cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Логика
Логик тарихы
Грамматика фәне барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк һөйләү оҫталығы булған кеүек, дөрөҫ фекерләү сәнғәте лә логика фәненән күпкә алдараҡ барлыҡҡа килгән. Логик операциялар: билдәләү, классификация, иҫбатлау, кире ҡағыу һәм башҡалар — кешеләр тарафынан уларҙың фекер йөрөтөү эшмәкәрлегендә даими (йыш ҡына аңһыҙ һәм хаталы) ҡулланыла. Ә ҡайһы берәүҙәр үҙҙәренең фекер йөрөтөүҙәрен тын алыу һәм хәрәкәт итеүгә ҡарағанда анализ һәм күҙәтеү талап итмәгән тәбиғи процесс тип һанай. Әммә реаль фекер йөрөтөү эҙмә-эҙлелеккә генә ҡайтып ҡалмай. Килеп сыҡҡан проблемаларҙы хәл итеү барышында интуиция, хис-тойғолар, донъяны күҙ алдына килтереү эвристика һәм башҡа күп нәмәләр мөһим. Әммә фекерләүҙең бөтөнләй ҡәтғилеге унда логика ҡулланылмай тигәнде аңлатмай.
Күп мәҙәниәттәр ҡатмарлы фекерләү системаһын булдырһа ла, логика, фекерләү алымдарына эксплицитлы анализ булараҡ, баштан уҡ өс традицияла: ҡытай, һинд һәм грек традицияларында ғына үҫеш алды. Логиканың барлыҡҡа килеү ваҡыты һәм үҫеш этаптары һанап үтелгән традицияларҙа бик үк дөрөҫ түгел (айырыуса Һиндостан осрағында). Формаль яҡтан ҡатмарлы итеп эшләнгән хәҙерге заман логикаһы, ахыр сиктә, грек традицияларынан (аристотель логикаһы) килеп сыҡҡан, әммә ул туранан-тура түгел, ә ғәрәп-мосолман фәйләсүфтәре һәм урта быуат Европа логикалары һәм уларҙың комментаторлыҡ эшмәкәрлеге аша ҡабул ителгән.
Логиканың түбәндәге тарихи һәм төбәк формаларын айырырға мөмкин (уларҙың исемдәре, тарихи булған һәм әҙәбиәттә формаль логика тарихы буйынса ҡабул ителгәндәргә лә бирелә):
схоластик логика, диалектика
Логика үҙләштереүҙә өс сикте үтә:
Боронғо Ҡытайҙа логика
Боронғо Ҡытай фәлсәфәһенең логик тематикаһының төп методик тикшеренеүҙәре логик һәм лингвистик анализға һәм полемика проблемаларына йүнәлтелгән, улар араһында: терминдарҙы билдәләү, категориялар иерархияһы, парадокстарҙы идентификациялау, дөрөҫ әйтемдәр классификацияһы һәм башҡалар. Ғөмүмән, был тикшеренеүҙәр тәү мәғәнәһендә диалектикаға ҡағылышлы протологик характерҙа (һүҙҙең төп нөсхәһендә «бянь» термины ҡулланылған, был телмәр, бәхәс, диалектика тигәнде аңлата). Иң мөһим өлөштәрҙе «исемдәр мәктәбе» (мин цзя), дымдар мәктәбе (мо цзя) һәм философ Сюнь-цзы вәкилдәре индергән.
Конфуций Мо-цзы замандашы («Уҡытыусы Мо», «Аҡыл эйәһе Мо»; беҙҙең эраға тиклем V—IV быуаттар) моизмға (мо цзя мәктәбенә) нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле, уның вәкилдәре ышаныслы фекерләү сығанаҡтарын һәм уның дөрөҫлөгө шарттарын эҙләү менән шөғөлләнә. Аргументлау өлкәһендә улар фекерләүҙе үҙләштереүҙе тотҡарлауҙы үҙләштереү менән аналогия буйынса өҫтөнөрәк күрә. Тел семантикаһын анализлау барышында моистар исемдәрҙе уларҙың дөйөмлөгө һәм предметтарҙы төрҙәргә бүлеү дәрәжәһе буйынса классификациялау ысулын эшләгән («өс ҡағиҙә», «өс фаза» ысулдары).
Моизмдың бер тармағы, логика (мин цзя, исемдәр мәктәбе, беҙҙең эраға тиклем V—III быуаттар), актуаль формаль логиканы өйрәнә башлай(уның вәкилдәре категориялы силлогизмды Аристотель формулировкаһы менән иртәрәк йәки бер үк ваҡытта асыуға яҡынлаша).
Һуңыраҡ, Цинь династияһы осоронда, Ҡытайҙа был тикшеренеү һыҙығы юҡҡа сыға, сөнки ул саҡта легализм фәлсәфәһе башҡа фәлсәфәүи мәктәптәрҙе аяуһыҙ баҫтыра. Ҡытайҙа логика ҡабаттан унда буддасыларҙың һинд логикаһы үтеп инеү менән генә барлыҡҡа килә һәм артабан Европа һәм Яҡын Көнсығыш логикаһы үҫешенән күпкә ҡалыша.
Һинд логикаһы
Һиндостанда логиканың килеп сығышын беҙҙең эраға тиклем бишенсе быуаттың грамматик текстарында күҙәтергә мөмкин. Һиндостан философияһының алты ортодоксаль-индуистик (ведия) мәктәбенең икәүһе — ньяя һәм вайшешика — ошо проблемалы өлкәнән танып белеү методологияһы менән шөғөлләнә һәм логика айырыла.
«Няя» мәктәбенең исеме «логика» тигәнде аңлата. Уның төп ҡаҙанышы булып логика һәм методика үҫеше тора, һуңынан ул дөйөм милеккә әйләнә (европала аристотель логикаһы). Мәктәптең төп тексы булып Акшапада Гаутаманың Няя-сутраһы тора (беҙҙең эраның II быуаты). Ньякиҙар, ғазаптарҙан ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы ышаныслы белем алыу, тип иҫәпләгәнлектән, ышаныслы белем сығанаҡтарын ялған фекерҙәрҙән айырыуҙың нескә ысулдарын уйлап тапҡан. Дүрт кенә белем сығанағы бар (дүрт прамана): ҡабул итеү, һығымта, сағыштырыу, таныҡлыҡ. Биш өлөштөн торған ҡәтғи һығымтаға түбәндәгеләр инә: башланғыс, нигеҙ, миҫал, ҡушымта һәм һығымта.
Навья-няя мәктәбе («яңы няя», «яңы логика») XIII быуатта Митиланан Ганеша Упадхьяя тарафынан нигеҙ һалына, ул «Таттвачинтамами» («Ысынбарлыҡ тураһында уй хазинаһы») авторы. Әммә ул X быуатҡа тиклем йәшәгән кешеләрҙең эшенә таяна.
Логика асылы
Логиканың төп маҡсаты (функцияһы) бер ҡасан да үҙгәрмәй: бер фекерҙән (раҫлау) нисек икенсе фекер килтереп сығарып булыуын тикшереү. Һығымта уға ингән раҫлауҙар, фекерҙәрҙең конкрет эстәлегенә түгел,ә бәйләнеш ысулына һәм төҙөлөшөнә генә бәйле тип фараз ителә. «Нимә нимәнән килеп сыға» икәнен өйрәнеп, дөрөҫ фекерләүҙең айырыуса ғөмүми булған йәки формаль шарттарын килтереп сығара. Логиканың конкрет ихтыяж өлкәһе уның тарихы дауамында һиҙелерлек үҙгәрә бара.
Һүҙҙең мәғәнәһе
«Логика» һүҙе «теге, йәки был күренештәргә хас эске законлыҡ» («внутренняя закономерность, присущая тем или иным явлениям») йәки « фекерләүҙең дөрөҫ, төплө аҡыллы юлы» мәғәнәһендә лә ҡулланыла.
Башҡа фәндәр менән бәйләнеше
Логика бик электән философия һәм риторика фәндәрендә өйрәнелә. Хәҙерге заманда математик (теоретик, символическая) логика математика һәм информатикала өйрәнелә.
Логика фәненең төп төшөнсәләре
Логикала ҡулланылған төп төшөнсәләр:
Ратта
Ратта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 970 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 246 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры
Был театрҙың традициялары, моғайын, ХIV—ХV быуаттарҙа ҡырым хандарының һарайҙарында театрлаштырылған тамашалар ҡуйыуҙан баш алғандыр.
Тарихы
1901 йылда Ҡырымда ҡырым татарҙары театрының даими бинаһы асыла. Ул саҡта театрҙа тик ирҙәр уйнай, ҡатын-ҡыҙ ролдәрен дә ирҙәр башҡара.
1922 йылдан Ҡырымтатар театрының дәррәү үҫеше башлана, ул осорҙо театр белгестәре  "ҡырымтатар ренессансы дәүере" тип атай. Шекспир һәм Мольер, Ипчи һәм Латиф-задә, Гольдони һәм Бомарше, Толстой һәм Тренёв пьесалары сәхнәләштерелә. Театрҙа мәшһүр актёрҙар, режиссёрҙар, драматургтар эшләй, улар традициялар тыуҙыра һәм ҡабатланмаҫ милли театр мәктәбен хасил итә, бөгөнгө Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры уны дауам итеүсе булып тора.
Ай-Южинг-Юган
Ай-Южинг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тать-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Шерчуль
Шерчуль — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кемчуг йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Ай-Южинг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шерчуль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Южинг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алеандро Норма
Алеандро Норма (Norma Aleandro; тыуған: 2 май 1936, Буэнос-Айрес) — Аргентинаның театр һәм кино актрисаһы.
Биографияһы
Алеандро Норма театр һәм кино актёрҙары Педро Алеандро һәм Мария Луиза Робледо ғаиләһенән. Актрисаның һеңлеһе — Мария Ванер. Адеандро 9 йәшенән ата-әсәһе менән сәхнәлә сығыш яһай башлай. Еврипид, Мольер, Лоп де Вега, Сервантес, Тирсо де Молина, О ' Нил, Брехт, Артур Миллер, Теннесси Уильямс, Ж Ануй, Варган Льоса Мариоларҙың пьесаларында уйнай, радиола сығыш яһай. 1952 йылда беренсе тапҡыр киноға төшә, аҙаҡ ул 50-нән ашыу фильмда уйнай. Телевидениела әүҙем эшләй һәм әле лә эшләүен дауам итә. 1976—1981 йылдарҙа Уругвай һәм Испанияла йәшәй, испан кинорежиссёры фильмдарында төшә, һуңыраҡ Голливудта эшләй.
Шулай уҡ шағир, драматург һәм сценарийҙар авторы булараҡ сығыш яһай.
Улы — актёр Оскар Ферриньо.
Танылыуы
Оби театр премияһы (1985), Конекс премияһы (2001) һәм башҡа бик күп наградаларға лайыҡ була. Буэнос-Айрес ҡалаһының почетлы гражданы (1996). 2004 йылда Аргентинаның беренсе президенты итеп тәғәйенләнде һәм Кинематография фәне һәм сәнғәте академияһының беренсе президенты итеп тәғәйенләнә.
2014 йылда Аргентинаның Депутаттар палатаһы Алеандро Норманы актёр карьераһы һәм күрһәткән хеҙмәттәре өсөн бүләкләй.
Аят әл-Күрси
Ая́т әл-Көрси́ (ғәрәп. آية الكرسي‎‎ — Тәхет аяты) — «Әл-Бәҡара» («Һыйыр») сүрәһенең 255-се аяты. Аят эсендә Көрси (Тәхет) һүҙе осрағанлыҡтан, уға шундай атама бирелгән. Был һүҙ Аллаһы тәғәләнең һәр нәмәнән өҫтөнлөгөн һәм ҡөҙрәтен һынландыра. Аят әл-Көрси — Ҡөрьән Кәримдең иң билдәле аяты. Башҡортса халыҡ телендә Аят әл-Көрси тип әйтеү һәм яҙыу осрай.
Хәйҙәр
Хәйҙәр (Хайдарово) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452733, ОКАТО коды — 80214834006.
Халыҡ һаны
{Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рименьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Кугульта
Оло Кугульта — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының уң ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 112 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Латвияның административ бүленеше
Латвия дәүләте хәҙерге ваҡытта 110 крайға(novadi, берлектә novads) һәм 9 республика ҡалаһына (republikas pilsētas, ед. ч. republikas pilsēta) бүленә. Урыҫ телле сығанаҡтарҙа республика ҡалалары "республика әһәмиәтендәге ҡалалар" тип тә аталырға мөмкин.
2009 йылдың 1 һөтай (июнь) көнөнә хәтлем Латвия 26 район һәм 7 республика ҡалаһына бүленгән булған.
Реформа
2008 йылдың 19 аҡъюлай (декабрь) көнө Латвияның хөкүмәте илдең административ бүленешен рәсми рәүештә үҙгәрткән: элекке 553 үҙидара берәмеге (район, улыҫ һ.б.) урынына 109 но́вад (novads, күплектә: novadi, ) һәм туғыҙ республика ҡалаһы барлыҡҡа килгән.
Хәҙерге ваҡытта республика калаларының һаны туғыҙ:
Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)
Боғорослан (Буғарыҫлан) — Бугуруслан — Ырымбур өлкәһендә, Рәсәйҙә өлкә әһәмиәтендә булған ҡала. Ҡалала Боғорослан районы үҙәге урынлашҡан. Буғарыҫлан ҡалаһы үҙе район составына инмәй.
Ҡала Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында, Оло Кинәле йылғаһы ярында урынлашҡан. Һамарҙан — 180, Ырымбурҙан — 360, Мәскәүҙән — 1200 км алыҫлыҡта.
Этимологияһы
Исеме төрки телдән килә: боға (буға) — үгеҙ, телец; арслан — арыҫлан.
Топонимдың килеп сығышын һәм урыҫ телендә әйтелеше тураһында Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев "Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки" тигән китабында ошондай фекер әйтә: .
Йәғни, ул да атаманың "буға" һәм "арыҫлан" һүҙҙәренән килеп сыҡҡанын дөрөҫләй.
Тарихы
Ҡала 1748 йылда Боғорослан биҫтәһе булараҡ нигеҙ һалына. Боғорослан 1781—1920 йылдарҙа Боғорослан өйәҙе үҙәге.
Боғоросланда 267 йорт иҫәпләнгән, шул иҫәптән хәрби хеҙмәткәрҙәргә һәм отставкалағы чиндарға 63 йорт ҡараған, канцелярия хеҙмәткәрҙәренә — 3, сауҙагәр һәм мещандарға — 5, руханиҙарға — 4, крәҫтиәндәргә — 159 йорт.
1811 йылда 1300 кеше йәшәгән, 1897 — 12141 (башҡорттар — 66, мордвалар — 363, татарҙар — 868, урыҫтар — 10624 һ.б.), 1910 — 15000 кеше. 19 быуат аҙағында халҡы сауҙа, игенселек, баҡсасылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.
Һабын ҡайнатыу һәм балауыҙ һығыу заводтары эшләгән. Йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән. Покров ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, 2 сиркәү, дини, 2 класлы ҡала һәм 2 мәхәллә училищелары, ҡыҙ балалар прогимназияһы, 2 дауахана булған. 1935—1941 йылдарҙа ҡалала татар-башҡорт педагогия техникумы (училищеһы) эшләгән.
Элемтә
Ҡалала Боғорослан граждан авиацияһының осоу училищеһы, Ырымбур дәүләт университеты филиалы эшләй.
Киҫкен күтәрелеш
Киҫкен күтәрелеш (. Юғалтыу) — 1958 йылдан 1960 йылға тиклем Ҡытайҙа индустриаль базаны нығытыуға һәм ил иҡтисадының киҫкен күтәрелешенә, шул уҡ ваҡытта ҡытай халҡы өсөн донъяуи фажиғәле эҙемтәләргә килтергән иҡтисади һәм сәйәси кампания. Был ваҡытта Ҡытай 90 процентҡа аграр ил була, уға модернизациялау бик талап ителә. Мао Цзэдун етештереүсе көстәрҙең марксистик теорияһы ярҙамында Киҫкен күтәрелеш сәйәсәтен уйлап таба. Әммә иҡтисади үҫеште киҫкен коллективизация юлы менән көсәйтеү һәм һөнәрселекте энтузиазм менән алмаштырыу, шулай уҡ ауыл хужалығы өлкәһендә дөрөҫ булмаған ҡарарҙар ҡабул итеү һәләкәткә килтерә: 20 — 40 млн кешенең үлеме Киҫкен күтәрелеш эҙемтәһе булып тора, һәм ул XX быуаттың ғәйәт ҙур социаль һәләкәте була (Икенсе донъя һуғышын иҫәпкә алмағанда).
Тарихи тәүшарттар
Киҫкен күтәрелеш алдынан Ҡытай тарихында ҡатмарлы ваҡиғалар була. Оҙайлы һуғыштан һуң ил яйлап тергеҙелә, сәнәғәт ойошторола.
Бер нисә реформа үткәрелә, атап әйткәндә, дини ойошмалар һәм мистик йолалар тыйыла, өлөшләтә коллективлаштырыу үткәрелә һәм бәләкәй крәҫтиән хужалыҡтары ойошторола, дәүләт ауыл хужалығы продукцияһын бүлеүгә контроллек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала. Ҡытай башта СССР тәжрибәһенә оҡшатырға тырыша һәм совет белгестәрен ҡуллана.
Олөйөр
Олөйөр — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Олөйөр йылғаһы тамағы Әй йылғаһының һул яры буйында 282-се километрҙа. Йылға оҙонлоғо 38 км, һыу йыйыу майҙаны бассейны 327 км².
Киҫкен күтәрелеш
Тарихи тәүшарттар
Мао хупламаған Сталиндың шәхес культы фашланғандан һуң, Ҡытай менән СССР араһында фекер айырымлыҡтары барлыҡҡа килә. Мао Цзэдун күрһәтмәһе буйынса, Ҡытай матбуғаты, ҡытай халҡында «сәләмәт булмаған ҡыҙыҡһыныу» уятмаҫ өсөн, КПСС-тың XX съезы ҡарарҙары тураһында һөйләмәҫкә тейеш була.
Олөйөр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Киҫкен күтәрелеш
Тарихи тәүшарттар
XX съезд ҡарарҙары урынына КПК етәкселеге 1956 йылдың майында «йөҙ төҫлө сәскә атһын, йөҙ мәктәп үҙ-ара ярышһын» тигән билдәләмә тәҡдим итә. Һуңынан был боролошто компартия диктатураһының бөтә идеологик дошмандарын асыҡларға мөмкинлек биргән ҡотҡо таратыу тип баһалайҙар[3].
Олөйөр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киҫкен күтәрелеш
Тарихи тәүшарттар
Ҡытай Коммунистар партияһының һул өлөшөндә, халыҡтың дөйөм энтузиазмына таянып, иҡтисадтағы үҫеште көсәйтеү идеяһы барлыҡҡа килә. 1958 йылдың майында КПК-ның VIII съезының ябыҡ режимда эшләгән Икенсе сессияһы саҡырыла. Ул Мао Цзэдун тәҡдим иткән генераль линияны раҫлай.
Олөйөр
Атама тарихына бәйле риүәйәт
Салауат районы биләмәләрендә урынлашҡан Түбәләҫ ырыуы килеп сығыуы менән бәйле риүәйәттә, аттарын эҙләп килгән бер егет юғалған бер нисә ат урынына оло өйөр үрсегәнен күрә. Шул айҡанлы йылғаға Олөйөр исеме ҡушылған. Мөрсәлим (Ҡалмаҡол), Тирмән ауылдары аша аға.
Киҫкен күтәрелеш
Тарихи тәүшарттар
«Уң» коммунистар был сәйәсәткә ҡаршы була, әммә көрәштә еңелә. Ваҡ коммуналарҙы эре коммуналар менән алмаштыу һәм ҡорос етештереүҙе глобаль масштабта башлау ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә алдынғы илдәрҙе ҡыуып етеү мөмкинлеген биреренә ышаныу нығына. 1957 йылдың ноябрендә коммунистик һәм эшсе партиялар вәкилдәренең Халыҡ-ара кәңәшмәһендә Н. С. Хрущевтың «Американы ҡыуып етергә һәм уҙып китергә» тигән саҡырыуына яуап итеп, Мао Цзэдун Ҡытай Халыҡ республикаһы өсөн 15 йыл эсендә ҡорос етештереү һәм башҡа сәнәғәт продукцияларын етештереүҙә Бөйөк Британияны ҡыуып етеү һәм уҙып китеү маҡсатын ҡуя.
Илдә иген етештереү тураһында дөрөҫлөккә тап килмәгән мәғлүмәттәрҙе файҙаланып, Мао Цзэдун 1958 йылдың авгусында Бэйдайхэлағы киңәйтелгән кәңәшмәлә «иген проблемаһы, нигеҙҙә, хәл ителде» типн белдерә һәм 1958 йылда бөтә көстө металл етештереүҙе 1957 йыл менән сағыштырғанда ике тапҡырға арттырыуға йүнәлтергә тәҡдим итә.
Бэйдайхэ кәңәшмәһе бөтә ерҙә лә халыҡ коммуналарын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Халыҡ коммуналарында сәнәғәт, ауыл хужалығы, мәғариф һәм хәрби эш берләшәсәк, тип күҙаллана. Шулай итеп, Мао инициативаһы менән башланған Ҡытай ауылын коммунизациялау процесы законлаштырыла.
Ҡабул ителгән ҡарарҙар менән етәкселек итеп, Чжоу Эньлай тарафынан тәҡдим ителгән Икенсе биш йыллыҡ планы урынына Ҡытай Халыҡ Республикаһының Дәүләт планы 1958—1962 йылдарға биш йыллыҡ пландың яңы вариантын төҙөй. Яңы план буйынса иҡтисади үҫеш темптарының ҡырҡа тиҙләтеүен күҙ уңында тота. сәнәғәт продукцияһын 6,5 тапҡырға, ауыл хужалығы продукцияһын 2,5 тапҡырға арттырыу планлаштыра Ә уртаса йыллыҡ үҫеш сәнәғәттә 45 %, ауыл хужалығында 20 % тәшкил итергә тейеш.
Киҫкен күтәрелеш өсөн 1956 йылғы мадьяр ихтилалы, Суэц кризисы һәм Ираҡ республикаһының барлыҡҡа килеүе халыҡ-ара ерлек булып тора.
Далай-ламаның Һиндостанға китеүенә һәм артабанғы Ҡытай-Һиндостан мөнәсәбәттәренең насарайыуына килтергән 1959 йылғы Тибет ихтилалы һөҙөмтәһендә өҫтәмә көсөргәнеш хасил була.
Киҫкен күтәрелеш сәйәсәте
Икенсе Ҡытай биш йыллығы (1958—1963) Киҫкен күтәрелеш тип атала.
Социаль үҙгәртеп ҡороуҙар
Мао Цзэдун социаль структураны үҙгәртеп ҡороуҙы СССР-ҙа коллективлаштырыу тәжрибәһе нигеҙендә әҙерләй. «Халыҡ коммунаһы» Ҡытайҙа хасил буласаҡ идеаль ижтимағи ҡоролош киләсәгенең нигеҙе булырға тейеш. "Халыҡ коммунаһы, — тип яҙа Мао, — социализмдан коммунизмға күсеүҙең иң яҡшы формаһы һәм үҫешендә ул киләсәктә буласаҡ коммунистик йәмғиәттең тоташтырыу структураһы буласаҡ. 1958 йылдан массовый рәүештә «коммунизация» башлана. Коммуна ағзаларының бөтә тормошон дөйөмләштереү төп принцип булып иҫәпләнә. Был төркөмдәрҙә аҡсаға алмашҡа «эш көндәре» ҡулланыла. Мао Цзэдундың Бэйдайхэлағы сығышнан өҙөк: «Усадьба яны участкалары бөтөрөлә. Тауыҡтар, өйрәктәр, йорт тирәһендәге ағастар әлегә крәҫтиәндең милке булып ҡала… Эш хаҡын аҡсата түләүҙе бөтөрөү һәм бушлай тәьминәт системаһын булдырыу тураһында уйланырға кәрәк…». Коммуна административ ячейкаға әйләнә. Коммуна идараһы урындағы админитстратив орган булып тора.
Ауыл хужалығы менән бер рәттән, коммуналарҙа сәнәғәт производствоһын үҫтерергә кәрәк була. Крәҫтиәндәр үҙҙәре металл иретергә, ауыл хужалығы инвентары һәм транспорт саралары эшләргә тейеш. 1958 йылдың аҙағына 26 мең коммуна булдырыла, уларҙың уртаса күләме 20 мең кешегә етә. Һәр завод һәм ҡала районы шулай уҡ ауыл коммунаһына әйләнергә тейеш була.
Ауылды коммунизациялау крәҫтиәндәргә яңы ауырлыҡтар килтерә. Ялан эштәренән һуң ял итеү урынына уларға ауыл йорттарында суйын иретеү менән шөғөлләнергә тура килә, ҡайһы берҙә хатта ауыл металлургия мейестәрендә ҡорос иретергә тура килә[10]. Һөҙөмтәлә күп кенә яландарҙы эшкәртеүгә ваҡыт етмәй, шулай итеп улар ташландыҡ ерҙәр булып китә. Турғайҙарҙы атып бөтөргәндән һуң ауыл хужалығы ерҙәрен ҡара сиңерткә кеүек ҡоротҡостар ҡаплап ала. Урындағы властар ғәмәлдәге хәлдәр торошон йәшерергә тырыша, ялған отчеттар төҙөп, начальство тикшерегә килгәндә күҙ буяу менән шөғөлләнә.
Кесе металлургия
Иҡтисадты күтәреүҙең һәм индустриялаштырыуҙың төп проблемаһы булып ҡорос етештереү һанала. Бөтә ерҙә лә мәғдәндән ҡорос етештереү буйынса оҫтаханалар төҙөлә башлай, шул уҡ ваҡытта тейешле инфраструктура һәм ҡорос һәм мартен мейестәре тураһында фундаменталь белем булмай. Партия директиваларына ярашлы, бөтә ерҙә лә балсыҡтан бәләкәй мейестәр төҙөлә. 1958 йылдың көҙөнә бөтә Ҡытай буйынса 700 меңдән ашыу кустар домна мейестәре эшләй, 100 млн кеше металл етештереүгә ылыҡтырыла.
1959 йылда уҡ, проблемаларҙы һәм тәүге тәжрибәләрҙе өйрәнгәндән һуң, яҡшы сифатлы ҡорос ҙур фабрикаларҙа, коксланған күмерҙе ҡулланып, эре мейестәрҙә генә етештереүҙең мөмкин булыуы асыҡлана, әммә проект дауам итә, халыҡ урындарҙа күмер сығарыуҙы ойоштора һәм мейестәрҙе модернизацияларға тырыша.
Һөҙөмтәлә кустар мейестәрҙә етештерелгән суйынды ҡоросҡа әйләндереү өсөн өҫтәмә эшкәртеү талап ителә. Уны тик һабан һәм сүкештәр эшләү өсөн ҡулланып була. "Ҡорос өсөн көрәштең " һөҙөмтәһе — 2 млрд юанға тиң була.
Әммә етәкселек дөйөм күтәрелеш менән һоҡлана, ә белгестәр кампаниянан һуң тәнҡит менән сығыш яһарға ҡурҡа.
Ауыл хужалығы реформалары
Киҫкен күтәрелеш йылдарында ауыл хужалығы киң масштаблы социаль һәм агросәнәғәт эксперименттары өсөн полигон була.
Иген сәсеү буйынса эксперименттар шулай уҡ совет академигы Лысенконың (һуңыраҡ тәнҡитләнә) һәм уның эйәрсендәренең эшләнмәләренә нигеҙләнә.
Турғайҙарҙы юҡ итеү кампанияһы экологик баланстың боҙолоуына килтерә, һөҙөмтәлә уңыш юҡҡа сығарыусы бөжәктәрҙең популяцияһы ҡырҡа арта.
Волюнтаристик эксперименттар коллективлаштырыу менән бергә киң аслыҡҡа килтерә.
Аслыҡ башланыуы
1959 һәм 1960 йылдарҙа ике йыл рәттән насар һауа торошо була, был ҡайһы бер провинцияларҙа бик түбән уңышҡа һәм аслыҡҡа килтерә. Өҫтәүенә Янцзы йылғаһының ташҡыны арҡаһында ерҙәрҙе һыу баҫа, унан ике миллион кеше һәләк була.
Айырыуса 1960 йылда көслө ҡоролоҡ була, Бигерәк тә төньяҡ провинциялар ҡот осҡос хәлгә төшә. Ҡоролоҡ коллективлаштырыуҙың һәм турғайҙарҙы юҡ итеү буйынса эксперимент эҙемтәләренә һалына. Иң уңдырышлы ерҙәре булған Сычуань провинцияһында бик күп кеше аслыҡтан үлә. Шул уҡ ваҡытта рәсми статистика тағы ла эштең ысын хәленә тап килмәй, сөнки бөтә уңыш крәҫтиәндәрҙән дәүләт һаҡлағыстарын планға ярашлы тултырыу өсөн тартып алына (был статистик мәғлүмәттәргә ингән), ә крәҫтиәндәргә аҙыҡ-түлек өсөн бер нәмә лә ҡалмай тиерлек, халыҡ аслыҡтан ҡырыла.
1961 йылдың ғинуарында КПК Үҙәк Комитетының IX пленумы үтә, ул ауыл хужалығында Киҫкен күтәрелеш сәйәсәтен туҡтатырға ҡарар итә һәм Канаданан һәм Австралиянан иген һатып алыу буйынса ғәҙәттән тыш саралар күрә.
Иҡтисади һөҙөмтәләре
Ҡалаларҙа реаль эш хаҡы 10 процентҡа кәмей. Дөйөм алғанда, Ҡытай өсөн Киҫкен күтәрелеш 70 миллиард долларға тиерлек төшә, был илдең тулайым милли продуктының өстән бер өлөшөн тәшкил итә.
Тарихсылар фекеренсә, Киҫкен күтәрелеш тиҫтәләрсә миллион кешенең һәләкәтенә килтергән. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса 18 миллион кешенең һәләк булыуын күрһәтһә, әммә Ҡытай тарихсыһы Юй Сигуандың киң тикшеренеүҙәре һәләк булғандарҙың һаны 56 миллионға яҡын булыуын фаразлай.. Американың The Epoch Times антикоммунистик баҫмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 1958 һәм 1962 йылдар араһында яҡынса 45 миллион ҡытай кешеһе аслыҡтан һәләк була.
Лушань партконференцияһы һәм уның эҙемтәләре
1959 йылдың июлендә Лушань Үҙәк Комитеты партияһы конференцияһында маршал Пэн Дэхуай беренсе булып Киҫкен күтәрелеш сәйәсәтен ҡаты тәнҡитләй. Ул кустар рәүештә бөтә илде ҡорос иретеүгә мобилизациялау сәйәсәте менән риза булмауын белдерә, коммунизация үткәреүҙә ашығыуға күрһәтә, КХП Үҙәк Комитеты Политбюроһында барлыҡҡа килгән хәлде тәнҡитләй, илдә килеп тыуған хөл өсөн Партия етәкселәренең, «Шул Иҫәптән иптән Мао Цзедун да» яуаплы. Артабан Мао Цзэдун уны бөтә вазифаларынан бушата, уның урынына Линь Бяо тәғәйенләнә.
Партияла етди ҡапма-ҡаршылыҡ барлыҡҡа килә, ул Мәҙәни революцияға тиклем дауам итә. Һөҙөмтәлә Мао Цзэдун асыҡтан-асыҡ хаталарын таный, ул хатта 1959 йылдың апрелендә ҠХР Рәйесе вазифаһын ҡалдыра, уны Лю Шаоци (КХП рәйесе һәм Хәрби Совет рәйесе булып ҡала). Лю Шаоци һәм Дэн Сяопин туранан-тура хужалыҡ эшмәкәрлегенә тотона, уларға килеп тыуған хәлде юлға һалыу өсөн байтаҡ ҡына саралар күрергә тура килә. Улар деколлективизацияны башлап ебәрә, өлөшләтә идара итеүҙең «кариталистик» ысулдарына ҡайтыуҙы ойоштора. Ә Мао Цзедун Мәҙәниәт революцияһы дәүерендә еңелеүе өсөн ҡаты итеп үс ала. Пэн Дэхуай, Лю Шаоци һәм Дэн Сяопин репрессияларға дусар ителә.
Шаңдауҙар
Мао вафатынан һуң Хуа Гофэн (ҠХР-ҙың яңы һәм күпкә абруйлы булмаған лидеры) үҙенең позицияларын яңы Киҫкен күтәрелеш үткәрергә маташыу юлы менән нығытырға тырыша. Был инициатива Дэн Сяопиндың һәм башҡа партия ветерандарының абруйы менән юҡҡа сығарыла.
Ай-Яун
Ай-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лоптюга (Вашка ҡушылдығы)
Лоптюга  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 308 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 152 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәбиғи төҫтәге таштар
Тәбиғи төҫтәге ялтыраҡ таштар (самоцве́ты) - төрлө төҫтәге ялтыраҡ таштар. Ҡайһылары - аҫыл, ҡайһылары - арзан. Бөтәһе лә үтә күренеүсән түгел.
Рәсәйҙең нефть сәнәғәте
Рәсәйҙең нефть сәнәғәте — Рәсәй сәнәғәтенең төп тармағы, нефть сығарыу, эшкәртеү, ташыу һәм һатыуҙы, шулай уҡ нефть продукттарын етештереү, ташыу һәм һатыуҙы үҙ эсенә ала.
2016 йылда Рәсәйҙә газ конденсатлы 547,497 миллион тонна нефть сығарыла (2015 йылға ҡарата +2,5 %), нефтте беренсел эшкәртеү йылына 279,365 млн тонна (2015 йылға ҡарата − 1,2 %). 2016 йылда Рәсәй нефть сығарыу күләме буйынса, Сәғүд Ғәрәбстанын һәм АҠШ-ты үтеп, беренсе урынды ала.
Шыйыҡ углеводородтар запастары 2007 йылға 9,5 млрд т күләмендә баһалана. Иң эре нефть ятҡылыҡтары — Самотлор, Обь буйы, Рус, Ромашка ятҡылыҡтары.
Тарихы
1684 йылда Иркутск письменный головаһы Леонтий Кислянский Иркутск бастругы тирәһендә нефть таба. Рәсәйҙә нефть табыуҙың икенсе осрағы тураһында 1703 йылдың 2 ғинуарында «Ведомости» гәзитендә хәбәр баҫыла. 1745 йылда Архангельск ҡалаһынан Фёдор Савельевич Прядунов Ухта төбөнән нефть сығара башлай һәм донъяла иң тәүге нефть ҡыуҙырыу заводтарының береһен төҙөй. Ләкин XVIII быуатта нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү продукттың аҙ ҡулланылыуы арҡаһында табышһыҙ була.
Баҡы төбәгендәге территориялар ҡулға төшөрөлгәндән һуң XIX быуат башында Кавказ Рәсәйҙең төп нефть сығарыу районына әүерелә. 1853 йылда кәрәсин лампаһы уйлап табылғас, нефткә ихтыяж күп тапҡырға арта.
Нефть эшкәртеүсе тәүге ябай завод 1863 йылда Баҡыла инженер Джавад Мәликов тарафынан төҙөлә, унда кәрәсин етештерелә. Бер нисә йылдан Мәликов Грозныйҙағы нефть эшкәртеү заводына нигеҙ һала.
1879 йылда төҙөлгән «Бер туған Нобелдәрҙең нефть етештереү ширҡәте» Баҡыла нефть сығара һәм эшкәртә, ташыу һәм һатыу селтәрен булдыра, был селтәргә нефть үткәргестәр, танкерҙар, цистерналы вагондар һәм причалдары менән тимер юл тармаҡтары булған нефть базалары инә.
XIX быуат аҙағында нефть сығарыу тармағына сит ил кешеләре, атап әйткәндә, Ротшильдтар һәм Рокфеллер индерелә. 1886 йылда Ротшильдтар "Батум нефть сәнәғәте һәм сауҙа ойошмаһы"н (Батум ҡалаһы — 1936 йылдан Батуми) ойоштора, һуңғараҡ ул БНИТО тигән ҡыҫҡартмаһы менән билдәле була. Батумда нефть һаҡлағыстар төҙөлә һәм һатыу нөктәләре ойошторола.
1913 йылда Рәсәйҙә 9,093 млн тонна нефть сығарыла.
Революциянан һуң
1960 йылдан башлап СССР-ҙа Волга буйындағы, Тиман-Печоралағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бик ҙур ятҡылыҡтар үҙләштерелә.
Хәҙерге хәл
1990-сы йылдарҙа, Советтар Союзы тарҡалғандан һуң, Рәсәйҙең нефть секторы башлыса акциялаштырыла, секторҙың айырыуса отошло активтары, төрлө нигеҙҙәргә таянып, шәхси ҡулдарға тапшырыла.
1992—1999 йылда 0,3 миллион тонна нефть сығарыу һәм эшкәртеү буйынса ҡеүәттәр файҙаланыға индерелә.
2003 йылда ил етәкселеге иң эре нефть компанияларының береһе булған «ЮКОС»-ты банкротландырыу һәм уның активтарын һатыу буйынса саралар үткәрә, был активтар башлыса «Роснефть» дәүләт компанияһына эләгә. «Газпром» дәүләт компанияһы тарафынан «Сибнефть» хосуси активының бер өлөшө һатып алына.
2000—2008 йылдарҙа 20,7 миллион тонна сығарыу һәм эшкәртеү буйынса ҡеүәттәр файҙаланыуға тапшырыла.
АҠШ-тың статистика агентлығы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 2007 йылда сығарылған нефттең 28,9 проценты ил эсендә ҡулланыла — көнөнә 2,8 млн баррель. Нефттең һәм нефть продукттарының саф экспорты сығарылған нефттең 71,1 процентын — көнөнә 6,9 млн баррель — тәшкил итә.
2011 йылда РФ-та 511,432 миллион тонна нефть сығарыла (шельфта нефть сығарыу күләме — 13 млн т, ә газ — 57 млрд м³ тәшкил итә ), был 2010 йылғынан 1,23 процентҡа күберәк була. Росстат мәғлүмәттәре буйынса, нефть экспортлау 2,4 процентҡа, йәки ФТС мәғлүмәттәре буйынса, 6,4 апрцентҡа ҡыҫҡара, әммә экспорттан алынған табыш 129 миллиард долларҙан 171,7 миллиард долларғаса арта.
2012 йыл һөҙөмтәләре буйынса, нефть сеймалы сығарыу күләме 2011 йылғынан 6,6 миллион тоннаға арты (+1,3 %) һәм абсолют күләмдә 518 миллион тоннаға етә, шулай итеп, СССР тарҡалғандан һуң яңы максималь кимәлгә өлгәшелә.
2013 йылда Рәсәйҙә нефть сығарыу 523,3 миллион тоннаға етә һәм совет осоронан һуңғы сираттағы рекордты ҡуя, әммә экспорт кәмей, сөнки ил эсендә эшкәртеү күләме арта.
Нефть ятҡылыҡтарын разведкалауға ҡағылышлы фараздар кире булһа ла, Рәсәй Хөкүмәте 2009 йылда 2030 йылға нефть сығарыу күләмен йылына 530 миллион тоннаға еткерерүҙе планлаштыра , был 2011 йыл менән сағыштырғанда 5,47 процентҡа артыҡ.
Нефть сығарыу
Нефть сығарыу менән бер нисә нефть компанияһы шөғөлләнә, улар араһында 2007 йыл йомғаҡтары буйынса айырыуса эреләре — «Роснефть», «Лукойл» һәм «ТНК-BP» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре.
Эшкәртеү
Рәсәйҙә нефть эшкәртеү менән 30-ҙан ашыу нефть эшкәртеү заводы шөғөлләнә, уларҙа йыл һайын тиҫтәләрсә миллион тонна бензин, дизель яғыулығы һәм мазут етештерелә.
Нефть һәм нефть продукттарын экспортлау күрһәткестәре
Рәсәй Банкы мәғлүмәттәре буйынса, нефть һәм нефть продукттары экспорты күрһәткестәре һәм уларҙың Рәсәйҙең түләү балансындағы урыны: Федераль таможня хеҙмәте күрһәткестәре буйынса нефть һәм нефть продукттары экспорты күрһәткестәре һәм уларҙың Рәсәй сауҙа балансындағы урыны:
Аҙнағол (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
842 йылда 262 кешегә 99 сирек, йәғни 792 бот яҙғы иген сәселгән.
Ансар (исем)
Ансар — башҡорт һәм төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ансар — ғәрәптәрҙән таралған ир балаларға ҡушылған «ярҙамсы», «юлдаш» мәғәнәһендәге мосолман исеме.
Торриани Мария Антуанетта
Мария Антуанетта Торриани (Maria Antonietta Torriani; ) — итальян яҙыусыһы, журналист, шағир, драматург, тәржемәсе, педагог, феминист, бигерәк тә «Маркиза Коломби» псевдонимы аҫтында билдәле («Сатира и Парини» Паоло Феррари), «Amelia Lorrit» и «La Moda» комедиялары персонажы)
Биография
Мария Антуанетта Торриани 1840 йылдың 1 ғинуарында Пьемонт провинцияһындағы Новарайҙа тыуған. Атаһы Луиджи Торриани сәғәт эшләүсе була, ә әсәһе Каролина Императори башланғыс мәктәп уҡытыусыһы була. Ул тыуғандан һуң бер йыл үткәс, атаһы 32 йәшендә вафат була. Уның өлкән апаһы Джузеппина һәм ҡустыһы Томмазо була. Мария Антуанетта әсәһе уҡытҡан башланғыс мәктәптә уҡый, һәм дүрт йыл Беллини сәнғәт һәм һөнәрҙәр институтында үткәрә, унда бик һәйбәт уҡый. Ул Орта күл районындағы монастырҙа уҡығанда уҡытыусы дипломын ала. Монастырҙа булғанда, ул журналист менән хатлаша башлай, ул  һуңыраҡ Италияның иң боронғо гәзиттәренең береһе Corriere della Sera гәзитенә нигеҙ һала. 1865 йылда үгәй атаһы Торрианиға бөтә мөлкәтен ҡалдырып, вафат була, һәм бынан һуң күп тә үтмәҫтән, ул Милан да йорт һатып ала. Унда ул феминисткаларҙың лидеры Анна Мария Моццони менән дуҫлаша. Ике ҡатын 1871 йылда конференциялар серияһын ойоштора, Генуя, Флоренция һәм Болоньяла лекциялар уҡый. Болоньяла ул яҙыусылар Энрико Панцакки һәм Джозуэ Кардуччи менән дуҫлаша.
1875 йылда Мария Антуанетта Торриани Эудженио Торелли Виольеға кейәүгә сыға. Ул Миландың әҙәби тормошонда әүҙем ҡатнаша һәм Passatempo һәм L'Illustrazione italiana кеүек журналдарҙа баҫыла.
1877 йылда ул этикет буйынса «La gente per bene» китабын баҫтыра, ул киләһе ике тиҫтә йыл эсендә 22 тапҡыр ҡабаттан нәшер ителә. Ул ҡырҡтан ашыу китап яҙа, улар башлыса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар өсөн тәғәйенләнгән хикәйәләр һәм романдарҙан, шулай уҡ ике опера либреттоһы әҫәрҙәренән тора. Торриани шулай уҡ итальян теленә француз теле һәм инглиз теленән бер нисә әҫәрен тәржемә итә. Уның нәфис әҙәбиәтенең күп өлөшө реалистик һәм шул ваҡыттағы ҡатын-ҡыҙ проблемаларына иғтибарҙы йәлеп итә. Мәҫәлән, «In risaia» (1878) Төньяҡ Италияла дөгө баҫыуҙарын утаған   ауыр хеҙмәт шарттарына иғтибарын йүнәлтә. Ул шулай уҡ» әҫәрҙәренең уңышы һәм популярлығы булыуына ҡарамаҫтан, «Vita Intima» журналын алып барыр өсөн Неерра " менән эшләй (Анна Радиус Зуккари)., А. Радиус, быны «ысын феминизм» тип иҫәпләп, ҡатын — ҡыҙҙың урыны-йорт һәм ғаилә, тип һанай.
Үҙенең туғаны Еваның үҙ үҙенә ҡул һалғандан һуң ире менән айырылыша һәм Турин ға күсеп китә. Ул яҙыуын ташлай, әммә Арриго Бойто һәм Джузеппе Джакоза кеүек музыканттар, интеллектуалдар һәм яҙыусылар йыш йөрөгән салонға нигеҙ һалып, йәмғиәттә әүҙем булып ҡала. Ул мохтаждарға ярҙам итеү өсөн хәйриә ойошмаһына нигеҙ һала, ә Беренсе донъя һуғышы ваҡытында итальян һалдаттарын йылы кейем менән тәьмин иткән төркөм ойоштора.
Мария Антуанетта Торриани 1920 йылдың 24 мартында Турин ҡалаһында вафат була.
Торриани үлгәндән һуң уның эштәре, 1970-се йылдарҙа Наталья Гинзбург һәм публицист Италия Кальвинот тергеҙгәнгә тиклем, бөтөнләй тиерлек онотола. Уның иң билдәле эштәренең береһе, «Брак в провинции» (1885), Паула Сперлинг Пейдж тарафынан инглиз теленә тәржемә ителә (Paula Sperling Paige) һәм  2001 йылда «Брак в маленьком городке» тип баҫылып сыға. Рецензент «» уға ҡыҫҡа метражлы шедевр тип, ә икенсе «Kirkus Reviews» эшендә уны «үҙенә күрә новаторлыҡ эше һәм күптән көтөлгән яңы асыш» тип атай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Шаран районы
Географияһы
Район Башҡортостандың көнбайышында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан. Климаты йылы, бер аҙ ҡоролоҡло. Район территорияһында Сөн йылғаһы башлана. Ере йыуылған һәм типик ҡара, Төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайышта һоро һәм ҡара һоро урман тупраҡлы. Имән, йүкә, ҡайын һәм уҫаҡ ағаслы урмандары район еренең 24%-ын биләй.
Файҙалы ҡаҙылмалары: нефть (Михайловка, Арҙат, Мостафа), кирбес сеймалы (Иҫке Тумбағош, Наратаҫты, Аҡбарыҫ, Йәнәхмәт һәм Юность), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Шаран, Баҡса), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Ивановка) ятҡылыҡтарынан ғибәрәт.
Майҙаны — 1384 км². Район үҙәге Шаран ауылынан Өфөгә тиклем 201 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Туймазыға 29 км.
Тарихы
1935 йылда ойошторолған, ләкин, Башҡортостандың административ ҡоролошонда үҙгәрештәр булыу сәбәпле, ике тапҡыр район статусын юғалта, 1967 йылда яңынан тергеҙелә.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы кеше. Районда 112 ауыл бар, шуларҙың иң ҙурҙары Шаран (4,7 мең), Ерекле (1,0 мең), Түбәнге Зәйет (0,8 мең кеше).
2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: татарҙар — 33 %, башҡорттар — 24,9 %, мариҙар — 19,7 %, урыҫтар — 11,6 %, сыуаштар — 9,7 %, башҡа милләт вәкилдәре — 4,3 %.
Транспорт
Район территорияһын Баҡалы — Туймазы һәм Саҡмағош — Туймазы автомобиль юлдары киҫеп үтә.
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта; 4 дауахана, ПУ, 26 дөйөм китапхана, 51 клуб учреждениеһы бар. Урыҫ һәм татар телдәрендә «Шаранские просторы» — «Шаран киңлекләре». гәзите сыға.
Руссмотыль-Кикя
Руссмотыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 761 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөжәктәр
Бөжәктәр (Insecta,, ) — умыртҡаһыҙ быуынтыҡ аяҡлы хайуандар класы ((башҡа классификация буйынса — ярым класс ).
Күбаяҡтар менән трахеялылар ярымтибына ҡарай. Күбәләк, ҡуңыҙ, себен, ҡырмыҫка, бал ҡорто һәм башҡаларҙы иҫәпкә алып, ерҙәге башҡа хайуандар араһында күп төрлөлөгө менән айырылып тора. Бөжәктәрне өйрәнеүсе фән энтомология тип атала.
Бөжәктәр — быуынтыҡ аяҡлыларҙың иң юғары төҙөлөшлө һәм төрло йәшәү шарттарында: ҡоро ерҙә, һауала, һыуҙа тереклек итергә яраҡлашҡан ҙур классы. Бөжәктәрҙең үҫеше һәм туҡланыу сығанаҡтарына яраҡлашыуы планетала ҡоро ер үҫемлектәре эволюцияһына бәйләнгән. Ябыҡ орлоҡлолар килеп сыҡҡас, уларҙы һеркәләндереүсе булараҡ, бөжәктәр көслө үҫеш алған һәм планетала киң таралған.
Бөжәктәр (Insecta), буынтыҡ аяҡлылар тибындагы хайуандар классы. Ерҙәге хайуандарҙың боронғо (девондан бирле), иң күп һанлы һәм төрлө төркөмө. 1 млн самаһы төрө билдәле, ысын барлыҡта 1,5-2 млн данда кәм булмауы ихтимал; Антарктиданан башҡа бөтә континенттарҙа да таралғандар.
Бөжәктәрҙең әһәмиәте
Бөжәктәрҙең күбеһе — ер өҫтөндә йәшәүселәр, күп кенә төрҙәре личинка фазаһында йәки барлыҡ фазаларҙа ла сөсө һыулыҡтарҙа йәшәй; күбеһе тупраҡ менән бәйләнгән. Уларҙың үҙ-үҙен тотошо ҡатлаулы: аҙыҡ эҙләүҙә яңлышмау, нәҫел тураһында ҡайғыртыу, йыраҡҡа күсеүҙәр, функциялар бүленеше (бал ҡорттары) һ.б. Бөжәктәр матдәләрҙең биологик өҙлөкһөҙ әйләнешендә һәм тупраҡ яһалыуҙа ҙур роль уйнай, үҫемлектәрҙе һеркәләндерә, ҡиммәтле аҙыҡ продукттары һәм сеймал (бал, балауыҙ, ебәк) бирә.
Икенсе яҡтан, бөжәктәр ауыл хужалығы, урман һәм декоратив үҫемлектәргә, аҙыҡ продукттарына, ағаска зарар килтерә, кеше һәм хайуандарҙа төрлө ауырыу ҡуҙғатыусыларҙы күсерә. Бөжәктәр доньяһының күп төрлөлөген һәм үҙенсәлеген, ҡортҡостарға ҡаршы көрәш сараларын комплекслы фән — энтомология өйрәнә. Һуңгы ваҡытта, тәбиғәт биоценозларының кеше тарафынан бозолоуы нәтижәһендә, бөжәктәр һанының кәмеүе күҙәтелә.
Тышҡы төҙөлөшө
Бөжәктәрҙең күкрәге 3 сегменттан — алғы, урта һәм артҡы күкрәктән тора. Һәрбер сегменттың берәр пар аяғы, ә ҡанатлы формаларының урта һәм артҡы күкрәгендә шулай уҡ берәр пар ҡанат бар. Йәшәү рәүешенә һәм ярашыу дәрәжәһенә тәңгәл рәүештә күп кенә аяк типтары барлыҡҡа килгән. Иң ғәҙәти һәм иң аҙ ярашҡан аяҡтар — йөрөү һәм йүгерү өсөн. Айыу сиңерткәләре һәм кайһы бер уңғыҙҙарҙың алғы аяҡтары — ҡаҙыуға, суфи сиңеркәләренең алғы аяҡтары эләктереп алыуға яйлашҡан. Һикеругә яйлашыу артҡы аяҡтарҙы көчлө йыуан ботло һикереүсе аяҡтарға үҙгәртә (туры ҡанатлылар, япраҡ борсалары — куңыҙҙар һ.б.) Һыу бөжәкләренең артҡы аяҡтары йөҙөүгә яйлашкан — киңәйгәндәр, ҡырыйҙарынан төктәр менән ҡаплангандар. Урта пар аяҡ яраҡлашмай, сөнки ул һәр ваҡыт йөрөүҙә һәм йүгереүҙә ҡатнаша, һәм шунлыҡтан үҙенең элеккеге функцияһен әҙ үҙгәртә. Ҡорһағы 11 сегменттан тора, ләкин күбеһенең сегмент һаны 5-6 -ға ҡәҙәр кәмегән. Ата бөжәктәрҙең популяция органдары, ә инә бөжәкләрҙең йомортҡа һалгыслары үҫкән була.
Бөжәкләрҙең күбеһе трахея ярҙамындә атмосфера һауаһын һулай; күреү, еҫ, тәм һиҙеү, ишетеү һәләттәренә эйә.
Оҙонлоғо 0,2 мм-ҙан алып 33 см-ға ҡәҙәр. Бөжәкләрҙең кәүҙәһе өс өлөштән: баш, күкрәк һәм ҡорһаҡ. Тышҡы яҡтан ҡаты хитин япма менән ҡапланған, ул тышҡы скелет ролен үтәй һәм һыуҙың парға әйләнүенә ҡаласаулай. Кәүҙәнең хәрәкәтсәнлеге уның быуынтыҡлар йәки сегменттар серияһына бүлгәләнеүенән килә, улар араһындағы хитин япма нескә һәм һығылмалы. Башында бер пар ҡатлаулы, йәки фасеты һәм ябай йәки кескенә күҙҙәр бар. Мыйыҡсаларының төзөлөшө ғәйәт күп төрле һәм улар йыш ҡына бүленештең мөһим систематик билдәһе булып хеҙмәт итәләр: еп һымаҡ, ҡыл һымаҡ, муйынса һыман, тешәүле, тараҡ һымаҡ, суҡмар һымаҡ, орсоҡ һымаҡ, пластинкалы, быуынлы, ҡаурыйлы һ.б. Йыш ҡына мыйыҡсалар төзөлөшөндә енси диморфизм күҙәтелә: ата бөжәк мыйыҡсалары, инә заттыҡына ҡарағанда, нығраҡ үҫкән була.
Үҫеш стадиялары
Бөжәкләрҙең үҫеше өс йәки дүрт фазанан тора: йомортҡа, личинка, ҡурсаҡ (барыһыныҡы ла түгел) һәм имаго (етлеккән бөжәк). Фаза һаны буйынса үсештең 2 метаморфоз тибын айыралар — тулы булмаган әүерелеш (3 фаза) һәм тулы әүерелеш (4 фаза, ҡурсаҡ стадияһын да керетеп) юлы. Тулы булмаған әүерелешле бөжәктәр личинкалары тышҡы яҡтан ҙур бөжәктәр менән оҡшаш йәшәү рәүеше алып бара. Личинкаларҙың тулы әүерелеш юлы менән үҫешенә ҡабыҡ һалыу ҙа хас, шуның нигеҙендә кәүҙә ҙурая һәм тышҡы яҡтан үҙгәрештәр хасил була. Ҡабыҡ һалыуҙар һаны өс (себендәр) йәки дүрт-биштән алып (туры ҡанатлылар, ҡандалалар, ҡуңыҙҙар, күбәләктәр һ. б.) 25-кә ҡәҙәр (көнлөкселәр) үҙгәрә.
Үҫеш стадиялары тулы булмаған бөжәктәр: Тулы әүерелеш юлы менән үҫешеүсе бөжәктәр:
Шулдат
Шулдат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тюхтет йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лопь-Ю (Лоптюга ҡушылдығы)
Лопь-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лоптюга йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рим-река
Рим-река — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Совза йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аккары
Аккары — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 807 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Сандата
Оло Сандата — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Усть-Маш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ялансыҡ
Оло Ялансыҡ (Оло Йылансыҡ) (Большо́й Ела́нчик) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районы һәм Мейәс ҡала округындағы сөсө һыулы күл Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Күл Силәбенән көнбайышҡа табан 90 км алыҫлыҡта, ә Сыбаркүлдән 10 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. 363 метр тәшкил диңгеҙ кимәленән бейеклеге