cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атласов Владимир Васильевич
Мәскәүгә сәйәхәт
1701 йылда яҡут воеводаһы Атласовты мәскәүгә отчет менән ебәрә. Нәҡ шул сәйәхәтендә Атласов үҙе менән Денбей исемле «әсир һиндты» алып китә, һуңынан был кеше Камчаткала карабы батып, зыян күргән япон булып сыға. Осака ҡалаһы японы Артиллерия приказы ҡағыҙҙарында «Денбей исеме Апон дәүләте татары» тип исемләнә. Артабан Денбей тәржемәсе булып хеҙмәт итә башлай.
Камчатканы Рәсәйгә ҡушып алған өсөн Атласов казак башлығы чинына лайыҡ була һәм уға 100 һум күләмендә бүләк бирелә.
Һәләк булыуы
Шул арала Камчаткала урыҫ властырының хәле ҡатмарлаша: коряктар бола ҡуптаралар һәм «прикащик» Протопопов һәм Шелковникоты үлтерәләр. Шул уҡ ваҡытта ителмәндәр гарнизоны менән бергә Үрге Камчатка бастругын ҡыйраталар һәм 15 казакты үлтерәләр. 1706 йылда Атласов ҡабаттан приказчик булараҡ Камчаткаға ебәрелә, уға ярҙамға хәҙмәт кешеләре һәм ике пушка бирелә. Өҫтәүенә, уға урыҫ булмаған кешеләрҙе үлтерергә, ә үҙенең ҡул аҫтында хеҙмәт иткәндәрҙе сыбыртҡыларға рөхсәт ителә. Атласов ошо вәкәләттәр менән кәрәгенән артыҡ файҙаланып, урындағы халыҡты ла, үҙенең ҡул аҫтындағыларҙы ла үҙенә ҡаршы ҡуя. 1707 йылдың декабрь айында ирекле йәшәргә күнеккән казактар (Данила Анцифоров, Харитон Березин, Степан Болшаков, Алексей Посников, Григорий Шибанов, Андрей Петров ) бола ҡуптаралар һәм Атласовты башлыҡтан алып ташлап, яңы башлыҡ һайлайҙар. Үҙҙәрен аҡлау маҡсатында Якутскиға Атласов өҫтөнән ялыуҙар ебәрәләр. Боласылар, Атласовтың мөлкәтен ҡаҙна иҫәбенә тартып алып, үҙен төрмәгә ултырталар. Атласов төрмәнән ҡаса һәм Түбәнге Камчаткаға килеп, ундағы приказчиктан баструҡ башлығы уға вазифаһын тапшырыуҙы талап итә, әммә тегеһе риза булмай, әммә Атласовты иректә ҡалдыра. 1709 йылда Атласовҡа алмашҡа яңы приказчик ебәрелә (Петр Чириков), ә 1710 йылда Чириков урынына Осип Липин тәғәйенләнергә тейеш була. 1711 йылдың ғинуарында Липин менән Чириков Үрге Камчаткаға ҡайтыу юлында булған саҡта, уларға боласы казактар һөжүм итә һәм Липинды үлтерәләр. Чириковҡа улар үҙ ғәйебен таныу өсөн ваҡыт бирәләр (артабан ул да үлтерелә), ә үҙҙәре Түбәнге Камчаткаға юлланалар, уларҙың маҡсаты — Атласовты үлтерергә, 1711 йылдың 1 февралендә казактар үҙ маҡсатына ирешәләр. Атласов урынына болала һәм дәүләт приказчиктарын үлтереүҙә әүҙем ҡатнашҡан Данило Анцыферов һайлана.
Лавлинский Леонард Илларионович
Леона́рд Илларио́нович Лавли́нский (9 ғинуар, 1930 йыл, Дондағы Ростов — 11 май 2005 йыл — рус әҙәбиәте белгесе, шағир һәм тәнҡитсе.
1958 йылдан алып әҫәрҙәрен нәшер итә.
Филология фәндәре кандидаты (1972).
СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1971), был союз идаралығының ағзаһы булып һайланған (1986-1991 йылдар).
Тормош юлы
1952 йылда Ростов дәүләт университетының тарих-филология факультетын һәм 1955 йылда Ростов дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһында аспирантура тамамлай.
Халыҡтар дуҫлығы ордены (1984) һәм «Почёт Билдәһе» миҙалы менән бүләкләнә.
Хованский зыяратында ерләнгән.
Котлунг-Ай-Ягун (Ингу-Ягун ҡушылдығы)
Котлунг-Ай-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боғорослан өйәҙе
Боғорослан өйәҙе — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.
Тарих
Өйәҙгә Ҡазан губернаһының көньяҡ‑көнсығыш өлөшө инә. 1796 йылда бөтөрөлә. 1804 йылда Ырымбур губернаһы составында яңынан тергеҙелә (өйәҙгә бөтөрөлгән Сергиевск өйәҙе инә), 1851 йылдаң алып Һамар губернаһына ҡарай. Административ уҙәге — Боғорослан ҡалаһы. Боғоросланда, Кинәле‑Черкас биҫтәһендә, Богородский, Воскресенск, Исакли, Покровка, Сергиевка, Сосновка, Баклановка, Петровка аа. йәрминкәләр үткәрелә. XIX быуат 2‑се яртыһында өйәҙ аша Һамар—Златоуст тимер юлының бер өлөшө (Кинәле—Черкас биҫтәһенән алып Абдулла ауылы тиклем) үтә. Өйәҙ 1920 йылда бөтөрөлә, уның территорияһы Ырымбур губернаһы составына инә.
Халҡы
XVIII быуат аҙағында — 78543 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 582), 1897 йылда — 405994 (башҡорттар — 9501, мордвалар — 80262, сыуаштар — 34832, татарҙар — 28627, типтәрҙәр — 4110, урыҫтар — 234562 һәм башҡа), 1920 — 669,4 мең кеше. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 376941 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 25146, дворяндар — 932, сауҙагәрҙәр — 265 һәм башҡа; мосолмандар — 44837, православие динендәгеләр — 358955 (шул иҫәптән 10556 старообрядсы) һәм башҡалар. 1803 йылда өйәҙ 12‑се башҡорт кантонына инә. 1811 йылда өйәҙҙә 250 торама пункт һәм 1 ҡәлғә була. XIX быуат уртаһында башҡорттарҙың төп өлөшө Баҡай, Ҡамышлы, Ҡарамалы‑Ҡотлой, Йүкәле тау, Түбәнге Ермаков, Түбәнге Усман һәм башҡа торама пункттарҙа йәшәй.
Иҡтисад
Халыҡтың төп кәсебе игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ була. Баҡсасылыҡ, тәмәке үҫтереү киң тарала. XX быуатта башында ауыл хужалығы халыҡтың 78,7%‑ы мәшғүл була. Балауыҙ иретеү, һабын ҡайнатыу, сөгөлдөр эшкәртеү, 10 йылҡысылыҡ, 2 шарап, 2 шарап ҡыуыу заводы эшләй.
Яңы Субыл
Яңы Субыл (Новая Соболева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Ағасбалыҡ күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
Яңы Субыл — табын башҡорттарының ауылы. XIX быуат уртаһында Иҫке Субыл ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Булгаков Ришат Тимерғәли улы
Булгаков Ришат Тимерғәли улы (6 июнь 1931 йыл — 23 февраль 1989 йыл) — ғалим-нефтсе, йәмәғәтсе. Техник фәндәр кандидаты. 1972 йылдан «Татнефть» производство берекмәһенең баш инженеры, 1977—1980 йылдарҙа — берекмәнең генераль директоры. СССР-ҙың унынсы саҡырылыш (1979—1984), Татар АССР-ының алтынсы һәм туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. КПСС-тың XXVI, ВЛКСМ-дың XIII съезы делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1977), ике тапҡыр Губкин исемендәге премия лауреаты (1969, 1970).
Биографияһы
Ришат Тимерғәли улы Булгаков 1931 йылдың 6 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. Милләте — татар.
1954 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтын тамамлай. Техник фәндәр кандидаты.
1977 йылдан — «Татнефть» берекмәнең генераль директоры, 1980—1983 йылдарҙа — Төмән нефть һәм газ сәнәғәтенең производство идаралығы начальнигы.
СССР газ сәнәғәте үҫешенә, Көнбайыш-Себер яғыулыҡ-энергетика комплексын тергеҙеүгә ҙур өлөш индерә. 1983—1989 йылдарҙа СССР Дәүләт план комитетының нефть һәм газ сәнәғәте бүлеге башлығы урынбаҫары булып эшләй.
Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 1989 йылдың 23 февралендә 58-се йәшендә вафат була. Әлмәт ҡалаһында (Татар АССР-ы) ерләнә.
Төйәләҫ (ауыл)
Төйәләҫ — Башҡортостанда Төйәләҫ йылғаһы эргәһендәге ауыл. Сибай ҡалаһынан 14 км алыҫлыҡта ята.
Оло Пиярга
Оло Пиярга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мартина Навратилова
Марти́на Наврати́лова (Martina Navrátilová; тыумыштағы исем-шәрифе Мартина Шубертова, Martina Šubertová; 18 октябрь 1956 йыл) — Чехословакия һәм Америка тенниссыһы, яңғыҙ һәм парлы разрядта донъяның элекке беренсе ракеткаһы. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың парлы разрядында ике тапҡыр Ҙур шлем (1984, 1986), ҡатын-ҡыҙҙарҙың яңғыҙ разрядында классик булмаған Ҙур шлем (1983/1984) яулай. Ҙур шлемдың турнирҙарында яңғыҙ разрядта 18 тапҡыр, ҡатын-ҡыҙҙарҙың парлы разрядында 31 тапҡыр һәм ҡатнаш парлы разрядта 10 тапҡыр еңә. Virginia Slims турының йомғаҡлау чемпионатында яңғыҙ разрядта 8 тапҡыр, парлы разрядта 11 тапҡыр еңеүсе була. 1975 йылдан АҠШ өсөн сығыш яһай, әммә Америка гражданлығын 1981 йылда ғына ала. Шул сәбәпле социалистик илдәрҙә оҙаҡ йылдар персона нон-грата статусында була.
Мартина Навратилова донъя кимәлендәге спортсыларҙан беренсе булып «каминг-аут» яһай — лесбий булыуын асыҡтан-асыҡ таный.
Биографияһы
Мартина 1956 йылдың 18 октябрендә Прагала (Чехословакия) тыуа. Өс йәшендә сағында атаһы менән әсәһе айырылыша, әсәһе Мирослав Навратилға кейәүгә сыға. Ул Мартинаның беренсе тренеры була. Мартинаның һеңлеһе һәм ҡустыһы бар.
Мартина Навратилова — көс ҡулланып уйнала торған хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙҙар теннисына башланғыс һалыусы. Ул беренсе булып атлетик алымдар ҡуллана, беренсе булып ирҙәрҙең «ырғытыу — сеткаға сығыу» алымын ота, был алым уға Уимблдондың яңғыҙ разрядында 9 еңеү килтерә.
1975 йылда Крис Эверт менән парҙа Ҙур шлем турнирҙарында титулдар ота. Навратилова менән Эверт араһында бөйөк ҡапма-ҡаршы тороу башлана, ул 15 йыл дауам итә. Был ике спортсы корттарҙа 80 тапҡыр осраша һәм көс һынаша. 43 матчта Навратилова еңә.
АҠШ-тың Асыҡ чемпионаты ярымфиналынан һуң Навратилова АҠШ-та ҡалырға була, ҡарарын ирекле булырға теләүе, социалистик ЧССР-ҙа бының мөмкин түгеллеге менән аңлата. Бер айҙан Иммиграция һәм натурализация хеҙмәтендә Навратилова АҠШ-та йәшәргә рөхсәт иткән махсус карта ала һәм Чехословакия гражданлығынан мәхрүм ителә. АҠШ гражданлығы уға 1981 йылда бирелә. 2008 йылдың 9 ғинуарында Навратиловаға Чехия гражданлығын ҡайтаралар.
1978 йылда Уимблдонда Ҙур шлемдың яңғыҙ разрядтағы турнирында еңеү яулай. Бер йылдан Мартина Уимблдонда тағы еңә.
1978 йылдың 10 июленән донъяның беренсе ракеткаһы. 1982-86 йылдарҙа Навратилова ҡатын-ҡыҙҙар теннисында тулы өҫтөнлөк тота.
1986 йылда Навратилованы 17 йәшлек немец ҡыҙы Штеффи Граф еңә башлай.
Дондағы Нахчиван
Дондағы Нахчиван (Нахчиван, Նոր Նախիջևան,, Нахичевань-на-Дону) — Дон йылғаһының уң ярында урынлашҡан элекке ҡала, 1928 йылдан — Дондағы Ростов ҡалаһындағы Пролетар районының бер өлөшө.
Мартина Навратилова
Биографияһы
Навратилова яңы тренер менән контракт төҙөй һәм физик ҡеүәтен арттырыу, киҫкен уйын алымдарын шымартыу өҫтөндә эшләй. Һөҙөмтәлә 1988-90 йылдарҙа классификацияла икенсе урынды тота һәм 1990 йылда Уимблдонда еңеүгә өлгәшә.
1990 йылда ул туғыҙынсы тапҡыр Уимблдонда еңә. Мартина йылдың төп турнирында яуланған еңеүҙәр һаны буйынса абсолют рекордсыға әйләнә.
Рейтинг башына Навратилова ҡабат күтәрелә алмай. 1990 йылдан алып уны Моника Селеш, Аранча Санчес-Викарио һәм Габриэла Сабатини ҡыҫырыҡлай.
1994 йылда 37 йәшендә карьераһында һуңғы тапҡыр Уимблдондың финалына сыға.
1995 йылда Мартина профессиональ карьераһын тамамларға була. Үҙе сығыш яһаған мөһим ҡалалар буйлап хушлашыу турнеһын үткәрә. Ләкин теннисҡа һөйөүе иҫ киткес көслө булғанлыҡтан, 2001 йылда профессиональ теннисҡа кире ҡайта. Әммә бик өлкәнәйеп киткәнлектән Мартина тик парлы ярыштарҙа һәм микстарҙа ғына ҡатнаша. 2003 йылда Австралияның Асыҡ чемпионатында Леандер Паес менән микста еңеүгә өлгәшкәндән һуң, Мартина Навратилова Ҙур шлемдың бөтә төр турнирҙарында ла титулдарҙың тулы комплектын яулаған спортсы булып таныла.
2004 йылда беренсе тапҡыр йәйге Олимпия уйындарында (Афина) ҡатнаша.
2006 йылғы миҙгелдә АҠШ-тың Асыҡ чемпионатында Боб Брайан менән ҡатнаш парлы разрядта еңә һәм 50 йәшлек Мартина Ҙур шлем турнирының иң өлкән еңеүсеһе тип таныла. Шул миҙгелдә профессиональ карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә
Навратилова бер нисә телдә һөйләшә (шул иҫәптән русса аралаша ала), әҙәбиәт һәм сәнғәт ярата. Һәләтле йәш тенниссыларға консультациялар бирә һәм ярҙамлаша.
2010 йылдың 7 апрелендә Мартина журналистарға һөт биҙе яман шешенең ауыр формаһынан дауаланыу курсы алыуы тураһында белдерә.
Ҡаҙаныштары
Профессиональ теннис менән 1975—2006 йылдарҙа шөғөлләнә. Яңғыҙ разрядта 167 турнирҙа һәм парлы разрядта 177 турнирҙа еңә. Был ҡаҙаныштар ирҙәр араһында ла, ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла абсолют донъя рекорды булып тора. Навратилова еңелеүһеҙ сериялар буйынса ла рекордсы: яңғыҙ разрядта — 74 еңеүле матч, Пэм Шрайвер менән парлы разрядта — 109 еңеү. 1984 йылда теннис тарихында рекордлы һөҙөмтә күрһәтә — миҙгелдәге 86 матчтың береһендә генә еңелә. Мартина Навратилова ун дүрт миҙгел буйы донъяның иң көслө ҡатын-ҡыҙ тенниссылары араһында йомғаҡлау турнирҙарының финалдарында уйнай, был да рекордлы ҡаҙаныш.
Ҙур шлем турнирҙарындағы иң яҡшы һөҙөмтәләре:
Хуштада
Хуштада — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Андийское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әрҙәгеш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кочкарева саңылауы
Кочкарёва саңылауы (Кочкара) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшада йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лапковка
Лапковка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саводранка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ридуан
Ридуан (башҡаса Ризуан; رضوان «ҡәнәғәт, риза», ) ислам ангелологияһында Ожмах хазиналары һаҡсыһы (‎خزنة الجنة хәзәнәт-үл-жәннәти) һәм Ожмах һаҡлаусы фәрештәләр төркөмөнөң башлығы. Ҡөрьәндә һәм Тәфсирҙә юҡ, әммә Ожмах тасуирламаһын үҙ эсенә алған тәүге хәҙистәрҙә телгә алынған.
Ибн әл-Ғәрәби фәлсәфәһендә — юғары затлы фәрештә, әт-тәиләт (التائلات) — иҫкәртеп тороусы фәрештәләрҙең береһе ( . Ридуан — Аллаһтың ике Тәхетенең береһен йөрөткән дүртенсе фәрештә, һәм Мәлик менән бергә "янаусы һәм вәғәҙә биреүсе булып тора.
Һервёр тураһында сага
Һервёр һәм Хейдрек тураһында сага  — XIII быуатта күпкә боронғораҡ материалды эшкәртеү юлы менән төҙөлгән боронғо замандар тураһындағы боронғо исланд сагаһы. Сага үҙенең б. э. IV быуатынан башлап готтар тарихы буйынса мәғлүмәттәре менән ҡиммәтле. Саганың һуңғы өлөшө Швеция һәм швед король династияһының урта быуаттар тарихы тураһында һөйләй.
Өс изводтың иң боронғоһо XIV быуат башы пергаментына яҙылған һәм «Хауксбук» йыйынтығына инә. Ул Данияның король китапханаһында һаҡлана. Сага ике өлөштән тора. «Һервёр күрәҙәлеге» тип аталған беренсе өлөшөндә нисек итеп яугир ҡыҙ Һервёр, Ангантюрҙың ҡыҙы, атаһының ҡәберендә Сирглами исемле Гардарика конунгына гномдар (ер аҫты хазиналарын һаҡлап торған кәрләләр) сүкегән "Тюрфинг мөғжизәле ҡылысы"н ала.
Сага, «Балдаҡтар хужаһы» («Властелин колец») әҫәрен яҙғанда, Джон Рональд Руэл Толкинға сығанаҡтарҙың береһе булып хеҙмәт итә. Уның улы Кристофер 1960 йылда саганы инглиз теленә тәржемә итә.
Эстәлеге
Хейдрек насар ул булып үҫә һәм атаһы йыйған мәжлестә һуғыш сығара һәм үҙен рәнйеткән кешене үлтерә. Заманының законы буйынса, үс алырҙарын белгәәнлектән, ул ҡасып китергә тейеш булған. Әсәһе уға иҫтәлеккә Тюрфинг ҡылысын бирә. Хейдрек Рейдготаландта (Reiðgotaland) төпләнә, король Харальд һарайында уңышлы карьера яһай. Бер ваҡыт, аслыҡ ваҡытында, күрәҙәлек итеүсе кеше ҡорбаны талап ителгәнен хәбәр иткән. Хейдрек улын ҡорбан итергә риза була, әммә шунан һуң түңкәрелеш ойоштора һәм ҡайныһы Харальдты үлтерә. Хейдректың (Heiðrek) ҡатыны ҡайғыһына сыҙай алмай аҫылына. Хейдрик һундарға (Гунналанд, Húnaland) һәм сакстарға (Saxland) ҡаршы поход башлай. Һундар юлбашсыһы ҡыҙынан уның Хлёд (Hlöðr) исемле улы була. Ләкин Хейдрик саксон принцессаһында өйләнә һәм, уның хыянатынан һуң, улы Ангантюр (II) менән тыуған яғына ҡайта. Шунан һуң Хейдрик Гардарикаға барып эләгә, унда сәйер шарттарҙа һунарҙа урындағы конунгың улын үлтерә. Шуға ҡарамаҫтан, Хейдрикка Һервёр (II) исемле ҡыҙын кейәүгә бирә.
Артабан Хейдрикка алла Один килә һәм уға йомаҡтар сисергә тәҡдим итә, ахыр сиктә улар ыҙғыша һәм алла Хейдрекка ҡарғыштар яуҙыра. Ысынлап та, юғары дәрәжәле әсирҙәр, Тюрфинг ҡылысын урлап, һаҡсыларҙы ҡырып бөтөрә һәм Хейдриктың үҙен дә сабып үлтерәләр. Хейдректың үлгән урыны Харвади тауҙары (Harvaða fjöllum) кеүек билдәләнә, һәм ҡайһы берҙә Карпат тауҙары тип тә аңлатыла. Хейдректың улы Ангантюр атаһын үлтереүселәрҙе оҙаҡ эҙләй һәм Тюрфингтың ҡылысы буйынса балыҡсыларҙа таный. Ангантюр, готтар короле булараҡ, уңышлы үс алыу осрағын Днепр ярҙарындағы Археймарҙа табын менән билдәләй.
Ангантюрҙың улы Хейдрек Бүре Тиреһе (Heiðrekr úlfhamr) вариҫы була. Уның ҡыҙы Хильд (Hildr) — Ҡурҡыу белмәҫ Хальвдандың Hálfdanar snjalla) әсәһе, ә Хальвдандың улы Ивар Киң ҡолас (Широкие Объятья) булған. Ивар Англиянан алып Гардарикаға тиклем Төньяҡ Европаның күп кенә илдәрен буйһондорған. Иварҙың (ҡыҙы Альвхильдтан тыуған) ике ейәне — Харальд Боезуб һәм киләсәктә Дания короле Рандвер (Randvér). Харальд Яутеш (Боезуб) Гёталандтағы үҙ-ара һуғышта һәләк булғандан һуң, Рандверҙан улы Сигурд Ҡулса (Кольцо — Sigurðr hringr) хакимлыҡты мираҫ итеп ала. Дания тажын Сигурдтың улы Рагнар Лодброк, ә Швеция тажын — Харальдтың улы Эйстейн (Eysteinn) мираҫ итеп алған. Сираттағы үҙ-ара ыҙғышта Рагнар кланы еңә. Уның улдары киләһе илдәргә: Бьёрн Тимер ҡабырғалы (Железнобокий) — Швецияға, Сигурд — Данияға, Гардарика конунгы Хвитсерк (Hvítserkr) — Көнсығыш илен (Austrríki), Ивар Һөйәкһеҙ (Бескостный) — Англияға эйә була. Бьёрндың бүләһе швед короле Эрик Анундсон Норвегия короле Харальд Матур сәстең (Прекрасноволосый) замандашы була. Был Эйриктың улы — Бьёрн Эриксон, ә ейәне — Эрик VI (Эйрик Еңелмәҫ-Победоносный). Эйриктан һуң король — Олаф — славян ҡыҙы Ғорур (Гордая) Сигридтан улы тыуған. Олаф хакимлыҡ иткән осорҙа Швеция (X быуат) һыуға сумдырылған (крещение). Олаф үлгәндән һуң, тәүҙә швед тажы вариҫы уның бер улы Анунд Якоб (XI быуат), һуңынан — Эмунд Ҡарт (Старый). Эмундтан һуң Швеция короле итеп Стенкиль һайлана. Бер аҙҙан Швеция короле — Стенкилдең улы Инге I Өлкән. Сагала иҫкә алынған һуңғы швед короле — (XII быуат) Ингеның туғаны Филипп Еңелмәҫ (Победоносный).
Тарихилығы һәм ҡиммәте
«Һервёр тураһында сага» («Сага о Хервёр») әһәмиәтле тарихи мәғлүмәттәр бирә һәм элек-электән Скандинавия филологтарының иғтибарын үҙенең боронғолоғо һәм унда һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың боронғолоғо менән йәлеп итә. Гот исемдәренең 390 йылдан һуң әйләнештән сыҡҡан формала һәм латинизацияһыҙ файҙаланылыуын сага килтереп еткереүе (аутентичность) раҫлай. Мәҫәлән, унда латин варианты Greutungi урынына остгот Grýting) һәм латин варианты Tervingi вестгот Tyrfing телгә алынған
Сагала барған ғәмәлдәр һуғыш осорона һундар менән бергә йәшәгән урындарҙа ҡорола. Готтарҙың Днепрҙағы баш ҡалаһы — Археймар телгә алына, уға ҡарата берҙәм фекер юҡ.
Шулай ҙа, сагала иҫкә алынған исемдәр тарихи базистың барлығын иҫбатлаһа ла, саганың күп кенә ваҡиғалары башҡа сығанаҡтарҙан килгән дәлилдәр менән раҫланмай. Саганың шиғри дәрәжәһе лә ҙур.
Ҡулъяҙмалар
Сага бик күп төрлө исемлектәрҙә бар. Саганың H, R һәм U атамалары менән өс төп версияһы: H, R версиялары пергамент ҡулъяҙмаларҙа һаҡланған, ә U версияһы XVII быуатта Эрлендсон тарафынан яҙылған. Шулай уҡ XVII быуат күсермәләре бар: AM 281 4to (h1) һәм AM 597b 4to (h2).
Оло Попадья-Вож
Оло Попадья-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черпа-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Совет яугирҙәренең туғандар ҡәберлеге (Ишембай)
Совет яугирҙәренең туғандаш ҡәберлеге — Ишембай ҡалаһындағы иҫтәлекле урын(ҡоролма), 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында алған ауыр йәрәхәттәренән вафат булған Совет армияһы яугирҙәренә арнала. Төбәк әһәмиәтендәге Рәсәй мәҙәни мираҫ объекты, регистрация № 021610456230005.
Һәйкәлдең тасуирламаһы
Һәйкәл Зелёная, Губкин, Вәхитов һәм Чкалов урамдары араһында урынлашҡан элекке зыярат ситендә урынлашҡан.
Монумент бетондан эшләнгән һәм штукатурланған: металл ҡойма, периметры 8 метр.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай ҡалаһында Геолог урамы, 10/3 йорт адресы буйынса ике эвакуацио́н госпиталь урынлашҡан — 5920-се һәм 2606-сы. Вафат булған яугирҙарҙы ул саҡтағы ҡала ситендәге зыяратта ерләгәндәр.
1949 йылда Ишембай ҡалаһында хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы башҡарма комитеты рәйесе Хисмәтуллин Ғабдрахман Ғәбит улы һәләк булған яугирҙарға һәйкәл төҙөү тураһында инициатива менән сығыш яһай.
Оҙаҡ ваҡыт ҡоролма насар торошта була. 2014 йылда һәйкәлдең бер яғында ерләнгән һалдаттарҙың исемлеге менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, 2015 йылда һәйкәлгә реставрация үткәрелә.
Котлунг-Ягун (Ингу-Ягун ҡушылдығы)
Котлунг-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маринка (йылға)
Маринка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/232/15 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зәйнуллин Марат Вәли улы
Зәйнуллин Марат Вәли улы (5 ноябрь 1935 йыл — 13 май 2016 йыл) — башҡорт теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Жәлил Кейекбаев (1996) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2008) премиялар лауреаты.
Биографияһы
Марат Вәли улы Зәйнуллин 1935 йылдың 5 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Күгәрсен районы Үрге Һаҙ ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, 1950 йылда Мораҡ педагогия училищеһына уҡырға инә. 1954 йылда бер төркөм уҡыу алдынғылары иҫәбендә К. А. Тимирязев исемендәге педагогия институтына уҡырға ебәрелә.
1954—1959 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультеты студенты. БДУ-ны ҡыҙыл дипломға тамамлап, профессор Жәлил Кейекбаев юллауы буйынса аспирантураға уҡырға инә. 1963 йылда Ҡазанда «Хәҙерге башҡорт телендә хәбәр һөйкәлеше ҡылымының заман категорияһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1962 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшләй.
1966—1991 йылдарҙа филология факультеты, 2000—2011 йылдарҙа башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1989 йылдан алып башҡорт һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы мөдире.
Марат Вәли улы Зәйнуллин 2016 йылдың 13 майында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлеге башҡорт теле һәм башҡа төрки телдәр грамматикаһына, башҡорт телен һәм рус телен сағыштырма өйрәнеүгә, лингвокультурология проблемаларына арналған. «Башҡорт телендә тел модаллеге асылы һәм сиктәре тураһында» («О сущности и границах языковой модальности в башкирском языке»; 2000) монографияһында телдең төрлө кимәлдәренә (лексик, һүҙьяһалыш, морфологик, синтаксик) ҡараған модаллекте сағылдырыусы төп сараларҙы тикшерә. 600-ҙән ашыу фәнни, шул иҫәптән 12 монография, дәреслектәр авторы.
Зилға (Йүрүҙән ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Был гидроним тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең былай тип яҙа:
Ысынлап та, башҡорт теленең диалекттары араһында төньяҡ-көнбайыш диалектта һөйләшеүсе төбәктәрҙә йылғаны "жылға" йәки хатта "зилға" тип атауҙары ла осрай.
Валдай
Валдай — Рәсәйҙәге ҡала (1770 йылдан ),  Новгород өлкәһенең Валдай районы һәм Валдай ҡала биләмәһенең административ үҙәге
Халҡы — 13 987 кеше (2020)
Тарихы
1770 йылдың 28 майында  Валдай ҡала статусын ала. Валдайҙың Мәскәү һәм Петербург почта тракты буйында урынлашыуы ҡаланың сәскә атыуына һәм һөнәри үҫешенә булышлыҡ итә. Ҙур һәм бәләкәй ҡыңғырауҙар ҡойоусы Валдай оҫталары бөтә Рәсәйҙә дан тота. Валдайҙа Александр Николаевич Радищев, Александр Сергеевич Пушкин, Николай Алексеевич Некрасов, Владимир Александрович Серов, Гавриил Романович Державин була.
Географияһы
Ҡала Валдай ҡалҡыулығында, Валдай күле яры буйында, Бөйөк Новгородтан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 140 км алыҫлыҡта, Мәскәү — Санкт-Петербург М10 (E 105) федераль автомобиль юлынан  386-сы километрҙа урынлашҡан.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡала халҡы һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 812-се урында тора
Транспорт
Тимер юлдар Октябрьский тимер юлының тимер юлы станцияһы линияһында:
Автобустар юлы
Мәғариф
Ҡаланың муниципаль мәғариф системаһы балалар баҡсалары, мәктәптәр һәм гимназиянан ғибәрәт:
Ҡала биләмәһендә урынлашҡан урта профессиональ белем биреү учреждениеһы Новгород өлкәһенең Мәғариф министрлығына ҡараған өлкә учреждениеһы булып тора:
Һаулыҡ һаҡлау
* «Валдай үҙәк район дауаханаһы»
Мәҙәниәт һәм сәнғәт
Халыҡҡа  мәҙәни-ял хеҙмәттәрен тәьмин итеүҙе түбәндәге мәҙәниәттең муниципаль  учреждениелары тормошҡа ашырыусы муниципаль мәҙәниәт:
Элемтә
Ҡалала элемтә хеҙмәтен түбәндәге операторҙар күрһәтә:
Туризм
Валдай популяр туристик үҙәк булып тора. Ҡыңғырауҙар музейы һарай «Великомученица Екатерина хаҡына» (XVIII быуат) сиркәүе бинаһында урынлашҡан. Валдайҙың үҙәк майҙаны янында өйәҙ ҡалаһы музейы урынлашҡан. Валдай күле утрауында — Иверский монастыры. Валдай ҡалаһы Валдай милли парк сиктәрендә урынлашҡан
Валдайҙың иҫтәлекле урындары булып Введенский сиркәүе тора, ул шулай уҡ  реставрация талап итә, Петр һәм Павел сиркәүе, Иаков Боровичский сиркәүе, Вахрушев  һәм Меньшиков усадьбалары паркы, Соловьев паркы һ.б.
Хәрби инфраструктура
Ҡалала урынлашҡан Ленин орденлы 42-се Путилов-Киров  Гвардия зенит ракета  полкы урынлашҡан.
Пенитенциар учреждение
Әлеге ваҡытта ҡалала үҙ эшмәкәрлеген Новгород өлкәһе буйынса №4 УФСИН Рәсәйҙең дөйөм режимдағы холоҡ төҙәтеү колонияһы  башҡара.
1957 йылда мебель етештереүҙе арттырыу маҡсатында  колониялар төҙөлә башлай, сөнки хөкөм ителеүселәр фанера етештерә. 60-сы йылдарҙа учреждение Красногорск механик  заводы һәм Балашиха механик заводы менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. Бөгөн төп йүнәлештәре булып металл етештереү, тегеү продукцияһы, ағас эшкәртеү,  аҙыҡ-түлек һәм тротуар плиткалары етештереү. Ағас эшкәртеүҙең нигеҙе булып ағастан тәҙрә һәм ишек блоктарын, йыһаздар етештереү  тора. Теген производствоһы эш кейемдәре һәм постель кәрәк-яраҡтарынан ғибәрәт.
Барсученко Мария Тимофеевна
Барсученко Мария Тимофеевна (ҡыҙ фамилияһы Литневская; 7 апрель 1921 йыл) — СССР тимер юлсыһы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Мәскәү өсөн алыштар барышында Дмитров станцияһы стрелочнигы сифатындағы батырлығы өсөн 1941 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (1942). Дмитров ҡалаһының почетлы гражданы.
2019 йылдың майында әле йәшәгән М. Т. Барсученко хөрмәтенә Мәскәү тимер юлының Савеловский йүнәлешендәге 75-се км платформаһы атала.
Биографияһы
Уның үҙ һүҙҙәре буйынса, Мария Литневская 1922 йылдың 7 апрелендә Омск өлкәһе Добровольский ауыл советының Литвяки ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1939 йылда Себерҙән Мәскәү янына килергә һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген башларға иҫәп тотоп, Мария паспорт алыу өсөн үҙенә бер йылды өҫтәй (18 йәштә бирелә). Икша ҡасабаһына ике туған ағаһы килә, Мария эш эҙләп Дмитров станцияһы начальнигына Мария мөрәжәғәт итә — тик тимер юлы ғына шул саҡта күскенселәргә Мәскәү янында йәшәргә хоҡуҡ бирә. Станция штатына стрелочник булып эшкә ҡабул ителә.
Мәскәү өсөн һуғыш барышында туҡтауһыҙ бомба һәм ут аҫтында Дмитров станцияһында маршруттарҙы әҙерләүҙе һәм уҡтарҙы ҡулдан күсереүҙе тәьмин итә. 1941 йылдың 28 ноябрендә дошман уты аҫтында станцияла маршрут әҙерләй, НКВД ғәскәрҙәренең 73-се бронепоезынның хәрәкәтен тәьмин итә, бронепозд дошман атакаһын кире ҡаға һәм уларҙың 8 танкын юҡ итә, был Дмитров ҡалаһы районында оператив хәлде һиҙелерлек үҙгәртә һәм Мәскәү янында контрһөжүмде башларға шарттар булдыра. 1942 йылда ошо батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Юғары награданы Кремлдә уға СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе М. И. Калинин тапшыра.
Немец ғәскәрҙәре Мәскәүҙән сигенгәс, Мария Литневская 3-айлыҡ тимер юл уҡыуына ебәрелә, Дмитров станцияһында дежурный булып эшләй. Һуғыш йылдарында станцияла селектор кәңәшмәләрендә ҡатнаша, уны тимер юлдар халыҡ комиссары Л. М. Каганович үткәрә. 1944 йылдың йәйендә, Вильнюс азат ителгәндән һуң Литва ССР-ының баш ҡалаһына төп вокзал янындағы тимер юлы станцияһы эштәрен ойоштороуҙа ярҙамға ебәрелә. Һуғыш тамамланғандан һуң Дмитровҡа ҡайта, 1980 йылға тиклем станцияла хәрәкәт менән идара итә, Дмитров станцияһы начальнигы вазифаһын башҡара.
2019 йылдың 17 майында «Спорт менән йәшәйем» йәмәғәт-спорт хәрәкәте инициативаһы буйынса ОАО «РЖД» Мәскәү тимер юлының Савелов йүнәлешендәге 75-се километр туҡталыш пунктын Барсученко исемендәге туҡталыш пункты итеп үҙгәртә. Платформаны үҙәгртеп атау буйынса тантаналы сарала 2019 йылдың 27 июлендә 98 йәшлек Мария Тимофеевна Барсученко үҙе лә ҡатнаша.
Ғаиләһе
Һуғыштан һуң, кейәүгә сығып, Мария Тимовеевна Литневская 1947 йылда фамилияһын Барсученкоға алмаштыра. Ике улы — Анатолий (1949), табип-невропатолог һәм Сергей (1951), инженер. 5 ейәне, бер бүләһе һәм 4 тыуасары бар.
Наградалары
Ҡыҙыл Йондоҙ орденынан тыш Мария Барсученко II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, күп миҙалдар менән бүләкләнә.
Хеопс
Хеопс (Хуфу́ йәки Хнум-Хуфу) — Боронғо Мысыр фирғәүене, яҡынса б. э. т. 2589—2566 йылдарҙа идара итә; IV династиянан.
Хеопс (Хуфу) Гизала бөйөк пирамидалар, антиклыҡ донъяның ете мөғжизәһенең береһен һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған берҙән-бер мөғжизәне төҙөүе менән билдәле. Хуфу тормошо, уның хаким итеүе һәм дәүләт һәм дин эшмәкәрлеген тураһында бик аҙ билдәле.
Сығышы һәм идара итеү ваҡыты
Весткар папирусына ярашлы, Хуфу Снофруның улы була һәм һис бер нәмә лә быны кире ҡаҡмай. Хуфуның әсәһе батшабикә Хетепхерес, һәм уның шахта кәшәнәһе бөйөк пирамида эргәһендә табыла. Был кәшәнәлә Снофру исеме бер нисә тапҡыр осрай, һәм ул — «Батшаны өгөтләп тәрбиәләгән әсәһе, һәм уның нәсихәттәре һәр саҡ үтәлгән» батша әсәһе исемен йөрөткән. Хетепхересты фирғәүен Снофру ҡатыны һәм фирғәүен Хуфуның әсәһе тип күҙ алдына килтереү бик еңел. Хуфу батша Абидос (унда ул Хуфу тип аталған) һәм Саккар (унда Хуфуф тип аталған) фирғәүендәр исемлегендә телгә алына. Ике исемлектә лә уның исеме Снофру менән Джедефра араһында тора.
Хуфу идаралығы осоронан тағы башҡа яҙыуҙар һаҡланған. Дахлдан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан "Джедефра тауҙары һыуҙары"нда пигмент алыу өсөн хеҙмәт иткән материалдар табыу маҡсатында килгән экспедициялар ҡалдырған петроглифтар һаҡланған. Яҙмалар «12-се иҫәпләүҙәрҙән һуңғы йылдар» тип билдәләнгән (күрәһең, Хуфу хакимлығының 25 йылына тап килә) һәм «13-сө иҫәпләүҙәрҙән һуңғы йылдар» (күрәһең, хакимлығының 27-се йылы). 2011 йылда Ҡыҙыл диңгеҙҙәге Вади әл- Гарфта диңгеҙ порты комплексы ҡалдыҡтары өйрәнелде, унда табылған керамика һәм яҙыуҙарға ярашлы, IV династия хакимлығы башланған осорға тап килә. Бында табылған ныҡ зыян күргән папирус «13-сө иҫәпләүҙәр йылынан һуң»ға, Хуфу осорона күрһәтә. Моғайын, шул йыл Хуфу Синай ярымутрауына оҙатҡан экспедиция менән бәйләнгәндер. Хуфуның бала сағы һәм үҫмер йылдары Урта Мысырҙағы Бени-Хәсән алпауыт ерендә үткән, шуға ла һуңыраҡ был урын Менат-Хуфу, йәғни «Хуфуны туйҙырыусы» тип аталған. Тәкә башлы Хнумды был өлкәәнең ҡурсалаусыһы тип атағандар. Быны шулай уҡ мәрхүм ҡанбаба Хуфу «Менат-Хуфулағы Хнумдың» ҡанбабаһы булған тигәне раҫлай, һәм шулай уҡ нилектән Хнум исеме батша исеменең өлөшөнә әйләнгәнен аңлата.
Вафатынан һуң
Геродот үҙенең яҙмаларында Хеопс пирамидаһы фирғәүен хөрмәтенә төҙөлгән, әммә унда ерләнмәгән тип раҫлай. Уның ерләү камералаһы стеналарында йыназа һәм ҡәҙерләп ерләү һүрәттәре йә яҙыуҙары табылмаған, ул ваҡытта кеше ерләнмәгән бинала бындай яҙма ҡалдырыу мыҫҡыллауға бәрәбәр тип һаналған. Шулай уҡ Хеопстың мумияһы әлегә тиклем табылмаған.
Фирғәүендең исемдәре
Шулай итеп батша исеме Хуфу, ә ҡайһы берҙә Хуф тип уҡылырға тейеш була. Гректар был исемде Суфис (Σοῦφις), Саофис йәки Хеопс (Χέωψ).тип яҙған. Әгәр грек ялғауын алып ташлаһаң, Суф, Саоф йәки Хеоп килеп сыға. Был исемдәрҙең береһендә лә һуңғы һуҙынҡы юҡ, сөнки, был, моғайын, Хауф тип уҡыу дөрөҫ тигәнгә ишаралыр. Әммә хәҙерге заман египтологтары — Хуфу транслитерацияһын ҡуллана. Был батшаның тәхет исеме. Бәлки, ул «ул [мине] яҡлай» тигәнде аңлаталыр, һәм Синай һәм Бөйөк пирамидала, табылған альтернатив һәм күпкә йәйенкерәк формалары уны аңлатып бирәлер — Хнум-Хуфу, «Хнум [мине] яҡлай». Хнум тәкә башлы алла — донъяны барлыҡҡа килтереүсе һәм шулай уҡ батшаның тыуған ҡалаһы Менат-Хуфуны ҡурсалаусы була. Фирғәүендең хор исеме Меджеду, «Әүҙем», ә Небти буйынса исеме — Меджедер була.
Хуфу һәйкәлдәре
Синайҙағы Вади-Магхара ҡаяһында Хуфу фирғәүендең исемдәре һәм титулдары яҙылған яҙыуҙар ҡырҡып алынған, һәм фирғәүендең күскенселәр башлығына һөжүм иткән сағыы һүрәтләнгән. Күрәһең, хәрби экспедиция ебәрә Хуфу Синай ярымутрауына сауҙагәрҙәрҙе һәм фирүзә ятҡылыҡтарын эшкәртеүсе урындағы бәҙүән ҡәбиләләрен нейтралләштереү маҡсатында, хәрби экспедиция ебәрә. Улар төҙөгән ғибәҙәтханаларҙың таш блоктары Дельтаның төньяҡ-көнбайышында Десук янындағы Тидта, шулай уҡ Заказикта, боронғо Пер-баста (Бубастис) табылған. Уның Дендер ғибәҙәтханаһын төҙөгәнлеге тураһында ла мәғлүмәт бар. Тель-эль-Амарнанан алыҫ түгел алебастр сығарыу урынында уның исеме табыла. Коптостан Хуфу исеме яҙылған тантаналар өсөн тәғәйенләнгән һауыт, ә Нехендә (Иераконполь) яҙмалы табаҡ табыла. Уның исеме Мысырҙың көньяҡ сиге уҙған Нил йылғаһының беренсе тупһаһы районы Сехель утрауындағы ҡаяла яҙылған, ә Аба (Элефантина) утрауында, Асуан эргәһендә уның хакимлығы осоронда хеҙмәт иткән чиновник исемен телгә алған яҙыу бар. Күрәһең, фирғәүен шулай уҡ илдең асуан алһыу граниты табылған көньяҡ сиктәре менән ҡыҙыҡһыныуын күрһәткән.
Абидос емереклектәре араһында был фирғәүендең фил һөйәгенән эшләнгән бәләкәй статуэткаһы — был фирғәүендең беҙгә килеп еткән берҙән-бер портреты табыла. Ливерпулдә һәм Лондондың университеты колледжында уның исеме яҙылған бер нисә алебастр һауыт һаҡлана. Ул хакимлыҡ иткән осорға ҡараған күп кенә монаяттар скарабеи билдәле. Шулай уҡ батшаның исеме яҙылған һәм — «10 дебен», мысыр "алтын стандарт"ын тәшкил иткән ауырлығы күрһәтелгән. Был әкиәттә Весткар папирусындағы әкиәттәрҙең төп геройы Хуфу. Был әҫәрҙә тылсымсы ҡарттың, төрлө иҫ киткес мөғжизә күрһәтеп, Хуфу фирғәүендең күңелен күтәреүе тураһында бәйән ителә. Шул уҡ папируста фирғәүен Усеркаф һәм уның ағаларының (V династия вәкилдәренең) тыуасағын һәм уларҙың ошо ғаилә тәхетен тартып аласаҡтарын иҫкәрткән ҡыҙыҡлы әкиәт бар.
Сфинкс янында Хуфу пирамиданы үҙенең мөһабәт кәшәнәһе эргәһендә ҡыҙы Хенутсенға ла пирамида төҙөткән тигән һуңғы яҙыу табыла. Был яҙыуҙа башҡа мәғлүмәттәр ысынға тап килмәһә лә, был раҫлау буйынса бәхәсләшерлек сәбәптәр юҡ. Хуфуның башҡа: Неферхетепес, Хетепхерес һәм Мересанх тигән ҡыҙҙары булыуы билдәле. Уларҙың кинйәһе Хафрабатшаға кейәүгә сыҡҡан. Шулай уҡ бер нисә батша улының исемдәрен беләбеҙ, хәйер, улар Хуфу улдарымы икәне беҙгә билдәһеҙ. Шулай уҡ батшабикә Мертититесте һәм фирғәүендең Сетит тигән тағы бер ҡатынын исемләр кәрәк.
Аллаларға мөнәсәбәте
Һуңғараҡ Хуфу дин эштәренә мөнәсәбәте яғынан күрһәтә залимдарса ҡылыҡтарға эйә хаким тип иҫәпләнгән. Манефон уның тураһында шулай яҙа: «Ул аллаларға ҡарата тәкәббер була, әммә мысырлылар бик мөһим тип һанаған изге китап яҙған». Геродот, Хеопс кафыр булған, тип хәбәр итә: «бөтә ил буйынса хоҙай ҡорамдарын ябырға бойора, ҡорбан килтереүҙәр законһыҙ, һәм мысырлылар, алла урынына уны хөрмәтләргә һәм уға хеҙмәт итергә тейеш тип иғлан итә». Хеопс исемен, ул вафат булғандан һуң, йәнәһе, халыҡ атап та ҡарамаған, ә фирғәүен пирамидаһын төҙөү арҡаһында ресурстар йонсоуы Мысыр мөмкинлектәренең һәм IV династияның көсһөҙләнеүенә килтерә. Бәлки, фирғәүенде ошолай һүрәтләү ысынбарлыҡҡа тап киләлер, әммә быны элгәрге династия ҡолатылғандан һуң, гелиополь ҡанбабалар ярҙамында власҡа килеүсе Ра V династияһына нигеҙ һалыусыларҙың уйҙырмаһы тип уйларға мөмкин. Нисек кенә булмаһын, шулай ҙа Хеопс тураһында мысырлыларҙың бик күп быуын кешеләре, уны хөрмәт итә һәм изге хәтирәләр һаҡлай. Беҙгә IV династия осоронда йәшәгән һәм уның культы менән бәйле ике тиҫтәгә яҡын мәрхүм ҡанбабаларҙың исеме билдәле. Уның рухын хөрмәтләү ике мең йыл үткәс, XXVI династия осоронда ғына, тергеҙелә. Хеопс ваҡытындағы һәйкәл ҡалдыҡтары уны фарсы һәм гректар хакимлыҡ иткән дәүерҙәге хикәйәләргә ҡапма-ҡаршы эшмәкәрлек иткән шәхес булараҡ раҫлай. Бәлки, Бөйөк пирамиданы төҙөтөү факты мысырлыларҙа аҙағыраҡ уны деспот итеп ҡабул итергә сәбәп булған. Улар фекерҙе тулыһынса раҫлай Плинийҙың, был бик ҙур һәйкәл бары тик «дан-шөһрәт тщеславие һөйөү тураһында ҙур иҫкәртеү» генә тигән фекерҙе тулыһынса раҫлай.
Бөйөк пирамида
мини|450пкс|Хеопс пирамидаһының арҡыры киҫелеше: Хуфу, тәү сиратта, үҙенең Бөйөк пирамидаһы, Боронғо Мысырҙың иң ҙур пирамидаһы менән билдәәле. Кәшәнә ҡороу өсөн Хуфу хәҙерге [[Ҡаһирә|Ҡаһирәнән көньяҡ-көнбайышҡараҡ Гизала яйла һайлай. Төҙөлөш өсөн ташты Мокаттама таш сығарыу урынында сығарғандар һәм һәр көҙ һайын ташҡын осоронда кәмәләрҙә һәм һалдарҙа Нил һәм яйла итәгендәге һыу тулы ҡырҙар буйлап килтергәндәр. Ахет-Хуфу, «Хуфу Офоғо» тип исемләнгән был пирамида нигеҙенән түбәһенә тиклем 137,3 метр бейеклектә, ә түбәһен юғатҡанға тиклем уның бейеклеге 146,7 метр була. Уның нигеҙенең яҡтары 230,4 метрға тиң, ә йөҙлөгөн юғалтҡанға тиклем — 232,4 метр тәшкил иткән. Уның майҙаны — 5,4 гектар. Стеналарының ауышлығы 51°52' булғанда, уның тәүге күләме 2 520 000 куб метрға тигеҙ була; хәҙер ул яҡынса 170 000 куб метрға кесерәйгән, сөнки пирамида быуаттар дауамында таш сығарыу урыны итеп ҡулланылған. Уны ҡороуға һәр береһенең күләме 1 куб метрҙан артығыраҡ булған 2 250 000 яҡын таш блок киткән; был материал 100 мең халҡы булған ҡала төҙөргә етер ине. Уның ауырлығы — 6,5-7 миллион тонна.
Пирамида үҙ эсендә, уны төҙөүҙең өс стадияһына тап килгән өс камера йәшерткән, сөнки батша теләһә ҡайһы ваҡытта әҙер кәшәнәгә эйә булырға теләгән. Беренсе камера нигеҙҙән яҡынса 30 метр тәрәнлектә ҡая ташты соҡоп яһалған һәм теүәл уртала урынлашҡан тиерлек түгел; уның майҙаны — 8 × 14 м, бейеклеге 3,5 метр. Ул, пирамида үҙәгендә, теүәл түбәһе аҫтында нигеҙҙән 20 метрҙа урынлашҡан икенсеһе кеүек үк, тамамланмай ҡалған һәм 20 метрлыҡ бейеклектә яҡынса нигеҙе; уның майҙаны — 5,7 × 5,2 метр, көмбәҙле түшәм 6, 7 метр бейеклегендә; ҡасандыр уны «батшабикә кәшәнәһе» тип атайҙар. Өсөнсө камера-батша кәшәнәһе; башҡа икеһенән айырмалы рәүештә быныһы тамамланған; саркофаг тап ошонда ошонда табыла. Ул нигеҙҙән 42,3 метр бейеклектә һәм пирамида күсәренән бер аҙ көньяҡтараҡ ҡоролған; уның көнсығыштан көнбайышҡа оҙонлоғо — метр 10,4 метр, төньяҡтан көньяҡҡа — 5,2 м; бейеклеге — 5,8 метр. Ул бер-береһенә кәмселекһеҙ йәпләп ҡуйылған шымартылған гранит плиталар менән йөҙләнгән; түшәме 400 тонна самаһы ауырлыҡтағы туғыҙ монолиттан тора, түшәм өҫтөндә дөйөм бейеклеге 17 метр тәшкил иткән биш бушатыу камераһы, иң юғарылағыһы, ерләү камераһына туранан-тура ныҡ көслө баҫым булмаһын өсөн яҡынса миллион тонналыҡ ауырлыҡты үҙенә ҡабул иткән ҙур блоктар менән ике яҡлап ябылған ҡыйыҡ барлыҡҡа килтерә.
Өс камераның һәр береһендә «ишек алды» бар, һәм улар үҙ-ара коридорҙар йә шахталар менән тоташтырылған. Түбәнге камераларҙағы ҡайһы бер шахталар тупик менән тамамлана һәм таш ҡоролмала һуңыраҡ юнып эшләнгән. Батша кәшәнәһенән төньяҡ һәм көньяҡ диуарҙарҙа ике өҫкә сығыу шахталары ҡоролған. Уларҙың баштағы ысын тәғәйенләнеше билдәһеҙ, әммә, иң төп тәғәйенләнеше — елләтер өсөндөр.
Пирамидаға башлап инеү төньяҡта нигеҙ өҫтөнән 25 метр бейеклектә урынлашҡан һәм уны әл-Мәмүнтарандары ҡалдырған ярыҡ аша күрергә мөмкин Хәҙер пирамидаға элеккеһенән 15 метрға түбәнерәк һәм төньяҡ яғының үҙәгендә тиерлек урынлашҡан икенсе инеү урыны илтә. Был тар һәм түбәнерәк горизонталь оҙонлоғо 40 метрҙан артыҡ түгел коридор. Уны боронғо талаусылар һалған, һәм, моғайын, был Боронғо батшалыҡ ҡолатылғандан һуң тоҡанған сыуалыш осорона тап киләлер. Килеүселәргә тәпәш гранит «ишек алдына» күтәрелеү уңайлы булһын өсөн, коридор осона ағас баҫҡыстар ҡуйылған.
Ҙур галерея — хатта Бөйөк пирамида менән сағыштырғанда ла, үҙенә бер башҡа (уникаль) ҡоролма. Галереяның оҙонлоғо — 47 метр, бейеклеге — 8,5 метр, күтәрелеш мөйөшө — 26°. Йөҙлөктөң эзбизле плиталары бер-береһе өҫтөнә һигеҙ ҡатлам һалынған, өҫтәүенә, һәр киләһе ҡатлам алдан килгәне артына 5-6 сантиметрға инә бара. Яҡтары буйлап тешле тимер юл өсөн һымаҡ пазлы яртышар метрлы таш сығынтынан торған ике тотош әйләнмәле һыҙат сикләй; улар араһынан үтеү өсөн бары тик метрҙан ашыу ғына үткәүел ҡала. Саркофаг ерләү камераһы ишегенән киңерәк. Ул көрән-һоро граниттан юнып яһалған, датаһы ла, яҙмаһы ла юҡ, ярайһы ныҡ зыян күргән. Ул кәшәнәнең көнбайыш мөйөшөндә, иҙәндә тора. Бында уны төҙөлөш ваҡытында урынлаштырғандар, һәм, моғайын, бер кем дә урынынан шылдырмаған. Саркофаг металдан ҡойолған кеүек күренә. Кәшәнәлә мәңгелек тынлыҡ табырға тейешле кешенән хатта саңы ла тороп ҡалмаған.