cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уцберг
Уцберг — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 6,79 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Всеволожск
Всеволожск — Рәсәйҙең Ленинград өлкәһендәге ҡала. Рәсәй Федерацияһы Ленинград өлкәһе Всеволожск муниципаль районы һәм Всеволожск ҡала биләмәһенең (МО «Всеволожск ҡалаһы») административ үҙәге булып тороусы ҡала.
Халыҡ һаны — 74 724 кеше (2020). Ҡалаға А. П. Всеволожский нигеҙ һалған — 1892 йыл.
Атамаһы һәм тарихы
Всеволожск ҡалаһының исеме уға нигеҙ һалыусы — Всеволожский Павел Александрович(1839-1898) исеменән килеп сыҡҡан. 1890 йылда бында Ириновский тимер юлы төҙөлә башлаған, уның акционеры -Всеволожский П. А. булған. Уның ерендә 1892 йылда тәүге станция төҙөлә, станцияның исеме был ерҙәр хужаһының имениеһы атамаһы кеүек үк - Рябово тип атала. Рябово тирә-йүнендә дача ҡасабаһы барлыҡҡа килә, шунлыҡтан 1892 йыл ҡалаға нигеҙ һалыу йылы тип һанала башлай. Икенсе станция — Всеволожский, ул Рябовонан километр ярымда тора һәм 1895 йылда шулай уҡ хужаһы хөрмәтенә уның исеме менән Всеволожский тип атала. Станция тирәләй үҫкән ҡасаба Всеволожский исемен ала, ә 1963 йылда ҡасабаның исеме Всеволожск ҡалаһы тип үҙгәртелә. Ҡалала төрлө предприятиелар эшләй һәм унда төрлө милләт халыҡтары: улар араһында урыҫтар, украиндар, белорустар, татарҙар һәм башҡа милләт кешеләре - йәшәй. Бындағы халыҡ хәҙерге көндә ҡала предприятиеларында, район үҙәге һәм башлыса Санкт-Петербург ҡалаһы предприятиеларында эшләй.
Халыҡ
Милли составы
Урындағы үҙидара органдары
2019 йылдың 12 сентябрендә «Всеволожск ҡалаһы» муниципаль берәмеге башлығы - Богдевич Станислав Владимирович булып тора.
Хеҙмәт баҙары
Төбәктә эшһеҙлек иң түбән нөктәлә — 2011 йылда иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡтың 0,14 процентын тәшкил итә. 2012 йылда теркәлгән эшһеҙлек кимәле 0,13 % тиклем кәмегән һәм артабан күҙалланған күрһәткестәр һаҡланасаҡ.
Маятниклы миграция ҡалала — меңләгән Всеволожск халҡы Санкт-Петербургҡа һәм шулай уҡ Всеволожск районында урынлашҡан предприятиеларға эшкә йөрөй.
Сәнәғәт
Всеволожск — хәҙерге Ленинград өлкәһе сәнәғәт үҙәктәренең береһе. Всеволожскиҙа ошо сәнәғәт предприятиелары бар:
Иҫкәрмә
{{Иҫкәрмәләр|2|refs=
Куйбышев (Новосибирск өлкәһе)
Куйбышев — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Куйбышев районының административ үҙәге.
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 43 195 кеше йәшәй.
Электроэнергетика
Эле́ктроэнерге́тика — энергетиканың төрө. Уның составында электроэнергияны етештереү, тапшырыу һәм һатыу процесстары. Электроэнергетика энергетиканың иң әһәмиәтле төрө. Был уның өҫтөнлөктәр мәнән аңлатыла (энергетиканың башҡа төрҙәр менән сағыштырғанда): Рәсәй Федерацияһы «Электроэнергетика тураһында» ФЗ-һы ошо аңлатма бирә: Электроэнергетика — Рәсәй Федерацияһы иҡтисадының тармағы, үҙендә иҡтисад мөнәсәбәттәр тота .
КуСол (Пеша ҡушылдығы)
Кулевая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Серганка
Серганка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нор-Ломовка йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Мясников Иван Семёнович
Иван Семенович Мясников (яҡынса 1710 йыл — 1780 йыл) — Сембер сауҙагәре, тау заводтары хужаһы; XVIII быуаттағы Рәсәй империяһының иң бай кешеләренең береһе.
Үҙенең бажаһы Яков Борисович Твердышев һәм уның ағаһы Иван менән 15 металлургия предприятиеларына эйә була, шул иҫәптән Воскресенка (1745 йылда төҙөлгән), Преображенск (1750), Богоявленск (1752), Архангел (1753), Ҡатау-Ивановка (1754), Верхотор (1757), Усть-Ҡатау (1758), Покровка (1759), Эҫем (1761), Йүрүҙән-Ивановка (1762) һәм Белорет (1767). Был заводтарҙа алтмышынсы йылдар аҙағы — XVIII быуаттың башында Рәсәйҙең 22-23 % баҡыр һәм 12-13 % тимере иретелә. Мясниковтың туранан-тура ҡарамағында суйын иретеү һәм тимер яһау предприятиелары була. Бынан тыш, Мясников Сембер наместниклығында буҫтау фабрикаларына һәм тирмәндәргә хужа була.
Екатерина II идаралығы башында Мясниковтың йорто Семберҙә, соборҙы иҫәпкә алмағанда, берҙән-бер таш бина була, шуға күрә императрица 1767 йылғы Волга буйлап сәйәхәтендә тап уның йортонда туҡтарға мәжбүр була. Иван Мясников А. С. Пушкиндың «Пугачев тарихына» архив әҙерләмәләрендә телгә алына. Уның заводтарының ентекле тасуирламаһы академик Палластың ҡағыҙҙарында бар.
Вариҫтары
Татьяна Борисовна Твердышеваға өйләнгән була, ҡатыны ағаларының бөтә булған мөлкәтен мираҫ итеп ала. Мясниковтың дүрт ҡыҙы була, үҙ заманының иң бай кәләштәре 8 заводҡа хужа булалар. Үҙ сығыштары ябай булыуына ҡарамаҫтан, улар күп кенә билдәле урыҫ фамилияларының байлығына нигеҙ һалыусылар. Ҡыҙҙарҙың һәр береһе мираҫҡа икешәр завод һәм 19 меңешәр крепостной крәҫтиән ала, өс өлкән ҡыҙҙары старообрядсылыҡта булған.
Серганка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәмәтша
Мөхәмәтша — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ғәрәп, фарсы сығышлы ир-ат исеме.
Этимологияһы
Мөхәмәтша — «мөхәмәт» һәм «шаһ» һүҙҙәрен ҡушып яһалған ҡушма ир-ат исеме. «Мөхәмәткә ҡараған мосолман» тигән мәғәнәне аңлата.
Билдәле шәхестәр
Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Мөхәмәтша Абдрахман улы Буранғолов (15 декабрь 1888 йыл — 9 март 1966 йыл) — Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944). Фольклорсы, драматург. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Фамилияларҙа
Мөхәмәтшин Фәрит Хәйрулла улы (Фәрит Хәйрулла улы Мөхәммәтшин; 22 май 1947 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 1998 йылдың 27 майынан алып Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе.
Мөхәмәтшин Ғәлимйән (1918 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 2-се эскадроны отделениеһы командиры.
Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы (15 август 1963 йыл) — вице-адмирал,. 2019 йылдың 1 мартынан — Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флоты Баш командующийының ҡоралдар буйынса урынбаҫары.
Мөхәмәтшина Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы (15 июнь 1953 йыл) — башҡорт журналисы, Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2016).
Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы (28 июнь 1955 йыл) — ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).
Осетров Петр Петрович
Осетров Петр Петрович  (22 июнь 1913 йыл — 10 ғинуар 1987 йыл ) — инженер-металлург. СССР дәүләт премияһы лауреаты (1952).
Биографияһы
Осетров Петр Петрович 1913 йылдың  22 июнендә  Мәскәү губернаһы Волокаламск өйәҙе  Канаево ауылында  тыуған.
Эшләгән урындары: 1938 йылдан алып 1941 йылға тиклем  – мастер, «Ураҡ һәм Сүкеш» (Мәскәү) заводының цех начальнигы; 1941—1960 йылдарҙа – начальник урынбаҫары, 1-се һанлы ҡорос сым цехы начальнигы, баш инженер урынбаҫары, 706-сы һанлы заводтың баш инженеры,   ҡорос сым-канат заводы директоры, 1960 йылдан директоры урынбаҫары – Белорет металлургия комбинатында метиз етештереү Белорет металлургия комбинаты начальнигы, 1965 йылдан – комбинатта директор.
Осетров Петр Петрович ҡатнашлығында 67 төр продукция: металлокорд, юғары ныҡлыҡтағы сымдар - сығарыу үҙләштерелә
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
СССР Дәүләт премияһы  (1952) – цинкланған сым етештереүҙең яңы ысулдарын эшләгәне һәм индергәне өсөн
Ленин ордены, Октябрь Революцияһы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар.
Ханыт-Юган
Ханыт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Лемын йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кумиха
Кумиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вижас йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғүмәр (Борай районы)
Ғүмәр (Гумерово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше. Почта индексы — 452968, ОКАТО коды — 80218804004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көнсығыш партнёрлығы
Көнсығыш партнёрлығы —  Евросоюздың БДБ-ның алты иле — Әзербайжан, Әрмәнстан, Белоруссия, Грузия, Молдавия  һәм Украина — менән интеграциялашыуын үҫтереү маҡсатын ҡуйған Европа берлеге проекты .
Ойошторолоуы
2009 йылдың  7 майында   Прагала юғары кимәлдә ойоштороу осрашыуы  үтә, унда «Көнсығыш партнёрлығы» мәсьәләһе буйынса берлектәрге декларация ҡабул ителә. Ойошма рәсми рәүештә ойошторола.
Круш (Мисс ҡушылдығы)
Круш  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Карам (исем)
Карам — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Карам исеме ғәрәп теленән йомартлыҡ тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Сәлимов Карам Сәлим улы (Салимов Карам Салимович) (1905 йыл — 27 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.
Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы (Нигматуллин Карам Гилязович (22 март 1924 йыл — 25 февраль 2012 йыл) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Яппаров Карам Хәлиулла улы (24 декабрь 1924 йыл — 4 июнь 2016 йыл) — Свердловск өлкәһе Качканар ҡалаһындағы тау-байыҡтырыу комбинаты агломератчигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971 йыл). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, хәрби наградалар менән бүләкләнә.
Фёлькерсхаузен
Фёлькерсхаузен (Volkershausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1171 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36404 һәм автомобиль коды — WAK.
Кесе Утка
Кесе Утка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Утка йылғаһының уң ярына тамағынан 2,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһы
'''Профессор Н.. Е. Жуковский исемендәге Октябрь Революцияһы һәм Ленин ордендары, Ҡыҙыл Байраҡ Хәрби-һауа инженер академияһы''' — 2011 йылдың авгусына тиклем Хәрби-һауа көстәренә инженерҙар әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләүсе юғары хәрби уҡыу йорто.
Донъяла һауала осоу өлкәһендә иң боронғо һәм эре фәнни мәктәп. Совет һәм Рәсәй осоусы-космонавттары — ошо юғары уҡыу йортон тамамлаусылар. Авиация техникаһы мәсьәләләрен эшкәртеү, уны файҙаланыу һәм хәрби ҡулланыу буйынса ғилми үҙәк.1920 йылдың 23 ноябрендә ойошторола. Академия юғары һөнәри белемле белгестәр — инженерҙар, инженерҙар-тикшеренеүселәр әҙерләү менән шөғөлләнгән:
== Академия начальниктары == 2009 йылда база әҙерлек факультеты бөтөрөлә, осоу аппараттары һәм авиация ҡоралдары факультеттары, шулай уҡ авиация ҡорамалдары һәм авиация радиоэлектроника ҡорамалдары факультеттары берләштерелә. 2010 йылда инженер авиация тәьминәте факультеты барлыҡҡа килә.
Н. Е. Жуковский исемендәге Һауа флоты академияһы
Профессор Н. Е. Жуковский башланғысы менән 1919 йылда Мәскәү авиатехникумы ойошторола, унан данлыҡлы хәрби-уҡыу йорто үҙ тарихын алып бара. Тәүҙә дәрестәр Вознесенская урамында (Радио урамы) үткәрелә, ә 1920 йылдың майында авиатехникумға Мәскәү үҙәгендәге Малый Козловский тыҡрығында урынлашҡан элекке һөнәрселек училищеһының бинаһы бирелә, әммә аэродромдан бик алыҫ.
Ҡыҙыл Һауа флоты инженерҙары институты
1920 йылдың 26 сентябрендә Республика Хәрби советы 1946-се бойороҡ сығара, унда Мәскәү авиатехникумын Н. Е. Жуковский исемендәге Ҡыҙыл Һауа Флоты Инженерҙар институты итеп үҙгәртеп ҡорорға ҡарар ителә. Институт тураһында Положениены Реввоенсовет 1920 йылдың 23 ноябрендә раҫлай.
Филиалдары
Йәй 1923 йылдың йәйендә академия Петров һарайына һәм Ходынка аэродромы эргәһендәге Скалкиндың элекке ресторан бинаһына күсенә.
РККА-ның Хәрби-һауа академияһы
30-сы йылдарҙа ике факультетҡа тағы дүрт факультет өҫтәлә: авиация ҡоралы (1934), оператив (1935, ҡабаттан 1939), ситтән тороп уҡытыу (1937), штурман (1938).
Ҡыҙыл Армия Ҡораллы Көстәренең команда һәм штурман составының хәрби академияһы
1940 йылдың мартында команда, штурман, оператив факультеттары һәм етәксе составты камиллаштырыу курстарында Ҡыҙыл Армияның Хәрби-һауа академияһы булдырыла (һуңыраҡ Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы). Бынан академия Хәрби-һауа көстәре өсөн тик инженер-техник составын әҙерләй.
Һуғыш башланыу менән осоу, штурман һәм техник составты яңы хәрби техникаға күсереү өсөн академия ҡарамағында уҡыу үҙәге асыла, тәүге һуғыш айҙарында 5 меңдән ашыу кеше уҡытыла.
Хәрби-һауа инженер академияһы
1946 йылдың 6 авгусында академия профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһында тип үҙгәртелә. СССР Оборона министрлығына ярашлы 6 августа радиотехник факультетты булдырыу башлана. Академияның осоу-эксперименталь бүлеге булдырыла. Реактив идара итеүсеҡоралдар, пилотаж-навигация комплекстары һәм идара итеүсе авиация ракеталары, нурлы энергия кафедралары булдырыла.
Хәрби авиация техник университеты
1998 йылда хәрби белем биреү өлкәһендә сираттағы үҙгәртеп ҡороу ваҡытында академия хәрби авиация техник университеты тип үҙгәртелә (ВАТУ).
Петр һарайы Мәскәү мэрияһына тапшырыла, ә академия штабы Планетный урамы, 3 йорт адресы буйынса урынлаша.
Хәрби-һауа инженер академияһы
2002 йылда Хәрби-һауа инженер академияһына профессор Н. Е. Жуковский исеме ҡабаттан ҡайтарыла.
Профессор Н. Е. Жуковский һәм Ю. А. Гагарин исемендәге хәрби-һауа академияһы
1998 йылда академия составына филиал булараҡ авиация маршалы В. А. Судец исемендәге Ставрополь юғары авиация инженер училищеһы индерелә. 2004 йылдың 31 декабренән училище йәнә үҙ аллы статусҡа һәм "Авиация маршалы В. А. Судец исемендәге Ставрополь юғары хәрби авиация инженер училищеһы (хәрби институт) " исеменә ҡайтарыла.
Рәсәй федерацияһы хөкүмәтенең 2008 йылдың 7 мартындағы 283-р Ҡарары менән 2008 йылдың 1 сентябренән Оборона министрлығы ҡарамағындағы хәрби белем биреү федераль дәүләт юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы «Профессор Н. Е. Жуковский һәм Ю. А. Гагарин исемендәге хәрби-һауа академияһы» булдырыла. академия Мәскәү эргәһендәге Монино ҡалаһында урынлаша.
Хәрби-һауа көстәренең уҡытыу-ғилми үҙәге
2009 йылдың ноябренән «Профессор Н. Е. Жуковский һәм Юрий Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы» Хәрби-һауа көстәренең уҡытыу-ғилми үҙәге Монино һәм Мәскәү ҡалаларында урынлаша. Уҡытыусыларҙың яртыһынан ашыуы ҡыҫҡартыла.
2009 йылда тыңлаусылар йыйылмай.
2011 йылда академияның исеме Хәрби авиация инженер университетына (Воронеж) бирелә
Фәнни эшмәкәрлек
Бөгөнгө көндә академияны тамамлаусылар тарафынан йыл һайын «Профессор Н. Е. Жуковский иҫтәлегенә арналған авиация буйынса ғилми уҡыуҙар» исемле Бөтә Рәсәй ғилми-техник конференция уҙғарыла.
Профессор Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһының тарихи һәм фәнни мираҫын һаҡлап ҡалыу маҡсатында академияны тамамлаусылар һәм хеҙмәткәрҙәр ассоциацияһы ойошторолған. Уның майҙанында социаль, мәҙәни, фәнни һәм башҡа йәмәғәт өсөн файҙалы маҡсаттарҙа төрлө проекттар буйынса эштәр ойошторола.
Наградалары
Вуз булдырылғандан алып 865 уҡыусы Советтар Союзы Геройы, 61 кеше — ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була, ә авиация маршалы Иван Никитич Кожедубға был исем өс тапҡыр бирелә, 89 кеше Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаттары була.
Нефороща
Нефороща (Нефорощанка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 173 кеше. Почта индексы — 452117, ОКАТО коды — 80202843003.
Тарханы
Усадьбаның архитектура ансамбле
Беренсе комплексҡа инә:
Икенсе комплексҡа инә:
Һан
Һан — математикала төп төшөнсә, миҡдар иҫәбен билдәләү,сағыштырыу, объекттарҙы һәм уларҙың өлөштәрен номерлау өсөн ҡулланыла. Һандарҙы яҙыу өсөн цифрҙар, математик ғәмәлдәр символдары ҡулланыла. Тәүтормошта уҡ иҫәп-хисап кәрәклектән барлыҡҡа килгән һан төшөнсәһе фән үҫешеү менән киңәйә.
Тарханы
Экспозиция
Усадьба территорияһында ғәмәлдәге Дәүләт музей-ҡурсаулығы «Тарханы» урынлашҡан, ул 1939 йылда барлыҡҡа килә. 196 мең гектар майҙанды биләй. Музей фондтарында яҡынса 29 мең музей фондында һаҡлау берәмеге иҫәпләнә, уларҙың төп фонды — 14,5 мең берәмек. Асҡыссы йортындағы экспозициялар Лермонтовтың бала сағына бағышланған. Ялсылар йортонда видеоэкскурсиялар ойошторолған, ул М. Ю. Лермонтовтың ике әҫәренә — «Бородино» шиғырына һәм «Батша Иван Васильевич, йәш опричник һәм ҡыйыу сауҙагәрҙәр Калашников тураһында йыр»ына (Иван Грозный заманындағы ғәҙәттәрҙе һүрәтләй) бағышланған.
Һан
Төп һан күмәклектәре (Основные числовые множества)
Һанап кителгән күмәклектәр өсөн ошо аңлатма үтәлә:
Тарханы
Лермонтов байрамы
Июль айының беренсе ял көнөндә традицион Лермонтов байрамы үткәрелә. Байрамда мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша. Был көнгә М. Ю. Лермонтов ижадын һөйөүселәр өсөн, Пензанан махсус автобус маршруты ойошторола
Һан
Компьютер хәтерендә һандар күҙаллау
Компьютер хәтерендә натураль һандарҙы һаҡлау өсөн, ул икешәрле иҫәпләү системаһына күсерелә. Тиҫкәре һандарҙы билдәләү өсөн һандың өҫтәлмә коды ҡулланыла, ул икешәрле иҫәпләү системаһында бирелгән тиҫкәре һандың инвертирланған модуленә берҙе өҫтәү менән булдырыла.
Компьютерҙың хәтерендә һандарҙы һаҡлау, һандар өсөн тәғәйенләнгән хәтер күләме сикләнгән булыу менән бәйле, сикләнгән. Натураль һандар математик идеаллаштырыу булып торалар, натураль һандар рәте сикһеҙ. ЭВМ-дың хәтере күләменә физик сикләүҙәр ҡуйыла. Шунлыҡтан ЭВМ-да беҙ математика мәғәнәһендәге һандар менән түгел,ә ҡайһы бер күҙаллауҙар, йәки яҡынса һандар менән эш итәбеҙ. Һандарҙы күҙаллау өсөн хәтерҙең бер нисә күҙәнәге (ғәҙәттә икешәрле, бит — от BInary digiT) бүленә. Әгәр ҙә операцияны эшләгәндән һуң килеп сыҡҡан һан ЭВМ-да ҡалдырылған урынға ҡарағанда күберәк булһа, иҫәпләү һөҙөмтәһе дөрөҫ булмай — арифметик артып китеү тип аталған хәл була. Ысын һандар күсеп йөрөүсе өтөрлө һандар рәүешендә бирелә. Ысын һандарҙың тик ҡай береһе генә компьютер хәтерендә теүәл мәғәнәлә бирелә, ҡалған һандар яҡынса мәғәнәлә күҙаллана. Күсеп йөрөүсе өтөрлө һан йыш ҡулланылған форматта биттар эҙмә эҙлеклелеге рәүешендә бирелә, уларҙың ҡай береһе һандың мантиссаһын, ҡалғандары сағыштырыу дәрәжәһен кодлай, ә тағы ла бер бит һандың билдәһен күрһәтеү өсөн ҡулланыла.
Төшөнсәнең барлыҡҡа килеү тарихы
Һан төшөнсәһе бик боронғо заманда кешеләрҙең көндәлек тормош ихтыяжынан сығып, булдырылған һәм кешелек үҫешеү процесында ҡатмарлаша бара. Кешеләрҙең эшмәкәрлек даирәһе киңәйгән һайын, дәүмәлдәрҙе билдәләү һәм тикшереү ихтыяжы ла арта бара. Башта кешеләр һандарҙы практик тормошта иҫәпләү һәм үлсәү өсөн ҡуллана, әкренләп улар ҡатмарлаша бара .Һуңыраҡ һан математикала төп аңлатмаға әйләнә ,был фән өсөн кәрәк булғанлыҡтан был аңлатма ла үҫешә бара.
Тарихҡа хәтле осор
Кеше әйберҙәрҙе бик борондан иҫәпләй белгән, шул саҡта уҡ натураль һандар төшөнсәһе барлыҡҡа килгән. Баштараҡ (отвлеченное число) исемһеҙ һан төшөнсәһе булмаған. Ул замандарҙа кеше бер төрлө исемле бер төр әйберҙәрҙе иҫәпләй алған, мәҫәлән, «өс кеше», «өс балта». Шул ваҡытта «бер кеше», «ике кеше», «өс кеше» һәм «бер балта», «ике балта», «өс балта» төшөнсәләре өсөн бер-береһенән айырылып торған «бер» «ике», «өс» төшөнсәләрен ҡулланғандар. Быны тәүтормош хәлендә йәшәгән халыҡтарҙың телен анализлау күрһәтә.Бындай исемләнгән һандар теҙмәһе бик ҡыҫҡа була һәм индивидуалләштерелмәгән «күп» төшөнсәһе менән тамамлана. Разные слова для большого количества предметов разного рода существуют и сейчас Бер төр булмаған күп дана әйберҙәр өсөн әле лә «бер көтөү», «бер өйөр», «бихисап халыҡ» кеүек төшөнсәләр ҡулланыла. Әйберҙәрҙе ябай иҫәпләү, эталон ролен үтәүсе булараҡ йөрөгән тәғәйен йыйын (күп)әйберҙе икенсе билдәле бер әйбер йыйыны(күплеге) менән сағыштырыу" («в сопоставлении предметов данной конкретной совокупности с предметами некоторой определённой совокупности, играющей как бы роль эталона») , халыҡтарҙың күбеһендә ул эталон- бармаҡтар(«счёт на пальцах»). Быны тәүге һандарҙың исемдәрен лингвистик күҙлектән анализлау күрһәтә. Был баҫҡыста һан төшөнсәһе иҫәпләнә торған объекттың сифатына бәйләнмәй башлай.
Яҙма барлыҡҡа килеү
Һандарҙы билдәләү мөмкинлеге яҙма барлыҡҡа килеү менән арта. Тәүҙәрәк һандар яҙыу өсөн ҡулланылған материалда, мәҫәлән, папируста, балсыҡтан эшләнгән табличкаларҙа, һыҙыҡ менән билдәләнә, һуңыраҡ ҡайһы бер һандар өсөн айырым билдәләр (беҙҙең көндәргәсә һаҡланған «рим цифрҙары») һәм ҙур һандар өсөн билдәләр ҡулланыла башлай. Ҙур һандар булыуын, мәҫәлән, Вавилондағы шына яҙыу билдәләре һәм Кирилл иҫәп системаһында булған билдәләр дәлилләй. Һиндостанда һандарҙыурын алмаштырып яҙыу системаһы уйлап сығарылғас, теләһә ниндәй натураль һанды ун билдә аша яҙып була башлай .Был кешелек өсөн бик ҙур ҡаҙаныш була. Натураль рәттең сикһеҙлеген аңлау натураль һан төшөнсәһенең үҫешендә бик мөһим аҙым була. Был турала Евклид, Архимед хеҙмәттәрендә һәм башҡа беҙҙең эраға тиклемге 3 быуат антик донъя математикаһы ҡомартҡыларында иҫкә алына. Евклид үҙенең «Нигеҙҙәр» ((грек. Στοιχεῖα, лат. Elementa)тигән хеҙмәтендә ябай һандарҙы сикһеҙ дауам итеп булыуын күрһәтә. Шунда уҡ Евклид һанды — "бер һанынан төҙөлгән күплек " тип билдәләй.
Архимед «Псаммит» исемле хеҙмәтендә(боронғо грек. Ψαμμίτης,урыҫ. Исчисление песчинок) теләһә ниндәй ҙур һанды ла билдәләү принциптарын һүрәтләй.
Арифметиканың барлыҡҡа килеүе
Ваҡыт үтеү менән һандар менән төрлө ғәмәлдәр башҡарыла башлай: башта ҡушыу һәм алыу, һуңыраҡ ҡабатлау һәм бүлеү. Бик оҙаҡ ваҡыт үткәс кенә был ғәмәлдәрҙең әйберҙәрҙе иҫәпләү һөҙөмтәһенә бәйле булмаған абстракт сифатлы икәнен аңлай башлайҙар, мәҫәлән, ике әйбер менән өс әйбер бергә, ниндәй сифатҡа әйә әйбер булыуына ҡарамаҫтан, биш әйбер. Шул саҡта ғәмәл ҡағиҙәләрен уйлап сығара башлайҙар, ғәмәл сифаттарын өйрәнәләр һәм мәсьәләләрҙе сисеү ысулдарын табалар, шул саҡта арифметика — һандар тураһында фән барлыҡҡа килә. Һандарҙың сифаттарын өйрәнеү ихтыяжы арифметика үҫеү процесында килеп сыға, ҡатмарлы законлыҡтары һәм уларҙың ғәмәлгә бәйле бер береһе менән бәйләнеше аңлайышлыға әйләнә, йоп һәм таҡ һан кластары, ябай һәм ҡатмарлы һандар һәм башҡа булдырыла. Хәҙер һандар теорияһы тип йөрөтөлгән математика бүлеге булдырыла. Натураль һандарҙың әйберҙең иҫәбен генә түгел, уның урынлашыу тәртибен дә күрһәтә ала икәнен аңлағас, рәт һандары булдырыла. Натураль һандарҙы (күнегелгән, ябай) нигеҙләү мәсьәләһе фәндә оҙаҡ ваҡыт ҡуйылмай. Тик 19 быуат уртаһында ғына математик анализ һәм математикала аксиоматик метод тәьҫире арҡаһында, иҫәпләү (количественный) натураль һан төшөнсәһен нигеҙләү хәжәте тыуа. Кәсерҙәрҙе ҡулланышҡа индереү үлсәү ихтыяжы менән бәйле һәм тарихта һан төшөнсәһенең тәүге киңәйтелеүе була.
Тиҫкәре һандарҙы ҡуллана башлау
Урта быуаттарҙа тиҫкәре һандарҙы бурыс йә иһә матди юғалтыуҙарҙы иҫәпләү өсөн ҡуллана башлағандар. Тиҫкәре һандарҙы индереү алгебраның фән булараҡ үҫешенә бәйле, был арифметика мәсьәләләрен уларҙың конкрет эстәлегенә,башта бирелгән һандарға ҡарамай сисергә мөмкинлек бирә. Алгебраға кире һандарҙы индереү. Тиҫкәре һандар Һиндостанда 6—11 быуаттарҙа уҡ ҡулланылған, әле нисек аңлатылһа, шулай уҡ аңлатылған. Декарт аналитик геометрияны эшләп сығарғас, тиҫкәре һандар Европа фәнендә ныҡлы урын ала. Аналитик геометрия тигеҙләмә тамырын нидәйҙер бер кәкре һыҙыҡтың абсциссаалар үҙәге менән киҫелеш нөктәләре координаттары кеүек итеп ҡарау мөмкинлеген бирә,ә был тигеҙләмәнең ыңғай һәм тиҫкәре тамырҙары араһында приципиаль айырманы юҡҡа сығара.
Ысын һандарҙы индереү
Боронғо Грецияла уҡ геометрияла бик мөһим асыш яһалған: бөтә теүәл бирелгән киҫәк үлсәнмәле дәүмәл булмай, башҡаса әйткәндә, не у каждого отрезка длина может быть выражена рациональным числом бөтә киҫәктәрҙең оҙонлоғо рациональ һан менән билдәләнә алмай, мәҫәлән, квадраттың бер яғы һәм диагональ. Евклидтың "Нигеҙҙәр"ендә киҫәктәрҙең үлсәнеү мөмкинлеген күҙ уңында тотҡан киҫәксәләрҙең бер береһенә бәйләнеше теорияһы тәфсирләнә. Боронғо Грецияла ундай бәйләнеште дәүмәле буйынса сағыштыра, уның менән геометриик рәүештә арифметик ғәмәлдәр эшләй белгәндәр. Гректар бындай бәйләнештәрҙе һандар, тип иҫәпләһәләр ҙә, үлсәнеп булмай торған киҫәксәләрҙең бер береһенә бәйләнешен һан тип ҡарап булғанын аңламағандар. Был хәҙерге заман математикаһы тыуған 17 быуатта ғына булдырыла. Исаак Ньютон «Дөйөм арифметика» тигән хеҙмәтендә ысын һандар төшөнсәһен бирә: «Һан тип беҙ берҙәрҙең күплеген түгел, бер дәүмәлдең икенсе шундай уҡ бер тип алған дәүмәлгә абстракт бәйләнешен аңлайбыҙ»(«Под числом мы понимаем не столько множество единиц, сколько отвлечённое отношение какой-нибудь величины к другой величине того же рода, принятой нами за единицу»). 1970-се йылдар тирәһендә ысын һан төшөнсәһе өҙлөкһөҙлөк төшөнсәһен анализлау нигеҙендә Р. Дедекинд, Г. Кантор и К. Вейерштрасс тарафынан теүәлерәк итеп бирелә.
Комплекслы һандарҙы индереү
Алгебра үҫешеү менән комплекслы һандар булдырыу зарурлығы тыуа. Уларҙы ҡулланыуҙың законлығына ышанмау оҙаҡ ваҡыт һаҡлана һәм әле һаман һаҡланып килгән уйланма һан («мнимое»)терминында күренә. 16 быуатта уҡ Италия математиктарында (Дж. Кардано, Р. Бомбелли), комплекслы һандар булдырыу уйы тыуа. Эш шунда- квадрат тигеҙләмәне сығарғанда,әгәр квадрат тигеҙләмәнең ысын тамыры булмаһа, тиҫкәре һандан квадрат тамыр алыу ғәмәленә килтерә. Ошондай квадрат тигеҙләмәне сығарыу мәсьәләһенең сиселеше юҡ кеүек күренә. Өсөнсө дәрәжә тигеҙләмәләрҙе алгебраик сисеүҙе асҡас күренеүенсә, тигеҙләмәнең өс тамыры ла ысын булһа, иҫәпләү барышында тиҫкәре һандарҙан квардат тамыр алыу ғәмәлен башҡарыу кәрәк булып сыға. XVIII быуат аҙағында комплекслы һандарға яҫылыҡта ятыусы нөктәләр рәүешендә геометрик аңлатма биреү һәм комплекслы һандарҙы алгебраик тигеҙләмәләр теорияһына индереүҙең файҙаһын иҫбатлағандан һуң (бигерәк тә Л. Эйлер һәм К. Гаусстың эштәренән һуң), комплекслы һандар математиктар тарафынан таныла һәм алгебрала ғына түгел, математик анализда ла мөһим роль уйнай башлай. Комплекслы һандарҙың әһәмиәте бигерәк тә 19 быуатта комплекслы үҙгәреүсән функциялары теорияһы үҫешенә бәйле арта.
Серчанка (Серганка ҡушылдығы)
Серчанка  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серганка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хойтам-Юган
Хойтам-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кумушка (Ағиҙел ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куитра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һауа шары
Һауа шары — балалар уйыны.
Уйын урыны
Ауыл осондағы тигеҙ, киң майҙансыҡ, сирәм ер, сыныҡтырыу лагерында спорт майҙансығы.
Әҙерлек
Һәр уйынсыға 60-70 см оҙонлоғондағы беләк йыуанлығы таяҡ; ағастан эшләнгән шар. Шар таяғы ҡаҡланған ҡайын ағасынан, шар ҡаҡланған ҡайын тамырынан эшләнә.
Уйнаусылар ишләшеп ике тигеҙ өлөшкә бүленәләр. Яҡтарҙың башлыҡтары шыбаға тотошоп, көтөүсе һәм һуғыусы яҡты билдәләйҙәр: шыбағала ҡулы өҫкә сыҡҡаны шар һуға, аҫта ҡалғаны көтөүсе була. Яҡтарҙың урынын һауала шар таяғы өйөрөп тә билдәләргә була. Ҡайһы башлыҡтың таяғы, ергә төшкәс, һап яғы менән үҙенә ҡарап ята, шуның яғы шар һуға, икенсе яҡ көтөүсе була. Әгәр таяҡ башы бер төрлө төшһә, тағы өйөрәләр.
Майҙансыҡтың уртаһынан сик һыҙыла. Һыҙыҡ уртаһында мая соҡоро ҡаҙыла. Уның диаметры — 20, тәрәнлеге — 10 см. Һыҙыҡтың бер яғын һуғыусылар, икенсе яғын көтөүселәр биләй. Һуғыусылар яғында, сик һыҙығынан 2-3 метр ара ҡалдырып, параллель һуғыу һыҙығы һыҙыла. Көтөүсе яҡтың башлығы шар менән мая соҡоро янында ҡала һәм ҡулына бейәләй кейә. Башҡа уйнаусыларҙың барыһында ла (һуғыусыларҙа ла, көтөүселәрҙә лә) 60-70 см оҙонлогондағы таяҡ.
Ҡағиҙәләр
Шар һуғыусыға таяғы шарға теймәһә, ул сик һыҙығы яғында ҡала һәм иптәшенең шарҙы алыҫҡа һуғыуғын көтә.Әгәр берәй һуғыусышарҙы алыҫҡа осорһа, сик һыҙығы янында торған һуғыусылар уның менән үҙ таяҡтарын ҡотҡарырға йүгерә. Бәрелгән таяҡтар барыһыла ҡотҡарылһа, таяғын шарға тура бәргән һуғыусы таяҡтарын ҡотҡарған иптәштәре араһынан беренсе булып яңынан шар һуғырға сиратҡа баҫа, ҡалғандары, тәүҙә шарға һуҡҡан нәүбәттә сығып, үҙ-ара сиратты билдәләйҙәр.
Әгәр бер һуғыусы ла таяғын ҡотҡара алмаһа, яҡтар урындарын алмаштыра.
Һуғыусы башлыҡ үҙе сиратта тормай, ғәҙәттә, ул ҡотҡарылмаған таяҡтар күбәйеп киткәндә, иптәштәренә ярҙамға килә. Һуғыусы яҡтың бар таяҡтары ла шарға бәрелеп ҡотҡарылмаһа, һуғыусы башлыҡ көтөүсе башлыҡтың таяғын шарға бәрә һәм ул шуның менән һуңғы мөмкинселекте файҙалана. Көтөүселәр таяҡтарын ҡотҡарыусыларға тотҡарлыҡ яһарға тейеш түгел.
Уйындың әәһәмиәте
Ҡул, аяҡ мускулдарын хәрәкәтсел эшкә йәлеп итә, ҡул хәрәкәттәренең таҫыл һәм килешле булыуын яҡшырта; иптәшлек, бер-береңә ярҙам итеү кеүек сифаттар тәрбиәләй.
Хазина (ансамбль)
«Хазина» — муниципаль автономиялы учреждениеһы Учалы филармонияһының башҡорт фольклор ансамбле.
Тарихы
Учалы филармонияһының «Хазина» башҡорт фольклор ансамбле Учалы ҡәла мәҙәниәт йортон яңыртып ҡорған саҡта, 2000 йылда, ойошторола.
Ансамблгә нигеҙ һалыусы, коллективты ойоштороусы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Ғәрифә Ғиниәтулла ҡыҙы Кудрявая.
Репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары, халыҡ бейеүҙәре, мөнәжәттәр, бәйеттәр, таҡмаҡтар, башҡорттарҙың ғаилә-көнкүреш, календарь йолалары. «Хазина» ансамбленең музейы булдырылған, унда башҡорт йорто һәм ихатаһы күренештәре күрһәтелгән, йорт йыһаздары ҡуйылған.
Ансамблдең 26 ҡатнашыусыһы урындағы халыҡ ауыҙ-тел ижады табыштарына таянып, уларға яңы һулыш өрөп, уңышлы ижад итә.
Урал аръяғы райондарында башҡорт кейеме тарихы, ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре эшләү, башҡорт халыҡ музыка ҡоралдарында уйнау буйынса оҫталыҡ дәрестәре уҙғарыла.
Башҡортостан Республикаһының «Ашҡаҙар», «Юлдаш» Дәүләт радиоларында Көньяҡ Урал башҡорттары кейемдәренең тарихы буйынса 21 тапшырыуҙа, «Милли биҙәүестәр» темаһына 4 тапшырыу әҙерләнгән.
Аҙна һайын балалар өсөн «Өләсәйем һандығы» практик һабаҡтар ойошторола.
Ҡаҙаныштары
«Хазина» ансамбле коллективы Халыҡ-ара, Республика, Төбәк фестивалдәре лауреаты.
Ансамбль «Башҡортостандың алтын мираҫы-1», «Башҡортостандың алтын мираҫы-2» фильмдарын төшөрөүҙә ҡатнашты. Учалы телевидениеһы менән берлектә «Заманалар сигендә» проекты эшләнде, тапшырыуҙарҙа йолалар күрһәтелде.
«Тамаша» журналында «Хазина» ансамбле төҙөгән «Урал аръяғы туй йолалар» һәм «Боронғо һандыҡ сере» атамалы сценарийҙары баҫылып сыҡты. 2-се урынға лайыҡ булды. Алты йыл дауамында Республиканан ситкә саҡырылып 32 класс оҫталыҡ дәресе күрһәтелде. «Хазина» ансамбленең мини-музейы ойошторолдо, ул боронғо йолаларға таянып биҙәлгән.
Ансамбль маһирҙары бында фильм төшөрә, артистар менән берлектә клиптар өҫтөндә эшләй. Республиканан ситтә ҡатнашҡан Һабантуйҙа 13-сө урын яулап, «Иң яҡшы тирмә, ихата, милли мөйөш» өсөн дипломдары менән билдәләнде.
«Хазина» башҡорт фольклор ансамбле коллективы Башҡортостан юлдаш телевидениеһының «Бәхетнамә», «Сәләм», «Алтын тирмә» программаһында сығыш яһаны.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры тарихында тәүге тапҡыр һәүәҫкәрҙәрҙән торған «Хазина» ансамбле миҙгел асыуҙа ҡатнашты. Режиссёр Айрат Абушахманов ҡуйған «Шәүрәкәй» спектакле премьераһын әҙерләгәндә, «Хазина» коллективы етәксеһе Кудрявая Ғ.Ғ. халыҡ ижады буйынса консультант булып сығыш яһаны.
Республика халыҡ ижады үҙәге нәшриәте ансамбль эшкәрткән һәм төҙөгән материалдар буйынса «Байрам» китабын баҫтырып сығарҙы. Был йыйынтыҡта Урал аръяғы халыҡ ижады буйынса бай материал тупланған, улар — рус һәм башҡорт телдәрендә «Календарь, дини, йола байрамдары», шулай уҡ ауылдарҙың тарихы, уҡыу программалары, яҡынса сценарийҙар.
Хәҙерге ваҡытта коллективтың етәксеһе Сәғитов Салауат Сәғит улы.
Дәүләкән (Борай районы)
Дәүләкән (Давлеканово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 452972, ОКАТО коды — 80218840004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Антанта
Ваҡыттар үтеү менән альянстың маҡсаттары көнүҙәклеген юғалта бара. Ҡатнашыусы илдәр араһында тышҡы хәүеф сығанаҡтарына ҡағылышлы фекер айырымлыҡтары барлыҡҡа килә.
