cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғарипов Марсель Исмәғил улы
Ғарипов Марсель Исмәғил улы (13 апрель 1942 йыл — 27 сентябрь 2021 йыл) — ғалим-педагог, комсомол, партия органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре һәм сәйәсмән. 1981 йылдан Бөрө дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы, 1988 йылдан — проректоры, 1989 йылдан — ректоры. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылға тиклем — өҫтәмә белем биреү буйынса проректор. Педагогия фәндәре докторы (1988), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы (1978) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (2002) отличнигы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).
Биографияһы
Марсель Исмәғил улы Ғарипов 1942 йылдың 13 апрелендә Башҡорт АССР-ының Тәтешле районы Түбәнге Тәтешле ауылында тыуған. Мәктәп йылдарында пионер отряды командиры, мәктәп пионер дружинаһы советы ағзаһы, артабан мәктәптең комсомол комитеты һәм ВЛКСМ-дың район комитеты ағзаһы була.
Үрге Тәтешле урта дөйөм белем биреү политехник училищеһын тамамлағандан һуң, Бөрө дәүләт педагогия институтының химия, биология һәм ауыл хужалығы производствоһы нигеҙҙәре факультетына уҡырға инә һәм уны 1965 йылда тамамлай.
Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеге
Ғалим, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре 2021 йылдың 27 сентябрендә Бөрө ҡалаһында вафат булды.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренеүҙәре уҡыусыларҙың хеҙмәт политехник әҙерлегенә, инновациялы педагогик технологияларға, хәҙерге заман мәғарифы философияһына. арналған. 220-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Ҡазан милли тикшеренеү техник университеты
'''А. Н. Туполев исемендәге Ҡазан милли тикшеренеү техник университеты''' (татар. А. Н. Туполев исемендәге Казан милли тикшеренү техник университеты), элекке Ҡазан авиация институты (КАИ) — 1932 йылда барлыҡҡа килгән, университет статусын 1992 йылда алған. 2009 йылдың 7 октябрендә университет милли тикшеренеү университеты тигән яңы рәсми статус алды.
Тарихы
Тәүге әҙер институтта ике: самолеттар төҙөү һәм аэродинамик бүлекттәр була, һәм, беренсеһе ҠДУ-ның аэродинамик бүлегенең бөтә студенттарын, аспиранттарын һәм уҡытыусылар контингентын күсереү иҫәбенә төҙөлгән, ә икенсеһе Ҡазандың башҡа юғары уҡыу йорттарынан студенттарҙы күсереү иҫәбенә ойошторолорға тейеш була.
Ҡазан авиация институтында ваҡытлыса директор вазифаһын башҡарыуҙы (шул уҡ ваҡытта Ҡазан дәүләт университеты директоры ла) Б З. Векслинға йөкмәтелә. Уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары Н. Г. Четаев, административ-хужалыҡ эштәре буйынса ярҙамсыһы М. Н. Попов була. Институт ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул иткәндән һуң, 6 мартта, ҠАИ етәкселегенең кәңәшмәһе үтә, унда тәү сираттағы саралар билдәләнә: эш башлау мөмкинлеген биргән университет биналарын билдәләү; ҡазан юғары уҡыу йорттарынан самолёт төҙөлөшө бүлегенә ҡабул ителәсәк студенттар кандидаттарын һайлап алыу буйынса комиссия булдырыла; Ҡазандың башҡа вуздарынан уҡытыусылар һәм инженер-техник хеҙмәткәрҙәрҙе институтҡа эшкә йәлеп итеү мөмкинлеге тураһында мәсьәлә ҡарала; Глававиапром менән берлектә уҡыу пландары һәм программалары эшләү, шулай уҡ самолёт төҙөлөшө бүлегенә махсус дисциплиналар уҡытыусыларын табыу маҡсатында, Н. Г. Четаевты кисектермәй Мәскәүгә ебәреү ҡарала.
Яңы институтҡа Чернышевский һәм Гостинодворский (хәҙерге Чернышевский һәм Кирмән) урамдары киҫелешендәге бинаны бирәләр.
Ошо уҡ йылда институтта уҡыу процесын ойоштороу менән бергә осоу аппараттарын проектлау һәм эшләү буйынса эш башланы.
Урын етмәгәнлектән, ҠАИ Карл Маркс урамындағы элекке Урман-техник институтының бинаһына күсеү үтенесен Авиация сәнәғәте Баш идаралығы начальнигы П. И. Барановҡа ебәрә.
1932 йылдың апрелендә тәүге уҡытыусылар: Н. Г. Четаев, П. А. Широков, Е. И. Григорьев, Ю А. Радциг, Б М. Столбов, Н. И. Двинянинов, В Г. Войдинов ҡабул ителә.
1932 йылдың майында институттың беренсе кафедраларын: аэродинамика, төҙөлөш механикаһы, математика, теоретик механика, йәмәғәт дисциплиналары берләштерелгән кафедраһын һәм тел кафедраһын ойоштороу тураһында бойороҡ сығарыла.
1932 йылдың июнендә Баш авиация сәнәғәте (Глававиапром) Новочеркасск авиация институтын тамамлаған С. П. Гудзик Ҡазан авиация институтының беренсе директоры итеп тәғәйенләнә. Студенттар контингенты тиҙ арала артты. Мартта тәүге өс курста өс аэродинамик бүлектең өс төркөмө уҡый башлаған булһа, 1932 йылдың июлендә институтта 9 төркөмдә 202 кеше уҡый.
1932 йылдың авгусында тәүге институтҡа инеү имтихандары үтә һәм студенттар һаны 600-гә яҡын кеше була.
Профессор-уҡытыусылар составы ҠДУ-нан, Ҡазандың башҡа юғары уҡыу йорттарынан, башҡа ҡалаларҙан физика-математика һәм дөйөм инженерлыҡ дисциплиналары буйынса тәжрибәле уҡытыусыларын һәм предприятиеларҙан белгестәрҙе: Н. Г. Чеботарёв, Н. Н. Парфентьев, В. А. Яблоков, К. А. Архипов, Х. М. Мөштәри, И. Г. Малкин, К. П. Персидский, Б М. Гагаев, А В. Болгарский, С Ф. Лебедев, И. Д. Адо, Б Л. Лаптев, Л. И. Столов һ. б. саҡырыу юлы менән тулыландырыла.
1933 йылда баҫыла институтта «Хеҙмәт ҠАИ хеҙмәттәре» — ғилми мәҡәләләр йыйынтығы нәшер ителә башлай. Шулай уҡ беренсе кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау ҙа 1933 йылда башлана. 1941 йылға тиклем кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын Г. В. Каменков (киләсәктә МАИ ректоры), Х. М. Мөштәри, И. Г. Малкин һ. б. яҡлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҠАИ СССР Фәндәр Академияһының Физика институтының эвакуацияланған подразделениеларын һәм лабораторияларын, ЦАГИ, Осоу-тикшеренеү институтын (ЛИИ), ГВФ ғилми-тикшеренеү институтын, шулай уҡ Харьков авиация институтының бөтә составын ҡабул итте. 1941 йылдан алып 1943 йылға тиклем ҠАИ-ла СССР Фәндәр Академияһының буласаҡ президенты М. В. Келдыш етәкселегендә алдынғы аэродинамика ғалимдары А. А. Дородницын, С А. Христианович, В В. Струминский эшләне.
1934 йылда самолёт төҙөлөшө һәм аэродинамик бүлектәр нигеҙендә самолёт төҙөлөшө факультеты асыла, уның беренсе деканы К. А. Архипов була.
Институт барлыҡҡа килеү менән, унда ғилми-тикшеренеү эштәре алып барылды. Атап әйткәндә, Н. Г. Четаев дөйөм механика фәнни мәктәбен ойоштора. Был йүнәлеш үҫеше иғтибарға лайыҡ була, һәм 1940 йылда Четаевты Мәскәүгә лә эшкә күсерәләр, 1944 йылда ул СССР Фәндәр Академияһының Механика институты директоры булып китә.
Конструктор эштәренән КАИ ОКБ-һында 1933—1939 йылдарҙа төҙөлгән һәм уларҙа бер нисә рәсми рекорд ҡуйылған бер — һәм ике моторлы самолёттарҙы билдәләргә була.
Авиация үҫеше яңы факультеттар асылыуын талап итә: 1951 йылда авиация приборҙары эшләү факультеты, (беренсе деканы — В. В. Максимов), 1952 йылда — һуңыраҡ институтта иң ҙурына әйләнәсәк авиация радиотехникаһы факультеты (беренсе деканы — В. И. Поповкин) эшләй башланы.
1958 йылда «Известия высших учебных заведений» яңы фәнни серия журналы сығарыла башланы. Авиацияға мөнәсәбәтле «Авиация техникаһы» йүнәлеше өсөн яуаплылыҡ институтҡа йөкмәтелә. Журнал бөгөн дә сығарыла, донъяның 30 илендә таратыла, атап әйткәндә, АҠШ-та инглиз телендә баҫыла — «Soviet Aeronautic».
1967 йылда әнни тикшеренеү институтында инженер кадрҙары әҙерләүҙәге ҙур ҡаҙаныштары һәм фәнни тикшеренеүҙәрҙәге үҫеше өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Мәғлүмәт технологиялары үҫеше иҫәпләү һәм идара итеү системалары факультетын (1972 йылдан беренсе деканы — Кожевников Ю. В.). 1973 йылда институт күренекле совет авиаконструкторы А. Н. Туполевисеменә лайыҡ була. 1982 йылдың мартында уҡыу йортоноң 50 йыллығы айҡанлы институт ҡа Халыҡтар Дуҫлығы ордены тапшырыла.
Үҙгәртеп ҡороу йылдарында институт глобаль үҙгәртеп ҡороу эштәре башлай, һәм ҡала вуздары араһында тәүге тапҡыр ректор һайлай, ҡала һәм һайлау тәүге тапҡыр 1987 йылда үткәрелә. Беренсе альтернатив ректор итеп профессор Г. Л. Дегтярёв һайлана — 2012 йылда — университет Президенты.
1991 йылда институтта идара итеү, иҡтисад, финанстар һәм эшҡыуарлыҡ тигән яңы факультетҡа (беренсе деканы — Т. К. Сиразетдинов) нигеҙ һалына.
1980-се йылдарҙа башланған үҙгәртеп ҡороу процестары 1990-сы йылдарҙа ла дауам итә. 1992 йылда ҠАИ Ҡазан дәүләт техник университеты ҡазан авиация институты (КДТУ) тип үҙгәртелә. Техник университетҡа әйләнгәнлектән, ҠАИ юғары белем биреүҙең йүнәлештәрен һәм һөнәрҙәрен киңәйә башлай. 1992 йылда Өҙлөкһөҙ белем биреү үҙәге (ЦНО) ойошторола— беренсе директоры А. К. Ватолин. 1995 йылда университетта гуманитар факультет ойошторола (беренсе деканы — Д. К. Сабирова), 2000 йылда —физика-математика әҙерлеге факультеты (беренсе деканы — К. Г. Гараев), 2003 йылда —иҡтисад теорияһы һәм хоҡуҡ факультеты (деканы А. Ш. Хәсәнова) һәм психология һәм эшлекле идара итеү факультеттары булдырыла (деканы Р. В. Габдреев). 1999 йылда осоу аппараттары һәм осоу аппараттары двигателдәре факультеттары базаһында Авиация, ер өҫтө транспорты һәм энергетика институты (ИАНТЭ)ойошторола. Беренсе директоры — А. Ф. Дрегалин. Белгестәрҙе күп кимәлле әҙерләү системаһы ҡулланыла башланы: специалист-инженер, бакалавр һәм магистр.
2014 йылдың 2 сентябрендә КНИТУ-КАИ университеттары һәм Германияның ике университеты — Ильменау ҡалаһы техник университеты һәм Магдебург ҡалаһының Отто фон Герике университеттарының — хеҙмәттәшлеге нигеҙендә Герман-Рәсәй яңы технологиялар институты (ГРИНТ) (инг. — German-Russian Institute of Advanced Technologies (GRIAT) асыла.
2015 йылдың 1 сентябрендә университет базаһында КНИТУ-КАИ Инженер лицейы асыла. Бында уҡыуҙың үҙенсәлеге булып, 7-сенән алып 11 класҡа тиклемге балалар, классик мәктәп предметтарын өйрәнеү менән бер рәттән башланғыс инженер-техник һәм физика-математика әҙерлеген үтә. 2016 йылдың ғинуарында МАОУ «121-се Лицей» (178-се Мәғариф үҙәге) базаһында, А. Н. Туполев исемендәге Ҡазан милли техник университеты милли тикшеренеү университеты (КНИТУ-КАИ) «Лицей — инженерлыҡ үҙәге» асылды.
Рейтингтары
2014 йылда агентлыҡтын «РА эксперты» агентлығы юғары уҡыу йортон Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы уҡыу йорттары исемлегенә индерҙе, уға «D» класы рейтингы бирелде. Был юғары уҡыу йорто 2018 йылда QS Stars тигән донъя рейтингының 4 йондоҙона лайыҡ булды.
2019 йылда «Университеттың өс миссияһы» тигән Халыҡ-ара рейтингта 1001-1100-се һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй вуздары рейтингында 47-се урын алды.
Тел (лингвистика)
Тел — аралашыу өсөн ҡулланылған символдарҙан һәм улар менән эш итеү ҡағиҙәләренән (йәки грамматиканан) торған система. Башҡа аралашыу формаларынан айырмалы рәүештә, телдәге символдарҙы бер-береһе менән берләштереп,улар ярҙамында яңы мәғлүмәт белдерергә мөмкин.
Тел — аралашыу сараһы
Кешеләрҙең аралашыу процесында символдар рәүешендә өндәр һәм ҡул ишаралары ҡулланыла. Өндәрҙе, улар белдергән мәғлүмәтте юғалтмайынса тиерлек, яҙма формаға әйләндерергә мөмкин. Ишаралар һәм интонациялар шулай уҡ мәғлүмәт еткереү өсөн ҡулланыла, әммә уларҙы яҙма формаға әйләндереп булмай. Ҡайһы бер уйлап сығарылған аралашыу телдәре тулыһынса визуаль ишараларҙан тора.
Донъяла меңәрләгән тел бар, һәм уларҙың күбеһенә уртаҡ үҙенсәлектәр хас (Универсаль Грамматиканы ҡара).
Тел — аңлайышлы әйтелә торған тауыш билдәләренең системаһы. Ул — кешеләрҙең донъялағы предметтар һәм күренештәр тураһындағы белемдәрен башҡаларға тапшырыу ҡоралы. Тел фекерләү менән тығыҙ бәйләнештә. Кешенең фекерләү вазифаһына ярҙамсыл система буларак, ул фекерләүҙән башҡа тыуа ла, йәшәй ҙә алмай. Әгәр ҙә теге йәки был ауаздар ойошмаһы үҙ маҡсат рәүешендә генә (йәғни конкрет фекерһеҙ) тыуҙырыла икән, кешеләр уға «мәғәнәһеҙ һүҙ» тигән баһа бирәләр. Мәғәнәһеҙ һүҙ теҙмәләрен, ғөмүмән, абракадабра тип атайҙар.
Ҡайһы бер кешеләр үҙҙәренең башында фекер юҡлығын «һүҙ бутҡаһы» менән алыштырыусан була. Улар күп кенә осраҡта билдәле бер уңышҡа ирешә: үҙҙәре тураһында «ниндәй һүҙ оҫтаһы» тигән баһа ала. Кешенең һөйләү стиле, уның ыҫпайлығы, килешлелеге уның башында фекер йөрөтөлөүөнөң дә ошо стилдә булғанлығын күрһәтә, һәм, киреһенсә, әгәр ҙә кеше үҙенең һөйләү телмәрендә буталсыҡлы мәғәнәләр ысҡындыра икән, уның фекерләүе лә (һәр хәлдә, ошо минуттарҙа) шундай дәрәжәлә генә икәнлеген аңлата.
Сәнғәт, сәхнә, математика теле
Фән өлкәһендә эшләүселәр араһында бәхәсле бер проблема бар: кеше фекерләү процесында ысынлап та һөйләү телен (йәғни конкрет һүҙҙәр) ҡулланып ҡына эш итәме? Йә иһә теге йәки был нәмә тураһында уйлағанда һүҙһеҙ ҙә фекерләй аламы?.. Был һорауҙарға ҡырҡа ғына яуап биреү ҡыйын. Сөнки кеше, шул иҫәптән ишетеү-һөйләүҙән мәхрүм булған индивидтар ҙа, һөйләү теленән башҡа уйлай алмай. Ләкин, беренсенән, тел һөйләү теленә генә ҡайтып ҡалмай. Унан башҡа, ишара, ҡул хәрәкәттәре, ымлау теле бар. Унан башҡа, сәнғәт, сәхнә теле кеүек (метафорик мәғәнәләргә эйә булған) телдәр ҙә бар. Икенсенән, эш унда ғына ла түгел, фекерләү, ҡағиҙә булараҡ, телһеҙ (һүҙҙәрһеҙ) ҙә башҡарылырға мөмкин. Мәҫәлән, математик үҙе алдында торған проблемаларҙы һүҙһеҙ генә, һандарҙы, тигеҙләмәләрҙе күҙ алдында тотоу менән генә лә сисә ала. Шундай уҡ хәл инженер һәм техник, йәки слесарь-ремонтсы эшендә булыуы мөмкин. Унда төп талап, машинаның (ғөмүмән, теге йәки был конструкцияның) механизмын белеү. "Сәнғәт теле"нә килгәндә, ул үҙе үк һүҙҙәрҙең мәжбүрилеген тоймай. Әйтәйек, рәссамдың буяуҙар палитраһы, композиторҙың тауыштар гармонияһы менән эш итеүе… Шулай булыуға ла ҡарамаҫтан ижтимағи тормошта һөйләү теленең роле һәм урыны сикһеҙ ҙур.
Телде һаҡлау мәсьәләләре
Тел социаль-этник берәмектәрҙең (милләттәрҙең, этник төркөмдәрҙең) төп билдәһе һәм, шулай уҡ уларҙың мәҙәниәтен быуындан быуынға тапшырыу сараһы ролен дә үтәй ул. Милли тел халыҡтарға үҙҙәренең патриотик хистәрен үҫтереү өсөн дә ҙур роль уйнай. Тел бер урында тормай, ул төрлө үҙгәрештәр кисереп йәшәй. Телдең һүҙлек составы яңы һүҙҙәргә, терминдаргға байый, иҫкергән һәм үҙҙәренең әһәмиәтен юғалта барған һүҙҙәр лексиканан төшөп ҡала. Телдең теге йәки был шарттар йоғонтоһонда грамматикаһында ла билдәле үҙгәрештәр булыуы мөмкин. Ҡайһы бер телдәр, ғөмүмән, юҡка сығыуға дусар булалар. Милли телде һаҡлау, уның байлығын түкмәй-сәсмәй быуындан быуынға тапшыра барыу — һәр халыҡтың мөһим бурысылыр.
Телде аңлау
Психология һәм коммуникация өлкәһендә белгес М. Томаселло фекеренсә, телде аңлауҙы аралашыу ваҡытында башҡаларҙың ниәте менән уртаҡлашыу һәләте тип аңларға кәрәк.
Телде өйрәнеү
Телде өйрәнеүсе фән лингвистика тип атала. Уның барлыҡҡа килеүе беҙҙең эра башланғандан күпкә алдараҡ, хатта антик дәүерҙә башланған. Лингвистика белемдең үҫеше оҙайлы һәм йыш ҡына ҡапма-ҡаршылыҡлы була, төрлө этник мәҙәниәт вәкилдәре тырышлығы менән башҡарыла, уларҙа үҙенсәлекле мәктәптәр һәм традициялар барлыҡҡа килә. XIX—XX быуаттарҙа хәҙерге заман лингвистикаһы — фәне барлыҡҡа килә, ул теоретик һәм ғәмәли йәһәттән кешенең тел һәм телмәр эшмәкәрлегенең бөтә аспекттарын өйрәнә. .
Телдең функциялары
Һүҙ «функция» һүҙҙәре ҡулланған осраҡта был «тәғәйенләү», «роле» йәки «эше, етештереү объекты». Теле — күп функциялы күренеш. Телдең бөтә функциялары ла аралашыуҙа барлыҡҡа килә.
Телдең өс фукцияһы:
Р. О. Якопсон коммуникацион акт теорияһы күҙлегенән түбәндәге функцияларҙы айыра:
Андре Мартин телдең өс функцияһын айыра:
Тундушка
Тундушка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының һул ярына тамағынан 415 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чихачёв Василеғы
Таралып
Василек Чихачев, йәки Чихачев головочаткаһы (Centaurea tchihatcheffiiCentaurea tchihatcheffii, Sevgi ÇiçeğiSevgi Çiçeği; Yanardöner) —  Василектар ырыуынан үҫемлек,  Астровый  йәки Сложноцветный.ғаиләһенән, Эндемиктар,  Төркиә  территорияһында үҫә һәм юғалыу ҡурҡынысы аҫтында.
Һылтанмалар
Ҡырағай тәбиғәт шарттарында  үҫә, Гельбаша районының, ил Анкарала, башлыса - күл Моган эргәһендә.Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (IUCN) критерийҙары буйынса, үҫемлек төрө юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында (CR). Ауыл хужалығында химик мәтдәләр һәм гербицидтар ҡулланыу һөҙөмтәһендә,урман ултыртыу һәм рекреацион зоналар булдырыу арҡаһында үҫемлектәр популяцияһы кәмей. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса,Чихачев головчаткаһы  Әрмәнстан ҡурсаулыҡтарҙың береһендә үҫә.
Тасуирлама
Бер йыллыҡ үҫемлек,  900-1000 метр бейеклектә, яланда һәм ауыл хужалығы баҫыуҙарында үҫә. Һабағы тура,  аҫтан ботаҡлана. Япраҡтары рифленый, йөнтәҫ. Үҫемлектең сағыу сәскәләре бар, ҡыҙыл һәм ҡуйы ҡыҙыл, алһыу-ҡыҙыл, аҡһыл-алһыу төҫтәре менән айырылып тора. Сәскәләр ҡояш менән елдә бернселәйүәр, шуның арҡала халыҡ араһында уға Yanardöner тиғән исем биргәндәр, йәғни переливчатый, отлив.. Яҙҙың аҙағынан һәм йәйҙең башына тиклем сәскә ата (иң актив осоро май-июнь).
Таксономик ҡыҙыҡһыныуын тыуҙыра, сөнки бик үҙенсәлекле һәм уникаль үҙенсәлектәре бар, улар башҡа Centaurea ырыу вәкилдәрендә осрамай. Мәҫәлән, Centaurea tchihatcheffii  сәскәһе  яҡтылыҡты сағылдырыусы гофра япраҡлы, тигеҙ семәрле остары һәм воронка формалы. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, василек ҡоро һәм уңдырышһыҙ ерҙә һәйбәт үҫә,  40-50 сантиметрға тиклем етә.
Швейцария ботаникы Буассье, Flora orientalis тигән үҙ эшендә, был үҫемлектәрҙе ентекле һүрәтләй,   әммә  tchihatcheffii Melanoloma исеме аҫтында. Герхард Вагеница һәм Гройтер Вернер ботаниктар был үҫемлекте тасиурлайҙар, шулай уҡ башҡа исем аҫтында — Cyanus tchihatcheffii.
Әлеге ваҡытта үҫемлек дәүләт һаҡлауы аҫтында, популяцияны һаҡлау һәм тергеҙеү проекттары булдырыла, шулай уҡ ирекмәндәр популяцияны юҡҡа сығармау маҡсатында яһалма үрсетәләр.
2002 йылдың октябрендә Төркиәлә аҡса һуғыу йорто һирәк сәскәләр менән тәңкәләр сығарҙы,  һәм улар араһында  Чихачев василеғы ла була.
Шүрәле
Шүрәле́ — башҡорттарҙа (шүрәле, урман эйәһе, ярымтыҡ yarımtıq, татарҙарҙа шүрәле, şüräle, urman iyäse исемдәре аҫтында билдәле, ) — башҡорт һәм татар әкиәттәрендәге антропоморф мифик зат.
Башҡа халыҡтар мифологияһында ла осрай.
Тышҡы ҡиәфәте һәм ҡылыҡтары
Шүрәле — башҡорт мифологияһында урын алған яуыз йән эйәһе. Хөрәфәти хикәйәләр персонажы.
Оҙон нәҙек бармаҡлы һәм осло баҡыр тырнаҡлы, оҙон аяҡлы, һаҡаллы, бөкөрө, кеше рәүешендәге маңлайында һыңар мөгөҙө һерәйеп торған йән эйәһе. Ҡайһы берҙә ерән сәсле, түштәре һәленеп торған һәм аяҡ табандары артҡа ҡарап урынлашҡан бүрәнә йә ағасты хәтерләткән ҡатын-ҡыҙ ҡиәфәтендә лә күренә. Урман шырлыҡтарында, тауҙарҙа, йылға ярҙарында йәшәй. Шүрәле йыш ҡысҡыра һәм кешеләрҙе үсекләй. Кешене юлдан яҙҙыра, урман шырлығына алып инеп, ҡытыҡлап үлтерә. Урманда ҡарауһыҙ ҡалған балаларҙы урлай.
Төндә көтөүлектә утлаған аттарҙы өйөрәнән айырып, һыбай йөрөргә ярата, йылҡы малын ҡыуып, үлем хәленә еткерергә мөмкин. Шүрәлене тотоу маҡсатында, аттың һыртына ыҫмала һылайҙар.
Шүрәле һыуҙан ҡурҡа, шуға унан йылға йәки шишмә аша һикереп сығып ҡотолалар. Әгәр кисеү ҡайҙалығын белешһә, йүнәлеште йылғаның аҫҡы ағымына табан күрһәтергә кәрәк. Шүрәленән һул яҡ ҡултығы аҫтындағы тишек аша йөрәген, үпкәһен һурып сығарып йәки бармағын бүрәнә йырығына ҡыҫтырып ҡотолорға мөмкин.
Шулай уҡ албаҫты, бисура, бәрей, ярымтыҡ һымаҡ мифологик заттар Шүрәлегә оҡшаған һыҙаттарға эйә.
Әҙәбиәттә Шүрәле образы
Шүрәле — Ғабдулла Туҡайҙың «Шүрәле» поэмаһының геройы, шулай уҡ күп кенә башҡорт һәм татар әкиәттәре персонажы. Әкиәт геройҙары Шүрәлене бармағын ағас ярығына ҡыҫтырып алдайҙар.
Этнографик тикшереүҙәр, топонимика
Этногоник легендалар ата-бабаларының архаик мәҙәниәтен һаҡлап ҡалған боронғо халыҡтарға хас. Шүрәле башҡорттарға борондан, Көньяҡ Уралда йәшәгән һинд-арийҙар заманынан бирле, билдәле булған. Башҡорт халҡы, боронғо халыҡ булараҡ, һәр нәмәнең килеп сығышын миф аша аңлатҡан — ошондай фекер белдерә ғалим-этнолог, философия фәндәре докторы Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы.
Япония тарихы
Боронғо Япония I быуаттағы «Егерме дүрт тарих» исемле ҡытай тарихи хроникаларында телгә алына. Әммә археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә Япон архипелагында һуңғы палеолитта кешеләр йәшәгәне иҫбатлана.
Шүрәле
Этнографик тикшереүҙәр, топонимика
Шүрәле тураһындағы риүәйәттәр, легендалар хәҙерге Башҡортостан биләмәһендә генә түгел, башҡорттарҙың тарихи ерҙәрендә — Волга буйында, Һарытау, Һамар өлкәләрендә, Уралда — Свердловск, Силәбе, Ҡурған өлкәләрендә, Пермь крайында ла таралған. Башҡорт мифологияһы персонажы Шүрәле тураһында С. И. Руденко, Ф. Ә. Нәҙершина, Ф. Ғ. Хисамитдинова, З. Я. Шәрипова, Р. И. Сөләймәнов хеҙмәттәрендә, крайҙы өйрәнеү материалдарында байтаҡ мәғлүмәт баҫылып сыҡҡан. 1986 йылда бөрйән ырыуы вәкиле Фәйзулла ауылынан Маһира Хәлитова (1910 й. тыуған) һуғыш башланыр алдынан шүрәле менән осрашыуы хаҡында һөйләгән. Шүрәле йылғаһы буйында бесән сабып йөрөгәндә, кемдеңдер текәлеп ҡарағанын тоя ҡатын. Әйләнеп ҡараһа, оҙон буйлы, йөнтәҫ һәм хөштөмһөҙ бер заттың үҙенә ҡарап торғанын күрә. Ҡурҡҡанын һиҙҙерергә тырышмайса, ҡатын салғы тотҡан килеш аҡрын ғына йылға яғына сигенә. Тиҙ генә йылғаны кисеп сыға, шүрәле уның артынан килмәй тороп ҡала. Кисеү тураһында һорағас, Маһира йылғаның аҫҡы ағымын күрһәтә. Шул уҡ ауыл кешеһе 1907 йылғы Х. Г. Батыршин һәм Баймаҡ районы Иҙелбай ауылынан 1905 йылғы Сәйетҡолов, Баймаҡ ҡалаһынан Буранбаев та Ирәндек тауының урманлы, һаҙлыҡлы төпкөлдәрендә шүрәлеләр төйәкләнгәнен һөйләгән. Ейәнсура районынан крайҙы өйрәнеүсе Түләбаев Марат Сәйфулла улы шүрәле исеме менән бәйле топонимдарҙы өйрәнгән һәм 2005 йылда китап баҫтырған.
Япония тарихы
Япония тарихында илдең изоляцияланыуы тышҡы донъя менән әүҙем бәйлелек менән алышынып бара.
Шүрәле
Этнографик тикшереүҙәр, топонимика
Күбәләк-тиләү, ҡыуаҡан, түңгәүер, тамъян, үҫәргән боронғо башҡорт ырыуҙары йәшәгән биләмәләрҙә ярымтыҡтарҙан бигерәк шүрәле тураһында күберәк беләләр.
Япония тарихы
Тәүге япондар
Палеолит осоронда Ер шары боҙлоҡтар менән ҡапланған була һәм Япония хәҙерге ваҡыт менән сағыштырғанда ун сантиметрға һыу кимәленән түбәндә ятҡан. Ул әле архипелаг булып формалашып өлгөрмәгән, ә бары тик ҡоро муйындар менән генә материк менән тоташып торған. Эске Япон диңгеҙен киң үҙәнлек булған. Боҙлоҡтар Көнсығыш Азияға килеп етмәһә лә, уның климатҡа йоғонтоһо ҙур була. Япония бай үҫемлекле азия дала зонаһына инә, шунлыҡтан бында Себерҙән килгән мамонттар, ҙур мөгөҙлө боландар йәшәгән.
Шүрәле
Этнографик тикшереүҙәр, топонимика
«Шүрәле» компоненты Башкортостан райондарының бер нисә топонимында урын алған: Шүрәлетау һәм Шүрәлеҡая, Шүрәле йылғаһы тигән ороним, гидронимдар, Шүрәле урманы, Шүрәле һаҙлығы тигән атама осрай. Пермь крайы Барҙы районыының Буй йылғаһы буйында Шүрәле ауылы, шулай уҡ Асҡын районында йәшәгән балыҡсы ырыуы башҡорттарында ла Шүрәле топонимы бар.
1732 йылда уҡ тикшеренеүсе ғалим Гмелин Йоһанн Георг Шүрәле тауы итәгендә Шүрәле йылғаһы буйында төҙөлөп ятҡан металлургия заводына экспедиция менән килгән. Шулай итеп, Шүрәле тип исемләнгән демонологик фольклор персонажын топоним булараҡ теркәү, Ғабдулла Туҡай әҫәре ижад ителгәнгә тиклем, XVIII быуат башына, тура килә.
Япония тарихы
Тәүге япондар
Беренсе кешеләрҙең Япония архипелагына килеүҙәре б.э.т.40 меңйыллыҡта палеолит осоронда башлана һәм ул б.э.т. 12 мең йыллыҡҡа тиклем дауам итә. Японияның тәүге халыҡтары һунар, төрлө емеш-еләк йыйыу менән йәшәгәндәр, улар таштан яһалған ҡоралдар менән эш иткәндәр. Был ваҡытта балсыҡтан керамик әйберҙәр эшләй белмәгәндәр, шуға күрә был осорҙо керамикаға тиклемге мәҙәни осор тип тә атап йөрөтәләр<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9A.D1.83.D0.B7.D0.BD.D0.B5.D1.86.D0.BE.D0.B2_.D0.B8_.D0.B4.D1.80..E2.80.941988.E2.80.94.E2.80.948_3-0" rel="dc:references"> [3]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9A.D1.83.D0.B7.D0.BD.D0.B5.D1.86.D0.BE.D0.B2_.D0.B8_.D0.B4.D1.80..E2.80.941988.E2.80.94.E2.80.948_3-0" rel="dc:references">.
Дзёмон осоро
Сама менән б.э.т. 10 мең йылдарҙа боҙлоҡтар осоро тамамланған, был диңгеҙҙәге һыу кимәлен күтәргән. Ошо арҡала Япон архипелагы барлыҡҡа килгән. Климаттың йылыныуы һәм диңгеҙ һыуҙарының ағымы үҙгәргәнлектән япон далалары ҡуйы урмандар менән ҡапланған. Сама менән шул уҡ ваҡытта Япония утрауҙарына Көньяҡ-Көнсығыш Азия нан яңы халыҡ төркөмдәре күсеп килә. Был халыҡ вәкилдәре караптар төҙөү һәм диңгеҙ навигацияларын яҡшы белгән. Моғайын. уларҙың каноэға оҡшаған кәмәләрен япон ярҙарына Куросио йылы океан ағымы алып килгәндер. Көньяҡ-көнсығыш азия илдәренән килгән кешеләр урындағы халыҡ менән популяцияға ингән.
Климаттың үҙгәреше япон флораһын һәм фаунаһын тамырынан үҙгәрткән. Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшө имән һәм ылыҫлы урмандарҙан, ә көньяҡ-көнбайышы — бук һәм субтропик урмандарҙан торған. Уларҙа ҙур ҡабан сусҡалары, боландар, ҡырағай өйрәктәр, фазандар йәшәгән. Диңгеҙҙәрҙә һәм океан һыуҙарында бониттар, ҡыҙыл пагралар, диңгеҙ судактары йөҙгән.Хоккайдо һәм Тохоку төбәктәре лососҡа һәм бағрыға(форель) бай булған. Тәбиғәттең шундай байлыҡтары мул булғанлыҡтан япон утрауҙарында йәшәүсе кешеләр ҙур масштаблы ауыл хужалығы йәки малсылыҡ менән булышыуҙы кәрәк тапмағандар, улар бик ябай һунарсы һәм еләк-емеш йыйыусы булып ҡалғандар. Яҡынса 10 мең йыл элек япондар донъяла иң боронғо тип һаналған керамик әйберҙәр эшләй башлайҙар. Улар нигеҙҙә аш-һыу әҙерләүҙә ҡулланылған тәрән төплө һауыт-һабанан торған. Улар бауҙарға оҡшаған биҙәктәр менән биҙәлгән булған, был биҙәк японса дземон тип аталған. Бындай орнамент Японияла б.э.т. II быуатҡа тиклем һаҡланған, шуға күрә был осорҙоң мәҙәниәт исеме лә дземон тип аталған.
Неолит осоронда боронғо япондар ултыраҡ тормошҡа күсәләр һәм 20-30 кешенән торған утыраҡтар барлыҡҡа килтерәләр. Улар ер йәки ярым ер өйҙәрҙә йәшәгәндәр, уларһың тирә -яғында сүп-сар өйөмдәре һәм үлгән кешеләрҙең ерләнгән урыны булған. Хәҙерге Аомори префектураһы ерендә б.э.т. V быуатҡа ҡараған шул ваҡыттың Саннай-Маруяма утырағы тора. Бында 100—200 кешенән торған утыраҡ халҡының ҡалдыҡтары табылған. Ул заманда кешеләр эште йәшенә һәм ниндәй енес эйәһе булыуға ҡарап бүленеп башҡарғандар. Улар һунарсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыуҙан башҡа каштан, борсаҡлы үҫемлектәр үҫтергәндәр, диңгеҙ моллюскалары(устрица) йыйғандар.. Яҡынса б.э.т. IV—III быуаттарҙа ҡоро ерҙә дөгө үҫтереү менән булышҡандар. Диндәре -анимизм һәм тотемизм. Улар ҡыҙыл балсыҡтан Ерҙең символы булған ҡатын-ҡыҙҙар һындарын(ногуны) яһап, Ерҙең тыуыу һәм йәшәү көстәренә инанғандар.
Яёй осоро
Японияла, был осорҙа Дземон осоронан уҡ билдәле булған ирригация ны ҡулланып, һыулы ерҙәрҙә дөгө үҫтергәндәр. Уның киңтаралған урыны Кюсю утрауының төньяғында булған. Дөгө үҫтереү илдә таралғас, кешеләр таулы урындарҙан күпләп тигеҙлектәргә һәм йылға үҙәненә күсеп ултыра башлаған. Илдә беренсе мура тип аталған ауыл общиналары барлыҡҡа килгә,унда торған кешеләр һыу баҫа торған урындарҙы ҡарағандар. Иң тәүге таштан эшләнгән ураҡ һәм ағас бағаналарҙа ерҙән күтәртелеп һалынған дөгө һаҡлар өсөн келәттәр барлыҡҡа килгән. Кешеләр, дөгөнән ҙур уңыш алыу өсөн төрлө доғалар уҡып, хоҙайға мөрәжәғәт иткәндәр һәм байрамдар үткәргәндәр. Шулай итеп ауыл хужалығы календары һәм ритуалдары барлыҡҡа килгән. .
Дөгө сәсеү менән бер рәттән материктан Япониға металл эшкәртеү ҙә күскән .Б.э.т. I быуатта япондар металдан эшләнгән әһер тауарҙар һатып алһалар, һуңынан үҙҙәре металлургия сәнәғәтен асҡандар. Бронзанан эшләнгән ҡылыстар, һөңгөләр, көҙгөләр һәм ҡыңғырауҙар барлыҡҡа килгән. Ә II быуатта тимерҙән был әйберҙәрҙе яһай башлағас, бронзанан яһалғандары культ әйберҙәренә әйләнгән. Б.э.т. 1семеңйыллыҡта Япон архипелагында керамика әйберҙәре эшләй башлағандар. Ул әйберҙәр котинентта эшләнгәндәргә оҡшаш булғандар. Моғайын, был оҡшашлыҡ дөгө үҫтереүҙең киң таралыуы арҡаһында килеп сыҡҡандыр. Бындай керамика һауыт Яёй ҡасабаһында табылған, шунлыҡтан яңы керамика мәҙәниәте « Яёй мәҙәниәте» тип атала башлай. Япон утрауҙарында был мәҙәниәттең өҫтөнлөк иткөн осорон Яёй осоро тип атайҙар.
Дөгө үҫтерә башлау менән Японияның халҡы ныҡ артып киткән. Был кешеләр араһында ер-һыу өсөн низағтар ҙа килтереп сығарған. Күпселек утыраҡ ерҙәр бейек ҡоймалар менән уратылып алынған. Ауылдар йыш ҡына ҙур берләшмәләр ойоштороп, үҙ ҡулдарында дин һәм хәрби власть ҡуйғандар. Бындай берләшмәләр Япония дәүләтенең башланғыс ойошмалары булып торған. Иң көслө нығытылған утыраҡтарҙың береһе Сага префектураһының Есиногари утырағы булған.
Япония ҡытай хроникаларында
Б.э.т. I быуаттағы ҡытайҙарҙың Хань империяһы хроникаларында Япония беренсе тапҡыр телгә алына. Унда боронғо вадзин япондары Көнсығыш диңгеҙендәге утрауҙарҙа йәшәгән, 100 бәләкеәй генә илдәрҙән торған, б.э.т. 108 йылда шуларҙың 30 ҡытайҙар менән аралаша башлаған һәм Ҡытайға яҫаҡ түләгәнтип әйтелә."Һуңғы замандағы Хань тураһында " тигән китапта япондарҙың ван илселеге Ҡытай дәүләте императорынан б. э. 57 йылында алтын мисәт алған тип яҙылған.
107 йылда япондар Ҡытайға башкиҫәрҙәр баҫып алып Японияға һатҡан 160 ҡытай императоры подданныйҙарын кире килтергән.
147 һәм 190 йылдарҙа Японияла эске ығы-зығы, ғауғалар, юғары власта кризис булған.
Химико. Ҡытай империяһының III быуаттағы Вэй, "Ва кешеләре тураһындағы риүәйәт"тигән теҙмәһендә 30 япон илдәре араһында иң көслөһө Яматай булған тип телгә алына. Уның башында ҡатын кеше Химико торған һәм ул ил менән сихырсылыҡ көсө менән идара иткән. Уның ҡулы аҫтында 1000 хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙ булған. Химиконы бик әҙ кешеләр генә күреп белгән, сөнки уның һарайын бик ныҡ һаҡ аҫтында тотҡандар. дәүләттең закондары бик ҡаты булған. 239йылда Химико Вэйға яҫаҡ менән үҙ илселәрен ебәргән һәм Ҡытай императоры уға ван титулын һәм йөҙ бронза көҙгө бүләк иткән. Тарихсылар Яматайҙың ҡайҙа урынлашҡанын дөрөҫ мәғлүмәттәр таба алмайынса, берәүҙәре Кинки төбәгендә, ә икенселәре Кюсю утрауында Яматай булған тип фаразлайҙар.
Ҡытайҙар шулай уҡ барлыҡ япондар ҙа Химиконың подданныйҙары булмаған, сөнки диңгеҙҙән 1000 ли алыҫлыҡта Цзюн батшалығы булған тип телгә алғандар.
Ил менән V—VI век быуаттарҙа ичжима (伊支馬), мимахачжи (彌馬獲支), нуванди (奴往鞮) дәрәжәһендәге түрәләр идара иткән. Илдең ҡалалары нығытылған стеналарһыҙ торған айырым йорттарҙан торған. Батша һарайы ынйы, алтын һәм көмөш менән биҙәлгән булған. Һарайҙы уратып соҡор ҡаҙылған, был соҡор тулы терегөмөш булған, ямғыр һыуҙары соҡорға төшмәй, терегөмөш өҫтөнән ағып төшкән.
Ғәҙәттәре. Күңелле холоҡло, әҙәпле халыҡ. Ирҙәре һәм ҡатын-ҡыҙҙары һәр ваҡыт, сәстәрен юғары күтәреп, баш кейеме кейеп йөрөгән. Бай кешеләр сәстәренә ҡытайлыларҙыҡына оҡшаш сигелгән таҫмалар хугунтоу (胡公頭) үргәндәр. Бамбуктан эшләнгән һауыттарҙан ашағандар. Үлгәндәрҙе тәхеткә һалып, ҡурғандар яһағандар. Иҫерткес эсемлектәрҙе яратҡандар. Яңы йылдың ниндәй айҙан башланыуын белмәгәндәр. Араларында 80, 90һәм хатта 100 йәшлек кешеләре күп. Ҡатын-ҡыҙҙар ир-аттарға ҡарағанда күберәк. Байҙарҙың дүрт-биш ҡатыны, ә ярлыларының ҡатындары ике-өс. Ҡатындары ирҙәренә хыянатһыҙ, уларҙы көндәштәренән көнләшмәйҙәр. Урлаша белмәйҙәр, бер-береһе менән даулашмайҙар. Ҙур булмаған енәйәт өсөн дә енәйәтсенең ҡатнын, балаларын тартып алалар һәм бөтә ырыуын ҡыралар. Еңел енәйәт өсөн таяҡтар менән туҡмағандар, ә ҙуры өсөн йәнлектәргә ашарға ташлағандар. Әгәр йыртҡыс йәнлек енәйәтсене ашамаһа, иртәнсәк уны ситлектән сығарып ебәргәндәр.
Хужалығы. Климаттың йылылығы арҡаһында дөгө, рами, киндер үҫтергәндәр ,ебәк эшләп уларҙан ебәк туҡымалар туҡығандар. Шулай уҡ имбирь, корицу, мандарин, перец, перилла үҫтергәндәр. Илдә ынйы һәм лазурит сығарғандар. . Баҙарҙарында ынйы һәм ҡыйбатлы аҫыл таштар һатылған.
Хайуандары. Ҡара фазандар бар. Шулай уҡ үгеҙгә оҡшаған хайуан «шань-шу»(山鼠) һәм уны ашаған бик ҙур йылан (大蛇) бар. Уның тиреһе бик ҡаты, уны балта менән сабып та ҡырҡырлыҡ түгел. Өҫтөндә тишек, был тишекте ул берсә аса, берсә яба. Ҡайһы ваҡытта яҡтырып китә. Был хайуанды уҡтан атып ҡына үлтерергә мөмкин.
Яковенко Лидия Ивановна
Яковенко Лидия Ивановна (6 ғинуар 1941 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Биографияһы
Лидия Ивановна Яковенко 1941 йылдың 6 ғинуарында Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Добрушский районының Демьянки ауылында тыуған.
Ауыл мәктәбен тамамлағандан һуң урындағы «Ураҡ һәм сүкеш» колхозына эшкә инә, унда баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй. 1960 йылда Краснодар крайының Брюховецкая станицаһына күсеп килә, Надежда Крупская исемендәге колхозда һауынсы булып эшләй һәм тиҙҙән районда алдынғы малсылар иҫәбенә инә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Яковенко Лидия Ленин ордены менән бүләкләнә, ә туғыҙынсы биш йыллыҡта Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә. 1975 йылдың майында Брюховецкий ауыл хужалығы техникумы һәм Крупская исемендәге колхоз базаһында «Брюховецкий» совхоз-техникумы ойошторола, унда Л. И. Яковенко һауынсы булып эшләүен дауам итә. Унынсы биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса ул Брюховецкий районының иң яҡшы һауынсыһы була, СССР халыҡ хужалығы күргәҙмәһе эшендә ҡатнаша һәм ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнә
СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 13 мартындағы Указы менән дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу буйынса унынсы биш йыллыҡтың дәүләт заданиеларын үтәүҙә һәм етештереүсәнлекте арттырыуҙа ҡаҙаныштары өсөн Яковенко Лидия Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1996 йылда «Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була.
Рауил (исем)
Рауил — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Рауил — ғәрәптәрҙән ингән, «үҫмер», «йәш егет», «яҙғы ҡояш», «сәйәхәтсе», «ил гиҙеүсе» мәғәнәләрен аңлатҡан ир-ат исеме. XI—XII быуаттарҙан башлап башҡорттар араһында мосолман дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай.
Билдәле шәхестәр
Рауил Бикбаев — (12 декабрь 1938 йыл — 23 апрель 2019 йыл) — шағир, әҙәбиәт белгесе, йәмәғәт эшмәкәре. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1995—2011 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, 2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитет рәйесе. Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2008), филология фәндәре докторы (1996), профессор. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1989) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1970), шулай уҡ Рәми Ғарипов (1992) һәм З. Биишева (2003) исемендәге премиялар лауреаты. Почёт (2009), Дуҫлыҡ (2000), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008) һәм Салауат Юлаев (2003) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1999).
Рауил Шаммас — (9 ноябрь 1930 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик, тәржемәсе һәм журналист, 1965 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2021), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2015), Бәләбәй районының Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2013).
Рауил Заһиҙуллин — (17 декабрь 1959 йыл), ғалим-инженер-механик. 1983 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007).
Рауил Рәшит улы Шәүәлиев — (3 февраль 1958 йыл)— ғалим-хи­рург, медицина фәндәре докторы (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Башҡортостан Республикаһы Хирургтар ассоциацияһының «Алтын скальпель» наградаһы лауреаты.
Рауил Ниғмәтуллин — (12 май 1941 — 5 сентябрь 2005) — башҡорт шағиры, ғалим, йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмән. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1990—2004 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991).
Рауил Закирйән улы Фәйрүзов — (2 апрель 1949 йыл — 10 февраль 1996 йыл) — эске эштәр органдары һәм дәүләт эшмәкәре. Милиция генерал-майоры. 1995—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры һәм 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
Рауил Сыртланов — (29 октябрь 1877 йыл — 20 июнь 1916 йыл) — Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, 2016 йылдың башынан Ровно пехота полкы командиры. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашҡан һәм Беренсе донъя һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Генерал‑майор (1916). Рәсәй империяһының 4‑се дәрәжә Изге Георгий (1917), 3‑сө (1913) һәм 4‑се (1905) дәрәжә Изге Анна, 3‑сө дәрәжә Изге Станислав (1912) ордендары кавалеры.
Ауылдар
Рауил — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл.
Рауил ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Рассоха Порсы
Рассоха Порсы — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Порса йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Логика
thumb|300px|Грегор Рейш. «Логика үҙәк теманы тәҡъдим итә», Margarita Philosophica, 1503/08 (?). Ике эт veritas (дөрөҫлөк) һәм falsitas (ялған) ҡуян problema (проблема) артынан йүгерә, [[силлогизм ҡылысы менән ҡоралланған логика арттан йүгерә. Һул яҡта аҫтағы гротта Парменид һүрәтләнгән, уның ярҙамында логик аргументация философияға юл алған.]] Логика  (λογική — философия бүлеге, «дөрөҫ фекерләү тураһында фән», «фекерләү сәнғәте»  — «телмәр», «әңгәмә ҡороу», «фекер») — логик тел ярҙамында формалашҡан интеллектуаль танып белеү формаһы, ысулдары һәм закондары тураһындағы фән.
Логика, фән булараҡ, боронғо грек фәлсәфәһе эсендә барлыҡҡа килгән. Артабан ике мең ярым йыл самаһы дауамында ун туғыҙынсы быуаттың икенсе яртыһына тиклем логика философияның һәм риториканың бер өлөшө булараҡ өйрәнелә. Төшөнсәләрҙә яҙыу.
Лоптюга (Оло Лоптюга ҡушылдығы)
Лоптюга  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоптюга йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Логика
Логиканың төп асылы, тәғәйенләнеше һәм функцияһы һәр ваҡыт үҙгәрешһеҙ ҡала: бер раҫлауҙан икенселәрен нисек сығарып булыуын тикшереү. Был осраҡта бындай һығымталар ғына ҡарала: улар тик аралашыу ысулына һәм һығымтаға индерелгән белдереүҙәрҙең структураһына ғына бәйле, ә уларҙың аныҡ йөкмәткеһенә түгел. Бер фекерҙәрҙең икенселәренән сығып эш итеүен өйрәнеп, логика дөрөҫ фекер йөрөтөүҙең дөйөм формаль шарттарын асыҡлай. Шул уҡ ваҡытта логиканың аныҡ мәнфәғәттәр өлкәһе формаль сығарыу шарттарын асыҡлауҙа уның тарихы дауамында һиҙелерлек үҙгәрҙе.
Лоптюга (Оло Лоптюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Логика
Төп мәғәнәнән тыш, фекерләү ҡанундарын уларҙың йөкмәткеһе яғынан түгел, ә фекер формаһы күҙлегенән өйрәнеүсе фән булараҡ, «логика» һүҙе лә оҡшаш, әммә «билдәле бер күренештәргә хас эске даимилыҡ» йәки «дөрөҫ, нигеҙле фекерләү ағымы» тигән мәғәнәгә эйә. Атап әйткәндә, был һүҙ менән түбәндәгеләр аталыуы мөмкин:
Лоптюга (Оло Лоптюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Логика
Логиканың тәүге мөһим мәсьәләһе — дөрөҫ фекерләү тәүшарты аша һығымтаға килеү һәм уйлаған предмет тураһында хаҡлы белем алыу.
Логика бөтә фәндәрҙең дә ҡоралы булып хеҙмәт итә, тип әйтергә була.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Интеллектуаль эшмәкәрлекте, фекерләүҙе күп фәндәр өйрәнә, атап әйткәндә, психология, эпистемология, психолингвистика. Бындай фәндәр араһында логика айырым урын биләй. Унда, башҡа фәндәрҙән айырмалы рәүештә, фекерләү ҡанундары уларҙың йөкмәткеһе түгел, ә фекер формаһы күҙлегенән өйрәнелә.
Логика фекерҙең бындай формаларын, шулай уҡ уларҙың реаль донъялағы хәлгә әҙәпле ҡарашта булған вербаль, символик (билдәле) һәм, фекерҙәр (тамашалар) формаһы буйынса коррект мөнәсәбәттә булған, йәнә аныҡ фекерҙәргә (тамашаларға) килтергән күҙаллауҙарын өйрәнә.
Логикала өйрәнелгән фекерләүҙең төп формаларына әҙәпле фекерләү, шул иҫәптән дәлилдәр һәм кире ҡағыу кеүек компоненттар инә.
Шулай итеп, ул яңы ысын белемде бирелгән тойоу тәжрибәнең үҙенән түгел, ә элек алған белемдәрҙән алыу юлдарын өйрәнә.
Хәҙерге заман логикаһының үҙенә генә хас үҙенсәлеге булып антипсихологизм тора. Әгәр ун туғыҙынсы быуатта логика йыш ҡына психологияның бер өлөшө тип иҫәпләнһә (Т. Липпс, Хр. Зигварт), ул саҡта Г. Фреге һәм уның йоғонтоһо аҫтында Э. Гуссерль бының шулай булмауын, уның психологик булмаған үҙ тәбиғәтенә нигеҙләнеүен ышаныслы раҫлай. Шул уҡ ваҡытта предмет формулировкалаған баһалама тәҡдимдәрен анализлағанда, уның белемен, ышаныуҙарын, ышаныуҙарын иҫәпкә алырға кәрәк. Бындай тәҡдимдәрҙе өйрәнеү өсөн предметты үҙ эсенә алған махсус логикалар төҙөргә кәрәк.
Символик күҙаллауҙарҙы ҡулланып әҙәпле фекерләү ҡағиҙәләрен өйрәнеү символик логиканы өйрәнеүҙең бер өлкәһе булып тора. Формалаштырылған структуралар рәүешендә дөрөҫ фекерләү ҡағиҙәләре һәм операциялары күрһәтмәләре формаль логикала тикшерелә. Әһәмиәтле фекерләүҙең формаль аспекттарын сағылдырған һәм математик структураларға ҡарата талаптарҙы ҡәнәғәтләндергән формалаштырылған структуралар, шулай уҡ уларға яҡын булған башҡа математик структуралар математик логикала өйрәнелә.
Символдарҙы Аристотель, шулай уҡ артабанғы барлыҡ логик ғалимдар ҡулланған. Күрәһең, «символик логика» терминын тәүге тапҡыр Дж. Венн тарафынан 1880 йылда ҡулланылған. Ҡайһы берҙә «символик логика» термины «математик логика» терминының синонимы булараҡ ҡулланыла. И. Кант тарафынан логиканың башҡа төрҙәренән уның төп үҙенсәлеге менән айырыу өсөн логиканың формаль яғын анализлау менән шөғөлләнгән «формаль» билдәләмә индерелә.
Математик логика математиканың математик саралар ҡулланыу менән логик проблемаларҙы тикшереүҙе берләштереүсе бүлеге булып тора, ул дөрөҫ бәйләнешле фекерләүҙең формаль яғын анығыраҡ өйрәнергә мөмкинлек бирә. Нәҡ, математик логика әлеге ваҡытта хәҙерге заман логикаһы кеүек аңлатыла. Шулай уҡ «хәҙерге заман логикаһы — предмет буйынса логика, ә математика ысулы буйынса»[2] һәм шуның менән ул математиканың бер өлөшө булмаған айырым бер төр булып тора, тип раҫлана. Хәҙерге ваҡытта символик, формаль һәм математик логика йыш ҡына синоним тип ҡарала, бигерәк тә «заманса» өҫтәмә менән.
Гёделдың тулы булмаған теоремаһы арҡаһында математик логика бөтә дөйөм логик проблемаларҙы тулы хәл итеүҙе тәьмин итә алмай.
Шуға күрә фәлсәфәлә, тәбиғи тел сараларын файҙаланып, логик мәсьәләләрҙе тикшереү дауам итә, әммә бының өсөн дә идеялар һәм математик логика аппараттарын ҡулланыу талап ителә. Был уның нигеҙҙәрен тәрәнерәк асыҡларға мөмкинлек бирә. Ул шулай уҡ фәлсәфәнең ҡайһы бер төшөнсәләрен һәм проблемаларын тәрәнерәк һәм теүәлерәк анализларға һәм аңларға мөмкинлек бирә. Фәлсәфәлә бындай тикшеренеүҙәр хәҙерге заман логикаһы үҫешенә яңы этәргес бирә.
Хәҙерге философияла логик тикшеренеүҙәр уның тотош өлкәһен барлыҡҡа килтермәй, ә айырым логик-фәлсәфәүи эштәр йыйылмаһын тәшкил итә, улар, шулай булыуға ҡарамаҫтан, философик логика тип аталған бүлеккә берләшә. Рәсәй Фәндәр академияһының Яңы фәлсәфәүи энциклопедияһы фәлсәфәүи логиканың ике өлөшөн айыра: фәлсәфәүи проблемаларҙы хәҙерге заман логикаһы ярҙамында өйрәнеүсе «фәлсәфәүи логика» үҙе һәм фәлсәфә ысулдары менән логика нигеҙен өйрәнеүсе «логика фәлсәфәһе». Шул уҡ ваҡытта, тикшеренеүҙәрҙең ике төрлө йүнәлеше булһа ла, йыш ҡына береһе икенсеһенә алмаштырыла, тип раҫлана. Башҡа тикшеренеүселәр фәлсәфәүи логика аҫтында (дөрөҫөрәге, фәлсәфәүи логикалар буйынса) классик булмаған логикаларҙы аңлай, уларҙа фекерләү типтары, шулай уҡ танып белеү процесының, шул иҫәптән ике мәғәнәле принципта нигеҙләнгән классик логикаларҙа иҫәпкә алынмаған модаллектәрҙе ҡулланыуҙы талап иткән яҡтары өйрәнелә. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһының философия институтының Яңы философия энциклопедияһында фәлсәфәүи логика башта ғына модаль тип аңлатыла (классик булмаған логика йыйылмаһына инә) тип яҙылған. Шулай уҡ был энциклопедияла төрлө белгестәр фәлсәфәүи логиканы төрлөсә, киреһенсә, үҙенсә аңлай, тигән фекер әйтелә. Айырым фәнни дисциплина, уның предметы булараҡ айырылып торһа ла, ҡулланыу һәм ысулдарҙың сиктәрен асыҡтан-асыҡ билдәләп булмай.
В. А. Бочаров һәм В. И. Маркин мәғлүмәттәре буйынса, фән булараҡ логикаға айырым бер нисә төрлө логика инә. Өҫтәүенә, улар сикһеҙ күп. Был логика әйберҙәр мөнәсәбәттәренең төрлө төрҙәренә һәм анализ ысулдарына, объектив ысынбарлыҡҡа ҡараш һәм абстракцияларҙы һәм идеализацияларҙы ҡабул итеүгә нигеҙләнгән. Әммә бер ниндәй теоретик төҙөлөштәр ҙә, ниндәй генә абстракциялар һәм идеаллаштырыуҙар йыйылмаһына нигеҙләнһә лә, ысынбарлыҡты тулыһынса сағылдыра алмай — ысынбарлыҡ һәр ваҡыт теләһә ниндәй теорияларға ҡарағанда байыраҡ һәм динамик булып ҡала. Быларҙың барыһы ла яңы асылған фекерләү төрҙәрен, әйтемдәрҙе, ҡағиҙәләрҙе һәм закондарҙы башланғыс тәүшарттарҙың төрлө йыйылмалары нигеҙендә өйрәнеүгә йүнәлтелгән яңы логикаларҙың, логик теорияларҙың даими барлыҡҡа килеүенә килтерә. Шулай итеп, фән булараҡ уның үҫеше даими бара.
В. А. Бочаров фекеренсә, логикала түбәндәге төп бүлектәр айырыла: фекерләү теорияһы (дедуктив фекерләү теорияһын һәм дөрөҫ фекерләү теорияһын үҙ эсенә ала), металогика һәм логик методология.
Логикала фекерләү эшмәкәрлеген өйрәнеү семиотикала — вербаль фекерҙәрҙең тел-конструкцияларын тикшереү менән бергә бара, шул уҡ ваҡытта синтаксис аспектында — синтаксиста, семантикала — логика семантикаһында һәм прагматика логик прагматикала.