cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәрәптәрҙең Фарсияны яулауы
Фарсыларҙың Месопотамияға баҫҡынсылығы (638—641)
638 йылдың февраленә фарсы фронтында тынлыҡ урышлаша. Сувад, Тигр һәм Евфрат үҙәндәре тулыһынса мосолмандар контроле аҫтында ҡала. Фарсылар Фарсияға, Загрос тауҙарынан көнсығышҡа табан китә. Әммә улар төбәктәге яңы статус-кво менән килешә алмайынса бер нисә тапҡыр мосолмандар яулаған Месопотамияны кире ҡайтарырға тырышып ҡарай. 638 йылдың икенсе яртыһында Фарсияның ете бөйөк юлбашсыһының береһе һәм Кадисий янындағы алышта командир булған Ормузан Месопотамияға һөжүмдәрен көсәйтә. Үмәрҙең күрһәтмәһе буйынса Саад Ормузанға һөжүм итә, ә Утба ибн Ғазван уны тыныслыҡ килешеүен төҙөргә мәжбүр итә, килешеүгә ярашлы Ахваз вассал мосолман дәүләте булараҡ Ормузан ҡарамағында ҡала. Әммә һуңыраҡ Ормузан килешеүҙе боҙа, Үмәр Ормузанды урынына ултыртыр өсөн Басра губернаторы Әбү Муса Ашаарины Ахвазға ебәрә. Сираттағы еңелеүҙән һуң Ормузан шул уҡ килешеү шарттары менән тағыла бер килешеүгә ҡул ҡуя. 640 йылдың аҙағында Йәздәгирд III ебәргән фарсы ғәскәрҙәре ярҙамы менән Ормузан көсләнеп ала һәм һуңғы килешеүҙе лә өҙә. Мосолмандар Ахваздың төньяғында Тастерҙа ғәскәр туплай. Үмәр фарсыларға ҡаршы Куфа губернаторы Аммар ибн Ясир һәм Бусра губернаторы Әбү Муса менән Нуман ибн Мукаринды ебәрә, Ормузан еңелә һәм, әсирлеккә алынып, Мәҙинәгә Үмәр янына ебәрелә. Күрәһең, Ормузан, ислам динен ҡабул итеп, фарсы кампанияһы дауамында Үмәрҙең кәңәшсеһе булып ҡала. Әммә 644 йылда Үмәрҙе үлтереүҙә уның роле ҙур булған, тип иҫәпләнелә.
Тустарҙа еңгәндән һуң Әбү Муса 641 йылдың ғинуарында ҙур стратегик әһәмиәткә эйә булған Сузға ҡаршы сығыш яһай, бер нисә ай ҡамауҙа тотҡандан һуң ҡаланы үҙ ҡулына ала. Артабан Әбү Муса фарсы провинцияһы Хузистанда хәрби әһәмиәткә эйә булған Джунде-Сабур ҡалаһына ҡаршы сығыш яһай, бер нисә аҙна дауамында ҡамалып торғандан һуң ҡала морсолмандарға баш һала.
Нехавенд янындағы алыш (642)
Хузистанды баҫып алғандан һуң Үмәр тыныс ҡына йәшәргә теләй. Көстәре кәмеүгә ҡарамаҫтан, Фарсы империяһының ғәйәт көслө держава образы ғәрәптәр уйында һаман һаҡлана, шуға ла Үмәр улар менән кәрәкмәгән хәрби низағҡа инергә тырышмай, фарсыларҙы онотоп торорға ҡарар итә: «Беҙҙең һәм ирандар араһында беҙҙе лә, уларҙы ла бер яҡҡа ла үткәрмәй тотҡан утлы тау булыуын теләр инем», ти ул. Әммә ғәрәптәрҙең уларҙы еңеүе фарсыларҙың йәненә тейә, кво статусы менән улар килешергә теләмәй Йәздәгирд III 637 йылда Джалул янындағы алышта фарсылар еңелгәндән һуң Рейға, ә унан Мервҡа юллана. Был урында ул яңы баш ҡалаға нигеҙ һала һәм Месопотамияға өҙлөкһөҙ һөжүм итеп тороу өсөн үҙенең генералдарын ебәрә. 4 йылдан һуң мосолмандарҙан Месопотамияны тартып алыу өсөн Йәздәгирд III үҙен ярайһы уҡ көслө итеп тоя башлай. Фарсияның төрлө тарафынан яуҙарҙа сыныҡҡан ветерандарҙы һәм үҙ теләктәре менән мосолмандар менән һуғышырға теләгән 100 000 кешене йыйып Мәрҙән-шах командалыҡ иткән ғәскәр төҙөй һәм уны Хәлифәлекте еңеү өсөн Нехавендҡа һуғышырға ебәрә.
Куффа губернаторы Аммар ибн Ясир фарсыларҙың көс туплауы тураһында хәбәр ала һәм үҙ ғәскәрен Нехавендта туплай, был турала Үмәргә лә хәбәр итә. Үмәр көнсығышта Месопотамия менән сиктәш булырға теләһә лә, фарсы ғәркәренең Нехавендта тупланыуын белгәс, яуға күтәрелергә тейешлекте аңлай. Хәҙер инде ул, Фарсия сәсәниҙәр ҡулында булғанда Месопотамияға һәр саҡ һөжүм итеү дауам итәсәген дә аңлай. Куфта Худейф ибн әл-Яман ғәскәр командующийы итеп тәғәйенләнә, һәм уға Нехавендҡа һөжүм итеү бойорола. Әбү Муса Нехавенд тарафына Басра яғынан, ә Нуман ибн Мукаррин Ктесифон яғынан һөжүм итергә тейеш була. Үмәр Нехавендҡа дөйөм командалыҡ итеүҙе үҙ өҫтөнә алыу маҡсатында Мәҙинәлә тупланған ғәскәрҙе алып юлланырға ҡарар итә. Әммә аҡһаҡалдар Үмәргә ғәскәр менән Мәҙинәлә тороп командалыҡ итеүҙе, ә Нехавендта ғәскәр башлығы итеп һуғыш эшен яҡшы белгән ялан командирын тәғәйенләүҙе тәҡдим итә. Үмәр был тәҡдим менән ризалаша, Мугира ибн Шубуны Мәҙинәлә тупланған ғәскәрҙең башлығы итеп тәғәйенләй, ә Нуман ибн Мукарринды Нехавендтағы көстәрҙең командующийы итеп ҡуя. Мосолман ғәскәре тәүҙә Тазарҙа берләшә, һуңынан 642 йылдың декабрендә Нехавенд янындағы алышта фарсыларҙы тар-мар итә. Нуман һуғышында һәләк була, һәм, Үмәр күрһәтмәһенә ярашлы, Худейф ибн әл-Яман яңы баш командующий булып китә. Ошо алыштан һуң мосолмандар Хәмәдан районын тулыһынса биләй.
Фарсияны яулау (642—651)
Бер нисә йылдан һуң Үмәр хәлифә яңы һөжүм итеү сәйәсәтен ҡабул итә: Сәсәниҙәр империяһынан ҡалған ҙур булмаған төбәкте яулап алырға теләй. Нехавендтағы алыш ислм тарихында хәл иткес алыштарҙың береһе һәм Фарсияның тулыһынса яулап алыу өсөн асҡыс ролен үтәй. Сәсәниҙәрҙең һуңғы батшаһы Йәздәгирд III еңелгәндән һуң Фарсиның төрлө тарафынан ғәскәр йыйырға тырышып ҡарай.
Был һуғышҡа әҙерлек 642 йылдың ғинуарына тамамлана. Уңыш Үмәрҙең Фарсиянан яҡынса 1500 километр алыҫлыҡта ятҡан Мәҙинә ҡалаһынан һөжүмде йоғонтоло итеп ойоштора алыуына һәм ялан командирҙарының оҫталығына бәйле була. Үмәр командалыҡ итеү стилен үҙгәртә. Хәрби кампанияны үткәреү өсөн бер ялан командирын тәғәйенләү урынына ул бер нисә ялан командирын тәғәйенләй, уларҙың һәр береһенең үҙ мисиияһы бар. Командирҙың миссияһы тамамланыу менән ул, ябай һалдат булып, икенсе ялан командирына буйһона. Был стратегияның маҡсаты командирҙарға һалдаттарға яҡынайыу, һуғыш тамамланғандан һуң һәр бер командир үҙенең элекке хәленә ҡайта.
Һуғыш башланыр алдынан Үмәр, хәрбиҙәрҙең рухын күтәреү маҡсатында дүрт йыл элек вазифаһынан бушатылған Хәлит ибн әл-Вәлидте ҡайтанан ялан командиры итеп ҡуйырға ҡарар итә. Көнсығыш-рим провинцияларын яулап алыусы булараҡ танылған Хәлиттең репутацияһы фарсы командирҙарының рухын һындыра, сөнки уларҙың күбеһе 633 йылда Месопотамияны яулау ваҡытында унан еңелә. Әммә Үмәр ҡабат тәғәйенләү тураһындағы бойороҡ сығарып өлгөрмәй, Хәлит Эместә вафат була. Хәлит вафатынан һуң Үмәр Абдулла ибн Усманды Исфаханға баҫып инергә тейешле мосолман көстәренең командующийы итеп тәғәйенләй. Нуман ибн Муккарин Нехавендтан Хамаданға табан юллана, артабан Исфахан ҡалаһына көньяҡ-көнсығышҡа табан 370 саҡрым юл үтә, унда сәсәниҙәр ғәскәрен тар-мар итә. Шул һуғыш барышында дошман ғәскәре командующийы Шахрвараз Джадхуйх сәсәниҙәрҙең генералы менән бергә һәләк була. Басранан һәм Куфтан Әбү Муса Әшәәри һәм Әхнәф ибн Ҡайса етәкселегендәге яңы ғәскәри көс килгәндән һуң Нуман ҡаланы ҡамауға ала. Бер нисә ай буйы ҡамауҙа булғандан һуң ҡала Нуманға баш һала.
651 йылда Нумандың ағаһы Нуайм ибн Муккарин төньяҡ-көнсығышҡа Хамадандан яҡынса 320 километрҙағы Рейҙы яулап алыу өсөн юллана һәм ҡаланы ҡамауға ала, аяуһыҙ ҡаршылыҡ күрһәткәндән һуң ҡала бирелә. Артабан Нуайм, төньяҡ-көнсығышҡа табан 240 километр юл үтеп, әллә ниҡаршылыҡ күрһәтмәгән Кум ҡалаһын ала. Төньяҡ-көнсығышта Хорасан, ә көньяҡ-көнсығышта Систан ята. Шул уҡ ваҡытта Рей менән Хамадан баш күтәрә. Үмәр Нуаймды ихтилал баҫтырыу һәм Исфахандың көнбайыш сиген дошмандан таҙартыу өсөн ебәрә. Нуайм ҡан ҡойғос алыштарҙан һуң Хамаданды кире ҡайтара, ә һуңынан Рейға юллана. Унда ла фарсылар ҡаршылыҡ күрһәтә, әммә ҡәлғә нән ситтә еңелә, ҡаланы мосолмандар баҫып ала. Нуайм Рейҙан төньяҡҡа Тәбәристанға, Каспий диңгеҙенән көньяҡҡа табан юлын дауам итә. Тәбәристан хакимы Хәлифәт менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй.
Беренсе армия Фарсҡа барып ингәс тә тиҙ арала ҡыйратыла, ә Әл-Джаруд үлтерелә. Тиҙҙән икенсе армия менән шул уҡ хәл ҡабатлана. Әммә өсөнсө армияға бәхет йылмая: Хулайд фарсыларҙан ҡотолоп ҡала, ләкин сәсәниҙәр уға диңгеҙгә табан юлын быуыу сәбәпле, Бахрейнға табан китә алмай. Үмәр, әл-Аланың Фарсҡа һөжүме тураһында белеп, уны губернаторлыҡ посынан алып ташлай һәм был вазифаға Саад ибн Әбү Ваккасты ҡуя. Шунан һуң Үмәр Утба ибн Ғазванға Хулайдҡа ярҙам ебәреүҙе йөкмәтә. Ярҙам алыу менән Хулайд һәм байтаҡ кеше Бахрейнға китеү мөмкинлеген ала, ә ҡалғандары Басраға сигенә.
643 йылда Усман ибн Әбү әл-Әс Бишапурҙы баҫып ала, һәм солох килешеүенә ҡул ҡуйыла. 644 йылда әл-Ала ҡайтанан Бахрейндан фарсыларға һөжүм итә, Эстахрға еткәс, фарсы хакимы булған (марзбан) Фарс Шахрах тарафынан уның һөжүме кире ҡағыла. Күпмелер ваҡыт үткәс Усман ибн Әбү әл-Асу Тауваджда хәрби базаға нигеҙ һалыуға өлгөшө, оҙаҡлаймай ул Ревшахр янында еңә һәм Шахрахты үлтерә. Артабан Умман ибн Әбү әл-Ас яңы ғына ислам диненә күскән фарсы кешеһе Ормоз ибн Хайян әл-Әбдиҙе Фарс ярҙарындағы Сенеж ҡәлғәһен баҫып алырға ебәрә. Усман ибн Ғаффан тәхеткә ултырғас та Бишапурҙа йәшәүселәр Шахрахтың ҡустыһы етәкселегендә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә, ләкин улар еңелеүгә дусар була.еп бишапур шахрах тәхетен ағаһы етәкселеге аҫтында йәшәй, ләкин еңелде.
648 йылда Абдуллаһ ибн әл-Ашари Эстахр хакимы Махактың ҡаланы мосолмандарға тапшырыуын мәжбүр итә. Әммә һуңғараҡ ҡала халҡы 649/650 йылдарҙа ихтилалға күтәрелә. Эстахрҙың хәрби губернаторы Убайдаллах ибн Мамар еңелә һәм үлтерелә. 650/651 йылдарҙа Йәздәгирд ғәрәптәргә ҡаршы тороуҙы ойоштору маҡсатында Гор ҡалаһына юллана. Әммә Эстахр әллә ни ҡаршылыҡ күрһәтмәй, һәм тиҙҙән ҡаланы ғәрәптәр баҫып ала. Был һуғышта ҡәлғәне яҡлпаусы 40 мең кеше үлтерелә. Һуңынан ғәрәптәр тиҙ арала Гор, Сираф һәм Казерун ҡәлғәләрен ала, ә Йәздәгирд Керманға ҡаса.
Сухайл ибн Адиҙың Керманға экспедицияһы Систандың Әзербайжанға экспедицияһы менән бер үк ваҡытта башлана. Сухайл Басра ҡалаһынан 643 йылда сыға; Шираз һәм Персеполис аша үтеп, ул башҡа армияларға ҡушыла һәм Керманға юл тота, хәл иткес алыштан һуң Керман яулана. 650 йылда Абдуллаһ ибн Әмир, Керманда нығынып, Муджаси ибн Масуд етәкселегендә армияһын Сакастанға ебәрә. Дәште-Лут сүллеге аша үтеп, Муджаси ибн Масуд Сакастанға барып етә, әммә еңелә һәм сигенергә мәжбүр була..
Бер йылдан һуң Абдуллаһ ибн Әмир Сакастанға Рәби ибн Зияд Харити етәкселегендәге армияһын ебәрә. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Рәби сик буйында урынлашҡан Залик ҡалаһына барып етә һәм ҡаланы ғәрәптәргә буйһондора. Һуңынан ул шКаркуя ҡәлғәһен ала. Артабан Рәби Зарандж провинцияһының баш ҡалаһын ҡамауға ала, ауыр алыштарҙан һуң ҡала губернаторы Апарвиз ғәрәптәргә баш һала. Әммә Сакастан халҡын ғәрәптәрҙән ҡотҡарыу өсөн ул, 1 млн.дирһәм яһаҡ түләргә ризалашып, солох килешеүе төҙөй. Рәби ибн Зияд провинция губернаторы итеп тәғәйенләнә.
18 айҙан һуң Рәби Басраға саҡыртып алына, уның урынына Әбд әл-Рахман ибн Самур ебәрелә. Сакастан халҡы, был мөмкинлекте файҙаланып баш күтәрә, һәм Зарандждағы мосолман гарнизонын ҡыйрата. Әбд әл-Рахман Самур Сакастанға килеп еткәс, ул ихтилалды аяуһыҙ рәүештә баҫтыра һәм Забулистандың бер нисә ҡалаһын баҫып ала. Иран Әзербайжанын яулау 651 йылда башлана. Худәйф ибн әл-Яман үҙәк Фарсиялағы Рейҙан фарсыларҙың төньяҡтағы яҡшы итеп нығытылған Зенджан ҡәлғәһенә тиклемге юлды үтә. Худәйф был ҡаланы баҫып ала, шулай уҡ Әрдәбилде лә яулауға өлгәшә. Шунан һуң Каспий диңгеҙенең көнбайыш ярҙары буйлап төньяҡҡа табан хәрәкәт итә һәм Баб әл-Абваб ҡәлғәһен ала. Шул мәлдә Худәйфты Усман саҡырып ала, уның урынына Бухайыр ибн Абдулла һәм Утба ибен Фәрхәт тәғәйенләнә. Уларҙы Әзербайжанға ике яҡлап һөжүм итеү өсөн ебәрәләр: Бохайыр Каспий диңгеҙенең көнбайыш ярҙары булап хәрәкәт итә, Утба Әзербайжандың үҙәгенә йүнәлә. Төньяҡҡа табан хәрәкәт иткәндә Бохайырҙы Фәррухзаданың улы Исфәндиәр командалыҡ иткән ҙур фарсы ғәскәре туҡтата. Ҡан ҡойғос һуғыш барышында Исфәндиәр еңелә һәм әсилеккә төшә. Үҙ ғүмерен һаҡлап ҡалыу өсөн Исфәндиәр үҙенең Әзербайжандағы ерҙәрен бирергә һәм башҡаларҙы ла мосолмандарға буйһонорға өгөтләйәсәге хаҡында белдерә. Артабан Утба ибн Фәрхәд Исфәндиәрҙең ҡустыһы Бахрамды еңә. Һөҙөмтәлә бөтә Әзербайжан хәлифкә буйһона һәм яһаҡ түләргә ризалаша.
Әзербайжандан төньяҡта ятҡан фарсы Әрмәнстаны, Хөрәсән менән бергә фарсылар ҡулында ҡала. Үмәр тағы ла Фарсы империяһының алыҫ төньяҡ-көнсығышына һәм төньяҡ-көнбайығышына бер юлы ике экспедиция ебәрә, тағы ла бер экспедицияны 643 йылда Хөрәсәнгә, икенсеһен Әрмәнстанға йүнәлтә. Күптән тугел генә Әзербайжанды яулаған Бохайыр ибн Абдуллаға Тифлисты баҫып алырға бойора. Каспий диңгеҙенең көнбайыш яр буйында урынлашҡан Бабтан Бохайыр төньяҡҡа табан юллана. Үмәр үҙенең уңыш килтерә торған ғәҙәти төрлө яҡҡа һөжүм итеү стратегияһын ҡуллана. Тифлистан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта торған Бохайырға Үмәр армияһын өс корпусҡа бүлергә бойора: корпустарҙың береһе Тифлисты ала, икенсеһе тауҙар аша тәньяҡҡа юллана, өсөнсөһө көньяҡ йүнәлешендә хәрәкәт итә. Өс корпустың да Әрмәнстанға уңышлы инеүе 644 йылда Үмәрҙең үлеме менән тамамлана. Был ваҡытҡа Көньяҡ Кавказ тулыһынса тип әйтерлек мосолмандар ҡулында була. Төпкөлдә урынлашҡан Хөрәсән һаман да фарсылар ҡулында була. 651 йылда Хөрәсәнде яулап алыу Әхнәф ибн Кайсаға йөкмәтелә. Әхнәф, Куфты үтеп, Рей һәм Нишапур аша ҡыҫҡа юлдан китә. Был мәлгә Куф мосолмандар ҡулында була, ә Нишапур ҡаршылыҡ ҡаршылыҡ күрһәтмәйенсә мосолмандар яғына сыға. Әхнәф Нишапурҙан Афғанстандың көнбайышындағы Гератҡа табан хәрәкәт итә. Нығытмалары көслө булған Герат бер нисә ай ҡамауҙаға тотола, ә был ваҡытҡа Хөрәсәндең көньяғы тотошо менән мосолмандар ҡулына күсә. Артабан Әхнәф туранан-тура төньяҡҡа хәҙерге Төркмәнстандағы Мервағатабан хәрәкәт итә. Мерв —Хөрәсәндең баш ҡалаһы, һәм Йәздәгирд Өсөнсөнөң хан һарайы ла ошонда була. Мосолмандарҙың һөжүме тураһындағы хәбәрҙе алғас, Йәздәгирд III Балхҡа ҡаса. Мервта бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтелмәй, һәм мосолмандар һуғышһыҙ Хөрәсәнде биләй. Был ваҡытҡа Йәздәгирд III Балхта ҙур ғына ғәскәр туплай һәм Фирғнәнең төрки ханы менән союзға инә. Үмәр Әхнәфкә был союзды тарҡатыуҙы бойора. Фирғәнә ханы, мосолмандар менән һуғыш уның үҙенең короллегенә ҡурҡыныс янаясағын асоюздан сыға һәи Фирғәнәгә кире сигенә. Йәздәгирд армияһының ҡалған өлөшө Окс йылғаһы буйындағы алышта еңелә Окс аша Трансоксианға сигенә. Йәздәгирд үҙеҠытайға ҡаса. Балхты мосолмандар баҫып ала, һәм ҡасандыр ҡеүәтле булған Сәсәниҙәр империяһы йәшәүҙән туҡтай. Мосолмандарҙың Фарсияның иң алыҫ сигенә үк барып етә. Артабан төркиҙәр ере, артабан инде Ҡытай иле ята. Әхнәф Мервҡа ҡайта һәм үҙенең уңыштары хаҡында ентекле рәүештә яҙып ебәрә һәм Окс аша сығып Трансоксианға һөжүм итеүгә рөхсәт һорай. Әммә Үмәр уның сигенергә бойора һәм Окстан көньяҡ ерҙәрҙә үҙ власын нығытыуҙы талап итә.
Һөҙөмтәләр
Ҡайһы бер Иран тарихсылары, ғәрәп сығанаҡтарға һылтанып, Фарсияның яулап алыныуын икенсе төрлө һүрәтләй — урындағы халыҡтың ғәрәптәргә ҡаршы аяуһыҙ ҡаршылыҡ күрһәтеүе тураһында яҙа. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ислам дине VII быуаттың икенсе яртыһында Фарсияла өҫтөнлөклө дингә әүерелә (әммә зороастризм тулыһынса бөтмәй ҡала), төбәк халҡының күпселеген тәшкил иткән ерле халыҡ ғәрәп мәҙәниәтенә нәфрәт менән ҡарауын дауам итә.
Ғәрәптәр ил биләмәләренең күпселек өлөшөндә үҙҙәренең власын ныҡлап урынлаштырһа ла, күп кенә ҡалалар ихтилалдарға күтәрелә, ғәрәп губернаторҙарын үлтерә йәки ғәрәп гарнизондарына һөжүм итә. Ахырҙа, хәрбиҙәр фетнәне баҫтыра, һәм ислам контроле урынлаштырыла. Зороастризм яҙмалары яндырыла, күп кенә дин әһелдәре язалана. Шуға ҡарамаҫтан, фарсылар үҙ телен һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡала. Урта быуат аҙағында ислам дине өҫтөнлөклө дингә әүерелә.
Хиршфельд (Саксония)
Хиршфельд (Саксония) (Hirschfeld) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1224 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8144 һәм автомобиль коды Z.
Ғәрәптәрҙең Фарсияны яулауы
Һөҙөмтәләр
Ғәрәптәрҙең Фарсияны яулап алыу эҙемтәһе булараҡ, артабан ислам дине Көнсығышҡа тарала: нәҡ унан ислам Волга Буйы Болғарҙары, уйғырҙар йәшәгән биләмәләргә, аҙаҡ Көньяҡ-көнсығыш Азияның ҡайһы бер илдәренә тарала.
Элекке Сәсәниҙәр империяһының ҡайһы бер көньяҡ өлкәләре баҫып алыусы ғәрәптәргә иң көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтә һәм 644 йылдан һуң да бик оҙаҡ ваҡыт дауамында үҙәк властан ғәмәлдә бойондороҡһоҙ.
Кесе Вахтан
Кесе Вахтан — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Кырья
Кырья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының һул ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нярун-Яха
Нярун-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яхады-Орта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трубитан
Трубитан — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колыч йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алмаштырма
Алмаштырма (Перестановка) комбинаторикала — һандарының  ҡабатланмайынса тәртипкә килтерелгән йыйылмаһы, ғәҙәттә  күмәклегендә, i һанына йыйылманан i-сы элементты ярашлы ҡуйған  биекция булараҡ трактовкалана. Шул уҡ ваҡытта n һаны алмаштырманың оҙонлоғо тип атала.
Төркөмдәр теорияһында ирекле күмәклектең алмаштырмаһы тип был күмәклектең үҙ-үҙенә биекцияһы атала. Был мәғәнәлә «алмаштырма» һүҙенә синоним булараҡ ҡайһы бер авторҙар подстановка һүҙен ҡулланалар. (Башҡа авторҙар алмаштырманы яҙыуҙың күрһәтмә ысулын подстановка тип атай. Унан да мөһимерәк айырма шунда, подстановка - ул туранан-тура функция, ә алмаштырма - был функцияны эҙмә-эҙлелек элементтарына ҡулланыу һөҙөмтәһе ул.)
«Алмаштырма» термины тәүҙә нисектер урынлаштырылған объекттар алынғанға, ә тәртипкә килтереүҙең башҡа алымдары был объекттарҙы алмаштырып ҡуйыуҙы талап иткәнгә килеп тыуа.
Алмаштырма тип бер үк элементтарҙан торған, элементтарҙың урынлашыу тәртибе менән генә айырылған йыйылмалар атала.
Үҙсәнлектәре
n элементтан бөтә алмаштырмалар һаны n элементтан n-шар урынлаштырмалар һанына, йәғни n факториалға тигеҙ    :
Функциялар композицияһы бер оҙонлоҡтағы алмаштырмаларҙа ҡабатлау ғәмәлен билдәләй: Был ғәмәлгә ҡарата n элементтан алмаштырмалар күмәклеге төркөм төҙөй, уны симметрик тип атайҙар һәм ғәҙәттә S_n тип тамғалайҙар.
n элементтан теләһә ниндәй сикле төркөм S_n симметрик төркөмөнөң ниндәйҙер аҫтөркөмөнә изоморфлы (Кэли теоремаһы). Был ваҡытта һәр a \in G элементы G элементтарында  тождествоһы менән бирелгән \pi_a алмаштырмаһы менән тиңләштерелә, бында \circ — G-ла төркөм операцияһы.
Бәйле билдәләмәләр
Алмаштырма вәкиле  — ул X күмәклегенең  тип билдәләнгән аҫкүмәклеге.
\pi алмаштырмаһының хәрәкәтһеҙ нөктәһе тип сағылышының һәр  хәрәкәтһеҙ нөктәһе, йәғни  күмәклегенең элементы атала. \pi алмаштырмаһының бөтә хәрәкәтһеҙ нөктәләре күмәклеге уның X-та вәкиленең ҡушымтаһы була.
\pi алмаштырмаһында Инверсия тип һәр шундай индекстар пары i,\ j атала, бында һәм. Алмаштырмала инверсиялар һанының йоплоғо алмаштырманың йоплоғон билдәләй.
Подстановка
X күмәклегенең \pi алмаштырмаһы подстановка күренешендә яҙыла ала, мәҫәлән: бында һәм.
Циклдар ҡабатландығы һәм алмаштырма тамғаһы
Теләһә ниндәй \pi алмаштырмаһы оҙонлоғондағы  киҫешмәүсе циклдар ҡабатландығына  (циклдар композицияһына) тарҡатыла ала, шуның менән бергә ҡабатландыҡта циклдарҙың урынлашыу тәртибенә тиклем аныҡлыҡ менән берҙән-бер ысул менән. Мәҫәлән:
Теләһе ҡайһы цикл (киҫешмәүсе булыуы мотлаҡ түгел) транспозициялар ҡабатландығына тарҡатылырға мөмкин. Шул уҡ ваҡытта 1 оҙонлоҡтағы циклды (ысынында иһә тождестволы алмаштырма e булып торған) транспозицияларҙың буш  ҡабатландығы йәки, мәҫәлән, теләһә ниндәй транспозицияның квадраты рәүешендә күрһәтергә мөмкин:   оҙонлоғондағы циклды \ell-1 транспозициялар ҡабатландығына ошолай тарҡатырға мөмкин: Циклдарҙың транспозициялар ҡабатландығына тарҡалмаһы берҙән-бер түгеллеген билдәләп китергә кәрәк:
Шулай итеп, теләһә ниндәй алмаштырма транспозициялар ҡабатландығына тарҡатылырға мөмкин. Быны күп ысулдар менән эшләргә мөмкин булһа ла, шундай бөтә тарҡатыуҙарҙа транспозициялар һанының йоплоғо бер төрлө. Был \pi алмаштырмаһының тамғаһын (алмаштырманың йоплоғо йәки алмаштырма сигнатураһы) ошолай билдәләргә мөмкинлек бирә: бында t — ҡайһылыр \pi тарҡалмаһында транспозициялар һаны. Шуның менән бергә, әгәр булһа \pi-ны йоп алмаштырма тип атайҙар, һәм, әгәр  булһа, таҡ алмаштырма тип атайҙар.
\pi алмаштырманың тамғаһы шулай уҡ N(\pi)-ның \pi -ла инверсиялар һаны аша ла билдәләнергә мөмкин:
Ҡабатланыусы алмаштырма
Төрлө m типтағы n элементты ҡарайыҡ, шуның менән бергә һәр типта бөтә элементтар бер төрлө. Ул саҡта бөтә был элементтарҙан алмаштырмалар бер типтағы элементтарҙың урынлашыу тәртибенә тиклем аныҡлыҡ менән ҡабатланыусы алмаштырма тип аталалар. Әгәр k_i — i-сы типтағы элементтар һаны булһа, ул саҡта  һәм бөтә мөмкин булған ҡабатланыусы алмаштырмалар һаны   мультиномиаль коэффициентҡа тигеҙ.
Ҡабатланыусы алмаштырманы шулай уҡ ҡеүәте булған   мультикүмәклек алмаштырмаһы итеп ҡарарға мөмкин.
Осраҡлы алмаштырма
Осраҡлы алмаштырма тип осраҡлы векторы атала, уны бөтә элементтары 1-ҙән алып n-ға тиклемге натураль ҡиммәттәр ҡабул итәләр һәм шуның менән бергә теләһә ниндәй ике элементтың тап килеү ихтималлығы 0-гә тигеҙ.
Бәйһеҙ осраҡлы алмаштырма тип шундай \xi осраҡлы алмаштырма атала, уның өсөн:
ҡайһы бер шундай p_{ij} өсөн:
Шуның менән бергә әгәр p_{ij} i-гә бәйле булмаһа, \xi алмаштырмаһын бер төрлө төркөмләнгән тип атайҙар. Әгәр j-ҡа бәйлелек булмаһа, йәғни ул саҡта \xi алмаштырмаһын бер төрлө тип атайҙар.
Йосопов Рәшит Нурғәли улы
Биографияһы
Рәшит Нурғәли улы Йосопов Баймаҡ районының Әмин ауылында Бибикамал һәм Нурғәли Йосоповтар ғаиләһендә 1914 йылдың 15 июнендә икенсе бала булып тыуа. Уға 4 йәш тулған мәлдә әсәһе баланан һуң вафат була. Өлкән ағаһы Ғәбделбарый менән ике үгәй әсә ҡулында үҫә.
Рәшит бала сағынан белемгә тартылған әүҙем егетте Темәс ауыл советы етәкселәре Омскиға агрономдар курсына уҡырға ебәрә. Унан ҡайтҡас, һуғыш башланғанға тиклем Рәшит Муллаҡай ауылында, Баймаҡ районы МТС-ында агроном, баш агроном булып эшләй.
Яу яланында
Рәшит Йосопов һуғыш башланғандың тәүге көнөнән үҙ теләге менән фронтҡа китергә теләй. 1941 йылдың 7 декабрендә Баймаҡ районының хәрби комиссариаты йәш яугирҙы яңы ғына формалаша башлаған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составына ебәрә. Командирҙары, Рәшиттең һыбай оҫта йөрөүен иҫәпкә алып, уны элемтәселәр взводына индерә. Дивизия дошман тылына рейдтар менән инә. Полктар менән штаб араһында телефон бәйләнеше өҙөлгән мәлдә приказдар яҙылған пакеттарҙы, дошмандың позициялары аша үтеп, тапшырырға тура килә. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн Рәшит Йосопов ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.
Тыныс тормош һалдаты
1953 йылдың февралендә Баймаҡ районы етәкселеге тәҡдиме буйынса «Урғаҙа» колхозы колхозсылары Рәшит Нурғәли улын үҙҙәренең рәйесе итеп һайлай.
Уның тырышлығы менән «Урғаҙа» колхозы район буйынса алдынғылыҡҡа сыға. Ул етәкләгән колхоз һәр йыл иген культураларынан юғары уңыш алыуға өлгәшкәне өсөн Рәшит Нурғәли улы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм «Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1961 йылда «Йылайыр» игенселек совхозы ойоторола, һәм «Урғаҙа» колхозын ошо яңы хужалыҡҡа ҡушалар. Ә Рәшит Нурғәли улын Урғаҙа отделениеһының упраляющийы итеп ҡуялар. Атаһы Нурғәли ҡаты сирҙән вафат булғас, Рәшит Нурғәли улы, кесе ул булараҡ, атай нигеҙендә йәшәү өсөн тыуған ауылы Әмингә ҡайта. 1974 йыл пенсияға сыҡҡансы «Һәүәнәк» совхозында һәм Темәс леспромхозында яуаплы вазифаларҙа эшләй. 1973 йыл ҡаты ауырып китә һәм 1976 йылдың авгусында вафат була.
Ғаиләһе
= Иҫкәрмәләр =
Рогачиха
Рогачиха — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Раевка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Оло Калья
Оло Калья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерпъя йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рогачиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы
Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы (1905 йыл  — 24 февраль 1943 йыл) — ҡыҙылармеец, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ат ҡараусы булып хеҙмәт итә.
Биографияһы
Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Ахун ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына Салауат районы хәрби комиссариатынан саҡырыла. 7-се кавалерия корпусының легендар 16-сы кавалерия дивизияһында (112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы) ат ҡараусы (тотоусы) булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 24 февралендә Украина ССР-ының Ворошиловград (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) өлкәһе Юлино-2 станицаһы районында һәләк була һәм шунда ерләнә. «Халыҡ хәтере» электрон ресурсында уның тураһында мәғлүмәттәр Жингалин фамилияһы менән бирелһә, «Мемориал» хәтер китабында Зиангалин тип яҙылған
Ғаиләһе
Улы — Йәнғәлин (Жиәнғәлин) Әхмәҙи Солтан улы — мәғариф алдынғыһы, оҙаҡ йылдар Ахун мәктәбе директоры булып эшләй. Ошо осорҙа урта мәктәп һалдыра. Мәктәптә бейеү түңәрәге ойоштороп, ансамбль төҙөп, район-республика күләмендә билдәлелек яулай.
Бүребай
Бүребай, боронғо атамаһы Юма (Бурибай) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4553 кеше. Почта индексы — 453821, ОКАТО коды — 80255824000. ИФНС коды — 0267.
Тарихы
Бүребай ауылына нигеҙҙе хәҙерге Йылайыр районының Һабыр ауылынан сыҡҡан башҡорттар һала. Ауыл йорт старшинаһы Бүребай Түлебай улы Һабыровтың (1777 — 1855) исемен йөрөтә, Бүребайҙың ике ҡатыны булыуы билдәле. 1850 — 1859 йылдарҙа ауылда Бүребай Һабыров, уның улы Ғәбделхәлил Түлебаев (1817 й. т.), Ғәбделхәлилдең улдары: Ғәлиәскәр, Ҡотлоәхмәт, Муса, Хисаметдин, Ғүмәр, Утарбай Бүребаевтар; Мостафа Бүребаев (1827 й. т.)(уның ҡустылары Ғиләжетдин һәм Ямалетдин 1859 йылда хәрби хеҙмәттә була); шулай уҡ указлы мулла Мирхәйҙәр Түлебаев, отставкалағы зауряд-хорунжий Рәхмәтулла Һабыров (1795 й. т.), Ҡунаҡбаевтар; отставкалағы зауряд-хорунжий Килдебай Хужамбирҙин (1781 - 1851); уның улы указлы имам Мөхөмөтхөсәйен, зауряд-хорунжий Мөхәмәтхәсән Туғыҙбаев (1817 й. т.); үрәтник Таһир Түлебаев; Ғәйетбаевтар, Сәңкебаевтар, Үлебәковтар, Арыҫланғоловтар, Яманғоловтар, Ураҙғоловтар, Баштаевтар, Тапаҡовтар һәм башҡа ғаиләләр йәшәй.
1859 йылда үткәрелгән рәүиздә ауылдағы 24 ихатала 272 кешенең йәшәүе теркәлә. Әммә элек йәшәүселәр һаны күберәк булыуы билдәле. IX һәм X рәүиздәр араһында 13 ихатаның бер өлөшө Аҡҡужа ауылына, икенсе өлөшө Аҡдәүләт ауылына күсенә. Шул уҡ ваҡытта 1858 йылда 2 ихата Һабыр ауылынан килеп төпләнә. 1866 йылда үткәрелгән рәүиздә ауылдың башҡаса аталыуы ла күрһәтелә (Йома).
1920 йылда үткәрелгән беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу ауылдағы 97 ихатала 464 кешенең йәшәүен теркәй.
"Тораҡ пункттары исемлеге. Ырымбур губернияһы.1866." («Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.») китабында түбәндәге юлдар бар: Орск өйәҙе, 2-се стан, № 776, Бүребай (Бюрубаева, Юма), башҡ., Таналыҡ йылғаһы буйында ултыра, Орск ҡалаһынан Верхнеуральск ҡалаһына табан барған юлда иҫке линия трактының уң яғы һәм почта трактының һул яғы араһында ята. Өйәҙ ҡалаһынан 100 саҡрым, становой квартиранан 50 саҡрым алыҫлыҡта, ихаталар һаны 56, йәшәүселәр һаны 302 (152 ир-егет һәм 150 ҡатын-ҡыҙ). Ауылда мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нәиб
Нәиб, наиб (نائب — вәкил урынбаҫары, наместник) — урта быуат мосолман дәүләттәрендә берәй түрә йәки дин әһеле урынбаҫары йәки ярҙамсыһы вазифаһы, ҡайһы берҙә-урындағы полиция башлығы, ауыл общинаһы старшинаһы.
Этимологияһы
«Нәиб» һүҙе (نائب) ғәрәп теленән тәржемә иткәндә « урынбаҫар» тигәнде аңлата. Шул телдәге «нәбә» (ناب — «кемделер алмаштырыу»,"кем урынындалыр булыу") тигән һүҙҙән яһалған.
Төрлө илдәрҙә
Әзербайжан ханлыҡтары Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, мәһәл (участка) башлыҡтарын нәиб тип атағандар.
Ғосман империяһында — ҡаҙый, баш ҡаҙый урынбаҫары; ҡаҙый, мулла, һөнәрселек цехы старшиналары ярҙамсыһы һ.б. .
Хаж
Мәккәгә хаж ҡылыу һәр мосолманға һәм мөслимәгә хаж ҡылыу бурысы йөкмәтелгән. Ҡайһы берҙә мосолман хаж ҡылырға аҡса тапмай, йәки ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында быны эшләй алмай (мәҫәлән, һаулығы насар булыу сәбәпле). Ислам хаж ҡыла алмаған кешегә үҙе урынына башҡа кешене (нәибте) хажға ебәрергә рөхсәт итә.
Нәиб аҡсаны көндәлек сығымдарҙы ҡаплауға ғына тотонолорға тейеш. Нәибтең маҡсаты уны ебәргән кеше урынына хаж ҡылыу булырға тейеш, Мәккәгә сауҙа һәм башҡа эштәр өсөн барыу тыйыла. Сығымдарҙы хажға үҙе урынына ебәргән кеше үҙ өҫтөнә ала.
Няуха-Яха
Няуха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Матюй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ломовая (Тыпыл ҡушылдығы)
Ломовая  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тыпыл йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Кесе Кермеж
Кесе Кермеж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының һул ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Пендюкуя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Каскунка
Оло Каскунка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәлит (Хәйбулла районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Туйкос
Туйкос — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ручь йылғаһының уң ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джимми Уэйлс
Джимми Донал Уэйлс (Jimmy Donal Wales, шулай уҡ Джимбо (Jimbo) булараҡ билдәле;1966 йылдың 7 авгусында тыуған, Хантсвилл, Алабама, АҠШ) — АҠШ интернет-эшҡыуары, вики концепцияһы идеологы, Википедияға нигеҙ һалыусы, Викимедиа фонды рәйесе (2003—2006). 2011 йылдың йәйенән алып — Викимедиа фондының почетлы рәйесе; Wikia, Inc компанияһы директоры. Нильс Борҙың Алтын миҙалы лауреаты (2013). 2019 йылдың 13 сентябренән Бөйөк Британия подданныйы.
2012 йылдың мартынан алып — Бөйөк Британия хөкүмәтендә асыҡ сәйәсәт һәм асыҡлыҡ мәсьәләләре буйынса кәңәшсе. 2014 йылдың ғинуарынан — The People' ' s Operator (TPO) хәйриә кеҫә телефоны операторының директорҙар советы рәйестәше.
Биографияһы
Уэйлс интервьюларының береһендә, әсәһенең әйтеүе буйынса, ул 1966 йылдың 7 авгусында тыуған, тип белдерә, әммә уның тыуған көнө тип 8 август танылған. Уның атаһы, уның да исеме Джимми Уэйлс була, аҙыҡ-түлек магазинында менеджер булып эшләй. Әсәһе Дорис һәм уның өләсәһе Эрма House of Learning тип аталған ҙур булмаған шәхси мәктәп хужаһы була, был уҡыу йортонда уҡытыуҙа Монтессори системаһы ҡулланыла. Ул ваҡытта Джимми Уэйлс энциклопедиялар уҡырға ярата.
House of Learning-тан һуң Уэйлс Randolph School әҙерлек колледжына, һуңынан Оберн университетына уҡырға инә, унда бакалавр дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ Алабама университетындауҡый. Уны тамамлағандан һуң финанстар өлкәһендә философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү буйынса диссертация яҙырға ҡарар итә, бының өсөн ул Алабама университеты һәм Индиана Университеты курстарына уҡырға инә һәм ике университетта ла уҡыта башлай, ләкин диссертацияһын барыбер яҙмай.
1994 йылда Уэйлс Чикаго ҡалаһына күсеп килә, унда 2000 йылға тиклем Chicago Options Associates компанияһында эшләй, ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатып һәм ярайһы уҡ күп кенә аҡса ала башлай. Уэйлс 1996 йылда Тим Шелл менән бергә «ир-егеттәр өсөн» bomis.com эҙәрмән системаһын аяҡҡа баҫтырыу менән шөғөлләнгән Bomis компанияһына нигеҙ һала. Һуңғараҡ Уэйлсҡа порнографик контентлы premium.bomis.com түләүле ресурсы һиҙелерлек табыш килтерә. 2012 йылдағы бер интервьюһында Уэйлс, bomis.com сайты күптән юҡ, һәм Yahoo!-ға оҡшаш эҙәрмән сайтында эшләүе тураһында белдерә, унда ҡулланыусылар һылтанмалар менән уртаҡлаша һәм берләшмәләр ойоштора ала; уны Уэйлс «Википедияның ҡарт олатаһы» тип атай.
2000 йылдың мартында Уэйлс «Нупедия» ирекле энциклопедияһын булдыра һәм ғалим-философ Ларри Сэнгерҙы баш мөхәррир вазифаһына яллай. Энциклопедия ирекле нигеҙҙә профессионал авторҙар нигеҙендә төҙөлә, энциклопедиялағы мәҡәләләр эксперттар тарафынан баһалана. Нупедия идеяһы шунда: интернет-энциклопедияларҙың буш торған уйымын биләү.
Википедия
Нупедияның контент күләме бик әкрен артҡанға күрә, 2001 йылдың 15 ғинуарында Уэйлс менән Сэнгер Википедияны булдыра. Башта был сайт Нупедия өсөн материалдарҙы алдан әҙерләү менән шөғөлләнергә тейеш була, әммә Википедияның ҡыҙыу рәүештә үҫеп китеүе уны төп проектҡа әйләндерә. Башланғыс этапта Википедияны эшкәртеү менән Сэнгер шөғөлләнә, Уэйлс күбеһенсә финанс мәсьәләләрен хәл итә. Формаль күҙлектән ҡарағанда Сэнгерҙы эшкә Уэйлс яллай, шуға күрә Уэйлс үҙен Википедияның берҙән-бер ойоштороусыһы тип иҫәпләй, ә Сэнгер үҙен «ойошторусыларҙың береһе» тип атай. Тиҙҙән Ларри Сэнгер проекттан китә һәм Уэйлс адресына тәнҡит менән ябырыла, Уэйлсты элитаны һәм элитаға ҡағылышы булған һәр нәмәне күрә алмаусы, тип атай («decidedly anti-elitist»). Сэнгерҙың отставкаға китеүе тураһындағы ғаризаһы әле лә инглиз Википедияһының уның ҡатнашыусы битендә эленеп тора. Джимми Уэйлс 2003 йыл урталарында штаб-фатиры Тампела (Флорида штаты) урынлашҡан коммерцияға ҡарамаған Викимедиа фонды ойошмаһын булдыра. Фонд Википедияны һәм уның туғандаш проекттарын хупларға тейеш. Шул ваҡыттан алып Фондтың президенты һәм директорҙар советы ағзаһы булған Уэйлс уларҙы аяҡҡа баҫтырыу эшенә ең һыҙғанып тоторна.
2005 йыл башынан алып әлеге ваҡытҡа тиклем (2013) Викимедиа фонды тулыһынса гранттар һәм иғәнәләр иҫәбенә генә йәшәй.
Уэйлсты бер нисә тапҡыр Википедия ҡағиҙәләрен боҙоуҙа ғәйепләйҙәр. Атап әйткәндә, Novell компанияһы хеҙмәткәре Джефф Мерки Джимми Уэйлсты 2006 йылда Уэйлс уға Википедия мәҡәләһен аҡсаға төҙәтергә тәҡдим итеүҙә ғәйепләй.
2011 йыл һәм унан һуңғы йылдар
Владимир Путинға «Квадрига» немец сәйәси премияһы бирелеү тураһындағы ҡарар ҡабул ителгәнгә күрә, 2011 йылда Премия жюрийы составынан сыға. Тап шул сәбәп арҡаһында был награда Рәсәй премьерына бирелмәй. Рәсәй президенты Медведев, был ваҡиғаны премияның ойоштороу комитеты ағзаларының «ҡурҡаҡлығы һәм эҙмә-эҙлекһеҙлеге» сағылышы тип иҫәпләне һәм «халыҡ-ара берләшмә өсөн был премия бөтөрөлдө, тигән һүҙ» тип белдерҙе.
2012 йылдың мартында Уэйлс Бөйөк Британия хөкүмәте. ҡарамағындағы асыҡ сәйәсәт һәм асыҡлыҡ мәсьәләләре буйынса түләүһеҙ кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә. Ул дәүләт сәйәсәтен билдәләү барышына йәмғиәттең ҡатнашыуын киңәйтеү мәсьәләләре менән шөғөлләнергә тейеш була. 2013 йылда Интернеттың Дан залы ағзаһы итеп һайлана.
2014 йылдың ғинуарында Уэйлс The People’s Operator (TPO) виртуаль кәрәҙле бәйләнеш операторының акциялар пакетын һатып ала. Бөйөк Британияла эшләгән был компания абонанттары күрһәтелгән хеҙмәттәре өсөн түләгән сумманың 10 процентын хәйриә маҡсатына йүнәлтә. Уэйлс та был компанияның директорҙар советы рәйестәше булып китә.
Башҡа проекттары
Википедияның уңыштары менән рухланып, Уэйлс Анджела Бизли менән берлектә 2004 йылда wiki технологияһын ҡулланған төрлө сайттарға хостинг биреү буйынса Викий (Wikia) коммерция проектын тормошҡа ашыра.
2017 йылдың апрелендә Уэйлс яңы Викитрибун (Wikitribune) проектын башлап ебәрә. Яңы проекттың иғлан ителгән маҡсаты — ялған яңылыҡтар (fake news) менән көрәш.
2019 йылдың ноябрендә Уэйлс Викитрибуна базаһында WT: Social социаль селтәрен эшләтә башлауы тураһында хәбәр итә.
Рудовка
Рудовка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кашма йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Джимми Уэйлс
Тәнҡит
2012 йылда Daily Mail баҫмаһы Джимми Уэйлсты үҙенең сайтында уның Тони Блэр менән дуҫлығы һәм Ҡаҙағстан хөкүмәте менән хеҙмәттәшлеге тураһындағы мәсьәләләрҙе күтәргән комментаторҙарҙы цензураға дусар итеүендә ғәйепләне. Һуңыраҡ «Республика» гәзитенә биргән интервьюһында Уэйлс ҡаҙаҡ хөкүмәтенең мәғлүмәт сәйәсәте, WikiBilim ҡаҙаҡ фондының эше һәм ижтыяр азатлығы, шулай уҡ мәғлүмәт менән алмашыуҙың мөһимлеге тураһында үҙ фекерҙәре менән уртаҡлашты.
Рудовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Джимми Уэйлс
Шәхси тормошо
Беренсе ҡатыны Пэм менән Джимми Уэйлс студент практикаһы ваҡытында таныша. 1994 йылда уның менән Чикаго ҡалаһына күсә.
Рудовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джимми Уэйлс
Шәхси тормошо
Икенсе тапҡыр Уэйлс 1997 йылдың мартында Mitsubishi фирмаһында трейдер булып эшләгән Кристина Роанға өйләнә. Уның менән айырылыша. Был никахтан ҡыҙы бар.
Уэйлс үҙен «бөтөнләй дингә ышанмаған кеше» тип атай (I’m a complete non-believer).
Таш үрсем
Таш үрсем — Күскә аспергиллез бәшмәге йоҡҡанда була торған йоғошло ауырыу. Уның менән ҡарышлауыҡтар, ҡурсаҡтар һәм өлкән бал ҡорттары ла зарарлана.
Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы
Үрсемдә был бәшмәктәр үҫкәндә, улар үлә, кибә һәм таш хәленә әйләнә. Шуға күрә был ауырыу үрсемдең ташҡа әйләнеүе (каменный расплод) тип атала ла. Аспергиллез бәшмәге һәм шундай уҡ икенсе төр бәшмәктәр тәбиғәттә киң таралған. Улар ерҙә, һыуҙа, һауала, тиреҫтә, үҫемлектәрҙә, шулай уҡ сәскә һеркәләрендә була. Был үңәҙ ауырыуы бал ҡорттарына сәскә һеркәһе һәм һут аша йоға.
Еүеш, яҡшылап йылытылмаған ояларҙа йәшәгән көсһөҙ ғаиләләрҙә аспергиллез бәшмәге яҡшы үрсей.
Бәшмәк үрсемдең йәки өлкән бал ҡортоноң эсәгенә аҙыҡ менән эләгә һәм үҫә башлай. Үрсемдең эске һәм тышҡы яғы үңәҙ меән ҡаплана. Үлгән үрсем тиҙ кибә һәм ҡата. Бындай үрсем тәүҙә аҡһыл төҫтә, өҫтөнә аҡбур һипкән һымаҡ аҡ нәмә менән ҡаплана, һуңынан йәшкелт һары йәки ҡара төҫкә әйләнә. Үлгән үрсемдең төҫө, ҡайһы бәшмәктең үрсеүенә ҡарап, үҙгәреүе ихтимал.
Үлгән ҡарышлауыҡтар, ҡурсаҡтар кәрәҙ күҙәнәгенән еңел алына, эшсе ҡорттар уларҙы тышҡа сығарып ташлай.
Ауырыған өлкән ҡорттар тәүҙә тынысһыҙланып, шәп хәрәкәт итә, һуңынан, хәлһеҙләнеп, туҡтап ҡала, эстәре ҙурая, ҡата. Үлгән эшсе ҡорттоң эсен тотоп ҡараһаң, таш кеүек ҡатыуын күреп була. Эшсе ҡорттар һәм үрсем, уларҙың тәненә аспергиллез бәшмәге эләккәс, дүрт көн үтеүгә үләләр. Ауырыу иртә яҙ күҙәтелә. Был ауырыу ныҡ таралмай, айырым күстәрҙә генә булып үтә.
Дауалау саралары
Ауырыуҙы булдырмаҫ өсөн, умарталарҙы ҡоро һәм ҡояшлы урынға урынлаштырырға, ҡыш һәм яҙ ояларҙы ҡоро тоторға кәрәк.
Ауырыу умарталыҡта айырым ғаиләлә күҙәтелһә, уны юҡ итәләр. Бының өсөн эшсе ҡорттарын ағыулайҙар һәм рамдарҙы үрсеме менән бергә яндыралар. Ә умартаһын таҙартып, паяльный лампаның уты менән эшкәртәләр, эске яғын һорғолт төҫкә ингәнсе яндыралар. Умартаның урынын 15 сантиметр тәрәнлектә ҡаҙалар һәм 4 процентлы формальдегид иретмәһе менән эшкәртәләр. Ауырыу бик көслө таралмаһа, әммә күп ғаиләләр зарарланған осраҡта, уларҙы яңы умарталарға күсерәләр, баллы, ауырыу үрсемле һәм башҡа кәрәҙҙәрен алып иретәләр.
Ояны таҙа киндер япма һәм мендәр менән ябалар, күскә ҡуйы шәкәр шәрбәте (2:1) бирәләр.
Аспергиллез бәшмәгенең һеркәләре еңел осоусан. Улар кешенең таҙалығына ла зыян килтерә. Шуға күрә умартаны таҙартҡанда, саң тын юлдарына эләкмәһен өсөн, танауҙы һәм ауыҙҙы еүеш марля менән ҡаплайҙар.
Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы
Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы (15 сентябрь 1937 йыл — 1 ғинуар 2022 йыл) — башҡорт музыканты, ҡурайсы, йырсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
Биографияһы
Дәүләтбай Абдрахман улы Рәхмәтуллин 1937 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Нәби ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бәләкәйҙән етем ҡала һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күп ауырлыҡтар кисереп буй еткерә. 1955 йылда тыуған ауылындағы колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген йылҡы көтөүсеһе булып башлай. Үҙ бурыстарын намыҫ менән башҡара, бер нисә йыл эсендә юғары күрһәткестәргә өлгәшә.
Билдәле ҡурайсы 2022 йылдың 1 ғинуарында тыуған ауылында вафат булды.
Васях-Юган
Васях-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Горная [[Обь]] йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атйетәр (Башҡортостан)
Атйетәр (Адзитарово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 499 кеше.
Почта индексы —, ОКАТО коды — 80235805001.
Халыҡ һаны
1834 йылда ауылда 54 типтәр һәм 256 мишәр ир-ат була. 1920 йылда ауылда 999 ир-ат һәм 1055 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.
Төп халҡы — татарҙар (79 %). Татар теленең көнбайыш диалекты (мишәр) киң таралған.
Тарихы
Атйетәр ауылы атамаһы антропонимдан килеп сыҡҡан. Сығанаҡтарҙа Атйетәр исемле кешеләрҙе күп осратырға мөмкин. Уларҙың береһенә генә иғтибар итәйек. Дүрт юл башҡорттарының 1728 йылда воеводаларҙың ҡыҫырыҡлауы тураһындағы үтенесендә Мең улусы Мең ауылында йәшәүсе Атйетәр Илкәевтең тамғаһы ла бар. Был мәхәллә биләмәһендә Атйетәр урынлашҡан. Әммә был үрҙә телгә алынған аҫабаның шул уҡ исемле ауыл исеменә ҡағылышын иҫбатлау өсөн етерлек түгел. Улай булмаһа, ауыл исеме менән кем туранан-тура туғандаш? Ни өсөн Атйетәр ауылы беренсе күскенсе Юлдаш Исмәғилев исеме менән билдәле түгел?
Типтәр ауылы этник составы буйынса мишәргә әүерелә. 1834 йылда бында типтәрҙәр — 54 ир-ат иҫәпләнә, мишәрҙәр — 256 йән. 1920 йылда ауылда 999 ир-ат һәм 1055 ҡатын-ҡыҙ була. Мишәрҙәр күпселекте тәшкил иткән. 393 йорто булған.
Нәҡиб
Нәҡиб (күпл. нүҡәбә; «аҡһаҡал», «башлыҡ»; «вәкил»; Наки́б) — мосолман конфессиональ йәмәғәте һәм дини-сәйәси хәрәкәттәр практикаһында киң ҡулланылған ислам термины. Нәҡибтәр бик абруйлы шәхестәр булған, йыш ҡына хаж ҡылыусыларҙың төркөмөн етәкләгән
Тарихы
Ғәббәсиҙәр идара иткән осорҙа нәҡиб Мөхәммәт Пәйғәмбәр вариҫтары һәм уларҙың ғаилә ағзаларына мөнәсәбәтле юрисдикцияны ғәмәлгә ашыра.
XV быуаттан Ғосман империяһында Алисылар эше менән нәҡиб әл-әшрәфтәр шөғөлләнә ..
Хәшими нәҡибтәренән тыш Бағдадта шулай уҡ ансар нәҡибтәре булған.
Суфыйлыҡта нәҡиб — зәүиәләрҙә тәриҡәт башлығы вәкиле. Шулай уҡ ҡала профессиональ берләшмәләре аҡһаҡалдарын нәҡиб тип атағандар.