cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Егетәк
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (81 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Иҫтәлекле урындары
Егетәк ауылы мәсете — ағас мәсет, Башҡортостандың архитектура ҡомартҡыһы. 1912—1914 йылдарҙа мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. Үҙенең йөҙ йыл йәшәү дәүерендә мәсеттең манараһы һәм эске йыһаздары һәйбәт һаҡланып ҡалған. Ғибәҙәттәр бында 1936 йылға тиклем башҡарылған. Ун йыл ярым ғына бында рухи тормош гөрләгән. Ҡалған ваҡытта уның төп маҡсаты кешеләрҙе ислам мәҙәниәте һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә йәлеп итеү була. Һуңынан бында ебәк иләү цехы, иген һаҡлағыс, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында лазарет, ә һуғыштан һуңғы йылдарҙа пионер лагеры урынлаша.
Замандаштарҙың иҫтәлектәре буйынса, изге урын үҙ аураһын "аллаһыҙ" йылдарҙа ла һаҡлап ҡалған - яралы һалдаттар аяҡҡа тиҙ баҫҡан, ә балалар өйҙәренә сәламәт һәм киң күңелле булып ҡайтҡандар.
Динде эҙәрлекләү осоронда манараны бер нисә тапҡыр емерергә маташалар, ләкин ауыл халҡы изге урынды һаҡлап ҡала алған. Беҙҙең көнләргә тиклем мәсеттең эске йыһаздары һаҡланып ҡалған. Үткән быуаттың 50-се йылдарынан алып бында ҡабаттан намаҙҙар үтә башлай. 2012 йылда мәсеттә капиталь ремонт үткәрелә.
Большеченко Алексей Гаврилович
Алексей Гаврилович Большеченко (Олексій Гаврилович Большеченко; 1929 —2002) — украин совет сәнәғәт эшмәкәре, 1969-1993 йылдарҙа. Бровары порошок металлургияһы заводы директоры.
Биографияһы
1929 йылдың 18 ғинуарында Курск өлкәһенең Отрадно-Малиновский ауылында тыуған.
1961 йылда Мәскәү политехник институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Салауат машиналар эшләү заводының (хәҙерге Салауатнефтемаш, Башҡортостан Республикаһы) мастеры, цех начальнигы һәм баш технологы булып эшләй.1964 йылдан алып «Бровары  порошок металлургия заводында эшләй, унда цех начальнигы, техник бүлек начальнигы, заводтың баш инженеры һәм директоры булып эшләй. А. Г. Большеченко производстволарҙы һәм эшселәрҙең социаль өлкәһен үҫтереүгә, технологик процестарҙы камиллаштырыуға һәм етештереүҙе арттырыуға ҙур иғтибар бүлә. Уның етәкселегендә яңы производство биналары, шифахана-профилакторий, «Металлург» спорт комплексы, поликлиника, торлаҡ йорттар һәм ятаҡтар төҙөлә. 1981-1985 йылдарға «Металдың сифатын күтәреү» мөһим республика маҡсатлы фәнни-техник программаһы буйынса советтың координация советы ағзаһы була. КПСС ағзаһы булараҡ КПСС-тың XIX Бөтә Союз конференцияһы делегаты буып ҡатнаша.
Алексей Гаврилович Большеченко шулай уҡ порошок металлургияһы техникаһы һәм ҡорамалдары өлкәһендә ғилми тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. «Порошкова металлургия» журналында мәҡәләләр, шулай уҡ бик күп уйлап табыуҙар һәм патенттар авторы.
Ҡайһы бер хеҙмәттәре:
2002 йылдың 20 октябрендә Киев өлкәһе нең Бровары ҡалаһында вафат була..
Большеченко Алексей Гаврилович — Бровары ҡалаһының почетлы гражданы (1993). УССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1969), шулай уҡ СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Миҙалдар менән бүләкләнгән.
Абдрахманов Муллағәли Ғайса улы
Абдрахманов Муллағәли Ғайса улы (Абдрахманов Муллагали Гайсинович) (1907—1989) — гвардия ҡыҙылармеецы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 14-се айырым гвардия сапёр эскадронының сапёры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Муллағәли Ғайса улы Абдрахманов 1907 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Табылды ауыл Советы) Ҡабыҡҡыуыш ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның бала сағы бик ауыр осорға тура килә.
Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың 3 декабрендә Стәрлебаш район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡыра.
Алкино станцияһында улар һыбай йөрөргә, кавалерия һуғыш алымдарына өйрәнә.
1942 йылдың апрель аҙағында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғышҡа китә.
тип хәтерләй торған булған ветеран.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 1942 йылдың 2 июлендә Тербуны-2 ауылы һәм Олым йылғаһы районында Покровское — Давыдово — Борки һәм Тербуны-2 станцияһы һыҙығындағы оборона һыҙатында 1942 йылдың 2 июлендә дошманға ҡаршы тора.
Ҡараңғылыҡтан файҙаланып һәм кескәй төркөмдәргә ойошоп, башҡорт кавалеристары ҡамауҙы өҙөргә тырыша. Был мәшхәрҙә бик күп яугир һәләк була.
Муллағәли Ғайса улы 14-се айырым гвардия сапёр эскадронында сапёр булып хеҙмәт итә.
Ҡаты һуғыштар барышында аяғы яралана. Госпиталдә дауаланғандан һуң, тағы һуғышҡа оҙатыла.
Хәтер
Абдрахманов Муллағәли Ғайса улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм Стәрлебаш районының Ҡабыҡҡыуыш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Урман сәтләүеге
Тасуирлама
Сәтләүек ҡыуағы емеше — шар һымаҡ тиерлек йәки оҙонса түңәрәк сәтләүек, тышы ағасҡа оҡшаған. Емештәре икешәр—һигеҙәр ҡушарлап тәлгәшләнә, ҡайһы берҙә берәрләп тә осрай. Сәтләүек сәскә тажынан ҡалған эргәлеккә берегеп, бөркөнсекләнеп үҫә. Бөркөнсеге ике ҡалаҡ кеүек тигеҙһеҙ япраҡсанан тора һәм сәтләүекте тотош тиерлек ҡаплап тора.
Фундук мөһим май сығанағы булып тора, уның 100 грамы тәүлек норманың 93 %-ын тәшкил итә. Май компоненттары булып олеин кислотаһы (дөйөм һандың 75 % -ы), линолий кислотаһы (дөйөм һандың 13 %-ы) рәүешендәге майҙар, пальмитин кислотаһы һәм стеарин кислотаһы (дөйөм һандың 7 %-ы) рәүешендә ҡушылдыҡ тәшкил итә.
Үҫтереү
Иң ныҡ таралған таралған һәм хужалыҡ йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә төрө — ябай сәтләүек ҡыуағы (урман сәтләүеге).
Кавказда һәм Ҡырымда эре сәтләүек йәки ломбард сәтләүеге үҫтерелә, ул фундук тип атала, ябай урман сәтләүеген дә шулай атағылайҙар. Фундук Төркиә, Әзербайжан, Италия, Греция, Кипр, Грузия, испан Каталония өлкәһендә, ә Бөйөк Британияның Кент графлығында, АҠШ-тың Орегон һәм Вашингтон штаттарында коммерция күләмендә етештерелә. Яҡынса 67 % Төркиәлә үрсетелә.
Урман сәтләүектәрен шулай уҡ һаҡлағыс урман һыҙаттарын булдырыу, һөҙәк урындарҙы нығытыу, йәшелләндереүҙә (шул иҫәптән төҫлө япраҡлы декоратив формалары) ҡулланалар.
Сәтләүекте ҡыуаҡтарҙы бүлеү юлы менән, үҫентенән, һабаҡтан, һирәгерәк орлоҡтан үрсетәләр.
Сабиров Инсаф Сабир улы
Сабиров Инсаф Сабир улы (1922 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының орудие тоҫҡаусыһы, сержант.
Биографияһы
Инсаф Сабир улы Сабиров 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Туймазы районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан алына. 112-се кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында артиллерия батареяһының танкҡа ҡаршы  45 мм орудие тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 24 ноябрендә п дошмандың ике танкын һәм пехота менән ике автомашинаһын юҡ итә. Был ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә
Ғабдулла ибн Ғәбд әл-Моталлип
Ғабдулла ибн Ғәбд әл- Моталлип әл-Ҡорайши (عبد الله بن عبد المطلب;,  — , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең атаһы, Ғәбд әл-Моталлиптың улы.
Зат-ырыуы
Ҡәғбәтулланың асҡысы Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ата-бабаларында һаҡлана, тап ошо тоҡом ғибәҙәтхананы тәртиптә тота, хаж ғәмәлен ойоштора. Был уларҙың Хашим ҡушаматлы олаталарынан быуындан-быуынға тапшырылып килә. Риүәйәттәрҙән аңлашылыуынса, ҡушамат йот йылында изге был заттың үҙ иҫәбенә Фәләстиндән (Палестина) ризыҡ алып ҡайтып, кешеләрҙе ас үлемдән ҡотҡарып ҡалыуы айҡанлы бирелгән (хәшәмә - бүлеү, турау, йәғни, икмәкте ашҡа турау мәғәнәһендә).
Хашим баҡый донъяға күскәндән һуң вазифа ҡустыһы Мотталипҡа күсә, әммә ул бер нисә йылдан мәрхүм ағаһының Мәҙинәлә йәшәгән берҙән-бер улы Шәйбәне Мәккәгә алып ҡайта ла бурыстарын уның елкәһенә һала. Тап шуның өсөн дә Шәйбәне Ғәбд әл-Моталлип, йәғни, Мотталиптың ҡоло тип атап йөрөтә башлайҙар.
Мосолмандар бөгөнгәсә зәм-зәм һыуынан ауыҙ итә алыуы өсөн Ғәбд әл-Мотталипҡа рәхмәтле булырға тейеш, сөнки сығанаҡ туфан ҡалҡҡан осорҙа ләм аҫтында күмелеп ҡала. Изге шишмәнең урыны Аллаһ тарафынан Рәсүлебеҙҙең олатаһына әшкәртелә, һәм балбалдарына ҡорбан салып, мәжүсиҙәр сүпкә, тиҙәккә батырған урынды тап ул таҙартып, ҡоҙоҡ ҡаҙый. Рәсүлебеҙҙең олатаһына шулай уҡ шишмәнең Исмәғил ғәләйһиссәләм шәхесе менән бәйле икәнлеге лә хәбәр ителә.
Ҡорбан килтереү анты
Ғабдулла Ғәбд әл-Моталлиптың яратҡан улы була. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, Ғәбд әл-Моталлип ул тыуһа, береһен ҡорбанға килтерәм тип әйткән булған. Күп йылдар үткәс, улдары үҫеп еткәс, ул үҙенең антын иҫенә төшөргән. Кемде ҡорбанға килтерергә тип йәрәбә һалғас, ул Ғабдуллаға сыҡҡан. Ырыу башлыҡтары кәңәше менән ул антынан кире ҡайтҡан һәм улы өсөн йөҙ дөйә салған.
Өйләнеүе
Ғабдулла сибәр, саф күңелле кеше булған, уға күп ҡатын-ҡыҙҙың күҙе төшкән. В 569 году Ғабдулла абруйлы зат ҡыҙы Әминә бинт Ваһабҡа өйләнгән. Ошо никахтан Рәсүлуллаһ донъяға килгән. Әммә Ғабдуллаға улын күрергә насип булмай, ул тыуғансы гүр эйәһе була.
Вафаты
Вафат булғанда Ғабдулла Ғәбд әл-Моталлипҡа бары 25 йәш тулған була. Тарихсылар, Ғабдулланың Сүриәгә сауҙа эштәре менән юлға сыҡҡанын хәбәр итә. Мәгәр барып етә алмай, юлда ауырып китә лә Мәҙинәлә үлеп ҡала.
Шулай уҡ ул үлгәндә Мөхәммәткә (с.ғ.с) 2 ай булған тигән мәғлүмәттәр ҙә бар.
Чирчим
Чирчим — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/724/99 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юнгур
Юнгур — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
7 июнь
7 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 158-се (кәбисә йылында 159-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 207 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
БМО: Бөтә донъя аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге көнө.
Төбәк байрамдары
}}
Садай Владимир Леонтьевич
Биографияһы
Владимир Садай (төп исем-шәрифе Владимир Леонтьевич Цырульников) 1926 йылдың 31 мартында Ульяновск өлкәһенең Сынлы районында урынлашҡан Кайсар (сыуашса Каша) ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, Ватанды һаҡлаусылар сафына баҫа. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң Алыҫ Көнсығышта япон ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, Монголия, Ҡытай, Кореяла хәрби хеҙмәт үтә.
Запасҡа киткәндән һуң ике йыл яуаплы сәркәтип, «Пĕрлешӳллĕ ĕç» (Уртаҡ эш) газетаһы редакторы вазифаһында эшләй.
1946 йылда Владимир Садай үҙенең «Атăл тупинче» («Иҙелдә») әҫәрен Чебоксарыға ебәрә. Уны Василий Алагер ентекләп уҡый. Ул йәш яҙыусыны маҡтай һәм шул уҡ ваҡытта уға ҡайһы бер аңлашылмаусанлыҡтарҙы төҙәтергә кәңәш итә. 1951 йылда оҙаҡ эшләгәндән һуң, Владимир Леонтьевич повесын барыбер ҙә әҙәби дәрәжәгә еткерә.
1951 йылда Чебоксарға күсеп килә. «Ялав» журналы һәм «Çамрăк коммунист» газетаһы редакцияларында хеҙмәт һала, М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.
Ижады
В. Садай ҡәләменән бик күп хикәйәләр, романдар сыға. 20 дән артыҡ китап баҫтырылған, 10 — урыҫ телендә. «Летчики» («Осоусылар») романы өсөн 1955 йылда МО СССР премияһына лайыҡ була.
Сығанаҡтар
Төркөм:Сыуаш яҙыусылары Төркөм:Сыуаш прозаиктары Төркөм:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар Төркөм:Тәржемәселәр
Знаменка (Туймазы районы)
Знаменка (Знаменка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Николаевка ауыл Советы составына инә Почта индексы — 452785, ОКАТО коды — 80251840003.
Тарихы
Революцияға тиклемге исеме - Сброд. Халҡы башлыса Вятка күскенселәренән, отставкалағы һалдаттарҙан торған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — урыҫтар (100 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Кәримов Тимербулат Олег улы
Кәримов Тимербулат Олег улы (2 ноябрь 1974 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, Иваново өлкәһенең Плёс ҡала Советы рәйесе, «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе , күренекле башҡорт яҙыусыhы Мостай Кәримдең ейәне. Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2018).
Биографияһы
Тимербулат Олег улы Кәримов 1974 йылдың 2 ноябрендә Өфө ҡалаһында Олег Леонид улы Балабан һәм Әлфиә Мостай ҡыҙы Кәримова ғаиләһендә тыуған.
Башҡорт дәүләт университетында һәм Бриджпорт университетында (АҠШ) уҡыған.
2018 йылдың авгусында Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Плёс ҡала биләмәһе Советы рәйесе һәм Мостай Кәрим исемендәге фондты ойоштороусы Тимербулат Кәримов Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнде.
Нень
Нень — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Исыл йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Краков
Кра́ков, тулы рәсми атамаһы — Краков короллек баш ҡалаһы (Stołeczne Królewskie Miasto Kraków, Cracovia, Krakau) — Висланың һул яр буйында урынлашҡан Польша ҡалаһы.
Халҡы — 760 мең кеше (2004), ҡала-тирәһе менән — 1,2 млн. Халыҡ һаны буйынса Польшала Варшаванан һуң икенсе урында. Малополь воеводствоһының административ үҙәге.
2000 йылда «Европаның мәҙәни баш ҡалаһы» була.
Тарих
Риүәйәттәргә ярашлы Краковҡа славян ҡәбиләһе берҙәм булған осорҙа нигеҙ һалына. 1000 йылда король Болеслав I Ҡаһарман Краковта епископ кафедраһын нигеҙләй. XIV быуаттан Краков әкренләп күтәрелә башлай. 1311 йылда ҡалаға килеп ултырған немецтар король Владислав Тәпәшәк (Локоток)ҡа ҡаршы фетнә күтәрә, фетнәселәрҙе тынысландырғандан һуң Польша короле (Гнезно урынына) Краковта үҙенең резиденцияһын ойоштора һәм 1319 йылда бында тәхеткә ултыра. Король Казимир III Бөйөк ҡаланы яңы ҡоролмалар менән биҙәй һәм һөнәрселек һәм сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә. 1386 йылдың 14 февралендә Краковта Бөйөк Литва кенәзе Ягайло суҡындырыла һәм уның менән Польша королеваһы Ядвиганың никахлаша. Ягеллондар осоронда Краковтың әһәмиәте тағы ла арта; ҡала байый, халыҡ һаны 100 меңгә барып етә. 1610 йылан королдәрҙең резиденцияһы Варшаваға күсерелә, әммә поляк королдәре Краковта тәхеткә ултырыу традицияһын дауам итә. Дошмандарҙың йыш һөжүvдәре Краковтың именлегенә һәм иҡтисадына ҙур зыян килтерә; 1787 йылда ҡалала 9,5 мең кеше йәшәгән.
1795 йылғы Речь Посполитаяны 3-сөгә бүлеүҙән һуң Краков Австрия империяһына ҡушыла; ә Наполеон һуғыштары осоронда, 1809—1815 йылдарҙа — Варшава герцоглығы ҡарамағында була.
1815 йылғы Вена трактатына ярашлы Краков ирекле ҡала тип таныла. Краков ирекле ҡалаһы бойондороҡһоҙ нейтраль республикаһының территорияһы 1220 км², халҡы — 140 мең кеше тәшкил итә. Краков иреккә ынтылыусы поляктар өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була, йыш ҡына ихтилалдарҙың үҙәге булып тора. 1846 йылдың 6 ноябрендә Пруссия, Рәсәй Һәм Австрия империялары хөкүмәттәренең килеүшеүҙәренә ярашлы Краков йәнә Австрия составына индерелә. XIX быуат аҙағында ҡалала 74 593 кеше (1890) йәшәй. 1918 йылда ҡала Австро-Венгрия составынан сығарылып, Польша Республикаһы составына керетелә. Илдәге сәйәси һәм иҡтисади көрсөк арҡаһында 1923 йылда Краковта ихтилал тоҡана.
1939—1945 йылдарҙа Германия тарафынан окуппациялана һәм Польша генерал-губернаһының баш ҡалаһы була. 1945 йылдың 19 ғинуарында Краков совет ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә.
Социалистик Польшала Краковтың сәнәғәт әһәмиәте көсәйә, бер нисә заводтар төҙөлә, ХХ быуаттың икенсе яртыһында ҡала халҡының һаны 4 тапҡырға арта.
XIXбыуат: ирекле ҡала, Австрия ҡулы аҫтында
Польшаны өсөнсө тапҡыр бүлгәндән һуң (1795) Краков Австрия ҡулында ҡала; 1809 −1815 йылдарҙа ул Варшава герцоглығында була (Наполеон булдырған дәүләт).
1850 йылда янғын сығып, ҡала бик ныҡ зыян күрә, 160 бина юҡҡа сыға (10 % яҡын).
XIX быуат аҙағында Краковта 74 593 кеше (1890), уның өстән бер өлөшө тиерлек йәһүдтәр була. Ҡалала икмәк, ағас, тоҙ менән сауҙа уңышлы бара, айырыуса йомортҡа һәм май менән сауҙа; ҡалала машиналар, буҫтау эшләп сығарыла, тире эшкәртелә. Ҡала ҡәлғә булараҡ хәрби әһәмиәткә лә эйә була.
XX—XXI быуаттар
1918 йылда Польша бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәс, Краков яңы дәүләттең иң әһәмиәтле ҡалаларының береһенә әйләнә. 1923 йылда ҡалала сәйәси һәм иҡтисади көрсөккә бәйле ихтилал башлана.
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы (3 ноябрь 1973 йыл) — хореограф, эстрада художество етәксеһе, Стәрлетамаҡ мәҙәниәт техникумын тамамлаған. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Краков
XX—XXI быуаттар
1939—1945 йылдарҙа нацистик Германия тарафынан баҫып алына. Генерал-губернаторлыҡ баш ҡалаһы була (Польша биләмәһендәге колониаль власть,  бында "Krakauer Zeitung" гәзите сыға). Нацистар 128 Краков ғалимын администрация менән осрашыуға саҡыра һәм  уларҙы концлагергә ебәрә. Ҡалала Краков геттоһы булдырыла, унда ҡалала, башлыса Казимеж районында йәшәгән йәһүдтәр бикләнә. Йәһүдтәрҙе ҡалалағы Плашов концлагерендә һәм  Краковтан 70 км алыҫлыҡтағы Освенцим концлагерендә юҡ итәләр.
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы
Биографияһы. Ижад юлы
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы 1973 йылдың 3 ноябрендә Баймаҡ ҡалаһында тыуған. 1979—1990 йылдарҙа Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбендә уҡый. Үҙешмәкәр түңәрәктәрҙә, төрлө конкурстарҙа ҡатнаша.
1993 йылда Башҡортостан республика мәҙәниәт техникумын тамамлай. 1993 йылдан 2001 йылға тиклем Сибай дәүләт филармонияһында балет артисткаһы була.
Краков
XX—XXI быуаттар
1945 йылдың 18 ғинуарында ҡалаға 1-се Украина фронты инә. Краков һуғыш ваҡытында бөтөнләй зыян күрмәй тиергә була (Висла аша бер нисә күпер генә шартлатыла). Польша Халыҡ Республикаһы осоронда Совет армияһы һәм поляктарҙың Армия крайова ғәскәренең тырышлығы менән немецтар ҡасҡан саҡта Краковты шартлатырға тигән бойороҡто үтәп өлгөрмәй тигән мәғлүмәт бар. Был тарихты «Майор „Вихрь“» (СССР, 1967) һәм «Сохранить город» (Ocalić miasto, Польша-СССР, 1976) фильмдарында күрһәтәләр, ләкин социалистик лагерь тарҡалғас, Польшала был ваҡиғала шикләнеүселәр табыла. 1945 йылдың 11 авгусында Краковта поляктарҙың йәһүдтәргә ҡаршы сығышы була. Был ваҡиға һәм антисемиттар ойошторған кампания (айырыуса 1968 йылғы сәйәси көрсөк ваҡытындағы), Холокост ваҡытында иҫән ҡалған бик күп йәһүдтәрҙе Польшаны ташлап китергә мәжбүр итә.
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы
Биографияһы. Ижад юлы
2000 йылда Сулпан Асҡарова Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университетын «Хореография сәнғәте» белгесе булып тамамлай (балетмейстер-педагог), профессор Мурашко Михаил Петрович курсы.
Тяпкина Лилия Николаевна
Тяпкина Лилия Николаевна (Григорьева)  — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, СССР Ауыл хужалығы министрлығына ҡараған Кострома өлкәһе Кострома районының «Караваево» совхозының тоҡомсолоҡ һөт совхозында мал ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы
Биографияһы. Ижад юлы
Өфөгә күсеп килгәс, 2002 йылға тиклем Башҡорт филармонияһында балет буйынса репетитор була.
Краков
XX—XXI быуаттар
Социалистик Польшала Краковта сәнәғәт үҫешә, бер нисә завод төҙөлә, XX быуаттың икенсе яртыһында ҡала халҡы дүрт тапҡырға арта. Һуғыштан һуң «интеллигентлыҡты әҙәйтеү өсөн» Краков ситендә Нова-Хута металлургия комбинаты төҙөлө, шул уҡ исемдәге ҡала барлыҡҡа килә (һуңыраҡ Краков составына инә).
Тяпкина Лилия Николаевна
Биографияһы
Тыуған 1930 йылда Кострома ҡалаһында ювелирторг мөдире ғаиләһендә тыуған. 1935 йылда атаһы ҡулға алына, шунан һуң бөтә ғаиләләре Караваево ҡасабаһына күсә.
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы
Биографияһы. Ижад юлы
2002—2006 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының балетмейстеры һәм хореографы булып эшләй.
Краков
XX—XXI быуаттар
1989 йылда социалистик ҡоролош бөтөрөлөү менән коммунизмға бәйле атамаларҙы үҙгәртеү башлана. 1991 һәм 1993 йылдарҙа ҡалала Вышеград төркөмө саммиттары үтә.
Тяпкина Лилия Николаевна
Биографияһы
Бала саҡтан Лилия әсәһенә фермала даими ярҙам итә һәм бик иртә, тағы ла урта мәктәпте тамамламайынса, эшләп китә. Кострома өлкәһенең «Караваево» тоҡомсолоҡ совхозының фермаһында быҙау ҡараусы булып эшләй башлай.
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы
Биографияһы. Ижад юлы
Республиканың төп театрында бер аҙ эшләгәндән һуң, Сулпан Асҡарова алты йыл дауамында Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Республика халыҡ ижады үҙәге генераль директорының халыҡ менән эшләү буйынса урынбаҫары булып эшләй.
Краков
XX—XXI быуаттар
Польша Сенатының 2006 йылдың 3 авгусында ҡабул иткән ҡарары буйынса 2007 йыл Краков йылы тип иғлан ителә.
Тяпкина Лилия Николаевна
Биографияһы
Тиҙҙән Лилия Николаевна Григорьеваға үҙаллы быҙау төркөмөн бүлеп бирәләр. Һөҙөмтәлә уның төркөмөндәге быҙауҙарҙың тәүлегенә уртаса ауырлығы ныҡ арта.
Краков
XX—XXI быуаттар
2014 йылдың 25 майында үткән референдумда ҡала халҡы метрополитен төҙөү (55,11 % ыңғай), видеокүҙәтеү системаһы булдырыу (69,73 % ыңғай), яңы велосипед юлдары (85,2 % ыңғай) һәм Краковта 2022 йылда Ҡышҡы Олимпия уйындары үткәреүгә заявка биреү буйынса (69,72 %) тауыш бирә.
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы
Биографияһы. Ижад юлы
2012 йылда хореограф һәм балетмейстер булып Башҡорт академия театрына кире әйләнеп ҡайта, спектаклдәр һәм сәхнә хәрәкәттәрен ҡуйыусы була, улар араһында: «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» (Мостай Кәрим, режиссёр Әхтәм Абушахманов), «Ҡыҙыл яулыҡлы тирәк» (Сыңғыҙ Айытматов, режиссёры Р. Хәкимов), «Теләктәр бишеге» (Н. Абдыҡадиров, режиссёры Н. Абдыҡадиров), «Ҡатын-ҡыҙҙар тарихы» (Т. Москвина, режиссёр Әхтәм Абушахманов), «Аҡ пароход» (Л.-М.Зайкаускас, режиссёр Олег Ханов) һәм башҡалар бар. Барлығы 30 спектакль уның ҡатнашлығында ҡуйылған.
Ошо арала, халыҡ күпләп ҡатнашҡан саралар режиссёры булараҡ, концерттар, театрләштерелгән тамашалар, сәхнә оҫталарының юбилей кисәләрен ҡуйыусы була. Сулпан Асҡарованың ошо һәләтен күреп, Башҡортостан филармонияһы етәкселеге уны эстрада художество етәксеһе вазифаһына саҡыра.
Тяпкина Лилия Николаевна
Биографияһы
Лилия Николаева Григорьева 1950 йылда Юрий Тяпкинға кейәүгә сыға.
Краков
XX—XXI быуаттар
2016 йылдың июлендә Краковта Рим папаһы Франциск ҡатнашлығында Бөтә донъя католик йәштәре көнө үтә.
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы
Биографияһы. Ижад юлы
2017 йылдың февраленән башлап, Сулпан Асҡарова Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй, ул ҡуйған концерт тамашалары: тамашасыларҙың күңеленә хуш килгән Салауат Низаметдиновтың 60 йыллығына арналған «Беҙҙең арала тик моң ғына…» концерты (2017 йылдың марты); Башҡортостан дәүләт филармонияһының шаулап-гөрләп үткән 78-се концерт сезонын ябыу «Отчёт концерты» (2017 йылдың майы); Милли кейем парады һәм Халыҡ-ара «Евразия йөрәге» сәнғәт фестивале сиктәрендә «Ҡурайфест» (2017 йыл, июнь); Ҡырғыҙ делегацияһын рәсми ҡаршы алыу өсөн мәҙәни программа (2017 йыл, июнь); Екатеринбургтағы һабантуй өсөн концерт программалары (2017 йыл, июнь), Ҡырым Республикаһындағы һабантуй өсөн концерт программалары (2017 йыл, июль).
Тяпкина Лилия Николаевна
Биографияһы
1961 йылдан һуң һауынсы әсәһе хаҡлы ялға сыҡҡас, Лилия Николаевна уның төркөмөнә һауынсы булып күсә. Лилия Николаева Тяпкина Кострома өлкәһенең иң яҡшы һауынсыларының береһе һәм алдынғыһы була. 1985 йылда үҙе лә хаҡлы ялға сыға
Краков
XX—XXI быуаттар
2017 июлендә ҡалала ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы комитетының 41-се сессияһы үтә.
Чуварлей
Чуварлей — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тешнярь йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы
Биографияһы. Ижад юлы
Филармонияның 79-сы сезонында Ҙур залда «МоңRingШоу», Рифат Шарафутдиновтың «Һүҙ бирәм…» соло проекттары, Дамир Таиповтың «Матурлыҡ алиһәһенә», Фларида Иркинаның «Viva La Diva», «ЭДО-20» эстрада-джаз оркестрының юбилей концерты һәм башҡа эштәр башҡарҙы.
Чуварлей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Тяпкина Лилия Николаевна
Биографияһы
Лилия Николаева Тяпкина 2004 йылдың 11 ноябрендә вафат була.
Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн Лилия Николаева Тяпкина лайыҡ булған:
Чуварлей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Краков
Административ бүленеше
1991 йылдың 27 мартында Краков 18 үҙаллы идара ителеүсе районға бүленә, улар Рим һандары менән билдәләнә. 2002 йылда ҡала властары һандарҙан һуң бығаса рәсми ҡулланылмаған исемдәрен рәсми өҫтәү тураһында ҡарар ҡабул итә Һуңғы тапҡыр ҡала райондары 2014 йылдың 12 мартында үҙгәртелә. Бынан тыш ҡаланың тарихи 1951—1975 йылдарҙағы 6 административ районға бүленеше лә һаҡлана: Старе Място (Старый Город, Stare Miasto), Звежинец (Zwierzyniec), Гжегужки (Grzegórzki), Подгуже (Podgórze), Нова-Хута (Nowa Huta), тағы ла 1975 йылдан һуң 4 район өҫтәлә: Срудмесьце (Śródmieście), Подгуже, Кроводжа (Krowodrza), Нова-Хута.
Краков райондары элек был урында булған биҫтә, тораҡтар атамаларынан алынған. Улар бер нисә быуат эсендә әкренләп ҡала сиктәренә инә барған.
2017 йылда Краковта 2712 урам булған (38 аллея һәм 8 бульвар) һәм 47 майҙан (уларҙың 6-һында «баҙар» һүҙе бар, rynek).
Туризм
2010 йылда ҡалаға 8,1 миллион, шул иҫәптән сит илдән 2 миллион турист килгән
Краков эске ҡаланан һәм 7 биҫтәнән тора. Краковта XV быуат ҡәлғәһенең ҡалдыҡтары һаҡланған; 39 костёлдар, күп часовнялар, 25 монастырь, 7 синагога бар. Улар араһында Изге Станислав һәм Вацлав соборы (XIV б.); поляк королдәре, епископтары һәм ҡаһармандары төрбәһе (Вавель); Изге Мария костёлы (XIII б.); Изге Анна костёлы; поляк королдәре замогы (XIII б.); архиепископ һарайы киң билдәле.
Ягеллон университеты бинаһында шулай уҡ фәндәр академияһы ла урынлашҡан. Университет китапханаһында яҡынса 300000 том һәм 5000 ҡулъяҙмалар һаҡлана.
1978 йылда Краковтың тарихи үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлегенә индерелә.
Башҡа ҡалалар менән хеҙмәттәшлек
Краков түбәндәге ҡалалар менән төрлө дәрәжәләге хеҙмәттәшлек урынлаштырылған :
Корнеж
Корнеж — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуя йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юстик
Юстик — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кокса йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сүриә (төбәк)
Тарихи Сүриә (Шам) төбәге (ٱلشَّام - әш-Шам, иероглифлы лувий теле : сура / и ; Συρία; хәҙерге әҙәбиәттә шулай уҡ Бөйөк Сүриә, Сүриә-Фәләстин төбәге йәки Левант) — Урта диңгеҙҙән көнсығышҡа табан урынлашҡан территория.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем V быуатта Геродот өсөн Сүриә төньяҡҡа Галисҡа тиклем (хәҙерге Ҡыҙылырмаҡ йылғаһы) һәм көньяҡҡа Ғәрәбстанға һәм Мысырға тиклем һуҙылған.
Тарих дауамында төбәк бик күп төрлө халыҡтар контроле аҫтында була, шул иҫәптән арамейҙар, боронғо мысырҙар, ханаанейҙар, Ассирия, Бабилия (Вавилония), Әһәмәниҙәр дәүләте, боронғо гректар, әрмәндәр, Рим империяһы, Византия империяһы, Хаҡ хәлифәт, Өмәүиҙәр хәлифәлеге, Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге, Фатимиҙар хәлифәлеге, тәре йөрөтөүселәр, Әйүбиҙәр династияһы, Мәмлүктәр солтанлығы, Ғосман империяһы, (Бөйөк Британия)Берләшкән Короллек һәм Өсөнсө Француз республикаһы.
Беренсе донъя һуғышынан һуң биләмә Франция һәм Бөйөк Британия мандаттарына бирелә һәм Оло Ливанға, Сирия мандаты аҫтында төрлө дәүләттәргә, Түбәнге Палестинаға һәм Трансиордания Әмирлегенә бүленә. Сүриә мандаты аҫтындағы дәүләттәр яйлап Сүриә дәүләтенә берләштерелә һәм, ниһайәт, 1946 йылда бойондороҡһоҙ Сүриәгә әүерелә. Ошо осорҙа пансүриә милләтселәре Бөйөк Сүриә төҙөү өсөн сығыш яһай.
Дини әһәмиәте
Төбәктә ибраһими диндәр өсөн мөһим урындар бар :
Алтын һарай
"Алтын һарай" - Окрос Чардахи - ოქროს ჩარდახი - Кутаисиҙағы имерети короле резиденцияһы, Риони йылғаһының һул ярында, бөгөнгө Руставели менән Аҡ күперҙәр араһында урынлашҡан.
Тарихы
Резиденция уртаһында, тарихи мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, балдахин аҫтында тәхет торған, ә диуарҙар өҫтөндә һаҡсылар өсөн манаралар, бик матур ҡыңғыраулыҡ төҙөлгән булған.
XVII быуатта һарай бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителә һәм Леван II Дадиани һөжүме ваҡытында емерелә, 1770-се йылдарҙа ташлап ҡуйыла. XIX быуатта бында ҙур булмаған йорт, сиркәү ишеге һәм ҡыңғырау манараһы ғына һаҡланып ҡалған.
1810 йылда Алтын һарай урыҫ ҡаҙнаһына алына.
Хәҙерге торошо
Бында резиденциянан бары бер генә йорт һаҡланып ҡалған. XIX быуатҡа тиклем архитектура күренеше, йорт интерьеры үҙгәрешһеҙ ҡалған, ә артабан йәшәү торлағына әүерелдерелгән  һәм бүлмәләр эшләнгән. Хәҙерге күренеше 1960-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Ул урындағы патриархия ҡарамағына бирелгән.
Кәримов Зәки Вәли улы
Биографияһы
Зәки Вәли улы Кәрмов — 1925 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Ҡаракөсөк (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Үрнәк ауылында тыуған. 1940 йылда, 15 йәшендә, уҡытыусы булып эш башлай. 1942 йылдың ҡышында армияға саҡырыла, Ырымбур өлкәһе Тоцк лагерында әҙерлек үткәндән һуң Волхов фронтында һуғыша. Ленинград-Новгород операцияһында күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менн бүләкләнә.Ҡаты яралана, сәләмәтлеге сикләнгән булыу сәбәпле, Көнбайыш Белоруссияның эске эштәр министрлығы ғәскәренә күсерелә. Белоруссия Республикаһының Плюсский өлкәһендә хеҙмәт итеүен дауам итә. Еңеүҙе Белоруссияның Бобруйск ҡалаһында ҡаршылай.1946 йылда Плюсский өлкәһе комсомол комитеты секретары итеп һайланыу сәбәпле, демоблизациялана. 1946—1950 йылдарҙа Белоруссияның район комитеты секретары. Һуғыштан һуң Белоруссия ерендә совет власы урынлаштырыуҙа ҡатнаша. 1947 йылда партия сафына инә, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1950 йылда тыуған ауылы Үрнәккә ҡайта. Үрнәк мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй, аҙаҡ мәктәп директоры була. 1955—1957 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, 1957 йылда КПСС-тың райком комитеты итеп һайлана. 1958 йылдан — район советы рәйесе. 1961 йылдан башлап КПСС Баҡалы район комитетының 1-се секретары. 1963 йылдан — Өфө колхоз-совхоз идаралығының партия комитеты секретары. 1967 йылдан — КПСС Өлкә комитының Сәйәси ағартыу йорто мөдире. 1981—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы.
Фәнни хеҙмәттәре
250-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Түбәнге Лух (йылға)
Түбәнге Лух  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Түбәнге Лухов ҡултығы) 799 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Ананьин ҡәберлеге
Ананьин ҡәберлеге (Ананьинский могильник) — Татарстан Республикаһы Алабуға районында урынлашҡан ананьин мәҙәниәтенең беренсе тикшерелгән ҡомартҡыһы, федераль әһәмиәттәге ҡомартҡы.
Урынлашыуы
Ҡомартҡы Татарстан республикаһы Алабуға районының Каманың (Чулмандың) уң ҡушылдығы Тойма йылғаһының һул яҡ ярында Ананьин ауылынан 3 км көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Түбәнге Лух (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ананьин ҡәберлеге
Табылдыҡтар
Ананьин ҡәберлеге беҙҙең эраға тиклем VIII/VII—IV быуаттар менән билдәләнә;был ҡәберлектең ниндәй халыҡ тарафынан ҡоролоуы билдәле түгел.
Боронғо ҡәберлек урынында неолит осоро һәм һуң бронза быуаты торамалары, шулай уҡ бронза быуат аҙағы ҡәберлеге (маклашеев мәҙәниәте) табыла. Маклашеев мәҙәниәте ахырынан иртә тимер быуаты (б э. т. 9/8-7/6 бб.) мәҙәниәте менән скифтарға тиклемге һәм иртә скиф әйберҙәре бәйләнеше асыҡланған. Ҡәберҙәрҙең күп өлөшө Ананьин мәҙәниәтенең баулы керамикаһына ҡарай (беҙҙең эраға тиклем VII/VI-IV быуат).
Ҡәберлеккә таш йәшниктәр һәм ағас табуттар, ҙур һанлы кремациялар, алты ҡырлы втулкалы кельттар һәм сүкелгән әйберҙәр, скиф-себерҙәр килтергән йәнлек стилендәге монаяттар, бау һалып ҡатмарлы биҙәлгән һауыттар хас.
Баш һөйәктәре ҡәберҙәре осрай.
Ерләнгәндәрҙең антропологик тибы — үҙенсәлекле «тар йөҙлө» европеоидтар һәм монголоидтар ҡушылған ҡиәфәтле кешеләр булған.
Асыш тарихы
Ҡәберлек 1858 йылда табыла. Сауҙагәр Шишкин Иван Васильевич —  рәссам Шишкин Иван Ивановичтың атаһы, шулай уҡ  яҙыусы һәм журналист Петр Владимирович Алабин был урынға барып сығалар. Ананьин ҡәберлеген асыу Ананьин мәҙәниәте термины барлыҡҡа килеүгә сәбәп була.
Ергәнтау
Ергәнтау (Ер-Тау) (Зиргантау) — Башҡортостандың Ишембай һәм Мәләүез райондарындағы тау.
Географияһы
Өфөнән 170 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Тау урмандар менән ҡапланған. Йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы 700 мм-ҙан 1100 мм-ға тиклем тәшкил итә, ҡар ҡатламы 80-100 см һәм уртаса 160 көндән 200 көнгә тиклем ята. Ландшафтың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә. Ғинуарҙа уртаса температура −14-17 °C, июлдә +9-16 °C.
Тау итәгендә Ергән, Һабаш, Ҡамбулат, Йәшелтау ауылдары, балаларҙың ял лагерҙары, «Ағиҙел-Спутник» туристик базаһы урынлашҡан. Тауҙан 14 км алыҫлыҡта Салауат ҡалаһы урынлашҡан. Тауҙан 1 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһы аға. Көнсығышҡа табан Ергән йылғаһына ҡойған Алмалы аға (тауҙан көньяҡҡа Ағиҙелгә табан аға).
Тау битләүҙәрендә күп һанлы елгә ашалған формалар.
Атаманың килеп сығышы
1219 -1223 йылдарҙа һәм 1336 -1340 йылдарҙа урындағы халыҡ үҙ ере өсөн монгол ғәскәренә ҡаршы күтәрелә. Ергәнтауынан ағып төшкән бәләкәй йылғасыҡ буйында ҡаты һуғыштар була. Тау битләүен, йылға үҙәнен ҡан ҡаплай. Кеше ҡаны йылға булып аға. Был һуғыш әле булһа халыҡ хәтерендә һаҡлана. Шул осорҙан алып тауҙы “Ер-ҡантауы”, йылғаны “Ер-ҡан” йылғаһы тип йөрөтәләр. Әйтелеше аҙаҡ Ергәнтау булып китә.
«Ергәнтау» тау-саңғыһы үҙәгенә характеристика
Иң шыумаҡлыһы тип икенсе трасса һанала — уның текә битләүе бөтә трасса дауамында тиерлек бара.
Шах-Азиз Смбат Симонович
Шах-Азиз Смбат Симонович (Шахазизян) (Սմբատ Շահազիզ; 17 сентябрь 1841 йыл — 5 ғинуар 1908 йыл) — әрмән шағиры, публицист һәм педагог.
Биографияһы
Шах-Азиз Смбат Симонович 1840 йылдың 17 сентябрендә Эриван губернаһы Эчмиадзинск өйәҙендә Аштарак ҡалаһында дин әһеле ғаиләһендә тыуа; алты баланың иң кесеһе була.
10 йәшенә тиклем — өйҙә, шунан өйәҙ мәктәбендә уҡый, һуңынан Мәскәүгә Лазарев институтына ебәрелә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң унда хәҙерге һәм классик әрмән телдәрен уҡытырға ҡалдырыла, бер үк ваҡытта үҙенең белемен артабан дауам итергә әҙерләнә. 1867 йылда ул Санкт-Петербург университетында шәрҡиәт (көнсығыш телдәре буйынса) кандидаты дәрәжәһен ала. Бынан һуң утыҙ биш йыл дауамында эшләгән Лазаревский институтында уҡытыуын — 1897 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем дауам итә.
1893 йылда ул мохтаж яҙыусылар өсөн Абовско-Назарский фонды булдыра. 1898 йылда Мәскәүҙә 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү (Хамидия үлтереше) һөҙөмтәһендә етем ҡалған балаларҙы тәрбиәләү буйынса комитет ойоштора. Батша Рәсәйенең әрмәндәргә ҡаршы режимы позицияһын һәм уның Төркиә дипломатияһыныъ ике йөҙлөлөгөн фашлай.
1908 йылдың 5 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була, Әрмән зыяратында ерләнә.
Ижады
Смбат студент йылдарында яҙа башлай һәм әрмән шағирҙарыы Рафаэль Патканян, Хачатур Абовян йоғонтоһо аҫтында була. 1861 йылдан «Юсис апайл» («Северное сияние», Степан Назарян нигеҙ һала) журналы менән 1864 йылда баҫманың эшмәкәрлеге туҡтатылғанға тиклем хеҙмәттәшлек итә. 1860 йылда Шах-Азиз үҙенең тәүге «Азатутян жамер» («Часы свободы») хәҙерге һәм классик әрмән телдәрендә яҙылған утыҙ өс шиғыр ингән шиғырҙар йыйынтығын баҫтыра.
Уның шиғри әҫәрҙәре: «Часы досуга» (1858, шиғырҙар йыйынтығы), «Скорбь Леона» (1865, поэма); прозаһы: «Голос публициста» (1881), «Воспоминания по поводу праздника Вардана» (1901), «Несколько слов моим читателям» (1903).
Котельница (Мера ҡушылдығы)
Котельница  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айҙаҡай
Айҙаҡа́й (Айдака́ево) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Ҡарлыхан ауыл Советы соствына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 336 кеше. Почта индексы — 452592, ОКАТО коды — 80210813002.
Географик урыны
Айҙаҡай ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Ыҡ йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 38 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 72 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Айҙаҡай ауылына Троицк өйәҙе Ҡошсо улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
1795 йылда 25 йортта 170 кеше йәшәй. Ауылда тәүге төпләнеүсе исеме менән аталған. Уның улдары — 1771 йылғы Хәбибулла, 1773 йылғы Хәби, 1795 йылғы Дусмөхәмәт Айҙаҡаевтар тураһында мөғлүмәт бар. Хәбибулланың улы — Абдулғәзе, Абдулғәзенең улдары — Ғөбәйҙулла, Ғәлиулла, Мөхәмәтғәәни. Хәбиҙең улдары — Динмөхәмәт, Фәтҡулла, Кәлимулла. Дусмөхәмәттең улы Бикмөхәмәт.
Айҙаҡай ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1834 йылда — 37 йортта 229, 1859 йылда - 26 йортта 311, 1865 йылда 55 йортта 336 кешк йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда мәсет, училище булған. 1870 йылда - 55 йортта 336, 1895 йылда - 79 йортта 422 кеше донъя көткән.
XIX быуатта игенселек системаһыҙ алып барылған. Ике атлы ағас һабан менән ер һөргәндәр. 2-шәр һуҡҡыс һәм елгәргес, дегет етештереү оҫтаханаһы булған. Мәсет эргәһендә мәктәп эшләгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
Айҙаҡай ауылында 1920 йылда - 117 йортта 629 кеше йәшәгән.
Әлеге ваҡытта ауылда төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Айҙаҡай ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Билдәле кешеләре
Байышев Фәнил Нафиҡ улы (15 ғинуар 1956 йыл, Балаҡатай районы, Монас ауылы — 6 ғинуар 1993 йыл, Балаҡатай районы, Айҙаҡай ауылы) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Ҡотоев Хөсәйен Муллаян улы
Ҡотоев Хөсәйен Муллаян улы (1923—1945) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының взвод командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев 1923 йылдың 25 декабрендә Силәбе өлкәһе (РСФСР) Нуғайбәк районындағы Балҡан ауылында тыуған.
Хәрби хеҙмәте
Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылда саҡырыла. Саҡырылыуын төрлө сығанаҡ төрлөсә хәбәр итә: 1941, 1942 йылдың апреле йә 6 декабре тип тә яҙалар. Баймаҡ район хәрби комиссариаты башта атаһы Муллаян Ҡотоевты, атаһын, һуңыраҡ улы Хөсәйенде фронтҡа оҙата.
Ҡотоев Хөсәйен 1943 йылда 1‑се Атлы армия исемендәге Тамбов кавалерия училищеһын тамамлай.
112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58‑се гвардия кавалерия полкының элемтә отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 26-27 сентябрь көндәрендә ҡаҙанған батырлығы өсөн Белорус фронты Хәрби Советының 1943 йылдың 31 октябрҙә сығарылған 22/н ҡарары менән Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың апрелендә фронтта атаһы менән күрешә, икәүләп фотоға төшәләр.
1945 йылдың 23 апрелендә батырҙарса һәләк була. Германияла, Шмахтенхаген ауылында ерләнгән.
Хәтер
Ҡотоев Хөсәйен Муллаян улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районында һәм Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Белорет һыуһаҡлағысы
Белорет һыуһаҡлағысы, йәки Белорет быуаһы  — 1751 йылда төҙөлгән һыуһаҡлағыс. Плотинаның ҡапҡасы Ағиҙел йылғаһы тамағынан 1320 км алыҫлыҡта, Башҡортостан Республикаһының Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Быуа XVIII быуаттың икенсе яртыһында, Белорет металлургия заводын һыу менән тәьмин итеү өсөн, Ағиҙел йылғаһын быуыу юлы менән төҙөлә. Һуңынан уның тирәһендә Белорет ҡалаһы үҫеп сыға. Беренсе плотина тупраҡтан һәм оҙонлоғо яҡынса 790 м, бейеклеге яҡынса 8 м була.
Белорет быуаһы аша күпер
Белорет быуаһының төп иҫтәлекле урындарының береһе-1936 йылда төҙөлгән ағас йәйәүлеләр күпере. Уның оҙонлоғо яҡынса 550 метр тәшкил итә, Рәсәй буйынса был иң оҙон ағас күпер.
Күпер буйынса Белорет халҡының ҡайһы берҙәре Белорет металлургия комбинатына йәйәү эшкә йөрөгән. 1941 йылда һуғышҡа китеүсе һалдаттарҙың тар колеялы тимер юл станцияһына юлы ла уның аша үтә.
Күп сериялы «Мәңгелек саҡырыу» совет фильмы кадрҙары ла был күпер фонында төшөрөлә.
Әлеге ваҡытта күпер авария хәлендә — терәүҙәре, яндауыр һәм иҙәндәре серегән. Йәйәүлеләр өсөн хәүеф менән бәйле, урындағы властар тарафынан рәсми рәүештә уны ҡулланыу тыйылған. Ҡала хакимиәтендә, бәхетһеҙ осраҡтар булдырмау өсөн, күперҙе һүтеү хаҡында тәҡдимдәр әйтелде. Әммә Белорет халҡы күперҙе урындағы иҫтәлекле урын тип иҫәпләй һәм уны һаҡлап ҡалыу маҡсатында тейешле петиция төҙөй.
Волга буйы немецтары
Волга буйы немецтары (шулай уҡ волга буйы немецтары, үҙатамаһы Wolgakolonisten, Wolgadeutsche) — башлыса Екатерина II манифесы нигеҙендә 1760-се йылдарҙа Түбәнге Волга буйында таралып ултырған һәм 1941 йылға тиклем шунда йәшәгән герман дәүләттәре күскенселәре тоҡомдарынан XX быуат башына Рәсәйҙә формалашҡан халыҡтарҙың береһе. Һуң 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң территориаль автономия ала — Волга буйы немецтары АССР-ы. 1941 йылда Себергә һәм Ҡаҙағстанға СССР немецтары депортациялана. Немецтарҙы депортациялау милли телен һәм мәҙәниәтен емергән, һыу ҡала халҡы менән СССР-ҙың башҡа халҡы менән ассимиляцияһын тиҙләткән. Депортация эҙемтәләре Германияға күсенеү хәрәкәте барлыҡҡа килеүгә сәбәп булған, 1990-сы йылдарға ул айырыуса көсәйгән.
Волга буйы немецтарының этник тамырҙары әлеге ваҡытта, башлыса, Рәсәй, Германия, Ҡаҙағстан, АҠШ, Канада һәм Аргентина.территорияһында йәшәй.
Екатерина II манифесы
1762 йылдың 4 декабрендә Екатерина II «Сит ил кешеләренә Рәсәйгә килеп йәшәргә һәм сит илгә ҡасҡан кешеләрҙең ҡайтып ирекле йәшәүенә рөхсәт биреү тураһында» манифесына ҡул ҡуя. Был документтың органик дауамы булып 1763 йылдың 22 июлендә сыҡҡан «Рәсәйгә күсеп килеүсе бөтә сит ил кешеләренә төрлө губерналарҙа йәшәү рөхсәте, уларҙың хоҡуҡтары һәм льготалары тураһында» манифесы тора.
Манифест шарттары буйынса, колонистар сифатында Рәсәйгә килергә теләүселәрҙең, юл сығымдарына аҡсаһы булмаған осраҡта, урыҫ дипломаттарына йәки уларҙың резиденттарына мөрәжәғәт итергә кәрәк булған, һәм улар, колонистарҙы аҡса менән тәьмин итеп, оҙатырға тейеш булған.
Рәсәйгә килгән күскенселәр төрлө мөҙҙәткә «төрлө һалымдан һәм мәшәҡәттән» азат ителгән. Атап әйткәндә, исемлектә нигеҙләнеү өсөн ирекле тип билдәләнгән ерҙәргә колониялары менән урынлашҡан сит ил кешеләре 30 йылға һалымдан азат ителгән. 1763 йылғы Манифест йорт төҙөү, беренсе уңыш алғанға саҡлы аҙыҡ-түлек, мал, ауыл хужалығы инвентары һәм һөнәрселек ҡоралдары һатып алырға ун йылға процентһыҙ вәғәҙә иткән. Бынан тыш, колонияларҙа дәүләт чиновниктары яғынан биләмәләрҙең эске тормошон ҡороуға ҡыҫылыу тыйылған һәм тулы үҙидара рөхсәт ителгән.