cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гангут диңгеҙ һуғышы
Элгәрге тарихы
1714 йылдың яҙына Төньяҡ һуғыш барышында южная и почти вся центральная части Финляндияның көньяҡ һәм барлыҡ үҙәк өлөшө тирелек урыҫ ғәскәрҙәре тарафынан яулап алынған була. Рәсәйҙең шведтар контролдә тотҡан Балтиҡ диңгеҙенә сығыу мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү өсөн, урыҫ армияһына швед флотын тар-мар итергә кәрәк була. 1714 йылдың июнь аҙағында генерал-адмирал граф Фёдор Матвеевич Апраксин командалығындағы рус ишкәкле флоты (99 галера, скампавейлы һәм ярҙамсы судноларҙан һәм 15 мең десанттан торған) Гангуттың көнсығыш яр буйында (Тверминн бухтаһында) Туркула (Або) торған урыҫ гарнизонын (Гангут морононан 100 км төньяҡ-көнбайыштараҡ) көсәйтеү маҡсатында ғәскәр төшөрә. Урыҫ флотының юлына Густав Ваттранг командалыҡ иткән швед флоты (15 елкәнле һыҙыҡлы (линейный) карап, 3 фрегат, 2 бомбардир карабы һәм 9 галера) ҡаршы төшә. Пётр I (шаутбенахт Пётр Михайлов) тактик манёвр ҡуллана. Ул үҙенең галераларының бер өлөшөн Гангуттан төньяҡҡараҡ районға был ярымутрауҙың 2,5 километр оҙолоғондағы перешеегына ташларға ҡарар итә. Ниәтен тормошҡа ашырыу маҡсатында ул һөйрәгес (переволока) ағас түшәмә (настил) ҡорорға бойора. Был турала белеп ҡалған Ваттранг ярымутрауҙың төньяҡ яр буйына караптар отряды («Элефант» тип аталған 18 пушкалы фрегат, 6 галера, 3 шхербот) ебәргән. Отрядты контр-адмирал Нильс Эреншёльд етәкләй. Вице-адмирал Лиллье командалыҡ иткән икенсе отрядты (8 һыҙыҡлы (линейный) карап һәм 2 бомбардир карабы) ул урыҫ флотының төп көстәренә һөжүм итеү маҡсатында файҙаланырға ҡарар итә.
Һуғыш
Пётр уның шундай ҡарарын күҙаллаған була. Һәм дошман көстәренең бүленеүе менән файҙаланып ҡалырға тырыша. Һауа торошо ла уңайлы тура килә благоприятствовала. 26 июль (6 август) иртәһендә көн елһеҙ тора, шул арҡала швед елкәнле караптары манёврлылығын юғалтҡан була. Командор Змаевич Матвей Христофорович командалығындағы урыҫ флоты авангарды (20 карап), швед караптарының уты килеп етмәҫлек арауыҡтан урап үтеп һөжүм (прорыв) башлай. Уның артынан икенсе отряд (15 карап) осуществил прорыв эшләй. Шулай итеп, һөйрәгес переволока ҡороу кәрәкмәй булып сыға. Змаевич отряды Лаккиссер утрауы эргәһендә Эреншельд отрядын бикләй заблокировал. Башҡа урыҫ караптары ла шул юл менән һөжүм итерҙәр тип уйлап, Ваттранг Лиллье отрядын саҡыртып ала, шуның менән яр буйы фарватерын асыҡ ҡалдыра. Шуның менән файҙаланып, Апраксин ишкәкселәр флотының төп көстәре менән яр буйы фарватеры менән үҙенең авангардына йырып сыға. 27 июль (7 август) 14 сәғәттә 23 караптан торған урыҫ авангарды, үҙенең ике флангыһы ла утрауҙарға терәлгән караптарын батынҡы һыҙыҡ итеп теҙгән Эреншельд отрядына һөжүм итә. Тәүге ике атаканы шведтар карап орудиеларынан ут асып кире ҡаҡҡан. Өсөнсө атака швед флотының фланг отрядтарына йүнәлтелә, һәм шуның арҡаһында дошман артиллерия өҫтөнлөгөн файҙалана алмай. Тиҙҙән улар абордажға алына һәм әсир ителә. Пётр I, моряктарға батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өлгөһө күрһәтеп, шәхсән абордаж атакаһында ҡатнаша. Ҡаты алыштан һуң упорного боя, швед флагманы — «Элефант» фрегаты бирелә. Эреншельд отрядының бөтә 10 карабы ла урыҫтар ҡулына төшә. Швед флоты көстәренең бер өлөшө Аланд утрауҙарына китеп өлгөрә.
Әйтер кәрәк, санкт-петербург тикшеренеүсеһе Павел Александрович Кротов, архив документтарын өйрәнеп, алышты традиция буйынса ҡабул итеүҙә төгәллек булмауына күрһәтә. Ул алышта өс һөжүм түгел, ә берәү була (шведтар өс һөжүм тураһындағы әкиәтте үҙҙәренең ни дәрәжәлә ҡыйыу ҡаршы торғанын күрһәтеү маҡсатында уйлап сығарған). Тикшеренеү һөҙөмтәләрен ғалим «1714 йылғы Гангут баталияһы» монографияһында яҙып сығарҙы. Гангут ярымутрауындағы еңеү урыҫ регуляр флотының беренсе ҙур еңеүе була. Был уға Фин һәм Ботаник ҡултығында иркен хәрәкәт итеү, Финляндиялағы урыҫ ғәскәрҙәренә эффектив ярҙам итеү мөмкинлеген бирә. Гангут алышында урыҫ командованиеһы шведтарҙың һыҙыҡлы елкәнле флотына ҡаршы ишкәкле флоттың өҫтөнлөгөн ҡыйыу файҙаланған, флот көстәрен һәм йәйәүле ғәскәрҙең бергә хәрәкәтен оҫта ойоштора, тактик хәл һәм һауа торошо үҙгәрешенә һығылмалы яяяуап әҙерләй, дошмандың манёвры алдан сисеп, уны үҙенең тактикаһына бора алған. Шулай уҡ Гангут һуғышы флот тарихында абордаж алышы хәл иткес роль уйнаған ҙур алыштарҙың һуңғыларының береһе булған. Был һуғыш өсөн Пётр I вице-адмирал булып үрләтелә. 1714 йылдың сентябрендә Петербургта Гангут еңеүе айҡанлы тантаналар булып үткән. Еңеүселәр филдең арҡаһына ҡунған триумфаль арҡа аҫтынан үтә («Elefant» урыҫ теленә «фил» тип тәржемә ителә). «Урыҫ бөркөтө себен тотмай» тип яҙылған. «Элефант» хәрби хәрәкәттәрҙә башҡа ҡатнашмаған, ә икенсе трофей суднолар менән Заячий утрауын (Санкт-Петербург) төньяҡтан уратҡан Кронверк боғаҙын аша (хәҙерге Артиллерия музейы һәм Петропавловский ҡәлғәһе араһында) үткән. 1719 йылда батша "Элефант"ты йүнәтергә бойора, 1724 йылда — Кронверкский гаваны янындағы ярға һөйрәп сығарырға һәм хәрби трофей булараҡ мәңге һаҡларға ҡуша. Ләкин 1737 йылда, прам серегәнлектән, уны утын итеп яғалар.
9 августа Рәсәйҙә ошо ваҡиға хөрмәтенә рәсми байрам — Хәрби Дан көнө ҡабул ителә.
Яҡтарҙың юғалтыуҙары
Алыш барышында шведтар яғынан 361 кеше һәләк була, 350 яралана, ҡалғандары әсирлеккә алынған. Урыҫтар яғынан 127 кеше, шуларҙан — 8 штаб- һәм обер-офицер, 101 урядник һәм рядовой, 1 «неслужащий», моряктарҙан — 14 кесе чин. 342 кеше яралана.
Кровко Пётр Михайлович
Кровко Пётр Михайлович (19 декабрь 1911 йыл — 13 май 1992 йыл) — Үҙәк фронттың 60-сы армия 121-се уҡсылар дивизияһының 383-сө уҡсылар полкы батальоны парторгы, лейтенант, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Пётр Михайлович Кровко 1911 йылдың 19 декабрендә Унеча хуторында (хәҙерге Брянск өлкәһендәге ҡала) эшсе ғаиләһендә тыуа.
Урыҫ. 1931 йылда Петр Михайлович мәктәптә 7 класты тамамлағас, клубта массовик була, «Унеча» тимер юл станцияһында кочегар булып эшләй.
1933—1935 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, П. М. Кровко ғаиләһе менән Башҡортостанға эвакуациялана. Учалы районының Ахун ауылында йәшәй. Учалы май заводында эшләй. 1939 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
383-сө уҡсылар полкының батальонында парторгы (Үҙәк фронт, 60-сы армия, 121-се уҡсылар дивизияһы) лейтенант Петр Кровко йылға 1943 йылдың сентябрендә Днепр аша сыҡҡандағы алыштарҙа айырылып тора.
1946 йылда майор П. М. Кровко — запасҡа сыға, һуңынан отставкаға китә. Алматы (Ҡаҙағстан) ҡалаһында йәшәй. 1980 йылдар аҙағында Брянск өлкәһенең Унеча ҡалаһына күсә.
1992 йылдың 13 майында вафат була. Брянск өлкәһенең Унеча ҡалаһында ерләнгән.
Батырлығы
«…383-сө уҡсылар полкының батальонында парторгы (Үҙәк фронт, 60-сы армия, 121-се уҡсы дивизияһы) лейтенант Петр Кровко 1943 йылдың сентябрь аҙағында десант отряды башында утрауға сыға, унан, ете яугир менән Украинаның Киве өлкәһе Вышгород районының Глебовка ауылы районында Днепрҙың уң ярына сыға. Плацдармды алғас, совет яугирҙары уны батальон килгәнгә тиклем тотоп тора, дошмандың өс йәҙгә яҡын һалдат һәм офицерын юҡ итә, һигеҙ пулемает нөктәһен тонсоҡтора».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 октябрендәге указы менән командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне, немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн лейтенант Петр Михайлович Кровкоға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2067) тапшырыла.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар.
Хәтер
Брянск өлкәһенең Унеча ҡалаһы Батырҙар аллеяһында Советтар Союзы Геройы П. М. Кровкоға иҫтәлекле билдә ҡуйылған.
Юля (Саракопша ҡушылдығы)
Юля  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Саракопша йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәрип (Учалы районы)
Шәрип (Шарипово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 453712, ОКАТО коды — 80253884011.
Тарихы
Шәрип ауылына Троицк өйәҙенә ҡараған Ҡыуаҡандар нигеҙ һалған. Шәрип ауылы (Әүәз) XIX быуат башынан билдәле. VIII рәүиз буйынса унда 234 кеше, X рәүиз буйынса 316 кеше иҫәпләнгән. 1920 йылда 348 кеше теркәлгән. Күренеүенсә, Троицк өйәҙендә башҡорттар йәшәгән. Улар ярым күсмә хужалыҡ алып барған, кәсепселек һәм игенселектең иң ябай төрҙәре менән шөғөлләнгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Ревизия материалдары
1834 йылда һәм 1859 йылда Шәрип ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Ерҙә халыҡ иҫәбен алыу материалдары
1917 йылда Шәрип ауылында ауылында иҫәп алыу материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Башҡорт телендә транскрипция
Транскрипция лингвистикала — телмәр элементтарын (фонемаларҙы, аллофондарҙы, өндәрҙе) теге йәки был яҙыу тамғалары (фонетик алфавит) йыйылмаһы ярҙамында яҙмала биреү. Лингвистик теорияла һәм ғәмәлиәттә транскрипция төрлөсә ҡулланыла.
Башҡорт телендә транскрипция
Транскрипция алфавиттағы хәрефтәр һәм төрлө тамғалар аша туған телдәге йә уның диалектындағы, һөйләшендәге яңғырашты  бирә ала.
Фонетик транскрипция, алфавиттағы  хәрефтәрҙән башҡа,  диакритик (грек  diakritikos — «айырмалы») тамғалар ҡулланыу һәм яңы хәрефтәр хасил итеү, ҡайһы бер хәрефтәрҙе, киреһенсә, төшөрөп ҡалдырыу юлы менән башҡарыла. Транскрипция тел ғилемендә фонетик күренештәрҙе (өндәр системаһы, уларҙың үҙгәреше, әйтелеш үҙенсәлектәре һ. б.), һөйләштәрҙе һәм диалекттарҙы, сит телдәрҙе өйрәнгәндә ҡулланыла.
Тел ғилемендә транскрипцияның ике төрө бар :
Фонетик транскрипция өндәрҙе, уларҙың төп варианттарын бер хәреф һәм тамға аша сағылдыра.
Фонематик транскрипция фонемаларҙы ғына сағылдыра.
Фонетик транскрипция йышыраҡ ҡулланыла.
Транскрипцияның төп ҡағиҙәләре түбәндәгеләр :
1) транскрипцияланған телмәр өлөшө — өн, өндәр ҡушылмаһы, ижек, һүҙ, һүҙбәйләнеш, һөйләм, фраза, текст — квадрат йәйәләр әсенә алына: ба[в]ай, [йа]рҙам, [бейек], [изге ўатаным] һ. б.;
2) баш хәрефтәр ҡулланылмай;
⁀ (дуға) — ике һүҙ паузаһыҙ, бер интонация менән әйтелгәндә;
һорау һәм өндәү билдәләре ҡалдырыла ала;
4) бер хәреф тик бер генә өндөң билдәһе була, йәғни һәр өн бер генә хәреф менән күрһәтелә;
5) өндө белдермәгән хәрефтәр һәм, киреһенсә, тамғаһыҙ өндәр булмай;
6) транскрипция билдәләре һәр аныҡ осраҡта ишетелә торған өндәрҙе бирергә тейеш, шуға күрә транскрипцияла позицион һәм комбинатор үҙенсәлектәрҙең барыһы ла сағылдырыла;
7) баҫым билдәһе һәр саҡ ҡуйыла: төп баҫым — бер ҡыя һыҙыҡ менән, өҫтәлмә баҫым ике ҡыя һыҙыҡ менән күрһәтелә: [аҡы́л], [ҡўштирә́к].
8) һүҙҙәге ҡуш тартынҡылар өҫтөнә горизонталь һыҙыҡ ҡуйылған бер хәреф йә ике шул уҡ хәреф менән белдерелә: аҙаҡҡы [аҙаҡ̅ы] йәки [аҙаҡҡы].
9) төп башҡорт һүҙҙәрендәге һуҙынҡылар ғәҙәттәге а, э, ы, и, о, ө, у, э (е), хәрефтәре менән тамғалана,  рус теленән алынған өндән айырылып торһон өсөн, башҡорт телендәге [о] өнөнөң хәрефе өҫтөнә уң яҡтан бәләкәй о хәрефе өҫтәлә [о°]: ҡорос [ҡо° ро°с];
[э] һуҙынҡыны белдергәндә, башҡорт теленең графикаһына ярашлы, һүҙ башында — [э]: [эш], [эл], һүҙ уртаһында һәм һүҙ аҙағында [е] хәрефе яҙыла: [телем], [кеше], [йелек], [белеме];
10) рус теленән ингән һүҙҙәрҙәге [о] өнө өсөн — ғәҙәттәге о хәрефе;
[ы] өнө өсөн — өҫтән уң яғында и хәрефе булған ы хәрефе [ыи],
[э] өнө өсөн өҫтән уң яғында и хәрефе булған э хәрефе алына: полк [полк], тыл [тыил], эпос [эипъс], тема [т’эимъ].
11) рус теленән ингән һүҙҙәрҙә редукцияланған баҫымһыҙ һуҙынҡылар беренсе баҫым алды ижегендә һәм һүҙ башында торғанда түбәндәгесә белдерелә:
баҫымһыҙ [а] фонемаһы — ҡыйыҡсалы (^) а хәрефе менән: вагон [вâгон], актёр [âкт’ор];
баҫымһыҙ [о] фонемаһы — ҡәҙимге а хәрефе менән: мопед [мап’э́т], орбита [арби́тъ];
баҫымһыҙ [э] фонемаһы — өҫтә уңда бәләкәй и хәрефле э хәрефе менән [эи]: рекорд [р’эикорт], экран [эикран].
12) фонетик транскрипцияла я, ю, е, ё хәрефтәре ҡулланылмай, улар түбәндәгесә күрһәтелә:
я
[йа]: ялҡын [йалҡы́н]
[’а]: башня [ба́шн’ъ]
[йу]: юрған [йурға́н]
[’у]: костюм [каст’у́м]
[йо]: ёлка [йо́лка]
[’о]: актёр [акт’о́р]
е
[йе]: еләк [йелә́к]
[эи]: текст [тэикс]
13) ышҡыулы тел уртаһы тартынҡыһы йот өнө ғәҙәттәге й хәрефе менән белдерелә: [ҡайт], [йалҡын], [уй];
14) ышҡыулы ике ирен тартынҡыһы уау өнө өсөн [ў], [ү] билдәләре алына: ваҡыт [ўаҡыт], вәкил [ўәкил], ауыл [аўыл], кейәү [кейәў].
15) шартлаулы тамаҡ төбө тартынҡыһы булған замма өнө юл өҫтө өтөрө (апостроф) менән тамғалана: тәьҫир [тә’ҫир], мәсьәлә [мәс’әлә], маъмай [ма’май];
16) ъ һәм ь хәрефтәре менән рус теленән ингән һүҙҙәрҙәге редукцияланған баҫымһыҙ ҡыҫҡа һуҙынҡылар тамғалана, бындай өндәр беренсе баҫым алды ижегенән башҡа баҫымһыҙ ижектәрҙә әйтелә: парта [па́рта], карта [ка́рта], педагогика [п’иэдâго́г’ика];
17) рус теленән ингән һүҙҙәрҙәге [ц], [ч], [щ] өндәре тарҡатылмайынса, ц, ч, щ хәрефтәре аша бирелә:   циркуль [цыркул’], Чапаев [чапа́йэф], щётка [що́тка].
Башҡа телдәрҙәге әйтелеште транскрипциялау
Яҙманың теге йәки был ысулын ҡулланып транскрипциялау сит телдәрҙәге һүҙҙәрҙе һәм фразаларҙы яҙмалары булмаған йә алфавитлы телдәрҙә генә түгел, ә идеографик (логографик, иероглиф) яҙмалы телдәрҙә тапшырыу өсөн дә мөһим.
Ғалимдар алфавит яҙмаһының төрлө системалары араһындағы даими ярашлылыҡтарҙы асыҡлаған, ләкин сит телдәрҙәге текстарҙы яҙма тәржемәләүсе алдында йыш ҡына яңғыҙлыҡ исемдәрҙе, сит мәҙәниәт күренештәрен тәржемә телендә биреү ысулын һайлау бурысы ҡалҡып сыға. Был һайлау (сығанаҡ текст алфавитлы яҙыуҙа булһа) яңғырашты максималь тапшырыу мөмкинлеге, йәғни транскрипция, менән  хәрефле ярашлылыҡтарҙы тапшырыу, йәғни транслитерация (сығанаҡ  идеографик яҙмала булһа, был мөмкин түгел), араһында бара һәм тәржемәсегә  компромистар эҙләргә тура килә. Ғәмәли транкрипция компромислы вариант тип иҫәпләнә, ул өнлө генә түгел, хәрефле ярашлылыҡтарҙы ла иҫәпкә ала. Уны тәржемәлә ярҙам итеүсе хәҙерге компьютер программалары ла ҡуллана; мәҫәлән, Рәсәй лингвистары тикшеренеүҙәренә нигеҙләнгән «Транскриптор» ҡоралы (Артемий Лебедев сайтында).
Сит телдәге һүҙҙе йә фразаны ниндәй ҙә булһа телгә яраҡлаштырыу проблемаһы ике телдең алфавиттары айырмалы булғанда ла, алфавитлы телдәге һүҙ йә фразаға иероглиф яҙмалы телдә яраҡлылыҡ эҙләгәндә лә    килеп тыуа,  ҡыҙғанысҡа ҡаршы, сығанаҡ менән һөҙөмтә араһында мәғәнә айырымлыҡтары ла барлыҡҡа килгеләй.
Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы
Биографияһы
Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Белорет районы Үткәл ауылында тыуа. 1941 йылда Белорет районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкында ездовой булып хеҙмәт итә.
76 мм батареяһы ҡыҙылармеецы ездовой Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғышта Зило-канал аша дошмандың көслө уты аҫтында снарядтар ташый һәм һуғыш яланынан ике ауыр яралы һалдатты алып сыға. Был ҡыйыулығы өсөн Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы 1945 йылдың 19 июлендә подразделениеның 15/н бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улының һуғыштан һуңғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Урғуҙа (ауыл)
Урғуҙа — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Сәмәкәй ауыл биләмәһе составына керә.
Географик урыны
Ауыл Урғуҙа йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Урғуҙа — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. 1747 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бишенде-Останков улусы составына керә.
ХХ быуат башында 2 бакалея кибете, икмәк магазины, мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Саллы районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 66 йән керҙәш башҡорт; 1834 йылда — 169 башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
Ойтья
Ойтья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының һул ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хитап
Хитап (ғәрәп теленән ингән һүҙ) — көнсығыш халыҡтарының әҙәби ижадында борон замандарҙа барлыҡҡа килгән һәм таралған жанр, вәғәз йә шиғри мөрәжәғәт; башҡорт әҙәбиәтендә — халыҡҡа йәки айырым социаль төркөмгә йүнәлтелгән, тормош күренештәренә ижтимағи һәм әхлаҡи баһа биргән жанр, шиғри монолог рәүешендәге мөрәжәғәт.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Башҡорт әҙәбиәтендә хитап ҡулланыла башлауға йырауҙарҙың һәм сәсәндәрҙең ижади традициялары йоғонто яһаған. Хитаптың төп үҙенсәлеге — дидактик йүнәлешле булыу, өгөт-нәсихәткә ҡоролоу. Йөкмәткеһе һәм функцияһы буйынса был жанр ҡобайыр жанрына яҡын тора.
Башҡорт әҙәбиәтендә жанрҙың үҫеше халыҡ тормошоноң һынылышлы осорҙары — ижтимағи формацияларҙың алмашыныуы, яңы идеологияларҙың формалашыуы һәм башҡа мөһим ваҡиғалар менән бәйле, сөнки бындай осорҙарҙа халыҡтың гражданлыҡ намыҫына ярҙам һорап мөрәжәғәт итеү ихтыяжы барлыҡҡа килә.
XVIII—XIX быуат шағирҙары Әбделмәних Ҡарғалының, Шәмсетдин Зәкиҙең, Мифтахетдин Аҡмулланың, Һибәтулла Сәлиховтың, Салауат Юлаевтың хитаптарында феодализмға ҡаршы кәйефтәр, йәмғиәттәге яуызлыҡҡа һәм кешеләрҙең етешһеҙлектәренә ҡаршы көрәш идеялары, мәҙәниәттә һәм мәғарифта алдынғы  үҙгәртеп ҡороуҙар сағыла.
XIX быуат–XX быуат башы башҡорт әҙәбиәтендә хитап халыҡҡа оран һалыу, сәсәндәрҙең ялҡынлы һүҙе, бәйеттәр, тарихи йырҙар һәм эпик ҡобайырҙар менән генетик бәйләнештә тора. Хитап авторы остаз, хөкөмдар сифатында сығыш яһай, шул сәбәптән хитапҡа өгөт-нәсихәтсел тасуирлауҙар, оран һалып саҡырыуҙар, риторик һорауҙар, өндәмәләр хас була. XIX быуаттың һуңғы сирегендә башҡорттарҙың рухи-мәҙәни тормошонда нығынған мәғрифәтселек идеологияһы үҙ алдына аныҡ бурыстар ҡуя: аң-белем таратыу, алға киткән мәҙәниәттәрҙе өйрәнеү, яңы әхлаҡи һәм мәҙәни ҡиммәттәр хасил итеү
ХХ быуатта һәм хәҙерге осорҙа
ХХ быуат башында Ш. Бабич, Х. Ғ. Ғәбитов, Ш. Әминев‑Тамъяни һәм башҡалар үҙҙәренең хитаптарында милли берҙәмлек, ҡатын-ҡыҙҙарҙың бойондороҡһоҙлоғо, әхлаҡлылыҡ, зыялылыҡ-уҡымышлылыҡ идеяларын тарата. Ғ. Хоҙаяров, М. Татлыбаев, С. С. Яҡшығолов башҡорт ерҙәрен вәхшиҙәрсә талауға һәм һатыуға ҡаршы сыҡҡан хитаптар ижад итә. 1917 йылғы социалистик революция, Беренсе донъя һуғышы осоронда М. Ғафури, С. Ҡудаш, Б. Ғ. Мирзанов, Д. Юлтый һәм башҡалар үҙ әҫәрҙәрендә халыҡты сәйәси һәм социаль әүҙемлеккә саҡыра.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда хитап жанрына М. Кәрим, Р. Ниғмәти мөрәжәғәт итә.
Хәҙерге шиғриәттә хитаптар Ҡ. Аралбай, Р. Т. Бикбаев, Т. Ғәниева, А. Игебаев, Ф. Һ. Туғыҙбаева ижадында осрай.
Әҙәбиәт
Кунафин Г.С. Культура Башкортостана и башкирская литература в XIX веке. – Уфа, 1992.
Туйкагурт
Туйкагурт (Тойкино) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 35 кеше. Почта индексы — 452855, ОКАТО коды — 80233846005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юрток
Юрток — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 299 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колумбия (Көньяҡ Каролина)
Колу́мбия (ингл. Columbia) — Американың иң ҙур ҡалаларҙың береһе, Көньяҡ Каролина штатының баш ҡалаһы һәм Ричленд округының административ үҙәге. 2013 йылдың 1 июленә ҡалала 133 358 кеше йәшәй (АҠШ халҡы иҫәбен алыу бюроһы, июль, 2014 йыл). Ҡалала штаттың Капитолийы һәм Көньяҡ Каролина университеты урынлашҡан.
Ҡалаға нигеҙ һалынғандан алып Аҡш-тағы граждандар һуғышына тиклемге осор
Көньяҡ Каролинаның Генераль Ассамблеяһы 1786 йылда баш ҡала сифатында яңы ҡала төҙөү тураһында ҡарар ҡабул иткәнкәнгә тиклем үк Колумбияның был районы штатты колонизациялауҙа һәм уның эске райондарын үҫтереүҙә мөһим роль уйнай. Конгари йылғаһының көнбайыш ярында урынлашҡан Конгарис сик буйы форты — Санти йылғаһы бассейнында карап килеп туҡтай торған һуңғы пункт. 1754 йылда колониаль хөкүмәт, көнсығышта ҙурайғандан-ҙурая барған тораҡ пункттары менән форт араһында тотороҡло бәйләнеш урынлаштырыу маҡсатында, паром йөрөтә башлай.
Штат сенаторы Джон Льюис Джервис яңы баш ҡала төҙөү тураһындағы закон проектын Ассамблея ҡарауына сығара, 1786 йылдың 22 мартында проект хуплана. Баш ҡала атамаһына ике вариант тәҡдим ителә — Вашингтон һәм Колумбия, тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса баш ҡаланың хәҙерге атамаһы өсөн 11 сенатор (шул иҫәптән Джервис, ул үҙе ошо атаманы тәҡдим иткән була), ә Вашингтон өсөн 7 сенатор тауыш бирә.
Яңы баш ҡала урынлашасаҡ ер 1786 йылда штат уртаһынан бүленә. Ассамблея баш ҡалала беренсе тапҡыр 1790 йылда йыйыла. Тәүге егерме йылда Колумбияға Ассамблея туранан-тура идара итә, ә 1805 йылда ул урындағы үҙидара хоҡуғын, артабан 1854 йылда ҡала статусын ала. Чарлстон менән 35 километрлы Санти каналы менән тоташҡандан һуң, Колумбия уғата ҙур үҫеш стимулын ала. Каналды төҙөү эштәре 1786 йылда башлана һәм 1800 йылда тамамлана, ул — Ҡушма штаттарҙа төҙөлгән тәүге каналдарҙың береһе. Тимер юл бәйләнеше ҙур үҫеш алғандан һуң 1850 йылда канал эшләүҙән туҡтай.
