cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ношва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Галанова Лидия Андреевна
Галанова Лидия Андреевна (1876—1956) — совет уҡытыусыһы; Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1947).
Биографияһы
1903—1905 йылдарҙа Мәскәүҙә юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында уҡый. 1905 йылда студент сыуалыштарында ҡатнашҡан өсөн Өфөгә һөрөлә, полиция күҙәтеүе аҫтында була. 1898-1903 йылдарҙа Минзәләлә ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында һәм 1906—1918 йылдарҙа шәхси ирҙәр гимназияһында уҡытыусы булып эшләй. Октябрь революцияһынан һуң, 1918—1939 йылдарҙа, Өфө ҡалаһында 11-се мәктәп директоры булып эшләй.
Л. А. Галанова етәкселеге аҫтында 11-се мәктәптә Башҡортостан Республикаһында беренсе булып махсус оҫтаханалары менән политехник уҡытыу индерелә; бында уҡыусылар үҙидараһы системаһы, түңәрәктәр селтәре эшләй. Был республиканың өлгөлө мәктәбе булып китә, һәм 1934 йылда мәктәпкә Л. А. Галанованың исеме бирелә (1995 йылға тиклем мәктәп был исемде йөрөтә ). Мәктәпте тамамлаусылар араһында СССР-ҙың билдәле фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре бар: Заварицкий А. Н., Пекарский П. П., Кузеев Р. Г һәм башҡалар.
1956 йылдың 2 апрелендә Өфөлә вафат була.
Ире — Галанов Виктор Дмитриевич (1878—1937) — совет дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, социал-демократик һәм революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы, Башҡорт ВКП(б) обкомының партия тарихы бүлеге мөдире
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- БАССР-ҙың Хеҙмәт Геройы (1922),
- Хеҙмәт Геройы (1936)
- Ленин ордены (1951),
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944)
- миҙалдар.
Баязитов Сынтимер Биктимер улы
Биографияһы
Сынтимер Биктимер улы Баязитов 1965 йылдың 13 июнендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында тыуған.
1989 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
1994 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының аспирантураһын тамамлай.
1989—1991 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының стажер-тикшеренеүсеһе.
1991—1994 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының аспиранты.
1994—1997 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының 136-сы лицейында уҡытыу-тәрбиәүи эш буйынса директор урынбаҫары.
1997—1998 йылдар — Өфө ҡалаһының 140-сы гимназияһы директоры.
1998—2005 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы хакимиәтенең мәғариф идаралығы начальнигы.
2005 йылдың июнь айынан декабргә тиклем — Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары.
2006 йылда — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары.
2006 йылдың ноябрьенән 2007 йылдың ғинуарына тиклем — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры.
2007 йылдың февраленән — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Совет районы хакимиәтендә территориялар һәм кадрҙар менән эшләү буйынса идаралыҡ начальнигы.
2007 йылдың апреленән — Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы ҡала округы Дим районы хакимиәте башлығының йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм халыҡ менән эшләү буйынса урынбаҫары.
2008 йылдың авгусынан 2018 йылдың декабренә тиклем — Өфө ҡалаһы Хакимиәте башлығы урынбаҫары.
2019 йылдың июненән — Өфө күп профилле һөнәри колледж директоры.
Сынтимер Биктимер улы Баязитов өсөнсө разрядлы ғәмәлдәге муниципаль советнигы ..
Өйләнгән. Ҡатыны — Баязитова (Килсенбаева) Альбина Наил ҡыҙы — дәүләт хеҙмәткәре.
Шехмань
Шехмань — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Матыра йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Матыра йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горнореченск
Горнореченск — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 232 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628115, ОКАТО коды — 71121908002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Красная Горка (Бишбүләк районы)
Красная Горка (Красная Горка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452047, ОКАТО коды — 80212822002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вершинная (Пюль-Кы ҡушылдығы)
Вершинная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәғдән
Руда, мәғдән — билдәле бер металл менән байытылған һәм шул металл алыу өсөн сығарыуға иҡтисади яҡтан уңайлы минерал ; ер аҫты байлығы, ҡаҙылма байлыҡ; руда ; ер аҫтынан байлыҡ ҡаҙған ер; рудник, шахта; Ҡаҙылма байлыҡ; руда, металл ; билдәле бер металл менән байытылған һәм шул металды алыу өсөн сығарыуға иҡтисади яҡтан уңайлы файҙалы ҡаҙылма; составында металл йәки уның берләшмәләре булған тәбиғи минераль сеймал.
Чугундат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Виппердорф
Виппердорф (Wipperdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1442 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99752 һәм автомобиль коды — NDH.
Томансы (Мәнәүез ҡушылдығы)
Томаш, Томансы  (Тумаш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәнәүез йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нязанга
Нязанга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чингальды күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сургучёв Михаил Леонтьевич
Сургучев Михаил Леонтьевич (16 ноябрь 1928 йыл — 1 апрель 1991 йыл) — нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу һәм нефть промыслаһы геологияһы өлкәһендә совет ғалимы. Техник фәндәре докторы (1965), профессор, СССР Фәндәр академиияһының ағза-корреспонденты (1990). Ленин премияһы лауреаты (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989). 1986 −1991 йылдарҙа — Бөтә Союз нефть һәм газ ғилми-тикшеренеү институты (ВНИИнефть) һәм «Нефтеотдача» Тармаҡ-ара фәнни-техник комплексы (МНТК) директоры.
Биографияһы
Ишембай нефть техникумын тамамлаған.
Куйбышев индустриаль институтын тамамлағандан һуң Л. М. Сургучев «Гипровостокнефть» институтында (Һамар) эшләй, унда кандидатлыҡ (1959), ә һуңынан докторлыҡ (1965) диссертацияларын яҙа.
1966 йылда академик А. П. Крылов М. Л. Сургучёвты Бөтә Союз нефть һәм газ ғилми-тикшеренеү институтына (ВНИИнефть) проектлау методикаһы лабораторияһы етәксеһе, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу һәм эшкәртеүҙең яңы алымдарын эшләү бүлеге начальнигы итеп эшкә саҡыра, 1974 йылдан фән буйынса директор урынбаҫары.
1986 йылда, илдә фән менән производство интеграцияһының Тармаҡ-ара фәнни-техник комплекс (МНТК) күренешендәге тәүге формалары барлыҡҡа килгәс, СССР Министрҙар Советы М. Л. Сургучёвты «Нефтеотдача» МНТК-һы генераль директоры итеп тәғәйенләй, бер үк ваҡытта ВНИИнефть директоры вазифаһын да башҡара. Ул үҙенең вафатына тиклем ошо бурыстарҙы үтәй.
