cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лейден рейтингы
CWTS Leiden Ranking (Лейден рейтингы) ― университеттарҙың библиометрик күрһәткестәргә нигеҙләнгән йыллыҡ глобаль рейтингы. Рейтинг Нидерландтағы Лейден университеты ҡармағындағы Фән һәм технологиялар тикшеренеү үҙәге (Centrum voor Wetenschap en Technologische Studies, CWTS) тарафынан үткәрелә. Analytics Clarivate Web of Science библиографик мәғлүмәт базаһымәғлүмәт сығанағы сифатында ҡулланыла.
Лейден рейтингы университеттарҙы донъя буйынса академик мәҡәләләре һәм был учреждениеларҙа мәҡәләләрҙән өҙөмтәләр ҡулланыу күләменә ярашлы классификациялай. Рейтинг тел, дисциплина һәм уҡыу учреждениеһы күләме айырмалығын иҫәпкә ала. Төрлө библиометрик күрһәткестәргә ярашлы бер нисә рейтинг исемлеге сыҡҡан. Өҙөмтәләрҙе иҫәпкә алыуҙан тыш, Leiding Ranking шулай уҡ университеттарҙы ғилми хеҙмәттәшлек буйынса ла баһалай.
Лейден рейтингының беренсе баҫмаһы 2007 йылда сыға. 2014 йылғы рейтинг бөтә донъя буйынса 2009—2012 йылдарҙа «төп» журналдарҙа, халыҡ-ара әһәмиәттәге һәм Web of Science мәғлүмәттәр базаһында һылтанмалары күп булған инглиз телле журналдарҙа ошо уҡыу йорттарына бәйле авторҙарҙың мәҡәләләре, күҙәтеүҙәре нигеҙендә һайланған 750 университетты үҙ эсенә ала.
Һөҙөмтәләр
Башҡа күп кенә университет рейтингтарындағы кеүек, Лейден версияһы буйынса топ-20-гә Америка университеттары инә. 2014 йыл рейтингында Рокфеллер университеты өҙөмтә импакты буйынса беренсе урынды биләй. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Оксфорд университеты, Кембридж университеты һәм Бөйөк Британияның башҡа университеттары бында Times Higher Education World University Rankings һәм QS World University Rankings кеүек рейтингтарҙағыға ҡарағанда түбәнеркәе баһа ала.
Башҡа университеттар менән хеҙмәттәшлек буйынса (башҡа учреждениелар менән берлектә яҙылған мәҡәләләр өлөшө), 2014 йылда Ян-Мин Милли университеты һәм Тайвандең тағы ике белем биреү учреждениеһы тәүге өс урынды биләй, улар артынан, Франция, Бөйөк Британия һәм Европаның бер нисә иле килә. 2014 йылда халыҡ-ара хеҙмәттәшлек буйынса Сәғүд Ғәрәбстанында Король Әбдел-Ғәзиз университеты һәм Сәғүд короле исемлектең башында тора. 2020 йылда Рәсәй университеттарынан рейтингта иң юғары позицияны М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты биләй (250 урын).
Тәнҡит
2010 йылда Лоэт Лейдесдорф предмт өлкәһе буйынса өҙөмтәләр импактын нормалләштереү өсөн Лейден рейтингында ҡулланылған алымдарҙы тәнҡитләй. Бынан тыш, нормалләштереү юғары кимәлде күаҙллай, ә айырым мәҡәләләр кимәлендә түгел, шулай уҡ иҫке мәҡәләләргә һәм традицион рәүештә өҙөмтә кимәле юғарыраҡ булған өлкәләрҙәге мәҡәләләр һәм күҙәтеүҙәргә өҫтөнлөк бирә.
Вестволл Хансен Гюда
2021 йылда тарихта беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар араһында саңғы икебәйгеһе буйынса донъя чемпионы була. Ул шулай уҡ шәхси ярышта 2021 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионы, 2019 һәм 2020 йылдарҙа ошо турнирҙа көмөш призер. Вестволл Хансен шулай уҡ норвегия йыйылма командаһы составына инә, ҡатнаш командаһы алтын миҙал яулаһа, ярыштарҙы 2020 йылда Ҡышҡы үҫмерҙәр Олимпия уйындарында ҡатнаш команда ярыштарында алтын миҙал яулаған Норвегия командаһы составында була.
Ул — саңғысы Йохауг Терезаның ике туған һеңлеһе.
Карьераһы
Вестволл Хансен Рамзауҙа 2020 йылдың 18 декабрендә беренсе һәм әлегә берҙән-бер ҡатын-ҡыҙҙар араһында саңғы икебәйгеһе буйынса донъя кубогы ярыштарында ҡатнаша. Ул HS98 трамплинынан һикергәндән һуң алға сыға, ләкин Тара Герати-Моутс 5 километрға йүгереүҙә уны уҙып китә. Һөҙөмтәлә Гюда финишҡа икенсе булып килә.
Вестволл Хансен иҫәбендә тағы ла 5 шәхси еңеү һәм саңғы икебәйгеһе буйынса Континенталь кубокта 15 подиум. Ул шулай уҡ трамплиндан һикереү буйынса махсус ярыштарҙа ҡатнаша һәм 2 Контененталь кубок ярыштарында еңә.
Һөҙөмтәләре
Һөҙөмтәләрҙең сығанағы булып Саңғы спортының Халыҡ-ара федерацияһы (FIS) тора.
Юлбашсы ҡатынында (хикәйә)
Юлбашсы ҡатынында — хикәйә. Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1885 йылдың 9 февралендә «Осколки» журналының 219-сы һанында  А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Юлбашсы ҡатынында» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, 1885 йылдың 9 февралендә «{0}Осколки{/0}» журналының 219-сы һанында  А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда А. Ф. Маркс нәшер иткән «Пестрые рассказы» йыйынтығына индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә венгр, немец, серб-хорват, француз һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Цензор Энгельгардт 1887 йылда хикәйә тураһында : «Автор мәрхүмгә йыназа уҡыу һәм унда ғибәҙәт ҡылыу тураһында бер ни тиклем түбәнәйтеп һөйләй һәм иҫерек рухани һәм дьяконды һүрәтләй. Был хикәйә халыҡ уҡыуына бармай...» {0}[13]{/0}} (1936)
Тәнҡитсе К. Арсеньев: ««У предводительши», «Оба лучше», «Пересолил», «Комик» хикәйәләре бик матур ғына; бында комизм сығанағы контраслыҡта ҡоролған, ә сәсенән һөйрәп килтерелмәгән, тулыһынса тәбиғи һәм тормошсан» - тип яҙа.
Сюжет
Һәр йыл һайын изге Трифон көнөндә элекке өйәҙ юлбашсыһы Трифон Львович Завзятовтың тол ҡатыны, Любовь Петровна, спиртлы эсемлекте күп эскәнлектән вафат булған иренә йыназа уҡыта. Йыназаға бөтә өйәҙ кешеләре, шул иҫәптән хәҙерге «юлбашсы Хрумов, земство управаһы рәйесе Марфуткин, мотлаҡ, мәжбүри ағза Потрашков, участок мировойҙары, исправника Кринолинов, ике становой, земство табибы Дворнягин», килә. Йыназа Завзятов йортонда үткәрелә. Уйға батҡан ҡунаҡтар «бер күтәреүҙә бер бутылка шампанды тын да алмайса эскән һәм маңғайы менән көҙгөләрҙе ватҡан» Завзятовты иҫтәренә төшөрә.
Йыназа аҙағында хужабикә ҡунаҡтарҙы ашап алырға саҡыра. Иртәнге аш-һый өҫтәле шул тиклем мул, бай, шунлыҡтан дьякон Конкордиев йыл һайын башын сайҡап: «Тәбиғиҙән шул тиклем өҫтөн! Был, отец Евмений, кешеләргә әҙерләнгән аш түгел, ә аллаларға ҡорбанға килтерелгән аш»,-ти. Урындағы фауна һәм флорала ниндәй ашарлыҡ әйбер булһа, шуларҙың барыһы ла өҫтәлгә ҡуйылған. Ғәҙәттәгенән тышы - спиртлы эсемлектәрҙең өҫтәлдә булмауы, сөнки Любовь Петровна өйөндә ирен һәләк иткән кәрт һәм спиртлы эсемлектәр тотмаҫҡа ант иткән.
Һыйланыу барышында ҡунаҡтар даими рәүештә алғы бүлмәгә сығып инә — кем ҡулъяулыҡ алырға, кем аттарын ҡарарға, кем яңы ғына арзан хаҡҡа һатып алған тунын башҡаларға күрһәтергә. Ҙур бүлмәгә барыһы ла бик күтәренке күңел менән кире инә. Тундарҙы ҡарарға сыҡҡан ҡунаҡтарҙан һуң лакей Микешка алғы бүлмәнән йәшерен генә тышҡа биш бушаған бутылка йыйып сығара.
Кис, ҡунаҡтар таралышып бөткәс, Любовь Петровна әхирәтенә хат яҙырға ултыра. Хатында ул бик данлыҡлы итеп спиртһыҙ ғына йыназа үткәреүе һәм ҡунаҡтарын һыйлауы тураһында яҙа. Ҡунаҡтары уның менән хушлашҡанда шул тиклем уға ҙур рәхмәттәр әйтеп бөтөрә алмай хәлдән тая, исправник уға шиғырын һөйләп бөтөрөргә көсө етмәйенсә тулҡынланыуҙан хатта ауып китә, «мировой съезд рәйесе Алалыкин үҙен бик ныҡ насар тойғанлыҡтан, ике сәғәт буйына хәрәкәтһеҙ, аңына килә алмай диванда аунап ята», отец Евмений оҙаҡ итеп ысын күңелдән әллә нисек аңлайышһыҙ ләпелдәй.
Ихсанов Максим Фирҙәүес улы
Ихсанов Максим Фирҙәүес улы (31 май 1985 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы һәм биатлон буйынса тренер. Бөтә донъя ҡышҡы Универсиадының бронза призёры, IBU кубогы этабы призёры, Рәсәй чемпионы. Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры.
Биографияһы
Максим Фирҙәүес улы Ихсанов 1985 йылдың 31 майында Пермь ҡалаһында тыуған.
2001 йылда саңғы ярыштары буйынса «Надежда» («Өмөт») бөтә Рәсәй турнирында 2-се урын яулай. 2004 йылда биатлон буйынса Рәсәй уҡыусыларының 1-се ҡышҡы Спартакиадаһы еңеүсеһе була.
2005 йылда Новосибирскиҙа уҙғарылған биатлон буйынса юниорҙар араһында Европа чемпионатында ҡатнаша, спринтта 10-сы урын һәм эҙәрлекләү ярышында 14-се урын биләй.
2007 йылғы Бөтә донъя ҡышҡы Универсиадында Рәсәй йыйылма командаһы составында эстафетала бронза миҙалын яулай, шулай уҡ шәхси уҙышта 19-сы урын, спринтта 10-сы урын һәм эҙәрлекләү ярышында 8-се урын биләй.
2007 йылда Пермь крайы Чайковский дәүләт физик культура институтын тамамлай.
2009/10 һәм 2010/11 миҙгелдәрҙә IBU кубогы ярыштарында ҡатнаша. Иң яҡшы һөҙөмтә — 2010/11 миҙгелендә Бейстостолен этабында уҙғарылған спринтта 3-сө урын яулай.
Рәсәй чемпионаттарында 2009 йылда Пермь крайы йыйылма командаһы составында (Виталий Норицын, Сергей Клячин, Артем Ушаков менән берлектә) алтын миҙалдарға лайыҡ була, 2010 йылғы чемпионатта шәхси уҙышта бронза призеры була. Шулай уҡ йәйге биатлон буйынса Рәсәй чемпионатының призеры була.
Спорт карьераһы тамамланғандан һуң тренер эшенә күсә. 2012 йылда Рәсәй йыйылмаһы тренерҙар штабы составына инә. 2016 йылға ҡарата — Рәсәй йыйылмаһының резервы буйынса өлкән тренер.
Узана
2009 йылдан бирле төбәк курорт комплексы статусына эйә.
1991 йылда Болгарияның географик үҙәге иҫәпләп сығарылған, шул уҡ ваҡытта Узанала Болгария флагында сағылған милли — аҡ, йәшел һәм ҡыҙыл — төҫтәргә буялған пирамида формаһындағы билдә ҡуйылған.
2008 йылда Узана Габрово ҡалаһының башҡа иҫтәлекле урындары — Юмор һәм сатира йорто, Мәғариф милли музейы һәм «Этыр» архитектура-этнографик комплексы менән Болгарияның 19-сы һанлы «100 милли туристик объекты» теҙмәһенә индерелгән (Етър).
Төбәк традиция буйынса тәбиғәттә ял итеү мөмкинлектәре менән ассоциациялана. Узана Балҡан тауҙарында һәр яғы йөҙйәшәр бук урмандары менән кәртәләнгән иркен ялан булып күҙ алдына баҫа. Диңгеҙ кимәленән 1220-ҙән 1350 метрға саҡлы бейеклектә урынлашҡан, иң бейек нөктәһе — Марков өҫтәле түбәһе (1352 м). Төбәк йәйәү йөрөү һәм велосипед походтарына тура килә, популяр ҡышҡы курорт булып күҙ алдына баҫа — бында тау саңғыһы спорты өсөн ҡулайлы һигеҙ тау бите һәм уларҙың күтәргес (подъёмник) ҡоролмалары бар. Ҡарға күмелгән ялан кайт-бординг өсөн бик ҡулайлы. Туристар бер нисә ҡунаҡханала, «Эдельвейс» (Еделвайс) ял йортонда, «Узана» һәм «Урман йорто» тау приюттарында урынлаша.
Тотманов Рәдис Нурислам улы
Тотманов Рәдис Нурислам улы (5 август 1953 йыл) — бейеүсе, педагог-хореограф һәм балетмейстер. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
Биографияһы
Рәдис Нурислам улы Тотманов 1953 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ишмырҙа ауылында тыуған.
1974 йылда Стәрлетамаҡта Башҡорт мәҙәни-ағартыу училищеһын, 1998 йылда — Рәсәй театр сәнғәте университетын (педагогы Е. П. Валукин) тамамлай.
Хореограф булараҡ, ансамблдә «Башҡорт егеттәре бейеүе» («Джигитовка»), «Рус бейеүе» һ. б. бейеүҙәрҙе ҡуйған.
Кесе Хой-Яха (Танопча ҡушылдығы)
Кесе Хой-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танопча йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Константиновка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Константиновка (Константиновка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1691 кеше. Почта индексы — 453026, ОКАТО коды — 80235840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Россау (Альтмарк)
Россау (Альтмарк) (Rossau (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 429 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 24 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Кеймәсек
Кеймәсек (кимешек; кимешек) - ҡаҙаҡ халҡында бигерәк тә оло йәштәге ҡатындарҙың традицион милли баш кейеме. Кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың муйынын, күкрәген, яурынын һәм арҡаһын ҡаплап торған йоҡа аҡ туҡыманан тегелгән.
Тасуирламаһы
Ҡаҙағстандың төрлө төбәктәрендә кеймәсектәр, башлыса, ҡара төҫтә булһа ла, биҙәктәрҙә һәм өлгөләрҙә бер ни тиклем айырма бар. Аҡ туҡыманан тегелә икән, был ҡатындың өләсәй булғанлығын күрһәтә, кеймәсек остарына алтынланған ептәр менән аҫылташтар баҫыла.
Төрлө ҡаҙаҡ ҡәбиләләре һәм ырыуҙарының кеймәсектәре биҙәүестәрҙең баш өлөшөндәге япмаһы, деталдәре, оҙонлоғо һәм характеры буйынса айырылып тора. Йәш ҡатын-ҡыҙ кеймәсегендә нағыш, төҫлө еп, таҫма менән биҙәлгән, шулай уҡ мәрйен, ынйы мунсаҡтар, көмөш көмбәҙҙәр һәм башҡа биҙәүестәр баҫылған була.
Кеймәсекте беренсе бала тыуғандан һуң кейгәндәр, шуға тиклем кейәүҙә булған ҡатын шаукүлә (саукеле) йәки ябайыраҡ төрө - йәләк ябынған.
Кеймәсек, маңлай, муйын тирәһен ябып, эйәк аҫтынан үтә. Ул әсәйҙәрҙең абруйын, бөйөклөгөн, сафлыҡ символын кәүҙәләндерә.
Тегелеше
Кеймәсектең алғы яғы яңаҡ тип атала. Ҡул менән нағышлап сигелә. Кеймәсекте бесеп, төрлө ысул менән тегәләр. Арҡа буйлап түбән төшкән һәм сәсте ҡаплаған оҙон осо ҡойроҡ тип атала. Кеймәсекте күкрәкте, яурынды, һәм арҡаны ҡапларлыҡ итеп, иркен итеп тегелә.
Ҡатындың йөҙө генә асыҡ ҡала. Йөҙ уйымыың ике яғы ла нағыш менән биҙәлә. Ялтыр ептәр менән салып сигеү ысулы - алҡым салыу тип атала. Кеймәсектең аҫҡы өлөшөнә көмөш тәңкәләр баҫыла. Был бер үк ваҡытта аҫҡа тартып, тигеҙ тота, елпелдәп тормаҫҡа мөмкинлек бирә. Кеймәсек ҡатын-ҡыҙҙың сәсен саң-туҙандан һаҡларға һәм туҙып тормаҫҡа ярҙам итә.
Кеймәсекте Ҡаҙағстанда урама яулыҡ, эйәксә тип атауҙары ла осрай.
Нағышына ҡарай кеймәсекте ҡыҙыл, һары, аҡ яңаҡлы тип бүләләр.
Кеймәсекте ҡайһы саҡ көмөш, мунсаҡтар менән ситләп сығалар. Борон һәр тайфаның кимешәге тегелеше, биҙәлеше менән айырылып торған. Ғәҙәттә, йәш килендәр яулыҡ ябынған, ә кеймәсекте йышыраҡ 60 йәштән һуң кейә башлағандар.
Әҙәбиәт
КНЭ:
Фома-Ю
Фома-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Булатов Рөстәм Баян улы
Булатов Рөстәм Баян улы, «Тэм» (26 июль 1980 йыл) — йырсы, 1997 йылдан «Lumen», 2014 йылдан — "23" төркөмө вокалсыһы һәм йыр текстары авторы.
Биографияһы
Рөстәм Баян улы Булатов 1980 йылдың 26 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Тамамланмаған юғары белемле. Өйләнгән, ике ул үҫтерә. Уҡыуын 5-се курста диплом яҡлар алдынан ташлай. Һуңынан бер интервьюһында юрист һөнәре әхлаки һәм рухи планда бик таҙа булмауы тураһында белдерә.
Вокалист һәм йырҙар авторы булараҡ, тыңлаусылар уны төркөм лидеры тип таныһа ла, ул үҙен лидер тип һанамай. «Тэм» псевдонимы - уның русса исеменең аҙаҡы өлөшө. Рөстәм Булатов биографияһы «Lumen» төркөмө биографияһынан айырылғыһыҙ. Даны танылғанлығына ҡарамай, ул Өфөлә йәшәй.
Рөстәм Булатов лирикаһында социаль мәсьәләләр, кешенең эске тойғолары, үҙ мәнфәғәтен генә күҙәтеүсе тар ҡарашлы кешеләргә ҡаршы ҡараш ята : Ижадында кеше һәм дәүләт мөнәсәбәте, властағы кешеләрҙең яуаплылығына бәйле мәсьәләләр ҙүр урын алған.
Бөрйән районында телевидение
Бөрйән районында телевидение — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районында телевизион тапшырыуҙар һәм радиотапшырыуҙар ойоштороусы ойошма.
Тарихы
Бөрйән районында телевизион тапшырыуҙар һәм радиотапшырыуҙар ойоштороу 1974 йылда башлана. Телебашняла эшләгән беренсе белгес А. Н. Еремеев, һуңынан В. Н. Быков, П. А. Еремеев була.
1992 йылда Сибай ҡалаһы йүнәлешендә Иҫке Собханғол ауылынан 3 км алыҫлыҡта радио һәм телевидение сигналдарын ҡабул итеү һәм ретрансляциялауҙы тәьмин иткән яңы башня төҙөлә.
Ҡағы (Белорет районы)
Ҡағы (Ка́га) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 787 кеше булған. Ҡағы ауыл биләмәһенең административ үҙәге. ОКАТО коды — 80211825001.
Географик урыны
Ауыл Ағиҙелгә ҡойған ерҙән алыҫ түгел ерҙә, шул уҡ исемдәге йылға буйында, 80К-026 Стәрлетамаҡ — Магнитогорск автомобиль юлында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға ҡасан нигеҙ һалыныуы теүәл билдәле түгел. Тарихсылар 1740 йылды рәсми дата тип ҡабул иткән. Ҡағыға ингән ерҙәге стелала ла ошо дата күрһәтелгән. Ауылға, күрәһең, старообрядсылар нигеҙ һалған һәм ошонда ағып ятҡан йылға исеме аҫтында, Дим заводтарының береһе — Ҡағы заводына нигеҙ һалған саҡта ул барлыҡҡа килгән. Завод Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙенә ҡараған.
Ауыл бер нисә тапҡыр яна. 1911 йылдың йәйендә сыҡҡан янғын заводты тулыһынса юҡ итә, шунан һуң ауылдың иҡтисади әһәмиәте тулыһынса кәмей.
Топонимияһы
Ауылдың атамаһының килеп сығыуына бәйле бер нисә фараз бар.
Беренсе легендаға ярашлы, ҡасандыр был урынға килгән кешеләр ял итергә һәм һыу эсергә тип йылға буйына төшкән. Шул ваҡыт уларға ҡаршы һыуҙан аҡ ҡыр ҡаҙҙары тубы күтәрелгән. Улар шаулап ҡанат ҡағып, «ҡа-ғы, ҡа-ғы» тип йылға яңғыратып ҡаңғылдап осҡан имеш. Был урындың исеме ошонан киткән.
Ҡаға, йәғни ҡаға-таш һүҙен шулай уҡ һелкенгән (тетрәгән) тау-таш (гора, которую трясет) тип тә аңлаталар.
Шулай ҙа «ҡағы» һүҙенең килеп сығышын ҡаҙҙарға бәйләп ҡарау дөрөҫлөккә тап килмәй. Сөнки йылға Белорет районы Үҙәнбаш ауылы янындағы Ҡағыташ тауы итәгенән баш ала. Башҡортостандың Әбйәлил һәм Белорет райондары аша үтеп, Башҡортостан ҡурсаулығының тәбиғи төньяҡ сиген һәм Белорет менән Бөрйән райондары сиген хасил итә.
«Ҡағы» топонимын билдәле ғалим, тел белгесе Фирҙәүес Хисамитдинова бына нисек аңлата: «Ҡағы, Ҡыйғы (Кагы, Киги – русса) мәғәнәһе буйынса бер-береһенә үтә яҡын һүҙҙәр, дөрөҫөрәге – бер тамырлы, самодий телдәренән килеп сыҡҡан булыуҙары ихтимал (самодий – урал телдәре составына ҡараған телдәр төркөмө). Самодий телендә «ҡағы» «һыу» тигәнде аңлата. Ҡағы атамаһы сығанаҡтарҙа тап Башҡортостан йылғалары булараҡ 1740-сы йылдарҙан телгә алына. Самодий телендә шулай уҡ «ҡыҡҡы, ҡаҡҡы» тигән һүҙҙәр бар, улар тәржемәлә «йылға йәки шишмә» тигәнде аңлата.
"«Ҡағы, ҡыйғы, ҡыйҙаш» кеүек бер тамырлы һүҙҙәрҙең башҡа аңлатмаһы ла булыуы ихтимал. Бәлки улар беҙҙең халыҡтың боронғо төрки тамырҙарына барып тоташалыр. «Был теманы өйрәнергә теләүселәр табылыр. XI-XII быуаттарҙың төрки филологы һәм лексикографы Мәхмүт Ҡашғариҙың һүҙлегенә мөрәжәғәт итергә кәңәш итәм. Был атамаларҙың топонимик форманты бер булырға тейеш. Бөтөн төрки телдәрендәге быға оҡшаш һүҙҙәрҙе эҙләргә һәм сағыштырырға кәрәк», – тигән бурыс ҡуя йәштәргә Фирҙәүес Хисамитдинова".
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (93 %).
Иҡтисады
Халыҡтың төп шөғөлдәре: ауыл һәм урман хужалығы, туризм өлкәһе, бер ни тиклем яҡындағы ауылдың (Үрге Әүжән) предприятиеларында эшләү.
Лямпа (Лобва ҡушылдығы)
Лямпа — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Томбой-Се (Вэнуй-Еуо ҡушылдығы)
Томбой-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэнуй-Еуо йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Лекма(Лекма ҡушылдығы)
Оло Лекма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лекма йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Хайма (Лемва ҡушылдығы)
Хайма — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лапова (Кихть ҡушылдығы)
Лапова  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кихть йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мурлевка
Мурлевка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мал-Соях
Мал-Соях — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Соях йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бүләк (Саҡмағош районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
То-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
То-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы
Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы (5 август 1937 йыл — 20 октябрь 1983 йыл) — башҡорт шағиры, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970). СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1976).
Биографияһы
Вафа Исхаҡ улы Әхмәҙиев 1937 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ы Маҡар районының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Ғүмәр ауылында тыуған. Маҡар урта мәктәбен һәм 1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Башҡорт филологияһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1970 йылдан СССР Фәндәр Академияһы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ҡулъяҙма һәм боронғо китаптар йыйыу буйынса археографик экспедицияларҙа ҡатнаша.
Ижади эшмәкәрлеге
1950 йылдар аҙағында республика ваҡытлы матбуғатында Вафа Әхмәҙиевтың тәүге шиғырҙары баҫыла башлай. 1968 йылда Башкнигоиздатта уның тигән тәүге «Устремление» шиғри йыйынтығы донъя күрә. Уның артынан «В душе — оседланный конь» исемле тағы бер китабы нәшер ителә. «Устремление» (1968), «В душе — оседланный конь» (1973) йыйынтыҡтарына ингән шиғырҙарында шағир тыуған ерен данлай, үҙ быуынының хистәре һәм фекерҙәре менән уртаҡлаша. Вафа Әхмәҙиевтың шиғырҙары тапҡырлыҡ, лиризм һәм хис-тойғололоғо менән айырылып тора. Балалар өсөн сығарылған «Взойди, взойди, солнышко!» (1979) исемле шиғырҙар китабында Вафа Әхмәҙиев бай халыҡ фольклорының традицион формаларын ижади һәм органик рәүештә ҡуллана. Балалар әҙәбиәте тураһында бер-нисә мәҡәлә яҙған. Михаил Воловиктың «Сказание о Ерэнсэ-сэсэне» әҫәрен башҡорт теленә тәржемә иткән.
Владимир Романов юбилей айҡанлы яҙған мәҡәләһендә: «Рауил Бикбаевтың („Шағирҙың гражданлыҡ йөҙө“) һәм Назар Нәжмиҙең („Кеше күңелдәрен асыусы“) ул тыуҙырған ижади портреттары белгестәрҙә генә түгел, ә киң ҡатлам уҡыусылырында ҡыҙыҡһыныу уята, ә уның „Башҡорт әҙәбиәтендә традицион образдар“, „Фәнни-техник прогресс һәм башҡорт әҙәбиәте“, тигән мәҡәләләре һәм әҙәбиәт тарихы һәм теорияһы тураһындағы очерктары ижтимағи резонанс тыуҙырҙы».
Фән
«Башҡорт әҙәбиәте тарихынан» (1975) китабында «ХХ быуатта башҡорт шиғриәте» исемле монографик очерк баҫтырып сығара.
Леденьга
Леденьга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Антропология
Антропология (от ἄνθρωπος — кеше; <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">λόγος — фән) — кешене, уның сығышын, үҫешен, тәбиғи һәм мәҙәни (яһалма)  мөхиттә үҫешен, йәшәйешен барыһын бергә йыйып өйрәнеүсе фәнни дисциплина. Антропология төрлө тәбиғи-географик мөхиттә тарихи үҫеш барышында барлыҡҡа килгән кешеләр араһындағы физик айырмалыҡтарҙы өйрәнә. Советтар Союзында антропологияны кеше һәм уның расаларының сығышы һәм кеше эволюцияһы тураһындағы фән, йәғни физик антропология фәне тип ҡарағандар.
Расалар тураһындағы белем — антропологияның кеше расаларын  тикшереүсе төп  бүлеге (хәҙерге расаларҙың классификацияһы, уларҙың географик таралышы, тарихи формалашыуы һәм башҡа проблемаларҙы өйрәнеүсе бүлек).
Төшөнсә тарихы
«Антропология» терминының барлыҡҡа килеүе антик философияға барып тоташа. Боронғо грек философы Аристотель (б.э. тиклемге 384-322 йылдар) антропология терминын кеше тәбиғәтен рухи яҡтан өйрәнеүсе белем өлкәһен билдәләү өсөн ҡуллана. Күп классик һәм классик булмаған аҡыл эйәләренең (Кант, Фейербах һ. б.) был терминды шул мәғәнәлә ҡулланыуына ҡарамаҫтан, махсус философик дисциплина һәм мәктәп булараҡ, антропология бары тик ХХ быуат башында ғына «фәлсәфәүи антропология» исеме аҫтында атап йөрөтөлә  башлай. "Антропология" термины үҙенең үҙенсәлекле мәғәнәһендә шулай уҡ байтаҡ гуманитар фәндәрҙә (с әнғәт фәне, психология һ. б.) һәм дин фәнендә (теологияла), дини фәлсәфәлә әлегә тиклем ҡулланыла. Мәҫәлән, педагогика фәнендә тәрбиәләүҙәге антропологик ҡараш өйрәнелә. Һуңыраҡ антропологияның мәғәнәһе дифференциялана һәм ҡатмарлаша.
Рәсәйҙә антропологияны башлыса физик антропология тип йөрөтәләр, әммә 1990 йылда Рәсәй юғары уҡыу йорттарында социаль, мәҙәни, сәйәси һәм фәлсәфәүи антропология кафедралары барлыҡҡа килә башлай.
Йүнәлештәр
Традиция буйынса антропологияны бер-береһе менән үҙ-ара бәйле һәм шул уҡ ваҡытта бер-береһенән айырым торған дисциплиналарға бүлеп йөрөтәләр.
Христиан антропологияһы
Православная энциклопедия  3  2    6  1
Хальмер-Вож
Хальмер-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Яппаров Хажғәле Муллағәле улы
Яппаров Хажғәле Муллағәле улы (28 февраль 1929 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1967), доцент (1969). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, РСФСР юғары мәктәбе отличнигы.
Хальмер-Вож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яппаров Хажғәле Муллағәле улы
Биографияһы
Хажғәле Муллағәле улы Яппаров Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Рәжәп улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы) Иҫке Дөмәй ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
1947 йылда Иҫке Дөмәй урта мәктәбен тамамлай. «Биш партизан» колхозында хисапсы булып эшләй.
1954 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының зоотехния факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.
1954 йылдан Подгорное машина-трактор станцияһында участок зоотехнигы, баш зоотехник булып эшләй.
1958 йылдан — Йомағужа район ауыл хужалығы инспекцияһының баш зоотехнигы. 1959 йылдан Салауат исемендәге колхоз рәйесе вазифаһын башҡара.
1962 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының Ауыл хужалығы преприятиеларын ойоштороу кафедраһы эргәһендәге көндөҙгө аспирантураға (уҡырға керә. 1967 йылда диссертация яҡлай һәм иҡтисад фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.
1965 йылдан «Птицепром» тресында баш зоотехник — директор урынбаҫары булып эшләй.
1969—1991 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡыта.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡошсолоҡ иҡтисады, эске хужалыҡ хисабы һәм ауыл хужалығы производствоһы идаралығы буйынса 120-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Башҡорттарҙың йылан ҡәбиләһе, Иҫке Дөмәй ауылы тарихына арналған «Беҙҙең шәжәрә: Йылан башҡорттары тарихы» («Наше шежере: История еланских башкир», 1999) монографияһын баҫтырып сығара.
Калантар Карен Левонович
Калантар Карен Левонович (Կարեն Լևոնի Քալանթար; 30 июль 1928 йыл — 14 сентябрь 2000 йыл) — әрмән кино белгесе. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1972). Әрмән ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Карен Левонович Калантар 1928 йылдың 30 июлендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуған. 1951 йылда Ереван университетын тамамлай. Шул уҡ йылда матбуғатта баҫыла башлай. 1976 йылдан Әрмән ССР-ы Кинематографистар союзының 1-се секретары, бер үк ваҡытта СССР Кинематографистар союзы идараһы секретары. 1959—1991 йылдарҙа КПСС ағзаһы. 1981—1991 йылдарҙа Әрмәнстан Коммунистар партияһының Ревизия комиссияһы ағзаһы.
Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы
Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы (5 октябрь 1940 йыл — 25 сентябрь 2016 йыл) — инженер, йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
Биографияһы
Альмира Морат ҡыҙы Сафиуллина 1940 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Кушнаренко ауылында тыуған.
1962 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын Стәрлетамаҡ ҡалаһында "Строймаш" заводында инженер вазифаһында башлаған. Артабан ошо уҡ предприятиела партия ойошмаһы секретары итеп һайланған.
1984-1988 йылдарҙа оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты рәйесе.
1988 йылдан - халыҡ контроленең ҡала комитеты рәйесе.
1990-1993 йылдарҙа Стәрлетамаҡ машина эшләү заводының бүлек мөдире.
1993 йылдан Стәрлетамаҡ ҡалаһының торлаҡты хосусилаштырыу предприятиеһы директоры.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1991 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһының Авангард һайлау округынан Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Стәрлетамаҡ ҡалаһының ветерандар советы рәйесе итеп һайлана, «Стәрлетамаҡ ҡалаһының почетлы гражданы» исеменә лайыҡ була.«Стерлитамакский рабочий» гәзитенә биргән интервьюһында Альмира Морат ҡыҙы былай ти: "«У меня вся жизнь прошла на людях. Жила и живу для них,. Иногда задумываюсь: повторила бы я этот путь? Ведь точно, занимаясь общественными делами, чем-то свою семью обделяла, что-то детям недодавала. Но зато они видели моё отношение к работе и сами научились ответственности, добросовестности. Сын и дочь, внук и внучка – моя радость, моя награда! Всегда их учила не козырять именем родителей. Наверное, правильно. В общем, я считаю себя счастливым человеком!»"
Ғаиләһе
Йәшләй тол ҡалып, ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән
Мучан
Мучан — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пызеп йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тер-Ованесян Даяна Ованесовна
Тер Ованесян Даяна Ованесовна  (Դայանա Տեր-Հովհաննիսյան; 21 май 1922 — 1 март 2018 ) — әрмән-америка шағирәһе, яҙыусы һәм тәржемәсе. Шиғриәтенең күп өлөшө Әрмәнстан һәм әрмән диаспораһына арналған. Егерме биштән ашыу китап яҙған һәм уны баҫтырып сығарған.
Биографияһы
Даяна Тер Ованесян Вустерҙа әрмән ғаиләһендә тыуған. Бостон университетында белем ала, инглиз теле менән шөғөлләнә, ә аҙаҡтан  Гарвард университетында Лоуэлл Робертта уҡып белем алыуын дауам итә. Ул Ереван дәүләт университетында Америка әҙәбиәте профессоры һәм әрмән шиғриәте профессоры була. Ул күп семинарҙар, шул иҫәптән Бостон университетында, Бард-колледж һәм Колумбия университетында семинарҙар менән етәкселек итә, шулай уҡ Америка шиғриәте һәм тәржемәлә әрмән шиғриәте буйынса лектор була, АҠШ-та һәм сит илдәрҙә кеше хоҡуғы буйынса әҙәбиәт яҙа. Утыҙ йылдан ашыу Яңы Англия шиғриәт клубының президенты һәм Колумбия университетының тәржеәм советы ағзаһы булып тора. Ул Массачусетс мәктәптәрендә шағир булып эшләй.
Шиғриәтенең өс томы  әрмән теленә тәржемә ителгән һәм Ереванда баҫтырып сығарылған. Уның әҫәрҙәре шулай уҡ грек, француз һәм румын телдәренә тәржемә ителгән. Тер Ованесян шиғырҙары «The New York Times», «Christian Science Monitor», «The Boston Globe», «Paris Review», «The Writer’s Almanac», «AGNI», «The American Poetry Review», «The Nation» һ.б. бик күп гәзиттәрҙә баҫылып сыҡҡан.
Наградалары
Уның шиғырҙары әрмән, грек, француз һәм румын телдәренә тәржемә ителгән.
Кесе Ем-Юган
Кесе Ем-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Озерница
Оло Озерница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1196 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәхет (хикәйә)
«Бәхет»— Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1887 йылда яҙылып, 1887 йылдың 6 июнендә «Новое время» гәзитенең 4046-сы һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫыла.
Баҫма
А. П. Чеховтың  хикәйәһе 1887 йылда яҙылып, 1887 йылдың 6 июнендә «Новое время»  гәзитенең  4046-сы һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫыла, 1888 йылда Я. П. Полонскийға бағышлау менән  йыйынтығында баҫыла, А. Ф. Маркстың баҫмаһына инә. Хикәйә Чеховтың көньяҡҡа барып йөрөгәндә йыйған материалдары, авторҙың тәрбиәсеһе Агафья Александровна Кумская хәтирәләре буйынса яҙылған. Таганрог округында  хикәйәлә телгә алынған, легендаларға  сорналған Саур-Могила  урынлашҡан.
Чехов тере саҡта хикәйәһе немец, серб-хорват, словак һәм чех телдәрендә баҫыла.
Тәнҡит
Хикәйәне замандаштары һоҡланыулы баһалаған. Яҙыусының туғаны Ал. П. Чехов авторы былай тип яҙа: «Һай, дуҫҡай, үҙеңдең һуңғы "дала" өмәң менән шау-шыу сығарҙың. Әҫәрең — иҫ киткес шәп. Тик уның тураһында ғына һөйләйҙәр. Маҡтау — көсөргәнешле. Докторҙар ауырыуҙарға тынысландырыу дарыуы урынына әҫәр баҫылған  таушалған № тәҡдим итә».
Хикәйәне тәнҡитсе И. И. Левитан баһалай, ул Чеховҡа былай тип яҙа: «...һин мине пейзажист булараҡ хайран иттең. Мәҫәлән: «Бәхет» хикәйәһендә дала, ҡурған, һарыҡ картиналары һоҡландырғыс».
Әммә тәнҡитсе К. Арсеньев хикәйәне индерелгән булмай шул әҫәрҙәрҙе, «йөкмәткеһе менән дә Чехов әфәнде очерктарының төп көсөн айырым матурлығы менән билдәләрлек яғынан да артыҡ ярлы».
В. Гольцев «Бәхет» хикәйәһендә яҙыусының пантеистик ҡарашы «ҡайғылы төҫ» ҡабул итә, тип билдәләй.
Киңәйтелгән фекерҙе И. В. Джонсон әйтте. Ул билдәләүенсә, был осорҙа бар. Чеховтың «өҫтә ятҡан, үҙенә айырым ҡиммәте булған юморы» ғалим методын хәтерләткән «тормошто рәссамдарса вайымһыҙ тамаша ҡылыу» кеүек яңы фаза менән алмашына.
Сюжеты
Т өндәрҙең береһендә дала юлында ике һарыҡ көтөүсеһе, һикһән йәш тирәһендәге ҡарт һәм Санька исемле йәш егет өс мең тирәһе һарыҡ көтөүен ҡарауыллай. Уларҙан йыраҡ түгел ир-егет һәм уның аты — Маҡар экономияһынан  Пантелей ҙа бар. Ҡарт Пантелей менән ен-бәрей, был урында күмелгән күп хазиналар, сихырланған байлыҡтар тураһында һөйләшеп китәләр. Хазиналар 1812 йылда Рәсәйҙән сигенгән француздарҙан тартып алынған, имеш. Әңгәмәселәрҙе хазиналарҙы эҙләү идеяһы ҡыҙыҡһындыра. Хазиналарҙы  улар ергә күмелгән бәхет менән бәйләйҙәр. Урман ҡарауылсыһы былай ти: «Терһәк яҡын да бит ни, ләкин тешләп булмай... Бәхет бар ҙа бит ни, уны эҙләрлек аҡыл юҡ». Ә ҡарт хатта «байлыҡ тапһа, уны ни эшләтерен дә белмәй».
Таң атҡанға саҡлы туйғансы һөйләшкән әңгәмәселәр айырылып китә. Уларҙың һәр береһе бәхет хаҡында уйланыуын  дауам итә. Йәш булғанлыҡтан, Саньканы бәхет үҙе ҡыҙыҡһындырмай, «кеше бәхетенең кәрәкмәгән һәм аңлашылмаған, һәм әкиәткә оҡшауы» уйландыра. Һарыҡтар ҙа ни хаҡталыр уйға батҡан.
Саукеле
Шаукүлә, Саукеле (сәукеле, шөкүлө) — 70 сантиметр самаһы бейеклектә конус рәүешендәге ҡырғыҙ һәм ҡаҙаҡ баш кейеме, көмөш һәм алтын тәңкәләр, ынйы һәм мәрйендәр менән биҙәлгән, ҡаҙаҡтарҙа XIX быуат аҙағына тиклем булған боронғо баш кейемдәренең береһе.
Ҡулланылышы
Был туй баш кейемен кейәүгә сыҡҡандан һуң тик бер йыл тирәһе кейәләр, ә һуңынан ҙур байрамдарҙа ғына, йәғни дүрт йәки биш йыл дауамында ғына ҡулланалар. Кейәүгә сыҡҡандан һуң бер йыл үткәс, ҡатын-ҡыҙҙар ябайыраҡ, практик һәм уңайлы баш кейеме — «желек» кейә башлай. Бала тыуғандан һуң, йәш ҡатын баш кейеменең өсөнсө төрөнә— кеймәсеккә күсә. Ғәҙәттә, уны 25-45 йәштә кейәләр. Ул аҡ туҡыманан тегелә, йыш ҡына нағышлап сигелә.
Этимологияһы
Саукеле ике һүҙҙән: сау-шау (йәғни тотош, бөтәүле) һәм төрки халыҡтарҙа осраған күлә-келе (башня, түбә) һүҙҙәренән тора (ҡарағыҙ:Ҡыҙ күләһе).
Эшләнеше
Саукеле каркасын беше аҡ кейеҙҙән яһағандар, бәрхәт, ебәк, атлас йәки велюр менән тышлағандар. Ярлылар уны буҫтауҙан йәки сатиндан теккән, быяла муйынсаҡтар йәки сәйлән менән, байҙар затлы таштар, ынйы, мәрйен менән биҙәгән.
Васильевка (Саҡмағош районы)
Васильевка (Васильевка) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452211, ОКАТО коды — 80256825002.
Саукеле
Эшләнеше
Саукеленең түбәһен һәр ваҡыт өкө ослап ҡуйған, уны өкө ҡауырыйҙарынан эшләгәндәр. Башлыҡтың ситтәрен шәшке, кеш йәки төлкө тиреһе менән биҙәгәндәр. Оҙон сулпы — жактауҙың һаны һәм оҙонлоғо кәләштең ата-әсәһенең хәллелегенә бәйле булған. Сулпылар мәрйендән, фирүзәнән, көмөш һәм алтынға ялатылған пластинкаларҙан, ынйынан, ебәк суҡтарҙан яһалырға мөмкин булған.
Васильевка (Саҡмағош районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Саукеле
Эшләнеше
Шулай уҡ, сулпыларҙан тыш, өсмөйөш йәки сәскә тажы формаһында сикәлек — шекелик өҫтәлгән.
Яулыҡ арҡаға етә алған, саукелаға шулай уҡ ҙур аҡ вуаль — желек беркетелгән. .
Тубка-Яха
Тубка-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Салем-Лекаптамбада йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чертков тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Чертов тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы  — Ростов өлкәһе Чертков районы Чертково ҡасабаһындағы музей.
Адресы: 346000 Ростов өлкәһе, Чертков районы, Чертково ҡасабаһы, Пионер тыҡрығы, 27.
Тарих һәм һүрәтләү
Музей Ростов өлкәһе Чертков районы Чертково ҡасабыһында Чертков район советы халыҡ депутаттарының (21.09.1983 йыл)368-се ҡарары нигеҙендә барлыҡҡа килә. Музей Пионер тыҡрығы, 27-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Хәҙерге ваҡытта ул коммерция булмаған Муниципаль бюджет мәҙәниәт ойошмаһы (МБМО). Исеме — «Чертков тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы». Музей муниципаль милектә тора. Музей директоры — Владимир Филиппович Олифир.
Музей экспозициялары урындағы халыҡ йыйған экспонаттарҙан һәм Чертков районында алып барылған археологик ҡаҙылма табылдыҡтарҙан төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта музейҙа 2706 берәмек һаҡлана (2015), уның эсенә фоторәсемдәр, документтар, тарих һәм мәҙәниәт предметтары һ. б. инә. Музей экспозицияһы Ростов өлкәһе Чертков районының тарихы, мәҙәниәте, унда йәшәүсе кешеләрҙең тормошо тураһында һөйләй. Музейҙа Чертков спортсыларының ҡаҙаныштары тураһында материалдар: фоторәсемдәр, бүләктәр, кубоктар һ. б. бар. Район тәбиғәтен һүрәтләүсе төрлө хайуандарҙың: болан, ҡоралай, төрлө ҡоштарҙың толопло ҡарасҡылары экспозицияға ҡуйылған.
Музейҙың үҙәк өлөшөн Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы совет һәм немец авиацияһын, танктарын, пехотаһын күрһәткән диорама биләп тора. Был диорамала Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы әйберҙәр: автоматтар, рациялар, һуғыш кәрәк-ярағы йәшниктәре, хәрби каска, мылтыҡ, мина һәм башҡа предметтар бар.
Чертков тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында төрлө күргәҙмәләр ойошторола, Музейҙар төнө акцияһы уҙғарыла. Музей хеҙмәткәрҙәре район уҡыусыларына төрлө лекциялар уҡый. Бер йыл эсендә музейға сама менән 3300 кеше (2015) йөрөй.
Лозова (Ючка ҡушылдығы)
Лозова  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ючка йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Хальмертывис
Хальмертывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хальмершор йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ашрафян Клара Зармайровна
Ашрафян Клара Зармайровна (15 сентябрь 1924 йыл, Ереван — 7 август 1999 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-, тарих фәндәре докторы (1966).
Биографияһы
Клара — украин һәм әрмән партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1936 йылда ҡатыны менән бергә репрессияланған Зармайр Андреевич Ашрафяндың ҡыҙы. Ата-әсәһе ҡулға алынғандан һуң, Мәскәүҙә, туғандарында йәшәй.
Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын (1947) һәм аспирантура (1950) тамамлай.
1950—1955 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ижтимағи фәндәр фундаменталь китапханаһында сит ил әҙәбиәте бюллетене мөхәррире.
1955 йылдан СССР Фәндәр академияһының Шәрҡиәт институты хеҙмәткәре, 1984 йылдан Көнсығыш халыҡтары тарихы секторы мөдире.
Һикәҙе (Егән ҡушылдығы)
Һикәҙе — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға, Егән йылғаһы ҡушылдығы. Йылға системаһы: Һикәҙе → Егән → Ағиҙел → Кама → Волга. Йылғаның оҙонлоғо — 46 км .Һыу йыйыу бассейны майҙаны— 253 км². Инеше Алатау һыртының көнбайыш яҡ итәгендә.