cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡаҙағстанда протест акциялары (2022)
Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы (КХДО)
5 ғинуарҙа кискеһен Ҡаҙағстан президенты Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы лидерҙарына ярҙам үтенесе менән мөрәжәғәт итте: ''«Коллектив хәүефһеҙлек тураһында килешеүгә таянып, бөгөн мин Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы дәүләттәре башлыҡтарына — был террористик ҡурҡынысты бөтөрөүҙә ярҙам күрһәтеүҙәрен һорап мөрәжәғәт иттем. Ысынында иһә, был хәүеф кенә түгел, ул дәүләттең бөтөнлөгөн шартлатыу һәм иң мөһиме — дәүләт башлығы булараҡ ашығыс рәүештә уларға ярҙам күрһәтеүемде һораған граждандарыбыҙға һөжүм итеү».''Үҙенең ҡарарын Токаев илдә «сит илдә әҙерләнгән террор бандалары» эшләүе менән аңлатты. Президент Тоҡаев Белоруссияның 2020—2021 йылдарҙағы протестарын туҡтатҡан Беларусь президенты Александр Лукашенко менән аралаша башлай, Рәсәй Президенты Владимир Путин менән фекер алышыуҙарҙа була, Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһын (ОДКБ) протестанттарға ҡаршы ҡыҫылырға саҡыра. 2022 йылдың 3 ғинуарында ОДКБ рәйесе итеп яңы ғына тәғәйенләнгән Әрмәнстан премьер-министры Никол Пашинян Тоҡаевтың үтенесенә яуап итеп, «Ассамблеяһының Именлек Советы рәйесе булараҡ, мин ОДКБ илдәре етәкселәре менән кисекмәҫтән консультациялар башлайым» тип белдерә. .
5 ғинуарҙан 6-һына ҡарата төндә Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы Советы Ҡаҙағстанға коллектив тыныслыҡ урынлаштырыу көстәрен ебәрергә ризалашты. Шуның менән бәйле, ҡайһы бер рәсәй яҙыусылары, журналистары һәм сәйәсмәндәре рәсәй властарна Ҡаҙағстандағы конфликтҡа ҡыҫылмаҫҡа саҡырҙы. Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы ғәскәрҙәрен Ҡаҙағстанға индереүгә ҡаршы протест акцияһы Бешкәктә үтте. 2022 йылдың 6 ғинуарында Ҡырғыҙ парламенты (Жогорку Кенеш) Ҡаҙағстанға Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы миссияһы сиктәрендә ҡырғыҙ хәрбиҙәрен оҙатыу мәсьәләһе буйынса ғәҙәттән тыш ултырыш уҙғарыу өсөн кворум йыя алманы һәм был мәсьәлә 7 ғинуарға күсерелде. Икенсе көндө 90 тауыштан 69 тауыш менән, ул 150 хәрби хеҙмәткәрҙе, 8 берәмек бронетехниканы һәм 11 берәмек автомобиль техникаһын Ҡаҙағстанға оҙатыу тураһында ҡарар ҡабул итте.
6 ғинуарҙа Әрмәнстан хөкүмәте Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы илдәренең тыныслыҡ урынлаштырыу контингентына ингән Әрмәнстан ҡораллы көстәренең бер подразделениеһына Ҡаҙаҡстанда тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәрлегендә ҡатнашырға рөхсәт бирҙе. Икенсе көндө Әрмәнстан Республикаһының Оборона министрлығы 100 хәрби хеҙмәткәрҙе Ҡаҙағстанға оҙатыу хаҡында белдерҙе.
Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһының генераль секретары Станислав Зась 6 ғинуарҙа татыулыҡ Ҡаҙағстанда урынлаштырылыу контингенты һанын баһаланы, уны 7 ғинуарға 2,5 мең самаһы кеше ҡабул итеү күҙ уңында тотола, әммә Тыныслыҡ урынлаштырыусы көстәренә ингән частар һәм берләшмәләрҙең исемлеге 3,6 мең самаһы кешегә тиң, тип билдәләне. Ошондай ихтыяж барлыҡҡа килһә, Ҡаҙағстандағы группировка уларҙың иҫәбенә көсәйтелә ала.
Ҡаҙағстан Президенты указдары менән, «йәмәғәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү, законлылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен тергеҙеү, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлығын яҡлау маҡсатында» 5 ғинуарҙа 1 сәғәт 30 минуттан алып 2019 йылдың 19 ғинуарына 00 сәғәткә тиклем Ҡостанай өлкәһендә һәм Алматы ҡалаһында ғәҙәттән тыш хәл индерелде.
2022 йылдың 6 ғинуарында ОДКБ Ҡаҙағстанға тыныслыҡ урынлаштырыу көстәренең коллектив төркөмө ҡыҫылыуы менән ризалаша, ойошма Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договорҙың 4-се статьяһына һылтанма яһай. Әрмәнстан премьер-министры Пашинян белдереүенсә, ОДКБ "Ҡаҙағстан Республикаһының милли именлегенә һәм суверенитетына янаған хәүефтәр, шул иҫәптән тышҡы " урынлаштырылырға тейеш. Ырымбурҙа Рәсәй Хәрби-һауа көстәре полкының Ҡаҙағстанға оҙатылырға әҙер булыуы тураһында хәбәр ителә. Тажикстан сит ил эштәре министрлығы белдереүенсә, ил Ҡаҙағстанда ОДКБ-ның тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәрлегендә ҡатнашырға әҙер.
6 ғинуарҙа Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы вәкиле Мария Захарова Ҡаҙағстанға Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы сиктәрендә Ҡаҙағстанға Рәсәй ғәскәре ебәрелеүен раҫланы. Белдереүндә ул: «Ҡаҙағстан Республикаһына хәлде тотороҡландырыу һәм яйға һалыу өсөн, Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһының тыныслыҡ урынлаштырыу көстәре ебәрелде» тип белдерә. Ғаризала шулай уҡ Ҡаҙағстанда Рәсәй, Белоруссия, Әрмәнстан, Тажикстан һәм Ҡырғыҙстан ҡораллы көстәре частарының урынлашыуы раҫлана.
Дәүләттең реакцияһы
4 ғинуарҙа Ҡаҙағстан президенты Тоҡаев Ҡасым-Йомарт протеста ҡатнашыусыларҙың талаптарын ҡарарға вәғәҙә бирҙе һәм «деструктив элементтар»ҙың саҡырыуҙарына ҡолаҡ һалмаҫҡа саҡырҙы.
4 ғинуарҙан 5-енә ҡарата төндә Ҡаҙағстан президенты Манғыстау өлкәһендә һәм Алматы ҡалаһында 2022 йылдың 5 ғинуарынан 01:30 сәғәттән 19 ғинуарҙың 24:00 сәғәтенә тиклем ғәҙәттән тыш хәл режимын индерҙе. Ғәҙәттән тыш хәл зоналарында хәрәкәт итеү һәм элемтә ирке сикләнгән, инеү һәм сығыу тыйылған. Шулай уҡ киске сәғәт 11-ҙән иртәнге 7-гә тиклем комендант сәғәте индерелде һәм ҡорал, боеприпастар һәм алкоголь һатыу тыйылды. Халыҡта булған ҡорал тартып алынасаҡ.
Ҡаҙағстан президенты видеомөрәжәғәт менән сығыш яһаны, унда халыҡты эстән һәм тыштан провокацияға бирелмәҫкә саҡырҙы, ә протест белдереүселәргә власть төшмәйәсәк тип белдерҙе.
5 ғинуарҙа иртән Ҡаҙағстан президенты хөкүмәттең отставкаһы тураһында иғлан итте. Президент шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың кинәт артыуына 2022 йылдың 1 ғинуарынан электрон сауҙа майҙансыҡтары һәм биржалар аша шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың тулыһынса баҙарсаға формалашыуына күсеүе сәбәпсе булыуын атаны, шул уҡ ваҡытта президент шыйыҡландырылған газға хаҡтың артыу ғәйебен Ҡаҙағстан Хөкүмәтенә, атап әйткәндә, энергетика министрлығына, шулай уҡ газ менән тәьмин итеүсе «Казмунайгаз» һәм «Казгаз» компанияларына йөкмәтте.
Илдәге хәлде тотороҡландырыу буйынса бер нисә сара иғлан ителде :
Көндөң икенсе яртыһында Ҡаҙағстан президенты тағы бер телемөрәжәғәт менән сығыш яһаны. Тәртип урынлаштырыу буйынса күрелгән саралар етерлек булманы, тип белдерҙе ул. Шунлыҡтан ул үҙ иңенә Ҡаҙағстандың Именлек советы башлығы вазифаһын (әлегә тиклем был вазифаны Назарбаев Нурсолтан Әбиш улы биләне) алыуын иғлан итте. Тәртип урынлаштырыу һәм яҡшы ойошторолған, финансланған «заговорсылар»ға ҡаршы тороу буйынса «мөмкин тиклем ҡаты саралар» күрәсәкмен, тип ышандырҙы ул. Президент, Ҡаҙағстандың «сәйәси трансформация»ның буласаҡ планын да иғлан итте һәм шунда уҡ президент үҙ вазифамда ҡалыуын фшаыслы итеп еткерҙе.
Кочебиловка
Кочебиловка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александр зыяраты (Дондағы Ростов)
Александр зыяраты — Дондағы Ростов ҡалаһындағы зыярат.
Тарихы
Александр зыяраты Дондағы Ростов ҡалаһының Александровка биҫтәһендә урынлашҡан, ҡәберлегенең дөйөм майҙаны 3 гектар тәшкил итә. Барлыҡҡа килеү датаһы билдәһеҙ. 1970-се йылдарға тиклем зыярат эшләй. Дондағы Ростовта Төньяҡ зыяратына нигеҙ һалынғас, Александр зыяратында ерләүҙе тыялар. Ләкин Төньяҡ зыяратында урындар етмәү менән бәйле бик ауыр хәл килеп тыуғанлыҡтан, Дондағы Ростов администрацияһы туғандарының ҡәберенә ерләү өсөн Александр зыяратын асырға ҡарар итә. Зыярат менән йәнәш Раббы Сретениеһы хөрмәтенә ғибәҙәтхана урынлашҡан, уның тураһында беренсе тапҡыр 1778 йылда — Александровская станицаһын төҙөгәндең икенсе йылына (1777 йыл) телгә алына. Тәүҙә ағастан төҙөлә, аҙаҡ уны таштан яңынан һалалар.
Эшмәкәрлеге
Эш ваҡыты: көн һайын — 09:00 — 19:00 (майҙан сентябргә тиклем) һәм 09:00 — 18:00 (октябрҙән апрелгә тиклем).
Хисмәтуллин Ниғмәт Гәрәй улы
Хисмәтуллин Ниғмәт Гәрәй улы (1914 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының ветеринар хеҙмәткәре, гвардия старшинаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Биографияһы
Ниғмәт Гәрәй улы Хисмәтуллин 1914 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының Мерәҫ ауыл Советына ҡараған Яппар-Йәнбәк ауылында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хеҙмәткә Дәүләкән районының хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7-се кавалерия корпусы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномент полкында кесе ветфельдшер вазифаһында хеҙмәт итә.
Батырлығы
1945 йылдың 14-15 ғинуар арауығында Висла йылғаһынан алып Одер йылғаһына тиклем барған һуғыштарҙа ҡыҙыл армеецтар менән бергә дошмандың 18 һалдатын һәм офицерын, хужалыҡ йөктәрен юҡ итәләр, алты немец һалдатын әсирлеккә төшөрәләр. Томашув ҡалаһы өсөн барған һуғышта дошман уты аҫтында һуғыш яланында позицияға боеприпастар тейәлгән йөктө өҙлөкһөҙ килтереп тора.Һуғыш ваҡытында батарея старшинаһы вазифаһын башҡара, марш периодында личный составты аҙыҡ-түлек һәм аттарҙы фураж менән өҙлөкһөҙ тәьмин итеп тора. Ошо батырлығы өсөн 1945 йылдың 16 апрелендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Мейсен
Мейсен (Mei?en) — Германиялағы, Саксония ерендәге. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 27545 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 106 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы 01654-01662 һәм автомобиль коды MEI.
Крутая (Игол ҡушылдығы)
Крутая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Махерн
Махерн (Machern) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 6648 кеше йәшәй. Майҙаны — 38,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 135 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4827 һәм автомобиль коды MTL.
Крутогорная
Крутогорная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюролька йылғаһының уң ярына тамағынан 359 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығы
Старочеркасск тарихи-архитектура музей−ҡурсаулығы — Старочеркасская станицаһындағы музей-ҡурсаулыҡ. Адресы: 346701, Ростов өлкәһе, Аҡсай районы, Старочеркасская станицаһы, Почта урамы, 6.
