cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡытай тарихы
Ҡытай цивилизацияһы (мәҙәниәте) — донъялағы иң боронғоларҙың береһе. Ҡытай ғалимдары раҫлауынса, уның йәше биш мең йыл булыуы мөмкин, шул уҡ ваҡытта билдәле булған яҙма сығанаҡтар 3500 йылдан да кәм булмаған осорҙо һүрәтләй. Бер-береһен алмаштырып килгән династияларҙың һәр ҡайһыһы тағы ла яҡшыртып камиллаштырған идара итеү системаһы, Хуанхэ һәм Янцзы йылғалары бассейнындағы оло майҙанлы ауыл хужалығы тәғәйенләшендәге ер биләмәләрен сағыштырмаса иртә үҙләштереү күршеләге күскенсе һәм тау халыҡтары менән сағыштырғанда Ҡытай дәүләте өсөн күп өҫтөнлөктәр тыуҙырған. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта конфуцианлыҡты дәүләт идеологияһы итеп ҡабул итеү һәм яҙыуҙың берҙәм системаһын индереү ҡытай мәҙәниәтен тағы ла нығыта. Ҡытай тарихын объектив күҙаллау өсөн белгестәр, традицион Хань тарихнамәһенә нигеҙләнеп, уны түбәндеге осорҙарға бүлеп йөрөтә:
Бында традицион ҡытай тарихнамәһенең күрше йәшәгән халыҡтарҙың (монголдар, манжурҙар) үҙаллы дәүләттәрен дә Ҡытайға индереүен һәм, уларҙың айырым тарихтарын иҫәпкә алмай, дөйөм ҡытай тарихы эсендә ҡарауын иҫәпкә алырға кәрәк.
Тарихҡа тиклемге Ҡытай
Ҡытай дәүләтенә исем биргән «хань» этносының боронғо ата-бабалары «Баньпо 1», «Шицзя», «Баньпо 2», «Мяодигоу», «Чжуншаньчжай 2», «Хоуган 1» һәм башҡа исемле мәҙәни төркөмдәргә берләштереп йөрөтөлә. Улар тарих фәнендә «Яншао» тигән дөйөм атама менән берләштерелә. Был халыҡтар — таш быуаттың иң һуңғы осоро булған – урта неолит дәүере (б.э.т. яҡынса 4500-2500 йылдар) вәкилдәре, Хуанхэ йылғаһы бассейнында йәшәгән, бөртөклө иген культуралары, шул иҫәптән могар (урыҫса чумиза – тарыға оҡшаш ашлыҡ) сәсеп үҫтергән, сусҡа ҡараған. Һуңыраҡ был төбәктә Луншань мәҙәниәте таралыу ала: Яҡын Көнсығыштан яңы төр башаҡлылар (бойҙай һәм арпа), йорт хайуандарынан һыйыр, һарыҡ һәм кәзә килә.
Шан-Инь дәүләте
Шан-Инь дәүләте (ҡытайса 商殷, урыҫса династия Шан, ябай 商, пиньин телендә: shāng) беҙҙең эраға тиклем XVII быуат аҙағында Хуанхэ йылғаһының урта ағымындағы Аньян ауылында барлыҡҡа килә. Уның бронза быуаттағы Ҡытай биләмәләрендә беренсе дәүләт ойошмаһы булыуы һәм ысынлығы археологик һәм башҡа күп төрлө тарихи сығанаҡтар менән дәлилләнә. Бөгөнгө күҙаллауҙар буйынса, Янцзы йылғаһы бассейнының төрлө өлөштәрендә «Учэн», Хуанхэ йылғаһы ярҙарында «Эрлитоу» һәм «Эрлиган» атамалы оҡшаш йәмғиәттәр алдараҡ та булған. Беҙҙең эраға тиклем XI быуатҡа Шан хакимдәре йоғонтоһо хәҙерге Хэнань һәм Шаньси провинцияларына тулыһынса, Шэньси һәм Хэбэй провинцияларының өлөшләтә тарала. Был осорҙа Шан-Инь дәүләтендә ай календары һәм бөгөнгө ҡытай иероглиф яҙыуының тәүге өлгөһө булған яҙма ҡулланыла. Инь халҡы хәрби өлкәлә лә тирә-йүндәгеләр менән сағыштырғанда күпкә алдараҡ торған — уларҙың бронза ҡораллы, уҡ-һаҙаҡлы, һөңгөлө һәм ике тәгәрмәсле һуғыш арбалы һөнәри ғәскәре булған. Бында кешеләрҙе ҡорбанға биреү йолаһын үтәгәндәр, бының өсөн башлыса әсирҙәрҙе файҙаланғандар. Беҙҙең эраға тиклем XI быуатта Шан-Инь дәүләте хакимы У-ван булған тәүге дәүләт берләшмәһе Чжоу халыҡтары берлеге тарафынан яулап алына.
Чжоу дәүләте (б. э. т. XI — III быуаттар)
Чжоу (ябай 周, пиньин телендә: Zhōu) дәүләтенең Хуанхэ йылғаһы бассейнын тулыһынса тиерлек алып торған киң майҙанлы биләмәһе тора-бара күп һанлы үҙ-ара ярышыусы ваҡ дәүләттәргә — уделдарға бүленә. Улар юғары хакимдың туғандары һәм яҡындарына мөлкәткә бирелә. Үҙ-ара ыҙғыш-тартыштар һөҙөмтәһендә артабан уделдар һан яғынан кәмей, күптәре берләшә һәм нығый бара. Чжоу дәүләтенең халҡы төрлө була, уның ҙурыраҡ өлөшөн Инь вәкилдәре тәшкил итә, улар көнсығыштағы яңы ерҙәрҙә йәшәй, унда яңы баш ҡала Чэнчжоу төҙөлә (хәҙерге Ҡытайҙың Хэнань провинцияһы). Дөйөм алғанда, Чжоу дәүерендә әүҙем үҙләштерелгән яңы биләмәләргә төрлө удел һәм төбәк вәкилдәре күсеп ултыра: был уларҙың этник яҡтан бергә ҡушылыуына килтерә һәм киләсәктә ҡытай уртаҡлығы барлыҡҡа килеүгә нигеҙ һала.
Чжоу осоро (б. э. т. XI — III быуаттар) Көнбайыш һәм Көнсығыш Чжоуға бүленә. Был варвар ҡәбиләләренең һөжүм ҡурҡынысы тыуыу сәбәпле ил батшаһының б. э. т. 770 йылда дәүләттең тәүге баш ҡалаһы Цзунчжоуҙан Чэнчжоуға күсенеүе менән бәйле. Иҫке баш ҡала янындағы ерҙәр хаким фекерҙәштәренең береһенә бирелә, ул бында яңы Цинь уделын ойоштора, һәм нәҡ ул артабан берҙәм Ҡытай империяһының үҙәгенә әйләнә.
Көнсығыш Чжоу дәүере үҙ сиратында ике осорға бүленә:
Көнсығыш Чжоу дәүерендә үҙәк хаким – вандың, Күк Мандаты менән идара иткән Күк улының, власы әкренләп йомшара, кнәздәр (чжу хоу) идара иткән һәм оло батшалыҡтарға әйләнә барған көслө уделдар сәйәси яҡтан өҫтөнлөк ала башлай. Уларҙың ситтәгеләрҙән башҡаларының күберәге үҙҙәрен «урталағы дәүләттәр» (чжун-го) тип атай башлай.
