cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)
Тарихы
1917—1921 йылдарҙа Аҫҡар ауылында дин нигеҙҙәренә Шәйех мулла, 1927—1929 йылдарҙа Арыҫлан хажи өйрәтә. 1930 йылдан Ғата хәлфә ғәрәп телендә уҡыта башлай. Һуңғараҡ Смаков дәрестәрҙе латин алфавиты нигеҙендә алып бара башлай.
Аҫҡар мәктәбе 1930 йылдан башланғыс, 1938 йылдан тулы булмаған урта (7, 8 йыллыҡ) мәктәп булараҡ эшләй. 1990 йылда урта мәктәп итеп үҙгәртелә. 1932, 1954—1956 йылдарҙа уҡытыу мәсет бинаһында, 1934—1935 йылдарҙа Сафа бай йортонда алып барыла. 1954 йылда мәсет бинаһында уҡытыусылар кабинеты һәм 3 класс булдырыла. Уҡытыу 2 сменала була. Бында шулай уҡ Исламбай ауылынан да балалар уҡый. Улар өсөн 3 бүлмәле интернат эшләй. Мәктәп бинаһы иҫкереү сәбәпле, уҡыусылар 1990 йылдан алып балалар баҡсаһында уҡый. 2008 йылда 2 ҡатлы яңы типтағы мәктәп төҙөлә.
Гагауз Ери
Гагау́зия, йәки Гагау́з Ери́, шулай уҡ башҡортса Ғағауыҙстан, рәсми атамаһы Гагаузия Автономиялы территориаль берәмек — АТО (, Găgăuzia) — Молдавияның көньяғында урынлашҡан автономиялы территориаль берәмек. Халҡының 50 % гагауздар булған тораҡтар биләмәһендә, шулай уҡ, референдум һөҙөмтәһендә халыҡтың күпселеге үҙҙәре теләп автономияға инергә ризалыҡ биргән төбәктәреҙә барлыҡҡа килгән.
Тарихы
Гагауздар, Бессарабия 1812 йылда Рәсәй составына ингәс, Балҡан ярымутрауынан күсенгәндәр. Гагауздар һәм болғарҙарҙың компактлы йәшәгән ерҙәре Аккерман, Бендер, Измаиль һәм Кагуль өйәҙҙәре сигендә урынлашҡан була.
1940 йылдың 11 ноябрендә, Молдавия ССР-ы өйәҙҙәре райондарға бүленгәс, гагауз халҡы дөйөм алғанда Конгаз, Комрат, Чадыр-Лунг һәм өлөшләтә Вулканешт райондарын биләгән.
1990 йылдарҙа Днестр буйындағы (Приднестровье) низағ (һуғыш) фонында гагауздар  бойондороҡһоҙлоҡ  иғлан итеп, СССР составында, һуңынан ысынбарлыҡта эшмәкәрлек күрһәтмәгән Бойондороҡһоҙ Дәүәттәр Берләшмәһендә (СНГ)  ҡалырға теләүен белдерһә лә, күпмелер ваҡыт дауамында танылмаған йә өлөшләтә танылған дәүләт тип йөрөтөлһә лә, Гагауз Ере проблемалары сағыштырмаса тыныс хәл ителә.
1999 йылда, административ реформа үткәрелгәндән һуң, Молдавия конституцияһында Гагаузия автономия-территориаль берәмек (АТО) нығытыла.
2000 йылдарҙа Төркиә Гагаузияға байтаҡ ҡына ярҙам күрһәтә. Төркиәнән килгән аҡсаға һыу үткәреү системаһы эшләнә, һәм был Молдавияның көньяғында йәшәгән халыҡты сифатлы һыу менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итә. Шулай уҡ Чадыр-Лунгала молдаван-төрөк лицейы асыла, һәм уның сығарылыш уҡыусылары төрөк университеттарында белем алыу мөмкинлеге ала.
2000 йылдарҙың икенсе яртыһынан молдаван-гагауз низағы, XXI быуат башындағы Гагаузия һәм Кишинёв властары араһындағы сәйәси ҡаршылыҡтар тәрәнәйә.
2014 йылдың 2 февралендә автономиялы республика властары Гагауз Ерендә (2014) референдум үткәрә, һәм һайлаусыларҙың 98 % (Таможенный союз) ЕврАзЭС-ҡа интеграцияланыуҙы хуплай һәм «автономия статусын кисектереү» буйынса тауыш бирә, был, Молдова бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡан осраҡта, гагауздарға уның составынан сығыу хоҡуғын бирә. Молдова властары референдум уҙғарыуҙы законһыҙ тип һәм уның һөҙөмтәһен — юридик көскә эйә түгел тип таба.
Географияһы
Гагауз Ере төрлө дәүмәлдәге 4 анклавтан тора, шуның өсәүһенең Украина менән уртаҡ сиге бар. Автономиялы территориаль берәмек (АТО) тигеҙлек һәм йырындар сиратлашҡан көньяҡ молдова таулы тигеҙлегенең өлөшө булған Буджак далаһында урынлашҡан. Гагауз Еренең бөтөн рельефы — дала һәм тәпәшәк таусыҡтар. Тамаҡтары көньяҡ йүнәлешендә түбәнәйә барыусы һәм йәйгеһен кибеүсән 4 йылғаһы бар.
Гагауз ерендә сөсө һыу запасы сикләнгән булғанлыҡтан, дала территорияһында ағас үҫеү кимәле түбән икәне күҙгә салына, һәм, шуның һөҙөмтәһе булараҡ, көслө тупраҡ эрозияһы билдәләре күҙәтелә. Шулай уҡ бында ҡаты һәм уртаса йәйге ҡоролоҡтар бик йыш ҡабатлана (2003, 2007 йй.).
Халҡы
Молдавия халҡының иҫәбен алыу мәғлүмәттәре (2004 йыл) буйынса, автономияла 155 646 кеше йәшәй. 2012 йыл күрһәткестәре буйынса Гагауз Ерендә 162,200 мең кеше булған.
Тел торошо
Гагауз Ерендә телдең хәл-торошо ҡатмарлы һәм күп төрлө. Гагауз Ерендә өс рәсми тел: гагауз, молдаван һәм рус телдәре (Гагауз Ере сиктәренән тыш урынлашҡан власть органдары, предприятиелары, ойошмалары һәм учреждениелары менән хат алышыу, бәйләнеш молдаван һәм рус телдәрендә алып барыла). Төрлө милләтле халыҡтың үҙ милләтенә һәм теленә өҫтөнлөк биреүе йыш осраҡта, күп факторҙар һәм хәл-тороштарға бәйләнеп, вариациялана, шуға ла төбәк ике йә өс теллелек таралыу менән айырыла. Гагауз теле — халыҡтың күпселеге өсөн туған тел. Рус теле - лингва франка, һәм автономияның күп халҡы өсөн, айырым алғанда, автономияның ҡалаларында, рус теле ысынында туған тел булып һанала. Автономияла уҡыусылар элеккесә рус телендә уҡый (2014 йылға ҡарата). Молдова рәсми властарының бындай хәл-торошҡа мөнәсәбәте бер төрлө генә түгел.
2008 йылда Автономияның 55 уҡыу йортондағы 23 293 уҡыусының 22 163-ө рус телендә уҡыған. Молдаван телендә (йәки румын телендә) — 707 уҡыусы, (рус телен индереп) бер үк аҡытта бер нисә телдә — 423 уҡыусы белем алған. Гагауз Ере территорияһында эш башҡарыу (делопроизводство), шул иҫәптән власть органдары системаһында, рус телендә алып барыла. Автономия территорияһында рус телле киң мәғлүмәт саралары өҫтөнлөк итә, шуның менән бергә гагауз телендә баҫылған әҙәбиәт һаны ла арта. Автономияның гагауз телевидениеһының тел сәйәсәте башҡа ике рәсми телдәр - гагауз һәм молдаван телдәре - менән бер рәттән рус телендә алып барылған тапшырыуҙар өлөшө бер тигеҙ булырға тейешлекте күҙҙә тота.
Автономия ҡоролошо
Гагауз Ере ҡоролошо нигеҙен билдәләүсе норматив акттар: Молдова Республикаһы Конституцияһы, Гагауз Еренең айырым хоҡуҡи статусы тураһындағы Закон, Гагауз Ери Уложениеһы.
Юғары вазифа биләүсе кеше — Гагауз Ери Башҡаны (Главаһы). Дүрт йылға һайлана. Молдова Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы булып тора.
Юғары вәкәләтле (представительный) органы — Гагауз Ери Халыҡ Йыйылышы (Халк Топлушу), дүрт йылға һайланған 35 депутаттан тора. Башҡарма властың юғары органы — Гагауз Еренең башҡарма комитеты (Баканнык Комитети).
Молдова Республикаһынан айырылып эшләүсе Суд системаһы юҡ. Бөтөн Молдова Республикаһы, шул иҫәптән Гагауз Ери, суд системаһы, судтарҙан, апелляция палаталарынан (биш апелляция палатаһы — Кишинёвта, Бельцыла, Кагулда (Кахул), Комратта, Бендерыла) һәм Молдова Республикаһының Юғары суд палатаһынан тора.
Административ ҡоролошо
Гагауз Еренең административ үҙәге — Комрат муниципийы.
Гагауз автономиялы территориаль ҡоролошо (Гагауз Ере) берҙәм территорияла берләшмәгән һәм бер-береһенә бәйләнмәгән дүрт ер биләмәһенән тора:
Гагауз Ере иҡтисады
Гагауз Ере иҡтисадында, традиция булараҡ, тулайым төбәк продуктының 70 % тәшкил иткән агросәнәғәт  секторы өҫтөнлөк итә. Төбәктең ыңғай климаты һәм рельефы ауыл хужалығы уңышына булышлыҡ итә. Ауыл хужалығы биләмәләренең дөйөм майҙаны 150 мең гектар, һәм уның 100 мең гектарын - һөрөнтө ерҙәр, емеш-еләк һәм виноград (йөҙөм) баҡсалары — 26 мең гектарын биләй. Әммә баҙар мөнәсәбәттәре һәм заманса технологиялар шарттарында хеҙмәт баҙарында ауыл хужалығы өлөшө кәмеүгә барһа ла, ауыл хужалығы үҙе генә Гагауз Ерендә йәшәгән иҡтисади әүҙем халыҡтың 20% -н эш менән тәьмин итә. 2001—2007 йылдарҙа был өлөш 2,2 тапҡырға түбәнгә төшә. Параллель рәүештә хеҙмәтләндереү секторы һәм төбәктең ауыл хужалығы сеймалы менән бәйле булған еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте өлөшө үҫеше күҙәтелә. Сәнәғәттең 85% нәҡ эшкәртеү секторына тура килә. Сәнәғәттә тулайым төбәк продуктының 40% -н тулыландырған шарап һәм башҡа алкоголь эсемлектәре етештереүалып тора. Техник культураларҙан көнбағыш һәм тәмәке (дөйөм Молдавия өлөшөнөң 18%) етештерелә. Гагауз Ере, Молдованың 5% майҙанын ғына биләһә лә, республиканың 10%-ҡа яҡын йөҙөмөн (виноград) етештерә. Бөртөклөләр, виноград, емеш һәм йәшелсә баҡсалары өсөн ер майҙандарын киңәйтеү иң перспективалыһы. Рәсәй Федерацияһы Гагауз Ере экспортын үҙләштереүҙең төп баҙары булды һәм булып ҡала, һәм, властары Евроассоциация тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған Молдованың башҡа территорияларынан продукция индереүҙе сикләһә лә, Гагауз етештереүселәренә сауҙа итеү мөмкинлеген (преференция) бирҙе. Рәсәй Федерацияһына экспортланған тауарҙар ҡәтғи рәүештә тик Гагауз Еренән булырға тейеш: сиктәш булған Молдованың башҡа территорияларынан Рәсәйгә, мәҫәлән, шарап реэкспортларға маташыу Гагауз Ере иҡтисади партнёрҙарына ла сикләүҙәр менән янай. Молдова составындағы Гагауз Еренең айырым статусын иҫәпкә алғанда, автономия иҡтисадында дәүләт секторы мөһим роль уйнай. Шәхси милекселеккә ҡоролған финанс секторы нигеҙҙә банк учреждениелары селтәре аша кәүҙәләнгән.
Киң мәғлүмәт саралары (СМИ)
Гагауз йәмәғәт телерадио тапшырыусыһы [http://gagauztv.md/ Гагауз Ере телерадиоһы ( — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара(Acik TV — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара(Acik TV).
Төбәктә яңылыҡтар порталы эшләй:
Кострома
Кострома (Кострома) — Рәсәй ҡалаһы, Кострома өлкәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.
Эльбе-Парей
Эльбе-Парей (Elbe-Parey) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 7176 кеше йәшәй. Майҙаны — 108,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 3 930 739 317 һәм автомобиль коды — JL.
Славенка Дракулич
Славенка Дракулич (Slavenka Drakulić, 4 июль 1949 йыл, Риека, шул саҡта Югославия) — хорват яҙыусыһы һәм журналисы, хорват һәм инглиз телдәрендә  яҙған.
Биографияһы
Славенка Дракуличтың атаһы — Югославия армияһы офицеры, әсәһе — дәүләт хеҙмәткәре. Дракулич Загреб университетында сағыштырма әҙәбиәтте һәм социологияны өйрәнә .1982 йылдан журналистика менән шөғөлләнә,  төрлө хорват баҫмалары өсөн яҙа, шул иҫәптән — феминизм темаларына. Сербҡа кейәүгә сыға, ҡыҙы Ружананы таба. 1990 йылдар башында, Дубравка Угрешич һәм Хорватияның башҡа бер нисә яҙыусыһы менән бер рәттән патриотизм етмәүҙә һәм хорват халҡына боҙом ебәреүҙә милләтсе матбуғат тарафынан ғәйепләнә  ), ҡыҙы менән бергә илдән сығып китә.  Швецияла йәшәй, һәм хәҙер тормошон Стокгольм һәм Загреб араһында үткәрә. Донъяның эре гәзит һәм журналдарында баҫылып сыға.
Танылыуы
Дракулич китаптары донъяның бик күп телдәренә, шул иҫәптән ҡытай теленә тәржемә ителгән. Ул — Европа үҙ-ара аңлашыуға индергән өлөшө өсөн Лейпциг китап премияһы лауреаты, 2005.
Хортобадь
Хортобадь (Hortobágyi Nemzeti Park, [hortobaɟʲi nɛmzɛti pɒrk]) — Венгриялағы милли парк, ул Хайда-Бихар медьеһында Альфёльдта урынлашҡан, уның территорияһындағы ҙур булмаған ауыл да шул уҡ исемде йөрөтә.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Хортобадь милли паркы Тиса йылғаһынан көнсығышҡа табан һәм Дебрецен һәм Хайдушагтан көнбайышҡа табан 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны — 800 кв. Километрҙан ашыу, ул Вегриялағы иң ҙур тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе. Хортобадь — Венгрияның үҙенсәлекле иң өлкән милли паркы, ул 1973 йылда асыла. 1999 йылда Хорьобадь ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.
1833 йылда төҙөлгән һәм оҙонлоғо 167 метрға еткән Туғыҙ аркалы күпер парктың төп символы булып тора. Туғыҙ аркалы күпер — Венгриялағы иң оҙон күперҙәрҙең береһе, әйткәндәй, ул йылға өҫтөндә түгел, ә һаҙлыҡ өҫтөндә төҙөлгән. Күпер менән йәнәш кенә чард (ҡунаҡхана йорто) урынлашҡан, ул яҡынса 300 йыл элек боронғо Тоҙ юлында төҙөлгән. Юл Буданан Трансильванияға тиклем һуҙыла. Чардта этнографик күргәҙмә урынлашҡан була.
Парк территорияһында бер нисә музейы эшләй:
Тәбиғәте
Парк территорияһы тигеҙлектә ята, дала һәм әсе тупраҡлы көтөүлектәр ҙә инә уға. Тупрағы, нигеҙҙә, аллювиаль ҡомдан тора. Ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары, һаҙлыҡтар һәм имән урмадары осрай. Далаға хас үҫемлектәр үҫә унда. Хортобадь — Пуста атамаһын йөрөткән иркен дала төбәгенең бер өлөшө, әммә был дала әлеге ваҡытта ауыл хужалығы маҡсатында ҡулланыла, шуға күрә кеше ҡулы теймәгән дала тәбиғәтен тик паркта ғына күрергә була.Хортобадтең климаты континенталь, ҡоро. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 500 мм тәшкил итә. Йәйгеһен паркта бик эҫе, йыш ҡына көслө ел булып ала, ҡайһы берҙә хатта ҡойон барлыҡҡа килә. Йәйгеһен йыш ҡына мираждарҙы күҙәтергә мөмкин. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 92 м. Иң юғары нөктәһе — Бюрёк убаһы (Bürök-halom), бейеклеге — 105 метр.
Хәҙерге милли парк биләмәһен халыҡ бик борондан көтөүлек итеп файҙалана. Азия буйволдары, венгр һоро һыйыр малы, «рацка» тоҡомло кәзә һәм һарыҡ беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
ХХ быуатта юғарыла атап үтелгән хайуандарҙың һаны бермә-бер кәмей, шуға күрә милли парк ойошторолғандан һуң улар һаҡ аҫтына алына. Хортобадь йылҡысылыҡ традициялары ла бик боронғо дәүергә барып тоташа. Мате ауылында йылҡы заводы бар, унда өс быуаттан ашыу «нониус» тоҡомло аттар үрсетелә. Йыл һайын июнь айында «сабыш аттары байрамы» үткәрелә. Был тамашаны ҡарарға бик күп туристар һәм ат яратыусылар йыйыла.
Паркта ҡоштарҙың 342 төрө йәшәй, ә152 төрө бында оя ҡора. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: паркта торна, туғаҙаҡ, селәр, бөркөттәр һәм башҡа ҡоштар бар.
XХ быуат башында венгр инженерҙары, Тиса йылғаһының иҫке улаҡтарын файҙалан, яһалма күлдәр селтәрен барлыҡҡа килтерә. Уларҙа балыҡ үрсетелә.
Корела (ҡәбилә)
Корела — Урта быуаттарҙа, нигеҙҙә, Карел муйынында һәм Төньяҡ Ладога буйында йәшәгән боронғо Балтик буйы-фин ҡәүеме.
Килеп сығыштары
Карелдарҙаң килеп сығышы буйынса төрлө фараздар бар. В. И. Равдоникас карелдарҙың ата-бабалары Көнсығыш Ладога буйынан килгән тип һанай. X. Киркинен карелдарҙың килеп сығышын чудь һәм вепс ҡәбиләләренең үҙ-ара мөнәсәбәте һөҙөмтәһе итеп күрә. .
Д. В. Бубрих корелаларҙың ата-бабалары араһында шулай уҡ весь ҡәүемен атай (дьяк археологик мәҙәниәте).
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр (К. А. Нордман, А. С. Жербин, И. П. Шаскольский) үҙенсәлекле карел мәҙәниәте иһә беҙҙең эраның I мең йылдарында уҡ (иртә Урта быуат) булған тип һанай.
VI быуатта саамдар йәшәгән Карел муйынына көнбайыш Ингриянан емь ҡәүеме күсенгән, ә һуңынан IX быуатта уларға көньяҡ Ладога буйынан (вепстар йәшәгән) күп һанлы күсенеүселәр ҡушылған, тигән фекерҙәр бар.
Тарихи осор
X быуаттан (археологик мәғлүмәттәр буйынса) Карел муйынында Корела ҡалаһы (хәҙерге Приозерск) — корела ерҙәренең административ үҙәге булған. Новгород документтарында Водь пятинаһының Карелия өлөшө тип көньяҡ Ладога буйында Волхов йылғаһының көнбайышҡа табан территорияһы һаналған.
Корелалар тәүге тапҡыр Боронғо Новгород туҙ яҙма сығанаҡтарында 1075—1100 йылдарҙа телгә алына (№ 590)
XII быуаттағы корела ерҙәрендә Новгород республикаһы Обонег пятинаһы составында феодаль ҡоролош урынлаштырыла.
XIV быуатҡа корелалар төркөмдәре, Аҡ диңгеҙҙән башлап (Төньяҡ Двина тамағында) Ботния ҡултығына тиклем төньяҡҡараҡ таралған.
Башҡортостандың сик нөктәләре
Иң бейек нөктәһе
Көньяҡ Уралдың иң бейек нөктәһе булып Белорет районы территорияһында урынлашҡан Ямантау һанала. Уның бейеклеге 1640 метр. Координаталары — 54.255°N, 58.102°W
Армыттар араһында бейеклеге буйынса: Егәлгә — 1427 метр ( тауы), Машаҡ — 1382 метр (Широкая тауы), Нары — 1327 метр, Баштау — 1271 метр, Арҙаҡты, Бәләтәр һәм башҡалар тора.
«Башҡорт донъяһы буйлап»
Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе ойошторған туристик маршрут. Ул барлыҡ дүрт сик нөктәһе аша, һәм Ғафури районының Ерекле ауылы эргәһендә урынлашҡан Республиканың географик үҙәге аша үтә.
«Башҡорт донъяһы буйлап» проектының төп маҡсаты булып «Башҡортостандың сик нөктәләре» туристик брендын; муниципаль райондарҙа туристик инфраструктура объекттарын үҫтереү; республикала туризмдың әһәмиәтен арттырыу; тыуған яҡтың географияһы тураһындағы белемде киңәйтеү һәм тәрәнәйтеү ; Башҡортостанда авто-мото-велотуризмды үҫтереү, башҡа төбәктәрҙән туристарҙы ылыҡтырыу тора.
Дала
Дала — Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙарҙа уртаса һәм субтропик зоналарҙа үләнле үҫемлектәр ҡаплаған тигеҙлек. Далаларға, һыу ятҡылыҡтары буйлап һәм ултыртылған яһалма урман һыҙаттарын иҫәпкә алмағанда ағас тар булмауы йәки әҙ генә булыуы хас.
Аталыштары
Төрлө континенттарҙа дала төрлөсә атала: Төньяҡ Америкала — прерия; Көньяҡ Америкала — пампа, йәки пампастар, ә тропиктарҙа — льянос. Африкала һәм Австралияла аналогы булып — саванна. Яңы Зеландияладала туссока тип атала.
Дала — тарихи төшөнсә
Урыҫ тарихында дала тәбиғи зона ғына түгел, ә төрлө сығышлы күсмә халыҡтарҙың йәшәү урыны ла — уларҙы «дала» төшөнсәһе берләштерә. Украина һәм Көньяҡ Рәсәй территорияһында шул ваҡыттан бер аҙ таш балбалдар — «скифские бабы» тороп ҡалған.
Башҡортостан далалары
XVIII—XIX быуаттарҙа Башҡортостан далаларының күпселек өлөшө һөрөлә, ХХ быуаттың 60‑сы йылдарында СССР-ҙа сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү кампанияһы ваҡыытында сиҙәм ерҙәр юҡ ителә. Далаларҙың төп майҙандары Уралдың көньяҡ битләүҙәрендәге ҙур булмаған урындарҙа, Башҡортостандың Урал аръяғында һәм Башҡортостандың Урал алдында һөрөргә яраҡһыҙ ерҙәрҙә һаҡланып ҡала.
Урал аръяғы дала зонаһы Баймаҡ, Йылайыр, Учалы, Хәйбулла, Әбйәлил райондарының көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә ала
Урал алды дала зонаһына Бишбүләк, Благовар, Бүздәк, Бәләбәй,Дәүләкән, Йәрмәкәй, Көйөргәҙе, Миәкә, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Туймазы, Фёдоровка,Шишмә, Әлшәй райондары, Ейәнсура, Күгәрсен, Мәләүез райондарының көнбайыш өлөшө инә
Үҫемлектәр донъяһы
Башҡортостан далаларына кәҫлек ҡыяҡлылары — бүтәгә, Залесский ҡылғаны, сүл һолобашы, һылыу ҡылған һ.б. һәм күрәндәр өҫтөнлөк иткән үлән ксерофиттары төркөмдәре хас. Ҡуҙаҡлылар — астрагал, йылҡы борсағы, ҡыйыҡтаж, люцерна төрҙәре, тау клеверы һ.б., төрлө дала үләндәре - башаҡлы юшан, урыҫ бөрмәкәйе, ябай ерек ҡураһы һ.б. үҫә.
Ағаслыҡтар дала йылғалары буйында ғына һирәкләп осрай, йә улар махсус ултыртылған, ҡырлы тубылғы, ҡыуаҡлы сейә, ҡыуаҡлы селек, тәпәш миндаль һ.б. ҡыуаҡлыҡтар таралған.
Дала төрлө үләнгә бай — 100 м² майҙанда 80—100 төргә етә. Тупраҡ ташлы, шул сәбәпле петрофиттар — саталы ҡоторма, себер суҡмарбашы, үтә ябай оносма, ҡанүлән төрҙәре һ.б., тау тоҡомдары сыҡҡан урындарҙа ҡуян кәбеҫтәһе һәм энәле ҡәнәфер өҫтөнлөк итә. Урманлы дала өлөшөндә, бигерәк тә Урал аръяғының төньяҡ өлөшөндә һәм республиканың төньяҡ‑көнсығышында ҡылғандарҙың бер нисә төрө һәм болон туҡранбашы, ҡырҡъяпраҡ, сысҡан кәрешкәһе, ромашка һ.б. таралған.
Уҙған быуаттың 70—80‑се йылдарында күпләп мал көтөү арҡаһында экология тигеҙлеге боҙола, үҫемлек төркөмдәрендә бүтәгәнең, ваҡ әремдең, ялбыр ҡылғандың өҫтөнлөк итеүенә килтерә. ХХ быуат башында мал һаны кәмей, далаларҙа тергеҙелеү процесы башлана.
Гумбольдт исемендәге Берлин университеты
Гумбольдт исемендәге Берли́н университе́ты (Humboldt-Universität zu Berlin, ҡыҫҡаса HU Berlin, Alma Mater Berolinensis) — Берлиндын 4 университеты араһында иң олоһо.
1812 йылдан университетта ректор вазифаһында Фридрих Карл Савиньи эшләй.
1830 йылдан ректор вазифаһында Георг Вильһельм Фридрих Гегель эшләй.
1949 йылдан хәҙерге исем менән йөрөй.
Беренсе факультеттар: юридик, медицина, фәлсәфә һәм теология факультеттары. Беренсе Ректор — Теодор Шмальц.
Тамалаусылар
Генрих Гейне, Адельберт фон Шамиссо, Людвиг Фейербах, Отто фон Бисмарк, Карл Маркс, Франц Меринг, Вильгельм Либкнехт и Карл Либкнехт, Альфред Вегенер, Алиса Саломон, Курт Тухольский.
Ректорҙар
Һәм башҡа ғалимдар.
Әсән (Дүртөйлө районы)
Әсән (Асяново) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1479 кеше. Почта индексы — 452315, ОКАТО коды — 80224807001.
Тарихы
1735 йылдың 24 майында Өфө провинциаль канцелярияһының указы буйынса хәҙерге Дүртөйлә районының Әсән ауылы ерҙәренә, аҫаба башҡорттар менән бергә ерҙе файҙаланыу хоҡуғы менән, типтәрҙәр (ерһеҙ башҡорттар) индерелә. Указда ауылға мишәрҙәрҙең индерелеүе тураһында ла юлдар бар. Әммә мишәрҙәр үҙҙәре: "Был ерҙәргә бер ниндәй хоҡуҡтарыбыҙ ҙа юҡ, ата-олатайҙарыббыҙҙың был ерҙәргә ҡасан килеп төпләнеүе тураһында белмәйбеҙ," — тип белдерә.
1795 йылда Әсән ауылында 258 типтәр йәшәй.1816 йылда 316 типтәр, тағы 70 мишәрҙең йәшәүе теркәлә. 1834 йылғы рәүиздә 476 типтәр һәм 78 мишәр иҫәпкә алына. 1920 йылдағы тәүге совет рәүизе ауылда 1590 типтәрҙең йәшәүен теркәй. 1843 йылда 94 ихатала йәшәгән 494 кешегә 500 дисәтинә һөрөнтө ер, 400 дисәтинә сабынлыҡ, 495 ат, 584 һыйыр, 260 һарыҡ, 254 кәзә тура килә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Курашкевич Кирилл Владимирович
Курашкевич Кирилл Владимирови  (8 ноябрь 1920 йыл — 16 ғинуар 2010 йыл) — Украина шағиры һәм прозаигы, хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1967 йылдан Украина яһыусыларының милли берекмәһе ағзаһы Украина журналистары милли берекмәһе ағзаһы.
Биографияһы
1920 йылдың 8 ноябрендә Винница өлкәһенең Трочтянец ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
«Пресса кадрҙары» тип аталған Олесь Гончар мөхәррирлек иткән студенттар гәзитендә баҫтырыла башлай. Артабан ул Тульчин уҡытыусылар институтында уҡыуын дауам итә һәм «Ҡыҙыл Тульчинщина» гәзите редакцияһында эшләй. 1940 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм бер үк ваҡытта, Киев элемтә училищеһында ла уҡый. Икенсе донъя һуғышында ҡатнаша. Бик күп хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
1952 йылда Мәскәү ҡалаһындағы Хәрби-сәйәси академияны тамамлай. Хәрби хеҙмәтен Ровно ҡалаһында дауам итә. Һуңғы алған хәрби дәрәжәһе — полковник. Хәрби хеҙмәтен тамамлағас, 1960 йылда Винницаға күсеп ҡайта. Шунда уҡ журналистика һәм яҙыусылыҡ эшмәкәрлегенә әүҙем тотоноп китә. «Днепр» һәм «Совет яҙыусыһы» нәшриәттәрендә йәмәғәт пропагандалаусыһы бурыстарын атҡара, «Винница хәҡиҡәте» тип аталған Винница өлкә гәзитендә лә эшләй. 1971 йылда ойошторолған НСПУ Винница ойошмаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.
1974 йылда Николаевҡа күсеп килә, бында ла ул әҙәби берекмә менән етәкселек итә, өлкә китап яратыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе вазифаһын да үҙ өҫтөнә ала. Уның артабанғы өс йыл ғүмере Киев өлкәһендәге Фастов ҡалаһы менән бәйле. 1984 йылдан алып Киевта йәшәй — Подольск районының Приорка тигән ерендә, бында ла ул Украинаның художестволы-социаль әҙәбиәтенең яҙыусы-авторҙар ассоциацияһы вице-премьеры булараҡ, мәҙәни-әҙәби тормошта ҡайнап йәшәй, 1995 йылдан — Халыҡ-ара яҙыусы-баталистар һәм маринистар ассоциацияһы ағзаһы, «Күк һағында» хәрби гәзите редколлегияһы ағзаһы, «Азимут — Украина» нәшриәтенең баш мөхәррире.
1967 йылда — Бөтә Союз ябыҡ конкурсы лауреаты, был конкурста меңдән ашыу әҙәбиәтсе ҡатнашҡан була. Курашкевич һуғыш тураһындағы иң яҡшы әҫәре -«Үлемһеҙлек тураһында баллада» («Балладу о бессмертии») тигән әҫәре өсөн икенсе тапҡыр премияға лайыҡ була. (1974 йылдан был баллада өсөнсө кластарҙың зрестоматияһына индерелә). Кирилл Курашкевич оло әҙәбиәткә сағыштырмаса һуң килһә лә, ул әҙәбиәттә үҙ урынын тапты — украин поэзияһын уның шиғриәтенән башҡа күҙ алдына ла килтереп булмай.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Ул һуғышҡа тиклем үк яҙыша башлаған була. Әммә әҙәбиәт өлкәһендә ең һыҙғанып эшкә тотоноуы 1960 йылдарға, уның армия сафтарынан запасҡа китеү мәленә тура килә. Ул - егерменән ашыу поэтик һәм прозаик әҫәрҙәр авторы. Беренсе шиғри йыйынтығы «Яҙғы күкрәүҙәр» («Весенние грозы» (1961)тип атала. Артабан бер-бер артлы «Бәрхәт сәскәһе» («Бархатцы») (1966), «Апрель иртәһе» («Апрельская рань») (1967), «Балан муйынсаҡ» («Калиновое ожерелье)(1969), «Йомарт йәй» («Щедрое лето») (1970), «Февраль ҡояшы» («Солнце в феврале») (1973), «Алма яҡтылығы» («Яблоневый рассвет») (1977), «Сентябрҙәге осрашыу» («Встреча в сентябре» (1980), «Март бураны» («Мартовская метель» (1983), «Монолог» (1988), «Минең тура атым» («Мой коричневый конь» (1995), «Һыуғояр күҙҙәре менән» («Глазами Водолея» (1998),«Ике томлыҡ һайланма әҫәрҙәр» («Избранное в 2-х томах») (2002), «Юлдар киҫелеше» («Перекресток» (2002), «Яҙ артынан» («Вдогонку за весной» әҫәрҙәре донъя күрә (2003).
Авторҙың әҫәрҙәре түбәндәге китаптарға тупланған:«Көҙгө төтөндәр» («Осенние дымы» (1986), «Паролдәр үҙгәрә» («Пороли меняются» (1995). Ваҡытлы матбуғат баҫмаларында уның Икенсе донъя һуғышы мәлендәге разведчиктар тураһында яҙылған «Борсоулы төндәр» («Тревожные ночи») һәм «Һуңғы сигнал «Тюльпан» («Последний сигнал «Тюльпан») исемле повестары, күп һанлы новеллалары — «Ильков шыршыһы» («Илькова елка»), «Юл» («Дорога»), «Йәшел икеле» («Зеленая двойка»), «Һуңғы көн» («Последний день») (Ивана Франко тураһында) һ.б. нәшер ителә Айырым әҫәрҙәре рус, белорус һәм молдаван телдәренә тәржемә ителгән.
Хәрби-патриотик темаларға яҙылған әҫәрҙәрҙең Бөтә Союз конкурсы дауреаты (1967), «Алтын каштана ботағы премияһы лауреаты».
Көҙәй кантоны
Көҙәй кантоны (Кудейский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге — Яңы Күл ауылы.
Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Көҙәй кантоны ла була.
Кантон составына Өфө өйәҙенең Бүләкәй-Көҙәй, Урман-Көҙәй, өлөшләтә Иглин һәм Надеждин улустары инә. Административ үҙәге — Яңы Күл ауылы.
Көҙәй кантонында 4 күн заводы, 3 кирбес заводы, дегет һәм һабын ҡайнатыу заводтары эшләй. 1921 йылда 17 китапханаһы, 17 уҡыу өйө, халыҡ театры була. 1922 йылдың октябрендә кантон бөтөрөлә, территорияһы (2 улус) Өфө кантоны составына инә.
Халҡы
Халҡы 1920 йылда — 27725 кеше. thumb|Бәләкәй Башҡортостан, Көҙәй кантоны 1920
География
Майҙаны — 3294 км². Төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта Бөрө өйәҙе, төньяҡ-көнсығышта — Дыуан кантоны, көнсығышта — Златоуст өйәҙе, көньяҡ-көнсығышта — Тамъян-Ҡатай кантоны, көньяҡта — Табын кантоны, көньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта Өфө өйәҙе менән сиктәш була.
Шишмә (Солтанморат ауыл советы, Ауырғазы районы)
Шишмә (Чишма) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 96 кеше. Почта индексы — 453480, ОКАТО коды — 80205802005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вағаршапат
Вағаршапат (Վաղարշապատ) — Әрмәнстандың Армавир өлкәһендәге ҡала, илдең иң әһәмиәтле мәҙәни һәм дини үҙәктәренең береһе.
Этимологияһы
Вардкесаван ҡалаһы беҙҙең эраға тиклем II быуатта уҡ булған; атамаһы шәхси исемдән яһалған һәм әрмәндәрҙең аван, йәғни «ауыл» мәғәнәһенән алынған. 140 йылда Вагаршак исемле батша ауылды диуар менән уратып алынған һәм уға Вағаршапат тигән үҙ исемен — «Вагарш ҡалаһы» ( «ауыл, ҡала») биргән. II—IV быуатта Бөйөк Әрмәнстандың баш ҡалаһы иҫәпләнә. Ҡаланың үҙәк өлөшөндә 303 йылда төҙөлгән собор тора, риүәйәттәргә ярашлы, Әүлиә Григорийға Ғайса пәйғәмбәр килә. Был ваҡиға иҫтәлегенә собор Эчмиадзин — туранан-тура тәржемәлә «инан» тигән исем ала. 1945 йылда Вағаршапат Әрмән апостол сиркәүенең Бөтә Әрмән католикосы резиденцияһынды йәшәгән кеше хөрмәтенә Эчмиадзин монастыры итеп үҙгәртелә (Էջմիածին). 1992 йылда элекке исеме ҡайтарыла, әммә ике атама ла берҙәй ҡуллана.
Географияһы
Эчмиадзин ҡалаһы Арарат тигеҙлегендә, Эчмиадзин тимер юл станцияһынан 15 саҡрым йыраҡлыҡта, Еревандан 30 саҡрым көнбайышҡараҡ урынлашҡан. Халыҡ һаны 57,5 мең кеше (2010).
Тарихы
Батша Вагарш I беҙҙең эраның II быуат башында, Вардкесаван ауылы урынында Бөйөк Әрмәнстандың яңы баш ҡалаһына нигеҙ һалған. Баш ҡала Әрмән апостол сиркәүенең дини үҙәге һаналған.
Яңы заманда ҡала Учкилис тигән төрки атама аҫтында танылыу ала, ул «өс сиркәү» тигәнде аңлата.
Иҡтисады
Совет власы осоронда Эчмиадзинда пластмассалар заводы, тимерҙән эшләнгән көнкүреш әйберҙәре, әрмән производство берекмәһе «Электрон»дың филиалы, «Армсувенир» берекмәһе филиалы эшләй. Аҙыҡ-түлек сәнәғәте (шарап заводы, консерва заводы һ. б.), Приборҙар етештереү заводы (ҡалала уны «вертолет заводы» тип йөрөтәләр), төҙөлөш материалдары етештереү заводы һ.б. була.
Эчмиадзин ғибәҙәтханалары
Эчмиадзин — әрмән апостол сиркәүенең тарихи үҙәге. Ҡалала католикос монастыры резиденцияһы, Эчмиадзин кафедраль соборы, дини уҡыу йорттары урынлашҡан. Ҡәҙимге базиликҡа оҡшатып эшләнгән собор 303 йылда, Әрмәнстанда дәүләт дине итеп христианлыҡ индерелгәс төҙөлгән, V һәм VII быуаттарҙа яңынан үҙгәртеп ҡорола. Манараһы — 1653—58 йылдарҙа, ризницаһы 1869 йылда төҙөлә.
Собор интерьерында XVII һәм XVIII быуатта (Нагаш Овнатан), шулай уҡ XVIII быуат (О. Овнатанян) аҙаҡтарында эшләнгән фрескалар урын алған. Монастырь комплексына ашау бүлмәһе (XVII быуаттың беренсе яртыһы), ҡунаҡхана (XVIII быуат уртаһы), католикос йорто (1738—41), мәктәп (1813), таш һыу ятҡылыҡтары (1846) һәм башҡа ҡоролмалар инә. Совет осоронда күпләп торлаҡ йорттар һәм йәмәғәт биналары төҙөлә.
Эчмиадзинда Рипсимэ (618) ғибәҙәтханаһы, өс аркалы гавит менән (1683) Гаянэ базилик манараһы (630, 1652 йылда яңынан үҙгәртеп ҡоролған), Шокагат сиркәүе (1694) урын алған. Соборҙа урта быуат һынлы сәнғәт әҫәрҙәре музейы (1955 йылда төҙөлгән) урынлашҡан.
Тальбей-Ты-Вис
Тальбей-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сопча-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кокойты Эдуард Джабеевич
Кокойты Эдуард Джабеевич, (Кокойты Джабейы фырт Эдуард, 31 октябрь 1964 йыл) — Көньяҡ Осетияның икенсе Президенты.
Биографияһы
Эдуард Джабеевич Кокойты 1964 йылдың 31 октябрендә Цхинвалда тыуған.
Сивзеньга
Сивзеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының һул ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әтәс (Дүртөйлө районы)
Әтәс (Атачево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452318, ОКАТО коды — 80224816007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уммендорф (Бёрде)
Уммендорф (Бёрде) (Ummendorf (Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1010 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 134 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
Сохс-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алиева Фазу Гамзатовна
Алиева Фазу Гамзатовна (5 декабрь 1932 йыл — 1 ғинуар 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй авар шағиры, Дағстандың халыҡ шағиры (1969), прозаик һәм публицист. Рәсәй һәм Дағстан әҙәбиәте үҫешенә ҙур өлөш индерә, хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
Ике «Почет Билдәһе» һәм ике Халыҡтар дуҫлығы, Изге апостол Андрей Первозванный (2002) ордендары кавалеры; Совет тыныслыҡ фондының алтын, «Тыныслыҡ өсөн көрәшселәр» совет тыныслыҡты яҡлау комитеты һәм Бөтә донъя тыныслыҡ Советының юбилей миҙалдары, шулай уҡ бер нисә сит ил почётлы наградалары эйәһе.
Биографияһы
Шиғырҙарҙы бәләкәй сағынан яҙа башлай, мәктәп йылдарында уҡ шағир булып таныла. Фазу авар һәм рус телдәрендә яҙа. Ун ете йәшлек Фазуҙың шиғырҙары тәүге тапҡыр 1949 йылда «Большевик гор» гәзитендә, һуңыраҡ «Дағстан комсомолецы» гәзитендә һәм авар телендә «Дружба» журналында баҫылып сыға. Тәнҡитселәрҙе ул саҡта яңы башлаусы шағир һәм яҙыусы үҙенең сағыу һәм үҙенсәлекле һәләте менән хайран ҡалдыра. Фазу Алиева « шиғриәт кешенең таҙарта, уны сағыуыраҡ, изге күңелле һәм юғарыраҡ итә», тип иҫәпләй.
1954-1955 йылдарҙа Дағстан ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтына уҡырға инә.
1961 йылда А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын тамамлай.
СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Дағстан Милли Фәндәр академияһы академигы була.
Уның шундай фраза-мөрәжәғәте билдәле: ''«.Тормошта төрлө нәмә була — кешеләр бер-береһен яратмаҫҡа, үҙ-ара талашырға мөмкин. Ләкин бер ҡасан да бер-берегеҙгә атмағыҙ. Донъяла быны бер нәмә лә аҡлай алма»''
Хеҙмәт юлы һәм әҙәби эшмәкәрлеге
Донъяның 68 теленә тәржемә ителгән 102-нән ашыу шиғри һәм прозаик китаптар, шул иҫәптән «Тыуған ауыл», «Тауҙар законы», «Глаза добра», «Яҙғы ел» (1962), «Радугу раздаю» (1963), «Мгновенье» (1967) шиғри йыйынтыҡтары «На море» (1961), «В сердце каждого — Ильич» (1965), «Судьба» романы (1964), «Тавакал», или Отчего седеют мужчины" поэмаһы авторы, «Родовой герб», «Восьмой понедельник» романдары хәҙерге Дағстан тормошо тураһында. Шиғырҙары рус теленә тәржемә ителгән — «Зәңгәр юл» (1959), «Ташта семәрләү» (1966), Ун һигеҙенсе яҙ (1968) йыйынтыҡтары (1968).
1950—1954 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.
1962 йылда Дағстан уҡыу-педагогика әҙәбиәте нәшриәтенең мөхәррире
1971 йылда — «Женщина Дагестана» журналының баш мөхәррире.
15 йыл дауамында Дағстан Юғары Советы рәйесе урынбаҫары була.
1971 йылдан — Дағстан тыныслыҡты һаҡлау комитеты һәм Дағстан совет тыныслыҡ фонды бүлеге рәйесе, Бөтә донъя тыныслыҡ советы ағзаһы.
Фазу шағир-йырсы, уның шиғырҙарына яҙылған йырҙар популярлыҡ яулай: 1980 йылда «Песня года» фестивале финалына Эдита Пьеха башҡарыуында «Придумай такое мне имя» тигән йыр сыға.
Рәсәй йәмәғәт палатаһы ағзаһы (2006 йылға тиклем).
Махачкала ҡалаһының зыяратында ерләнгән.
Ижадына баһа
Тел һәм әҙәбиәт институтының ҡулъяҙма фонды мөдире Мариза Магомедова Фазу Алиеваның ижади мираҫы хаҡында былай тине: ''«Ул бөтә ғүмерен кешене, Ватанды маҡтауға арнаны. Уның ижадының төп темалары — һуғыш һәм тыныслыҡ, хеҙмәт һәм хәрби батырлыҡ темалары. Бәләкәй ауылдан Гиничутль ҡыҙыҡайы үҙенең тыуған ергә, халыҡҡа, тыныслыҡҡа һөйөүе хаҡында һөйләп, донъяны яуланы»''.
Фазу Алиеваға «Работница», «Огонёк», «Крестьянка», «Советская женщина», «Знамя» журналдары премиялары тапшырылды. Шулай уҡ Дағстан Республикаһының әҙәбиәт өлкәһендәге «Вечный огонь» шиғырҙар китабы өсөн премияһы тапшырылды. Уның «Комок земли ветер не унесёт» китабы Н. Островский исемендәге премияға лайыҡ булды.
Сит телдәргә тәржемә ителгән
Фазу Алиеваның китаптары суахили, тамил, кхмер, һинд, инглиз, немец, швед, чех, француз, испан, поляк, япон һәм башҡа телдәрҙә баҫылып сыға
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Хәзиәхмәтов Фаил Сабирйән улы
Хәзиәхмәтов Фаил Сабирйән улы (14 ноябрь 1956 йыл) — зоотехник. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).
Биографияһы
Хәзиәхмәтов Фаил Сабирйән улы 1956 йылдың 14 ноябрендә Башҡорт АССР-ының, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Үрмәт ауылында тыуған. 1976 йылда Кушнаренко ауыл хужалығы техникумын тамамлағандан һуң Илеш районының Ленин исемендәге колхозында зоотехник булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1976—1978 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1983 йылда Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтының зооинженерия факультетын тик яҡшы билдәләренә тамамлай һәм институтта эшкә ҡалдырыла. 1983—1991 йылдарҙа ауыл хужалығы малдарын ашатыу кафедраһы ассистенты, ә 1991—1995 йылдарҙа доценты. Фәнни тикшеренеүҙәр һәм асыштар һөҙөмтәһе буйынса «Иң яҡшы фәнни студент эше» алтын миҙалы (1983) һәм СССР ВДНХ-ның көмөш миҙалы (1989) менән бүләкләнә.
1990 йылда Мәскәү ветеринария академияһы аспирантураһын ситтән тороп тамамлай һәм ауыл хужалығы фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай. 1995 йылдың октябренән 2002 йылдың мартына тиклем дәүләт хеҙмәте вазифаларында: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр палатаһындағы бүлектә баш белгес, агросәнәғәт комплексы начальнигы, сауҙа идаралығы начальнигы урынбаҫары, агросәнәғәт комплексы идаралығы начальнигы, Өфө ҡала хакимиәтенең агросәнәғәт комплексы Баш идаралығы һәм ҡулланыу баҙары начальнигы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының 1 класлы Дәүләт советнигы. 2002 йылдың апреленән 2004 йылдың майына тиклем Башҡорт ауыл хужалығы ғилми тикшеренеү институтының «Комфорт-плюс» ЯСЙ-һы, «Башснаб» Сауҙа Йорто ЯСЙ-һы һәм «Алтын Баҫыу» Сауҙа Йорто ЯСЙ-һының коммерция директоры, директор урынбаҫары, директоры, генераль директоры. Төрлө вазифаларҙа эшләп, 1995—2004 йылдарҙа бер үк ваҡытта ауыл хужалығы малдарын ашатыу кафедраһы доценты, 2004—2006 йылдарҙа доцент, 2006—2008 йылдарҙа кафедра мөдире, 2008—2010 йылдарҙа — малдарҙы ашатыу һәм физиология кафедраһы мөдире, 2010—2012 йылдарҙа — биология-технология факультеты деканы, 2012—2016 йылдарҙа — биотехнологиялар һәм ветеринар медицинаһы факультеты деканы, ә 2016 йылдың 25 февраленән алып бөгөнгө көнгә тиклем физиология, биохимия һәм малдарҙы ашатыу кафедраһы профессоры булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығы малдары рационында аҡһымға бай мал аҙыҡтарын файҙаланыу юлы менәнн малсылыҡтың тулы ҡиммәтле мал аҙағы базаһын булдырыу буйынса тикшеренеүҙәргә арналған. Фаил Сабирйән улы ҡатнашлығында юғары продуктлы һөт малдарын ашатыу системаһы эшләнә. 420‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 12 китап баҫтырып сығарған.
Фәнни баҫмалары
Монографиялары:
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— «Ученые России» Интернет-энциклопедияһы ҡатнашсыһы.
— Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005)
Олексинка
Олексинка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы
Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы (5 сентябрь 1960 йыл) — уҡытыусы, спортсы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, Гиннесс рекордтар китабына индерелгән.
Биографияһы
Иҫке Монасип мәктәбенең һигеҙенсе синыфында уҡыған сағында еңел атлетика буйынса район чемпионы була.
2013 йылда Бөрйән район үҙәгендә физкультура-сәләмәтләндереү комплексы асыла, һәм ул шунда методист-инструктор булып эшләй.
Спорт ҡаҙаныштары
2012 йылдың майында Керчь ҡалаһында спортсы-ветерандар өсөн үткәрелгән халыҡ-ара чемпионатта ул, тәүге тапҡыр ғына шул кимәлдә ҡатнашыуға ҡарамаҫтан, юғары күрһәткестәргә өлгәшә.
Икенсе урынды яулаған үҙенән 2 йәшкә кесерәк Елена Уварованы ул хатта 49 килограмға уҙып китеп, 121 кг ауырлыҡты күтәрә.
Шул уҡ йылдың июлендә Беларусь Республикаһының баш ҡалаһы Минскиҙа 75 кг ауырлыҡҡа тиклемге 50—54 йәшлектәр араһында ул тиҫтәләгән ҡатын-ҡыҙ араһында көс һынаша һәм барыһын да еңеп, донъя чемпионкаһы титулы алып ҡайта.
2011—2017 йылдарҙа республика ярыштарында даими беренселек яулай.
2 тапҡыр халыҡ-ара, 4 тапҡыр Европа, 5 тапҡыр донъя чемпионы.
30 минутлыҡ ярым марафонда 10 кг-лыҡ герҙе 665 тапҡыр күтәреп, донья рекорды ҡуя. Мәскәүҙә «33 баһадир» тип исемләнгән ярышта 1130 тапҡыр күтәреп, Гиннесстың рекордтар китабына ингәнлегенә сертификат ала.
Буркина-Фасо
Буркина́-Фасо́ (шулай уҡ дефисһыҙ яҙылышы ла осрай: Буркина́ Фасо́, фр. Burkina Faso [buʁkiˈna faˈso]) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. 1984 йылдың авгусына тиклем Ве́рхняя Во́льта (Үрге Вольта) тип аталған. Ил Конституцияһына (31-се статья) ярашлы, «Фасо — ул республика дәүләт формаһы», йәғни «Республика» һүҙенең синонимы булып торған «Фасо» («Фасо»).
Төньяҡта — Мали менән, Нигер менән — көнсығышта, Бенин менән — көньяҡ-көнсығышта, Того һәм Гана — көньяҡта, Кот-д’Ивуар — көньяҡ-көнбайышта менән сиктәш. Диңгеҙгә сығыу юлы юҡ.
Территорияһы — 274 200 км², халҡы — 20,8 млн кеше (2020 йылда, халыҡ иҫәбен алыу).
). Баш ҡалаһы — Уагадугу.
Этимологияһы
Илдең исеме «намыҫлы кешеләрҙең тыуған ере» тигәнде аңлата (мооре теленән тәржемә иткәндә, «буркина́» — «намыҫлы кешеләр», дьюла теленән тәржемә иткәндә «фасо́» — «ватан»). Тәржемәнең икенсе версияһы — «лайыҡлы кешеләр иле» йә «ҡыйыу йөрәкле кешеләр иле».
1984 йылға тиклем ил «Үрге Вольта» тип аталған, ул мөһим йылғаларының гидронимдары менән бәйле була: Аҡ Вольта һәм Ҡара Вольта йылғалары ҡушылып, Вольта йылғаһын барлыҡҡа килтерә. Шул уҡ ваҡытта, халыҡ-ара йола буйынса, илдең исеме башҡа телдәргә тәржемә ителгәнгә күрә, төрлө уҡыуҙар барлыҡҡа килде: мәҫәлән, француз телле илдәрҙә ул — «От-Вольта» Haute Volta, инглиз телле илдәрҙә — Upper Volta, испан телле илдәрҙә — Alto Volta, рус телле илдәрҙә — Верхняя Вольта һ. б. тип аталған. Илгә берҙәм исем биреү маҡсатында, бөтә донъяла йә транскрипцияла, йә иһә үҙенсәлекле формала тапшырылған Буркина-Фасо Burkina Faso варианты ҡабул ителә.
Тарихы
XI быуат башында ил территорияһына хәҙерге Гананың төньяҡ-көнбайышынан моси ҡәбиләләре килә. Мосиҙар урындағы неньесе, груси һәм буса ҡәбиләләрен буйһондорған. Догондар ҡәбиләһе төньяҡҡа сигенгән. Хәҙерге Буркина-Фасо территорияһында XIV быуаттан алып Уагадугу, Ятенга, Тенкодого һәм Фадан-Гурма дәүләттәре булған. XIV быуаттан XVI быуатҡа тиклем Ятенга күрше Мали һәм Сонгай территорияларының бер өлөшөн яулаған.
XIX Быуат аҙағында француздар ерҙәрҙе колонияға әйләндерә башлай. 1895 йылда улар Ятенга дәүләте армияһын тар-мар итә, 1897 йылда Фадан-Гурма Франция протекторатын таный. 1904 йылдан 1919 йылға тиклем Үрге Вольта француз Үрге Сенегал — Нигер колонияһына инә, һуңынан айырым колонияға бүленә. 1915—1917 йылдарҙа илдең күпселек өлөшөн Вольта-Бани колонияларға ҡаршы ихтилалы солғап ала. 1934 йылда Абиджанға тиклем тимер юл һалына. 1947 йылда Үрге Вольта колонияһы тергеҙелә. «Африка демократик берләшмәһе» (АДО) көс туплай, уның башында башта — Күлибали, һуңынан Морис Ямеого тора. 1947 йылдан 1958 йылға тиклем Франция Үрге Вольта ҡалаһы Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе була, артабан Франция берләшмәһе составында Үрге Вольта автономиялы Республикаһы ойошторола. 1958 йылда Үрге Вольта 1959—1960 йылдарҙа булдырылған Мали федерацияһына (Мали һәм Сенегал) ҡушылыу теләген белдерә, әммә күрше Кот-д’Ивуар (Берег слоновый кости) баҫымы аҫтында ул был федерацияла ҡатнашыуҙан баш тарта. 1959 йылдың декабрендә үҙенең сәйәси партияларынан тыш бөтә сәйәси партияларҙы ла тыйған Ямеого республика Президенты итеп һайлана.
1960 йылдың 5 авгусында Ямеого Үрге Вольта дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә һәм уның президенты була.
1966 йылдың ғинуарында дөйөм милли забастовка башлана, уның һөҙөмтәһендә Ямеого ҡолатыла. Власть подполковник Сангуле Ламизана етәкселегендә хәрбиҙәргә күсә.
1970 йылда яңы конституция ҡабул ителә, сәйәси партиялар рөхсәт ителә, Ламизана (Бригада генералы булып киткән) ил президенты итеп һайлана. Әммә сираттағы президент һайлауҙары алдынан 1974 йылда идара итеүсе партия етәкселеге араһында аңлашылмаусанлыҡтар киҫкенләшә, һәм 1974 йылдың февралендә Ламизана власты узурпациялай оҙайта. 1977 йылда Ламизана илде гражданлыҡ идараһына ҡайтара.
Әммә 1980 йылдың ноябрендә Үрге Вольтала полковник Сайе Зербо етәкселегендә яңынан хәрби режим индерелә. 1977 йылда ҡабул ителгән Юғары Вольта Конституцияһы бөтөрөлә, илдә власть Хәрби комитетҡа күсә.
1982 йылдың ноябрендә майор Жан Батист Уэдраогоны власҡа алып килгән сираттағы хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Зербо ҡолатыла. 1983 йылда яңы президент үҙенең хөкүмәтендә "һул"дар менән өҙөргә ҡарар итә, капитан Томас Санкараның социалистик ҡараштарын яҡлаусыларҙы министрҙар кабинетынан сығарыу сараларҙың береһе була.
Киләһе хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә 1983 йылдың авгусында Санкара дәүләт башлығы булып киткән һәм социаль революцияға йүнәлеш иғлан иткән. 1984 йылдың 4 авгусында уның башланғысы менән ил Буркина-Фасо тип үҙгәртелә.
1985 йылда минераль ресурстарға бай сикһеҙ (недемаркированный) участка арҡаһында Мали менән сик буйы конфликты — «Агашер һуғышы» тоҡана. Яҡтар мөрәжәғәт иткән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Халыҡ-ара суды ҡарары буйынса, бәхәсле биләмә яҡынса яртылаш бүленә.
1987 йылдың 15 октябрендә яҡын көрәштәше Блез Компаора түңкәрелеше һөҙөмтәһендә Санкара үлтерелә. 1991 йылдың 11 июнендә яңы конституция ҡабул ителә. 1997 йылда президентты ҡайтанан һайлау иҫәбе буйынса сикләүҙәр бөтөрөлә, был Компаореға вазифаны ғүмерлеккә биләү хоҡуғын бирә.
Конституцияға төҙәтмәләр әҙерләүгә бәйле күмәк демонстрациялар фонында, уға ярашлы, власта 27 йыл торған президент Компаоре киләһе йылда ла ошо вазифаға дәғүә итә һәм власта тағы 5 йылға ҡала алған, 2014 йылдың 30 октябрендә илдә түңкәрелеш була һәм власҡа яңынан хәрбиҙәр килә. Илдә комендант сәғәте индерелә. Хөкүмәт отставкаға ебәрелә, ә парламент тарҡатыла. Уларҙың урынына ил менән ваҡытлыса идара итеү органы булдырыла, ул йыл дауамында конституцион тәртипте тергеҙергә тейеш ине.