Чехословакия нацист Германияһының һөжүм итеүенән хәүефләнә һәм  президент Эдвард Бенеш ҡулы аҫтында  Советтар Союзы менән яҡынлашыуға бара. Румыния  СССР-ҙы хәүеф сығанағы тип һанай. Премьер-министр Александр Авереску етәкселегендә  Румыния үҙенең тышҡы сәйәсәтендә  Италия менән Германияға йүнәлеш тота. Югославия үҙенең территориаль бөтөнлөгөнә  фашистик  Италия дәғүәләшер тип ҡурҡа һәм күп мәсьәләләр буйынса Германия яғында тороу сәйәсәтен һайлай. Югославия менән Румыния  1934 йылда  Балҡан Антантаһы хәрби-сәйәси берлегенә инә. Кесе Антанта  1936 йылда тарҡала башлай һәм 1938 йылда,  Мюнхен һүҙ ҡуйышыуы арҡаһында Чехословакияһыҙ ҡалғас, бөтөнләй тарҡала.
Аддис-Абеба
Адди́с-Абе́ба (አዲስ አበባ — яңы сәскә ) — Эфиопияның һәм Африка союзының, шулай уҡ уның элгәре булған Африка берҙәмлеге ойошмаһының баш ҡалаһы. Халҡының һаны 3 041 002 булып (2012), донъяла диңгеҙгә сығыу урыны булмаған илдәге иң ҙур ҡалаларҙан һанала. Эфиопияның айырым төбәге тигән статусы бар.
1886 йылда император Менелик II тарафынан уның ҡатыны — императрица Таиту үтенесе буйынса нигеҙләнә.
Аддис-Абебаны йыш ҡына «Африка баш ҡалаһы» йәки «Африканың Парижы» тип атайҙар, сөнки ҡитға өсөн уның тарихи, сәйәси һәм дипломатик әһәмиәте бик ҙур. Ҡалала Эфиопияның төрлө төбәгенән төрлө милләтле кешеләр йәшәй: амхара, оромо, тиграи, сомали һәм башҡа күптәр. Халыҡтың конфессиональ составы ла төрлө: бында миафизиттар, мосолмандар, йәһүҙиҙәр, православие христиандары, протестанттар һәм урындағы африкан диндәрендәге кешеләр бар.
Аддис-Абеба — донъялағы иң бейек таулы баш ҡалаларҙың береһе. Ҡаланың иң түбән нөктәһе — 2326 м, ул ҡаланың көньяғында, Боле аэропорты урынлашҡан яҡта, ята. Иң бейек нөктәһе — Энтото тауы, бейеклеге 3000 м, ҡаланың төньяғында урынлашҡан.
Тарихы
Аддис-Абебаға Эфиопия императоры Менелик II тарафынан нигеҙ һалына. Тәүҙә ҡаланың исеме Финфин була, был оромо телендә «ҡайнар инештәр» тигәнде аңлата. Менелик II, был осорҙа Шева дәүләтенең батшаһы булараҡ, Энтото тауы буйын батшалығының көньяғында хәрби хәрәкәттәр өсөн бик уңайлы тип таба. 1879 йылда ул Урта быуаттарҙағы билдәле ҡаланың харабаларын һәм ошо төбәктәге сиркәүҙең емереклектәрен ҡарарға бара. Императрица Таиту Энтото тауында сиркәү төҙөтә башлағас, уның был тирәгә ҡыҙыҡһыныуы арта. Ләкин тәбиғәт шарттары тауҙың эргәһендә үк ҡала төҙөргә мөмкинлек бирмәй. 1886 йылда тауҙарҙан көньяҡҡа табан төҙөлөш башлана.
Башта Таиту үҙенә «Филуоха» минераль инештәре тирәһендә йорт һалдыра, бында ул Король суды ағзалары менән минераль ванналар ҡабул итергә ярата. Таиту йорто эргәһенә башҡа байҙар ҙа өй һала. Торама киңәйгәс, Менелик II Таитуҙың йортон ҙурайтып һарай итә, бөгөн унда Эфиопия хөкүмәте урынлашҡан. Аддис-Абеба тигән бөгөнгө исеме амхар телендә «Яңы сәскә» тигәнде аңлата, Эфиопия баш ҡалаһы тигән титулды ҡала Менелик II Эфиопия императоры булып киткәс ала. Император Менелик II ултыртҡан эвкалипттарҙы ҡала урамдарында бөгөн дә күрергә мөмкин.
1936 йылдың 5 майында Икенсе итальян-эфиоп һуғышы барышында итальян ғәскәрҙәре ҡаланы яулап ала. 1936—1941 йылдарҙа Аддис-Абеба Итальян Көнсығыш Африкаһының баш ҡалаһы була. Ошо осор эсендә миллион самаһы эфиоп иприт газы менән үлтерелә. Британ ғәскәрҙәре менән эфиоп баш күтәреүселәре Эфиопияла итальян армияһын еңгәндән һуң император Хайле Селассие баш ҡалаға әйләнеп ҡайта һәм шунда уҡ ҡаланы һәм әүәлге тормошто аяҡҡа баҫтырыу эшенә тотона.
1958 йылдан Аддис-Абебала БМО-ның Африка өсөн иҡтисади комиссияһының резиденцияһы урынлаша. Хайле Селассие булышлығында 1963 йылда Африка берлеге ойошмаһы (ОАЕ) ойошторола, уның штаб-фатиры — Аддис-Абебала. 2002 йылда ОАЕ таратыла, ә уның урынына Африка Союзы барлыҡҡа килә, уның штаб-фатиры ла Аддис-Абебала була. Ҡалала шулай уҡ БМО-ның Африка өсөн иҡтисади комиссияһы урынлашҡан. Ә 1965 йылда Аддис-Абебала Көнсығыш православие сиркәүҙәре советы үткәрелә.
Климаты
Тауҙарҙа урынлашҡанлыҡтан ҡалаға ҡатмарлы климат күренештәре хас. Бейеклеккә һәм өҫтөнлөклө елгә ҡарап, температура айырмаһы Цельсий буйынса 10 градусҡа етә. Дөйөм алғанда температура киҫкен үҙгәрештәрһеҙ, йыл буйы бер сама тора. Уртаса айлыҡ температура йыл миҙгеленә бәйле +16 — +19 °C тәшкил итә. Экваторға яҡынлыҡ, бейек тауҙа урынлашыуға ҡарамаҫтан, етерлек йылыны тәьмин итә. Ҡала тирәһендә үҫемлектәр донъяһы ярайһы уҡ ярлы, нигеҙҙә сүл һәм ярым сүл ҡыуаҡлыҡтарынан һәм үләндәренән тора.
Йыл әйләнәһенә температура тирбәлештәре юҡ тиерлек. Ҡалала селлә эҫеһе лә, һалҡын да булмай, ҡырау һирәк төшә.
Демография
Эфиопияла 2007 йылда үткән һуңғы йәниҫәптән бирле Аддис-Абебаның халҡы 300 меңдән ашыу кешегә артты. 2007 йылда баш ҡала халҡының һаны 2 738 248 кеше тәшкил итте.
Баш ҡалала бик күп төрлө милләт вәкилдәре йәшәй. Улар араһында: амхара — халыҡтың 48,3 %, оромо — 19,2 %, гураге — 17,5 %, тиграи — 7,6 %. Миафизиттар — халыҡтың 82 %, мосолмандар — 12,7 %, протестанттар — 3,9 %, католиктар 0,8 % тәшкил итә.
Аддис-Абеба халҡы һанының динамикаһы:
Иҡтисады
Аддис-Абебала төрлө иҡтисади эшмәкәрлек тармаҡтары бар. Федераль хөкүмәттең рәсми статистикаһынан күренеүенсә, 119 197 самаһы кеше — сауҙа һәм коммерцияла, 113 977 кеше — сәнәғәттә, 80 391 кеше — үҙенең йорт хужалығында, 71 186 кеше хакимиәттә эшләй, 50 538 кеше — транспорт һәм коммуникациялар, 42 514 кеше — социаль тәьминәт, 32 685 кеше ҡунаҡханалар хужалығы һәм туризм тармағында мәшғүл, ә 16 602 кеше ауыл хужалығында эшләй.
Ауылдарҙан фәҡир эфиоптар, эш эҙләп, күпләп Аддис-Абебаға килә һәм эфиоп баш ҡалаһы урамдарын тултыра. Фәҡирҙәргә белем алыу мөмкинлеге биреү, эш менән тәьмин итеү һөҙөмтәһендә һуңғы ваҡытта уларҙың һаны кәмей бара. Бөгөн Аддис-Абеба — ҡара Африканың сағыштырмаса таҙа һәм хәүефһеҙ ҡалаһы, унда нигеҙҙә мутлыҡтар, ваҡ-төйәк уғрылыҡ һәм сумкалар урлау кеүек енәйәттәр ҡылына.
Һуңғы ваҡытта бейек биналар һәм затлы ҡунаҡханалар һаны арта. Сауҙа үҙәктәре һәм күңел асыу клубтары төҙөлә. Аддис-Абебаны «Африканың курортлы баш ҡалаһы» тип йөрөтәләр.
Транспорты
Йәмәғәт транспорты автобустарҙан һәм зәңгәр йә аҡ төҫтәге маршрут таксиҙарынан тора. Маршрут таксиһы — ул, ҡағиҙә булараҡ, 12 пассажир һыйҙырышлы микроавтобус. Һәр маршрут таксийында кондуктор бар, ул юл хаҡы өсөн түләү йыйып ултыра.
2008 йыл башында Рәсәй менән хеҙмәттәшлектә тәүге троллейбус маршруты — «Геородис — Адису Гебея» асыла.
Халыҡ-ара Боле аэропорты Аддис-Абеба менән яҡын-тирә ҡалаларҙы хеҙмәтләндерә һәм илдең төп һауа ҡапҡаһы булып тора. 2003 йылда бында яңы халыҡ-ара пассажир терминалы асыла, ул — Африкала иң заманса терминалдарҙың береһе. Шулай уҡ Аддис-Абеба менән Мәскәү араһында һауа бәйләнеше асыу ҡарала. Ҡаланың көнбайышында иҫке Лидета аэропорты урынлашҡан, ул әле хәрби маҡсаттарҙа һәм бәләкәй самолеттар өсөн файҙаланыла.
Аддис-Абебаны Джибути һәм Дыре-Дауа менән шулай уҡ тимер юл бәйләй. Ҡала вокзалы бик күркәм француз стилендә төҙөлгән.
Хакимиәте
2003 йылдан 2005 йыл майына тиклем Аркэбэ Окубай ҡала мэры булды. 2005 йылдың 31 майында ул «Африка мэры — 2005» тип табылды. Шул саҡта ул вәкәләттәрҙе яңы мэрға — Берхан Негаға тапшырҙы. Әле Кума Демекса (en:Kuma Demeksa) мэр вазифаһында хеҙмәт итә.
Мәғарифы
Аддис-Абеба университеты 1950 йылда нигеҙләнә һәм тәүҙәрәк «Аддис-Абебаның университет колледжы» тип атала. 1962 йылдан ул Аддис-Абеба Университеты булып тора. Бында 6 университет ҡаласығы бар һәм 1 кампус Дэбрэ-Зейт ҡалаһында урынлашҡан. Эфиопияның башҡа күп ҡалаларында был университеттың филиалдары бар.
Аддис-Абебала Эфиоп тикшеренеүҙәре институты менән этнография музейы урынлашҡан. Шулай уҡ шәхси колледждар күп.
Иҫтәлекле урындары
Милли музейҙа Люсиҙың — Эфиопия территорияһында табылған австралопитектың — гипс күсермәһе һаҡлана. Әлеге көнгә был — ҡалдыҡтары табылған иң боронғо кеше.
Бында шулай уҡ Эфиопия милли китапханаһы һәм этнография музейы, Аддис-Абеба музейы, Эфиопия музейы һәм тәбиғи тарих музейы урынлашҡан. Тимер юл музейында һәм почта музейында бай коллекциялар бар.
1896 йылда нигеҙләнгән Георгий соборы бинаһы ла иғтибарға лайыҡ. Изге Троица соборында император Хайле Селассие ерләнгән. Изге Ғаилә соборы иң ҙур католик соборы булып тора. Эфиопияның бик ҙур Әнүәр мәсете лә ошонда урынлашҡан.
Ҡала уртаһында ҡарт олатаһы Эфиопия кешеһе булған тип иҫәпләнгән Александр Сергеевич Пушкин монументы тора.
Ҡаланың тағы бер иҫтәлекле урыны — Меркато баҙары, ул Эфиопияла итальяндар хакимлыҡ иткәндә нигеҙләнгән.
2008 йылда еңел атлетика буйынса Африка чемпионаты үткән Аддис-Абеба стадионы — мөһабәт спорт ҡоролмаһы.
Вологда (аэропорт)
Вологда — шул исемдәге ҡаланың аэропорты. Ҡала үҙәгенән Архангельск шоссеһынан 10 км төньяҡтараҡ урынлнашҡа. Федераль әһәмиәттәге аэропорттар статусына эйә.
Аэродромға Ан-2, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-74, Як-40 самолеттарын һәм уларҙан еңелерәктәрен, шулай уҡ бөтә төр вертолеттарҙы ҡабул итә. Аэродромдың өп соп күтәрелеү һәм ултырыу юлы максималь ауырлығы 50 тонналы һауа суднолары  өсөн тәғәйенләнгән.
Авиация башында
Беренсе Вологда эродромы тип Котельниково (Можайский ҡасабаһы) ауылы убаһын (Вологданан Пошехонский шоссеһендағы10 км алыҫлыҡта). 1862 йылда Александр Федорович Можайский үҙенең ҡатыны имениеһында беренсе осоу аппараттары конструкцияларын уйлап таюа. Бында уҡ һынауҙар үткәрә.