cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡағыҙ
Тарихы
XI—XII быуаттарҙа Европала ҡағыҙ барлыҡҡа килә, яйлап пергамент алмаштырыла. Рәсәйҙә XV быуатҡа тиклем ҡағыҙ китаптар менән бер рәттән пергамент китаптар ҙа баҫылған. Бөгөнгө көнгә тиклем Һаҡланған беренсе рус документы 1341 йылға ҡарай (Ғорур Семен уставы).
Англияла бер туған Г. һәм С. Фурдринье, Роббер патентын һатып алып, механизациялаштырыу эшен дауам итәлер һәм 1806 йылда ҡағыҙ эшләү иашинаһына патент алалар. XIX быуат уртаһында ҡағыҙ эшләү машинаһы бер туҡтауһыҙ эшләүсе ҡатмарлы агрегатҡа әйләнә.
XX быуатта ҡағыҙ етештереү, үҙенәң йылылыҡ станциялары, химик цехтары булған эре сәнәғәт тармағына әйләнә.
Полиграфия
Шулай уҡ ҡағыҙ ҡулланыу өлкәһе ҡығыҙҙың аҡлығына бәйле. Аҡлыҡ нисбәте юғары булған ҡағыҙҙы иғландар, плакаттар, реклама брошюралары, буклеттар һ. б. өсөн дә ҡулланыла. Методик баҫмалар, белешмәләр, махсус журналдар, балалар дәреслектәре, балалар китаптары өсөн,... аҡлыҡ коэффициенты түбән булған һоро-һары ҡағыҙ ҡулланыла. Был күҙҙәргә иң әҙ зыян килтереп, ҙур күләмдә текст уҡырға мөмкинлек бирә.
Биҙәү материалдары
Обой — ҡағыҙ нигеҙләндә эшләнгән полимер биҙәү материалы. Эске стеналарҙы йәбештереү өсөн, ә ҡайһы берҙә ҡоро бүлмәләрҙә түшәмдәр өсөн ҡулланыла. Ғәҙәттә рулон рәүешендә була. Ҡағыҙ обой 1892 йылда уйлап табыла, элек-электән Көнсығыш Азия (Ҡытай, Япония) илдәрендә ҡулланылған. Һуңыраҡ стеналағы ярыҡтарҙы, тигеҙһеҙлектәрҙе ҡаплау өсөн Европа илдәрендә лә ҡулланыла. Винил, йәки йыуыла торған обойҙар — ике ҡатламдан торған стена япмаһы: түбәнге (нигеҙе йә йәбештереү өсөн кәрәкле[7]), ғәҙәттә флизилин йәки ҡағыҙ, ә өҫкө өлөшө механик баҫымға һәм бысраныуға ҡаршы торорға һәләтле батынҡы баҫма һәм иллюстрациялар менән биҙәлгән поливинил хлоридтан эшләнә. Винилды коммерцияла ҡулланыуҙы 1933 йылдың 10 октябрендә Б. Ф. Гудрих компанияһынан Вальдо Л. Симон аса, ул поливинил хлориды продукцияһын етештереү ысулдарын патентлай. Ә инде 1947 йылда United Wallpaper (АҠШ) компанияһы донъяла беренсе винил обой эшләй. Был класлы биҙәү материалдары айырым ныҡлығы, ышаныслылығы һәм сыҙамлылығы менән айырыла. Бындай обойҙар ҡулланып даими дымлы таҙартыуға сыҙамлы. Ғәҙәттә, бәшмәктәргә ҡаршы тороу өсөн винил япмаһы составына, йәки өҫкө йөҙө махсус пример менән алдан эшкәртелһен өсөн, антифункциональ компоненттар өҫтәлә. Ҡағыҙҙа йәки туҡылмаған нигеҙҙәге буяуҙың был төрөн уңышлы буярға мөмкин (ҡағыҙ япманан айырмалы рәүештә).
Гипсокартоны («гипс-картон табаҡ», «ҡоро гипс штукатуркаһы») - ике картон ҡатламы араһына араһында гипс табағы ҡуйыоған  өс ҡатлы төҙөлөш материалы. Гипсокартонды ҡағыҙ фабрикаһы хужаһы Августин Сакетт уйлап сығарған. Яңы ҡулланыу баҙарҙарын эҙләү 15 миллиметр ҡалынлыҡтағы «төҙөлөш таҡтаһы»н уйлап табыуға килтерҙе. Ул йоҡа гипс һыҙатын беркеткән 10 ҡатламлы ҡағыҙҙан торған «пирог» була. Августин Сакетт был төҙөлөш материалына патент ала. Ләкин был заманса гипс ҡатырғаһының прототибы ғына булған. Хәҙер гипс ҡатырғаһының ҡабул ителгән стандарты булып торған биҙәү материалы төрөн Америка инженеры Кларенс Утсман тәҡдим иткән һәм патент алған. Дымлы, ҡоро һәм нормаль булған биналарҙа көпләүҙәр, бүлмәләр, түбәләр эшләү өсөн тәғәйенләнә.
Яңы Сауҡалыҡ ауыл советы
Яңы Сауҡалыҡ ауыл Советы (Новосокулакский сельсовет) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районының ауыл Советы.
Административ үҙәге — Яңы Сауҡалыҡ ауылы.
Тарихы
Биләмә үҙәге булып торған Яңы Сауҡалыҡ ауылына 1866 йылда Рәсәйҙең һәм Украинаның үҙәк губернияларынан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған. Күскенселәр бер-береһенә яҡын ғына таралышып ултырып, утарҙар, ауылдар барлыҡҡа килтергән. Совет осоронда ауыл Советы биләмәһендә «Наша Победа», «Красный пахарь», «Новый свет», Шевченко исемендәге, Чапаев исемендәге, Ворошилов исемендәге һәм «Заря» колхоздары эшләп килгән.
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән
Этимологияһы
Ауыл биләмәһе үҙәге Яңы Сауҡалыҡ ауылының атамаһы буйынса Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев бер нисә фараз буйынса ентекле тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында атама башҡорт теленән ингән, тип яҙа. Халыҡ телендә 3 төрлө фараз йөрөй, ти ул, һәм ойконимды башҡорт телендәге «һалҡынлыҡ», «суҡалаҡ» һүҙҙәре менән бәйләүҙәрен әйтә, ә өсөнсөһө — «сауҡалыҡ» — дөрөҫлөккә нығыраҡ тап киләлер, тигән һығымта яһай. Был тирәлә элек төрлө урындарҙа ҡайын урмандары үҫкән, әле лә сауҡалыҡтар бар, ти ул.
Рафаил (исем)
Этимология
Рафаил (Рафаэль) — неологизм, башҡорт теленә рус теленән ингән исем. Сығышы менән боронғо йәһүд теленә барып тоташа. Мәғәнәһе — «хоҙа, алла һауыҡтырҙы» тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Диваев Рафаил Үзбәк улы (2 ноябрь 1950 йыл) — эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 2008—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министры урынбаҫары, 1996—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. Почёт һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Ауырғазы районының почётлы гражданы (2005).
Джозеф Листер
Джо́зеф Ли́стер [лорд Листер] (Joseph Lister; 5 апрель 1827 йыл — 10 февраль 1912 йыл) — күренекле инглиз хирургы һәм ғалимы, хирургик антисептик уйлап табыусы.
Рафаил (исем)
Билдәле кешеләр
Ишмәтов Рафаил Ғәзиз улы (2 август 1952 йыл) — СССР хоккейсыһы Һәм Рәсәй тренеры, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (2003), доцент. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1996) һәм СССР‑ҙың спорт мастеры (1977). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1994). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1996).
Джозеф Листер
Биографияһы
Джозеф 1852 йылда Лондон университетын бакалавр дәрәжәһе менән тамамлай. Универиситеттан һуң университет колледжына резидент-ассистент вазифаһына эшкә алына. Бар аҙҙан Эдинбургҡа Сайм клиникаһына эшкә алына. Ошо ваҡытта уның клиник хирургия буйынса эштәре донъя курә.
Рафаил (исем)
Билдәле кешеләр
Рафаил Ғәбделхәй улы Ҡасимов (2 июнь 1947 йыл, Слупск) — композитор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), башҡорт музыкаһындағы симфоник жанрға нигеҙ һалыусы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004) («Салауат Юлай улының көрәше һәм солохо» симфонияһы өсөн). СССР Композиторҙары союзы ағзаһы (1983), Башҡортостан Композиторҙары союзы идараһы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Президенты стипендиаты. Башҡортостан Республикаһының балалар музыкаһы комиссияһы рәйесе, йәштәрҙе эстетик тәрбиәләү буйынса Бөтә Рәсәй комиссияһы ағзаһы, 1994 йылдан фортепиано дуэттарының Халыҡ-ара ассоциацияһы ағзаһы.
Джозеф Листер
Биографияһы
19 быуаттың икенсе яртыһына тиклем хирургик операцияларҙың 30-50 % уңышһыҙ булған. сепсис, гангрена һымаҡ ауырыуҙарҙы еңә алмағандар. Бының сәбәбе зарарлы (патоген) микробтар булыуын Джзеф Листер иҫбат итә. Ошо микробтар менән көрәшеү, урарҙы юҡ итеү, операция яраһын уларҙан һаклау зарур була. Хирургия инструменттарын, хирургтың ҡулдарын, операция бүлмәһен карбол кислотаһы менән эшкертерге тәҡдим итә. Зарарлы микробтар сигенә, гангрена һәс сепсис кеүек күренештә ҡырҡа кәмей. Был тежрибе бөтә донъя хирургтары араһында хуплау таба.
Рафаил (исем)
Билдәле кешеләр
Аҙнағолов Рафаил Ғәйнетдин улы (13 февраль 1941 йыл — 23 ғинуар 2015 йыл) — тел белгесе, педагог-методист. 1972 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, 1978 йылдан — Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре, 2004 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты, педагогия фәндәре докторы (2004), профессор (2009). Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998). Гәрәев Рафаил Закир улы (15 сентябрь 1930 йыл, — 11 ғинуар 2010 йыл) — 21-се төҙөлөш тресының ташсылар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Әбсәләмов Рафаил Риза улы (Абсалямов Рафаил Ризович; 9 май 1950 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, санитар-табиб. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Яхин Рафаил Заян улы (2 ғинуар 1950 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Яңауыл районы хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, 2008—2015 йылдарҙа Юл йәшелләндереү-төҙөкләндереү муниципаль унитар предприятиеһы директоры; 1999 йылдан район башҡортары Ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), райондың почётлы гражданы (2012).
Ғибәҙуллин Рафаил Вәһит улы (13 декабрь 1954 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рафаилович йорто — Таганрог ҡалаһындағы Фрунзе урамы, 20 һанлы боронғо йорт. Караспасов Йорто һәм Дросси Йортоноң араһында тора. Архитектура һәйкәлдәре 1860-сы йылдар архитектура һәйкәле, Рәсәй Федерацияһы мәҙәни мираҫ объектына 6101266000 коды аҫтында инә. Иҫке Таганрогтың иң матур йорттарының береһе тип иҫәпләнә.
Долгоброд һыуһаҡлағысы
Долгоброд һыуһаҡлағысы — Долгобродское водохранилище - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе биләмәһендә, Ҡариҙел йылғаһында төҙөлгән һыуһаҡлағыс.
Тарихынан
Долгоброд һыуһаҡлағысы 1977 йылда дамба төҙөүҙән башланған, 1990 йылда файҙаланыуға индерелгән. Дамба находится в к югу от п. Түбәнге Өпәленән 10 км көньяҡҡараҡ урынлашҡан. Файҙаланыуға тапшырғанда Ҡариҙел йылғаһы буйы һәм уның ҡушылдыҡтары биләмәләре һыу аҫтында ҡала.
Һыу ятҡылығы ҡоролоҡ булған йылдары Арғужа һыуһаҡлағысы кимәлен тулыландырыу зарурлығы арҡаһында Ҡариҙел йылғаһында быуа (плотина) төҙөү сәбәпле барлыҡҡа килә. Был һыуһаҡлағыс төбәкте эсәр һыу менән тәьмин итеү мәсьәләһен хәл итеү йәһәтенән дә кәрәк була. Силәбе, Копейск, Ҡыштым ҡалаларына эсәр һыу ошо ятҡылығҡтан ебәрелә.
Проектты «Сибгидропроект» (Красноярск) ғилми-тикшеренеү институты белгестәре эшләй.
Яһалма һыу ятҡылығын канал ҡаҙып Уйылды күле менән, ә Уйылдыны Арғужа һыуһаҡлағысы менән тоташтырыу ниәтләнгән була. Әммә был проект экологтар тарафынан Уйылды өсөн хәүефле тип табыла.
Һөҙөмтәлә 1992 йылда урау канал төҙөлә башлай. 2009 йылда һыу ебәреп һынап ҡарайҙар, әммә техник етешһеҙлектәр асыҡлана; 2012 йылда төҙөлөш туҡтатыла, мәгәр йыл аҙағында Рәсәйҙең һыу хужалығы комплексын үҫтереү программаһына индерелә.
Проект буйынса һыу Ҡариҙел йылғаһынан канал аша Ҡыштымға ағыҙыла (тулы күләме 25 км3 ), артабан канал буйынса Арғужа һыуһаҡлағысына, унан инде Шершни һыуһаҡлағысына ебәрелә. Силәбе ҡалаһына һыу Шершниҙан алына
Тасуирламаһы
Һыу көҙгөһө майҙаны — 35,2 км², оҙонлоғо 20 км самаһы, максималь киңлеге - яҡынса 2 км. Уртаса тәрәнлеге - 6 м, максималь күрһәткес — 25- 32 м. м. Һыуҙың дөйөм күләме: 333 000 000 м³.
Һыуһаҡлағыстың төбө ләмле, урыны менән ташлы, бик күп ағас ҡалдыҡтары ята.
Һыуһаҡлағысҡа Шигер, Оло Егөҫтө, Һабан, Ҡыҙыл һәм башҡа йылғалар ҡоя. .
Фаунаһы
Һыуһаҡлағыста Көньяҡ Урал һыу ятҡылыҡтарына хас судак, ҡорман, опто, сабаҡ, алабуға, суртан һәм башҡа балыҡтар тереклек итә.
Королёв Андрей Вадимович
Королёв Андрей Вадимович (9 декабрь 1962 йыл): мамаша редкая м_р_а_з_ь как по внешнему виду так и по доносам за деньги на своего фиктивного п_а_п_а_ш_у о чем имеются документы в архиве Центрального Комитета КПСС. Всю семейку ч_у_р_о_к преступников, о чем имеется приговор Суда, : уничтожить, зарезав в подьезде, имущество сжечь. деньги раздать а_р_м_я_ш_к_а_м. Памятники, могилы и т.п. выковырнуть и вышвырнуть в немецкофашистскую турцию.
— Рәсәй ғалимы, врач-хирург, травматолог, спорт травматологтары, артроскопик һәм ортопедик хирургтары, реабилитологтары ассоциацияһы президенты (АСТАОР, 2010 йылдан), Европа медицина үҙәге составына ингән спорт травматологияһы һәм ортопедияһының  Европа клиникаһы баш табибы (ESCTO, 2009 йылдан). Рәсәйҙә спорт травматологияһы, тубыҡ суставы хирургияһы һәм артроскопияһы  Европа  йәмғиәтенең (ESSKA) рәсми  илсеһе,  спорт медицинаһының Европа  ассоциацияһы советына инә (ESMA). Сергей Королёвтың ейәне.
Биографияһы
Андрей Вадимович Королёв 1962 йылдың 9 декабрендә Мәскәүҙә инженер Вадим Худяков  (24 ноябрь 1932) һәм табип  Наталия Королева (10 апрель 1935) ғаиләһендә тыуа. Әсәһе яғынан  Сергей Королевтың  (1907—1966) — СССР ғалимы,  совет ракета-космос техникаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, кеше тарафынан йыһанды үҙләштереүҙә төп фигура, ғәмәли космонавтикаға нигеҙ һалыусының ейәне.
1969—1979 йылдарҙа 31-се сит телен тәрән өйрәнеү мәктәбендә уҡый (хәҙер Капцовтар исемендәге 1520-се мәктәп), уны яҙыусы яҙыусы Виктор Пелевин менән бер йылда тамамлай. 1979—1985 йылдарҙа — И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университеты нда уҡый. 1985—1987 йылдарҙа — Сеченов исемендәге институттың физиопульмонология кафедраһы профессоры Михаил Перельман етәкселегендә клиник ординатурала, 1987—1990 йылдарҙа — шул уҡ кафедрала аспирантурала. 1990 йылда «Трансплантация трахеи. Экспериментальное исследование» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм М.Перельман янында  "йөрәк-үпкә" комплексын күсереп ултыртыу проблемаларын өйрәнү буйынса эшләй башлай.
1992—1994 йылдарҙа профессор Леонард Швайберер етәкселегендә Германияла стажировка үтә. 1994—2001 йылдарҙа Рәсәй медицина дипломдан һуң белем биреү академияһында уҡыта, Мәскәүҙең 15-се ҡала клиник дауаханаһында  травматология һәм ортопедия кафедраһының клиник базаһы менән етәкселек итә. 2001 йылдан алып уҡыу Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында эшләй. 2002—2009 йылдарҙа Мәскәүҙең 31-се ҡала клиник дауаханаһында травматология һәм ортопедия кафедраһы менән етәкселек итә.
2002 йылдан Европа медицина үҙәгендә, Рәсәйҙә иң эре шәхси клиника селтәрҙәренең береһендә эшләй. 2009 йылда үҙәк составына ингән спорт травматологияһы һәм ортопедияһының  Европа клиникаһына нигеҙ һала һәм уның етәксеһе була.
Фәнни һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2006), профилле баҫмаларҙа, шул иҫәптән «Травматология и ортопедия России», «Гений ортопедии» журналдарында  баҫылып сыҡҡан 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, уҡыу әсбаптары һәм баҫмалар авторы, киң мәғлүмәт сараларында  эксперт булараҡ сығыш яһай. Андрей Королёв Рәсәйҙә спорт травматологияһы һәм ортопедия хирургияһы  буйынса  иң абруйлы белгестәрҙең береһе булып һанала. 2010 йылда ул АСТАОР — спорт травматологияһы, тубыҡ суставы артроскопияһы Европа йәмғиәтенә ингән профилле белгестәр ассоциацияһын ойоштора һәм уның президенты була. ЦСКА, «Спартак», «Динамо» һ.б. кеүек төп спорт клубтарының консультанты булып тора.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Елена Сергеевна Королева, архитектор. Улы Павел һәм ҡыҙы Ксения бар.
Һайланма баҫмалары
Королев А. В. Комплексное восстановительное лечение пациентов с повреждениями менисков и связок коленного сустава с использованием артроскопических методик. Москва, 2004
Ямский Сайы
Ямский Сайы — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Королёв Андрей Вадимович
Һайланма баҫмалары
Королев А. В., Ильин Д. О. Клиническое обследование плечевого сустава: учебно-методическое пособие. Москва, 2018
Королев А. В. и др. Хирургическое лечение оскольчатого внутрисуставного перелома дистальной трети бедренной кости у пациента с несовершенным остеогенезом I типа // Ортопедия, травматология и восстановительная хирургия детского возраста. — 2019 — Т. 7 — Вып. 1
Королев А. В. и др. Стабилизация акромиально-ключичного сустава динамической системой dogbone (arthrex): обзор литературы и отдаленные результаты // Гений ортопедии. — 2018 — Т. 24 — № 4
Королев А. В. и др. Рентгенологические характеристики акромиального отростка лопатки как прогностический фактор формирования неполнослойных разрывов вращательной манжеты // Гений ортопедии. — 2019 — Т. 25 — № 1
Ямский Сайы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Королёв Андрей Вадимович
Һайланма баҫмалары
Королев А. В. и др. Массивная посттравматическая гетеротопическая оссификация коленного сустава (случай из клинической практики) // Травматология и ортопедия России. — 2017 — 23 (4)
Королев А. В. и др. Инфекционный артрит плечевого сустава после артроскопического шва вращательной манжеты (случай из клинической практики) // Травматология и ортопедия России. — 2019 — 25 (1)
Королев А. В. и др. Транспателлярная реконструкция медиальной пателлофеморальной связки аутотрансплантатом из сухожилия полусухожильной мышцы // Травматология и ортопедия России. — 2018 — 24 (3)
Королев А. В. и др. Влияние дополнительной поперечной стабилизации трансплантата передней крестообразной связки в бедренном канале на степень его расширения // Травматология и ортопедия России — 2017 — 23 (1)
Королев А. В. и др. Отдаленные результаты сшивания менисков при артроскопической пластике передней крестообразной связки // Травматология и ортопедия России — 2016 — 22 (3)
Королев А. В. и др. Взаимосвязь положения костных каналов при артроскопической пластике передней крестообразной связки, интраоперационных пожеланий хирурга и антропометрических данных пациента // Травматология и ортопедия России — 2016 — 1
Суҡтурғай
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡ ҙурлығында. Башында бүрке бар. Ҡауырһыны ҡуйы, беше. Дөйөм төҫө алһыу һоро, ҡара ҡанаттарында тар ғына һары һәм киңерәк аҡ һыҙыҡтар, асыҡ ҡыҙыл тап бар; ҡойроғо, тамағы, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡтар ҡара; ҡойроғоноң осо асыҡ һары. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел
Тереклек итеүе
Ҡайын йәки ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ҡышҡыһын күсеп йөрөй. Тауышы яғымлы ғына сырылдау; «сирррири — сиррири». Ояһы ағас баштарында була. Башҡортостанда ҡыш көнө уларҙың һаны арта төшә.
Туҡланыуы
Яҙ һәм йәй көндәрендә бөжәктәр,үләндең йәш һабаҡтары, башҡа ваҡытта төрлө емеш — еләктәр менән туҡлана. Башлыса миләш, балан, омела(паразит үҫемлек), көртмәле.
Үрсеүе
Инә ҡош ҡара тарлы күкһел 3—7 йомортҡа һала.
Мараяга
Мараяга (Мары-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Дубасное күле
Дубасное күле — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1680 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рамаҙан (исем)
Рамаҙан — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Рамаҙан исеме киң таралған.
Этимологияһы
Рамаҙан исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Һижрә — Ай календарындағы 9-сы айҙың исеменән алынған. Шул айҙа тыуған балаға ҡушылған исем.
Билдәле кешеләр
Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы (7 апрель 1924 йыл — 24 август 1997 йыл) — совет партия-дәүләт эшмәкәре, ғалим-иҡтисады, яҙыусы. 1967—1975 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. БАССР-ҙың 4—9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1967). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1958). Ленин (1957), II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры. Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһының беренсе лауреаты (1993). Баймаҡ районы һәм Баймаҡ ҡалаһының Почётлы гражданы.
Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы (1 февраль 1935 йыл — 20 февраль 2010 йыл) — башҡорт шағиры, музыкант. 1959—1995 йылдарҙа Силәбе ҡалаһының хәҙерге «Мечел» мәҙәниәт һәм техника һарайының «Айгөл» татар һәм башҡорт үҙешмәкәр халыҡ коллективы, 1962—2007 йылдарҙа Аҡмулла исемендәге Силәбе өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе. 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1987). Аҡмулла исемендәге (2002), Ҡадир Даян исемендәге (2005) премиялар лауреаты. Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы.
Билалов Рамаҙан Шаһивәли улы (Билалов Рамазан Шагивалеевич) (1909 йыл — 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Ҡотошов Рамаҙан Нурғәли улы (22 апрель 1924 йыл — 9 ғинуар 2020 йыл) — партия һәм совет органдары ветераны, юғары мәктәп уҡытыусыһы, яҙыусы. Философия фәндәре кандидаты, доцент. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан отставкалағы полковник. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы.
Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы (1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1942).
Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы (15 ноябрь 1930 йыл — 6 март 2017 йыл) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010).
Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы (15 март 1928 йыл — 14 октябрь 2000 йыл) — педагог. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971), БАССР-ҙың Белорет районы Уҫманғәле ауылында тыуған.
Рамаҙан Ҡаҙыбәков (1776 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813 — 1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы (16 июль 1924 йыл — 19 февраль 2002 йыл) — совет мәғдән табыу сәнәғәте алдынғыһы. 1951 — 1979 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының экскаватор машинисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың етенсе һәм һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), СССР-ҙың Почётлы таусыһы (1979).
Байтимеров Рамаҙан Муллағәли улы (5 апрель 1923 йыл — 1989 йыл) — татар шағиры. Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды. Халыҡ араһында киң танылыу алған, Татарстан Республикаһының әлеге мәлдәге Дәүләт гимнының нигеҙен тәшкил иткән «Тыуған ягым» шиғыры һәм йыры тексының авторы (Рөстәм Яхин музыкаһы).
Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы (1892 йыл — 27 ноябрь 1937 йыл) — хәрби эшмәкәр. Майор (28 ғинуар 1936).
Байсубин Рамаҙан Юламан улы (Рамаҙан Юламанов; 1789 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы
Фамилияла
Рамаҙанов Айрат Шәйхулла улы (1953 йыл) — техник фәндәр докторы (2005 йыл).
Рамаҙанов Марат Давид улы (1939 йыл) — физика-математика фәндәре докторы 1977 йыл, профессор, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980 йыл).
Ауылдар
Рамаҙан (Рамазаново) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рамаҙан (ғәр. رمضان‎) йәки рамаза́н (төр. Ramazan) — һижри тәҡүим буйынса йылдың 9-сы айы. Шулай уҡ Рамаҙан — ураҙа айы. Рамаҙан айында ураҙа тотоу һижри йыл хисабы башланғандан һуң 17—18 ай үткәс, йәғни миләди 624 йылда индерелә.
Внина
Внина — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәйзрахман (исем)
Этимологияһы
Фәйзрахман ғәрәп теленән ингән, Фәйез + Рахман һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем. Шәфҡәтле, мәрхәмәтле тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы (24 март 1955 йыл) — рәссам, 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004).
Хисмәтуллин Фәйзрахман Шәйхитдин улы (2 декабрь 1925 йыл — 1998 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, крайҙы өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1977 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил районы комитетының беренсе секретары, 1977—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары. КПСС-тың XXIV (1971) һәм XXV (1976) съездары делегаты. Башҡорт АССР-ының 7-11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһын әҙерләүҙә һәм ҡабул итеүҙә ҡатнашыусы.
Ярышев Фәйзрахман Абдрахман улы (28 июль 1941 йыл — 7 февраль 2005 йыл) — режиссёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).
Ибраһимов Фәйзрахман Хөсәйен улы (1900 йыл — 10 ноябрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Фәйезов Фәйзрахман Вәлетдин улы (16 декабрь 1921 йыл — 19 октябрь 1998 йыл) — БАССР-ҙың Шишмә районы Салауат исемендәге колхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышы яугире.
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы (1925 йыл — 2009 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, сержант, «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған. Һөнәре — агроном.
Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы
Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы (1892 — 27 ноябрь 1937) — хәрби эшмәкәр. Майор (28.01.1936).
Биографияһы
Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы 1892 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Ҡурған өлкәһе ) Күбәкәй (Бахарево) ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Батша армияһы составында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.
1918 йылдың октябренән 1919 йылдың февраленә ҡәҙәр Башҡорт армияһы составында, артабан Ҡыҙыл Армияның башҡорт частары составында Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1920—1921 йылдарҙа Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы 1-се Башҡорт кавалерия полкының командиры булып хеҙмәт итә, Совет-поляк һуғышында ҡатнаша. Алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1930-сы йылдарҙа Башҡортостан АССР-ы Стәрлетамаҡ районы хәрби комиссары вазифаһын башҡара.
1937 йылдың 7 сентябрендә ҡулға алына, 15 ноябрҙә милли-буржуаз ойошмала ҡатнашып ихтилал күтәреүгә йыйыныуҙа ғәйепләнә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылдың 21 майында аҡлана.
Үсүл әд-дин
Усуль әд-дин (Усуль ад-дин, ) — ислам илаһиәтенең (теология) биш төп ҡағиҙәһе берлеге. Сөнни һәм шиғый тәғлимәттәргә IX быуаттың тәүге яртыһындағы мөғтәзилиҙәр тәғлимәте көслө йоғонто яһай. Хәҙерге ислам юғары уҡыу йорттарында (мәҫәлән, әл-Әзһәрҙә) махсус факультеттар (көллиәт усуль әд-дин) бар, уларҙа Ислам теологияһы (илаһиәте) һәм апологетика (ислам динен яҡлау) өйрәнелә.
Биш тәғлимәт
Исламға беренсе булып биш «тамыр» тәғлимәте системаһын индереүселәр мөтәзилиҙәр була. Төғлимәттәре системаһына улар ошоларҙы индерә: ғәҙеллек (әл-ғәҙел), бер Аллалыҡ (әт-тәухид), вәғәҙә һәм янау (әл-вәғәд үәл вәғыд), аралыҡтағы торош (әл-мәнзилә бәйн әл-мәнзиләтәйн), бойороҡ һәм хуплау. Сөнни һәм шиғый ғөләмәләр биш төп тәғлимәтте төҙөй, был ислам дине тәғлимәтендә булған һирәк осраҡ: أ# Бер Аллаһ тураһында тәғлимәт (тәүхид);
Сөнниҙәр һәм шиғыйҙар юғары власть (имамат) тураһында уртаҡ фекергә килмәй — был уларҙың төп ҡапма-ҡаршылығы.
Фрауэнприсниц
Фрауэнприсниц (Frauenprießnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 966 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7774 һәм автомобиль коды — SHK.
Нагаев Мөғин Кәрим улы
Нагаев Мөғин Кәрим улы (4 ғинуар 1918 йыл — 10 декабрь 2020 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Отставкалағы гвардия подполковнигы. Башҡортостан Республикаһының Генерал Шайморатов орденының беренсе кавалеры.
Биографияһы
Мөғин Кәрим улы Нагаев 1918 йылдың 4 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы) Һыуыҡҡул ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
1932 йылда Һыуыҡҡул башланғыс мәктәбен, ә 1935 йылда Бәләбәй ҡалаһында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Спорт (гимнастика, йүгереү, саңғы) менән шөғөлләнә. Бәләбәй педагогия училищеһында уҡытыусы һөнәрен ала.
1939 йылдың сентябрендә үҙ теләге менән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә китә. 1939 йылдың октябренән 1940 йылдың октябренә ҡәҙәр Приморье крайының Лазо станцияһында урынлашҡан полк мәктәбенең курсанты була.
1941 йылда артиллерия училищеһын тамамлай һәм Бөйөк Ватан һуғышы фронтына ебәрелә. 1945 йылға ҡәҙәр 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы составында хеҙмәт итә: башта взвод командиры, 1941—1943 йылдарҙа 101-се айырым атлы-артиллерия дивизионының танкыға ҡаршы батарея командиры, 1943—1945 йылдарҙа 148-се гвардия артиллерия миномёт полкының танкыға ҡаршы батарея командиры була. Дивизия составында Сталинград, Донбасс, Чернигов, Ковель, Польшаны азат итеүҙә, Дебальцево операцияһында ҡатнаша һәм Эльба ярҙарына тиклем барып етә.
1942 йылдың 6 июлендәге алыш барышында күрһәткән инициатива һәм дошманды бер туҡтауһыҙ ут аҫтында тотоуҙы тәьмин иткән өсөн 1-се батареяның 2-се взводы командиры кесе лейтенант Мөғин Нагаев «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ике тапҡыр — 1943 йылдың октябрендә һәм 1945 йылдың февралендә «Советтар Союзы Геройы» исеменә тәҡдим ителә, әммә был исем уға бирелмәй. 1943 йылдың октябрендәге бүләкләү ҡағыҙына ярашлы, Десна йылғаһы аша үтеп Березна ҡалаһын, Богач һәм Чернышки ауылдарын алғанда, Нагаев етәкселегендәге батарея дошмандың өс танкыһын, ике автомашинаһын,ике орудиеһын, алты пулемётын, 170-кә яҡын һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Любеч тирәһендә Днепр аша икенсе тапҡыр сыҡҡанда Нагаев етәкселек иткән батарея дошмандың бер орудиеһын, алты пулемёт нөктәһен, дүрт ДЗОТ-ын һәм 40-ҡа яҡын һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Нагаев Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 16 февралендә Бралентина ҡалаһы (Көнсығыш Померания) тирәһендәге алышта гвардия капитаны Нагаев танкыға ҡарш терәк пунктының командиры була, ул немец батальонының 15 танк һәм бер нисә «Фердинанд» ярҙамында ойошторған биш һөжүмен кире ҡаға һәм 200-гә яҡын дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. 3-сө орудие расчеты сафтан сыҡҡас, Нагаев үҙе орудие артына баҫа һәм өс танкыны һәм бер «Фердинанд»ты юҡ итә. Барлыҡ орудиелар сафтар сығыуына ҡарамаҫтан, Нагаев терәк пунктын ҡалдырмай һәм, 10 ҡыҙылармеецты йыйып, алты сәғәт дауамында ҡамау эсендә алышты дауам итә, контрһөжүмгә күсеп, дошмандың алтынсы һөжүмен кире ҡаға һәм ҡамауҙан сыға. Атыу ҡоралы менән 70-кә яҡын фашист һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Был алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә.
1956 йылдың октябрендә гвардия майоры Мөғин Нагаев Совет Армияһындағы хәрби хеҙмәттән отставкаға сыға. Өфөнөң өс уҡыу йортонда музей ойоштороуҙа ҡатнаша, 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейын ойоштороу буйынса етәксе була.
2020 йылдың 23 февралендә ветеран Башҡортостан Республикаһының 2019 йылдың 19 декабрендә булдырылған Генерал Шайморатов ордены менән беренсе булып бүләкләнә.
Мөғин Кәрим улы Нагаев 2020 йылдың 10 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Оло Егөҫтө
Оло Егөҫтө — Большая Егуста - Рәсәй Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға.
Географияһы
Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 885 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Йылға башҡорт телендәге "ек" (йик - төркисә йылға тип аңлатыу ҙа бар) һәм "өҫтө" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Өлкәлә шулай уҡ "ек" һүҙе менән яһалған Егауҙы (ек ауыҙы) тигән йылға ла бар.
Эль Греко
thumb|"Ҡарт портреты" Эль Греконың автопортреты булып һанала Эль Гре́ко, ысын исеме Доми́никос Теотоко́пулос (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, El Greco — грек, грециялы) — бик күренекле испан рәссамы. Милләте — грек. Рәссам 1541 йылда Крит утрауында тыуған, 1641 йылда (иҫәпләү буйынса 7 Алағарай көнөндә) Толедола үлгән.
Туҙаяҡ
Яһалышы
Яҫы ғына бер табаҡ туҙҙы дүрт яҡлап бөкләп, бөкләнгән мөйөштәрен ат ҡылынан ишелгән еп менән нығытып яһала. Был һауытта көндәлек он, икмәк һаҡлағандар. Еләк-емеш киптергәндәр, буҙа өсөн һоло, бойҙай шыттырғандар, ҡоротто баҫып ултыртҡандар.
Янг-Игый
Янг-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кевру-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күсәрҙек
Күсәрҙек (Оло Күсәрҙек) (Кочердык) — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 976 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Ҡурған ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимдың килеп сығышын былай тип аңлата:"Кочердык, село, озеро, Октябрьский район. Упоминается в источниках с 1782 г. как Кочердыкская слобода. Основана выходцами из примиасских и притобольных слобод. Повторяет название левого притока Тобола и селения в его истоке, которое восходит к распространенному в прошлом тюркскому мужскому имени Кочардык, Кучардык, с основой кочар, кучар, т. е. «кочевой», «рожденный во время кочевого перехода», -дык — имяобразующая частица."
Урал океаны
Урал океаны — бынан 500-300 миллион йыл элек хәҙергеУрал тауҙары урынында булған боронғо океан. Океан Фенносарматия (аҙаҡ Лавруссия) һәм Сибирия ҡитғаларының ярҙары менән сикләнгән. Айырым әйткәндә, палеозой дәүерендә океан хәҙерге Башҡортостан территорияһын тулыһынса ҡаплаған. Девон осоронда боғаҙға әүерелә. Таш күмер дәүерендә ҡитғаларҙың ҡушылыуы һөҙөмтәһендә океан юҡҡа сыға, ә ҡитғалар төкөшкән урында Урал тауҙары ҡалҡып сыға.
Сөғд батшалығы
Сөғд батшалығы (Согдиана, шулай уҡ Соғд; Σογδιανή;  ; Суғд ; So`g`d)) — Үҙәк Азияла боронғо тарихи өлкә, көнсығышта ике йылға - Амударъя һәм Һырдаръя - араһында Зарафшан үҙәне үҙәгендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта Үзбәкстан (унда элек Согдиананың үҙәге Сәмәрҡәнд ҡалаһы булған) һәм Тажикстан менән территориаль бүленгән.
Тарихы
Согд исеме беренсе тапҡыр Зороастризмдың изге китабы Авестала телгә алына. "Авеста" һүҙе "изге", "яныусы", "таҙа" тигән мәғәнәләргә эйә булған тип фаразлана. Беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта бында дәүләттең баш ҡалаһы — Маракандаға (Сәмәрҡәнд) нигеҙ һалына. Һуңыраҡ Согд территорияһында  башҡа ҡалалар барлыҡҡа килә, шул иҫәптән Акрополь.
Әһәмәниҙәр осоро
Беҙҙең эраға тиклем 546-539 йылдарҙа Үҙәк Азияла кампания барышында Сөғд батшалығын Әһәмәниҙң Бөйөк хакимы Бөйөк Кир II  яулай. Сөғд батшалығы топонимы Сугуда (Әһәмәниҙәр империяһы сатрапияһында) өлкәһе исеме булып ҡулланыла. Ул Бехистун ҡаяһында Бөйөк батша Дарий I тарафынан яҙып ҡалдырылған 19-сы яҙыу. Хәҙерге Тажикстан (Памирҙан тыш) һәм Үзбәкстан (Хәрәзмдән тыш) территорияларын биләгән. Сөғд батшалығы төньяҡта урынлашҡан. VI—IV быуаттар дауамында, Артаксеркс II идара иткәнгә тиклем, Сөғд боронғо фарсы Әһәмәниҙәр бойондороҡһоҙ дәүләтенә ҡараған. Парфия, Хәрәзм һәм Арейея менән бергә Сөғд  уның 11-се сатрапияһына ингән. Сөғд халҡы һалымдың күбеһен көмөш менән түләгән, аҫыл таштар ташыған, фарсы батшаларын  хәрби ғәскәрҙәр менән тәьмин иткән.
Эллинистик осор
Эллинистик осор Беҙҙең эраға тиклем 329-327 йылдарҙа Сөғд  халҡы Спитамен (беҙҙең эраға тиклем 327 йылда үлтерелә)  етәкселегендә Искәндәр Зөлҡәрнәйға ҡаршылыҡ күрһәтә. Иң мөһим ваҡиғаларҙың береһе булып Политамет (Зарафшан йылғаһы) янындағы киҫкен бәрелештәр була. Был бәрелештәрҙә ете йыллыҡ хәрби кампания тарихында грек-македония ғәскәрҙәре беренсе тапҡыр еңелә. Шуға ҡарамаҫтан,Сөғд  ғәскәрҙәре ихтилалы баҫтырыла. Искәндәр Зөлҡәрнәй Сөғд батшалығы менән Бактрияны бер сатрапҡа берләштерә, уның башлығы итеп Филипп III Аристей ҡуйыла. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Кирополде (Худжанд) Искәндәр Зөлҡәрнәй (Александр) Александрия Эсхатуға (Александрия Крайняя) үҙгәртә. Искәндәр Зөлҡәрнәй вафат булғандан һуң (беҙҙең эраға тиклем 323 йыл) ике йыл үткәс, Трипарадистаға килешеү буйынса Сөғд батшалығы Бактрия менән бергә Ария сатрапына ҡала. Беҙҙең эраға тиклем 305 йылда был биләмәләрҙе Селевкид батшалығы яулап ала. Беҙҙең эраға тиклем өсөнсө быуаттың яртыһында был сатрап Диодот тарафынан Грек-бактри батшалығына әйләндерелә. Был батшалыҡ беҙҙең эраға тиклем икенсе быуатҡа тиклем көн күрә, һуңыраҡ күсмә ҡәбиләләр (скифтар һәм юэчжиҙар) уны Хәрәзмгә буйһондора. Беҙҙең эраға тиклем беренсе быуаттарҙа Сөғд батшалығы Урта Азиянан алып Һиндостанға тиклем һуҙылған Кушан батшалығына инә.
Урта быуаттар башы
IV—V быуаттар аҙағында Сөғд батшалығыны эфталиттар буйһондора, VI—VII быуаттарҙа иһә — төрки  ҡағанлығы. Тоба Вэй идара иткән сорҙа ҡытай хронистары Сөғд батшалығыны һүрәтләп ҡалдырған (Сутэ 粟特). Сөғд батшалығыға хунналар баҫып инеп, кенәзде үлтереүе тураһында һөйләнелә (ҡасан һәм ниндәй хунналар икәне билдәле түгел). Дүртенсе кенәз Хуни (忽倪) була. Сөғд сауҙагәрҙәре Лянчжоуҙа һатыу иткән. Увэйҙы буйһондорғанда Тоба Вэй ғәскәрҙәре Сөғд сауҙагәрҙәрен ҡулға ала. Сөғд кенәзе уларҙы һатып алырға ризалаша, вэйҙар ҡаршы килмәй, тик сауҙагәрҙәрҙе азат иткәс, дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлә. Мөнәсәбәттәр власҡа 564 йылда Бэй Чжоу килгәс кенә ҡайтанан тергеҙелә. IV быуаттан VIII быуатҡа тиклем Сөғд территорияһында әллә күпме автоном кенәзлек булған (улар араһында иң дәрәжәлеһе - Сәмәрҡәнд кенәзлеге). Сөғд Көнсығыштың иҡтисади һәм мәҙәни тормошонда ҙур роль уйнаған. Сөғд сауҙагарҙәре ебәк менән һатыу итеүҙе үҙ ҡулынан ысҡындырмаған. Сөғд сауҙа һәм игенселек колониялары Монголиянан Ҡытайға һәм Мерваға тиклем төп каруан юлдарында һуҙылған булған. VII быуаттан алып  VIII быуат уртаһына тиклем Сәмәрҡәнд Сөғд ында ихшид династияһы идара итә,  Шишпир, Вархуман, Мастан-Навиан, Тархун, Гурек, Тургар уның билдәле хөкөмдарҙары булған.
Ғәрәп яулап алыуы
651 йылда ғәрәптәр Фарсыстанда Сәсәниҙәр хакимлығын ҡолата, артабан Мәүерәннаһрға (Mā warā 'l-nahr, «заречье»), Амударья аръяғындағы Сөғд ерҙәренә ынтыла. Сөғд ийлылар оҙаҡ ҡаршы тора, ләкин VIII б. башында Сөғд ғәрәп Хәлифәлеге тарафынан яулап алына.
Сөғд хакимдарының һуңғыларынан береһе, Пенжикент хөкөмдары Деваштич баҫып алыусыларға ҡаршы баш күтәрә, ләкин еңелә. Уны 722 йылда, ҡалған ғәскәре менән Калаи-муг ҡәлғәһендә йәшеренгән көйө сая ҡаршылыҡ күрһәткән сағында, хөрәсән әмире Сәид әл-Харашиҙың яугирҙары алдап саҡырып сығара. Артабан да регионда ғәрәп баҫҡынсыларына ҡаршы ихтилалдар булған (728—729 йылдарҙа), ә күп Сөғдиҙәр Ҡытайҙа ырыуҙашы Ан-Лушань ихтилалында ҡатнаша.
Зеравшан йылғаһы үҙәне үҙенең Сәмәрҡәнд Сөғд тигән боронғо исемен урта быуаттарға саҡлы һаҡлай. Сөғд составына шулай уҡ Бохара оазисы һәм Ҡашҡадаръя ингән.
Мариуполь
Мариуполь (Маріуполь) — Украинаның Донецк өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 449 498 кеше йәшәй.
Белозерск
Боронғо исеме (XVIII быуат тамамланғансы) — Белоозеро.I
Сәғәт бүлкәте
Белозерск ҡалаһы, шулай уҡ бөтә Вологда өлкәһехалыҡ-ара стандарттар буйынса Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәғәт бүлкәтенә ҡарай (MSK/MSD). Бөтә донъя координациялы ваҡыттың сағыштырмаса күсеүе UTC буйынса +3:00 сәғәт (msk) тәшкил итә.
Тарих
Белозерск — Боронғо рустың һәм Рәсәйҙең иң боронғо ҡалаларының береһе.
Повесть временных лет һәм Белоозеро
«Повесть временных лет» йылъяҙмаһына ярашлы, Белоозеро ҡалаһы (вепс. V Valged jär '' ) чуд(фин) (самоназва. vepsä) — боронғо вепс ҡәбиләләренең баш ҡалаһы. Риүәйәт буйынса, славян (новгород словендары һәм кривичтар) ҡәбиләләре һәм чуд (чудь, весь һәм меря) ҡәбиләләре берлектә Рюрикты, урыҫ кенәздәренең династияһына нигеҙ һалыусы Рюриковичты Новгородҡа, кенәзлеккә саҡыра, уның бер ағаһы — кенәз Синеус Белоозерола тәхеткә ултыра.
Ҡаланың археологик тарихы
Хәҙерге ваҡытта Белоозероның Шексна йылғаһының көньяҡ ярында X быуат башында урынлашыуы һәм xiv быуат урталарына тиклем унда тороуы раҫланған (аҙаҡ был урында Крохино ауылы урынлашҡан). XII — xiii быуат башында ҡаланың Шексна йылғаһының һул яҡ ярындағы дөйөм майҙаны ун өс гектар ерҙе биләгән. Йылғаның икея ярында ла торған ҡала майҙаны 54 гектарҙан кәм булмаған һәм ул Төньяҡ-Көнсығыш Руста эре ҡала булған.
Белоозеро 1238 йылдан алып — бойондороҡһоҙ Белозерский кенәзлегенең үҙәге була (быға тиклем ул 150 йыл самаһы Ростов-Суздаль кенәзлеге составына ҡараған була, шулай уҡ сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булған. Бында табылған ҡурғаш тауар пломбалары һаны буйынса (19) Белоозеро Руста алтынсы урынды биләй, Дрогичин, Бөйөк Новгород, Ратминский биләмәһе Дубна, Борковский утрауҙары Рязандағы Борковский утрауҙары һәм Псковтан тыш.
1363—1364 йылдарҙа Белозерск яңы урында — 17 километр көнбайыштараҡ — бөгөнгө үҙенең урынын биләй. Был осор ҡаланың сәскә атҡан дәүере булған мәл.
Белая Каменка (йылға)
Белая Каменка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғүмәрова Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы
Ғүмәрова Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы (23 декабрь 2014 йыл — 7 июль 2010 йыл) — Бөрйән районының мәғариф ветераны. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1944).
Биографияһы
Урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған Мәсхүҙәгә ярты йәш тулғас, атаһы һуҡыр булыу сәбәпле, әсәһе уны үҙенең тыуып үҫкән ауылы Түбәнге Аташҡа атаһына алып ҡайта. Бер йыл үткәс, ҡыҙҙы атайы ҡулында ҡалдырып, үҙе тормошҡа сыға. Оҙаҡламай әсәһе лә фани донъяларҙы баҡыйлыҡҡа алмаштыра.
Бәлә ише менән йорой, тигәндәре раҫтыр — балаға 5 йәш тулғанда олатайы ла үлеп ҡала — ҡыҙ оләсәй ҡулында ҡала.1921 йылғы аслыҡта күҙ терәп торған кешеһе — ҡурсалаусы-аяусы оло йөрәкле кеше — өләсәһе лә үлә. Олатаһының ҡустыһы етем баланы үҙенә ҡарарға ала. Шул бабайы тәрбиәләп үҫтерә лә инде ҡыҙҙы.
Мәсхүҙә уҡыуға шул тиклем сос була: беренсе класта ярты йыл уҡығас, уны икенсе класҡа күсерәләр. Ошо уҡ хәл өсөнсө класта ла ҡабатлана — ярты йылдан уны дүртенсе класҡа күсерәләр. Шулай итеп, 1928 йылда Мәсхүҙә Түбәнге Аташ башланғыс мәктәбен тамамлай.
1929 йылда, бөтә ғаиләләре менән колхозға инеп, ике йыл колхозда эшләй, ләкин ҡыҙ баланың белемгә ынтылышы юғалмай. 1931 йылда Өфө Башпедтехникумына уҡырға инә. Өс йыл уҡып, 1934 йылда техникумдың химия-биология бүлеген тамамлап сыға.
1934—1935 уҡыу йылында Башнаркомпрос тәғәйенләүе буйынса Борай районы Салҡаҡ тулы булмаған урта мәктәбендә башҡорт теле, география фәндәрен уҡыта. 1935 йылдың көҙөндә Борай районының юлламаһы буйынса Башҡорт дәүләт пединститутының (хәҙерге БДУ) география факультетының беренсе курсына уҡырға инә.
Унда йыл ярым уҡығас, бер яҡтан да матди ярҙам булмау сәбәпле, 1936—1937 уҡыу йылының ғинуар каникулынан һуң ситтән тороп уҡыуға күсә һәм Малаяҙ (Салауат) районына уҡытырға китә. 1937 йылдың февраль айынан башлап шул райондың Тирмән урта мәктәбендә башланғыс кластарҙа ваҡытлыса уҡытыусы булып эшләй башлай. Уҡыу йылы бөтөү менән Өфөгә ҡайта һәм Башнаркомпроста Бөрйән районы мәғариф бүлеге мөдире Әхмәтов ағайҙы осрата. Ул районға уҡытыуылар һорап килгән була. Бөрйәнде маҡтап, ялан ҡыҙын әүрәтеп, таулы-урманлы яҡҡа алып ҡайта.
1937 йылдың 1 октябренән башлап Ғүмәрова Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы яҙмышын бөтөнләйгә Бөрйән менән бәйләй. 1938 йылда Бөрйән егете Заманов Хәләф Әбүзәр улына кейәүгә сыға. Күп тә үтмәй, Хәләф Әбүзәр улы армияға алына. Ул хеҙмәт иткән осорҙа Бөйөк Ватан һуғышы башланып китә. 1940 йылда тыуған ҡыҙҙары Тамара атаһын тик 6 йәшендә, 1946 йылда ғына күрә ала. Яңғыҙ ҡалған йәш уҡытыусы бөтә көсөн яратып һайлаған һөнәренә бирә. Данлы-шанлы йылдарҙы иҫенә төшөргәндә, Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы ошоларҙы бәйән итә: