cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маркелов Михаил Тимофеевич
Биографияһы
1925 йылда Мәскәүгә күсенә, Үҙәк Халыҡтар музейына (ҮХМ) урынлаша. ҮХМ-дың Көнсығыш-фин экспедицияһының эштәрендә ҡатнаша, этнологик отрядҡа етәкселек итә. Мариҙар һәм удмурттар этнографияһына арналған хеҙмәттәр яҙа.
Музейҙа эшләү менән бер рәттән МДУ-ның аспирантураһын тамамлай. 1929 йылдан шунда уҡ Иҙел буйы халыҡтары этнографияһы буйынсакурстар һәм семинарҙар алып бара. 1931-32 ҮХМ-дың башҡорттарҙы өйрәнеү буйынса экспедицияһына етәкселек итә. Был экспедицияла Белицер Вера Николаевна ла ҡатнаша. Улар икеһе лә башҡорт көнкүрешен өйрәнеп, хеҙмәттәрендә яҡтыртҡандар һәм бик мәғлүмәтле фотолар ҡалдырғандар.
1932 йылдың 14 ғинуарында « Фин халыҡтарын азат итеү союзы» («СОФИН эше») буйынса ялған ғәйеп тағылып, 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. СССР прокурорына мөрәжәғәт иткәндән һуң Томскиға һөргөнгә ебәрәләр.
1934-37 йылдарҙа Томск университетында эшләй һәм университет ҡарамағындағы этнология-археология музейы директоры булып тора. Һөргөндә уның рәсми яҙылышмаған ҡатыны Елена Владимировна Дервиз (1889—1975) бергә була.
1937 йылдың 27 октябрендә ҡабаттан ҡулға алынған. 1937-нең 9 ноябрендә "Рәсәйҙе ҡотҡарыу союзы"ның әүҙем ағзаһы тип ғәйепләнеп, атыуға хөкөм ителгән. 16 ноябрҙә Томск ҡалаһында хөкөм тормошҡа ашырылған.
Үлгәндән һуң беренсе эш буйынса 1956 йылдың 2 ноябрендә, икенсеһе буйынса 1959 йылдың майында аҡланған.
Ракетка
Ракетка — спорттың теннис, сквош, бадминтон, өҫтәл теннисы, ракетбол кеүек уйын төрҙәрендә ҡулланылған спорт инвентары. Ракетка тотҡостан һәм һуҡҡыстан тора. Ракетка һуҡҡысының майҙаны бәләкәй булһа (мәҫәлән, өҫтәл теннисы уйынына тәғәйенләнгән ракетканыҡы кеүек), уны тоташ итеп эшләйҙәр, ә ҙур булһа, аэродинамик ҡаршылыҡты кәметеү маҡсатында уны ҡылдан үреп яһайҙар. Был осраҡта ҡылдар овал йә тамсы рәүешендәге тирәскә тарттырыла. Был өлөшө ракетканың башы тип атала. Элек ракеткалар ағастан, ә ҡылдары мал тарамышынан йә эсәктәренән эшләнгән. Әлеге ваҡытта ракетка эшләү өсөн углерод сүс йә еңел металдарҙың иретмәһе кеүек синтетик материалдар файҙаланыла. Ә ҡылдар ғәҙәттә нейлондан йә башҡа синтетик материалдан яһала, әммә теннис ракеткаларына һаман да һыйыр малы эсәктәренән эшләнгән ҡылдар тарттыралар. Ракеткаларҙың тотҡостары иһә тотоу өсөн уңайлы булһын өсөн махсус туҡыма менән көпләнә.
Хагоита
«Хагоита» тип аталған япон ракеткалары волан уйнау өсөн хеҙмәт иткән һәм йоҡа таҡтанан ҡыл ҡулланмай эшләнгән. Ваҡыт үтеү менән был уйын онотола барған, ә ракеткалары сувенирға әйләнгән. Уларҙы ҡурсаҡтар, күләмле аппликациялар менән биҙәйҙәр.
Бадминтон
Бадминтон өсөн хәҙерге заман ракеткалары углеводородлы ҡоростан эшләнә. Бындай ракеткаларҙың ауырлығы 80—100 грамм тәшкил итә.
Якушенко Николай Иванович
Якушенко Николай Иванович (29 ноябрь (11 декабрь) 1897 йыл— 7 февраль 1971 йыл) — театр актеры, нәфис һүҙ оҫтаһы (тасуири уҡыусы), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
Биографияһы
Николай Иванович Якушенко 1897 йылдың 29 ноябрендә (11 декабрендә) Калугала тыуған.
Иртә атайһыҙ ҡала. 1-се Калуга гимназияһында уҡыған осорҙа репетитор була, сиркәү хорында йырлай, артистар өсөн ролдәрҙе күсереп яҙа, шулай уҡ Калуга ҡала театры спектаклдәрендә ҡатнаша.
Коммерция институтында һәм бер үк ваҡытта Киевта Соловцов театрының театр мәктәбендә уҡый.
Театр сәхнәһенә 1918 йылда В. Ленин исемендәге Украина совет республикаһының 2-се театрында (элекке Соловцов театры) сыға. Һуңынан бер нисә миҙгел Калуга ҡала театрында (1919, 1922—1923, 1924, 1926), һәүәҫкәр эшселәрҙән һәм бер нисә профессиональ актёрҙан торған "Революцион сатира театры"нда эшләй. Күпмелер ваҡыт сәхнәнән ситтә лә була — клубта эшләй, китапхана мөдире була, «Зәңгәр блуз»ға, аллаһыҙҙар түңәрәгенә етәкселек итә. 1928 йылда йәнә театрға саҡырыла. Тула, Омск, Новосибирск (1929), Архангельск (1933), Ярославль (1934) театрҙары сәхнәләрендә уйнай. Бер миҙгел, 1934—1935 йылдарҙа, Мәскәүҙең МОСПС исемендәге театрҙа (хәҙерге Моссовет исемендәге театр) эшләй. Мәскәүҙә оҙаҡҡа ҡалмай, сөнки яҡшы ролдәр ала алмай, опера театрында эшләгән ағайы арҡаһында К. С. Станиславскийҙың үҙенең репетицияларында булыу һәм хатта бер тапҡыр уның менән әңгәмәләшеү мөмкинлеге ала. Н. Якушенко үҙе яҙғанса, Станиславский дәрестәрендә йөрөгәндә, уға бөтә актёрлыҡ тормошоноң нигеҙе булып торған дәрестәр бирелгән.
1935 йылдан 1967 йылға тиклем — В. Качалов исемендәге Ҡаҙан Ҙур драма театры труппаһында.
Режиссерҙар И. А. Ростовцев (уның бер нисә спектаклдә уйнай) һәм А. Д. Диким (1943 йылда Ҡаҙан Ҙур театрында А. Островскийҙың пьесаһы буйынса «Горячее сердце» спектакленең ҡуйылышы өҫтөндә эшләй) менән эшләй.
Һуғыш ваҡытында фронт концерттарында ҡатнаша.
Боронғо урыҫ халҡы
Боронғо урыҫ халҡы, йәки боронғо рус этносы (үҙ атамаһы: бор. рус рѹсь, берлектә рѹсинъ , шулай уҡ рѹсьскыи, рѹстии (людие) ; тарихнамәлә: древнерусская народность, давньоруська народність, старажытнаруская народнасць) — тарих фәнендә таралған концепция буйынса, X—XIII быуаттар дауамында Боронғо рус дәүләтендә башлыса көнсығыш славян ҡәбиләләре союздары, шулай уҡ фин-уғырҙар, балттар һәм скандинавтар. Боронғо Русь халҡының төп өлөшө. Был концепция сиктәрендә хәҙерге көнсығыш славян халыҡтарының өсөһө лә  — белорустар, урыҫтар һәм украиндар — берҙәм халыҡтың яйлап тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Бөтәһе өсөн дә уртаҡ боронғо рус телендә һөйләшкән боронғо рус халҡы концепцияһы яҡлылар ҙа, ҡаршы килеүселәр ҙә бар.
Концепция тарихы
Яңы осорҙа боронғо рус дәүерендә көнсығыш славяндарҙың берҙәмлеге тураһындағы идея XVII быуат һуңғы йылъяҙма сығанаҡтарына һәм тарихи әҫәрҙәргә барып тоташа. Уның тураһында Густын йылъяҙмаһында әйтелә, ә авторлығы Киев-Печёра лавраһы архимандриты Иннокентий Гизелгә ҡайтарылып ҡалдырылған Киев синопсисында, рәсәй батшаһының элекке Киев Русе ерҙәренә генеалогик хоҡуҡтарын нигеҙләп, Бәләкәй һәм Бөйөк Рустең мәңгелек берҙәмлеге тураһында фараз бирелә. Был «Синопсис» положениелары XVIII һәм XIX быуаттарҙағы рәсәй тарихсыларының бөтә көнсығыш славяндарға «берҙәм рус халҡы» вәкилдәр булараҡ ҡарашын билдәләй. XIX быуат рәсәй тарихнамәһендә ваҡыты-ваҡыты менән «беренсе тыуғанлыҡ» һәм боронғо рус дәүләте мираҫына өҫтөнлөк тураһында бәхәстәр тыуып торғане, уларҙа ҡайһы бер малоросс вәкилдәре (Я. М. Маркович, М. А. Максимович) йәки бөйөк великоростар (М. П. Погодин) тап үҙ тармағына ҡаратҡан. 1907 йылда украиндарҙың, урыҫтарҙың һәм белорустарҙың Боронғо Русь мираҫына тиң хоҡуғы бар тип раҫлаусы А. Е. Пресняков был ҡаршылыҡтарҙы яйға һалырға тырыша. Тарихсылар һәм Рус православие сиркәүе менән бер рәттән боронғо рус берҙәмлеге идеяһын филологтар ҙа хуплай, улар һуңынан бер нисә туған телгә тарҡалған берҙәм боронғо рус теленең булыуын күрһәтә. Был мәсьәлә буйынса иң абруйлы хеҙмәттәр авторҙары — А. Х. Востоков, И. И. Срезневский, А. И. Соболевский, А. А. Шахматов.
Якушенко Николай Иванович
Биографияһы
1954 йылдан Ҡазан консерваторияһының опера класында сәхнә оҫталығы һәм телмәр мәҙәниәтен уҡыта.
Боронғо урыҫ халҡы
Концепция тарихы
Был концепцияға ҡаршы М. С. Грушевский украиндар һәм урыҫтарҙың этногенездары айырым булыуы тураһындағы тезисты ҡулланылышҡа индерә. Был ҡараш украин диаспораһы тарихнамәһендә өҫтөнлөккә эйә була һәм хәҙерге украин фәнендә киң таралыу ала.
Якушенко Николай Иванович
Биографияһы
1952 йылдан КПСС ағзаһы. Татар АССР-ының 2-се һәм 6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Боронғо урыҫ халҡы
Концепция тарихы
Боронғо рус халҡы концепцияһы үҙенең хәҙерге ҡиәфәтендә 1930-сы йылдарҙағы совет тарихнамәһендә барлыҡҡа килә. Белорустар, урыҫтар һәм украиндар XIV—XV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән өс төрлө халыҡ булараҡ билдәләнә, Ә Киев Русе уларҙың «дөйөм бишеге» тип ҡарала. Б. Д. Греков айырылыуға тиклемге дәүерҙә көнсығыш славяндарҙың этник берҙәмлеге тураһында тезис тәҡдим итә. М. И. Артамонов СССР Фәндәр Академияһының Тарих фәндәре һәм филологияһы бүлеге (ОИФ) ултырышында, 1940 йылдың 26 майында, «СССР тарихы» дөйөмләштерелгән баҫмаһын әҙерләү тикшереүендә, совет тарихсыларынан беренсе булып көнсығыш славяндарҙы тасуирлау өсөн айырым этнокатегория булараҡ «народность» төшөнсәһен ҡулланырға тәҡдим итә. 1940-сы йылдарҙа концепция украин ғалимы Н. Н. Петровский, урыҫтар А. Д. Удальцов һәм В. В. Мавродин хеҙмәттәренә таянып теоретик һәм фактик тулыландырыла. Тап Мавродин «боронғо рус халҡы» терминының авторы. 1945 йылда «Образование древнерусского государства» монографияһында ул тәүге тапҡыр ҡулланыла.
Якушенко Николай Иванович
Биографияһы
Николай Иванович Якушенко 1971 йылдың 7 (йәки 8) февралендә Ҡаҙанда вафат була. Ар зыяратында ерләнгән.
Боронғо урыҫ халҡы
Концепция тарихы
1950-се йылдар башында боронғо рус халҡы проблематикаһы буйынса ҙур бәхәс бара. Ул С. А. Токарев тарафынан нигеҙләнгән, уны эшләүҙә археологтар П. Н. Третьяков һәм Б. А. Рыбаков ҡатнаша. Козаченко, килеп тыуған фекергә ҡаршы сығып, Киев дәүләте тарҡалыу арҡаһында барлыҡҡа килгән феодаль тарҡаулыҡ осоронда боронғо рус халҡы көсһөҙләнмәй, ә туплана, тип билдәләй. Тикшеренеүсе фекеренсә, боронғо рус халҡы «Европала беренсе булып берҙәм милләткә тупланыу юлында торған» концепцияны формалаштырыуҙа һәм артабан үҫтереүҙә ҙур роль уйнай. . Совет тарихсыһы һәм тарихнамәсеһе, феодализм осоро буйынса белгес Л. В. Черепнин. Шулай уҡ берҙәм боронғо рус халҡының булыуын раҫлаған П. П. Толочко был мәсьәлә буйынса ентекле анализ яһай.
2002 йылда А. П. Толочко, тикшеренеүселәрҙе Б. Андерсон «уйҙырма берләшмә» концепцияһы рухында көнсығыш славян халҡының булмаған этник берләшмәһен булдырыу ынтылыштарынан баш тартырға саҡырып, «боронғо рус халҡы» төшөнсәһенә яңы ҡараш тәҡдим итә.
Советтар Союзынан һуңғы тарихнамәлә Украинала ла, Белоруссияла ла, Рәсәйҙә лә боронғо рус халҡы концепцияһынан баш тартырға маташтылар, әммә хәҙерге ваҡытҡа тиклем ул элеккесә өҫтөнлөклө булып ҡала. 2011 йылда өс көнсығыш славян халҡының берҙәм боронғо рус халҡынан килеп сығыуы тураһындағы ҡараш Боронғо Рус дәүләтенең 1150 йыллығына арнап Киевта ойошторолған "Түңәрәк өҫтәл"дә Рәсәй һәм Украина тарихсыларының берлектәге коммюникеһында сағылыш таба.
Хронологик сиктәр
Дискуссия иҫәбенә боронғо рус халҡы йәшәүенең юғары хронологик сиге тураһындағы мәсьәлә инә. Совет тарихнамәһендә ул XIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем (Б. А. Рыбаков, Л. В. Черепнин, В. В. Седов һ. б.), һирәгерәк XII быуатҡа тиклем үткәрелә. Күп кенә хәҙерге тикшеренеүҙәрҙә XVI—XVII быуаттарҙа ғына тамамланған оҙайлыраҡ процесс тураһында әйтелә. Б. Н. Флоря боронғо рус халҡының тарҡалыуын уның вәкилдәренең төрлө социаль-сәйәси ҡоролошло төрлө дәүләттәр составына инеүе менән бәйләй. Беренсе этап тип ул Бөйөк Литва кенәзлеге формалашыусы Рус дәүләте көнсығыш славяндарының XIV—XVI быуаттар дауамында яйлап дифференциацияһын иҫәпләй, икенсе этап — XVII быуатта белорустар һәм украиндарҙың Запорожье Ғәскәре һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең Люблин унияһындағы ҡырҡылған ерҙәрендәге йәмәғәт тәртибе төрлөлгө нигеҙендә дифференциацияһы тора.
Берҙәм халыҡ билдәләре
Берҙәм халыҡ тураһында һөйләргә мөмкинлек биргән берҙәмлек билдәләренә (урындағы диалекттар һаҡланған килеш) әҙәби һәм һөйләү теленең уртаҡлығы инә ), территория дөйөмлөгө, билдәле бер иҡтисади уртаҡлыҡ, Боронғо Руст рухи һәм матди мәҙәниәт берҙәмлеге, уртаҡ дин, бер үк йолалар, ғөрөф-ғәҙәттәр һәм хоҡуҡ, хәрби ҡоролош, тышҡы дошмандарға ҡаршы дөйөм көрәш, шулай уҡ берҙәм Русь аңы булыуы.
Ыңғай һәм ҡаршы аргументтар
Берҙәм халыҡ булыуын яҡлап түбәндәге аргументтар килтерелә :
Берҙәм боронғо рус халҡының барлығына ҡаршы аргументтар сифатында килтерелә :
Яҡлаусылар һәм ҡаршы килеүселәр
Үҙ хеҙмәттәрендә боронғо рус халҡы концепцияһын яҡлаған славистарға түбәндәгеләр ҡарай:
Берҙәм боронғо рус халҡының булыуын инҡар иткән славистарға түбәндәгеләр ҡарай::
Ҡаработаҡ (йылға)
Ҡаработаҡ (Карабутак - Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумак йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Яйыҡ Ерекле һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200003192
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200319
- Бассейн коды — 12.01.00.004
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты
«СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флоты» атамаһы 1938 йылда, СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Үҙәк Башҡарма Комитетының 1937 йылдың 30 декабрендәге «СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флотының Халыҡ комиссариатын ойоштороу тураһында» Ҡарарына ҡул ҡуйғандан һуң, рәсми документтарҙа тулыһынса нығына. Быға тиклем СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флоты «ССР Союзының Ҡыҙыл Армияһы Диңгеҙ көстәре» һәм «СССР РККА-ның Хәрби-диңгеҙ көстәре» тип аталған.
СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты Совет Социалистик Республикалар Союзы 1922 йылдың декабрендә барлыҡҡа килгән ваҡыттан алып 1991 йылдың декабрь айында СССР-ҙың тарҡалыуына тиклем Советтар Союзы диңгеҙ сиктәрен һаҡлай һәм яҡлай.
Составы
СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флоты түбәндәге ғәскәрҙәр төрөнән торған : Уның составына шулай уҡ ярҙамсы флотының кораблдәре һәм суднолары, махсус тәғәйенләнештәге частар һәм подразделениелар (СпН) һәм төрлө хеҙмәттәр инә.
Көстәрҙең төп төрҙәре — һыу аҫты кәмәләре һәм диңгеҙ авиацияһы. Уларҙан тыш СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флоты составына тыл частары һәм учреждениелары ла була.
СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флотының төп штабы — Мәскәү ҡалаһында урынлаша.
СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флотының баш командующийы
СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флотын СССР-ҙың Оборона министрының урынбаҫары булған Хәрби-Диңгеҙ Флотының Баш Командующийы (командующий, Республиканың диңгеҙ көстәре начальнигы, Халыҡ комиссары, Министр) етәкләй. Уға Хәрби-Диңгеҙ Флотының Баш штабы һәм уның идаралыҡтары буйһона.
Флаг
СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флагы -аҡ төҫтәге икегә өс яҡлы дүрткел яҫылыҡ, аҫҡы сит буйлап күк төҫтәге тар буй. Күк буй өҫтөндәге өлөштә флагтың һул яғында — ҡыҙыл йондоҙ, ә уң яғында ҡыҙыл ураҡ менән сүкеш төшөрөлгән. Флаг СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы һәм Үҙәк Башҡарма комитетының 1935 йылдың 27 майындағы 1982/341-се һанлы «ССР Союзының хәрби-диңгеҙ флагтары тураһында» Ҡарарына ярашлы ҡабул ителә.
РККА-ның Диңгеҙ көстәре (1918—1922)
1921 йылдың мартынан 1922 йылдың декабренә тиклем Диңгеҙ көстәренең шәхси составының һаны 86 580 кешенән 36 929 кешегә тиклем кәмей, хәрби суднолар төҙөүгә һәм судноларҙы ремонтлауға ассигнованиеларҙың күләме яҡынса 3,3 мәртәбәгә ҡыҫҡартыла.
1924—1936 йылдарҙа РККА Хәрби-диңгеҙ флотының үҫеше
1924 йылдың 28 мартында РККА Хәрби-диңгеҙ көстәренең идаралығы ойошторола (УВМС). Уның етәксеһе итеп туранан-тура Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомы Л. Д. Троцкийға буйһонған Э. С. Панцержанский тәғәйенләнә. Хәрби-диңгеҙ көстәре идаралығы илдең Хәрби-диңгеҙ флотының эксплуатация-тергеҙеү, кадрҙар, административ-хужалыҡ, уҡыу-уҡытыу, техник, гидрография һәм фәнни эшмәкәрлеге менән етәкселек итеү өсөн тәғәйенләнә. 1925 йылдың 2 февралендә СССР-ҙың РХС вәкиле П Р. И. Берзин (Берзиньш) СССР-ҙың РХС-тың рәйесе, Наркомвоенмор М. В. Фрунзеға түбәндәген яҙа: «Хәрби ведомствоға ҡарата хәрби сәнәғәте алдында ике төп бурыс тора:
1. Һуғыш осрағына хәрби ведомствоның мобилизацион пландарын үтәү заводтарҙа әҙерләргә. 2. Тыныс ваҡыт шарттарында хәрби ведомствоның йыл һайын бирелгән заданиеларҙы үтәү».
25 майҙа СССР-ҙың хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары, СССР-ҙың ХРС Рәйесе М. В. Фрунзеның (1925 йылдың 6 ноябренән - К. Е. Ворошилов) начальнигы, СССР-ҙың РХС ағзаһы В. И. Зофаның директиваһына ярашлы РККА-ның РККА-ның Хәрби-диңгеҙ советы тарафынан беренсе корабль хеҙмәте Уставы индерелә[6]. Кораблдәр хеҙмәте Уставы кораблдәге хеҙмәт тәртибен һәм етәкселәр, старшиналар һәм рядовойҙар составының бурыстарын ҡанунлаштыра, шулай уҡ һөнәрҙәр буйынса кораблдең шәхси составын бүлә. 1928 йылдың 23 мартында СССР-ҙың Революцион-хәрби Советы «Һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙең Ялан идаралығын төҙөү нигеҙҙәре тураһында» Ҡарар ҡабул итә. Ҡарарға ярашлы ил ике өлөшкә бүленә — хәрби ғәмәлдәр театры һәм ил тылы, шулай уҡ ғәскәрҙәр (флоттар) меән идара итеү бурыстарын һәм уларҙың хәрби ғәмәлдәрҙе үткәргән саҡтағы буйһоноулыҡ кимәлен рәсмиләштерә. 1929 йылдың 26 Политбюро ЦК ВКП(б)-ның Үҙәк Комитты Политбюроһында СССР-ҙың хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары, СССР-ҙың ХРС Рәйесе К. Е. Ворошилов «РККА-ның торошо һәм бурыстары тураһында» доклады менән сығыш яһай:
Тыныс осор армияһы; Мобилизацион пландың ғәмәлдәге варианты буйынса армияның мобилизацион әҙерлеге; Техник камиллаштырыу планы һәм армия ҡоралланыуының анализы; Ҡораллы көстәр төҙөүҙең Биш йыллыҡ планы һәм бер йыл һуғыш алып барыу өсөн мобилизацион заявкаһы. 1930 йылдың 1 авгусында РККА-ның Хәрби-диңгеҙ көстәре начальнигы  Р. А. Муклевич СССР-ҙың хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары, СССР-ҙың ХРС Рәйесе К. Е. Ворошиловҡа хәрби кораблдәр төҙөү институтын булдырыу кәрәклеге тураһында еткерә.
СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флотының үҫеше (1937—1941)
1937 йылдың 30 декабрендә РККА-ның Хәрби-диңгеҙ көстәре ҡораллы көстәрҙең айырым төрө - СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты - итеп бүленә. 1938 йылдың 1 ғинуарына СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотының һыу өҫтө составы бик ҙур булмай — 3 линкор, 3 крейсеа, 1 лидер һәм 17 эсминец[19]. Шул уҡ ваҡытта һыу аҫты флоты бик көслө күренә: 10 оло подлодка, 10 һыу аҫты мина заградителе, 78 уртаса подлодка һәм 52 кесе подлодка[19].
1939 йылдың 29 апрелендә ХДФ-ның халыҡ комиссары итеп 34 йәшлек Н. Г. Кузнецов тәғәйенләнә, Союзда иң йәш нарком һәм ошо вазифала беренсе моряк була. Һуғыштан алдағы йылдарҙа Кузнецов флотты, Финляндия һуғышы тәжрибәһенән сығып, флотты һуғышҡа әҙерләүҙе дауам итә. 1940—1941 йылдарҙа флоттарҙың һәм флотилияларҙың оператив әҙерлек системаһы эшләнә һәм ғәмәлгә индерелә, был аҙымдар дөрөҫлөгө Бөйөк Ватан һуғышының башында үҙ-үҙен тулыһынса аҡлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башына РККФ-ның кораблдәр составы 3 линейный корабль, 7 крейсер, 59 лидеров һәм эскадра миноносец, 218 һыу аҫты кәмә, 269 торпеда катеры, 22 ҡарауыл корабле, 88 тральщик, 77 һыу аҫты кәмәләр артынан һунарсы һәм башҡа кораблдәр һәм катерҙар, ә шулай уҡ ярҙамсы суднолар була. Төҙөлөш процесында 219 корабль, шул иҫәптән, 3 линейный корабль, 2 ауыр һәм 7 еңел  крейсер, 45 эсминец, 91 һыу аҫты кәмәһе.
СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флотының үҫеше (һуғыш йылдары)
1941 йылдың 22 июнендә, төнгө сәғәт өстә, нацистик Германияның хәрби-һауа көстәре Севастополдә һәм Измаилда СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотының төп базаһына авиация һөжүмдәрен башҡаралар.
Ҡара диңгеҙ флотының начальнигы, контр-адмирал И. Д. Елисеев СССР-ҙың һауа киңлегенә ингән немец самолеттарына ут асырға бойора : Бөйөк Ватан һуғышы барышында Советтар Союзына баҫып ингән нацистарға ҡаршы бирелгән тәүге бойороҡ була.
Севастополдә, Ҡара диңгеҙ флотын бикләү маҡсатында базаның инеү фарватерына һәм Төньяҡ бухтаһына элект-магнит миналар ташлана. Дошман авиацияһын Дунай флотилияһының кораблдәрен зенит артиллерияһының уты ҡаршы ала.Һауа атакаларына шулай уҡ Лиепай һәм Рига хәрби-диңгеҙ базалары ла дусар булалар. Магнит миналары самолеттарҙан Кронштадт районында төшөрөлә. Төньяҡ флотының төп базаһын (Полярное) утҡа тоталар. Адмирал Кузнецов ышыҡлау планы буйынса мина ҡамауҙарын ҡуйыуҙы башларға бойора. Һуғыш башланыу меән флоттың төп дошманы диңгеҙ көстәре түгел, ә һауа һәм ҡоро ер ғәскәрҙәре була. Флоттың хәрби эшмәкәрлегендә иң мөһиме оборонала һәм һөжүмдә ҡоро ер ғәскәрҙәренең яр буйы флангы була (һуғыш йылдарныда кораблдәр артиллерияһының 85 % тиклем боезапасы яр буйы сәптәренә сарыф ителә һәм 40 % диңгеҙ авиацияһының самолеттары ҡоро ер ғәскәрҙәре буйынса ударҙар яһай).
Мөһимлеге буйынса бурыстарҙың икенсе төркөмө — дошмандың диңгеҙ коммуникацияларын боҙоу, үҙ коммуникацияларын һаҡлау, дошман көстәрен диңгеҙҙә юҡ итеү, уның территорияһында һәм яр буйындағы объекттар буйынса һөжүм итеү. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Флот 88 хәрби операция үткәрә, шул иҫәптән 23 тапҡыр армия һәм фронт операцияларҙа ҡатнашыуға йәлеп ителә
Икенсе донъя һәм Бөйөк Ватан һуғыштарының яҙмышы ҡоро ер фронтында хәл ителә, шуға күрә флоттың пландары һәм уның ғәмәлдәре йыш ҡына яр буйы йүнәлештәрендәге ҡоро ер төркөмдәренең мәнфәғәттәренә буйһона. Һуғыш йылдарында СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты ҡоро ер фронттарына 400 меңдән ашыу кеше йүнәлтә.
Күп кенә хәрби кораблдәргә әүерелгән транспорт һәм ярҙамсы суднолары ЭКҠФ составына инә.
СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флотының үҫеше (һуғыштан һуңғы йылдар)
Һуғыштан һуңғы беренсе ун йыллыҡта 248 дизель һыу аҫты кәмәһе һәм 619 һыу өҫтө кораблдәр сафҡа индерелә. 1955 йылда СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотында барыһы 265 дизель һыу аҫты кәмә һәм 900 хәрби һыу өҫтө кораблдәр була (шул иҫәптән 80 % — яр буйы тәғәйенлешле).
1954 йылдың 26 ғинуарында КПСС-тың Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың Министрҙар Советының берлектәге «Һыу аҫты кәмәләрен алыҫ хәрәкәтле баллистик ракеталар менән ҡоралландырыу буйынса проект-эксперименталь эштәр үткәреү һәм ошо эштәр базаһында реактив ҡораллы оло һыу аҫты кәмәһен эшләп сығарыу техник проекты тураһында» («Волна» темаһы)ҡарары сыға. ОШо программа һөҙөмтәһендә Р11-ФМ ракеталары эшләнә. 1955 йылдың 16 сентябрендә Б-67 һыу аҫты кәмәһе бортынан донъяла беренсе тапҡыр БРПЛ осорола.
1958 йылда ҡоралланыуға беренсе К-3 совет атом һыу аҫты кәмәһе алына.
1960 йылдар башында ҡораллы көстәрҙең ҡыҫҡартылыуы арҡаһында Хәрби-Диңгеҙ флоты составынан ете яңы крейсер таратыла.
1970 йылдар башында СССР-ҙа тәүге самолет йөрөтөүсе кораблдәрҙең проектлауы һәм төҙөлөүе башлана. 1956—1975 йылдарҙа флот составына было введено в состав флота околотөрлө тәғәйенлешле 900 һыу аҫты кораблдәре индерелә, шул иҫәптән 400-ҙән ашыу десант, 300-ҙән ашыу тральщик, 7 крейсер, 30 эсминец, 68 ҡарауыл корабле.
1976—1985 йылдарҙа ҡоралланыуға һыу аҫты ракетоносецтары индерелә башлай. Шулай уҡ күп сәпле атом һыу аҫты кәмәләре төҙөлә. Ҙур алыҫлыҡтан сәпкә тейҙереүгә һәләтле «Гранит» ҡанатлы ракеталы атом һыу аҫты кәмәләре төҙөлөүе башлана. Һыу өҫтө кораблдәренең массауи ракеташтырыуы башлана. 1991 йылда «Адмирал Флота Советского Союза Кузнецов» ауыр самолет алып йөрөүсе крейсер — беренсе совет классик авианосец — ҡоралланыуға алына.
СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флотының үҫеше (СССР-ҙың тарҡалыуына тиклемге осор)
Флот көстәре составына (стратегик һәм дөйөм тәғәйенешле) 100-ҙән ашыу эскадра һәм дивизиялар инә, ә СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотының шәхси составы буйынса дөйөм һаны яҡынса 450 000 кеше иҫәпләнә (шул иҫәптән 12,6 мең диңгеҙ пехотаһында). 1989 йылда СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флотына тотоноуҙар 12,08 млрд һум тәшкил итә (дөйөм хәрби бюджеты 77,294 млрд һум була). Флоттың хәрби сафында океан һәм йыраҡ диңгеҙ зонаһы 160 һыу өҫтө корабле була, 83 стратегик атом һыу аҫты ракетоносец (икенсе быуын), 113 күп сәпле атом һыу аҫты һәм 254 дизель-электр кәмәһе. 1980йылдар аҙағына СССР ХДФ-ның составы буйынса мәғлүмәт (А. С. Павлов күрһәтеүенсә): 64 атом һәм 15 баллистик ракеталы дизелле һыу аҫты кәмәһе, 79 ҡанатлы ракета менән һыу аҫты кәмәһе (шул иҫәптән 63 атом), 80 күп сәпле торпедалы атом һыу аҫты кәмәһе, дүрт авианосец, 96 крейсер, эскадренный миноносец һәм ракета фрегаты, 174 ҡарауыл корабле, 623 катер һәм тральщик, 107 десант корабле һәм катеры. Барыһы 1380 хәрби корабле (ярҙамсы кораблдәренән тыш), 1142 хәрби самолет (һыу өҫтө кораблдәре буйынса бөтә мәғлүмәттәр 1988 йылдың 1 июленә ҡарата).
1991 йыл башына СССР-ҙың суднолар төҙөү предприятиеларында ике авианосец (шул иҫәптән бер атомлы), 11 атомлы баллистик ракеталар менән һыу аҫты кәмәһе, 18 күп сәпле атомлы һыу аҫта кәмәһе, ете дизелле һыу аҫты кәмә, ике ракета крейсеры (шул иҫәптән береһе — атомлы), 10 эскадра миноносец һәм башҡалар.
1985 йылда совет флоты үҙенең ҡеүәтлегенең юғары нөктәһенә етә, уның составында 1561 корабль була һәм ул кораблдәр һаны һәм хәрби потенциалы буйынса АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ флотынан һуң донъяла икенсе урынды биләй.
Яркуче-Яга
Яркуче-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Жергілікті қойнау ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Библиофил
Библиофил (грекса «китап» һәм «яратыу» һүҙҙәренән) — аҙ һанда һаҡланып ҡалған һирәк китаптарҙы йыйыусы, китап һөйөүсе кеше; китап йыйыуҙың теорияһын, алымдарын өйрәнеүсе кеше; һирәк осрай торған һәм ҡиммәтле китаптар йыйыуға әүәҫ кеше ; китап һөйөүсе.
Библиофиллыҡ — һирәк осрай торған һәм ҡиммәтле китаптар йыйыу шөғөлө.
Чечера (Калаус ҡушылдығы)
Чечера  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калаус йылғаһының уң ярына тамағынан 344 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡараҡая плотинаһы
Ҡараҡая быуаһы (плотинаһы) (Karakaya BarajıKarakaya Barajı) — Төркиәнең Евфрат йылғаһында төҙөлгән һәм 1987 йылда тамамланған эре гидроҡоролмаһы; Көньяҡ-Көнсығыш Анатолия проектының 21 быуаһының береһе (Güneydoğu Anadolu Projesi, GAPProjesi Güneydoğu Anadolu, GAP). ГЭС плотинаһы алты генератор ярҙамында дөйөм билдәләнгән ҡеүәте 1800 МВт тиклем булған 300 МВт электр энергияһы эшләп сығара. Ҡоролманың конструктив үҙенсәлеге — машина залының туранан-тура плотинаның «тәнендә», һыу ағыҙғысында урынлаштырылыуы.
Йыл һайын һыу кимәле кәмегәндә, күсеп киткән кешеләрҙең бер ауылынан тороп ҡалған «яңғыҙ манара» һыу эсенән ҡалҡып сыға. Һыу баҫҡандан һуң 30 йыл үтеүгә ҡарамаҫтан, ул емерелмәгән дә, ҡыйшаймаған да.
Конструкцияһы
Ҡараҡая гидроэлектростанцияһы составына 173 м бейеклегендәге бетондан эшләнгән арка-гравитация плотинаһы инә; ГЭС-тың үҙ ҡеүәте 1800 МВт тәшкил итә: быны 300 МВт ҡеүәтендәге 6 агрегат тәьмин итә. Ҡаракая һыуһаҡлағысы Ататөрк быуаһыныҡына ҡарағанда бәләкәйерәк, шулай ҙа бик ҙур: уның майҙаны 298 квадрат километр тәшкил итә, ә күләме — 9,5 кубик километр. Быуаның ГЭС-тарҙың күбеһендә булмаған «ҡыҙыҡлы конструктив үҙенсәлеге» бар — гидроагрегатлы машина залы туранан-тура плотинаның «тәнендә», һыу ағыҙғысы аҫтында урынлаштырылған.
Ираҡ һәм Сүриә менән конфликт
Евфрат йылғаһы Сүриәлә лә, Ираҡта ла ауыл хужалығы һәм техник маҡсаттарҙа ҡулланылған мөһим һыу сығанағы булып тора — Ҡараҡая плотинаһын төҙөү проектын планлаштырыу стадияһында уҡ ике илдең дә хөкүмәттәре борсолоу белдергән. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә плотина аша аҡҡан минималь һыу ағымы 500 м³ (18 000 куб. фут) күләмендә гарантиялаған килешеүгә ҡул ҡуйылған.
Халыҡтың күсенеп ултырыуы
2013 йылда Богумил Терминский Ҡараҡая плотинаһы төҙөлөшө төбәктән яҡынса 30 000 кешене күсергә мәжбүр иткән тигән фекер әйтте.
Һыу баҫҡан ауылдарҙың береһендә — урындағы халыҡ әйткәнсә, унда 600 ғаилә йәшәгән — «яңғыҙ манара» тороп ҡалған: 1984 йылда һыуҙы резервуарҙа тотоп ҡалдыра башлаған дамба ауылды ла, мәсетте лә емерергә мәжбүр итә. Һыуһаҡлағыстағы һыу кимәленең миҙгелле үҙгәреүе менән бәйле, йәй көнө тороп ҡалған манараларҙың береһе тулыһынса һыуҙан «ҡалҡып сыға» һәм бик күп урындағы, төрөк, шулай сит ил туристарының иғтибарын йәлеп итә. 30 йылдан ашыу ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, «яңғыҙ манара» ҡыйшаймаған да, емерелмәгән дә — шуның өсөн был төбәк халҡы өсөн ул символға әйләнгән, йыл һайын мәсеттең «күренеүен» байрам итә улар. Манараны тарихи бина тип таныу һәм тергеҙеү идеяһы барлыҡҡа килгән.
Күлдең экологик хәле
Ҡараҡая плотинаһы булдырған күл төбәктең мөһим һыуһаҡлағыстарының береһе: уның һыуы баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн файҙаланыла, ә күл үҙе — балыҡсылыҡ өсөн ҡулай. Күл һыуының химик анализ һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, ул төрлө ауыр металдар менән бысранған: был мәғлүмәттәр һыу төбө ултырмалары һәм урындағы балыҡтарҙың айғолаҡтары анализы менән раҫланған. Бысраныуҙың сәбәбе булып төбәктәге ауыл хужалығының әүҙемлеген дә билдәләр кәрәк.
Ҡуййылға
Ҡойылға - (Коелга) — Силәбе өлкәһенең Эткүл районы составына ингән ауыл.Ҡойылға ауыл биләмәһе үҙәге.
Этимологияһы
Атамаһы Ҡуййылға йылғаһынан алынған. Карталарҙа атама 1735 йылдан Коель, Койижилга һәм башҡа исемдәр менән осрай. Фараз ителеүенсә, йылғаның атамаһы "ҡойо" һәм "йылға" тигән башҡортса һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән .Силәбе өлкәһе топонимдар белгесе Н.И. Шувалов иһә үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атама "ҡуй" һүҙе менән бәйле булыуы ихтимал тип яҙа.
Халҡы
Халыҡ һаны динамикаһы:
Иҡтисады
Ауыл янында аҡ мәрмәр ятҡылығы бар. Уны «Коелгамрамор» ЯАЙ-ы эшкәртә. Бында мәрмәр 1924 йылда сығарыла башлаған. Бөгөн бынан бөтә Урал регионы сығарған мәрмәрҙең 45 % оҙатыла. Ҡойылғаның ап-аҡ мәрмәре Греция һәм Италия мәрмәрҙәренә көнәркәшлек тыуҙыра. Унан эшләнгән әйберҙәр Белоруссияға, Ҡаҙағстанға, Болгарияға, Германияға, Ҡытайға, Польшаға, АҠШ-ҡа оҙатыла. Ҡойылға мәрмәре менән илдәге бик күп күренекле биналар биҙәлгән.
Архангельский Сергей Иванович (тарихсы)
Архангельский Сергей Иванович (22 ғинуар 1882 йыл — 7 октябрь 1958 йыл) — СССР-ҙың ғалим-тарихсыһы, Горький дәүләт университеты тарих факультетының 1-се деканы. СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, тарих фәндәре докторы (1939), профессор (1934).
Биографияһы
Сергей Иванович Архангельский 1882 йылдың 22 ғинуарында Түбәнге Новгород губернаһы Семенов ҡалаһында тыуған. Дворяндарҙан. Атаһы ваҡ чиновник булып хеҙмәт иткән.
1900 йылда Түбәнге Новгород дворяндар институтын алтын миҙал менән тамамлай. Мәскәү университетының тарих һәм филология факультетында уҡый. Уның уҡытыусылары араһында П. Г. Виноградов, Р. Ю. Виппер, В. О. Ключевский, Д. М. Петрушевский, А. Н. Савин бар. 1902 йылда революцион сыуалыштарҙа ҡатнашҡан өсөн ҡулға алына. 1906 йылда Мәскәү университетын беренсе дәрәжә диплом менән тамамлай. 1906 йылдан 1917 йылға тиклем Түбәнге Новгород Мария ҡыҙҙар гимназияһында тарих һәм әҙәбиәт уҡыта. 1917 йылдан Түбәнге Новгород педагогия институтында эшләй.
1934 йылда профессор вазифаһына һайлана, 1939 йылда «тарих фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһен ала (фәнни хеҙмәттәр йыйылмаһы буйынса).
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда урындағы ваҡытлы матбуғатта сығыш яһай, Рәсәйҙең һәм башҡа славян дәүләттәренең батыр үткәндәре тураһында лекциялар уҡый.
1946 йылда Горький дәүләт университетының тарих һәм филология факультетын тергеҙеү инициаторы була, уның беренсе деканы (1950 йылға) һәм Дөйөм тарих кафедраһы мөдире.
1946 йылда ул СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Ғалим 1958 йылдың 7 октябрендә Горький ҡалаһында вафат була.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Медиевистика, антик тарих, тыуған яҡты өйрәнеү өлкәһендә эшләй, үҙенә яңы тарих буйынса тикшеренеүҙәр менән билдәлелек ала (Англияла XVII быуат революцияһы ваҡытында ер тураһында закондар һәм аграр мөнәсәбәттәр).
Түбәнге Новгородта урта быуаттарҙа һәм хәҙерге ваҡыт Англияның аграр тарихы мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Бөйөк Ҡытай диуары
Бөйөк Ҡытай стенаһы (ҡытай трад. 長城, ябай 长城, пиньинь Chángchéng, «Оҙон диуар» йәки ҡыт. трад. 萬里長城, ябай 万里长城, пиньинь Wànlǐ Chángchéng, «10 000 лиға һуҙылған Оҙон диуар») — мөһим архитектура ҡомартҡыһы. Төньяҡ Ҡытай буйлап (тармаҡтарын иҫәпкә алып) 8 851,1 км оҙонлоҡтағы стена.
Үҙенсәлеге
Диуар Төньяҡ Ҡытай аша 8851,9 км үтә, Пекин эргәһендә урынлашҡан Бадалинг участкаһы (был Мин династияһының һуңғы ҡоролмаһының оҙонлоғо үҙ эсенә 6259 км диуарҙы, 359 км соҡорҙо, ҡалҡыулыҡтар һәм йылғалар рәүешендә 2232 км тәбиғи һаҡ сиктәрен үҙ эсенә ала)
Стенаның оҙонлоғо бөтә тармаҡтары менән 21 196 километр тәшкил итә.
Бөйөк диуарҙың ҡалынлығы башлыса 5-8 метр самаһы, ә бейеклеге башлыса 6-7 метр самаһы тәшкил итә (ҡайһы бер райондарҙа бейеклеге 10 метрға етә).
Ҡоролма Иньшань тау һырты буйлап һуҙылған, бейек тауҙарҙы ла, бик ҙур тарлауыҡтарҙы ла еңеп, барлыҡ шпурҙарҙы урап үтә.
Күп быуаттар буйы стенаның исемдәре үҙгәрә. Тәүҙә уны «Шлагбаум», «Револьвер» йәки «Ҡәлғә» тип атайҙар. Һуңыраҡ диуар «Алһыу сик» һәм «Аждаһалар иле» кеүек шиғри атамаларға эйә була.
Тарихы
Стенаның беренсе участкалары б. э. т. III быуатта Һуғышыусы дәүләттәр осоронда (б.э.т. 475—221 йылдар) дәүләтте һундарҙан һаҡлау өсөн төҙөлә. Ул ваҡытта йәшәгән ил халҡының биштән бер өлөшө, миллион тирәһе кеше, төҙөлөштә ҡатнашҡан. Диуар Ҡытай цивилизацияһының сиктәрен аныҡ билдәләргә, бер нисә яулап алынған батшалыҡтан торған империяны берләштерергә булышлыҡ итергә тейеш була.
Төҙөлөштә халыҡтың биштән бер өлөшө, йәғни миллиондан ашыу кеше ҡатнаша. Стена 8 мең 851 км 800 м оҙонлоҡта төҙөлә.
Император Цинь Ши Хуанди хакимлығы осоронда (беҙҙең эраға тиклем 259—210 йылдар, Цинь династияһы) империя берләшә, бығаса күрелмәгән хакимлыҡҡа өлгәшә. Уға күсмә халыҡтарҙан ышаныслы яҡлау кәрәк була. Цинь Шихуан Иншань буйлап Бөйөк Ҡытай диуары төҙөргә бойора. Төҙөлөш барышында стенаның быға тиклем булған өлөштәре файҙаланыла, улар нығытыла, яңы участкалар менән тоташтырыла һәм оҙайтыла, шул уҡ ваҡытта элек айырым батшалыҡтарҙы айырып торған участкалар һүтелә. Диуарҙы төҙөү менән етәкселек итеү өсөн ғәскәр башлығы Мэн Тянь тәғәйенләнә.
Төҙөлөш 10 йыл дауам итә һәм төҙөүселәр күп һанлы ҡыйынлыҡтар менән осраша. Төҙөлөш өсөн тейешле инфраструктура булмауы төп проблема булып тора: юлдар, эшселәр өсөн етерлек күләмдә һыу һәм аҙыҡ-түлек булмай, уларҙың һаны 300 меңгә етә, ә Цинь дәүерендә эшкә йәлеп ителгән төҙөүселәрҙең дөйөм һаны, ҡайһы бер баһалар буйынса, 2 миллионға етә. Төҙөлөшкә һалдаттар, крәҫтиәндәр йәлеп ителгән. Эпидемиялар һәм артыҡ эш һөҙөмтәһендә кәм тигәндә тиҫтәләрсә мең кеше һәләк була. Диуар төҙөү өсөн мобилизация менән ризаһыҙлыҡ халыҡ ихтилалдарына сәбәпсе була һәм Цинь династияһының ҡолау сәбәптәренең береһе була. Бындай ғәйәт ҙур ҡоролмалар өсөн рельеф бик ҡатмарлы була: диуар тау һырттары буйлап үтә, шул уҡ ваҡытта бейек тауға менергә лә, бик ҙур тарлауыҡтарҙы үтергә лә тура килә. Әммә ҡоролманың уникаль үҙсәнлегенә тап ошо сәбәп сәбәпсе була — стена тәбиғи күренә һәм ландшафт менән бер бөтөнгә әйләнә.
Цинь ваҡытына тиклем диуарҙың байтаҡ өлөшө, нигеҙҙә, ерҙе төйөп тултырыу ысулы менән, иң ябай материалдарҙан төҙөлгән. Ботаҡ йәки ҡамыш араһында балсыҡ, ҡырсынташ һәм башҡа локаль материалдар ҡатламдары баҫылған. Бындай стеналар өсөн материалдарҙың күбеһен шул тирәлә үк тапҡандар. Ҡайһы саҡта кирбес ҡулланғандар, тик уны яндырмағандар, ә ҡояшта киптергәндәр.
Халыҡ биргән «ер аждаһаһы» тигән атама диуар төҙөүҙә ҡулланылған материалдарға бәйле. Цинь осоронда ҡайһы бер участкаларҙа бер-береһенә яҡын ятҡан ер ҡатламдары араһына таш плиталар һалына башлай. Таштар көнсығышта диуарҙы төҙөүҙә киң ҡулланыла, таш булмаған ерҙәрҙә (хәҙерге көнбайыш Ганьсу, Шэньси провинциялары) ерҙе өйөп, төйгөсләгәндәр.
Диуарҙың үлсәмдәре секциялар буйынса айырыла, уртаса параметрҙары: бейеклеге — 7,5 м, «тештәренең» бейеклеге — 9 м, ҡыры буйлап киңлеге — 5,5 м, нигеҙенең киңлеге — 6,5 м. Диуар «тештәре» ябай тура мөйөшлө формала. Диуарҙың айырылғыһыҙ өлөшө — башня (төрөксә — куле). Диуар менән бергә ҡуйылған башнялар бер-береһенән 200 метр алыҫлыҡта урынлашҡан (уҡ етерлек).
Архитектура биҙәлеше менән айырылып торған башняларҙың (кулеларҙың) бер нисә төрө бар. Башняның киң таралған төрө планда тура мөйөшлө, ике ҡатлы. Бындай башняларҙа һуғышсы уйымы (бойница) була. Шулай уҡ ут күренерлек араларҙа (яҡынса 10 км) диуарҙа сигнал башнялары урынлаша, унан дошмандың яҡынлашыуы күҙәтелә һәм ут яғып сигнал бирелә. Диуарҙа үтеп йөрөү өсөн ун ике ҡапҡа яһала, улар ахыр сиктә ҡеүәтле дәүләт сиге аша контроль-үткәреү пункты, заставаларға, әйләнә. 1938 йылда Бөйөк Ҡытай диуары янында Ҡытай менән Япония араһында һуңғы алыш була.
Стена Ҡытайҙың иң төньяҡ сиген билдәләй һәм илде ҡырағай ҡәбиләләргә ҡушылыуҙан һаҡлай. Стена Ҡытай цивилизацияһының сиктәрен билдәләй, яңы яулап алынған ерҙәрҙә берҙәм империя төҙөүгә булышлыҡ итә.
Хань династияһы хакимлыҡ иткән осорҙа (б.э.т. 206 — б.э. 220 йылдар) стена көнбайыш Дуньхуанға тиклем киңәйтелә. Сауҙа ҡаруандарын күсмә халыҡ һөжүменән һаҡлау өсөн сүллек эсендә ҡарауыл башнялары төҙөлә.
Стенаның беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған өлөшө башлыса Мин династияһы (1368—1644 йылдар) дәүерендә төҙөлә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә стена көнсығыштан көнбайышҡа тиклем, Бохай ҡултығынан Һары диңгеҙгә тиклем һуҙыла ).
Был дәүерҙә төп төҙөлөш материалдары кирбес һәм таш блоктар була, был ҡоролманы ышаныслыраҡ итә. Стенаның таш блоктарын һалғанда йәбештереү өсөн эзбиз менән дөгө бутҡаһы иҙелмәһе ҡулланылған.
Ҡытайҙар һәм Бөйөк Ҡытай диуары
Диуарҙы төҙөү һәм яңынан тергеҙеү халыҡтың һәм дәүләттең көсөн ҡаҡшата, уның оборона ҡоролмаһы булараҡ ҡиммәте шик аҫтына ҡуйыла. Дошмандар, теләһәләр, нығытманың йомшаҡ урындарын еңел табалар йәки һаҡсыларға ришүәт бирәләр. Ҡайһы берҙә һөжүм ваҡытында улар сигнал бирергә ҡыймай һәм өндәшмәй генә дошманды үткәреп ебәрә. Ҡытай ғалимдары өсөн диуар Мин динстаияһының ҡырағай ҡәбиләләр алдында көсһөҙлөгө символына әйләнә. Мин династияһы ҡолатылғас, Цин династияһынан булған император былай тип яҙа:
Цин дәүерендәге ҡытайҙарҙы Европа кешеләренең был файҙаһыҙ нығытма менән ҡыҙыҡһыныуы ғәжәпләндергән.
Хәҙерге ҡытай мәҙәниәтендә стена яңы мәғәнәгә эйә. Хәрби уңышһыҙлыҡтарға ҡарамаҫтан, ул халыҡтың сыҙамлылығы һәм ижади ҡеүәте символына әүерелә.
Йыл да диуар өҫтөндә «Бөйөк диуар» еңел атлетика марафоны үтә.
Емерелеүе һәм тергеҙелеүе
Цин династияһы (1644—1911 йылдар) дәүерендә стенаға иғтибар күрһәтмәү арҡаһында өс быуат эсендә стена емерелеп бөтә. Тик беләкәй генә Пекин —Бадалинг өлөшө «баш ҡала ҡапҡаһы» булараҡ һаҡланып ҡала. 1899 йылда Америка гәзиттәре стена емереләсәк, уның урынына шоссе юл төҙөләсәк тигән хәбәр тарата.
1984 йылда Дэн Сяопин башланғысы менән Бөйөк Ҡытый стенаһын реставрациялау программаһы ғәмәлгә ашырыла. Был программа Ҡытай, сит ил компаниялары, шәхси кешеләр тарафынан финанслана.
Диуар Айҙан күренәме
Ун һигеҙенсе быуат аҙағынан алып, Европала Бөйөк Ҡытай диуары Айҙан күренә имеш тигән фекер тарала.
Стенаның максималь киңлеге — 9,1 метр, һәм ул урынлашҡан ер менән бер үк төҫтә. Айҙан диаметры 10 километр һәм унан да ҙурыраҡ булған контрастлы төҫтәге объектты ғына күрергә мөмкин, ә унан Ергә тиклем уртаса алыҫлыҡ — 384 393 километр. Айҙан ҡарағанда Бөйөк Ҡытай диуары 3,2 километр алыҫлыҡтан ҡарағанда кеше сәсе нисек күренһә, шулай күренәсәк. Айҙан стенаны күреү өсөн күреү һәләте ғәҙәттәгенән 17 000 тапҡырға яҡшыраҡ булырға тейеш.
Айҙа булған бер астронавт та әлегә был диуарҙы Айҙан күрҙек тип әйткәне юҡ.
Ыласын тотҡан башҡорттар
Ҡош сөйөү — башҡорттарҙың боронғо шөғөлө
Ҡырағай ҡошто ҡулға эйәләштереү, уны һунарға өйрәтеү башҡорттар ғына шөғөлләнмәгән. Ләкин башҡорттарҙың ҡош балаһын оянан бик һаҡсыл алыуҙары иғтибарға лайыҡ, улар инәләре ояһын ташлауҙан бик һаҡланғандар.
Башҡорттар ҡош сөйөүҙән бигерәк, уларҙы һунарға өйрәтеп, Ҡаҙағстан, Урта Азия далаларына сауҙа итергә йөрөй. Ғөмүмән, өйрәтелгән Урал аусы ҡоштары Ҡаҙағстан менән Урта Азиянан тыш, Көнбайыш һәм Көньяҡ Себер халыҡтарында, Ҡытайҙа, Монголияла, Үҙәк Азияла ла «һунар итә».
Ҡош менән сауҙа итеү кәсебе арҡаһында башҡа тармаҡтар ҙа үҫешә. Бигерәк тә боронғо кәсептәр тергеҙелә, бигерәк тә ауыл кешеләренә ярҙам була был. Ләкин төрлөсәбәптәр арҡаһында аусы ҡоштар һаны ла кәмей башлай, уларҙың хаҡы арта. Шулай итеп, ҡош сөйөү тарихта ғына тороп ҡала.
Ҡош сөйөү — башҡорттарҙың боронғо шөғөлө. Ҡайһы бер башҡорт ырыуҙарында — кәләш алырға тейешле егет, өйләнер алдынан, ҡырағай ҡошто эйәләштереп, уны һунарға өйрәтергә тейеш булған. Башҡорт халҡында ҡош, бигерәк тә бөркөт культы, башҡорт телендә ҡош сөйөүгә һәм ҡырағай ҡоштарға бәйле терминдарҙың, шулай уҡ топонимик исемдәрҙең күп кенә булыуы халыҡтың айырылығыһыҙ бер шөғөлө икәнен раҫлай.
Һүрәттең тарихы
Рәсәйҙә лә ҡоштар менән һунар итеү киң таралған була. Йышыраҡ был маҡсатта ыласын ҡош файҙаланылған. Әммә Х1Х быуат урталарына был шөғөл популярлығын юғалта бара, бигерәк тә батша Алексей Михайловия вафатынан һуң ыласын өйрәтеүселәр ҙә кәмей, етмәһә, ваҡ малға тейә тип, йыртҡыс ҡоштарҙы күпләп ҡырыу башлана.
Бик һирәк төбәктәрҙә генә, шул иҫәптән, Ырымбур губернаһында ҡош менән һунарға йөрөү һаҡлана.
Һуңғы тапҡыр рәсми рәүештә батшаның ыласын менән һунарға сығыуы 1856 йылда теркәлгән. Был Мәскәүҙә император Александр II коронацияһына — таж кейҙереүгә бәйле тантаналар ваҡытында булған. 1856 йылдың сентябрендә Ырымбур генерал-губернаторы граф Перовский Василий Алексеевич император коронацияһына аусы ҡоштары менән башҡорттарҙы ебәрә. Башҡорттарҙан был тантанаға Фәхретдин Өмөтбаев делегация алып бара. Таж кейҙереү тантаналарына бәйле саралар ваҡытында ыласын менән һунар итеүҙе ойоштора Шуның өсөн император Александр II Фәхретдин Өмөтбаевҡа гәүһәр йөҙөк бүләк итә.
Рәссам Франц Рубо ошо ваҡиға айҡанлы «Башҡорттарҙың император Александр II ҡатнаш­лығында ыласындар менән һунар итеүе» исемле картинаһын яҙа. Ул 1911 йылда Н. И. Кутеповтың «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси» тигән 4 томлыҡ очерктарында баҫылып сыға
Рәссам тураһында
Михай Зичи гимназияны һәм университеттыв Будапештта тамамлай, шунда уҡ башта итальян рәссам Маростониҙан рәсем төшөрөү һабаҡтары ала, артабан Вена Рәсем сәнғәте академияһында уҡый. Санкт-Петербургҡа 1847 йылда килә. Бөйөк кенәзбикә Елена Павловнаның ҡыҙын рәсем төшөрөргә өйрәтә.
1856 йыл да ул, батша һарайы рәссамы булараҡ, Александр II императорға таж кейҙереү күренештәрен һүрәткә төшөрөп ала. Бының өсөн Санкт-Петербург Рәсем сәнғәте академияһы уға академик дәрәжәһе бирә. Был һүрәттәр араһында «Ыласын тотҡан башҡорттар» тигәне лә була.
Билдәле булыуынса шул йылы Александр II императорға таж кейҙереү тантанаһына Ырымбур генерал-губернаторы Перовский ҡош сөйөүсе башҡорттарҙы ыласындары менән ебәрә. Делегацияға атаҡлы Өмөтбаевтарҙан Фәхретдин Өмөтбаев етәкселек итә. Башҡорт делегацияһы императорға ҡош сөйөп, һунар итеү тамашаһы күрһәтә һәм уның бүләктәренә лайыҡ була. Фәхретдин Өмөтбаевҡа бриллиант ҡашлы йөҙөк бүләк ителә. Тап ошо делегация ағзаларын М. Зичи һүрәтләгән дә инде.
Вартовская
Вартовская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №3554 ҡылымығының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 159 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гримме (Флеминг)
Гримме (Флеминг) (Grimme (Fläming)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 176 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 105 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Зәйдиҙәр
Зәйдиҙәр ( — әз-зәйди́йя; Зейди́ты) — Зәйди мәҙһәб — исламдағы «урта» шиғый ағымдарының береһенә эйәреүселәр. Ғәрәп хәлифәлегендә VIII быуатта барлыҡҡа килгәндәр. Нигеҙ һалыусыһы — Зәйет ибн Али (Хөсәйен ибн Али ейәне).
Тарихы
Зәйет ибн Али имаматын таныған дини-сәйәси төркөмдәрҙең дөйөм атамаһы — шиғый исламының иң «уртаса» тармағы.
Шиғыйҙар хәрәкәтенең дөйөм йүнәлешенән зәйдилек VIII быуаттың 30-сы йылдарында айырылып сыға, шул мәлдә шиғыйҙарҙың бер өлөшө Али ибн Әбү Талиптың бүләһенең, ә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тыуаһының — имаматлыҡҡа үҙ хоҡуғын ҡылыс менән иҫбатлау ынтылышын хуплай.
Тәғлимәте
Зәйдиҙәрҙе шиғыйҙарға индерһәләр ҙә, күп мәсьәләләрҙә уларҙың тәғлимәте сөнниҙәрҙекенә оҡшаш. Догматика мәсьәләләрендә зәйдиҙәр сөнни исламға иң тоғро позиция биләй. Башҡа шиғыйҙарҙан айырмалы, зәйдиҙәр «йәшерен» имам тураһында, үҙ инанысын «һаҡланыр өсөн йәшереү» тураһында тәғлимәттәрҙе танымай (таҡыя), бөтә шиғырҙар кеүек антропоморфизмды һәм тәҡдир тураһында ғилемде кире ҡаға. Зәйдиҙәр дин тәғлимәтендә мөтәзилиҙәргә эйәрә.