cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лужников Евгений Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Рәсәй Федерацияһы Технология фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1992), Европа клиник токсикологтар ассоциацияһы ағзаһы (1992), Бөтә Рәсәй токсикологтар йәмғиәте идараһы рәйесе урынбаҫары (1995).
Мәскәүҙә ерләнгән.
Десенка (Малица ҡушылдығы)
Десенка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Малица йылғаһының һул ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Азиз Несин
Азиз Несин (Aziz Nesin), ысын исеме — Мехмет Нусрет (Mehmet Nusret; 20 декабрь йә 21 декабрь 1915 йыл — 6 июль 1995) — Төркиә яҙыусыһы, драматург һәм публицист.
Биографияһы
Азиз Несин, сығышы менән ҡырым татары, 1915 йылдың 20 декабрендә Принц утрауҙарының береһе булған Хейбелиадала тыуған. Ул утрауҙар тураһында Несин былай тигән: был — «''йәннәт мөйөшө, минең кеүек кешегә унда йәшәргә ярамай. Иң йоғонтоло төрөк байҙарының йәйге резиденцияһы минең тыуған ерем булып ҡуйҙы. Донъяның көслөләре фәҡирҙәрһеҙ тора алмай, уларҙың тарамышлы ҡулдарына бик мохтаждар. Бына шуның өсөн Хейбелиадала йәшәнек тә инде''». 1934 йылда Төркиәлә титулдарҙы һәм иҫкесә мөрәжәғәт формаларын бөтөрөү тураһында закон ҡабул итә, һәм буласаҡ яҙыусы үҙенә «Несин» тигән фамилия ала, ул «Һин нисек?» тигән мәғәнәне аңлата. «Мин, — тип аңлата ул, — кешеләр үҙемә фамилиям менән өндәшһә, мин нимә, мин кем тип уйлана башлармын тип өмөтләндем». Һуңыраҡ, сираттағы псевдонимды эҙләгәндә атаһының исемен һайлау — Азиз. Был төп псевдонимдан тыш, Мехмета Нусреттың илленән ашыу псевдонимы була. Ниндәйҙер кимәлдә был уның сатирик әҫәрҙәренең үтке социаль-сәйәси характеры менән аңлатыла.
1939 йылда ул хәрби-техник училище тамамлай, сапер специальносы һәм кесе офицер чины ала. Тәүҙә Фракияға ебәрелә, шунан илдең көнсығышында, Карс төбәгендә, ә демобилизаицяланыр алдынан, 1944 йылда баш ҡалала — Анкарала хеҙмәт итә. Хеҙмәт осоро ул саҡта инде яҙыша башлаған Несинды тормош материалы менән байыта, уны һуңынан художестволы әҫәрҙәрендә киң ҡуллана. 1937—1939 йылдарҙа Нәфис сәнғәт академияһында лекциялар тыңлай.
Журналистик һәм нәшриәт эшмәкәрлеге
1943 йылдан Азиза Несин «Еди Гюн», «Тан» гәзиттәрендә һәм күп һанлы ваҡытлы баҫмаларҙа, башлыса социалистик йүнәлешлеләрҙә, журналист эшенә тотона. Несиндың идея һәм эстетик планда үҫешенә уның Сабахеттин Али менән осрашыуы һәм «Марко Паша» аҙналығында хеҙмәттәшлек итеүе ҙур йоғонто яһай. Был баҫма халыҡ-ара һәм эске сәйәси тормоштағы мөһим ваҡиғаларҙы яҡтырта, идара итеүсе партияның эш-ғәмәлдәренә ирониялы ҡарашта була, айырым сәйәси эшмәкәрҙәрҙән көлә, крәҫтиәндәрҙең һәм ҡала эшсәндәренең ауыр тормошо менән борсола. 1957 йылда Азиз Несин яҙыусы Кәмал Таһир менән «Дюшон» нәшриәтен аса, унда күп төрөк авторҙарының китаптары баҫылып сыға.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Азиз Несин — бик күп мәҡәләләр, фельетондар, эссе, новелла, әкиәт, романдар, пьесалар авторы ғына түгел, ул йәмәғәт эшмәкәре, илдең әҙәби көстәрен ойоштороусы булып та таныла. Уның инициативаһы менән 1976 йылда «Назым Хикмәт йәмғиәте» булдырыла, был йәмғиәт төрөктәрҙең милли ғорурлығы булған шағир ижадын өйрәнеү һәм таратыу маҡсатын ҡуя; йәнә ул Тыныслыҡ яҡлылар йәмғиәтен ойоштора, был йәмғиәт термоядро һуғышы булыу ихтималлығына һәм америкалыларҙың Төркиәлә урынлашыуына ҡаршы көрәшә. Несин ун өс йыл буйы (1976—1989) Төркиә яҙыусылары синдикатына етәкселек итә, был ойошма әҙәбиәтселәрҙең авторлыҡ хоҡуҡтарын яҡлай, шулай уҡ «эксплуатацияланыусы кешенең мәнфәғәттәрен яҡлау» маҡсатын ҡуя, сөнки «революция идеяларын һеңдергән социаль әҙәбиәт уның яғында булырға тейеш» тигән ҡарашта тора. 1980 йылғы дәүләт түңкәрелешенән һуң башҡа профсоюздар менән бергә Синдикаттың эшмәкәрлеге лә «туҡтатып торола», асылда тыйыла, ә уның ун ете етәксеһе, «коммунистик эшмәкәрлек һәм пропаганда» алып барған өсөн тигән стандарт ғәйеп тағылып, судҡа бирелә. Дәүләт прокуроры әҙәбиәтселәргә һигеҙҙән ун бишкә йылға тиклем төрмә мөҙҙәте биреүҙе талап итә. Төрөк гәзиттәрендә суд судебном процесы башланасағы тураһындағы хәбәр баҫылғанда, Азиз Несин Мәскәүгә дауаланырға килгән була. Был хәбәрҙе алғас та, прокурорға һауыҡҡас та тыуған иленә ҡайтасағы һәм иптәштәренең яҙмышына төшкәнде бергә күтәрешәсәге тураһында белдерә. Яҙыусы үҙенең ғәҙеллекте яҡлауҙа туплаған тәжриәбеһе Синдикат етәкселәрен нигеҙһеҙ ғәйептәрҙән араларға ярҙам итеп тип өмөтләнә. Бер нисә йылға һуҙылған суд процесы хөкөм аҫтындағыларҙы аҡлау менән тамамлана.
Ижады
Азиз Несин — 34 сатирик һәм юмористик хикәйәләр йыйынтығы, «Бер илдә» (1958) һәм «Хоптиринам» (1960) тигән сатирик әкиәттәр йыйынтығы, һигеҙ роман, шул иҫәптән «Футбол короле» романының, «Шулай булды, әммә шулай булмаясаҡ» тигән автобиографик романдың, алты пьесаның авторы. А. Несин сатираһы социаль етешһеҙлектәргә, сәйәси яраҡлашыуға ҡаршы йүнәлтелгән. Үҙенең ижадында ул Төркиәлә лә, бөтә донъяла ла ирек, бойондороҡһоҙлоҡ, кеше мөнәсәбәттәренең сафлығы яҡлы була. А. Несиндың яратҡан геройҙары — ваҡ чиновник, даланһыҙ зыялы, эш эҙләп хитланған фәҡир, йәғни халыҡ араһынан сыҡҡан кешеләр. Яҙыусы нәшер иткән әҫәрҙәрҙең дөйөм тиражы 2010 йылға бөтәһе 8 миллиондан ашыу данаға етә.
Ижадының башы
А. Несиндың тәүге әҙәби тәжрибәләре поэзияға бәйле була. 1939—1943 йылдарҙа ул шиғырҙарын «Еди Гюн» гәзитендә баҫтыра. Әммә Назым Хикмәт уға ваҡытын әрәм итмәҫкә кәңәш итә, сөнки шиғырҙары насар була. «Хикәйәләр, романдар яҙ», — ти ул.
Беренсе хикәйәләре 1943 йылда «Миллет» журналында сыға. «Беренсе хикәйәмде яҙып бөткәс ''(уҡыусылар уны күҙ йәштәрен ҡоя-ҡоя уҡыр тип уйлағайным) һәм уны журналға алып килгәс, мөхәррир, әллә ни аҡыллы кеше түгел ине, илау урынына күңелле итеп ҡысҡырып көлөргә тотондо һәм былай тине: «Афарин… Шәп. Тағы ла ошондай хикәйәләр яҙ ҙа беҙгә алып кил…''», — тип ирония менән хәтерләй ижадының башын яҙыусы.
Тәнҡит
Азиз Несин төрлө жанрҙарҙа эшләй: хикәйәләр, әкиәттәр, пьесалар, романдар, мәҡәләләр яҙа. Аиз Несин сығарған «Ҡайҙа барабыҙ?» тигән брошюра Төркиәгә ярҙам тәҡдим иткән булып, илде Америка капиталы бойондороҡлолоғона этәргән «Трумэн доктринаһын» ҡаты тәнҡитләй. Үҙенең «Һөргөндәгенең хәтирәләре»ндә (1957) Несин йыл ярымға Бурсаға һөрөлгәс, бик ауыр шарттарҙағы көнитмешен һүрәтләй. Дөйөм алғанда яҙыусы тормошонң биш йылы тотҡонлоҡта үтә. Төрмәлә сағында ла Несин уны һис ташламаған «моңһоу» юмор хисер юғалтмай, тормошоноң был осоро тураһында ул шулай тип яҙа: «Беҙҙең атайҙар үҙҙәре ҡатнашҡан һуғыштар һәм яуҙар тураһында ғорурлыҡ менән һөйләй торғайны. Беҙ ундай хәтирәләрҙән мәхрүмбеҙ. Үҙ балаларыбыҙға беҙ тик төрмәләр, полиция, судтар ҙа һорау алыуҙар тураһында ғына һөйләй алабыҙ».
Азиз Несиндың сюжет һайлауҙағы һәм материалды тасуирлағандағы уйлап табыусанлығы һоҡланғыс. Әҫәрҙәренең тематикаһы бик бай: дәүләт хеҙмәтендәгеләрҙең һатлыҡлығы, эшһеҙлек, крәҫтиәндәрҙең ерһеҙлеге, алдынғы фекерҙәрҙең эҙәрләнеүе. Яҙыусыны торлаҡ, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф проблемалары борсой. Ул эгоизмдан, башбаштаҡлыҡтан, түбәнһенеүҙән, ришүәтселектән, дини фанатизмдан көлә. «Күптәрҙе, — ти Азиз Несин, — мин яҙған хикәйәләрҙең һаны ғәжәпләндерә. Улар ике меңдән ашыу. Ә нимәгә ғәжәпләнергә һуң? Әгәр мин аҫраған ғаилә ун кешенән түгел, егерме кешенән торһа, ике тапҡырға күберәк яҙырға тура килер ине».
Сатира
Азиз Несин әҫәрҙәре көлкө һәм һыҙланыу менән тулы. Улар уҡыусыны көлөргә мәжбүр итә, әммә шул уҡ ваҡытта уның фекерен уята, тирә-яҡта хөкөм һөргән залимлыҡҡа күҙен аса. Үҙенең ижади кредоһы һәм әҙәби эшмәкәрлектең ижтимағыи мәғәнәһе тураһында Азиз Несин былай тип яҙа: намыҫлы кешеләргә күп ватандаштарының Урта быуаттар ҡараңғылығында, аслыҡта һәм иртәгәһе көнгә ышанмауҙа көн итеүен аңлау оят һәм ауыр — шунда уҡ эргәлә генә улар иҫәбенә тормоштоң бөтә рәхәтлектәренән файҙаланған бәхетлеләр, уңышлылар. Шуның өсөн кешеләрҙе көлдөрә-көлдөрә тормош тураһында уйландырырлыҡ, уйлана-уйлана тағы көлдөрөрлөк хикәйәләр яҙырға кәрәк.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
А. Несин — сатирик яҙыусыларҙың бер нисә халыҡ-ара конкурсы лауреаты:
Ғүмеренең ахыры
Азиз Несин һикһән йәше тулған йылда вафат була (1995), унан иҫ киткес ҙур әҙәби мираҫ, яҡшы исем һәм Ваҡиф фонды ҡала. Истанбулдан көнбайышҡа ҡарай алтмыш километрҙа, Чаталджа тигән урында, тәпәш биналар һәм емеш ағастары уратылышында, дүрт ҡатлы таш бина тора. Юҡ, ул донъяға билдәле яҙыусының ҡала ситендәге йорто түгел. Был уның аҡсаһына һалынған һикһән биш урынлыҡ етем һәм фәҡир ғаиләләрҙәге балалар өсөн интернат. Бында улар өс йәштән алып йәшәй һәм ун һигеҙ йәшкә тиклем урындағы мәктәптә уҡый, улар уҡып йөрөгән саҡта уҡ һөнәр алырға, ә айырыуса һәләтлеләре уҡыуын юғары уҡыу йортонда дауам итергә тейеш тигән шарт бар. Яҙыусы бөтә аҡсаһын, китаптарынан килгән бөтә килемде интернатҡа мираҫ итеп ҡалдыра, ә үҙенең дүрт балаһына үҙҙәре икмәкте үҙҙәре табырға тейеш тип әйтә. Азиз Несин фондының эштәрен алып барыуҙы улы Алиға тапшыра, шунлыҡтан физика-математика һәм фәлсәфә докторы Америка Ҡушма Штаттарынан Төркиәгә әйләнеп ҡайта һәм Чаталджала төпләнә.
Цитаталар
«Халыҡ иҙеүселәргә һәм буйһондороусыларға ҡаршы ҡулына ҡорал алып көрәшкән саҡта юморға урын юҡ. Әммә халыҡ рухи һынған, еңелгән һәм иҙеүсе-буйһондороусынан ҡурҡа икән, ул юмор менән ҡораллана һәм бик күп көләмәстәр барылҡҡа килә» «Юморҙа шәхсилектән сығып, уны кешелеккә хеҙмәткә ҡуя алғандар донъяла бөйөк юмористарға әүерелгән». «Минеңсә, юморист — ул донъяны йөкмәп барған Атлант…» «Донъяла иң яҡшыһы нимә? Французға— тапҡыр телле йәш ҡатын; инглизгә — пароход; итальянға — иҫәр һылыу; немецҡа — хәрби парад; америкалыға — бизнес; төрөккә — ултырайыҡ, гәпләшәйек» Мин, башҡаларға эйәреп: «Әгәр тағы бер тапҡыр тыуһам, шуны уҡ эшләр инем», тип әйтә алмайым. Икенсе тапҡыр тыуһам, мин әлегегә ҡатағанда күберәк һәм яҡшыраҡ эшләр инем. Кешелек тарихында үлемдән ҡасып ҡала алған берәүҙең дә булмауы йәл — мин уның өлгөһөнә эйәрер инем. Тик нишләйһең инде, ундай өлгө юҡ, бөтәһе кеүек мин дә үлһәм, был минең ғәйеп булмаҫ …»
Инсульт
Инсу́льт — баш мейеһендә ҡан әйләнешенең киҫкен боҙолоуы, ул кинәт кенә (бер нисә минут, сәғәт эсендә) барлыҡҡа килә, 24 сәғәт йә унан да оҙағыраҡ һаҡлана торған неврологик симптоматика менән билдәләнә һәм цереброваскуляр патология нәтижәһендә ауырыуҙы үлемгә килтерә.
Инсульттарға баш мейе инфаркты, башҡа ҡан һауыу һәм субарахноидаль ҡан һауыуы керә.
Тарихи мәғләмәт
Инсульт тураһында беренсе тапҡыр Б. Э. Т. 460 йылдарҙа Гиппократ телгә ала, ул баш мейе ауырыуы сәбәпле аңын юғалтҡан осраҡты яҙа.
Артабан Гален ҡапыл аңын юғалтыуҙың беренсе симптомдарын яҙа, һәм уны, «һуғыу» термины менән атай. Шул замандан бирле медицина практикаһында мейелә ҡан әйленеше боҙолоу термины булараҡ «апоплексия» термины инеп ҡала, шулай уҡ был термин башҡа органдарға ҡан һауыуҙы аңлата (түллек биҙе ярылыу, бөйөр өҫтө биҙҙәре апоклексияһы һ.б.).
1628 йылда Уильям Гарвей организмда ҡан әйленешен өйрәнә; йөрәк ҡан әйләнешен булдырыусы насос тип билдәләй. Был ғилемдәр инсульттың барлыҡҡа килеүе һәм был процесста ҡан тамырҙары ролен өйрәнеүҙең нигеҙе булып тора.
Рудольф Вирховтың инсульт патогенезын өйрәнеүҙә өлөшө ҙур. Ул «тромбоз» и «эмболия» терминдарын керетә. Был терминдар әлегә тиклем инсультты диагностикалау, дауалау һәм профилактикалауҙа төп терминдар булып торалар. Һуңыраҡ ул артериялар тромбозы шештән түгел, ә ҡан тамырҙары стеналарына май ултырыу менән аңлата һәм уны атеросклероз менән бәйләй.
Эпидемиология
Инсульттар араһында иң таралғаны — мейенең ишемик (ҡан әйләнеше етәрлек күләмдә булмау сәпәбле) зарарланыуы. Ишемик инсульт осрағы 70-50 % тәшкил итә, мейегә ҡан һауыу 20-25 %, травма менән бәйләнмәгән субарахноидаль (баш мейеһенең һәм йөлөндөң үрмәксе ауы һәм йомшаҡ ҡабығы араһындағы цереброспиналь шыйыҡса менән тулған арауығына) ҡан һауыу 5 %.
Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ)
Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ) (Corona Australis) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Меридиана (α CrA), яҡтылығы 4,11 була. Майҙаны буйынса урыны — 80.
Инсульт
Эпидемиология
Инсульт, бөгөнгө көндә, неврологияның иң мөһим социаль-медицина мәсьәләһе булып тора.
Бөтә донъяла йыл һайын церебраль инсульт менән 6 миллион кеше ауырый, ә Рәсәйҙә 450 меңдән артыҡ кеше, йәғни һәр 1,5 минут һайын бер рәсәйле инсульт кисерә. Рәсәйҙең эре мегаполистарында тәүлегенә 100-ҙән 120-гә тиклем киҫкен инсульт осрағы теркәлә.
Бөгөнгө көндә инсульт халыҡтың төп инвалидлыҡ сәбәбе булып тора. Инсульт кисергәндәрҙең 70—80 % инвалид булып ҡала, шуларҙың 20—30 % даими тәрбиә талар итә.
Рәсәй Федерацияһында инсульт кисергәндәрҙең инвалид булып китеүенә ашығыс госпитализация булмауы (15—30%-тан артмай), неврология бүлектәрендә интерсив терапия булмауы сәбәпсе булып тора. Инсульт кисергәндәрҙе актив реабилитациялау зарур (реабилитация бүлегенә тик 15—20 % ауырыуҙар күсерелә).
Инсульт кисергәндәрҙең леталлеге (үлем осрағы) ауырыуҙың киҫкен ваҡытында дауалау шарттарына бәйле. 30 көн эсендә инсульт кисергәндәрҙең 35 % үлә. Стационарҙа дауаланғандарҙың 24 %, өйҙә дауаланғандарҙың — 43 % (Виленский Б. С., 1995). Бер йыл эсендә 50 % ауырыу үлә.
Дөйөм алғанда, киҫкен йөрәк ауырыүҙарынан һуң, инсульттан үлем осрағы икенсе урында тора, ирҙәрҙә инсульт осрағы ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда күберәк.
Инсульт төрҙәре
Инсульттың өс төрө бар: ишемик инсульт (етәрлек кимәлдә ҡан килмәүе), баш мейеһенә ҡан һауыуы һәм субарахноидаль (баш мейеһенең һәм йөлөндөң үрмәксе ауы һәм йомшаҡ ҡабығы араһындағы цереброспиналь шыйыҡса менән тулған арауығына) ҡан һауыуы. Травматик булмаған баш мейегә ҡан һауыу геморрагик инсульт тип атала. Халыҡ-ара тикшереүҙәр ишемик һәм геморрагик инсульт сағыштырмаһы 4:1—5:1 (80—85 % һәм 15—20 %) тип бирә.
Инсульт осрағанда урында нимә эшләргә
Оҙаҡҡа һуҙмай урында инсультты билделәү өсөн өс төп алым бар, ул "УЗП " тип атала. Зарар күреүсе кешенән түбендәгеләрҙе һорағыҙ:
Өҫтәмә диагностика алымдары:
Сяматывис
Сяматывис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямаю йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡырғыҙстан флагы
Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт флагы (ҡырғ. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик туусу) — Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт символы. Ҡырғыҙ Республикаһының 1992 йылдың 3 мартындағы Жогорку Кенеш (Юғары Совет) ҡарары менән раҫлана.
Тасуирламаһы
Ҡырғыҙстандың дәүләт флагы — ҡыҙыл тура мөйөшлө туҡыма, уның уртаһында алтын төҫтәге нурҙарын (ҡырҡ нур) тигеҙ таратыусы түңәрәк ҡояш дискыһы һүрәте урынлашҡан. Ҡояш дискыһы эсендә ҡыҙыл төҫтәге ҡырғыҙ тирмәһенең төндөгө һүрәте төшөрөлгән.
Һағындыҡ (күл)
Һағындыҡ - Сыкандык - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Ҡырғыҙстан флагы
Тасуирламаһы
Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт флагының киңлеге уның оҙонлоғоноң биштән өс өлөшөн тәшкил итә. Нурлы дисктың диаметры — Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт флагы киңлегенең биштән өс өлөшө. Ҡояш һәм нурлы дисктарҙың диаметрҙары нисбәте биштән өс өлөш. Төндөк диаметры нурлы диск диаметрының яртыһын тәшкил итә.
Һағындыҡ (күл)
Географияһы
Һағындыҡ күле Ҡыҙыл Армия районында Копейскиҙан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Силәбегә тиклем ара — 45 км, Екатеринбургҡа — 230 км, Копейскиға — 30 км, Мейәскә – 10 км.
Ҡырғыҙстан флагы
Мәғәнәүи йөкмәткеһе
Төндөк — сфера формаһындағы конструкция, ҡырғыҙҙарҙың "боҙ өйө"нөң (ҡырғыҙ тирмәһенең атамаһы) осонда ҡуйыла һәм ул яҡтылыҡ биреүсе тәҙрә булып тора. Төндөктөң түңәрәк рамаһы ике яғы менән тәре рәүешендә тоташтырылған бирсәләрҙән тора. Төндөк күк менән ерҙе тоташтыра һәм йорт усағының билдәһе итеп ҡабул ителә. Бынан тыш, ул илдә йәшәгән бөтә халыҡтарҙың берҙәмлеген, шулай уҡ төрки халыҡтарҙың исламға тиклемге дине — тәңреселек те символлаштыра.
Техник спецификацияһы
Ҡырғыҙстан Республикаһының дәүләт флагы һәм уның һүрәте, ҙурлығына ҡарамаҫтан, Ҡырғыҙстан президенты резиденцияһында һаҡланыусы дәүләт флагы эталонының төҫлө һәм схемалы һүрәттәренә тап килергә тейеш. Дәүләт флагы төҫтәре ҠР дәүләт флагының техник спецификацияһында күрһәтелгән төҫтәргә тап килергә тейеш.
Һағындыҡ (күл)
Тасуирламаһы
Һағындыҡ — ярайһы ҙур күл, 1570 гектар майҙанды биләй. Һыу ятҡылығы түңәрәк формала, төньяҡтан көньяҡҡа - 6 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа табан — 4,2 километрға һуҙылған. Уртаса тәрәнлеге 2,5 метр тәшкил итә.
Күлде үҫемлектәр ныҡ баҫа, һунар өсөн яҡшы, ә ял итеү өсөн ыңғай күренеш тип әйтеп булмай.
Урыны менән һаҙлыҡлы. Ғөмүмән, күл биләмәһендә һаҙлыҡтар һирәк күренеш түгел, айырыуса көньяғындараҡ, мәҫәлән, бик ҙур Миңдеғол һаҙлығы.
Яҡын тораҡ пункттары — Ванюши (төньяҡ-көнбайыш яры) һәм бөтөнләй бәләкәс кенә Әҙиш ауылдары (көнсығыш яры). 2 саҡрым көньяҡ-көнсығышҡа табан Родник ҡасабаһы урынлашҡан.
Флораһы һәм фаунаһы
Көнсығыш яры һөҙәк, урманлы дала ландшафты өҫтөнлөк итә, яр буйҙарын ҡамыш баҫан.
Күл балыҡтарынан бигерәк һыу ҡоштары менән дан тота, өйрәктәрҙең бер нисә төрө, селән бар. Шилоклювка һәм ходулочник кеүек Ҡыҙыл Китапҡа индерелгән һирәк ҡоштар осрай. Тап шулар өсөн күл Силәбе өлкәһенең айырата һаҡлана торған күлдәр исемлегенә индерелергә тора
Этимологияһы
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә "Һағындыҡ" тигән ир-ат исеменән алынған һәм үҙгәреп киткән тип нигеҙләй. Башҡорттар көтөп алынған балаға шундай исем ҡуша торған булғанын яҙа.
Бардина Ольга Васильевна
Бардина Ольга Васильевна (23 декабрь 1932 йыл — 1 май 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең опера һәм камера йырсыһы (лирик-драматик сопрано). СССР-ҙың халыҡ артисы (1978).
Биографияһы
Ольга Васильевна Бардина 1932 йылдың 23 декабрендә Бей-Буди ҡалаһында (хәҙерге Ҡаршы, Үзбәкстан ) тыуған.
1954 йылда Ташкентта Урта Азия дәүләт университетының тарих факультетын (хәҙер Үзбәкстандың Милли университеты), 1959 йылда — Ташкент консерваторияһын (хәҙер Үзбәкстандың Дәүләт консерваторияһы) Е. В. Радомская етәкселегендә йыр класы буйынса тамамлай
Йырсы концерттарҙа сығыш яһай. Классик әҫәрҙәрҙән тыш, бик боронғо урыҫ йырҙарын һәм романстарын башҡара.
СССР төбәктәрендә һәм сит илдәрҙә була, граммофон яҙмаларына яҙыла.
Ольга Васильевна Бардина 2001 йылдың 1 майында вафат була. Уны Мәскәүҙәге Щербин зыяратында ерләйҙәр.
Чебурушка
Чебурушка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чебура йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александров Геннадий Петрович
Алекса́ндров Генна́дий Петро́вич  ( — ) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған осоусы-штурмовик, штурмлаусы авиация дивизияһының эскадрилья командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Мәскәүҙә эшселәр ғаиләһендә тыуған. Милләте рус. 1943 йылдан ВКП (б) КПСС ағзаһы. Тулы булмаған урта белем алған. Аэроклуб тамамлаған.
Ҡыҙыл Армияла 1940 йылдан. 1941 йыл осоусыларҙың Ворошиловград хәрби авияция мәктәбен тамамлай.
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың сентябренә Александар 88 хәрби осош яһаған, дошмандарҙың тере көсөн һәм техникаһын юҡ иткән (һуғыш барышы буйына 100-ҙән артыҡ хәрби осош яһай).
«Советтар Союзы Геройы» исеме СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән бирелә.
хәҙерге Польша биләмәһендәге Катовица ҡалаһы эргәһендә хәрби задание үтәгәндә батырҙарса һәләк була. Ченстохов ҡалаһында ерләнгән.
Кросно
Кросно (Krosno, Коросно) — Польша ҡалаһы, Подкарпатское воеводствоһына инә. Ҡала поветы статусына эйё. Ҡаланың майҙаны 43,48 км² тәшкил итә. Халҡы 48060 кеше (2004 йыл).
Тарих
1920 йылдың 23 декабренән алып 1939 йылдың 4 декабренә польша Республикаһының Львов воеводствоһына ҡарай. Кросно поветы үҙәге.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында, 1939 йылдың сентябрендә хәрби хәрәкәттәр һәм немецтар оккупацияһы тамамланғандан һуң, Польшаның заводтары немецтар өсөн хәрби продукция сығарыуға йүнәлтелә, Кросно ҡалаһында бигерәк тә немецтар өсөн айырыуса мөһим әһәмиәткә эйә дары заводы һәм ҡорос ҡойоу заводы (танктарҙың броня плитәләрен һәм орудиелар өсөн ҡорос ҡойолмалар етештереү) эйә була.
Тыуып үҫкән һәм билдәле кешеләре
== Туғанлашҡан ҡалалары ==
Жаленка
Жаленка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/3084/63 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айытова Миңлегөл Шаһзанда ҡыҙы
Айытова Миңлегөл Шаһзанда ҡыҙы (Аитова Миннигуль Шагзандеевна; 15 май 1953 йыл) — педагог, йәмәғәтсе. Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1996)
Биографияһы
Миңлегөл Шаһзанда ҡыҙы Айытова 1953 йылдың 5 майында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районының Әлмәс ауылында Шаһзанда Һибәтулла улы менән Рәйсә Абдулхаҡ ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Уға йәш ярым булғанда ғаилә Ишембай ҡалаһына күсенеп килеп төпләнә. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры Шаһзанда Һибәтулла улы бөтә ғүмерен нефть эшенә бағышлай, ә Рәйсә Абдулхаҡ ҡыҙы нефть-газ сығарыу идаралығы китапханаһында китапханасы була.
Ғаиләләге өс бала ла китап ҡәҙерен белеп үҫә. Миңлегөл Шаһзанда ҡыҙы уҡытыусы һөнәрен үҙ итә, ә һеңлеһе табип һөнәрен һайлай һәм «Удмурт Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән исемгә лайыҡ була. Ҡустыһы финанс белгесе була һәм Ишембайҙағы машиналар эшләү заводтарҙың береһендә план-иҡтисад бүлегенә етәкселек итә. Артабан Йылылыҡ селтәрҙәре һәм "Башкирэнерго"ның баш бухгалтеры була.
Миңлегөл Шаһзанда ҡыҙы 1970 йылда, Ишембай ҡалаһының 2-се мәктәбен тамамлағас, Ишембай районының Шихан башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы вазифаһында хеҙмәт юлын башлай. 1972 йылда ситтән тороп Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетына уҡырға инә. Был уҡыу йортон 1978 йылда тамамлай һәм Ишембай ҡалаһы һәм районы мәктәптәрендә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булараҡ эшен дауам итә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Миңлегөл Шаһзанда ҡыҙы һәр ваҡыт үҙе эшләгән коллективтың, Ишембай ҡалаһы һәм районының, республиканың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. 1976 — 1978 йылдарҙа 17-се мәктәптең комсомол ойошмаһын етәкләй, бер үк ваҡытта ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитеты ағзаһы була. 17-се мәктәптә директор урынбаҫары, 2-се интернат мәктәбендә директор булып эшлгән осорҙа уҡытыусыларҙың һөнәр оҫталығын арттырыуға күп көс һала. Ҡала мәғариф бүлегендә инспектор, баш белгес, бүлек начальнигы урынбаҫары, начальник булараҡ, уҡыусыларға белем биреүҙә ҡатнашыусыларҙың берлектәге эшен камиллаштырыуға һәм йәмәғәтселек, ата-әсәләр менән тығыҙ бәйләнеш урынлаштырылыуына етди иғтибар бүлә.
Ишембай ҡалаһында һәм Ишембай районы муниципаль районында мәктәп уҡыусыларына хәрби-патриотик тәрбиә биреү буйынса маҡсатҡа йүнәлешле эш алып барыла. Ул саҡтарҙа кластан тыш сараларға һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары саҡырыла. Хәрби комиссариат, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре лә уҡыусыларға патриотик тәрбиәгә биреүҙә әүҙем ҡатнаша. Һәр бер мәктәптә тип әйтерлек мәктәп музейҙары, Хәрби дан мөйөштәре булдырыла. Уларға экспонаттар туплауға уҡыусылар һәм киң йәмәғәтселек ылыҡтырыла. Уҡыу йылы аҙағында үткәрелгән Хәрби-ялан сборҙарын, патриотик темаға арналған конкурстарҙы хәҙер инде ярайһы уҡ өлкән йәшкә еткән яҡташтарыбыҙ йылы хистәр менән иҫкә ала.
Ишембай ҡалаһының "Йәш эҙәрмәндәре" Бөтә Рәсәй конкурстарында ла даими билдәләнә. Мәҫәлән, 1984 йылда 2-се интернат-мәктәп коллективы хәрби-патриотик эш буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм егеттәрҙе Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеүгә яҡшы әҙерләгәне өсөн Волга буйы хәрби округының күсмә Ҡыҙыл байрағы менән бүләкләнә.
Балалар һәм үҫмерҙәр араһында барлыҡҡа килгән мәсьәләләрҙе хәл итеүгә ярҙам итеү маҡсатында 1999 йылда ҡалала Социаль-психолигия үҙәге асыла. Уның эш тәжрибәһе райондың "Восход" һәм "Торатау" гәзиттәрендә даими сағылыш таба. Миңлегәл Шаһзанды ҡыҙы ҡатнашлығында ҡалала "Атай — ғаилә һәм Ил терәге", "Бөгөн — уҡыусы, иртәгә — Ватаныбыҙ һаҡсыһы" конкурстарын үткәреүҙе йәмәғәтселек хуплап ҡабул итә.
Меридиан
Нуленсе меридиан
Хәҙерге ваҡытта башланғыс меридиан итеп Гринвич меридианы алына. Гринвич — Темза йылғаһының уң яҡ ярында, Лондондың көньяҡ-көнсығышанда урынлашҡан административ округ. Гринвич меридианынан иҫәпләү Халыҡ-ара меридианаль комиссия ҡарары буйынса 1884 йылдан иҫәпләнә.
Дунай
Дунайҙың һыу бассейны туғыҙ дәүләттең биләмәһен эсенә ала. .Дунай Румыния һәм Украина биләмәләрендә Дунай дельтаһы яһап Ҡара диңгеҙгә ҡоя. Румыния өлөшө ЮНЕСКО тарафынан бөтә донъя мираҫы объекттары составына индерелгән.
Этимология
Урыҫса атамаһының килеп сығышы, *Dōnawi кельт теле аша килеп кергән Dānuvius. Поляк ғалимы Ян Розвадовский күҙаллауынса *Dunajь тип тәүҙә славян халыҡтары Днепрҙы атаған.(быны Беларусь һәм украин фольклоры буйынса белеп була). К. Мошинский был күҙаллауҙы хуплай һәм славян халыҡтарының бер өлөшө күсеп килгән ваҡытта ошо исем алынғандыр, ти *Dunavъ/*Dunavь .Т. Лер-Сплавинский Мошинскийға ҡаршы фекерҙә, ул Дунай тип тиҫтәләгән йылға барлығын күрһәтә һәм польша, украин һөйләштәрендә был һүҙ оло һыу тигән мәғәнә бирә, ти. В. Н. Топоров һәм О. Н. Трубачёв «Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья» тигән хеҙмәттәрендә Лера-Сплавинскийҙың һөҙөмтәләренә иғтибар бүленмәгән. Тик славян ерҙәрендә аталған «Дунаец» гидронимы булараҡ ҡына билдәләп үтелгән, за что данную работу подверг критике З. Голомб .*
Ҡушылдыҡтары
Дунай бассейны асимметрик формаға эйә. Уның уң яры яғы һыу йыйыуҙың кесе өлөшө булып тора (майҙандың 44 % өлөшө һыуын йыя). Әммә Дунайҙың уң яғы бассейндың гидрографик селтәрен барлыҡҡа килтерә. Ҡушылдыҡтар ҙурлығы яғынан бер тигеҙ кимәлдә, уларҙың күбеһенең инеше Альп һәм Карпат тауҙарынан башлана. Венгрия Урта Дунай уйһыулыҡтарында бөтөнләй юҡ.
Тауҙарҙан баш алған Дунай ҡушылдыҡтары тау йылғаһы характерында, шәп аға. Тигеҙлектәргә сыҡҡас, башҡа йылғалар кеүек тыныслана.
Дунайҙың һыу режимына тәьҫир итеүсе йылғалар таблицала күрһәтелгән.
Павлова Анна Павловна
А́нна Па́вловна (Матве́евна) Па́влова ( — ) — Рәсәй балет артискаһы, Мария театрының прима-балеринаһы (1906—1913), XX быуат иң бөйөк балериналарының береһе. Беренсе донъя һуғышы башланғас, Бөйөк Британияға күсенә. Үҙ труппаһы менән бөтә донъя буйлап 40-тан ашыу илдә гастролдә була, ҡайһы берҙәрендә балет сәнғәте менән тәүге таныштырыусы тип атайҙар. Анна Павлова гастролдәре бөтә донъяла рус балетының данын арттыра. Балерина башҡарған «Үлеп барған аҡҡош» хореографик миниатюра- монологы («Умирающий лебедь») рус балет мәктәбенең юғары эталондарының береһенә әүрелә.
Биографияһы
Анна Павлова Петербургта 1881 йылдың 31 ғинуарында (12 февралдә) тыуған, докeменттары буйынса уның атаһы- Матвей Павлович Павлов, хәрби хеҙмәтен тамамлаған ҡараим милләтле һалдат, әсәһе- Любовь Фёдоровна Павлова. Анна «Павловна»- артистар араһында ҡулланылған псевдоним. Мәҫәлән,Фокин 1924 йылда артискаға яҙған хатында уны Анна Павловна тип атай.
Павловтар ғаиләһе Санкт-Петербург янындағы Лигово ҡасабаһында йәшәй. Бәләкәй Анна «Йоҡоға талған һылыу» балетын күргәндән һуң балерина булырға хыяллана башлай.
Уҡыған дәүерҙә лә,һуңыраҡ, театрҙа эшләй башлағас та, уны Павлова 2-се тип йөрөтәләр, сөнки унан олораҡ Павлова фамилиялы артистка ла була. Мариус Петипа 1902—1904 йылдарҙа Павлова 2-се Е. П. Соколованың һәләтте үҫтереү класында шөғөлләнеп, юғары уңыштарға өлгәште, тип яҙа .. Павлова балеттарҙағы күренештәрҙе өйрәнер өсөн Петипа менән дә шөғөлләнә, «Жизель балетында төп ролде башҡарғанда, „Корсар“ҙы әҙерләгәндә балетмейстер менән йыш кәңәшләшә.
Павловаға кордебалетта бейергә тура килмәй, уға баштан уҡ классик балеттарҙа бик яуаплы партияларҙы ышанып тапшыралар. Император театрҙары сәхнәһендә уның тәүге сығышы йылдың 19 сентябрендә була („Тщетная предосторожность“,  Стася Белинская һәм Георгий Кякшт менән па-де-труа). Бынан һуң Зюльма („Жизель“), Диана („ Кандавл батша“), па-де-труа — Вариация Снега („Камарго“), Фея Кандид („Йоҡоға талған һылыу“) ролдәрендә сығыш яһап, тамашасының һөйөүен яулай.
Михаил Фокин менән тәүге сығышы йылдың 29 декабрендә бик уңышлы үтә („Марко Бомба“ балеты).
Киләһе сезондарҙа А.Павлова бик күп яуаплы спектаклдәрҙә ҡатмарлы партиялар башҡара.
Михаил Фокин менән хеҙмәттәшлеге
Театр училищеһында буласаҡ мәшһүр артист һәм хореограф Михаил Фокин Павлованан бер курс алдараҡ уҡый. Ҡайһы бер ваҡыт улар сәхнәлә бергә сығыш яһай.
йылдың 22 ғинуарында Мария театрының хәйриә кисәһендә Анна Павлова М.Фокиндың уның өсөн ҡуйған „Аҡҡош“ хореография миниатюраһын тәү тапҡыр бейей(бер нисә йылдан уны „Үлеп барған аҡҡош“ тип атайҙар), был бейеү XX быуат рус балетының символдарының береһенә әйләнә. В. М. Красовская тәүге рецензияларҙан ошондай өҙөк килтерә: «Әгәр сәхнәлә балерина иң зиннәтле ҡоштарҙың хәрәкәтен ҡабатлай алһа, был эшләнде: һеҙҙең алда- аҡҡош".
1909 йылда Фокин « Дафнис менән Хлоя» балетында Хлоя ролен Павлова бейер тип өмөтләнә, ләкин был спектакль күрһәтелмәй ҡала. йылда Берлинда Дягилевтан киткәс, Анна Павлова труппаһы өсөн Михаил Фокин ике балет һала: «Прелюды» (Ференц Лист симфоник поэмаһы буйынса), «Семь дочерей горного короля» (Александр Спендиаров музыкаһы). Павлова Фокиндың бик күп әҫәрҙәренең премьераһында ҡатнаша.
Дягилевтың Рус сезондары
Дягилев башта Парижға рус операһын күрһәтә, ләкин балетты Европала аңлап бөтмәҫтәр тигән уйҙа була. Тап Анна Павлова уны Европаға рус балетын күрһәтергә өгөтләгән, тигән фекер бар. йылдың 19 майында Павлова Сергей Дягилев тың Париждағы "Рус сезондары"нда ҡуйылған «Армида павильоны» спектаклендә Армида партияһын башҡара, 2 июндә «Сильфида» һәм "Клеопатра"ның Париж премьераһында ("Мысыр төндәре"нең икенсе редакцияһы) бейей. Дягилевтың Париждағы Рус сезондарында ҡатнашыу актрисаға донъя кимәлендә дан килтерә. Метрополитен-опера (Нью-Йорк) директоры уның менән бер айға контракт төҙөй. Бөйөк рәссам Валентин Серов яҙған афишалағы Павлова «Рус сезондары» эмблемаларының береһе була.
Париждағы тәүге Рус сезонынан һуң А. П. Павлова, М. М. Фокин, В.Ф. Нижинский һәм С. Л. Григорьев менән бергә Францияның сәнғәт һәм мәғрифәт эшмәкәрҙәре өсөн булдырылған Академик пальма ордены менән бүләкләнә.
Бер аҙҙан Павлова Дягилев труппаһынан китә, ләкин 1911 йылдың октябрендә Рус балетының Лондондағы гастролендә «Жизель» балетында төп партияны башҡарырға риза була. С. Л. Григорьев Павлова менән Нижинский үҙ партияларын бик оҫта башҡарып, Рус балетына ҙур уңыш килтергәнен билдәләй һәм: « Был ике оҫта бейеүсенең сәнғәте арҡаһында „Жизель“ беҙҙең репертуарҙа ныҡлы урын алды», тип яҙа.
Гастролдәре
1921—1925 йылдарҙа Анна Павлова АҠШ – та продюсер Соломон Юрок саҡырыуы буйынса  сығыш яһай. йылда Анна Павлова Һиндостанда Дели, Бомбей һәм Калькутта тамашасыларының  һөйөүен яулай. Үҙе иҫән саҡта уҡ Павлова исеме легендаға әүрелә. Ҡайһы бер ил тамашасылары балетты тәү тапҡыр Павлова труппаһы башҡарыуында күреп, һоҡлана.
Вафаты
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Анна Матвеевна тыуған иленә ҡайтырға теләй,тик был теләге тормошҡа ашмай ҡала.
.
Ҡырҡҡыс (йондоҙлоҡ)
Ҡырҡҡыс (йондоҙлоҡ) (Caelum) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Cae, яҡтылығы 4,45 була. Майҙаны буйынса урыны — 81.
Язиньга
Язиньга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 908 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Вознесенка (Бүздәк районы)
Вознесенка (Вознесенка) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 181 кеше. Почта индексы — 452710, ОКАТО коды — 80217810012.
Язиньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Вознесенка (Бүздәк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Язиньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черновой Уроп
Черновой Уроп — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уроп йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нуленсе меридиан
Нуленсе меридиан — оҙонлоғо нуль градусҡа тигеҙ булған меридиан.
Экваторҙан айырмалы булараҡ нуленсе меридиандың физик мәғәнәһе юк, нуленсе меридиан географтың ҡарары буйынса ҡабул ителә. Бөгөнгө көндә нуленсе меридиан итеп Гринвич меридианы ҡабул ителгән.
1884 йылда Вашингтонда, АҠШ, 25 илдән 41 делегат ҡатнашлығында Халыҡ-ара меридианал комиссия йыйыла.
Францияла 1790—1884 йылдарҙы нуленсе меридиан булып, Париж обсерватирияһы аша үткән, Париж меридианы хеҙмәт иткән. Башҡа илдәрҙә 1884 йылға тиклем Гривич һәм Париж меридианынан башҡа Ферро меридианы менән файҙаланғандар.
Герти Тереза Кори
Герти Тереза Кори, тыумыштан Радниц (Gerty Theresa Cori, Герти Тереза Радниц-Кори, 15 август 1896 йыл, Прага, Австро-Венгрия (хәҙер Чехия) — 26 октябрь 1957 йыл) — АҠШ биохимигы.
Ире Карл Кори менән бергә  «гликогендың каталитик әүерелешен асҡан өсөн» физиология һәм медицина буйынса 1947 йылғы Нобель премияһы лауреаты була.
Биографияһы
1921 йылда Кориҙар икеһе ике урында эшләй. Герти Веналағы Каролина балалар дауаханаһында профессор Кноепфельмахер ҡулы аҫтында педиатрияла хеҙмәт итә. Карл иртән — лабораторияла, кисен фармакология университетында тикшеренеүҙәр алып бара.
1922 йылда Кориҙар Америка Ҡушма Штаттарына күсеп килә. Улар Нью-Йорк  Дәүләт малигнант ауырыуҙар институтына (хәҙерге Росвелл парк) урынлаша. Герти ҡалҡан биҙе эшмәкәрлеген өйрәнеүен дауам итә. Буффало ҡалаһында   Кориҙар икәүләп  карбогидрат метаболизм  in vivo һәм уның гормональ көйләнеше буйынса тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Тикшеренеүҙәре барышында һөт кислотаһы менән ҡыҙыҡһына башлайҙар. Эпинефрин менән артабанғы эштә был ҡыҙыҡһыныу тағы ла көсәйә төшә.
Сямашор
Сямашор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямаю йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Герти Тереза Кори
Биографияһы
1931 йылда Герти менән Карл  Сент-Луисҡа күсә. Улар  адреналиндың мускулдарҙа  гликогенолиз  барлыҡҡа килтереүсе тәьҫирен тикшерә.
Сямашор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Герти Тереза Кори
Биографияһы
Эрл Сазерленд, Сидни Коловик һәм ире Карл менән бергә, Герти, фосфоризаларҙы мутазаларҙан һәм изомеразаларҙан айырып,  глюкозо-6-фосфаттан гликоген алыу реакцияларының эҙмә-эҙлелелеген хасил итә. Тикшеренеүселәр быға тиклем иғтибарға эләкмәгән  мутазалар тиңлеген шәйләй һәм уны һан яғынан тасуирлай.
Артабан Герти  Арда Грин һәм Карл менән  мускул фосфорилазаһының кристаллашыуын һүрәтләгән хеҙмәттәрен яҙа.
Һуңғы йылдарында педиатрияла тикшеренеүҙәр  менән шөғөлләнә, гликоген тупланыу ауырыуын өйрәнә.
Хәтер
1979  йылда Халыҡ-ара астрономия союзы  Айҙың артҡы яғындағы кратерға Герти Тереза Кори исемен бирә.
Селтәр (йондоҙлоҡ)
Селтәр (йондоҙлоҡ) (Reticulum) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Ret, яҡтылығы 3,4 була. Майҙаны буйынса урыны — 82.
Әүештау
Әүештау — Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Әүешкүл күле янында урынлашҡан тау түбәһе.
Этимологияһы
Атамаһы «ауыш» — ҡыя һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Тура мәғәнәһендә әйткәндә, ҡыя, текә тау.
Шулай уҡ атамаһының килеп сығышы буйынса икенсе фараз бар, ул инде риүәйәттә бирелгән: «Борон беҙҙең яҡтарҙан каруан менән бер сәйәхәтсе үтеп барған. Халыҡ, беҙгә һуғыш килә икән, тип каруанға ҡаршы сыҡҡанда, аңын-тоңон белмәйенсә, каруансыларҙы ҡырып ташлаған. Каруан башлығының һуғышсы түгел, ә ил гиҙеп йөрөгән бер изге кеше булыуын аҙаҡ ҡына белгәндәр. Уның кәүҙәһен ауыл осондағы бейек тау башына күмгәндәр. Теге кеше Ош ҡалаһынан булғанға, тауға ла шул исемде биргәндәр. Аҙаҡ, үҙгәртеп, Әүеш тип йөрөтә башлағандар. Рамаҙан әүлиәне үлтергәндән һуң, кешеләр мөғжизәгә юлыға: тауҙа урғылып шишмә ағып сыға. Шифалы һыуҙы эсергә тип, төрлө яҡтан халыҡ килә башлай. Шифалы шишмә Әүлиә шишмәһе тип йөрөтәләр.»
Әүештау йәшмәһе
Әүештау тауы йәшмәгә ныҡ бай. Бындағы йәшмәгә ҡабатланмаҫ матурлыҡты һоро һәм ҡара дендриттар (кристалдар) бирә, улар үҙҙәренең бөгөлөштәре менән үләндәрҙең һабаҡтарын хәтерләтәләр. Тауҙан алыҫ түгел тау өңөнтөһөләре урынлашҡан һәм унда туристарға был билдәле йәшмәнең кескәй генә киҫәктәрен алырға ярай. Әүештау йәшмәһен 17-се быуатта сығара башлайҙар. Элек батша заманында был ташты вазалар эшләү өсөн ҡулланылған. Ошондай ике ваза Санкт-Петербург ҡалаһындағы Эрмитаж музейының түр баҫҡысында торалар. Шулай уҡ Әүештау йәшмәһенән эшләнгән әйберҙәр донъя буйлап төрлө күргәҙмәләрҙә күрһәтелә.
Әүлиә шишмәһе
Шишмә һыуының шифалы үҙенсәлектәре Мәккәлә лә билдәле. Ул Әүештау итәгенән башлана. Һауа шарттары ла, яуым-төшөм дә йоғонто яһамай Әүлиәгә. Шишмәнән алынған һыу оҙаҡ һаҡлана. Был шишмәнең һыуын лабораторияла тикшерәләр һәм уның һыуы йомшаҡ, төрлө микроэлементтарға, ирегән һыу булыуы асыҡлана. Әүлиә һыуы бөйөрҙән ташты сығара, аллергияны бөтөрә, тын, аш һеңдереү ағзалары сиренән дауалай, тән ҡартайыуын яйлата, тиҙәр. Ләкин һыу 15 майҙан һуң ғына шифалы үҙенсәлектәргә эйә була икән һәм июнь башында ҡорой. Әүешкүл эргәһендә урынлашҡан Әүештауға йыл һайын меңдәрсә кеше йыйыла. Иманлылар бында доға ҡыла, шишмә һыуын тәмләй.
Әүештау башындағы ҡәбер ташы
Әүеш тауы башында ҡәбер ташы бар. Боронғо таш урынына яңыһын Зәйнулла ишан ҡуйҙырта. Унда ғәрәп хәрефтәре менән: «Был (сәйәхәтсе) Шәйех Мөхәммәд Миһнән Аләүҫә 651 һижри йыл Беркәхан быуатында Бәнисарай Беркәхан дәүләте», – тип яҙылған. Джучи улы Беркә хан Сыңғыҙхандың ейәне була. Алтын Урҙа ваҡытында Монгол империяһынан айырылып, хәҙерге Волгоградтан алыҫ түгел үҙенең ханлығының баш ҡалаһы Беркәһарайҙы төҙөй. Тәхеткә ултырыу менән, ул ҡатыны Сәсәк, ҡәрҙәше Туҡайтимер һәм башҡа олуғтары менән бергә Исламды ҡабул итеүен рәсми рәүештә иғлан итә. Үҙенең исемен дә шунда Бүркәнән Беркәгә әйләндерә. Ислам хәлифәһе Мөстәғсим Баллаға ант биреп, уның менән хаттар яҙышып тора. Әйтелгәндәрҙән сығып, Әүеш тауы башында ерләнгән сәйәхәтсенең был ерҙәрҙә Ислам динен таратып йөрөүсе Беркә хан дәүләте илсеһе булғандыр, тип уйларға була. Сөнки Беркә хан үҙе Исламды ҡабул итеп кенә ҡалмаған, ә был динде тирә-яҡҡа таратыу буйынса ла ҙур эш алып барған.
Пёснек
Пёснек (Poßneck) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 12882 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07371–07381 һәм автомобиль коды — SOK.
Иленка (Осеченка ҡушылдығы)
Иленка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осеченка йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нанг-Юган (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күсем руднигы
Күсем руднигы (Кусимовского Рудника) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 342 кеше. Почта индексы — 453613, ОКАТО коды — 80201834008.
Халыҡ һаны
Халыҡтың тарихи иҫәбе: 1939 йылда —811 кеше; 1959—1296 кеше; 1989—735 кеше (Иҫкәрмә: 1939—1994 йылдарҙа халыҡ иҫәбе Зелёный Поляна ауылы халҡын үҙ эсенә ала, 1960—1994 йылдарҙа шулай уҡ Геологоразведка ауылы халҡы ла инә).
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 39 %, урыҫтар 57 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Күсем руднигы торамаһына 1930 йылдарҙа нигеҙ һалына. 2005 йылда ауыл статусы бирелә.
Күсем руднигында марганец мәғдәне сығарған. Әбйәлил районында урынлашҡан. Мәғдәндең тәүге партияһы 1916 йылда алына. Рудник 1930 йылдан алып асыҡ ысул менән, 1935 йылда — шахта ысулы менән эшкәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 350-гә яҡын кеше эшләгән, айына 4-5 мең тонна мәғдән сығарылған. 1957 йылда Күсем руднигы ябыла. Продукцияһы Магнитогорск металлургия комбинатына ебәрелгән.
Вятка дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Вятка дәүләт ауыл хужалығы академияһы» (Вятка ГСХА, ВГСХА) — Киров ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.
Тарихы
1901 йылда Вятка ҡалаһында Вятка губернаһы земствоһы инициативаһы буйынса ауыл хужалығы техник училищеһы асыла. Ул агрономдар, землемерҙар һәм башҡа белгес-аграрийҙар әҙерләй. 1930 йылдың июлендә училище Зоотехник-ветеринария институты итеп үҙгәртелә. Институтта ике факультет булдырыла — зоотехник (хәҙер, биология) һәм ветеринария (хәҙер, ветеринария медицинаһы факультеты).
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда институтта 60 уҡытыусы эшләй (шуларҙан 9 профессор һәм 18 доцент). 500-ҙән ашыу студент уҡый. 1944 йылда агрономия факультеты асыла, ә институт үҙе Киров ауыл хужалығы институты тип үҙгәртелә.
1952 йылда ауыл хужалығын механизациялау факультеты асыла (хәҙер инженер факультеты). 1960 йылда Октябрь проспектында хәҙерге төп корпус асыла. 60-сы йылдарҙа институтта ике яңы һөнәр булдырыла: «Һунарсылыҡ белеме» һәм «Иҡтисад».
1995 йылда институт Вятка дәүләт ауыл хужалығы академияһы итеп үҙгәртелә. Ул бөтә эшләгән йылдарында 40 меңдән ашыу белгес әҙерләп сығарған.
Етәкселеге
Уҡытыу-методика эше буйынса проректоры — техник фәндәр кандидаты, доцент Поярков Михаил Сергеевич;
Фән буйынса проректор — техник фәндәр докторы, профессор Ҡорбанов Рөстәм Фәйзулхаҡ улы;
Иҡтисад һәм инновациялар буйынса проректор — иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент Костенко Ольга Владимировна.
Агрономия факультеты
Деканы — Тюлькин Алексей Владимирович.
Үҙенең тарихын 1901 йылда уҡ, Вятка ауыл хужалығы техник училищеһына нигеҙ һалынғанда башлай. Белгес-аграрийҙар әҙерләй. Факультетты тамамлаусылар хужалыҡ етәкселәре, баш агрономдар булып эшләйҙәр, агрономия хеҙмәтен етәкләйҙәр.
Биология факультеты
Деканы — Елена Владимировна Маханова
Ветеринария медицина факультеты
Деканы — Соболева Ольга Анатольевна.
Факультет 1930 йылда асыла. Ветеринария, товароведение, аҙыҡ-түлек тауарҙарына экспертиза яһау һөнәрҙәре буйынса белгестәр әҙерләүҙе тормошҡа ашыра. Факультет үҙе эшләгән йылдарҙа 7000-дән ашыу студентты әҙерләп сығара, 32 тамамлаусыһы «Атҡаҙанған ветеринария табибы» маҡтаулы исеменә лайыҡ.
Химия-технология факультеты
Деканы — Вылегжанин Павел Николаевич.
Факультетта түбәндәге йүнәлеш буйынса бакалаврҙар һәм магистрҙар әҙерләү алып барыла:
Иҡтисад факультеты
Деканы — Татьяна Борисовна Шиврин.
Факультеттарҙың иң йәше. Түбәндәге һөнәрҙәр буйынса белгестәр әҙерләй:
Бакалавриаттың ике йүнәлеше буйынса әҙерлек алып бара:
Факультет ҡарамағында финанс-иҡтисад колледжы эшләй.
Һылтанмалар
Официальный сайт ВятГСХА