cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Караваджо
Һөргөндә (1606—1610)
1607 йылдың июлендә Караваджо Мальтаның (утрау) баш ҡалаһы Ла Валеттға юллана.
«Изге Иероним» (1608) картинаһын Неаполдә Мальта ордены приоры Ипполито Маласпин заказы буйынса яҙа, был полотноһы ордендың бөйөк магистры Алофу де Виньякурға оҡшай. Караваджо Алофа де Виньякур, аҙағыраҡ уның фекерҙәше магистр магистр Антонио Мартелли портреттарын яҙа.
1608 йылдың 14 июлендә Караваджо Мальта ордены кавалеры була, әммә, дворянин булмау сәбәпле, был тәрене ул тағып йөрөй алмай.
Магистр Виньякур заказы буйынса Караваджо «Усекновение главы Иоанна Крестителя» картинаһын яҙа — был полотно — рәссам үҙ ҡултамғаһын ҡуйған берҙән-бер картина. Мальтала «Спящий Амур» (1608), «Иоанн Креститель» (1608) һәм «Благовещение» (1608) картиналары яҙыла.
Әммә сираттағы янъялы Караваджоны Мальта төрмәһенә, таш ҡапсыҡҡа алып килә. Нисектер унан ҡасыу мөмкилеге тыуа, һәм рәссам 1608 йылдың октябрендә Сицилияның Сиракузы ҡалаһына карапта йөҙөп килә. Бында уға Марио Миннити ярҙам ҡулы һуҙа. Изге Лючия сиркәүе өсөн Караваджо «Погребение св. Лючии» (1608) картинаһын яҙа.
Караваджоның реализмға тоғро булыуы төрлө аңлашылмаусанлыҡтарға ла алып килә. Ул «Вакх (картина Караваджо)» (1596), «Голова Медузы» (1597), «Куртизанка Филлида» (1597), «Портрет Маффео Барберини» (1598), «Нарцисс» (1599) кеүек картиналар яҙа.
1609 йыл аҙағында ул Палермоға йүнәлә, унда «Рождество Христа с Лаврентием и Франциском» картинаһын яҙа, был полотно 1969 йылда урлана.
Палермонан Караваджо Неаполгә ҡайта һәм «Саломея с головой Иоанна Крестителя» (1609), «Отречение св. Петра» (1610), «Иоанн Креститель» (1610) картиналарын яҙа.
«Давид с головой Голиафа» (1607—1610) картинаһында Голиаф образында рәссам үҙен һүрәтләй.
Маркантонио Дориа өсөн Караваджо «Мученичество святой Урсулы» картинаһын яҙа. Дориа рәссамдың һуңғы эшен 18 июндә ала.
Июлдә кардинал Гонзага папа Павл V менән Караваджоны ярлыҡау тураһында һөйләшеүҙәр алып бара башлай. Шул турала белгәс, рәссам Римгә яҡынайырға һәм рәсми ярлыҡауҙы көтөргә була. Ул Неаполдән бәләкәй карапта йөҙөп китә. Әммә Римгә барып етә алмай, юлда 18 июл көнө үлә. Нисек вафат булдыуы билдәһеҙ.
31 июлдә Римдә Караваджоны ярлыҡау тураһында папаның указы иғлан ителә, һәм уның үлеме тураһындағы хәбәр ҙә баҫылып сыға.nter-stub}}
Майневе
Майневе (Meineweh) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1077 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 249 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6721 һәм автомобиль коды — BLK.
Шахтыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бурансы (Ырымбур өлкәһе)
Бурансы (Буранчи) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Беляевка районындағы ауыл. Крючковка ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Яйыҡтың һул ҡушылдығы — Бүртә йылғаһының уң яҡ яр буйында урынлашҡан.
Тарихы
Бурансы — юрматы башҡорттарының ауылы.
Халҡы
{| class="wikitable"
Йомағужина Сәхиә Хәйбулла ҡыҙы
Йомағужина Сәхиә Хәйбулла ҡыҙы (30 март 1938 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. СССР Халыҡ ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Көмөш миҙалына лайыҡ булыусы (1987).
Биографияһы
Белеме — 7 класс. Хисамова Сәхиә ғаиләләрендә 7-се бала була. 1942 йылдың ғинуарында атаһын һуғышҡа алалар. Апалары күрше Йүрүҙән ҡалаһындағы хәрби заводта эшләгән дәүерҙә, бер телем икмәк биргәндәре өсөн, итеп, кинйә һеңлеләре Сәхиәне үҙҙәре менән алып китә торған булғандар. Сәхиә апайҙың ауыр һуғыш йылдары тураһындағы хәтирәләренән: "Аҙағыраҡ икмәкте карточка буйынса бирҙеләр. Атай һуғышта, инәйем таң һарыһынан киске эңергә саҡлы эштә йөрөй. Беҙ Ғабиҙулла ағайым менән икәүләп донъя көтәбеҙ. Ағайым бәләкәй сана менән утын ташый, ә мин уны хәлдән килгән тиклем тураҡлай инем. Бер ваҡыт шулай, утын ватам тип, аяғымды балта менән саптым".
Сүрәкәй башланғыс мәктәбен тамамлағас, Сәхиә Ҡалмаҡол ете йыллыҡ мәктәбендә, шунан Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый. 16-18 йәшендә күрше Баҡал ҡалаһында ярҙамсы хужалыҡта эшләй. Мөрсәлим тимер юл станцияһында эшләй бер аҙ. 1958 йылда колхоз фермаһында малсы булып эшләүсе уңған егет Әбнәсир Әүхәҙи улы Йомағужинға кейәүгә сыға. Башта XXI партсъезд исемендәге колхозда төрлө эштәрҙә (бесән сабыу, йыйыу, уңыш йыйыу осоронда — келәттә эш) хеҙмәт итә.
1971 йылдан ирле-ҡатынлы бергә XXI партсъезд исемендәге колхозда быҙау ҡараусы булып эшләйҙәр һәм, хаҡлы ялға сыҡҡансы, был изге эшкә тоғро ҡалалар. Алһыҙ-ялһыҙ, көнө-төнө тир түгәләр. Иртәнге 4-тән тороп эшкә баралар һәм ҡайһы саҡта төнгө 10-да йә 11-ҙә генә өйгә ҡайта торған була улар. Бөтә Союз социалистик ярышында яулаған оло ҡаҙаныштары һәм малсылыҡта малдарҙы үрсетеү буйынса йөкләмәләрен арттырып үтәгәндә күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн Сәхиә Хәйбулла ҡыҙы 1975 йылдың 10 февралендә Салауат районының «Чемпион быҙау ҡараусыһы» тигән почётлы исемгә лайыҡ була.
Шулай уҡ 9-сы (1975) һәм 10-сы (1980) биш йыллыҡтарҙы үтәгәндә ҙур хеҙмәт күрһәткестәренә өлгәшкән өсөн «Ударник» маҡтаулы исеме, билдәһе, таныҡлыҡтары менән, 1976 йылдан 1980 йылға саҡлы «Социалистик ярышта еңеүсе» билдәһе һәм таныҡлыҡтары менән бүләкләнгән.
Сәхиә Хәйбулла ҡыҙы маҡтаулы малсы ғына түгел, ә хәстәрлекле әсәй ҙә. Тормош иптәше Әбнәсир Әүхәҙи улы менән 6 бала тәрбиәләп үҫтерҙеләр һәм уларға һөнәр алырға ярҙам иттеләр. Бөтә балаһы ла эшсе исемен ҙур ғорурлыҡ менән йөрөтә. Улдары Сулпан- электровоз машинисы, Йомаҙил — тимер юлда иретеп йәбештереүсе, Ильяс — Межгорье ҡалаһында юл төҙөү эшендә, Нияз — слесарь-машинист. Ҡыҙҙары Мәрфуға Ишембай ҡалаһында трикотаж фабрикаһында, Зөлфиә Ишембай ойоҡ-ойоҡбаш фабрикаһында эшләй.
Гусева Ирина Борисовна
Ирина Борисовна Гусева (Ірина Борисівна Гусєва; 5 август 1987 йыл) — украин дзюдоисы. Рио-де-Жанейро ҡалаһында үткән 2016 йылғы Йәйге Паралимпия уйындарының көмөш призеры.
Дорожкина (Песчанка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байбулат (исем)
Байбулат — башҡорт ир-ат исеме
Этимология
Байбулат ҡорос булат һымаҡ ныҡ, бай тигәнде аңлата
Фамилия
Байбулатов Раил Фәтхелислам улы (2 июнь 1937 йыл — 22 июль 2002 йыл) — яҙыусы, публицист, тәржемәсе. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Байбулатов Валерий Тимиргалиевич (13 февраль 1959 йыл) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог, 1992 йылдан Мишкә районы үҙәге Мишкә ауылындағы 150-се һөнәри училищеның (артабан һөнәри лицей, хәҙер агросәнәғәт колледжы) директоры.
Байбулатова Гөлфирә Ғәлимйән ҡыҙы (15 май 1974 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты (2010).
Ауылдар
Байбулат (рус. Байбулатово) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл
Андрава
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төпәев Салауат Харис улы
Төпәев Салауат Харис улы (18 февраль 1924 йыл — 16 март 2018 йыл) — ғалим-инженер-механик, журналист, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1962), доцент (1972). Журналистар союзы ағзаһы (1998). 1991 йылдан Башҡортостандың Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе, 2001 йылдан — почётлы президенты. СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1999).
Биографияһы
Салауат Харис улы Төпәев 1924 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны Төпәй ауылында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
1950 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң Өфө моторҙар эшләү заводында хеҙмәт юлын башлай.
1958 йылдан Мәскәү Авиация технологиялары һәм производствоны ойоштороу ғилми-техник институтында эшләй. 1962 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1967 йылдан — баш инженер.
1995—98 йылдарҙа "Башҡортостан Республикаһы сәйәси репрессия ҡорбандарының хәтер китабы"н («Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан») әҙерләүсе эшсе төркөм етәксеһе урынбаҫары, 1996—2001 йылдарҙа йыйынтыҡтың баш мөхәррир урынбаҫары була.
Матбуғатта сәйәси репрессия ҡорбандары, уларҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында мәҡәләләр яҙа. Башҡорт антропонимикаһы буйынсаса бер нисә һүҙлек төҙөй: «Башҡорт фамилиялары» (2008), «Башҡорт исемдәренең мәғәнәүи һүҙлеге» (2010) һ.б.
1998 йылда Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
Санкина
Санкина — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 616 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 109 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шаралтау
Шаралтау — Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығыш сигендә, Пермь крайының Барҙы районы үҙәгендә, Бисер ауыл биләмәһенән төньяҡҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Физик-географик ҡылыҡһырламаһы
Бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 277 метр. Географик координаттары — төньяҡ киңлектең 56°53'14" һәм 55°26'36" в.д. Киңлеккә 2 километрға һуҙылып, бүлкәттәргә айырылып ята. Һырты ялпаҡ һәм киң. Иң бейек түбәһе көмбәҙ рәүешендә, әммә түбәнең өҫтө яҫы һәм тигеҙ, шуға ла алыҫтан түбә булараҡ асыҡ ҡына күренеп тә тормай.
Тауҙың битләүҙәре һөҙәк. Тик көньяҡ битләүе генә текәрәк.
Ошо ҙур булмаған тауҙың төньяҡ битләүенда башланған бер нисә йылға Тол йылғаһы ҡушылдығы булған Ҡаҙмаҡты йылғаһына барып ҡушыла. Ә көньяҡ битләүенән Барҙы йылғаһына ҡойған Ирсенде йылғаһы башлана. Тауҙың көнсығышынан алыҫ түгел генә Тол йылғаһы ағып ята.
Флораһы
Тауҙың өҫкө өлөшө йүкә һәм шыршы ағастары менән ҡапланған. Бында бик күп дарыу үләндәре лә үҫә: мәтрүш, һары мәтрүш, кесерткән, һуҡыр кесертҡән, боланут. Йәйгеһен гөлъемеш, балан, муйыл тирергә була. Битләүҙәрендә һәм тау тирәһендәге ерҙәрҙә ваҡ япраҡлы ағастар үҫә, түбәндәрәк ауыл хужалығы ерҙәре урынлашҡан.
Олику-Хейм-Паюта
Олику-Хейм-Паюта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шейбухта
Шейбухта — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының уң ярына тамағынан 425 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Плодда
Плодда (Plodda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 455 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 97 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — ABI.
Яңы Тәтешле ауыл Советы (Тәтешле районы)
Яңы Тәтешле ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек.
Ғирфанов Вәкил Кәли улы
Ғирфанов Вәкил Кәли улы (25 ғинуар 1909 йыл — 10 май 1980 йыл) — ғалим-агробиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1975—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1967). РСФСР-ҙың (1969) һәм Башҡорт АССР-ының (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Октябрь Революцияһы (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949), Халыҡтар дуҫлығы (1979), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944), Почёт Билдәһе (1966) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Вәкил Кәли улы Ғирфанов 1909 йылдың 25 ғинуарында Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Таймый ауылында тыуған.
1933—1935 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығын социалистик яңыртыу ғилми-тикшеренеү институтында, 1935—1938 йылдарҙа Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1938—1942 йылдарҙа Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыусылыҡ станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре була.
1942 йылда Вәкил Ғирфанов үҙе теләп Бөйөк Ватан һуғышына китә һәм хәрби юлын миномет расчеты составында Сталинград янындағы алыштарҙа башлай. Дүрт тапҡыр яраланып, гвардия лейтенанты Еңеү көнөн Көнсығыш Пруссияла ҡаршылай.
Тыныс хеҙмәткә 1946 йылда ҡайта һәм 1952 йылға тиклем Башҡортостан ғилми-тикшеренеү баҫыусылыҡ станцияһының агротехника бүлеге мөдире була.
1952 йылдан СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Биология институтында: башта ғилми хеҙмәткәр, 1955 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1961—1980 йылдарҙа Институт директоры.
Вәкил Ғирфанов 1980 йылдың 10 майында вафат була һәм Өфө ҡалаһында ерләнә.
Ғилми эшмәкәрлеге
Профессор В. К. Ғирфановтың ғилми эшмәкәрлеге ауыл хужалығы культураларының һыу режимын һәм туҡланыуын, иген культураларының һәм шәкәр сөгөлдөрөнең биохимик составын һәм физиологик үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә арналған. Ул республиканың барлыҡ ауыл хужалығы зоналарында ла минераль ашламалар индереүҙең локаль ысыулының файҙаһын фәнни яҡтан нигеҙләгән.
Ғалим биоэкология, агрофизиология, бойҙай һәм башҡа бөртөклөләрҙең агротехникаһына арналған 190-ға яҡын ғилми хеҙмәт авторы.
Мортаза Йортомов
Мортаза Йортомов — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Иҫәт провинцияһы Әйле улусы старшинаһы. Е. И. Пугачёв полковнигы.
Биографияһы
Мортаза Йортомов Себер даруғаһы Иҫәт провинцияһы Әйле улусы (хәҙер Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) башҡорттарынан. Иҫәт провинцияһы Әйле улусы старшинаһы булған. Уның ҡарамағына 226 йорт ингән, улар менән етәкселек иткән. Баш күтәреүселәр полковнигы. 1773 йыл аҙағында ихтилалға ҡушыла. Фураж һәм аҙыҡ-түлек йыйыу, урындағы халыҡты мобилизациялау менән шөғөлләнә, юлдарҙы контролдә тота. 1773—1774 йылдар ҡышында Ғайса Туҡтағолов, Һары Абдуллин һәм Урал аръяғының башҡа старшиналары менән бергә Силәбе янында, Кәҫле һәм Ҡыштым заводтары районында хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1774 йылдың февраль башында Силәбе ҡәлғәһе янында Мансур Таймасов менән берлектә генерал-поручик И. А. Деколонг, апрель башында секунд-майор Д. О. Гагрин етәкселеге аҫтындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Мортаза Йортомов ихтилалда бигерәк тә 1774 йылдың яҙында әүҙем ҡатнаша. Урал аръяғы башҡорттары Пугачевты үҙендә йәшергәндә, Мортаза Йортомов Төп ғәскәрҙе тергеҙеү буйынса отряд туплай. Пугачевтың башҡорт старшиналарына юғары хәрби «полковник» дәрәжәһен биреү тураһында июнь айындағы указында Мортаза Йортомовтың да исеме бар. Указ һаҡланып ҡалмаған. Әммә артабанғы документтарҙа ул полковник тип атала. Полковник Мортаза Йортомов баш күтәреүселәр армияһы фельдмаршалы Баҙарғол Юнаев, генерал Юламан Ҡушаев һәм полковник Һары Абдуллин менән бергә Пугачевтың Төп ғәскәренә ҡушыла һәм уның составында Ҡазанға поход менән бара. Уҫы биҫтәһен, Ижевск һәм Воткин заводтарын, Ҡазан ҡалаһын штурмлауҙа һәм баҫып алыуҙа, 12 һәм 15 июлдә Ҡазан янында Михельсон корпусына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Ҡазан янында Төп ғәскәр еңелгәндән һуң, Волгаға китерҙән алда, Пугачев баш күтәреүсе башҡорт отрядтарын өйҙәренә ҡайтара. Иҫәт провинцияһына ҡайтып, Мортаза Йортомов, ихтилалдан ситләшә. Иҫәт провинцияһы канцелярияһының 1774 йылдың 17 декабрендәге «Ведомости» яҙмаһында Мортаза Йортомовтың ғәйебен таныуы тураһында теркәлеү бар. Уның доносы буйынса Баҙарғол Юнаев ҡулға алына. Полковник Мортаза Йортомовтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Сарагулка
Сарагулка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 358 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Андрева
Андрева — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2628 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айыухан
Айыухан (Аюханово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 286 кеше. Почта индексы — 453426, ОКАТО коды — 80222837002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнбайышҡа табан 18 саҡрым алыҫлыҡта Айыухан йылғаһы (Дим йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. 1780—1865 йылдарҙа Бәләбәй өйәҙе Кистенлинск, 1893—1867 йылдарҙа Стәрлетамаҡ өйәҙе Таштамаҡ, 1867—1914 йылдарҙа Бәләбәй өйәҙе Әлшәй, 1914—1923 йылдарҙа — Ниғмәтулла,1923-1930 йылдарҙа Дәүләкән улустарында. 1930 йылдан Дәүләкән районы составында. 1926—1930 йылдарҙа Иҫке Айыухан ауыл Советы үҙәге, 1930—1954 йылдарҙа Айыухан, 1954 йылдан Рассвет ауыл Советы биләмәһендә. Ауылға Нуғай даруғаһы Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы Ябалаҡлы ауылы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1780 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса хеҙмәтле татарҙар нигеҙ һала. 1796 йылдың 7 ноябрь килешеүе шарттарында бында дәүләт крәҫтиәндәре килеп урынлашҡан. Тәүге төпләнеүсе Айыухан Ураҙаев исеме менән аталған. Шулай уҡ Ябалаҡлы исеме менәнн билдәле булған. 1816 йылда Айыуханда типтәрҙәр, мишәрҙәр, дәүләт крәҫтиәндәре, сауҙагәрҙәр йәшәгәнлеге теркәлгән. 1888 йылда 143 дисәтинә ер һәм 20 дисәтинә урман межалана — Яңы Айыухан ауылына нигеҙ һалына. Игенселек, малсылыҡҡ, тегенселек эше менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, 2 бакалея кибете, иген һурҙыртҡыс, мөгәзәй теркәлгән. Халҡы: 1870 йылда — 518 кеше; 1885 йылда — 623 кеше; 1906 йылда — 838 кеше; 1920 кеше — 930 кеше; 1939 йылда — 728 кеше; 1959 йылда — 429 кеше; 1989 йылда — 280 кеше; 2002 йылда — 304 кеше; 2010 кеше — 286 кеше. Татарҙар — 80 % (2002). Башланғыс мәктәп (Раев урта мәктәбе филиалы), клуб бар.
Урамдары
Исемдәре:
Баязит Дим урамы (Баязита Дима (улица))
Йәштәр урамы ((Молодёжная (улица))
Зарубина Елизавета Юльевна
Зарубина Елизавета Юльевна (Горская Елизавета Юльевна булараҡ та билдәле, тыумыштан Эстер  Иоэльевна  Розенцвейг;, Ржавенец, Хотинский өйәҙе, Бессарабия губернаһы — , Мәскәү) — совет разведчигы, именлек хеҙмәте подполковнигы (1943).
Шартлы исеме «Эрна» һәм «Вардо», Германияла Гутшнекер фамилияһы аҫтында,  Францияла һәм Данияла — Кочек, АҠШ -та — Зубилина фамилияһы аҫтында эшләй, Австрияла партия псевдонимы  — «Анна Дейч» була.
Башы
Эстер Йойлевна (Иоэльевна) Розенцвейг 1900 йылда төньяҡ Бессарабия  ауылы Ржавенецта тыуған (хәҙер — Украинаның  Черновцы өлкәһе Заставновский районы), бында уның атаһы Розенцвейг Иойл Хаскелевич (1872, Хот — ?) алпауыт Гаевский имениеһында урман хужалығы  идарасыһы булып эшләй. Әсәһе, Ита Гершковна Розенцвейг (ҡыҙ фамилияһы Якер; 1873, Хотин — ?), хужабикә була. Тиҙҙән ғаилә өйәҙ ҡалаһы Хотинға ҡайта, унда ҡыҙ гимназияға уҡырға инә һәм унда уның ҡустыһы Мордхе  — һуңынан ҙур совет тел белгесе   Виктор Розенцвейг Юльевич тыуа. Бессарабия Румынияға ҡушылғандан һуң йәнә күсә, был юлы Черновцыға, унда румын гимназияһын тамамлай һәм 1920 йылда Черновцы университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә. Артабан уҡыуын Прага  (1921) һәм Вена (1922—1924) университеттарында дауам итә, 1924 йылда һуңғыһында филология факультетын тамамлай, (университет документтарында исеме әле Эстер Розенцвайг тип яҙыла). Идиш һәм рус теленән тыш, румын, немец, француз, инглиз һәм испан телдәрен белә.
1919 йылда Елизавета Розенцвейг Бессарабияның йәшерен комсомол ойошмаһына инә, ә  1923 йылда — Австрияның коммунистар партияһы сафына инә (партия псевдонимы — «Анна Дейч»). Венала (1923) ИНО   агенты Юлиус Гутшенкерға кейәүгә сыға (шартлы исеме  Василий Львович Спиру, 1898—1969) — был никах 1925 йылда тарҡала. 1924—1925 йылдарҙа Венала СССР-ҙың  Тулы вәкәләтле вәкиллеге һәм сауҙә вәкиллегенең тәржемәсеһе булып эшләй, совет гражданлығы ала. Шул саҡта уҡ ОГПУ-ның сит ил бүлегенә эшкә йәлеп ителә һәм 1925—1928 йылдарҙа Вена  резидентураһында тәржемәсе һәм бәйләнешсе сифатында эшләй  (шартлы исеме — «Эрна»), артабан Францияға йүнәлтелә.
Разведкала
1928 йылдың февралендә Мәскәүҙә әҙерлек үтә, унда Елизаветта Юльевна Горская исеменә документтар ала һәм разведчик Василий Михайлович Зарубинға (аҙаҡ генерал-майор) кейәүгә сыға. 1929 йылдың июлендә ОГПУ сит ил эштәре бүлегенең сит ил эштәре өлөшө вәкиле була. 1929 йылда Зарубиндар Чехословакия коммерсанттары Кочектарҙың ирле-ҡатынлы парҙары рәүешендә Данияға, унан ҡала Парижға ебәрелә;  шул уҡ йылда Истанбулда Горская  шунда Яҡын Көнсығыш резидентураһын ойошторорға ебәрелгән Яков Блюмкин артынан күҙәтеүҙәр алып бара. Уның СССР-ҙан һөрөлгән һәм Бююкадела йәшәгән Л.Д. Троцкий менән бәйләнеше тураһында Горская НКВД-ға хәбәр итә.
1933 йылға тиклем  Зарубиндар Дания һәм Франция (шартлы исем — «Вардо») эш итә, аҙаҡ  1933 йылдың декабренән 1936 йылға тиклем  —  нацист Германияһында. Бында улар гестапо хеҙмәткәре Вилли Леманды («Брайтенбах») яллайҙар һәм агентураның тармаҡланған агентура селтәре әҙерләнә,  айырым агенттары уларҙың хатта  һуғыштан һуңда эшен дауам итә  (мәҫәлән, «Винтерфельд»). 1937 йылда Зарубина АҠШ-ҡа бара, 1938 йылда — Таллин, Париж һәм Лондонға. 1939 йылдың 1 мартында Зарубина Елизавета разведка эштәренән сығарыла, ә инде 1940 йылдың 19 апрелендә СССР НКВД-ның 5-се оперуполномоченный вазифаһында  тергеҙелә, 1941 йылда  Берлинға ебәрелә, унан 29 июндә Төркиә аша кире  СССР-ға ҡайтарыла.
Атом ҡоралы эшләү хаҡында мәғлүмәт йыйыуҙа ҡатнашыуы өсөн 1944 йылдың  22 октябрендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1944—1946 йылдарҙа подполковник дәрәжәһендә Мәскәүҙә тышҡы разведканың үҙәк аппаратында — башта  Дәүләт хәүефһеҙлегенең халыҡ комиссариатында тышҡы разведка  башлығы һәм 1945 йылда  8-се  бүлектең 1-се отделениеһы начальнигы була. 1946 йылдан — Дәүләт хәүефһеҙлеге комитетының беренсе төп идаралығында 8-се бүлектең 1-се отделениеһы начальнигы (Америка йүнәлештәге хеҙмәт мәғлүмәттәре буйынса).1946 йылдың  14 сентябренән запаста.
Май айынан 1953 йылдың авгусына тиклем Елизавета Зарубина яңынан Павел Судоплатов етәкселегендә Эске Эштәр министрлығының  9-сы бүлегендә  (разведка һәм диверсия) эшләй. Л.П. Берия, ә унан һуң П. Судоплатов ҡулға алынғандан һуң, уны органдарҙан бөтөнләй сығаралар.
1987 йылдың 14 майында юл-транспорт ваҡиғаһы һөҙөмтәһендә һәләк була (автобус бәреп китә).
Калитников зыяратында ерләнә.
Ғаиләһе
Улы — Зарубин Петр Васильевич (1932, Париж — 2017, Мәскәү), лазер техникаһы өлкәһендә ғалим, техник фәндәр докторы, профессор, СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты.
Нәфис әҙәбиәттә
Ирле-ҡатынлы Зарубиндарҙың Германияла һәм Францияла эштәре тураһында Варткес Тевекелян «Рекламное бюро господина Кочека» (1966)  тигән романын яҙа.
Ҡырғыҙ-Миәкә
Ҡырғыҙ-Миәкә (Киргиз-Мияки) — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы ауыл, район үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 7473 кеше булған. ОКАТО коды — 80244850001.
Ауыл исеменең килеп сығышы тураһында
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Өфөнән көньяҡ‑көнбайышҡа 190 саҡрым һәм Аксёнов тимер юл станцияһы көньяҡ‑көнсығышҡа табан 43 саҡрым алыҫлыҡта Ҡырғыҙ‑Миәкә йылғаһы буйында, Ҡырғыҙ‑Миәкә—Бишбүләк, Ҡырғыҙ‑Миәкә—Стәрлебаш, Ҡырғыҙ‑Миәкә—Тәтер‑Арыҫлан—Стәрлебаш, Шишмә—Аксёнов—Ҡырғыҙ‑Миәкә автомобиль юлдарында урынлашҡан.
Тарихы
1930—1963 йылдарҙа һәм 1965 йылдан һәм Миәкә ауыл Советы үҙәге. XVI—XVII быуаттарҙа Башҡортостандың Миәкә районы урынлашҡан көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә (Дим һәм Өршәк йылғалары араһында) мең ҡәбиләһе башҡорттары йәшәгән. 1767 йылда Илсекәй-Мең улусы башҡорттары менән килешеү буйынса Хөрәмша Мостаев етәкселегендәге Ырымбур губернаһы Бөгөлмә идаралығының Келәүле һәм Мансур ауылдарынан 23 йорт крәҫтиәндәре үҙҙәренең ерҙәренә күсеп килә. 1770 йылдарҙа аҫабалыҡтарының бер өлөшөн һатыу тураһында килешеү төҙөлә. 1779 йылдың 29 июнендә сауҙагәр ҡәлғәһе төҙөлә. Үҙ улусының тарихын яҡшы белгән, Бакир Таймаҫов һөйләүенсә, шулай уҡ халыҡты ер, урман майҙандарын, иҫәпкә алыу буйынса икенсе ревизия ваҡытында ер үлсәүселәр «Ҡырғыҙ ҡыҙы» тип яҙылған ҙур таш плитаға һәм Сурҡатау битләүендәге ҙур булмаған зыяратҡа иғтибар иткән. Был исемһеҙ йылғаны Ҡырғыҙлы, Диома йылғаһын — Дим йылғаһына, Ҡоромсай йылғаһын Миәкә йылғаһы тип үҙгәртеүгә (Ҡырғыҙ-Миәкә йылғаһының һул ҡушылдығы) сәбәп була. Ауыл урыны итеп исемһеҙ йылғаның тамағынан Ҡырғыҙ-Миәкә йылғаһының һул ярын һайлағандар. Яҡында күлдәр һәм һаҙлыҡтар күп була. Старшина Таймаҫовтың кәңәше буйынса ауыл Ҡырғыҙ-Миәкә тип аталған. Ауыл 23 ихатанан торған, 138 кеше йәшәгән. 1800 йылда — улус үҙәге. 1783 йылда ауылда законлы рәүештә 35 хеҙмәтле татар һәм типтәр йәшәгән. Ҡырғыҙ-Миәкәлә 310 кеше теркәлгән. 1762 йылдағы ревизияла улар Дәүләтшә, Боғҙан, Умәр кеүек башҡа ауылдарҙа теркәлә. Халыҡтың дөйөм һаны 345 кешегә етә. Ҡырғыҙ-Миәкәлә 310 кеше теркәлгән. Бер класлы министрлыҡ урыҫ-башҡорт (1905 йылда татар) училищеһы, малайҙарҙы 4 йыллыҡ уҡытыу менән. 1905 йылда земство мәктәбе тип аталған. 2 мәсет, баҙар, 2 бакалея кибете, мөгәзәй булған. 1911 йылда 10 койкалыҡ земство дауаханаһы урынлашҡан булған, ауырыуҙарҙы земство табибы Х. Н. Васильев дауалаған. Улус старшинаһы Уруст Йыһаншин йәшәгән (1915 йыл).
Урамдары
Исемдәре:
1 Май тыҡрығы (1 Мая (переулок))
8 Март урамы (8 Марта (улица)) 9 май урамы (8 Марта (улица)) Абдуллина урамы (Абдуллина (улица))
Аҡмуллы урамы (Акмуллы (улица))
Аҡмуллы тыҡрығы (Акмуллы (переулок))
Аҡтуғанов урамы (Актуганова (улица))
Шулған ауыл Советы (Тәтешле районы)
Шулған ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек.
Ҡырғыҙ-Миәкә
Урамдары
Алмалыҡ урамы (Алмалык (улица))
Шулған ауыл Советы (Тәтешле районы)
Административ үҙәк — Шулған ауылы.
Ҡырғыҙ-Миәкә
Урамдары
Көнсығыш урамы (Восточная (улица ))
Шулған ауыл Советы (Тәтешле районы)
Тарихы
Шулған ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Зөлҡәғиҙә (исем)
Зөлҡәғиҙә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Ҡырғыҙ-Миәкә
Урамдары
Высоковольтная урамы Высоковольтная (улица))
Ғариф Ғүмәр урамы (Г.Гумера (улица))
Ғ.Туҡай урамы (Г.Тукая (улица))
Зөлҡәғиҙә (исем)
Шәхестәр
Тариҡова Зөлҡәғиҙә Әғзәм ҡыҙы (30 май 1960 йыл) — физик тәрбиә уҡытыусыһы. Учалы районы мәғариф бүлегенең Почёт грамоталары һәм Рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән. Зөлҡәғиҙә Аҡҡужина Учалы районы Илсеғол ауылында тыуған. Күмертау ҡалаһындағы физик тәрбиә педгогия училищеһын, артабан — Силбәе дәүләт педагогия университетын тамамлай. 2006 йылда Өфөлә саңғы фестивалендә 2 урын яулай. Шулай уҡ Республика полиатлонында ҡатнашып 2 урынға эйә була. Учалы ҡалаһында йөҙөү буйынса ойошторолған ярыштарҙа, Сибайҙа, Белоретта уҡытыусылар араһында барған бәйгеләрҙә 3 урынға лайыҡ була.
Ҡырғыҙ-Миәкә
Урамдары
Тау урамы (Горная (улица))
Зөлҡәғиҙә (исем)
Мосолман календары айы
Зөлҡәғиҙә (ذو القعدة) — һижри иҫәп менән йылдың ун беренсе айы. Исеме ултыраҡ ай мәғәнәһендә. Сөнки был айҙа күсеп йөрөүҙәр туҡтатылған.
Ҡырғыҙ-Миәкә
Урамдары
Ғөбәйҙуллин урамы (Губайдуллина (улица)
Дуҫлыҡ урамы (Дружбы (улица))
Завод урамы (Заводская (улица))
Йондоҙ урамы ({{lang-ru|Звездная (улица)})}
Аҫылгәрәй Нафиҡов урамы (Им. Асылгарея Нафикова (улица))
Ғәлләнур Бохараев урамы (Им. Галлянура Бухараева (улица))
Хәсәнйән Солтанов урамы (Им. Хасаньяна Султанова (улица))
Шакир Сатыев урамы (Им. Шакира Сатыева (улица))
Шифа Рәжәпов урамы (Им. Шифы Разяпова (улица))
К.Маркс урамы (К.Маркса (улица))
Калинин урамы (Калинина (улица))
Комаров урамы (Комарова (улица))
Коммунальная урамы (Коммунальная (улица))
Комсомол урамы  (Комсомольская (улица))
Космонавттар урамы (Космонавтов (улица))
Крупская урамы (Крупская (улица))
Мәҙәниәт һәм ял паркы (Культуры и отдыха (парк))
Лазурная урамы (Лазурная (улица))
Ленин урамы Ленина (улица)
Урман урамы (Лесная (улица))
Болон урамы (Луговая (улица ң))
М.Ғафури урамы ( М.Гафури (улица))
Максимча урамы (Максимча(улица))
Тыныслыҡ урамы (Мира (улица))
Йәштәр урамы (Молодежная (улица))
Яңы урам (Новая (улица))
Октябрь урамы (Октябрьская (улица)
Ғәлиәнур Бохараев территорияһы (им. Галианура Бухараева (территория))
Беренсе май урамы (Первомайская (улица))
Пионер урамы  (Пионерская (улица))
Тыныслыҡ урамы (Победы (улица))
Ялан урамы (Полевая (улица))
Правда урамы (Правды (улица))
Пролетарская урамы (Пролетарская (улица ))
Пушкин урамы (Пушкина (улица))
Эшселәр урамы (({{lang-ru|Рабочая (улица }))
Таң урамы (Рассветная (улица))
Йылға урамы (Речная (улица)
Шишмә урамы (Родниковая (улица)
Рәсәй урамы (Российская (улица))
Миләшле урамы  ((Рябиновая (улица))
Яҡты урам (Светлая (улица))
Ирек урамы (Свободы (улица))
Сирень урамы (Сиреневая (улица))
Мал зыяраты территорияһы (Скотомогильник (территория))
Совет урамы ((Советская(улица))
Ҡояшлы урамы (Солнечная (улица))
Спорт урамы (Спортивная (улица))
Дала урамы Степная (улица))
Төҙөлөш урамы (Строительная (улица))
Собханҡолов урамы (Субханкулова (улица))
Т.Йәнәби урамы (Т.Янаби (улица))
Тербунская урамы (Тербунская (улица)
Сәскә урамы (Цветочная (улица))
Чапаев урамы (Чапаева (улица))
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Шоссе урамы (Шоссейная (улица)
Юбилей урамы (Юбилейная (улица))
Көньяҡ урам (Южная (улица))
Ясная урамы (Ясная (улица))
Милли хоккей лигаһы
Милли хоккей лигаһы (Национальная хоккейная лига, НХЛ, National Hockey League, NHL; Ligue nationale de hockey, LNH) — профессиональ спорт ойошмаһы, АҠШ менән Канаданың хоккей клубтарын берләштерә. НХЛ донъяла тәүге профессиональ хоккей лигаларының береһе була. НФЛ, НБА, МЛБ һәм MLS кеүек үк, НХЛ Төньяҡ Американың иң төп спорт лигаларының береһе. Лига 1917 йылда ойошторола һәм ул саҡта 4 команданан тора. 2017/2018 миҙгеленән унда АҠШ менән Канаданың 30 ҡалаһынан 31 команда уйнай, улар йыл һайын лиганың төп трофейы — Стэнли Кубогы өсөн көрәшә.
Баштан алып «Оригиналь алтау»ға тиклем
Милли хоккей лигаһы 1917 йылда Милли хоккей ассоциацияһында (НХА) фекер айырымлығы килеп тыуғандан һуң ойошторола. Беренсе миҙгелде НХЛ 1917/18 йылда үткәрә, 1917 йылдың 19 декабрендә Монреалдә старт ала.
НХА-лағы беренсе янъял «Торонто Блюширтс» хужаһы Ливингстоун менән бәйле. Ул намыҫһыҙ юл менән үҙ командаһы өсөн һәр төрлө өҫтөнлөктәр булдырырға тырышыуҙа ғәйепләнә. Уның башҡа команда хоккейсыларына уйнамаһындар өсөн контракт тәҡдим итеүе тураһында ла һүҙҙәр йөрөй. Ыҙғыштар ваҡытында Ливингстоун йыш ҡына НХА-нан китеү һәм АҠШ-та яңы лига төҙөү менән янай.
Иң һуңғы миҙгелендә (1916/17) НХА алты команданан торған була: «Монреаль Канадиенс», «Монреаль Уондерерс», «Оттава Сенаторз», «Квебек Булдогз», «Торонто Блюширтс» һәм Торонтола төпләнгән 228-се батальондың армия командаһы. 1917 йылдың 11 февралендә командаларҙың хужалары ойошманың киләсәге тураһында һөйләшеү өсөн Монреалдә йыйыла. Бынан бер көн элек 228-се батальон менән уның командаһы (НХА-ның иң популяр командаһы) ағзалары Беренсе донъя һуғышының хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашыу өсөн саҡырып алына. "Торонто Блюширтс"тың хужаһы Ливингстоун ауырыуы арҡаһында был осрашыуға килә алмай һәм һуңынан башҡа командаларҙың хужалары уның "Блюширтс"ын НХА-нан сығарырға теләгәнен ишетеп шаҡ ҡата.
НХА президенты, Ливингстоундың фекерҙәше Франк Робинсон отставкаға киткәс, Ливингстоун йыйылыштарға йөрөүҙән баш тарта һәм үҙе урынына адвокатын ебәрә. 1917 йылдың 29 сентябрендә командаларҙың хужалары Ливингстондан биш көн эсендә "Блюширтс"ты һатыуын талап итә. Ливингстоун иһә "Блюширтс"ты Торонтоның «Мьючуэл Стрит Арена» стадионы хакимиәте ҡанаты аҫтына тапшыра, «Блюширтс»ҡа «Торонто Аренас» тигән атама бирелә. НХА эшен дауам итһә, Ливингстоун командаға йоғонтоһон юғалтмауға иҫәп тота. Ләкин НХА хужалары 1917 йылдың 26 ноябрендә Монреалдең Виндзор-Отелендә йыйыла ла Милли хоккей лигаһын ойоштора. Лигаға «Монреаль Канадиенс», «Монреаль Уондерерс», «Оттава Сенаторз», «Квебек Булдогз» һәм «Торонто Аренас» инә.
Милли хоккей лигаһы беренсе миҙгелен 1917 йылда аса. «Квебек Булдогз» командаһы финанс сәбәптәре арҡаһында тәүге ике миҙгелдә ҡатнашмай. 1918 йылдың 2 ғинуарында Монреалдәге Вестмаунт-Арена, «Уондерерс» менән "Канадиенс"тың йорт майҙаны, янғында юҡҡа сыға. Шунлыҡтан «Уондерерс» тарҡала. Шулай итеп, тәүге ике миҙгелдә лигала өс кенә команда уйнай. Ливингстоун лиганан ҡыуылһа ла, уның даими миҙгелде өлөштәргә бүлеү фекере, плей-офф системаһы менән бергә яраштырып, ҡулланыуға алына. «Торонто Аренас» НХЛ-да Стэнли Кубогын яулаған тәүге команда була. Ярһыған Ливингстоун, "Аренас"тың табышынан өлөш алыу ниәте барып сыҡмағас, команда һәм НХЛ өҫтөнән судҡа дәғүә ғарзаһы бирә.
Лига йәшәүенең тәүге тиҫтә йылында нисек тә бизнеста ҡалыу өсөн күп көс түкһә лә, НХЛ командалары боҙҙа уңышлы сығыш яһай — командалар Стэнли Кубогы өсөн туғыҙ уйындың етеһендә еңеүгә өлгәшә. Ул заманда Стэнли Кубогы НХЛ еңеүсеһе менән Тымыҡ океан яр буйы хоккей ассоциацияһы еңеүсеһе араһында уйнатыла. 1926 йылда НХЛ уйынсыларҙың эш хаҡын Төньяҡ Американың башҡа лигаларының ҡулынан килмәҫлек кимәлгә күтәрә һәм Стэнли Кубогын үҙе генә уйната башлай. Лига киңәйә: 1924 йылда уға — «Бостон Брюинз», 1925 йылда — «Нью-Йорк Американс» һәм «Питтсбург Пайрэтс», 1926 йылда «Нью-Йорк Рейнджерс», «Детройт Кугарс» (һуңынан «Детройт Ред Уингз»ҡа әүерелә) һәм «Чикаго Блэк Хокс» ҡушыла. 1930/31 миҙгеленең аҙағына НХЛ-да йәмғеһе 10 команда уйнай. Ләкин Бөйөк депрессия лигаға ҙур ғына зыян килтерә: «Пайрэтс» һәм «Американс» тарҡала, хатта «Сенаторз» уйнауҙан туҡтай. Икенсе донъя һуғышы башланғас, НХЛ-да алты команда ҡала. Ошо алты команда 1942 йылдан алып 25 йыл буйы уйнай һәм «Оригиналь алтау» (Original SixOriginal Six) тигән атама ала, улар: «Монреаль Канадиенс», «Торонто Мейпл Лифс», «Детройт Ред Уингз», «Бостон Брюинз», «Нью-Йорк Рейнджерс» һәм «Чикаго Блэк Хокс».
Киңәйеү: 1967 һәм унан һуң
1960-сы йылдар уртаһында түбән лигаларҙа, айырыуса АҠШ-тың көнбайышында, НХЛ командаһына торошло командалар барлыҡҡа килә башлай. Көнбайыш хоккей лигаһының көсәйеүе, шулай уҡ финанс мәнфәғәттәре НХЛ-ды 1967 йылда 1920-се йылдарҙан һуң тәүләп киңәйеү сараларын күрергә мәжбүр итә. Лигаға тағы алты команда алына һәм улар яңы дивизион хасил итә. Улар: «Филадельфия Флайерз», «Сент-Луис Блюз», «Миннесота Норт Старз», «Лос-Анджелес Кингз», «Окленд Силз» һәм «Питтсбург Пингвинз». Өс йылдан «Ванкувер Кэнакс» менән «Баффало Сейбрз» өҫтәлә.
1972 йылда Бөтә донъя хоккей лигаһы (ВХА) ойошторола. ВХА бер ваҡытта ла НХЛ-ға Стэнли Кубогын бергәләп уйнатыу тәҡдимен индермәһә лә, бөтәһе лә был лиганың көсөн таный һәм уны НХЛ-дың лайыҡлы дәғүәсеһе тип күрә. Быға бәйле НХЛ киңәйеү сәйәсәтен йәһәтләп дауам итергә була һәм 1972 йылда лигаға «Нью-Йорк Айлендерс» менән "Атланта Флэймз"ды, ике йылдан «Канзас-Сити Скаутс» менән "Вашингтон Кэпиталз"ды ҡуша. Ләкин командалар һаны артыу уйындың дөйөм кимәле түбәнәйеүгә килтерә. Был лигалар көслө хоккейсылар өсөн аяуһыҙ көрәш алып бара, хатта 1979 йылда ВХА ябылып ҡуя. ВХА-ның дүрт командаһы — «Хартфорд Уэйлерс», «Квебек Нордикс», «Эдмонтон Ойлерз» һәм «Виннипег Джетс» — НХЛ-ға инә. 2011 йылға ВХА-ның "Эдмонтон Ойлерз"ы үҙ ҡалаһында тороп ҡалған һуңғы командаһы була. «Квебек Нордикс», «Виннипег Джетс» һәм «Хартфорд Уэйлерз», исемен үҙгәртеп, башҡа ҡалаларға күсә.
НХЛ киңәйә бара һәм ике тиҫтә йыл эсендә лигалағы командалар һаны бөгөнгө максимумына — 30 командаға етә. Хоккей Канадала, АҠШ-та бик популяр булһа ла, бейсбол, баскетбол һәм Америка фтуболын унда нығыраҡ яраталар.
2015 йылдың 24 июнендә Милли хоккей лигаһы киңәйеү пландары барлығы тураһында белдерә. Лигаға Канаданың Квебек һәм Американың Лас-Вегас ҡалаларынан команда ойоштороу тураһында рәсми ғаризалар бирелә. 2016 йылдың 7 июнендә клуб хужалары комитеты НХЛ-дың директорҙар советына лигаға Лас-Вегас клубын алырға тәҡдим итә. 2016 йылдың 22 июнендә НХЛ комиссары Гэри Беттмэн Лас-Вегас командаһы лигаға алыныуы тураһында иғлан итә. Яңы команда 2017/2018 миҙгелендә НХЛ-дағы сығыштарын башлай. Әммә Квебек ҡалаһының ғаризаһын ҡарауҙы лига кисектереп тора.
Забастовкалар һәм локауттар
1994/95 миҙгелендәге локаут 3 ай бара. Уның арҡаһында һәр команданың уйындары һанын 84-тән 48-гә ҡалдырырға тура килә. Ҡыҫҡартылған миҙгелдә командалар үҙ конференциялары эсендә генә уйнай. Профсоюз менән лига араһында договор 1998 йылға тиклем төҙөлә, һуңынан 2004 йылдың 15 сентябренә тиклем оҙайтыла.
2004 йылда яңы килешеү буйынса һөйләшеүҙәр башлана. Профессиональ спорт тарихында улар иң ҡыҙыуы һәм иң киҫкене була. Лига бөтә клубтар өсөн дөйөм иң юғары эш хаҡы кимәлен билдәләргә була. Профсоюз ҡаршы төшә. Яңы килешеү ҡабул ителмәгәнлектән, лига комиссары Гэри Беттмэн 2004/05 миҙгелен уйнатмаҫҡа мәжбүр була. Шулай итеп, НХЛ Төньяҡ Америкала хеҙмәт бәхәсе арҡаһында тотош миҙгелен юғалтҡан беренсе профессиональ спорт лигаһы була. 2005 йылдың июлендә килешеү лига шарттарында ҡабул ителә — эш хаҡының иң юғары кимәле бөтәһе өсөн бер төрлө итеп билдәләнә. НХЛ уйындары 2005 йылдың октябрендә дауам иттерелә.
Бөтә йондоҙҙар матчы
НХЛ-дың бөтә йондоҙҙар матчы 1947 йылдан алып йыл һайын үткәрелә. Элек, ҡағиҙә булараҡ, лига йондоҙҙарының йыйылма командаһы менән Стэнли Кубогы эйәһе осрашҡан. 1969 йылдан бындай матчтарҙа Көнсығыш һәм Көнбайыш дивизиондарҙың йыйылма командалары ҡатнаша, ә 1975—1993 йылдарҙа Кларенс Кэмпбелл төркөмө йыйылма командаһы Принц Уэльский төркөмө йыйылма командаһы менән уйнай. 1994 йылдан башлап, лиганы ҡайтанан үҙгәртеп ойоштороу сәбәпле, матчтар Көнсығыш һәм Көнбайыш конференциялар командаһы араһында үткәрелә башлай. 1998 йылда лига тарафынан матчтарҙы Төньяҡ Америка һәм Бөтә ҡалған донъя йыйылма командалары араһында үткәреү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 2002 йылда НХЛ командаларҙың элекке Көнбайыш һәм Көнсығыш схемаһына кире ҡайта. 2010/11—2014/15 миҙгелдәрҙә йондоҙҙар матчы «Капитандарҙың йыйылма командалары» форматында үткәрелә, йәғни лига һайлаған ике капитан командаларына уйынсыларҙы үҙҙәре йыя. 2015/2016 миҙгелендә дивизиондарҙың 3 х 3 форматындағы алышы рәүешендә яңы формат тәҡдим ителә.
Бөтә йондоҙҙар матчы 60 йыллыҡ тарихында һигеҙ тапҡыр үткәрелмәй ҡала. 1979 һәм 1987 йылдарҙа — Советтар Союзының клубтары менән матчтар үткәреү арҡаһында, 1995, 2005 һәм 2013 йылдарҙа — локаут сәбәпле, 2006, 2010 һәм 2014 йылдарҙа лиганың иң яҡшы хоккейсыларының Олимпия уйындарында үҙҙәренең милли командалары составында уйнауы арҡаһында. Бөтә йондоҙҙар матчының иң яҡшы бомбардиры тип Уэйн Гретцки иҫәпләнә, ул 17 осрашыуҙа 25 мәрәй йыйған. Шунса уҡ уйын уйнаған Марио Лемьеның мәрәйҙәр һаны 2-гә кәмерәк.
Драфт
НХЛ драфты (NHL Entry Draft) — клубтарҙың үҙ сафтарын Американың, Канаданың һәм Европаның иң яҡшы юниорҙары һәм өлкәнерәк йәштәге уйынсылары менән тулыландырыуы. Һәүәҫкәр драфт беренсе тапҡыр 1963 йылда үткәрелә. Клубтарға 17 йәштән өлкәнерәк юниорҙарҙы алыу рөхсәт ителә. 1968/1969 миҙгелендә бөтә донъянан хоккейсылар алырға ярай. 11 йылдан 18 йәше тулған юниорҙарҙы драфтлау мөмкин була.
Юниорҙарҙы беренсе булып һайлау хоҡуғы үтеп киткән даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса иң йомшаҡ командаға бирелә, шунан — ҡойроҡтан икенсегә һәм артабан. Бөтә клубтар ҙа берәр уйынсы алып сыҡҡас, шул уҡ эҙмә-эҙлелектә һайлауҙың икенсе раунды, шунан өсөнсөһө һ.б. үткәрелә. Плей-офҡа эләгеү форсатынан яҙған клубтар беренсе булып һайлау хоҡуғын алыу маҡсатында юрамал еңелеп йөрөмәһен өсөн, НХЛ драфт-лотерея индерә. Уға ярашлы, һуңғы урынды алған командаға беренсе булып һайлау хоҡуғы алыуға 25 процентлы форсат, 17-се урынды алғанға 0,5 процентлы форсат бирелә. 2013 йылға тиклем драфт-лотереяла миҙгел һөҙөмтәләре буйынса иң һуңғы биш урындағы команда ғына ҡатнаша ала.
NHLPA
НХЛ уйынсылары ассоциацияһы (The National Hockey League Players' Association (NHLPA)) — НХЛ уйынсылары ағза булып торған һәм НХЛ-да уларҙың мәнфәғәттәрен сағылдырған профсоюз. Ассоциация 1967 йылдың июнендә ойошторола. Боб Палфорд — беренсе президенты, ә Алан Иглсон етәксеһе була. Штаб-фатиры Торонтола урынлашҡан.
Даими миҙгел
2005/06 миҙгеленән башлап өс миҙгел дауамында һәр команда үҙ дивизионы командаларына ҡаршы — 32 (һәр береһенә ҡаршы 8 уйын), үҙ конференцияһының башҡа дивизиондары командаларына ҡаршы — 40 (һәр береһенә ҡаршы 4-әр уйын) һәм башҡа конференциялар командаларына ҡаршы 10 уйын уйнай (шунлыҡтан бер миҙгел барышында бөтә командалар ҙа бер-береһе менән уйнап өлгөрмәгән була). 2008/09 миҙгеле алдынан лига элекке календарға кире ҡайта — хәҙер һәр команда, 2004/05 миҙгел локаутына тиклемге кеүек үк, миҙгел эсендә лиганың башҡа командаһы менән кәм тигәндә бер уйын уйнай.
2013/2014 миҙгеленән башлап календарь структураһы үҙгәрә. Көнбайыш конференция командалары үҙ дивизионындағылар менән — 29 матч (биш дәғүәсе менән 5 матч: икеһе менән 3 уйынды өйҙә һәм 2-не ҡунаҡта, өсөһө менән — 2 уйын өйҙә һәм 3 уйын ҡунаҡта, йәнә тағы бер команда менән 4 матч: 2-не өйҙә, 2-не ҡунаҡта форматында); көнбайыш конференцияның башҡа дивизионы командалары менән 21 матч (һәр команда менән 3-әр уйын: дүрт дәғүәсегә ҡаршы 2-һе өйҙә, 1-һе ҡунаҡта, ҡалған өсәүгә ҡаршы 1-һе өйҙә, 2-һе ҡунаҡта); көнсығыш конференцияһының һәр командаһы менән икешәр матч (1 өйҙә, 1 ҡунаҡта) үткәрә (бөтәһе 32 матч).
Көнсығыш конференция командалары үҙ дивизионы эсендә 30 матч (икешәр команда менән 5-әр матч: береһе менән — өйҙә 3 һәм ҡунаҡта 2, икенсеһе менән — өйҙә 2 һәм ҡунаҡта 3, йәнә башҡа биш команда менән 4-әр матч: өйҙә 2 һәм ҡунаҡта 2); көнсығыш конференцияның башҡа дивизионы командалары менән 24 матч (һәр дәғүәсе менән 3-әр матч: дүрт команда менән өйҙә 2 һәм ҡунаҡта 1, ҡалған дүрт команда менән өйҙә 1 һәм ҡунаҡта 2); көнбайыш конференцияның һәр командаһы менән икешәр матч (өйҙә 1 һәм ҡунаҡта 1) матч үткәрә (бөтәһе 28 матч).
Һәр дәғүәсе менән үткәрелеүсе матчтар һаны йыл һайын ротация принцибы буйынса билдәләнә.
Еңеү өсөн команда ике мәрәй ала, овертаймда йә буллиттар буйынса еңелгән өсөн команда бер мәрәй ала, төп ваҡытта еңелһә, бер мәрәй ҙә алмай. Мәрәй биреүҙең был системаһы 2005/06 миҙгеленән алып эшләй. Даими миҙгел тамамланғас, үҙ дивизионында иң күп мәрәй йыйған команда дивизион чемпионы тип иғлан ителә (бөтә командалар менән уйындарҙан йыйылған мәрәйҙәр һанала, үҙ дивизионы командалары менән осрашыуҙарҙан ғына түгел), ә Лиганың бөтә клубтары араһында даими миҙгелдә иң күп мәрәй йыйған команда Президент Кубогына лайыҡ була. Һәр дивизиондағы тәүге өс урынды алған команда һәм йәнә мәрәйҙәр һаны буйынса иң яҡшы 4 команда (һәр конференциянан икешәр) плей-офҡа эләгә һәм Стэнли Кубогы өсөн алыша.