cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тавр һырты
Геологик ҡоролошо
Төп өлөшөндә Тавр боронғо палеозой ҡатламдарынан тора. Көнбайышында төп үткәлдән ҡабырға яҡҡа тауҙар сылбыры китә, уныһының боронғо атамаһы Антитавр. Замыкая сначала долину верхнего течения Сейган йылғаһының үрендәге үҙәнгә барып сығып, артабан төньяҡҡа — Кизил-Ирмак (Ҡыҙыл Ирмәк) йылғаһына табан борола. Шунан төньяҡ-көнсығышҡа боролоп, Евфратҡа килеп етә лә ошо ике йылға араһын бүлә. Ярымутрауҙың төрлө тау сылбырҙарын Тавр йәки Антитаврҙың дауамдары тип ҡарарға ярамай. Боронғолар Евфрат һәм Тигр йылғаларын бүлеп баҫҡан әрмән тау сылбырҙарын «Тавр» тип атап йөрөткән.
Тавр һүҙенән килеп сыҡҡан атамалар
Боронғо гректар дауыл илаһтары тауҙарҙа төйәкләнә тип уйлайҙар. Уларҙы үгеҙ һынында күрәләр. Та́врия (грекса Ταῦρος) атамаһы ла тап ошо грек һүҙенән килеп сыҡҡан. Был хәҙерге Запорожье һәм Херсон өлкәләренә тура килә. Төньяҡ Таврия далалары боғаҙ һәм Сиваш аша үтеп Тавридаға барып сыға (Ҡырым ярымутрауы). Ҡырымға бәйле алғанда Таврия һәм Таврида — синонимдар.
Таврия һүҙе менән бәйле бик күп топонимик атамалар ҙа, төрлө тауарҙар ҙа, объекттар ҙа күп. Улар барыһы ла грекса Үгеҙ тигәндән килеп сыҡҡан.
Тавр һүҙе ҡушылған исемдәр
Кентавр, центавр (лат. centaurus, боронғо грекса κένταυρος, kentauros — үгеҙҙәрҙе үлтереүсе, үгеҙ көтөүсе), грек мифологияһында — ярым ат-ярым кеше вәкиле. Минотавр (боронғо грекса — Μῑνώταυρος, Mīnṓtauros — Минос батшаһы үгеҙе, миной үгеҙе) — грек мифтары персонажы. Двутавр — конструкция элементы.
Ингур (Тапсуй ҡушылдығы)
Ингур — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғирфанов Агиш Шәйех улы
Биографияһы
Агиш Ғирфанов 1928 йылдың 14 апрелендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Таймый ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында урта мәктәп тамамлаған.
Ижади эшмәкәрлеге
Агиш Ғирфановтың ижади эшмәкәрлеге ХХ быуаттың илленсе йылдарында журналист тәжрибәһенән башлана, ул әҙәбиәткә журналистика аша килде тип әйтергә ныҡлы нигеҙ бар. Атмышынсы йылдарҙа ул үҙен шаҡтай өлгөргән прозаик итеп таныта. Быға уның «Һәнәк» журналында эшләүе ныҡлап ярҙам итә. Баҫма биттәрендә ул юмор һәм сатира әҫәрҙәре ижад итеү буйынса оҫталығын камилаштыра һәм үҫтерә. Был осорҙа нәҡ ошо йүнәлештәге хикәйәләрен, балалар өсөн «Мөғжизә» исемле повесть яҙа. Башҡорт әҙәбиәтендә быға тиклем булмаған сатирик романды тәүге ижад итеүсе нәҡ Агиш Ғирфанов икәне әҙәбиәт тарихында айырым билдәләнә. Сатирик характерҙағы был эпик әҫәрҙең тәржемәһе менән танышҡан билдәле яҙыусы, РСФСР Яҙыусылар союзының юмор һәм сатира советы рәйесе Леонид Линч уны бик оҡшата һәм бик тә ыңғай баһа бирә. Ул ғына түгел, тәжрибәле тәржәмәсе ярҙамында романдың рус телендә донъя күреүенә ныҡлап булышлыҡ итә. Баш ҡаланың танылған «Советский писатель» китап нәшриәтендә әҫәр 1975 йылда баҫылып сыға һәм илдең төрлө төбәктәрендә уҡыусылар тарафынан бик йылы ҡабул ителә.
Һынташты мәҙәниәте
Һынташты мәҙәниәте — ҡула ( бронза быуаты) археологик мәҙәниәте (б.э.т. III меңйыллыҡ аҙағы — б.э.т. II меңйыллыҡ башы). Андрон мәҙәни-тарихи уртаҡлығының бер өлөшө булып тора.
Топонимика
Мәҙәниәттең атамаһы Һынташты йылғаһы (Тубыл йылғаһының һул ҡушылдығы) буйындағы ултыраҡ исеменән алынған.
Характеристика
Һынташты мәҙәниәте төньяҡ киңлегенең 54 һәм 52 градустары араһында һәм көнсығыш оҙонлоғоноң 59 һәм 62 меридиандары араһында Көньяҡ Урал арты һәм Көньяҡ Уралдың төньяҡ далаларында таралған.
Хәҙерге заманда Силәбе һәм Ырымбур өлкәләрендә мәҙәниәттең 22 нығытылған ултырағы табылған. Һынташты мәҙәниәте ултыраҡ һәйкәлдәренең күпселеге Урал һәм Тубыл йылғалары бассейнында урынлашҡан.
Көньяҡ Уралда Арҡайым, Берсуат ултыраҡтары табылған, Таш Амбар, Ҡуйсаҡ, Һынташты, Тамаҡ, Степное, Кизильское, Аландское, Һынташты II һ.б.; Һынташты, Оло Ҡараған, Кәкрегүл, Буланово, Степное VII, Танабиргән II, Биштамаҡ ҡәберлектәре һ.б. Һынташты нығытылған ултыраҡтарының майҙаны, ҡағиҙә булараҡ, 2 гектар тәшкил итә, ҡайһы берҙә 3,4 гектарға етә.
Ултыраҡтарҙың үҙенсәлеге булып монументаль һаҡлағыс ҡорамалдарҙың сикләнгән комплексы формаһындағы фортификация системаһы тора. Ултыраҡтарҙың диуарҙары 5,5 метр ҡалынлыҡтағы һәм 3,5 метр бейеклектәге балсыҡ ҡатыш блоктарҙан һалынған. Майҙаны һәм үҙәгендә урамы булған түңәрәк, оҙонса һәм дүрткел планировкалы.
Торлаҡтарҙа усаҡтар, асыҡ мейестәр (каминдар), мөгәрәптәр, ҡоҙоҡтар, мәғдән иретеү мейестәре табылған.
Керамик һауыт-һаба — тулҡынлы һыҙыҡлы, фигуралар төшөрөлгән осло һәм түңәрәк ҡабырғалы (банка) формалы һауыт. Һынташты мәҙәниәте керамикаһы ямная мәҙәниәтенә барып тоташмаһа ла, һуңғы катакомба һәм абаш мәҙәниәттәренә йәнәш (параллель) тора.
