелгән фестивалдәрҙә уңышҡа өлгәшкән.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Анна Герман 1936 йылдың 14 февралендә СССР-ҙа, Үзбәк ССР-ының Үргәнес ҡалаһында тыуған.
Әсәһе — Ирма Бернер (руслаштырылған исеме — Ирма Давыдовна; 15.11.1909—30.01.2007), ҡыҙ фамилияһы — Мартенс. Сығышы — Германияла йәшәгән, Екатерина II ваҡытында Рәсәйгә күсенгән голландтар ғаиләһенән. Немец теле уҡытҡан.
Атаһы — Ойген Һөрманн — (Eugen Hörmann, русса Евгений Фридрихович Герман тип йөрөткәндәр; 1909, Лодзь—11.10.1937 ) — икмәк заводында бухгалтер булып эшләгән. Күсенеп килгән немецтар улы булған. 1937 йылда шпионажда ғәйепләне ҡулға алынған һәм Ташкентта атылған. 1957 йылда аҡланған.
Аннаның әсәһе икенсе тапҡыр 1942 йылда Польша офицеры Герман Гернерға тормошҡа сыға. Поляк менән никах Ирмаға ғаиләһе менән 1946 йылда Польшаға күсенергә хоҡуҡ бирә. 1977 йылда Анна Герман Ленинола Совет-поляк хәрби берҙәмлеге музейы мемориалында була һәм сәскәләр һала.
1949 йылда ғаилә Польшаға, Вроцлав ҡалаһына күсенә.
Германдар ғаиләлә немец (плаутдич һөйләше) һәм урыҫ телендә һөйләшә. Бынан тыш Анна поляк, итальян һәм инглиз телдәрен белә.
1967 йылға тиклем ижад юлы
Италияла хөкүмәт стипендияһына стажировка үтергә барыуы аҡса етмәү арҡаһында өҙөлөп ҡала
Германға тәүге уңыш актёр һәм режиссёр Юлиан Кшивка үҙ төркөмөнә саҡырғас килә. Уның арҡаһында Анна Сопотта III Халыҡ-ара йыр фестивалендә ҡатнаша һәм поляк башҡарыусылары категорияһында ІІ премияға лайыҡ була(Tak mi z tym źle) Икенсе уңышы Ольштында Бөтә Польша эстрада коллективтары фестивалендә «Ave Maria» йырын башҡарып, килә. Әммә ысын танылыуҙы Германға 1964 йылда башҡарған Катажина Гертнер һәм Ева Жеменицкаяның «Бейеүсе Эвридикалар» (Tańczące Eurydyki) йыры килтерә.
1965 йылда Герман тәүге тапҡыр СССР-ҙа гастролдә була. «Мелодия» фирмаһы уға поляк һәм итальян телдәрендә йырҙар яҙҙыртырға тәҡдим итә.
1966 йылдың декабрендә Миланда Герман ҙур булмаған итальян фирмаһы CDI (Compania Discografica Italiana) менән пластинка сығарырға контракт төҙөй Пресс-конференцияла CDI президенты Пьетро Карриаджи, Герман СССР-ҙа миллиондан ашыу пластинкаһын һатты, тип белдерә.
Мемуарҙарында Герман туҡтауһыҙ сәфәрҙәр, интервьюлар, киноға төшөрөп алыуҙарҙы бик ауыр кисереүен яҙа.
Автомобиль фажиғәһе
1967 йылдың 27 авгусында Италияла гастролдә булғанда Герман бик ауыр автомобиль аварияһына эләгә. Анна үҙен тапҡансы оҙаҡ ҡына ерҙә ята. Германдың тәне 49 урындан һына һәм ул ныҡ имгәнә, йәрәхәттәр ала. Анна Герман аҙна буйына иҫенә килмәй. Ярты йыл гипста ята.
Сәхнәгә ҡайтыу
Автокатастрофанан һуң тәүге тапҡыр Анна Герман Польша буйлап 1972 йылдың яҙында гастролдәрҙә йөрөй, ә сентябрҙә СССР-ҙа гастроль турында була. СССР-ҙа йырсының популярлығы арта бара.1974 йылдың 2 мартында һәм 1975 йылдың 13 декабрендә «Анна Герман йырлай» тигән тапшырыу СССР Дәүләт телерадиоһының Үҙәк телевидениеһынан күрһәтелә.
Киләһе совет илендәге гастролдәре 1975 йылда үтә. «Мелодия» фирмаһы йәнә бер пластинкаһын сығара — инде хәҙер рус телендә: «Письмо Шопену», «Из-за острова на стрежень», «И меня пожалей», «Гори, гори, моя звезда». Ике йылдан һуң Герман «Дуҫтар тауышы» (Голоса друзей) телепрограммаһында төшә. Владимир Шаинский Герман өсөн иң билдәле йырҙарының береһе -«Когда цвели сады» йырын яҙа. 1977 йылда Анна Герман Эхо любви" йырын башҡара һәм ул уның яратҡан композицияларының береһенә әйләнә. Был йыры «Песня-77» фестивалендә Герман был йырҙы Лев Лещенко менән йырлай.
Йырсы 1982 йылдың 25 авгусында Варшава хәрби госпиталендә вафат була. Ул Варшавала Кальвинистар зыяратында ерләнгән.
Шәхси тормошо
1972 йылдың 23 мартында Закопане ҡалаһында Анна Герман Политехник институт кафедраһы инженеры Збигнев Тухольскийға тормошҡа сыға. Уның менән 1960 йылдан уҡ таныш булалар. 1975 йылдың 27 ноябрендә уларҙың улы Збигнев тыуа. Ул хәҙер ғалим дәрәжәһенә өлгәшкән.
Байкова Римма Ивановна
Байкова Римма Ивановна (10 ғинуар 1925 йыл) — СССР-ҙың театр актёры. 1946 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1953—1996 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры актёры. РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1966) атҡаҙанған артисы. (1946). Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) лауреаты, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).
Биографияһы
Римма Ивановна Байко́ва 1925 йылдың 10 ғинуарында Ульяновскиҙа тыуа.
Пенза драмтеатры драма студияһын тамамлағандан һуң (1951) бындағы А. В. Луначарский исемендәге драмтеатрҙа актриса булып эшләй (1951—1953). 1953 йылдан хәҙерге Рус дәүләт академия драма театрында (Өфө) эшләй.
Успение ҡорамы (Аҡсай)
Успение ғибәҙәтханаһы — Ростов өлкәһенең Аҡсай ҡалаһындағы Рус православие сиркәүе. Мәскәү Патриархатының Новочеркасск һәм Ростов епархияһына ҡарай.
Аҡсай станицаһында ғибәҙәтхана төҙөү халыҡтың артыуы һәм казак ғәскәренең үҙ ғибәҙәтханаһын булдырыу ихтыяждары  менән бәйле.
Изге Успение ҡорамын  төҙөү 1822 йылдың 15 сентябрендә башлана. Сиркәүҙе архитектор Абросимов проекты буйынса сауҙагәрҙәр аҡсаһына төҙөйҙәр. Төҙөлөш өс йыл дауам итә, һәм шәхси иғәнәләргә йыйылған 135 000 һум аҡса тотонола.
Сиркәүҙең дөйөм күләме 38х16 метр тәшкил итә, өҫкө кәрнизенең бейеклеге  — 10 метр. 1842 йылда Новочеркасск казагы Григорий Пудавов таш фундаментта ғибәҙәтхананың тимер кәртәләрен эшләй.
Успение сиркәүенең иконостасын 1837 йылда Мәскәүҙән Яков Шер эшләй. Иконостас 17х5 м ҙурлыҡта була. 1837 йылда иҫке иконостасты яңыһы менән алмаштыралар. Сиркәү интерьеры майлы буяуҙар менән биҙәлгән, биҙәктәрҙең сюжеты Иҫке һәм Яңы Ғәһедтән алынған. 1892 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе асыла. Ғибәҙәтхана 22 метр бейеклектәге өс ҡатлы манараға эйә.
Сиркәүгә ике ҡатлы таш йорт беркетелгән. Был йортта сиркәү-мәхәллә мәктәбе урынлаша. Чапаев урамындағы был бина һаҡланған. 1930 йылда  бында   ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Николай Дмитриевич Гулаев уҡыған. Әлеге ваҡытта бында балалар ижады йорто урынлашҡан. Сиркәү янында  кәшәнә-сиркәү булған
1995 йылдың 28 авгусында Изге Богородицаның Успение байрамына  реконструкцияланған ғибәҙәтханала ғибәҙәттәр башлана. Реставрация эштәре лә тап ошо йылда башлана. Ростов дәүләт төҙөлөш университетының студенты Р.Рязанов сиркәүҙе тергеҙеү буйынса проект өҫтөндә эшләй башлай. 1998 йылдың йәйендә студент отрдятары үҙәк көмбәҙҙең  барабанын  төҙөү буйынса эштәр алып бара. 1999 йылға көмбәҙ  тергеҙелә.
2000 йылда манараһы реставрациялана һәм реконструкциялана. 2001 йылда көмбәҙ һәм тәре  урынлаштырыла.
Руханиҙар
1871 йылдан 1910 йылға тиклем алты аҡсай епискобы хеҙмәт итә. 1924 йылда 10 епископ була. Улар араһында Августин, Флориан, Иоанн Протопопов, Модест, Митрофан гринев һәм башҡалар. Билдәле сиркәү әһелдәре Никанор һәм епископ Захария (Лобов). Дин таратыусы Захария Лобов һәм Николай Попов ғазаплы үлем ҡабул итә. Рус православие сиркәүенең Архиерей соборы ҡарары менән улар ҡанунлаштырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тимер быуат
Төшөнсәнең тарихы
Тарихтағы өс быуат — таш, бронза һәм тимер быуаттар хаҡында күҙаллау (аңлап-белеү) боронғо (антик) дәүерҙә үк булған, был турала Тит Лукреций Кар хеҙмәттәрендә телгә алына. Шулай ҙа, «тимер быуат» атамаһы бары тик XIX быуат урталарындағы ғилми эштәрҙә генә күренә башлай, тәү тапҡыр уны дат (Дания) археологы Кристиан Юренсон Томсен ҡуллана. Ул Данияның Милли музейы директоры була һәм экспонаттарҙы яһалған материалы буйынса: бронза, таш, тимер тигән атамалар буйынса айырып урынлаштыра. Был система шундуҡ ҡына танылыу алмай, әммә яйлап башҡа ғалимдар ҙа ҡабул итә. Артабан Томсен классификацияһын уның уҡыусыһы Йенс Асмуссен Ворсо үҫтерә.
Һуңынан осорҙарға бүлеү системаһы Сен-Жермен-ан-Лэ Милли боронғолоҡтар музейының тарихҡа саҡлы боронғолоҡтар бүлеге директоры Габриэль де Мортилье тарафынан яңынан эшләнә. Ул ике осор — тарихҡа (яҙмаға) тиклемге һәм тарихи (яҙма) осорҙарҙы билдәләй. Шуның беренсеһен ғалим таш, брона һәм тимер быуаттарына бүлә. Артабан был системаны төрлө ғалимдар аныҡлаған.
Һуңғараҡ үткәрелгән тикшеренеүҙәрҙе йомғаҡлап тимер быуат һәйкәлдәрен беренсел төркөмләү һәм ваҡытын (датировка) билдәләү эшләнде. Көнбайыш Европала бының менәән Мориц Гёрнес (Австрия), Оскар Монтелиус һәм Нильс Оберг (Швеция), Отто Тишлер һәәм Пауль Рейнеке (Германия), Жозеф Дешелет (Франция), Йосеф Пич (Чехия), Юзеф Костшевский (Польша) шөғөлләнде; Көнсығыш Европала тикшеренеүҙәр менән бик күп рәсәй һәм совет археологтары, атап әйткәндә Городцов Василий Алексеевич, Спицын Александр Андреевич, Готье Юрий Владимирович, Третьяков Пётр Николаевич, Смирнов Алексей Петрович, Моора Харри Альбертович, Артамонов Михаил Илларионович, Граков Борис Николаевич; Себерҙә — Теплоухов Сергей Александрович, Киселёв Сергей Владимирович (археолог), Руденко Сергей Иванович; Кавказда — Куфтин Борис Алексеевич, Иессен Александр Александрович, Пиотровский Борис Борисович, Крупнов Евгений Игнатьевич; Урта Азияла — Толстов Сергей Павлович, Бернштам Александр Натанович, Тереножкин Алексей Иванович шөғөлләнде.
Осорҙарға (дәүерҙәргә) бүлеү
Таш быуат менән Бронза быуаты менән сағыштырғанда, Тимер быуаттың оҙайлығы ҙур түгел. Уның башын б. э. т. I меңйыллыҡ башына (б. э. т. IX—VII бб.) ҡайтаралар — тап ошо осорҙа Европа һәм Азияның тәүтормош ҡәбиләләре үҙ аллы тимер ҡоя башлаған. Күп кенә тикшеренеүселәр тимер быуаттың аҙағын б. э. I б. — боронғо рим тарихсылары Европалағы ҡәбиләләр тураһында яҙып ҡалдырған осорға ҡарата тип билдәләй.
Шуның менән бергә тимер хәҙерге көнгә тиклем иң мөһим материалдарҙың береһе тип иҫәпләнә. Шуның өсөн дә археологтар тәүтормош донъяны осорҙарға бүлеү өсөн «иртә тимер быуат» терминын йыш ҡына ҡуллана. Шуның менән бергә Европа тарихы өсөн «иртә тимер быуат» термины башланғыс этабы — Гальштат мәҙәниәте өсөн генә ҡулланыла.
Бронза менән тимерҙе сағыштырыу
Тәбиғәттә саф тимер һирәк осрай (анығыраҡ итеп әйткәндә, коррозияға бирешеүсәнлеге арҡаһында күпселек климатик шарттарҙа һаҡланмай). Уны мәғдәндән иретеп ҡойоу — бронза менән сағыштырғанда, тимерҙе иретеү температураһы юғарыраҡ һәм уның иретеү сифаттары ла ҡыйыныраҡ, шуның өсөн (суйындан айырмалы рәүештә, тимерҙе ҡойоу ысынында һуңғы урта быуаттарҙа, домна мейесе барлыҡҡа килгәндән һуң ғына мөмкин була — уғаса еүеш иретеү (сыродутный) алымы менән йәки мәғдәндәге тимер тулыһынса иремәгән, ә рафинирование — тимерҙе ҡушымталарҙан таҙартыу — әҙерләмәне сүкеү юлы менән башҡарылған) тимер иретеү эше етерлек мәшәҡәтле хеҙмәт талап итә. Бынан тыш, тимер ҡайһы бер сорт бронзанан ҡатылығы буйынса ҡайтышыраҡ (әммә ҡаты бронзалар бик мурт була һәм ҡорал йәки хеҙмәт ҡорамалдарын эшләргә бармай) һәм тутығыуға (коррозия) бирешмәүсәнлек яғынан ҡайтышыраҡ. Шул сәбәптәр арҡаһында, оҙаҡ ҡына ваҡыт дауамында тимер аҙ ҡулланылған.
