cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ырымбур казак ғәскәре
Ырымбур казактары — Урал, Орья, Һаҡмар, Мейәс, Уй, Тубыл йылғалары буйында йәшәгән сәйәси һәм тарихи берлеге вәкилдәре,.
Ырымбур казак ғәскәре (ОКВ) — казак ғәскәрҙәрендә старшинлыҡ буйынса — икенсе, старшинлыҡ — 1574 йылдан.
Ғәскәр тарихы
Неплюев крайҙа ҡәлғәләр төҙөү менән бер рәттән казак халҡының йәшәйешен хәстәрләй, сөнки казактар сик буйын һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән була. Батша хәҙрәттәре фармандарына ярашлы Иҫәт казактары Себер ведомствоһынан сығарылып, Ырымбур ведомствоһына күсерелә. 1736 йылғы указ буйынса элекке сик һыҙығындағы кешеләрҙе йыйып, Ырымбур крайына йүнәлтәләр.
Ойоштороу эштәре
Казактарҙың барыһы ла 1748 йылда Неплюев проектына ярашлы Ырымбур регуляр булмаған корпусҡа йәки Ырымбур регуляр булмаған ғәскәргә инә:
1755 йылда хеҙмәттә булған казактарҙың һаны 5877-гә еткерелә, уларҙың 1797-һе эш хаҡы ала. Казактар менән идара итеү өсөн Ырымбур иррегуляр ғәскәренең ғәскәри атаманы вазифаһы һәм уның ҡарамағында ғәскәри яҫауыл һәм писарь менән канцелярия булдырыла. Ырымбур ғәскәренең казактары походҡа һәр ваҡыт әҙер булырға тейеш була, улар даими эш хаҡын алалар,; бәрҙе биҫтәһенең һәм Яйыҡ, Һамар буйындағы ҡәлғәләрҙең казактары хеҙмәткә ваҡытлыса ебәрелә һәм эш хаҡын тик ҡоралға һәм кәрәк-яраҡҡа алалар, шуға күрә уларҙы әҙ хаҡ алыусылар (маложалованные) тип исемләгәндәр, башҡа казактар сит яҡҡа хеҙмәткә үтә ныҡ кәрәк булған осраҡта ғына ебәрелгән һәм шул осраҡта ғына эш хаҡын алғандар, өйҙәрендә булған саҡта үҙ-үҙҙәрен ер биләмәләре менән аҫрағандар, был категориялы казактарҙы эш хаҡһыҙ (безжалованные), тип йөрөткәндәр.
1756 йылда Ырымбур казактарына — «Ырымбур» яҙыулы ғәскәри байраҡ, ошондай уҡ яҙыуменән бер байраҡ бер меңлек полкына һәм ошо уҡ полкына 10 йөҙлөк билдәләр тапшырыла. 1758 йылда Ырымбур казактары торошо һәм тәьмин ителеүе менән Дон һәм Өфө казактары менән тиңләшә. 1763 йылда ғәскәрҙә 17 мең кешенән ашыу була. Ғәскәр Яйыҡ линияһында даими хеҙмәт алып бара, шунда уҡ күп һанлы башҡорттар һәм ҡалмыҡтар ебәрелә. Ғәскәр яйлап үҙгәртеп ҡорола, ландмилиция полктары пехота, драгун полктары итеп үҙгәртелә, 1790 йылда Өфө һәм Вятка губерналарынан типтәрҙәр һәм бобылдәр килтерелә. 1798 йылда Ырымбур ғәскәрендәге ирҙәр һаны 22 мең тәшкил итә. Шуға ҡарамаҫтан Пугачев болаһы был көстәрҙең етерлек булмағанын асыҡ күрһәтә.
Пугачев болаһы һәм ҡаҙаҡтарҙың һөжүмдәре казак линия хеҙмәтен ныҡ ҡаҡшата, шуға күрә 1798 йылдың 10 (21) апрелендә Ырымбур казак ғәскәре 24 кантонға бүленә, уларҙың башында кантон начальниктары ҡуйыла, уларҙың ярҙамсылары һәм писарҙары була. Кантондарҙың икеһе — Урал, бишәүһе — Ырымбур, берәүһе — Ставрополь ҡалмыҡ, ун бере — башҡорт, бишәүһе — мишәр ғәскәрҙәрен тәшкил итә. Ырымбур кантондарынан беренсеһе — Иҫәт казактарынан, икенсеһе — төрлө казактарҙан, өсөнсөһө — Өфө казактарынан, дүртенсеһе — Ырымбурҙың үҙенән, бишенсеһе — Һамар казактарынан торған. Бынан тышбер ниндәй ҙә кантонға ҡарамаған казактарынан Ырымбур мәжбүри полкы булдырыла. 1799 йылда ғәскәргә Ырымбур губернаһының яһаҡ крәҫтиәндәре һәм татарҙары ла ҡушыла.
1840 йылдың 12 декабрендә Ырымбур казак ғәскәре тураһындағы көтөп алынған Положениеға ҡул ҡуйыла. Положениеға ярашлы ғәскәр шәхси хужаларҙың тиҫтәләп ауылдары һәм Верхнеурал, Троицк һәм Силәбе ҡалаларын алған бик ҙур территорияны биләй. Ғәскәр граждандар етәкселеге ҡарамағынан сығарыла һәм уға махсус идара итеү органдары (граждан һәм суд) тәғәйенләнә. Ғәскәр ике хәрби һәм ун полк округка бүленә, хәрби начальниктар һәм полк командирҙары вазифалары булдырыла. Дөйөм етәкселек наказлы атаман ҡарамағына күсә, уның етәкселегендә ғәскәри дежур һәм суд комиссияһы ойошторола. Ырымбур казак ғәскәренә Ырымбур, Силәбе һәм Троицк өйәҙҙәренең дәүләт крәҫтиәндәре беркетелә.
Аҡ-Мәсет ҡәлғәһен алғандан һуң 1853 йылда Һыр-даръя линияһына нигеҙ һалына
1867 йылда ғәскәр 15 атлы полкынан, 9 йәйәүле батальондан һәм 3 атлы-артиллерия батареяһынан торған, шул иҫәптән даими хеҙмәттә 5 атлы полкы, 3 батальон һәм 2 батарея булырға тейеш була.
XX быуат башында хеҙмәттә 6 казак полкы, казак дивизионы, 2 айырым йөҙлөк, 3 казак батареяһы була.
Хеҙмәт
Ырымбур казактарының хеҙмәте хәрби ваҡиғаларға бай.
1740 йылдан башлап уларҙың иңендә ауыр хеҙмәт була, сөнки күршеләш дала халҡы менән йыш ҡына бәрелештәр булып тора һәм уларға мишәрҙәрҙең, типтәрҙәрҙең, бобылдәрҙең, башҡорттарҙың ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашырға тура килә. Пугачев ихтилалы осоронда Ырымбур казактары хөкүмәткә тоғролоҡ һаҡлап ҡалалар һәм шуға күрә ҙур юғалтыуҙар һәм зыян күрәләр.
1790 йылдан алып казактарҙы сит ил һуғыштарына йәлеп итәләр.
1809 йылда Браилов һәм Силистрия ҡамауында, Исакчи, Тульча, Бабадаг, Мачин, Гирсов, Кюстенжи ҡалаларын алыуҙа, Рассеват янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1810 йылда полктар Черновод, Базарджик, Силистрия һәм Бальчикты яулауҙа һәм Шумланы ҡамауҙа ҡатнашалар.
1811 йылда — Рущук тирәһендәге алыштарҙа, 1812 йылда — француздар менән Любомль, Борисов, Стаховая һәм Молодечна ауылдары тирәһендәге алыштарҙа, 1813 йылда — Данцигтың ҡамауында, Лейпциг эргәһендәге һәм Веймар ҡалаһы, Гайнау, Франкфурт һәм Ла-Ротьер эргәһендәге алыштарҙа, 1820 −1873 йылдарҙа Ырымбур ғәскәренең ҡайһы бер йөҙлөктәре Каспий диңгеҙенең төньяҡ-көнсығыш ярындағы Бохара һәм ҡырғыҙ далаларына походтарҙа ҡатнаша.
1829 йылда 9-сы төрөктәр менән алыштарҙа һәм Варна ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша.
11-се полк 1830 йылдың декабрендә Волындәге һәм Подолиялағы поляк ихтилалын баҫтырыунда ҡатнаша.
1839—1840 йылдарҙа Ырымбур ғәскәре генерал Перовскийҙың Хиуа экспедицияһында ҡатнаша.
1864 йылдан алып айырым йөҙлөктәр һәм батарея далаларҙа һәм Бохара сиктәрендә күсмә тормош алып барған халыҡтар менән бәйле бер туҡтауһыҙ тиерлек төрлө эштәрҙә ҡатнаша.
1873 йылда 12 айырым йөҙлөк артиллерия менән Хиуа походында ҡатнаша, ҡайһы берҙәре баш кейеменә айырмалы билдәләр ала.
1875 йылда 8 айырым йөҙлөк һәм бер батарея Коканд походында ҡатнаша, Андижанды алған саҡта батырлыҡ күрһәтәләр һәм Георгий торбаларына лайыҡ булалар.
1877—1878 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышында 6-сы һәм 7-се полктары Карс тирәһендә батырлыҡ күрһәтә, баш кейемдәренә махсус билдә алалар.
1881 йылдың 6 йөҙлөк Ахаиял-Текин отряды составында булалар һәм Геок-Тепене штурмлауҙа ҡатнаша. 1885 йылда 4 йөҙлөк афғандар менән Кушҡалағы алышта ҡатнаша.
1904—1905 йылдарҙа 1-се, 9-сы, 10-сы, 11-се һәм 12-се полктар Япония менән һуғышта ҡатнаша.
1905—1906 йылдарҙа Ырымбур ғәскәре империяла тәртип тотоу өсөн мобилизациялана.
Ырымбур казак ғәскәрҙәре Граждандар һуғышында
Ырымбур казактары Октябрь революцияһының тәүге көндәренән үк власҡа килгән большевиктарға ҡарата яраша алмаҫлыҡ позицияға торалар, улар фәҡәт Учредителдәр йыйылышын һәм Рәсәйҙең федеративлығын яҡлау яғында булалар. Бындай ҡараштың барлыҡҡа килеүенә башлыса урындағы большевик етәкселәре ғәйепле була, талау һәм көслө террор менән улар казактарҙы үҙҙәренә ҡаршы ҡуялар. 1917 йылдың сентябрендә атаман Дутов Ырымбур казаклығының атаманы һәм ғәскәри хөкүмәттең башлығы (рәйесе) итеп һайлана. Шул уҡ йылдың октябрь айында ул Ырымбур казак ғәскәре биләмәләрендә Петроградта түңкәрелеш ойошторған большевиктарҙың власын танымау тураһындағы 816-сы һанлы указға ҡул ҡуя. Ноябрь аҙағында Дутовты Ырымбур казак ғәскәренән Учредителдәр йыйылышы депутаты итеп һайлайҙар. Дутовҡа ике хәрби округ үҙәктәре буйһона (ғәскәрҙең биләмәләре хәрби-административ яҡтан 3 хәрби округҡа бүленә — 1-се (Ырымбур), 2-се (Верхнеурал), 3-сө (Троицк), 1918 йылдың көҙөндә 4-се (Силәбе) хәрби округы ойошторола — Верхнеурал һәм Троицк, шулай уҡ Орск һәм (барыһы 2-нән 20-се ноябргә тиклем) Силәбе. Ырымбур ғәскәри кругында 1917 йылдың декабрендә большевиктар яҡлы булған  Т. И. Седельников һәм подъесаул И. Д. Каширин атаман Дутовты отставкаға ебәреүҙе һәм Совет власын танырға талап итәләр, әммә уларҙың тәҡдиме кире ҡағыла. Дутов ҡабаттан атаман итеп һайлана, ә 11 декабрҙә ғәскәри кругтың, Ватан һәм революцияны яҡлау комитетының, башҡорт һәм ҡырғыҙ съездарының ҡарарына ярашлы Ырымбур губернаһы һәм Турғай өлкәһе сиктәрендә Ырымбур хәрби округы булдырыла (командующийы — Дутов Александр Ильич, штаб начальнигы — полковник И. Г. Акулинин).
Ырымбур казак ғәскәренең ғәскәри частары
8-се Ырымбур казак полкы
Кадрҙар әҙерләү. Белем биреү
1867 йылда Ырымбурҙа Ырымбур һәм Урал казак ғәскәрҙәре офицерҙарын (подхорунжийҙар) әҙерләү өсөн юнкер училищеһы асыла.
Беренсе хәрби бүлек - Ырымбур:
1) Богуславский станицаһы
2) Буран станицаһы
3) Линевский станицаһы
4) Краснохолмский станицаһы
5) Кардаиловский станицаһы
6) Нижнеозерный станицаһы
7) Рассыпной станицаһы
8) Донецкий станицаһы
9) Алексеевский станицаһы (Ҡамыш-Һамар йылғаһында)
10) Мамалаевский станицаһы
13) Павловский станицаһы
14) Ырымбур станицаһы
15) Бәрҙе станицаһы
16) Һаҡмар станицаһы (1865 йылға тиклем Урал казак ғәскәре ҡарамағында була) ====
17) Пречистенский станицаһы
18) Сухомлиновский станицаһы
19) Воздвиженский станицаһы
20) Ильинск станицаһы
21) Ново-Орский станицаһы
22) Гирьяльский станицаһы
23)Верхнеозерный станицаһы
Икенсе хәрби бүлек — Верхнеурал
25) Ҡарағай станицаһы
26) Уйский станицаһы
27) Степной станицаһы
28) Кваркенский станицаһы
29) Березинский станицаһы
30) Николаев станицаһы
31) Магнит станицаһы
32) Наваринский станицаһы
Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)
Ҡарағай күле, Ҡарағайлы, Ҡарағайкүл, Ворожеич — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы күл. ) Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан ). Һаҡлана торған биләмә — 80,0 га.
Географияһы
Күлдән 2 км алыҫлыҡта Аҙнаш, Ҡужай һәм Вознесенка ауылдары урынлашҡан. Эргәһендә генә Тубылдың ҡушылдығы булған Уй йылғаһы аға.
