cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Владимир сиркәүе (Быково)
Божья Матерь Владимир иконаһы сиркәүе — XVIII быуат рус псевдоготикаһының данлыҡлы ҡомартҡыһы, Мәскәү өлкәһенең Раменский районы Быково ауылында урынлашҡан.
Тарихы
Сиркәү 1789 йылда  псевдоготика  стилендә  Воронцов -Дашков усадьбаһы, шул уҡ ваҡытта М.М.Измаловҡа ҡараған усадьба биләмәһендә төҙөлгән. Стилистик үҙенсәлектәре буйынса В. И. Баженов проектына оҡшай. Ҡорам ике ҡатлы. Тыштан сиркәү аҡ таш менән көпләнгән.
Барокко һәм готика формаларының ғәжәйеп берләшмәһе чех Ян Сантининың эштәрен хәтерләтә. 1830 йылдарҙа сиркәү эргәһендә  айырым торған манара төҙөлә, ул ҡорам кеүек шул уҡ стилдә башҡарыла.
1930 йылдарҙа сиркәү ябыла. Ҡорам бинаһында тегеү фабрикаһы, ә аҙаҡ келәт урынлаша.Тик 1989 йылда ғына сиркәү диндарҙарға кире ҡайтарыла.
Үрге сиркәү Божья Матерь Владимир иконаһы булараҡ, аҫҡы ҡаттағы ҡорам — Христорождественский булараҡ изгеләндерелә.
Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы
Биографияһы
2002 йылдың июлендә «Шоңҡар» журналына баш мөхәррире итеп күсерелә. Артабан Башҡортостан ҡортсолоҡ һәм апитерапия үҙәгендә әйҙәүсе белгес булып эшләп ала. Бер үк ваҡытта эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә.
2011 йылдың авгусында «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары  итеп тәғәйенләнә.
Рус-ҡырым һуғыштары
Рус-ҡырым һуғыштары (Qırım-Moskovalı cenkleri) — XV—XVIII быуаттарҙа Урыҫ дәүләте һәм Ҡырым ханлығы араһындағы бер нисә тиҫтә һуғыш. Ҡырым татарҙарының 1571-1572 йылдарҙа Урыҫ дәүләтенә ҡаршы ойошторолған походтары сиктәрендә Урыҫ дәүләте яғында башҡорт ғәскәрҙәре ҡатнашҡан.
XVI быуаттың беренсе яртыһында Ҡырым татарҙарының походтары тураһында ҡыҫҡаса
Ҡырым татарҙарының Урыҫ дәүләтенә ҡаршы һөжүмдәре Оло Урҙаны бөтөрөүҙән һәм шуның сәбәпле Урыҫ дәүләте һәм Ҡырым ханлығы араһында дөйөм сик барлыҡҡа килгәндән һуң башлана (1502). 1507 йылда Ҡырым ханлығы ғәскәрҙәре Белев һәм Козельск ҡалаларын баҫып алалар һәм талайҙар, әммә кире ҡайтҡан саҡта ҡыйратылалар.
XVI быуат башында Мәскәү контроле аҫтында булмаған территория Ҡырағай Ялан тип аталған, ул Ока йылғаһы буйында иҫке Рязань һәм Сосна йылғаһындағы (Дон ҡушылдығы) Елец ҡалалары аръяғында ятҡан. Ҡырым татарҙары баҫып инеү тактикаһын бик яҡшы үҙләштергән һәм башлыса ҡалҡыулыҡтарҙан юл һайлаған. 200 км төпкә үткәс, ҡырымлылар кире яҡҡа борола һәм төрлө яҡҡа тарҡалып, талау һәм халыҡты әсирлеккә алыу менән шөғөлләнәләр. Әсирҙәр Төркиәгә һатылған һәм хатта Европа илдәренә лә. Ҡырымдағы Кәфе ҡалаһы (хәҙерге Феодосия) төп ҡолдар һатыу баҙары була.
Ҡырым татарҙарынан тыш, Урыҫ дәүләтенә табыш артынан Ҡаҙан ханлығы отрядтары ла йөрөгән.
Мәскәү йыл һайын яҙғыһын, Ока йылғаһы буйында көҙгә тиклем сик буйы хеҙмәтен алып барыу өсөн, 65 мең ратник йыя. Ил һағында нығытылған оборона линиялары ҡулланыла. Көньяҡ-көнсығышта бында линияларҙан иң боронғоһо Ока йылғаһы буйлап Түбәнге Новгородтан Серпуховҡа тиклем бара, артабан көняьяҡҡа Тулаға тиклем борола һәм Козельскиға тиклем етә. Икенсе линия Алатырь ҡалаһынан Шацк аша Орелға тиклем бара, артабан Новгород-Северскиийҙан дауам ителә һәм Путивлгә табан борола. Башта ҡалаларҙың һәм төрмәләрҙең халҡын казактар, стрелецтар һәм башҡа хеҙмәтле кешеләр тәшкил итә, улар ҡарауыл һәм станица хеҙмәте составында торалар һәм ҡырымлыларҙың һәм нуғайҙарҙың артынан күҙәтеү ойошторалар. Сик буйын һаҡлау дәүләткә бик ҡиммәткә төшә.
XVI быуаттың тәүге ун йыллығында — 3 ҡырым-татар походы, икенсе ун йыллыҡта — 14 поход, өсөнсөһөндә — 4 поход, дүртенсеһендә — 8, бишенсеһендә — 10 поход ойошторола, уларҙың дөйөм һаны — 43, ошо уҡ ваҡытта Ҡаҙан ханлығы ғәскәрҙәре яҡынса ҡырҡ һөжүм яһайҙар. Ҡайһы берпоходтарға Бөйөк Литва кенәзлеге лә ҡушыла. Айырыуса 1517 йылғы(Ҡырым ханлығы һәм литвалар), 1521 йылғы (Мәхмүт I Гәрәй хан менән Ҡаҙан ханы Сәхипгәрәй), 1536, 1537 йылғы (Ҡаҙан, Литва һәм төрөк пехотаһы менән бергә), 1552 (бында төрөктәр ҡатнашыуы билдәләнә, 1555 йылғы һөжүмдәр Урыҫ дәүләте өсөн бөлдөргөс була.
Ҡырым ханлығының айырыуса бөлдөргөс һөжүмдәре 1517 йылда күҙәтелә (литвалар менән бергә), 1521 йылда (Мәхмәт I Гәрәй Ҡырым ханы менән берлектә Ҡаҙан ханы Сәхипгәрәй ҙә ҡатнаша), 1536, 1537 йылдарҙа (Ҡаҙан, Литва һәм төрөк ғәскәрҙәре менән берлектәге хәрби ғәмәлдәр), 1552 (төрөктәрҙең ҡатнашыуы билдәле) һәм 1555 йылда.
Ҡырым ханлығы походтарға 150 меңгә тиклем яугирҙы мобилизациялай алған.
Дәүләткирәйҙе поляк һәм төрөк илселәре ҡеүәтләй.
Йәш батша Иван IV үҙ алдына дошмансыл ханлыҡтарҙы бөтөрөү маҡсатын ҡуя.
1552 йылдың июнендә Тула тирәһендә күп меңлек татар-төрөк ғәскәре ҡыйратыла. Ошо уҡ йылда урыҫ ғәскәрҙәре Ҡаҙанды яулап алалар, ханлыҡ бөтөрөлә, ә уның ерҙәре Рәсәй составына индерелә. Ул осорҙа Ҡаҙанда фотмаль рәүештә хан итеп 1551 йылда Ҡырым тәхетенә ултырған Дәүләткирәй I-нең туған тейешле ике йәшлек Үтәмыш-Гәрәй тәғәйенләнә. Үтәмыш көсләп суҡындырыла, әммә хан ғаиләһенең башҡа ағзалары Ҡырымда үҙҙәренең туғандарында төйәк табалар. Дәүләткирәй I ул ваҡытта Ҡаҙандың бойондороҡһоҙлоғон ҡайтарырға вәғәҙә итә.
Дәүләткирәйҙе поляк һәм төрөк илселәре илһамландыра.
Ҡыҙын ханлығын ҡыйратҡандан һуң иван Грозный Ҡырымға ҡаршы һөжүм ғәмәлдәрен башлай. 1555 йылдың июнендә батша Перекопҡа кенәз Шереметев отрядын (13 мең кеше) ебәрә. Юлда Шереметев тулаға ҡырым ханы юлланғаны тураһында ишетә һәм уны эҙәрлекләй башлай. Ҡырымлылыарҙың ылауҙарын таай һәм, дөйөм алғанда, 60 мең ат, 200 арғымаҡ һәм 80 дөйә тартып ала. Табышты һаҡлар өсөн ғәскәренең өстән бер өлөшөн ҡалдырып, Шереметев юлын дауам итә. Хан уға ҡаршы борола, улар Судбищи ауылы тирәһендә осрашалар (Туланан 150 км алыҫлыҡта). Ҡырымлыларҙың өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан Шереметевтың 9 меңлек отряды һуғышҡа инә, был алыш төш ваҡытынан төнгә тиклем бара. Урыҫтар хан ғәскәренә һиҙелерлек зыян килтерә ҙәм байраҡтарын тарытып ала. Төндә Шереметев ылау янында ҡалған яугирҙар артынан ебәрә, әммә уларҙың күбеһе таралып бөткән булып сыға. Дәүләткирәй әсирҙәрҙән эргә-тирәлә эре урыҫ ғәскәрҙәре юҡ икәнен белә һәм иртәнсәк тағы һуғыш башлай. Башта урыҫтар ҡырымлыларҙы ҡыҫырыҡлай башлайҙар. әммә Шереметев яраланғандан һуң, отряд паникаға бирелә. Был киҫкен мәлдә воеводалар Басманов һәм Сидоров үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ алалар һәм ғәскәрҙең ҡалдыҡтарын йыйып алып, оборонаға күсәләр. Дәүләткирәй сигенә башлай.
1556 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Әстерхан ханлығын яулап алалар.
Әстерханды алғандан һуң урыҫ ғәскәрҙәре Ҡырым ханлығына ҡаршы походтарын башлай (1556, 1558 һәм 1559 йылдар), уларҙың Днепрҙағы ҡәлғәләренә ҙур зыян килтерәләр. 1559 йылдың яҙында Мәскәү воеводаһы Даниил Адашев 8 меңлек ғәскәр менән көнбайыш Ҡырымға килеп төшә һәм Күзле ҡалаһын (төп ҡырым порты) һәм эргә-тирәләге райондарҙы талай.
Урыҫ дәүләтенең Ливония һуғышына инеүе Дәүләткирәй өсөн бик ыңғай була, сөнки был осорҙа дәүләттең көньяҡ сиктәре бик насар һаҡлана. Ҡырым ханлығы үҙ һөжүмдәрен яңырта (1560—1562).
Нуғай Урҙаһы Мәскәү менән союздаш бәйләнештәрен тулыһынса өҙә һәм урыҫтарға ҡаршы коалицияға ылыға.
1567 йылдан Ҡырым ханлығы походтары йыл һайын башҡарыла башлай. 1570 йылда ҡырымлылар Рязань тирәһен тулыһынса бөлгөнлөккә төшөрәләр.
1563 һәм 1569 йылдарҙа Дәүләткирәй төрөк ғәскәрҙәре менән берлектә Әстерханға ике поход ойоштора, икеһе лә уңышһыҙ була. 1569 йылғы поход күпкә етдирәк була: йәйәүле төрөк армияһы һәм татар атлылары менән бергә Дон йылғаһы буйлап төрөк флоты күтәрелә, ә Волга һәм Дон араһында төрөктәр судоходство каналын төҙөй башлайҙар. Әстерханды артиллерияһыҙ ун көн ҡамау һөҙөмтә бирмәй, өҫтәүенә бик көслө ямғырҙар яуа, кенәз П. С. Серебряный етәкселеге аҫтында гарнизон бөтә һөжүмдәрҙе кире ҡаға. Канала төҙөү проекты ла уңышһыҙ тамамлана. Дәүләткирәй ан Төркиәнең был төбәктә көсәйеүе менән ҡәнәғәт булмай һәм аҫтыртын рәүештә походҡа ҡамасаулай.
1571 йылғы кампания
1571 йылдың яҙында Дәүләткирәй ҡырымлылырҙан һәм нуғайҙарҙан торған бик ҙур ғәскәр туплай (төрлө баһалар буйынса, 40 меңдән 120 меңгә тиклем) Рәсәйгә табан походҡа сыға. Урыҫ ғәскәрҙәре составында башҡорттар отрядтары була, шәжәрә мәғлүмәттәренә ярашлы, һуғышта Сураш етәкселегендә ҡаңлы ырыуы башҡорттары ҡатнаша.
Татарҙар бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ йорттарҙы үртәйҙәр. Көслө ел утты ҡалаға йәйелдерә, һөҙөмтәлә Мәскәү тулыһынса утта ҡала. Баҙҙарҙағы шартлауҙар ҡәлҫә диуарҙарын емерә. Янғын Кремлгә килеп етә, тимер сымдар шартлап һына, Опричный һарай батша һарайы менән бергә тулыһынса яна, унда хатта ҡыңғырауҙар (колокол) иреп бөтә.
Урыҫ ғәскәрҙәренең төп көстәре Ливонияла һуғышыуын дауам итә, Дәүләткирәй ғәскәренә ҡаршы бары тик 600 ратник тора. Ҡырым татарҙары Угра аша сығып, Окалағы урыҫ нығытамаларын урап үтәләр һәм урыҫ ғәскәренең флангына һөжүм итәләр.
Урыҫ һуғышсылары паникаға бирелеп, Дәүләткирәйгә Мәскәүгә юлды асалар. Иван Грозный үҙе төньяҡҡа ҡасырға мәжбүр була.
Билдәле булыуынса, Дәүләткирәй башта Мәскәүгә тиклем барып етергә ниәтләмәй, әммә урыҫ ғәскәрҙәренең һәм рәсәйҙең, дөйөм алғанда, рәттән бер нисә уңдырышһыҙ йылдарҙан, Ливония һуғышы һәм опричнинан һуң көсһөҙләнеүе тураһында белгәс, уңайлы мәлде файҙаланмаҡ була.
Һөжүм зыяны һәм һөҙөмтәләре
23 майға Дәүләткирәй ғәскәре Мәскәүгә яҡынлаша. Урыҫ ғәскәрҙәре ҡала тирәһендә, мөмкин тиклем көстәрен йыйып, оборонаға әҙерләнә.
Берҙән-бер хәүефһеҙ урын Кремль һәм ҡытай-ҡала була, уларҙы ҡырым татарҙары ауыр артиллерияһыҙ ала алмаҫтар ине, әммә Дәүләткирәй ҡәлғәне һөжүмләргә уйламай, 24 майҙа ул посадтың һаҡланмаған өлөшөн (бында сауҙасылар, һөнәрселәр һәм ҡасаҡтар туплана) талай башлай.
Был мәшһәрҙә иҫән ҡалғандарҙың хәтерләүенсә, паникаға бирелгән халыҡ татарҙарҙан йыраҡ ятҡан ҡала ҡапҡаларына ағыла: кемдер төтөндән тонсоға, кемдер яна, кемдер тапалып үлә, кемдер, уттан ҡасып, Мәскәү йылғаһында батып үлә. Йылға тиҙ арала бисараларҙың мәйеттәре менән тула.
Был мәшһәрҙә иҫән ҡалғандарҙың хәтерләүенсә, паникаға бирелгән халыҡ татарҙарҙан йыраҡ ҡала ҡапҡаларына ағыла: кемдер төтөндән тонсоға, кемдер яна, кемдер тапалып үлә, кемдер, уттан ҡасып, Мәскәү йылғаһында батып үлә. Йылға тиҙ арала бисараларҙың мәйеттәре менән тула.
Төньяҡ Кавказдан күп кенә адыгей кенәздәре ҡырым ханы яҡлы булалар. И прииде царь крымской к Москве и Москву выжег всю, в три часы вся сгорела, и людей без числа згорело всяких
Өс сәғәт эсендә Мәскәү тулыһынса тиерлек янып бөтә. Икенсе көндө Дәүләткирәй табыштары һәм әсирҙәре кире яҡҡа сыға, юлда Кашираны ҡыйрата һәм Рязань ерҙәрен талай. Тар-мар ителгән урыҫ ғәскәре ҡырым татарҙарын эҙәрлекләргә үҙендә көс тапмай.
Мәғлүмәт сығанаҡтары буйынса, ҡорбандар һаны, 20 меңдән 80 мең кешегә тиклем (А. А. Зимин. Опричнина Ивана Грознго. М., 1964. 454—458 с.).
Һөжүм зыянын баһалау бик ауыр. Сит ил мәғлүмәттәре буйынса, 1520 йылда Мәскәүҙә 100 000 кеше йәшәһә, 1580 йылға ҡалала 30 меңдән дә күберәк кеше йәшәмәй.
80 меңгә тиклем Урыҫ дәүләте кешеләре Ҡырым ябырылыуының ҡорбандары була, 150 мең кеше әсирлеккә алына. Ҡайһы бер тарихсылар был һанды арттырылған тип һанай (30 ҡала, шул иҫәптән мәскәү, үртәлә ), әммә юғалтыуҙар ысынлап та ифрат ҙур була.
1572 йылда Мәскәү дәүләтен аслыҡ бөлдөрә, чума эпидемияһы дауам итә. Ливония һуғышында рус армияһы Ревелтирәһендә еңелеүгә дусар була, ғәскәрҙең күпселек өлөшө — Прибалтикала һәм башҡа көнбайыш рубеждарында. Урыҫ баш ҡалаһы ҡырымлыларға еңел табыш булып тойола.
1572 йылғы кампания
1572 йылда Мәскәү дәүләте аслыҡтан һәм тағун ауырыуынан интегә. Ливония һуғышында рус армияһы Ревель тирәһендә уңышһыҙлыҡҡа тарый, ғәскәрҙең күпселек өлөшө Прибалтикала һәм көнбайыш сиктәрендә була. Шуға күрә урыҫ баш ҡалаһы ҡырымлыларға еңел табыш тип тойола.
Яҡтарҙың әҙерләнеүе
Ҡырымлыларға Европала иң эре державаларҙың береһе Ғосман империяһы ҡеүәт биреп тора. Бындай хәлдә хан Рәсәйҙән Урта һәм көньяҡ Волга буйын тартып алырға ғына түгел, Мәскәүҙәлә яуларға ниәтләнә.
1572 йылдың майына ҡарата урыҫтар яңы ябырылыуҙы көтөп, көньяҡ сиктәрҙә опричнина һәм земство ғәскәрҙәрен туплай (яҡынса 12 мең дворян, 2035 стрелец һәм атаман Михаил Черкашиндың 3800 каҙагы). Төньяҡ ҡалаларҙың ополчениелары менән бергә бөтәһе 20 мең кеше йыйыла. Ғәскәр башында воевода кенәз Михаил Иванович Воротынский һәм опричнина воеводаһы кенәз Дмитрий Иванович Хворостинин торалар.
Һан яғынан ҡырымлылар күпкә өҫтөнлөрәк булалар(100 мең һыбайлылар ). Баҫып алыуҙа Ҡырым армияһынан, Оло һәм Кесе нуғай урҙаларынан һәм төрөк яныҫарҙарынан 40-50 мең кеше ҡатнаша. Шулай уҡ хандың ҡарамағында төрөк артиллерияһы була.
Урыҫ командованиеһы төп көстәрен, Рязань яғынан юлдарҙы ябып, Коломна тирәһендә урынлаштыра. Шулай уҡ көньяҡ-көнбайыштан, Уғра районынан, һөжүм итеү мөмкинлеген иҫәпкә ала. Кенәз Хворостини иң ситке уң флангыға Калугаға ебәрелә.
Баҫып инеү
1572 йылдың 23 июнендә баҫып инеү башлана. Нуғай атлылары Тулаға ынтыла һәм өсөнсө көнгә Серпуховтан өҫтәрәк Ока аша үтергә маташа, әммә ҡарауыл полкы тарафынан кире ҡағыла. Хан үҙенең армияһы менән Серпухов тирәһендәге Ока аша сығыу урындарына килеп етә. Урыҫтар дошманды Ока аръяғында нығытылған позицияларҙа көтә.
Урыҫтарҙың ныҡлы оборонаһына теркәлеп, Дәүләткирәй Сенькина брода районында һөжүмен яңырта. 28 июлдең төнөндә нуғай атлылары йылға аша сығыу урындарын баҫып ала, шул төн эсендә үк улар төньяҡҡа табан төпкә үтеп инәләр. Хворостинин иртәнсәккә килеп етә, әммә алышҡа инмәй. Дәүләткирәй урыҫ армияһының тылына сыға һәм Серпухов юлынан бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Мәскәүгә табан шылыша башлай.
М. И. Калинин һәйкәле (Санкт-Петербург)
'''М. И. Калинин һәйкәле''' — скульптуралар монументы буласаҡ Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. Ул ҡаланың Калинин майҙанында 1955 йылда был ҡуйылған. Скульптуралы монумент скульптор М. Г. Манизер, архитекторҙар А. К. Барутчев һәм Я. О. Рубанчик проекты буйынса эшләнелгән. Һәйкәл совет дәүләте һәм коммунистар партияһы эшмәкәре, «бөтә союз старостаһы» М. И. Калининға арналған. федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡылары статусына эйә.
Рус-ҡырым һуғыштары
Молоди ауылы эргәһендәге яу
Күп тапҡыр өҫтөнлөклө дошман көстәре Хворостянинды сигенергә мәжбүр итә. Әммә ул мәкерле рәүештә үҙ артынан ҡырымлыларҙы «гуляйүгород» диуарһарына ылыҡтыра. Нығытма эсенән терәп атыуҙар атлылар сафына кинәт ҡурҡыу тойғоһон индерә һәм дошман кире яҡҡа ташлана.
М. И. Калинин һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарих
М. И. Калинин вафат булғандан һуң 1946 йылда СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары сыға, уға ярашлы, Ленинградта күренекле совет дәүләте һәм коммунистар партияһы эшмәкәренә һәйкәл ҡуйыу планлаштырыла. Скульптура өҫтөндә М. И. Калининды шәхсән белгән скульптор М. Г. Манизер эшләй башлай. Ул күренекле шәхестең тере сағында натуранан төшкән портреты буйынса ике скульптура эшләй. скульптор М. Г Манизер үҙ әҫәре тураһында шулай ти: «''М. И. Калинин — большевик... тоғро дәүләт эшмәкәре, коммунизм идеяһын арыу-талыуһыҙ пропагандалаусы, тормошта бик мөләйем кеше. Тимәк, минең уны ныҡлап дөрөҫ итеп һүрәтләргә тырышыуымдың иң мөһиме — уның дәүләт эшмәкәре булараҡ ҡаты рухлы һәм ҡыйыулығының кеше булараҡ сикһеҙ һөйкөмлөлөгөн бергә ҡушып һүрәтләргә ирешеү ине''». Монументтың архитектура өлөшө менән архитекторҙар А. К. Барутчев һәм Я. О. Рубанчик шөғөлләнә.
Рус-ҡырым һуғыштары
Молоди ауылы эргәһендәге яу
Көнө буйы Ҡырым ғәскәрҙәренең бер ҙур өлөшө Пахра артында тора, ә һуңынан Молоди ауылына табан йүнәлә. Урыҫ оборона позициялары ҡалҡыулыҡта урынлаша. Рожайка йылғаһы аръяғында 3 мең стрелец тора.
М. И. Калинин һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарих
1950 йылда бронза скульптура «Монументскульптура» заводында ҡойола. Постамент өсөн гранит Путсаари утрауынан килтерелә һәм «Красная заря» заводында эшкәртелә. Һәйкәл ҡуйыр алдынан Кондратьевский һәм Полюстровский урамдары киҫелешендәге майҙан төҙөкләндерелә һәм ул Калинин исеменә лайыҡ була. Һәйкәл асыу тантанаһы 20 ноябрь 1955 йылдың 20 ноябрендә уҙғарыла.
Рус-ҡырым һуғыштары
Молоди ауылы эргәһендәге яу
Ҡырымлылар Пахранан Рожайкаға тиклемге араны бик тиҙ үтә һәм бөтә көсө менән урыҫ позицияларына ябырыла. Нығытмала йәшеренгән яугирҙар атлылар һөжүмен кире ҡаға. Баҫҡынсылар ҙур юғалтыуҙарға дусар ителә, әммә урыҫтарҙың да аҙыҡ-түлек һәм һыу запастары сикләнгән була.
М. И. Калинин һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарих
Һәйкәлдә М. И. Калинин телмәр тотҡан итеп һүрәтләнелгән. Уның һул ҡулында бөкләнгән ҡағыҙ бите, ул ошо ҡулы менән туҡыма ябылған трибунаға таянған. Шымартылған алһыу тура мөйөшлө гранит постаменты имән япраҡтары төшөрөлгән бронза гирляндалар менән уратып алынған. Постамент һикәлтәлестилобатта ята. Скульптураның бейеклеге — 5 м, постамент бейеклеге — 4,5 м.
Рус-ҡырым һуғыштары
Молоди ауылы эргәһендәге яу
2 августа Дәүләткирәй һөжүмде ҡабатлай. Көн батышына Воротынский нығытманы ташлап сыға һәм баҫҡынсыларҙың тылына инә. Гуляй-город территорияһының оборонаһы Хворостининҡа йөкмәтелә. Алдан һөйләшелгән шарт буйынса Хворостинин бөтә булған орудиеларҙан залп эшләй һәм, нығытманан килеп сығып, дошманға ташлана. Ошо уҡ мәлдә Воротынскийҙың полктары ябырыла. Ҡырымлылар ҡаса, уларҙың бик күбеһе үлтерелә йәки әсирлеккә алына. Һәләк булғандарҙың араһында хандың бер улы ла була. Киләһе көндө урыҫтар дошманды эҙәрлекләүҙе дауам итәлә һәм хан Окала ҡалдырған арьергардты ҡыйраталар.
Һөҙөмтәләр
Төрөк армияһының 1759 йылда Әстерхан тирәһендә һәләк булыуы һәм 1572 йылда Мәскәү тирәһендә ҡырым ғәскәренең ҡыйратылыуы Гәрәйҙәрҙең Волга буйында хакимлыҡҡа дәғүә итеүҙәренә нөктә ҡуя һәм Кавказ йүнәлешендә Рәсәй экспансияһына юл аса.
Дәүләткирәй I-гә, Ҡырымдың башҡа башлыҡтарына кеүек үк, үҙҙәренең туғандарын Ҡаҙан тәхетенә ултыртырға насип улмай. Ҡырым ғәскәрҙәре бынан һуң да 100 йыл дауамында урыҫ ерҙәренә ябырылыуҙарын дауам итәләр. Уларҙың араһынан иң эреһе 1591 йылда була, ул йылда ҡырым-нуғай ғәскәре Мәскәүҙе ҡамауға өлгәшә, әммә урыҫ ғәскәрҙәре ҡырым армияһын тар-мар итә һәм хан ғәскәрҙәренең ҡалдыҡатры менән иленә ҡаса. Яйлап үлсәү тәрилкәһе Рәсәй дәүләте яғына ауыша бара. XVIII быуат уртаһында Рәсәй армиялары (Миних һәм Ласси) 1735—1739 йылдарҙағы Ҡырым һуғышы ваҡытында Ҡырымға бәреп инә һәм уны бөлгөнлөккә төшөрә. 1783 йылда, сираттағы рус-төрөк һуғышында еңгәндән һуң, Ҡырым ханлығы тулыһынса бөтөрөлә һәм Рәсәй империяһына ҡушылдырыла.
Кристина Эсебуа
Кристина Эсебeа (ქრისტინე ესებუა) - грузин уҡсыһы, Олимпия уҡсылары бәйгеһендә ҡатнашыусы. Ул дүрт Олимпия уйындарында ҡатнашҡан.
2004 Йәйге Олимпия уйындары
Эсенбоа Грузияны 2004 йылғы йәйге Олимпия уйындарында яҡлаған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың шәхси ул рейтингында 636 балл менән (72 ташлау) 22-се урында бара. Беренсе нокаут тураһында ул 43-се урында барыусы Һиндостандан Рина Кумариға тура килә. Эсебeа матчты 153: 49 иҫәбе менән отолаа һәм ярыштарҙан китә.
Йәйге Олимпия уйындары 2008
2008-се йылда Пекинда үткән йәйге Олимпия уйындарында Эсенбоа рейтинг турын 643 балл менән тамамлай. Ул беренсе турҙа Юки Хаяшины еңеп, һуңғы уйында 17-се төшөп ҡалыусы була. 102:102 иҫәбе менән уйнап, еңеүҙе аныҡлыҡ индереү өсөн атыш кәрәк була, унда Эсебуа 9 очко йыя, Хаяши - һигеҙ. Киләһе турҙа Эсебуаттың көндәше Эльпида Романзи була, һәм матч нәтижәләре өҫтәмә тур ярҙамында хәл ителергә тейеш була. Был ваҡыт Романзи ун балл йыйып 9 балл йыйған Эсебуаны уҙып киләһе раундына сыға.
2012 йәйге Олимпия уйындары
2012 йәйге Олимпия уйындарында Эсебуа рейтинг турынан һуң 34-се урында була. Ул беренсе турҙа Денисс ван Ламуны еңә, икенсеһендә Ли Сун Дзингә еңелә.
Йәйге Олимпия уйындары 2016
Эсебуа Грузияны 2016-сы Рио-де-Жанейрола үткән Олимпия уйындарында яҡлай. Эсебуа Юлия Лобженидзе һәм Хатуна Нариманидзе менән берлектә команда ярыштарында ҡатнашалар. Грузин уҡсылары беренсе турҙа Мексика йыйылма командаһына 0: 6 иҫәбе менән отторалар. Беренсе турҙан һуң 45-се булып, Эсебуа беренсе турҙа Һиндостанлы Дипика Кумарина тура килә һәм 4:6 иҫәбе менән еңелә.
Шеверле
Шеверле (Шеверли) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 360 кеше. Почта индексы — 453493, ОКАТО коды — 80205834011.
Тарихы
Шеверле ауылы Үрге Түрһәгәҙе тип тә, Шишмә тип тә йөрөтөлгән. 1920 йылда 240 йортта 800-гә яҡын кеше йәшәгән.
2008 йылға тиклем Түрһәғәҙе ауыл советына ингән. Ул бөтөрөлгәндән һуң ауыл Семёнкин ауыл советына инә.(Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» 49-з һанлы Законы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - сыуаштар (97 %).
Сондема
Сондема — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Аманат (ислам)
Аманат (امانات) — тоғролоҡ йәки намыҫ кешеләре, дөйөм мәғәнәлә: һаҡлауға ышандырылған, ышаныслылыҡ. Аллаһ ышанып тапшырған, кешеләргә һаҡларға ҡушҡан нәмә. Яуаплы һаҡлауға бирелгән матди булмаған ҡиммәттәрҙе лә (тел, мәҙәниәт, милләт), шулай уҡ матди ҡиммәттәрҙе лә (әйбер, күсемһеҙ милек) үҙ эсенә ала.
Сондема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Аманат (ислам)
Аманат төрҙәре
Матди булмаған аманат миҫалы: милләт, этнос, мәҙәниәт, тел, милли булһынмы, ғаиләгә ҡағылышлымы традициялар, шәжәрә, генеалогик мәғлүмәт һ. б. Ғәҙәттә ғаиләлә, быуындан- быуынға, ата-әсәнән балаларға күсә.
Сондема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аманат (ислам)
Аманат төрҙәре
Ҡайһы берҙә милли-мәҙәни ҡиммәттәр ғаилә мөхитенән ситтә лә тапшырыла ала.
Мәҫәлән: телде юғалтыу һөҙөмтәһендә кешеләр уны үҙ аллы, йә ошо телдә һөйләшкән кеше ярҙамында өйрәнә.
Матди аманаттың миҫалы: ниндәй ҙә булһа мираҫ, атайҙың фатиры, өләсәйҙең йорто, һаҡлауға тапшырылған әйберҙәр, берәй ергә киткән саҡта күршеләрҙең ҡарап торорға ҡалдрған фатиры һәм башҡалар. Берәй нәмәне үтәтеү, йә ҡағиҙә боҙоуға юл ҡуймау маҡсаты менән ҡулған алынған тотҡон (заложник) йәки ҡиммәтле нәмә лә аманат тип атала
Башҡорт халҡында
Башҡорт телендә аманат төшөнсәһен тәрән аңлау, яуаплы ҡарау быуындан-быуынға тапшырыла, «аманатҡа хыянат» тигән төшөнсә лә бар. Яҙыусы Гүзәл Ситдиҡованың «Күсле ил — көслө ил» тигән китабында был хаҡта бүлек тә бар. Шул бүлектән өҙөк: ''«Аманатҡа хыянат ҡылыу ҙур ғәйеп һанала.Ғаилә, бала ла беҙгә аманат итеп бирелә. Уларҙы һаҡлау, лайыҡлы йәшәтеү — аманат кеүек бурыс. Кемдер һөйләгән сер ҙә — аманат. Һөйләүсе сер икәнен әйтмәһә лә, бер һиңә генә ышанып һөйләүен беләһең икән — ул һүҙ ҙә аманат. Аманатҡа хыянат ҡылыусыны боронғолар „хаин“, йәғни, „хыянатсы“ тип атаған»''.
Сорум-Помут
Сорум-Помут — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының уң ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пойманга
Пойманга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ида йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ессентуки
Ессентуки — Ставрополь крайындағы ҡала. Ессентуки ҡала-курорты ҡала округы барлыҡҡа килтерә.
1992 йылдан — айырата һаҡланған Кавказ Минераль Һыуҙары (КМҺ) экологик-курорт төбәгенең административ үҙәге һәм КМВ хакимиәте урынлашҡан ер.
2006 йылдан алып — федераль әһәмиәткә эйә курорт.
Географияһы
Ҡала Ставрополь крайының көньяҡ өлөшөндә, Подкумок һәм Бугунт йылғалары буйында урынлашҡан. Пятигорскиҙан көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта һәм Ставрополдән көньяҡ-көнсығышҡа табан 200 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала биләмәһендәге ҡалҡыулыҡтарҙың уртаса бейеклектәре диңгеҙ кимәленән яҡынса 600—650 метр тәшкил итә.
Климаты континенталь, тау-даласа. Июлдә уртаса температураһы +20,4 °C, максималь температура +37 °C-ҡа етә; ҡыш һалҡын түгел, температура йыш ҡына ыңғай булып, епшетә, әммә −33 °C-ҡа тиклем һыуыҡ булыуы ла мөмкин. Ғинуарҙың уртаса температураһы −4,2 °C. Йыш ҡына томанлы көндәр күҙәтелә (ноябрҙә һәм декабрҙә 13-14 көнгә тиклем). Көҙ йылы һәм оҙайлы, төндәрен һалҡын. Беренсе ҡырау октябрь урталарында төшә. Яҙ бик ҡыҫҡа, апрелдә температура тиҙ күтәрелә, һуңғы төнгө ҡырауҙар ғәҙәттә, апрель урталарында була. Йәй йылы, эҫе һәм ҡоро көндәр күп була. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 536 мм.
Этимологияһы
Совет археологы М. Е. Массондың шул тирәләге һигеҙ төрбәне тикшереүе хәҙерге Ессентуки янында XIII—XV быуаттарҙа ҙур Алтын Урҙа торамаһы булыуын күрһәткән. Шәрҡиәтсе әйтеүенсә, Ессентукиҙың атамаһы ошо урындың Ессентуг тигән ханы исеменән хасил булған: «эс-сен» — йыуан, ҙур кәүҙәле, «туг» — тамға, байраҡ, йәғни, боронғо башҡортса — тыу.
XIV быуаттағы төрбәләрҙең береһендә Оло Ессентучек йылғаһының һул яҡ яры ҡалҡыулығында монгол кешеһенең яҡшы һаҡланған һөлдәһе табылған һәм, археологтар иҫәпләүенсә, бында Сыңғыҙ тоҡомонан берәү ерләнгән булған. Легенда буйынса, бында Сыңғыҙҙың туғанының улы Эсэн (Әсән?) ерләнгән. XIX быуатҡа төрбәнән харабалар ғына ҡалған, уның эргәһендә 1798 йылда казак редуты төҙөлгән, сөнки был урындан тирә-яҡ яҡ яҡшы күренеп торған. Һуңыраҡ ул кәрәкһеҙлеге өсөн ябыла, ә 1825 йылда нигеҙ һалынған казак станицаһын элекке редуттың исеме менән атайҙар. Тағы ла бер фаразға ярашлы, Ессентуки атамаһы монголса «есэн туг» тигәндән барлыҡҡа килгән, йәғни, туғыҙ тамға (тыу). Монголдар баҫып ингәндә бында, фаразлағанса, туғыҙ тыу менән тамғаланған Сыңғыҙ хан ставкаһы урынлашҡан булыуы ихтимал.
Икенсе киң таралған версия буйынса, Ессентуки йылғаһы һәм урынының исеме, ихтимал, черкес телендәге «Ессэн тыку» һүҙҙәренән яһалғандыр — йәғни, ессэн «күнегеү» һәм тыку — «йәшәгән урын»; тимәк, «күнеккән мөйөш» йәки «күнеккән мәҡам» тигән атамаға барып тоташа.
Тарихы
Ессентуки ҡала-курортына нигеҙ һалыныу көнө 27 августа билдәләнә.
1798 йылда Ессентуки йылғаһының уң ярында (икенсе версия буйынса, һул яҡта ) Аҙау-Моздок линияһы командующийы генерал И. И. Морков булып киткән ваҡытта Рәсәйҙең көньяҡ сиктәрен һаҡлау өсөн хәрби редут төҙөлә. 28 йылдан һуң, 1825 йылда, генерал А. П. Ермолов инициативаһы менән был биләмәгә 235 волга казактары ғаиләһе күсерелгән, улар Бугунт йылғаһы буйында страницаға нигеҙ һалған.
Ессентук станицаһы тип аталған шул тораманан Ессентуки тарихы башлана.
Курорт булараҡ, Ессентуки Пятигорск һәм Железноводскиҙан күпкә һуңыраҡ таныла тип әйтергә мөмкин. 1811 йылда ''Ф. П. Гааз'' тарафынан асылған минераль сығанаҡтар табиптар һәм Кавказ Минераль һыуҙарына килгән кешеләрҙе ҡыҙыҡһындырмай. Ессентуки курортына уникаль һыуҙарын ниһәйәт маҡсатҡа ярашлы тип тапҡан мәлгә тиклем 13 йыл көтөргә тура килә.
1823 йылда Петербург Медицина-Хирургия академияһы профессоры Александр Нелюбин Ессентуки сығанаҡтарын ентекле өйрәнә һәм һүрәтләй. Ул йәнә 20 сығанаҡты асҡан, уларға иҫәп һаны биреп сыҡҡан, тоҙло-һелтеле һәм көкөртлө-һелтеле сығанаҡтар класына индергән. Был шишмәләр сыҡҡан тау Һелтеле (Щелочная) тип атала башлаған. 1839 йылда казактар ағастан тәүге һыу инеү урыны төҙөгән, уның өсөн һыу ҙур ағас самауыр менән йылытылған. 1846 йылда шифалы һыуҙар файҙаланыу буйынса етәкселекте Кавказ наместнигы кенәз М. С. Воронцовҡа тапшыралар.
Ошо ваҡыттан алып элгәре «Бугунт» тип аталған сығанаҡтар «Ессентуки» исемен ала. 1847 йылдың 29 майынан курорттарға Кавказ Минераль Һыуҙары Дирекцияһы етәкселек итә башлай.
