cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан АЭС-ы
Төҙөлөш барышы
Башҡортостан АЭС-ы КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының 1980 йылдың 26 июнендә ҡабул ителгән ҡарары нигеҙендә шул уҡ йәйҙә төҙөлә башлай. АЭС эргәһендә 15 мең кешегә иҫәпләнгән Ағиҙел ҡалаһына нигеҙ һалына. Шуның менән Башҡортостан символик “Атом клубы” ағзаһы булып китә. Проект ВВЭР-1000 реакторҙары ҡоролған дүрт энергоблок төҙөүгә нигеҙләнә. Һәр реакторҙың ҡеүәте 1000 МВт тәшкил итә. Артабан реакторҙар һанын алтауға, станцияның дөйөм ҡеүәтен 6000 МВт-ҡа еткереү планлаштырыла. Станцияны Мәскәүҙәге “Атомтеплопроект” институты проектлай. ВВЭР-1000 реакторы проекты авторҙары – И.В. Курчатов исемендәге Атом энергияһы институты (инженер халҡы телендә – “Курчатник”, Мәскәү) һәм “Гидропресс” тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы (Подольск. Был бюроның исеме есеменә тура килмәүе сәйер күренеүе ихтимал: ул, әлбиттә, бер ниндәй ҙә “гидравлик пресс” проектламай, реакторҙар менән генә шөғөлләнә). Реакторҙарҙы етештереүҙә Ленинград өлкәһендәге “Ижора заводы” берекмәһе, Волгодонск ҡалаһындағы “Атоммаш”, Чехословакияның “Шкода” берекмәһе составындағы, В.И. Ленин исемен йөрөткән Пльзень заводы ҡатнаша.
Ун йыл барған ҙур төҙөлөш 1990 йылда БАССР Юғары Советы ҡарары нигеҙендә туҡтатыла. Сәбәбе 1986 йылдың 26 апрелендә Украиналағы Чернобыль атом электр станцияһының 4-се блогында РБМК-1000 реакторы (НИИ № 8, йәғни НИКИЭТ проекты, баш конструктор академик Н.А. Доллежаль) шартлағандан һуң йәмғиәттә күтәрелгән көслө протест тулҡынына бәйле. Бер юлы Татарстандағы һәм Ҡырымдағы оҡшаш төҙөлөштәр ҙә туҡтатыла. Белгестәр был ҡарарҙы нигеҙһеҙ тип баһалай, сөнки Чернобылдәге РБМК-1000 һәм Башҡортостанда ҡуйылырға тейешле ВВЭР-1000 реакторҙары араһында айырма ҙур. Йәнә Чернобыль аварияһы сәбәптәре бик ҙур дәрәжәлә кеше факторына бәйле.
Проекты буйынса, Башҡорт АЭСы ҡеүәте 4000 МВт тәшкил итергә тейеш була; киләсәктә уны 6000 МВт-ҡаса арттырыу күҙ уңында тотола.
<!-- Проектная мощность станции должна была составить 4000 МВт — типовой проект, аналогичный действующей Балаковской АЭС и недоведённым до проектных мощностей Хмельницкой АЭС и Волгодонской АЭС, а также недостроенной Крымской АЭС. Проект предусматривал размещение на площадке станции 4-х энергоблоков с реакторами ВВЭР-1000. Запуск энергоблоков должен был осуществляться по мере их возведения, этот принцип поточного строительства уже был отработан при сооружении Балаковской АЭС.
В сентябре 1990 года строительство Башкирской АЭС было прекращено на основании Постановления Верховного Совета Башкирской АССР «О прекращении строительства Башкирской атомной станции», инициированного Госкомитетом СССР по охране природы, который доложил Совету Министров СССР письмом от 14.12.90 г о невозможности «осуществления строительства БашАЭС по проекту, разработанному на основе устаревших нормативных документов и без учета результатов оценки воздействия на окружающую среду». К этому времени на сооружение промышленных и социально-культурных объектов было затрачено около 800 млн долларов.
Ядерное топливо не завозилось, станция радиационной опасности не представляет.
События, происходившие после остановки строительных работ
Башкирская АЭС находится в ведении концерна «Росэнергоатом»: филиал «Дирекция строящейся Башкирской АЭС», директор — Владимир Андреевич Дмитриев. Филиал занимается разработкой документации по возобновлению строительства атомной станции, ведет изыскательские работы, занимается поддержанием более 230 объектов станции и связанной с ней инфраструктуры. На балансе дирекции строящейся БашАЭС находится более чем на миллиард рублей (ценах 2006 года) основных средств и незавершённого строительства.
В 1998 году Госсобрание Республики Башкортостан сняло запрет на строительство АЭС в Башкортостане. В 2001 году было достигнуто соглашение между Росэнергоатомом и руководством республики о возобновлении строительства: в апреле 2001 года вышел приказ № 244 министра РФ по атомной энергии «Об организации работ по строительству Башкирской АЭС». В 2002 году Минатом России и Кабинет Министров РБ подписали Соглашение о взаимном сотрудничестве и Декларацию о намерениях по сооружению Башкирской АЭС. В том же году Башкортостан был принят в состав «Союза территорий и предприятий по атомной энергетике Российской Федерации». В декабре 2003 года переданы в концерн «Росэнергоатом» разработанные «Обоснования инвестиций в строительство Башкирской АЭС».
В настоящее время строительная площадка Башкирской АЭС по оценке специалистов концерна «Росэнергоатом» является одной из наиболее перспективных. Её техническое состояние, уровень обеспеченности промышленными базами и инженерными коммуникациями позволили бы снизить капиталовложения на сооружение энергоблока на 15-20 % (по оценке — около $200 млн). Результаты изыскательских работ, которые ведутся в настоящее время, подтверждают надёжность площадки, выбранной под строительство станции, по тектоническим, сейсмическим, инженерно-геологическим, гидрогеологическим и другим условиям.
Возобновление строительства АЭС
Федеральной целевой программой «Развитие атомного энергопромышленного комплекса России на 2007—2010 годы и на перспективу до 2015 года» было предусмотрено финансирование только на поддержание консервации Башкирской АЭС, однако строительство атомной электростанции мощностью 2 млн кВт в Агидели предусмотрено в одобренной Правительством РФ программе «Стратегия развития атомной энергетики России в первой половине XXI века».
Предположительно, станция будет оснащена более мощными реакторами, кроме того по новому проекту первый энергоблок сдвинется на 100—200 метров, его возведение будет выполняться по новым строительным нормативам. Старая площадка пойдет под стройбазу или хранилище, то есть под вспомогательные сооружения.
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы (24 июнь 1948 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы, тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2020), Жәлил Кейекбаев (2006) һәм Муса Гәрәев (2012) исемендәге премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2018),
Биографияһы
Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы Яҡупова 1948 йылдың 24 июнендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған. Салауат педагогия училищеһын, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған.
Башҡортостан АЭС-ы
Возобновление строительства АЭС
Принципиально за возобновление строительства БашАЭС высказался первый президент Республики Башкортостан М.Г. Рахимов в ходе рабочего визита в Агидель летом 2006 года.
