cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Драгутин Горянович-Крамбергер
Драгутин Горянович-Крамбергер (хорв. Dragutin Gorjanović-Kramberger ; 25 октябрь 1856 йыл — 22 декабрь 1936 йыл) — хорват геологы, палеонтологы һәм антропологы. Загреб, Крапина һәм Карловац ҡалаларының почетлы гражданы.
Биографияһы
1856 йылдың 25 октябрендә Загреб ҡалаһында тыуған.
Палеонтологияны Цюрихта һәм Мюнхенда өйрәнә, 1879 йылда Тюбингенда доктор дәрәжәһен ала, уның диссертацияһы балыҡ ҡалдыҡтарына арнала. Һуңынан Хорват минералогия һәм геология музыйының бер бүлеген етәкләй, хәҙерге ваҡытта музей Хорват Ысын тарих музейы булараҡ билдәле.
1883 йылдан 1924 йылға тиклем — Загреб университеты хеҙмәткәре, 1893 йылдан алып геология һәм палеонтология кафедраһына етәкселек итә. Уның фәнни эшмәкәрлек даирәһенә палеонтология, стратиграфия, тектоника, палеоклиматология, гидрография, ғәмәли геология һәм геология картированиеһы (үҙ остазы Дуро Пилар менән берлектә Медведница тауының картаһын эшләй) инә.
1909 йылда Хорватия һәм Славония Геологик йәмғиәтенә нигеҙ һала (Geološko povjerenstvo za Hrvatsku i Slavoniju), ә 1911 йылда йәмғиәт журналы сыға башлай (Vijesti geološkog povjerenstva). 1909 йылдан — Хорват фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы. 1899 йылда Крапина ҡалаһы тирәһендә мөһим асыш яһай: тарихҡаса кешеләр ҡалдыҡтарының ҙур тупланмаһын таба («крапин неандерталецы» исеме аҫтында билдәле, башта Горянович Homo primigenius тип исемләнә). Ҡалдыҡтарҙы ентекле өйрәнеү һөҙөмтәһендә ул заманса палеоантропологияға нигеҙ һалыусы тип һанала.
Хорват һәм халыҡ-ара журналдарҙа баҫтырылып сыҡҡан 230-ҙән ашыу хеҙмәт авторы, улар арыһында «Diluvijalni čovjek iz Krapine u Hrvatskoj» (1905) һәм уның «Život i kultura diluvijalnog čovjeka iz Krapine u Hrvatskoj» (1913) киңәйтелгән баҫмаһы айырыуса ҙур билдәлелек яулай.
1936 йылдың 22 декабрендә Загреб ҡалаһында вафат була.
Зелёна-Гура
Зелена-Гура (Zielona Góra, хәрефтәре. «Йәшел тау»; Grünberg in Schlesien) — Польша ҡалаһы, Любуский воеводствоһындағы ике административ үҙәктең береһе. Халыҡ — 139,3 мең кеше (2017). 1950 йылдан 1998 йылға тиклем Зеленогурский воеводствоһының административ үҙәге.
1987 йылдан алып Зелена Гураның Амфитеатры атаҡлы йырсы Анна Германдың исемен йөрөтә.
2008 йылдан алып ҡалала Халыҡ-ара рус йыры фестивале үткәрелә.
Спорт
Зелена-Гура ҡалаһында билдәле баскетбол клубы бар, ул Польша чемпионаттарында һөҙөмтәле уйнап килә:
Көмөш призер: 2013/2014
Ҡалала «Лехия» футбол клубы нигеҙләнгән. Шулай уҡ Зелена Гура ҡалаһында «Фалубаз» спидвей командаһы бар, ул 2011 йылда Польшаның спидвей буйынса чемпионы була, ул ВТБ -ның берҙәм лигаһында сығыш яһай. 2013 йылдың май—июнь айҙарында ҡалала снукер буйынса Европа чемпионаты уҙғарыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Круглов Евгений Анастасович
Круглов Евгений Анастасович (19 март 1958 йыл, Переславль-Залесский, Ярославль өлкәһе) — СССР һәм Рәсәй тарихсы-боронғолоҡто өйрәнеүсе белгес, тарих фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университетының сит ил тарихы кафедраһы доценты, Боронғо Греция тарихын һәм мәҙәниәтен, олимпия осорона тиклемге грек мифлогияһын  тикшеренеүсе.
Биографияһы
Евгений Анастасович Круглов  Ярославль өлкәһенең  Переславль-Залесский ҡалаһында рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. 1975 йылда, урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлап, Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. Сит илдәр тарихы кафедраһы буйынса махсуслаша, унда уның уҡытыусылары Р. Е. Ляст һәм Пиленкова Татьяна Фёдоровна була.
1980 йылда Ленинград дәүләт университеты аспирантураһына уҡырға инә. 1984 йылда Ю.В. Андреев етәкселегендә «Греко-карийское государство в IV в. до н. э.» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1985 йылда Башҡорт дәүләт университетының дөйөм тарих кафедраһында  ассистенты булып эшләй башлай,  тәүге дүрт йылда киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлегендә уҡыта. 1989—2020 йылдарҙа археология, боронғо һәм урта быуат тарихы кафедраһы доценты була. 2000 йылдар башында фәнни эштәр буйынса декан урынбаҫары. .
1989—1991 йылдарҙа тарих факультеты студенттарының Керчь ҡалаһында үҙған археологик практика етәксеһе була.
Боронғо донъя тарихы, мәҙәниәт тарихы (Боронғо донъя), рим хоҡуғы курстарынан лекциялар уҡый.
1997 йылдан алып хәҙерге көнгә тиклем «Боронғо Евразия» түңәрәге етәксеһе.
«Ксимерома» грек йәмғиәте төбәк ойошмаһы менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — эллинизм дәүерендәге боронғо донъя, иртә Византия дәүере, боронғо Византия донъяһының һәм Көньяҡ Урал халыҡтарының мәҙәни бәйләнештәре, олимпия осорона тиклемге грек мифологияһы.
«Этнокультурные контакты античной Анатолии и Урало-Камского региона Евразии» (2005) монографияһында  Анатолий-иртә Византия донъяһының боронғо ойкуменаһы Урал алды периферияһы менән бәйләнеш булдырыуының тарихи  шарттары ҡарала, б.э. тиклем VII быуат — беҙҙең эраның  VI быуатында төбәктәр этностарының мөнәсәбәттәре анализлана.
Ҡайһы бер баҫмалары Рәсәйҙәге һәм Көньяҡ Уралдағы грек диаспораһы тарихына арналған. Е.А.Круглов әҙерләгән «Наследники „греческого проекта “» мәҡәләләр йыйынтығы XVIII— XX быуат башында  Ырымбур (Өфө) губернаһында булған гректарҙың яҙмышына, Рәсәйҙә боронғо мәҙәниәт рецепцияһына, төбәктә күпләп гректарҙың булыуына башланғыс һалған БАССР-ҙа ҡырым гректарының депортацияһына арналған.
Һылтанмалар
[https://www.elibrary.ru/author_items.asp?authorid=768575 Публикации Е. А. Круглова] на сайте eLibrary
Оло Әүнәр
Оло Әүнәр — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе Ҡатай-Ивановск районы һәм Башҡортостан Республикаһы Белорет районы,. биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1395 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы башынан Арский Ташы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылға буйлап тораҡ пункттар
Йылға буйында Николаевка һәм Мәхмүт ауылдары урынлашҡан.
Әбдрәшитов Вадим Йосоп улы
Әбдрәшитов Вадим Йосоп улы (19 ғинуар 1945 йыл — 12 февраль 2023 йыл) — Рәсәй кинорежиссеры һәм педагог. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1992).
Биографияһы
Вадим Йосоп улы Әбдрәшитов 1945 йылдың 19 ғинуарында Харьков ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 1959—1961 йылдарҙа Алма-ата тимер юл транспорты техникумы, 1961—1964 йылдарҙа — Мәскәү физика-техник институтында уҡый, 1967 йылда кибернетика кафедраһы тамамлаған химик-технологик процестарҙы Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтының хмик-технология кибернетикаһы кафедраһын тамамлай. 1967—1970 йылдарҙа Мәскәү электр-вакуум заводында эшләй.
1970 йылда ВГИК-тың режиссура факультетына уҡырға инә (башта М. И. Ромм оҫтаханаһы, һуңынан — Л. А. Кулиджанов . Әбдрәшитовтың беренсе студент эше — «Асфальттан репортаж» исемле алты минутлыҡ тауышһыҙ документаль этюды — сРомм тарафынан бик юғары баһа ала . 1974 йылда үҙенең диплом эшен уңышлы яҡлай — Г. И. Гориндың «Туҡтатығыҙ Потаповты!» хикәйәһе буйынса сатирик комедияһы.
Артабан Вадим Йосоп улын Юлий Райзман «Мосфильм» киностудияһына эшкә саҡыра. Райзман «Иптәш» ижади берекмәһе естәксеһе була. Бында ул Александр Миндадзе менән осраша, һуңынануның менән берлектә 11 фильм төшөрә.
Әбдрәшиовтың эштәре тотанаҡлыҡ, эске көсөргәнешле кинематографик теле менән айырылып тора. Режиссер фильмдар үҙәгенә һәр саҡ киҫкен әхлаҡи проблемаларҙы ҡуя.
Рәсәй кинематографистар союзы ағзаһы, 1986—1990 йылдарҙа СССР кинематографистар союзы идаралығы секретары (1995), Рәсәй кино академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәй кинорежиссерҙар гильдияһы идаралығы ағзаһы (һылтанма), «Триумф» премияһы жюрийы ағзаһы, Мосфильм киноконцерны «Арт-фильм» киностудияһы идаралығы рәйесе, ВГИК профессоры, ВГИК нәфис фильмы режиссураһы кафедраһының оҫтахана етәксеһе (1995), Юғары сценаристар һәм режиссерҙар курсы (ВКСР) уҡытыусыһы .
Айытбаев Вәли Мөхәммәт улы
Айытбаев Вәли Мөхәммәт улы (Аитбаев Вали Мухаметович; 1908 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемётсы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙылармеец. Рядовой.
Биографияһы
Вәли Мөхәммәт улы Айытбаев 1908 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы) Мораҙым ауылында тыуған.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына Ауырғазы районы хәрби комиссариатынан саҡырыла.
Ҡыҙылармеец Вәли Айытбаев 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы була.
1942 йылдың 22 июлендә Курск өлкәһе, Больше-Полянский районының (хәҙер — Липецк өлкәһе) Икенсе Тербуны ауылы янында һәләк була һәм шунда ерләнә.
Ғаиләһе
Юғалтыуҙар тураһындағы мәғлүмәттә ҡатыны Айытова Ғәйниә тип яҙылған
Хәтер
Айытбаев Вәли Мөхәммәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ауырғазы районы Мораҙым ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Оҙаҡ йылдар дауамында ул хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡаҙыныу эштәре алып барып, 671 яугирҙың исемен асыҡлай, әммә лейтенант Айытбаев Вәли Мөхәммәт улы тураһында мәғлүмәт юҡ.
Зелёна-Гура (баскетбол клубы)
«Зелена-Гура» — Польшалағы Зелена Гура ҡалаһының профессиональ баскетбол клубы, 2013 йылда тәүге тапҡыр Польша чемпионы була һәм Евролигаға юллама ала.
Ҡаҙаныштары
Польша чемпионаты
Польша Кубогы
Ҡотдосов
Ҡотдосов — ир-ат фамилияһы. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Ҡотдосова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Черновка (Өфө районы)
Черновка (Черновский) — Башҡортостан Республикаһының Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 60 кеше булған. Почта индексы — 450516, ОКАТО коды — 80252830007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аронян Левон Григорьевич
Аронян Левон Григорьевич (Լևոն Գրիգորիի Արոնյան; 6 октябрь 1982 йыл) — әрмән шахматсыһы, гроссмейстер. Күп абруйлы халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе, шул иҫәптән Линарес (2006), Вейк-ан-Зея (2012, 2014), Синкфилд Кубогы (2015), Ставангер (2017) турнирҙарында шәхси еңеүсе. ФИДЕ-ның Донъя кубогына ике тапҡыр тапҡыр эйә була (2005, 2017), Әрмәнстан йыйылма командаһы составында өс тапҡыр Олимпия чемпионы (2006, 2008, 2012), блиц буйынса донъя чемпионы (2010).
Биографияһы
Левон Григорьевич Аронян (тыуғанда Лев Аронов исеме бирелә )1982 йылдың 6 октябрендә Ереванда, әрмән Седа һәм йәһүд Григорий Леонтьевич Аронов ғаиләһендә тыуа. Биш йәшкә өлкән апаһы Лилиттан шахмат уйнарға өйрәнә. Беренсе тренеры Ереван ҡалаһының Пионерҙар йортоноң шахмат түңәрәгенән Людмила Финарева була.
1994 йылда Аронян 12 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында Сегед ҡалаһында (Венгрия) донъя чемпионы исемен яулай. Был чемпионатта еңеүе өсөн уға шахмат буйынса ФИДЕ мастеры дәрәжәһе бирелә. 1995 йылда Аронян Парижда 14 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында сираттағы донъя чемпионаты еңеүсеһе була. 1996 йылдан Аронян — халыҡ-ара мастер. 1997 йылда 20 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында донъя чемпионаты еңеүсеһе Мәскәүҙә үҫмерҙәр араһында үткәрелгән мөһим турнирҙарҙың береһе — "Каспаров кубогы"нда еңеп сыға. 1999 йылда Аронян Әрмәнстан вице-чемпионы исемен ала һәм Батумиҙа үткән шахмат буйынса Европаның команда чемпионатында республиканың йыйылма командаһы составында сығыш яһау хоҡуғын ала. Әрмәнстан йыйылма командаһы унда Венгрия (2-се урын) һәм Германия йыйылма командаларын (3 урын) артта ҡалдырып, чемпион исемен яулай. 2000 йылдан Аронян — гроссмейстер. 2002 йылда Һиндостан 20 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында ҡабаттан донъя чемпионаты еңеүсеһе була. 2001 йылдан Аронян Германияла йәшәй.
2005 йылда Хикару Накамура һәм Борис Аврух менән берлектә Гибралтарҙа һәм Степанакертта Накамура (АҠШ) менән Иванчукты (Украина) үтеп китеп, асыҡ чемпионатта еңә. 2005 йылда Варшавала Европа чемпионатында Аронян, өҫтәмә күрһәткестәр буйынса, 3-сө урынды яулай.
2005 йылдың декабрендә Аронян Ханты-Мансийск ҡалаһында нокаут системаһы буйынса уҙғарылған шахмат буйынса ФИДЕ-ның донъя кубогын яулап, иң ҙур уңыш ҡаҙана. Финалда ул ФИДЕ-ның экс-донъя чемпионы Руслан Пономаревты 3:1 (0,5:0,5; 0,5:0,5; 1:0; 1:0) иҫәбе менән еңә. Беренсе ваҡытты классик контролләү партиялары тигеҙ иҫәп менән тамамлана, тиҙ шахмат буйынса ике өҫтәмә партиялая еңеү Аронян яғында була. Был уңыш Аронянға донъя чемпионы өсөн көрәшкә ҡушылыу мөмкинлеген бирә. 2007 йылдың яҙында дәғүәселәрҙең беренсе матчында Аронян Норвегияның йәш талантлы шахматсыһы Магнус Карлсен менән осраша. Донъя кубогында еңгәндән һуң Аронян абруйлы шахмат турнирҙарына саҡырыуҙар ала башлай. XIX категориялағы шундай беренсе турнир Голландияның Вейк-ан-Зее ҡалаһында үтә. Аронянуңышһыҙ сығыш яһай, мәрәйҙәрҙең 50 % ғына йыя һәм 14 ҡатнашыусы араһында 7—9 урындарҙы бүлешә.
2006 йылдың мартында Аронян Линареста ғы турнирҙа еңә (XX категория).
Июндә Владимир Акопян, Карен Асрян, Смбат Лпутян, Габриел Саркисян һәм Арташес Минасян менән бергә Туринда 37-се шахмат Олимпиадаһы чемпионы булып, Мовсес Хоренаци миҙалы менән бүләкләнә. Дрезденда 38-се олимпиадала еңгәне өсөн икенсе дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына лайыҡ була. Стамбулда 40-сы олимпиадала еңгәс, Әрмәнстан президенты указына ярашлы, Изге Месроп Маштоц миҙалы менән бүләкләнә.
2008 йылдың 16 февралендә шәхси осрашыуҙа беренсе тапҡыр донъя чемпионы Вишванатан Анандты еңә һәм Михаил Чигориндың символик клубы ағзаһы итеп алына.
2010 йылдың ноябрендә Мәскәүҙә Таль мемориалы еңеүсеһе була, бер нисә көндән һуң шунда уҡ блиц-2010 буйынса донъя чемпионатында еңә.
2013 йылдың майында Аронян 9 мөмкинлектән 5,5 мәрәй йыйып Алехин Мемориалы еңеүсеһе була. Ул өҫтәмә күрһәткестәр буйынса Борис Гельфандты үтеп китә. Турнирҙа шулай уҡ В. Ананд, М. Вашье-Лаграв, В. Крамник, Н. Витюгов, М. Адамс, Л. Фрессине, Дин Лижэнь, П. Свидлер ҡатнаша.
2008—2013 йылдар осоронда классик контроль булған ярыштарҙа шәхси осрашыуҙар һөҙөмтәһе буйынса Левон Аронян донъя чемпионы Вишванатан Анандты ҙур айырма менән еңә +5,-1,=14. Был уңыш Этот Левон Ароняндың исеменә Ефим Боголюбовтың чемпилндарҙы еңеүселәрҙең символик клубы исемлегенә яҙып ҡуя.
2017 йылдың апрелендә Германияла, донъя чемпионы Магнус Карлсен ҡатнашҡан «GRENKE Chess Classic» супертурнирында Левон Аронян ҙ мөмкинлектән 5,5 мәрәй йыйып 1-се урын яулай.
2017 йылдың июнендә ул Норвегияның Ставангер ҡалаһында үткән шазхмат супертурниры еңеүсеһе була. Турнир барышында әрмән гроссмейстеры шәхси осрашыуҙа ғәмәлдәге чемпион Магнус Карлсенды, шахмат тажына дәғүә иткән Сергей Карякинды, шулай уҡ донъяның 14-се чемпионы Владимир Крамникты еңә һәм һөҙөмтәлә 6 мәрәй йыя. Уның дәғүәселәре Хикара Накамура менән Владимир Крамник 5-әр мәрәй менән 2-3-сө урынлдарҙы бүлешә. Был уңыш Левон Аронянды Эугенио Торреның символик клубына индерә.
2017 йылдың сентябрендә Тбилисиҙа Левон Аронян икенсе тапҡыр Донъя кубогын яулай. Финалда ул Ҡытай гроссмейстеры Дин Лиженде еңә. Тәүге дүрт партия тигеҙ иҫәпкә тамамлана, тай-брейкта Левон Аронян беренсе партияны — аҡ, икенсеһен ҡара фигуралар менән уйнап еңеү яулай.
2017 йылғы Донъя кубогы һөҙөмтәләре буйынса Левон Аронян 2018 йылда Берлинда үтәсәк донъя чемпионы исеменә дәғүәселәр турнирында ҡатнашыу хоҡуғын ала.
Эло рейтингы
2010 йылдың ноябрендә Левон Аронян Гарри Каспаров, Владимир Крамник, вишванатан Ананд, Веселин Топалов һәм Карлсен Магнустан ҡала, ФИДЕ-ның рейтинг-лисында 2800 пунктты үтеп, алтынсы шахматсы була.
Шахмахта
Шахмахта — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молохта йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саҙрисламов Мырҙахан Саҙрислам улы
Саҙрисламов Мырҙахан Саҙрислам улы (Садрисламов Мирзахан Садрисламович 1912 йыл (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1904 йыл) —?), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Саҙрисламов Мырҙахан Саҙрислам улы 1912 йылда хәҙерге Башҡортостандың Яңауыл районы Иҫке Көйөк ауылында тыуа. 1941 йылда Яңауыл район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
2-се эскадрон ҡылыссыһы гвардия ҡыҙылармеецы Саҙрисламов Мырҙахан Саҙрислам улы Новоселки ауылы өсөн барған һуғышта алға ҡыйыу барып ике гитлерсы менән һуғыша, уларҙы сигенергә мәжбүр итә, был һуғышта Саҙрисламов ҡаты яралана. 1944 йылдың 12 авгусында ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Саҙрисламов Мырҙахан Саҙрислам улы 1945 йылда демобилизациялана.
Йосоп (Силәбе өлкәһе)
Йосоп (Юсупово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы ауылы. Гривенка ауыл биләмәһе составына керә.
География
Район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһынан 36 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 426 метр.
Тарих
Ауылға шуран ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса татарҙар һәм башҡорттар йәшәй.
Килограмм
thumb|250px|Халыҡ-ара килограмм өлгөһөнең компьютер һүрәте . Өлгө 90 % ағалтын и 10 % иридийҙан торған иретмәнән түңәрәгенең арҡыры оҙонлоғо һәм бейеклеге 39.17 мм булған цилиндрҙан тора. Халыҡ ара килограмм өлгөһө (эталон) Париж йәнәшәһендәге Севр ҡалаһында урынлашҡан Халыҡ ара Үлсәм һәм үлсәүҙәр бюроһында һаҡлана.
Килогра́мм (башҡортса яҙылышы: кг ; халыҡ ара: kg) — ауырлыҡты үлсәү берәмеге, Халыҡ-ара берәмектәр системаһына (СИ) ҡараған төп ете берәмектең береһе.
Ғәмәлдәге килограмм төшөнсәһе Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә 1901 йылда ҡабул ителгән һәм түбәндәгесә билдәләнә :
Килограмм ауырлыҡ берәмеге була, ауырлығы халыҡ ара килограмм өлгөһөнә тигеҙ.
Халыҡ-ара килограмм өлгөһө (эталон) Париж йәнәшәһендәге Севр ҡалаһында урынлашҡан Халыҡ ара Үлсәм һәм үлсәүҙәр бюроһында һаҡлана. Түңәрәгенең арҡыры оҙонлоғо һәм бейеклеге 39.17 мм булған ағалтын һәм иридий иретмәһенән (90 % ағалтын, 10 % иридия) ҡойолған цилиндр эталон булып тора. Башта килограмм ауырлығы итеп 4 °C температурала һәм диңгеҙ кимәлендәгә үрнәк атмосфера баҫымында булған бер куб дециметр (литр) таҙа һыу билдәләнгән.
