cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Скидский Михаил Николаевич
Биографияһы
1954 йылдан партия эшендә, КПСС-тың Рус Полянаһы район комитетының беренсе секретаре итеп һайлана. Ул районды етәкләгәндә һәм турынан-тура уның ҡатнашлығында сиҙәм ерҙәр үҙләштерелә, Рус Полянаһы тораҡ пункты өлгөлө ҡасабаға әйләнә.
1957 йылдың 11 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы Указына менән «Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙәге шәхсән ҡазаныштары, 1956 йылда урып-йыйыуҙы һәм икмәк әҙерләүҙе уңышлы үткәргәне өсөн» Михаил Николаевич Скидский Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә һәм уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Артабанғы вазифалары: КПСС-тың Омск өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире, Омск өлкә ауыл хужалығы идаралығы башлығы урынбаҫары һәм Омск өлкәһе икмәк сәнәғәте сифаты буйынса баш инспектор вазифаһында эшләй. Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Алексеев Павел Фёдорович
Алексеев Павел Фёдорович (7 июль 1912 йыл — 28 апрель 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Павел Фёдорович Алексеев 1912 йылдың 7 июлендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Белорет Заводы ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте рус. 1932 йылда Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем Белорет металлургия заводында шофер булып эшләй. 1936 йылда Ульяновск осоусылар мәктәбен тамамлағандан һуң Пятигорск аэроклубында инструктор-лётчик булып эшләй.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 июнендәге Указы менән, немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, 1-се Украина фронтының 2-се һауа армияһы 1-се гвардия штурмлау авиация корпусы 8-се гвардия штурмлаусы авиация дивизияһы 142-се гвардия штурмлау авиация полкының эскадрилья командиры, гвардия капитаны Алексеев Павел Федоровичкә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә (№ 7890). Бүләкләү ҡағыҙынан:
«152, 153, 156 гиоп ҡаплаусы истребителдәр, фотоһүрәттәр һәм штурмовиктәр экипаждары дөрөҫләгән мәғлүмәттәр буйынса, 37 танкты, 136 автомашинаны, 5 бронетранспортерҙы, 14 йөк арбаһын, 70 тимер юл вагонын юҡ итә, һуғыш припастары һәм яғыулыҡ-майлау материалдары менән 7 складты шартлата, бәләкәй калиберлы зенит артиллерияһының 3 батареяһын, ут позицияһының 4 артбатареяһын юҡ итә, һыу сиге аша ике борамды емерә, аэродромда 6 самолетты юҡ итә, һауа һуғышында 1 ME-109-ҙы бәреп төшөрә, дошмандың бер полктан артыҡ пехотаһын ҡыуып ебәрә һәм өлөшләтә юҡ итә».
П. Ф. Алексеев һуғыштан һуң СССР-ҙың Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1963 йылдан отставкала. Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй. 1985 йылдың 28 апрелендә вафат була.
Кесе Зубочистенка
Кесе Зубочистенка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Зубочистенка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тохта (Вижая ҡушылдығы)
Тохта — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Октябрьский ауыл Советы (Благовещен районы)
Октябрьский ауыл Советы— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.
Дин-Ель
Дин-Ель — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Елга йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кёнигин Мария (Люденшайд)
Кёнигин Мария сиркәүе (нем. Maria Königin ) —Люденшайд ҡалаһында  католик сиркәүе, 1957 йылда төҙөлгән һәм   120—160 килеүсегә иҫәпләнгән. Graf-von-Galen-Straße адресы буйынса урынлашҡан,  2006 йылға тиклем мәхәллә булып тора.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Люденшайдтағы Кёнигин Мария сиркәүе 1957 йылдың 7 декабрендә Эссен епархияһының беренсе епсикобы Франц Хенгсбах тарафынан мәхәллә булараҡ изгеләндерелә: бөгөн ул Эссен епаръияһына ҡарай, 1958 йылдың 1 ғинуарына тиклем  Падерборн архиепархияһына ҡараған була. Был сиркәү ҡала үҙәгендә икенсе боронғо католик сиркәү булып тора: уға 2005 йылға тиклем дүрт сиркәү филиалы ҡарай, уларҙың өсәүһе урындағы католик общинаһының реформаһы ваҡытында ябыла; Изге Хедвиг сиркәүе генә һаҡланып ҡала. 2006 йылдан Кёнигин Мария мәхәллә статусын юғалта, сөнки уның мәхәлләһе ҡаланың башҡа католик мәхәлләләре менән берләштерелә (ҡара. Изге Иосиф һәм Медард сиркәүе).
Аҡ штукатурланған ғибәҙәт бинаһы шулай уҡ   1957 йылда Изге Мария часовняһы менән тулыландырылған бер нефлы сиркәү булараҡ төҙөлә. Сиркәүгә килгән кешеләрҙең иҫәбе буйынса залы  120-160 кешегә иҫәпләнә. Байрам көндәрендә — Раштыуа байрамы, Пасха һәм башҡа көндәрҙә — 300-400 кешене урынлаштырыу өсөн ғибәҙәтханала даими  өҫтәмә   эскәмйәләр ҡуйыла. Ғибәҙәтхана витраждары Герберт Бинхауз эскиздары буйынса төҙөлә. Арҡыры киҫелешендә квадрат булған сиркәү манараһының бейеклеге яҡынса 50 метр, әммә  уның  ҡыңғырауҙары юҡ —  сөнки архитектор, ҡыңғырау ауырлығын иҫәпкә алып, уларҙың зыңы ваҡытындағы   ауырлығын иҫәпкә алмаған. Ғибәҙәтхананың дүрт ҡатлы йәмәғәт үҙәге 2010 йылдан алып  2011 йылға тиклем йүнәтелә һәм яңынан үҙгәртеп ҡорола, сиркәү янында ике йәштән алып 65 балаға иҫәпләнгән  балалар баҡсаһы эшләй.