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы
Ижады
Әҙәби ижад һуҡмағына иртә аяҡ баҫа, журналист ҡәләмен дә ташламай. Шиғырҙары 1964—65 йылдарҙа уҡ «Ленинсе», «Совет Башҡортостаны» гәзиттәрендә баҫыла башлай. Яҙыусы һөнәренә ныҡлап тотоноуы XX быуаттың 80-се йылдарына тура килә. «Йәш көстәр» (1982, 1984) альманахында тәүге шиғри шәлкемдәре донъя күрә. 1989 йылда «Нағыш» исемле китабы нәшер ителә. «Автограф» (1992) тигән йыйынтығы әҙип ҡәләменең көсөн һәм һәләтен ныҡлап иҫбатлай, уның ижадына һәр тарафтан ҡыҙыҡһыныу арта. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим: «...Тел бәҫен тота белеү, сама тойғоһо, фекер асыҡлығы, сағыу буяуҙар — бөтәһе лә өлгөргән талант хаҡында һөйләй...», — тигән баһа биреп, йәш шағирға Яҙыусылар берлеге ағзалығына фатиха бирә.
Унда, йыраҡ
Латин әлифбаһы (Гаевица)
Tamo mi ikona osta, i moja krsna slava.
Башҡортостан АЭС-ы
Возобновление строительства АЭС
Нынешний президент Башкортостана Р.З. Хамитов на встрече с главой Росатома Сергеем Кириенко обсудили дальнейший план развития АЭС. По словам С. Кириенко, программа строительства атомных станций в России уже сформирована до 2020 года, и Башкирская АЭС не попала в эту программу.
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы
Ижады
«Мөхәббәткә мәҙхиә» (1996), «Йөрәк хаты» (1998), «Әҙәм вә Һауа» (2008) исемле тос йөкмәткеле китаптары шиғриәт майҙанында һынатманы, Гөлнур Яҡупованы үҙ йөҙө, үҙ стиле булған, фекер һәм хис гармонияһына өлгәшкән шағир итеп танытты.
Башҡортостан АЭС-ы
Возобновление строительства АЭС
По словам главы Росатома, возможно, после 2020 года строительство башкирской атомной станции будет продолжено, пока же это экономически нецелесообразно.
Унда, йыраҡ
Латин әлифбаһы (Гаевица)
Tamo gde Timok, pozdravlja Veljkov grad,
Башҡортостан АЭС-ы
Информация об энергоблоках (новый проект)
-->
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы
Ижады
Уҡытыусы белеменә эйә авторҙың балалар әҙәбиәтендә лә хеҙмәттәре бар, кескәйҙәр өсөн ул «Ярғанат» (1993), «Ғәжәп хәбәр» (1995) тигән ҡыҙыҡлы һәм фәһемле китаптар яҙҙы. Ә инде «Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы» фәнни баҫмаһынан сығып ижад ителгән «Ҡыҙыл китап аманаты» (2004, 2006) исемле ике томлыҡтың, унда ингән хикәйәләр, әкиәттәр, йомаҡтар һәм шиғырҙар аша еткерелгән, нәфис әҙәбиәт теле менән һеңдерелгән тәрбиәүи нотоҡтоң әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Башҡортостан Мәғариф министрлығының был баҫманы 2010 йылда мәктәптәр өсөн махсус нәшер итеүе лә быға дәлил.
Башҡорт шиғриәтендә үҙ урынын яулаған, абруйлы исеме булған Гөлнур Яҡупова ҡәләмен сәсмә әҫәр яҙып та һынамаҡ булды бер мәл. Һәм «Йыртҡыс ҡаны» (2003) тип аталған беренсе проза йыйынтығы менән үк уҡыусыларҙың күңелен яуланы. Татарстан китап нәшриәтендә лә донъя күрҙе был китаптағы повесть («Ерткыч каны», 2011).
Тел байлығы, образлы һүрәтләү маһирлығы, мауыҡтырғыс сюжеттар ҡороу һәләте Гөлнур Яҡупованың прозаһына тәм һәм ғәм бирә, уҡымлы итә. Һуңғы араларҙа әҙибә өс романдан торған «Ҡатындар» исемле трилогия ижад итте.
Был трилогия "Ҡыҙ бала","Бер һөйгәнем өсөн","Кесе йыһан - Оло йыһан" романдарынан тора.Трилогияһында яҙыусы ҡатын-ҡыҙҙар тормошон тотош ил-ҡәүем, ил яҙмышы, үҙе йәшәгән мәле һәм боронғо тарихтарға ялғап, сикһеҙ Йыһан менән бәйләндереп, фәлсәфәүи тәрән һығымталар яһаған. "Ҡатындар" трилогияһы - илебеҙҙең, халҡыбыҙҙың, уның айырым вәкилдәренең ХХ быуаттағы үткән юлын, ХХI быуатҡа аяҡ баҫҡандағы сағыу тормошон эҙмә-эҙлекле күрһәтә алған, эпик һулышлы әҙәби панорамаға әйләнгән әҫәр. Трилогияның теле - зауыҡлы, нәфис, ситуацияға ярашлы, сюжет һыҙығына урынлы. Ул китап уҡыусыларҙа яҡтылыҡ, сафлыҡ, матурлыҡ тыуҙырыусы, юғары зауыҡ тәрбиәләүсе тел. Гөлнур Яҡупованың китабы тормошсан, ҙур ышандырыу көсөнә эйә, сөнки унда энциклопедик характерҙағы көнкүреш, сәнғәт, мөхәббәт, сәйәси, хәрби, мәғариф, медицина, география,тарих, экология һәм башҡа өлкәләргә ҡараған материалдар китап геройҙарының тормош картиналары менән органик бәйләнештә бирелгән. Шулай уҡ был трилогияла үҙҙәре айырым хикәйәттәр, повестар булырлыҡ тарихтар һүрәтләнгән. Көнкүрештең атрибуттары яҙыусы әҫәрендә бөтә илдең, халыҡтың нисек йәшәүен күрһәтеүсе әҫәр. Ул атрибуттар әҫәрҙе байытып, яҙыусының маһирлығын дәлилләүсе бер күренеш булып тора.
Гөлнур Яҡупова уҡыусыларҙың ҙур һөйөүен яулаған мауыҡтырғыс хикәйәләү оҫтаһы, хис һәм аҡыл эйәһе. Уның был тормошсан, халыҡсан трилогияһын Башҡортостанда ғына түгел, ә унан ситтәге төбәктәрҙә йәшәгән милләттәштәребеҙ, күрше Татарстан халҡы ла уҡыған һайын йышыраҡ уҡыйҙар, яҙыусыны был трилогияның дауамын яҙыуҙы һорайҙар. Һуңғы өс йыл эсендә яҙыусының "Ҡыҙыл китап аманаты" китабы рус телендә "Заветы Красной книги" тигән исемдә, ә трилогияһының беренсе томы "Ҡыҙ бала" "Бельские просторы" журналында "Девчоночка" исемендә тәржемә ителеп сыҡты. Хәҙерге көндә Республикабыҙҙың төрлө гәзиттәрендә шағир үҙенең шиғырҙарын яҙып сыға, ижадының тағы ла бер төрөнөң йүнәлеше булған тәржемәселекте лә онотмай.