1847 йылда уҡ Воронцов 17-се Ессентуки минераль һыу сығанағы булған галерея проектын раҫлай. Галерея Англия манерында төҙөлгән, византия һәм мавритан архитектура элементтары ҡулланылған. Проекттың авторы — архитектор ''С. И. Уптон''. 1852 йылдың һигеҙенсе сентябрендә был төбәктә галереяға зыян килтергән ер тетрәү булған. Уны асыу шуға күрә дүрт йылдан һуң, 1856 йылда ғына була. Шул уҡ ваҡытта ағыулы боҫтары дауаланыуға ҡамасаулай торған һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта үлемгә килтергән һаҙлыҡтарға ҡаршы көрәш башлана; уларҙы 1872 йылға киптереп бөтөрөүгә өлгәшәләр.
Ессентукиҙа ял итеүселәр өсөн тәүге ҡунаҡхана 1863 йылда төҙөлгән. Ҡунаҡхана бәләкәй, ни бары 4 номерға иҫәпләнгән. Был ҡунаҡхана Парк ҡапҡалары янында төҙөлгән. Тиҙҙән парк янында ҡала тибындағы тәүге йорттар барлыҡҡа килә. 1875 йылда парктың көнсығышында ҙур, 64 номерға иҫәпләнгән уңайлы «Компанейская» ҡунаҡханаһы төҙөлә.
Тимер юл тармағы үткәндән һуң (1894 й.), Ессентукиға ял итеүселәр ағымы ҡырҡа арта. ХХ быуат башына курорттың популярлығы бик ныҡ арта. Ул ял итеүселәр һаны буйынса ныҡлы беренсе урынға сыға.
Әкренләп Кисловодскиҙың уңайлы климаты тураһында фекерҙәр тыуа башлай, ул танылған климатолог А. И. Воейковтың иғтибарын йәлеп итә. Ул «һауаның үтәҙеклеге һәм бик күп йылы ҡояшлы көндәр һаны» буйынса Кисловодск, пациенттарҙы «климатик дауалау» өсөн, мәҫәлән, Гагры, Сухум йәки Батуми кеүек ҡалаларҙан ҡулайыраҡ тип һанай.
Ессентуки курорты үҫә бара. 1902 йылда бында Кавказ Минераль Һыуҙарында дөйөм ҡулланыш өсөн беренсе шифахана асыла. 1917 йылға әлеге курорт зонаһында матур ҡасаба төҙөлә.
1917 йылдағы революцияға тиклем ҡалала төп урамдар селтәрҙәре, шулай уҡ тимер юл буйлап — биш һәм курорт ҡаласығы территорияһында перпендикуляр алты урам барлыҡҡа килә.
1921 йылдан Ессентуки ҡала Советы була, әммә рәсми рәүештә ҡала статусын 1925 йылдың 18 декабрендә ала.
Ессентукиҙың ысын курорт тарихы 1925 йылда башлана. Ул саҡтағы бөтә эре ҡоролмалар шифахана итеп үҙгәртелә. Шуның менән бер рәттән, яңылары төҙөлә бара. Ҡаланы төҙөкләндереү һәм йәшелләндереү буйынса эштәр даими алып барыла.
1938 йылдарҙа Ессентукиға Пятигорскиҙан аэроклуб күсерелә. Шул уҡ йылда Грузиянан Ессентуки ҡалаһына 12 мең гректы күсерәләр, шулай итеп Тельман станицаһы һәм Кирпичный биҫтәһе төҙөлә башлай.
1943 йылдың 11 ғинуарында Ессентуки немец-фашист баҫҡынсыларынан азат ителә. Һуғыш һөҙөмтәһендә Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Ессентуки госпиталь базаһына әйләнә. 1942 йылдың 9 авгусында совет хәрби частары ҡаланан сығып китә, 11 августа Ессентукиға немец ғәскәрҙәре инә. Ҡала оккупацияһы биш ай дауам итә. 1943 йылдың 11 ғинуарында Ессентуки немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителә. Һуғыш мәлендә ҡала вокзалы, «Аҡ Күмер» гидроэлектростанцияһы, ҡала һыу үткәргесе, нефтебаза, өс шифахана һәм башҡа объекттар емертелгән.
1964 йылдың 5 июнендә РСФСР Министрҙар Советы Пятигорскиҙа, Кисловодскиҙа, Железноводскиҙа, Ессентукиҙа, Минераль Һыуҙарҙа һәм уға яҡын урынлашҡан Ставрополь крайының тораҡ пункттарында граждандарҙы пропискаға индереүҙе сикләү тураһында ҡарар сығара
2002 йылдың 21 июнендә Подкумок һәм Бугунт йылғаһы ташып, һыу баҫа, емергес зыян килтерелә. 2003 йылдың 5 декабрендә Кисловодск — Минеральные Воды ҡала яны электр поезының икенсе вагонында 7 сәғәт 42 минутта (Мәскәү ваҡыты менән) Ессентуки станцияһының тимер юл вокзалына етәрәк теракт була. Шартлау һөҙөмтәһендә 36 кеше һәләк була, 155-е яралана.
Рәсми символика
Үҙаллы муниципаль берәмек булараҡ Ессентуки ҡала округының рәсми символдары итеп 2005 йылдың 27 декабрендә Ессентуки ҡала Советының 11-се ҡарары менән герб һәм флаг раҫланған, улар 2006 йылдың 19 майында Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдик регистрына индерелгән, теркәү номерҙары 2218 һәм 2219.
Ессентуки ҡалаһынының гербы һәм флагы эскиздары авторы — рәссам Александр Иванович Плужников.
Халҡы
2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса 44 995 ир-ат (44,55 %) һәм 56 001 (55,45 %) ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса ҡалала йәшәгән халыҡтың (1%-тан кәм милләттәр «Башҡалар» графаһында):
Музейҙың рәсми сайты
Курорттың дауалау үҙенсәлектәре. Шифахана-курорт базаһы
Ессентуки ашҡаҙан-эсәк тракты, бауыр һәм матдәләр алмашыуҙы дауалау буйынса Рәсәйҙең иң популяр шифалы эсәр һыу һәм бальнеологик курорты тип иҫәпләнә. Шифахананың төп дауалау ысулдары — 20-нән ашыу минераль сығанаҡ.
Төп дауалау факторҙары булып «Ессентуки-4», «Ессентуки-20», «Ессентуки-17», «Ессентуки-2 (Яңы)» тоҙло-һелтеле һәм «Ессентуки-1-Буровая» көкөртлө-һелтеле сығанаҡтары тора. Һыу сығанаҡтары эсеп дауаланыу, ванна, сайыныу, ингаляциялар өсөн файҙаланыла. Дауалау маҡсатында (Тамбукан күленең сульфидлы ләме файҙаланыла.
Иҡтисады
Курорт төбәгенең үҙенсәлегенә ярашлы, эшкә һәләтле халыҡтың күп өлөшө шифахана-курорт комплексында һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә мәшғүл. Иң ҙур сәнәғәт предприятиелары аҙыҡ-түлек сәнәғәте өлкәһендә эшләй.
Бынан тыш Ессентукиҙың Кавказ Минераль Һыуҙары агломерацияһы үҙәгендә географик яҡтан уңайлы урынлашыуы арҡаһында хеҙмәт ресурстарының байтаҡ өлөшө көндәлек миграцияға дусар ителгән — күрше Пятигорск (башлыса) һәм Кисловодск (башлыса) ҡалаларына эшкә йөрөй.
Малаяҙ
Малаяҙ (Малояз), элекке исемдәре Ҡаратаулы, Иҫке Ҡаратаулы — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, район үҙәге һәм ауыл Советы үҙәге (1935-1963 һәм 1965 йылдан алып). 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4914 кеше. Ауыл Йүрүҙән буйында урынлашҡан. 16 саҡрым алыҫлыҡта Янғантау шифаханаһы бар. Почта индексы — 452490, ОКАТО коды — 80247853001.
Географик урыны
Малаяҙ ауылы Йүрүҙән йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Шәрҙәле йылғаһы буйында, Өфө ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа 183 километрҙа һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан 29 километрҙа, Кропачёво—Мәсәғүт—Ачит, Малаяҙ—Үрге Ҡыйғы—Яңы Балаҡатай—Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) автомобиль юлында урынлашҡан.
Этимологияһы
Малаяҙ ауылының атамаһы малдарҙың үлән утлау урыны йәки «мал аяҙы» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡандыр, тип фаразлап була. Урыҫса яҙылышында Малаяз тип яҙылмаған, бәлки, урыҫ топонимдарында таралған мало элементы йоғонтоһонандыр — Малояз тип яҙыла.
Тарихы
Хәҙер Салауат ауыл Советына ҡараған Малаяҙ ауылы, риүәйәт буйынса, XVII быуат башында Ғимал күле уйһыулығында урынлашҡан Иҫке Йорт атамаһы менән билдәле булған.
Башҡорт энциклопедияһында: «Малаяҙ ауылына Себер даруғаһы Мырҙалар башҡорттарының аҫаба ерҙәренә 1756 йылда типтәрҙәр менән керҙәшлек килешеүе буйынса нигеҙ һалынған» тип яҙылған.
1795 йылда Малаяҙ ауылында 159 ир-ат йәшәгән.
Әйле ырыуҙары берләшмәһенә ҡараған Ҡаратаулы ырыуының берҙән-бер ауылы — Ҡаратаулы ауылы Малаяҙ ауылы эргәһендә урынлашҡан булған. Тарихи документтарҙа ул 1695-1702 йылдарҙа телгә алынған. 1729 йылда ҡалмыҡ типтәрҙәре Ҡалмаҡлар ауылын булдырған. 1740 йылғы ихтилал материалдарынан бында Күҫәк (Кучаково) ауылы булғанын беләбеҙ, 1780 йылғы картала Ҡалмаҡлар янында Ҡыҙаяҡ (Кизаяк) ауылы булғаны күренә.
1770 йылдың 26 майында П. С. Палластың фәнни экспедицияһы Ҡаратаулы аша үткән .}} Паллас шулай уҡ Ҡаратаулы аръяғында Твердышевтың Йүрүҙән һәм Ҡатау заводы пристанында йөк тейәгән судноларҙы ла күргән
Артабан, башта ҡаратаулыларға, һуңғараҡ — көҙәйҙәргә биләмәгә эйә булыу ҡағыҙы (владенная грамота) бирелгән. 1805 йылда Ҡаратаулы ауылының Ҡотло Йәғәфәров аңлатмаһынан билдәле булыуынса, Ҡаратаулыларҙың биләмәгә Жалованная грамотаһы (бүләк итеү ҡағыҙы) булған. 1803 йылда ерҙәргә генераль үткәргәндән һуң, Ҡаратаулы улусы биләмәләрендә 11404 дисәтинә ер булған: шул иҫәптән 1405 — һөрөнтө ер, бесәнлектәр — 1655, урмандар — 6677, дала — 1145. Уңайһыҙ ерҙәр — 497 дисәтинә. 1816 йылғы VII йәниҫәп буйынса был ерҙәргә 90 ир-ат аҫаба хужа булған. Ошо 90 ир-егеттең барыһы ла Ҡаратаулыла йәшәгән.
Улар 43 йән типтәр һәм 120 йән мишәрҙе хоҡуғында ерҙәренә индергән. Керҙәштәр түбәндәге ауылдарға: 1729 йылда ҡалмыҡтар Ҡалмаҡлар ауылына, 1759 йылда типтәр ауылы Нәсибашҡа, 1793 йылда типтәрҙәр һәм дәүләт крәҫтиәндәре Әбделмән ауылына (хәҙер бөткән Куркино ауылы) нигеҙ һалған.
1795 йылда 24 хужалыҡта 110 ир-ат һәм 74 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған.
Малаяҙ ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
Ҡаратаулыла 1816 йылда 38 хужалыҡта 186 кеше йәшәгән. 1834 йылғы VIII йәниҫәп 195 кешене, 1859 йылғы X йәниҫәп 228 кешене күрһәтә.
1865 йылда Малаяҙ ауылындағы 85 йортта 486 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Малаяҙ ауылында мәсет, училище булған.
XIX быуат башында Яңы Ҡаратаулы ауылы барлыҡҡа килгәнлектән, төп ауылды Иҫке Ҡаратаулы тип йөрөтә башлағандар.
Арыш, бойҙай, һоло, борай, арпа, ҡарабойҙай сәсәләр. 1842 йылда Ҡаратаулыла 211 кешегә 58 бот ужым, 285 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән. 3 сирек картуф ултыртылған. XIX быуат аҙағында арыштың 10 ботонан — 150 бот, һолоноң 15 ботонан — 170 бот, бойҙайҙың 15 ботонан — 160 бот уңыш алғандар. Картуф һәм йәшелсә сәселә. Малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 40 хужалыҡҡа 250 йылҡы һәм һыйыр малы, 100 баш ҡуй, 180 кәзә тура килгән. Ҡортсолоҡ һәм солоҡсолоҡ менән шөғөлләнәләр. Ҡаратаулылар ерҙәренең бер өлөшөн: 1200 дисәтинәне Нәсибаш керҙәштәренә, Әбделмән крәҫтиәндәренә — 466 һәм Минйәр заводына — 35, шулай уҡ 3 тирмән урынын ҡуртымға биргән. Тимерлектә игенселек һәм малсылыҡ ҡорамалдары эшләнә
Малаяҙ ауылының XX быуаттағы үҫеше
1920 йылда, ике ауыл халҡын дөйөм иҫәпкә алғанда, 92 хужалыҡта 491 кеше булғаны күренә. 1925 йылда Яңы Ҡаратаулыла барыһы - 29, ә Иҫке Ҡаратаулыла 47 хужалыҡ булған.
Совет хөкүмәте, «Ер тураһында декрет» ҡабул итеп, һәр крәҫтиәнде ерле итте. 1920 йылдарҙа Салауат районында тәүге коллектив хужалыҡтар ойошторола. 1921 йылда «Һабансы», «Ҡыҙыл Урал» коммуналары барлыҡҡа килгән. 1928-1929 йылдарҙа «Трактор» селхозартеле, «Берҙәш» һәм «Башҡорт» товариществолары берешәр «Фордзон» тракторы алған. Ҡыҫҡа ваҡытлы тракторсылар курсында ир-егеттәр менән бер рәттән ҡыҙҙар ҙа уҡый.
1935 йылдың 31 ғинуарында Бөтә Союз Башҡарма Комитеты ВЦИК ҡарары менән БашЦИК Президиумы составына 15 ауыл советы индергән яңы район Малаяҙ районы барлыҡҡа килгән. Район үҙәге тәүҙә Малаяҙҙа (хәҙер Татар Малаяҙы) булған.
1936 йылда, бөтөн Малаяҙ ауылы янып бөткәнлектән, район үҙәген Михайловка һәм Ҡаратаулы ауылына күсерәләр. Район исеменә ҡулайлаштырып, яйлап, район үҙәген дә Малаяҙ тип йөрөтөүгә күскәндәр.
1941 йылдың 22 июнендә Малаяҙҙа һабантуй гөрләгән. Салауат район советы рәйесе Рафиҡов Ғәббәс Ғәбдрафиҡ улы иҫтәлектәренән: Сығыш яһаусылар фашистик Германияға ҡаршы һуғышырға, илде азат итеү эшендә көсөн йәлләмәйсә эшләргә әҙер булыуҙарын әйтте. Һуғыш башланғандың тәүге көндәренән хәрби клмиссариатҡа фронтҡа үҙҙәре теләп китергә әҙер 200-ҙән артыҡ кеше ғариза тапшыра. Район партия ойошмаһының яртыһынан күбеһе: райком инструкторҙары Х. Мурзин, М.Федотов, район башҡарма комитеты секретары Ю.Сураманов, Малаяҙ ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе Р.Ямаев, колхоз рәйестәре һәм башҡа коммунистар фронтҡа китә. Район хәрби частарға 1370 ат, тиҫтәләгән машина һәм трактор бирә. Ҡатын-ҡыҙ тракторсылар алдынғы хеҙмәт өлгөһө күрһәтә. Колхоз-совхоздарға предприятиелар, учреждениелар, уҡыусы балалар һәм уҡытыусылар күп ярҙам күрһәтә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Слауат районы фронтҡа 1 млн 296 мең бот иген тапшырған. Мәскәү өсөн һуғыштарҙа беҙҙең яҡташтар А.Головин, М.Зиннуров, Ш.Шарафетдинов, Х.Солтанов, З.Ғимранов, Ш.Ғәлләмов, М.Усманов, Б.Шаһиев, Н.Усов, А.Кәримов, Ғ.Ханов, Т.Харисов батырлыҡ күрһәтте. 1942 йылдың көҙөндә район халҡы Салауат Юлаев исемендәге истребитель төҙөү өсөн 1 млн 200 мең һум аҡса йыйып биргән. Салауат районынан һуғыш яланына 8500-ҙән артыҡ ир-егет киткән һәм яртыһы тигеләй Тыуған ил азатлығы өсөн башын һалған.
1943 йылда, милли батырыбыҙ Салауат Юлаев исемен мәңгеләштереү маҡсатында, Малаяҙ районын Салауат районы тип үҙгәрткәндәр.
XX быуаттың 1950-се йылдарында Малаяҙ ауылына 1874 йылда нигеҙләнгән Иҫке Михайловка һәм XVIII быуат башынан бирле үҙ аллы үҫешкән Иҫке Ҡаратаулы ҡушылған. 1949—1950 йылдарҙа колхоздар эреләтелә, 18 колхоз барлыҡҡа килгән. Малаяҙ ауылында «Урал» колхозы уңышлы эшләгән. Һуғыш бөлгөнлөгөнән сығыу осоронда МТС-тарҙың әһәмиәте бик ҙур була. 1946—1951 йылдарҙа Арҡауыл МТС-ы 48 комбайн, 61 трактор менән тулыландырыла: ҡеүәтле «НАТИ» тракторҙары килтерелә.
1950 йылдан һабан менән һөрөүҙе туҡтатҡандар. 1954 йылда, иген етештереү күләмен арттырыу маҡсатында, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереүгә салауаттар ҙа ҡушыла. 1960 йылға районда 8 колхоз һәм 2 совхоз булған.
1965 йылда үҙ аллы Салауат районын тергеҙгәндән һуң, уның үҫеше агросәнәғәт комплексы сиктәрендә дауам итә. Игенселек һәм малсылыҡта хеҙмәт итеү менән бер рәттән хеҙмәтсәндәрҙең йәшәү шарттарын яҡшыртыу комплекслы ойошторола. Район үҙәгендә үҙәк дауахана, сауҙа, төҙөлөш ойошмалары, почта һәм элемтә, мәҙәниәт һәм мәғариф учреждениелары, идаралыҡ органдары эшләй. Үҙәк дауахана РСФСР Финанс министрлығы аҡсаһына, С. Юлаевҡа 225 йыл тулыу айҡанлы Элемтә министрлығы аҡсаһына район Элемтә йорто төҙөлә. «Востокнефтепроводстрой» тресы управляющийы Социалистик Хеҙмәт Геройы Ә. Х. Һунарсин Район мәҙәниәт йортон төҙөүҙә ярҙам итә. Район хакимиәте бинаһын төҙөү ҙә КПСС Үҙәк Комитеты контроле һәм «Востокнефтепроводстрой» тресы ярҙамы менән тормошҡа ашырыла. Кропачёво — Малаяҙ — Мәсәғүт юлына асфальт һалына. Сулпан ауылы эргәһендәге күпер, Йүрүҙән аша Нәсибаш йүнәлешендә ҙур әһәмиәтле күпер төҙөлә. 1968—1975 йылдарҙа «Башкирэнерго» ойошмаһы тырышлығы менән район ауылдарына тулыһынса үткәрелә.
1991 йылда Малаяҙҙа Салауат Юлаев музейы асыла һәм уның тәүге директоры итеп Ғафаров Хатмулла Абдулла улы тәғәйенләнә. Бер бишйыллыҡ эсендә тиҫтәгә яҡын типовой мәктәптәр, күп ҡатлы йорттар төҙөлә. Телефонлаштырыу, радио алғыстар урынлаштырыла, типографияһы, район гәзиттәре редакцияһы эшләй. Салауат районының ижтимағи һәм «Урал» колхозының хужалыҡ үҫешендә Суроваткин А. Т., Байбурин Ғ. И. һәм Әбдрәшитов Ш. А. кеүек шәхси энтузиазм күрһәткән колхоз рәйестәре эшләй.
Малаяҙҙа мәғариф үҫеше
Уҡытыусылар:
Күрһәткестәр буйынса мәктәп районда беренсе урында тора. Ул район бүлегенең һәм Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының мәктәбе булып һанала. Был ҡаҙаныштар 1992 йылда Башҡортостан Республикаһында тәүге ауыл мәктәп-гимназияһын, ә 1999 йылда Башҡорт гимназияһын асыу мөмкинлеге бирә.
1974 йылда мәктәптең 640 урынлы өс ҡатлы типовой бинаһы сафҡа баҫа. 2001 йылда гимназия эш башлай һәм шул арҡала ике мәктәптә лә уҡытыуҙы бер сменала ойоштороу мөмкинлеге барлыҡҡа килә. 1985 йылда Малаяҙ ауылының Хәрби дан, 1988 йылда мәктәп тарихы музейҙары асыла. Һәр 10 йыл һайын ошо мәктәпте төрлө йылдарҙа тамамлаусыларҙың осрашыуы үтә. 1972—2009 йылдарҙа мәктәп өлгөргәнлек аттестаты менән бергә, «В» категориялы водитель таныҡлығын да тапшыра. Водителдәрҙе әҙерләп сығарыуға «Почёт билдәһе» ордены кавалеры, автоэш уҡытыусыһы Н. Ф. Фазлетдинов нигеҙ һала. Мәктәп уҡыусылары район һәм республика кимәлендәге төрлө конкурс, олимпиадалар еңеүселәре һәм призерҙары тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ. 2007—2009 йылдарҙа мәктәптә кадет кластары булдырыла
Малаяҙ ауылының бөгөнгөһө
Әлеге ваҡытта Малаяҙ ауылында Дыуан ауыл хужалығы күп профилле колледжы филиалы (элекке 113-сө һөнәри-техниу училище бинаһында), Башҡорт гимназияһы, 1-се урта мәктәп, балалар ижады йорто, сәнғәт мәктәбе, йәш техниктар станцияһы, 2 балалар баҡсаһы, район үҙәк дауаханаһы, балалар китапханаһы, Мәҙәниәт һарайы (5 үҙешмәкәр художество коллективы ойошторолған), Салауат Юлаев музейы, мәсет, сиркәү бар.
Халыҡ һаны
Малаяҙ ауылында башҡорттар, урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Йылғалар:
Шишмәләр:
Тау-ҡаялар:
Мәмерйә: Салауат мәмерйәһе
Ялан-бесәнлектәр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Иҫке Ҡаратаулыла (Малаяҙҙа) тыуып-үҫкәндәр
Иҫке Ҡаратаулыла (Малаяҙҙа) күпмелер йәшәгән, уҡығандар :
Көнәфин Фәрит Хисаметдин улы
Көнәфин Фәрит Хисаметдин улы  (12 апрель 1938 йыл) — механизатор. 1964—1998 йылдарҙа Бөрйән районы «Ҡыҙыл таң» колхозы тракторсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).
Биографияһы
Фәрит Хисаметдин улы Көнәфин 1938 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районының Нәби ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
Атаһы Көнәфин Хисаметдин районда тәүге уҡытыусыларҙың береһе була, уларҙы ауылдан-ауылға күсереп йөрөткәндәр. Аҙаҡ Көнәфин Хисаметдин тыуған ауылы Иҫке Монасипта төпләнә.