cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алыҫ Көнсығыш федераль округы
Халҡы һәм милли составы
2002 йылдағы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда 2002 йылдың 9 октябренә ҡарата Алыҫ Көнсығыш федераль округында 6 692 865 кеше, проценттар менән күрһәкәндә дөйөм Рәсәй халҡының 4,61%-ын тәшкил итә.
Милли состав:
2010 йылдағы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда, ошо округта 6 293 129 кеше йәшәгән. Шулай итеп, һигеҙ йыл эсендә Алыҫ Көнсығыш федераль округы халҡы 400 000 кешегә кәмегән.
Тасурилама
Алыҫ Көнсығыш федераль округтың майҙаны 6 215 900 километр квадрат, ул бөтә Рәсәйҙең 36% майҙанын тәшкил итә.
Яҫауыл
Яҫауыл (Есаулово) — 1970-се йылдарға тиклем Башҡортостандың Балаҡатай районында йәшәп килгән ауыл. Яҫауыл ауыл Советының административ үҙәге. Хәҙерге ваҡытта Урғалы ауылы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1672 кеше. Почта индексы — 452570, ОКАТО коды — 80210834001.
Географик урыны
Хәҙерге көндә Әй бассейнына ҡараған Оло Урғыла йылғаһы буйында торған тимер юл станцияһы ауылы Урғалы составына ингән Яҫауыл ауылы район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 52 километр алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Тарихы
Яҫауыл ауылына 1725—1755 йылдарҙа Ҡыр-Йылан улусындағы Балтай һәм Түбәнге Бишенде ауылдарына керҙәштәр сифатында нигеҙ һалған, һәм Әйле улусында ергә биләү хоҡуғын һаҡлап ҡалған һәм ҡабаттан тыуған еренә әйләнеп ҡайтҡан Әйле башҡорттары нигеҙ һала.
XIX—XX быуат башында йәшәгән халыҡтың традицион шөғөлдәре — малсылыҡ һәм игенселектән тыш, ағас күмере яндырыу, ағас әҙерләү, һалабаш әҙерләү, мискә яһау менән шөғөлләнгән. Һалабаштан бау ишкәндәр, сүс яһағандар. Яҫауылда һәм башҡа тирә-яҡ ауылдарҙа оҫта быйма баҫыусылар, балта оҫталары, ағас мискә яһаусылар (бондари), тире иләүселәр йәшәгән. 1858 йылда мәсет төҙөлә. Күрше Ҡуҫа, Златоуст, Өпәйле ҡалалары менән сауҙа бәйләнештәре урынлаштырылған булған.
Яҫауыл ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
Яҫауыл 4-се башҡорт кантонының 2-се Әйле улусына ингән.
1837 йылда, Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы рөхсәте менән, Бәләбәй өйәҙе Ҡыр-Йылан улусы Балтай һәм Түбәнге Бишенде ауылдарынан бер төркөм әйлеләр Троицк өйәҙенә ҡайтып, Арыҫлан ауылына (Әбдрәзәк, Кесе Туғыҙлы) нигеҙ һала. Ҡыр-Йылан еренә күсеп киткән әйлеләр башлыса Туғыҙлы ауылы кешеләре була.
1859 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Яҫауылдағы 40 йортта 234 аҫаба башҡорт йәшәгән.
1870 йылда Яҫауыл ауылындағы 37 йортта 230 кеше донъя көткән.
XIX быуат аҙағында Яҫауыл ауылында земство һәм 1890 йылдан урыҫ-башҡорт мәктәптәре эшләгән. Мәсет булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
Яҫауыл эргәһендә 1911 йылда Златоуст өйәҙе территорияһында Көнбайыш Урал (хәҙер — Көньяҡ Урал) тимер юлының Бирҙәүеш-Дружинин участкаһын төҙөгәндә Урғалы станцияһы ҡасабаһы барлыҡҡа килә. Уралдың сәнәғәт үҙәген ТрансСебер тимер юл магистрале менән тоташтырыу маҡсатында, Бирҙәүештән Наҙы-Петровск йүнәлешендә 1910—1919 йылдарҙа тимер юл тармағы төҙөлә. в 1912—533, в 1917—809 (148 дворов).
1920 йылдан алып — 2-се Әйле улусы составындағы Яҫауыл ауыл Советы үҙәге, 1930 йылдан — Балаҡатай районында Яҫауыл ауыл Советы үҙәге. 1930-1940-сы йылдарҙа Булашев исемендәге колхоздың (артабан — «Октябрҙең 20 йыллығы»), 1950 йылдар башынан «Ҡыҙыл партизан» колхозының (Калинин исемендәге) үҙәк усадьбаһы.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Яҫауылдан, Урғалынан һәм башҡа тирә-яҡтағы ауылдарҙан 418 кеше фронтҡа китә, 271 кеше һәләк була. Яҡташ яугирҙарға һәйкәл 1991 йылда ҡуйылған.
Заманында Яҫауыл ауылында урта мәктәп, Мәҙәниәт йорто, участка дауаханаһы, поликлиника була. 1970-се йылдарҙа һыу үткәргес төҙөлә.
XX быуаттың 70-се йылдарында 1837 йылда 6-сы кантон башҡорттары нигеҙ һалған Яҫауыл (Есаулово) ауылы Урғалыға ҡушыла.
2007 йылдан ҡушылған ауыл рәсми сығанаҡтарҙа Урғалы атамаһы менән билдәле.
Халыҡ һаны
Урғалы ауылында башҡорттар, урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Липовандар
Липовандар (румын. Lipoveni, филипповсылар, филиппондар, дунактар) — поплыҡ йүнәлешендәге старообрядсылар һәм урыҫтарҙың этнографик төркөмө.
Тарихы
XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Никондың сиркәү реформаларынан һуң улар Молдаван кенәзлегенә, буласаҡ Буковинаға, күсенәләр. Версияларҙың береһе буйынса «липовандар» атамаһы боҙоп әйтелгән «филиповсылар» һүҙенән алынған, икенсе версия буйынса — липовандар йәшенеп йөрөгән йүкә(липа) сауҡалыҡтарынан. Тәүге тапҡыр әлеге һүҙ 1733 йылғы Австрия документарында телгә алына. Һуңғараҡ липовандарға Румынияла тороп ҡалған уларҙың диндәштәре — игнат-казактар ҡушыла.
Ваҡытында идара Чаушеску хакимлыҡ иткән осорҙа липовандарҙы мәжбүри ассимиляциялау дәүләт сәйәсәте үткәрелә — уларға румын фамилиялары бирелә, мәктәптә уҡытыу тик румын телендә алып барыла һәм башҡалар.
Әлеге ваҡытта липовандарҙың күпселеге Румынияла (төньяҡ-көнбайыш Добруджала, Ботошани, Сучава, Яссы, Васлуй, Нямц, Бакэу, Галац, Брэила һәм башлыса Тулча жудецтарында) көн күрә. Румыниялағы липован халҡы йәшәгән эре тораҡ пункттары: Гиндерешть, Журиловка, Бретешть, Маноля, Липовень, Климеуц, Каркалиу, Сарикей, Слава-Черкезе (Слава Черкесская), Слава-Русэ, Периправа, Сфиштофка (Свистовка), Мила 23. Украинала — (Килия, Вилково, Измаил һәм тирә-яҡ ауылдар (Иҫке Некрасовка, Яңы Некрасовка). Шулай уҡ липовандар общиналары Молдованың ҡайһы бер ҡалаларында (Кишинев, Кагул, Оргеев, Бельцы) йәшәйҙәр, башлыса липован ауылдары бар (Кунич, Покровка) . Молдавские и многие румынские липоване двуязычны, свободно владеют русским и румынским языками, Молдова һәм күп кенә румын липовандары ике телле, урыҫ һәм румын телдәрендә иркен һөйләшәләр , шулай уҡ Украинала — украин телендә. Болгарияла өлөшләтә липован ауылдары бар (Казашко һәм Татарица ауылдары).
Репатриация
Һуғыштан һуң эш көсө етмәү сәбәпле совет хөкүмәте сит илдә йәшәгән үҙенең элекке граждандарына тыуған илгә ҡайтырға тәҡдим итә. 1947 йылдың көҙөндә Рәсәйҙән Румынияға Никон сиркәү реформалары осоронда күсенеп киткән урыҫ липовандары ике румын ауылынан (Каменка һәм Серикей) «Карл Маркс» пароходында Одесса аша Әстерханға тиклем юлланалар. Күскенселәр депортацияланған ҡалмыҡтар меннән бергә Тюменевкала йәшәй башлайҙар. 1947 йылдың 2 ноябрендә күскенселәрҙең дөйөм йыйылышында «Яңы тормош» колхозын ойошторорға һәм Тюменевка ауылы исемен Речное тип үҙгәртергә ҡарар итәләр.
Кариб диңгеҙе
Кариб диңгеҙе 9° һәм 22° һәм 89° һәм 60° яҫылыҡтары араһында ята. Яҡынса майҙаны 2 753 000 км².
Көньяҡта Венесуэлның, Колумбияның һәм Панаманың, көнбайышта — Коста-Риканың, Никарагуа, Гондурас, Гватемалның, Белиз һәм мексика ярым утрауы Юкатан, төньяҡта — Кубаның, Гаитиҙың, Ямайканың һәм Пуэрто-Риконың; көнсығышта — Кесе Антиль утрауҙары дәүләттәренең ярҙарын йыуа.
Атамаһы һәм тарихы
Колумбҡа тиклемге тарихта Кариб диңгеҙе утрауҙарында халыҡтарҙың өс төркөмө йәшәй. Беренсе төркөм халыҡтары (палеоиндейҙар) утрауҙарға б.э.т. 5000 — 2000 йылдарҙа Үҙәк йәки Көньяҡ Американан килгән. Б. э. т. 1000—500 йылдарҙа Көньяҡ Американан Бөйөк Антиль утрауҙарына һәм Тринидад утрауына күсеп килгән киләһе төркөм мезо-һинд йәки сибоней мәҙәниәтен булдыра. Төбәктә барлыҡҡа килгән халыҡтарҙың өсөнсө төркөмө таино була, улар б.э.т. 300 йылда Көньяҡ Американан Тринидад утрауына киләләр һәм унан Кесе һәм Оло Антиль утрауҙарына урынлашалар, шунан һуң б. э. 1000 йылынан һуң Ориноко дельтаһы районынан күсеп килеп, Тринидад һәм Бәләкәй Антиль утрауҙарының аравак телендә һөйләшеүсе индейҙарҙы ҡыҫырыҡлап сығарған карибтар.
Һуңғы халыҡтар төркөмө быуатта европалылар диңгеҙҙе асҡан осорҙа (XV быуатта) уға хәҙерге исем биргән. Тәүҙә испан яулап алыусылары был ҡәбиләләрҙең атамаһын үҙгәртә һәм уларҙы "каннибал"дар тип атай башлай. Вест-Һиндостан тип аталған яңы ерҙәр ҙә йыш ҡына Испанияның Антиль диңгеҙе испандары тип аталған, шуға күрә Европаның ҡайһы бер телдәрендә лә был исемдең ҡулланыллған.
Колонизациялау
Антиль утрауҙарына испандар килгән ваҡытта, унда б.э.т. I быуат тирәһендә Көньяҡ Американан күсеп килгән таино индеецтары урынлашҡан була. 1492 йылда Багам утрауҙарына Христофор Колумбтың беренсе экспедицияһы төшә, улар Азияға яңы юл асҡанына тулыһынса ышана. Эспаньола (хәҙерге Гаити) тип аталған утрауҙа тәүге испан тораҡ пунктына нигеҙ һалына, был төбәктә Испанияның быуаттар буйы хакимлыҡ итеүенең башы була. 1506 йылдан 1511 йылға тиклем Эрнан Кортес һәм Диего Веласкес-де-Куэльяр ҡатнашлығында Эспаньола һәм Куба утрауҙары яулап алына, урындағы халыҡ ҡолға әйләнә. 1517 йылда Франсиско Эрнандес де Кордова Юкатан ярымутрауын аса, унда испандар беренсе тапҡыр алдынғы майя цивилизацияһы менән таныша. Артабан Хуан де Грихальва (1518) һәм Эрнан Кортес (1519) экспедициялары Мексиканы баҫып алыуға һәм колонизациялауға башланғыс бирә.
Европа державалары Африканан ҡолдар индерә һәм ауыл хужалығы продукцияһын (тәмәке, шәкәр, буяуҙар) һәм ҡиммәтле металдарҙы (алтын һәм көмөш) экспортҡа сығара, бының өсөн хатта махсус флоттар ҙа ҡуллана. Кариб диңгеҙе төбәге Европа өсөн яңы тауарҙар менән сауҙа итеү майҙансығына әүерелә, был пиратлыҡ үҫешенә килтерә.
Пиратлыҡ
Кариб диңгеҙендә пиратлыҡ XVII быуатта барлыҡҡа килә, Тортуга утрауы һәм Порт-Ройял ҡалаһы пираттар, корсарҙар һәм буканьерҙар йыйылышының төп үҙәктәренә әйләнә. 1572 йылда Номбре-де-Диос портында Испанияның Көмөш каруанын баҫып алыуы менән билдәле Фрэнсис Дрейк Бөйөк Британия Короллеге хеҙмәтендә тәүге каперҙарҙың береһе була. Уның эшен Генри Морган дауам итә, ул 1671 йылда билдәле Панамаға поход яһай һәм һуңғараҡ Ямайканың вице-губернаторы булып китә.
Пиратлыҡтың сәскә атыуы 1700—1730 йылдарға тура килә — был ваҡытты пиратлыҡтың алтын быуаты тип йөрөтәләр. Был осорҙа 1716—1718 йылдарҙа Кариб диңгеҙендә һуғышҡан Ҡара Һаҡал һәм Стид Боннет, шулай уҡ 1716 йылдан 1719 йылға тиклем карьераһы дауам иткән Чарльз Вейн дан ала. Данлыҡлы Ҡара Барт, шулай уҡ Джек Рэкхем һәм уның әхирәттәре Энн Бонни һәм Мэри Рид 1720 йылға тиклем Вест-Һиндостанда эш итә. Был һәм башҡа пираттарҙың биографияһы тураһында чарльз Джонсон китабы мөһим мәғлүмәт сығанағы булып тора, ул 1724 йылда «Иң билдәле пираттар ҡылған талауҙарҙың һәм үлтереүҙәрҙең дөйөм тарихы» исеме аҫтында баҫылып сыға.
Һуңғы осор пираттары араһында 1818—1825 йылдарҙа Кариб төбәгендә пиратлыҡ менән шөгөлләнгән Роберто Кофреси айырылып тора.