Джемуха
Джемуха — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының уң ярына тамағынан 633 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Берла
Берла — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым (Цыганов ҡушылдығы) йылғаһының һул ярына тамағынан 366 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сокулка
Сокулка, Соколка (Sokółka) — Польша ҡалаһы, Подляский воеводствоһының Сокулка повятына инә. Ҡала-ауыл гмина статусына эйә. Сокулка ҡалаһының майҙаны 18,61 квадрат километр тәшкил итә. Сокулка ҡалаһының халҡы — 19 037 кеше (2004 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).
Тарих
1939 йылда Көнбайыш Белоруссияның СССР менән берләшеүе һөҙөмтәһендә Сокулка ҡалаһы 1Белорус ССР-ы составына инә һәм Белосток өлкәһенең Соколка районының үҙәгенә әүерелә. 1944 йылда ҡала Польша составына кире ҡайтарыла.
Кабул
Кабу́л ( — Кабуль ) — Афғанстандың баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. Кабул йылғаһы ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 1800 метр бейеклектә. Газни, Ҡандағар, Герат һәм Мазари-Шәриф ҡалалары менән автотрасса тоташтыра. Кабулда туҡыма, мебель, шәкәр һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары етештерелә.
Ҡала халҡы — 615 900 кеше (2006 йыл, иҫәп), агломерации — 3 071 400 кеше (2011 йыл, иҫәп).
Антиклыҡ
Ҡала боронғо замандарҙа Кубха исеме аҫтында һинд дини йыйынтығы Ригведала һәм зороастризмдың изге китабы Авестала телгә алына. Ригведа ҡаланы тауҙарҙа йәшәү өсөн идеаль урын булараҡ маҡтай. Ҡала ахеменидтар тарафынан баҫып алынғансы мидеецтар ҡулы аҫтында була. Сығанаҡтарҙан күренеүенсә, ҡала ул осорҙа «Ҡабура» тип атала башлаған була. Был һүҙҙе грек астрологы Клавдий Птолемей ҡуллана. Ҡала зороастризмдың, буддизмдың һәм индуизмдың мәҙәни үҙәгенә әйләнә. Ҡаланы һүрәтләүҙең тағы ла бер сығанағы булып, баҫып алғандан һуң уйһыулыҡты тикшергән Бөйөк Александрҙың яҙмалары тора. Ләкин яҙманы ышаныслы тип иҫәпләп булмай, сөнки Александр яҡында урынлашҡан ҙур булмаған ҡаланы һүрәтләгән булырға мөмкин. Аҙағыраҡ регион Селевкидтар империяһының өлөшө булып китә, ә һуңынан һинд Маурҙар империяһы составына инә.
Беҙҙең эраның I быуатында Кабул уйһыулығына күпләп Юэчжи халҡы, йәғни көнсығыш сарматтар күсенә, шулай уҡ христиан дине үтеп инә башлай.
Ислам һәм монгол яулауҙары
Кабулда үҙенең көсө менән билдәле булған нығытма урынлашҡан. Уға бер генә юл илтә. Унда мосолмандар йәшәй, ә ҡалала Һиндостандың ҡафырҙары урынлашҡан.
Марокконан ғәрәп ғалимы Кабулды ошолай һүрәтләй:
Артабан беҙ Кабулға киттек; ҡасандыр ул ҙур ҡала булған, ә хәҙер афғансылар тип аталыусы фарсылар ҡәүеме йәшәгән ауыл. Улар ҡалалар һәм артылыштарға хужа булып торалар һәм ҙур көскә эйәләр. Афғансыларҙың күбеһе юлбаҫар. Уларҙың иң ҙур тауы Кух-и Сөләймән тип атала.
Тимуридтар һәм Моголдар дәүере
XIV быуатта Кабул Аҡһаҡ Тимер батшалығының эре сауҙа үҙәгенә әйләнә. 1504 йылда ҡала Һиндостандың Тимериҙәр хакимы — Бабурҙың штаб-фатиры була, һуңғараҡ Бөйөк Моголдар империяһының мөһим үҙәктәренең береһе булып китә.
1525 йылда Бабур ҡаланы һәм уның эргә-тирәһен шулай һүрәтләй:
Афған державаһы һәм британдарҙың баҫып инеүе
1737 йылда ҡала иран хакимы Нәҙир-шахом Афшар тарафынан баҫып алына. Әммә 9 йыл үткәс ул үҙенең офицерҙары тарафынан үлтерелә, ә 1747 йылда власҡа Әхмәт-шах Дуррани килә. Ул Дуррани исеме алған империяны киңәйтә башлай. Тап ошо осорҙа сиктәре хәҙерге сигенә яҡын булған Афғанстан барлыҡҡа килә. Әхмәттең улы Тимур-Шах Дуррани баш ҡаланы Ҡандағарҙан Кабулға күсерә. Тимур-шах 1793 йылда үлә, һәм уны улы Заман-шах Дуррани алмаштыра. Шул осорҙа ҡалала инглиз Джордж Фостер булып китә, ул Кабулды Көньяҡ Азияла иң таҙа ҡала тип атай. Был мәлдә Рәсәй империяһы Афғанстандан төньяҡта ятҡан ислам бойондороҡһоҙ дәүләттәрен ҡыҙыу рәүештә баҫып ала башлай. Британия империяһы Афғанстанды баҫып алмаһын өсөн уның өҫтөнән контроль урынлаштырырға маташа. 1826 йылда ҡалала Дост Мөхәммәт хакимлыҡ итә, ләкин 1839 йылда түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа Шуджа-Шах Дуррани килә. Ул власҡа Британия империяһы ярҙамында килә һәм ысынында уның ҡурайына бейеүсе була. Әммә яңы шах оҙаҡ хакимлыҡ итмәй, 1841 йылда ҡала боласылары тарафынан үлтерелә. Бынан һуң инглиздәр бер-нисә тапҡыр илгә баҫып инергә маташалар. Шулай, 1842 йылда улар Кабулды баҫып алалар, әммә Аҡбар-хан етәкселегендәге солғаныш мәлендә тағы ла көньяҡҡа алып ташланалар. Икенсе ынтылғанда 1878 йылда инглиз ғәскәре Кабулды баҫып ала. Гандамак договоры төҙөлә, уға ярашлы ингиздәр Афғанстанда нығына. Әммә афғандар инглиз баҫҡынсыларына ҡаршы тағы ла баш күтәрәләр, һуғыш барышында инглиздәр Бала-Хиссар тарихи нығытмаһын өлөшләтә емерәләр.
XX быуат
1969 йылда Пул-е Хишти мәсетенә яҡын урында, Советтәр Союзының йоғонтоһона, диндең йомшарыуына һәм либераль сәйәсәткә протест белдереп һәм ҡаты шәриәт закондарын кире ҡайтарыуҙы талап итеп, религиоз баш күтәреү башланды. Демонстрация ҡыуыла, ә уның лидеры Мөхәммәт Файзани ҡулға алына. 70-се йылдар башында ҡабул радиоһы пушту теленән башҡа, үҙҙәрен айырымланған итеп хис итмәһендәр өсөн, икенсе милли аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтар телендә лә һөйләй башлай. 1973 йылда Заһир Шах визит менән Европала булған мәлдә, уның ике туған ағаһы һәм бер үк ваҡытта илдең премьер-министры Мөхәммәт Дауыт дәүләт түңкәрелеше ойоштора, власты ҡулына ала. Уны марксисттар партияһы НДПА хуплай. Дауыт үҙен илдең президенты тип иғлан итә һәм сәйәси реформалар үткәрә башлай. Яңы власть илдә советтар сәйәсәтен үткәрә. 1975 йылда йәш Әхмәт Шах Масуд һәм уның эйәрсендәре ихтилал ойошторорға маташалар, ләкин күрше Пакстанға ҡасырға мәжбүр булалар. Унда улар Пакстандың премьер-министры Зульфикар Али Бхутто яғынан ярҙам алалар, ул баш күтәреүселәргә Афғанстанда артабан да боланы дауам итер өсөн финанс ярҙамы күрһәтә. Пакистан Афғанстандың төньяғында бола күтәрергә тейеш булған йәш исламистарҙы вербовать итә башлай,улар араһында аҙаҡ Афғанстандың премьер-министры булып китәсәк Гульбеддин Хекматияр ҙа була. Ысынында, Пакистан киләсәктә Афғанстанда исламизмды барлыҡҡа килтереүсе булып тора, сөнки уның буласаҡ күп лидерҙары хәрби әҙерлекте Пакстанда үтәләр. 1978 йылда Афғанстанда апрель революцияһы була, һөҙөмтәлә власты коммунистар ҡулға ала.
1922 йылдан 1978 йылға тиклемге арауыҡ Афғанстанда тыныс сәскә атыу осоро булды, төрлө этник төркөмдәр бер-береһе менән тыныс һыйышып йәшәне, илде актив индустриялаштырыу барҙы, тип һанала.
Совет баҫып инеүе
1978 йылдың 28 апрелендә президент Дауыт һәм уның ғаиләһе күп һанлы үҙенең яҡлылары менән бергә Кабулда үлтереләләр. Власҡа Хафизулла Әмин килә, ул радикаль реформалар үткәрә башлай. Бөтә предприятиеләр ҙә совет өлгөһөндә национализацияланды. Белем биреү ҙә совет моделе буйынса үҙгәртелә, марксизм-ленинизмды өйрәнеү индерелә. Ә марксистик идеология динде инҡар иткәнлектән, уға ҡаршы халыҡтың күп өлөшө ҡаршы сыға. Күптәр армиянан ҡасып моджахедтар сафына ҡушыла. 1979 йылда властарға боласыларға ҡаршы көрәштә ярҙам итеү һылтауы менән Афғанстанға СССР баҫып инә. Пакистан моджахедтарға актив ярҙам күрһәтә, исламистарҙы ҡоралландыра, хатта Афғанстан территорияһында йәшерен операциялар ҙа алып бара. Оҙаҡламай Пакстанға ярҙамға АҠШ ҡушыла, улар теләһә ниндәй ысул менән, шулай уҡ яңы моджахедтар һәм исламистарҙы вербовкалап, Советтәр Союзының йоғонтоһон юҡҡа сығарырға тырышалар. Был осорҙа Кабулда сағыштырмаса тыныс була, сөнки хәрби хәрәкәттәр башлыса ауыл ерҙәренә ҡағыла. Әммә ҡалала террористик акттар ҡурҡынысы ҙур була, шуға күрә һәр йәмәғәт бинаһы эргәһендә тиерлек хәрбиҙәр һәм ҡораллы һаҡсылар тора. Коммунистар партияһы ағзаларын үлтереү киң таралған күренеш була. Ҡала ысынында нығытмаға әүерелә. Шуның менән бергә ҡаланың иҡтисади тормошо туҡталмай,ә эшселәрҙең 40 %-ын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә. Америка дипломаты һүҙҙәре буйынса, совет ғәскәрҙәренең булыуы ҡалала хәлде ҡырҡыулаштыра тигән рәсми фекергә ҡаршы, ситтән килгәндәр ҡунаҡтар менән дә, урындағы халыҡ менән дә дуҫтарса мөнәсәбәттә булалар, йыш ҡына ҡала буйлап ирекле йөрөгәндәр, сауҙа райондарына өҫтөнлөк биргәндәр, магазиндарҙа һәм кибеттәрҙә күпләп тауар һатып алғандар. Совет граждандары һәм партия ағзалары үҙҙәре өсөн совет өлгөһөндә, бик күп 5 этажлы панеллы өйҙәрҙән торған, яңы торлаҡ райондар төҙөгәндәр, улар әлеге көндә лә ҡалала торалар. Хәрбиҙәр йәшәгән өйҙәр сәнскеле сымдар һәм танктар менән уратып алынған була. Агрессия күберәк режимға ҡаршыларҙан һәм моджахедтарҙан сыға. Ҡалала халыҡ һаны, башлыса күрше Пакистандан һәм Ирандан килгән ҡасаҡтар иҫәбенә, бик тиҙ үҫә (әгәр 1978 йылда 500 000 кеше булһа, 1988 йылда 2 000 000).
Граждандар һуғышы һәм Талибан
1994 йылда ҡала Масудтың контроллеге аҫтына күсә һәм бомбаға тотоуҙар туҡтатыла. Уның ғәскәрҙәре законлылыҡ һәм тәртипте тергеҙергә тырышты. Масуд, халыҡты туплау һәм демократик һайлауҙар үткәреү өсөн, дөйөм милли сәйәси процесс башлап ебәрергә маташты, уға талибтарҙы ла саҡырҙы, әммә улар ҡатнашыуҙан баш тарттылар. Тыныс осор сағыштырмаса оҙаҡҡа һуҙылманы, 1995 йылда талибтар ҡаланы ҡамап алды. Ләкин Масудтың көстәре атаканы уңышлы кире ҡаға. Amnesty Internationalдың тикшеренеүҙәре буйынса, исламистар аңлы рәүештә атыу өсөн ҡаланың кешеләр йәшәгән райондарын һайлағандар. 1996 йылда талибтар яңынан ҡаланы ҡамауға алырға маташтылар, Масуд төньяҡҡа сигенергә приказ бирҙе һәм ҡала бер көн эсендә баҫып алынды. Яңы хакимдар ҡалала шәриәт закондарын индерҙеләр, музыканы, телевидениены, ҡыҙҙар өсөн булған бөтә мәктәптәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарға эшләүҙе һәм пәрәжәһеҙ йөрөүҙе тыйҙылар. Шуның менән бергә улар ҡаланы һәм уның инфраструктураһын тергеҙеү өсөн инициатива күрһәтмәнеләр. Талибан ағзаларынан һәм дини полициянан башҡа бөтәһенә лә ҡорал йөрөтөү тыйылды. Талибан ҡалала, оҡшамаған кешеләрҙе сыбыртҡы менән туҡмап, урындағы халыҡты ҡурҡытыу һәм талау менән шөғөлләнеүсе дини полиция төҙөнө.
НАТО контроле аҫтында
2001 йылдың октябрендә Афғанстанда операциялар барышында америка һауа көстәре ҡаланы бер нисә тапҡыр бомбаға тоталар, был талибтарҙы ҡасырға мәжбүр итте, һәм ҡала НАТО ғәскәре контроле аҫтында ҡалды. Власҡа Хамит Карзай етәкселегендә яңы хөкүмәт торҙо. Ҡалаға яңынан тыныслыҡ килде, күп илдәр яңынан үҙҙәренең илселеген астылар. Халыҡ, совет контроле осорондағы кеүек, ҡасҡындар иҫәбенә ҡырҡа арта башланы. Әммә, 2001 йылдан башлап бөгөнгө көнгәсә, ҡала талибтар, Хаккани ауы, Афғанстандың ислам партияһы, Аль-Каида һәм башҡа исламистик төркөмдәр яғынан ҡабатланып торған күп һанлы террористик атакаларға сәп булып тора. Төп ҡорбан булып хөкүмәт хеҙмәткәрҙәре һәм тыныс халыҡ тора.
Афғанстандың күпселек башҡа тораҡ пункттарындағы кеүек, илдең опиум плантациялары менән бер рәттән, баш ҡалала наркотик ҡулланыу кимәле һиҙелерлек үҫте.
2015 йылдың авгусында ҡалала бер-бер артлы теҙелгән террористик акттар үтте. 50-нән ашыу кеше һәләк булды.
Климаты
Кабулдың климаты тауҙарға хас үҙенсәлекле ярымсүллек.Кабул климатының үҙенсәлеге булып йыл әйләнәһенә тәүлек эсендә температураның 10-15 °C тәшкил иткән бик ҙур тирбәлеше тора. Кабулда ҡыш сағыштырмаса һыуыҡ, төндәрен һыуыҡ, ә көндөҙ уртаса епшек көн.Йәй эҫе, ләкин төндә һәр саҡ тиерлек һалҡынса. Теркәлгән иң юғары температура +40 °C (август), иң түбән температура −21 °C (ғинуар һәм февраль).
Йыл эсендә 323 мм яуым-төшөм. Бөтә яуым-төшөм ҡыш һәм яҙғы осорҙа, йәй һәм көҙ яуым-төшөм бөтөнләй тиерлек булмай.Ҡыш яуым-төшөм ғәҙәттә ҡар булып яуа.
Халҡы
Ҡалала бик күп төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, ә ҡаланың хәҙерге милли йөҙө 1980-се йылдарҙа формалаша башлай.Яҡынса ҡалала 3,5 миллион кеше йәшәй. Афған дәүләт статистикаһы был цифрҙы бер аҙ кәметеп күрһәтә — 2012 йылға 3289000 кеше. Халыҡтың күпселеге күрше провинцияларҙан илдәге хәрби хәрәкәттәрҙән ҡасып килгән. Ҡала халҡының күп өлөшөн дари суннит — тажик (45 %) һәм шиит — хазарейсы (25 %) телендә һөйләшеүселәр тәшкил итә, пуштундар (25 %) һәм үзбәктәр (4 %) әҙселекте тәшкил итә. Шулай уҡ ҡалала Һиндостандан килеүселәр — һинд-арий диалектында һөйләшеүсе сикхи һәм индуистар йәшәй.
Дингә мөнәсәбәт тәңгәлендә, Кабулда мосолман-сөнниселәр (75 %), шиғисылар  25 % самаһы тәшкил итә. Шулай уҡ бәләкәй генә христиан һәм индуист общиналары бар.
Иҡтисад һәм инфраструктура
Иҡтисади инфраструктура үҫеше өсөн Омар Захилвал етәкселегендәге иҡтисад министрлығы яуап бирә. Кабулда яңы һәм киптерелгән емеш-еләк, сәтләүек, афған келәмдәре, тире, кейем-һалым, өй йыһазы һәм антиквар тауарҙар менән сауҙа итәләр. Иҡтисад үҫешен үҙгәртеп ҡороу сиктәрендә бөтә донъя банкы Кабулға 25,000,000 доллар аҡса бүлде. Проект 2011 йылда ябылды. Ҡала инфраструктураһын үҫтереүгә АҠШ 9,1 млрд доллар бүлде. Ҡалала бер-нисә сауҙа үҙәге төҙөлә.
Кабулда үҫешкән юл инфраструктураһы булған һәм урамдары ҡаты һаҡланған Баграми сәнәғәт һәм эшлекле районы урынлашҡан, унда көнбайыш компаниялары үҙҙәренең заводтарын төҙөгәндәр.
По данным международной организации Transparency International, Кабул донъялағы иң коррупцияға бирелгән мегаполистар теҙмәһендә өсөнсө урын биләй. Сәйәсмәндәрҙең компетентлы булмауы арҡаһында инвестицияланған аҡсаларҙың күпселеге «юғалғанлыҡтан», инвесторҙар ҡаланы ташлап китәләр, ә күп потенциаль инвесторҙар, бигерәк тә көнбайыш илдәренән, үҙ эшен асыуҙан баш тарталар. Тик 2012 йылда ғына ҡала түрәләре 3,9 млрд доллар ришүәт ала.
Ҡала райондары башлыса ҡулдан эшләнгән 1-2-этажлы балсыҡ һәм таш өйҙәрҙән тора, уларҙа ғаиләләре менән йәшәйҙәр. Бындай өйҙәрҙә йыш ҡына электр булмай, һыу үткәргес бөтөнләй тиерлек юҡ. Бындай йорттарҙың төп проблемаһы шунда: тыуым һәм провинцияларҙан күсеп килгән халыҡ иҫәбенә ҙур тиҙлек менән артҡан халыҡ һаны фонында, бындай йорттар халыҡтарҙың ҙур тығыҙлығын тәьмин итә алмайҙар. Ҡала бик тиҙ йәйелеп үҫә. Насар инвестицион климат арҡаһында ҡалала яңы йорттар бик һирәк төҙөләләр, төҙөлгән хәлдә лә халыҡ тығыҙлығын арттырыу һәм районды модернизациялау маҡсатында.
2005 йылда сығышы менән иранлы америка архитекторы Хишам Ашкури Кабул райондарының береһен тулыһынса реконструкциялау буйынса ҙур проект тәҡдим итә, был проект буйынса булған биналарҙы тулыһынса һүтергә һәм улар урынына 5-этажлы йорттар төҙөргә тәҡдим ителә. Территорияның байтаҡ өлөшөн йәшеллек һәм рекреацион зоналар биләргә тейеш була. 2013 йылда проектты тормошҡа ашырыу өсөн 1 млрд доллар аҡса бүленә.
Совет оккупацияһы осоронда ҡала үҙәгендә 5-этажлы панелле йорттарҙан торған эре микрорайондар төҙөлә. Уларҙа коммунистәр партияһы ағзалары һәм урта класс вәкилдәре йәшәй. Бөгөнгө көндә сифатлы торлаҡҡа ҡытлыҡ булғанға күрә, совет йорттары элитар йорттар иҫәбенә инә һәм уларға һорау ҙур.
Ҡаланың исеме
Ҡаланың һәм уның исеменең килеп сығыуы тураһында күп легендалар йөрөй. Шуларҙың береһе: "Батшаның аты ҡапыл туҡтай. Артабан юл булмай. Алда уртаһында серле утрау йәшәреп ултырған күл һыуы йәйелеп ята. Оҙаҡ уйлап тормай батша үҙенең вәзирҙәрен саҡырып ала ла, һыу аша сығыу ҡулайламаһы эшләргә ҡуша. Яҡын тирәләге ауылдарҙан күп итеп һалам килтерәләр һәм уны күлгә түгәләр, түшәмәпе тупраҡ ҡатламы менән нығыталар, ҡулайлама әҙер була. „Һалам күпер“ аша утрауға үткәс, батша бик матур көй тауышы ишетә. Утрауҙа буш ваҡыттарын музыкаға һәм бейеүҙәргә арнаған оҫта музыканттар йәшәгән булған. Батша уларҙың уйнауына хайран ҡалған. Уға был үҙән шул тиклем оҡшаған, бында ул ҡала төҙөргә ҡарар иткән. Утрауға килеү иҫтәлеге итеп ҡаланы Ҡапул (һалам күпер) тип атарға бойорған. Батшаның бойороғо үтәлгән, йәшел үҙәндә ҡала үҫеп сыҡҡан." Ваҡыт үтеү менән Ҡапул исеме Кабулға үҙгәргән, ә ҙур күлдең ҡалдыҡтары әле лә ҡаланың эргә-тирәһендә һаҡланып ҡалған. Кабул халҡы араһында ҡаланың исеменә ҡарата уның афған телендә яҙылышына нигеҙләнгән тағы ла бер фараз йөрөй: "Сәскәләр араһында һыу" آب در بين گل, йәғни сәскәле ярҙар араһынан ағыусы йылға." Аҫтараҡ ҡара: ك آب ل = كابل گابل = كابل
Транспорт
Тышҡы донъя менән бәйләнеш Кабулдың үҙәгенән 16 миль алыҫлыҡта урынлашҡан Кабул халыҡ-ара аэропорты аша урынлаштырыла. Кабул аэропортының яңы халыҡ-ара терминалы Япония хөкүмәте ярҙамы менән төҙөлә һәм 2008 йылда эшләй башлай. Кабул аэропорты шулай уҡ Афғанстан ВВС-ы һәм НАТО көстәре өсөн хәрби-һауа базаһы булып тора. Транспорттың күп өлөшө дизель яғыулығында эшләй. Троллейбус хәрәкәтен тергеҙеү планлаштырыла. Кабулда тимер юлдар юҡ.
Баҙарҙар
Кабулдың сауҙа үҙәге — Майванд проспекты. Был исем Кандагар эргәһендәге шул уҡ исемле урында, 1880 йылда инглиз экспедиция корпусын тар-мар иткән һуғыш хөрмәтенә ҡушылған. Был еңеү иҫтәлегенә проспектта юғарыға төбәлгән конус формаһындағы, селтәрле ҡанаттары ялтырап торған плиткалар менән биҙәлгән башня ҡалҡып тора.
Майванд проспекты менән йәнәш, электән килгән, Чар-Чата («Дүрт арка») кеүек тар урамдар һәм тыҡырыҡтар лабиринтынан торған, баҙарҙар урынлашҡан. Кабул баҙарҙарының короле булып Миндаи һанала. Кабул халҡы ошолай шаярта: «Әгәр һеҙ Миндайҙа ниндәйҙер әйберҙе тапмайһығыҙ икән, тимәк ул нәмә донъяла бөтөнләй юҡ».
Бланкенберг (Тюрингия)
Бланкенберг (Тюрингия) (Blankenberg (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1013 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 420–555 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7366 һәм автомобиль коды — SOK.
Мало-Вязовая
Мало-Вязовая — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртек йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Батҡаҡлы
Батҡаҡлы — Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы. Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200494
- Бассейн коды — 12.01.00.005
- ГӨ буйынса номеры — 12
- ГӨ буйынса сығарылышы — 2
Ун-Сезынг-Юган
Ун-Сезынг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ногор-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тошемка
Тошемка (Толья) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивдель йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пукач (Вятка ҡушылдығы)
Пукач  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 744 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Есконго
Есконго — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кадрин йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дмитриевка (Лала ҡушылдығы)
Дмитриевка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лала йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Саҡмағош
Саҡмағош (Чекмагуш) — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 11382 кеше булған. Почта индексы — 452200, 452201, ОКАТО коды — 80256870001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (72.1 %) һәм башҡорттар (23.1 %) йәшәй.
Тарихы
Саҡмағош ауылына башҡорттар 1738, 1739, 1745 йылдарҙа керҙәшлек килешеүе нигеҙендә мишәрҙәре ҡабул итә. Типтәрҙәр ҙә булған, ләкин уларҙың күсеп ултырыу ваҡыты билдәһеҙ.
Типтәрҙәр бында 1783 йылда бында булмай. Ләкин 1795 йылғы сираттағы халыҡ иҫәбен алыу 7 йорт-хужалығта 47 кешенең 7 типтәрҙәрҙе теркәй. Ул саҡта мишәрҙәрҙең 74 йорт-хужалығы булған, 533 кешеһе булған. 12 йортта 86 башҡорт йәшәгән. 1816 йылда 100 башҡорт, 140 типтәр, 538 мишәр иҫәпкә алына. 1834 йылғы 8-се ревизия 155 башҡортто, 168 типтәрҙе, 556 мишәрҙе күрһәткән. 1859 йылда 193 йортта 1378 кеше йәшәгән. 1870 йылға бөтә ауыл халҡы 1520 кеше һәм 165 йорт иҫәпләнгән. Ауылда 2 мәсет һәм уларҙың береһендә мәктәп булған. 1920 йылда 635 йортта 3141  мишәр һәм типтәр теркәлгән. Башҡорттар һәм типтәрҙәр һаны бер иш булһа ла, башҡорттар 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыусылар иғтибарынан төшөп ҡалған.
1843 йылда 556 мишәр 1496 бот ужым һәм 3600 бот яҙғы иген сәселгән, шул уҡ ваҡытта 155 башҡорт 360 бот ужым һәм 1184 бот яҙғы иген сәскән. Һуңғылары 12 бот картуф ултыртҡан.
XIX быуат аҙағынан 3 бүлектән торған Саҡмағош министрлыҡ училище эшләгән. 1909 йылда унда мишәр һәм башҡорттарҙан 28 уҡыусы белем ала.
1866-1930 йылдарҙа Саҡмағош улусы үҙәге.
Киркиль
Киркиль — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының уң ярына тамағынан 720 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үҙәнбаш
Үҙәнбаш (Узянбаш) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 636 кеше. Почта индексы — 453535, ОКАТО коды — 80211855002.
Тарихы
Ауыл 19—20 быуаттар араһында Верхнеурал өйәҙе Тамъян-Түңгәүер улусы хәҙерге Әбйәлил районының Ҡаҙмаш ауылы башҡорттары тарафынан утар булараҡ барлыҡҡа килә. 1920 йылда Үҙәнбаш Ҡаҙмаш исеме менән теркәлгән булған. Үткән быуаттың 40-сы йылдарынан алып ҡасаба булараҡ иҫәптә тора, ә 2005 йылда уға хәҙерге статусы бирелә.
Ауылда урта мәктәп, китапхана, клуб, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сандаловка
Сандаловка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 693 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шишмә-Ҡаран
Шишмә-Ҡаран (Чишма-Каран) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 452221, ОКАТО коды — 80256825010.
Туролья
Туролья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волчимья йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Килбаҡты ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
Яңы Килбаҡты ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яңы Килбаҡты ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡалған
Башҡалған — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡороған йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тауһеңер
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бирюлинка
Бирюлинка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/339/268/30/6 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Домановка
Домановка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Варжа йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ун-Тэлла-Юган
Ун-Тэлла-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Несь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорттарҙа йылан культы
921—922 йылдарҙа Бағдад хәлифәһе илсеһе Әхмәт ибн Фаҙлан башҡорттарҙың инаныуҙары тураһында ла яҙып ҡалдырған. Сәйәхәтсе бер төркөм башҡорттарҙың йыланға, икенселәренең балыҡҡа, өсөнсөләренең торналарға табыныуын үҙ күҙҙәре менән күргәнлеге хаҡында яҙа.
Башҡорт мифологияһында йылан образы айырым урын биләй. Унда аҡ йылан (аҡ йәки изге йылан), ҡара йылан, туҙбаш йылан, аждаһа (500 йылға тиклем йәшәгән мифик ғәйәт ҙур йылан), юха (йылан-аждаһа, 1000 йылға тиклем йәшәп, матур ҡыҙға йәки егеткә әйләнә) һ.б. Материалдарға ҡарағанда, йыландарҙың барыһы ла тиерлек кешенең дошманы. Шуға күрә, йыланды осратҡанда башҡорттар ат тире һеңгән сыбыртҡы, ҡамсы менән үлтерергә тырыша.
Ғәҙәттә оло йәштәге башҡорттар: «Йылан — дошман, йыланды үлтермәһәң, ҡәбереңә килә», — тиҙәр. Фольклорҙа кешенең дошмандары булып мифик аждаһа һәм юха һүрәтләнә.
Кесе Чаган
Кесе Чаган (Кесе Шаган) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чаган йылғаһының һул ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Башҡорттарҙа йылан культы
Атап әйткәндә, юха, кешегә кейәүгә сығып, уның көсөн һурып ала башлай. Һөҙөмтәлә ауырыу билдәләре асыҡ булмаған кеше йонсой, ауырлығын юғалта, ахыр сиктә үлә. Информаторҙар һөйләүе буйынса, бөтә йыландар араһынан туҙбаш йылан менән аҡ йыланды үлтерергә ярамай. Атап әйткәндә, аҡ йылан тураһында башҡорттар былай ти: «Аҡ йылан — йыландарҙың батшаhы ул. Аҡ йыланды үлтерергә ярамай. Аҡ йыланды үлтергән кешене, йыландар торған ерендә ашар»,— ти. Башҡорттарҙа шулай уҡ аҡ йылан кешегә бәхет бирә ала, тип иҫәпләйҙәр. Мәҫәлән, «Аҡ йыланға аҡ яулыҡ hалhаң, ул мөгөзөн haлa. Ул кеше бәхетле була, тиҙәр». Йылан мөгөҙөн ырыҫ-ҡот биреүсе, һаҡлаусы амулет итеп ҡәҙерләп тотҡандар, мөгөҙ юғалһа йорттан ҡот киткән.
Туҙбаш йыланды ла үлтергә ярамай. Бындай йыланды үлтергән кешенең йортона бәхетһеҙлек килгәнен ауылдарҙың барыһында тиерлек һөйләйҙәр. Шулай итеп, үрҙә әйтелгән материалдан күренеүенсә, башҡорттарҙа йылан бик ҡапма-ҡаршылыҡлы образ булып тора. Бер яҡтан бөтә йыландар ҙа кешенең дошманы тип иҫәпләнә. Был турала тҡбәндәге мәҡәл дә бар: «Йыландың ҡараhы ла — йылан, ағы ла — йылан». Икенсе яҡтан, аҡ йылан кешегә бәхет килтерә ала, ә йортта йылан булыуы ғаиләнең именлегенә, бәхетенә, уның ағзаларының һаулығына булышлыҡ итә.
Кесе Чаган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорттарҙа йылан культы
Шулай итеп, башҡорттарҙың халыҡ этнологияһында йылан сирҙең иң хәүефле сәбәптәренең береһе булып тора. Башҡорттарҙың фекеренсә, ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы — арбау.
Александров Кирилл Сергеевич
Александров Кирилл Сергеевич (, Ленинград —, Алушта ) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-физигы, кристаллография һәм кристаллофизика өлкәһендәге белгес, СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, (1984), физика-математика фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1972), СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1984).
2010 йылдың 10 июлндә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән (7г участкаһы).
Фәнни эшмәкәрлеге
Эштәре кристаллография һәм кристаллофизикаға ҡарай (анизотроп мөхиттең һығылмалылығы, сегнетоэлектриктар физикаһы, кристалдарҙа фазаға күсеү). Бер төрлө һәм анизотроп ҡаты есемдәргә симметрия күҙлегенән берҙәм ҡарашты үҫтерә. Кристалдарҙа һығылмалы тулҡындарҙың таралыуының беренсе тапҡыр ультратауышын тикшерә, эске конус рефракцияһының күренешен, һығылмалы тулҡындарҙың поляризация яҫылығы әйләнеүен һ.б. өйрәнә. Минералдар һәм тау тоҡомдарының тау тоҡомдары барлыҡҡа килтергән үҙенсәлектәрен тикшерә.
Бер рәт сегнетоэлектриктар өсөн спонтан полярлашыуҙың барлыҡҡа килеү механизмын асыҡлай, тайпылыш тибының үткәүелен, перовскиттар ғаиләһендә мөмкин булған фаза күсештәрен анализлай. Сегнетоэлектриктарҙың яңы ғаиләһе булыуын фаразлай. Рәсәй ФА сегнетоэлектриктар һәм диэлектриктар физикаһы буйынса Ғилми советының рәйесе, РФА Себер бүлексәһенең физика-техника фәндәре буйынса берләшкән ғилми советы ағзаһы, «Кристаллография», «Физика твердого тела», «Автометрия» журналдарының, халыҡ-ара Ferroelectrics, Ferroelectrics Letters, Phase Transition журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.
Оло Кайла
Оло Кайла — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юкса йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куршавка
Куршавка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Суркуль йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бланкенхайн
Бланкенхайн (Blankenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6617 кеше йәшәй. Майҙаны — 113,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99444 һәм автомобиль коды — AP.
Тынья
Тынья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алекторов Александр Ефимович
Александр Ефимович Алекторов (1861 — 1918 йә 1919) — Рәсәй империяһы ғалимы, шәрҡиәтсе, миссионер.
Ҡаҙаҡ һәм башҡорт халыҡтарының тарихын, этнографияһын һәм мәҙәниәтен өйрәнә. Ырымбур педагогия институтын тамамлай. Ырымбурҙа һәм Орскта мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1886 йылда Әстерхан губернаһының, ә 1894 йылда — Турғай өлкәһенең халыҡ училищелары инспекторы була. 1903 йылдан алып — Семипалатинск өлкәһендә халыҡ училищеһы директоры. Ҡаҙаҡтарҙың хужалығы, мәҙәниәте, көнкүреше, йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре, халыҡ медицинаһы тураһында, фольклор, йыр һәм шиғри ижады буйынса хеҙмәттәр авторы. 1896 йылда "Кобыланды" эпосын яҙып ала. 1917 йылдың октябренә тиклем  Ақмола, Семипалатинск, Урал өлкәләренең  ҡаҙаҡ мәктәптәрендә Ы. Алтынсариндың  "Хрестоматия"һы менән бер рәттән,  Александр төҙөгән уҡыу әсбаптары ла ҡулланыла ("К мудрости ступенька", М., 1891; "Ҡырғыҙ хрестоматияһы", Ырымбур, 1898). "Башҡа халыҡтарҙы  руслаштырыу өсөн нимә кәрәк", "Исламизм һәм ҡырғыҙҙар" хеҙмәттәрендә ҡаҙаҡтарҙы руслаштырыу  мәсьәләләре күтәрелгән.
Ун-Угловат-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Етугол
Етугол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сарга (Кобра ҡушылдығы)
Сарга  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Манты-Сай
Манты-Сай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ембулатовка йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
6 август
6 август — григориан стиле буйынса йылдың 218-се (кәбисә йылында 219-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 147 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Белов Григорий Дмитриевич
Белов Григорий Дмитриевич (1898—1979) — совет археологы һәм музей хеҙмәткәре.
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән «Таврия Херсонес» монографияһы.
Биографияһы
Белов Григорий Дмитриевич 1898 йылдың 25 мартында (яңы стиль буйынса 7 апрель)  Новгород губернаһы Череповецкий өйәҙендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Белеме
1912 йылда училищены тамамлағас, Григорий Новгород уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә. Семинарияла уҡыуҙы тамамлағас, 1917 йылда тыуған яғында уҡытыусы булып эшләй башлай. Октябрь революция һынан һуң уҡытыусы хеҙмәте менән бер үк ваҡытта халыҡ мәғарифы бүлегендә секретарь вазифаһында эшләй.
1920 йылда белемен дауам итеү өсөн Ленинград дәүләт университетыны ижтимағи фәндәр факультетына уҡырға инә (хәҙерге Санкт-петербург дәүләт университеты). Университетта уҡыу йылдарфында ла мәктәптә уҡытыусы булып эшләүен дауам итә.
Эшмәкәрлеге
1924 йылда университетты тамамлағандан һуң, киләһе йылда Григорий Белов Херсонесс музейының фәнни хеҙмәткәре булып эшләй (хәҙерге Херсонес Таврический Музей-заповеднигы). Күп йылдар дауамында ул антик бүлек менән етәкселек итә һәм фәнни эш буенса музей директоры урынбаҫары булып эшләй, ә 1931-1933 йылдарҙа музей директоры була. Шул уҡ йылдарҙа ул тарихи темаларға үҙ хеҙмәттәрен яҙы башлай.
1927 йылда Херсонеста археологтар конференцияһы яр буйы һыҙатында боронғо ҡала урынанда ҡаҙыу эштәрен башҡарыу тураһында ҡарар ҡабул итә, яр буйы тәбиғи көстәр йоғонтоһонда тиҙ емерелә башлаған була. Ҡаҙыныу эштәре Г. Д. Беловҡа тапшырыла, эштәр 1931 йылда башлана һәм унда Белов ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй. 1935 йылда херсонес базиликаһын асыу авторы ла була
1938 йылда Григорий Дмитриевич Дәүләт Эрмитажының антик донья бүлегенең Греция һәм Рим бүлексәһенә мөдир булып  эшкә күсә, артабан бүлектең төп һаҡлаусыһы була һәм 1951-1953 йылдарҙа - бөтә музейҙың төп һаҡлаусыһы була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Эрмитаж милкен ҡотҡарыуҙа, уларҙы эвакуация шарттарында һаҡлауҙа һәм һуғыш тамамланғандан һуң Эрмитажды торғоҙоуҙа ҡатнаша. Был осорҙа шулай уҡ Пергам алтары һәм танагр Терракота статуэткаларына бағышланған ҡайһы бер фәнни хеҙмәттәр яҙа. ,.
Белов Григорий Дмитриевич 1979 йылда вафат була.