cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аккишный Исток
Аккишный Исток — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 1978 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рузвельт
Рузвельт — фамилия.
Йүкәле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеурал һыуһаҡлағысынан Магнитогорск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Йылға атамаһы ярҙарында үҫкән йүкә урмандарына бағышлап бирелгән. Йүкә - баллы, хуш еҫле ваҡ һары сәскәле ағас
Урғалы ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Урғалы ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда ауыл Советы составына Ҡаранторау ауыл Советы индерелде.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр» Законында былай тип яҙылған:"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә:
Урғалы һәм Ҡаранторау ауыл Советтарын, административ үҙәге Урғалы ауылында урынлашҡанлыҡтан, «Урғалы» атамаһын һаҡлап, берләштерергә.
Урғалы ауыл Советы составына Ҡаранторау ауыл Советының Ҡаранторау, Юлдаш ауылдарын индерергә.
Күрһәтелгән схематик картаға ярашлы, Урғалы ауыл Советы сиктәрен раҫларға.
Ҡаранторау ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәре исемлегенән төшөрөргә;
Ҡоба күбәләктәр
Ҡоба күбәләктәр — күбәләктәр ғаиләһе. 20 меңгә яҡын төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған.
Ҡылыҡһырлама
Ҡанаттарының ҡоласы 1—3, һирәк 5 см тиклем. Һорғолт көрән, аҡ, йәшкелт көрән, һоро төҫтә. Алғы ҡанаттары тар, өсмөйөшлө йәки оҙонса, 11—12, һирәгерәк 9—10 тамырсыҡлы, артҡылары — киң, түңәрәкләнеп бөтә, ҡыҫҡа сәсәкле; тыныс хәлдә ҡанаттары өсмөйөш рәүешендә йәки кәүҙәһен уратып тора. Мороно ҡыҫҡа (өй күбәләгендә юҡ), мөгөҙ ҡатлаулы. Күҙҙәре ябай. Мыйыҡтары еп рәүешендә, ата күбәләктәрҙеке — керпекле йәки тешле. Аяғы оҙон.
Үрсеүе
Йомортҡалары аҡ йәки һарғылт, үҙе туҡланған субстратҡа һала. Ҡарышлауығы ҡара төрткөлө, 16 быуынлы, төкһөҙ. Тупраҡ,япраҡ өҫтөндә көптә ҡурсаҡлана. Республика шарттарында йылына 1—2 быуын үҫә. Ҡарышлауығы ҡурсаҡ көбөндә ҡышлай.
Йәшәйеше
Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ҡарышлауығы үҫемлектәрҙең вегетатив өлөштәре һәм емештәре менән туҡлана, имагоһы туҡланмай. Башҡортостан Республикаһында бөтә ерҙә таралғандар. Он күбәләге ондо һәм он аҙыҡтарын боҙа. Амбар күбәләге, кәбеҫтә күбәләге, болон күбәләге һ.б. — ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары.
Вырога
Вырога — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 565 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Рица
Рица (Оло Риц; Риҵа, რიწა) — Абхазияла, Көнбайыш Кавказында Гудаут районының боҙло-тектоник сығышлы тау күле.
Географияһы
Диңгеҙ кимәленән 950 метр өҫтәрәк, Бзыбь йылға бассейнында, Гагр һыртынан көнсығышҡа ҡарай Лашипс һәм Юпшар йылғаларының урманлы тәрән тарлауығында урынлашҡан. Күлде уратҡан тауҙар 2200-3200 метр бейеклеккә етә. Майҙаны — 1,27 км2, оҙонлоғо — 2,5 км, киңлеге — 270-тән 870 метрға тиклем. Күлдең уртаса тәрәнлеге 63 метр, иң тәрән урыны — 131 метр (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 114-кә тиклем). Ямғыр һәм ҡар һыуы менән туҡлана, һыу кимәленең миҙгеллек тирбәлеше 2-3 метр тәшкил итә. Күл өҫтөндәге һыу температураһы 10 °C (июнь-октябрь аҙағынаса), иң юғарыһы — 17,6 °C (август), ҡышын (февраль) уртаса температура +3,8 °C була.
Рица бик ҡырыҫ ҡышҡы һыуыҡтарҙа туңа. Бындай һалҡын ҡыштарҙа күлдең өҫтө 1-5 см. ҡалынлығындағы боҙ менән ҡаплана. Үтә ҡарлы ҡыш булғанда, Рица тирәһендәге ҡар ҡалынлығы 7-11 метрға етә, ғәҙәттә 2-3 метрҙан артмай уҡ артты
Һыуҙың өҫкө сағылышы йыл миҙгелдәренә ҡарап үҙгәрә. Бының сәбәбе күлгә ҡойған йылғаларҙың төрлө дәрәжәләге үтә күренмәле һыуҙары һәм микроскопик ылымыҡтарҙың — фитопланктондың һыу ятҡылығындағы үҫеше менән бәйле. Яҙлы-йәйле йәшкелт һары төҫ өҫтөнлөк итә, көҙөн һәм ҡышын — һалҡын күкһел зәңгәр төҫ.
Күлдә бағыр, яраҡлашҡан алабалыҡ, голавль тереклек итә.
Яҡында ғына Кесе Рица күле лә бар, майҙаны 0,2 км2.
Иҫтәлекле урындары
Күлдең иҫ китмәле матурлығы уны Абхазияның төп туристик иҫтәлекле урындарҙың береһенә әйләндерҙе. Күл буйында Сталиндың дачаһы һәм унан арыраҡ Брежневтың дачаһы урынлашҡан. Дачала тарихи йыһаз һәм кәрәк-яраҡ әйберҙәр һаҡланған, бында экскурсиялар үткәрелә. Күл һәм уның тирә-яғындағы биләмәләр Рица ҡурсаулығына ҡарай.
Ҡара диңгеҙ яры буйлап күлгә автомобиль юлы алып бара, ул Бзыбь, Юпшар һәм Гег йылғаларының туғайҙары буйлап үтә лә Ауадхар климатик курортына илтә.
Дятлинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ислам донъяһы
2010 йылда 1,6 миллиард кеше, йәғни донъя халҡының 23,4 проценты, мосолман булған. Шуларҙың 62 проценты Азия һәм Тымыҡ океан төбәгендә, 20 % — Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала , 15 % Үҙәк Африкала , яҡынса 3 % Европала һәм 0,3 % Америкала йәшәй.
Башҡортостан юлдаш телевидениеһы
Дөйөм мәғлүмәт
Тапшырыуҙар Башҡортостандың рәсми дәүләт телдәре булған (башҡорт һәм урыҫ телдәрендә эфирға сыға. Ижади хеҙмәткәрҙәр ҡайһы бер тематик һәм маҡсатлы тапшырыуҙарҙы шулай уҡ республикала йәшәгән башҡа милләттәр телдәрендә лә әҙерләй.
Эфирға сыҡҡан тапшырыуҙар һаны — 50-нән ашыу; улар төрлө йәшәйеш өлкәләренә — сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт һәм сәнғәт, йәмғиәт булмышына бағышлана, шулай уҡ күңел асыу һәм интерактив йүнәлеш-жанрҙарын биләй.
Ислам донъяһы
Тарихы
Ислам тарихы VII быуатта Ғәрәбстанда башлана. Риүәйәткә ярашлы, 610 йылда Ҡөрьән дең тәүге аяттары ислам Пәйғәмбәре Мөхәммәт кә төшөрөлә, ул 10 йылдан һуң мосолмандарҙың Мәҙинә йәмәғәтенең башлығы булып китә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәр династияларынан хаҡ хәлифәләр етәкселек иткән Ғәрәп хәлифәлеге төҙөлә.
Башҡортостан юлдаш телевидениеһы
Дөйөм мәғлүмәт
Канал 2002 йылда эшләй башланы; бығаса Башҡортостан урынлы телевидениеһы башҡа исемдәр йөрөттө: 1959 йылдан эфирға сығып килгән урындағы телевидение тапшырыуҙарҙы Башҡорт телевидение студияһы әҙерләп килде.
Ислам донъяһы
Тарихы
Хәлифә биләмәһе Ғәрәбстан ярымутрауы сигенән йыраҡҡа киңәйгән һәм төньяҡ-көнбайыш Һиндостан дан, Үҙәк Азия нан алып Яҡын Көнсығышҡа, Төньяҡ Африкаға, Көньяҡ Италия ға һәм Пиреней ярымутрауы на тиклем йәйелгән.
Башҡортостан юлдаш телевидениеһы
Сигнал таратыу саралары
Башҡортостан халҡына БСТ тапшырыуҙарын еткереү өсөн республиканың төбәктәрендә 400-ҙән ашыу ретранслятор төҙөлдө; улар күбеһенсә дециметр йышлыҡтарында эшләй, ҡеүәте 1 Вт-тан 5 КВт-ҡаса. Һуңыраҡ ретрансляторҙар шулай уҡ Силәбе өлкәһенең Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондарында ла ҡуйыылыыды.
Рәсәйҙең Башҡортостан менән күрше субъекттары: Ырымбур, Һамар, Силәбе, Свердловск һәм Төмән өлкәләрендә, Татарстан менән Удмуртия республикаларында БСТ тапшырыуҙарын кабель селтәрҙәре аша ҡарап була.
Ислам донъяһы
Сәнғәт
Исламдың алтын быуаты (ислам ренессансы) ҡағиҙә булараҡ VIII—XIII быуаттарға ҡарай. Ул Ғәббәсиҙәр династияһы хакимлығы осорона тура килә. Ислам мәҙәниәте ғәрәп, фарсы, мысыр һәм европа традицияларын ҡатнашыуынан ғибәрәт.
Ислам һынташтарға табыныуға килтерә алған сәбәптәр арҡаһында Аллаһтың, пәйғәмбәрҙәрҙең һәм тере йән эйәләренең һүрәттәрен тыя. Ислам сәнғәтендә йыш ҡына геометрик, сәскә йәки үҫемлек орнаменттары ҡулланыла. Ислам каллиграфияһы йыш ҡына Ҡөрьән аят тары рәүешендә һынландырыла һәм бөтә мәсет тәрҙең дә тиерлек диуарҙарын, көмбәҙҙ әрен биҙәүҙә осрай.
Тәйрүк аръяғы урман паркы
Тәйрүк аръяғы урман паркы  — Тәйрүк йылғаһының уң яҡ ярында, Көҫәпҡол, Смаҡай биҫтәләре араһында һуҙылып ятҡан Ҡарауыл сағылында урынлашҡан. 1960-1970-се йылдарҙа ҡала халҡы тарафынан ултыртылған  . Урман паркының ҙур өлөшөндә аҡҡайын, ҡарағай, шыршы, хатта алма ағастары үҫә.
Башҡортостан юлдаш телевидениеһы
Сигнал таратыу саралары
Тапшырыуҙар шулай уҡ Ямал-401 спутнигы аша таратыла.
Цорбау
Цорбау (Zorbau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 819 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 154 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6679 һәм автомобиль коды — WSF.
Тәйрүк аръяғы урман паркы
Көнбайышында Тәйрүк йылғаһы улағында 70-се йылдарҙа уҡ ҡоролған быуа, төньяғында — ике ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигоны. Төньяҡ-көнсығышта был парк — Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы араһындағы сик.
Эрэп-Шор
Эрэп-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Ислам донъяһы
Демографияһы
Мосолмандар 46 илдә күпселекте тәшкил итә. Улар араһында исемлектә тәүге урындарҙы Индонезия, Пакистан, Нигерия, Бангладеш, Египет, Иран, Төркиә, Судан биләй
Тәйрүк аръяғы урман паркы
1960-сы йылдарҙа ҡала тирәһендә ятҡан яланғас битләүҙәргә һәм ҡалдау ерҙәргә ағас ултыртыу башлана. Ҡала һәм Смаҡай ауылы малайҙары һәм ҡыҙҙары Ҡарауыл сағылына үҙҙәре ултыртҡан ҡарағайҙар һәм аҡҡайындар менән үҫеп буй еткерә.
Эрэп-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Тәйрүк аръяғы урман паркы
Ағас ултыртыу өмәләренә ҡала предприятиелары эшселәренән тыш мәктәп уҡыусылары ла ылыҡтырыла. 1965 йылдан 1986 йылғаса Ишембай ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе Поляков Владимир Николаевич шәхсән үҙе лә ағас ултыртыуҙа әүҙем ҡатнаша.
Эрэп-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәйрүк аръяғы урман паркы
1978 йылда оҙонлоғо 2 км булған яҡтыртылған саңғы-роллер трассаһы һалына, унан тыш 3 км, 5 км, 10 км оҙонлоҡтағы саңғы юлдары булдырыла. Ҡалала биатлон спортының киң үҫешеүен иҫәпкә алып, ул ваҡыттағы етәкселәр был трассаны саңғысылар һәм биатлонсыларҙы әҙерләү өсөн ҡулайлаштыра. Әлеге ваҡытта әйләнә тирәләге ҡалаларҙан, ауылдарҙан профессиональ спорт менән шөғөллөнеүселәр күнекмәләр үткәреү өсөн Ҡарауыл сағылындағы ошо саңғы-роллер трассаһына килә. Быға өҫтәп шуны ла әйтергә кәрәк: был урман паркы ҡалала йәшәүселәрҙең иң яратҡан ял итеү урыны.
Ислам донъяһы
Демографияһы
элекке совет илдәренән:
Тәйрүк аръяғы урман паркы
Яҡтыртылған саңғы-роллер трассаһы
1978 йылда оҙонлоғо 2 км булған яҡтыртылған саңғы-роллер трассаһы төҙөлә. Ҡалала эшләп килгән ике спорт мәктәбе уҡыусылары күнекмәләре ошо трассала үткәрелә. Һәр ҡыш В. Новожилов иҫтәлегенә саңғы марафоны үткәрелә. Парк ишембайҙар өсөн төп сәләмәтлек зонаһы булып тора. Шуға күрә 2012 — 2013 йылдарҙа, ял итеүсе ишембайҙар спорт менән шөғөлләнеүселәргә ҡамасауламаһын өсөн, асфальт юл эргәһенән йәйәүлеләр өсөн һуҡмаҡ һалына. Трасса реконструкциялана, быға тиклем булғанына тағы ла 1,7 км оҙонлоғонда ҡулса өҫтәлә.
Биатлонсылар өсөн сәптәр
1-се балалар  һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры В. В. Новожилов инициативаһы буйынса 1980-се йылдарҙа биатлонсылар өсөн атыу урыны төҙөлә башлай. Белгестәр трасса юлын билдәләй, гигант ҙурлыҡта котлован ҡаҙыла. Атыу урынының начальнигы итеп Ишембай спортсыһы, тренер Анатолий Михайлович Гвоздик тәғәйенләнә. Ул, В. В. Новожилов менән бергә, Белоруссияның Раубичи ҡалаһында булып, ҡоролмаларҙың (сәптәрҙең) һыҙмаларын алып ҡайта. Артабан был һыҙмалар Ишембай транспорт машиналары эшләү заводына тапшырыла. ИЗТМ-да тимер ҡулайламалар— трассаны яңыртыу өсөн тауҙар юғары спорт стандарттары буйынса монтажлана.
Ислам донъяһы
Демографияһы
Үзбәкстан — 30,5 миллион (үҫеш 1,49 % — 450 мең.)
Тәйрүк аръяғы урман паркы
Биатлонсылар өсөн сәптәр
Тиҙҙән атыу урынында өс ҡатлы бина ҡалҡып сыға, хәҙергә ваҡытта ул ярым емерек торошта. Рефериҙар бинаның икенсе ҡатынан спортсыларҙың атыуын күҙәтер, тип планлаштырыла. Ә өсөнсө ҡатта VIP-ҡунаҡтар өсөн урын, беренсе ҡатта өҫтәмә сәптәр менән ҙур булмаған келәт урынлашырға тейеш була. Бар яҡтан уйланылып төҙөлгән бина ғәмәлдә ҡулланылмай, сөнки «үҙгәртеп ҡороу»ҙар осоро башлана. Ҙур булмаған Ишембай ҡалаһында, союз, донъя биатлонсыларын ҡабул итеү өсөн, дүрт ҡатлы заманса ҡунаҡхана төҙөлөүен дә өҫтәргә кәрәктер. Заманалар үҙгәргәс, ҡунаҡхананың өсөнсө-дүртенсе ҡаттары фатирҙарға әйләндерелә.
Аленкин Еган
Аленкин Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1762/11 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Ислам донъяһы
Демографияһы
Ҡаҙағстан — 18 миллион (Үҫеш 1,55 % — 275 мең) 70 %
Тәйрүк аръяғы урман паркы
Тау түбәләре
Урман паркы урман-таулы рельефҡа ҡарай. Ҡарауыл сағылында бер нисә бейек түбә бар: Маяҡ түбәһенән (диңгеҙ кимәленән 231,3 м бейеклектә) Ишембай, Салауат ҡалалары ус төбөндәгендәй күренә, унда Ишембай телеүҙәге урынлашҡан, Алебастр (233,9 м), шулай уҡ 255 һәм 161,8 м бейеклектәге ике түбә, Смаҡай ауылы яғында ярайһы уҡ ҙур ғына мәмерйә лә бар.
Ислам донъяһы
Демографияһы
Әзербайжан — 9,9 миллион (үҫеш 1,37 % — 136 мең.)
Аленкин Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ислам донъяһы
Демографияһы
Тажикстан — 8,7 миллион (үҫеш 2,24 % — 192 мең.)
Ҡырғыҙстан — 6 миллион (үҫеш 1,67 % — 99 мең.)
Аленкин Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Балтас (Татарстан)
Иске Балтач (Иҫке Балтас ; Иске Балтач, Старое Балтачево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға гәрә ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1732 йылда телгә алына. Ауыл Гәрәй улусының Әжәҡул түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы, ә артабан Таҡталасыҡ улусы составына керә.
Башҡортостан юлдаш телевидениеһы
Тапшырыуҙарҙа ҡатнашыусылар
Учалы филармонияһының «Хазина» башҡорт фольклор ансамбле коллективы Башҡортостан юлдаш телевидениеһының «Бәхетнамә», «Сәләм», «Алтын тирмә» программаһында сығыш яһаны.
Иҫке Балтас (Татарстан)
Тарих
1870 йылда ауылда мәсет (1808 йылдан билдәле), мәктәп, 3 тирмән (шул иҫәптән 1 ел тирмәне) теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 66 аҫаба башҡорт, 1816 йылда — 104 башҡорт, 1834 йылда — 163 башҡорт, 1848 йылда — 183 башҡорт һәм 37 типтәр иҫәпләнгән. 1902 йылда 72 ихатала — 200 йән ир затлы аҫаба башҡорт, 1912 йылда 82 ихатала — 451 аҫаба башҡорт йәшәй.
Тәйрүк аръяғы урман паркы
Башҡа объекттар
Урман паркы аша 1980 йылда төҙөлгән электр тапшырыуҙар линияһы үтә.
Әбделкәрим (Йәрмәкәй районы)
Әбделкәрим (Абдулкаримово) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 478 кеше. Почта индексы — 452190, ОКАТО коды — 80225807004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вырсала
Вырсала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унола йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)
Ишмөхәмәт, икенсе исеме Ҡарамалы (Ишмухаметово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 618 кеше. Почта индексы — 453652, ОКАТО коды — 80206825001.
Тарихы
Ишмөхәмәт ауыл Советы үҙәге. Тораҡ пунктына 1833 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 6-сы башҡорт кантоны Бөрйән улусының Исмаҡай ауылы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл дистан начальнигы Ишмөхәмәт Биксантаевтың (1771—1851) исемен йөрөтә. Ауылдың икенсе исеме лә бар — Ҡарамалы (Ҡарамалы йылғаһы атамаһынан ҡушылған). VIII ревизияға — 189, X ревизияға — 352, 1885 йылда — 494, 1920 йылда — 547 кеше йәшәй. Ауыл халҡы йыл һайын йәйләүгә сыға, йәйләү урындары — Урғаҙа, Ҡарамалы йылғалары буйҙары, Айыр һәм Һаҙ шишмәләре һәм Ҡыҙыл таш ыҙаны. 33 йортта йәшәгән 189 кешегә 330 йылҡы малы, 361 һыйыр, 171 һарыҡ, 63 кәзә тура килә. 17 дисәтинә ерҙә 20 бот ужым һәм 432 бот ярауай иген сәселә.
1812 йылғы Ватан һуғышында ауылдан Усман Ишкилдин һәм Ислам Байгилдиев ҡатнаша.
1930—1933 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ-Таналыҡ районындағы «Большевик» колхозы (колхоз үҙәге — Баймырҙа ауылы), 1933—1951 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районындағы «Большевик» колхозы составында, 1951—1957 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районындағы «Яны тормош» колхозы составында, 1957—1991 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районының Йылайыр игенселек совхозы Ҡарамалы бүлексәһе, 1991—1993 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районының Йылайыр игенселек совхоз-техникумы Ҡарамалы бүлексәһе үҙәге, 1993—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Йылайыр совхоз-техникумы Ҡарамалы бүлексәһенең үҙәге, 2009 йылдың ноябренән 2011 йылдың 9 сентябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы «Ялан» АЯЙ-ның Ҡарамалы бүлексәһе үҙәге, 2011 9 сентябренән 2013 йылдың 3 апреленә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы «Йылайыр» АЯЙ-ның Ҡарамалы бүлексәһе үҙәге, 2013 йылдың 3 апреленән алып бөгөнгө көнгә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы «Йылайыр совхозы» АЯЙ-ның Ҡарамалы бүлексәһе үҙәге.
«Яңы тормош» колхозының тәүге рәйестәре: Ильясов Сауған Ғәли улы, Карамов Тимерйән, Морапталов Мостафа Хәмит улы, Еникеев Александр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сыбаркүл (Салауат районы)
Сыбаркүл (Чебаркуль) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 214 кеше. Почта индексы — 452497, ОКАТО коды — 80247825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Ябто-Юмбыды-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фарсы теле
Фарсы теле (زبان فارسی — zabân-e fârsi) — иран телдәре араһында иң таралғаны, Ирандың рәсми дәүләт теле (халҡының 58 %, йәғни 40 млн кеше фарсы телендә һөйләшә). Фарсы теленең варианттары шулай уҡ Афғанстанда (дари́ йәки фарси́-кабули́) һәм Тажикстанда (таджик теле) дәүләт теле булып тора. Шулай уҡ Пакистанда таралған. Фарсы телендә һөйләшеүселәр шулай уҡ Фарсы ҡултығы (Бәһрәйн, Ираҡ, Оман, Йәмән, Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге)илдәрендә йәшәйҙәр.
X—XII быуаттарҙан башлап фарсы теле халыҡ-ара аралашыу теле, көнсығышта киң ислам донъяһының мәҙәниәт һәм фән теле функцияһын башҡара, Төркиә, Кавказ, Ҡырымдан алып Үҙәк Азия һәм Һиндостанға тиклем төбәк телдәренә ҙур йоғонто яһай.
Әҙәби һәм һөйләш теле башҡа иран, төрки  һәм һинд-ари телдәре үҫешенә булышлыҡ итә.
Фарсы һәм дари телдәре яҙмаһы, ғәрәп алфавиты нигеҙендә төҙөлгән һәм ғәрәп телендә булмаған өндәр өсөн бер нисә хәреф өҫтәлгән — фарсы алфавиты. Тажик телендә 1940 йылдан кириллица ҡулланыла.
Интернетта ҡулланыу буйынса фарсы теле 6-сы урында тора, ул донъя селтәре сайттарының 2,6 % таралған
Бынан тыш көнбайыш иран телдәренең көньяҡ төрҙәре бар: лур, бахтияр, лаки, дезфули, лари, бандари (Минаб ҡалаһы), башкарди һәм кумзари.
Һөйләш теле
Фарсы һөйләш теле әҙәби телдән бик ныҡ айырыла. Был айырмалар фонетикаға ғына түгел,  грамматика, синтаксис, һүҙъяһалышҡа ла ҡағыла һәм  классик осорҙан һуң йыйылған  үҙгәрештәргә ҡағыла,  улар  әҙәби телдә бөтөнләй тиерлек  һиҙелмәй.
Диалекттар
Хәҙерге фарсы теле бер-береһенә бик яҡын дүрт варианттан ғибәрәт (полюрицентрик тел).Улар Иранда, Афғанстан, Тажикстан һәм Пакистандың ҡайһы бер райондарында таралған.
Иң ныҡ таралғаны көнбайыш фарсы теле  (Ирандағы төп фарсы теле). Көнсығыш варианты- дари́ (фарси́-кабули́, Афғанстанда) һәм тажик теле (забони точики́, форсии точики́ Тажикистанда һәм Үзбәкстандың күрше райондарында).
Фарсы яҙмаһы
Иран телдәре өс осорға бүленеп йөрөтөлә: Боронғо, Урта һәм Яңы (Хәҙерге). Улар Иран тарихының өс тарихи осорона тура килә. Боронғо тип Әхәмәниҙәр империяһы осоро (б.э.т. 400–300 йылдар), унан һуң, бигерәк тә Сәсәниҙәр империяһына бәйле , һәм Яңы осор унан һуңғы дәүер, хәҙерге көндәргә тиклем. [43]
Документтарға ҡарағанда,фарсы теле өс осорҙа ла филология күҙлегенән тығыҙ  бәйләнешен һаҡлаған  «берҙән-бер иран теле» [14],, шуға күрә боронғо, урта һәм яңы фарсы теле- шул бер үк фарсы теле булып иҫәпләнә [14] [44].
Яҙма тел традициялары һаҡланып килһә лә, ҡайһы бер ҡағиҙәләр иҫкергән тип иҫәпләнә, шуға күрә ҡайһы бер һүҙҙәрҙең яҙылышы төрлөсә булыуы мөмкин.
Иранда фарсы телендә башҡа илдәрҙә инде иҫкергән тип иҫәпләнгән «насталик» шрифты ҡулланыла. Унан тыш Иранда ғәҙәти  «нәсх» тә киң таралған.
Башҡорт теленә фарсы теле йоғонтоһо тураһында
Башҡа төрки телдәр кеүек үк башҡорт теле лә төрлө дәүерҙәрҙә фарсы теле йоғонтоһон кисергән. Ғалимдар фекеренсә, башҡорт теле лексикаһының 25% яҡынын фарсы теленән ингән һүҙҙәр тәшкил итә. Филология фәндәре кандидаты Гөлназ Ғайсина фекеренсә, түбәндәге һүҙҙәр башҡорт теленә фарсы теленән ингән : Йыш ҡулланылған фарсы һүҙҙәре башҡорт телендә түбәндәге өлкәләрҙә осрай, уларҙың бер нисәһе:
Ауыл хужалығы - [багче] - баҡса «сад, огород», м [анор] - анар «гранат», [анджир] - инжир «инжир», [голь] - гөл «цветок,роза», [банавше] - миләүшә «фиалка», [голестан] -гөлбоҫтан «цветник»,  [гольбадйан] - гөлбаҙыян «бадъян, анис», [хорма] - хөрмә «финик, хурма», [хийар] - ҡыйар «огурец»,[чогондор] - сөгөлдөр «свекла», [хена] - хына [лале] - ләлә «тюльпан», [наргис] - нәркәс«нарцисс», " [сомболь] - сөмбөл «гиацинт» һ.б.
Көнкүрештә ҡулланылған әйберҙәр- [гелим] - келәм «ковер»,  [дэстмал] - таҫтамал, төрки телдә "һөлгө" «полотенце», [хэнджэр] - хәнйәр«кинжал», [кисе] - кеҫә «карман», [касэ] - кәсә «пиала»,[пардэ] - пәрҙә «занавеска», [сорьмэ] - һөрмә «сурьма»,  [тахтэ] - таҡта «доска», [черог] - сыра «лучина»,[шикар] - шәкәр «сахар»,  [кешмеш] - кишмиш «изюм, белый кишмиш», [серке] - һеркэ «уксус», [кэлэпуш] -кәләпүш «тюбетейка», [пиялаЬ] - быяла «стекло»,[шише] - шешә «бутылка, пузырек», [чамадан] - сумаҙан «чемодан», [сабун] - һабын «мыло»,  [дивар] - диуар«стена», [шэлвар] - салбар «шаровары» һ.б.
Мәҙәниәт, сәнғәт, әҙәбиәт, сауҙаға бәйле һүҙҙәр-[пак] - пак «чистый», [базар] - баҙар «базар», [данэ] - дана «штука», [дастан] -дастан «эпос, повесть», [һонар] - Һөнәр «искусство»,  [сурна] - һорнай «зурна, горн»,  [ноуруз] - науруз «навруз – Новый год, 21 марта европейского календаря». Дәүләт, идара итеү, хәрби эшмәкәрлек - [пайтэхт] - пайтәхет «столица», [шахр] - шәһәр «город», [чаЬарйек] - сирек «четверть, одна четвертая»һ.б.
Тәрбиә, уҡытыу, яҙыу эше-[зирак] - зирәк «понятливый, смышленный», [оста] - оҫта «мастер», [шагерд] - шәкерт «ученик», [чаЬре] - сырай «лицо, лик», [кагаз] - ҡағыҙ «бумага», [дафтар] - дэфтэр «тетрадь», [наме] - намә «письмо», [мохр] - мөһөр «печать» һ.б.
Аҙнаның дүртенсе көнөнән ғәйре, бөтә көндәр ҙә йекшамбе] - йәкшәмбе «воскресенье», [дошэмбе] - душәмбе «понедельник», [сешэмбе] - шишәмбе «вторник», [чахоршэмбе] - шаршамбы «среда», [ «джомгэ] - йома «пятница», [шэнбе] - шәмбе «суббота».
Ҡайһы бер хайуан, ҡош атамалары: [джануар] - януар «зверь», [меймун] - маймыл«обезьяна», _н [нар] - нәр «одногорбый верблюд», [хейван] -хайуан «родовое название животных», [больболь] - былбыл «соловей», [тути] - тутый «попугай», [фил] - фил «слон»,' [аждахе] - аждаһа «змей» (мифик йән эйәһе).
Дини төшөнсәләр, мифик йән эйәләре- [хода] - хоҙай «аллах»,[джан] - йән «душа», ]пайгамбар] - пәйғәмбәр «пророк», — [гуна] - гонаһ «грех», [дервиш] - дәрүиш «странник»,[ферештэ] – фәрештә «ангел», [аждахе] - аждаһа «дракон», [пэри] - пәрей «черт»,  [рузе] - ураҙа «ураза - пост мусульманский», [див] - дейеу «див, демон» һ.б.
Медицина, хис-тойғо белдергән һүҙҙәр-[дард] - дәрд «боль, недуг, беда, горе», [дарман] - дарман «лекарство, сила, мощь», [дочар] - дусар «подвергшийся, охваченный», [хасте] - хәстә «усталый, утомленный», [аваз] - ауаз «звук, голос, возглас», [хош] - хуш «приятный, хороший, добро», [наз] - наҙ «ласка, каприз, нежность», [назок] - нәҙек «нежный, хрупкий»,  [бахт] -бәхет «счастье», ( [нам] - нам «имя, известность, слава»,  [азад] -азат «свободный», [шад] - шат «веселый, радостный»,  [йар] -йәр «любимый, возлюбленный», [дуст] - дуҫ «друг, приятель»,[дошман] - дошман «враг» һ.б.
Кеше исемдәре- [Гульчахра] -Гөлсирә «румяная, розоликая»,  [Гольнар] -Гөлнара «цветок гранатника»,  [Гульназ] - Гөлназ «нежный цветок», [Гуляра] - Гөләрә «украшенная цветами»,  [банавше] - Миләүшә- «фиалка». [Дельшад] - Дильшат, Ильшат «веселый, радостный», [Пулад] - Булат «сталь»,  [Азад] - Азат «свободный, вольный». Был исемлеккә тағы тәбиғәт- природа,зәңгәр-голубой, тәҙерә (тәрәҙә)- окно,ахун-наставник, Рөстәм- иран халыҡтары мифологияһы батыры һ.б. өҫтәргә була.
Диңгеҙ һөтимәрҙәре
Диңгеҙ һөтимәрҙәре — һыу һәм һыу-ҡоро (ярым һыу) мөхитендә  йәшәүсе һөтимәрҙәр ҙең  йыйылма  төркөмө. Быларға тулыһынса һыуҙа йәшәүсе имеҙеүсе хайуандар (улар бер ваҡытта ла ҡоро ергә сыҡмай)     һәм  тереклек итеүҙәренең күпмелер ваҡытын һыуҙа үткәреүсе имеҙеүселәр инә.
Һөтимәрҙәр систематикаһының бик күп вәкилдәре был төркөмгә инә: сирена, кит һымаҡтар, ишкәк  тәпәйлеләр — ҡолаҡлы тюлень, ысын тюлень, морждар.
Шулай уҡ был төркөмгә һыуһар һымаҡтар   ғәиләһенән  (куньи) калан һәм диңгеҙ ҡамаһы   һәм айыу һымаҡтар ғәиләһенән аҡ айыу инә. Диңгеҙ һөтимәрҙәренә 128-гә яҡын төр ҡарай, был, дөйөм алғанда, һөтимәрҙәрҙең 2,7 %-ын, тәшкил итә.
Сығышы
Диңгеҙ һөтимәрҙәре  — ҡоро ер хайуандарынан килеп сыҡҡан. Улар ҡасандыр үҙҙәренең эволюцион үҫеш этабында  яңынан  һыу мөхитендә тереклек итеүгә яраҡлашҡандар.
Сирена һәм кит һымаҡ хайуандар барлыҡҡа килеүе эоцен осорона тура килә. Уларҙың боронғо ата-бабалары афротериҙар ( сиренаның) һәм ҡуш тояҡлылар (кит һымаҡтарҙың ) булған.
Артабан кит һымаҡтар эоцен һәм олигоцен  сиктәрендә   мыйыҡлы һәм тешле киттарға айырылып киткән.
Эоцен аҙағында кит һымаҡтарҙың һәм сиреналарҙың артҡы тәпәйҙәре тулыһынса юҡҡа сыҡҡан (атрофияланған). Улар һыуҙа ҡойроҡ йөҙгөсө һәм ишкәктәргә әүерелгән бер пар алғы ослоҡтары ярҙамында йөҙә. Улар тулыһынса һыуҙа йәшәп туҡланырлыҡ, ишетерлек һәм үрсерлек булып үҫешкән.
Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы
Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы  (20 март 1919 йыл — 15 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).
Диңгеҙ һөтимәрҙәре
Сығышы
Был эволюция диңгеҙ һыуы бик йылы һәм аҙыҡҡа бай осорҙа барған. Сиреналарҙың, томшоҡлолар менән бер рәттән, туғандаш булған тағы бер отряды бар, улар шулай уҡ Tethyteria кладаһына— десмостилияға ҡарай.
Диңгеҙ һөтимәрҙәре төркөмөнә индерелгән был хайуандар олигоцен башынан алып миоцен аҙағына тиклем йәшәгән. Улар тураһында  Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшөндәге табылдыҡтары   буйынса билдәлеләр.
Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы
Биографияһы
1919 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Өйҙөрәкбаш ауылында тыуған.
Диңгеҙ һөтимәрҙәре
Сығышы
Уларҙың теш туҡымаларындағы углерод һәм кислородҡа изотоплы анализ яһау, был десмостилийҙарҙың рационы хәҙерге замандың ламантиндар рационын хәтерләтеүе асыҡлана:рациондары  сөсө һыуҙа һәм диңгеҙ һыуында үҫкән ылымыҡтарҙан тора.
Ишкәк тәпәйле диңгеҙ хайуандары боронғо йыртҡыстарҙан,  сирена һәм кит һымаҡтарға ҡарағанда  яҡынса 20 миллион йыл һуңыраҡ эволюцион үҙгәрештәргә дусар булғандар. .
Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы
Биографияһы
1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
Батырлығы
Белоруссияла Гомель өлкәһенең Лоев районы Лоев ҡ. янында ерләнғән.
Диңгеҙ һөтимәрҙәре
Сығышы
Хәҙерге замандағы ишкәк тәпәйлеләргә туғанлыҡтары бик яҡын булған төркөмдәр — Pteronarctos һәм Pacificotaria — улар миоцен урталарында барлыҡҡа килгән. Был хайуандарҙың күҙҙәре янындағы һөйәк төҙөлөшө үҙенсәлеге ишкәк тәпәйлеләрҙеке кеүек.
Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1943 йылдың 30 октябрендә бирелә.
Диңгеҙ һөтимәрҙәре
Сығышы
Талассокнус (Thalassocnus) — йәшәү рәүешен һыуҙа һәм ерҙә алып барған был ленивецтар (ялҡауҙар) Көньяҡ Америкала плиоцен ваҡытында йәшәгән.
Ниһайәт, һыуһарҙар вәкилдәре һәм айыу һымаҡтар диңгеҙ һөтимәрҙәре араһында сағыштырмаса яңыраҡ барлыҡҡа килгән һәм палеонтологик табылдыҡтар буйынса ғына билдәлеләр.
Уларҙы таныу мәсьәләһе бик ҡатмарлы, сөнки палеонтология табылдыҡтары уларҙы бары тик ырыу-төркөмгә (род) индереп кенә классификация бирә. Enhydraта төрө, хәҙерге калан (ҡамсат), күрәһең, плейстоценда, 1-3 млн йыл элек формалаша башлаған; ҡама төрөнән тағы ла ике диңгеҙ ҡамаһы төрө килеп сыҡҡан, әммә улар вәкилдәре беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән.
Аҡ айыуҙың һоро айыуҙан (Ursus arctos, әлеге ваҡытта уларҙы уңышлы гибридлаштырырға мөмкин) айырылыуы — 4-5 мллион йыл элек йәки 600 мең йыл элек булған, ә геном анализы бынан да күп йылды күрһәтә — 160 мең йыл самаһы элек. Палеонтологик табылдыҡтар, аҡ айыу һалҡын арктика диңгеҙенә бынан 110 мең йыл элек яраҡлашҡан, тип раҫлай.
Был полифилет төркөмдәгеләрҙең морфологик оҡшашлыҡтары, улар конвергент һәм параллель эволюция арҡаһында барлыҡҡа килгән, тигәнде аңлата.
Диңгеҙ һөтимәрҙәренең яраҡлашыу (адаптация) үҙгәрештәре уларҙың һыуҙа һәм һыу менән ерҙә бер тигеҙ йәшәүе арҡаһында килеп сыҡҡан, шуның һөҙөмтәһендә уларҙың тәне орсоҡ формалы булып үҙгәргән, ә артҡы аяҡтары юғалған (сирена һәм китҡа оҡшаштарҙың), йәки һыуҙа хәрәкәт итеү өсөн ишкәк формалыға әйләнгән.
Диңгеҙ һөтимәрҙәренең систематикаһы
128 яҡын төр һөтимәрҙәр Хәҙерге ваҡытта диңгеҙҙә йәшәгән төрлө 128 һөтимәрҙәре биш төркөмгә түбәндәгесә бүленә.
Элек йыш ҡына ишкәк аяҡлыларҙы айырым Pinnipedia отрядына индергәндәр. Хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан ике диңгеҙ һөтимәрҙәре төрө:
Таралыуы
Диңгеҙ һөтимәр хайуандары ҙүр булғанлыҡтан быуаттар дауамында үҙҙәренә кешеләрҙең иғтибарын ныҡ йәлеп итеп торған. Әммә улар йәшәгән ерҙәргә кеше аяғы бик тейеп бармағанлыҡтан, шулай уҡ уларҙы бик тиҙ генә ҙур арауыҡта табып булмағанлыҡтан, һунар объекты булмайынса, яҡшы һаҡланып ҡалған.
Шуға ҡарамаҫтан диңгеҙ һөтимәрҙәре бер нисә төр кеше эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә юҡҡа сығып бара. Бында, тюлень кариб тюлень-монахтан тыш, стеллер һыйыры, япон диңгеҙе арыҫланы, ҡытай йылға дельфины, бәләкәй һәм атлантик һоро киттарҙың — robustus Eschrichtius gibbosus — популяцияһы юҡҡа сығарылған тиерлек.
Был бигерәк тә Тымыҡ океан төньяғында, Охот диңгеҙе, Көньяҡта Корея ярымутрауында күҙәтелә. 1800 йылда йәнлек тиреһе өсөн һунарсылар диңгеҙ  шәшкеһен   (macrodon Neovison) ҡырып бөтөргән.
Бындай хәүеф янаған хәлдә диңгеҙ тюлень-монахы (зат һаны 1000-дән кәм) һәм калифорния диңгеҙ сусҡалары тора. Улар балыҡсылар ауында сырмалып һәләк булып бөтөп бара.
Ҙур һыҙатлы киттар ҙа хәүеф аҫтында тора, уларҙың популяцияһы бик аҡрын һәм оҙаҡ йылдар дауамында бара. Дөйөм алғанда, төрлө баһалар буйынса, XXI быуаттың тәүге ун йыллығы аҙағында диңгеҙ һөтимәрҙәренең 23 %-61%-на хәүеф янай.
Әһлиуллин
Әһлиуллин — фамилия.
Кенесары Ҡасымов ихтилалы
Тарих башы
XVIII быуат уртаһында Ҡаҙаҡ ханлығы жунгарҙарҙың күп һанлы һөжүменә дусар ителә. Ҡаҙаҡ ханлығының көнсығышта Алтайҙан көнбайышта Урал йылғаһына тиклем, төньяҡта Ишем йылғаһынан хәҙерге ваҡыттағы Ташкентҡа тиклем йәйелеп ятҡанға күрә, ҡаҙаҡ халҡына жунгарҙар һөжүмдәрен кире ҡағыу ауырға тура килә. Ханлыҡтың бик ҙур биләмәрендә ҡаҙаҡтар башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнә. Ҡаҙаҡтар күрше илдәргә һәм территорияларға бер ҡасан да дәғүә белдермәгәнгә күрә, йәйләүҙәрҙә көн иткән ҡаҙаҡтарға тиҙ арала йыйылыу һәм һуғышҡа әҙерләнеү еңел булмай. 1731 йылда ҡаҙаҡтар Анракай алышында, дөйөм көстәр туплап, джунгарҙарға ҡаршы тороп ҡарайҙар, әммә уларҙың һөжүме туҡтатыла һәм ҡыйратыла. XVIII быуат уртаһында Абылай хан Рәсәй империяһы һәм Цин империяһы араһында урталыҡ сәйәсәтен алып барыу өсөн күп көс һала. Нәҡ Абылай хан хакимлығы осоронда Цин империяһы Жунғар дәүләтенә ҡаршы поход ойоштора. Быны ул жунғарҙар уның төньяҡ территорияларына баҫып инеүенән хафаланып эшләй. Жуңғар дәүләте тулыһынса ҡыйратыла, жуңғарҙарҙың ҡалдыҡтарына (ҡаҙаҡса, башҡортса ҡалмаҡ, урыҫса калмыки) Рәсәй империяһы биләмәләр бирә, шулай уҡ Абылай ханға, ҡаҙаҡ территорияһынан үтергә мөмкинлек биреү үтенесе менән мөрәжәғәт итә.
Сәбәптәре
Кенесарының сәйәси ҡараштары XIX быуаттың 1-се сирегендә, Рәсәй империяһының ҡаҙаҡ далаларына үтеп инә башлауы менән, нығына башлай. Баш күтәреүсе ҡаҙаҡтар менән бай ҡаҙаҡтар етәкселек итә. Нәҡ ихтилал барышында Кенесары сәйәси лидер булып китә. Был йылдарҙа ул ағаһы Саржан ойошторған хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша.
1822 йылда император Александр I үҙенең указы ҡаҙаҡ йөҙҙәрендә хан хакимлығын бөтөрә. Указ М. М. Сперанскийҙың «Себер ҡырғыҙҙары тураһында Устав» нигеҙендә әҙерләнә. Округ приказдары ҡарамағына сауҙа ҡарауандарынан яһаҡ йыйыу йөкмәтелә. Йыш ҡына Кесе Йөҙҙә улус приказдары ҡаҙаҡ ырыуҙарының йәйләү маршруттарын боҙалар, был да күсмә халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра.
Ихтилал һәм хәрби ғәмәлдәр
Кенесары хан (1802 йылғы) XIX быуаттың 20-се йылдарында үҙенең атаһы Ҡасым һәм ағаһы Саржан менән 1824 йылда Күкшетау һәм Ҡарҡаралы округтарында булдырылған Рәсәй админситратив идаралығына әүҙем ҡаршылаҡ күрһәтә. 1836 йылда ағаһын Ташкентта үлтергәндән һуң, Кенесары көрәшен Урта Йөҙ сиктәрендә дауам итә.
Кенесары Рәсәйгә ҡаршы көрәште башта атаһы Ҡасымдың һәм ағаһы Саржандың сәйәси линияһын дауам итеүсе булараҡ сығыш яһай. Саржанды һәм атаһын үлтергәндән һуң (1840 йылда) Кенесары кокандлылар менән союзды өҙә. Союздаштарҙы артабан ул Бохара ханы, ҡырғыҙҙар һәм башҡалар араһында эҙләй. Кенесары Рәсәй империяһының ҡаҙаҡ далаларына үтеп инеүен туҡтатырға, ҡаҙаҡ ерҙәрендә төҙөлгән урыҫ ҡәлғәләрен емерергә һәм яңыларын төҙөргә мөмкинлек бирмәҫкә тырыша. Элегерәк, атаһының юлын дауам итеп, Кенесары Ҡаҙаҡ ханлығы һәм Рәсәй араһындағы проблемаларҙы дипломатик юл менән хәл итергә тырыша. Кенесарының Николай I-гә, Ырымбур генерал-губернаторҙарына (В. А. Перовскийға, В. А. Обручевскийға, Себер генерал-губернаторы П. Д. Горчаковҡа) яҙған бер нисә хаты һаҡланып ҡалған.
Кенесары хандың идара итеү алымдары йыш ҡына бик ҡаты булғанлыҡтан, ул үҙенең дошмандарына ҡаршы репрессиялар үткәрә. Рус ғәскәрҙәренең хәрби һәм һан яғынан өҫтөнлөгөн иҫәпкә алып, Кенесары хәрби ғәмәлдәргә бик ентекле әҙерләнгән. Уның хәрби отрядтары даими рәүештә хәрби әҙерлек үтә, ҡорал эштәре буйынса урыҫ ҡасҡындары һәм сит ил оҫталары йәлеп ителә.
Гера ҡалаһы ратушаһы
Гера ҡалаһы ратушаһы (Geraer Rathaus) ― Гера ҡала советы һәм хакимиәте резиденцияһы. Иген баҙары менән ҡала баҙары араһында бер-береһе менән тоташҡан бер нисә бинала урынлашҡан.
Тарих
Урта быуаттағы хроника мәғлүмәттәре буйынса, Герала ратуша 1254 йылда уҡ булған. 1425 йылдың 30 мартында уның тураһында беренсе тапҡыр яҙыла. 1450 йылда Саксониялағы феодалдарҙың бер низағы ваҡытында бина емерелгән, әммә 1487 йылда ул тергеҙеллгән.
Кенесары Ҡасымов ихтилалы
Ихтилал һәм хәрби ғәмәлдәр
1838 йылдың яҙында Кенесары Аҡмулла нығытмаһын ҡамауҙан әүҙем хәрби ғәмәлдәрен башлай. Һуңғараҡ баш күтәреүселәр Турғай районына күсенәләр, унда уларға Истәй Таймановтң ҡыйратылған армияһы ҡатнашыусылары ҡушыла.
Гера ҡалаһы ратушаһы
Тарих
Хәҙерге күренешле ратуша бинаһы 1573—1575 йылда Яңырыу архитектураһы стилендә төҙөлә. Альтенбург ратуша бинаһына ныҡ оҡшаш булғанлыҡтан, тарихты тикшереүселәр бина Торгауҙан архитектор Николаус Громан проекты буйынса төҙөлгән тип иҫәпләйҙәр. 1575 йылдың 14 октябрендә манара шпиле тантаналы рәүештә баҫтырылып ҡуйыла. Элек ратуша менән йәнәш «Икмәк банкыһы» (хәҙер бында ресторан) урынлашҡан, ә уның ҡаршыһында ― иҫке хурлыҡ бағанаһы торған. 1754 йылдан алып ул әлеге көндәге күренешендә бында тора. 1780 йылда ҡалала сыҡҡан янғын ваҡытында ратуша бинаһы етди зыян күрә, әммә уның стеналары уттан зарарланмаған, шуға күрә 1783—1784 йылдарҙа ул үҙенең үҙенсәлекле проектына ярашлы баштағы хәленә килтереп тергеҙелә; берҙән-бер етди үҙгәреш булып баҙар яғындағы фронтон ғына тора. 1793 йылда ратушаның Иген баҙарына ҡараған артҡы өлөшөнә ике ҡатлы төкәтмә өҫтәлә.
1911—1912 йылдарҙа ратуша тағы ла бер бина менән киңәйтелә. Был йорт Яңы ратуша тип атала һәм ул да шулай уҡ Иген баҙары янында урынлашҡан. Барлыҡ биналар бер-береһе менән тоташып тора.
Кенесары Ҡасымов ихтилалы
Ихтилал һәм хәрби ғәмәлдәр
Кенесарының хәрби ғәмәлдәре Рәсәй дәүләтенең Урта Азия менән сауҙа бәйләнештәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуя. Шуға күрә казак отрядтары сауҙәгәрҙәр каруандарын һаҡ аҫтына алыу буйынса саралар ҡабул ителә. 1838 йылдың йәйендә П. Д. Горчаковтың ҡушыуы буйынса Күкшетау, Өс Булаҡ, Аҡмулла приказдары араһына (Кенесары килеү ихтималлығы булған ерҙәргә) 50-әр кешенән торған казак отрядтары ебәрелә. Шуға ҡарамаҫтан, каруандарҙы талау дауам ителә. 1838 йылдың июнендә Кенесары көрәштәрен эҙәрлекләү һәм элекке йәйләү урындарына ҡайтарыу маҡсатында Маҡур-турғай йылғаһына ғәскәри старшинаһы Карбышевтың отряды һәм Аҡмулланан полковник Щербачевтың отряды ебәрелә (һуңғараҡ Щербачев аҡтауға юоролорға мәжбүр ителә).
Гера ҡалаһы ратушаһы
Тарих
1973 йылда ратуша подвалында «Фетнэпхен» кабареһы асыла.
Портал
Ратуша порталы 1573—1576 йылдарҙа Лобед архитекторы Никола Тейнер һәм ике ташсы ҡатнашлығында төҙөлә. Портал фронтонында Изге Рим империяһының ике башлы бөркөтө һәм шулай уҡ Рейсс һәм Зольмс династияларының гербы төшөрөлгән. Зольмс гербының бында ҡуйылыу сәбәбе балиғ булмаған улы Генрих II Постум янында регент булған Доротея фон Зольмс-Зонненвальд хакимлыҡ иткән саҡта порталдың төҙөлөүендә.
Кенесары Ҡасымов ихтилалы
Ихтилал һәм хәрби ғәмәлдәр
1841 йылдың авгусында баш күтәреүселәр Соҙак, Жан-Ҡурган, Аҡ-Мәсет, Жулек коканд ҡәлғәләрен баҫып алалар.
Гера ҡалаһы ратушаһы
Портал
Шулай уҡ бында данлыҡлы йорттарҙың гербтары менән бер рәттән ҡала гербы ла бар. Ҡала гербы латин телендәге ике яҙма менән уратылған. Аркалағы өс ир фигураһы портал төҙөлгән ваҡытта ҡала менән идара итеүсе өс бюргермейстерҙы һүрәтләй. Ул йылдарҙа Герала өс кеше советы ултырышы булған һәм бюргермейстер һәр йыл һайын һайлап ҡуйылған Портал ишегенең һыртында боронғо рим алиһәһе Юстиция һырлап төшөрөлгән. Алиһә үҙ атрибуттары: күҙҙәрен ҡаплаусы сепрәк, үлсәү һәм ике ҡыры ла үткерләнгән ҡылыс — менән төшөрөлгән. Порталдың уң яғында гера терһәге үлсәүе (0,572 м) төшөрөлгән.
Кенесары Ҡасымов ихтилалы
Бөтә ҡаҙаҡ ханы
1841 йылдың сентябрь айында ҡоролтайҙа Турғай йылғаһы тирәһендә өс ҡаҙаҡ йөҙҙәре вәкилдәре Кенесарыны хан итеп һайлайҙар һәм берҙәм Ҡаҙаҡ ханлығының тергеҙелеүе тураһында иғлан ителә. Ҡағиҙәләргә ярашлы,Кенесары аҡ ҡошмаға ултыртыла һәм күтәрелә. 1842-1843йылдарҙа Брхара әмире Насрулла хан шулай уҡ Кенесарыны ҡаҙаҡ ханы иеп таныуын белдерә.
Хандың идара итеүе
Баш күтәреүселәр урыҫ дәүләте сиктәренән алыҫлашҡандан һуң далала хәлдәр яйға һалына башлай. Ханлыҡтың иҡтисади хәлен яҡшыртыуға ынтылып, Кенесары сауҙа каруандарға һөжүмдәрҙе тыя. Рәсәй, Бохара, Хиуа менән дипломатик хатлашыу һәм илселәрҙе ҡабул итеү яйға һалына.
Кенесары хан идара иткән осорҙа бейҙәр суды тергеҙелә, әлеге суд ҡаҙаҡтарҙың ғәҙәти хоҡуҡтары нормалары буйынса эштәрҙе ҡарай. Һалым сәйәсәтендә шулай уҡ мосолман шәриғәте нормалары тергеҙелә: малсылыҡ райондары өсөн зәкәт (мотлаҡ йыллыҡ һалым), игенселек райондары өсөн — өшөр (ултыраҡ халҡы өсөн һалым).
Һөҙөмтәлә Рәсәйҙә Азия менән бәйләнештәр буйынса яуаплы кешеләр, атап әйткәндә, Ырымбур генерал-губернаторы Перовский, Бүкәй Урҙаһы үрнәге буйынса ярым автономия берәмеген ойоштороу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыуға ауыша башлай. 1843 йылда Николай I биргән яуабы ыңғай булмағанға күрә (бер батшалыҡта ике батша булмаясаҡ) ҡораллы бәрелештәр дауам итә. Походта регуляр ғәскәрҙәрҙән һәм казактарҙан тыш, Кенесарыға ҡаршы хөкүмәткә тоғро ҡалған солтандар ҡатнаша.
Айырым ырыуҙарҙа Кенесарының сәйәсәте ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. 1844 йылда жаппас ырыуының бер нисә ауылы яҫауылдар отряды менән зәкәт йыйыу өсөн килгән Наурызбай солтан (Кенесарының ағаһы) менән хәрби низағҡа инәләр. Кенесары үҙенең олатаһы Аблайҙың сәйәсәтен үткәрә. Аблай ҡаты ханлыҡ власы яҡлы булған. Баҫып алған ерҙәрҙә Кенесары династия режимын индерә.
1846 йылдың аҙағында, Кесе һәм Урта йөҙҙәре территорияһынан урыҫ батша ғәскәрҙәре һәм хаким солтандар хәрби берләшмәләре тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарғандан һуң, Кенесары Иле йылғаһы тамағындағы ярымутрауҙы биләй.
1846 йылда, Оло йөҙ ҡаҙаҡтары Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш алып барған Кенесарының позициялары бик ныҡ насарая.
Власты ҡолатыу
Коканд походтарынан ҡайтҡандан һуң Кенесары хан Урта йөҙ ерҙәренә әйләнеп ҡайта, әммә был ваҡытта Рәсәй хәл иткес саралар күреү сәбәпле был йөҙ биләмәләрендә көрәште алып барыу мөмкин булмай. Кенесары Оло йөҙ биләмәләренә күсергә була. башта ул унда йәйләү өсөн ерҙәр һорап, үҙенең ағаһы Наурызбай ебәрә. Рөстәм солтан Наурызбайға ярҙам вәғәҙә итә. 1846 йылда кенесары хан Урта йөҙ биләмәләрен ташлап сыға. Оло йөҙ ерҙәренә килгәс, ул ҡырғыҙ манаптары менән һөйләшеүҙәр башлай. әммә тегеләр ике яҡлы сәйәсәт алып барған булып сыға. Үҙ-ара ваҡытлыса килешеү булыуына ҡарамаҫтан, ҡырғыҙҙар хандың иң яратҡан сардарын — Саурыҡ батырҙы үлтерәләр. Уларҙың ғәмәлдәренә ҡаршы Кенесан хан 1847 йылдың апрелендә 15 меңлек ғәскәре менән Ҡырғыҙстан биләмәләренә бәреп инә. Кенесаны хандың ҡанһыҙ ҡыланыуҙары ҡырҙыҙҙарҙы ярһыта, улар һуғышҡа әҙерләнә башлай. Май Түбә-Кеклик-Сәнгир тирәһендә ҡырғыҙ манаптары менән алыш башлана, ҡырғыҙҙарҙы Ормон етәкләй. Алыш ваҡытында Рөстәм һәм Сыпатай солтандар Кенесарыға хыянат ҡылалар һәм ғәскәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китәләр. Алыш бер нисә көн дауамында бара. Ҫәскәренән бары тик 500 кеше генә ҡалған хәлдә лә Кенесары баш бирмәй. Ҡасып китеү тәҡдименән дә баш тарта: ҡаҙаҡ ханы ҡасһа, был киләсәк быуын өсөн бик насар өлгө була, тип яуаплай. Кенесарҙы ҡлҡа алалар һәм ул әсирлектә өс ай үткәрә. Уны язаларға булалар. Язалау алдынан ул ғибәҙәт ҡылырға рөхсәт һорай. Хөкөм урынына, һуңғы ҡаҙаҡ ханын язалағанды ҡарап торһондар өсөн, бик күп әсирлкеккә төшкән ҡаҙаҡтарҙы ҡыуып килтерәләр. Кенесарының башын өҙә сабалар һәм уны ҡырғыҙ манапы Ормон,ҡырғыҙҙарҙың Рәсәйгә тоғролоғо билдәһе итеп, Көнбайыш Себер генерал-губернаторы Горчаковҡа ебәрә.
Үтәш ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Үтәш ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Олевск районы
Олевск районы (Олевський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Олевск ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 41 423 кеше йәшәй.
Эсперанто грамматикаһы
Эсперанто грамматикаһы — планлы эсперанто теле грамматикаһы. Структураһы логикаға ҡоролғанлыҡтан, милли телдәр грамматикаларының күпселеге кеүек ҡатмарлы түгел. Бынан тыш, ябай аффикстар системаһы эсперанто өйрәнеүҙе еңелләштерә: уның ярҙамында таныш булған һүҙҙәр нигеҙендә үҙеңә башҡаларға аңлайышлы яңы һүҙҙәр барлыҡҡа килтерергә була, тимәк, күп төрлө тамырҙар өйрәнеү зарурлығы юҡ.
Алфавиты
Аа, Bb, Cc, Ĉĉ, Dd, Ee, Ff, Gg, Ĝĝ, Hh, Ĥĥ, Ii, Jj, Ĵĵ, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Ŝŝ, Tt, Uu, Ŭŭ, Vv, Zz. Иҫкәрмә:  ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ  хәрефтәрен хуп күрмәгән типографиялар улар урынына h-: ch, gh, hh, jh, sh, uh; йәки x-системаһын: cx, gx, hx, jx, sx, ux  ҡуллана ала.
Ҡағиҙәләр
Эсперанто грамматикаһы беренсе тел дәреслегендә ун алты ҡағиҙәгә таянып яҙыла һәм ирекле тәфсирләүҙә ул былайыраҡ күренә :
Хәсәнов Альберт Барый улы
Хәсәнов Альберт Барый улы (Хәсәнов Альберт Бари улы) (17 декабрь 1937 — 8 ноябрь 2020 йыл) — татар яҙыусыһы. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Альберт Барый улы Хәсәнов 1937 йылдың 17 декабрендә Татар АССР-ының Биектау районы Кесе Кәүәл ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.