Колониаль осорҙан һуңғы осор
XIX быуаттан колониаль илдәрҙең империяларҙан сығыуы башлана. Ҡолдар фетнәһе һөҙөмтәһендә Сен-Доминго француз колонияһы беренсе булып 1804 йылда бойондороҡһоҙлоҡ ала. Эспаньоланың ҡалған өлөшөн гаитилылар 1821 йылда яулап ала, әммә 1844 йылда был биләмәлә Доминикан Республикаһы барлыҡҡа килә. Бер нисә һуғыштан һуң Куба 1898 йылда АҠШ ҡыҫылыуы арҡаһында Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ ала, ә Пуэрто-Рико утрауы был төбәктә өҫтөнлөклө роль уйнай башлаған Америка Ҡушма Штаттарына күсә. 1903 йылда АҠШ ҡатнашлығында, Панама Колумбиянан айырылғандан һуң, Кариб диңгеҙен Тымыҡ океан менән тоташтырыусы Панама каналы төҙөлә. Ул 1914 йылдың 15 авгусында асыла һәм 1999 йылдың 31 декабренә тиклем АҠШ ҡарамағында була. 1917 йылда Дания үҙ биләмәләрен АҠШ-ҡа һата, һәм уларҙы АҠШ-тың Виргин утрауҙары тип атала башлай. 1958 һәм 1962 йылдар араһында Бөйөк Британия контроле аҫтында булған ерҙәрҙең күп өлөшө Вест-Индия Федерацияһына бүленә, артабан улар айырым дәүләттәргә бүленә.
2001 йылдың 12 декабрендә Кариб диңгеҙе ассоциацияһына ингән илдәрҙең дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтары Маргарита утрауында (Венесуэла) осрашып, «Маргарита декларацияһын» ҡабул итә, ул Кариб диңгеҙен дөйөм мираҫ һәм баһалап бөткөһөҙ актив тип таный, шулай уҡ илдәр араһында сауҙа, туризм, транспорт һәм бәлә-ҡазалар менән көрәш буйынса хеҙмәттәшлек йүнәлешен билдәләй. 2005 йылдың 29 июлендә Панамалағы ултырышта ассоциация ағзалары үҙҙәренең ниәттәрен раҫлай.
Рельефы
Кариб плитаһының өҫтө биш ҡаҙанһыуға бүленә: Гренада (тәрәнлеге 4120 метр), Венесуэла (5420 метр йәки 5630 метр[3]), Колумбия (4532 метр йәки 4263 метр ), Кайман (Бартлет, 7686 метр) һәм Юкатан (5055 метр йәки 4352 метр ). Уйпатлыҡтар Авес, Беата һәм Никарагуа күтәрелештәренең һыу аҫты һырттары (моғайын, элекке утрау дуғалары) менән айырыла.
Юкатан ҡаҙанлығы Мексика ҡултығынан Юкатан боғаҙы менән айырыла, ул Юкатан ярымутрауы менән Куба утрауы араһында урынлашҡан һәм тәрәнлеге яҡынса 1600 метр тәшкил итә. Юкатан бассейнынан көньяҡтараҡ көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Кайман бассейны һуҙыла, ул өлөшләтә Юкатан Кайман һыртынан айырыла, ул бер нисә урындан ер өҫтөнә сыға һәм Кайман утрауҙарын барлыҡҡа килтерә. Өсмөйөш формаһындағы һәм тәрәнлеге яҡынса 1200 м булған Никарагуа күтәрелеше Гондурас һәм Никарагуа ярҙарынан Гаити утрауына тиклем һуҙыла. Был күтәрелештә Ямайка утрауы урынлашҡан, шулай уҡ уның буйлап Кайман һәм Колумбия бассейндары сиге үтә. Колумбия ҡаҙанлығы, үҙ сиратында, өлөшләтә Венесуэла бита һыртынан айырыла, ул диңгеҙ кимәленән 2121 метрға тиклем күтәрелә. Колумбия һәм Венесуэла бассейндары Аруба арауығы менән тоташҡан, уның тәрәнлеге 4 мең метрға етә. Авест һырты Венесуэланың ҙур булмаған Гренада бассейнынан айырыла, ул көнсығыштан Кесе Антиль утрауҙары дуғаһы менән сикләнгән.
Ҙур Антиль утрауҙары һыртында ике тәрән үткәүел бар: Анегада боғаҙы һәм Наветренный боғаҙы. Анегада боғаҙының тәрәнлеге 1950 йылдан алып 2350 метрға тиклем, Наветренный боғаҙы — 1600 йылдан алып 1630 метрға тиклем үҙгәрә.
Яр буйы һыҙығы
Диңгеҙ ярҙары ныҡ йырғыланған, ярҙары урыны менән таулы, урыны менән уйһыу (Кариб алды уйпатлығы). Һай һыулы райондарҙа төрлө мәрйен ултырмалары һәм күп һанлы риф ҡаралтылары бар. Континенталь яр буйында (диңгеҙҙең көнбайыш һәм көньяҡ өлөшө) бер нисә ҡултыҡ урынлашҡан, уларҙың иң эреләре: Гондурас, Москитос, Дарьен, Венесуэльск һәм Карьяко[es]. Төньяҡ өлөшөндә Батабано, Ана-Мария һәм Гуаканаябо ҡултыҡтары (Куба утрауының көньяҡ яры), шулай уҡ Гонав ҡултығы (Гаити утрауының көнбайыш өлөшө) урынлашҡан.
Юкатандың көнсығыш ярында бер нисә ҡултыҡ бар, шул иҫәптән Асенсьон, Эспириту-Санто и Четумаль. Гондурас ҡултығы Белиз һәм Гватемала сигендә урынлашҡан Аматика ҡултығы менән тамамлана. Гондурастың төньяҡ яры аҙ йырғыланған, ә Москит ярҙарына бер нисә лагуна, шул иҫәптән Каратаска, Бисмуна, Перлас һәм Блуфилдс ҡултығы лагуналары инә. Панаманың көнсығышында Чирика тигән ҙур лагуна ята. Көньяҡ Америка ярҙары буйында Дарьен ҡултығы Гуахир ярымутрауыменән кәртәләнгән Ураба ҡултығы, Венесуэль ҡултығы — Маракайбо күле менән тамамлана, ә Карьяко ҡултығы көнбайыштағы Кодер мороно һәм көнсығыштағы Арая ярымутрауы араһында урынлашҡан. Тринидад утрауынан көнбайышҡараҡ Атлантик океандың өлөшө иҫәпләнгән Пария ҡултығы ята.
Утрауҙары
Вест-Һиндостан төшөнсәһенә Антиль һәм Багам утрауҙарын индереү ҡабул ителгән. Кариб диңгеҙе ҙур Антиль утрауҙарына һәм Кесе Антиль утрауҙарына бүленә торған Антиль утрауҙарын ғына йыуа. Ҙур Антиль утрауҙары диңгеҙҙең төньяҡ сиген уратып алған һәм дүрт ҙур утрауҙы үҙ эсенә ала: Куба, Гаити (элек —Эспаньола), Ямайка һәм Пуэрто-Рико, шулай уҡ яҡын-тирәләге ҙур булмаған утрауҙар — Лос-Канарреос архипелагтары (Хувентудтың иң ҙур утрауы) һәм Кубаның көньяҡ яры буйында ятҡан Хардинес де ла Рейна.
Ярослав Гашек
{{Яҙыусы |Исеме    =  Ярослав Гашек |Төп исеме = Jaroslav Hašek |Рәсеме         = Ярослав Гашек.jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме   = |Тыуыу датаһы       = 30.04.1883 |Тыуған урыны      = {{МР|Австро-Венгрия}} {{МР|Прага}} ҡалаһы |Вафат булыу датаһы       = 3.01.1923 |Вафат булған урыны         = Липнице-над-Сазавоу, Высочина крайы, Чехословакия |Гражданлығы         = {{{Флагификация|Австро-Венгрия}} {{Флагификация|Чехословакия}} |Эшмәкәрлек төрө    = Яҙыусы-сатирик |Әүҙемлек йылдары     = 1900—1922 |Йүнәлеше         = |Жанр                = проза |Әҫәрҙәренең телдәре   = чех теле |Имза             = Jaroslav Hašek - podpis.svg |Lib                 = http://www.lib.ru/GASHEK/ | Наградалары = |Викимилек             = |Викикитапхана         = }}
Кариб диңгеҙе
Утрауҙары
Кесе Антиль утрауҙары елгә ҡаршы һәм ел иҫкән утрауҙарға (Көньяҡ Антиль утрауҙары) бүленә, был утрауҙар төньяҡ-көнбайыш пассатҡа ҡарата шулай атала. Беренсе төркөм диңгеҙҙең көнсығыш сигендә урынлашҡан һәм 50-ләп утрауҙан тора, шуларҙың иң ҙурҙары: Санта-Крус, Сент-Томас (Виргин утрауҙары), Ангилья, Изге Мартин, Сент-Китс, Барбуда, Антигуа (Антигуа һәм Барбуда), Гранд-Тер һәм Бас-Тер (Гваделупа), Доминика, Мартиника, Сент-Люсия, Сент-Винсент, Барбадос, Гренада, Тобаго һәм Тринидад. Көньяҡ Антиль утрауҙары Көньяҡ Америка ярҙары буйлап урынлашҡан һәм Аруба, Кюрасао, Бонайре (Нидерланд биләмәләре), Маргарита, Лас-Авес һәм Лос-Рокес (Венесуэла) архипелагтарын һәм майҙаны буйынса бәләкәйерәк башҡа утрауҙарҙы үҙ эсенә ала.
Кариб диңгеҙенең көнбайыш өлөшөндә бер нисә архипелаг бар, мәҫәлән, Кайман, Тернефф утрауҙары, Ислас-де-ла-Баия һәм Мискитос, шулай уҡ айырым утрауҙар (Провиденсия, Сан-Андрес) һәм рифтар (Лайтхаус, Гловер, Медия-Луна һәм башҡалар).
Ярослав Гашек
Автор үлгәс баҫылған әҫәрҙәре
Был әҫәрҙәрҙең күпселеге тәүҙә төрлө журналдарҙа донъя күргән, бихисаптары экранлаштырылған:
Волкан Демирел
Волкан Демирел (төрөк. Volkan Demirel ; 27 октябрь 1981 йыл) — Төркиә футболсыһы, ҡапҡасы. Төркиәнең футбол буйынса йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. Футбол буйынса 2008 йылда үткәрелгән Европа чемпионатында ҡатнаша. Йөҙөү һәм сәйәхәт менән мауыға, спорт автомобилдәре йыя.
Карьераһы
Волкан Демирел «Карталспор» үҫмерҙәр футбол клубында шөғөлләнә, команда составында 51 уйын уйнағандан һуң бер нисә төрөк футбол командаларының спорт эҙәрмендәре йәш ҡапҡасыға иғтибар итә. 2002 йылдың июлендә Төркиәнең «Фенербахче» клубына күсә, әммә клубтың төп командаһында тәүге уйынын 2003 йылдың 26 апрелендә «Самсунспор» клубы менән уйнай. Уйынды барышын тойомлау, яҡшы реакция һәләттәре уға бер йыл эсендә «Фенербахче» командаһының төп составында нығынырға ярҙам итә. 2004 йылдан Төркиәнең футбол буйынса йыйылма командаһына даими саҡырыла, ил флагы аҫтында 62 уйында ҡатнаша.
УЕФА чемпиондар лигаһы ярышында «Фенербахче» командаһының уңышлы сығыш яһауы, ярыс финалға барып етеүенә Волкан Демирел тос өлөш индерә. «Севилья» клубы менән уйында 3 пеналтины кире ҡаға һәм уйын батыры булып таныла.
Шәхси тормошы
Ҡатыны Зәйнәп 2009 йылда Белгия һылыуы титулын ала, туйҙары 2010 йылдың сентябрендә була. Зәйнәп шулай уҡ Fenerbahçe Acıbadem клубы волейболсыһы.
Шәриф (исем)
Шәриф — ир-ат исеме.
Этимологияһы
Шәриф исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Мәғәнәһе дәрәжәле, данлы, юғары намыҫлы, мәрхәмәтле, күренекле, аҡһөйәк, затлы нәҫел, арҙаҡлы, юғары ҡатлам тигәнде аңлата. Шәриф исеменән Шәрифә тигән ҡатын-ҡыҙ исеме барлыҡҡа килә. Мәғәнәһе — ҡәҙерле, маҡтаулы, мәрхәмәтле.
Күренекле кешеләр
Бикҡолов Шәриф Сәғәҙәтулла улы, Шәриф Биҡҡол — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, яҙыусы һәм журналист.
Шәриф Манатов (20 октябрь 1892 йыл — 1936 йыл) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, Башҡортостан автономиялы республикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы (13 октябрь 1920 йыл — 12 февраль 1994 йыл) — дәүләт, хужалыҡ һәм партия эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1971—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры, ете саҡырылыш (IV—XI) БАССР Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1943). Отставкалағы полковник.
Солтанов Шәриф Хәбибулла улы (9 август 1913 йыл — 10 май 1998 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре, 1957—1975 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Салауат исемендәге колхоз рәйесе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Райондың почётлы гражданы (1987).
Шәриф Сөнчәләй (төп исеме — Шәриф Хәмиҙулла улы Сөнчәләев; 3 ноябрь 1885 йыл — 9 ноябрь 1959 йыл) — Башҡортостан мәғарифы тарихында мәктәп һәм башҡа балалар ойошмаһы эштәрен яңыса ойоштороусы күренекле хеҙмәткәр, этнограф, иҡтисадсы, педагог. Милләте — татар.
Әбү Бәкер Шәриф үл-Хәшим — Сулу солтанатына нигеҙ һалыусы
Шәриф — йырсы Шәрип Умхановтың сәхнә псевдонимы.
Фамилияла
Шариф, Азиз (1895—1988) — әзербайжан совет әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе һәм тәржемәсе.
Шариф, Наваз (1949 йыл) — Пакистан сәйәсмәне һәм бизнесмены, Пакистандың дүрт тапҡыр премьер-министры.
Шариф, Омар (1932 йыл — 2015 йыл) — голливуд актёры, сығышы менән Мысырҙан.
Шариф, Рахиль (1956 йыл) — Пакистан ҡораллы көстәре генералы.
Шариф, Шаббир (1943 йыл — 1971 йыр) — өсөнсө һинд-пакистан һуғышы ваҡытында һәләк булған Пакистан хәрбиһе.
Шариф, Захид (1967 йыр) — Пакистандың үләндә хоккейсыһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡол Шәриф мәсете (Колшәриф мәчете, Qolşərif məçete) — Татарстандың һәм Ҡазандаң төп йома мәсете (2005 йылдан); Ҡазан кремле биләмәһендә урынлашҡан.
Мазари-Шәриф Mazār-e Šarif (дари مزار شریف, үзб. مزار شریف/Mazori Sharif — «бөйөк төрбә») — Афғанстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Балх провинцияһының административ үҙәге.
Ҡөрьән-Шәриф — Аллаһы тәғәләнең пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллаллаһү ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә ебәрелгән изге китабы. Китаптағы һүҙҙәр — Аллаһы тәғәлә һүҙҙәре.
Шәриф (Шери́ф, шари́ф, شريف — абруйлы, аҫыл һөйәк, намыҫлы; күплектә ғәр. أشراف) — мосолмандарҙың абруйлы титулы, атай яғынан да, әсәй яғынан да быуындан-быуынға бирелә.
Бөйөк шәриф — Мәккә шәрифлеге юлбашсыһының һәм быуындан-быуынға Мәккә һәм Мәҙинәне һаҡлап тороусыларҙың титулы.
Шериф (sheriff) — инглиз телле ҡайһы бер илдәрҙә административ-суд вазифаһы.
Мәҙәниәттә
«Шериф (Le shérif)» операһы — Фроманталь Галевиҙың комик операһы.
«Шериф» — поп-группа.
«Sheriff — Шериф» (Sheriff) — Канада рок-группаһы
Шериф — команда ролле «Мафия» уйынындағы персонаж.
Шериф Вуди — мультфильм геройы.
Шериф Хойт — «Техасская резня бензопилой» фильмындағы яуыз персонаж.
Аликин
Аликин — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Аликина — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
--
1756 йыл
1756 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Антонов
Антонов — урыҫ һәм болгар ир-ат фамилияһы. Антон исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та ҡулланыла.
Антонова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Кинйәбулат нефть ятҡылығы
Кинйәбулат нефть ятҡылығы — 1943 йылдың сентябрендә Башҡортостандың Ишембай ҡалаһынан алыҫ түгел ятҡан Кинйәбулат ауылы янында асылған ҙур нефть ятҡылығы. Башҡортостанда нефть сығарыу һәм эшкәртеү сәнәғәтенә һиҙелерлек этәргес биргән ятҡылыҡ.
Тарихы
1943 йылда Ишембайға СССР нефть сәнәғәте халыҡ комиссары И. К. Седин һәм баш геолог Г. А. Хельнвист килә. Эҙләнеү партияһы етәксеһе профессор И. О. Брод менән трестың баш геологы X.П. Сыров уларға газ съемкаһы материалдарын, «Ишембайнефть» трестының Кинйәбулат нефть разведкалау участкаһында өс ҡоролма төҙөү тәҡдимен күрһәтә. Был тәҡдимдәр раҫланғандан һуң әйтеп кителгән буровойҙар төҙөлә.
Был уңышҡа ҡарамай, Ишембай геологтарын Кинйәбулат ятҡылығын йәшереп ҡалырға теләүҙә ғәйепләп сығыш яһаусылар ҙа табыла. Был эште тикшерергә Мәскәүҙән ул саҡтағы СССР нефть сәнәғәте халыҡ комиссары урынбаҫары Н. К. Байбаков килә. Был эштең бөтә нескәлектәрен аңлап эш иткән белгес булараҡ хәлде ентекле өйрәнгәндән һуң, ул геологтарҙың эшенә юғары баһа бирә.
Был ятҡылыҡты асҡан геологтар А. Трофимук, Х. Сыров, И. Сирик, Е. Скворцованың хеҙмәтен дәүләт юғары баһалай. Андрей Алексеевич Трофимукҡа нефтселәр араһында тәүгеләрҙән булып Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән исем бирелә (1944 йылдың ғинуарында). Бынан тыш «Башнефтекомбинат» (һуңыраҡ «Башнефть») начальнигы С. Кувыкин, «Ишимбайнефть» тресы управляющийы И. Голодов, быраулау контроаһы директоры Г.Степанянц та юғары наградаларға лайыҡ була. Быраулау мастеры М. Голиковҡа Ленин ордены, «Ишимбайнефть» тресы баш инженеры К. Байракҡа — «Почёт билдәһе» ордены тапшырыла.
Ятҡылыҡ Ағиҙел депрессияһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Структура ҙурлығы 6,0х1,2 км. Илдең көнсығышында бығаса асылған башҡа ятҡылыҡтарҙан төҙөлөшөндәге үҙенсәлектәре менән айырыла. . Ваҡыт үтеү менән скважинаның дебиты тәүлегенә 85 тоннаға етә, йылына — 200—300 мең тонна нефть сығарыла.
Кинйәбулат нефть ятҡылығын файҙаланыу иҫәбенә Маҡар районында (хәҙерге Ишембай) 1944 йылда нефть сығарыу кимәле күпкә арта.
Маҡар районындағы Кинйәбулат нефть ятҡылығы һәм Туймазы девон ятҡылығы асылыу Башҡортостанда нефть сығарыуҙағы дөйөм хәлде ҡырҡа үҙгәртә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан территорияһында бөтәһе 8 нефть ятҡылығы асыла, шуларҙың иң ҙурҙары Кинйәбулат ятҡылығы һәм Туймазы девон нефте ятҡылығы булғандыр.
Быға геологик эҙләнеүҙәр һәм разведка эштәрен киңәйтеү һәм рациональ урынлаштырыу, скважиналар төҙөү күләмдәрен күп тапкырҙар арттырыу, быраулау тиҙлеген ҡырҡа арттырыу, нефть сығарыу һәм нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү техникаһын һәм технологияларын камиллаштырыу аша өлгәшелде.
Хәҙер ятҡылыҡ эшкәртелмәй. Урал алды бөгөлөшөндә шундай уҡ төҙөлөшөлө, шундай уҡ төргә ҡараған бәләкәйерәк Сәлих, Николаевка, Ҡарлы нефть ятҡылыҡтары бар.
2012 йылдың 5 июлендә Башҡортостан Республикаһы буйынса ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу идаралығы Кинйәбулат (Кинйәбулат ятҡылығы) һәм Сәлих (Сәлих ятҡылығы) участкаларында углеводород сеймалын разведкалау һәм сығарыу маҡсатында аукцион үткәрергә йыйына, тик һатып алырға теләүселәр булмағанлыҡтан аукцион үтмәй.
2012 йылда Кинйәбулат ер аҫтын тикшереү һөҙөмтәләре участкаһын эшкәртеү перспективалары тураһында мәғлүмәт бирелә.
Кинйәбулат нефть ятҡылығы янында нефтселәр ҡасабаһы барлыҡҡа килә. 1970 йылдарҙа унда йәшәгән халыҡты ҡалаға күсереү башлана, ләкин эшселәрҙең бер өлөшө үҙ өйҙәрендә ҡалыуҙы хуп күрә. Был тораҡ пункт Кинйәбулатта урынлашҡан Байғужа ауыл Советына ҡарай.
Һылтанмалар
Кинзебулатовское месторождение
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ишембай
Трофимук Андрей Алексеевич
Байбаков Николай Константинович
Әҙәбиәт
-Акименко М.А., Малец О.Н., Турдыматов А.Н. Реализация повторной разработки ликвидированных месторождений кинзебулатовского типа//Нефтяное хозяйство. 2007. № 4. С. 46-52.
-
1757 йыл
1757 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Баумбург монастыры
Баумбург монастыры (нем. Kloster St. Margareth Baumburg zu ) — элекке августин монастыры, үрге бавария районы Траунштайнда урынлашҡан  (Альтенмаркт-ан-дер-Альц общинаһы).
Тарихы
1803 йылда секуляризация һөҙөмтәһендә таратыла. Изге Маргарита монастырына 1107—1109 йылдарҙа граф  Беренгар I фон Зульцбах тарафынан  Берхтесгаден усадьбаһы территорияһында нигеҙ һалына.
Мордва Республикаһы
Мордо́вия, Мордва Республикаһы (моҡш., әрҙ. Мордовия Республикась) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика.
Рәсәйҙең Европа өлөшөндә урынлашҡан, Волга буйы федераль округына ҡарай. РСФСР составындағы автономиялы өлкә булараҡ 1930 йылдың 10 ғинуарында ойошторолған. Баш ҡалаһы — Саранск.
Юғары вазифалы кешеһе — республика башлығы.
География
Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Уның көнбайыш өлөшө Ока-Дон тигеҙлегендә, үҙәк һәм көнсығыш өлөшө Волга буйы ҡалҡыулығында урынлашҡан. Түбәнге Новгород, Ульяновск, Пенза, Рязань өлкәләре һәм Сыуашстан менән сиктәш.
Республиканың майҙаны — 26,1 мең км², иң бейек нөктәһе — 324 м.
Мордовияла 114 йылға бар. Иң ҙурҙары: Исса ҡушылдығы менән Моҡша йылғаһы, Сивинь, Сатис, Вад һәм Алатырь, Инсар, Руднф ҡушылдыҡтары менән Сура йылғаһы. Мордовияла 500-ләп күл бар. Иң ҙурҙары Инерка, Татарка.
Климат
Климаты урта-континенталь, ғинуарҙа уртаса һауа температураһы −11 °C, июльдә +19 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм ≈450-500 мм.
Тарих
1919 йылда апрель—авгусында Саранскиҙа Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты һәм АСБР Хәрби комиссариаты эвакуацияла була; 1‑се, 2‑се Башҡорт кавалерия һәм 1‑се, 2‑се Башҡорт уҡсылар полктары ойошторола.
1928 йылдың 16 июлендә — Мордва округы (Урта Волга крайында) булараҡ ойошторолған;
1930 йылдың 10 ғинуарында — Мордва автоном өлкәһе;
1934 йылдың 20 декабрендә — Мордва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы;
1991 йылдан — Мордва Совет Социалистик Республикаһы;
1993 йылдан — Мордва Республикаһы.
1998 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте менән Мордва республикаһы араһында сауҙа‑иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйылды. Ике республика араһында сауҙа әйләнеше 2007 йылда 854 млн һум тәшкил итә. Башҡортостан предприятиелары — «Мордовцемент» «Саранск‑кабель» йәмғиәттәре, Саранскиҙағы приборҙар эшләү завод һәм механика заводтары, Мордва ижтимағи берекмәләре һәм Мордва милли‑мәҙәни автономияһы менән хеҙмәттәшлек итә. Башҡортостанда «Умарина» дәүләт йыр һәм бейеү ансамбле, Мордва Республикаһының «Келу» дәүләт ансамбле һәм Мордва дәүләт филармонияһы гастролдә булды.
Халыҡ
Халыҡ — 834,8 мең кеше, шул иҫәптән 120 башҡорт (2010). Халҡының тығыҙлығы — 31,6 кеше/км². Халыҡтың 58,9 % ҡалала йәшәй. Милли составы (%): мордвалар — 40, урыҫтар — 53,1. Дәүләт телдәре — мокша, эрзя һәм урыҫ телдәре.
Административ-территориаль бүленеше
Мордовия Республикаһы составында 7 ҡала һәм 22 муниципаль район иҫәпләнә.
Муниципаль райондар
right|thumb|400px|Мордовияның административ бүленеше
Торама пункттар
<p style="text-align:center;">Мордовиянең эре орама пункттар
Коммутатив ҡулса
Коммутатив ҡулса  — ҡабатлау операцияһы коммутатив (ғәҙәттә шулай уҡ уның ассоциативлығы һәм берәмектең булыуы ла күҙаллана) булған ҡулса. Коммутатив ҡулсаларҙың үҙсәнлектәрен өйрәнеү менән коммутатив алгебра шөғөлләнә.
Ҡулсаның идеалдары һәм спектрҙары
Артабанғы билдәләмәләрҙең ҡайһы берҙәре коммутатив булмаған ҡулсалар өсөн дә ҡулланыла, ләкин ҡатмарлыраҡ була башлайҙар. Мәҫәлән, коммутатив ҡулсала идеал автоматик рәүештә ике яҡлы була, был хәлде һиҙелерлек ябайлаштыра.
Идеалдар һәм факторҡулсалар
Коммутатив ҡулсаның эске структураһы уның идеалдарының, йәғни ҡушыуға ҡарата, шулай уҡ ҡулсаның ирекле элементына ҡабатлауға ҡарата йомоҡ булған, буш булмаған аҫкүмәклектәренең структураһы менән билдәләнә. R коммутатив ҡулсаның бирелгән F = {fj}j ∈ J аҫкүмәклеге буйынса был аҫкүмәклек ингән иң бәләкәй идеал төҙөргә мөмкин. Атап әйткәндә, был түбәндәге күренештәге сикле һыҙыҡлы комбинациялар арауығы Бер элемент барлыҡҡа килтергән идеал төп идеал тип атала. Бөтә идеалдары ла төп идеал булған ҡулса төп идеалдар ҡулсаһы тип атала. Бындай ҡулсаларға ике мөһим миҫал — \mathbb Z һәм k яланы өҫтөндә k[x] күпбыуындар ҡулсаһы. Һәр ҡулсаның кәм тигәндә ике идеалы бар — нуль идеал һәм ҡулса үҙе. Икенсе үҙенеке булмаған (ҡулсаның үҙе менән тап килмәгән) идеалға кермәгән идеал максималь тип атала. Цорн леммаһынан теләһә ниндәй ҡулсала бер булһа ла максималь идеал булыуы килеп сыға.
Идеалдың билдәләмәһе ҡулсаны үға «бүлергә» мөмкинлек бирерлек итеп төҙөлгән, йәғни R / I факторҡулсаһы бар: был I буйынса
Был операциялар тәртип менән индерелгәндәр, мәҫәлән, (a + I)(b + I) = ab + aI + Ib + I*I = ab + I, сөнки aI  I-гә инә һәм б. ш.. Ошонан сығып, ни өсөн идеалдың билдәләмәһе тап шулай икәне аңлашыла.
Локалләштереү
Ҡулсаны локалләштереү — ниндәйҙер мәғәнәлә фактор алыуға ҡапма-ҡаршы операция: факторҡулсала ниндәйҙер аҫкүмәклектең элементтары нулгә әйләнәләр, ә локалләштереүҙә ниндәйҙер күмәклектең элементтары әйләндерелмәле булып китәләр. Атап әйткәндә, әгәр S — R-ҙың ҡабатлауға ҡарата йомоҡ аҫкүмәклеге булһа, ул саҡта S−1R тип тамғаланған S буйынса локалләштереү, ғәҙәттәге ҡағиҙәгә оҡшаш (ләкин уның менән тап килмәгән) числитель һәм знаменателде ҡыҫҡартыу ҡағиҙәһе менән, түбәндәге күренештәге формаль символдарҙан тора Бындай «кәсерҙәрҙе» ҡушыу һәм ҡабатлау операциялары ғәҙәттәгесә билдәләнәләр.
Был телдә Q — нулдән айырмалы бөтөн һандар Z күмәклеге буйынса локалләштереү ул. Ошо уҡ операцияны Z урынына теләһә ниндәй бөтөн ҡулса менән башҡарырға мөмкин: (R \ {0})−1R локалләштереүе R ҡулсаһының бүлендектәр яланы. Әгәр S f билдәләнгән элементтың бөтә дәрәжәләренән торһа, локалләштереү Rf тип тамғалана.
Ябай идеалдар һәм спектр
Идеалдарҙың үтә мөһим төрө — ябай идеалдар, уларҙы йыш ҡына p тип тамғалайҙар. Билдәләмә буйынса, ябай идеал — үҙенеке булмаған шундай идеал, әгәр уға ике элементтың ҡабатландығы инһә, ул саҡта уға был элементтарҙың береһе булһа ла инә. Эквивалентлы билдәләмә — R / p факторҡулсаһы бөтөн. Тағы ла бер эквивалентлы билдәләмә — R \ p тултырыуы ҡабатлауға ҡарата йомоҡ. (R \ p)−1R локалләштереүе үтә мөһим, шуға күрә уның шәхси тамғаланышы бар: Rp. Был ҡулсаның тик бер генә максималь идеалы бар: pRp. Шундай ҡулсалар локаль ҡулса тип аталалар.
Ябай идеалдар — Spec R ҡулса спектры ярҙамында ҡулсаны геометрик һүрәтләү өсөн төп элемент. Күмәклек булараҡ, Spec R ябай идеалдарҙан тора. Әгәр R — ялан булһа, унда тик бер генә ябай идеал (нуль) бар, шуға күрә яландың спектры — нөктә. Икенсе миҫал — Spec Z  нуль идеал өсөн бер нөктәһе һәм бер нөктәһе — һәр ябай һан p өсөн. Спектры Зарисский топологияһы менән тәьмин ителгән, унда асыҡ күмәклектәр — D(f) = {p ∈ Spec R, f ∉ p} күренешендәге күмәклектәр, бында f — ҡулсаның ирекле элементы. Был топология анализдағы топологияларҙың ғәҙәттәге миҫалдарынан айырыла: мәҫәлән, нуль идеалға ярашлы нөктәнең осо — ул һәр ваҡытта бөтә спектр.
Спектрҙың билдәләмәһе коммутатив алгебра һәм алгебраик геометрия өсөн нигеҙ булып тора. Алгебраик геометрияла спектр \mathcal O шәлкеме менән тәьмин ителә. «Арауыҡ һәм унда шәлкем» пары аффинлы схема тип атала. Аффинлы схема буйынса, глобаль киҫелештәр функторын ҡулланып, баштағы ҡулсаны тергеҙергә мөмкин. Улай ғына түгел, был ярашлылыҡ функториаль: ул ҡулсаларҙың һәр f : R → S гомоморфизмына ҡапма-ҡаршы йүнәлештә өҙлөкһөҙ сағылышты ярашлы ҡуя:
Шулай итеп, аффинлы схемаларҙың һәм коммутатив ҡулсаларҙың категориялары эквивалентлы. Ошонан сығып, ҡулсаларға һәм уларҙың гомоморфизмдарына ҡулланылған күп билдәләмәләр геометрик интуициянан килеп сығалар. Аффинлы схемалар схемалар өсөн локаль бирелеш булып торалар (яҡынса, нисек Rn арауыҡтары төрлөлөктәр өсөн локаль бирелеш булып торалар, шулай), улар алгебраик геометрияның төп өйрәнеү объекты булып торалар.
Ҡулсалар гомоморфизмдары
Алгебрала ғәҙәттәгесә гомоморфизм тип алгебраик объекттар араһында уларҙың структураһын һаҡлаусы сағылышты атайҙар. Атап әйткәндә, берәмеге булған (коммутатив) ҡулсаларҙың гомоморфизмы — ул шундай f : R → S сағылышы, бында
Был осраҡта S шулай уҡ R-алгебра була: ысынлап та, S-тың элементтарын R-ҙың элементтарына түбәндәге ҡағиҙә буйынса ҡабатларға мөмкин
f гомоморфизмының үҙәге һәм образы — ул ker (f) = {r ∈ R, f(r) = 0} һәм im (f) = f(R) = {f(r), r ∈ R} күмәклектәре. Үҙәк R-ҙа идеал була, ә образ — S-тың аҫҡулсаһы.
Үлсәнеш
Крулль үлсәнеше (йәки тик үлсәнеш) ҡулсаның «үлсәмен» билдәләү ысулы ул. Атап әйткәндә, ул түбәндәге күренештәге ябай идеалдар сынйырының максималь оҙонлоғо n Мәҫәлән, яландың үлсәнеше 0, сөнки уның бер генә идеалы бар — нуль. Бөтөн һандарҙың үлсәнеше — бер; ябай идеалдарҙың берҙән бер сынйыры түбәндәге күренештә Локаль ҡулса максималь идеалы m менән, әгәр уның үлсәнеше R/m өҫтөндә векторлы арауыҡ кеүек m/m2 үлсәнешенә тигеҙ булһа, регуляр ҡулса тип атала.
1758 йыл
1758 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Сеттик
Сеттик — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кашпар йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кунна
Кунна — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Кандыз йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы
Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы (15 декабрь 1948 йыл — 7 сентябрь 2015 йыл) — 1966—1998 йылдарҙа БАССР-ҙың Дүртөйлө районы Карл Маркс исемендәге колхозының Иванай һөт-тауар фермаһы һауынсыһы. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Рәзифә Сәлих ҡыҙы Ханова 1948 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районы Гөблөкөсөк ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлай.
Авзалов
Авзалов — ир-ат фамилияһы. 50 % — урыҫ сығышлы, 5 % — украин, 10 % — белорус, 30 % — Рәсәй халыҡтары телдәренән (татар, мордва, башҡорт, бүрәт һ. б.), 5 % болгар йәки серб телдәренән килә.
Авзалова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы
Биографияһы
1983 йылда Рәзифә Ханова бер һыйырҙан план буйынса 2067 литр һөт урынына 2662 литр һөт һауа, 1985 йылға һауымды 4010 литрға тиклем еткерә. Ун беренсе биш йыллыҡта (1981—1985) бер һыйырҙан уртаса йылына 3182 литр һөт һауған.
1998 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас, Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районының Гөблөкөсөк ауылында йәшәй.
2015 йылдың 7 сентябрендә вафат була, тыуған ауылы Гөблөкөсөктә ерләнгән.
Вель-Игль
Вель-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тукан йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Силәбе өлкәһе
Силәбе өлкәһе (Челябинская область) — өлкә, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ Уралда урынлашҡан. Административ үҙәге — Силәбе ҡалаһы. Майҙаны 87 900 км².
1759 йыл
1759 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Силәбе өлкәһе
Урал федераль округына инә. Свердловск, Ҡурған һәм Ырымбур өлкәләре, Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан республикалары менән сиктәш.
Халҡы — 3,6 млн кеше, ш. иҫ. 166,4 мең башҡорт (2002). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 41 кеше/км². Халыҡтың тәбиғи кәмеүе — 23,9 мең кеше. Урбанизация — 81,8 %; ҙур ҡалалары — Силәбе, Магнитогорск, Златоуст, Озёрск, Мейәс, Троицк, Копейск, Снежинск. Иҡт. әүҙем кешеләр иҫәбе — 1,7 млн кеше. Милли составы (%): урыҫтар — 82,3, татарҙар — 5,7, башҡорттар — 4,6, украиндар — 2,1 һ.б.
Дәүләт ҡоролошо
Силәбе өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Силәбе өлкәһе Губернаторы — өлкә башлығы һәм өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Силәбе өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Силәбе өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы.
Тарихы
Өлкә Тарихи Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан. Cиләбе өлкәһенең территорияһы 1744 −1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы составында (1737—1781 йылдарҙа күпселек территорияһы губернаһының Иҫәт провинцияһы составында). 1919 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур һәм Силәбе губерналарына бүленә. 1923 йылдың 3 ноябрендә Силәбе губернаһы бөтөрөлә һәм уның территорияһы үҙәге Свердловск ҡалаһында булған Урал өлкәһенә индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, уның территорияһы ғәмәлдәге Урал өлкәһенән бүленеп алына. Силәбе өлкәһе составында шул уҡ көндә башлыса башҡорттар йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә алған Арғаяш милли округы ойошторола, 1934 йылдың 17 ноябренән был милли округ бөтөрөлә.
1943 йылда Силәбе өлкәһе составынан Ҡурған өлкәһе айырылып сыға.
Иҡтисады
Өлкә иҡтисадында метталлургия (эске тулайым продукттың 60 проценты) һәм машиналар төҙөү (эске тулайым продукттың 15 проценты) сәнәғәт өлөшө ҙур. Эре предприятилар: Магниторск металлургия комбинаты, Мечел, Силәбе трактор заводы, Урал автомобиль заводы һәм башҡалар. Өлкә илдең металлургия һәм тау сәнәғәте үҙәктәренең береһе. Силәбе сәнәғәтенең тарихы XVII быуаттан башлана. Рәсәй Президенты Владимир Путин әйтеүенсә, Силәбе өлкәһе — Рәсәйҙен сәнәғәт йөрәге. Проблем, я сказал, много, но регион очень важный для нас, это промышленное сердце России, можно сказать.
'''Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу ваҡытында. 15.01.14'''
Силәбе өлкәһе башҡорттары
Силәбе өлкәһе башҡорттары Урал аръяғы башҡорттарына ҡарай, Оло Иркәбай, Оло Усман, Кесе Ҡаҙаҡбай, Кесе Ултыраҡ, Ялтыр (бөтәһе — 99), Кесе Ҡаҙакбай, Ләүәш, Нөркә (ауылсоставныда башҡорттар— 100 %) һәм башҡа торама пункттарҙа тупланып йәшәй.
Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, «Башҡорт халыҡ үҙәге» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы (1991 й. алып), «Башҡорт йәштәре иттифағы» төбәк ойошмаһы (2006 й. алып; икеһе лә Силәбелә) эшләй. Силәбе өлкәһе Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, Салауат драма театры, Сибай драма театры, «Сулпан» театры һ.б. гастролдәре үтә; рәссамдар Б. Ф. Домашников, С. Б. Краснов, Ә. Ф. Лотфуллин, А. Н. Романов, Й. Ә. Сөләймәновтарҙың «Һары бейә» һынлы сәнғәт төркөмө ағзаларының эштәре күрһәтелә һ.б.
Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе университетында һәм 1-се Силәбе педагогия колледжының Арғаяш филиалында башҡорт теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа «Башҡорт юлдаш телевидениеһы» тапшырыуҙары күрһәтелә, Силәбе өлкәһе торама пункттары китапханалары башҡорт телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары менән тәьмин ителә.
Силәбе өлкәһе башҡорт ауылдары — Силәбе өлкәһендә милләт буйынса башҡорттар күпләп йәшәгән ауылдар. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 174 ауылда башҡорттар күпләп йәшәй.
Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек
Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе араһында тиҫтәнән ашыу докуменнтарға ҡул ҡуйылған:
1997 й. башлап Силәбелә БР-ҙың Даими вәкиллеге эшләй, 2004—2008 йылдарҙа Магнитогорскиҙа Даими вәкиллек бурыстарын «Башҡорт Сауҙа Йорто» атҡара.
БР һәм Силәбе өлкәһе сауҙа әйләнеше 2009 й. 25,2 млрд һум тәшкил итә.
Силәбе өлкәһе делегаттары 1—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары эшендә ҡатнаша. Силәбе органик быяла заводында буялған органик быяла алыу өсөн Органик химия институтында эшләнгән технологиялар индерелгән; Силәбе цинк заводында Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының цинк концентраттары эшкәртелә.
БР һәм Силәбе өлкәһе иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре (Магнитогорск, 2001), Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыллығына арнап, «Силәбе өлкәһендә Өлкә Һабантуйы» халыҡ байрамы уҙғарыла (Арғаяш районы, 2007); башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре, ҡоролтайҙары (1993 й. алып), йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары үткәрелә.
2000 йылдан алып Арғаяш районының Арғаяш ауылында БДУ вәкиллеге эшләй.
«Арғужа» (Арғаяш, 1998 й. алып), «Мираҫ», гәзите нәшер ителә.
Билдәле шәхестәр
Бикбулатов Наил Вәли улы, Д. Ж. Вәлиев, Х. Ш. Заимов, З. Ә. Ихсанов, К. К. Кинйәбулатова, Р. Ф. Көсөков, Х. Ҡ. Ҡушаев, Д. Н. Лазарева, В. М. Перчаткин, О. А. Пономарёв, Х. Ш. Самохужин, Ҡ. Р. Тимерғәзин һ. б. эшмәкәрлеге Башҡортостан менән бәйле.
Мәҙәниәте
2015 йылдың ғинуарынан өлкә губернаторы Борис Дубровский һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов башланғысы менән Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» исемендә ижтимағи-сәйәси гәзит сыға башланы. Баҫманың тиражы — һигеҙ мең дана, ул ай һайын нәшер ителә. Гәзит Силәбе башҡорттары йәшәгән биләмәләрҙә бушлай таратыла.
Аҡмулла (журнал)
Аҡмулла — Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһында мосолмандар өсөн төрки телендә нәшер ителгән рәсемле сатирик һәм юмористик журнал.
Нәшер итеүсе — Хабдрахман Ғәниев. 1911 йылдың июленән 1916 йылдың ғинуарына тиклем төрки телендә сығарыла. Х. Сосновскийҙың «Энергия» тиролрафияһында баҫыла. 1911 йылда 7 һан, 1912 йылда 12 һан, 1913 йылда 13 һан 1914/15 йылда 9 һан донъя күрә. Журналда Шәйехзада Бабич, Ә. Ғәлимов, Кәшфи Ҡәрипов, Я. Омаев һәм башҡаларҙың сатирик һәм юмористик әҫәрҙәре баҫыла.
25 ғинуар
25 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 25-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 340 көн ҡала (кәбисә йылында 341).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Безценный Виктор Николаевич
Безценный Виктор Николаевич (20 июль 1924 йыл — 2 декабрь 1976 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенант (1944). Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Виктор Николаевич Безценный 1924 йылдың 20 июлендә Дмитриевск ҡалаһында (хәҙер Донецк өлкәһенең Макеевка ҡалаһы) тыуған. Украин.
Тулы булмаған урта белемле. 1941 йылдың февраленән Башҡорт АССР-ы Иглин районының Иглин ҡасабаһында йәшәгән, бында уҡыуын дауам иткән, Колхозда эшләгән.
1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1943 йылда Өфө хәрби пехота училищеһын тамамлай.
1943 йылдың майынан Үҙәк, Белоруссия һәм 1-се Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә. 65-се армия 193-сө уҡсылар дивизияһы 865-се уҡсылар полкының взвод командиры лейтенант Виктор Николаевич Безце́нный Герой исеменә 1943 йылдың 15 октябрендә Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була. Уның взводы Белорус ССР-ының ҡала тибындағы Лоев ҡасабаһы эргәһендә Днепр йылғаһын уңышлы аша сығып, уң яҡ плацдармды һаҡлап ҡала.