cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рокфеллер Джон Дэвисон
Карьераһы
Шул мәлдә инглиз эшҡыуары Джон Морис Кларк берлектәге эште башлау өсөн 2000 доллар капиталы булған кампаньон эҙләй. Ә Рокфеллерҙың йыйылған аҡсаһы 800 доллар ғына була, етмәгән аҡсаны йылына 10 % арттырып түләү килешеүе буйынса атаһынан ала. 1857 йылдың 27 апрелендә «Кларк һәм Рочестер» компанияһының кесе партнеры булып китә, был компания бесән, иген, ит һәм башҡа тауарҙар һатыу менән шөғөлләнә. Шул йылдарҙа көньяҡ штаттар союздан сығыуҙары тураһында белдерә, һәм граждандар һуғышы башлана. Федерал властарға ҙур армияның ихтыяжын ҡәнәғәтләндерергә кәрәк була. Аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү буйынса киң масштаблы заказдарҙы үтәү өсөн старт капиталы булған 4000 доллар ғына етмәй, компанияға кредит алырға тура килә. Фирма бик йәш булыуға ҡарамаҫтан, Рокфеллер банк директорында ыңғай тәьҫораттар булдырыуға өлгәшә, һәм компанияға кредит бирелә.
Византия-ғосман һуғыштары
Граждандар һуғышы һәм вассалитет: 1371—1394
Иоанн V мәрхүм булғандан һуң, Мануил II Палеолог үҙен тәхеткә ултырыу һәм солтан менән яҡшы мөнәсәбәт урынлаштырыу арҡаһында, уның вассалы булыу мөмкинлеге менән тәьмин итә.
Рокфеллер Джон Дэвисон
Карьераһы
1864 йылда Рокфеллер студент булған сағында уҡ танышҡан уҡытыусы Лаура Селестина Спелманға өйләнә. Лаура тәҡүәле булыуы менән бергә хәл торошон тиҙ арала аңлай белеүе менән айырылып тора. Рокфеллер уға шундай билдәләмә бирә: «Уның кәңәшенән башҡа мин фәҡир булып ҡалыр инем».
Византия-ғосман һуғыштары
Һуғыш хәрәкәттәренең яңырыуы: 1394—1424
Византийлылар, ваҡытын әрәм итмәйенсә, килеп тыуған хәлдән файҙаланды һәм үҙҙәренең христиан күршеләре һәм Баязит улдарының береһе менән тыныслыҡ килешеүҙәренә ҡул ҡуйҙы. Килешеү шарттары буйынса улар хатта Фессалоники һәм Пелопоннестың ҙур өлөшөнә эйә булған. Ғосман батша-ара хакимлығы Меһмет I 1413 йылда Византия ярҙамында үҙенең дошмандарын еңгән ваҡытта тамамланған.
Рокфеллер Джон Дэвисон
Карьераһы
1850 йылдар аҙағында — 1860 йылдар башында кәрәсин лампалары киң таралыу ала һәм кәрәсин өсөн сеймал булған нефткә ихтыяж арта. Шул ваҡыт Рокфеллер нефть эшкәртеү мәсьәләре менән шөғөлләнгән һәм яҡтыртыу өсөн кәрәсиндең киң тараласағына инанған химик Самуэль Эндрюс менән таныша. Ә Рокфеллерҙы 1859 йылда Эдвин Дрейктың нефть ятҡылығын табыуы тураһындағы хәбәр ҡыҙыҡһындыра. Эндрюс һәм Рокфеллерҙы уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙар берләштерә һәм улар тигеҙ хоҡуҡлылыҡ нигеҙендә нефть эшкәртеү буйынса яңы «Эндрюс һәм Кларк» компанияһына нигеҙ һала. Партнерҙар Кливлендта «Флэтс» исемле нефть эшкәртеү заводын аса. Нефть һәм әҙер продукцияны тимер юл буйлап ташый башлайҙар.
Византия-ғосман һуғыштары
Һуғыш хәрәкәттәренең яңырыуы: 1394—1424
Бөтә ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, Мостафа һәм уны ҡурсалаусы үҙ байрағы аҫтында ҙур көс йыйған. Ләкин Морат II ахыр сиктә ҡыйратты, ә 1422 йылда Фессалоникты һәм Константинополде ҡамай башланы. Шунан Иоанн VIII үҙенең олоғайған атаһына, Мануил II-сегә, кәңәш һорап мөрәжәғәт иткән. Һөҙөмтәлә император — был юлы Морат II-нең ағаһы Көсөк Мостафаның тәхетенә дәғүәһен яҡлап, ғосман рәтендә тағы ла бер фетнә ҡуҙғатҡан. Мостафа Кесе Азияла ихтилал башлай һәм Бурсаны ҡамай. Константинополгә уңышһыҙ һөжүмдән һуң Морат II үҙ армияһын кире борған һәм Мостафаны ҡыйратҡан. Һөҙөмтәлә византийҙар йәнә солтандың вассалитететын танырға һәм йыл һайын түләнә торған 300000 көмөш тәңкә түләргә мәжбүр була.
Рокфеллер Джон Дэвисон
Карьераһы
Oil Standard компанияһы 1870 йылда булдырыла. Рокфеллер нефть эҙләү менән шөғөлләнә башлай; эшмәкәрлегенең башынан нефть бизнесының һөҙөмтәле итеп ҡоролмауына иғтибар итә, шуға иң тәүге сиратта был йүнәлештәге эшен тәртип урынлаштырыуҙан башлай. Хеҙмәткәрҙәрен ҡыҙыҡһындырыу маҡсатында уларға эш хаҡы урынына компанияның акцияларын премия итеп бирә башлай. Тәүге уставы фирманың эшен ойоштороу. Шуның өсөн улар һөҙөмтәлерәк эшләргә тырышасаҡтар, тип иҫәпләй.
Византия-ғосман һуғыштары
Һуғыштың тамамланыуы: 1424—1453
Ғосмандар 1424 һәм 1453 йылдар араһында, серб Георгий Бранковичтың, венгр Янош Хуньядиҙың һәм Скандербег албандары менән алышта күп һанлы дошмандар менән осрашҡан. Төркиә экспансияһына ҡаршы тороуҙың иң ҡыҙыу осоро локаль яҡлауға ҡарамаҫтан, ҡыйратылыуға дусар ителгән Варнаға (1443—1444) тәре походына тура килгән.
Рокфеллер Джон Дэвисон
Карьераһы
Бизнес килем килтерә башлай, ә Рокфеллер башҡа нефть фирмаларын, әллә ни ҡыйбат тормаған ҙур булмаған предприятиеларҙы һатып алып үҙ ҡулына туплай. Бындай ысул американдарҙың күбеһенә оҡшамай. Рокфеллер тимер юл транспорты компаниялары менән юлға хаҡтарҙы көйләү тураһында килешә, шулай итеп, Standard Oil нефть ташыуҙа конкуренттарына ҡарағанда арзаныраҡ хаҡ түләүгә өлгәшә: ул нефтле бер мискәне ташыу өсөн 10 цент, ә конкуренттары — 35 цент түләй. Конкуренттары уға ҡаршы тора алмай, шуға улар йә Рокфеллер менән берләшеүҙе, йәки бөлөүҙе һайларға тейеш була. Күбеһе Standard Оil составына инергә ризалаша, алмашҡа уларға компанияның акциялары тапшырыла. 1880 йылға, күп һанлы бәләкәй һәм уртаса ҙурлыҡтағы компаниялар берләшеү сәбәпле, Америкалағы нефть сығарыуҙың 95 проценты Рокфеллер ҡулында туплана. Standard Oil монополист булып алғас, нефткә хаҡты бермә-бер күтәрә һәм ул заманда донъялағы иң ҙур компанияға әйләнә. 10 йылдан һуң монополияларға ҡаршы йүнәлтелгән Шерман законы Standard Oil-ды бүлгесләүҙе талап итә. Рокфеллерға бизнесын 34 бәләкәй предприятиеға бүлергә тура килә, әммә ул уларҙың һәр береһендә контроль пакеттың унда ҡалыуына өлгәшә, шулай итеп ул бизнесын һаҡлап та ҡала һәм капиталын да арттыра. Ғәмәлдә Американың бөтә эре нефть компаниялары, шул иҫәптән ExxonMobil, Chevron компаниялары ла Standard Oil-дан башланған.
Византия-ғосман һуғыштары
Һуғыштың тамамланыуы: 1424—1453
1448 һәм 1451 йылдарҙа Византия һәм Ғосман империялары хакимдары алмашына: тәхеткә Константин XI Палеолог һәм Меһмет Яулап алыусы ултыра.
Рокфеллер Джон Дэвисон
Карьераһы
Standard Oil йылына Рокфеллерға 3 миллион доллар табыш килтереп тора. Быларҙан тыш Рокфеллер ун алты тимер юл, алты ҡорос ҡойоу, туғыҙ күсемһеҙ милек менән сауҙа итеүсе фирма, алты пароходлыҡ, туғыҙ банк һәм өс апельсин баҡсаһы хужаһы.
Византия-ғосман һуғыштары
Һуғыштың тамамланыуы: 1424—1453
Меһмет II-нең тәхеткә ултырыуы менән, византия-ғосман мөнәсәбәттәре насарайған. Византийлыларҙың Пелопоннестағы тәре йөрөтөүселәр биләмәһен уңышлы яулап алыуҙары ғосманлыларҙы хәүефләндергән, һәм Меһмет уларҙың ҡаҙаныштарҙы юҡҡа сығарыу өсөн 40000 һалдат бүлгән. Меһмет Босфор буйында нығытмалар төҙөй һәм, шулай итеп, Константинополде диңгеҙ буйынан тышҡы ярҙам алыу мөмкинлегенән мәхрүм итә. Ғосмандар Константинополь тирә-яғындағы ерҙәрҙе контролдә тотҡан һәм 1453 йылдың 6 апрелендә ҡаланы ҡамауҙы башлаған. Католик һәм православие сиркәүҙәре берләшеүенә ҡарамаҫтан, византийҙар, Венециянан һәм Генуянан бер нисә һалдат отрядынан тыш, Папанан йәки Көнбайыш Европанан рәсми ярҙам алмаған. Англия менән Франция йөҙ йыллыҡ һуғыштың һуңғы этаптарында булған. Француздар, рыцарҙарын көнсығышҡа ебәреп, көрәштә үҙҙәренең өҫтөнлөктәрен юғалтырға теләмәгән, ә инглиздәр быны эшләрлек хәлдә булмаған. Испанияла Реконкиста тамамланып килгән. Изге Рим империяһы яйлап тарҡала барған. Бынан тыш, немец кенәздәре менән гусит һуғыштары тәре походын саҡырыуға булышлыҡ итмәгән. Польша менән Венгрия Варнаға тәре походында төп ҡатнашыусы булған, һәм еңелеү уларҙы төрөктәргә ҡаршы артабан хәрәкәт итеүҙән туҡтатып торған.
Рокфеллер Джон Дэвисон
Карьераһы
Рокфеллер исеме байлыҡ символына әүерелә: ул комфорт менән йәшәй, ләкин Нью-Йорктың 5-се авенюһында йәшәгән башҡа миллионерҙар кеүек үҙ байлығы менән маҡтанып, уны кешегә күрһәтергә тырышып бармай. Кливленд ситендә уның виллаһы, 283 гектар ер участкаһы һәм, шулай уҡ Нью-Йорк, Флорида штаттарында йорттары һәм Нью-Джерсила гольф уйнау өсөн шәхси майҙансығы була. Ләкин ул Нью-Йоркҡа яҡын ғына урынлашҡан «Покантико хиллз» виллаһын башҡаларына ҡарағанда нығыраҡ ярата.
Византия-ғосман һуғыштары
Һуғыштың тамамланыуы: 1424—1453
Византиялыларға Генуя менән Венеция ғына ярҙамға килгән, әммә улар ғосмандарға ғына түгел, бер-береһенә лә дошман булған. Венециялылар төрөк нығытмаларына һөжүм итеү өсөн флот ебәргән, ләкин был бик бәләкәй көс ине, һәм ул бик һуң килде. Джованни Джустинианиҙвң 2000 итальян ялсыһы ҡаланың оборонаһына ярҙам итергә килгән. Бөтә ҡаланы обороналау ошо ялланыусылар һәм юғары һалым, тағун һәм граждандар низағтары менән көсһөҙләнгән 5000 ополчение көстәре иңенә ятҡан. Яҡлаусылар, насар әҙерлектә булыуына ҡарамаҫтан, яҡшы ҡоралланған булған, әммә артиллерия яғынан ғосмандарҙан ныҡ ҡалышҡан.
Рокфеллер Джон Дэвисон
Карьераһы
Рокфеллер йөҙ йәшкә еткәнсе йәшәргә теләй, әммә йөҙ йәшкә етергә өс йыл ғына тулмай — 1937 йылдың 23 майында йөрәк өйәнәгенән 98 йәшендә вафат була.
Византия-ғосман һуғыштары
Һуғыштың тамамланыуы: 1424—1453
Төрөктәр ҡалала мәсихселәрҙе һуйҙы... Урамдар буйлап, ҡапыл ҡуҙғалған дауылдан һуң ямғыр һыуы кеүек, ҡан аҡты, төрөк менән христиандарҙың мәйеттәре Дарданеллға ырғытылды...
Рокфеллер Джон Дэвисон
Хәйриә эшмәкәрлеге
Үҙен һәр ваҡыт бизнесмен-христиан тип иҫәпләй, бала сағынан килемдәренең 10 процентын Баптист сиркәүенә күсерә. 1905 йылда был өлөш 100 миллион доллар тәшкил итә.
Византия-ғосман һуғыштары
Латиндарҙың ҡыҫылыуы
Балҡанда латиндарҙың булыуы Византия халҡының төрөктәр менән көрәшеү буйынса тырышлыҡтарын яраштырыу һәләтен емергән. Мәҫәлән, Михаил VIII Палеологтың Грецияла Латин биләмәләрен алырға тырышыуы Анатолия сиктәрен яҡлауҙан баш тартыуға килтергән. Был Ғосман I төрөктәренә нығынырға һәм Византия ерҙәрен яулап алыу менән шөғөлләнергә мөмкинлек биргән. Андроник II-нең Анатолиялағы кампанияларына ла империяның көнбайыш өлөшөндәге көсөргәнешлек даими ҡамасаулаған. Византийлылар Папа һәм латин ҡурҡынысы йәки Византий императорҙарын түңкәреү шарттарын булдырған популяр булмаған союз араһында һайларға мәжбүр иткән.
Рокфеллер Джон Дэвисон
Хәйриә эшмәкәрлеге
1897 йылдан башлап Рокфеллер әкренләп Standard Oil-ға идара итеү функцияларын партнерҙарына тапшыра, ә үҙе хәйриә менән күберәк шөғөлләнә башлай. 1892 йылда уның тырышлығы менән Чикаго университетына нигеҙ һалына, ә 1901 йылда Рокфеллер исемендәге медицина институты (һуңынан Рокфеллер исемендәге университет), бер йылдан һуң — Дөйөм белем биреү советы асыла һәм 1913 йылда Рокфеллер Фонды булдырыла.
Византия-ғосман һуғыштары
Византияның көсһөҙлөгө
Дүртенсе тәре походынан һуң византтар тотороҡһоҙ хәлдә ҡалған. 1261 йылда Константинополь ҡолауы һәм артабанғы кампаниялар Рум солтанатын көсһөҙләндергән, был күп һанлы бейлектәргә, Ғосман кеүек, бойондороҡһоҙлоҡҡа эйә булырға мөмкинлек бирә.
Рокфеллер Джон Дэвисон
Хәйриә эшмәкәрлеге
Ғүмеренең аҙағында ярты млрд. долларҙы тарата, ләкие уның берҙән-бер улы Джон Рокфеллер-кинйә 460 миллион доллар мираҫ ала. Ул шулай уҡ ярты миллиард долларҙы хәйриә маҡсаттарына тотона, бынан тыш Нью-Йоркта элемтә индустрияһы өсөн Рокфеллер Үҙәге төҙөлөшөнә аҡса бирә. Алты балаһына бөтәһе 240 миллион доллар ҡалдыра. Рокфеллер-кинйә шулай уҡ Эмпайр-стейт-билдинг күп ҡатлы йортон төҙөтә. Тәҡүәле кеше булғанға күрә, Рокфеллер байлығының бер өлөшөн үҙе ағзаһы булған Төньяҡ Баптистары общинаһы ихтыяждарына тотона.
Византия-ғосман һуғыштары
Византияның көсһөҙлөгө
Грек ерҙәрен тартып алыу өсөн, Михаил VIII Анатолия крәҫтиәндәренә ауыр һалымдар һалырға мәжбүр булған. Һөҙөмтәлә, урындағы халыҡ өсөн һалымдарҙы һиҙелерлек кәметеп, ғосмандар яулап алған тәүге йылдарында киң хуплау тапты.
Михаил VIII вафат булғандан һуң, византийҙар даими граждандар һуғышынан яфа сиккән. Ғосмандар шулай уҡ, ләкин һуңыраҡ, XV быуатта граждандар низағын кисергән, византийҙар шул осорҙа бының менән файҙаланыу өсөн бик көсһөҙ булған. Һөҙөмтәлә византийҙар ғосмандарҙың вассалитетын танырға мәжбүр булған. Вассал бәйлелекте туҡтатырға маташҡанда, византийҙар уңыштарын нығыта алмаған һәм, ниһайәт, үҙенең баш ҡалаһын да юғалтҡан.
Рокфеллер Джон Дэвисон
Хәйриә эшмәкәрлеге
Көнбайыш Антарктидаға Америка ебәргән Ричард Бэрд етәкселегендәге экспедицияһы тулыһынса Рокфеллер тарафынан финанслана. Улар Мэри Бэрд Еренең (Көнбайыш Антарктида) көнбайыш өлөшөндә 1934 йылда асылған яйланы Рокфеллер яйлаһы (Rockefeller Plateau) тип атай.
Шулай уҡ 1918 йылда асылған астероид (904) Рокфеллер хөрмәтенә Рокфеллия,.
2000 йылға тиклемге мәғлүмәттәр буйынса Джон Рокфеллер кешелек тарихында иң бай кеше тип иҫәпләнә, журнал Forbes уның байлоығын 2007 йыл эквивалентында 318 миллиард доллар тип баһалай, ә шул уҡ ваҡытта иң ҙур байлыҡҡа эйә булған Билл Гейтстың байлығы 50 млрд доллар самаһы тәшкил итә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Лаура Спелман Рокфеллер (1839—1915). Уларҙың биш балаһы була:
Византия-ғосман һуғыштары
Ғосман көсө
Ғосмандар дипломатияла һәм хәрби оҫталыҡта бик оҫта булған, ғәйәт ҙур армия ойошторған. Ҡаршылыҡтың көсһөҙлөгө уларға яйлап Византия биләмәләрен баҫып алырға һәм уларҙа нығынырға мөмкинлек биргән.
Оппоненттарын, уларҙы юҡҡа сығармай, вассалға әйләндерә белеү ҙә, нисек тиҙ ҡалҡҡан булһалар, шулай тиҙ һүнгән элгәрҙәренең яҙмышын ҡабатламау мөмкинлеген биргән. Төрөктәр шулай уҡ ҙә буйһонған халыҡтар араһындағы низағтарҙы хәл иткәндә оҫта уйнай белгән.
Үҙенсәлектәре
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: византия-осман һуғыштары барышында грек халҡының, шулай уҡ үҙ ирке менән бирелгән ҡалаларҙа (Эдирне, Никея, Смирна һ. б.) һәм төбәктәрҙә дөйөм алғанда христиандарҙың һуғыштан һуңғы хәле иң уңайлыһы була. Ә ҡаршылыҡ күрһәткән ҡалаларҙы (Салоника, Константинополь, Перинф) ғосмандар аяуһыҙ рәүештә талаған һәм емергән, ә халыҡты ҡоллоҡҡа һатҡан, Кесе Азияға ҡыуып алып киткән.
Семергей Леонид Васильевич
Семергей Леонид Васильевич (21 ноябрь 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй партия һәм сәйәси эшмәкәре, СССР-ҙың махсус хеҙмәттәре хеҙмәткәре, административ хеҙмәткәр; Волгоград өлкә Думаһының беренсе саҡырылыш депутаты һәм уның рәйесе, вазифа буйынса Федерация Советы ағзаһы.
Биографияһы
Леонид Васильевич Семергей 1946 йылдың 21 ноябрендә Сталинградта тыуған (1961 йылдан — Волгоград). Милләте — рус.
1970 йылда Волгоград политехник институтын «эшләтеп ебәреү ҡулайламаларының автоматик ҡорамалы», ә 1985 йылда Ю. В. Андропов исемендәге СССР Дәүләт именлеге комитеты институтын «референт-халыҡ-ара белгес» һөнәрҙәре буйынса тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Аҡтүбә заводында (Волгоград) слесарь булып башлай. Һуңынан Хабаровскиҙа завод цехы начальнигы булып эшләй.
Һуңыраҡ Волгоградҡа ҡайта һәм партия органдарында, махсус хеҙмәттә эшләй башлай. Волгоградтың Трактор-завод район эске эштәр бүлегендә социалистик милекте урлауға ҡаршы көрәш бүлеге инспекторы вазифаһын биләй.
1975 йылдан КПСС-тың Тракторҙар заводы район комитеты аппаратында, 1980—1982 йылдарҙа КПСС-тың Волгоград өлкә комитеты аппаратында эшләй.
1991 йылдан Трактор заводы район советы башҡарма комитеты рәйесе, һуңынан шул уҡ райондың хакимиәте башлығы вазифаһында эшләй.
Волгоград өлкә думаһы депутаты
1993 йылдың декабрендә депутат булып һайлана.
1994 йылдың 18 ғинуарынан Волгоград өлкә Думаһы рәйесе.
Федерация Советы ағзаһы
1996 йылдың ғинуарынан 1999 йылдың ғинуарына тиклем Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Волгоград өлкәһенән Федерация Советы ағзаһы. Волгоград өлкә Думаһы рәйесе.
1996 йылдың ғинуарынан — Федерация Советының хәүефһеҙлек һәм оборона буйынса комитеты ағзаһы, 1996 йылдың февраленән — Федерация Советының процедуралар һәм парламент процедуралары ҡағиҙәләре буйынса комиссияһы ағзаһы.
Артабанғы эшмәкәрлеге
«Беҙҙең йорт — Рәсәй» хәрәкәте советы ағзаһы (1997), 1997 йылдың февраленән июленә тиклем — НДР-ҙың Волгоград өлкә ойошмаһының сәйәси советы рәйесе ; НДР-ҙың Сәйәси советы ағзаһы (1997 йылдың 19 апреленән).
1999 йылдың мартынан Рәсәй Президентының Волгоград өлкәһендәге тулы хоҡуҡлы вәкиле.
Ғаиләһе
Өйләнгән, улы бар.
Күбәләктәр (ҡыҫҡа сериал)
«Күбәләктәр» (Мотыльки́) — украин режиссёры Виталий Воробьёвтың дүрт сериялы ҡыҫҡа сериалы, йылда Чернобыль һәләкәтенең 27 йыллығы уңайынан сығарыла. Булған ваҡиғаларға таянып төшөрөлгән.
Премьераһы 2013 йылдың 26 апрелендә «Интер» телеканалында була.
Картиналағы ваҡиғалар Чернобыль АЭС-ында 1986 йылдың апрелендә булған һәләкәт ерлегендә бара.
10 класс уҡыусыһы Аля Широкова (Мария Поезжаева) табип булып эшләүсе апаһы Марьяна (Евгения Лоза) менән 1986 йылдың 25 апреленән 26-һына ҡаршы төнөндә ялға ҡарай Киевтан Припятҡа туғандарына китеп бара. Уларҙың күҙ алдында Чернобыль АЭС-ының 4-се блогы шартлай.
Уларҙың атаһы (Андрей Казаков) вертолёт пилоты сифатында һәләкәтте туҡтатыуҙа ҡатнаша. Үҙенең часында эшләгән һалдат Павелды (Юрий Борисов) хат тоттороп ҡыҙҙары янына ебәрә, уларға үҙен Припятта көтөргә ҡуша. Паша менән Аля тәү ҡараштан бер-береһенә ғашиҡ була.
Серияларҙың ҡыҫҡаса йөкмәткеһе:
1986 йылдың апрель аҙағы. Табип Марьяна ял көндәренә туғандары янына Припятҡа барырға хәл итә һәм мәктәптә уҡыған һеңлеһе Аляны ла үҙе менән ала. Юлда ҡыҙҙар Чернобыль АЭС-ында ҡурҡыныс шартлауҙы күрә. Марьяна нурланыштың үлемесле дозаһын эләктерә, ләкин ҡалала табиптар ярҙамы кәрәклеген белгәс, үҙ ихтыяры менән дауаханаға башҡаларға ярҙам итергә ашыға… Аля эргәһенә рядовой Павел Державин уның атаһы майор Николай Широковтан хат килтерә. Ҡыҙ менән егет бер-береһенә ғашиҡ була.
2-се серия.
Припятта эвакуация иғлан ителә, әммә Аля, атаһын көтөп, ҡалала ҡалыуын дауам итә. Янып торған реакторға осош яһаған Широковтың вертолёты ҡолай, һәм ул һәләк була. Уның үлеме тураһында ҡыҙ Пашанан ишетә һәм был тиклем хәсрәт эсендә яңғыҙын ҡалдырып китмәүен үтенә. Паша часҡа ҡайта һәм эш барышында һаман быҫҡып-төтәп ятҡан реактор башында үзбәк милләтле хеҙмәттәшен күреп ҡала. Егет ҡурҡыштан аҡылдан яҙған булып сыға һәм бик юғары кимәле нурланыш зонаһында респираторһыҙ була. Павел уға үҙенең респираторын тәҡдим итә, ләкин хеҙмәттәше уға ташлана. Һуғышҡан саҡта Павел үзбәкте реактор ауыҙына ташлай ҙа шунда уҡ уны ҡотҡарырға тырыша һәм үлемесле нур дозаһы ала…
Келын-Я
Келын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сартынь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Күбәләктәр (ҡыҫҡа сериал)
3-сө серия.
Келын-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күбәләктәр (ҡыҫҡа сериал)
Пашаның хәле яҡшырғандай була, һәм ул Аляға биргән һүҙен үтәр өсөн лазареттан ҡаса. Ғашиҡтар тотош бер көндө буп-буш ҡалала үткәрә. Тирә-йүндә дәһшәт һәм үлем хакимлыҡ итһә лә, улар бәхетле, әммә иртән Пашаның хәле тағы хөртәйә. Улар ярҙам табыр өсөн йәйәүләп ҡаланан сығып китергә ҡарар итә…
4-се серия.
Пашаны Мәскәүгә оҙаталар, унда ярҙам күрһәтергә тырышалар. Аля ла улар менән бара һәм табиптарҙан үҙен һөйгәне янына үткәреүҙәрен үтенә. Ҡыҙ ҡайнар мөхәббәт егетен әжәл ҡулынан йолоп алыр тип ышана, әммә өмөттәр аҡланмай. Шул уҡ дауаханала — Марьяна, ә Киевта ҡыҙҙарҙың олатаһы вафат була. Аляны был донъяла тотоп торған берҙән-бер сәбәп — ҡарынындағы сабый. Тик табиптар унан ҡотолоуҙы талап итә. Аля дауахананан ҡаса…
Фильмды төшөрөү барышы
Фильм өҫтөндә Film.ua фильм төшөрөү төркөмө эшләй.
Фильмдың башындағы күренештәр Херсон өлкәһендә, төп өлөш Киевта һәм өлкәлә (Славутич ҡалаһы) төшөрөлә.
Мәскәүҙәге Киев вокзалы күренештәрен Львов тимер юл вокзалында төшөрәләр. Эш барышында шулай уҡ гелийлы шар һәм пиротехника арсеналы файҙаланыла.
Припять менән оҡшашлыҡты арттырыр өсөн Славутич мәҙәниәт һарайы башына «Энергетик» тигән алтаҡта беркетәләр. Припяттағы тағы бер билдәле бина — «Полiсся» отеле — компьютер графикаһы ярҙамында эшләнә.
Тарихи дөрөҫлөккә өлгәшер өсөн (Припятта йәшәүселәрҙе һары "Икарус"тарҙа ташыған булалар), автобустарҙы бөтә Украина буйлап йыялар, уларҙың күбеһе сафтан сыҡҡан була. Ашығыс ярҙам, милиция автомобилдәре, «Жигули» машиналары фильмдәге ваҡиғалар осорона ярашлы һүрәткә индерелә. Хәрби техниканы (вертолёттар, бронетранспортёрҙар, санитар эшкәртеү машиналары) хәҙерге камуфляжын йәшерерлек итеп йәшел төҫкә буяйҙар.
Фекерҙәр
Сериал «Афиша» журналы версияһы буйынса «2014 йылдың иң яҡшы 10 рус сериалы» исемлегенә инә.
Һылтанмалар
Imdb title  1  2934916
Фәнзил (исем)
Фәнзил(неол.) — ғәрәп сығанаҡлы башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Фәнзил — фәнле, ғилемле тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Еленка (Угра ҡушылдығы)
Еленка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Иорк-Маха-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чибилёв Александр Александрович
Чибилёв Александр Александрович ( 26 март 1949 йыл) — ғалим-географ. СССР һәм Рәсәйҙең ландшафт экологияһы һәм ҡурсаулыҡ эше буйынса белгесе. География фәндәре докторы (1992), профессор, РФА академигы (2016). Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе Дала институтының ғилми етәксеһе (2018 йылдан), Рус география йәмғиәтенең вице-президенты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған географы (2020).
Биографияһы
1949 йылдың 26 мартында Ырымбур өлкәһендә Яшкино ауылында тыуған.
1971 йылда Воронеж дәүләт университетының география факультетын тамамлай.
Кандидатлыҡ диссертацияһы «Дөйөм һырт ландшафты һәм уларҙы мелиорациялау мәсьәләләре» темаһына арналған (1978).
1974-тән йыл һайын, Көньяҡ Урал һәм Ҡаҙағстан территорияларында экспедициялар үткәрә, улар нигеҙендә докторлыҡ диссертацияһын яҙған.
1996 йылда ойошторолған Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе Дала институтын (1996-2018) ойоштора һәм директоры, һуңынан уның ғилми етәксеһе итеп һайлана. Институт Ырымбур ҡалаһында ойошторолған.
1997 йылда РФА-ға мөхбир ағза итеп һайлана.
2002 йылда — Рус география йәмғиәтенең вице-президенты, Рус география йәмғиәтенең Ырымбур төбәк бүлеге рәйесе.
2020 йылдан «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған географы» исеме бирелә.
Чибилёв Александр Александровичтың күп мәҡәләләре тарихи Башҡортостан ер-һыуҙары топонимикаһына бәйле, мәҫәлән, Илек районы, Эзбизтау, Ымһанай, Таһиртау,Яйыҡ йылғаһы башы, Оло Эйек (Һаҡмар ҡушылдығы), Оло Ҡомаҡ, Әүлиәташ (Ырымбур өлкәһе), Ырымбур ҡурсаулығы һәм Ырымбур өлкәһе тәбиғәтенә бәйле бик күп мәҡәләләр уның ғилми хеҙмәттәренә лә таянып яҙылған.
Ҡошҡар-ата
Ҡошҡар-ата (Қошқар Ата, Qo`chqor-Ota / Қўчқор-Ота, Кочкор-Ата; XII быуат, Мәүәрәннәһер) — суфый, Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең уҡыусыһы. Хәҙерге Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияның башҡа илдәрендә уның хөрмәтенә бер нисә объект аталған.
Биографияһы
Ҡошҡар-ата тормошо тураһында мәғлүмәттәр бик аҙ һаҡланған. Билдәле булыуынса, ул төркмән ҡәбиләләренән сыҡҡан. Әхмәт Хужа Йәсәүи буласаҡ суфыйҙың уҡытыусыһы була.
Ҡошҡар-ата аҡыл эйәһе һәм Ҡөрьән һәм хәҙистәр белгесе тип һаналған. Риүәйәттәр буйынса, бының өсөн судья — ҡаҙый итеп һайлана, һәм был вазифала ябай халыҡ өсөн сығыш яһауҙан ҡурҡмаған ғәҙел судья булараҡ дан ҡаҙана. Халыҡта Ҡошҡар-ата изге булараҡ хөрмәт ителә. Легендалар уны мөғжизәле һәләттәргә эйә тип тасуирлай. Атап әйткәндә, суфый хайуандар телен аңлаған тип раҫлана, Моғайын, уның ҡушаматы ошоға бәйле (төрки телдәрҙә «кошкар» һүҙе һарыҡты аңлата).
Ҡошкар-атаның уҡыусылары араһында суфыйҙың вариҫы тип һаналған һәм шулай уҡ изге тип арҙаҡланған Хәлифә билдәлелек ала. Легенда буйынса Хәлифә Калипан некрополена нигеҙ һала. Әммә хәҙерге тикшеренеүселәр фекеренсә, Калипанға X быуатта уҡ нигеҙ һалынған.
Бер фараз буйынса, Ҡошкар-ата Чимкентта вафат була (хәҙерге Шымкент) һәм ҡала буйлап аҡҡан йылғаның инеше янында ерләнә, хәҙер ул Ҡошкарата исемен йөрөтә. Икенсе фараз буйынса, суфый карауан менән Устюрт яйлаһы буйлап сәйәхәт иткәндә эҫелектән һәләк була. Шул уҡ ваҡытта ул вафат булған ваҡытта оло йәшкә етеп өлгөрмәй, сөнки легендала улының үлгән урынына әсәһенең килеүе тураһында бәйән ителә.
Ҡошҡар-ата культының барлыҡҡа килеү сығанаҡтары
Ҡошҡар-ата культы Үҙәк Азияла исламға тиклемге осорҙа йәшәгән боронғо һарыҡ культын үҙ эсенә алған тип фараз ителә. Һарыҡ Фарна — ут менән бәйле боронғо иран илаһы символы тип һаналған. Согдиана аша һарыҡ культы Урта Азия төбәгенә таралған, унда уның ҡалдыҡтары ислам ҡабул ителгәндән һуң ярайһы уҡ оҙаҡ һаҡлана. Мәҫәлән, Фирғәнә үҙәнендә һәм хәҙерге Үзбәкстандың башҡа ҡайһы бер төбәктәрендә, Кучкор-мозор йәки хатта Кучкор-Ота тип аталған, Ҡорбан байрамында традицион һарыҡтарҙы ҡорбан итеү урындары булған.
Хәтер
Хәҙерге Ҡаҙағстанда бер нисә географик объект суфый хөрмәтенә Ҡошҡарата исеме йөрөтә. Бынан тыш, Ҡырғыҙстанда Ҡошҡар-Ата ҡалаһы һәм Жалал-Абад өлкәһенең Ноокен районында ауылы бар, шулай уҡ Ош өлкәһенең Өзгөн районында  ауылы бар.
Федерико Цурло
Федерико Цурло  (Federico Zurlo;, Италия Венеция өлкәһе, Падуя провинцияһы, Читтаделла ) — Италияның профессиональ шоссела велосипедта уҙышсыһы, 2018 йылдан MsTina-Focus Румыния командаһы өсөн сығыш яһай.
Уң яҡ ярҙағы Цимлянск ҡаласығы
Уң яҡ ярҙағы Цимлянск  ҡаласығы — Ростов өлкәһендә Цимлянск ҡалаһы эргәһендә урта быуат ҡаласығы,  Хазар ҡағанаты дәүләтенең  урта быуат ҡәлғәһе (650—969). Федераль әһәмиәттәге археология ҡомартҡыһы.
Тарихы
Уңайлы тәбиғәт шарттары булыуы арҡаһында Ростов өлкәһендә борон халыҡ тығыҙ ултырған
Уң яҡ ярҙағы Цимлянск ҡаласығы хәҙерге Саркел ҡасабаһы янында, Цимлянск һыуһаҡлағысының уң яҡ яры буйында урынлашҡан. Борон ул ауылдан   – ҡәлғәнән торған. Был урында бронза дәүерендә үк йәшәгәндәр. XVIII быуатта ҡәлғә  йылғаның  70 метр самаһы бейеклектәге ярҙа торған.
Ҡәлғә торған өсмөйөш текә битләүҙәр һәм  тәрән йырындарҙан  барлыҡҡа килгән. Хазарҙар ҡәлғәне яр менән тоташтырыусы муйынды ҡаҙып сығалар һәм битләүҙәрҙе тәрәнәйтеп ҡаҙалар
Ҡәлғәнең башнялары 0,6×0,3×0,4 м ҙурлыҡтағы аҡ ташлы блоктарҙан эшләнгән. Башнялар яҡынса ун биш сантиметр ҡалынлыҡтағы тупраҡҡа индерелгән бүрәнә  рәттәре менән тоташҡан. Бүрәнәләр араһындағы арауыҡтар ваҡ таш һәм балсыҡ менән тултырылған. Диуарҙары аҡ таштан эшләнгән, уларҙың бейеклеге 6 метрға еткән. Диуарҙарҙың оҙонлоғо 365 метр тәшкил итә.
Ултыраҡта күп әйберҙәр һаҡланған – тимерсе ҡоралдары (һандал, сүкеш,   сапфир  ҡайсы, ҡыпһыуыр), ҡорал (балта, бер нисә һөңгө, уҡ башаҡтары), ауыл хужалығы ҡоралдары, шул иҫәптән  ураҡ формаһында, ҡыҫҡа виноград бысағы. Халыҡ виноград үҫтергән. Аш-һыу көршәктәре рәүешендә керамика һаҡланған.
IX быуат башында ҡәлғә ҡағанат дошмандары тарафынан баҫып алына, торлаҡтар яндырыла, кешеләре үлтерелә. Ҡәлғә территорияһында археологтар башлыса үлгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм балаларҙың һөлдәләрен таба. Ир-аттар һәләк булыуы-юҡмы, билдәһеҙ. Ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар кәүҙәһе ерләнмәгән.Уларға тиҙ-тиҙ генә тупраҡ һипкәндәр. Бер һөлдәлә тәңкәләр – дирһәмдәр табыла,  уларҙың иң һуңғының  һуғылған ваҡыты  809-813 йй.
Күрәһең, тәңкәләр үлгән кешеләрҙең береһенең итегенең ҡуңысына йәшерелә. Был факт ҡәлғәнең һүтеп алыу ваҡытын билдәләргә ярҙам итә.
Ҡәлғәнең аҡ ташлы блоктары 1744 йылға тиклем тора, аҙаҡ стеналары һүтеп алына һәм Старочеркасск ҡәлғәһен төҙөгәндә ҡулланыла. Ҡәлғә федераль әһәмиәттәге археология ҡомартҡыһы булып тора.
Артефакттар
Уң яҡ ярҙағы Цимлянск ҡаласығында ҡаҙыныу эштәрендә табылғандар:
Андреа дель Сарто
Андреа-дель-Сарто (итал. Andrea del Sarto; Андреа-дель-Сарто), ысын исеме Андреа д'Агноло (итал. Андреа д'Агноло; 1486 йыл,16 июль— 1530 йылдың 29 сентябрь) —Италиялағы Яңырыуҙың юғары дәүере рәссамы. Флоренция маньеризмы үҫешенә ҙур өлөш индерә. Пьеро ди Косимоның уҡыусыһы.
Бала сағы
1486 йылда Флоренцияла тегенсе Агноло ди Франческо ғаиләһендә улы тыуған. Атаһының һөнәре (ит. sarto — «тегенсе») һуңыраҡ рәссамдың тарихта билдәле ҡушаматы булып китә. Сығанаҡтарҙа Андреаның тыуыу датаһына һәм уның ғаиләһенең фамилияһына ҡағылышлы ҡайһы бер тайпылыштар бар. Күпселек сығанаҡтарҙа 16 июль уның тыуған көнө тип яҙылған , шулай уҡ 6 июль һәм 17 июль даталары ла бар. Ғаилә фамилияһы Ванукки (ит.: Vanucchi), йәки Вануччи) йәки Ланфранчи (Lanfranchi). Рәссамды дуҫтары Андреино тип йөрөтә, сөнки ул буйға бәләкәй генә була.
Джорджо Вазари әйтеүенсә, малайҙы ете йәшендә ювелирға (зәрҡән) уҡырға ебәрәләр, әммә бер аҙҙан уның һүрәт төшөрөү һәләтен рәссам Джованни (йәки Андреа Бариле күреп ҡала һәм уны үҙенә уҡыусы итеп ала. Бариле бик күренекле рәссам булмаған, йәш Андреа унда рәссам һөнәренең ҡайһы бер нигеҙҙәрен үҙлштергәндән һуң, уҡыуын Бариленан талантлыраҡ Пьеро ди Косимола дауам итә.
Ди Козимола Андреа бер нисә йыл өйрәнсек була, буш ваҡыттарында ул Санта-Мария-Новелла сиркәүенең Понтифик залында Микеланджело һәм Леонардо да Винчи картондары (һүрәттәре) буйынса кватроченто (Яңырыуҙың иртә дәүере) оҫталары техникаһын өйрәнә. Кватрочентоның рәссам булараҡ үҫешенә йоғонто яһаған башҡа оҫталары — Рафаэль һәм Фра Бартоломео. Ошо ваҡыт эсендә Андреа йәш рәссам Франсиабиджио менән таныша һәм уның менән дуҫлаша. Артабан улар бергәләп ҡала етәкселеге заказдарын үтәүсе оҫтахана тота. Уларҙың тәүге әҫәрҙәрендә сәнғәт белгестәре стиль һәм идеялар уртаҡлығы таба, әммә дель Сарто әҫәрҙәренә ошо осорҙа уҡ айырым үҙенсәлек һәм хыял осошо хас булғаны күренә.
Флоренцияның иң яҡшы рәссамы
Дель Сартоның тәүге билдәле үҙаллы әҫәрҙәре 1506 йылда тыуа, 1508 йылда ул медиктар һәм аптекарҙар гильдияһына алына. Үҙаллы карьераһының башынан уҡ тиерлек ул Флоренциялағы Сантиссима Аннунциата сиркәүен биҙәү менән шөғөлләнә Атап әйткәндә, 1509—1510 йылдарҙа дель Сарто Кьостро-дей-Воти капеллаһында фрескалар эшләй, унда Филиппо Беницци тормошонан күренештәр һүрәтләнә. Был фрескаларҙың иң беренсе эшләнгәне, «Лепра менән сирлене һауыҡтырыу», Франкабиджо әҫәрҙәренә оҡшай төшә, әммә артабан Леонардо да Винчи стиленең йоғонтоһо дөйөм, композицияның гармониялыраҡ булыуында ла, шулай уҡ төҫлө фонда ла асыҡ күренә. Унда алыҫтағы ауылдар төрлө ҡуйылыҡтағы фирүзә һәм күкһел-ҡыҙғылт төҫтәрҙә һүрәтләнгән. Рәссам ижадының иртә осоронан һаҡланып ҡалған билдәле әҫәрҙәренең береһе — изге Галла сиркәүе өсөн төшөрөлгән «Миңә теймә» картинаһы, ул хәҙерге ваҡытта Уффици картина галереяһында һаҡлана.
1510-сы йылдарҙың беренсе яртыһында дель Сарто скульптор Якопо Сансовино менән йыш ҡына хеҙмәттәшлек итә, уның йоғонтоһо аҫтында картиналары ҡәтғи структуралыға әйләнә Атап әйткәндә, нәҡ дель Сарто 1515 йылда Рим Папаһы Лев X-ҙың Флоренцияға тантаналы инеүе өсөн Сансовино төҙөгән сиркәүҙең ялған фасадында кьяроскуро тәьҫире (светотень) өҫтөндә эшләй. Ҡайһы берҙә икеһе лә бер үк изге Иоанн монастыре өсөн дель Сарто төшөргән «Мадонна гарпиялар менән» (алтарь) ) картинаһындағы натурщиктарҙы һәм дизайн элементтарын ҡуллана. Ул картина Изге Франциск ҡатын-ҡыҙҙар монастыре өсөн яҙыла (хәҙер Уффици галереяһында) . Шул уҡ йылдарҙа дель Сартоның үҙ тәрбиәләнеүселәре була, улар араһында Россо Фьорентино һәм Якопо да Понтормо була . 1511—1514 йылдарҙа Кьостро-дей-Воти сиркәүендәге эштәрен дауам итеп, дель Сарто был часовняла «Мәжүси руханиҙарҙың Христосҡа табыныуы» һәм «Марияның тыуыуы» (Рождение Богородицы) фрескаларын ижад итә. Һуңғы картинала ул тағы ла ун бишенсе быуат тәжрибәһенә мөрәжәғәт итә (атап әйткәндә, Санта-Мария Новелла сиркәүендәге Гирландайо фрескаһына), әммә ҡатын-ҡыҙ тәненең колористик сиселеше һәм һығылмалылығы Тициан әҫәрҙәрен хәтерләтә. Италия энциклопедияһы был фресканы дель-Сартонының «тәүге шедевры», тип атай. Британия энциклопедияһы (Encyclopædia Britannica) 1513—1514 йылдарҙа Фра Бартолоеоны уҙып, Флоренцияның иң яҡшы рәссамы булып китә, тип яҙа.
1517 йылда (йәки 1518 йылда ) дель Сарто Лукреция-ди-Бартоломео-дель-Федеға, Карло ди Доменико тигән эшләпә оҫтаһының тол ҡатынына, өйләнә. Был һылыу ҡатын уға бик бай бирнә менән килә, ул рәссамдың күп эштәре өсөн модель булып хеҙмәт итә (уның иң яҡшы портреты Мадридтағы Прадо музейында һаҡлана ), оҫта ҡайһы бер картиналарында был ҡатынға ҡарап Марияны (Мәрйәм ана) яҙа. Әммә Вазари ҡатынды «йөрөмтәл, көнсөл, уҡыусыларға ҡарата мыжыҡ» итеп һүрәтләй.
1518 йылдың майында Франция короле Франциск I саҡырыуы буйынса дель Сарто Фонтенблоға китә. Әммә рәссамға һарай тормошо, күрәһең, оҡшамай, сөнки бер йылдан ул Флоренцияға ҡайта. Францияла рәссам бер ниндәй ҙә әһәмиәтле әҫәрҙәр ижад итмәй : төрлө сығанаҡтарҙа дофин (тәхет вариҫы) портреты һәм «Шәфҡәтлелек» картинаһы ғына телгә алына (йәки «Балаға һөйөү», итальян. Карита, хәҙер Лувр коллекцияһында), сәнғәт белгесе, яҙыусы Эмма Микелетти Итальяндарҙың биографик һүҙлегендә уның тураһында юғары ҡиммәткә эйә түгел тип яҙа. Сарто Италияға король өсөн боронғо һәм хәҙерге заман рәссамдарының әҫәрҙәрен һатып алырға китә тип рәсми иғлан ителә, шунан һуң ул ҡатыны менән Францияға кире килергә тейеш була, әммә ул, күрәһең, аҡсаны башҡа әйбергә сарыф итеп, Франциск һарайына башҡаса кире бармаған. Флоренцияға ҡайтҡас, рәссам Кьостро-дельи-Скалци сиркәүендә фрескалар эшләүҙе дауам итә (1523 йылда Иоанн Предтеча тормошонан күренештәрҙе тамамлай, уны Ҙур Рәсәй энциклопедияһы рәссам ижадындағы иң мөһим әҫәрҙәрҙең береһе тип атай ). 1520 йылда Сан-Себастьяно һәм дель Мандорло урамдары мөйөшөндә үҙ йортон төҙөй башлай. Был бина дүрт быуаттан һуң да һаҡланып ҡалған, тәүге хужаһынан һуң унда тағы ла бер нисә рәссам йәшәй, улар өйҙө үҙ теләге буйынса үҙгәртеп ҡора. Тиҙҙән дель Сарто карьераһында иң әһәмиәтле булған заказ ала — Поджо-а-Кайанолағы Медичи виллаһының бер өлөшөн биҙәргә тейеш була. Заказсы— Рим Папаһы Лев X, ә планлаштырылған эш масштабы Рафаэлдең Ватикан һарайын биҙәүенә тиң була, әммә 1521 йылда Рим Папаһы вафат булғас, проект тамамланмай ҡала (уны һуңыраҡ рәссам Алессандро Аллори тамамлай) ).
1523 йылға тиклем дель Сарто хәлле йәшәй, уның шәкерттәре генә түгел, хеҙмәтселәре лә була, ул хатта үҙенә килем килтермәгән заказдарҙы ла үтәй ала. Әммә 1523—1524 йылдарҙағы тағун (чума) эпидемияһы уны ҡатыны менән Флоренциянан Муджело йылғаһы буйындағы ауылға ҡасырға мәжбүр итә. Унда 1524 йылда Изге Пётр ҡатын-ҡыҙ монастыре өсөн «Табутҡа һалыу» (хәҙер Питти галереяһында, Флоренцияла). Картинаның композицияһы, күрәһең, Фра Бартоломеоның шул уҡ исемле билдәле картинаһынан алынғандыр, персонаждарҙың кәүҙә торошо (поза) тәбиғи түгел, әммә ундағы зауыҡ менән һайланған ҡуйы төҫтәр, йомшаҡ күләгәләр, төшкән яҡтылыҡ— дель Сартоның шәхси ҡаҙанышы.
Ауылдан ҡайтҡас, дель Сарто 1519 йылда уҡ алынған Сан-Вальви валломброзиандар монастыры (Флоренция) заказы— «Һуңғы киске аш» фрескаһы өҫтөндә эшләүен дауам итә. Был эш 1529 йылда ғына тамамлана һәм авторҙың иң ҡараңғы һәм етди әҫәрҙәренең береһе тип иҫәпләнә; фресканың күкһел күк йөҙө фонындағы балкон биләгән өҫкө өлөшөндә генә яҡтыраҡ буяуҙар ҡулланылған. Ошо уҡ ижад осорона Сантиссима Аннунциата сиркәүенең ҙур ихатаһындағы Рафаэлдең Лев X портреты күсермәһе (хәҙер Каподимонте музейында, Неаполь) һәм «Мадонна тоҡ менән» фрескаһы ҡарай. Был фреска 1525 йылда тамамлана, ә киләһе йылда рәссам Кьостро-дель- Скальциҙа фрескалар циклы өҫтөндә эште тамамлай. 1520-се йылдарҙың икенсе яртыһында хәҙер Уффици галереяһында урынлашҡан автопортретын яҙа, унда ышаныслы штрихтар менән тыныс йөҙ һүрәтләгән. 1527 йылда Медичи ғаиләһе яңынан ҡыуылғандан һуң, рәссам Флоренция республика хөкүмәте менән эшләй; шул уҡ ваҡытта Франциск I-гә бүләккә тип «Исаакты ҡорбан итеү» яҙылған.
Дель Сартоның 1528 йылда валлоброзиандар (бенедиктиндар) монастыры өсөн булдырылған һәм хәҙер Питти галереяһында һаҡланған «Мадонна дүрт изге менән» картинаһында яңынан хроматик төҫтәр ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта Оттавиано де Медичи өсөн монументаль «Изге ғаилә» яҙыла, унда автор Микеланджело идеяларына мөрәжәғәт итә. Был картиналағы позаларға динамика һәм энергия хас, ә композиция аҡрынлап әйләнеүсе спираль кеүек күренә. Шул уҡ ваҡытта ундағы нәзәкәтле төҫтәр Рафаэль ижадына яҡыныраҡ һымаҡ.
Дель Сартоның һуңғы эше, күрәһең, 1529 йылда Флоренцияны ҡамау ваҡытында аҫылған хыянатсы капитандарҙың символик һүрәте (Барджелло төрмәһенең тышҡы стенаһындағы фреска). Рәссам ошо ҡамауҙан һуң сираттағы тағун ауырыуы ваҡытында вафат була һәм 1530 йылдың 29 сентябрендә Сантиссима Анунциата сиркәүендә ерләнә. Үҙенең «Бөйөктәрҙең тормош юлы»нда Вазари, үлемесле ауырыуы ваҡытында ҡатыны Андреа тураһында бер ниндәй ҙә хәстәрлек күрмәй, тип белдерә. Әммә ул ваҡытта тағундың бик йоғошло икәне билдәле була, шуға күрә Лукреция хәүефле һәм үлемесле сир йоҡтороуҙан ҡурҡҡандыр тиҙәр. Иллә мәгәр ул ире үлгәндән һуң тағы 40 йәшәй
Оҫтаның мираҫы тураһында
Дель Сарто талантын юғары баһалаған Микеланджело уны 1524 йылда Джорджо Вазари менән таныштыра, һуңынан ул дель Сартола уҡый. Шуға ҡарамаҫтан, Вазари, бөйөк рәссам булыр өсөн кәрәкле бөтә нәмә булыуға ҡарамаҫтан, уға Леонардо, Микеланджело һәм Рафаэль кеүек билдәле замандаштарына хас илһам уты һәм амбиция (дан көҫәү) етмәүен раҫлап, үҙенең уҡытыусыһын ҡырҡа тәнҡитләй.
Ижадының башында дель Сарто хис-тойғолар һәм хәрәкәт динамикаһын күрһәтеүҙең экспрессив сараларын эҙләй, күп кенә йәш рәссамдар кеүек ҡанундарҙан ситләшкән экстатик (көслө хистәр уятыусы) картиналар ижад итә, әммә ваҡыт үтеү менән уның ижады тыйнағыраҡ, баҫынҡыраҡ була бара.
Рәссам үҙ эштәрендә барыһынан да нығыраҡ график теүәллеккә ынтыла, шуға күрә уға хатта «Яңғылышмай торған Андреа» тигән ҡушамат тағыла. Уның иң күренекле әҫәрҙәре араһында — Иоанн Предтеча тормошо күренештәре менән грисайль (монохром һүрәт) техникаһында эшләнгән фрескалар. Шул уҡ ваҡытта Флоренция мәктәбенең иң шәп колористы була. Тәүге әҫәрҙәрендәге төҫтәр гаммаһына ул йәш сағында популяр булған Перуджино мәктәбе йоғонто яһай, әммә һуңыраҡ уның ижадында йомшаҡ һоро-алһыу төҫтәрҙең яҡтылыҡ һәм күләгәләге эффекты, йәйғор төҫтәре өҫтөнлөк итә. Композиция буйынса дель Сарто ғүмеренең һуңғы йылдарында Микеланджелоның ҡайһы бер идеяларын тормошҡа ашыра, әммә шундай уҡ идеялар бөйөклөгөнә ирешә алмай. Дель Сарто картиналарының геройҙары тыныс һәм тантаналы, композициялары, ҡағиҙә булараҡ, ябай һәм лирик<реф атамаһы = «Иванова» / >; ҡанундарҙан тайпылмаған һоҡланғыс күренештәр, ҡайһы берҙә яһалма булып күренә<реф атамаһы = «Краснова» /> була.
Сәнғәт тарихсыһы Джон Ширман «Британника» энциклопедияһында, Флоренция маньеризмы формалашыуында дель Сартоның композиция төҙөүҙәге асыштары һәм нескә эштәре мөһим роль уйнай, тип яҙа. Ҙур Рәсәй энциклопедияһында А. Л. Близнюков уны Флоренция һынлы сәнғәт мәктәбе формалашыуына йоғонто яһаған Яңырыуҙың Юғары дәүеренең иң күренекле вәкиле тип атай. Флоренцияла рәссамдың эҙенән барыусылар араһында иң билдәлеләре— Понтормо, Россо, Фьорентино һәм Франческо Сальвияти.
Әҫәрҙәре
Изге ғаилә (1507—1508), Бари пинакотекаһы ;
Изге Филипп Бенцци тормошо (1509—1510), биш фреска, Сантиссима Аннунциата сиркәүе, Флоренция;
Христосты һыуға сумдырыу (1509—1510), «Иоанн Батист тормошо» циклында беренсе фреска, община делло Скалцо, Флоренция;
Һин миңә теймә(1510),майлы буяу, Уффизиға, Флоренция;
Мәжүси руханиҙарҙың Христосҡа табыныуы (1511), фреска, Сантиссима Аннунциата сиркәүе, Флоренция;
Изге Бенедикт, Изге Иоанн Гуальберт, Сальви, Изге Бернар дельи Уберти һәм Изге Троица тондолары(1511), фрескалар, Сан-Сальви сиркәүе, Флоренция;
Благовещение(1512—1513), майлы буяу, Питти галереяһы, Флоренция;
Флоренцияла Делло Скалцо общинаһы ихатаһында Иоанн Предтеча тарихынан (1512—1526) фрескалар;
Изге Иоанн вәғәзе, Халыҡты суҡындырыу, Шәфҡәтлелек, Ғәҙеллек (1513—1517), Иоанн Предтеча тормошо фрескалары, делло Скалцо, Флоренция;
Мәрйәм ананың тыуыуы (1514), Флоренцияның Сантиссима Аннунциата сиркәүе атриумында фреска;
Христостың башы (Ҡотҡарыусы Христос) (1515), фреска, Сантиссима Аннунциата сиркәүе, Флоренция;
Изге хәбәр (Благовещение) (1515), Питти галереяһы, Флоренция;
Валломброзиандарҙың Изге Бенедикт ордены Сан-Сальви монастырында фрескалар (1515—1526);
Мадонна гарпиялар менән (1517), уның өсөн ҡатыны Лукреция-дель-Феде модель булғандыр, Уффици галереяһы, Флоренция;
Иоанн Предтеча тормошо,Вера, Надежда (1522—1526), циклдың йомғаҡлау фрескалары, община делло Скалцо, Флоренция;
Һуңғы киске аш (1524), фреска, Сан-Сальви сиркәүе, Флоренция;
Мадонна тоҡ менән (1525), фреска, Сантиссима Аннунциата сиркәүе, Флоренция.
Иоанн Предтеча менән Изге ғаилә (яҡынса 1529), Эрмитаж
Фәнил (исем)
Фәнил — ғәрәптәоҙән ингән башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Билдәле шәхестәр
Байышев Фәнил Нафиҡ улы (15 ғинуар 1956 йыл — 6 ғинуар 1993 йыл) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).
Ҡоҙаҡаев Фәнил Шәмсетдин улы (10 февраль 1952 йыл) — журналистика ветераны, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Ҡырмыҫҡалы районының Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты (2008). Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2017), Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы (2017).
Сәйәхов Фәнил Лотфрахман улы (5 март 1934 йыл — 20 ноябрь 2002 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы; 1995—2002 йылдарҙа Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының Башҡортостан Республикаһындағы фән‑ара бүлеге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1996), физика-математика фәндәре докторы (1985), профессор (1987); Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1978), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1990).
Шәрипов Фәнил Йәмғетдин улы (5 июнь 1947 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы[1][2].Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы (21 март 1957 йыл[1]) — СССР һәм Рәсәйҙең график рәссамы. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы.
Әсәнов Фәнил Абдулһаҙый улы (30 декабрь 1929 йыл — 30 ғинуар 1995 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).
Күзбәков Фәнил Тимерйән улы (2 декабрь 1952 йыл) — башҡорт тарихсыһы, шағир, әҙәби тәнҡитсе һәм ғалим-педагог. Профессор (2007), тарих фәндәре кандидаты (1983), филология фәндәре докторы (2001). Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2017).
Бүләков Фәнил Нил улы (5 июль 1980 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир[1] һәм йәмәғәтсе. Учалы районы Иманғол урта мәктәбе уҡытыусыһы. Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 2014 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Илһам шишмәләре» конкурсында гран при яулаусы (Бәләбәй, 2009), «Йәшлек» гәзитенең Рәйес Түләк исемендәге конкурсы еңеүсеһе (2009), «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулаусы (2018), Силәбе өлкәһе Сосновка районының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (2016).
Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы (20 май 1942 йыл) — ғалим-философ, социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1983), профессор (1984). Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). Н. А. Аитов исемендәге премия лауреаты (2015). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).
Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы (19 ноябрь 1958 йыл) — ғалим-инженер, техник фәндәр докторы (2005), профессор[1], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008)[2].
Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы (25 март 1965 йыл) — спортсы. 1996—2000 йылдарҙа кикбоксинг буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Сибайҙың «Искра» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997)[1][2].
Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы (21 март 1957 йыл[1]) — СССР һәм Рәсәйҙең график рәссамы. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы.
Йәшелкүл
Йәшелкүл (Яшелькуль) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452072, ОКАТО коды — 80244825008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мөхәмәтшин Сабир Әхмәтша улы
Мөхәмәтшин Сабир Әхмәтша улы ( — ) — педагог һәм журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
Мөхәмәтшин Сабир Әхмәтша улы 1901 йылдың 30 июнендә (13 июлендә) Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Ключи ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
1925 йылда Урал өлкә политехникумының татар-башҡорт бүлеген тамамлаған. Этҡол ауылында уҡытыусы, мәктәп мөдире булып эшләй. «Һуғышсан аллаһыҙҙар союзы» ағзаһы була.
1929 йылдан Свердловск ҡалаһында ете йыллыҡ мәктәп мөдире, 1931 йылдың сентябренән Красноуфимск районы Барда ауылында сыҡҡан «Голос колхозника» («Колхоз юлы») гәзите мөхәрриренең урынбаҫары була.
1933 йылдан Этҡол ауылында мәктәп директоры, тарих һәм башҡорт теле уҡытыусыһы вазифаларында эшләй.
1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Бер нисә тапҡыр ҡаты яралана.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң Этҡол ауылында мәктәбендә башҡорт теле һәм биология фәндәренән уҡыта. Штаттан тыш хәбәрсе булараҡ «Уфалейский рабочий» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә.