cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Квест
График квестар
Ирле-ҡатынлы Кен һәм Роберта Уильямс 1980 йылда сығарған беренсе график мажаралы уйындарҙың береһе булып Mystery House уйыны тора, артабан улар н Sierra компанияһын асырға уйлай. Уларҙың уйыны Colossal Cave Adventure йоғонтоһонда барлыҡҡа килә, һәм графика яңы уйында уйнаусы серле йорт атмосфераһына сумһын өсөн ҡулланыла. Sierra -ның был һәм башҡа уйындар арҡаһында мажаралы уйындарҙа беренсе зттан өсөнсө затҡа күсеү кеүек нигеҙ ташын тәшкил иткән күсеү була, шуның өсөн үҙенең холҡона эйә персонаждан төп герой баплыҡҡа килә. 1998 йылға тиклем компания бер нисә квест һәм уларҙың серияһын сығара — King’s Quest, Space Quest, Leisure Suit Larry, Police Quest, Quest for Glory бар.
Интерфейстың үҙгәрешендә LucasArts компанияһы төп ролдәрҙең береһен уйнай. 1987 йылда жанрҙа Sierra-ның өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан, Рок Гилберт Lucasfilm Games (Lucasfilm подразделениеһы) компанияһының башҡа программистары менән берлектә һуңғы тиҫтә йылдар дауамында LucasArts квестарының нигеҙен тәшкил иткән SCUMM скрипт хәрәкәтләндергесе (движок) булдыра. Уның революционлығы бер ҡарарға — текслы интерфейстан баш тартыу һәм тулыһынса интерактив график ҡамауына күсеүгә нигеҙләнә. Уйнаусы клавиатура индерелгән командалар йыйылмаһы менән түгел, ә һүрәттәр участкалары — инвентарь йыһаз предметтары һәм уйын донъяһында төшөрөлгән объекттар менән эшләй.
LucasArts өҫтәмә рәүештә жанрҙа уйнаусы көрсөк хәленә төшмәҫлек һәм уйынды яңынан башларлыҡ хаталы ғәмәлдәргә эләкмәҫлек йүнәлеш ҡуллана. Бынан тыш, уйынды үткәндә прогрессты (Sierra уйындарында булғанса) күрһәтеүҙән баш тартыу барлыҡҡа килде. Рон Гилберт, был йүнәлештең идея рухландырыусыһы, 1989 йылда The Journal of Computer Game Design статью Why Adventure Games Suck (ингл.  «Ни өсөн мажаралы уйын — отстой? » ) журналында мажаралар уйындар менән бәйле насар геймдизайнер биҙәүҙе һүрәтләй. Тиҫтә йылдар дауамында, 1998 йылдан Grim Fandango уйындар булдырыу өсөн эшләгән GrimE өс үлсәмле движок килгәнсегә тиклем, SCUMM движогы 8 версия үтә.
Алтын быуат һәм квестарҙың тарҡалыуы
Ике ҙур квест етештереүсе — Sierra On-Line һәм LucasArts араһындағы көнәркәшлек жанрға ыңғай йоғонто яһаны. 1990 йылдан 1998 йылға тиклемге арала ике компанияның төп серияларынан иң яҡшы уйындар сығарылды.
Техник прогресс сираттағыса компьютер уйындары жанрына— тауыш картаһы булдырылғандан һуң, уйын атмосфераһына тап килгән тәүге музыка, шулай уҡ эш-хәрәкәт һәм ваҡиғаларҙы тауышландырыу — ыңғай йоғонто яһаны. Ә күп мәғлүмәт һыйҙырған компакт-дисктар барлыҡҡа килгәс, персонаждарҙың диалогтарын тауышландырыу мөмкинлеге асылды.
Шуның арҡаһында был ваҡыт арауығын график квестарҙың алтын осоро тип атау ҡабул ителгән.
Әммә беренсе график акселераторҙарының һәм улар артынан өс үлсәмле уйындарҙың барлыҡҡа килеүе квест уйындары осороның байыуына килтерә. Баҙар яңы компьютерҙарҙың барлыҡ мөмкинлектәрен күрһәткән уйын талап итә ине.
Өс үлсәмле квестар эшләргә тырышыу сикләнгән уңышҡа килтерҙе, бындай технологияларҙы индереүҙең файҙаһына ҡарағанда зыяны күберәк булды. Өс үлсәмле квестарҙың күпселегендә күренеше өсөнсө заттан түбән полигональ персонаждар хәрәкәтһеҙ ике үлсәмле фондың өҫтөндә һүрәтләнгән. Уңайһыҙ урынлашҡан (йыш ҡына хәрәкәтһеҙ) күҙәтеү нөктәләре («камералар») уйынсыларҙы яңылыштыра ине. Бынан тыш, уңайлы һәм ғәҙәтигә әйләнгән режимда һәм уңайлы point-and-click (ингл.  —   «күрһәт һәм сирт» ) режимынан баш тартҡандан һуң, уйнаусыға, кәртәләргә һәм күренмәгән диуарға төртөлөп урынында йүгергәнен ҡарап тороп, клавиатура уҡтары ярҙамында персонаж менән йыш ҡына идара итергә тура килә ине. Дөрөҫ, беренсе зат күренешле тотош өс үлсәмле квестар ҙа бар ине.
Күп кенә Day of the Tentacle һәм Space Quest һымаҡ классик квестарҙы яратыусылар был өс үлсәмле яңылыҡтарҙы ҡабул итә алмай-ны, ә махсус эффекттар яратыусылар, элекке кеүек, «ялҡытҡыс квестарҙы» иғтибарһыҙ ҡалдырҙы, ысынға яҡыныраҡ 3D action-ды һәм популярлыҡ яулай барған RPG жанрын үҙ итте. Финанс ауырлыҡтар кисергән Sierra On-Line мажаралы уйындар етештереүсе буйынса бүлексәһен һатты, ә LucasArts йыһанда алып барылған Йондоҙ һуғыштарына арналған табышлы уйындар етештереүгә күсте.
Әүҙем мажаралы уйындар
«Рoint-and-click» стилендәге классик квестар өҫтөнлөгө тарих булып ҡалғандан һуң, мажаралы боевиктар — уйнаусының көтөлмәгән ваҡиғаларға реакцияһына нигеҙләнгән уйындар баҙарҙы яуланы. Өс үлсәмле график интерфейсҡа күсеп, көтөлмәгәнлек элементтары һәм шуға ярашлы атосфералыҡ индереп, был уйындар мажаралы уйындарҙың өҫтөнлөклө поджанры булды.
Ҡатмарлы башватҡыстарҙан һәм оҙаҡ уйлап ултырыуҙарҙан баш тартып, тиҙ алмашынған хәрәкәтле уйындарға күсеү бындай уйындарға видеоконсолдәр баҙарына сығыу мөмкинлеген бирҙе, һәм был шул жанрҙың артабан популярлашыуына булышлыҡ итте.
Был атмосферность йүнәлештең айырыу һыҙаты булып, ул ҡурҡыныс тулы серле өй, ташландыҡ фәнни лабораториямы йәки прзрак-ҡала булһынмы, уйнаусыны башкөллө уйын йыһанына инеп китергә мәжбүр итеүе айырыу һыҙаты отличительной чертой булып тора.
Был жанрҙа иң сағыу уйындар: Fahrenheit, Heavy Rain, The Last Express, survival хоррор жанрының бөтәһе тиерлек уйындары, мәҫәлән, Penumbra, Amnesia (Полутень, Амнезия).
Летняя (Кимжа ҡушылдығы)
Летняя  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кимжа йылғаһының һул ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воскресенск районы (БАССР)
Воскресенск районы БАССР-ҙың 1937 йылдың 20 мартында барлыҡҡа килә һәм 1956 йылдың июлендә бөтөрөлә. Район үҙәге — ауылы Воскресенск (Мәләүез районы). Район үҙәгенән Стәрлетамаҡҡа тиклем ара — 102 км, яҡындағы тимер юлы станцияһына тиклем (Мәләүез (станцияһы)) — 26 км, майҙаны 1483 кадрат километр, ауыл советтары — 10 (1952 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарата ). ЦК КПСС һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары |Ҡарары менән ВЦИК|Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында»  1937 йылдың 20 мартындағы Башҡортостанда 6 район ойошторола: Байҡыбаш районы, Воскресенск, Ишембай районы (1937—1940), Ҡандра районы, Матрай районы һәм Покров районы (БАССР).
1952 йылдың 29 майынан Воскресенск районы Стәрлетамаҡ өлкәһенә инә, өлкәләргә бүлеү 1953 йылдың 30 апрелендә бөтөрөлә.
1956 йылдың июлендә райондар эреләтелгәндә 7 район бөтөрөлә: Абзан районы, Байҡыбаш, Боҙаяҙ районы, Воскресенск, Ҡандра, Матрай, Оло-Теләк.
1937 йылда район төҙөлөү менән Воскресенск райкомы ойошторола. 1956 йылдың 6 июлендәге КПСС-тың Башҡорт обком ултырышы ҡарарына ярашлы район бөтөрөлә. .
Майҙаны — 1483 км². Район үҙәге — Воскресенск (Мәләүез районы) ауылы. Районда 10 ауыл советы, 65 ауыл булған. Халҡы — 25,6 мең кеше. (1950), күпселеге рустар, башҡорттар.
Иҡтисад нигеҙен ауыл хужалығы тәшкил итә: һыйыр малы үрсетеү махсуслаша, ит-һөт етештерә һәм иген культуралары, мал аҙығы, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтерә. 9 колхоз, МТС, леспромхоз, 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 3-һе урта, үҙәк район дауаханаһы, Мәҙәниәт һарайы, 12 клуб учреждениеһы, район һәм 10 ауыл китапханаһы була. «Ленин юлы» гәзите нәшер ителә.
Әтек (Свердловск өлкәһе)
Әтек (Атиг) — ҡала тибындағы ҡасаба, Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан.
Муниципаль берәмек составына ингән берҙән-бер тораҡ пункты булараҡ, Әтек эшселәр ҡасабаһы ҡала биләмәһе дәрәжәһенә эйә.
Географияһы
Ҡасаба Түбәнге Серге ҡалаһынан — 7 саҡрым һәм Екатеринбургтан 93 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Әтек аша Дружинино һәм Түбәнге Сергене тоташтырған автомобиль юлы менән Чусовская — Дружинино — Михайловск заводы — Бирҙәүеш (Әтек станцияһы) тимер юлы үтә.
Әтек Урал тауҙарының Көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Ҡасаба аша Оло Әтек (Серге йылғаһының уң ҡушылдығы) йылғаһы аға, Әтек ҡасабаһы эсендә уның быуаһы бар.
Тарихы
Завод эшләй башлағас, етештерелгән тимерҙе Ҡариҙел йылғаһына тиклем еткереү ихтыяжы килеп тыуа. Шуның менән бәйле Серге йылғаһы буйында юлаусылар йорттары барлыҡҡа килә башлай. Шуларҙың береһе Верхнеурал һәм Түбәнге Серге заводтары араһындағы юлдың уртаһында урынлашҡан Әтек ауылында асыла. Тәүҙә урындағы халыҡтың төп шөғөлө — йөк ташыу була, әммә 1790 йылда Әтектә М. П. Губин тарафынан тимер етештереү заводы сафҡа индерелеүе менән хәл үҙгәрә.
Шул йылдан Әтек эшселәр ҡасабаһына нигеҙ һалынған тип иҫәпләнә. Артабанғы йөҙ йыл дауамында кирбес етештереү ҡасабалағы халыҡтың төп шөғөлөнә әүерелә. Әммә 1891 йылда тимер ҡойоу заводы үҙ эшен туҡтата. Уның урынында 1897 йылда метиз етештереү ойошторола, ул хатта 1964 йылға тиклем эшләп килә.
1929 йылда Әтек ҡала тибындағы ҡасаба статусы ала. 1962 йылда балалар велосипедтары етештереүсе завод эшләй башлай, тик үҙгәртеп ҡороу осоронда, 1990 йылда, ул бөлгөнлөккә төшә һәм 2002 йылда банкрот тип иғлан ителә. Хәҙер ҡасабала бер нисә ҙур булмаған ағас эшкәртеүсе предприятиелар ғына ҡалған, ә ҡасаба халҡының күп өлөшө ситтә эшләй.
2017 йылдың 1 октябренән өлкәнең 35-ОЗ һанлы законына ярашлы, эшселәр ҡасабаһы статусынан ҡала тибындағы ҡасаба тип үҙгәртелә.
Оло Порма
Оло Порма (Порма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 118 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Аржава
Аржава — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1511 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Васйылға (Ыйыҡ ҡушылдығы)
Васйылға  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесейек йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Константинова Тамара Фёдоровна
Тамара Фёдоровна Константинова (7 ноябрь 1919, Нигерёво ауылы, Тверь губернаһы — 28 июль 1999, Воронеж) — Советтар Союзы Геройы, лейтенант. Советтар Союзы Геройы В. Ф. Константиновтың бер туған апаһы.
Кэрэт-Кикя
Кэрэт-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Константинова Тамара Фёдоровна
Биографияһы
Тамара Федоровна Константинова 1919 йылдың  7 ноябрендә  хәҙерге Тверь өлкәһенең  Нигерево ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Федор Константинов, ауыл тимерсеһе, әсәһе — Зинаида Михайловна, уҡытыусы.
Кэрэт-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Константинова Тамара Фёдоровна
Биографияһы
Урта мәктәпте, 1940 йылда Калинин аэроклубы янында осоусылар-конструкторҙар курсын тамамлай.
Ҡыҙыл армияла 1943 йылдың март айынан (ғәмәлдәге армияла 1944 йылдың мартынан). 999-сы штурмлаусы авиаполктың (277-штурмлаусы  авиадивизияһы, 1-се һауа армияһы, 3-сө Белорус фронты)  эскадрилья штурманы була. ВЛКСМ ағзаһы.
Дошман объекттарын штурмлауҙа 66 хәрби осош яһай.
1945 йылдың 29 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне  һәм командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн  лейтенант Константиноваға лейтенант  Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыштан һуң Тамара Федоровна партия мәктәбен һәм иҡтисад институтын тамамлай. 1949 йылда коммунистар партияһына инә. Воронежда йәшәй, Воронеж өлкә башҡарма комитетының  социаль тәьминәт бүлегендә эшләй. 1999 йылдың 28 июлендә вафат була. Коминтерн зыяратында ерләнә.
Наградалары
Ленин ордены, ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.
Лосиха (йылға)
Лосиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3407 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 150 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жүрәева Нардиә Ғариф ҡыҙы
Жүрәева Нардиә Ғариф ҡыҙы (Җүрәева Нурдия Гариф кызы;  2 июнь 1937 йыл) — хор дирижеры, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре, ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003), Татарстан Республикасының халык артисы (1995).
Биографияһы
Нардиә Ғариф ҡыҙы Жүрәева 1937 йылның 2 июнендә Ҡазанда тыуған.
1964 йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһын уңышлы тамамлаған, буласаҡ хормейстр профессор С.А.Казачков классында шөғөлләнгән. Музыкаль училищела педагогик эш белән шөғөлләнә.
1972 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһында педагог булып эшләй.
1981-1982 һәм 1985-2005 йылдарҙа М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрының төп хормейстеры булып эшләй.
1982-85 йылдарҙа Татарстан АССР мәҙәниәт министры урынбаҫары вазифаһында була.
2006 йылдан яңынан М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрының хор коллективын етәкләй.
Театр постановкалары
«Отелло» (Верди), «Дон Паскуале» (Доницетти), «Кәкүк тауышы» (Калимуллиндың милли рок-операһы), «Цыган-премьер» һәм «Сильва» оперетталары (Кальман),  «Яҙ» кантаттаһы  (Рахманинов), «Мессия» Генделя, «Реквием» (Верди), «Свадьба Фигаро» һәм «Волшебная флейта» (Моцарт), «Фальстаф» һәм «Набукко» (Верди), һәм шулай уҡ татар телендә  «Сөйөмбикә» (Мөлөков) (концерт башҡарыуында), «Шағир мөхәббәте» (Әхиәрова), «Йәлил» (Жиганов).
Көнсығыш фәлсәфәһе
Көнсығыш фәлсәфәһе ғәмәлдә Боронғо Греция фәлсәфәһе менән бер үк ваҡытта тиерлек барлыҡҡа килгән һәм донъя фәлсәфәһенең ҙур һәм үҙенсәлекле ҡатламы булып тора. Иң дөйөм ҡабул ителгән традиция буйынса, антик Европаның шуға оҡшаған традицияларына ҡаршы боронғо Ҡытай һәм Һиндостан фәлсәфәүи традицияларын индереү тора. Әммә, дөйөм алғанда, бында шулай уҡ башҡа азия цивилизацияларының донъяға ҡараш системаларын индерергә мөмкин, шуларҙың иң олпаттары булып Вавилон, Фарсыстан, Япония, Корея, һуңынан — мосолман донъяһы торған (тора). Көнсығыш фәлсәфәһенә йыш ҡына (көнбайыш фәлсәфәһенән) айырмалы һыҙаттар : динилек, спиритуаллек, интуитивлыҡ, интровертлыҡ (кешенең эске донъяһына мөрәжәғәт итеү), пессимизм, субъект һәм объект берҙәмлеге һәм башҡалар ҡаратып ҡуйылған.
Һиндостан һәм Ҡытай фәлсәфәһе
Фәлсәфә үҙаллы дисциплина булараҡ б. э. т. I меңйыллыҡ уртаһында бер үк ваҡытта боронғо цивилизацияның өс үҙәгендә — Ҡытай, Һиндостан һәм Боронғо Грецияла барлыҡҡа килгән. Уның барлыҡҡа килеүе мифологик донъяны аңлауҙан  интеллектуаль эҙләнеүҙәр аша табылған белемгә таянған донъяға ҡарашҡа күсеү менән оҙатылған.
Һиндостанда фәлсәфәүи белем  брахманизмға  аша формалашҡан. Б. э. т. VI—V быуаттарҙа веда дине күрһәтмәләренә ҡарата тәнҡитле ҡарашта торған күп ағымдар барлыҡҡа килгән. Шраман мәктәптәренең үҫеше Һиндостанда адживика, джайнизм һәм буддизм төп урында торған фәлсәфәүи системаларын барлыҡҡа килтергән.
Ҡытайҙа фәлсәфәнең аяҡҡа баҫыуына шулай уҡ аскетлыҡҡа бирелгән дәрүиш аҡыл эйәләре булышлыҡ иткән. Күп кенә тәғлимәттәр «Ши цзин» («Шиғырҙар каноны») һәм «И цзин» («Үҙгәрештәр китабы») (сағыштырыу өсөн, һиндостанда был ролде Упанишады һәм Ригведа башҡарған) кеүек боронғо мәҙәниәт ҡомартҡыларын анализлауға һәм тәнҡиткә таянып формалашҡан. Әммә Һиндостандан айырмалы рәүештә бында донъяға ҡараштың ике өҫтөнлөклө йүнәлеше — конфуцианлыҡ һәм даосизм бүленеп сыға. Беренсеһе, конфуцианлыҡ, б. э. т. II быуатта  бөтөнләй рәсми дәүләт идеологияһы статусын алған.
Хәҙерге заман көнсығыш фәлсәфәһе
Бына XIX—XX быуат көнсығыш философияһының төп вәкилдәре:
Көнсығыш фәлсәфәһен  өйрәнеү
1951 йылда Гавайя университетының (АҠШ) философия кафедраһы етәксеһе Чарльз Александр Мур (Charles A. Moore) көнсығыш фәлсәфәһен көнбайыш фәлсәфәһе менән сағыштырып өйрәнеүгә бағышланған «Көнбайыш һәм Көнсығыш фәлсәфәһе» (Philosophy East and West) тигән кварталға бер баҫылған дисциплина-ара журнал ойошторған. Йылына бер тапҡыр сыҡҡан «Көнсығыш философия проблемалары» академик журналы көнсығыш философияһын өйрәнеүгә бағышлана. 1996 йылда нигеҙләнгән был академик журналды Әзербайжан Милли фәндәр академияһы сығара.
Аҙнабаев Булат Әхмәр улы
Аҙнабаев Булат Әхмәр улы (7 март 1966 йыл) — ғалим-тарихсы. 1992 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — БДУ-ның Нефтекама филиалының тарих, дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2007).
Биографияһы
Булат Әхмәр улы Аҙнабаев 1966 йылдың 7 мартында Өфөлә тыуған. Атаһы Әхмәр Аҙнабаев — тел белгесе, педагог‑методист, партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре.
1988 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай һәм 1992 йылдан ошо юғары уҡыу йортонда эшләй, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — университеттың Нефтекама ҡалаһындағы филиалында тарих, дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһы мөдире.
Ғилми эшмәкәрлеге
Булат Аҙнабаевтың фәнни тикшеренеүҙәре Өфө өйәҙе халҡының этник составы һәм социаль структураһы формалашыуы, күсмә һәм ярым күсмә халыҡтарҙың Рус дәүләте составына ҡушылыуы проблемаларына, сығанаҡтар өйрәнеүҙең теоретик һәм методологик мәсьәләләренә арналған. 100-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Табацкури күле
Табацкури (ტაბაწყური) — Грузиялағы Самцхе-Джавахети крайының Боржоми муниципалитеты территорияһындағы тау күле. Триалет һәм хребтов Самсар һырттары итәгендә, Джавахет урынлашҡан.
Табацкури күле диңгеҙ кимәленән 1991 м бейеклектә урынлашҡан. Сығышы вулканға бәйле. Күлдең майҙаны 14,2 км², оҙонлоғо — 6,5 км, максималь киңлеге — 4 км уртаса тәрәнлеге — яҡынса 15,5 м, максималь тәрәнлеге 40,2 м етә. Күбеһенсә ер аҫты һыуҙары аша тәьмин ителә, шулай уҡ ер аҫты юлынан ағып сыға. Һыу көҙгөһө диңгеҙ кимәленән — 1989 м тәшкил итә.
Ярҙары башлыса текә һәм бейек, яр буйлап тупрағы ташлы һәм ҡомло-ҡырсын ташлы. Август а һыу температураһы 24,5 °С етә. Һыу үҫемлектәре аҙ. Декабрҙән апрелгә тиклем боҙ ҡатламы ята.
Бай фаунаһы позволяет развивать спорт балыҡсылығын үҫтерергә ярҙам итә. Күлдә бағры форель үрсегән, бында рипиус һәм ладога. Шулай итеп,, , менән урындағы [[балыҡсылыҡ дан тота.
Туристарға кәңәштәр
Табацкури — алыҫ күл ярында айырымланып урынлашҡан грузин ауылы. Күлдең һыуы матур ҡара күк төҫтә, һүнгән вулкандар менән уратып алынған, яйлалағы елдәр арҡаһында даими тулҡынланып тора. Тирә-яғында яландар, көтөүлектәр, ҙур булмаған урман.
Урындағы халыҡ ауыл хужалығы, малсылыҡ менән шөғөлләнә. Килгән сауҙагәрҙәр менән аҙыҡ-түлеккә алмашырға сыр эшләйҙәр һәм йөн эшкәртәләр. Бакурианиҙан килгән юл ҡыш көнө ҡар менән ҡаплана, көҙҙән һаҡланған аҙыҡ һәм Акхалаке менән (йәғни Бакуриани һәм Боржомиға илтеүсе өйрәнелгән юл, ҡыш көнө 6-8 сәғәт) өлөшләтә транспорт бәйләнеше арҡаһында көн күрәләр. Урындағы йорттарҙа туристарҙы ҡабул итмәйҙәр. Тик бер өй генә йәй көнө туризм менән шөғөлләнә, уҡытыусы Аси ғына, индерә. Телефоны: 599-070-697. Алдан шылтыратыр кәрәк. Уларға ат бәйгеләре ойошторолғанлыҡтан, поляк туристары йыш килә.
Бакуриани бейеклеге — 1700 м, Табацкури −1991 м, артылыштар яҡынса 2500 м тәшкил итә.
Табацкури ауылына Бакурианиҙан маршрут автобусы йөрөй. Юл хаҡы 4 лари һәм бер сәғәт барыла, юлы насар түгел. Әйтер кәрәк, тауҙар аша үтеүҙең әллә ни ҡатмарлығы юҡ, һәм күлгә тиклем йәйәү ҙә барып етеп була. Тағы ла бер файҙалы кәңәш — көтөүҙәрҙе уратыбыраҡ үтер кәрәк, сөнки уларҙың һарыҡ көтөүе һаҡлау инстикты бик көслө, һәм был бүре эттәре волкодав. Карта буйлап барһаң, 6-8 сәғәт, урын-ерҙе яҡшы белһәң, 4-6 сәғәттә йөрөп сығырға була.
Гюнштедт
Гюнштедт (Gunstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 776 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 133 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99631 һәм автомобиль коды — SOM.
Кильдек
Кильдек — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туендат йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лиственичная (Пёза ҡушылдығы)
Лиственичная  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 247 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һыу аҫты кәмәһе
Һыу аҫты кәмәһе (субмарина) — һыу аҫтына төшә һәм оҙаҡ ваҡыт һыу аҫтында хәрәкәт итә ала торған караптар класы. Ләкин 1944 йылға тиклем бөтә һыу аҫты кәмәләре нигеҙҙә һыу өҫтөндә йөҙә һәм асылда яҡтыла дошманға һөжүм итер йәки дошман караптарынан йәшенер өсөн һыу аҫтына төшә торған һыу өҫтө кәмәләре булып тора.
Донъяның күп дәүләттәре ҡораллы көстәре хәрби-диңгеҙ флоттарының һыу аҫтындағы төп ҡоралы.
Һыу аҫты кәмәһенең мөһим тактик үҙенсәлеге һәм өҫтөнлөгө — йәшеренлек. Был айырыуса хәрби һыу аҫты кәмәһе өсөн мөһим.
Тарихы
Һыу аҫты кәмәһе судноһын хәрби ҡулланыу идеяһын беренсе тапҡыр Леонардо да Винчи әйтә. Артабан ул үҙенең проектын юҡҡа сығара, сөнки һыу аҫты кәмәләре һуғышының емергес эҙемтәләренән ҡурҡа. Инглиз Уильям Боурн 1578 йылда баллст цистерналы һәм һурҙырғыс торбалы тюлень тиреһенән эшләнгән Гренландия һыу аҫты кәмәһен — Ҡара диңгеҙҙә алышҡан шноркель судноһын тасуирлаған.
Һыу аҫты кәмәһенең беренсе моделе 1620 йылда Англия короле Яков I өсөн голланд инженеры Корнелиус Дреббель (1572-1633) тарафынан төҙөлә: Лондондағы Темзала ишкәкле һыу аҫты кәмәһе төҙөлә һәм уңышлы һынау үтә. Рәсәйҙә Бөйөк Петр ваҡытында һыу аҫты кәмәһе төҙөргә маташыуҙар була: Санкт-Петербургта галера ихатаһында үҙ алдына өйрәнгән крәҫтиән Ефим Никонов һыу аҫты кәмәһенең хәҙерге моделен һынай. Әммә батшаның вафаты сәбәпле «ҙур корпустың йәшерен судноһы» проекты тамамланмай. Һыу аҫты кәмәһен ҡулланыуға тәүге ынтылыш АҠШ бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш ваҡытына тура килә. Бушнеллдың «Ташбаҡаһы» Британия флагманына һөжүм итергә маташа, әммә табыла һәм ҡасыу өсөн минаны шартлатырға тура килә. Әммә тарих һуғыш ваҡытындағы пропаганда продукты тип тә баһалана, сөнки британ отчётында был ваҡиға тураһында телгә алынмай. Бынан тыш, фаразланған судноға бындай һөжүмдең техник яҡтан мөмкин булыуы шик аҫтына алына. Гудзонда даими пароход хәрәкәтен башлаған «Клермонт» пароходын төҙөүсе Роберт Фултон Наполеонға инглиздәргә ҡаршы эш итеү өсөн әҙер һыу аҫты кәмәләре проекты менән мөрәжәғәт итә, әммә башта кире ҡағыла, ә һуңынан, инглиз-француз килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, Фултон үҙе үҙ проектының нескәлектәрен асыуҙан баш тарта.
XIX быуат аҙағында электр көсө ҡулланған кәмә, һуңынан һыу өҫтөндә йөҙөү өсөн бензинлы һәм дизелле, һыу аҫтында йөҙөү өсөн электр энергияһы ҡулланған кәмәләр барлыҡҡа килә. Һыу аҫты кәмәләре тәүге тапҡыр рус-япон һуғышында ҡулланыла. Экипаж һыу өҫтө хәрби караптары офицерҙары һәм матростары иҫәбенән ирекле нигеҙҙә йыйыла. 1906 йылға тиклем, һыу аҫты һуғышының тактикаһы һәм һыу аҫты һуғышын алып барыу стратегияһы буйынса махсус эшкәртмәләрҙең булмауы арҡаһында, миноносец тип йөрөтөлә.
Хәрби маҡсатта ҡулланыу
Һыу аҫты кәмәләре нигеҙҙә хәрби ҡорал итеп ҡулланыла. Йыһазландырылышына һәм класына ҡарап, улар түбәндәге маҡсаттарға хеҙмәт итә:
Тыныс осорҙа ҡулланыу
Һыу аҫты кәмәләре фәнни-тикшеренеү маҡсаттарында киң ҡулланыла. Ерҙең геомагнит ҡырын өйрәнеү менән бәйле тәжрибәләрҙә һыу аҫтына төшөрөлгән һыу аҫты кәмәләре ҡорамалды урынлаштырыу өсөн тотороҡло платформа рәүешендә файҙаланыла.
Аҡманов Айтуған Ирек улы
Аҡманов Айтуған Ирек улы (16 май 1966 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2003), профессор (2005).
Оло Сондола
Оло Сондола — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кена йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Аҡманов Айтуған Ирек улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Айтуған Аҡмановтың фәнни тикшеренеүҙәре башҡорттарҙың ер биләү һәм ерҙе файҙаланыу, XVI быуат уртаһы — XX быуат башында Рәсәй Хөкүмәтенең Башҡортостандағы ер сәйәсәте проблемаларына арналған. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Оло Сондола
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ляшковка (Башҡортостан)
Ляшковка (Ляшковка ) — Башҡорт АССР- ның Дәүләкән районы Имай — Ҡарамалы ауыл Советының бөткән ауылы.
Шишмә районының административ сигенә яҡын Тәпәреш йылғаһын быуыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән бәләкәй быуа янында урынлашҡан.
Ауыл — ара арба юлы.
1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Имай -Ҡарамалы улусына ингән.. Башлыса украиндар йәшәгән., 124 хужалыҡта 20 кеше.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге N 6-2/66 « Ҡайһы бер торак пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшерөп ҡалдырыу тураһында» Указы менән бөтөрөлә ,уның менән бергә тағы райондың өс тораҡ пункты: Ляшковка ауылы (Имай — Ҡарамалы ауыл Советы) Семилетка ҡасабаһы (Поляковка ауыл Советы) Сядэ (Раево ауыл Советы) Владимировка ауылы (Суйынсы ауыл Советы).
Мәскәү хореография академияһы
Мәскәү дәүләт хореография академияһы — юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы, Рәсәйҙең иң боронғо театр юғары уҡыу йорто.
МГАХ 1773 йылда Тәрбиәүи йортта «театр бейеүе кластары» булараҡ барлыҡҡа килә, һәм унан һуңғы йылдарҙа исеме бик күп үҙгәрештәр кисерә, 1806 йылда уҡ исеме «Мәскәү император училищеһы» тип үҙгәртелә. РГАЛИ. Шулай итеп, хореография академияһы 114 йыл дауамында, 1920 йылда исеме «Дәүләт балет мәктәбе тураһында положение»ға ярашлы үҙгәргәнгә тиклем, исемләнә, ә 1931 йылдың 28 авгусында мәктәп «ГАБТ ҡарамағындағы Дәүләт Мәскәү балет техникумы» итеп үҙгәртелә. Артабанғы йылдарҙа белем биреү учреждениеһы «ГАБТ-тың Хореография училищеһы» (21.07.1937), «Бөтә Союз сәнғәт комитетының Хореография училищеһы (1953 йылдан алып)» (17.08.1948), «Мәҙәниәт һәм сәнғәт эштәре буйынса федераль дәүләт академия рус дәүләт академия драма театры ГАБТ-тың Хореография училищеһы» (04.08.1959), «СССР Мәҙәниәт министрлығының Мәскәү академия училищеһы (МАХУ)» (10.03.1961), «Мәскәү дәүләт хореография институты», (26.01.1987) һәм тик 1995 йылда Мәскәү дәүләт хореография академияһы (05.05.1995) үҙгәртелә, ә биш ай үтеүгә, 1995 йылдың 9 октябрендә, Мәскәү хореография училищеһы Мәскәү дәүләт хорелграфия академияһына ҡушыла.
Тарихы
Екатерина II Указы менән 1773 йылда Мәскәү тәрбиәүи йорто ҡарамағында нәфис сәнғәт кластары ойошторола, уларҙың составына инеү һәм бейеү класы инә. 1783 йылда Екатерина II театр менән идара итеү өсөн айырым комитет ойоштороу тураһында рескриптҡа ҡул ҡуя. Рескриптың 16 пунктында рескрипта ошолай тип яҙылған:
Тәүге сығарылыш 1779 йылда була. 1784 йылда кластар — Петровский театры, 1806 йылда Мәскәү император театр училищеһы итеп үҙгәртелә һәм Император театрҙары контораһы ҡарамағына тапшырыла.
1920—1961 йылдарҙа уҡыу йорто бер нисә тапҡыр исем алмаштырған, әммә бөтә исемдәрҙә лә «ГАБТ» — ҙур театр телгә алына. 1961 йылдан «СССР Мәҙәниәт министрлығының Мәскәү академия училищеһы», 1987 йылдан — «Мәскәү дәүләт хореография институты», 1995 йылдан — «Мәскәү дәүләт хореография академияһы».
1968 йылда архитекторҙар В.Лебедев һәм А. Ларина 2-се Фрунзенский урамында Академияның биналары комплексы төҙөй, шуның өсөн архитекторҙар архитектура өлкәһендә РСФСР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ булдылар
Кафедралар
— Классик бейеү кафедраһы
— Классик һәм дуэт бейеүҙәре кафедраһы
— Халыҡ-сәхнә, тарихи-көнкүреш һәм заманса бейеүҙәре кафедраһы
— Хореография һәм балет ғилеме кафедраһы
— Концерт оҫталығы һәм музыкаль белем биреү кафедраһы
— Гуманитар, социаль-иҡтисади фәндәр һәм башҡарыу сәнғәте менеджменты кафедраһы
Кэрянса-Кы
Кэрянса-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1031 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе (Арапиха ҡушылдығы)
Кесе  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Арапиха йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бутҡа (йылға)
Бутҡа  (Бутка) — Рәсәйҙәге йылға, Свердловск өлкәһе биләмәләре буйынса аға. Беляковка йылғаһының уң ярында, тамағынан 46 саҡрым алыҫлыҡта, барып ҡоя. Йылғаның оҙонлоғо 32 саҡрым тәшкил итә. Ул Бутҡа тигән күлдән баш ала.
Бутҡаның шул уҡ исемдәге уң ҡушылдығы Новая Деревня ауылы янында тамағынан 5,3 км алыҫлыҡта килеп ҡоя.
Тораҡ пункттар
Бутҡа йылғаһы буйында урынлашҡан ауылдар: Зарубина, Красногорка, Упорова, Вихляева, Новая Деревня, Поротникова.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Иртыш һыу бассейны округы, һыу хужалығы участкаһы — Пышма йылғаһы Белоярск һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Рефт йылғаһын башынан алып Рефт һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502212111200008195.
Этимологияһы
Талица районында исеме Бутҡа йылғаһынан алынған Бутка ауылы бар, унда Рәсәйҙең беренсе Президенты Б.Н. Ельцин тыуған, шуға күрә урыҫ телендә «ҡ» өнө юғалған. Был ауыл 1676 йылда Бутҡа йылғаһы буйында Бутка слободаһы (биҫтәһе) булараҡ нигеҙләнгән. Свердловскиҙа тыуып үҫкән, СССР һәм Рәсәй телсе-ғалимы; лексика һәм субстрат топонимика, шулай уҡ этимология, ономастика, фин-уғыр тел ғилеме, телдәр бәйләнеше белгесе Матвеев Александр Константинович фекеренсә, атама төрки сығышлы, башҡорт һәм татар халҡындағы «бутҡа» тигән ризыҡ атамаһынан килеп сыҡҡан; «бутҡа» һүҙе шулай уҡ күсмә мәғәнәлә буталсыҡлыҡ һәм ығы-зығы күренешен аңлата.
Урыҫ теленең төмән һөйләшендә «буткать» — гнать рыбу в сети ботами" тигән фараз да бар.
Дёбриц
Дёбриц (Dobritz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 201 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.
Солтанов
Солтанов (Солтанова) — фамилия, ғәрәп теленән алынған. Беренсе мәғәнәһе — батша, хаким; икенсеһе — шәп, һәйбәт, иң яҡшы кеше.
Лиственничная (Цема ҡушылдығы)
Лиственничная  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Цема йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атауальпа Юпанки
Атауальпа Юпанки (Atahualpa Yupanqui, тыуғас та бирелгән исем-шәрифе Héctor Roberto Chavero Aramburo; Пергамино, 31 ғинуар 1908 — Ним, 23 май 1992) — аргентин автор-башҡарыусыһы,, гитарист, , фольклор йыйыусы һәм яҙыусы.
Биографияһы
Атауальпа Юпанки, тыумыштан Эктор Роберто Чаверо Арамбуро, Пергаминола (Буэнос-Айрестың провинцияһы), аргентин пампасында, Буэнос-Айрестан яҡынса 200 километрҙа донъяға килә. Атаһы ерле сығышлы метис була, әсәһе Басктар Илендә тыуған була. Ғаилә малайҙың 9 йәшлек сағында Тукуманға күсә. Инкаларҙың ике легендар хакимы иҫтәлегенә Атауальпа Юпанки тигән сәхнә псевдонимы ала һәм донъяға ошо исем менән билдәле була.
Йәшлек йылдарында  Аргентинаның төньяғы буйлап сәйәхәт итә, гаучо һәм индеецтарҙың фольклорын өйрәнә. Аргентина Коммунистар партияһы ағзаһы була. 1931 йылда властан ҡыуылған президент Иполито Иригойенды яҡлау сараларында ҡатнаша һәм   Уругвайға  ҡасырға мәжбүр була. 1934 йылда Аргентинаға ҡайта. 1935 йылдан алып пианист Антониета Паула Пепин Фицпатрик менән бергә сығыш яһай, тиҙҙән өйләнешәләр.
Президент Перон идараһы ваҡытында цензура Юпанкиға  бер нисә тапҡыр сығыш яһауҙы тыя; коммунистар менән бәйләнештәре өсөн бер нисә тапҡыр ҡулға алына. 1949 йылда Францияға китә, шунда саҡта  Европалағы тәүге дискын сығара.
1952 йылда Аргентинаға ҡайта, Кордова провинцияһындағы Серро-Колорадола төпләнә,   Коммунистар партияһы ағзалығынан сыға. 1963—1964 йылдарҙа Колумбия, Япония, Марокко, Мысыр, Израиль, Италия буйлап гастролдәрҙә була. 1967 йылда Испания буйлап йөрөй, шунан һуң  Парижда төпләнә, ҡыҫҡа сәфәрҙәр менән Аргентинаға барғылап тора. 1985 йылда Аргентинаның Konex фонды уға, һуңғы тиҫтә йыл эсендә илдәге иң популяр йырсы булараҡ, Аргентиналағы иң абруйлы наградаларҙың береһе һаналған Diamond Konex премияһын тапшыра.
Атауальпа Юпанки 1992 йылдың 23 майында, 84 йәшендә, Францияның көньяғындағы Ним ҡалаһында вафат була. Йырсы кәүҙәһенең көлө 1992 йылдың 8 июнендә ул яратҡан Колорадо тәбиғәт паркындағы бер ҡалҡыулыҡта һибелә.
Юпанкиҙың йырҙарын Факундо Кабраль, Мерседес Соса һәм башҡалар башҡара һәм халыҡҡа тарата.
Ҡыңғырау сәскә
Ҡыңғырау сәскә  — ҡыңғырауға оҡшап торған күк, зәңгәр сәскәле күп йыллыҡ үҫемлек.
Ҡандра районы
Ҡандра районы 1937 йылдың 20 мартында ойошторола һәм 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлә.
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында» 1937 йылдың 20 мартындағы Башҡортостанда 6 район ойошторола: Байҡыбаш районы, Воскресенск, Ишембай районы (1937-1940), Ҡандра районы, Матрай районы һәм Покровка районы (БАССР).
Кандра районы — райондарҙы бүлеү сәйәсәте һөҙөмтәһе. Район ерҙәре Туймазы районынан бүленә. 1956 йылдың 4 июлендә кире берләшеү процесы була.
1906 йылға 1907 йылдың яуабы
1906 йылға 1907 йылдың яуабы — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1906 йылда яҙылған.
Ҡандра районы
1938 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Кандра районының территорияһы −1004 квадрат километр, халҡы — 34133 кеше. Район үҙәге —станция эргәһендәге Кандра ауылы. 56 ауыл була. Башлеспромхоздың «Таң» артеле һәм Коопинсоюздың «1 Май» ағас эшкәртеү артеле эшләй. Районда 29 сауҙа нөктәһе була. Башсоюздың— ике ауыл магазины, сельпоның — 17 магазины һәм кибеттәре, биш палатка һәм ларегы, Башторгтың — ике, Леспродторгтың — бер, Райтрансторгпиттың — бер магазины эшләй. Бер ашхана хеҙмәтләндерә. Районда 42 колхоз, «1 Май» сусҡа совхозы була.
1906 йылға 1907 йылдың яуабы
Мәжит Ғафуриҙың Октябрь инҡилабына тиклемге ижады
1905 йылда тоҡанған беренсе урыҫ инҡилабы осоронда Мәжит Ғафури Ҡазан ҡалаһындағы «Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡып йөрөгән була. 1906 йылдың көҙөндә, революцион хәрәкәт көсәйгән дәүерҙә, Мәжит Ғафури «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡыуын дауам итеү маҡсатында Өфөгә ҡайта.
Әлбиттә, 1905—1907 йылдарҙағы беренсе урыҫ инҡилабы тәьҫирендә Мәжит Ғафури ижады әүҙемләшә, хәл иткес эволюция этабын үтә. Уның ошо осорҙа яҙылған әҫәрҙәрендә инҡилап ҙур үҙгәрештәр һәм иркенлек вәғәҙә итеүсе яңы заман булып кәүҙәләнә. Ғафури синыфтар көрәшендә ҡатнашҡан инҡилап көстәренең нисбәтен шәйләп еткермәй, шулай ҙа халыҡҡа хас һиҙемләү аша етди бәрелештәр дәүере килгәнен аңлай һәм еңеү-еңелеү мәсьәләһе тиҙ көндә хәл ителергә тейешлегенә лә төшөнә. Ғафуриҙың мәғрифәтселек идеялары революцион-демократик ҡараштарға әйләнә бара. Шағирҙың тормошҡа ҡарашындағы үҙгәрештәр «1906 йылдан 1907 йылға васыят» һәм «1906 йылға 1907 йылдың яуабы» исемле билдәле шиғырҙарында айырыуса асыҡ сағыла. Батшалыҡты ул ауҙарылырға тейешле «ҙур ағас» менән сағыштыра, ә «ҙур кеше»гә батырырбыҙ тешебеҙҙе» тигән юлдар батшаны тәхеттән төшөрөү кәрәклегенә ишаралай. Шағир хеҙмәтсәндәрҙе донъяны үҙгәртеп ҡорорға саҡыра: «...донъяға кейҙерербеҙ башҡа күлдәк». 1911 йылда Өфө һәм Ҡазан ҡалалары жандарм идаралыҡтары «1906 йылдан 1907 йылға васыят» шиғырында әйтелгән «енәйәтсел» фекерҙәре өсөн Ғафуриҙы полиция күҙәтеүе аҫтына ала.
«1906 йылға 1907 йылдың яуабы» шиғыры
«1906 йылға 1907 йылдың яуабы» шиғыры беренсе тапҡыр 1907 йылда «Милләт мөхәббәте» йыйынтығында баҫыла. Икенсе тапҡыр ул 1911 йылда Өфөлә шул уҡ исемдәге йыйынтыҡтың икенсе баҫмаһында донъя күрә. Мәжит Ғафуриҙың 1930-сы йылдарҙағы китаптарына индерелмәгән. Ә 1950 йылғы «Һайланма әҫәрҙәр»ендә ул «Етенсе йылдың яуабы» тигән исем менән 14-се биттә баҫтырылған.
Текста күп нөктәләр менән билдәләнгән бер юл (6-сы строфаның һуңғы юлы) һәм әҫәәрҙең аҙағынан 3-сө строфалағы нөктәле яртыыы юл, А. Еникеев менән А. Ҡудаш раҫлауынса, «... батша цензураһы тарафынан төшөрөлгән, хәҙергә табылғаны юҡ». Әммә бер сығанаҡта ла ыл нөктәләр урынында ниндәйҙер һүҙҙәрҙең булыу-булмауын раҫлаған мәғлүмәттәр юҡ.
Иреште сәләмәегеҙ беҙ фәҡиргә, — Һеҙ киттегеҙ кире килмәҫ йыраҡ ергә. Ваҡыт етеп, ғәйрәт менән эш күрһәтмәй, Белә алмаймын, был ваҡытта ни тиергә. ''Афарин! Ғәйрәт иттең йыл буйынса,'' Тәбиғәткә биу муафиҡ юл буйынса. Уң тарафта файҙалы эш күренмәне, Инде, шәйәт, беҙ китербеҙ һул буйынса. Юлығыҙға фида итеп йән илә тән, Ғәйрәт илә даим улдың сән арыҫлан. Бәғзе ваҡыт һеҙ мәғлүп булһағыҙ ҙа, Асылда булды мәғлүп һеҙгә дошман. Сарыф ҡылдың яҡшы юлда бик күп көстө, Бынан һуң тапшырҙығыҙ беҙгә эште. Үҙегеҙгә бик мәғлүм «ҙур кешегә» Хәл ҡәҙәре батырырбыҙ үткер теште Тигеҙлек нурын ергә тараттығыҙ, Күп халыҡты үҙегеҙгә ҡараттығыҙ. Беҙ инде тырышырбыҙ еңелмәҫкә, Һеҙ ни өсөн таратыуҙы яраттығыҙ? Бер таралды, инде дәхи бер таралыр, Бара торғас, күп халыҡта ғәйрәт артыр. Күп менән әҙ халыҡтар уйнаһалар, . .  .  .  .  .  .  .  .  .
Башҡа булыр беҙ етенсе йылдың эше Ныҡ төшөнөр хәҡиҡәткә барса кеше. Ҡан эсергә һөжүм иткән бүреләрҙең, Туҡтамаһа, ошо йылда һыныр теше. Бынан һуң бүреләргә ҡуй ашатмам, Инша алла, хәл ҡәҙәре ғафил ятмам. Бик әҙ генә кешеләрҙең кәйефе өсөн, Бисара ас халыҡты һис тә һатмам. Майҙанға сығыр быйыл ҙур тәбәддел, Был эште, ҡояш кеүек, бик асыҡ бел! Күп йәшенле ямғырҙарҙы күрмәйенсә, Гүзәл, матур мәнзарә атмаҫ ал, ҡыҙыл гөл. Дошманмын иҫке эшкә бән үҙем дә, Мөстәбидлек Төркиәлә ошо көндә. Етенсе йыл шул золомдар тамам бөтөп, Истибдадтың исеме ҡалмаҫ ер йөҙөндә! Ғибрәт алды күреп халыҡ береһе-береһен, Белә тороп енәйәткә нисек түҙһен. Яниҙәрҙең етенсе йыл йыназаһын Уҡырбыҙ, инде ваҡыт, улар бөтһөн! Донъяға кейҙерербеҙ башҡа күлдәк, Ҡайғы-хәсрәт һуңы булыр — уйын-көлмәк. Шул мәйеттән тороп ҡалған малыбыҙҙы Вариҫтарға тейеш булыр быйыл бүлмәк
Бәлиғ булған балаларҙы булмаҫ алдап, Алдашмай көн күреүҙең сараһын тап. Тура юлдан бара алмаған кеше булһа, Төкөр фасиҡтең битенә, әгәр осраһа. Һәр заман ҡайғы күрәм татар өсөн, Баштарыма киләсәк көн хәтәр өсөн. Башҡа юҡ, ҡысҡыра ла ҡарап ҡала, Сығарғанда хаҡтарыны һатыр өсөн. Һәр нәмә был донъяла ике яҡлы, Таяҡ башы беҙгә төштө быға саҡлы. Бер мең дә туғыҙ йөҙ ҙә етенсе йыл . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . булыр хаҡлы. Һәр сәғәҙәт был донъяла килер алмаш, Ҡараңғы төн үтеп китһә, сығыр ҡояш. Каруандар һағ сәләмәт барып етер, Ҡурҡыныста береһен-берһе ҡылһа юлдаш. Яҙылған был шиғырҙарҙың күбе хыял, Хыялдарҙың бер булыуы бик ихтимал. Хыял игән бик күп эштәр хаҡ булырҙар, Хыял илә һиммәт итеп, эшкә ҡуҙғал!
Төп фекере һәм художество алымдары
Беренсе урыҫ инҡилабы йылдарында шағир поэзияһында реализм методы асығыраҡ сағылды. Был осорҙа Ғафури үҙ заманының киҫкен ҡаршылыҡтарын, синфи тигеҙһеҙлекте ҡаты тәнҡитләгән «Баҙарға сыҡтым» (1907) шиғырын да ижад итте. 1905—1907 йылдарҙағы шиғриәтендә Ғафури замандың ижтимағи-сәйәси ваҡиғалары менән бәйле көн ҡаҙағына тап килгән публицистик характерлы шиғырҙар ижад итте. Был шиғырҙар Мәжит Ғафуриҙың башланғыс ижадына хас булған мәғрифәтселек идеяларының яңы шарттарҙа дауамы булараҡ тыуҙы. Шул уҡ ваҡытта традицион алымдарға яңы заман билдәләрен — үткәнгә, иҙеүсе синыфҡа тәнҡит күҙлегенән ҡарауҙы, кинәйәле-аллегорик образдар, яңыса параллелдәр өҫтәлде. Шағир ижадында яңы ысынбарлыҡ сағылышы булған новаторлыҡ барлыҡҡа килде.
«Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Шиғри флешмобта күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.
Мәскәү дәүләт педагогия университеты
Мәскәү дәүләт педагогия университеты — 11 институт, 4 факультет һәм филиалды үҙ эсенә алған рәсәй уҡыу һәм ғилми учреждениеһы (2015 йылда М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университеты ҡушылғандан һуң филиалдар һаны 9-ға тиклем артты ).
Ҡыҫҡартылған исеме — МДПУ, тулы рәсми исеме — «Мәскәү дәүләт педагогия университеты» юғары белемдең федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы
Рәсәй президенты Указына ярашлы, 2009 йылдың 2 февралендә Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының айырыуса ҡиммәтле мәҙәни мираҫ объекттары Дәүләт йыйынтығына индерелде.
Тарихы
Мәскәү педагогия дәүләт университетының тарихы 1872 йылдан башлана, ошо йылды Мәскәү юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына (МВЖК) нигеҙ һалына, һәм ул 1918 йылға тиклем эшләй (1888—1900 йй. эшмәкәрлеге туҡталып тора).
1918 йылда Мәскәү юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары (МВЖК) Икенсе Мәскәү дәүләт университеты (МДУ II) тип үҙгәртелә.
1930 йылда 2-се Мәскәү Дәүләт университеты өс үҙ аллы юғары уҡыу йортона бүленә, улар араһында университет вариҫы тип һаналған Мәскәү дәүләт педагогия институты ла була. --
1990 йылда МДПИ университет статусын һәм хәҙерге исемен ала.
Фән
Рәсәйҙәге университет программалы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн беренсе уҡыу йорто. Мәскәү университеты профессоры В. И. Герье нигеҙ һалған.
Курстар 1872 йылдың 1 ноябрендә асыла. Уҡытыу программаһы башта ике йыллыҡ була, 1876/77 уҡыу йылынан өс йыллыҡ булып китә. Һөнәрҙәргә бүлеү бөтөнләй ҡаралмаған тиерлек була, тарих-филология фәндәре өҫтөнлөклө була. Герье курстарын тамамлау бер ниндәй ҙә формаль хоҡуҡтар бирмәгән.
Курстар I Мәскәү ир-егеттәр гимназияһы бинаһында эшләгән (1872—1873), һуңынан Пречистенкалағы Политехник күргәҙмә музейында (1873—1877) һәм Политехник музей өсөн махсус төҙөлгән бинала (1877—1888) эшләгән.
Ул ваҡыт буйынса курстарҙа тыңлаусылар һаны ярайһы юғары була: 80-се йылдар уртаһына уларға 200-ҙән ашыу кеше йөрөй.
1886 йылда Халыҡ мәғарифы министрлығы курсҡа ҡабул итеүҙе тыя, 1888 йылда улар ябыла.
«Һәр кем тыңлай алған дөйөм уҡыу» һәм «коллектив дәрестәр» (1888—1900)
1886 йылдан (Герье курстарына ҡабул итеү туҡтатылғандан һуң) Политехник музейҙа ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым циклдар буйынса системалы рәүештә уҡылыусы «һәр кем тыңлай алған дөйөм лекциялар» ойошторола. Лекцияларҙы башлыса бынан алда курстарҙа эшләгән элекке профессорҙар уҡый, һәм лекциялар шул уҡ бүлмәләрҙә үтә. «Дөйөм лекциялар», хөкүмәт уларҙы япҡанға, 1892 йылға, тиклем дауам итә.