cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таштимер
Тарихы
1816 йылда ауылда ни бары 14 хужалыҡ була. Өс ғаилә Тупаҡҡа, Балапанға, Күскәр ауылына күсә, был ауыл халҡының генетик бәйләнештәре тураһында һөйләй. X ревизия 232 кеше һәм 31 йорт тураһында белешмә бирә. 1920 йылда 95 йортта 470 кеше йәшәгән.
Бында йәшәүселәрҙең береһе Байсал Урыҫбаев илде азат итеүҙә һәм Наполеонды Европа илдәренән ҡыуыуҙа ҡатнаша. Ҡаһарманлығы өсөн «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылдағы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» миҙалдары менән бүләкләнә.
24 хужалыҡ 20 ылау менән өс урынға йәйләүгә күсеп йөрөгән. Улар Ҡыҙыл, Маяғашлы, Ҡырғыҙ йылғалары буйлап урынлашҡан. Уларҙың 200 ат, 150 һыйыр, 80 һарыҡ, 30 кәзә көткән. Бер ауылға 20 сутый һөрөнтө ер булған.
1842 йылда 162 кешегә 825 бот яҙғы бойҙай сәселә. Яманһары Ҡотлогилдин йылына 155, Нәҙерғол Ғәйеткилдин 130-шар бот иген сәскән.
Тағы ла уҡығыҙ
Инфраструктураһы
Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, табип амбулаторияһы, клуб, китапхана, мәсет.
Алиев Гейдар Алирза улы
Алиев Гейдар Алирза улы (Алиев Гейдар Алирза оглы, Heydər Əlirza oğlu Əliyev; 10 май 1923 йыл — 12 декабрь 2003 йыл) — СССР һәм Әзербайжандың дәүләт һәм партия эшмәкәре, сәйәсмән. 1993 — 2003 йылдарҙа Әзербайжан Президенты. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979, 1983).
1966—1969 йылдарҙа Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) рәйесе, 1969—1982 йылдарҙа Әзербайжан ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары, 1982 йылдан КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро ағзаһы, СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары, генерал-майор. 1987 йылда биләгән вазифаһынан отставкаға китә. 1990 йылдың июлендә Әзербайжанға ҡайтҡас, башта Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы депутаты, Нахичеван Автономиялы Республикаһының Юғары Милли Мәжлесе рәйесе (1991—1993), артабан Әзербайжан Президенты итеп һайлана (1993—2003).
1993 йылда Гейдар Алиев власҡа килгәндән һуң илдә сәйәси тотороҡлоҡ урынлаша. Әзербайжанда Гейдар Алиев урынлаштырған режим диктатор йәки авторитар]] һәм репрессив тип характерлана.
Биографияһы
Гейдар Алиев 1923 йылдың 10 майында Нахчиван ҡалаһында тыуған. Уларҙың йорто Пушкин урамында урынлашҡан була, был тирәне халыҡта «Пушкин шишмәһе» тип йөрөткәндәр. Уның атаһы тимер юлда эшләйГейдар ғаиләләге һигеҙ бала араһында дүртенсеһе була. Алиевтар сығышы менән Әрмәнстанда йәшәгән әзербайжандар, Этнический состав населения Джомартли зафиксирован в различных статистических материалах, где указывается, что оно населено татарами (то есть азербайджанцами). Зангезур өйәҙенә (һуңыраҡ Сисиан районы) ҡараған Джомартли ауылынан (хәҙер ул Әрмәнстандың Сюник өлкәһе Танаат ауылы). Гейдар тыуған ваҡытта Алиевтар Нахчиванға күсенгән була. Атаһы яғынан оләсәһе сығышы менән Уруд ауылынан була (хәҙер Әрмәнстандағы Воротан ауылы). Үҙенең бер интервьюһында Гейдар Алиев үҙ тамырҙары хаҡында шулай тип әйтә: ''«тамырҙарым буйынса мин мосолман диненә ҡарайым. Милләтем менән мин әзербайжан, һәм бының менән ғорурланам»''. Ғаиләлә уның ике ағаһы (Гасан менән Гусейн) һәм ике ҡустыһы (Агиль менән Джалал), өс һеңлеһе (Сура, Шафиға, Рәфиға) була.
1939 йылда Гейдар Алиев Нахичеван педагогия техникумын тамамлай һәм Баҡы ҡалаһындағы Әзербайжан индустриаль институтының (хәҙер Әзербайжан нефть һәм сәнәғәт дәүләт университеты) архитектура факультетына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыуы уға юғары белем нигеҙендә һөнәр алыуға ҡамасаулай. 1941 йылдан Гейдар Алиев Нахичеван АССР-ы Эске эштәр Халыҡ Комиссариатында (Народный комиссариат внутренних дел — НКВД) һәм Нахичеван АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советында бүлек мөдире булып эшләй. 1944 йылдан — дәүләт именлеге органдарында хеҙмәттә. 1945 йылда СССР Дәүләт именлеге министрлығының етәксе оператив составты яңынан әҙерләү мәктәбенең квалификация күтәреү буйынса курсын тамамлай һәм шул уҡ йылда ВКП(б) сафына инә. 1948 йылдан — Әзербайжан буйынса Дәүләт именлеге министрлығының 5-се идаралығы начальнигы. 1949 йылдан 1950 йылғаса СССР Дәүләт именлеге министрлығының Ленинградтағы Етәксе оператив составты яңынан әҙерләү мәктәбендә уҡый. СССР Дәүләт именлеге комитеты рәйесенең ярҙамсыһы Игорь Синицин билдәләгәнсә, Алиев КГБ-ның Иран, Төркиә, Пакистан һәм Афғанстандағы резидентураларында эшләй. Тышҡы разведка хеҙмәтендә был илдәрҙең береһендә резидент вазифаһына тиклем үрләй. 1956 йылда уны СССР Дәүләт именлеге комитетының Баҡылағы бүлегенә начальник урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Был осорҙа уның етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығында «Дуэль», «Алагёз», «Натуралист» һәм башҡа шартлы исемле оператив саралар уңышлы үткәрелә.
Әхмәр ҡәберлеге (Ишембай районы)
Әхмәр ҡәберлеге— Башҡортостандың Ишембай районындағы археология ҡомартҡыһы (III—IV быуаттар). Ишембай районы Әхмәр ауылынан көньяҡтараҡ 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1972 йылда асылған.
Тарихы
1972—1974 йылдарҙа археолог С. М. Васюткин етәкселегендә экспедиция тарафынан Әхмәр янындағы 27 ҡурған тикшерелгән. Улар Әхмәр ауылынан көньяҡтараҡ, ауылдан 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәйеттәр ябай 0,5-0, 75 м соҡорҙарҙа баштары менән төньяҡҡа ҡаратып салҡан ятҡырылған. Баштары тере саҡтарында яһалма деформацияланған. Баш остарында— балсыҡ һауыт-һаба, аяҡ осонда— ҡорбан ителгән хайуандарҙың, һарыҡ йәки ат һөйәктәре. Балсыҡ һауыт-һаба: ситтәре ҡалын итеп эшләнгән һауыттар (көршәктәр, сеүәтәләр, йәйпәк һауыттар һ.б.). Ҡәберҙәрҙә бронза беләҙектәр, баҫмаҡтар, ҡайыш ҡаптырмалары, кейем ҡаптырғыс фибула­лар, бронза һәм көмөш алҡалар һ.б. табыла. Урал буйындағы һуңғы осор сарматтарҙың һәм һундарҙың үҙ‑ара йоғонтоһо был ҡәберлектәрҙә табылған ҡомартҡыларҙа асыҡ күренә.
