cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рус-швед һуғышы (1741—1743)
1741
Шведтарҙың хәрәкәте тураһында ишеткәс, урыҫ хөкүмәте 24 ноябрҙә гвардия полктарына Финляндияға һөжүм итеүгә әҙерләнеүҙе башларға бойора. Һөҙөмтәһе оҙаҡ көттөрмәй: һарай түңкәрелеше арҡаһында власҡа батша ҡыҙы Елизавета килә. Ул хәрби ғәмәлдәрҙе туҡтатырға ҡуша һәм Левенгаупт менән килешеү төҙөй.
1742
1742 йылдың февралендә урыҫ яғы килешеүҙе боҙа һәм мартта хәрби ғәмәлдәр яңынан тергеҙелә. Елизавета Петровна Финляндияла манифест сығара, унда ул халыҡты ғәҙел булмаған һуғышта ҡатнашмаҫҡа саҡыра һәм (әгәр уларҙың Швециянан айырылырға һәм бойондороҡһоҙ дәүләт төҙөргә теләге булһа) үҙенең ярҙамын вәғәҙә итә.
13 июндә Ласси сиктәрҙе йырып үтә һәм айҙың аҙағында Фредриксхамнға (Фридрихсгам) яҡынлаша. Шведтар әлеге нығытманы китер алдынан үртәп, ашығыс рәүештә ташлап китәләр. Левенгаупт Кюмендең аръяғына сигенә-сигенә Гельсингфорсҡа табан юллана. Уның армияһында хәрби рух ҡаҡшай, дезертирлыҡ көсәйә. Урыҫ ғәскәрҙәре бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Борго ҡалаһын яулап ала һәм Гельсингфорс йүнәлешендә шведтарҙы ҡыҫырыҡлай башлай.
Августа Ласси швед армияһын Гельсингфорс тирәһендә ҡыуып етә һәм уның Абоға артабанғы сигенеүе юлын киҫә. Ошо ваҡытта урыҫ флоты шведтарҙы диңгеҙ яғынан бикләй. Левенгаупт һәм Будденброк, армияны ҡалдырып, Стокгольмға табан китәләр, улар риксдагҡа отчет биреү өсөн саҡырылған булған. Командалыҡ генерал-майор Ж. Л. Бускеға йөкмәтелә, һәм ул 24 августа урыҫтар менән капитуляция буйынса килешеү төҙөй. Килешеүгә ярашлы, швед армияһы, урыҫтарға бөтә артиллерияһын ҡалдырып, Швецияға кире боролорға тейеш була.
26 августа урыҫтар Гельсингфорсҡа бәреп инә. Тиҙҙән урыҫ ғәскәрҙәре Финляндияны һәм Эстерботтенды тулыһынса баҫып алалар.
Вице-адмирал З. Д. Мишуков етәкселегендәге Балтия флоты 1742 йылда хәрби ғәмәлдәрҙән баш тарта, шуға күрә Мишуков вазифаһынан бушатыла, уның эшмәкәрлегенә тикшереү башлана.
1743
Хәрби операциялар 1743 йылда диңгеҙҙәге ғәмәлдәргә ҡайтып ҡала. Н. Ф. Головин етәкселегендә ишкәкләү флоты (34 галера, 70 кончебас) десант менән Кронштадттан 8 майҙа сыға. Һуңғараҡ уға тағы ла бер нисә галера ҡушыла. Суттонг районында горизонтта паруслы кораблдәре менән көсәйтелгән швед ишкәкләү флоты күренеп ҡала. Әммә шведтар якорҙәрҙән ысҡынып китәләр. 4 июндә дошман флоты ҡабаттан Дегерби утрауы тирәһендә, Аланд утрауҙарынан көнсығышҡа табан, күренеп ҡала, әммә алышҡа инмәй һәм ситкә тайпыла.
Һуғыштың аҙағына швед кораблдәр флоты Даго һәм Готланд утрауҙары араһында йөрөй. 17 июндә швед адмиралы Э. Таубе алдан килешелгән солох тураһында ишетеп ҡала һәм флотты Эльвснаббенға алып китә. 18 июндә солох тураһында яңылыҡ Аланд утрауҙары тирәһендә торған урыҫ флотына ла барып етә.
Һөйләшеүҙәр һәм солох
1742 йылдың яҙында уҡ солох һөйләшеүҙәрен башлау өсөн Петербургтағы элекке швед илсеһе Э. М. фон Нолькен Рәсәйгә килә, әммә урыҫ хөкүмәте уның Франция менән һөйләшеүҙәрҙә тәҡдим иткән аралашлыҡты кире ҡаға, һәм Нолькен Швецияға кире ҡайтып китә.
Оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә 1743 йылдың 17 июнендә «Уверительный акт» тип исемләнгән актҡа ҡул ҡуйыла. Әлеге актта швед риксдагына Голштиния регенты тәхете вариҫы итеп Адольф Фридрихты һайлау тәҡдим ителә. Швеция Рәсәйгә Кюмень йылғаһының бөтә инештәре менән Кюменигорд һәм Нейшлот лендарының өлөшөн, шулай уҡ Нейшлот нығытмаһын бирә. Рәсәй шведтарға һуғыш барышында яуланған Эстерботтен, Абос һәм Бьернборг, Нюланд һәм Тавастехус лендарын, Карелияның бер өлөшөн һәм Саволаксты ҡайтара.
Швеция 1721 йылғы Ништадт килешеүенең шарттарын раҫлай һәм Рәсәйҙең Прибалтикалағы табыштарын таный.
1743 йылдың 23 июнендә риксдаг тәхет вариҫы итеп Адольф Фридрихты һайлай. Бер үк ваҡытта Рәсәй менән солох иғлан ителә. Урыҫ императрицаһы 19 августа солох килешеүенә ҡул ҡуя.
Вена халыҡ операһы
Вена халыҡ операһы, шулай уҡ Фольксопер (Volksoper Wien) — Венала Вена операһынан ҡала икенсе опера театры. Сентябрҙә башланып июлдә тамамланған миҙгел эсендә театр өс йөҙ самаһы тамаша ҡуя. 1473 урынға иҫәпләнгән, өҫтәмә рәүештә баҫып тороусы 102 кешене һыйҙыра ала. Фольксопер репертуары традицион рәүештә немец телендәге оперетта һәм опера менән бәйле. Хәҙер унда опера, оперетта, зингшпиль, мюзикл һәм балет ҡуйыла.
Тарихы
Театр 1898 йылда төҙөлә. Башта Фольксопер Франц Иосиф Беренсе нең идара итеүенең 50 йыллығы хөрмәтенә Император юбилейы ҡала театры (нем. Kaiser-Jubiläums-Stadttheater) атамаһын ала һәм бары тик пьесалар ғына ҡуйыла. Әммә 1903 йылда сәхнәгә опера һәм оперетта сығарыла башлай.
1906 йылда беренсе капельмейстер дирижер Александр Цемлинский була. Тәүге «Һағыш» һәм «Саломея» постановкалары 1907 һәм 1910 йылдарҙа ҡуйыла. Бында бөтә донъяға билдәле опера йырсылары Мария Ерица һәм Рихард Таубер сығыш яһай. Беренсе донъя һуғышы йылдарында Фольксопер Венаның популярлыҡ буйынса икенсе урында тора, әммә 1929 йылда репертуарын алмаштыра һәм водевилдәргә өҫтөнлөк бирә башлай. Икенсе донъя һуғышынан һуң театр хәрби хәрәкәттәр барышында емерелгән Вена дәүләт операһының өҫтәмә сәхнәһенә әүерелә. 1955 йылда Вена халыҡ операһы тәү баштағы ролен кире ҡайтарып, опералар, оперетталар һәм мюзиклдар ҡуя башлай. 1983 йылда Фольксоперҙың СССР-ҙа гастролдәре үтә. Мәскәүҙә спектаклдәр К. С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко исемендәге театрҙа ҡуйыла. Программала И. Штраустың «Летучая мышь», Ф. Легарҙың «Веселая вдова», И. Кальмандың «Королева чардаша» («Сильва») оперетталары, шулай уҡ гала-концерт була. Театр директоры (2007 йылдан) — Роберт Мейер, художество етәксеһе — Штрассер Дитмар, баш дирижеры (2016 йылдың апреленә ҡарата) юҡ.
Театрҙың тиҫтәләрсә йылдар патриотик сәйәсәтенең мөһиме һыҙаты булып немец телендәге әҫәрҙәрҙе, ситтелдәрҙәген немец теленә тәржемә итеп (атама шунан килеп сыҡҡан да инде Volksoper, тура тәржемәлә — халыҡ операһы) сәхнәләштереү тора. XXI быуатта яйлап сит телдәрҙәге әҫәрҙәрҙе — бигерәк тә Америка мюзиклдарын — шул телдә башҡарыу тәжрибәһе индерелә. Бик йыш вокал партияларындағы диалогтар немец һәм инглиз телендә аралаштырылып алып барыла.
Лилиә Һаҡмар
Биографияһы
Лилиә Зәйнулла ҡыҙы Ҡәйепова (псевдонимы «Лилиә Һаҡмар» (әҙәбиәттә), «К. Зәйнуллина» (журналистикала); 1962 йылдың 3 октябрендә Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Йомаш ауылында тыуған.
1979—1984 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлегендә уҡый.
1987—1989 йылдарҙа Хәйбулла районы Байғусҡар ауылында өлкән китапханасы булып эшләй.
1989 йылда Өфөгә күсә һәм хеҙмәтен журналистика өлкәһендә дауам итә:
Шиғриәте
Шағир тыуҙырған әҙәби әҫәрҙәр тураһында : ''Лилиә Һаҡмарҙың лирик геройы — хисле, уйлы, тынғыһыҙ, гел алға, еңеүҙәргә ашҡыныусан. Ул һәр шиғырында тиерлек кешеләрҙең күңел матурлығын данлай, изге хисле һәм ғәҙел булырға саҡыра. Донъяла, үҙенең илендә барған һәр үҙгәреш поэтик геройҙарҙың йөрәге аша үтә. Шағир әҫәрҙәрендә һәр күренешкә хис-тойғолар аша анализ яһай белә. Уның геройҙарына Тыуған илгә һәм үҙ төбәгенә оло һөйөү хас, улар ерҙе матурлау, үҙ мөхитенә күберәк файҙа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Шағирәнең бөтә әҫәрҙәре лә халыҡ аҡылы менән һуғарылған. Теленең халыҡсанлығы, ябайлығы, фекерҙәренең тәрәнлеге, әҫәрҙәренең әлеге йәшәйеш проблемалары менән һуғарылыуы Лилиә Һаҡмар ижадын халыҡҡа яҡын һәм уҡымлы итә. «Башҡорт йыры — тере шишмә», «Ҡара һәм аҡ араһында» эпик шиғырҙары, «Йондоҙ ҡыҙы», «Ҡар өҫтөндәге сабый» поэмалары Лилиә Һаҡмарҙың эпик һәм философик фекерләү оҫтаһы икәнен асыҡ күрһәтә. «Ҡар өҫтөндәге сабый» поэмаһы буйынса республика мәктәптәрендә тәрбиәүи темаға конференциялар үткәрелә. «Эстафета» китабындағы шиғырҙарында сабыр, нәзәкәтле, тормош ауырлыҡтарына бирешмәгән, күңелендә балҡыған мең төрлө хис-тойғоларҙың иң сағыуҙарын ғына башҡалар менән бүлешеүсе ҡыҙ, ҡатын, әсә образы һүрәтләнә.''
Көйлө шиғриәте
Күп шиғырҙарына композиторҙар көйҙәр ижад иткән. Улар араһында Салауат Низаметдинов, Урал Иҙелбаев, Рәил Өмөтбаев, Флера Шарипова, Шәүрә Ҡаҙаҡбаева, Резеда Мөхәмәтйәновалар бар. Уның шиғырына яҙылған йырҙарҙы Әлфиә Юлсурина ("Илгенәм, бегенәм, Башҡортостан", "Һин"), Сәғиҙулла Байегет ("Уйнаһын, ҡурайҡайым"), Рәил Өмөтбаев ("Ҡыйыуһыҙ егет йыры"), Флера Шарипова ("Кем һуң әйтте?") һәм башҡа йырсылар башҡара.
Тәржемәләре
Лилиә Һаҡмарҙың рус һәм төрөк телендәге поэтик текстарҙы башҡорт теленә тәржемә итеүе билдәле. Тәүге тәржемә шиғырҙары (рус, төрөк телдәренән) "Балапан" электрон китабында ("Китап" нәшриәте, 2013) баҫылған. Тәржемә ителгән шиғырҙарҙың авторҙары: Манира Фәрәхетдинова,Римма Шәйәхмәтова (рус), Орхан Вәли, Ғәли Аҡбаш,Унал Кар, Ибраһим Терзиоглы, Несрин Өсжан (төрөк).
Ваҡытлы матбуғат, йыйынтыҡтарҙа баҫылған әҫәрҙәре
= Иҫкәрмәләр =
ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә — Йәштәр хоккей лигаһы беренселегенең бишенсе миҙгеле. Беренселек 2015 йылдың 11 сентябрендә Силәбелә «Мечел» һәм «Батыр» командалары уйындары менән башлана. Силәбе командаһы 6:3 иҫәбе менән еңеү яулай.
Региондар кубогы өсөн финалда үткән миҙгелдәге кеүек командылар осрашты. Кубокты һәм алтын миҙалдарҙы «Горняк» еңә. Учалы хоккейсылары финалда серияла 3:0 иҫәбе менән «Россошь» хоккейсыларын еңәләр. Бронза миҙалдары «Локо-Юниор» уйынсыларына эләгә.
Был Йәштәр хоккей лигаһы үткәргән һуңғы миҙгел. 2016/17 йылдар миҙгеленән башлап ЙХЛ беренселеген үткәреү хоҡуҡтары Рәсәй хоккей федерацияһына күсә һәм был лига урынына Милли йәштәр хоккей лигаһы килә.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
ЙХЛ чемпионатынан беренселеккә ҡатнашырға «Юность», «Челны» һәм Юниор командалары күсәләр. «СКА-Карелия» һәм «Алтай» хоккей клубтары яңы барлыҡҡа килә һәм ҡатнашырға теләктәрен белдерәләр. «Липецк» командаһы бер йыл тәнәфестән һуң ЙХЛ беренселегенә кире ҡайта.
Үткән миҙгелгә ҡарағанда беренслек составынан «Клин», «Жальгирис», «Молния», «Ангарский Ермак», «Кристалл», «Елец», «Ракета», «Платина-Кишинев», «Алтайские Беркуты», «Дмитров» һәм «Молот» командалары сыға. «Кристалл-Юниор» һәм «Юниор-Спутник» командалары, беренселек составынан сығып, яңы барлыҡҡа килгән Юғары хоккей лигаһы беренселегенә керәләр. Ә «Динамо-Раубичи» командаһы ЙХЛ чемпионатына инә.
Даими чемпионат
Даими чемпионатта һәр команда үҙ конференцияһының бөтә командаһы менән дүртешәр уйын уҙғара, шуларҙың икәүһен өйҙә, икеүһен ҡунаҡта уйнай. Тимәк, Көнсығыш конференцияһы командалары даими миҙгелдә 40 уйын уҙғарһа, Көнбайыш конференцияһы клубтарына 44 уйын уҙғарырға тура килә. Барлығы 484 уйын үткәрелә.
Даими чемпионат 11 сентябрҙә башлана. Шул көндө «Мечел» командаһы «Батыр»ҙы ота (6:3), ә «Юниор» «Прогресс»ҡа еңелә (3:4).