Көнсығыш Чжоу дәүерендә Боронғо Ҡытайҙың төп философик мәктәптәре — конфуцианлыҡ (б. э. т. VI — V быуаттар), маоизм (б. э. т. V быуат), даосизм (б.э.т. IV быуат), легизм формалаша башлай. Б. э. т. V — III быуаттарҙа (Чжаньго осоро) Ҡытай тимер быуатҡа аяҡ баҫа. Ауыл хужалығы ерҙәре арта, ирригацион системалар күбәйә, төрлө һөнәрҙәр үҫеш ала, хәрби эштә әүҙем үҙгәрештәр тормошҡа ашырыла.
Чжаньго осоронда Ҡытай биләмәләрендә ете оло батшалыҡ була — Вэй, Чжао и Хань (элек улар Цзинь батшалығына ҡарай), Цинь, Ци, Янь һәм Чу. Үҙ-ара барған ҡаты ярыш (соперничество) шарттарында иң көнбайыш батшалыҡ — Цинь өҫтөнлөк ала бара. Күршеләрен бер-бер артлы үҙенә бойһондороп, Цинь хакимы — буласаҡ император Цинь Ши Хуан — б. э. т. 221 йылда бөтә Ҡытайҙы үҙ ҡулы аҫтына берләштерә.
Шулай итеп, б. э. т. III быуат уртаһында «Көнсығыш Чжоу дәүере» тамамлана.
Цинь империяһы
XVI быуат аҙағына Мин империяһының төньяҡ күршеләре — үҙ ваҡытында Сыңғыҙхан тарафынан ҡыйратылған чжурчжэн ҡәбиләләре — юлбашсыһы Нурхаци (1559—1626) етәкселегендә Манжурия биләмәләре тирәһендә берләшә башлай. 1609 йылда Нурхаци Ҡытайға яһаҡ түләүен туҡтата, ә артабан үҙенең Цзинь династияһын иғлан итә (һуңыраҡ ул «Цин империяһы» исемен ала). 1618 йылдан манжурҙар Ҡытайға ҡораллы баҫымын көсәйтә. Һигеҙ йыл эсендә улар көнсығышта Бөйөк Ҡытай диуарына яҡынлаша.
Нурхациҙың вәриҫе Абахай үҙен император итеп иғлан итә һәм Цзинь династияһын Цин династияһы (ҡытайса 清) итеп үҙгәртә. XVII быуат башына манжурҙар Эске Монголияны яулап ала. Көньяҡ Манжурия һәм Көньяҡ Монголияның баҫып алынған ханлыҡтары биләмәләрендә үҙәкләштерелгән хакимлек урынлаштырыла.
Ҡалмаш
Ҡалмаш — топоним.
Кәшәләк
Кәшәләк (Кәшәлә) (Кәшәләк, бында кәшәл `карлик`, -әк — суффикс) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылғаһы, Һәләүек йылғаһының һул ҡушылдығы. Йылға системаһы: Кәшәләк → Һәләүек → Ағиҙел → Кама → Волга.
Йылғаның башы Кәшәләкбаш утары биләмәһендә урынлашҡан, ошонан ойконим атамаһы килеп сыҡҡан (тура тәржемәһе — «башы» (йәғни йылға башы) Кәшәләк). Инеше Мамбардали эргәһенән ағып үтә.
Йылға картала рәсми рәүештә Кәшәлә тип билдәләнә, был орфографик хата (башҡортса йылға Кәшәләк тип атала).
Жариков Дмитрий Сергеевич
Жариков Дмитрий Сергеевич (8 март 1984 йыл) — спортсы. Байдаркала һәм каноэла ишеү буйынса халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (2003).
Биографияһы
Дмитрий Сергеевич Жариков 1984 йылдың 8 мартында Свердловск ҡалаһында тыуған. СДЮШОР
Байдаркала һәм каноэла ишеү спорты буйынса Өфө ҡалаһындағы Олимпия резервының махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары Н. А. Попов, Н. А. Попова).
2005 йылда Урал физик культура академияһын тамамлай. 2001 йылдан байдаркала һәм каноэла ишеү буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә.
Мэр
Мэр (maire "өлкән", mayor ( / <span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ m <span title="/ɛər/ 'are' in 'bare'">ɛər / йә  / <span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ m <span title="/eɪ/ long 'a' in 'base'">eɪ <span title="/ər/ 'er' in 'finger'">ər  /  тип уҡыла), икеһе лә Латин телендәге maior йә major (әйтелеше: ),  "ҙурыраҡ, өлкәнерәк, нығыраҡ, бигерәк" тигән мәғәнәле һүҙҙән килә) - байтаҡ илдәрҙә муниципалитетты етәкләгән кешенең (мәҫәлән, ҡала йәки ҡасабаның башлығы) вазифаһының рәсми исеме.
Илдән-илгә мэрҙың нисек һайланғанын, ниндәй хоҡуҡтарға эйә булғанын һәм ниндәй бурыстар үтәгәнен асыҡлаған закондар һәм ғәҙәттәр айырыла; бынан тыш, ҡала йә ҡасаба башлығы төрлө юлдар менән һайланырға (йә, ғөмүмән, вазифаға индерелергә) мөмкин. Төрлө хөкүмәт системаларында мэр урындағы (ҡала йә ҡасаба кимәлендәге) башҡарма власть органының башлығы, күп ағзанан торған органдың етәксеһе, йә фәҡәт "церемониялы" (йәғни ниндәй ҙә булһа сәйәси көскә эйә булмаған, йәки бик әҙ һанлы ҡарарҙарҙы раҫлай алған) вазифа ғына була ала.
Мәлләтамаҡ
Мәлләтамаҡ — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Мәлләтамаҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
География
Ауыл Мәллә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көнбайышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Мәлләтамаҡ — ирәкте ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ирәкте улусының үҙәге була. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә.
ХХ быуат башында ауылда Ирәкте улусы идаралығы, 2 мәсет, 3 мәктәп, һыу тирмәне, хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 70 башҡорт, 80 типтәр, 76 яһаҡлы татар; 1859 йылда — 232 башҡорт һәм типтәр; 1912 йылда — 332 аҫаба башҡорт, 584 типтәр, 212 керҙәш башҡорт («госкрестьян из башкир») йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Пикунов Александр Степанович
Пикунов Александр Степанович (10 ғинуар 1923 йыл — 14 ғинуар 2012 йыл) — СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, эске эштәр органдары ветераны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945). Запастағы подполковник (2000). Эске хеҙмәт полковнигы.
Биографияһы
Александр Степанович Пикунов 1923 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Князево ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы эсендә) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай (хәҙерге Өфө ҡалаһы Калинин районындағы 78-се һанлы мәктәп). Мәктәптән һуң Өфө геолог-разведка техникумына уҡырға инә, ләкин ике курс тамамлағандан һуң, ғаилә хәле буйынса тыуған ауылына ҡайтырға мәжбүр була. Уҡыуын күрше эшселәр ҡасабаһы Шаҡшала (хәҙер Өфө ҡалаһы, Калинин районы) колхоз-совхоз мәктәбендә дауам итә, уны 1941 йылдың июнендә тамамлай. Йәрмәкәй хеҙмәтсәндәр депутаттары район советы башҡарма комитетының ер бүлегендә ерҙе файҙаланыу буйынса белгес булып эшләй.
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сафына Александр Пикунов 1941 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ы Өфө районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла һәм Өфө пехота училищеһына уҡырға юнәлтелә, ләкин уҡыуын тамамлай алмай. Ржев-Вяземский операцияһынан һуң Калинин фронты ғәскәрҙәре ашығыс тулыландырыуға мохтаж була, Александр Степанович үҙенең курсы менән 1942 йылдың майында фронтҡа китә. Танк ҡоралына ҡаршы тоҫҡаусы булып һуғыша. 1942 йылдың 30 июлендә Беренсе Ржев-Сычев операцияһында ҡаты яралана. Госпиталдән һуң А. С. Пикунов Төньяҡ-Көнбайыш фронтҡа ебәрелә, унда пулеметсы, һуңынан разведротала разведчик булып хеҙмәт итә.
Александр Степановичты 1943 йылдың март айында фронттан саҡырып алып Ҡурғанда эвакуацияла булған Сталинград хәрби танк училищеһына уҡырға ебәрәләр. Фронтҡа кесе лейтенант А. С. Пикунов 1944 йылдың июнендә әйләнеп ҡайта һәм 2-се танк батальонының «Т-34» танк командиры (1-се Украина фронты, 3-сө гвардия танк армияһы, 91-се танк бригадаһы) итеп тәғәйенләнә. Уның составында А. Пикунов Висла-Одра һәм Түбәнге-Силез һөжүм итеү операцияларында ҡатнаша. Берлин стратегик операцияһы барышында батырлыҡ күрһәтә. Ҡала өсөн барған һуғыштарҙа штурмлау төркөмө составында кесе лейтенант А. С. Пикуновтың танкы дошман ҡамауын йырып үтә һәм өйөмдәрҙе артыла. Взвод командиры яраланғандан һуң кесе лейтенант Пикунов взвод менән командалыҡ итеүҙе өҫтөнә ала. Уның етәкселеге аҫтында взвод Шарлоттенбург тимер юлы станцияһын баҫып ала. Һуғыш барышында взвод тарафынан 1 танк, 1 үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаһы, 3 орудие,3 зенит ҡоролмаһы, 2 бронетранспортер һәм 100 -гә яҡын дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Яҡынса 2800 вермахт һалдаты әсирлеккә алына.
Берлинды алғандан һуң А. С. Пикунов Прага стратегик һөжүм операцияһында ҡатнаша. Һуғыш уның өсөн 1945 йылдың 9 майында Прагала тамамлана. Кесе лейтенант Пикунов Александр Степановичҡа 1945 йылдың 27 июнендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Александр Степанович һуғыштан һуң хеҙмәтен чех ҡалаһы Лиса-над-Лабемда дислокацияланған 91-се танк бригадаһында дауам итә. 1946 йылда ул запасҡа китә һәм тыуған яғына ҡайта. Өфөлә инструктор, шунан комсомолдың район комитеты секретары булып эшләй. 1949 йылда ВКП (б) ағзаһы була. Педагогия техникумын, һуңынан өлкә партия мәктәбен тамамлай. 1959 йылдан 1-се холоҡ төҙәтеү колонияһында производство-техник уҡытыу инженеры булып эшләй, хөкөм ҡарарын башҡарыу системаһында һәм Башҡорт АССР-ы эске эштәр органдарында хеҙмәт итә. Отставкаға сығыр алдынан Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының ойоштороу-строевой бүлегендә начальник вазифаһын биләй. 1978 йылда майор А. С. Пикунов запаста. 1979 йылдан эске хеҙмәт полковнигы А. С. Пикунов отставкала. Өфөлә йәшәгән. Пенсионер булып та Башҡортостан Республикаһы эске эштәр органдары һәм эске ғәскәрҙәр ветерандары советының эшендә ҡатнаша. 2000 йылда уға запастағы подполковник дәрәжәһе бирелә.
2012 йылдың 14 ғинуарында Александр Степанович вафат була. Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһында ерләнгән.
Әҫәрҙәре
Александр Степанович гәзиттәрҙә һуғыш тураһында очерктар, фронт хәтирәләре баҫтырып сығара. «Как злыдни на медведя ходили» (2001) шиғри әкиәтенең, «Материнское благословение» (2002), «Кирпичики Победы» (2008), «Моя Берлинская танкоэпопея» (2011) китаптарының авторы.
Әҙәбиәт
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwVA-заглавие-" style="position: relative;">Славные сыны Башкирии: очерки о Героях Советского Союза: в 5 кн. Книга 1  <span id="ответственный" class="cx-template-editor-param-key">ответственный <span data-key="ответственный" title="Используется для обозначения пометки «составитель», «под (общей) редакцией», «перевод» такого-то и т. п. Примеры: ответственный = под ред. А. Б. Иванова; ответственный = сост. В. Г. Петров; ответственный = пер. с англ. Д. Е. Сидорова. Имя редактора записывается в родительном падеже, инициалы следует ставить перед фамилией." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ответственный" id="mwVA-ответственный-" style="position: relative;">сост.: А. Ерошин, С. Саитов  <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwVA-место-" style="position: relative;">Уфа   <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">издательство <span data-key="издательство" title="Примеры: Наука, Oxford Press, АСТ (или просто АСТ — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издательство" id="mwVA-издательство-" style="position: relative;">Башкнигоиздат   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwVA-год-" style="position: relative;">1965   <span id="страницы" class="cx-template-editor-param-key">страницы <span data-key="страницы" title="Конкретная страница в цитируемом источнике (например, 105), либо список и/или диапазон страниц (например, 12, 15, 123, или 107—110, или 45—48, 51); обратите внимание, что диапазоны записываются через тире, а не через дефис («—», а не «-»)" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="страницы" id="mwVA-страницы-" style="position: relative;">59—69   <span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">страниц <span data-key="страниц" title="Общее количество страниц в источнике. При цитировании не рекомендуется (хотя и допустимо) указывать вместе с полем «страницы»." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="страниц" id="mwVA-страниц-" style="position: relative;">514
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление ссылки на статью о Герое Советского Союза на сайте Warheroes.ru">Warheroes  Идентификатор <span data-key="id" title="идентификационный номер статьи на сайте warheroes.ru." class="cx-template-editor-param-desc"> 1727
Иллинци районы
Иллинци районы (Іллінецький район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Иллинци ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 36 874 кеше йәшәй.
Бейешев Әхмәт Әлмөхәмәт улы
Бейешев Әхмәт (Әхмәҙулла) Әлмөхәмәт улы (24 февраль 1896 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хəрəкəтендә ҡатнашыусы һәм уның идеологы, Башҡорт ғәскәрен ойоштороусыларҙың береһе, РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты политсекретары, 1920—1921 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Әхмәт (Әхмәҙулла) Әлмөхәммәт улы Бейешев 1896 йылдың 24 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 5-се Үҫәргән улысының Иҙелбай ауылында тыуған (хәҙер Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы).
Ырымбур ҡалаһында уҡытыусылар семинарияһын тамамлай. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Февраль революцияһынан һуң, Башҡорт ғәскәре сафтарына кавалерия полкы командиры сифатында инә (1919 йылдың февраленә тиклем) һәм ошо ғәскәрҙең хәрби-ялан суды ағзаһы була.
Силәбелә урынлашҡан Башҡорт хөкүмәте һәм Башҡорт армияһы Совет власы яғына күскәндән һуң Әхмәт Бейешев БашЧК рәйесе итеп тәғәйенләнә Һуңынан хеҙмәт һәм социаль тәьминәт наркомы булып эшләй.
1920 йылда БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе итеп һайлана, ә 1921 йылдың июленән ноябренә тиклем РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары була. Был осорҙа ул башҡорт телен дәүләт теле булараҡ ғәмәлгә ашырыу эшенә күп көс һала. Артабан ул профсоюз һәм хужалыҡ эштәрендә хеҙмәт итә.
Әхмәт Бейешев Башҡортостандың автономияһын, уның сәйәси һәм иҡтисади мәнфәғәттәрен, башҡорт халҡының мәҙәниәтен яҡлай. Башҡорттарҙы партия һәм совет эшенә йәлеп итеү өсөн көрәшә. Милләтселектә һәм авантюризмда ғәйепләнә /
1926 йылда Әхәмт Бейешевты Мәскәүгә ВКП (б) Үҙәк Комитеты ҡарамағына саҡырып алалар. Баш ҡалала ул Бөтә Рәсәй сәнәғәт кооперацияһында өлкән консультант булып эшләй. 1935 йылда И. В. Сталин исемендәге Бөтә Союз сәнәғәт академияһын тамамлай. Мәскәүҙә Покровские Ворота урамының 4/15-се йортоноң 3-сө квартираһында йәшәй.
1937 йылдың 20 июнендә Советтарға ҡаршы милли ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына һәм репрессиялана. 27 сентябрҙә СССР Юғары Советының хәрби коллегияһы ҡарарына ярашлы үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары шул көндә үк атҡарыла. 1937 йылдың 27 сентябрендә атып үлтерелә.
Ерләнгән урыны — Мәскәү, Дон зыяраты.
Әхмәт Бейешев 1957 йылдың 31 октябрендә аҡлана.
Йәрминкә (Дондағы Ростов)
Дондағы Ростов йәрминкәһе — ҡалала XIX быуатта сауҙа рәүешендә бер урында даими ойошторолған һәм бик күп сауҙагәрҙәрҙе, ҡунаҡтарҙы йыйған сара. Йылына өс ҙур йәрминкә  үткәрелгән.
1850 йылдар
1850 йылдарҙа [//ru.wikipedia.org/wiki/Ростов-на-Дону Дондағы Ростовта] эре һәм ваҡ мал, [//ru.wikipedia.org/wiki/Москва Мәскәү], [//ru.wikipedia.org/wiki/Таганрог Таганрог], [//ru.wikipedia.org/wiki/Харьков Харьков], [//ru.wikipedia.org/wiki/Одесса Одесса]нан килтерелгән мануфактура һәм бакалея тауарҙары менән сауҙа әүҙем алып барылған. Ҡырым тоҙо килтерелгән, Ростов аша ул башҡа ҡалаларға таралған. Бында балыҡ һатып алып, уны Мәскәү, [//ru.wikipedia.org/wiki/Харьков Харьков], [//ru.wikipedia.org/wiki/Воронеж Воронеж]ға алып барып һатҡандар. Он, [//ru.wikipedia.org/wiki/Смола ыҫмала] һәм төрлө металдар ҙур популярлыҡ менән файҙаланылған. Дондағы Ростов кешеләре Кавказ дан килтерелгән тауарҙарға айырым иғтибар биргән. Ғәҙәттә, улар [//ru.wikipedia.org/wiki/Шерсть йөн], [//ru.wikipedia.org/wiki/Сало май], икмәк, етен орлоғон тәҡдим иткән. Дондағы Ростовта сауҙа киңәйеүегә бында 1840—1850 йылдарҙа уҙғарылған йәрминкәләр булышлыҡ иткән. Улар [//ru.wikipedia.org/wiki/Темерник Темерник] йылғаһы ярында беренсе биләмәләр барлыҡҡа килеү менән уҙғарыла башлаған. Көҙгөһән бында сауҙа съезы үткәрелгн һәм ул [//ru.wikipedia.org/wiki/Турция Төркиә], [//ru.wikipedia.org/wiki/Греция Греция], Дон аръяғы һәм Кубань далалары халҡының иғтибарын йәлеп иткән. Йәрминкәләрҙең популярлығы ябай ғына аңлатыла: Рәсәйҙә тораҡ биләмәләр бер-береһенән алыҫ урынлашҡан, шуға күрә йәрминкәләргә килеп тауар һатып алып ҡайтыу ысынлап та, файҙалы булған.
1860 йылдар
Йәрминкәләргә Рәсәй, Азия, Европа баҙарҙарындағы тауарҙар сығарыла. Шарап, тәмәке, сәй һатыла. Бынан кавалерия полктарына аттар һатып алалар. XIX быуат уртаһында йәрминкәләр XX быуат башында уҙғарылған урында үтеүе мәғлүм. Сауҙа өсөн ҙур майҙан бүленә, унда ваҡлап һатыу, күмәртәләп һатыу, Мәскәү һәм башҡа ҡалаларҙа эшләнгән әйберҙәрҙе һатыу өсөн урындар була. Ситтән килгән сауҙагәрҙәр ҡунаҡханаларҙа туҡтай.
1862 йылда Дондағы Ростов ҡалаһы башлығы Андрей Матвеевич Байков ҡаланы төҙөкләндерә һәм йәрминкә сауҙаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. 1863 йылдың 18 мартында ул ҡалала махсус сауҙа кибеттәре урынлаштырыуҙы юллай. Улар төрлө палаткалар урынына ҡуйылырға һәм ҡала йөҙө күркәм, ыҡсым булырға тейеш була. Бындай ҡарра ҡала халҡында яҡлау таба. Йәрминкәгә барыуҙы еңелләштереү маҡсатында Генерал балкаһына алып барыусы күпер төҙөлә. Ул 1864 йылдың 30 авгусында асыла һәм артабан ҡала башлығы хөрмәтенә Байков күпере тип йөрөтөлә башлай.
Ноябрҙә ҡала башлығы ғәҙәттә ғинуар һуңында һәм февраль башында уҙғарылған йәрминкәне 25 декабргә күсереүҙе юллай.дауам итә Һөҙөмтәлә Трех-Святительская йәрминкәһе Раштыуа йәрминкәһе тип үҙгәртелә һәм 10 ғинуарға тиклем дауам итә. Иң ҙур йәрминкә тип 21 августан 15 сентябргә тиклем уҙғарылған Богородица Раштыуаһы йәрминкәһе иҫәпләнә. Июндә Вознесенск йәрминкәһе ойошторола, әммә унда сауҙа әйләнеше әҙерәк була. Өсөнсөһө -ҡышын үткәрелгән Раштыуа йәрминкәһе. Унда сауҙәгәрҙәр бер нисә аҙна дауамында һатыу итә. Ҡағиҙә булараҡ, йәрминкәләрҙә күңел асыу ҙа ойошторола. Ударҙа балаган, гастролдә йөрөгән театр труппалары сығыштары күрһәтелә, каруселдәр эшләй. Йәрминкәләрҙә ҡалас һәм балыҡ даими һатыла.
Йәрминкә сауҙаһының кәмеүе
Тора-бара йәрминкәләр ҡала өсөн әһәмиәтен юғалта, уға ҡыҙыҡһыныу һәм ихтыяж кәмей. Сауҙа съездарын уҙғарыуға ла иғтибар бирелмәй. Сауҙагрҙәрҙең тауар әйләнеше кәмей. Бының бер сәбәбе булып реклама етешмәүе һәм продукцияны дөрөҫ һаҡламау тора. Шулай уҡ төп факторҙар араһында тимер юлы һәм пароход бәйләнешенең үҫешен килтерергә мөмкини.
Айыутапҡан
Айыутапҡан (Медведь нашелАйыутапҡан) — Башҡортостандың Ишембай районындағы бәләкәй йылғаһы,Алағузлы йылғаһының һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо яҡынса 4 км (карта буйынса баһалана).
Саппоро
Саппоро — 1972 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарының, 1986, 1990 һәм 2017 йылғы Ҡышҡы Азия уйындарының баш ҡалаһы.
Айыутапҡан
Бүлте исемле урындан Айыутапҡанға урындағы әһәмиәткә эйә булған юл илтә, Айыутапҡанға картала исеме аталмай тамғаланған бер нисә йылға ҡушыла.
Саппоро
Саппоро — курорт һәм туризм урыны. Ҡала янында күп һанлы йылы һыу сығанаҡтары бар. Йыл да үткәрелгән Ҡарлы фестиваль 2 миллиондан ашыу туристарҙы йәлеп итә.
Айыутапҡан
Исеме
Атамаһы Айыу - медведь һәм боронғо төрөк тапҡан тапҡан -  нашёл (Ишембай энциклопедияһы, 2015, С. 65) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
Саппоро
Тарих
Ҡала барлыҡҡа килгәнсе, был урында айн халҡы йәшәгән. 1866 йылда, Эдо дәүере аҙағында, шул урында халыҡты үҙенә ылыҡтырған канал ҡаҙылған, һәм Саппоро ауылы барлыҡҡа килгән. Ауылдың исеме Сат поро пет (サッ・ポロ・ペッ) һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, һәм «Бөйөк ҡоро йылға» тигәнде аңлата.
Саппороға рәсми нигеҙ һалыныу йылы итеп 1868 йыл иҫәпләнә. Был йылда Мейдзи хөкүмәте Хоккайдоның хакимиәт үҙәген Исикари йылғаһы янында төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Быға тиклем утрау менән Хакодате ҡалаһынан идара ителгән була. Был ҡала утрауҙың артабанғы үҫешенә һәм хәүефһеҙлегенә йоғонто яһай алмай. 1907 йыл да Мияги префектураһының Сендай ҡалаһында Тохрку император университетына нигеҙ һалына. Шул уҡ йылда Саппоро ҡалаһында университетҡа бойһонған Аграр колледжы асыла.
1918 йылда Хоккайдо император университеты асыла.
1930 йылда муниципаль автобустар маршруттары эшләй башлай. 1937 йылда Саппоро 1940 йылда уҙғарыласаҡ Ҡышҡы олимпия уйындарының баш ҡалаһы итеп һайлана. Әммә Икенсе япон-ҡытай һуғышы башланыу сәбәпле, Саппорола олимпия уйындарын үткәреүҙән баш тарталар.
1942 йылда Окадама аэропорты асыла.
Икенсе донъя һуғышының һуңғы көндәрендә, 1945 йылдың 14-15 июлдә Саппоро көслө бомбаға тотола. Һөҙөмтәлә 190 кеше үлә, 6788 кеше яралана, 78000 кеше торлаҡһыҙ ҡала. Дөйөм алғанда, ҡаланың 17,5 процент йорто емерелә.
1950 йылда Саппорола беренсе Ҡар фестивале үткәрелә.
1971 йылда Японияла дүртенсе булып Саппорола беренсе ҡала метро юлы асыла.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Саппорола ял баҡсалары бик күп, Одори баҡсаһы ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан.
Саппоро дымлы контитенталь климат бүлкәтендә урынлашҡан (Кёппен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса — Dfa/Dfb). Йәй ғәмәлдә эҫе, әммә дымлы түгел. Ҡыш ярайһы уҡ һыуыҡ һәм ҡарлы. Дөйөм йыллыҡ ҡар ҡалынлығы — 597 см. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме — яҡынса 1100 мм.
Туғандаш ҡалалар
Саппоро ҡалаһы түбәндәге ҡалалар менән туғандашлыҡ мөнәсәбәте урынлаштырған :
Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе)
Ҡасҡын (Каскиново) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районындағы ауыл. Петрозаводское ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Ҡасҡын — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (1865 йылдан Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе) составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 4-се көнбайыш башҡорт кантонының 1-се йортона керә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
Орехов Борис Валерьевич
Орехов Борис Валерьевич (30 сентябрь 1982 йыл) — ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2008). 2013 йылдан «Юғары иҡтисад мәктәбе» ғилми эҙләнеүҙәр университеты (НИУ «Высшая шклоа экономики») уҡытыусыһы. Башҡорт теле фольклорының электрон архивын (2011) һәм "Башҡорт теленең поэзия корпусы"н (2013) төҙөүсе, Норвегияның «RuN-Euro» корпусын (2010) һәм Рус теленең милли корпусын төҙөүҙә ҡатнашыусы. «Назиров архивы» исемле электрон журналдың баш мөхәррире.
Биографияһы
Борис Валерьевич Орехов 1982 йылдың 30 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетында бакалавриат (2003) һәм магистратура (2008) тамамлаған.
2003—2008 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Көнсығыш иҡтисад, гуманитар фәндәр, идара һәм хоҡуҡ институтының (Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы) әҙәбиәт ғилеме кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы булып эшләй.
2006—2011 йылдарҙа Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының сит ил әҙәбите һәм илдәр ғилеме, рус теле кафедраһы, роман-герман тел ғилеме һәм сит ил әҙәбите кафедраларында өлкән уҡытыусы булып эшләй.
2010 йылда Норвегияның Осло университетында саҡырылған ғилми эҙләнеүсе вазифаһын үтәй.
2011—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының компьютер филология лабораторияһы хеҙмәткәре.
2013 йылдың 1 мартынан «Юғары иҡтисад мәктәбе» ғилми эҙләнеүҙәр университетының филология факультеты доценты.
Ғилми эшмәкәрлеге
2008 йылда Воронеж дәүләт университетында «Ф. И. Тютчев лирикаһында мотив структураһын төҙөү принциптары» «Принципы организации мотивной структуры в лирике Ф. И. Тютчева» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Арский ташы
Арский ташы — Башҡортостандың комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Башҡортостан Республикаһының Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы ҡарамағында тора.
Характеристикаһы
Арский ташы ҡомартҡыһы Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, Белорет районы Арский ташы ауылынан 350 метрҙа ята. Урманлы тауҙа «Арский ташы» ял итеү базаһы урынлашҡан, төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километрҙа — Белорет ҡалаһы. комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы 0,8 гектар ерҙе биләй.
«Арский ташы» — Башҡортостан Республикаһының комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1956) һәм 1965 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Урманлы тау территорияһында Арский ташы тип аталған текә ҡая бик алыҫтан иғтибарҙы үҙенә йәлеп итә. Бейеклеге — 30 метр тирәһе. Ҡая Девон геологик осорондағы аҡһыл һоро эзбиздән тора. Ҡаяның өҫтөндә тектоник сатнауҙан барлыҡҡа килгән ярыҡтар күренә, бер урында ер ҡатламы емерелгән.
Тау башында һәм унан төньяҡтараҡ ҡарағай урманы үҫә. Ландшафтар: ҡарағай һәм ҡарағастарҙан торған асыҡ төҫтәге ылыҫлы урман; боронғо дәүерҙән ҡалған реликттар һәм дарыу үҫемлектәре: шиверекия подольская, солнцецвет монетный, володушка многожилковая, һары умырзая, василёк Маршалла һәм башҡалар. Реликттар себер сығышлы. Арский ташы ҡаяларында 30 төрҙән ашыу ксерофит һәм мезофиттар бар. Ә Арский ташы тирәһендәге ҡарағай урманында 40 төргә яҡын үлән үҫә.
Топонимикаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһының атамаһы Арский ташы ҡаяһынан алынған.
Риүәйәттәр буйынса, был яҡтарҙағы 1773—1775 йылдарҙа Крәҫтиәндәр һуғышы барышында Белорет заводы управляющийы Арский баш күтәреүселәргә ҡорал биреүҙән баш тартҡаны өсөн үлтерелә. Арский ташы ауылында йәшәүселәр был урынға 1767 йылда Пенза губернаһынан күсерелә.
Еремеев Вячеслав Юрьевич
Еремеев Вячеслав Юрьевич (10 май 1981 йыл) — Рәсәй спортсыһы. Бокс буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003).
Биографияһы
Вячеслав Юрьевич Еремеев 1981 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
Урал дәүләт физик культура академияһында уҡый. 2006 йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын тамамлай.
Спорт менән Өфө ҡалаһында «Динамо» физкультура-спорт беремәһендә шөғөлләнә, тренерҙары  М. М. Ғәлләмова һәм Р. Б. Ғилфанова.
2001 йылдан алып бокс буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә. Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының физик тәрбиә һәм спорт кафедраһы ассистенты булып эшләй.
Әхмәтов Морат Хөсәйен улы
Морат Әхмәтов — музыка тарихында беренсе булып дини фәлсәфәгә ҡоролған «Хәйәм һәм Ҡөрьән» операһын ижад итеүсе. Был рухи дилогияның беренсе өлөшө (2-се өлөшө — «Иов» операһы..
Морат Әхмәтовтың әҫәрҙәренең нигеҙен героик эпостар, башҡорт халҡының тарихи үткәне, башҡорт шағирҙарының һәм яҙыусыларының әҫәрҙәре тәшкил итә. Мостай Кәримдең киң билдәле әҫәре буйынса «Ай тотолған төндә» балеты, «Төньяҡ амурҙары» һәм «Урал батыр», «Батыр яралары», «Салауат тураһында поэма» ораторийҙары һәм башҡалар шундайҙар иҫәбенә керә.
Хәрби бурыс
1971—1972 йылдарҙа Совет Армия сафында хеҙмәт итә.
Белем алыуы
Композиция һәм фортепиано класы буйынса Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай.
1966—1971 йылдарҙа — Гнесиндар исемендәге музыка педагогия институтында профессор А. Хачатуряндың композиция класында уҡый.
Әҫәрҙәре
Классик әҫәрҙәрҙән тыш, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнә әҫәрҙәренә музыкаль биҙәү эшләй: Шулай уҡ йәнһүрәттәргә лә музыка яҙа, улар араһында «Пилот» студияһы йәнһүрәттәре бар :
Ғаиләһе
Морат Әхмәтовтың атаһы — күренекле композитор Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы.
Морат Әхмәтовтың дүрт балаһы бар. Улы Алик Әхмәтов Морат Әхмәтовтың вафат булыуынан һуң донъяға килә.
Ленин районы (Дондағы Ростов)
Ленин районы —  Дондағы Ростов ҡалаһының эре сәнәғәт, сауҙа-эшҡыуарлыҡ, мәҙәни һәм ғилми-мәғариф районы, 80 меңгә яҡын кеше йәшәй. 1920 йылда Темерник исеме менән барлыҡҡа килгән, В. И. Ленин вафат булғандан һуң исеме Ленин районы тип үҙгәртелгән. 1937 йылда Ленин районы территорияһының Темерник йылғаһы аръяғында ятҡан бер өлөшө Тимер юл районына бүлеп бирелә.
Кукольник йорто (Таганрог)
Кукольник йорто — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Петровская урамы, 74 адресы буйынса урынлашҡан. Бина XXI быуатҡа тиклем һаҡланған.
Ленин районы (Дондағы Ростов)
Иҡтисады
Предприятиеларҙың, ойошмаларҙың, учреждениеларҙың дөйөм һаны — 5605, шул иҫәптән дәүләткә ҡарамағандары — 5450. Райондың сәнәғәт потенциалы нигеҙен 22 эре һәм урта предприятие тәшкил итә. Улар «Ростов иген продукттары комбинаты», «Дон тиреһе», «Дон кирбесе», «Агат» заводы, «Ростовбумага», «Ростовэнерго» һәм башҡалар.
Вьетнам теле
, һирәгерәк  — вьеттарҙың теле. Вьетнамдың рәсми теле, милләт-ара аралашыу һәм мәғариф теле булып тора. Шулай уҡ Камбоджала, Лаоста, Таиландта, Малайзияла, Австралияла, Францияла, Германияла, АҠШ-та, Канадала һәм башҡа илдәрҙә таралған. Дөйөм һөйләшеүселәр һаны 75 млн ашыу кеше (2005, баһа), шул иҫәптән Вьетнамда — яҡынса 72 млн кеше (2005, баһа), Камбоджала — 680 мең кеше (2003, баһа), Австралияла — яҡынса 175 мең кеше (2001, йәниҫәп), Францияла — 300 меңдән ашыу (2003, баһа), АҠШ-та — 1,1 млн ашыу кеше (2000, йәниҫәп), Канадала — 122 мең кеше (2000, йәниҫәп), Германияла яҡынса 80 мең кеше аралаша.
Ленин районы (Дондағы Ростов)
Мәғариф
Ленин районы Дондағы Ростов ҡалаһында мәғариф буйынса айырым урын биләй: районда 5 юғары уҡыу йорто — Ростов дәүләт архитектура институты, С. Рахманинов исемендәге Ростов дәүләт консерваторияһы, Төньяҡ-Кавказ дәүләт хеҙмәте академияһы, Рәсәй таможня академияһының Ростов филиалы һәм 5 колледж — төҙөлөш, финанс-иҡтисади, элемтә һәм информатика, радио приборҙарын төҙөү, автодорожный, кино һәм телевидение техникумы, тимер юл транспорты техникумы. Мәктәпкәсә учреждениеларға һәм мәктәпкә ҙур иғтибар бүленә, мәҫәлән, 2005 йылда 70-се мәктәп базаһында спорт комплексы файҙаланыуға тапшырылған. Был Дондағы Ростовта тәүге мәктәп стадионы, ул европа стандарттарына тап килгән проект буйынса башҡарылған.
Мәҙәниәте
Ленин районы ҙур мәҙәни үҙәк булып тора, бында төп мәҙәниәт учреждениелары тупланған: спорт һарайы, йәштәр ижады Һарайы, төҙөүселәр мәҙәниәт һарайы, «Энергетик» һәм Ким Назаретов исемендәге мәғариф-мәҙәни музыкаль үҙәк. Бөтә йәштәге һәм бөтә быуын кешеләре М. Горький һәм 8 Март исемендәге ял һәм мәҙәниәт парктарында ҙур ҡәнәғәтлек менән ял итәләр.
Район территорияһында 268 архитектура, тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы урынлашҡан.
Вьетнам теле
Классификация
Вьетнам теле австралия-азия ғаиләһе вьет телдәре төркөмөнөң төньяҡ (вьет-мыонг) төркөмсәһенә ҡарай. Генетик яҡтан мыонг теленә яҡын, глоттохронология мәғлүмәттәре буйынса, был телдән яҡынса беҙҙең эраның башында айырылған.
Элгәре сино-тибет, йәғни тай телдәренә индерелгән, әммә мыонг, кыой һәм тьыт телдәрен тикшереү уларҙы вьетнам теленә яҡын булыуын һәм ҡытайлаштырыуға аҙыраҡ кимәлдә дусар ителгәнен күрһәтә.
Рук теле буйынса материалдар вьетнам телен теүәл классификацияларға мөмкинлек бирә :
Тарих
Вьетнам теле мыонг теле менән уртаҡ булған боронғо тонһыҙ телдән үҫешкән. Бер аҙ ваҡыт үткәс, вьетнам телендә тондар барлыҡҡа килгән. Ҡытай теленән һүҙҙәр әүҙем үҙләштерелә башлағас, вьетнам телендә яңы фонемалар — һәм  барлыҡҡа килә.
Диалекттар
Вьетнам теле өс төп диалектик өлкәләргә бүленә, улар, үҙ сиратында, күп һанлы диалекттарға һәм һөйләштәргә айырыла:
Үҙәк диалекттарҙа архаик һыҙаттар нығыраҡ һаҡланған. Диалектик айырмалыҡтар башлыса фонетика һәм лексика өлкәләрендә күҙәтелә.
Фонология
Вьетнам телендә ижектәр һаны ҡәтғи рәүештә теркәлә һәм яҡынса 2500 (тонһыҙ; был һан диалекттар буйынса айырыла) тәшкил итә. Фонемаларҙың дөйөм һаны шулай уҡ диалектҡа һәм фонемаларҙы айырыу ысулына (мәҫәлән, ханой диалектында — 32 алып 35 тиклем) бәйләнгән.
Кукольник йорто (Таганрог)
Тарихы
1857 йылда Таганрогта, таш фундаментта төҙөлгән ағас өйҙә Нестор Васильевич Кукольник һәм уның ҡатыны Амалия Ивановна ғаиләһе урынлаша. 1861 йылда Амалия Кукольник төҙөлөш комитетына ике ҡатлы кирбес йорт проекты эшләтеү маҡсаты менән ғариза бирә. Һөҙөмтәлә был йорт төҙөлә һәм Петр урамы, 74 адресы буйынса беҙҙең көндәргә тиклем һаҡлана. Шулай итеп, 1860-сы йылдарҙан алып йорт уның милке булып иҫәпләнә. Уның ире был йортта 1859 йылдан 1868 йылға тиклем йәшәй. Таганрог тарихында Нестор Васильевич билдәле шәхес була: ул Харьков ҡалаһынан Таганрогҡа илтеүсе тимер юл проекты өҫтөндә эшләй. Һуңынан ул Кавказға тиклем оҙайтыла һәм Төньяҡ-Кавказ тимер юлы тип атала башлай. Ул музыка йәмғиәтенә нигеҙ һала, ә 1865 йылдан Дума Гласныйы итеп һайланған. Ул әүҙем йәмәғәт эшмәкәре булараҡ ҡына түгел, ә ижади кеше булараҡ та билдәле була. Нестор Кукольник «Аллаһы тәғәлә ҡулы Ватанды ҡотҡарҙы» драмаһын яҙа, ошо драма арҡаһында уның исеме бик күптәргә, император Николай I-гә лә билдәле була. Ул романстар яҙа, уның һүҙҙәренә Глинка Михаил Иванович музыка яҙа. Уның романстарының береһен — «Сомнение» — Федор Шаляпин башҡара. Уның таныштары араһында Антон Чехов тың атаһы Павел Егорович Чехов була. Император Александр I Нестор Кукольниктың Крестный атайы була.
Нестор Кукольник Таганрогта ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы асыу һәм ижтимағи-сәйәси гәзитте булдырыу өсөн сығыш яһай. Кукольник Азов диңгеҙенең экология торошо тураһында хәстәрлек күрә.
Петр урамындағы 74-се йорттоң юғары ҡатындағы фатирҙар ҡуртымға бирелгән. Бының тураһында белдереү «Полицейский листок» гәзитендә 1865 йылда баҫылып сыҡҡан. Ошо уҡ йортта нотариаль эшмәкәрлек менән шөғөлләнгән Константин Работин йәшәй. 1868 йылдың 8 декабрендә Нестор Кукольник кинәт вафат була. Уларҙың ғаиләһендә балалары булмай.
Амалия Ивановна доктор Пантелеймон Иванович Работинға кейәүгә сыға. Ул Таганрог Ирҙәр гимназияһында белем ала һәм уны 1851 йылда тамамлай. Ирҙәр гимназияһында һөнәре буйынса эшләй. Өлкә суды ихтыяжы өсөн 1869 йылдан 1882 йылға тиклем Амалия Работинаның йортон һатып алыу планы булған документтар һаҡланған, әммә ғәмәлдә Өлкә суды 1869 йылдан 1879 йылға тиклем йорттоң икенсе ҡатын ғына биләй. Өлкә судының тап Таганрогта барлыҡҡа килеүе Нестор Кукольниктың эшмәкәрлеге арҡаһында мөмкин булған. Күпмелер ваҡыттан һуң Работин Пантелеймон ҡатыны Амалияны ҡалдырып китә.
1898 йылдан алып 1915 йылға тиклем йорт Аҙау-Дон коммерция банкы милегендә була. Банк идаралығы 1904 йылдан башлап Таганрогта түгел, ә Санкт-Петербургта урынлашһа ла, барыбер ҡалала уның бүлексәһе ҡала. 1912 йылда бинала присяжный поверенный К. Е. Адабашев эшләй. Фатирҙы йәшәү өсөн нотариус Иван Кирпичев ҡатыны Александра менән ҡуртымға алалар. Александра француз теле уҡытыусыһы булып эшләй.
1920 йылда Петр урамындағы 74-се йортта финанс бүлеге һәм халыҡ мәғарифы бүлеге урынлаша. Халыҡ мәғарифы бүлеге 4 бүлексәне үҙ эсенә ала: мәктәпкәсә, мәктәп, мәктәптән тыш һәм музыка-театр. 1947 йылда йорттоң беренсе ҡатында ҡала архивы урынлашҡан, ә күршелә һаҡлыҡ банкы, Үҙәк статистика идаралығы һәм Ленин районының финанс бүлеге урынлаша. 1992 йылдан алып төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булараҡ һаҡлана. XXI быуатта Нестор Кукольник йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Октябрь районы (Дондағы Ростов)
Октябрь районы — Дондағы Ростов ҡалаһында 1937 йылдың авгусында нигеҙ һалынған.
Ҡаланың Совет, Ленин, Киров, Ворошилов райондары һәм Ростов өлкәһенең Мясниковский районы менән сиктәш. 49,5 квадрат километр майҙанды биләй.
Халҡы
Социаль хәле буйынса: эшләүсе халыҡ — 77 528 кеше, пенсионерҙар — 35 639 кеше (шул иҫәптән 100 йәшкә еткәндәр — 3 кеше), 7 йәшкә тиклемге балалар — 7202, уҡыусылар — 17 137, студенттар — 14 134, хеҙмәткә яраҡлы йәштәге инвалидтар — 3 104 кеше (шул иҫәптән эшләй — 944 кеше), эшһеҙ, мәшғүллек үҙәгендә иҫәптә тора — 969 кеше. Халыҡ һаны милли составы буйынса: урыҫтар — 86 %, украиндар — 5 %, әрмәндәр — 3 %, белорустар — 1 %, башҡа милләттәр — 5 %.
Ишмөхәмәт (Хәйбулла районы)
Ишмөхәмәт— юҡҡа сыҡҡан ауыл, Башҡортостандың Хәйбулла районы Татыр-Үҙәк ауыл Советы составына ингән булған.
1981 йылда, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге 6-2/66 һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүиәттәренән алып ташлау тураһында» указына ярашлы, тораҡ пункттар исемлегенән алына. Унда былай тип әйтелә: Халыҡтың күсеп китеүе һәм ысынбарлыҡта йәшәүҙән туҡтауы менән бәйле, Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүиәттәренән түбәндәге тораҡ пункттарҙы алып ташларға: … Хәйбулла районы буйынса
Ивановка ауыл Советының Дәүләт урман питомнигы ҡасабаһы
Ишмөхәмәт ауылында 1959 йылдың 1 ғинуарында Ғүмәрова Люциә Шаһибал ҡыҙы, Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды рәйесе тыуған
Ауыл халҡының күпселеген башҡорттар тәшкил иткән. «Яңы тормош», «Большевик» колхоздары эшләгән
Ворошилов районы (Дондағы Ростов)
Ворошилов районына Дондағы Ростовта РСФСР-ҙың Юғары Советы президиумы Указы менән 1985 йылдың 28 авгусында нигеҙ һалына.
Тарихы
Ворошилов районына күпселек ер «мираҫ булып» Октябрьский районынан эләгә. Шунлыҡтан — иң эре сәнәғәт предприятиелары, һәм халҡының төп өлөшө, ул осорҙа халыҡ һаны яҡынса 120 мең кеше тәшкил итә. Первомайский районынан бөтәһе бер нисә учреждение, шул иҫәптән Ленин урамындағы 3-сө эксперименталь мәктәп күсә. Төньяҡ торлаҡ массивында яҡынса 1970-се йылдарҙа төҙөлөш йылдам бара, әммә был территориялағы ҡыҙыу төҙөлөш алда була әле: ысын «төҙөлөш бумы» 80-се йылдарҙа, әүҙем рәүештә йорттар ғына түгел, юлдар, дауаханалар, мәктәптәр һәм балалар баҡсалары төҙөлгәс башлана.
Иҡтисады
Бөгөн Ворошилов районы — Ростов халҡының бишенсе өлөшөн тиерлек һәм территорияһының майҙаны 38 км² тәшкил итә, был территорияла 420 млн м² торлаҡ төҙөлгән.
Бөгөнгө көндә районда 625 бәләкәй предприятие бар, бәләкәй эшҡыуарлыҡ системаһы үҫешкән. Бынан тыш, бында төрлө тармаҡтарға ҡараған 80 эре һәм урта предприятиелар урынлашҡан. Ауыр баҙар шарттарына ҡарамаҫтан, уларҙың күбеһе боронғо меценатлыҡ традицияларын дауам итә.
Мәҙәниәте
Ворошилов районында — хәрби сәнәғәт комплекстың 3 предприятиеһы, 4 спорт мәктәбе, ҡалала берҙән-бер Балалар сәнғәт мәктәбе һәм төбәк әһәмиәтендәге ике һәйкәл: Сурб-Хач һәм Рәсәйҙә Чернобыль АЭС-ындағы авария ликвидаторҙарына тәүге һәйкәл бар. 2001 йылда Гагарин исемендәге мәғлүмәт-китапхана үҙәге асыла.
Районда 43 мәктәпкәсә һәм урта белем биреү учреждениелары бар, уларҙа 500-ҙән ашыу түңәрәктәр һәм секциялар эшләй, унда «ворошиловсыларҙың» йәш быуыны күңеленә оҡшаған теләһә ниндәй шөғөл һәм хобби таба ала.
Райондың алты юғары уҡыу йортонда 10 мең студент белем ала, улар араһында — Неделин исемендәге Ростов ракета ғәскәрҙәре хәрби институты (РВИРВ, элекке артиллерия); идара итеү Институты; бизнесҡа идара итеү һәм хоҡуҡ Институты (ИУБиП); Дон юридик институты.
Райондың төньяҡ өлөшөндәге бер-нисә микрорайон төньяҡ торлаҡ массивын барлыҡҡа килтерә.
Төньяҡ торлаҡ массивтың тарихи үҫеш нөктәһе булып Төньяҡ баҙар тора. Райондың үҙәге — Комаров бульвары, унда район хакимиәте, Дуҫлыҡ паркы, [http://kazanskoi.ru/ Әсәһе. А. ҡазан иконаһы хөрмәтенә ҡорам], «афғансы» яугирҙәр мемориалы, эре сауҙа үҙәктәре һәм спорт үҙәге, көнкүреше йорто һ. б. урынлашҡан.
Попов Семён Ефремович
Попов Семён Ефремович (10 март 1917 йыл — 8 ноябрь 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. Мотоуҡсылар бригадаһының разведка отделениеһы командиры ярҙамсыһы, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Семён Ефремович Попов 1917 йылдың 10 мартында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Кандаковка (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлай, Кемерово өлкәһендә ағас эшкәртеү хужалығында эшләй.
1942 йылдың майында Ҡыҙыл Армияға алына. 1942 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
8‑се мотоуҡсылар бригадаһының разведка отделениеһы командиры ярҙамсыһы (9-сы танк корпусы, 1-се Белоруссия фронты) кесе сержант Попов 1944 йылдың 27 июлендә баҫып алыу төркөмө менән Польшалағы Белосток ҡалаһынан көньяҡтараҡ Яново тораҡ пункты эргәһендәге дошман урынлашҡан ергә үтеп инә, дошмандың 15 һалдатын юҡ итә, 8 һалдатын әсирлеккә ала. Корпустың 1944 йылдың 10 сентябрендәге приказы менән 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылың 14 ғинуарында Радом ҡалаһы янындағы төнгө эҙләү барышында сержант Попов һәм разведчиктар дошмандың казармаһына гранаталар ташлай, күп дошман һалдаттары ҡырыла, ә һаҡсы әсиргә алына. Фронт буйынса 1945 йылдың 8 мартындағы приказы менән ул 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Бронетранспортер экипажы командиры сержант Попов 1945 йылдың 25 апрелендә Берлинға килеп ингән ерҙәрҙәге һуғышта дошмаға байтаҡ зыян килтерә: дошман бронетранспортерын яндыра, 10-дан ашыу автоматсыһын юҡ итә, бер нисә һалдатын әсирлеккә ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майҙағы Указы менән ул 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың август айында демобилизациялана. Прокопьевск ҡалаһында йәшәй, шахтала эшләй, һуңынан автобазала пилорамсы була.
1985 йылда Еңеүҙең 40-йыллығы менән бәйле 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
1987 йылдың 9 ноябрендә вафат була. Прокопьевск ҡалаһының Высокий ҡасабаһында ерләнгән.
Хәтер
С. Е. Попов исеме менән Прокопьевск ҡалаһында бер урам аталған
Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы
Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы (19 апрель 1912 йыл — 19 ғинуар 1992 йыл) — СССР-ҙың ғалим-химигы, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1962), СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1970).
900-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән вуздар өсөн полимерҙар химияһы һәм физик химияһы буйынса илдә беренсе дәреслектәр авторы. СССР Фәндәр академияһының юғары молекуляр берләшмәләр буйынса ғилми советтары ағзаһы (1971 йылдан). СССР Министрҙар Советы (1983) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының С. В. Лебедев исемендәге (1992, вафатынан һуң) премиялар лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1975) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1982) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сәғит Рәүеф улы Рафиҡов 1912 йылдың 19 апрелендә]] Рәсәй империяһы Бөрө өйәҙе Мәҫкәү улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы) Ҡайыш ауылында тыуған.