cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сотников Иван Владимирович
Ғаиләһе
Ҡатыны — Әминә Кәшфи ҡыҙы Аралбаева (1928—2014) — тәржемәсе, актриса, театр белгесе;
Чернявка (Уперта ҡушылдығы)
Чернявка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уперта йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шоит-Соим
Шоит-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеркальская йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хутым-Соим
Хутым-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Узюм-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Колесов походы
Колесов походы — 1920 йылдың мартында, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронд, Бохара әмирлегендә урыҫ большевиктары һәм йәш бухаринсылар тарафынан власты баҫып алырға маташыуы.
Төркөстанда сәйәси көстәрҙең ҡуйылышы
1917 йылдың октябрендә большевиктар власҡа килгәндән һуң РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы Бохара бойондороҡһоҙлоғон таный һәм Рәсәй протектораты тураһында килешеүҙе юҡҡа сығара. Ташкентта, ҡораллы ихтилалдан һуң, хөкүмәт төҙөлә, уның составына большевиктар һәм һул эсерҙар инә. Бохара әмирлегендә Рәсәйҙәге ваҡиғалар йоғонтоһо арҡаһында әмир хөкүмәте һәм йәдиселектән ойошҡан йәш бухаринсылар сәйәси хәрәкәте араһында конфронтация көсәйә. Йәш бухаринсылар лидерҙары бер нисә тапҡыр әмирҙе реформалар үткәреүгә күндерергә маташалар, уңышһыҙлыҡҡа трғанданлдан һуң улар ҡораллы ихтилалға әҙерләнә башлайҙа. Уларҙы Ташкенттағы революцион хөкүмәте үрнәге илһамландыра.
Ихтилалға әҙерлек
1917 йылдың декабрь башында йәш бухаринсылар большевиктар менән бәйләнештәр булдыралар. Ташкентҡа Файзулла Ходжаев етәкселегендәге делегация юллана, улар буласаҡ ҡораллы сығышта Ташкенттан ярҙам көтәләр. Йәш бухаринсылар планы буйынса, революцион хөкүмәт ойошоролорға тейеш, ә әмиргә бары тик декоратив роль йөкмәтелә. Төркөстан хөкүмәте йәштәрҙе ҡорал һәм, кәрәк булһа, ғәскәр менән тәьмин итергә тейеш була.
Һөйләшеүҙәр барышында Совет төркөстаны Совнаркомы рәйесе Ф. Колесов бухаринсыларҙың пландарын хуплай һәм ярҙам итергә вәғәҙә бирә, әммә Коканд автономияһын юҡҡа сығарғанға тиклем ихтилалды кисектереп торорға кәңәш итә. .
Ихтилал үҙәге Яңы Бохарала (Ҡаған) урынлаша. Коканд автономияһы сығыш баҫтырылғандан һәм Сәмәрҡәндтә казак частарының уңыштарынан һуң Колесов март башында Яңы Бохараға килә. Уның уйынса, ихтилал биш көндән башланырға тейеш, ҡорал һәм ғәскәр менән ярҙам итеүен тағы бер мәртәбә раҫлай. Шулай ҙа йәш бухаринсылар өсөн был хәбәр көтөлмәгән булып сыға, киң күләмле ихтилал ойоштороуҙан баш тартырға тура килә, сөнки ҡорал да етешмәй, әҙерлек өсөн ваҡыт та тар ҡалған. Йәш бухаринсылар Үҙәк комитеты Фәйзулла Ходжаев етәкселегендәге революцион комитет булдыраһәм 200 кешенән торған отрядты ҡоралландыра.
Ваҡиғалар хронологияһы
Башлыса большевиктарҙан һәс эсерҙарҙан торған Төркөстан хөкүмәте йәш бухаринсыларҙың әмирҙе ҡолатыуға йүнәлтелгән ыетылышын тулыһынса хуплай. Ошо уҡ ваҡытта Төркөстан хөкүмәте, Бохараның революцион көстәренә өмөтләнеп, әмир яғынан ниндәйҙер етди ҡаршылашыуҙы көтмәй. ''Сәйет Әлимхан менән һуғыш башлау беҙгә кәрәкмәй ине. Төркөстан республикаһы былай ҙа ҡанға батҡан ине. Бохара эжкспедицияһы өсөн бер мең тирәһе генә яугир бүлеп булды. Төркөстандың төрлө остарынан йыйылған бик хөрт ҡоралланған отрядтар ине улар. Хатта иң көслө һаналған Сәмәрҡәнд гарнизоны Ҡағанға барыһы 120 кеше бирҙе…''
Совнарком рәйесе Ф. Колесов етәкслегендәге Ҡыҙыл гвардия частары март башында Ҡағанда туплана. Походта Сәмәрҡәнд, Ташкент, Чарджуй һәм Ҡаған отрядтары, Аму-Даръя матростары, йәш бухаринсылар отряды ҡатнаша. . Амударъя флотилияһы командующийы 1-се ранглы Кишишев штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Бохара әмиренә властан баш тартыу ультиматумы ҡуйыла. Ультиматум тексында ошондай талаптар ҡуйыла: «Хөкүмәтегеҙҙе тарҡатырға һәм уның урынына йәш бухаринсыларҙың Башҡарма комитетын тәғәйенләргә». Әмир хөкүмәте тәүҙә ультиматумды ҡабул итергә ризалаша. Әлим-хан ризалығын белдереп, яңы манифест тексын ебәрә: : «Бөтәбеҙҙең халыҡҡа һүҙ азатлығы, һөнәрселек азатлағын, йәмғиәт азатлығын биреп…. Бохара либералдар составында Башҡарма Комитетын раҫлайбыҙ һәм бөтә реформаларҙы әлеге комитеттың программаһына һәм күрһәтмәһенә ярашлы үткәрәбеҙ…» Колесов менән осрашыу барышында киләһе капитуляция шарттары килешелә. Иҫке Бохараға Төркөстан хөкүмәте вәкилдәре киләләр һәм әмир ғәскәрен ҡоралһыҙландыралар. Уларҙы 25 атлы ҡыҙыармеецтан торған конвой оҙата бара. Икенсе көндө баш ҡалаға 500 кешелек һаҡ аҫтында Бохара ревкомы килеп етә һәм үҙ-үҙен хөкүмәт тип иғлан итә. Ҡалған частар Ҡаған станцияһына сигенә. Бер үк ваҡытта әмир ҙә Иҫке Бохараны ташлап сыға, уға теләгән яҡҡа сығыу рөхсәт ителә.
Әммә конвой оҙатыуында Бохараға ингән парламентерҙар отряды көтмәгәндә һөжүмгә дусар ителә һәм тулыһынса тиерлек ҡыйратыла.
''Тиҙҙән был ауыр ваҡиғаның деталдәре асыҡланды. Әмирҙең юғары чиновниктары беҙҙең вәкилдәрҙе тейешле рәүештә ҡабул итәләр. Ҡул бирешеп күрешеәндән һуң уларҙы Әлимхан һарайы эргәһендәге бер бинаға индерәләр. Һаҡсылар тышта тороп ҡала. Яугирҙар, уларҙы уратып алған кешеләргә ышаныс менән ҡарай-ҡарай, тәмәке көйрәтә башлайҙар. Бер ваҡыт кемдер: «Ҡафырҙарға үлем!» — тип ҡысҡырып ебәрә. Ҡайҙандыр сарбаз пәйҙә була, ул ҡыҙылгвардеецҡа ташлана ла ҡылыс менән уны саба. Яуап итеп револьверҙан атыу ишетелә. Әлимхандың ҡуштандары ҡотортҡан халыҡ конвойға ташлана. Бәрелеш китә. Арсен Цатуров, салғыһы менән болғай-болғай, ҡамауҙан сығырға маташа, әммә уны атып үлтерәләр. Бер тығыҙ төркөм булып ҡаршы торған башҡа һалдаттар яйлап тарҡатыла һәм тураҡлана. Мөғжизә менән ике кеше генә ҡотолоп ҡала. Тап шулар ҡурҡыныс хәбәрҙе еткерҙеләр ҙә инде.''
Колесов хәрби ғәмәлдәрҙе яңырта, әммә әмир Бохара халҡын большевиктарға ҡаршы күтәрә. Ваҡиғалар шаһиты хәтерләүенсә, «әле кисә генә беҙгә ҡаршы Әлимхан армияһы һәм бер нисә йөҙ дини фанатиктар ҡаршы торһа, хәҙер уларға меңдәрсә бохаралылар ҡушылды». .Бохара ғәскәрҙәре Ҡағандағы хәрби частаргә һөжүм яһай. Большевиктарҙың хәлен шулай уҡ тимер юлдарын Бохара хөкүмәте алдан уҡ тимер юлдарын ҡыйратып ҡуйыуы ҡатмарлаштыра, ошо айҡанлы яуаплы мәлдә бәрелеш урынына Мерва отряды килеп етә алмай (Ҡаракүлдә туҡтап ҡала), шулай уҡ ташкенттан боеприпастар менән эшелон да килеп етмәй.
Артабанғы көрәште алып барыу мәғәнәһеҙ булғанын аңлаған Колесов Сәмәрҡәнд — Ташкент йүнәлешендә сигенергә мәжбүр була, ғәскәрҙәр менән берлектә Ҡаған халҡын (башлыса европалылар) эвакуациялай. Походта ҡатнашыусы хәтирәләренән: «Вагондарға тыңҡыслап ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарттар, балалар тулдылар. Улар үҙҙәре менән кәрәк-яраҡты һөйрәй. Үлем хәүефе янағандарҙың барыһы ла беҙҙең менән китергә йыйына ине». Сигенеү өлөшләтә ҡыйратылған тимер юлынан бер нисә көн дауамында бара. Эшелондарға әленән-әле Бохара ғәскәрҙәре һөжүм итә. Иң төп проблемаларҙың береһе — отрядта һыу етешмәүе. Походта ҡатнашыусы хәтирәләренән:: «Һыу запастары бик тиҙ бөтә ине. Ҡаты һыу эсеү режимы булдырылды. Чандар янына. көсәйтелгән ҡарауылдар ҡуйылды. Бында һәр ваҡыт тиерлек, балалары өсөн өҫтәмә һыу порцияһына өмөтләнеп, ҡатын-ҡыҙҙар өйкөлөшә…» Колесовтың эшелондарын Ташкенттан ебәрелгән отряд ҡотҡара, уны һул эсерҙар Колузаев,Петренко һәм Степано етәкләй.
Эшелондарға ябырылыуҙан тыш Бохара армияһы тимер юлдары буйлап ҡасабаларҙы һәм унда йәшәгән халыҡты юҡ итеү маҡсатында Төркөстан республикаһы территорияһынабер нисә рейд яһай.
Бохара хөкүмәте менән солох килешеүенә 1918 йылдың 25 мартында Ҡыҙыл Тәп станцияһында ҡул ҡуйыла. Әлимхан Совет төркөстанына зыянды ҡаплау бурысын үҙ өҫтөнә ала, шулай уҡ үҙенең ҡораллы көстәрен 12 мең кешегә тиклем ҡыҫҡартыға вәғәҙәләй. Иҫке Бохараға даими рәүештә совет вәкиле тәғәйенләнә. Ҡағандан эвакуацияланған халыҡ кире ҡайта башлай.
Әғлуллин Илдар Рәүеф улы
Әғлуллин Илдар Рәүеф улы (23 ғинуар 1959 йыл, Черки-Гришино ауылы, Быуа районы, Татар АССР-ы) — ғалим-табип-онколог. Медицина фәндәре докторы (1999). Рәсәй Федерацияһының һәм Татарстан Республикаһының (2000) атҡаҙанған табибы.
Биографияһы
1959 йылдың 23 ғинуарында Татар АССР-ының Быуа районы Черки-Гришино ауылында тыуған.
1976 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. 1982 йылда ошо уҡыу йортон тамамлай.
Диплом алғас, Ҡазанда Республика онкология үҙәгендә «Онкология» һөнәре буйынса клиник стажировка үтә. 1983 йылда интернатураны тамамлағас, ошо диспансерҙа хирург булып эшләй башлай. 1988 йылда абдоминаль хирургия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.
1996 йылда Ҡазан дәүләт медицина университетында уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген башлай.
1999 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
100-ҙән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән ашҡаҙан-эсәк юлы, кесе янбаш, бауыр, панкреатодуоденаль зонаһы яман шешен хирургик дауалау буйынса хеҙмәттәр яҙған. Уйлап табыуҙарға 10 патент ала.
Уның тарафынан аяҡ-ҡулдарҙың төп магистраль тамырҙарын протезлау методикаһы индерелә. Шулай уҡ тире-мускул пластик операцияһы, яңы медицина технологияларын ҡулланып, бауырға операция методикаһын эшләй, һөйәк-мускул пластик операцияһы алымын киң ҡуллана.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Татарстан Республикаһының атҡаҙанған табибы», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» маҡтаулы исемдәре
Ионел Истрати
Ионел Истрати (Ionel IstratiIonel Istrati (тыуғанда бирелгән исеме Истра Ион Владимирович Istrati Ion VladimirIstrati Ion Vladimir), 24 декабрь 1990, СССР, МССР, Кишинев) — молдаван йырсыһы һәм композиторы. 2011 йылда Румынияла «Тауыш» таланттар конкурсында ҡатнашҡандан һуң билдәлелек ала
Биографияһы
Йырсы 1990 йылда Кишиневта тыуа, ике йылдан һуң ғаилә Приднестровьеға, Дубоссары районы Цибулевка ауылына күсенә. Ионел Дубоссары гимназияһын һәм фортепиано, аккордеон класы буйынса музыка мәктәбен тамамлай. 2007 йылдан 2009 йылға тиклем Кишиневта Замана фәндәре лицейында уҡый. 2009 йылдан Кишинев Иҡтисади академияһының бизнес һәм администраторлыҡ итеү факультетында белем ала.
Карьераһы
2008 йылда «Бәлки» (молд. «Poate») йырына үҙенең беренсе видеоклибын сығара, ә 2009 йылдың июлендә «Uită-mă» (молд. «Күгәрсен күҙе») исемле икенсе видеоклибы донъя күрә. 2010 йылда йырсы Евровидение конкурсына милли һайлауҙа «Яратам һине» йыры менән үҙен һынай, шул уҡ йылда «Йондоҙҙар фабрикаһы — 2» конкурсында ҡатнаша. 2011 йылда Румынияла «Тауыш» телевизион таланттар шоу-конкурсында ҡатнаша.
Юн-Яха (Надуй-Яха ҡушылдығы)
Юн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Надуй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шишмә (Дүртөйлө районы)
Шишмә (Чишма) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 472 кеше. Почта индексы — 452328, ОКАТО коды — 80224810007.
Тарихы
Йылан ырыуы башҡорттарының ауылы. 1727 йылда Иҫке Йылан улусының Шишмә ауылынан Айыт Уразаев һәм Туҡташ Тауҡаев Гәрәй улусынан Теләкәй ауылы башҡорттары менән аҫаба ерҙәрен бүлешеү тураһында килешеү төҙөй. Бына шул документта Шишмә ауылы атап үтелә.
1795 йылда 20 йортта 145 башҡорт йәшәй. 39 йылдан һуң уларҙың һаны 292 кешегә етә, 1859 йылда – 460 башҡорт, 1920 йылда беренсе совет рәүизе ауылда 764 башҡорт йәшәүен күрһәтә.
1834 йылда 292 башҡортҡа 1320 бот ужым һәм 1440 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда 4 тирмән була. 37 ихатала 334 ат, 214 һыйыр, 338 һарыҡ, 276 кәзә аҫырала. 23 умарта һәм 10 солоҡ тоталар. Ауылда мәсет эшләй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫән
Иҫән (Исяново) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 197 кеше. Почта индексы — 453661, ОКАТО коды — 80206840003.
Тарихы
1735 йылда нигеҙ һалынған. Фараздар буйынса ауылға нигеҙ һалыусы — Янһары ауылынан Янһары нәҫеленән сығышлы уҙаман, Бөрйән ырыуы башлыҡтарының береһе булған батыр Иҫән (Иҫәнгилде). Риүәйәт буйынса Янһары ауылы 1755 йылғы ваҡиғаларынан һуң үртәлгән. Янһары ауылының урыны билдәһеҙ, әммә шундай исемле ауыл булыуына шик юҡ. Әммә Иҫәндең улдары ошо ауылда йәшәгән. Уларҙың өлкәне Теләүле Иҫәнов (1760—1820). Уның улы Булат (Булаттың улдары — Ғайса, Әлимбәк, Йәнмырҙа, Ғәлеәкбәр), Вәлит, Әсләм (улдары Әлмөхәмәт, Ихсан, Яуымбай, Мөхәмәткәрим). Кесеһе — Абдулла Иҫәнов, 1768 йылғы. Уның улдары — Ҡунаҡбай, Ғузаир, Хәлил.
Ауыл тарихы 1755 йылғы башҡорт ихтилалы (Батырша ихтилалы) менән бәйле. Халыҡ башҡорт ерҙәрен талауға, үҙ бойондороҡһоҙлоғон, динен һәм милли үҙаллығын һаҡлап ҡалыу йәһәтенән ихтилалға күтәрелә. Иҫән ауылы халҡы малсылыҡ менән шөғөлләнә. 1839 йылда 46 йортта йәшәгән 257 кешегә 220 йылҡы малы, 70 һыйыр, 150 һарыҡ, 20 кәзә тура килә. 1834 йылда 28 бот ужым бойҙайы һәм 448 бот ярауай бойҙайы сәселгән.
Районда һәм республикала билдәлелек яулаған Иҫәновтар, Бураншиндар, Аслаевтар, Баймөхәмәтовтар, Ишбирҙиндар, Таңғатаровтар, Тутаевтар, Йәрмөхәмәтовтар ошо ауылдан сыҡҡан.
1816 йылда ауылда 20 йортта 120 кеше йәшәгән, 1834 йылда — 47 йортта 260 кеше, 1859 йылда — 61 йортта 400 кеше, 1885 йылда — 71 йортта 461 кеше, 1920 йылда 188 йортта 767 кшк йәшәгән. Граждандар һуғышы осоронда, аслыҡ йылдарында, 30-сы йылғы репрессиялар ваҡытында бик күп кеше һәләк була, ситкә сығып китә.
1939 йылда ауылда барыһы 146 кеше ҡалған.
1919 йылда Иҫән ауыл Советы булдырыла, уның беренсе рәйесе — Хәлил Әминев, урынбаҫары — Ш. Заманов, ағзалары — Ғ. Исламов, И. Музаҡаев, секретары — Ф. Васючков.
1920 йылда Совет рәйесе итеп Сәйтғәле Тутаев һайлана, урынбаҫары — Һибәтулла Хоҙайбирҙин, секретары — Савелий Захаров.
1928 йылдан алып ауыл — Муллаҡай ауыл Советы, 1951 йылдан — 1-се Этҡол, 1963 йылдан — Ниғәмәт ауыл Советы составында була.
1928 йылда Иҫән ауылында «Яңы ауыл» ауыл хужалығы кооперативы ойошторола, 1930 йылда уның нигеҙендә «Ҡыҙыл йондоҙ» колхозы булдырыла. Уның беренсе рәйесе — Зәйнәғи Мөхәмәтйәнов, артабан — Динислам Ишморатов, Ғәзиз Ишбирҙин.
1934 йылда «Ҡыҙыл йондоҙ» колхозы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы менән берләшә ..
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Иҫәндә үҙаллы «таналыҡ» колхозы ғәмәлдә була, 1952 йылда ул колхоз Салауат исемендәге колхоз менән берләшә. Һуғыштан һуң колхоз рәйестәре булып Ильяс Насыров һәм Байегетов эшләйҙәр.
1918 йылдан алып ауылда башланғыс мәктәбе эшләп килә. Уҡытыусылары: Баймуллина Хәҙисә (уны кулактар үлтерә), Ишбирҙин Тимерйән, Ишбирҙина Һәһәрбоҫтан, Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй ..
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Математик формула
Математик формула (formula — forma — күренеш, төр һүҙҙәренән алынған) — математикала, шулай уҡ физикала һәм ғәмәли фәндәрҙә, термдар менән бер рәттән, математик аңлатма төрө булып тора; үҙ аллы мәғәнәһе булған тамғалар комбинацияһы күренешендә, һәм фекерҙең (ул логик фекерләүҙе сағылдыра), йә фекер формаһының символик яҙылышы булып тора. Киң мәғәнәлә формула — математикала геометрик коннотацияһы булған төрлө тасуирлау сараларына: һыҙмаларға, графиктарға, диаграммаларға, графтарға һ. б. ҡаршы ҡуйылыусы һәр символик яҙыу (ҡара: түбәндә).
(Һанлы) формулаларҙың төп төрҙәре
Ҡағиҙә булараҡ, формулаға үҙгәреүсәндәр (бер йәки күберәк) инә, шуның менән бергә формула үҙе ябай ғына аңлатма түгел, ә ниндәйҙер фекерләү. Бындай фекерләү үҙгәреүсәндәр тураһында, ә, бәлки — ҡулланылған ғәмәл тураһында нимәлер раҫларға мөмкин. Формуланың аныҡ мәғәнәһе йыш ҡына контекстан аңлашыла һәм туранан-тура уның күренешенән аңларға мөмкин түгел. Киң таралған өс осраҡты айырып ҡарарға мөмкин:
Тигеҙләмәләр
[[Файл:Fixed Point Graph.png|thumb|
x = f ( x ) тигеҙләмәһенең тамырҙарын табыу ысулы күрһәткән график
]] Тигеҙләмә — тышҡы (үрге) бәйләүесе тигеҙлек бинар бәйләнеше булған формула. Әммә тигеҙләмәнең мөһим үҙенсәлеге шунда, уға ингән символдар үҙгәреүсәндәргә һәм параметрҙарға бүленәләр (һуңғыларының булыуы, хәйер, мәжбүри түгел). Мәҫәлән,x^2 = 1 тигеҙләмә булып тора, унда x  — үҙгәреүсән. Үҙгәреүсәндең тигеҙлек дөрөҫ булғандағы ҡиммәттәре тигеҙләмәнең тамырҙары тип атала: был осраҡта тигеҙләмәнең тамырҙары ике һан, 1 һәм -1. Ҡағиҙә булараҡ, әгәр бер үҙгәреүсәнле тигеҙләмә тождество булмаһа (ҡара: түбәндә), тигеҙләмәнең тамырҙары дискрет, йыш ҡына сикле (буш күмәклек булырға ла мөмкин) күмәклек.
Әгәр тигеҙләмәгә параметрҙар инһә, ул саҡта уның мәғәнәһе — бирелгән параметрҙар өсөн тигеҙләмәнең тамырҙарын табыу (йәғни үҙгәреүсәндең тигеҙлек дөрөҫ булғандағы ҡиммәттәрен табыу). Ҡайһы саҡта быны үҙгәреүсәндең параметрҙан (параметрҙарҙан) күҙгә күренеп тормаған (неявный) бәйләнешен табыу тип әйтергә мөмкин. Мәҫәлән x^2 = a  x үҙгәреүсәнле тигеҙләмә булараҡ ҡабул ителә ( y, z һәм t менән бер рәттән был үҙгәреүсәнде билдәләү өсөн ғәҙәти хәреф булып тора). Тигеҙләмәнең тамыры булып a һанының квадрат тамыры тора (уның ике тамыры бар, төрлө тамғалы тип иҫәпләнә). Әйтергә кәрәк, бындай формула, бары тик x һәм a араһындағы бинар бәйләнеште генә бирә, һәм уны кире яҡҡа ла аңларға мөмкин, x -ҡа ҡарата a үҙгәреүсәнле тигеҙләмә x^2 = a. Был ябай осраҡта, һүҙ a -ны x аша табыу тураһында ғына булыуы мөмкин: a = x^2.
Тождестволар
Тождество — үҙгәреүсәндең теләһә ниндәй ҡиммәтендә лә дөрөҫ булған фекер. Ғәҙәттә, тождество төшөнсәһе аҫтында тождестволы дөрөҫ тигеҙлекте күҙ уңында тоталар, тождество тышында тигеҙһеҙлек йәки ниндәй ҙә булһа башҡа бәйләнеш тә торорға мөмкин. Күп осраҡта тождествоны унда ҡатнашҡан ғәмәлдәрҙең ниндәйҙер үҙенсәлектәре тип аңларға мөмкин. Мәҫәлән a+b=b+a тождествоһы ҡушыу ғәмәленең  коммутативлығын раҫлай.
Математик формула ярҙамында бик ҡатмарлы һөйләмдәр йыйнаҡ һәм уңайлы күренештә яҙылырға мөмкин. Үҙгәреүсәнде ниндәйҙер өлкәнән теләһә ниндәй аныҡ объекттар менән алыштырып ҡуйғанда дөрөҫ булыусы формулалар, был өлкәлә тождестволы дөрөҫ формула тип аталалар. Мәҫәлән: «теләһә ниндәй a һәм b өсөн тигеҙлеге дөрөҫ». Был тождествоны коммутатив ҡулсала ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәре аксиомаһынан сығарырға мөмкин, улар шулай уҡ үҙҙәре тождество булып торалар.
Тождество үҙгәреүсәнһеҙ, арифметик (йәки ниндәй ҙә булһа тағы бер) тигеҙлек булырға ла мөмкин, мәҫәлән, 6^{3}=3^{3}+4^{3}+5^{3}.
Яҡынса тигеҙлектәр
Мәҫәлән: x-тың бик бәләкәй ҡиммәттәрендә яҡынса тигеҙлек;
Тигеҙһеҙлек
Формула-тигеҙһеҙлекте бүлектең башында тасуирланған ике мәғәнәлә аңларға мөмкин: тождество кеүек (мәҫәлән, Коши — Буняковский тигеҙһеҙлеге) йәки, тигеҙләмәләр кеүек, үҙгәреүсән йәки үҙгәреүсәндәр ингән күмәклекте (ә дөрөҫөрәге, билдәләнеү өлкәһенең аҫкүмәклеген) табыу мәсьәләһе итеп.
Ҡулланылған ғәмәлдәр
Был бүлектә алгебрала ҡулланылған ғәмәлдәр, шулай уҡ математик анализдан ҡайһы бер дөйөм ҡулланылыусы функциялар һанап кителәсәк.
Ҡушыу һәм алыу
"+ " һәм « −» тамғалары ҡулланыла (һуңғыһы яҙыуҙа һыҙыҡтан бик әҙ айырыла). Унарный минус йышыраҡ тик беренсе (һул) ҡушылыусы янында ҡулланыла, сөнки «a + (−b)» һәм «a − (−b)» кеүек башҡа осраҡтар, мәғәнәһе буйынса ярашлы рәүештә ябайыраҡ «a − в» һәм «a + b.» аңлатмаларынан бер нәмә менән дә айырылып тормайҙар.
Ҡушыу ғәмәленең ассоциативлығы сәбәпле, йәйәләрҙең ҡуйылышы ҡушыу ғәмәлен башҡарыу тәртибен билдәләү өсөн математик мәғәнәгә эйә түгел. Алгебрала ҡушылыусы тип ҡушыуҙың да һәм алыуҙың да аргументтары атала. Йәйәләр булмағанда, алыу ғәмәлен башҡарыу тәртибе шундай, кәметеүсе булып тик туранан-тура алыу ғәмәленән уңда яҙылған быуын ғына һанала, ә уңдараҡ яҙылған ниндәйҙер ҡушыу һәм алыу ғәмәлдәрен үтәү һөҙөмтәләре түгел. Шулай итеп, һулдан туранан-тура «−» тамғаһы булған «ҡушылыусылар» ғына суммаға минус тамғаһы менән инә.
Ҡабатлау
Ҡабатлау тамғаһы йыш ҡына төшөрөп ҡалдырыла. Был мәғәнәлелек тыуҙыра, сөнки үҙгәреүсәндәр, ғәҙәттә, яңғыҙ хәрефтәр менән яҙыла, ә цифрҙар менән яҙылған константаларҙы бер-береһенә ҡабатлауҙы яҙыуҙың мәғәнәһе юҡ. Һирәк осраҡтарҙа, ике төрлө аңлауҙан ҡотола алмағанда, ҡабатлау ғәмәле «·» символы меенән тамғалана. «×» символы тик мәктәп арифметикаһында, техник текстарҙа (айырым контекста) ғына ҡулланыла, шулай уҡ ҡайһы бер системалар уны ҡабатлау тамғаһы урынына формуланы икенсе юлға күсергәндә (ғәҙәттә, ҡабатлау тамғаһы буйынса күсереүҙән ҡотолорға тырышалар) ҡуялар.
Бүлеү
Бүлеү формулаларҙа кәсер һыҙығы ярҙамында яҙыла. Шулай уҡ мәктәп арифметикаһында «÷» (обелюс) ҡулланыла.
Йәйәләр һәм ғәмәлдәр өҫтөнлөктәре
Ғәмәл йәки оператор өҫтөнлөгө, рангы йәки дәрәжәһе — оператор/операцияның, төрлө бер нисә оператор булған аңлатмала уларҙы башҡарыу тәртибенә асыҡ күрһәтмә (йәйәләр ярҙамында) булмағанда, уларҙың сиратына тәьҫир итеүсе формаль үҙенсәлеге. Мәҫәлән, ҡабатлау ғәмәленә, ҡушыу ғәмәленә ҡарағанда, ғәҙәттә ҙур өҫтөнлөктәр бирелә, һәм шуға күрә аңлатмала тәүҙә z һәм y ҡабатландығы табыла, ә һуңынан инде сумма.
Миҫалдар
Мәҫәлән:
2+2=7 — «ялған» мәғәнәһенә эйә формулаға миҫал;
y=ln(x)+sin(x)} — бер ысын аргумент функцияһы йәки бер үҙгәреүсәнле функция;
— бер нисә аргумент функцияһы йәки бер нисә үҙгәреүсәнле функция (графигы иҫ киткес матур — Аньези верзьер кәкре һыҙығы);
y=1-|1-x|}  — x = 1 нөктәһендә дифференциалланмаусы функция (өҙлөкһөҙ һыныҡ һыҙыҡтың тейеүсеһе булмай);
— тигеҙләмә, йәғни асыҡланмаған функция (графигы «декарт япрағы» кәкре һыҙығы);
t_n=n! — бөтөн һанлы функция;
— йоп функция;
y=tg(x) — таҡ функция;
— нөктә функцияһы, нөктәнән (декарт) координаталар башына тиклем алыҫлыҡ;
y={1}\{x-3} — x=3 нөктәһендә өҙөлөүсе функция;
x=a[t-sin(t)]\,; y=a[1-cos(t)] — параметрлы функция (графигы циклоида);
y=ln(x), x=e^{y} — тура һәм кире функциялар;
— интеграль тигеҙләмәләр.
Жуков Геннадий Викторович
Жуков Геннадий Викторович (4 сентябрь 1955 йыл − 2 декабрь 2008 йыл — СССР һәм Рәсәй шағиры, йырсы-шағир, «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе.
Биографияһы
Геннадий Викторович Жуков 1955 йылдың 4 сентябрендә Дондағы Ростовта тыуған. 1970 йылда урта мәктәптең 8 класын тамамлай һәм Ростов радио техникумына уҡырға инә. Бында уҡыған сағында техникумдың «Три Кварка» исемле вокал-инструменталь ансамблендә барабанда уйнай.
Виталий Калашников, Игорь Бондаревский, Владимир Ершов һәм Александр Бруньколар менән бергә «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөн ойоштороусы була. Уның шиғырҙары 6 телгә тәржемә ителгән.
Дондағы Ростовта, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта,  Коктебелдә, Танаис музей-ҡурсаулығында йәшәй.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында музыкант атеросклероз менән сирләй. 2008 йылдың 2 декабрендә ҡорһағына ҡан һауыуҙан вафат була. Недвиговка утарындағы (Танаис) зыяратта ерләнгән.
Дискографияһы
Геннадий Жуковтың күп һанлы йырҙары дисктарға яҙылған; концерттарҙағы, «фатирҙағы» һәм төрлө ваҡытта студияларҙа яҙылған һәм халыҡ араһында таралған яҙмалары Уларҙың ҡайһы бер өлөшө, студияла яҙылмауға ҡарамаҫтан, номерлы альбомдарҙы тәшкил итә.
Эп-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бланкенхайм (Зангерхаузен)
Бланкенхайм (Зангерхаузен) (Blankenheim (Landkreis Mansfeld-Südharz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1342 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Үрге Ура
Үрге Ура (Кесе Ура) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шат суқоймасы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айтбай мәсете
Айтбай мәсете (Айтбай мешіті) — Ҡыҙылурҙа ҡалаһында боронғо мәсет. Ҡаҙағстан Республикаһының республика әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.
Архитектураһы
Мәсеттең бейеклеге 14 метр. Алғы өлөшө портал булып тора, уртаһында — ишек. Фасадтары фигуралы кирбес менән биҙәлеп һалына.
Тарихы
Мәсет Бохара ҡалаһынан сауҙагәр Айтбай Балтабаевтың инициативаһы менән Перовск ҡалаһы халҡы йыйған аҡсаға төҙөлә, Балтабаев үҙе күп сумма аҡса индерә. Төҙөлөш менән Әүлиә-Атынан оҫталар Искан һәм Камал етәкселек итә. Мәсет 1878 йылда асыла һәм мәҙрәсә кеүек тә файҙаланыла. Манараһы менән бергә мәсетте төҙөү өсөн 40000 һум аҡса китә.
Совет йылдарында мәсет ябыла. 1970 йылдарҙа бинала өлкә край өйрәнеү музейы филиалы урынлаша. 1982 йылда мәсет бинаһы республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исеменә индерелә һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында алына. 1980 йылдар аҙағында төҙөкләндерелә. Диндарҙар йыйған аҡсаға мәсеткә манара төкәтеп төҙөлә.
2000 йылдағы мәсет бинаһын ҡайтанан планлаштырыу реставраторҙарҙың тәнҡитенә дусар була:
Әлегә Ҡыҙырурҙа үҙәгендә урынлашҡан Айтбай мәсете дәүләт тарафынан һаҡҡа алынған. Әммә мин белгес булараҡ, уның тарихи әһәмиәте юғалған тип әйтә алам. Әлеге быуат башында унда мәҙәниәт һәм тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса дәүләт учреждениелары менән бер ниндәй ярашыуһыҙ капиталь ремонт уҙғарыла һәм Айтбай мәсетенең тик фасад өлөшө генә тейелмәгән килеш ҡала, ә ҡалған өлөштәре мәсет хеҙмәткәрҙәренә нисек уңайлы, шул килеш үҙгәртелә. Хәҙер Айтбай мәсетен дәүләттең һаҡ аҫтына алынған исемлегенән төшөп ҡалыуы тураһында һүҙ барыуы мөмкин. «Казреставрация» РГП реставрация оҫтаханаһының ҡыҙылурҙа филиалы начальнигы Бижанов Биртай[3]
Ивановский (Силәбе Өлкәһе)
Географияһы
Райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Үрге Урал һыуһаҡлағысының көнбайыш ярында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 30 км..
Тарихы
Ауылға 1920-се йылдарҙа Мордовиянан килгән иммигранттар нигеҙ һала, уға тәүге күскенселәрҙең береһе исеме бирелә. Ауылға нигеҙ һалынғандан һуң 3 йыл үткәс, халыҡ "Яңы тормош" («Новая жизнь») колхозын ойоштора.
Халҡы
(1995 йылда — 301) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (77%), башҡорттар (9%), ҡаҙаҡтар (7%), татарҙар (6%).
Вырезка (Угличское ҡушылдығы)
Вырезка  — Рәсәйҙәге йылға.рославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угличское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2850 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хермероде
Хермероде (Hermerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 127 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 326 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
Үрге Уя
Үрге Уя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе
«Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (УМПО) — авиация двигателдәре эшләүсе Рәсәй предприятиеһы. 1925 йылда нигеҙ һалына, берекмәлә барлығы 22 мең кеше эшләй.
Предприятиеның төп эшмәкәрлеге — турбореактив авиация двигателдәре етештереү, уларҙы сервис хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, вертолет техникаһының узелдарын эшләү һәм ремонтлау, нефть-газ сәнәғәте өсөн ҡорамалдар сығарыу. Су-35С (Изделие 117 С), Су-27 (АЛ-31Ф), Су-30 (двигатель АЛ-31Ф и АЛ-31ФП), Су-25 (Р-95Ш и Р-195) самолеттары өсөн турбоактив двигателдәр, «Ка» һәм «Ми» вертолеттары өсөн вертолет техникаһы сериялы сығара.
Хутынья
Хутынья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лопси-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе
«Оборонпром» Оборона сәнәғәт компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғитенең двигателдәр эшләү активы менән идара итеү буйынса 100 % махсуслашҡан «Берләшкән двигателдәр эшләү корпорацияһы» компанияһы составына инә.
Хутынья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе авиация двигателдәре сығарыу өлкәһендә илдә флагман һанала. Дөрөҫөрәге, Рәсәйҙә иң эреләр исемлегендә.
Хутынья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
Барлыҡҡа килгән ваҡыты тип 1925 йылдың 17 июле һанала. Был көндө Хеҙмәт һәм Оборона советы Рыбинскиҙа элекке «Русский Рено» акционерҙар йәмғиәтенең ваҡ авторемонт оҫтаханалары базаһында авиация двигателдәре эшләү буйынса завод төҙөргә ҡарар итә. 1928 йылдың 14 ғинуарында завод эшләп килеүсе авиация сәнәғәте предприятиелары исемлегенә 26-сы булып инә. 1931 йылда Өфөлә комбайн моторҙары заводы төҙөлә башлай, 1935 йылда беренсе 10 двигатель йыйыла.
1940 йылда Өфө моторҙар заводы производствоны бар ҡеүәтенә ҡуйыу өсөн бөтөн мөмкинлектәргә эйә була, әммә 384 һаны менән авиация сәнәғәте Наркоматына тапшырыла. Шул уҡ йылда УМЗ Рыбинск М-105 авиация моторҙары эшләү заводының дублеры була (Бөйөк Ватан һуғышы башланғансы завод 675 дана М-105 двигателе эшләп өлгөрә).
Юн-Яха (Нярма-Яха ҡушылдығы)
Юн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нярма-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
Һуғыш башында Өфөгә бер нисә моторҙар эшләү, шул иҫәптән Рыбинск заводы ла эвакуациялана. 1941 йылдың 17 декабрендә 26-сы Рыбинск моторҙар эшләү заводы, Ленинградтың ике завод-дублеры (234-се һәм 451-се), өлөшләтә Мәскәүҙең 219-сы заводы, ЦИАМ проект бюроһы (Мәскәү), В. А. Добрыниндың кострукторлыҡ бюроһы (Воронеж) һәм ике Өфөнөң ике — моторҙар (384-се) һәм дизель (336-сы) заводы берләштерелә. Яңы предприятие берләшкән заводтарҙың вариҫы булып тора һәм төп заводтың һанын ала — 26-сы. 1943 йылда заводҡа СССР-ҙың атом проектына Ф. Ф. Ланге проекты буйынса уранды байытыу өсөн центрифуга бирелә.
Юн-Яха (Нярма-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
Артабан ул Өфө моторҙар эшләү заводы тип үҙгәртелә, уның базаһында 1978 йылда Өфө мотор эшләү производство берекмәһе ойошторола, 1993 йылда ул «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә әйләнә.
Юн-Яха (Нярма-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
2011 йылдың авгусында "Берләштәрелгән двигателдәр эшләү корпорацияһы"ның генераль директоры Андрей Реустың бойороғона ярашлы, берекмә илдең хәрби авиация өсөн двигателдәр сығарыусы баш предприятие итеп билдәләнә. «УМПО» асыө акйионерҙар йәмғиәте базаһында ошо бойороҡ нигеҙендә «ОДК» УК ОАО хәрби авиация өсөн двигателдәр дивизионы ойошторола. Уның идарасы директоры итеп Александр Артюхов тәғәйенләнә. Структура формалаштырыуҙағы үҙгәрештәрҙең һөҙөмтәһе булып 2012 йылда ике: «А. Люлька исемендәге тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы» (Мәскәү ҡалаһы) һәм "Лыткарино машиналар эшләү заводы " (Лыткарино ҡалаһы) филиалдары барлыҡҡа килә
Етәкселеге
Идара итеүсе директоры: Евгений Семивеличенко.
Лямблиоз
Лямблиоз — кешенең аш һеңдереү юлын зарарлаусы паразитар ауырыу; эсәк лямблийы йоғоуҙан килгән бер күҙәнәкле микроскопик хайуан.
Тыуҙырыусы — иң ябайҙарҙың Lamblia intestinalis (Giardia lamblia) төрө. Фекаль‑ораль юл менән йоға (ҡайнамаған һыу, йорт хайуандары аша һ.б.). Инкубация осоро 10—15 көн.
Төп симптомдары
Метеоризм, өйәнәк һымаҡ ҡорһаҡ ауыртыуының ҡабатланыуы, дуоденит, энтерит һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: үт бүлеп сығарыу юлдарының шешеүе, мальабсорбция синдромы. Диагностикалауҙа клиник һәм лаб. тикшеренеү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз.
Профилактика
Ауырыуҙарҙы һәм циста йөрөтөүселәрҙе иртәрәк асыҡлап дауалау, шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәү, тирә‑яҡ мөхит объекттарын санитарлы һаҡлау.
Тикшеренеүҙәр
Лямблиоз проблемалары буйынса фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла: ашҡаҙан‑эсәк юлы ағзалары ауырыуҙары булған балаларҙа лямблиоз клиник‑лаборатория үҙенсәлектәре өйрәнелә (Р.Ә.Әхмәтова), балаларҙа лямблиоз инвазияһы булғанда, аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙарының хроник үҙенсәлектәре тикшерелә (Г.Т.Туперцева).
Бондаревский Игорь Борисович
И́горь Бори́сович Бондаре́вский (1956 йылдың 6 ғинуарында Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған) — Рәсәй шағиры, Дондағы Ростов ҡалаһындағы "Заозёрная школа"шиғриәт төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Южин-Юган
Южин-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Бондаревский Игорь Борисович
Тормош юлы
Бондаревский Игорь белеме буйынса — психолог. Университетты тамамлағас, байтаҡ ваҡыт химия заводында инженер-социолог булып эшләй. «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә Виталий Калашников, Владимир Ершов, Александр Бруньколар менән бергә нигеҙ һалыусы була. Хәҙерге ваҡытта нәфис әҙәби әҫәрҙәр ижад итеү һәм китаптарҙы биҙәү менән шөғөлләнә.
Южин-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шиворона
Шиворона — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1203/244 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Хайма
Үрге Хайма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хутюм
Хутюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй Федерацияһының Конституция суды
Рәсәй Федерацияһының Конституция суды  — конституцион контролде тормошҡа ашырыусы суд органы, суд власын конституцион суд эштәрен башҡарыу юлы менән үҙ аллы һәм бойондороҡһоҙ ғәмәлгә ашыра.
Рәсәй Федерацияһы Конституция судының вәкәләттәре, ойошторолоу һәм эшмәкәрлек тәртибе Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һәм «Рәсәй Федерацияһының Конституция Суды тураһында» Федераль конституцион закон менән билдәләнә. Рәсәй Федерацияһы Конституция суды Рәсәй Федерацияһы Президенты күрһәтеүе буйынса Федерация Советы тарафынан тәғәйенләнгән 19 судьянан тора.
Тарихы
СССР-ҙа 1989 йылдан Конституция суды функциялары СССР Конституцион күҙәтеү комитетына йөкмәтелә. 1991 йылдың 12 июлендә «Конституция Суды тураһында»ғы РСФСР Законы менән РСФСР Конституция суды ойошторола, ул РСФСР халыҡ депутаттары съезы тарафынан 1991 йылдың 30 октябрендә һайланған 13 судьянан тора:
1992—1993 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Конституция суды конституцион кризисты көйләүҙә әүҙем ҡатнаша. Уның рәйесе Валерий Зорькин 1992 йылдың декабрендә Президент Борис Ельцин менән Юғары Совет араһындағы һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша, Ельцин менән Хасбулатов араһында килешеү төҙөлә, уға ярашлы, Конституцияға резидент вәкәләттәрен сикләүсе төҙәтмәләрҙе көсөнә индереү 1993 йылдың апрелендә үтәсәк референдумға тиклем кисектерелә.
1993 йылдың 23 мартында Рәсәй Федерацияһы Конституция суды Президент Ельциндың 20 мартта халыҡҡа телевидение аша мөрәжәғәтен Конституцияға яраҡлы түгел тип таба, был президентты вазифаһынан ваз кистереү тураһындағы мәсьәләне ҡараруға нигеҙ була.
1993 йылдың 21 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Б. Н. Ельцин Халыҡ депутаттары съезын һәм Юғары Советты таратыу тураһында иғлан итә. Рәсәй Федерацияһы Конституция суды [https://ru.wikisource.org/wiki/Заключение%20Конституционного%20Суда%20РФ%20от%2021.09.1993%20№%20З-2 «Рәсәй Федерацияһы Президенты Б. Н. Ельциндың уның „Рәсәй Федерацияһында этаплап конституция реформаһы үткәреү тураһында“ғы 1993 йыл 21 сентябрь Указына бәйле эш-ғәмәлдәренең һәм ҡарарҙарының Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына тап килеү-килмәүе тураһында» 3-2-се һығымта] сығара. Уның нигеҙендә Юғары Совет һәм Съезд Б. Н. Ельцинды Рәсәй Федерацияһы Президенты вазифаһынан ваз кистерә  — был һығымта юҡҡа сығарылмай.
Тихонов Александр Николаевич (лингвист)
Тихонов Александр Николаевич (20 ноябрь 1931 йыл — 16 март 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең тел ғалимы, лексикограф, рус дериватология өлкәһе белгесе. Ғалим оялы һүҙ яһау һүҙлектәрен төҙөү принциптарын эшләүгә, оялы һүҙ яһау теоретик проблемаларын хәл итеүгә ҙур өлөш индергән.
Рәсәй Федерацияһының Конституция суды
Тарихы
1993 йылдың 3—4 октябре ваҡиғаларынан һуң Б. Н. Ельцин Рәсәй Федерацияһы Конституция суды эшмәкәрлеген туҡтатып тора, ә 1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Конституция суды тураһында яңы закон сығарыла. Уға ярашлы, Конституция суды эштәрҙе үҙ инициативаһы менән ҡарау һәм теге йәки был вазифалы кешеләрҙең эш-ғәмәлдәренең конституцияға яраҡлылығын, шулай уҡ партияларҙың конституциялылығын ҡарау хоҡуғын юғалта.
Тихонов Александр Николаевич (лингвист)
Биографияһы
Башҡортостандың Ауырғазы районында тыуған.
Рәсәй Федерацияһының Конституция суды
Тарихы
Рәсәй Федерацияһы Конституция суды Рәсәй Федерацияһы Федерация Советы тарафынан ҡабатлап 1995 йылдың февралендә йыйыла, ул 19 судьянан тора (Конституция суды судьяһы Г. Ғаджиев фекеренсә, Конституция судының составын киңәйтеү президент Ельциндың кризис мәлендә уға ҡаршы тауыш биргән 9 судьянан өҫтөнлөк тәьмин итергә теләүе менән бәйле була ), рәйесе итеп Владимир Туманов һайлана, 1997 йылда Марат Баглай рәйес була, ә 2003 йылда ҡабат Валерий Зорькин һайлана.
Тихонов Александр Николаевич (лингвист)
Биографияһы
1947 йылдан алып Тажикстанда рус теле уҡытыусыһы булып эшләй
Рәсәй Федерацияһының Конституция суды
Тарихы
Был ваҡыт эсендә Рәсәй Федерацияһы Конституция суды 200-ҙән ашыу ҡарар ҡабул итә. Ҡаралған эштәрҙең күпселеге закондарҙың конституцияға яраҡлы булыуын тикшереүгә ҡағыла. РСФСР Енәйәтселек-процессуаль кодексының айырым положениелары 30-ҙан ашыу тапҡыр конституцияға яраҡлы түгел тип табыла.
Тихонов Александр Николаевич (лингвист)
Биографияһы
1955 йылда А. Навои исемендәге Сәмәрҡәнд университетының филология факультетын отличие менән тамамлай. 1956—1968 йылдарҙа Сәмәрҡәнд университетының рус тел ғилеме кафедраһы доценты булып эшләй. 1968 йылда Сәмәрҡәнд педагогия институты проректоры була.
Рәсәй Федерацияһының Конституция суды
Структураһы
Рәйес Рәсәй Федерацияһы Конституция судының башлығы булып тора. «Рәсәй Федерацияһының Конституция Суды тураһында» 21.07.1994 № 1-ФКЗ (25.12.2012 ред.) Федераль конституцион закондың 23-сө статьяһына ярашлы:
Тихонов Александр Николаевич (лингвист)
Биографияһы
1974 йылда «Һүҙ яһау ояһындағы һүҙҙәрҙең формаль-семантик мөнәсәбәте» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай .
Рәсәй Федерацияһының Конституция суды
Структураһы
2016 йылға штат һаны 233 берәмек тәшкил итә.
Тихонов Александр Николаевич (лингвист)
Биографияһы
1978 йылда СССР Фәндәр академияһының рус телен милләт-ара аралашыу сараһы булараҡ өйрәнеү институтында сектор мөдире итеп һайлана. Рус теле институтында һәм «Төньяҡ Евразия телдәре һәм мәҙәниәте» фәнни-уҡытыу үҙәгендә эйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Рәсәй Федерацияһының Конституция суды
Рәсәй Федерацияһы Конституция судының вәкәләттәре
Рәсәй Федерацияһы Конституция суды, Конституцияның 125-се статьяһына ярашлы:
Рәсәй Федерацияһы Конституция суды шулай уҡ уға Конституция тарафынан (мәҫәлән, 104-се статьяға ярашлы, ул үҙ хакимиәте даирәһендәге мәсьәләләр буйынса закондар тәҡдим итеү хоҡуғына эйә) һәм федераль конституцион закондар менән бирелгән башҡа вәкәләттәрҙе башҡара (мәҫәлән, Рәсәй Федерацияһы Президенты йәки Юғары суды һорауы буйынса «Рәсәй Федерацияһы референдумы тураһында»ғы закондың 15-се һәм 23-сө статьяларына ярашлы Рәсәй Федерацияһы референдумының конституцияға яраҡлылығын тикшерә).
Тихонов Александр Николаевич (лингвист)
Биографияһы
Мәскәүҙең «Ракитки» зыяратында (МКАД-тан 10 км алыҫлыҡта Калуга шоссеһы) ерләнгән.
Рәсәй Федерацияһының Конституция суды
Мәскәүҙән Санкт-Петербургҡа күсеү
Судты Мәскәүҙән Санкт-Петербургҡа күсерергә 2005 йылда Федерация Советы рәйесе Сергей Миронов тәҡдим итә.
Тихонов Александр Николаевич (лингвист)
Морфологик тикшереүгә (анализға) ҡарашы
Тихоновтың морфологик анализға ҡарашы башҡа тел ғилеме белгестәренекенә айырылып тора. Атап әйткәндә,альтернатив морфологик тикшереүҙе) анализды Т. Ф. Ефремова һәм А. И. Кузнецова һүҙлектәрендә табырға мөмкин.
Рәсәй Федерацияһының Конституция суды
Мәскәүҙән Санкт-Петербургҡа күсеү
2007 йылдың 5 февралендә Рәсәй Федерацияһы Президенты тарафынан Конституция судының даими урынын Мәскәүҙән Санкт-Петербургҡа үҙгәртеү тураһында № 2-ФКЗ Федераль конституцион законы сығарыла.
2007 йылдың 23 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Президентының «Рәсәй Федерацияһы Конституция Судының даими урыны тураһында» Указы сыға, уға ярашлы, Суд 2008 йылдың 1 февраленән 20 майына тиклемге ваҡыт эсендә күсенергә тейеш була.
Суд Сенат бинаһында урынлаша.
Йылҡы малы төҫтәре
Йылҡы малы төҫтәре — йылҡы малының йөнө, тиреһе төҫө һәм төҫсәләре. Ала таптар булыуы буйынса, шулай уҡ таптарҙың төрлө урында булыуы менән айырыла.
Аҡ төҫтәр
Аҡ. Был атаманы башҡорттар йылҡыға ҡарата ғәҙәттә бик ҡулланып бармай, уны «буҙ» йәки «күк» менән алмаштыра, был һүҙҙәрҙе «аҡ»ҡа ҡушымта итә. Шуға ла йырҙарыбыҙҙа «аҡ ат» билдәләмәһе ҡулланылмай. Аҡбуҙ (светлосивый). Аҡҡа күгелйем төҫ ингәнлектән бирелгән атама. Аҡбуҙ, ғөмүмән, сихри, тылсымлы ат исеме булараҡ, эпик әҫәрҙәрҙҙә йыш осрай. Был төҫтәге атты башҡорт бик ярата, күп кенә йырҙарында телгә ала. Аҡбуҙ ғына атым, ай, юрғалар,
Аяҡтары таймай, атламай. («Иргә нужа»). Аҡбуҙ атым менеп, бурҙай алып,