cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Тула прәниге» музейы
Тарих
Музей 1996 йылда ҡалала ҡорал һәм самауыр эшләүсе ағалы-энеле Лялиндарҙың элекке флигелендә урынлашҡан. Прәник цехы һәм магазин ошо уҡ бинала урынлашҡан.
Тасуирлама
Музей экспонаттары булып төрлө формалағы прәник таҡталары тора, уларҙың күбеһе электән билдәле кондитер Сериков, Гречихин, Белолипецкий, Козловтарҙыҡы булған, музейҙа шулай уҡ прәник ҡаптары, фотоһүрәттәр һәм тула прәникселәренең көнкүреш әйберҙәре һәм прәниктең үҙе, Рәсәйҙең иң бәләкәй һәм иң ҙур прәниге, ҡуйылған. Шулай уҡ музей экспонаттары прәник эшләүҙең боронғо традициялары тураһында һөйләй (мәҫәлән, мыҫҡаллы үлсәгес). Экспозицияла мөһим тарихи ваҡиға хөрмәтенә эшләнгән: юбилей хөрмәтенә, Куликово һуғышына, Иван Сусанин батырлығына, 1812 йылда ватан һуғышына, 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы геройҙарына, «Герой» прәник, «Варяг» крейсеры матростарына Николай II батшалыҡҡа ингән ваҡытта бүләккә етештерелгән прәниктәр ҡуйылған. Музей коллекцияларында шулай уҡ йолалар һәм ғөрөф-ғәҙәттәре өсөн: фәрештә көнөнә, туйға һәм кешене ерләү һыйына — әҙерләнгән прәниктәр бар.
Бөтә экспонаттар ике бүлмәлә урынлашҡан. Музейҙа сәй эсеүҙәр үткәрелә, шулай уҡ туристарға яңы ғына бешерелгән прәниктәрҙән ауыҙ иттерелә һәм уларға шоколад миҙалдар бирелә.
Озимка
Озимка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сюксюм йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чажаши
Чажаши (ჩაჟაში) ― Грузиялағы Самегрело -Үрге Сванетия крайының Местиа муниципалитетындағы ауыл. Ул Оло Кавказдың көньяҡ тауы итәгендә, Ингури йылғаһы үҙәненең башында, диңгеҙ кимәленән 2160 метр бейеклектә урынлашҡан. Ауыл Сванетия тарихи өлкәһенең бер өлөшө һәм  Ушгули общинаһының үҙәге булып тора. Урта быуат оборона ҡоролмалары Грузияның Милли мираҫы реестрына, шулай уҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Географияһы
Чажаши Ушгули общинаһының төп ауылы булып тора, ул дүрт ауыл конгломератынан ғибәрәт. Шулай уҡ Чажаши ― Европала иң юғарыла урынлашҡан тораҡ урын. Ауыл Местиа муниципалитеты составына инә, Местиа ҡалаһынан көнбайышҡа табан яҡынса 45 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ингури һәм Шавтскала йылғалары ҡушылған урында ята
Халҡы
Чажаши ― ҙур булмаған ауыл. 2014 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, бында барлығы 28 кеше даими йәшәй, үҙҙәрен улар барыһы ла свандарға, грузиндарҙың этник төркөмсәһенә индерәләр.
Куруузек
Куруузек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барбургазы йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
27 февраль
27 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 58-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 307 көн ҡала (кәбисә йылында 308).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Каринка (йылға)
Каринка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/53/30    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сыпсыҡ
Сыпсыҡ (Чипчиково) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 452986, ОКАТО коды — 80208837006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сол Парнока-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өрөк ҡайнатмаһы (хикәйә)
«Өрөк ҡайнатмаһы» («Абрикосовое варенье») —  Александр Солженицын хикәйәһе. 1994 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1995 йылда "Новый мир" журналының 10-cы һанында баҫтырылған. Ике киҫәктән торған хикәйәләр серияһына ҡарай.
Тарихы
1990 йылда А. Солженицын «Красное колесо» эпик әҫәрен тамамлай һәм уның хикәйә жанрына тотонорға ваҡыты була.
Солженицын : "Мин әллә ҡасандан бирле ике киҫәкле хикәйә яҙырға хыялланып йөрөнөм. был жанр үҙенән-үҙе донъяға килерен минән һорай. Минең күреүемсә, бындай хикәйәләрҙең бер нисә тибы бар. Шуларҙың иң ябайы: бер үк бер йәки ике-өс персонаж хикәйәнең ике киҫәгендә лә тасуирлана, тик ул киҫәктәр бер аҙ ваҡыт арауығы менән бүленеп тора. (Мин уйлап сығарған әйбер түгел, был күп кенә әҙәби сюжеттарҙа күренгеләп тора)."
90-сы йылдарҙа Солженицын һигеҙ ике киҫәктән торған хикәйәләр ижад итә, шуларҙың береһе - " Өрөк ҡайнатмаһы" хикәйәһе. Хикәйә "Новый мир" журналынын 10-сы һанында 1995 йылда баҫтырыла.
Йөкмәткеһе
"Өрөк ҡайнатмаһы" хикәйәһенең беренсе киҫәгендә элек Курск губернаһының Лебяжий Усад ауылында йәшәгән, кулакты юҡҡа сығарыу ваҡытында Белгородҡа, Дергачиға һ.б. һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең улы Федор Ивановичтың атаҡлы яҙыусыға ебәргән хаты тасуирлана. Үҙенең хатында был кеше ҡыҫҡа ғына ғүмере эсендә башынан үткәргән тормош ҡыйынлыҡтары, сирҙәре, төрлө ергә күсенеп йөрөүҙәре тураһында яҙа
Хат авторы былай тип яҙа: «Беҙҙең һәм тағы ла бер нисә кешенең ғаиләләрен ат арбаһына ултыртып Белгородҡа алып килделәр һәм тартып алынған сиркәүгә төрмәгә япҡан кеүек килтереп ҡыуып индерҙеләр. Бында беҙҙән башҡа күрше-тирә ауылдарҙан әллә күпме халыҡты килтерҙеләр, хатта иҙәндә ятып торорлоҡ та урын юҡ ине, ашарға бер ни ҙә бирмәнеләр, кем өйҙән ниндәй аҙыҡ алып килгән булһа, шуның менән туҡландыҡ. Станцияға беҙҙе алып китер өсөн эшелонды бары тик төндә генә бирҙеләр; оло мәшхәр ҡупты, конвой ары-бире үрһәләнеп йүгеренде, фонарҙар йымылданы. Атайым миңә әйтте: “Һин булһа ла ҡас”. Мин халыҡ араһына инеп йәшенә алдым. Ә минең ғаилә ағзаларын тайгаға алып киттеләр, улар тураһында мин бер нимә лә белмәйем"
Федор Иванович яҙыусынан аҙыҡ посылкаһы һорап яҙа.
Хикәйәнең икенсе киҫәгендә яҙыусы, ЦИК ағзаһы, кино өйрәнеү белгесе-профессор Василий Киприанович компанияһында өрөк ҡайнатмаһы ҡуйылған сәй өҫтәле артында ултыра. Улар кино сценарийын нисек яҙыу тураһында фекер алышалар. Яҙыусы бөтә халыҡ хөрмәте, партияның, хөкүмәттең һәм иптәш Сталиндың иғтибары менән файҙаланыуы, шуға күрә бик көслө яҙырға тейеш булыуына зарлана. Артабан ул баяғы хатты уҡый һәм уның теле менән һоҡлана: "Ниндәй саф тел һәм телмәр табышы! Ниндәйерәк башбаштаҡлыҡ һәм шул уҡ ваҡытта үҙенә арбаусы һүҙҙәрҙең байлығы һәм башҡарылыуы! Яҙыусы көнләшерлек һүҙҙәр!».