М. Л. Сургучёв нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу өлкәһендә белгес була. М. Л. Сургучёв етәкселегендә һәм уның туранан-тура ҡатнашлығында теоретик, эксперименталь һәм тәжрибә-промысла эштәре комплексы үткәрелә, улар ер ҡуйынынан нефтте һурып алыуҙың юғары кимәлен тәьмин итеүсе технологиялар эшләүгә йүнәлтелгән булалар.
М. Л. Сургучёв нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең яңы ысулдары һәм технологияларының фундаменталь нигеҙеҙәрен үҫтереүгә үҙ өлөшөн индерә. Уның тарафынан нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең блок системаһы фәнни нигеҙләнә, был башта Куйбышев өлкәһендәге ятҡылыҡтарҙа, һуңынан Көнбайыш Себерҙә һәм илдең башҡа нефть сығарыусы төбәктәрендә ҡулланыла. 1966 йылда нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең был системаһын эшләгәне өсөн уға, авторҙаштары менән бергә, Ленин премияһы бирергә ҡарар сығарыла.
М. Л. Сургучёв бер нисә нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү проекттары авторы.
Нюрьюг
Нюрьюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Сургучёв Михаил Леонтьевич
Биографияһы
М. Л. Сургучёв 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарған, шул иҫәптән 16 монография; 31 уйлап табыуын патентлаған. 19 фән кандидаты әҙерләгән.
Нюрьюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сургучёв Михаил Леонтьевич
Биографияһы
М. Л. Сургучёв бер нисә ғилми совет ағзаһы, нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса Үҙәк комиссия рәйесе урынбаҫары, «Нефтяное хозяйство» журналы редколлегияһы ағзаһы булып тора.
Нюрьюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сургучёв Михаил Леонтьевич
Биографияһы
1987 йылда Сургучев Донъя нефть конгресы башҡарма комитеты вице-рәйесе итеп һайлана. 1990 йылдың декабренән СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
М. Л. Сургучёв 1991 йылдың 1 апрелендә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнгән.
Геворг Петросян
Биографияһы
14 йәшендә ғаиләһе менән Әрмәнстандан Италияға күсеп бара. ЕС гражданлығына эйә. Джорджио Петросян яугирлыҡ сәнғәтендә халыҡ-ара легендаға әйләнгән менеджер Карло Ди Блази, Дон Уилсондың рәсми TV спаринг-партнеры Паоло Биотти Натоли (Paolo Biotti The Flex) етәкселегендә Италияла спортта үҙ урынын таба.
2009 йылға тиклемге сығыштары
2005—2008 йылдарҙа Петросян бер нисә Европа титулын яулауға өлгәшә, шул иҫәптән Италияның Kombat League һәм Janus Fight Night ойошмаларының йондоҙона әйләнә (бында ул 2006 һәм 2007 йылдарҙа ике гран-при ота). Ошо уҡ осорҙа Имро Майн, Седрик Мюллер, Марко Пике, Арслан Магомедов, Абдалла Мабель, Крис Н’Гимби, Нарыпхон Фэйртекс, Варрен кеүек Европа кимәлендә билдәле булған спортсыларҙы еңә. 2007 йылдың май айында ул мәлдә иң яҡшы әҙерлекле спортсы тип һаналған Буакхау По. Прамук менән алыштың бер кемдең дә еңмәүе менән тамамланыуы Петросянға ҙур танылыу килтерә. Әммә күптәр, был алышта барыбер Буакхау еңде, тип иҫәпләй.
2009 йыл
2009 йылдың мартында Геворг Анди Сауверҙы еңә, шунан һуң беренсе урта ауырлыҡтағы абруйлы турнирҙа ҡатнаша һәм К-1 МАХ гран-приһын яулай. Сират буйынса Джабар Аскеров, Альберт Краус, Юю Ямамото һәм тағы Анди Сауверҙарҙы еңеп, Петросян яңы чемпион була. Гран-приҙар яулаған турнирҙар араһында Геворг 2009 йылдың майында көслө голланд спортсыһы Фальдир Шахбарины еңә.
2010 йыл
2010 йылдың мартында Петросян ике йыл барышында бер кемгә лә ал бирмәгән, 19 алышты еңеү менән тамамлаған тай спортсыһы Кхем Ситсонгпхинонгты еңә.К-1 МАХ-тың сираттағы гран-приһы өсөн алышта Геворг үткән йылғы триумфын ҡабатлай һәм, Виталий Гурков, Альберт Краус, Майка Замбидис һәм Ёсихиро Сатоларҙы еңеп, ике тапҡыр К-1 чемпионы була.
2011 йыл
2011 йылда финанс ауырлыҡтарға бәйле К-1 МАХ-тың сираттағы гран-при ярыштары үткәрелмәй. Шуға ҡарамаҫтан Петросян, чемпион статусын раҫлап, юғары кимәлдә сығыш яһауын дауам итә. Ғинуарҙа Геворг бик көслә тай спортсыһы Сутсакхона Со Клинмины, мартта — бразилиялы Косма Алешандрины, июлдә — саҡ ҡына элегерәк Артур Кишенконы сенсация тыуҙырып еңгән Хината Ватанабены еңә.2011 йылдың сентябрендә Петросян It’s Showtime Fast & Furious турнирында ҡатнашырға ниәтләй (турнир К-1 МАХ-ҡа алмашҡа килергә тейеш була), әммә йәрәхәтләнеү сәбәпле, унда ҡатнаша алмай.
2012 йыл
2012 йылда Петросян, йәрәхәттәренән арынып, яңынан етди алыштарҙа сығыш яһай башлай һәм ғинуарҙа испан Абрахам Рокеньины еңә. Мартта Геворг украин Артур Кишенко менән алышты ла еңеү менән тамамлай.2012 йылда кикбоксингта К-1 һәм Glory World Series араһында йоғонто яһау өлкәләрен бүлешеү мәлендә Петросян икенсе ойошма яғын һайлай, ул ойошторған гран-при ярышында Фабио Пинка, Кая Холленбек, Давид Кирия һәм былтырғы еңеүсе Робин ван Росмалендтарҙан өҫтөн булып, Геворг турнирҙа еңеп сыға.
2013 йыл
2013 йылда Петросян Нью-Йоркта Glory 12 чемпионатында ҡатнаша, унда ул голланд Энди Ристи менән рингҡа сыға. Петросян ошо алышта бик ауыр нокаутҡа эләгә һәм алышты артабан дауам итә алмай. Был Геворг Петросяндың профессионал спортсы карьераһында беренсе нокауты була.
Ғаиләһе
Геворгтың ҡустыһы Армен да кикбоксинг менән шөғөлләнә һәм беренсе урта һәм урта ауырлыҡтарҙа сығыш яһай. Армен 2010 йылда Вёйсил Колосса, Джабар Аскеров, Лерой Кастнер кеүек танылған кикбоксерҙарҙы ота, 2011 йылдың мартында Ёсихиро Сатоны еңә.
Ожин
Ожин — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 359 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вершинная (Худосей ҡушылдығы)
Вершинная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 366 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҡай
Баҡай — күп мәғәнәле һүҙ.
Безымянка (Медведица ҡушылдығы)
Безымянка  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пасяковка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Баҡай (Ҡурған өлкәһе)
Баҡай (Баҡый ; Бакаево) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Надеждинка ауыл советы составына керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1847 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Баҡай ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Барын-Табын улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Баҡай ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Баҡай ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда башланғыс белем биреү мәктәбе, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Чуйка (Улу-Юла ҡушылдығы)
Чуйка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төйлән
Төйлән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡунаҡҡол
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Верхние Нарыкары
Верхние Нарыкары — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628103, ОКАТО коды — 71121918002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Веярмолькы
Веярмолькы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 169 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Михайловский замогы
Михайловский, йәки Инженер замогы — Санкт-Петербургтың үҙәгендәге элекке император һарайы, Баҡса урамы, № 2 адресы буйынса урынлашҡан, XVIII—XIX быуаттар сигендә император Павел I заказы буйынса һыуҙағы замок кеүек итеп төҙөлгән. Был замокта император үлгән. Был бина — эре архитектура ҡомартҡыһы, ул XVIII быуаттағы Петербург архитектураһы тарихын тамамлап тора.
Исеме
Һарайҙың исеме Романовтар нәҫелен ҡурсалаусы Михаил архангел исемендәге сиркәүҙең исеменән алынған. Мальта орденының Бөйөк магистры титулын алған Павел I үҙенең бөтә һарайҙарын да «замок» тип атаған; замоктың икенсе исеме — «Инженер замогы», 1819 йылда унда Баш инженер училищеһы урынлашҡан булған.
Төҙөү
Замоктың эскизын Павел I үҙе планлаштырған. Проект өҫтөндә эште ул 1784 йылда уҡ башлаған булған. Проектлау процесы 12 йыл самаһы дауам итә, 1781—1782 йылда сит илдәргә сәйәхәт иткәндә Павел I төрлө архитектура өлгөләрен ҡарап сыға. Һарай төҙөү урыны итеп Гатчинаны һайларға уйлай. Төҙөлөш башында император һарайын төҙөү проектының 13 варианты булған. Батшабикә Елизавета Петровнаның архитектор Растрелли төҙөгән Йәйге һарайы янында яңы һарай төҙөлә. Был урында 1754 йылдың 20 сентябрендә бөйөк кенәз ҡатын Екатерина Алексеевнаның улы Павел Петрович тыуа, һәм 1762 йылғы түңкәрелеш ваҡытында уның әсәһе император тип иғлан ителә. Замок 1797—1801 йылдарҙа төҙөлә, уның тәүге ташы 9 марта йылда һалынған. Был һарай архитектор В. И. Баженов проекты буйынса төҙөлә. Император Павел I уны үҙенең күркәм төп резиденцияһы итеп эшләргә теләй. Төҙөлөш менән архитекторы В. Бренна етәкселек итә (яңылыш уны оҙаҡ ваҡыт проекты авторы тип иҫәпләгәндәр). Әммә Баженов төҙөлөштәрҙе һәм проекттар үтәлешен контролдә үҙе тотҡан. Бренна һарай интерьерын нәфис биҙәй һәм һарайҙың баштағы проектын әҙ генә үҙгәртә. Бренна, Баженовтан башҡа император үҙе лә проектты булдырыуҙа ҡатнаша, уның өсөн бер нисә һүрәт ижад итә. Бреннаға шулай уҡ Федор Свиньин һәм Карл Росси ярҙам итә. Павел I төҙөүҙе тиҙләтергә тип Винченцо Бреннаға статский советник чинын бирә, уны ярҙамға Камерон Чарльз һәм Кваренга Джакомоны ебәрә. Бынан тыш, Бренна менән бергә Е. Соколов, И. Гирш һәм Г. Пильников, А. Ф. Г. Виолье эшләй. Төҙөлөш өсөн материалдарҙы башҡа төҙөлөштәрҙән күсереп эште тиҙләтәләр: Царское Село ауылындағы Художество академияһынан декоратив таш, колонналар, фриз һәм скульптуралар килтерелә; Ринальди проекты буйынса төҙөлөп ятҡан Исаакий соборынан — мәрмәр, шул иҫәптән яҙыулы фриз, фриз баш ҡапҡа өҫтөнә урынлаштырыла; Таврия һарайынан — йыйылған паркет килтерелә.
Был күркәм бина түбәһен биҙәүҙә билдәле рәссамдар: итальяндар Карл Скотти һәм Антонио Вига, поляк Смуглевич Франциск, немец Иоганн Меттенлейтер ҡатнаша. Билдәле рус рәссамдары И. А. Акимов, А. Е. Мартынов, Г И. Угрюмов, В К. Шебуевшулай уҡ Рәсәйҙә йәшәүсе инглиз Д. Аткинсон картиналары замок интерьерын биҙәй. Павел I сәнғәт коллекцияларында өлөшләтә күренекле Рубенс, Грез, Тьеполо һәм Маргарита Жерарҙың картиналары бар. Бынан тыш, һарай интерьеры мәрмәр һәм үҙенсәлекле башҡа таштар менән йомарт биҙәлгән, унда антик статуялар (оригиналдар һәм күсермәләр), скульптура, замандаштары император Павел булдырыу (шул иҫәптән, Гудон), ҙур таш вазалар, бронза сәғәт, көҙгө, алтын менән сигелгән бәрхәт шаршауҙар ҡуйылған була. Замандашы драматург Коцебу Августа әйтеүе буйынса, һарайы интерьеры гармонияһыҙ, әммә бик тантаналы кисереш тыуҙырып торған.
Император бойороғо буйынса һарай көндөҙ һәм төндә (фонарь һәм факел яҡтылығында) төҙөлгән. Эштә бер үк ваҡытта 6 мең кеше эшлэгэн
20 ноября йылдың Михаил архангелдың тыуған көнөнә замок тантаналы изгеләндерелә, ләкин һарайҙыың эске эштәре 1801 йылдың мартына тиклем дауам итә.
Императорҙы үлтергәндән һуң, һарайға күскәнгә 40 көн үткәс, Романовтар Михайловский замогын ташлап китә һәм замок ике тиҫтә йыл буйына буш тора. Александр I Нидерландҡа кейәүгә сыҡҡан апаһы-король ҡатыны Анна Павловнаға туй бүләге итеп, һарайҙағы көмөш ҡапҡаны иретеп, уның көмөшөнән сәй сервизы яһата. Николай I ҡушыуы буйынса архитекторҙар Яңы Эрмитажды төҙөү өсөн мәрмәрҙе Михайловский замогында «табалар».
Манас (эпос)
Манác ((ҡырғ. Манас) — ҡырғыҙ халҡының героик эпосы һәм уның төп геройының исеме. «Манас» эпосы ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫы хазиналары исемлегенә, шулай уҡ донъялағы иң күләмле эпос булараҡ Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән.
Эпостың барлыҡҡа килеүен традиция легендар дәүергә килтерә, ерләүҙә батырҙың ҡаһарманлығын данлаған арҡаҙашы Уулу Ыраманды эпостың беренсе башҡарыусы тип атай. Халыҡ араһында йәшәп килгән һыҡтау йырҙарын легендар йыраусы Токтогул бер эпосҡа берләштерә. XX быуаттың беренсе яртыһында ҡырғыҙҙар уның 500 йыл элек йәшәгәненә ышана.
Төҙөлөшө һәм сәсәндәре
Эпос 3 өлөштән тора, асылда «Манас», «Семетей», «Сейтек». Эпостың төп йөкмәткеһен Манас батырлыҡтары тәшкил итә.
Классик тип Һағымбай Орозбакова (1867—1930) һәм Саякбай Ҡаралаев (1911—1971) версиялары һанала. 1920 йылдарҙа Һагымбайҙан Манас тураһында өлөшләтә генә (яҡынса 19 мең юл) яҙып алалар, Саякбайҙан бөтә трилогия яҙып алына (937 мең юл).
Иң билдәлеләре ҡырғыҙ сәсәне Ҡытай Халыҡ Республикаһынан Жусуп (Йосоп) Мамай (1918—2014) — уның версияһы эпостың 8 киҫәген 200 мең юлды алып тора һәм 18 томда Өрөмсөлә (1984—2007) һуңынан тулыһынса Ҡырғыҙстанда 2014—2018 йылдарҙа баҫылып сыға.
Эпостар күләмен сағыштырып баһалау өсөн шиғри үлсәмде күҙ уңында тотоу мөһим: «Манас» башлыса 7 һәм 8 ҡатмарлы силлабик шиғырҙар менән ижад ителгән, ләкин Орозбаков Сагымбай вариантында рифмаға яҡын 4, 5 һәм 6 ҡатмарлы шиғырҙар осрай, ә Саякбай Ҡаралаев вариантында тағы ла 9 -ҙан алып 12-гә тиклем ҡатмарлы юлдар осрай.
Эпос тарихы
Е. М. Мелетинский әйтеүенсә, "Манас"тағы эпик ваҡыт мифик түгел (Себер төрки халыҡтарының күп эпик хикәйәттәренән айырмалы рәүештә), ә тарихи.
Хәҙерге ғалимдар эпостың барлыҡҡа килеү ваҡыты тураһында берҙәм фекергә килмәгән, ләкин ҡайһы берҙәре, тарих башлыса XV—XVI быуаттарҙағы ваҡиғалар тураһында бәйән итә, тип фаразлай. Эпоста телгә алынған күп кенә этнонимдар нойғот, ҡатаған, думара, жедигер, казак, үзбәк, аяҡ ҡырғыҙҙар тарихының Моголистан дәүләте осорона ҡарай.. Ойрат-ҡырғыҙ үҙ-ара килешеп эш итеүе, ҡырғыҙҙарҙың Алтайҙа булыуы, Алтай һәм Тяньшан ҡырғыҙҙарының берләшеүе. Урта Азия хакимдары менән бәрелештәр эпостың сюжет һыҙығына ауаздаш.
В. М. Жирмун әҫәрҙең тарихи фоны, дөйөм алғанда, XV—XVIII быуат шарттарына тап килә, тип фаразлай, ләкин унда боронғо күҙаллауҙар ҙа бар. Уның нигеҙе IX быуат ҡырғыҙҙары тарихы менән бәйле, тигән фараздар барлыҡҡа килә.
Эпос тураһында тәүге телгә алыуҙар XVI быуатта. була. Маджму әт-Тәүәрих әҫәрҙәрендә Манас Туҡтамыш һәм Анка-торе (Енге-торе) менән бергә булған тарихи шәхес булараҡ һүрәтләнә. Маджму әт-Тәүарих мәғлүмәттәре нигеҙендә, инглиз тарихсыһы Артур Томас Хатто эпостың XVIII быуатта йыйылыуы ихтимал тигән фараз әйтә".
Йөкмәткеһе һәм сюжеты
Нуғой хан үлгәндән һуң ҡырғыҙҙарҙың элекке дошмандары ҡытайҙар һәм ҡалмаҡтар, вариҫтарының ҡыйыуһыҙлығы менән файҙаланып, ҡырғыҙҙарҙың ерҙәрен баҫып ала һәм уларҙы Ала-Тоонан ҡыҫырыҡлап сығара. Нуғай вариҫтары алыҫ яҡтарға ҡыуыла. Ҡалғандары илбаҫарҙарҙың аяуһыҙ иҙеүенә эләгә. Нуғайҙың кесе улы Жакып Алтайға ҡыуыла, һәм күп йылдар Алтай ҡалмаҡтарына хеҙмәт итергә мәжбүр була. Игенселек менән шөғөлләнеп, алтын рудниктарында эшләп, байып китә.. Оло йәштә Жакып иҫәпһеҙ-һанһыҙ мал хужаһы була, ләкин яҙмыш уға бер вариҫ та бүләк итмәй, шул йәнен өтә. Ул бик ҡайғыра һәм алланың мәрхәмәте өсөн доға ҡыла, изге урындарға бара, ҡорбандар килтерә. Ғәжәп төш күргәндән һуң, өлкән ҡатыны ауырға ҡала, туғыҙ ай үткәс, малай таба. Шул көндө Жакыптың өйөрөндә бер ҡолон тыуа, .Жакып ҡолондо яңы тыуған улына ниәтләй, шатлыҡтан ҙур мәжлес ойоштора, Хизрә кәңәше буйынса малайға Манас исеме ҡуша.. Бала саҡтан Манаста ғәҙәти булмаған сифаттар күренә. Ул бөтә тиҫтерҙәренән ғәҙәттән тыш физик көс, шаянлыҡ һәм йомартлыҡ менән айырылып тора. Даны тирә-яҡҡа тарала. Алтайҙа йәшәүсе ҡалмаҡтар үҙҙәренең ханы Эсенға буйһонмаусы ҡырғыҙҙарҙың батыры бар, ир ҡорона еткәнсе, уны әсирлеккә алып, юҡ итергә кәрәк, тигән хәбәрҙе еткерергә ашыға. Эснен хан сауҙагәр булып кейенгән шымсыларын ҡырғыҙҙарға ебәрә, Манасты әсирлеккә алырға ҡуша. Улар йәш батырҙы «ордо» менән уйнағанда тап килтерә һәм ҡулға алырға тырыша. Манас тиҫтерҙәре менән бергә шымсыларҙың үҙҙәрен ҡулға ала һәм каруандың бөтә әйберҙәрен ябай кешеләргә таратып бирә.
Ҡырғыҙҙарға ҡаршы батыр Нескар етәкселегендәге күп меңлек ғәскәр юллана. Бөтә күрше халыҡтарҙы һәм ҡәбиләләрҙе берләштереп, Манас Нескараға ҡаршы сыға һәм еңеү яулай. Йәш батырҙың ҡаҙаныштарын баһалап, унда үҙҙәренең яҡлаусыһын күреп, бик күп ҡырғыҙ ырыуҙары, шулай уҡ күрше монгол һәм ҡалмаҡ ҡәбиләләре уның етәкселегендә берләшергә ҡарар итә. Манас хан итеп һайлана.
Манас уйғырҙар менән тигеҙ булмаған алышта ҡатнаша һәм еңеү яулай. Был алышта уға ҡатағандар ханы Ҡошой баһалап бөткөһөҙ ярҙам күрһәтә. Еңелгән уйғыр хакимдарының береһе Ҡайыпдан Манасҡа үҙенең ҡыҙы Караберкты кәләш итеп бирә, ҡыҙ үҙе батырҙың ҡатыны булыу теләген белдергән була.
Ҡырғыҙҙарҙың элекке дошманы-хан ҡытаев Алооке, ҡырғыҙҙарҙың ҡайтыуын туҡтатырға ҡарар итә һәм походҡа әҙерләнә башлай. Манас был хаҡта белеп ҡалғас, ашығыс рәүештә үҙенең ҡырҡ дружинниктары-чоро менән походҡа сыға. Ул дошман ғәскәрен еңел генә тарата һәм Алооке хан ставкаһын яулай. Баһадир Манастың тәүәккәллеген һәм батырлығын күреп, Алооке ҡырғыҙҙар менән солох төҙөргә ҡарар итә һәм, буйһоноу билдәһе итеп, улын Боокены Манасҡа бирә.
Был ваҡытта көньяҡ сиктәрҙә ҡырғыҙ ырыуҙарының калча (памирсыларҙы шулай атағандар) ханы Шоорук менән бер-береһенә ҡаршы тороуы көсәйә. Ғәскәр йыйып, Манас һуғыш башлай. Еңелгән Шоорук ҡырғыҙҙар менән дипломатик никах килешеүе төҙөй, ҡыҙын Аҡылайҙы Манасҡа кейәүгә биреп, уның менән ҡырҡ хеҙмәтсеһен ебәрә. Эпостың айырым сюжет тармағы Алмамбет батырҙың тарихы тураһында бәйән итә. Ул тыуғандан алып Манасҡа килгәнгә тиклемге ваҡиғаларҙы үҙ эсенә ала. Алмамбеттың атаһы Соорондук Ҡытайҙың ҙур полководецтарының береһе була. Оҙаҡ ваҡыт балаһыҙ була, һәм, оло йәшкә еткәс, ниһайәт, уллы була. Алмамбет бала саҡтан фәнгә өйрәнә, тылсым һәм сихыр оҫталығын үҙләштерә, « Аждаһа тәғлимәте» мәктәбендә уҡый, (ҡырғыҙ. « Ажыдаардын окуусу») уның менән бергә абруйлы ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән балалар ҙа уҡый. Тик улар араһында иң яҡшы уҡыусы булып сыға, ә һуңғараҡ ҡыйыу яугир булып китә. Аҡыллылыҡ, намыҫлылыҡ, ҡыйыулыҡ уны данлыҡлы итә. Йәш сағында Алмамбет, Ҡытай армияһының бөтә ғәскәрҙәрен етәкләЙ, атаһының вариҫы була. Бер ваҡыт һунар ваҡытында ҡаҙаҡ ханы Кёкчёны осрата, ул Алмамбетты яҡтылыҡҡа саҡыра һәм сихырҙы ҡалдырырға өндәй. Өйгә ҡайтҡас, Алмамбет туғандарын яңы дингә өндәй. Ата-әсәһе лә, туғандары уны тыңларға теләмәй. Соорондук «ата-бабалар диненән» баш тартҡан улын ҡулға алырға бойора. Туғандарынан ҡасып, Алмамбет Кёкчё янында һыйыныу урыны таба. Алмамбеттың йомартлығы, аҡыллылығы һәм ғәҙеллеге Кёкчёның дан-шөһрәтен нығытыуға булышлыҡ итә. Ләкин Кёкчё хан егеттәре үҙ хакимының яңы ышаныслы кешеһенә көнләшеп ҡарай. Улар Алмамбәт менән Кёкчё хандың хәләл ефете Акерчектың яҡынлығы хаҡында ялған хәбәр тарата. Алмамбәт, яла яғыуҙы күтәрә алмай, Кёкчёны ташлап китә.
Батырҙы осраҡлы рәүештә һунарға ҡырҡ егете менән сыҡҡан Манас осрата. Алмамбет тураһында Манас күптән ишетеп белә, шуға күрә уны хөрмәт менән ҡаршылай, уның хөрмәтенә мәжлес ойоштора. Манас менән Алмамбет бер туғандай булып китәләр.
Манас Аҡылай менән Караберкҡа өйләнгәс, солох төҙөү өсөн, батыр атаһы Жакыптан ҡатынын эҙләп табыуын һорай. Оҙаҡ эҙләгәндән һуң Жакып Тимер ханға Бохараға килә, хандың ҡыҙы Санира уға оҡшай. Жакып ҡыҙҙы яусылай, бай йолом-ҡалым түләй. Манас бөтә ҡағиҙәләр буйынса Санира-биганы ҡатынлыҡҡа ала. Ҡырғыҙҙар Манастың ҡатынын Ҡаныҡай исеме менән атайҙар, был "ханға кейәүгә сыҡҡан"тигәнде аңлата. Манастың ҡырҡ егете Ҡаныҡай менән бергә килгән ҡырҡ ҡыҙға өйләнә. Алмамбет ҡырағай тау хайуандарын ҡурсалаусы Аруук ҡыҙына өйләнә. Манас тураһында белеп ҡалғас, уға алыҫ төньяҡта һөргөндә булған туғандары ҡайтырға ҡарар итә. Улар — өлкән ағаһы Жакыпа-Усендың балалары, оҙаҡ йылдар сит халыҡ араһында йәшәй, ҡалмаҡтарҙан ҡатын алғандар, ата-бабаларының ғөрөф-ғәҙәттәрен онотҡандар. Ҡалмаҡтар араһында уларҙы көҙҡамандар тип йөрөтәләр.
Шул ваҡытта Манас Ҡошойға ярҙамға барырға мәжбүр була. Афған ханы Төлкө, Ҡошой юҡлығынан файҙаланып, ҡаған һәм тәиттәргә һөжүм итә һәм хандың улын үлтерә.
Әммә кесе ҡустыһы Төлкө, Акун, ҡан ҡойоштан ҡотолорға ҡарар итә һәм ҡырғыҙҙар менән афғандар араһында тоҡанған талашты яйға һала. Төлкө ғәйебен таный, Ҡошойҙоң улын үлтергән өсөн аҡса түләй һәм тәхетте Акунға бирә. Манас менән Акун үҙ-ара дуҫлыҡ һәм, әгәр ҡыҙ һәм малай тыуһа, уларҙы йәрәштереү тураһында килешеү төҙөйҙәр. Бынан тыш Бокмурун, Кокетай хандың улы, ҡалмаҡ Панусты ҡыуғандан һуң, Ташкентта хакимлыҡ итә. Ул Төлкөнөң Канышай исемле ҡыҙын ҡатынлыҡҡа алыу теләген белдерә. Манас ҡушыуы буйынса, Баҡай Төлкөгә ҡыҙына яусы булып бара һәм бөтә тейешле йолаларҙы башҡара.
"Мин төйлөгән тәрбиәләп, унан һунарсы ҡош яһаным. Төрлө ҡәбилә кешеләрен бергә туплап, уларҙан берҙәм халыҡ эшләнем. Мин киткәндән һуң, ҡошҡа кәмһетеп ҡарамағыҙ, тәү сиратта тайышҡан кешеләрҙе яңынан ысҡындырмағыҙ, берәҙәктәр яңынан таралмаһын: уларҙы көтөгөҙ һәм тотоғоҙ.
Мин булмағанда: йәйәүлеләргә — аттар йөрөү өсөн кәрәк, яланғастарға — яурыныңдан кафтаныңды сис. Манасҡа барығыҙ, минең төп васыятнәмәм унда. Йәйен, ҡышын ҡымыҙ ярлылар өсөн йылға булып аҡһын. Һау-сәләмәт һәм бәхетле булығыҙ, халҡым! ".
Манас тризлы Кокетай идаралығын ҡулына ала. Сараға алыҫ илдәрҙән бик күп ҡунаҡтар килә. Кокетай улы Бокмурун төрлө ярыштарҙа еңеүселәргә бай бүләктәр бирә. Ҡайһы бер ҡырғыҙ аҡһаҡалдары һәм айырым ырыу хандары Манастың тризна барышы менән үҙе генә идара итеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә. Улар кәңәш йыя һәм үҙ талаптарын асыҡтан-асыҡ белдерергә ҡарар итә. Әммә заговорсыларҙы Кошой ҡарт тынысландыра. Ул күп һанлы ҡунаҡтар алдында ғауға ҡуптармаҫҡа, тип өгөтләй һәм тризнанан һуң Манасты буйһондорорға вәғәҙәләй.
Манас абруйлы ҡунаҡтарҙы уларҙың күп һанлы свиталары менән ҡабул итергә ризалығын белдерә. Килгән ҡунаҡтарҙы ҡырҡ дружинник ҡаршы ала һәм уларҙың барыһын да тирмәләре һәм аилдары буйлап урынлаштыра. Дружинниктарҙың берҙәмлеген күреп Һәм Манас власының ҡаҡшамаҫ булыуына инанып, ырыу башлыҡтары уңайһыҙ хәлгә ҡалғандарын аңлай. Манастың уларҙың ни өсөн килеүе һорауына бер кем дә аныҡ ҡына яуап бирергә баҙнат итмәй. Шул саҡта Манас уларға ҡырғыҙҙарға ҡаршы әҙерләнеүсе поход хаҡында хәбәр еткерелеүе хаҡында хәбәр итә.
Элекке еңелеүҙәре өсөн асыуын йәшергән ҡалмаҡ ханы Конурбай, ҡырғыҙҙарҙы ҡабаттан үҙенә буйһондороу өсөн, күп меңлек ғәскәр йыя. Манас ҡырғыҙ хандарын дошманды баҫып алырға һәм походҡа үҙҙәре сығырға, уның территорияһындағы дошманды берләшкән көстәр менән ҡыйратырға һәм ҡырғыҙҙарҙы яулап алырға тырышыуҙы туҡтатырға саҡыра. Ырыу башлыҡтары Манастың тәҡдимен ҡабул итергә мәжбүр була. Баҡай бөйөк поход осоронда бөтә ҡырғыҙҙарҙың ханы итеп һайлана, ә Алмамбет ҡырғыҙ ғәскәренең төп полководецы була. Уларҙы дошмандың баш ҡалаһы Бейджинға алып бара.
Оҙон һәм ауыр юл үтеп, ҡырғыҙ ғәскәре дошман сигенә етә. Ғәскәрен ялда ҡалдырып, Алмамбәт, Һырғаҡ һәм Манас разведкаға китә. Дошмандың күп һанлы территорияһына үтеп инеп, уларҙың өйөрҙәрен ҡыуып алып китәләр. Дошман ғәскәрҙәре ҡарымтасыларҙы эҙәрлекләй. Һуғыш башлана, ҡырғыҙҙар күп меңлек дошман ғәскәрен ҡыйратыуға һәм таратыуға өлгәшә. Манас эпосына ярашлы, Бейджинды үҙенең ғәскәре менән баҫып ала һәм алты ай хакимлыҡ итә. Ҡытай-ҡалмаҡтар уларға яһаҡ түләй һәм солох яһау теләген белдерә. Манас Конурбайҙы һәм башҡа вельможаларҙы ғәфү итергә ҡарар итә. Ләкин Конурбай еңелеү менән килешә алмай һәм ҡырғыҙ батырҙарын иң яҡшы батырҙарын Алмамбетты, Субаҡты Һәм Һырғаҡты үлтерә. Манастың хәрби ставкаһына йәшерен үтеп, Конурбай батырҙы, ҡоралһыҙ саҡта, иртәнге намаҙ уҡығанда, арҡаһына һөңгө ҡаҙай, үлемесле яралай. Манас яранан төҙәлә алмай вафат була. Ҡаныҡай Манасты кумбезҙә (мавзолей) ерләй. Трилогияның беренсе өлөшөнөң фажиғәле тамамланыуы ысынбарлыҡҡа тап килә. Манастың үлер алдынан яҙған васыятында ырыу-ҡәбилә ығы-зығылары, Манас менән берләшкән ҡырғыҙ халҡының көсһөҙләнеүе тураһында әйтелә. Манастың улы Семетейҙың тыуыуы киләсәктә атаһының еңелеүе өсөн үс алыуҙы алдан билдәләй. Шул рәүешле атайҙарының ҡаһарманлығын ҡабатлаған һәм сит ил баҫҡынсыларын еңеүгә ирешкән Манас улы Семетейҙың һәм уның көрәштәштәренең тормошон, батырлыҡтарын һүрәтләүгә арналған икенсе, идея һәм сюжет йәһәтенән бәйле поэма барлыҡҡа килә.
Манас үлгәндән һуң ҡырҡ көн дә үтмәй, Жаҡып Ҡаныҡайҙы Манастың бер туғанына кейәүгә бирелеүен талап итә башлай.
Манасты өйрәнеү
Манас ғилеме (Манастаануу) — ҡырғыҙҙарҙы өйрәнеү фәне составында тикшеренеүҙәрҙең айырым йүнәлеше, ул Манастың ғилми тикшеренеүҙәре менән шөғөлләнә. Был ғилми йүнәлеш вәкилдәре Манас белгестәре тип атала. Эпосты фәнни яҡтан тикшереү С. Вәлиханов һәм В.Радлов тарафынан XIX быуатыңт икенсе яртыһында башлана. Ч. Вәлиханов һәм В. Радлов. Вәлиханов 1856 йылда эпизодтарҙың береһен («Кёкётё буйынса хәтирәләр») яҙып ала һәм өлөшләтә рус теленә тәржемә итә.
2014 йылда Сағымбай Орозбаков вариантындағы академик баҫмала 20 йыл дауам иткән «Манас» эпосының 9 томлығы өҫтөндә монументаль эш тамамлана. Ҡырғыҙ республикаһының милли фәндәр академияһы баҫтырып сығарған баҫмаға бөйөк ҡырғыҙ геройы тормошонан 183 мең юл ингән. Ҡырғыҙ Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, тикшеренеүсе-манас белгесе Һамар Мусаев китаптар тексы өҫтөндә эшләй; шулай уҡ аңлатмалар өҫтөндә күренекле манас белгестәре Кенеш Ҡырбашев, Эсенаалы Абдылдаев һәм Райкул Сарыпбековтар эшләй. Төп үҙәге — Милли Манас ғилеме һәм художество мәҙәниәте үҙәге (директоры — Аҡмәтәлиев, Абдылдажан Амантурович).
Йоғонтоһо
1994 йылда Берләшкән милләттәр ойошмаһының генераль Ассамблеяһы «Манас» эпосының 1000 йыллығын байрам итеү тураһында резолюция ҡабул итә. Байрам 1995 йылда үткәрелгән. Төп тантаналар Таласта уҙа.. Юбилей уңайынан «Манас-1000» иҫтәлекле алтын ордены һәм иҫтәлекле алтын миҙал булдырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Әҙәбиәт
Эпос эпизодтары тәржемәләре:
Тикшеренеүҙәр:
Компаративсылар:
Бүләков Илдус Ҡасим улы
Бүләков Илдус Ҡасим улы (29 июнь 1940 йыл — 18 сентябрь 2016 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән (2000).
Биографияһы
Илдус Ҡасим улы Бүләков 1940 йылдың 29 июнендә Учалы районы Учалы ауылында тыуған.
1960—1962 йылдарҙа Стәрлетамаҡ культура-ағартыу училищеһында уҡый. Өс йыл армияла хеҙмәт итә.
1965—1970 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында,
1970—1973 йылдарҙа — аспирантурала уҡый, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, шул уҡ ваҡытта Өфө сәнғәт академияһының театр факультетында уҡыта.
1973—1993 йылдарҙа ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдан алып 1993 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәгендә Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми секретарь була.
1996 йылдан 2005 йылға тиклем Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтына педагогия факультеты деканы, артабан 2010 йылға тиклем башҡорт филологияһы кафедраһы профессоры.
Фәнни эшмәкәрлеге
Илдус Бүләков — 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Грамоталар һәм премиялар, шул иҫәптән Башҡорт дәүләт университеты, Өфө, Сибай ҡала советы Почёт грамоталары, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнгән. 2000 йылда БР Президенты бойороғо менән әүҙем фәнни-педагогик эшмәкәрлеге өсөн Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһына лайыҡ булған.
Бөтә төр йәмәғәт һәм етештереү эшмәкәрлеге өлкәһендә Бүләков Илдус Ҡасим улы үҙен маҡсатлы һәм принципиаль, талапсан һәм бик тырыш, ярҙамсыл һәм йыйнаҡ хеҙмәткәр итеп күрһәтте.
Һуйыр
Һуйыр, урман тауығы, һаңғырау ҡор, селәүсен (урыҫ.глухарь) (Глухарь, Tetrao urogallus)— Төньяҡ һәм Урта Европаның, Урта Азияның ылыҫлы урмандарында йәшәй торған эре ҡош. thumb|left|200px| Ата (һуйыр) һәм инә (буҙлаҡ) ҡош thumb|Tetrao urogallus urogallus thumb|
Ҡылыҡһырлама
Атаһын ҡара һуйыр, инәһен буҙлаҡ тип тә исемләйҙәр. Ҙурлығы ҡаҙҙай. Ата ҡоштоң башы, муйыны, ҡойроҡ төбө һоро; һырты көрәне ҡанаттары, ҡойроғо аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-көрән; түше йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара; ҡабырғалары ҡара таплы аҡ. Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡашы бар. Инә ҡош ерәнһыу буҙ, ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Нярга (Тоя ҡушылдығы)
Нярга  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тоя йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халыҡ-ара олимпия комитеты
Халыҡ-ара олимпия комитеты ( Международный олимпийский комитет, ҡыҫҡ. МОК, Comité international olympique, International Olympic Committee) — Олимпия уйындарын тергеҙеү һәм олимпия хәрәкәтен пропагандалау өсөн ойошторолған халыҡ-ара ойошма. Комитеттың штаб-фатиры  Лозаннала (Швейцария) урынлашҡан.
Халыҡ-ара олимпия комитеты  1894 йылдың 23 июнендә Парижда  барон Пьер де Кубертен башланғысы менән ойошторола. Грек Деметриус Викелас Халыҡ-ара олимпия комитетының беренсе президенты була.
Йыл һайын 23 июндә Халыҡ-ара Олимпия көнө билдәләнә.
Халыҡ-ара олимпия комитетының  бурыстары
Халыҡ-ара олимпия комитеты, Олимпия хартияһына ярашлы, олимпия хәрәкәтенә  һәм Олимпия уйындарының үҫешенә етәкселек итә. Халыҡ-ара олимпия комитеты спортты үҫтереүҙе, спорт ярыштары үткәреүҙе дәртләндерә,  Олимпия уйындарының даими үтеп тороуын тәьмин итә.
Халыҡ-ара олимпия комитеты Олимпия уйындарына бөтә хоҡуҡтарға эйә. Шул уҡ ваҡытта Олимпия уйындарын үткәреү буйынса эшмәкәрлекте Халыҡ-ара олимпия комитеты түгел, ә уйындар үтә торған илдә булдырылған Ойоштороу комитеты атҡара.
Халыҡ-ара олимпия комитетын финанслау
Халыҡ-ара олимпия комитеты һәр төрлө шәхси сығанаҡтарҙан финанслана. Средстволарҙың күп өлөшө телевизион  компанияларҙан һәм бағыусыларҙан килә. Ошо  партнерҙар арҡаһында Халыҡ-ара олимпия комитеты Олимпия уйындарын үткәреүгә, милли олимпия комитеттарының  һәм халыҡ-ара спорт делегацияларының эшмәкәрлегенә тос ҡына ярҙам күрһәтә ала.
2010 йыл башына ҡарата Халыҡ-ара олимпия комитеты Олимпия уйындарын трансляциялауға хоҡуҡтарҙы һатыуҙан  (бөтә күләмдең 53 проценты), бағыусыларҙан (34 процент),  билеттар һатыуҙан (11 процент) һәм лицензиялар биреүҙән (2 процент) килем ала. Халыҡ-ара олимпия комитетының кереме   2008 йылда  $2,4 млрд тәшкил итә.
Халыҡ-ара олимпия комитетында ҡарарҙар ҡабул итеү барышы
Халыҡ-ара олимпия комитеты вәкәләттәре уның органдары тарафынан атҡарыла, был органдар: Сессия   Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаларының дөйөм йыйылышы рәүешендә үткәрелә. Сессия —  Халыҡ-ара олимпия комитетының юғары органы, уның ҡарарҙары  ҡайтанан ҡаралмай.
Халыҡ-ара олимпия комитетының сираттан тыш сессияһы  Президент тарафынан йә Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаларының кәм тигәндә өстән бер өлөшөнөң яҙма талабы буйынса үткәрелә ала.
Сессия түбәндәге вәкәләттәргә эйә: Сессияла Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаларының яртыһы плюс бер тауыш кәрәкле кворумды булдыра. Сессияның ҡарарҙары тауыштарҙың ябай күпселеге менән ҡабул ителә; ләкин Олимпизмдың нигеҙ принциптарына, Олимпия хартияһының ҡағиҙәләренә йәки Олимпия хартияһына ингән башҡа положениеларға  үҙгәрештәр индереү өсөн  тауыштарҙың өстән ике өлөшө кәрәк. Халыҡ-ара олимпия комитетының һәр ағзаһы бер тауышҡа эйә. Тауыштарҙы һанағанда тауыш биреүҙән тотҡарланып тороусыларҙың тауышы, шулай уҡ буш йә боҙолған бюллетендәр иҫәпкә алынмай. Ышаныс ҡағыҙы буйынса тауыш биреү рөхсәт ителмәй. Йәшерен тауыш биреү был Олимпия хартияһында ҡаралған осраҡтарҙа, йә рәйестең ҡарары буйынса, йә Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаларының  сессияла ҡатнашҡан ағзаларының кәм тигәндә сирегенең үтенесе буйынса үткәрелә. Тауыштар һаны тигеҙ булғанда хәл иткес ҡарарҙы рәйес сығара.
Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзалары
Милли олимпия комитеттары Халыҡ-ара олимпия комитеты таныуы нигеҙендә эш итә.
2016 йыл башына ҡарата Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан танылған 206 милли олимпия комитеты бар.
Уларҙың 193-ө Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы булған дәүләттәрҙеке, ә тағы 13-ө (Америка  Самоаһы, Аруба, Бермуд утрауҙары, Британия  Виргин утрауҙары, Виргин Утрауҙары (АҠШ), Гонконг, Гуам, Кайман  Утрауҙары, Кук утрауҙары, Фәләстин Дәүләте, Пуэрто-Рико, Косово Республикаһы, Ҡытай Тайбэйы) төрлө  статуслы  территорияларҙан вәкиллекте тормошҡа ашыра.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тарафынан танылған бөтә дәүләттәрҙең милли олимпия комитеттары Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан да танылған. Милли олимпия комитеттарының һәр береһе үҙ ҡитғаһындағы  континенталь олимпия ассоциацияһына буйһона:
Халыҡ-ара олимпия комитеты президенттары
Халыҡ-ара олимпия комитетының бөтә  президенттары,  Брендедждан башҡалары, европалы була.
Иҫкәрмәләр
2024 Olympics
Оло Рысь
Оло Рысь — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибраһимов Илдар Абдулла улы
Ибраһимов Илдар Абдулла улы (15 июль 1932 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, РФА академигы. Ленин премияһы лауреаты (1970)