Ҡала төҙөлөшө буйынса комиссия ҡаланы (йылға яры буйлап 3 км²) 400 кварталға бүлә. Кварталдар майҙаны 0,5 акрға тигеҙ участкаларға бүленә һәм алып-һатарҙарға һәм ҡалала төпләнергә теләүселәргә һатыла. Һатып алыусыларға оҙонлоғо 9,1 метр һәм киңлеге 5,5 метр ҙурлығында йорт төҙөп ҡуйыу бурысы йөкмәтелә, юғиһә йыл һайын уларға 5 % ҙурлығында штраф һалынасаҡ. Ҡала тирәләй урынлашҡан урамдарҙың һәм ҡала аша үткән ике урам 46 метр киңлегендә итеп эшләнә. Ҡалған урамдарҙың киңлеге — 30 метр. Төбәктәге серекәйҙәр 18 метрҙан артығыраҡ араға оса алмаҫтар тип урамдарҙы шулай киң итеп эшләйҙәр. Был теория раҫланмай, әммә Колумбия халҡы урамдарының киң булыуына әле лә шатлана.
Колумбия АҠШ-та план буйынса төҙөлгән тәүге ҡалаларҙың береһе була. Ул бик тиҙ үҫә, 19-сы быуат башына унда йәшәүселәрп һаны 1000 кешегә етә.
Ҡала уғата ҙур темптар менән үҫешә, һәм 1850-се йылдарҙа Колумбия Көньяҡ Каролинаның эре ҡалаларының береһенә әйләнә. Быға тимер юл транспортының йылдам эшләүе лә булышлыҡ итә. 1840 йылда тимер юл транспорты йөк ташыу менән (мамыҡ түктәрен) ташыу менән шөғөлләнә. Мамыҡ — Колумбияға байлыҡ биреүсе сығанаҡ, АҠШ-тағы граждандар һуғышы алдынан булған йылдарҙа ғәмәлдә ҡаланың бөтә иҡтисады мамыҡ менән бәйле була. Мамыҡ тармағында эшләү өсөн ҡолдар йәлеп ителә, 1860 йылда Колумбиялв 3 300-гә яҡын ҡол тотола.
Граждандар һуғышы һәм оккупация
Шул уҡ ваҡытта Төньяҡ менән Көньяҡ араһындағы мөнәсәбәттәр ҡырҡыулаша, һәм 1860 йылдың 17 декабрендә Беренсе баптист сиркәүе бинаһында Көньяҡ Каролинаның бөтә ҡалаларынан да делегаттар съезы сецессияны (Төньяҡҡа буйһоноуҙан ҡотолоуҙы) тикшереү өсөн йыйыла. 159 делегаттың бөтәһе лә Союздан сығыу өсөн тауыш бирә. Колумбия Конфедерация сиктәрендә төрлө кәңәшмәләр һәм осрашыуҙар үткәреү өсөн бик уңайлы урын була. Граждандар һуғышы осоронда банкирҙар, тимер юлдар етәкселәре һәм дин әһелдәре төрлө мөһим мәсьәләләрҙе тикшереү өсөн тап ошонда йыйыла. 1865 йылдың 3 февралендә, граждандар һуғышының һуңғы айҙарында, Төньяҡтың генерал Шерман командалыҡ иткән ғәскәренән (5 000 кешенән ашыу) Көньяҡтың Лафайет Маклоуз (1 000кешегә яҡын) командалыҡ иткән снаряд, патрон һәм башҡа һуғыш кәрәк-яраҡтарһыҙ ҡалған отрядтары йылға буйында барған һуғышта еңелә. Колумбия властары, Джорджия халҡы хәленә ҡалмау өсөн, ҡаланы Шерман ғәскәренә һуғышһыҙ тапшырырға ҡарар итә. Әммә уларҙың өмөттәре аҡланмай. Шерман, ҡала халҡы Конфедерация яҡлы булғаны өсөн уларҙан үс алыу маҡсатында, мамыҡ келәттәрен, тимер юл депоһын, арсеналды, телеграфты һәм магазиндарҙы яндырырға, тигән бойроҡ бирә. Ғәмәлдә ҡала тулыһынса емертелә.
Оккупация ваҡытында Колумбия йәмәғәтселектең иғтибар үҙәгендә була. Репортерҙар, журналистар, сәйәхәтселәр һәм туристар Көньяҡ штаттың составына элекке ҡолдар ҙа ингән закон сығарыу йыйылышын күреү өсөн Көньяҡ Каролинаның баш ҡалаһына ағыла. Һуғыштан һәм 1865 йылғы янғындан һуң емерек хәлдә булған ҡала өкренләп тергеҙелә башлай: йорттар, тимер юлдары төҙөкләндерелә
Сәйәси тормош, тотош Көньяҡтағы кеүек үк, аҡ тәнлеләр һәм негрҙар араһындағы көрәш формаһын ала. Федераль властар уларҙы хуплауға һәм яҡлауға ҡармаҫтан, 10-11 йылдан власть органдарында негрҙар ҡалмай тип әйтерлек. 1960-сы йылдарға тиклем ҡалала сегрегация практикаһы ҡулланыла..
XX быуат һәм беҙҙең көндәр
ХХ быуаттың тәүге йылдарында Колумбия текстиль сәнәғәтенең төбәк үҙәгенә әйләнә. 1907 йылда ҡалала алты текстиль заводы эшләй. Уларҙа эшләгән 3 400 эшсе йылына 819 000 доллар күләмендә эш хаҡы ала, йылына 4,8 миллион долларлыҡ тауар етештерә. 1908 йылға тиклем Колумбия улрамдарына таш түшәлмәй, Мэйн-стрит буйлап 17 кварталдың урам юлдарына ғына таш түшәлгән була. Таш ҡиммәт булғанлыҡтан, башҡа урамдарға ағас түшәйҙәр. Тик 1925 йылда ғына таҡталар һәм таштар урынына урамдарға асфальт түшәлә.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында Джим Дулиттл төркөмө Токиоға рейд алдынан Форт-Джексон (граждандар һуғышы осоронда унда хәрби әсирҙәр лагеры урынлаша) хәрби базаһында әҙерлек үтә. Колумбияла 1940-сы йылдарҙан Джима Кроу закондарын ҡулланыу һәм кешенең расаһына ҡарап сегрегация ҡулланыу кәметелә башлай. 1945 йылда федераль судья, ҡара тәнле уҡытыусылар аҡ тәнле коллегалары кеүек эш хаҡы алырға хоҡуҡлы, тигән ҡарар сығара. Әммә артабанғы йылдарҙа штат хөкүмәте, аҡ һайлаусыларының ризаһыҙлығын баҫыу өсөн, афроамерикандарға аҡ тәнлеләр менән бер үк уҡыу йортонда белем алыуҙы сикләргә тырыша. Шуға ҡарамаҫтан федераль хөкүмәт баҫымы аҫтында сегрегация практикаһы әренләп бөтә бара. 1951 һәм 1964 йылдарҙа Newsweek журналы Колумбияны «апартеид чумаһынан үҙен азат иткән» ҡала булараҡ атай. .
Климаты
Колумбия нсубтропик океан климаты зонаһында урынлашҡан, ҡышы йылы (ҡар бик һирәк яуа), көҙө һәм яҙы ла йылы була, ә йәйе оҙон, дымлы һәм эҫе була.
Халҡы
2011 йылда ҡалала 130 591 кеше йәшәй, 52 471 йорт хужалығы һәм 22 638 ғаилә була.
Колумбия АҠШ-тың Библия билбауы тип аталған зонаһында урынлашҡан, халҡы диндарлығы менән айырылып тора. Диндарҙарҙың күбеһе (3/4) протестанттар (күбеһенсә Көньяҡ баптист конвенцияһына ҡарайҙар), ҡалғандары — католиктар. Ҡалала шулай уҡ биш мәсет, өс синагога, бер православ сиркәүе һәм бер индуист ғибәҙәтханаһы эшләй..
Иҡтисады
Колумбия Көньяҡ Каролинаның сәйәси генә түгел, ә иҡтисади үҙәге лә булып, дәүләт идаралығы секторында, һаулыҡ һағы һәм мәғариф системаларында төп эш биреүселәре булған диверсификацияланған иҡтисадҡа эйә. Fortune 1000 исемлегенә ингән SCANA энергетика компанияһының штаб-квартираһы Колумбияның ситендәге Кейси кварталында урынлашҡан. Форт-Джексон хәрби базаһы — АҠШ-тың ерҙәге ғәскәрҙәр өсөн һалдаттар әҙерләгән иң эре үҙәге лә байтаҡ ҡына кешене эш менән тәьмин итә.
Ҡалала электрон сәнәғәте, дарыуҙар етештереү, программалар менән тәьмин итеү юлға һалынған. Колумбияның ситендә Michelin, Westinghouse һәм Honeywell компаниялары заводтары эшләй. Күп һандағы бактар и страховка компаниялары, шул иҫәптән Көньяҡ Каролинаның штаттағы иң эре Беренсе граждандар банкы штаб-квартираһы ла (First Citizens Bank of South Carolina) ҡала иҡтисадын тулыландыра. Бер нисә эре юридик фирма, шул иҫәптән дөйөм милли кимәлдә киң билдәле Nelson Mullins Riley & Scarborough ла эшләй.
Транспорты
Колумбияның аэропорты (Columbia Metropolitan Airport (IATA:CAE; ICAO:KCAE)) ҡала үҙәгенән көньяҡ-көнбайышҡа табан 8 километрҙа урынлашҡан һәм йылына 1 миллионға яҡын пассажирҙы хеҙмәтләндерә. Самолеттар Нью-Йорк, Атланта, Вашингтон, Чикаго, Даллас, Хьюстон, Шарлотт, Филадельфия һәм Детройтҡа оса. Аэропортта шулай уҡ АҠШ-тың көньяҡ- көнсығышын хеҙмәтләндереүсе UPS посылкаларҙы адресатына алып барып биреү менән шөғөллөнгөн эре сортировка үҙәге лә эшләй. Ҡалала Amtrak компанияһының тимер юл станцияһы бар, көн һайын унда Нью-Йорк — Майами маршруты буйынса йөрөүсе һәм Ричмонд, Вашингтон, Балтимор, Филадельфия, Роли, Саванну, Джексонвилл, Орландо һәм Тампа аша үтеүсе Көмөш йондоҙ (Silver Star) поезы туҡталып китә.
Через Колумбию проходят три межштатных шоссе: I-20, I-26 и I-77, а также скоростные дороги US 1, US 21, US 76, US 176, US 321 и US 378. Автобусная компания Greyhound предлагает десятки междугородных маршрутов.
Ҡаның һәм ҡала ситендә йөрөүсе йәмәғәт транспортына Central Midlands Regional Transit Authority ойошмаһы идара итә, 30 автобус маршруты бар.
Бикузин Баймурза Бикузинович
Бикузин Баймурза Бикузинович (Балтас районының Хәтер китабында Бикмурзин Баймурза Бикмурзинович )(1912 йыл — 26 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны ҡылыссыһы.
Биографияһы
Баймурза Бикузинович Бикузин 1912 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Балтас районы) Түбәнге Иванай ауылында тыуған. Милләте буйынса мари. БАССР-ҙың Балтас районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-cе Башҡорт кавалерия (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия) дивизияһында хеҙмәт итә, хәрби юлын 58-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны ҡылыссыһы булып үтә. 1943 йылдың 25 сентябрендә һәм 1944 йылдың 12 ғинуарында күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1945 йылдың 26 апрелендә Германия территорияһындағы алышта һәләк була, Бранденбург провинцияһындағы Велефанц ауылында ерләнә.
Хәтер
Бикузин Баймурза Бикузиновичтың исеме Бикмурзин Баймурза Бикмурзинович булараҡ Балтас районының Хәтер китабына индерелгән.
«Казактар» скульптура төркөмө (Волга-Дон каналы)
«Казактар» скульптура төркөмө  — Волгодонсктың төньяҡ-көнбайышындағы монументаль композиция. Волго-Дон суднолар йөрөү каналының 15-се шлюзын биҙәй. 1953 йылда архитектор Леонид Михайлович Поляков һәм скульптор Георгий Иванович Мотовилов проекты буйынса төҙөлә. РСФСР Министрҙар советының 1960 йылдың 30 авгусындағы 1327-се ҡарары менән монумент дәүләт әһәмиәтендәге һәйкәлдәр рәтенә индерелә. «Казактар» скульптура төркөмө Волгодонскта һәм Волгодонск районында федераль әһәмиәттәге берҙән-бер мәҙәни мираҫ объекты. Казактарҙың скульптураһы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Кубань казак кавалерия корпусы гвардеецтарының ҡаһарманлығын һәм, ғөмүмән, Дон казактарының хәрби данын символлаштыра.
Һүрәтләнеше
Скульптура композицияһы Волга-Дон суднолар йөрөгән каналдың һуңғы (15-се) шлюзының ике яғына урынлашҡан ике башня-колоннаға урынлаштырылған һыбайлылыар статуяһынан тора. Уларҙың пьедесталы иртә классицизм рухында башҡарылған. Нигеҙ киңлеге 4,5 м. Мемориаль таҡтаташҡа:
Мундир кейгән казактар үрәпсегән ататрҙа һынландырылған. Уларҙың береһе шашка һелтәй, икенсеһе уны баш осона күтәргән. «Казактар» федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып торғанлыҡтан, эргә-тирәләге территорияла хужалыҡ йәки башҡа эштәр алып барыу, бынан тыш, мәғлүмәти йәки реклама стендары ҡуйыу, үҫемлектәрҙе ҡырҡыу тыйылған.
Шартым (ауыл)
Шартым (Шартым) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше. Почта индексы — 453720, ОКАТО коды — 80253870005.
Тарихы
Шартым ауылы Сәфәр ауыл советына инә. 2007 йылдың 10 сентябренә тиклем Шартым станцияһы ауылы тип атала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Географик урыны
Шартым йылғаһы буйында урынлашҡан.
Париж милли операһы
Париж милли о́пераһы, ҡыҫҡаса Париж операһы (Opéra National de Paris, Opéra de Paris) — Францияның баш ҡалаһы Парижда, классик опера һәм балет сәнғәтен үҫтереү менән шөғөлләнеүсе дәүләт учреждениеһы.
Хәҙерге ваҡытта Париж милли операһы ҡарамағында ике театр бинаһы бар — Гарнье операһы һәм Бастилия операһы:
Светофор
Светофо́р (яҡтылыҡ һәм φορός — «алып барыусы») — мәғлүмәт биреүсе оптик яҡтылыҡ ҡоролмаһы. Светофор төрлө хәрәкәттәрҙе көйләй. Механик транспорт сараларының, йәйәүлеләрҙең хәрәкәттәрен көйләһә, шулай уҡ локомотивтарҙа поездар хәрәкәтен, йылғала һәм диңгеҙҙәрҙә судноларҙы, шулай уҡ троллейбус, автобус һәм трамвайҙар өсөн махсус светофорҙар бар.
Тарих
Беренсе светофор Лондон ҡалаһының Бөйөк Британия парламенты бинаһы янында 1868 йылдың 10 декабрендә ҡуйыла. Уны уйлап табыусы — Джон Пик Найт. Ул тимер юлы семафорҙары оҫтаһы булған. Светофор ҡул ярҙамында эшләгән. Ике семафор уғынан торған. Горизонталь рәүештә булһа «туҡтарға», ә 45° ауыштырылһа һаҡланып ҡына хәрәкәтләнергә. Ҡараңғы ваҡытта өйрәлтмәле газ менән эшләгән яҡтыртҡыс (фонарь) ҡулланылған. Уның ярҙамында ҡыҙыл һәм йәшел төҫтәр яҡтыртылған. Светофор урам аша үткәндә йәйәүлеләргә еңеллек өсөе ҡулланылған. Уның уттары транспорт сараларын иҫкәртеү өсөн булған. Йәйәүлеләр сыҡҡан осорҙа транспорт саралары туҡтап торған. 1869 йылдың 2 ғинуарында газлы светофор шартлаған. Шартлаған саҡта уны көйләүсе полицсмен (полиция хеҙмәткәре) яра алған.
Беренсе автоматик светофор булып Чикаголағы светофор иҫәпләнә (АҠШ). Уны ошо ҡала кеше Эрнест Сиррин эшләй һәм патенлыҡ ала. Унда ике Stop һәм Proceed тигән яҙыуҙар булған.
Беренсе электр светафорын АҠШ-тың Юта штатынан Солт-Лейк-Сити кешеһе Лестер Вайр уйлап таба. Ул уйлап таба, тик патентламай. Ул ике төҫтәге (йәшел һәм ҡыҙыл) түңәрәктәрҙән торған.
1914 йылдың 5 авгусында Кливлендта Америка светофор компаниеһы Джеймс Хог конструкцияһы буйынса 105-се урам менән Эвклид киҫелешендә дүрт электр светофоры ҡуйыла.
1920 йылдан өс төҫтәге светофорҙар ҡулланышҡа инә. Уның авторҙары, Уильям Поттс (William Potts) һәм Джон Ф. Харрис (John F. Harriss).
Европала беренсе аналогик светофорҙар 1922 йылдан ҡулланыла башлай. Улар Парижда, Севастополдә, Гамбургта ҡуйыла.
Автомобиль светофорҙары
Иңтаралған светофор төрҙәәре өс төҫтән тора: ҡыҙыл, һары(0,5-1 сек. яна) һәм йәшел. Күп кенә илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәйҙә һары урынына һарығыҙыл төҫ тә ҡулланыла. Сигналдар вертикаль һәм горизонталь рәүештә ҡуйылырға мөмкин. Вертикаль светофорҙарҙа йәшел аҫта торһа, горизанталь светофорҙарҙа йәшел төҫ уң яҡта урынлаштырыла. Башҡа төрлө светофорҙар ҡуйылмаған осраҡта ошондай светофорҙар бәҡтә төр хәрәкәт өсөн дә ҡулланыла. Ҡайһы саҡтарҙа светофорға өҫтәлмә сигналдар ҙа ҡуйыла. Шулай уҡ ваҡытты күрһәтеүсе таблолар ҙа ҡуйылырға мөмкин.
Бар ерҙә лә киң таралған төп светофорҙар:
Шулай уҡ ике төҫтән (ҡыҙыл һәм йәшел) генә торған светофорҙар ҙа була. Бындәй светофорҙар ҡайҙалыр кереүҙе йәки сығыуҙы көйләй. Мәҫәлән, ил сиген сыҡҡанда, автоҡуйыуға(автостоянка) кергән йәки сығған урында, һаҡланыусы биләмәләр янында һ б.
Уҡтар һәм уҡ секциялары
Светофорҙарҙа өҫтәлмә секциялар булырға мөмкин. Улар уҡ һымаҡ формала була һәм йүнәлеште билдәләй.
Емелдәп тороусы ҡыҙыл төҫтәге светофор
Был светофор трамвайҙар йөрөгән юлды ҡаплап тороусы булараҡ, айырмалы күперҙәрҙә, осҡостарҙың(самолет) осоу-ултырыу һыҙаттары янында аэропорттарҙа ҡулланыла. Шулай уҡ оҡшаш светофорҙар тимер юлдарҙы аша сыҡҡан ерҙәрҙә ҡулланыла.
Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб улы
Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб (Хәбир) улы (1913 йыл -?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
1994 йылдың 7 февралендә вафат була
Яман-Садра
Яман-Садра — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Садра йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Олтум
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тымбаҡты
Тымбахты (Тынбахтино) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 70 кеше. Почта индексы — 452852, ОКАТО коды — 80233847008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шор теле
Шор теле (Шо́рский язы́к, шор тили, тадар тили) — шор халҡы теле, Рәсәйҙең Кемерово өлкәһендә киң таралған — башлыса, Алтай тауҙарының төньяҡ итәгендә, Кузнецк Алатауында, Томь йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйында, Хакасия һәм Алтай Республикаһы сигендә йәшәйҙәр.
Шор телендә һөйләшеүселәр һаны — 6 меңдән ашыу кеше (2002, халыҡ иҫәбе).
Төрки телдәрҙең төньяҡ-көнсығыш төркөмө хакас төркөмсәһенә ҡарай.
Диалекттары
Ике диалектлы: мрас, йәки «з» менән һөйләшкәне әҙәби тел нигеҙендә ята ( 20-30-сы йй. ҡулланылған), икенсеһе - кондом, «й-диалект»; уныһы үҙ сиратында бер нисә һөйләшкә бүленгән. Мрас диалекты - хакас, ә кондом — төньяҡ алтай һөйләшенә ҡарай.
Шор яҙмаһы
1885 йылда миссионерҙар сығарған әлифба билдәле.
Хәҙерге шор алфавиты:
Фонетика
Шор фонетикаһында 16 һуҙынҡы һәм 25 тартынҡы фонема. Һуҙынҡылар оҙон һәм ҡыҫҡа әйтелешле: ҡыҫҡа (а, э/е, ы, и, ӧ, ӱ, о, у) һәм оҙон (аа, ээ/ее, ыы, ии, ӧӧ, ӱӱ, оо, уу).
Баҫым көс һалып әйтелә. Һуҙынҡылар гармонияһы күҙәтелә.
Морфологияһы
Башҡа төрки телдәрҙәге кеүек, юҡ род (енес) категорияһы, синыф, йәнле-йәнһеҙгә бүлеү юҡ. Һан категорияһы бар. Күплек аффикстары (-лар/-лер, -нар/-нер, -тар/-тер) исемдәргә, ҡылымдарға, 3-сө зат исемдәргә  ҡушыла.
Ете килеш бар
Әҙәби тел
Шор телендә Чиспияков Фёдор Степанович ижад иткән (1906—1978)
Нарва янындағы алыш
Нарва янындағы һуғыш — Петр I батшаның рус армияһы һәм Карл XII королдең швед армияһы араһында 1700 йылдың 19 (30) ноябрендәге Бөйөк төньяҡ һуғышының Нарва янында рус ғәскәрҙәренең еңелеүе менән тамамланған тәүге яуҙарының береһе.
Пётр I батша алып Нарваны 1704 йылғы икенсе алышта яулай.
Төньяҡ һуғышының башланыуы
1699 йылда поляк короле Август II инициативаһы буйынса Рус батшалығы Швед империяһына территориаль дәғүәләре булған төньяҡ дәүләттәре коалицияһына («Төньяҡ союзы») инә. Коалицияла ҡатнашыусылар ун биш йәшендә тәхеткә ултырған швед монархы Карл XII монархтың йәш булыуы союздаштарға сағыштырмаса еңел еңеүгә ирешеү мөмкинлеген бирер тип уйлай. Рәсәй һуғыш һөҙөмтәһендә Балтик буйындағы рус ерҙәрен ҡайтарыуға һәм Балтик диңгеҙенә сығыуға иҫәп тота. Төньяҡ һуғышы сәбәптәрендә ентекләп яҙылған ҡара.
Август II менән килешеү буйынса Рус батшалығы иң тәү сиратта Швед Ингерманландияһына (Ингрия) — яҡынса хәҙерге Ленинград өлкәһенә тап килгән территорияһына дәғүә итә. Нарва ҡәлғәһе Ингерманландия менән Эстляндияның көнбайыш сигендә урынлашҡан иң ҙур швед ҡәлғәләренең береһе була. Дөйөм алғанда, Төньяҡ һуғышы башланғанда, Ингерманландия һәм айырым әйткәндә, Нарва, рус һөжүменең төп сәбе булып торған.
Август II менән килешеүгә ярашлы, Пётр I Ғосман империяһы менән Константинополь тыныслыҡ килешеүе төҙөлөү хәбәрен алыу менән Швецияға — 1700 йылдың 19 (30) авгусында һуғыш иғлан итә һәм Ингерманландияға поход менән сығыш яһай.
XVII быуат башына рус армияһы
Швецияға һөжүм алдан ниәтләп ҡуйылһа ла,, XVIII быуат башында рус армияһы сикләнгән әҙерләкле була һәм Пётр I башлаған реформаларҙы дауам итеүҙе талап итә. Урыҫ армияһы һан буйынса ҙур (200 000 һалдатҡа тиклем) була, әммә, тарихсылар фекере һәм Пётр I батша, һуғыш тамамланғандан һуң, үҙе баһалауы буйынса, был осорҙа рус армияһында етерлек дәрәжәлә дисциплина, һуғыш оҫталығы һәм матди тәьмин итеү булмай. Тағы ла дауам башланы Иван Грозный башлаған Көнбайыш Европа хәрби эксперттарын йәлеп итеү практикаһын дауам итеп, Пётр I яуҙа көнбайыш тәжрибәһен ҡулланырға һәм рус армияһын заманса яңыртырға модернизировать тырыша, әммә 1700 йылда потешный ғәскәрҙәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән фәҡәт ике — Семёновский һәм Преображенский полктары ғына — тотош көнбайыш өлгөһө буйынса ойошторолған, ә тағы икеһе — Лефортовский һәм Бутырский — өлөшләтә көнбайыш өлгөһөндә ойошторола. Матди тәьмин итеү яғынан урыҫ армияһы ҡорал һәм ҡорамалды сит илдән һатып алыу һәм килтертеү менән бәйле була. 1700 йылда Рәсәй батшалығы бөтөнләй тиерлек мушкет сығармаған, металлды бик аҙ ҡойған, транспорт системаһыүҫешмәгән була. Рус армияһын хәрби уҡытыу швед һәм австрия хәрби уставтары өлгөһөндә 1699 йылда Адам Вейде төҙөгән яңы хәрби устав буйынса сит ил офицерҙары етәкселегендә алып барылған. Бөтә етешһеҙлектәргә ҡарамаҫтан, Нарва янындағы алышҡа тиклем Пётр I, рус армияһы шведтар менән һуғышҡа әҙер, тип иҫәпләгән.
Пётр I Нарваға янында Петр I өс «генераллыҡ»ҡа (дивизия): генералдар А. И. Репнин, А. А. Вейде һәм А. М. Головин командалығындағы ғәскәргә бүленгән 40 меңдән ашыу регуляр пехота, шулай уҡ, 10 мең йөҙ хеҙмәте дворяндарын, шул иҫәптән Б. П. Шереметев командалығындағы 5 меңлек атлыларҙы ла индереп, һәм И Обидовский етәкселегендә 10 000 казак— барлығы 60 меңдән ашыу һалдат сығарырға планлаштырған. Бынан тыш рус армияһы составына батша улыА. А. Имеретинский етәкселегендәге артиллерия полкы инә
Төньяҡ һуғышы алдынан Пётр I батшаның арҡалаштары генералдар П.Гордон, Ф. Лефорт һәм генералиссимус А. С. Шеин вафат булған. Һөҙөмтәлә, 1700 йылдың 19 авгусында генерал-фельдмаршал чинын һәм яңы армияға командованиены күренекле администратор, әммә хәрби етәксе булмаған, Ф. А. Головин ала. Армияны тәьмин итеү өсөн генерал-провиант Семён Языков яуаплы. Һуңғы моментта Август II тәҡдиме буйынса рус армияһы штабына саксон фельдмаршалы де Круа етәкселегендә саксон хеҙмәте (улар араһында генерал-лейтенант Л. Н. Алларт була) генералдары төркөмө ҡушыла.
XVII быуат башында швед армияһы
XVIIIбыуаттар сигендә швед армияһы XVII быуат башында уҡ швед короле Густав II Адольф тарафынан формалаштырылған яҡшы ойошторолған ярым профессионал структуранан ғибәрәт була. Швед армияһын ойоштороу принциптары, ҙур булмаған үҙгәрештәр менән, Карл XII тәхеткә килгәнгә тиклем һаҡланған. Швед армияһында кавалерия ирекле контракт нигеҙендә формалашҡан — армияға атлы һалдат ебәргән поместье һалым льготалары рәүешендә аҡсалата компенсация алған. Швед пехотаһына һалдаттарҙы мотлаҡ йыйыу башҡарылған — һәр территориаль берәмек күпмелер һалдат бирергә тейеш булған, ә бынан тыш, йәшәү өсөн аҡсаһы булмаған төләһә ҡайһы ир заты һәм закон боҙоп, намыҫына тап төшөрмәгән ир-егет, хәрби хеҙмәткә килгән. Бөтә һалдаттарға һәм уларҙың ғаиләләренә дәүләт торлағы бирелгән һәм эш хаҡы түләнгән.
Швед армияһында дисциплина яҡшы була, һәм был органик рәүештә Швед империяһында өҫтөнлөклө булған лютеран идеологияһынан килгәндер. Лютеран сиркәүе XVII быуатта Швецияның хәрби хәрәкәттәрен һәм швед хәрбиҙәренең уңыштарын, «аллаһы тәғәлә ҡөҙрәте», тип хуплаған.