cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1-се Министрҙар йорто
Тарихы
Йортта министрҙарға ваҡытлыса йәшәү өсөн ҡаҙна фатирҙары урынлаштырыла. Бинаға дүрт тапҡыр (1899—1900 йй., 1877—1978 йй., 1935 й., 1956-1957 йй.) бер аҙ үҙгәртелә, был эске бүлмәләрҙе, мейес, ванналарҙы алмаштырыу, инеү урындарын үҙгәртеүгә генә ҡағыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йорт бер ни тиклем зыян күрә. Һуғыштан һуң унда коммуналь фатирҙар һәм учреждениелар урын ала. 2012 йылға тиклем унда Петродворцовый районының РУВД-һы урынлаша, һуңынан бина «Петергоф» дәүләт-музей ҡурсаулығына тапшырыла.
Архитектураһы
Бина 2-се Министрҙар йорто һәм Флигель-адьютант йорто менән бергә Разводная майҙаны ансамблен тәшкил итә. Симметриялы урынлашҡан 2-се Министрҙар йортонан айырмалы, 1-се Министҙар йортоноң бейек цоколь ҡаты бар, ике ҡатта ла коридорҙарҙың планы айырыла, көнсығыш фасадының биҙәлеше лә икенсе.
Рябов Андрей Фёдорович
Рябов Андрей Фёдорович (29 октябрь 1925 йыл — 14 февраль 2004 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Андрей Фёдорович Рябов 1925 йылдың 29 оҡтябрендә Башҡорт АССР‑ының Стәрлетамаҡ кантоны Воскресенск ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
8 синыфты тамамлағас, Мәләүез ҡалаһында һөт заводында эшләй.
1943 йылдың ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәләүез район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1943 йылдан.
1944 йылдың март айында аяғы яралана һәм сентябргә тиклем Днепропетровск һәм Силәбе госпиталендә дауалана.
Демобилизациянан һуң Ишембай ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Башта токарь, аҙаҡ — машиналар төҙөү заводында техник контоль бүлегендә контолер булып эшләй. 1962 йылда — инвалидлыҡ буйынса пенсияла. Хаҡлы ялда булып, 1977 йылдан 1988 йылға тиклем Ишембай уҡсылар тирында инструктор булып эшләй.
2004 йылдың 14 февралендә вафат була, Ишембай ҡалаһында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
А. Ф. Рябовтың бүләкләү ҡағыҙынан :
1943 йылдың 28 сентябрендә Днепр йылғаһының уң яғында һөжүм ваҡытында дошмандың пулемёт нөктәһе беҙҙең һөжүм итеүсе пехотаға ҡамасау итә, Рябов, оҫта йәшеренеп, дошманың алғы һыҙығына үтеп инә һәм пулемёттан атҡан немец һалдаттарының окобына гранаталар ташлай, 10-ға яҡын гитлерсыны юҡ итә, пулемёттары менән өсәүһен әсирлеккә ала.
Дошман үҙенең көслө ҡаршы һөжүмендә танктарына тотона, беҙҙең пехота ҡыҫымға алына. Беҙҙең пехота өсөн ошондай киҫкен ваҡытта, Рябов, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтеп, дошмандың танкын яҡын аралыҡҡа ебәрә һәм ПТР уты менән бер танкты һәм бер бронемашинаны яндыра, шул уҡ ваҡытта 10-ға яҡын немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Ҡараңғылыҡтан файҙаланып, һуғыш яланынан өс яралы яугирҙе сығара һәм уларға ярҙам күрһәтә.
Иптәш Рябовтың иҫәбендә 20 юҡ ителгән немец һалдаты. Өс немецты әсирлеккә ала.
TurkLang
TurkLang (Төрктел, Төркләнг) — Төрки телдәрендә компьютер эшкәртеүе буйынса йыл һайын үткерелгән халыҡ-ара конференция. 2013 йылдан башлап үткәрелә. TurkLang конференцияның ойоштороусылары булып Татарстан Республикаһының фәндәр академияһы, Ҡазан федераль университеты, Л.Н. Гумилев исемендәге Евразия милли университеты, Истамбул техник университеты, Рәсәй яһалма интеллект ассоциацияһы тора. 2021 йылда беренсе тапҡыр Төрки Википедиялар секцияһы ойошторола.
Программа комитеты
Рәйестәштәр:
Рәйес урынбаҫары:
Комитет ағзалары:
Яңы Ҡарғалы
Яңы Ҡарғалы (Новые Каргалы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452964, ОКАТО коды — 80218816010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хайнроде
Хайнроде (Haynrode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 672 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 345 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Тебеняк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ташҡаҙған (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш яғында, Ташказган йылғаһы буйында урынлашҡан. Атамаһы ошо йылға исеменән алынған. Алыҫ түгел ерҙә Яйыҡ һәм Танцай йылғалары аға.
Ауыл күрше ауылдар менән грунт һәм шоссе юлдар менән бәйләнгән. Район үҙәгенә Агаповкаға тиклем — 36 км, ауыл Советы үҙәгенә Светлогорск — 16 км.
Климат
Климаты уртаса континенталь. Был ерҙә һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Бында улар бик бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауа массаларын керетмәй, шуға ла был ергә һалҡын Арктика һауаһы ла, ҡыҙыу Урта Азия һауы массалары ла еңел үтә. Быларҙың һөҙөмтәһе арҡаһында һауа торошоноң кинәт үҙгәреүе йыш күҙәтелә.
Этимологияһы
Элекке замандарҙа был ауыл ерҙәрендә баҡыр рудниктары булған һәм бында таш ҡаҙып сығарғандар. Шуға ла Ташҡаҙған тип атағандар.
Халыҡ
Халыҡ һаны динамикаһы:
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса: рустар (46%), башҡорттар (19%), ҡаҙаҡтар (29%) йәшәй.
Колодея
Колодея — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобожа йылғаһының һул ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаран (Мәләүез районы)
Ҡаран (Каран) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 377 кеше. Почта индексы — 453851, ОКАТО коды — 80241850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (40 %), башҡорттар (36 %).
