cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Океан
Флора һәм фауна
Төньяҡ Боҙло океандың органик донъяһының ярлы булыуына ҡырыҫ климат шарттары сәбәпсе булып тора. Берҙән-бер иҫкәрмәләр — Төньяҡ Европа бассейны, Баренцев һәм Аҡ диңгеҙҙәрҙең флораһы һәм фаунаһы бик бай. Океан флораһы башлыса ламинария, фукус, анфельсиянан, ә Аҡ диңгеҙҙә — шулай уҡ зостеранан ғибәрәт. Көнсығыш Арктика диңгеҙ ҡатламы фаунаһы, бигерәк тә Арктика бассейнының үҙәк өлөшө, бик ярлы. Төньяҡ Боҙло океанда 150-нән ашыу балыҡ төрө бар, улар араһында бик күп сауҙа балыҡтары (сельдь, треска һымаҡтар, һөмбаштар, скорпендар, камзбала һымаҡтар һәм башҡалар) бар. Арктикала диңгеҙ ҡоштары башлыса колониаль тормош алып бара һәм яр буйҙарында йәшәй. Һөтимәрҙәр тюлендәрҙән, морждарҙан, белухаларҙан, киттарҙан (башлыса полосатик һәм Грендланд киттары), нарвалдарҙан тора. Утрауҙарҙа аҡ айыуҙар осрай, боҙ күперҙәре буйлап арктик төлкөләр һәм боландар килә. Океан фаунаһы вәкилен шулай уҡ поляр айыу тип һанарға кәрәк, уның тормошо башлыса дрейфлаусы боҙҙар менән бәйле. Хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың күбеһе йыл әйләнәһендә (ә ҡайһы берҙәре ҡышын ғына) аҡ йәки үтә аҡ төҫтә.
Ерҙән ситтәге океандар
Донъя океандары Ҡояш системаһында иң ҙуры түгел: унан тыш боҙло юлдаштарҙа һәм кәрлә планеталарҙа бер нисә ер аҫты океаны бар. Был океандарҙың ҡайһы берҙәре (Европа, Ганимед һәм Каллисто һәм ҡайһы бер кәрлә планеталар) донъя океанын күләме буйынса бер нисә тапҡырға үтә, ә ҡайһы берҙәрендә (Европа һәм Энцелад океандарында) ерҙән ситтәге тереклек булыуы ихтимал. Яҡын киләсәктә был океандарҙың барыһы ла кешелек өсөн ҡулай түгел, сөнки уларға эләгеү өсөн ерҙән ситтәге есемдә тиҫтәләрсә километр боҙ иретергә кәрәк.
Боҙ гиганттары Уран һәм Нептун да тағы ла ҙурыраҡ шыйыҡ океандар булыуы ихтимал.
Башҡа йондоҙҙар системаһында шулай уҡ тулыһынса боҙ менән ҡапланған океан планеталары йәки, әгәр планета йәшәү зонаһына эләкһә, шыйыҡ һыу бар.
Әгәр кешелек йыһан төрөнә әйләнә алһа, был океандар Ерҙән ситтә төп тереклек төп сығанағына әйләнеүе ихтимал.
Йомаҙы
Йомаҙы (Юмоза) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһы йылғаһының һул ярына тамағынан 454 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Тригорский
Тригорский — А. С. Пушкиндың алпауыт дуҫтары Осипова-Вульфтарҙың музей-усадьбаһы. Ул Псков өлкәһе Пушкиногорский районының Шаробыки ауылынан бер километр алыҫлыҡта. Сороть йылғаһы ярында торған Пушкин ҡурсаулығында урынлашҡан. Усадьбаның исеме ауыл торған урындың үҙенсәлегенән килеп сыҡҡан — усадьба үҙе өс күрше убала (тауҙа) тора, унда Воронич ҡаласығы һәм элекке Воронич посад ҡалаһы урынына терәлеп тигәндәй төҙөлгән Воронич ауылы бар.
Йомаҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тригорский
А. С. Пушкин Тригорскийҙа
Александр Сергеевич Пушкин Осиповтар ғаиләһе менән беренсе тапҡыр Михайловскийға 1817 йылда, Лицейҙы тамамлап килгәс, таныша. Ләкин Одессанан Михайловскийға һөргөнгә килгәс, шағир был ғаилә менән ныҡлап ҡатнаша башлай. 1824 йылда көн һайын тиерлек Тригорскийҙа була.
Йомаҙы
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге йома һүҙе һәм диалектта һүҙ яһаусы «-ҙы» аффиксы менән яһалған, йәғни «йомалы»
Тригорский
А. С. Пушкин Тригорскийҙа
Тригорский хужабикәһе Прасковья Александровнаға Пушкиндың бер нисә шиғырын бағышлай: «Подражание Корану», «Простите, верные дубравы», «Быть может, уж недолго мне…», «Цветы последние милей…».
Осипованың өлкән ҡыҙҙары үҙҙәрен «Евгений Онегин» романының геройҙары прототиптары тип һанай. Алексей Вульф менән Пушкин хаттар алыша, был ваҡытта А. Вульф Дерпт университетында уҡый (1822—1826 йылдар) һәм Тригорскийға ялға ғына килә. Пушкин уның аша шағир Н. М. Языков менән таныша.
Жозеф Фурье
Жан Батист Жозеф Фурье (21 март 1768 йыл — 16 май 1830 йыл) — француз математигы һәм физигы. Айырыуса үҙенең Фурье рәттәре менән һәм уларҙы йылы үткәреү һәм тирбәлеү буйынса мәсьәләләрҙә тәүгеләрҙән ҡулланыусы булараҡ билдәле. Шулай уҡ Фурье үҙгәртеүе һәм Фурьеның йылы үткәреүсәнлек законы уның исемен йөрөтә.
Бетерә (йылға)
Бетерә — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға тамағынан Талашты йылғаһының һул яҡ яры буйлап 7,7 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004839
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200483
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Оло Камельяга
Оло Камельяга — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 464 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гнилуха (Шексна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө
Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө — Татарстандың көнсығыш өлөшөндә һәм Башҡортостандың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тау тоҡомдары менән тулып етмәгән кире тектоник структура.
Тасуирламаһы
Кама-Кинәле бөгөлдәре системаһының үҙәк өлөшөн биләй. Сарапул бөгөлөнән Урал алды бөгөлөнә тиклем һуҙыла. Төньяҡ‑көнсығыш борты — Башҡорт палеокөмбәҙенең, көньяҡ-көнсығыш борты Көньяҡ Татар көмбәҙенең ситке өлөштәре менән сиктәш.
Ялғаш формаһында, симметриялы түгел. Оҙонлоғо яҡынса 260 км, киңлеге яҡынса 160 км. Бөгөл борттарының тышҡы һәм эске зоналары бар.
Тышҡы (палеошельф) зоналарҙа бер нигеҙле яңғыҙ, барьерлы һәм ҙур рифтар таралған. Риф эзбизташтарының йәше — франс ярусының аҫҡын горизонты — фамен ярусының Волга аръяғы надгоризонты. Төньяҡ‑көнсығыш тышҡы зонала карбонатлы тоҡомдар — балсыҡлы‑карбонатлы, көньяҡ‑көнсығышта балсыҡлы‑кремнийлы фацияларға күсәләр. Бөгөлдөң төньяҡ‑көнсығыш борты буйында үҙәгендә Арлан ҡалҡыуы (оҙонлоғо 90 км, киңлеге 5—20 км, бейеклеге 30—95 м) булған Оло Арлан—Дүртөйлө барьерлы рифы урынлашҡан. Көньяҡ‑көнсығыш зонаһы ҡалынлығы 300—500 м тиклем булған ҙур ҡалын ҡатламлы, ҡайһы бер урында рифтарҙан торған эзбизташтарҙан ғибәрәт.
Эске һуңғы турней зоналарында, борт буйы үрҙәрендә һәм локаль ҡалҡыуҙарҙың көмбәҙ тирәһе өлөштәрендә Благовещен, Волков, Гуровка, Ҡарасәйылға, Туғай, Маншыр, Яңы Уҙыбаш, Тубылғаҡ, Таймырҙа, Шаҡша, Щелкан, Сәрмәсән рифтары сылбыры үҫешкән. Рифтарҙың оҙонлоғо 1,5—4 км, киңлеге 2—16 км, бейеклеге 60—250 м, ҡабырғаларының ауышыу мөйөшө 8—11°. Ҡатламдар фамен һәм турней ярустарының карбонатлы тоҡомдарынан тора. Бөгөлдөң үҙәк өлөшөндә Ҡыҙыл‑Шишмә риф массивы урынлашҡан. Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө буйында палеозойҙың турней ярусынан аҫҡы пермь ҡатламдарына тиклем карбонатлы тоҡомдарҙан торған валдар күҙәтелә, өҫкө турней эзбизташтарының ҡатламдары төрлө дәрәжәлә ашалған.
Бөгөл өҫкө девон төбөнөң төньяҡ-көнсығыш йүнәлешле киртләс буйында киҫкен тәрәнәйеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән. Аҫҡы карбондың терриген һәм терриген‑карбонат тоҡомдары менән тигеҙләнгән. Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө сиктәрендә 45 нефть ятҡылығы, шул иҫәптән Арлан нефть ятҡылығы һәм Маншыр нефть ятҡылығы асылған.
Әҙәбиәт
Е.В.Лозин
Вәлиулла (исем)
Вәлиулла — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Вәлиулла башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән исем. Вәли (туған, яҡлаусы, изге) + улла (Алла) һүҙҙәре ҡушып яһалған. Алланың изге кешеһе, динсел, диндар, тәҡүәле, уҡымышлы кеше тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Вәлиулла Мортазин-Иманский (5 ғинуар 1885 йыл — 10 июль 1938 йыл) — актёр, режиссёр, драматург Һәм театр белгесе, йәмәғәт эшмәкәре, педагог һәм администратор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1922) артисы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ҡоломбәтов Вәлиулла Фәйзулла улы (20 август 1881 йыл — 1964 йыл) — башҡорт импровизатор-шағиры, сәсән.
Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы (1883 йыл — 1941 йыл) — мәғрифәтсе.
Зекрин Вәлиулла Зекерей улы (1907 йыл — 1954 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы
Фамилияла
Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (24 октябрь 1930 йыл) — тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы (25 сентябрь 1951 йыл) — хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы подполковник. 2000—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Милли музейының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009).
Вәлиуллин Ренат Абдулла улы (20 сентябрь 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдары союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997).
Вәлиуллин Рим Абдулла улы (15 октябрь 1950 йыл) — ғалим-геофизик, техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1997), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, [1] Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1998), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2012), Башҡорт дәүләт университетының геофизика кафедраһы мөдире.
Вәлиуллин Булат Риф улы (10 ғинуар 1987 йыл) — спортсы, Рәсәй шорт-трексыһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2003—2006). Рәсәй чемпионатының (2005) көмөш (1000 м, 1500 м) һәм бронза (500 м, 3000 м, эстафетала) призеры. Күпалышта Рәсәй кубогының бронза призеры (2005). 2006 йылда Рәсәй кубогын яулай, Донъя чемпионаты һәм кубогы ҡатнашыусыһы.
Вәлиуллин Ринат Риф улы (29 ноябрь 1969 йыл) — Рәсәй яҙыусыһы, шағир, филолог, рәссам. Юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Синька (Тихвинка ҡушылдығы)
Синька  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тихвинка йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәнү Исраил
Бәнү Исраил (بنو إسرائيل — «Исраил улдары») — йәһүд халҡының атамаларының береһе. Ҡөрьәндә яҡынса 40 тапҡыр (Муса пәйғәмбәр тормошо һәм Мысырҙан йәһүд халҡының китеүе тураһындағы хикәйәләр менән бәйле телгә алына.
Израиль исеме Яҡуп пәйғәмбәр исемдәренең береһе була, унан израилдәрҙең 12 быуыны тарала. Ул Ҡөрьән аятында (3:93) телгә алына, ә боронғо семит телендә "Аллаһ ҡоло"тигәнде аңлата. Ҡайһы бер аяттарҙа бәнү Исраил араһында Ғайса пәйғәмбәр ҙә атала.
Йәһүдтәр
Исламда бәнү Исраил тоҡомдары йәһүд термины менән билдәләнә (يهود). Был термин Мәҙинә осоронда барлыҡҡа килә, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең замандаштары булған йәһүдтәрҙе аңлата. Мәҙинәгә күскәнгә тиклем башлыса «исраил улдары» термины ҡулланыла (бәнү Исраил). Ғәҙәттә йәһүдтәр христиандар менән йәнәш тора (нәсара).
Мәҙинә осоронда Мөхәммәт пәйғәмбәр исламды йәһүдилектән һәм христианлыҡтан айырылып торған айырым дин икәнен тоя һәм аңлай. Шул саҡта йәһүдтәр Ездраны (Ғөзәйерҙе) илаһилаштырыуҙа ғәйепләнә башлай. Пәйғәмбәр Ибраһим йәһүдтәрҙең һәм ғәрәптәрҙең уртаҡ ата-бабаһы һанала, мосолмандарҙың йәһүдтәрҙеке менән бер үк бик хөрмәт ителгән персонаждары һәм изге урындары бар. Шәриғәткә ярашлы, йәһүдтәр ислам дәүләте ҡурсыуы аҫтында булған кешеләр категорияһына инә (әһле әз-зимми). Йәһүд йәмәғәттәре үҙҙәренең етәкселәренә буйһонған, улар ислам хакимдары менән бөтә бәйләнештәрҙе тормошҡа ашырған, был хакимдар йәмәғәттәрҙең эске эштәренә ҡыҫылмаған.
Шүнәк
Шүнәк (Шуняково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 452960, ОКАТО коды — 80218813005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иоганн Готлиб Георги
Георги Иоганн Готлиб (Бенц Йохан), Рәсәйҙә шулай уҡ Георги Иван Иванович кеүек билдәле (Johann Gottlieb Georgi; 31 декабрь 1729, Ваххольцхаген ауылы / Померания — 8 ноябрь, Санкт-Петербург) — немец табибы, химик, натуралист, этнограф, сәйәхәтсе, минералогия профессоры һәм Император Фәндәр һәм художество академияһы академигы
Биографияһы
Георги Иоганн Готлиб 1729 йылдың 31 декабрендә рухани ғаиләһендә тыуған. Уппсала университетын тамамлаған (Швеция), унда Карл Линнейҙа уҡыған. Медицина докторы дәрәжәһен ала һәм фармацевт булып эшләй.
Рәсәйгә Император фәндәр һәм художество академияһы саҡырыуы буйынса 1770 йылда килә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1768 йылда ).
Палластың «Физик экспедицияһында» ҡатнаша, Волга буйы, Урта һәм Көньяҡ Урал яны, Көнбайыш Себер, Байкал яны, Даурия, Адъюнктты тикшереү менән шөғөлләнә (1776 йылдан алып), Фәндәр академияһы академигы (1783 йылда һайлана).
1772 йылда Георги дюймда 10 саҡрым күләмендә Байкал картаһын төҙөй (1:420 000). Беренсе булып күлдең тектоник килеп сығышы тураһында фаразын әйтә. Байкал яны тәбиғәтен өйрәнеп, ғалим уның флора һәм фаунаһын ентекле һүрәтләй (шул иҫәптән байкал омуле тураһында тәүге тасуирлама бирә), һирәк үҫемлектәрҙең гербарийын йыя, Байкалда балыҡ кәсептәре тураһында мәғлүмәт бирә.
Экспедицияла Георги тарафынан минералдар коллекцияһын (371 штуф) училищеларҙың Төп идаралығы ала һәм был коллекция Санкт-Петербург университетының минералогия кафедарһының буласаҡ музейы нигеҙенә ята.
Георгиның этнографик тикшеренеү һөҙөмтәһе булып Рәсәйҙә йәшәүсе халыҡтарҙы ентекле һүрәтләүе тора. Был хеҙмәте 1776—1780 йылдарҙа Санкт-Петербургта немец телендә «Beschreibung aller Nationen des Russischen Reichs, ihrer Lebensart, Religion, Gebräuche, Wohnungen, Kleidung und übrigen Merkwürdigkeiten» исеме аҫтында баҫылып сыға («Рәсәй дәүләтендә бөтә халыҡтар, уларҙың көнкүреше, дине, ғөрөф-ғәҙәттәре, торлаҡтары, кейем-һалымдары һәм башҡа айырмалыҡтарын һүрәтләү»). Өлөшләтә ул рус теленә тәржемә ителә һәм «Описание всех в Российском государстве обитающих народов, также их житейских обрядов, вер, обыкновений, жилищ, одежд и прочих достопамятностей» исеме аҫтында баҫылып сыға. Был эш Рәсәйҙең беренсе этнографик йыйылма һүрәтләнеше була. Екатерина II Георгиның хеҙмәттәрен юғары баһалай. уға алтын тәмәке һауыты бүләк итә, был бик маҡтаулы һанала, һәм һүрәтләүҙәрҙе «кабинет иҫәбенә, әммә автор файҙаһына» баҫтырып сығарырға ҡуша. Иоганн Готлиб Георги «Рәсәй дәүләтендә йәшәүсе бөтә халыҡтарҙы тасуирлау» («Описание всех обитающих в Российском государстве народов») хеҙмәтендә белорус милли кейеме һәм башҡа милли кейемдәр тураһында яҙған.
Санкт-Петербургта Георги Васильев утрауында М. В. Ломоносов тарафынан ойошторолған беренсе химия лабораторияһында тикшеренеүҙәр үткәрә. Бында ла ул үҙен фән өлкәһендә төрлө яҡлап күрһәтә: Санкт-Петербург губернаһының флораһының һәм ҡаланың тасуирламаһын төҙөй. Георгиның «Описание российско-императорского столичного города Санкт-Петербурга и достопримечательностей в окрестностях оного, с планом 1794—1796» китабы 1790 йылда немец телендә сыға. 1793 йылда Ригала икенсе баҫмаһы барлыҡҡа килә. Рус теленә тәржемә Санкт-Петербургта 1794 йылда башҡарыла. Был хеҙмәт —Санкт-Петербургҡа арналған төп баҫмаларының береһе.
Георги исеме менән К. Л. Вильденов астралылар ғаиләһенән үҫемлеген атай.
Электрон күсермәләре
== Библиотека Конгресса США ==
=== GDZ — Проект библиотеки Гёттингенского университета ===
Санто-Доминго колониаль ҡалаһы
Тарихы
Хәҙерге Санто-Доминго урынында беренсе европа биләмәһе 1496 йылда Бартоломео Колумб тарафынан Осама йылғаһының көнсығыш өлөшөндә төҙөлә, ә ойошторолоуының рәсми иғлан ителеүе  1498 йылда 4 авгусында була; ауыл шул саҡта Санто-Доминго-де-Гусман тип атала. 1502 йылда, башҡалар иҫәбендә ауылдың башлығы Франсиско де Бобадильяның ғүмерен алып киткән  ғәрәсәттән һуң, ауыл Николас де Овандо етәкселеге аҫтында  көнбайыш ярға күсерелә. Овандо һәм уның алмашсыһы Диего Колон колониаль ҡаланың беренсе ҡоролмалары төҙөлөшө менән етәкселек итә, күптәре уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Санто-Доминго нығытмалары ҡала пейзажының мөһим үҙенсәлеге була. Оборона стенаһы Осама йылғаһынан алып Пуэрта-дель Кондеға тиклем һуҙыла, ул XIX  быуат аҙағына тиклем ҡала үҙәгенә һәм көнбайыш сигенә инеү урыны була. 1509 йылда, Фердинанд II ауылды  «Һиндостандың беренсе ҡалаһы»  тип атай, шунан һуң ҡалала Примада-де-Америка кафедраль соборы, Сан-Николас-де-Бари дауаханаһы, таможня һәм Изге Франциск монастыры төҙөлә; биналарҙың һәр береһен Көнбайыш ярымшарҙа беренсе тип иҫәпләргә була. 1538 йылда ҡалала Санто-Томас-де-Акино университеты асыла, ул да шулай уҡ Яңы Донъяла иң боронғоһо һанала. Испанлылар был ауылды Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала үҙҙәренең биләмәләрен киңәйтеүҙе башлау өсөн файҙаланғандар, уның барышында Кариб бассейнында башҡа утрауҙарҙы һәм Америка континентының байтаҡ өлөшөн баҫып алғандар. Санто-Доминго Яңы Донъяла испан биләмәләренең баштан сәйәси һәм мәҙәни үҙәге булған, әммә бер нисә тиҫтә йылдарҙан һуң уның әһәмиәте кәмей башлай, сөнки испандар Мексиканы, Перуҙы һәм хәҙерге Латин Америкаһының башҡа төбәктәрен баҫып алғандан һуң, иғтибарын күберәк ҡитғаға туплай. Шулай ҙа колониаль ҡала  мөһим  тарихи урын булып ҡала.
1655 йылда офицерҙар Уильям Пенн һәм Роберт Венаблс етәкслеге аҫтында ҡаланы инглиздәр ҡамай. Ҡамау 1655 йылда колонияның капитан-генералы дон Бернардино де Менесес-и- Бракамонте, граф Пенальв етәкселеге аҫтында испан ғәскәрҙәре тарафынан бөтөрөлә, уның хөрәмтенә Пуэрта-дель-Кондеҙың ҡапҡаһы («Граф ҡапҡаһы») атала. Фортификация стенаһының структураһы был ваҡиғанан һуң үҙгәрә. Ҡамауҙан һуң булған үҙгәреш стенаның фортҡа тиклем дауамын үҙ эсенә ала тип һанала, был ысынбарлыҡта бастионды булдыра, уны Эль-Балуарте-дель-Конде тип атайҙар.
XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында үҙенең иҫке сиктәре артына киңәйә башлай, әммә колониаль ҡала Трухильо дәүеренә тиклем  бөтә яҡлап ҡала тормошоноң мөһим үҙәге булып ҡала. Трухильо хөкүмәте уның төп ҡомартҡыларын, шул иҫәптән Алькасар-де-Колонды тергеҙеү  һәм 1965 йылдан Колониаль ҡаланың мираҫын һаҡлау буйынса төрлө эш менән шөғөлләнә башлай.
Хәҙерге заман
Хәҙерге колониаль ҡала — дәүләт һәм коммерция эшмәкәрлегенең төп урындары ҡаланың башҡа өлөштәрендә урынлашһа ла, әлеге ваҡытта туристарҙың төп  иҫтәлекле урыны.