Бронза хеҙмәт ҡоралдары, тимерҙән яһалғандарына ҡарағанда, оҙаҡҡа сыҙай (ныҡлыҡ һәм тутығыуға бирешмәүсәнлек яғынан, әммә туҙып ашалыу яғынан түгел), һәм бронза етештереү өсөн тимер иреткәндәге кеүек юғары температура кәрәкмәй. Күп кенә һөнәр кешеләре бронзанан тимергә күсеү тимерҙән яһалған ҡоралдарҙың ҫтөнлөгө арҡаһында түгел, ә башлыса бронза эпохаһы һуңында бронза ҡоралдарын күпләп етештереү ҡурғаш ятҡылыҡтарының наҡыҫланыуына килтергән, һәм бронза иретеү өсөн кәрәкле ҡурғаштың тәбиғәттә баҡырға ҡарағанда һиҙелерлек аҙ булыуы менән аңлатыла.
Тәбиғәттә тимер мәғдәне баҡыр һәм ҡурғашҡа ҡарағанда күпкә йышыраҡ осрай. Һоро тимер ташы (шул иҫәптән — һаҙ мәғдәне, кеше үҙләштергән тәүге тимер сығанағылыр, моғайын) йышыраҡ осрай, һәм улар түбән сифатлы мәғдән тип иҫәпләнә. Һөҙөөмтәлә тимер мәғдәнен табыу борон шаҡтай төшөмлө эш һаналған, тимер баҡырға ҡарағанда ла арзаныраҡ һәм етештереү хаҡы буйынса баҡыр нигеҙендә яһалған иретмәләр менән сағыштырырлыҡ булып сыға. Бронза ҡойоу оҫталығы һәм технологиялары тимер металлургияһы үҫешенә тәүшарттар булдырҙы.
Күп ҡулланылыш өлкәһендә фәҡәт ҡорос ҡына — углерод ҡушылғандан һуң юғары ҡатылыҡты һәм һығылмалылыҡты үҙ-ара тап килтерерлек термик нығыныуға (сыныҡтырылыуға) һәләтле тимер иретмәһе, бронзаны тулыһынса алмаштыра алған. Башта тимерҙе углеродлау ысулы менән ҡорос алғандар, аҙағыраҡ суйын составында углеродты кәметеү юлы менән алынған передельный ҡорос барлыҡҡа килә, һәм был етештереү күләмен байтаҡҡа арттырыу мөмкинлеген бирә. Ахырҙа арзан тимер һәм бик яҡшы сифатлы ҡоростоң барлыҡҡа килеүе тотоноуҙан бронза һәм таш ҡорал-ҡорамалдарҙы (уларҙы файҙаланыу бронза быуатында ла дауам иткән) тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығарыуға килтерҙе. Ҡоралдар исемлеге лә һиҙелерлек киңәйҙе, улар төрлөләнде, һәм был үҙ сиратында хужалыҡты үҫтереү һәм хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреү өсөн яңы мөмкинлектәр асты.
Тарихы
Тимер (беренсе сиратта метеорит тимере) б. э. т. 4-се меңйыллыҡта уҡ билдәле булған. Метеорит тимере, составында никель булғанлыҡтан, һалҡын сүкеүҙә юғары ҡатылыҡҡа эйә булған, әммә ундай тимер һирәк осраған. Һөҙөмтәлә тимер оҙаҡ ваҡыт ҡулланылмаған.
Инглиз археологы Энтони Снодграсс тимер технологияһы үҫешенең өс стадияһын билдәләгән. Тәүҙә тимер һирәк осраған һәм байлыҡ билдәһе була. Артабанғы стадияла тимерҙе хеҙмәт ҡоралдары яһвуҙа ҡулланғандар, әммә бронза ҡоралдары күбеһенсә өҫтөнлөклө ҡулланышта булған әле. Һуңғы стадияһында тимер ҡоралдары ҡулланышта барыһынан да өҫтөнлөклөрәк булып ҡала.
Метеорит тимеренән яһалған иң иртә предметтар Иранда (б. э. т. VI—IV мең йыллыҡтар), Ираҡта (б. э. т. V мең йыллыҡ) һәм Мысыырҙа (б. э. т. IV тысячелетие мең йыллыҡ). Месопотамиялағы тәүге тимер предметтар б. э. т. III мең йыллыҡ менән билдәләнгән. Шулай уҡ тимер предметтар Көньяҡ Уралда Соҡор мәҙәниәтендә (б. э. т. III мең йыллыҡ) һәм Көньяҡ Себер Афанасьев мәҙәниәтендә (б. э. т. III мең йыллыҡ) табылған. Бынан башҡа, Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышында йәшәгән эскимостар һәм индейҙар һәм Ҡытайҙа Чжоу династияһы осорона ҡараған тимер предметтар табылған.
Моғайын, тәүҙә мәғдән тимере осраҡлы алынғандыр — бронза алғанда тимер рудаһы флюс матдәһе сифатында файҙаланылған, шуның һөҙөмтәһендә саф тимер барлыҡҡа килгәндер. Әммә ул аҙ булған. Һуңғараҡ метеорит тимерен эшкәртергә өйрәнәләр, һәм уны аллаһы тәғәлә бүләге тип иҫәпләгәндәр. Тәүге әҙер тимер бик ҡиммәт булған һәм нигеҙҙә ритуаль предметтар эшләгәндә генә ҡулланылған.
Анатолияның төньяҡ райондарында тимерҙе тәүге тапҡыр эшкәртергә өйрәнгәндәр. Ҡалыплашҡан фекер буйынса, хеттарға буйһонған ҡәбиләләр тәүгеләрҙән булып тимер алыу технологияһына эйә булған.
Ужла
Ужла — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Тимер быуат
Тарихы
Боронғо грек традицияһы Ҡара диңгеҙҙең көньяҡ ярында Кесе Азияның көнсығышында йәшәгән халиб халҡын тимер асыусылар тип атаған, әҙәбиәттә уларға ҡарата «тимер атаһы» тигән нығынған һүҙбәйләнеш ҡулланылған, һәм грек телендә ҡоростоң атамаһы (Χάλυβας) тап шул этнонимдан килеп сыҡҡан.
Ужла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тимер быуат
Тарихы
Аристотель тимер алыуҙың халиб ысулын тасуирлаған: халибтар бер нисә тапҡыр йылға ҡомон йыуа, уға ниндәйҙер утҡа сыҙамлы матдә ҡуша һәм үҙенсәлекле конструкциялы мейестәрҙә иретә; шундай юл менән табылған металл көмөш төҫтә була һәм тутыҡмай. Тимер иретеү өсөн сеймал сифатында Ҡара диңгеҙҙең бөтә яр буйында осраған магнетитлы ҡом ҡулланылған — был магнетитлы ҡом  смеси магнетиттың ваҡ бөртөктәре, титан-магнетит, ильменит һәм башҡа тоҡомдарҙың ярсыҡтары ҡатышмаһынан торған, шулай итеп так что выплавляемая халибтар иреткән ҡорос ҡатыштырылған (легированный) булған, күрәһең, юғары сифатлы булған. Тимерҙе мәғдәндән түгел, ә шундай үҙенсәлекле ысул менән алыуҙары халибтар, дөрөҫөрәге, тимерҙе технологик материал һымаҡ ҡына асҡанлығын, әммә бөтә ерҙә лә сәнәғәт етештереү ысулы кеүек ҡулланмағанын күрһәтә. Моғайын, уларҙың асышы, мәғдән карьерҙарында (копи) табылған руданы эшкәртеүгә, тимер металлургияһының артабанғы үҫешенә этәргес булғандыр. Климент Александрийский үҙенең «Строматы» (гл. 21) тип аталған энциклопедик хеҙмәтендә, грек риүәйәттәре буйынса, тимер Кесе Азиялағы Ида тауында табылған — Троя янындағы, Лесбос утрауына ҡаршы тау сылбыры шулай атала («Илиада»ла ул гректар менән троянлыларҙың алышын Зевс Ида тауынан күҙәткән тип телгә алына).
Хетт текстарында тимер par-zi-lum һүҙе менән атала (сағыштыр: ивр. «ברזל» — «барзель», ferrum һәм железо), тимер эшләнмәләрҙе хеттар яҡынса б. э. т. II мең йыллыҡтан бирле ҡулланған. Мәҫәлән, хетт батшаһы Анитта тексында (яҡынса б. э. т. 1800 йыл):
"Пурусханда ҡалаһына поход менән барғанымда, бер кеше миңә баш эйергә килде, һәм буйһонғанлыҡ билдәһе итеп (?), 1 тимер тәхет һәм 1 тимер скипетр (?) бирҙе."
Тимер ысынлап та Хетт батшалығында табылыуын ҡоростоң грек атамаһы — һәм мысыр фирғәүене Тутанхамон (б. э. т. 1332—1323 йылдарҙа идара иткән) ҡәберлегендә, хеттар бүләк иткәнлеге асыҡтан-асыҡ билдәле булған, тәүге тимер хәнйәрҙәрҙең береһе табылыуы дәлилләй. шулай уҡ хеттар батшаһы Хаттусили III-нөң (б. э. т. 1250 йыл) Ассириябатшаһы Салманасар I-гә яҙған хаты һаҡланған, бында хеттарҙың тимер иретеүе тураһында хәбәр ителә. Хеттар тимер етештереү технологияһын оҙаҡ ваҡыт сер итеп һаҡлаған. Улар етештергән тимер эшләнмәләрҙең күләме ҙур булмаған, әммә хеттар уларҙы күрше илдәргә лә һатҡан. Һуңғараҡ тимер технологияһы яйлап башҡа илдәргә лә таралған.
Тәүе осорҙа тимер бик ҡиммәт материал булһа (Үҙәк Анатолиялағы ассирий ауылы Кюльтепе торағы емереклектәрендә табылған б. э. т. XIX—XVIII быуаттар менән билдәләнгән документтарҙа тимер хаҡы алтын хаҡынан 8 тапҡырға ҡыйбатыраҡ тиелгән), тимерҙе мәғдәндән алыу ысулы асылғандан һуң, уның хаҡы төшкән. Ассирия батшаһы Саргон II һарайында ҡаҙыныуҙар барышында табылған табличкаларҙа, һарайға нигеҙ һалынған саҡта (б. э. т. 714 йыл) килтерелгән бүләктәр, шул иҫәптән металлдар хаҡында әйтелгән, шул уҡ ваҡытта, ҡаҙыныу һөҙөмтәһендә тимер крицалар тулы келәт табылған булһа ла, тимер ҡиммәтле металл рәтендә телгә алынмай.
Бронза эпохаһында урман зонаһының ҙур арауыҡтары социаль-иҡтисади үҫеш буйынса көньяҡ төбәктәрҙән артта ҡалған була, әммә урындағы мәғдәндән тимер иретелә башлағандан һуң, ер эшкәртеү техникаһы камиллаша, ауыр урман турағын һөрә алырлыҡ тимер т!рәнле һуҡалар барлыҡҡа килгән, урман зонаһында йәшәгән халыҡ та игенселек менән шөғөлләнә башлаған. Һөҙөмтәлә тимер осоронда Көнбайыш Европаның күп урмандары юҡ ителде. Әммә игенселек иртәрәк барлыҡҡа килгән төбәктәрҙә лә тимер ҡулланыу ирригацион системаларын яҡшыртыу эшендә ярҙам итте: һуғарыу ҡоролмалары камиллаштырылды, һыу күтәреү ҡоролмалары яҡшыртыла (атап әйткәндә, б. э. т. I ең йыллыҡ уртаһында һыу күтәреү тәгәрмәсе ҡулланыла башлаған). Был баҫыуҙарҙың продуктлылығын күтәреүгә ярҙам итә.
Төрлө һөнәрселек төрҙәренең, беренсе сиратта тимерселек, ҡорал етештереү, транспорт (караптар, тәгәрмәсле хәрби арбалар) төҙөү, рудниктар эшенең, таш һәм ағас эшкәртеү үҫешенә килтерә. Һөҙөмтәлә диңгеҙҙә йөҙөү, биналар һәм юлдар төҙөү йылдам үҫешә, шулай уҡ хәрби техника яҡшыртыла. Сауҙа үҫешә, б. э. т. I мең йыллыҡ уртаһында металл тәңкәләр әйләнештә ҡулланыла башлаған.
Тимер металлургияһының таралыуы
Тимер металлургияһы процесы бик шәп таралмаған. Төрлө илдәрҙә тимер иретеү технология төрлө осорҙа барлыҡҡа килгән. Таралыу тиҙлеге күп факторға бәйле булған, беренсе сиратта сеймал запастарынан, мәҙәни һәм сауҙа факторҙарынан торған.
Тимерҙе иретеү һәм эшкәртеү (урыҫса железная металлургия) тарала башлаған осорҙо донъяның барлыҡ илдәре үтһә лә, тимер быуат дәүеренә, ҡағиҙә булараҡ, барлыҡ тәүтормош ҡәбиләләренең дә мәҙәниәте индерелмәй. Улар иҫәбендә бары тик неолит һәм бронза быуаты осоронда барлыҡҡа килгән боронғо дәүләттәр — Месопотамия, Боронғо Мысыр, Боронғо Греция, Һиндостан һәм Ҡытай биләмәләренән ситтә ятҡан ҡәбиләләр генә ҡарала.
Тимер металлургияһы беренсе сиратта б. э. т. II һәм I мең йыллыҡтар сигендә үк тимер хеҙмәт ҡоралдары ҡуллнылған Алғы Азияла, Һиндостанда һәм Көньяҡ Европала таралған. Төньяҡ Европала тимер эшкәртеү технологияһы бары тик б. э. т. VII быуатта ғына, Боронғо Мысырҙа — б. э. т. VI быуатта, Алыҫ Көнсығыш илдәрендә — б. э. т. VII—V быуаттарҙа ғына таралған.
Б. э. т. XIII быуатта тимер етештереү технологияһының таралыу тиҙлеге арта. Б. э. т. XII быуатҡа Сүриәлә һәм Фәләстиндә тимер ала белгәндәр, ә б. э. т. IX быуатҡа тимер бронзаны ҡыҫырыҡлап сығарған, ә уның менән сауҙа итеү бөтә ерҙә лә таралған. Тимерҙе экспортлауҙың төп юлы Ефрат йылғаһы үҙәненән һәм Төньяҡ Сүриә тауҙарынан көньяҡҡа, һәм понтий колониялары аша — төньяҡҡа үткән. Был юлды тимер юлы тип атағандар.
Кипр утрауында тимер эшләнмәләр б. э. т. XIX быуатта уҡ билдәле булған, әммә Эгей диңгеҙе буйында тимерҙе алыуҙың үҙ технологияһы фәҡәт б. э. т. I мең йыллыҡ башында ғына барлыҡҡа килә. Яҡынса б. э. т. XII—XI быуаттарҙа Көнсығыш Урта диңгеҙ буйында (Кипрҙа йәки Фәләстиндең тарихи өлкәһендә) тимерҙе углеродлау һәм сыныҡтырыу ысулы уйлап сығарыла, һөҙөмтәлә тимер бында бронза менән үҙ- ара көрәшә алған.
Әрмәнстан да шулай уҡ, тимер даими ҡулланышҡа б. э. т. IX быуатта ингәнлектән, тимерҙең иртә барлыҡҡа килгән райондарының береһе иҫәпләнә, ә Кавказ аръяғында б. э. т. XV—XIV быуаттарҙа уҡ беренсе тимер эшләнмәләр барлыҡҡа килгән, улар Самтавро һәм Тли (Грузия) ҡәберлектәр комплексында табылған. Тимер эшләнмәләр Урарту дәүләтендә киң ҡулланылған.
Грецияла тимер б. э. т. IX—VI быуаттарҙа таралған. Ул Гомер эпостарында (күберәген «Одиссея»ла), ул саҡта бергә киң ҡулланылған бронза менән, телгә алына. Европаға тимер етештереү технологияһы йә Греция — Балҡаны аша, йә Греция — Италия — төньяҡ Балҡан, йә Кавказ — Көньяҡ Рәсәй — Карпат бассейны аша билдәле булғандыр. Көнбайыш Балҡанда һәм Түбәнге Дунайҙа һирәк осрай торған тимер предметтар б. э. т. II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында ғына күренә башлаған, ә б. э. т. VIII быуатҡа улар киң таралыш алған.
Б. э. т. VII быуатта тимер технологияһы Төньяҡ Европаға үтеп инә. Б. э. т V быуатта уҡ ул бер предметта тимер менән ҡоросто берләштерергә өйрәнгән кельттар тарфынан үҙләштерелгән, һәм был эшкәртеүгә яҡшы бирелгән үткер ситле пластиналар алыу мөмкинлеген биргән. Кельттар был технологияны Боронғо Римгә лә тапшырған. Скандинавияла тимер бронзаны беҙҙең эра башында ғына, Британияла — б. э. т. V быуатҡа ғына ҡыҫырыҡлап сығарҙы. Ә боронғо германдар, Тацит хәбәр итеүенсә, тимерҙе аҙ файҙаланғандар.
көнсығыш Европала тимер етештереү технологияһы б. э. т. VIII быуатта үҙләштерелә, табылдыҡтар араһында ҡатмарлы биметалл предметтар ҙа осрай. Шулай уҡ бында байтаҡ иртә ҡоросто цементлау процессын һәм әҙерләүҙе байтаҡ иртә үҙләштергәндәр.
Баҡыр һәм ҡурғаш мәғдәненә бай Себерҙә Европаға ҡарағанда һуңғараҡ килә. Көнбайыш Себерҙә тимер предметтарҙы ҡулланыу б. э. т. VIII—V быуаттарҙа башланһа ла, бары тик б. э. т. III быуатта ғын тимер өҫтөнлөк алған. Был осорҙа тимер быуаты Алтайҙа һәм Минусинск соҡоронда ла башланған, ә Көнбайыш Себер урмандарында ул фәҡәт б. э.т. I мең йыллыҡ аҙағында ғына барлыҡҡа килгән.
Көньяҡ-Көнсығыш Азияла тимер б. э. т. I мең йыллыҡ уртаһында башланған, ә б. э. т. II мең йыллыҡ башына ғына киң ҡулланыла башлаған.
Африкала, күп тикшеренеүселәр фекеренсә, тимер технологияһы бойондороҡһоҙ үҫешкән. Икенсе фараз буйынса, тәүҙә ул үҙләштерелгәндер, әммә һуңынан ул үҙ аллы үҫешкәндер. Бында бик иртә ҡорос алырға өйрәнгәндәр, шулай уҡ бейек цилиндр формаһындағы тимерлек усағын уйлап сығарғандар, һәм уға бирелгән һауаны йылыта башлағандар. Нубияла, Суданда, Ливияла беренсе тимер предметтар яҡынса б. э. т. VI быуаттан билдәле. Африкла тимер быуат б. э. т. I мең йыллыҡтың икенсе яртыһында, ҡайһы бер төбәктәрҙә — таш быуаттан һуң шундуҡ башланған. Шулай итеп, Көньяҡ Африкала, баҡыр мәғдәненең бай ятҡылыҡтары ятҡан Конго йылғаһы бассейнындағы Бөйөк Саваннала, баҡыр етештереү тимер етештереүҙән һуңыраҡ үҙләштерелгән, һәм баҡырҙан тик биҙәүестәр етештергәндәр, ә хеҙмәт ҡоралдары тик тимеҙән генә яһалған.
Америкала развитие металлургия үҫешенең үҙенсәлектәре булған. Унда, төҫлө металды иртә эшкәртергә өйрәнеү сәбәпле, бер нисә сығанаҡ булған. Анд тауҙарында бай металл ятҡылыҡтары була, беренсе булып алтын етештереүҙе үҙләштергәндәр, һәм был керамика етештереүҙе үҙләштереү менән бер үк ваҡытҡа тура килгән. Б. э. т. XVIII быуаттан алып б. э. т. II мең йыллыҡтың икенсе яртыһына тиклем бында алтын һәм көмөш эшләнмәләрен киң ҡулланғандар. Перуҙа бик юары баһаланған баҡыр һәм алтын иретмәһе (тумбага) асылған. Мезоамерикала металдар фәҡәт б. э. т. I мең йыллыҡта ғына барлыҡҡа килгән, ә металлургияны майя ҡәбиләләре б. э. VII—VIII быуаттарында ғына үҙләштергән.
Австралияла тимер етештереү технологияһы фәҡәт Бөйөк географик асыштар эпохаһында ғына башланған.
Евразияның тимер быуат мәҙәниәттәре
[[Файл:ArcheologicalCulturesOfCentralEuropeAtEarlyPreRomanIronAge.png|thumb|240px|Иртә тимер быуатының Үҙәк Европа мәҙәниәттәре:
]]
Б. э. т. I мең йыллығында, Марк Борисович Щукиндың төркөмләүенә ярашлы, түбәндәге «мәҙәни донъялар» булған:
Был донъялар Халыҡтарҙың Бөйөк күсенеүе осорона тиклем күпмелер дәрәжәлә даимилығын (стабильность) һаҡлап ҡалған.
Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы совет плакаттары
Характеристикаһы
Плакат Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы совет һынлы сәнғәтенең иң мөһим жанрҙарының береһе булып тора. Шулай уҡ, Граждандар һуғышы йылдарында үҫеш кисерә; бынан тыш, яңы һуғыш осоро рәссамдары 1917—1921 йылдар осоро традицияларын ҡуллана, өҫтәүенә, уларҙың күбеһе ике осорҙа ла эшләп өлгөрәләр.
Хәрби плакаттар башҡарыу сифаты һәм формаһы буйынса бер-береһенән айырылып тора. Уларҙың ҡайһы берҙәре тупаҫ карикатуралар булһа, икенселәре ваҡиғалар тураһында аңлатма йәки шиғри комментарийҙар менән хәрби тематикаһына һүрәттәр йәки билдәлелек алған фотографиялар.
Билдәле авторҙар
Граждандар һуғышы осорондағы плакаттарға өлөш индергән элекке оҫталар Бөйөк Ватан һуығышы осоронда ла ижад итә:
Әммә артабанғы быуын оҫталарының өлөшө күпкә мөһимерәк була:
Һуғыш ваҡытында плакаттар Мәскәүҙә, блокадалағы Ленинградта, Горький, Иванов, Красноярск, Мурманск, Пенза, Ростов, Һарытау, Свердловск, Куйбышев, Төмән, Хабаровск, Томск, Силәбе һәм башҡа ҡалаларҙа сығарыла. Плпкаттар шулай уҡ республикаларҙа ла эшләнә, айырыуса Грузия һәм Әрмәнстанда. 1944 йылда Мәскәүҙә әрмән плакаты күргәҙмәһе үтә, унда Мариам Коджоян, Акоп Коджоян, Василий Сурьянинов, Гахирян кеүек ижадсыларҙың исемдәре айырыуса билдәләнә. Грузиндар «Штык һәм ҡәләм менән» ҙур плакаттар серияһын сығаралар (Р. Самерджиев, Ш. Бериташвили), плакаттарҙы сығарыуҙа шулай уҡ Мәскәү рәссамдары Кукрыниксы, Борис Ефимов, Юлия Ганф ҡатнашалар. Плакаттар Ҡаҙағстанда, Төркмәнстанда, Үзбәкстанда сыҡарыла.
Популяр мотивтар
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда плакаттар бик күп һандарҙа сығарыла, әммә ҡайһы бер мотивтар айырыуса популяр була:
Шёнштедт
Шёнштедт (Schonstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1408 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 188 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.
Сукуша
Сукуша — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Городенка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Ҡарауылтау (Свердловск өлкәһе)
Ҡарауылтау төньяҡҡа ҡушылдығы Шайтан ҡырлаһының (иң бейек нөктәһе) төньяғында Подволошный ҡасабаһынан көньяҡтараҡ Урта Урал. Уның бейеклеге 2 м км төньяҡтан көньяҡҡа һөртөлә 486,4
XX быуаттың 30-сы йылдарына тау түбәһендә урманды янғындан һәм рөхсәтһеҙ киҫеүҙән һаҡлау өсөн күҙәтеү вышкаһы торған. Ҡарауыл хеҙмәте атамаһынан Ҡарауылтау исемен алған. Ә күптән түгел тау түбәһенә телекоммуникация вышкаһы ҡуйылды. Ҡаяларҙы эҙләгәндә вышка ориентир ролен үтәй.
Тау ҡуйынында кварцит — динас ҡыҙыу утҡа сыҙамлы изделиелар (кирбес) етештереүҙә ҡулланылған сеймалдың сифатлы ҙур ятҡылығы табыла. 1929 йылда Первоуральск ҡалаһы янында динас заводына нигеҙ һалына. 1932 йылдан тауҙың көнсығыш битләүендә динас заводы, ә тау эсендә —кварцит сығарыу руднигы эшләй башлай. Кварцит тәрән карьерҙа сығарыла.
Эргәһендә Динас ҡасабаһы барлыҡҡа килә. Әлегә тиклем ҡасабала шул дәүерҙән ҡалған иҫке ағас барактарҙы күрергә мөмкин.
Хәҙерге ваҡытта ул «Динур» ААЙ-е булараҡ билдәле