Урамдары
Исемдәре :
Быуындар анты һәйкәле (Батайск)
Быуындар анты һәйкәле — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында мемориал.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  1943 йылдың 7 февралендә Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре немецтар оккупациялаған Батайск ҡалаһына яҡынлаша. Төндә ҡала үҙәге һәм тимер юл станцияһы өсөн алыштар бара. Беҙҙекеләр тиҙ һөжүм итә, һәм немецтар аҙыҡ-түлек менән тиҫтәләгән эшелондарын,  хәрби техникаһын, ҡорамалдарын  ташлап сигенә. Батайск станцияһында улар бөтәһе 17 эшелонын ҡалдыра. Сигенеп, немецтар  ҡоролмалар  һәм биналарҙы шартала, йорттарҙы яндыра, кешеләрҙе үлтерә.
Кос-Тальбей
Кос-Тальбей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонгот-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Быуындар анты һәйкәле (Батайск)
Тарихы
Батайск ҡалаһын азат итеүгә күп совет һалдаттары ғүмерен бирә.
1958 йылда ҡалала урындағы властар инициативаһы менән кинотеатрҙан алыҫ түгел, яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлегендә   Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Батайскты азат итеүҙә ҡатнашҡандар өсөн һәйкәл ҡуйыла, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Унда был һуғышта һәләк булған 996 яугир ерләнгән. Был гипстан торған һәйкәлдең бейеклеге ике метр самаһы  булған.
70-се йылдарҙа Батайскта бер нисә яугирҙең  ҡәберен  туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләйҙәр. Шунда, ике мәрмәр плита аҫтында 1044 ике яугирҙың кәүҙәһе ята, унда    Иҫтәлек Стенаһы  Мемориалы асыла
Быуындар анты мемориалы 1975 йылдың 8 майында асыла. Һәйкәлдең авторҙары: скульпторҙар В. Д. Батяй, архитекторы Я. С. Занис һәм П. И. Оноколов.
Ключевая Чизма
Ключевая Чизма — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чизма йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы
Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы (ТӨРКСОЙ) — төрки телле илдәрҙе берләштереүсе, «төрки халыҡтарҙың дөйөм матди һәм мәҙәни ҡомартҡыларын һаҡлау, үҫтереү һәм киләсәк быуынға тапшырыу өсөн төрки халыҡтар араһында хеҙмәттәшлек» итеүҙе төп маҡсаты итеп ҡуйған халыҡ-ара ойошма.
Штаб-фатиры Анкарала (Төркиә) урынлашҡан; ойошманың генераль директоры — Дюсен Касеин (Ҡаҙағстандың элекке мәҙәниәт министры).
Тарихы
Ойошма Баҡыла һәм Истанбулда 1992 йыл дауамында барған осрашыуҙарҙан баш ала, унда Әзербайжан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Төркиә, Төркмәнстандың мәҙәниәт министрҙары берлектәге мәҙәни проект сиктәрендә хеҙмәттәшлек итергә әҙер булыуҙары тураһында белдерәләр.
1993 йылдың 12 июлендә Алматыла килешеүгә ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә, төрки мәҙәниәте һәм сәнғәтенең берлектәге үҫеше буйынса Ойошма булдырыла (Türk Kültür ve Sanatları Ortak YönetimiVe Kültür Sanatları Yönetimi Ortak Türk, аббревиатура).
1996 йылда ТӨРКСОЙ һәм ЮНЕСКО, үҙ-ара вәкиллек һәм уртаҡ консультацияларҙы ла индереп, рәсми хеҙмәттәшлек итә башлай.
2009 йылда ойошма хәҙерге исемен ала.
Шул уҡ йылда Төрксой, 2009 йылдың 3 ноябрендә нигеҙ һалынған, төрки илдәрҙең геосәйәси ойошмаһы булған Төрки советы составына инә.
Ҡатнашыусылар
6 дәүләт ТӨРКСОЙ-ҙың ағзалары булып тора. Ағзалыҡтан тыш бер нисә төбәк (өсөнсө илдәрҙең федераль субъекттары йәки автономиялы төбәктәре) күҙәтеүсе статусына эйә.
Түбәнге Серьеръяга
Түбәнге Серьеръяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Тайтузинка
Тайтузинка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куяры йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Түбәнге Серьеръяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тайтузинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кутоп-Юган (Обь ҡушылдығы)
Кутоп-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Wi-Fi
Wi-Fi — IEEE 802.11 стандарттары нигеҙендәге ҡоролмалары булған сымһыҙ локаль селтәр технологияһы. Wi-Fi логтибы - Wi-Fi Alliance сауҙа маркаһы. Wi-Fi ( инглиз телендә Wireless Fidelity ,« сымһыҙ бәйләнеш» тип әйтергә була) хәҙерге заманда радиоканалдар аша һанлы ағымдарҙың бик күп стандарттары төркөмө үҫеш кисерә. Төп диапазонлы Wi-Fi ГГц 2.4 иҫәпләнә (2412 МГц-2472 МГц) һәм 5 ГГц (5160-5825 МГц).
IEEE 802.11 стандартына тура килеүсе бөтә ҡоролмалар ҙа, Wi-Fi Alliance-та тест үтеп,  тейешле сертификат менән   Wi-Fi логотибын ҡуйыу хоҡуғына дәғүә итә ала.
Хәүефһеҙлек
2011 йылда Wi-Fi-ҙың ирҙәр спермаһына тәьҫирен тикшереү буйынса эксперимент һөҙөмтәләре иғлан ителде, тикшеренеүселәр Wi-Fi-ҙың кеше организмына насар йоғонто яһауы тураһында хәбәр итте. Эксперимент барышында итәккә ҡуйылған ноутбуктың ир кешенең репродуктив системаһына (аталандырыу һәм кешене үрсетеү системаһына) тәьҫире тикшерелә.
Быға тиклем Wi-Fi кеше организмына насар йоғонто яһамай, тип иҫәпләнә ине. Британия профессорҙарының береһе (Nottingham University) Wi-Fi менән эшләгәндә ошолай һаҡланыу ҙә етә тип иҫәпләй: «Ҡайһы бер кешеләр, ысынын әйткәндә, ноутбукты итәктә тота, минең уйымса, балаларға беҙ селтәрҙә (Wi-Fi) оҙаҡ эшләгәндә ноутбукты  итәккә ҡуймаҫҡа, ә өҫтәлгә һалырға кәрәк икәнен әйтеп торорға тейешбеҙ».
