cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Австрияла католицизм
Хәҙерге ваҡытта
Хәҙерге ваҡытта Австрияла 2 архиепархия, 7 епархия, 1 хәрби ординариат һәм 1 грек католиктары өсөн ординариат, 1 территориаль аббатлыҡ эшләй. Рим-католиктар һаны яҡынса 6 миллион 300 мең кеше һәм грек-католиктар һаны яҡынса 5 мең кеше тәшкил итә.
Лытва
Лытва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/879/136/63    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Серговка
Серговка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3207 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишимка (йылға)
Ишимка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/690 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡлыш
Аҡлыш (Аҡлуш ) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Төнгүк ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204804002.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 10 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Ауылдың социаль инфраструктураһына балалар баҡсаһы һәм башланғыс мәктәп, фельдшер-акушер пункты, магазин, китапхана, мәҙәниәт йорто керә. Аҡлыш халҡының төп кәсебе — шәхси йорттағы баҡсасылыҡ.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 432 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 192 ир һәм 240 ҡатын.
2005 йылда ауылда 470 кеше йәшәгән.
Тарихы
Аҡлыш ауылы исеме П.И.Рычковтың 1775 йылда баҫылған «Лексикон или словарь топографический Оренбургской губернии» китабында иҫкә алына. 1834 йылда уҙғарылған VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 84 йортонда 522 кеше, ә 1859 йылда 126 йортта 705 кеше иҫәпләнгән. Аҡлыш ауылында барлыҡ йәшәүселәр ҙә үҙҙәрен ғәйнә ырыуының аҫаба башҡорттары итеп танытҡандар.
Ауылда 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы яуғиры Ғәбдулла Ғәбдулла улы Савин йәшәгән.
1815 йылдан алып ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендә мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 50 малай һәм 20 ҡыҙ белем алған.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
Розенберг Вера Михайловна
Розенберг Вера Михайловна (1894—1965) — совет математигы һәм конструкторы.
Биографияһы
1894 йылда Кувизино ауылында (хәҙер Валдай районы, Новгород өлкәһе) тыуған һәм үҫкән. 1918—1922 йылдарҙа шунда уҡ йәшәй, ауыл хеҙмәте менән шөғөлләнә.
1912 йылда Санкт-Петербургта шәхси гимназияны тамамлай, аҙаҡ дөйөм техник йүнәлештәге Бестужев юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында уҡый. 1922 йылда Петербург университетының физика-математика факультетын тамамлай. Вера Михайловна Розенберг легендар кеше була, бала саҡтан математик формулалар һәм иҫәпләүҙәр донъяһына сума. Математиканы ул француз телендә өйрәнә, сөнки, уның фекеренсә, был тел еңелерәк математик фекерләргә мөмкинлек бирә, математикаға логик һығымталарҙың ябайлығы менән нығыраҡ тура килә. Туғандары йыш ҡына Вера Михайловнаның гениаль һәләттәрен тикшерәләр, ҡыҙыҡ күреп уға логарифмдар таблицаһы буйынса һорауҙар бирәләр, һәм ул теләһә ниндәй һандың логарифмын бишенсе тамғаға тиклем хатаһыҙ әйтеп бирә.
1922 йылда уны һәм атаһын Хәрби-диңгеҙ көстәренең Петроград фәнни-техник комитетына эшкә саҡыралар. 1937 йылдан генерал И. И. Ивановтың конструкторҙар бюроһында эшләй. Техник фәндәр кандидаты.
Маршал Д. Ф. Устинов үҙенең «Хәтирәләр»ендә Вера Михайловна тураһында ошолай тип яҙа: «Конструкторҙар бюроһында үҙенсә уникаль кешеләр булдылар. Улар араһында Вера Михайловна Розенберг айырым урын алып торҙо. Ул булмышы менән математик ине, материалдар ҡаршылығы теорияһын, теоретик механиканы төплө белә. Конструкторлау буйынса күпселек иҫәпләүҙәр уның өҫтөнә йөкмәтелә ине. Вера Михайловна, ҡағиҙә булараҡ, уларҙы иҫ киткес шәп башҡара ине. Шуның менән бергә йыш ҡына үҙенең ысулдарын ҡуллана ине...»
1965 йылда вафат була. Ленинградта Төньяҡ зыяратта ерләнгән.
Ғаиләһе
- атаһы — Розенберг Михаил Федорович (1861—1928), генерал-майор, артиллерия ҡоралдары конструкторы, Ҡыҙыл Армияның Хеҙмәт Геройы.
- ағайы — Розенберг Михаил Михайлович (1896—1981) — ҡорал конструкторы, ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты.
Бүләктәре
- Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — яңы артиллерия һәм диңгеҙ ҡоралланыу өлгөләре булдырған өсөн (Т-34 башняһы)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
- миҙалдар
Эстония полицияһы
Эстония полицияһы (Eesti Politsei), 2010 йылдан Сик һаҡлау һәм полиция департаменты (Eesti Politsei- ja Piirivalveamet) — башҡарма власть һәм хоҡуҡ һаҡлау органы. Эстонияның бойондороҡһоҙлоғо танығандан һуң, 1991 йылда барлыҡҡа килгән.
Шафран участка урмансылығында дарыу үләндәре популяцияһы
Шафран участка урмансылығында дарыу үләндәре популяцияһы (урыҫ.: Популяции лекарственных растений в Шафрановском участковом лесничестве) — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, ботаника йүнәлешендәге заказник.
Эстония полицияһы
Ҡыҫҡаса тарихы
Эстония полицияһы 1918 йылдың 12 ноябрендә төҙөлә һәм 1940 йылдың йәйенә тиклем йәшәй. Эстония полицияһының барлыҡҡа килеүе Рәсәй империяһы полицияһы менән бәйле. Полицияның барлыҡҡа килеү мәле Эстонияның азатлыҡ өсөн һуғыш алып барған сағына тура килә. Эстония СССР-ға ҡушылғас, хоҡуҡ һаҡлау органдарының функцияһын совет милицияһы үтәй башлай.
Шафран участка урмансылығында дарыу үләндәре популяцияһы
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Шафрандағы заказник Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө Ғилми үҙәгенең Биология институты тәҡдиме буйынса 1977 йылдың ноябрь айында ойошторола. Төп эш йүнәлеше: май айында сәскә ата торған ынйы сәскәһен (ландыш), жостер, эт муйылы, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән сыбар сәскә кеүек дарыу үләндәрен, ғәҙәти балан, гөлйемеш, ҡара ҡарағат кеүек ҡыуаҡлыҡтарҙы юҡҡа сығыуҙан һаҡлау.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Дим йылғаһы буйында ятҡан һыубаҫар урмандың саған, ҡарама, йүкә ағастары үҫкән участкаһында урынлашҡан. Бында ағастар күләгәһендә яҙын ынйы сәскәһе ҡуйы булып үҫә. Йыл һайын дарыу үләне булараҡ уны 0,26 тонна йыйып алалар. Дим йылғаһының яр буйҙары ҡуйы тал ҡыуаҡлыҡтарына һәм күк тирәктәрҙең мөһәбәт сатырҙарына күмелә. Урманының һыубаҫар болонлоҡтарында бесән әҙерләйҙәр. Бында ҡырағай йәнлектәр ҙә бар, әммә улар тураһында теүәл генә мәғлүмәт хәҙергә юҡ.
Эстония полицияһы
Ҡыҫҡаса тарихы
1991 йылдың 1 мартында «Полиция тураһындағы» указ менән полиция тулыһынса тергеҙелә һәм эске эштәр министрлығы ҡарамағына тапшырыла. Был хәл Эстонияның бойондороҡһоҙлоғон тулыһынса таныуҙан ярты йыл элгәре була. Закон 1990 йылдың 20 сентябрендә үк ҡабул ителгән була, артабанғы йылдарҙа совет милицияһының урындағы бүлексәләре үҙгәртеп ҡорола. 2010 йылдан полиция сик буйын һаҡлау функцияларын да үтәй.
Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы
Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы (1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сежанты, гвардия кесе ветеринария фельдшеры, «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены кавалеры.
Эстония полицияһы
Структураһы
Эстон полицияһы етәксеһе булып Полиция милли комиссары тора. Үҙәк идара органы — полиция департаменты, ул илдәге полиция бүлексәләренең эшмәкәрлеге менән идара итеү һәм координациялау өсөн яуап бирә. Үҙәк бүленгән криминаль Полиция Үҙәк криминаль полицияға, Үҙәк хоҡуҡ ҡулланыу полицияһына һәм Судмедэксперт үҙәк полицияһына бүленә. Эстонияла полицияның 4 территориаль бүлексәһе бар, улар префектура тип атала, ә уларҙы Ида, Лыуно, Пыхья һәм Ляяне префектуралары тип аталған префектар етәкләй.
Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы
Биографияһы
Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы 1904 йылда Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы Үрмәкәй ауылында тыуа. 1941 йылдың 1 декабрендә Ҡыҙыл Армия сафына Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында гвардия өлкән сержанты Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы 7 гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 58 гвардия кавалерия полкында кесе ветеринария фельдшеры булып хеҙмәт итә.
Эстония полицияһы
Структураһы
Полиция Эстония эске эштәр министрлығына буйһона, ул Эстон полицияһынан тыш, сик һаҡлау, Ҡарауыл полицияһы (хәүефһеҙлек хеҙмәте) һәм <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. эшмәкәрлектәрен күҙәтә. Эске эштәр министрлығы башлығы буласаҡ полиция хеҙмәткәрҙәре белем алған Мәғлүмәтте яҡлау инспекцияһы һәм Йәмәғәт хеҙмәте академияһы менән дә идара итә.
Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943) менән бүләкләнә.
Эстония полицияһы
Ҡорал һәм һаҡланыу
Эстон полицияһына һаҡланыу сараларынан һаҡлаусы шлемдар һәм пуля үтмәҫлек бронежилеттар, шулай уҡ янғынға ҡаршы торорлоҡ кейем һәм зарарлы матдәләр һаҡлау өсөн битлектәр ҡаралған. Махсус операциялар ваҡытында полиция хеҙмәткәрҙәре өйрәтелгән эттәр ҡулланалар, ҡайһы ваҡыт шикле кешеләрҙе йәки енәйәтселәрҙе нейтралләштереү өсөн кеше һаулығына зыян килтермәҫтәй тауыш йәки яҡтылыҡ ҡорамалдары менән файҙаланалар.
1940 йылдарға тиклем эстон полицияһының ҡоралы булып тәү баштан уҡ Browning FN 1910 белгия пистолеты була, һуңынан уны Эстон ССР-ы милицияһында Макаров пистолеты алмаштыра. Әлеге ваҡытта полиция Glock SIG Sauer маркалы пистолет ҡулланған.
Транспорт саралары
Эстон ССР-ы милицияһының хеҙмәт автомобилдәре сифатында төрлө моделдәге «Жигулиларҙы» файҙалана. Эстония бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң, ҡайһы бер УАЗ һәм ВАЗ автомобилдәре полицияның ҡарамағында ҡала, ләкин сит ил автомобиле һатып алыу ҙа әүҙемләшә. Мәҫәлән, 1994 йылда йөҙ Suzuki Vitara автомобиле һәм 25 Mazda 626 машинаһы һатып алына. 2004 йылға тиклем Opel Mazda, Volkswagen, Ford һәм Мерседес-Benz, һуңыраҡ полиция Subaru Impreza автомобилдәре һатып алына. 2006 йылда полиция үҙ ҡарамағына 42 Transporter Volkswagen микроавтобусын, алты Grand Vitara Suzuki юлһыҙ ерҙән йөрөй торған машина, 38 Nissan автомобиле һәм тағы ла 7 Toyota Corolla ала. 2007 йылда полицияға 129 яңы автомобиль тапшырыла, улар араһында Škoda Octavia һәм Doblò Fiat минивэны ла була. 2008 йылдың апрелендә тағы ла 217 автомобиль һатып алынасағы тураһында иғлан ителә, 2009 йылдың башында полиция 100-ләп яңы Superb Škoda алыуға өлгәшә. 2010 йылдан башлап полиция хеҙмәткәрҙәре ҡарамағында яңы Volkswagen Transporter микроавтобустары, яңыртылған Škoda Octavia Škoda Superb, шулай уҡ ике яңы Volkswagen Combit Transporte еңел башиналары бар.
1997 йылда, Шлезвиг-Гольштейн (ГФР) федераль еренең эске эштәр министры Эккехард Виенхольцтың бүләге арҡаһында, эстон полицияһында мотоциклдар барлыҡҡа килә: ул Пярну полиция потрулдәренә ярҙам йөҙөнән ике мотоцикл бүләк итә, уларҙы полиция курсанттары әҙерләү өсөн дә ҡулланыу мөмкин була. Бүләк ителгән BMW маркаһындағы мотоциклдарҙың һәр ҡайһыһының ауырлығы 200 кг, 5 баҫҡыслы үткәреү ҡумтаһы бар һәм двигателенең күләме 650 см³ була. Финанслауҙағы ҡытлыҡ тейешле күләмдәге мотоцикл һатып алыға мөмкинлек бирмәй: 10-лап Jawa мотоцикыл дәрәжәле кешеләрҙе оҙатып йөрөү өсөн генә ҡулланыла. 2001 йылдың яҙынан полиция хеҙмәткәрҙәре махсус йыһазландырылған BMW R 850 R, 2003 йылда мотопаркҡа BMW R 1100 S мотоциклы ла ҡайтарыла. 2008 йылда Пыхья перфектураһы 5 полиция мотоциклын сығара: ике Honda һәм өс Suzuki, Ида префектураһында ла яңы ике мотоцикл бар.
Пярну полицияһы биш мотороллер ҙа ҡуллана (береһе Kilingi-Nõmmel маркалы), Тарту, Валга һәм Вильянди бүлексәләре полицияһының парктарҙа һәм ял итеү урындарында тәртип һаҡлау өсөн махсус самокаттары бар. Ида префектураһының 8 мотороллер бар. Эстония полиция шулай уҡ велосипедтар һәм кәмәләр ҙә ҡуллана: 2005 йылдың 4 майында Пярну полицияһы ҡарамағында Bella 561 HT моторлы кәмәһе барлыҡҡа килә, ә бер йылдан Bella 572 °C кәмәһе лә һатып алына.
Төп Урал тәрән һынылышы
Төп Урал тәрән тектоник һынылышы Главный Уральский глубинный разлом — геологик ярыҡ, меридиональ йүнәлештә урынлашҡан, оҙонлоғо 2 мең км-ҙан ашыу.
Тасуирламаһы
Көнсығыш Европа платформаһы ситке структураларының һәм Урал тауҙарының көнсығыш яғынан утрауҙар дуғаһы (субдуцион палеоокеаник структуралар) сиге булып тора, ул ике ҙур геологик структураны: Уралтау мегантиклинорийын (Уралтау антиклинорийы) һәм Магнитогорск мегасинклинорийын (Магнитогорск бөгөлө) бүлә.
Һаҡмар йылғаһының үрге һәм урта ағымындағы үҙәне һынылышҡа (меридиональ йүнәлештә) тура килеп, тарлауыҡ яһай.
Һынылыш зонаһы сейсмик йәһәттән актив.
Үрге Маншыр
Үрге Маншыр (Верхнеманчарово) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 524 кеше булған. Почта индексы — 452282, ОКАТО коды — 80230826004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уэнезя
Уэнезя — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күҙемйәр
Күҙемйәр (Байауыл, Күҙмә ) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204810003.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 11 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 433 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 208 ир һәм 225 ҡатын. 2005 йылда ауылда 588 кеше йәшәгән.
Тарихы
Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 79 йортонда 203 ир һәм 174 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 102 йортта 289 ир һәм 256 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.
1868 йылда ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендәге «200 йылдан ашыу» эшләп килгән мосолман мәктәбендә 50 малай һәм 35 ҡыҙ белем алған.
Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
Жәми
Биографияһы һәм ижады
Жәми абруйлы дин әһеле ғаиләһендә Джам тигән ауылда тыуған. Герат һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларында белем ала. Артабан хакимдәр һарайындағы карьеранан баш тарта һәм суфыйҙар туғанлығы (ордены, тәриҡәте) "Нәҡшбәндиә"гә ылыға. 1456 йылдан Гераттағы тәриҡәтте етәкләй.
Күмертау
Тарихы
1947 йылда, Көньяҡ Урал күмер бассейнының Үрге-Бабай ятҡылығында күмер үҙләштереү сәнәғәте башланғас, Бабай ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килә.
1949 йылдан — эшселәр ҡасабаһы.
1953 йылда ҡала статусын ала.
1965 — 1990 йылдарҙа — Күмертау районы административ үҙәге.
1990 йылдан — республика әһәмиәтендәге үҙ аллы ҡала.
Халҡы
2008 йылдың 1 ғинуарына ҡала округында 67 158 кеше иҫәпләнә, шул иҫәптән 62 418 кеше ҡалала, 4 740 кеше ауылда йәшәй.
Милли составы :
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Административ бүленеше
Күмертау ҡалаһы хакимиәтенә ҡараған ауыл советтары:
Мәғариф
Күмертауҙа белем алыу өсөн бөтә мөмкинлектәр бар. Ҡалала 26 мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн ойошма, 19 дөйөм урта белем биреү мәктәбе, 2 гимназия, йәтим балалар өсөн мәктәп-интернат, ата-әсәһеҙ балалар өсөн балалар йорто, республика политехник лицей-интернаты һәм киске мәктәп эшләй. Балалар һәм үҫмерҙәрҙең өҫтәмә белем биреү ойошмаларына йөрөргә мөмкинлеге бар: Балалар ижады үҙәге, йәш техниктар, йәш туристар, йәш натуралистар станциялары, үҫмерҙәр спорт мәктәбе, уҡыу комбинаты, ике музыка мәктәбе, художество һәм хореография мәктәбе, «Самоцветы» йәштәр һәм үҫмерҙәр үҙәге. Кадрҙар әҙерләү буйынса 16 һөнәри белем биреү үчереждениеһы, Тау колледжы, Авиация техникумы, Педагогия колледжы, Башҡорт иҡтисади-хоҡуҡ техникумы, юғары белем биреү өсөн Өфө дәүләт авиация техник университеты, Ырымбур дәүләт университеты филиалдары, Күмертау иҡтисад һәм хоҡуҡ институты эшләй.
Салтыкова Федосия Петровна
Салтыкова Федосия Петровна (5 апрель 1927 йыл — 1 март 2007 йыл) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районында М. Горький исемендәге колхоздың сусҡа ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Салтыкова Федосия Петровна 1927 йылдың 5 апрелендә БАССР-ҙың Күгәрсен районы Яңы Һапаш ауылында тыуған.
1944 йылда Федосия Петровна Волостновка ете йыллыҡ мәктәбенең 6 класын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда Күгәрсен районының М. Горький исемендәге колхозында башлай. 1956 йылдан алып сусҡа ҡараусыһы булып эшләй. Алдынғы ысулдар ҡулланыу арҡаһында, Ф. П. Салтыкова сусҡа балаһы үрсеме алыу һәм һаҡлау буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Йыл һайын һәр инә сусҡаны 2-2,5 тапҡыр балалата. 1960—1965 йылдарҙа алынмалы уртаса ауырлығы 18 килограмға тиклем булған 1 953 сусҡа балаһы үҫтерә һәм һимертеүгә тапшыра. Өс йыл эсендә 13 инә сусҡаның һәр береһенән 25-әр бәрәс ала һәм һаҡлай.
Малсылыҡты үҫтереүҙә һәм ит етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 28 мартындағы указы менән, Ф. П. Салтыковаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1982 йылда пенсияға киткәнгә тиклем М. Горький исемендәге колхозда ферма мөдире, фасовкалаусы, ат ҡараусы, сусҡа фермаһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй.
Салтыкова Федосия Петровна 2007 йылдың 1 мартында вафат була.
Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
Федосья Петровна Салтыкова : [ветеран с.-х. пр-ва, Герой Соц. труда, 1927—2007 : некролог] // Республика Башкортостан. — 2007. — 3 марта. — (Башҡортостан ; 3 март). — (Кызыл таң ; 3 март). — Подписи: М. Г. Рахимов, К. Б. Толкачев, Р. И. Байдавлетов и др
Сөләймәнов Ғәбделвәхит
Ғәбделвәхит Сөләймәнов — (1786 йыл, Ырбишче ауылы (Новгород губернаһы Оло Рыбушкино), башҡа мәғлүмәттәр буйынса Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе, Әбсәләм ауылы — 4 август 1862, Өфө) — ислам дине әһеле, Ырымбур момсолман диниә назараты мөфтөйө (1840 - 1862). Ахун (1822). Тархан (1832).
Сәйет биҫтәһендә мәҙрәсә тамамлаған. Санкт-Петербургта сауҙа эштәре менән шөғөлләнә. 1822 йылдан — Санкт-Петербургта граждандар имам-хатибы. 1828 йылдан император конвойы Кавказ ярым эскадроны, 1835 йылдан —Царское Село кадет корпусы тәрбиәнеүселәренә мосолман дини ғилемдәрен уҡыта. 1826 йылда батша хөкүмәте тарафынан Оло һәм Урта Йөҙ хандары менән һөйләшеүҙәргә йәлеп ителә.
1840 йылдың 10 июнендәге Николай I указына ярашлы мөфтөй һәм Дини йыйылыштың рәйесе вазифаһында раҫлана. 1841 йылда граждандар ҡануниәте һәм шәриғәт нормалары нигеҙендә «Ғаилә-никах мөнәсәбәттәре ҡағиҙәләрен» әҙерләп баҫтырып сығара. Ырымбур мосолман диниә назаратын реформалау буйынса проект әҙерләй, мосолман уҡыу йорттарында донъяуи предметтарҙы уҡытыу яҡлы була.
1856 йылдан алып төрмәләр буйынса Ырымбур попечителлек комитеты директоры.
Сөләймәнов һәм уның өс улы тырыш хеҙмәтәре өсөн тархан дәрәжәһенә лайыҡ булалар.
Өфө мосолман зыяратында ерләнгән.
Баранова Сарра Леонтьевна
Сарра Леонтий ҡыҙы Баранова (1930 йылдың 1 ноябре, Сандимиркино, Вурнар районы, Сыуаш АССР — 10 декабрь 2014, Чебоксары, Сыуаш Республикаһы) — совет чуваш шағирәһе һәм тәржемәсе. Эмине исемендәге бөтә Сыуаш милли премияһы лауреаты (1992 йыл), Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хезмәткәре.
Биографияһы
Сарра Баранова 1930 йылдың 1 ноябрендә Сыуаш АССРның Вурнар районы Сандимиркино ауылында тыуған. 1947 йылда Сарра Баранова ауыл мәктәбен тамамлап, Вурнар зооветтехникумында уҡый. Унан Сыуаш ауыл хужалығы институтына уҡырға инә, әммә тамамламай.
Ишлей районында зоотехник булып эшләй, корректор булараҡ Сыуаш китап нәшриәтендә эшләй. Параллель рәүештә Кпсстың Сыуаш Өлкә Комитеты ҡарамағындағы Мәҙәниәт университетында уҡый.
1992 йылдан Сыуаш Яҙыусылар берлегендә. Эмине исемендәге бөтә Сыуаш милли премияһы лауреаты (1992 йыл). 1995 йылда Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре исеме бирелә.
Әҙәбиәттәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн «Капкан» журналы һәм Сыуаш республикаһы яҙыусылар союзының Маҡтау грамоталары, дүрт медаль менән бүләкләнә.
Ижады
Әҙәбиәттә беренсе аҙымдар 1949 йылда була. Сыуаш периодик баҫмаларында үҙ хикәйәләре, шиғырьләре, новеллаларын баҫтыра.
Китаптары:
Тәҗемәләре:
Ҡырыҡтан күберәк шиғырына йырҙар яҙылған.
Сығанаҡтар
Төркөм:Сыуаш яҙыусылары Төркөм:Сыуаш шағирҙары Төркөм:Сыуашстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Төркөм:Мәҙәниәт университетын тамамлаусылар
Меркулов Артём Александрович
Меркулов Артем Александрович (21 октябрь 1990 йыл) — спортсы, дзюдоист. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Донъя чемпионатында команда беренселегендә 1-се урынды яулай, Корея, Сеул 2015. Дзюдо буйынса Европа чемпионатында 1-се урын, 2013 Венгрия. Һуҡырҙар һәм насар күреүселәр араһында дзюдо буйынса Европа чемпионаты 2011 — икенсе урын, Бөйөк Британия, Лондон. Дзюдо буйынса Рәсәй чемпионатында 2010 йылда 1-се урын, 2011 йылда 60 кг ауырлыҡ категорияларында 2-се урын, 2014 һәм 2016 йылдарҙа 66 кг ауырлыҡ категорияһында дзюдо буйынса Рәсәй чемпионатында 2-се урын, 2009, 2010, 2012, 2014 йылдарҙа күреү һәләте буйынса инвалидтар араһында дзюдо буйынса Рәсәй Кубогында 1-се урын.
2004 йылдан дзюдо буйынса беренсе тренеры Хайрулин Рауил Хайрулла улы, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Мәләүез). 2008 йылдан — 6-сы «Олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе» балаларға өҫтәмә белем биреү муниципаль учреждениеһы «Геркулес» (Өфө), тренеры — Пегов В. А.
Сагадарова Мария Владимировна
Сагадарова Мария Владимировна (Тыкшеевна) (1901—1926) — БМ АССР-ының күренекле партия, йәмәғәт эшмәкәре, бүрәт ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтен әүҙем ойоштороусы.
Краснобаев Тимофей Петрович
Краснобаев Тимофей Петрович (1865 йыл 21 февраль — 11 октябрь 1952) — совет хирургы, балалар хирургияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, медицина фәндәре докторы, профессор, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы. I дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1949), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1935).
Сагадарова Мария Владимировна
Биографияһы
Мария Владимировна (Тыкшеевна) Сагадарова 1901 йылда Иркутск губернаһы, Аларск районы, Бурково бүрәт улусында тыуа.
