cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стравинский Игорь Фёдорович
Яңынан көйгә һалыуҙар, эшкәртеүҙәр
Стравинский бөтә тормошо дауамында үҙенең һәм сит кешеләрҙең әҫәрҙәрен (автор композицияларын, православие ҡулланған музыканы, халыҡ йырҙарын) эшкәртеү менән шөғөлләнә. Иң тәүҙә ул үҙенең элек яҙған әҫәрҙәрен яңы инструменттар менән башҡарыу өсөн эшкәртә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа уға үҙенсәлекле музыканы үҙгәртергә тура килә (уны йә ҡыҫҡарта, йә көйҙө киңәйтә, йә яңыртып көйләй), бындай осраҡтарҙа бер әҫәрҙең ике редакцияһы барлыҡҡа килә.
Бының миҫалы булып «Петрушка» балеты тора, композитор уға бер нисә тапҡыр кире ҡайта. 1911 йылда әҫәрҙең «беренсе редакцияһы», йәки «үҙенсәлекле редакцияһы» тамамлана һәм артабан төрлөсә эшкәртеүгә дусар ителә: 1921 йылда (фортепиано өсөн өс номер эшкәртелә), 1932 (скрипка һәм фортепиано өсөн «Русский танец» эшкәртелә), 1947 йылда (балеттың икенсе редакцияһы барлыҡҡа килә), 1947 йылда (симфоник оркестр өсөн сюита), 1965 йылда (балеттың өсөнсө редакцияһы булдырыла).
Стравинскийҙың ҡайһы бер эшкәртеүҙәре парадоксҡа әйләнә. Мәҫәлән, иҫке славян телендә яҙылған «Отче наш» (1926), «Символ веры» (1932) һәм «Богородице Дево радуйся» (1932) православие ҡануни текстары 1949 йылда композитор тарафынан латин телендәге Pater noster, Credo һәм Ave Maria католик ҡануни текстары менән алмаштырыла, рус стилендә яҙылған музыкаһы бөтөнләй үҙгәрешһеҙ көйөнсә ҡала.
Башҡа композиторҙарҙың яҙмалары һәм халыҡ йырҙарын да Стравинский ирекле эшкәртә — мәҫәлән, (Гуго Вольфтың рухи йырҙарын, Карло Джезуальдоның мадригалдарын, рус халыҡ йыры «Дубинушка»ны), ә ДЖ. Б. Пергозизи музыкаһына («Пульчинелла»ны, П. И. Чайковскийҙың «Поцелуй феи» әҫәрҙәрен авторҙарынан айырмалы үҙгәртә.
Адрестары
Нью-Йоркта:
Хәтер
Уның хөрмәтенә почта маркалары һәм тәңкәләр сығарылған, улар араһында — 150 һум номиналлы платина тәңкәне Рәсәй Банкы (1993) сығарған; Меркурийҙағы кратер һәм астероид 4382 Стравинский (Stravinsky 4382) исемен йөрөтә. Лозаннала уның исемендәге аллея бар, Амстердамда — урам (й.), Ломоносовта — майҙан бар. Ломоносовта һәм Монтрела музыка мәктәптәре уның хөрмәтенә аталған. Париждағы Жорж Помпиду Үҙәгендәге шул уҡ исемдәге майҙанда Стравинский фонтаны бар. 2019 йылда Киевтың Лютеран урамында Стравинскийҙың барельефы менән мемориаль таҡтаташ асыла.
«Аэрофлот — Рәсәй авиалиниялары» компанияһының теркәү номеры VP-BDO булған А-319 самолеты Стравинскийҙың исемен йөрөтә.
Игорь Стравинскийҙың иң беренсе музейы Украинаның Устилуга (Волынь өлкәһе) ҡалаһында 1990 йылда асыла. 1994 йылдан алып Волынь ҡалаһында Стравинский исемендәге музыкаль фестиваль уҙғарыла.
Стравинскийҙың «Весна священная» әҫәре «Вояджера»ның Алтын пластинкаһында яҙылған.
Казарна
Казарна — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колышлей йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро Таловка
Сухая Таловка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское (Ерусланский залив) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гонио ҡәлғәһе
Гонио ҡәлғәһе - (Крепость Гонио, абх. Аҧсартәи абааш. გონიოს ციხე, боронғоса Апсаре, Апсара йәки Аспарунт)  Рим империяһының  Аджариялағы форпосы булған.
Географияһы
Гонио ҡәлғәһе Ҡара диңгеҙ ярында, Батумиҙан 15 км көньяҡтараҡ, Чорохи йылғаһы тамағында төҙөлгән. Ауыл Төркиә сигенән 5 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан.
Этимологияһы
Ҡәлғәнең абхазса атамаһы Аҧсартәи абааш был халыҡтың үҙатамаһынан килеп сыҡҡан - "аҧс`ар", йәғни абхаздар
Тарихынан
Ҡәлғә атамаһын тәүге тапҡыр Кесе Плиний телгә алған ( б.э.т. I быуат).
Беҙҙең эраның II быуатында иһә ул Колхидалағы бик яҡшы нығытылған ҡала булған инде. Һуңғараҡ Византия йоғонтоһона эләгә.
«Гонио» атамаһы тәүге тапҡыр XIV быуатта трапезунд тарихсыһы Михаил Панарет тарафынан телгә алына. Күпмелер ваҡыт бында Генуя сауҙаһы үткәрелгән урын була.
1547 йылда Гонио Оттоман империяһының өлөшөнә әүерелә, был 1878 йылға тиклем дауам итә. Тап шул йылда Сан-Стефано килешеүенән һуң Аджария Рәсәй империяһы составына инә.
Ҡала шулай уҡ театры һәм ипподромы менән билдәле. Бынан тыш ҡәлғәлә билдәле ун ике апостолдың береһе Матфий Апостол ерләнгән булыуы ихтимал тип һанала, әммә грузин хөкүмәте уның ҡәбере янында ҡаҙыныу эштәре алып барыуҙы тыя. Мәгәр Рим осорона ҡараған башҡа урындарҙа ҡаҙыныу үткәрелә.
Гониоға хәҙерге ваҡытта туристар ағымы артҡандан-арта. Тбилисиҙа йәшәүселәр йәй көндәрендә Батумиҙыҡына ҡарағанда таҙараҡ тип һаналған ҡомлоҡтарҙа ҡыҙынырға ярата (Батуми ҡәлғәнән 15 км төньяҡтараҡ урынлашҡан).
Оло Ҡалпаҡ ҡаяһы
Оло Ҡалпаҡ — һыуҙан сығып торған текә ҡая. Иглин районындағы Ағиҙел йылғаһының уң ярында, Охлебинин ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан бер саҡрым ярым алыҫлыҡта ята. Яҡында Охлебинин гипс мәмерйәһе һәм Охлебинин археология комплексы урынлашҡан. Кесе Ҡалпаҡ ҡаяһы менән бергә Охлебинин ҡаяларына — Ҡалпаҡтарға ҡарай.
