cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Красноярск эше
Уран ятҡылыҡтарын асҡан өсөн премиялар
I. Первая премия 1. Первая премия присуждается за открытие новых месторождений урана с запасами металла не менее 1000 т при среднем содержании урана в руде 1,0% и выше. 2. Установить, что руководитель геологоразведочной партии, удостоенный первой премии: а) получает денежную премию в размере 600 тыс. руб.; б) представляется Советом Министров СССР к высшей степени отличия в области хозяйственного и культурного строительства — званию Героя Социалистического Труда; в) получает звание «Лауреат Сталинской премии» первой степени; г) получает за счет государства в собственность в любом районе Советского Союза дом-особняк с обстановкой и легковую машину; д) получает право обучения своих детей в любом учебном заведении СССР за счет государства; е) получает право (пожизненно для себя, жены (мужа) и для детей до их совершеннолетия) бесплатного проезда в пределах СССР железнодорожным, водным и воздушным транспортом; ж) получает двойной оклад жалования на все время работы в области специальных разведок. 3. Группа основных работников геологической партии (2–3 чел.), втом числе лицо, первым обнаружившее рудную залежь, получает денежную премию в сумме 300тыс. руб. Кроме того, каждый из этих работников: а) представляется к награждению орденом Союза ССР; б) получает по представлению руководителя геологической партии звание «Лауреата Сталинской премии» сообразно значению выполненной им работы; в) получает за счет государства в собственность легковую автомашину; г) получает право обучения своих детей в любых учебных заведениях СССР за счет государства; д) получает право (пожизненно для себя, жены (мужа) и для своих детей до их совершеннолетия) бесплатного проезда в пределах СССР железнодорожным, водным и воздушным транспортом. 4. Для премирования остальных геологов, инженерно-технических работников, рабочих и служащих, принимавших участие в открытии, удостоенном первой премии, выделяется 300 тыс. руб. Особо отличившиеся инженерно-технические работники, рабочие и служащие представляются к награждению орденами и медалями Союза ССР.
Совет Министров Союза СССР
Москва Кремль 21 марта 1946 г.
И. Сталин"
Эҙләнеү эштәре
Эҙләнеү эштәре бөтә ерҙәрҙә лә музейҙарҙа һәм геология ойошмаларының һаҡлағыстарында ятҡан тау тоҡомдары өлгөләрен радиоәүҙемлеккә тикшереүҙәрҙән башлана. Был тоҡомдар төрлө ваҡытта, төрлө урындарҙа, төрлө файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарҙан алынған. Был эш төрҙәренә бик ҙур әһәмиәт бирелә, артабан уран эҙләүәрҙе ойоштороу формаларының береһе була рәсми рәүештә «күмәк эҙләнеүҙәр» атамаһын ала. Хөкүмәт ҡарарҙары һәм положениелары менән СССР-ҙың бөтә геология разведкаһы ойошмаларына бындай эштәрҙе мотлаҡ рәүештә үткәреү йөкмәтелә. Хөкүмәт ҡарарҙары һәм положениеларға ҡабул ителгәс, бөтә ойошма-разведка СССР-ҘЫҢ уларҙы үткәрергә бурыслы.
Тыуған яҡты өйрәнеүселәр, һунарсылар геологтарға ярҙамға йәлеп ителәләр, 1945 йылда «Правда» гәзитендә хөкүмәттең халыҡҡа, уҡыусыларға, тәбиғәтте өйрәнеү дәрестәре уҡытыусыларына, урындағы мәғдән ятҡылыҡтарын белеүселәргә, старателдәргә, колхозсыларға, артелселәргә, балыҡсыларға, һунарсыларға, тыуған яҡты өйрәнеүселәргә геологтарға мәғдән һәм минерал сеймалын эҙләүҙә ярҙам итеү буйынса мөрәжәғәтнамә баҫтырылып сығарыла. Уран сәнәғәт ятҡылыҡтарын эҙләү проблемаһы СССР-ҙа 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында ла актуаль булып ҡала, мәҫәлән, «Юный техник» журналында (1956 йылдың октябре) ентекле практик кәңәштәр менән мәҡәлә сыға. Мәҡәләлә «нисек уранды табырға» темаһы буйынса геолог-пионерҙарға ентекле практик кәңәштәр бирелә.
Шестакова яҙмаһы
1947 йылда юрист һәм журналист А. Ф. Шестакова (1904 йылда тыуған) Минусинск ҡалаһына "Правда " гәзите корреспонденты булараҡ килә. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Сурин Н. В. һәм үҙешмәкәр геолог Прохоров И. Г. бөтә инстанцияларға, шул иҫәптән, «Правда» гәзитенә, Красноярск крайында раидоактив мәғдәндәр һәм ауыр металдар мәғдәндәре бар тип хаттар яуҙыралар. Ошо хаттарҙы тикшереү өсөн Шестакова Н. М. Мартьянов исемендәге Минусинск тыуған яҡты өйрәнеү музейы сарлағынан сығарып ташланған геология коллекцияларын ҡарай һәм, уның самалағанлығы буйынса, уран рудаһы өлгөһөн таба, әммә мәғдәнгә элекке (иҫке) «Юлия» баҡыр ятҡылығы эзбизташы тип яҙылған була. Табылған өлгөнө Шестакова тикшереүгә Мәскәүгә билдәле минералог К. А. Ненадькевичкә ебәрә. Өлгөлә 1,5 % уран табыла.
А. Шестакова Сталинға һәм Берияға, шулай «Правда» гәзитенә бер нисә хат яҙғандан, шулай уҡ урындағы геологтарҙың тыуған яҡты өйрәнеүселәр, һунарсылар фекеренә ҡолаҡ һалмауы тураһындағы «сигналдарҙан» һуң СССР етәкселегендә Себерҙә, Алтайҙа (хәҙер Көнсығыш Ҡаҙағстан), Тывала, Минусинск районында һәм Красноярск крайында геологтар тарафынан ауыр һәм һирәк металдар ятҡылыҡтарын йәшереү осраҡтары булыуы тураһында версия барлыҡҡа килә.
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы үҙенең 26287-13сс-се ҡарары менән геология эштәре буйынса комитетын уран эҙләү сөсн геолог-эҙләнеү эштәрен тәьмин итеү маҡсатында төп фәнни һәм инженер кадрҙарын йүнәлтеүҙе йөкмәтә. Ошо маҡсаттарҙа 1946 йылдың 1 апрелендә илдең төрлө төбәктәрендә 270 партия, шул иҫәптән 28 геология разведкаһы, 158 эҙләнеү һәм 84 ревизия төркөмдәрен ойоштора. Быға тиклем геология хеҙмәте ил күләмендә бындай күләмдә маҡсатлы ойоштороуҙы белмәй.
1946—1947 йыл Министрҙар Советы уран ятҡылыҡтарын эҙләнеүҙәр һөҙөмтәләрен ҡәнәғәтләндермәҫлек тип таба
Хәлде Ер аҫты байлыҡтары дәүләт комитеттарында ҡайһы бер геологтарҙың ҡаты позицияһы, шул иҫәптән,Минусинск крайында 20 йыл дауамында эшләгән, Геология комитетының тәжрибәле геологы, «СССР геологияһы» күп томлы баҫманың мөхәррире Я. С. Эдельштейндың фекере ярһыта, сөнки ул ҡәтғи рәүештә Себерҙә уран юҡ һәм уның булыуы мөмкин түгел тип әйтә, әммә геология фәне күҙлегенән был фекер дөрөҫлөккә тап килмәй,.
Әммә Министрҙар Советында, СССР атом проекты өсөн уран һәм торийҙы сығарыу буйынса яуаплы Дәүләт именлеге министрлығында, Политбюрола 1947 йылда ҙур ятҡылыҡ табылыуы һәм Красноярск крайында 1948 йылдан алып уран мәғдәнен сығарыу алып барылыуы тураһында, Енисей һыртындағы Усть-Ангара тораҡ пунктында 8 шахта, бер нисә штольняла 900-гә яҡын ирекле ялланған тау эшселәре эшләүе тураһында беләләр.
1949 йылдың ғинуарынан сығарыу 1948 йылда асылған Кодар (икенсе исеме — «Мрамор») ятҡылығында ла бара.
1949 йылдың ғинуарыда Красноярск крайы төньяғында Таймыр уран мәғдәне првинцияһы асылыуы тураһында билдәле була (ҡайһы бер өлгөләрҙә урандың күләме 1,4 %-ҡа тиклем етә).
Эштең барышы
1949 йылдың 30 мартында ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының сираттағы ултырышында бер көн тәртибенең бер пунктында П. Н. Поспеловтың һәм А. Ф. Шестакованың Красноярск крайындағы геология разведкаһы торошо тураһында доклады ҡарала. Уның һөҙөмтәһендә Л. П. Берия етәкселегендә комиссия бьулдырыла. Комиссия составына шулай уҡ Маленков, Микоян, В. С. Абакумов, П. А. Захаров, А. Б. Аристов П. Н. Поспелов һәм А. Ф. Шестакова индерелә. Комиссия алдына 10 көн эсендә Геология министрлығында эштәр торошо менән танышырға һәм тейешле саралар күреү, шулай уҡ «СССР МГБ-ның геология ҡоротҡостарын фашлау буйынса эше тураһында» һығымта әҙерләү бурысы йөкмәтелә.
Алдағы көндө, 29 мартта, Томскиҙа Н. Е. Мартьянов һәм О. К. Полетаева ҡулға алына (Красноярск эше буйынса түгел). Икенсе көндө Политбюро ултырышынан һуң, 31 мартта, И. К. Баженов, Э. Д. Томашпольская, А. Г. Вологдин, И. Ф. Григорьев, Ю. М. Шейнманн, Я. С. Эдельштейн, 3 апрелдә — В. Н. Доминиковский һәм 7 апрелдә — Л. И. Шаманский ҡулға алыналар. Бынан һуң ике аҙна ҡулға алынғандар менән «уңышлы» эш үткәрелә. 25 апрелдә Томск профессорҙары А. Я. Булынников, М. И. Кучин, Ф. Н. Шахов улға алыналар.
Тағы ла ике аҙна эш үткәрелә һәм ҡулға алыуҙарҙың өсөнсө, иң ҙур, тулҡыны башлана: Эш һәм тағы ике аҙна барасаҡ, — тип башланғандан һуң, иң ҙур арестов өсөнсө тулҡын: 9 майҙа —В. К.. Котульский, 12 майҙа — В. В. Богацкий, 14 майҙа — Н. Я. Коган, Б. К. Лихарев, Г. М. Скуратов, Ф. Б. Сперанский, В. А. Хахлов һәм башҡалар, 23 майҙа — В. М. Крейтер, 30 майҙа — М. П. Русаков.
Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы А. Г. володин, ГИН директоры академик И. Ф. Григорьев, гелогия министры референты М. И. Гуоевич, Геология министрлығының техник советы рәйесе В. М. Крейтер, Тыва ГРЭ-һы баш геологы Ю. М. Шейнманн; Ленинградта — ВСЕГЕИ хеҙмәткәрҙәре В. Н. Верещагин, В. Н. Доминиковский, Б. К. Лихарев, Я С. Эдельштейн, профессор В. К. Котульский, М. М. Титяев; Томскиҙа — ТПИ һәм ТДУ профессорҙары һәм уҡытыусылары И. К. Баженов, А. Я. Булынников, М. И. Кучин, В. Д. Томашпольская, В А. Хахлов, Ф. Н. Шахов; Иркутскиҙа — Тау-металлургия институты уҡытыусыһы Л. И. Шаманский. Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы М. П. Русаков, ЗСГУ экспедицияһы начальнигы Б. Ф. Сперанский, «Запсибцветметразведка» тресты баш инженеры К. С. Филатов һәм Красноярскиҙан ҙур геологтар төркөмө: В. В. Богацкий, Н. Я Коган, Ю. Ф. Погоня-Стефанович, О. К. Полетаев, А А. Предтеченский, Н. Ф. Рябоконь, Г М. Скуратов һәм башҡалар
СССР геология министры И. Малышевты Кремлгә саҡырып алалар. Сталин менән һөйләшкәндән һуң ул киң инфаркт кисерә һәм минстр вазифаһынан ушатыла, артабан Карелияға Череповец металлургия заводы өсөн мәғдән ятҡылыҡтарын маҡсатлы эҙләнеү эштәрен алып барыу өсөн ебәрелә.
Геология министрлығының намыҫ суды
Тормошҡа ашырылған Намыҫ судтары тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Намыҫ судтары ВСЕГЕИ-ның күренекле геологтарына, ЛДУ һәм Тау институты уҡытыусылары ҡарата космополитизм ҡаршы көрәш сиктәрендә үткәрелеүе билдәле — 1949 йылдың майынан һуң, 1949—1950 йылдарҙың көҙ-ҡышында булыуы мөмкин. Ҡатнашыусыларҙың хәтирәләренән күренеүенсә, тикшереү процесы Мәскәүҙә, СССР Геология министрлығының үҙендә һәм «Правда» гәзите мөхәрриәтендә, үткәрелә. процестары тикшерелә, тип һөйләй, Процесҡа күп кенә ҡалалаларҙан геология хеҙмәте белгестәре, профессорҙар, ғалимдар, предприятиелар етәкселәре саҡыртыла, барыһы 200-гә яҡын кеше
Процестың сәбәптәре
Тикшереү йыл ярым ваҡытты ала.
Эштең барлыҡҡа килеүенең ысын сәбәбе — 1945—1950 йылдарҙа АҠШ менән ҡаты ҡапма-ҡаршылыҡ шарттарында төҫлө, һирәк һәм радиоактив тәбиғәт ресурстарҙың киҫкен рәүештә етешмәүе, геологик эҙләнеүҙәре һөҙөмтәһеҙ булыуы һәм шул уҡ ваҡытта 1946—1947 йылдарҙа оборона сәнәғәтен уран менән тәьмин итеү өсөн яуаплы ойошмаларҙың ауыр металдар эҙләү һәм разведкалауға дәүләт тарафынан бик күп сығымдар сарыф итеүе
Процестың артабанғы барышы һәм тамамланыуы
СССР ресурс базаһының үҫешен күҙаллау, стратегик ресурстар буйынса геология разведкаһын планлаштырыу һәм алып барыу өсөн яуаплы булған бер нимүсә күренекле геолог енәйәтсел һалҡын ҡараш күрһәтеүҙә, перспективалы мәғдән төйөрөн яңылыш прогнозлауҙа, файҙалы һирәк һәм радиоактив ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын үҙләүҙәге ҡоротҡослоҡта ғәйепләнә.
Словакия республикаһы (1939—1945)
Словакия республикаһы (Slovenská republika; тарихи әҙәбиәттә шулай уҡ «Беренсе Словак республикаһы» prvá Slovenská republika) — дәүләт, 1939—1945 йылдарҙа хәҙерге Словакия территорияһыың күп өлөшөндә (Беренсе Вена арбитражына ярашлы, шулай уҡ «бәләкәй һуғыш»тан һуң, Венгрияға бирелгән көньяҡ һәм көнсығыш өлкәләренән тыш); нацистик Германияның клиент дәүләте: Икенсе донъя һуғышы башланғандан һуң Словакияның бойондороҡһоҙлоғо Ось һәм бер нисә нейтраль илдәр һәм шулай уҡ 1941 йылға тиклем СССР тарафынан ғына таныла.
Красноярск эше
Процестың артабанғы барышы һәм тамамланыуы
1950 йылдың октябренә ҡарата, физик һәм психологик баҫым аҫтында, ғәйепләнеүселрҙең бөтәһе лә тиерлек үҙ-үҙҙәренә ҡаршы күрһәтмәләр биреп, ғәйепте үҙ өҫтөнә алалар.
Словакия республикаһы (1939—1945)
Тарихы
Словак глинков партияһы Чехословакия ҡолатылғанға тиклем үк Гитлер менән хеҙмәттәшлек итә башлай һәм Словакияны составында Чехословакия үҙ маҡсаты итеп ҡуя, шуға күрә әлеге партияны немецтар үҙенең союздашы булараҡ ҡабул итә.
Красноярск эше
Процестың артабанғы барышы һәм тамамланыуы
1950 йылдың 28 ноябрендә ғалимдарға СССР МГБ Махсус кәңәшмәһе тарафынан «дөрөҫ баһа бирмәү һәм күрәләтә файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын йәшереү, ҡоротҡослоҡ, шпионаж, контрреволюцион агитация өсөн» улар ситтән тороп ғәйепләнде һәм холоҡ төҙәтеү лагерҙарына төрлө сроктарға (10 йылдан алып 25 йылға тиклем) мөлкәтен конфискациялау һәм хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү менән бергә хөкөм ителде, тип белдерелә.
Словакия республикаһы (1939—1945)
Тарихы
1939 йылдың 9 мартында Прага хөкүмәтенә тоғро ҡалған чехословак армияһының частары Словакия территорияһын баҫып ала һәм Тисоны властан ситләштерәләр. 1939 йылдың 14 мартындаСловакия парламенты Словакия республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә, ә немец ғәскәрҙәре Чехияны оккупациялай. 18 мартта Войтех Тука Фердинанд Дюрчанский менән бергә "Германия һәм Словакия дәүләте араһындағы һаҡлау мөнәсәбәттәре тураһында килешеү"гә ҡул ҡуялар. 3 көн үткәндән һуң Словакияға венгр ғәскәрҙәре һөжүм итә. Конфликт Венгрияның тактик еңеүе һәм Словакия территорияһының бер буйы (Стакчин — Собранце һыҙатында) Венгрия файҙаһына тартып алыныуы менән тамамлана.
Красноярск эше
Красноярск эшенә заманса ҡараш
Хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер геологтарҙың репрессия йылдарында «яңылыш баһалау һәм стратегик файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын күрәләтә йәшереүҙең» айырым реаль осраҡтары булыуын раҫлаған хәтирәләр, документтар һәм интервьюлар баҫтырылып сыҡты Мәҫәлән, 1948—1952 йылдарҙа Каменское уран ятҡылығының асыу, разведкаһы һәм йәшереү тарихы Красноярск крайы төньяғындағы Таймыр ярымутрауы, Рыбак ҡасабаһы  , Көньяҡ-Көнсығыш Себерҙәге Чита өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында Стрельцов уран ятҡылыҡтарының [http://sibirica.su/glava-pervaya/uranovyj-chelovek Интервью В. П. Зенченко, первооткрывателя] Стрельцовкого уранового месторождения, лауреята Ленинской премии 1970 г., присужденной ему в числе других геологов за открытие этого уранового месторождения // Нехаев О. Урановый человек. «… Я знаю людей, которые всю жизнь искали и так ничего и не нашли. Ведь геолог в поисках всегда один на один с самим собой. У некоторых даже прибор „трещал“, извещая об уране. Но они находили удобное объяснение, что это „ничего не значащая породная аномалия“. А нужно было копать, вгрызаться в землю, чтобы действительно убедиться в отрицательном результате. Но, кроме желания, нужны еще и знания, чтобы уметь масштабно мыслить. — Правда ли, что Стрельцовское месторождение могли открыть значительно раньше? — Еще в 1955 году я дал оценку урановых проявлений в Стрельцовском прогибе, где расположен сейчас Краснокаменск и работает Приаргунский урановый комбинат. В нашем отчете тогда появилась запись о необходимости сосредоточения там работ. А через год пришли другие люди… И дали отрицательное заключение. Мол, рудопроявление слабое и не заслуживает внимания. Они были тогда более авторитетными, и им поверили. А в 1962 году меня вновь назначили начальником поисково-разведочной партии в тот самый Приаргунский район. Но теперь у меня в распоряжении были и самолеты, и буровые вышки. Я мог принимать решения. Перед этим я ряд других месторождений уже успел открыть. Правда, работы запланировали вести не в „моем“ месте. Я сказал: плевал я на этот проект — и сосредоточил все силы там, где считал нужным. „Забурили“ вышку. Керн оказался урановым. Поставили еще две вышки. Забурились. Но в тот же день приходит приказ, и за мою нахрапистость отправляют меня на Север, на подземные работы. Я говорю: как же так? Рудой ведь пахнет! А мне отвечают: ты на Север ехать не хочешь. Трус! Трудностей испугался. Ну я и поехал. Через неделю в „моем“ месте все работы свернули. Трубы из земли вытащили. Участок ликвидировали. И начали работать по прежнему проекту. А потом, когда все подтвердилось и стало ясно, что найдена хорошая урановая руда, начальник нашей Сосновской экспедиции Степанов вернул меня обратно. Потом он признался, что таким образом восстанавливал справедливость. Была специально создана поисково-разведочная партия номер 32, которую я и возглавил. Это было самая крупная партия Советского Союза. Затем ее усилиями была выявлена целая серия урановых месторождений в Стрельцовском прогибе.», уны үҙләштереү, эшләү тарихының ҡатмарлы яҙмышы һәм Кодар (Ермаков) уран ятҡылығының разведкалауы һәм яһалма рәүештә уның бөтөрөлөүен оҙаҡҡа һуҙыу.
Бындай мәғлүмәттәр Красноярск эшенең барлыҡҡа килеү сәбәптәренә, барышына, һөҙөмтәләренә яңы баһалар биреүгә нигеҙ һала.
Словакия республикаһы (1939—1945)
Тарихы
Урталыҡты тотоусы Словак глинков партияһы лидеры Йозеф Тисо Словакия президенты булып китә, ә уға ҡаршы Германияның «ҡәтғи тәҡдиме» буйынса премьер-министр һәм эске эштәр министры вазифаларына партияның радикаль ҡанаты лидерҙары Войтех Тука һәм Александр Мах ҡуйыла.
Красноярск эше
Тикшереү һөҙөмтәләре буйынса үҙгәрештәр эҙемтәләрен геологоразведка практикаһындағы үҙгәрештәр
СССР-ҙа Һуғыштан һуңғы йылдарҙа геология практикаһында Үҙәк ревизия партиялары һәм эҙләү-ревизия геология һәм геофизика партиялары ғәмәлдә була, улар территориялар буйынса эҙләнеү-разведкалау эштәрен алып барыу өсөн урындар һайлау менән шөғөлләнә, иҫке ятҡылыҡтарҙың ревизияһын үткәрәләр. Был практика уңышлы була һәм СССР һәм Геология министрлығы ғәмәлдә булған саҡта һаҡланып килә.
Словакия республикаһы (1939—1945)
Тарихы
Словакия республикаһын дипломатик яҡтан — Германия, шулай уҡ бер нисә уның союздашы һәм нейтраль илдәр: Италия, Япония һәм Ҡытайҙа про-япон хөкүмәттәре (шул иҫәптән Маньчжоу-го), Хорватия, Испания, Советтар Союзы (1941 йылға тиклем), Литва, Эстония, Швейцария, Сальвадор һәм Ватикан таныйҙар.
Красноярск эше
Махсус ревизия партиялары
Красноярск эше менән бер ваҡытта тиерлек яңы геология министры П. А. Захаровтың бойороғона ярашлы ятҡылыҡтар запастарын хаталы баһалау осраҡтарын асыҡлау маҡсатында махсус ревизия комиссиялары булдырыла (ОРП).
Словакия республикаһы (1939—1945)
Тарихы
1939 йылдың 1 сентябрендә, иртәнге сәғәт биштә, Фердинанд Чатлоша етәкселегендәге «Бернолак» словак армияһы сик буйы аша үтә һәм Польша Республикаһына ҡаршы хәрби ғәмәлдәр башлай. Һуғыш һөҙөмтәһендә Словакия 1920-се йылдарҙа һәм 1938 йылда юғалтҡан территорияларын кире ҡайтара, 7 октябрҙә «Бернолак» армияһының демобилизацияһы тураһында иғлан ителә.
Красноярск эше
Махсус ревизия партиялары
Улар аудит, ревизия һәм бойондороҡһоҙ экспертиза үткәрәләр, асыҡланмаған йәки яңылыш күрмәй ҡалынған стратегик сеймаллы ятҡылыҡтарҙы табыу маҡсатында эҙләнеү эштәренең һөҙөмтәләрен тикшерәләр. Үҙҙәренең рапорттарын һәм яҙмаларын улар ПГУ-ға, СССР Геология министрлығына һәм Файҙалы ҡаҙылмалар запастарының (ГКЗ) иҫәп-хисабы буйынса комиссияға ебәрәләр.
Словакия республикаһы (1939—1945)
Тарихы
Ике йылдан Словак экспедицион корпусы булдырыла, Бөйөк ватан һуғышы башланыуы менән ул СССР-ға йүнәлтелә.Һуңынан ул Икенсе һаҡлау һәм «Етеҙ дивизияһы» итеп үҙгәртеп ҡорола, подразделениеларының бер өлөшө (2000 словак һалдаты) 1943 йылдың 30 октябрендә Мелитополь тирәһендә советтар яғына күсә. 2-се һаҡлау дивизиһының бер нисә ҡораллы подразделениеһы 1943 йылдың көҙөндә Минск районында партизандарға ҡушыла һәм немецтарға ҡаршы һуғыша.
Красноярск эше
Махсус ревизия партиялары
ОРП-лар 1949—1959 йылдар дауамында эшләйҙәр, 1959 йылдың йәйенән һирәк металдар (ҡурғаш, вольфрам, молибден, висмут, мышаяҡ, терегөмөш һәм сурьма) һәм радиоактив металдар өсөн яуаплы булған ПГУ, МГБ һәм МВД системаһы үҙгәртеп ҡоролоуы арҡаһында ОРП эшен туҡтатырға һәм уларҙы ведомство аналогтарына үҙгәртеп ҡорорға ҡарар ителә
1949 йылдың 27 декабрендәуран мәғдәнен сығарыу һәм эшкәртеү буйынса ПГУ-ның 1-се идаралығы нигеҙендә Министрҙар Советы эргәһендә Икенсе баш идаралыҡ (ВГУ) булдырыла. ВГУ-ға бер нисә предприятие һәм төҙөлөш тапшырыла. ВГУ менән етәкселек һәм күҙәтеү Махсус комитет башҡара. Тау сәнәғәтен айырып сығарыу, уран табышының ҡырҡа арттырыуға булышлыҡ итә. Уран табышы СССР территорияһында ла, Көнсығыш Европаның «халыҡ демократияһы илдәрендә» лә алып барыла.
Словакия республикаһы (1939—1945)
Тарихы
1941 йылдың көҙөндә словак-венгр мөнәсәбәттәре Германия баҫымы аҫтында яйға һалына. Словакия һәм Венгрия хөкүмәттәре башлыҡтары Войтех Тука һәм Ласло Бардоши 1941 йылдың 25-26 ноябрендә Берлинда словак һәм венгр аҙсылыҡтарының элек тыйылған сәйәси һәм мәҙәни ойошмаларын теркәү тураһында килешәләр.
Красноярск эше
Махсус ревизия партиялары
1953 йылға уран мәғдәненең табышын арттырыу мәсьәләһе тулыһынса хәл ителә. 1953 йылдың 16 мартында СССР Министрҙар Советы Беренсе һәм Икенсе баш идаралыҡтарын бер идаралыҡҡа берләштереү тураһында ҡарар сығара — СССР Министрҙар Советы эргәһендә Беренсе баш идаралығы (ПГУ).
ПГУ СССР-ҙың атом проектын тәьмин итеү циклы өсөн яуаплы була һәм үҙаллы, геология министрлығынан тыш, бөтә геология этаптарын эксплуатациялауын тәьмин итә. 1953 йылда ПГУ Средмаш итеп үҙгәртелә, унда ла эш ошо практика һаҡланып ҡала.
Словакия республикаһы (1939—1945)
Тарихы
1942 йылдың 15 майында Йозеф Тисо йәһүдтәҙе көнсығышҡа күпләп ҡырған урындарға һәм үлем лагерҙарына депортациялау тураһында законға ҡул ҡуя. Әлеге закон ярты йыл дауамында ғәмәлдә була һәм 1944 йылға тиклем депортациялар үткәрелмәй. 1942 йылда Словакиянан 57 628 йәһүд депортациялана; асыҡ мәғлүмәттәргә ярашлы, уларҙан барыһы яҡынса 280—800 кеше иҫән ҡалған.
1943 йылдың июнендә Ватикандағы үҙенең илсеһе (Карол Сидор) аша Словакия хөкүмәте АҠШ-ҡа меморандум ебәрә. Меморандумда элек Берлиндан килгән бойороҡтарҙы үтәргә мәжбүр булған Словакия шулай ҙа һуғыштан һуң үҙенең сәйәси бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалырға иҫәп тотоуын (бәлки, чехтар һәм поляктар менән федерация составында) билдәләй.
Красноярск эше
Геологияла хәүефтәр һәм хаталар
1949—1950 йылдарҙағы Красноярск эше күп кенә күренекле геологтарҙың яҙмышын боҙоуҙан тыш, геология өлкәһендә күп кенә проблемаларҙы асыҡлай, фән булараҡ геологияны сәнәғәт-ғәмәли геологиянан айырыуын тиҙләтә, Төҫлө металлургия министрлығында, Урта машиналар эшләү министрлығында, СССР нефть сәнәғәте министрлығында махсуслаштырылған ведомстволар барлыҡҡа килеүен нығыта.
Словакия республикаһы (1939—1945)
Тарихы
1944 йылда Ҡыҙыл Армияның Словакия сиктәренә яҡынлашыу сәбәпле Көнсығыш Словакия армияһы булдырыла. 29 августа илдә нацистар власына ҡаршы ихтилал башлана. Илгә вермахт ғәскәрҙәре индерелә. Улар Көнсығыш Словакия армияһының бер өлөшөн ҡоралһыҙландырыуға өлгәшәләр, әммә яҡынса 2 мең хәрбиҙәр баш күтәреүселәр яғына күсеп өлгөрә. Башта төбәктә 40 мең немец һалдаты тотола, әммә баш күтәреүселәрҙең һаны артыуы арҡаһында был һан 83 меңгә тиклем еткерелә. 28 октябрҙә ихтилал баҫтырыла, әммә яҡынса 20 мең словак РККА частары яғына күсә. 1944 йылдың аҙағында Словакия тулыһынса тиерлек (РККА азат иткән бер нисә сик буйы райондарынан тыш) Германия контроле аҫтына күсә һәм тулыһынса үҙаллылығын юғалта. 1944 йылдың 21 сентябрендә Ҡыҙыл Армия Медзилаборец тирәһендә Словакия сиктәрен үтә. 1945 йылдың 4 апрелендә Братислава азат ителә — Беренсе Словаия республикаһы ҡолатыла һәм Словакия ҡабаттан Чехословакияның бер өлөшө булып ҡала. 1945 йылдың 8 майында Словакияның һуңғы премьер-министры Штефан Тисо Кремсмюнстер аббатлығында Словакия Республикаһының Икенсе Бөтә донъя һуғышында капитуляцияһына ҡул ҡуя. 1947 йылдың ноябрендә Братислава халыҡ суды Штефан Тисоны 30 йылға иркенән мәхрүм итә. Ул, срогы тамамланыуға тиклем, 1959 йылдың 28 мартында төрмәлә вафат була.
1945 йылдың апрелендә Йозеф Тисо Баварияға ҡаса, әммә 1945 йылдың 6 июнендә Америка армияһы уны ҡулға ала һәм Чехословакияға тапшыра. 1947 йылдың 18 апрелендә дәүләт хыянаты өсөн Йозеф Тисо аҫып үлтерелә. Уның менән бергә элекке радикал-премьер Войтех Тука ла ҡаса, уны шулай уҡ тоталар һәм Чехословакия властарына тапшыралар. Братислава халыҡ суды Туканы үлем язаһына хөкөм итә, әммә ул хөкөм ҡарарын үтәүгә тиклем төрмәлә вафат була.
Красноярск эше
Геологияла хәүефтәр һәм хаталар
Ятҡылыҡтар һәм мәғдән төйөндәр буйынса прогнозлау, эҙләү, геология разведкаһы, баһалау эштәрендә геолог-белгестәрҙең хата хаҡы һәр саҡ бик юғары була һәм тиҫтәләгән һәм йөҙләгән миллион совет һумдары менән иҫәпләнә. .
Мәҫәлән, Кемерово өлкәһендәге Шерегеш, Таҡтағол һәм Тейск ятҡылыҡтарындағы запастар күпкә әҙерәк күрһәтелеүе билдәле, геологтарҙың хатаһы арҡаһында ғәмәлгә индерелгән тимер рудниктарҙың проект ҡеүәттәре бик түбән булып сыға
Словакия республикаһы (1939—1945)
Административ бүленеше
Территория жупаларға (Župa) бүленгән:
Красноярск эше
Геологияла хәүефтәр һәм хаталар
Әлеге ваҡытта бындай эштәр буйынса ҡарарҙар сығарғанда системалы хәүеф хаталары «иҡтисади геология» дисциплинаһы ярҙамында тикшерелә.
Словакия республикаһы (1939—1945)
Дәүләт ҡоролошо
Закон сығарыу органы — Словак Ере Сеймы (Slovenskej krajiny Snem), дәүләт башлығы — Президент (Prezident), башҡарма органы — хөкүмәт рәйесенән (vlády predseda) һәм министрҙан торған Хөкүмәт (vláda).
Красноярск эше
Тикшереү эшенә йәлеп ителгән геолгтар яҙмышы
1949—1950 йылдарҙа алты профессор атып үлтерелә:
Репрессияланғандар араһында билдәле ғалимдар була : Хөкөм ителгән геогтарҙың күпселеге язаныСССР-ҙың төрлө остарындағы (Красноярск, Магадан, Норильск, Певек, Воркута лагерҙарында) ғилми-производство «шарашкаларында» үтәй, унда төрлө эҙләнеүҙәр, тикшеренеүҙәр, перспективалы һәм ғәмәлдә булған уран ятҡылыҡтар һәм рудниктарын разведкалау алып барыла.
ОТБ-1-се геология бүлегендә геологтар Булынников, Крейтер, Кучин, Погоня-Стефанович, Русаков, Тетяев, Лучицкий эшләйҙәр. Бүлек начальнигы итеп Мусатов тәғәйенләнә,ул Красноярскиға Загорскиҙан килтерелә. Колымала Баженов, Богацкий, Верещагин, Вологдин, Предтеченский, Рябоконь, Скуратов, Филатов, Шахов, Шейнманн эшләйҙәр. Норильлагка Баландин, Доминиковский, Лихарев, Хахлов эләгәләр. Ҡатын-ҡыҙ-геологтар Полетаева и Томашпольская үҙ сроктарын дөйөм эштәрҙә Мариин лагерҙарында үткәрәләр.
Реабилитациялау
1953 йылда хөкүмәттең күрһәтмәһе буйынса ашығыс рәүештә академик А. А. Баландин Мәскәүгә оҙатыла. Н. Д. Зелинскийҙың ярҙамы менән уны вазифаһында тергеҙәләр, наградаларын һәм званиеларын ҡайтаралар, фатир менән тәьмин итәләр. 13 июндә академик званиеһында тергеҙелә.
1954 йылда йәмәғәтселек баҫымы аҫтында зыян күргән геологтарҙың юридик реабилитациялауы башлана. 1950 йылдың 28 октябрендәге суд ҡарары 1954 йылдың 31 мартында һәм 10 апрелендә енәйәт составы булмауы сәбәпле юҡҡа сығарыла.
Репрессияланған геолог-ғалимдар вазифаларында тергеҙелә, уларға ғилми дәрәжәләре һәм наградалары ҡайтарыла, партияла стаж һаҡланыу шарты менән тергеҙеләләр.
1956 йылдың 26 октябрендә Ппартия контроле комиссияһы ултырышында В. М. Крейтерҙың Н. С. Хрущев исеменә бирелгән ғаризаһы ҡарала. Комиссияға шулай уҡ А. Ф. Шестакова саҡырылаү. Шестакова КПСС-тан сығарыла.
Шестакова өлгөһөн ҡабаттан тикшереү
2000-се йылдар уртаһында Үҙәк Себер геология музейында һаҡланған 23-се өлгө ҡабаттан тикшерелә, тикшереү һөҙөмтәһендә өлгөлә уран-ванадий минералдары — карнотит һәм тюямунит табыла. Өлгө билдәле Урта Азия уран ятҡылыҡтарынан килеп эләгеүе ихтималығы тураһында фекер әйтелә.
Коржа (Тарнога ҡушылдығы)
Коржа — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарнога йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Неромо-Яха
Неромо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морда-Яха ҡушылдығы йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аура монастыры
Аура монастыры (Kloster Aura) — элекке бенедикт монастыры. Был монастырь Баварияның Аура-ан-де-Зале общинаһы территорияһында урынлашҡан һәм Вюрцбург епархияһы ҡарамағында торған.
Тасуирлау һәм тарихы
Аура монастырына нигеҙҙе 1108 йылда епископ I Отто төбәктәге Бамберг власын нығытыу маҡсатында һалған. Был епископ Аура монастырын Изге Лаврентий һәм Георгий хөрмәтенә изгеләндергән. 1809 йылда Бавариялағы секулярлаштырыу ваҡытында монастырь һигеҙ өлөшкә бүленгән һәм һатылған.
Наумкин (Ауырғазы районы)
Наумкин (Наумкино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 699 кеше. Почта индексы — 453494, ОКАТО коды — 80205802006.
Тарихы
Наумкин ауылында (Әзекәйкүл) 1795 йылда V ревизия буйынса мордвалар йәшәй: 22 ир-ат һәм 20 ҡатын-ҡыҙ. Шул саҡта уҡ бында Ҡарамалы ауылынан яңы суҡындырылған сыуаштар килеп төпләнә — 33 ир-ат һәм 35 ҡатын-ҡыҙ. Халҡы Өфө өйәҙе Ҡыҙыл Яр һәм Ырымбур губернаһының Бөгөлмә өйәҙе Тарҡай ауылдарынан килгән халыҡ менән тулыландырыла. Ҡатнаш сыуаш-мордва халҡы йылдан йыл яңы күскенселәр иҫәбенә арта. 1902 йылда унда 1760 кеше менән 232 ихата иҫәпләнә. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу 1920 йылда 318 ихата асыҡлай, унда 1793 сыуаш һәм мордва йәшәй. 1795 йылғы ревизия яңыраҡ христианлыҡ ҡабул иткән кешеләрҙең сыуаш исемдәрен дә һаҡлап ҡалған. Ауыл 19 быуат уртаһынан ошо ауылда йәшәүсе Наум Карпов исеменән хәҙерге исемен алған.
Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда сиркәү (1902 йылда төҙөлгән), грамота мәктәбе, 2 бакалея кибете, һыу тирмәне, мөгәзәй теркәлгән.
Хәҙерге осор
Наумкин Балыҡлыкүл ауыл Советына ҡарай. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - сыуаштар (61 %).
Ильяшенко Юлий Сергеевич
Биографияһы
Мәскәүҙең 59-сы мәктәбендә уҡый. 1965 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. Ландистың уҡыусыһы. 1969 йылда ошо факультеттың аспирантураһын тамамлай, «Возникновение предельных циклов при возмущении уравнения, где R(z,w)R(z,w) — многочлен» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1968 йылдан был факультеттың дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһында уҡыта, тәүҙә ассистент вазифаһында, 1972 йылдың июнь айынан — доцент вазифаһын башҡарыусы.
Физика-математика фәндәре докторы (1994). Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты (1996 йылдан алып) һәм Корнелл университеты (АҠШ) профессоры. Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтының дифференциаль тигеҙләмә бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре, Юғары иҡтисад мәктәбе Милли тикшеренеү университетының математика факультеты профессоры.
1996 йылдың сентябренән — Мәскәү математика йәмғиәтенең вице-президенты.
Корменьга
Корменьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 431 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Ильяшенко Юлий Сергеевич
Биографияһы
2000 йылдың февраленән — Бойондороҡһоҙ Мәскәү университеты ректоры.
«Математическое просвещение», «Функциональный анализ и его приложения», «Journal of dynamical and control systems» (Springer, New York), «Ergodic theory and dynamical systems» (Cambridge Univ. Press, UK), Бойондороҡһоҙ Мәскәү университеты баҫтырған «Moscow Mathematical Journal» халыҡ-ара журналының редакторы (С. М. Гусейн-Заде һәм М. А. Цфасман менән берлектә) журналдары советтары ағзаһы һәм мөхәрририәт коллегиялары ағзаһы.
Корменьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ильяшенко Юлий Сергеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Иляшенко дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының төрлө мәсьәләләре һәм ҡайһы бер бәйле мәсьәләләре менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, динамик системаларҙы йәлеп итеүселәр, полиномиялы вектор ҡырҙарының сикләү циклдары, аналитик кәкрелектәрҙә ҡатлауланыуҙар, абель интегралдарының нулдәре, полициклдар бифуркациялары.
Йәлеп итеүселәр теорияһында гиперболик булмаған динамик системаларҙың локаль типик яңы үҙенсәлектәрен өйрәнә. 1990 йылдар башында яҫылыҡта полиномиаль векторлы яландың сикле циклдары һаны сикле булыуы тураһында теореманы иҫбатлай (Дюлактың оригиналь иҫбатлауында ул хата таба)
Айырығойроҡ
Айырығойроҡ, йәки асалы ҡойроҡ (, Двухвостки) — йәшерен яңаҡ һөйәкле алты аяҡлы бөжәктәр отряды. 976 төрө билдәле, шуларҙың 170-е Төньяҡ Америкала  һәм 30 төрө Австралияла тереклек итә. Хәҙерге фаразлау буйынса айарағойроҡтар һуңғы ташкүмер осоронда барлыҡҡа килгән. .
Һөт һымаҡ аҡ йәки һарғылт төҫтә, ҡайһы ваҡыт көрән төҫтәге һуңғы ҡорһаҡ сегменттары менән ҡаты хитинлашҡан ваҡ бөжәк. 2-8 мм ҙурлыҡта, ҡанатһыҙ, ҡорт һымаҡ, һығылмалы, ҡорһаҡ осонда оҙон сығынтыһы пары − церков бар. Кимереүсе ауыҙ аппараты булған йомро башлы, бөтә аяҡтары да бер тигеҙ. Еңеләйтелгән, тулы булмаған әүерелеш кисерә. Ҡабығын ювениль йәштә генә түгел, енси етлегү хәлендә лә һала. Ерҙә, урман түшәмәһендә, серегән ағаста, таштар аҫтында йәшәй. Тарҡалған үҫемлек ҡалдыҡлары, бөжәктәр һ.б. тупраҡ хайуандары, бәшмәк киҫәктәре, споралар, һыу үҫемлектәре менән туҡлана; ҡайһы ваҡыт ваҡ тупраҡ буынтыҡ аяҡлыларына һөжүм итә.
Әҙәбиәт
Определитель насекомых Европейской части СССР. М.-Л., 1964. Т. 1.
Шәбағыш ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Шәбағыш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тағанай (тауҙар)
Тағанай (Тагана́й - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Көньяҡ Уралдағы тау һырттары төркөмө.
Географияһы
Оҙонлоғо 52 км, бейеклеге диңгеҙ кимәленән 1178 м тиклем (Круглица тауы). Һырттары меридиан йүнәлешендә һуҙылған, яҡынса ҡала Златоуст ҡалаһынан башланып Ҡарабаш ҡалаһына тиклем дауам итә.
Тасуирламаһы
Тағанай – боронғо ҡая ҡалдыҡтары менән гранит ҡаялар ғәжәйеп рәүештә сиратлашып, аралашып урынлашҡан тауҙар берләштерә мәһе. Тағанай тауы өс һырттан тора, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 20 километрҙан ашыу. Урындағы халҡы уларҙы Кесе, Урта һәм Оло Тағанай тип йөрөтә.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович иһә үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Таганай - широко распространено толкование от слов: таган — «треножник», «подставка», ай — «луна», «треножник луны», или «лунная подставка». Это горный узел из трех хребтов, увенчанных вершинами. Уместно сказать, что у башкир в прошлом было распространено имя Таганай. В Башкортостане встречается деревня Таганаево (таған)".
Йәғни, был ороним башҡорт телендәге "таған" + "ай" тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Уны "Ай тағаны" тип тәржемә итеүҙәре бик матур. Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә "- ай" һүҙ яһаусы аффикс булараҡ та ҡулланыла. Өс тау һыртын өстаған (өсаяҡ), йәғни "таған" тип атауҙары бик тәбиғи. Ороним һәр ваҡыттағыса башҡорт халҡының шағирәнә күңелен асып һала."Таған" һүҙе башҡорт телендә "терәк, таяныс" тигән мәғәнәгә лә эйә
"Тағанай" милли паркы
РСФСР Министрҙар Советының «Тағанай Милли паркын булдырыу тураһында» 1991 йылдың 5 мартында ҡабул иткән 130-сы ҡарары менән "Тағанай" милли паркы) ойошторола. Милли парк Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә,Златоуст һәм Ҡуҫа районы ҡала округтары сиктәрендә урынлашҡан.
Оло Ташъйылға
Оло Ташъйылға  — авантюриндан торған таш йылға (курум - әйткәндәй, был һүҙ урыҫ теленә боронғо төрки "ҡором" (ҡоролған нәмә) һүҙенән ингән ). Оло Ташъйылға 6 км оҙонлоҡта һәм 800 метр киңлектә, Оло һәм Урта Тағанай һырттары араһында урынлашҡан.
30 сентябрь
Төбәк байрамдары
}}
Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто (Сальск)
'''Советтар Союзы Геройы Н.И. Филоненко исемендәге Сальск Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто'''  — балаларҙың ижади һәләтен үҫтереү өсөн өҫтәмә белем биреү системаһына ингән  учреждение. Ростов өлкәһенең Сальск ҡалаһында урынлашҡан
Тарихы
Салськ ҡалаһында Пионерҙар йорто 1936 йылда  ВЛКСМ Үҙәк комитетының генераль секретары Александр Косаревтың әүҙем булышлығы арҡаһында асыла. Был Рәсәйҙең көньяғында   ауыл районында беренсе пионер йорто була.
Сальск Пионерҙар йортоноң беренсе директоры Татьяна Алексеевна Аксакова, ә музыкаль етәксеһе Василий Степанович Барнаш була,   "оҫта ҡулдар", бейеү, хор түңәрәктәре эшләй.
Пионерҙар йортонда 100-ҙән ашыу төрлө түңәрәктәр эшләй, унда 6 йәштән алып 17 йәшкә тиклем яҡынса 2 мең бала йөрөй.
Пионерҙар йортоноң ижади бейеү коллективы   1995 йылдың декабренән беренсе нигеҙ һалыусыһы В.С. Барнаш исемен йөрөтә. Ярты быуаттан ашыу В.С.Барнаш балаларға халыҡ бейеүҙәрен өйрәтә. Бер үк ваҡытта 150 кешегә тиклем бейей — бөтә коллектив. Сальск ҡалаһында бөтә байрам концерттары Василий Степановичтың балалар коллективы  ҡатнашлығында үтә.
Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто ҡарамағында 1965 йылдың 8 майында революцион һәм хәрби дан музейы асыла, уға фототүңәрәк етәксеһе Эюпов Эдем Газиевич нигеҙ һала. . Әлеге ваҡытта музейҙың исеме «Ватанға хеҙмәт итәм» тип атала.
Сальск Пионерҙар һәм уҡыусылар йортонда туризм эше мөһим урын биләй, йәйәүлеләр туризмы буйынса 14 түңәрәк эшләй.
Пионерҙар һәм уҡыусылар йортонда шулай уҡ театр сәнғәтенең  ижади коллективтары эшләй (йәш актёр театры), хор коллективтары, фольклор төркөмдәре,    биҙәү-ҡулланма сәнғәте түңәрәктәре һ.б. эшләй. 1991 йылда Яңы Сальск биҫтәһендә Пионерҙар һәм уҡыусылар йортоноң  филиалы асыла.
Карпат тауҙары
Карпат тауҙары (Карпат, Карпаты, Карпати, Karpaten, Karpaty, Kárpátok, Carpaţi, Карпати) — Үҙәк Европалағы, атап әйткәндә, Чехия, Словакия, Украина, Венгрия, Польша, Румыния, Сербия и өлөшләтә Австрия биләмәләрендәге тау системаһы.
Топоним
Беҙҙең эраның I быуат рим хроникаларына ярашлы, был урындарҙа карп ҡәбиләһе йәшәгән. Шулай ҙа, ҡәбилә тау исемен алғанмы йә, киреһенсә, тау ҡәбилә исеме менән аталғанмы — был һорауҙарға тарихсылар һәм телселәр аныҡ ҡына яуап бирә алмай.
Иң таралған гипотеза буйынса Карпат — «тау-ташлы урын, ҡаялар» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Быға иң яҡын тура килгән эквивалент хәҙерге телдәрҙән албан телендә бар: karpë «тау, таш», ә әрмән телендә: qaripat (qar — таш, pat — стена) һүҙе «таш стенаһы» тип аңлатыла. Атаманың сығышы төрки һүҙенә бәйле тигән фекер буйынса, Карпат — «ярҙарҙан сығыу», «переливаться через край» тип аңлатыла.
Антика һәм Урта быуаттар дәүерендә Карпат тауҙарын Сармат тауҙары, ә Рустә Уғыр тауҙары тип атағандар.
Ер тетрәү ҡурҡынысы
Тышҡы Көнсығыш Карпат тауҙары ер тетрәү йәһәтенән (сейсмик яҡтан) Европаның иң ҡурҡыныслы төбәктәренең береһе. Карпаттағы сейсмик әүҙемлек хаҡында II—III быуат рим сығанаҡтарында уҡ билдәләнә. ХVIII быуат аҙағынан регионда халыҡ һанының бик тиҙ артыуы һәм урбанизация һөҙөмтәһендә, сейсмик әүҙемлектән зыян күреүҙәр күбәйә барған. Сөйсмик әүҙемлектең эпицентры Вранча зонаһы тип аталған ерҙә урынлашҡан, бында ер тетрәүҙәрҙең көсө Рихтер шкалаһы буйынса 8 баллға барып етә. Иң емергесле ер тетрәүҙәр 1940 һәм 1977 йылдарҙа теркәлгән.
Составы
Карпат тауҙары бер нисә өлөштәргә бүленә (һандар «Карпат тауҙары составы» рәсеменә тап килә):
Альп тауҙарының иң көнсығыш өлөшөндәге — Лейт тауҙары һәм Карпаттың иң көнбайыш өлөшөндәге — Хундсхаймер Берге араһындағы алыҫлыҡ 14 км тәшкил итә.
Бағыр
Бағыр (Salmo trutta, Кумжа, Ручьевая форель) — һөмбаш балыҡтар (Salmonidae) ғаиләһендәге балыҡ.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһенең оҙонлоғо 37 см-ға ҡәҙәр, ян-яҡтан ҡыҫылған. Ареалының сиктәрендә кәүҙәһенең оҙонлоғо 25-55 сантиметр тирәһендә тирбәлә. Уның ғәҙәттәге ауырлығы 300—400 грамм. Йәшәү шарттарына ҡарап ауырлығы 1,3-2 кг тирәһенә етергә мөмкин.
Башы өҫкө яҡтан яҫыланған. Төҫө ҡара, ян-яҡтары алтын һымаҡ һары, ҡорһаҡ өлөшөндә күп һанда төрлө төҫтәге тимгелдәр бар. Төҫө мөхитендәге грунтҡа, һыу ятҡылығындағы фонға, миҙгелгә, аҙығына һәм башҡа бик күп факторҙарға бәйләнгән.
Ҡайһы берәүҙәр уны сыбайсыҡ тип тә йөрөтә. Уның һоҡланғыс матурлығын ҡыҙыл, ҡара төртөктәр билдәләй.
Тәңкәһе ваҡ, ҡойроғо ҡара төҫтә, тештәре күп, тигеҙ, күҙе үткер. Йылғаның ҡомороҡтарында, ағас араларына йәшеренә.
Таралыуы
Евразия, Төньяк Америка, Африкала тереклек итә, Австралия һәм Яңы Зеландияла климатҡа яраҡлашҡан. Башҡортостандың таулы төбәктәрендә бағры, күберәк Белорет, Ғафури, Ишембай, Әбйәлил, Күгәрсен райондарының һыу ятҡылыҡтарында осрай.
Белорет районының Наяҙы, Буғанаҡ йылғаларында, Маҡар янындағы Бикәҙе йылғаһында, Бөрйән, Ейәнсура төбәгендә һәм башҡа ерҙәрҙә осраштыра.
Әле Белорет һәм Бөрйән төбәгендәге Оло һәм Кесе Бәшәке (Апшаҡ йылғаһы) — бағры балығы резервтары (йәғни тәбиғи байлыҡтар дәүләт тарафынан махсус һаҡлауға алынған урын).
Бағыр резерваттары итеп йәнә түбәндәге урындар алынды: Ғафури төбәгендә, Һыуяҡты йылғаһы (Усман ауылы эргәһендә), Күгәрсен төбәгендә — Оло һәм Кесе Инәк йылғалары.
Бағыр бик тәмле балыҡ. Ул тик беҙҙең республикала ғына түгел, бәлки бөтә донъяла иң ҡиммәтле балыҡтарҙың береһе. Халыҡ уны юҡҡа ғына «батша балығы» тип атамаған.
Йәшәү рәүеше
Бағыр тик һалҡын һәм таҙа һыуҙа ғына йәшәй. Боҙ аҫтында ла һәйбәт ҡышлай ала.
Ул үтә һаҡ. Ауға көндөҙ сыға, 10-12 градуста яҡшы туҡлана. Һыуҙың йылылығы 18 градустан юғары күтәрелһә, бөтөнләй ашамай башлай. Ауға көндөҙ сыға торған йыртҡыс балыҡтарҙан бағры иң яҡшы күреүселәрҙән һанала. Сөсө һыуҙың чемпионы тип тә атайҙар бағырҙы. Ул сәғәтенә 35 км тиҙлек менән йөҙә ала.
Күберәк ултыраҡ тормош алып бара. Алыҫ араларҫа күсеп йөрөмәй. Өлкән балыҡтары көҙгө һәм ҡышҡы ыуылдырыҡ сәсеүҙән һуң шишмәләргә яҡыныраҡ урындарҙа тәрәнерәк ятыуҙарға күсә. Кыш осорон шундай зөмбәйҙәрҙә ваҡ балыҡтар аулап үткәрә.
Өлкән балыҡтар яңғыҙаҡ йәшәүҙе үҙ итә. Йылға тамаҡтарында, шарлауыҡтар тирәһендә, текә ярҙар янындағы урындарҙа урынлашалар.
Ваҡ бағыр балыҡтары һай шаршыларҙа туплана. Көтөүҙәргә берләшеп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Һыу аҫтындағы үҫентеләр араһында, эре таштар артында, ағым көслө булмаған, ләкин өйөрөлтмәктәр булған урындарға өҫтөнлөк бирәләр.
Туҡланыуы
Ваҡ ҡыҫала һымаҡтар, бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтары, ваҡ моллюскалар, балыҡтар, бөжәктәр, сүмесбаштар, тәлмәрйендәр, һыуҙа йәшәүсе ваҡ имеҙеүселәр менән туҡланалар.
Тамаҡ туйҙырыу мәлдәре иртәнге йәки киске сәғәттәргә тура килә. Был мәлдә һыу өҫтөндә осҡан бөжәктәрҙе эләктереү өсөн һыуҙан ырғып күтәреләләр.
Ыуылдырыҡтар ҙа яратҡан аҙығы булып тора. Ас мәлдәрендә үҙ ыуылдырыҡтарын (етерлек дәрәжәлә йәшереп ҡуйылмаһа), сәлбәрәләрен дә ашарға мөмкиндәр. Балыҡсылар уларҙы, иң яратҡан аҙығы — ямғыр йәки ер селәүсене ярҙамында тоталар.
Йәшенле ямғырҙар, көслө елдәр һөҙөмтәһендә һыуға бик күп бөжәктәр ҡолағанда, был балыҡтар һыу өҫтөндә йөҙөп байрам итеп алалар. Шуғалыр ҙа, улар һыу ситендә үҫкән үҫемлектәр араһын яраталар.
Эҫе көндәрҙә йылғаларға ҡойған шишмә тамаҡтарына йыйылалар. Бындай урындар булмаһа, өңдәргә инеп йәшенәләр. Эҫенән шаңҡып ятҡан саҡтарында, балыҡсылар уларҙы яланғас ҡул менән дә тота алалар. Ә былай бик сос балыҡтар.
Балыҡтарҙы сикһеҙ аулау, Республиканың көньяҡ-көнсығышында ваҡ йылғалар күпләп ҡороуы һөҙөмтәһендә бағры ла бөтә бара. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына ингән.
Үрсеүе
Енси етлегеү, үрсеү мәле өсөнсө йылдарына тура килә. Ыуылдырыҡтарын ноябрҙан алып декабрь буйына сәсәләр. Бының өсөн ҡырсынлы, суйыр ташлы, шәп ағымлы һайлыҡтарға өҫтөнлөк бирәләр.
Ҡарышлауыҡтары ҡыш буйына ышыҡтарында йәшеренеп яталар.ҙ еткәс кенә сыға башлайҙар. Ыуылдырыҡ һарыһындағы запас бөткәнсе, оҙаҡ ҡына ышыҡтарынан алыҫ китмәйҙәр.
Сама менән 4 аҙна тирәһе үткәс кенә төйәктәрен ташлап умыртҡаһыҙҙар (зоопланктон, бөжәктәр һ. б. умыртҡаһыҙҙарның ҡарышлауыҡтары) менән туҡланыуға күсәләр. Был мәлдә шәп итеп үҫә башлайҙар. Йыл эсендә ун сантиметр тирәһенә етәләр.
Нерулова-Яха
Нерулова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Торасовей ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шмея
Шмея — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пополта йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мань-Хулп-Я
Мань-Хулп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ендырь
Ендырь — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/957/5/82/17 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 160 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гроскорбета
Гроскорбета (Großkorbetha) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2008 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 108 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6688 һәм автомобиль коды — WSF.