Тарихы
Музей Шолохов Михаил Александрович инициативаһы буйынса 1970 йылдың 30 декабрендәге РСФСР Министрҙар Советы ҡарары менән булдырыла. Дон казактарының элекке баш ҡалаһы Черкасск ҡалаһының XVII—XIX быуаттарҙағы һәйкәлдәр комплексына нигеҙләнә. Атамандар Ефремовтарҙың элекке донъя ҡаралтыларынан һаҡланып ҡалғандар: Атаман һарайы, таш ике ҡатлы корпус, Дон Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә Ефремовтарҙың өй сиркәүе, 1770-се йылдарҙа төҙөлгән Степан Ефремовтың өйө. Музейҙа даими рәүештә эшләгән күргәҙмәләр: төп тарихи экспозиция «Кеше аяғы баҫмаған яландарҙан Иҫке Черкасскҡа тиклем», «Ефремовтарҙың казак ырыуы», «Беҙҙә Тымыҡ Донда бына нисек булды», «Казак аш-һыу традициялары», «Старочеркасская станицаһының иҫтәлекле урындары», «Майдан һәм Воскресенский соборы», «Казактар-некрасовсылар», «Казактың рухи донъяһы». Шулай уҡ музей йыл һайын «музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша. Музейҙың экспозиция-күргәҙмә майҙаны 1563,8 м² тәшкил итә, фонд һаҡлау майҙаны — 629,1 м². Һаҡланған экспонаттар һаны — 67009.
Музей китапханаһында, китап ҡомартҡыларына ингән, 3 тематик коллекция бар: Н. Е. Парамоновтың «Дон телмәре» нәшриәте китаптары, кириллица баҫмаһы китаптары һәм тыуған яҡты өйрәнеү коллекцияһы.
Мельтойер
Мельтойер (Mehltheuer) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1 505 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 512 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8539 һәм автомобиль коды V.
Бенгал ҡултығы
Бенга́л ҡултығы (বঙ্গোপসাগর, வங்காள விரிகுடா, बंगाल की खाड़ी) — Һинд океанының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан донъялағы иң ҙур диңгеҙ ҡултығы. Ҡултыҡты Һиндостан, Бангладеш, Мьянма һәм Шри-Ланка илдәренең ярҙары йыуып тора. Көнбайышта — Һиндостан ярымутрауы, көнсығышта Мьянма яр буйы һәм Андаман һәм Никобар утрауҙар дуғалары менән сикләнгән. Ҡултыҡтың төньяҡ осонда уға исем биреүсе Бенгал тарихи өлкә урынлашҡан. Бенгал ҡултығына күп кенә йылғалар — Ганг, Брахмапутра, Мегхна, Кришна, Годавари, Кавери, Маханади, Иравади һыуҙарын ҡоя.
Ҡултыҡтың төньяҡ-көнсығыш яр буйында Бангладештың Кокс-Базар янында донъялағы иң ныҡ һуҙылған пляж урынлашҡан (120 км).
Гидрологик, гидрохимик һәм башҡа параметрҙар буйынса Бенгал ҡултығы диңгеҙҙәргә ҡарай.
Ҡултыҡ сиктәре
Халыҡ-ара гидрографик ойошма Бенгал ҡултығының сиктәрен артабанғыса билдәләй :
Этимология
Боронғо индуистик текстарҙа ҡултыҡ Маходабхи тип атала. Антик карталарҙа ҡултыҡ Синус Гангетикус йәки Гангетикус Синус тип билдәләнгән, был тәржемә иткәндә "Ганг ҡултығы"н аңлатҡан. Х быуатта Чола империяһы экспанциялары осоронда Оло Һиндостан мәҙәни төбәге үҫешкәс, был ҡултыҡты Чола күле тип атайҙар. Һуңыраҡ Бенгал тарихи өлкәһенең атамаһын ҡуллана башлайҙар.
Утрауҙар
Ҡултыҡта күп кенә утрауҙар бар, шул иҫәптән Андаман утрауҙары, Никобар утрауҙары һәм Мьей утрауҙары бар. Мьянманың яр буйы янында урынлашҡан Чедуба утрауҙары төркөмө янар ҡойо вулкандары барлығы менән айырылып тора. 572 Андаман һәм Никобар утрауҙары араһынан тик 37 йәғни 6,5 % ғына төйәкләнгән
Хоботный Нарчуг
Хоботный Нарчуг — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нарчуг йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Меране
Меране (Meerane) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 16115 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 253 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8393 һәм автомобиль коды GC.
Кузыр
Кузыр — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 744 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чаинка
Чаинка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Усоха
Усоха — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Вочес йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Меконг
Меко́нг (лаос теленән тәржемә иткәндә — «Ганг һыуҙары әсәһе», вьетнамса — «Туғыҙ дракон йылғаһы» ) — Ҡытай, Лаос, Таиланд, Камбоджа һәм Вьетнам дәүләттәре аша ағыусы йылға. Һинд-Ҡытай ярымутрауында иң ҙурыһы. Оҙонлоғо — яҡынса 4500 км, бассейны майҙаны — 810000 км².
География
Сығанағы Тибет таулығының Тангла һыртында урынлашҡан. Өҫкө ағымда Дза-Чу (, Цзацю), ә урта ағымында (Ҡытай территорияһында) — 'Ланьцанцзян тип атала. Тамағында дельта барлыҡҡа килтереп Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙенә ҡоя. Төп ҡушылдыҡтары: уңдан — Мун, Тонлесап; һулдан — Сан.
Кулай (Ягыл-Ях ҡушылдығы)
Кулай  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягыл-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 302 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Милау
Милау (Mylau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2818 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8499 һәм автомобиль коды V.
Чакула
Чакула — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Чевью
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Чакула
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чевью
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мильденау
Мильденау (Mildenau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3585 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 515 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9456 һәм автомобиль коды ANA.
Кулан-Игай (Тух-Сигат ҡушылдығы)
Кулан-Игай  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тух-Сигат йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чедьев
Чедьев — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Червенка (Яренга ҡушылдығы)
Червенка  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалалар иле (Көньяҡ Урал)
Ҡалалар иле — Көньяҡ Урал территорияһының шартлы рәүештәге атамаһы, территория сиктәрендәге урта бронза дәүере (б.э. тиклем яҡынса 2000 йыл элек) Һынташты мәҙәниәтенә ҡараған боронғо ҡаласыҡтары. Тарихи фәндә «Волга-Урал культурогенез үҙәге» тип исемләнә. «Ҡалалар иленең» иң билдәле ҡаласығы — Арҡайым.
Асыштар тарихы
Ҡаласыҡтар 1960 — 1980-се йылдарҙа табыла. Иң беренселәрҙән (1968 йылда) Һынташты йылғаһы буйында (Тубыл ҡушымтаһы) ҡаласыҡ табыла, шуға күрә табылған ҡаласыҡҡа Көньяҡ Уралдағы йылға исеме бирелә. Башҡа ҡаласыҡтарҙы тапҡандан һуң археологтар «Һынташты мәҙәниәте» терминын ҡуллана башлай. Ҡайһы бер ғалимдар, шул иҫәптән Г. Б. Зданович, уны Андрон мәҙәниәтенән айыралар.
Күп кенә ҡаласыҡтар хужалыҡ эштәре арҡаһында емерелгән була, әммә Арҡайым ҡотҡарылып ҡала. Арҡайым территорияһында һыуһаҡлағыс төҙөү күҙ уңында тотолған була. 1980-се йылдарҙа Йыланлы (Змеиная) тауҙары менән Ҡара ҡарғалы (Грачиная) түбәсеге араһында һыу үткәрмәй торған диуар төҙөү өсөн тупраҡ үрен күтәреү буйынса эштәр башланды, әммә йәмәғәт ойошмалары был проекттың туҡтатылыуына һәм ғәмәлдән сығарыуылына ирештеләр.
Тасуирлау
«Ҡалалар иле» Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан территорияларында урынлашҡан. Ҡаласыҡтар 350 км диаметрҙағы территорияла һибелгән. Күп кенә ҡаласыҡтар самолеттан төшөрөү ярҙамында табылған. Хәҙерге көндә ҡаласыҡтарҙың күпселегендә археологик ҡаҙынды эштәре башланмаған.
Бөтә нығытылған ултыраҡтар өс төрлө формала эшләнгән: «Ил» термины ҡалаларҙың локацияһын бик һәйбәт күрһәтә. Бынан тыш, бөтә табылған ҡалалар компактлы территорияла бер үк ваҡытта, бер үк архитектура стилендә һәм бер үк инженерлыҡ сиселештәрен ҡулланылыуы, оҡшаш материалдары төҙөлгәндәр, башҡа берләштергән һыҙаттар ҙа һиҙемләнә. Һынташты мәҙәниәтн ҡалаларында бер үк этнос кешеләре йәшәгән (европеидтар) һәм оҡшаш хужалыҡ эштәрен алып барған. Ил сиктәрендә ҡалалар араһында сәйәси мөнәсәбәттәр ниндәй булғаны билдәһеҙ. Ҡалалар бер-береһенән 70 километр алыҫлыҡта урынлашҡандар, был бер тораҡ пунктынан икенсеһенә күсенер өсөн бик уңайлы булған. Тораҡ пунктарының ошондай урынлашыуы хужалыҡ мөнәсәбәттәре өсөн дә (мәҫәлән, сауҙа эштәре, сеймалды күсереү йәки белгестәрҙең күсенеүе, хәрби маҡсаттарҙа хәүеф тыуған урынға өҫтәмә көскә килеү юлдарын тәьмин итеү өсөн) уңайлы булған.
Уникаллеге
== Ҡалалары == Башҡалар:
Псевдофәндә (уйҙырма фәндә)
Арҡайымды тапҡан ваҡытта СССР-ҙа үҙгәреп ҡороу осоро барған; астрология, дауалау, Ерҙән ситтәге цивилизациялар, сихырлау, иҫке дин ғилеменән баш тартыу һәм яңыларын булдырыу тибындағы төрлө «рухи эҙләнеүҙәр» бик тиҙ үҫеш таба. Яңы ошо юҫыҡтағы әҙәбиәт һәм табуғат прессаһы барлыҡҡа килә. «Дауалаусылар», «күрәҙәселәр», «телепаттар» цензуранан йонсоған халыҡҡа бик йәтеш булды. Арҡайым боронғо ҡиммәтле ҡомартҡыһын табыу ҙа стандартҡа тура килмәгән яңылыҡ була. Төрлө-төрлө «яңы ағымдар» ҡаланы үҙ маҡсаттарында файҙалана башланы. Ҙур Ҡараған археологик ҡаҙыныу эштәре төрлө ҡыҙыҡһыныусы, кәрәккә-кәрәкмәгәндә сенсация эҙләгән кешеләр өсөн «мәккәгә» әйләнде. Төрлө гипотезалар барлыҡҡа килде: Ошо гипотезаларҙың барыһының да ышандырырлыҡ базаһы юҡ.
Арҡайымды үҙләштереү һөҙөмтәһендә үрҙә телгә алынған кешеләр тарафынан спиралгә оҡшаған инсталляциялар тибындағы таштар баҡсаһы барлыҡҡа килде.
Митвайда
Митвайда (Mittweida) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 15536 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 214–342 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9648 һәм автомобиль коды MW.
Водянова Наталья Михайловна
Водянова Наталья Михайловна (28 февраль 1982 йыл) — супермодель, актёр һәм филантроп (мохтаждарға ярҙам итеүсе).
Биографияһы
Ната́лья Миха́йловна Водя́нова 1982 йылдың 28 фералендә Горький (хәҙер Түбәнге Новгород) ҡалаһында Лариса Викторовна Громова менән Михаил Водянов ғаиләһендә тыуған.
16 йәшендә Түбәнге Новгород ҡалаһында Евгения Чкалованың «Евгения» модель агентлығына ҡабул итәләр, бында инглиз телен әүҙем өйрәнә башлай. Мода күрһәтеү тамашаларының береһендә Наталья «Viva Model Management» мода агентлығы вәкиленән Парижға эшкә саҡырыу ала һәм бер нисә айҙан Францияның баш ҡалаһына юллана.
Артабанғы йылдарҙа подиумда Gucci, Chanel, Alexander McQueen, Christian Dior, Calvin Klein, Donna Karan, Louis Vuitton, Marc Jacobs, Ralph Lauren, Chloe, Valentino, Givenchy, Jean-Paul Gaultier, Miu Miu, Hermès, Kenzo, Viktor & Rolf, Dolce&Gabbana, Balenciaga, Yves Saint Laurent һәм башҡа модель йорттары өсөн эшләй.
Корея ярымутрауы
Коре́я ярымутрауы (한반도) — Азияның көнсығыш өлөшөндә, көнбайышта Һары диңгеҙ, көньяҡта Корея һәм Чеджу боғаҙҙары, көнсығышта Япон диңгеҙе араһында урынлашҡан ярымутрау.
Кулетка (Чижапка ҡушылдығы)
Кулетка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Водянова Наталья Михайловна
Биографияһы
Натальяның фотоһы киң билдәле мода журналдары, шул иҫәптән «Vogue», «Harper’s Bazaar», «Marie Claire», «ELLE» исемле баҫмаларҙың тышҡы биттәрендә күп тапҡырҙар донъя күрә.
Корея ярымутрауы
Тауисирлама
Япон диңгеҙенең ярҙары башлыса таулы һәм тура һыҙатлы, Корея боғаҙының һәм Һары диңгеҙенең ярҙары күбеһенсә тигеҙлекле, бухталар һәм ҡултыҡтар бында күп.
Водянова Наталья Михайловна
Биографияһы
L’Oreal Paris косметик маркаһының «Йөҙө» була, шулай уҡ Louis Vuitton, David Yurman, Marc Jacobs, Miss Sixty, Pepe Jeans, Diane von Fürstenberg, Chanel,Gucci, Guerlain кеүек брендтарҙың реклама кампанияларында ҡатнаша. «Pirelli» календаре өсөн дә фотоға төшә.
Кулетка (Чижапка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Водянова Наталья Михайловна
Ғаиләһе
Беренсе ире — Британия аристократы Джастин Тревор Беркли Портман, миллиардер виконт Кристофер Портмандың бер туған энеһе. 2010 йылда матбуғат баҫмаларында уларҙың тиҙҙән айырылашасағы тураһында тәүге хәбәрҙәр күренә, ә 2011 йылдың июнендә Наталья Водянова ире менән йәшәмәүе хаҡында үҙе иғлан итә.
Корея ярымутрауы
Тауисирлама
Климаты уртаса муссонлы, көньяҡта — субтропик. Ғинуарҙың уртаса температураһы ярымутрауҙың төньяғында −20 °C-тан алып көньяғында +4 °C-ҡа тиклем, июлдең уртаса температураһы төньяғында +24 °C-тан алып көньяғында +26 °C-ҡа тиклем була. Яуым-төшөм йылына 1500 мм-ға тиклем башлысар йәйен яуа. Ярымутрауҙа ҡуйы тулы һыулы йылғалар селтәре бар, улар һуғарыу өсөн файҙаланыла.
Водянова Наталья Михайловна
Хәйриәлек эшмәкәрлеге
2004 йылда Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә балалар майҙансыҡтары төҙөү менән шөғөлләнгән «Асыҡ йөрәктәр» (русса «Обнажённые сердца», инглизса The Naked Heart Foundation) исемле үҙ фондын булдыра. Дөйөм алғанда был фонд Рәсәйҙең 68 ҡалаһында 100-ҙән артыҡ уйын майҙансығы һәм паркы төҙөнө лә инде. Улар араһынан бигерәк тә аҡыл үҫешендә норманан тайпылыштары булған балалар өсөн йыһазландырылған уникаль уйын майҙансығы айырым иғтибарға лайыҡ.
Кулетка (Чижапка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корея ярымутрауы
Тауисирлама
Корея ярымутрауында Корея Республикаһы (Көньяҡ Корея) һәм Корея Халыҡ Демократик Республикаһы (Төньяҡ Корея) урынлашҡан.
Водянова Наталья Михайловна
Хәйриәлек эшмәкәрлеге
2011 йылдан Наталья Водянованың фонды «Һәр бала ғаиләгә лайыҡлы» (русса «Каждый ребёнок достоин семьи») программаһын тормошҡа ашыра. Ул Рәсәйҙә киң таралған үҫешендә үҙенсәлектәре булған балаларҙан баш тартыу күренешен (осраҡтарын) бөтөрөүгә йүнәлтелгән. Был программаға ярашлы Түбәнге Новгородта «Ғаиләне яҡлау үҙәге», Тула өлкәһендә «Лекотека» ойошторған.
Малакка ярымутрауы
Мала́кка  (แหลมมลายู, Tanah Melayu, မလေး ကျွန်းဆွယ်, шулай уҡ Малай ярымутрауы (คาบสมุทรมลายู, Semenanjung Tanah Melayu)) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла ярымутрау. Һинд-Ҡытай ярымутрауының көньяҡ осо булып тора. Көнбайышта Андаман диңгеҙе һәм Малакка боғаҙы, көнсығышта — Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе һәм Сиам ҡултығы менән уратып алынған.
Көньяҡтан төньяҡҡа табан оҙонлоғо яҡынса 1300 км, майҙаны яҡынса 190 мең км². Төньяҡ сиге — Кра муйыны (иң бәләкәй киңлеге — 44 км).
Иң эре ҡалалары — Куала-Лумпур һәм Ипох (Малайзия).
Бөтә донъя банкы
Бөтә донъя банкы (шулай уҡ Донъя банкы, The World Bank) — финанс һәм техник ярҙам ойоштороу маҡсатында булдырылған халыҡ-ара финанс ойошмаһы.
Үҫеш процесында Бөтә донъя банкы һәр төрлө структура үҙгәрештәрен кисергәнгә күрә, төрлө этаптарҙа Бөтә донъя банкы термины аҫтында төрлө ойошмалар күҙаллана.
Баштараҡ Бөтә донъя банкы Икенсе донъя һуғышынан һуң Көнбайыш Европа һәм Японияға тергеҙеүҙә ярҙам иткән Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы менән ассоциациялана. Һуңғараҡ, 1960 йылда, Халыҡ-ара үҫеш ассоциацияһы ойошторола, ул әлеге банктың сәйәсәте менән бәйле функцияларҙың бер өлөшөн үҙ өҫтөнә ала.
Ысынында әлеге ваҡытта Бөтә донъя банкы аҫтында ике ойошманы күҙ алдында тоталар:
Төрлө ваҡытта Бөтә донъя банкы проблемаларын хәл итеү өсөн булдырылған тағы ла өс ойошма ҡушыла :
Биш ойошма ла Бөтә донъя банкы ойошмалары төркөмөнә инә һәм Бөтә донъя банкы төркөмө тип атала. Айырым осраҡтарҙа Бөтә донъя банкы аҫтында элеккесә Бөтә донъя банкы эшмәкәрлеге нигеҙен тәшкил иткән Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы күҙаллана.
Тарихы
Бөтә донъя банкы АҠШ-та 1944 йылда Бреттон-Вудс конференцияһы һөҙөмтәләре буйынса төҙөлгән ике эре финанс ойошмаһының (Халыҡ-ара валюта фонды менән бер рәттән) береһе булып тора. 45 илдән килгән делегаттар, шул иҫәптән Советтар Союзы вәкилдәре, Икенсе донъя һуғышынан һуңғы донъя хужалығы ҡоролошон һәм иҡтисадын тергеҙеү мәсьәләләрен тикшерәләр.
Советтар Союзы Конференцияның иң әүҙем ҡатнашыусыларының береһе булып тора, ләкин һуңынан Халыҡ-ара валюта фонды һәм Бөтә донъя банкы эшмәкәрлегендә ҡатнашыуҙан баш тарта, сөнки уның уставына ярашлы, Америка ҡушма Штаттарынан айырмалы рәүештә, ҡабул ителә торған ҡарарҙарға СССР-ҙың йоғонто яһау мөмкинлеге булмай.
1945 йылдан алып 1968 йылға тиклем эшмәкәрлегенең башланғыс стадияһында Бөтә донъя банкы кредит алыусыларға талаптарҙың артыуы арҡаһында әүҙем кредитлауҙы тормошҡа ашырмай. Банктың икенсе президенты Джон Мак-Клой етәкселегендә Франция беренсеүтескә алыусы итеп һайлана, уға $250 млн кредит бирелә. Бынан тыш, Францияға кредит биреү шарты булып коммунистарҙың коалицион хөкүмәтендә ҡатнашмау тора. . Тағы ике дәғүәсе (Польша һәм Чили) ярҙам ала алмай. Артабан Бөтә донъя банкы, Маршалл планын тормошҡа ашырып, Икенсе донъя һуғышы арҡаһында емерелгән иҡтисадты тергеҙеүсе Көнбайыш Европа илдәрен кредитлауҙа әүҙем ҡатнаша. Был планды финанслауҙы күбеһенсә Бөтә донъя банкы тәьмин итә.
1968—1980 йылдарҙа Бөтә донъя банкы эшмәкәрлеге үҫештәге илдәргә ярҙам итеүгә йүнәлелә. Бирелгән кредиттарҙың күләме һәм структураһы арта, ул иҡтисад инфраструктуранан алып социаль мәсьәләләрҙе хәл итеүгә тиклемге төрлө тармаҡтарын үҙ эсенә ала. Был осорҙа Бөтә донъя банкын етәкләгән Роберт Макнамара банк эшмәкәрлегенә технократик идара итеү стилен алып килә, сөнки уның АҠШ-тың оборона министры һәм «Форд» президенты вазифаһында етәкселек тәжрибәһе була. Макнамара потенциаль кредит алыусыларға мәғлүмәт биреүҙең яңы системаһын булдыра, был кредит шарттарын хәл итеү ваҡытын ҡыҫҡарта.
1981 йылда АҠШ-тың ул саҡтағы президенты Рональд Рейган тәҡдиме буйынса Клаузен Макнамараны Бөтә донъя банкы президенты вазифаһында алмаштыра. Был осорҙа башлыса өсөнсө донъя илдәренә финанс ярҙам күрһәтелә. 1980—1989 йылдар осоронда кредитҡа бәйлелекте кәметеү маҡсатында өсөнсө донъя илдәренең иҡтисадын үҫтереүгә йүнәлтелгән кредитлау сәйәсәте үткәрелә. Бындай сәйәсәт социаль маҡсаттарҙы хәл итеүгә бирелгән кредиттарҙы кәметеүгә килтерә.
1989 йылдан алып Бөтә донъя банкы сәйәсәте төрлө хөкүмәткә ҡарамаған ойошмаларҙың, атап әйткәндә, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау менән бәйле булғандарҙың, тәнҡит йоғонтоһо аҫтында һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Һөҙөмтәлә төрлө маҡсаттарҙа бирелгән кредиттар даирәһе киңәйә.
Маҡсаттары һәм бурыстары
Хәҙерге ваҡытта Мең йыллыҡ декларацияға ярашлы, Бөтә донъя банкы мең йыллыҡ үҫеш маҡсаттарына өлгәшеүгә иғтибарын йүнәлтә. Өсөнсө мең йыллыҡҡа күсеү осоронда БМО эгидаһы аҫтында халыҡ-ара ойошмаларҙың тырышлығын йүнәлтеү өсөн һигеҙ маҡсат билдәләнә. 2015 йылға ҡарата мең йыллыҡ үҫеш маҡсаттарына өлгәшееү өсөн түбәндәгеләр инә:
Кеше үҫешенең глобаль проблемаларын хәл итеү маҡсатында Бөтә донъя банкы,МБРР кредитлау механизмын ҡулланып, урта килемле илдәргә был илдәрҙең баҙар кимәленә тап килгән процент ставкалары буйынса кредит бирә. Бөтә донъя банкының тағы бер финанс учреждениеһы — МАР аҙ тәьмин ителгән илдәргә минималь процент ставкалары буйынса кредит бирә.
Эшмәкәрлек йүнәлештәре һәм төрҙәре
Бөтә донъя банкы составындағы тығыҙ бәйләнештә булған ике учреждение — Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы (МБРР) һәм Халыҡ-ара үҫеш ассоциацияһы (МАР) — түбән процентлы, нуль процентлы йәки халыҡ-ара капитал баҙарына сығыу мөмкинлеге булмаған йәки бындай уңайһыҙ шарттарҙа инеү мөмкинлеге булмаған илдәргә гранттар рәүешендә кредиттар бирә. Башҡа финанс ойошмаларынан айырмалы рәүештә, Бөтә донъя банкы табыш эҙләмәй. МБРР баҙар нигеҙендә эшләй, үҙенең юғары кредит рейтингы менән файҙалана, был уға үҫештәге илдәрҙәге клиенттары иҫәбенән түбән процентлы ставкалар буйынса аҡса алырға мөмкинлек бирә. Банк был эшмәкәрлеккә ҡағылышлы эксплуатация сығымдарын, был маҡсатта тышҡы финанслау сығанаҡтарын ҡулланмайынса, үҙ аллы ҡаплай.
Бөтә донъя банкы төркөмө өс йылға бер ил менән хеҙмәттәшлегк нигеҙе булараҡ ҡулланылған документ әҙерләй: «Бөтә донъя банкы төркөмө стратегияһы». Стратегия банктың кредит һәм аналитик һәм консультация хеҙмәттәре программаларын аныҡ үҫеш маҡсаттары менән бергә һәр кредит алыусы илдең аныҡ үҫеш маҡсаттары менән бәйләргә ярҙам итә. Стратегия фәҡирлек мәсьәләһен хәл итеүгә мөмкин тиклем ҙур йоғонто яһай алған һәм динамик социаль-иҡтисади үҫешкә булышлыҡ иткән проекттарҙы һәм программаларҙы үҙ эсенә ала. Бөтә донъя банкының директорҙар советына тәҡдим ителгәнгә тиклем стратегия бурыслы ил хөкүмәте һәм башҡа подразделениелар менән тикшерелә.
Аҡса туплау
МБРР-ҙың үҫештәге илдәргә биргән кредиттары башлыса донъя финанс баҙарында ААА ышаныслылыҡ рейтинглы облигацияларҙы һатыу иҫәбенә финанслана. Кредитлауҙан ҙур булмаған табыш алып, МБРР үҙ капиталынан байтаҡ килем ала. Был капитал күп йылдар дауамында тупланған резервтарҙан һәм Бөтә донъя банкы ағзаһы булған 189 дәүләттең иғәнәләренән туплана. МБРР табышты операция сығымдарын ҡаплау, өлөшләтә МАР-ға күсереү һәм илдәрҙең бурыс йөкләмәһен еңеләйтеү өсөн ҡуллана.
Донъяның иң ярлы илдәрен процентһыҙ кредиттар һәм гранттар буйынса финанслауҙың донъялағы иң ҙур сығанағы булған МАР өс йылға бер тапҡыр 40 донор ил тарафынан тулыландырыла. МАР өҫтәмә аҡса ала, сөнки илдәр процентһыҙ кредиттарҙы 35 йылдан 40 йылға тиклем ҡайтара ала .Был сара һуңынан тағы кредит биреү өсөн ҡулланыла. Бөтә донъя банкы кредитлау буйынса дөйөм операцияларҙың яҡынса 40 проценты МАР-ға тура килә.
Кредиттар
МБРР һәм МАР аша Бөтә донъя банкы кредиттарҙың ике төп төрөн бирә: инвестиция кредиттары һәм үҫеш кредиттары. .
Төрлө тармаҡтарҙа социаль-иҡтисади үҫеш проекттары сиктәрендә тауарҙар, эштәр һәм хеҙмәттәр етештереүҙе финанслау өсөн инвестиция кредиттары бирелә.
Проектты финанслау өсөн кредит алыусынан алынған ғариза проекттың иҡтисади, финанс, социаль һәм экологик яҡтан яраҡлы булыуын тәьмин итеү өсөн баһалана. Кредит буйынса һөйләшеүҙәр стадияһында Банк һәм кредит алыусы проект сиктәрендә хәл ителергә тейешле үҫеш бурыстары, проект компоненттары, көтөлгән һөҙөмтәләр, проектты тормошҡа ашырыуҙың һөҙөмтәлелеге эталондары һәм уны тормошҡа ашырыу планы, шулай уҡ кредит средстволарын бүлеү графигы тураһында килешә. Проектты тормошҡа ашырыу барышында Банк средстволарҙы файҙаланыуҙы күҙәтә һәм проект һөҙөмтәләрен баһалай. Банк хеҙмәткәрҙәренең яҡынса 30 проценты даими вәкиллектәрҙә эшләй, вәкиллектәрҙең һаны бөтә донъяла 100-гә яҡын.
МАР-ҙың оҙайлы мөҙҙәтле кредиттары процентһыҙ, әммә уларға бирелгән аҡсаның 0,75 проценты күләмендә ҙур булмаған йыйым һалына. МАР йыйымы ҡулланылмаған кредит суммаһының нулдән 0,5 процентҡа тиклем тәшкил итә; 2006 финанс йылында әлеге йыйымдың ставкаһы 0,33 процент кимәлендә билдәләнә. Бөтә донъя банкы ҡаҙнаһы МБРР-ҙың бөтә кредитлау һәм кредитлау операциялары менән идара итә һәм Бөтә донъя банкы төркөмө составындағы башҡа учреждениеларҙы хеҙмәтләндерә.
Гранттар
Бөтә донъя банкы гранттар рәүешендә финанс ярҙам күрһәтә. Гранттарҙың маҡсаты — инновацияларҙы дәртләндереү, ойошмаларҙың хеҙмәттәшлеге һәм проекттар өҫтөндә эшләүҙә урындағы подразделениеларҙың ҡатнашыуы иҫәбенә проекттарҙы эшләүҙе еңелләштереү. Һуңғы йылдарҙа туранан-тура финансланған йәки партнерлыҡ мөнәсәбәттәр сиктәрендә идара ителгән МАР гранттары киләһе маҡсаттарҙа ҡулланылған:
Башҡа хеҙмәттәр
Бөтә донъя банкы ағза — илдәргә финанс ярҙамын ғына күрһәтеп ҡалмай. Уның эшмәкәрлеге шулай уҡ үҫештәге илдәргә кәрәкле аналитик һәм консультация хеҙмәттәре күрһәтеүгә йүнәлтелгән. . Ил сәйәсәтен анализлау һәм илдәрҙә социаль-иҡтисади хәлде яҡшыртыу һәм халыҡтың йәшәү шарттарын яҡшыртыу буйынса тейешле тәҡдимдәр әҙерләү Бөтә донъя банкы эшенең бер өлөшө булып тора. Банк тирә-яҡ мөхит, фәҡирлек, сауҙа һәм глобалләшеү, иҡтисади һәм тармаҡ тикшеренеүҙәре кеүек мәсьәләләрҙең киң спектры буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә. Банк илдәрҙең иҡтисади перспективаларын, шул иҫәптән, мәҫәлән, банк йәки финанс секторы, сауҙа, фәҡирлек һәм социаль яҡлау системаларын анализлай.
Донъя банкы үҙ көсөн шулай уҡ мәғарифҡа һәм илдең үҫеш проблемаларын хәл итеүгә йүнәлтә.
Бөтә донъя банкы институты (World Bank Institute) сәйәсмәндәр, бизнесмендар, техник белгестәр, граждандарҙың башҡа категориялары менән, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары, төрлө илдәрҙән уҡыу үҙәктәре менән эшләй. .
Бөтә донъя банкы өлкәһендәге эшмәкәрлек төрҙәре:
Эшмәкәрлек йүнәлештәре
Әлеге ваҡытта Банк үҫештәге илдәрҙең иҡтисадының бөтә тармаҡтарында тиерлек 1800-ҙән ашыу проектты финанслау менән шөғөлләнә. Мәҫәлән, Босния һәм Герцеговинала микрокредит үҫеше, Гвинеяла СПИД-ты иҫкәртеүҙе камиллаштырыу, Бангладешта ҡыҙҙарҙың белем алыуына булышлыҡ итеү, Мексикала һаулыҡ һаҡлауҙы яҡшыртыу, иғлан ителгән Көнсығыш Тиморҙы тергеҙеүгә булышлыҡ итеү һәм Һиндостанға Гуджаралағы емергес ер тетрәүҙән ҡотолорға ярҙам итеүт.
Әлеге ваҡытта Банк үҫештәге илдәрҙең иҡтисадының бөтә тармаҡтарында тиерлек 1800-ҙән ашыу проектты финанслау менән шөғөлләнә. Төрлө эшмәкәрлек өлкәләрендәге проекттар финанслана. Мәҫәлән, Босния һәм Герцеговинала микрокредитлау үҫеше, Гвинеяла СПИД профилактикаһы һөҙөмтәләренең артыуы, Бангладешта ҡыҙҙарҙың белем алыуына булышлыҡ итеү, Мексикала һаулыҡ һаҡлау һөҙөмтәләрен арттырыу, бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән Көнсығыш Тиморҙың тергеҙелеүе һәм Һиндостанға ер тетрәү эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ярҙам күрһәтеү.
Банк эшмәкәрлеге менән идара итеү
Бөтә донъя банкы — акционерҙар йәмғиәте, ойошмаға 188 илдең акционерҙары инә. Ҡатнашыусы илдәрҙең тауыштар һаны уларҙың Банк капиталындағы өлөшөнә бәйле, ә был үҙ сиратында уларҙың глобаль иҡтисадтағы өлөшө менән билдәләнә. Был акционерҙар Идарасылар советына инә, Идарасылар Советы Банктың ҡарарҙар ҡабул итеү һәм сәйәсәт алып барыу буйынса иң юғары органы булып тора.Ҡағиҙә булараҡ, финанстар министрҙары идарасы вазифаһын биләйҙәр. губернаторҙар — ҡатнашыусы илдәрҙең финанс министрҙары. Идарасылар советы үҙенең кәңәшмәләрен Бөтә донъя банкы һәм Халыҡ-ара валюта фонды идарасылары советтары ваҡытында йылына бер тапҡыр үткәрә.
Идарасылар советы ултырыштары араһында Банк менән идара итеү буйынса аныҡ вәкәләттәр Банктың Вашингтондағы штаб-фатирында туранан-тура эшләгән 25 башҡарма директорға бирелгән. Башҡарма директорҙар Директорҙар советын ойоштора, уны Банк Президенты етәкләй. Директорҙар советы иң ҙур акциялар пакетына эйә булған ағза дәүләттәрҙең мәнфәғәттәрен сағылдырған биш башҡарма директорҙан тора: АҠШ, Япония, Германия, Франция һәм Бөйөк Британия. Ҡалған башҡарма директорҙар илдәр төркөмөн булдыра..
Директорҙар советы, ҡағиҙә булараҡ, аҙнаһына ике тапҡыр йыйыла һәм банк операцияларына дөйөм идара итеүҙе тәьмин итә, шул иҫәптән бөтә кредиттарҙы раҫлау һәм Банк операцияларына ҡағылышлы башҡа ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн яуаплылыҡты ла үҙ эсенә ала:
Бөтә донъя банкы президенты (әлеге ваҡытта Давид Милпас) идара ултырыштарына рәйеслек итә һәм Банк менән дөйөм идара итеү өсөн яуаплы. Йола буйынса Бөтә донъя банкы Президенты Банктың иң эре акционеры булған АҠШ гражданы була. Президент идарасылар советы тарафынан биш йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана һәм ҡабаттан һайлана ала. Төбәктәр, секторҙар, эшмәкәрлек һәм башҡа аныҡ функциялар өсөн биш вице-президент, шул иҫәптән өс өлкән вице-президент һәм ике башҡарма вице-президент яуаплылар. Өлкән вице-президент — бөтә донъя банкының баш экономисы банк үҫеш стратегияһы өҫтөндә эшләй.
Бөтә донъя банкы донъяның йөҙҙән ашыу илендә офистар булдырған, унда яҡынса 10 000 кеше эшләй. .
Ағзалыҡ
Бөтә донъя банкы ағзаһы булыу өсөн Халыҡ-ара валюта фондында ағза булыу шарты булып тора, йәғни МБРР ағзаһы иң тәүҙә Халыҡ-ара валюта фонды ағзаһы булырға тейеш.
Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы 189 ағза илдән тора, Халыҡ-ара үҫеш ассоциацияһының 173 ағзаһы бар. . Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы Уставына ярашлы, һәр илдең устав капиталында билдәле бер квотаһы бар, тауыштар ҡарарҙар ҡабул иткәндә квотаға пропорциональ бүленә. 2006 йылға ҡарата ошолай тауыштар ошолай бтрелә:
Бөтә донъя банкы һәм Рәсәй
1991 йылдың көҙөндә Бөтә донъя банкы үҙенең ваҡытлыса вәкиллеген Мәскәүҙә аса.
1992 йылдың 7 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Халыҡ-ара валюта фондына һәм Бөтә донъя банкы төркөмөнә ҡушылыу тураһында ғариза бирә. 1993 йылдың башында банк Мәскәүҙә даими вәкиллек аса, әлеге ваҡытта унда 70-кә яҡын кеше эшләй, башлыса Рәсәй граждандары..
1993 йылдың июнендә банк Парижда Рәсәйҙә иң юғары өҫтөнлөклө реформаларҙы тикшереү һәм уға бәйле сит ил ярҙамын координациялау маҡсатында күп яҡлы кәңәшмә ойоштора. Бөтә донъя банкы Рәсәйгә структура реформалары үткәреү өсөн бөтәһе 13 миллиард долларҙан ашыу суммаға кредиттар бирә.
1995 йылдың 1 ғинуарынан 2005 йылдың 1 июненә тиклем Джеймс Д. Вольфенсон Бөтә донъя банкы президенты вазифаһын биләй. Рәсәй Федерацияһында беренсе тапҡыр 1995 йылдың октябрендә була һәм шул ваҡыттан алып йыл һайын Рәсәйгә рәсми визит менән килә.2005 йылдың 1 июненән 2007 йылдың 30 июненә тиклем Бөтә донъя банкы президенты Пол Вольфовиц булаул шулай уҡ ул Рәсәйҙә була. 2007 йылдың 30 июненән 2012 йылдың 1 июленә тиклем Роберт Золлик Донъя банкы президенты була.
Башҡа илдәрҙәге кеүек үк, Бөтә донъя банкы үҙ бурыстары сиктәрендә аналитик эшмәкәрлеккә һәм консультацияларға ҙур иғтибар бүлә. .
Рәсәйҙәге иҡтисади хәл тураһында отчеттарҙы даими баҫтырып сығара. Бынан тыш, Мәскәүҙә урынлашҡан Глобаль үҫеш проблемаларын өйрәнеү үҙәге һәм Банктың Йәмәғәт мәғлүмәт үҙәге Рәсәй партнерҙары менән тәжрибә һәм белем уртаҡлашырға ярҙам итә.
2021 йылдың сентябрендә Быға тиклем Төркиә һәм Көнсығыш Тимор өсөн ошондай уҡ вазифа биләгән Давид Хэйт Апурва Санги урынына Бөтә донъя Рәсәй банкының баш иҡтисадсыһы итеп тәғәйенләнә. .
Тәнҡит
Бөтә донъя банкы эшмәкәрлеген элек-электән төрлө хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар, ғалимдар, улар араһында күренекле урын биләгән иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты һәм Бөтә донъя банкының элекке баш иҡтисадсыһы Джозеф Стиглиц, тәнҡитләйҙәр.