cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яшин Александр Яковлевич
Ғаиләһе
Яшинды көслө мауығыуҙарының береһе — шағир Вероника Тушнова була (уның иң танылған шиғырҙарының береһе, «не открываются, любя», күрәһең, 1944 йылда, 1970 йылдарҙа яҙылған. Композитор Марк Минков музыкаға аһлған һәм А. Пугачева башҡарған). В. Тушнова «Сто часов счастья» шиғырҙар циклын Яшинға бағышлай. Цикл шиғырына яуап итеп, Яшиндың ҡатыны шиғыр менән: «Сто часов счастья взяла и украла» тип яуап бирә. Яшин В.Тушнова үлемен бик ауыр кисерә. В. Тушнованың истәлегенә «У надгробья», «Навсегда», «Заклинание» шиғырҙарын арнай.
Тунун-Кы
Тунун-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1259 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кобелев Александр Иванович
Биографияһы
Кобелев Александр Иванович 1910 йылдың 5 мартында Моторное ауылында (хәҙер Өфө һыҙатына инә) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1932 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Ауыл мәктәбен, Ырымбур ҡалаһында шоферҙар һәм тракторсылар курсын тамамлай. Шофер булып эшләй. 1934 йылда Батайск граждандар һауа флоты пилоттары мәктәбен (ГВФ) тамамлай. Батайск һәм Тамбов граждандар һауа флоты пилоттары мәктәбендә инструктор-лётчик булып эшләй.
1940 йылда Тамбов ҡалаһының Ленин районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.
1943 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1948 йылдан подполковник Кобелев А. И. — запаста, әммә граждандар авиацияһы самолеттарында осоуын дауам итә. Өфө ҡалаһында йәшәй.
1975 йылдың 14 октябрендә вафат була. Өфөлә ерләнгән.
Батырлығы
«951-се штурм авиация полкының эскадрилья командиры (3-сө Украина фронтының 17-се һауа армияһы 306-сы штурмлаусы авиация дивизияһы) капитан Кобелев А. И. 1944 йылдың майына хәрби объекттарҙы, оборона һыҙығын, дошман ғәскәрҙәре тупланмаһын штурмлауға 115 хәрби осош яһай, уға ҙур зыян килтерә».
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 2 августағы указы менән, командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, капитан Кобелев Александр Ивановичкә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3470) тапшырыла.
Мокса (Тюрингия)
Мокса (Тюрингия) (Moxa) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 86 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 430 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.
Кәримов Фәтих Әхмәтвәли улы
Кәримов Фәтих Әхмәтвәли улы (ижади псевдонимы Фәтих Кәрим; 27 декабрь 1908 йыл (9 ғинуар 1909 йыл) — 19 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған татар  шағиры. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Фәтих Әхмәтвәли улы Кәримов Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Айыт ауылында 1908 йылдың 27 декабрендә тыуған. Үҙ ауылында башланғыс белем ала. Йәтим ҡалғанлыҡтан Ҡазанда бер йыл Надежда Крупская исемендәге балалар йортонда тәрбиәләнә. 1925—1929 йылдарҙа Ҡазан ер төҙөлөшө техникумында уҡый. Студент мәлендә үк әҙәби ижад менән шөғөлләнә, гәзит редакцияһында эшләй.
Утыҙынсы йылдар Фәтих Кәрим өсөн иң уңышлы һанала. Ул танылған әҙиптәр менән бергә СССР һәм ТАССР яҙыусылар берлеген ойоштороуҙа ҡатнаша. Ете әҙәби китап авторы, 25 йәшлек Фәтих Кәрим буласаҡ Советтар Союзы Геройы, әҙәбиәт өлкәһендә Ленин премияһы лауреаты Муса Йәлил, шағир Һаҙи Таҡташ, яҙыусы һәм дәүләт эшмәкәре Ғәлимйән Ибраһимов, Ҡәүи Нәжми, Мирсәй Әмир, Хәсән Туфан һәм башҡалар менән ТАССР-ҙың ижтимағи, сәйәси һәм мәҙәни тормошонда ҙур роль уйнай. Танылған яҙыусы булып өлгөрә. Ләкин ғәҙел һәм тура һүҙлелеге байтаҡ кешеләргә оҡшамай. Ул ижады сәскә атҡан осорҙа Сталин режимының репрессияһына эләгеп, 1938 йылдың 3 ғинуарында ҡулға алына. Дүрт йылдан ашыу төрмәлә ултыра.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың декабрендә, уның эше буйынса яңынан суд була һәм Фәтих Кәримде ғәйепһеҙ тип табалар. Бөтә ғәйепләнеүҙәрҙән аҡланып төрмәнән сыҡҡас, Фәтих Кәрим үҙ теләге менән фронтҡа китә.
Үлемесле һуғыш яланында, окопта, ул 150-гә яҡын шиғыр, биш поэма, бер драма әҫәре («Шакир Шигаев»), ике повесть («Разведчик яҙмалары», «Яҙғы төндә») ижад итә. «Мөхәббәт һәм нәфрәт» (1943), «Моң һәм көс» (1944) тип аталған шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға.
1945 йылда яуҙағы ҡаһарманлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән баһалана. Ялҡынлы шағир, взвод командиры 1945 йылдың 19 февралендә Кёнигсберг ҡалаһы эргәһендәге Каврен ауылы янында барған ҡаты алышта батырҙарса һәләк була — хәҙер Калинград өлкәһенең Еңеү (Победа) ҡасабаһы. Калининград өлкәһенең Багратионовск ҡалаһындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Һүррәм солтан
Һүррәм солтан (Хюрре́м Хасеки́-султа́н,, Hürrem Haseki Sultan, Европала Роксола́на (Roxolana) булараҡ билдәле; ысын исеме билдәһеҙ. Һуңғараҡ яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙә уның исемен "Олександра/Анастасія Гаврилівна Лісовська тип атайҙар; 1502 йылдар самаһы бәлки 1505 йылдыр  — 15 йәки 18 апрель 1558 ) — башта кәнизәк, шунан Күркәм Сөләймән, Ҡануни́ Сөләймән ҡушаматтары йөрөткән  Сөләймән I солтандың никахлы хәләл ефете булған,  һасеки, Сәлим Икенсенең әсәһе .,.
Кәримов Фәтих Әхмәтвәли улы
Биографияһы
Күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн үлгәндән һуң I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Һүррәм солтан
Балалары
Һүррәм Ҡануни Сөләймән солтандан 6 ул тапҡан :
Улдары: Ҡыҙы:
Күркәм Сөләймәндең бер улынан - Сәлимдән башҡаһы үҙенән алда үлеп бөтә.
Мәхмәт 1543 йылда вафат була. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, сәсәк ауырыуынан вафат булған, икенсе фараздар буйынса үлеме етеп вафат булған.
Йыһангир бәләкәйҙән сирләшкә була, 1553 йылда Шаһзадә Мостафаны язалап үлтергәндән һуң, вафат була.Ағаһын һағыныуҙан үлгән тигән   һүҙҙәр ҙә тарала. Һүррәм көндәшенең улын тәхеткә ултырттырмаҫ өсөн ирен улына ҡаршы ҡуйып, үлтерттергән тигән легенда ла бар.
Баязит улы атаһын үлтерергә маташҡан, тик был килеп сыҡмағас, Персияға ҡасҡан. Атаһы фарсы шаһы менән солох төҙөгәндән һуң, Баязитты дүрт улы менән үҙҙәренә оҙатыу тураһында килешкән. Баязитты 1561 йылдың 25 сентябрендә язалағандар, ә уның кесе улын Бурсала үлтергәндәр.
Аргаюко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кор-Яун
Кор-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тяп-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәмәтшин Урал Ғүмәр улы
Мөхәмәтшин Урал Ғүмәр улы (27 февраль 1953 йыл — 1 ғинуар 2017 йыл) — рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006).
Биографияһы
Урал Ғүмәр улы Мөхәмәтшин 1953 йылдың 27 февралендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Ағаһы менән һәр йәйҙе Ҡандра ҡасабаһында өләсәһе янында үткәрә. Һуңыраҡ ошонда уҡ «Иҫке Ҡандрала әбейҙәр сыуағы» һәм «Атай портреты» картиналарын ижад итә.
1980 йылда Өфө сәнғәт институтының художество бүлеген тамамлай.
2017 йылдың 1 ғинуарында Өфөлә вафат була.
Картиналары
«Крәҫтиәндәр һуғышы. Салауат һәм Пугачев», «Мифтахетдин Аҡмулла портреты», «Иҫке Ҡандрала әбейҙәр сыуағы» (2008), «Әсә портреты» (2010), «Крәҫтиәндәр һуғышы» (2008), «Яңы ай», «Ҡасим Девлеткильдеев портреты», «Атай портреты», «Ат — фронтҡа» — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына бағышлап һәм башҡалар.
Күргәҙмәләре
1975 йылдан республика, зона, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Кесе Яй-Яга
Кесе Яй-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яй-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ширяй
Ширяй — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловля йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гупта империяһы
Гупта империяһы (गुप्त, gupta, गुप्त राजवंश) — IV—VI быуаттарҙа Һиндостанда Гупта династияһы башлығындағы дәүләт. Гупта династияһы идаралығы осоро Һиндостан тарихына алтын быуат булараҡ керә, был ваҡытта милли әҙәбиәттең, һынлы сәнғәттең, архитектураның һәм философияның төп ҡанундары эшләнә.
Инеш
Гупта династияһының сығышы бәхәстәр тыуҙыра, уларҙың тыуған ере Уттар-Прадештың көнсығышы йәки Магадха өлкәһе булыуы мөмкин. Династияның өсөнсө вәкиле Чандрагупта I «батшаларҙың батшаһы» титулын Личчхави кланы ҡыҙы һәм шул уҡ ваҡытта вариҫы менән никахлаша. Чандрагупта I биләмәләренең үҙәге булып, күрәһең, Праяга (хәҙерге Аллаһабад) булған.
Самудрагуптаның вариҫы — Чандрагупта II — бигерәктә мәҙәниәт эштәрендә данға ҡаҙана. Уджайндағы Көнбайыш Кшатраптарҙы хәл иткес һуғышта еңә. Чандрагупта II биләмәләре хаҡында Ҡытай сәйәхәтсеһе Фасянь тауисирлама яҙып ҡалдыра.
Гупта империяһы менән идаралыҡ итеү насар үҙәкләштерелгән булған. Императорҙарҙың туғандары йәки уға яҡын булған ғәскәр башлыҡтары (кумараматьяс) провинциялар (деша, бхукти) менән етәкселек иткәндәр. Провинциялар округтарға (прадеша, висайя) бүленгәндәр, улар менән сауҙәгәрҙәр, һөнәрселәр һәм яҙыусылар вәкилдәренән торған төбәк совет идара иткән. Күп кенә вазифалар быуындан быуынға бирелгәндәр. Байтаҡ ҡына көстәр даими рәүештә барлыҡҡа килеп торған сепаратизмды баҫтырырға киткән.
Чандрагупта II вариҫтарына төньяҡтан баҫып ингән күсмә ҡәбиләләрҙең — һундарҙың (эфталиттарҙың) һөжүмдәренә ҡаршылыҡ күрһәтергә тура килә. Был мәсьәләне династия вәкилдәре араһында булған ғауғалар тағы ла ауырға төшөрә. VI быуат аҙағына ҡарай Гупталар биләмәләре бер нисә тапҡыр кәмей. Бөтә төньяҡ Һиндостан эфталиттар менән оккупациялана.
Гупта династияһы үҙенең хакимлығы аҫтында Чандрагупта Маурья биләмәләренән саҡ ҡына аҙыраҡ Һиндостан ерҙәрен берләштергән. Хәҙерге тарих фәне буйынса Гупталар осорондағы «алтын быуат» тураһындағы миф бик үк дөрөҫкә яҡынлаштырмай. Гупталар дәүерендәге дәүләт ҡоролошо Чандрагупта Маурья заманы менән сағыштырғанда үҙәкләштермәгән тиерлек булған. Археология мәғлүмәттәре буйынса, алдараҡ йәшәгән Кушан батшалығы Гупта империяһынан күпкә байыраҡ булған, ә индуизмдың ысын үҫеше Гупталар дәүеренән һуңғы осорға тура килгән.
Чачкари
Чачкари-Грузияла, Аспиндза муниципалитетындағы тарихи ауыл, Вардзиянан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай, Мтквари йылғаһы ярында урынлашҡан. Риүәйәткә ярашлы Чачкариға Вардзияның ауыл хужалығы запастары өҫтәмәләре килгән- ҡаяла шарап һыҡҡыстарынан күп һанлы шарап ҡойолоп торған. Чачкари ауылында зыян күргән террасаларҙан һәм 50-гә яҡын таш шарап һыҡҡыстарҙан тыш дүртенсе быуат виноград тәлгәше һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ мәмерйә йәшәү залы, Георгий сиркәүе, балсыҡтан һуғылған йорт залдарының (Месхетия залдары) өлгөләре һ.б. бар.
Чачкари ауылына 2016 йылда ГРузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмтиәтендәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исеме бирелә
Әхмәтшин Ғабдулла Ғабдрахман улы
Әхмәтшин Ғабдулла Ғабдрахман улы (14 октябрь 1921 йыл — 25 май 1984 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист, драматург һәм тәржемәсе. 1951 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1941 йылдан КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1981). Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Биографияһы
Ғабдулла Ғабдрахман улы Әхмәтшин 1921 йылдың 14 октябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бикташ (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Яңы Бикташ) ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, 1938 йылдан Йәрмәкәй район газетаһының яуаплы секретары булып эшләй, ситтән тороп педагогия училищеһында уҡый.
1940 йылда республиканың балалар гәзите «Йәш төҙөүсе»нең редактор урынбаҫары итен тәғәйенләнә.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк Ғабдулла Әхмәтшин фронтҡа китә һәм, 1942 йылда Черкасск пехота училищеһын тамамлап, рота менән командалыҡ итә. Ике тапҡыр яралана.
1943 йылдан ул — дивизия газетаһының редактор урынбаҫары, һуңынан 3‑сө Украина фронты «Советский воин» газетаһының хәбәрсе-ойоштороусыһы була. «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.
1946 йылдан «Ҡыҙыл Башҡортостан» газетаһының махсус хәбәрсеһе булып эшләй, бер үк ваҡытта К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый, 1953 йылда СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.
1953—1956 йылдарҙа Ғабдулла Әхмәтшин — «Ҡыҙыл Башҡортостан» газетаһының әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире, һунынан «Һәнәк» журналы редакцияһында бүлек мөдире була.
Әҙәби ижады
Драматург төрлө йылдарҙа «Тальян гармун» (1949—1972), «Ялан еле», «Күҙ нурым», «Юғалган хаттар», 1953—1979). «Мөхәббәт исеменән» (Урау-урау юлдарҙан), 1968—1980), «Онотмағыҙ беҙҙе, туғандар» (1975), «Туй күлдәге» (1976), «Яр буйында усаҡтар» (1980) пьесаларын ижад итә.
Анна Квирентия Нильссон
Анна Квирентия Нильссон (Anna Quirentia Nilsson; 30 март 1888 йыл — 11 февраль 1974 йыл) — «телһеҙ кино» дәүерендә билдәлелек яулаған Америка актёры, сығышы буйынса Швециянан.
Биографияһы
Эшсе ғаиләһендә тыуған һәм мәктәпте тамамлағандан һуң Швецияның көнбайышында һатыусы булып эшләй.1905 йылда ул АҠШ-ҡа күсеп китә һәм унда тәүге ваҡытта бала ҡараусы булып эшләй. Тиҙҙән Анна модель бизнесында уңышлы карьераға өлгәшә һәм 1911 йылда кино килеп эләгә. Артабан йыл һайын Нильссон ҡатнашлығындағы тиҫтәләп фильмдар экранға сыға башлай. «Kalem» студияһында ул үҙенең ролдәренең күпселеген башҡара һәм Элис Джойс менән бер рәттән йондоҙ булып һанала. 1920-се йыл]лда Нильссон «Рaramount Рictures» менән уңышлы хеҙмәттәшлек итә һәм ҙур уңышҡа өлгәшә. [[1923 йылда Анна Нильссон Рекс Бичтың әҫәре буйынса ҡуйылған «Негодяи» фильмында Шерри Мэлоут ролен уйнай, һуңынан был ролде ремейктарҙа Бетти Компсон (1930), Марлен Дитрих (1942) һәм Бакстер. Э. (1955) башҡаралар.
Тауышлы кино осоро башланыу менән Анна Нильссондың карьераһы түбәнгә тәгәрәй, әммә ваҡ ролдәрҙе ул артабан да, 1950-се йылдарҙың уртаһына тиклем, уйнай әле. 1950 йылда «Сансет бульвары» фильмында күренеп ҡала, был фильмда Норма Десмонд йортондағы «балауыҙ фигуралары» кисәһендә ул үҙ-үҙен уйнай.
Анна К. Нильссон йөрәк ауырыуынан 1974 йылдың февралендә Калифорнияның ҙур булмаған Хамлет ҡалаһында вафат була .Кинематографияға индергән өлөшө өсөн актриса Голливуд аллеяһындағы йондоҙға лайыҡ була.
Ла-Ферьер
Лаферьер цитаделе (франц. Citadelle Laferrière, шулай уҡ Кристоф Анри ҡәлғәһе) — король Анри Кристоф бойороғо буйынса Гаитиҙың төньяҡ яры буйында 1000- метр бейеклегендәге тау  түбәһендә 1804—17 йылдарҙа төҙөлгән Көнбайыш ярымшарҙағы эре фортификация ҡоролмаһы.
Тарихы
Ҡәлғәне төҙөү тирә-яҡ үҙәндәрҙе күҙәтеү һәм француз баҫҡынсыларына ҡаршы тороу өсөн тәғәйенләнгән, был король подданныйҙарынан ғәйәт ҙур тырышлыҡ талап итә. Төҙөлөш эштәрендә 20 меңгә тиклем ҡол эшләй. Ҡәлғә 365 артиллерия орудиһы менән йыһазландырыла, һәм әлеге көнгә тиклем цитаделдең мөйөштәрендә пушка йәҙрәләре өйөлөп ята. Төҙөлөшө ваҡытынан форт күп һанлы ер тетрәүҙәр кисерә. Ҡәлғә диуарҙары тау түбәһенән 40 м өҫкә күтәрелә, йәнәш тирә-яҡ территорияны иҫәпкә алмағанда, бөтә комплекс 10 000 кв.м. майҙанды биләй.
Ҡәлғәлә ҙур резервуарҙар һәм келәттәр бер йылға тиклем ваҡыт менән 5000 һаҡсыға етерлек аҙыҡ һәм һыу һаҡлауға иҫәпләнгән.
Ҡәлғәлә король һәм уның ғаиләһе өсөн апартаменттар, мунсалар һәм икмәк бешереү урындары була. Француздар йәки Петион һөжүм иткән осраҡта король-диктатор үртәлгән ер тактикаһын ҡулланып, яҡындағы Сан-Суси һарайын ҡалдырып, ҡәлғәнең ҡеүәтле диуарҙары артында йәшеренергә ниәтләй. Был маҡсат өсөн цитадель эсендә король булмәләре урынлаша. 1820 йылда Кристоф үҙ-үҙенә ҡул һалғандан һуң уның яҡлылар кәүҙәһен йәшерен бында ерләй.
Цитадель ҡиәфәте менән тау түбәһенән сығып торған таш карап моронон хәтерләтә. Уның төҙөлөшө мөйөшлө, һәм күҙәтеү урынанан ҡарап, төрлөсә күренә. Ҡәлғәнең ҡайһы бер мөйөштәре һөжүм осрағында пушка йәҙрәләрен кире ҡағыу өсөн ҡоролған. Ҡоролманың күп өлөшөндә ҡыйыҡ булмаһа ла (эске түбәлектәре йөрөү өсөн рәшәткәле таш юл булып тора), ҡайһы бер ауыш өлөштәре сағыу-ҡыҙыл плитка менән биҙәлгән. Ҡәлғә төҙөлөш ваҡытынан алып бер нисә тапҡыр реставрацияланған.
Туризм
Лаферьер ҡәлғәһе — Гаитиҙың төп иҫтәлекле урындарының береһе һәм ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы. Гаити Республикаһы — донъяла иң үҫешмәгән илдәрҙең береһе һанала, шуға күрә цитадель илдә туризмды үҫтереүҙә мөһим роль уйнай. Ла-Ферьер илдең милли символы булып тора, шуға күрә уның һүрәте аҡса берәмектәрендә, почта һәм дәүләт маркаларында, шулай уҡ күп кенә туристик плакаттарҙа урынлашҡан.
1842 йылда көслө ер тетрәү ваҡытында  ҡәлғә ғәмәлдә емерелмәй тиерлек һәм үҙенең баштағы ҡиәфәтен һаҡлап ҡала. Унда барып етеү өсөн, юлсыға мул өҫтөндә үргә табан ике сәғәт дауамында күтәрелергә кәрәк. Асыҡ көндәрҙә ҡәлғә ҡыйығынан Кап-Аитьенды ғына түгел, Атлантик океандың иң яҡын ярын һәм көнбайышҡа ҡарай 140 саҡрым алыҫлыҡтағы Куба ярҙарын да күрергә мөмкин тип һөйләйҙәр
Пырзян
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боден күле
Бо́ден күле (Bodensee; иҫкесә. Констанцское озеро күл констанца, Шваб диңгеҙе ) — Альп алдындағы күл, Германия, Швейцария һәм Австрия сигендә урынлашҡан.
Боден күле аша Рейн йылғаһы аға, күл иң ҡаты ҡыш көндәрендә генә туңа. Күлдә суднолар йөрөй, эшләй паромлы кисеү эшләй. Күл буйында немец ҡалалары Констанц, Фридрихсхафен, Линдау һәм австрия ҡалаһы Брегенц урынлашҡан, ә Райхенау утрауы Бөтә донъя мираҫы тип иғлан ителгән.
Исеменең тарихы
Үрге һәм Түбәнге күлдәрҙең исеме Рим империяһы. осоронда уҡ бирелгән. Түбәнге күлде антик авторҙар Lacus Acronius тип йөрөткән, ә Үрге күлгә римлеләр тәүҙә Lacus Brigantinus атамаһын, һуңынан Lacus Venetus һәм ниһәйәт Lacus Constantinus исемен биргән.
Урта быуаттарҙа Lacus Bodamicus.атамаһы барлыҡҡа килә. Әммә европа телдәренең күпселеге Lacus Constantinus (Lac de Constance, Lake Constance, Lago di Costanza, Lago de Constanza, Lago de Constança) исемен һаҡлай. Немец телендә һөйләшкән илдәрҙә Lacus Bodamicus (Bodensee) нығынып китә һәм унан һуңыраҡ түбәнге немец теленән айырылған  һәм үҙаллы тел булып киткән нидерланд теленә (Bodenmeer) күсә. «Bodensee» атамаһы ҡасан һәм ни сәбәптән шулай уҡ Түбәнге күл һәм Рейнға таралған — билдәһеҙ.
«Bodensee» атамаһы Бодман (Bodman) тораҡ пунктынан килеп сыҡҡан тип фаразларға мөмкин. Был күлдең уберлинген тармағында урынлашҡан урында, күлдең көнбайыш ярында урынлашҡан тармағы (Überlinger See), урта быуат осоронда франк һарайы, герцогтың алеманн урыны, төбәк әһәмиәтендәге аҡса һуғыу йорто булған, күл атамаһы шунан («Бодманда ятҡан күл» = Bodman-See) булыуы мөмкин. Шулай уҡ Боданрюк ярымутрауы (Bodanrück), Уберлинген һәм Түбәнге күл араһындағы тауҙар сылбырының исемен, Бодман ғаиләһе тарихын сағыштырырға мөмкин.
Районлашыуы
Боден күле Альп алдында урынлашҡан. Ике күлдең яр һыҙығы оҙонлоғо 273 км тәшкил итә, шуларҙың 173 км Германияла, 28 км Австрияла һәм 72 км Швейцарияла. Боден күле майҙаны 535 км² тәшкил итә. Әгәр ҡушыусы Үрге һәм Түбәнге күлдәрҙе ҡушһаҡ, күл Үҙәк Европала ҙурлығы буйынса Балатон (594 км²) һәм Женева күлдәренән (582 км²) ҡала өсөнсө күл һәм һыу күләме буйынса (48 км³) Женева күленән (89 км³) ҡала икенсе күл була. Һыу йыйыу майҙаны 11 500 км² тәшкил итә.
Үрге күл биләмәһе 473 км² тәшкил итә. Улар һәм Брегенц менән Бодман-Людвигсхафен араһында 63,3 км-ға йәйелгән, (Фридрихсхафен һәм Романсхорн араһында) максималь киңлеге 14 км тәшкил итә, һәм Фишбах (Фридрихсхафен ҡалаһы районы) һәм Утвилье араһында иң тәрән урын 254 м. Үрге күлдең төньяҡ-көнбайыштағы бармаҡҡа оҡшаған тармағы Уберлинген (Überlinger See) тип атала. Дөйөм алғанда Уберлинген күлдең үҙ аллы өлөшө тип ҡарала, күл буйлап уҙҙым һәм Үрге күл һәм Уберлинген Бодарюк ярымутрауының (Bodanrück) Hörnle" түбәһе һыҙығы һәм Меерсбург араһындағы сик һыҙығы тип ҡарала. Форарльберг яр буйындағы өс ҙур булмаған ҡултыҡтың үҙ исемдәре бар: Брегенц алдынан Бренгенц ҡултығы (нем. die Bregenzer Bucht), Хард һәм Фуссах алдынан— Фуссах ҡултығы (нем. die Fußacher Bucht) һәм уның көнбайышында дауыл ҡайҙан килгәнен белеп торған күҙ (нем. Wetterwinkel). Унан көнбайышҡа табан, Швейцарияла, ҡултығы ҡушыла Роршах (нем. die Rorschacher Bucht) ҡултығы. Төньяҡтараҡ, бавария яҡтан, Ройтина ҡултығы урынлашҡан (нем. die Bucht Reutiner). Тимер утрауын ҡоро ер менән өйөмдө һыу Линдау (нем. Lindau) боден күл күл тип атала айырып торор өсөн һәм автомобиль күпере аша хәбәрҙәре «бәләкәй күл», аеш районы һәм утрауҙары араһында урынлашҡан. Констанцер Трихтер Констанца көнсығышҡа табан ҡултығы урынлашҡан (нем. Trichter Konstanzer der).
Үрге күлдән йәки Уберлинген күленең төньяҡ-көнбайыш тармағынан ҙур Бодарюк ярымутрауы менән айырылған Түбәнге күл, Унтерзеее, 63 км² майҙанды биләй. Ул төрлө цунгтарҙың остағы мореналары һәм урта мореналарынан төҙөлгән һәм ныҡ бүленгән. Күлдең был өлөштәренең үҙ исемдәре бар. Райхенау утрауынан төньяҡҡа табан Гнаден күле (нем. Gnadensee) бар. Райхенау утрауынан көнбайышҡа табан, Хёри ярымутрауы (нем. Höri) һәм Меттнау (нем. Mettnau) ярымутрауы араһында Целлер (нем. Zellersee) күле бар. Бодарюк ярымутрауының көньяҡ өлөшөндәге друмлиндар күлдең төньяҡ өлөшөндә дауам итә. Готтлибендан алып Эшенцҡа тиклем Райхенауҙың көньяғында Рейн күле йәйелеп ята. Карталарҙың күпселегендә Рейн (нем. Rheinsee) атамаһы күрһәтелмәгән.
Происхождение
Боден күле бассейны һуңғы боҙлоҡ осоро дауамында Альп үҙәненән сыҡҡан Рейн боҙлоғонан формалашҡан. Уны ирегән боҙлоҡтан барлыҡҡа килгән күл тип баһаларға мөмкин.
Боден күле буйынса бәхәс
Боден күле — Европала бер ниндәй формаль сиктәр булмаған берҙән-бер өлкә, сөнки Германия, Австрия һәм Швейцария араһында сиктәрҙе билдәләүсе бер ниндәй юридик мәжбүр итерлек килешеү юҡ. Шуға күрә күлде дөйөм зона итеп түгел, ә бер ниндәй илгә ҡарамаған өлкә булараҡ ҡарарға кәрәк. Был өлкәгә яр һәм 25 метрлыҡ яр буйы зонаһы инмәй.
Һыу транспорты
Боден күле буйлап пассажирҙар ташыу бер нисә (немец, австрия һәм швейцар) пароходсылыҡ тарафынан тормошҡа ашырыла. Улар бөтәһе лә «Боден күленең аҡ флоты» (Weiße Flotte des Bodensees) булараҡ билдәле. Боден күленең иң боронғо пассажирҙар судноһы - 1913 йылда төҙөлгән «SD Hohentwiel» тәгәрмәсле пароходы.
Камышенка (Ангурепа ҡушылдығы)
Камышенка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангуреп йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡуян (Свердловск өлкәһе)
Ҡуян (Куянково) — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 116 кеше йәшәй, шул иҫәптән 55 ир һәм 61 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 142 кеше йәшәгән.
Тарихы
Рәсәй архив документтарында ауыл «Кояново», «Коянково» исемдәре аҫтында иҫкә алына.
Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә Ҡуян ауылы аҫаба-башҡорттар ауылы. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 56 аҫаба-башҡорт йәшәһә, 1859 йылда 76 аҫаба теркәлә.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ҡошсо ырыуы вәкилдәре.
Ишмырҙин Ғәли Мөхәмәтйән улы
Ишмырҙин Ғәли (Ғәлимйән) Мөхәмәтйән улы (15 март 1903 йыл — 14 август 1942 йыл) — һынаусы лётчик, майор. Өфө аэроклубының беренсе етәксеһе. Башҡорттарҙан һәм Башҡортостандың беренсе лётчигы.
Биографияһы
Ишмырҙин Ғәли (Ғәлимйән) Мөхәмәтйән улы 1903 йылдың 15 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Өршәк-Мең улусы Иҫке Мораҙым ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Иҫке Мораҙым ауылы) ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1916 йылда тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай.
1920 йылда үҙ теләге менән Ҡыҙыл армия сафына баҫа һәм Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы составында Рәсәйҙә Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1921—1922, 1922—1923 йылдарҙа 1-се Башҡорт бригадаһы, 6-сы уҡсылар полкы составында хеҙмәт итә.
1925 йылда Баҡы ҡалаһында ҡыҙыл командирҙар курсын, ә 1928 йылда Борисоглебск ҡалаһында 2-се лётчиктар хәрби мәктәбен тамамлай. Хәрби лётчик званиеһын ала.
1934 йылда Башҡортостан АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы үтенесе буйынса ҡыҙыл армия сафынан Ғәлимйән Ишмырҙинды Осоавиахим мәктәбенә күсерәләр. 1934 йылда Ырымбурҙа осоусылар мәктәбендә белем ала.
1934 йылдың 17 декабрендә Өфө аэроклубы етәксеһе итеп тәғәйенләнә, Стәрлетамаҡ һәм Белорет ҡалаларында аэроклуб филиалдарын аса һәм улар менән етәкселек итә. 1935 йылда Башҡортостан АССР-ының Осоавиахим хәрби лётчиктар мәктәбенең үҙәк советы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Ғәли Ишмырҙин етәкләгән аэроклубтар илдә алдынғы урындар биләй. Өфө аэроклубы 1935 йылда — 14, 1940 йылда — 849, 1941 — 1149 хәрби осоусы әҙерләп сығара, улар араһында 14 Советтар Союзы геройы, шул иҫәптән осоусы-штурмовик, ике тапҡыр Советтар Союзы геройы Муса Гәрәев бар.
1937 йылдың октябрендә ялған ғәйепләү буйынса ҡулға алына. Ярты йыл дауамында төрмәлә ултыра. Төрмәнән сыҡҡас тыуған ауылына ҡайта. 1938 тулыһынса аҡлана һәм партия эштәрендә тергеҙләнә.
1942 йылдың 14 августында Стәрлетамаҡ ҡалаһында күнекмә осоштар ваҡытында һәләк була.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Васильева Вера Павловна, өс балаһы.
Көсөков Раил Фазыл улы
Көсөков Раил Фазыл улы (28 март 1952 йыл) — опера йырсыһы. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры вокалсыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2000) артисы. Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1982) һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика конкурсы (1978) лауреаты.
Биографияһы
Раил Фазыл улы Көсөков (Кучуков) Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Ҡолой ауылында 1952 йылдың 28 мартында тыуған. Сығышы менән Көсөковтар нәҫеленән. 1978 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. Шунан алып бөгөнгө көнгә тиклем ул Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисты.
Ижады
Беренсе эше — «Салауат Юлаев» операһында Пугачёв ролен бик уңышлы йырлай. Беренсе классик партияһы "Фауст"а Валентин роле була. Опера театры үҙе бер мөғжизәле донъя кеүек. Үҙ ҡағиҙәләре, үҙ талаптары бар уның. Бик көслөләр генә сыҙай операла. Бар булмышын опера театры менән бәйләгән Раил Көсөков Риголетто, Амонасро, Жермон, Алеко, Кенәз Игорь кеүек ялҡынлы, ҙур масштаблы ролдәрҙә уйнай. Бөгөнгө көндә ул 90-дан артыҡ партия башҡара.
Хәкимов
Хәкимов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Хәким исеменән барлыҡҡа килгән.
Хәкимова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Щучье районы
Щучье районы (Щучанский район) — Рәсәй ФедерацияһыҠурған өлкәһендәге административ-территориаль берәмек (район) һәм муниципаль берәмек (муниципаль район).
Административ үҙәге — Щучье ҡалаһы.
Географияһы
Ҡурған өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡатай, Далмат, Шумихинск, Әлмән һәм Сафакүл райондары, шулай уҡ Силәбе өлкәһе менән сиктәш. Райондың дөйөм майҙаны 2858 км², төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 110 километрға һәм көнсығыштан көнбайышҡа 60 километрға һуҙылған. Район биләмәһен көнбайыштан көнсығышҡа табан тарихи Транссебер тимер юл магистрале һәм Р-254 «Иртыш» федераль автомобиль юлы киҫеп үтә.
Район территорияһында 11-ҙән ашыу таш быуат торамаһы (неолит-энеолит), утыҙҙан ашыу бронза дәүере ҡомартҡылары, биш иртә тимер быуат һәм урта быуат ҡомартҡыһы теркәлгән. Улар араһында Белояр, Кузнецов, Красноярск ауылдары, Алакүл һәм күп ҡатламлы ҡәберлектәр асылған Сүмләк ауылы.
Районы территорияһында Щучье тәбиғи (зоология) дәүләт тыйыулығы урынлашҡан. Майҙаны 11670 гектар.
Районда 140-лап ҙур һәм бәләкәй күл бар. Район үҙәгенең үҙендә ете күл.
Халҡы
Район халҡының 49,39 % ҡала шарттарында (Щучье ҡалаһы) йәшәй.
Район халҡы — 22 881 кеше (2012), нигеҙҙә, урыҫтар. Шулай уҡ ҙур өҫтөнлөк менән башҡорттар булған тораҡ пункттары бар (Арыҫлан ауылы). Башҡорттар шулай уҡ Каясан(Ҡуйһаҙан), Нифанка ,Төңгөй, Сухоборское, Даньково (Дәңкәү)  һәм Куликово ауылдарында  ярты йә өстән бер өлөшөн тәшкил итәләр .Бынан тыш, шулай уҡ татарҙар - 1000-гә яҡын кеше - күбеһе Курорт-Озеро , Каясан һәм Майка аулдарында урыҫтар  һәм башҡорттар менән бергә йәшәйҙәр.Шулай уҡ башҡа милләт вәкилдәре -украиндар, удмурттар, ҡаҙаҡтар, коми-пермдәр, әрмәндәр, немецтар һ. б.йәшәй.
Территориаль ҡоролошо
Административ-территориаль ҡоролош сиктәрендә район 1 ҡала һәм 15 ауыл Советы административ-территориаль берәмектәренә бүленгән
Муниципаль ҡоролош сиктәрендә муниципаль районға 16 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе һәм 15 ауыл биләмәһе инә.
Щучье районында 54 тораҡ пункты бар.
Көньяҡ (конструкторлыҡ бюроһы)
'''М. К. Янгель исемендәге «Көньяҡ» конструкторлыҡ бюроһы ''' — совет, һуңынан украин предприятиеһы, ракета-космос техникаһы әҙерләүсе ойошма.
Рәсәй Оборона министрлығы үҙенең рәсми сайтында «Көньяҡ» КБ-һын СССР-ҙағы алдынғы һәм иң эре фәнни һәм конструкторлыҡ ракета үҙәге тип атай
Тарихы
1951 йылда Днепропетровскиҙа төҙөлөү өҫтөндә булған автотрактор заводы үҙ тәғәйенләнешен баллистик ракеталар етештереү производствоһы тип үҙгәртә. Уға «Завод № 586» тигән исем бирелә һәм Р-1, Р-2, Р-5 ракеталарын сығарыу бурысы йөкмәтелә.
Заводтың Будник Василий Сергеевич етәкселегендәге конструктор бүлеге энтуазсылары инициатива күрһәтә һәм хәрби ведомствоға яҡшыртылған теүәллек менән башҡарылған Р-1 ракетаһының модификация проектын тәҡдим итәләр. Проект дәлилле тип таныла, уны тормошҡа ашырыу, шулай уҡ яғыулыҡтың юғары ҡайнарлыҡ компонентында эшләүсе яңы ракета булдырыу өсөн 1954 йылда завод территорияһында махсус конструкторлыҡ бюроһы (ОКБ-586) булдырыла. ОКБ-ның баш конструкторы итеп быға тиклем Ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙә баш инженер булып эшләгән — Михаил Кузьмич Янгель, ә уның урынбаҫары итеп В С. Будниктәғәйенләнә.
1956 йылда Капустин яр полигонында ун Р-1УК сафҡа индерелә. 1959 йылда уртаса алыҫлыҡтағы Р-12 шыйыҡсалы баллистик ракетаһы ҡоралланыуға индерелә, шул уҡ йылда юғары ҡайнарлыҡтағы оҙаҡ һаҡланыусы яғыулыҡ компонентындағы Р-16 континент-ара баллистик ракетаһы әҙерләнелә башлай.
1966 йылдан ОКБ-586 конструкторлыҡ бюроһы «Көньяҡ» Конструкторлыҡ бюроһы тип аталып йөрөтөлә.
1971 йылда ОКБ етәксеһе итеп Уткин Владимир Федорович тәғәйенләнә. Уның етәкселегендә БЖРК өсөн ҡаты яғыулыҡлы РТ-23 УТТХ «Молодец» ракетаһы проектлана, ул Стратегик тәғәйенләнешле ғәскәрҙәрен (РСНВ) ҡоралландырыуҙа ҡулланыла. Ул 1983—1993 йылдарҙа "Южмаш"производство ойошмаһына ҡараған Павлоград механик заводында етештерелә.
1991 йылда генераль конструктор, ә 1995 йылда генераль директор итеп Конюхов Станислав Николаевич тәғәйенләнә.
Украинаның Милли йыһан агентлығының генераль директоры бойороғо менән 2010 йылдың 31 авгусынан «М. К. Янгель исемендәге „Көньяҡ“ конструктор бюроһы» дәүләт предприятиеһының Генераль конструктор — генераль директоры итеп Александр Викторович Дегтярев тәғәйенләнә, был вазифаға тиклем ул «Көньяҡ» КБ -ның Генераль конструктор — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары вазифаһын биләгән була.
Украинаның Дәүләт йыһан агентлығының 2016 йылдың 17 февраленән А. В. Дегтярев биләгән вазифаһынан бушатыла.
Бөгөнгө көндә «Көньяҡ» конструкторлыҡ бюроһы «Зенит», «Циклон», «Днепр», «Маяҡ» һәм башҡа ракета-йөрөтөүселәрҙе әҙерләү һәм әҙерлеккә булышлыҡ итеү эштәрен алып бара. Конструкторлыҡ бюроһы әҙерләгән ҡорамалдар «Южмаш» заводында сығарыла..
Тыдыль-Кикя
Тыдыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шудек
Шудек (Шудек) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 525 кеше. Почта индексы — 452808, ОКАТО коды — 80259890001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Санкт-Петербург дәүләт аэрокосмик приборҙар эшләү университеты
Санкт-Петербург дәүләт аэрокосмик приборҙар эшләү университеты (СПб ГУАП) —  Санкт-Петербургта юғары уҡыу йорто
Тарихы
1941 йылдың 25 ғинуарында Ленинградта авиация институтын ойоштороу тураһында ҡарар сыға. Институт Чесмен һарайы бинаһында урынлашҡан, унда быға тиклем Эске эштәр Наркоматы Ленинград автоюл институты урынлашҡан. . Ректор булып Ф. П. Катаев тәғәйенләнә.
Юғары уҡыу йорто составында самолеттар, мотор һәм приборҙар эшләү факультеты була.
1942 йылдың мартында институттың шәхси составы Оло ергә эвакуациялана. Уҡытыусыларҙың һәм студенттарҙың бер өлөшө Ташкентҡа ингән һәм Воронеждан эвакуацияланған авиация институты составына күсә. Уҡытыусыларҙың һәм студенттарҙың икенсе өлөшө Куйбышевҡа эләгә һәм Куйбышев авиация институтын булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша.
1945 йылдың февралендә Ленинград авиация институтын Ленинград приборҙар эшләү институты итеп үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар сыға. Приборҙар эшләү һәм радиотехник факультеты ойошторола. Көҙ Ленинград приборҙар эшләү институтына Ташкент (элекке Воронеж) авиация институтынан уҡытыусылар (35 кеше) һәм 1-3 курс студенттары (350 кеше) күсерелә.
1946 йылда Ленинград блокадаһында зыян күргән Чесмен һарайында реставрация үткәрелә
1947 йылда беренсе студенттар фәнни-техник конференцияһы үтә.
1986 йылда СССР вуздарының 80 алдынғы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерелә.
1992 йылда аттестация йомғаҡтары буйынса Дәүләт аэрокосмик приборҙар эшләү академияһына үҙгәртелә. 1992 йылдан алып ҡала клубтарында һәм күңел асыу комплекстарында "Беренсе курс балы" үтә.
1994 йылда Халыҡ-ара приборҙар төҙөү ассоциацияһының Рәсәй  Санкт-Петербург секцияһы ойошторола (ISA).
1998 йылда университет статусын, ә уның менән бергә яңы — Санкт-Петербург дәүләт аэрокосмос приборҙар университеты исемен ала (ГУАП).
2003 йылдан Санкт-Петербург дәүләт аэрокосмос приборҙар университеты абитуриенттарҙың иң юғары конкурсы менән Санкт-Петербург вуздары иҫәбенә инә.
2007—2008 йылдарҙа Санкт-Петербург  авиация приборҙары һәм автоматика колледжы һәм Санкт-Петербург электротехник колледжы берләшә, уларҙың базаһында урта һөнәри белем биреү факультеты  барлыҡҡа килә  (колледжы).
2007 йылда университет "Милли берләшкән аэрокосмик университет" аэрокосмик юғары уҡыу йорттары ассоциацияһын ойоштороусыларҙың береһе булып китә, уның партнерҙары булып Д. Ф. Устинов исемендәге «Военмех» БГТУ (Санкт-Петербург), А.Н.Туполев исемендәге Ҡазан милли тикшеренеү техник университеты (Ҡазан), МАТИ (Мәскәү), Мәскәү авиация институты (Мәскәү),  П. А. Соловьёв исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты (Рыбинск), Һамар дәүләт аэрокосмос университеты  (Һамар), Себер дәүләт аэрокосмос университеты (Красноярск), Өфө дәүләт авиация техник университеты (Ѳфѳ)  тора.
2012 йылда Роскосмос, Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербург информатика һәм автоматлаштырыу институты һәм башҡа ойошмалар менән берлектә йыһан мәғлүмәтен эшкәртеү буйынса Төньяҡ-Көнбайыш үҙәге асыла, ,. Дәүләт унитар предприятиелары иҫәбенә ингән "Төньяҡ-Европа космос консорциумы" нигеҙендә Санкт-Петербургтың аэройыһан кластеры ойошторолған
2014 йылда университет "Эксперт РА" версияһы буйынса Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары рейтингына һәм "Интерфакс" мәғлүмәт агентлығы версияһы буйынса Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттарының йыйылма рейтингын инде.
2015 йылда халыҡ-ара берләшмәләре ағзаһы булып китә һәм ARES-2015 иң яҡшы юғары уҡыу йорттарының халыҡ-ара рейтингына инә.
Биналары
Студенттар архитектура ҡомартҡылары биналарында белем ала. Университеттың беренсе бинаһы - Чесмен һарайына һәм уның эргәһендә Чесмен  сиркәүенә 1770 йылда Чесмен  армияһының еңеүенә арнап императрица Екатерина II нигеҙ  һала. Ә университеттың төп бинаһында - Ҙур Диңгеҙ корпусында XIX быуат уртаһынан алып 1918 йылға тиклем Атлылар полкының лейб-гвардия казармалары урынлаша
Филиалы
Университетының рәсәй технологик платформалар ҡатнашып, «киләсәк медицинаһы», «спутник милли мәғлүмәт системаларын» , «Инновацион лазерлы, оптик һәм технологиялар оптоэлектронный — фотоника» , «мехатроника Технологиялар, идара итеү системаһы, сылбыр, радиойышлыҡлы роботостроение һәм идентификациялау» , «Милли Суперкомпьютерный технологик платформалар», «экологик үҫеш технологияһы» , «космос технологиялары платформа Милли». Шулай уҡ радиоэлектроника буйынса үткәрелгән фәнни тикшеренеү коллективы биомедицина, мәғлүмәти-телекоммуникацион системалар, транспорт һәм радиооборудование энергетикаһы.
Камышенка (Яма ҡушылдығы)
Камышенка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яма йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төркөстан—Себер магистрале
Төркөстан-Себер магистрале (Төрксиб) — Себерҙән Урта Азияға тиклем тимер юл. 1927—1930 йылдарҙа төҙөлгән, ул СССР-ҙың тәүге биш йыллыҡ планының төп төҙөлөш проекттарының береһе була.
Тарихы
Төркөстан менән Себерҙе тоташтырыу өсөн тимер юл төҙөү идеяһы 1886 йылда уҡ барлыҡҡа килә. 1896 йылдың 15 октябрендә Верный ҡалаһының ҡала думаһы (1921 йылдан Алматы) линия төҙөлөшөнөң файҙаһын билдәләү буйынса комиссия төҙөргә ҡарар итә. Комиссия төҙөлөштө маҡсатҡа ярашлы тип таба. Линия Рәсәйҙең цин Ҡытайы менән сиктәш төбәктә хәрби йоғонтоһон көсәйтер, шулай уҡ Төркөстандан Себергә мамыҡ экспортлауҙы һәм арзан Себер игенен һәм башҡа тауарҙарҙы төбәккә килтереүҙе күпкә ябайлаштырыр, тип күҙаллана.
1906 йылда Министрҙар-ара комитет Барнаул — Семипалатинск — Верный (ныне — Алматы) — Луговая — Арысь линияһын төҙөүгә аҡса бүлергә ҡарар сығара. 1907 йылда урындарҙа тикшеренеүҙәр үткәрелә. Көньяҡта, Арысь станцияһынан Или йылғаһына тиклем, тикшеренеү эштәрен инженер Голембиовский төркөмө, төньяҡта Семипалатинск яғынан инженер Глезер төркөмө алып бара.
Инженер Стрюве етәкселегендәге махсус төркөм был өлкәлә статистик-иҡтисади тикшеренеүҙәр үткәрә, был 1909 йылда Төркөстан-Себер тимер юл районын тикшереү буйынса комиссия эштәрендә сағыла. Шул уҡ йылдарҙа инженер Адрианов етәкселегендә Транссибтан Семипалатинскиға тоташтырыусы линияларҙың бер нисә варианты тикшерелә.
Новониколаевскиҙан Семипалатинскҡа тиклем Алтай тимер юлы 1915 йылдың 21 октябрендә ваҡытлыса файҙаланыуға, ә 1917 йылда, Беренсе донъя һуғышының ҡыҙған осорҙа, даими файҙаланыуға тапшырыла. Бер үк ваҡытта көньяҡта Арысь станцияһынан Верныйға тиклем Семиреченск тимер юлы төҙөлә. Октябрь революцияһы ваҡиғалары арҡаһында төҙөлөш Бурной станцияһында туҡтай. Тик 1921 йылда ғына тимер юл линияһы Әүлиә-Атаға (хәҙер Тараз) килә.
Граждандар һуғышы йылдарында Себер һәм Төньяҡ Семиречье тимер юлдары Рус армияһы контроле аҫтында була, ә 1918 йылда баш командующий Колчак Александр Васильевич ҡарары менән Новониколаевск — Семипалатинск линияһы Сергиополгә (хәҙерге Аягүҙ) тиклем оҙайтыла. 1919 йылға 140 километр юл һалына. Был юл Рус армияһы сигенгәндән һуң һүтелә, сәбәптәре билдәһеҙ.
Төрксиб төҙөлөшө
Төрксиб СССР-ҙа тәүге биш йыллыҡтың иң билдәле төҙөлөштәрҙең береһенә әүерелә. Төҙөлөш тураһында ҡарар 1926 йылдың 3 декабрендә СССР Хеҙмәт һәм Оборона Советы ултырышында ҡабул ителә. 1918 йылда Рәсәйгә килгән В. С. Шатов төҙөлөш етәксеһе була.
Төҙөлөштә билдәле ҡаҙаҡ йәмәғәт эшмәкәре, инженер-юлсы Мөхәмәтжан Тынышпаев ҡатнаша. Рельс юлының 1445 километрын тау йылғалары, ҡаялы һырттар, ҡомлоҡтар аша һалырға тура килә. Төҙөлөшкә әҙерлек 1927 йылдың апрелендә башлана. Ҡаҙаҡ йолаһы буйынса, беренсе паровоз Луговоянан махсус төҙөлгән арка аша яңы юлға сыға, ул яңы тыуған сабыйҙы йөрөткән тирмәне символлаштыра. Арканың бер яғында — Төркөстан, икенсе яғында — Себер тип яҙыла.
1929 йылдың майына төньяҡта 562 км һәм көньяҡта 350 км юл төҙөлә. Юл төҙөлгән ваҡытта уҡ уның буйлап поездар йөрөй. 1929 йылдың 10 майында беренсе даими пассажир поезы Семипалатинскиҙан Сергиополгә (Аягүҙ) тиклем үтә.
1929 йылда Төркөстан-Себер магистрален төҙөү һәм уның Семиречьены үҙләштереүҙәге роле тураһында режиссёр В. А. Турин Төркөстан тимер юлы (Төрксиб) тураһында документаль фильм (Стальной путь (Турксиб)) төшөрә.
Турксиб идаралығы бинаһы 1929 йылда архитекторҙар М. Я. Гинзбург һәм И. Ф. Милинис тарафынан конструктивизм стилендә проектлана.
Пышега (Омза ҡушылдығы)
Пышега  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Омза йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Төркөстан—Себер магистрале
Төрксиб ҡалалары һәм ҡасабалары
Новосибирск-төп, Иня разъезы (Новосибирск), Сеятель (Академгородок), Бердск, Искитим, Черепаново, Среднесибирская, Новоалтайск, Барнаул, Алейск, Рубцовск, Локоть (гр.), Аул, Семей, станция Чарская, Аягүҙ, Актогай, Акбалык, Матай, Уштобе, Коксу, Айнабулак, Сары-Озек, Капчагай, АлмУзун-Агач, Берлик-1, Чу, Луговой, Джамбул, Бурное, Чимкент, Арысь-1, Ташкент.
Пышега (Омза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мереть 2-се
Мереть 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мереть йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :