cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Прусская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бабай (Ҡалтасы районы)
Бабай (Бабаево) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 336 кеше. Почта индексы — 452853, ОКАТО коды — 80233820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вирусология
Вирусология — микробиологияның вирустар ҙы өйрәнеүсе бүлеге.
Вирустарҙың
Медицина вирусологияһы һәм ветеринария вирусологияһы тәү сиратта кешене һәм хайуандарҙы зарарлаусы вирустарҙы өйрәнә. Уларҙың йоғошло һәм онкологик ауырыуҙарҙы тыуҙырыуҙа ролен асыҡлай. Диагностикалау ысулдарын билдәләй. Вируслы ауырыуҙары профилактикалау һәм дауалау юлдарын эҙләй.
Вирусология фәне вируслы инфекциялар менән көрәштә һиҙелерлек уңыштарға өлгәшә. Мәҫәлән, 20-се быуатта ер шары халҡын вакцинациялау арҡаһында сәсәк ауырыуы юҡ ителә.
Әммә, ҡайһы бер вируслы ауырыуҙарҙы фән үҫешенең әлеге этабында дауалап булмай. Улар араһында иң билдәлеһе — ВИЧ-инфекция һы.
Тарихы
Вирустар яңы төр ауырыуҙары тыуҙырыусы булараҡ тәүге тапҡыр 1892 йылда рус ғалимы Д. И. Ивановский тарафынан асыла.
Был мәғлүмәттәр нигеҙендә яңы төр сирҙәрҙе тыуҙырыусыларҙың критерийе билдәләнә:
Был ваҡытта әле «вирус» термине булмай. Шуға башта ауырыу тыуҙырыусы бындай инфекция сығанағын «фильтрләнеүсе бактериялар», йәки «микроорганизмдар» тип кенә атап йөрөтәләр.
Биш йыл үткәс, эре мөгөҙлө малдарҙа ящур ауырыуын тикшергәндә, уны тыуҙырыусы микроорганизмдар ҙа фильтрлана икәнлеге асыҡлана.
1898 йылда голланд ботанигы М. Бейеринок Д. Ивановский үткәргән тәжрибәне яңынан эшләп ҡарай. Ул бындай микроорганизмдарҙы « фильтрләнә торған вирустар тип атай».
1901 йылда кешене зарарлаусы тәүге вируслы ауырыуҙы — һары биҙгәктең сәбәпсеһен асыҡлайҙар. Был асышты хәрби хирург булып эшләүсе американ Рид һәм уның коллегалары яһай.
1911 йылда Фрэнсис Раус Раус саркомаһының вирус тәбиғәтле сир икәнен (был асыш өсөн 55 йыл үткәс кенә, 1966 йылда ғына физиология һәм медицина өлкәһе буйынса Нобель премияһы тапшырыла) асыҡлай.
Тәбиғәттә вирустар
Вирустар бик күп төрлө, үҙгәреүсән һәм киң таралғандар. Улар барлыҡ флора һәм фауна вәкилдәрен, хатта микроорганизмдарҙы ла зарарлай.
Вирустарының микроорганизмдарҙан айырып торған уникаль үҙенсәлектәре:
Дөйөм вирусология
Дөйөм вирусология вирустарҙың төҙөлөшөндәге дөйөм принциптарҙы, үрсеүен, хужа-күҙәнәк менән мөнәсәбәтен, килеп сығышын һәм тәбиғәттә таралыуын өйрәнә.
Дөйөм вирусологияның мөһим бүлектәренең береһе — молекуляр вирусология.
Молекуляр вирусология вирустарҙың нуклеин кислотаһы структураһын һәм функцияһын өйрәнә, вирус гендарҙың үтеп инеү(экспрессия) механизмын, вирус ауырыуҙарына ҡаршы организмдың тотороҡлолоғон, вирустарҙың молекуляр эволюцияһы өйрәнә.
Молекуляр вирусология
Молекуляр вирусология, вирус йәки молекуляр биология — бер үк ваҡытта молекуляр биология һәм вирусология бүлеге.
Биофизика һәм биохимия алымдарына нигеҙләнеп ҡыҫҡа ваҡыт эсендә вирустарҙың төҙөлөшө, химик составы һәм репродукцияһын өлкәһендә бик күп асыштар яһала. . Вирус үтә микроскопик объекттар булараҡ, уларҙы өйрәнеү өсөн бик нескә ысулдар кәрәк булып сыға.
Электрон микроскоп ярҙамында айырым вирус өлөшсәләрен күрергә мөмкин. Әммә уларҙың химик составы билдәләү өсөн был киҫәксәләрҙе триллион тирәһе йыйырға кәрәк булып сыға. Бының өсөн ультрацентрифугирование алымы эшләнә.
60-сы йылдарҙа вирусологтарҙың төп иғтибары вирустарҙың нуклеин кислоталарын һәм аҡһымдарын ҡылыҡһырлауға (характеристика) йүнәлтелгән була. Ә 80-се йылдар башына бик күп вирустарҙың гендары һәм геномдары, аҡһымдарындағы аминокислоталар эҙмә-эҙлелеге тулыһынса тиерлек асыла. Хатта грипп вирусының ҡатмарлы аҡһымы — гемагглютинин гликопротеидының өсөнсөл структураһын асыҡлай алалар.
1974 йыл башынан ҙур тиҙлек менән биотехнологияның яңы өлкәһе, молекуляр биологияның яңы бүлеге — ген, йәки генетик инженерия үҫешә башлай. Ул да кисекмәҫтән вирусология фәненә хеҙмәт итә башл
Инвестициялар
Инвестициялар (Investment) — капиталды килем алыу маҡсатында урынлаштырыу. Инвестициялар — хәҙерге заман иҡтисадының айырылғыһыҙ өлөшө. Инвестициялар кредиттарҙан инвесторҙар (кредитор) өсөн хәүеф кимәле менән айырыла — проекттың (инвестиция капиталының) табышлы булыу-булмауына ҡарамайынса кредитты һәм уның проценттарын килешелгән ваҡытта ҡайтарып бирергә кәрәк, һәм тик табышлы проекттар ғына килем килтерә. Әгәр ҙә проект табыш килтермәһә,
һалынған инвестицияларҙың тулыһынса юғалыуы ихтимал.
Инвестициялар — аҡса, ҡиммәтле ҡағыҙҙар, башҡа мөлкәт, шул иҫәптән милеккә хоҡуҡ, эшҡыуарлыҡ һәм (йәки) килем алыу (йәки) башҡа файҙалы һөҙөмтәләргә өлгәшеү маҡсаты менән объекттарға ҡуйылған аҡсалата баһаға эйә булған башҡа хоҡуҡтар.
Инвестиция эшмәкәрлеге — килем алыу һәм (йәки) башҡа төрлө һөҙөмтә алыу маҡсатында ғәмәли эшмәкәрлек йәйелдереү.
Аҡсаның монетар теорияһы күҙлегенән сығып ҡарағанда, тупланған аҡсаны ҡулланыуға йәки йыйнауға йүнәлтергә була. Аҡсаны ябай һаҡлауға һалыу уны әйләнештән ала һәм көрсөк өсөн тәүшарттар булдыра. Инвестициялар һалыу һаҡлауҙағы аҡсаларҙы әйләнешкә ылыҡтыра. Быны туранан-тура йәки ситләтеп башҡарып була (ваҡытлыса ирекле аҡсаларҙы банк депозитына урынлаштырыу, уларҙы банк үҙе үк инвестицияларға йүнәлтә).
Инвестиция аниматоры
Милли иҡтисадҡа инвестициялар йүнәлтеү Эске Тулайым Продукттың (ЭТП, русса ВВП) инвестициялар суммаһынан байтаҡҡа артыҡ булған суммаға үҫеүенә килтерә. Кейнс, тәүге инвестициялар суммаһы эске тулайым продукттың (ВВП-ның) ярашлы үҫешен бирә, тип иҫәпләй. Әммә был аҡсаны алған кешеләр уның бер өлөшөн тотонасаҡ (был инде ЭТП-ның өҫтәлмә рәүештә үҫеүенә килтерә), икенсе өлөшөн һаҡлауға һаласаҡ (йәғни был аҡса әйләнештән сыға). Артабан ҡулланыуға йүнәлтелгән аҡса яңы-яңынан ҡулланыуҙы барлыҡҡа килтерә. Быны түбәндәге схема менән аңлатырға мөмкин: инвестиция өҫтәмә ихтыяж булдыра- әйтәйек, 100 эш урыны барлыҡҡа килә. Ҡулдарына эш алған кешеләр үҙҙәренең табышының бер өлөшөн тотоноуға йүнәлтә, әбыл үҙ сиратында 80 кегене эш менән тәьмин итә. Ә улары тағы ла килемдәренең бер өлөшөн тотоноуға йүнәлтә, тағы ла 64 эш урыны барлыҡҡа килә Тәүге инвестиция тулыһынса һаҡлауға йүнәлтелгәнгә тиклем шулай дауам итә. Шулай итеп, бер тапҡыр һалынған инвестиция бик к-п осорҙан торған дөйөм ЭТП-ны формалаштыра, кәмеп барыусы геометрик прогрессияны хәтерләтә.
Инвестиция классификацияһы
Реаль инвестициялар реаль капиталды туранан-тура һатып алыу, төрлө формаларҙа):
Инвестицияларҙың финанслау (финанс активтары аша капиталды ситләтелгән һатып алыу):
Венчур инвестициялары
Спекулятив инвестициялар (хаҡтарҙың үҙгәреү мөмкинлеген күҙҙә тотоп активтар һатып алыу):
Инвестицияларға ихтыяж күләмен билдәләүсе шарттар буйынса:
— автономиялы, йәғни дөйөм ихтыждың (йәғни милли килемдең) үҫеше менән бәйле булмаған, ә фәнни-техник прогресс һөҙөмтәһендә килеп тыуған инвестициялар;
Дәүләт — инвестор
Көп кенә билдәле иҡтисадсылар дәүләт аҡсаһын һөҙөмтәһеҙ инвестицияларға йүнәлтеүҙе тәнҡитләй. Был йәһәттән Иң вәкилдәре был йүнәлеште Австрия иҡтисади мәктәбе вәкилдәре был йүнәлештә эҙмә-эҙлекле эшләй, миҫал өсөн Людвиг фон Мизестың «Социализм», «Бюрократия» китаптарын атап үтергә мөмкин.
Шапкина Людмила Васильевна
Шапкина Людмила Васильевна (4 март 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең балет артисы, педагог. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1985). Театр эшмәкәрҙәре берлеге ағзаһы (1990).
Биографияһы
Людмила Васильевна Шапкина 1952 йылдың 4 мартында Хабаровск ҡалаһында тыуа.
1970 йылда Пермь хореография училищеһын тамамлай (педагогы Л. П. Сахарова). Шунан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына эшкә килә, театр солисы була.
1998 йылдан ошо уҡ театрҙа педагог‑репетитор булып эшләй, 1987 йылдан Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжында ла уҡыта.
Людмила Васильевна ижад юлының оҙон ғүмерле булыуын (28 йыл) ябай ғына итеп аңлата: 1990-сы йылдар уртаһында төп партияларҙы башҡарырлыҡ кеше ҡалмағас, солистарҙы үҙенә тәрбиәләргә тура килә.
Шапкинаның башҡарыу сәнғәтенә экспрессия, музыкаллек хас була, ул классик бейеүҙәрҙе саф техника менән башҡара. Һикерештәре юғары, хәрәкәттәре ҡоласлы, әйләнештәре динамикалы була.
Шапкина СССР‑ҙың Ҙур театры сәхнәһендә бейей. СССР‑ҙың халыҡ артистары В. М. Гордеев, Е. С. Максимова, Н. В. Павлова, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған артисы В. М. Панов һәм башҡалар менән бергә сығыш яһай. Рәсәй, АҠШ, Голландия, ГФР, Ҡытай, Таиланд буйлап гастролдәрҙә була.
Людмила Шапкинаның тәрбиәләнеүселәре араһында Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының прима-балеринаһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы, халыҡ-ара конкурстар лауреаты, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы һәм Республика Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты Гүзәл Сөләймәнова, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты, халыҡ-ара конкурс дипломанты Валерия Исаева, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Артур Новичков, шулай уҡ театр артистары Арыҫлан Әсфәтуллин, Ирина Чьюнг һәм башҡалар бар.
Гүзәл Сөләймәнова
Урбниси
Урбниси (грузин: ურბნისი) Грузияның Шида Картли төбәгендәге ауыл.
Мтквари йылғаһы буйында урынлашҡан ауыл боронғо Иберияла мөһим  позиция булған. Археологик тикшеренеүҙәр б.э. тиклем 3-сө мең йыллыҡта булыуын дәлилләй, һәм б.э. тиклем 4 быуатта ул сауҙаһы һәм мәҙәниәте үҫешкән ҡала була. Ҡәлғәнең емереклектәре, бай мунсалар, мәжүси ҡорамдар һәм хатта йәһүд ҡорамы ҡаланың мөһимлеген күрһәтә. Янған ҡоролмалар уның б.э. тиклем 3 быуатта уның таланғанлығын раҫлай. Урбнисиның яңы эраһы Иберияны христианлаштырыуҙан башлана. Әлеге ваҡытта ул Грузияның православие мәҙәниәтенең үҙәге булып тора. 6 һәм 7 быуаттар дауамында ҡала тирәләй ҡеүәтле нығытмалар системаһы ойошторола. Әммә был нығытманы Мәрүән II 730 йылдарҙа баҫып алыуҙарҙан тота алмай. Ҡала ҙур булмаған ауыл булып ҡала. Әммә Урбниси ауылының изге Стефан сиркәүе Грузин православ епархияһының үҙәге булып эшләүен дауам итә.
Монастырҙы 10 һәм 17 быуаттарҙа ике тапҡыр яңынан төҙөйҙәр, 6. һәм 7 быуаттарҙа был инде өс нефлы базилика. Ярайһы уҡ ябай һәм ҙур өс нефлы сиркәү ун ике ҙур колоннала тора. Монастырь диуарҙарында грузин алфавиты менән яҙылған яҙыуҙар бар, улар 7 быуатҡа ҡарай.
Ауыл янында 8 һәм 9 быуаттарҙа төҙөлгән көмбәҙле сиркәү урынлашҡан. Сиркәү Грузия православие сиркәүенә ҡараған Урбниси-Руиси епархияһына ҡарай.
Автоспорт
Автоспо́рт (автомобиль спорты; autosport, также motorsport) — техник спорт төрө, ҡайҙа кешеләр автомобилдә трассаны тиҙлектә үтергә тейештәр.
Беренсе автомобиль ярышы
Беренсе техник тикшереү үткәргәндән һуң уларҙың һаны 25 ҡала. 19 июльдә элгәре һанауҙар үткәрелә һәм тағын дүрт экипаж ярышты ҡалдырырға мәжбүр була. 22 июль, ярыш көнө, Париждан 30 секунд ара менән 21 экипажға ярышҡа старт бирелә. Шунда уҡ «Де Дион-Бутон» пар машинаһында Альбер де Дион лидерлыҡты ала. Юлдың беренсе өлөшө Мантта бөтә, унда күпселек ҡатнашыусылар барып етә, ял итеп алғас, ярышты дауам итәләр. Йәмғеһе, 13 ҡатнашыусы «Пежо» һәм «Панар-Левассор»ҙа Руанға барып етә, өҫтәүенә 12 экипаж сикләнгән ваҡытта өлгөрәләр. Ете пар машинаның өсәүһе финишҡа барып етә ала.
Белиджи
Белиджи — ҡала тибындағы ҡасаба. Дербент районының Дағстандың Дербент районында урынлашҡан.
Белиджи ҡасабаһы муниципаль берәмеген ҡала биләмәһе статусы менән барлыҡҡа килтергән, составында берҙән-бер тораҡ пункты булған ҡасаба.
Географик урыны
Белиджи ҡасабаһы Дербент ҡалаһынан 20 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Ҡасаба янында туранан-тура Белиджи ауылы терәлеп тора. Был ауылда айырым муниципаль берәмек ойошторолған. Белиджи ҡасабаһында 11 251 кеше йәшәй (2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
Тарих
Белиджи ҡасабаһына нигеҙ 1899 йылда һалынған. Ҡала тибындағы ҡасаба статусына — 1965 йылдан алып эйә булып тора.
Инфраструктураһы
Белиджи ҡасабаһында биш дөйөм белем биреү мәктәбе эшләй:
Транспорт
Ҡасабала Төньяҡ-Кавказ тимер юлдарының Белиджи тимер юл станцияһы урынлашҡан.
Урам
Ҡасаба урамдары :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сәлимйәнов Хәбит
Биографияһы
Сәлимйәнов Хәбит 1897 йылда Башҡортостандың Өфө ҡалаһында тыуа. Зенцов урамындағы 74 -се йорттоң 5 фатирында йәшәгән. Ҡыҙыл Армия сафына Өфө ҡалаһының Ленин районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 42-се гвардия кавалерия полкында пулемет расчеты командиры булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — гвардия өлкән сержанты. 1943 йылдың 19 сентябрендә Украина территорияһында барған һуғышта һәләк була. Украинаның Чернигов өлкәһе Менский районының Березна ҡасабаһында ерләнгән.
Бурһыҡ (Ҡалтасы районы)
Бурһыҡ (Барсуково) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше.
Почта индексы — 452876, ОКАТО коды — 80233845002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пшихашха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Математик
Матема́тик — ғалим, математика өлкәһендә белгес.
Белем алыу
Математик профессияһы юғары университет белемен талап итә. Математик һөнәре буйынса әҙерләү ғәҙәттә университеттарҙың махсус уҡыу бүлектәрендә алып барыла. СССР-ҙа был математик йәки механик-математик, физик-математик факультеттар ине. Дипломлы математиктәр СССР-ҙа программистар, тармаҡ буйынса институттарҙың ғилми хеҙмәткәрҙәре, преподавателдәр һ.б. булып эшләнеләр
Наградалары һәм бүләктәре
Математиктәргә тапшырылған иң дәрәжәле ғилми премия, Филдс премияһы булып тора. 2002 йылдан алып математика өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштар өсөн йыл һайын Абель премияһы тапшырыла. Математика буйынса Нобель премияһы бирелмәй, ләкин ҡайһы бер математиктәргә (мәҫәлән, Канторович Леонид Витальевичкә йәки Нэш Джон Форбсҡа) был премия бирелде (шулай уҡ фәндең башҡа өлкәләрендә лә — йышыраҡ иҡтисад өлкәһендә).
Математиктәрҙең автобиографиялары
Бер нисә билдәле математик, ғүмерҙәрен ошо фәнгә бағышлауға уларҙы нимә мәжбүр иткәнен кешеләргә һөйләр өсөн, үҙҙәренең автобиографияһын яҙҙы. Был әҫәрҙәрҙә математик булыу нимәне аңлата икәне тураһында бына тигән хикәйәләр бар. Был исемлектә ҡайһы бер әҫәрҙәр автобиография түгел, ә математика темаһына һәм автобиографик элементтары булған математиктәрҙең тормошо тураһында эссе.
Дөйөм мәҙәниәттә
Математика тураһында иң бидәле фильмдәрҙең береһе — «Игры разума», Рон Ховардтың С. Назарҙың шул уҡ исемдәге китабы буйынса төшөрөлгән, «Оскар» кинопремияһы алған биографик драмаһы. Фильм Нэш Джон Форбстың тормошо тураһында һөйләй. Был ғалим ғалимдар тураһындағы кеше яратмаусы кеше булараҡ стереотип күҙаллауға тулыһынса тап килә. Уның шәхесе гениаллек һәм аҡылһыҙлыҡ араһындағы бәйләнеш тураһында һөйләшеү башларға сәбәп булып тора. Ғәҙәттә автор Эдуард Успенский «данлыҡлы математик» тип үҙенең балалар өсөн шиғырҙарының һәм китаптарының геройын — академик Ивановты атай. 1986 йылда китап буйынса режиссёр Попов Владимир Иванович «Союзмультфильм» студияһында мультфильм төшөрә.
Кучка (Колокша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы
Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы (Сарбаев Хужагали Байрамгулович (1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы 1913 йылда хәҙерге Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Яҡут ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында 1-се батареяның повозочныйы булып хеҙмәт итә.
1945 йылдың 23 апрелендә 1-се батареяның повозочныйы Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы Зандхаузен ҡалаһы өсөн һуғышта автоматсылар уты аҫтында һуғыш кәрәк-яраҡтары ташый, үҙенең шәхси ҡоралы менән ике дошман һалдатын юҡ итә. Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1985 йылда Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы юбилейлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә
Ереван ҡалаһындағы һынлы һәйкәлдәр исемлеге
Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереванда урынлашҡан һынлы һәйкәлдәр исемлеге.
Әмир әл-мөьминин
Әмир әл-мөьминин - (Ами́р аль-мумини́н', أمير المؤمنين — мөьминдәр әмире) — хәлифәләр һәм башҡа мосолман юлбашсылары титулы (дәрәжәһе). Хаким Әмир әл-мөьминин дәрәжәһенә эйә булһа, сәйәси генә түгел, дини йәһәттән дә юлбашсы булып тороуы күрһәткесе.
Тарихы
Сөнниҙәр фекеренсә, әмир әл-мөьминин дәрәжәһенә беренсе булып Ғүмәр ибн әл-Хәттаб р.ғ. эйә булған. Шиғыйҙар иһә Али ибн Әбү Талип р.ғ. был исемгә Мөхәммәт Пәйғәмбәр с.ғ.с. тере сағында уҡ эйә булған һәм бары тик ул лайыҡ тип һанай.
Әмир әл-мөьминин дәрәжәһе  Өмәүиҙәр һәм Ғаббасиҙар затынан хәлифәләргә лә бирелгән, ҡайһы бер мосолман  монархтары әле лә был дәрәжәне ҡуллана. Марокко конституцияһына ярашлы, Марокко короле әмир әл-мөьминин тип һанала.
1996 йылда талибандарҙың муллаһы Мөхәммәт Ғүмәр әмир әл-мөьминин тип иғлан ителә һәм үҙ ҡулына тулыһынса сәйәси, хәрби һәм дини власты ала.
Мергель (Вольга ҡушылдығы)
Мергель  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вольга йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тамара күпере
Тамара күпере — ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Абастумани курортында, Оцхе һәм Курцхана йылғалары ҡушылған урында  урынлашҡан аркалы таш күпер.
Тарихы
Күпер ІХ‐ХІ быуаттарға ҡарай. Уның архитектураһы үҙенсәлекле. Арка формаһындағы күпер формаһы менән Аджарияла осраған күп күперҙәргә оҡшаған һәм батшабикә Тамара хөрмәтенә аталған.
Күперҙең барлығы тураһында XIX быуат гәзите былай тип яҙа: "Йылға яры буйында күп һанлы ауылдар һибелгән, улар араһында иң шәп урын булып  һул ярҙа 1878 йылда эзбизташ стена төҙөлөшө ваҡытында юлды шартлатҡан саҡта  табылған иҫ киткес ҡыҙыҡлы зыярат тора.  Бында йылға яғынан халыҡ күберәк, сөнки унда урын күп. Был ауылдың ике өлөшө күпер менән тоташа".
Күпергә 2006 йылдың 7 ноябрендә  Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә.
Һылтанмалар
ხიდი
Гөлдәр (бейеү ансамбле)
«Гөлдәр» — Сибай ҡалаһында балалар сәнғәт мәктәбенең бейеү ансамбле.
Тарихы
«Гөлдәр» бейеү ансамбле 1982 йылда Сибай ҡалаһында Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге мәҙәниәт һарайы эргәһендә ойошторола. Уның тәүге ойоштороусыһы һәм етәксеһе, бейеүҙәрҙе сәхнәгә ҡуйыусы БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Римма Фитрат ҡыҙы Өмөтбаева була.
1987 йылда ансамблгә «өлгөлө» исеме бирелә, 1996 йылдан ул хәҙерге статусын ала.
Ансамбль составында 3—18 йәштәге 60-тан ашыу кеше ҡатнаша.
«Гөлдәр» ансамбле башҡарған бейеүҙәргә сағыулыҡ, үҙенсәлеклелелек хас. Уның репертуарында башҡорт бейеү фольклоры нигеҙен тәшкил иткән хореографик композициялар : «Бала ҡарға», «Ҡарға бутҡаһы» жанр картиналары; «Йырлайбыҙ ҙа бейейбеҙ», «Ҡабырсаҡтар» уйын бейеүҙәре; «Бергә татыу ғаиләлә», «Ирәндек», «Һунарсылар», «Шаяндар» бейеү сюиталары; «Заһиҙә», «Минең кәкүгем», «Перовский», «Торнаҡай» яңғыҙ бейеүҙәре; «Белорус полькаһы», «Кантри», «Мари йәштәре бейеүе», «Татар ҡыҙҙары бейеүе» кеүек донъя халыҡтарының бейеүҙәре бар.
Ансамбль күп һанлы фестивалдәрҙә, конкурстарҙа ҡатнаша, маҡтаулы урындар яулай. Ул — Бөтә Союз үҙешмәкәр художестволы ижад смотры (Мәскәү ҡалаһы, 1985), халыҡ ижады фестивале (Өфө ҡалаһы, 1987), Бөтә Рәсәй халыҡ бейеүҙәре ансамблдәре конкурсы (Йошкар-Ола ҡалаһы, 1989), Балалар ижады байрамы (Ижевск ҡалаһы, 1990), «Оло Уралдың ваҡыт ритмдары» («Ритмы времени Большого Урала») төбәк-ара балалар бейеү фестивале (Нефтекама ҡалаһы, 2006), «Алтын ҡулса» («Золотое кольцо») халыҡ-ара талантлы балалар һәм йәштәр фестиваль‑конкурсы (Владимир ҡалаһы, 2007), «Уңыш талисманы» балалар һәм үҫмерҙәр ижады (Аланья ҡалаһы, Төркиә, 2009; Гран-при), «Алтын Майҙан — Эльбрус» этник сәнғәте (Эльбрус ауылы, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, 2010), «Берҙәмлек — Содружество» милли мәҙәниәттәр фестивалдәре (2011), «Афарин» сәнғәт мәктәптәрендә уҡыусы балалар араһында хореографик сәнғәт буйынса республика конкурсы (2008; икеһе лә — Өфө ҡалаһында) лауреаты.
1998 йылдан алып ансамблгә Башҡортостан Республмикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Луиза Раил ҡыҙы Яхина етәкселек итә. Концертмейстеры — Морат Байраҡ улы Өмөтбаев.
Бейеү сәнғәте – кескәй кешене тәрбиәләү һәм үҫтереүҙең бына тигән сараһы. Ул рухи донъяны байыта, балаға шәхес булараҡ асылырға ярҙам итә. Хәрәкәттең, музыканың, уйындың органик берләшеүе ыңғай эмоциялар атмосфераһын тыуҙыра, әул үҙ сиратында баланың асылыуына булышлыҡ итә, уның тәртибен тәбиғи итә. Сәхнәнән матурлыҡ һәм изгелек сәскән кеше әхлаҡһыҙ була алмай. Луиза Яхина
Байһаҡал
Байһаҡал (Байсакалово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ йәшәмәй. Почта индексы — 453725, ОКАТО коды — 80253840002.
Тарихы
Байһаҡал ауылы Ҡыуаҡан улусының Златоуст заводтары менән бәхәсле ерендә урынлаша. Уның тарихы ҡатмарлы һәм бик үк асыҡ түгел. Байһаҡаладар бер мәл Ҡаратабын улусы аҫабалары һәм Уй ҡәлғәһе кешеләре менән килешеүе буйынса башҡорт ауылы Лапинола (Силәбе өлкәһе) йәшәгән. Һуңынан ер ҡәлғәгә тапшылырған. Шул саҡта 1808 йылда хәрби губернатор Г. С. Волконский Байһаҡалдың ерһеҙ халҡын Чистоозерский ҡәлғәһенә ҡаҙнаның буш ерҙәренә күсергән. Был ауылда 92 ҡаҙаҡ теркәлгән була. Ҡаҙаҡтарҙың бер өлөшө ҡасып киткәс, бик күптәр башҡа ауылдарға таратыла- Күлбай ауылына 68 кеше, Туғыҙлы ауылына — 5 ғаилә һ.б. Нисек кенә булмаһын, 1834 йылда Ағиҙел яры буйындағы Байһаҡалда 23 хужалыҡта 162 кеше йәшәгән. X рәүиз буйынса унда 174 кеше иҫәпләнгән. 1841 йылда 30 хужалыҡта 60 ат, 48 һыйыр, 250 һарыҡ, 20 баш кәзә булған. Урындар һәм малдар етерлек булмағас, кешеләр йәйләүгә сыҡмай. Шул хужалыҡтарҙа йәшәгән халыҡ 24 бот ужым һәм 352 бот яҙғы иген сәскән. Мал да, икмәк тә сиктән тыш аҙ була. Шуға күрә халыҡтың бер өлөшө ылаусылыҡ менән, башлыса руданы заводтарға ташыу менән шөғөлләнә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ревизия материалдары
1834 йылда Байһаҡал ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Географик урыны
Ауыл эргәһенән Ағиҙел йылғаһы башлана.
Шавнабада монастыры
Шавнабада монастыры (грузин: შავნაბადა; шулай уҡ изге Шавнабада, Изге Георгий монастыры), Грузияның Самтше Кавахети төбәгендә Табацкури аулынан 8 саҡрым алыҫлыҡта, Бакуриани ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай  20 саҡрым алыҫлыҡта Шавнабада тауында урынлашҡан урта быуат грузин православ монастыры комплексы.
Сиркәү Изге Георгий хөрмәтенә аталған булған. Урындағы имеш-мимештәргә ярашлы, Георгий, Грузия Короле армияһы еңгән алыштарҙың береһе менән идара иткәндә, ҡара плащ кейгән булған. Ошонан килеп сыҡҡан да инде Шави набади атамаһы, был грузин телендә "ҡара плащ" тигәнде аүлата. Шавнабада монастыры монахтар әҙерләгән “Шавнабада" исемле шараптың  һирәк төрө менән билдәле
Руфабго большой
Руфабго большой — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ким Римма Ивановна
Ким Римма Ивановна (1 ғинуар 1946 йыл)— корея сығышлы совет һәм Ҡаҙағстан бейеүсеһе, балетмейстер, педагог. Ҡаҙағстандың халыҡ артисы (1995), Ҡаҙаҡ ССР-ның атҡаҙанған артисы (1982).
Дәүләт корея музыкаль комедияһы театрының баш балетмейстры (1968—2008). «Бидульги» (Голубки) ансамблен ойоштора һәм етәкләй (1968 йылдан)
Биографияһы
1946 йыл 1 ғинуарында Үзбәк ССР-ы, Ташкент өлкәһе, Үрге Чирчик районы, Политотдел колхозында тыуған.
1964 йылда Ташкент хореография училищеһын тамамлағандан һуң, Үзбәк ССР-ның «Бахор» Дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә эшкә ебәрелә.
1968 йылда Ҡаҙағстан балеринаһы, Ҡаҙаҡ ССР-ның халыҡ артискаһы Лидия Демьяновна Чернышева Ҡаҙаҡ ССР-ның Дәүләт йыр һәм бейеү ансамбленә эшкә саҡыра.
1983 йылда А.В Луначарский исемендәге Мәскәү дәүләт сәнғәт институтының балетмейстер бүлеген тамамлай. Һөнәре буйынса — ҡуйыусы режиссер.
1988 йылда «Бидульги» Корея бейеү ансамблен ойоштора һәм уның художество етәксеһе була. Ансамбль союздаш республикаларҙа ғына түгел, сит илдәрҙә лә уңышлы сығыш яһай.
Римма Ким Дәүләт корея театры коллективы менән Корея, КНДР, Ҡытай, Япония, Рәсәй, АҠШ һәм башҡа күп кенә сит илдәрҙә гастролдәрҙә була.
Ижады
Театрҙың төрлө постановкаларында 50-нән ашыу бейеү ҡуя һәм 50-нән ашыу бейеү партияһын башҡара.
Ҡуйыу эштәре: хореограф-ҡуйыусы булараҡ
Дәүләт академия корея музыкаль комедия театры:
Ҡушыу
Ҡушыу (“+” плюс символы менән тамғалана) —– арифметик ғәмәл. a һәм b һандарын ҡушыу һөҙөмтәһе булып a һәм b һандарының (ҡушылыусыларының) суммаһы тип аталған һәм a+b тип тамғаланған һан тора.
Ҡушыу-алыу, ҡабатлау һәм бүлеү ғәмәлдәре менән бер рәттән арифметиканың дүрт иң ябай математик ғәмәлдәренең береһе. Ике натураль һанды ҡушыу һөҙөмтәһе был дәүмәлдәрҙең уртаҡ суммаһы була. Мәҫәлән, һүрәттәге өс һәм ике алманан торған комбинация йәғни «3 плюс 2 тигеҙ 5–кә». Емеш-еләкте иҫәпләүҙән тыш ҡушыу ғәмәлен башҡа физик обьекттарҙың комбинацияһы аша күҙалларға мөмкин. Дөйөмләштереү һөҙөмтәһендә ҡушыу ғәмәлен бөтөн һандар, рациональ һандар, ыссын һандар һәм комплекс һандар кеүек абстракт дәүмәлдәр өсөн һәм вектор, матрица кеүек абстракт обьекттар өсөн билдәләргә мөмкин. Арифметикала шулай уҡ кәсер һәм тиҫкәре һандарҙы ҡушыу өсөн махсус ҡағиҙәләр эшләнгән. Алгебрала ҡушыу ғәмәле абстрактлы өйрәнелә.
Дөйөм күренештә ҡушыу ғәмәленошолай яҙалар: S(a, b)=c, бында где a \in A и b \in A (a,b) һәм. Йәғни A күмәклегенән алынған һәр элементтары парына a һәм b-ның суммаһы тип аталған элементы ярашлы ҡуйыла. Ҡушыу ғәмәлен ике аргумент та бер үк элементтар күмәклегенә ингән осраҡта (бер үк типта булғанда) ғына башҡарып була.
Ҡушыу ғәмәленең бер-нисә мөһим үҙсәнлеге бар. Мәҫәлән, A – ыссын һандар күмәклеге өсөн: Ҡушыу ғәмәле алыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәренә ҡағылған ҡағиҙәләргә лә буйһона. Ҡушыу – һандар менән иң ябай мәсьәләләрҙең береһе. Бик бәләкәй һандарҙы ҡушыу хатта балаларға ла аңлашыла. Иң ябай мәсьәлә: 1+1 биш айлыҡ бала, хатта ҡайһы бер хайуандар тарафынан да сиселергә мөмкин. Башланғыс мәктәптә унарлы иҫәпләү системаһында һанарға өйрәтәләр. Бәләкәй генә һандарҙы ҡушыуҙан башлап мәсьәлә ҡатмарлаша бара.Ҡушыу ғәмәлен башҡарыу өсөн төрлө ҡулайламалар: боронғо абактан башлап хәҙерге заман компьютерына тиклем бар. Ҡушыу ғәмәлен эффективлыраҡ ысул менән башҡарыу әлеге көндә лә актуаль булып ҡала. Яҙыу ысулы һәм терминология
Плюс символы
Ҡушыу ғәмәле ҡушылыусылар араһында “+” плюс символы ҡуйылып яҙыла. Бындай яҙыу формаһы инфиксная нотация тип атала. Һөҙөмтәне тигеҙлек билдәһе ҡулланып яҙалар. Мәҫәлән,
Ҡайһы бер осраҡта ҡушыу символы яҙылмай, ләкин ҡушыу ғәмәле башҡарыла тип күҙ уңында тотола.: 31/2 = 3 +1/2 = 3.5. Ҡушылыусылар — бер-береһенә ҡушылыусы һандар йәки объекттар. Плюс символы «+» (Юникод:U+002B; ASCII: +) — “һәм” тигәнде аңлатыусы латин һүҙен «et» ябайлаштырыуҙан килеп сыҡҡан. Башлап был символ китаптарҙа 1489 йылдан алып осрай..[7] Интерпретациялар Ҡушыу бик күп физик процесстарҙы кәүҙәләндереү өсөн ҡулланыла. Хатта иң ябай натураль һандарҙы ҡушыуҙың да бик күп төрлө аңлатмаһы бар. ә күҙ алдына баҫтырыу ысулдары тағы ла күберәк.
Йыйылмаларҙы берләштереү
Моғайын, ҡушыуҙы иң төп кәүҙәләндереү ысулы – йыйылмаларҙы берләштереү: Был кәүҙәләндереүҙе еңел күҙ алдына баҫтырырға мөмкин, шул уҡ ваҡытта ике төрлө аңлау ҡурҡынысы юҡ. Был шулай уҡ юғары математикала файҙалы; ҡушыуҙың ҡәтғи аңлатмаһы түбәндә бирелгән, см. Натуральные числа аҫта. Ләкин был аңлатма буйынса нисек кәсер һәм тиҫкәре һандарҙы ҡушыуҙы аңлатырға, аңлашылып етмәй[8]. Был аңлашылмаусанлыҡты хәл итеү өсөн еңел ваҡлап булған обьекттарға, мәҫәлән, бәлеш, ә тағы ла яҡшыраҡ –бүлкәттәре булған күсәргә мөрәжәғәт итергә кәрәк. Бүлкәттәр йыйылмаһын берләштереү урынына бүлкәттәрҙе бер-береһенә остары менән ялғарға мөмкин, был ҡушыу тураһында икенсе фекерҙе кәүҙәләндерә: күсәрҙәр ҡушылмай, ә уларҙың оҙонлоғо ҡушыла. Оҙонлоҡ төшөнсәһен киңәйтеү 2 + 4 = 6 суммаһын һанлы тура һыҙыҡта һүрәтләү. 2 берәмеккә һәм тағы 4 берәмеккә күсеү – ул шул уҡ 6 берәмеккә күсеү. 2 + 4 = 6 суммаһын тура һыҙыҡта кәүҙәләндереүҙең тағы бер ысулы.4 берәмеккә күсеү – 1-әр берәмеккә 4 тапҡыр күсеү менән бер үк. Ҡушыу ғәмәлен күҙаллауҙың икенсе ысулы тәүге оҙонлоҡто өҫтәлгән дәүмәл оҙонлоғона үҙгәртеү булып тора.
Коммутативлыҡ
Ҡушыу коммутативлы: суммала ҡушылыусыларҙың урынлашыу тәртибен үҙгәртергә мөмкин, бынан һөҙөмтә үҙгәрмәй.Символлы яҙыуҙа:әгәр a и b — ниндәйҙер ике һан булһа, ул саҡта a + b = b + a. Ҡушыу ғәмәленең коммутатив булыуы “ҡушыуҙың коммутатив законы” булараҡ билдәле. Был фраза коммутативлыҡтың икенсе закондары ла барлығын аңлата: мәҫәлән, ҡабатлауҙың коммутатив үҙәсәнлеге бар. Ләкин ҡайһы бер алыу һәм бүлеү кеүек бинар ғәмәлдәр коммутатив түгел, шуға күрә тик “коммутатив закон” тип кенә һөйләү хата булыр ине.
Ассоциативлыҡ
Ҡушыу ассоциативлыҡ үҙсәнлегенә эйә: өс һәм унан күберәк һандарҙы ҡушҡанда һандарҙың урынлашыу тәртибе әһәмиәтле түгел. Мәҫәлән, a + b + c суммаһы (a + b) + c йәки a + (b + c) суммаһын аңлата. Ҡушыуҙың ассоциативлыҡ үҙсәнлеге тәҡдим ителгән варианттарҙың ҡайһыһын һайлау әһәмиәтле түгел тигәнде аңлата.Теләһә ниндәй a, b, һәм c һандары өсөн (a + b) + c = a + (b + c) тигеҙлеге дөрөҫ. Мәҫәлән, (1 + 2) + 3 = 3 + 3 = 6 = 1 + 5 = 1 + (2 + 3).
Нейтраль элемент
Әгәр ноль һанын теләһә ниндәй һанға ҡушһаң, был һандың ҡиммәте үҙгәрмәй; ноль — ул ҡушыу ғәмәле өсөн нейтраль элемент, аддитив берәмек[en] булараҡ та билдәле. Символик яҙыу: теләһә ниндәй a һаны өсөн, a + 0 = 0 + a = a.
Был закон беренсе тапҡыр 628 йылда Брахмагупта тарафынан яҙылған Брахманың төҙәтелгән трактатында[en] әйтеп бирелгән. Ул был законды өс айырым закон: тиҫкәре, ыңғай һәм a нуль һаны өсөн яҙған. Был закондарҙы яҙыу өсөн ул алгебраик символдар түгел, ә һүҙҙәр ҡулланған. Һуңғараҡ индия математиктәре[en] төшөнсәләргә асыҡлыҡ индергәндәр; 840 йылдар тирәһендә Махавира[en] «ноль, уға нимә өҫтәлһә, шулай булып китә » тип яҙа.Был 0 + a = a.тигеҙлегенә тап килә. 12 быуатта Бхаскара II : «Әгәр өҫтәргә лә, алырға ла бер нәмә лә булмаһа, ул саҡта ыңғай һәм тиҫкәре миҡдар, нисек булһа шул көйө ҡала» тип яҙа, был a + 0 = a[13] тигеҙлегенә тап килә.
Артабанғы һан
Бөтөн һандар өсөн берәмекте ҡушыу шулай уҡ мөһим әһәмиәткә эйә: теләһә ниндәй a бөтөн һаны өсөн (a + 1) бөтөн һаны — a –нан берәмеккә ҙурыраҡ булған иң бәләкәй һан, a[14] һаны артынан килеүсе артабанғы һан [en] тип тә әйтәләр. Мәҫәлән, 3 —2 артынан килеүсе һан, 7 — 6 артынан килеүсе һан. Ошо ҡараштан сығып, «a» + «b» һанын «а» артынан -сы булып килеүсе һан тип әйтергә мөмкин. Шулай итеп, ҡушыу ғәмәленэҙмә-эҙ рәүештә артабанғы һанды табыутип атарға була. Мәҫәлән, 6 + 2 = 8 була, сөнки 8, 6 артынан килеүсе 7 артынан килә, шулай итеп 8 — 6 артынан килеүсе икенсе һан.
Үлсәү берәмектәре
Физик дәүмәлдәрҙе ҡушыу өсөн уларҙы уртаҡ үлсәү берәмектәре[15] аша күрһәтергә кәрәк. Мәҫәлән, әгәр 50 миллилитрҙы һәм 150 миллилитрҙы ҡушһаң, 200 миллилитр килеп сыға. Ләкин, әгәр 5 футҡа 2 дюймды ҡушһаң, суммала 62 дюйм килеп сыға, Сөнки 60 дюйм ул шул уҡ 5 фут. Икенсе яҡтан, 3 метр һәм 4 квадрат метрҙы ҡушыуҙың мәғәнәһе юҡ, сөнки был үлсәү берәмектәре сағыштырғыһыҙ.Бындай фекерләү үлсәнеш анализында мөһим урын алып тора.
Тыумыштан һәләт
1980 йылдарҙа башланған математик һәләттәрҙең үҫеүен тикшереү ғәҙәтләнеү феноменын асҡан: яңы тыуған балалар үҙҙәре өсөн көтөлмәгән ситуацияларға оҙағыраҡ ҡарайҙар[16]. 1992 йылдағы Карен Винн[en] экспериментында Микки Маус ҡурсаҡтары ҡулланыла, улар менән шаршау артында төрлө хәйләле эш башҡаралар. Был эксперимент биш айлыҡ балаларҙың 1+1-ҙең 2 булыуын көтөүен, ә 1+1-ҙең 1 йәки 3 булған осрағында ғәжәпләнеүен асыҡлаған. Һуңғараҡ был һөҙөмтә башҡа лабораторияларҙа төрлө ысулдар[17] ҡулланып раҫланған. 1992 йылда өлкәнерәк, 18 айҙан алып 35 айға тиклемге балалар[en] менән үткәрелгән экспериментта, тартманан пинг-понг өсөн шариктар үрелеп алырға мөмкинлек биреүсе хәрәкәт функциялары үҫеше ҡулланыла; бәләкәйерәк балалар әҙерәк һандағы шариктәр менән яҡшы эш итә алған, өлкәнерәктәре 5[18] –кә тиклемге суммаларҙы иҫәпләргә өйрәнгән. Хатта ҡайһы бер хайуандар ҙа, бигерәк тә приматтар ҡушыу һәләтенә эйә. 1995 йылғы эксперимент 1992 йылдағы Винн экспериментына оҡшаш була, тик ҡурсаҡтар урынына баклажандар ҡулланыла. Макака-резустар һәм эдипов тамариндар кеше балаларына оҡшаш һәләттәргә эйә булып сыҡҡан. Улай ғына түгел, бер шимпанзе, уны 0 –дән 4-кә тиклемге ғәрәп цифрҙарын айырырға һәм аңларға өйрәткәндән һуң, ике һандың суммаһын бер ниндәй әҙерлекһеҙ[19] иҫәпләй алған. Һуңғараҡ азия филдәре төп арифметик операцияларҙы[20] үҙләштерә алыуы асыҡланған.
Балаларҙың ҡушыу ғәмәлен үҙләштереүе
Ҡағиҙә булараҡ, тәүҙә балалар иҫәпләргә өйрәнәләр[en]. Ике йәки өс предметты берләштереү талап ителгән мәсьәлә бирелһә, бәләкәй балалар билдәле предметтарға мөрәжәғәт итәләр, мәҫәлән, бармаҡ менән йәки һүрәт ярҙамында. Тәжрибә туплаған һайын улар үҙҙәре өсөн "иҫәп-хисап" ысулы асалар: ике ҡушабыҙ өс (2+3) нисә булғанын иҫәпләргә кәрәк булһа, балалар өс һанынан һуң килгән ике һанды һанайҙар,(ғәҙәттә бармаҡтарын бөкләй барып)һөйләнәләр: "өс, дүрт, биш", һәм, һөҙөмтәлә биш һанын табалар. Был ысул универсаль тиерлек булып күренә; балалар уны тиңдәштәренән йәки уҡытыусыларҙан еңел отоп алалар[21]. Күп балалар үҙҙәре быға өлгәшәләр.Күпмелер тәжрибә туплағас, ҡушыуҙың коммутативлыҡ үҙсәнлеген ҡулланып, балалар тиҙерәк ҡушырға өйрәнәләр, һандарҙы суммалағы иң ҙур һандан башлап һанап, юғарыла әйтелгән осраҡтағы кеүек, өстән башлап "дүрт, биш" тип һанайҙар. Аҙаҡҡа табан балалар, тәжрибә юлы менән туплап, йәки хәтерҙә ҡалдырып, ҡушыу тураһында ниндәйҙер дәлилдәрҙе ҡуллана башлайҙар (яттан ҡушыу миҫалдары[en]»). Ҡайһы бер факттар хәтерҙә һеңеп ҡалһа, балалар билдәһеҙ факттарҙы билдәлеһенән сығара башлайҙар. Мәҫәлән, алтыға етене ҡушыусы бала, 6 + 6 = 12 булыуын белеүе мөмкин, һәм, шуға күрә 6 + 7 бер берәмеккә ҙурыраҡ, йәғни 13[22]. Был сығарыу ысулына бик йәһәт киләләр һәм башланғыс класс уҡыусыларының күпселеге хәтерҙәрендә ҡалдырғандарға һәм үҙҙәре сығара алғанға таяналар, һөҙөмтәлә был уларға ҡушыуҙы йәһәт башҡарырға мөмкинлек бирә[23].
Төрлө илдәрҙә бөтөн һандарҙы һәм арифметиканы төрлө йәштә башлайҙар, ҡушыуға башлыса мектәпкәсә белем биреү учреждениеләрендә өйрәтәләр[24]. Шулай ҙа бөтә донъяла башланғыс мәктәптең беренсе йылы аҙағына уҡыусылар ҡушырға өйрәнәләр[25].
Ҡушыу таблицаһы
Яҡшыраҡ иҫтә ҡалдырыу өсөн балаларға йыш ҡына 1-ҙән 10-ға тиклемге һандарҙың ҡушыу таблицаһын күрһәтәләр. Был таблицаны белеп, теләһә ниндәй ҡушыу ғәмәлен башҡарып була. Ҡушыу таблицаһы:
Унарлы иҫәпләү системаһы
Унарлы иҫәпләү системаһында уңышлы иҫәпләү өсөн бер урынлы һандарҙың 100 «ҡушыу миҫалын» хәтерләргә йәки сығара белергә кәрәк.Кемдер бөтә был факттарҙы ятлап алып хәтерҙә ҡалдырырға мөмкин, ләкин ҡушыуҙы шаблондар ҡулланып өйрәнеү ысулы мәғлүмәтлерәк һәм күпселек өсөн нығыраҡ файҙалы: Ҙурайған һайын уҡыусылар күберәк факттарҙы иҫтә ҡалдыралар, һәм уларҙан тиҙ генә икенсе факттарҙы сығарырға өйрәнәләр. Күп уҡыусылар бҡтә факттарҙы ла хәтерләмәйҙәр, ләкин тиҙ генә кәрәклеһен сығара алалар.
Күсереү
Күп урынлы һандарҙы ҡушыуҙың стандарт алгоритмында ҡушылыусы һандарҙың цифрҙары бер-береһенең аҫтында урынлаштырыла. Уң яҡтан башлап, цифрҙарҙы ҡушыу һәр бағанала айырым башҡарыла. Әгәр бағанала цифрҙар суммаһы 10-дан артһа, артыҡ цифр икенсе бағанаға «күсерелә». Мәҫәлән, 27 + 59 суммаһында:
¹  27 + 59 ————   86
7 + 9 = 16 һәм 1 цифры артабанғы бағанаға күсерелә. Альтернатив ҡушыу ысулында ҡушыуҙы һулдан мөһимерәк булған цифрҙан башлайҙар; был ысулда күсереү тупаҫыраҡ башҡарыла, ләкин яҡынса сумма тиҙерәк табыла. Күсереүҙең башҡа күп ысулдары бар.
Унарлы кәсерҙәрҙе ҡушыу
Унарлы кәсерҙәрҙе ҡушыу ысулы юғарыла һүрәтләнгән күп урынлы һандарҙы ҡушыуҙың ябай күсермәһе булып тора. Бағаналап ҡушҡанда кәсерҙәр, өтөрҙәр бер-береһенең аҫтына тап килерлек итеп урынлаштырыла. Кәрәк булһа ҡыҫҡараҡ кәсергә, уны оҙонораҡ кәсер менән бер тигеҙ оҙонлоҡта итеү өсөн, уңдан һәм һулдан нулдәр өҫтәп яҙырға мөмкин. (см. һәм алда барыусы нулдәр) Шулай итеп ҡушыу, үрҙә яҙылған күп урынлы һандарҙы ҡушыу ысулындағы кеүек башҡарыла, тик яуапта өтөр, ул ҡушылыусыларҙа ҡайҙа урынлашҡан, тап шул урында ҡуйыла. Мәҫәлән, 45.1 + 4.34 суммаһын ошолай иҫәпләргә була: 4 5 . 1 0                                                                                  +  0 4 . 3 4 ————————————    4 9 . 4 4
Башҡа иҫәпләү системаларында ҡушыу
Икенсе иҫәпләү системаларында һандарҙы ҡушыу унарлы иҫәпләү системаһындағы һандарҙы ҡушыуға оҡшаш. Миҫал рәүешендә икеле иҫәпләү системаһында ҡушыуҙы ҡарарға була. Күсереүҙе ҡулланып бер урынлы икеле һандарҙы ҡушыу ҡатмарлы түгел: Ике «1» тамғаһының суммаһы «0» тамғаһына тигеҙ, ә 1 артабанғы бағанаға ҡушылырға тейеш.Был ситуация, унарлы иҫәпләү системаһында бер урынлы һандарҙы ҡушҡанда осраған ситуацияға оҡшаш; әгәр һөҙөмтә иҫәпләү системаһының нигеҙенә тигеҙ йәки унан артып китһә(10), һулда цифрҙар арта:
Был ғәмәл «күсереү» булараҡ билдәле. Ҡушыуҙың һөҙөмтәһе ҡиммәттәр диапазонын һәм разрядты үтеп китһә, был артыҡ һандың системаның нигеҙенә (йәғни унарлы иҫәпләү системаһында 10-ға) бүлендеген артабанғы разрядтың ҡиммәтенә ҡушып, һулға «күсерергә» кәрәк. Был шуның менән бәйле: N-иҫәпләү системаһында артабанғы разрядтың ҡиммәте ағымдағы разрядтың ҡиммәтенән N тапҡыр ҙур. Икеле иҫәпләү системаһында күсереү унарлы иҫәпләү системаһындағы кеүек эшләй: 1 1 1 1 1   (күсереү) 0 1 1 0 1 +  1 0 1 1 1 —————————————   1 0 0 1 0 0 = 36
Был миҫалда ике һан ҡушыла: 011012 (1310) һәм 101112 (2310). Өҫтәге юлда күсереү барлығы күрһәтелгән.Уңдағы бағананы ҡушыуҙан башлайыҡ: 1 + 1 = 102. Бында 1 һулға күсерелә, ә 0 түбәндәге юлда яҙыла. Хәҙер уңдан икенсе бағаналағы һандар ҡушыла: 1 + 0 + 1 = 102; 1 күсерелә, ә 0 аҫтағы юлда яҙыла. Өсөнсө бағана: 1 + 1 + 1 = 112. Был осраҡта 1 аҫтағы юлда күсерелә. Һөҙөмтәлә табабыҙ: 1001002 (йәки унарлы иҫәпләү системаһында 36).
Компьютерҙар
Аналоглы компьютерҙар туранан-тура физик дәүмәлдәр менән эш итәләр, шуға күрә ҡушыу механизмы ҡушылыусыларҙың төрөнә бәйле. Механик сумматор ике ҡушылыусыны үҙгәреүсән блоктар позицияһы рәүешендә күрһәтергә мөмкин, был осраҡта уларҙы урталыҡлаусы рычаг ярҙамында ҡушырға мөмкин. Әгәр ҡушылыусылар ике Шпиндель күсәрҙең әйләнеү тиҙлеге рәүешендә күрһәтелһә, уларҙы дифференциал ярҙамында ҡушырға мөмкин. Гидравлик сумматор, Ньютондың икенсе законын ҡулланып, поршендәр йыйылмаһына тәьҫир иткән көстө тигеҙләү өсөн, ике камералағы баҫымды ҡушырға мөмкин. Аналоглы компьютерҙы ҡулланыуҙың иң таралған осрағы - ергә тоташтырылғанға ҡарата ике электр көсөргәнешен ҡушыу; быны резисторлы электрон схема ярҙамында башҡарырға мөмкин, ә камиллаштырылған версияларында операцион көсәйткес ҡулланыла. Ҡушыуҙы башҡарыу персональ компьютерҙа ла төп ғәмәл булып тора. Ҡушыу ғәмәлен башҡарыу тиҙлеге һәм, бигерәк тә, күсереү механизмы менән бәйле сикләүҙәр компьютерҙың дөйөм эшләү тиҙлегенә тәьҫир итәләр.
Компьютерҙа, әгәр ҡушыу һөҙөмтәһе һаҡлау өсөн үтә оҙон булһа, дөрөҫ булмаған яуапҡа килтереүсе арифметик артып китеү күҙәтелә. Көтөлмәгән арифметик артып китеү программа хаталарының киң таралған сәбәбе булып тора. Бындай артып китеү хаталарын асыҡлау һәм диагнозлау ауыр булыуы мөмкин, сөнки улар тестарында йыш ҡулланылмаған бик күп бирелештәр йыйылмаһы индергәндә генә асыҡланырға мөмкин. Был төрҙәге билдәле хата булып 2000 йыл проблемаһытора, бында йылды билдәләү өсөн ике урынлы форматты ҡулланыу менән бәйле артып китеү хатаһы 2000 йылда һиҙелерлек проблемалар тыуҙырҙы.
Һандарҙы ҡушыу
Ҡушыуҙың төп үҙсәнлектәрен күрһәтеү өсөн иң тәүҙә контекстҡа асыҡлыҡ индерергә кәрәк. Ҡушыу тәүҙә натураль һандар өсөн билдәләнә. Күмәклектәр теорияһында ҡушыу, натураль һандарҙы ла индереп, ҙурайғандан ҙурая барыусы күмәклектәр өсөн билдәләнә: бөтөн һандар, рациональ һандар, һәм ысын һандар. Математиканы өйрәнгәндә||mathematics education}} ыңғай кәсерҙәрҙе ҡушыу тиҫкәре һандарҙы ҡушыуға тиклем өйрәнелә.)
Натураль һандар
Ике a һәм b натураль һандарының суммаһын билдәләү өсөн ике популяр ысул бар. Әгәр натураль һандар сикле һандағы элементлы күмәклек ҡеүәте аша билдәләнһә (күмәклек ҡеүәте — уның элементтары һаны), суммаға түбәндәге билдәләмәне биреү маҡсатҡа ярашлы: Бында, (A \cup B) — A һәм B күмәклектәре берекмәһе. Был билдәләмәнең альтернатив версияһында A һәм B күмәклектәре киҫешәләр һәм был осраҡта сумма сифатында уларҙың дизъюнктлы берекмәһе алына, был механизм уртаҡ элементтарҙы айырырға мөмкинлек бирә, һөҙөмтәлә был элементтар ике тапҡыр иҫәпкә алына.
Икенсе билдәләмә рекурсивлы:
Әҙәбиәттә был билдәләмәнең төрлө варианттары бар. Рекурсион теоремала өлөшләтә тәртипкә килтерелгән күмәклектә N2 тап юғарыла бирелгән билдәләмә ҡулланыла. . Икенсе яҡтан, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа тик натураль һандар күмәклегенә генә ҡулланылған сикләнгән Рекурсион теореманы ҡулланыуға өҫтөнлөк бирәләр. Берәүҙәр ваҡытлыса a-ны теркәп торорға, рекурсияны b-ға ҡулланырға, бының менән "a + " функцияһын билдәләп, һәм был унарлы операцияны бөтә a өсөн ҡулланып, тулы бинар операцияны төҙөргә тәҡдим итәләр.
Был ҡушыуҙың рекурсив билдәләмәһе Дедекинд тарафынан 1854 йылда уҡ бирелгән була, һәм ул уны артабанғы ун йыллыҡтарға киңәйтә . Математик индукции ярҙамында Дедекинд ассоциативлыҡ һәм коммутативлыҡ үҙсәнлектәрен иҫбатлаған..
Бөтөн һандар
Бөтөн һандың төп концепцияһы шунда: бөтөн һан уның абсолют дәүмәленән һәм тора һәм, (ҡағиҙә булараҡ, ыңғай йәки тиҫкәре) һан. Ноль бөтөн һаны — айырым осраҡ: ноль ыңғай ҙа, тиҫкәре лә түгел. Ярашлы ҡушыу билдәләмәһе түбәндәге осраҡтарҙы иҫәпкә алырға тейеш:
Был билдәләмә конкрет мәсьәләләр өсөн файҙалы булһа ла, ниндәйҙер дөйөм иҫбатлауҙар башҡарыу ауыр, сөнки бик күп осраҡтарҙы ҡарарға кәрәк.
Бөтөн һандарҙың иң уңайлы концепцияһы булып Гротендик группалары төҙөү тора. Төп идеяһы шунда: һәр бөтөн һан (бер генә ысул менән түгел) ике натураль һандың айырмаһы рәүешендә күрһәтелә ала, шуға күрә беҙ бөтөн һанды ике натураль һандың айырмаһы итеп билдәләй алабыҙ. Ул саҡта ҡушыу айырма аша түбәндәгесә билдәләнә ала:
Рациональ һандар
Рациональ һандарҙың суммаһы ярҙамында иҫәпләнергә мөмкин, ләкин рациональ һандарҙы ҡушыуҙың билдәләмәһе тик бөтөн һандарҙы ҡушыу һәм ҡабатлауҙы үҙ эсенә ала:
Мәҫәлән,. знаменателдәре бер төрлө кәсерҙәрҙе ҡушыу күпкә ябайыраҡ; был осраҡта знаменателдәрҙе шул килеш ҡалдырып, числителдәрҙе ҡушырға мөмкин:, например.
Рациональ һандарҙы ҡушыуҙың коммутативлыҡ һәм ассоциативлыҡ үҙсәнлектәре бөтөн һандар арифметикаһы закондарының эҙемтәһе булып тора. Ҡәтғиерәк һәм дөйөм билдәләмәне  статьяһында ҡара.
Ысын һандар
Ысын һандарҙы төҙөүҙең дөйөм ысулы булып рациональ һандар күмәклеген Дедекинд алымы менән тулыландырыу тора. Ыссын һандар рациональ һандарҙың Дедекинд киҫелеше һымаҡ билдәләнәләр: аҫтан сикләнгән, рациональ һандарҙың буш булмаған күмәклеге. a һәм b ысын һандарының суммаһы элемент буйынса билдәләнә: Был билдәләмә башлап бер аҙ үҙгәртелгән күренештә Рихард Дедекинд тарафынан 1872 йылда баҫтырылды. Ысын һандарҙы ҡушыуҙың коммутативлыҡ һәм ассоциативлыҡ үҙсәнлектәре яҡын; 0 ысын һанын тиҫкәре рациональ һандар күмәклегенең бер өлөшө итеп һанап, уны аддитив берәмек итеп ҡарарға мөмкин.Ҡушыуға ҡағылышлы был конструкцияның иң ҡатмарлы өлөшө булып, кире ҡушылыусыны билдәләү тора.
Ҡыҙғанысҡа күрә, Дедекинд киҫелештәрен ҡабатлау — тамғалары булған бөтөн һандарҙы ҡушыу кеүек ваҡытты алыусы процесс. Икенсе ҡараш ыссын һандарҙы метрик тулыландырыуҙан тора. Ыссын һандар — ул рациональ һандарҙың Коши эҙмә-эҙлелегенең сикләмәһе, Lim an. Ҡушыу быуын-быуынлап башҡарыла: Был билдәләмә беренсе тапҡыр 1872 йылда Георг Кантор тарафынан баҫтырылды, ләкин уның формализмы бер аҙ икенсерәк ине. Был ғәмәл Коши эҙмә-эҙлелеге менән ҡәтғи билдәләнгән (фундаменталь эҙмә-эҙлелек булып тора) тип иҫбат итергә кәрәк. Был мәсьәлә хәл ителеү менән ыссын һандарҙы ҡушыуҙың бөтә үҙсәнлектәре ыссын һандарҙың үҙсәнлектәренән килеп сыға. Бынан тыш, ҡабатлауҙы ла индереп, бүтән арифметик ғәмәлдәргә ябай, оҡшаш билдәләмәләр бирелә.
Комплекслы һандар
Комплекслы һандарҙы ҡушыу бер-береһенә ысын һәм ысын булмаған өлөштәрен ҡушыу юлы менән башҡарыла. Был шуны аңлата: Комплекслы һандарҙы комплекслы яҫылыҡтың нөктәһе итеп күҙаллағанда, комплекслы һандарҙы ҡушыуға түбәндәге геометрик интерпретацияны бирергә була: комплекслы яҫылыҡта A и B нөктәләре менән күрһәтелгән комплекслы һандарҙың суммаһы булып, өс түбәһе O, A һәм B нөктәләрендә булған параллелограмды төҙөү юлы менән табылған Xнөктәһе тора. Йәки былай тип әйтергә була: X — ул OAB һәм XBA өсмөйөштәре конгруэнт булғандағы нөктә.
Дөйөмләштереү
Ысын һандарҙы ҡушыуҙы дөйөмләштереү һөҙөмтәһе итеп ҡарап була торған күп бинар ғәмәлдәр бар. Бындай дөйөмләштерелгән ғәмәлдәр дөйөм алгебраның төп өйрәнеү предметы булып торалар, шулай уҡ улар күмәклектәр теорияһында һәм категориялар теорияһында осрай.