Ырымбур казак ғәскәре
Икенсе хәрби бүлек — Верхнеурал
34) Наследницкий станицаһы
35) Великопетровский станицаһы
Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)
Географияһы
Күл өҫтө майҙаны — 0,8 кв.км; оҙонлоғо — 1 км; киңлеге — 0,7 км; уртаса тәрәнлеге — 4,5 м. Тектоник күл. Соҡоро ассиметриялы, урта девон (базальт, риолит, дацит, андезибазальт, уларҙың туфтары) һәм аҫҡы карбон (эзбизташ) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән.
Ырымбур казак ғәскәре
Икенсе хәрби бүлек — Верхнеурал
36) Верхнеурал станицаһы
37) Ҡыҙыл станицаһы
38) Могутовский станицаһы
Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)
Географияһы
Төньяҡ һәм көнбайыш ярҙары һөҙәк, көнсығыш төньяҡ өлөшөндә һәм көньяҡ-көнсығышында — текә. Урыны менән йәшмә, мәрмәр сығанаҡтары осрай. Көньяҡ-көнбайыш ярында оҙонлоғо 0,2 км булған утрау бар. Ул утрауҙың уртаһында палеолит осорона тура килгән тораҡ ҡалдыҡтары табылған.
Ырымбур казак ғәскәре
Икенсе хәрби бүлек — Верхнеурал
39) Полоцкий станицаһы
Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)
Үҫемлектәр донъяһы
Тирә-яғындағы ландшафты ҡарағас ҡатыш ҡайын урманлы тәпәш кенә убаларҙан һәм ташлы далаларҙан тора.
Ырымбур казак ғәскәре
Өсөнсө хәрби бүлек — Троицк
40) Звериноголовский станицаһы
Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)
Үҫемлектәр донъяһы
Яр буйын көньяҡ ҡамышы, тамырсалы суҡҡыяҡ һәм башҡа ҡыуаҡлыҡтарға әйләнеп барған төрлө үләнле-ҡыяҡлы болондар биләй.
Ырымбур казак ғәскәре
Өсөнсө хәрби бүлек — Троицк
42) Коельский станицаһы
Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)
Фауна
Күлдә ҡарабалыҡ, табан балыҡ, алабуға, суртан, бәшкәләй, сабаҡ, тирә-яғында өйрәктәр, өлкән сыпҡай һәм башҡалар йәшәй.
Ырымбур казак ғәскәре
Өсөнсө хәрби бүлек — Троицк
43) Ключевский станицаһы
44) Березовский станицаһы
45) Кособородский станицаһы
46) Мейәс станицаһы
47) Нижнеувельский станицһы
49) Травниковский станицаһы
50) Этҡол станицаһы
52) Каратабанский станицаһы
53) Долго-Деревенский станицаһы
54) Силәбе станицаһы
55) Усть-Уйский станицаһы
Хәҙерге заман
Граждандар һуғышынан һуң казаклыҡ бөтөрөлә, күпселек өлөшө һөрөлә йәки физик яҡтан юҡ ителә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, 1941 йылдың көҙ көндәрендә, Чкаловта (Ырымбурҙа) казак һәм урындағы урыҫ, башҡорт һәм татар халыҡтарынан Федор Морозов исемендәге 11-се кавалерия дивизияһы ойошторола, артабан дивизия һигеҙенсе гвардия кавалерия дивизияһына әүерелдерелә. 7-се кавалерия корпусы составында Мәскәү тирәһендәге һуғышта ҡатнаша.
Ырымбур казак ғәскәрeн тергеҙеү буйынса беренсе аҙымдар 1990 йылдың декабрендә эшләнә, ҡалала Ырымбур казактары вариҫтарының беренсе кругы үткәрелә. Ҡабул ителгән декларациялар һөҙөмтәһендә 1991 йылдың 8 декабрендә Рәсәйҙә казак ижтимағи ойошмалары араһында иң боронғоларҙан булған һәм бөгөнгө көнгә тиклем ғәмәлдә булған Рәсәй казактары Союзының Ырымбур казак ғәскәре (СкР ОКВА) булдырыла.
Һуңынан, СкР ОКВА менән параллель рәүештә, 1998 йылда «Ырымбур ғәскәри казактар йәмғиәте» ойошторола һәм ул Рәсәй Федерацияһының дәүләт реестрына индерелә. Әлеге ваҡытта ике ойошма ла Ырымбур казаклығының тарихи территорияһында берҙән-бер тулы хоҡуҡлы казак берләшмәләре булып һанала.
Әҙәбиәт
СПб
Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы
Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы (15 ғинуар 1926 йыл — 12 июнь 2018 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1986 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхоз рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы (1980), райондың почётлы гражданы (1999).
Биографияһы
Рәйес Ғөбәйҙулла улы Баһауетдинов 1926 йылдың 15 ғинуарында Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы) Үрге Уҫылы ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген ябай колхозсы булып башлай, аҙаҡтан урындағы Уҫылы МТС-ында агроном булып эшләй. 1956 йылдың декабрендә МТС-тың партия ойошмаһы секретары, 1958 йылдың июненән — «Ҡыҙыл байраҡ» колхозы рәйесе итеп һайлана.
1959 йылдың сентябренән 1960 йылдың июненә тиклем Юғары партия мәктәбендә уҡый, шунан колхоз рәйесенең мәҙәни-масса эше буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта партия ойошмаһы секретары була. 1962 йылдың ғинуарында Рәйес Ғөбәйҙулла улы Салауат исемендәге колхоздың рәйесе итеп һайлана һәм был вазифаны 1986 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы өҙлөкһөҙ башҡара.
Рәйес Баһауетдинов 2018 йылдың 12 июнендә 93-сө йәшендә тыуған ауылында вафат булды.
Григорьев Виктор Михайлович (астрофизик)
Григорьев Виктор Михайлович (12 ғинуар 1939 йыл) — ҡояш физикаһы һәм астрофизика приборҙары эшләү өлкәһендәге белгес, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2000).
Биографияһы
Виктор Михайлович Григорьев 1939 йылдың 12 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа.
1962 йылда Ҡазан дәүләт университетының астрономия факультетын тамамлай
1962 йылдан СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Себер ионосфера һәм радиотулҡындар таралыу магнетизмы институтында (хәҙер ул — Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе, Иркутск) эшләй. Өлкән лаборанттан алып бүлек мөдиренә (1986 йылдан) һәм директор урынбаҫарына (1991 йылдан) тиклем хеҙмәт юлы үтә.
2000 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре ҡояштың дөйөм магнит ҡырының тәбиғәтен һәм уның үҙгәреүсәнлеген өйрәнеү, әүҙем өлкәләрҙең көслө магнит ҡырҙарының барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше проблемалары менән бәйле
Ҡояштың дөйөм магнит ҡырының һәм уның структураһының яңы һан һәм сифат характеристикаларын билдәләй. Тәүге тапҡыр ҡояштың поляр өлкәләрендә магнит ҡыры векторын үлсәй. Ҡояштың магнит ҡырының үҙгәрешен, ҙур масштаблы структураны һәм фон магнит ҡырының динамикаһын тикшеренеүҙәр ҡояш магнетизмы тәбиғәте тураһында күҙаллауҙарҙы киңәйтә.
Көслө магнит майҙандарын өйрәнеү өлкәһендә бер нисә фундаменталь һөҙөмтәләргә өлгәшә. Тәүге тапҡыр әүҙем өлкә барлыҡҡа килгәндә магнит ҡыры векторын туранан-тура үлсәүҙәр менән ҡояш өҫтөнә магнит ағымы көпшәһенең ҡалҡыуын иҫбатлай.
Фәнни-ойоштороу эшмәкәрлектә ҡатнашыуы
Баһауетдинов
Баһауетдинов — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Юрманга (Сундоба ҡушылдығы)
Юрманга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сундоба йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы
Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы (16 август 1896 йыл— 8 декабрь 1937 йыл) — хәрби эшмәкәр. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, 1920 йылғы совет-поляк һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Шәмсетдин Шәйхетдин улы Ғафаров 1896 йылдың 16 авгусында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Ҡолсора ауылында тыуған.
Темәс рус-башҡорт мәктәбен тамамлай. 1915 йылдан Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, кавалерист була. Вахмистр званиеһын ала.
1918 йылдан Башҡорт армияһында Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкында взвод командиры булып хеҙмәт итә. 1919 йылдан — Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының 1-се Башҡорт кавалерия полкында.
1919 йылдың октябренән 5-се Башҡорт кавалерия полкы составында Петроград фронтында һуғыша. 1920 йылдың майынан Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы 27-се Башҡорт кавалерия полкының 4-се эскадрон командиры булараҡ совет-поляк һуғышында ҡатнаша. Яуҙарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн М. В. Фрунзе ҡулынан исемле ҡылыс ала, ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Совет-поляк һуғышы тамамланғандан һуң, 27-се Башҡорт кавалерия полкының хужалыҡ командаһы начальнигы, артабан 2-се Башҡорт полкында взвод командиры булып хеҙмәт итә. 1921 йылда демобилизациялана, туған яғына ҡайта.
1924—1929 йылдарҙа Түбә руднигының бегун фабрикаһы инспекторы, мөдире булып эшләй. 1929 йылдан 1-се Өфө ведомство милицияһының дивизион командиры, 1934 йылдан — айырым взводы командиры булып хеҙмәт итә.
1937 йылдың 17 октябрендә репрессиялана, контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, төрмәгә ябыла. 1937 йылдың 8 декабрендә атыла. 1956 йылда аҡлана.
Шәйех-үл-Ислам
Титул Ислам фиҡһ традицияларын ентекле белгән, яңы нормаларға, элек осрамаған мәсьәләләргә ҡарата ҡуллана белгән дин белгестәренә бирелгән. Шулай уҡ шәйех-үл-Ислам юғары әхлаҡҡа һәм өммәттә ҙур абруйға эйә булырға тейеш.
Шәйех-үл-Ислам титулы ҡайһы бер ислам йәмғиәттәрендә юғары судья вазифаһын аңлата (ҡаҙый).
Ғосман империяһы
Ғосман империяһында шәйех-үл-Ислам титулы сөнниҙәрҙең башлығы булараҡ яҡынса  гректарҙың Константинополь патриархы дәрәжәһе кимәлендә булған.
Төркиәнең Бөйөк Милли мәжлесе саҡырылышынан һуң, 1920 йыл, абруйлы шәйех-үл-Ислам ғосман институты дин эштәре буйынса комитетҡа  урынын бирә.
Кавказ
1980 йылда Аллаһшөкөр Һүммәт улы Пашазадә (Allahşükür Hümmət oğlu Paşazadə)  Кавказ аръяғы мосолмандарының диниә назараты рәйесе итеп һайлана һәм шәйех-үл-Ислам исеме ала .2003 йылда уға был дәрәжә ғүмерлеккә бирелә.
Ун-Юхль
Ун-Юхль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тилледа (Кифхойзер)
Тилледа (Кифхойзер) (Tilleda (Kyffhäuser)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 918 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 169 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6537 һәм автомобиль коды — MSH.
Харберто-Се
Харберто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрманьга
Юрманьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альтиплано
Альтипла́но (altiplano, alto — «юғары» һәм plano — «яҫылыҡ») — Анд тауҙарындағы киң плато.
География
Үҙәк Анд тауҙарында, Чили, Боливия, Перу һәм Аргентина сиктәрендә урынлашҡан.
Һоро айыу
Таралыуы
Ҡасандыр һоро айыу Англия һәм Ирландияны үҙ эсенә алып бөтә Европаға таралған булған. Көньяҡта уның ареалы Африканың төньяҡ-көнбайышына (Атлас айыуы), ә көнсығышта Себер һәм Ҡытай аша Японияға барып еткән.
Хәҙерге ваҡытта һоро айыу ареалының күпселек өлөшөндә популяцияһын тергеҙеүҙе дауам итә; башҡа өлкәләрҙә аҙыраҡ һанлы булып ҡала.
Азияла Алғы Азиянан, Фәләстиндән, Ираҡтың төньяғынан һәм Ирандан алып Төньяҡ Ҡытайға һәм Корея ярымутрауына тиклем таралған. Японияла Хоккайдо утрауында осрай. Төньяҡ Америкала «гризли» булараҡ билдәле (элек төньяҡ америка һоро айыуын айырым төргә бүлгәндәр); Канаданың көнбайышында, Аляскала күп, АҠШ-тың төньяҡ-көнбайышында сикләнгән популяциялар бар.
Ярым төрҙәре
Һоро айыуҙар араһында популяция айырмаһы шул тиклем ҙур, хатта ҡасандыр уларҙы күп кенә бойондороҡһоҙ төрҙәргә бүләләр (Төньяҡ Америкала ғына 80-гә тиклем булған). Бөгөнгө көндә бөтә һоро айыуҙарҙы бер нисә географик раса йәки ярым төрҙәр менән бергә бер төргә берләштерәләр : Айыуҙарҙы тикшеренеүселәренең береһе, доктор К. Харт Мерриам, XIX быуат аҙағы — XX быуат башында, бөтә ғүмерен айыу тиреһе һәм баш һөйәге өлгөләрен йыйыуға бағышлаған тип уйлай, шулай итеп, 77 ярым төр һәм 5 билдәһеҙ гризли төрө «аса». Бының өсөн һунарсылар, кемдәрҙән ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн айыуҙарҙың тиреһен һәм баш һөйәген һатып алған, АҠШ-та һәм Канадала 9000 гризлиҙы юҡ итәләр, уларҙы күп өлкәләрҙә тулыһынса юҡ итәләр. Бынан һуң уның бөтә асыштары күп ғалимдар тарафынан нигеҙһеҙ тип таныла.
Тышҡы ҡиәфәте
Һоро айыу ҙурлығы һәм төҫө буйынса айырылып торған бер нисә төр (географик раса) барлыҡҡа килтерә. Донъялағы иң ҙур һоро айыуҙар Алясканың көньяғында, ә Евразияла — Алыҫ Көнсығышта (тәү сиратта Сахалинда һәм Камчаткала) йәшәйҙәр. Камчаткала айыуҙарҙың уртаса ауырлығы өлкән ата заттар (7 йәштән өлкәнерәк) өсөн 268,7 кг һәм уртаса оҙонлоғо 216,7 см тәшкил иткән, ә өлкән инә заттар өсөн — 174,9 кг һәм 194,5 см. Был Евразияның башҡа төбәктәренә ҡарағанда юғарыраҡ (һоро айыуҙар оҡшаш ҙурлыҡта була тип иҫәпләнгән Приморьенан башҡа). Үлсәү башлыса йәй башында башҡарылғанын иҫәпкә алғанда, Камчатка айыуҙарының көҙгө массаһы тағы ла күберәк булырға тейеш. Көньяҡ-Камчатка ҡурсаулығында 8 йәшлек ҙур ата айыу билдәләнә, уның ауырлығы — 410 кг, тән оҙонлоғо — 249 см, күкрәк әйләнәһе— 155 см була. Үлсәүҙәр июнь башында, май запасы аҙ саҡта булған, шуға күрә көҙгө осорҙа был айыуҙың ауырлығы 450 кг-дан ашыу булыуы ихтимал. Камчаткала 400 килограмдан ашыу ауырлыҡтағы айыуҙарҙың булыуы һәм массаһы 600 килограмдан артҡан бигерәк тә эре ата заттарҙың барлығы ысын (бындай ҙурлыҡтағы айырым заттарҙы профессиональ зоологтар үлсәмәһә лә). Сахалинда айыу үлсәмдәре Камчаткаға ҡарағанда бер аҙ түбәнерәк, әммә башҡа төбәктәрҙән ҡарағанда.
Өлкән ата һоро айыуҙары бөтә ареалында ла инә заттарға ҡарағанда күпкә ҙурыраҡ (ҙур ярым төрҙәр буйынса масса айырмаһы — 1,5—1,6 тапҡыр тәшкил итә). Йәш заттарҙа енси диморфизм ул тиклем үк күренмәй.
Һоро айыуҙың тышҡы ҡиәфәте айыу һымаҡтар ғаиләһе вәкиленә хас. Уның кәүҙәһе ҡеүәтле, бейек мундалы; бәләкәй ҡолаҡтары һәм күҙҙәре булған башы ҙур. Ҡойроғо ҡыҫҡа — 65-210 мм, йөнөнән саҡ айырылып тора. Биш бармаҡлы 8-10 см оҙонлоҡтағы тырнаҡлы тәпәйҙәре көслө, табандарына баҫып йөрөй. Йөнө ҡуйы, тигеҙ буяулы.
Һоро айыуҙың төҫө ареалының төрлө өлөштәрендә генә түгел, бер үк район эсендә лә бик үҙгәреүсән. Тиренең төҫө асыҡ-һарынан алып күгелйем һәм ҡара төҫкә тиклем үҙгәрә. Иң таралғаны — һоро форма. Ҡаялы тауҙар гризлиһының арҡаһында йөнөнөң осо аҡ булыуы ихтимал һәм был көлһыу йәки сал төҫ кеүек күренә. Тулыһынса һоро-аҡ төҫ Гималай тауҙарындағы һоро айыуҙарҙа осрай, ә аҡһыл ерән-һоро төҫ — Сүриәлә. Айыу балаларының муйынында һәм күкрәгендә аҡһыл билдәләре бар, улар йәш менән юҡҡа сыға.
Һоро айыуҙар йылына бер тапҡыр йөндәрен ҡоя — яҙ башлана һәм көҙгә тиклем, әммә йыш ҡына яҙғы һәм көҙгөгә бүләләр. Яҙғы оҙаҡҡа һуҙыла һәм ҡауышыу осоронда интенсив бара. Көҙгө йөн ҡойоуы аҡрын һәм һиҙелмәй бара, ул айыу өңөнә инеп ятҡанға тиклем туҡтай.
Йәшәү рәүеше һәм туҡланыуы
Һоро айыу — урман хайуаны. Рәсәйҙә уның ғәҙәти йәшәү урындары булып ҡумырыҡлы урмандар һәм япраҡлы ағастар, ҡыуаҡтар һәм үләндәр тығыҙ үҫкән үртәндәр тора; тундраға ла, бейек тау урмандарына ла барып сыға алалар. Европала тау урмандарына өҫтөнлөк бирә; Төньяҡ Америкала йышыраҡ асыҡ урындарҙа — тундрала, альп болондарында һәм яр буйҙарында осрай.
Ҡуңыр айыу бөтә нәмә менән дә туҡлана, әммә уның туҡланыу рационы 3/4 өлөшө үҫемлектәрҙән тора: еләктәр, имән сәтләүектәрҙе, башҡа сәтләүектәр, тамырҙар, бүлбеләр һәм үлән һабаҡтары.Төньяҡ райондарҙа еләк булмаған йылдарҙа айыуҙар һоло культураларына, көньяҡ райондарҙа кукуруз культураларына төшәләр; Алыҫ Көнсығышта көҙгөһөн кедр урмандарында менән туҡланалар. Уның туҡланыу рационына шулай уҡ бөжәктәр (ҡырмыҫҡалар, күбәләктәр), селәүсендәр, кеҫәрткеләр, әрмәнделәр, кимереүселәр (сысҡандар, һыуырҙар, йомрандар, әлгәйнәктәр) һәм балыҡтар инә. Йәй бөжәктәр һәм уларҙың ҡарышлауыҡтары ҡайһы берҙә айыуҙың туҡланыу рационының 1/3 өлөшөн тәшкил итә. Йыртҡыслыҡ һоро айыуҙарҙың стратегияһы булмаһа ла, улар шулай уҡ боландарҙы, ҡоралайҙарҙы, лань боландарҙы, мышыларҙы, карибуларҙы (йышыраҡ яҙ башында, айыу йоҡонан сыҡҡандан һуң, үҫемлек ризығы бик аҙ булғанда) тоталар. Гризлиҙар ҡайһы берҙә бүреләргә һәм барибал айыуҙарына һөжүм итә, ә Алыҫ Көнсығышта һоро айыуҙар ҡайһы бер осраҡтарҙа Гималай айыуҙарын һәм юлбарыҫтарҙы үлтереп ашай алалар. Һоро айыу бал ярата, емтек ашай, шулай уҡ ҙурлыҡ өҫтөнлөгөн файҙаланып, башҡа йыртҡыстарҙан — бүреләрҙең, пумаларҙың һәм юлбарыҫтарҙың табышын тартып ала. Миҙгелле туҡланыу объекты — ыуылдырыҡ сәсеү ваҡытында (үтеп барған һөмбаштар) балыҡ, яҙ башында — тамырһабаҡтар, Ҡаялы тауҙар тирәһендә йәшәгән гризлиҙарҙа йәйгеһен — тауҙарҙа йәйге эҫенән таштар араһында йәшенеп ятҡан күбәләктәр. Балыҡтар яңы ғына ыуылдырыҡ сәсә башлаған ваҡытта айыуҙар тотолған балыҡты тотош ашайҙар, һуңынан иң майлы өлөштәрен — тиреһен, башын, ыуылдырығын һәм ағын ғына ашай башлай. Һоро айыу көнө буйына әүҙем, әммә йышыраҡ иртәле-кисле.
Тормошоң миҙгелле цикллылығы асыҡ күренә. Ҡышҡа табан айыу тире аҫты майы (180 килограмға тиклем) йыя һәм көҙҙән алып өң эсендә ята. Өңдәр ҡоро урында, күпселек осраҡта ҡумырыҡ һағы аҫтында соҡорҙарҙа йәки тамыры менән аҡтарылып йығылған ағастар аҫтында урынлашҡандар. Һирәк осраҡта ғына айыуҙар ергә һыйыныу урыны ҡаҙыйҙар йәки мәмерйәләрҙе һәм ҡая ярыҡтарын биләйҙәр. Айыуҙарҙың яратҡан ҡышҡы урындары була, унда йыл да бөтә тирә менән бергә йыйылалар. Төрлө райондарҙа ҡышҡы йоҡо 75 көндән 195 көнгә тиклем дауам итә. Климатына һәм башҡа шарттарға ҡарап, айыуҙар октябрь-ноябрҙән алыр — март-апрелға тиклем өң эсендә булалар, йәғни 5-6 ай йоҡлайҙар. Иң оҙағы өң эсендә инә айыуҙар балалары менән йәшәйҙәр, иң әҙе — ҡарт ата айыуҙар. Аҙ ҡарлы ҡышлы көньяҡ ареалында айыуҙар бөтөнләй йоҡламай, әммә май запасы туплайҙар, сөнки был урындарҙа ҡышын аҙыҡ һаны кәмей. Ҡыш эсендә айыу 80 килограмға тиклем май юғалта.
Халыҡ ышаныуҙарына ҡаршы, һоро айыуҙың ҡышҡы йоҡоһо һиҙгер; йоҡо ваҡытында уның тән температураһы 29-34 градус тәшкил итә. Хәүеф янағанда хайуан уянып, яңыһын эҙләп, өңдө ташлап сығып китә. Ҡайһы берҙә, аҙыҡ етмәү сәбәпле, айыу көҙ эсендә һимереп өлгөрмәй, шуға күрә ҡыш уртаһында уяна (ә ҡайһы саҡта өң эсенә бөтөнләй ятмай) һәм аҙыҡ эҙләп йөрөй башлай; бындай айыуҙарҙы шатун тип атайҙар. Шатундар бик хәүефле, аслыҡ уларҙы рәхимһеҙ йыртҡыстар итә — хатта кешегә лә һөжүм итәләр. Бындай айыуҙарҙың яҙға тиклем иҫән ҡалыу мөмкинлеге бик аҙ.
Килбәтһеҙ ҡиәфәтенә ҡарамаҫтан, һоро айыу ҡайһы берҙә тиҙ йүгерә ала — сәғәтенә 50 км-ға тиклем тиҙлек менән, бик шәп йөҙә белә һәм йәш сағында ағастарға яҡшы үрмәләй (ҡартайған һайын ағасҡа менергә теләге кәмей бара). Бер һуғыу менән айыу ҡабандың, боландың йәки мышының арҡаһын һындыра ала, әммә мышы тояҡтарынан һәм мөгөҙҙәренән үҙе йәрәхәтләнеүе йәки һәләк булыуы ихтимал.
Үрсеүе
Инә заттар 2-4 йылға бер тоҡом килтерә. Уларҙың енси теләге май айынан июлгә тиклем 10-30 көн дауам итә. Был ваҡытта, ғәҙәттә, шым йөрөгән, ата заттар, ныҡ үкерә башлайҙар, ҡайһы берҙә үлем менән тамамланған араларында көсөргәнешле алыштар барлыҡҡа килә.
Инә айыуҙар латент стадиялы йөклөлөк, инә зат өң эсенә ятҡан ноябргә тиклем эмбрион үҫешмәй. Бөтәһе йөклөлөк 190—200 көн дауам итә. Айыу балалары өң эсендә ғинуар-февраль айҙарында, йышыраҡ ғинуарҙың беренсе яртыһында тыуалар. Инә айыу 500-600 г ауырлыҡтағы һәм оҙонлоғо яҡынса 23 см булған, ҡыҫҡа һирәк йөнлө, һуҡыр, йөн менән ҡапланған ҡолаҡ каналлы 2-3 (максималь 5) бала тыуҙыра. Уларҙың ҡолаҡ каналдары 14-се көндә асыла; бер айҙан уларҙың күҙҙәре күрә башлай. 3 айҙарына айыу балаларының бөтә һөт тештәре лә була һәм еләк, йәшел һәм бөжәк ашай башлайҙар. Был йәштә уларҙың ауырлығы яҡынса 15 кг; 6 айға — 25 кг. Лактация — 4 ай самаһы. Артабанғы тоҡом бер йылдан һуң була.
Атаһы тоҡомдо тәрбиәләүҙә ҡатнашмай ( өҫтәүенә, айыу балалары өсөн хәүеф тыуҙырыуы ихтимал), шуға күрә айыу балаларын инә зат тәрбиәләп үҫтерә. Йыш ҡына айыу балалары менән бергә, әсәгә тоҡом тәрбиәләргә ярҙам итеп, былтырғы айыу балаһы йөрөй. Бөтөнләйгә бала әсәһенән 3-сө йәшендә айырыла.
Айыуҙар енси өлгөрөүсәнлеккә 3 йәшенә етә, әммә 10—11 йәшкә тиклем үҫеүен дауам итәләр. Тәбиғәттә ғүмер оҙонлоғо — 20-30 йыл, зоопарктарҙа — 47-50 йылға тиклем. Һоро айыуҙың иң күп теркәлгән йәше — 52 йәш.
Генетика
Һоро һәм мәмерйә айыуҙарының уртаҡ ата-бабаһы Себерҙә яҡынса 3 миллион йыл элек йәшәгән. Дөйөм ата-бабанан беренсе булып америка һәм тибет айыуҙары айырыла, һуңынан мәмерйә айыуҙары бүленеп сығалар, аҡ айыуҙар яҡынса 700 мең йыл элек айырыла, ә һуңынан бөтә һоро айыуҙар.
Гималай һыҙаты менән һоро айыу һыҙаты араһындағы дивергенция ваҡыты 658 мең йыл элек тип баһалана (95 % дөрөҫлөк интервалы: бөгөнгө көнгә 336—1258 мең йыл).
Популяцияһының статусы һәм кеше өсөн әһәмиәте
Һоро айыу «хәүеф янаған төрҙәр» статусы менән IUCN Ҡыҙыл китап исемлегенә индерелгән, әммә уның һаны популяциянан популяцияға тиклем үҙгәреп тора. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, әле донъяла яҡынса 200 000 һоро айыу бар. Уларҙың күпселеге Рәсәйҙә йәшәй — 120 000, АҠШ — 32 500 (95 % — Аляскала) һәм Канадала — 21 750. Европала яҡынса 14 000 зат һаҡланған.
Тиреһе башлыса балаҫтар, ите — ашау өсөн ҡулланыла.
Ҡайһы бер урындарҙа һоро айыу сәсеүлектәргә зыян килтерә, умарталыҡтарҙы емерә һәм йорт хайуандарына һөжүм итә. Һоро айыуҙың промысла әһәмиәте әллә ни ҙур түгел, күп кенә райондарҙа уға һунар итеү тыйыла йәки сикләнгән. Һоро айыу менән осрашыу үлемесле булыуы мөмкин (иң ҙур хәүефте шатундар һәм балалары булған инә заттар тыуҙыра), әммә, ҡағиҙә булараҡ, был хайуан кешегә күренмәҫкә тырыша.
Һоро айыуға һунар итеү — ярайһы уҡ хәүефле эшмәкәрлек, уға байтаҡ туҡтау көсө булған ҡорал талап ителә. Борон һунар өсөн ҡаҡсырғаҡ ҡулланылған.
Айыуҙар, ҡайһы бер осраҡтарҙа, аҙыҡ ҡалдыҡтары өйөмдәре менән туҡланырға баралар, был Себерҙең ҡайһы бер ҡалалары тирәһендә һәм Аляскала күҙәтелә. Милли парктарҙа, шулай уҡ айыуҙар күп булған урындарҙа (Камчатка), айыуҙарҙы туристар һәм автомобилистәр ашата, әммә был бөтә ерҙә лә тыйыла. Бындай айыуҙар бик хәүефле, сөнки еңел туҡланыу сығанағын табып, кешеләрҙән ҡурҡыуын юғалтып, улар инде тайгаға кире ҡайтмайҙар, ә был аҙыҡ сығанағын эҙләп (полигондар, юлдар, йәйәүлеләр һуҡмаҡтары) яҡын-тирәлә йөрөй башлайҙар һәм кешеләргә һөжүм итә алалар.
Семилетка (Дүртөйлө районы)
Семилетка (Семилетка) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3977 кеше. Почта индексы — 452314, ОКАТО коды — 80224830001.
Урыҫ Илсекәйе
Урыҫ Илсекәйе (Русское Ильчикеево) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Мөрсәлим ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 108 кеше. Почта индексы — 452485, ОКАТО коды — 80247847005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр
Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар.
Хәбәрһеҙ юғалғандар
Иркәбаев Ғәбделхәй
Ғәбделхәй Иркәбаев (1893—1919) — шағир, башҡорт милли хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе, публицист. Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы.
Биографияһы
«Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай.
1917 йылдың майынан Башҡорт өлкә бюроһы ағзаһы, ә июлдән — Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы була.
1917 йылдың 17 декабрендә, башҡа III Бөтә башҡорттар ойоштороу ҡоролтайы делегаттары — Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы һәм башҡалар менән берлектә, «Тулҡын» ойошмаһына нигеҙ һала. Был ойошманың тәүге исеме «Йәш Башҡортостан йәштәре берлеге» («Союз молодёжи Башкурдистана») була.
1918 йылдың 30 ғинуарында беренсе Арғаяш кантоны депутаттары съезы үтә, был съезда 11 кешенән торған кантисполком һайлана. Улар араһында Ғабдулхай Иркәбаев, Хафиз Ҡушаев, Нуриәғзәм Таһиров, Ғариф Мөхәмәтйәров, Ғәле Сәлимйәнов һәм башҡалар була.
1918 йылдың июлендә Таһир Имаҡов менән бергә Бөрйән-Түңгәүер ирекле отрядын ойоштороуҙа ҡатнаша, аҙаҡ был отрядтың командир ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
1919 йылдың февралендә I Бөтә башҡорт хәрби съезында ҡатнаша. Артабан ул Башревкомдың матбуғат бүлегендә эшләй.
«Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире», «Башҡорт» һәм башҡа гәзиттәрҙә Ғ. Иркәбаев башҡорт халҡының үҙбилдәләнеш өсөн милли көрәшенә арналған мәҡәләләр, эссе һәм шиғырҙар баҫтыра.
1919 йылдың 28 мартында Башҡорт Армияһы РККА яғына сыҡҡас, Ғәбделхәй Иркәбаев Шәйехзада Бабич менән бергә 1-се Смоленск уҡсы полк ҡыҙылармеецтары тарафынан Башҡорт АССР-ы Йылайыр районының Йылайыр ауылында үлтерелә.
Ҡуян (Аҡтаныш районы)
Ҡуян (Куян, Куяново) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Аҡкүл (Ыҡҡул) йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға гәрә ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1780 йылдан билдәле. Ауыл Гәрәй улусының Әжәҡул түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Шәрип улусы, ә 1912 йылдан — Таҡталасыҡ улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда 2 ел тирмәне, хужалыҡ магазины, бакалея кибете, мәсет (1848 йылда — 2 мәсет), мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 250 башҡорт, 1834 йылда — 456 башҡорт, 1859 йылда — 499 башҡорт, 1912 йылда — 453 башҡорт иҫәпләнгән.
Урай-Пат-Я
Урай-Пат-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Висим йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Червия
Червия (Cervia, эмил.-ром. Zirvia ) — ҡала һәм коммуна. Италияның Эмилия-Романья төбәгендә урынлашҡан. Был төбәктең Равенна административ үҙәгенә буйһонған.
Червия ҡалаһының халыҡ һаны — 27 104 кеше тәшкил итә (2005 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Был коммуна һәм ҡаланың халыҡ тығыҙлығы 315 кеше/км2. Ул 82 квадрат километр майҙанды биләй. Червия ҡалаһының почта индексы — 48015. Телефон коды — 0544. Червия ҡалаһы-Италияның Адриатик диңгеҙе буйында урынлашҡан популяр диңгеҙ курорты. Курорт үҙенең 2005 йылда «Голубой флаг» хәүефһеҙлек бүләген алған ҡомло пляжы менән данлыҡлы. Лунгомаре Деледда яр буйында ҡаланың төп клубтары, барҙары һәм ресторандары үҙҙәренә ял итеүселәрҙе йәлеп итеп тора. Бында «Terme di Cervia» термаль үҙәге бар. Был үҙәктә шифалы ләм һәм термаль һыуҙар менән дауаланырға мөмкин. Червиянан Равенна, Венеция, Градара, Урбино, Болонья ҡалаларына экскурсияларға барырға мөмкин. Шулай уҡ Риччионелағы «Аквафан» аквапаркын һәм Риминиҙағы «Мирабиландия» ял итеү паркын, Каттолик ҡалаһы океанариумынкҡараға мөмкин.
Червия тораҡ пунктының ҡурсалаусы-яҡлаусыһы итеп Патерниан (San Paterniano) иҫәпләнә. Червияла һәр йыл һайын был Изге хөрмәтенә 13 ноябрҙә байрам үткәрелә.
Воеводина
Воево́дина (Војводина / Vojvodina, Vajdaság, Vojvodina, Voivodina, Войводина, Vojvodina) — Сербияның автономиялы крайы. Дунай йылғаһы буйында урынлашҡан. Крайҙың майҙаны — 21 532 км². 2011 йылдағы иҫәп алыу буйынса халҡы — 1 931 809 кеше йәки Сербияның дөйөм халҡының 26,9%-ы. Воеводинола 26 этнос вәкиле йәшәй, крайҙа рәсми кимәлдә 6 тел файҙаланыла. Вовдино төньяҡта Венгрия, көнсығышта Хорватия, көньяҡ-көнбайышта Серб Республикаһы, көнсығышта Румыния менән сиктәш. Крайҙың административ үҙәге һәм иң эре ҡалаһы булып Нови-Сад һанала. Башҡа эре ҡалалар — Суботица, Зренянин һәм Панчево.
Ҡарағайкүл
Ҡарағайкүл — топоним.
Воеводина
Географияһы
Урта Дунай уйһыулығы бында бүлгеләнгән рельефҡа эйә (бейеклеге 70—250 м). Көньяҡ-көнсығышта — Көньяҡ Карпат армыты (бейеклеге 641 метрға тиклем), көньяҡ-көнбайышта — айырылған Фрушка-Тау теҙмәһе (бейеклеге 539 м). Климаты талғын, континенталь. Июлдең уртаса температураһы 22—24 °C, ғинуарҙыҡы 1,2-нән 2,6 °C-ҡа тиклем. Яуым-төшөм йылына 550—750 мм. Эре йылғалар — Дунай, Тиса, Тамиш. Ҡара ерле дала ландшафты өҫтөнлөк ала. Шул арҡала Воеводино бөтә Сербияның игенгә иң бай ере булып һанала. Бөртөклө һәм техник культураларҙан тыш крайҙа баҡсасылыҡ, виноградсылыҡ, ит-һөт буйынса малсылыҡ үҫешкән.
Тарихы
VI быуатта хәҙерге Воеводина территорияһына боронғо славяндар күсереп ултыртыла. IX быуат аҙағына бында венгрҙар килә һәм һуңғараҡ ерҙәр Венгрия короллеге составына инә. Венгр дәүләтенең көсһөҙләнеүенән территория 1521—1718 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм 1699—1918 йылдарҙа Габсбург монархияһы власы аҫтында була. Венгриялағы 1848—1849 йылдарҙағы революция ваҡытында Воеводина территорияһында серб крәҫтиәндәренең антифеодаль сығыштары килеп сыға. XIX быуат уртаһында Срем, Банат һәм Бачканың берләшеүе һөҙөмтәһе арҡаһында махсус герцоглыҡ булдырыла, ошонан Воеводинаның исеме килеп сыға ла инде: Војводина, Herzogtum. «Герцоглыҡ» 1860 йылға тиклем була.
1918 йылда Банат, Бачка һәм Баранья территориялары Сербтар, хорваттар һәм словенецтар короллеге составына инә. Һуңынан уны Югославия короллеге итеп үҙгәрткәс, яңы административ-территориаль бүленеш буйынса Нови-Сад ҡалаһында үҙәге булған Дунай бановинаһы булдырыла.
Икенсе Бөтә Донъя һуғышы ваҡытында 1941 йылда Югославияның капитуляцияһынан һуң, Воеводинаның ҙур өлөшө 1920—1944 йылдарҙа Венгрия короллеге (хортитст Венгрия) һәм Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләте (усташ Хорватияһы) тарафынан бүленеп алына. Тарихи өлкәлә Банат 1941—1944 йылдарҙа Банат автономиялы немец колонияһы итеп ойошторола. 1944 йылдың октябрендә совет ғәскәрҙәре Воеводина территорияһын азат итә һәм 31 июлдә Нови-Садта Воеводина Скупщинаһы Сербия Социалистик Халыҡ Республикаһы составында Воеводина автономиялы крайын булдырыу тураһында иғлан итә.
1963 йылда Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы Югославия Социалистик Федератив Республикаһы итеп үҙгәртелә. 1988 йылдың 4 октябрендә Бачка-Паланкала халыҡ Воеводина хөкүмәтенең отставкаға китеүен талап итә. Икенсе көнөнә Слободан Милошевич Нови-садҡа походты етәкләй. Югославия Халыҡ армияһы Воеводина халыҡ төркөмөн ҡыуыуҙан баш тарта һәм Воеводина власы отставкаға китә. Косово Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон бер яҡлы иғлан иткәндән һуң, Воеводина тулыһынса Сербия тарафынан котролгә алынған берҙән-бер автономия була.
2001 йылда Сербияла Воеводина статусы тураһында закон ҡабул ителә. Уға ярашлы, край байтаҡ ҡына автономия ала: үҙаллы бюджет-сәйәсәтенә, үҙ хөкүмәтен һәм банкын булдырырға.
Халҡы
Всего в крае проживает 1 931 809 человек (2011). Воеводина халҡының күп милләтле булыуы менән билдәле. 2001 йылдан унда: Мажарҙарҙың, хорваттарҙың, словендәрҙең иҫәбе кәмей тигән фекер бар. Мәҫәлән, 1948 йылдың иҫәп алыуҙары буйынса Воеводинала 1641, мең кеше йәшәгән, шул иҫәптә: 841,2 мең сербтар, 428,9 мең мажарҙар, 134,2 мең хорваттар, 30,6 мең черногорецтар, 9,1 мең македондар, 7,2 мең словендәр, 0,5 мең албандар.
2002 йылдың иҫәп алыуы буйынса, 69 % прауаҫлауҙыҡ, 19 % — католик, 3,5 % — протестант динен тота.
Телдәр
Бөтә автономия край буйынса рәсми тел булып, серб теле һанала. 2002 йылдан Скупщинала ошо тел менән бер рәттән тағы ла биш тел рәсми рәүештә файҙаланыла ала: венгр, словак, хорват, румын һәм русин телдәре. . Әгәр аҙ милләттәрҙең теле общиналағы халыҡтың 15 % -тан да кәм түгел икән, ул урындағы кимәлдә рәсми статус ала. Һөҙөмтәлә венгр теле Воеводинаның 15 муниципалитетында рәсми статусҡа эйә. Словак теле — 13, румын — 9, русин — 8, хорват — 3, чех теле 1 муниципалитетта рәсми статусы бар. Кроме того, согласно ратифицированной Сербией Европейской хартии региональных языков, официальный статус получил украинский язык.
Мәҙәниәт
Воеводина сербтары өсөн театраль сәнғәт традициялары хас. 1736 йылда уҡ Карловац дини училищеларының уҡыусылары серб тарихы сюжеты буйынса «Трагедия, сиречь печальная повесть о смерти последнего царя сербского Уроша V и о падении Сербии» тигән пьесса ҡуя. . Первый национальный профессиональный сербский театр был открыт также в Воеводине — в 1861 году в Нови-Саде. Уның етәксеһе Йован Джорджевич була. Шуныһы ҡыҙыҡ, Сербиялағы профессиональ театр һуңғараҡ, 1869 йылда Белградта барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә, актерҙар составының бер өлөшө баштан уҡ Нови-Сад театрынан була. Уның тәүге етәксеһе вазифаһын, 1869 йылда Белградта актерлыҡ оҫталығы мәктәбен асҡан, шул уҡ Й. Джорджевич башҡара. Крайҙа Воеводинның яҙыусылар союзы ижади ойошмаһы эшләй. Уның бөтәһе 490 ашыу ағҙаһы була.
Усынь-Я
Усынь-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 769 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төрөмбәт ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Төрөмбәт ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сүпрә бәшмәктәре
Сүпрә бәшмәктәре — бер күҙәнәкле бәшмәктәрҙең таксондан тыш төркөмө. Улар органик матдәләргә бай шыйыҡ һәм ярымшыйыҡ субстраттарҙа үрсергә өйрәнгәнлектән, мицелийлы төҙөлөшөн юғалтҡан. 1500-ләп төрө бар, бәшмәктәрҙең аскомицет һәм базидиомицеттар төркөмөнә ҡарай.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Төркөм сиктәре аныҡ ҡына түгел: күп бәшмәктәр вегетатив рәүештә бер күҙәнәкле формала үрсей ала, шунлыҡтан уларҙы сүпрәләргә индерәләр, әммә үҫешенең башҡа стадияларында ныҡлы мицелий, ә ҡайһы бер осраҡтарҙа макроскопик тәнсә барлыҡҡа килтерә. Молекуляр анализ ысулы барлыҡҡа килгәнгә тиклем уларҙы айырым сүпрә кеүек бәшмәктәргә индерһәләр, уларҙы хәҙер сүпрәләр менән ҡушып ҡарайҙар. 18S рРНК-ны тикшеренеүҙәр  мицелий рәүешендә генә үҫергә һәләтле төрҙәрҙең сүпрәләр менән яҡын туғанлығын күрһәткән.