«Ҡатындар» трилогияһы Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте тарафынан 2016 йыл өсөн Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына тәҡдим ителде. Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премиялары буйынса комиссия конкурста ҡатнашыуға алты дәғәүәсе менән бер рәттән Гөлнур Яҡупованы ла индерҙе.
Йәмәғәт эштәре
Әҙәби ижад менән бер рәттән яҙыусы төрлө йәмәғәт эштәрен дә атҡара. Яҙыусылар берлегенең идара ағзаһы, проза секцияһы сәркәтибе. Бына 20 йылдан ашыу Гөлнур Яҡупова тыуған Ғафури районы мәктәптәренең әҙәби ижад менән мауыҡҡан балалары араһында «Өмөтлө ҡәләм» бәйгеһе уҙғара, һөнәр серҙәре менән уртаҡлаша, нәфис әҙәбиәткә ылыҡтыра.
Әҙәбиәт
1.Газета “Башкортостан”:
Фарит Вахитов. “Заман шаңдауҙары“ - “Биение сердца эпохи (10.08.2016).
Факиха Тугузбаева. “Тыуыр әүлиәләй ҡатындар, тик рух тере ҡалһын халҡымда” - “У народа, не сломленного духом,  еще родятся  славные дочери...” (30.08.2016).
2. Газета “Кызыл тан”:
Сагидулла Хафизов. “Гүзәл үрнәк дип исәплим” – “Прекрасный образец”. (18.08.2016).
Айгуль Юлъякшина. “Сез – дөнья тоткасы” – “Надежда и опора .”(25.08. 2016).
3. Газета “Республика Башкортостан”:
Гульфира Гареева. “Судьба женщины – судьба страны”(23 августа,2016).
4. Газета “Вечерняя Уфа”:
Минзиля Хакимова. “Шагнуть с крылечка малой родины в мир, в жизнь Большой Вселенной...”(26.08.2016).
Унда, йыраҡ
Латин әлифбаһы (Гаевица)
Tamo mi spališe crkvu, u kojoj venčah se mlad.
Bez otadžbine, na Krfu živeh ja,
Ali sam ponosno klic’o, živela Srbija!
Һылтанмалар
YouTube сайтында йыр көйө һәм һүҙҙәре
Бикҡолов Шамил Рәғиб улы
Шамил Рәғиб улы Бикҡолов  - 1946 йылдың 25 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. Юғары белемле, Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Тарих преподавателе. Башҡортостан Республикаһының «Өфө полиграфкомбинаты» Дәүләт унитар предприятиеһы директоры
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы
Әҙәбиәт
5. Газета “Истоки”:
Сундарбан (милли парк)
Сундарба́н милли паркы (Sundarbans National Park, সুন্দরবন জাতীয় উদ্যান Shundorbôn Jatio Uddan) — Һиндостандың Көнбайыш Бенгал штатындағы һәм Бангладештағы милли биосфера һәм юлбарыҫтар ҡурсаулығы.
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы
Әҙәбиәт
Райса Илишева. “О судьбе народа – искренне и правдиво”(24.08.2016).
6. Газета “Йэшлек”:
Сундарбан (милли парк)
Исем
Милли парк Ганг, Брахмапутра һәм Мегхна йылғаларының дөйөм дельтаһының тышҡы өлөшөндә урынлашҡан Сундарбан регионында урынлашҡан. Дөйөм майҙаны яҡынса 1 млн га тәшкил итә. Майҙанының яртыһынан күбеһе Һиндостан биләмәләренә керә, ҡалғаны — Бангладештыҡы. Сундарбан донъялағы иң киң мангр әрәмәлектәре булып иҫәпләнгән ҡуйы мангр урмандары менән ҡапланған. Сундарбан — бенгал юлбарыҫының һәм башҡа һирәк осраған һәм юғалып барған хайуан төрҙәренең тәбиғи йәшәү мөхите булып тора. Паркта шулай уҡ ҡоштарҙың, һөйрәлеүселәрҙең һәм умыртҡаһыҙҙарҙың күп төрҙәре, шул иҫәптән диңгеҙ крокодилы йәшәй.
Британ колониаль идараһы осоронда 1911 йылда Сундарбан регионы үткеһеҙ һәм үҙләштерелгән джунглиҙар һымаҡ тасуирлана, был регион Хугли йылғаһы тамағынан 266 километрға Мегхна йылғаһы тамағына тиклем һуҙылған һәм уның дөйөм майҙаны 16 902 км² тәшкил итә. Сундарбан милли паркы 1973 йылда бенгал юлбарыҫтары популяцияһын һаҡлау маҡсатында юлбарыҫ ҡурсаулығы булараҡ асыла. 1977 йылда тәбиғи ҡурсаулыҡ, ә 1984 йылдың 4 майында — милли парк статусы бирелә. 1987 йылда Сундарбан милли паркы ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. 1989 йылда паркка биосфера ҡурсаулығы статусы бирелә.
Ҡоро Алатырь
Сухой Алатырь — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 263 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикҡолов Шамил Рәғиб улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Бикҡолов Шамил Рәғиб улы 1946 йылыдың 25 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1963 йылда 40-сы п/яла токарь булып хеҙмәт юлын башлаған.
1965-1968 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт иткән. 1968–1969 йй. - Өфө приборҙар төҙөү заводында регулировщик булып эшләгән.
1969–1970 йй. – Башҡорт дәүләт университетында лаборант.
1976-1980 йй. – инструктор, Өфө ҡалаһы КПСС-тың Орджоникидзе район комитетында кабинеты мөдире. 1980–1986 йй. – инструктор, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының бүлек мөдире урнбаҫары. 1986–1988 йй. – КПСС-тың Өфө ҡалаһы Совет районы секретары.
1988-1991 йй. – КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбаҫары, артабан мәғлүмәти үҙәк етәксеһе, консультант. 1991-1993 йй. – «Суперкитап», «Экспресс» предприятиелары директоры.
1993-1996 йй. – Башҡортостан Республикаһы матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министрлығында министр ярҙамсыһы. 1996 йылдан хәҙерге көнгә тиклем – Башҡортостан Республикаһының «Өфө полиграфкомбинаты» Дәүләт унитар предприятиеһы директоры.
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Публицистика һәм полиграфия эшендә ҡаҙаныштары
“Слава Родины” Карпат буйы хәрби округының округ армия гәзитендә мәҡәләләр баҫа башлай, авиация полкының хәрби хәбәрселәр посы ағзаһы була. 1989—1991 йылдарҙа «Блокнот агитатора» журналының баш редакторы, 1991 йылда шәхси типографиялар директоры, 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министрлығы хеҙмәткәре, министр ярҙамсыһы, 1996—2015 йылдарҙа «Өфө полиграфкомбинаты» Дәүләт унитар предприятиеһы директоры. Бикҡолов Шамил Рәғиб улы етәкселегендә китап етештереүҙе Германияла, Японияла, Чехияла эшләнгән заманса полиграфик ҡоролмалар менән ҡоралландырыу тормошҡа ашырылған.
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы
Әҙәбиәт
Саня Сабирзянова. “Һөйөү йыһанына сәйәхәт” – “Путешествие во вселенную любви”(19.08.2016).
Зиляра Юлтаева. “ХХ1 быуат – беҙҙеке!” - “ХХ1 век – наш век!”(19.08.2016).
7. Газета “Омет”:
Гульфия Юнусова. “Югары бүләккә иң  лаек әсәр!” - “Самое достойное высокой награды произведение!”(26.08.2016).
8. Газета “Киске Өфө”:
Мораҡ (Күгәрсен районы)
Мораҡ (Ҡыҙыл Мәсет, Мраково) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны ???? кеше Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238850001. мини
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы
Әҙәбиәт
9. Газета “Йэншишма”:
Рима Мусина. “Киләсәккә етәкләр китап” - “Книга, ведущая в будущее”; Алина Гиззатуллина. “Тәртиптең әсәһе тәрбиә” – “Основа нравственности”(12.08.2016).
'''10.Ҡоролтай. ('''Август.2016). Гөлнур Ҡасҡынова. “Ҡатындар”ҙа тәбиғәт образы”.
Урал батыр ҡәбере
Урал батыр ҡәбере
Риүәйәттәр буйынса, «Урал батыр» ҡобайырының геройҙары — гиганттар, һәм уларҙың ҡәберҙәре хәҙерге Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан. Әҫәрҙең төп геройы Уралдың ҡайһы ерҙә ерләнеүе тураһында фараздар бер нисә.
Белорет районы
Белорет районындағы Шатаҡ түбәһе (башҡорттар Биш тау тип йөрөтә) тирә-яғында Урал батырҙың ҡәбере булырға тейеш, тип күҙаллана. Был ҡәберлек таштар менән көпләнгән, оҙонса түңәрәк формаһында, үлсәме — 23×6 м. Элек-электән башҡорттарҙа тап ошонда Урал батыр ерләнгән, тип иҫәпләнә. Экстрасенстар раҫлауынса, 4 м тәрәнлектәге ер аҫтында гигант һөйәктәре ята.
Юрматау һыртында
Гиганттыҡы тип иҫәпләнгән йәнә бер ҡәберлек Юрматау һыртының түбәһендә урынлашҡан. Урал батыр ҡәбере тип йөрөтөлгән урын Белорет районы Әүжән (дәү йән һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан тигән фараздар ҙа бар) һәм Исмаҡай ауылы араһындағы ҡуйы урман эсендә урынлашҡан. Ул 7×3 м ҙурлыҡта, был ерҙә үлән үҫмәй. Урындағы халыҡ борон-борондан был урынға табыныу өсөн килгән. Бында кешеләр бик йыш ҡына йүнәлеште юғалта, аҙаша; йәнлектәр ошо урынды ситтән урап үтә[. Урал батыр ҡәбере тип иҫәнләнгән урын таш менән кәртәләп алынған. Ташҡа доғалар, «Урал батыр» ҡобайырынан өҙөктәр яҙып ҡуйылған.
Викидәреслектән уҡығыҙ: Мәһәҙей ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары
Учалы районы
Ахун һынташтары (менгирҙары) эргәһендә аҡлан ситендәге ҙурлығы 50х20 метрлыҡ сәйер тау бар, уны ла урындағы халыҡ гигант ҡәбере тип атап йөрөтә.
Ирәмәлдә
Башҡорттарҙың алыҫ үткәненән ошондай риүәйәт һаҡланған. Ирәмәл эргәһендә тау һырты араһында мең метр бейеклектә урынлашҡан бейек тау күле эргәһендә элек махсус зыярат — Урал аръяғындағы көнсығыш башҡорттары ырыуҙарының арҙаҡлы кешеләренең ҡәберлеге булған. Изге Ирәмәл тауы янындағы ҡәберлектә башҡорт халҡының батыры Урал батыр ерләнгән, тип иҫәпләйҙәр. «Урал батыр» ҡобайыры буйынса ул Ирәмәлдән алыҫ түгел Урал батыр йәшәгән тораҡ эргәһендә ерләнгән. Ә был ҡалҡыулыҡ Көньяҡ Уралдағы иң оҙон тау һыртының киң асыҡ ҡалҡыулығында, Әүәләк һәм Үрген һырттарына яҡын урынлашҡан. Ул Ирәмәл тауының аҫтында. Урал батыр үлгәндән һуң, был иң оҙон һыртты «Урал батыр юлы», ә һуңынан ҡыҫҡартып, Урал һырты йәки Уралтау тип йөрөтә башлағандар.
Ҡараев Ҡара Әбелфәз улы
Ҡараев Ҡара Әбелфәз улы (Qara Əbülfəz oğlu Qarayev; 5 февраль 1918 йыл — 13 май 1982 йыл) — СССР композиторы, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре, профессор.
Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978). СССР-ҙың халыҡ артисы (1959). Ленин премияһы (1967), ике II дәрәжә Сталин премияһы (1946, 1948) һәм Әзербайжан ССР-ының Дәүләт премияһы (1965) лауреаты.
Мәшһүр совет композиторҙарының береһе. . Өс опера, өс балет, өс симфония, күп һанлы программа, камера, инструменталь музыка әҫәрҙәре, спектаклдәргә һәм кинофильмдарға музыка авторы.
Биографияһы
Ҡара Ҡараев 1918 йылдың 5 февралендә Баҡыла билдәле табип-педиатр Әбелфәз Ҡараев ғаиләһендә тыуа. Ғаилә башлығы халыҡ музыкаһын белә һәм ярата.
Башланғыс музыка мәктәбен тамамлағас, Ҡара Ҡараев Баҡы консерваторияһының эшселәр факультетында фортепианола уйнарға өйрәнә (Г. Г. Шароевтың фортепиано класы) (1930—1935), 1935 йылдан шул уҡ консерваторияла композиция класында Л. М. Рудольфта һәм халыҡ музыкаһы нигеҙҙәре класында У. Ғаджибәковта уҡый. Ошо осорҙа композитор булараҡ тәүге тәжрибәләре башлана, уларҙа әзербайжан халыҡ сәнғәте йоғонтоһо айырыуса көслө була.
1937 йылда фольклор экспедицияһында ҡатнаша, унда ашуғтарҙың һәм муғамдарҙың йырҙарын өйрәнә һәм йыя. Бер йылдан П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһына инә, бында оҫталығын А. Н. Александровта (композиция) һәм С. Н. Василенкола (инструментовка) камиллаштыра. Дәрестәрен һуғыш өҙә. 1943 йылда уҡыуын дауам итә. 1946 йылда Мәскәү консерваторияһын (Д. Д. Шостаковичтың композиция класы) тамамлай. Икенсе симфония Ҡараевтың диплом эше була, был әҫәр композиторҙың үҙенсәлекле талантын сағыу күрһәтә.
1946 йылдан Баҡы консерваторияһында уҡыта (1949—1952 йылдарҙа — ректор, 1959 йылдан — профессор). Ҡ. Ҡараевтың уҡыусылары араһында  — уның улы Фарадж, Ариф Мирзоев, Рәүеф Ғаджиев, Ариф Мәликов, Хәйәм Мирзазадә, Васиф Әдигөзәлов, Тофиҡ Баҡыханов, Франгиз Ализадә, Оҡтай Зөлфүгәров.
Композитор эшмәкәрлеген Ҡараев Әзербайжандың музыкаль тормошонда әүҙем ҡатнашыу менән яраштыра: Баҡы филармонияһының художество етәксеһе (1941—1942), Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһы Сәнғәт институтының сектор мөдире (1948—1949) була.
1937 йылда Әзербайжан ССР-ының Композиторҙар союзына ағза итеп алына. 1953 йылдан — Әзербайжан ССР-ы Композиторҙар союзының рәйесе, беренсе секретары, 1962 йылдан — СССР Композиторҙар союзы идараһы секретары. СССР Кинематографистар союзы ағзаһы (1957 йылдан).
1949 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Әзербайжан ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты ағзаһы (1960 йылдан). 5—10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты һәм 4-се саҡырылыш Әзербайжан Юғары Советы депутаты. Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1959 йылдан). Республика Тыныслыҡты яҡлау комитеты президиумы ағзаһы.
Ҡара Ҡараев 1982 йылдың 13 майында Мәскәүҙә ижади талантының гөрләп сәскә атҡан мәлендә вафат була. Баҡыла Шөһрәтле ҡәберҙәр аллеяһында ерләнгән.
Ижады
Ҡараевтың ижади мираҫы музыкаль сәнғәттең бөтә жанрҙарын да тиерлек солғай. Композиторҙың стиленә хислелек, драматизм менән нескә лиризмдың бергә үрелеүе хас. 1940-сы йылдар аҙағы — 1950-се йылдар башында яҙылған байтаҡ әҫәрҙәрендә мәшһүр әзербайжан шағиры Низами йоғонтоһо шәйләнә — «Ләйлә вә Мәжнүн» симфоник поэмаһы, «Ете гүзәл» симфоник сюитаһы, шул уҡ темаға ҡуйылып, композитор ижадының иң юғарғы үренә әйләнгән балет.
Ҡараевтың экспрессив, романтик хисле, сағыу стиле халыҡ музыкаһы принциптары менән тығыҙ бәйләнгән.
Ҡараев — тәнҡитле мәҡәләләр авторы, уларҙың ҡайһы берҙәре 1988 йылда Баҡыла баҫылып сыға.
Сығанаҡтар
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление ссылки на статью о Герое Советского Союза на сайте Warheroes.ru">Warheroes  Идентификатор <span data-key="id" title="идентификационный номер статьи на сайте warheroes.ru." class="cx-template-editor-param-desc"> 11244
1730 йыл
1730 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Вагим-Яун
Вагим-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әүәләк
Әүәләк (Аваляк)— Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостандың Учалы һәм Белорет райондарында урынлашҡан. Иң бейек түбәләре — Абарашбаш (1292 м) һәм Оло Әүәләк (1205 м). Әүәләк кә көнбатыштан Ирәмәл тауы тоташа.
Тауҙың көнсығыш битенән, диңгеҙ кимәленән 720 метр бейеклектә, Башҡортостандың төп һыу артерияһы — Ағиҙел йылғаһы башлана.
Тау арҡаһы Әй йылғаһынан Оло Әүнәр йылғаһына тиклем һуҙыла. Тау битендә ҡарағай-ҡайын ағастары үҫә. Тау арҡаһы 40 км-ға һуҙылған.
Топонимика
Ҡайһы бер юрамалар буйынса Әүәләк һүҙе аулаҡ (кешеһеҙ) һүҙенән килеп сыҡҡан. Әммә бындай аңлатма башҡорт филологияһы кимәлендә ҡаршылыҡҡа осрай. Был һүҙ башҡорт исеменән килеп сыҡҡан тигән аңлатма ла бар.
Зеница (ҡала)
Зеница ( Zenica, сер. Зеница ) — Босния һәм Герцеговинаның халыҡ һаны буйынса дүртенсе урынындағыҡалаһы, шул уҡ исемдәге общинаның үҙәге, Босна.йылғаһы ярында урынлашҡан.
Географияһы
Зеница Босна йылғаһы буйында урынлашҡан, шул йылға исеменән Босния һүҙе барлыҡҡа килгән. Зеница ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 316 метр бейеклектә урынлашҡан.
Муниципалитет халҡы
2005 йылдың мәғлүмәттәре буйынса Зеница муниципалитет халҡының милли составы түбәндәгесә була: 85 % боснийлылар, 8 % хорваттар һәм 5 % сербтар.
Транспорт
Зеница Сараево (70 км алыҫлыҡта урынлашҡан көньяҡ-көнсығышта) аша автомобиль һәм тимер юлдары менән бәйләнгән, улар Босна йылғаһы үҙәнендә һалынған. Яҡын аэропорты — Сараево Халыҡ-ара аэропорты. Зеницанан тимер юл Плоча ҡалаһына тиклем һуҙылған.
Кюльштедт
Кюльштедт (Kullstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1500 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 445 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37359 һәм автомобиль коды — EIC.
Ҡаҙансы
Ҡаҙансы (Казанчинка) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Албан халыҡ шиғриәте
Албан халыҡ шиғриәте албан йырҙары менән бергә традицион албан шиғриәтен тәшкил итә, ул үҙ сиратында албан әҙәбиәтенең бер өлөшө булып тора.
Тарихы
1830 йылда Вук Караджич Джураковацта (хәҙерге Печ ҡалаһы янында) йәшәүсе Довица Обадовичтан албан халыҡ шиғриәтенең тәүге әҫәрҙәрен: 12 албан йыры һәм бер йомаҡ яҙып алған. Албания милли хәрәкәте осоронда албандарҙың һәм Албания албандарының милли үҙаңын формалаштырыуҙа ҡатнашҡан ауыҙ-тел ижадының таңы башлана. Албания әҙәбиәте әҫәрҙәренең тәүге коллекцияһын авторы Йон Хан булған «Albanische Studien» китабында туплау мөмкин була, ә иң билдәле эпик поэмаларҙың береһе булып ", уның авторы католик монах Гьергь Фишта була. 1905—1908 йылдарҙа Николла Иванай «Shpnesa e Shqypnisë» исемле героик халыҡ йырҙары йыйынтығын баҫтырып сығара һәм был йыйынтыҡтарҙы баҫтыра башлаған тәүге авторҙарҙың береһе була.
Йырҙары
Албан теленең гег диалекты өҫтөнлөк иткән Төньяҡ Албания йырҙарында бик күп серб һүҙҙәре осрай; Көньяҡ Албанияла йырҙар тоск диалектында башҡарыла, һәм славян һүҙҙәре албанлаштырылған форма ала. Иң билдәле халыҡ йырҙарына миҫалдар булып. Примерами самых известных народных песен являются :
Метревели Слава Калистратович
Сла́ва Калистра́тович Метреве́ли (სლავა კალისტრატეს ძე მეტრეველი; 30 май 1936, Сочи, Азов-Ҡара диңгеҙ крайы, СССР — 7 ғинуар 1998, Тбилиси, Грузия) — совет футболсыһы, һөжүм итеүсе, тренер. СССР йыйылма командаһы составында Европа чемпионы (1960) һәм «Торпедо» (Мәскәү) һәм «Динамо» (Тбилиси) составында ике тапҡыр СССР чемпионы (1960 һәм 1964).
СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960). Грузия ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1976).
Биографияһы
Слава Метревели 1936 йылдың 30 майында Сочила тыуа. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа малайҙарҙың күбеһе өсөн футбол төп уйын төрө була, мәктәптән һуң Слава ла иптәштәре менән футбол уйнарға ярата. Ярайһы уҡ тиҙ арала Метревели ҡабатланмаҫ уйын техникаһы менән башҡа иптәштәренән өҫтөнөрәк булыуын күрһәтә, һәм 15 йәшлек малайҙы урындағы тренерҙар футбол секцияһына саҡыра. Тиҙҙән Сочиның «Спартагы» өсөн сығыш яһай башлай, күп тә үтмәй Краснодар крайы чемпионы исемен яулай. 1955 йылда йәш ярымһаҡсы Горькийҙың «Торпедоһына» (команда класса «Б») күсә, унда уң яҡтағы иң ситке һөжүмсе була.
Тиҙҙән Метревелиның уйынын Мәскәүҙең «Торпедоһы» тренеры Константин Бесков күрә һәм 1956 йылда ярымһаҡсы Мәскәүгә барып урынлаша. Бер нисә матчтан һуң Слава, һөжүм мәлдәрендә башҡа йәш футболсылар Валентин Иванов һәм Эдуард Стрельцов менән тығыҙ бәйләннештә уйнап, команданың төп составына инә. Команданың яңы тренеры Виктор Маслов, йәш футболсыларҙың һөжүм тактикаһын дөрөҫ итеп файҙаланыуға өлгәшә, һәм 1958 йылда «Торпедо» тарихта беренсе тапҡыр СССР чемпионатының көмөш миҙалдарын яулай. Шул уҡ йылда Слава өйләнә, ә бер йылдан һуң уның улы Сергей тыуа.
1963 йылда Метревели Тбилисиның «Динамоһына» күсә. Метревели килгәндән һуң команда һөжүм итеү тактикаһын яҡшырта, «Динамо» уйындары төрлө комбинациялар, импровизация һәм һөҙөмтәлелек менән башҡа командаларҙан айырылып тора. 1964 йылда Тбилиси командаһы, Славаның элекке клубы "Торпедо"ны 4:1 иҫәбе менән еңеп, беренсе чемпион исемен яулай (был матчта голдарҙың береһен Метревели тибеп индерә). Был ваҡытта Слава Метревели үҙ позицияһында СССР-ҙың иң көслө уйынсыһы тип иҫәпләнә һәм спорт карьераһын тамамлағансы шул кимәлде һаҡлай ала.
Слава СССР йыйылма командаһы составында өс донъя чемпионатында ҡатнаша һәм 1966 йылда йыйылма команда менән бергә турнирҙың ярымфинал уйындарына тиклем барып етә. 1968 йылда Метревелиға Бразилия йыйылма комадаһының донъя чемпионатында тәүге еңеүенең 10 йыллығына арналған матчта ФИФА йыйылма командаһы өсөн уйнау мөмкинлеге бирелә, һәм саҡырыу хатын Пеле шәхсән үҙе яҙып ебәрә. Был матчтан һуң бер нисә йыл үткәс, Метревели 1971 йылда 35 йәшендә спортсы карьераһын ташларға ҡарар итә..
1976 йылдан 1977 йылға тиклем Слава "Динамо"ла Нодар Ахалкаци етәкселегендә тренер булып эшләй, ә 1978 йылда өлкән тренер сифатында «Дила»ға етәкселелек итә башлай, ләкин ниндәйҙер юғары уңыштарға өлгәшә алмай һәм 1979 йылда тренер эшенән китә. Спорт эшмәкәрлеген тамамлағандан һуң Тбилиси рестораны директоры була, спорт менән шөғөлләнеүен ташламай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Слава Метревели ҡаты ауырыуға дусар була, ул яҡындарынан башҡаларҙы танымай башлай. 1998 йылдың 7 ғинуарында атаҡлы футболсы вафат була. Сабурталинзыяратында ерләнә.
Сочила Үҙәк стадионға Слава Метревели исеме менән аталған һәм иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. 2014 йылдың декабрендә Сочила, футболсының тыуған яғында, Рәсәй грузиндары Союзы тарафынан Метревелиға һәйкәл ҡуйыла.
Лисья гора
Лисья гора (Лысая — Ҡаҡтау) — Свердловск өлкәһе Түбәнге Тагил ҡалаһының үҙәк өлөшө булған Ленин районының Иҫке Гальянкалағы тау. Түбәнге Тагил ҡалаһының символы.
Тасуирламаһы
Лисья гора Тагил быуаһы эргәһендә урынлашҡан Тау түбәһендә ҡарауыл башняһы тора.. Тау эргәһендә тау заводы техникаһы тарихына арналған завод- музей урынлашҡан. XVIII быуатта Демидов Акинфий ваҡытында төҙөлгән боронғо металлургия заводы антуражды тулыландып тора. Тау итәгендә металлургтарға һәйкәл ҡуйылған. Тау янында ике ҙур урам, Яр һәм Челюскинецтәр урамдары, киҫешә.Тауҙан ҡаланың тирә-яҡ райондары күренеп тора.
Тау ни өсөн Төлкө тауы тип аталғанға теүәл мәғлүмәттәр юҡ.Бер фараз буйынса элек бында төлкөләр күп булған, икенсе фараз буйынса бынан алыҫ түгел урынлашҡан Демидовтың металлургия заводынан сыҡҡан төтөн төлкө ҡойроҡтарын хәтерләткәнгә үҙ исемен алған. Тауҙың икенсе исеме — Ҡаҡтау (Лысая) . Исеме шуның менән бәйле; ул ҡасандыр урман менән ҡапланған булған, хәҙер бөтөнләй урман үҫмәй.
Лисья гора түбәһендәге башняһы менән — Түбәнге Тагил ҡалаһының төп символы. Борон замандағы кеүек, ҡала халҡының күңел асыу урыны. Тауҙан ҡаланың матур панорамаһы асыла. Төлкө тауы Түбәнге Тагил ҡалаһының биҙәге булып хеҙмәт итә. Ҡалаға үҙенсәлекле күренеш һәм антураж бирә.
Хәҙерге ваҡытта Төлкө тауы башняһында музей эшләй. Ул Рәсәйҙең иң бәләкәй музейы булып танылған. Төлкө тауы башняһы менән «Горнозаводской Урал» Түбәнге Тагил музей — ҡурсаулығына инә; ҡарауыл башняһы архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә һәм Уралдың һәм Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты..
Тарихы
Лисья гора (тауын) географ һәм картограф Я. И. Кривощеков тасуирлай. 1910 йылда «Верхотур өйәҙе һүҙлегендә» бейеклеге 132 сажен (289 м), 340—360 млн.йыл элек һүнгән вулкан түбәләре булып тора, авгит һәм диабазо-порфириттарҙан тора, тип яҙа.. Хәҙерге тикшеренеүселәр раҫлауынса, тау магматик тоҡомдарынан тора.
Ҡарауыл башняһы ағастан Төлкө тауы түбәһендә XVIII быуатта уҡ барлыҡҡа килгән, ә XIX быуатта уны таш менән алмаштыралар. Бер бик үк ышаныслы булмаған фараз буйынса башня күсмә халыҡтан һаҡланыу өсөн тәғәйенләнгән, ә икенсе ысынбарлыҡҡа яҡын фараз буйынса янғын каланчаһы өсөн тәғәйенләнә.Тағы ла бер фараз буйынса обсерватория сифатында, ҡулланғандар, хатта маяҡ кеүек тә булған. Башня проектының авторын тарих һаҡламаған, ләкин уның бер мөйөшөнә беркетелгән суйын плитәлә төҙөлгән датаһы һуғылған — 1818 йыл. Ошондай сифатта башня янғын каланчаһы булып хеҙмәт итә. Янғын ваҡытында башняла бронза ҡыңғырауын ҡаҡҡандар, күндән эшләнгән ҙур ҡыҙыл фонарҙар элгәндәр. 1830 йылдың урталарында Галлей кометаһын күҙәтеү өсөн ҡарауыл башняһы эргәһендә обсерватория төҙөйҙәр Ул әйләнеп йөрөүсе павильондан ғибәрәт (Ерҙән Галлей кометаһы1835-1836 йылдарҙа күренә) Әлеге ваҡытта унан ҡалған ташҡа бикләнгән ауыр суйын тумба һаҡлана. 3 октябрь 1943 йылдан ҡарауыл башняһы ҡала хакимиәте властары күрһәтмәһе буйынса архитектура ҡомартҡыһы статусын ала, һаҡлау һәм ваҡыты менән үҙгәртеп ҡороуһыҙ хоҡуҡтары менән. ремонтлау ҡаралған.
1990 йылдарҙан 2000 тиклем йылдарға тиклем ҡарауыл башняһы ташландыҡ хәлдә була.. Башняны бер нисә тапҡыр буяйҙар, тәртипкә килтерәләр, әммә бинаның эсе юҡҡа сығыу хәлендә була. Вандализмдан һаҡланыу өсөн башняның ишек һәм тәҙрәләрен тимер ҡалай менән бикләйҙәр. 2015 йылдың 30 мартында Төлкө тауҙа Аҫыл Урал Ҡулсаһы (Самоцветное Кольцо Урала) проекты сиктәрендә ҙур туристик объекттар төҙөү өсөн масштаблы тергеҙеү эштәре башлана. Реставрация проектында Төлкө тауында ял итеү зонаһын тулыһынса яҡшыртыу,ҡарауыл башняһына капиталь ремонт һәм тирә — яғында күҙәтеү майҙансығы төҙөү билдәләнгән.
2015 йылдың 8 авгусында Төлкө тауы тулыһынса тергеҙелгән, уның тирә - яҡ территорияһы һәм объекттары тәртипкә килтерелә, объект «Горнозаводской Урал» музей берекмәһенә тапшырыла. Тау итәгенән автопарковканан күҙәтеү башняһына тиклем йәйәүлеләр өсөн юл түшәлгән, юл буйлап бер нисә таш эскәмйә ҡуйылған. Тау түбәһендә ҡарауыл башняһы тирәләй күҙәтеү майҙансығы түшәлгән. Башняның манаралы көмбәҙен шул уҡ формала баҡыр менән алмаштырыла, шулай уҡ ҡыйығы баҡыр менән ябыла. Манараһына Тагил скульпторы Александр Иванов эшләгән флюгер, (архангел Михаил осоу рәүешендә) ҡуйылған, ишек янында Ампир стилендә портик төҙөлгән. Башня тулыһынса яңынан буялған, колонналары ағартылған, ҡыйыҡ башняһына сыҡҡан урында, бинаның икенсе ҡатында һәм ҡыңғырау урынында (өсөнсө яруста) ,XVIII быуатта төҙөгәндә үк булған боронғо Каслинскийға оҡшаш суйын ҡойма барлыҡҡа килгән. Башняға боронғо урыҫ стилендә эшләнгән суйын ишек ҡуялар. Стеналарының ике яғына боронғо фонарҙар беркетелгән. Башня янындағы майҙансыҡта, һикәлтәле ҡалҡыулыҡта, XVI быуат осорондағы боронғо пушканы ҡуйғандар. Шулай уҡ ҡарауыл башняһының интерьеры тергеҙелгән. Башняның эсендә бәләкәй генә музей экспозицияһы урынлашҡан, барлығы 13 квадрат метр. Экспозициялар ҡала тарихына арналған. Витриналарҙа горельеф ҡыңғырауҙарын, башняла төрлө дәүерҙә эшләгән хеҙмәткәрҙәрҙең шәхси әйберҙәрен һәм XVIII быуаттағы Тагилдың ҡарауыл башняһының макетын күрергә мөмкин. Бынан тыш, ҡыйыҡҡа һәм ҡыңғырау торған урынға илтеүсе боронғо суйын бормалы баҫҡыс ремонтлана. .
Ҡаланың төп символын Түбәнге Тагил мэры С. К. Носов тантаналы аса. Тантаны асыуҙа өлкә, чиновниктары, ябай ҡала халҡы, Түбәнге Тагилдың православие епископы Иннокентий ҡатнаша. . 8 август 2015 йылдан Төлкө тауы Аҫыл Урал Ҡулсаһы туристик маршурт объекттарҙың береһе тип һанала.
Яңы Благовещенка
Яңы Благовещенка (Новоблаговещенка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215831003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
B (латин хәрефе)
B, b – латин хәрефе, латин әлифбаларының 2-се хәрефе. Грек бета хәрефенән килә. , айырым осраҡтарҙа һәм башҡа өндәр өсөн ҡулланыла.
1731 йыл
1731 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Бахметев Николай Николаевич
Бахметев Николай Николаевич (1772—1831), Бахметев 1-се (1812) — рус император армияһының генерал-лейтенанты (1798), Ырымбур, Смоленск һәм Волынск губерналарының хәрби губернаторы, 1812 йылғы Ватан һуғышы ҡатнашсыһы. Алексей Николаевич Бахметевтың ағаһы.
Биографияһы
1772 йылда Курск губернаһының боронғо дворян нәҫеле Бахметев ғаиләһендә тыуған. Был ғаиләлә өлкән ул була. Ата-әсәһе: Николай Иванович Бахметев һәм Наталья Ивановна, ҡыҙ ваҡытындағы фамилияһы Маслова. Хәрби хеҙмәтен 1789 йылда, лейб-гвардия Преображенск полкында сержант дәрәжәһендә башлай. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә лейб-гвардия Измайлов полкында обер-офицер чиндарын үтә. Шведтар менән алышта ҡатнаша, шул айҡанлы 1790 йылда прапорщик дәрәжәһе ала. 1797 йылда полковник дәрәжәһе ала. Император Павел I хакимлығы ваҡытында, 1798 йылдың 30 майында, генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә һәм Рыльск мушкетерҙар полкы шефы итеп тәғәйенләнә, Изге Иоанн Иерусалим ордены менән бүләкләнә.
Николай Николаевич үҙе, император Павел I, ә аҙаҡ Александр I исеменә, үҙе менән таныштырып, үҙенең тулы титулын түбәндәгесә күрһәтеп яҙа: Генерал-майор, Ырымбур губернаһының хәрби губернаторы, был губернаның граждандар эше менән идара итеүсе, Ырымбур сик буйы крайы башлығы, инфантерия буйынса Ырымбур инспекцияһы инспекторы,Рыльск мушкетёрҙар полкы шефы, Рәсәйҙең I дәрәжә Изге Анна һәм Мальтийск Изге Иоанн Иерусалим ордендары кавалеры командор Бахметев Николай Николаевич 1798 йылдың 30 сентябрендә Ырымбур губернаһының хәрби губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1801 йылда Ырымбур дворяндар хәрби училищеһы аса. 1803 йылдың декабрендә отставкаға сығарыла, ә 1811 йылдың 20 майында яңынан хеҙмәткә алына һәм ошо уҡ йылдың 28 авгусында Смоленскиҙың хәрби губернаторы итеп тәғәйенләнә.
1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында 1-се Көнбайыш армияһының йыйылма гренадерҙар дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә, һуңынан 1812 йылдың 22 апрелендә Көнбайыш армияһының 4-се пехота корпусы 11-се пехота дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә. Островень, Смоленск янында, Бородино эргәһендә һуғыша. Яуҙа аяғы ҡаты яралана һәм ул һуғыштан сыға. Һауығып сыҡҡандан һуң граждандар хеҙмәтенә күсә. 1813 йылдың 24 апрелендә отставкаға сыға.
1815 йылда Волынь губернаторы итеп тәғәйенләнә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Нарышкина Екатерина Александровна (1791—1821), бригадир Александр Александрович Нарышкиндың кенәз ҡыҙы Варвара Ивановна Белосельская менән никахтан тыуған ҡыҙы (1768—1825); И. А. Нарышкиндың ҡыҙ туғаны. Никахынан балалары булмаған.
Парнушка
Парнушка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берешь йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡомалаҡ
Ҡомалаҡ (Кумалак) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 141 кеше. Почта индексы — 452816, ОКАТО коды — 80259885003.
Бала табыу һәләте
[[Файл:Countriesbyfertilityrate.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/Countriesbyfertilityrate.svg/400px-Countriesbyfertilityrate.svg.png|мини|400x400пкс|Төрлө йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың уртаса һанын иҫәпкә алып, ҡатын-ҡыҙҙан тыуған балаларҙың уртаса һанының донъя картаһы, 2020 йыл мәғлүмәттәре.
]] Фертиллыҡ йәки түлләнеү (fertilis — «уңдырышлы, емешле») — енси яҡтан өлгөргән организмдың  тоҡом, үрсем  килтереүгә һәләте. «Түлһеҙлек», «стериллек» төшөнсәләренә ҡапма-ҡаршы.
Ирҙәрҙең уңдырышлылығы
Ир-егеттәрҙең бала табыу һәләте йыш ҡына «сперманың уңдырышлылығы, үрсемлеге» төшөнсәһенә ҡайтып ҡала. Ирҙәрҙең бала табыу һәләтенә бик күп факторҙар йоғонто яһай:
Ҡатын-ҡыҙҙың бала табыу һәләте
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың юғары, нормаль һәм түбән бала табыу һәләте айырыла. Ҡатын-ҡыҙҙың бала табыу һәләте өс факторға бәйле: бала тыуҙырыу һәләте, уны сығарыу һәләте һәм бала табыу мөмкинлеге. Әгәр телгә алынған факторҙарҙың береһе булмаһа, ҡатын-ҡыҙҙың бала табыу һәләте түбән тип һанала. Өс факторҙың да булыуы нормаль тыуымды күрһәтә.
Ҡатын-ҡыҙҙың бала табыу һәләте овуляция менән тығыҙ бәйле, сөнки өлгөргән йомортҡаның булыуы ҡатын-ҡыҙҙың бала табыу һәләтен билдәләй. Һәр күрем циклы ваҡытында өлгөргән йомортҡа күҙәнәге йомортҡалыҡтан сыға (уның сығыу процесы овуляция тип атала), әгәр был булмаһа, ҡатын-ҡыҙ бала тыуҙырмай. Шулай уҡ билдәләп үтергә кәрәк, овуляция ваҡытында ҡатын-ҡыҙҙың бала табыу һәләте максималь кимәлгә етә, сөнки был процесс һөҙөмтәһендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың енси юлына эләккән сперматозоидтарҙың өлгөргән йомортҡа күҙәнәгенә юлы ҡыҫҡара. Ҡайһы бер түлһеҙлек сәбәптәре, мәҫәлән, спермаға ҡаршы антиесемдәрҙең булыуы тыуымды кәметә ала.
Демография
Демографияла был термин менән йыш ҡына ҡатын-ҡыҙҙың репродуктив һәләтен, йәки ҡатын-ҡыҙҙарҙың бала табыу һәләтен аңлаталар. Был характеристиканы һан яғынан сағылдырыу өсөн популяция масштабында дөйөм тыуым коэффициенты ҡулланыла.
Ҡаранай Искәндәров
Ҡаранай Искәндәров (1777—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Бала табыу һәләте
Демография
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың уртаса 5 проценты уңдырышһыҙ. 1930—1960 йылдарҙа никахта (рәсми йәки граждан) тыуған ҡатын-ҡыҙҙарҙа түлһеҙлек кимәле 4 проценттан артмай, ә 1970 йылда тыуған ҡатын-ҡыҙҙар араһында был күрһәткес 6 процентҡа яҡын. Рәсәйҙә бала табыу йәшендәге (15 - 49 йәш) 39,1 миллион ҡатын-ҡыҙҙың 6 миллионы түлһеҙ .Рәсәйҙә, «Независимая газета» мәғлүмәттәре буйынса, никахҡа ингән парҙарҙың яҡынса 15 проценты бала таба алмай, демографтарҙың мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә бер ҡасан да бала тапмаған ҡатындарҙың 6-7 проценты, ә никахта торғандарҙың 3-5 проценты бала таба алмай. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, түлһеҙ никахтарҙың 15 процентының кимәле бик мөһим, был илдәге демографияға йоғонто яһай һәм дәүләт проблемаһы булып тора. Социологтар һәм иҡтисадсылар күҙаллауҙары буйынса алдағы йылдарҙа Рәсәйҙә балаһыҙ ҡатын-ҡыҙҙарҙың проценты хәҙерге 8 проценттан уртаса Европа кимәленә 15 процентҡа яҡынлашыуы ихтимал.
Ҡаранай Искәндәров
Биографияһы
Ҡаранай Искәндәров (Ҡаранай Искәндәр улы Әүәзов) Ырымбур губернаһы Бүләкәй-Көҙәй улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Сураш ауылында йәшәгән. 14-се класслы дистанция башлығы булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.