Райондың үҙәк йәмәғәт урыны булып Парке-Колон — «Колумб  майҙаны»  тора, ул XVI быуат соборы менән сиктәш һәм уның  уртаһында Христофор Колумбтың  бронза  һыны ҡуйылған. Праке-Колондан көнсығышҡа ҡарай һуйырташ менән түшәлгән Калье-Лас-Дамас урынлашҡан, ул Яңы Донъяның 1502 йылға ҡараған түшәлгән иң боронғо урамы булып тора. Урам райондың билдәле күп иҫтәлекле урындары менән сиктәш була, шул иҫәптән Доминикан Республикаһының тарихында мөһим ваҡиғалар урыны булған Осама ҡәлғәһе, Каса-де-Бастидас, хәҙер унда балалар музейы, Франция илселеге, һөйләүҙәр буйынса уның бинаһында ҡасандыр Эрнан Кортес йорто урынлашҡан,  губернатор Николас де Овандоның резиденцияһы булған Каса-де-Овандо, хәҙер ул элекке губернаторҙар һарайында һәм Аудиенсия бинаһында урынлашҡан  зиннәтле ҡунаҡхана, Доминика Республикаһының милли пантеоны һәм Король йорттарының музейы (исп. . Museo de las Casas Reales). Калье-дель-Конда тик йәйәүлеләр урамы булып тора, унда XX быуат башының  бер нисә билдәле коммерция бинаһы урынлашҡан, урам Колумб паркын Пуэрта-дель-Конде һәм  һәм Бойондороҡһоҙлоҡ паркы менән тоташтыра. Тағы традицион иҡтисад район булып колониаль зонанан  төньяҡҡа ҡарай  Авенида-Дуартеның өлөшө тора, унда әлеге ваҡытта планлы реконструкция эштәре бара, уның маҡсаты был районға күп туристарҙы йәлеп итеү тора.
Калье-Лас-Дамастың төньяҡ өлөшө аҙағында реконструкцияланған һәм киңәйтелгән Испания майҙаны (исп. España de Plaza)  Лас-Атарасанас  (элекке диңгеҙ ихатаһы, хәҙерге ваҡытта музей.) һәм йәнәшәлә ҙур  булмаған магазин һәм ресторандар  менән сиктәш. Был өлкә Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала сауҙа үҙәктәренең береһе була һәм бөгөнгө көнгә тиклем шулай ҡала. Ҡасандыр Колумб ғаиләһенең колониаль һарайы булған Алькасар-де-Колон хәҙерге ваҡытта музей булып тора, унда боронғо йорт йыһаздары, биҙәүестәр ҡуйылған. Бина 1510 йылда төҙөлгән һәм хәҙерге ҡиәфәтендә 1952 йылда реконструкцияланған.
Сенгарыяга
Сенгарыяга (Сенгары) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чудь
Чудь — хәҙерге Рәсәй Федерацияһы территорияһында боронғо заманда йәшәгән боронғо урыҫ ҡәбиләләренең һәм халыҡтарының йыйылма, ҡағиҙә булараҡ, балтик буйы-фин төркөмө (водь, весь, сумь, емь, ижора, эст һәм башҡа халыҡтарҙың) атамаһы.
"Чудь" һүҙе тәүҙә «естланд йә финланд»тарҙы аңлатҡан, тип 1734 йылдан профессор Або Альгот Скарина (1684-1771) үҙенең  «De gentis priscæ Varegorum originibus» диссертацияһында яҙа. Рәсми документтарҙа был этноним XIX быуат аҙағына тиклем Рәсәй империяһында ҡулланылып тора, тик был һүҙҙе ҡулланыуҙа илдә бер төрлөлөк булмаған була, «чудь» һүҙе менән төрлө төркөмдәрҙе билдәләргә лә мөмкин булған: "чудь" һәм "финн" һүҙҙәренең синоним булыуы ла мөмкин булған, ә ҡайһы саҡта «карел» һүҙен дә аңлатҡан, был осраҡта беренсе төркөм «чудь/чухарь тығыҙ мәғәнәлә» һәм икенсе төркөмө водь/эсте — «чухна» һүҙен аңлатҡан.
Этимологияһы
Халыҡ версияһы буйынса «чудь» һүҙенең килеп сығышы «чудный», йәғни непонятный(аңлайышһыҙ, ғәжәп) һүҙенән килеп сыҡҡан тип аңлатыла, шулай уҡ Чудь күленең атамаһы ла шул урыҫтарҙың Чудь күле янында ғүмер иткән эст һәм фин-угор халыҡтарының телен аңламағанлыҡтан, уларҙы "чудь (ғәжәп, аңлайышһыҙ)" тип атаған һүҙенән килеп сыҡҡан, тип аңлатыла, шулай уҡ «чужой (сит, ят)» сифаты менән дә аңлатыла. Әммә ҡайһы бер фин-уғыр телдәрендә был һүҙ мифологик персонажды ла аңлатҡан (түбәнерәк һүрәттә ҡарағыҙ). Махсус этимологик эштәрҙә был һүҙ менән башта көнсығыш германдарҙы бәлки, готтарҙы атағандар, тип тә ғалимдар тарафынан фараз ҡылына. Моғайын, бының сығанағы — готтарҙың þiudа («народ») һүҙенән алынған, ул праиндоевропа килеп сығышлы һүҙҙер, моғайын, тип гипотеза ҡоролған.
Хәҙерге заман
[[Файл:Ворона_АГ_Чуди.jpg|мини|«Чудь» (графика серияһы рәссам-тыуған яҡты өйрәнеүсе А. Г. Ворона), 2004 й.
Ер аҫты донъяһын сағылдырыусы чудь халҡының баҡыр һәм бронза биҙәүестәре (археологтар тапҡан) ]] Рәсәй Федерацияһында Чудь этнонимынан барлыҡҡа килгән тораҡ пункттар атамалары, шул иҫәптән Чудово ҡалаһы, шулай уҡ бер нисә гидроним, мәҫәлән, Чудь күле һәм, бәлки, Чуть йылғаһы ла бар.
Латвияны нацист Германияһының баҫып алыуы
Нацист Германияһының Латвияны баҫып алыуы — 1941 йылдың июнь-июлендә, Икенсе донъя һуғышы барышында, герман армияһының Латвияны оккупациялауы. Ошонан һуң Латвия территорияһында Латвия Генераль округы булдырыла — Остланд рейхскомиссариатының дүрт генераль округының береһе.
Никон (Мәскәү патриархы)
Патриарх Никон (донъяуи исеме Никита Минин; Минов; 17 май 1605 йыл, Вельдеманово ауылы, хәҙерге Түбәнге Новгород өлкәһе — 27 август 1681 йыл, Ярославль, Тропининская слобода) — 1652 йылдың 4 авгусынан 1666 йылдың 4 авгусына тиклем «Бөйөк батша» титулына эйә булған Мәскәү патриархы.
Латвияны нацист Германияһының баҫып алыуы
Террор һәм репрессиялар
Герман властары оккупация башланыу менән 1941 йылдың июль башынан йәһүд һәм сиғандарҙы бөтөрөү кампанияһын башлай. Румбуле (Рига ҡалаһының сите) — күпләп кеше үлтерелгән төп төбәк. Үлтереүҙәрҙе А айнзацтөркөмө һәм вермахт башҡара. Латыш коллаборационистары, шул иҫәптән Арайс командаһының 500—1500 ағзаһы (улар берәмләп 26 меңгә яҡын йәһүдте үлтерә ) һәм СД-ның башҡа латыш подразделениелары ла был акцияларҙа ҡатнаша. 1941 йыл аҙағына Латвия биләмәһендә йәшәгән йәһүдтәрҙең бөтәһе лә тиерлек үлтерелә. Бынан тыш Германия, Австрия һәм Чехиянан 25 меңгә яҡын йәһүд килтерелә, уларҙың 20 меңгә яҡыны үлтерелә.
Никон (Мәскәү патриархы)
Патриарх Никон 1650 йылдарҙа башлаған сиркәү реформаларында Урыҫ Сиркәүе йола традицияларын ул замандағы грек сиркәүе йолалары менән тап килтереү/унификациялау маҡсатында үҙгәртеүгә йүнәлтә. Әлеге реформалар Урыҫ сиркәүенең тарҡалыуына һәм старообрядлыҡтың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Никон реформалары дауам итеүенә ҡарамаҫтан, 1666 йылда ул патриарх вазифаһынан бушатыла һәм ябай монах дәрәжәһенә төшөрөлә.
Латвияны нацист Германияһының баҫып алыуы
Террор һәм репрессиялар
Латвияны нацистар оккупациялаған йылдарҙа бөтәһе 90 меңгә яҡын кеше һәләк була, шул иҫәптән 70 меңгә яҡын йәһүд һәм 2 меңләп сиған нацистарҙың «раса теория»һы сиктәрендә юҡ ителә. Сәйәси ҡараштары һәм эшмәкәрлеге яңы власт тарафынан танылмаған ябай граждандар ҙа репрессия ҡорбандарына әйләнә.
Никон (Мәскәү патриархы)
Үҫмер йылдары
Никондың вафатынан һуң иподьякон Иван Шушерин яҙған житие Никондың бала, үҫмер сағы биографияһы тураһында төп сығанаҡ. Шушерин йәш саҡта Никонға ялсы булып хеҙмәт итә һәм уның эргәһендә буй етә.
Латвияны нацист Германияһының баҫып алыуы
Ҡаршылыҡ хәрәкәте
Оккупацияға ҡаршылыҡ күрһәтеү төрлө формаларҙа була. 1941 йылдың көҙөндә үк йәшерен гәзиттәр һәм листовкалар сығарыла башлай: (Латыш милли союзы гәзите Tautas Balss («Голос народа», баш мөхәррире. Артурс Каминскис), «Перконкрустс» лидеры Густавс Целминьш гәзите Vestijums («Хәбәрҙәр», 1943 йылдың йәйенән сыға), тиҙҙән ул Latvju raksti. Brīvā Latvija («Латыш мәҡәләләре. Азат Латвия») аҫтында сыға, Daugavas Vanagi («Даугавы ҡарсығалары») листовкалары, уларҙы ошондай уҡ исемдәге йәшерен ойошма вәкилдәре тарата, йәштәр төркөмөнөң Latvijas Vanagu Organizācija («Латыш ҡарсығалары ойошмаһы», элегерәк Melnais Vanags — «Ҡара ҡарсыға») листовкалары һәм башҡалар.) Был киң мәғлүмәт сараларында совет һәм нацист режимдары сағыштырып күрһәтелә, оккупация учрежденияларында, ярҙам итеүсе полицияла эшләүгә һәм аҡса эшләү өсөн Германияға барыуға байкот иғлан итеүгә саҡырыу баҫыла, милли үҙаңды күтәреүгә йүнәлтелгән саҡырыуҙар, Das Schwarze Korps һәм BBC-тан материалдар баҫтырып сығарыла. «Халыҡ тауышы» гәзитен сығарған һәм таратҡан өсөн 1942 йылдың ноябренән 1943 йылдың апреленә тиклем генә 102 кеше ҡулға алына һәм 73 кеше тотола; 1944 йылдың яҙында Целминьш ҡулға алына һәм Флоссенбюрг концлагерына ебәрелә, шунан Дахауға күсерелә, һуғыш тамамланғансы шунда тотола. 1942 йылдың апрелендә 15-18 йәшлек үҫмерҙәрҙән Мартинс Янсонстың Jaunpulki («Яңы отряд») йәштәр ойошмаһын нацистар иң хәүефлеһе тип иҫәпләй. 1942 йылдың июнендә Янсонс менән бергә был ойошманың 7 әүҙем ағзаһы ҡулға алына.
Никон (Мәскәү патриархы)
Үҫмер йылдары
Буласаҡ патриарх 1605 йылдың май айында Түбәнге Новгород тирәһендәге Вельдеманово ауылында тыуған (хәҙер Түбәнге Новгород өлкәһе Перевоз районы). XVII быуат уртаһы синодиктары Никитаның өс бер туған аға-ҡустыларының исемдәрен яҙып ҡалдырғандар (Симеон, Григорий һәм Никифор), шулай уҡ атаһы яғынан ҡартатаһының исеме — Василий, ә әсәһе яғынан ҡартатаһы Гавриила булған. Никитаның әсәһе бала тапҡандан һуң вафат була, һәм бала тураһында хәстәрлекте үҙ өҫтөнә Ксения исемле ҡатын алған. Тиҙҙән атаһы икенсе тапҡыр өйләнә. Шушерин һүҙҙәренән, гәй әсәһе улдары менән Никитаны күрәалмай, аслыҡтан уны интектерә, туҡмай һәм хатта үлтерергә маташа.
Латвияны нацист Германияһының баҫып алыуы
Ҡаршылыҡ хәрәкәте
1941 йылдың аҙағынан подполье ойоша башлай. Башында үҙәктең Демократик партияһы ағзаһы Константинс Чакст торған һәм 300-ҙән ашыу кешене берләштергән төркөм беренселәрҙән булып барлыҡҡа килә, улар Рига, Елгав, Лиепая, Вентспилста һәм ауыл райондарында эшмәкәрлеген йәйелдерә. 1942 йылдың февралендә Латвия социал-демократик эшселәр партияһы (етәкселәре Паулс һәм Бруно Калныньшамдар), 1922 йылдағы Конституция нигеҙендә бойондороҡһоҙ Латвияны тергеҙеүгә иҫәп тотоп, үҙ эштәрен башлап ебәрә. Был партия Эстония, Литва, Финляндия һәм Швеция социал-демократтары менән бәйләнеш тота. 1943 йылдың 13 авгусында Чаксте, Калниньш, шулай уҡ Крәҫтиән союзы һәм Христиан фермерҙары партияһы, Латгалия католиктары бергә осрашып һөйләшә. Һөҙөмтәлә Латвия үҙәк советы — латыш ҡаршылығының координацион органы барлыҡҡа килә. Совет Германиянан һәм СССР-ҙан азат демократик Латвия булдырыуҙы маҡсат итеп ҡуя, һәм АҠШ һәм Бөйөк Британияның ярҙамына иҫәп тота. Совет ағзалары көнбайыш союзниктарға меморандум әҙерләй. Тиҙҙән был меморандум тураһында нацистар белеп ҡала, һәм 1944 йылдың апрелендә Советтың күп кенә ағзалары ҡулға алына, шул иҫәптән 12 июлдә Бруно Калныньш та төрмәгә ултыртыла. Советҡа генерал Вернерс Тепферс етәкселек итә башлай. Советтың һуңғы ултырышы 1944 йылдың 8 сентябрендә үткәрелә. Унда Паулс Калныньш Латвияның бойондороҡһоҙлоғон терегеҙеү тураһында декларацияға ҡул ҡуя; Латыш үҙәк советы ваҡытлы хөкүмәт тип иғлан ителә. Әммә Калныньш икенсе көнөнә үк сит илгә сығып китергә мәжбүр була.
Никон (Мәскәү патриархы)
Үҫмер йылдары
Атаһы баланы грамотаға һәм Изге Китапҡа өйрәтеү өсөн уҡырға бирә. Әммә өйгә ҡайтҡас грамотаһын онота башлағанға күрә, ул, уҡыуын дауам итер өсөн, берәй ниндәй монастырға йәшәү өсөн урынлашырға була. Шушерин хәбәр итеүенсә, Никита Желтоводский Макарьево монастырына китә, унда ул көндә Изге Китапты өйрәнә һәм сиркәү йырына ҙур ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, йыш ҡына, иртәнге намаҙҙы ҡалдырмаҫ өсөн, сиркәүҙәге ҡыңғырау аҫтында йоҡларға ҡала. Никитаның Макарьев монастырына эләгеүенең бер нисә версияһы билдәле, шулай уҡ уның башҡа монастырҙарҙа йәшәүе тураһында мәғлүмәттәр бар[комм. 1]. Ауылға ҡайтырға уны атаһы мәжбүр итә, ул улына кеше аша үҙе һәм өләсәһе ауырый йәки үлгән тигән алдаҡ хәбәр еткерә (төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә мәғлүмәт). Тиҙҙән атаһы һәм өләсәһе вафат була.
Латвияны нацист Германияһының баҫып алыуы
Ҡаршылыҡ хәрәкәте
Советтың башында генерал Янис Курелис һәм уның штаб начальнигы капитан Кристапс Упелниекс торған хәрби комиссияһы ла әүҙемлек күрһәтә. 1944 йылдың июлендә, Остланд рейхкомиссариаттағы СС начальнигы Фридрих Еккельн Рига, Скривери, Слоке и Доле ҡалаларында дүрт айзсаргтар батальоны ойоштороу тураһында приказ сығара. Советтың хәрби комиссияһы бынан файҙаланып ҡалырға тырыша: айзсаргтар командованиеһын, аҙағыраҡ Еккельндың үҙен дә батальондар етәксеһе итеп Курелисты ҡуйырға ышандыра. 1944 йылдың йәйендә Курземда бер нисә мең кешенән торған отряд ойошторола, уларға СС-тың Латыш легионы һәм ярҙам итеүсе полициян дезертирҙары ла ҡушыла. Отряд Латвияға һәм Латвия контитуцияһына тоғро булыуҙарына ант итә; антта Германия һәм Гитлер телгә алынмай. Әммә Курелис менән Упелниекс әүҙем хәрби эш башламай. 1944 йылдың 12 ноябрендә нацистар отряд ағзаларын ҡулға ала. Курелисты эшенән азат итәләр һәм Германияға оҙаталар; Упелниекс менән бергә һигеҙ офицер Лиепаяла атып үлтерелә; тағы ла өсәүһе Штуттгоф концентрацион лагерына оҙатыла. Тик лейтенанта Рубенис батальоны ғына зыян күрмәй, әммә 5-9 декабрҙә нацистар менән һуғышта ҡыйратыла. Курилестың ҡулға алыныуҙан ҡотолоп ҡалған һалдатттары СС, совет партизандары, «урман кешеләре» төркөмдәрен тулыландыра; 1945 йылдың февралендә Латвия үҙәк советының радиотапшырыуында «ике мең партизан» .тураһында һүҙ бара.
Никон (Мәскәү патриархы)
Үҫмер йылдары
Шушерин үҙенең хикәйәһен патриархтың үҙе һәм уның яҡындарының һөйләгәненән сығып яҙа. Ҡайһы берҙә хәтирәләр легенда төҫөн ала. Мәҫәлән, бер татар йәки мордвин тураһында риүәйәт бар, йәнәһе, ул Никитаға патриарх булырын алдан әйткән. Митроплит Иларион житиеһында, Никитаға патриарх булыуы тураһында, мордвиндан тыш, Түбәнге Новгород священнигы Ананий (митрополит Суздальский Илариондың атаһы) нарыҡлаған.
Латвияны нацист Германияһының баҫып алыуы
Ҡаршылыҡ хәрәкәте
Йәһүдтәрҙе ҡотҡарыу менән шөғөлләнгән латыштар ҙа була. Мәҫәлән, Жанис Липке, үҙ ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, 50-нән ашыу йәһүдте ҡотҡара.
Никон (Мәскәү патриархы)
Патриарх булғанға тиклем
Ата-әсәһенең талабы буйынса өйләнә һәм дин әһеле дәрәжәһенә лайыҡ була. Яҡынса 1626 йылда, уның уҡымышлығы тураһында белеп ҡалған Мәскәү сауҙагәрҙәре үтенесе буйынса, Мәскәү сиркәүҙәренең береһенә дин әһеле итеп тәғәйенләнә.
1635 йылда балаларының вафаты Никитаны донъяуи мәшәҡәттәренән ваз кисергә мәжбүр итә. Ул ҡатынын Алексей монастырында монах булыу йолаһын (сәс ҡырҡтырыу) атҡарырға өндәй һәм уның өсөн аҡса биреп шул монастырҙа ҡалдыра, ә үҙе 30 йәшендә шулай уҡ Соловецк монастырының Изге Троица Анзер скитында сәс ҡырҡтырыу йолаһын үтеп, Никон исемен ала. Бер аҙ ваҡыттан преподобный Елеазар Анзерский Никонға литургия үткәреү һәм скиттың хужалыҡ өлөшө менән идара итеү бурысын йөкмәй. 1639 йылда, Елеазар менән конфликтҡа инеп, Никон скиттан ҡасып китә һәм Кожеозерск монастырына ҡабул ителә. 1643 йылда игумен итеп һайлана.
1646 йылда Мәскәүгә юллана, унда ул ваҡыттағы йола буйынса яңы игумен булараҡ йәш батша Алексей Михайловичҡа баш эйергә бара һәм батшаға бик яҡшы тәьҫир итә. Батша уға — Мәскәүҙә ҡалырға, ә Патриарх Иосифҡа Никонды Новоспасск монастыры архимандриты итеп тәғәйенләргә ҡуша.
Новоспасск монастырында етәкслеккә килгәс, Никон дини һәм донъяуи кешеләренең формаль булмаған түңәрәк составына инә, уларҙы профессор Н. Ф. Каптерев «тәҡүәлек сафлығын ҡайғыртыусылар» тип атай. Төркөмдөң төп идеологтары — Алексей Михайловичтың духовнигы Благовещен соборы протопобы Стефан Вонифатьев, баяр Ф. М. Ртищев протопоп һәм Ҡазан соборы прототопобы Иоанн Неронов — үҙҙәре һәм фекерҙәштәре алдында Мәскәү дәүләтендә дини-сиркәү тормошона йән өҫтәү, халыҡтың һәм руханиҙарҙың әхлаҡлығын яҡшыртыу, мәғрифәтселекте үҫтереү бурысын ҡуялар. Мәскәүҙә онотолған амвондан сиркәү вәғәзе практикаһы, ғибәҙәт ҡылыуҙа «берҙәмлек» индерелә, Изге китаптарҙы тәржемәләүҙә хаталарҙы төҙәтеүгә күп иғтибар бирелә.
Батша һарайына һәр йома көнө дини эштәр буйынса ғына түгел, дәүләт эштәре буйынса әңгәмәләшеү һәм кәңәшләшеү өсөн барырға ғәҙәтләнә.
йылдың 21 мартында Новгород һәм Великолуцк митрополиты дәрәжәһенә лайыҡ була, уға был дәрәжәне шул ваҡытта Мәскәүҙә булған Иерусалим патриархы Паисий бирә.
Патриархалыҡ
1652 йылдың 25 апрелендә, Бөйөк кесаҙнала, патриарх Иосиф вафат була. «Ҡайғыртыусылар» патриарх дәрәжәһен Стефан Вонифатьевҡа тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта, күрәһең, батша кемде патриарх итеп күрергә теләгәнен аңлаған.
1652 йылдың июль башында Мәскәүгә Соловецк монастырынан Новгород митрополиты Никон башланғысы менән изге митрополит Филиптың һөйәктәрен алып киләләр. Батша Алексей Михайлович изгеләнеүсе кәшәнәһе алдында Никонға патриарх вазифаһын тәҡдим итә.
1652 йылдың 4 авгусында Никон тантаналы рәүештә Мәскәү һәм Бөтә рәсәй патриархы тәхетенә ултыртыла. Интронизация ваҡытында Никон батшаны сиркәү эштәренә ҡыҫылмау буйынса вәғәҙә алыуға өлгәшә. Батша һәм халыҡ уны тыңларға вәғәҙә бирәләр.
Реформаторлыҡ эшмәкәрлеге
Күп йылдар дауамында грек һәм византия яҙмаларын йыйған һәм «Тәҡүәлек сафлығын ҡайғыртыусылар түңәрәге» (унда протопоп Аввакум да инә) бәхәстәрендә етди рәүештә ҡатнашҡан Никон урыҫ православие йолаларын һәм китаптарын грек йолалары һәм китаптарына тап килтерергә кәрәк тип таба.
1653 йылғы Бөйөк пост алдынан Никон өс бармаҡ менән суҡынырға ҡуша, 1551 йылғы Поместный Стоглавый Собор акттарына ярашлы ике бармаҡ менән суҡыныу нығытылған. Артабан Никон соборҙарҙы йыя башлай һәм реформаларҙы дауам итә. 1654 йылғы Собор Көнбайышта XVI быуатта нәшер ителгән грек китаптары буйынса Мәскәү китаптарын унификациялау эшенә нигеҙ һала. Әлеге Соборҙың ҡарарҙары шул уҡ йылда Патриарх Паисий рәйеслегендәге Константинополь Соборында ҡараһа, 1656 йылғы Мәскәү Соборының ҡарары уға ҡапма-ҡаршы тора. Был Соборҙа ике бармаҡ менән суҡынғандар еретик-мөртәттәр тип иғлан ителә һәм уларға хурлыҡ тамғаһы ҡуйыла (предать анафеме) 2]. 1656 йылғы Соборҙың ашығыс анафемаһы XVII быуат Тарҡалышының (раскол) иң мөһим сәбәбе булып тора. һуңынан 1971 йылғы Поместный Собор тарафынан анафема юҡҡа сығарыла.
Халыҡ араһында һәм дин әһелдәренең күпселек өлөшөндә борондан урыҫ «тәҡүәлек сафлығы» — грек тәҡүәлек сафлығынан, ә Мәскәү тәҡүәлек сафлығы Киев тәҡүәлек сафлығынан өҫтөнлөклөгө тураһында фекерҙең тамырланыуы Урыҫ сиркәүен Никон яҡлыларына («никониан») һәм иҫке тәртип православиеһын яҡлаусыларға / старообрядсыларға (уларҙың лидерҙарының береһе Аввакум) бүлә. Өҫтөнлөк тураһында фекерҙәр нығыныуы Константинополде ҡолатҡандан, Литваны поляклаштырғандан һәм Литва Киевты еңгәндән һуң гректар һәм католиктар араһында Флорентия унияһына ҡул ҡуйғас, Төньяҡ-Көнсығыш Рустә барлыҡҡа килә («Мәскәү — өсөнсө Рим» тезисын ҡарағыҙ), шулай реформаторҙарҙың ҡәтғилеге Урыҫ сиркәүенең тарҡалышына сәбәпсе була.
Төҙөү
Патриарх Никондың эшмәкәрлек йүнәлештәренең береһе рәсәйҙә монастырҙар төҙөү булып тора. . 1653 йылда Валдай күлендә Ивер монастырының тәүге ағас ҡоролмалары барлыҡҡа килә. 1655 йылда таштан төҙөлгән Успенский соборға нигеҙ һалына.
1656 йылда Никон Кий утрауында монастырь төҙөүгә рөхсәт алыуға өлгөшө, хәҙерге ваҡытта был монастырь Онега Крестный монастырьбулараҡ билдәле. 1856 йылдан алып 159 йылға тиклем тәүге ҡоролмалар төҙөлөшө менән Нифонт Теребинский һәм Исаия, ә шулай уҡ стольник Василий Параммонович Поскочин — Никондың ышанысылы кешеләре — етәкселек итәләр. Шул уҡ 1656 йылда патриарх Никон 1Яңы Иерусалим монастырына нигеҙ һала, әлеге монастырь патриархтарҙың Мәскәү резиденцияһы булараҡ ҡулланырға тейеш була. Монастырь Воскресенск ауылы ерҙәрендә төҙөлә. Никон ниәте буйынса, ул киләсәктә православие донъяһы үҙәге булып күҙаллана.
Батша менән һүҙгә килешеү
Йәш батша Алексей Михайлович патриарх Никонды хөрмәт итә, дәүләт эштәре буйынса уның кәңәштәренә ҡолаҡ һала, ә Речь Посполитая менән һуғыштар осоронда (1654—1667) һәм үҙе илдә оҙаҡ булмаған саҡта хөкүмәт башлығы итеп де-факто патриархты ҡалдыра. Батша үҙенең бойороғо менән патриархтың «Бөйөк Хакимн» титулына «Бөйөк Батша» титулын өҫтәй. Бындай хәл баярҙарҙа, шулай уҡ күп кенә дин әһелдәрендә, атап әйткәндә, «тәҡүәлек сафлығын ҡайғыртыусыла» түңәрәге ағзаларында, ризаһыҙлыҡ һәм көнсөллөк тыуҙыра, сөнки улар үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртып, батшаға йоғонтоларын юғалтырға теләмәй.
Ошоларҙың һөҙөмтәһендә, шулай уҡ баярҙарҙың һәм дин әһелдәренең бер өлөшөнөң интригалары арҡаһында, батша һәм патриарх араһындағы мөнәсәбәттәр һалҡыная. 1658 йылдың 20 июлендә Никон протест йөҙөнән Мәскәүҙе ташлап китә: Мәскәү кафедраһынан баш тартмайынса, Воскреснск Яңы Иерусалим монастырында йәшенә, был монастырҙы Крестный һәм Иверск монастырҙары менән бер рәттән үҙе 1856 йылда төҙөй һәм улар уның шәхси милегендә була.
Әммә Никондың фәлсәфәүи эшмәкәрлеге шулай уҡ Алексей Михайлович менән араларының  боҙолоуына сәбәп була. Никон үҙ ваҡытында йәш батшаның ихтирамын яулай, батша хатта Никонды «Бойөк Батша» тип йөрөтә. Патриарх үҙе төҙөгән концепцияға ярашлы «динлелек батшалыҡтан өҫтөн тора» тигән тезисҡа тоғро ҡала, йәғни, бер ниндәй донъяуи ҡанун сиркәү һәм илаһи ҡанунынан юғары була алмай.
Йәберләү һәм дин әһелдәренән сығарыу
1660-сы йылда Мәскәүҙә уҙғарылған Соборҙа Никонды архиерейлыҡтан һәм дин әһеллектән мәхрүм итеү тураһында ҡарар ителә: әммә суд үткәрелмәй, сөнки эште, монах Епифаний Славинецкийҙың һәм Полоцк Богоявлениск монастыры архимандриты Игнатий иевлевичтың кәңәше буйынса, көнсығыш патриархтары судына тапшырырға ҡарар ителә. Ошондай уҡ тәҡдимде батшаға Иерусалим сиркәүенең элекке епископы Паисий Лигарид та кәңәш итә[комм. 3], Лигарид үҙе Соборҙа ҡатнашмай тиерлек, әммә патриархтар уны йәшерен кәңәшмәгә саҡыралар һәм ул көнсығыш патриахтары өсөн тәржемәсе ролендә сығыш яһай.
1662 йылда уҡ саҡырылған патриархтар бик оҙаҡ ваҡыт мәскәүгә килергә форсат тапмайҙар. Ниһайәт, 1666 йылдың ноябрендә Урыҫ сиркәүенең поместный соборы асыла — ике патриарх ҡатнашлығында (Паисий Александрийский һәм Макарий Антиохийский) Оло Мәскәү соборы. Ике патриарх та Константинополдәге Собор ҡарары менән кафедраларҙан мәхрүм ителгән була. Уларҙы оҙайлы ваҡыт үҙ патриархияларында булмаған өсөн вазифаларынан бушаталар. Бындай хәл Алексей Михайлович уларҙы Мәскәү соборына саҡырғанға күрә килеп тыуа. Был хәбәрҙе улар Никонды хөкөм иткәндән һуң алалар. Һуңынан, урыҫ батшаһының үтенесе буйынса, Константинополь патриархы үҙ бойороғон юҡҡа сығара.
1666—1667 йылдарҙағы Соборҙарҙың идеологик базаһы һәм документтары ғалим-монах Симеон Полоцкий, Паисий Лигарид һәм Афон Иверск монастыры архимандриты Дионисий (Мәскәүҙә 1655—1669 йылдарҙа йәшәй) тарафынан әҙерләнә. «Никониан» ғибәҙәт ҡылыу реформалары «иҫке» дин яҡлылар өсөн ҡабул итерлек түгел тип табыла.
1666 йылдың 22 декабрендә Никон эше буйынса Соборҙың өсөнсө (аҙаҡҡы) ултырышы уҙғарыла, ултырыш Чудов монастырының Благовещен сиркәүендә үтә. Оло Мәскәү соборының Урыҫ сиркәүе архиерейҙары, шулай уҡ грек сиркәүҙәренең иерархтары (патриархтар, митрополиттар, архиепископтар, епископтар)12 декабрҙә ҡул ҡуйған грамотала Никондың енәйәттәре күрһәтелгән:
1. Батша чиновнигы патриархтың ялсыһын һуҡҡан өсөн генә Никон, мәхәлләһен ҡалдыра һәм Воскресенск монастырына китә, шуның менән батшаны үпкәләтә.
2. Никон баш эймәй һәм үҙ ғәйебен танымай, ә хиротонияларҙы яңы ерҙә башҡара, яңы монастырҙар төҙөй, уларҙы килешһеҙ һүҙҙәр һәм ығы-зығылы исемдәр таға: Яңы Иерусалм, Голгофа, Вифлеем, Иордан, шуның менән ул илаһинан көлдө, үҙен Яңы иерусалим патриархы тип данлап, юлбаҫарса таланы, һәм әгәр көсө булһа, батшалыҡтың өстән бер өлөшөн тартып алыр ине.
3. Анафематствовал Уны хөкөм итергә килгән патриархтар Паисийҙы һәм Макарийҙы ғәйепләп, уларҙы — Анна һәм Каиафа, ә уны судҡа саҡырырға килгән батша илселәрен Пилат һәм Ирод тип исемләне.
4. Никон патриархтарға шәхси хатта яҙҙы, уларҙа батша Алексей тураһында «язалаусы һәм рәнйетеүсе, Иеровоам һәм Озия» һәм рәсәй латин тәғлимәтенә батты тип яҙҙы, айырыуса Паисий Лигаридты ғәйепләне.
5. Никон соборҙың рөхсәтенән тыш епископ Павел Коломенскийҙы дәрәжәһенән мәхрүм итте һәм, йәгне көйөп, Павелдан мантияһын систереп алды, шуға күрә Павел аҡылдан яҙҙы һәм бахыр һәләк булды: йә хайуандар уны ботарланы, йә йылғаға ҡолап төшөп үлде.
6. Үҙенең дини уҡытыусыһын (атаһын) Никон ике йыл буйы бик ҡаты туҡмаған һәм йәрәхәтләгән.
Ошо енәйәттәре өсөн Никон дин әһелдәре сафтарынан ҡыуыла; патриарх һәм епископ дәрәжәләренән мәхрүм ителеп, ябай монах булып ҡала.
Монах Никон Собор судынан һуң Ферапонтово Белозерский монастырына һөрөлә; Алексей Михайловичтың вафатынан һуң Кирилл-Белозерский монастырына тағы ла ҡатыраҡ күҙәтеү аҫтына күсерелә.
Үлеме һәм үлгәндән һуң яҙмышы
Алексей Михайловичтың вафатынан һуң тәхет уның улы Федор Алексеевичҡа күсә. Йәш батша Никонға теләктәшлек күрһәтә. Яңы батша Рәсәй дәүләте территорияһында Симеон Полоцкийҙың дүрт патриархия һәм Никон өсөн тәғәйенләнгән папа тәхетен булдырыу тәҡдименә ыңғай ҡарашта була. 1681 йылда ауыр хәлдә булған Никонға Воскресенск Яңы Иерусалим монастырына ҡайтырға рөхсәт ителә, әммә юлда, Которосль йылғаһы тамағында, Ярославлгә ҡаршы урынлашҡан Никола-Тропинск монастырында, Никон 17 августа вафат була. Мәскәү патриархы Иоакимдың риза булмауына ҡарамаҫтан, батша Федор Алексеевич Никонға патриарх булараҡ йыназа уҡыуҙы талап итә. Иоаким Оло Мәскәү Соборының Урыҫ сиркәүе ҡарарын ғәҙел тип иҫәпләй.
1681 йылдың 26 авгусында Никон, васыятына ярашлы, Воскресенск Яңы Иерусалим монастырының Воскресенск соборында ерләнәл ; Федор Алексеевич үҙе күҙ йәштәре менән уның кәүҙәһе өҫтөндә Апостолды һәм 17-се кафиманы уҡый һәм бер нисә тапҡыр уның ҡулын үбә.
Синодаль осорҙа, цензура йоғонтоһо аҫтында Оло Мәскәү Соборы документтары (Никонды патриархлыҡтан төшөрөү һәм башҡалар) нәшер ителмәй.
2013 йылда патриарх Никондың кәшәнәһе археологтар тарафынан асыла, әммә тик буш саркофаг табыла — кәшәнә талауға дусар булған.
Никон һәйкәлдәре
1862 йылда Никон скульптураһы Бөйөк Новгородтағы "Рәсәй Меңъйыллығы Һәйкәле"да Никон скульптураһы фигуралар иҫәбенә индерелә.
2005 йылда патриарх Никондың 400-йыллығы үткәрелә, Вольдеманово ауылындағы Никондың баласағы үткән урында һәйкәл-часовня ҡуйыла. шулай уҡ байрам сиктәрендә тау аҫтында шишмә йыһазландырыла һәм һыу төшөү урыны эшләнә. Һәйкәл эргәһендә мордва халҡынан Поклонный тәре ҡуйыла.
5 августа 2006 йылдың 5 авгусында, патриарх Никон вафатынан 325 йыллығы айҡанлы Саранскиҙа патриарх Алексий II тарафынан Никон һәйкәле асыла һәм изгелндерелә. Монумент авторы — мордва скульпторы Николай Филатов.
Высоцк
Высоцк 1917 йылға тиклем Тронгзунд (Trångsund), 1917 — 1948 йылдан Уурас (Uuras) — порт ҡалаһы. Рәсәйҙең Ленинград өлкәһе Выборг районы ҡалаһы. Октябрь тимер юлының Высоцк тимер юл станцияһы. Рәсәйҙә халыҡ һаны буйынса иң бәләкәй ҡалаларҙың береһе, уның халҡы — 1115 кеше (2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса).