cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Новиков Александр Васильевич (йырсы)
Азатлыҡҡа сығыу һәм артабанғы ваҡиғалар
2003 йылдың 16 июнендә Александр Новиков юғары сиркәү наградаһы — Орден святого благоверного князя Даниила Московского менән Екатеринбуртың Храм на Крови сиркәүе өсөн үҙ аҡсаһына ҡойҙорған ҡыңғырауҙары өсөн — бирелә. 2004 йылдн алып ул Уралдағы «400-летие Дома Романовых» фондының президенты.
2010 йылдың 24 июнендә А. В. Новиков Урал эстрада театрының художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Был вазифаһында эшләй башлағас та ул педофилияны пропагандалау билдәләре булған «Голубой щенок» спектаклен күрһәтеүҙе тыя.
Йыл һайын Кремлдә уҙғарылған Шансон года Милли премияһында ҡатнаша.
2011 йылда Дәүләт думаһына депутатлыҡҡа һайлауҙар алдынан А. В. Новиков Екатеринбургта билдәле блогер Алексей Навальныйға таратып биреү өсөн «ГОЛО... СУЙ!»клип-пародияһын бирә.
2014 йылдан алып «Өс аккорд» теле тапшырыуының жюри ағзаһы булып тора һәм унда бер нисә тапҡыр сәхнәлә сығыш яһай
2016 йылдың декабрендә Новиковҡа РФ енәйәт кодексының 159 ч. 4 (айырыуса ҙур күләмдәге мутлыҡ) статьяһы буйынса ғәйепләү белдерелә. Ул ике ай буйына өйҙәге тотҡонлоҡҡа ебәрелә. Тикшереү версияһы буйынса, Свердловск өлкәһенең элекке иҡтисад министры урынбаҫары Михаил Шилиманов менән Екатеринбургтың «Бухта Квинс» ҡасабаһында коттедж төҙөү өсөн пайсыларҙан  150 миллион һум самаһы аҡса йыя, ә аҙаҡ был аҡсаны үҙ иҫәбенә күсерә. Ҡасаба төҙөү туҡтатыла, хоҡуҡ һаҡлаусылар зыян суммаһын 35 миллион 627 мең һумға баһалай.
Свердловск өлкәһенең төҙөлөш һәм торлаҡ күҙәтеүе буйынса дәүләт департаменты, 2018 йылдың 30 июлендә төҙөлгән объект алдан ҡаралған техник регламент талаптарына тура килеүе тураһында һығымта яһап, документҡа ҡул ҡуя. Свердловск өлкәһенең Төҙөлөш министрлығы 2018 йылдың 7 сентябрендә ПЖСК «Бухта Квинс» йорттарын сафҡа индереүгә рөхсәт бирә. Ошо ваҡыттан алып пайсылар фатир ала һәм үҙҙәренең милкенә таныҡлыҡ алырға мөмкинлек юллай. [сығанағы 401 көн күрһәтелмәгән]
Свердловск өлкәһе буйынса СК Идаралығы 2019 йылдың 17 июлендә Александр Новиковтың «Бухта Квинс» торлаҡ комплексы пайсыларының аҡсаһын урлауҙа ғәйепләүҙең хаҡ булмауы, унда енәйәт составы булмауын раҫлай һәм был суд эшен туҡтата.
Әш-Шәҙили
Әбүл-Хәсән Ғәли ибн Ғабдуллаһ әш-Шәҙили (أبو الحسن الشاذلي;, Ғәмәрәт, хәҙ. Марокко — , Хумайсра, хәҙ. Мысыр) — Мәғриб ислам дине белгесе, суфый шәҙили тәриҡәткә нигеҙ һалыусы һәм эпоним.
Биографияһы
Уның тулы исеме: Әбүл Хәсән Ғәли ибн Ғабдулла ибн Ғабдул-Жәббәр әл-Хәсәни үәл-Хөсәйени әш-Шәҙили әл-Мәғриб. 1196 йылда Марокконың төньяғындағы Гамарат ауылында тыуған. Уның нәҫеле сәйеттәрҙән булған һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәргә барып тоташа.
Ул бик яҡшы белем ала һәм 21 йәшендә белем эҙләп тыуған яғын ташлап китә. Ул Фәстә уҡый, ә 1244 йылдан Александрияла йәшәй. Мәккәгә хаж ҡылып, ул ҙур фаҡиһтар, Ҡөрьән һәм хәҙистәрҙе белеүселәр, шулай уҡ күренекле суфый уҡытыусылары йәшәгән Бағдадҡа юллана. Бағдадта Ул шәйех Әбү-Фәтех әл-Уаситиҙа уҡыу курсын үтә, уның кәңәше буйынса тыуған иленә ҡайтып, Ибн Мәшиштә уҡыуын тамамлағандан һуң, Әбү Хәсән әш-Шәҙили шул исемле ауылға (хәҙ. Тунис) барып, 1227 йылда үҙенең беренсе зәүиәһенә нигеҙ һала. Тунис ҡалаһы ситендәге Зәләлж тауы мәмерйәһендә төпләнә, ул «әш-Шәҙили мәмерйәһе» булараҡ билдәле. Ул шунда йәшәй һәм уҡыусыларын ҡабул итә.
1258 йылда хаж ҡылғанда Мысырҙың Хумайсра ауылында вафат була. Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы ҡәберен мосолмандар, хөрмәт итеп, зыярат ҡыла. Мәмлүктәр солтаны шул дәүерҙә уның ҡәбере өҫтөндә төрбә төҙөй.
Әбү Хәсән әш-Шәзили үҙенең шәкерттәрен (мөриттәрен) Аллаһты шым зекер менән һәр минут һайын иҫкә алырға, Аллаһтан ҡурҡыу, шәриғәт күрһәтмәләрен ҡәтғи үтәү һәм Пәйғәмбәр сөннәтенә буйһоноуға өндәй. Ул бикләнеү практикаһын һәм суфыйҙарҙың коллектив йыйылыштары — сәманы хупламай. Әш-Шәҙили һүҙҙәренсә, тәриҡәт идеяларын һәм рухын көндәлек тормошта донъяуилыҡтан ситләшмәйсә тормошҡа ашырырға кәрәк.
Шәҙилилек
Шәҙилиҙәр цивилизацияның шәриғәт рөхсәт иткән бөтә байлыҡтарынан файҙалана һәм ҡаты аскетизмды хупламай. Уларҙың зекере һәм рухи практика менән шөғөлләнеүҙәре эштән һәм башҡа шөғөлдәрҙән буш ваҡытта үткәрелә һәм кешенең һәм уның ғаиләһенең көндәлек бурыстарына зыян килтермәй. Улар махсус кейемдәр кеймәй һәм, Жүнәйдә әл-Бағдадиға эйәреп, «айыҡ» хеҙмәт итеүҙе өҫтөн күрә (сәһү) һәм «иҫереклек» (сүкрә) халәтенән тыйыла.
Шәҙилиҙәр тәриҡәте төрлө тармаҡтарға бүленгән, Африканың ҡайһы бер төбәктәрендә тәғлимәт традицион урындағы инаныуҙар менән ҡушыла, шуның арҡаһында традиционалист тәриҡәт ағзалары тарафынан тәнҡиткә дусар ителә. Тәриҡәт Африка халыҡтарын исламлаштырыуҙа ҙур роль уйнай, Европа илдәренең колонизатор сәйәсәтенә әүҙем ҡаршы тора. Уның идеялары Төньяҡ һәм Үҙәк Африка илдәрендә генә түгел, Европала Һәм Кавказда ла таралған. Был тәриҡәттең эйәрсендәрен Комор утрауҙарында, Һиндостанда һәм хатта Индонезияла ла күрергә мөмкин. Рәсәйҙә шәҙили тәриҡәте Дағстанда һәм күрше республикаларҙа эш итә.
Люмья
Люмья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бүләкәй
Бүләкәй — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Күндерәк йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зубов (Өфө районы)
Зубов (Зубово) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2042 кеше. Почта индексы — 450520, ОКАТО коды — 80252820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һуңғы йылдарҙағы үҙгәрештәр
Ҡасабаның ситендә "Зубово Life" тип аталған торлаҡ комплексы ҡалҡып сыҡты. Унда 1-2 ҡатлы коттедждар төҙөлдө. Комплекс Өфө ҡалаһынан  9 км. алыҫлыҡта.Ҡасабала кәрәкле бар инфраструктура : хастахана, мәктәп, балалар баҡсаһы, магазиндар, дарыухана төҙөлгән. Баш ҡаланан маршрут автобустары йөрөй. Яңы биҫтә ситендә ҙур ябыҡ теннис корты,  эре автосалондар бар. Торлаҡ комплексы эсәр һыу менән Ҡыйышҡы һыуалғысынан тәьмин ителә.
Эрелаант Сакдари
Эрелаант Сакдари — V—VI быуат грузин архитектураһы ҡомартҡыһы. Грузияла Кахетияның Ахмета район үҙәгенән көнсығышҡа ҡарай 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡорам ваҡланған таштан төҙөлгән, фасадтары эзбизташ плиталарҙан һалынған тәре-көмбәҙле сиркәү. Ҡорамдың планы ябай, формаһында тәре рәүешле, өс тәхетле. Сиркәү көнсығыш стенаһының көньяҡ һәм төньяҡ яғында 2 өҫтәмә апсидаға эйә. Түшәм көмбәҙенең әйләнәһендә квадрат көмбәҙҙәр урынлашҡан. Көмбәҙ һигеҙ ҡырлы, бер инеү урыны бар, көньяҡ яҡта декоры ябай. Сиркәү эс яҡтан штукатурланған һәм буялған, емерелгән көмбәҙе һәм көнбайыш өлөшө әлеге ваҡытта тергеҙелгән. Эрелаант Сакдари ҡорамы Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.
Әҙәбиәт
გვერდწითელი რ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, გვ. 181, თბ., 1979 წელი.
Ҙур Рәсәй энциклопедияһы
Ҙур Рәсәй энциклопе́дияһы (Большая российская энциклопедия, ҡыҫҡартмаһы БРЭ) — рус телендә универсаль энциклопедия. Баҫма 35 номерлы һәм 1 «Россия» тигән томдан һәм 80 меңдән ашыу статьянан тора. Энциклопедия 2004—2017 йылдарҙа «Большая российская энциклопедия» ғилми нәшриәте тарафынан сығарыла. 2016 йылдан энциклопедияның интернет-версияһы бар.
Тарихы
1995 йылдың 13 ғинуарында Рәсәй Президенты Б. Н. Ельцин Хөкүмәткә Рәсәйҙә Китап баҫыу буйынса федераль программа сиктәрендә, президент программаһы сифтаында, 1996—2001 йылдарҙа Ҙур Рәсәй энциклопедияһын сығарыуҙы ҡарарға ҡуша. 1996 йылдың 2 майында Б. Н. Ельцин «Ҙур Рәсәй энциклопедияһын сығарыу тураһында» 647-се указға ҡул ҡуя. Был указға ярашлы, энциклопедияның баш мөхәррире итеп Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, физика буйынса Нобель премияһы лауреты А. М. Прохоров тәғәйенләнә, ул "Ҙур совет энциклопедияһы"ның өсөнсө сығарылышының да баш мөхәррире була. «Большая российская энциклопедия» нәшриәтенә бина ҡуртымлау буйынса ташламалар бирелә, ә 1997 йылға федераль бюджетҡа энциклопедияның беренсе томын әҙерләү буйынса редакция-нәшриәт сығымдарын финанслау һалына. Яңы энциклопедияның яуаплы мөхәррире итеп география фәндәре докторы А. П. Горкин тәғәйенләнә.
«Ҙур Рәсәй энциклопедияһы» Ҙур совет энциклопедияһы өлгөһөндәге универсаль энциклопедия түгел, ә Рәсәйгә бағышланған 12 томда сығырға тейеш була.
Беренсе том өҫтөндә эш башланғас, нәшриәт хеҙмәткәрҙәренең күбеһе бындай энциклопедия системаһыҙ, логикаһыҙ икәнен һәм Рәсәйҙе донъя контексынан айырып ҡарауын аңлай. Коллектив менән директор һәм баш мөхәррир А. П. Горкин араһында ғауға ҡуба. 2001 йылдың 19 мартында Горкиндың ете урынбаҫарының бишеһе уға нәшриәттең директоры һәм баш мөхәррире вазифаларын айырыуҙы һәм А. П. Горкиндың директор вәкәләттәренән баш тартыуын талап итеп хат тапшыра. Горкин хаттағы талаптарҙы иғтибарға алмай. 2001 йылдың 27 мартында хеҙмәт коллективының йыйылышы була, унда күпселек тауыш менән Горкинға директор булараҡ ышанмау белдерелә.
Коллективтан матбуғат министры урынбаҫары Владимир Григорьев исеменә килгән хатта Горкин тәҡдим иткән форматтағы энциклопедия урынына универсаль энциклопедия әҙерләүҙең маҡсатҡа ярашлылығы дәлилләнә. Ә 2001 йылдың 19 апрелендә Григорьевҡа универсаль "Ҙур Рәсәй энциклопедияһы"ның 30 томлыҡ проекты ебәрелә. Эште 7,5 йыл эсендә тамамлау планлаштырыла. 2001 йылдың 9 июнендә матбуғат министры урынбаҫары Владимир Григорьев коллективҡа МДУ-ның журналистика факультетын тамамлаған, ғилми дәрәжәһе булмаған «Православная энциклопедия» ғилми-сиркәү үҙәге етәксеһе Сергей Кравецты Александр Горкин урынына яңы директор һәм баш мөхәррир итеп килтереп таныштыра.
Универсаль энциклопедия булараҡ БРЭ
2001 йылдың сентябрендә Рәсәй Хөкүмәте рәйесе М. М. Касьянов журналистарға Хөкүмәттең 30 томлы "Ҙур Рәсәй энциклопедияһы"н сығарыуҙы финанслау планы тураһында хәбәр итә. 2002 йылда «Большая российская энциклопедия» ғилми нәшриәте Рәсәй Матбуғат, телерадиотапшырыуҙар һәм киң коммуникация саралары министрлығынан һүҙҙәр исемлеген төҙөүҙе һәм башҡа әҙерлек эштәрен башларға мөмкинлек биргән финанс ярҙамын күрһәтә.
2002 йылдың ғинуарында энциклопедияның баш мөхәррире һәм ғилми-редакция советы рәйесе академик А. М. Прохоров вафат була.
2002 йылдың 14 октябрендә Рәсәй Президенты В. В. Путин «Ҙур Рәсәй энциклопедияһын сығарыу тураһында» 1156-сы указға ҡул ҡуя, был документ Б. Н. Ельциндың ошондай уҡ исемдәге указын ғәмәлдән сығара. Ҙур Рәсәй энциклопедияһын сығарыу буйынса ғилми-редакция советы рәйесе итеп Рәсәй Фәндәр академияһы президенты академик Ю. С. Осипов тәғәйенләнә.
2004 йылда "Ҙур Рәсәй энциклопедияһының «Россия» тигән томы сыға, ул Рәсәй Федерацияһына арнала. 2004 йылдың сентябрендә «Йыл китабы» VI Милли конкурсында БРЭ-ның «Россия» томы «йыл китабы» тип табыла. Нәшриәт был томды 5 йыл һайын яңыртып, ҡабаттан нәшерләп торорға планлаштыра, әммә шунан бирле том бер мәртәбә лә ҡабат нәшерләнмәй.
2005 йылда беренсе номерлы том баҫыла («А — Анкетирование»). Артабан нәшриәт йыл һайын 2—3 том сығарып тора. 21-се томға тиклем һәр бер томдың сығанаҡ бирелмәләрендә «30 томда» тигән хәбәр тора, әммә 2013 йылда сыҡҡан 22-се томдан башлап "35 томда тигән яҙма тора. Баҫманың тиражы яйлап кәмей. Мәҫәлән, 1—12-се томдар 65 мең дана менән баҫылһа, 13—21-се томдар — 60 мең, 22—25-се — 26 мең, 26—28-се — 22 мең дана сығарыла. 2015 йылдан алып томдарҙың тиражы (№29—35) — 35 мең дана.
2017 йылдың декабрендә БРЭ-ның һуңғы, 35-се томы донъя күрә. 2018 йылдың 5 сентябрендә Ҙур Рәсәй энциклопедияһының 35 томлыҡ сығарылышы XX «Йыл китабы» Милли конкурсында гран-приға лайыҡ була.
2015 йылда БРЭ-ның электрон версияһы өҫтөндә эш башлана. Ул энциклопедия контентын Corel Ventura форматынан HTML форматына күсереүҙән, тексты таныуҙан һәм төҙәтеүҙән, интерфейсты һәм сайт дизайнын эшләүҙә тора. 2016 йылдың 1 апрелендә BigEnc.Ru сайты асыла, 2018 йылға баҫма БРЭ-ның бөтә статьялары электрон версияға күсерелеп бөтә; электрон версияға яңы статьялар ҙа (баҫма версияла булмаған) өҫтәлә.
Усть-Реченская
Усть-Реченская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семендяев Константин Адольфович
Семендяев Константин Адольфович (9 декабрь 1908 йыл — 15 ноябрь 1988 йыл) — ғалим-математик, совет атом проекты өсөн математик иҫәпләүҙәр етәкселәренең береһе. Физика-математика фәндәре докторы, профессор. Ленин премияһы лауреаты.
Биографияһы
Константин Адольфович Семендяев 1908 йылдың 9 декабрендә Симферополь ҡалаһында мещандар ғаиләһендә тыуған, ата-әсәһе хеҙмәткәрҙәр була.
Симферополдә урта мәктәпте тамамлағас, 1925 йылда Симферополь педагогия институтына уҡырға инә, бер йылдан һуң ул Мәскәү дәүләт университетына күсә.
1929 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай. 1929 йылдан, студент булған саҡта уҡ, урта мәктәптә уҡыта башлай, 1931 йылдан Мәскәүҙә төрлө юғары уҡыу йорттарында уҡыта.
1936 йылдан СССР Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтында (МИАН) математик приборҙар кабинеты мөдире. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында институт менән бергә Ҡазанға эвакуацияла була.
1946 йылдан 1953 йылға тиклем — МИАН иҫәпләү бюроһы мөдире. МИАН-да ғәмәли математика бүлеге асылыу менән (1953) бюро «Газодинамика» бүлеге итеп үҙгәртелә. Семендяев етәкселеге аҫтында баллистик иҫәпләүҙәр методикалары эшләнә, астрономик һәм башҡа иҫәпләүҙәр машинизациялана һәм практикаға индерелә.
1963 йылдың сентябрендә СССР гидрометүҙәгенә эшкә күсә, гидрометеорология мәсьәләләрен программалау лабораторияһы начальнигы.
«Журнал вычислительной математики и математической физики» журналының сыға башлаған көнөнән алып редколлегия ағзаһы (1961).
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Бер үлсәмле газ динамикаһы мәсьәләләрен иҫәпләү өсөн характеристикалар ысулы авторҙарының береһе.
Ҡыҙыҡ осраҡтар
Цифрҙарҙың ҙур таблицаһына ҡарап, Константин Адольфович шунда уҡ: «Бына бында хата. Яңынан Һанарға кәрәк» тип әйтә алған.
Ҡатмарлы алгебраик үҙгәртеүҙәрҙе өс төрлө иҫәпләүсе башҡара, әммә һөҙөмтә көтөлгәнгә тап килмәй. Я. B. Зельдович яңы эффект алынған тип ҡарар итә, әммә К. А. Семендяев шунда уҡ был хата тип белдерә. И. M. Гельфанд иҫәпләү авторҙарынан бер-береһенән күсереүҙәрен таныуҙы талап итә, әммә өсөһө лә бер урында үҙ аллы хаталар яһағаны асыҡлана.
Гибралтар
Гибралта́р (Gibraltar ) — Пиреней ярымутрауының көньяғында Гибралтар ҡаяһы менән тоташтырып торған муйын менән Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе.
Урта диңгеҙҙе Атлантик океан менән тоташтырып тороусы Гибралтар боғаҙы мөһим стратегик урын алып тора. НАТО хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан.
Бөйөк Британия ағзалығы аша Гибралтар Евросоюз ағзаһы булып тора (1973 йылда Бөйөк Британия Норман һәм Мэн утрауһыҙһыҙ Евросоюз ағзаһы булды). На него не распространяется общая сельскохозяйственная политика ЕС, шенгенские соглашения, также он не является общей таможенной территорией ЕС, поэтому здесь нет НДС.
2004 йылдан Гибралтарҙа йәшәүселәр Европа парламентына һайлауҙарҙа ҡатнаша ала. Гибралтар граждандары Бөйөк Британия һәм Евросоюз граждандары булып тора.
Этимологияһы
Гибралтар һүҙе испанлаштырылған «Джаб Аль Тарик» (جبل طارق) тигән ғәрәп һүҙенән алынған, был һүҙ «Тарик тауы» тигәнде аңлата. Был исем Пиреней ярымутрауына һөжүмде етәкләгән ғәрәп полководецы Тарик ибн Зияд хөрмәтенә бирелгән.
Тарихы
Гибралтар тарихы (легендар Геркулес бағаналарының береһе) 3000 йылдан артығырак. «Геркулес бағаналары» тигән төшөнсә Платон яҙмаларындала осрай. Финикийлылар һәм карфагендар Гибралтарҙа корабль тора торған урын эшләгәндәр. Рим империяһы осоронда ҡая улар ерҙәренә кергән, империя емерелгәс герман кәбиләләре — вандал һәм готта власы аҫтында ҡалған..
711 йылда вестготтар баҫып алғас Гибралтар улар милеге була. 1462 йылда Реконкиста процессы барышында Испания милегенә күсә. В 1704 йылда, Испан империяһының ахырында Джордж Рук етәкселегндәге инглиз эскадраһы баҫып ала. 1713 йылда Англия һәм Франция Испанияға көсләп таҡҡан тыныслыҡ килешеүе буйынса Гибралтар Бөйөк Британияға күсә. 1727 йылғы инглиз-испан һәм шулай уҡ испан-француз (1779—1783) һуғышы йылдарында испандар крепосты кире алырға тырыша. 1783 йылғы Версаль килешеүе буйынса ҡая Британия биләмәһе булып ҡала.
1830 йылда Гибралтар рәсми рәүештә Бөйөк Британия колонияһы тип иғлан ителә. 1869 йылда Суэц каналы асылғас уның әһәмиәте тағы ла арта, канал Европанан Һиндостанға юлды ике тапҡып ҡыҫҡарта. Ҡаяны ҡул аҫтында тотоу Урта диңгеҙҙә суднолар йөрөшөн контрольдә тоторға мөмкинлек бирә.
1940 йылда Икенсе Бөтә донъя һуғышы башланған йылда каудильо Франсиско Франко хәрби нейтралитет һаҡлап, Һитлерҙың Гибралтарҙы баҫып алырға тигән тәҡдимен кире ҡаға.
1954 йылда, Гибралтарҙы алыуҙың 250 йыллығын билдәләгәндә, колонияға Бөйөк Британия королеваһы Елизавете II килә, был ваҡытта Испания властары үҙ консульлыҡтарын яба һәм Испания һәм Гибралтар араһында йөрөүҙе сикләй.
1964 йылда Гибралтар үҙ еонституцияһын ҡабул итә. 1969 йылда эске тулы үҙидара кереткән яңы конституция ҡабул итә.
Шунан бирле Гибралтарҙың сәйәси статусы тураһында бәхәс бара. 2004 йылда Гибралтарҙа йәшәүселәр беренсе тапҡып Европа парламентына һайлауҙарҙа ҡатнаша.
Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы
Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы (Салимов Имамутдин Саббахович 1906 йыл — ?), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.
Биографияһы
Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Йәрмәкәй районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Йәрмәкәй район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы составында Көньяҡ-Көнбайыш фронтта һуғыша.
1942 йылдың 20 ноябренән алып 24 ноябренә тиклем 1-се эскадрондың взвод командиры ярҙамсыһы сержант Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы үҙенең шәхси өлгөһөндә яугирҙәрҙе йыш һөжүмгә әйҙәй. Бер алыш ваҡытында пулеметсы ҡалтырап ҡалғас, Сәлимов үҙе пулемет артына ултыра һәм пулеметсыға етеп килгән ике немец автоматсыһын атып йыға. Был ҡыйыулығы өсөн Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Мокрая Панда
Мокрая Панда — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ Африка Республикаһы
Көньяҡ Африка Республикаһы (ҡыҫҡаса — КАР, шулай уҡ Көньяҡ Африка) — Африканың көньяғындағы дәүләт. Төньяҡта Намибия, Ботсвана һәм Зимбабве менән, төньяҡ-көнсығышта — Мозамбик һәм Эсватини менән сиктәш. Көньяҡ Африка Республикаһы эсендә дәүләт-анклав Лесото урынлашҡан.
Көньяҡ Африка Республикаһы — Африка илдәре араһында иң күп милләтле илдәрҙең береһе һәм континентта иң күп аҡ тәнлеләргә, азиялыларға, йәғни ҡатнаш халыҡҡа эйә. Ил минераль ресурстарға бай, шулай уҡ Африкала иҡтисади яҡтан иң үҫешкән ил һәм донъяла сағыштырмаса ныҡлы позиция биләй. Африкала берҙән-бер G20 ҡатнашыусыһы булған ил.
Көньяҡ Африка Республикаһы апартеид ваҡытында Африка милли конгресы ағзалары үз илен ул ваҡытта рәсми атамаға альтернатива булараҡ билдәләү өсөн «Азания» һүҙен ҡуллана. КАР Тайвань менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙә булған саҡта, «Азания» һүҙе шудай уҡ КАР атамаһы сифатында рәсми Ҡытай дипломатик лексикаһында ҡулланыла.
Көньяҡ Африка Республикаһы — йәҙрә ҡоралына эйә булған беренсе дәүләт, әммә ул был ҡоралдан ирекле баш тарта.
Географияһы
Көньяҡ Африка Республикаһы Африканың көньяҡ осонда урынлашҡан. Илдең яр буйы һыҙығының оҙонлоғо 2798 км тәшкил итә. Майҙаны 1 221 038 км² һәм был күрһәткес буйынса донъяла 24-се урында тора. Иң юғары нөктәһе — Аждаһа тауҙарында Нджесути тауы.
Көнсығыш яр буйында 30° көньяҡ киңлеккә тиклем саванналар һәм йылғалар буйлап һуҙылған урмандарҙың тар һыҙаттары, көньяҡтараҡ — субтропик урмандар һәм ҡыуаҡлыҡтар. Эске райондарҙы ярлыланған Калахари саваннаһы, ҡыуаҡлы ярымсүллектәр һәм Карру сүллектәре биләй.
Хайуандарҙан һары сысҡандар, ер сусҡалары, антилопа, көрән гиена тереклек итә. Һирәгерәк Африка филдәре, носорогтар, зебралар, жирафтар, арыҫландар, страустар осрай.
Тарихы
Ил территорияһында кеше бик борондан барлыҡҡа килгән (был турала Стеркфонтейн Кромдрай һәм Макапансхат мәмерйәләре янында табылдыҡтар раҫлай). Шулай ҙа был төбәктең иртә тарихы тураһында ышаныслы мәғлүмәттәр бик аҙ.
Банту ҡәбиәләләре килгәнгә тиклем (илдең төньяғындағы Лимпопо йылғаһына улар б. э. I меңйыллығы уртаһында етә), был территорияла готтентоттарҙың күсмә малсылыҡ кой-коин ҡәбиләләре һәм йыйыусы (сан) бушмендар йәшәгән. Игенсе-бантулар, урындағы халыҡты йә юҡ итеп, йә ассимиляциялап, көньяҡ-көнбайышҡа табан таралған. Яҡынса 1050 йылға хәҙерге Квазулу-Натал провинцияһында уларҙың булыуы тураһында археологик раҫлауҙар ҡарай. Европалыларҙың килеүе ваҡытына Добрая Надежда мороно өлкәһендә кой-коин ҡәбиләләре йәшәгән була, ә банту ҡәбиләләре Грейт-Фиш йылғаһы яры буйына етә. Урындағы халыҡтар металл мәғдәнен табыу, эшкәртеү, тимер һәм баҡырҙан ҡоралдар эшләү менән таныш була.
Голландтар һәм ко́са
Европалыларҙың даими тораҡтары тураһында беренсе телгә алыуҙар 1652 йылдың 6 апреленә ҡарай, Ян ван Рибек Голланд Ост-Һинд компанияһы исеменән, һуңғараҡ Добрая Надежда исемен алған Штормдар морононда ауыл (хәҙер Кейптаун) төҙөй. XVII һәм XVIII быуаттарҙа Көньяҡ Африкаға Нидерландтан колонистар, шулай уҡ тыуған илендә дини эҙәрлекләүҙән ҡасып француз гугеноттары һәм Германиянан күскенселәр килә. 1770 йылдарҙа колонистар төньяҡ-көнсығыштан килеүсе ко́са халҡы менән бәрелешә. Сик буйы һуғыштары кеүек билдәле бәрелештәр серияһы башлана, улар нигеҙҙә аҡ күскенселәрҙең африкалылар еренә дәғүә итеүе арҡаһында тоҡана. Кап колонияһына башҡа Голландия биләмәләренән, Индонезиянан һәм Мадагаскарҙан ҡолдар килтерелә. Күп ҡолдар, шулай уҡ Кап төбәгенең автохтон халҡы аҡ колонистар менән ҡатыша. Уларҙың нәҫелдәре кап төҫлөләре тип атала һәм Көнбайыш Кап провинцияһының 50 % тиклем халҡын тәшкил итә.
Британия колонизацияһы
Бөйөк Британия тәүге тапҡыр Кап колонияһы өҫтөнән хакимлыҡты 1795 йылда, Дүртенсе инглиз-голланд һуғышы барышында ала: ул саҡта Нидерланд Наполеон хакимлығы аҫтында була, һәм инглиздәр, француздарҙың был стратегик яҡтан мөһим район өҫтөнән контроль алыуынан ҡурҡып, Капстадҡа штатгальтер Вильгельм V исеменән колонияны баҫып алыу генерал Джеймс Генри Крэйг етәкселегендә армия ебәрә. Капстад губернатор бер ниндәй ҙә күрһәтмәләр алмай, әммә инглиздәргә буйһонорға риза була. 1803 йылда Амьенс килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Батавия республикаһы (йәғни француз баҫып алыуынан һуң Нидерланд тип атала башлай), Кап колонияһын үҙенә ҡалдыра. 1805 йылда яңынан һуғыш башлағандан һуң инглиздәр колонияны ҡабаттан яулап алырға ҡарар итә. Столовый тауының битләүендә алыш һөҙөмтәһендә, 1806 йылда Дэвид Бэрд етәкселегендә инглиз ғәскәрҙәре Капстад фортына инә.
Инглиздәр ко́са халҡы менән көрәшеп, Грейт-Фиш йылғаһы ярҙары буйлап форттар төҙөү юлы менән көнсығыш сиктәрен нығыта. Был урындарҙа үҙенең хакимлығын көсәйтеү маҡсатында, инглиз тәхете метрополиянан кешеләрҙең килеүен дәртләндерә.
1806 йылда, ил эсендә төрлө көстәр баҫымы аҫтында, инглиз парламенты ҡоллоҡто тыя, ә 1833 йылда был ҡарар колонияға ла тарала. Сик буйында даими бәрелештәр, ҡоллоҡто бөтөрөү һәм инглиздәр менән башҡа аңлашмаусанлыҡтар һолланд сығышлы күп крәҫтиәндәрҙе (бурҙар тип аталыусы — от «boer», тимәк «крәҫтиән») ҡитға төпкөлөнә, Велд тигән бейек яҫы таулыҡҡа, Бөйөк трек тип аталған урынға бейек Велд яйлаһына китергә мәжбүр итә. Унда улар Көньяҡ-Көнсығыш Африкалағы (Квазулу-Натал провинцияһы) үҙ-ара һуғыш тыуҙырған мфекане — халыҡтарҙың күсенеүе барышында көнбайышҡа ҡасып барған Чакиҙың элекке көрәштәше Миликизи етәкселегендәге ндебеле менән бәрелешә. Ахыр сиктә, Көньяҡ Африканың континенталь өлөшөндә бур халҡы үҙ дәүләттәренә нигеҙ һала: Оранжевый республикаһы һәм Трансвааль.
Көньяҡ Африка союзын ойоштороу
Дүрт йыллыҡ һөйләшеүҙәрҙән һуң 1910 йылдың 31 майында Көньяҡ Африка союзы ойошторола, уға инглиздәрҙең Кап колонияһы, Натал колонияһы, Ораежевый река колонияһы һәм Трансвааль инә. Союз Британия империяһының доминионы була. 1914 йылда Көньяҡ Африка союзы Беренсе донъя һуғышына инә. 1934 йылда Берләшкән партия ойошторола, уға Көньяҡ Африка партияһы (пробритан) һәм Милли партия (бурҙар) берләшә. 1939 йылда ул Көньяк Африкаға, Бөйөк Британия артынан эйәреп, Икенсе донъя һуғышына инергә кәрәкме-юҡмы тигән ҡаршылыҡтар арҡаһында тарҡала — уң Милли партия Өсөнсө рейхты яҡын күрә һәм киҫкен раса сегрегацияһы өсөн сығыш яһай.
КАР бойондороҡһоҙлоғо
1961 йылда Көньяҡ Африка союзы бойондороҡһоҙ Көньяҡ Африка Республикаһы булып китә, ул Бөйөк Британия етәкләгән Милләттәрҙең дуҫлыҡ берләшмәһенән сыға. Берләшмнән сығыу Дуҫлыҡ берләшмәһенең башҡа ағзалары тарафынан КАР-ҙа апартеид сәйәсәтен ҡабул итмәү менән бәйле була (КАР-ҙың Дуҫлыҡ берләшмәһе ағзалығы 1994 йылдың июнендә тергеҙелә).
Идара итеү формаһы
КАР — парламент-президент республикаһы. Президент үҙенең барлыҡ ҡарарҙарында ла тиерлек күпселек мәсьәләләр буйынса парламент ярҙамына таянырға тейеш. 30 йәштән өлкәнерәк Көньяк Африка Республикаһы гражданы президентлыҡҡа кандидат була ала. КАР-ҙа ике палаталы парламент эшләй, ул провинцияларҙың Милли советынан (үрге палата — 90 ағза) һәм Милли ассамблеянан (400 ағза) тора. Түбәнге палата ағзалары тауыш биреүҙең пропорциональ системаһы буйынса һайлана: депутаттарҙың яртыһы дөйөм милли исемлек буйынса, яртыһы — провинция исемлектәре буйынса килә. Һәр провинция, халыҡтың һанына ҡарамай, провинцияларҙың Милли советына 10-шар ағза ебәрә. Һайлауҙар һәр биш йыл һайын үтә. Хөкүмәт түбәнге палатала ойошторола, ә күпселек тауыш йыйған партия лидеры, президент була. Хәҙер был вазифаны Сирил Рамафоса биләй.
Хәҙерге ваҡытта КАР-ҙың етәксе партияһы — Африка милли конгресы, ул 2009 йылда һайлауҙарҙа 65,9 % тауыш һәм 2006 йылда муниципаль һайлауҙарҙа 66,3 % тауыш йыйған. Уның төп дәғүәсеһе — «Демократик альянс» партияһы (16,7 % 2009 йылда, 14,8 % 2006 йылда). Демократик альянс лидеры — Хелен Зилле. Яңы милли партия, Милли партияның (ул идара иткәндә апартеид системаһы була) вариҫы, 1994 йылдан һуң тиҙ арала тарҡала һәм 2005 йылдың 9 апрелендә Африка милли конгресы менән берләшә. Парламентта шулай уҡ Азатлыҡ-Инката партияһы бар (4,6 %), улар башлыса һайлаусы-зулустарҙы һәм Халыҡ конгресын күрһәтә (7,4 %).
Ҡораллы көстәре
Оборона милли көстәре 1994 йылда апартеидтан һуңғы беренсе милли һайлауҙарҙан һәм яңы конституцмя ҡабул ителгәндән һуң, Оборонаның Көньяҡ Африка көстәрен алмаштырып, ойошторола (англ. South African Defence Force, SADF).
Хоҡуҡ системаһы
Илдә англо-сакс һәм роман-герман хоҡуҡ системаһы ҡулланыла. Шулай уҡ Йола хоҡуғы ҡулланыу бар. Ҡушма төрҙә (англо-сакс һәм роман-герман хоҡуҡ системаһы менән) Көньяҡ Африка Республикаһында ҡулланыла. Дәүләт органдары (мәҫәлән суд) ырыу ҡоролтайының ҡарарын тыңлай.
Административ бүленеш
Хәҙер Көньяҡ Африка Республикаһы унитар дәүләт булып тора. Илдең территорияһы 9 провинцияға бүленгән (үҙенең административ үҙәктәре менән):
1994 йылға тиклем КАР федерация була һәм 4 провинцияға бүленә: Капский, Натал, Ҡыҙғылт һары ирекле дәүләт һәм Трансвалгә. Бындай бүленеш Көньяҡ-Африка Республикаһының колониаль үткәнен сағылдыра. Беренсеһе өс өлөшкә, һуңғыһы дүрт өлөшкә бүленә, өҫтәүенә төньяҡта территория өлөшө Көнсығыш-Капскийҙан Төньяҡ Капскийға күсә (элекке Трансвааль өлөшө). Ҡалған икеһе ғәмәлдә үҙенең һыҙаттарын һаҡлай.
Башҡа бантустандар (автономиялар) КАР юрисдикцияһы аҫтында була:
Баш ҡалаһы
Претория рәсми рәүештә Көньяҡ Африка Республикаһының баш ҡалаһы тип һанала, сөнки унда илдең хөкүмәте урынлашҡан. Властың башҡа тармағы ике ҡалала: парламент Кейптаунда, Юғары суд Блумфонтейнда урынлашҡан. Улар шулай уҡ баш ҡала тип иҫәпләнә. Был КАР-ҙың баштан конфедератив дәүләт булыуы менән бәйле, ошоға ярашлы, Көньяҡ-Африка Союзы ойошторолғанда (Кейптаунда баш ҡалаһы менән инглиз биләмәләре, Блумфонтейнда баш ҡалаһы менән Ҡыҙғылт һары ирекле дәүләт һәм Көньяҡ Африка Республикаһы (Трансвалдең) Преторияла баш ҡалаһы менән власть органдары уның составына ингән дәүләттәрҙең баш ҡалалары буйынса тигеҙ бүленә.
Ҡайһы берҙә Претория Тшване тип үҙгәртелә тип раҫлана. Был дөрөҫ түгел: Тшване — ҡала муниципалитетының, провинциянан түбәнерәк кимәлдә торған административ берәмектең исеме (был осраҡта Гаутенг провинцияһы тураһында һүҙ бара). Муниципалитет Тшване составына Претория, Центурион, (элегерәк Фервурдбург), Сошангуве ҡалалары һәм бер нисә ваҡ өлкәләр инә.
Халҡы
[[Файл:AIDS and HIV prevalence 2009.svg|thumb|Илдәр буйынса 2011 йылға ҡарата өлкәндәр араһында ВИЧ-тың таралыуы
]] Халыҡ һаны буйынса Көньяҡ Африка Республикаһы донъяла 26-сы урында тора: илдә 51,8 млн кеше йәшәй (2010 йылдың июленә ҡарата). Аҡ тәнлеләр һаны илдә уларҙың Төньяҡ Америкаға, Европаға, Австралияға һәм Яңы Зеландияға эмиграцияһы иҫәбенә яйлап кәмей — 1985—2005 йылдарҙа КАР-ҙан 0,9 млн аҡ тәнле, башлыса 40 йәшкә тиклем һәм уларҙың балалары китә. КАР-ҙың ҡара тәнле халҡы өлөшө Африканың башҡа илдәре иммигранттары иҫәбенә арта.
Һуңғы ике ун йыллыҡ дауамында илд халыҡ һаны ВИЧ менән бик күп зарарланыу һәм шулай уҡ аҡ тәнлеләр һанының кәмеүе арҡаһында бөтөнләй тиерлек үҙгәрмәй (ҙур булмаған артым). Үҙәк проблемаларҙың береһе — ВИЧ-тың күпләп таралыуы, уның буйынса КАР донъяла беренсе урында тора (2003 һәм 2007 йылдарҙа баҫылып сыҡҡан БМО мәғлүмәттәре буйынса) шул уҡ ваҡытта Көньяҡ Африка Республикаһы зараланыу кимәле буйынса дүртенсе урында була (Эсватини, Ботсвана һәм Лесотонан һуң). ВИЧ менән бөтәһе 5,7 млн кеше зарарланған, был илдең өлкән халҡының 11,7 % тәшкил итә (2007 йылда). СПИД арҡаһында Көньяҡ Африка Республикаһында үлем оҙаҡ ваҡыт тыуымдан артып китә (2010 йылда уртаса бер ҡатын-ҡыҙға 2,33 булғанда халыҡтың кәмеүе − 0,05 % тәшкил итә).
Уртаса ғүмер оғонлоғо: 50 йәш ир-аттар өсөн, 48 йәш ҡатын-ҡыҙҙар өсөн.
Этнораса составы (2019 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ): 1911 йылда КАР-ҙа беренсе иҫәп алыу аҡ тәнлеләрҙең шул мәлдә 22 % тәшкил итеүен күрһәтә, ә 1980 йылға уларҙың күрһәткее 18 % тиклем кәмей.
15 йәштән һәм өлкәнерәктәр араһында халыҡ грамоталылығы (2003 йылға ҡарата баһа):
Дине
Илдә халыҡтың дини составы ярайһы уҡ төрлө, илдә абсолют дини күпселек юҡ, төрлө дин һәм ҡараш яҡлылар йәшәй.
Тормош кимәле
Халыҡтың уртаса кереме донъялағы уртаса керемдең түбән өлөшө сигенә яҡынлаша. Әммә тулайым алғанда, йәмғиәттең иҡтисади хәле бик тотороҡһоҙ. Оҙаҡ ваҡыт бында хөкөм һөргән апартеид һәм унан алдға колониализм йәмғиәттең социаль-милек урынлашыуында сағылыш таба. 15 % яҡын халыҡ иң яҡшы шарттарҙа йәшәй, шул уҡ ваҡытта 50 % (башлыса, ҡара тәнлеләр) сағыштырмаса ярлы йәшәй. Электр һәм һыу менән тәьмин итеү барыһында ла юҡ, ә насар санитар шарттары күп кенә ауылдарҙа төрлө ауырыуҙарҙың таралыуына булышлыҡ итә. Шундай киҫкен контрастар социаль хәлдең көсөргәнешле булыуына килтерә. КАР-ҙа енәйәтселек юғары кимәлдә. Нигеҙҙә, ул ярлы райондарҙа була. Илдә уртаса ғүмер оҙонлоғо — барлығы тик 49 йәш (2012 йылда), әммә ул 2000 йылдан артҡан, ул саҡта 43 йәш ине.
Көньяҡ Африка Республикаһында эшһеҙлек 40 % тәшкил итә. Эшләүселәрҙең өстән бер өлөшө көнөнә 2 долларҙан кәм эшләй. Белем кимәле буйынса ил 144-тән 143-се урынды биләй. Енәйәтселек кимәле — донъяла иң юғары. Үлтереүҙәр һаны 100 мең халыҡҡа йылына 30 артығыраҡ.
Иҡтисад һәм милли хужалыҡ
Көньяҡ Африка Республикаһы — Африка континентында иң үҫешкән республика. ЭТП 2015 йылға Донъя валюта фонды мәғлүмәттәре буйынса 313 млрд доллар тәшкил итә (донъяла 33-се урында) һәм Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса 350 млрд доллар (донъяла 32-се урында). ЭТП артымы 5 % кимәлендә, 2008 йылда — 3 %. Ил, үҙенең баҙары әүҙем киңәйһә лә донъяла иң үҫешкәндәр иҫәбенә һаман инмәй. Һатып алыу паритеты буйынса 2015 йыл өсөн донъяла Донъя валюта фонды мәғлүмәттәре буйынса 30-сы урында (724 млрд долл.), Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса — 29-сы урында (704 млрд долл.). Тәбиғәт ресурстарының бай запастарына эйә. Телекоммуникациялар, электроэнергетика, финансо өлкәһе киң үҫешкән. 2019 йылдың 1 кварталына ҡарата бөтә Африка илдәре араһында Көньяҡ Африка Республикаһында уртаса хеҙмәт хаҡы 20855 (€1324) тәшкил итә, Тайвань кимәлендә NT$ 47868, €1368). Көньяҡ Африка Республикаһында минималь хеҙмәт хаҡы күләме юҡ. 2018 йылдың ноябрендә КАР Президенты минималь хеҙмәт хаҡы күләме тураһында законға ҡул ҡуйҙы. 2019 йылдың 1 ғинуарынан ул сәғәтенә $ 1.46 тәшкил итә һәм айына $256.86 тәшкил итә. Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре өсөн ставка сәғәтенә $1.32, ә йорт эшселәре өсөн сәғәте өсөн $1.10 тәшкил итә
Валюта: Көньяҡ Африка рэнды, 100 центҡа тиң. 1, 2, 5, 10, 20, 50 цент, 1, 2, 5 ранд тәңкәләр, 10, 20, 50, 100 и 200 рандлы банкноталар йөрөй.
Төп импорт тауарҙары: нефть, аҙыҡ-түлек, химия тауарҙары; экспорт: алмаз, алтын, платина, машиналар, автомобилдәр, йыһаздар. Импорт (91 млрд доллар 2008 йылда) экспортты арта (86 млрд доллар 2008 йылда).
ҠХР менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырғандан һуң (1998 йылдың 1 ғинуары), Ҡытай менән тауар әйләнеше 1998 йылда 3 млрд долларҙан алып 2012 йылда 60 млрд долларға тиклем арта.
Forbes журналының бизнес алып барыу уңайлылығы буйынса илдәр рейтингында 39-сы урында тора.
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океаны илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә.
Эшсе көстәр
Көньяҡ Африка Республикаһының 54,9 миллион халҡынан тик 18 (аныҡ түгел) млн кеше генә эшкә һәләтле. Эшһеҙҙәр — 23 % (2008 йылға ҡарата).
Эшләүсе 65 % халыҡ хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә, 26 % — сәнәғәттә, 9 % — ауыл хужалығында шөғөлләнә (2008 йылда).
Сеймал табыу сәнәғәте
Үҙенең үҫеше менән Көньяҡ Африка Республикаһы тәбиғәт ресурстарының бай булыуына бурыслы. Экспорттың 52 % тирәһе тау-мәғдән сығарыу сәнәғәте продукцияһына тура килә. Марганец, платина төркөмө металдары, алтын, хромит, вольфрам, алюминоглюкаттар, ванадий һәм цирконий күп сығарыла. Күмер табыу киң үҫешкән — күмерҙе электр етештереү өсөн ҡулланыу буйынса КАР донъяла 3-сө урында тора (нефть булмағанлыҡтан бөтә электр энергияһын эшләп сығарыу өсөн күмер ҡулланыу буйынса Көньяҡ Африка Республикаһы донъяла өсөнсө урында тора, КАР-ҙың бөтә электр энергияһын эшләп сығарыу 80 % яҡыны күмер яндырыуға нигеҙләнә). Бынан тыш, ил территорияһында алмаз, асбест, никель, ҡурғаш, уран һәм башҡа мөһим файҙалы ҡаҙылмалар тупланған.
Ауыл хужалығы
Ил территорияһының күп өлөшөндә ҡоро климат булғанлыҡтан, майҙанының тик 15 % ауыл хужалығын алып барыу өсөн ҡулайлы. Әммә, Африканың башҡа күп илдәренән айырмалы рәүештә, был 15 % ер ҙә аҡыл менән эш ителә — тупраҡты һаҡлау һәм ауыл хужалығын эффектив алып барыу маҡсатында Көньяҡ Африка Республикаһының һәм башҡа илдәрҙең алдынғы агротехник ҡаҙаныштары ҡулланыла. Был ғәжәйеп һөҙөмтәләргә килтерә: КАР эске аҙыҡ-түлек ихтыяждарын тулыһынса тәьмин итә һәм ауыл хужалығы продукцияһы менән тәьмин итеүсе алдынғы (ә ҡайһы бер параметрҙар буйынса төп) илдәрҙең береһе булып тора — ил 140 төргә яҡын емеш-еләк экспортлай.
Шарап эшләү
КАР-ҙа шарап эшләүҙең өс зонаһын билдәләйҙәр, Төньяҡ-Көнбайыш (Төньяҡ кейп — морон) һәм Көнсығыш яры буйы (Квазулу-Натал) шараптарҙың иң яҡшы сығанаҡтары булып тормай, сөнки унда климат бик эҫе һәм ҡоро. Ә бына КАР-ҙың Көньяҡ-Көнбайышы (Көнбайыш кейп) шарап эшләү өсөн иң яҡшы климат.
Малсылыҡ
Ит-һөт етештереү Фри-Стейт провинцияһының төньяғында һәм көнсығышында, Хотенг провинцияһының эске райондарында һәм Мпумаланг провинцияһының көньяҡ өлөшөндә тупалнған. Төньяҡ һәм Көньяҡ Кейпта ит йүнәлешле тоҡомдар таралған. Төньяҡ һәм Көнсығыш Кейптың, Иркеле Дәүләттең һәм Мпумалангтың ҡоролоҡло территорияларына һарыҡ үрсетеү райондары тура килә. Донъя баҙарына ҡаракүл һарыҡтары тоҡомоноң тиреләре килтерелә.
Күп һанда кәзәләр үрсетелә, башлыса — 75 % — ангор кәзәләре, уның йөнө Көнбайышта юғары баһалана (мохерҙың бөтә донъя етештереүене 50 % КАР-ға тура килә). Икенсе иң таралған тоҡом — бура кәзәһе, уны ит өсөн үрсетәләр. Кәзә йөнө алыу буйынса (йылына 92 мең тонна) Көньяҡ Африка Республикаһы донъяла 4-се урында тора.
Эре мөгөҙлө мал һәм һарыҡсылыҡ, ҡошсолоҡ һәм сусҡа үрстееү кеүек тармаҡтар интенсив характерҙа һәм — Претория, Йоханнесбург, Дурбан, Питермарицбург, Кейптаун һәм Порт-Элизабет эре ҡалалары янында таралған.
Һуңғы йылдарҙа — башлыса Фри-Стейт провинцияһында — страус үрсетеү тармағы әүҙем үҫешә. Яйлап КАР-ҙан быш ҡоштоң ите, тиреһе, ҡауырһындарының экспорты арта.
Балыҡсылыҡ
Балыҡ тотоу буйынса (йылына 1 млн тонна) КАР Африкала төп урынды алып тора. Төп промысла объекттары — сардина, сельдь, хек, анчоус, диңгеҙ алабуғаһы, скумбрия, тәрәс балығы, һөмбаш, макрель, монкфиш. Бынан тыш, диңгеҙ ҡыҫалаһыдо, омар, тунец, лангуста, устрица, һигеҙаяҡ, акула, йөҙгөстәре Көньяҡ-Көнсығыш Азияла ҙур ихтыяж менән фаҙаланған уның йөҙгөстәре, шулай уҡ тюлень. Балыҡ тотоу, нигезҙҙә, Бенгаль океаны ағымы менән йыуыла торған Көньяк Африканың Көнбайыш яры буйында, 200 диңгеҙ миль киңлегендә промысла зонаһында башҡарыла. Тотолған балыҡтың 40 %-ҡа яҡыны Эландс, Лампопо һәм башка йылғаларҙа, шулай уҡ яһалма һыу ятҡылыҡтарында үрсетеү юлы менән табыла торған сөсө һыу балыҡтарына тура килә.
Урмансылыҡ
Төп зона — Квазулу-Наталь провинцияһының көньяҡ өлөшө. Тәбиғи урмандар 180 мең га, йәғни ил территорияһының 0,14 % биләй. Эшкә яраҡлы ағастың ҙур өлөшө Көньяк Африка Республикаһы территорияһының 1 % ғына тәшкил иткән ултыртылған ағастарҙан килә. Ултыртылған урман «плантацияларының» яҡынса яртыһы ҡарағай, 40 % — эвкалипт һәм 10 % — мимоза. Шулай уҡ һары һәм ҡара ағас, лавр, Выращиваются также жёлтое и чёрное дерево, капский лавр, ассегаи һәм камасси үҫтерелә. Тауар кондицияһы 80 йылдан алып 100 йәшкә еткән Төньяҡ ярымшарҙа үҫкән ағастарҙан айырмалы рәүештә, ағастың тауарлылығы уртаса 20 йыл эсендә өлгөрә. Баҙарға ҡуйылған йыллыҡ ағас күләме 17 млн м³ тәшкил итә. Көньяҡ Африка Республикаһында 240-ҙән ашыу ағас эшкәртеү һәм урман сәнәғәте предприятиелары эшләй.
Ауыл хужалығы өлөшөнә барлыҡ экспорттың 35-40 % тура килә, был Көньяҡ Африка Республикаһын ЭТП-ның 5 % тәшкил итә.
Кесе Волосница (Волосница ҡушылдығы)
Кесе Волосница  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волосница йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Көньяҡ Африка Республикаһы
Тышҡы сауҙа
КАР-ҙың тышҡы сауҙаһы көслө диверсифицирланған — бер генә ил дә 2010 йылға ҡарата экспорттың да, Африка дәүләтенең импортының да 15%-тан артығын контролдә тотмай.
Кесе Волосница (Волосница ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ Африка Республикаһы
Тышҡы сауҙа
Экспорт буйынса төп партнерҙары (2010 йыл): ҠХР (11,3 %), АҠШ (10,1 %), Япония (8,9 %), Германия (8,2 %), Бөйөк Британия (5,1 %), Һиндостан (4,3 %), Нидерланд (3,3 %), Швейцария (3,2 %), Зимбабве (2,9 %), Мозамбик (2,7 %).
Импорт буйынса төп партнерҙары (2010 йыл): ҠХР (14,4 %), Германия (11,4 %), АҠШ (7,2 %), Япония (5,3 %), Сәғүд Ғәрәбстаны (4,1 %), Иран (3,9 %), Бөйөк Британия (3,8 %), Һиндостан (3,6 %), Франция (3,0 %), Нигерия (2,7 %).
Дәүләттең иҡтисади сәйәсәте
Дәүләттең иҡтисади сәйәсәте иҡтисадты тотороҡлауға йүнәлтелгән. направлена на стабилизацию экономики. The Heritage Foundation статистикаһына ярашлы республика донъяла иҡтисад азатлығы буйынса 57-се позицияла тора. Көньяҡ Африка Республикаһында сағыштырмаса юғары һалым билдәләнгән (килем кимәленә бәйле 40 %).
Мәҙәниәт
Көньяҡ Африка Республикаһы мәҙәниәте традицияларының төрлөлөгө менән айырылып тора. Беренсе сиратта, был традицион һәм хәҙерге мәҙәниәттең аралашыуы.
Традицион мәҙәниәт
Уға банту, бушмен һәм готтентот кеүек ерле халыҡтар үҙ өлөшөн индерә. Протея сәскәһе — Көньяҡ Африка Республикаһының милли символы.
Сәнғәт
Колониаль осорҙа Көньяҡ Африка рәссамдары, улар араһында иң билдәлеһе Томас Бейнс, үҙ бурысын яңы донъяның ысынбарлығын Европа мәҙәниәте контексында ошо уҡ мәғлүмәтте кире метрополияға тапшырыу маҡсатында теүәл тапшырыуҙа күрә. XIX быуат аҙағында рәссамдар, беренсе сиратта, Ян Волсхенк, Гуго Науде һәм скульптор Антон ван Воу барлыҡҡа килә, уларҙың маҡсаты Көнтяҡ- Африка традицияларына таянусы яңы сәнғәт ойоштороу була. 1920 йылдарҙа Якоб-Хендрик Пирнеф Көньяҡ Африка сәнғәтенә модернизм индерә.
1930 йылдарҙа ҡара тәнле рәссамдар беренсе планға сыға башлай. 1947 йылдан Францияла йәшәгән Джерард Секото һәм Джордж Пемба кара ҡала сәнғәте жанрын булдырыусыларҙың береһе булып һанала.
Көньяҡ Африка Республикаһының үҫеп килеүсе музыка рэп-мәҙәниәтенең сағыу вәкиле- үзенең музыка стилен зэф тип атаусы Die Antwoord төркөмө тора.
Спорт
Илдә популяр спорт төрө регби, футбол һәм крикет тора. Регби буйынса ил йыйылма командаһы донъяла иң көслө команда була, өс тапҡыр донъя чемпионатында еңеү яулай (1995, 2007, 2019 годы), донъя рейтингын бер нисә тапҡыр етәкләй. Күп кенә КАР регбиылары халыҡ-ара дан залына ингән. Башҡа үҫешкән спорт төрҙәре араһында — йөҙөү, еңел атлетика, гольф, бокс, теннис, нетбол, шулай уҡ спорттың милли төрө — рингбол.
1995 йылда КАР регби буйынса донъя чемпионатын ҡабул итә, финалда Яңы Зеландияны еңеп, был чемпионатта еңеү яулай.
Көньяҡ Африка Республикаһында йыш ҡына Көньяҡ Африка Гран-прийы үткәрелә: 1934—1939 йылдар осоронда һуғышҡа тиклемге донъя уҙышсылары ҡатнашлығында, ә 1962 йылдан 1993 йылға тиклем инде Формула-1 донъя чемпионаты сиктәрендә. Донъя кимәлендәге уҙыштар Ист-Лондон һәм Кьялами трассаларында уҙа. Көньяҡ Африка кешеһе Джоди Шектер 1979 йылда «Феррари» командаһы өсөн сығыш яһап, Формула-1 беренсе һәм берҙән-бер чемпионы була. Ә уның ватандашы Дезире Уилсон «Уильямс» руле артында 1980 йылда тарихта Формула-1 үҙыштарында еңгән беренсе һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була. Дөрөҫ, Брэндс-Хэтч трассаһында уҙған этап, Британия Формула-1 чемпионаты сиктәрендә уҙа.
Илдә йыл һайын күп көнлөк веосипедта уҙышыу үтә, ул бөтә донъянан төп спортсыларҙы йыя.
Шайба менән хоккей буйынса КАР йыйылмаһы икенсе һәм өсөнсө дивизион турнирҙарында ҡатнаша.
Йыл һайын, 1921 йылдан башлап, илдә сверхмарафон The Comrades үтә. 90 км оҙонлоҡтағы трасса, Квазулу-Натал провинцияһы территорияһы буйлап үтә. The Comrades иң боронғо һәм донъяла иң массалы еңел атлетика йүгереше булып тора. The Comrades дистанцияһын 2009 йылда 10 меңдән артыҡ Көньяҡ Африка һәм сит ил спортсылары уңышлы үтә. Ярыштар профессионалдар өсөн дә, ябайи йүгереүҙе яратыусылар өсөн дә асыҡ. 2000 йылда Рәсәй йүгеректәре өсөн триумфаль була. Маҡтау пьедесталына Татьяна Жиркова, Леонид Швецов, Олег Харитонов, Елена һәм Олеся Нургалиевалар, Марина Мышлянова кеүек спортсылар күтәрелде.
Индурта
Индурта — Тушетияла Алазань үҙәнендә Омало ауылынан яҡынса 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан ауыл.
Ауылда өс тиҫтәнән ашыу бина иҫәпләнә, уларҙың күпселеге хараба хәлендә. Һәр диуарҙың бейеклеге яҡынса 1-1,3 метрға етә. Цоватисцкали йылғаһы ауылдан алыҫ түгел урынлашҡан, уның һул ҡушылдығы тарлауыҡта ята. Тау түбәһендә өс замок урынлашҡан, өсөһө лә сланецтан төҙөлгән һәм бер-береһенә яҡын тора.