cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көньяҡ-Көнбайыш фронты (Бөйөк Ватан һуғышы)
Фронт артиллерияһы командующийҙары
Батарея командиры Трусевский И. А. — 1943 йылдың июненән 1943 йылдың декабренә тиклем.
Могилёв
1812 йылғы һуғыш
1812 йылдың 12 июнендә 600 меңлек Наполеон ғәскәре Рәсәйгә баҫып инә. Өс тапҡыр артыҡ һанлы дошмандан урыҫ ғәскәре сигенә башлай. 11 июлдә, Могилёвтан 12 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Салтановка һәм Фатово ауылдары араһында, генерал-лейтенант Николай Раевский етәкселегендәге 7-се пехота корпусы Луи Даву етәкләгән француз ғәскәренә ҡаршы Салтановка янындағы һуғышты башлай. Рәсәй империяһы армияһы (1812 йыл) 2-се Көнбайыш армияһының күпселек көсөн Днепр йылғаһы аша йөҙөп сығыуын француздарҙан ситкә йүнәлдереү өсөн, урыҫ ғәскәрҙәре француздар менән ҡапма-ҡаршы һуғыш башларға мәжбүр булалар.
Беренсе бөтә донъя һуғышы
Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында (август 1915 — ноябрь 1917) Юғары башкомандующий ставкаһы урынлашҡан ҡалала Рәсәй императоры Николай II йәшәгән.
Смоленск бәрелеше (1941)
Бөйөк Ватан һуғышы хроникаһы/1941 йылдың 26 июле. 35-се һуғыш көнө, 26 июлдә совет ғәскәрҙәре Могилёвты ҡалдыра (ҡарағыҙ «Могилёвты һаҡлау»).
Халҡы
Милли состав (2009): беларустар — 87,4 %, урыҫтар — 7,3 %, украиндар — 1,1 %.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Беларусия өлкә үҙәктәре *
Тормошто һәм мәғарифты яҡшыртыу Ассоциацияһы
Тормошто́ һәм Мәғарифты́ Яҡшырты́у Ассоциа́цияһы (The Association for Better Living and Education, ABLE) - табыш өсөн сауҙа итмәгән ойошма. Штаб-квартираһы Лос-Анджелес ҡалаһында урынлашҡан. Кешеләрҙең һәйбәтерәк киләсәге булһын өсөн Саентология Сиркәүе 1988 йылда был ассоциацияны барлыҡҡа килтерә.
Урез (Чуплега ҡушылдығы)
Урез — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуплега йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Дитерсдорф (Южный Гарц)
Дитерсдорф (Южный Гарц) (Dietersdorf (Südharz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 268 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 430 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6536 һәм автомобиль коды — MSH.
Сама (Сосьва ҡушылдығы)
Сама — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 466 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Краузе Александр Сергеевич
Краузе Александр Сергеевич (17 ноябрь 1947 йыл) — физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2004), профессор.
Биографияһы
Краузе Александр Сергеевич 1947 йылдың 17 ноябрендә Һарытау ҡалаһында тыуған. 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Өфө авиация инстиутында (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты)  инженер, лаборатория мөдире, ассистент, 1990 йылдан доцент, 1997 йылдан физика-математика фәндәре кандидаты. 2004 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Динамика молекул апротонных растворителей в ионных растворах» темаһына диссертация яҡлай. Өфө дәүләт авиация техник университетында физика кафедраһы профессоры вазифаһын биләй.
2011 йылдан алып Молекулалар һәм кристалдар институтында эшләй. Фәнни хеҙмәттәре молекула-ара тәьҫир итешеүҙе, тирбәлеү спектроскопияһы алымдары м‑н шыйыҡлыҡтарҙағы яҡын динамик тәртипте тикшереүгә арналған. Краузе тарафынан шыйыҡлыҡтарҙағы төрлөсә тәьҫир итешкән молекулаларҙың динамикаһы яҡтылыҡтың комбинацион сәселеүе спектроскопияһы алымын ҡулланып өйрәнелә. Һыҙаттарҙың контурҙары формаһының шыйыҡлыҡтарҙа молекулаларҙың үҙ-ара урынлашыуы менән бәйләнешле булыуы асыҡлана.
Голубкина Лариса Ивановна
Биографияһы
Лариса Голубкина 1940 йылдың 9 мартында Мәскәүҙә тыуған. 1955 йылда Мәскәү музыкаль-педагогия училищеһының дирижер-хор бүлегенә уҡырға инә, уны 1959 йылда тамамлай, һуңынан ГИТИС-тың музыкаль комедия бүлегенә уҡырға инә, унда Мария Петровна Максаковала вокал менән шөғөлләнә
ГИТИС-та уҡыған сағында кинола төшә башлай — актрисаның дебюты булып Эльдар Рязановтың «Гусарская баллада» комедияһында ҡатнашыуы тора.
ГИТИС-ты тамамлағандан һуң 1964 йылда Совет Армияһының Үҙәк академия театры актрисаһы була (хәҙер — Рәсәй армияһының Үҙәк академия театры). Күп кенә спектаклдәрҙә ҡатнаша: «Солдат и Ева» (Ева), «Ренальдо идёт в бой» (Анжелика), «Давным-давно» (Шурочка Азарова). «Раскинулось море широко» (Елена), «Закон вечности» (Мари), «Последний пылко влюблённый» (3 роли), «Любовь— книга золотая» (Екатерина II) һәм башҡалар.
«Лариса Голубкина бенефисы» телевизион спектаклендә ҡатнаша (1974), тамашаны Бернард Шоуҙың «Пигмалион» спектакле сюжеты буйынса режиссёр Евгений Гинзбург төшөрә, унда Голубкина Элиза Дулитлды уйнай. Спектакль музыкаль номерҙар, заман йырҙары, пародиялы эпизодтар һәм лирик сигенеүҙәр менән тулыландырыла. «Бенефис» Бөйөк Британияла, Сопотта телевизион күңел асыу тапшырыуҙарының XVII халыҡ-ара конкурсында уңыш яулай (1977), «Гәлсәр антенна» призына лайыҡ була.
Театр эшмәкәрлеге менән бер рәттән Голубкина 1960 йылдарҙан эстрадала сығыш яһай башлай, Клавдия Шульженко репертуарынан йырҙар, боронғо урыҫ совет композиторҙарының йырҙарын һәм боронғо романстар башҡара, Л Утесов, А. Кролл оркестры, В.Маликов етәкселеге аҫтында квартет, Е. Выставкин идаралығында квартет, пианистар Д. Ашкенази, Мандрус Б, Л. Кауфман, С. Коган менән эшләй. 1970—1980 йылдарҙа үҙенең ире Андрей Миронов һәм аккомпаниатор Л. Оганезов менән СССР буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Яйлап романс репертуары Голубкинала өҫтөнлөк итә башлай. 1991 йылда Мәскәүҙә «Рәсәй» дәүләт үҙәк концерт залында тәүге соло концерты үтә, унда Голубкина Н. Осипов исемендәге халыҡ инструменттары оркестры ҡатнашлығында рус романстары башҡара. Н. Осипов оркестры һәм пианистар Л.Оганезов һәм А.Бисеров менән бергә компакт-диск сығара (1992), уға «Тёмно-вишнёвая шаль», «О, позабудь» (Т. Котляревская музыкаһы), «У камина» (П. Баторин музыкаһы). «Если можешь — прости» (Островский музыкаһы, И. Аркадьев һүҙҙәренә), «Только раз» (В. Фомин музыкаһы,П. Герман һүҙҙәре), «Караван» (Б. Прозоровский муз., Б. Тимофеев һүҙҙәре), «Мы только знакомы» (Б. Прозоровский музыкаһы, Л. Пеньковский һүҙҙәре), «Ночь светла» (Н. Шишкин музыкаһы, М. Языков һүҙҙәре) һ. б.
1999 йылда башҡа билдәле артистар менән бергә Виктор Мережко һәм композитор Евгений Бедненко «Театр һәм кино йондоҙҙары йырлай» проектында ҡатнаша, унда рус романстарын башҡарыусы булараҡ сығыш яһай. Проекттың һөҙөмтәһе булып АҠШ-та сығарылған һәм «Радио МПС» тәржемә ителгән музыкаль диск тора.
Саҡырылған артист булараҡ А. С. Пушкин исемендәге Мәскәү драма театрында эшләй.
Әлеге ваҡытта пианистар А. А. Бисеров һәм А. Сариев менән Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә сығыш яһай. Андрей Миронов исемендәге актёр йырының Бөтә Рәсәй конкурсында даими жюри ағзаһы булып тора (1990 йылдан үтә).
«Артлото» һәм «Иртәнге почта» телевизион тапшырыуҙар алып барыусы, «Точь в точь» (2015) телетапшырыуында ҡатнашыусы булараҡ сығыш яһай (2015).
Ғаиләһе
Әсәһе — Голубкина Клавдия Михайловна (1914—1985) кейем бесеүсе була, атаһы — Голубкин Иван Павлович (1916—1996) — хәрби. Рязань өлкәһе Мотовилово ауылы зыяратында ерләнә.
Театрҙа ролдәре
Икенсе пландағы төп ролдәрҙе башҡара: (Агниска, «Нашествие», Елена, «Раскинулось море широко», Лена Огородникова, «Спутники»)
Хәҙерге ваҡытта ЦАТРА «Ма-Мурэ», «Көньяҡ/Төньяҡ» һәм «ЛАРИСА ГОЛУБКИНА. ЗАПЛАТКИ» театры спектаклдәренә шөғөлләнә. Шулай уҡ Пушкин исемендәге «Девичник CLUB» Тетары спектаклендә уйнай.
Нечаиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыды-Яха (йылға)
Сыды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 163 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Адольф Гитлер
Адольф Гитлер (шулай уҡ Адольф Һитлер, Adolf Hitler ; 20 апрель 1889 йыл, Рансһофен ауылы (хәҙер — Иннелағы Браунау ҡалаһы өлөшө), Австро-Венгрия — 30 апрель 1945 йыл, Берлин, Германия) — милли-социализмға нигеҙ һалыусы һәм уның төп фигураһы, Өсөнсө Рейхта тоталитар диктатураны башлаусы, Милли-социалистик немец эшселәр фирҡәһе юлбашсыһы (фюреры), (1921—1945), Германия рейхсканцлеры (1933—1945), Германия фюреры (1934—1945), Икенсе бөтә донъя һуғышында Германия ҡораллы көстәренең (1941, 19 декабрҙән) юғарғы башлығы.
Гитлер Икенсе донъя һуғышын төп ойоштороусы булып һанала, нацистик режимдың Германия һәм баҫып алынған территорияларҙа, Холокосты ла ҡушып, бик күп вәхшилектәре уның исеме менән бәйле.
Фамилияһының этимологияһы
Билдәле немец филологы, ономастика буйынса белгес Макс Готтшальд (1882—1952) фекеренсә, «Һитлер» фамилияһы (Hittlaer, Hiedler) Hütler («ҡарауылсы», ихтимал, "урман ҡарауылсыһы"лыр, Waldhütter) тигәнгә тап килә.
Нәҫеле (шәжәрәһе)
Атаһы — Алоис Һитлер (1837—1903). Әсәй — Клара Һитлер (1860—1907), ҡыҙ саҡта — Пёльцль.
1885 йылдың 7 ғинуарында Алоис үҙенең ҡәрендәше Клара Пёльцлгә өйләнә (Йоһанн Непомук Һюттлерҙың ейәнсәренә). Был уның 3-сө никахы була. Клараға туғанлыҡ арҡаһында Алоисҡа уға өйләнеү өсөн Ватикандан рөхсәт алырға тура килә. Клара Алоистан 6 бала таба, Адольф өсөнсө була.
Һитлер ғаиләһендәге был хәлдәрҙе белгән, шуға ла ата-әсәһе тураһында бик әҙ генә мәғлүмәт бирә торған булған, ә башҡаларҙан нәҫелен документтар менән раҫлауҙы талап иткән. 1921 йылдан сығышын һәр саҡ йәшереберәк торған. Әсәһен генә йыш телгә алған. Атаһы яғынан нәҫелен күрһәтергә яратмауы арҡаһында австрия тарихсыһы Рудольф Коппенштайнером австрия шағиры Роберт Һамерлиң менән туған булыуын бер кемгә лә әйтмәгән (улар Йоһанн Непомуктан туралай киткән нәҫел).
Адольфтың олаталары Шикльгруберҙар яғынан да, Һитлерҙар яғынан да крәҫтиән булған. Атаһы ғына дәүләт чиновнигы булып киткән.
Бала саҡ ерҙәренән Һитлер ата-әсәһе ерләнгән Леондиңда, әсәһе яғынан туғандары йәшәгән Шпиталдә һәм Линца ғына булырға яратҡан. Бында ул юлбашсы булғас та килеп торған.
Бала сағы
Адольф Һитлер Австрияла, Инналағы Браунау ҡалаһында, 1889 йылдың 20 апрелендә 18 сәғәт 30 минутта «Померанец янында» тигән ҡунаҡханала тыуа. Ике көндән Адольф тип исем бирәләр. Һитлер әсәһенә бик оҡшаған булған. 29 йәшлек әсәһе уға тиклем 3 балаһын юғалтҡан була, улын бик ярата.
1892 йылға тиклем Бранауҙағы шул уҡ ҡунаҡханала йәшәйҙәр. Адольфтан башҡа атаһының икенсе ҡатынынан балалары Алоиз менән Ангела ла улар менән бергә йәшәгән. 1892 йылдаң авгусында атаһы юғарыраҡ дәрәжәгә күсерелә, улар Пассауҙа йәшәй башлай.
1895 йылдың апрелендә ғаилә Линцҡа күсенә. 1 майҙа Адольф Фишльһамдағы бер йыллыҡ халыҡ мәктәбенә һабаҡҡа төшә. 25 июндә атаһы көтмәгәндәсәләмәтлеге арҡаһында ваҡытынан алда пенсияға сыға. 1895 йылдың июлендә ғаилә Һафельд тигән урынға күсенә, бында 38 мең кв.м.ере булған йорт һатып алалар.
Башланғыс синыфтарҙа Адольф яҡшы уҡый. 1939 йылда Һитлер Фишльһамдағы үҙе уҡып-яҙырға өйрәнгән мәктәпте һатып ала һәм янында яңы мәктәп төҙөргә бойороҡ бирә.
1896 йылдың 21 ғинуарында һеңлеһе Паула тыуа. Уны бик ярата һәм һәр саҡ ярҙам күрһәтеп тора.
1896 йылда Һитлер Ламбахтағы иҫке католик монастыренең икенсе синыфынауҡырға бара, 1898 йылға тиклем шунда уҡый Тик яҡшы баһаға ғына өлгәшә. Хорҙа йырлай һәм месса ваҡытында руханиға ярҙамсы була. Шунда ул тәүге тапҡыр гербта свастика күрә Үҙ канцелярияһында ул аҙаҡтан ағастан шундай уҡ свастика эшләтеп ала.
Үҙе менән һыйышмай, Алоиз өйҙән сығып киткәс, атаһы Адольфты туҡтауһыҙ контролдә тота, сөнки ул да ағаһына оҡшап эшлекһеҙ булып үҫер тип ҡурҡа.
1897 йылдың ноябрендә Леондиңда өй һатып алып, 1898 йылда шунда күсенәләр.
Адольф өсөнсө тапҡыр мәктәбен алмаштырып, дүртенсе синыфҡа уҡырға бара. Бында 1900 йылдың сентябренә тиклем уҡый.
Тап бына Леондиңда атаһының йоғонтоһонда Һитлер сиркәүгә өнәмәй ҡарай башлай.
1900 йылдың сентябрендә Адольф Линцтағы дәүләт реаль мәктәбенең реальной школы беренсе синыфына бара. Ауыл мәктәбенән һуң малайға бында оҡшамай. Ему лишь нравилось проходить расстояние от дома до школы длиной в 6 км. Саҡырым үтеп мәктәпкә йөрөү генә оҡшай уға.
Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары
13 йәшендә, Адольф реаль мәктәптең икенсе синыфында уҡығанда, кинәт атаһы үлә. Атаһы менән мөнәсәбәттәре яҡшынан булмаһа ла, Адольф уны бик яратҡан була, табут янында тыйылмай илай.
Әсәһе үтенгәнгә генә мәктәпкә йөрөй, әммә атаһы ҡушҡанса чиновник түгел, ә рәссам булырға ҡарар итә. 1903 йылдың яҙында Линцтағы ятаҡҡа күсеп йәшәй башлай. Дәрестәргә йүнләп йөрөмәй.
15 йәшендә өсөнсө синыфты тамамлағанда, 1904 йылдың 22 майында Линцта уныңконфирмацияһы була. Был ваҡытҡа ул пьеса, шиғырҙар һәм новелла, шулай уҡ Вагнерҙың операһына либретто, увертюра яҙған була.
1904 йылдың көҙөндә француз теле буйынса имтиханын ике тапҡыр барып саҡ тапшыра, унан икенсе мәктәпкә барып уҡырға вәғәҙә алалар, сөнки йүнләп өлгәшмәй. Ул ҡыҙыу, үҙ һүҙле, тыңлауһыҙ була. Күптәрҙең әйтеүенсә, йәш сағынан уҡ психопатик һыҙаттары күренеп тора.
1905 год йылдың февралендә Адольф реаль мәктәптең дүртенсе синыфын тамалау тураһында танытма ала, унда баһалары бик хөрт була.
1905 йылдың сентябрендә Адольф әсәһенең үтенесе буйынса дүртенсе синыфты бөткән танытмаһындағы насар баһаларҙы төҙәтеп, яңыны алыр өсөн ҡабаттан дүртенсегә бара.
Әммә шул мәлдә үпкәһе шешеп ауырып китә һәм табибтар уҡыуын ташлап торорға кәңәш итәләр. Әсәһе Адольфты Шпиталгә туғандарына алып барып ҡуя.
Әсәһендә яман шеш табалар һәм операция эшләйҙәр. Уның хәле бер аҙ яҡшырғас, 18 йәшендә Һитлер Венаға дөйөм художество академияһына уҡырға инергә бара, әммә икенсе турҙан уҙа алмай. Шулай ҙа ректор менән осрашыуға өлгәшә, һәм тегеһе уға архитектура менән шөғөлләнергә кәңәш итә.
1907 ноябрендә һитлер Линцҡа ҡайтып, ауырыу әсәһен ҡарай. 1907 йылдың 21 декабрендә әсәһе үлә, 23 декабрҙә Адольф уны атаһы янында ерләй.
1908 йылдың февралендә туғандарына мираҫ мәсьәләләрен хәл итеп, Венаға юллана.
1908 йылда Һитлер шул уҡ художество академияһына имтихан биреп ҡарай, был юлы өсөнсө турҙа үтмәй. Бынан һуң ул адресын йәшереп төрлө урындарҙа йәшәй, армияла «чехтар һәм йәһүдтәр» менән бергә хеҙмәт иткеһе килмәй, әммә герман рейхы өсөн йәнен бирергә әҙер була. Рәссам булып эшкә урынлаша, 1909 йылда яҙыусылыҡҡа инә.
1909 йылда Рейнгольд Ганиш тигән кеше менән таныша. Ул Адольфтың картиналарын һата. 1910 йылдың авгусында Һитлер полиция комиссариатына Ганиш өҫтөнән ялыу яҙа — бер картинамды урланы, аҡсамды биреп еткермәне, тип яҙа. Ганишты ете көнгә ултыртып ҡуялар. Картиналарын үҙе һата башлай. Табыш күп килә һәм ул етем булараҡ пенсияһынан һеңлеһе Паула файҙаһына баш тарта. Бынан тыш туған апаһы Йоһанна Пельц уға мираҫ ҡалдыра.
Ниһайәт, Һитлерҙа белем алырға теләк уяна, күп уҡый. Артабан ул французса ла, инглизсә лә тәржемәсеһеҙ фильмдар ҡарай, гәзит-китаптар уҡый. Тарих, төрлө армияларҙың ҡоралдары һ.б. мәғлүмәттәрҙе бик яҡшы белә.
1913 йылда, 24 йәшендә Мюнхенға китәһәм шунда фатирға турынлаша. Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем шунда рәссам булып эшләй.
1913 йылдың 29 декабрендә австрия полицияһы Мюнхенға Һитлерҙы табып биреүҙе һорап мөрәжәғәт итә. . 1914 йылдың 19 ғинуарында мюнхен полицияһы уны австрия консуллығына килтерә. Зальцбургта комиссия үткәндә уны хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип таныйҙар.
Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашлығы
1914 йылдың 1 авгусында Беренсе бөтә донъя һуғышы башлана. Һитлер шатланып, тиҙ генә Людвиг III Бавария армияһында хеҙмәт итергә рөхсәт һорап яҙа. Рөхсәт алғас, Ул 16-сы резерв полкын һайлай.
1914 йылдың октябрендә Көнбайыш фронтҡа ебәрелә, тиҙ үк Изер, Ипр буйында һуғышта ҡатнаша.
1914 йылдың 1 ноябрендә ефрейтор званиеһы бирелә.Фландриялағы алыштан һуң 1914 йылдың 2 декабрендә икенсе дәрәжә Тимер тәре менән бүләкләнә.
Һуғыштарҙа туранан-тура даими ҡатнаша. Беелицала лазаретҡа эләгә. Госпиталдән сыҡҡас, (март, 1917 йыл) 1-се резерв батальонының 2-се ротаһына ҡайта.
1917 йылда — Аррас,Артуа, Фландрия, Юғары Эльзас. 1917 йылдың 17 сентябрендә III дәрәжә хәнйәрле Тәре менән бүләкләнә.
1918 — Францияла бөйөк һуғыш, Эвр, Мондидье. 9 май,1918 йыл — Фонтане янындағы батырлығы өсөн полк дипломы. 18 майҙа — яралылар отличиеһы билдәһе бирелә(ҡара төҫлө). Суассон, Реймс, Уаза, Марна, Эна. Бик ауыр шарттарҙа доненсение килтереп еткереп, пехотаны ҡотҡарған өсөн беренсе дәрәжә Тимер тәре менән наградланған.
21—23 август, 1918 йыл — Монси-Бап яуында һуғыш.
25 август, 1918 йыл — хеҙмәт өсөн III дәрәжә награда.
15 октябрь, 1918 йыл — Ла Монтень янында химик снаряд төшөп ярылып, газ менән ағыулана. Бер аҙға күреү һәләтен юғалта. Госпиталдә дауаланғанда Германияның еңелеүен, кайзерҙың ҡолатылыуын ишетеп, быны бик ауыр кисерә.
НСДАП төҙөү
1919 йылда Мюнхенға ҡайтҡас, Һитлерҙы агитаторҙар курсына ебәрәләр (Vertrauensmann). Фронттан ҡайтҡан һалдаттарҙы большевиктарға ҡаршы өгөтләргә өйрәтәләр. Лекторҙар күпселектә ультрауң ҡарашлы була. Улар араһында НСДАП-тың буласаҡ иҡтисади теоретигы Готфрид Федер ҙә була.
1920 йылдың 1 апреленә тиклем Һитлер рейхсверҙа хеҙмәт итә. 1920 24 февралендә фирҡә ултырышында Дрекслер, Федер менән берлектә 25 пункттан торған программа тәҡдим итә, ул нацистик фирҡәнең программаһына әйләнә.
Һитлерҙың тәҡдиме буйынса фирҡә Немец милли-социалистик эшсе фирҡә (немец транскрипцияһында НСДАП) тип атала башлай. Сәйәси публицистикала На́ци тип атай башлайҙар. Фирҡә эсендә конфликттар була. Һитлер хатта ултырып та сыға. 1923 йылдың 27 ғинуарында Һитлер НСДАП-тың тәүге съезын үткәрә; 5000 штурмовик Мюнхен буйлап марш менән үтә.
«Һыра фетнәһе»
1920-се йылдар башына НСДАП Баварияла танылыу ала. Штурм отрядтары (немецса ҡыҙҡаса — СА) башында Эрнст Рём тора. Һитлер тиҙ үк бик йоғонтоло кешегә әүерелә.
1923 йылда Германияла Рурҙы француздар баҫып алыуы менән бәйле кризис башлана. Нацистар Бавария етәкселегендә торған уң консерватор-сепаратистар менән берләшеп, Берлиндағы социал-демократик хөкүмәткә ҡаршы сығырға өндәй. Әммә Берлиндағы Генераль штабтың ҡаты ҡаршы тора, һәм Бавария лидерҙары (Кар, Лоссов и Сейсер) ҡаушап ҡала, һитлерға әле Берлинға ҡаршы сыҡмаясаҡтарын белдерә.
1923 йылдың 8 ноябрендә 9 сәғәттә Һитлер һәм Эрих Людендорф штурмовиктарын эйәртеп, Карр, Лоссов һәм Сейсер үткәргән митингыға килеп инәләр (Мюнхенда, «Бюргербройкеллер» һыраханаһында). Эскә ингәс, һитлер «Берлиндағы хыянатсылар хөкүмәтен ҡолатыу» тураһында хәбәр һала. Мәгәр бавар лидерҙары сығып китә, шунан һуң Карр НСДАП-ты һәм штурм отрядтарын ябыу тураһында прокломация сығара.
9 ноябрь иртәһендә Гитлер һәм Людендорф 3 меңләп штурмовик менән оборона министерлығына юллана, әммә Резиденцштрассе урамында полиция туҡтатып, ут аса. Нацистар һәм улар яҡлылар мәйеттәрҙе һәм яралыларҙы алып, ҡасырға мәжбүр була. Германия тарихына эпизод «һыра фетнәһе» булып инеп ҡалған.
1924 йылдың февраль — мартында фетнә башлыҡтарын хөкөм итәләр. Суд Һитлерға дәүләткә хыянаты өсөн 5 йыл төрмә бирә һәм 200 алтын марка штраф һала. Әммә 9 айҙан уны иреккә сығаралар[82].
Власҡа үрләүе
Лидер юҡта фирҡә тарҡала, Һитлерға эште өр-яңынан башларға тура килә. НСДАП-ты тиҙ үк Баварияла ғына түгел, дөйөм милләт сәйәси көсөнә әйләндереүгә өлгәшә.
1925 йылда Һитлер Австрия гражданлығынан баш тарта һәм 1932 йылдың февраленә тиклем гражданлыҡһыҙ була.
1930—1945 — СА-ның иң юғарғы фюреры.
1932 йылда Һитлер Германияның рейхспрезиденты булып һайланырға ҡарар итә. 25 февралдә эске эштәр министры Брауншвейг уны Берлинда үҙенең вәкиллегендә атташе итеп тәғәйенләй. Һитлерға был үҙлегенән немец гражданлығы бирә һәм һайлауҙа ҡатнашырға мөмкинлек тыуа. Һитлер һайлауҙа үтә алмай, әммә пропагандала яңы алымдар уйлап сығара, тәжрибә туплай.
4 июнь, 1932 йыл — Рейхстаг таратыла. Киләһе айҙағы һайлауҙа НСДАП ышаныслы еңә, (37,8 % тауыш) Икенсе урында — социал-демократы — 21,9 %.
6 ноябрь, 1932 — рейхстагҡа һайлау яңынан үткәрелә. НСДАП-тан рейхстагҡа тәүге 230 урынына 196 депутат үтә.
3 декабрь, 1932 — Рейхсканцлер итеп Курт фон Шлейхер тәғәйенләнә.
Эске сәйәсәте
1933 йылдың 30 ғинуарында президент Һинденбург Һитлерҙы рейхсканцлер (хөкүмәт башлығы) итеп тәғәйенләй 27 февралдә парламентта — Рейхстагта ут сыға. Коммунист Маринус ван дер Люббены ғәйепләйҙәр. Әлеге көндә быны нацистар әҙерләгәне иҫбатланған, Карла Эрнст — башҡарыусы. Һитлер Коммунистик фирҡәне власты тартып алырға ынтылыуҙа ғәйепләй һәм конституцияның ете статьяһын туҡтатып, хөкәмәткә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр алыуға өлгәшә.
Парламент яныуын сәбәп итеп нацистар дәүләтте ҡаты контролгә ала. Коммунистик, унан социал-демократик фирҡәләр тыйыла. Ҡайһы бер фирҡәләр үҙҙәре тарала. Профсоюздар бөтөрөлә, мөлкәте нацистик эшсе фронтҡа бирелә. Яңы власҡа ҡаршылар судһыҙ-ниһеҙ концентрацион лагерҙарға оҙатыла.
1934 йылдың 2 авгусында президент Гинденбург үлә. Плебесцит һөҙөмтәһендә президентлыҡ бөтөрөлә, вәкәләттәре «Фюрер һәм Рейхсканцлер» булараҡ, Һитлерға тапшырыла (Führer und Reichskanzler). Эти действия получили одобрение 84,6 % электората. Һитлер Иң юғарғы баш командующий булып китә, ғәскәриҙәр уға ант эсә.
Һитлер етәкселегендә эшһеҙлек бөтә. Халыҡҡа социаль ярҙам арта. Мәҙәни һәм спорт саралары күпләп үткәрелә. Беренсе донъя һуғышында еңелгән өсөн реванш рухында сәнәғәт аяҡҡа баҫтырыла, халыҡ араһында эш алып барыла.
Һитлер антисемитизмды алға һөрә. Йәһүдтәрҙе һәм сиғандарҙы эҙәрлекләй башлайҙар.
Территорияларға экспансия башланыу
Һитлер тиҙ үк Германияның Версаль килешеүенән сығыуын белдерә, сөнки ул Германияның һуғыш алып барыу мөмкинлектәрен сикләй. Йөҙ меңлек рейхсвер миллионлы вермахтҡа әйләнә,танк ғәскәрҙәре булдырыла һәм хәрби авиация тергеҙелә. Ғәскәрһеҙ Рейн зонаһы бөтөрөлә.
1936—1939 Германия франкистарға Испаниялағы граждандар һуғышында ярҙам итә.
1938 Австрия аннексиялана.
1938 йылдың көҙө — Мюнхен килешеүе буйынса Чехословакияның бер өлөшө аннексиялана — (Судет өлкәһе рейхсгау).
Time журналы 1939 йылдың 2 ғинуар һанында Һитлера «1938 йыл кешеһе» тип атай.
1939 йылдың мартында Чехословакияның ҡалған өлөшө баҫып алына, шулай уҡ Литваның бер өлөшө аннексиялана (Мемель өлкәһе). Шунан Һитлер Польшаға яҫҡана башлай. Польшаның срюздаштары — Бөйөк Британия һәм Францияға был оҡшамай — конфликтҡа нигеҙ һалына
Икенсе донъя һуғышы
Был яҫҡаныуҙарға ҡаты яуап алғас, 1939 йылдың 3 апрелендә Һитлер Польшаға һөжүм планын раҫлай («Вайс» операцияһы).
1939 йылдың 23 авгусында Һитлер Советтар Союзы менән Һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй. 1 сентябрҙә Глейвицта инцидент килеп сыға, шуны сәбәп итеп Польшаға һуғыш башлана. Икенсе бөтә донъя һуғышы тоҡана. Сентябрҙә Польшаны тар-мар итеп, Германия апрель-майҙа 1940 Норвегияны, Данияны, Һолландияны, Люксембургты һәм Бельгияны баҫып ала, Францияла фронт аса. Июндә Парижды алалар, Франция баш һала. 1941 йылдың яҙында Германия Грецияны һәм Югославияны яулай, ә 22 июндә СССР-ға һуғыш аса. Башта совет ғәскәрҙәре сигенә, еңелә.
Әммә 1942 йылдың ҡышынан немец армияһы СССР-ҙа ла (Сталинград), Мысырҙа ла (Әл-Аләм) еңелә башлай. Икенсе йылына Ҡыҙыл армия ныҡлы һөжүм башлай. инглиз-американ ғәскәрҙәр Италияла хәрәкәт башлап, көстө үҙҙәренә лә йәлеп итә. 1944 йылда советтерритория ерҙәре азат ителә, Ҡыҙыл Армия Польшаға һәм Балканға йүнәлә; инглиз-американ ғәскәрҙәр Францияның күп өлөшөн азат итә. 1945 йылдан һуғыш Рейх ерҙәрендә дауам итә.
Һитлерға һөжүм
8 ноябрь, 1939 йыл — «Бюргерброй» һыраханаһында сығыш яһағанда һөжүм яһайҙар. Трибуна аҫтындағы шартлатҡыстан 8 кеше үлә, 63 яралана. Һитлер шунан алда ғына сығыш яһап бөтөп, Берлинға юлға сыҡҡан була.
Быны эшләгән Эльзер тигән столяр тотола һәм ғәйебен таный. 1945 йылдың 9 апрелендә, ул ултырған концлагерға союздаштар яҡынлашҡас, Һиммлерҙың бойороғо буйынса Эльзерҙы аталар.
1944 йылдың 20 июлендә лә уны үлтереп, солох төҙөү маҡсаты менән үлтерергә йыйыналр. Шартлауҙа 4 кеше һәләк була, һитлер тере ҡала. Еңел яралар ала һәм ваҡытлыса ишетеү һәләтен юғалта.
Заговорҙа ҡатнашыусыларҙы Һитлерҙың бойороғо буйынса бик яфалап үлтерәләр, фотоға һәм фильмға төшөрәләр. Аҙаҡ ул шул фильмды гел ҡарай торған булған.
Һитлерҙың үлеме
Совет контрразведкаһы һәм союзниктар разведкаһы йыйған мәғлүмәттәр буйынса, 30 апрель, 1945 Берлинда Һитлер ҡатыны Ева Браун менән атылып үләләр. Ағыуланған тигән һүҙҙәр ҙә була. Ауыҙына ампула ҡабып атылған тигән фараздар ҙа бар. Әммә шаһиттар уның атылып үлеүен раҫлай.
Хеҙмәтселәре әйтеүенсә, Һитлер кәнистер менән бензин әҙерләп, үҙе тирәһендәгеләр менән бәхилләшеп, бүлмәгә инеп атыла. Мәйеттәрҙе бункер эргәһенә сығарып һалып, бензин һибеп яндыралар.
5 майҙа ерҙән сығып торған юрған мөйөшөн күреп ҡалып, мәйеттәрҙе табып алалар. Донъяла әммә бункерҙа Гитлерҙың һәм ҡатынының «игеҙәктәре» атылған, ә фюрер ҡатыны менән Аргентинаға ҡасып китеп, үлгәнсә шунда йәшәгән тигән легендалар таралған. Әммә фәнни ойошмалар быны кире ҡаға.
Инаныстары һәм ғәҙәттәре
Һитлер 1931 йылдан үлгәнсә вегетариан булған.Һитлер ит ашауҙан ғына тыйылған тигән мәғлүмәттәр бар. Тәмәке тартыуҙы ла яратмай, нацистик Германияла быға ҡаршы көрәш бара.
Һитлер бик таҙалыҡ яратҡан. Тымаулы кешеләрҙән бик ҡурҡҡан. Фамильярлыҡты яратмаған.
Кеше менән әҙ аралашҡан. Кәрәк кешеләр менән, тыңлаусандар менән генә эш алып барған. Хаттарында кешенең хәлен һорашмаған. Сит телдәрҙән һүҙҙәр ҡыҫтырырға яратҡан. Хатта һуғыш ваҡытында ла күп уҡыған.
Һылтанмалар
* В 1934—1945 пост рейхспрезидента Германии был объединён с постом рейхсканцлера. По закону от 2 августа 1934 года объединённый пост стал называться «фюрер и рейхсканцлер» («Der Führer und Reichskanzler»). Титул «фюрер и рейхсканцлер Германской империи» он носил до конца 1938 года, а начиная с января 1939 года Гитлер именовался только как «фюрер». Тем не менее, в своём «Политическом завещании» от 29 апреля 1945 года он разделил этот пост и назначил на посты рейхспрезидента и рейхсканцлера разных лиц (Карла Дёница и Йозефа Геббельса).
Тонмогык
Тонмогык — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 770 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалашты (Белорет районы)
Ҡалашты (Калышта, Калашлино) — Башҡортостандың Белорет районындағы бөткән ауыл. Ноҡат ауыл Советына ҡараған. 1969 йылдан һуң Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу материалдарына инмәй.
Географик урыны
Ҡалашты йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәгенән (Белорет) — 166 км.
Тарихы
XVIII быуат аҙағында Нуғай даруғаһы Верхнеурал өйәҙе Ҡатай улусы башҡорттары Ҡалашты йылғаһы буйында шул исемдәге ауылға үҙ ерҙәрендә нигеҙ Һала. Рәсми документтарҙа (V рәүиз)) 1795 йылда теркәлгән . Артабан Рәүәт йылғаһы буйына бүленеп сыҡҡаны ла Ҡалашты (Ҡалашлы) тип аталған . Тарихсы ғалим Әнүәр Әсфәндиәров мәлүмәттәре буйынса, XIX быуат башына ошондай уҡ исемле ике ауыл булған, уларҙа 21 йорт булып, 158 кеше көн иткән. Һуңғылары Айыс ауылы халҡы менән туған булған. Өс ғаилә Айысҡа күскән.
Халыҡ ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Йәйгеһен Ҡыҙмалбаш, Әүкә буйҙарындағы йәйләүҙәрҙә күсенеп йөрөйҙәр. XIX быуаттың 40-сы йылдары башында ике ауылда йәшәүселәр — 152 кеше. Улар 90 ат, 60 һыйыр, 220 һарыҡ, 140 кәзә, 50 солоҡ тура тотҡан. Игенселек менән шөғөлләнмәгәндәр — тәбиғәт һәм климат шарттары тап килмәгән.
Ауыл 1922 йылда ойошторолған Инйәр урман сәнәғәте хужалығына ҡараған. 1954 йылға тиклем 14 ауыл — Инйәр, Ҡаҙмаш, Рәмәште, Мәнәү, Рәүәт, Түбәнге Төлмәй, Ноҡат, Бәләғош, Берештамаҡ, Асы, Соран, Ҡалашты, Кәртәле, Кѳҙйылға урман пункттары Белорет металлургия комбинатың урман контораһы тип йѳрѳтѳлә.
Ҡалашты, Белорет районының байтаҡ урмансылар ауылы кеүек үк, юҡҡа сыҡҡан. Башҡорттар йәшәгән.
Халҡы: 1939 йылда 92 кеше, 1959 йылда — 70 кеше, 1961 йылда — 72 кеше, 1969 йылда — 7 кеше йәшәй.
Такасаки (станция)
— Японияның Такасаки ҡалаһындағы (Гумма префектураһы) тимер юл станцияһы. Станция JR East, JR Freight һәм Jōshin Dentetsu тарафынан ҡулланыла.
Тарих
Станция 1884 йылдың 1 майында асыла, ул Япония тимер юлының иң һуңғы, аҙаҡҡы станцияһы. Дзесин линияһы 1897 йылдың 10 майында асылған. Дзеэцу-синкансэн Такасаки станцияһына тиклем 1982 йылдың 15 ноябрендә оҙайтылған.
Планлаштырыу
East JR Кумагай станцияһы, Омия станцияһы һәм Уэно станцияһы Синдзюку станцияһы -Шинджукула, Ёкохама станцияһы һәм Одавара станцияһы Син-Маэбаси станцияһы, Сибукава станцияһы, Минаками станцияһы, Этиго-Юдзава станцияһы һәм Нагаока станцияһы Син-Маэбаси станцияһы, Сибукава, Наганохара-Кусацугути станцияһы һәм Мандза-Кадзавагути станцияһы Син-Маэбаси станцияһы, Маэбаси, Кирю станцияһы һәм Ояма станцияһы Аннака станцияһы һәм Ёкокава станцияһы Гумма-Фудзиока станцияһы, Ёрии станцияһы һәм Комагава станцияһы Син-Маэбаси станцияһы, Сибукава, Минако, Этиго-Юдзав һәм Нагано Син-Маэбаси, Сибукава, Наганохара-Мандза һәм Кусацугути-Кадзавагути станциялары Син-Маэбаси, Маэбаси, Ояма һәм Киря станциялары Екокава станцияһы һәм Аннак Кумагай станцияһы, Уэнола һәм Омия Шинджукула станцияһы, Одавар һәм Екохама станциялары Этиго станцияһы-Юдзав, Нагано һәм Ниигата Каруидзава һәм Нагано станциялары Омия станцияһы, Уэнола һәм Токио Омия станцияһы, Токио һәм Уэнола Симонита станцияһы
Сарайная (Вагран ҡушылдығы)
Сарайная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәмәли Мәғариф
Ғәмәли́ Мәғари́ф - Рон Хаббард асҡан уҡытыу технологияһын таратыу өсөн нигеҙләнгән ойошма. Штаб квартираһы АҠШла Миссури штатының Сент-Луис ҡалаһында урынлашҡан. Был ойошма 1972 йылда барлыҡҡа килә һәм Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы менән идара ителә. Донъяла 760 филиал 100 мең уҡытыу өлкәһендә эшләгәндәргә һәм 28 миллион студенттарға файҙа килтерә.
Уҡытыу технологияһы
Рон Хаббард уҡытыу технологияһында һүҙлек, демонабор (ваҡ нәмәләр), пластилин ҙур күләмдә ҡулланыла. Студент экзаменды яҡшы бирмәйенсә алға бармай.
Рон Хаббард буйынса кеше һүҙ аңламағандан һуң өйрәнгән өлкәнән алыҫайа һәм аҙаҡ шул өлкәгә ҡаршы берәй нәмә эшләй.
Эйәр
Эйәр — Седло́ - һыбай һәм йөк ташыу өсөн менге малдың һыртына һалына торған ҡулайлама, амуниция өлөшө.
Иң таралған төрө - ат эйәре, дөйә һәм фил өсөн эшләнгән махсус эйәрҙәр ҙә   була.
Аҫтындағы эйәр атҡа тейәр, Эйәре лә белмәҫ, ат белә.
Тәфтиләүҙең ҡылған, ай, ҡәһәрен Үҙе белмәһә лә, хал(ы)ҡ белә.
Эйәр — хайуандарҙы ҡурсыу һәм һыбайлы  өсөн уңайлылыҡ булдырыу маҡсатына хеҙмәт итә. Дөрөҫ эшләнгән эйәрҙә һыбайлының ауырлығы мал һыртына тигеҙ баҫа.
Эйәрсе —сёдельщик - эйәр эшләү оҫтаһы.
Башҡорт эйәрҙәре
Башҡорттарҙа атланып йөрөргә менге аттар һәм айырым яу аттары булған. Ә был аттар өсөн эйәрҙәрҙең төрлө эшләнешлеләре ҡулланылған, эш эйәре, яу эйәре, ҡунаҡҡа тотонола торған һәм башҡа төр эйәрҙәр булған. Эш эйәренән башҡалары биҙәп, ҡаш ҡуйып та эшләнгән. Мәҫәлән, Абдрахман йырынан:
Унар ғына һумлыҡ, ай, ун аҡыҡ,
Атам дуҫы тиеп ышанма, егет,
Константино-Александровка
Константино-Александровка (Константино-Александровка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 453164, ОКАТО коды — 80249864003.
Ураҙбай (Арғаяш районы)
Ураҙбай — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 456896, ОКАТО коды — 75206898007.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 258 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 120 ир-ат һәм 138 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Утюга
Утюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сэроко-Я-Яха
Сэроко-Я-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Салпада-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғүмәров Фәрит Хафиз улы
Ғүмәров Фәрит Хафиз улы (10 март 1929 йыл — 15 июнь 2000 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1964). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).
Биографияһы
Фәрит Хафиз улы Ғүмәров 1929 йылдың 10 мартында Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Һары ауылында тыуған.
1952 йыл — К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (хәҙерге Башҡорт дәүләт университетын),
Ҡуҡаҙар (йылға)
Ҡуҡаҙар (Оло Ҡуҡаҙар, Уҡаҙар, Оло Уҡаҙар) — Куказар - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе аша аҡҡан йылға.
Ғүмәров Фәрит Хафиз улы
Биографияһы
1964 йыл — КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын (Мәскәү)тамамлай.
Ҡуҡаҙар (йылға)
Географияһы
Ҡуҡаҙар Урта Уралда Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Ул Үрге Өпәле ҡала округында Үрге Өпәле ҡалаһынан 20 км төньяҡ-көнбайышҡараҡ урынлашҡан Ҡыҙылташ тауы итәгенән баш ала, тамағы Наҙы-Петровск районында.
Ғүмәров Фәрит Хафиз улы
Биографияһы
1952—1954 йылдар- СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре.
Ҡуҡаҙар (йылға)
Географияһы
Ҡуҡаҙар Ҡариҙел йылғаһының 803 км-да, уң ярына барып ҡоя, был Наҙы-Петровск ҡалаһынан 6 км көнсығыштараҡ. Тамағы өлөшләтә Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысына инеп ҡалған. Йылғаның оҙонлоғо 39 км.
Ғүмәров Фәрит Хафиз улы
Биографияһы
1954—1961 йылдар- КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты лекторҙар төркөмөндә лектор.
1964 йылдар- КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире.
Ҡуҡаҙар (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгоброд һыуһаҡлағысынан Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама
Ғүмәров Фәрит Хафиз улы
Биографияһы
1964 йыл- тарих фәндәре кандидаты фәнни дәрәжәһенә диссертация яҡлай (диссертация темаһы «Башҡорт АССР-ы эшсәндәренең халыҡ хужалығын яңынан тергеҙеү өсөн көрәше (1920—1928 йылдар)»).
Ҡуҡаҙар (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса коды - 10010200912111100020334.
Ғүмәров Фәрит Хафиз улы
Биографияһы
1966 йылдан- Өфө авиация институтында (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты ) һәм Башҡорт дәүләт педагогия институтында (хәҙерге М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) КПСС тарихы кафедраһында эшләй. Ф. Ғүмәров ошо осорҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретаре Миҙхәт Закир улы Шакировтың референты ла була, шул сәбәпле уға ябыҡ партия архивы менән ҡулланыу рөхсәт ителә.
Ҡуҡаҙар (йылға)
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан км )
Ғүмәров Фәрит Хафиз улы
Биографияһы
1984—1986 йылдар — Башҡортостандың берләштереләгән дәүләт музейы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Милли музейы) директоры урынбаҫары.
1993—2000 йылдар- Башҡортостан Республикаһы Үҙәк дәүләт тарихи архивының өлкән хеҙмәткәре;
Республика өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған «Башҡортостан тарихы буйынса хрестоматия» (2 томлыҡ) исемле ҙур күләмле хеҙмәтте төҙөп, нәшер итә. Был китап Башҡортостан мәктәптәре һәм башҡа уҡыу йорттары өсөн күптән көтөп алынған хеҙмәт.
1999 йылда Фәрит Ғүмәров «Рәсәй империяһының башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр, бобылдәр тураһындағы закондары» («Законы Российской империи о башкирах, мишарях, тептерях и бобылях»,Өфө, 1999) исемле китап баҫтыра. Был китапта Башҡортостандың административ төҙөлөшө, идара итеү механизмы, Рәсәй дәүләтенең исламға һәм мосолмандарға ҡарашы яҡтыртылған документтар урын алған. Унда шулай уҡ 18 быуаттағы башҡорт ихтилалдары тарихы һәм башҡорттарҙың хәрби хеҙмәт үҙенсәлектәре, суд-хөкөм эштәре, яһаҡ- һалым түләү, һаулыҡ һаҡлау тураһындағы материалдар бар. Материалдар 1649 йылғы Соборное уложение (ҡанундар йыйынтығы) осоронан алып, Көньяҡ Урал тарихын яҡтырта.
2000 йылдың 15 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғилми хеҙмәттәре
Уфа: Китап, 2005. — 368 с., с илл.
Автор: Гумеров Фарит Хафизович Жанр: история, политология, фальсификации обществознания Издательство: Политиздат Серия: Партийная публицистика
Михайловка (Дияш ауыл советы, Баҡалы районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 162 кеше. Почта индексы — 452657, ОКАТО коды — 80207810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гойза
Гойза (Geusa) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1488 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6217 һәм автомобиль коды — SK.
Трайгородская
Трайгородская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Утаз ҡылымығының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 186 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылайыр
Климаты
Климаты уртаса континенталь..
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар рустар (62,5 %), башҡорттар (31,6 %) тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1748 йылда Сембер сауҙагәрҙәре Урман Йылайыр йылғаһында Преображенск баҡыр иретеү заводын төҙөй башлай. Артабан ауылға Волга буйынан урыҫ крәҫтиәндәре күсеп килә.
1922 йылдың ноябрендә Преображенский ауылы Йылайыр кантоны үҙәгенә әйләнә.
1925 йылдың 19 ғинуарында Йылайыр кантон советының 3-сө съезында Преображенск ауылын Йылайыр ауылына үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Артабан, 1925 йылдың сентябрендә, БАССР-ҙың районлаштырыу буйынса БашЦИК административ комиссияһы ВЦИК-ҡа был ҡарарҙы раҫлау үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә 1925 йылдың 8 октябрендә ҡала статусын биреүҙән баш тарталар.
1965 йылдан Йылайыр ауылы Йылайыр районының административ үҙәге булып тора. Тағы ла уҡығыҙ.
Билдәле шәхестәре
thum|200px
Князева Лидия Николаевна
Князева Лидия Николаевна (9 февраль 1925 йыл — 22 декабрь 1987 йыл) — СССР актрисаһы һәм театр педагогы, Мәскәү йәш тамашасылар театры труппаһына инә. СССР-ҙың халыҡ артисы (1970), РСФСР-ҙың Н. К. Крупская исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1975).
Биографияһы
Лидия Николаевна Князева 1925 йылдың 9 февралендә Мәскәүҙә тыуа.
1943—1944 йылдарҙа ГИТИС-тың театр факультетында уҡый.
1945 йылда Мәскәү йәш тамашасы театры ҡарамағындағы студияға инә. 1947 йылда ошо уҡ театрҙа уйнай, Самуил Маршактың билдәле «Ун ике ай» пьеса-әкиәтендә Королева ролен башҡара.
1948 йылда студия бөтөү менән Мәскәү йәш тамашасы театрында эшләй. Был сәхнәлә ҡыр ҡылдан ашыу эшләй. Бөтә ғүмере буйына тиерлек малай-ҡыҙҙар, үҫмерҙәрҙе уйнай.
Сәхнәлә актриса үҫмер ролендә күренә, йәш тамашасылар уны хатта үҙ тиҫтерҙәре тип ҡабул итә.""Корней Чуковский «Бармалей» әкиәте буйынса ире менән дуэтта уйнай: Быков Ролан Бармалейҙы, ә Князева Лидия — маймыл Чичаны. Ошо уҡ хеҙмәттәшлек Быковтың «Айболит-66» фильмында ҡабатлана.
Сперантова Валентина Йәш тамашасы театрының «СССР-ҙың халыҡ артисы» исеменә лайыҡ булған берҙән-бер актрисаһы була. 1954 йылдан КПСС ағзаһы.
Князева 1975 йылдан ГИТИС-та актерлыҡ оҫталығын уҡыта. Уның уҡыусылары араһында Дмитрий Певцов, Корженков Александр, Николай Добрынин була. Һуңғы йылдарҙа һеңлеһе менән бергә йәшәй, үҙенең кәрәкһеҙлеген ауыр кисерә, күп ауырый.
Князева Лидия Николаевна 1987 йылдың 22 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Ролан Быковтың көндәлегенә ярашлы, Князева 1987 йылдың 28 декабрендә Кунцево зыяратында ерләнә.
Ғаиләһе
15 йыл дауамында актёр, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990) Быков Роланда (1929—1998) кейәүҙә була, уның менән Олег тигән малайҙы уллыҡҡа (Быков Олег Роландович, 1958—2002) ала. Һуңғараҡ ҡабул ителгән улы Князева менән йәнәш ерләнә. Быков менән айырылышҡандан һуң яңғыҙ йәшәй.
Нечь
Нечь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Симка (Турья ҡушылдығы)
Симка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турья йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төркөстан автономияһы
Төркөстан автономияһы (рәсми атамаһы: Turkiston muxtoriyati, әҙәбиәтә шулай уҡ Коканд автономияһы булараҡ билдәле) — 1917 йылдың 28 ноябренән алып 1918 йылдың 22 февраленә тиклемге хәҙерге Үзбәкстан, Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстан территорияларында ғәмәлдә булған үҙаллы территориаль берәмек. Ул ваҡытта был территориялар Рәсәй империяһының Төркөстан генерал-губернаторлығына ҡараған, Ете Һыу, Һырдаръя һәм Фәрғәнә өлкәләрен үҙ эсенә алған.