cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
3-сө Украин фронты
Тарихы
8 сентябрҙә 3-сө Украин Фронты ғәскәрҙәре Болгария территорияһына инә һәм ай аҙағына уны азат итә. 1944 йылдың 28 сентябрь — 20 октябрендә 3-сө украин фронты менән бәйләнештәр ғәскәрҙәре ҡатнашлығында һәм Болгарияның менән берлектә ашырыу Белград стратегик операцияһын тормошҡа ашырған, уның һөҙөмтәһендә Югославияның баш ҡалаһы Белградты һәм Сербияның ҙур өлөшөн азат иткән. Генерал-лейтенант В. И. Ждановтың 4-се гвардия Сталинград механизацияланған корпусы .Белград операция барышында союздаштар ғәскәрҙәренең төп удар көсө булған. Ете көнлөк аяуһыҙ һуғыштар барышында корпус танкистары Югославия халыҡ азатлыҡ армияһы пехотаһы менән бәйләнешле хәрәкәт һөҙөмтәһендә Белградты азат итә.
1944 йылдың октябрь айында — 1945 йылдың февралендә 3-сө Украин фронты көстәренең бер өлөшө Будапешт стратегик операцияһында ҡатнашҡан. Уның ғәскәрҙәре Дунай йылғаһын аша сыҡҡан форсировали һәм уның уң яҡ ярындағы плацдармды яулаған. 1945 йылдың ғинуарында уратып алынған Будапешт төркөмөн ҡотҡарырға тырышҡан деблокировать дошман контрударын кире ҡаҡҡан, ә мартта, Балатон күле янындағы Балатон операцияһы ваҡытында немец ғәскәрҙәре контрһөжүмен өҙгән. Был операцияны уңышлы тамамлау 16 мартта оператив паузаһыҙ 2-се Украин фронтының һул ҡанаты менән берлектә Вена стратегик операцияһын башларға, Венгрияны азат итергә, дошманды Австрияның көнсығыш өлөшөнән ҡыуырға һәм уның баш ҡалаһы Венаны азат итергә мөмкинлек биргән.
3-сө Украин фронты хәрби хәрәкәттәрҙе Грацк-Амштеттин һөжүм операцияһын үткәреп, Австрияның көнбайыш һәм үҙәк райондарының байтағын азат итеү менән тамамлаған. 8 — 10 майҙарҙа фронт ғәскәрҙәре америка һәм инглиз ғәскәрҙәре менән тығыҙ бәйләнеш булдырған. 12 майға тиклем фронт американдарға китергә тырышҡан немец ғәскәрҙәренең капитуляцияһын ҡабул иткән. Һуңынан 24 майға тиклем яҡындағы урын-ерҙе ентекләп ҡарап сығыу прочёсывание, дошманды тотҡон алыу йәки тарҡау төркөмдәрен (ҡайһы берҙә байтаҡ ҡына) юҡ итеү дауам иткән.
1945 йылдың 15 июнендә, СССР демобилизацияһы буйынса, Юғары Баш командующийы ВГК Ставкаһының 1945 йылдың 29 май директиваһы нигеҙендә 3 Украин Фронты тарҡатылған, фронттың ялан идаралығы Көньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө идаралығы итеп үҙгәртеп ҡоролған.
Командованиеһы
Ғәскәр командующийҙары :
Хәрби совет ағзалары:
Штаб начальниктары:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кесе Талица
Кесе Талица — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының уң ярына тамағынан км 137 өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ак-Куль
Ак-Куль — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаган йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ляхов (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ляхов (Ляхово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 94 кеше. Почта индексы — 453002, ОКАТО коды — 80235850006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Айнхаузен (Тюрингия)
Айнхаузен (Тюрингия) (Einhausen (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 442 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Молни-Юган
Молни-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лесми-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Феликс Мендельсон
Я́коб Лю́двиг Фе́ликс Мендельсо́н Барто́льди (Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy; 3 февраль 1809 йыл — 4 ноябрь 1847 йыл) — Германияның йәһүд сығышлы композиторы, пианист, дирижёр һәм педагог. Сәнғәттәге, атап әйткәндә музыкалағы романтизм йүнәлешенең арҙаҡлы вәкилдәренең береһе. Немец музыкаһындағы Лейпциг мәктәбе хакимы, хәҙерге Лейпциг консерваторияһына нигеҙ һалыусы, ғалим-философ Мозес Мендельсондың ейәне.
Бала сағы һәм йәшлеге
Феликс Мендельсон банкир Авраам Мендельсон ғаиләһендә тыуған. Уның олатаһы — билдәле йәһүд ғалим-философы Мозес (Моисей) Мендельсон, Хаскала («Йәһүд мәғарифы») хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы. Феликс тыуғас бер нисә йылдан һуң Мендельсондарҙың йәһүд сығышлы ғаиләһе лютеранлыҡ ҡабул итә һәм Бартольди тигән икенсе фамилия ала. 1811 йылда Мендельсондар Берлинға күсенә.
Феликс бай ижади һәм интеллектуаль мөхиттә үҫә. Ул дәүерҙең билдәле шәхестәренең күбеһе, атап әйткәндә, танылған философ Фридрих Гегель һәм билдәле музыка педагогы, композитор Карл Цельтер, Мендельсондар йортонда йыш була. Үҫмерҙең музыкаль һәләтенә нәҡ Цельтер иғтибар итә һәм уның менән музыка теорияһы буйынса дәрестәр үткәрә башлай. Йәш Мендельсон бер үк ваҡытта композитор Людвиг Бергерҙа фортепианола, башта Карл Хеннинг, һуңынан Эдуард Риц менән скрипкала уйнарға өйрәнә башлай. Әйткәндәй, остаздарының һуңғыһына 1822 йылда ул үҙенең үҫмер ижади емеше ре-минор концертын бағышлай. Туғыҙ йәшендә үк Феликс пианист булараҡ уңышлы сығыш яһай, ә бер йылдан һуң Берлинда уның вокал дебюты үтә: Мендельсон яҡшы альт тауышлы була. Уның тәүге етди композиция тәжрибәләре лә нәҡ ошо ваҡытҡа тура килә: скрипка һәм фортепиано өсөн соната, фортепиано триоһы, ике фортепиано сонатаһы, орган өсөн бер нисә әҫәр. 1821 йылда Цельтер Мендельсонды Иоһанн Вольфганг Гёте менән таныштыра, шағир 12 йәшлек музыканттың һәләтен бик яҡшы баһалай. Тиҙҙән Мендельсон Берлинға үҙенең «Вольный стрелок» операһын ҡуйырға килгән композитор Карл Вебер менән дә таныша. Был йылдарҙа пианист һәм дирижёр булараҡ сығыш яһап, Мендельсон әүҙем концерт эшмәкәрлеге алып бара. Уның ошо осор ижад емештәренән Беренсе c-moll симфонияһын, фортепианоның оркестр менән a-moll концерты, фортепиано квинтеты һәм секстетын әйтергә була, 1824 йылда уның «Два племянника» исемле операһы сәхнәгә ҡуйыла. Мендельсон нәҡ ошо ваҡытта билдәле пианист Игнац Мошелес менән таныша, был ике ижадсыны күп йыллыҡ дуҫлығы һәм нәтижәле хеҙмәттәшлегенең башланыуы була.
Ижади карьераһының башы (1825—1829)
1825 йылда Авраам Мендельсон Парижға юллана һәм үҙе менән улын да ала. Ошо дәүерҙәге Париж Европалағы музыкаль үҙәктәрҙең береһе була, бында үҙ заманының мәшһүр композиторҙары — Джоаккино Россини һәм Джакомо Мейербер йәшәп ижад итә. Мендельсон Париж Консерваторияһы ректоры Луиджи Керубини менән осраша, ул йәшталантҡа бик юғары баһа бирә. Шул саҡтағы хаттарынан күренеүенсә, Франция композиторҙар мәктәбе Мендельсонға әллә ни иҫ китерлек тәьҫир итмәй, шулай булһа ла ул илдең музыкаль даирәләрендә күп һанлы танышлыҡтар булдыра.
1825 йылдың майында Мендельсондар Берлинға әйләнеп ҡайта, Феликс ғүмерендә икенсе тапҡыр Гёте менән осраша. Яҙыусының өйөндә Мендельсондың уға бағышланған Фортепиано квартеты тәүге тапҡыр башҡарыла. Ошо йылдың авгусында композитор үҙенең «Свадьба Камачо» исемле ике актлы операһын тамамлай, әҫәр Сервантестың "Дон Кихот"ындағы бер эпизод буйынса яҙыла.
Мендельсондар ғаиләһе Leipziger Straße, 3 адресы буйынса урынлашҡан иркен боронғо йортҡа күсенә, бында ҙур музыка залы була. Нәҡ ошонда Феликстың шәмбе һайын ойошторған концерттары матур йолаға әйләнә, уға һәр саҡ бер нисә йөҙ кеше йыйыла.
1826 йылда Мендельсон үҙенең киң билдәлелек аласаҡ әҫәрен — Уильям Шекспирҙың «Сон в летнюю ночь» комедияһына увертюраһын ижад итә. Артабанғы концерттарына йыш ҡына нәҡ уны индереп, башҡарыуға үҙе дирижёрлыҡ итер була.
1827 йылда «Свадьба Камачо» операһы беренсегә ҡуйыла, оркестр менән Гаспаре Спонтини етәкселек итә. Тамашасылар әҫәрҙе яҡшы ҡабул итһә лә, төрлө интригалар арҡаһында уның икенсегә ҡуйылышы өҙөлә. Артабан үҙенең был әҫәренән Мендельсондың күңеле ҡайта, шуға ла ул башҡа бер опера ла яҙмай, башлыса инструменталь музыка һәм ораториялар ижад итә.
Шул уҡ йылда Мендельсон Гумбольдт исемендәге Берлин университеты Берлин университетына уҡырға инә, унда ғалим-философ Фридрих Гегель лекцияларын тыңлай.
Мендельсон ул ваҡытта бөтөнләй тиерлек онотолған композитор Иоганн Себастьян Бах музыкаһы менән әүҙем ҡыҙыҡһына. 1823 йылда уҡ оләсәһе уға Бахтың «Страсти по Матфею» ораторияһының күсермәһен бүләк иткән була. Композиторҙың хор әҫәрҙәрен уҡыу материалы итеп Мендельсонға Цельтер тәҡдим итә. 1829 йылда йырсы һәм режиссёр Эдуард Девриент менән берлектә Мендельсон «Страсти по Матфею» әҫәренә дирижерлыҡ итергә ниәтләнгәс, Цельтер быға әүҙем ҡаршы сыға. Шулай ҙа әҫәр сәхнәгә ҡуйыла, был Бахтың вафатынан һуң уның әҫәренең тәүге тапҡыр тамашасыға тәҡдим ителеүе була. Уның ҡыҫҡартылып башҡарылыуын айрым әйтеп үтергә кәрәк, сөнки тулы көйө әҫәр күп ваҡытты алған булыр ине, шуға ла Мендельсон ҡайһы бер арияларҙы, речитатив һәм хоралдарҙы төшөрөп ҡалдыра, оркстр составына ла бер ни тиклем үҙгәреш индерә, мәҫәлән, клавесин партияһы хаммерклавирҙа башҡарыла, һәм быны Мендельсон үҙ өҫтөнә ала. Девриент Иисус партияһын башҡара. Тамаша ҙур уңышҡа өлгәшә, һәм Мендельсон уны яҡын арала тағы ла ике концертта тәҡдим итә.
Сит илдәргә гастролдәре (1829—1832)
«Страсти по Матфею» әҫәрен башҡарғандан һуң бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Мошелестың саҡырыуы буйынса Мендельсон Лондонға гастролгә бара. Бындағы Филармония йәмғиәтендә ул үҙенең оркестр өсөн яҙылған c-moll симфонияһы һәм «Сон в летнюю ночь» увертюраһы менән дирижерлыҡ итә, пианист булараҡ, Карл Вебер һәм Людвиг ван Бетховен әҫәрҙәрен тамашасыға еткерә. Сығыштарының береһендә Мендельсон Мошелес менән бергәләп үҙенең Ике фортепиано һәм оркестр өсөн концертын башҡара, үкенескә ҡаршы был әҫәр беҙҙең көндәрҙә бөтөнләй онотолған тиерлек. Мендельсон концерттары ҙур уңыш ҡаҙана. 1829 йылда ул Шотландия буйлап турне ойоштора һәм Берлинға Европала билдәллек алыусы булып ҡайта. Шотландияға визиты тәьҫирендә композитор симфония ижад итә, һуңыраҡ «Шотландия симфонияһы» исемен алған был әҫәр бары тик 1842 йылда тамамлана һәм башҡарыла.
Англияға барыу Мендельсондың атаһы бағымсылыҡ иткән грандиоз концерт турының бары тәүге өлөшө генә була. 1830 йылда композиторға Берлинда профессор дәрәжәһе тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта һәм яңы гастролгә сыға. Хәҙер ул Италияға китә, юл ыңғайы Веймарҙа туҡтала һәм унда йәшәгән Гёте менән күрешә.
Ошо йылдың апрелендә уҡ Лондондағы концерттарында ул дирижёр ғына түгел, органсы музыкант булып та сығыш яһай, үҙенең артабан киң билдәлелек аласаҡ йыйынтығының тәүге китабын баҫтырып сығара.
Йәй Мендельсон Берлинға әйләнеп ҡайта.
Дюссельдорф (1832—1835)
1832 йылдың майында Мендельсондың беренсе уҡытыусыһы, Берлиндағы Йыр Академияһы директоры Карл Цельтер вафат була. Атаһының настояние буйынса Феликс үҙ кандидатураһын остазы вазифаһына тәҡдим итә, әммә Академия ағзалары вице-директор Карл Рунгенхаген өсөн тауыш бирә. Эдвард Девринт раҫлауынса, бында Академияның ҡайһы бер ағзаларының йәһүдтәргә кире ҡараштары хәл иткес роль уйнай. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң композитор Берлиндан китергә ҡарар итә.
1833 йылда Мендельсон өсөнсө тапҡыр Лондонға бара, бында ул үҙенең һуңыраҡ «итальян» исемен алған A-dur симфонияһын башҡара. Бынан һуң Мендельсонды Дюссельдорфтағы Рейн музыка фестиваленә дирижёрлыҡ итергә саҡыралар. Концерт ҙур уңыш менән үтә, һәм композиторға генеральмузикдиректор вазифаһын тәҡдим итәләр. Мендельсон риза була һәм ике йыл дауамында опера тамашалары һәм симфоник концерттар менән даими дирижёрлыҡ итә. Уларҙы тамашасы бик йылы ҡабул итә, әммә Мендельсондың ҡала театр дәирәһе етәкселеге менән мөнәсәбәттәре бик шыма булмай, шуға ла 1835 йылда Кёльн музыка фестивалендә бик уңышлы сығышынан һуң Лейпцигтың Гевандхаус филармонияһында симфоник концерттар капельмейстеры вазифаһын тәҡдим иткәс, композитор шунда уҡ уны ҡабул итә.
Лейпциг (1835—1841)
1835 йылдың 4 октябрендә Лейпцигта Мендельсон етәкселегендә тәүге концерт була. Унда увертюраһы башҡарыла. Тиҙҙән Лейпцигтың Гевандхаус оркестры концерттары Европаның музыка тормошонда мөһим ваҡиғаларҙың береһенә, ә Мендельсон иһә — уның төп фигураларының береһенә әйләнә. 1836 йылда Лейпциг университеты композиторға «философия докторы» дәрәжәһен бирә.
Дюссельдорфта эшләгән сағында уҡ Мендельсон библия темаһына «Илия — Павел — Христос» исеме менән оратория трилогияһы яҙыу тураһында уйлай башлай, әммә даими концерт эшмәкәрлеге был ниәтенә тотонорға бер ҙә мөмкинлек бирмәй. Лейпцигта композитор ижад хыялын тормошҡа ашыра башлай: 1836 йылдың яҙында «Павел» ораторияһын тамамлай, һәм ул тиҙҙән автор етәкселегендә Рейн музыка фестивале сәхнәһенән башҡарыла.
1837 йылдың мартында Мендельсон Сесилия Жан-Реноға өйләнә, артабан был парҙың биш балаһы була.
Мендельсон тағы ла Лондонға гастролгә бара, бында «Павел» ораторияһына дирижёрлыҡ итә, орган концертары менән сығыш яһай, оҫталыҡ дәрестәре бирә. Бер үк ваҡытта «Илия» ораторияһы өҫтөндә эш башлай.
Композиторҙың абруйы үҫкәндән-үҫә бара, уға башҡа музыканттар кәңәш һәм ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, кемдеңдер яңы ижад емеше хаҡындағы уның уй-фекере бәхәсһеҙ ҡабул ителә. 1840 йылдың апрелендә Мендельсон Лейпцигта консерватория асыу тураһында юллау менән сыға. Етәксе вазифаһынан баш тарта, ә өс йылдан һуң немец консерваторияһы асылғас, уның башлығы була, айырым йыр, композиция һәм инструментовка кластары буйынса дәрестәр алып бара. Бер үк ваҡытта концерттарын да дауам иттерә. Ул бигерәк тә Англияла ҙур шатлыҡ менән сығыш яһай. Бирмингемда «Павел» ораторияһы һәм менән дирижёрлыҡ итә, Лондонда үҙенең яңы ғына тамамлаған Шотланд симфонияһын башҡара.
Берлин
1841 йылда Пруссия короле Фридрих Вильгельм IV Мендельсонды Берлинға капельмейстер вазифаһына саҡыра. Хаким был ҡаланы Германияның мәҙәни үҙәге итергә теләй. Мендельсонға Король Сәнғәт Академияһында үҙгәрештәр индереү һәм собор хоры менән етәкселек итеү бурысы йөкмәтелә.
Әммә Мендельсондың Берлиндағы реформаторлыҡ эшмәкәрлеге ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай, һәм ул кире концерттарын дауам итеү ҡарарына килә. 1842 йылда композитор ҡатыны менән тағы ла үҙенең сығыштарын йылы ҡабул иткән Англияға юллана. Был осорҙа ижадсы «Антигона», «Эдип батша» һәм театраль тамашалары өсөн музыка яҙа.
Лейпцигтағы һуңғы йылдары
1843 йылда Мендельсондың туранан-тура һәм әүҙем ҡатнашлығы менән Лейпцигта Юғары музыка һәм театр мәктәбе (Консерватория) — Германиялағы тәүге юғары музыка уҡыу йорто асыла. Бында уҡытыусылар итеп ул замандың билдәле музыканттары Роберт Шуман, Фердинанд Давид, Игнац Мошелес һәм башҡалар саҡырыла. Бер йылдан һуң Мендельсон тағы ла Англияла концерттар менән сығыш яһай, унан ҡайтҡас, Берлин капельмейстеры вазифаһынан бушатыуын һорап королгә мөрәжәғәт итә.
Хе-Яга
Хе-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандивей йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Феликс Мендельсон
Лейпцигтағы һуңғы йылдары
1845 йылдың сентябрендә Мендельсон Лейпцигҡа ҡайта, бында ул Гевандхаузда симфоник концерттар дирижёры эшен дауам итә, Консерваторияла уҡыта һәм «Илия» ораторияһын яҙыуға тотона. Ижад емеше 1846 йылда әҙер була һәм беренсе тапҡыр Бирмингемда тамашасы хөкүменә сығарыла. Тиҙҙән композитор трилогияның өсөнсө өлөшө — «Христос»ҡа тотона, әммә һаулығы ҡаҡшап китеү сәбәпле, эшен туҡтата. 1847 йылда Мендельсон һуңғы тапҡыр Англияла була, Манчестер һәм Бирмингемда башҡарылған «Илия» ораторияһына дирижёрлыҡ итә.
Хе-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Феликс Мендельсон
Лейпцигтағы һуңғы йылдары
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Мендельсон Швецияның опера йырсыһы Женни Линдҡа (1820—1887) ғашиҡ була. Композитор, ғаиләһен ташлап, яңы һөйгәне менән Америкаға китергә лә әҙер була, үҙ-үҙенә ҡул һалыу менән дә янай, әммә йырсы уның менән яҙмышын бәйләүҙән баш тарта. Яуапһыҙ мөхәббәт хистәре менән ғазапланған композитор үҙенең тойғоларын тиҙҙән киң билдәлелек аласаҡ "Скрипка өсөн концерт"ында сағылдыра. Был әҫәр, ысынлап та, хәҙер донъя музыкаһының булып танылған.
Хе-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Феликс Мендельсон
Лейпцигтағы һуңғы йылдары
1847 йылдың 14 майында Мендельсондың оло апаһы Фанни 42 йәшендә генә вафат була. Был ҡайғыны ауыр ҡабул иткән композитор концерт эшмәкәрлеген туҡтата һәм бер ни тиклем ваҡытҡа Швейцарияға юллана. Шул уҡ йылдың 28 октябрендә Лейпцигта ул инсульт кисерә, 3 ноябрҙә — был хәл тағы ҡабатлана. Икенсе көнгә Мендельсондың йөрәге тибеүҙән туҡтай.
Ханавэй-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
Ханавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Феликс Мендельсон
Лейпцигтағы һуңғы йылдары
Гольдшмидтштрассе урамындағы композитор вафат булған 12-се йортта бөгөн уның музейы эшләп килә.
Ханавэй-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Феликс Мендельсон
Берлиндә ерләү
Мәрхүмдең һуңғы теләгенә ярашлы уның кәүҙәһе Берлинға алып барыла һәм Мерингдамм 22 адресы буйынса урынлашҡан зыяраттағы Мендельсондарҙың ғаилә участкаһында, уның күптән түгел вафат булған яратҡан апаһы Фанни ҡәбере янында ер ҡуйынына тапшырыла .
Ханавэй-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Феликс Мендельсон
Берлиндә ерләү
Мендельсон үлгәндән һуң ике йыл үткәс (1849), швед йырсыһы Женни Линд Феликс Мендельсон исемендәге стипендиялар фондын булдыра. 1896 йылда йырсының ире Отто Голдшмидт, 100 йыл арауығында баҫып сығармау шарты менән, вафат булған ҡатынының документтарын ошо фондҡа тапшыра. 1996 йылда Фонд әйтелгән архивтың йөкмәткеһен донъяға сығармай. Был фактты Мендельсондың фундаменталь биографияһы («A Portrait of Mendelssohn», 2003) авторы Клайв Браун тип билдәләй.
Мендельсон замандаштары һәм һуңыраҡ дәүер вәкилдәре күҙлегенән
Замандаш музыканттары араһында Мендельсондың абруйы бик тә юғары була. Мәҫәлән, Роберт Шуман уны «19-сы йөҙ йыллыҡтың Моцарты» тип нарыҡлай, йәш Гектор Берлиоз, Мендельсондың пианист сәнғәте уның композитор генийлығы кеүек үк бөйөк, тип яҙа. ә уның һуңғы «Илия» ораторияһы тураһында.
Әммә Мендельсондың вафатынан һуң күп тә үтмәҫтән уның ижады Рихард Вагнерҙың мәҡәләһендә ҡаты һәм бер төрлө генә аңлап булмаҫлыҡ баһаға дусар ителә: Мендельсондың «ныҡ бай үҙенсәлекле талантын» танып, Вагнер уны Иоганн Себастьян Бахҡа оҡшарға тырышыуҙа ғәйепләй һәм «Мендельсондың аныҡ булмаған, ваҡ уй-фекеҙәре ҡыҙыҡлы ғына түгел, ә аҡылға аптырарлыҡ тәьҫир итерлек сағылыш табыуына йүнәлтелгән ижади тырышлыҡтары беҙҙең музыка стилендәге әҙәпһеҙлеккә һәм баш-баштаҡлыҡҡа ныҡ ҡына булышлыҡ иттеләр» тип ғәйеп ташлап, Мендельсон музыкаһының был үҙенсәлектәрен авторҙың милләте менән туранан-тура бәйләнешкә ҡуя, .Хәйер, Вагнерҙың Мендельсонға ғәмәлдәге ҡарашы былай уҡ бер яҡлы кире булмай .Мендельсонды Вагнерҙан ҡурсалап уны һәр саҡ юғары баһалаған Пётр Ильич Чайковский сығыш яһай Ул ироник планда түбәндәгеләрҙе яҙа: «Юғары һәләтле йәһүдкә немец эскерһеҙлеге менән Вагнер кеүек оҙайлы, ауыр, шаулы һәм ҡайһы саҡ түҙеп торғоһоҙ күңелһеҙ опералар менән кешелекте йоҡлатыу урынына уны шундай мәкерле мыҫҡыллау менән үҙенең инструменталь әҫәрҙәре ярҙамында кинәндереү оят булманымы икән!»
Урусов Василий Алексеевич
Кенәз Васи́лий Алексе́евич Уру́сов (яҡынса 1690  — 1741 ( 1741 ) йылдар) — рус генерал-поручигы, Урусовтар нәҫеленән контр-адмирал. Каспий хәрби флотилияһын ойоштороуҙа ҡатнашыусы. 1739—41 йылдарҙа Ырымбур экспедицияһыһына командалыҡ иткәнендә, башҡорт ихтилалын ҡанһыҙ рәүештә баҫтырыусы.
Сығышы
Тыумышы буйынса Петр батшаның үҙгәртеүҙәренә бәйле батша даирәһендә алғы урындан артҡа күсерелгән боярҙар ҡорона ҡарай. Ул стольник Алексей Никитич Урусов һәм уның ҡатыны окольничий П. А. Долгоруковтың ҡыҙы — Василиса Петровнаның ғаиләһендә тыуа. Ул Ф. С. Урусовтың туғанының ейәне, воевода Семён Урусовтың бүләһе. Өлкән ағаһы — Григорий Урусов, Петропавлов ҡәлғәһе коменданты.
Тормошо һәм хеҙмәте
1708 йылда башҡа йәш дворяндар менән Берләштерелгән провинцияға стажировкаға ебәрелә, унан хәрби караптарҙа Португалия һәм Архангельскиға йөрөй. «Амстердамда караптар аҙ булғанлыҡтан» 1713 йылда Копенгагенға күсә, унда Дания король флотында поручик булып эшләй башлай.
Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң (1716 йыл, ғинуар) уны поручик Кожин менән бергә Каспий диңгеҙенең көнсығыш ярҙарына рустарға әллә ни таныш булмаған крайҙың картаһын төҙөү өсөн ебәрәләр. 1719 йылда Ҡазанда суднолар төҙөү менән шөғөлләнә, аҙаҡ шул судноларҙа Волга буйлап Әстерханға бара. 1722 йылда Әстерханда караптар төҙөүҙе күҙәтә, шул караптарҙа аҙаҡ фарсы походында, шул иҫәптән Дербент һәм Баҡыны блокадалауҙа ла ҡатнаша.
Петр I үлгәндән һуң Урусов — Әстерхан порты мөдире. 1729 йылда Балтик флотына күсереүҙәрен һорап прошение бирә, был үтенес ҡәнәғәтләндерелә. 1730 йылда Мәскәү адмиралтейский конторында хеҙмәт итә, тәүҙә кәңәшсе, һуңынан директор була (контр-адмирал чинында). Анна Иоанновна тәхеткә ултырғандан һуң уға Диңгеҙ академияһына һәм мәктәптәргә идара итеү йөкмәтелә.
1739 йылда Урусов В. Н. Татищев урынына Ырымбур комиссияһының баш командиры вазифаһына (генерал-поручик чинында) тәғәйенләнә. Татищев һалдырған Яйыҡ ҡәлғәләрен тикшереп сыға. Хөкүмәт Урусовҡа Урта жузды рус подданствоһына алыуҙы йөкмәтә, ә Ори йылғаһы тамағына һалынған «Ырымбур ҡалаһын Ҡыҙыл тауҙа төҙөргә» ҡушыла. Орск ҡәлғәһендә ҡаҙаҡ хандары Аблай менән Абдул-Мәхмәтте ҡабул итә.
Көньяҡ Уралда «элекке башҡорт болаларын тамырынан юҡ итеп ҡуйыу» Урусов башҡарған төп сара була. 1740 йылдың яҙында баш күтәреүселәрҙең етәкселәре менән һөйләшеүҙәр алып барғанда башҡорт старшиналары Алдар, Сәйетбай Алкалин һәм Йәмметә Бикеевты ҡулға ала. Урусов уларҙы судҡа тарттырыу һәм язалау өсөн Минзәләгә Башҡорт комиссияһы начальнигы Л. Я. Соймоновҡа ебәрә. Башҡорт ихтилалы аяуһыҙ рәүештә баҫтырыла: 1740 йылдың 15 авгусында Ырымбур эргәһендә ғәм халыҡ алдында ихтилалда ҡатнашҡан 122 кеше тән язаһына дусар ителә һәм язалана, шул уҡ йылдың 17 сентябрендә Һаҡмар ҡаласығында 170 кеше язалана, 301 кешенең танауы һәм ҡолаҡтары ҡырҡып алына. Язаланғандарҙың ҡатындары һәм балалары көсләп суҡындырыла, һалдат һәм офицерҙарға крепостнойлыҡҡа тапшырыла.
Шулай уҡ ул ҡалмыҡ мәсьәләләре («Дондук-Омба хандың ҡыҙын алып ҡасҡан ҡалмыҡ Байын ҡайтарыу») менән дә шөғөлләнә. Урусов идара иткән осорҙа татар-ҡалмыҡ мәктәбе көнсығыш телдәренең һүҙ байлығын туплау һәм шул телдәрҙәге китаптарҙы тәржемә итеү эшен дауам итә.
Кенәз Урусов Һамарҙа 1741 йылдың 22 июлендә зәңге сиренән вафат була һәм Ҡаҙан соборы биләмәһендә ерләнә. Шул уҡ ваҡытта Ҡыҙыл тауҙа ғәмәлдә икенсе тапҡыр Ырымбурға нигеҙ һалына (хәҙер унда Красногор ауылы ултыра).
Ғаиләһе
Кенәз Урусов ике тапҡыр өйләнә: 1708 йылда — стольник ҡыҙы Прасковья Михайловна Собакинаға (вафаты 1714 йыл); икенсе никахы 1716 йылда — кенәз ҡыҙы Прасковья Петровна Долгорукаяға, ул баяр М. Ю. Долгоруковтың ейәнсәре.
Ире үлгәндән һуң ул башҡорт Биғәләш оҙатыуында Һамарҙан Мәскәүгә ҡайта, ә Биғәләш аҙаҡ кенәз ҡатыны йортонда Елисей исеме аҫтында йәшәй. Һуңғы тапҡыр Долгорукая тураһында 1761 йылда Мәскәүҙәге йортон кенәз А. А. Прозоровскийға һатҡанда иҫкә алына.
Василий Алексеевич һәм Прасковья Петровнаның ғаиләһе ҙур булһа ла (7 улы һәм 4 ҡыҙы), әллә ни байлыҡ менән маҡтана алмай:
Рәхимов Ришат Рәшит улы
Биографияһы
Ришат Рәшит улы Рәхимов 1953 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған.
Наградалары
Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982)
Ҡараңғыла диалог
Ҡараңғыла диалог (Dialogue in the Dark, DITD ) — Dialogue Social Enterprise GmbH компанияһының күҙе күргән кешеләр менән һуҡырҙар араһындағы кәртәләрҙе үтергә булышлыҡ итеүсе, шулай уҡ күҙгә зәғифтәр көндәлек тормошта ҡулланған күнекмәләрҙе күҙлеләрҙең дә ҡулланып ҡарауына булышлыҡ итеүсе музейы, күргәҙмәһе, тренингы һәм франшизаһы.
Майндағы Франкфуртта музейҙың директоры — Матиас Шефер.
Тарихы
«Ҡараңғыла диалог» проектының идеяһы Андреас Хайнекеға уның һуҡыр журналист менән хайран иткес аралашыуына һәм артабан Франкфурт Һуҡырҙар ассоциацияһында уның менән оҙайлы хеҙмәттәшлегенә бәйле тыуа. Ул төп маҡсатты былай ҙа тулы ҡанлы тормош алып барған һуҡырҙарға «хеҙмәт итеүҙә» түгел, ә күҙгә зәғифтәр менән ҡалған йәмғиәт араһындағы кәртәне емереүҙә, күҙлеләрҙең күҙһеҙҙәрҙән өркмәүенә һәм ситләшмәүенә өлгәшеүҙә күрә.
Был идеянан иң тәүҙә 1988 йылда Гамбургта күргәҙмә тыуа, унда килеүселәр дөм ҡараңғы мөхиткә эләгә, төрлө тормош-көнкүреш ҡыйынлыҡтарына тарый һәм һуҡыр тренерҙар ярҙамында уларҙан сығырға өйрәнә.
«Ҡараңғыла диалог» күргәҙмә форматында бөтә илдәрҙе урап сыға.
2000 йылда «Ҡараңғыла диалог» базаһында Гамбургта Dialogue in the Dark for the Promotion of Social Creativity ассоциацияһы ойошторола, 2005 йылда Хайнеке «Диалог музейын» Франкфуртта даими нигеҙҙә ойоштора.
Музей биш йыл йәшәр тип планлаштырыла, ләкин проект ғәмәлдә мөҙҙәтһеҙ булып сыға.
Франкфурттағы музейҙы 34 кеше хеҙмәтләндерә, уларҙың 14-е тома һуҡыр йә насар күрә. Бынан тыш уларға ярҙамға килеүселәр, айырыуса йәштәр араһынан, күп.
«Диалог музейының» эш хаҡы сығымдарының 70%-ы башта дәүләт тарафынан финанслана, ләкин 2013 йылға дотациялар 30 %-ҡа тиклем кәметелә.
2008 йылда Андреас Хайнеке һәм уның ҡатыны Орна Коэн бөтә проекттарын, шул иҫәптән «Ҡараңғыла диалогты» ла, Dialogue Social Enterprise GmbH компанияһына берләштерә. Шул саҡта бизнес-тренингтар һатыу һәм уларға франшизаны таратыу идеяһы тормошҡа аша башлай.
«Ҡараңғыла диалог» Рәсәйҙә
«Ҡараңғыла диалог» проектының тренинг программаһына франшизаны Рәсәйҙә 2010-сы йылдар башында Siemens’тың элекке топ-менеджеры Тобиас Райзнер ала һәм 2012 йылдың мартында уны Мәскәүҙә эшләтеп ебәрә. Рәсәй версияһында ике сәғәтлек тренинг барышында дөм ҡараңғы бүлмәлә һуҡыр тренерҙар ҡатнашыусылар командаһы алдына һәр төрлө бурыстар ҡуя, уларҙы үтәүгә ваҡыт билдәләнә. Рәсәйҙә тренингта ҡатнашыу 2014 йылда 24 кешелек төркөм өсөн 120 000 һум тора ине. Проект етәксеһе Екатерина Виленкина таныуынса, клиенттар табыу ауыр була. Шуға ҡарамаҫтан, уның әйтеүенсә, өс йыл эсендә 150-ләп компания тәҡдимдән файҙалана.
Күрһәткестәр
«Ҡараңғыла диалог» проекты 2013 йылға 25 илдең 150-нән ашыу ҡалаһында 6 миллион кешегә күреү һәләтенән мәхрүм булып ҡарау тәжрибәһен бирә. Франкфурттағы музейға ғына ла 2012 йылда 86 мең кеше килә.
Ҡарағайлы (Белорет районы)
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1988 йылдың 13 майындағы «Учалы районының ҡарағайлы ауылын Белорет районы составына тапшырыу тураһында»ғы 6-2/148-се Указына ярашлы Белорет районы составына индерелә. Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Торама пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, хакимиәт үҙәктәренең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» N 211-з Законына ярашлы ала, ст.1: 6. биләмә тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Белорет районында:… и) Абҙаҡ ауыл Советының Ҡарағайлы ҡасабаһының
Этмологияһы
Исеме ҡарағайлы еренең исеменән алынған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (82 %).
Ночница (Ивашковица ҡушылдығы)
Ночница  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивашковица йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Литва географияһы
Литва́ — Европалағы дәүләт, Балтик диңгеҙенең көнсығыш яр буйында урынлашҡан.
Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо — 1 273 км, шул иҫәптән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Белоруссия менән — 502 км, төньяҡта Латвия менән — 453 км, көньяҡта Польша менән — 91 км, көнбайышта Рәсәй Федерацияһы (Калининград өлкәһе) менән — 227 км.
Яр буйы һыҙығы — 99 км. Өҫкө йөҙө тигеҙлекле.
Иң юғары нөктәһе — Аукштойо убаһы илдең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Вильнюстан 23,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан (бейеклеге 293,84 метр).
Иң ҙур йылғалары — Неман (Нямунас, Nemunas) һәм Нерис (Neris). Литва территорияһында 2830 күл бар, улар ил территорияһының 1,37%-ын биләй; иң ҙур күл — Друкшяй (Drūkšiai, Дрысвяты) күле Латвия, Литва һәм Белоруссия араһындағы сиктә урынлашҡан (майҙаны 44,5 км²), иң тәрән күл — Таурагнас (Tauragnas, тәрәнлеге 61 м), иң оҙон күл — Асвея (Asveja, оҙонлоғо 30 км).
Климаты
Литва климаты уртаса йомшаҡ — яр буйында диңгеҙ климатынан илдең иң көнсығыш райондарында континенталь климатҡаса үҙгәрә. Яр буйында ғинуарҙың уртаса температураһы — −1,6 °C, июлдә — +17,8 °C в июле. Вильнюста ғинуарҙың уртаса температураһы −2,1 °C, ә июлдә — 18,1 °C тәшкил итә. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары яр буйында 717 мм-ҙан илдең көнсығыш өлөшөндә 490 мм-ға барып етә. Вегетация осоро илдең көнбайыш өлөштәрҙә 202 көн, ә көнсығышта 169 көн дауам итә.
Рельефы
Литва рельефына уйһыулы тигеҙлектәр менән убалы ҡалҡыулыҡтарҙың алмашынып килеүе хас. Рельеф формаһының күп өлөшө боҙланыу осоронда формалашҡан. Литваның көнбайышында, вдоль побережья Балтик диңгеҙе яры буйлап диңгеҙгә ҡарай аушайған Диңгеҙ буйы уйһыулығы һуҙылған, уның киңлеге 15—20 км, ә бейеклеге 50 метрға тиклем. Нямунас (Неман) йылғаһының түбәнге ағымында һаҙлыҡлы дельталы Түбәнге Неман уйһыулығы урынлашҡан. Көнсығышта Диңгеҙ буйы уйһыулығы Жямайте ҡалҡыулығына күсә, уның иң юғары нөктәһе Мядвегалис тауы (бейеклеге — 234 м) булып тора.
Литваның үҙәк өлөшөндә төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан киң яҫы тигеҙлекле Урта Литва уйһыулығы һуҙылған, уның киңлеге 100 км-ға барып етә, ә уртаса бейеклеге 80—90 м.
Литва территорияһының көнсығышында һәм көньяғында Балтик теҙмәһе үтә, ул өс ҡалҡыулыҡҡа бүленә: төньяҡ-көнсығыштағы Аукштайтия ҡалҡыулығы, үҙәктәге Дзука ҡалҡыулығы һәм көньяҡ-көнбайыштағы Судовия ҡалҡыулығы.
Литваның төньяҡ-көнсығышында Швянчён ҡалҡыулығы урынлашҡан, ә Балтик теҙмәһенән көньяҡ-көнсығышҡа табан Көньяҡ-Көнсығыш тигеҙлек һуҙылған (уртаса бейеклеге 120 м).
Литваның иң көньяҡ-көнсығышында Мядининка ҡалҡыулығы урынлашҡан, ул Ошмяны ҡалҡыулығының бер өлөшө булып тора.
Этнографик райондары
Литва — бәләкәй һәм бер төрлө тиерлек дәүләт, шулай ҙа литвалар традицияларҙа, диалектарҙа һәм ландшафтта бер ни тиклем айырмалыҡтары булған илдәрен дүрт ҙур этнографик регионға бүлә:
Файҙалы ҡаҙылмалары
1950-се йылдарҙа Литвала нефть ятҡылыҡтары асыла, әммә хәҙерге ваҡытта илдең көнбайышында тик бер нисә нефть сығарыусы станциялар файҙаланыла. Баһаламалар буйынса Балтик диңгеҙенең Литва яр буйы шельфында иҡтисади эксплатациялауға мминлек биргән нефть запастары бар.
Литваның ер ресурстары (баһалама, 1993):
Монгут-Лор-Юган
Монгут-Лор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ворт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Плёц
Плёц (Plötz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 760 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6193 һәм автомобиль коды — SK.
Кесе Тальма
Кесе Тальма — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тальма йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хора-Хома-Ты-Вис
Хора-Хома-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сей-Ты күле - Сей-Ты йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдулла Әхмәт
Абдулла Әхмәт (тулы исеме Абдулла Сафиулла улы Әхмәтов; 25 март 1905 йыл — 28 октябрь 1976 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан татар яҙыусыһы, драматург һәм публицист. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Абдулла Әхмәт 1905 йылдың 25 мартында хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Притобольный районы Звериноголовск ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 15 йәшенә тиклем ауыл мәктәбендә белем ала, махсус курстар тамамлай. 1922—1923 йылдарҙа Силәбе өлкәһенең Оло Солтан тигән башҡорт ауылында етем балалар йортонда тәрбиәсе, тыуған ауылында уҡыу йорто мөдире булып эшләй.
1925 йылда совет-партия мәктәбен тамамлағас, Абдулла Әхмәтте Свердловск ҡалаһында «Социализм юлы» гәзитенең дауамы булараҡ сыға башлаған «Һабан һәм сүкеш» гәзитенә эшкә саҡыралар.
1932—1936 йылдарҙа — Ҡазан дәүләт педагогия институты студенты. Юғары белем алғас, 1936—1941 йылдарҙа «Совет әҙәбиәте» журналы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, Ҡазан химия-технология техникумында, музыка мәктәбендә татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Абдулла Әхмәт фронтҡа китә, ике йыл буйы фронттың алғы һыҙығында һалдат булып һуғыша, яраланып, госпиталдә дауаланып сыға, яңынан алғы һыҙыҡҡа һуғышҡа китә. 1943 йылдан башлап һуғыштың аҙағына тиклем «Алға, дошман өҫтөнә!» исемле татарса фронт гәзите редакцияһында хәбәрсе булып хеҙмәт итә.
1946 йылда Ҡазанға әйләнеп ҡайтҡас, Абдулла Әхмәт 1951 йылға тиклем Татарстан китап нәшриәтенең йәштәр-балалар әҙәбиәте редакцияһы мөдире, 1952—1955 йылдарҙа «Пионер» журналының яуаплы мөхәррире булып эшләй.
Абдулла Әхмәт оҙаҡ ауырығандан һуң 1976 йылдың 28 октябрендә Ҡазанда вафат була.
Ижады
Абдулла Әхмәт ижад юлын Свердловск ҡалаһындағы «Һабан һәм сүкеш» гәзитендә хәбәрсе булып башлай, был уның ижади һәләте асылыуға ыңғай йоғонто яһай: гәзит-журналдарҙа уның бер-бер артлы очерктары, ҡыҫҡа хикәйәләре баҫыла. 1931 йылда Мәскәүҙең СССР халыҡтары Үҙәк нәшриәтендә «Ҡара бағаналар» исемле беренсе китабы донъя күрә. Ҡазанда йәшәгән йылдарында, 30-сы йылдарҙа, Абдулла Әхмәт коллективлаштырыу осорондағы ауыл тормошон сағылдырған «Күршеләр»(1933), балалар өсөн «Йондоҙ»(1934), «Шикле кеше»(1936) һәм халыҡ ижады әҫәрҙәренә нигеҙләнеп яҙылған «Үгәй ҡыҙ»(1940) исемле пьесаларын ижад итә. Тәүге икәүһе татар балалар яҙыусыһы Абдулла Алиш менән берлектә яҙыла.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Абдулла Әхмәт совет һалдаттарының ҡаһарманлығын сағылдырған күп һанлы очерктарын, хикәйәләрен яҙып баҫтыра. Һуңынан, 1952 йылда, уларҙы бергә туплап «Һалдат хикәйәләре» исемле китап итеп баҫтыра. Абдулла Әхмәт һуғыштан һуңғы әҙәби ижадында проза менән драматургия өлкәһендә һөҙөмтәле эшләй. Был йылдарҙа ул, татар яҙыусылары араһынан беренселәрҙән булараҡ, нефтсылар тормошона һәм хеҙмәтенә арналған «Ҡара алтын» (1947), «Йәшәү көсө» (1951), исемле очерктар китаптарын; «Серҙәр» (1948), «Егет һүҙе»(1954) исемле драма әҫәрҙәрен ижад итә.
Абдулла Әхмәт татар балалар әҙәбиәтен үҫтереүгә күп көс һала. Ул татар халыҡ ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен йыйып, уларҙы баҫтырып сығарыуҙа ла әүҙем эшләй. 1938 йылда Хәмит Йәрми менән берлектә «Халыҡ ижады» исемле йыйынтыҡты нәшер итә. Уның тарафынан төҙөлгән һәм ҡат-ҡат баҫылып сыҡҡан «Хужа Насретдин мәҙәктәре», «Мәҡәлдәр», «Йомаҡ әйтәм — табығыҙ» тигән йыйынтыҡтары үҙ ваҡытында киң йәмәғәтселек тарафынан хуплап ҡаршылана.
Козма Ласло
Ласло Козма (28 ноябрь 1902, Венгрия, Мишкольц − 9 ноябрь 1983, Венгрия, Будапешт) — венгр инженеры, 1957 йылда Венгрияла беренсе MESZ-1 компьютерын булдырыусы, Венгрия Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы.
Биографияһы
1921 йылда Ласло Козма Будапешт Технология Университетына уҡырға инергә тырышҡан, әммә сикләүсе квота арҡаһында уны уҡырға алмайҙар Һәм ул электрик булып хеҙмәт юлын башлай. 1925 йылда Чехословакиялағы Брно Технология Университетына уҡырға инә һәм электротехник һөнәрен үҙләштерә, 1930 йылда уҡыу йортон тамамлай.
Тиҙҙән Козма AT&T америка компанияһының Антверпен офисына эшкә урынлаша, бында ул автоматик телефон коммутаторҙары һәм электр-механик хисаплау техникаһын проектлай башлай. 1924 йылда Козма яңынан Венгрияға ҡайта, бында репрессияға дусар була һәм 1944 йылда Маутхаузен концентрацион лагерына күсерелә. 1945 йылдың авгусында ғына бик ауыр хәлдә тотҡонлоҡтан азат ителә.
Һуғыштан һуң күп тә үтмәй Standard Electrical Co венгр компанияһына в качестве инженер-проектлаусы сифатында эшкә урынлаша.
1949 йылда Венгрия Халыҡ Республикаһы тарафынан компанияға бәйле ялған хәбәр таратыуы арҡаһында шау-шаулы эш буйынса ғәйепләнеүсе була. Суд Козманы 15 йылға иркенән мәхрүм итә, әммә 1954 йылда ул аҡланған һәм төрмәнән сығарылған. Бынан һуң 1955—1972 йылдарҙа Будапешт Технология һәм Иҡтисад Университетының профессоры була.
Ласло Козма башлыса элемтә сараларын автоматлаштырыу технологияһы мәсьәләләре буйынса эшләй, әммә 1957 йылда Венгрияла MESZ-1 тип аталған беренсе компьютер уйлап тапҡаны өсөн ҙур танылыу ала.
1961 йылда Ласло Козма Венгрия Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты, ә 1976 йылдан — тулы хоҡуҡлы ағзаһы була.
Ласло Козма 1983 йылда Будапешта 80 йәшендә вафат булған.
Күмәстәр ағаста үҫмәй
Күмәстәр ағаста үҫмәй (Булки не растут на деревьях) — социаль эшҡыуарлыҡ ҡағиҙәләре буйынса эшләгән шәхси белем биреү проекты. 2011 йылдан башлап Мәскәү ҡалаһында генераль директор Мария Иванова етәкләүе аҫтында эшләй башлай. Компания үҙҙәренең тармаҡтарында белгестәр ҡатнашыуы ярҙамында балалар һәм үҫмерҙәр өсөн профессиональ ориентация курстарын үткәреү менән шөғөлләнә.
Тарихы
2011 йылда Мария Иванова етәкселеге аҫтында тыуа. Мария Иванова Түбәнге Новгород ҡалаһының Н. А. Добролюбов исемндәге дәүләт лингвистик университетын тамамлай, тәүҙә шәхси балалар баҡсаһын ойоштороу менән шөғөлләнә һәм интернет менән социаль селтәрҙәрҙә ҙур булмаған AdComm («Эдкомм» яуаплығы сикләнгән йәмғитәте) маркетинг агентствоһын етәкләй.
Бизнес-план буйынса проект үҙ эсенә ике төп эште керетә: интерактив онлайн-портал һәм мастер-кластар һәм оффлайнда ысын шарттарҙа эшләү мөмкинселектәрен тәҡдим иткән партнерҙар компаниялары. Асыҡ интернет-сайт белем биреү интеграторынан тора. Шул интеграторҙа бала нимәгә үҙенең ваҡытын бағышларға, кем ул булға килә, нимәне төҙөү, барлыҡҡа килтереү ваҡытында ул ҡатнашҡы теләй һәм нимәгә өйрәнә алыуҙы һайлай ала: программа эсендә интерактив уйындар, уҡытыусы менән видео-дәрестәр, викторинаның һорауҙарына яуаптар, роботтар йыйыу, һынлы сәнғәт һәм башҡалар бар. Оффлайн өлөшөндә бала үҙен был йә икенсе һөнәрҙә һынап ҡарай ала, ул махсус курстарҙа ҡатнаша, предприятиеларҙа, коммерциялы һәм коммерциялы булмаған ойошмаларҙа стажировкалар үтә. Ойошманың аудиторияһына ете йәштән 16 йәшкә тиклемге балалар, ата-әсәһе менән булған үҫмерҙәр һәм өйҙәге белем алыуҙа булған балалар керә.
2011 йылдың 14 авгусында IpPro компанияһы һәм уның етәксеһе, Александр Леонов, үткәргән «Проектар оранжереяһы» конкурста еңгәс, проект официаль рәүештә эшләй башлай.
Иванова эшҡыуарҙар өсөн булған сараларға йөрөй, презентациялар менән сығыш яһай, оҙаҡламай фекерҙәштәр командаһын йыйғас, тәүге йылда ун алты кешенән торған модельерҙар өсөн курс йыйыла. 2012 йылдың көҙ миҙгеленә ҡарата белем биреү программаһына 12 тулы курс керә, шулар араһында режиссёрҙар, актёр оҫталыҡтары, фотография, архитектура һәм башҡа курстар. Ойошма ЗИЛ-дың мәҙәниәт йортонда бүлмәне арендалай, 2013 йылда биш курс хеҙмәтләндерелә (курста 10-15-шәр дәрес), уҡыусылар ун бишәр кеше булған төркөмдәргә бүленәләр, дәрестәр аҙнаһына бер тапҡыр була, бер дәрестең хаҡы 1000 һумға тигеҙ була.
Компанияның пландарында эш сығарған методикаларҙы лицензиялау, онлайн-технологиялар төҙөү һәм франшиза төҙөү бар.
Үрге Конинская
Үрге Конинская — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1249 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аксаызкан
Аксаызкан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сумульта йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мужи-Юш-Ов-Соим
Мужи-Юш-Ов-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарайерек (Саҡмағош районы)
Ҡарайерек (Каразириково) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 405 кеше. Почта индексы — 452213, ОКАТО коды — 80256860006.
Тарихы
Йәлдәк улусының Солтанбәк түбәһенә (башҡа төрлө мәғлүмәттәр буйынса - Ҡазый түбәһе) ҡараған ауылға нигеҙ XVIII быуаттың икенсе яртыһында һалына, һәм 1795 йылда үткәрелгән V Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу документтарында теркәлә. Аҫаба башҡорттар 1763 — 1794 йылдарҙа типтәрҙәргә үҙ ерҙәрен ҡуртымға бирә, шуға ла типтәрҙәр ергә хоҡуҡтары булмауын таный. Рәүиз мәғлүмәттәре буйынса тораҡ пунктында 60 башҡорт һәм 112 типтәр йәшәй. Типтәрҙәр III (1762) һәм IV (1782) рәүиздәр араһында Үрге Аташ һәм Ҡарғалы ауылдарынан күсенеп төпләнгән. Идара итеүҙең кантон системаһы йылдарында Сәйетбаттал Муатмасов (1798 йылдан алып), Сәйетборхан Бигиев (1807 йылдан) һәм Шаһивәли Ниғмәтуллиндарҙың типтәр казак полктарында хәрби хеҙмәттә булыуы билдәле.
1834 йылда ауылда 99 башҡорт, 254 типтәр йәшәй. 1859 йылғы документтарҙа 137 аҫаба башҡорт һәм 323 керҙәштең (припущенник) йәшәүе теркәлә. 1920 йылғы совет рәүизе документтарында типтәрҙәр һәм башҡорттар (бөтәһе 1149 кеше) айырып күрһәтелә.
1843 йылда 99 башҡортҡа 1080 бот ужым һәм 1200 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда мәсет эшләй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәлин Венер Йәғәфәр улы
Ғәлин Венер Йәғәфәр улы (2 апрель 1937 йыл) — ғалим-механик-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1972), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1981). Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2000), II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (1999).
Биографияһы
Венер Йәғәфәр улы Ғәлин 1937 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙерге Салауат районы) Мәсетле ауылында тыуған.
1956 — Өфө ҡалаһының 9-сы урта мәктәп-интернатын (балалар йорто) тамамлай.
1961 — Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай.