cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты
Алдағы тарихы
Волга буйында ла, Себерҙә лә ҡалала йәшәүсе офицерҙар иҫәбенән частарҙы ойошторған саҡта офицер батальоны булдырыла һәм аҙаҡтан ул часҡа әүерелә. Әммә 1918 йылдың йәйе аҙағында ирекле туплау принцибына алышҡа мобилизация принцибы килә. Урыҫ армияһы йыш ҡына хатта кесе һәм урта командирҙар составында мохтажлыҡ кисерә, шуға күрә офицерҙар мобилизациянан һуң барыһы ла тиерлек командирҙар вазифаларын биләй.
1918 йылдың 15 авгусынан алып, Халыҡ армияһы һәм Чехословак корпусы часы Волга буйында хәрби ғәмәлдәр алып барған урынды КОМУЧ «Волга буйы фронты» тип исемләгән.
1918 йылдың 1 сентябренә аҡтарҙың Көнсығыш фронтында Ҡазан менән Вольск араһында Чечектың 15 мең яугирҙары булған (шул иҫәптән 5 мең чех), Пермь йүнәлешендә — полковник Войцеховский командованиеһы аҫтында 20 мең яугир (15 мең чех), Камала 5-6 мең Ижевск-Воткин баш күтәреүселәре, көньяғында — 15 мең Ырымбур һәм Урал казактары. Бөтәһе 55 мең һалдат (шул иҫәптән 20 мең чех). Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1 сентябрҙә генә большевиктарға ҡаршы ғәскәрҙәрҙең барыһы 46-57, 5 мең яугирҙары булған (Кама — 22-26, 5 мең, Волга — 14-16 һәм Урал — Ырымбур йүнәлештәрендә— 10-15 мең).
1918 йылдың ноябренә тиклем бөтә аҡ гвардиясылар формированиелары Волга буйынан көнсығышыраҡ Өфө Директорияһы Рәсәйҙең бөтә ҡоро ер һәм диңгеҙ көстәренең баш командующийы итеп тәғәйенләгән генерал В. Г. Болдыревҡа буйһонолар. 1918 йылдың 18 ноябрендә Омскиға 14 ноябрҙә  килгән һәм хөкүмәткә хәрби комиссар сифатында индерелгән, үҙ өҫтөнә бөтә ҡоро ер һәм диңгеҙ көстәре өҫтөнән юғары баш командованиеһын алған А. В. Колчак Рәсәйҙең Юғары хакимы итеп иғлан ителгәндән һуң, ғәскәрҙәрҙә ҙур ғына үҙгәртеп ҡоролоу үткәрелә.
1918 йылдың ноябрь айында аҡтарҙың бөтә Көнсығыш фронтында 43 мең штык һәм 4, 6 мең атлы ғәскәр була. 1918 йылдың көҙөндә көнсығышта ҡыҙылдар һәм аҡтар фронттары көрәште алмаш-тилмәш уңыштар менән алып бара.
1918 йылдың ноябрендә Көнсығыш фронтында совет ғәскәрҙәренең һөжүме уңышлы дауам итә. Ноябрь уртаһында 1-се һәм 5-се совет армияларының частары Быҙаулыҡ, Боғорослан, Бәләбәй һәм Бөгөлмә баҫып алалар. 2-се армия 3-сө армияның Махсус отряды һәм Волга флотилияһы менән берлектә Ижевск-Воткин баш күтәреүселәрен ҡыйрата (25 меңдән Кама аръяғына бары тик 5-6 мең кеше генә сыға ала). Флангтарҙа һуғышҡан 3-сө һәм 4-се армиялары дошман яғынан ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрайҙар һәм алға бигүк үтә алмайҙар. Генерал -майор Р. Гайданың Ваҡытлы Себер хөкүмәтенең Екатеринбург ғәскәрҙәр төркөмөнөң аҡтар частары (22 мең штык һәм ҡылыс), генерал-лейтенант Н. С. Лютовтың 2-се Өфө корпусы (яҡынса 10 мең ҡылыс һәм штык), генерал-майор С. Н. Войцеховскийҙың Һамар төркөмө менән берләшкән (16 мең ҡылыс һәм штык), полковник А. С. Бакичтың Быҙаулыҡ районы ғәскәрҙәре (яҡынса 5 мең ҡылыс һәм штык), Урал казак частары (яҡынса 8 мең ҡылыс һәм штык) Ҡыҙыл Армияға ҡаршы тора. Генерал А. И. Дутов командованиеһы аҫтындағы төп көстәр (10 меңдән ашыу ҡылыс һәм штык) Аҡтүбә йүнәлешендә хәрәкәт итеп, Ырымбур, Орск райондарында урынлашалар.
Адмирал Колчактың Урыҫ армияһы составы
1918 йылдың декабрендә А. В. Колчак хәрби командованиеның радикаль үҙгәртеп ҡороуын ғәмәлгә ашыра: оператив идара итеү өсөн адмирал Колчактың Юғары баш командующийы Ставкаһы булдырыла. 1918 йылдың 24 декабрендә фронттар Себер, Көнбайыш һәм Ырымбур айырым армияларына бүленәләр, Ставканың оператив буйһоноуында шулай уҡ Урал айырым армияһы була. Себер һәм Халыҡ армиялары ғәмәлдән сығарыла. Фронттар тағы ла бер аҙ ваҡыт Көнбайыш һәм Көньяҡ — Көнбайыш армиялары тип исемләнәләр, әммә берләшмәләрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң (декабрь-ғинуарҙа) Себер (командующийы генерал Р. Гайда) һәм Көнбайыш (командующийы генерал М. В. Ханжин) армияларын, Көньяҡ-Көнбайыш (Урал казак) армияһы һымаҡ, Юғары баш командующийына һәм уның штабына (начальнигы генерал Д. А. Лебедев, унан алда С. Н. Розанов) туранан-тура буйһондоралар.
1919 йылдың яҙына Урыҫ армияһының Көнсығыш фронтының составы 400 мең кешегә тиклем арта (шул иҫәптән, фронтта 130—140 мең ҡылыс һәм штык; атамандар Г. М. Семенов һәм И. П. Калмыковта Байкал аръяғында — 20 мең, Б. В. Анненковта Семиречьела — 10 меңдән ашыу, барон Р. Ф. Унгернда Байкал янында — 10 мең тирәһе кеше һәм 17 мең офицер була).
1919 йылдың март башында Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты көнбайышҡа табан һөжүмен башлай һәм байтаҡ оператив уңыштарға өлгәшә. Айырыуса Көнбайыш армияһы командующийы М. В. Ханжин уңыш ҡаҙана: 13 мартта аҡтар Өфөлә була, ә һуңынан башҡа ҡайһы бер ҡалаларҙы ла алалар; Урыҫ армияһының алдынғы частары Волга алдына сығалар. 1919 йылдың апрель аҙағында Көнбайыш армияһы һәм Көньяҡ төркөмөндә 45605 штык һәм ҡылысҡа 2486 офицер тура килә. Тотош алғанда, бөтә хәрбиҙәр иҫәбенән алғанда, офицерҙарҙың өлөшө 5 процент ҡына тәшкил иткән. Армия сафтары аша барыһы 35 — 40 мең офицер үтә. Офицер званиеһын Урыҫ армияһының Баш штабы биргән. Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты командующийҙары капитан чинына тиклем дәрәжәгә күтәрелә алған.
Шуранкүл (ауыл)
Шуранкүл — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл Армия районындағы ауыл. Рус Тинесе ауыл биләмәһе составына инә.
Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты
Адмирал Колчактың Урыҫ армияһы составы
1919 йылдың апрель аҙағында ҡыҙылдарҙың Көнсығыш фронты шулай уҡ уңышлы һөжүм башлай. 1919 йылдың 14 һәм 22 июлендәге бойороҡтарға ярашлы аҡтаҙың көнсығыш фронты өс айырылмаған армияларға бүленә — А. Н. Пепеляев командованиеһы аҫтында 1-се, Н. А. Лохвицкий командованиеһы аҫтында 2-се (элекке Себер армияһы) һәм К. В. Сахаров командованиеһы аҫтында 3-сө (элекке Көнбайыш); Ставканың үҙенә П. А. Беловтың Көньяҡ айырым армияһы һәм Урал айырым армияһы, шулай уҡ Семипалатинск районындағы Дала төркөмө, генерал Ионовтың Семиречье ғәскәрҙәре һәм эске партизандарға ҡаршы һуғышҡан фронттар. Көнсығыш фронты армиялары корпустарға (1919 йылдың йәйендә үҙгәреүсән һанлы дивизиялар төркөмдәренә үҙгәртеләләр), дивизияларға (шулай уҡ ике полклы бригадалар) һәм берҙәм нумерациялы Себер һәм Уралисемле полктарға бүленәләр. Корпустарға штурм бригадалары (егерь батальондары), кадр бригадалары һәм башҡа частар бирелә.
1919 йылда Көнсығыш фронты составында яугирҙар һаны 500 меңгә етә. 1919 йылдың 1 июленә ҡарата ғәмәлдәге армияның һәм хәрби округтарҙы максималь һаны 19,6 мең офицер һәм чиновниктан һәм 416,6 мең һалдаттан артмай. Себер, Көнбайыш һәм көньяҡ армияларының фронт һыҙығында 94,5 мең штык, 22,5 мең ҡылыс, 8,8 мең ҡоралланмаған яугир иҫәпләнә. Техника составы: 1,4 мең пулемёт, 325 орудие, 3 бронеавтомобиль, яҡынса 10 бронепоезд һәм 15 самолет.
Шуранкүл (ауыл)
Географияһы
Шуранкүл Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында, урман-дала зонаһында, Шуранкүл күле буйында урынлашҡан ауыл. Райондың административ үҙәге Мейәс ауылынан яҡынса 59 километр йыраҡлыҡта (тураға) төньяҡ-көнсығышта. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 162 метр.
Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты
Адмирал Колчактың Урыҫ армияһы составы
Тиҙҙән ғәскәрҙәр` етәкселеrе юғары командующий — хәрби министры генерал М. К. Дитерихсҡа күсә. Златоуст районында, Силәбе аҫтында һәм Тубылда эре ғәскәри операциялар 1920 йылдың кышында Көнсығыш армияһы  сигенгән саҡта 2-се һәм 3-сө армияларының ҡалдыҡтары Читаға барып сығалар. Щеглов тайгаһындағы ваҡиғаларға тиклем 2-се һәм 3-сө армияларҙың дөйөм һаны һәм шулай уҡ ҡасаҡтарҙың һаны 100-120 мең кеше тәшкил итә. Урыҫ армияһы Красноярскиҙы ҡалдырғанынан һуң көнсығышҡа яҡынса 25 мең кеше генә китә. Дөйөм һаны күпкә ҙурыраҡ булыуына ҡарамаҫтан, Иркутск тирәһендә армияла 5 −6 мең яугир ғына иҫәптә була. Байкал аша 26 мең кеше үтеүгә ҡарамаҫтан, Читаға тик 15 мең кеше барып етә.
Шуранкүл (ауыл)
Тарихы
Силәбе өлкәһе топонимисы һәм географы Н. И. Шувалов былай тип яҙа:
Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты
Адмирал Колчактың Урыҫ армияһы составы
Байкал аръяғында 1920 йылдың февраль уртаһында генерал Семенов Юғары командующий һәм хөкүмәт башлығы булып китә. Көнсығыш фронтының өс корпусынан 1920 йылдың 20 февралендә Алыҫ Көнсығыш армияһы ойошторола, ул артабан 1920 йылдың ноябрендә Приморьеға күсенә һәм шунда 1922 йылдың ноябренә тиклем көрәш алып бара.
Шуранкүл (ауыл)
Тарихы
Шулай итеп, гидроним шуран+ күл (куль — төрки теленән тәржемәһе — күл) һүҙҙәренән килеп сыға.
Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты
Адмирал Колчактың Урыҫ армияһы составы
1922 йылдың 2 ноябренә диңгеҙ юлы менән Владивостоктан һәм Көньяҡ Приморьенан Ҡытай сиктәре аша 20 меңгә тиклем кеше эвакуациялана, шул иҫәптән 14 меңгә тиклем хәрбиҙәр. Шулай уҡ Көньяҡ армияһы составындағы яҡынса 10 мең кеше 1920 йылдың авгусында Байкал аръяғын ташлап китәләр һәм улар Приморьеға тиклем барып етмәйҙәр йәки Синьцзянға эләгәләр.
Шуранкүл (ауыл)
Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Бында улар бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауа массаларын керетмәй, шуға ла бында һалҡын Арктика һауаһы ла, кыҙыу Урта Азия һауа массалары ла еңел үтә. Быларҙың һөҙөмтәһе булып, бында һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың енсиәт структураһында ир-егеттәр 46,6 %, ҡатын-ҡыҙҙар — ярашлы рәүештә 53,4 % тәшкил итә.
2002 йылғы халыҡ иҫәбе алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 96 % тәшкил итә.
Урамдары
Ауылдың урамдар селтәре дүрт урамдан тора.
Якунька
Якунька — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сокся йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Беляев Виктор Иванович
Биографияһы
Виктор Ивановтч Беляев 1902 йылдың 11 майында (28 апрель) Рәсәй империяһы Ташкент ҡалаһында юрист ғаиләһендә тыуған. 1921 йылда Төркөстан көнсығыш институтына уҡырға инә, унда ғәрәп телен өйрәнә. 1923 йылдың көҙөндә Ленинград дәүләт университетының йәмғиәт фәндәре факультетынының лингвистика бүлегенә күсә, бында ғәрәп теле һәм әҙәбиәтен, фарсы телен өйрәнеү менән шөғөлләнә, 1925 йылда Ленинград дәүләт университетын тамамлай.
1945-1950 йылдарҙа СССР фәндәр Академияһының Шәрҡиәт институтының ҡулъяҙмалар бүлеге мөдире. Унда Беляев ҡулъяҙма материалдарҙы һаҡлауҙың тулы тәртибен урынлаштыра, уның етәкселегендә бик күп ҡулъяҙмаларҙың каталогтары төҙөлә. 1951 йылда И. Ю. Крачковский вафат булғандан һуң, Беляев СССР фәндәр Академияһының Ленинград институты ғәрәп теле белгестәре төркөмө мөдире итеп тәғәйенләнә, һуңынан ул академик И. Ю. Крачковский исемендәге Ғәрәп кабинеты итеп үҙгәртелә..
1959 йылдың аҙағында Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультетына эшкә күсә,, ғәрәп филологияһы кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә. 1963 йылдың октябрендә профессор дәрәжәһен ала.
Ҡаһирә ғәрәп теле Академияһының ағза-корреспонденты (икенсе раҫлау буйынса — почетлы ағзаһы)). Халыҡ-ара шәрҡиәтселәр конгрестарында ҡатнаша..
1940 йылда докторлыҡ диссертацияһы «Историк аббасидского халифата әс-Сули (X в.)». өҫтөндә эшләй Шәрҡиәтсе архивындағы һаҡланған документтарға ярашлы, Беляевҡа торлаҡ-көнкүреш шарттары диссертация өҫтөндә эшләргә ҡамасаулай. Ул бер бүлмәле коммуналь фатирҙа ауырыу ҡатыны, ҡайныһы менән бергә йәшәй. Беляев эшләгән ғәрәп яҙмаһы әс-Сули, уның уҡыусыһы Әнәс Хәлидов тарафынан тамамлана.
Капидетская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Элизабет Линней
Кристина Линней фон Элизабет, атаһы дворянлыҡ алғанға тиклем— Элизабет Кристина Линнея (Elisabeth Christina von Linné, Elisabeth Christina Linnaea, 14 июнь 1743 йыл — 15 апрель 1782 йыл) — швед тәбиғәт фәндәре белгесе һәм билдәле табип Карл Линнейҙың ҡыҙы. Швецияла беренсе ҡатын-ҡыҙ -ботаник булараҡ билдәле. Әҙәбиәттә йыш ҡына уның исеме Лиза Стина (Lisa Stina) тип яҙыла.
Биографияһы
Кристина Элизабет 1743 йылдың 14 июнендә тыуған.
Карл Линней (1707—1778) һәм уның ҡатыны Сара Элизабет Морея (1716—1806) ғаиләһендә икенсе бала була. Уның өлкән ағаһы — Карл Линней-кинйә (1741—1783).
Кристина Элизабет беренселәрҙән булып үҫемлектәр донъяһында осраған оптик феномен күренеште һүрәтләй. Күҙәтеүсегә сағыу сәскәләр үҙҙәре нур сәскән һымаҡ күренә. Хатта ваҡыт-ваҡыт ҡыҫҡа ғына нур шәлкеме менән балҡып алыуы күҙәтелә.
1762 йылда күренеш тураһында (19 йәшендә) үҙенең уйланыуҙарын ҡағыҙға төшөрә. уның был мәҡәләһен Швед королелегенең фәндәр академияһы баҫтырып сығара. Унда шулай уҡ, Карл Линнейҙың мәҡәләгә ҡарата үҙе яҙған аңлатмалары индерелгән.
Элизабет настурция сәскәләрендә күҙәтелгән был феномен электр тәбиғәтле булырға тейеш тип фаразлай.
Был мәҡәләгә тәбиғәт фәндәре белгесе һәм билдәле инглиз шағиры Эразм Дарвин (ҡартатаһы Чарльз Дарвин) иғтибар итә.
1789 йылда ул үҙенең The botanic garden, part II, loves of the the containing plants тигән хеҙмәтендә Элизабет Линнейҙың мәҡәләһенә һылтанма яһай. Дарвин, шулай уҡ, был феномен күп кенә ғалимдарҙың хеҙмәттәре менән дә раҫлана тип яҙа. Күп ғалимдар раҫлауынса, башҡа сағыу сәскәле үҫемлектәрҙә лә күҙәтелә. Феномен, бигерәк тә, эңерҙә нығырыҡ дәрәжәлә сағылыш таба.
Дарвиндың был хеҙмәтен йәш саҡтарында, һуңыраҡ киң билдәле булып киткән инглиз шағирҙары Уильям Вордсворт, Кольридж Сэмюэл уҡыған. Уларҙың ижадында феноменды шиғри тасуирлау ҙа урын алған.
Хәҙерге фән феноменды кеше күҙендәге селтәрле ҡатлауҙа (послеобраз) сағыу төҫтән барлыҡҡа килгән ярһыуҙың ҡапыл юҡҡа сыҡмауы, ә яйлап ҡына һүнеүе менән аңлата.
Әҙәбиәттә, йыш ҡына был күренеш « Элизабет (Елизавета) Линней феномены» тип атала. Элизабет Линней 1782 йылдың 15 апрелендә Линнеевское Хаммарбюла 38 йәшендә вафат була.
Ғаилә
Элизабет Линней майор Карл Фредрик Бергенкранцҡа кейәүгә сыға (Carl Fredrik Bergencrantz, 1726—1792). Ул Карл Линнейҙың уҡытыусыларынан береһенең (кесе Улоф Рудбек) ейәне була.
Балалары:
Элизабет Линней әҙәбиәттә
2013 йылда швед яҙыусыһы Кристина Вальдендың Элизабет Линнейҙың яҙмышына арналған (роман ) Den som jag trodde skulle göra mig lycklig романы баҫыла. Унда Элизабетың, Линнейҙың апостолдарының береһе, Даниэль Соландерға (1733—1782) бәхетһеҙ мөхәббәт тураһында һөйләнелә. Шулай уҡ романда «уның белемгә булған һыуһауы көнкүреш мәшәҡәттәрендә баҫылып ҡалыуы» (её жажда знаний тонет в бытовых заботах" ) тураһында бәйән ителә.
Ҡуҙы (Бөрө районы)
Ҡуҙы (Кузово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 444 кеше. Почта индексы — 452473, ОКАТО коды — 80213846003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2-се Төкән (Көйөргәҙе районы)
2-се Түкән (һуңғы ваҡытта 2-се Төкән) (Тюканово 2-е) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 439 кеше. Почта индексы — 453356, ОКАТО коды — 80239850002.
Демография
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 48 %, урыҫтар 39 % тәшкил итә (39 %)
Ауыл тарихы
Ауыл 1930 йылда Мораптал тоҡомсолоҡ совхозы ойошторолғас барлыҡа килгән. 1990 йылдарға хәтлем, совхоз бөткәнсе Беренсе ферма тип йөрөтөлдө. База тип тә йөрөтәләр ине. Ул Мораптал тоҡомсолоҡ совхозының 1-се бүлексәһе булды. Башлыса сусҡа малы үрсетелде.
Исеме Беренсе Түкән бөткәс кенә бирелде. Беренсе Түкән тамъян ырыуы башҡорттары ауылы. Нигеҙ һалыусыһы Түкән Балтасов. Ул 1751 йылда заводсыларға ер һатҡан ваҡытта ҡатнаша. 19-сы быуаттың беренсе яртыһында 9-сы кантондың 31-се йортонда иҫәпләнә. Аҙаҡтан Яҡуп йәмғиәтенә ҡушыла.
Халҡы
Башҡорттар, урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002).
Инфраструктура
Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Кыпа-Чатыль-Кы
Кыпа-Чатыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чатыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ричард Мейер
Ричард Мейер (Richard Meier, 12 октябрь 1934 йыл) — АҠШ архитекторы, Нью-Йорк авангардының алдынғы вәкиле, Притцкер премияһы лауреаты.
Биографияһы
Архитектура белемен Корнелл университетында ала. Архитектура-пуристарының «Нью-Йорк бишәүе» иҫәбенә инә, башҡаларҙан бигерәк пурист идеалдарына яҡынлаша. 1956—1963 йылдарҙа «Скидмор, Оуингс һәм Мэррилл», «Дэвис, Броди һәм Вишневски» һәм «Марсель Брейер энд Ассощиэйтс» фирмаларында эшләй. 1963 йылда Нью-Йоркта үҙ фирмаһын аса.
Архитекторҙың хрестоматиялы ҡоролмаларының береһе — Майндағы Франкфуртта Биҙәү-Ҡулланма сәнғәте музейы (1985), унда уның абстракт стиле иң ҙур өлгөрөүгә өлгәшә. Был ҡоролма 1990-сы йылдар архитектураһы үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Һуңғы проекттары араһында Гетти-үҙәге (1997) һәм Тыныслыҡ Алтары музейы (2006) билдәле.
Уның биналарында яһалма мөхит хаосына ҡаршы ҡуйылған тәртип һәм аныҡлыҡ метафораһы ҡулланыла. Мейер романтик моденизмы йүнәлешен (уны башлап ебәреүсеһе Ле Корбюзье булған) дауам иткән тип иҫәпләнә.
Ҡанава (Пёза ҡушылдығы)
Ҡанава  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 286 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алленова Ольга Владимировна
Алленова Ольга Владимировна (1976 йыл) — Рәсәй журналисы, «Чечня рядом. Война глазами женщины» китабы авторы.
Биографияһы
Ольга Алленова 1976 йылда Төньяҡ Осетияның Моздок ҡалаһында тыуа.
Төньяҡ Осетия дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай.
1993 йылдан «Севрная Осетия» һәм «Слово» төбәк гәзиттәрендә штаттан тыш эшләй.
2000 йылдан «Коммерсант» нәшриәт йортоноң махсус хәбәрсеһе.
2011—2016 йылдарҙа «Сноб» проектында ҡатнаша.
Эшмәкәрлеге
Икенсе чечен хәрби низағы ваҡытында Ольга Алленова журналист булараҡ һуғыш зонаһында була.
Лағыр торҡаһы
Тарихы
1972 йылда билдәле археолог Нияз Мәжитов Салауат районы Лағыр ауылының көньяҡ-көнсығыш сигендә урынлашҡан ҡәберлектең 31-се ҡурғанын тикшергәндә табылған торҡа. Ғалим уның яҡынса датаһын IX—X быуаттар менән билдәләй. В. В. Овсянников фекеренсә, был комплекстың ваҡыт сиктәрен VIII быуат — IX быуаттың беренсе яртыһы тип билдәләргә мөмкин, ә В. А. Иванов уны VII—IX быуаттар арауығы тип күҙаллай. Торҡаның эшләнеү тарихы буйынса В. В. Овсянников уны Көнбыйыш Себер һәм Минусинск котловинаһы һәйкәлдәре өлгөләре менән оҡшаш булыуын белдерә. Шулай уҡ уның Кубандә табылған 9-сы быуаттағы хазар торҡаһы менән оҡшашлығы ла бар. В. Н. Каминский бармицаны төркиҙәр ҡулланыуын билдәләй. Әлеге ваҡытта торҡа Өфө ҡалаһында Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Археология һәм этнография музейы экспозицияһында һаҡлана.
Һүрәтләнеше
Торҡа 8 сүкелгән тимер фигураны берләштергән конус рәүешендә. Пластиналар аҫҡы яҡтан тотош бер билдек менән нығытыла, ул еҙ клепкалар менән нығытыла. Конустың осонда дүңгәләк тора. Ул дүңгәләк аша ҡайыш үткәрелеү һәм торҡаның билбауға йәки эйәргә нығытылыу ихтималлығы менән аңлатыла.
Алленова Ольга Владимировна
Эшмәкәрлеге
"Норд-Ост"тағы терактты, Беслан ҡалаһындағы фажиғәне, Ингушетия, Көньяҡ Осетия, Ҡабарҙы-Балҡар, Грузия, Абхазия, Әзербайжан һәм Таулы Ҡарабах ваҡиғалары тураһында яҙа.
Әлеге ваҡытта — "Коммерсантъ"нәшриәт йортоноң махсус хәбәрсеһе, «Православие и мир» порталы колумнисы.
2008 йылдың декабрендә Көньяҡ Осетиялағы хәрби хәрәкәттәр зонаһынан репортаждар серияһы өсөн «Россия православная» йәмәғәт хәрәкәте «Үҙ-үҙен ҡыҙғанмай хеҙмәт иткән өсөн» көмөш ордены менән бүләкләнә.
Адам Мицкевич
Адам Бернард Мицкевич (Adam Bernard Mickiewicz; 24 декабрь 1798, Заосье фольваркы, Новогрудский өйәҙе, Литва губернаһы, Рәсәй империяһы — 26 ноябрь 1855, Константинополь, Ғосман империяһы) — поляк шағиры, сәйәси публицист, Польша һәм Белоруссия милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. XIX быуат Польша һәм Белоруссия әҙәбиәте үҫешенә ҙур йоғонто яһай Польшала романтизм осороноң иң бөйөк шағирҙарының береһе (Юлиуш Словацкий һәм Зигмунд Красинский менән бер рәттән) иҫәпләнә.
Тәүге осор
Фәҡирлеккә төшкән ҙур булмаған ерле дворянин-шляхтич, Новогрудка (хәҙерге Беларусь) адвокаты Миколай Мицкевичтың (1765—1812) улы; ғаилә боронғо литва нәҫеле Мицкевичтар-Рымвидтарға ҡарай. Әсәһе Яков Франк юлынан барыусы суҡынған йәһүдтәр ғаиләһенән. 1799 йылдың 12 февралендә Новогрудканың Фарный костелында суҡындырыла.
Новогрудканың Михаил Архангел (1807—1815) ҡорамы эргәһендәге доминикан мәктәбендә белем алғас, Вильн университетына (1815) уҡырға инә. 1817 йылдан патриотик йәштәр түңәректәре филоматтар һәм филареттар эшмәкәрлегендә ҡатнаша, программа шиғырҙары яҙа («Йәшлеккә ода», 1820 һәм башҡалар). Университетты тамамлағас, Каунаста (1819—1823) уҡытыусы булып эшләй.
1823 йылдың октябрендә Вильнюста Н. Н. Новосильцевтың «Филоматтар эше» буйынса арттырып күрһәтеүе буйынса элекке Изге Троица базилиан монастырендә урынлашҡан төрмәгә ябыла. 1824 йылдың апрелендә кемдеңдеңдер яуаплылығында төрмәнән сығарыла. 1824 йылдың октябрендә Литванан ҡыуып сығарыла.
1829 йылға тиклем Рәсәйҙә була: Санкт-Петербург, 1825 йылдың февраленән мартҡа тиклем — Одесса, шул уҡ мәлдә Крымға барып килә, 1825 йылдың декабренән — Мәскәү (унда ул буласаҡ шағирә һәм тәржемәсе Каролина Павловаға — Каролина Янишҡа өйләнеп маташа), 1827 йылдың ноябренән тағы ла Петербург. Рәсәйҙә декабристар хәрәкәтенә яҡынлай (К. Ф. Рылеев, А. А. Бестужев), билдәле рус яҙыусылары һәм шағирҙары (А. С. Пушкин, А. А. Дельвиг, И. В. Киреевский, ағалы-ҡустылы Ксенофонт Полевой һәм Николай Полевой, Д. В. Веневитинов, Е. А. Баратынский), библиограф һәм эпиграммалар авторы С. А. Соболевский, шулай уҡ шағир А. М. Янушкевич менән дуҫлаша. Мицкевич айырыуса шағир һәм журналист кенәз Петр Андреевич Вяземский менән дуҫ була, ул «Ҡырым сонеттарын» башлап рус теленә тәржемә итә.
1829 йылдың майында Петербургтан сит илгә сығып китә.
Эмиграция
Германия, Швейцария, Италияла йәшәй. 1831 йылғы ихтилал ҡатнашыусыларына ҡушылырға теләге уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, бер нисә ай Дрезденда була. 1832 йылда Парижға күсә, поляк һәм литва-белорус эмиграцияһы эшмәкәрҙәре менән аралаша, сәйәси публицистика менән шөғөлләнә. 1839—1840 йылдарҙа Лозаннала латин әҙәбиәтенән белем бирә. 1840 йылда Коллеж де Франста славян теле буйынса беренселәрҙән булып профессор дәрәжәһен ала. 1841 йылда польша мессианлығы тәғлимәтсеһе Анджей Товяньский тәьҫиренә бирелә. Товянизм пропагандалағаны өсөн француз хөкүмәте 1845 йылда Мицкевичты лекциялар уҡыуҙан тыя. 1852 йылда отставкаға ебәрелә.
1855 йылдың апрелендә Мицкевич тол ҡала һәм 1855 йылдың көҙөндә Яңы Польша, шулай уҡ йәһүд легионы ойоштороу өсөн Константинополгә китә, легион француз һәм инглиздәргә Рәсәй менән көрәшергә ярҙам итергә тейеш була.
1890 йылда Мицкевичтың кәүҙәһен яндырғандан һуң ҡалған көлдө Париждан Краковҡа алып киләләр һәм Вавель кафедраль соборы саркофагына урынлаштыралар.
Шәхси тормошо
Студент йылдарында, анығыраҡ әйткәндә, 1818 йылдың йәйендә, Верещаковтарҙың Тугановичтағы имениеһында Мицкевич Марыля Верещако (Marianna Ewa Wereszczakówna), Брест судьяһы ҡыҙы менән таныша. Адам имениеға Томаш Зан менән, Марыляның ағалары саҡырыуы буйынса килә. Ҡыҙ граф Вавжинц Путкамер менән никахлашҡан була, шуға ла Адамдың һөйөүен кире ҡаға.
1834 йылда Адам Мицкевич Целина Шимановскаяға өйләнә, ул уға 6 бала таба: ҡыҙҙары Мария һәм Хелена, улдары Мицкевич Владислав (1838—1926) — Польша эмиграцияһының күренекле эшмәкәре, Юзеф (1850—1938), Александр һәм Ян.
Ижады
«Ҡала ҡышы» тигән беренсе шиғыры 1818 йылда  Вилен гәзитендә баҫыла. Юзеф Завадский тарафынан нәшер ителгән беренсе шиғри йыйынтығы "Поэзия"ла («Poezje», т. 1, Вильна, 1822) «Балладалар һәм романстар» («Ballady i Romanse») һәм «Романтик поэзия тураһында» тигән баш һүҙ баҫыла, һуңғыһы Польша әҙәбиәтендәге романтик йүнәлешкә башланғыс бирә.
Иң тәүге әҫәре «Живиля», унда героиня — литва ҡыҙы Живиля тыуған ҡалаһына рустарҙы индергәне өсөн һөйгәнен үлтерә. Был әҫәр тәүгеләрҙән булып сит телгә (литва) Симон Даукантос тарафынан 1819 йылда тәржемәләнә.
"Поэзия"ның икенсе томына (1823) «Гражина» тигән романтик лироэпик поэма һәм «Дзяды»  драматик поэмаһының 2, 4 өлөштәре инә. Рәсәйҙә «Сонеты» (1826) китабы баҫыла, унда ҡалдырып киткән Ватанын һағыныусы герой-пилигрим образы һәм польша поэзияһына хас булмаған көнсығыш мотивтарына бай «Ҡырым сонеттары» циклы инә.
Санкт-Петербургта 1828 йылда «Конрад Валленрод» («Konrad Wallenrod») поэмаһы Николай I императорға бағышлау менән сыға. Унда Литва халҡының тәре йөрөтөүселәр менән көрәше һүрәтләнә. Төп персонаж — трагик герой, дошман яғында яңғыҙ яугир, ул үҙенең шәхси бәхетен халҡын ҡотҡарыу өсөн ҡорбан итә. Сығышы буйынса литва үҙ иленән баш тартҡан булып, Тевтон ордены башына тороп ала һәм Орденды һәләкәткә илтә. Замандаштары поэмала поляктарҙың уларҙы ҡол итеүселәр менән көрәшенә аллюзия һәм проблеманы хәл итеүҙә сәйәсәткә ҡаршы шундай һабаҡ ҡулланырға: тыштан үҙеңдән көслө дошманың менән килешкән булырға һәм уға хеҙмәт итергә барырға, бер юлы йәшерен рәүештә уға ҡаршы эшләргә («валленродизм») тигән тәҡдим уҡый. «Поэзия» йыйынтығына (1-2-се том, 1829) лирик шиғырҙар, «Фарис» поэмаһы һәм балладалар ингән. Фрагменталь төҙөлөшлө һәм ике ваҡиғалар үҫешле «Дзяды» (1832) поэмаһының өсөнсө өлөшөндә, башлыса, филареттар эше буйынса тикшереү эше фантастик һәм реаль итеп һүрәтләнә.
Польша мессианизмы идеялары «Книги польского народа и польского пилигримства» (, 1832) тип аталған художество-публицистик әҫәрендә сағыла. Польшаның таралыуы халыҡтарҙың дөйөм һуғышында ҡатнашырға саҡыра, был халыҡтарҙың терелеүе Польшаның уяныуына килтерергә тейеш була. Шул уҡ идеялар Мицкевичтың «Поляк пилигримы» (, 1832—1833) гәзитендә пропагандалана.
Мицкевичтың иң ҙур әҫәренең береһе — эпик поэма «Пан Тадеуш», 1832—1834 йылдарҙа яҙылған һәм 1834 йылда Парижда баҫыла. Поэмала ностальгия һәм юморға бай, әммә тарихи йәһәттән шляхта әхлағы булмаған образ һүрәтләнә. Поляк милли эпопеяһы һәм һүҙ сәнғәтенең шедевры иҫәпләнә. «Пан Тадеуш» поляк режиссеры Анджей Ванда (1999) тарафынан экранға сығарыла.
<blockquote style="min-height: 143.6px;">Мицкевич, үҙендә халҡының рухын туплап, беренсе тапҡыр Европаның аҡыллы депутаттары менән бер рәттән поляк шиғриәтенә лә тауыш хоҡуғы һәм шуның менән уға беҙҙең поэзияға ла йоғонто яһарға мөмкинлек бирҙе.
Мицкевичтың теле
Адам Мицкевичтың теле башлыса поляк шляхтаһы теле, ул Белоруссия һәм Литвала киң таралған, шағир үҙе лә уға ҡарай, был тел грамматик системанан һәм лексик ресурстар йәһәтенән ҡарағанда урындағы белорус элементтарына бай. Үҙ ижадында провинциализмдарҙы шағир маҡсатлы индерә, шул рәүешле үҙенең үҙенсәлеген күрһәтә. Филология фәндәре докторы һәм БГУ профессоры Николай Хаустович билдәләүенсә, Мицкевич үҙ әҫәрҙәрен һирәк кенә поляк, ҡайһы берҙә генә «литва» тип атай.
Күп кенә ғалимдар, әҙәбиәт тарихсылары, шулай уҡ тел белгестәре шағирҙың теле тураһында һүҙ йөрөтөүе ауыр, сөнки уның провинциализмдарының күләме һәм характеры өйрәнелеп бөтмәгән, ти. Адам Мицкевич исемендәге университет профессоры Станислав Добжыцкий «Несколько наблюдений за языком Мицкевича» тигән хеҙмәтендә әҙәби поляк теле сиктәренән сығып киткән күп тел факттарын теркәй.
1936 йылда Вильн университеты поляк һәм славян әҙәбиәте философияһы докторы, әҙәбиәтсе Станислав Станкевич «Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej» тигән хеҙмәтендә фонетика, морфология, синтаксис һәм телдең зат һәм һан грамматик категориялары өлкәһендәге айырылып торған үҙенсәлектәрен иҫәпләй.
Литва телен яҡшы белгәс, Мицкевич төрлө литва һүҙҙәрен ҡушып, яҫы исемдәр барлыҡҡа килтерә. Литвала һәм Польшала популяр исем — Гражина шуларҙың иҫәбендә; лит. Gražina, пол. Grażyna литва һүҙе «graži» («сибәр») һәм популяр литва исеме Живиле; лит. Živilė литва һүҙҙәре «žygiuoti» («хәрәкәтләнеү») һәм «viltis» («өмөт»). Литва теленең жемайт һөйләшендәге айырым фрагменттар Мицкевич тарафынан Парижда (Batignol rue de la Sante 1851 йәки 1852 йылда) яҙыла, ул дуҫы Людмилев Корыльский менән шахмат уйнап һәм поляк, литва йырҙарын йырлап ултырғанда бәхәс тыуа. Корыльский жемайт һөйләшендә йырҙар йырлай башлай. Мицкевич, йырҙар дөрөҫ йырланмай, тип, ҡағыҙға иҫтән өс литва йырын яҙа. Йырҙар Мицкевичтың улы Владислав тарафынан 1908 йылда баҫыла
Мицкевич тәржемәләрҙә
Белорус теленә — В. И. Дудин-Марцинкевич, Александр Ельский, Янка Купала, Б. А. Тарашкевич, Петр Битель, Язэп Семежон, Максим Лужанин, Рыгор Бородулин, Серж Минскевич, Константин Цвирка, Михась Скобла, Ирина Богданович, Анатоль Борусевич. тәржемә итә. "Пан Тадеуш"тың белорус теленә өс тулы тәржемәһе бар.
Литва теленә Мицкевичты Э. Даукша, В. Кудиркар, Майронис, М. Густайтис («Крымские сонеты» һәм «Дзяды»), Т. Юргелионис (шиғырҙар), Л. Гира, К. Шакянис (1924 йылда "Пан Тадеуш"ты тәржемә итә), В. Миколайтис-Путинас, Ю. Марцинкявичюс һәм башҡа шағирҙар тәржемә итә.
Украин теленә — П. А. Кулиш, П. П. Гулак-Артемовский, Елена Пчилка, М. Ф. Рыльский.
Эсперантоға Мицкевичты А. Грабовский һәм И. Лейзерович тәржемә итә.
Адам Мицкевич тураһында фекерҙәр
Шул замандың әҙәби тәнҡитсеһе Ксенофонт Полевой һүҙҙәре буйынса, А. С. Пушкин Мицкевичҡа ҙур ихтирам менән ҡараған. Бөйөк рус шағиры әҙәбиәтселәр араһында үҙе хужа булып өйрәнһә лә, Мицкевич булғанда үҙен тыйнаҡ тотҡан, уны үҙенән белемлерәк, ғалим, тип иҫәпләй.
Рус шағиры Василий Жуковский Мицкевичтың «Конрад Валленрод» поэмаһы баҫылып сыҡҡас, Пушкинға: «Беләһеңме, ҡасандыр ул һинең ауыҙыңды ябасаҡ», ти. Пушкин былай тип яуаплай: «Һин дөрөҫ әйтмәйһең, ул мине күптән һүҙһеҙ ҡалдырҙы».
А. С. Пушкин Мицкевичҡа бер нисә шиғыр бағышлай — «В прохладе сладостной фонтанов» (1828), «Он между нами жил» (1834), «Сонет» шиғырҙарында (1830) һәм "Путешествии Онегина"ла юлдар (1829—1830). Мицкевич 1829 йылдың майында Рәсәйҙән киткәс Пушкин шулай тип яҙа:
Фильмдар
Ежи Гедройца исемендәге IХ конкурста (йомғаҡлау өлөшө Минскиҙа 2009 йылдың 31 мартында яһала) Олег Лукашевичтың «Алам Мицкевич дәүере» фильмы Ҡыҙыл дипломға лайыҡ була
Гроссобринген
Гроссобринген (Großobringen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 870 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 288 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
Карабюс
Карабюс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Авженга
Авженга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вандыш йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыр-Теләүле
Ҡыр-Теләүле (Кир-Тлявли) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 190 кеше. Почта индексы — 452639, ОКАТО коды — 80258810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Клод Дебюсси
Клод Дебюсси (тулы исеме: Ашиль-Клод Дебюсси, Achille-Claude Debussy ) (22 август 1862 йыл — 25 март 1918 йыл) — француз композиторы. Музыкаль импрессионизмдың әйҙәүсе вәкиле.
Биографияһы
1862 йылдың 22 авгусында Парижды Сен-Жермен-ан-Ле биҫтәһендә ваҡ сауҙагәр — ҙур булмаған фаянс һауыт-һаба магазины хужаһы ғаиләһендә тыуа. Клодҡа ике йәш тулғас, атаһы магазинын һата һәм бөтә ғаиләһе менән Парижға күсенә. Өлкән Дебюсси шәхси фирмаға бухгалтер булып эшкә урынлаша. Франция-Пруссия һуғышы ваҡытын иҫәпкә алмағанда, Клод Дебюссиҙың бала сағы Парижда үтә. Һуғыш ваҡытында буласаҡ композитор Дебюсси әсәһе менән Каннға, хәрби хәрәкәттәрҙән алыҫтҡараҡ, китә. Тап Каннда йәш Клод 1870 йылда фортепиано буйынса беренсе дәрестәрен ала башлай. Парижға ҡайтҡас, дәрестәрҙе шағир Поль Верлендың ҡәйнәһе, үҙен Фредерик Шопендың уҡыусыһы тип атаған Антуанетта Моте Де етәкселегендә дауам итә.
1872 йылда ун йәшлек Клод Париж консерваторияһына уҡырға инә. Фортепиано класында ул билдәле пианист һәм педагог Антуан Мармонтелдә шөғөлләнә, сольфеджионың  башланғыс клаcынан данлыҡлы традиционалист Альбер Лениньякта өйрәнә, ә органдан уны Сезар Франк үҙе уҡыта. Консерваторияла Дебюсси ярайһы уҡ уңышлы уҡый. 1877 йылда профессор, Дебюссиҙың фортепианоға талантын баһалап, Шуман сонаталарын оҫта башҡарған өсөн икенсе премия бирә. Эмиль Дюрандың гармония һәм аккомпанемент класында уҡыу буласаҡ композиторға педагогы менән икәүһе араһында асыҡ конфликтҡа килтерә педагог. Гармонияның мәктәп дәреслегенә тоғро Дюран уҡыусыһының иң ябай эксперименттары менән дә килешә алмай. Күп йылдар үткәс, Дебюсси уҡытыусы Дюран менән булған эпизоды тураһында былай тип яҙған: "Консерваторияла уҡытылған гармония өндәрҙе ныҡлап-көлкөлө сорттарға айырыу ысулы булып тора».
Композицияны Дебюсси 1880 йылдың декабрендә генә даими рәүештә өйрәнә башлай, был фәнгә ул профессор, Нәфис сәнғәт академияһы ағзаһы Эрнест Гирола уҡый. Гиро класына уҡырға инеүҙән ярты йыл алда Дебюсси Швейцария һәм Италияға бай урыҫ меценаты Надежда Фон Мекк ғаиләһенең йорт пианисы һәм музыка уҡытыусыһы сифатында сәйәхәт ҡыла. 1881 йылдың йәйен һәм 1882 йылды Дебюсси Мәскәү аҫтында меценат ҡатын ғаиләһенең Плещеев имениеһында ғөмүмән үткәрә. Фон Мекк ғаиләһе менән аралашыу һәм Рәсәйҙә булыу йәш музыканттың үҫешенә ыңғай йоғонто яһай. Уның йортонда Дебюсси Чайковский, Бородин, Балакирев әҫәрҙәре һәм уларға яҡын яңы рус музыкаһы менән таныша. Фон Мекктың Чайковскийға яҙған бер нисә хатының ҡайһы берҙәрендә ниндәйҙер «мөләйем йәш француз» телгә алына. Надежда фон Мекк Дебюссиҙың музыкаһын һоҡланып телгә ала. Фон Мекк менән бергә Дебюсси шулай уҡ Флоренция, Венеция, Рим, Мәскәү һәм Венаға килә, унда «Тристан һәм Изольда"музыкаль драмаһын тәүгә ишетә һәм тиҫтә йылдар буйына был драмаға һоҡлана һәм хатта ғибәҙәт ҡылыу предметына әйләндерә .Был ҡыуаныслы һәм файҙалы эште йәш музыкант фон Мекктың күп һанлы ҡыҙҙарының береһенә ғашиҡ булыуҙан һуң юғалта. (1913 йылда Сергей Кусевицкий Мәскәүҙә Дебюсси концерттарын ойоштора, унда Дебюсси Соня фон Мекк (Софья Голицына) менән осраша. Уларҙың һөйләшеүенән өҙөк:
— Мин һинең «Прелюдиядарыңды» ишеттем. Айырыуса миңә «Девушка с волосами цвета льна» оҡшаны.
— Был һинең турала) [сығанаҡ 50 көн күрһәтелмәгән].
Парижға ҡайтҡас, Дебюсси, эш эҙләп, Мадам Моро-Сентиҙың вокал студияһына аккомпаниатор булып килә. Бында композитор бай һәүәҫкәр йырсы, меломан мадам Ванье менән таныша. Ул Дебюсси таныштары даирәһен байтаҡ киңәйтә һәм Клод Дебюссиҙы Париждың сәнғәт богемаһы даирәһенә индерә. Дебюсси Ванье өсөн бер нисә нәзәкәтле романс әҫәрҙәре ижад итә, улар араһында «Мандолина» һәм «Под сурдинку» кеүек шедеврҙар бар.
Римдан һуң Дебюсси Байройтҡа килә һәм Рихард Вагнерҙың тағы ла көслө йоғонтоһо аҫтына инә. Вагнер әҫәрҙәре иҫәбенә «Пять стихотворений Бодлера » (Cinq Poèmes de Baudelaire) вокал циклы ҡарай Әммә, бер Вагнер менән ҡәнәғәт булмайынса, Дебюсси бөтә яңылыҡтар менән әүҙем ҡыҙыҡһына һәм бөтә ерҙә лә үҙенең стилен эҙләй. Тағы ла алдараҡ уның Рәсәйҙә булыуы үҙен Мусоргский ижады менән мауығыуға килтерә. 1889 йылдаПарижда Бөтә донъя күргәҙмәһе  үткәндән һуң, Дебюсси экзотик оркестрҙарға иғтибар итә, айырыуса яван һәм аннамит оркестрҙарына. Әммә композиторлыҡ стиле өс йылдан һуң ғына тулыһынса формалаша.
Ҙур композиторлыҡҡа дәғүә яһарға тырышып, 1890 йылда Дебюсси «Родриг һәм Химена» (Rodrigue et Chimène) операһы өҫтөндә эшләй башлай (Катюль Мендес либреттоһы буйынса). Әммә был эш Дебюссиҙың үҙ көсөнә бер ниндәй ҙә ышанысын тыуҙырмай һәм ике йылдан һуң опера тамамланмай ҡала.
1880 йылдар аҙағында Дебюсси, уның ярҙамына иҫәп тотоп, Милли Музыка Советы секретары һәм бай кеше, һәүәҫкәр композитор Эрнест Шоссон менән яҡынлаша. Шоссондың иҫ киткес артистар салонына аҙна һайын данлыҡлы кешеләр: композиторҙар Анри Дюпарк, Габриэль Форе һәм Исаак Альбенис, скрипкасы Эжен Изаи, йырсы Полина Виардо, пианист Альфред Корто-Дени, яҙыусы Иван Тургенев рәссам да Клод Моне- йөрөй. Тап шунда Дебюсси шағир-символист Стефан Малларме менән таныша, башта уның шиғри түңәрәгенә даими йөрөй, ә һуңынан яҡын дуҫына әйләнә. Ошо уҡ ваҡытта Дебюсси беренсе тапҡыр Эдгар Поның новеллаларын уҡый. Эдгар По ғүмеренең аҙағына тиклем Дебюссиҙың яратҡан яҙыусыһы була. Әммә был осорҙоң иң мөһим ваҡиғаһы булып, моғайын 1891 йылда Монмартрҙың «Клуҙағы трактир»ында (Auberge du Clou))икенсе пианист вазифаһын биләгән Эрик Сати менән көтөлмәгән танышлыҡ торғандыр . Башта Дебюссиҙы кафешантан аккомпаниаторының яңы һәм ғәҙәти булмаған гармониялы импровизациялары ылыҡтырһа, артабан уның музыка тураһында төрлө стереотиптарҙан азат фекерҙәре, үҙенсәлекле фекерләүе, бойондороҡһоҙ, тупаҫ характеры һәм үткер аҡылы, тәүәккәллеге Дебюссиҙы үҙенә ылыҡтыра. Шулай Уҡ Сати Дебюссиҙы үҙенең оҫта ҡулы менән яҙылмаған, әммә новаторлыҡ фортепиано һәм вокал әҫәрҙәре менән ҡыҙыҡһындыра. Ике кешенең еңел булмаған дуҫлыҡ-дошманлығы Франция музыкаһының йөҙөн билдәләүсе башланғыс булып XX быуат башындағы тәүге сиреге самаһы дауам итә . Утыҙ йылдан һуң Эрик Сати уларҙың осрашыуын шулай тасуирлай:«Когда мы впервые встретились, <…> он был как промокашка, насквозь пропитан Мусоргским и кропотливо искал свой путь, который ему никак не удавалось нащупать и отыскать. Как раз в этом вопросе я его далеко переплюнул: ни Римская премия…, ни „премии“ каких-либо других городов этого мира не отягощали мою походку, и мне не приходилось тащить их ни на себе, ни на своей спине… <…> В тот момент я писал «Сына звёзд» — на текст Жозефа Пеладана; и много раз объяснял Дебюсси необходимость для нас, французов, наконец, освободиться от подавляющего влияния Вагнера, которое совершенно не соответствует нашим природным наклонностям. Но одновременно я давал ему понять, что нисколько не являюсь антивагнеристом. Вопрос состоял только в том, что мы должны иметь свою музыку — и по возможности, без немецкой кислой капусты. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> 1886 —1887 йылдарҙа уҡ Сати тәүге импрессионистик опустарын (фортепиано һәм фортепиано менән тауыш өсөн) баҫтырып сығара. Һис шикһеҙ, бөтә төркөмдәрҙән һәм академияларҙан ситтә торған был бойондороҡһоҙ һәм ирекле кеше менән аралашыу Дебюссиҙың һуңғы (өлгөргән) стилен формалаштырыуын тиҙләтә. Дебюсси Вагнер йоғонтоһонан да еңеп сыға. Әгәр 1891 йылға тиклем ул Вагнер алдында баш эйһә, ике йылдан һуң Дебюсси сәнғәт өсөн Вагнерҙың ниндәй ҙә булһа әһәмиәтен тулыһынса инҡар итә: «Вагнер бер ҡасан да музыкаға хеҙмәт итмәгән, ул хатта Германияға ла хеҙмәт итмәгән!». Дебюссиҙың яҡын дуҫтарының күптәре (шул иҫәптән Шоссон Һәм Эмиль Вюйермо) уның был ҡапыл үҙгәреүен аңламай һәм ҡабул итә алмай, был инде шәхси мөнәсәбәттәрҙең һыуыныуына килтерә.
Вагнер йоғонтоһонда Каюль Мендес либреттоһына яҙа башлаған «Родриг һәм Химена» операһы әҫәрен ташлап, 1893 йылдан алып Дебюсси Метерлинктың «Пеллеас һәм Мелисанда» драмаһы буйынса яҙған операһы өҫтөндә оҙаҡ ижад итә. Ә тағы бер йылдан, ихлас күңелдән Малларменең эклогаһы менән илһамланып, Дебюсси «Послеполуденный отдых фавна» (Prélude à l’Après-midi d’un faune) симфоник прелюдияһын яҙа. Композиторҙың был әҫәре музыкалағы яңы импрессионизм ағымының үҙенә күрә манифесы була.
1899 йылда Дебюсси Лили ҡушаматлы, апалы-һеңлеле Калло мода йортонда манекен булып эшләгән Розали Тексьеға өйләнә. Әммә 1903 йыл аҙағында йәки 1904 йыл башында уның Эмма Бардак менән тирә-йүндәгеләрҙән йәшерен мөнәсәбәттәре башлана (Эмма Бардак һәм ире Сигизмунд Бардак (франц. <i id="mw3Q">Sigismond Bardac)</i> менән уларҙың улы Раулгә музыкаль дәрестәр биргәндә шәхсән таныша . Музыкаль яҡтан һәләтле һәм матур тауышҡа эйә булған Эмма Париждың артистар даирәһенә инә, унда билдәлелек ала һәм бик күптәр менән таныша. 1904 йылдың июлендә Дебюсси ҡатынын һәм Эмма ирен ташлап, Париждан ҡасып китә, шунан һуң йәй менән көҙ Францияның төньяғында һәм бер аҙ ваҡытын Англия ла (Джерси, Истборн) үткәрә. Был осорҙа композитор «Шатлыҡ утрауы« фортепиано пьесаһы өҫтөндә эшен дауам итә, шулай уҡ «Диңгеҙ» тигән симфоник оркестры өсөн үҙенең ҙур әҫәрен яҙа. 13 октябрҙә композиторҙың ҡатыны Розали Тексье майҙанда атылырға маташа, уны ҡотҡаралар һәм дауаханаға урынлаштыралар, әммә матбуғатта Дебюссиҙы хурлаған, ҡатынын Дебюсси саҡ үлемгә еткермәй ҡалған тигән ҡайһы бер имеш-мимештәр тарала. Был ваҡиға композиторҙың ҡатыны яҡлыға әйләнгән һәм үҙенә ризаһыҙлыҡ белдергән күп кенә дуҫтары һәм таныштары менән Дебюссиҙың араһын өҙөүгә килтерә (уларҙың ҡайһы берҙәре һуңыраҡ уның менән танышыуын яңырта). Дебюсси ҡатыны Розали менән айырылышыуын 1905 йылдың 2 авгусында рәсмиләштерә, ә Эмма ире менән 1905 йылдың 4 апрелендә үк айырылышҡан була. Тексье Дебюссиҙың «Пеллеас һәм Меллизанда» операһын тергеҙеүҙә ҡатнаша һәм Розали айырылышҡанда уның яғына баҫҡан йырсы Мэри Гарден менән дә осраша, Дебюссиҙың ижадына арналған сараларға йөрөй.
Дебюсси ғаиләһенең һуңғы йылдары композиторҙың яман шешкә ҡаршы көрәше, операциянан һуң өҙлөгөүҙәр һәм үлемесле ауырыу арҡаһында композитор тарафынан музыка яҙғанда ҡыйынлыҡтар кисереү арҡаһында ҡатмарлана.
Композитор 1918 йылдың 25 мартында ҡатыны алдында вафат була. Ошо фажиғәле ваҡиға айҡанлы ҡыҙы ағаһы Раулгә былай тип яҙа: «''Атай үлде. Ике һүҙ — мин уларҙы аңламайым йәки мин уларҙы бик яҡшы аңлайым... һәм мин бында, әсәйемдең яҙып бөтөрә алмаҫлыҡ ҡайғыһы менән көрәшеү өсөн, бөтөнләй бер үҙем,''». Дебюсси ваҡытлыса Пер-Лашез зыяратында ерләнгән, ә бер йылдан һуң ҡабаттан Пасси зыяратында ерләнә. Дебюсси ҡыҙы атаһынан оҙаҡҡа бармай — ул 1919 йылдың 16 июлендә ваҡытында асыҡланмаған дифтериянан вафат була һәм атаһының ҡәберендә ерләнә. Композиторҙың ҡатыны Эмма 1934 йылда вафат була һәм ире һәм ҡыҙы менән ерләнә.
Ижады
Ҡалған ғүмере дауамында Дебюссиға ярлылыҡ һәм сирҙәр менән көрәшергә тура килә, әммә ул арымай-талмай һәм бик һөҙөмтәле эшләй. 1901 йылдан ул ваҡытлы матбуғатта ағымдағы музыкаль тормош ваҡиғаларына киҫкен рецензиялар менән сығыш яһай башлай (Дебюсси вафатынан һуң улар «Господин Крош — антидилетант» («Monsieur Croche — antidilettante»), йыйынтығында йыйыла, 1921 йылда баҫылып сыға). Шул уҡ осорҙа уның күпселек фортепиано әҫәрҙәре барлыҡҡа килә.
Ике «Образ» серияһы (1905-1907) артынан композиторҙың ҡыҙы Шушаға арналған «Балалар мөйөшө» (1906-1908) сюитаһы сыға.
Дебюсси ғаиләне тәьмин итеү өсөн концерттар менән бер нисә сәйәхәт ҡыла. Ул үҙенең әҫәрҙәре менән Англияла, Италияла, Рәсәйҙә һәм башҡа илдәрҙә дирижерлыҡ итә. Фортепиано өсөн ике прелюдия дәфтәре (1910-1913) композиторҙың фортепиано стиленә хас үҙенсәлекле тауышты һынлы яҙыу эволюцияһын күрһәтә. 1911 йылда улГабриэль д ' Аннунционың Изге Себастьяндың яза сигеүе тигән мистерияһына музыка яҙа, был әҫәрҙең партитураһын француз композиторы һәм дирижеры А.Капле яһай. 1912 йылда «Образдар» оркестр циклы барлыҡҡа килә. Дебюсси күптән инде балетҡа иғтибарын йүнәлтә, һәм 1913 йылда ул «Игры» балетына музыка ижад итә, уныСергей Павлович Дягилевтың Парижда һәм Лондонда үткән «Рус миҙгелдәре " труппаһы күрһәтә. Шул уҡ йылда композитор «Уйынсыҡлы йәшник» балалар балетын яҙа башлай-уның инструментовкаһын автор үлгәндән Һуң Капле тамамлай. Был әүҙем ижади эшмәкәрлек Беренсе донъя һуғышы арҡаһында ваҡытлыса туҡтатыла, әммә 1915 йылда уҡ Дебюссиҙың күп һанлы фортепиано әҫәрҙәре, шул иҫәптән Шопен иҫтәлегенә арналған Ун ике тигән этюды барлыҡҡа килә. Дебюсси XVII—XVIII быуаттарҙағы француз инструменталь музыкаһы стилистикаһына таянған камера сонаттары серияһын башлай. Ул ошо циклдан виолончель һәм фортепиано өсөн (1915), флейта, альт һәм арфа өсөн (1915), скрипка һәм фортепиано өсөн (1917) өс сонатаны тамамлап өлгөрә: Дебюсси Джулио Гатти-Казаццтан заказ Метрополитен-операһы өсөн йәш сағында уҡ яҙа башлаған Эдгара Аллан Поның «Падение дома Ашеров» повесы буйынса эшләргә заказ ала. Опера либреттоһын яңынан эшләргә композиторҙың хәле етә.
Әҫәрҙәре
Дебюсси әҫәрҙәренең тулы каталогы Франсуа Лесюр (Женева, 1977; яңы редакция: 2001) тарафынан төҙөлгән.
Фортепиано өсөн әҫәрҙәре
А) фортепиано өсөн 2 ҡулға
Б) фортепиано өсөн 4 ҡулға
В) 2 фортепиано өсөн
Кыпа-Чурчибыль-Кы
Кыпа-Чурчибыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чурчибыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Арипов Абдулла Ниғмәт улы
Арипов Абдулла Ниғмәт улы (Abdulla Nigʻmatovich Oripov; 24 май 1961 йыл) — Үзбәкстандың дәүләт эшмәкәре. 2016 йылдың 14 декабренән Үзбәкстан Республикаһының дүртенсе премьер-министры.
Биографияһы
Абдулла Ниғмәт улы Арипов 1961 йылдың 24 майында Үзбәк ССР-ының баш ҡалаһы Ташкентта тыуған. 1983 йылда Ташкент электр-техник институтын тамамлаған. Квалификацияһы — электр элемтәһе инженеры.