В. А. Городцов катакомба мәҙәниәтен асыусы булған, ул 1901—1903 йылдарҙа Төньяҡ Донец боронғо ҡурғандарын тикшергәндә, катакомбаларға — вертикаль ҡоҙоҡтарҙан торған үҙенсәлекле ҡәберлектәргә (инеү соҡорҙарына), дромосҡа (коридор кеүек үткәлгә) һәм ерләү камераларына (ерләү урынына) иғтибар иткән. Ҡәберлек ҡорамалының конструктив үҙенсәлектәренән сығып, уны катакомба мәҙәниәте тип атағандар.
Мәйеттәрҙе ҡурған ҡәберлектәренә, күбеһенсә, ултыраҡтарға ҡаршы яҡта, йылға аръяғына, 3,5 метр тәрәнлектәге ерләү соҡор-төрбәләренә, һул яғына бөкөрәйтеп, устарын йөҙөнә яҡынайтып һалып, ерләгәндәр.
Ҡәберлектәргә яу ҡоралы (уҡ башаҡтары, баулы һөңгөләр (гарпундар), балталар, һөңгө башаҡтары), хеҙмәт ҡоралдары (бысаҡтар, энәләр, ураҡтар, уймырҙар, ҡасауҙар, ҡармаҡтар), биҙәүестәр (муйынсаҡтар, беләҙектәр, сулпылар), көнкүреш һәм йола предметтары һ.б. һалынған. Бик күп ҡәберлектәргә, башы, аяҡтары йүгереү торошонда урынлаштырылған, ҡорбан ителгән ат һалғандар; ике тәгәрмәсле яу арбалары ла осрай. Хайуандар (аттар, эре мөгөҙлө мал, ваҡ мал, эттәр), ерләү йолаһының бер өлөшө булараҡ, ҡорбан ителгән.
Ерләү йолалары кешенең йәмғиәттәге урынына бәйле булмаған, ә уның енси-йәш градацияларын сағылдырған.
Ул дәүерҙә йәшәү сығанағы булып малсылыҡ торған. Һынташты мәҙәниәте вәкилдәре мәғдәнселек, мейестә яндырылған балсыҡтан әйберҙәр яһау (керамика), тире эшкәртеү, туҡыу һ.б. менән шөғөлләнгән.
Фән
Һынташты мәҙәниәтен тикшереү менән ғалимдар И. М. Батанина, Н. Б. Виноградов,В. Ф. Генинг, А. В. Епимахов, Г. Б. Зданович, Т. С. Малютина, Д. Г. Зданович, Е. В. Куприянова һ.б. шөғөлләнгән.
Килеп сығышы
Хәҙерге моментта археологияла һынташты мәҙәниәтенең килеп сығыуы һәм формалашыуы буйынсе уртаҡ фекергә килешеү (консенсус) юҡ.
Төрлө фекер һәм сығанаҡ мәҙәниәттәр атала: абаш (Т. М. Потёмкина, В. С. Горбунов, О. В. Кузьмин, А. Д. Пряхин), катакомба (Н. М. Малов, В. В. Филипченко, А. В. Епимахов, Е. Е. Ткачёв),, күп валиклы керамика мәҙәниәте, донец катакомба, вольск-лбищен, полтавкин(Н. Б. Виноградов) мәҙәниәттәре , ямная , яҡын көнсығыш мәҙәниәттәре.
Һынташты мәҙәниәтенең формалашыуына (ямная мәҙәниәте) боронғо ямная һәм катакомба ҡәбиләләре тәьҫир иткән, шулай уҡ урындағы халыҡ сәбәпсе булған тигән фараз йәшәй. Хәҙерге ваҡытта археологтарҙың күпселеге ямная һәм һынташты мәҙәниәттәренең туранан-тура бәйләнгәнлеген кире ҡаға. Был мәҙәниәттең һинд-иран характерлы булыуын ғына барыһы ла таный.
Генетик тикшеренеүҙәр
Палеогенетика өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә ярашлы, һынташты мәҙәниәте кешеләренең баулы (шнурлы) керамика мәҙәниәте халҡы менән генетик яҡтан шаҡтай оҡшаш булыуы раҫлана. Баулы (шнурлы) керамика мәҙәниәте популяцияларының көнсығышҡа миграцияһы, моғайын, һынташты мәҙәниәте формалашыуға килтергәндер. Һынташты мәҙәниәте вәкилдәренең ҡаҙылып алынған ДНК-аларын тикшергәндә, уларҙың Y-хромосомалы R1a гаплотөркөмгә (R1a1a1b2a2-Z2124 һәм R1a1a1b2a2a-Z2123 ) һәм митохондриаль гаплотөркөмгә J1-гә, J2-гә, N1-гә һәм U2-гә ҡарағанлығы асыҡлана.
RISE386   Bulanovo Sintashta б.э.т. 2298-2045 йылдар менән билдәләнгән, Z2121 һәм Z2124 сниптары буйынса ыңғай һөҙөмтә бирә. YP1460 снибы өсөн дә ыңғай һөҙөмтә күҙәтелә.
YP1460 снибы ҡырғыҙ тармағы өсөн позитив булған.
Волоста
Волоста — Рәсәй йылғаһы. Смоленск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/236 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Вис
Ай-Вис — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Википедия тарихы
Википе́дия — күп телле универсаль интернет-энциклопедия. Уның контентын булдырыу һәм төҙәтеү ирекле, йәки теләгән бер кеше унда үҙ мәҡәләләрен булдыра, йәки башҡалар яҙған текстарҙы, гафиктар һәм тауыш яҙҙырылған мәғлүмәтте төҙәтә ала.
Ай-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Википедия тарихы
Википедияның рәсми тыуған көнө— 2001 йылдың 15 ғинуары. Башта ул ирекле «Nupedia» энциклопедияға өҫтәлмә итеп булдырыла. Уны эксперттар өҫтәлмә ҡаралама мәҡәләләр һәм идеялар сығанағы итеп яҙа. Тик Википедия Нупедияны бик тиҙ уҙып китә, ул үҙе янында тағы әллә күпме өҫтәлмә проекттар булдырған ҙур халыҡ-ара проектҡа әүерелә. 2013 йылдың феварленә Википедияла 24 миллиондан артыҡ ирекле ҡулланылған мәҡәлә була. Уларҙы миллионлаған ҡатнашыусы яҙа. Бөгөн ул донъяла иң популяр веб-сайттарҙың береһе булып тора һәм белешмә булараҡ киң ҡулланыла.
Сығанағы
Донъяла булған бөтә белемде бер урында туплау идеяһы боронғо заманда Александрия һәм Пергам китапханаларын булдырыуҙан башлана, тик был концепцияны хәҙергесә аңлау Дени Дидро һәм XVIII быуат Франция энциклопедистарының ниндәйҙер бер универсаль энциклопедия булдырыу һәм уны таратыу идеяһына бәйле. Ә ниндәйҙер бер ҡорамалды энциклопедия контентын автоматик тулыландырыу өсөн ҡулланыу идеяһы һуңыраҡ мәҫәлән, уның айырым элементтарын китапханасы Чарльз Амми Каттерҙың «The Buffalo Public Library in 1983» (Library Journal, 1883) тигән мәҡәләһендә, һуңыраҡ — Поль Отленың Traité de documentation (1934) китабында; Отле  Mundaneum ойошмаһына ла нигеҙ һалған, 1910), Герберт Уэллстың World Brain (1937) тигән эсселәр йыйынтығында һәм Вэнивар Буштың футуристик микрофильмында ( мәҡәләһендәге мемекс төшөнсәһе нигеҙендә) тыуа (As We May Think, 1945). Тед Нельсондың "Xanadu проекты"н да шул рәткә индерергә мөмкин (1973).
Бөтә донъя селтәре барлыҡҡа килеү менән күптәр селтәрҙә интернет-энциклопедияның үҙ проекттарын эшләй башлай. 1999 йылда Ричард Столлман (программист ирекле ПО- программа тәьмин итеү хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы) «Ирекле универсаль энциклопедия» ҡағиҙәләрен дөйөмләштерә һәм уның маҡсаттарын билдәләй. Уның Ирекле программа менән тәьмин итеү фонды кешеләрҙе « сайтҡа инергә һәм унда үҙ өлөшөн индерергә» саҡыра. Википедиянан алда бик киң танылып өлгөрмәгән Interpedia була ( концепцияһы).
Ермолаевка (Ауырғазы районы)
Ермолаевка (Ермолаевка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453485, ОКАТО коды — 80205872002.
Тарихы
Ермолаевка ауылын Ҡарамалы тип тә йөрөткәндәр. Ул ҙур булмаған. XX быуаттың 20-се йылдарында 23 йортта 126 кеше генә йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (100 %).
Урамдары
Шартлы урам (Условная улица)
Грибен (Эльба)
Грибен (Эльба) (Grieben (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 784 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
Екра-Яга
Екра-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Томанга
Оло Томанга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шенчуга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атып үлтерелгән тыныс халыҡҡа һәйкәл (Константиновск)
Атып үлтерелгән тыныс халыҡҡа һәйкәл — Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһында Фрунзе урамындағы һәйкәл
Тарихы
XX быуаттың 60-сы йылдарында Ростов өлкәһе Константиновск ҡалаһының төньяҡ ситендә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Константиновск ҡасабаһының немец оккупацияһы ваҡытында атып үлтерелгән халыҡҡа һәйкәл урынлашҡан.
Атып үлтерелгәндәрҙең күпселеге урындағы халыҡ түгел, ә балалары менән ҡасаҡ йәһүдтәр була. 1942 йылдың йәйендә ҡасаба эргәһендә бер нисә окоп ҡаҙыла. Урындағы халыҡты атыуҙан алда беренселәрен окопҡа йөҙҙәре менән ҡуялар. Атыуҙан алда халыҡ араһынан бер кеше, Александр Воробьев немецтарға боролоп ҡысҡыра: «Ҡәбәхәттәр, балаларҙы йәлләгеҙ!». Автомат тыҡылдауы ҡысҡырыусыларҙың тауышын өҙә.
Тасуирламаһы
Ҡалалағы атып үлтерелгән халыҡҡа ҡуйылған һәйкәл ҡатмарлы композицияға эйә. Ҙур булмаған металдан ҡойолған аҡ постаментта һәйкәлдең ҡара стелаһы тора. Постаментта ҡара таяҡ һәм алтын ялатылған вертикаль бағана менән тәре ҡуйылған. Тәре уртаһында ураҡ һәм сүкеш менән ҡара венок тора. Стеланы биш мөйөшлө алтын йондоҙ ослай.
Композицияның бейеклеге алтын йондоҙға тиклем 180 см тәшкил итә. Һәйкәлдең төп стелаһында бронза мемориаль таҡтаташ беркетелгән, унда былай тип яҙылған: «13 ир-егет, 14 ҡатын-ҡыҙ һәм 18 бала ерләнгән».
Үҙ ваҡытында атып үлтерелгән алты кеше билдәле була. Стелала уларҙың исемдәре яҙылған: И. Ф. Васильковский, партияның район комитеты инструкторы Александр Иванович Воробьев, Г. И. Жиленков, В. Г. Давыдов, А. И. Савкина, А. А. Исаев, М. И. Осипова.
Һәйкәл алдында 100 х 100 см ҙурлыҡтағы ҡәбер ташы, 100 х 50 см күләмле ике бәләкәй ҡәбер ташы, клумбалар урынлашҡан. Һәйкәл Волгоградта төҙөлә. Һәйкәл семәрле тимер рәшәткә менән уратып алынған.
Константиновск ҡалаһында һәйкәлде атып үлтерелгән И. Ф. Васильковскийҙың улы Дмитрий Иванович Васильковский XX быуаттың 60-сы йылдарында ҡуя
Ингур-Келых-Сос
Ингур-Келых-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингур йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Приморский (мемориаль комплекс)
Төҙөлөшө
Комплекс Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында емерелгән ҡала өлөшөндә төҙөлгән. «1941 йылға тиклем бында Петергофтың бер нисә быуын төҙөүселәр төҙөгән тиҫтәләрсә урамы була» — тип яҙылған юҡҡа сыҡҡан Оло Слобода урынына ҡуйылған иҫтәлекле ташта.
Комплекс яйлап асыла. 1961 йылда диңгеҙ буйының Ораниенбаум плацдармы сиктәренә һаҡсыларҙың барельефы урынлаштырылған гранит обелиск ҡуйыла (архитекторҙары Т. Н. Воронихина, М. К. Меликова, В. Н. Щербина һ. б.). 1964—1971 йылдарҙа Петродворецты (Петергофты) азат иткәндән уны минанан таҙартҡанда һәләк булған совет яугирҙары һәм саперҙарына арналған Туғандаш мемориаль ҡәберлеге ансамбле формалаша (архитекторы О. И. Соколов). 1967 йылда Ораниенбаум шоссеһының икенсе яғына 350 туя ағасы ултыртыла Улар сылбыр кеүек теҙелеп штыклы атакаға барған Балтика диңгеҙе моряктарын кәүҙәләндерә.
Хәҙерге торошо
Мемориаль комплекс халыҡтың һәм Петродворцовый районы власының даими иғтибар үҙәгендә тора. Унда традицион рәүештә Еңеү көнөнә һәм блокаданан тулыһынса азат ителеү хөрмәтенә барам саралары үтә, ветерандар маршы һәм велоуҙыштар старт ала, йола буйынса никахлашыусы парҙар сәскәләр һалырға килә. 2014 йылда бер нисә тапҡыр рөхсәтһеҙ «реставрация»ға дусар ителә.
Йосопов Рафас Миңлеғәли улы
Биографияһы
Рафас Миңлеғәли улы Йосопов 1939 йылдың 18 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Оло Аҡа ауылында тыуған.
1957 йылда Оло Аҡа урта мәктәбен тамамлаған. Мәктәптән һуң «Әй» совхозының 5-се бүлексәһендә ябай эшсе булып эшләй.
1960 йылда Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрофикациялау институтына уҡырға инә һәм 1965 йылда уңышлы тамамлай.
Шул уҡ йылды «Әй» совхозының үҙәк ремонт оҫтаханаһы мөдире итеп тәғәйенләйҙәр, артабан «Әй» совхозының баш инженеры итеп үрләтелә.
1976—1999 йылдарҙа республиканың Ауыл хужалығы министрлығының матди-техник тәьминат бүлегендә инженер булып эшләй.
2012 йылдың 4 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Сығанаҡтар
Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
Мишкә ауыл Советы (Мишкә районы)
Мишкә ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Мишкә ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда ауыл советы составына Ленин ауыл советы инә:
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
35) Мишкә районы буйынса:
в) Мишкә ауылында административ үҙәге менән «Мишкә» атамаһын һаҡлап,  МИшкә һәм Ленин ауыл Советтарын берләштерергә.
Ленин ауыл Советының Ленинский, Яңы Ключево, Восход, Ҡыйғаҙытамаҡ ауылдарын Мишкә ауыл Советы составына индерергә.
Мәғлүмәттәр иҫәбенән Ленин ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға;
Ай-Вож-Юган
Ай-Вож-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вож-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Әүжән ауыл Советы
Үрге Әүжән Советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә, муниципаль берәмек. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 2658 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2685 кеше.
Ауыл биләмәһе башлығы — Телятников Михаил Петрович
Эштәр менән идара итеүсе — Кузнецова Ольга Николаевна Үрге Әүжән ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең почта адресы:
453538, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Үрге Әүжән ауылы, Блюхер урамы, 68.
Состав
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Үрге Әүжән ауыл советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге. Бөтәһе — 2658.
Тарихи белешмә
1754 йылдың 2 май көнө Үрге Әүжән ауылына нигеҙ һалыу датаһы булып һанала. Был тарихи дата Үрге Әүжән йылғаһы буйында заводтың төҙөлөшө менән тығыҙ бәйле. 1772 йылда башланған төҙөлөш мәленән 18 йыл үткәс сығарылған продукцияның күләме 212014 ботто тәшкил итә (яҡынса 14 мең тонна). Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, XX быуаттың металлургия гиганттары бәләкәй заводтарҙы иҡтисад баҙарынан ҡыҫырыҡлап сығарҙы, 1926 йылда Әүжән-Петровский заводы ябылып, уның ҡорамалдары Белорет металлург заводына һәм яңы төҙөлөп ятҡан Магнитогорск металлургия комбинатына күсерелә. Ун туғыҙынсы быуаттың икенсе яртыһында Ҙур Әүжән йылғаһы буйында алтын приискыһы үҙ эшен башлай. Был кәсеп менән Әүжән халҡы 1948 йылға тиклем көн итә. Завод ябылғандан һуң, халыҡ ағас эшкәртеү менән шөғөлләнеп көн итә. 2003 йылға тиклем Әүжән урман эшкәртеү хужалығы төп ойошмаларҙан һанала. Әүжән урман эшкәртеү хужалығы етештергән тауарҙар төрлөлөгө менән билдәле була. 100 мең кубометр ағас Мәләүез урман комбинатына ебәрелә. 70-се йылдарҙа эшселәрҙең һаны 700 тиклем, ә урман әҙерләү күләме 150 мең кубометрға тиклем арта. Социаль сфераны үҫтереү юҫығында ла күп эштәр эшләнә: участка дауаханаһы, һыу торбаһы, газ торбаһы, юлдың төҙөлөшө һәм башҡалар. 2003 йылда башланған ағас эшкәртеү хужалыҡтарының яңыса үҙгәртеп ҡороу процессы башланғас, Әүжән урман хужалығының эшмәкәрлеге туҡтатыла.
Әүжән урман хужалығынан тыш ауыл биләмәһе территорияһында «Баштрансгаз» ЯСЙ, «Әүжән урманы» ЯСЙ, «Рәсәй почтаһы» бүлексәһе, «Белорецкгаз» предприятиеһы участогы, АЗС урынлашҡан. Мәктәптә 300-гә яҡын баланың белем алыу мөмкинселеге бар. Бынан тыш улар өлгөргәнлек атесстаты менән бергә «В», «С» категориялы водитель танытмаһын ала. Мәктәптә «Баһадир» физкультура-һауыҡтырыу комплексы уңышлы эшләп килә. Балалар музыка мәктәбендә 75-кә яҡын бала белем ала, улар баян, аккордеон, гитара, мандолина, гармун класстарында уҡытыла. «Ҡояшҡай» һәм «Тирмәкәй» балалар баҡсаһы 60-ҡа яҡын баланы ҡабул итә. Үрге Әүжән участка дауаханаһы 15 станционар сирле кешене ҡарауға һәм 25 ауырыуҙарҙы хоспис дауалауға иҫәпләнгән. Бынан тыш фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләп килә. VIII төр коррекцион мәктәбендә Белорет районы муниципаль райондан 50-гә яҡын баланың белем алыу мөмкинселеге бар.
Һуңғы 20 йыл эсендә Үрге Әүжән ауыл Советы биләмәһендә
1. юлдар төҙөкләндерелә (Әүжән- 7,5 км, Исмаҡай — 1 км);
2. Ҙур Әүжән йылғаһында һыу һаҡлағысы төҙөлә;
4. ретранслятор төҙөлә;
5. «Мегафон», «Билайн» «МТС» бәйләнештәре булдырыла;
6. Исмаҡай ауылында социаль-мәҙәни үҙәк төҙөлә (мәктәп, клуб, китапхана);
7. Үрге Әүжән ауыл биләмәһендә газ торбалары үткәрелә;
Митоз
Митоз (μίτος — еп) — эукариот күҙәнәктәр бүленеүенең төп ысулы. Zellsubstanz, Kern und Zelltheilung (1882)]]
Эукариот күҙәнәктең бүленеүгә әҙерлек осоро
Күҙәнәктәрҙең бүленеүгә әҙерлеге интерфаза осоронда башлана.
Шулай итеп, синтезланғандан һуң ДНК һаны икеләтә артҡан күҙәнәктәрҙә генә митоз башлана.
Интерфазала өс стадияны айыралар:
Эукариот күҙәнәктең бүленеү процесы
Митоз — эукариот күҙәнәктең бүленеү процесы. Митоз ике стадияла бара:
Профаза
Профазаның төп ваҡиғаһы булып орсоҡ ептәренән махсус бүлеү аппараты барлыҡҡа килтереү тора.
Профаза ваҡытында ядрола нәҙек кенә ептәр хасил була. Был ептәр — хромосомалар. Профазала улар спираль яһап урала, шуға күрә ҡыҫҡара һәм йыуаная башлай.
Профаза аҙағына яҡтылыҡ микроскобы аша бөтә хромосомалар ҙа һәйбәт күренә башлай, уларҙың ҙурлығын, формаһын, төҙөлөшөн, һанын билдәләргә була.
һәр хромосома — ул бер-береһенән нәҙек урындар менән айырылған, бер нисә өлөштән торған оҙонса тығыҙ тәнсә.
Беренсел нәҙеклекте, йәғни центромерҙы (гр. «мерос» — өлөш), айырып йөрөтәләр. Хромосомала шулай уҡ икенсел нәҙеклектең дә булыуы мөмкин.
һәр хромосома спираль рәүешендә уралған ике ДНК ебенән (молекулаһынан) тора. Был ептәрҙе хроматидтар йәки бала хромосомалар тип атайҙар.
Профаза аҙағында ядро башлыса эрей һәм хромосомалар цитоплазмала иркен урынлаша, бәләкәй ядролар юғала.
Метафаза
Хромосомалар метафаза пластинкаһын барлыҡҡа килтерә. әр хромосома үҙенең үҙәк өлөшө (ңентромера) менән орсоҡ ептәренең бере-һенә беркетелә, һәр хромосомала хроматидтарҙың бер-береһенән бүленеүе, айырылыуы бара
Анафаза
Хроматидтарҙың күҙәнәк полюстарына табан таралып китә башлауы митоздың киләһе фазаһы — анафазаның башланыу мәле еткәнен аңлата.
Анафаза ваҡытында хроматидтар (бала хромосомалар) күҙәнәк полюстарына китә. Хромосомаларҙың хәрәкәте орсоҡ ептәренең ҡыҫҡарыуы һәм бала хромосомаларҙы экваторҙан күҙәнәк полюстарына табан тартыуы арҡаһында башҡарыла. Хромосомалар хәрәкәтендә АТФ энергияһы файҙаланыла.
Телофаза
Телофаза — митоздың һуңгы фазаһы. Телофазаны профазаның киреһе тип тә атайҙар.
Галинарова Мартина
Галинарова Мартина, фамилияһы — Яшицова, шулай уҡ тәүге иренең фамилияһы аҫтында билдәле Шварцбахерова (1973 йылдың 22 апрелендә тыуған, Долны Кубин, Словакия) — Словакия спортсыһы. Донъя вице-чемпионы, ҡышҡы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы. Донъя кубогы этабы еңеүсеһе, ике тапҡыр Европа чемпионы, Европа вице-чемпионы, Словакия чемпионы.
Митоз
Телофаза
Телофаза ваҡытында күҙәнәк полюстарына яҡынайған хромосомалар тағатыла башлай. Улар яңынан бер-береһе менән үрелгән оҙон еп формаһына инә. Был бүленмәгән ядроларға хас күренеш булып тора.
Галинарова Мартина
Спорт карьераһы
«Дукла» (Банск-Быстрица) Спорт клубтары ағзаһы.
Галинарова үҙенең биатлон карьераһын 1992 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындары бөткәс үк башлай. Ике йылдан һуң Лиллерхаммерҙа олимпия миҙалы өсөн көрәште, унда алтынсы була.
Митоз
Телофаза
Бала ядроларҙа яңынан ядро тышсаһы барлыҡҡа килә. Бәләкәй ядро формалаша һәм ядроның интерфазаға хас төҙөлөшө тулыһынса яңынан ҡайтарыла.
Телофаза барышында цитоплазма ла бүленә. Һөҙөмтәлә ике бала күҙәнәк бер-береһенән айырыла. Был күҙәнәктәр төҙөлөштәре буйынса инә күҙәнәккә тулыһынса оҡшаш.
Галинарова Мартина
Спорт карьераһы
Дөйөм алғанда, Словакия намыҫын биш Олимпиадала яҡлаған. Донъя кубогында 19 миҙгел үткәрҙе.
1992 йылдың декабрендә Поклюкала Донъя кубогы этабында дебюты була. Тәүге ярыш һөҙөмтәләре буйынса 15 километрға шәхси ярышта ул хатта немец олимпия чемпионы Антье Харвиҙы уҙып, туғыҙынсы урынды алды. Антье Харви 17-се генә урында ҡала. Һуңынан Эстерсунд һәм Лахтиҙа Донъя кубогы этаптарында еңеү яулай. Һөҙөмтәлә беренсе биатлон миҙгелен спортсы Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә 9-сы урын менән тамамлай. Был уның бөтә спорт карьераһында иң яҡшыһы булды.
Митоз
Телофаза
Митоздың дауамлылығы. Күҙәнәктең йәшәү циклында митоз интерфазаға ҡарағанда бик күпкә аҙ ваҡыт араһын алып тора. Күпселек күҙәнәктәрҙә бөтә митоз процесы, профазанан алып телофаза бөткәнгә тиклем, 1—2 сәғәт ваҡытты ала, ә интерфаза күп тапҡырға оҙағыраҡ дауам итә.
Вороновка (Лосьминка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Галинарова Мартина
Спорт карьераһы
1998 йылда Нонзаваонсена (Нагано, Япония) Мартина беренсе этапта сығыш яһаған словак эстафета командаһы дүртенсе урынды алды. Спортсының һуңғы олимпиадаһы Ванкуверҙағы ярыштар булды: бында Мартина эстафетала 13-сө урын яуланы, уның составында ул беренсе этапта йүгерә.
Вороновка (Лосьминка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ир енес ағзаһы
Ир енес ағзаһы йәки пенис (pénis, πέος һәм φαλλός) — ир-егеттәрҙең енес системаһы (һейҙек һәм репродуктив система) өлөшө булараҡ ир-егеттең тышҡы енес органдарының береһе. Организмда һейҙекте сығарыу, енси акт һәм эякуляция өсөн ҡулланыла.
Митоз
Митоздың биологик әһәмиәте
Митоз һөҙөмтәһендә һәр бала күҙәнәк тап инә күҙәнәктәге кеүек үк хромосомалар ала. һәр ике бала күҙәнәктә лә хромосомалар һаны инә күҙәнәктәге хромосомалар һанына тигеҙ. Тимәк, митоздың биологик әһәмиәте ике бала күҙәнәк ядролары араһында хромосомаларҙы тип-тигеҙ итеп бүлеүҙән ғибәрәт.
Галинарова Мартина
Спорт карьераһы
1999 йылда Финляндияның Контилахти ҡалаһында барған донъя чемпионатында ул үҙенең ил өсөн тәүге миҙалын яуланы, эҙәрлекләү ярышында етенсе булып киткән Мартина икенсе урынды яулай.
Ир енес ағзаһы
Төҙөлөшө
2) Ситтәге тән
Кивач
Дөйөм мәғлүмәттәр
Шарлауыҡтың исеме, күрәһең, фин һүҙе «kiivas»,-   «ҡеүәтле, йылдам» тигәнде аңлата.
Ир енес ағзаһы
Төҙөлөшө
3) Башы
Галинарова Мартина
Спорт карьераһы
2011 йылдың 25 майында рәсми рәүештә спорт карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә. Ул «Дукла» клубында илдең йәштәр йыйылма командаһы менән шөғөлләнәсәк.
Ир енес ағзаһы
Төҙөлөшө
4) Уретраның ауыҙы
]] Енси ағзала уның тамыры, йәки нигеҙе (rádix pénis), кәүҙәһе, йәки олоно (córpus pénis) һәм башы (glans pénis) айырылып тора. Пенистың кәүҙәһе өс оҙонлоҡтағы анатомик структура менән барлыҡҡа килә: эрекция ваҡытында ҡан тултырырға яраҡлы ике ҡыуышлы организм, һәм улар аҫтында урынлашҡан бер spongiosum тән, уның аша уретра уҙа. Ир-егет енси ағзаһының ҡыуышлы һәм spongiosum тәндәре тығыҙ аҡ тышсанан тора, унан күп һанлы трабекулалар эскә һуҙыла, улар араһындағы арауыҡта «ҡыуышлыҡтар», йәки лакуна (cavérnae) барлыҡҡа килә.
Галинарова Мартина
Спорт карьераһы
Кейәүҙә, улы бар.
Кейем
2011 йылдың 1 апреленә ҡарата
Ир енес ағзаһы
Ҡан менән тәьмин итеү
Енси ағзаға ҡан менән тәьмин итеү пенистың тәрән һәм дорсаль артериялары аша үткәрелә (aa. profúnda et dorsális pénis), улар эске енес артерияһының ботаҡтары булып тора (a. pudénda intérna).
Кивач
Дөйөм мәғлүмәттәр
Бейеклеге 10,4 м һәм  участкала дөйөм оҙонлоғо яҡынса 170 м. Түбәнге баҫҡысының текә ағыу бейеклеге — 8 м. Шарлауыҡтың баҫҡысы сығып торған диабаз тарафынан барлыҡҡа килә.
Шарлауыҡты ҡая ике ағымға бүлә: төп (уң) һәм икенсел (һул). Төп ағым дүрт баҫҡыс буйлап төшә, икенсел ағым тура мөйөш аҫтында төп ағымға ҡушылған бер нисә йүнәлешкә бүленә.
Ир енес ағзаһы
Ҙурлығы
Енси ағзаның оҙонлоғон үлсәү дөрөҫ билдәһе — тура баҫып торған индивидта, тулы торғоҙолған пенис өҫтөнә линейка ҡуйып, уртаса бер нисә урындан булып тора. Иң ҙур документлаштырылған пенистың оҙонлоғо 33,5 см һәм ҡосаҡта 15 см, был ΧΧ быуат башында һүрәтләнгән. 1998-2002 йылдарҙағы Рәсәй тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, ирҙәрҙең 20% (иң ҙур төркөм) 15 см ҙурлығында енес ағза булған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың өҫтөнлөктәре тураһында мәсьәлә бәхәсләшһә лә, енси ағзаның ҙурлығын арттырыу проблемаһына айырым иғтибар бүленде.
Кивач
Дөйөм мәғлүмәттәр
Шарлауыҡ «Кивач» ҡурсаулы ғы сиктәрендә экскурсия объекты булып тора, уның майҙаны 10 меңдән ашыу гектар. Шарлауыҡ янында Тәбиғәт музейы һәм дендрарий урынлашҡан.
Тарихы
1566 йылда беренсе тапҡыр Ер китабында телгә алынған.
Риүәйәттәрҙең береһенә ярашлы, ике апалы-һеңлеле Суна һәм Шуя йылғалары бер-береһәнән айырылырға теләмәй йәнәш аҡҡандар, Тик бер мәлдә Суна һеңлеһенә үҙенең уңайлы үҙәнен бирә һәм ял итергә ятып тора. Уянып киткәс, ул Шуяның бик алыҫҡа ағып киткәнен күреп аптырай  һәм юлындағы бөтә нәмәне ағыҙып алып китеп, артынан ҡыуып китә. Суна ҡаялар ярған урында Кивач шарлауығы барлыҡҡа килә.
1837 йыл да бүрәнә ҡыуыуҙа  ағастарҙың һыныуын булдырмау өсөн махсус бүрәнә төшөрөү ҡулайламаһы ҡорола.
ГЭС-тың Суна каскадын төҙөгәндә һыуҙың бер өлөшө бирелә (каскадтың иң ҙур станциялары   — Кондопожский ГЭС һәм Пальеозерский ГЭС). Был шарлауыҡтың   гидрографик селтәрен үҙгәртә һәм тәбиғи ҡеүәтен кәметә  (66 тиклем м³/с).
Кивач әҙәби әҫәрҙәрҙә
Шарлауыҡҡа Г. Р. Державинадың «Шарлауыҡ» шиғыры, Ф. Н. Глинканың һәм башҡа билдәле шағирҙарҙың шиғри юлдары арналған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Митоз
Митоздың биологик әһәмиәте
Әгәр митоздың нормаль барышы боҙолоп, бала күҙәнәктәрҙә хромосомалар инә күҙәнәккә ҡарағанда аҙыраҡ йәки күберәк була ҡалһа, был йә һәләкәткә килтерә, йә күҙәнәк тереклегендә үҙгәреш — мутациялар барлыҡҡа килтерә.
Грамматикализация
Грамматикализа́ция — тел эволюцияһы барышында һүҙҙәрҙең грамматик күрһәткестәргә әйләнеп китеүенән торған тел үҙгәреше. «Грамматикализация» термины А. Мейе тарафынан 1912 йылда индерелә. Грамматикализация күренеше 1980-се йылдарҙан алып әүҙем өйрәнелә. Төп хеҙмәттәрҙе Б. Хайне, К. Леман, Дж. Байби яҙған.
Барсуков Эдуард Григорьевич
Биографияһы
Эдуард Григорьевич Барсуков Дондағы Ростовта хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. 1952—1956 йылдарҙа Ростов университетының тарих-филология факультетында уҡый. Уҡып бөткәс юллама буйынса ауыл мәктәтәрендә уҡытыусы булып эшләй, Үзбәкстан мәктәптәрендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.
Грамматикализация
Грамматикализацияның механизмдары
Грамматикализация — киң төшөнсә, шунлыҡтан лингвистикала грамматикализацияның аныҡ механизмдары айырыла, улар араһында  семантик төҫһөҙләнеү (semantic bleaching), фонетик эрозия (phonetic erosion), морфологик редукция (morphological reduction) һәм облигаторизация (obligatorification), йәғни һүҙформа йә конструкция күрһәткесенең мотлаҡҡа әйләнеүе, кеүек механизмдар бар.
Барсуков Эдуард Григорьевич
Биографияһы
Дондағы Ростовҡа әйләнеп ҡайтҡас, ул журналист эше менән шөғөлләнә: фабрика сығарған әҙ тиражлы гәзиттә әҙәби хеҙмәткәр була, артабан өлкә «Комсомолец» йәштәр гәзитендә, һуңғараҡ өлкә Эске эштәр идаралығы гәзитендә журналист булып эшләй.
1970-1994 йылдарҙа Эдуард Григорьевич Барсуков Эске эштәр идаралығында аппарат хеҙмәткәре булып эшләй, хәҙер Рәсәй Эшке эстәр министрлығының пенсионеры.
Ижады
Э. Барсуковтың тәүге «Дом на Буденновском» тигән шиғыры «Большевистская смена» гәзитендә 1949 йылда баҫылып сыға. Ошо ваҡыттан алып уның шиғырҙары Ростов ҡала һәм өлкә гәзиттәрендә, «Дон» альманахы һәм журналында, Воронеж ҡалаһының «Подъём» журналында, Ростов китап нәшриәте һәм «Молодая гвардия»ла, «Литературная газета»ла, Болгарияның «Вит» гәзитендә, Венгрияның «Альфёльд» гәзитендә һәм башҡа баҫмаларҙа сығып тора.
Э. Барсуковтың тәүге шиғырҙар китабы «Багряные леса» Ростов нәшриәтендә 1968 йылда сыға, 1993 йылда «Гефест» нәшриәте «Вечное небо» шиғри йыйынтығын «Орбита» һәм «Новая книга» нәшриәттәрендә сығара, 1999 һәм 2003 йылдарҙа уның «Театр судьбы» һәм «Гроза на двоих» шиғырҙар китабы донъя күрә.
Эдуард Григорьевич Барсуковтың шиғырҙары лирика менән һуғарылған, ижадының төп темаһы — тәбиғәт һәм сәнғәт, хәҙерге заман кешеһенең донъялағы урыны. Уның шиғриәте публицистик гражданлыҡ пафослы.
Э. Г. Барсуковтың әҫәрҙәре 1956 йылданбашлап «Подъём» (Воронеж); «Господин Ростов»; «Донская волна»; «Ajfold»: «Ковчег»; «Донской современник»; «Нива» (Казахстан) журналдарында баҫылып тора.
Эдуард Григорьевичтың шиғырҙары Мәскәүҙә, Ростовта сыҡҡан «Молодые голоса», «Молодые, разные», «Поэзия рабочих рук», «День донской поэзии», «В шинели, сшитой из огня…», «Донщина, дочь моей России…», «Шолохов: уроки мужества и доброты», «Уголовный розыск. Криминальный мир Ростова», «Солдат войны — солдат правопорядка» коллектив йыйынтыҡтарында нәшер ителә.
Эдуард Григорьевич Барсуков — В. А. Закруткин исемендәге конкурс лауреаты, Ул шулай уҡ Дон эске эштәр ғәскәре һәм органдарының ветерандар Советының президиум ағзаһы.
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Медаль «Ветеран труда»
Сирәштамаҡ
Сирәштамаҡ (Чиряштамак) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 132 кеше. Почта индексы — 452071, ОКАТО коды — 80244810007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
XX быуат башында нигеҙ һалынған бүлендек биләмәләр иҫәбендә Сирәштамаҡ ауылы ла бар. 1920 йылда унда 119 башҡорт йәшәгәнлеге билдәле. Халҡының һаны төрлө осорҙарҙа:1906 й. — 85 ; 1920 — 119; 1939 — 137; 1959 — 178; 1989 — 143; 2002 — 146; 2010 — 132 кеше иҫәпләнгән.2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса,бында башҡорт халҡы йәшәй. Ауылға 20 быуат башында Бәләбәй өйәҙендә, фаразланыуынса, шул уҡ өйәҙҙең Урсай‑Йәнәби ауылы (хәҙ. Йәнәби- Урсай ауылы) кешеләре нигеҙ һала.
Яңы Йәнбәк
Яңы Йәнбәк (Новоянбеково) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. Халҡы — 0 кеше.
Почта индексы — 453427, ОКАТО коды — 80222819005.
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (76 %) йәшәй.
Тарихы
Район үҙәге Дәүләкәндән 43 саҡрым ауыл Советы үҙәге Ҡаҙырғолдан 5 км алыҫлыҡта Өршәк йылғаһы буйында урынлашҡан. 1914 йылға тиклем Ҡаҙанғол улусы, 1914—1923 йылдарҙа Имай Ҡарамалы, 1923—1926 Дәүләкән улусы, 1926—1930 йылдарҙа Стәрлетамаҡ өйәҙе Өршәк-Мең улусы составында була. 1930—1932 йылдарҙа Ауырғазы районы Яңы Йәнбәк ауыл Советы. 1932 йылдан Дәүләкән районы составында. 1919—1923 йылдарҙа һәм 1930—1950 йылдарҙа Яңы Йәнбәк ауыл Советы үҙәге. 1952—1965 йылдарҙа Екатерино-Григорьевск, 1965 йылдан Ҡаҙырғол ауыл Советы биләмәһенә инә.
XIX быуат аҙағында (1870—1887 йылдар) хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Йәнбәк ауылынан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған. Ауыл тәүге төпләнеүсе Йәнебәк Назаровтың исеме менән йөрөтөлә. «Населённые пункты Башкортостана. Часть I. Уфимская Губерния.1887 г.» белешмәһендә ауыл күрһәтелмәй. Ләкин Бәләбәй өйәҙе земствоһының 1887 йылдың 12 октябрендә Яңы Йәнбәктә мәктәп асыу мөмкинлеген тикшереү буйынса ҡарар ҡабул итеү мәғлүмәте бар. 1891 йылда ауылда мәктәп асыла. 1891 йылда министр мәктәбе теркәлә. Уҡытыусыһы Д. В.Мәмлиев була. 1896 йылда ауыл халҡы 562 дисәтинә ер, 302 дисәтинә урман менән файҙаланған, совет осоронда «Йәштәр», «Өршәк» колхозында эшләй. 1996 йылда ауылға электр уты үткәрелә. 1962 йылда ете йыллыҡ мәктәп һигеҙ йыллыҡҡа үҙгәртелә. 1983 йылда 320 урынлыҡ яңы мәктәп төҙөлә. Халҡы: 1906 йылда — 323 кеше,1920 йылда — 381 кеше, 1923 йыда — 361 кеше, 1932 йылда — 161 кеше, 1939 йылда — 386 кеше, 1959 йылда — 227 кеше, 1989 йылда — 218 кеше, 1999 йылда — 276 кеше, 2002 йылда — 217 кеше, 2009 йылда — 189 кеше, 2010 йылдан — 187 кеше. Башҡорттар — 76 % (2010)
Урамдары
Исемдәре:
Волга буйы татарлары тарихы (монография)
«Волга буйы татарлары тарихы», йәки «Волга буйы татарлары: Милли һығылмалылыҡ профиле» (The Volga Tatars: A Profile in National Resilience) — 1986 йылда Аҡштың Калифорния штатында Стэнфорд университеты тарафынан инглиз телендә нәшер ителгән ғилми хеҙмәт (монография). Авторы — Калифорния университеты профессоры Азад-Ғәйшә Рорлих (Azade-Ayşe Rorlich). Хеҙмәттең төп маҡсаты — бай сығанаҡтарға таянып, татар халҡының гражданлыҡ, этник тарихын һүрәтләү. Автор татар халҡының ауыр йылдарҙа ла үҙенең милли мәҙәниәтен, сәнғәтен һаҡлап ҡала алыуын аҫһыҙыҡ, киләсәктә лә йәшәйәсәгенә ышаныс белдерә.
Яңы Троицкий ауыл Советы (Мишкә районы)
Яңы Троицкий ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Яңы Троицкий ауылы.
Тарихы
Яңы Троицкий ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Зәңгәр мәғәрә (Капри)
Зәңгәр мәғәрә (Grotta Azzurra — «зәңгәрһыу мәмерйә») — Капри (Италия) утрауының төньяҡ ярындағы мәғәрә.
Мәмерәйнең оҙонлоғо — 56, киңлеге — 30, көмбәҙ бейеклеге һыу кимәленән 15 метр, инеү урыны бейеклеге 1,3 метр тәшкил итә. Ҡыуышлыҡтың диңгеҙ яғынан берҙән-бер инеү урыны бар һәм уға бары тик йөҙөп йәки кәмәлә генә килеп етергә мөмкин. Инеү ауыҙы тәпәш булғанлыҡтан, дауыллы көндәрҙә мәмерйәгә инеп булмай. Уның төбө диңгеҙ менән ҡапланған һәм яҡтылыҡ һыуцға һәм тотош мәмерйәгә матур зәңгәр төҫ бирә. Мәғәрәнең матурлығы немец шағиры һәм рәссамы Август Копиш тарафынан һүрәтләнгәндән һуң ул Каприҙа туристарҙы йәлеп иткән иң популыр иҫтәлекле урындарҙың береһенә һәм утрауҙың символына әйләнә. Мәмерйә тураһында Рим халҡы ла белгән һәм быны унда табылған Рим статуялары ла раҫлай.
Зәңгәр мәмерйәне бик йыш Бишево утрауының шундай уҡ иҫтәлекле урыны булған Зәңгәр мәғәрә менән сағыштыралар.
Вороня
Вороня (Оло Ворона) — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/289 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Иоутынья
Иоутынья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Утюкс
Оло Утюкс (Утюкса, Утокса) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорсаңғы
Ҡорсаңғы, бетсә (, чесотка) — Sarcoptes scabiei ҡорсаңғы талпаны тыуҙырған йоғошло тире ауырыуы (акародерматит). Оҙайлы тура бәйләнеш һөҙөмтәһендә кешенән кешегә тапшырыла.
Иң таралған дерматологик ауырыуҙарҙың береһе: донъяла яҡынса 200 миллиондан ашыу кеше ҡорсаңғы менән яфалана. Был ауырыу тропик илдәрҙә, башлыса балалар һәм ҡарттар араһында, киң таралған. Шулай уҡ онотолған ауырыуҙар исемлегенә инә.
Сир тарихы
Ҡорсаңғының тәүге тасуирламалары 2500 йыл элек яҙылып үткән. Бетсә Иҫке Ғәһедтә һәм Аристотель хеҙмәттәрендә һүрәтләнгән. Боронғо Грецияла ҡорсаңғыны «псора» термины менән берләшкән тире ауырыуҙары төркөмөнә индергәндәр. Боронғо Римда «скабиес» тип йөрөтәләр, һәм был атама беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Урта быуат трактаттарында ҡорсаңғының паразитар тәбиғәте тураһында фараздар бар. Оптик микроскоп барлыҡҡа килгәндән һуң ғына сир үҫешендә ҡорсаңғы талпандарының роле раҫлана башлай. 1687 йылда Италия табибы Джован Козимо Бономо һәм дарыуханасы Дьячинто Честони беренсе тапҡыр бетсә талпандары һәм сир йоҡтороуҙан һуң үҫешкән типик тире билдәләре араһындағы бәйләнеште тасуирлай. Тап улар ауырыуҙың микроскопик организм менән бәйле булыу ихтималлығын асыҡлаған.
1844 йылда немец дерматологы Фердинанд Гебра этиологияһының һәм патогенездың тулы һәм дөрөҫ тасуирламаһын бирә. Был ҡулланма 1876 йылда А. Г. Полотебнов тарафынан рус теленә тәржемә ителә.
Эпидемиологияһы
Ҡорсанғының глобаль эпидемиологик картинаһы тураһында теүәл мәғлүмәт юҡ. Эдинбург (1815—2000 йылдар) һәм Дания (1900—1970 йылдар) буйынса статистик иҫәп-хисап биреү мәғлүмәттәре билдәле. Был мәғлүмәттәргә ярашлы, тире ауырыуҙары менән яфаланған пациенттарҙы күҙәтеү осоронда 5 процент тирәһе ҡорсаңғы менән ауырыған. Ауырыуҙың ҡапыл артыуы һуғыш ваҡытында күҙәтелә, был саҡта ҡорсаңғы халыҡтың 30 процентына тиклем зарарлай.
Ҡорсаңғының 7-30 йылға ҡабатланып тороусан тулҡын рәүешендәге характеры тураһында теориялар бар. Әммә был теориялар етди тәнҡиткә дусар ителә. Бер нисә скабицидҡа бирешмәүсәнлеге үҫешеүе һөҙөмтәһендә бетсә талпанының агрессивлығы артыуы тураһында мәғлүмәттәр бар. Шулай уҡ һуғыш, стихия бәлә-ҡазалары, аслыҡ һәм туҡланыу һәм гигиенаның насарайыуына, кешеләрҙең өймәкләнеүенә еткергән көнкүреш шарттарының насарайыуына килтереүсе башҡа социаль күренештәр осоронда ауырыуҙың күбәйеүе күҙәтелә.
Ҡорсаңғы өсөн миҙгеллек хас. Рәсәйҙә был көҙ-ҡыш. Израиль армияһында 20 йыллыҡ күҙәтеү һөҙөмтәләре буйынса ла ошондай уҡ мәғлүмәттәр алына. Ауырыу миҙгеллеге сентябрь-декабрҙә үрсемлеге максимумға еткән талпандарҙың биологик үҙенсәлектәре, шулай уҡ һалҡынса шарттар тышҡы мөхиттә иҫән ҡалыу мөмкинлектәрен яҡшыртыу менән аңлатыла. Бынан тыш, һыуыҡ кешеләрҙең өйкөмләнеүенә һәм тир түгеүҙең түбәнәйеүенә булышлыҡ итә (ҡорсаңғы талпандары ла һиҙгер булған тир менән бергә микробҡа ҡаршы пептидтар сыға). Көнбайыш Африкала сир осраҡтары артыуы шулай уҡ халҡын һәм ҡоро миҙгелдәрҙә билдәләнгән. Ҡайҙа климат миҙгеллеге күҙәтелмәй, унда ҡорсаңғы менән ауырыу осраҡтары йыл буйына тигеҙ бүленгән (Бангладеш, Гамбия, Бразилия).
Әммә ҡайһы бер илдәрҙә ауырыусылар һаны күпкә юғарыраҡ, йәғни 40-80 процентҡа етә. Айырыуса Субсахара Африкаһы халыҡтары һәм Австралия, Яңы Зеландия аборигендары араһында сирлеләр күп, был уларҙың иммунитет үҙенсәлектәренә һәм тиренең мөгөҙ ҡатламы төҙөлөшөнә бәйлелер, моғайын.
Дөйөм алғанда, XX быуат аҙағында 300 млн яҡын кеше (планета халҡының 5 %) ҡорсаңғы менән яфаланған.
Сир йоҡтороуҙың юлдары
Бетсәне тапшырыуҙа ауырыуҙың тиреһе менән тура бәйләнеш төп ролде уйнауын иҫбатлаған төп эксперимент 1940 йылда Бөйөк Британияла Mellanby етәкселеге аҫтында үткәрелә. Ауырыуҙар яңы ғына күтәрелгән урынға урынлаштырып, ирекмәндәргә 272 тапҡыр сирҙе йоҡтороп маташыуҙың 4 осрағында ғына ауырыуға килтерә.
Паразитозды йоҡтороуҙың ошондай үҙенсәлектәре уның биологияһы тураһындағы түбәндәге мәғлүмәттәр менән аңлатыла: