cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төньяҡ Сосьва
Төньяҡ Сосьва (Северная Сосьва) — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/351/287 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 754 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
10 октябрь
10 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 283-сө көнө (кәбисә йылында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Төрөмбәт
Төрөмбәт (Турумбет) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 620 кеше. Почта индексы — 453497, ОКАТО коды — 80205858001.
Географик урыны
Өршәк йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Төрөмбәт ауылы Меркет-Мең улусы сотнигы Төрөмбәт Ырыҫҡоловтың исемен йөрөтә. Сотник XVIII быуаттың 60-сы йылдарындағы сығанаҡтар буйынса билдәле. 1811 йылда VI ревизия ауыл халҡын милли ҡатнаш (Биштәк, Көҙәк, Этекәй ауылдарынан килгән 211 аҫаба башҡорт, 48 керҙәш башҡорт, 88 типтәр) күрһәтә. Әммә халыҡ һаны ике ауыл — Иҫке- һәм Яңы Төрөмбәт буйынса бирелә. Һуңғыһы 1784 йылда айырылып сыға. VII ревизия ваҡытында иҫке ауылда 13 йортта йәшәгән 77 кешене иҫәпкә ала, яңы ауылда 38 йортта 211 кеше теркәлә. ХIХ быуат уртаһында беренсеһендә — 124, икенсеһендә 373 кеше иҫәпләнгән. Яңы Төрөмбәттә ауылға нигеҙ һалыусының улдары йәшәй. Былар балалары менән йорт сотнигы Абдулкәрим, Абдрахман, Яңыбәк Төрөмбәтовтар. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, бакалея кибете иҫәпкә алынған. 30‑сы йылдарҙан алып 1‑се Төрөмбәт (443 кеше) һәм 2‑се Төрөмбәт (296 кеше) ауылдары булараҡ теркәлгән, һуңынан улар хәҙерге исем менән бергә иҫәпкә алынған.
Хәҙерге осор
Төрөмбәт ауылы — административ үҙәк. Төп мәктәп (Степановка урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (“Йыйын” башҡ. халыҡ фольклор ансамбле), китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (99 %).
Ревизия материалдары
1850 йылда Төрөмбәт ауылында ла ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Атаманың килеп сығышы
Ауылдың исеме антропонимдан. Төрөмбәт ауылы унда төпләнеүсе Меркет-Мең улусы сотнигы Төрөмбәт Ырыҫҡолов исеме менән атала.
Ер-һыу атамалары
Йылғалар
Белоусов Иван Емельянович
Белоусов Иван Емельянович (2 ғинуар 1933 йыл — 24 апрель 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы.
СССР Яҙыусылар союзының ағзаһы (1967).
Биографияһы
1933 йылдың 2 ғинуарында Курск өлкәһенең Түбәнге Бабино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немецтар баҫып алған биләмәлә була. 1945 йылда атаһы фронттан әйләнеп ҡайта, 1950 йылда ул ғаиләһенә Сахалинға күсергә тәҡдим итә. Бында Иван хеҙмәт эшмәкәрлеген Анивский урман сәнәғәте хужалығының «Высокое» ағас әҙерләү участкаһында һуғыусы булып башлай. 1951 йылда Сахалин диңгеҙ училищеһына уҡырға инә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1957 йылда райондың «Йәш гвардия» гәзитенә саҡырыла, унда әҙәби хеҙмәткәр, бүлек начальнигы, яуаплы секретарь, мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррир булып эшләй.
1962 йылда Сахалин китап нәшриәтенә нәфис һәм балалар әҙәбиәте мөхәррире итеп ебәрелә. 1964 йылдың мартында КПСС-тың Сахалин өлкә комитеты аппаратына партия эшенә күсә, унда инструктор, матбуғат, радио һәм телевидение секторы мөдире, партияның өлкә комитеты беренсе секретары ярҙамсыһы булып эшләй. Үҙәк комсомол мәктәбен (хәҙер Мәскәү гуманитар университеты), һуңынан Көньяҡ Сахалин дәүләт педагогия институтының (хәҙерге Сахалин дәүләт университеты) филология факультетын ситтән тороп тамамлай. Бер үк ваҡытта өлкә әҙәбиәт берекмәһенә етәкселек итә, РСФСР Яҙыусылар союзының беренсе Ойоштороу съезында ҡатнаша.
1967 йылда Сахалин яҙыусылар ойошмаһы ойошторола, уға Иван Белоусов яуаплы секретарь итеп тәғәйенләнә һәм егерме йыл буйына етәкселек итә. 1988 йылда Ставрополгә күсеп килә, унда ижади эшмәкәрлеген дауам итә һәм 1991—1996 йылдарҙа Рәсәй Яҙыусылар союзының Ставрополь край бүлексәһе рәйесе була.
Яҙыусы эшмәкәрлеге осоронда И. Е. Белоусов байтаҡ китаптар һәм шиғри йыйынтыҡтар яҙа, улар иҫәбендә: «Ҡайын ҡоймаһы» (1968), «Рәсәй күге» (1969), «Сахалин туйҙары» (1972), «Офоҡтағы утрауҙар» (1973), «Батырлыҡ» (1975), «Магистраль» (1977), «Алыҫ причалдар» (1979). Ставрополдә уның һуңғы китабы — «Рәсәй яры» (1996) донъя күрҙе. Совет композиторҙары — В. Агафонников, Д. Чумаков, В. Наумов, В. Чернявский менән берлектә ул бер нисә йыр ижад итә, уларҙың ҡайһы берҙәре грампластинкаларға яҙыла.
Ставрополдә 2000 йылдың 24 апрелендә вафат була. Ҡаланың Игнатьевский зыяратында ерләнгән.
Урман (исем)
Урман — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Урман башҡорт исеме — урман һүҙенән (Урманов фамилияһында һаҡланған)
Билдәле кешеләр
Алексеей Евгееньевич Урманов (17 ноябрь 1973 йыл) — яңғыҙ фигуралы шыуыу, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1994), фигуралы шыуыу буйынса 1994 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы (ирҙәр), 1993 йылда донъя чемпионатының бронза призёры, чемпион (1997), көмөш һәм өс тапҡыр бронза призёры.
Ауылдар
Урман (Иглин районы) (Урман) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл.
Урман (Баҡалы районы) (Урман) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
Урман (Нуриман районы) (Урман) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.
Урманкүл (Урманкуль) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы (Ишембай районы) — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль берәмеге.
Урман ауыл Советы (Иглин районы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Урмансы (Урманчино) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Лаҡлы ауыл Советына ҡарай. .
Урмантау (Салауат районы) (Урмантау) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл Советы үҙәге.
Урманный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба.
Урманово — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының Йосьва муниципаль округындағы ауыл.
Урманай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай районында ауыл. Урманай ауыл биләмәһе составына инә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Урман — ҙур майҙанды алып торған ҡуйы эре ағаслыҡ ; ағас үҫемлектәр менән ҡапланған Ер йөҙөнөң бер өлөшө. Урмандар 380 млн йылдар элек девон осоронда барлыҡҡа килгән. Урмандар ҡоро ерҙең 27 %, 3,4 млрд га майҙанын биләп тора, 30 проценты — ылыҫлы, 70 проценты япраҡлы ағас.
Йылайыр (Урман Йылайыры) — Башҡортостандағы йылға. Һаҡмар йылғаның уң ҡушылдығы.
Урман ултыртыу — урман булмаған ерҙәрҙә ағас ултыртып урмандарҙы яһалма үҫтереү. Урман сәтләүеге (Лещина, лесной орех) — ҡайын һымаҡтар(Betulaceae) ғаиләһендәге сәтләүек ҡыуаҡтары (Corylus) ырыуындағы, шул иҫәптән ябай сәтләүек ҡыуағы (Corylus avellana) һәм эре сәтләүек (Corylus maxima) тоҡомонан теләһә ҡайһы төрҙәге сәтләүек ҡыуаҡтарының сәтләүеге. Эре яҫы сәтләүекте фундук дип атайҙар (тур. findik). .
Урман музейы (Рованиеми) (фин. Lapin metsämuseo ) — Рованиеми (Финляндия) ҡалаһында урынлашҡан урман музейы.
Металл конструкциялар
Металл конструкциялар — металдарҙан (формалы һәм табаҡлы) яһалған терәк һәм кәртәләй торған төҙөлөш конструкциялары.
Металл конструкциялары проектлау
Металл конструкциялары проектлау өсөн Рәсәйҙә нигеҙ документы – ун алтынсы Ҡағиҙәләр йыйынтығы (16.13330.2011 ҠЙ Ҡорос конструкциялар). Ҡорос ҡоролмалар ҠЙ В. А. Куче-ренко исемендәге Ҡорос конструкциялары үҙәк ғилми тикшеренеү (Мәскәү) («Төҙөлөш» ПАО Ғилми-тикшереү үҙәгенең институты), Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты, Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтының Электросталь филиалы (Мәскәү өлкәһе) һәм башҡа ойошмалар эше.
Ҡорос ҡоролмалар ҠЙ буйынса -60 градустан +100 градусҡа тиклем һауа шарттарҙа ҡулла-ныу мөмкин. Күперҙәр, транспорт тоннелдәр өсөн 16.13330.2011 ҠЙ ҡулланылмай.
Төҙөлөш механикаһы принциптары буйынса металл ҡоролманың расчёт схемаһының ныҡлығы, ҡатылығы, тотороҡлоғо булырға тейеш.
Конструкцияға проект йөк йығырмынсы ҠЙ һәм 2.09.03 ТНһҠ (Төҙөлөш нормалар һәм ҡағиҙәләр), 43-се ҠЙ «Сәнәғәт предприятияларҙын ҡоролмалары» буйынса һалына.
Материалдарҙын расчет күрһәткестәре. R_y= R_yn/gamma_n
Ыңғай һәм насар яҡтары
Металл конструкциялары өҫтөнлөктәре:
Металл конструкциялары етешһеҙлектәре:
Ҡулланыу
Металл конструкциялары инженер ҡоролмаларында, ҙур тороҡло (40 м күберәк) ҡоролмаларҙа, мачта ҡоролмаларында, табаҡлы конструкцияларҙа (резервуарҙар, газгольдерҙар, бункерҙар) файҙаланыла.
Башҡортостанда 20 быуаттан 50-се йылдарҙан алып “Башнефтезаводстрой”, “Востокнефтезаводмонтаж”, “Өфө металл конструкциялар заводы” предприятиелары һәм башҡа торлаҡ йорттарын һәм төрлө ҡоролмаларҙы төҙөгәндә металл конструкцияларын монтажлай.
2008 йылда ҡарата Өфөлә металл конструкциялары файҙаланылған түбәндәге проекттар эшләнә һәм тормошҡа ашырыла:
Паризио виллаһы
Паризио Виллаһы — Лиджа ауылындағы вилла. Ул 16 быуатта Мускати ғаиләһе тарафынан төҙөлгән һәм һөҙөмтәлә Паризио, де Пиро һәм Стрикленд ғаиләләре ҡулына күсә. Әлеге ваҡытта ул Стрикленд фонды резиденцияһы, шулай уҡ Хорниолд-Стрикленд Роберт һәм уның ғаиләһенең йорто булып тора. Мейбл Стрикленд Паризио виллаһын 1943 йылда һатып ала. Ул Стрикленд Фондын булдырған ваҡытта фонд резиденцияһының теләһә ниндәй ваҡытта Мальтаның икенсе урынына күсә алыуы тураһында пунктты ла ҡалдыра.
Тарихы
Паризио виллаһы яҡынса 16 быуатта Мускати ғаиләһенең йәйге резиденцияһы булараҡ төҙөлгән, тип иҫәпләнә. Бина тураһында иң тәүге тапҡыр телгә 1567 йылда алына. 1797 йылда ул Паоло Паризио Мускатиға мираҫ итеп бирелә, уның вафатынан һуң 1841 йылда ҡатыны Мускати Антон ға күсә. Вилла лорд Стриклендың ҡатыны Стрикленд Маргарет тарафынан 1938 йылда һатып алына.
Вилланы һуңғараҡ, 1943 йылда, Мейбл Стрикленд һатып ала һәм ул ғүмеренең аҙағына тиклем (1988 йыл) тиклем шунда йәшәй. Әле бында 1979 йылда Мейбл нигеҙ һалынған Стрикленд фонды урынлашҡан. Уның тарафынан шулай уҡ 1935 йылда Times of Malta гәзитенә нигеҙ һалына.
Әлеге ваҡытта виллаға милекселек хоҡуғына Стрикленд фонды һәм Стриклен Мейблдың берҙән-бер вариҫы Хорниолд-Стрикленд Роберт дәғүә итә.
Баҡсалар
Вилла биләмәһендә әфлисун һәм зәйтүн ағастары булған шәхси баҡса бар.
Никос Кундурос
Никос Кундурос (Νίκος Κούνδουρος; 15 декабрь, 1926, Айос-Николаос, Крит утрауы, Греция — 22 февраль 2017, Афина, Греция) — грек режиссёры, сценарист, продюсер, рәссам һәм монтажлаусы.
Биографияһы
Критта тыуа. Сәнғәтте өйрәнә. Кинола 1954 йылдан алып эшләй («Волшебный город»). Дәүләт түңкәрелешенән һуң, власҡа ҡара полковниктар килгәс, башта Макронисос концентрацион лагерына эләгә, ә бер аҙ ваҡыт үткәс, Италияға күсеп китә. Демократия тергеҙелгәндән һуң тыуған иленә әйләнеп ҡайта.
Ризуанова Хәтижә Йәғәфәр ҡыҙы
Ризуанова Хәтижә Йәғәфәр ҡыҙы (12 декабрь 1933 йыл — 7 июнь 1999 йыл) — мәғариф ветераны, математика фәне буйынса методик әсбаптар һәм шиғыр китаптары авторы, Башҡортостан һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1977), БАССР-ҙың мәғариф отличнигы (1963).
Биографияһы
Хәтижә Йәғәфәр ҡыҙы Ризуанова 1933 йылдың 12 декабрендә Маҡар районының Хажы ауылында Мәйсә Минһажетдин ҡыҙы Үмәрғәлина һәм Йәғәфәр Харис улы Кинйәбаевтың күп балалы ғаиләһендә өсөнсө бала булып донъяға килә. Уның өсөн өлгө булған ике ағаһына эйәреп, ҡыҙсыҡ бик иртә уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. Ғәрәпсә уҡый-яҙа белгән әсәһе лә ҡышҡы оҙон төндәрҙә балаларына ғәрәпсә шиғыр-хикәйәләрҙе тәржемәләп уҡый. Йорттарына килгән ""Ҡыҙыл Башҡортостан, «Йәш төҙөүсе» гәзиттәрендә баҫылған мәҡәләләр, шиғыр-хикәйәләр бәләкәй Хәтижәне ижад мөхитенә ылыҡтыра.
Башланғыс белемде тыуған ауылы Хажыла ала, артабан Маҡар районының Һайран ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыуын дауам итә. 1948 йылда уны тамамлағас, Стәрлетамаҡ педагогия училищеһына уҡырға инә. Әлбиттә, башҡорт ауылынан килгән ҡыҙға тәүге мәлдә ауырға тура килә, хатта уҡыуын ташлап ҡайтырға ла уйлап ҡуя.
Х. Й. Ризуанованың хәтирәләренән:
''«Училищела уҡытыу урыҫ телендә алып барылды. Телде белмәгәнлектән, ике аҙананан ауылға ҡайтып китергә лә йыйынғайным. Тик директорыбыҙ Петр Антонович Измайловтың кәңәше, йомшаҡ һүҙе мине был ҡарарымдан ҡайтауылланы. Уҡытыусыларыбыҙ ошо ҡыҫҡа ғына арала минең математика һәм башҡа фәндәр буйынса отҡор булыуымды билдәләгәндәр икән. Шундай ышанысты мин аҡларға тырыштым: китапхананан „Урыҫса-башҡортса һүҙлек“ китабын алып, урыҫ телен үҙаллы өйрәнә башланым».''
Күп тә үтмәй Хәтижә училищеның алдынғы студенттарының береһе булып китә. Математика фәне буйынса төрлө кимәлдәге олимпиадаларҙа еңеүе уның буласаҡ һөнәр йүнәлешен дә билдәләй. Шулай итеп, училищены «отличие» менән тамамлағандан һуң ул уҡыуын артабан дауам итергә ҡарар итә һәм Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтының математика факультетына уҡырға инә. 1954 йылда был уҡыу йортон да «отличие» менән тамамлай һәм Стәрлетамаҡ педагогия институтының ситтән тороп уҡыу бүлегендә уҡырға инә (1955—1960 йй.).
Педагогикаға арналған ғүмер
Тыуған районына ул дипломлы уҡытыусыһы булып ҡайтып төшә һәм Ишәй мәктәбендә балаларға математика серҙәрен төшөндөрә башлай. Үҙенә генә хас оҫталыҡ менән ул балаларҙа математика фәненә ҡарата һөйөү уята. 1956 йылда педагогия институты буйынса курсташы Камил Мәсәлим улы Ризуанов менән өйләнешәләр һәм Силәбе өлкәһенең Ҡыштым ҡалаһына эшкә юлланалар. 1956 −1958 йылдарҙа Ҡыштым ҡалаһының 8-се мәктәбендә математиканан уҡыта. Әммә улар эшләгән ваҡытта Силәбе өлкәһенең «Маяҡ» заводында булған шартлау уларҙың тормошона үҙ төҙәтмәләрен индерә. Сәләмәтлектәренә хәүеф янағанлыҡтан, 1958 йылда авария эҙемтәләре тураһындағы серҙе кешеләргә һөйләмәйәсәктәре тураһында яҙыу яҙып һәм 20 көнлөк кенә сабыйҙары Тамараны күтәреп, Башҡортостанға ҡайталар.
Районда үҙен көслө математика уҡытыусыһы итеп танытып өлгөргән Хәтижә Йәғәфәр ҡыҙы 1958 йылдан 1972 йылға тиклем Ишембай районының Зигановка, Әхмәр, Петровск мәктәптәрендә математика уҡытыусыһы булып эшләй, ә Әхмәр урта мәктәбендә директор вазифаһын да башҡарырға тура килә уға.
Артабан ғаилә Ишембай ҡалаһына күсергә ҡарар итә һәм артабанғы яҙмыштарын Ишембай ҡалаһы менән бәйләй. 1972 йылдан алып 1988 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Хәтижә Йәғәфәр ҡыҙы Ишембай ҡалаһының 1, 3, 5-се мәктәптәрендә балаларҙы математика серҙәре менән таныштыра, ә 1-се интернат-мәктәптә директор вазифаһын башҡара. Ошо йылдар эсендә ул математика фәнен уҡытыу методикаһы нескәлектәрен тәрәндән өйрәнә һәм үҙ фәне буйынса өс методик әсбап баҫтырып сығарыуға өлгәшә.
Ижади эшмәкәрлеге
Ғөмүмән Хәтижә Йәғәфәр ҡыҙына үҙаллы белемен арттырыуға ынтылыш хас: әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһыныуы уны ижад юлына баҫтыра. Республиканың «Башҡортостан», «Йәшлек», «Торатау» гәзиттәре, «Башҡортостан ҡыҙы», «Ағиҙал» журналдары менән хеҙмәттәшлеге һөҙөмтәһе булараҡ ул Рәсәйҙең Һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы булып китә. Хаҡлы ялға сыҡҡас, ең һыҙғанып ижад эшенә тотона: шиғыр һәм хикәйәләре төрлө баҫмаларҙа донъя күрә. Шиғырҙары һәм хикәйәләры тупланмаһын китаптар итеп баҫтырып сығара.
Ғаиләһе һәм балалары
Тормош иптәше Камил Мәсәлим улы менән бер ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләп үҫтерә.
Охлым
Охлым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1094 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Ризуанова Хәтижә Йәғәфәр ҡыҙы
Ғаиләһе һәм балалары
Балалары:
Охлым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пурзинка
Пурзинка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подюга йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Сагай-Йоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Пурзинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сагай-Йоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пурзинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мичуг
Мичуг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Сиивто-Се
Сиивто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томбой-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сахалин өлкәһе
Сахалин өлкәһе — Рәсәй субъекты.
Дәүләт ҡоролошо
Сахалин өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Суд власы
Сахалин өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Сахалин өлкәһе өлкә думаһы.
Алум
Алум (Ahlum) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 494 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 40 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38489 һәм автомобиль коды — SAW.
Байтирәков Нурлығаян Нуриәхмәт улы
Биографияһы
Нурлығаян Нуриәхмәт улы Байтирәков 1890 йылдың 28 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Шланлыкүл ауылында тыуған. Өфө гимназияһында белем ала. Батша армияһына саҡырыла, Себер полкында кесе хәрби табип булып хеҙмәт итә, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.
1917 йылда Ҡазан Император университетының медицина факультетын тамамлай. 1918—1919 йылдарҙа Тамбов губерна һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире вазифаһын үтәй. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1922 йылда Башҡорт АССР-ының Халыҡ комиссарҙары советы тарафынан Өфө ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлегендә дауаланыу бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1923—1938 йылдарҙа Беренсе совет дауаханаһының баш табибы вазифаһын башҡара. 1926—1930 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡортостан медицина техникумы директоры вазифаһын үтәй һәм Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта.
1935 йылда республикала тәүгеләрҙән булып йөрәккә, һуңыраҡ — баш һәм арҡа мейеләренә уңышлы нейрохирургик операциялар яһай.
1939 йылдан Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнаша. Ленинград фронтында — хәрби-санитар поезының медицина бүлегенә етәкселек итә. 1941—1945 йылдарҙа 3-сө Белоруссия фронтында хәрби госпиталдәр начальнигы вазифаһын башҡара.
1946—1960 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының медицина хеҙмәтенә етәкселек итә.
Ер тетрәү
Ер тетрәү — тәбиғи сәбәптәр (ер аҫтындағы тектоник процесстар) йәки яһалма процесстар (шартлатыу, һыуһаҡлағыстарҙы тултырыу, ер аҫтындағы бушлыҡтарҙы емереү) арҡаһында барлыҡҡа килгән тирбәлештәр, күсештәр; Ҙур булмаған ер тетрәү вулкан атылғанда, лава күтәрелгәндә булыуы мөмкин.
Йылына бер миллионға яҡын көсһөҙ һәм бер нисә мең көслө ер тетрәү теркәлә. Көслө ер тетрәүҙәр етди емереклектәргә алып килә. Ер аҫтында ундарса километр тәрәнлектә ятҡан тау тоҡомдары күсә башлай. Был күренеш мантияның өҫкө өлөшөн төҙөгән плиталарҙың үҙ-ара тоташҡан йөйөндә булыусан. Плиталар һәр ваҡыт хәрәкәттә. Плиталарҙың ҡырҙары тейгән урында ер тетрәү барлыҡҡа килә. Иң көслө тирбәлеш булған урынды ер тетрәү үҙәге (эпицентр) тип йөрөтәләр. Ер тетрәүҙәр йыш булған урынды сейсмик хәүефле урын тип атайҙар.
Ер тетрәүҙәр, ғәҙәттә, таулы өлкәләрҙә йыш теркәлә. Тымыҡ океан яры буйлап иң күп ер тетрәүҙәр булыусы һыҙыҡ үтә. Был күренеш бик күп бәлә-ҡазалар алып килә. Ҙур-ҙур ҡалалар емереклектәр хәленә ҡалырға мөмкин. Емереклектәр аҫтында ҡалған кешеләргә ҡурҡыныс янай. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә ер өҫтөндә тәрән ярыҡтар барлыҡҡа килә, йылғалар үҙ юлдарын үҙгәртә, һыу баҫыуҙар, цунамиҙар барлыҡҡа килә.
Ер тетрәү — ер ҡабығының йәки мантияның өҫкө өлөшөнөң ҡапыл шыуыуы һәм өҙөлөүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һәм ҙур араларға күскән ер аҫты тетрәүе һәм ер өҫтө тирбәлеүе. Килеп сығышы буйынса тектоник, вулканик, ишелмә һәм техноген ер тетрәү айырыла.
Ер тетрәү характеристикаһы
Ер тетрәү энергетик характеристикаһы өсөн магнитуда ҡулланыла. Магнитуда ҡиммәттәренә (1—9) нигеҙләнгән ер тетрәү классификацияһы Рихтер шкалаһы тип атала. Ер өҫтө һелкенеү дәрәжәһе менән характерланған ер тетрәү көсө сейсмик балдарҙа баһалана. Халыҡ-ара 12 баллы шкала буйынса көсһөҙ — 1—3 балл, уртаса — 4, арыу уҡ көслө — 5, көслө — 6, бик көслө — 7, һәләкәтле — 8, емергес — 9, ҡаты — 10, катастрофик — 11, үтә көслө катастрофик — 12 баллы ер тетрәүҙәргә бүленә. Һәләкәтле ер тетрәү эффекты быуаларҙың, һыуһаҡлағыстарҙың йырылыуы, шыуғын һәм ишелмәләрҙең төшөүе, цунамиҙарҙың килеп сығыуы менән көсәйә.
Көслө ер тетрәү ваҡытында барлыҡҡа килгән процестар
Ер тетрәү көслө төртөлөүҙән башлана, артабан Ер эсендә тау тоҡомдарының ярылыуы һәм хәрәкәте (бер урындан икенсе урынға күсеүе) башлана. Әлеге урын ер тетрәү үҙәге йәки гипоүҙәк тип атала. Уның тәрәнлеге ғәҙәттә 100 километрҙан ашмай, әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа 700 километрға барып етә. Үҙәк тәрәнлеге буйынса нормаль (70-80 км), ике урталыҡтағы (80-300 км) һәм тәрән ер тетрәүҙәр (300 км ашыу) бүленә.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа ер ҡатламдары бер-береһенә ҡаршы этәрелә. В других — земля по одну сторону разлома опускается, образуя сбросы. Йылға үҙәндәрен киҫеп үткән урындарҙа шарлауыҡтар барлыҡҡа килә. Ер аҫты мәмерйәләренең көмбәҙҙәре ярыла һәм емерелә. Ер тетрәүҙән һуң ҙур майҙандар бата һәм һыу аҫтында ҡала. Ер тетрәүҙәр тупраҡтың өҫкө, йомшаҡ ҡатламдарын битләүҙәрҙән ҡыҫырыҡлап сығара, ишелмәләр барлыҡҡа килтерә, тупраҡ шыйыҡланыуы мөмкин. 1906 йылда Калифорнияла ер тетрәү ваҡытында 477 километрлыҡ участкала 6-8,5 м тиклем арауыҡта ерҙең шылыуы күҙәтелә.
Ер тетрәү ваҡытында ярылыу яҫылығында юғары температура үҫешә, ул быуланыу менән бәйле пар баҫымының күтәрелеүенә килтерә. Сейсмик фазалағы был күтәрелеү шыуыу тиҙлегенә һәм уның эволюцияһына һиҙелерлек йоғонто яһай ала, бигерәк тә постсейсмик фазала пар баҫымының күтәрелеүе әкренләп эргә-тирәләге ярыҡтар селтәренә таралғанлыҡтан, ул тетрәнеү күренешен (афтершокты) контролдә тота ала.
Кот-д’Ивуар
Кот-д’Ивуар республикаһы (République de Côte d'Ivoire ; 1986 йылға тиклем рәсми исеме башҡорт теленә Фил Һөйәге Яры Республикаһы) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. Либерия, Гвинея, Мали, Буркина-Фасо һәм Гана менән сиктәш, көньяҡтан Атлантик океандың Гвинея боғаҙы менән йыуыла. Элекке Франция колонияһы.
Ер тетрәү
Көслө ер тетрәү ваҡытында барлыҡҡа килгән процестар
Һыу аҫты ер тетрәүе (диңгеҙ тетрәүе) цунамиҙың сәбәбе булып тора — оҙон тулҡындар океандағы бөтә һыу ҡалынлығына көслө йоғонто яһау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, уның барышында диңгеҙ үҙәненең бер өлөшө ҡапыл урынынан шыла (күтәрелә йәки бата). Цунами теләһә ниндәй ер тетрәү ваҡытында барлыҡҡа килә, әммә көслө ер тетрәүе (7 баллдан ашыу) арҡаһында барлыҡҡа килгән цунами ҙур көскә етә.
Ҙур ер массаларының киҫкен хәрәкәте ғәйәт ҙур төртөү менән оҙатылырға тейеш.
Ер тетрәүҙең көсөн һәм эҙемтәләрен үлсәү
Ер тетрәүҙәрҙе баһалау һәм сағыштырыу өсөн магнитудалар шкалаһы (мәҫәлән, Рихтер шкалаһы) һәм төрлө көсөргәнешлек шкалалары ҡулланыла.
Магнитудалар шкалаһы. Рихтер шкалаһы
Магнитудалар шкалаһы ер тетрәүҙе ҙурлығы буйынса айыра, ул ер тетрәүгә хас сағыштырмаса энергетик шкала булып тора. Бер нисә магнитуда һәм магнитуда шкалалары билдәләнгән:
Ер тетрәү энергияһын баһалау өсөн элек-электән иң популяр шкала булып Рихтерҙың локаль магнитудалар шкалаһы тора. Был шкала магнитуданың берәүгә артыуы бүленеп сыҡҡан сейсмик энергияның 32 тапҡырға артыуына тап килә. 2 магнитудалы ер тетрәү һиҙелерлек түгел тиерлек, шул уҡ ваҡытта 7 магнитудалы ер тетрәү ҙур майҙандарҙы биләй һәм ҡатламдарҙың түбәнге сигенә тап килә. Әммә 2002 йылдан башлап АҠШ-тың гелогик хеҙмәте көслө ер тетрәүе өсөн ҡыҫҡа мәлле амплитуданы ҡуллана.
Әгәр 1970—1980 йылдарҙа тарихта иң көслө ер тетрәүҙәр булып Эквадор яры буйындағы ер тетрәү (1906) һәм Санрикулағы ер тетрәү (1933) (икеһендә лә Ml = 8,9) һаналһа, XXI быуат башынан Бөйөк Чили ер тетрәүе иң көслө тип һанала (Ml =9,5), Ml=8,4-8,5.
Ер тетрәүҙәрҙең көсөргәнешлеге (магнитуда буйынса баһалана алмай) тораҡ пункттарҙа килтергән зыян менән баһалана.
Көсөргәнешлек шкалаһы
Көсөргәнеш ер тетрәүҙең сифат характеристикаһы булып тора һәм ер тетрәүҙең ер өҫтөнә йоғонтоһон һәм кимәлен күрһәтә, кешеләргә, хайуандарға, шулай уҡ ер тетрәү зонаһындағы тәбиғи һәм яһалма ҡоролмаларға. Донъяла бер нисә көсөргәнешлек шкалаһы ҡулланыла:
Ер тетрәүҙәрҙең көсөргәнешлек шкалаһы буйынса дөйөм характеристикаһы:
Медведев-Шпонхойер-Карник шкалаһы (MSK-64)
Медведев-Шпонхойер-Карниктың 12-баллыҡ шкалаһы 1964 йылда эшләнә һәм Европала һәм СССР-ҙа киң таралыу ала. 1996 йылдан в странах Европа берлеге илдәрендә күпкә заманса Европа макросейсмик шкалаһы (EMS) ҡулланыла. СНиП II-7-81 «Сейсмик райондарҙағы төҙөлөш» нигеҙендә MSK-64 ята һәм Рәсәйҙә һәм БДБ илдәрендә һаман да ҡуллана. Ҡаҙағстанда хәҙерге ваҡытта СНиП РК 2.03-30-2006 «Сейсмик райондарҙағы төҙөлөш» ҡулланыла.
Вулкан
Вулкан ер тетрәүҙәре — ер тетрәүҙең бер төрө, унда вулкан эсендәге юғары көсөргәнеш һөҙөмтәһендә ер тетрәү барлыҡҡа килә. Бындай ер тетрәүҙең сәбәбе булып аҫтан Ер өҫтөнә сыҡҡан лава (утлы шыйыҡ минераль матдә), вулкан газы тора. Бындай ер тетрәү төрө көсһөҙ, әммә бик оҙайлы була һәм күп тапҡыр — аҙналар һәм айҙар дауамында — ҡабатлана. Шуға ҡарамаҫтан, бындай типтағы ер тетрәү кешеләр өсөн хәүеф тыуҙырмай. Бынан тыш, вулкан ер тетрәүе вулкан атылыуын алдан күрһәтеп тора, ә ул ауырыраҡ эҙемтәләргә килтереү ҡурҡынысы менән янай.
Тектоник һәм техноген ер тетрәү
Тектоник ер тетрәү тау плиталары ауышҡанда йәки океан һәм континенталь платформаларының бәрелешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Бындай бәрелештәрҙә тауҙар йәки уйымдар барлыҡҡа килә һәм Ер өҫтөнөң тирбәлеүе күҙәтелә.
Ер тетрәүҙәргә кеше эшмәкәрлеге сәбәпсе булыуы мөмкин. Мәҫәлән, ҙур һыуһаҡлағыстар төҙөгәндә һыу баҫыу урындарында тектоник әүҙемлек арта — ер тетрәү йышлығы һәм уларҙың магнитудаһы арта. Был һыуһаҡлағыстарҙа тупланған һыу массаһы үҙенең ауырлығы менән тау тоҡомдарында баҫымды көсәйтеүе, һыу булған кәрәҙҙәрҙә баҫым күтәрелеүе, ә ағып төшкән һыу тау тоҡомдарының көсөргәнешле көсөн кәметеүе менән бәйле. Һыуһаҡлағыс төҙөлөшө менән бәйле иң көслө ер тетрәүҙәрҙең береһе булып Койнагар ер тетрәүе тора. Ер тетрәү 1967 йылдың 11 декабрендә Койна плотинаһы районында була (6,4 магнитудалы)? 177 кеше һәләк була.
Нефть һәм газ сығарыуҙа ла шундай уҡ күренештәр була (Татарстандың Ромашкин нефть ятҡылығында 5-кә тиклем амплитудалы ер тетрәү булды) һәм ҙур ҡалаларҙы шахталарҙан, карьерҙарҙан күпләп сығарылған тау тоҡомдарынан төҙөгәндә. Шулай уҡ 8 баллы ер тетрәү Кузбасста ла була. Бынан тыш, ер тетрәүҙәр тау тоҡомдарының баҫымы көсәйеү сәбәпле ҡоҙоҡтарға һыу һурҙырыу арҡаһында барлыҡҡа килеүе ихтимал. Бындай иң көслө ер тетрәүҙәрҙең береһе 1967 йылда Денвер районында була, унда 3 километрлыҡ ҡоҙоҡҡа һыу һурҙырыла. ер тетрәү 5,2 магнитудалы була..
Ишелмә
Ер тетрәүгә ишелмәләр сәбәпсе булыуы мөмкин. Бындай ер тетрәүҙәр ишелмә ер тетрәүе тип атала, улар локаль һәм көсһөҙ була.
Ер аҫты һыуҙары йәки ер аҫты йылғалары йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән бушлыҡтарҙың барлыҡҡа килеүе менән бәйле. Был осраҡта ер өҫтөнөң өҫкө ҡатламы аҫҡа табан емерелеп, ҙур булмаған һелкенеүҙәр тыуҙыра. Место, в котором непосредственно происходит землетрясение (столкновение плит) называется его очагом или гипоцентром. Ер тетрәү урыны (ҡатламдарҙың бәрелешеүе) уның үҙәге йәки гипоүҙәге тип атала. Ер тетрәү булған майҙан эпицентр тип атала. Иң ҡаты емереклектәр тап ошонда була.
Яһалма
Ер тетрәү яһалма рәүештә лә булырға мөмкин: мәҫәлән, шартлатҡыс матдәләрҙең күпләп шартлауы йәки ер аҫты йәҙрә шартлауы (тектоник ҡорал). Бындай ер тетрәүҙәр шартлатылған матдә күләменә бәйле. Мәҫәлән, 1961 йылдың 30 октябрендә СССР-ҙың термойәҙрә бомбаһын һынау ваҡытында ер ҡабығындағы сейсмик тулҡын ер шарын өс тапҡыр урап сыға. .
Уралда ер тетрәүҙәр
Уралдағы ер тетрәү башлыса — тектоник, һирәгерәк ишелмә һәм техноген сығышлы. Тектоник ер тетрәү — Уралда 350—500 млн йыл, Урал янында 550 млн йыл элек барлыҡҡа килгән боронғо һынылышлы боҙолоуҙарҙың хәҙерге әүҙемлеге, ишелмә — карст процестары, техноген ер тетрәү нефть һәм газ сығарыу, һыуһаҡлағыстарҙы тултырыу һ.б. менән бәйле. СССР Фәндәр Академияһының Ер физикаһы институтыты мәғлүмәттәре буйынса, 1693—1958 йылдарҙа Уралда (систематик теркәү 1913 йылдан башлап Екатеринбург ҡалаһы Урал сейсмик станцияһы алып барыла) 6 балға тиклем көслө ер тетрәү билдәле. Иң юғары сейсмик әүҙемлек Урта Уралға хас. Иң көслө ер тетрәү (5-6 балл) 1914 йылдың 17 авгусында Пермь губернаһы Белембай ҡасабаһында 350 мең км² майҙанлы территорияла була.
Башҡортостанда
Шулай уҡ Башҡортостанда теркәлгән ер тетрәүҙәр билдәле:
1990 йылдарҙа Геология институтының структура геологияһы лабораторияһы сейсмотектоник тикшеренеүҙәр алып бара (Ю. В. Казанцев), уларҙың һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостан Республикаһы территорияһының хәҙерге геодинамик режимын сағылдырған сейсмотектоник карта төҙөлә.
Сейсмотерминология
Сейсмотерминология  — сейсмикаға ҡаршы проект эшендә ҡулланылған мөһим терминдар һәм мәғәнәләр йыйынтығы.
Шәрәфетдин (йыр)
«Шәрәфетдин» (Шәрәфетдин) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр).
Тарихы
Йырҙы магнит таҫмаһына Дамир Вәлиев 1975 йылда Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Ҡолой ауылында йәшәгән Яхъя Хәмзиндан яҙып ала. Йыр 1978 йылда Башҡорт дәүләт университеты нәшриәтендә сығарылған «Фольклор народов РСФСР» йыйынтығында баҫыла. (Өфө, 1979, 163-сө бит.)
Йөкмәткеһе
Я. Хәмзин мәғлүмәттәре буйынса, йыр авторы Шәрәфетдин Василов йөҙ йыл элек йәшәгән. Ҡаҙан гимназияһын тамамлап тыуған яғына ҡайтҡас, ул халыҡты байҙарға ҡаршы күтәрелергә сыҡыра, байҙарҙың йорттарын яндыра. Бер туғанының ошағы буйынса Себергә һөргөнгә ебәрелә, унан әйләнеп ҡайта алмай.
Характеристикаһы
«Шәрәфетдин» көйөнөң формаһы ике строфалы, мажор пентатоник көйләүгә ҡоролған.
Саклинг-Сос
Саклинг-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лепля йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбдиев Нәзир Закир улы
Әбдиев Нәзир Закир улы (10 июль 1934 йыл—16 июнь 2009 йыл) — опера йырсыһы (лирик-драматик тенор), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1974), Башҡортостандың халыҡ артисы (1990).
Беренсе Континенталь конгресс
Беренсе Континенталь конгресс (5 сентябрь — 26 октябрь 1774 йыл) — Бөйөк Британияның 12 (барлығы 13 колонияның) колонияһы депутаттары съезды. Йыйындң сәбәбе — Британия парламентының америкалағы колонияларында Британияға ҡаршы ҡаршылыҡты туҡтатыу законы. Конгресс ултырышы Филадельфияла Карпентанс Холда үтә. Уның эшмәкәрлегендә, Джорджия, Канада, Бермуд утрауҙары, Багам утрауҙары һәм Кариб диңгеҙе утрауҙарынан башҡа,Британияның бөтә колонияларынан 56 вәкил ҡатнаша. Съезд барышында колонияларға үҙидаралыҡ алыу өсөн документтар ҡабул ителә.
Әбдиев Нәзир Закир улы
Биографияһы
Нәзир Закир улы Әбдиев 1934 йылдың 10 июлендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Бүләкәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Беренсе Континенталь конгресс
Конгресс эшмәкәрлеге нәтижәләре
«Хоҡуҡ һәм ялыу декларацияһы» ҡабул ителә, унда америка колонияларының "Йәшәү, азатлыҡ һәм милек№кә хоҡуғы яҙыла һәм метропалияның маможня һәм һалым сәйәсәтенә протест бирелә.
Әбдиев Нәзир Закир улы
Биографияһы
Тыуған ауылында урта белем алғандан һуң, 1961 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Беренсе Континенталь конгресс
Конгресс эшмәкәрлеге нәтижәләре
Метрополияға ҡаршы бойкот иғлан ителә. 1774 йылдың 1 декабренән башлап инглиз тауарҙарын һатып алыу һәм америка тауарҙарын Англияға һатыу тыйыла. Был ҡарар Англия флотының Бостон блокадаһына яуап була.
Әбдиев Нәзир Закир улы
Биографияһы
Артабан, 1965 йылға тиклем, Свердловск ҡалаһындағы Урал консерваторияһында И. П. Семёнова класында уҡый.
Беренсе Континенталь конгресс
Конгресс эшмәкәрлеге нәтижәләре
Шулый уҡ 1775 йылдың 10 майында Икенсе Континенталь конгресс саҡырык тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Әбдиев Нәзир Закир улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1956—1958 йылдар — Башҡорт радиоһы хоры артисы. 1965 — 1994 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Әбдиевтең көслө, матур тембрлы тауышы, артист темпераменты ватан һәм сит ил опреа классикаһында сағыу образдар тыуҙырырға булышлыҡ итә.
Концерт репертуарында — операларҙан ариялар, башҡорт композиторҙарының йырҙары һәм романстары. А. Ф. Ведерников, С. Ф. Данилюк һәм башҡа йырсылар менән гастролдәрҙә йөрөй һәм сығыш яһай.
Башҡорт шағиҙары һүҙҙәренә 100-ҙән ашыу йыр һәм романс ижад итә. Бөтә Рәсәй театрҙар смотры һәм фестивалдәрендә дипломант була.
Исмәғилевтең «Салауат Юлаев» операһында йыр башлаусы Казак һәм яугир Моталлап, Салауат партияһын башҡара. 1968 йылдың 19 ғинуарында тәүге тапҡыр Салауат ролендә сығыш яһай, һәм музыка йәмәғәтселеге был ваҡиғаны ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡаршылай. Спектаклгә рецензияларҙа Салауат партияһын хисле башҡарыуы, образдың драматик асылыуы һыҙыҡ өҫтөнә алына. . Әбдиев унан алда тыуҙырылған вокал-сәхнә ролен, үҙ геройының күп ҡырлы характерын һәм ҡатмарлы эске донъяһын тулы итеп асыу маҡсатында, башҡарыу оҫталығын даими камиллаштырыу өҫтөндә эшләй. Әбдиев башҡарған Салауат партияһы бөтә спектаклдең төп ижади уңышы тип таныла. 1988 йылғы постановкала (урыҫ теленә М. Лаписова тәржемәләй), Әбдиев ижад иткән тәүсығанаҡҡа яҡынлаштырып эшләнгән либретто нигеҙ итеп алына. Нәзир Әбдиев 1988 йылдың 27 апрелендә һуңғы тапҡыр Салауат ролен башҡара.
Феофан Критский
Феофан Стрелидзас, Феофан Критский булараҡ билдәле (Θεοφάνης Στρελίτζας, Θεοφάνης ο Κρης; яҡынса 1500—) — крит мәктәбенең православие динендәге икона рәссамы
Яҡынса 1500 йылда Крит утрауында тыуған, унда икона биҙәүгә өйрәнгән. Өйләнгән һәм ике балаһы булыуына ҡарамаҫтан, дини ҡараштары Феофанды монахлыҡҡа килтерә, балалары шулай уҡ аталарының эшен дауам итә. Монахлыҡты ҡабул итеүенең сәбәбен ҡатынының үлеме менән бәйләйҙәр. Феофан 1559 йылда Ираклионда вафат була.
Феофандың бөтә биҙәлгән стена сәнғәте әҫәрҙәре Греция ҡитғаһында һаҡлана. 1527 йылда ул Метеорҙарҙа Изге Николай Анапавсас монастырының кафоликонына (төп дөйөм ғибәҙәтханаһына) биҙәктәр һала. Бынан һуң уның карьераһының юғары баҫҡысы башлана һәм 1548 йылға тиклем дауам итә. Метеорҙарҙан һуң ул Изге Афон тауына бара һәм унда Бөйөк Лавра һәм Ставроникит монастыры соборҙарын биҙәкләй. Феофан эштәрендә көнбайыш сәнғәтенең йоғонтоһон билдәләйҙәр (византия сәнғәтенә хас булмаған биҙәкләү, фигураларҙы арҡа яғынан төшөрөү).
Ер ҡабығы
Ер ҡабығы́ — Ерҙең тышҡы ҡаты (ҡабығы, литосфераның өҫкө өлөшө . Тышҡы яҡтан Ер ҡабығының күп өлөшө гидросфера менән ҡапланған, ә бәләкәйерәк өлөшө - атмосфера йоғонтоһо аҫтында.
Ер ҡабығынан аҫтараҡ мантияһы урынлашҡан, ул составы һәм физик үҙенсәлектәре менән айырыла - тығыҙыраҡ, башлыса ауыр ирей торған элементтарҙан тора. Мантия һәм ҡабығын "Мохоровичич сиге" айырып тора, ошо урында сейсмик тулҡындар тиҙлеге ҡырҡа арта.
Ер ҡабығының күп өлөшө базальттан тора. Массаһы 2,8 тонна (шуларҙан 21 % — океан аҫтында һәм 79 % — континентта). Ер ҡабығы Ерҙең массаһының 0,473 % тәшкил итә.
Континенталь ҡабығының составы
Ер ҡабығында элементтар сағыштырмаса ҙур түгел. Ер ҡабығы массаһының яртыһы самаһына кислород  тура килә, 25 % — кремний. Барлығы 18 элемент: O, Si, Al, Fe, Ca, Na, K, Mg, H, Ti, C, Cl, P, S, N, Mn, F, Ba — ер ҡабығының 99,8  процентын тәшкил итә (аҫтағы таблица).
Элементтарҙың күләме
Кувшинов Леонид Михайлович
Биографияһы
7 кластан һуң педагогия техникумының 2 курсын тамамлай һәм Йылайыр районының Ҡананикольский ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1932 йылдан Мәскәүҙә йәшәй, «Шарикоподшипник» заводында эшләй, аэроклубта уҡый.
Ырымбур хәрби авиация училищеһын, 1937 йылда Борисоглеб хәрби авиация лётчиктар мәктәбен тамамлай. Инструктор-лётчик булып хеҙмәт итә.
1939 йылдан — СССР-ҙың Хәрби-һауа көстәре ғилми-тикшеренеү институтында (НИИ ВВС) осоу-һынау эшендә.
И-185, Як-1б М-105ПА (1942), FW-190D-9 (1944), Як-3Т, Як-9УВ (1945), Як-3 с ВК-107А, Як-9П, «130» (Ла-9), И-301 (МиГ-9) (1946), СМ-12 (1958), СМ-30 самолеттарҙы һынауҙа ҡатнаша. 27 йыл дауамындағы осоу эшендә Л. М. Кувшинов 100-ҙән ашыу самолет төрөн һәм уларҙың модификацияларын үҙләштерә, бер нисә мең ҡатмарлы осош башҡара. Беренсе булып МиГ-17 реактив самолетын һынай. 3152 сәғәт һауала үткәрә. 1947 йылда СССР Һауа флоты көнөндә парадта ҡатнаша (Ла-11 с ПуВРД-ты йөрөтә).
Хеҙмәт бурысын өлгөлө үтәгәне, самолеттарға һәм башҡа техникаға һынау үткәргән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1957 йылдың 9 сентябрендә полковник Леонид Кувшиновҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
1962 йылдан полковник Кувшинов — запаста. Космонавтарҙы әҙерләүҙә ҡатнаша.
1973 йылдың 18 авгусында вафат була. Мәскәү өлкәһенең Монино ҡасабаһында Монин мемориаль хәрби зыяратында ерләнгән.
Молокша (Черный Лух ҡушылдығы)
Молокша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыңғыҙхан
Сыңғыҙхан (монгол телендә — Чингиз хаан, үҙ исеме — Темуджин; 1162 йылдар тирәһе — 1227 йылдың 18 авгусы) — донъя тарихында иң ҙур империя — Монгол империяһын нигеҙләүсе.
Башинформсвязь
«Башинформсвязь»— Рәсәй телекоммуникацион компанияһы. Тулы исеме -«Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Штаб-фатиры Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан.
Тарихы
1993 йылда компания — NMT-450 стандартында, 1998 йылдан — Европа һәм Азияла файҙаланылған GSM#900/1800 МГц ҡалыбында, ә 2000 йылдан — CDMA технологияһы нигеҙендә кеҫә телефоны бәйләнеше менән тәьмин итә.
2004 йылда «Башинформсвязь» ADSL технологияһы буйынса Интернет менән файҙаланыу хеҙмәте күрһәтә башлай.
2009 йылда йәмғиәт «Сотовая связь Башкортостана» (Сотел ССБ) асыҡ акционерҙар компанияһының 98,77 процент акцияһын, ә 2016 йылда Һамар өлкәһендәге «АИСТ компанияһы» тѳбәк операторын һатып ала.
Милекселәр һәм етәкселек
Компанияның берҙән-бер акционеры — «Ростелеком» йәмғиәте.
Генераль директоры — Марат Долгоаршинных.
Директорҙар советы рәйесе — Дмитрий Проскура.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
«Башинформсвязь» — Башҡортостандың иң эре телекоммуникацион операторы. Республикала телефон бәйләнешенең 93 процентын һәм Интернет менән файҙаланыуҙың 78 процентен контролдә тота.
2010—2012 йылдарҙағы тѳп финанс күрһәткестәре :
Монополияға ҡаршы закондарҙы боҙоу
2010 йылдың 25 мартында Рәсәйҙең Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәте «Башинформсвязь» йәмғиәтен монополияға ҡаршы законды боҙған тип таба. Компания клиенттарға үҙҙәренә килемле булған юл менән трафиктарҙы ебәреү тәртибен кѳсләп таға һәм нигеҙһеҙ рәүештә «СЦС Совинтел» тѳбәк бәйләнеше селтәрен «Башинформсвязь» урындағы һәм тѳбәк телефон бәйләнешенә ҡушылыу килешеүен тѳҙѳүҙән баш тарта. .
2011 йылдың июлендә Рәсәй Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәте «Башинформсвязь» йәмғиәтен «Конкуренцияны яҡлау тураһында»ғы федераль закондың 10-сы стаьяһын боҙған тип һығымта яһай, сѳнки баҙарҙа ѳҫтѳнлѳк алып барыусылар бер үк тауарға үҙ белдеге менән тѳрлѳ хаҡ ҡуя алмай.
Воронихин Николай Николаевич
Воронихин Николай Николаевич ( 18 июль 1882 йыл — 18 март 1956 йыл) — ғалим-миколог, фитопатолог, альголог һәм гидробиолог. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). В. Л. Комаров исемендәге премия лауреаты (1952).
Биографияһы
Николай Николаевич Воронихин Санкт-Петербургтың танылған педиатры Николай Алексеевич Воронихин ғаиләһендә тыуған. 1907 йылда Санкт-Петербург дәүләт университеты физика һәм математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлеген тамамлай.
1922 йылдан СССР Фәндәр академияһының Ленинградтағы  В. Л. Комаров исемендәге Ботаника институтының Төп ботаника баҡсаһында өҙлөкһөҙ эшләй: гидробиология бүлеге мөдире, 1939 йылдан - саң-һеркәле үҫемлектәр бүлеге профессоры.
1934-1941 йылдарҙа «СССР-ҙың Европа Төньяғындағы континенталь һыу ятҡылыҡтарының ылымыҡтар флораһы»н, уларға билдәләүсе асҡыстар менән төҙөүсе.
Ҡырым, Кавказ Ҡара диңгеҙ буйында, Төньяҡ Кавказда, Грузия, Ленинград өлкәһе, Карелия, Кола ярымутрауында, Төньяҡ Уралда, Алтайҙа, Якутияла фәнни экспедицияларҙа ҡатнаша.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул, алголог-флорист булараҡ, сөсө һыуҙарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. СССР-ҙа беренсе сөсө һыу ылымыҡтары төрө белешмәһен төҙөүҙә ҡатнаша. 165-тән артыҡ фәнни баҫма авторы.
Ленинградта вафат була, Шувалов зыяратында ерләнгән.
Н. Н. Воронихин хөрмәтенә аталған таксондар
Воронихин хөрмәтенә зәңгәр-йәшел ылымыҡтар нәҫеле Woronichinia Elenk. —  Воронихиния тип атала (был исемдән Woronichiniaceae Elenk. —  Воронихиниевтар ғаиләһе исеме барлыҡҡа килгән).
Ғалим хөрмәтенә шулай уҡ төр рангтағы бер нисә таксон атала.
Сыңғыҙхан
Темуджин төньяҡ-көнсығыш Азияның күсмә ҡәбиләләрен берләштереп, Сыңғыҙхан исемен алғандан һуң, сит илдәрҙе баҫып алыу сәйәсәтен башлай. Үҙ ғүмере эсендә ул Азияның күпселек өлөшөн баҫып алыуға өлгәшә.
Тыуыуы
Темуджин 1162 йылдар тирәһендә Монгол ҡәбиләһендә Бурхан Халдун тауы, Онон һәм Керулен йылғалалары эргәһендә, Монголияның хәҙерге баш ҡалаһы Улан-Баторҙан йыраҡ түгел урында тыуа. Монгол тарих китабы буйынса, ул ҡулында ҡан төйөрө менән тыуа, был уның киләсәктә ҙур юлбашсы булыуына ишара була. Уның атаһы Есугей — тайчиут ҡәбиләһе нойондарының береһе — һәм әсәһе Оэлундың тәүге улдары була.
Ғаиләһе
Темуджиндың атаһы яғынан туғандары — Хабул хан, Амбахай, Хотол хан — монгол ҡәбиләһенең хандары була. 1161 йылда, Цзинь династияһы — ул ваҡытта Азияла иң ҡеүәтле империя Ҡытайҙа хаким иткән династия — үҙ ҡурсауын монголдарҙан татарҙарға күсергәс, татарҙар Хабул ханды үлтерә. Сыңғыҙҙың атаһы Есугей (Боржигиндарҙың нойоны, Амбахай һәм Хотол хандың ҡустыһы) Монгол ҡабиләләренең юлбашсыһы булып ҡалҡып сыға, әммә уның хакимлығына Амбахайҙың тура вариҫы тайчиуттар ҡаршы сыға.
Пурна
Пурна — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавреньга йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Сыңғыҙхан
Бала сағы
9 йәшлек сағында Темуджин атаһы менән унгират ҡәбиләһенә, буласаҡ ҡатыны Бортеның ғаиләһенә бара. Унгират ерҙәренән кире ҡайтҡан ваҡытта, уның атаһы оҙаҡ ваҡыт дауамында дошманлашҡан күрше татарҙар тарафынан ағыулана. Есугейҙың ырыуы йәш ырыу башлығының хакимлығын таныуҙан баш тарта, уларҙың малын ҡыуып, ғаиләһен ташлап китә. Оэлун балалары менән далала бөтөнләй яҡлауһыҙ ҡала.
Пурна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыңғыҙхан
Бала сағы
Темуджин һәм уның ғаиләһе бер нисә йыл бик ярлы, төрлө емештәр менән, Темуджин һәм уның ағалары, ҡустылары ара-тирә һунарҙар ваҡытында алып ҡайтҡан ваҡ йәнлектәр менән туҡланып йәшәй.
1182 йылда Темуджин ғаиләһенең йыраҡ туғаны Таргутай-Кирилтух, Есугей үлгәндән һуң, уның ерҙәренә хужа булып ала. Ә Темуджинды, үс алыуынан ҡурҡып, әсирлеккә ала һәм үҙенең ҡоло итә. Темуджиндың муйынына баш өсөн урын ҡалдырып, ике таҡтаны ҡуша бәйләп кейҙерәләр. Әммә Темуджин һаҡсыһы, Чилаундың (һуңынан ул Сыңғыҙхандың ғәскәр башлыҡтарының береһе булып китә) атаһы ярҙамы менән, байрам ваҡытында ҡоллоҡтан ҡаса, үҙен ҡыуып килгән һыбайлыларҙан йылғала ҡаялар аҫтында йәшенеп ҡала.
Шул йылдарҙа Сыңғыҙхандың буласаҡ тоғро дуҫтары Джелме һәм Боорчу уға ҡушыла.