Тасуирламаһы
Ҡая түбәһе йылға өҫтөндә 120 м бейеклектәге ҙур таш менән тамамлана. Текә ярлау Ағиҙел йылғаһы буйлап ҡаялы кристалл тоҡомдарҙы яланғасландыра, ҡая ҡатламында ҡалынлығы яҡынса 30 м булған ангидриттар ята. Улар өҫтөндә — аҡ һәм аҡһыл һоро балсыҡ; геологик планда —  Пермь системаһының Көңгөр ярусы Ирән свитаһы ултырмаларының карбонатлы-сульфатлы литофацион комплексының тәбиғи киҫелеше. Ҡаялы яланғаслыҡтар Рязань-Охлебинин валына тура килә. Ҡая доломит ҡатламдарынан торған гипс һәм ангидриттарҙан тора, уларҙа төрлө брахиоподтар табылған.
Битләүҙәрҙә ныҡ ел, ҡыуышлыҡтар күренә, ярыҡтар бар.Ҡая түбәһе үҫемлектәр донъяһынан мәхрүм. Ҡаяның дауамы булып торған арҡала зәғиф имән ағастары үҫә. Ярыҡтарҙа ваҡ япраҡлы йүкә ағастары, йомшартыусы өҫпейелек һәм селек осрай. Ҡая эргәһендәге ҡылғанлы-төрлө үләнле далала кәрлә дала сейәһе таралған, үлән япмаһы еҫле балтырғандан, һырылыусан аҡтамырҙан, мәтрүшкәнән, ер еләгенән һ.б. ғибәрәт. Оло Ҡалпаҡты ике яҡтан сикләгән йырындар ваҡ ағастар менән, йырындарҙың тышҡы ҡаштары сәтләүек ағасы, муйыл, балан менән ҡапланған. Майҙандың күп өлөшөндә йәш имән, ҡарама, йүкә, йыланан торған ҡатнаш урмандар һәм ҡаурый ҡылғанлы ҡоро болондарҙың ҙур булмаған участкалары таралған. Түбәндәрәк битләү буйлап таҙа йүкәлек участкалары бар. Урмандарҙа һирәк осраған реликт үҫемлек — өсҡалаҡ күксин осрай.
Статус
Оло Ҡалпаҡ ҡаяһы ғилми, уҡыу, тәбиғәтте һаҡлау һәм рекреацион әһәмиәткә эйә булған төбәк тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора
Мозжерин Василий Иванович
Мозжерин Василий Иванович  (12 июль 1926 йыл — 20 апрель 2008 йыл) — ғалим-ветеринар врач, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), ветеринария фәндәре докторы (1976), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), СССР‑ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1970). «Почёт Билдәһе» (1971) һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Василий Иванович Мозжерин 1926 йылдың 12 июлендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Ишембәт ауылында тыуған.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡый. 1941—42 йылдарҙа Нуриман районында ветеринар фельдшер, 1947 йылдан — Оло Тәләк районында, 1948—51 йылдарҙа Нуриман районының ветеринар дауаханаһында ветеринар табип булып эшләй.
1956 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡытыусы булып эшләй. 1970—94 йылдарҙа институттың зоогигиена, эпизоотология һәм ветеринария нигеҙҙәре кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1987—89 йылдарҙа ветеринария факультеты деканы була. 1997 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институында лаборатория мөдире, 1998 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Мозжерин яһалма аэроионлаштырыуҙың сусҡалар организмына биологик йоғонтоһон тикшерә һәм аэроионлаштырыуҙы Башҡортостандың фермаларында һәм малсылыҡ комплекстарында («Ҡарлыман» һәм «Рощинский» совхоздары) ҡулланыуға индерә.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була (1991), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ауыл хужалығы фәндәре бүлексәһендә (секторында) тора.
Иҫке Яҡшый
Иҫке Яҡшый (Староякшеево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 528 кеше. Почта индексы — 452980, ОКАТО коды — 80208831002.
Халыҡ риәүәйәттәре
Яҡшый ауылы халҡы әүәлдән бик уңған халыҡ. Шуға күрә улар тураһында: «Яҡшый кешеһе йоҡлағанда уның бер күҙе генә йоҡлай, икенсеһе һаҡта тора»,- тиҙәр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Камы-Шор
Камы-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 546 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Котова Надежда Наумовна
Надежда Наумовна Котова (1926 йыл — 1980 йыл) — ауыл хужалығында совет алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Надежда Наумовна Котова 1926 йылда Смоленск өлкәһе Ярцевский районының Маковье ауылында крәҫтиән ғаиләһендә  тыуған.
1930-сы йылдар башында ата-әсәһе менән бергә Алтай крайының Красногорский районына күсеп китә. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1942 йылдан. Надежда Наумова хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, эҙмә-эҙлекле вазифалар  биләй — төрлө эштәрҙә эшләй, тракторсы  һәм «Алтай йондоҙо» колхозында механизатор була.
1951 йылдан — «Алтай таңы» колхозында һауынсы, 1961 йылдан — Красногорский районының «Пильненский» совхозында Н. Н. Котова районда  беренсе булып миллион килограмм һөт һауып ала. 1961 йылдан 1965 йылға тиклем уның ҡарамағындағы һыйырҙарҙың продуктлылығы 2670 килограмдан алып 3362 килограмға тиклем арта.
СССР Юғары Советы Президиумының  1966 йылдың  22 мартындағы указы  «Малсылыҡты үҫтереүҙә һәм һөт етештереүҙе арттырыуҙа ирешкән уңыштары өсөн» Надежда Наумовна  Котоваға Ленин ордены менән  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы  тапшырылып,   Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Төп эшмәкәрлегенән тыш Н. Н.Котова халыҡ депутаттарының Алтай крайы һәм Красногорск район советтары депутаты һәм партия район комитеты  ағзаһы итеп һайлана.
Кютахья
Кюта́хья (KütahyaKütahya, ) — хәҙерге Төркиә территорияһындағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. Халҡы — 170 000 кеше (2004 йыл). Шул исемдәге провинцияның баш ҡалаһы.
1912 йылда бында 106 176 төрөк, 6800 грек, 3307 әрмән йәшәгән
Ҡалала һәйкәлдәр бик күп, улар араһында — замок, мәсеттәр, мәҙрәсә, мунсалар, мавзолеҙар, шәхси йорттар.
Водолейка
Водолейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/315/14/8 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Кютахья
Тарихы
Кютахьяға антик гректар нигеҙ һала (бәлки, боронғо грек ҡәбиләһе ионийҙарҙыр), фригийҙар булыуы ла ихтимал. Беҙҙең эраға тиклем 334 йылда ҡаланы Искәндәр Зөлҡәрнәй (Александр Македонский) баҫып ала һәм Котеон (Kotiaeon) исемен ҡуша.
Водолейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Кютахья
Тарихы
Иоанна Малалы мәғлүмәттәре буйынса, Феодосия II батша булған осорҙа (408—450), 443 йылда, Кютахьяның епискобы итеп Кир Панопольский ҡуйыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: унан алдағы дүрт епископты халыҡ үлтерә.
Водолейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кютахья
Тарихы
1078 йылда Кютахьяны төрөк-һалйоттар баҫып ала, әммә 1097 йылдар тирәһендә ҡала кире Византия составына ҡайтарыла. Төрөктәрҙе византиялылар әллә ни алыҫҡа ҡыумай, шуға ла 1159 йылда Киликияға яһаған хәрби походынан ҡайтып килгән Мануил Комнин армияһына һалйоттар һөжүм итә. Мириокефаль хакимлыҡ иткән осорҙа, в 1176 йылда, гректарҙың еңелеүе төбәктә һалйоттарҙың күбәйеүенә килтерә. 1182 йылда мосолмандар византиялыларҙы ҡаланан бөтөнләй ҡыҫырыҡлап сығара. 1300 йылда Кютахья Гермиян курд бейлегенең баш ҡалаһына әйләнә. 1428 йылда ҡаланы төрөк-ғосманлылар баҫып ала. XVI быуатта керамика изделиеларын етештереү һәм ағасҡа ырып һүрәт төшөрөү буйынса Кютахья Изникҡа (Никея) конкурент була.
1850—1851 йылдарҙа Кютахьяға венгр диктатор-эмигранты Лайош Кошут һөргөнгә ебәрелә.
Ғосман империяһы осоронда геноцид осоронда әрмән общинаһы (рәсми ғосман мәғлүмәттәре буйынса 4 мең тирәһе кеше) ҡаланан ҡыуылмаған берҙән бер община була.
1921 йылда Икенсе Грек-төрөк һуғышының иң ҙур алышы тап ошо ҡала территорияһында була, был һуғышта грек армияһы еңә һәм гректар ҡалаға ҡайтып тула. Ә 1922 йылда Думлупынар етәкселегендә төрөктәр еңеү яулай, уның хөрмәтенә ҡалланан әллә ни алыҫ булмаған урынға һәйкәл дә ҡуйылған.
Савуй-Пеу
Савуй-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сюзде-Елга
Сюзде-Елга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Германияның берҙәм социалистик партияһы
Германия социалистик берҙәм партияһы (СЕПГ) (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, SED) — 1946—1990 йылдарҙа Германияла (Германияның көнбайыш ерҙәрендә — 1946—1948 йылдарҙа) социалистик марксистик-ленинсы партияһы.
Германия Демократик Республикаһында 1949 йылдың октябренән мартында 1990 йылдың мартына тиклем идара итеүсе партия булып тора. 1990 йылдың февралендә Демократик социализм партияһы тип үҙгәртелә.
Германия Коммунистар партияһын тергеҙеү (1945—1946)
1945 йылдың 10 июнендә Германияла Совет хәрби хакимиәтенең Баш начальнигы бойороғо менән фашистик булмаған сәйәси партиялар рөхсәт ителә, һөҙөмтәлә Германия Коммунистар партияһы (КПГ) һәм Германияның Социал-демократик партияһы (СДПГ) ойошторола, анығыраҡ әйткәндә, был партияларҙың дөйөм герман органдары түгел, ә ер, район, община һәм кантон идаралары һәм үҙәк комитеттары булдырыла. 1946 йылдың апреленә СДПГ һәм КПГ-ның зона съездары тәғәйенләнә, уларҙа был партияларҙы берләштереү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Германия Коммунистар партияһын һәм Германия социал-демократик партияларын берләштереү (1946—1948)
1946 йылдың 21 апрелендә Германияның Коммунистар партияһы һәм Германияның Социал-демократик партияһы Германия социалистик берҙәм партияһына берләшә. Советтың ойоштороу съезы «Германияның социалистик берҙәм партияһы принциптары һәм маҡсаттары» программа документын ҡабул итте, ул СДПГ программаһынан һулыраҡ булһа ла, КПГ программаһына ҡарағанда уртасараҡ ине. Документ фашизм һәм милитаризм ҡалдыҡтарын тамырынан бөтөрөүҙе һәм хәрби енәйәтселәрҙе язаға тарттырыуҙы, һуғыштан һуңғы емереклекте бөтөрөүҙе, йәмәғәт тормошон төрлө яҡлап демократлаштырыуҙы, төп етештереү сараларын капиталлаштырыуҙы һәм национализациялауҙы, берҙәм демократик Германия булдырыу өсөн көрәште күҙ уңында тота. Документта киләсәккә перспектива сифатында социализм ҡоролошо яҙылған. Партияның һәм бөтә ер, район һәм кантон ассоциацияларының икешәр рәйесе, бөтә партия, ер, район һәм кантон идаралары, үҙәк, ер, район һәм кантон секретариаттары тигеҙ һанда коммунистарҙан һәм социал-демократтарҙан торорға тейеш була. Совет рәйестәштәре итеп КПГ Рәйесе Вильгельм Пик һәм СДПГ Рәйесе Отто Гротеволь һайлана Шул уҡ йылдың майында башҡа оккупация зоналарында СДПГ съезы уҙҙы, унда Германия берҙәмлеген тергеҙеүгә тиклем берләшмәҫкә ҡарар ителде, шуға күрә СДПГ-ның көнбайыш ер ассоциациялары СЕПГ инмәне, ә оккупацияланған көнбайыш зоналарҙа СЕПГ ер ассоциациялары тип танылды
1946 йылда оккупация зонаһындағы төбәк һайлауҙарҙа СЕПГ, беренсе урынды биләп, 50 процентҡа яҡын тауыш йыйған, әммә Берлиндағы муниципаль һайлауҙарҙа был ойошма 20 процент ҡатнашып, ХДС-тан бер аҙ ҡалышып, өсөнсө урын алған. Һөҙөмтәлә Совет ағзалары 5 төбәк премьер-министры араһынан 4-е СЕПГ ағзаһы була (Саксония-Анхальтта, һайлауҙарҙа еңеүгә ҡарамаҫтан, хөкүмәттә либерал етәкселек итте). СЕПГ-ның икенсе съезында Берләшкән иҡтисадтың Иҡтисади советын ойоштороуға, партия һәм ер хөкүмәттәре вәкилдәренең кәңәшмәһен саҡырыуға, уларҙың ваҡытлыса хөкүмәт булдырыуына һәм Германия милли йыйылышына һайлауҙар үткәреүгә, киреһенсә булғанда — Германиялағы дәүләт ҡоролошо тураһындағы мәсьәләне референдумға сығарыуға ҡаршы сыҡты Шуға ҡарамаҫтан, 1948 йылда көнбайыш оккупация зоналарында СЕПГ төбәк ойошмалары Германия Коммунистар партияһын барлыҡҡа килтерә. Берҙәмлек һәм ғәҙел тыныслыҡ өсөн халыҡ хәрәкәте (НДЕСМ) ойошторолғандан һуң, Совет ағзалары уның эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. НДЕСМ-дың икенсе съезында, уның рәйесе итеп Вильгельм Пик һайланған координация органы сиктәрендә, Конституция комитеты ойошторола, уның бурысы — бөтә халыҡ тарафынан Конституцияны тикшереүҙе үткәреү була, ә уның рәйесе итеп Отто Гротеволь тәғәйенләнә.
Германия социалистик берҙәм партияһын большевиклаштырыу (1948—1962)
1949 йылдың 7 октябрендә Германия Демократик Республикаһының Ваҡытлы хөкүмәтенә СЕПГ рәйесе Отто Гротеволь етәкселек итә, президент итеп СЕПГ икенсе рәйесе — Вильгельм Пик һайлана. 1950 йылда СЕПГ етәкселеге алмашына. Марксизм-ленинизм партия идеологияһы тип иғлан ителә. Идара Үҙәк комитет тип үҙгәртелә, Үҙәк комитеттың Генераль секретары вазифаһы индерелә, Вальтер Ульбрихт ошо вазифаға тәғәйенләнә (шулай уҡ ер, район һәм урындағы идаралыҡтары ер, район һәм урындағы комитеттарҙың ер, район һәм урындағы комитеттарының беренсе секретарҙары вазифаһына үҙгәртелә). Шул уҡ йылда СЕПГ Милли демократик Германия фронтының коллектив ағзаһы була. Ул 1950 йылда Германияның көнсығыш ерҙәрендә парламент һайлауҙарынан башлап 1990 йылға тиклем берҙәм (һәм берҙән-бер) кандидаттар исемлеген тәҡдим итә, шул уҡ ваҡытта был исемлектә СЕПГ квотаһы 400 кандидаттан 110-нан 127-гә тиклем, 1968 йылдан 500-ҙән — 127-гә тиклем була. 1950 йылда Көнсығыш Германияның даими хөкүмәте премьер-министры булып Гротеволь ҡала, һәм уның артабанғы хөкүмәт башлыҡтарының һәр береһе 1990 йылға тиклем Германия социалистик берҙәм партияһы лидерҙары иҫәбенә инә. 1954 йылда СЕПГ рәйесе вазифалары бөтөрөлә, Вильгельм Пик һәм Отто Гротеволь — СЕПГ Үҙәк Комитеты Сәйәси бюроһының ябай ағзаһы, ә Вильгельм Пик үлгәндән һуң 1960 йылда Президент вазифаһын Дәүләт Советы алмаштыра, уның рәйесе итеп Вальтер Ульбрихт тәғәйенләнә. 1952 йылда үткән СЕПГ II конференцияһында социаль-иҡтисади программа үҙгәртелә — сәнәғәтте национализациялауға һәм ауыл хужалығын кооперациялауға йүнәлеш алына. 1952 йылда СЕПГ етәкселегендә ерҙәр бөтөрөлә һәм уларҙың урынына округтар ойошторола, предприятиеларҙың күбеһе национализациялана һәм ауыл хужалығы кооперативтары ойошторола
1962—1989 йылдарҙа Германия социалистик берҙәм партияһы (СЕПГ)
1962 йылда Берлиндың көнбайыш округтарының округ ойошмалары Германия социалистик берҙәм партияһына бойондороҡло булмаған Көнбайыш Берлиндың социалистик берҙәм партияһы (СЕПЗБ) тип үҙгәртелә. 1964 йылда, Отто Гротеволь ауырып китеү сәбәпле, уның урынына премьер-министр итеп Вилли Штоф тәғәйенләнә. 1971 йылда отставкаға киткән Вальтер Ульбрихт урынына Эрих Хонеккер һайлана, өҫтәүенә Ульбрихт Дәүләт Советы рәйесе вазифаһын һаҡлап ҡала. 1973 йылда Ульбрихт вафат була, Дәүләт советы рәйесе — Вилли Штоф, Министрҙар советы рәйесе — Штофтың элекке урынбаҫары Хорст Зиндерман. 1976 йылда Вилли Штоф йәнә премьер-министр вазифаһын биләй, Зиндерман — парламент спикеры, Хонеккер Дәүләт Советы Рәйесе була.
Германия социалистик берҙәм партияһын үҙгәртеп ҡороу (1989—1990)
1989 йылдың 18 октябрендә Үҙәк Комитетының IX пленумында Эрих Хонеккер (шулай уҡ Хонеккерҙың урынбаҫары Гюнтер Миттаг һәм партия идеологы Иоахим Герман политбюро ағзалары һәм Үҙәк Комитет секретарҙары) вазифаларынан бушатыла. СЕПГ Үҙәк комитетының яңы генераль секретары һәм Дәүләт советы рәйесе итеп Эгон Кренц тәғәйенләнә, ул ситуацияны контролдә тота алмай һәм ай ярымдан шулай уҡ отставкаға китә. 1989 йылдың декабрендә Германия социалистик берҙәм партияһында етәкселек үҙгәртелә. Үҙәк комитет Идара тип үҙгәртелә, Үҙәк комитеттың Генераль секретары Рәйес вазифаһына (шулай уҡ ер, район һәм урындағы комитеттар ер, район һәм урындағы идаралыҡтары, ер, район һәм урындағы комитеттарҙың беренсе секретарҙары вазифалары ла) үҙгәртелә. Грегор Гизи Рәйес итеп һайлана. СЕПГ Германия социалистик берҙәм партияһы — Демократик социализм партияһы тип (СЕПГ-ПДС), ә 1990 йылдың 4 февралендә Демократик социализм партияһы тип үҙгәртелә. Демократик социализм — партия идеологияһы. Э. Хонеккер етәкселегендәге большевиктар ҡанаты вәкилдәре өлөшләтә СЕПГ-нан сығарыла төшөп ҡала йә үҙҙәре сыға һәм Германияның Коммунистар партияһын ойоштора, ә СЕПГ-ның уртасыл большевиктар ҡанаты һуңыраҡ Коммунистар платформаһын ойоштора. СЕПГ-ПДС етәкселегендә парламент 1989 йылда «кандидаттарҙың берҙәм исемлеген» бөтөрә. -->
ГДР Социал-демократик партияһы (СДП) менән ыҙанланыуы (1990)
1989 йылда Германияның Милли фронтынан христиан-демократик союзы һәм Либераль-демократик партияһы сыҡты, һәм Германияның Социал-демократик партияһы ойошторолдо. 1989 йылғы парламент һайлауҙары һөҙөмтәһендә ПДС 16,4 % ала һәм өсөнсө урынға сыға, Көнсығыш Берлиндың ҡала вәкәләтле йыйылышына һайлауҙарҙа 30 % ала һәм, көнсығыш ерҙәре ландтагында ни бары 10%-тан алып 15 % ҡына өҫтәй, өсөнсө урын (Саксония-Анхальтта 4-се урын) ала. Берлиндың Депутаттар палатаһына һайлауҙа — 9 % йыя, өсөнсө урынды биләй, ләкин Бундестагта һайлауҙа — ни бары 2,5 % йыйып, бишенсе урынды биләй. ПДС Германия Федератив Республикаһы яғынан ГДР-ҙың йотолоуына ҡаршы була һәм был ике дәүләтте берләштергән конфедерация төҙөү өсөн сығыш яһай.
Ойоштороу структураһы
СЕПГ округ ойошмаларынан (bezirksorganisation) (1952 йылға тиклем — ер ойошмаларынан (landesorganisation)), округҡа тиклемге ойошмалар район ойошмаларынан (kreisorganisation) тора, шундай уҡ район ойошмалары беренсел ойошмаларҙан (grundorganisation) торған, эре беренсел ойошмалар цех ойошмаларына (abteilungsorganisation), эре цех ойошмалары — партия төркөмдәренә (parteigruppe) бүленә алған.
Партияның юғары органы — съезд (Parteitag), съездар араһында — Үҙәк комитет (Zentralkomitee) (1950 йылға тиклем — Партия идараһы (Parteivorstand)), башҡарма органдар — Үҙәк комитеттың Сәйәси бюроһы (Politisches Büro des Zentralkomitees) (1950 йылға тиклем — Партия идараһының Сәйәси бюроһы (Politisches Büro des Parteivorstandes)) һәм Үҙәк комитет Секретариаты (Sekretariat des Zentralkomitees) (1950 йылға тиклем — Үҙәк Секретариат (Zentralsekretariat)), юғары вазифаға эйә — Үҙәк комитеттың Генераль секретары (Generalsekretär des Zentralkomitees) (1954 йылға тиклем — Үҙәк комитеттың Беренсе секретары (Erste Sekretär des Zentralkomitees) һәм Партия рәйесе (Parteivorsitzender)), контроль орган — партия контроленең Үҙәк комиссияһы (Zentrale parteikontrollkommission) (1950 йылға тиклем — Үҙәк арбитраж комиссияһы (Zentrale schiedskommission)), ревизия органы — Үҙәк ревизия комиссияһы (Zentrale Revisionskommission). Округ ойошмалары округтарға тап килгән, 1952 йылда булдырылған, ер ойошмаларын алмаштырған
Округ ойошмаһының юғары органы — округ конференцияһы (Bezirksdelegiertenkonferenz), округ конференциялары араһында — округ комитеты (Bezirksleitung), округ ойошмаһының башҡарма органы — округ комитетының секретариаты (Sekretariat der Bezirksleitung), округ ойошмаһының юғары вазифалы кешеһе — округ комитетының беренсе секретары (Erste sekretär der Bezirksleitung), округ ойошмаһының контроль органы — партия контроленең округ комиссияһы (Bezirksparteikontrollkommission), округ ойошмаһының ревизия органы — округ ревизия комиссияһы (Bezirksrevisionskommision).
1952 йылға тиклем округ ойошмалары урынына ерҙәргә тап килгән ер ойошмалары (landesorganisation) була.
Ер ойошмаһының юғары органы — ер конференцияһы (Landesdelegiertenkonferenz), ер конференциялары араһында — ер комитеты (Landesleitung) (1950 йылға тиклем — ер идараһы (Landesvorstand)), ер ойошмаһының башҡарма органы — ер комитеты секретариаты (Sekretariat der Landesleitung) (1950 йылға тиклем — ер идараһы секретариаты (Sekretariat des Landesvorstandes)), ер ойошмаһының юғары вазифалы кешеһе — ер комитетының беренсе секретары (Erste Sekretär der Landesleitung) (1950 йылға тиклем — ер рәйесе (Landesvorsitzende)), ер ойошмаһының контроль органы — партия контроленең ер комиссияһы (Landesparteikontrollkommission) (1950 йылға тиклем — ер арбитраж комиссиялары (Landesschiedskommission))
Район ойошмалары райондарға, ҡала райондарына һәм Берлиндың округтарына тап килгән.
Район ойошмаһының юғары органы — район конференцияһы (Kreisdelegiertenkonferenz), район конференциялары араһында — район комитеты (Kreisleitung) (1950 йылға тиклем — район идараһы (Kreisvorstand)), район ойошмаһының башҡарма органы — район комитеты секретариаты (Sekretariat der Kreisleitung) (1950 йылға тиклем — район идараһы секретариаты (Sekretariat der Kreisvorstand)), район ойошмаһының юғры вазифа биләгән кешеһе — район комитетының беренсе секретары (Erster Sekretär der Kreisleitung) (1952 йылға тиклем — район рәйесе (Kreisvorsotzender)), район ойошмаһының контроль органы — партия контроленең район комиссияһы (Kreisparteikontrollkommission) (1950 йылға тиклем — район арбитраж комиссияһы (Kreisschiedskommission)), район ойошмаһының ревизия органы — район ревизия комиссияһы (Kreisrevisionskommision),
Урындағы партия ойошмалары (ortsparteiorganisation) йәки урындағы төркөмдәр (ortsgruppe) ҡалаларға һәм общиналарға тура килгән. Бер нисә беренсел ойошмалар теләге буйынса булдырылырға мөмкин булған.
Урындағы партия ойошмаһының юғары органы — урындағы конференция (ortsdelegiertenkonferenz), урындағы конференциялар араһында — урындағы партия комитеты (ortsparteileitung) (1950 йылға тиклем — урындағы төркөмдәрҙең идаралыҡтары (ortsvorstand)), урындағы партия ойошмаһының юғары вазифалы кешеһе — урындағы партия комитеты секретары (sekretaer der ortsparteileitung) (1950 йылға тиклем — урындағы төркөмдәр рәйестәре (ortsvorsitzender).
Район (ҡалаларҙа) ойошмалары ҡала райондарына тап килгән. 1950-се йылдарҙың беренсе яртыһында булдырылғандар.
Район (ҡалала) ойошмаһының юғары органы — район (ҡалала) конференцияһы (Stadtbezirksdelegiertenkonferenz), ҡала райондары конференциялары араһында — район (ҡалала) комитеты (Stadtbezirksleitung), район (ҡалала) ойошмаһының башҡарма органы — район (ҡалала) комитеты секретариаты (Sekretariat der Stadtbezirksleitung), район (ҡалала) ойошмаһының юғары вазифалы кешеһе — район (ҡалала) комитетының беренсе секретары (Erster Sekretär der Stadtbezirksleitung), район (ҡалала) ойошмаһының контроль органы — район (ҡалала) партия контроле комиссияһы, район (ҡалала) ойошмаһының ревизия органы — район (ҡалала) ревизия комиссиялары (Stadtbezirksrevisionskommision).
Беренсел ойошмалар өс төр: эш урыны буйынса — производство партия ойошмалары (betriebsparteiorganisation) (1950 йылға тиклем — производство төркөмдәре (betriebsgruppe)), йәшәү урыны буйынса — торлаҡ партия ойошмалары (wohngenietsparteiorganisation) (1950 йылға тиклем — торлаҡ йорттарҙағы төркөмдәр (wohngebietsgruppe)) һәм уҡыу урыны буйынса — уҡыу йорто партия ойошмалары (hochschulparteiorganisation) (1950 йылға тиклем — уҡыу төркөмдәре (hochschulgruppe)), шул иҫәптән торлаҡ буйынса беренсел ойошмалар эш урыны буйынса ойошмаларға ҡарағанда күпкә һирәк булдырылған.
Торлаҡ партия ойошмалары (СССР-ҙағы йорт идаралыҡтары һәм урам комитеттарына оҡшаш) урындар өлөшөнә тап килгән. Торлаҡ партия ойошмаларына үҙшөғөл менән мәшғүлдәр һәм хосуси милексе крәҫтиәндәр генә ҡараған. 1952 йылға тиклем ауыл ерендә беренсел ойошмаларҙың өҫтөнлөклө тибы булып торған. 1952 йылда ауыл хужалығы кооперативтарын ойоштороу башланғандан алып шул кооперативтарҙың производство партия ойошмалары менән алмаштырыла башлай.
Уҡыу йорттары партия ойошмалары университеттарға, институттарға, юғары мәктәптәргә һәм махсус мәктәптәргә высшим тап килгән. Уҡыу йорттары партия ойошмаларына СЕПГ ағзалары булған студенттар һәм махсус мәктәп уҡыусылары ғына ҡараған.
Беренсел ойошманың юғары органы — дөйөм йыйылыш (mitgliederversammlung), дөйөм йыйылыштар араһында — беренсел ойошма комитеты (grundorganisationleitung) (1950 йылға тиклем төркөм идаралығы (gruppenvorstand)), юғары вазифаға эйә — беренсел ойошманың секретары (sekretaer der grundorganisation) (1972 йылға тиклем — беренсел ойошма комитетының секретары, 1950 йылға тиклем — төркөм рәйесе). 1950-се йылдарҙан ойошторола башлаған. Цех партия ойошмаһының юғары органы — дөйөм йыйылыш, дөйөм йыйылыштар араһында — цех партия комитеты (Abteilungsparteileitung), юғары вазифалы кеше — цех партия ойошмаһының секретары (Sekretär der abteilungsparteiorganisation).
Ирекле немец йәштәре союзы (FDJ) — СЕПГ партияһының йәштәр ойошмаһы, уның составында Германия Коммунистар партияһы лидеры Эрнст Тельман исемен йөрөткән балалар пионер ойошмаһы ла була. Совет Комсомолы һәм В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз пионер ойошмаһына оҡшаған ике ойошма ла Көнсығыш Германия территорияһында дөйөм дәүләт кимәлендә төҙөлгән иң күп кешене йәлеп иткән ойошма булған. Көнсығыш Германияла Германия социал-демократик партияһының йәштәр ҡанаты Юзос һәм Германия йәштәренең коммунистик союзы (KJVD) тергеҙелмәгән һәм Көнбайыш Германия территорияһында ғына хәрәкәт иткән. 1990 йылда партия таратылғандан һуң, уның FDJ йәштәр ойошмаһы "Йәш иптәштәрҙең эшсе ойошмаһы"н (Arbeitsgemeinschaft Junge GenossInnen, AGJG) булдыра.
СЕПГ-ның ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы — Германия ҡатын-ҡыҙҙарының демократик союзы. Антифашистик ҡатын-ҡыҙҙар комитеттары нигеҙендә ойошторолған, 1989 йылда СЕПГ менән хеҙмәттәшлеген туҡтата.
Үҫешкә ынтылған илдәргә ярҙамды көйләүсе ГДР хеҙмәттәшлек комитеты партияның туранан-тура идаралығы аҫтында була.
«ГДР-ҙың мәҙәни союзы» ижади интеллигенция берләшмәһе һәм СССР менән халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ойошмаһы — «Герман-совет дуҫлығы йәмғиәте» шулай уҡ СЕПГ дуҫтары була.
Үҙәк органы — «Neues Deutschland» гәзите, теоретик органы — «Айнхайт» («Einheit») журналы, партия төҙөлөшө мәсьәләләре буйынса журнал — «Нойер вег» («Neuer Weg»).
Карл Маркс исемендәге Юғары партия мәктәбе партия функционерҙарын әҙерләү эше менән шөғөлләнгән, округ партия мәктәптәре (Bezirksparteischule) (1952 йылға тиклем ер партия мәктәптәре (Landesparteischule)) һәм район партия мәктәптәре (Kreisparteischule). 1959 йылдан 1990 йылға тиклем партия Үҙәк комитетының штаб-фатиры «СЕПГ» Үҙәк комитеты элекке Рейхсбанк бинаһында, Берлиндың Митте районында урынлашҡан.
Көнбайыш Берлиндың социалистик берҙәм партияһы
1962 йылдың ноябрендә СЕПГ-ның Берлин ҡала партия ойошмаһы көнбайыш Берлин һәм көнсығыш Берлин тармаҡтарына бүленә, ә 1969 йылдың 15 февралендә көнбайыш Берлин тармағы Көнбайыш Берлиндың Социалистик берҙәм партияһы (СЕПЗБ, Sozialistische Einheitspartei Westberlins, SEW) тип үҙгәртеп ҡорола. 1993 йылда ул «Социалистик инициатива» (Sozialistische Initiative)тип атала башлай һәм 1993 йылда тарҡала, күпселеге Демократик союз партияһына (ПДС) ҡушыла. Йәштәр ойошмаһы — Көнбайыш Берлиндың ирекле герман йәштәре (ССНМЗБ, Freie Deutsche Jugend Westberlins, FDJW).
Ойоштороу структураһы
Көнбайыш Берлиндың Социалистик берҙәм партияһы (СЕПЗБ) район ойошмаларынан (kreisorganisation) тора, һәр округтан берәр, беренсел ойошмаларҙан (grundorganisation) район ойошмалары берләшә.
Партия съезы (Parteitag) юғары орган булып тора, башҡарма орган — Партия идаралығы (Parteivorstand), ултырыштар араһында — Партия идараһы бюроһы (Büros des Parteivorstandes), юғары вазифалы высшим етәксе — Партия Рәйесе (Parteivorsizender), ағымдағы эште алып барыусы орган — партия идараһы Секретариаты (Sekretariats des Parteivorstandes), юғары контроль орган — Арбитраж комиссия (Schiedskommission), юғары ревизия органы — ревизия комиссияһы (Revisionskommission).
Район ойошмаларының юғары органдары — район конференциялары (kreisdelegiertenkonferenz), район конференциялары араһында — район идаралыҡтары (kreisvorstand), район ассоциацияларының юғары вазифалы кешеләре — район рәйестәре (kreisvorsitzender).
Беренсел ойошмаларҙың юғары органдары — дөйөм йыйылыштар (mitgliederversammliung), дөйөм йыйылыштар араһында — төркөмдәр идаралыҡтары (gruppenvorstand), юғары вазифалы кешеләр — рәйестәр.
Йәштәр ойошмалары — Көнбайыш Берлиндың ирекле немец йәштәре союзы һәм Көнбайыш Берлиндың пионер ойошмаһы, үҙәк баҫма органы — Die Wahrheit, теоретик журналы — Konsequent.
Германияның көнбайыш ерҙәрендә СЕПГ
1946 йылда СДПГ көнбайыш Германия ер ойошмаларының Германия коммунистар партияһы (КПГ) менән берләшеүҙән баш тартҡанынан һуң, Германия коммунистар партияһы ер ойошмалары СЕПГ ер ойошмалары тип атаған. Төбәк һайлауҙарында, өсөнсө йә дүртенсе урын алып, бөтә ландтагтарға үтә. 1947 йылғы СЕПГ съезында бөтә зоналарҙағы СЕПГ берләшә. 1948 йылғы Лондон конференцияһынан һәм Көнбайыш Германия конституцияһын булдырыу ҡарарынан һуң, СЕПГ көнбайыш-герман ер ойошмалары үҙҙәрен Германия коммунистар партияһы тип иғлан итә. Уның эсендә йәштәр ойошмаһы булмай, Ирекле немец йәштәре союзы дуҫтарса мөнәсәбәттәәге йәштәр ойошмаһы була.
Етәкселек
1953 йылдан 1976 йылға тиклем пост «Беренсе секретарь» тип аталды
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
СЕПГ участвовала в международных совещаниях коммунистических и рабочих партий, сотрудничала с Коммунистической партией Советского Союза, Польской объединённой рабочей партией, Венгерской партией трудящихся.
Ибраһим ауыл Советы (Шишмә районы)
Ибраһим ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә[.
Составында
Ибраһим ауылы,
Вишневка ауылы,
Первомайский ауылы,
Петряев ауылы,
Репьевка ауылы.
Зарипов Хәмитйән Камал улы
Зарипов Хәмитйән Камал улы (15 октябрь 1910 йыл — 9 февраль 1990 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре.Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының «Еңеү» колхозы рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Хәмитйән Камал улы Зарипов 1910 йылдың 15 октябрендә Ҡарғалы (хәҙер —, Башҡортостан) ауылында тыуа. Белеме — башланғыс.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1932 йылда Саҡмағош районының «Ударник» колхозында башлай. 1938 йылда шул уҡ райондың Ҡарайерек ауыл советы башҡарма комитеты секретары, рәйесе булып эшләй. 1942—1944 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Демобилизацияланғандан һуң, 1944—1950 йылдарҙа, Ҡарайерек ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1950 йылдың декабрендә «Ҡыҙыл әләм» колхозы рәйесе итеп һайлана (һуңынан колхоз Маленков исемендәге колхоз тип үҙгәртелә, аҙаҡ — «Еңеү» колхозы була). Йылдан-йыл Х. К. Зарипов етәкләгән колхоз юғары иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшә, дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттары һатыу буйынса республикала алдынғылар иҫәбенә сыға. Ете йыллыҡта (1959—1965) колхозда иген культураларының уңышы ике тапҡырҙан артып, гектарынан 15,7 центнер тәшкил итә. Быға тиклем уңыш гектарынан 7,2 центнер ғына алынған була.
1965 йылда ҡатмарлы һауа-климат шарттарында 6 900 гектар майҙандан колхоз 108 мең центнер иген йыйып ала, шул иҫәптән ярауай бойҙай гектарынан 16,4 центнер уңыш бирә. 1963—1965 йылдарҙа уртаса уңыш гектарынан 13 центнер тәшкил итә, шәкәр сөгөлдөрө — 162 центнер, кукуруздың йәшел массаһы — 245 центнер, көнбағыш — 10 центнер.
Ошо уҡ осорҙа эре мал һаны Һарыҡ 950 баштан 2300-гә етә, шул иҫәптән һыйырҙар — 365-тән 690-ға, сусҡалар 950-нән 2100-гә, һарыҡтар — 3350-нән 4000-гә, ҡош-ҡорт 3 000 баштан 5200-гә. Ит етештереү 1,9 тапҡырға арта, һөт етештереү — 2,4, йөн етештереү — 1,5, йомортҡа етештереү 4,4 тапҡырға арта. 1965 йылда колхоздың аҡсалата килеме 1 330 мең һумға етә (1959 йылда 269 500 һум була).
Етештереүҙе арттырған һәм техниканы юғары һөҙөмтәле итеп ҡулланып бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культуралары әҙерләүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июндәге указы менән X. К. Зариповҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1969 йылда пенсияға сыға.
Хамитйән Камал улы Зарипов 1990 йылдың 9 февралендә вафат була.
Хәтер
Ҡарғалы ауылында бер урам уның исемен йөрөтә, Ҡарайерек ауылдарында геройҙың бюсы, «Еңеү» колхоз идараһы бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Толомбаев Хәсән Абдулла улы
Толомбаев Хәсән Абдулла улы (16 май 1935 йыл — 17 май 2008 йыл) — башҡорт телсеһе, педагог, педагогия фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.
Биографияһы
Толомбаев Хәсән Абдулла улы 1935 йылдың 15 майында  БАССР‑ҙың Ейәнсура районы Байдәүләт ауылында тыуған 1958 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Бишбүләк районының Бикҡол тулы булмаған урта мәктәбендә директор  булып эшләй. 1971—1977 һәм 1979—1988 йылдарҙа Милли мәктәптәр Ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалында эшләй, 1976 йылдан алып һәм 1981 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр була, 1977—1979 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта. 1988—2007 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында эшләй. 1990—1996 йылдарҙа мәктәпкәсә тәрбиә һәм башланғыс белем биреү методикаһы кафедраһы мөдире, 1996—1997 йылдарҙа һәм 2000—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында, 1997—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. Фәнни хеҙмәттәре мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. 150‑нән ашыу фәнни‑методик хеҙмәт, шул иҫәртән урыҫ телле мәктәптәрҙең башланғыс кластары өсөн башҡорт теле буйынса дәреслектәр һәм программалар авторы.
Дәреслектәре
Толомбаев, Хәсән А.
Ҡайынғол (Туҡ ҡушылдығы)
Ҡайынғол шишмәһе — Туҡ йылғаһы ның ҡушылдығы. Ырымбур өлкәһе нең Ҡыҙыл Гвардия районының Тәңес ауылы эргәһенән башлана. Инеше Тәңес ауылынан төньяҡҡа ҡарай ике-өс саҡрым алыҫлыҡта башлана. Тәңес ауылы беҙгә, милләтебеҙҙе донъяға танытҡан Урал батыр эпосын яҙып алып халыҡҡа сығарған, Башҡортостандың халыҡ сәсәне Мөхәмәтша Абдрахман улы Буранғоловтың тыуған ауылы булараҡ билдәле. Ауылдың рәсми исеме Верхне-Ильясово. Ҡайынғол шишмәһе ике-өс саҡрым аҡҡас, Тәңес ауылы эргәһендә Туҡ йылғаһына барып ҡушыла. Һыуы тәмле булғанға, халыҡ уның һыуын алып ҡайтып, тик сәйгә генә тотонор булған. Ҡайынлығол шишмәһенең буйҙары уйһыулығы баланға, ҡомалаҡҡа бай.
Ҡайынлығол шишмәһе башланған уйһыулыҡта ҡайындар күп булғанға халыҡ уға Ҡайынғол тип исем биргән.
Ҡайынғол шишмәһе Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Туҡ йылғаһы Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сорочинск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Елшанка һыу посты индермәйенсә. Йылға бассейны — Волга, диңгеҙ бассейны — Каспий.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казачка (Бакурка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кантук-Ты-Вис
Кантук-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пятомбойю йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Олөйөр мәмерйәләр комплексы
Олөйөр мәмерйәләр комплексы — элек Түбәләҫ ырыуы башҡорттарына билдәле булған, әммә ғалимдар яңы иғтибар иткән мәмерйәләр комплексы, Әй ҡушылдығы Олөйөр йылғаһы тамағында урынлашҡан. Хәҙер Силәбе өлкәһе Һатҡы районына ҡараусы тарихи Башҡортостан ерҙәренең ҡабатланмаҫ ҡомартҡыһы.
Әй йылғаһы үҙәнендә, уң яҡ ярында, Алексеевка ауылынан (Силәбе өлкәһе) алыҫ түгел. Һикеяҙтамаҡ мәмерйә комплексына ла яҡын урынлашҡан.
Силәбенән – 232 км, Өфөнән – 262 км, Һатҡынан – 42 км, Алексеевканан – 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Һатҡы — Тупһаларҙан Йөрәккүлгә • Межевой (Һатҡы районы) • Координаталары: 55°9′15″N 58°38′47″E
Тасуирламаһы һәм тарихы
Олөйөр мәмерйәләр комплексы үҙ эсенә 4 төркөм мәмерйәне индерә. Тарихи Башҡортостан биләмәһендә (хәҙер Силәбе өлкәһе Һатҡы районына ҡарай) Башҡортостан менән сигендә Олөйөр йылғаһы буйында урынлашҡан.
Олөйөр йылғаһының текә ҡаялы ярҙарын йырғыслаған мәмерйәләр комплексы үҙ эсенә индивидуаль спелеоархеологик һәм палеонтологик үҙенсәлектәр һыйҙырған 140-тан артыҡ мәмерйәләре менән бер нисә система эсендәге системаға бүленә.
I Олөйөр мәмерйәләр комплексы 1996 йылда ныҡлап өйрәнелә башлаған. Ул Олөйөр йылғаһының ағымы буйлап 1,375 километр юғарыраҡ урынлашҡан. Комплекс ун мәмерйәгә бүленә, шуның 5-һе император Николай II-нең ҡорбан ителгән балалары — Анастасия, Мария, Алексей, Татьяна һәм Ольга иҫтәлегенә улар исеме менән аталған. Иң һуңғыһы, Күгәрсенле тип аталғаны, 35 метр бейеклектә киң таш майҙансыҡта урынлашҡан. Ошо урындан көмөш таҫмалай ағып ятҡан Олөйөр йылғаһының иҫ киткес матур күренеше асыла. Ғалимдар был урында боронғо кеше йәшәгәненә ышана, шулай уҡ бында дошмандарҙан да, йыртҡыстарҙан да йәшеренеү мөмкинлеге булған.
II Олөйөр мәмерйәләр комплексы 1997 йылда асыла. I комплекстан 0,5 километр үрҙәрәк урынлашҡан. Бында 12 мәмерйә, улар араһында — Бүре Өңө, Йәшерен мәғәрә, Тауис күҙе мәмерйәһе (пещера Павлиний Глаз). Тау массивы эсенә 300 метр тәрәнлектәге Ағалы-энеле Фёдоровтар мәмерйәһе, һөҙөмтәлә иркен таш залға алып килә, иҙәнен боҙ сталагмиттар ҡаплаған, ә мөйөштәрендә йәнлек ятҡылыҡтарына барып төртөләһең. Төрбә (Келья) мәмерйәһе сводында ҙур булмаған йырығы отверстие менән ҡыҙыҡлы, унан йылы ҡояш нурҙары үтеп инә. Иң матуры — Олөйөр үтәнән-түтә мәмерйәһе, ҡараңғы еүеш бормалы лабиринттарҙа аҙашып йөрөгәндән һуң, иркен мәғәрәгә алып сыға, һәм Олөйөр йылғаһы үҙенең сираттағы күҙ яуын алырлыҡ ракурсында күренә.
III Олөйөр мәмерйәләр комплексы 2000 йылда Олөйөрҙөң һул ярында Павлова Лука янында асыла. Комплексҡа 4 мәмерйә һәм 1 карст арҡа ҡарай. Уның территорияһында неолит һәм голоцен осорҙары минералдары ҡатламдары табыла. Комплекс донъяны фәнни таныу рекреацион әһәмиәткә эйә объект тип таныла.
IV Олөйөр мәмерйәләр комплексы 2004 йылда Олөйөрҙөң һул ярында, Башҡортостан сигенән йыраҡ түгел Крутой Лука эргәһендә асыла. 4 мәмерйәнән тора. Шуларҙың күберәк билдәлеләре — Хомутинино-Олөйөр һәм Боронғо Оя (Логово). Бында плейстоцен һәм голоцен дәүеренән һаҡланып ҡалған минералдар табыла.