cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һарай майҙаны (Штутгарт)
Ваҡиғалар
Һәр йыл һайын майҙанда саф һауала, асыҡ һауалағы концерттар, асыҡ һырғалаҡты ла индереп, балалар һәм раштыуа йәрминкәләре кеүек, ҙур саралар үткәрелә. 2006 йылдағы Донъя кубогы финалы ваҡытында майҙанда даими рәүештә тере матчтарҙы 3 ҙур экрандан ҡараусы 40 меңдән ашыу тамашасы ҡатнашты.
Туғылым ҡала округы
Тарихы
2006 йылдың 1 ғинуарынан «Туғылым районы» муниципаль берәмеге Туғылым ҡала округы тип атала башлай.
Һарай майҙаны (Штутгарт)
Ваҡиғалар
күргәҙмә тәҡдим ителгән 2008 йылдың йәйендә Һарай майҙанында [./https://ru.wikipedia.org/wiki/United_Buddy_Bears United Buddy Bears] — 144 ике метрлы скульптуралар коллекцияһынан торған күргәҙмә эшләне, һәм уларҙың һәр береһен төрлө рәссамдар эшләгәйне, ул, мәҙәни аңлау, түҙемле мөнәсәбәттәр һәм үҙ-ара ышаныс символы булараҡ, донъя буйлап сәйәхәт ҡылды.
Туғылым ҡала округы
Тарихы
Өлкәнең административ-территориаль ҡоролошо сиктәрендә Туғылым районы административ-территориаль берәмеге йәшәүен дауам итә.
Халҡы
Ҡала округы халҡының 28,73 проценты ҡала шарттарында (Туғылым) йәшәй.
Составы
Ҡала округы һәм районы составына 52 тораҡ пункты инә. Туҡылым районына 2017 йылдың 1 октябренә тиклем 11 административ-территориаль берәмек ҡараған була: 10 ауыл советы һәм 1 ҡасабаһы. эшселәр
Иҡтисады
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы, башлыса, игенселек һәм ит-һөт малсылығы тәшкил итә. 1950-се йылдарҙа89 колхоз, 1990-сы йылдарҙа 8 ширҡәт һәм 80 крәҫтиән хужалығы була. Игенселектә яҙғы бойҙай, ужым арышы һәм һоло сәсеү өҫтөнлөклө йүнәлеш булып иҫәпләнә. Тәбиғи мал аҙығын әҙерләү өсөн һутлы үләнле болондар, киң сабынлыҡтар булғанға күрә малсылыҡ тармағфы йылдам үҫешә. Малдар тәбиғи көтөүлектәрҙә көтөлә.
Успенский ҡағыҙ фабрикаһы һәм Ертар быяла заводы — райондың иң эре сәнәғәт предприятиелары. Ике предприятие ла 1990 йылда хосусилаштырыла һәм уның яңы хужалары һәм урындағы халыҡ тарафынан ғәмәлдә таланып юҡҡа сыға. Әлеге ваҡытта округта урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары эшләй, ОАО «Туғылым урман-сәнәғәт худалығы» асыҡ акционер йәмғиәте һәм «Юшалы ағас эшкәртеү комбинаты» — округтың иң ҙур предприятиелары.
Мәғариф
Ҡалала Сәнәғәт милке федераль институты филиалы урынлашҡан.
Мәҙәниәт
Туғылым район тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй. Гилёво ауылында И. И. Федюнинскийҙың йорт-музейы (Урал дәүләт хәрби-тарихи музей филиалы) бар.
Ҡала округының танылған кешеләре
Белопухов, Степанович Евстрат — Советтар Союзы Геройы.
Марков, Георгиевич Феоктист — Дан орденының тулы кавалеры.
Метелев, Василий Петрович — Советтар Союзы Геройы.
Пьянков, Михаил Иванович — Дан орденының тулы кавалеры.
Соковнин, Виктор Александрович — урыҫ опера йырсыһы (бас) һәм педагог.
Федюнинский, Иван Иванович — совет хәрби етәксеһе, армия генералы, Советтар Союзы Геройы.
Яңы Солтанғол (Ырымбур өлкәһе)
Яңы Солтанғол (Новосултангулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Яңы Солтанғол ауыл биләмәһе үҙәге.
Географик урынлашыуы
Оло Киңел йылғаһының уң яҡ яры буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттарының ауылы. Солтанғол ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән. XIX быуаттың икенсе яртыһында ауыл Яңы Солтанғол һәм Иҫке Солтанғол ауылдарына бүленгән. Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. 1889 йылда Яңы Солтанғол улусы үҙәге була, бында 242 ихатала 3630 кеше йәшәгән. 1929 йылда ауылда 252 ихатала 1271 кеше йәшәгән.
Ямал-Яха
Ямал-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Урта Хадыта йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солтанғол
Солтанғол — топоним.
Һүҙҙәрҙең баш хәрефтән яҙылыуы
Һүҙҙәрһең баш хәрефтән яҙылыуы.
1. Һөйләм башындағы һүҙҙәр.
2. Яңғыҙлыҡ исемдәр һәм ҡушаматтар: ''Өфө, Урал, Рәшит Ниғмәти, Әсхәл Әхмәт-Хужа, Аҡъял батыр; Юпитер, Галак-тика; Аҡтырнаҡ, Ҡарағолаҡ һ. б.''
Иҫкәрмә: Ҡояш, ер, ай һүҙҙәре күк есеме булараҡ атап әйтелгәндә ҙур хәреф менән, башҡа ваҡытта бәләкәй хә-реф менән яҙыла: Ерҙең барлыҡҡа килеүе, Ҡояштағы тап-тар, ләкин ҡояш сыҡты, ер йәшәрҙе.
3. Төрлө ойошма һәм предприятиеларҙың бер нисә һүҙҙән торған атамаһындағы тәүге һүҙ: ''Тарих, тел һәм әҙәбиәт инсти-туты, Башҡорт дәүләт академия драма театры, Башҡорт дәүләт медицина университеты һ.б. '' Иҫкәрмә: Бер нисә һүҙҙән яһалған иң юғары дәүләт органдарының, иң мөһим халыҡ-ара ойошмаларҙың, шулай уҡ ил-дәүләттәрҙең ҡатмарлы атамаһындағы һәр атама һүҙ ҙур хәреф менән башлап яҙыла: Башҡортостан Респуб-ликаһы, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һ. б.
Дата менән аталған байрам исемендәге һан цифр менән бирелһә – ай исеме, һүҙ менән бирелһә – икеһе лә ҙур хәреф менән яҙыла: 8 Март байрамы – Һигеҙенсе Март байрамы.
6. Бер нисә һүҙҙең хәрефенән ҡыҫҡартып яһалған атамалар: ''РФ, БР, БМО, БДПУ һ. б.''
Шорт-трек
Шорт-трек (Short track speed skating, Скоростной бег на коньках на короткой дорожке)— спорттың конькиҙа йүгереү төрө. Ярыштарҙа бер нисә спортсы оҙонлоғо 111,12 метр булған оҙонса түңәрәктәге боҙҙа бер юлы ярыша (ҡағиҙә булараҡ 4-5 спортсы: дистанция ни тиклем оҙон булһа, ярышыусыларҙың һаны ла шул тиклем күберәк була).
Ҡағиҙәләре һәм төрҙәре
Күпбәйге дүрт дисциплинанан тора: 500 м (4,5 түңәрәк), 1000 м (9 түңәрәк), 1500 м (13,5 түңәрәк), 3000 метр (27 түңәрәк).
Уҙыш үтә тығыҙ көрәштә үтеүгә бәйле шорт-трек ҡағиҙәләре бик ҡаты. Атап әйткәндә, түбәндәгеләр тыйыла: Әгәр конькиҙа йүгереүсе башҡаларҙан бер түңәрәккә артта ҡалһа, ул түңәрәктең эске ситенә яҡын юлды уны уҙып барыусыға бирергә бурыслы. Әгәр конькиҙа йүгереүсе ике түңәрәккә артта ҡалһа, ул дистанциянан сығырға тейеш (иҫкәрмә: уны уҙып барыусы үтә яҡын булмаһа). Хәйер, судьялар ҡарары буйынса дистанциянан сыҡҡан спортсыны финал квалификацияһына индерлергә мөмкин (мәҫәлән, әгәр уны бәрелеп ҡолатһалар).
Кәрәк-яраҡтар
Шорт-тректа коньки (клин) ботинка менән ныҡ итеп берләштерелә (клап-скейттар ҡулланыу тыйыла). Лезвиеһы ботинка уртаһына ҡарата саҡ ҡына һулға шылдырылған була — был сифат боролошто ботинканы ергә тейҙереп тигәндәй шыуып үтеү мөмкинлеген бирә, шулай уҡ лезвие оҙонса түңәрәк формала һәм уның бер башы бер ни тиклем бөгөлгән. Һул бирсәткәнең бармаҡ остарына йәбештерелгән, махсус таҫма кәрәк булғанда боҙға таяныу мөмкинлеген бирә. Башҡа төрлө кәрәк-яраҡтар: шлем, яраларныуҙан һаҡлаусы комбинезон, муйын протекторы, һаҡлағыстар.
Тарихы
Рәсәйҙә шорт-трек 1985 йылда Беллунолағы (Италия) Универсиадала ҡатнашыуҙан башлана. СССР-ҙың тәүге чемпионаты 1988 йылда үткәрелә. Шорт-трек үҙенең тыуған иле — АҠШ-та һәм Канадала — шорт-трек классик конькиҙа йүгереү спортына ҡарағанда нығыраҡ популяр.
2014 йылғы Сочиҙа булып үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында Виктор Ан (Ан Хён Су) өс алтын миҙал яулай: 1000 һәм 500 метрлыҡ ике шәхси уҙышта һәм өсөнсөһөн 5000 метрлыҡ эстафетала. Шулай итеп, Виктор Ан шорт-трек буйынса берҙән-бер алты тапҡыр олимпия чемпионы булған спортсы.
Бильжо Андрей Георгиевич
Андрей Георгиевич Бильжо (26 июнь 1953 йыл, Мәскәү, РСФСР, СССР) — Рәсәй рәссам-карикатурасыһы, рәссам, юморист. Һөнәре буйынса табип-психиатр. Шулай уҡ китапҡа иллюстрациялар эшләү, авторлыҡ китабы, анимация, интерьер дизайны өлкәһендә эшләй. «Магазин» журналының баш рәссамы. Рәсәй рәссамдар союзы һәм Рәсәй дизайнерҙар союзы ағзаһы. График дизайн академияһы академигы. Рәсәй художество академияһының почетлы ағзаһы, ресторатор, «Петрович» ресторан-клубына нигеҙ һалыусы, эшҡыуар, Мәскәүҙә һәм башҡа ҡалаларҙа ресторандар селтәре концепцияһы авторы.
Биографияһы
1953 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — урыҫ, әсәһе — йәһүд. Уның атаһы Георгий Викторович Бильжо инженер була. Әсәһе, Розина Александра Абрамовна, эшсе йәштәр мәктәбендә физика уҡыта, артабан урта мәктәптә уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. В. И. Ленин исемендәге Пионерҙар һарайы ҡарамағындағы Мәскәү художество мәктәбендә уҡый. 1976 йылда 2-се Мәскәү медицина институтын «психиатрия» һөнәре буйынса тамамлай. Уҡыу ваҡытында карикатура һәм графика менән мауыға башлай. Институтты тамамлағандан һуң һыу транспорты гигиенаһының ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, һуңынан бер нисә йыл төрлө караптарҙа карап табибы булып эшләй. Ординатураны тамамлай, үҫмерҙәр шизофренияһы проблемалары буйынса диссертация яҡлай, медицина фәндәре кандидаты була. Ун йыл дауамында төрлө психиатрия дауаханаларында һәм СССР Медицина фәндәре академияһының психиатрия институтында психиатр булып эшләй.
Бала сағында уҡ һүрәт төшөрөү менән мауыға башлай. Тәүҙә графика менән шөғөлләнә. 1975 йылдан «Московский комсомолец», «Литературная газета», «Собеседник» һәм башҡа ваҡытлы матбуғатта карикатурасы булараҡ баҫыла башлай. 1989 йылдан һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә.
Ун биш йыл «Коммерсантъ» нәшриәтендә төп рәссам-карикатурасы булып эшләй. Нәҡ ошо ваҡытта уның билдәле «Петрович» персонажы барлыҡҡа килә, уның арҡаһында Бильжо рәссам-карикатурасы булараҡ билдәлелек ала.
1996 йылдан телевидениела эшләй. Леонид Якубовичтың РТР-ҙағы «Аҙна анализдары» программаһының сценарисы була. Виктор Шендеровичтың «Итого» (НТВ һәм ТВ-6) каналының телепрограммаһында ҡатнашып, айырыуса ҙур популярлыҡ яулай, унда «Н ҡалаһының бәләкәй психиатрия дауаханаһында» үҙенең эшенән тарихтар һөйләүсе табип-мейе белгесе булараҡ сығыш яһай. Һуңыраҡ Шендеровичтың тағы бер «Бесплатный сыр» (ТВС) программаһында ҡатнаша, унда ҡулдан төшөрөлгән «Петрович» йәнһүрәте күрһәтелә. Бынан тыш, Петрович тураһында Бильжо үҙе ижад иткән анимацион сериал ORT һәм NTV каналдары аша күрһәтелә .. Шулай уҡ китап иллюстрацияһы, автор китабы, анимация, интерьер дизайны өлкәһендә эшләй. 15 йылдан ашыу «Известия» гәзитендә эшләй, унда автор рубрикаһын алып бара һәм аҙна һайын үҙенең яңы карикатураларын баҫтырып сығара. 2005 йылдан гәзиттең төп рәссамы. Гәзитте 2010 йылдың йәйендә, мөхәррирҙәр уның карикатураларын баҫтырыуҙан баш тартҡандан һуң ҡалдыра. «Саквояж СВ» журналының колумнисы була. Төрлө реклама агентлыҡтары менән хеҙмәттәшлек итә. 2007 йылда Google интернет селтәрендә Андрей Бильжо һүрәттәре нигеҙендә визуаль реклама кампанияһын башлай. 2007—2008 йылдарҙа 5-се каналда «Әрнеүле һорау» программаһын алып бара.
Рәсәй рәссамдар союзы һәм Рәсәй дизайнерҙар союзы ағзаһы. График дизайн академияһы академигы, 1999 йылдан (2007 йылдан — вице-президенты) Рәсәй сәнғәт академияһының почетлы ағзаһы. Бер нисә профессиональ премиялар лауреаты була.
Китаптар авторы булараҡ тәүге тапҡыр 2001 йылда сығыш яһай. Бильжо филологтар Мария Голованивская һәм Анна Левичкина, шулай уҡ график дизайнер Ирина Тарханова менән бергә балаларҙы «Алфавит» уҡырға өйрәтеү өсөн иллюстрациялы китап-әлифба әҙерләй һәм сығара.
2010 йылда АСТ нәшриәтендә уның «Заметки пассажира. 24 вагона с комментариями и рисунками автора» китабы баҫылып сыға. Унда рәссамдың «Саквояж СВ» журналы өсөн яҙған һәм иллюстрациялаған тарихтары тупланған. Бильжо үҙе әйтеүенсә, был китапта «[…] һүрәт төшөрөү һәләтенең өсөнсө вариантын күрһәтә. Был китапта уны танырға мөмкинлек биргән карикатуралар күпкә аҙыраҡ».
2020 йылда Эксмо нәшриәтендә «Андрей Бильчжоның иллюстрациялары менән интеллектуаль хулиганлыҡ» сериалында яңы китабы сыға. Был юмористик хикәйәләр йыйынтығы, уның нигеҙен урыҫ халыҡ һәм сит ил әкиәттәренең хәҙерге заманға ҡарата интерпретацияланған сюжеттары тәшкил итә.
2020 йылдың сентябрендә «Белоруссияла ҡаршылыҡтар» акцияһын хуплау хатына ҡул ҡуя.
Тәнҡит
2016 йылдың декабрендә Бильжо үҙенең баҫмаһы менән ыҙғыш тыуҙыра, унда ул, белеме буйынса психиатр булараҡ, П. П. Кащенко исемендәге дауахана архивында ауырыу тарихын уҡыуын һәм Зоя Космодемянская шизофрения менән яфаланған тигән һығымтаға килеүен, ә уның үлем алдындағы батырлығы ул киткән мутизм менән кататоник ступор менән аңлатыла тип белдерә. Хәрби тарихсы Александр Дюков билдәләүенсә, Бильжоның белдереүе рәнйеткес кенә түгел, ә ялған: Космодемянская бер ҡасан да Кащенко госпиталендә дауаланмаған, ә уның берҙән-бер ауырыу тарихы Боткин госпитале менән бәйле, унда архивтар 25 йылдан да артыҡ һаҡланмай, шуға күрә Бильжо бер нисек тә был документтарҙы ала алмаған.
Бизнес
«Петрович» клуб-ресторандар идеяһы авторы. Беренсе рестораны Мәскәүҙә 1997 йылда асыла, һуңынан Бильжо үҙенең партнерҙары менән Прагала һәм Киевта ошондай уҡ учреждениелар аса. 2007 йылда Санкт-Петербургта «Петрович» барлыҡҡа килә. «Петрович» — рус һәм совет аш-һыуы буйынса махсуслашҡан, бина 1970-се йылдар стилендә биҙәлгән, инеү клуб карталары буйынса. «Петрович» ресторан булараҡ ҡына түгел, ә бай һәм ижади кешеләр өсөн тәғәйенләнгән кисәләр һәм күргәҙмә-акциялар программаһы менән клуб булараҡ та үҙен күрһәтә. Бильжо үҙе аңлатыуынса: «Яйлап, кемдең аҡсаһы бар һәм хис-тойғолар һәләтен юғалтмаған, Мәскәүҙә ниндәйҙер мәҙәниәт запасы һәм ниндәйҙер интеллекты булған кешенең барырға урыны юҡлығын аңлай башланы. Байлыҡ ғәжәпләндереүҙән туҡтаны. […] „Петрович“ — рәссамдар, шағирҙар, реклама биреүселәр, ижад менән шөғөлләнеүсе кешеләр клубы[…] Бында төрлө анализлаусылар эшләй, был ресторан, күргәҙмә майҙаны һәм сәхнә берекмәһе».
2000 йылдың майында Мәскәүҙең «Петрович» ресторан-клубында яңы зал асыла, ул «Сәйәхәтсе Петрович» исемен ала. Зал, үҙ концепцияһы һәм аш-һыуы менән, ахыр сиктә айырым ресторанға әүерелә. Андрей Бильжо шулай уҡ Мәскәүҙә «Майор Пронин» клуб-ресторан-тирын аса.
2009 йылда Андрей Бильжо, «Покровское» идара итеүсе компанияһы һәм Vesco Group, ҡала яны күсемһеҙ милек баҙарында Петрович образын ҡулланырға ҡарар итә. Тула өлкәһенең Заокский районындағы Симферополь шоссеһында 140 йорт хужалығы өсөн «Петрович» дача ҡасабаһы төҙөлә башлай. Проект уңышҡа өлгәшкән осраҡта «Петрович» брендын ҡулланып оҡшаш ауылдар селтәрен үҫтереү планлаштырыла.
Күргәҙмәләре
Рәсәйҙә, Германияла, Бельгияла, Голландияла, Италияла, АҠШ-та тиҫтәләгән күргәҙмәлә, шул иҫәптән Мәскәүҙә (1993, 1994, 2003, 2005, 2012, 2013), Пермдә (2010), Брюсселдә (1989), Берлинда (1991), Дюссельдорфта (1995) шәхси күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Улар араһында Крокин галереяһында «Происшествия» (Мәскәү, 2007), «Петрович и не только» (Пермь дәүләт художество музейы, 2010), «Это не всё» (Мультимедиа Арт Музей, Мәскәү, 2012) "Мои классики. Продолжение" һәм «Роза Азора» (Мәскәү, 2012) «Андрей Бильжо в ММОМА » (Мәскәү, 2013).
Кромфорд (Ратинген)
«Кромфорд» туҡыу фабрикаһы (нем. Textilfabrik Cromford ) — элекке Рейн ҡалаһы  Ратингенда туҡыу фабрикаһы (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере), 1783 йылда  Иоһанн Готфрид Брюгельман тарафынан нигеҙ һалына; Европа ҡитғаһы өлөшөндәге беренсе фабрика бинаһында  бөгөнгө көндә «LVR-Industriemuseum» индустриаль музейының  филиалы урынлашҡан; архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Төньяҡ Македония һәм НАТО
Төньяҡ Македония Республикаһы һәм НАТО (Төньяҡ Атлантик договор Ойошмаһы) әлеге ваҡытта илде альянсҡа ҡушыу буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. НАТО етәкселегенең Македония Республикаһын альянсҡа инергә саҡырыуы 2008 йылғы Бухарест саммиты ваҡытында Греция тарафынан бикләнә. НАТО илдәре, Македонияның атамаһына бәйле бәхәс хәл ителгәс, илдең НАТО-ға инергә яңынан саҡырыласағы менән килешә. Греция фекеренсә, күршеһенең конституция менән раҫланған исеме уның Грецияның Македония төбәген территориаль экспансиялауға ынтылышы тип баһалана. Вето һалынғас, БМО-ның Халыҡ-ара судына «Элекке югослав Македония Республикаһы» тигән атаманың НАТО-ға инеү өсөн ҡабул ителерлек вариант булыуы тураһында Греция өҫтөнән дәғүә бирелә. Греция етәкселеге иһә, Македонияны НАТО-ға алмау ҡарарының күмәкләп ҡабул ителеүен һәм ике ил араһындағы ваҡытлы килешеүҙең боҙолмауын билдәләп, дәғүәне урынһыҙ күрә. Греция ошо бәхәс арҡаһында Македонияның Европа берләшмәһенә инеүен дә тотҡарлай алыуын белдерә. АҠШ-тың элекке Дәүләт секретары Хиллари Клинтон Македонияны һәм Грецияны бәхәсте хәл итеү буйынса «ҡулай ҡарар табырға» һәм Македонияның НАТО-ға инеүен тотҡарламаҫҡа саҡыра. 2014 йылда, барлыҡҡа килеүенә 65 йыл тулғанда, НАТО әлегә яңы илдәрҙе ағза булырға саҡырмай тороуы тураһында иғлан итә. Ҡайһы бер аналитиктар, мәҫәлән, Атлантика советының аналитика үҙәгенән Хорхе Бенитес, өлөшләтә быны Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуына бәйле донъя хәүефһеҙлегенә ҡағылышлы яңы шарттар тыуыуы менән аңлата.
Македонияла саммит һөҙөмтәләре буйынса һорашыу үткәрелә, һорашылған халыҡтың 82,5 проценты НАТО-ға ҡушылыу өсөн генә илдең Конституция менән нығытылған исемен үҙгәртеүгә ҡаршы булыуын белдерә. Шул уҡ ваҡытта 85,2 процент НАТО ағзаһы булыуға ҡаршы түгел.
Ил «Тыныслыҡ хаҡына партнерлыҡ» программаһына 1995 йылда инә һәм, Албания кеүек үк, 1999 йылда ағза булыу өсөн тейешле эш-ғәмәлдәр планын үтәй башлай. Ил 1999 йылда НАТО-ның Югославияға һөжүмендә ҡатнаша, шулай уҡ Косово ҡасаҡтарын урынлаштырыу буйынса ярҙам ала. 2001 йылдың авгусында НАТО көстәре албан сепаратистары менән бәрелештәрҙә ҡатнаша, был алышта Милли азат итеү армияһы тигән фетнәсел албан төркөмө хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы тора. «Мул уңыш» операцияһы барғанда, утты туҡтатыу тураһында килешеүгә өлгәшкәнән һуң, НАТО ғәскәрҙәре урындағы хәрбиҙәр менән бергә баш күтәреүселәрҙе ҡоралһыҙландыра.
Оло Сосьва
Оло Сосьва — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 754 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маслянка (Мысль ҡушылдығы)
Маслянка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мысли йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Плющиха (йылға)
Плющиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/1 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Эпентеза
Эпентеза (ἡ ἐπένθεσις, йәбештереү, йәнәшә ҡуйыу) — фонетик күренеш, һүҙгә бер йәки бер нисә өн — тартынҡы (excrescentium, оро) йә һуҙынҡы (йәғни анаптиксис, ἡ ἀνάπτυξις, ҡушылма) өҫтәүҙән ғибәрәт.
Шиғырҙа эпентеза
Антик шиғырҙа эпентеза һүҙгә ижек өҫтәүҙән тора. Мәҫәлән, «mōrtalīs, quoniām bellī fera mōenera Māvors» (Lucr. Rer. Ι 32), бында Mars урынына  Māvors ҡулланылған; йәки тағы бер миҫал: «nāvita nēc mediā nēscius ērrat aquā» (Ovid. Amor. XIII 12), nauta урынына navita тора. Был осраҡтарҙа  эпентеза күренеше йыш ҡына һүҙҙең архаик формаларына олғаша; мәҫәлән  Māvors формаһы Mars тигәндең архаик формаһы булып тора''. '' Ғәҙәттә латин шиғырында осрай.
Эпентезаның телдәге ҡулланылышы
Эпентеза телдә һүҙгә этимологик булмаған (йәғни мәғәнәгә йоғонто яһамаусан) тоторҡло йә күсмә өн өҫтәп ебәреүҙән ғибәрәт. Күренеш артикуляцион торош алыуҙы күҙҙә тота. Өндө әйтергә әҙерләнгән телмәр ағзалары тейешле торошто алырға алдан әҙерләнә һәм  биодинамик «уңайлы» артикуляцияны тәьмин итә. Шуның менән бергә һүҙҙең алдағы фрагменттары үҙгәрешкә дусар була. Ҡағиҙә булараҡ, эволюционлыҡҡа эйә һәм телдең үҫешенә юлдаш була. Йышыраҡ тел үҙенә ят тартынҡылар тупланышы булған һүҙҙе үҙләштергәндә барлыҡҡа килә  (атап әйткәндә, асыҡ ижек  законына эйә булған телдәрҙә, мәҫәлән,  япон  йәки праславян  телдәрендә).
Башҡорт телендә эпентеза
Башҡорт телендә эпентеза — өндәрҙең комбинаторлы үҙгәреше төрҙәренең береһе, өҫтәмә өн һүҙҙең әйтелешен еңелләштереү өсөн хеҙмәт итә. Эпентеза күренеше башҡорт теленә рус теленән һәм рус теле аша башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙә осрай. Әгәр эргәләш тартынҡылар һүҙҙең башында килһә, һуҙынҡы шул ике тартынҡының араһына ҡуйыла, мәҫәлән, князь — кенәз, бревно — бүрәнә; һүҙҙең аҙағында килһә, был һүҙгә ялғау ҡушылған саҡта һуҙынҡы тамыр менән ялғау араһына ҡуйыла, мәҫәлән, лозунг — лозунг-ы-лар, Норильск — Норильск-и-ҙа.
Хәҙерге башҡорт әҙәби телендә эпентеза күренешенең түбәндәге үҙенсәлектәре бар:
б) һуңғыраҡ осорҙа үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә эпентеза тик һөйләү телендә йә ерле һөйләштәрҙә күҙәтелә, әҙәби телгә алынмаған: бригадир — б-ы-ргадир, министр — минист-ы-р, протокол — п-ы-ратакол, акт — ак-ы-т, трактор — т-ы-рактор һ. б.;
в) ике тартынҡыға бөткән үҙләштерелгән һүҙҙәргә ялғау ҡушҡанда  тамыр менән ялғау араһында әҙәби әйтелештә лә, әҙәби яҙылышта ла эпентеза күҙәтелә: Омск — Омск-и-ға,  киоск — киоск-ы-ла,  танк — танк- ы-лар  һәм башҡалар.
Һылтанмалар
| Эпентеза
Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы
Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы (15 декабрь 1940 йыл) — юғары категориялы нейроофтальмолог, иридодиагност. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. Балалар офтальмологы.
Биографияһы
Венера Ғилемхан ҡыҙы Ғилемханова-Дәүләтбаева 1940 йылдың 15 декабрендә БАССР-ҙың Салауат районы Лағыр ауылында күп балалы сауҙа хеҙмәткәре Ғилемхандың ғаиләһендә донъяға килгән. Лағыр урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһындағы Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. Уҡыуын уңышлы тамамлағас, Өфө ҡалаһының поликлиникаларында башланғыс һөнәри белем баҫҡыстарын үтә, тәжрибә туплай.
Хеҙмәт юлы, ҡаҙаныштары
1970-се йылдар уртаһынан Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында окулист-нейроофтальмолог булып эшләй. Юғары категориялы белгес, иридодиагност үҙенең тырышлығы, хеҙмәтен яратып башҡарыуы, аныҡ профессиональ кәңәштәре менән бик күп пациенттарының күреү һәләтен тергеҙҙе, уларҙың рәхмәтенә лайыҡ булды. 51 йыл ғүмерен күҙ медицинаһына бағышланы.
Ғаиләһе
Улы Таһир УКСИВТ һәм Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаған. Хисаплау машиналары, комплекстары, селтәрҙәре һәм радиоэлектрон техника буйынса юғары квалификациялы белгес. Электр элемтәһе инженеры.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
2010 — Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы
Халиҡов Валерий Абдулхаҡ улы
Халиҡов Валерий Абдулхаҡ улы (14 июль 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәй нейрохирургы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы.
Биографияһы
1950 йылдың 14 июлендә Ишембай ҡалаһында тыуа. 1973 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
1976 йылға тиклем һәм 1974 йылда «Ишембайнефть» НГДУ-һы медик‑санитар часының Ишембай берләштерелгән дауаханаһында эшләй.
1977 йылдан Днепропетровск медицина учреждениеһында хеҙмәт итә.
1980-81 йылдарҙа тыуған ҡалаһына ҡайтып, Ишембайҙың 1-се поликлиникаһында эшләй.
1983 йылдан Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында хеҙмәт юлын дауам итә, 1997 йылдан БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институтында эшләй.
2003 йылдан РФ Федераль именлек хеҙмәтенең Төп клиник хәрби госпиталендә (Мәскәү) — әйҙәүсе, 2013 йылдан баш нейрохирург.
Библиография
200-гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.
Родниковка (Миәкә районы)
Родниковка (Родниковка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 841 кеше. Почта индексы — 452090, ОКАТО коды — 80244850006.
Алексей Георгиевич Сергеев
Биографияһы
1940 йылдың 1 апрелендә РСФСР-ҙың Курск ҡалаһында тыуған.
Курскиҙағы авиация приборҙары йыйыу предприятиеһына инженер-конструктор вазифаһына эшкә йүнәлтелә. 1967 йылда Владимир киске политехник институтында уҡыта башлай. 1968 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Киске политехник институтта өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, декан вазифаларында эшләй.
1986 йылда Владимир политехник институтының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 1987 йылда Сергеев ошо уҡыу йортоноң ректоры итеп һайла. Ул эшләгән осорҙа политехник институт техник университетҡа, ә һуңынан Владимир дәүләт университетына үҙгәртелә.
Сергеевтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе булыпметрология, приборҙар эшләү һәм диагностика тора. Уның уҡыусылары араһынан 21 кеше кандидат һәм бер фән докторы булды. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 18 монография яҙа. Уның ҡайһы бер ғилми эштәре сит илдәрҙә баҫылған. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең 5 миҙалына лайыҡ була.
Юғары белем һәм фән үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн Алексей Георгиевич Сергеев «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендары, СССР Юғары мәғариф министрлығының «СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендәге эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» һәм «Рәсәй Федерацияһының Почетлы юғары белем биреү хеҙмәткәре» билдәләре, «Рәсәй фәнен һәм иҡтисадын тергеҙеү эшендәге ҡаҙаныштары өсөн» иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләнгән. Владимир ҡалаһының Хеҙмәт ҡаһарманлығы китабына индерелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Хәлил (мәғәнәләр)
Хәлил — ир-ат исеме, топоним.
Ингрид Кремер
Ингрид Кремер-Гульбин (Ingrid Krämer-Gulbin, беренсе никахта Энгель-Кремер, Engel-Krämer); ) —  һыуға һикереү буйынса немец спортсыһы, өс тапҡыр олимпия чемпионы, 1962 йылда ике тапҡыр Европа чемпионы.
Биографияһы
Ингрид Кремер 1943 йылда  Дрезденда тыуған. 1955 йылда һыуға һикереү менән  шөғөлләнә башлай. 1960 йылда Римда Йәйге олимпия уйындарында  Кремер өс метрлыҡ  трамплиндан һәм ун метрлыҡ вышканан һыуға һикереү буйынса берләшкән Германия командаһы вәкиле булараҡ  еңеү яулай. Үҙенең ҡаҙанышын 1962 йылда һыу спорт төрҙәре буйынса Европа чемпионатында ҡабатлай.
1964 йылғы Йәйге олимпия уйындарында Токиола Энгель-Кремер өс метрлы трамплиндан һикереүҙә йәнә еңеүсе була, шулай уҡ ун метрлыҡ вышканан һикереүҙә Америка спортсыһы Лесли Буштан ҡалып, көмөш миҙал яулай. Шулай уҡ 1968 йылда Йәйге олимпия уйындарында ҡатнаша. Ул Олимпия уйындары тарихында Пэт Мак-Кормиктан ҡала икенсе иң титуллы һыуға һикереүселәрҙән һанала.
Ингрид Кремер ике тапҡыр кейәүҙә була. 1963 йылда ул ауыр атлет Хайн Энгелгә сыға. 1965 йылда айырылышҡанға тиклем ул Энгель-Кремер фамилияһын йөрөтә. Айырылышҡандан һуң өс ай үткәс ул Гельмут  Гульбинға  кейәүгә сыға.
Спорт карьераһы тамамланғас, Ингрид Гульбин ГДР-ҙа һыуға һикереү буйынса тренер булып эшләй. Ул халыҡ-ара ярыштарҙың  бер нисә миҙалсыһын тәрбиәләй, шул иҫәптән  1980 йылғы Олимпия чемпионкаһы Мартина Ешканы әҙерләй. Германия берләшкәндән һуң Гульбин эшен юғалта һәм банк хеҙмәткәре булып эшләй.
1960, 1962, 1963 һәм 1964 йылдарҙа Кремер ГДР-ҙың йыл спортсыһы титулына лайыҡ була. 1960 йылда уны Йыл спортсыһы тип ФРГ-ла таныйҙар. Шулай итеп ул Германияның ике өлөшөндә лә был наградаға лайыҡ булған берҙән-бер спортсы була. 1960 һәм 1962 йылдарҙа ул ГДР-ҙың «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» көмөш ордены, ә 1964 йылда — «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» алтын ордены менән бүләкләнә. 1975 йылда Ингрид Кремер йөҙөү буйынса донъя Дан Залына индерелә. 2011 йылда уны немец спортының Дан Залына индерәләр.
Ифтар
Ифта́р (إفطار) — Рамаҙан айында, ураҙанан сығып, киске аш ашау. Ауыҙ асыу урындағы ваҡыт менән аҡшам намаҙы (мәғриб) башланыуға тура килә.Башҡорт халҡында йышыраҡ «ауыҙ асыу» ғибәрәһе ҡулланыла. Ул «ифтар» һүҙенең синонимы булып тора.
Ифтар (ауыҙ асыу) тәртибе
Ифтар ҡояш байыу менән башлана. Уны һуңғараҡҡа ҡалдырырға ярамай. Хаҡ хәҙистә әйтелеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр аҡшам намаҙын уҡыр алдынан яңы бешкән йәки киптерелгән хөрмә емеше (финик) менән ауыҙ асҡан, ул булмаһа — ябай һыу эскән. Хәҙис шәриф: "Ауыҙ асырға йыйынһағыҙ, хөрмәнән башлағыҙ, әгәр хөрмә тапмаһағыҙ, һыу эсегеҙ, ул ысынлап та таҙарта."
Шуға күрә ифтарҙы хөрмә йә һыуҙан башлау сөннәт һанала.
Башҡорт халҡындағы үҙенсәлектәр
Башҡорт халҡында тоҙ йәки хөрмәнән (финик) башҡа берәй емеш менән ауыҙ асыу ҙа ғәҙәти хәл булып тора.
Шулай уҡ башҡорт халҡында ауыҙ асыу ваҡытында ҡышҡы юлда булып, ҡул аҫтында башҡа ризыҡ булмағанда ҡар ҡабып булһа ла ауыҙ асырға ҡушылған, сөнки ураҙанан сығыуҙы һуңлатыу ярамай.
Ауыҙ асырға ашҡа саҡырыу йолаһы туғандар һәм дуҫтар менән араларҙы яҡынайта, тәрбиәүи мәғәнәгә лә эйә.
Ауыҙ асҡанда уҡыла торған доға
"Аллааһүммә ләкә сүмтү үә бикә әәмәнтү үә ғәләйкә тәүәккәлтү үә ғәләә ризҡыкә әфтартү фәғфирлии йәә ғаффәәрү мә ҡаддәмтү үә мәә әххартү" Йә, Аллаһ, ошо ураҙамды мин һинең өсөн генә тоттом үә мин һиңә генә иман килтерҙем, үә һиңә тәүәккәл ҡылдым, үә һинең ризығың менән ауыҙымды асам. Әй, гонаһтарҙы ғәфү итеүсе Аллаһ, инде минең элекке гонаһтарымды ла, хәҙерге гонаһтарымды ла ярлыҡа.
Туҡланыу тәртибе
Башта емеш ҡабып, һыу ғына эсеп ҡуйырға ла аҡшам намаҙын уҡып алырға тәҡдим ителә. Был ашҡаҙанға стресс эшләмәү өсөн кәрәк. Намаҙҙан һуң ғына башҡа ризыҡ ҡабул итә башлау яҡшы. Ойоған һөт, ҡатыҡ кеүектән башламаҫҡа кәңәш ителә, был ашҡаҙанға ауыр буласаҡ.
Ҡурылған, ныҡ майлы, үткер тәмле, ныҡ боросло ризыҡ ашамаҫҡа тәҡдим ителә. Ыҫланған ашамлыҡтар, консервалар ҙа файҙалы түгел, етмәһә, улар һыуһатыусан да була. Ифтарға диеталы ашамлыҡтар: һимеҙ булмаған тауыҡ һурпаһынан аш, быҡтырылған йәшелсә, рагу иң ҡулайы.
Ҡамыр аштарын, газлы һыуҙарҙы бик сикле ҡулланырға кәңәш ителә. Һыуҙы ла ашағандан һуң күпмелер ваҡыт үткәс эсеү яҡшыраҡ, сөнки ашҡаҙан һутын шыйығайтып, ризыҡ эшкәртелеүгә ҡамасаулаясаҡ. Иң яҡшыһы — тәрәүих намаҙ ваҡытында бүлеп-бүлеп эсеү. Һыу яйлап үҙләштереләсәк һәм көндөҙ һыуһамаҫҡа ярҙам итәсәк.
Иң мөһиме — артығын ашамаҫҡа кәрәк.
Ифтарҙан һуң уҡыла торған доға
Ифтарҙан һуң ошондай доғалар уҡыла:
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә алтмыш йыл» юбилей миҙалы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә алтмыш йыл» юбилей миҙалы Рәсәй Федерацияһы Президентының 2004 йылдың 28 февралендәге 277-се Указына ярашлы булдырыла.
2010 йылдың 7 сентябренән миҙал Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы булып тормай.
Миҙал тураһындағы Положение
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә алтмыш йыл» юбилей миҙалы менән
1941 йылдың 22 июненән алып 1945 йылдың 9 майына тиклемге осорҙа, дошман оккупациялаған территорияларҙа эшләү ваҡытынан тыш, алты ай дауамында эшләгән граждандар; Икенсе донъя һуғышы осоронда фашистар һәм уларҙың союздаштары ойошторған элекке бәлиғ булмаған тотҡондар өсөн концлагерь, гетто һәм башҡа мәжбүри тотоу урындары;
БДБ илдәре араһына инмәгән, СССР Ҡораллы Көстәре сафтарында, партизан отрядтары составында, подполье төркөмдәрендә, башҡа фашистарға ҡаршы берекмәләрҙә, хәрби милли формированиеларҙа ҡатнашҡан, Бөйө ватан һуығшында Еңеүгә ҙур өлөш индергән сит ил граждандары бүләкләнә.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә алтмыш йыл» юбилей миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм Жуков миҙалынан һуң урынлаштырыла.
Миҙалдың тасуирламаһы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә алтмыш йыл» юбилей миҙалы түңәрәк формала, 32 мм диаметрлы, томпактан эшләнгән. Миҙалдың алғы яғынан өҫтә "Еңеү"ордены һүрәте, аҫта — 1945—2005 һандары. Миҙалдың кире яғында уртала — 60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 тигән яҙыу, түңәрәк буйлап — лавр ботаҡтары. Миҙалдаң ситтәре күтәренке итеп ҡаймаланған. Бөтә һүрәттәр, яҙыуҙар һәм һандар рельефлы.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла, ҡалып 24 мм киңлектәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫма ситтәре буйлап бишешәр буй: өс ҡара һәм ике ҡыҙғылт һары төҫтәге, һәр береһе 1 мм киңлегендә. Иң ситтәге буйҙар 0,5 мм киңлегендәге ҡыҙғылт һары төҫтәге буй менән ҡаймаланған. Таҫманың уртаһы ҡыҙыл төҫтә.
Аксиома
Аксио́ма (ἀξίωμα «раҫлама, положение») йәки постула́т — ниндәй ҙә булһа бер теорияның сығанаҡ положениеһы, был теория сиктәрендә иҫбатламалар талап итмәйенсә  дөрөҫ тип табыла һәм уның башҡа положениеларын иҫбат итеү өсөн ҡулланыла, ә был положениелар теорема  тип атала.
Тәғәйенләнеше
Аксиомаларҙы иҫбатһыҙ ҡабул итеү зарурлығы  индуктив  сәбәпкә бәйле: һәр бер иҫбатлама ниндәй ҙә булһа раҫламаларға нигеҙләнергә тейеш, һәм уларҙың һәр береһенә иҫбатламалар булыу талабы ҡуйылһа, осһоҙ-ҡырыйһыҙ сынйыр барлыҡҡа килер ине. Сикһеҙлеккә китмәҫ өсөн, был сынйырҙы берәй урында өҙөргә кәрәк — йәғни ҡайһы бер раҫламаларҙы иҫбатһыҙ көйө, сығанаҡ итеп ҡабул итеү зарур. Нәҡ ошо иҫбатһыҙ сығанаҡ раҫламалар аксиома тип атала ла инде.
Хәҙерге фәндә теге йәки был теория нигеҙендә ятҡан аксиомаларҙың дөрөҫ булыуы мәсьәләһе йә башҡа фәнни теориялар сиктәрендә, йә ҡаралған теорияны интерпретациялау аша хәл ителә
Теорияны аксиомалаштырыу  — сикле йә һаналыусы (мәҫәлән, Пеано аксиоматикаһындағы кеүек) аксиомаларҙан һәм һығымта ҡағиҙәләренән торған йыйылманы күрһәтеү. Өйрәнелеүсе объекттар һәм уларҙың төп мөнәсәбәттәре, шулай уҡ был мөнәсәбәттәр буйһонған аксиомалар әйтелгәс, артабан өйрәнеү тик ошо аксиомаларға нигеҙләнергә тейеш.
Һайланған аксиомалар йыйылмалары бер нисә булырға мөмкин. Мәҫәлән, математик логикала, Евклид геометрияһында  тиң әһәмиәткә эйә аксиомалар йыйылмалары осрай.
Йыйылмалағы аксиомаларҙан сығып, логика ҡағиҙәләрен файҙаланғанда ҡаршылыҡҡа юлығылмаһа, йәғни бер үк ваҡытта раҫлауҙы иҫбатлап та, уны кире ҡағып та булмаһа, был йыйылма ҡаршылыҡһыҙ тип атала.
Австрия математигы Курт Гёдель «тулы түгеллек тураһындағы теоремалар»ҙы иҫбатлай, уларға ярашлы, математик аксиомаларҙың натураль һанды  асыҡлап, ҡушып һәм ҡабатлап була торған теләһә ҡайһы системаһы  (формаль система) тулы түгел. Был шуны аңлата: дөрөҫлөгө лә, ялғанлығы ла был аксиомалар системаһы тарафынан иҫбатлана алмаған иҫәпһеҙ-һанһыҙ күп математик раҫламалар  (функциялар, аңлатмалар) бар.
Тарихы
«Аксиома» терминын тәүләп Аристотель (б.э.т. 384—322 йй.) ҡуллана,  артабан ул Боронғо Греция фәйләсүфтәренән математикаға  күсә. Евклид «постулат» һәм «аксиома» тигән төшөнсәләрҙе айыра, әммә уларҙың мәғәнәһен аңлатмай. Боэций замандарынан постулаттар — талап (petitio), аксиомалар дөйөм төшөнсә булараҡ тәржемә ителә. Тәүҙә «аксиома» һүҙе «күҙгә күренеп торған хәҡиҡәт» мәғәнәһендә йөрөй. Евклид «Башланғыстар»ының төрлө манускриптында раҫламаларҙы аксиомаларға һәм постулаттарға бүлеү төрлөсә башҡарыла, уларҙың тәртибе тура килмәй. Күрәһең, күсереп яҙыусылар был төшөнсәләрҙе төрлөсә аңлағандыр.
Аксиомаларҙы күҙгә күренеп торған хәҡиҡәт тип ҡабул итеү оҙаҡ ваҡыттар дауам итә. Мәҫәлән, Даль һүҙлегендә аксиома —  «күҙгә күренеп торған, иҫбатлауҙы талап итмәгән бәхәсһеҙ  хәҡиҡәт».
Аксиоманы аңлауҙың үҙгәреүенә Рәсәй математигы Николай Лобачевскийҙың  Евклидтыҡы булмаған геометрияһы сәбәпсе була, ул тәүләп   1820-се йылдар аҙағында баҫылып сыға. Студент сағында уҡ ул Евклидтың бишенсе постулатын иҫбатларға тырыша, әммә һуңынан был ниәтенән дүнә. Лобачевский бишенсе постулаттың бары тик ирекле сикләү булыуы һәм башҡа сикләү менән алмаштыра алыуы  тураһында һығымта яһай. Әгәр Евклидтың бишенсе постулаты иҫбатлана алһа, Лобачевский ҡаршылыҡтарға осрар ине. Әммә бишенсе постулаттың яңы версияһы, күҙгә күренеп тормаһа ла, аксиома ролен үтәй һәм геометрияның яңы ҡаршылыҡһыҙ системаһын төҙөү мөмкинлеген бирә.
Тәүҙә Лобачевский идеялары танылыу алмай (мәҫәлән, академик Остроградский улар тураһында кире фекер әйтә). Һуңыраҡ, Лобачевский хеҙмәттәрен башҡа телдәрҙә нәшерләгәс, уға Гаусс иғтибар итә, ул үҙе лә Евклидтыҡы булмаған  геометрия өлкәһендә бер аҙ эшләгән була. Ул ситләтеп булһа ла был хеҙмәт менән һоҡланыуын белдерә. Лобачевский геометрияһы авторҙың вафатынан һуң 10-12 йыл үткәс кенә танылыу таба. Ул математика донъяһында революция яһай. Гильберт бөтә математиканы аксиомалаштырыу буйынса ҙур күләмле проект башлай. Әммә Гёделдең тулы түгеллек тураһындағы теоремалары арҡаһында был пландар тормошҡа ашмай. Шулай ҙа был математиканы формалләштереүгә этәргес бирә. Мәҫәлән, натураль һандар һәм уларҙың арифметикаһы аксиомалары, Канторҙың күмәклектәр теорияһы барлыҡҡа килә. Был математиктарға теоремалар өсөн ҡәтғи дөрөҫ иҫбатламалар эшләү мөмкинлеген бирә.
Хәҙер аксиомалар үҙҙәренән-үҙҙәре түгел, ә теорияның база элементы сифатында нигеҙләнә — аксиомалар ярайһы уҡ ирекле була, әммә күҙгә күренеп тороуы мотлаҡ түгел. Аксиоматик системаларға берҙән-бер талап — уларҙың эске ҡаршылыҡһыҙлығы. Конкрет теория сиктәрендәге аксиомалар йыйылмаһының формалашыуы критерийҙары йыш ҡына прагматик була: формулировканың ҡыҫҡалығы,  манипуляциялау еңеллеге, сығанаҡ төшөнсәләр һанының мөмкин тиклем әҙ булыуы һ. б. Бындай ҡараш ҡабул ителгән аксиомаларҙың дөрөҫлөгөн гарантияламай. Поппер критерийына ярашлы, берҙән-бер кире миҫал теорияны кире ҡаға һәм, эҙемтә булараҡ, аксиомалар системаһының ялғанлығын иҫбатлай, шул уҡ ваҡытта раҫлаусы миҫалдарҙың күмәклеге  аксиомалар системаһының дөрөҫлөгө ихтималлығын арттыра ғына.
Бикҡолов Шакир Сәлим улы
Бикҡолов Шакир Сәлим улы (15 ғинуар 1932 йыл — 18 май 1983 йыл) — шағир. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Шакир Сәлим улы Биҡҡолов 1932 йылдың 15 ғинуарында БАССР‑ҙың Әбйәлил районы Хәлил ауылында тыуған.
К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын (1955), М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙы (Мәскәү, 1975) тамамлаған. 1957 йыл Шишмә районының Түбәнге Хәжәт мәктәбе директоры, 1958—73 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең өлкән мөхәррире, 1975 йылдан алып БАССР‑ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты мөхәррире. Уның шиғырҙарында тыуған ергә, йәштәрҙең патриотлығына дан йырлана. Балалар өсөн «Ҡыҙыл ҡар яуғас» (1974) шиғырҙар йыйынтығы авторы. С. Я. Маршак, С. В. Михалков, К. И. Чуковский һ. б. әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итә.
Хәтер
Уның тыуған ауылында мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, урамға уның исеме бирелгән.
Юконка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәт (Ауырғазы районы)
Әхмәт (Ахметово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 38 кеше. Почта индексы — 453489, ОКАТО коды — 80205852004.
Тарихы
Әхмәт ауылы 1926 йылдан һуң барлыҡҡа килә. 1930 йылға тиклем Стәрлетамаҡ кантонының Өршәк-Мең улусы составына инә.
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… г) Туҡай ауыл Советының Әхмәт ҡасабаһы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (77 %).
Урамдары
Баҫыу урамы (Полевая улица)
Солтангәрәев Әмир Миһран улы
Солтангәрәев Әмир Миһран улы (20 февраль 1958 йыл) — хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы (документаль проза), публицист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаһы (1997), Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (2007).
Биографияһы
Әмир Миһран улы Солтангәрәев 1958 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Таймаҫ ауылында тыуған. 1975 йылда Таймаҫ урта мәктәбен тамамлағас, Күмертау вертолет заводында биҙәүсе рәссәм булып эшләй.
Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетына уҡырға инә. Артабан студенттарҙың йәмәғәт берекмәләрендә етәкселек итә.
Оло Туруп-Я
Оло Туруп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Туруп-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Британия китапханаһы
Британия китапханаһы (British Library) —  Бөйөк Британияның милли китапханаһы. Уны төҙөү тураһында Закон 1972 йылда парламент тарафынан ҡабул ителә һәм уға ярашлы Британия музейы китапханаһына вағыраҡ тупланмалар ҡушыла; китапхананың яңы бинаһы Лондонда 1973 йылдың 1 июлендә асыла. Был китапхана АҠШ-тың Вашингтон ҡалаһындағы  Конгресс китапханаһынан ҡала Донъяның иң ҙур китапханалары исемлегендә икенсе урында тора.
Тарихы
Британия китапханаһы хәҙерге статусына 1972 йылда ҡабул ителгән Британия китапханаһы тураһындағы Законға ярашлы эйә була (The British Library Act). Уға ярашлы ошо китапханалар берләштерелә: Британия музейыныҡы, Милли үҙәк (1916-ла ойошторолған), Патент бюроһы, шулай уҡ Британия милли библиографияһы эштәре буйынса Совет, Милли китапхана-абонемент (Бостон Спа),  Фәнни һәм техник мәғлүмәт милли бюроһы.
Милли үҙәк китапханаһы менән Милли китапхана-абонементтың берләштерелгән фондтары нигеҙендә 1973 йылда Документтар алып барыу үҙәге булдырылған.
Британия китапханаһы каталогына 2017 йылда Л. Кэрроллдың "Alice’s Adventures in Wonderland" әкиәтен Гүзәл Ситдиҡова башҡорт теленә тәржемә иткән "Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары" китабы индерелгән
Китапхана структураһы һәм идаралығы
Британия китапханаһын дәүләт финанслай, шулай уҡ түләүле хеҙмәттәр, хәйриә һәм спонсорҙар аҡсаһына тотола. Китапхана идараһына 8 - 13 кеше инә, уларҙың береһе таж (корона) итеп ҡуйыла, ҡалғандарын министрҙар итеп тәғәйенләйҙәр. Баш башҡарыусы директор идара рәйесе урынбаҫары булып тора.
Британия китапханаһының өс бүлексәһе бар:
Китапхананың уҡыу залдары түләүһеҙ, йәш сикләнмәй, әммә башҡа китапханалар менән файҙалана алған 18 йәшкә тиклемге йәштәр хеҙмәтләндерелмәй
Китапхана фондтары
Китапханала дөйөм алғанда 150 миллион берәмек һаҡлана. Британия китапханаһының инкунабулаһында XV быуат баҫмаларының сирек өлөшө һаҡлана
Хауз-цум-Хауз замогы
Хауз-цум-Хауз замогы (нем. Haus zum Haus ) —йырындар менән уратып алынған XIII быуат һарайы,  немец ҡалаһы Ратингендың (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере) үҙәгенән төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан.
Замок хужалары
VIII быуатта хәҙерге замок урынында Ангербах йылғаһы яры буйында франк ауылы булған. IX быуатта был урында замок төҙөлә, ул XII быуатта янып юҡҡа сыға. 1276 йылда замокҡа нигеҙ һалына, ул Хауз  ғаиләһенә ҡараған һәм Ангербах буйлап оборона һыҙығының өлөшө була. 1474 йылда замок Берг герцоглығының маршалы Иоганн Хауздың  милкенә күсә. XVI быуатта замок киңәйтелә һәм нығытыла. 1972 йылда Хауз замогы шул саҡтағы хужаһы граф фон Шпее тарафынан Ратинген ҡалаһына тапшырыла. Ун йыл дауамында замок архитектор Бруно Ламбер етәкселеге аҫтында  тергеҙелә. Заманса материалдар ҡулланып тергеҙелеүенә ҡарамаҫтан, замок урта быуат төп нөсхәһен һаҡлап алып ҡала,  бының өсөн бер нисә архитектура наградаһын ала.
Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы
Тарихы
1917 йылдың Октябрь Революцияһына тиклем хәҙерге урмансылар паркы биләмәһе иң боронғо дворяндар нәҫеленән булған алпауыт Валентин Аполлонович Новиковҡа ҡараған. Янында уның ике ҡатлы ҡала ситендәге баҡса йорто урынлашҡан булған.
Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы 1966 йылдың 18 сентябрендә Менделеев урамы буйлап урман-парк зонаһында булдырылған һәм япраҡлы һәм ылыҫлы ағастарҙан торған ташландыҡ урман массивынан ғибәрәт булған.
2014 йылдың июненән авгусына тиклемге осорҙа Башҡортостан Президенты Р. З. Хәмитов инициативаһы буйынса парк территорияһы төҙөкләндерелә: бында яҡтыртыу үткәрелә, дөйөм оҙонлоғо 9 саҡрым булған йәйәүлеләр һәм велосипед юлдары һалына, шулай уҡ 80 эскәмйә һәм мәғлүмәт күрһәткестәре ҡуйыла. Паркта пикник өсөн зона ойошторола, балалар өсөн уйын майҙансығы, ике спорт майҙансығы төҙөлә. Был эштәрҙең хаҡы 50 миллион һум самаһы тәшкил итә.
Йәйғор күбәләк
Йәйғор күбәләк (Catocala fraxini) — шайтан күбәләктәре ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы
Тарихы
Ҡала паркы хәҙер популяр ял итеү урыны булып тора. Бында зверинец вольерҙары урынлашҡан. Башҡортостан урмансылары урман паркына Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Ботаник баҡса-институты терәлеп тора.
Йәйғор күбәләк
Евразияның киң япраҡлы урмандар зонаһында таралған. Ҡанаттарының ҡоласы 8—8,5 см, алғы ҡанаттары зәңгәрһыу һоро төҫтә, ҡуйы һоро, ҡара тулҡынлы һыҙатлы, артҡылары — ҡара, киң зәңгәр таҫмалы һәм аҡ сәсәкле. Инә күбәләк ағас ҡабығы ярығына һәм ботағына йомро йомортҡалар һала. Ҡарышлауығының оҙонлоғо 9 см яҡын, ҡуйы төклө, һоро. Ағас япрағы араһында йоҡа ҡурсаҡ көбөндә ҡурсаҡлана. Ҡурсағы эре, оҙонлоғо 5—6 см, ҡуйы көрән. Күбәләктең осоп сығыу ваҡыты июль—сентябрҙә. Башҡортостан Республикаһы шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Йомортҡаһы ҡышлай. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ағас һуты м‑н, ҡарышлауығы — тирәк, ҡорос ағас һ.б. япрағы м‑н туҡлана. Аҙ һанлы төр, Башҡортостан Республикаһының урман һәм урман дала зонаһы урмандарында осрай.