cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пидгрушная Елена Михайловна
Сығыштарының һөҙөмтәләре
Инд  — индивидуаль ярыш Пр — эҙәрлекләү ярышы Спр — спринт МС — масс-старт Эст — эстафета См — ҡатнаш эстафета СМ — айырым ҡатнаш эстафета (супер микст) DNS — спортсы күрһәтелгән, ләкин ҡатнашмаған DNF — спортсы старт алған, ләкин финишҡа барып етмәгән LAP — спортсы ярыш барышында (эҙәрлекләү һәм масс — старттар ярыштары) бер кругтан ашыу лидерҙан ҡалышҡан һәм трассанан алынған DSQ — спортсы дисквалифицикацияланған — − спортсы был ярышта ҡатнашмаған
Иероним Босх
Йәру́н Анто́нисон ван А́кән (Jeroen Anthoniszoon van Aken ), Иерони́м Босх (Jheronimus Bosch, Hieronymus Bosch; яҡынса 1450—1516) булараҡ билдәле — нидерланд рәссамдары ырыуынан, Төньяҡ Яңырыуы осороноң мәшһүр оҫталарының береһе.
Биографияһы
Йәрун ван Акән Һертогенбоста (Брабант) яҡынса 1450 йылда тыуған. Ахен тигән немец ҡалаһынан сыҡҡан ван Акәндәр ғаиләһе борон замандарҙан уҡ һынлы сәнғәт һөнәре менән шөғөлләнә — Ян ван Акән<sup id="cxmwJA" tabindex="0">[nl] (Босхтың олатаһы, 1454 йылда вафат була ) һәм уның биш улының дүртеһе, шул иҫәптән Иеронимдың атаһы Антоний ҙа <sup id="cxmwJQ" tabindex="0">[nl] рәссам була. [[Файл:Sintjandenboschnl.jpg|мини|Һертогенбоста Изге Иоанн соборы
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Биографияһы
Мирсәйет Заһиҙулла улы Яруллин 1938 йылдың 12 июлендә Татар АССР-ының Мамадыш районы Кесе сунь ауылында билдәле композитор Заһиҙулла Яруллин ғаиләһендә тыуған. Уның бер туғн ағаһы Ф. Яруллин да билдәле татар композиторы.
1963 йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһын (А. С. Лемандың композиция класы) тамамлай.
Иероним Босх
Биографияһы
]] Босх башлыса тыуған Һертогенбосында йәшәй һәм ижад итә. Был ҡала ул заманда Бургунд герцоглығына инә, ә хәҙер — Нидерландта Төньяҡ Брабант провинцияһының административ үҙәге. Архив документтарында Босхтың исеме тәүге тапҡыр 1474 йылда «Jheronimus» тип телгә алына.
Ҡала архивындағы мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, 1478 йылда атаһы үлә, Босх уның оҫтаханаһын мираҫ итеп ала. Ван Акәндәрҙең художество оҫтаханаһы төрлө заказдар башҡара — стеналарға биҙәү һүрәттәре төшөрә, ағас скульптураларға алтын ялата, сиркәү кәрәк-ярағы яһай. «Һиеронимус-живописсы» (1480 йыл документы буйынса) тыуған ҡалаһының ҡыҫҡартылған атамаһын псевдоним итеп ала: Den Bosch.
Өйләнеүе
1480 йыл тирәһендә рәссам Алейт Гойартс ван дер Меервенеға өйләнә, ул уны бала саҡтан белгән булғандыр. Ҡыҙ Һертогенбостағы бай сауҙагәр ғиаләһенән сыҡҡан була. Был никах арҡаһында Босх тыуған ҡалаһының билдәле бюргеры булып китә. Балалары булмай.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Биографияһы
1977—1989 йылдарҙа Татарстан композиторҙары союзын етәкләй.
Иероним Босх
Алла Әсәһе туғанлығы
1486 йылда Алла Әсәһе туғанлығына («Zoete Lieve Vrouw») — Һертогенбоста 1318 йылда барлыҡҡа килгән дини йәмғиәткә — ағза булып инә. Был туғанлыҡ хәйриәлек менән шөғөлләнә.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Биографияһы
1989 йылда алып Волга буйы һәм Урал республикаларының төбәк композиторҙар союзы берекмәһерәйесе итеп һайлана..
Иероним Босх
Алла Әсәһе туғанлығы
1497 йылда Босхтың өлкән ағаһы вафат була. 1504 йылда Босх Нидерланд наместнигы Һылыу Филипптан «Ҡиәмәт көнө» триптихын төшөрөүгә заказ ала.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Биографияһы
1999—2009 йылдарҙа Н. Жиһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһының татар музыка сәнғәте факультеты деканы.
Иероним Босх
Үлеме
Рәссам 1516 йылдың 9 авгусында мәрхүм була. Уның менән хушлашыу Изге Иоанн соборында үтә.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Ижады
Беренсе уҡытыусыһы һәм остазы атаһы, билдәле музыкант Заһиҙулла Яруллин була.
Иероним Босх
Үлеме
Босхтың вафатынан һуң ярты йылдан ҡатыны рәссамдан ҡалған ваҡ-төйәкте вариҫтарға таратып бирә. Иероним Босхдың бер ниндәй күсемһеҙ милке булмағандыр тип фараз ҡылырға нигеҙ бар. Босхтың ҡатыны иренән һуң өс йылдан мәрхүм була.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Ижады
Ҡазан консерваторияһында уҡыған йылдарында уҡ стиле буйынса сағык, новаторлыҡ "оркестр менән скрипка өсөн концерт"ын (1962 й.) ижад итә. М. Яруллин тәүге татар ораторияһы («Кеше») авторы, әҫәр татар шағиры, билдәле драматург Ренат Харис һүҙҙәренә яҙыла.
Иероним Босх
Босхтың ижады тураһында
Босхтың сәнғәте һәр ваҡыт иҫ киткес ҙур тартыу көсөнә эйә була. Элек, Босх картиналарындағы «ен-шайтандар» тамашасыны әүрәткес, нервыларында уйнағыс рәүешендә генә ҡабул ителә, тигән ҡараш йәшәй.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Ижады
М.Яруллин шулай уҡ йыпҙвр ижад итеүсе композитор булараҡ билдәле.