Ҡабат һәм өлөш берәмектәр
Тарихи сәбәптәр арҡаһында «килограмм» атамаһы унарлы үлсәү берәмеге булған «кило» ҡушылмаһы менән бирелә. Шуға күрә ҡабат һәм өлөш берәмектәр «грамм» һүҙенә СИ ҡушылмалары өҫтәлеп төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта «грамм» үҙе СИ системаһында өлөш берәмек булып тора.
Сейәле Ҡыр (йылға)
Сейәле Ҡыр (Вишнёвый Дол) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1367 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Килограмм
Ҡабат һәм өлөш берәмектәр
Мегаграмм (1000 кг) урынына башлыса «тонна» берәмеге ҡулланыла.
Атом бомбалары ҡеүәтен тротил эквивалентында билдәләү өсөн гигаграмм урынына килотонна, ә тераграмм урынына мегатонна ҡулланыла.
Сейәле Ҡыр (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Килограмм
Килограмм өлөгөһө
thumb|1 кг өлгө күсермәһе, АҠШ-та һаҡланы. thumb|Өлгө күсермәһенең ауырлығы үҙгәреү күренеше Әлеге ваҡытта килограмм кеше эшләгән әйбер, ағалтын һәм иридий иретмәһенән торған өлгө, менән билдәләнгән берҙән бер Си берәмеге. Башҡа бөтә берәмектәр төп физик үҙенсәлектәргә һәм ҡанундарға нигеҙләнеп билдәләнә.
Ғәмәлдәге өлгә 1889 йылда түңәрәгенең арҡыры оҙонлоғо һәм бейеклеге 39.17 мм булған ағалтын һәм иридий иретмәһенән ҡойолған цилиндр итеп эшләнелә. Шул ваҡыттан бирле өлгө Халыҡ ара Үлсәм һәм үлсәүҙәр бюроһында һауа үтмәҫлек өс ҡат быяла ҡалпаҡ аҫтында һаҡлана. Шулай уҡ халыҡ ара өлөгөнөң теүәл рәсми күсермәләре эшләнә, артабан улар милли килограмм өлгөһе итеп ҡулланыла. Бөтәһе 80-дән ашыу күсермә эшләнгән. Уларҙың икәүһе Рәсәй бирелгән һәм Менделев исемендәге Бөтә Рәсәй метрология ғилми эҙләнеүҙәр институтында һаҡлана. Яҡынса 10 йылға бер тапҡыр милли килограмм өлгөһе халыҡ ара өлөгө менән сағыштырыла. Был сағыштырыуҙар милли өлгөләрҙең теүәллеге 2 мкг тирәһе булыуын күрһәтә. Һаҡлау шарттары бер төрлө булыуы халыҡ ара өлөгөнең теүәллеген шик аҫтына ала. Төрлө сәбәптәр арҡаһында йөҙ йыл эсендә халыҡ ара өлгө 3 ауырлығын юғалтҡан. Әммә, билдәләмә буйынса халыҡ ара өлөгөнең ауырлығы бер килограммға тигеҙ. Шуға күрә өлөгөнең хаҡ ауырлығы үҙгәреүе килограмм дәүмәле үҙгәреүенә килтерә.
Был етешһеҙлектән ҡотолоу маҡсатында 1999 йылда үткән Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 21-сө Генераль конференция ҡарарында милли лабораторияларға ауырлыҡ берәмеген төп физик үҙенсәлеккә йәки үҙгәрмәй торған атом берәмегенә бәйләп камиллаштырырға һәм киләсәктә килограмм төшөнсәһенең билдәләмәһен яңыртырға тәҡдим итәлә. Шунан һуңғы йылдарҙа ҡайһы бер халыҡ ара ойошмалар килограмм төшөнсәһенең билдәләмәһен яңыртыу буйынса тәҡдимдәр әҙерәләү эше менән булды.
Тарихы
Массаны үлсәү берәмлеген билдәләү өсөн һыуҙы ҡулланыу идеяһын инглиз философы Джон Уилкинс 1668 йылда тәҡдим иткән.
1795 йылдың 7 апрелендә Францияла «ирегән һыу температураһында киңлектәре метрҙың йөҙҙән бер өлөшөнә тигеҙ абсолют таҙа һыу күләме» «грамм» тип ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта бер дициметр (литр) һыуҙың массаһын теүәл билдәләү эше алып барыла.
Сауҙа һәм моммерция, ғәҙәттә, бер грамдан артығыраҡ булған предметтар менән эш итә, массаның һыуҙан яһалған стандартын әйләнештә һәм ҡулланыу һәм һаҡлау уңайһыҙ була. Был берәмекте ғәмәли ҡулланыуға күрһәтмә бирелә. Шуға бәйле рәүештә грамдан мең тапҡыр ауырыраҡ металдан яһалған 1 кг ваҡытлыса масса этолон эшләнә.
Француз химигы һәм итальян натуралисы  бер нисә йыл тикшереүһәр үткәргәндән һуң һыуҙың иң тотороҡло температураһын билдәләргә ҡарар итәләр. Улар һыуҙың иң ҙур тығыҙлығын 4 °C тип билдәләй.
Улар 1 дм³ һыу максималь тығыҙлығында дүрт йыл элек ҡабул ителгән ваҡытлыса килограмм эталонының 99,9265 % массыһына тигеҙ тип ҡабул итәләр. Ваҡытлыса масса эталоны Антуаном Лавуазье һәм Рене Жюст Гаюи тикшереүҙәренә нигеҙләнеп хаталы билдәләнгән. Ул ваҡытта дистиляцияланған һыу 0 °C градуста в 18 841 гран тарта тип билдәләнгән. Лефёвром-Жино һәм Фабброни яңынан үткәргән эксперименттар 4 °C кубик дицеметр һыу 18 827,15 гран тарта тип күрһәтә.
Ваҡытлыса эталон латундан яһала һәм әкренләп баҡыр тутығы менә ҡаплана, эталондың массаһы үҙгәрергә тейеш түгел һәм был кәрәкмәгән күренеш була. 1799 йылда Лефёвра-Жено һәм Фабброни етәкселегендә химик яҡтан инерт булған көпшәк планинанан килограмм эталоны эшләнә. Ошо ваҡыттан масса эталоны килограмдың төп төшөнсәһе була. Хәҙер был эталон kilogramme des Archives исеме менән билдәле.
XIX быуатта массаны үлсәү технологияһы алға китә. Ошо уңайҙан 1875 йылда «Үлсәү һәм үлсәм халыҡ-ара бюроһы»ҙың комиссияһы килограмдың яңы эталонына күсергә планлаштыра. «Килограмдың халыҡ-ара протопибы» тип аталған был эталон платина-иридай ҡатнашмаһынан бейеклеге һәм диаметры 39 мм цилиндр формаһында эшләнә һәм шул ваҡыттан бирле «Халыҡ-ара үлсәү һәм үлсем бюроһы»нда һаҡлана. 1889 йылда килограмм төшөнсәһе халыҡ-ара килограмм пропотибына тиң тип ҡабул итәле ; Был төшөнсә 2019 йылға тиклем ғәмәлдә була.
Киләсәк
2011 йылда үткән Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 24-сө Генераль конференция киләсәк Халыҡ ара берәмектәр системаһын (СИ) яңынан ҡарау ваҡытында төп берәмектәр билдәләмәһе төп физик үҙенсәлеккә йәки үҙгәрмәй торған атом берәмегенә бәйле итеп үҙгертергә тип ҡарар итә.
h
6,626 06X Джc точно буласаҡ. Ул саҡта ғәмәлдәге килограмм билдәләмәһе үҙгәртеләсәк. Килограмм ауырлыҡ берәмеге булып ҡаласаҡ, әммә уның дәүмәле СИ берәмеге м2·кг·с−1 аталған 6,626 06X һанына тигеҙ Планк даими дәүмәленә бәйле булсаҡ.
Ташкинов
Ташкинов — күп мәғәнәле һүҙ.
Елизавета паркы (Таганрог)
Елизавета паркы — Таганрогтағы элекке ҡала паркы. Император Александр I һәм уның ғаиләһенең яратҡан ял итеү урыны. Хәҙерге ваҡытта парк территорияһын авиация предприятиеһе — Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы (Г. М. Бериев исемендәге ТАВИА һәм ТАФТК) биләй.
Елизавета паркына 1825 йылдың көҙөндә нигеҙ һалына, император ғаиләһенең милкендә була. Александр I ҡатыны Елизавета Алексеевна хөрмәтенә аталған. Парк Таганрог территорияһының Карантин тип аталған бер өлөшөн биләй. Паркты эшләтеү өсөн Александр I Англиянан баҡсасы Грейҙы саҡыртып ала, ул карантин баҡсаһын киңәйтә һәм унда ағастар ултыртып сыға. Парктың йүкә, дардар, саған ағастарынан торған буйға һуҙылған киң аллеяһы һәм парктың ҡапҡаһынан алып эскәмйәләр торған түңәрәк майҙансыҡ урынлашҡан ярлауға тиклем һуҙылған арҡыры аллеяһы бар. Ярлау буйлап сирень ҡыуаҡтары ултыртылған. Парк майҙаны яҡынса 2,5 га тәшкил итә. 1826 йылдың яҙында Елизавета Алексеевна Таганрогтан китер алдынан паркты ҡала ҡарамағына тапшыра, парк Таганрог халҡына ял итеү өсөн асыла. Таганрогта император ҡушағаһы булыу иҫтәлеге итеп паркта матур «Император беседкаһы» урынлаштырыла. Паркта яҙыусы Антон Павлович Чехов булған, был урынды ул «Уттар» повесында һүрәтләй.
Тарихы
Елизавета паркын булдырыу тарихы император Александр I менән бәйле, уға Таганрог Карантины районында диңгеҙ күренеше бик оҡшай. Беренсе тапҡыр ул бында 1818 йылдың майында була. 1776 йылда Екатерина II бойороғо буйынса төҙөлгән Азов буйындағы төп Карантинды ҡарағандан һуң, Александр I уны Европала иң яҡшыһы тип атай. Ул осорҙа Петруша моронона яҡын, Качатов һыҙаһы эргәһендә, морондоң көнбайыш өлөшөндә Карантин территорияһы кибеттәре, ҡунаҡханаһы, медицина пункты һәм башҡа хеҙмәттәре булған ҙур булмаған ҡасаба була.
1825 йылда икенсе тапҡыр килгәнендә, баҡса парк сәнғәтен яратыусы Александр I, Таганрогта Карантин эргәһендә яңы баҡса төҙөү өсөн территория ҡарап ҡуя. Император үҙе баҡсаның планын һыҙа. Оҡшаған ерҙә булған ҙур булмаған Карантин баҡсаһы ике тапҡырға киңәйтелә һәм яңы ағастар ултыртыла, баҡсаның майҙаны яҡынса 2,5 га тәшкил итә. Баҡсала ҙур үҙәк аллея һалына, ярлау өҫтөндә тарыраҡ аллея була. Унда сирень үҫә. Тағы ла бер арҡыры аллея баҡса ҡапҡаһынан башланып, ағас эскәмйәләр торған түңәрәк майҙансыҡлы ярлау өҫтөндә тамамлана. Баҡсала төрлө төрҙәге 2 мең тирәһе ағас ултыртыла. Баҡса кәрәк-ярағы һәм уның үҫеше өсөн Александр I ҡалаға 11500 һум аҡса бирергә һәм артабан уны тәрбиәләп тороу өсөн йыл һайын алты мең һум аҡса түләргә бойора. Баҡсаны ҡаҙнаныҡы тип атай башлайҙар, унда бер нисә мең сейә ағасы ултырталар, ә беседкаға илтеүсе төп аллеяла сәтләүек ағастары ултырталар.
Батша ғаиләһе Карантингә барырға һәм нигеҙ һалынған баҡсаны ҡарап йөрөргә ярата. Александр I Таганрогта вафат булғандан һуң (1825 йылдың 19 ноябрендә) уның тол ҡатыны император ҡатын Елизавета Алексеевна элеккесә Карантинға барып йөрөй. Уның күптән түгел император менән бергә ял иткән ярлау өҫтөндәге эскәмйәлә ултырғанын йыш күрәләр. 1826 йылдың мартында, Таганрогты ҡалдырып киткәндә, Елизавета Алексеевна батша ғаиләһе милке булған Карантин баҡсаһын ҡалаға тапшыра. Шул ваҡытта уҡ, ҡала башлығы А. И. Дунаев тәҡдиме буйынса, баҡса Елизавета паркы тип атала. 1844 йылда ҡала баҡсаһында, ул шулай атала башлай, тут ағасы заводы төҙөйҙәр, ул ҡалала ебәкселек үҫеше нигеҙе булып китә. 1862 йылда урындағы архитектор Трусов махсус рәүештә, Таганрогҡа тәхет вариҫы килеүгә, баҡса өсөн ағас семәрле беседканың проектын төҙөй. Баҡса комитеты ағзаһы Аргиропуло эшләгән беседка халыҡ алдында «юғары дәрәжәлә нәфис, еңел, нәзәкәтле» булып килеп баҫа, уны ниңәлер «ҡытай» тип хөрмәтләп атай башлайҙар. Беседка император ҡушағаһы (Александр I һәм Елизавета Алексеевна) бюстары менән ослап ҡуйылған. Беседканы А. П. Чехов үҙенең «Уттар» хикәйәһендә һүрәтләй: «…ул яр ситендә, ярлауҙың тап өҫтөндә тора, һәм унан диңгеҙ бик яҡшы күренә…».
1863 йылдың 14 авгусында беседкала Александр II улы, егерме йәшлек вариҫ Николай Александрович ҡатнашҡан тантаналы аш мәжлесе ойошторола.
XIX быуаттың һуңғы өсөнсө өлөшөндә Елизавета баҡсаһы ҡала халҡының яратҡан ял итеү урынына әйләнә, бында үҙенсәлекле курорт зонаһы барлыҡҡа килә: элекке Карантин ҡаралтылары дача итеп бирелә, яр буйында һыу инеү урындары эшләнә. Ҡаланан паркка тирәләп тирәктәр ултыртылған юл илтә. Был аллеяның ҡалдығы — хәҙерге Смирнов скверы. 1906 йылдың революцион рухлы көндәрендә баҡсала эшселәрҙең сығыштары була. 1906 йылдың 10 июлендә киске сәғәт унда ҡала баҡсаһында меңләгән эшселәр төркөмө оркестрҙан «Марсельеза»ны башҡарыуҙы талап итә. Музыканттар ҡурҡыуҙан тырым-тырағай ҡаса, ә ял итеүселәр тиҙ генә баҡсаны ташлап китә башлайҙар. Революцион кәйефтә булған эшселәр, полиция яғынан тыйыуҙар булыуға ҡарамаҫтан, музыка эстрадаһынан шунда булғандарҙы дәүләт думаһын таратырға һәм ҡораллы күтәрелешкә саҡыра башлайҙар. Аҙаҡ ҡыҙыл байраҡ тотоп баҡсаны ҡалдырып китәләр һәм «Марсельезаны» йырлап Греческая урамы буйлап йүнәләләр.
1910 йылда В. И. Кулик баҡсала «Яңы хыял» кинотеатры аса, ә 1913 йылда, хәҙер инде хужаһы икенсе булған «Аполло» кинотеатры эшләй. 1910-сы йылдарҙа баҡса ташландыҡ хәлгә килә, баҡсаны тәртиптә тотҡан элекке арендаторҙар эштән ситләштереләләр. 1916 йылда парк территорияһының бер өлөшөн «В. А. Лебедев һәм К» акционерҙар йәмғиәтенә һаталар. Ул бында Антанта аҡсаһына авиация заводы төҙөй. Ошоноң менән Елизавета паркы йәшәүҙән туҡтай.
Хәҙерге ваҡытта был ҡаланың авиация предприятиеһы — Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы территорияһы.
Серб Республикаһы
Серб Республикаһы (Српска, Srpska, Srpska, рәсми исеме Република Српски, Republika Srpska: ) — Босния һәм Герцеговина биләмәһендәге дәүләтселек, Дейтон килешеүе буйынса төҙөлгән. Баш ҡалаһы — Баня-Лука. Майҙаны 24 605,7 км². Халҡы — 1 326 991 кеше (83 % — сербтар, 13 % — боснийҙар һәм 3 % — хорваттар). Аҡса берәмеге — конверцияланыусы марка.
1992 йылда босний-мосолмандарҙың Югославия составынан сығыуына яуап итеп босний сербтары үҙҙәре йәшәгән ерҙәрҙе Серб Республикаһы итеп иғлан итә.
Географияһы
Серб Республикаһы Балҡан ярымутрауының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Биләмә майҙаны 24 641 квадрат километр тәшкил итә, 42°33' һәм 45°16' төньяҡ киңлек һәм 16°11' һәм 19°37' көнсығыш оҙонлоҡ араһына тура килә. Серб Республикаһы Паннон һәм Урта диңгеҙ тәбиғи-географик һәм социаль-иҡтисади райондар сигендә урынлашҡан, әммә диңгеҙ менән сикләнмәгән.
Тауҙары
Серб Республикаһын тауҙар иле тип атарға ла була. Территорияһының төньяғы, әллә ни ҙур булмаған убалар менән ҡапланға өлөшө, әкренләп һарыҡташтар һәм ҡырсын ташташ менән ҡапланған тигеҙлеккә һәм мул уңыш бирә торған һыубаҫар болондарға әйләнә. Республиканың көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында убалы ерҙәр әкренләп Герцоговинаның бейек тауҙарына әүерелә.
Тауҙарының иң танылғаны — 1984 йылда Ун дүртенсе ҡышҡы Олимпия уйындары үткәрелгән Яхорина тауы. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2386 метр булған Маглич тауы ла киң билдәле, ул Серб Республикаһы, Босния һәм Герцеговинаның — иң бейек түбәһе. Герцеговинаның яланғас тауҙары сөңгөлдәр һәм соҡорҙар менән йырғысланған һәм бысраҡ аҡ һәм һоро төҫтәге эзбиз тоҡомонан тора. Рельефта карст формалары бихисап: мәмерйәләр, ер аҫтынан аҡҡан йылғалар, эзбиздән генә торған ҡаялар, карст ҡатламдары. Тау араларындағы соҡорҙарҙа бик ҙур баҫыуҙар урынлашҡан.
Йылғалары
Серб Республикаһының иң ҙур йылғалары (йәйә эсендә Серб Республикаһы территорияһындағы оҙонлоғо күрһәтелгән): Дрина (305 км), Сава (202 км) Врбас (117 км), Босна (98 км), Врбаня (95,4 км), Уна (91,8 км), Сана (85 км), Укрина (80,9 км). Улар Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай (Сава һәм Дрина йылғалары бассейнына). Көнсығыш Герцеговиналағы (Требишница, Неретва) Чемерно артылышынан көньяҡтараҡ аҡҡан йылғалар Адриатика бассейнына ҡарай.
Күлдәре
Серб Республикаһының иң ҙур күле — Билечко күле (майҙаны 27,064 км²) Балҡан ярымутрауындағы иң ҙур яһалма күл. Башҡа яһалма күлдәр — Перучацкий (12,401 км²), Зворничский (8,876 км²), Вишеградский (8,9 км²) һәм Бочацкий (2,3 км²). Зеленгора тауында урынлашҡан Штиринский күле — иң ҙур тәбиғи күл (майҙаны 0,129 км²). Башҡа тәбиғи күлдәр — Котланичский (0,044 км²), Улошский (0,043 км²), Донье-Баре (0,021 км²) һәм Орловачский (0,021 км²).
Серб Республикаһының күлдәре дәүләт тарафынан һаҡлана. Республикала күлдәрҙең статусы Һыу ресурстары тураһындағы закон менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, урман һәм һыу ресурстары министрлығы сиктәрендә күлдәрҙе һаҡлау мәсьәләһе менән Һыу ресурстары мәсьәләләре буйынса дирекция шөғөлләнә.
Тупрағы, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Сава йылғаһы бассейнында уңдырышлы аллювиаль тупраҡ, тау райондарында һоро тупраҡ киң таралыу алған. Төньяҡ райондарҙа киң болондарҙа ауыл хужалығы ерҙәре йәйрәп ята. Тауҙарҙың төньяҡ битләүҙәрендә, 500 метрға тиклем бейеклектә, һәм тау итәктәрендә граб-имән урмандары, шулай уҡ йүкә, клён һәм ҡарама ағастары үҫә. Республиканың үҙәк өлөшөндә бук урмандары, 800 метрҙан юғарыраҡ — аҡ шыршы-бук урмандары, шулай уҡ шыршы менән ҡарағай ағастары киң таралған. Герцеговинала эндемиктарҙан серб шыршыһы осрай. 1600 метрҙан юғарыраҡ субальпий болондары һәм кәрлә ағастар үҫә. Көньяҡ — көнбайыш битләүҙәрҙәге көрән тупраҡта таш имән, һәр ваҡыт йәшел булып ултырған ҡыуаҡ һәм маквис үҫә. 300 метрҙан юғарыраҡ сиҙәм-карбонат тупраҡтарҙа урмандар менән шибляк аралаш үҫә. 2015 йылдың 31 декабренә Серб Республикаһында урмандарҙың дөйөм майҙаны 1 085 947 гектар тәшкил итә, уларҙың 292 627 гектары шәхси ҡулдарҙа. Йылдың йылында ағас күпләп ултыртыла, 2015 йылда урман 817 гектар майҙанда ултыртылған.
Таулы райондарҙа көрән айыу, бүре, урман бесәйе, Европа һеләүһене, һыуһар, болан, ҡоралай, тау кәзәһе, ҡама, ҡабан кеүек йәнлектәр киң таралған. Карст тибындағы райондарҙа йыландар, кеҫәрткеләр һәм ташбаҡалар йәшәй. Эре ҡоштарҙан һуйыр, бөркөт һәм ыласындар йыш осрай.
Серб Республикаһының Статистика институты мәғлүмәттәре буйынса 2015 йылда Республика урмандарында 665 бүре, 1546 ҡыр кәзәһе, 651 айыу, 77 мең ҡуян, 8 мең ҡабан иҫәпкә алынған.
Климаты
Климатик зоналар: Герцеговинаның көньяғындағы Урта диңгеҙ климаты, ә Республиканың төньяғында контененталь климат.
Серб Республикаһы территорияһындағы климатҡа был төбәктә һауа массаларының дөйөм циркуляцияһы һәм тәбиғәт факторҙары йоғонто яһай. Бында өс климат тибы хасил була:
Урынлашыуы һәм административ бүленеше
Серб Республикаһы 2008 — 2015 йылғы Биләмә планы 6 төбәктән (регије) йәки мезотөбәкте (мезорегије) теркәй: 2013 йылдың 20 майына ҡарата Серб Республикаһы 63 муниципалитетҡа бүленә, шул иҫәптән 57 ауыл йәмәғәтселеге (општина, општине) һәм 6 ҡала йәки ҡала йәмәғәтселеге (град, градови): Град Баня-Лука, Град Биелина, Град Добой, Град Приедор, Град Требине, Град Источно-Сараево, һуңғына 6 үҙаллы йәмәғәтселек инә (Источна-Илиджа, Источно-Ново-Сараево, Источни-Стари-Град, Трново, Пале, Соколац). Муниципалитеттар, үҙ сиратында, 2756 тораҡ пункты берләштерә (насељено мјесто, насељение мјеста).
Серб Республика шулай уҡ географик төбәктәргә (регије) бүленә:
Халҡы
Серб Республикаһынад күпселек халыҡ сербтар тәшкил итә. Уларҙан тыш бошняктар һәм хорваттар конституциялы халыҡ булып тора. Милли әҙселек — йәһүдтәр, чехтар, украиндар, словактар һәм башҡалар. Рәсми телдәр булып серб, ошняк, хорват халыҡтары теле тора. Рәсми алфавит — кирилица һәм латиница.
Президент
Серб Республикаһы Президенты (Предсједник Републике Српске) — Серб Республикаһының башлығы. Ул һәр осраҡта Серб Республикаһы вәкиле булараҡ сығыш яһай, парламентҡа премьер-министрлыҡҡа кандидатты тәҡдим итә, хөкүмәт башлығын отставкаға ебәрә ала, Конституцияға ярашлы оборонаға, хәүефһеҙлеккә һәм тышҡы сәйәсәткә ҡағылышлы һәм башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә.
Президент ике вице-президент менән бергә дүрт йылға һайлана һәм был вазифала ике мөҙҙәт рәттән генә ҡала ала. Серб Республикаһы Конституцияһына ярашлы, президент һәм вице-президенттар бөтә өс конституцион халыҡ вәкиле булараҡ эшләргә тейеш. 2018 йылдың 18 октябрендә Желька Цвиянович Серб Республикаһы президенты итеп һайлана, Рамиз Салкич һәм Йосип Йеркович вице-президенттар була.
Хөкүмәт
Серб Республикаһы хөкүмәте — Республикала төп башҡарма власть органы. Конституцияға ярашлы, 8 министр серб, 5 — босняк, 3 — хорват милләтенән булырға тейеш. Премьер-министр тик бер генә министрҙы башҡа милләт вәкилдәре араһынан тәғәйенләй ала. Хөкүмәт башлығы һәм ике вице-премьер Серб Республикаһының өс конституцион халҡы вәкиле булырға тейеш. Хөкүмәт премьер-министр, вице-премьерҙар һәм милли квотаға ярашлы һайланған ун алты министрҙан тора. Министрҙарҙы Серб Республикаһыһының закон сығарыу хоҡуғына эйә булған Халыҡ скупщинаһы һайлай.
Хөкүмәт полномочиелары Серб Республикаһы Конституцияһы һәм бер нисә закон менән нығытылған. Атап әйткәндә, ул Халыҡ скупщинаһына ҡарауға закондар тәҡдим итә, Республиканың үҫеш планын һәм бюджет проектын тәҡдим итә, закондарҙың ғәмәлгә ашырылыуын һәм үтәлеүен күҙәтә, министрлыҡтар эшмәкәрлеген ойоштора һәм башҡалар. Бынан тыш, тап хөкүмәт донъя илдәрендә Серб Республикаһы вәкиллеген булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
Хөкүмәттең ғәмәлдәге составы 2018 йылдың 18 декабрендә формалаша.
Парламент
Серб Республикаһының Халыҡ скупщинаһы — Республикала юғары закон сығарыу һәм конституция органы. Скупщина 83 депутаттан тора, ә Бойондороҡһоҙ социал-демократтар союзы, Демократик халыҡ союзы һәм Социалистик партиянан һайланған депутаттар парламентта күпселекте тәшкил итә. Неделько Чубрилович — Халыҡ скупщинаһы спикеры.
Халыҡ скупщинаһына 1991 йылдың 24 октябрендә Босния һәм Герцеговинала серб халҡы Скупщинаһы булараҡ нигеҙ һалына. Һуғаш тамамланғандан һәм Дейтон килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң Халыҡ скупщинаһы талап ителгән реформаларҙы үткәреүгә һәм Республиканы үҙгәртеп-ҡороуға яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала. 2002 йылға тиклем Халыҡ скупщинаһы депутаттары ике йыллыҡ мөҙҙәт менән һайлана. 2002 йылдан һуң закондарҙың үҙгәреүенә ярашлы уларҙы дүрт йыллыҡ мөҙҙәткә һайлай башлайҙар. 2014 йылдың 12 октябрендә булып үткән һайлауҙар һөҙөмтәләре буйынса Халыҡ скупщинаһының актуаль составы билдәләнә. Парламентҡа бөтәһе ете партия үтә :
Конституция
Серб Республикаһы Конституцияһы — Республиканың төп законы һәм хоҡуҡи акттар системаһында хоҡуҡи акт. Конституция йөмғиәттәге үҙ-ара мөнәсәбәтте, республика ойошмаһын һәм республиканың власть органдары полномочиеларын көйләй. Ул 12 главанан һәм 140 статьянан тора.
Беренсе Конституция 1992 йылдың 28 февралендә ҡабул ителә. Ул мәлдә Босния һәм Герцеговина Серб Республикаһы Конституцияһы тип атала. Серб Республикаһының төп законы Югославия тарҡалған йылдарҙа ҡабул ителә. Конституция ҡабул ителгән мәлдән алып күп тапҡырҙар ул үҙгәртелә һәм уға өҫтәлмәләр индерелә. Был, нигеҙҙә, Дейтон тыныслыҡ килешеүенән һуң үҙгәртелгән текст редакцияһына һәм Босния һәм Герцеговинаның Конституцион суды ҡарарҙарына бәйле була. Конституция шулай уҡ Босния һәм Герцеговинаның Юғары вәкиле Пэдди Эшдаун мандаты ваҡытында бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Ҡабул ителгән яңы конституцияның талаптары ла уҡып ишеттерелә.
Һайлауҙар
Босния һәм Герцеговинала һәм Серб Республикаһында дөйөм һайлауҙар 1996, 1998, 2000, 2002, 2006, 2010 и 2014 йылдарҙа, ә урындағы һайлауҙар — 1997, 2000, 2004, 2008, 2012 һәм 2016 йылдарҙа Билеч общинаһы мэрын ваҡытынан алда һайлауҙар менән бергә үткәрелә. 2007 йылда Серб Республикаһы президентын ваҡытынан алда һайлауҙар үткәрелә. 1996, 1997, 1998 һәм 2000 йылдарҙағы һайлауҙар ОБСЕ-ның Босния һәм Герцеговиналағы Миссияһы сиктәрендә эшләүсе Ваҡытлы һайлау комиссияһы ҡағиҙәләренә ярашлы үткәрелә. Босния һәм Герцеговинала һәм Серб Республикаһында артабанғы һайлауҙар 2001 йылдың 28 сентябрендә үҙ көсөнә ингән яңы Һайлауҙар тураһындағы законға ярашлы үткәрелә. Шул мәлдән алып Һайлауҙарҙың эшен Босния һәм Герцеговинаның һайлау комиссияһы күҙәтә, 2006 йылда был комиссия Босния һәм Герцеговинаның Үҙәк һайлау комиссияһы тип атала башлай. Илдең 18 йәше тулған һәр гражданины һайлау һәм һайланыу хоҡуғына эйә.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Серб Республикаһы Европа интеграцияһы барышында ярҙам күрһәткән, шулай уҡ төбәктәр араһындағы бәйләнештәрҙе үҫтереүгә булышлыҡ иткән ағзаһы булып тора. Серб Республикаһы иҡтисади, фәнни, мәҙәни һәм спорт бәйләнештәрен нығытыу өсөн Рәсәйҙә Санкт-Петербург, Италияла Венеция өлкәһе һәм Беллуно провинцияһы, Норвегияла Тромсе округы менән хеҙмәттәшьлек тураһында килешеү төҙөнә.
Шулай уҡ Серб Республикаһы властары менән хеҙмәттәшлекте төрлө яҡлап үҫтереү өсөн түбәндә атап үтелгән туғыҙ илдә вәкиллектәр булдырыла: Бельгия, Израиль, США, Рәсәйи, Сербия, Германия, Австрия, Кипр һәм Греция.
Дөйөм күрһәткестәр
2015 йылда Серб Республикаһында тулайым эске продукт 2,6 процентҡа күтәрелә, был һуңғы ете йыл эсендә иң ҙур үҫеш күҙәтелеүен раҫлай. Уның күләме — туғыҙ млрд-тан ашыу конверсиялана торған маркаларҙа. Уларҙың 1,5 миллиардтан ашыуы сәнәғәт етештереүенә тура килә.
2016 йылда уртаса нетто-эш хаҡы 836 конверсиялана торған маркаларҙа тәшкил итә (КМ). 2015 йылда был күрһәткес 831 КМ тәшкил иткән. Страховкалау һәм финанстар өлкәһендә түләүҙәр юғары, уларҙа эшләүселәр (эшләгән кешеләрҙең 2,6 проценты) уртаса 1261 КМ ала. Иң түбән эш хаҡтары административ идаралыҡ һәм консультациялар өлкәһендә, уларҙа эшләүселәп  (1,3 % ) айына уртаса 518 КМ ала. 2020 йылдың 1 ғинуарынан Серб Республикаһында минималь хеҙмәт хаҡы-нетто 520 марка тәшкил итә (265,82 евро)    2020 йылдың ноябренә Босния һәм Герцеговинала уртаса хеҙмәт хаҡы брутто 1489 марка, (761,42 евро), ә нетто — 966 марка тәшкил итә (493,97 евро).
2016 йылда эшһеҙлек кимәле 24,8  процент тәшкил итә, был 2015 йыл менән сағыштырғанда 0,4 процентҡа кәмерәк. Ир-егттәр араһында эшһеҙлек 21,6 %, ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында — 29,5 %. Эшһеҙҙәрҙең өстән бер өлөшөнә 30 йәш тулмаған, һәр бишенсе эшһеҙ 50 йәштән өлкән. Уларҙың һәр икенсеһе урта мәктәп тамамлаған. Шул уҡ ваҡытта эшләүселәрҙең яртыһы эшкәртеүсе сәнәғәттә, сауҙа өлкәһендә һәм власть органдарында эшләй. Һәр алтынсы эшләүсе 30-ҙан йәшерәк, ә эшләүселәрҙең 25 проценты 50 йәштән олораҡ. Эшләүселәрҙең 50 проценты урта мәктәп кенә тамамлаған, ә 25 проценты юғары белемлее.
Сәнәғәт
Серб Республикаһында тудайым эске продуктта сәнәғәттең өлөшө 16,4 % тәшкил итә. 2015 йылда 2014 йыл менән сағыштырғанда уның 3 проценҡа күтәрелеүе күҙәтелә. Бигерәген дә энергетика комплексы, урман-ағас эгшкәртеү сәнәғәте, тәбиғәт респустарын сығарыу һәм туҡыу производствоһы айырыуса ныҡ үҫешкән.
Предприятиелар һәм фирмаларҙың отчеттарына ярашлы 2015 йылда сәнәғәт продукцияһының дөйөм хаҡы 4,8 миллиардтан ашыу КМ тәшкил итә, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 6 процентҡа кәмерәк. Уларҙың 72,2 проценты эшкәртеүсе сәнәғәткә тура килә. Продукцияның дөйөм хаҡының 38,1 проценты уны экспортлауҙан килә.
2015 йыл аҙағына сәнәғәт өлкәһендә эшләгән фирмалар һәм предприятиалар һаны — 4436. Уларҙың 89 проценты шәхси милектә. Объём инвестиций в промышленность составил 635 миллионов конвертируемых марок, что на 37,6 % меньше, нежели в 2014 году.
Эшләүсе халыҡтың 27,5 проценты — сәнәғәт тармағы эшселәре.
Серб Республикаһында Баня-Лука — төп сәнәғәт үҙәге, ҡалала «Jелшинград» (металлургия), «Микроелектроника», «Хемофарм» кеүек һәм башҡа предприятиелар урынлашҡан.
Энергетика
Серб Республикаһының энергетика комплексы Республиканың электр энергияһына булған ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндерә, хатта бер өлөшө экспортҡа китә. 2015 йылда етештерелгән электр энергияһының дөйөм күләме 5610 гигаватт тәшкил итә. Шуның 58,8 проценты ТЭЦ-тарҙа, 40,4 проценты — ГЭС-тарҙа, 0,8 проценты— башҡа сығанаҡтар ярҙамында етештерелә. 2011 йылдан алып электр энергияһын тотоноу арта бара.
2015 йылда электр энергияһын ҡулланыусыларҙы структураһы түбәндәгесә:: Серб Республикаһында тәбиғи газ запастары юҡ, ихтыяж тулыһынса импорт менән тәьмин ителә, ситтән ингән газдың 91,7 проценты сәнәғәткә йүнәлтелә.
2015 йылда в энергетика комплексына инвестициялар 366 миллион КМ тәшкил итә, унда 12 меңгә яҡын кеше эшләй, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 1,7 процентҡа күберәк.
Төҙөлөш
2015 йылда төҙөлөш тармағында бынан алдағы йылға ҡарағанда күрһәткестәр 1,1 процентҡа түбәнерәк. Тулайым эске продуктта уның өлөшө 4,7 процентҡа тигеҙ, һәм дөйөм инвестициялар күләменең 18, 5 проценты уның өлөшөнә тура килә. Төҙөлөш эштәренең дөйөм хаҡы — 621 миллиондан ашыу КМ. Инфраструктура объекттарын төҙөүгә (217 миллионов КМ), офистар һәм сауҙа үҙәктәрен (133 миллиона КМ), шулай уҡ торлаҡ төҙөлөшөнә (128 миллионов КМ) аҡса бүленә.
Серб Республикаһындаэшләүселәрҙең 4,5 проценты төҙөлөштә эшләй.
Торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә бер бүлмәле фатирҙарға өҫтөнлөк бирелә (40,8 %). Шундай торлаҡтың уртаса хаҡы бер кв. метрға 1520 КМ.
Ауыл хужалығы
Серб Республикаһы иҡтисадына ауыл хужалығы һиҙелерлек өлөш индерә, ләкин Республиканың тулайым эске продуктында уның өлөшө әкренләп кәмей бара. 2011 йылда тулайым эске прдуктта ауыл хужалығының өлөшө 8,9 % булһа, 2015 йылда был күрһәткес 7,8 % тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта эшләүселәрҙең 29,1 проценты (91 мең кеше) ауыл хужалығы тармағында эшләй. 2011 йылдан алып был күрһәткес тә түбәнәйә бара, ул саҡта был тармаҡта эшләүсе халыҡтың 32,7 проценты эшләгән.
2015 йылда ауыл хужалығы продукцияһының тышҡы сауҙа әйләнеше 293,8 миллиона КМ тәшкил итә, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 30,4 миллион КМ-ға артығыраҡу. Экспортта ауыл хужалығы продукцияһы 2,3 %, ә импортта — 5,4 % тәшкил итә. Экспорттың өлөшөнә алма, груша һәм айва инә, уларҙы Рәсәй һатып ала. Импортта Сербиянан килтерелгән кукуруз өҫтөнлөк ала.