Ата-әсәһе наҙан, ябай кешеләр була, крәҫтиән хужалығы менән шөғөлләнә.
Краснобаев Тимофей Петрович
Биографияһы
1888 йылда Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлай. 1919 йылдан алып 1952 йылға тиклем СССР Медицина фәндәре академияһының туберкулез институтында консультант булып эшләй.
Сагадарова Мария Владимировна
Биографияһы
Мария Владимировна мәктәптән һуң Черемхово коммерция училищеһына уҡырға инә. Уҡыған йылдарында уҡ әүҙем тормош позицияһы биләй һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән актив шөғөлләнә.
Краснобаев Тимофей Петрович
Биографияһы
1939 йылдан — 1-се Мәскәү балалар клиник дауаханаһының (ул саҡта Морозов дауаханаһы) хирургия бүлексәһе етәксеһе. Воскресенскийҙың реаль училищеһында уҡыта.
Сагадарова Мария Владимировна
Биографияһы
1919 йылда училище тамамлай.
Краснобаев Тимофей Петрович
Биографияһы
Краснобаевтың хеҙмәттәре һейҙек юлы ташы ауырыуын, киҫкен аппендицитты, пилороспазмды һәм балаларҙа киҫкен гематоген остеомиелитты дауалауға арналған.
Сагадарова Мария Владимировна
Биографияһы
1920 йылдың февралендә тыуған улусында РКП(б)-ның тәүге ячейкаһын ойоштора, П. В. Баханов исемендәге партизандар отрядын әҙерләүҙә һәм ойоштороуҙа ҡатнаша.
Краснобаев Тимофей Петрович
Биографияһы
Балаларҙың һөйәк-быуын туберкулезын консерватив дауалау йүнәлешенә нигеҙ һалыусы — уның тарафынан бер нисә яңы үҙенсәлекле дауалау методикаһы тәҡдим ителә. СССР-ҙа беренсе тапҡыр (1922 йылда) имсәк балаларҙа тыумыштан пилоростеноз булғанда операция яһай. Табибтарҙың үҙенсәлекле — һөйәк туберкулезы буйынса белгестәр мәктәбен ойоштороусы була.
Сагадарова Мария Владимировна
Биографияһы
Бүрәтстанда Совет власы ныҡлап урынлшҡандан һуң, Боханск, Аларск һәм Эхирит-Булагатск аймаҡтары хеҙмәткәрҙәре араһындағы эшмәкәрлеккә ҡушыла һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың хошун, аймаҡ конференцияларын ойоштора.
Краснобаев Тимофей Петрович
Биографияһы
1945 йылда Краснобаев СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (академигы) итеп һайлана. Мәскәү һәм Ленинградтың хирургтар йәмғиәтенең, балалар табиптары йәмғиәтенең, рентгенологтар йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора
Сагадарова Мария Владимировна
Биографияһы
1921 йылдың йәйенән Мария Владимировна Иркутск РКП(б) губкомы ҡарамағында ҡабаттан ойошторолған Бүрәт секцияһына саҡыртып алына. Бурженотдел мөдире була һәм партияның губерна комитетының ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге мөдире Е. Фаерман етәкселегендә эшләй башлай.
Краснобаев Тимофей Петрович
Биографияһы
Профессорҙар Клюев һәм Роскина өҫтөнән һаулыҡ һаҡлау министрлығы ойошторған «намыҫ судында» ҡатнашыусы (1947), был «Космополитизм һәм Көнбайыш алдында ярамһаҡлыҡ менән көрәш» асыҡ акцияһына баш һала.
Сагадарова Мария Владимировна
Биографияһы
РКП(б)-ның Бүрәт өлкә комитеты ойошторолғас, Сагадарова өлкә комитетының ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге мөдире була. Крәҫтиәндәрҙең үҙ-ара ярҙам комитеттары ҡарамағында махсус булдырылған әсәләр һәм балалар фондтарына кураторлыҡ итә.
Краснобаев Тимофей Петрович
Биографияһы
1952 йылдың 11 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Введенский зыяратында ерләнгән (8 уч.).
Сагадарова Мария Владимировна
Биографияһы
1922 йылдың апрелендә Новониколаевскта РКП(б) Үҙәк Комитетының Сиббюро секретары Емельян Ярославский етәкселегендәге форумда ҡатнаша. Отчет докладында түбәндәгеләрҙе хәбәр итә: «85 мең кеше иҫәпләнгән Бүрәт ҡатын-ҡыҙҙары эшмәкәрлек алып барырға кәрәк». Бер үк ваҡытта ул эштәге етешһеҙлектәр һәм ауырлыҡтар, кадрҙарҙың һәм саралар үткәреү өсөн средстволарҙың етешмәүе тураһында хәбәр итә.
М. В. Сагадарова инициативаһы буйынса, 1921 — 1922 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙ хеҙмәткәрҙәр әҙерләү маҡсатында комсомол ҡыҙҙар һәм йәш коммунистар уҡыуға ебәрелә. Уның ярҙамында ҡыусылар Малахирова Савранна, Тарантаева Вера, Далбаева Агафья, Осипова Полина, Балехаева Агафья, Осодоева Феодосия һ. б. уҡыуға ебәрелә.
Краснобаев Тимофей Петрович
Хеҙмәттәре
-
Сагадарова Мария Владимировна
Биографияһы
1921 — 1925 йылдарҙа Сагадарова өлкә партия съездарында һәм конференцияларында ҡатнаша, комсомолдың һәм партияның өлкә комитетына ағза итеп һайлана.
Филипп Михайлович Сахалтуев Сагадарованың ире була. Революцион эшмәкәрлектә ҡатнаша, һуңыраҡ К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһында белем ала, Херсондағы Аскания-Нова ҡурсаулығында, Иро станцияһында, зоотехник булып эшләй. 1937 йылда РСФСР Енәйәт Кодексының 58-се статьяһы буйынса — «контрреволюцион эшмәкәрлек» — ҡулға алына, 1938 йылда төрмәлә вафат була. Уның икенсе никахынан (Трубачеева Ирина Андреевна) тыуған улы, Украинаның халыҡ рәссамы Радна Филиппович Сахалтуев апаһының һүҙҙәренән Сагадарова хаҡында «ул бик иртә — егерме биш йәшендә туберкулездан вафат була», тип яҙа.
Краснобаев Тимофей Петрович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (19.03.1945)
Сагадарова Мария Владимировна
Биографияһы
Иркутскиҙа Иерусалим зыяратында ерләнгән.
Краснобаев Тимофей Петрович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Фән өлкәһендә I дәрәжә Сталин премияһы (1949) — «Костно-суставной туберкулёз у детей» ғилми хеҙмәте өсөн.
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1935).
Хәтер
- Мәскәүҙә, 1-се ҡала клиник дауахана биләмәһендә, корпустарҙың береһе эргәһендәге скверҙа (4-се Добрынин тыҡрығы, йорт 1/9с9, 55.72569°N, 37.61713°W) Краснобаевтың бронза бюсы ҡуйылған. Скульпторы — С. Д. Шапошников, архитекторы — В. А. Петров. Бюст 1956 йылдың 30 июнендә тантаналы асыла. (Фото)
Имлә
Имлә, шулай уҡ яҙма — ниндәйҙер телдә яҙыу өсөн ҡулланылған график тамғалар системаһы.
Краснобаев Тимофей Петрович
Хәтер
- Туберкулез институтының һөйәк клиникаһы, шулай уҡ 1-се ҡала клиник дауаханаһының хирургия бүлексәһе, өҫтәүенә, 1928 йылдан, Краснобаев исемен йөрөтә.
Бөрйән районында мәғариф
Бөрйән районында мәғарифтың үҫеше менән Бөрйән районы мәғариф бүлеге (МКУ Районный отдел образования Администрации муниципального района Бурзянского района) — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы хакимиәтенең муниципаль район мәғариф бүлеге муниципаль ҡаҙна учреждениеһы етәкселек итә. Бөрйән районының мәғариф системаһына мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары, дөйөм белем биреү мәктәптәре, Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы, өҫтәмә белем биреү учреждениелары (Балалар сәнғәт мәктәбе, Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Балалар ижады үҙәге) инә.
Тарихы
Төбәктә мәғарифтың үҫеше ислам дине ҡабул ителеүгә бәйле. Мәктәптәр һәм мәҙрәсәләр тарала башлай.
Октябрь революцияһына тиклемге осор
Бөрйәндә тәүге башҡорт мәктәбе 1913 йылда Әтек ауылында асыла. Хәҙрәт Дәүләткилде Мөхәмәтшәриф тырышлығы менән бында мәҙрәсә булдырыла. Ул заманы өсөн мәғрифәтле кеше була: дөйөм дини һәм рухи белеме генә түгел, төрлө дәрәжәләге мәҙрәсәләрҙә уҡый. Бохара юғары мәҙрәсәһендә юғары белем ала. Балаларҙы ғәрәп телендә яҙырға һәм уҡырға өйрәтеүҙе ойоштора. Эргә-тирәләге ауылдарҙан килгән малайҙар һәм ҡыҙҙар айырым белем алған. Малайҙарҙың уҡытыусыһы — «мөғәллим», ҡыҙҙарҙыҡы «абыстай» (грамотаны белгән ҡатын-ҡыҙ) тип аталған.
1911 йылда Ырғыҙлы ауылында беренсе донъяуи ике класлы мәктәп асыла. Беренсе уҡытыусы Илья Константинович Рассадников була.
Бөйөк Ватан һуғышына тиклемге осор
1918 йылда Мәндәғол ауылында беренсе баҫҡыс мәктәп асыла, унда ғәрәп теле, арифметика, яҙыу уҡытыла. 1919—1921 йылдарҙа Ишкилдин Ибраһим был мәктәптең уҡытыусыһы булып эшләй. Район мәктәптәре селтәрен киңәйтеү 1924 йылда ғына башлана. Мәктәптәр һаны дүртәү була: Иҫке Монасип, Байғаҙы, Байназар, Әтек ауылдарында асыла. Беренсе район мәктәп-мәҙрәсә Иҫке Монасипта асыла, уның мөдире һәм ойоштороусыһы Мансур хәлфә Рахманғолов була, ул бик белемле, ғәрәп, фарсы, төрөк һәм урыҫ телдәрен яҡшы белә. Мәктәп абруй ҡаҙана — төрлө ауылдарҙан килеп уҡыйҙар. Бер аҙҙан ярҙамға Мөхәмәтҡолов Ғәлимйән ебәрелә, ә 1924 йылдың башында мәктәп менән Ихсанов Ғимат етәкселек итә башлай. Мәктәптең тәүге уҡыусылары — Ғизитдин Муллағолов, Шәғәли Муллағолов, Афзал һәм Рәшит Бикмәтовтар, Кәримә Биргәнова һәм башҡалар.
Артабан уларҙың күбеһе уҡытыусы һәм күренекле етәксе булып китә. 1925 уҡыу йылына Бөрйәндә һигеҙ мәктәп була: Ғәлиәкбәр, Ғәҙелгәрәй, Тимер, Иҫке Собханғол ауылдарында мәктәптәр асыла.
1930—1931 йылдарҙа Ғәлиәкбәр ауылында уҡыу йорто эшләй (мөдире һәм ойоштороусыһы — Ү. Ә. Йәғәфәров).
1929 йылдан Байназар ауылында колхоз йәштәре (ШКМ) мәктәбе эшләй, улар 1934/1935 уҡыу йылында башланғыс ауыл мәктәптәре итеп үҙгәртелә. ШКМ-ға дүрт класлы белем ҡабул ителәләр.
1929/1930 уҡыу йылында Бөрйән районында 20 мәктәп һәм бер ШКМ була, уҡыусылар һаны — 465. 1930/1931 уҡыу йылында булған 21 мәктәпкә тағы ун мәктәп өҫтәлә. 1936/1937 уҡыу йылына районда 29 башланғыс һәм 3 тулы булмаған урта мәктәп эшләй: Иҫке Собханғол, Байназар, Әтек. Уҡыусылар һаны 1469 була. Уҡытыусылар әҙерләү өсөн ҡыҫҡа ваҡытлы һәм ситтән тороп уҡыу курстары, шул иҫәптән Иҫке Собханғол тулы булмаған урта мәктәбендә ойошторола.
1936/1937 уҡыу йылында район мәктәптәрендә 70 уҡытыусы һәм 46 культармеец эшләй, улар 619 белемһеҙҙе һәм 588 аҙ белемлене уҡыта.
Колхоздар һәм предприятиелар көсө менән һәм өмәләр ойоштороп, Мәһәҙей, Мораҙым, Килдеғол, Һарғая, Ишдәүләт, Иҫәнғаҙы ауылдарында башланғыс мәктәп биналары һалына. Тулы булмаған урта мәктәп биналары Әтек, Әбделмәмбәт, Иҫке Монасип, Нәби ауылдарында барлыҡҡа килә. 1939 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбе ҡарамағында интернат төҙөлә башлай. 1939 йылдан алып ете йыллыҡ мәктәптәр селтәре киңәйә. Иҫке Собханғол ете йыллыҡ мәктәбе урта мәктәп итеп үҙгәртеләсәк. 1938—1941 йылдарҙа Бөрйән районында халыҡ мәғарифы һиҙелерлек үҫеш ала.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында белем биреүҙә ҙур ҡыйынлыҡтар тыуа: мәктәптәр йылытылмай, уҡыусыларға һәм уҡытыусыларға матди ярҙам проблемаһы килеп тыуа. Хөкүмәт ярҙамы менән ҡыйынлыҡтар бөтөрөлә. Эшкә 7 — 8 класс белемле йәштәр йәлеп ителә.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуңғы осор
1947 йылда районда 1 урта мәктәп, 8 тулы булмаған урта мәктәп һәм 29 башланғыс мәктәп эшләй. 1952—1953 йылдарҙа районда 1 урта, 12 ете йыллыҡ, 21 башланғыс мәктәп, 2 балалар йорто була. Был мәктәптәрҙә 1620 уҡыусы уҡый. Төрлө юғары һәм урта махсус уҡыу йорттарынан йәш уҡытыусылар килә.
1952—1955 йылдарҙа районға дипломлы йәш уҡытыусылар: К. Ихсанова, Ә. Ураҙаев, Х. Манапов, Ә. Сәғитов, Л. Ноғоманов, И. Ишбаев, М. Хызыров, Б. Мырҙағолова, Г. Юлсурина, З. Агишева, З. Сәғитов, О. Прохоровалар килә.
1959 йылда уҡыу планына хеҙмәт дәресе индерелә, 5 — 7 кластар мәктәп яны участкаһында эшләй, 8 — 10 кластарҙа мәктәп оҫтаханаларында ауыл хужалығы һәм электр техникаһы буйынса практика үтә. Яңылыҡтар мәктәптәрҙең матди-техник базаһын яҡшыртырға булышлыҡ итә. Директор-новаторҙар Шамил Сәйәхов (Байназар), Абдуллин Байыҡ (Иҫке Собханғол), Лапшов Василий (Ырғыҙлы), Сәғитов Зәки (Ғәлиәкбәр) оҫта етәкселек итеүе һөҙөмтәһендә мәктәптәр яҡшы үҫешкән мәктәп яны хужалыҡтары булған алдынғы уҡытыу-тәрбиә үҙәктәренә әүерелә.
1967 йылда районда 25 башланғыс, 9 һигеҙ йыллыҡ һәм 3 урта мәктәп эшләй, уларҙа 3625 уҡыусы белем ала. 1968 йылда район үҙәгендә беренсе яңы типтағы мәктәп төҙөлә, 1981 йылда ике ҡатлы мәктәп файҙаланыуға тапшырыла.
1998—1999 уҡыу йылынан район мәктәптәрендә боронғо Бөрйән кәсептәрен тергеҙеү маҡсатында «Умартасылыҡ нигеҙҙәре» тигән яңы предмет индерелә.
Хәҙерге осор
Бөгөн (1922 йылға ҡарата) районда 34 дөйөм белем биреү ойошмаһы, шул иҫәптән 6 башланғыс мәктәп — балалар баҡсаһы, 2 төп дөйөм белем биреү мәктәбе, 20 филиалы менән 6 урта дөйөм белем биреү мәктәбе, шулай уҡ 8 мәктәпкәсә белем биреү ойошмаһы һәм дөйөм белем биреү мәктәптәре ҡарамағында 23 мәктәпкәсә төркөм, Балалар ижады үҙәге, Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе эшләй.
Районда 2019/20 уҡыу йылына бөтәһе 355 уҡытыусы иҫәпләнә, шуларҙан 332-һе юғары белемле, 1-е фән кандиданты (Истәкова Р. Ә.), 148 — юғары категориялы, 153 — беренсе категориялы.
Өлкән кластарҙа профилле уҡытыуҙы үҫтереү мәғарифтың муниципаль системаһын үҫтереү йүнәлештәренең береһе булып тора. Улар 2 база мәктәбендә эшләй. 10 — 11 класс уҡыусыларын профилле белем алыуға йәлеп итеү 68 процент тәшкил итә (2022 йыл).
Сифатлы белем алыу мөмкинлеген тигеҙ тәьмин итеү өсөн 24 тораҡ пункттан уҡыусыларҙы ташыу ойошторолған. 4 дөйөм белем биреү мәктәбендә интернат бар. Иҫке Собханғол урта мәктәбендә вузға тиклемге әҙерлек һәм балалар һәләтен үҫтереү буйынса ресурс үҙәге, 2016 йылдан «Белем биреү комплекстарын үҫтереүҙә педагогик менеджмент» республика кластер инновация лабораторияһы эшләй.
Премиялар
Бөрйән районы уҡытыусылары өсөн Зәки Хаммат улы Сәғитов исемендәге премия булдырылған. Был премияға Әбделмәмбәт мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы (2010), Иҫке Собханғол мәктәбенең физика уҡытыусыһы Хәкимова Фәнүзә Әҡсән ҡыҙы (2010), Әбделмәмбәт мәктәбенең физик культура уҡытыусыһы Боҫҡонов Зиннур Ғүмәр улы (2011), Байназар мәктәбенең география уҡытыусыһы Мөхәмәтйәнов Фәнил Ғаяз улы (2017) лайыҡ булды.
Уҡытыусыларҙың конкурстарҙа ҡатнашыуы
«Йыл уҡытыусыһы» республика конкурсы һөҙөмтәләре буйынса Бөрйән районы уҡытыусылары республиканың иң яҡшы уҡытыусылары иҫәбенә инә (һуңғы 5 йыл мәғлүмәттәре):
Эҙмә-эҙлекле юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән уҡытыусылар Рәсәй Федерацияһы Президентының «Мәғариф» милли проекты Грантына лайыҡ булдылар :
Кадада
Кадада — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/724 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 150 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәғифлек
Зәғифлек (invalidus — һүҙмә-һүҙ «көсһөҙ», in — «юҡ» + validus — «көслө») — кешенең хәлен, уның эшмәкәрлеген сикләгән ҡаршылыҡтар йәки физик, аҡыл, йәки сенсор психик тайпылыштар.
Зәғиф — йәмғиәттә физик, аҡыл, йәки сенсор йәки психик тайпылыштары булыуы арҡаһында шәхси мөмкинселектәре сикләнгән кеше. Рәсәй Федерацияһы нда «инвалид» статусын билдәләү медик-социаль экспертиза учреждениеларында башҡарыла һәм бер үк ваҡытта медик һәм юридик процедураны тәшкил итә. Инвалидлыҡ төркөмөн билдәләү юридик һәм социаль мәғәнәгә эйә, сөнки йәмғиәт менән айырым мөнәсәбәттәрҙе билдәләй: инвалидтың льготалары булыуы, инвалидлыҡ буйынса пенсия түләү, эш буйынса сикләүҙәр һәм эшкә яраҡһыҙлыҡ. Ҡайһы бер белгестәр инвалидтарҙы социаль тигеҙһеҙлек формаларының береһе булараҡ ҡарай.
2-се төркөм инвалидлыҡты билдәләү
2-се төркөм инвалидлығын билдәләүҙәге күрһәткестәр:
Инвалид балалар
Инвалид балалар категорияһына 18 йәшкә тиклемге йәшәү эшмәкәрлегендә баланың үҫешендә булған етшһеҙлектәр һөҙөмтәһендә социаль дезадаптацияға килтергән, үҙ-үҙен хеҙмәтләндереүҙе, хәрәкәт итеүҙе, ориентация, үҙ-үҙе контролдә тотоуҙы, уҡыу, аралашыу, киләсәктә хеҙмәт эшмәкәрлегенең үҫешен тотҡарлауға килтереүҙә мөһим сикләүҙәр булған балалар ҡарай Региональная общественная благотворительная организация инвалидов</ref. Төрлө кимәлдәге дауаханалар (республика, край, үҙәк, район, шул иҫәптән балалар өсөн); һәм махсуслаштырылған дауаханалар, бүлексәләр (неврологик, психиатрия, туберкулез һ. б.); консультатив-диагностик үҙәктәр тикшереүҙән һәм дауалауҙан һуң балаға инвалидлыҡ билдәләүҙе тәҡдим итә ала.
Тәҡдимдәр "Баланың үҫеш тарихы"нда (№ 112/у формаһы) һәм "Амбулатор, стационар ауырыуҙың медицина картаһы"нда теркәлә. Был тәҡдимдәр балаға инвалидлыҡ биргәндә иҫәпкә алына. Медицина картаһы даими йәшәү урыны буйынса балалар дауалау учреждениеларына ебәрелә. Дауалау учреждениеларың табип-консультация комиссияһы табип-белгестәре, баланың даими йәшәү урыны буйынса медицина-социаль һығымта төҙөй. Медик-социаль һығымта баланың һаулыҡ торошо боҙолоуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һәм шул һөҙөмтәлә уның йәшәү эшмәкәрлегендә барлыҡҡа килгән сикләүҙәр булған осраҡта төҙөлә.
Медицина-социаль һығымтаға инвалид бала өсөн тәҡдимдәр индерелә: 20 йәштә инвалид булған граждандарға эш стажына ҡарамаҫтан пенсия тәғәйенләнә.
Инвалид балаға тейешле льготалар:
Лягайка
Лягайка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Полва (пруд исемһеҙ, у д. Пол йылғаһының һул ярына тамағынан 7,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Симаховка
Симаховка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Синяя йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чаган (Чаган-Узун ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбделмәнова Лилиә Салауат ҡыҙы
Әбделмәнова Лилиә Салауат ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы — Сирбаева; 23 март 1984 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. Рәсәйҙең йыйылма командаһы составында (ҡатын-ҡыҙҙар-100 төп резерв төркөмө). Ҡатын-ҡыҙҙар араһында Бөтә Донъя шашка федерацияһы (ФМЖД) мастеры. 2003 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй шәхси-команда чемпионаты бронза призеры. Рәсәй кубогында 5-се урын
29 май
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кесе Ния
Кесе Ния — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зәйнуллин Сәхиулла Рәхмәтулла улы
Зәйнуллин Сәхиулла Рәхмәтулла улы (3 февраль 1906 йыл — 28 февраль 1991 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Зәйнуллин Сәхиулла Рәхмәтулла улы 1906 йылдың 3 февралендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылында тыуа. 11 йәшендә Баймаҡ ҡалаһында мәҙрәсәлә белем ала. Коллектив хужалыҡтар ойоштороу башланғас, «Буденный» колхозына ағза булып инә, бригадир, ферма мөдире, мал аҙығы әҙерләү мәлендә звено етәксеһе булып эшләй. 1937—1939 йылдарҙа армия сафында Рәсәй-төрөк сигендә хеҙмәт итеп ҡайта. Армиянан ҡайтҡас, тағы ла колхоз эшенә тотона.
Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылдың 21 декабрендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Был көндә Бөрйән районынан гражданжарҙы икенсе тапҡыр күпләп фронтҡа оҙаталар. Зәйнуллин Сәхиулланы ике тиҫтәнән ашыу райондашы һәм район колхоздарынан йыйылған аттар менән бергә Красноусолдан алыҫ түгел Аҡкүл күле янында урынлашҡан лагерға ебәрелә. Бында һуғышҡа әҙерлек күнекмәләре үткәндән һуң, 1942 йылдың февраль айында Йоматау станцияһынан вагондарға тейәп, фронтҡа оҙаталар. Зәйнуллин Сәхиулла М. Шайморатов етәкләгән 112-се кавалерия дивизияһының 101-се артиллерия дивизионында 148-се артиллерия-миномет полкында минометчик булып хеҙмәт итә.
Зәйнуллин һуғыштың башынан алып аҙағына тиклем булып, Бөйөк Еңеүҙе Берлинда ҡаршылай. 1947 йылда демобилизациялана.
Һуғыштан һуңғы биографияһы
Һуғыштан ҡайтҡас тәүҙә ауыл магазинында һатыусы булып эшләй. Аҙаҡ «Ағиҙел» колхозында бригадир, ферма мөдире була. Ҡайҙа ғына эшләһә лә эшенә ҙур яуаплылыҡ менән ҡарай. 1971 йылдың 15 февралендә «Ағиҙел» колхозының дөйөм йыйылышы ҡарары менән һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнуллин Сәхиулла Рәхмәтулла улына «Почетлы колхозсы» тигән маҡтаулы исем бирелеп, уның исемен колхоздың Почет китабына индерергә ҡарар ителә.
Хаҡлы ялға сыҡҡас та, ветеран тик ятмай, дини белемен файҙаланып, ауылда имам-хатиб вазифаһын башҡара.
Ветеран 1991 йылдың 28 февралендә вафат була.
Тағанташ
Тағанташ (Таганташ ) — Урал тауҙары системаһының Ирәндек һыртындағы тау. Бейеклеге — 961,3 метр.
1997 йылдан Тағанташ тауы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы биләмәһенә ҡараған комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҡлау зонаһының майҙаны — 7,8 гектар.
Тасуирламаһы
Ирәндек һыртының төньяҡ өлөшөндәге иң төп түбәләрҙең береһе — Тағанташ тауы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Хөсәйен ауылынан көнбайышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы Тағанташ тауы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.