cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Литва тарихы
Дәүләттең барлыҡҡа килеүе
Дәүләттең барлыҡҡа килеүе XIII быуатҡа тура килә. Быға тиклем дәүләткәсә берләшмәләрҙең булыуын дәлилләүсе сифатында галицк-волын кнәздәре һәм 21 лива кнәзе араһындағы 1219 йылғы килешеү һанала. Унда биш оло кнәз араһында Миндовг исемлеһе лә (яҡынса 1195—1263 йылдарҙа йәшәй, 1238—1263 йылдарҙа хакимлек итә) телгә алына. Үҙ биләмәләрендәге власть уға атаһынан күсә, 1236 йыл тирәһендә көнәркәштәрен (соперников) юҡ итә йә ҡыуа һәм үҙ ҡулы аҫтына беренсел Литва ерҙәрен берләштерә.
Уның 1236—1258 йылдарҙағы хакимлеге осоронда хәҙерге Литва һәм Белоруссия биләмәләренең бер өлөшөндә (Неман менән Вилия һәм уның ҡушылдығы Святой йылғаларының урта ағышында дәүләт берәмеге (берләшмәһе) ойоша. Яңы дәүләт барлыҡҡа килеүе сағыштырмаса оҙаҡ ваҡытҡа һуҙыла.
Немец тәреселәренең башҡаларға ҡарата үҙ йоғонтоһон көсәйтеү, яңы ерҙәр баҫып алырға ынтылыуға бойһондоролған экспанцияһы бер нисә быуат арауығында Литва тарихында һиҙелерлек урын алған. «Ҡылыс йөрөтөүселәр ордены»ның тәүге оло походы 1236 йылда уның Саул янындағы алышта ҡыйратылыуы менән тамамлана. 55 рыцарҙың 48 яуҙа һәләк булғандан һуң улар яулап алған курши, земгал, селон кәбиләләре баш күтәрә, һәм орден Көнбайыш Двина йылғаһының һул ярында үҙе баҫып алған ерҙәренән ҡолаҡ ҡаға.
Немец тәреселәре литва кенәздәренең үҙ-ара ыҙғыштарына ла йәлеп ителә.
Леляйка
Леляйка (Ляляевка, Крючевка) — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вершаут йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шкарлетова Мария Савельевна
Шкарлетова Мария Савельевна (3 февраль 1925 йыл — 2 ноябрь 2003 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шәфҡәт туташы. Уҡсылар ротаһы медицина хеҙмәте санинструкторы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
М. С. Шкарлетова — 1943 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 57-се гвардия уҡсылар дивизияһы 170-се гвардия уҡсылар полкы составында Украина, Молдавия һәм Польша ерҙәрен немец-фашист ғәскәрҙәренән азат итеүҙә ҡатнаша.
1965 йылда һуғыш йылдарында яуҙа күрһәткән батырлыҡтары һәм тыныс тормошта кеше һаулығы хаҡына намыҫлы хеҙмәте өсөн Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитетының Флоренс Найтингейл исемендәге миҙалы менән бүләкләнгән.
Балалыҡ йылдары
1940 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм эшләй башланғас һәм Купянский тимер юл бүлексәһендә һаҡлағыс ағас һыҙаттары ултыртыу эшендә ҡатнаша, һуңынан колхозда эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башлағанғас, 16 йәшлек Маша оборона сиктәрен төҙөүҙә эшләй. Комсомолка. Шкарлетовтар ғаиләһе эвакуацияланмай, сөнки немец ғәскәрҙәре Луганск яғынан сыға торған бөтә юлдарҙы ла киҫә.
Ҡыҙыл Армия сафында
Ҡыҙыл Армия частары Купянский районын 1943 йылдың июлендә азат иткәндән һуң, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла һәм тиҙҙән Миллерово ҡалаһына санинструкторҙар курсына йүнәлтмә ала.
1943 йылдың октябрендә М. С. Шкарлетова 57-се гвардия уҡсылар дивизияһының 170-се гвардия уҡсылар полкына килә. Был дивизия составында ул, немец-фашист ғәскәрҙәренән Украина, Молдавия, Польшаны азат итеүҙә ҡатнашып, тиңһеҙ алыштар юлын үтә. Мария Шкарлетова хеҙмәт иткән ғәскәри часть, ҡаты яуҙар менән, тиҫтәләгән йылғаны: Днепр, Ингулец, Днестр, Көньяҡ Буг, Висла һәм башҡа йылғаларҙы. Висланың уң ярындағы плацдарм өсөн айырыуса ҡаты алыш була. М. С. Шкарлетованың хәтирәләре буйынса : «Висланың көнбайыш ярындағы бәләкәй участкала беҙ йылға менән ярҙан ни бары 200 метрҙа ғына үткән дошмандың алғы һыҙығы араһында ҡыҫылып ҡалдыҡ. Бында беҙгә ашығыс рәүештә окоптар ҡаҙырға тура килде. Таң атыуға көслө артиллерия һәм миномёт уты менән бергә тиҫтәләгән аяуһыҙ атака яһаны…, ләкин совет яугирҙәре ҡаушап ҡалманылар…, батырҙарса алышты, ярҙам килеп еткәнсегә тиклем плацдармды һаҡлап торҙолар». М. С. Шкарлетова был участкала килеп урынлашҡан төркөмдөң берҙән-бер санитар инструкторы була.Үҙенең медик хеҙмәтен ул былай тип тасуирлай: «Дары төтөнө һәм пулялар шартлауы аҫтында, соҡорҙар һәм ярылыусы снарядтар араһынан, санитар сумканы арҡаға тағып, арыу-талыу белмәй, унлата энергия менән бер яралынан икенсеһенә шыуышып йөрөп, яраларын бәйләйем,  һәм башҡа ышыҡ урынға йәшерәм…, ә һуңынан уларҙы иңемә һалып яр буйына алып барам һәм төндә ҡаршы ярға оҙатам». Улар араһында хатта дошман һалдаттары ла осрай ине. «Беҙ бит түгел», — Мария, яралыларҙы йөкләп ташыуын дауам итеп, шулай тип ҡабатлай ине. 170-се гвардия уҡсылар полкының уҡсылар ротаһы санинструкторы (1-се Белоруссия фронты, 8-се гвардия армияһы, 57-се гвардия уҡсылар дивизияһы) гвардия өлкән сержанты М. С. Шкарлетова Украинаның Волынск өлкәһендәге Любомль ҡалаһынан көнбайыштараҡ 1944 йылдың 20 июлендә Көнбайыш Буг һәм 1944 йылдың 1 августында Магнушев ауылы районында, Польшаның баш ҡалаһы — Варшаванан көньяҡтараҡ, Висла йылғаларын кискәндә айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
Мария Шкарлетова, беренсләрҙән булып йылғаны кисеп, һуғыш яланынан ҡоралдары менән бер нисә тиҫтә яралы һалдат һәм офицерҙы сығара, тәүге медицина ярҙамы күрһәтә, уларҙы тылға эвакуациялауҙы тәьмин итә. Ә магнушев плацдармы өсөн һуғышта, бер төркөм яралы яугирҙәрҙе яҡлап, һәләк булған пулемётсыны алмаштыра.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 март указы менән «немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы яуҙарҙа командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн» гвардия өлкән сержанты Шкарлетова Мария Савельевнаға, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7415) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
Һуғыштан һуң медицина хеҙмәте гвардия старшинаһы М. С. Шкарлетова демобилизациялана. 1946 йылдан ВКП(б)/КПСС]] ағзаһы.
1949 йылда Купянский медицина училищеһын (хәҙерге Мария Шкарлетова исемендәге Купянский медицина колледжы) тамамлай. Һуғышта емерелгән халыҡ хужалығын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша, Купянский район дауаханаһында шәфҡәт туташы булып эшләй. Күп тапҡыр Купянск, ҡала советы депутаты, халыҡ заседателе һәм Ҡыҙыл Тәре Харьков өлкә комитетының пленум ағзаһы итеп һайлана.
1965 йылда һуғыш йылдарында яуҙа күрһәткән батырлыҡтары һәм тыныс тормошта кеше һаулығы хаҡына намыҫлы хеҙмәте өсөн Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитетының Флоренс Найтингейл исемендәге миҙалы менән бүләкләнә.
Украинаның Харьков өлкәһе Купянск ҡалаһында йәшәй, 2003 йылдың 2 ноябрендә шунда вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитетының наградаһы:
Ғаиләһе
Ире — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, һуғыш инвалиды, һөнәре буйынса юрист. Уларҙың ике ҡыҙы була.
Баһалау фекерҙәре
Ғүмеренең ахырына тиклем Мария Савельевна үҙе ҡотғҡарған кешеләрҙән рәхмәт хаттары алған. Ҡәҙерле Мария Савельевна! «Красная Звезда» гәзитендә «Купянскиҙа героиня йәшәй…» тигән заметканы уҡып, Һеҙҙең адресығыҙҙы белдем. Иҫегеҙҙә микән, мине беләһегеҙ микән, Заднепровский плацдармда блиндажға туранан-тура килеп төшкән снарядтан минең иптәштәрем һәләк булды, ә Һеҙ мине, яралы яугирҙе, бүрәнә һыныҡтары һәм тупраҡ өйөмө араһынан алып сыҡтығыҙ, шулай итеп, минең ғүмеремде һаҡлап алып ҡалдығыҙ.
Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы
Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы (24 апрель 1927 йыл — 21 май 2007 йыл) — уҡытыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1957), РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы.
Биографияһы
Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый.
1942—1943 йылдарҙа Ҡалғаһау башланғыс мәктәбендә, 1943 йылда Үрге Нөгөш мәктәбендә уҡыта. Темәс педагогия училищеһына ситтән тороп уҡырға инә.
1944 йылда һуғышҡа алына. Өфөлә 28-се яуға әҙерләү полкында артиллерислыҡҡа әҙерлек үткәс, 1945 йылдың майында Көнсығыш фронтҡа оҙатыла. Пруссиянан күсерелгән 39-сы армияның 5-се гвардия корпусы, 9-сы гвардия дивизияһы, 54-се гвардия полкының артиллерия батареяһында дүрт Бөрйән егете: Абдулхаҡ Ҡаһармановтың ауылдаштары Йыһанур менән Кәлимулла Әминевтар, Монасип ауылынан Сәлих Дәүләтбирҙин бергә хеҙмәт итә.
Абдулхаҡ Ҡаһармановҡа оҙаҡ хеҙмәт итергә тура килмәй, уны икенсе орудиеға күсерәләр. Монголияла бер ай самаһы әҙерлек һыҙығында торғандан һуң, япондарға ҡаршы һуғыш башланыр алдынан уны 4-се орудие наводчигы итеп тәғәйенләйҙәр. Япондарҙың Холун Аршинский тигән нығытылған районын тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Ошо һуғышта һул аяғына снаряд ярсығы тейеп яраланып, хәрби госпиталгә эләгә һәм 10 ай дауалана. Һауығып, кире үҙенең батареяһына ҡайтҡас, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Япондар еңелгәндән һуң, Ҡытайҙа һуғышта ҡатнашып, Лядунь ярымутрауына килеп етеп, яугир һуғыш юлын Дайрен ҡалаһында тамамлай. Порт-Артур ҡалаһында кесе командирҙар әҙерләү курсында уҡып сығып, сержант званиеһы ала. 7 йыл хеҙмәт итеп, 1951 йылда тыуған яғына ҡайта.
Һуғыштан һуң ныҡлап уҡытыусылыҡ эшенә тотона. 1952 йылда Темәс педагогия училищеһын тамамлай. Уҡытыу эше менән бергә ул агитатор-пропагандист була. 1957 йылда уға районда тәүгеләрҙән булып «БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1958 йылда уны Тимер башланғыс мәктәбенә директор итеп эшкә ебәрәләр. Ул ваҡытта партия ҡайҙа ҡушһа, шунда эшләнде, баш тартып булманы. Унан һуң ул тағы ла тыуған ауылына (1963 йылда) ҡайтып яратҡан шөғөлөн дауам итә.
Һәр ваҡыт үҙенә маҡсат ҡуйып һәм уға ирешеп йәшәгән уҡытыусыла юғары белем алыу теләге тыуа. 1962 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтына ситтән тороп уҡырға инә. 1967 йылда уҡыу йортон уңышлы тамамлай.
Артабанғы хеҙмәт йылдары етәкселек менән бәйле: Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә директор, Ғәлиәкбәр ауыл Советы рәйесе вазифаларын башҡара. Алыштырғыһыҙ депутат булып та ауылдаштарына хеҙмәт итә. Тап ошо йылдарҙа уҡытыусының тынғыһыҙ тырыш хеҙмәте баһалана, уға «РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Ләкин уның иң тырыш, иң лайыҡлы хеҙмәт емеше ауыл хакимиәте башлығы булып эшләгәндәлер. Төрлө мөһим сараларҙы ыңғай хәл итеү һәм ауыл активистары менән кәңәшләшеп эшләү эшенә яҡшы йоғонто яһамай ҡалмағандыр. Ул саҡта йәмәғәт ойошмалары әүҙем эшләне. Иптәштәр суды, ҡатын-ҡыҙҙар советы, ирекле дружина, халыҡ контроленең эштәре ҡаты контролдә тотто, дөрөҫ ойоштора белде. Йәмәғәт тәртибен боҙоусыларға ваҡытында сара күрелде, һәр сессия һайын даими комиссия рәйестәренең отчеты тыңланды. Эшләгән кешене күрә лә, баһалай ҙа белде.
Өмәләр ойоштороп һәм башҡа күмәк көс менән эш эшләгәндә ул үҙе алдан йөрөр ине. 1985 йыл ауылға электр линияһы үткәреү өсөн Яңы Мөсәттән алып трасса ботарға тура килде. Беҙ бер бригада Яңы Мөсәттең Баҙал тауынан башланыҡ. Абдулхаҡ ағай алдан йөрөй. Баҙал тауының башына сыҡҡанса 6 саҡырым юлда имән, йыла, саған ағастарын һ. б таҙартып барҙыҡ. Шулай бер көн Абдулхаҡ ағай район үҙәгенә бензин йүнләргә китте. Ул эш кейемендә: аяғында һаҙ итеге, өҫтөндә — штормовка, билендә — ҡайышҡа үткәреп ҡынға тығылған бысаҡ. Шул килеш райсоветҡа барып ингән. Унда район хужаһы лесхоз директорына шылтыратып, бензин бирергә фарман бирә. Әммә лесхоз директоры юҡтан башҡаны белмәгән кеше булып сыға. Шулай ҙа ныҡышмалыҡ күрһәтеп, лесхоз директорының артынан ҡалмай. Был кешенән ҡотолоп булмаҫын аңлаған директор, ҡайҙалыр шылтыратып, бензин табып биреп ҡайтара.
Абдулхаҡ Ҡаһарманов бер ваҡытта ла кабинетында ултырырға яратманы. Ул осорҙа ауылда техниканың эҙе лә юҡ, юлдар ҡойо, батҡаҡ ине. Бөтә эштәр ат көсө менән генә башҡарыла. Урамдар ҙа үтеп булмаҫлыҡ батҡаҡ. Шулай бер көн дөйөм йыйылыш үткәреп, өмә ойоштороп, урамдарға ҡырсын-таш түшәргә, бигерәк тә үтеп булмаҫлыҡ урындарға эре ҡая таштарын түшәп рәтләп алырға тәҡдим итте. Был тәҡдимде халыҡ дәррәү күтәреп алды. Иртәгәһенә кемдең аты, арбаһы бар, бөтәһе лә эшкә йәлеп ителде. Эргәләге эре ҡая таштарын лом менән аҡтарып торалар, икенселәре арбаға тейәп алып килеп урамдың батҡаҡ урындарына бушатып китәләр. Шулай итеп, был эште бөтә ауыл халҡы көсө менән 2 көндә башҡарып сыҡтыҡ. Юлдар бер аҙ тәртипкә килде.
Оҙаҡ йылдар ветерандар советы рәйесе вазифаһын башҡара. Ҡатыны Зәйнәп менән 56 йыл бергә иңгә-иң терәшеп матур һәм һоҡланғыс тормош юлын үттеләр. Балаларына яҡшы тәрбиә биреп, оло тормош юлына сығарҙылар. Оло улы Усман медицина институтын тамамлап, оҙаҡ йылдар район дауаханаһында эшләй. Кәрим менән Хәмиҙә Стәрлетамаҡ пединститутын тамамлап, тыуған ауылында эшләйҙәр, Ҡәйүм Хәйбулла районында төпләнеп, уҡытыусы булып эшләй. Төпсөк улдары Рауил дә уҡытыусы һөнәрен һайлаған. Ҡыҙы Ғәбиҙә китапхана техникумын тамамланы.
2007 йылдың 21 майында оҙаҡ ауырыуҙан һуң мәрхүм була.
Кесе Алтын
Кесе Алтын — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алтын йылғаһының уң ярына тамағынан 3,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бородин Александр Порфирьевич
Бородин Александр Порфирьевич (12 ноябрь 1833 йыл — 27 февраль 1887 йыл) — Рәсәй империяһы композиторы, ғалим-химик, медицина докторы, йәмәғәт эшмәкәре. «Бөйөк бишәү» төркөмө ағзаһы. Рус эпик симфонизмына нигеҙ һалыусы.
Йәшлеге
Александар Сергеевич 1883 йылдың 12 ноябрендә Петербургта Грузияның көнбайыш төбәге Имеретияның 62 йәшлек грузин кенәзе Гедианов (Гедеванишвили) Лука Степанович (1772—1840) менән 25 йәшлек Антонова Авдотья Константиновнаның (1808—1876) никахтан тыш тыуған улы. Ул кенәздең крепостной ялсыһы Бородин Порфирий Ионович һәм уның ҡатыны Татьяна Григорьевнаның улы булып теркәлә. 8 йәшенә тиклем малай үҙенең атаһының крепостнойы булып иҫәпләнә, ләкин 1840 йылда, үлер алдынан, Гедианов улына иреклек документы юллай һәм уның өсөн дә, хәрби врач Клейнекыға кейәүгә сыҡҡан Авдотья Константиновна өсөн дә дүрт ҡатлы өй һатып алып бирә. ХІХ быуаттың беренсе яртыһында, әле никахтан тыш бәйләнештәрҙе асып һалырға ярамағанлыҡтан, ата-әсәләренең исемдәре сер итеп һаҡланған, шуға ла никахһыҙ тыуған малайҙы Авдотья Константиновнаның туғаны итеп таныштыралар.
Сығышы арҡаһында гимназияға уҡырға инә алмағанлыҡтан, гимназия курсының бөтә уҡыу предметтарын өйҙә өйрәнә, немец һәм француз телдәрен үҙләштерә һәм бик яҡшы белем ала.
Бала сағында уҡ музыкаға һәләте асыла, 9 йәшендә тәүге әҫәрен — «Helen» полькаһын яҙа. Музыка ҡоралдарында (башлыса әсә ихтыяры буйынса) — тәүҙә флейтала, фортепианола, ә 13 йәшендә — виолончелдә уйнарға өйрәнә. Был ваҡытта уҡ тәүге етди музыкаль әҫәрен — флейта менән фортепиано өсөн концертын ижад итә.
Әммә фән менән шөғөлләнеү һәм юғары белем алыуына йәш кешенең шул уҡ «законһыҙ» сығышы ҡамасаулай, ошо йәмәғәт статусын үҙгәртеү өсөн легаль мөмкинлек булмағанлыҡтан, әсәһе һәм уның ире улдарын Новоторгтың өсөнсө гильдиялы сауҙәгәрлегенә яҙҙырыр өсөн Тверь ҡаҙна палатаһы чиновниктары ведомствоһы менән файҙаланырға мәжбүр була. Ул гимназияны тамамлау һәм белемен юғары уҡыу йортонда дауам итеү хоҡуғын ала.
1850 йылдың йәйендә Бородин Беренсе Санкт-Петербург гимназияһында имтихандарҙы тик яҡшы билдәләренә генә тапшырып, өлгөргәнлек аттестаты ала, ә шул уҡ йылдың сентябрендә ун ете йәшлек «сауҙагәрҙәр» Бородин Александр Петербургтағы Медицина-хирургия академияһына тыңлаусыһы булып уҡырға инеп, уны 1856 йылдың декабрендә тамамлай. Медицинаны өйрәнеү менән бер рәттән, Бородин Н. Зинин етәкселегендә химия менән шөғөлләнеүен дауам итә.
Химия һәм медицина
1857 йылдың мартында йәш табип Икенсе хәрби-ҡоро ер госпиталенең ординаторы итеп тәғәйенләнә һәм шунда дауаланған офицер М. П. Мусоргский менән таныша
1858 йылда Бородин медицина докторы дәрәжәһен ала, шул уҡ ваҡытта химик тикшеренеүҙәр үткәреп, «Фосфор һәм мышьяк кислоталарының токсикологик һәм химик мөнәсәбәттәрҙәге оҡшашлығы» темаһына диссертация яҡлай.
Сит илгә командировка (1859—1862)
1859 йылдың октябренән Бородин Александр Порфирьевич химия өлкәһендәге белемен сит илдә — башта Германияла (Гейдельберг университеты) камиллаштыра. 1860 йылдың сентябрендә Бородин Зинин һәм Менделеев (беренсеһе уның уҡытыусыһы булһа, икенсеһе — дуҫы) менән бер рәттән Карлсруэ халыҡ-ара химия конгресында ҡатнаша. Бында «атом» һәм «молекула» («туҙан», «корпускула»), тигән аңлатмаларға аныҡ төшөнсә бирелә, был инде матдәнең төҙөлөшө буйынса атом-молекуляр теорияһының тулы тантанаһын аңлата, шулай уҡ француз химигы Жерар һәм уның уҡыусылары хеҙмәте тарафынан ҡуйылған «яңы» атом ауырлығы таныла. 1860 йылдың көҙөндә Бородин һәм Менделеев туристик маҡсатта Генуя һәм Римға килә, шунан һуң Менделеев Гейдельбергҡа ҡайтып, китә, ә Бородин ҡыш үткәреү өсөн Парижға юллана. Парижда Бородин ғилми эш менән етди шөғөлләнә, китапханаларға йөрөй, билдәле ғалимдарҙың лекцияларын тыңлай.
1861 йылдың яҙында Бородин Гейдельбергҡа ҡайта. Бында 1861 йылдың майында ул Германияға дауаланыу өсөн килгән хроник бронхо-үпкә ауырыуынан яфаланған Екатерина Сергеевна Протопопова менән таныша. Екатерина Сергеевна бик шәп пианистка һәм иҫ киткес музыкаль абсолют ишетеү һәләтенә эйә була. Уның хәтирәләре буйынса, Бородин «ул ваҡытта Шуманды бөтөнләй тиерлек белмәй, ә Шопенды саҡ ҡына күберәк белә». Яңы музыкаль тәьҫораттар менән осрашыу Бородиндың композицияға ҡарата бер ни тиклем һүнә башлаған ҡыҙыҡһыныуын уята, ә инде бер аҙҙан Екатерина Сергеевнаға өйләнә. Сентябрҙә Елена Сергеевнаның һаулығы һиҙелерлек ҡаҡшай, һәм Гейдельберг профессоры уға климатты ашығыс рәүештә алмаштырырға — көньяҡҡа, Италияға, Пизаға барырға тәҡдим итә. Бородин уны оҙата бара. Пиза университетының химия профессорҙары Де Лука (итал.) һәм Тассинарь (ит.) менән осрашҡандан һуң, Бородин университет лабораторияһында эшләү мөмкинлеге ала һәм «фтор берләшмәләре буйынса етди эшкә керешә». 1862 йылдың йәйендә генә ул Гейдельбергҡа ҡайта.
Химия профессоры
Рәсәйҙә Бородинға ваҡытлыса кәләше менән айырылышып торорға тура килә, кәләше әсәһе янында Мәскәүҙә ҡала, үҙе Петербургҡа бара, унда сит илгә командировкаһы тураһында отчетын тәҡдим итә һәм тиҙҙән Медицина-хирургия академияһының адъюнкт-профессор вазифаһын ала. Яңы вазифа йәш ғалимдың матди хәлен яҡшыртмай: эш хаҡы йылына 700 һум ғына тәшкил итә, ә госпиталдә ординатор булып иҫәпләнгәндә, йылына 900 һум алған була. Бынан тыш, Бородин Тәбиғи-тарих факультетының яңы йортондағы биҙәкләү эштәре тамамланып бөтмәгәнлектән, вәғәҙә ителгән ҡаҙна фатирын оҙаҡ ала алмай. Матди һәм көнкүреш хәленең яйға һалынмағанлығы туйҙы кисектереп торорға мәжбүр итә, тантана тик 1863 йылдың апрелендә генә үтә. Матди проблемалар ғаиләне ғүмер буйына йөҙәтә, шуға ла Бородинға күп эшләргә тура килә — ул Урман академияһында ла уҡыта, тәржемә менән дә шөғөлләнә.
1864 йылдан Бородин — ябай профессор, 1874 йылдан — химия лабораторияның етәксеһе, ә 1877 йылдан — Медицина-хирургия академияһы академигы. 1883 йылдан алып — рус табиптары йәмғиәтенең почетлы ағзаһы. Бородин А. П. — күренекле химик Н. Зининдың уҡыусыһы һәм яҡын хеҙмәттәше, уның менән бергә 1868 йылда рус химия йәмғиәтен ойоштороусы ағзаһы ла.
Ул химия буйынса 40-тан ашыу эш авторы. Ул кислоталарҙың көмөш тоҙҙарына бромдың тәҫьире аша бромды алмаштырған углеводородтарҙы алыу ысулдарын асыҡлай. Был реакция Бородин—Хунсдикер реакцияһы булараҡ билдәле, донъяла беренсе булып (1862 йылда) фтороорганик берләшмә —фторлы бензоил ала, ацетальдегид буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә, альдоль конденсатының альдголь һәм химик реакцияһын һүрәтләй.
Музыкаль ижады
Медицина-хирургия академияһында уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ Бородин романстар, фортепиано өсөн пьесалар, камера-инструменталь ансамбльдар яҙа башлай. Ғилми етәксеһе Зинин ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, сөнки музыка менән шөғөлләнеү ғилми эштәргә етди ҡамасаулай тип иҫәпләй. Шул сәбәпле сит илдә стажировка ваҡытында музыкаль ижадынан баш тартырға теләмәгән Бородин шөғөлөн коллегаларынан йәшерергә мәжбүр була.
1862 йылда Рәсәйгә ҡайтҡас Бородин А. П. композитор Балакирев Милий менән таныша һәм уны түңәрәгенә инә (һуңғы традициялар буйынса «Бөйөк бишәү» исеме аҫтында). Балакирев М. А., Стасов В. В. һәм был ижади төркөмдөң бүтән ҡатнашыусылары йоғонтоһо аҫтында Глинканың юлынан барыусы һәм музыкалағы рус милли мәктәбенең яҡлаусыһы булараҡ Бородиндың ҡарашында музыкаль-эстетик юнәлеш билдәләнә. А. П. Бородин Белявский түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була.
Бородиндың музыкаль ижадында тәрән лиризм менән үҙендә эпик киңлекте һәм батырлыҡты берләштергән рус халҡының бөйөклөгөнә арналған, патриотлыҡ, азатлыҡ темалары асыҡ яңғырай.
Сәнғәткә булған хеҙмәтен бер үк ваҡытта фәнни эшмәкәрлек, уҡытыу эштәре менән бергә алып барғанлыҡтан, Бородиндың ижади мираҫының күләме сағыштырмаса ҙур түгел, әммә ул рус музыкаһы классикаһы ҡаҙнаһына ҡиммәтле өлөш индерҙе.
Музыкала милли героик эпостың өлгөһө булараҡ иң мөһим әҫәре булып Бородиндың хаҡлы рәүештә «Кенәз Игорь» операһы һанала. Автор төп әҫәре өҫтөндә 18 йыл буйына эшләй, әммә тамамлай алмай: инде ул үлгәндән һуң Бородиндың материалдары буйынса композиторҙар Н. А. Римский-Корсаков менән А. К. Глазунов. оркестровкаһын эшләп, операны яҙып бөтөп ҡуялар. 1890 йылда Санкт -Петербургтағы Мариинский театрында ҡуйылған опера, Глинканың "Руслан һәм Людмила "операһындағы эпик традицияларына ярашлы, үҙенең монументаль образдар бөтөнлөгө менән, халыҡ хор күренештәренең ҡеүәте һәм киңлеге, милли колориттың сағыулығы менән ҙур уңыш яулай һәм хәҙерге көндәргә тиклем опера сәнғәтенең шедевры булып ҡала.
Бородин А. П. шулай уҡ Рәсәйҙә симфоник, квартет классик жанрҙарының нигеҙ һалыусыларының береһе тип һанала.
1867 йылда яҙылған Бородиндың Беренсе симфонияһы Римский-Корсаков, П. И. Чайковскийҙарҙың беренсе симфоник әҫәрҙәре менән бер үк ваҡытта донъя күреүе рус симфонизмының героик-эпик юнәлешенә нигеҙ һала. Симфония 1869 йылда тәүге тапҡыр Балакирев М. А. етәскселегендә яңғырай, уның партитураларын 1882 йылда В. В. Бессель нәшер итә. рус һәм бөтә донъя эпик симфонизмының иң юғары баҫҡысы булып композиторҙың 1876 йылда яҙылған Икенсе («Батырҙар») симфонияһы була. Беренсе тапҡыр 1877 йылда Направник Э. Ф. етәкселегендә башҡарыла. Партитура 1887 йылда, Бородин үлгәндән һуң, А. Римский-Корсаков һәм А. К. Глазунов мөхәрририәтендә донъя күрә. Улар музыкаға байтаҡ үҙгәрештәр индерә. . Ике симфонияһы ла Бородин тере саҡта уҡ сит илдә танылыу алған, Беренсе симфонияһы ул ваҡытта күпкә популярыраҡ булған.
Иң яҡшы камера — инструменталь әҫәрҙәре иҫәбенә 1879 һәм 1881 йылдарҙа музыка белгестәренә күрһәтелгән Беренсе һәм Икенсе квартеттары инә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Бородин Өсөнсө квартеты өҫтөндә эшләй.
XX быуатта Бородиндың ҡыллы квинтетының икенсе өлөшөндәге музыкаһы популяр булған «Тылсымлы сәхрә күрәм» йырын ижад итеү өсөн (Савинов Ф. П. шиғырына) ҡулланыла.
Бородин — инструменталь музыка оҫтаһы ғына түгел, ул шулай уҡ камера- вокаль лирикаһын нескә аңлаған сәнғәт әһеле. Камера- вокаль лирикаһының сағыу өлгөһө булып Александр Сергеевич Пушкиндың һүҙҙәренә яҙылған «Алыҫтағы ватан ярҙары өсөн» элегияһы тора. Композитор беренсе булып романсҡа рус батырҙар эпосының образдарын, ә улар менән бер рәттән — 1860 йылдың азатлыҡ идеяларын индерә (мәҫәлән, «Йоҡлаусы княжна», «Ҡара урман йыры»), ул шулай уҡ юмористик һәм сатирик («Тәккәберлек» һ. б.) йырҙар авторы булып тора.
Бородиндың үҙенсәлекле ижады рус халыҡ йырының ғына түгел, көнсығыш халыҡтары музыкаһының төҙөлөшөнә лә тәрән үтеп инә алыуы менән айырылып тора («Кенәз Игорь» операһында, «Урта Азияла» симфоник картинаһында һәм башҡа симфоник әҫәрҙәрендә), был рус һәм сит ил композиторҙарына ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Уның музыкаһының традицияларын совет композиторҙары (С. С. Прокофьев, Ю. А. Шапорин, Г. В. Свиридов, А. И. Хачатурян һ. б.) дауам итте.
Йәмәғәт эшмәкәре
Бородиндың йәмғиәт алдындағы ҡаҙанышы булып Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың юғары белем алыу мөмкинлеген булдырыуҙа һәм үҫтереүҙә әүҙем ҡатнашыуы һанала: ул Табип ҡатын-ҡыҙҙар курстарының ойоштороусылары һәм педагогтарының береһе була, 1872 йылдан алып 1885 йылда бөтөрөлгәнгә тиклем шунда уҡыта.
Бородин байтаҡ ваҡытын студенттар менән эшләүгә бүлә, үҙе абруй менән файҙаланғанлыҡтан император Александр II үлтерелгәндән һуң уларҙы властарҙың сәйәси эҙәрлекләүҙәренән яҡлай.
Рус мәҙәниәтенең халыҡ -ара танылыуы өсөн Бородиндың музыкаль әҫәрҙәренең әһәмиәте ғәйәт ҙур, шул арҡала ул ғүмеренең күп өлөшөн фәнгә арнаһа ла фәнни эшмәкәр тип түгел, ә композитор булараҡ бөтә донъяла танылыу ала.
Ғаилә тормошо
Екатерина Сергеевна астма менән яфалана һәм һаулыҡ өсөн насар булған Санкт- Петербург климатын ауыр кисерә, шуға ла көҙ ғәҙәттә Мәскәүгә китә, унда туғандары янында оҙаҡ ҡына йәшәй ҙә тик ҡыш, ҡоро һыуыҡ һауа торошо урынлашһа ғына ире эргәһенә ҡайта. Әммә был да астма өйәнәгенән ҡотолдормай, ул ваҡытта ире уның өсөн табип та, бағыусы ла була. Ауырыуы ҡаты булыуға ҡарамаҫтан, Екатерина Сергеевна тәмәкене күп тарта; шул уҡ ваҡытта йоҡоһоҙлоҡтан яфалана һәм таң атыуға ҡарай ғына йоҡлап китә. Александр Порфирьевич, ҡатынынын ихлас яратҡанлыҡтан, бөтә был нәмәләр менән күнергә мәжбүр була.
Данлыҡлы композиторҙың бүләсәһе Зинаида Тимофеевна Бородина дрессировщик Юрий Владимирович Дуровта тормошта була, уларҙың ҡыҙҙары — Дурова Наталья Юрьевна (13.04.1934-27.11.2007)
Ваҡытһыҙ үлем
Бородин ғүмеренең һуңғы йылы дауамында йөрәк тапҡырындағы ауыртыуҙарға зарлана. Ҡапыл үлеүенең сәбәбе М. В. Доброславинаның хәтирәләрендә ентекле һүрәтләнә. Бородин 1887 йылдың 15 (27) февралендә кис үҙенең «академик» ҡаҙна фатирында, Масленицаға ҡарата үҙе ойошторған карнавал кисәһенең иң күңелле сағының ҡыҙған мәлендә вафат була. Доброславина менән һөйләшеү ваҡытында Бородин ҡапыл аңын юғалтып ҡолай. «Бөтәһе лә уға ташлана, һәм шунда уҡ, иҙәндә,ҡалҡытмайынса, иҫенә килтерергә маташалар. Яйлап, академияла йәшәгән врачтар һәм профессорҙар йыйыла. Ғүмерен һаҡлап алып ҡалыу өсөн бер сәғәт тиерлек тырышалар. Бөтә саралар ҙа һынап ҡарала, әммә бер нәмә лә ярҙам итмәй».
Бородиндың үлеменең сәбәбе йөрәге ярылыуҙан тип ҡуйыла.
Тихвин зыяратының Александро-Невская лавраһында ерләнә (Санкт-Петербург).
Хәтер
Күренекле ғалим һәм композитор иҫтәлегенә аталған урындар:
Бородиндың эшмәкәрлеге тураһында цитаталар
«Бородин әфәнде, романстар менән әҙерәк шөғөлләнегеҙ, мин һеҙгә бөтә өмөттәремде бағлайым» — Н. Н. Зинин
«Инде музыка менән шөғөлләнегеҙ» — Н. А. Римский-Корсаков
Афғанстан
Баш ҡалаһы — Кабул. Дәүләт телдәре — пуштун һәм дари. «Талибан » хәрәкәте идаралығы аҫтында 2021 йылдан. Унитар дәүләт, Ислам Әмирлеге. Әмир - Һибаттула Ахунздада.
Көнбайышта — Иран, көньяҡта һәм көнсығышта — Пакистан, төньяҡта — Төркмәнстан, Үзбәкстан һәм Тажикстан, иң көнсығыш өлөшөндә — Ҡытай, көнсығышта — Һиндостан (Һиндостан, Ҡытай һәм Пакистан дәғүәләшкән Джамма, Кашмир) менән сиктәш.
Исеменең килеп сығыуы
Был исемдең тәүге өлөшө— «афган», был фарсы һүҙе, «тынлыҡ һаҡлау, өндәшмәү» йәки «өнһөҙлөк»; төрөк телдәрендә — Ауган (Афған) киткән, ҡасҡан, йәшеренгән тигәнде аңлата. Был шулай уҡ илдең күпселеген тәшкил иткән пуштун халҡының альтернатив исеме лә. Ысынлап та, Афғанстан — тауҙар иле булғанлыҡтан, ундағы ҡәбиләләрҙең Үҙәк Азиянан килгән баҫҡынсыларҙан тауҙар араһында йәшеренеп йәшәргә ҙур мөмкинлеге булған ил.
Һүҙҙең икенсе өлөшө «-стан» суффиксы һиндевропа тамырлы «*stā-» («стоять») һүҙенә тура килә һәм фарсы телендә «урын, ил» тигәнде аңлата. Хәҙерге заман фарсы телендә «-истан» (ستان‎) суффиксы топонимдар яһау өсөн һәм ҡәбиләләрҙең, халыҡтарҙың, төрлө этник төркөмдәрҙең географик йәшәү урынын билдәләү өсөн ҡулланыла.
Ислам дине барлыҡҡа килгән замандан башлап, күп кенә ғалимдарҙың фекеренсә, афғандар тигән термин халыҡ исемен аңлата. Байтаҡ ғалимдарҙың әйтеүенсә, «афғандар» һүҙе тарихта 982-се йылда барлыҡҡа килгән. Ул Һинд йылғаһының көнбайыш ярҙарындағы тауҙарҙа йәшәгән төрлө ҡәбиләләрҙең дөйөм атамаһы булып торған.
Марокко сәйәхәтсеһе Ибн Баттута, 1333 йылда Кабулда булғандан һуң, «Ираника энциклопедияһында» был турала аңлатып яҙған.
Ошо мәғлүмәт традицион пуштун әҙәбиәтендә сағылыш тапҡан, мәҫәлән, был турала XVII быуаттың Хушаль-хана Хаттака тигән пуштун телле шағиры яҙып ҡалдырған.
«Афғанстан» терминын XVI быуатта император Бабур ҡулланған: ул заманда был һүҙ Кабулдан көньяҡта пуштундар йәшәгән ерҙәрҙе аңлатҡан.
Шулай уҡ 1808 йылда Британия дипломатик миссияһын етәкләгән сэр Монстюарт Элфинстон үҙенең «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» китабында «афғандар үҙҙәрен йәһүд Иосифтың өсөнсө улы Афғандан сыҡҡан йәһүдтәрҙең бер тоҡомо тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта Эльфинстон был теорияның дәлилле түгеллеге һәм нигеҙһеҙ икәнлеге» тураһында яҙған.
Ниһайәт, илдең киңәйеүе һәм үҙәкләштерелеүе арҡаһында афған хакимдары бөтә короллеккә Афғанстан тигән атама биргән. 1857 йылда ФридрихЭнгельс илдең рәсми исемен Афғанстан тип яҙған, ә 1919 йылда ил, Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, бөтөн донъя илдәре был илде рәсми рәүештә танығас, илде Афғанстан тип атай башлайҙар. 1923 йылда илдең Конституцияһында Афғанстан илдең рәсми атамаһы итеп күрһәтелгән.
Рельефы
Был илдең төньяғында Бактрия тигеҙлеге бар, ул тулыһынса тиерлек ҡом һәм балсыҡтан торған Ҡараҡом сүленең дауамы булып тора. Ил көньяғында һәм көнсығышында Сафедкох (Аҡ тауҙар) һәм Сиахкох (Ҡара тауҙар) һырттарынан торған Паропамиз тауҙар системаһы һәм Һиндукуш менән сикләнгән.
Көньяҡтараҡ Урта Афған тауҙары һәм Газни-Ҡандағар яҫы таулығы урынлашҡан. Көнбайышта, Иран менән сикләшкән урында, Наомид платоһы (өмөтһөҙлөк сүллеге) һәм Систан уйпатлығы ята. Илдең иң көньяғын Гәүҙә-Зира уйпатлығы, балсыҡлы-ташлы Дашти-Марго(үлем) сүллеге һәм ҡомло Гармсер һәм Регистан сүллеге биләп тора.
Һиндукуштан көнбайышта 3000 — 4000 м бейеклегендәге Хазараджат таулығы тора. Пакстан менән Афғанстан сигендә илдең иң бейек нөктәһе булған, бейеклеге 7492 метрға тиң Ношак тауы тора.
Климаты
Афғанстанда субтропик континенталь климат, бында ҡыш һыуыҡ, ә йәй бик эҫе. Уртаса температура һәм яуым-төшөмдөң һаны илдең бейеклеге менән бәйле: ҡыш уртаса һауа температураһы +8-ҙән −20 °C һәм унан да түбәнерәк, ә йәй көнө +32-нән 0 °C тиклем. Сүлдәрҙә йылына 40-50 мм яуым-төшөм була, яҫы таулыҡтарҙа — 200—250 мм, Гиндикуштың ел бәрелгән яҡтарында — 400—600 мм, Һинд океаны муссондары үтеп ингән көньяҡ-көнсығышында — 800 мм-ға яҡын. Яуым-төшөмдәрҙең иң күп ваҡыты ҡышҡа һәм йәйгә тура килә. 3000-5000 м бейеклегендә ҡар ҡатламы 6-8 ай буйына ята, ә унан бейек урындарҙа — иремәй торған боҙлоҡтар ята.
Геологик төҙөлөшө
Афғанстан территорияһы Альп — Гималай ҡуҙғалмалы билбауында ята. Уға тик Бактрия тигеҙлеге генә ҡарамай, сөнки ул Туран платформаһында ята.
Йылғалар һәм һыу ятҡылыҡтары
Афғанстанда Һинд йылғаһына ҡойоусы Кабулдан башҡалары ағымһыҙ йылғалар. Уларҙың иң ҙурҙары — илдең төньяҡ сиге буйлап үтеүсе Амударъя, ер һуғарыуҙа ҡулланылған Герируд һәм Гилменд. Гилменд йылғаһы Фарахруд, Хашруд һәм Харатруд йылғалары менән Систан уйһыулығына йыйылып, сөсө һыулы Хамун күлдәрен барлыҡҡа килтерә. Башлыса бындағы йылғалар тауҙағы боҙлоҡтарҙан ағып төшкән һыуҙар менән тулылана. Тигеҙлектәге йылғалар яҙын тулы һыулы булһалар ҙа, йәйҙәрен бөтөнләй ҡорой. Тау йылғалары ҡеүәтле гидроэнергия сығанағы булып тора. Илдең күп райондарында тупраҡ һуғарыу һәм эсергә ҡулланыу өсөн тик ер аҫты һыуҙары ғына бар.
Вичужанка
Вичужанка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сунжа йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбдиев Сәлимйән Билал улы
Әбдиев Сәлимйән Билал улы (Абдеев Салимзян Билалович) (30 декабрь 1916 йыл — 16 декабрь 2011 йыл) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Сәлимйән Билал улы Әбдиев 1916 йылдың 30 декабрендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы) Боҙаяҙ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хәрби хеҙмәте
1942 йылдың 10 февралендә БАССР-ҙың Боҙаяҙ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.
2011 йылдың 16 декабрендә вафат була. Боҙаяҙ ауылында ерләнгән.
Хәтер
Әбдиев Сәлимйән Билал улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Чергушка
Чергушка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сёма йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вологда хоҡуҡ һәм иҡтисад институты
Вологда хоҡуҡ һәм иҡтисад институты (тулы исеме «Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Вологда иҡтисад һәм хоҡуҡ институты» федераль ҡаҙна юғары белем биреү учреждениеһы; ҡыҫҡартылған исеме Рәсәй ВИПЭ ФСИН) — Вологдалағы юғары профессиональ уҡыу йорто, енәйәт-башҡарма системаһы һәм башҡа хоҡуҡ һаҡлау органдары өсөн белгестәр әҙерләүҙе бойомға ашырыусы уҡыу йорто.
Тарих
СССР Эске эштәр министрлығының 1979 йылдың 5 мартындағы № 0150 бойороғона ярашлы Вологдала Вологда урман техник училищеһы нигеҙләнә, унда холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары өсөн урта белемле техник белгестәр әҙерләй башлайҙар. Ярты йыл үткәс был уҡыу йорто СССР Эске эштәр министрлығының етәкселек составын әҙерләүсе Вологда махсус урта мәктәбе тип үҙгәртелә, уның беренсе начальнигы итеп эске хеҙмәт майоры Валерий Константинович Покровский тәғәйенләнә. Тәүге курсантарҙы «Урмандар әҙерләү технологияһы» һәм «Ағас эшкәртеү технологияһы» һөнәренә ҡабул итәләр; уҡытыу өсөн 7 цикллы дисциплиналар — кафедраларҙың прототиптары булдырыла: урман әҙерләү технологияһы, урман бысыу-ағас эшкәртеү производствоһы технологияһы, дөйөм техник дисциплиналар, дөйөм махсус дисциплиналар, юридик фәндәр, ижтимағи фәндәр, хәрби һәм физик әҙерлек дисциплиналары.
Уҡыу йорто 1997 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығы Рязань хоҡуҡ һәм иҡтисад институтының Вологда филиалы итеп үҙгәртелә. Шулай уҡ «Юриспруденция» һөнәре буйынса ситтән тороп уҡыу бүлегенә беренсе студенттар ҡабул ителә, ә 1998 йылдың көҙөндә — шул уҡ һөнәргә курсанттар йыйылмаһы ҡабул ителә. Рязань ҡалаһынан подполковник Куприн псков өлкәһе буйынса Хеҙмәттәше Пыталовоға 2335-се ғәскәр часына күсә, әммә хеҙмәттәше купринға сыҡмай.
1999 йылдың 17 декабрендә филиал яңынан үҙаллылыҡ ала, ул Рәсәй Юстиция министрлығының Вологда хоҡуҡ һәм иҡтисад институты. тип үҙгәртелә. 2000-се йылдың баштарында уҡыу йортонда ситтән тороп уҡыу һәм квалификацияны күтәреү факультеты ойошторола, юридик, психологик, инженер-иҡтисади һәм бюджеттан тыш белем алыу, шулай юридик һәм психология һөнәрҙәре буйынса адъюнктурала уҡыу асыла.
2005 йылда юғары уҡыу йорто Рәсәй Федераль язаны үтәү хеҙмәте Вологда иҡтисад һәм хоҡуҡ институты тип атала. 2012 йылдың сентябрендә Австрияның «CERT CRO» компанияһы үткәргән аудит һөҙөмтәләре буйынса уҡыу йортона Халыҡ-ара ІЅО 9001:2008 стандартына ярашлы сертификат бирелә, ә декабрь айында ул дәүләт аккредитацияһын үтә.
Символикаһы
2011 йылдың 1 сентябрендә уҡый йортона Рәсәй ФСИН директоры генерал-эске хеҙмәт полковнигы Александр Реймер тарафынан Рәсәй ФСИН ВИПЭ профессиональ белем биреү учреждениеларының Байрағы тапшырыла, байраҡ сыбар ҡара-күк төҫтәге тура мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт, туҡыманың ситтәре алтынланған таҫма менән уратылған, байраҡта Рәсәй гербы, Вологда өлкәһе гербы һәм ФСИН эмблемаһы төшөрөлгән.
Структураһы
2020 йылда Рәсәй ВИПЭ ФСИН белем биреү процесында 5 факультетта 15 кафедра ҡатнаша :
Кембридж университеты
Кембридж университеты (University of Cambridge, Universitas Cantabrigiensis) — Бөйөк Британияның, Оксфордтан ҡала иң оло һәм ҙур университеты, донъялағы иң оло университеттарҙың дүртенсеһе. Рәсми статусы — өҫтөнлөклө хәйриә учреждениеһы (exempt charity). Финанслау дәүләт белем биреү грантынан (Higher Education Funding Council), студенттар һәм аспиранттарҙың иғәнәләренән, хәйриә фрндтары аҡсаларынан, Cambridge University Press нәшриәте килеменән, «Рассел» төркөмө гранттарынан һәм башҡа сығанаҡтарҙан барлыҡҡа килә.
Тарих
Йылъяҙмаларға ярашлы, университет 1209 йылда, Оксфорд университетының бер студенты бер ҡатынды үлтереүе һөҙөмтәһендә Оксфорд ҡалаһын ташлап киткән ғалимдар ассоциацияһы тарафынан ойошторола. Башҡа мәғлүмәт буйынса, ул урта быуаттарҙағы монах ордендарының мәғрифәт программалары һөҙөмтәһе булараҡ барлыҡҡа килә. 1214 йылда университеттың формаль ҡағиҙәләре төҙөлә. Уның буйынса ректор тәғәйенләнә һәм йыл һуңында имтихан тапшырыу шарты менән программа раҫлана. Университеттың монастырҙарҙан төп айырмаһы булып фән, философия, логика, математика уҡытыу тора.
1249 һәм 1260 йылдарҙа Кембридж ҡалаһы халҡы һәм университет ҡатламы менән аяуһыҙ бәрелештәр була. Король яғынан халҡына ҡарата репрессиялар булыуға ҡарамаҫтан, ҡыйралыштарҙан һуң ғалимдарҙың бер өлөшө үҙен үҙен хәүфһеҙлектә тип тоймай һәм Нортгемптонға ҡаса. Унда 1261—1265 йылдарҙа бер аҙ ваҡыт Нортгемптон университеты эшләй.
Кембридждың тәүге колледждарының береһе булып Питерхаус тора. Уға 1248 йылда Или ҡалаһы епискобы Хуго де Балшем нигеҙ һала. 1318 йылда папа Иоанн XXII Кембриджға католик сиркәүҙең рәсми университет статусын бирә (studium generale). Үҙ тарихының күп өлөшөндә ул, тәү сиратта, дини уҡыу йорто булып тора. Университет советы ағзалары 1871 йылға тиклем рухи сан ҡабул итергә тейеш була
Аҙнай нефть ятҡылығы
Аҙнай нефть ятҡылығы (Азнаевское нефтяное месторождение) — 1959 йылда Башҡортостандың Бишбүләк районы Аҙнай ауылы эргәһендә асыла. Файҙаланылмай.
Тарихы
Геологтарҙың эҙләнеү эштәре 1958 йылда башлана. 2018 йылда Волга буйы федераль округы Бишбүләк һәм Миәкә райондарында урынлашҡан Аҙнай нефть участкаһын аукционға ҡуя. Нефть ятҡылығы урынлашҡан участканың майҙаны 2,1 км2 тәшкил итә, Аҙнай ер аҫты участкаһының ресурс потенциалы С1 категорияһы буйынса 24 мең т нефте бар тип баһалана. .
Джин Келли
Джин Келли (Gene Kelly, Eugene Curran Kelly; 23 август 1912 — 2 февраль 1996) — Америка актёры, хореограф, режиссёр, йырсы һәм продюсер. 1940—1950-се йылдарҙа, донъя кинематографының алтын фондына ингән тиҫтәләгән һоҡланғыс фильмдарҙа уйнаһа ла, тәү сиратта ул ҙур билдәлелек яулаған «Ямғыр аҫтында йырлаусылар» («Поющие под дождём») мюзиклындағы роле менән таныла.
Биографияһы
Джин Келли бала саҡтан бейеү менән мауыға. Һуңғараҡ ташсы, официант һәм бейеү өйрәтеүсе була. Бродвейҙа тәүге уңыш Келлиға «Pal Joey» мюзиклында йылмая. Дэвид О. Селзник ярҙамында Келли Голливудҡа тиклем барып етә. Джин Келлиға тәүге киноролде "MGM"да билдәле режиссёр-хореограф Басби Берклиның «Миңә һәм мин яратҡан ҡыҙға» («Для меня и моей девушки») фильмында тәҡдим итәләр. Был фильмда Джуди Гарленд да ҡатнаша.
1941—1957 йылдарҙа Джин актриса Бетси Блэрға өйләнеп йәшәй. 1949 йылдан 1957 йылға ҡәҙәре иҫ китмәле тауышлы йырсы һәм бейеүсе һәләтенә эйә булған, шулай уҡ һәләтле режиссёр һәм хореограф булып та танылған актёр режиссёрҙар Стенли Донен и Винсент Миннелли менән хеҙмәттәшлектә иң гүзәл америка музыкаль фильмдарын тыуҙыралар. Улар араһында Джордж Гершвин музыкаһына «Америкалы Парижда» («Американец в Париже») (1951), Донен менән бергә режиссёр булған «Ямғыр аҫтында йырлаусылар» (1952), шулай уҡ Фредерик Лоу музыкаһына «Бригадун» (1954) фильмдары бар.
Хореограф сүрәтендә Джин Келли кинола үҙен тәү тапҡыр «Тысячи аплодисментов» (1943) фильмында эшләгәндә аса. Ул шулай уҡ «Америкалы Парижда» (16 минутлыҡ уникаль бейеүҙе ҡуйып һәм башҡарып) һәм «Ямғыр аҫтында йырлаусылар» фильмдарында данға ирешә.
Джуди Гарленд һәм Фред Астер менән бергә Джин Келли ХХ б. илленсе йылдар музыкаль кинематографында айырым бер күренеш булалар.
1957 йылдан һуң Келли башлыса режиссёрлыҡ эшенә туҡтала. Төп ролдә Барбра Стрейзанд уйнаған «Хелло, Долли!» фильмы Келлиның иң данлыҡлы режиссёр уңышы һанала.
Джин Келли мюзиклдарҙа ғына уйнамай. Мәҫәлән, Стэнли Крамерҙың «Дауыл урырһың» («Пожнёшь бурю») фильмында репортер роле иҫтәлекле.
Маслов Владислав Михайлович
Маслов Владислав Михайлович (30 сентябрь 1929 йыл, Владимир ҡалаһы — 3 декабрь 1997 йыл, Владимир ҡалаһы) — Владимиро-Суздаль музей-ҡурсаулығындағы директор урынбаҫары. Владимир дәүләт педагогия институтының тарих кафедраһының өлкән уҡытыусыһы
Биографияһы
1929 йылдың 30 сентябрендә Владимир ҡалаһында тыуа. 1949 йылда П. И. Лебедева-Полянский исемендәге Владимир дәүләт педагогия институтын тамамлай. Уҡыуын тамамлағас, Владислав Маслов ун йылдан ашыу тарих уҡытыусыһы, һуңынан Владимир ҡалаһы мәктәптәрендә уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй. 1961 йылда ул партия эшендә була. 1961 — 1964 йылдарҙа КПСС-тың Владимир ҡала комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары. 1964 — 1965 йылдарҙа Бөтә Союз синтетик ыҫмалалар ғилми-тикшеренеү институтының партия бюроһы секретары урынбаҫары (ВНИИСС).
1965 — 1968 йылдарҙа эшләй. Владислав Михайлович — Владимиро-Соран музей-ҡурсаулығындағы директор урынбаҫары. 1968 — 1974 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәтенең Владимир өлкә бүлексәһе рәйесе урынбаҫары.
1974 йылдан алып һәм ғүмеренең аҙағына тиклем В. М. Маслов уҡытыусы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, Владимир дәүләт педагогия институтының тарих кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй.
1953 — 1955 йылдарҙа эшләй. Владислав Михайлович СССР Фәндәр Академияһының Археология институтының эшендә ҡатнаша, унда тарих фәндәре докторы Н. Н. Воронин етәкселек итә. 1955 йылдың октябрь - ноябрендә ул балсыҡ карьерҙы тикшерә һәм төрлө ҙурлыҡтағы хайуан һөйәктәре таба. 1957 йылда СССР Фәндәр Академияһының Археология институтының археология экспедицияһы составында тарих фәндәре докторы О. Н. Бадер етәкселегендә Владимир янындағы палеолит дәүеренә ҡараған Сунгирь туҡталыштарында ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша.
В. М. Маслов тәүге өлкә крайҙы өйрәнеү конференциялары ойоштороусыларҙың береһе була (1973, 1976, 1989 йылдар).
Маслов Михаил 1976 һәм 1983 йылдарҙа нәшер ителгән «Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары» йыйынтығының редколлегия ағзаһы була.
Наградалары
В. И. Ленин тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә
Хеҙмәттәре
В. М. Маслов АРХЕОЛОГИЧЕСКОЕ ИЗУЧЕНИЕ ВЛАДИМИРА И БОГОЛЮБОВА С 30-Х ГОДОВ XIX ВЕКА ДО НАСТОЯЩЕГО ВРЕМЕНИ
Сығанаҡтар
Маслов Владислав Михайлович // 100 владимирских краеведов / [сост. В. Г. Толкунова]. — Владимир : Транзит-Икс, 2010. — С. 98-99.
Шәйхетдинов Рөстәм Рәжәп улы
Шәйхетдинов Рөстәм Рәжәп улы (5 май 1976 йыл) — Рәсәй пианисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (2001), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014), халыҡ-ара һәм республика пианистар конкурстары лауреаты (Франция, Италия, Швейцария), Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2005).
Биографияһы
Рөстәм Рәжәп улы Шайхетдинов 1976 йылдың 5 майында Өфө ҡалаһында музыканттар ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Рәжәп Юныс улы Шәйхетдинов, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1985), БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1976). Ете йәшендә Урта махсус музыка мәктәбенә уҡырға инә. Һуңынан, 1998 йылда, Гнесиндар исемендәге Рәсәй Музыка академияһын тамамлай (профессор М. С. Гамбарян класы). 1999—2001 йылдарҙа ошонда уҡ аспирантурала уҡый (ғилми етәксеһе — сәнғәт белеме фәндәре кандидаты, профессор О. А. Яҡупова). Өфө дәүләт сәнғәт институтында 1998 йылдан алып эшләй. 2001 йылда «Фортепианная школа Г. Р. Гинзбурга в свете современных тенденций развития пианизма» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Өйләнгән, улы бар.