cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йософ Баласағуни
Әҫәр 13 меңгә яҡын шиғри юлдан, 73 бүлектән тора. Йөкмәткеһе, сюжеты бик үҙенсәлекле: баштан аҙаҡҡа тиклем Күнтоғды, Айтолды, Өгдүлмиш һәм Үзгүрмиш исемле заттарҙың тормош, ысынбарлыҡ хаҡындағы уйланыуҙарына, үҙ-ара бәхәстәренә ҡоролған. Күнтоғды — ғәҙеллек, Айтолды — дәүләт, Өгдүлмиш — аҡыл һәм Үзгүрмиш ҡәнәғәтлек кәүҙәләнеше. Ошо шартлы геройҙары исеменән автор кеше ғүмере, йәшәү мәғәнәһе, ғаилә татыулығы, ата-әсәләр менән балалар мөнәсәбәте, хеҙмәттең кеше тормошондағы урыны, батшаны мәрхәмәтле итер сифаттар, феодаль дәүләт ҡоролошо, ил менән етәкселек итеү ысулдары, аҡыл, белем, һуғыш, тыныслыҡ һәм башҡалар хаҡында һүҙ йөрөтә. Был мәсьәләләргә үҙ ҡарашын да белдерә бара.
Й. Баласағуни һәр урында уйлап, аҡыл менән эш итеү, ғәҙел һәм кешелекле булыу яҡлы. Ул уҡымышлылыҡты кешенең абруйын, баһаһын күтәрә торған төп сифаттарҙың береһе һанай. Әҫәрҙә боронғо мәҡәлдәр һәм әйтемдәр күп урын алған. Уларҙың байтағы төрки халыҡтарында, шул иҫәптән башҡорттарҙа, әле лә йыш ҡулланыла.
Кесе Юкса (йылға)
Кесе Юкса — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юкса йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лекваж (Ай ҡушылдығывожи)
Лекваж — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айвож йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горбунова (йылға)
Горбунова  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Каршан йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дүҫән
Дүсән (Дюсяново) — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 413 кеше булған. Почта индексы — 452058, ОКАТО коды — 80212813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Дүҫән — Күл-Иле-Мең улусының аҫаба ерендә керҙәш башҡорттар ауылы. 1856 йылда дүҫәнлеләр, айытлылар кеүек үк, үҙҙәренең сығышы тураһында, бынан 90 йыл элек Минзәлә өйәҙенә ҡараған, Ҫарылы-Мең улусы Һарыһаҙ-Тәкермән ауылынан 6 йыл элек күсеп килеүҙәре тураһында һөйләйҙәр. Тәүге килеп ултырыусы Һөйәрбай һәм Һөйөш Дүҫәновтарҙың улдары Дүҫәндәге ауылдаштары Биктимер Йосопов һәм Әли Ишмәтов кеүек, Нуғай даруғаһы Ҫарайлы-Мең улусының Айыт, Рахманғол ауылындағы башҡа башҡорттар менән бергә, 1770 йылдың 16 сентябрендәге килешеү яҙмаһына ярашлы,Күл-Иле-Мең улусы аҫабалары тарафынан индереләләр. Был килешеү күптән башҡарылған керҙәшлекте (1753 йылдағы) нығыта. Ошо уҡ йылда Дүҫән ауылы, хәйер, Айыт ауылы ла барлыҡҡа килгән дә инде. 1781 йылдың 1 мартынан 12 июненә тиклем башҡорттарҙың яңы төркөмдәрен индергән килешеүҙәр ҙә билдәле. 1843 йылда 148 башҡортҡа 96 бот ужым һәм 100 бот яҙғы иген сәселә. 1917 йылда 122 йортҡа 1022 дисәтинә һөрөлгән ер тура килгән. 30 ихата сәсеү майҙанының 4 дисәтинәһен алған,40 ихата- 10, 20-һе — 15 дисәтинәгә тиклем, тағы 20-һенең 15-тән ашыу йорто булған. 6 йорт хужаһында бер ниндәй ҙә сәсеүлек булмаған.
Каратык
Каратык — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ушья
Ушья — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 738 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628281, ОКАТО коды — 71116924006.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Сармако
Сармако — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Новиков Сергей Владимирович (ректор)
Новиков Сергей Владимирович (8 декабрь 1977 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт хеҙмәткәре. 2015 йылдан Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш министры, 2019 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы һәм ректор вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы, 2020 йылдың 7 июленән — университет ректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2019).
Сармако
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Новиков Сергей Владимирович (ректор)
Биографияһы
Сергей Владимирович Новиков 1977 йылдың 8 декабрендә Өфөлә тыуа.
Сармако
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Новиков Сергей Владимирович (ректор)
Биографияһы
1999 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлай.
1999—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Иҡтисад һәм монополияға ҡаршы министрлыҡтың әйҙәүсе, һуңынан баш белгесе була, артабан —бүлек мөдире урынбаҫары. 2004 йылда БР Иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министрлығының бүлек начальнигы. 2004—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең иҡтисади үҫеш һәм социаль сәйәсәт идаралығының социаль-иҡтисади үҫеште фаразлау бүлегенең баш белгесе. 2005—2006 йылдарҙа — ошо уҡ бүлек мөдире, ә 2006—2008 йылдарҙа — ошо уҡ идаралыҡ начальнигы урынбаҫары − БР Президенты Хакимиәтенең Иҡтисади экспертиза һәм анализ бүлеге мөдире. 2008—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең Дәүләт-хоҡуҡи идаралығының экспертиза бүлеге мөдире урынбаҫары, 2009—2010 йылдарҙа — Эксперт-аналитика идаралығы начальнигы.
2010—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы буйынса дәүләт заказдарын урынлаштырыу дәүләт комитеты рәйесе. 2015 йылдан 2019 йылдың апреленә тиклем Башҡортостан Республикаһы Иҡтисади үҫеш министрлығын етәкләй. 2019 йылдың июлендә "Федераль дәүләт статистика хеҙмәтенең статистика мәғлүмәтен эшкәртеү һәм таратыу төбәк-ара төп мәғлүмәт үҙәге"нең директоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, ә 2019 йылдың 22 авгусынан ваҡытлыса Өфө дәүләт авиация техник университетын етәкләй.
2019 йылдың 6 сентябрендә Сергей Владимирович Новиков Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы вазифаһын рәсми башҡара башлай, бер үк ваҡытта университеттың Социаль һәм иҡтисади системаларҙа идара итеү кафедраһы доценты (УСиЭС).
2020 йылдың 7 июлендә рәсми рәүештә Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры вазифаһына тәғәйенләнә.
Ғәтирә (ҡорбан)
Ғәтирә (عتيرة'Атира) — яһилиәт осоронда рәжәб айының һуңғы ун көнөндә мәжүси ғәрәптәр ҡорбанға кәзә салғандар. Ислам дың тәүге йылдарында был рөхсәт ителә, ләкин һуңынан кире ҡағыла. Шуға ҡорбан малдары «рәжәбиә» тип аталған.
Новиков Сергей Владимирович (ректор)
Биографияһы
2012 йылда «Рәсәй Федерацияһының Иҫәп палатаһы менән хеҙмәттәшлекте нығытыуҙа күрһәткән хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт Хаты менән бүләкләнә.
Ғәтирә (ҡорбан)
Тарихы
Мәжүси ғәрәптәр мал һанын арттырыу тураһында доға ҡылғандан һуң йә иһә мал иҫәбе йөҙҙән ашҡас, рәхмәт йөҙөнән ҡорбан килтергән. Малдың ҡаны балбалдың башына һөртөлгән.
Ғәтирәнең барлыҡҡа килеүе кесе хаж (үмрә) ваҡытында ҡорбан салыуға оҡшаш булған, шулай уҡ йәһүдтәрҙең пасхаһы һәм йәһүд динендәге ҡорбанға менән бәйле. Мөхәммәт Пәйғәмбәр бындай ҡорбан килтереүҙе туҡтатҡан.
Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы
Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы (1873, Үтәк ауылы, Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө губернаһы — 1946, Башҡорт АССР-ы, Ишембай районы Көҙән ауылы) — мөғәллимә, билдәле төркиәтсе ғалим, Стамбул университеты профессоры, 20 быуат башында Башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың әсәһе.
Биографияһы
Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы 1873 йылда Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Үтәк ауылында мәҙрәсә мөҙәрисе Мөхәмәтҡафи Ҡотлозаман улы Һатлыҡов (Ҡотлозаманов) ғаиләһендә тыуған. Ағаһы — Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы (Хәбибназар Үтәки), билдәле мәғрифәтсе.
Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы ғәрәп, төрки, фарсы телдәрен белә. Белемде үҙ ауылы мәҙрәсәһендә алған. Зирәк ҡыҙ бала ғаиләлә яҡшы тәрбиә алып, белемле булып буй еткергән, уның сәсәнлек һәләте лә булған. 1880-се йылдар аҙағында Көҙән ауылының икенсе имам-хатибы Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы Вәлидовҡа кейәүгә сыға. Көҙән ауылында Әхмәтшаһ Вәлидов тотҡан мәҙрәсәлә ҡыҙҙарҙы уҡыта.
Татыу ғаилә ҡороп, ир менән ҡатын бер-береһенә ихтирамлы булып ғүмер иткән.
Ауылдаштары хәтерләүенсә, Зәки Вәлидиҙең әсәһе буйға бәләкәй генә, алһыу йөҙлө, ғилемле ҡатын була. Ул хәбәрен көйләп, шиғыр һымаҡ итеп һөйләр ине, уның һүҙҙәренән ҡанаттар үҫеп киткәндәй була торғайны, тип хәтерләй ауылдаштары. Өммөлхаят абыстайҙың йыр-бәйеттәр ҙә сығарғаны билдәле.
Вәлидовтарҙың ун өс балаһы булып, шуларҙың алтыһы иҫән ҡала — балалар тәртипле, белемле булып үҫә. Өмөлхаят Вәлидова йортта уңған хужабикә, балаларына өлгөлө әсә лә була. Вәлидовтар шул заманда мосолмандар араһында таралған медицина буйынса китаптарҙы ҡулланып, сирле ауылдаштарына ҡулдарынан килгәнсе ярҙам итергә тырышҡандар. Ул китаптар Зәки Вәлидиҙең китапханаһын яндырған ваҡытта юҡ ителгән.
Ғаилә етеш тормошта йәшәй, күпләп мал тота, урманда умарталыҡтары, солоҡтары күп була. Кесе ҡыҙы Зәкиә Әхмәтша ҡыҙы әсәһенең йомарт ҡуллы булыуын иҫләй. Яңы бал алғанда ауыл кешеләренә күстәнәс итеп тарата, бешеренгән саҡта урам буйындағы балаларға өлөш сығара торған була. Аслыҡ ваҡытында вафат булған күрше ҡатынды ерләр өсөн Өмөлхаят абыстай үҙенең алмаш күлдәген уға кейҙерергә бирә.
Вәлидовтар йыр-музыкаға бик һәләтле булғанлыҡтан, ситкә китеп белем алған улдары оҫта итеп мандолина, скрипкала уйнарға өйрәнә. Аталарына күрһәтмәй генә уйнағанды әсәләре кинәнеп тыңлар була.
Верхнеуралдың урамын
Тапап туҙҙырып булмай.
Сит илдәрҙә ҡыйын икән,
Ғүмер уҙҙырып булмай.
Һөргөндән ҡайтҡас, Вәлидовтар ауылда ер иҙәнле бәләкәй генә йорт һатып ала. Һөргөндән иртәрәк ҡайтарһалар ҙа, алда оло йәштәге кешеләрҙе тағы ла ҡатыраҡ һынауҙар көтә. 1937 йылда Әхмәтшаһ Вәлидов ҡулға алына, Өфө ҡалаһында уны ҡаты язалап, һорау алалар. Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы Вәлидов бик күп золом ҡорбандары менән Өфө ҡалаһы янында атыла.
Әхмәтзәки Вәлиди «Хәтирәләр» китабында әсәһе тураһында: «Әсәйем иһә, һаҡсы фәрештә кеүек, һәр саҡ янымда булды. Әсәйемдең иң ныҡ йәлеп иткән сифаты — күңелендә әҙәпкә өндәгән бихисап әхлаҡи шиғырҙар һаҡланыуы. Мин уны ғүмер буйы һис бер ваҡыт хатта кескәй генә лә гонаһ эшләмәгән һәм миңә ҡарата сикһеҙ изгелекле кеше итеп иҫемдә ҡалдырғанмын», тип яҙа. Өммөлхаят абыстайҙың хәтер һандығында күп һанлы халыҡ ижады ынйылары (дастандар, бәйеттәр, шиғырҙар, мәҡәл- йомаҡтар, йор һүҙҙәр) һаҡлана. Быларҙан тыш ул улына бәләкәй сағынан башлап фарсы, төрки телдәрендә шиғырҙар һөйләй, уларҙы ятлата. Үҫеп, буй еткереп, бихисап китаптар уҡығас ҡына, Вәлиди үҙенең әсәһенең уға Алишер Навои, Аттар, Руми, Әхмәт Йәсәүи шиғырҙарын өйрәткәнен аңлай. Бәлки, был шиғырҙар мәҙрәсәләрҙә ҡулланыла торған хрестоматия кеүегерәк берәй йыйынтыҡта булғандыр, ләкин Өммөлхаят Вәлидова уларҙы ғүмере буйы хәтерендә һаҡлай, балаларына өйрәтә, тормошта килеп тыуған төрлө хәл-ваҡиғаларға бәйләп урынлы ҡуллана торған була. Улар араһында әхлаҡ, тәрбиә темаһына ҡағылышлылары ғына түгел, ә юғары художество өлгөләре булып торорлоҡ шедеврҙар ҙа була.
Әхмәтзәки Вәлиди был шиғырҙарҙың, әсәһе биргән тәрбиәнең әһәмиәтен аңлап, ғүмер буйы әсәһенә тәрән рәхмәт тойғоһо һаҡлай. 1918 йылда ул Ырымбурҙа большевиктар, 1944 йылда Төркиәлә Исмәт паша тарафынан ҡулға алынып, билдәһеҙ ваҡытҡа зинданда бикләнә, тотҡонға китап уҡырға мөмкинлек бирелмәй. Шул саҡта көндәр буйы ул әсәһе өйрәткән шиғырҙар, Йәсәүи мөнәжәттәрен ҡабатлай.
Фарсы, төрки, ғәрәп телдәрен белеү Әхмәтзәкигә Урта Азия, Яҡын Көнсығышты өйрәнергә, унда дуҫтар табырға ярҙам итә. Әсәһенән өйрәнгән фарсы теленең әҙәби фарсы икәнен Вәлидигә Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүи әйтә. Уның ҡайҙа шулай һәйбәт итеп фарсы телендә һөйләшергә өйрәнгәнен һораша, әсәһе өйрәткәнен белеп: «Әсәйегеҙ фарсы ҡыҙымы ни?» — тип һорай.
Һуңыраҡ Әхмәтзәки Вәлидовтың икенсе ҡатыны Нәзмиә ханым, уның арҡаһында ата-әсәһенә төшкән михнәттәр тураһында белгәс, Вәлиди түгелеп иланы, тип балалары Иҫәнбикә менән Субидәйгә һөйләй.
Әхмәтзәки Вәлидовтың туғандарына эҙәрлекләүҙәр, ситләтеүҙәр сәбәпле фамилияларын үҙгәртеп, «Әхмәтйәнов», «Әхмәтшин», «Шәйәхмәтов» һ. б. фамилиялар алырға тура килә.
Ғаиләһе
Хәләл ефете — Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы (19.07.1860, Көҙән ауылы — 20.07.1937, Өфө), Көҙән ауылы мәсете имам-хатибы. Балалары: Әхмәтзәки, Ғәбдрәүеф, Ғәбделбарый, Ғәбделхәй, Сара, Зәкиә.
Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы
Әхмәтшин Ғәбделхәй Әхмәтшаһ улы, 1937 йылда халыҡ дошманы булыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына. 1937 йылдың 27 авгусында Ғәбделхәй Әхмәтшин Учалыла уҡытыусыларҙың август кәңәшмәһендә телмәр һөйләп торғанда кемдер: «Һеҙ кемде тыңлайһығыҙ? Ул бит халыҡ дошманы!» — тип ҡысҡыра. Ғ.Әхмәтшин 58-2, 58-6, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялары буйынса үлем язаһына хөкөм ителә. Уны 1937 йылдың 7 декабрендә аталар. Ҡатыны Фатима 5 бала менән тороп ҡала. Халыҡ дошманының ғаиләһе тип тә, үҙҙәре өсөн ҡурҡып та, улар менән берәү ҙә аралашмай, шунлыҡтан уларҙың бер нисә көн рәттән ас ултырған саҡтары күп була. Шул саҡта бер балалары үлеп китә. Ауыр хәлдә ҡалған ҡыҙҙарына ярҙам итергә, балаларҙы ҡарашырға Фатиманың атаһы менән әсәһе Маҡарҙан килә. Улар Мулдаҡайҙа вафат булған. Һуғыштан һуң Фатима Әхмәтшина балалары менән Миәс ҡалаһына күсә. Ғәбделхәй Әхмәтшин 1956 йылдың 30 июнендә реабилитациялана.
Ҡаратай-Саҙаҡ
Ҡаратай-Саҙаҡ — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сиҙәк йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полуденка (Иска ҡушылдығы)
Полуденка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иска йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡалмаш (Шишмә районы)
Ҡалмаш (Калмашево) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 686 кеше. Почта индексы — 452152, ОКАТО коды — 80257835005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эго (хикәйә)
«Эго» — Александр Солженицын хикәйәһе. Тәүге тапҡыр «Новый мир» журналының 3-сө һанында 1995 йылда баҫыла. Әҫәр композицион яҡтан авторҙың «На краях» («Сиктәрҙә») хикәйәһенең икенсе киҫәге: уларҙа Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы ваҡиғалары һүрәтләнә һәм төп геройҙар: Павел Васильевич Эктовтың (Эго) һәм маршал Г. К. Жуковтың — яҙмыштары сағыштырылып күрһәтелә.
Тарихы
1990 йылда А. И. Солженицын үҙенең тарихи әҫәре «Красное колесо»ны яҙып бөтөрә, артабан уның хикәйә жанрына күсерлек ваҡыты килеп сыға.
Солженицын: «Мин күптәнән ике киҫәкле хикәйә яҙырға хыялланып йөрөнөм. Был жанр үҙенән-үҙе донъяға килерен минән һорай. Минең күреүемсә, бындай хикәйәләрҙең бер нисә тибы бар. Шуларҙың иң ябайы: бер үк бер йәки ике-өс персонаж хикәйәнең ике киҫәгендә лә тасуирлана, тик ул киҫәктәр бер аҙ ваҡыт арауығы менән бүленеп тора. (Был байтаҡ әҫәрҙәргә хас үҙенсәлек күп кенә әҙәби әҫәрҙәр сюжетында осрай )».
ХХ быуаттың 90-сы йылдарында Солженицын ике киҫәктән торған һигеҙ хикәйә ижад итә, шулар араһында «Два рассказа» («Ике хикәйә») йыйынтығына ингән «Эго» ла бар. Әҫәр «Новый мир» журналында 1995 йылда баҫыла.
Фон
Хикәйәләге ваҡиғалар Рәсәйҙә 1918—1921 йылдарҙа Граждандар һуғышы ваҡытында бара. «Хәрби коммунизм» Тамбов ерҙәренә аҙыҡ развёрсткаһын алып килә, уның төп бурысы - ил өсөн ашлыҡ әҙерләү була. Илдә аҙыҡ отрядтары барлыҡҡа килә. Аҙыҡ отрядтары ҡәтғи хөкүмәт тарифтары буйынса халыҡтан иген йыя һәм кулак-саботажсыларҙың игенен тартып алыу менән булыша. А. И. Солженицын «Эго» хикәйәһендә аҙыҡ отрядтарының ауылдарҙа ашлыҡ йыйыу менән булышыуын һәм был эштең күп осраҡта кеше атып үлтереү менән тамамланыуын һүрәтләй. Шунлыҡтан Тамбов ерендә большевизмға ҡаршы хәрәкәт күтәрелә. Хәрәкәт башында кирсанов мещаны Александр Антонов тора.
Антонов хәрәкәте бик ныҡ йәйелеп китә һәм үҙ эсенә 1,5-2 мең яугир ингән тиҫтәләгән полкты берләштерә. 1920 йылдың ноябрендә Антонов Тамбов ҡалаһын алырға уйлай, сөнки унда бөтә губернанан ҡасып киткән коммунистарҙың активистары тупланған була. «Фетнәселәрҙең» хәрәкәтен баҫтырыр өсөн большевиктар бронеавтомобилдәр һәм самолёттарҙы ҡалаға ебәрә һәм антоновсыларға ҡаршы көрәш башлай. 1920/1921 йылдарҙа Антонов ғәскәренең һаны ике тапҡырға артып китә һәм  ул регуляр армия сифаттарына эйә була. Хикәйәнең төп геройы Эго был армия штабының баш эшмәкәре булып китә. Ул 1921 йылдың мартында Тамбов янындағы Рассказово ауылы янында ҡыҙылдарҙың батальонын әсирлеккә ала. Был батальондың яртыһы үҙ теләге менән партизандарға ҡушыла.
Большевиктар антоновсылар хәрәкәтен ҡот осҡос миһырбанһыҙлыҡ менән баҫтыра. Ауылдар буйлап губЧК комиссияһы йөрөй. Антонов хәрәкәтендә ҡатнашыусылар концлагерҙарға ебәрелә.
Йөкмәткеһе
«Эго» хикәйәһендә ауыл интеллигенты Павел Васильевич Эктов һүрәтләнелә. Хеҙмәт халҡына булған һөйөүе уны Граждандар һуғышы ваҡытында баш күтәреүсе крәҫтиәндәр хәрәкәтенә алып килә. Павел Эктов, Тамбовта уҡытыусы булып эшләгән йәш ҡатынын һәм биш йәшлек ҡыҙы Мариночканы ҡалдырып, ихтилалсылар хәрәкәтенә ҡушыла. Конспирация маҡсатында ул баш күтәреүселәрҙән үҙ фамилияһын йәшерә һәм «Эго» ҡушаматын ала.
Эго, Антонов штабының башлығы булып, аҙыҡ отрядтарына ҡаршы көрәштә ысын ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Большевиктар ҙур ауырлыҡ менән халыҡ хәрәкәтен баҫа. Эго ауырып китә һәм бер ауылда дауаланырға тороп ҡала. Бер ҡатын уны чекистарға тоттора, һәм Эгоны Мәскәүҙәге Лубянск төрмәһенә алып китәләр.
Эктов, Тамбовта тороп ҡалған ҡатынын һәм ҡыҙын һаҡлап ҡалыр өсөн, чекистарға үҙ фамилияһын әйтмәй. Тик чекистар уның Тамбовтағы фотографияһы буйынса Эгоның ғаиләһен таба. Эгонан һорау алған чекист-тәфтишсе, әгәр Эго улар менән хеҙмәттәшлек итмәһә, уның ҡатынын үҙ күҙе алдында башта мадьяр һалдаттары ҡулына бирәсәктәр, артабан уны ла, Эгоны ла атып үлтерәсәктәр, тип ҡурҡыта башлай. Эгонан Григорий Котовскийҙың кавалерия бригадаһына барыуын талап итәләр. Эго шантажға бирешә һәм был талаптарға күнә. Котовский бригадаһына килгәс, Эго унда казак кейемендәге сәйер бер ҡыҙыл һалдаттар эскадронын күрә. Эго, билдәле ихтилал башлығы булараҡ, эре партизан отряды командиры Иван Матюхин менән осрашырға һәм уны ҡыҙылдарға ҡаршы баш күтәргән казактар Антоновҡа ҡушылырға тип Воронеж губернаһынан килгән тип ышандырырға тейеш була. Был «казактар» ролен Котовский һалдаттары уйнарға тейеш була. Антоновсыларға «ҡушылыуҙа» Матюхин отрядын һәләк итергә планлаштырыла.
Кейемдәрен алыштырып кейгән чекистар менән уратып алынған Эго башта Иван Матюхиндың ҡустыһы Миша менән, артабан уның үҙе менән осраша. Эго уларға чекистарҙың алдан ҡорған планы буйынса «казактарҙың» Тамбов ерҙәренә ҡыҙылдарға ҡаршы көрәшкә килеүе тураһында һөйләй, Котовскийҙың үҙен «ғәскәр старшинаһы Фролов» тип таныштыра. Эго үҙенең был һатылыуын бик ныҡ ауыр кисерә. Ул матюхинсыларға серҙе асырға ла уйлай, бары тик ҡатыны һәм ҡыҙының яҙмышы өсөн ҡурҡыуы арҡаһында ғына туҡталып ҡала. Эгоға ышанған матюхинсылар Котовскийҙың «казактары» менән осраша. Ауылдағы командирҙар советы йыйылышында ике яҡтан да килгән унар командир ҡатнаша. Киске аш ваҡытында Котовский һәм уның кешеләре Эгоның күҙе алдында «союзниктарын» маузерҙан атып үлтерә. Хикәйә ошоноң менән тамамлана.
Тәнҡит
Хәҙерге замандың тикшеренеүсеһе П. Спиваковский: «Эго» хикәйәһендә геройҙың аллаһыҙ-гуманистик аңы төп герой хыянатының сығанағы булып тора. Ауыл руханиҙарының һүҙен тыңламау тормоштоң рухи мәғәнәһен онотоуға килтерә. «Эго» хикәйәһе геройы сиркәүҙәге вәғәздән баш тарта, ә вәғәздәге өгөт-нәсихәт «үҙ донъяға ҡарашы ҡапҡанына төшкән герой өсөн ысын ярҙам булыр ине» - тип яҙа.
«Эго» хикәйәһе А. И. Солженицындың «На краях (Сиктәрҙә)» хикәйәһе кеүек үк ике бүлектән тора һәм композицияһы буйынса уның «На краях (Сиктәрҙә)» хикәйәһенә оҡшаш. «На краях (Сиктәрҙә)» хикәйәһендә яҙыусы маршал Жуков тормошоноң ҡайһы бер оҡшаш мәлдәрен һүрәтләй. Жуков менән Эго автор тарафынан оҡшаш итеп һүрәтләнә: улар икеһе лә бер үк  фронтта һуғышалар, тик Жуков — Ҡыҙыл Армия яғында, ә Эго — баш күтәргән крәҫтиәндәр яғында.
Тормоштоң киҫкен боролошо ваҡытында компромисҡа барыусанлыҡ һәм ҡыйыуһыҙлыҡ маршалды Мәскәүгә ҡайтҡас, Эгоны бөккән кеүек, бөгә, тик үҙенсә бөгә. Эго бер ни ҙә үҙгәртә алмағанлыҡтан хыянатсыға әйләнә, Жуков та, Солженицын уйынса, томошоноң һуңғы мәлендә бары тик үткәненә мохтаж ҡалып көсһөҙ ҡарай. Автор фекеренсә, ауыл балаһы герой крәҫтиәндәр хәрәкәтенә ҡушылғанда түгел, ә урыҫ ауылының донъяһын емергән сағында ҙур хата яһаған тип иҫәпләй.
Кесе Алчедат
Кесе Алчедат — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алчедат йылғаһының һул ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҡшығол Ҡаҙыбаев
Яҡшығол Ҡаҙыбаев — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, башҡорт казагы.
Биографияһы
Яҡшығол Ҡаҙыбаев 1784—1788 йылдар арауығында Лағыр ауылында тыуған, сөнки 1836 һәм 1840 йылғы формуляр исемлек буйынса 52 йәштә тип күрһәтелә. 8-се Башҡорт кантонының 9-сы йортонда йәшәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 8-се кантонда 11-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, шулай уҡ 8-се, 5-се, 4-се кантондар башҡорттары 4-се Башҡорт атлы полкында хеҙмәт итә. 4-се полк хәрби хәрәкәттәрен Парижда тамамлай, йәғни 8-се кантон яугирҙары Наполеон менән һуғышта мөһим йүнәлештәге хәрби хәрәкәттәрҙә һәм ҙур алыштарҙа ҡатнаша. Документтар раҫлауынса, 8-се башҡорт кантоны башҡорттары шулай уҡ 2-се, 7-се, 18-се башҡорт полктары составында ла һуғыша. 8-се кантонға хәҙерге Салауат районына ҡараған Илтәй, Ахун, Лағыр, Ҡарағол, Шағанай, Әлкә, Иҙрис ауылдары ингән 9-сы йорт та (команда) керә. Әммә архив материалдары һәм сығанаҡтарҙың наҡыҫ булыуы сәбәпле, Яҡшығол Ҡаҙыбаевтың аныҡ ҡына ҡайһы полкта хеҙмәт итеүе билдәһеҙ, шуға ҡарамаҫтан, уның формуляр исемлектә булыуы 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Наполеонға ҡаршы һәм сит ил походтарында ҡатнашыу ихтималлығын күрһәтә.
Двойчага
Двойчага — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡамышлы (Сафакүл районы)
Ҡамышты (Камышное) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ҡамышты ауыл советы составына керә.
Тарих
Революцияға ҡәҙәр ауыл Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Ҡамышты ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Ҡамышты ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының 33 %-тын башҡорттар тәшкил итә.
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Лелюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәрйәм (әл-Кибтия)
Мәрйәм бинт Шәмғун әл-Кибти́я (مارية القبطية; ?,  — 637 йылда тыуған, ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатындарының береһе, ул 628 йылда үҙенең ҡыҙ туғаны менән Мысыр башлығы Мүкәүкис тарафынан Пәйғәмбәргә кәнизәклеккә бүләк ителгән булған. . Уны Рәсүлдең биографияһын яҙғандарҙан Ибн Хишам һәм Ибн Исхаҡ ҡатыны тип телгә алалар. Күп кенә сығанаҡтарҙа уны кәнизәк кенә булған тип һанайҙар. Мәрйәм Мөхәммәт Пәйғәмбәргу Ибраһим исемле ул таба, малай бәләкәй генә сағында вафат була. Ҡатын үҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән биш йылға ҡалып баҡыйлыҡҡа күсә.
Биографияһы
Мәрйәмдең атаһы Шәмғун исемле булған, кибти нәсраниҙарҙың бик абруйлы кешеһе. Әсәһе Рим сығышлы. Һижрәнең 6-сы йылында (627—628 г.) Мөхәммәт Пәйғәмбәр Яҡын Көнсығыш башлыҡтарына Ислам дине иңгәнен хәбәр итә һәм үҙенә ҡушылырға саҡыра. Мысыр башлығы Мәкәүкискә хатты Хатиб ибн Әбү Балта тапшыра. Яуап итеп Мысыр башлығы күп бүләктәр ебәрә, улар араһында бер туған Мәрйәм менән Сирин дә була. Бынан тыш бүләктәр араһында Мабур исемле ҡол, мең тысячи мыҫҡал алтын, егерме атлас кейем, Дәлдәл тигән мул, "Йәфур тигән ишәк тә була. Мәҙинәгә китеп барғанда Хатиб ибн Әбү Балта ҡолдар менән һөйләшә. Ике ҡыҙ ҙа Мәҙинәгә мосолман булып аяҡ баҫа..
Мәҙинәгә килгәс, Хатиб бүләктәрҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәргә тапшыра, ул түбәнселек менән барыһын да ҡабул итә. Мәрйәмде Мәҙинә ситендәге «әл-Әлия» (хәҙер әл-Әүәли) тигән ергә урынлаштыралар. Мәрйәмдең туғаны Сирин Хәссән ибн Сабит тигән кешегә кейәүгә бирелә, ул ансарҙар шағиры булараҡ танылған булған. Сирин һәм Хәсән бик бәхетле йәшәйҙәр һәм уларҙың Абдуррахман тигән улдары тыуа. Атаһы юлын дауам итеп, ул да шағир булып китә. .
Мәрйәм әл-Кибтия 637 йылда ауыр сирҙән вафат була. Ул «әл-Баҡый» зыяратында ерләнгә.
Улы
16 айлыҡ сағында Ибраһим ҡапыл ауырып китә һәм үлә. Атаһы уға йыназаны үҙе уҡый һәм баланы «әл-Баҡый» зыяратында ерләйҙәр.
Йософ (пәйғәмбәр)
Йософ (يوسف) — ислам пәйғәмбәре, Яҡуп пәйғәмбәрҙең улы, төш юрау кәрәмәтенә эйә. Библиялағы Иосиф пәйғәмбәр менән тиңләштерелә. Уның тормошона Йософ сүрәһе (يوسف — сүрәтү Йусуф) бағышланған. Был сүрә — Ҡөрьәндәге ун икенсе сүрә. Мәккәлә иңә. Аяттар һаны — 111. Шуларҙың туҡһан һигеҙе Йософ — Яҡуп пәйғәмбәрҙең улы тураһында. Ә беренсе 3 аят быға инеш булып тора. Уларҙа Ҡөрьән тураһында һөйләнелә.
Сүрәлә кирелек һәм көнсөллөк кешеләрҙең күбеһен көфөрлөккә килтерергә мөмкин тиелә. Сүрәнең аҙағында әүәлге пәйғәмбәрҙәр, уларға халыҡтарҙың мөнәсәбәте һәм уларҙың ахырҙа гонаһлы кешеләр өҫтөнән еңеү яулауҙары тураһында әйтелә.
Әлеге сүрәнең төп үҙенсәлеге — унда Йософ ғәләйһиссәләм тураһында риүәйәт булыуы һәм ғаилә ағзаларының береһен башҡаларға ҡарағанда күберәк яратыу, уларҙа көнсөллөк килтереп сығарыуын күрһәтә.
Егоровка (Бишбүләк районы)
Егоровка (Егоровка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 452052, ОКАТО коды — 80212807002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Был ауылда башлыса сыуаштар йәшәй. .
Ганс Хасс
Ганс Хасс (Hans Hass (Haß), тулы исеме Julius Heinrich Hans Hass; 23 ғинуар 1919 йыл — 16 июнь (22 июнь) 2013 йыл) — Австрия диңгеҙ тикшеренеүсеһе, ғалим-биолог, дайвинг инновациялары пионеры һәм авторы.
Биографияһы
Ганс хасс 1919 йылдың 23 ғинуарында Венала Ганс Хасс (Hans Haß) һәм уның ҡатыны Мета Хасс (Antonia Margaretha Haß, ҡыҙ фамилияһы Brausewetter) ғаиләһендә тыуған.
1939 йылда ул Кариб диңгеҙендәге Кюрасао һәм Бонэйр утрауҙарында (Нидерланд Антиль утрауҙары) үҙенең дуҫтары Альфред фон Вурзиан (Alfred von Wurzian) һәм Йорг Белер (Jörg Böhler) менән бергә була һәм шундаүҙенең беренсе фильмын төшөрә. Икенсе донъя һуғышы башланыу менән өсәүһе лә Германияға әйләнеп ҡайта. Аяҡ ҡан тамырҙары ауырыуы (Рейно синдромы) айҡанлы Ганс Хасс вермахтҡа хеҙмәткә саҡырылмай. 1940 йлдың көҙөнән Өсөнсө рейх киноиндустрияһы үҙәктәренең береһе UFA документаль фильмдар сығарыу буйынса компанияла эшләй, шуға күрә ул unabkömmlich статусына эйә була һәм һуғыш тамамланғансы армияға алынмай. 1940 йылда Хасс зоологияны өйрәнә башлай, 1944 йылдың февралендә Гумбольдт исемендәге Берлин университеты биология буйынса докторлыҡ дәрәжәһен алыуға өлгәшә. Ошо ваҡыт эсендә ул ҡуртымға алған карапта Эгей диңгеҙендәге Грецияға ҙур экспедицияла булып өлгөрә һәм һуғыш тамамланғанға тиклем башлыса үҙенең фильмы өҫтөндә эшләй. Икенсе донъя һуғышынан һуң уның тикшеренеү карабы тартып алына. Хасс антропология һәм эволюцион биология менән шөғөлләнә башлай. Артабан Herzog-Film (Мюнхен) һәм Sascha-Film (Вена) менән контракттар төҙөлә һәм ул Хаrjfa карабында Ҡыҙыл диңгеҙгә ике экспедиция ойоштора. Бынан һуң Көнсығыш Африкаға һәм Көньяҡ Азияла экспедициялар башҡарыла. 1970-се йылдарҙа Ганс Хасс экология һәм иҡтисади проблемалар менән шөғөлләнә һәм, вузда эшләмәһә лә, 1977 йылда профессор дәрәжәһен ала. 1983 йылда ул үҙенең күп йыллыҡ тикшенереүҙәрен башлай һәм диңгеҙ йыртҡыстары инстинктары буйынса семинарҙар үткәрә. 1989 йылда экология мәсьәләләренә кире ҡайта.
Үҙенең күп йыллыҡ эшмәкәрлеге өсөн Ганс Хасс күп наградаларға һәм исемдәргә лайыҡ була, улар араһында: Веналағы Фотография йәмғиәтенең алтын миҙалы (Photographische Gesellschaft) (1950); Немец аквалангистар ассоциацияһының почетлы ағзаһы (Verband Deutscher Sporttaucher, 1974); Cayman Islands International Scuba Diving Hall of Fame Дан залы Премияһы (2006); күңел асыу өлкәһендә DIVA немец наградаһы.
Шәхси тормошо
Ике тапҡыр өйләнә:
Эмма Виклунд
Эмма Виклунд (Emma Wiklund), тыуғандағы исеме — Эмма Шеберг (Emma Sjöberg); 13 сентябрь 1968 йыл, Стокгольм, Швеция) — швед фотомоделе һәм киноактёры . «Такси» фильмы һәм уның дауамында уйнаған төп роль полиция комиссары Петра аша киң билдәлелек яулай.
Биографияһы
Эмма Виклунд 1968 йылдың 13 сентябрендә Швецияла Стокгольм ҡалаһында тыуған. Атаһы — швед, әсәһе — Конго кешеһе. Эмма — фотомодель, косметика етештергән төрлө фирмаларҙың рекламаһында төшкән.
Актёрлыҡ карьераһы 1995 йылда башлана. Актёр булараҡ киң билдәлелекте уға «Такси» фильмдарында (1998—2007) башҡарған ҡатын-ҡыҙ-полицейский Петра роле килтерә. Беренсе фильмдың рус версияһында уны Ирина Маликова, ҡалған өс фильмдә — Тарасова Марина тауышландыра.
Швеция телевидениеһында үҙ тапшырыуы бар.
2003 йылда Ганс Виклундҡа кейәүгә сыға, уларҙың ике балаһы бар: ҡыҙы Тира һәм улы Элис. 2016 йылдың башында улар айырылыша.
Панченко Ирина Александровна
Панченко Ирина Александровна (11 июнь 1968 йыл) — сәйәсмән, хужалыҡ эшмәкәре. Дүртенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзаһы, "Берҙәм Рәсәй"фракцияһында, дәүләт думаһы РФ бюджет һәм һалымдар буйынса комитеты ағзаһы.
Биографияһы
Ирина Александровна Панченко 1968 йылдың 11 июнендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
1990 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтын тамалай.
1994 йылдан 1995 йылға тиклем international Швейцария компанияһының Мәскәү бүлегендә баш бухгалтер булып эшләй. 1995 йылда Мәскәү «Инпредкадра» компанияһында баш бухгалтер вазифаһын башҡара.
1997 йылда «Сибнефть» акционерҙар йәмғиәтенә эшкә күсә. Тәүҙә эшләй департаменты начальнигы, баш бухгалтер, с 1999 йылдың июлендә «Сибнефть» акционерҙар йәмғиәтенең финанс буйынса вице-президент, «Сибнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директорҙар советы ағзаһы була.
2000 йылдан «Русский алюминий» генераль директорының беренсе урынбаҫары — компанияның финанс директоры итеп тәғәйенләнә. Чукотка автоном округы хакимиәте башлығының иҡтисад һәм финанс буйынса урынбаҫары, 2001 йылдың губернаторы урынбаҫары — Чукотка АО хөкүмәт рәйесенең финанс урынбаҫары, мөлкәт һәм иҡтисади мәсьәләләр буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. .
2003 йылда Рәсәйҙең дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһына 223-сө бер мандатлы һайлау округы буйынса депутаты итеп һайлана, бюджет һәм һалымдар буйынса комитет ағзаһы була. 2007 йылдың декабрендә вәкәләттәре тамамлана.
Таллы-Кол
Таллы-Кол — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шау-Кол йылғаһының уң ярына тамағынан 1,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Летоваж
Летоваж — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Каюг йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таллы-Кол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кара-Узек
Кара-Узек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Похалуиха
Похалуиха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мугай йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Куербак
Кесе Куербак — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куербак йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чантырья
Чантырья — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 742 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628233, ОКАТО коды — 71116924001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ваксенбурггемайнде
Ваксенбурггемайнде (Wachsenburggemeinde) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2514 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 268 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99310 һәм автомобиль коды — IK.
Кәркәле
Кәркәле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өйәҙе №2448 йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Трофимов Валерий Николаевич
Трофимов Валерий Николаевич (6 сентябрь 1959 йыл) — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала Советы рәйесе, «Энергоинжиниринг» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт директоры.
Кәркәле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Трофимов Валерий Николаевич
Биографияһы
Валерий Николаевич Трофимов 1959 йылдың 5 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуа. 1981 йылда сәнәғәт электроникаһы һөнәре буйынса Өфө авиация институтын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда В. И. Ленин исемендәге Өфө приборҙар эшләү заводында башлай. 1983—1986 йылдарҙа Ҡораллы Көстәр сафында хеҙмәт итә. 1986—2012 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводында төрлө вазифаларҙа эшләй, йыйыу цехының лаборатория начальнигынан алып предприятиеһының генераль директоры вазифаһына тиклем юл үтә. 2008—2012 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала советының икенсе саҡырылыш депутаты. 2012—2013 йылдарҙа «Гип-Энерго» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт директоры булып эшләй. 2013 йылдан — «Энергоинжиниринг» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт директоры. 2016 йылдың 18 сентябрендә Өфө ҡала советының дүртенсе саҡырылыш депутаты итеп һайлана. 2016 йылдың 27 сентябренән — Өфө ҡала советы рәйесе.
Әлеге ваҡытта Валерий Трофимов «Энергоинжиниринг» яуаплылығы сикләнгән ширҡәте директоры булып эшләй. Бер үк ваҡытта Өфө ҡалаһы советы депутаты, ҡала советы рәйесе вазифаһын округы башлығы вазифаһын башҡара (Өфө — халҡы бер миллиондан ашҡан ҡалалар араһында ҡала советы рәйесе һәм уның депутаттары бушлай эшләгән берҙән-бер ҡала).
«Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы.
Өйләнгән, ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй.
Добрушка
Добрушка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чая йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)
Исемлектә алфавит тәртибендә Башҡортостанда (Башҡорт АССР-ында) йәшәүсе Советтар Союзы Геройҙары бирелгән. Исемлектә герой исеме биреү тураһында Указ датаһы, ғәскәр төрө, Советтар Союзы Геройы исемен биргән ваҡыттағы вазифаһы һәм хәрби званиеһы, йәшәгән йылдары, вафат булған ваҡыты һәм урыны тураһында мәғлүмәт бар.
24 август
24 август — григориан стиле буйынса йылдың 236-сы (кәбисә йылында 237-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 129 көн ҡала.
Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)
Әҙәбиәт
Славные сыны Башкирии. Книга 4: Очерки о героях Советского Союза. Составитель Булатов Г. Г. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979. — 264 с.
Хәбиров Илдус Хәйбулла улы
Хәбиров Илдус (Индус) Хәйбулла улы (10 октябрь 1935 йыл — 29 май 2007 йыл) — балет артисы, балетмейстер, педагог. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы. Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963; икеһе лә — Мәскәү) лауреаты.
24 август
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Хәбиров Илдус Хәйбулла улы
Биографияһы
Илдус (Индус) Хәйбулла улы Хәбиров 1935 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Еңебай-Урсай ауылында тыуған. Ленинград хореография училищеһына уҡырға инә һәм уны 1955 йылда тамамлай (педагогтары - А. Л. Кумысников, Н. В. Балтачеева). Ленинградтан уҡыуҙан ҡайтҡас, Хәбиров Илдус (Индус) Хәйбулла улы Башҡорт опера һәм балет театрының балет труппаһында эшләй. Ул маһир бейеүсе, үҙ эшенең оҫтаһы була, лирик һәм драматик ролдәрҙе бик ҙур оҫталыҡ менән берҙәй башҡара. Театрҙа Хәбиров Илдус (Индус) Хәйбулла улы Л. Б. Степанованың «Сыңау торна» балетында Йомағол, Арсланбай, П. И. Чайковскийҙың «Лебединое озеро»һында Зигфрид, А. Адандың «Жизель» балетында Альберт, К. А. Караевтың «Тропою грома»һында Ленни, С. С. Прокофьевтың «Ромео и Джульетта»һында Ромео, Н. Г. Сабитовтың «Гөлнәзирә»һендә Бәхтейәр, Н. К. Чемберджиҙың «Ҡарлуғас»ында старшина партияларын башҡарып, тамашасыларҙың һөйөүен яулай. 1969-1971 йылдарҙа СССР-ҙың Оло театрында Ю. Н. Григоровичта балетмейстерлыҡ һөнәрен өйрәнә. 1971 йылда Башҡорт опера һәм балет театры сәхнәһендә Н. Г. Сабитов музыкаһына "Айгөл иле" балетын ҡуя. И. Х. хәбиров шулай уҡ Н. Сабитов музыкаһына «Яулыҡ тураһында поэма», «Урман ҡыҙы», З. Ғ. Исмәғилевтың «Салауат» операһына, Р. В. Моратшиндың «Бөркөт осошо» әҫәрҙәренә концерттар ҡуя. 1975-1976 йылдарҙа Башҡорт опера һәм балет театрында баш балетмейстер булып эшләй. 1980-1981 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленың художество етәксеһе. 1991 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында студенттар уҡыта. 1992 йылдан алып Башҡортостан дәүләт филармонияһының баш балетмейстеры. 1957 йылда Мәскәүҙә уҙған Бөтә союз балет артистары конкурсында лауреат була. 1963 йылда Мәскәү Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы лауреаты.
24 август
''
Рублиха
Рублиха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мугай йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарахан кәшәнәһе
Ҡарахан кәшәнәһе (Әүлиә Ата кәшәнәһе, Әулие Ата кесенесі) - (Мавзолей Карахана, Қарахан кесенесі) — Ҡараханиҙар затынан берәүҙең ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған. Памятник XI быуат архитектура ҡомартҡыһы, Ҡаҙағстандың Тараз ҡалаһы паркында урынлашҡан.
Тарихы
Риүәйәт ителеүенсә, бында Ҡараханиҙар затынан Шаһ-Мәхмүт Буғра Ҡарахан ерләнгән (Буғра-бура (ата дөйә)). Кәшәнәнең тәүге күренеше беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. 1906 йылда ул һәм яңыртып төҙөлгән һәм конструкция принциптары һаҡлап ҡалынһа ла, архитектура-декоратив биҙәү рәүеше юғалған. Кәшәнә эсендә киртләсле ҡәбер ташы һаҡланған.
Тәүге тапҡыр мавзолейҙы билдәле совет тарихсыһы, сәнғәт, археология белгесе Денике Борис Петрович ентекле тикшергән һәм үҙенең  «Урта Азия архитектураһында орнамент» китабында һүрәтләгән  1982 йылда Ҡарахан кәшәнәһе Ҡаҙағстандың республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән һәм дәүләт  тарафынан ҡурсыуға алынған .Совет осоронда кәшәнәлә дингә ҡаршы музей ойошторолған булған.
2002 йылда Тараз ҡалаһының 2000 йыллығына кәшәнәгә реставрация үткәрелгән.
Архитектураһы
Өҫтән ҡарағанда квадрат хасил иткән портал-көмбәҙле ҡоролма. Үҙәк залдан, мөйөштәрҙә өс ҙур булмаған бүлмәнән (хүжер) тора, дүртенсе мөйөштө кәшәнә ҡыйығына сыға торған баҫҡыс биләй Кәшәнәнең фасады көньяҡҡа ҡарай, ҡырҙарынан манаралар ҡуйылған. Ишек — арканың эсендә, уның ике яғынан өсәр ҡыуышлыҡ: дүртмөйөш, квадрат рәүешендә һәм өҫкә ослайтып эшләнгән Кәшәнәгә ингән ерҙә өҫкө яҡҡа ғәрәп хәрефтәре менән шәһәҙәт яҙып ҡуйылған. Тышҡы яҡтан кәшәнәне хәҙерге заман кирбесе менән көпләгәндәр, ә эстән көмбәҙ һәм тәҙрә яғындағы арҡа ҡыуышлыҡтары ҡараханиҙар осоро кирбесе менән һалынған.
Археолог Таисия Сенигова, 1850-се йылдар фотографияларына таянып, кәшәнә фасадының тәү торошон һүрәтләгән. Башта кәшәнә үҙәктән композицияланып эшләнгән булған һәм урта тоштан көмбәҙ ҡыйыҡ ҡуйылған булған. Эскә өҫкә табан ослайтып эшләнгән ишек аша үткәндәр. Арҡа Арка 3/4 колоннаға таянған,  кирбесе икешәрләп түшәлгән булған. Портал өлөшө П рәүешле итеп сығара биреп янланған. Кәшәнә фасады бик бай итеп биҙәлгән булған, 30-ҙан ашыу төр һырлы кирбес табылған.
Харбаз
Харбаз — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :