cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Апартеид
Апартеид осоро тамамланыу (1989—1994 йылдар)
1990-сы йылдар башына КАР-ҙың хакимлыҡ иткән элитаһы аңында үҙгәрештәр шәйләнә башлай. Быға 80-90-сы йылдарҙа донъяла сәйәси хәл үҙгәреүе сәбәпсе була. АҠШ Президенты Джордж Буш (өлкән) иғлан иткән һәм бөтә донъяла демократия төҙөүҙе күҙҙә тотҡан «яңы донъя тәртибе» шарттарында Көньяҡ Африка Республикаһында раса бүленеше хакимлыҡ иткән ҡоролошто һаҡлау АҠШ һәм Европа Берләшмәһе илдәренең мәнфәғәттәренә тап килмәй. КАР-ҙың Көнбайыш илдәренең сәйәси һәм иҡтисади санкциялар индереүенән хәүефләнгән иҡтисади даирәләре, курсты үҙгәртеүҙе талап итеп, хөкүмәткә баҫым яһай башлай.
1990 йылдың февралендә парламент сессияһын асҡанда КАР президенты Фредерик де Клерк АМК, Панафрика конгресы эшмәкәрлегенә тыйыуҙы ала һәм Нельсон Манделаның азат ителеүе хаҡында белдерә.
1990 йылдың 2 майында АМК лидерҙарының КАР хөкүмәте менән осрашыуы була, унда сәйәси тотҡондарҙы амнистиялау һәм артабан аҡлау тураһында килешеү төҙөлә. 1991 йылдың 30 апреленә апартеидҡа ҡаршы көрәшкән 933 кеше иреккә сығарыла. 6000-ләп сәйәси эмигрант КАР-ға әйләнеп ҡайта.
Шул уҡ йылды аҡ тәнле һул либераль сәйәсмәндәр һәр раса төркөмөнөң закондар сығарыу органында тиңлеген күҙҙә тотҡан һәм бер расаға ла хакимлыҡ алыу ихтималлығын ҡалдырмаған яңы дәүләт моделен тәҡдим итә. Ләкин Н. Мандела был тәҡдимде кире ҡаға.
Сәйәси хәлдә билдәһеҙлек де Клеркты яңы аҙымдарға этәрә. Мандела менән сираттағы осрашыуҙа ул конституция проектын һайланма конституция йыйыны тарафынан эшләү һәм һайлауҙар һөҙөмтәһендә күп расала күсеш хөкүмәте төҙөү хаҡында протоколға ҡул ҡуя.
«Инката» хәрәкәте, ул хәҙер Инката Азатлыҡ партияһы (ИАП) тип йөрөтөлә башлай, был килешеүгә ҡаршы сыға, 1992 йылдың декабрендә юлбашсы Мангосуту Бутелези Квазулу бантустаны менән Натал провинцияһынан торған буласаҡ дәүләттең конституцияһы проектын баҫтырып сығара. Бопутатсвана һәм Сискей бантустандарының (ул мәлгә де-факто бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙең) лидерҙары күп расалы унитар дәүләт төҙөүҙә ҡатнашыуҙан баш тарта.
АМК һәм ИАП яҡлылар араһында ҡораллы бәрелештәр башлана.
Шул уҡ ваҡытта Панафрика конгресы ағзалары ла ҡораллы хәрәкәттәрҙе көсәйтә. Улар ваҡыт-ваҡыт полиция хеҙмәткәрҙәренә һәм аҡ фермерҙарға һөжүм итә. 1993 йылдың 27 мартындағы митингыла ПАК етәксеһе Кларенс Маквету аҡ тәнле ҡатын менән уның ике балаһын үлтереү өсөн яуаплылыҡты үҙ ойошмаһы өҫтөнә ала.
Аҡ тәнлеләр әүҙем ҡораллана. 1990—1992 йылдарҙа утлы ҡорал йөрөтөүгә көн һайын 500-ҙән ашыу лицензия бирелә. Африканерҙар халыҡ фронты (АХФ) төҙөлә, унда аҡтарҙың 20-нән ашыу ойошмаһы инә. АХФ Бур халыҡ армияһын төҙөү маҡсатын ҡуя.
Илдә киң күләмле граждандар һуғышы тоҡанырға тора.
Килеп тыуған хәлдә, халыҡ-ара баҫымды ла иҫәпкә алып, Фредерик де Клеркҡа дөйөм демократик һайлауҙар үткәреүҙән башҡа сара ҡалмай.
Һайлау 1994 йылдың 26-29 апрелендә була. Күпселек тауыштарҙы (63 процент) йыйып, АМК еңә, Милли партияға һайлаусыларҙың 21 проценты тауыш бирә.
1994 йылдың 9 майында Милли ассамблея КАР президенты итеп Нельсон Манделаны һайлай.
45 йыл самаһы дауам иткән апартеид осоро тамамлана.
Апартеидтан һуң
Апартеид тамамланғас, ерле халыҡ белем алыу, дәүләт вазифаларын биләү, бизнес менән шөғөлләнеү хоҡуҡтарына эйә була. КАР-ҡа ҡаршы халыҡ-ара санкциялар бөтөрөлә, сит илдәрҙән инвестициялар ағымы килә. КАР-ға конкуренция өҫтөнлөгөн аҡ тәнлеләрҙең юғары профессиональ менеджменты һәм ҡара тәнлеләрҙең арзан эшсе көсө тәьмин итә. Шулай ҙа 2000—2007 йылдарҙа КАР-ҙа эшһеҙлек 25-30 процент тәшкил итә.
Апартеид бөтөрөлгәндән һуң илдә енәйәтселек, атап әйткәндә кеше үлтереүҙәр һаны, ҡырҡа арта, ҡорбандар араһында аҡ тәнлеләр ҙә, ҡара тәнлеләр ҙә күп була.
100 000 кешегә тура килгән кеше үлтереүҙәр һаны 1994-95 йылдарҙағы 66,9-ҙан 2005-06 йылдарға 39,5-кә тиклем кәмей.
АМК хөкүмәте эшкә алғанда ҡара тәнлеләргә өҫтөнлөк биреү программаһын тормошҡа ашыра. Ләкин ҡара тәнлеләр араһында юғары квалификациялы белгестәр әлегә аҙ. Ә аҡ тәнле белгестәр енәйәтселектең юғары кимәле арҡаһында илдән күпләп китә. 1995 йылдан 2008 йылға тиклемге арауыҡта апартеид бөтөрөлгән мәлгә КАР-ҙа йәшәгән дүрт миллиондан ашыу аҡ тәнленең 800 меңләбе илде ташлап киткән.
Жем-Жес
Жем-Жес — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Унзас йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Толмоксу
Толмоксу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мута йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы
Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы — Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. 1954 йылдың 27 ноябрендә «Башҡорт АССР-ның халыҡ рәссамы» исемендә рәсми индерелгән. 1990 йылдың 13 октябренән «Башҡорт ССР-ның халыҡ рәссамы» исеменә үҙгәртелгән. Хәҙерге исеме 1992 йылдың 9 сентябрендә бирелгән, 1996 йылдың 18 апрелендәге «Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары тураһында»ғы N УП-228 указ нигеҙендә ҡабаттан рәсми раҫланған..
''Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә! ''
Халыҡ рәссамдары
А Б Ғ З
И
К
М
С
У
Таулыҡай ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Таулыҡай ауыл Советы  —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ойоштороу ваҡыты: 1963 йыл. Тәүге рәйестәре уларҙың урынбаҫарҙары - Изгин Аллабирҙе, Әғзәм мусин, һуңыраҡ - Исмәғилев Зиннур һәм Яҡупов Хәйбулла, сыңғыҙ ауылында - Этҡолов Мостафа.
1930 йылдан алып хәҙерге Советтың тораҡ пункттары 1-се Этҡол ауыл Советы составына ингән.
Совет территорияһында Ленин колхозы һәм уның ҡарамағында булған учреждениелар урынлаша.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл Советы етәкселәре
Ауыл Советы хакимиәтенең адресы: 453678, Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ районы, Үрге Таулыҡай ауылы, З. Вәлиди урамы, 17-се йорт Башлығы: Сәғәҙәтова Мәхмүзә Сөнәғәт ҡыҙы.
Сығанаҡтар
• Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
Хансядей-Яха
Хансядей-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Слива
Слива (Сли́ва дома́шняя,Prúnus doméstica) — рауза һымаҡтар ғаиләһенән 3-5 м бейеклектәге емеш биреүсе ҡыуаҡ (йәки ағас). Апрель-май айҙарында аҡһыл йәшел сәскә ата, июнь-августа емеше өлгөрә. Тәбиғә тшарттарында слива ағасы юҡ, ул гиридлаштырыу ысулы менән (алыча менән терн ағасын ҡушып) барлыҡҡа килгән. Сливаның сорттары күп. «Венгерка» тигәне айырыуса абруйлы. Кипкән емеше «ҡара емеш» (урыҫ. чернослив) тип атала.
Асия бинт Музаһим
Асия бинт Музаһим (آسيا بنت مزاحم, Асия бинт Муза́хим) — Ҡөрьән персонажы, Муса пәйғәмбәр заманында идара иткән Фирғәүен ҡатыны. Мосолмандар уны бөйөк ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе булараҡ хөрмәт итә. Ислам риүәйәттәрендә Мөхәммәт пәйғәмбәр Асияны ислам тарихында дүрт бөйөк ҡатын-ҡыҙ араһында телгә алған, тиелә. Улар: Мәрйәм Инә (Ғайса пәйғәмбәр әсәһе), Мөхәммәттең беренсе ҡатыны Хәҙисә бинт Хүвәйлид һәм уның ҡыҙы Фатима.
Тарихы
Асия Фирғәүен ҡатыны була. Иренән айырмалы рәүештә, ул диндар һәм тәҡүә ҡатын булған. Байлығына ҡарамаҫтан, ул ире кеүек тәкәббер булмай. Бер ваҡыт Асия үҙенең хеҙмәтселәре менән Нил буйына килә һәм йылғала йөҙөп барған кәрзинде күрә. Асия кисекмәҫтән йылғанан кәрзинде алып сығырға бойора, һәм хеҙмәтселәр уның эсендә ятҡан малайҙы табалар. Асия иренә бала тураһында һөйләй һәм уны тәрбиәгә алырға күндерә. Шунан һуң Асия Мусаға, ҡатын баланың ысын әсәһе икәнен белмәйенсә, һөт инәһе тәғәйенләй. Ислам риүәйәтендә иренең язаһынан ҡурҡып, Асияның йәшерен рәүештә Аллаһҡа табыныуы, һәм ире уның ғибәҙәт ҡылыуын күргәс, язалаған ваҡытында вафат булыуы тураһында бәйән ителә.
Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрендә, Асия ожмахҡа индерелгән тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе буласаҡ, тип әйтелә. Ҡөрьәндә Асия бөтә мосолмандар өсөн дә өлгө сифатында телгә алына.
Заксендорф (Кальбе)
Заксендорф (Кальбе) (Sachsendorf (bei Calbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 313 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 52 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39240 һәм автомобиль коды — SLK.
Сухополь
Сухополь (Сухополь) — Башҡортостан Республикаһының Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 150 кеше. Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203819006.
Халыҡ һаны
1906 йылда — 229; 1920 — 320; 1939 — 320; 1959 — 265; 1989 — 166; 2002 — 153; 2010 — 115 кеше йәшәгән. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһы буйынса өҫтөнлөк иткән милләт — урыҫтар (71 %)
Тарихы
Сухополь ҡасабаһы белорус халҡы йәшәгән ауыл булараҡ барлыҡҡа килгән. 1902 йылда ауыл теркәлмәгән. Шулай ҙа 1920 йылда унда 44 ихата иҫәпләнгән. 320-гә яҡын кеше йәшәгән. Шулай итеп, ауыл күрһәтелгән йылдар араһында был ауыл барлыҡҡа килеүе ихтимал.
Риман йөҙө
Ри́ман йөҙө — математик объект, комплекслы анализда бер үлсәмле комплекслы дифференциалланыусы төрлөлөктөң традицион исеме. Комплекслы яҫылыҡ һәм Риман сфераһы Риман йөҙҙәренең миҫалдары булып торалар. Риман йөҙө комплекслы үҙгәреүсәнле күп ҡиммәтле функцияларҙы, уның һәр нөктәһенә күп ҡиммәтле функцияның бер ҡиммәте ярашлы булырлыҡ итеп, геометрик күрһәтергә мөмкинлек бирә, шуның менән бергә, йөҙ буйлап өҙлөкһөҙ күскәндә функция ла өҙлөкһөҙ үҙгәрә. Риман йөҙөнөң каноник күренеше бер нисә тишекле ялпаҡ көлсә рәүешендә күҙаллана.
Тарихы
Бернхард Риман (1826—1866) бындай төрҙәге йөҙҙәрҙе даими өйрәнә башлай. Феликс Клейндың фекере буйынса, Риман йөҙө идеяһы Галуаныҡы: вафат булыр алдынан яҙған хатында ул үҙенең ҡаҙаныштары араһында «функцияларҙың ике мәғәнәлелеге» буйынса ниндәйҙер тикшеренеүҙәрен телгә ала (ambiguïté des functions).
Ябалу
Ябалу — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесаҙна
Кесаҙна (Кесе йома) — аҙнаның шаршамбы менән йома араһындағы көн. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, кесаҙна (кесе йома) аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның алтынсы көнө.
Этимологияһы
Башҡорттар, мосолман булараҡ, көн атамаларының күбеһен фарсы теленән алған, бары йома һәм кесаҙна (кесе йома) атамалары ғәрәп телендәге «йома-джум'а» - «йыйылыу», «мәжлес» тигән һүҙҙән килеп ингән. Билдәле булыуынса, мосолмандар йома көнө мәсеттәрҙә йәки күмәкләп намаҙ уҡырға мөмкин булған урындарҙа йәмәғәт намаҙына йыйыла.
Исламда яңы көн ҡояш байыу менән, йәғни,аҡшамдан башлана - календар тәүлек бөтөп өлгөрмәгән була. Аҙнаның дүртенсе көнөндә ҡояш байыу менән йома башланып өлгөрә, шуға ла халыҡ уны кесаҙна йәки кесе йома тип атаған. "Йома" һәм "аҙна" һүҙҙәре синоним булараҡ та билдәле, шуға күрә кесаҙна ла,  кесе йома ла бер үк мәғәнәле һүҙҙәр булып тора.
Был көндөң кисендә йома көнөнә ҡағылышлы ҡағиҙәләр үтәлә.
Фарсы телендә иһә был көн "пәнжешәмбе" тип атала, татар телендә лә ул "пәнҗешәмбе", йәғни, шәмбенән һуң бишенсе көн тигәнде аңлата.
Кесаҙна менән бәйле мәҙәни традициялар
Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар Берлегендә "Әҙәби кесаҙна" үткәреү традицияға ингән. Был көндә яҙыусылар, шағирҙар уҡыусылары менән осраша
Горелка (Када ҡушылдығы)
Горелка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадь йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заслонка
Заслонка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарабалыҡ (Ҡарабалға)
Ҡарабалыҡ — Карабалка - Рәсәйҙәге йылға.
Географияһы
Ҡарабалыҡ йылғаһы Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Брусянка йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Йылғаның урыҫса атамаһы буйынса килеп сығышын аныҡ ҡына билдәләгән фараздар юҡ.Караболка гидронимы буйынса фараздарҙа И.И. Лепёхин яҙмаларында Ҡарабалға варианты булыуын топонимист А. К. Матвеев телгә ала. Шул уҡ автор Н.И. Шувалов гидронимдың ҡарабалыҡ һүҙенән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал тип иҫәпләүен яҙа
Топонимист Н.И. Шувалов иһә Ҡарабалға варианты булыу ихтималлығын да юҡҡа сығармай: Запись Караболга дает возможность толковать топоним и с точки зрения этнической терминологии, где составляющая часть балга — именование башкирского рода или родового подразделения входившего в катайскую родоплеменную группу.
Ҡарабалыҡ атамаһының Карабалкаға әйләнеүе бик ябай аңлатылыуы мөмкин - был йылға атамаһы, ә йылғалар урыҫ телендә женский род атамаһы талап итә.
Иммигранттар ҡунаҡханаһы
«Hotel de Inmigrantes» (Иммигранттар ҡунаҡханаһы) — Аргентинаның Буэнос-Айрес портында 1906 һәм 1911 йылдар араһында, Аргентинаға донъяның төрлө өлөштәренән килгән күп мең иммигранттарҙы ҡабул итеп, ярҙам итеү маҡсатында төҙөлгән биналар комплексы. Отель 1953 йылда эштән туҡтай, һәм 1995 йылда милли ҡомартҡы тип иғлан ителгән һәм хәҙерге ваҡытта унда «Милли иммиграция музейы» һәм «Трес-де-Фебреро Милли университеты музейы» (MUNTREF), ул шулай уҡ «Заман Сәнғәте Үҙәге» атамаһы менән билдәле.
Килеп төшөүселәргә тәғәйенләнгән зал
Караптарҙан төшөү процесы иммиграция чиновниктары командаһының, иммигранттарҙың документтарын тикшереү маҡсатында яңы килгән судноның бортына күтәрелгәндән башлана. Медицина тикшеренеүҙәре лә врач тарафынан судно бортында үткәрелгән. Йоғошло сирҙәре, психик ауырыуҙан интеккән, зәғиф йә 60-тан өлкән иммигранттарға ил биләмәһенә инеү тыйылған. Багажды тикшереү шуның өсөн махсус тәғәйенләнешле урында, ангарҙа, ойошторолған.
Эшкә урынлашыу бюроһы
Иммигранттарға эш табып биреү һәм, транспорт табып, яңы эш урынына илтеү бюроның бурысы булып торған.
Идара яйлап үҙенең эшмәкәрлеген киңәйтә барған һәм 1913 йылдан башлап ауыл хужалығы техникаһы күргәҙмәләрен ойошторған һәм ир-ат иммигранттарҙы уларҙы ҡулланыу серҙәренә өйрәткән. Телдән тәржемә эшләүселәр табылған, Аргентина тормошоноң төрлө аспекттарын аңлатҡан әңгәмәләр ойошторолған һәм шәхси танытмалар әҙерләнгән. Был бина комплексҡа инеү урыны булған, һәм тап ошонан комплекс менән идара итеү ҙә, бөтә ил буйынса иммиграцияны планлаштырыу һәм идара итеү тормошҡа ашырылған. Беренсе ҡатта иммигранттарға аҡса алмашыуҙа ярҙам күрһәтерлек Аргентина Милли банкыһының бүлексәһе урынлашҡан.
Дауахана
Ул замандың иң алдынғы медицина ҡорамалдары менән тәьмин ителгән госпиталь күсеп килеүселәргә, оҙаҡ диңгеҙ сәйәхәте, бортта насар ашау һәм хәйерселек эҙемтәләре менән бәйле, сирлеләргә ярҙам күрһәткән.
Торлаҡ
Йылғаға параллель рәүештә урынлашҡан торлаҡ йорттоң оҙонлоғо 100 м һәм киңлеге 26 м, һәм Аргентинала тимер-бетон ҡулланып төҙөүҙең иң иртә өлгөһө булып тора. Бина дүрт ҡатлы, һә һәр бер ҡатта һәр береһе 250 кешегә иҫәпләнгән дүрт номер, һәм был ҡунаҡхана дөйөм алғанда 4000 кеше һыйҙырышлы. Күсеп килеүселәрҙе ҡарауылсылар йоҡоһонан бик иртә уятҡан. Иртәнге аш кофе, yerba maté һәм ҡунаҡхана мейестәрендә бешерелгән икмәктән торған. Иртәнсәк ҡатын-ҡыҙҙар йортэштәре менән шөғөлләнгән: кер йыуа торған бүлмәләрҙә кер йыуғандар, бала баҡҡандар. Ир-аттар, эш эҙләү маҡсатын менән Мәшғүллек бюроһы тупһаһын тапаған.
Ҡунаҡханала төшкө аш ваҡытында, бер ултырғанда 1000 кеше тамаҡ ялғаған. Ҡыңғырау тауышы яңғыраһа, иммигранттар беренсе ҡатта ашханаға инеү урынында йыйылған, шунан өҫтәл артына ултырып үҙенә тейгән өлөштө ашаған. Төшкө ашҡа ғәҙәттә ҙур тәрилкә аш, артабан итле рагу, паста йәки дөгө тәҡдим ителгән. Көндөҙгө сәғәт 3-тә балаларға төштән һуңғы сәй биргәндәр; киске 6-нан башлап киске аш ашағандар, киске 7-лә генә ятаҡтар асылған.
Килгән иммигранттарға, ирекле рәүештә инеп-сығып йөрөү, ҡала менән танышыу мөмкинлеге менән номер биргәндәр. Биш көн дауамында торлаҡ түләүһеҙ бирелә, әммә күскенсе сирләгән һәм эше булмаған саҡта торлаҡты бушҡа биреү оҙонайтылыуы мөмкин булған.
Хәҙерге көндә
Ҡунаҡхана 1953 йылдан бирле эшләмәй, ләкин ул саҡта виза эшләү урыны итеп файҙаланылған. 1995 йылда ул Аргентинаның Милли тарихи һәйкәлдәр исемлегенә индерелгән. Бөгөн бында «Иммиграцияның Милли музейы» (инглиз телендә: National Museum of Immigration) урынлашҡан. Бында халыҡҡа ҡунаҡхананың көндәлек тормошона бағышланған даими фотографиялар һәм экспонаттар бар. Аргентинаға килеүсе иммигранттарҙың үткән юлына иғтибар итеүселәргә мәғлүмәт базаһына инеү рөхсәт ителә.
Bahia Blanca портында был ҡалаға караптарҙа килгән иммигранттар өсөн шул уҡ атамалы һәм Иммигранттар ҡунаҡханаһы кеүек эш башҡарған башҡа биналар комплексы ла бар.
Сөгөлдөр
Сөгөлдөр (Свёкла обыкновенная, Beta vulgaris) — ике йыллыҡ үлән үҫемлек. Икенсе йылында июнь-август айҙарында һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә. thumb|220px|left|Beta vulgaris.
Әҙәбиәт
Çuğundur
Иҫке Айман
Иҫке Айман (Аймаҡ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Иҫке Айман ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Бәзән йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Иҫке Айман — Бүләр улусы Мышыға түбәһе башҡорттарының ауылы. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, ел тирмәне, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда 66 ихатала 354 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 8 йорт хужаһы, 3 ҡатынлы 1 йорт хужаһы); 1848 йылда 116 йортта 592 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 2 йорт хужаһы); 1870 йылда 125 йортта — 952 башҡорт; 1902 йылда 221 йортта ир затлы 535 йән башҡорт йәшәй.
Кожина Маргарита Николаевна
Кожина Маргарита Николаевна (1 август 1925, Ҡыштым, Силәбе өлкәһе — 11 август 2012, Пермь) — СССР һәм Рәсәй лингвисы, филология фәндәре докторы, профессор (1973), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), Рәсәйҙә һәм унан ситтә билдәле булған функциональ стилистиканың Пермь мәктәбенә нигеҙ һалыусы, рус теле һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы мөдире (1971—1982), Пермь дәүләт университетының филология факультетында рус теле һәм  кафедраһына нигеҙ һалыусы  һәм уның мөдире (1982—1993).
Биографияһы
Маргарита Николевна Кожина 1925 йыл дың 1 авгус ында Силәбе өлкәһе нең Ҡыштым ҡалаһында ғалим-урмансы ғаиләһендә тыуа.
1948 йыл Молотов университетының тарих-филология факультетын тамамлай ; диплом эше М. А. Шолоховтың «Тымыҡ Дон » романы стиленә арнала. Уҡыу аспирантура СССР Фәндәр Академияһының лингвитсик тикшеренеүҙәр институтында аспирантурала уҡый, «Морфология глагола в „Ведомостях“ петровского времени» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай
1970 йыл да МДУ-ла «Проблемы специфики и системности функциональных стилей речи» темаһы буйынса докторлыҡ  диссертацияһы яҡлай.
1971 йылдың октябрендә Пермь университетының филология факультетында М.А.Генкелдең вариҫы булып, рус теле һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһын етәкләй. Кафедра менән 22 йыл етәкселек итә. 1973 йылдан — дөйөм тел ғилеме һәм рус теле кафедраһы буйынса профессор
1982 йылдан 1993 йылға тиклем  — стилистика һәм рус теле кафедраһы мөдире (ПДУ-ның рус теле һәм дөйөм тел ғилеме баш һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһынан Л.Н.Мурзин ойошторған дөйөм һәм славян-рус теле ғилеме кафедраһының айырылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән).
2012 йылдың 11 авгусында Пермдә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Бөтә эшмәкәрлеге Пермь университеты менән бәйләнгән, бында ул ассистенттан алып почетлы профессорға  тиклем юл үтә. Пермь дәүләт университетының рус теле һәм стилистикаһы кафедра менән 22 йыл етәкселек итә. Лексика, синтаксис, стилистика, рус әҙәби теле тарихы, шулай уҡ төрлө махсус курстар буйынса лекциялар уҡый.
1960 йылдар башында совет тел ғилемендә беренселәрҙән булып  тел эшмәкәрлеге проблемаларын  камиллаштырыуға, яңы фәнни йүнәлеш  – функциональ стилистиканы булдырыуға, шул иҫәптән тарихи (диахрноки) стилистикаға, сағыштырма стилистикаға, телмәр ғилеменә  иғтибар итә. Стилистиканың төп төшөнсәләрен һәм категорияларын: функциональ стилдәрҙең телмәр системалығын һәм үҙенсәлеген, комплекслы дисциплина-ара ҡараш нигеҙендә экстарлингвистик нигеҙҙәрен билдәләй. Уның мөхәррирлеге аҫтында вуз-ара йыйынтыҡтарҙың 20 сығарылышы һәм бер нисә монография баҫылып сыға.
М. Н. Кожина Мәғариф министрлығы ҡарамғында филология буйынса Баш Советы ағзаһы, Stylistyka, «Стил» халыҡ-ара журналдары мөхәрририәтенең әүҙем ағзаһы була.
1990 йылдараҙна ул халыҡ-ара «Синтез славянской стилистики» фәнни программа эшләүҙә ҡатнаша (Польшала үҙәге менән).
Маргарита Николаевна Кожинаның библиографияһында рус теле стилистикаһы өлкәһендә 200-ҙән ашыу  ғилми хеҙмә, шул иҫәптән ете монография бар. Ул илдә беренсе стилистика дәреселеге — «Стилистика русского языка» хеҙмәтенең авторы булып тора (1977).
Игенселәр (Ғафури районы)
Игенселәр (Игенчеляр) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 107 кеше. Почта индексы — 453053, ОКАТО коды — 80221843002.
Ян-Паспарта
Ян-Паспарта — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Морты районы
Морты районы (Морты районы, Мортовский район) — 1944 йылдан 1954 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-ның юҡ ителгән административ районы. Алабуғанан Көнбайышҡа 25 саҡрым, Татарстандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк � Костенеево (1944 йылдың 8 июненә тиклем) һәм Морты ауылы.
Тарих
Район территорияһы 1552 йылға тиклем Ҡазан ханлығында, 1552 йылдан 1708 йылға тиклем Рәсәй батшалығының Ҡазан батшалығында, 1708 йылдан 1781 йылға тиклем Ҡазан губернаһының Алабуға өйәҙе Казиле һәм Черкас улустарында, 1781 йылдан 1796 йылға тиклем Вятка наместниклығы Алабуға өйәҙе Казиле һәм Черкас улустарында, 1796 йылдан 1917 йылға тиклем Вятка губернаһының Алабуға өйәҙе Казиле һәм Черкас улустарында, 1917 йылдан 1920 йылға тиклем өр-яңынан Ҡазан губернаһының Алабуға өйәҙе Казиле һәм Черкас улустарында, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Вятка губернаһының Вотяк автономиялы өлкәһе Кәстнинәй улусында, 1921 йылдан 1928 йылға тиклем Алабуға кантоны Кәстнинәй улусында, 1928 йылдан 1930 йылға тиклем Саллы кантоны Кәстнинәй улусында, ә 1930 йылдан 1944 йылға тиклем Алабуға районында урынлашҡан.
1944 йылдың 19 февралендә Котстенеево районы булараҡ барлыҡҡа килә. 1946 йылдың 8 июнендә исеме Морты районына үҙгәртелә.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Ҡазан өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Чистай өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
1954 йылдың 19 ноябрендә Морты районы юҡҡа сыға, ә уның территорияһы Алабуға районына тапшырыла.
Административ бүленеш
1948 йылдың 1 ғинуарына районда 19 ауыл Советы булған. Район майҙаны 739 км2 тәшкил иткән.
Ҡараболаҡ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды ''Кара-Булак, речка, правый приток Ильяски, бассейн Урала, поселок, Кизильский район; Кара-Бутак, речка, правый приток Боровской, бассейн Урала: кара — древний тюркский термин, означающий здесь не цвет «черный», а землю, и указывает на источник питания из земли, т. е. на питание грунтовыми водами, булак, бутак — «источник», «ветвь», «протока», «рукав реки», иногда «река». Означают «река, выходящая из земли»'', тип аңлата. .
Топка (Шубёнка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харвута-Яха (Ярудей ҡушылдығы)
Харвута-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Левицкий (Мишкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Успенский Василий Васильевич
Успенский Василий Васильевич (1881—1952) — хирургия өлкәһендә  совет ғалимы һәм педагогы, медицина фәндәре докторы (1935), профессор (1937). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1944).
Биографияһы
Василий Васильевич Успенский 1881 йылдың 30 мартында Вятка губернаһында тыуған.
1914 йылдан 1918 йылға тиклем Мәскәүҙән Кострома губернаһына ебәрелгәндән һуң, Кологрива өйәҙ дауаханаһында хирург булып эшләй. 1918 йылдан алып 1952 йылға тиклем Тверь берләштерелгән ҡала дауаханаһында хирургия бүлеге мөдире һәм баш табибы вазифаһында практик эштәр менән шөғөлләнә, практик эштән  тыш,  Калинин педагогия институтында анатомия һәм физиология кафедраһы мөдире вазифаһында эшләй. 1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем Бөйөк Ватан һуғышы осоронда В. В. Успенский Тверь эвакуация госпиталендә төп хирург була.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
В. В. Успенскийҙың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге ашҡаҙандың сей яралары һәм бөйәнде дауалау проблемалары, абдоминаль хирургия менән бәйле мәсьәләләр тора. Бөтә Рәсәй хирургтарының XV съезында  хирург В. В. Успенский сей яра ауырыуҙарын хирургик дауалауҙа гастроэнтеростомияға өҫтөнлөк биреү тураһында доклад яһай, XXV Бөтә Рәсәй хирургтарының съезында был съездың рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1924 йылда В. В. Успенский Советтар Союзында ҡан биреүҙе клиник практикаға иң беренсе индереүселәрҙең береһе була. В.В. Успенский Мәскәү һәм Ленинград хирургтар йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора.
1935 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Кожная регионарная чувствительность к ультрафиолетовым лучам, ее динамичность и значение ее кривой в прогнозе и терапии кожных заболеваний» темаһына диссертация яҡлай. 1937 йылда уға профессор ғилми исеме бирелә. В. В. Успенский етәкслегендә 267 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар яҙыла, «Вестник дерматологии и венерологии» мөхәрририәт бүлеге ағзаһы була.
В.В.Успенский 1952 йылдың 21 авгусында Тверь ҡалаһында вафат була.
Земелье
Земелье — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Элинор Остром
Элинор Остром (тыумыштан Аван, Elinor Ostrom; 7 август 1933 йыл, Лос-Анджелес — 12 июнь 2012 йыл, Блумингтон) — Америка политологы һәм иҡтисадсыһы, 2009 йылғы иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты, Блумингтон мәктәбен нигеҙләүсе.
Биографияһы
Элинор Остром 1933 йылдың 7 авгусында Лос-Анджелеста йәһүд һәм протестант ғаиләһендә тыуа. Атаһы Эдриан Аван (Adrian Awan, 1903—1968) — Hollywood Bowl and Civic Light Opera’ла ҡуйыусы рәссам һәм сценограф; әсәһе, Көньяҡ Дакотанан музыкант Лия Клэр Аван (тыумышта Хопкинс, Leah Claire HopkinsLeah Claire Hopkins, 1895—1985) Сан-Франциско симфоник оркестрының менеджеры була. Элинор Остромдың ире — политолог Винсент Остром (en:Vincent Ostrom, 25 сентябрь 1919 — 29 июнь 2012).
Академик эштән тыш, Остром АҠШ милли ҡала сәйәсәте комитетында эшләй, Уртаҡ һайлау йәмғиәтенең һәм Америка сәйәси фәндәр ассоциацияһының етәксеһе була.
«Иҡтисади ойоштороу өлкәһендәге тикшеренеүҙәре өсөн» 2009 йылда иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты була, был номинацияла премияны алған тәүге ҡатын-ҡыҙ. 1982—1984 йылдарҙа Йәмәғәт һайлауы йәмғиәте президенты, 1996—1997 йылдарҙа Америка сәйәси фәндәр ассоциацияһы президенты була. 2001—2012 йылдарҙа — АҠШ Милли фәндәр академияһы ағзаһы.
Төп фекерҙәре
Йәшерәк сағындағы хеҙмәттәрендә йәмәғәт уңайлыҡтарын һәм хеҙмәттәрен етештереүгә йоғонто яһаусы ҡарарҙарҙы ижтимағи һайлауға ҙур әһәмиәт бирелә. Һуңғыраҡ осор хеҙмәттәре кешеләрҙең оҙайлы һәм тотороҡло уңыш биреүсе ресурстарға эйә булыу өсөн экосистемаларға мөнәсәбәтенә арнала. Ресурстарҙың дөйөм тупланмаһына урмандар, балыҡ запастары, нефть ятҡылыҡтары, көтөүлектәр һәм һуғарыу селтәрҙәре инә. Африкала ерле халыҡтың — көтөүлектәргә, Көнбайыш Непал ауылдарында һуғарыу селтәрҙәренә идара итеүе буйынса тикшеренеүҙәр үткәреп, ул йәмғиәттең тәбиғәт ресурстарына идара итеүҙең институциональ механизмдар эшләүен һәм ресурстар бөтөп барғанда ла нисек итеп экосистемаларҙың ҡыйралыуына юл ҡуймауын өйрәнә.
Герман (йола)
Герман, Джерман — йола ҡурсағы һәм ямғыр саҡырыу йолаһының атамаһы (һирәгерәк ямғырҙы туҡтатыу маҡсатында башҡарыла). Йола башлыса төньяҡ Болгарияла, көнсығыш Сербияла һәм Румынияла таралған. Герман йәки Германчо, Георги, Герман-Гошо, Иван, Иванчо, Кабаиван Странджа), (С)калоян (Добруджа), Кольо Лападчо (Ямбол) исемле ҡурсаҡтарҙы (һирәгерәк — хайуанды) символик ерләүҙән ғибәрәт. Исемдәрҙең вариантлылығы Бөйөк ураҙаның беренсе аҙнаһынан башлап башҡарылған йоланың төрлө ваҡытҡа тура килеүенә бәйле (Тетевена р-ны) хатта 5 (18) июлдәге изге Афанасий көнөнә тиклем (төньяҡ Добруджа): Бессарабия болғарҙарында йола 1 майҙа — изге Еремий көнөндә башҡарыла һәм  ҡурсаҡ  Арименчо, Иримия тип атала, әгәр ҙә ямғыр саҡырыу 9 майға тап килһә, яҙғы Никола  көнөнә был изгенең исеме Никола, Кольо ҡулланыла.
Герман йыш ҡына «пеперуда» (Додол) йолаһы артынан башҡарыла. Күбеһенсә ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша, ир-егеттәргә тик ҡәбер ҡаҙыу һәм табутты ерләнгән урынға алып барыу ышанып тапшырыла.
Ҡурсаҡ
Фигура өсөн материал булып балсыҡ, ер йәки ләм, шулай уҡ туҡыма, сепрәк, япраҡтар, ҡамыр һәм үҙ-үҙенә ҡул һалыусыларҙың бармағы (Бургаско) тора. Әгәр йола ямғырҙы туҡтатыуға йүнәлтелгән икән, «Герман» тәүге тапҡыр ауырға ҡалған ҡатындың йәки икенсе никахта торған ҡатындың өйөнән урланған һеперткенән эшләнә. Күҙҙәр (фасолдан) һәм танауҙар (боростан) эшләнә, ямғыр көткәндә ҡулдар мәрхүмдеке кеүек күкрәгенә ҡуйыла, йәки өҫкә күтәрелгән килеш була. Герман яланғас йәки кейемле булыуы мөмкин (кәпәсе — беренсе буялған пасха йомортҡаһы ҡабығынан һ. б.). Ҡурсаҡтың мотлаҡ элементы — саманан тыш ҙур фаллос: «болоттарҙың ҡайҙан килеп сығыуын күрһәтергә кәрәк: улар уның кәпәсн ҡайһы яҡҡа ҡарай, шул яҡтан килә, һәм уның ағзаһы ҡараған яҡҡа хәрәкәт итә» (Михайловградско).
Германдың матәме
Текстар ҡыҫҡа һөйләмдәрҙән тора «Әсәйҙең Германы, әсәйҙең матурҡайы үлде, ҡоролоҡтан үлде» (Сливенско), ҡайһы берҙә диалог формаһында: «Кем өсөн ҡайғырып илайһың? — Герман өсөн илайбыҙ, Гермен ямғыр яуһын өсөн, ҡоролоҡтан үлде» (Болевац), — уның хеҙмәт тормошо һүрәтләнгән (һабансы, көтөүсе йәки виноградсы) киңерәк илауҙарға тиклем. Илауҙарҙа Герман етем йәки буйҙаҡ малай, айырым осраҡтарҙа өйләнгән ир — егет булып күҙ алдына баҫа. Ҡойма ямғырҙар осрағында илау тексы үҙгәрә: «Герман ҡоролоҡ башланһын өсөн ҡойма ямғырҙарҙан үлде».
Ерләү
Йоланың төп эпизоды — символик рәүештә ерләү. Фигураны черепицаға йәки махсус эшләнгән табутҡа һалалар, сәскәләр менән биҙәйҙәр, шәмдәр тоҡандыралар. Ҡайһы берҙә «мәрхүмде» төндә ҡатын-ҡыҙҙар ҡайғырған йортта ҡалдыралар, әммә, ҡағиҙә булараҡ, уны әҙерләгән көнөндә үк ерләйҙәр. Ерләү процесы йөк ташыусыларҙан, башына камилавка урынына кәстрүл кейгән пародиялы костюмда һәм кадило урынына ат тышауҙары менән «поптан », шулай уҡ  Германдың «кумаһынан», «исем инәһенән», «әсәһенән» һәм «апаһынан»,һирәгерәк — уның тол ҡатынынан» тора. Ҡайһы бер урындарҙа табут янында рухани уҡый; ҡыңғырау сыңы аҫтына процессия баҫыуҙарҙы һәм биләмәләрҙе урап үтә, бөтә һыу сығанаҡтарында ла туҡтай. Үтеп барыусылар башлыҡтарын сисә һәм суҡына. Германды башлыса һыу ятҡылығы янында (йылға ярында, күлдә йәки ҡоҙоҡ эргәһендә), һирәгерәк шаҡшы мәрхүмдәр ҡәбере сатында йәки зыяратта күмәләр. Дунай буйы райондарында ҡурсаҡты йылғаға ташлайҙар. Әгәр йола ҡойма ямғырҙы туҡтатыуға йүнәлтелгән икән, ҡурсаҡты ҡоро урында күмәләр (Враца). Табутты, ергә күмер алдынан, ладан менән төтәҫләйҙәр, Герман «һыу ебәрһен» өсөн һыу һәм ҡыҙыл шарап ҡоялар. Ерләүҙә ҡатнашыусылар ни тиклем нығыраҡ илаһа, күктәге дымды уятыуға шул тиклем күберәк өмөт бағлайҙар (шуға күрә ҡатын-ҡыҙҙар бәләкәй балаларҙы иларға мәжбүр итә). Ерләгәндән һуң йола ҡатнашыусылары һыу инә йәки һыуға ҡойона. Ауылға ҡайтҡас, ҡатын-ҡыҙҙар һыҡтап илауҙан көлөүгә күсә: «Ҡайҙа илайһың, шунда күңелле».
Иҫкә алыу
Ерләү Германдың ҡәбере янында, урамда йәки ҡурсаҡ яһаған йортта иҫкә алыу табыны менән тамамлана. Төшкө аш бала имеҙеүсе ҡатындың һөтө менән баҫылған йола икмәгенән һәм квасниктан (Странджа тора. Ябай көндә тауыҡ бешерәләр, аҡса һалышып һатып алынған бәрәсте һуялар (Молдавия болгарҙары). Тағы бер ҡатнашыусы кадило менән ыҫлай, Һыу һибә һәм Германдың йәнен иҫкә алыу өсөн икмәкте бүлә. Ритуал дөйөм бейеү менән тамамлана. Үтеп барыусылар иҫтәлек табынында ҡатнашырға тейеш, унда баш тартҡан осраҡта уларға һыу һибәләр.
Ғағауздарҙа
Германчу менән йола ғәмәлдәре "пипируда" йолаһы менән бер көндә башҡарыла. 8-10 йәшлек ҡыҙҙар 40-50 сантиметрлыҡ балсыҡ антропоморф һынды әүәләйҙәр  һәм ҡояшта киптерәләр. "Пипируд" йолаһын башҡарыр алдынан балсыҡ кешеһенә сепрәк кейем кейҙерәләр, бәләкәй табутта (ҡумта) урынлаштыралар, тирәләй сәскәләр һалалар, шәмдәр тоҡандыралар һәм төн буйы ысын мәрхүмгә илаған кеүек, илайҙар.Күҙ йәштәре ни тиклем күберәк булһа, ямғырҙар шул тиклем мулыраҡ яуасаҡ. Бының өсөн балаларҙың күҙҙәрен борос менән һөртәләр. Фигураны буялған йомортҡа ҡабығы менән биҙәйҙәр һәм ергә күмәләр. Балалар ҡәбергә көн һайын һыу һибә. 40-сы көнгә (Пасханан Атанасов көнөнә тиклем) каливанчаны ҡаҙып алалар, ерләү йолаларына ярашлы йыназа уҡыйҙар һәм "Пипируд" йолаһын башҡарғандан һуң күлгә ташлайҙар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Органик донъяның төҙөлөш кимәлдәре
Органик донъяның төҙөлөш кимәлдәре
Йәнле тәбиғәт бере-береһенә буйһонған, үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән иерархия тәртибендәге төҙөлөш структураларынан төҙөлгән. Был структураларҙағы эҙмә-эҙлелекте төҙөлөш кимәлдәре тип атайҙар. Органик донъяның төҙөлөш кимәлдәре: Күҙәнәк емерелеү менән тереклек процестары туҡтай. Күҙәнәк төҙөлөшенә эйә булмаған бер генә төркөм бар. Былар вирустар. Әммә улар тереклек үҙсәнлектәрен күрһәтеү өсөн ниндәй ҙә булһа күҙәнәкккә үтеп инергә һәм уның метаболизм аппаратын үҙенә буйһондорорға тейеш. Тышҡы мөхиттә вирустар йәнһеҙ тәбиғәт есемдәре кеүек. Шуға ла, күҙәнәк—элементар төҙөлөш һәм тереклек берәмеге. Шуға ла, тере организмдарҙың бер күҙәнәкле төҙөлөш формаһында тереклек итеүселәре бар. Уларҙа күҙәнәк һәм организм кимәле тап килә. Һәр ағза бер нисә төр туҡыманан тора. Шул туҡымаларҙың береһе ағзаның функцияларын билдәләй.
Организм (онтогенез)кимәле
Бер һәм күп күҙәнәкле организмдарҙан ғибәрәт.
Популяцион-төр кимәл
Тәбиғәттә бик күп төрҙәрҙән һәм уларҙың популяцияларынан ғибәрәт.
Биогеоценотик кимәл
Тәбиғи һәм яһалма биогеоценоздар.
Биосфера кимәле
Биосистеманың иң юғары формаһы, глобаль кимәл — биосфераның үҙе
Тереклектең төҙөлөш кимәлдәре
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа тереклек төҙөлөшөнең туғыҙ йәки ун бер кимәлен  айырып ҡарайҙар.
Греппин
Греппин (Greppin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 2835 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6803 һәм автомобиль коды — ABI.
Сөйәл үләне
Сөйәл үлән (Чистоте́л, Борода́вник, Chelidónium) — үп йыллыҡ (һирәк кенә ике йыллыҡ) ағыулы үҫемлек. Бейеклеге 90 см-ға ете. Май-август айҙарында һары сәскә ата, июль-октябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Сөйәл үләне күләгәле урындарҙа, йылға, һаҙлыҡ ситтәрендә, дымлы турпаҡлы һәм һирәк ағаслы урмандарҙа, баҡсаларҙа, ҡойма буйҙарында үҫәю Европала һәм Урта диңгеҙ буйында таралған. 1672 йылда Америкаға колонизаторҙар тире аурыуҙарына дары итеп күсерелгән. Бөтә уртаса климат зонаһына таралған.
Ерга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татлыбай ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Татлыбай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ойоштороу ваҡыты: 1925 йыл (БАССР-ҙың Баймаҡ районы хеҙмәтсәндәренең Татлыбай ауыл Советы булараҡ).
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы» на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл Советы 1930 йылда булдырылған, уның составына 12 ауыл ингән. 1937 йылдың 29 июнендә ике Советҡа бүленә — Татлыбай һәм Сибай. Татлыбай Советына Ғәле, Йәнйегет, Фәйзулла, Кәрешкә, Сындәүләт, Абдрахман ауылдаы инә. Һуңынан Совет составына Сындәүләт ауылы урыына Хәсән ауылы индерелә.
Совет территорияһында өс бүлексә була: Куйбышев, Татлыбай, Йәнйегет («Сибай» СПК-һы).
«Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр
Юлдашбаева Фатима Әхмәт ҡыҙы (1969).
Ауыл Советы етәкселәре
Хәҙерге ваҡытта хакимиәт башлығы: Иҙрисов Руслан Әхтәм улы.
Сығанаҡтар
• Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
Салтыков йорто
Салтыков йорто (Гротен йорто) — Санкт-Петербургтың Һарай яры буйында (№4) һәм Миллионная урамындағы  (№3) ҙур айырым йорт. 1788 йылда төҙөлөш тамамланғандан һуң  Екатерина II һарай яны вельможаһы  Салтыкова Николай Ивановичҡа бүләк итә. Һуңынан күп тапҡыр үҙгәртеп ҡорола, тимәк, үҙенең хәҙерге ҡиәфәтенә архитекторҙар Кваренгаи, Карл Росси, Гаральд Боссе һәм К.И. Лоренцен өлөш индерә
Ясатер
Ясатер — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ильдугем йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Салтыков йорто
Тарихы
1780 йылда императрица Екатерина II атаҡлы һарай кешеләренә Нева йылғаһы янындағы Аҡҡош  каналы һәм Мәрмәр һарай араһындағы ерҙәрҙе бүлеп бирә. Беренсе участка (Йәйге баҡса эргәһендә) И.И. Бецкойға бирелә. 1784 йылда Һарай яр буйы һәм Батша болоно араһындағы участка  статс-секретары Петр Соймоновҡа бирелә, әммә вельможа ерҙән баш тарта — күрәһең, бүләк ителгән ерҙәрҙе хужаһы биш йыл эсендә төҙөп бөтөргә тейеш, уны үтәмәгәндә   участка яңынан  ҡаҙнаға ҡайта.
Ясатер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Салтыков йорто
Тарихы
Ерҙең киләһе хужаһы булып сауҙагәр Ф.И.Гротен була, уның өсөн Джакомо Кваренги проекты буйынса айырым йорт төҙөлә. Итальян архитекторы төҙөлөштө төньяҡҡа, Һарай яры буйына ҡаратып  төҙөргә ҡарар итә, сөнки ҡалған яҡтар түр фасадын биҙәү өсөн яраҡлы булмай: көньяҡтан Гротен участкаһы төҙөкләндерелмәгән Батша болоно һәм Бецкой ҡапҡалары яғына, ә көнбайышта (хәҙерге Суворов майҙаны яғынан) А.Р. Воронцовтың биләмәләре сиге үтә, ул, әлбиттә, һуңғараҡ был урындағы ерҙәрҙән ҡотола. Бинаның ике ҡаты Батша болоно яғына, өс ҡаты Нева яғына, өҫтәүенә, йылғанан, һәм болон яғынан ул ҡоймаланмаған була. Айырым йорттан көнбайышҡа ҡарай баҡса төҙөлә, ул Мәрмәр һарайҙың запас корпусына тиклем барып етә. Көнбайыш фасад тотош була — уның тәҙрәләре булмай, сөнки йорт төҙөгәндә уға терәтеп башҡа би на төҙөү планлаштырыла.
Ясатер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салтыков йорто
Тарихы
1790 йылдың июлендә атаҡлы Петербург гражданы Т.Т.Сиверс Гротендан йортто 30 000  һумға һатып ала. 1793 йылдың мартында Сиверс йортто княгиня  82 һумға йорт һатып 875 княгиня Барятинская Екатерина Петровнаға  (ҡыҙ фамилияһы — принцесса Голштейн-Бекский) һата. Ире, Екатеринина дәүерендә күренекле рус дипломаты һәм дәүләт эшмәкәре кенәз Иван Сергеевич Барятинский менән бергә  ҡаланың иң абруйлы ғаиләләренә ҡарай. Өс йыл үткәс, 1796 йылда княгиня йорттағы фатирҙарҙы йәшәп тороуға тапшыра. 1 февралдә «Санкт-Петербург ведомости» гәзитенә иғлан бирелеүгә ҡарамаҫтан, («Состоящий близ Летнего саду дом княгини Катерины Петровны Барятинской отдается в наем…»), торлаҡты ҡуртымға алыусылар булмай. Гәзиттәге иғланды Һарайҙа күрәләр, һәм ике көндән һуң айырым йорт ҡаҙнаға һатып алына һәм Рәсәйҙең күренекле дәүләт эшмәкәре, фельдмаршал Николай Иванович Салтыковҡа Екатерина II яратҡан ейәне, бөйөк кенәз Константин Павловичты  тәрбиәләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн бүләк итеп бирелә.
Унда бер нисә тапҡыр А.В. Суворов ҡунаҡта була. 1812 йылдың йәйендә был йортта Хәрби коллегия президенты, фельдмаршал Н.И.Салтыков  кабинетында  рус армияһының юғары баш командующийы итеп  М. И. Кутузов һайлана Башта бина Нева яғынан өс ҡатлы, ә Марс яланы яғынан ике ҡатлы  була. Йортто төҙөгәндә уның менән йәнәш Мәрмәр һарайы яғынан ваҡыт үтеү менән башҡа «төкәтелгән» бина күҙаллана, ә көнбайыш фасадының тәҙрәләре булмай һәм  Нева ярынан һәм Батша болоно менән ҡойма менән айырылған баҡсаға ҡарай. Әммә 1818 йылда К.И. Росси проекты буйынса баҡса урынында Суворов майҙаны төҙөлә һәм уға сығыусы фасад үҙгәртеп ҡорола. 1818-23 йылдарҙа айырым йортта түр баҫҡыс, вестибюль яңынан эшләнә, йорт сиркәүе төҙөлә, ихата флигелдәре бейегәйтеп төҙөлә.