Быуындар кубогы
2015/2016 йылдар миҙгелендә Быуындар кубогы өсөн уйын Яр Саллы ҡалаһында 30 ғинуарҙа үтә.
* – был Мәскәү ваҡыты буйынса күрһәтелгән.
Көнсығыш конференцияһы
Яртыса ҡалын шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.
Курсив менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.
д – даими беренселектең еңеүсеһе, к – конференция еңеүсеһе.
Плей-офф
Һәр конференциянан иң көслө һигеҙ команда Региондар кубогы өсөн көрәште дауам итә. Парҙар ошолай билдәләнә: иң көслө командаға ҡаршы иң көсһөҙө. Мәҫьәлән: 1—8, 2—7, 3—6 һәм 4—5. 1/8, 1/4 һәм ярымфиналдар конференциялар эсендә үтә.
Бөтә сериялар бер команданың өс тапҡыр еңеүенә тиклем дауам итә.
Көнбайыш конференцияһы
1. «Россошь» — 8. «Липецк» 3:1 (6:2, 7:2, 2:3, 6:3)
2. «Локо-Юниор» — 7. «Тверичи» 3:0 (3:1, 5:3, 7:4)
3. «Юность» — 6. «СКА-Варяги» 3:0 (6:1, 5:1, 3:2)
4. «Дизелист» — 5. «Зеленоград» 3:0 (1:0 ө.в., 6:3, 1:0 Б)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Горняк» — 8. «Батыр» 3:1 (4:2, 2:1, 5:6, 4:3 ө.в.)
2. «Мечел» — 7. «Красноярские Рыси» 2:3 (3:2 Б, 3:2, 1:6, 2:5, 2:6)
3. «Юниор» — 6. «Комета» 3:0 (5:2, 1:0, 3:2)
4. «Спутник» — 5. «Челны» 2:3 (2:1 Б, 5:3, 0:1, 1:3, 1:4)
Семикаракорск үҙәк китапханаһы
Адрес: 346630, Ростов өлкәһе, Семикаракорский районы, Семикаракорск ҡалаһы, 4-се тыҡрыҡ, 17.
ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
1. «Россошь» — 4. «Дизелист» 3:0 (1:0 Б, 3:2 Б, 5:1)
Семикаракорск үҙәк китапханаһы
Тарих
1870-се йылдарҙа тәүге тапҡыр Семикаракорская станицаһы китапханаһы телгә алына. Статистик мәғлүмәттәрҙә станицала 1 станица сиркәү — мәхәллә училищеһы, 5 эсеү йорто, 2 сиркәү, бер 225 дана китаплы китапхана бар тип әйтелә. Китапхананың икенсе тапҡыр телгә алыныуы станицала «Ҡыҙыл Октябрь» балыҡсылар артеле төҙөлөү менән бәйле. Ул саҡта колхоз идараһы элекке кулак йортонда урынлашҡан (хәҙер унда рыбколхоз контораһы). Был йорттоң бер бүлмәһендә китапханаға урын бирелгән.
ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
2. «Локо-Юниор» — 3. «Юность» 3:1 (2:1, 3:2, 1:4, 2:1)
Семикаракорск үҙәк китапханаһы
Тарих
Бөйөк Ватан һуғышында ҡала китапханаһы мәҙәниәт йортоноң икенсе ҡатында урынлашҡан. Призывной пункт һәм күсмә госпиталдә китапхана бүлектәре асылған. Китап һәм «Һин фронт өсөн нимә эшләнең», «Ватанды һаҡлау — һинең изге бурысың» гәзит витриналары әҙәбиәт менән таныштырыу маҡсатында ҡулланыла. Һуғыштан һуңғы йылда китапхана ҡала советы бинаһына күсә һәм административ бинаның подвалында эшләй. Китапханасылар яңы китапхана бинаһы тураһында уйланалар. 1952 йылда Ленин урамындағы Мәҙәниәт йорто янында китапханабинаһы төҙөлә.
ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
1. «Горняк» — 7. «Красноярские Рыси» 3:1 (4:1, 2:4, 3:2, 4:3)
Семикаракорск үҙәк китапханаһы
Тарих
1967 йылда китапхана бинаһы иҫкерә һәм ваҡытлыса ММС бинаһына, ә һуңынан — типография бинаһының ярым подвалына күсә. Был ваҡытта балалар китапханаһы Көнкүреш комбинаты бинаһында эшләй.
ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
3. «Юниор» — 5. «Челны» 1:3 (0:3, 0:3, 3:1, 0:4)
Конференциялар финалдары
1. «Россошь» — 2. «Локо-Юниор» 3:0 (3:1, 4:0, 4:2)
Семикаракорск үҙәк китапханаһы
Тарих
1977 йылда район советы халыҡ депутаттары башҡарма комитеты 12-се бойороғона ярашлы Үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы барлыҡҡа килә. ХХ быуаттың 80-се йылдарында китапханала уҡыусылар менән әүҙем эшләү методтары ҡулланыла башлай. Китапхана китаптарҙың премьераларын ойоштора, "түңәрәк өҫтәл"артында әңгәмәләр, ҡыҙыҡһыныу буйынса клубтар, һәүәҫкәрҙәр берекмәләре, файҙалы кәңәштәр сәғәте, мәғлүмәттәр сәғәте, уҡыусы бенефисы һ. б. үткәрелә.
ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Конференциялар финалдары
1. «Горняк» — 5. «Челны» 3:0 (3:1, 7:2, 5:1)
Семикаракорск үҙәк китапханаһы
Тарих
1986 йылдағы РСФСР Министрҙар Советы бойороғона ярашлы, Ростов өлкәһе Семикаракорский районы үҙәк китапханаһына 1986 йылдың 12 мартында Дон яҙыусыһы Виталий Александрович Закруткин исеме бирелә.
ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Бронза миҙалдары өсөн уйындар
2. «Локо-Юниор» — 5. «Челны» 5:5 (2:5, 3:0)
Семикаракорск үҙәк китапханаһы
Тарих
Хәҙерге ваҡытта китапханала Интернет хеҙмәте менән файҙаланырға мөмкин, китапхана ара абонемент буйынса китаптар заказ итеп уҡырға, мәҡәләләр баҫтырырға була. Китап фонды 66635 дана тәшкил итә, китап уҡыусылар һаны 2016 йылдың 1 ғинуарынан — 8943 кеше. Ирина Викторовна Белокур китапхана директоры булып тора.
ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Финал
1. «Россошь» — 1. «Горняк» 0:3 (3:5, 2:4, 2:4)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
ЙХЛ Суперкубогы
Йәштәр хоккей лигаһының тәүге суперкубогы өсөн уйын 2016 йылдың 30 апрелендә Учалы ҡалаһында ЙХЛ беренселеге чемпионы «Горняк» һәм чемпионат еңеүсеһе «Локо» командалары араһында үтә.
Рәсәйҙең дәүләт сиге
Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиге — Рәсәйҙең дәүләт территорияһы (ҡоро ер, һыу, ер аҫты һәм һауа биләмәләре) сиктәрен билдәләүсе һыҙат һәм уның буйынса үткән вертикаль өҫкө ҡоролма, Рәсәй Федерацияһы суверенитеты ғәмәлдә булған ер биләмәһе арауығы.
Сик һыҙығы эсендәге территорияларҙы Рәсәйҙең, шулай уҡ һауа һәм һыу аҫты мөхитендә Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре (ПВО һәм ВМФ) тарафынан башҡарыла. Сик буйы пункттары эшмәкәрлеген яйға һалыу бурысы Рәсәй Федерацияһы Транспорт министрлығы ҡарамағында. Рәсәй 18 дәүләт: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белоруссия, Украина, Грузия, Әзербайжан, Ҡаҙағстан, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Монголия, Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы, Япония һәм АҠШ, шулай уҡ өлөшләтә танылған Абхаз Республикаһы һәм Көньяҡ Осетия менән. менән сиктәре барлығын таный. Рәсәй сигенең оҙонлоғо (2014 йылда ҡабаттан ҡушылған Ҡырымды иҫәпләмәгәндә) РФ Федераль Хәүефһеҙлек хеҙмәтенең Сик буйы хеҙмәте мәғлүмәте буйынса 60 933 км (йәки башҡа мәғлүмәт буйынса 62269 км), шул иҫәптән диңгеҙ сиктәре — 38 мең км; ҡоро ер сиген алғанда, йылға буйлап 7 мең км һәм күлдәр буйлап — 475 км тәшкил итә.
Оҙонлоғо
Рәсәйҙең дәүләт сиге 60 933 км, шул иҫәптән ҡоро ер (материкта) — 22 125 км (шул иҫәптән йылға һәм күл буйлап — 7616 км, тик ҡоро ер өҫтөндәгеһе генә — 14 509 км), һәм диңгеҙ буйы сиге — 38 807 км.
Рәсәйҙең күрше илдәр менән дәүләт сиктәре участкаһы оҙонлоғо Рәсәйҙең 38 807 км тәшкил иткән диңгеҙ сиктәре диңгеҙ һәм океандар буйынса түбәндәге өлөштәрҙе индерә:
Ҡоро ер сиктәре
Рәсәй Федерацияһының төп территорияһы ҡоро ер буйлап 14 ил, ағзаһы булған дәүләттәр, һәм ике өлөшләтә танылған (Абхазия Республикаһы һәм Көньяҡ Осетия) дәүләттәр менән сиктәш. Польша һәм Литва менән тик полуэксклав тип аталған Калининград өлкәһе генә сиктәш. Брянск өлкәһе составына ингән кескәй генә Саньково-Медвежье анклавы, бөтөн яғынан да Белоруссия территорияһы менән уратып алынған. Эстония менән сиктәш урында Дубки анклавы бар.
Рәсәй гражданины, Рәсәй паспорты менән Абхазия Республикаһы, Белоруссия, Ҡаҙағстан, Көньяҡ Осетия сиктәрен ирекле үтеп йөрөй ала.
Белоруссия сигенән тыш, сиктең бөтөн участкаларын да закон менән ҡаралған бар булған процедураларҙы үтәгәндән һуң, үтергә була. Белоруссияны теләгән ерҙә ңтергә мөмкин, унда контроле юҡ.
Бөтөн ҡоро ер сиктәре лә һаҡлана тип әйтеп булмай.
Диңгеҙ сиктәре
РФ Федераль Хәүефһеҙлек Хеҙмәте Сик буйы хеҙмәтенең мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй Федерацияһының диңгеҙ сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 38 мең км (йәки башҡа мәғлүмәт буйынса 37636,6 км ) тәшкил итә.
Рәсәй 12 дәүләт менән диңгеҙ аша сикләнгән. АҠШ һәм Япония менән Рәсәй тик диңгеҙ менән сикләнгән. Япония менән Хоккайдо япон утрауын Рәсәйҙең Сахалин һәм Куриль утрауҙарынан айырып торған Лаперуза, Кунашир, Измена һәм Совет тар боғаҙҙары сикләй. Ә АҠШ менән — Беринг боғаҙы, уның аша үткән сик Ратманов утрауын Крузенштерн утрауынан айыра. Япония менән сиктең оҙонлоғо яҡынса 194,3 километр, АҠШ менән — 49 километр. Шулай уҡ Норвегия (Баренц диңгеҙе), Финляндия һәм Эстония (Фин ҡултығы), Литва һәм Польша (Балтик диңгеҙе), Украина (Аҙау һәм Ҡара диңгеҙ), Абхазия — Ҡара диңгеҙ, Әзербайжан һәм Ҡаҙағстан (Каспий диңгеҙе), һәм КХДР (Япон диңгеҙе) менән сиктәрҙең айырым участкалары ла диңгеҙҙән үтә.
«Рәсәй Федерацияһының эске диңгеҙ һыуҙары, территориаль диңгеҙҙәре һәм уға тоташҡан зоналары тураһында» 155-се Федераль законға (31.07.1998) ярашлы, Рәсәй Федерацияһының диңгеҙ дәүләт сиге территориаль һыуҙарҙың тышҡы си<font style="background-color: rgb(189, 212, 255);">к тәре буйынса (12 диңгеҙ миле йәки ҡоро ер территорияһынан, бөтөн утрауҙарҙы ла индереп, 22,2 км) йәки эске диңгеҙ һыуҙары буйынса (был порттар, ҡултыҡтар, бухта, ҡултыҡсыҡтар һәм лимандар төрөндәге һыуҙар) билдәләнә.
Әзербайжан
Был сик, 2010 йылдың 3 октябрендә Баҡы ҡалаһында ҡул ҡуйылған килешеүгә ярашлы, билдәләнә. Ул ратификация грамоталары менән алмашҡан көндә (2011 йылдың18 июле ) көсөнә инә. Сик һыҙығы Рәсәй Дәүләт Думаһының КПРФ депутаттары тәнҡитенә дусар ителә; Дағстан башлығы «Дағстан бер нимә лә юғалтманы ла, хатта күпмелер отто», тине.
1952 йылда, Әзербайжан ССР-ы юллауы буйынса, Әзербайжандың аҙ һыулы райондарын һыу менән тәьмин итеү маҡсатында, Дағстан АССР-ының Магарамкент районы территорияһында Самур-Дивичинский (һуңғараҡ Самур-Апшеронский) каналының гидроүҙәген һәм һыу алыу (водозаборный) ҡоролмаларын (административ сик йылғаның уң ярынан үткән, һәм бөтөн гидроүҙәк Дағстан территорияһында ятҡан) төҙөү өсөн ер участкаһы бүленә. Төҙөлөш 1956 йылда тамамлана. СССР тарҡалғандан һуң, Самур гидроүҙәге (Рәсәй территорияһында урынлашҡан булһа ла) Әзербайжан милеге тип иғлан ителә.
1990 йылдар башынан Рәсәй һәм Әзербайжан араһындағы сикте делимитация буйынса проблема барлыҡҡа килә. 2010 йылдың 28 авгусында РФ һәм Әзербайжан Республикаһы араһында сиктәрҙе делимитациялау, шулай уҡ, РФ һәм ӘР араһындағы сик Самур йылғаһының уң яҡ ярынан гидроүҙәктең уртаһына күсерелгәнлектән, Самур йылғаһының һыу ресурстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу тураһындағы 1416-р һанлы Килешеүгә ҡул ҡуйыла һәм киләсәктә яҡтар һыу ресурстарын бер тигеҙ өлөшкә бүлеү, экологик ҡалдыҡ размерын 30,5 % тигеҙ итеп билдәләү тураһында килешә.
Эстония
Эстония Псков өлкәһе Печора районы һәм Ивангород менән бергә Нарва йылғаһының уң яҡ ярына дәғүә итә. 2005 йылдың 18 майында Рәсәй һәм Эстония сит ил министрҙары Сергей Лавров менән Урмас Паэт, дәүләт сиге, «адекват территориаль компенсация шарты менән аҙ ғына төҙәтмә индерелеп» элекке РСФСР һәм Эстон ССР-ы сиге кеүек, Нарва һәм Фин ҡултыҡтары аша дәүләт сиге һәм диңгеҙ биләмәләрен билдәләү документына ҡул ҡуя. Рәсәй-эстон сиге буйынса алып барылған һөйләшеүҙәрҙең төп предметы булып «Саатсеский сапог» тора. Уны башҡа территорияларға алмаштырып, ҡабаттан Эстонияға биреү планаштырыла. Эстон яғы индергән ҡайһы бер төҙәтмәләр менән риза булмағанлыҡтан, Рәсәй яғы Килешеүҙе ратификацияламай.
2014 йылдың 18 февралендә Рәсәй һәм Эстония сит ил эштәре министрҙары Сергей Лавров менән Урмас Паэт ике дәүләт араһындағы яңы килешеүгә ҡул ҡуя. Килешеүҙең хәҙерге фаразында, яҡтарҙың бер-береһенә территориаль дәғүәһе юҡ.
Латвия
Латвия Псков өлкәһенең Пыталовский районы территорияларын алырға теләй. 2007 йылдың 27 мартында Рәсәй үҙенең Латвия менән сиктәре тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, район Рәсәй составында ҡала.
Ҡытай Халыҡ Республикаһы
Рәсәй-Ҡытай сиген демаркациялау 2005 йылда, президент Владимир Путин осоронда башҡарыла. Ҡытай дөйөм майҙаны 337 квадрат километр булған бәхәсле территорияларын: Большой утрауы районындағы ер участкаһын (Чита өлкәһендәге Аргунь йылғаһының үрге ағымы), Амур һәм Уссурийск йылғалары ҡушылған ерҙә, Тарабаров һәм Большой Уссурийский районындағы ике участканы ала.
Украина
РәсәйҠырым ярымутрауының күпселек өлөшөн үҙ территорияһының айырып алғыһыҙ өлөшө тип иҫәпләй. 2014 йылдың 16 мартында уҙған Дөйөм Ҡырым референдумы һөҙөмтәләренә ярашлы, 2014 йылдың 18 мартында Ҡырым Республикаһының Рәсәй Федерацияһы составына инеүе тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйыла. Украина Ҡырымды «Украинаның ваҡытлыса оккупацияланған территорияһы» тип иҫәпләй.
2014 йылдың 25 апреленән Ҡырым һәм Украина араһында, бер яҡлы ҡарар нигеҙендә, Рәсәйҙең .дәүләт сиге билдәләнә. РФ Федераль Хәүефһеҙлек Хеҙмәтенең (ФСБ) Сик буйы хеҙмәте (Пограничная служба) мәғлүмәттәренә ярашлы, Ҡырым ярымутрауында дәүләт сиге оҙонлоғо 735 км, шул иҫәптән ҡоро ерҙә —  8,5 км, күлдәр буйлап — 159,5 км, диңгеҙ буйлап —  567 км тәшкил итә
2014 йылдың 27 сентябренән Украинаның «Ҡырым» ирекле иҡтисади зонаһын булдырыу тураһында" Законы көсөнә инә. Украинаның СЭЗ тураһындағы Законы нигеҙендә 10 тулы календарь йыл дауамында (йәғни 2024 йылдың 27 сентябренә саҡлы) «Ҡырым» ирекле иҡтисади зонаһы ғәмәлдә булырға тейеш. «Ҡырым» СЭЗ-ы һәм Украинаның материк территорияһы сиге Автономиялы Ҡырым Республикаһы һәм Херсон өлкәһе араһындағы ҡоро ер административ сик һыҙығы буйлап үтә. Шуға ярашлы, «Ҡырым» СЭЗ-ы административ сигендә таможеня тикшереүе зоналары төҙөү ҡарала. Йәғни административ сик аша «Ҡырым» СЭЗ-ына тауарҙар индергәндә, уларға экспорт декларацияһы, «Ҡырым» СЭЗ-ынан сығарғанда — импорт декларацияһы тултырыла.
Япония
Япония Көньяҡ-Курил теҙмәләренең 4 утрауын: Кунашир, Шикотан, Итуруп, Шиашкотан үҙенә биреүҙе талап итә. Рәсәй был дәғүәләрҙе танымай һәм утрауҙарҙы үҙ территорияһының айырып алғыһыҙ өлөшө тип һанай.
Айырым иҡтисади зоналар сиктәре
Рәсәй айырым иҡтисади зоналарының (ИЭЗ) Баренц диңгеҙендә, Чукот, Беринг, Охот, Япон, Аҙау, Ҡара һәм Балтик диңгеҙҙәрендә түбәндәге илдәр: Норвегия, АҠШ, Япония, КНДР, Абхазия, Төркиә, Украина, Польша, Швеция, Литва, Эстония, Финляндия менән диңгеҙ сиктәре бар. «Рәсәй Федерацияһының айырым иҡтисади зоналары тураһында» 1998 йылдың 17 декабрендә ҡабул ителгән 191-се Федераль Законына һәм БМО-ның 1982 йылда ҡабул ителгән Диңгеҙ хоҡуғы конвенцияһына ярашлы, Рәсәй Федерацияһының айырым иҡтисади зоналарының эске сиге булып территориаль диңгеҙенең (территориаль һыуҙарының) тышҡы сиге тора. Айырым иҡтисади зоналарҙың (ИЭЗ) тышҡы сиге территориаль диңгеҙҙең киңлеге үлсәнгән сығанаҡ һыҙыҡтарҙан 200 диңгеҙ миле алыҫлығында (370,4 км) ята.
Туснолобов Степан Сергеевич
Туснолобов Степан Сергеевич   (27 октябрь 1918 йыл — 24 декабрь 1986 йыл) — нефтсе, Дүртөйлө быраулау идаралығының элекке быраулаусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы дивизионында орудие командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры.
Биографияһы
Степан Сергеевич Туснолобов 1918 йылдың 27 октябрендә Белогорье ауылында, хәҙер Киров өлкәһе Нолин районы, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1922 йылда ата-әсәһе менән Башҡортостандың Баҡалы районы менән сиктәш Татарстандың Мөслим районы Покровка ауылына күсеп килә.
Иҫке Шарашлы ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай, Башҡортостандың Баҡалы районындағы Карпов урта мәктәбендә уҡый. 1936 йылда Минзәлә ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә, ләкин ауырыу сәбәпле уҡыуын ҡалдырып, Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһына күсеп килә. 1937—1940 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинаты эшсеһе, ҡорос ҡойоу буйынса контролер була.
Ҡыҙыл Армияға 1940 йылдың февралендә Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡала хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың авгусынан. 20 уҡсылар дивизияһы составында Кубань, Польша һәм Белоруссияны азат итеүҙә ҡатнаша, Еңеү Көнөн Берлинда ҡаршылай. Ике тапҡыр яраланған.
1945 йылда старшина С. С. Туснолобов демобилизациялана. Белоруссияның Сураж ҡалаһында ауыл хужалығы банкыһында инструктор булып эшләй. 1948 йылда ул Башҡортостанға күсеп килә һәм сирек быуаттан ашыу «Туймазабурнефть» тресында 2-се быраулау контораһында быраулаусы булып эшләй. Дүртөйлө ҡасабаһында (1989 йылдан — ҡала) йәшәй.
1986 йылдың 24 декабрендә вафат була. Дүртөйлө ҡалаһында ерләнгән.
Батырлығы
Айырым истребителдәр-танкка ҡаршы дивизияның 281-се  орудие командиры  (20-се уҡсылар дивизияһы, 28-се армия, 1-се Белоруссия фронты) өлкән сержант Туснолобов Степан 1944 йылдың 22 июнендә расчет составында Белоруссияның Полесье өлкәһе Пружинище ауылы янында дошмандың пулемёт нөктәһен баҫтыра, дзотын шартлата һәм бер нисә 105 мм-лы орудиеһын сафтан сығара. Был районда оборонаны өҙгәндә ҡыйыу артиллерист дошмандың  отделениенан ашыу пехотаһын юҡ итә. 1944 йылдың 6 июлендә белорус ауылы  Дубище янында дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда өлкән сержант Туснолобов орудиенан унға яҡын гитлерсыны юҡ итә.
1944 йылдың 17 июлендәге бойороҡ менән  немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта  командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн  Туснолобов Степан Сергеевич 3-сө дәрәжә Дан ордены (№ 88272) менән бүләкләнә.
Өлкән сержант С.С.Туснолобовтың хәрби расчеты 1944 йылдың 24 авгусынан алып 27 авгусҡа тиклем польша ҡалаһы Вышкув районында ике тиҫтәнән ашыу дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, ике пулемёт нөктәһен һәм биш миномётты баҫтыра, ике дошман блиндажын ҡаплай.
1944 йылдың 27 сентябрендәге бойороҡ менән немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн Туснолобов Степан Сергеевич  2-се дәрәжә Дан ордены (№ 25871) менән бүләкләнә.
174-се  уҡсылар полкының 76 мм-лы пушка батареяһының орудие командиры (20-се уҡсылар дивизияһы, 28-се армия, 3-сө Белорус фронты) өлкән сержант  Степан Туснолобов расчет составында 1945 йылдың  31 ғинуарынан алып 27 мартҡа тиклем Арботен, Зоринберг ҡалалары (Көнсығыш Пруссия) райондарында һәм Фришес-Хафф ҡултығы ярына сыҡҡанда өс тиҫтәгә яҡын гитлерсыны юҡ итә, бер нисә пулемёт нөктәһен баҫтыра, танкыға ҡаршы орудиены сафтан сығара, биш дзотты шартлата, дошмандың боеприпастары һәм хәрби мөлкәте тейәлгән унға яҡын автомашинаны яндыра.
Төркөстан армияһы (РККА)
Төркөстан армияһы (РККА) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда булдырылған РККА армияларының береһе.
Составы
Төркөстан армияһы (РККА) Көнсығыш фронты ғәскәрҙәре командующийы Каменев С. С. 1919 йылдың 5 марты директиваһы буйынса Ырымбур уҡсылар һәм 3-сө Төркөстан кавалерия дивизияларынан төҙөлгән. Көнсығыш фронты армиялары төркөмө составына ингән.
Төркөстан армияһы составына ингән:
Хәрби ғәмәлдәре
Ырымбур тирәһендә аҡтарҙың яҙғы һөжүме ваҡытында (1919 йылдың март-апреле) аҡ казактар менән алыштар алып бара. Төп удар йүнәлешендәге Боғорослан, Өфө һәм Бәләбәй операцияларында уңышлы хәрәкәт итеп, 1919 йылдың апрель аҙағынан Көнсығыш фронтының контрһөжүмендә ҡатнаша, 1919 йылдың 15 июнендә тарҡатыла.
Төркөстан армияһының 5 февралдә тарҡатылыуы тураһында Көнсығыш фронты командованиеһының приказы булған документ бар: ДИРЕКТИВА КОМАНДОВАНИЮ 1-й И ТУРКЕСТАНСКОЙ АРМИЙ О ПРИОСТАНОВКЕ ОПЕРАЦИИ НА ОРСК И ВЕРХНЕУРАЛЬСК И О ПЕРЕФОРМИРОВАНИИ ТУРКЕСТАНСКОЙ АРМИИ В ДИВИЗИЮ
№ 64/ш, г. Арзамас	5 февраля 1919 г.
Ввиду получения новых сведений о том, что Туркестанская армия наполовину не пошла по домам и остатки её не представляют мало-мальски боеспособных частей, Реввоенсовет фронта приказывает: 1. Начавшуюся в 1 армии операцию на Орск и Верхне-Уральск временно приостановить, ведя на этих направлениях лишь преследование противника. 2. В распоряжении 1 армии остаются четыре пехотных полка 25 дивизии, которой должен быть занят район Илецкий Городок—Ново-Илецк—Илецкий. Остальные три пехотных и один кавалерийский полки передать в 4 армию. Штадиву 25 остаться в Илецком Городке. 3. Туркестанскую армию, как таковую, считать не существующей. Из остатков армии командарму 1 сформировать дивизию, обратив на её пополнение 2 бригаду 20 дивизии без трех рот, кои уже получили назначение во 2 армию. Разграничительной линией между 4 и 1 армиями устанавливается: Самара—Илецкий Городок—Ново-Илецк (последние два включительно для 1 армии). Задача 4 армии прежняя. О получении директивы и сделанных распоряжениях донести.
Реввоенсовет: С. Каменев, С, Гусев
Командирҙар составы
Командующийҙар: РВС ағзалары: Штаб начальниктары:
Серб Республикаһының Хәҙерге заман милли сәнғәт музейы
Серб Республикаһының Хәҙерге заман милли сәнғәт музейы (Музеј савремене умјетности Републике Српске) — Серб Республикаһының хәҙерге заман сәнғәтендә художестволы галерея — төп музей учреждениеһы. Ул Босния һәм Герцеговиналағы Баня-Лука ҡалаһында 2004 йылдан Серб батырҙары майҙанындағы элекке тимер юл вокзалы бинаһында эшләй башлаған. Музей Серб Республикаһының XX һәм XXI быуаттар милли ҡомартҡыларын һаҡлауға арналған, унда хәҙерге заман эштәренән художество күргәҙмәләре лә ойоштора.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Музейҙың барлылыҡҡа килеүенә 1969 йылдағы ер тетрәү һәм Баня-Луки ҡалаһындағы күпселек биналарҙың зыян күреүе сәбәпсе була. Ул саҡта ярҙам ҡулы һуҙған рәссамдарҙың сәнғәт әҫәрҙәренән мәрхәмәт аукционы ойошторорға ҡарар ителә, унан килгән аҡса ҡаланы төҙөкләндереүгә йүнәлтелә. Аукцион бик уңышлы килеп сыға, унда Югославияның хәҙерге заман рәссамдары һәм сәнғәт белгестәренән тыш, сит илдекеләр ҙә ҡатнаша — коллекцияға бөтә донъянан 600-ҙән ашыу картина йыйыла. Һөҙөмтәлә, аукцион үткәрелмәй ҡала, сөнки төҙөкләндереү эше башҡа сығанаҡтар аша яҡшы ғына финанслана. Коллекция бөтә донъя рәссамдарының зыян күргән ҡала менән берҙәмлеге символы булараҡ һаҡланыла, ә 1971 йылда ҡала үҙәгендә урынлашҡан Серб батырҙары майҙанындағы элекке тимер юл вокзалы бинаһында махсус художество галереяһы асыла. 2004 йылда галереяны Серб Республикаһының Хәҙерге заман милли сәнғәт музейы тип атай башлайҙар. Музей булдырылғандан алып, унда инеү ирекле.
Музей коллекцияһы
Музей коллекцияһында сит ил авторҙары һәм башҡа ваҡытлыса осор әҫәрҙәре булыуға ҡарамаҫтан, ул күбеһенсә XX быуаттың икенсе яртыһында ижад итеүсе Югославия авторҙарының картиналарынан тора. Картиналар составы төрлө, живопись, скульптура, графика, һәр төрлө инсталляция, фотография, кинетик объекттар, видео һ.б. урын алған. Музей фонды өскә бүленгән: Босния һәм Герцеговина сәнғәте, элекке Югославия, бөтә донъя сәнғәте коллекцияһы. Бөтәһе 1500-ҙән артыҡ экспонат иҫәпләнә.
Музейҙа үҙенең шәхси сәнғәт әҫәрҙәренән тыш, уның махсус бүлегендә шулай уҡ теге йәки был күренеш, сара, авторҙар һәм иҫтәлекле ваҡиғалар менән бәйле бик күп өҫтәмә ярҙамсы материалдар ҙа һаҡлана. Был — һәр төрлө документация, рәссамдарҙың публикациялары, әҙәби йүнәлештәге китаптар, журналдар һәм брошюралар китапханаһы.
Тяптин Виталий Михайлович
Тяптин Виталий Михайлович (19 декабрь 1939 йыл — 2 сентябрь 1994 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. СССР Энергетика һәм электрификация министрлығы «Башуралэнергострой» тресының комплекслы бригада бригадиры, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986).
Биографияһы
Виталий Михайлович Тяптин 1939 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ы Благовещен районының Листовка ауылында тыуған. Белеме — тулы булмаған урта. 9-сы фабрика-завод мәктәбендә уҡығандан һуң (Өфө, 1956) — «Авиаспецмонтаж» производство-көйләү берекмәһенең 5-се производство-монтаж идаралығы слесары. Һуңынан Өфө ТЭЦ-тарының төҙөлөш идаралығында эшләй. 1973 йылдан 1994 йылға тиклем —"Башуралэнергострой" тресының комплекслы бригада бригадиры.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Биш йыллыҡтың планы заданиеларын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн В. М. Тяптин I дәрәжә (1986), II дәрәжә (1981), III дәрәжә (1975) Хеҙмәт даны ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Ленгородок
Ленгородок — Дондағы Ростовтың, Темерник йылғаһының уң яҡ ярында, Баш тимер юл вокзалы менән Олимпиадовка һәм Красный город-сад тарихи райондары араһында урынлашҡан тарихи район.
Тарихы
Һәр үҫә барыусы ҡала кеүек үк, Ростов тирәләй ҡала ситендәге ауылдар барлыҡҡа килә, XIX быуат уртаһында шуларҙың иң ҙуры Затемерник ауылы була, ул Темерник йылғаһының текә ярында урынлашҡан була, ябай халыҡ телендә — Бессовестная слободка исеме ала. Төҙөлөш оҙаҡ ваҡыт тәртипһеҙ алып барыла, йорттарҙы хужаларҙың һәр ҡайһыһы уба битләүендә үҙе белгәнсә төҙөй. Һыу үткәргес тә, канализация ла булмай.
Хәл 1870-се йылдарҙа, Ростов-Главный станцияһы төҙөлгәс үҙгәрә башлай, әммә бөгөнгө көнгә тиклем кардиналь үҙгәрештәр булмаған. Күп урамдар быуат ярым ваҡыт эсендә үҙҙәренең тышҡы күренешен үҙгәртмәгән. Г. П. Данилевский үҙенең «Беглые в Новороссии» китабында Бессовестная слободка һүрәтләмәһен бирә:
"… бында битләүҙә халыҡ телендә Бессовестная слободка тип аталған ауыл йәйрәп ята. Слободканың өйҙәре, услап алып һибелгән таш өйөмө кеүек, ярға йәбешеп, йылғаға шыуышып төшөп, тау түбәһенә үрмәләп менеп, ҡайҙа етте шунда тәртипһеҙ рәүештә һерәйешеп ултыралар. Был слобода, бында кем килә һәм ҡайҙа нигеҙләнә икәненә иғтибар булмаған саҡта, ҡала янында үҙенән үҙе барлыҡҡа килә. Кешеләр бер ниндәй рөхсәтһеҙ һәм белешмәһеҙ төпләнәләр. "
Лендворец
Райондың иң иғтибарға лайыҡ төҙөлөшө — Лендворец, әлеге ваҡытта Тимер юлсылар мәҙәниәт һарайы тип йөрөтөлә. Тәүге проектта бина классик конструктив стилдә төҙөлә, әммә архитектор алмашыныуы, ә унан — һуғыштан һуңғы реставрация бинаның йөҙөн ныҡ үҙгәртә.
Транспорт инфраструктураһы
Ҡаланың үҙәге менән трамвай юлы һалынған Депутат күпере, Текучёв урамы башы менән күпер сығыу юлы, һәм Стачка проспекты башы менән Темерник юл үткәргесе бәйләй. Райондың иң мөһим урамдары булып Профсоюз урамы, Ставский Проспекты, Гусев урамы һәм Республика урамы тора.
Сығанаҡтар
''Беленький, Г. Л.'' Ростов-на-Дону: город у Тихого Дона : краеведческие очерки. — Рн/Д. : Menada, 2005. — С. 286 — ISBN 5944670053.
Ферапонтов Владимир Петрович (Советтар Союзы Геройы)
Ферапонтов Владимир Петрович (12 июнь 1909 йыл — 18 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943).
1940 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Владимир Петрович Ферапонтов 1909 йылдың 12 июнендә Бәләбәй ҡалаһында (хәҙерге Башҡортостан) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Ферапонтовтарҙың ҙур ғаиләһендә дүрт бала үҫә, ә Владимир иң өлкәне була, шуға күрә уға иртә хеҙмәт татырға тура килә. Атаһы — конторщик, ә әсәһе — йорт хужабикәһе.
Мәктәптә уҡый, 1922—1927 йылдарҙа Бәләбәйҙә 1-се заманса мәктәптә белем ала. 10 класты тамамлай.
Бәләбәй ҡалаһында балалар колонияһында тәрбиәсе һәм 1-се урта мәктәп директоры булып эшләй, Дәүләкән ҡасабаһында (хәҙерге Башҡортостандағы ҡала) 2-се мәктәп директоры һәм математика уҡытыусыһы (1941—1943), Дәүләкән районы халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы (1929-1937) була.
1943 йылдың февралендә Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1943 йылдың авгусынан хәрәкәт итеүсе армияла.
202-се гвардия уҡсылар полкының 1-се уҡсылар батальоны 1-се пулемёт ротаһының пулемёт расчеты командиры гвардия өлкән сержант Ферапонтов Владимир Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Украинаның Киев өлкәһе Кагарлык районы Балыко-Щучинка ауылы районында беренселәрҙән булып Днепрҙың уң ярына сыға, ауылға баҫып барып инә һәм үҙенең пулемёт уты менән взводҡа яҡын гитлерсыны ҡыра.
Ферапонтов артабанғы көндәрҙә — 1943 йылдың 3 октябренә тиклем — дошмандың 15 контратакаһын кире ҡаға һәм 80-дән ашыу һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
1943 йылдың 18 ноябрендә Ферапонтов һуғыштарҙың береһендә алған яраларынан вафат була.
Ферапонтов Владимир Петрович Украинаның Киев өлкәһе Переяславль-Хмельницкий районындағы Ерковец ауылында ерләнгән.
Хәтер
«Беҙҙең мәктәптә Советтар Союзы Геройы Владимир Петрович Ферапонтов уҡыны. Пехотасы» (киң мәғлүмәт саралары хәбәрҙәрендә дөрөҫ булмаған яҙыу осрай: «Был бинала 1922—1927 йылдарҙа Советтар Союзы Геройы П. В. Ферапонтов уҡыны».
Туленков Константин Иванович
Туленков Константин Иванович (15 апрель 1908 йыл — 17 май 1978 йыл) — металлург-инженер. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1956 йылдарҙа ул ваҡыттағы Белорет ҡорос сым-канат заводының үҙәк лабораторияһы начальнигы. Сталин премияһы лауреаты (1952). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1973).
Биографияһы
1908 йылдың 2 (15 апрелендә) Үҙән ауылында (хәҙер Башҡортостандың Белорет районы Үҙән ауылы) тыуған.
1938 йылда Урал индустриаль институтын тамамлаған (Свердловск).
Институтты тамамлағандан һуң Свердловск өлкәһенең Чусов металлургия заводында эшләй. 1940—1941 йылдарҙа һәм 1946 йылда Белорет ҡорос сым-канат заводында үҙәк завод лабораторияһы начальнигы вазифаһында эшләй, 1956 йылдан — метиан сәнәғәтенең фәнни-тикшеренеү институтында баш инженер (Магнитогорск) булып эшләй.
Уның тарафынан микрон күләмле сымдар етештереү ойошторола, коаксиаль кабелдәрҙең магнитлы экрандары өсөн ҡорос баҡырлы сымдарҙы яһау технологияһын эшләй; туҙыуға тотороҡло селтәрҙәр булдыра; 110Г13 маркалы юғары марганцовкалы ҡоростоң электр тоташыулы йылытыу менән ҡайнар һуҙыу технологияһы эшләнә.
Хеҙмәттәре
Яҡынса 30 ғилми эш һәм дүрт уйлап табыу авторы.
Лира (мәғәнәләр)
Лира
Лиана
Лиана (Лиана) — яңы һүҙҙәр башҡорт һәм татар ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Исемдәре этимологияһы Лиана
Сөләймәнова Р. А.:
ЛИАНА [неол.] — Лилиә исеменең үҙгәртелгән варианты
Люция
Люция, Люциә (Люция) — яңы һүҙҙәр башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Исемдәре этимологияһы Люция
ЛЮЦИӘ [неол., ит.] 1. Нур сәсеп торған, яҡты 2. Революция һүҙенән ҡыҫҡартып яһалған исем
Ниғмәтуллина Лиана Кәбир ҡыҙы
Ниғмәтуллина Лиана Кәбир ҡыҙы (17 август 1989 йыл) — башҡорт театр артисы һәм режиссёр.
Биографияһы
Лиана Кәбир ҡыҙы Ниғмәтуллина 1989 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
Луиза
Луиза (Луиза, Louise) — яңы һүҙҙәр башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Исемдәре этимологияһы Луиза:
ЛУИЗА [неол., фр.] Людовик (ҙур һуғыш) исеменең ҡыҫҡартылған варианты; Париж коммунаһы батыры Луиза Мишель хөрмәтенә ҡушылған исем
Саркел (Цимлян районы)
Саркел — .Ростов өлкәһе Цимлян районы ҡасабаһы.
Тарих
1932 йылда «Новь» һәм «Ҡыҙыл Октябрь» колхоздары базаһында Цимлян виноград совхозы ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән.
1987 йылда Цимлян һыуһаҡлағысы баҫҡан хазар ҡәлғәһенең тарихи исеме менән Саркел тип аталған.
2006 йылда шул уҡ исемдәге ауыл биләмәһенең үҙәге була, быға тиклем Цимлянск хакимиәте ҡарамағында була.
«Цымлянская станица» этнография комплексы территорияһындағы Саркел ҡасабаһында 2013 йылдан алып йыл һайын «Цимлянская лоза» фестивале үткәрелә.Уны виноград үҫтереүселәр союзы һәм Дон шарап эшләүселәре ойоштора. Ростов өлкәһе фестивалгә мәғлүмәт менән тәьмин итеү буйынса хөкүмәт ярҙамы күрһәтә.Фестивалгә килеүселәр һаны йыл һайын арта. 2014 йылда "Цимлян йөҙөм сыбығы"фестивалендә 200 кеше була, ә бер йыл үткәс, ҡунаҡтар һаны 10 тапҡырға арта. Унда тантаналы дегустация, байрамды рәсми асыу һәм ябыу, ижади коллективтарҙың сығыштары ойошторола. Сувенир продукцияһын һатып алырға мөмкин була. 2016 йылда гаражист кубогы «Вино-2016» призы уйнатыла. Еңеүселәр һәм бүләкләнеүселәр иң яҡшы ҡыҙыл шарап, аҡ шарап, махсус шарап конкурс номинацияларында приздар менән ҡотланыла.
2016 йылда шарап фестиваленә илдең төрлө биш төбәгенән вәкилдәр йыйыла: Ростов, Һамар һәм Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе, шулай уҡ Ставрополь һәм Краснодар крайҙ арынан 16 ҡатнашыусы була. Улар жюриға 53 шарап өлгөһөн тәҡдим итә. Жюри Анапа ҡалаһына төп призды тапшырҙы. Был фестиваль туризм өлкәһенең үҫешенә булышлыҡ итә. Был ваҡиға Рәсәй халҡынан башҡа сит илдәрҙең дә граждандарын да үҙенә йәлеп итә.
Лотфия
Лотфия — һирәк башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Исемдәре этимологияһы Лотфия
ЛОТФИЯ (ғәрәп теленән) — мәрхәмәтле, гүзәл
Сулейманова Р. А. (2013) исем килтерә алмайым
Темерник күпере
Темерник күпере — Дондағы Ростовта Дон йылғаһы аша күпер. 2007—2010 йылдарҙа инженер А. М. Ефремушкин проекты буйынса («ГИПРОДОРНИИ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Төньяҡ-Кавказ филиалы) төҙөлә. Үҙенең исемен 2011 йылдың 17 мартында шул уҡ исемле Темерник йылғаһы менән бәйле ала, күперҙең эстакадаһы Дон йылғаһының уң яҡ ярында Темерник буйлап һуҙылған. Ошо мәлгә тиклем күпер үҙенең проектта күрһәтелгән исемен йөрөткән «Сиверс проспекты ауыҙындағы күпер».
Чопич Бранко
Бранко Чопич (Бранко ЋопићБранко Ћопић; 1 ғинуар 1915, <span class="ref-info" title=" серб телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(серб.) баш., Босния Краинаһы, Австро-Венгрия — 26 март 1984, Белград, Сербия) — Югославия Сербия яҙыусыһы һәм шағиры. Сербия фән һәм сәнғәт академияһы (1968) һәм Босния һәм Герцеговина фән һәм сәнғәт Академияһы ағзаһы (1973).
Темерник күпере
Темерник күпере (проект буйынса үткәреү һәләте тәүлегенә 60 мең тирәһе автомобиль) Ворошилов күперенә альтернативалы (тәүлегенә 46 мең тирәһе автомобиль) Дондағы Ростовтан Краснодар һәм Ставрополь йүнәлеш буйынса М4 «Дон» трассаһына сығыуҙы тәьмин итә, шулай уҡ юлдаш ҡалалар Батайск һәм Аҙау өсөн транспорт яғынан әһәмиәтле. Әммә транспорт сиселеше системалары юҡлығы арҡаһында күперҙең транспорт көсөргәнеше түбән.
Чопич Бранко
Бала сағы
Беренсе донъя һуғышы башында (1915 йылдың 1 ғинуарында) Австро-Венгрия биләмәһендә, Босния өлкәһенең <span class="ref-info" title=" серб телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(серб.) Грмеч тауы итәгендә урынлашҡан Хашань ауылында тыуған. Яҙыусының үҙе хәтерләүе буйынса, уның атаһы, Вид Чопич, австровенгрия армияһы составында һуғышҡан, ә Ниджо ағаһы серб үҙ ирке менән армияға китеүселәр составында Австро-Венгрияға ҡаршы һуғыша. Һуғыш тамамланғандан һуң ғына улар бөтәһе бергә осраша ала.
Темерник күпере
Күпер, Ворошилов күпере авария хәлендә булыу сәбәпле, тиҙләтелгән темп менән төҙөлә. Ворошилов күпере 2008 йылдың 23 июнендә сикләнгән режимдә хәрәкәт өсөн генә асылған була.
«Темерницкий диаметры» комплексы составында Темерник күпере төҙөүҙөң икенсе этабында Гвардия майҙанынан Мечников урамына юл үткәргес төҙөү планлаштырыла.
Чопич Бранко
Бала сағы
Бранкоға 4 йыл тулған саҡта, уның атаһы «испанка» ауырыуынан вафат була. Малай ҡустыһы Райко, апайы Смилька һәм әсәһе София (ҡыҙ фамилияһы — Новакович), Ниджо бабайы, Рада олатайы менән бергә йәшәйҙәр. Ҡышҡы оҙон кистәрҙә Ниджо халыҡ әкиәттәре һәм йырҙары һөйләй, Бранко йөрәгендә ижад менән ҡыҙыҡһыныу уята. Бранко олатайы менән бергә һарыҡ көтә йөрөй. Алты йәшендә уға бәрәстәр тәрбиәләүҙе ышанып тапшыралар.
Бранко уҡырға, үҙенең хәтирәләре буйынса, мәктәптә уҡый башлағанға тиклем, һандыҡтан халыҡ йырҙары китабын табып алып өйрәнә. Һуңынан, өсөнсө класта уҡыған сағында, бабайынан ауырлыҡ менән ике динар һорап алып, уҡытыусыһынан «Мигель Сервантес» китабын һатып ала. Был китапта яҙыусының тормошо һүрәтләнә һәм «Дон Кихот» романынан өҙөктәр бирелә
Тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, алыҫ түгел урынлашҡан Бихач ҡалаһында гимназияла уҡыуын дауам итә.