cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ара Шираз
Биографияһы
Шағирә Сильва Капутикян һәм шағир Ованес Шираздың (Карапетян) улы. 9 йәшендә, мәктәптәге художестволы үҙешмәкәрлек түңәрәгенә яҙылып, скульптура йүнәлешен һайлай. 1966 йылда Ереван дәүләт художество-театр институтын тамамлай. Республика, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара кимәлдәге йәш рәссамдарҙың күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1968 йылдан алып Әрмәнстан Рәссамдар союзы ағзаһы, Мәскәүҙә, Ленинградта һәм Тбилисиҙа күргәҙмәләр ойоштороусы. «Урартуҙан хәҙергегә» әрмән сәнғәте фестивале (Париж, 1970) ҡатнашыусыһы. 1977 йылда — Әрмәнстандың атҡаҙанған рәссамы, 1979 йылда «Двин» ҡунаҡханаһы ҡыйығында «Бөркөттәр» барельефы өсөн Дәүләт премияһына лайыҡ була (Ереван, 1978).
Шираз скульптура портреттары авторы (Сароян Вильям, Пабло Пикассо, Кочар Ерванд, Шираз Ованес, Галстян Вруир һәм башҡалар) булараҡ билдәле, әрмән мифологияһынан, эпостарҙан һәм әкиәттәрҙән персонаждар, шулай уҡ сәнғәт эшмәкәрҙәре образдары менән әүҙем ҡыҙыҡһына. Шираздың эштәре Еревандағы Хәҙерге сәнғәт музейында һәм Әрмәнстандың Милли галереяһында, Третьяков галереяһында һәм Мәскәүҙә Көнсығыш халыҡтарының Дәүләт сәнғәт музейында ҡуйыла.
1987 йылдан Әрмәнстан Рәссамдар союзы президенты, СССР Рәссамдар союзы Секретариаты ағзаһы. Шираз авторлығы менән картиналар һәм скульптуралар Мәскәү, Санкт-Петербург, Тбилиси, Ереван, Бейрут, Париж, Лондон, Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Чикаго, Детройт, Монреаль һәм донъяның башҡа ҡалаларында бар.
Соялка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ағалы-энеле Газдановтар
Ағалы-энеле Газдановтар (Гӕздӕнты ӕфсымӕртӕ) Бөйөк Ватан һуғышында төрлө ваҡытта һәләк булған ете ағалы-ҡустылы Газдановтар. Бөтә ағалы-ҡустылылар Дзуарикау (Төньяҡ Осетия АССР-ы, РСФСР, СССР) ауылында тыуған һәм тыуған ауылынан фронтҡа саҡырылған. Уларҙың әсәһе Тассо Газданова (Ваниева) өсөнсө похоронканы алғандан һуң вафат була. Асахматтың атаһы һуғыш аҙағына тиклем йәшәй, әммә һуңғы похоронканы алғандан һуң, үлә.
Әҙәбиәттә кәүҙәләнеше
Дағстан шағиры Рәсүл Ғамзатов үҙенең авар телендә яҙылған «Торналар» шиғырын ҡанлы һуғыш һәм афәттәр ҡыйған гонаһһыҙ шәһиттәрҙең барыһына ла арнай. Төньяҡ Осетиялағы Дзуарикау ауылында ағалы-ҡустылы Газдановтар һәйкәлен дә барып күргән шағир.
Потын-Еган
Потын-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибн әл-Ғәрәби
Ибн әл-Ғәрәби, Хоҙай менән донъя араһындағы айырмаларҙы кире ҡағыусы йәшәйеш берҙәмлеге (вахдат ал-вуджуд) тураһындағы тәғлимәт төҙөй. Тәнҡитләүселәр (Ибн Таймийя һ. б.) был тәғлимәттә пантеизм, тәғлимәт яҡлылар — ысын монотеизм (тәүхид) күрә. Ул ян-яҡтан камил кеше (әл-инсан әл-камил) концепцияһы яҡлы була.
Ибн әл-Ғәрәби күп сәйәхәт иткән, сәфәр тәьҫораттары, ҡағиҙә булараҡ, мистик суфыйсылыҡ интерпретацияһына эйә булған. Һөйләүе буйынса, ул өс тапҡыр Хызыр менән осрашҡан.
800-гә яҡын әҫәр ҡалдыра (Мысыр тикшереүсеһе Ғосман Яхъя төҙөгән теҙмәгә 856 әҫәре индерелә, шуларҙың 550-һе хәҙерге көнгә тиклем 2917 ҡулъяҙма рәүешендә һаҡланған; башҡа авторҙар уны кәметеү яғына ҡайтанан ҡарай — Ливан тикшереүсеһе Мөхәммәт Абд ар-Рахман әл-Марашли 400-ләп аутентик хеҙмәтен иҫәпләй).
Биографияһы
Уның тулы исеме: Әбү Абдулла Мөхәммәт ибн Али ибн Мөхәммәт ибн Ғәрәби-Хәтими ат-Тағы әл-Андалуси, ул шулай уҡ маҡтаулы Мөхөтдин («динде яңынан тыуҙырыусы») ҡушаматын (лаҡаб) йөрөтә. Ибн әл-Ғәрәби Мүрсиә ҡалаһында, затлы ғаиләлә тыуа. Был ваҡытта әл-Андалуста әл-Мурабиттар солтандары хакимлыҡ итә. Уны юғары ҡатлам вельможалар ҙа, аскет һәм фиҙаҡәрҙәр ҙә уратып алған була. Ибн әл-Ғәрәби Альмохадтар династияһының баш ҡалаһы һәм мәҙәни үҙәге булған ла яҡшы белем ала.
1172 йылда реконкиста һөҙөмтәһендә мосолмандар ауыр еңелеүгә тарый. Ибн әл-Ғәрәби чиновник карьераһынан баш тарта һәм рухи ҡол юлын һайлай. 1180 йылда ул Кордовала Ибн Рушд (Аверроэс) менән осраша. 1184 йылда бөтөнләйгә суфыйсфлыҡ юлын һайлай, әл-Урайби уның уҡытыусыһы була. Суфыйсылыҡ ғәмәле барышында бик күп кешеләр — абруйлы ғалим һәм дин белгестәре, шулай уҡ ил гиҙеүсе дәрүиштәр һәм экстаз тәжрибәселәре менән осраша.
1193 йылда Андалузиянан китә һәм буйлап дәрүишлек итә. Был дәүерҙән мистик кисерештәр менән тулған сәйәхәттәре башлана, һәм шул ваҡытта ул Хызыр менән өс тапҡыр осраша. Тормошоноң ошо осоро уның «Изге рух» хеҙмәтендә һәм «Мәккә асылына төшөнөүҙәр» трактатында сағылыш таба. Туниста ул шул замандың атаҡлы суфый уҡытыусыһы Әбү Мәдйән менән осраша.
Андалузияға ҡайтҡандан һуң, ул йәнә Мәғрибҡә юллана, 1195 йылдан 1197 йылға саҡлы Феста йәшәй, күп һанлы ғалимдар, мистиктар һәм суфыйҙар менән аралаша. Был ваҡытта Андалузиялағы ғәрәп биләмәләренә Кастилия короле Альфонсо VIII тарафынан баҫып алыныу хәүефе янай. Феста йәшәйеш мәғәнәһе буйынса етди бәхәстәр тыуа, һәм Ибн әл-Ғәрәбигә уның асылына төшөнөүҙәр килә. Ибн әл-Ғәрәбиҙең бик күп эйәрсендәре барлыҡҡа килә, һәм суфый уларға бағышланған бик күп вәғәздәр яҙа.
Ибн әл-Ғәрәби, мәғриб солтаны тәҡдим иткән вазифанан баш тарта һәм, Альмериялағы суфый мәктәбен дә барып күреп, Андалузияға, Мүрсиәгә һәм Гранадаға, кире ҡайта. Шул саҡта уҡ ул хажға барырға әҙерләнә, һәм, 1200 йылда Марракешҡа күсеп, Андалузияны мәңгелеккә ташлап китә.
Марракешта ул үҙен Илаһи Тәхете тирәләй әйләнеп кәйелеп осоп йөрөгән ҡош итеп күрә һәм Фес ҡалаһы ғалимы Мөхәммәт әл-Хассарҙы юлдаш итеп алып, хажға йүнәлеү хаҡында күрһәтмә ала. Ул Фесҡа, һуңынан Беджаюға, ә һуңынан, яңынан Әбү Мәдйән менән осрашып, Тунисҡа бара.
1202 йылда, был ваҡытта, ер бер нисә йыл дауамында уңыш бирмәгәнлектән, ҡот осҡос аслыҡ ҡоторонған Искәндәриә һәм Ҡаһирә аша Мәккәгә юллана. Мәккәгә барған ыңғайы ул Йәрүсәлим һәм Хевронға килеп, патриарх ҡәберҙәренә табына, унан Мәҙинәгә бара, һәм шул уҡ йылда Мәккәгә килә.
Мәккәлә үҙенең ғүмерлек хеҙмәте булған «Мәккә асылына төшөнөүҙәр» өҫтөндә эш башлай. Хәҙер уның, артабанғы һәр сәйәхәте һайын, һаны артҡан бик күп уҡыусылары барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта Мәккәлә ул ғүмере буйына ныҡлы дуҫлыҡ һаҡлаған сәлжүк һы Мәжәддин әл-Руми менән таныша һәм артабан уның ҡаруаны менән Бағдадҡа, Конья ҡалаларына сәйәхәт итә.
1205 йылда ул Бағдадҡа йүнәлә.
Артабан ул сәлжүк баш ҡалаһына — Коньяға юллана. Уның килеүе визиты Фарсы һәм хатта Һиндостандағы суфыйсылыҡҡа ҙур йоғонто яһай.
1223 йылдан ул Дамаскта йәшәп, 1240 йылда шунда вафат була.
Юлдыбай (Ейәнсура районы)
Юлдыбай (Юлдыбаево) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Абҙан ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226804008.
Географик урыны
Юлдыбай ауылы Һаҡмар йылғаһы бассейнына ҡараған Әселе йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Сураштың нәҫеле Абҙан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған.
Юлдыбай ауылы 1761 йылдан алып билдәле. Улус старшинаһы Юлдыбай Булатов исеме менән аталған. Икенсе исеме «Сураш» этнонимы менән бәйле (ҡара: Үҫәргән). 1795 йылда 22 йортта 183 кеше йәшәгән, 1866 йылда Юлдыбайҙа (Сурашта) 58 йортта 320 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ 4 һыу тирмәне теркәлгән.
Әлеге ваҡытта Юлдыбай ауылында фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 496 кеше, 1920 йылда 443 кеше иҫәпләнгән. Башҡорттар йәшәй (2002).
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).
Ревизия материалдарында
1816 йылда Юлдыбай ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Ташлы археологик комплексы
Тасуирламаһы
Ташлы археологик комплексы б.э.т. 2‑се мең йыллыҡтың 2‑се яртыһына ҡарай. Хәйбулла районы Фёдоровка ауылынан төньяҡҡа табан 1,5—2 км алыҫлыҡта табылған. Ҡәберлек һәм тораманан торған ҡомартҡы Аҡъяр һыуһаҡлағысының һыубаҫар зонаһында, Ташлы йылғаһы ярында урынлашҡан.
Йылғаның һул ярында урынлашҡан ҡәберлектә 6 ҡурған табылған, уларҙың диаметры 15—20 м, бейеклеге 0,3—0,5 м тәшкил итә. Бишәүһе тикшерелгән; өсәүһенең аҫтында аҫтында таштан эшләнгән ерләү ҡоролмалары табылған.
Ҡурғандарҙың береһе аҫтында түңәрәк диуар-нығытма асыҡланған. Уның эсендәге 9 ҡәбер тикшерелгән, урталағы ҡәберҙә мәйеттең таш йәшниктә ерләнгәне асыҡланған.
Икенсе ҡурған аҫтында бер нисә урында бүленгән 12 метрлыҡ таш нығытма табылған, уға тыш яҡтан бәләкәй таш әйләнә менән ҡойма төкәтелеп, улар эсенә башлыса парлап мәйеттәр ерләнгән. 21 ҡәбер тикшерелгән.
Көнкүреш алып барылған уң яҡ ярҙа ярым ер өй, хужалыҡ соҡоро, усаҡ ҡалдыҡтары табылған. Табылған балсыҡ һауыт-һаба (керамика) Алакүл мәҙәниәтенә ҡарай.
Тораманың дөйөм майҙаны яҡынса 7 мең м², 81 м² майҙан ҡаҙып тикшерелгән. Эш ҡоралдары таштан һәм һөйәктән яһалған, баҡыр шлак киҫәктәре килеп сыҡҡан.
Бер аҙ табылдыҡтар Сарғары мәҙәниәтенә ҡарай.
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәгендә һаҡлана.
Асыш авторы
Ташлы археологик комплексын 1997 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты, «Наследие» («Мираҫ») ғилми-тикшеренеү үҙәге ЯСЙ-һы директоры Никита Сергеевич Савельев асҡан һәм өтикшергән. Ул шулай уҡ БР Хөкүмәте ҡарамағындағы мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау буйынса Республика ғилми-методик советы ағзаһы, Өфө археологик хәбәрҙәр ғилми журналы «Уфимский археологический вестник» редколлегияһының даими ағзаһы (ISSN 1814—1692). 1987 йылдан ғилми экспидицияларҙа ҡатнаша, 1997 йылдан экспедиция етәксеһе, 2009 йылдан башлап ҡаҙыныу ысулы менән фәнни эҙләнеүҙәр үткәрә.
Башҡортостан Республикаһы, Силәбе һәм Ырымбур өлкәләре территорияһы буйынса 70-тән ашыу экспедицияларҙа ҡатнашҡан һәм бик күп археологик ҡомартҡылар тапҡан. Улар араһында — Ташлы археологик комплексы.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар даирәһе: Евразия далаһының боронғо күсәбәләре, скифтар осоро, Көньяҡ Уралдың иртә тимер быуаты, археологик мираҫ объекттарын һаҡлау.
Тибет таулығы
Тибет таулығы — Был Үҙәк Азияла. донъяның майҙаны буйынса иң ҙур (2,5 млн км² самаһы) һәм иң юғары (уртаса бейеклеге 4877 м) таулыҡ.
Оҙонлоғо көнбайыштан көнсығышҡа 2500 км, көньяҡтан төньяҡҡа 1000 км. Рельефы, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы бик ныҡ күп төрлө. Тибет таулығығының күп өлөшө Ҡытайҙың Тибет милли районында урынлашҡан. Ә көньяҡ өлөшө Һиндостанға ҡарай. Туристарҙың күпләп килеүе Тибеттең будда монахтары һәм изгеләренең (махатма) төйәге булараҡ билдәлелегенә бәйле.
Таулыҡ төньяғында Куньлунь һырты менән сикләнгән. Ә төньяҡ-көнсығышында уны Гоби сүллегенән Циляньшань һырттары системаһы айырып тора.
Тибет таулығынан донъяның ғәйәт ҙур йылғалары: Һинд, Брахмапутра, Салуин, Меконг, Янцзы, Хуанхэ йылғалары башланғыс ала. Көнбайышында Тибет таулығы Памир һырттары менән, көнсығышта Син-тибет тауҙары .менән сикләшә.
Таулыҡ файҙалы ҡаҙылмаларға, шул иҫәптән алтынға бик бай. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был 1951 йылда Тибеттең Ҡытай халыҡ Республикаһы тарафынан баҫып алыныуына сәбәпсе була һәм артабан байлыҡтарының таланыуына килтерә. Шулай уҡ, Ҡытай Азияның барлыҡ оло йылғаларының сығанаҡтарына контролде үҙ ҡулына эләктерә.
Геологияһы, файҙалы ҡаҙылмалары
Таулыҡта 28,1 мең км2. самаһы дөйөм майҙанды алып торған 54 мең оло һәм кесе боҙлоҡ урынлашҡан. Файҙалы ҡаҙылмаларына тоҙ, слюда, нефть, күмер, алтын, бур һәм сода ятҡылыҡтары, шулай уҡ, мәғдәндән тимер, хром, баҡыр, цинк, литий тоҙҙары сығанаҡтары инә. Тауҙың иң бейек нөктәһе: Гурла-Мандхат тауы(7694 м).
Таулыҡ яҡынса 50-55 миллион йыл элек, иртә кайнозой осоронда Һинд һәм Евразия тектоник плиталарының үҙ-ара бәрелешеүенә бәйле барлыҡҡа килгән тип һанайҙар. Йыйырсалар Гималай тауҙарын, һәм Евразия плитаһының бер өлөшө күтәрелеп, Тибет таулығын барлыҡҡа килтерә. Йыйырсыҡлы структуралар палеозой, мезозой һәм кайнозой йәшендәләр. Әммә хәҙерге заман рельефы һуңғараҡ, неоген һәм хатта антропоген осорҙарында барлыҡҡа килгән. Таулыҡтың күтәрелеүе Үҙәк Азияла дөйөм ҡоролоҡҡа килтерә. Төбәк сейсмик яҡтан тотороҡһоҙ һәм өҫкә күтәрелеүен дауам итә.
200 миллион йыл самаһы элек (палеозой) Тибет таулығының байтаҡ өлөшө боронғо Тетис диңгеҙен барлыҡҡа килтереп, һыу аҫтында була. Шуға ярашлы, тоҙ ятҡылыҡтары (ултырма тоҡомдары) һәм рудаларҙың (пирокластик һәм магма процестары) барлыҡҡа килеүе шул геологик дәүерҙәргә ҡарай. Таулыҡ аҫтындандағы ер ҡабығының ҡалынлығы бик ҙур: 65 километр самаһы, урыны менән 100 километрға тиклем.
Үҙәк һәм көнбайыш райондарында таулыҡ түбәләре шымара биргән арҡаларҙан һәм уйпатлыҡтарҙан тора. Бейеклеге 4500-5000 м самаһы. Көнсығыш өлөшө тәрән үҙәндәр менән бүленгән. Улар аша Хуанхэ, Янцзы Меконг йылғаларының үрге ағымы үтә.
Тәбиғәт шарттары, рельефы
Ситтән килеүселәр тау һауаһының һирәклеген (разреженный воздух) ауыр кисерә. Әммә урындағы халыҡ һәм ундағы хайуандар был шарттарға өлөшләтә яраҡлашҡан. Шулай ҙа, ҡышҡы һыуыҡ ҡоро һауа менән бергә тире һәм тырнаҡтарҙың ярылыуын тыуҙыра. Таулыҡтың көньяғы дымлыраҡ һәм йылыраҡ. Лхасы районында (дин һәм административ үҙәктәре) яуым-төшөм миҡдары 500 мм тәшкил итә.
Күлдәрҙән иң ҙурҙары — Намцо, Селлинг, Данграюм .Күлдәрҙең күпселеге тоҙло күл тоҙло йәки татырлы., Ғәҙәттә тәрән түгелдәр.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Тибет ҡалҡыулығында иң ныҡ таралған эре хайуандарҙан антилопа оронго, кабарга, мускуслы болан, ҡырағай яҡ (Bos mutus), кианг, тибет тау һарығы, аҡ иренле болан (эндемиктар Ҡытай) һанап китергә була. Ҡоштарҙан күпселекте ҡара муйынлы торна, тибет ҡолаҡлы фазаны, тау ҡаҙы, тибет саджаһы тәшкил итә. Ҡулға эйәләштерелгән хайуандарҙан яҡ киң ҡулланыла. Бындағы ҡырыҫ шарттарҙа ул алыштырғыһыҙ йөк хайуаны булып тора. .Ваҡ хайуандарҙан сысҡандар, байбаҡтар, ҡуяндар һәм сипылдаҡтар (бесәнсе ҡомаҡ) таралыш алған.
Йыртҡыстарҙан: йәтсә, һыуһар, төлкө, тибет бүреһе, айыу(медведь-пищухоед).
Ҡоштарҙан саджа, аҡбауыр турғай (вьюрок), гриф, ҡарсыға, ҡаҙҙарҙы һанап китергә була.
Таулыҡтың төньяғында һәм көнбайышында үҫемлектәр донъяһы ярлы. Унда күберәк тамыр системаһы тәрән киткән тәпәшәк сүл үҫемлектәре өҫтөнлөк итә. Шишмә һәм йылға буйҙарында күрән һырғанаҡ, курил сәйе, тибет кобрезияһы, бажат, һолүлән үҫә. Йылға үҙәндәрендә тәбиғи үҫемлектәр баҫыуҙарҙағы игендәр менән сиратлашып (арпа, һоло) килә. Шулай уҡ, көнсығышында һәм көньяғында урман һәм ҡыуаҡлыҡтар бар. Үҫемлектәрҙән терескен, танацетум, эфедра, мирикария, реомюрий, әрем, астрагал, акантолимон һәм башҡа төрҙәр үҫә.
Халҡы
Тибеттең ерле халҡы 3 миллион самаһы кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы 1,2 кеше /кв.км тәшкил итә. Мәшғүллек: ауыл хужалығы, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, сауҙа һәм транспорт хеҙмәттәре, туризм өлкәһендә. Ауыл хужалығының төп өлөшөн малсылыҡ (күсмә) тәшкил итә. Күберәк яҡ, һарыҡ, кәзә, ишәк, мул аҫырайҙар. Ауыл хужалығы үҫемлектәренән арпа, борсаҡ, бойҙай, ҡарабойҙай һәм һоло үҫтерәләр. Йәшелсәләрҙән шалҡан, гәрәнкә (брюква), картуф һәм һуғанды һанарға була. Урыны менән алмағас һәм груша ултырталар. Үҙәндәрҙән тыш, тау битләүҙәрендә терраслар ҡулланыла.
Ризыҡтарҙан цзамба (цамп), йәғни, сәй, һөт, май һәм тоҙ менән ҡурылған арпа ононан эшләнгән аҙыҡ, һөт һәм ит продукттары ғәҙәти булып тора. Тибет халҡы ғәҙәти йәшәү рәүеше алып бара, таш торлаҡтарҙа йәки яҡ йөнөнән палаткаларҙа йәшәй. Диндәрендә ламаизм өҫтөнлөк итә. Ҡытайҙар тарафынан төҙөлгән компактлы йәшәгән тораҡ пункттары сәнәғәт объекттарын янына урынлашҡан (шахта, тау-байыҡтырыу предприятиеларында). Таулыҡтың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Чантханг кешеһеҙ төбәк булараҡ, Гренландия һәм Антарктиданан ҡала планетала өсөнсө урын биләй.
Аврора (Краснодарҙағы кинотеатр)
«Аврора» кинотеатры — Краснодар ҡалаһындағы киң форматлы кинотеатр, ҡаланың архитектура ҡомартҡыһы тип танылған ҡоролма.
Тарихы
Кинотеатр бинаһы 1967 йылдың 13 майында файҙаланыуға тапшырыла. Проекттың авторы Сочи «Гипрокоммунстрой» проект институты, ә баш архитекторы — Евгений Александрович Сердюков. 1967 йылдың 14 майында кинотеатрҙа беренсе сеанс үткәрелә, «Аврора уттары» исеме аҫтында фильм күрһәтелә.
1981 йылда край башҡарма комитетының 540-сы һанлы ҡарары менән «Аврора» кинотеатры архитектура ҡомартҡыһы булып таныла.
2000-се йылдарҙа кинотеатр реконструкциялана, проекцион һәм тауыш аппаратуралары алмаштырыла, интерьерҙарға ремонт үткәрелә һәм тамаша залында креслолар алмаштырыла.
2009 йылдың ноябрендә кинотеатрҙың ҙур залында цифрлы проектор ҡуйыла, был 2D һәм ''3D форматында фильм демонстрациялау мөмкинлеге бирә.
2010 йылдың сентябрендә кинотеатрҙың кесе залы тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Залдың уңайлылығын арттырыу маҡсатында креслолар һаны кәметелә. Ҡоролмалар тулыһынса алмаштырыла: 2D һәм 3D форматта фильм күрһәтеү мөмкинлеге биргән цифрлы проектор ҡуйыла, яңы анатомик креслолар урынлаштырыла, алмаштырғандан һуң экрандың үлсәме байтаҡҡа ҙурыраҡ була.
2015 йылдың 29 ғинуарында кинотеатр реконструкцияға ябыла, ул 2016 йылдың уртаһына тиклем дауам итергә тейеш була, әммә әлегә тиклем кинотеатр ябыҡ һәм финанс булмау сәбәпле реконструкция туҡтатылған. Ремонт барышында кинотеатрҙың фасады һәм Аврора скульптураһы тергеҙелгән, улар икеһе бергә берҙәм архитектура комплексын тәшкил итә, әммә кинотеатрҙың эске биҙәлешенә тотонмағандар әле.
Үҙ ваҡыты өсөн кинотеатрҙың архитектура төҙөлөшө уникаль була. Проект буйынса бинаның аҫҡы ҡатының бөтә бүлмәләре лә үтә күренеп торорға тейеш була. Көньяҡ (фасад) һәм эргә ҡабырғалары төрлө ҙурлыҡтағы витрина быялаларынан эшләнгән, ә төньяҡтан юғары вольтлы подстанция монтажлап ҡуйылған. Бинаның фасады яғында фонтандар һәм «Аврора» скульптураһы урынлашҡан, ул 1975 йылда край башҡарма комитетының 63-сө һанлы ҡарары менән сәнғәт ҡомартҡыһы булып танылған.
Кинотеатр ике кино аппараты һәм машина бүлексәһе менән йыһазландырылған, ярҙамсы бүлмәләр 2-се һәм 3-сө ҡатта урынлашҡан.
Кинотеатрҙың ҡыйығында 16 метр бейеклектә һауаны кондициялау һәм елләтеү системаһы урынлашҡан. Тамаша залының ауышлығы икенсенән башлап дүртенсегә тиклем ҡаттарҙы солғап ала
Кинотеатрҙың ике кино залы бар:
Кинотеатрҙа үҙгәртеп ҡороу пландары
2007 йылда матбуғатта кинотеатр урынында Эйфель башняһы күренешендәге күп маҡсатлы сауҙа-административ комплексы төҙөү планлаштырыла тигән хәбәрҙәр күренә. Архитектура өлкәһендәге ҡайһы бер белгестәр фекеренсә, яңы бина (планлаштырылған бейеклеге яҡынса 190 м) бер нисек тә ҡалаһының тарихи йөҙөнә тап килмәй. 2008 йылда төҙөлөш эштәре үткәреүгә конкурс иғлан ителә, әммә 2009 йылда ҡала һәм край етәкселеге кинотеатрҙы үҙгәртеп ҡороу пландарынан баш тарта һәм, бинаны ремонтлау ғына башҡарыла тип иғлан итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Алға (Стәрлетамаҡ районы)
Алға (Алга) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 220 кеше. Почта индексы — 453148, ОКАТО коды — 80249824002.
Ларевка
Ларевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишерка йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Аллергология
АЛЛЕРГОЛОГИЯ (алло..., гр. ergon — тәьҫир һәм ...логия), аллергия ауырыуҙарының һәм реакцияларының барлыҡҡа килеү сәбәптәрен, үҫеш механизмдарын һәм клиник барышын өйрәнеүсе, уларҙы иҫкәртеү, диагностикалау һәм дауалау алымдарын эшләүсе медицина фәнебүлеге.
Тарихы
Башҡортостанда А. б‑са тикшеренеүҙәр 1934 й. БДМИ‑ның патофизиол. каф. асылғандан һуң башлана. Аллергик процестың төрлө аспекттары (сағыштырма патология, анафилаксия, наркоз, анальгетиктар тәьҫире һ.б.) б‑са тәж. үткәрелә (В.А.Самцов). А. проблемалары б‑са системалы тикшеренеүҙәр 60‑сы йй., күп һанлы нефтехимия сәнәғәте һәм химия сәнәғәте пр‑тиелары тупланған Башҡортостанда аллергия ауырыуҙары күбәйгәс, башлана. Аллергияға бәйле анафилактик шок, клиник үлем һ.б. күренештәр өйрәнелә (Д.Ә.Йәнекәев). Вакциналар һәм сывороткалар институтында бер үк ваҡытта һеркә һәм бәшмәк аллергендарын өйрәнеү м‑н бергә иммуноглобулиндың аллергияға ҡаршы үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙә күп яҡлы тикшеренеүҙәр алып барыла (С.Ә.Йәнекәева, В.А.Стригин, В.А.Трофимов). 70‑се йй. алып БДМУ‑ла төрлө этиологиялы аллергия ауырыуҙарын иҫкәртеү һәм дауалау сараларын эшләү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (Х.Х.Ганцева). Был ауырыуҙарҙы медикаментоз булмаған саралар (физиотерапевтик процедуралар, лазер терапияһы һ.б.) м‑н дауалауҙың комплекслы терапияһы тәҡдим ителә. “Иммунопрепарат” пр‑тиеһында бронхиаль астманы, аллергодерматоздарҙы һ.б. дауалау өсөн гистоглобулин һәм иммуноглобулиндың диагностик һәм аллергияға ҡаршы препараттары етештереүгә индерелә. Аллергияға ҡаршы иммуноглобулин — алтын һәм 2 көмөш миҙалға, һеркә аллергендарын тәшкил иткән препараттар СССР ВДНХ‑ның бронза миҙалдарына лайыҡ була (1985). Респ. аллергология‑иммунология хеҙмәте ойошторола, эре ҡалаларҙа махсус кабинеттар асыла. 1996 й. алып БР‑ҙың Аллерголог-иммунологтар ассоциацияһы эшләй.
Ларевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Паюта-Яха (Нярово-Паюта-Яха ҡушылдығы)
Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нярово-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Минйәр (йылға)
Минйәр (Меңъяр) (башында Үрге Минйәр) — йылға, Эҫемдең (Ағиҙел бассейны) уң ҡушылдығы, һәм уның һыуын ике тапҡырға тиерлек арттыра. Оҙонлоғо 42 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 609 км². Ҡаратау һыртының көньяҡ битләүендә башлана. Силәбе өлкәһенең Әшә районы буйынса аға. Эҫемгә ҡойған урынында Минйәр һыуһаҡлағысы ойошторолған.
Этимологияһы
Бер фараз буйынса йылға исеменән килеп сыҡҡан төрки «мең» һәм «яр» һүҙҙәренән, һүҙмә — һүҙ — «мең ярлы йылға». Икенсе фараз буйынса, башҡорт Мең ырыуы этнонимынан барлыҡҡа килгән.
Топонимдар нигеҙендә мең (меңле, минг) тигән боронғо башҡорт ҡәбиләләр берләшмәһен аңлатҡан термин ята. Меңйылға — «меңлеләр йылғаһы»; Меңйәр — үҙгәртелә биргән Меңлеләр башҡорт этнонимынан, мең этнонимының күплек формаһы; -ка, -и — урыҫ һүҙ яһаусы ялғауҙары.
Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйлап, тау битләүҙәрендә — ҡатнаш урман, һыу буйҙарында — ереклек. Ер-һыу хайуандарынае үлән тәлмәрйене күпләп осрай. Ҡоштарҙан ғәҙәттә һоро селән, перевозчик, һыу турғайы оляпка, ҡыҙыл турғай обыкновенная чечевица, һары турғай чиж, алағанат турғай зяблик, тау сәпсеге горная трясогузка, таң турғайы зарянка, ҡамыш турғайы, сыбар ҡурҙай камышовка-барсучок, ҡара төйлөгән, ябай һар канюк, черныш, мышар барпҡылдағы рябинник, йырсы барҡылдаҡ певчий дрозд һ. б. Яр буйы урмандарында тейен, осрай, ҡондоҙ бар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — башынан алып тамағына тиклем Эҫем йылғаһы, йылғаның бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.
Урта Сапач
Урта Сапач — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тарангул (Киялы-Бурти ҡушылдығы)
Тарангул (Торангылы) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киялы-Буртяйылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Валенар
Валенар (Vallenar) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның һәм Уаско провинцияһының административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Уаско провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 43 750 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 7084 км². Халыҡ һаны — 48129 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 6,79 кеше/км².
Географик урыны
Ҡала Эльки йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Транспорт
Автомобиль юлдарҙан, тормамаларға (йәшәү пункттарына) хәтлем ара:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Коммуна 15 райондан тора:
Уң Ажарма
Уң Ажарма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ажарма йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алтынташ (Учалы районы)
Алтынташ — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 13 кеше. Почта индексы — 453710, ОКАТО коды — 80253820006.
Тарихы
2007 йылдың 10 сентябренә тиклем Алтынташ станцияһы ауылы тип йөрөтөлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (92 %).
Лужная Нина Петровна
Лужная Нина Петровна (1905—1993) — совет органик булмаған-химигы.
Биографияһы
1905 йылда Дондағы Ростов ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 1928 йылда Ростов дәүләт университетының педагогия факультетының тәбиғәт фәндәре бүлеген тамамлай һәм ике йыл Төньяҡ-Кавказ хеҙмәтте һаҡлау институтында эшләй.
1931 йылда Фәндәр академияһының физик химия институты (ИФХАН) аспирантураһына уҡырға инә, унда академик Н. С. Курнаков етәкселегендә уҡый һәм һуңынан эшләй.
1937—1942 йылдарҙа профессор С. 3. Макаров бригадаһы составында юғары актив кальций хлориды алыу өҫтөндә эшләй.
Химия фәндәре докторы (1950) — ирегән тоҙҙар өлкәһендә тикшеренеүҙәре һәм микродисперслы ҡаты тоҙ иретмәләрен өйрәнгәне өсөн химия фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә (1950).
1940-сы йылдарҙан Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге дөйөм һәм органик булмаған химия институты лабораторияһы мөдире. Тоҙ системаларының физик-химик анализы һәм ярымүткәргестәр химияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр авторы. Натрий сульфаты тапҡанда һелте иретмәләрен карбонизациялау алымын эшләй, юғары актив кальций гипохориты ала.
Дон зыяратында ерләнгән.
Хеҙмәттәре
Дәреслек авторҙашы: Общая химия [Текст] : университет студенттары өсөн уҡыу әсбабы / Я. А. Угай; рец.: Н. П. Лужная, Н. И. Никурашина. — Москва : Высшая школа, 1977. — 408 с. — Библиогр.: с. 401. — Предм. указ.: с. 402—406.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— "Почет Билдәһе"ордены (13.11.1944)
Оло Лих
Оло Лих — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы
Кантон идараһын булдырыу
1798 йылда батша Павел I-нең 10 апрелендәге указы нигеҙендә кантон (округ) идаралығы булдырыла. Башҡорт, типтәр, мишәр халҡы, хәрби ҡатламға күсерелә һәм хәрби-ҡазаҡ сословиеһынан Башҡорт-мишәр ғәскәре формалаша. Ғәскәргә Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен һаҡлау бурысы йөкмәтелә.
Ил сиген һаҡлау хеҙмәтен башҡорттар, типтәрҙәр, мишәрҙәр үҙ иҫәбенә үтәгән. Ғәcкәри хеҙмәткә 25 йәш менән 50 йәш арыһындағы сәләмәт ир-егеттәр саҡырылған. Хеҙмәткә ебәреү сиратын йорт старшиналары билдәләгән. Йыл һайын 4-5 ғаиләнән бер кеше ебәрелгән.
Ғәcкәр Рәсәй империяһы ҡатнашҡан төрлө хәрби хәрәкәттәрҙә файҙаланыла (1812 йылғы Ватан һуғышы, 1853—1859 йылғы Ҡырым һуғышы һ. б.). Батша хөкүмәте кантон идаралығын керетеп башҡорттарҙың үҙидаралығын юҡҡа сығара, башҡорт феодалдарына төрлө ташламалар биреп үҙ яғына ҡарата. Ерле халыҡтың йәшәү рәүеше хәрби закондарға бойһона, хәрби суд булдырыла.
Беренсе кантондар
Башҡорт ерҙәре админстратив яҡтан 13 кантонға, ә кантондар 18 өйәҙгә һәм 252 йортҡа (улусҡа) бүленә. Кантондарға исем бирелмәй, улар номер менән йөрөтөлә.
I кантон — 9 йорттан (улустан) тора. Хәҙер был ерҙәр Пермь өлкәһендә.
II кантон — 9 йорт. Элекке Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙенең бер өлөшө — Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш райондарында.
III кантон — II йорт. Силәбе өлкәһендә.
IV кантон — 9 йорт. Бик аҙ ғына өлөшө Учалы районының төньяғында.
V кантон — 6 йорт. Бик аҙ ғына елөшө Әбйәлил районының көньяғында.
VI кантон — 19 йорт. Силәбе өлкәһендә.
VIII кантон — 25 йорт. Башҡортостандың Стәрлетамаҡ тирәһендәге үҙәк райондары.
IX кантон — 14 йорт.Өфө тирәһендәге райондар.
X кантон — 41 йорт. Бөрйән, Баймаҡ, Хәйбулла, Ейәнсура, Күгәрсен райондары. Көйөргәҙе районының бер өлөшө. Башҡортостандың көньяҡ сигенән Урал йылғаһына тиклем булған ерҙәре һәм Быҙаулыҡ өйәҙе — тулыһынса Ырымбур өлкәһендә.
XI кантон — 27 йорт. Тулыһынса Башҡортостандя (Асҡын, Бөрө, Борай, Балтас, Илеш, Дүртөйлө, Ҡариҙел, Краснокама, Мишкә, Яңауыл, Нуриман райондары).
XIII кантон — 29 йорт. Көнбайыш өлөшө — Башҡортостанда (Бәләбәй, Әлшәй, Бишбүләк, Баҡалы, Бүздәк, Дәүләкән, Миәкә, Саҡмағош, Туймазы райондары).
Кантон идараһын бөтөрөү
Рәсәй сиктәре көнсығышҡа һәм көньяҡҡа киңәйгәс, кантон идараһы 1865 йылда «Положение о башкирах» манифесы нигеҙендә юҡҡа сығарыла.
Пентмя-Яха (йылға)
Пентмя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сякута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Положение о башкирах
«Положение о башкирах»— 1863 йылдың 14майында Александр II раҫлаған башҡорттарҙың Рәсәй дәүләте составында хоҡуҡи урынын билдәләгән мөһим документ. Документтың проектын Ырымбур генерал-губернаторы Безак әҙерләй.
Аҫау-Зубов
Аҫау-Зубов (Асаво-Зубово) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 168 кеше. Почта индексы — 453151, ОКАТО коды — 80249836002.
Шуйка (Каменка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Легчим
Легчим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянка йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙнағол Ырыҫҡолов
Аҙнағол Ырыҫҡолов (? — 1664 йыл, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Тормош юлы
Аҙнағол Ырыҫҡолов, башҡорт ихтилалы (1662—64) етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы Ҡыр‑Көҙәй улусы башҡорттарынан. Бикйән Туҡтамышев менән бергә шулай уҡ даруғаның көнбайышында баш күтәреүселәр хәрәкәтенә етәкселек итә. Хөкүмәт вәкилдәре менән ихтилалды туҡтатыу тураһында һөйләшеүҙәрҙән баш тарта. 1663 йылда яҙында ихтилалдың башҡа етәкселәре менән бергә батша ғәскәрҙәренә ҡаршы Себер хандары менән союз төҙөй. Өфө воеводаһының 1664 йылда 1 мартында яҙылған грамотаһында Аҙнағол Ырыҫҡолов ярлыҡау вәғәҙә ителә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
«…А тот де ево Ирки-муллы и людей ево живот грабили в Уфинском уезде башкирцы, ясачные люди Араслан-бек с товарыщи… И великий государь царь… Алексей Михайлович… колмытцкого Облая-тайги посла Ирки-муллу пожаловал, велел против челобитья ево послать на Уфу свою великого государя грамоту к стольнику и воеводе к Федору Сомову… у Араслан-бека с товарищи сыскать подлинно всякими сыски накрепко, и у Арасланка с товарыщи того грабежного живота обыскать, а что сыщут, и то о[т]дать с роспискою тому, ково для того на Уфу Ирки-мулла пришлет, а вором, которые тот живот грабили, учинить наказанье».
Штойден
Штойден (Steuden) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 955 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
Ишкәкле слалом
Ишкәкле слалом — спорт төрө, шәп ағышлы йылғалар йәки махсус каналдар буйлап тәбиғи йәки яһалма кәртәләр аша байдарка һәм каноэла төшөү.
Токареваның айырым йорто
Токарева йорто («Токарева теремогы», «Токареваның семәрле өйө») — Пермь ҡалаһында урындағы әһәмиәткә эйә булған ҡала төҙөлөшө һәм архитектура ҡомартҡыһы, Пермь ҡалаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Йорт Пермь урамы  һәм Комсомол проспекты мөйөшөндә (элекке Көнгөр урамы), Пермь  урамы, 67-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Ишкәкле слалом
Тарихы
20 б. 80‑се йй. И.с. б‑са ярыштарҙа Башҡортостандан тәүге ҡатнашыусылар ''Гастелло Н. Ф. исемендәге спорт клубының'' һыу туризмы секцияһы спортсылары була. Рәсәй чемпионатының көмөш призёры, үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселеге еңеүсеһе (бөтәһе лә — 2002) А. А. Морозова респ. И.с. б‑са тәүге Рәсәй спорт мастеры була (2002). И.с. б‑са ҙур уңыштарға Ә.И.Сөләймәнова — Рәсәй чемпионатының көмөш призёры (2 тапҡыр, 2000); Р. Р. Тимерғәзин һәм М. В. Фёдоров — Рәсәй кубогын яулаусылар (2002), Рәсәй чемпионаттарының көмөш (2000, 2002, 2004) һәм бронза (1999, 2003—04) призёрҙары; А. А. Бикмәтов һәм А. Ю. Журавко — Рәсәй чемпионаты (2003) һәм Рәсәй кубогының (2004) бронза призёрҙары; Е. С. Соколова — Рәсәй чемпионаты еңеүсеһе һәм бронза призёры (2011) ирешә. Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселектәре еңеүселәре: Сөләймәнова (2000—01); Ю. В. Никитина, Влад. С.Панин (икеһе лә — 2006); В. В. Большаков һәм А. О. Хатипов (2 тапҡыр, 2006); Соколова (2 тапҡыр, 2011); М. А. Праухин һәм Д. Р.Шәңгәрәев (2011). Үҫмерҙәр араһында Вяч. С.Панин халыҡ‑ара ярыштар еңеүсеһе (2006), Р. О. Степанов һәм И. А. Шайдуров донъя (2010) һәм Европа (2011) беренселектәренең бронза призёрҙары. Респ. «Тулҡын» үҫмерҙәр клубында (Өфө) И.с. секцияһы һәм байдарка һәм каноэла ишеү буйынса спорт мәктәбендә И.с. бүлеге эшләй, уларҙа 100‑гә яҡын кеше шөғөлләнә (2011). 1987 й. алып БР Спорттың һыу‑ишеү төрҙәре федерацияһы эшләй. И.с. м‑н тренерҙар Н. С. Волков, В. П. Егорова һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Токареваның айырым йорто
Тарихы
Дәүләт архивында «1883 йылдың 20-21 июнендә Пермь урамы, 67 буйынса А.И. Токарева таш нигеҙҙәге ағас йортҡа  бүлмә һәм  йылы күтәрмә  төҙөү тураһында ғариза биргән» тигән мәғлүмәттәр бар.
Йорт 1911 йылда Клавдия Афанасьевна Токареваға ҡараған.
Архитектураһы
Йорт өс метрҙан ашыуыраҡ бейеклектәге бер ҡатлы айырым  ағас бинанан ғибәрәт,  XIX быуат  аҙағында —  XX быуат башында рус модерн стилендә төҙөлгән рус  ағас төҙөлөшөнөң ижады булып тора. Бина проектының авторы билдәһеҙ  Токареваның айырым  йорто архитектура  йүнәлештәренең береһе — псевдорус  стиле өлгөһө булып тора. Айырым йорт ропетов архитектураһының матур миҫалы.
Айырым йорт бай семәр менән биҙәлгәне өсөн  уны «Токарева теремогы» йәки «Токареваның семәрле өйө» тип атайҙар. Йорттоң төҫтәр гаммаһында  өс төҫ: аҡ һәм йәшел төҫтәр өҫтөнлөк итә, ә нигеҙе һәм  ҡыйығы  ҡыҙыл төҫтә. Бинаның фундамент бут ташынан һалынған.
Хәҙерге торошо
2000 йылдар башында Токарева айырым йортонан алыҫ түгел урында 14-се  Төҙөлөш-Монтаж   тресының яңы бина төҙөү һөҙөмтәһендә архитектура ҡомартҡыһына зыян килтерелә. Яңы объектты төҙөүҙә технологик дисциплиналарҙы боҙоу менән бәйле, архитектура ҡомартҡыһының түбә таҡталарында ярыҡтар барлыҡҡа килә, тышҡы буяуҙары зыян күрә, ә траншеянан һыуҙың үтеүе айырым йорттоң фундаментын йыуыуына һәм шешенеүенә килтерә
Староверка
Староверка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Брюшино күле - Виска йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Токареваның айырым йорто
Хәҙерге торошо
2000 йылдарҙың икенсе яртыһында Рәсәй Архитекторҙар союзының Пермь ойошмаһы рәйесе  һәм ҡала төҙөлөшө советы ағзаһы Сергей Шамарин тарафынан Пермь урамы һәм Комсомол проспекты мөйөшөндә үтә күренмәле куб формаһында яңы ете ҡатлы  бина төҙөү планы әҙерләнә ,ул Токарева йорт эргәһендә үк була. Архитектор фекере буйынса, XIX быуат аҙағы — XX быуат башы йорто һәм офис үҙәгенең  яңы бинаһы  архитектура стилдәренең  контраслы принцибы буйынса йәнәш торорға тейеш.
Староверка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Рудольф Майстер
Рудольф Майстер (Rudolf Maister; 29 март 1874 йыл — 26 июль 1934 йыл) — словен генералы, шағир, Австрия республикаһына ҡаршы азатлыҡ көрәштә әүҙем ҡатнаша.
Староверка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рудольф Майстер
Үҫмер сағы һәм армиялағы карьераһы
Рудольф Майстер 1874 йылдың 29 мартында Камник ҡалаһында (Австро-Венгрия империяһы, Крайна герцоглығы) һәм Франьо һәм Франчишка (ҡыҙ фамилияһы Томшич .) Майстерҙар ғаиләһендә тыуған. Рудольфҡа 13 йәш булғанда, уның атаһы вафат бул. башта ул Менгешта башланғыс мәктәбенә йөрөй, артабан Кран ҡалаһындағы гимназияға уҡырға инә һәм уны отличие менән 1890 йылда тамамлай. Олатаһының кәңәше буйынса егет хәрби карьераны һайлай, кадет училищеһына уҡырға инә һәм уны тамамлағандан һуң Клагенфуртта пехота полкында хеҙмәт итә. 1895 йылда — поручик, 1907 йылда капитан званиеһына лайыҡ була.
Беренсе донъя һуғышы алдынан бер нисә йыл элек Майстер Австро-Венгрияның бер нисә ҡалаһында хеҙмәт итә: Любляна, Грац, Пшемысль, Брук-ан-дер-Лайта. 1911 йылда хәрби күнегеүҙәр ваҡытында ул туберкулез менән ҡаты ауырып китә; Майстер Далмацияла һәм Мысырҙа дауалана, һауыҡҡандан һуң уны ҡабаттан армияға алмайҙар. 1914 йылдан алып 1918 йылға тиклем Майстер Мариборҙа һәм Грацта хеҙмәт итә, һуғыштың аҙағын ул император һәм король ландверының 26-сы полкында майор званиеһында ҡаршылай.
=== Австро-Венгрияның тарҡалыуы һәм Австро-словен ҡораллы конфликты === 1918 йылдың көҙөнә ҡарата Үҙәк державаларҙың еңелеү мөмкинлеге генә түгел, ә Австро-Венгрия империяһының тарҡалыуы күҙаллана. Антанта менән ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғанға тиклем (1918 йылдың 3 ноябрендә)Австро-Венгрияның тарҡалыуы башлана, сөнки де-факто ул берҙәм дәүләт булараҡ ғәмәлдә булмай. 17 октябрҙә Венгрия парламенты Австрия менән унияны юҡҡа сығара һәм илдең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 28 октябрҙә Чехословакия барлыҡҡа килә, ә 6 ноябрҙә Краковта Польшаның тергеҙелеүе тураһында иғлан ителә. 29 октябрҙә элекке империяның көньяҡ славян вәкилдәре төбәктә бөтә власты үҙ ҡулдарына алыуы тураһында белдерә, шул уҡ көндө Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләте (ГСХС) булдырыла. Яңы дәүләт башлыса славяндар йәшәгән территорияны биләй; төньяҡта улар Штирия һәм Каринтия райондарына дәғүә итәләр, был территорияларҙа словендар ҙа, шулай уҡ австрия немецтары ла йәшәй. нәҡ шунда Марибор урынлашҡан, элекке ваҡытта — Марбург-ан-дер-Драу.
1918 йылдың 30 октябрендә Марибор муниципаль советы, ҡала Австрия респулбликаһының бер өлөшө булыуы тураһында иғлан итә. Майстер әлеге бойороҡҡа буйһонорға теләмәй. Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләте исеменән ул 4000 словен ирекмәндәренән бер нисә отряд булдыра. Уларҙы «Майстер яугирҙары». 23 ноябрҙең төнөндә Мастер үҙ һалдаттары ярҙамында Мариборҙа власты яулап ала һәм СХСД инеүе тураһында белдерә. Яуап итеп словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләте Майстерға генерал званиеһын бирә. Һуңғараҡ, СХСД Сербия менән ҡушылғандан һуң (1918 йылдың 1 декабрендә) генерал званиеһы Белградтағы хөкүмәт тә раҫлай. 23 ноябрҙә Майстер немецтарҙың үҙ обораналау отрядтарын ҡоралһыҙландыра һәм тарата (Schutzwehr), уларҙы Австрия яҡлы бюрократияһы ловендарға ҡаршы ҡулланырға иҫәп тота. Мариборҙа нығына, ул төньяҡҡа һәм төньяҡүкөнбайыш йүнәлешендә һөжүмен башлай — Драва үҙәненә. 25 ноябрҙә Майстер Шпильфельдты баҫып ала, ә 27-ендә грац ҡалаһында Австрия командованиеһының вәкиле Рудольф Пасси менән килешеүгә ҡул ҡуя. Килешеү шарттары буйынса Майстер яугирҙары бер ниндәй алышһыҙ Бад-Радкерсбург, Лойчах, Радле һәм Муту ҡалаларын яулап алалар. Поручик Франко Малгаҙың һалдаттары үҙ контроле аҫтына Фелькермаркт һәм Блайбургты алалар, һуңғараҡ Майстер үҙе Дравоград ҡалаһын баҫып ала. Майстер һәм Пассиның һөйләүеүүшеүҙәре Любляндағы Милли совет тарафынан да, Штирия һәм Каринтия хакимиәттәре тарафынан да санкцияланмай, әммә улар килеп тыуға хәл менән риза булырға мәжбүр ителәләр.
1919 йылдың ғинуарында Каринтияла Кулидж миссияһы үҙ эшен башлай, миссияға АҠШ-тан офицерҙар һәм ғалимдар төркөмө инә, улар Австрия республикаһы менән солох килешеүе төҙөүҙә булышлыҡ итергә тейеш була. 27 ғинуарҙа Мариборға миссия делегаты булараҡ полковник Шерман Майлз килә. Немец теллеләр уның килеүен күмәк демонстрация менән ҡаршы алалар (яҡынса 10 000 кеше), һәм дәүләт мәсьәләһе буйынса плебисцит ооштороуҙы талап итәләр. шундау уҡ плебисцит Каринтияла киләһе йылда үткәреләсәк. Митингыға йыйылыусыар төп ҡала майҙанына йыйылалар; ратушаны Майстерҙың яугирҙары һаҡ аҫтына алалар, генерал үҙе лә бында була. Ниндәйҙер бер мәлдә һалдаттар халыҡҡа ата башлайҙар, 13 кеше үлтерелә, 60 кеше яралана, ҡалғандары ҡасып бөтә. Австрия мәғлүмәттәренә ярашлы, майстер бер ниндәй сәбәпһеҙ тыныс демонстрацияға атырға ҡуша; словен шаһиттары раҫлауынса, халыҡ араһынан кемдер һалдаттарға ҡарай револьверҙан ут аса һәм һалдаттар яуап итеп ата башлайҙар. Әлеге ваҡиғалар Марбургтағы ҡанлы йәкшәмбе исеме аҫтында билдәлелек ала. Австрия ғәскәрҙәре көньяҡҡа табан һөжүм башлайҙар һәм бер нисә ҡаланы яулайҙар, 13 февралдә ваҡытлыса килешеү төҙөлә.
Хәрби ғәмәлдәр июнгә тиклем барыуына ҡарамаҫтан Австрия һәм Антанта араһындағы Сен-Жермен килешеүе Австрия- Югославия сик буйын яҡынса февраль килешеүенә ярашлы билдәләй (австриялылар Дравоград үҙенә ҡайтарыуға өлгәшәләр, яуап һөжүмдә серб ғәскәрҙәре һәм Майстер яугирҙары Клагенфуртты яулайҙар). Марибор һәм башҡа Майстер тарафынан чуланған ҡалалар ҙың күпселеге плебисцит зонаһына инмәй ҡала һәм югославияға бирелә. Шул ваҡыттан алып Австрия һәм Югославия, шулай уҡ Австрия һәм Словения араһындағы сик буйы үҙгәртелмәй.
Һуңғы йылдары
Һуғыштан һуң Майстер Мариборҙа Югославия ғәскәрҙәре менән етәкселек итә, 1921-23 ул силәү буйынса Италия- Югославия комиссияһында Югославия вәкиле була. 1923 йылда Майстер оставкаға китеүгә ғариза бирә. Хәҙер ваҡытын күберәк ғаиләһенә бүлә, Ракек ҡалаһына алыҫ түгел ерҙә үҙ йортонда йәшәй (Эске Крайна). Генерал 1934 йылдың 26 июлендә вафат булады, уны ерләү өсөн бөтә Словакиянан халыҡ йыйыла.