Ук (Тубыл ҡушылдығы)
Ук — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 457 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Ҡурған ҡалаһынан Есет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иғтикәф
Иғтикәф (Итикаф) — мәсеттә күпмелер көн дауамында ғибәҙәттәргә бағышланып, донъяуи эштәрҙән ситтә тороу ислам практикаһы.
Башҡарыу тәртибе
Мосолмандарҙың мәсеттә Аллаһҡа табыныу өсөн билдәле бер көндәр үткәрергә нәҙер итеүе. Исламда фарыз һәм өҫтөнлөклө иғтикәф ғибәҙәте була. Мосолман был йәһәттән нәҙер бирһә, иғтикәф фарыз була, ә Рамаҙандың һуңғы декадаһында иғтикәф — хәйерлерәк һанала. Ҡайһы бер диндарҙар үҙ теләге менән мәсеттә Рамаҙан айының байрам намаҙына тиклем тороп ҡала.
Иғтикәф осоронда дин тотоусылар Тәһәрәт алыу һәм хәжәттәрен үтәүҙән тыш мәсетте ташлап китергә тейеш түгел. Бынан һуң шунда уҡ мәсеткә кире ҡайтырға кәрәк. Әгәр кеше кисерерлек сәбәптәрһеҙ мәсетте ташлап китә, аңын юғалта йәки ярһып китә икән, иғтикәф ғәмәлдә булмай.
Иғтикәф мәлендә иман килтергән кешеләр намаҙ ҡылалар, Ҡөрьән|, доға уҡыйҙар, зекер башҡаралар ураҙа тоталар.
Иғтикәфкә талаптар
Иғтикәф ғәмәлдә булһын өсөн түбәндәгеләр талап ителә:
Әлмөхәмәт ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Әлмөхәмәт ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы муниципаль районындағы ауыл биләмәһе. Административ үҙәге — Сиҙәм ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы менән билдәләнелә.
Хайнроде-Хайнлайте
Хайнроде-Хайнлайте (Hainrode (Hainleite)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 377 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99735 һәм автомобиль коды — NDH.
Кончинка (Ужень ҡушылдығы)
Кончинка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ужень йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Круль Леонид Янович
Биографияһы
Леонид Янович Круль 1923 йылдың 16 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған.
1951 йылда Өфө театр-художество училищеһының художество бүлеген тамамлай, П. М. Лебедевта һәм А. Э. Тюлькинда уҡый. Училищены тамамлағандан һуң 1954 йылға тиклем Өфө мәктәптәрендә рәсем һәм һыҙма уҡытыусыһы булып эшләй.
1961 йылдан алып РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһендә хеҙмәт һала. Рәссамдар төркөмө менән проекттар, эскиздар өҫтөндә эшләй, Ишембай, Салауат, Нефтекама, Дүртөйлө ҡалаларында мәҙәниәт һарайҙарын һәм Октябрьский менән Ишембай ҡалаларында спорт комплекстарын смальта һәм төҫлө штукатурканан мозаикалы биҙәү менән шөғөлләнә.
Был йүнәлештә Өфөлә лә эүҙем эш башҡара: рәссамдар төркөмө менән Башҡорт дәүләт академия драма театрын, Спорт һарайын, «Машиностроитель» һәм РТИ заводының мәҙәниәт һарайҙарын биҙәй.
Ҡатыны — Нина Алексеевна Круль-Овчинникова (1927—1989).
1997 йылдың 8 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Рәссамдың эштәре Өфөнөң М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һаҡлана.
Охот диңгеҙе
Охот диңгеҙе (Охотское море) — Тымыҡ океан диңгеҙе.
География
Океандан Камчатка ярымутрауы, Курил утрауҙары һәм Хоккайдо утрауы менән айырыла. Лаперуза һәм Невельский (Мамия) боғаҙҙары аша Япон диңгеҙе менән тоташа. Диңгеҙ һыуҙары Рәсәй Федерацияһы һәм Япония ярҙарын йыуа.
Майҙаны — Уртаса тәрәнлеге —, максималь тәрәнлеге —.
Октябрҙән май-июнгә тиклем диңгеҙҙең төньяҡ өлөшө тулыһынса боҙ менән ҡапланған. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө туңмай тиерлек. Төньяҡта яр буйы ныҡ йырғыланған, төньяҡ-көнсығышта диңгеҙҙең иң ҙур ҡултығы — Шелихов ҡултығы урынлашҡан. Диңгеҙгә ҡойоусы иң ҙур йылғалар — Амур, Охот, Кухтуй. Балыҡ тотоу (лосось, сельдь, минтай, мойва, навага һ.б.), диңгеҙ хайуандарын аулау (камчатка диңгеҙ ҡыҫалаһы), нефть һәм газ сығарыу тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары: ҡитғала — Магадан, Аян, Охотск; Сахалин утрауында — Корсаков, Курил утрауҙарында — Төньяҡ Курильск.
Климаты
Диңгеҙҙең өҫкө ҡатламдарындағы уртаса һыу температураһы ҡышын −1,8 °C-тан +2,0 °C-ҡа тиклем, йәйен +10 °C-тан +18 °C-ҡа тиклем тирбәлә.
Кәшәлә
Кәшәлә (Кәшәле; Кашаля) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 453870, ОКАТО коды — 80241860002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Кәшәле йылғаһы буйында урынлашҡан.
Такмыс
Такмыс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1561 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәйет-Көрйә
Сәйет-Көрйә (Саит-Курзя) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 137 кеше. Почта индексы — 452972, ОКАТО коды — 80218840007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сура батыр (эпос)
Сура батыр (Шора батыр) — башҡорт халҡының һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы, эпос. Шулай уҡ шиғри-сәсмә формала башҡа төрки халыҡтарҙа: ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, Ҡырым һәм Волга буйы татарҙары һәм нуғайҙар араһында таралған, тарихи мәғлүмәттәргә нигеҙләнгән.
Сюжетты йыйыусылар
Нуғай һәм ҡаҙаҡтарҙың «Шура батыр» эпик йыры өлгөһө буйынса Сура батыр тураһындағы башҡорт риүәйәттәре һәм сюжетһыҙ ҡобайырҙар нигеҙендә Ғ.Б.Хөсәйенов тарафынан төҙөлгән. Сура батыр тураһындағы сюжеттар төрлө ваҡытта Х.Ғ.Ғәбитов, К. М. Дияров, К.Мәргән, Р. Х. Насиров, Б.Ғ.Әхмәтшин тарафынан яҙып алынған. Шулай уҡ башҡорт шәжәрәләрендә лә Сура батыр исеме осрай. «Аҡбуҙат» эпосында ул — Һәүбәндең атаһы.
Йөкмәткеһе
Хикәйәләү хәл-ваҡиғаларҙың Нуғай хандары заманында барғанлығы, сығышы менән Ҡырымдан, нуғайлыларҙың аҫыл затынан булған Нарыҡбай исемле бик бай бей менән таныштырыуҙан башлана. Артабан Ҡырым ханының маллы, абруйлы Нарыҡ бейҙе үҙенә тағы нығыраҡ яҡынайтыр өсөн, сибәрҙәрҙән сибәр Миңһылыу исемле бер ҡыҙҙы димләп өйлөндерешкәне, туйҙа Миңһылыуҙы ханбикәләрҙән дә һылыу икәнен күреп, хан үҙе ғашиҡ булғаны, туй үткәндән һуң, хандың Нарыҡбай бейҙе Мәскәү кенәзлегенә илсе итеп ебәрергә күндереүе, Миңһылыуҙың шиккә төшөүе, ирен илсе итеп оҙатышып ебәргән кеше булып, йәшерен рәүештә кире ҡайтарыуы, хандың хәйләһе асылыуы тасуирлана:
Ханын үлтергән Нарыҡ бейгә бар мөлкәтен, байлығын, тыуған ерен ташлап Миңһылыуы менән бергә ҡасып китеүҙән башҡа сара ҡалмай. Артабан улар шул уҡ «төндө юлға иң кәрәк-ярағын, аҙыҡ-түлеген төйнәп», йорт-ерҙәренән ҡасып сығып киткәндәре, юлда Миңһылыуҙың ир бала тапҡаны, Нарыҡ бейҙең үҙе кендек вазифаһын башҡарыуы бәйән ителә. Улдарына Сура тип исем ҡушалар. Яйыҡ үренәрәк тау буйҙарына төпләнеп, уллы булып, яңынан донъя көтөп алып китәләр. Башҡорттар Нарыҡты Яйыҡ буйының абруйлы бейе итеп таныйҙар, Миңһылыуҙы һылыуҙарҙан һылыу бейбикә тип йөрөтәләр. Хатта уға бағышлап маҡтау йырҙары сығаралар:
Ирәмәлкәй тауҙың аҡ таштары
Йәмләп ята Урал буйҙарын,
Миңһылыуҡай, кемде ғашиҡ итмәҫ,
Ҡыйғас ҡашың, зифа буйҙарың.
Һылыуҙарҙан һылыу күп Уралда,
Һиндәй һылыуҙарҙы күрмәнек.
Хоҙай һине беҙгә ебәргәндер,
Булһын тиеп фәрештә-күрмәлек.
Сура ете йәшендә атҡа менә, ун йәшенән суҡмар, уҡ-һаҙаҡ тотоп, һунарға йөрөй, 13-14 йәшенән ҡылыс тағып батыр булып китә.
Әй уғылым, әй Сурам,
Үҙем-үҙем үҙ булып,
Исемем Нарыҡ бей булып,
Күпме донъялар күреп,
Мал-тыуарға бай булып,
Дуҫ-иштәргә иш булып,
Бындай хурлыҡ күргәнем
Бығаса һис юҡ ине,
Йорт-ерем бөтөн ине,
Донъялар имен ине.
Уғылым, һин юғында
Яуыз Ғәли бей килде лә
Ҡуйымдан һуғым һуйҙы,
Йылҡымдан аттар тотто.
Ҡарт атаң Нарыҡты Ҡамсы менән орҙо ла,
Әсәң Миңһылыуға
Күтәрмәҫ һүҙҙәр әйтте лә
Оло ғауға сығарҙы,
Йортобоҙға яу булды.
Уртаҡ тел тапмаҡ булып,
Һимеҙ ҡуйҙар һуйҙырҙым,
Һыуһынына эсмәгә Ҡымыҙ,
Балдар ҡуйҙырҙым.
Кокуй (Серебрянный ҡушылдығы)
Кокуй — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серебряная йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Сура батыр (эпос)
Йөкмәткеһе
Сура батыр алышта Ғәли бейҙе үлтереп, Ҡарайғырын үҙ йорттарына алып ҡайтһа ла, был ҡанлы көн уның башында ауыр уйҙар, күңелендә тәрөн яралар ҡалдыра:
Кокуй (Серебрянный ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сура батыр (эпос)
Йөкмәткеһе
Ҡатай бейе үлгән көн,
Ҡара дауыл килгән көн;
Баштан бүркем төшкән көн,
Күңелемдән бөлгән көн;
Һыныҡ күңел ҡарт атам
Йөҙө ҡарайып ҡатҡан көн
Шулай бошоноп йөрөгәндә Сура батыр бер төш күрә, төшөндә Сура батыр Ҡазанда, имеш. Сура батыр Ҡаҙанды һаҡлашырға яуға китергә йыйына. Был хаҡта атаһына былай тип аңлата:
Танкистар скверы (Орёл)
Танкистар скверы — геройҙар — Орёл ҡалаһын немец оккупанттарынан азат иткәндә ҡалаға беренсе булып бәреп ингән танкистар ҡаһарманлығы хөрмәтенә мемориал сквер. Железнодорожный районында Пушкин һәм Мәскәү урамдары араһында урынлашҡан.
Сура батыр (эпос)
Йөкмәткеһе
Эй атам, әй атам,
Һаулыҡ теләп ҡал, атам,
Танкистар скверы (Орёл)
1943 йылдың 4 авгусында ҡаланы азат иткәндә, маҡтаулы Орловская исеме бирелгән 17-се Гвардия танк бригадаһы танкистары беренсе булып Орел ҡалаһына бәреп инәләр. 6 августа Первомайский скверында ҡайғылы митинг һәм яугирҙәрҙе — ҡаланы азат иткәндә һәләк булған танкистарҙы туғандар ҡәберлегендә ерләү үтә. 7 августа өлкән лейтенант Сергей Марченко ротаһының ватылған «Т-70» танкы тупраҡ убаға ҡуйыла. Ошо мәлдән башлап сквер Танкистар скверы тип атала башлай.
Сура батыр (эпос)
Йөкмәткеһе
Аҡташ бейен үлтерҙек,
Башҡа ҡайғы килтерҙек.
Танкистар скверы (Орёл)
Тарихы
XVIII быуатта был урын «Ильин майҙаны» тип аталған. Бөгөнгө көндә Мәскәү урамы булған урында ҙур булмаған бер нисә тиҫтә генә өй ултыра, ә Курск урамы яғында урман үҫә. «Орёл» ҡунаҡханаһы урынында асыҡ язалауҙар өсөн дар ағасы тора, һуңғараҡ уны эшафот менән алмаштыралар. Үлем язаһын юҡҡа сығағандан һуң эшафотты алып ташлайҙар, ағастарҙы бысалар һәм бында ҙур булмаған буш майҙансыҡ барлыҡҡа килә, уны йүнсел сауҙагәрҙәр «ҡулдарына төшөрәләр». Кибеттәр, лабаз, сауҙа тартмалары төҙөлә, майҙан ҡаланың кеше иң күп йөрөгән, әммә иң бысраҡ урынына әйләнә. Танк ҡуйылған урында Ильин часовняһы тора. 1853 йылда сауҙа майҙаны киңәйә һәм тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Байрам көндәрендә балагандар ҡуйыла һәм тамашалар ойошторола. 90-сы йылдар башында йәмәғәт халыҡ театры асыла, әммә 1900 йылда уны властар яба.
Сура батыр (эпос)
Йөкмәткеһе
Ҡазан ҡалған ҡазаға:
Ят тейә, ти, маҙаға.
Танкистар скверы (Орёл)
Тарихы
1920 йылда апрель өмәһендә майҙанды иҫке ағас ҡаралтыларҙан таҙарталар һәм ағастар ултырталар. Был Первомайский тип аталған беренсе ҡала скверы була. 1963 йылда Орел ҡалаһын азат итеүҙең 20-йыллығы алдынан бөтә мемориаль комплексты киренән планлаштырыу һәм төҙөкләндереү үткәрелә, Советтар Союзы маршалы И. Х. Баграмян һәм Дан орденының тулы кавалеры, Орел эшсеһе М. Бычков Мәңгелек ут тоҡандыралар. 1968 йылда хәрби танк «Т-70» «Т-34» танкына алмаштырырыла (1985 йылда «Т-70» танкы Орел хәрби-тарихи музей ҡаршыһына ҡуйыла). 2016 йылдың 20 майында скверҙа 11-се армия командующийы, «Кутузов» исемендәге Орел стратегик һөжүм операцияһында ҡатнашҡан маршал Баграмянға һәйкәл асыла. Бөгөн был сквер фронтташ дуҫтарҙың осрашыу урыны булып тора, яңы өйләнешкән йәштәр Мәңгелек утҡа сәскәләр менән киләләр, танктың ике яғында Орел мәктәптәренең һәм училищеларының иң яҡшы уҡыусылары почетлы ҡарауылда тора.
Сура батыр (эпос)
Йөкмәткеһе
Уны яҡлау кәрәк, тип,
Киттем, атай, йөрәкһеп
Яуға барыр уйым бар.
Нарыҡбай:
Бар, бар, улым, бар, улым,
Барғанда, юлың асылһын,
Ҡазан тигән илдәрҙең
Ҡапҡаһы көнэлек асылһын.
Асмалы бишеккә таянған,
Төн йоҡоһон дүрт бүлгән,
Ике имсәгенән һөт биргән.
Һүҙең әйтеп, кит, балам.
Сура батыр әсәһенә барып:
Эй әсәм, әй әсәм,
Һаулыҡ теләп ҡал, әсәм,
Китмәҫ хурлыҡ килтерҙек.
Ҡазан тигән ил бар, тип,
Башты ташлар ер бар, тип,
Шунда юлға сыҡмаҡсым,
Миңһылыу:
Бар, бар, балам, бар, балам,
Барғанда, күңелең баҫылһын,
Ҡапҡалары асылһын.
Иҫән-Һау йөрөп ҡайт,
Фатихамды бирәмен.
Сура батыр ҡатынына инеп:
Эй, әйелем, әйелем*,
Һаулыҡ теләп ҡал, әйелем,
Башҡа бәлә килтерҙек.
Ҡазан сыға бармаҡсым.
Ҡатыны :
Ай ни була көндән һуң,
Көн ни була айҙан һуң,
Батырҙарға ни ҡала,
Илгә яуҙар килгән һуң?
Ала кит, батырым, ала кит,
Ат ялына һала кит.
Алыҫ юлға сығаһың,
Атаң-әсәң, аялың (ҡатының),
Ҡала бит балаларың.
Ирмен тигән ир кеше
Өйҙә ятып ҡалалмаҫ,
Ҡатын, балаларының
Ай-вайына ҡарамаҫ.
Ҡылған эшең хаҡ булһын,
Хоҙай үҙе һаҡлаһын,
Имен-аман йөрөп ҡайт!
Юл кәрәк-ярағы, ҡоралы-ние менән яһанып, арғымағына атланып алған Сура батырҙы ата-әсәһе, ғаиләһе, бөтә ауыл халҡы оҙатып ҡалған. Шулай Сура батыр башҡорт иленән килгән нөгәрҙәрҙе туплап, Ҡаҙандың ҡапҡа төбөнә килеп еткән дошман ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡаты яуҙарҙа ҡатнаша, ал-ял белмәй һуғыша. Ҡазан яуында ғәйрәтлек күрһәткән батыр тигән даны аҙаҡ бөтә Ҡазан, Нуғай илдәренә тарала. Әҫәр һуғыштарҙың береһендә иң яҡын ярандары менән Сура батырҙың ҡапыл ғәйеп булыуы менән тамамлана. Сураның ғәйеп булыуы төрлөсә аңлатыла: берәүҙәр ул Иҙел һыуына батып, һәләк булды, яҡташтары, хан-ярандары, Сура — ят тип ситләткәнгә, тыуған иленә ҡайтып китте, тиҙәр. Үҙ илендә, Сура батыр иҫән-һау әйләнеп ҡайтҡан тигән риүәйәттәр йөрөй, маҡтау йырҙары бар.
Әҫәрҙең идеяһы
«Сура батыр» эпосы башҡа тарихи эпостар менән бер үк уртаҡ фекер һәм бер үк идея уртаҡлығына эйә: ил намыҫын, ил иркен ҡурсалар ир-егеттәр генә ысын халыҡ батыры тигән исемгә лайыҡ. Ә ил ирке бөтәһенән дә өҫтөн, бөтәһенән дә ҡиммәт, һәр ваҡыт актуаль.
Йыр сәнғәтендә
Риүәйәттәр, дастандар буйынса Сура батыр сәсән һүҙле, йырсы, ҡурайсы булған. Башҡорттар Сура батыр сығарған марш көйөн уйнай-уйнай, Ҡазанға табан походҡа сығалар. Көй халыҡ араһында «Сура батыр сығарған Ҡазанды яу алған көй» исеме менән тарала, артабан «Ҡазанды алған көй» тип кенә йөрөтөлә.
Хәтер
2012 йылда Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Ҡаҙмаш ауылы эргәһендә, фараз ителеүенсә, Сура батыр ерләнгән урында стела ҡуйылған.
Слукин Всеволод Михайлович
Слукин Всеволод Михайлович  — СССР һәм Рәсәй ғалим-геофизигы, яҙыусы. Техник фәндәр кандидаты, Урал дәүләт архитектура һәм сәнғәт университеты профессоры, Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Тарихи-мәҙәни мираҫты өйрәнеүҙә һәм йорттар хәүефһеҙлегендә хәҙерге заман технологияларын ҡулланыу өлкәһендә белгес.
Биографияһы
1936 йылдың 11 февралендә тыуған.
В.M. Слукиндың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә тарихи-мәҙәни мираҫты һәм биналарҙың хәүефһеҙлеген өйрәнеүҙә заманса технологиялар ҡулланыу инә. Ҡала төҙөлөшө шарттарында архитектура ҡомартҡылары өсөн һаҡланыусы зоналар концепцияһын эшләй. Уның ысулдары Бөйөк Ростов, Новгород, Екатеринбург, Түбәнге Тагил, Верхотурье объекттарында индерелә. Төҫлө металлургия предприятиеларында Слукин үҙе эшләгән системаны индерә, был система биналар һәм конструкциялар структураһында әйләнеп йөрөгән электр тогы ҡырҙарының электрокоррозион йоғонтоһон сикләй. Всеволод Михайлович — 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән һигеҙ монография авторы ..
«Терра-80» программаһы сиктәрендә, Слукин Всеволод Михайлович Бөйөк Ростовта, Новгородта, Вологдала, Ярославлдә, Можайскта, Тулала, Александровта, Екатеринбургта, Верхотурийҙа, Невьянскта, Үрге Тагилда, Түбәнге Тагилда, Староуткинскта, Үрге Салдала һәм Сысертта архитектура һәм төҙөлөш мираҫын өйрәнеү буйынса экспедициялар менән етәкселек итә.
«Урал, старина» әҙәби һәм тыуған яҡты өйрәнеү яҙмаларының баш мөхәррире, шулай уҡ үҙ инициативаһы менән ойошторолған Урал тыуған яҡты өйрәнеүселәр йәмғиәте президенты, тарихсылар, культурологтар һәм тыуған яҡты өйрәнеүселәрҙең «Татищевские чтения» тип аталған форумын башлап ебәреүсе һәм ойоштороусы.
Екатеринбургта 2021 йылдың 1 июлендә вафат була. Широкореченский зыяратында ерләнгән.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Мәктәптә уҡыған сағында уҡ яҙа башлай. Тәүге тапҡыр «Пионерская правда» гәзитендә баҫыла. 1960—1970 йылдарҙа Евгений Карташев менән берлектә «Знание — сила», «Искатель», «Пионер» журналдарында һәм башҡа баҫмаларҙа фантастик хикәйәләр баҫтыра. Әҙәбиәткә «фантос» терминын — терминология менән артыҡ йөкләнмәгән ҡыҫҡа фантастик хикәйә — индерә. Һуңғараҡ Слукин әҫәрҙәре «Воскресенье» (2004), «Урал, старина» (2004) йыйынтыҡтарында, «Веси» журналында (2009, 2010), шулай уҡ шиғырҙар йыйынтығында баҫылып сыға.
Бейектүбә (Ишембай районы)
Бейектүбә (Бейек түбә —бейек тау) — Башҡортостандың Ишембай районы Үрге Әрмет ауылы янындағы тау.
Бейеклеге 336 м. Тау Ишембай һәм Ғафури районыдары сигендә, Ишембай районының төньяҡ-көнсығышында Үрге Әрмет (көнбайыш), Түбәнге Әрмет (көньяҡ), Иҫәкәй (көньяҡ-көнсығыш) һәм Түбәнге Ташбүкән (төньяҡ-көнсығыш) ауылдары араһында урынлашҡан. Тау һырты буйлап Ғафури районы Түбәнге Ташбүкән ауылына табан ат юлы үтә. Бейектүбәнең көнсығыш итәге буйлап Оло Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы) йылғаһы ағып ята. Тауҙың икенсе, көнбайыш яғында Кесе Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы) йылғаһы (Ағиҙел йылға бассейнына ҡарай) аға. Бейектүбә башында геодезик билдә тора. Ауылдар араһындағы юл.
Элек Бейектүбәнең көнсығыш һәм көнбайыш битәүҙәре араһында Бәгрәш (хәҙер юҡҡа сыҡҡан) ауылы һәм Мста-С үҙйөрөшлө гаубицаларын тикшереп ҡарау өсөн хәрби полигон булған.
Алтынбай Хоҙайшөкөров
Алтынбай Хоҙайшөкөров (1776—1852) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Алтынбай Хоҙайшөкөров Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Аҡнаҙар ауылында тыуған.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 7-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 7-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 12 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылда 7-се полк Данциг (Гданьск) ҡалаһын блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 2 мартында 7-се Башҡорт полкы Рейнға йүнәлә һәм Кёльн ҡалаһына килеп еткәс һуғыштың тамамланыуы тураһында хәбәр ала. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1814 йылдың 5 декабрендә — поход старшинаһы, 1815 йылдың 30 авгусында хорунжий званиеларын ала.
1815—1831 йылдарҙа хәҙерге Һамар өлкәһенең Хәсән ауылында йәшәй. 1817—1831 йылдарҙа Оло һәм Кесе Үҙән, Сәҙе бассейндарында урынлашҡан 9-сы кантон 2-се отделениеһының йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1805 һәм 1820 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.
1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса хәҙерге Ырымбур өлкәһе Гай районы Ялсыбай ауылында йәшәгән — бында уның улы Йәнмөхәмәт Алтынбаев теркәлгән (ул 1831 йылда Күстән ауылында йәшәгән).
Ғаиләһе
Ҡатыны — Һылыубикә
Улы — Йәнмөхәмәт Алтынбаев
Весь (ҡәүем)
Весь — Балтик буйы фин ҡәбиләһе, унан вепстар һәм өлөшләтә карелдар, төньяҡ урыҫтарҙың ҡайһы бер төркөмдәре килеп сыҡҡан. Ҡәүем Ладога, Онега һәм Аҡ күл араһындағы һәм уларҙан көньяҡтараҡ ерҙәрҙе биләп торған.
Весь һәм вису
X быуат— XIV быуатбыуаттарҙағы ғәрәп географтары, Иҙел-Кама Болғарыныңтөньяғында, югралар менән иңгә-иң   вису  тигән ҡәүем йәшәй тип яҙып ҡалдырған. Әхмәт ибн Фаҙлан һәм әл-Ғәрнатикитаптарында вису менән арв тигән ҡәүемдәр бер рәттән телгә алынған. Болгар сауҙагәрҙәре висуҙар менән сауҙа итәләр, тимер эшләнмәләргә алмаштырып, мех алып ҡайталар. «Вису» атамаһы аҫтында тап бына весь ҡәүеме күҙ алдында тотола тигән фараз бар.
Әхмәт ибн Фаҙлан һүрәтләүҙәренән уның был төбәккә яҙ көнө, ҡайындар япраҡ яра башлаған, уның һыуын йыйған миҙгелдә килгәнен аңлап була."Я видел у них неизвестное мне дерево необыкновенной вышины: ствол его без листьев, а вершина его подобна пальмовой, листья его тонки, но собраны вместе. Они приходят к известному им месту в стволе этого дерева, пробуравливают его и подставляют сосуд, в который течёт из пробуравленного отверстия жидкость, превосходящая мёд; если человек пьёт её много, то пьянеет как от вина". Бында эт өрөүе буйынса йылдың уңыш биреүен юрауҙарын, йыландарҙың күп булып ағастарҙа аҫылып тороуын, әммә кешегә зыян һалмауын, ағастан йәшел, әсе алма йыйыуҙарын, һәм ҡыҙҙарының шуны ашап йыуанайыуын һүрәтләй. Илдәрендә бойҙай һәм арпа күп булыуына ҡарамаҫтан, уларҙың төп ризығы - тары һәм йылҡы ите. Алған баҫыу уңыштарынан батша уларҙан бер нәмә лә алмай; ә ниндәйҙер илгә һөжүм итергә ҡушһа, табыштан өлөш ала. Уларҙа балыҡ майынан башҡа май юҡ, улар зәйтүн һәм кунжут май урынына шуны ҡулланалар, тип яҙған ул
Археологик ҡомартҡылар
Археологтар, ғәҙәттә, Көнсығыш Европа тигеҙлегенең төньяғындағы V—VI быуаттарға тиклемге Дьяков археологик мәҙәниәте ҡомартҡыларын весь (белозеро һәм егон) һәм мерей ҡәүемдәренә ҡайтарып ҡалдыра.
Ғалимдар  йыш ҡына IX-XIII быуаттарға ҡараған Ладога буйы көньяҡ-көнсығышындағы ҡурғандар мәҙәниәтен  туранан-тура весь ҡәүеменә бәйләйҙәр. Был мәҙәниәт таралған төбәктәр - Сясь, Тихвинка, Капша, Паша, Воронежка, Оять, Свирь, Олонка, Тулокса, Видлица һәм Онега күле, Ладога буйы төньяҡ ярҙары. Ҡурғандар үҙҙәре көмбәҙ рәүешле 0,6-3 м бейеклектәге, диаметры 5-12 м убасыҡтарҙан тора, унда ҡәберҙәр булған. Эс яғы торлаҡ структураһын ҡабатлай, мейес һәм көнкүреш әйберҙәре ҡәберҙәрҙе донъяуи тормоштоң дауамы итеп ҡабул итеү инанысына тура килә. Мәйеттәрҙе яндырып ҡуйылған боронғораҡ ҡәберҙәрҙә скандинав сығышлы ҡайһы бер әйберҙәр бар. Оять йылғаһы буйындағы гидронимияны өйрәнеү боронғолоҡ буйынса саамдарҙан ҡала вепстар килә икәнен асыҡлаған.
Лапта-Юган
Лапта-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салған (Силәбе өлкәһе)
Салған — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Златоуст ҡала округы ҡасабаһы.
Исеме
Ҡасаба үҙ атамаһын 19 быуатта йәшәп килгән ғөрөф-ғәҙәттәргә ярашлы яҡында урынлашҡан ҡотоҡ буйынса алған, уның нигеҙендә боронғо төрки географик салгин (салҡын) термины ята, башҡортса — «һалҡын», «һыуыҡ» (боронғо ер үлсәме, иртәнге һалҡын сәғәттә үтелгән аралыҡҡҡа тиң — 18 км).
Тарихы
Салған ҡасабаһына 1890 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1892 йылда) Һамар-Златоуст тимер юлының Өфө — Златоуст һыҙығында разъедарҙың береһендә нигеҙ һалына. Статистика мәғлүмәттәре буйынса 1917 йылда Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Һатҡы улусы составында була, 15 ихата иҫәпләнә; 1926 йылда — 8 ихата. 20 быуаттың 2-се яртыһында ҡасабаның көньяҡ өлөшөндә Көньяҡ Урал тимер юлының Златоуст бүлегендә ҙур булмаған йөк станцияһы урынлаша, 1990 йылдар аҙағында — уҙыу пункты. 1963 йылда тартыусы бәләкәй станция төҙөлә.
Географияһы
Салған ауылы биләмәләре буйлап Тундушка йылғаһы аға. Златоуст ҡалаһына тиклем алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә. Округтың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы таулы, иң яҡын бейеклектәре — 447 м һәм 450 м. Ландшафты — ҡарағас, ҡарағай һәм япраҡлы урмандар ҡанашмаһы менән шыршы- пихта урмандарының зонаһы өлөшө. Көнсығышҡа табан Тундушка йылғаһы аға (Әй йылғаһының ҡушылдығы). Салғанды күрше тораҡ пункттар менән ауыл-ара юлдар бәйләй. Көньяҡ ситендә Көньяҡ Урал тимер юлы үтә (Златоуст — Һатҡы участкаһы).
Халҡы
Халҡы 35 кеше тәшкил итә (1917 йылда — 71, 1926 йылда — 40, 1956 йылда — 252, йылда 1970 — 76, йылда 1995 — 52).
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда ҡасабала 35 кеше тәшкил итекән (20 ир-ат һәм 15 ҡатын-ҡыҙ).
Урамдары
Салған ҡасабаһы урамдар селтәре 4 урамдан тора.
Транспорты
Ҡасабала шул уҡ исемле туҡталыш станцияһы бар. Ул Танссеберҙең тарихи барышындағы Мәскәү йүнәлешендә Златоуст ҡала округының һуңғыһы булып тора. Киләһе туҡталыш станцияһы 1895 пункты Һатҡы районында урынлашҡан
Тилермән
Тилермән (рус. Дурнишник обыкновенный, Дурнишник зобовидный, лат. Xanthium strumarium) — бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Төрө Тилермәндәр (Xanthium) ғаиләһе Астралар (Asteraceae).
Ҡылыҡһырлама
Бер йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек; бейеклеге 15-80 см. Июль айында сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.
Таралышы
Сүп үләне булараҡ, юл буйында, ташландыҡ ерҙә, йылғаларҙың ҡомло урындарында үҫә. Республикабыҙҙың бар райондарында ла таралған, шулай ҙа Өфө, Благовещен, Дүртөйлө, Яңауыл райондарында айырыуса йыш осрай.
Cоставы
Уларҙың составында алколоидтар, йод микроэлементы, С витамины, минераль тоҙҙар һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.
Халыҡ медицинаһы
Тилермән үләненән әҙерләнгән ҡайнатма ҡалҡан биҙе шешкәндә, нервылар ҡаҡшағанда, биҙгәк тотҡанда тирләттереү өсөн ҡулланырға кәңәш ителә.
Сеймал әҙерләү
Үлән сәскә атҡанда әҙерләнә, тамыры көҙгөһөн ҡаҙып алына. Дауалар күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. тамырҙары киптерер алдынан һалҡын һыу менән йыуыла. Кипкән дауалар ғәҙәттәгесә һаҡлана.
Упоровка
Упоровка — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 494 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зарифа
Зарифа — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Зарифа исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе нәзәҡәтле, сибәр; тапҡыр, йор, зирәк, оҫта телле тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Зарифа Ғафари (пушту ظریفه غفاری‎‎; 1992 йыл, Ҡабул) — афған сәйәси эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлаусы. 2018 йылдан Вардак провинцияһының административ үҙәге Майданшахр ҡалаһы мэры.
Зарифа Саутиева (Зарифа Саутиева; 1 май 1978 йыл) — Ингушетияның сәйәси эшмәкәре һәм музей директоры. Ул Рәсәй хөкүмәте тарафынан Чечня һәм Ингушетия араһындағы сикте үҙгәртеүгә ҡаршы протестары өсөн эштән ҡыуыла, аҙаҡ төрмәгә ултыртыла.
Зарифа Азиз ҡыҙы Алиева (Zərifə Əziz qızı Əliyeva; 28 апрель 1923 йыл — 15 апрель 1985 йыл) — совет табип-офтальмологы, Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһы академигы, профессор.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Зарифа» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.
«Зарифа» — башҡорт халыҡ бейеүе.
Кенәз Петр һәм княгиня Феврония һәйкәле (Батайск)
Кенәз Петр һәм княгиня Феврония һәйкәле — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһындағы скульптура әҫәре. Рәсәй территорияһында Петр һәм Февронияға ҡуйылған 10-дан ашыу һәйкәл бар.
Тарихы
Кенәз Петр һәм княгиня Феврония һәйкәле 2011 йылдың 3 ноябрендә асыла. Риүәйәткә ярашлы, Петр һәм Феврония ҡатмарлы бәхетле тормош өсөн ҡатмарлы юл үтә.
Улар изгеләр рәтенә индерелгән. Һәйкәл Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Меркурий фатихаһы һәм Ростов өлкәһе губернаторы Василий Голубев ярҙамы менән ҡуйыла.
Һәйкәлде эшләү өсөн бронза ҡулланылған. Монумент ҡала мәҙәни-ял итеү үҙәгенең инеү урынында тора. Скульптура авторы Сергей Исаков. Һәйкәл өҫтөндә ул 6 йыл тирәһе эшләй. Скульптураның ауырлығы 2 тонна тәшкил итә, постамент менән бергә бейеклеге — 4 метр тирәһе. Кенәз Петр һәм Феврония күк йөҙөнә күгәрсен ебәреп тороусы итеп һүрәтләнә. Күк йөҙөнән йәштәргә фәрештә ҡарап тора, авторҙың ниәте буйынса был уларҙың никахының һаҡланғанлығын аңлата.
2015 йылда июлендә Петр һәм Феврония һәйкәле янында беренсе тапҡыр ғибәҙәт ҡылына. Уны ғаиләне һәм никахты ҡурсалаусы Муром акафисы үткәрә. Сарала 25-тән  ашыу Аҙау сиркәүенең  дин әһелдәре ҡатнаша. Ә ғибәҙәттең үҙендә 100-ҙән ашыу православие динен тотоусы граждандар   ҡатнаша.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Косинка (Мерёжа ҡушылдығы)
Косинка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мерёжа йылғаһының уң ярына тамағынан 6,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.