Иероним Босх
Босхтың ижады тураһында
Хәҙерге ғалимдар Босх ижадына күпкә тәрәнерәк мәғәнә һалыныуы хаҡындағы һығымтаға килә һәм ул мәғәнәләрҙе асырға, тамырҙарын, сығанаҡтарын табырға, аңлатма бирергә тырыша. Берәүҙәр Босхты төпкө аңдан бығаса күрелмәгән образдарҙы һөйрәп сығарған XV быуат сюрреалисы тип атай, уның менән бергә мотлаҡ Сальвадор Далиҙы иҫкә төшөрә. Икенселәр фекеренсә, Босхтың сәнғәтендә урта быуаттарҙағы «эзотерик дисциплиналар» — алхимия, астрология, ҡара сихыр сағыла. Өсөнсөләр рәссамды ул заманда йыш осраған менән бәйләй. Френгер фекеренсә, Босх Изге Рух Туғанлығының ағзаһы булған, улар шулай уҡ әҙәмселәр тип тә аталған; был мөртәтсел XIII быуатта барлыҡҡа килһә лә, Европала бер нисә быуаттан һуң ғына ныҡлы таралып китә. Ләкин Босх осоронда Нидерландта бындай мәҙһәптең булыуы тураһында бер ниндәй мәғлүмәт табылмағанлыҡтан, был фараз ғалимдарҙың күбеһе тарафынан кире ҡағыла.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Ижады
2009 йылдың 6 апрелендә Ҡазанда вафат була.
Иероним Босх
Босхтың ижады тураһында
Босхтың техникаһы тип атала. Һынлы сәнғәттең май менән төшөрөлә торған был ысулында бумаланың тәүге эҙҙәренән үк тотош фактура хасил була. Босх ижады буйынса хәҙерге заман тикшеренеүҙәренә нигеҙләнеп, сәнғәт белгестәре Иероним Босхтың һаҡланып ҡалған мираҫына 25 картина һәм һигеҙ рәсемде индерә. Уның эштәре — триптихтар, триптихтарҙың фрагменттары һәм үҙ аллы айырым картиналар. Босх әҫәрҙәренең етеһендә генә уның имзаһы бар. Тарих картиналарҙың Босх ҡушҡан атамаларын һаҡламаған. Беҙгә билдәле атамалар тик каталогтар буйынса нығынып ҡалған.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
Скрипка менән оркестр өсөн концерт
Иероним Босх
Босхтың ижады тураһында
Тикшеренеүселәр Босхтың ижади үҫеше һәм әҫәрҙәренең яҙылыу датаһының тәртибе тураһында ла бер ни әйтә алмай, сөнки бер әҫәргә лә бер ниндәй дата ҡуйылмаған.
Босхтың заказсылары
Алла Әсәһе Туғанлығы капеллаһы өсөн яҙылған картиналарҙан тыш Босх башҡа заказдар ҙа үтәгән. Уға картиналар яҙыуға заказ биреүселәр араһында Хосс һәм Берг  кеүек Һертогенбостағы бик билдәле ғаиләләрҙең фамилиялары ла осрай. Ләкин тиҙҙән Босхтың даны ҡаланан ситтә лә тарала.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
Балаларөсөн симфоник оркестр сюитаһы
Иероним Босх
Әҫәрҙәрендә символдар
Босхтың картиналары уның замандаштары өсөн хәҙерге тамашасыға ҡарағанда күпкә ҙурыраҡ мәғәнәгә эйә булған. Сюжеттарға аңлатманы урта быуаттар кешеһе Босх картиналарын тултырған һәр төрлө символдар аша алған. Ул символдарҙың күбеһенең ни аңлатҡаны хәҙер билдәле түгел, ҡайһы берҙәре мәғәнәһен үҙгәрткән. Картиналары күп мәғәнәле билдәләр менән тулғанлығы арҡаһында уны төрлө дини һәм философик йүнәлештәргә индерәләр.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
Солист, хор һәм оркестр өсөн «Һандуғас һәм шишмә» вокаль-симфоник поэмаһы
Иероним Босх
Әҫәрҙәрендә символдар
Босх символдарының байтаҡ өлөшө алхимик мәғәнәгә эйә.  Урта быуаттар ахырына алхимия мәҙәниәттең мөртәтлеккә яҡын бер күренеше, химияның фантастик варианты булып тора. Уның эйәрсендәре затһыҙ металдарҙы «философия ташы» тигән ярҙамында алтынға һәм көмөшкә әйләндерергә тырыша. Босх алхимияға иблистеке кеүек кире һыҙаттар бирә. Әүерелештең алхимик стадиялары төҫ күсештәренә һалынған; тешле башнялар, ҡыу ағастар, янғындар, Йәһәннәм билдәләре булып, алхимиктар тәжрибәләрендәге ялҡынды сағылдыра; герметик һауыт йә металл иретеү мейесе ҡара сихыр һәм иблис эмблемалары ла булып тора. Босх Урта быуаттарҙа киң таралған бестиарий символикаһын — харам хайуандарҙы ла ҡуллана: уның картиналарында дөйә, ҡуян, сусҡа, ҡауҙы һәм башҡалар осрай. Алхимияла әрмәнде көкөрттө аңлатҡан, ул, ҡороған ағас, хайуан йә ҡош-ҡорт һөлдәһе ише бөтә кипкән нәмәләр һымаҡ уҡ, иблис һәм әжәл билдәһе тип һаналған.
Йыш осраусан башҡа символдар:
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
Камера-инструменталь әҫәрҙәре
Иероним Босх
Күсермәселәр, оҡшатыусылар, эйәреүселәр һәм вариҫтар
Босх — Нидерланд һынлы сәнғәте панорамаһы өсөн типик булмаған һәм XV быуат Европа һынлы сәнғәтендә берҙән-бер шундай рәссам. Норманан тайпылтып һәм башҡа ла килмәҫтәй ҡиәфәттәргә индереп төшөрөлгән парадоксаль һындар Босх дәүерендәге Төньяҡ Европа халыҡтарының хикәйәттәрендәге фантазияны сағылдырған иҫ киткес бай, ирекле ижади хыял тарафынан тыуҙырылған. Босх һынлы сәнғәттә һис кем оҡшатып килештерә алмаҫтай оҫта булып тойолһа ла, картиналарҙың бик һәйбәт һатылыуы асыҡланғас та, уның манераһы күп күсермәселәр тарафынан үҙләштерелә. Босх ҡайһы бер эштәренең нисек күсереп төшөлөүен үҙе күҙәтә, атап әйткәндә, «Бер йөк бесән» триптихын үҙе ҡарап күсертә, был картинаның ике версияһы бар (Прадо һәм Эскориал йыйынтыҡтарында). Ян Мандейн, Ян Велленс де Кок ише күсереп эшләү һөнәрселәренән тыш, Босх картиналары йоғонтоһо аҫтында үҙҙәренең ҡыҙыҡлы композицияларын эшләгән оҫталар ҙа була, мәҫәлән, Квентин Массейс һәм Иоахим Патинира. Массейс Босх триптихтарының жанр һыҙаттарын һәм моралистик йүнәлешен үҙләштерә, һәм был күренеш голланд һынлы сәнғәт мәктәбенең үҙенсәлекле ҡаҙанышына әйләнә. Патинираны, киреһенсә, һүрәтләнгәндәрҙең ғаләмдәрҙе солғар күләме ылыҡтыра — үҙенең панорамалы картиналарында, Босхҡа эйәреп, ул фантастик һәм мәшһүр пейзаждар төшөрә. Питер Өлкән Брейгелдең күп планлы ижадында ике тенденция йәнәш үҫеп, яңы философик дөйөмләштереү синтезын хасил итә. Сюрреализм сәнғәткә төпкө аңдың хужа булыуы тураһында белдергәс, Босхтың фантазияларына ҡабаттан баһа биреү үткәрелә. Шул фантазияларҙы донъяға килтергән гот дәүеренең ахыры контексынан айырып алғас, уның имәнес һындары яңы тормош ала. Макс Эрнст һәм Сальвадор Дали́ үҙҙәрен уның вариҫы тип иғлан итә. Дали́ картиналары метаморфоза законы тарафынан донъя яралғандағы хаосҡа барып тоташа, шунлыҡтан уларҙа абсурд һәм серлелек хакимлыҡ итә. Босх ижадын Фрейдтың психоанализ теорияһына бәйләргә тырышалар: ғәҙәттән тыш көстәрен иреккә сығарыу ғына Нидерланд оҫтаһының йәһәннәмдәгеләй күренмештәрен тыуҙыра алғандыр. Босхтың фантасмагорик донъяһы сюрреалистарҙың беренсе манифесында (1924) Андре Бретон тарафынан тасуирланған автоматизм теорияһына тулыһынса яуап бирә: рәссам үҙенең аңында хасил булған һәр образды төшөрөп бара. Бретон үҙе Босхты сюрреализм хәбәрсеһе тип атай.
Фрейд психоанализына нигеҙләнгән сюрреализм теориялары Нидерланд оҫтаһы картиналарының ширфҙарын тулыһынса аса алмай. Хәҙерге заман психологияһы Босх картиналарының ни өсөн шул тиклем ылыҡтырғыс булыуын аңлата ала, ләкин рәссам һәм уның замандаштары өсөн ниндәй мәғәнәгә эйә булғанлығын билдәләй алмай.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
60-тан ашыу йыр, улар араһында киң таралған:
Иероним Босх
Музейҙар исемлеге
Босх эштәре түбәндәге музейҙарҙа бар: • 2
Босхтың триптихтары
[[Файл:The_Garden_of_Earthly_Delights_by_Bosch_High_Resolution_2.jpg|слева|мини|210x210пкс|Босхтың иң билдәле триптихы
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
«Серле сәскә» (И. Юзиев)
Иероним Босх
Босхтың триптихтары
«Ер ләззәттәре баҡсаһы»]] Босхтың төп шедеврҙары — ҙур миһрап триптихтары. Бөгөнгә тиклем һаҡланғандары:
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
«Татарстаным минең» (Р. Харис)
Иероним Босх
Босх графикаһы
Туғыҙ рәсемдең авторы Иероним Босх икәнлеге ҙур теүәллек менән билдәләнгән. XVI быуат уртаһында, Босхтың вафатынан һуң бер нисә тиҫтә йылдан, голланд оҫтаһы фантазияһы донъяға килтергән хикмәтле эштәрҙе тергеҙеү хәрәкәте киң ҡолас ала. Босх мотивтарына ҙур ҡыҙыҡһыныу Питер Өлкән Брейгель әҫәрҙәренең популярлығын да, гравюра менән мауығыуҙы ла аңлата. Босхтың «ен-шайтандары» мотивтары буйынса төшөрөлгән гравюралар уңыш ҡаҙана. Айырыуса мәҡәлдәрҙе һәм халыҡ тормошо күренештәрен һүрәтләгән гравюралар таралыу таба.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
«Һин инәһең йөрәгемә» (Ә. Ерикәй)
Иероним Босх
Босхтыҡылыр тип иҫәпләнгән картиналар
Түбәндәге картиналарҙың Иероним Босхтыҡы икәнлеге тулыһынса иҫбатланмаған.
Донъя яралыу
Иероним Босхтың иң билдәле триптихының ҡапҡастары Библиялағы «Донъя яралыу» сюжетын тасуирлай. Триптих үҙ атамаһын урта өлөштәге һүрәттән алған, сәнғәт белгестәре фекеренсә, унда «Ер ләззәттәре баҡсаһы» төшөрөлгән (1500—1510). Асыҡ һул ҡапҡаста Алланың Әҙәм менән Һауаны бар итеүе һүрәтләнә. Асыҡ һул ҡапҡас, музыка ҡоралдарының бик күп булыуы арҡаһында, «Музыкаль тамуҡ» тип аталған
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
«Йәшлек» (К. Латип)
Иероним Босх
Асмандарҙағы алыш һәм гонаһҡа батыу
«Ҡиәмәт көнө» триптихы (1504) Венала Һынлы сәнғәт академияһына ҡуйылған, уның һул ҡапҡасының өҫкө өлөшөндә Алланың күктә аҡ һәм ҡара фәрештәләрҙең аяуһыҙ алышын күҙәтеүе һүрәтләнә. Ә аҫта, ерҙә, Йәннәт баҡсаһында Әҙәм менән Һауа гонаһҡа бата.
Үлемесле гонаһтар
«Ете үлемесле гонаһ» картинаһының ҙур әйләнәһе — әйтерһең дә, Аллаһы Тәғәләнең бөтәһен дә күреп-күҙәтеп торған күҙе. Күҙҙең ҡараһы — Ғайса Мәсих. Уның аҫтында латинса «Cave, cave, Deus videt», йәғни «Ҡурҡ, ҡурҡ, Раббы күрә» тип яҙылған. Киләһе әйләнә — ҡояш нурҙарынан ореол, ә уны тирәләп ете үлемесле гонаһ күренештәре төшөрөлгән: 1/ ira — асыу; 2/ superbia — тәкәбберлек; 3/ luxuria — нәфсе; 4/ accidia — ялҡаулыҡ; 5/ gula — бирәнлек; 6/ avaricia — ҡомһоҙлоҡ; 7/ invidia — көнсөллөк.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
«Ҡаҙан уттары» (А. Адылов)
Иероним Босх
Ерҙәге вәсвәсәләр
Монах кейемендәге дәрүиш Антонийҙы (тыуған йылы — яҡынса 251, вафаты — 356) ҡайҙалыр юғарыға ен-шайтандар алып менеп бара (bestia «хайуан, йәнлек», тәү һинд-европаса dhwes — «өрөү, һулыш алыу; рух»). Изгегә әйләнәсәк Антоний дәрүиштәрсә йәшәү рәүешен һайлаған беренсе христиан була: 35 йыл мәмерйәлә, 20 йыл тауҙа йәшәй, шунан Мысырҙағы сүллеккә китә һәм бик ныҡ ҡартайғансы шунда көн итә. Триптихтың урталағы панноһында сысҡанға атланған һәм ҙур һаҡлыҡ менән биләүҙәге сабыйҙы күтәргән хәстәрлекле ағас төшөрөлгән — сәнғәт белгестәре ағасты «ялған Мәрйәм» тип атай. Уң яҡтағы ҡапҡаста алһыу күлдәкле, аҡ япмалы бер ҡатынды балыҡҡа атланған шайтан алып китеп бара.
Ҡиәмәт көнө
Босхтың һаҡланған иң ҙур әҫәре — «Ҡиәмәт көнө» (1,64 × 2,47 м) тигән триптих, унда күк көмбәҙендә дүрт фәрештә торбаға өрә. Улар араһында Юғарғы хөкөмдар ултыра, уны ун ике илсе уратҡан. Иң уртала хәтерҙе юйыу йылғаһы өҫтөндә һөйәк төҫөндәге күпер күтәрелгән. Күпер өҫтөндәге ҡара сфера ҡара упҡын шикелле һурып алыу һәләтенә эйә.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
Төп әҫәрҙәре
Татар халыҡ йырҙарын эшкәртеүсе
Агара монастыры
Агара монастыры (აგარის მონასტერი) — Ахалцихе муниципалитетында Грузин православие сиркәүенең монастырь комплексы
Комплекс төп сиркәүҙән (X—XI быуат) тора, ул Грузияла бер нефлы  иң ҙур сиркәү була. Шулай уҡ аш-һыу бүлмәһе (XI—XII быуат), ҡыңғырау  (XIII—XIV быуат) һәм башҡа биналарҙың  харабаларынан тора
Кавой-Кыке
Кавой-Кыке — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орловка йылғаһының һул ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
26 март
26 март — григориан стиле буйынса йылдың 85-се (кәбисә йылында 86-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 280 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Шухомка
Шухомка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каменка (Соб ҡушылдығы)
Каменка (Кам'янка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 9,6 километр.
Сосновый Лог (Балаҡатай районы)
Сосновый Лог (Сосновый Лог) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 125 кеше. Почта индексы — 452593, ОКАТО коды — 80210819003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Моисеев Илья Иосифович
Моисеев Илья Иосифович (15 март 1929 йыл — 11 октябрь 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-химигы, кинетика һәм шыйыҡ фазалы органик реакцияларының металл-комплекслы катализы өлкәһендә белгес, РФА-ның Химия һәм материалдар буйынса бүлексәһе академигы (химия фәндәре секцияһы) (1992).
Биографияһы
Илья Иосифович Моисеев 1929 йылдың 15 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1952 йылда «Төп органик синтезы технологияһы» һөнәре буйынса М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт нәҙек химик технологияһы институтын тамамлай (МИТХТ). Профессиональ эшмәкәрлеген СССР Химия сәнәғәте мминистрлығының проектлау институтында инженер вазифаһында башлай (1952—1955); һуңынан инженер, СССР ФА-ның кесе ғилми хеҙмәткәре (1955—1960), Дәүләт органик химия һәм технологияһы ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре (1960—1963) булып эшләй.
1958 йылда «Шыйыҡ фазалы ацитилен гидратацияһы өлкәһендә тикшеренеү (М. Г. Кучеров реакцияһы)» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1963 йылдан алып хәҙерге көнгә тиклем Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институтында — лаборатория мөдире, төп ғилми хеҙмәткәр, «Металл комплекслы катализ», «Координацион химия» йүнәлештәре буйынса ғилми етәксеһе.
«Химия өлкәһендә палладийҙың тт-комплекстары тикшеренеүҙәре» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын 1967 йылда яҡлай.
2003 йылдан алып — И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты профессоры.
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре
Һеркә кислотаһы менән этилен окислауы ваҡытында винилацетатттың барлыҡҡа килеүен асыҡлай. Реакция исеме ала Моисеев реакцияһы.
Рәсәй Фәндәр академияһының газ химияһы буйынса Ғилми советы рәйесе булып тора.
Грузияның дәүләт ебәк музейы
Грузияның дәүләт ебәк музейы (აბრეშუმის სახელმწიფო მუზეუმი) — Грузия мәҙәниәт учреждениеһы. Тбилисиҙа урынлашҡан, Георгий Цабадзе урамы, 6.
Экспозицияһы
Экспозицияһында ҡурсаҡ көбөнөң,  ебәк күбәләгенең һәм күбәләктәрҙең  5000-дән ашыу төр һәм сорты, шулай уҡ тут үҫемлектәре  өлгөһө, тәбиғи һәм синтетик буяуҙар, ебәк  продукцияһының киң  ассортименты һәм башҡалар бар.
Тарихы
Тбилисиҙа 1887 йылда Кавказда ебәк сәнәғәте менән таныштырыу маҡсатында ебәк белгесе һәм билдәле тикшеренеүсеһе  Николай Шавров тарафынан төҙөлгән.
Музей бинаһын (архитектура ҡомартҡыһы) 1892 йылда архитектор Александр Шимкевич төҙөй.
Чаньва
Чаньва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының һул ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Нәдир (Татарстан)
Яңы Нәдир — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы. Яңы Нәдир ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
Тарих
Яңы Нәдир — юрмый ырыуы башҡорттарының ауылы. 1740 йылдарҙа нигеҙләнгән. Надир Ураҙмәтов исеме менән атаған. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Урсала улусы составына керә.
1764 йылда 2 тирмән, 1795 йылда — 1 мәсет теркәлгән. ХХ быуат башында бында улус идаралығы, 3 мәсет, 3 мәктәп, 2 һыу тирмәне, тимерлек, 4 бакалея кибете иҫәпләнгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районына составына инә.
Халҡы
1795 йылда — ир енесле 22 йән башҡорт; 1834 йылда — 1320 башҡорт, типтәр һәм ҡаҙна татары; 1859 йылда — 1089 ҡаҙна крәҫтиәне һәм башҡорт йәшәгән.
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Юндокса
Юндокса — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2457 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петр художество-сәнәғәт мәктәбе бинаһы
Петр художество-сәнәғәт мәктәбе бинаһы — ХХ быуат башында төҙөлгән өс ҡатлы кирбес бина Вологда өлкәһе Тотьма ҡалаһының Кусков яр буйы урамында урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта бина урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 1 сифатында ҡулланыла.
Интерьерында селтәрле металл рәшәткәле баҫҡыс һаҡланған, ул плитәләр менән түшәлгән. Түбәнең семәрләп һыланған декоры беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән.
Тарих
Сухона йылғаһының бейек ярында, Тотьма ҡалаһында, ХХ быуат башында өс ҡатлы таш бина төҙөлә, ул ғәжәйеп матур булған. Был йорт сауҙагәр-һөнәрсе Н. И. Токарев аҡсаһына төҙөлә һәм Тотьма ҡалаһының Петр һөнәрселек мәктәбен урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән була. 1902 йылда бина төҙөлә башлай һәм файҙаланыуға 1904 йылда ҡабул ителә.
Өс ҡатлы бина электр менән тәьмин ителгән, калорифер кеүәте менән йылытыла, һыу үткәргес менән монтажланған була. Был ҡалалағы иң бейек ҡоролма була. Мәктәптең маҡсаты булып уйынсыҡтар яһау һөнәре оҫталарын әҙерләү була. Петр мәктәбе шундай оҫталарҙы әҙерләү менән шөғөлләнеүсе илдәге берҙән-бер мәктәп була. Бында иң яҡшы уҡытыусылар эшләй, ә уҡыусыларҙың бөтәһе 100-гә яҡыны бар кәрәк әйбер менән дә тәьмин ителгән була. Уҡыу кластары, оҫтаханалар, йәшәү һәм туҡланыу өсөн зоналар бер бинала урынлашҡан була. Был мәктәп тураһында дан бөтә европа буйынса таралған. Мәктәп уҡыусылары төрлө күргәҙмәләрҙә иң яҡшы урындар яулаған, грамота һәм миҙал менән билдәләнгән.
Архитектура
Өс этажлы бина, Г хәрефе формалы, кирбестән төҙөлгән. Бинаның икенсе һәм өсөнсө ҡаттағы балкондары йортто биҙәп тора. Бина башы сфера рәүешендәге ҙур булмаған көмбәҙле, өҫтөндә шпиле бар. Икенсе һәм өсөнсө ҡаттағы тәҙрәләре пилястр күренешле ҡашағалар менән уратылған. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләрҙең өҫтөндә сандриктар, ә аҫ яғы таҫтамал менән тамамлана. Руст беренсе ҡатты һәм йорт мөйөштәрен уратып тора. Зур булмаған аттик йорт вертикален тамамлай, вертикалде балкондар һыҙатлап тора. Йорт ҡыйығының сиктәренә кирбес тумбалар ҡуйылған, улар металл рәшәткәләр менән тоташтырылған.
Бина зур үҙгәртеп ҡороуға дусар ителмәгән, әммә ҡыйыҡ көмбәҙе 1930-сы йылдар уртаһында һүтеп алынған һәм төп инеу урынына тамбур төҙөлгән.
Хәҙерге торошо
1992 йылда ҡала хакимиәте тарафынан «Тотьмала Петр һөнәрселек мәктәбен ойоштороу тураһында» тигән ҡарар ҡабул ителә. Мәктәптә һигеҙ йыл уҡыу программалары буйынса уҡытыу алып барыла.
Әлеге ваҡытта был йортта Тотьма ҡалаһының беренсе һанлы дөйөм урта белем биреү мәктәбенең уҡыу кластары урынлашҡан. 2011 һәм 2013 йылдарҙа бинаға ремонт үткәрелгән, пластик тәҙрәләр ҡуйылған.
Һеңрән (Илеш районы)
Һеңрән (Сынгряново) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 388 кеше булған. Почта индексы — 452267, ОКАТО коды — 80230844003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бәшәр Әсәд
Бәшәр Хафиҙ әл-Әсәд (بشار حافظ الأسد; 11 сентябрь 1965, Дамаск) — Сүриә дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2000 йылдың 17 июленән ғәмәлдәге Сүриә президенты, Сүриә Ҡораллы көстәре юғары баш командующийы һәм 2000 йылдың 24 июненән Бәғәҫ партияһының Сүриә төбәк бүлексәһе секретары.
Биографияһы
Сүриәнең элекке президенты, 1971 йылдан 2000 йылға тиклем ил менән идара иткән Хафиҙ Әсәдтең улы. Маршал.
Бәшәр Әсәд Хафиҙ Әсәд һәм уның ҡатыны Әнисә ғаиләһендә өсөнсө бала була. Бынан тыш, ғаиләлә тағы ла дүрт малай була: өлкән ағаһы Басил, кеселәре Мәһир, Мәжит һәм Йәмил, шулай уҡ апаһы Бүшрә.
2000 һәм 2007 йылдарҙа альтернативаһыҙ һайлауҙарҙа президент вазифаһына һайлана, 2014 йылдың 3 июнендә беренсе альтернатив һайлауҙарҙа рәсми һөҙөмтә буйынса 88,7 % тауыш менән президент итеп ҡабат һайлана.
2014 йылғы һайлауҙар граждандар һуғышы һәм оппозиция тарафынан бойкот шарттарында уҙа  .. Һөҙөмтәләр айырым дәүләттәр тарафынан ғына таныла. 2021 йылда президент Бәшәр Әсәд президент һайлауҙарында 95,1 процент тауыш йыя (ҡатнашыусылар 78 процент тәшкил итә).
Ғаиләһе
2001 йылдың 1 ғинуарында Бәшәр Әсәд ике— Британия һәм Сүриә гражданлығы булған Әсмә Әл-Әхрасҡа өйләнә, ул Хомс ҡалаһындағы абруйлы сөнни ғаиләнән. Уның атаһы Фәүүәз Ахрас — танылған Сүриә кардиологы.
Әммә Бәшәр әле Англияла сағында уҡ уға ғашиҡ була.
Был никахта 2001 йылда улы Хафиҙ, 2003 йылда ҡыҙы Зәйн, ә 2004 йылда тағы бер улдары Кәрим тыуа.
Карбат
Карбат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Суйга йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рудомино Маргарита Ивановна
Рудомино Маргарита Ивановна (, Белосток — 9 апрель 1990 йыл, Мәскәү) — СССР китапханасыһы һәм китапхана эше белгесе, сит ил әҙәбиәте китапханаһын нигеҙләүсе һәм 1922—1973 йылдарҙа уның директоры. Китапхана (1991 йылдан уның исемен йөрөтә.
Биографияһы
1901 йылдан Рудоминоның ғаиләһе Һарытау ҡалаһында йәшәй, унда 1918 йылда, Маргарита гимназияны тамамлай. Мәктәп китапханаһында эшләй. 1921 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә. 1921—1926 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының ижтимағи фәндәр факультетында роман-герман бүлегендә уҡый.
1921 йылдың июлендә, уның инәһе Е. Я. Кестер нигеҙ һалған Неофилология институты янындағы яңы ойошторолған китапхананың мөдире итеп тәғәйенләнә. 1921 йылдың август айында институт бөтөрөлә, ә китапханаһы Рудомино инициативаһы һәм Халыҡ мәғариф комиссариаты рөхсәте менән үҙ аллы учреждениеға, неофилология китапханаһына үҙгәртелә (1924 йылдан — Дәүләт сит ил әҙәбиәте китапханаһы).
Шулай уҡ Рудомино совет сит телдәрҙе уҡытыу системаһының башында тора: 1926 йылда уның китапханаһы янында булдырылған Юғары сит ил телдәре курстары базаһында 1930 йылда Мәскәү яңы телдәр институты ойошторола.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң китапхана фонды ла тулылана, 1945 йылдың ярты йылы дауамында Германияла репарация иҫәбенән әҙәбиәт һайлау менән шөғөлләнә (был сәйәхәте өсөн уға подполковник хәрби дәрәжәһе бирелә).Күп йылдар дауамында сифатлы эшләргә мөмкинлек биргән китапхана бинаһы өсөн көрәшә, һәм ул 1967 йылда төҙөлә.
1964 йылдан китапханалар ассоциацияһының Халыҡ-ара федерацияһы (ИФЛА) ағзаһы, 1967—1973 йылдарҙа ИФЛА-ның беренсе вице-президенты, 1973 йылдан — ИФЛА-ның ғүмерлек хөрмәтле вице-президенты. «СССР—Дания» йәмғиәте рәйесе.
1973 йылда уның директоры вазифаһын Людмила Алексеевна Гвишиани алмаштыра.
Китапхана эше өлкәһендә 100-ҙән ашыу хеҙмәт авторы. Хәтирәләр китабы өҫтөндә эшләй.
Дон зыяратында ерләнгән.
Хәтер
- М. И. Рудомино исемендәге Бөтә Рәсәй сит ил әҙәбиәте дәүләт китапханаһы (Мәскәү)
- Рудомино китап үҙәге (нәшриәт, Мәскәү)
Челва (Нердва ҡушылдығы)
Челва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нердва йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Масҡары
Иҫке Масҡары (Старая Маскара) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 120 кеше. Почта индексы — 452585, ОКАТО коды — 80210804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Саламатов Георгий Тимофеевич
Саламатов Георгий Тимофеевич (6 май 1923 йыл — 23 сентябрь 2013 йыл) — эшсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943, 1945).
Биографияһы
Георгий Тимофеевич Саламатов 1923 йылдың 6 майында Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуа. 1943 йылда (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1942 йылдың 2 ғинуары ) Белорет ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 14-се айырым гвардия сапер эскадроны саперы булып хеҙмәт итә. Еңеүҙе Берлинда ҡаршылай. Һуғыш тамамланғандан һуң хәрби хеҙмәтте Кавказда үтә. Демобилизациянан һуң Белорет ҡалаһына ҡайта, Белорет металлургия комбинатынЫҢ автотранспорт цехында эшләй.
Ветеран 2013 йылдың 23 сентябрендә Белорет ҡалаһында вафат була.
Юрондаш
Юрондаш — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуя йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Большанина Мария Александровна
Большанина Мария Александровна 9 (21) август 1898 — 28 март 1984) —совет ғалимы-физигы. Металдарҙың һәм иретмәләрҙең ныҡлығы һәм һығылмалылығы физикаһы өлкәһендәге ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы. Сталин премияһы лауреаты (1942). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1959).
Биографияһы
Мария Александровна Большанина мещан ғаиләһендә тыуған, ғаилә күп балалы — дүрт апаһы һәм ағаһы була. Томскта Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын алтын миҙал менән тамамлай (1915). Томск университетының физика-математика факультетын яҡшы билдәләренә генә тамамлай (1922, беренсе сығарылышы).
1930 йылдың 7 мартында контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, шул уҡ йылдың 9 июнендә иреккә сығарыла
1931 йылда — Томск дәүләт университетының физика кафедраһы доценты.
1935 йылда диссертация яҡламайынса физика-математика фәндәре кандидаты ғилми исеме бирелә.
Томск университеты профессоры (1936—1973). 1936—1937 йылдарҙа — Томск дәүләт университетының физика -математика факультеты деканы, 1938 йылдың февраленән — дөйөм физика кафедраһы мөдире, 1939 йылдың сентябренән  1969 йылдың июленә тиклем — эксперименталь физика кафедраһы мөдире.
1941 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми исеменә дәғүә итеп диссертация яҡлай
1969—1973 йылдарҙа — профессор-консультант.
45 кандидат һәм 5 фән докторы әҙерләй. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы.
Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Томск өлкә Советы депутат итепы һайлана (1947—1959).
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡаты есем үҙенсәлектәрен өйрәнеү буйынса фундаменталь хеҙмәттәре. Пластик деформацияның үҙенсәлекле теорияһының авторы. Эҫегә сыҙамлы иретмәләрҙең ҡайһы бер проблемаларын әҙерләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында броня тишелеүе проблемалары менән бәйле пуансондарҙы металдарға индереү закондарын тикшерә.
Библиография
Физика твердого тела. Т. 2 (в соавт. с Кузнецовым В. Д.). Томск: Красное Знамя, 1941. 772 с. (Сталинская премия, 1942)
Хәтер
2004 йылда Томск Ҡала Думаһы «Фән» биҫтәһендәге урамға «Профессор Большанина урамы» исемен бирергә ҡарар итә
Бактин зыяратында ерләнә.
Әҙәбиәт
Большанина, Мария Александровна // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 38-39. — 440 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-89503-211-7.
29 июнь
29 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 180-се (кәбисә йылында 181-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 185 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
}}
Винница районы
Винница районы (Вінницький район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Винница ҡалаһы.
Айыу культы
Айыу культы — айыуға айырым мөнәсәбәт, уны хөрмәтләү, уға бағышланған йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәр комплексы. Айыу Евразия һәм Америка халыҡтарының мифтарында күп таралған. Төрлө йолаларҙа айыу мәҙәни герой, илаһ, рухи-һаҡсы, түбәнге донъя хужаһы булып торған.
Айыу славян халыҡтарында
Айыу — халыҡ зоологияһының төп персонаждарының береһе, ул —уңдырышлыҡ, сәләмәтлелек һәм көс символикаһы менән һуғарылған антропоморфик һыҙаттар бирелгән һәм йыш ҡына барлыҡ урман хайуандары араһында  төп урынды биләүсе йән эйәһе. Айыу образы бигерәк тә көнсығыш һәм көньяҡ славяндары араһында ныҡ сағыу һәм күп төрлө итеп күрһәтелгән.
Славяндар айыуға ҡарата айырыуса хөрмәт менән ҡараған, ул — урман хужаһы. леший тип иҫәпләнгән. Лешийға, һунар ҡурсалаусыһына, славяндар һунарҙа беренсе табылған кейек ҡошто ағас төпһәһенә һалып ҡалдырған, бының менән улар айыуҙан үҙҙәрен ҡурсалауҙы һораған һәм, әгәр урманда йөрөгәндә аҙашһа, айыу уға юл табырға ярҙам итәсәк тип өмөтләнгән. Ә инде айыуҙы асыуландырһаң, уға хәйер бирмәһәң, айыу, бәлки, киреһенсә, кешене шырлыҡҡа индереп, һәләк итәсәк тип уйлаған.
Айыуҙың яҙ етеү менән уяныуын славян халыҡтары яҙ килеү менән бәйләйҙәр (ҡарағыҙ, мәҫәлән, белорус байрамы Комоедица). Айыу айырым аҡылға, күп нимәне белеүгә эйә, шуға күрә ул кешеләрҙе төрлө сихырҙан, сирҙәрҙән һәм бәлә-ҡазаларҙан һаҡларға һәләтле тип һаналған. Айыуҙан хатта шайтан да ҡурҡа, тип уйлағандар славяндар. Айыу тәпәйе төрлө бәләләрҙән бик көслө һаҡлаусы тип һаналған, шуға күрә бындай талисманды славяндар йорттарында һаҡлаған.
Славяндарҙың дөйөм һүҙе, медведь, сығышы буйынса —эвфемизм, ул ғәҙәти телмәрҙә  табулы хайуан исемен алмаштырыусы һүҙ. Айыу (медведь *medu-/medv- 'бал' + *ěd- ', ашау'), тимәк «бал ашаусы» тигәнде аңлата. Һуңғараҡ был эвфемистик һүҙ хайуандың төп атамаһына әйләнгән. Боронғо йола яңы этапта ла ҡабатлана — баштағы айыу исемен —эвфемизмды урыҫтар (бигерәк тә һунарсылар) табулы яңы ҡушаматтар менән алмаштыра һәм  яңынан-эвфемизм менән атайҙар: Кәкере табан, Һоро, Потапыч, Михайло, Мишка, Хужа  тип алмаштыралар. Ҡайһы бер славян телендә тартынҡы өндәр урындары менән алмаштырылған һәм был һүҙҙе өҫтәмә рәүештә боҙған, был -фонетик күренештән тыш эвфемистик тәбиғәтле булыуы мөмкин: ведмідь, niedźwiedź, шулай уҡ чех һөйләштәрендә medvěd өлөшө түгел, ә nedvěd. Славян телдәренән был һүҙҙе мадъярҙар ҙа (medve) үҙләштергән.
Себер халыҡтарында
Себер менән Алыҫ Көнсығыш халыҡтарының ҡайһы берҙәрендә ырыу культы айыу культы ҡалдыҡтары менән ҡушыла — мәҫәлән, түбәнге Амур һәм Сахалин халыҡтарында (нивх, ульча һ. б.), шулай уҡ түбәнге Обь (ханты, манси) халыҡтарында күҙәтелә был күренеш. Был айырыуса Л. Я Штернберг тарафынан ентекле тасуирлана: ул хәҙерге заманға тиклем айырыуса ырыу ҡалдыҡтары ныҡ һаҡланған нивх халыҡтарында башҡа халыҡтарға ҡарағанда ырыу айыу культы ныҡ таралғанлығын яҙған.
Себер халыҡтарында иң билдәле айыу культы сағылышы — айыу байрамы ( «ҙур бейеүҙәр», нивх. чхыф леранд «айыу уйыны», Иёмантэ). Был байрам ритуаль һунарҙы, атып алынған айыу түшкәһен һуйыуҙы, айыуҙы, хәйер биреп, доға ҡылып, кешеләргә миһырбанлы булыуын һорауҙы, унан ғәфү үтенеүҙе, итен күмәкләп ашауҙы һәм тантаналы ерләү кеүек йолаларҙы үҙ әсенә ала. Айыуҙың тиреһе, айыу тәпәйҙәре-табандары изге әйбер - ҡомартҡы итеп һаҡлана.
Һынамыштар һәм әйтемдәр
Айыуҙан ҡурҡһаң, еләк ашама. Айыу тәпәйен имә, әммә ҡыш буйына туҡ йәшәй. Айыу йыуынмаһа ла сәләмәт йәшәй. Благовещениеға ҡаракүҙ ҡайта һәм айыу йоҡоһонан уяна. Ҡар айыуҙың ҡабырғаһын еүешләгәнсе, айыу өңөнән сыҡмай. Овечницала айыу өңөнә ята һәм тәпәйен ялай башлай, Сретениела икенсе ҡабырғаһына әйләнеп ята һәм икенсе табанын имә, ә Благовещениела — өңөнән сыға (белорустар).
Карьял
Карьял — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Журавлева йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тархнишвили һарайы
Тархнишвили һарайы - (თარხნიშვილების სასახლე) -  Грузиялағы Каспи муниципалитеты Гарикула ауылындағы  архитектура ҡомартҡыһы.
Географияһы
Тархнишвили һарайы Грузияның Шида Картли төбәге Гарикула ауылында,  Ахалкалаки ҡасабаһы биләмәләренә инә.
Тарихы
Тархан-Моурави нәҫеле төҙөткән һарай. Был нәҫел Грузияла Георгий Саакадзе тигән бик ҙур абруйға өлгәшкән кенәздән киткән. Ул саҡта батшалыҡ Персияға бойондороҡло булған, һәм шаһ Аббас I (1587—1629) уға тархан дәрәжәһен, барлыҡ өҫтөнлөктәре менән, фамилия итеп биргән. Шунан киткән дә инде Тархнишвили заты. Тархан титулы Тархнишвилиҙар затына ҡарата 1815 йылға, Рәсәй императоры Грузия батшалығын бөтөрөп, был титулды юҡҡа сығарғанға тиклем быуындан-быуынға тапшырылып барған
Тасуирламаһы
Һарай XIX быуаттың 30-сы йылдарында төҙөлгән. Комплекс һарайҙан һәм ике яҡлы мунса бүлмәһенән тора.
Һарай ике ҡатлы итеп төҙөлгән. Төп ишеге - төньяҡтан. Был яғы беренсе ҡатта, көнсығыш яғында икенсе ҡатта баҫҡыстар яһалған. Икенсе ҡатта балкондар менән уратып алынған.
Һарай ихатаһында кирбестән һалынған мунса тора. Бер яғында гардероб, икенсе яғында - ванналар.
Пискунов Геннадий Захарович
Пискунов Геннадий Захарович (2 октябрь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй оториноларингологы, Рәсәй Фәндәр академияһының (2014) һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһының (2004) ағза-корреспонденты.
Биографияһы
Геннадий Захарович Пискунов Курск өлкәһе Медвенский районының Рождественка ауылында 1937 йылдың 2 октябрендә тыуған.
1960 йылда Курск медицина институтында дауалау эше һөнәрене буйынса тамамлай, артабан Камчатканың төнъяғына, Коряк милли округы Оссора ҡасабаһына эшкә йүнәлтелә, 1960-1970-се йылдарҙа райондың Оссора дауаханаһының дауалау эше буйынса баш табибының урынбаҫары һәм оториноларинголог булып эшләй
1963—1965 йылдарҙа — Н. И. Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү медицина институтының ЛОР кафедраһы базаһындағы клиник ординатурала уҡый (ғилми етәксеһе — академик Б. С. Преображенский).
1972 йылда — «Төньяҡ шарттарында ҡолаҡ, тамаҡ һәм танау сирҙәренең киң таралғанлығы һәм отоларингология ярҙамын ойоштороуҙы камиллаштырыу юлдары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1978—1980 йылдарҙаа — Лаоста (Вьентьян) Хөкүмәт госпиталендә эшләй.
1985 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, тема: «Хроник этмоидит клиникаһы, диагностикаһы һәм зыян килтермәйсә дауалау ысулдары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1996 йылда — ЦНИЛ хирургия оториноларингология кафедраһы янындағы оториноларингология курстары мөдире булып эшләй, артабан был учреждение РФ Президенты Эштәре менән идара итеүсеһенең Уҡытыу-ғилми үҙәге итеп үҙгәртелә.
2004 йылда РМФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2013 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — РМАПО отолорингология кафедраһы профессоры.
2014 йыл — РФА ағза-корреспонденты.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ринология өлкәһе белгесе.
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — тын юлдарының лайлалы өҫкө ҡатламы физиологияһы һәм патофизиологияһы ; өҫкө тын юлдары структураһы менән функцияларының сир менән бәйләнештәре; өҫкө тын юлдары һаҡлауға һәм функцияларын тергеҙеүгә йүнәлтелгән хирургик һәм медикаментоз дауалау ысулдарын эшләү, яңы технологиялар ҡулланыу, белгестәрҙе әҙерләүҙә яңы уҡытыу алымдарын ҡулланыу.
Тәүге тапҡыр хирургик дауалауҙа функциональ эндоскопия ысулын ҡулланыу практикаһын индерә.
1992 йылда Рәсәй ринологтары йәмғиәтен ойоштороусы; уның тәүге рәйесе була, йәмғиәттә ике срокка президент итеп һайлана.
«Российская ринология» журналының (1993) баш мөхәррире.
Уның етәкселегендә 20 кандидатлыҡ һәм 6 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.
372 эш, 19 монография авторы.
Интенсив рәүештә клиник эшмәкәрлек алып бара, көн һайын ике һәм унан да күберәк операциялар башҡара, Мәскәүҙең төрлө дауалау учреждениеларында ауырыуҙарҙы даими консультациялай
1972 йылдан алып 1992 йыл буйына редколлегия ағзаһы, ә һуңынан «Оториноларингология» рефератив медицина журналының ХШ бүлек мөхәррире.
Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының Дәүләт архивы
Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының Дәүләт архивы — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының муниципаль районы хакимиәтенең архив бүлеге Ишембай ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
РСФСР Министрҙар Советының 1955 йылдың 2 сентябрендәге 1171-се һанлы Ҡарарын, РСФСР Эске Эштәр Министрлығының 1955 йылдың 5 ноябрендәге 1101/с һанлы хатын үтәй барып, БАССР Министрҙар Советы 1955 йылдың 30 ноябрендә «БАССР-ҙың ҡала һәм район дәүләт архивтары тураһындағы» 743-сө һанлы Ҡарарын ҡабул итә. 1956 йылдың 1 ғинуарынан Ишембай ҡалаһында дәүләт архивы ойошторола.
1973 йылдың 23 майында ҡала һәм район архивтары район-ҡала архивына берләштерелә, ләкин 1983 йылдың 16 авгусында Ишембай ҡалаһы дәүләт архивы һәм Ишембай районы дәүләт архивы ҡайтанан ойошторола.
Башҡортостан Республикаһы Президентының 2000 йылдың 18 ғинуарындағы 19-сы һанлы Указы нигеҙендә Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәтенең архив секторы ойошторола, артабан муниципаль реформаға бәйле, 2005 йылдың 27 декабрендә Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы хакимиәтенең архив бүлегенә үҙгәртелә.
Фондтар
2007 йылдың 1 ғинуарына архивтағы фондтар һаны — 148, делоларҙың дөйөм күләме — 33304 берәмек һаҡлана, 2009 йылдың 1 июненә: 169 фонд яҡынса 43 мең берәмек һаҡлана, уларҙың 108 фонды — идара итеү документтары, 34 фонд — шәхси кешеләрҙеке, 3 — фотодокументтар, 24 фонд бөтөрөлгән хужалыҡтар, предприятиелар, учреждениелар һәм башҡаларҙың личный составы буйынса яҡынса 19 мең берәмек һаҡлана. 2009 йылдың 1 ғинуарына архив бүлеген сығанаҡтар менән тулыландырыусылар — 67 ойошма, учреждение, предприятие һәм хужалыҡтар.
2012 йылдың 1 ғинуарына Ишембай архивындағы 200 фондта 60905 берәмек һаҡлана.
Музейы
Кабинет-музей булдырылған, унда 1950—60 йылдарҙағы кабинет мебеле, өҫтөл кәрәк-яраҡтары, телефон, хәреф баҫыу машинкаһы бар. Архив фотоһүрәттәре, коллекциялар, предприятиелар, ойошмалар альбомдары, юбилей папкалары (буклеттар), урындағы яҙыусылар, шағирҙарҙың автографтары яҙылған китаптары йыйылған.
Шәхси архивтар
Архив фондтарында ишембайҙарҙың 34 шәхси архивы һаҡлана. Улар араһында түбәндәге документтар бар: Советтар Союзы Геройҙары (1951—2004), Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы граждандары. Павел Евгеньевич Живов, Андрей Фёдорович Рябов, Владимир Николаевич Поляков, Юрий Васильевич Уткин, Танһыҡҡужина Тамара Михаил ҡыҙы һәм башҡалар.
Етәкселәр
Архив ойошторолғандан алып район һәм ҡала архив хеҙмәте етәкселәре тураһында мәғлүмәттәр:
Сығанаҡтар базаһы
Архив түбәндәге китаптар өсөн сығанаҡтар базаһы була:
Кахит Нериман
Нериман Кахит (төр. Neriman Cahit; 1937 йылда тыуған, Крини ауылында, Кипр) төрөк-кипр шағирәһе һәм яҙыусыһы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Төрөк-кипр шиғриәтенең төп фигураһы һәм төрөк милләтле Кипр ҡатын-ҡыҙҙарының хоҡуҡтарын әүҙем яҡлаусы булараҡ билдәле.
Биографияһы
1937 йылда Крини ауылында тыуа. Ғаиләләге өс ҡыҙ бала араһында ул иң өлкәне була, өс йыл үҙ ауылының башланғыс мәктәбенә йөрөй. Ата-әсәһе, яҡшыраҡ белем бирергә теләп, уны Никосияла Мостафа Кәмал Ататөрк исемендәге башланғыс мәктәпкә күсерә.
Һуңынан ҡыҙҙар өсөн асылған Виктория урта мәктәбендә уҡый. Мәктәпте тамамлағас, Педагогия колледжына уҡырға инә, әммә шул ваҡытта Кипрҙа грек һәм төрөк общиналары араһында низағтар башланыу сәбәпле, төрөк-киприоттар өсөн махсус рәүештә яңыраҡ ойошторолған педагогия колледжын күсергә мәжбүр була.
Уның тәүге шиғырҙары лирикаға ҡорола, әммә ваҡыт үтеү менән уның ижадында киҫкен социаль проблемаларға ла иғтибар бүленә башлай.