Әхмәр ҡәберлегендә табылған әйберҙәр Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр институтының Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Әхмәр ҡәберлеге үҙенсәлектәре
Ғалимдар Башҡортостанда табылған ҡәберлектәрҙе ете кластерға бүлеп йөрөтә. Һуңғы осор сарматтар кластерына (1) ҡараған ҡәберлектәр: Яңы Турбаҫлы, Кушнаренко, Комсомольский, Дербенево, Бекишево III, Сәлих (Ишембай районы) һәм Әхмәр II (Ишембай районы). Әхмәр II һәм Дербенево ҡәберлектәрендә табылған әйберҙәр ғалимдар өсөн бигерәк тә мөһим була. Харин (Пермь крайы Харино ауылы) тибындағы һуңғы сармат осоро кластерына ҡараған ҡәберлектәргә хас үҙенсәлектәр: ҡурған, ҡәбер соҡоро бик тәрән түгел, мәйеттең башы төньяҡ-көнсығышҡа ҡаратып һалына, ҡайһы бер осраҡта ләхет алына, ҡәберҙә балсыҡ һауыт-һаба, йәки берәй өлөшө була. Биҙәүестәрҙән «гәрәбә» муйынса осрай.
Тағы ла ҡарағыҙ
Башҡортостан археологияһы
Башҡортостан тарихы
Оло Сулага
Оло Сулага — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суварди Сурьянинграт
Суварди Сурьянинграт (индон.  Soewardi Soerjaningrat , 1922 йылдан Ки Хаджар Деванторо (индон. Ki Hadjar Dewantoro ); 2 май 1889, Джокьякарта — 26 апрель 1959, шунда уҡ) — индонезия сәйәси эшмәкәре, ил бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшеүсе, яҙыусы һәм педагог. Индонезияның милли геройы.
Биографияһы
1912-1913 йылдарҙа эшмәкәрлек алып барған Һинд партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була; 1913 йылда Нидерландтың үҙаллылыҡ Көнөн байрам итеүгә йыйылыуҙы тәнҡитләгән «Мин голландты булһам» исемле антиколониаль мәҡәләһен баҫтыра, уның өсөн ҡулға алынып, башта Банк утрауына, ә һуңынан Нидерландҡа һөрөп ебәрелә. Метрополияла 1919 йылға тиклем йәшәй, белемен арттырыу менән әүҙем шөғөлләнеп, студенттарҙың Һиндстан ассоциацияһында ҡатнаша. 1919 йылдың сентябрендә, Нидерландтан тороп үҙаллылыҡ өсөн сығыш яһаған Һиндстан Милли Партияһы башлығы була, 1922 йылдың 3 июлендә балалар өсөн мәктәпкә нигеҙ һалыусы Таман Сисва йәмғиәтенә нигеҙ һала, унда белем биреү һәм тәрбиә биреү Англияға ҡаршы рухта алып барыла; шул уҡ ваҡытта Ява аристократияһы менән ассоциация булмаһын өсөн яңы исем дә ҡабул итә. 1923 йылда милли партия етәкселеген ҡалдырырға мәжбүр була. Бер нисә тапҡыр голландтар ҡулға ала; Япония оккупацияһы көндәрендә яңы хакимиәттәр күпмелер ваҡыт хеҙмәттәшлек иткән, Путер ойошмаһы лидерҙарының береһе булған. Бойондороҡһоҙ Индонезияның Хөкүмәтендә (1945 йылда) беренсе мәғариф һәм мәҙәниәт министры итеп билдәләнә. 1950-се йылдарҙа социаль-мәҙәни эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә, 1957 йылдан Гадж Мад университетынан почетлы докторы дәрәжәһен ала.
Хәтер
Хәҙерге Индонезияла уның тыуған көнө милли мәғариф көнө булараҡ билдәләп үтелә, уның портреты бер нисә Индонезия банкнотында һүрәтләнгән, шулай уҡ уның хөрмәтенә Индонезия хәрби-диңгеҙ флоты караптары аталған. 1959 йылдың 29 ноябрендә уға үлгәндән һуң Индонезияның милли геройы исеме бирелә.
Әҙәбиәт
Суварди Сурьянинграт // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969-1978.
Джеффри Чосер
Дже́ффри Чо́сер (Geoffrey Chaucer; яҡынса 1343, Лондон — 25 октябрь 1400, шунда уҡ) — инглиз шағиры, «инглиз шиғриәте атаһы», беренселәрҙән булып латин телендә түгел, ә туған телендә яҙыусы. .
Уның ижадын инглиз Яңырыу әҙәбиәтенән алда өлгөргән тип атайҙар. Дж. Чосерҙың төп әҫәре булып реализм менән һуғарылған «Кентербери хикәйәләре» новеллалары шиғри йыйынтығын күрһәтәләр.
Иртә йылдары
Чосерҙың атаһы, шарап һатыусы, король һарайын шарап менән тәьмин итә, шул арҡала уның улы Эдуард III улы Лионелдең ҡатыны Елизаветаның  пажы сифатында бик иртә (17 йәштә) һарайға эләгә. 1359 йылда ул Францияға ҡаршы походта ҡатнаша, һәм әсирлеккә алына. Король уны 16 фунтҡа һатып ала һәм Англияға ҡайтҡас үҙенең камердинеры итеп, ә һуңынан ҡорал йөрөтөүсе итеп ҡуя. Был ваҡытта ул аңлайышлы яҙыусыларҙы ярайһы уҡ төптән өйрәнә һәм үҙе лә яҙып ҡарай, үҙенең шиғырҙарында билдәһеҙ ҡатынға яуапһыҙ һөйөүен маҡтай.
Һуғыштан һуң (1360—1367 йй.) Чосер, күрәһең, иң яҡшы дөйөм белем биргән Лондондағы юғары юридик мәктәпкә йөрөй. Унда тормошоноң иң мөһим эше — әҙәбиәт мәсьәләләре өҫтөндә эшләргә өйрәнә. Данте һәм Клавдиан данлаған классиктар Вергилий, Стаций, Луканды, Гораций һәм Ювеналды,  бигерәк тә Овидийҙы уҡый, «Метаморфозалар» һәм «Героидалар» уның яратҡан китабы була. Шулай уҡ патристик һәм урта быуат  латин  әҙәбиәтен, корифейҙарҙың схоластик фәнни әҫәрҙәрен өйрәнә, һуңынан улар үҙенең геройҙарын ғилми мәғлүмәттәр менән тәьмин итеү өсөн бик кәрәк була. Схоластиктарҙа популяр булған Боэцийҙың тәржемәһе, астролябия тураһындағы һуңғы трактат һымаҡ, был мәнфәғәттәрҙе сағылдыра. Әммә класситар, сиркәү әһелдәре һәм схоластиктарға ҡарағанда Чосер күберәк  француз шиғриәте менән мауыға. Бында аҙлап булһа барыһы ла бар: эпос, лирика, күреүҙәр, бөтә төр аллегориялар. «Роза тураһында романды» тәржемә иткәндә һәм ҙур булмаған лирик шиғырҙар һәм поэмалар яҙғанда, үҙенең иртә осор эшмәкәрлегендә әҙәбиәттең был йоғонтоһона тейешле баһа бирә.
1367 йылда Чосерҙың исеме документтарҙа яңынан күренә; был юлы ул королдең камердинеры булараҡ телгә алына, шулай уҡ таждан пенсион алыуы тураһында әйтелә. Ошонан һуң Чосерҙың исеме йыш осрай башлай: королдең уға һәм уның ҡатынына бүләктәре, сираттағы ярҙамы, яңы тәғәйенләнеше, дипломатик сәфәре. Әҙәбиәт тарихында мөһим булған 1372 йылда Генуяның дожы менән һөйләшеүҙәр алып барыу буйынса Чосерға йомошо теркәлә. Был тәғәйенләнеш менән шағирҙың Италияға беренсе сәфәре даталана, 1377 йылдағы икенсе сәфәре менән бер рәттән Чосерҙың ижадына ҙур йоғонто яһай. Ул шулай уҡ Флоренцияға королдең йәшерен йомошо менән барған илселекте оҙатып бара. Флоренцияла Боккаччо «Илаһи комедия»һы буйынса шәхси курс уҡырға йыйына; Чосер Данте,  Петрарка һәм Боккаччоның  ҡулъяҙмаларын алып сыға. Сәфәргә тиклем ул, күрәһең, итальян телен белмәй, әммә был уның өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булмай. Эшлекле, сәйәси һәм сауҙа мөнәсәбәттәрендә, латин теле ҡулланыла, ә ул латин телен яҡшы белә. Ярты йыл Италияла булыу уға тоскан теленә эйә булырға һәм бөйөк флоренция шағирҙарын уҡырға мөмкинлек бирә.
Чосер Италияға тағы 1377 йылда килә һәм унда теүәл дүрт ай була. Был юлы миссияһы Ломбардияға ҡағыла. Милан тираны Бернабо Висконти һәм уның кейәүе, Чосерҙың яҡташы кондотьер Джон Хоквуд менән хәрби эштәр буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. Шул саҡта, бәлки, Чосер Венецияла ла булалыр. Италияға ике сәйәхәте Чосерға ҡала мәҙәниәтенең һәм Яңырыу осороноң тәүге үҫешен күҙәтергә мөмкинлек бирә. Ул яңы буржуаз мәҙәниәттең тыуыуын күҙәтә, итальян ҡала республикаларын һәм яңы типтағы монрхияны күрә, сауҙаның һәм сәнәғәттең үҫешен күреп ғәжәпләнә, ошо тәьҫораттар арҡаһында Англиялағы хәл-торошто яңыса  баһалай башлай.
«Француз осоро»
Ижадының үҫмерлек осорон (яҡынса 1369 йылдан алып 1379 йылға)  ғәҙәттә, француз куртуаз әҙәбиәтенең көслө  йоғонтоһо аҫтында «француз осоро» тип атайҙар. Был осорға урта быуаттарҙың «Роза тураһында роман» популяр әҫәренең тәржемәһе ҡарай, ул уға танылыу килтерә. Тәржемә юғала; был романдың инглиз теленә башҡа тәржемәһе Чосерҙыҡы булмай. Чосерҙың тәүге әҫәре — «Герцогиня китабы» поэмаһы (the Book of Duchess) —  поэма  Ланкастер династияһына нигеҙ һалыусы Джон Гонттың ҡатыны герцогиня Ланкастерская Бланканың үлеменә бәйле 1369 йылда яҙылған. Чосер уның ире, герцогты юғалтыуында йыуата. Өлгө булып Овидийҙың Машо һәм Tristia элегияһы, ҡайһы бер өлөштәрҙә — шул уҡ «Роза романы» була. Бында уҡ Чосер сағыу һүрәтләүҙәрҙә үҙенең ғәжәп һәләттәрен күрһәтә.
Италияға сәфәрҙәре
1370 йылдың йәйендә Чосер королдең дипломатик йомошо менән континентҡа юллана. Ул Францияға һәм  Фландрияға килә һәм 1372 йылда Генуяға бара, унда дож менән ҡайһы бер эштәрен яйға һала, ә унан Флоренцияға бара, унда ҡыш үткәрә. 1376, 1377 һәм 1378 йылдарҙа тағы хөкүмәт йомошо менән, ҡайһы бер саҡта йәшерен йомош менән дә, бер нисә тапҡыр континентҡа сәйәхәт ҡыла. Италияла булған осоронда ул итальян телен өйрәнә һәм төптән итальян шағирҙары менән таныша, был танышыуы Италиялағы сәфәренән ҡайтҡандан һуң уның әҫәрҙәрендә сағылыш таба, бигерәк тә Данте, Петрарка һәм Боккаччонан үҙләштереүҙәр йыш осрай, уларҙың фекерҙәре, шиғри әйтемдәр, урыны менән оҙон тирадалар, һәм хатта шиғри әҫәрҙәрҙең сюжеттары ла алына. Риүәйәттәр буйынса, Италияла Чосер Петрарка менән таныша, ул уға, йәнәһе,  Боккаччоның Гризельда тураһында новеллаһын латин телендәге тәржемәһен  уҡый. Һуңынан Чосер был новелланы үҙенең «Кентерберий хикәйәләре» составына индерә. Чосерҙың Италияға сәйәхәте уның латин шағирҙары менән танышыуына булышлыҡ итә, хәйер ул уларҙы сәйәхәтенә тиклем бер аҙ белә һәм хәҙер инде уларға табына башлай.
Итальян һәм латин классиктарын өйрәнеү Чосерҙың шиғриәтенең формаль яғына  йоғонто яһай; уның арҡаһында ул быға тиклем инглиз әҙәбиәтендә булмаған нәфислек һәм тулылыҡ ала. Континентҡа барған сәфәрҙәр араһында Чосер  Лондонға әйләнеп ҡайта, унда уға төрлө административ вазифалар йөкмәтелә. 1374 йылдан 12 йыл дауамында ул таможня күҙәтеүсеһе һәм  контролеры вазифаһын башҡара, өҫтәүенә сағыштырмаса айырым Олдгейт  башняһында йәшәй. Хеҙмәт бурыстарын намыҫлы башҡарып, буш ваҡыттарын шиғриәткә бағышлай.
«Италия осоро»
«Итальян осоронда» (яҡынса 1380 һәм 1386 йылдар араһында) «Кентерберий хикәйәләренә» тиклем яҙылған төп  әҫәрҙәре: («Legenda aurea») изге Цецилия тормошо тәржемәһе, һуңынан «Tales Canterbury»  составына инә (1378); «Complainte of Mars» (1378); «Parlement of Foules» («Ҡош парламенты» поэмаһы); «Troylus and Chryseide» («Троил һәм  Кресс» поэмаһы; 1382); «The House of  Fame» («Дан йорто» поэмаһы; 1383—1384); «Legend of Good  Women» («Данлы ҡатын-ҡыҙҙар тураһында легенда»; 1388).
Был поэмаларында итальян шағирҙарының йоғонтоһо айырыуса һиҙелә. «Изге Цецилия тормошонда» туранан-тура Дантеның «Ожмахынан» урындар бар; «Parlement of Foules» — поэмаһында йәш король Ричард Икенсенең никахлашыуы осрағына бәйле «Inferno» әҫәре буйынса III йырының инешен үҙгәртеү өҫтәп ҡуйыла: «Troylus and Chryseide» сюжеты тулыһынса Боккаччоның «Filostrato» әҫәренән үҙләштерелә; зиһенле ҡатын-ҡыҙҙар тураһында легенда Чосерға  Боккаччоның «De Claris mulieribus» әҫәренән аңлатыла. Ниһәйәт, Дантеның өс батшалыҡ буйынса сәйәхәте «The House of Fame» поэмаһы өсөн өлгө булып хеҙмәт итә (Данте Вергилий һәм Клодион менән бер рәттән телгә алына).
Был йоғонтоларға ҡарамаҫтан, Чосер һуңғы поэмаһында үҙаллылыҡ күрһәтә, был бигерәк тә  картиналарҙы һүрәтләнгәндә һәм  йәнле тәбиғи диалогта күренә. Ул шулай уҡ үҙ шәхесенә байтаҡ урын бүлә, был  уның  поэмаһына беҙгә яҡын  характер бирә. Чосер үҙен нисек бөркөт үҙенең алтын ҡанаттарында бөйөк кешеләрҙең исемдәре яҙылған боҙло ҡаялағы дан ғибәҙәтханаһына алып киткәнен һүрәтләй. Ҡояш нурҙары тәьҫирендә ҡая ирей, исемдәрҙең хәрефтәре юҡҡа сыға. Ғибәҙәтханала музыканттарҙың шаулы төркөмдәре, жонглерҙар, пәйғәмбәрҙәр, геройҙарҙы данлаусы кешеләр була, күңелле музыка яңғырай, бөйөк шағирҙарҙың статуялары күренеп тора. Сатирик элементтар насар дан ҡаҙанған әҙәпһеҙ маҡтансыҡтарҙы һүрәтләгәндә сағыла. Артабан шағир уҡыусыны яңылыҡтар йортона алып килә, унда яңылыҡтарға әүәҫ һәм хәбәрҙәрҙең дөрөҫлөгөнә иғтибар итмәгән эшһеҙ асыҡ ауыҙҙар өйкөлөшә.
«Троил һәм Хризеида»
«Троил һәм Хризеида» («Chryseide and Troylus») — формаһы буйынса тулыһынса тамамланған ҙур поэма — 5 китаптан  тора, Чосерҙың иң яратҡан размеры 7 юллыҡ  строфалы  ababbcc рифма системаһы менән яҙылған. Сюжеты Боккаччонан  үҙләштерелгән, әммә автор  әҫәренә үҙенә генә хас индивидуаллек төҫмөрлөгө бирә, хикәйәләүҙең үҙенсәлеген һәм ҡатнашыусыларҙы үҙгәртә, һәм артабан  Шекспирҙың  «Троил һәм Крессидаһындағы» һымаҡ трагик менән комикты, героик менән ғәҙәтиҙе оҫта берләштерә. Ул шулай уҡ хикәйәләүҙә  һәм характерҙарҙы булдырыуҙа  оҫта һәм нескә психолог һымаҡ сығыш яһай. Бигерәк тә скептик, оятһыҙ, тел биҫтәһе, хәйләкәр һәм тупаҫ, мәңге мәҡәлдәр менән һөйләүсе, әҙәпһеҙ һәм димсе Пандарҙың характеристикаһы бик яҡшы. Эпизодтар араһынан драматизм менән тулы Хризеиданың Пандар менән ваҡиғаһы айырылып тора, Пандар уның менән Троил араһында аралашсы булараҡ, Хризеидала Троилға ҡарата ҡыҙыҡһыныу уята, һуңынан был ҡыҙыҡһыныу дәртле теләккә әүерелә. Поэма инглиз шағирына хас булған йәш кешеләргә өгөт-нәсихәте менән тамамлана.
«Өлгөлө ҡатын-ҡыҙҙар тураһында легенда»
«Өлгөлө ҡатын-ҡыҙҙар тураһында легенда» («Women of Good Legend»; 1388) — Чосерҙың беренсе повестар йыйынтығы һәм ингиз телендәге ун ижекле ҙур  поэмаһы. «Өлгөлө ҡатын-ҡыҙ тураһында легенда» боронғо замандан башлап мөхәббәттә ғазап сигеүселәрҙе аңлата, һәм Чосерға уның яҡлаусыһы — королева тарафынан башҡа әҫәрҙәрендә ҡатын-ҡыҙҙарҙан көлгәне өсөн шелтә арҡаһында яҙыла («Roman de la Rose» һәм «Chryseide and Troylus»).
1379 йылдан һуң Чосер  Лондонда бер ергә лә китмәйенсә йәшәй; 1386 йылда парламентҡа депутаты итеп һайлана. (Кент графлығынан). Парламенттың был сессияһы осоронда короллектең канцлеры Мишель  Поль судлаша. Элекке яҡлаусылары Ричард һәм герцог Ланкастерскийға тоғролоҡ һаҡлап, Чосер  Глостерҙың рәхимлегенән мәхрүм була, һәм бөтә вазифаларын юғалта, хәйерселеккә төшә. Өс йыл үткәс, Ричард, парламент тарафынан мәжбүр ителгән советты бөтөргәс, яңынан сикләнмәгән власлы идара итә башлай, шағир король эштәренең клеркы була (1389) һәм ошо вазифала  Вестминстерҙа  һәм башҡа һарайҙарҙа,  биналарҙа  ҡоролмалар һәм үҙгәртеүҙәр буйынса идара итә. Был ваҡыт эсендә ул үҙенең үлемһеҙ әҫәрен — «Кентерберий хикәйәләрен» яҙа («Canterbury Tales»).
«Кентербери хикәйәләре»
Был хикәйәләр йыйынтығында Чосер, Боккаччоның бер ни тиклем яһалма «Декамеронынан»  айырмалы рәүештә уҡыусыны ысын тормош тулҡынына йүнәлтеп, төрлө ҡатламдарҙан булған, төрлө йәштәрҙәге һәм төрлө темпераментлы 29 пилигримдың йәмғиәтен һүрәтләй. Улар бөтәһе лә Лондон янындағы трактирға йыйылып, Кентербериға изге Томас Бекеттың табутына ғибәҙәт ҡылыр өсөн юллана.
Ваҡытты ҡыҫҡартыр өсөн йәмғиәттең һәр ағзаһы ниндәйҙер әкиәт йәки повесть һөйләй, бының менән бергә Чосер бөтә хикәйәсе труппаны хәрәкәт итергә, трактирҙа туҡталып ҡунырға, үтеп барыусылар менән танышырға, ҡысҡырырға, комплименттар менән алмашырға, ә ҡайһы саҡта дөмбәҫләшеп тә алырға   мәжбүр итә. Һәр хикәйәнән һуң йәнле комик күренештәр башлана: сәйәхәтселәр хикәйә тураһында фекер алыша, бәхәсләшә, ҡыҙып китә. Былар бөтәһе лә Чосерға төрлө характерҙар һәм типтар булдырыуға мөмкинлек бирә. Һәр хикәйә хикәйәсенең характерына һәм йәмғиәттәге торошона тап килә, һәм һәр береһенең айырым алымы. Тәүбә иттереүсенең хикәйәһе вәғәзғә оҡшай һәм индульгенция һатып алыуға һәм сиркәүгә иғәнә биреүгә саҡырыу менән тамамлана. Хәйерселектә йәшәгән туған нимәлер һөйләргә теләй, әммә асыуы уға ҡамасаулай, һәм хикәйәһенән бер нәмә лә аңлашылмай. Баттан мещан ҡатын — иң сағыу комик тип  — бер нисә ирен һәләк иткән йыуан күңелле тел биҫтәһе, хикәйәһен һөйләрҙән алда үҙенең бер нисә автобиографик нескәлектәрен һөйләргә тотона. Рыцарь, санына ярашлы, Палемона һәм Арсилай тураһындағы һарай яны повесын һөйләй, оксфорд клеркы — Гризельда тураһындағы повесты, монах яҙмыш кирелектәрен төшөндөрөргә маташа, һәм уны кисергән кешеләрҙе миҫалға килтерә, эскесе тирмәнсе фабльо рухында әҙәпһеҙ повесть һөйләй һ.б.
Шулай итеп, «Кентербери хикәйәләре» өгөт-нәсихәтле роман, Чосер осорондағы  инглиз йәмғиәтенең  холоҡтары һәм типтары туранан-тура натуранан күсереп алына. Чосер шул уҡ ваҡытта түбән ҡатлам кешеләрен дә күрһәтә,  әммә уларҙы яратып һүрәтләй. Уларҙы һүрәтләгәндә һис һүҙһеҙ төрлө осрашыуҙарға һәм тормош дауамында үҙгәреүҙәргә бай  күҙәтеү материалдары  хеҙмәт итә. «Кентербери хикәйәләре», һуңғы йылдарҙа шағирҙың ауыр шарттарҙа йәшәүе арҡаһындамылыр, тамамланмай ҡала, әммә әҫәренең булған тиклеме лә уның талантының төрлөлөгө һәм байлығы тураһында һөйләй.
Һуңғы йылдары
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Чосер моңһоу кәйеф менән һуғарылған бер нисә шиғыр яҙа: ул халыҡтан һәм төркөмдәрҙән ҡасыу теләген белдерә, королдән уға хәйерселектән ярҙам итеүен һорай, үҙ-үҙенә бикләнә һәм үҙ уйҙарына бирелә. Быға: «Truth» йәки «Ballade de bon conseil», «Lak of Stedfastness», «L’envoy de Chaucer à Seogen», «L’envoy de Ch. à Bukton», «The complaint of Venus», «The complaint. of Ch. to his empty purse». Ғүмеренең иң аҙағында Чосерға бәхет йылмая: король уға шул  ваҡыт өсөн байтаҡ булған пенсия тәғәйенләй, һәм Чосерға Вестминстер аббатлығы янында һәйбәт өй алыу мөмкинлеге тыуа.
1400 йылда Чосер вафат була һәм Вестминстер аббатлығында хөрмәт менән ерләнә  (Шағирҙар мөйөшө,  ул шунда беренсе булып ерләнә).
Әһәмиәте
Чосерҙың йәшәгән осоронда файҙаланған киң даны ваҡыт үтеү менән онотолмай, хатта арта ла башлай. 1478 һәм 1484 йылдарҙа Яңырыу дәүерендә Кэкстон уның әҫәрҙәренең тексын баҫтырып сығара; Спенсер  Чосерҙың әҫәрҙәрендә инглиз теленең таҙа сығанағын күрә; Сидней уны күккә күтәреп маҡтай. XVII быуатта Джон Драйден  уның әкиәттәрен яңырта бирә; XVIII быуатта  уның әҫәрҙәренә Поул иғтибар итә. Ниһайәт, XIX быуатта Фурниваль инициативаһы буйынса (нигеҙ һалыусы 1867) Чосер йәмғиәте «Society Chaucer» барлыҡҡа килә. Уның маҡсаты — Чосерҙың тәнҡитле тикшерелгән әҫәрҙәрен баҫтырып сығарыу һәм шағирҙың биографияһын өйрәнеү.
Чосерҙың инглиз әҙәбиәте тарихында һәм телендә ҡаҙаныштары бик ҙур. Ул инглиздәр араһында беренсе булып матур шиғриәттең өлгөләрен бирә. Чосерҙың әҫәрҙәрендә инглиз милли шиғриәтенең төп һыҙаттары бар: төплө мәғәнә менән тоташҡан фантазия байлығы, юмор, күҙәтеүсәнлек, сағыу характеристикаларға һәләт, ентекле һүрәтләүҙәргә әүәҫлек, контрастарға әһәмиәт биреү, бер һүҙ менән әйткәндә, һуңыраҡ Шекспир, Филдинг, Диккенс һәм Бөйөк Британияның башҡа яҙыусыларының әҫәрҙәрендә осраған бөтә күренештәр бар. Ул инглиз шиғырына тулылыҡ бирә һәм әҙәби телде нәфислектең юғары кимәленә еткерә. Телмәрҙең таҙалығына ҡарата ул һәр ваҡыт айырым хәстәрлек күрһәтә һәм күсереп яҙыусыларға ышанмай, шәхсән үҙе һәр ваҡыт әҫәрҙәренең күсермәһен ҡарап сыға. Әҙәби тел булдырыуҙа ул уртасалыҡ һәм төплө фекер күрһәтә, неологизмдарҙы һирәк ҡуллана, һәм иҫкергән әйтемдәрҙе терелтергә тырышмай, тик дөйөм ҡулланышта булған һүҙҙәрҙе генә ҡуллана. Инглиз теленә ул биргән матурлыҡ һәм күркәмлек арҡаһында инглиз теле Европаның башҡа телдәре араһында хөрмәтле урын биләй. Чосер беренсе булып латин телендә түгел, ә туған телдә проза әҫәрҙәре яҙа башлай. (мәҫәлән, «The astrolab» — улы өсөн яҙған, 1391 й.). Үҙенең фекерҙәрен яҡшы һәм аныҡ белдереү өсөн, шулай уҡ патриотик тойғоларҙан сығып, ул аңлы рәүештә милли тел ҡуллана. Чосерҙың донъяға ҡарашы мәжүсилек  рухы  һәм Яңырыу дәүеренең күңел көрлөгө менән һуғарылған, тик иртә әҫәрҙәрендә осраған ҡайһы бер урта быуат һыҙаттары һәм әйтемдәре уның урта быуат ҡараштарынан һәм төшөнсәләрҙе бутауҙан азат булмауын раҫлай. Икенсе яҡтан, уның юғары выжданлылыҡ,  бала тәрбиәләү, һуғыш тураһында,  уның патриотизм характеры һ.б. тураһында ҡайһы бер фекерҙәре хатта XIX быуат кешеһен дә хөрмәтле итер ине.
Әҙәбиәт
1532 йылға ҡараған Чосерҙың иң тәүге әҫәрен Thynne баҫтыра. Артабан Stowe (1561), Speght (1598, ҡайтанан 1602 йылда), Tyrwhitt (1775), баҫмалары килә. Tyrwhitt үҙенең баҫмаһын Чосерҙың тормошо тураһында тикшеренеүҙәре менән тулыландыра. XIX быуатта Чосер әҫәрҙәренә ҡыҙыҡһыныу уяна. Моррис «С.'s Poetical works» баҫтырып сығара, 1866 йылда Чосер йәмғиәте Чосерҙың бер нисә әҫәрен һәм монографияһын баҫтырып сығара. Быға ҡарай:
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Чосерҙың немец теленән тәржемә ителгән әҫәрҙәре:
Chatelain’ тарафынан француз телендә башҡарылған тәржемә бик уңышһыҙ тип таныла.
Чосер әҫәрҙәренең рус теленә тулы тәржемәһе юҡ; «Кентерберий хикәйәләренән»  өҙөктәрҙе Шау тәржемә итә («Библиотека для чтения», 1859, № 1, 4 һәм 7) һәм Д. Минаев. («Английские поэты в биографиях и образцах», СПб., 1875 Н.В. Гербель баҫмаһында). «Кентерберий хикәйәләренең» иң тулы тәржемәһе И. А. Кашкин тарафынан башҡарыла ( О.Б. Румер менән бергә, 1946; Мәскәү, 1973). Был тәржемә Т. Попова тарафынан 90-сы йылдарҙа тулыландырыла, 2007 йылда баҫыла.
Александровский Сергей тәржемәһендә өс тапҡыр бәләкәй поэмалары баҫылып сыға, «Книга о королеве» (The Boke of the Duchesse) һәм «Птичий парламент» (Джеффри Чосер. Книга о королеве. Птичий парламент. Перевод с английского, предисловие и комментарии Сергея Александровского. — М.: Время, 2004. — 224 с.: с илл. — Серия «Триумфы». ISBN 5-94117-146-3. Шедевры зарубежной любовной лирики. — Харьков: Фолио, 2005. — 319 с. ISBN 966-03-3032-4. Шедевры любовной лирики: зарубежная поэзия — М.: АСТ; Харьков: Фолио, 2005. — 318 с. — Серия «Мировая классика». ISBN 5-17-029978-8 для ООО «Издательство АСТ», ISBN 966-03-3091-X для изд. «Фолио»).
С. Александровский тәржемәләгән «Птичий парламент» шулай уҡ  өс томлы антологияла  «Семь веков английской поэзии» баҫылып сыға. Кн. 1. Сост. Е. В. Витковский. — М.: Водолей Publishers, 2007. — 1032 с. ISBN 978-5-902312-33-8.
Чосер ижадын өйрәнеүселәр араһында билдәләргә мөмкин:
Сенченко Геннадий Степанович
Сенченко Геннадий Степанович (5 февраль 1919 йыл—17 июль 1985 йыл) — ғалим-геолог, Көньяҡ Уралдың геологияһын өйрәнеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1976). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1943), ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1945) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Г.С. Сенченко – Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1943 йылда 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм 1944, 1945 йылдарҙа Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1952 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Геннадий Степанович Өфөлә, Фәндәр академияһының Геология инстиутында эшләй, башта өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1964 йылдан – бүлек мөдире, ә 1965 йылдан – тектоника лабораторияһы мөдире.
1975 йылда Мәскәү дәүләт университетының геология факультетында Г.С.Сенченко «Складчатая структура Южного Урала и ее соотношение со строением глубоких горизонтов земной коры» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Геннадий Степанович Сенченко 1985 йылдың 17 июлендә Өфөлә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге геоморфология һәм тектоника менән бәйле. Сенченко тарафынан Көньяҡ Уралдың йыйырсыҡлы формаларының морфологияһы өйрәнелгән һәм уларҙың арауыҡта урынлашыу законлыҡтары, хәҙерге геологияла өҙөк боҙоҡлоҡтар (шул иҫәптән шарьяждар һәм ҡаплау шыуҙырмалары) роле һәм Ер ҡабығының тәрәндәге төҙөлөшө менән уларҙың корреляцияһы асыҡланған.
ГДР ғалимдары менән берлектә Альп һәм Уралдың герцин структураларын тикшереүҙә, 1954 йылда 1:200000 масштаблы СССР‑ҙың Дәүләт геологияһы картаһын төҙөүҙә ҡатнаша. 80‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Һүрәм (Күгәрсен районы)
Һүрәм (Сюрень) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 453330, ОКАТО коды — 80238880003.
Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы
Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы (1 август 1955 йыл) — табип, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).
Һүрәм (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы
Биографияһы
1972 йылда Өфө ҡалаһында 1-се Республика башҡорт гимназияһын, 1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлай.
Хеҙмәт юлы
Хеҙмәт юлын 978 йылда Языковола Благовар районы үҙәк дауаханаһында башлай. 1979—1996 йылдарҙа хирург булып эшләй. 1979 йылдан 1989 йылға саҡлы Языковола Благовар район үҙәк дауаханаһында медицина бүлеге начальнигы.
1989 йылдың сентябренән Миәкә үҙәк район дауаханаһына табип-хирург, хирургия бүлеге мөдире итеп күсерелә.
1996 йылдан — Миәкә үҙәк район дауаханаһының баш табибы.
Ҡатыны — Атанғолова (Айнулова) Светлана Малик ҡыҙы
Вологда
Вологда (Вологда) — Рәсәй Федерацияһындағы ҡала, Вологда өлкәһенең үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Географияһы
Вологда йылғаһы ярында урынлашҡан.
Транспорты
Вологда — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Ташҡын
Ташҡын — йылғаның йылдың бер үк миҙгелендә ҡабатланып тора торған фазаһы  — ярайһы оҙайлы ваҡытта һыу арта,кимәле күтәрелә, йылға ярҙарынан сыға, йыш ҡына үҙәндәрҙе һыу баҫа.
Ташҡын көслө һыу килеүҙән барлыҡҡа килә, ә бының сәбәптәре төрлө булыуы ихтимал:
Яҙғы ҡар ирегәндәге ташҡын күп тигеҙлек йылғаларына хас, улар 2 төркөмгә бүленә:
Йәйге ҡар иреүе арҡаһында һыу ташыуы Урта Азия, Кавказ, Альп тауҙары йылғаларына хас.
Кантль-Яун
Кантль-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чиик ҡылымығының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Ташҡын
Йәйге муссон ямғырҙары арҡаһында һыу ташыу Көньяҡ-Көнсығыш Азия йылғаларына хас (Янцзы, Меконг).
Кантль-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ташҡын
Һыу баҫыу
Ташҡындар һөҙөмтәһендә һыу баҫыу йыш күҙәтелә. Һөҙөмтәлә ҙур территорияның һыу аҫтында ҡалыуы иҡтисадҡа, социаль өлкәгә, тәбиғи мөхиткә зыян килтерә, хатта кеше ғүмерҙәре өҙөлә.
Султый
Султый (Султыево) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 452823, ОКАТО коды — 80259885005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Султый боронғо Уран ырыуы башҡорттары биләмәләрендә, Нефтекама — Яңауыл автомобиль юлы буйында, район үҙәгенән 22 саҡрым алыҫлыҡта ята. Тыуған төйәгенең үткәнен өйрәнеүгә байтаҡ көс һәм ваҡыт сарыф иткән һәүәҫкәр тарихсы Винер Фәррәховтың тапҡан мәғлүмәттәрендә был ауыл тәүге тапҡыр 1621 йылда телгә алына.
Ғалим Әнүәр Әсфәндиәров «Башҡортостан ауылдары тарихы» тигән китабында билдәләүенсә, 1842 йылда бындағы 39 хужалыҡта игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән 218 кеше көн иткән. Барыһы ла тиерлек йылҡы, һыйыр малы, һарыҡ-кәзә аҫраған. 1859 йылғы мәғлүмәттәрҙә иһә 43 йортта 221 ир-ат һәм 190 ҡатын-ҡыҙ йәшәгәне әйтелгән. Тиҫтә йылдан хужалыҡтар һаны — 75-кә, халыҡтыҡы 431-гә етһә, 1920 йылда 77 өйҙә 373 кеше теркәлгән.
Бөгөн иһә бындағы 40 йортта даими йәшәгәндәрҙең һаны 50-гә лә тулмай, улары ла — башлыса хаҡлы ялдағылар. 35 йәшкә тиклемгеләр — дүртәү, мәктәп уҡыусылары — алтау. Бары бер нисә хужалыҡта һыйыр, һарыҡ-кәзә, ҡош-ҡорт аҫрайҙар, умарта тоталар.
Уҙған быуаттың икенсе яртыһында тыуған султыйҙар, заман шауҡымына бирелеп, яҡындағы Яңауыл һәм Нефтекама ҡалаларында йәшәүҙе үҙ итһә лә, өлкән йәштәгеләр тыуған нигеҙенә тоғро. Ҡасандыр төрлө сәбәп менән сит тарафҡа юлланғандар ҙа, хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған төйәгенә ҡайта башлаған.
Нерюнгри
Этимологияһы
Исеме эвенк теленән Нерунӈа «бәрҙе балығына бай йылға», йәки «мең бәрҙе йылғаһы» тип тәржемә ителә.
Географияһы
Ҡала Яҡутстандың көньяғында, Мәскәү менән бер киңлектә, Чульман йылғаһының уң яҡ ярында, уның Тимптон йылғаһына ҡойған тамағынан 70 км өҫтәрәк, Якутск ҡалаһынан «Лена» автомобиль юлы буйлап 820 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Алыҫ көнсығыш тимер юлының Нерюнгри-Пассажир тимер юл станцияһы. Нерюнгри Становая һыртының төньяҡ армыттары буйлап һуҙылған, абсолют бейеклеге — 800—850 метр.
Нерюнгри Көньяҡ Яҡут урта тау тайгаһы янында урынлашҡан. ҡала урамдарының рельефы үтә йырғыланған — ҡала Стан һырты армыттары битләүҙәрендә һәм яҫы тау түбәләрендә төҙөлгән. Шул уҡ ваҡытта уның ҡайһы бер өлөштәре уйпатлыҡтарҙа урынлашҡан. Мәҫәлән, Нерюнгри-пассажир тимер юл станцияһы — Аммунаҡта йылғаһы үҙәнендә, иҫке ҡала (сәнәғәт районы) Чульман, Үрге һәм Түбәнге Нерюнгри, Бәләкәй Беркакит йылғалары үҙәндәрендә урынлашҡан. Әммә ҡаланың төп, үҙәк өлөшө сусаҡтарҙа урынлашҡан.
Тарихы
Нерюнгри башта палаткалар, балкалар һәм щиттарҙан төҙөлгән ятаҡтарҙан торған биләмә була, яйлап бөтә социаль-мәҙәни-көнкүреш комплексына эйә күп ҡатлы йорттарҙан торған кварталдары булған заманса ҡалаға тиклем үҫкән.
Нерюнгриҙың барлыҡҡа килеү тарихы Көньяҡ Яҡутстан байлыҡтарын үҙләштереү менән бәйле. Был биләмә тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе урыҫ ер тикшереүселәре Василий Поярков (1643 йыл) һәм Ерофей Хабаров (1667 йыл) алған. Улар Лена йылғаһы буйында урынлашҡан Якутскиҙан көньяҡ яҡут йылғалары буйлап Амурға һәм Алыҫ Көнсығышҡа үткән. XIX быуат башынан был төбәкте Рәсәй Фәндәр академияһы, География йәмғиәте һәм Тимер юлдары министрлығы ойошторған экспедициялар әүҙем тикшергән. 1891-1892 йылдарҙа районды сәнәғәти үҙләштереүгә тотоналар. Ул саҡта Тимптон, Сутам йылғаларының үрге ағымында һәм уларҙың ҡушылдыҡтарында 80-гә яҡын прииск иҫәпләнгән, унда миҙгел һайын 3,5 мең самаһы старатель йәшәгән. Урындағы халыҡ - эвенктар - оҙатыусы булып йөрөгән, йөк ташыу менән шөғөлләнгән. Нерюнгри атамаһы эвенк теленән «хариус йылғаһы» тип тәржемә ителә.
1940 йылдарҙа бында геологик эҙләнеүҙәр партияһы урынлашҡан урын була. 1952 йылда Нерюнгри геологик разведка партияһы ойошторола, Нерюнгри йылғаһы тамағында палаткалар, буласаҡ Нерюнгра ҡасабаһының тәүге торлағы барлыҡҡа килә. 1963 йылдың сентябрендә «Мощный» ҡатламының көнсығыш участкаһында ятҡылыҡ тәүге тапҡыр асыла, ә 1967 йылдың аҙағына тәүге сүмес күмер күтәрелә. 1975 йылда БАМ-дың төньяҡ тармағын (БАМ Тында - Беркакит линияһы) һәм Көньяҡ Яҡут территориаль-етештереү комплексын ойоштороу Нерюнгри тарихында яңы бит аса. 1975 йылдың 5 ноябрендә ҡала итеп үҙгәртелә.
Нерюнгри Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкынан коммуналь хужалыҡҡа яңы технологиялар индереүгә ваҡытынан алда кредит алыуға Рәсәйҙең биш ҡалаһы иҫәбенә инде.
2007 йылдың ноябрендә ҡала халҡы Рәсәй Рекордтар китабына индерелгән «Мөхәббәт хаты»н яҙҙы.
Ҡала биләмәһе
Статусы һәм ҡала биләмәһенең сиктәре 2004 йылдың 30 ноябрендәге Саха (Яҡут) Республикаһының «Саха (Яҡут) Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәрен билдәләү һәм уларға ҡала һәм ауыл биләмәләре статусын биреү тураһында» 173-З N 353-III Законы менән билдәләнгән.
Символикаһы
1984 йылда ҡаланың беренсе гербы раҫлана: геральдика щитында күмер ҡатламы, самосвал, вагонетка, ат бәйләү ҡоролмаһы һәм өҫтөндә шестерня һүрәтләнгән; гербтың плашкаһына Нерюнгри тип яҙылған.
Значок вариантында ҡала гербының бер нисә проекты булған. Уларҙың береһендә: Дүрт өлөшлө ҡалҡан. Беренсе өлөшөндә - «БелАЗ» самосвалы, икенсеһендә - шыршы, өсөнсөһөндә - болан, дүртенсеһендә вагонетка төшөрөлгән. Герб проекты плашкаһында «Нерюнгри» яҙыуы бар[1].
Нерюнгри гербының икенсе проекты («Яҡут серияһы» значогы буйынса) түбәндәгесә һүрәтләнгән: дүрт йәшел тау фонында ҡара сикле зәңгәрһыу яланда ике көмөш т бәйләүесе өҫкө яҡтан аҫҡы өлөшө асылған көмөш шестерня менән оҙатылған ике көмөш ат бәйләме, уңда - ҡара вагонетка, һулда - көмөш вагонетка. Алғы бүлектә ян-яғында ла шундай уҡ ҡар бөртөктәре менән оҙатылған көмөш кеүек йүгереп барған төньяҡ боланы.
В лазоревой главе серебряный бегущий северный олень, сопровождаемый по сторонам таковыми же снежинками.
Халҡы
2022 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәйҙең 1117 ҡалаһы араһынан 275-се урында тора. Нерюнгри халҡының артыуы ҡаланың яҡут шахталарында эшкә урынлашыу өсөн Донецк шахтёрҙарын һәм уларҙың ғаиләләрен Рәсәйгә ойошҡан рәүештә күсереү урынына әүерелеүенә бәйле.
Иҡтисады
Нерюнгри районының артабанғы социаль-иҡтисади үҫеше өсөн тотороҡло потенциалы бар. Район территорияһынан «Лена» федераль автомобиль юлы, Беркакит - Томмот - Якутск тимер юлы үтә. Дәүләт-шәхси партнёрлыҡ нигеҙендә «Көньяҡ Яҡутстанды комплекслы үҫтереү» инвестиция проекты ғәмәлгә ашырыла. Киләсәктә Нерюнгри районы, тейешле ҡеүәттәр үҫешенә ҡарап, күмер сығарыу һәм урта сроклы перспективала - эшкәртеү сәнәғәте өлкәһендә махсуслашҡан Көнсығыш Себер төбәгенең иҡтисади әүҙемлек үҙәге булыуы ихтимал. Яҡутстан Республикаһының элекке башлығы Егор Борисов билдәләүенсә, Нерюнгри районында йылдам үҫеш биләмәһе — ТОР буласаҡ. Бында яңы производстволар төҙөләсәк, тимәк, яңы эш урындары ла булдырыласаҡ. Көньяҡ Яҡутстан Саха (Яҡут) Республикаһында беренсе йылдам үҫеш биләмәһе булырға хаҡлы рәүештә лайыҡ.
Сәнәғәте
Нерюнгриҙа күмер киҫелеше, коксланыусы күмер концентратын етештереү буйынса Нерюнгринск байыҡтырыу фабрикаһы, Инаглин һәм Денис тау-байыҡтырыу комбинаттары, Колмар-ОГР - асыҡ тау эштәре, тау ҡорамалдарын һәм юл техникаһын ремонтлау буйынса завод (РМЗ), Нерюнгри ҡошсолоҡ фабрикаһы, Нерюнгри ГРЭС-ы, ике типография бар. Йорт һалыу комбинаты һәм һөт заводы үҙгәртеп ҡороуҙар башланған осорҙа ябылған.
Транспорт
Нерюнгриҙың транспорт тәьминәте ярайһы уҡ яҡшы. Амур-Яҡут тимер юл магистралендә урынлашҡан ҡала аша шулай уҡ Амур-Яҡут автомобиль магистрале үтә. Тимер юл станциялары - «Нерюнгри-Пассажир», «Нерюнгри-грузная» һәм «Көйөш». Аэропорт Сулман ҡасабаһы янында, Нерюнгриҙан 35 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Нерюнгри илдең тимер юл селтәренә индерелгән. Нерюнгри-пассажир станцияһы Алыҫ Көнсығыш тимер юлының аҙаҡҡы (Тында бүлексәһе) станцияһы булып тора. Амур-Яҡут магистрале буйлап төньяҡҡа табан Нерюнгри Алдан һәм Томмот ҡалалары менән тимер юл селтәре менән бәйләнгән. Нерюнгри станцияһынан түбәндәге поездар йөрөй:
Ҡала яны автобустары хәрәкәте: Иенгра, Беркакит, Хатыми, Чульман ҡ.т.ҡ., Серебряный Бор һ.б. Элегерәк Алдан һәм хатта Якутск менән ҡала-ара автобус бәйләнеше булған.
Мәғариф, медицина, мәҙәниәт, спорт
Нерюнгриҙа Новосибирскиҙың «Сибгипрошахт» институты, Профессиональ инновациялар институты һәм М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университетының Техник институты (филиалы) филиалдары урынлашҡан. Һөнәрселек училищелары, гимназия, дөйөм белем биреү, спорт («Эрэл» ҡара-ҡаршы көрәш балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе), музыка һәм художество мәктәптәре эшләй.
Һаулыҡ һаҡлау учреждениелары - дауаханалар, поликлиникалар, республика реабилитация үҙәктәре СУВАГ һәм Пете исемендәге кондуктив педагогика институты (Будапешт) методикалары буйынса эшләй.
А. С. Пушкин исемендәге мәҙәниәт һәм рухиәт үҙәге, Пионерҙар йорто, Көньяҡ Яҡут территориаль-производство комплексының төҙөлөш тарихы музейы, Нерюнгри ҡала китапханаһы, православие ҡорамдары бар.
Ой-Мадмас
Ой-Мадмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мадмас йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Нерюнгри
Мәғариф, медицина, мәҙәниәт, спорт
Нерюнгриҙа - Көнсығыш Себер һәм Алыҫ Көнсығышта берҙән-бер Актёр һәм ҡурсаҡ театры. «Һандуғасҡай» балалар музыка хор мәктәбе - халыҡ-ара, төбәк һәм республика конкурстары һәм фестивалдәре лауреаты, «Северяночка» ансамбле - Греция, Бразилия, Португалия һәм Испания фестивалдәре лауреаты эшләй.
Алыҫ Көнсығышта иң ҙур «Таусы» ябыҡ стадионы, «Шахтёр» һәм «Батыр» спорт комплекстары урынлашҡан, ябыҡ һырғалаҡ, тау саңғыһы базаһы бар. Климаты һәм ҡары ҡалаға күп спортсыларҙы йәлеп итә. Нерюнгри районында төрлө спорт төрҙәре буйынса юғары кимәлдәге ярыштар уҙғарырға мөмкинлек биргән 143 спорт ҡоролмаһы: спорт залдары һәм йөҙөү бассейндары, саңғы базаһы һәм ябыҡ һырғалаҡ, тау саңғыһы трассаһы һәм теннис корттары бар.
Кмң мәғлүмәт саралары
Радиостанциялары:
Телевидениеһы:
Ой-Мадмас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайтан (Дымка ҡушылдығы)
Шайтан  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дымка йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Әлимсат
Әлимсат (Алимсат) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишбирҙе ауыл Советы составындағы ауыл. XIX быуат аҙағында Әбделкәрим һәм Байғол ауылдары кешеләре нигеҙ һалған. 1950-се йылдарҙа ғәмәлдән сыҡҡан.
Географик урыны
Йылайыр ҡушылдығы Әлимсат йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан булған. Район үҙәге Баймаҡтан көнбайышҡа табан — 67 км, ауыл Советы үҙәге Ишбирҙе ауылынан 8 км алыҫлыҡта ятҡан.
Тарихы
XIX быуат аҙағында Әбделкәрим ауылынан ҡайһы бер түңгәүер башҡорттары (Илбуловтар, Әхмәтовтар, Аҡсувашевтар), шулай уҡ Байғол ауылынан (хәҙер Йылайыр районы) Алмаҡаевтар яңы урынға күсеп ултыралар. Яңы ауыл өсөн бик матур урын һайлайҙар — урман-тау араһында, Әлимсат йылғаһы буйында. Йылға исеме менән ауыл да атала башлай. Әлимсат атамаһын бесәнлек тә йөрөткән. Л. М. Хөсәйенова үҙенең ғилми хеҙмәтендә Әлимсат атамаһын микротопонимияға күскән ойконим булараҡ телгә ала, 1910 йылда 70 йорт иҫәпкә алынған. Ауыл халҡы мал аҫыраған, дегет ҡайнатҡан, күмер яндырған, йүкәнән төрлө әйберҙәр, ҡамыт-дуға, арбалар, саналар һәм башҡа кәрәк-яраҡ етештергәндәр, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән. Октябрь революцияһына тиклем үк ауылда мәсет төҙөлә, уны үҙ аҡсаһына Фатима исемле бай тол ҡатын төҙөй. Ауылда йүнсел, эшкә һәләтле, әрһеҙ кешеләр йәшәгән. Үҙ тауарҙарын ситкә, эргә-тирәләге баҙарҙарға сығарып, икмәк һәм башҡа төрлө кәрәк нәмәләргә алмаштырғандар.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ауыл халҡы ҙур ауырлыҡтар кисерә, сөнки төпкөлдө йәшәгәнлектән ярҙамға мохтаж була, шуға күрә һуғыштан һуңғы йылдарҙа оло юл буйында урынлашҡан ауылдарға күсеү яғын ҡарай. 1950-се йылдар башына Әлимсат ауылы бушап ҡала.
Конторович Михаил Иосифович
Конторович Михаил Иосифович (1906-1987) — физик, һыҙыҡһыҙ электромагнит тирбәлеүҙәре һәм радиофизика белгесе; Ленинград электротехник институтын тамамлаған; техник фәндәр докторы, профессор, Ленинград дәүләт университетының инженер-физик факультеты профессоры һәм радиофизика кафедраһы мөдире (1939); Конторович— Лебедев әүерелешенең авторҙашы; РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
Биографияһы
Михаил Иосифович Конторович 1906 йылда тыуған. Ул Ленинград электротехник институтында уҡып, белем алған, институтты уңышлы тамамлаған. М. И. Конторович ғүмеренең аҙағына тиклем Ленинград политехник институтының (ЛПИ) теоретик физика кафедраһы доценты булып эшләй). 1930-сы йылдарҙа Конторович математик Лебедев Николай менән бергә интеграль үҙгәртеп ҡороуҙы формалаштыра, артабан был асышы математик физика өсөн классикаға әйләнә — һәм «Конторович — Лебедевтың үҙгәртеп ҡороуы-әүерелеше» тип аталып йөрөтөлә. Беренсе тапҡыр 1930 йылда ул Ленинград политехник институтының инженер-физика факультетының радиофизика кафедраһын етәкләй. Бөйөк Ватан һуғышында Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәренә ойоштороу ярҙамы күрһәтә. М. И. Конторович Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм башҡа наградалар менән бүләкләнгән.
Конторович шулай уҡ ғалим Ю. К. Муравьев менән хеҙмәттәшлектә «дифракция формулаһы» асышының авторҙашы. Михаил Иосифович Конторович совет радиофизика мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Ул РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре һәм техник фәндәр докторы. 1970-се йылдар башында М. И. Конторович СВЧ-феррит техникаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә; ғалим микроэлектроника өлкәһендә байтаҡ эштәр баҫтырып сығара. Михаил Иосифович Конторович 1987 йылда вафат була.
Әнисә
Әнисә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Әнисә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе иң яҡын күргән, йән дуҫ тигәнде аңлата. Шулай уҡ үлән атамаһынан (Әнис-Әнисә) килеп сыҡҡан.
Билдәле шәхестәр
Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы (27 ноябрь 1933 йыл — 12 август 2015 йыл) — театр актёры һәм драматург. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972).
Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы (15 декабрь 1941 йыл) — башҡорт шағиры, тәржемәсе, 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, журналист, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992), Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2011).
Хәмәтдинова Әнисә Әхтәм ҡыҙы (13 март 1928 йыл — 25 октябрь 1989 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы (5 март 1963 йыл) — ғалим—әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты, доцент. «Юлдаш» радиоһы хеҙмәткәре. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы.
Жеравина Әнисә Нурылғаян ҡыҙы (22 май 1932 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1965 йылдан Томск дәүләт университеты уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002).