Тик яҙыусы хат хужаһына ярҙам итергә уйламай ҙа... Был хикәйәлә тормош муллығының һәм стабиллегенең символы булып өрөк ҡайнатмаһы тора. Ҡасандыр крәҫтиән йортон өрөк ағасы биҙәп торған. Кулактарҙы юҡҡа сығарғанда ул ағасты бысып ырғыталар. Хәҙерге ваҡытта өрөк ҡайнатмаһы дәүергә һыйышып ингән яҙыусының өҫтәлендә киң ҡунаҡсыллыҡтың атрибуты булып тора.
Тәнҡит
Ике киҫәктән торған "Өрөк ҡайнатмаһы" хикәйәһе, авторҙың "Эго" һәм "На краях" хикәйәләренән айырмалы рәүештә, ысынбарлыҡ менән компромисс вариантын — туҡ ысынбарлыҡтың үҙенә тәбиғи намыҫ язаланыуҙарын буйһондороуын һүрәтләй. Хат авторы, ауыл кешеһе булыуына ҡарамаҫтан, бик тәрән фекерҙәр яҙа : һеҙҙең әҫәрҙәрегеҙҙә ҡаһарманлыҡ - тормош күренеше, коммунистик йәмғиәттең маҡсаты һәм тормоштоң мәғәнәһе, тип уҡыным. Быға мин, ул героизм һәм ул хеҙмәттең матдәһе — батҡаҡлы, бысраҡ, беҙҙең йонсоуҙа әсетелгән,-тип яуап бирер инем",- ти.
Яфа сигеүсе хат хужаһының һорауына төкөрөп ҡарауы Яҙыусының репликаһында асыҡ күренеп тора. Унан хатҡа яуап яҙыу - яҙмауы тураһында һорағас, ул:" Нимә яҙып торорға инде, эш унда түгел... Эш телмәр өлгөһө табыуымда"- тип яуаплай”.
Ульт-Ягун (йылға)
Ульт-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/66 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Потекаев Николай Сергеевич
Потекаев Николай Сергеевич (17 сентябрь 1924 йыл — 31 октябрь 2021 йыл) — СССР һәм Рәсәй дерматовенерологы, СССР (1988) һәм Рәсәй (1991) Медицина фәндәре академиялары ағза-корреспонденты (1991), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
Николай Сергеевич Потекаев 1924 йылдың 17 сентябрендә хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Сорочинск районы Һамар ауылында тыуған.
1942 йылда Переволоцкий урта мәктәбен тамамлай, шунан һуң армияла хеҙмәт итә, Краснохолмский хәрби пехота училищеһында уҡый, 1943 йылдың майында хәрби училищены тамамлай һәм кесе лейтенант чинында Көньяҡ-Көнбайыш фронтына танкыға ҡаршы мылтыҡ взводына командир итеп ебәрелә. Ҡаты яралана, хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип таныла һәм артабан запас полкта хеҙмәт итә. 1946 йылдың яҙында демобилизациялана.
1952 йылда И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү дәүләт медицина институтының дауалау факультетын отличие менән тамамлай. Бында тире һәм венерик ауырыуҙар кафедраһында эшләй һәм артабан клиника ординаторынан кафедра мөдиренә тиклем юл үтә.
1989 йылдан алып — ошо кафедра профессоры.
1990—2000 йылдарҙа бер үк ваҡытта — Мәскәү дәүләт университетының фундаменталь медицина факультетының профессоры булып эшләй.
1978 йылдан 1998 йылға тиклем — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының янындағы Дүртенсе баш идаралығында (хәҙер ул — РФ Президенты эштәре идаралығының Медицина үҙәге) баш дерматолог.
Артабанғы йылдарҙа Мәскәү ҡалаһының дерматовенерология һәм косметология Һаулыҡ һаҡлау Департаменты фәнни-ғәмәли үҙәгендә эшләй.
2021 йылдың 31 октябрендә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән китаптар, монографиялар, методик тәҡдимдәр, уҡыу әсбаптары, белешмәләрҙең авторы.
Рәсәйҙә тәүге булып яман Дегос папулезын, феогифомикозды һәм СПИД сире клиникаһын асыҡлай.
Донъя практикаһында бьеренсе булып экстракорпораль ысулдарҙы (гемодиализ) fesh дерматоз ваҡытында ҡуллана башлай, ә аҙаҡ уларҙы гиребарий оксигенацияһы һәм плазмоферез ҡулланып дауалау юлын эшләй; дауалау практикаһына Лайма сирен дауалауға рәсәй препараты "Ампиокс"ты индерә.
Рәсәйҙә тире лимфомаһы һәм Капоша саркомаһын электр нурҙары менән дауалау һәм ВИЧ чирлеләрҙең нервы систиемаһы сифилисын юғары доза пеницилин менән дауалауҙың инициаторы.
Үҙенең уҡытыусыһы СССР Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты Виктор Александрович Рахманов иҫтәлегенә (1984 йылдан башлап) «Рахманов уҡыуҙары» конференцияларын йыл һайын ойоштороусы.
Оло Ирыкша
Оло Ирыкша — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кундыш йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу
Ун туғыҙынсы быуатта Европала үҙ-үҙенә ҡул һалыу осраҡтарының артыуы күҙәтелә, ваҡыт үтеү менән был осраҡтар күбәйгәндән-күбәйә бара. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, ер йөҙөндә йәшәүселәрҙән һәр 40 секунд һайын кемдер аңлы рәүештә үҙ-үҙенә ҡул һалып үлә. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы статистикаһы буйынса үҙ-үҙенә ҡул һалыу бөтә донъя масштабында йәштәрҙең (15-29 йәшлек) үлем сәбәптәре араһында икенсе урынды биләй. Донъяла көн һайын 3 мең кеше үҙ-үҙенә ҡул һала, ә йыл һайын — яҡынса 1 миллион кеше (бөтә үлем осраҡтарының 1,5 проценты). Үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙың иң түбән күрһәткестәре Латин Америкаһында, ғәрәп һәм азияның ҡайһы бер илдәрендә күҙәтелә. Үҙәк һәм Төньяҡ Европала, Төньяҡ Америкала, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Көнбайыш Тымыҡ океанда (Австралия, Канада, Яңы Зеландия, АҠШ) үҙ-үҙенә ҡул һалыу уртаса күрһәткестәр күрһәтә. 2008 йылда Литвала, Белоруссияла, Рәсәйҙә, Шри-Ланкала, Ҡаҙағстанда, Венгрияла, Японияла, Украинала һәм Латвияла үҙ-үҙенә ҡул һалыу осраҡтары иң күбе булған.
Билдәләмәләр
Бөтә суицидтарҙы ике класҡа бүлергә мөмкин: ысын һәм демонстратив (парасуицид йәки псевдосуицид). Ҡағиҙә булараҡ, псевдосуицид аффект хәлдә ҡылына һәм үҙ ғүмерен ҡыйыр өсөн генә түгел, ә «ярҙам һорап ҡысҡырыу», башҡаларҙың иғтибарын үҙенә һәм үҙ проблемаларына йәлеп итеү эшләнә. Был ғәмәлдәр шулай уҡ «үҙ-үҙенә ҡул һалырға демонстратив маташыуҙар» тип тә атала. Псевдосуицидтан айырмалы рәүештә, ысын үҙ-үҙенә ҡул һалыу, ғәҙәттә, яҡшы планлаштырылған сара булып тора, уның маҡсаты — туғандарының, дуҫтарының һәм башҡаларҙың фекеренә һәм реакцияһына ҡарамай нисек тә булһа үҙ ғүмерен өҙөү .. Ҡайһы бер осраҡтарҙа үҙ аллы булмаған үҙ-үҙеңдең ғүмереңде өҙөү ҙә үҙ-үҙенә ҡул һалыу тип һанала, әгәр үҙ-үҙен үлтереүсе физик яҡтан быны эшләй алмаһа. Полицейский ярҙамында үҙ-үҙенә ҡул һалыу башҡа кешеләр ярҙамында үҙ-үҙеңде үлтереү миҫалы булып тора.
Ҡапыл үлемгә килтермәгән, әммә ғүмерҙе ҡыҫҡартҡан ҡылыҡ (эскеселек, тәмәке тартыу, ауыр сир менән ауырығанда медицина ярҙамынан баш тартыу, юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен һәм һаҡлыҡ сараларын аңлы рәүештә һанға һуҡмау, тейешле әҙерлекһеҙ һәм кәрәк-яраҡһыҙ экстремаль спорт төрҙәре, хәрби хәрәкәттәр ваҡытында хәүефте һанға һуҡмау), шул иҫәптән енәйәтсе уның ғүмеренә хәүеф янауын аңлап битараф ҡарағанда, үҙ-үҙеңде емереүсе ҡылыҡ тип аталырға мөмкин. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр был ҡылыҡтарҙы үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙың өсөнсө класына — йәшерен суицидҡа айыра.
Уңышһыҙлыҡҡа осраған үҙ-үҙен үлтерергә маташыу үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташыу тип атала. Үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташыу, әгәр уның үлемгә килтереү ихтималлығы юғары булһа, етди тип атала: бындай ынтылышта йыш ҡына уңышһыҙ үҙ-үҙенә ҡул һалыусының (психик һәм/йәки физик) һаулығына етди зыян килә.
Ҡайһы бер белгестәр фекеренсә, уңышһыҙлыҡҡа тарыған үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙарҙың күбеһенең икенсе тапҡыр үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташыу ихтималлығы бик юғары.
Антисуицид шәхес факторҙары үҙ-үҙенә ҡул һалырға ҡамасаулай ала, улар суицидты проблемаларҙы хәл итеү буйынса түмһерәйтә һәм үҙ-үҙенә ҡул һалыуға ҡаршы кәртә булдырыу ысулы итеп ҡарала. Ҡағиҙә булараҡ, бындай факторҙар булып — тормошҡа ашырылмаған ижади пландар, үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙың мәғәнәһеҙлеген аңлау, туғандарына һәм дуҫтарына йөрәк әрнеүе килтереү ҡурҡынысы, үҙ-үҙенә ҡул һалыу ысулының дөрөҫлөгөнә бәйле билдәһеҙлек, физик ғазаптарҙан ҡурҡыу, шулай уҡ үлем һәм үҙ-үҙенә ҡул һалыу проблемаһы менән бәйле дини һәм социаль табулар тора. Ҡайһы бер шәхестәр өсөн үҙ-үҙенә ҡул һалыу символы булараҡ (йәки уңышһыҙ эш булараҡ) көсһөҙлөк символы булыуы мөмкин.
Ғ. Мүсирәпов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт балалар һәм үҫмерҙәр театры
'''Ғ. Мүсирәпов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт балалар һәм үҫмерҙәр театры''' (Казахский государственный академический театр для детей и юношества им. Г. Мусрепова) — Алматы ҡалаһындағы йәш тамашасы өсөн ҡаҙаҡ телендә спектаклдәр ҡуя торған театр.
Тарихы
Театрҙың тарихы Алматы Йәш тамашасы театрынан башлана. Уны булдырыу тәҡдимен шул саҡта Алматыға һөргөнгә ебәрелгән Наталия Ильинична Сац индерә һәм артабан театрҙың етәксеһе булып китә. 1944 йылдың сентябрендә Ҡаҙағстан КП(б) ҮК Совнаркомы Алматыла Йәш тамашасы театры ойоштороу тураһында ҡарар сығара, 1945 йылдың ноябрендә театр тамашасыларға тәүге сектаклдәрен күрһәтә. Бында Наталья Ильинична Сац театрға кадрҙар әҙерләгән студия аса.
Башта спектаклдәр урыҫ телендә бара; 1946 йылда ҡаҙаҡ төркөмө төҙөлә.
1985 йылдың 24 февралендә Ҡаҙаҡ ССР-Ы мәҙәниәт министрлығының 50-се указы менән театр ҡаҙаҡ һәм урыҫ телдәрендәге үҙ аллы ике коллективҡа бүленә. Ҡаҙаҡ телендәге театрға билдәле яҙыусы һәм драматург Ғәбит Мүсирәпов һәм рус телендәгенә Наталья Ильинична Сац исемдәре бирелә. 1996 йылда Ғ. Мүсирәпов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт балалар һәм үҫмерҙәр театрына академик театр тигән маҡтаулы дәрәжә бирелә.
Ҡомартҡы статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһындағы дәүләт әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының яңы исемлеге раҫлана, шуға тиклемге ошоға бәйле барлыҡ ҡарарҙар көсөнән сығарыла. Был ҡарарға ярашлы театрҙың урындағы әһәмиәттәге ҡомартҡы статусы һаҡлана. .
Театр алдына 2002 йылда Ғәбит Мүсирәпов һәйкәле ҡуйылған
Һәйкәл шулай уҡ Алматы ҡалаһындағы дәүләт әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының яңы исемлегенә индерелгән
Адвокатура
Адвокатура ( — саҡырам) — адвокаттарҙың профессиональ берләшмәһе.
Адвокаттарҙын ойошмалары
Рәсәй Федерацияһының 63-ФЗ һанлы "Об адвокатской деятельности и адвокатуре в Российской Федерации" законы буйынса адвокаттар ойошмалары:
Маҡсаттар
Маҡсаттар «Клиент (доверитель) һәм адвокат араһында килешеүҙә» билдәләнә. Яуап биреү:
Эш үҙенсәлектәре
РФ Граждан-процессуаль кодексынын 152 статьяға ярашлы Эш буйынса юридик квалификацияһы, эш
Рәсәй
Гражданлыҡ йәмғиәте институты булып тора һәм дәүләт власы менән урындағы үҙидаралыҡ органдары системаһына инмәй. Суд реформаһына (1864) ярашлы Өфө, Троицк һәм Ырымбур округ судтарында 1898 йыл суд эштәре буйынса присяжныйҙар вәкилдәре институты, башҡа судтарҙа һәм административ органдарҙа — хосуси вәкилдәр институты ойошторола. 1910 ййыл Өфө губернаһында 12, 1916 йыл — 10 хосуси вәкил була. Присяжныйҙар вәкилдәре үҙидаралыҡлы корпорациялар төҙөй, уларҙың эшмәкәрлеген присяжныйҙар вәкилдәре советы һәм округ судтары күҙәтә. 1917 й. 22 нояб. Суд тураһындағы 1-се декрет м‑н хосуси һәм присяжный А. институттары бөтөрөлә. 1918 й. 15 февр. Суд тураһында 2-се Бөтә Рәсәй ҮБК декреты нигеҙендә эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары советтары эргәһендә судта йәмәғәт яҡлауын һәм ғәйепләүен булдырыусы хоҡуҡ яҡлаусылар коллегиялары булдырыла.
Педро II
Педро II (Pedro II, 2 декабрь 1825 йыл — 5 декабрь 1891 йыл) — Браганса династияһынан 1831—1889 йылдарҙа хакимлыҡ иткән Бразилия императоры.
Биографияһы
Тыуғандағы исеме — Педро ди Алкантара Жуан Карлуш Леополдо Салвадор Бибиано Франсишко Шавьер ди Паула Леокадио Мигел Габриэл Рафаэл Гонзага ди Браганса һәм Аустрия (Pedro de Alcântara João Carlos Leopoldo Salvador Bibiano Francisco Xavier de Paula Leocádio Miguel Gabriel Rafael Gonzaga de Bragança e Áustria).
Атаһы Педро I император булыуҙан баш тартҡас, Педро биш кенә йәшлек сағында империя тәхетенә ултыра. Бразилия парламенты 1840 йылға тиклем дауам иткән регентлыҡ урынлаштыра. Педро үҙе баҫалҡы холоҡло булған, яҡшы белем алған (уның тәүге опекуны Бразилияның бөйөк дипломаты, ғалим, философ һәм шағир Жозе Бонифасиу ди Андрада һәм Силва булған).
1843 йылда ул Ике Сицилия короле Франциск I ҡыҙы Тереза Кристина Бурбон-Сицилиялыға (1822—1889) өйләнә, уларҙың ике ҡыҙы һәм ике улы тыуа:
Педро II оҙайлы хакимлығы ауыр һәм аяуһыҙ һуғыштар сираты менән оҙатылған. 1865 йылда башланған Парагвай һуғышы бигерәктә ауыр булған. Был осорҙа император һәм уның подданыйҙары Бразилияның көсһөҙлөгөн һәм артта ҡалыуын һиҙгәндәр. Бразилия армияһына ҡорал, амуниция һәм аҡса етешмәгән, илдең барлыҡ тиерлек ирекле халҡы армияға саҡырылған. Бөтә алдынғы ҡарашлы кешеләр өсөн ҡоллоҡто юҡҡа сығарыу кәрәклеге билдәле булған.
Педро үҙе либераль ҡарашлы һәм мәрхәмәтле кеше булараҡ, аболиционизм идеяларын хуплаған, әммә ҡол биләүселәрҙең ҡаршылығынан ҡурҡҡан. Шулуҡ ваҡытта республикасы офицерҙар араһында Бразиляла республика урынлаштырыу һәм ҡоллоҡто бөтөрөү маҡсатында заговор барлыҡҡа килә.
1888 йылда император Европала дауаланған ваҡытта, уның ҡыҙы — регент Изабелла ҡоллоҡто юҡҡа сығарыу тураһындағы ҡанунға ҡул ҡуя. Әммә был монархияны ҡотҡара алмай, һәм 1889 йылдың 15 ноябрендә республикасылар Рио-де-Жанейрола ихтилал күтәреп Педроның тәхетенән ҡолауы хаҡында иғлан итәләр. 16 ноябрҙә Педро II тәхеттән баш тарта, һәм Португалияға күсә.
Педро 1891 йылдың 5 декабрендә Парижда вафат була. 1939 йылда императорҙың һәм уның ҡатынының мәйеттәре Бразилияла яңынан ерләнә.
Бүләктәре
Бразилия ордендары:
Башҡа дәүләттәр наградалары:
<!-- * Большой крест бельгийского ордена Леопольда I.
Ҡушкүл (Иглин районы)
Ҡушкүл (Кушкуль) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 452400, ОКАТО коды — 80228855004.
Сол Фома-Ю
Сол Фома-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Фома-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
А. В. Кольцов һәйкәле (Воронеж, Кольцов скверы)
Кольцов Алексей Васильевич һәйкәле Воронеж ҡалаһында Кольцов скверында урынлашҡан.
Һәйкәл тарихы
Һәйкәлдең авторы — Санкт-Петербургтан итальян сығышлы Августино Трискорни була, ул рәссам А.А. Кюи эскизы буйынса һәйкәлде төҙөй. Һәйкәл аҡ мәрмәрҙән яһала һәм юғары постаменттағы бюстан тора. Постамент шулай уҡ сәнғәт әҫәре — ул веноктар, гирляндалар һәм семәрле биҙәктәр менән биҙәлгән. Һәйкәлдең алғы яғына «Алексей Васильевич Кольцов» тип яҙылған. Һәйкәл ҡуйылғандан һуң традицияға ярашлы уның тирәләй тәпәндәрҙә пальмалар ултыртыла.
Һәйкәл Воронеж үҙәгендә ҡуйыла һәм 1868 йылдың 27 октябрендә уны асыу тантанаһы үтә. Асыу тантанаһында Рәсәй империяһындағы АҠШ дипломатик вәкиле,  шағир талантының табыныусыһы  Е.Скайлер ҡатнаша. Һәйкәл тирәләй  Кольцов скверы төҙөлә. 1871 йылда сквер металл рәшәткәләр менән уратып алына. 1876 йылдың июнендә һәйкәл янында фонтан эшләй башлай.
Башта һәйкәл скверҙың үҙәк  аллеяһында урынлаша   һәм Плеханов урамына ҡарай  боролған була. Реконструкциянан һуң һәйкәлде скверҙа Ленин майҙанына арҡаһы менән бороп, яңы урынға күсерәләр.
1942 йылда Воронеж йылғаһының уң яҡ яр буйын  немец ғәскәрҙәре  баҫып ала. Хәрби хәрәкәттәр барышында һәйкәл  зыян күрмәһә лә,  немецтар уның тирәләй хәрби зыярат  ойоштора. Воронеж азат ителгәндән һуң был зыярат юҡ ителә һәм скверҙа яңы ағастар ултыртыла.
1960 йылда сквер ҙурайтыла, уның эргәһендәге фонтан төҫлө музыкаль менән алмаштырыла.
Шағирҙың тыуыуының 200 - йыллығына скверҙы яңырталар, тирә-яғын ҡойма менән уратып алалар. Һәйкәлдең үҙендәге көпләүсе мәрмәр плиталарҙы оҙаҡҡа сыҙамлы гранит менән алмаштыралар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шатили
Шатили (შატილი) — Грузияның Хевсурети тарихи өлкәһендәге бейек тауҙағы ауыл. Хәҙер Мцхета-Мтианети крайының Душети муниципалитеты составына инә.
Географияһы
Шатили Төп Кавказ һыртының төньяҡ битләүендә, Аргун йылғаһы тарлауығының башында, Шатилисцкали тамағында, Рәсәй Федерацияһы Чечен Республикаһының  Итум-Калинский районы сигенән 2 км алыҫлыҡта ята.
Төҙөлөштәр торлаҡтарҙың берҙәм нығытылған комплексынан һәм   60 оборона башняларынан тора. Шатили Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары исеменә инеү буйынса дәғүә итә.
Этимологияһы
Ауыл исеме - შატილი (иҫке форманан შანდილი)  грузин теленең тау  диалектында "беркетелеш" тигәнде аңлата. Ләкин, Рәсәйҙә атама чечен теленән «боҙлоҡ иле» тип тәржемә ителә тигән фекер бар. Рәсәй халҡы фекеренсә шулай уҡ, топоним чечен Шедалаһына  —  боҙлоҡ иле, ә шедалой — боҙлоҡ кешеһе тигән һүҙгә барып тоташа, әммә урта быуат  грузин сығанаҡтарында был улай түгел икәнлеге тураһында иҫбатлауҙар бар. Шатили - боронғо грузин ауылы һәм чечендарға, күршелектән тыш, бер ниндәй ҙә  мөнәсәбәте  юҡ. Уның халҡы борондан чечендарға дошмандарса ҡараған һәм уларҙың һәр ваҡыт аныҡ дөйөм грузин үҙаңы булған
Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы
Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы (5 август 1959 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
Шатили
Тарихы
Шатили халҡы грузин теленең хевсур диалектында һөйләшкән.
Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы
Биографияһы
Линар Миниғаян улы Әхмәтвәлиев 1959 йылдың 5 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
Шатили
Тарихы
ЭСБЕ-ға ярашлы: «1843 йылда Шамилдың иң батыр һәм һәләтле хәрби етәкселәренең береһе чечендарҙың ҙур өйкөмө менән  Шатилиға һөжүм иткән һәм хевсурҙарҙың рустарҙан  айырылып, Шамилға буйһоноуҙарын талап иткән: Шатили халҡы дошмандан ҡотолоп ҡына ҡалмаған, үҙҙәренең ике кешеһен юғалтып, Шамилды һәм уның өйөрөнән йөҙләгән кешеһен үлтергән.
Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы
Биографияһы
1985 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Л. В. Вәлиев курсы) тамамлай.
Шатили
Халҡы
2008 йыл башында Шатили ауылының һайлау участкаһында 130 һайлаусы теркәлгән.
Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы
Биографияһы
1989 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында эшләй.
Шатили
Халҡы
Әммә Грузияла 2014 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 22 кеше генә билдәләнгән
2014 йылдан һуң, күп кеше ауылға ҡайтып йәшәй, әммә улар тарихи кварталдар эргәһендә төпләнә һәм яңы кварталға нигеҙ һала
Орбездна
Орбездна — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бездна йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куюм
Куюм — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм Библия
Мөхәммәт Пәйғәмбәр тураһында Библияла телгә алыныуы тураһындағы дәлилдәр Мөхәммәт өммәтенең (ғәр.:أُمّة өммәт) иртә тарихынан уҡ мосолман йолаларының бер өлөшөнә әүерелгән.
Төрлө ҡараштар
Мосолман дин белгестәре раҫлауынса, изге яҙма тексындағы ҡайһы бер өҙөктәр Мөхәммәткә һылтанмалар булараҡ аныҡ билдәләнә ала, мәҫәлән, йәһүди Иҫке Ғәһед, шулай уҡ христиандарҙың Яңы Ғәһеде. Ҡөрьәндәге бер нисә аят һәм бер нисә хәҙис раҫлауынса, Мөхәммәт Пәйғәмбәр тураһында Ҡөрьәндә яҙылған. Икенсе яҡтан, ғалимдар, ғәҙәттә, был аяттарҙы йәһүд общинаһына ҡараған йә Йәһәүәнең бәнү исраилдәргә йә тоғро община ағзаларына әйткәне менән бәйләй. Варнаваның апокрифик Инжилендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр туранан-тура телгә алыныуын башҡа дин ғалимдары яңыраҡ заманда уйлап сығарылған нәмә тип раҫлай. Шулай уҡ ҡайһы бер мосолман дин белгестәре Яңы Ғәһедтәге Йыуатыусыны (Утешитель) Мөхәммәт с.ғ.с. тип тә таный, ә мәсихсе ғалимдар уны Изге Рухҡа тиңләштерә.Ҡайһы бер христиан әһелдәре иһә, мәҫәлән, John of Damascus һәм John Calvin кеүектәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе Яңы Ғәһедтәге Мәсихкә ҡаршы көрәшеүсе (Антихрист) булараҡ һүрәтләгән.
Ҡөрьәндә
Ҡөрьән 3:81, Ҡөрьән 7:157 һәм Ҡөрьән 48: 29 аяттары был контекста йыш телгә алына. Ҡөрьәндә 61: 6-сы аятында Ғайса пәйғәмбәр тиҙҙән Мөхәммәттең с.ғ.с. киләсәге тураһында һөйөнөслө хәбәр килтереүе тураһында әйтелә. Мосолман тарихсылары һәм агиографтары (мәҫәлән, Ибн Исхаҡ) Мәҙинә халҡы ислам динен ҡабул иткән, сөнки улар был күрәҙәлекәрҙе белгән һәм Мөхәммәтте уларҙы үтәүсе итеп күргән, тип һанай.
Әзербайжан мәҙәниәте
Әзербайжан мәҙәниәте — Әзербайжан халҡының һәм Әзербайжан биләмәһендә ҡасандыр булған дәүләттәрҙең мәҙәниәте. Әзербайжандағы мәҙәниәт үҫеше Көнсығыш менән Көнбайыш араһындағы тарихтағы хәрби һәм сәйәси ваҡиғалар йоғонто яһай.
Археологик ҡаҙылмалар һәм һаҡланып ҡалған матди ҡомартҡылар Әзербайжан ерендә йәшәгән тарихҡаса (Гобустан ҡаҙылмалары), шулай уҡ албан осоро (Кум һәм Лекит ауылындағы ҡорамдар)[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94237237-1 [1] ] халыҡтарының мәҙәни үҫешен иҫбатлай. Ислам дине таралыу менән мосолман мәҙәниәте үҫешә башлай: мәсет һәм мәҙрәсәләр, мавзолейҙар төҙөлә. Әзербайжан әҙәниәтенә совет осоро ла йоғонто яһай. XXI быуат мәҙәниәт өлкәһендә модернизация осоро.
Тарихҡа тиклемге осор мәҙәниәте
Беҙҙең дәүергә тиклем 8-5-се  мең йыллыҡтарға ҡараған ҡаяға соҡоп эшләнгән һүрәттәр (хеҙмәт, көнкүреш, йола күренештәре) Гобустанда табылған. Яҡшы һаҡланған һүрәттәрҙә тәүтормош кешеләренең дини йолалары, төрлө хайуандарға һунар итеүҙәре сағыла һәм улар Әзербайжандағы биләмәлә мезолит осорондағы мәҙәниәтте күрһәтә. Бында балыҡ тотоуҙы, атта сапҡан һунарсыларҙы, «яллы» халыҡ бейеүен хәтерләткән түңәрәктәрҙе һ.б. күрергә була.
«Гавал чалан даш» — Гобустан ҡурсаулығындағы үҙенсәлекле таш бубен. Төрлө тауыш сығарған был таш плитаға һуғып ритуал бейеүҙәр һәм йолалар башҡарылған. «Фируз» туҡталҡаһында табылған ҡәберлек мезолит осорондағы кешеләрҙең әхирәттәге тормошҡа ышаныуҙары тураһында һөйләй.
Энеолит һәм иртә бронза быуатынан бик күп менгир, дольмен, кромлех, зооморф керамик һауыттар, биҙәүестәр, балсыҡтан һәм таштан кеше, хайуан һындары һаҡланған.
Кавказ Албанияһы мәҙәниәте
Беҙҙең дәүер башында хәҙерге Әзербайжандың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Кавказ Албанияһы барлыҡҡа килә. Уның баш ҡалаһы Кабала була (төҙөлөш ҡалдыҡтары һаҡланған). Урта быуат сигендә Күр йылғаһы буйында  башлыса кавказ албандары, нах-дағстан төркөмөнә ҡараған ҡәбиләләр; бөгөнгө дағстанлылар телендә һөйләшеүселәр йәшәгән. Христиан динен ҡабул итеү менән албанлыларҙың күптәре әрмәнләшә, бер өлөшө грузинлаша (Иори һәм Алазан йылғалары араһындағылар). Билдәле булыуынса, антик осор аҙағында  Албанияның күп өлөшөндәге ҡәбиләләр өсөн әрмән теле «дөйөм тел» (lingua franca) була, ә Каспий яны тирәһендәгеләр иран телендә аралаша. IV быуат башында албандар христиан динен ҡабул итә. Ислам инеү менән албандарҙың күп өлөшө ислам динен ҡабул итә һәм ғәрәп яҙмаһын ҡуллана башлай.
Мосолман осоронда мәҙәниәттең үҫеше
Арран һәм Әрмәнстанды ғәрәптәр яулап (VII в.), ислам тарала башлағас, Әзербайжан биләмәһендә мосолман мәҙәниәте үҫешә башлай — мәсеттәр, манаралар, мәҙрәсәләр, мавзолейҙар төҙөлә.
IX—X быуаттарҙа  Ғәрәп хәлифәте ҡаҡшай башлағас, иран телле халыҡтар, күсмә төрки ҡәбиләләр, курдтар, албандар, әрмәндәр йәшәгән Әзербайжанда, ҙур булмаған бик күп дәүләттәр барлыҡҡа килә (Бәрдә, Шәмәхә, Байлакан, Гәнжә, Нахчиван ҡалалары менән). Уларҙа  нахчиван, ширван-апшерон кеүек билдәле архитектура-художество мәктәптәре үҫешә.
Кармала (Зай №2928 ҡушылдығы)
Кармала  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Әзербайжан мәҙәниәте
Мосолман осоронда мәҙәниәттең үҫеше
XI быуаттан XIII быуат башына тиклем Әзербайжан Сәлжүктәр дәүләтенә инә. Бында хакимлыҡ иткән илдегезидтар династияһы, фарсы-ислам цивилизацияһында юҡҡа сыға. Был дәүерҙең күренекле мосолман ҡомартҡылары — Нахчивандағы мавзолейҙар (Мөмүнә ҡатын, Йософ ибн Кусейра төрбәләре, Джугалағы мавзолей), Баҡылағы Ҡыҙ ҡалаһы. XIII быуаттың тәүге сирегендә был ерҙәрҙе монголдар баҫып ала. XIII—XIV быуаттағы Кесранидтар дәүеренә Мардакяндағы түңәрәк һарай, Нардаран ҡәлғәһе, Пирсарет йылғаһы буйындағы Ханега, «Баил таштары» (Баҡы бухтаһындағы һыуға батҡан замок, XIII б.). Ошо уҡ осорға металдан яһалған нахчиван әйберҙәре, Байлакан һәм Гәнжә керамикаһы).
Был осорҙа Арран, Ширван территорияһында фарсы әҙәбиәтенең күренекле вәкилдәре - Низами Гәнжәүи (биш поэма авторы — Хамсе), Хагани Ширвани, Бейлагани Муджиреддин, Мехсети Гәнжәүи, Ширвани Фалаки йәшәә һәм ижад итә. XIV—XVI быуаттарҙа ҡалаларҙа таш һәм кирбес төҙөлөш сәнғәте үҫешә, уларҙың өлгөләренең береһе Баҡылағы Ширваншаһ һарайы (XV быуат уртаһында төҙөлгән). Мәктәп урындағы традицияларҙы дауам башняһы кәшәнәһен таба. XIV быуаттағы монгол дәүерендә  башнялы кәшәнәләр төҙөлә. Маразалағы ике яруслы Тере Баба кәшәнәһе бик үҙенсәлекле (1402, төҙөүсеһе — Гаджи оҫтаның улы).
Кармала (Зай №2928 ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Әзербайжан мәҙәниәте
Мосолман осоронда мәҙәниәттең үҫеше
XVII—XVIII быуаттарҙағы иран-төрөк һуғыштары мәлендә эре төҙөлөштәр туҡтап тора, Имамзаде менән Гәнжәләге мәҙәни комплекс төҙөлөшө тамамланыуға бара, XVIII быуатта Шәки хан һарайы төҙөлә. Халыҡ ижады Лагич ауылындағы еҙ һауыт-һаба һәм ҡоралда сағыла. Шулай уҡ куба-ширван, бакы-апшерон, гәнжә-ҡаҙаҡ, карабах тибындағы келәмдәр; Шәки һәм башҡа әзербайжан райондарындағы сигеүҙәр үҙенсәлекле.
Кармала (Зай №2928 ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лорелея
Лореле́я (Loreley йәки Lorelei) — Санкт-Гоарсхаузен ҡала янында Рейн йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан бейеклеге 132 м тәшкил иткән романтик легендалар менән һуғарылған ҡая. Ҡая Германия территолрияһында йылғаның иң тар үҙәнендә урынлашҡан. Бында йылға 113 метрға тиклем тарая.
Топоним lureln (урындағы диалектта «шыбырлау») һәм ley («ҡая»). Шулай итеп, «Лорелея» ҡасандыр «шыбырлаусы ҡая» тип тәржемә ителгән. XIX быуат башына тиклем был урындағы йылға тупһаһы шыбырлау тауышы сығарған.
Әзербайжан мәҙәниәте
Яңы заманда мәҙәниәт үҫеше.
Рәсәй дәүләте составына инеүе Әзербайжанға рус мәҙәниәтенә юл аса. Был мәҙәниәттең башында мәғрифәтсе Мирза Фатали Ахундов (1812—1878) була. Ахундов — әзербайжан милли драматургияһына нигеҙ һала («Ботаник мосье Жорда», 1851; «Мулла Ибраһим Хәлил-алхимик» комедиялары, 1851, һ.б.).
Әзербайжан ерендә ижад итеүселәрҙән сатирик шағир Мирза Алекпер Сабир (1862—1911), яҙыусы Джалил Мамедкулизаде («Молла Насреддин» сатирик журналын сығарыусы), әрмән романсыһы Александр Ширванзаде (Александр Мовсесян, 1858—1935) һ.б атарға була. XX быуат авторҙарынан драматург Джафар Джаббарлы (1899—1934), совет шағирҙары Самед Вурғун, Сулейман Рустам, Расул Рза, әрмән шағиры Леонид Гурунц (1912—1982), яҙыусы Леонид Зорин.
Лорелея
Йылға ҡыҙы
Ҡаяның яңғырауыҡлы исеме һәм уның хозур ерҙә урынлашыуы менән ҡыҙыҡһынған шағир Клеменс Брентано 1801 йылда «Бахарахалағы Рейнда» балладаһын ижад итә, һуңынан ул әҫәр «Волшебный рог мальчика» йыйынтығына ингән. Боронғо грек мифологияһындағы сирена кеүек, диңгеҙҙә йөҙөүселәрҙе ҡаяларға әйҙәүсе Рейн ҡыҙҙарының береһе булараҡ, Лорелеяны яңыртып һүртләй. Клеменс үҙенең алтын сәстәрен тарап ултырған һәм йыры менән караптарҙы ҡаяларға тартҡан нимфа — Лорелея образын тыуҙырған. Рейн төбәгенең был өҙөгөндәге көслө ағымы һәм ҡаялы яры, ысынлап та, борон заманда йыш ҡына карап һәләкәттәренә шарттар булдырған.
Әзербайжан мәҙәниәте
Яңы заманда мәҙәниәт үҫеше.
Әзербайжан милли операһына ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты Узеир Гаджибеков нигеҙ һала («Ләйлә һәм Мәжнүн», 1908; «Аршин мал алан», 1913; «Кёроглы», 1936). У. Гаджибеков шулай уҡ Әзербайжан гимны авторы. 1940 йылда А. Бадалбейли тәүге әзербайжан балетын ҡуя («Девичья башня»). XX быуатта шулай уҡ А. Г. Тер-Гевондян, С. Э. Алескеров кеүек композиторҙарҙың эше билдәле. и др. Йырсыларҙан был мәлдә Мөслим Магомаев, Рәшид Бәһбутов, Полад Бюль-Бюль оглы, Зейнаб Ханларова дан ала.
Лорелея
Йылға ҡыҙы
Лорелея тураһында Брентано яҙған миф бик күп художестволы кәүҙәләнеш алды. Иң билдәлеһе — Генрих Гейненың 1824 йылда яҙылған «Ich weiß nicht, was soll es bedeuten…» шиғыры, Александр Блок уны рус теленә тәржемә иткән. Композиторҙар Фридрих Зильхер һәм Ференц Лист Гейненың шиғырҙарын музыкаға һалған. Үлер алдынан Феликс Мендельсон шул уҡ сюжетҡа ҡоролған опера өҫтөндә эшләй.
Әзербайжан мәҙәниәте
Яңы заманда мәҙәниәт үҫеше.
Баҡы ҡалаһында шулай уҡ  Мстислав Ростропович, Лариса Долина, Владимир Меньшов, юмор оҫтаһы Евгений Петросян тыуған. Совет заманында Юлий Гусман етәкселегендәге «Парни из Баку» КВН командаһы атамаһы данын артабан капитан Анар Мамедханов егеттәре дауам итә . Әзербайжандың атҡаҙанған артистары Эльчин Азизов менән Динара Алиева Мәскәүҙәге Ҙур театр солистары. 2009 йылда Баҡыла Заман сәнғәте музейы асыла, унда авангард стилендә эшләүсе 800-ҙән ашыу әзербайжан рәссамдары һәм скульпторҙарының эше йыйылған.
Лорелея
Йылға ҡыҙы
Бронзанан ҡойолған Лорелея скульптураһы Санкт-Гоарсхаузен ҡалаһының ҡышҡы йылға портында янында ҡуйылған. Скульптура ҡалҡыулыҡта («ҡая»ла) ултырған рейн нимфаһын һынландыра: ул үҙе һәләк иткән балыҡсыларҙың береһенең кәүҙәһе өҫтөндә эйелгән.
Әзербайжан мәҙәниәте
Яңы заманда мәҙәниәт үҫеше.
1953 йылдың майында Әзербайжан ССР-ының мәҙәниәт министрлығы булдырыла. 1988 йылдан мәҙәниәт министры вазифаһын йырсы һәм композитор Полад Бюльбюль оглы башҡара. Республика президенты Илһам Алиев указы менән 2006 йылда Мәҙәниәт Министрлығы нигеҙендә Әзербайжан Республикаһының мәҙәниәт һәм туризм министрлығы ойошторола. Шул йылдан уның министры Абүлфаз Караев. 2012 йылда Баҡыла Гейдар Алиев исемендәге Мәҙәни Үҙәк  асыла.
Лорелея
Йылға ҡыҙы
Лорелей астероиды (165) ҡая/һыу ҡыҙы хөрмәтенә аталған. Ҡайһы берҙә Лорелея һынын биналарға төшөргәндәр. Мәҫәлән, архитектор Шехтель Мәскәүҙә, Старопанский тыҡрығындағы 5-се йорттоң тәҙрә аркаһы өҫтөндә Лорелея һынын һүрәтләгән.
Әзербайжан мәҙәниәте
Архитектура
Иң боронғо ҡоролмаларҙан Әзербайжандағы Кум һәм Лекит ҡорамдары, Ҡыҙҙар ҡалаһы һаҡланған[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94237237-1 [1] ]. Шулай уҡ ҡәлғәләр: бешбермак, гильгильчай (Чираг-гала) һәм башҡа. Боронғо ислам биналарынан VIII быуаттағы Ахсу һәм Шемаха йома мәсете[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94237237-1 [1] ]. Баҡы ҡаланың заманса йөҙөн булдырыуҙа "модерн" стилендәге иң матур биналарҙың береһе булған Маилов театры авторы архитектор Баев Николай Георгиевич. Шулай уҡ Гавриил Тер-Микелов биналары: Йәмәғәт Йыйылышы Клубы (хәҙер Филармония), Тифлис Банкының Баҡылағы бүлексәһе (һуңыраҡ "Балалар донъяһы"), Коммерция училищеһы (хәҙер Педагогия институты) һәм башҡалар. Иосиф Гославский проекттары: ҡыҙҙар өсөн мосолман мәктәбе (хәҙер Фәндәр Академияһының ҡулъяҙмалар Институты), Тагиев театры ( Павел Когновицкий менән берлектә). Баҡы шулай уҡ башҡа архитекторҙарҙың да эштәре менән үҙенсәлекле: Касым бәк Гаджибабабеков (Низами Музейы), Зивер бәк Ахмедбеков (Тәзәпир Мәсете), Павел Залесский (ҡала училище бинаһы), Александр Никитин (Диңгеҙселәр клубы,  "Метрополь"ҡунаҡханаһы), Иосиф Плошко (поляк костелы, "Феномен" кинотеатры, "Яңы Европа" ҡунаҡханаһы, Мухтаров һарайы) һәм башҡалар. М. Г. Гаджинский, К. Исмаилов һәм КербалаиСефихан  Карабаги кеүек архитекторҙар һәм инженерҙар төҙөгән биналарҙа романтика менән бергә традицион элементтар берләштерелгән[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94238238-1 [1] ].
Хәҙерге заман төҙөлөшөнә авангард архитектор Константин Иванович Сенчихин ҙур өлөш индерә. Уның эштәре: Әзербайжан медицина институты, Дзержинский ис. клуб, "Динамо" спорт комплексы, Мәҙәниәт һарайы (Локбатан) һ. б.).
Лорелея
Популяр мәҙәниәттә
Төрлө жанрҙа заманса башҡарыусылар үҙ йырҙарында Лорелея образын туранан-тура ла, метафорик рәүештә лә файҙаланғандар.
Әзербайжан мәҙәниәте
Архитектура
Баҡы ҡалаһының заманса йөҙөн булдырыуҙа иң ҙур өлөштө СССР-ҙың халыҡ архитекторы Микаэль Усейнов индерә. Уның проекттары буйынса төҙөлгән күп йорттар ҡаланың визит карточкаһы булып тора. Совет дәүере архитекторҙарынан шулай уҡ Әзербайжан ССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Дадашев Садых, Әзербайжандың атҡаҙанған архитекторы Талаат Ханларов.
Живопись
Декорация стилендә яҙыусы рәссамдарҙан Эривани Кадым Мирза, Мир Мохсун Навваб, Ғәмбәр оҫта Карабағи билдәле.
Лорелея
Популяр мәҙәниәттә
Улар араһында:
Әзербайжан мәҙәниәте
Живопись
1900-20 йылдарҙа демократик ысынбарлыҡ йүнәлешендә яҙған рәссамдар — график А. А. Азимзаде һәм тәүге профессиональ белемле әзербайжан рәссамы Б. Ш. Кенгерли. Улар Әзербайжан совет һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалған . Киндергә майлы буяу менән төшөрөү буйынса заман сәнғәтенә үҙешмәкәр рәссам Гусейнзаде Алибек һала (1864—1940)[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94241241-1 [1] ]. Тәүге махсус белеме булған азербайджан ҡатын-ҡыҙ рәссам Кашиева Кейсар (1893—1972).
Лорелея
Популяр мәҙәниәттә
Күп халыҡтар мифологияһында ер һәм һыу илаһтары, эйәләре йәки рухтары бар.
Герман-скандинав мифологияһында, боронғо грек мифологияһындағы сирена кеүек, алтын сәстәрен тарап ултырыусы һәм йыры менән караптарҙы ҡаяларға татҡан нимфа — Лорелея булһа, Норвегияла нёкки (Nøkken) иблистәр менән бәйле ҡурҡыныс һәм яуыз заттар тип һынландырыла.
никстар һыу менән бәйле рухтар араһында үҙенсәлекле урын биләй. Никстарҙы донъяны ендәр менән бәйле ҡурҡыныс, яуыз йән эйәләре итеп һүрәтләйҙәр. Улар һәр ваҡыт һыу янында тора, һәм кешеләрҙе, хайуандарҙы һыуға йәлеп итергә тырыша.
Әзербайжан мәҙәниәте
Скульптура
Урта быуаттарҙа төрлө тораҡтарҙа таш һындар ҡуйылған, йәғни баба (әзер.«баба»)[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94240240-1 [1] ]. Үҙәндәрҙә, урман һәм тауҙарҙа байлыҡ символы һаналған һарыҡ, эйәрләнгән ат һындары ҡуйылған. Ҡәбер таштары, диуарҙар рельеф биҙәктәр менән һырланған, был биҙәү бигерәк тә Апшерон ярымутрауындағы ҡорамаларҙа ҡулланыла[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94240240-1 [1] ]. Баҡылағы Ширваншах һарайы музейындағы ғәрәп яҙыулы «Баил таштары» (XIII б.) кеше һәм төрлө хайуан һындары менән биҙәлгән[./Әзербайжан_мәҙәниәте#cite_note-The_Grove_Encyclopedia.E2.80.942009.E2.80.94.E2.80.94240240-1 [1] ].
Келәм һуғыу
Әзербайжан келәме - ҡул эштәренең бер төрө. Келәм һуғыу Куба, Ширван, Гәнжә, Казах, Карабах, Баҡыла киң таралған. Ҡарабахта, мәҫәлән, Көнбайыш Европала һәм Америка баҙарҙарында юғары баһаланған ебәк келәмдәр һуғыла.
Тел
Әзербайжан теле Әзербайжанда дәүләт теле тип һанала. Ул Ирандың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Грузия, Төркиә һәм Рәсәйҙә (Дағстандың көньяғында) киң таралған. Әзербайжан теле төрки телдәрҙең көньяҡ-көнбайыш тармағындағы  уғыҙ телдәре төркөмөнә ҡарай. Телдең 4 диалекты бар: көнсығыш (баҡы, дербент, куба һәм шәмәхә диалекты, муган һәм ләнкәран һөйләше), көнбайыш (ҡарабах, гәнжә һәм казах  диалекты, айрум һөйләше), төньяҡ (шәки диалекты, закатал-ках һөйләше), көньяҡ (нахчиван, тебриз һәм ордубад диалекты, ереван һөйләше). Әзербайжан үҙаллылыҡ алғандан һуң әзербайжан теле Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле тип иғлан ителә. Президент Гейдар Алиев указы менән 2001 йылдың 9 авгусында "Әзербайжан алфавиты һәм теле көнө" булдырыла. Ул йыл һайын 1 августа билдәләнә.
Әзербайжанда шулай уҡ талыш, цахур, авар, тат һәм башҡа телдәр киң таралған. Талыш телендә "Талыш седо" (Талыш тауышы) гәзите сыға, радиотапшырыуҙар алып барыла. Мәғариф министрлығы бойороғо менән 2003 йылда 1-4-сы кластар өсөн талыш телен уҡытыу программаһы раҫланған. Лезгин телендә "Самур" гәзите сыға. Лезгин мәҙәни үҙәге "Ени самух" һәм "Алпан" гәзиттәрен ойошторған. Кусар районында лезгин теленгә "Кусар" гәзите баҫыла. Бынан тыш райондың бөтә мәктәптәрендә ун синыфтарҙа ла лезгин теле уҡытыла. Авар мәҙәни үҙәге (Баҡы) авар телдәрендә 300 дана тираж менән "Авар" гәзитен сығара. 1996 йылда Баҡыла цахур телендә әлифба баҫыла. Удиндарҙың  "Орайин" йәмғиәте дәүләт иҫәбенә удин телендә әҙәбиәт һәм уҡыу әсбаптары әҙерләп сығара. Республикалағы урыҫ теллеләр өсөн туған тел урыҫ теле.
Фольклор
Халыҡ ижадынан хеҙмәт, тарихи, лирик, йола, шаян йырҙарҙы, легендаларҙы, тарихи-батыр эпик әҫәрҙәрҙе (дастан), әкиәттәрҙе, юморескаларҙы (ләтифа), мәҡәл һәм әйтемдәрҙе, йомаҡтарҙы билдәләргә була.
Төрки телдәге тәүге ҡомартҡы тип «Ҡорҡот ата китабы » — уғыҙ ҡәбиләләре эпосы һанала. Эпос Урта Азияла барлыҡҡа килеп уғыҙҙар тығыҙ йәшәгән Әзербайжан ерендә формалаша.
Әзербайжан фольклорында Күр оғлы (Короглу), Асли һәм Керем, Ашик-Гариб, Шах Исмаил һәм башҡа дастандар төп урын алып тора. Күп дастандарҙа булып үткән ваҡиғалар һүрәтләнә. Лирик халыҡ поэзияһында баяти һәм гошма жанрҙары билдәле. XVI — XVII быуаттарҙа халыҡ йыраусылары— ашуғтарҙың ижады яҙып алына. Гурбани, Сары-ашуг, Аббас Туфарганлы, Валех кеүек ашуғтар билдәле.
Әзербайжан әкиәттәре йөкмәткеһе буйынса шартлы рәүештә өс төргә бүленә: «хайуандар тураһында әкиәттәр», «ябай халыҡ тураһында әкиәттәр» һәм «тылсымлы әкиәттәр». Халыҡ әкиәттәрендәге Джиртдан, Тык-тык Ханым, Мелик-Мамед, Овчи-Пирим, Гекчек Фатма кеүек геройҙар билдәле.