cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рудольф Майстер
Хәрби хеҙмәттән тыш
Словенияла Майстер офицер һәм сәйәси эшмәкәр булараҡ ҡына түгел. ә шағир һәм һәүәҫкәр рәссам булараҡ та билдәле. 1904 йылда Воянов (Vojanov) псевдонимы аҫтында беренсе шиғырҙар йыйынтығын баҫтыра («Poezije», словен телендә), ә икенсе китабы («Kitica mojih») 1929 йылда нәшер ителә, был ваҡытта генерал отставкала була. Әҙәбиәт менән ул үҫмер сағында уҡ мауыға башлай:1890-сы йылдарҙа Майстер «Содружество» словен шиғри берекмәгә инә, унда ул модернист-шағиҙар менән таныша (Иван Цанкар, Драготин Кетт, Йосип Мурн һәм Оттон Жупанчич).
Барсуков Евгений Захарович
Биографияһы
Беренсе донъя һуғышында 1916 йылдың 5 ғинуарындағы иң юғары приказ менән генерал-майор Барсуков Юғары баш командующий янындағы ялан Артиллерия генерал-инспекторы хакимлығы башлығы итеп билдәләнә, махсус билдәләнештәге ауыр артиллерияны ойоштороу буйынса комиссия рәйесе (ТАОН) була.
1917 йылдың Октябрь революцияһынан һуң ул Совет власы яғына сыға. 1918 йылдың апреленән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында отрядтарының Көнбайыш бүлегенең артиллерия инспекторы, сентябрҙән - завеса отрядтарының Көнбайыш бүлеге ликвидациялау комиссияһы рәйесе һәм Көнбайыш оборона районының хәрби етәксеһе ярҙамсыһы, октябрҙән - Көнбайыш Армия командиры ярҙамсыһы, 1918 йылдың декабренән 1919 йылдың октябренә тиклем - Көнбайыш округы хәрби етәксеһе.
1924 йылдың октябренән ул Хәрби-тарихи бүлектә (1925 йылдың февралендә Һуғыш тәжрибәһен өйрәнеү һәм файҙаланыу идараһына үҙгәртелә), 1926 йылдың июлендә - Ҡыҙыл Армия штабының Фән һәм юридик бүлегендә махсус йөкләмәләр башҡара.
Рудольф Майстер
Ғаиләһе һәм балалары
1905 йылда Рудольф Майстер хәрби табиптың ҡыҙы Мария Стергарға (1885—1938) өйләнә. Уларҙың туйҙары Изге петр приход сиркәүендә 14 мартта үтә. Уларҙың ике улы тыуа: Хрвое (1905—1982) һәм Борут (1908—1984), һуңынан улар икеһе лә югослав армияһы офицерҙары булалар. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында улар немец концлагерҙары тотҡондары булалар, четниктар менән бәйләнештә булған Хрвоены гестапо ҡулға ала һәм Бухенвальдҡа оҙата. Германияның капитуляцияһынан һуң Борут Мариборға ҡайта, ә өлкән ағаһы булған оҙайлы ваҡыт Австрияла һәм Францияла йәшәй.
Барсуков Евгений Захарович
Биографияһы
1932 йылдың майынан - Ҡыҙыл Армия штабы ҡарамағында. 1934 йылдың 22 июлендә ул хеҙмәттән азат ителә.
Рудольф Майстер
Хәтер
Словенияның күп кенә ҡалаларында (Любляна, Марибор, Крань, Целе) Рудольф Майстер исемендәге урамдар һәм майҙандар бар. күп кенә ҡалаларҙа уның һәйкәлдәре һәм бюстары ҡуйылған. Люблянда Р. Майстерҙың ике атлы статуяһы бар. 1997 йылда Люблянала генерал Майстер йәмғиәте барлыҡҡа килә, артабан бөтә ил буйынса оҡшаш тағы бер нисә ойошма барлыҡҡа килә, уларҙың эшен координациялау маҡсатында 2005 йылда ассоциация ойошторола, ул 20-нән ашыу ағзаны берләштерә. 2007 йылда Любно-об-Савини ҡалаһында генерал Майстерҙың мемориаль паркы булдырыла.
Барсуков Евгений Захарович
Биографияһы
1944 йылдың сентябренән отставкалағы артиллерия генерал-майоры.
Ригала Райнис зыяратында ерләнгән.
Рудольф Майстер
Хәтер
2005 йылда Словения хөкүмәте яңы милли байрам — рудольф майстер көнөн раҫлай, ул йыл һайын 23 ноябрҙә билдәләнә. Нәҡ ошо көндә майстер һәм уның яугирҙары Мариборҙы азат итәләр һәм уны австрия республикаһына ҡушылдырмайҙар. Шулай итеп, Рудольф Майстер бойондороҡһоҙ Словенияла уның хөрмәтенә дәүләт байрамы булдырылған өс словендың (шағир Франц Прешерн һәм гуманист Примож Трубар) береһе булып тора. Бөгөн беҙ тарихтағы бөйөк словендарҙың береһе булған Рудольф Майстер көнөн билдәләйбеҙ. Майстер һәм уның эшмәкәрлегенән тыш Словенияның тарихы бөтөнләй башҡаса булыр ине… Мариборҙы, Штирияның словен өлөшөн, Прекмурье һәм Каринтияның словен сиктәрендәге өлөшөн алып ҡалған өсөн генерал Майстер ихтирамға һәм ҙурлауға лайыҡ… Словен милли армияһы менән етәкселек итеү арҡаһында Австро-Венгрия империяһы тарҡалғандан һуң һәм төньяҡ сик буйы өсөн көрәше өсөн уны милләтебеҙҙең XX быуаттағы иң бөйөк батырҙарының береһе булараҡ хәтерләйәсәктәр һәм баһалаясаҡтар.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <div class="ts-Конец_цитаты-source">
Токареваның айырым йорто
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта  йорт шәхси кешеләргә ҡарай, бинаны кафе биләй. 1997 йылдан бинала «Феникс-К» Фәнни-производство берекмәһе ; шулай уҡ «Феникс» Пермь төргәкләү материалдары заводының офисы урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
С. П. Боткин һәйкәле
'''С. П. Боткин һәйкәле''' — скульптуралы һәйкәл. Был һәйкәл урыҫ табибы, терапевт, йәмәғәт эшмәкәре С. П. Боткинға арналған. Һәйкәл Санкт-Петербург, ҡалаһында Боткин урамы менән Оло Сампсониевский проспекты мөйөшөндәге клиника алдында урынлашҡан. һәйкәл 1908 йылда скульптор В. А. Беклемишев моделе буйынса эшләнгән. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарих
Табип С. П.. Боткин үлгәндән һуң уға һәйкәл урынлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Монументты С. П. Боткин уҡытҡан Хәрби-медицина академияһының клиникаһы бинаһы ҡаршыһына урынлаштырыу ҡарала. *әйкәлдең моделен скульптор А. В. Беклемишев бушлай эшләй. Скульптура А. Морандың бронза ҡойоу заводында башҡарыла һәм һәйкәлдең хаҡы 7,5 мең һум була, был сумманы табибтың шәкерттәре һәм уны һөйөүселәр йыйған. 1908 йылдың 25 майында һәйкәл асыу тантанаһы үтә.
Тасуирлама
Бейек булмаған гранит пьедесталда Хәрби-медицина академияһы клиникаһының бинаһы алдында, клиника бинаһына йөҙө менән ҡаратып, С. П. Боткиндың бронза һыны баҫтырып ҡуйылған. С. П. Боткин сюртук кейгән, башын бер аҙ бөгөлгән. Табиптың ҡулдары арҡаһында, бер ҡулына ул стетоскоп тотҡан. Әйтерһең дә, Боткин әле генә ауырыуҙы тыңлаған һәм уға ниндәй диагноз ҡуйырға тип уйланып тора.
Ҡала легендалары
Боткин һәйкәле арты менән ҡалаға, ә йөҙө менән клиниканың бинаһына ҡарап тора. Был ғәҙәти булмаған хәлде ҡала легендаһы аңлата. Йәнәһе, ҡала властары оҙаҡ ҡына ваҡыт Боткинға һәйкәл ҡуйыу урынын билдәләй алмай һәм шунлыҡтан уның тол ҡалған ҡатыны Е. А. Оболенскаянан: «''Һеҙҙең фекер буйынса, Сергей Петровичҡа һәйкәлде ҡайҙа ҡуйырға кәрәк? Уның өсөн лайыҡлы урын ҡайҙа?» ,- тип һорағандар, тегеһе — «Исаакиевский майҙанында!''» тип яуап биргән. — «Нисек унда ҡуяйыҡ, ул урын биләнгән бит инде.» — «Улайһа, урыны — Академия янында, әммә ҡалаға арты менән ҡуйығыҙ!».
Хәрби-медицина академияһы студенттары араһында уңышҡа ирешеү өсөн скульптуралағы табибтың стетоскобына, төймәләренә һәм итек баштарына эйбер ышҡыу традицияһы бар. Был традиция скульптураға зыян килтерә, сөнки һәйкәлдең металы һаҡлағыс патина ҡатламын юғалта.
Тарангул (Уртабурти ҡушылдығы)
Тарангул (овөзені Бургашкин, Торангылы) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртабуртяйылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Уң Кожельга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арыҫланбәк Бәккин
Арыҫланбәк Бәккин (билдәһеҙ — 1664 йыл) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Арыҫланбәк Бәккин башҡорт ихтилалы (1662—64) етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттарынан. Себер даруғаһында эш итә. 1663 йылдың мартында Арыҫланбәк Бәккин Тубыл воеводаһы И.А.Хилков менән һөйләшеүҙәр алып бара, әммә улар һөҙөмтәһеҙ тамамлана. Яҙын Себер даруғаһы башҡорттары Арыҫланбәк Бәккин һәм башҡалар етәкселегендә ихтилалға яңынан күтәрелә. 1664 йылдың яҙында Себер даруғаһының башҡорт улустарына Д.Полуэктов етәкселегендәге язалау полкы экспедицияһы ваҡытында Мейәс йылғаһының үрге ағымында Арыҫланбәк Бәккин үлтерелә.
Башҡортостанда музыка
Башҡортостанда музыка — Башҡортостан Республикаһы  халыҡтарының музыкаһы.
Тарих
Башҡорттарҙың музыкаль ижады бик тәрән тамырлы. Башҡорттарҙың йыр-поэтик фольклоры ике төркөмдән тора:
1. Халыҡ ижадының текст, поэтик башланғыс өҫтөнлөк иткән әҫәрҙәре  —  иртәк һәм ҡобайыр формаһындағы «Ҡуҙыйкүрпәс һәм  Маянһылыу», «Алпамыша һәм Барсынһылыу», «Аҡбуҙат» кеүек боронғо әҫәрҙәр. Ҡобайырҙар көйләп  «әйтелә». Ритмикаһы ҡыҫҡа, речитатив төҙөлөшлө. Ҡобайыр көйҙәре ете ижекле «ҡобайыр шиғыры» метрикаһына ҡоролған.
Тарихи йырҙар һәм көйҙәр  башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр» киң таралған осорҙа барлыҡҡа килгән («Ете ырыу», «Искәндәр», «Солтанбәк», «Бояғым хан»). XVIII быуатҡа тарихи йырҙарҙың яңы ҡатламы хасил була, уларҙа илһөйәрлек һәм халыҡтың берҙәмлеге темаһы иҙеүгә, колониялаштырыуға ҡаршы көрәш мотивтары менән үрелә («Ҡолой кантон», «Тәфтиләү» һ.б.)
Тарихи йыр — башҡорт халҡы тарихының мөһим мәлдәрен сағылдырған әүҙем үҫештәге  жанр. Беренсе донъя һуғышы ваҡиғалары, революция, граждандар һуғышы, тормоштоң иҫтәлекле көндәре тураһында йырҙар бар.
Ҡатын-ҡыҙ яҙмышы тураһындағы лирик йырҙар музыкаль ижадтың айырым төркөмөн хасил итә. «Таштуғай», «Сәлимәкәй», «Зөлхизә», «Шәүрә» кеүек йырҙар башҡорт лирик мелосының классик өлгөләре булып тора. Башҡорт музыкаһында мөхәббәт лирикаһы ярайһы уҡ үҫкән. Мөхәббәт йырҙарына тотанаҡлылыҡ, хистәр сафлығы, мөхәббәтте һәм ғашиҡтарҙы поэтиклаштырыу хас.
Көнкүреш йырҙарын   табын, мәжлес йырҙары, шаян һәм сатирик сюжетлы йырҙар, шулай уҡ бейеү көйҙәре тәшкил итә. Бишек һәм балалар йырҙары айырым төркөмдө биләй. XIX быуат аҙағында  промыслаларҙа, фабрикаларҙа һәм заводтарҙа эшләгән башҡорттарҙың хеҙмәтен һәм көнитмешен сағылдырған зимагор йырҙары барлыҡҡа килә.
Башҡорт музыкаль фольклорының айырыуса боронғо жанрҙарына ҡобайыр һәм бәйеттән тыш, сеңләү һәм теләк әйтеү инә.
Халыҡ музыкаһы
Башҡорт халыҡ йырҙары һәм халыҡ музыка ҡоралдарында башҡарылған көйҙәре йөкмәткеһе һәм музыкаль стиль билдәләре буйынса оҡшаш. Музыка ҡоралдарынан  ҡурайҙа, һирәгерәк ҡумыҙҙа, революциянан һуң гармунда һәм скрипкала башҡарылған башҡорт көйҙәре киң таралған. Йырҙы йә көйҙө башҡарыр алдынан йыш ҡына уның тарихын  һөйләйҙәр.
Башҡорт халыҡ музыкаһының вокаль һәм инструменталь  формаларының оҡшашлығын башҡарыуҙың үҙенсәлекле ысулы булған өзләү көсәйтә. Йырсы, көйҙө бер үҙе ике тауыш менән башҡарып, ҡурай тауышына оҡшашлыҡҡа өлгәшә.
Халыҡ йырының классик жанры тип оҙон көй иҫәпләнә. Оҙон көй термины халыҡ телендә көйҙөң тибын ғына түгел, уның жанр һәм стиль үҙенсәлектәрен дә, башҡарыу манераһын да аңлата. Киң мәғәнәлә оҙон көй — күп быуатлыҡ халыҡ сәнғәте  тарафынан эшкәртелеп сығарылған стиль һәм жанр алымдарының йыйылмаһы ул. Тарыраҡ мәғәнәлә оҙон көй һуҙып йырлана торған һәлмәк йырҙы йә көйҙө аңлата.
«Ҡыҫҡа көй» термины менән халыҡтың йыр сәнғәтенең киң ҡатламы, йырҙар  һәм инструменталь көйҙәр  билдәләнә. Ҡыҫҡа көй жанрындағы әҫәрҙәр ғәҙәттә көнкүреш һәм лирик темалар менән бәйле, әммә тарихи темаларға сығарылғандары ла бар.
Оҙон көй кеүек үк, ҡыҫҡа көй стилендәге йырҙар ҙа уларға ғына хас үҙенсәлектәргә эйә, һәм ул үҙенсәлектәр ҙә бик оҙаҡ үҫешкәндер. Ҡыҫҡа көй төшөнсәһе лә көй һәм башҡарылыу йәһәтенән билдәле бер стиль һыҙаттарына эйә.
Йөкмәткеһе һәм жанр билдәләре буйынса ҡыҫҡа көйҙө бер нисә төркөмгә бүлергә мөмкин. Уларҙың ҡайһы берҙәрен халыҡта һәлмәк көй тип йөрөтәләр. Улар һәлмәк темпта башҡарыла, лирик тасуирлау сифатына эйә, йышыраҡ тәбиғәт образдарын һүрәтләй. Мәҫәлән,  «Төйәләҫ», «Түңәрәк күл», «Ялан Йәркәй». Музыкаль һүрәтләнеше һәм һыҙаттары буйынса бейеү көйҙәре лә ҡыҫҡа көйгә ҡарай. Бейеү көйҙәренең яугирҙәр башҡара торғандары, ҡыланып бейеүҙәр, лирик, шаян, туй бейеүҙәре бар, йәнә бейегәндә әйтелә торған таҡмаҡтар бар.
Башҡорт халыҡ музыкаһына хас үҙенсәлектәр: Көнсығыш музыкаһы һыҙаттарына эйә булған башҡорт музыкаһына  өндө уратып көйләү, биҙәлештәр, секвенциялылыҡ, остинатлылыҡ хас.
Сәнғәт белгестәре Р. Г. Игнатьев, А. Н. Оводов, Ғ. Х. Йәнекәйев һәм башҡалар башҡорт халыҡ йырҙарын өйрәнеү һәм яҙып алыу менән шөғөлләнгән. С. Г. Рыбаков, М. И. Солтанов Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары йыйынтыҡтарын баҫтырып сығарған. Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә шәкерттәр музыкаға өйрәтелгән (уҡытыусы  Варшава консерваторияһы профессоры В. Клеменц булған), хор һәм оркестр ойошторолған.
Көй биҙәлеше
Көйҙө биҙәү өсөн башҡорт музыкаһында ҡыҫҡа оҙайлыҡлы өндәрҙән торған мелодик әйләнештәр ҡулланыла. Был күренеш орнаментика тигән термин менән атап йөрөтөлә. Орнаментикаға мелизмдар,  тираталар, пассаждар, колоратуралар, фигурациялар, глостар, фиоритуралар инә. Орнаментика ноталар менән яҙылырға, ноталарға индерелмәгән махсус билдәләр менән билдәләнергә йәки башҡарыусы тарафынан импровизацияланырға мөмкин.
Вокаль һәм инструменталь импровизация башҡорт халыҡ музыкаһында башҡорт  мелосының мөһим өлөшө булып тора. Башҡорт орнаментикаһы башҡарыу виртуозлығынан тыш айырым бер йөкмәткегә эйә һәм башҡарыусының  оҫталығына бәйле.
Орнаментика алымдары айырыуса ҡурайҙа уйнағанда сағыу күренә. Музыкаль әҫәрҙе ҡурай өсөн нотаға һалғанда уның бөтә мөмкинлектәре һыйып бөтмәй. Ҡурайҙа уйнағанда  мелизмдарҙың төрлө төрҙәре ҡулланыла: Башҡорт музыкаһында орнаментиканың түбәндәге төрҙәре йыш осрай: Шулай уҡ ҡарағыҙ: Башҡорт халыҡ йырҙары.
Академик музыка
ХХ быуаттың 20-се йылдарынан Башҡортостанда профессиональ музыка үҫә, музыка  уҡыу йорттары асыла. Башҡорт композиторҙары Х. К. Ибраһимов, М. М. Вәлиев, ҡурайсылар Й. М. Иҫәнбаев, Х. Б. Әхмәтов, Ғ. Ғ. Ушанов Башҡорт академия драма театры спектаклдәре өсөн музыка яҙа. Мәшһүр башҡорт музыканттары  йырсы Ғ. С. Әлмөхәмәтов  һәм ҡурайсы Йомабай Иҫәнбаев  ил буйлап һәм сит илдәргә гастролдәргә бара. Өфөлә Башҡортостандың көнкүрешен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү йәмғиәте эргәһендә фольклорҙы, 20-се йылдарҙың профессиональ музыкаһын өйрәнеү буйынса сәнғәт белгестәре секцияһы асыла. Секцияға  И. В. Салтыков,  Ғ. С. Әлмөхәмәтов,  С. Х. Ғәбәши, А. С. Ключарёв инә.
Өфөлә түбәндәге уҡыу йорттары асыла: музыка мәктәбе (1920), музыка училищеһы (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы, 1922); Мәскәү дәүләт консерваторияһында һәм Ленинград хореография училищеһында башҡорт студиялары  (1932). 1938 йылда Өфөлә Башҡорт опера театры (1941 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры), 1939 йылда  Башҡорт дәүләт  филармонияһы (музыкаль лекторий менән) асыла.
Һуғыш йылдарында Башҡортостандың музыкаль мәҙәниәтенә композиторҙар А. Э. Спадавеккиа, Н. И. Пейко, Н. К. Чемберджи, А. А. Эйхенвальд, Л. Б. Степанов, Ф. Е. Козицкий үҙ өлөшөн индерә. Опера һәм балет театрында Чемберджиҙың «Ҡарлуғас», Х. Ш. Заимовтың һәм А. Э. Спадавеккианың «Аҡбуҙат»,  Ибраһимов менән Козицкийҙың «Ватан өсөн», Вәлиев менән Пейконың «Айһылыу», Эйхенвальдтың «Мәргән» һәм «Ашҡаҙар» опералары, Степановтың «Сыңрау торна» балеты ҡуйыла. Композиторҙар фронттағы яугирҙәр өсөн йырлы листовкалар серияһы эшләй һәм «Башҡорт композиторҙары — Ҡыҙыл Армияға» тигән 44 йырҙан торған йыйынтыҡ әҙерләй. Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге башҡорт студияһы уҡыусылары  Р. А. Ғәбитов, Р. Ә. Мортазин, Х. Ш. Заимов, Ш. З. Ҡолбарисов, Ш. Ш. ИбраҺимов, Х. Ф. Әхмәтов, шулай уҡ өфөлөләр М. З. Бәширов, Л. А. Атанова, К. Й. Рәхимов фронтҡа китә.
50-се йылдар башында башҡорт композиторҙары хор, симфоник һәм камера-инструменталь музыканы үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлә. Ғәбитовтың «Урал тураһында поэма»һы,  Заимовтың «Башҡортостан» һәм «Баҫыу киңлектәрендә» кантаталары, Исмәғилевтең  «Башҡортостан нефтселәре» хор өсөн сюитаһы,  Рәхимовтың, Вәлиевтең, Мортазиндың, Әхмәтовтың хор өсөн әҫәрҙәре хеҙмәтте, халыҡтар дуҫлығын данлай, тыныслыҡ өсөн көрәшкә өндәй. Симфоник музыка — Әхмәтовтың «Лирик сюита»һы, Н. Ғ. Сабитовтың «Героик поэма»һы, Исмәғилевтең «Ике башҡорт темаһына увертюра»һы, Мортазиндың «Байрам симфониэтта»һы, Вәлиевтең «Элегия»һы һәм «Бейеү сюитаһы»; балеттар — Ключарёвтың «Тау риүәйәте», Сабитов менән Әхмәтовтың  «Тау бөркөтө» барлыҡҡа килә. 50-60-сы йылдарҙа З. Ғ. Исмәғилевтең «Салауат Юлаев» операһы  (1955), «Шәүрә» лирик-психологик драмаһы  (1963), «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһы (1959), «Ағиҙел тулҡындары» лирик операһы (1972); Н. Ғ. Сабитовтың «Буратино» (1960), «Гөлнәзирә» (1963), «Тау бөркөтө» (X. Ф. Әхмәтов менән берлектә, 1959), «Мурзилка-космонавт» (1964), «Яратам һине, тормош» (1967), «Айгөл иле» (1971) балеттары;   Р. Ә. Мортазиндәң «Дауыл» операһы (1969); X. Ф. Әхмәтовтың «Замандаштар» операһы (1970); А. С. Ключарёвтың «Тау риүәйәте» балеты (1959); X. Ш. Заимов менән А. Г. Чугаевтың «Ҡара йөҙҙәр» балеты (1965) ижад ителә.
1968 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институты асыла.
Башҡортостан музыкаль мәҙәниәтенә һәм музыканттарына булышлыҡ итеү маҡсатында 1940 йылдың 2 мартында  БАССР Совет композиторҙары союзы ойошторола. Союздың рәйесе итеп беренсе башҡорт операһы «Һаҡмар»ҙың авторы   М. М. Вәлиев һайлана.
2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзында 31 композитор һәм 15 музыка белгесе була.
Башҡорт эстрадаһы
Республикала рок хәрәкәте барлыҡҡа килеү башында «Дәрүиш хан» һәм «Рух» башҡорт төркөмдәре тора. Ил буйлап «Бүреләр», ДДТ , Lumen , Пицца төркөмдәре гастролдә йөрөй.
Башҡорт эстрадаһының төп сараһы — йыл һайын үткәрелә торған  «Йыл йыры» конкурсы.
Башҡортостан территорияһында «Туған тел» күңел асыу телеканалы эшләй, ул популяр  башҡорт музыкаһын тапшыра.
Фестивалдәр һәм конкурстар
Урал һәм Волга буйы  композиторҙары музыкаһы фестивале  (Өфөлә 1983, 1989, 1995 йылдарҙа үткәрелә)
Төрки йәштәренең «Урал моңо» халыҡ-ара музыкаль ижад конкурс-фестивале
«Белая река» (2012 йылдан) рок-музыка фестивале
«Керәшен һыуыҡтары» популяр музыка һәм бейеү фестивале
Башҡарыусы музыканттарҙың Нариман Сабитов исемендәге асыҡ конкурсы.
Уҡыу йорттары
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты
Салауат музыка  колледжы
Өфө сәнғәт училищеһы
Музыка ғилеме
Башҡортостанда  музыка ғилеме буйынса тәүге яҙмалар концерттар, музыканттарҙың гастролдәре, Башҡортостан артистарының һәм башҡарыусыларының сығыштары тураһында мәғлүмәт биреүҙән һәм хәбәрнамәләрҙән тора. Республикала  музыка сәнғәтенең Октябрь революцияһына тиклемге үҫеш юлын Ш. Бабич, М. Ғафури, Х. Килдебәк, С. Л. Рәмиев тасуирлай. 1917 йылдан һуң Башҡортостанда музыка-ағартыу эшмәкәрлеге менән  Ғ. С. Әлмөхәмәтов, С. Ғәбәши, М. В. Кугушева, И. В. Салтыков шөғөлләнә.
Музыка ғилеме буйынса тәүге эштең береһе — Әлмөхәмәтовтың «Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында» очеркы (1933). Х. Ф. Әхмәтов, Л. Н. Лебединский һәм башҡалар башҡорт  музыкаль  мәҙәниәте тураһында яҙа: «Башҡортостан композиторҙары» (1955), «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре», «РСФСР-ҙың автономиялы республикаларының музыкаль мәҙәниәте» (1957). Н. Ш. Ғөбәйҙуллиндың «Башҡорт совет музыкаһы тарихы» (1968) материалдары «История музыки народов СССР» (1—5-се томдар, 1970—1974) баҫмаһына индерелә.
70—90-сы йылдарҙа Башҡортостанда башҡорт профессиональ һәм халыҡ музыкаһы тураһында хеҙмәттәр баҫыла: «Научно-методические записки», «Вопросы музыковедения», «Вопросы искусствознания», «Вопросы искусствоведения», «Вопросы истории башкирской музыкальной культуры», уларҙың авторҙары Л. И. Алексеева, Г. Н. Әхмәҙиева, Г. С. Ғәлина, Н. Ф. Ғарипова, Н. А. Еловская, Р. Х. Исламғолова, С. Ю. Кәримова, Е. К. Карпова, В. К. Ланге, М. Ғ. Мортазина, Т. М. Русанова, М. П. Фоменков, Р. Ю. Шәйхетдинов була.
1980—2000-се йылдарҙа белешмә баҫмалар сыға: Атанованың «Композиторы Башкирии» (1982), Э. М. Давыдованың «Композиторы Советской Башкирии» (1987), шулай уҡ «Башкирская профессиональная музыка» (1994), «Композиторы и музыковеды Башкортостана» (2002);  «Музыкальное искусство Башкирской АССР в период развитого социализма» библиографик белешмәлеге (1985); «Башкирская народная музыка» нота яҙмалы белешмәлеге (1988; төҙөүсеһе Әхмәтйәнова). 90-сы йылдарҙа фольклористика буйынса монографиялар нәшер ителә — Әхмәтйәнованың «Башкирская инструментальная музыка. Наследие» (1996), Рәхимовтың «Фактура башкирской монодии. Инструментальное исполнительство» (1998), Ғәлинаның «Башкирские баиты и мунажаты: тематика, поэтика, мелодика» (2006); «Бишек йыры» (1994; төҙөүсеһе А. М. Ҡобағошов) фольклор йыйынтығы, «Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре» (1997; төҙөүсеһе Ф. А. Нәҙершина),  «Халҡым йыры» йыйынтығы (1995; төҙөүсеһе  Ф. А. Килдейәрова), «Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте» (1—3 сығарылыштар, 2001—2005; төҙөүсеһе  Р. С. Сөләймәнов) баҫмаһы, «Башкирские народные протяжные песни»; төҙөүсеһе Л. К. Сәлмәнова, Әхмәтйәнованың «Башкирская этномузыкология» (2008) китабы һәм башҡалар, композиторҙар ижады тураһында — Ғәлинаның «Хусаин Ахметов» (1994), «Загир Исмагилов» (1997), Скурконың «Башкирская академическая музыка. Традиции и современность» (2005), Л. Р. Латипованың «Зеркало для маэстро» (2007); дәреслектәр — «Очерки по истории башкирской музыки» (1—2 сығарылыштар, 2001—2006), М. С. Алкиндың «Башҡорт йыры» (2002), мәктәптәрҙең 7—10 кластары өсөн «Культура Башкортостана» («Музыкальное искусство» киҫәге; 2002—2005), балалар музыка мәктәптәре өсөн «Башкирская музыкальная литература»  (2005).
Ҡыҙыҡлы факттар
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Башҡортостандың Бөрө ҡалаһында йәшәгән композитор Г. Свиридов, башҡорт музыкаһы бөтә төрки һәм көнсығыш халыҡтары музыкаһынан тамырҙан айырыла һәм тәбиғәте менән кельт халыҡтарының пентатоникаһына ныҡ оҡшаш, тигән.
1890 йылдың 18 декабрендә Өфөлә ҡышҡы театр бинаһында С. Монюшконың С. Я. Семёнов-Самарский труппаһы ҡуйған «Галька» операһында Ф. Шаляпиндың дебют сығышы үтә. Өфөлә уның тәүге соло партияһы, тәүге бенефисы, тәүге  автографы, тәүге вокал дәрестәре була.
1964 йылдың сентябрендә Өфөлә Башҡорт музыкаһы аҙнаһы үтә. Өфөгә РСФСР Композиторҙар союзы секретариаты ағзалары, шулай уҡ  Д. Д. Шостакович килә. Смотр тамамланғас, Д. Д. Шостакович былай ти:«…башҡорт композиторҙарының юғары кимәле бик шатландырҙы. Шул уҡ ваҡытта бер нисә тәнҡит һүҙе лә әйтке килә. Башҡорт композиторҙары әлегә беҙҙең эшсе синыф тураһындағы әҫәрҙәрҙе аҙ ижад итә. Уның көнкүрешен, һоҡланғыс хеҙмәт ҡаҙаныштарын, ҡаһарманлығын һүрәтләү  — уларҙың иң төп бурысы, һәм мин ышанам, был бурысты тиҙ арала үтәрҙәр».
Периптаве-Се
Периптаве-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хасейн-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы
Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы (17 ғинуар 1958 йыл) — тел белгесе, филолология фәндәре докторы (2002), професоор (2011), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2015), Рәсәй Федерацияһының тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты.
Буртымка
Буртымка (Горновая Каква) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы
Биографияһы
Флүзә Ғабдулла ҡыҙы Фәтҡуллина 1958 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Һыуыҡҡул аулында тыуған.
Буртымка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы
Биографияһы
1983 йылда Башҡорт дәүләт университетының рус филологияһы факультетын тамамлай. 1984 йылдан шул уҡ университетта эшләй башлай.
Буртымка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы
Биографияһы
2002 йылда Башҡорт дәүләт универститетында «Хәҙерге рус телендә деструктивлыҡ категорияһы» тигән темаға диссертация яҡлай.
2012 йылдан «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһы мөдире булып эшләй. Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы етәкләген кафедра «Рәсәйҙең алтын кафедраһы» статусына лайыҡ булды.
Фәнни эшмәкәрлеге
Профессор Флүзә Фәтҡуллинаның ғилми тикшеренеү эштәре тел берәмектәренең семантикаһын һәм стилистик үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә бәйләнгән, информацион-матбуғат сараларының телен анализлау уның эшмәкәрлегендә айырым урын алып тора. Ғалимә тарафынан «Хәҙерге рус телендә деструктив лексика» (1999), «Хәҙерге рус телендә деструктивлыҡ категорияһы» (2002), «Деструктив ҡылымдарҙың семантикаһы» (2004), «Журналистың һөйләү һәм яҙыу телмәре мәҙәниәте» (2008) монографиялары, фәнни хеҙмәттәр һәм уҡыу әсбаптары яҙылған.
Өҫтәл теннисы
Өҫтәл теннисы (шулай уҡ пинг-понг атамаһы менән дә йөрөтөлә ) — олимпия спорт төрө, ракетка һәм уртанан селтәр менән бүленгән уйын өҫтәле файҙаланылған туплы спорт уйыны. Уйын ике дәғүәсе йәки парлап көнәркәш уйнаусылар селтәр аша бер-береһенә табан теннис тубын һелтәүенән ғибәрәт. Уйынсы ракетка ярҙамында тупты ҡаршы яҡта уйнаусы ҡағиҙәләргә ярашлы кире ҡайтара алмаҫлыҡ итеп бәрергә тейеш. Төп халыҡ-ара турнирҙар — Донъя чемпионаты һәм Олимпия уйындары.
Уйын тарихы XIX быуат аҙағында башлана, 1926 йылда Халыҡ-ара өҫтәл теннисы федерацияһы ойошторола, 1988 йылдан өҫтәл теннисы — олимпия спорт төрө. 2017 йылға өҫтәл теннисы планетала иң популяр спорт төрө исемлегенә инә, һәм уны яратыусылар һаны 850 миллиондан ашыуға барып етә.
Тасуирлама
Уйын ҙурлығы 2,74 × 1,52 м, бейеклеге 76 см булған өҫтәлдә үтә. Өҫтәл уртаһына бейеклеге 15,2 см булған селтәр тарттырып ҡуйыла. Уйында ағас тотҡосло, бер яғы алһыу-ҡыҙыл, икенсе яғы ҡара төҫтә булған йоҡа эрзинкә менән ҡапланған һуҡҡыстан торған ракеткалар ҡулланыла. Өҫтәл теннисы өсөн туп целлулоидтан йәки пластиктан эшләнә, туптың диаметры 40 мм-ҙан ашыуыраҡ, ауырлығы 2,7 грамм. Туп аҡ йәки ҡыҙғылт-һары төҫтә булырға тейеш.
Уйын ике уйынсы йәки икешәр уйынсынан торған ике команда араһында үтә. Уйынсылар йәки парҙар өҫтәл артында бер-береһенә ҡаршы тора. Тупты өҫтәл аша һелтәү менән мәрәйҙәр уйнатыла башлай. Туп өҫтәлдең икенсе яғына ҡаршы яҡта уйнаусы уны кире ҡайтара алмаҫлыҡ итеп ебәрелергә тейеш.
Ярыш теге йәки был уйынсыға (командаға) бер мәрәй биреү менән тамамлана. 2001 йылда ҡабул ителгән хәҙерге заман халыҡ-ара ҡағиҙәләр буйынса һәр партия 11 мәрәйгә тиклем дауам итә. Матчта партиялар һаны (ғәҙәттә биш йәки ете) таҡ булырға тейеш, партиялар күберәк еңеүгә тиклем уйнатыла.
Атамаһы
«Пинг-Понг» атамаһы тәүге тапҡыр 1891 йылдан осрай башлай, ә быға тиклем интонация буйынса шуға оҡшаш атамалар менән: «Флим-Флам», «Вифа-Ваф», шулай уҡ «Госсима» тип йөрөтөлгән була. 1891 йылда Jaques of London компанияһы «Пинг-Понг» уйыны өсөн комплектты әҙерләй һәм етештерә башлай. Атамаһы ике тауышты яраштырыуҙан килеп сыға: «пинг» — туп ракеткаға һуғылғанда яңғыраған тауыш, «понг» — туп өҫтәлдән һикереп киткәндәге тауыш. Артабан был атама ағалы-ҡустылы Паркерҙарға һатыла.
Башҡортостан сәнәғәте
Тарихы
Башҡортостан Республикаһында сәнәғәттең килеп сығышына һәм үҫешенә республикалағы тәбиғи һәм кеше ресурстары, уның тарихы һәм урынлашыуы, юлдар этәргес булған. Республиканың ер аҫтында нефть, газ, күмер, тимер мәғдәне, алтын, баҡыр һ.б. ятҡылыҡтар бар. Әлегә бөтә шихан тауҙар ҙа сода соҡоп сығарыр өсөн ҡаҙылып бөтмәгән.
Өҫтәл теннисы
Атамаһы
Бөгөн өҫтәл теннисының төп нөхсәһенә оҡшаш төрҙәге уйын пинг-понг тип атала, унда уйынсыларҙың бөтәһе лә, ХХ быуат башында өҫтәл теннисы уйыны үҫешә генә башлаған осорҙағы кеүек, наждак менән ҡапланған бер төрлө ракеткалар файҙалана.
XIX быуатта
Белгестәр билдәләүенсә, өҫтәл теннисы үҙенең тыуыуы менән Англияның ямғырлы һауа торошона бурыслы, сөнки тап ул ҙур теннис матчтарын бинаға күсерергә мәжбүр итә. Тәүҙә уйын иҙәндә үтә, артабан уйын өсөн өҫтәлдәрҙе бергә беркетә башлайҙар. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң, XIX быуаттың икенсе яртыһында, Jaques of London компанияһы йортта күңел асыу өсөн «Госсима» тип аталған ҡорамал әҙерләй. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә «Госсима» Англия һәм ҡайһы бер Европа илдәре салондарында популярлыҡ яулай.
Башҡортостан сәнәғәте
Тарихы
Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы территорияһында тәбиғәт ресурстарын үҙләштереү тимер быуаттан бирле килә. 18 быуаттан бында тау заводтары төҙөлгән. 1700 йылда бында беренсе тау заводына нигеҙ һалынған (Каменский ). 19 быуатта хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ерҙәрендә күн, буҫтау, кирбес, һабын ҡайнатыу, түң май иретә торған, шәм, елем, балауыҙ һығыу, май һығыу, араҡы ҡыуыу предприятиелары эшләгән.
Өҫтәл теннисы
XIX быуатта
Өҫтәл теннисы уйыны ҡағиҙәләренең иң тәүгеһен 1884 йылда Ф. Айерс (F. Ayers) «Game Lawn Miniature Indoor Tennis» исеме аҫтында Лондонда баҫтырып сығара. Күп кенә сығанаҡтарҙа, ҡағиҙәләрҙең баҫылып сығыу йылы 1834 йыл, йәғни 1874 йылда баҫылып сыҡҡан ҙур теннисҡа ҡағиҙәләренән 40 йыл элек баҫылған, тип яңылыш күрһәтелә. 1891 йылда Ч. Бакстер һәм Дж. Джакес «Пинг-Понг» уйыны атамаһына һәм ҡағиҙәләренә патент ала, шул мәлдән өҫтәл теннисы беҙ уны әле белгән йүнәлештә «Пинг-Понг» атамаһы аҫтында үҫешә башлай.
XIX быуат аҙағына уйын өсөн ҡорамал бер нисек тә стандартлаштырылмаған була, оҙон тотҡосло, ҡылдарҙы тарттырып эшләнгән йәки тире кирелгән һуҡҡыслы ракеткалар ҡулланыла. Туптарҙы ла көпшәк һәм каучук кеүек материалдарҙан етештерәләр, ҡайһы берҙә уларҙы туҡыма менән көпләйҙәр. 1891 йылда Джеймс Гибб Американан Англияға балалар уйыны өсөн целлулуидтан эсе ҡыуыш төҫлө шариктар алып ҡайта һәм уларҙы «Пинг-Понг» уйынында файҙаланырға ҡарар итә. Шул мәлдән алып целлулоид туптар башҡа материалдарҙан эшләнгәндәрен ҡыҫырыҡлап сығара, был, үҙ сиратында, ракеткаларға ла үҙгәрештәр индерә. Туп еңел булғанға күрә, ракеткаларҙы ҡыҫҡа тотҡос менән, тышы көпшәк, пергамент, велюр менән көпләнгән фанеранан эшләй башлайҙар.
Башҡортостан сәнәғәте
Тарихы
Былай ҙа көсһөҙ Башҡортостан сәнәғәте Граждандар һуғышы йылдарында шаҡтай ҙур юғалтыуҙар кисерҙе. Колчаксылар сәнәғәт ҡоролмаларын, станоктарҙы, транспортты, баҡыр запастарынтейәп алып сыҡҡандар, затопили шахталарҙы, рудниктарҙы һыуға батырғандар, предприятиеларҙы шартлатҡандар һәм яндырғандар. Өфө эргәһендәге Ағиҙел тимер юл күперен шартлатҡандар. Граждандар һуғышы һуңына 810 он-ярма тарттырыусы, 116 күн предприятиеларының 87-һе эштән туҡтаған. Шарап һәм урман бысыусы заводтар ҙа эшләмәгән.
Өҫтәл теннисы
XX быуатта
XIX быуатта һәм ХХ быуат башында уйын өсөн шыма ағастан эшләнгән ракеткалар ҡулланыла, йәғни ракеткеның йөҙө көпләнмәй, йәки көпшәк, пергамент, велюр йәки башҡа шундай материалдар менән көпләнә. Бындай ракеткалар менән хәҙерге заман өҫтәл теннисында билдәле булған һуғыуҙарҙы үтәү һәм динамик уйын алып барыу мөмкин булмай. 1902 йылда Ч. Гуд күҙәнәкле каучук ҡатламы булған ракетканы беренсе тапҡыр ҡуллана. Егерменсе йылдарҙың беренсе яртыһында күҙәнәкле каучук ҡулланыу киң тарала, шуға ла ракеткаларҙың башҡа төрҙәре тулыһынса ҡулланылыштан сыға. Тупты төрлө ысулдар ҡулланып әйләндереү мөмкин була. Күҙәнәкле каучуклы ракеткаларҙы файҙаланыу тупты яҡшыраҡ контролдә тотоу мөмкинлеген бирә, һәм өҫтәл теннисы техникаһы үҙгәрә. Был осор 1950 йылдар башына тиклем дауам итә.
Саҡ ҡына элегерәк, 1901 йылда, Һиндостанда өҫтәл теннисы буйынса рәсми турнир булып үтә, белгестәр уны беренсе халыҡ-ара ярыштар тип иҫәпләй.
Башҡортостан сәнәғәте
Тарихы
20-се йылдарҙа Башҡорт АССР-ы сәнәғәте ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеүсе тармаҡтар (шарап, күн, он-ярма тарттырыусы предприятиелары) һәм ваҡ һөнәрселек сәнәғәте (транспорт саралары, әйбер һала торған төрлө һауыт — тоҡ, ҡап, йәшник, мискә (тара), көнкүреш тауарҙары) менән бәйле булған. Емерелгән сәнәғәт етештереүен аяҡҡа баҫтырыу барған.
Өҫтәл теннисы
XX быуатта
1926 йылда Австрия, Англия, Венгрия, Германия, Дания, Һиндостан, Чехословакия, Швеция һәм Уэльс вәкилдәре осрашыуында Халыҡ-ара өҫтәл теннисы федерацияһы ойошторола, шул уҡ йылда өҫтәл теннисы буйынса беренсе донъя чемпионаты үткәрелә.
1936 йылда тәүге тапҡыр матчтарҙың оҙайлығын сикләү индерелә. Ул ваҡытта уйындың һаҡланыу стиле өҫтөнлөк алғанға күрә, матчтар бик оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылыр була. Шунлыҡтан өс партиянан торған матчҡа 1 сәғәт, ә биш партиянан торғанына — 1 сәғәт 45 минут бүлә башлайҙар. 1937 йылда селтәр бейеклеген 17 см-нан 15,25 см-ға тиклем кәметәләр, шулай уҡ асыҡ устар менән туп биреү ҡағиҙәһе индерелә.
Башҡортостан сәнәғәте
Тарихы
ХХ быуаттың 30-сы — 40-сы йылдар башында «Башҡорт АССР-ы сәнәғәтенең үҫеше тураһында» постановлениелары ҡабул ителгән (1930). Эре нефть ятҡылыҡтары, (Аҙнай нефть ятҡылығы, Ишембай ятҡылығы, Йоғамаш нефть ятҡылығы, Серафимовка нефть ятҡылыҡтары һ.б.). Сәнәғәт үҫеше республикала юлдар төҙөлөшөнә этәргес мотив булған. Шулай Ишембай нефть ятҡылығын үҙләштереү өсөн 1934 йылда Өфө — Ишембай тимер юлы төҙөлгән, һуңғараҡ ул Салауат ҡалаһына һуҙылған һәм Салауат нефть химия комбинаты төҙөлөшөн тәьмин иткән.
Һуғышҡа тиклемге индустриализация йылдарында Башҡорт АССР-ында нефть эшкәртеү маҡсатында Ишембай нефть ҡыуыу заводы төҙөлгән, Өфө крекинг-заводына нигеҙ һалынған, Ишембай — Өфө нефть үткәргесе төҙөлгән. Предприятиеларҙы электр энергияһы менән тәьмин итеү маҡсатында Өфө Үҙәк электр станцияһы (ЦЭС), Ишембай Үҙәк электр станцияһы (ЦЭС), Уфимская ТЭЦ 1-се Өфө Йылылыҡ электр үҙәге (ТЭЦ), 2-се Өфө Йылылыҡ электр үҙәге (ТЭЦ) һ.б. төҙөлгән. БАССР сәнәғәтен үҫтереү буйынса ҡабул ителгән саралар республиканың күп тармаҡлы сәнәғәтен СССР-ҙың мөһим хәрби-сәнәғәт базаһына әйләндергән.
Өҫтәл теннисы
XX быуатта
1950-се йылдар башында ракеткаларҙың йөҙөн губка менән ҡаплатыу уйлап табыла. Европала уны беренсе тапҡыр 1951 йылда Австрияла Фритч ҡуллана, әммә был уйынға үҙгәрештәр индермәгән берҙән-бер осраҡ. 1952 йылда губкалы резина менән ҡапланған ракетканы Бомбейҙа үткән Донъя чемпионатында чемпион титулын яулаған япон спортсыһы Сато Хиродзи ҡуллана. Ул ваҡытта Япония йыйылма командаһы беренсе тапҡыр донъя чемпионатында ҡатнаша һәм үҙенең йылдам һөжүм итеү тактикаһы ярҙамында бик күп миҙалдар яулай, араларында шәхси ярыштарҙа яуланған алтын миҙал да була. Ошо мәлдән башлап йөҙө губкалы резина менән ҡапланған ракеткалар бөтә донъя өҫтәл теннисы үҙәгенә әйләнгән Европала тарала. Әммә яңы ҡаплатма өҫтәл теннисын ҡыҙыҡлыраҡ спорт төрөнә әйләндерә алмай. Туптың ҡалын губкалы резинаға һуғылыуы уға бик ҙур тиҙлек өҫтәй, һәм бындай һөжүмде кире ҡағыу үтә ҡатмарлы була. Ярышта көс төп урынды ала, ә уйын техникаһы икенсе планға күсә, был, үҙ сиратында, өҫтәл теннисының популярлығының кәмеүенә килтерә. 1959 йылда губкалы резина көпләүле ракетканы ҡулланыу тыйыла.
1957 йылда Европа өҫтәл теннисы союзы (ETTU) булдырыла, һәм Халыҡ-ара федерация донъя чемпионаттарын таҡ һанына ҡараған йылдарҙа, ә континенталь форумдарҙы — йоп йылдарҙа үткәрергә тигән ҡарар ҡабул итә.
Башҡортостан сәнәғәте
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында республикаға СССР-ҙың башҡа ерҙәренән 200-гә яҡын предприятие күсерелгән (эвакуацияланған) (Өфөгә 36) )һәм улар республикала эшен дауам иткән. Предприятиеларҙың төп продукцияһы булып яғыулыҡ, снарядтар, ҡорал, кейем торған.
Өҫтәл теннисы
XX быуатта
1959 йылда ваҡыт сиктәре тағы ла ҡыҫҡартыла төшә — бер партияны уйнау өсөн 20 минут ваҡыт бирелә. Шул уҡ йылда ITTF, ракеткаларға ҡарата талапты арттырып, уларҙы камиллаштырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Ракетка йөҙөнә «сэндвич» тибындағы ике ҡатламлы резинаны файҙаланыу рөхсәт ителә — губканы күҙәнәкле резинаға аҫҡы ҡат итеп һалырға ҡушыла. Бындай үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә уйындың тиҙлеге арта, һәм тупты төрлөсә әйләндереү мөмкинлеге тыуа. Белгестәр баһаһы буйынса, был хәл өҫтәл теннисында яңы эраның башы булып тора, сөнки уйында файҙаланылған яңы материалдар менән бергә абсолют яңы, тиҙ, элек билдәле булмаған, туптың әйләнеүе менән ҡушылып барған һуғыуҙары булған яңы уйын техникаһы ла барлыҡҡа килә. Шулай, «топ-спин» тип аталған һуғыу төрө килеп сыға. Губка менән резинаны яраҡлаштырыу өҫтәл теннисының уйын манераһын һәм концепцияһын тулыһынса үҙгәртә. Бер үк ваҡытта был хәл һуғыу техникаһының үҫешенә йоғонто яһай. Уйын материалдары (ракеткалар, туп) бөгөн дә үҙгәреүен дауам итә, һәм был, үҙ сиратында, һуғыу техникаһының һәм уйындың үҙенең үҫеш йүнәлешенә һис шикһеҙ йоғонто яһаясаҡ.
1970 йылда АҠШ президенты Никсондың КНР-ға сәфәренә әҙерлек барышында Америка дипломаттары үҙҙәренең өҫтәл теннисы буйынса командалары менән йәшерен рәүештә Ҡытайҙа булып ҡайта. Был эпизод тарихҡа «Пинг-понг дипломатияһы» булараҡ инеп ҡала — Ҡытай һәм АҠШ араһында өҫтәл теннисы уйынсыларын алмашыу.
Башҡортостан сәнәғәте
Тарихы
Совет власы йылдарында БАССР-ҙа сәнәғәт үҫеше партия, пленум ҡарарҙарына яраҡлаштырып (халыҡ хужалығын химизациялау ), дәүләттең һәм республиканың ихтыяжына ҡарата биш йыллыҡ һәм ете йыллыҡ срок буйынса алып барылған. Сәнәғәтте ойоштороу үҙгәргән (урындағы идаранан үҙәкләштерелгәнгә һәм киреһенсә) — Халыҡ Комиссарҙары Советынан (Совнарком) министрлыҡтарға, тағы СНК-ға һәм яңынан министрлыҡтарға. Салауаттағы 18-се комбинат төҙөлөшөн һәм Шкапово нефть табыла торған районын бөтөн союз комсомол төҙөлөшө тип иғлан иткәндәр.
Өҫтәл теннисы
XX быуатта
1988 йылда Сеулда, Кореяла өҫтәл теннисы 1988 йылғы йәйге Олимпия уйындары прграммаһына индерелә.
XXI быуатта
XXI быуат башында бик оҙаҡ ваҡыттан һуң беренсе тапҡыр ҡағиҙәләр һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. 2000 йылға тиклем диаметры 38 мм булған туп менән уйнайҙар, әммә 2000 йылғы Сиднейҙағы Олимпия уйындарынан һуң ҡулланылышҡа 40 мм-лы туптар индерелә. Үлсәмде арттырыуҙың сәбәбе бер нисә. Бөтәһенән элек, ҙурыраҡ туп телевизион трансляциялар ваҡытында яҡшыраҡ күренә. Икенсенән, һауа ҡаршылығы ҙур булыу сәбәпле, ҙур туптың тиҙлеге кәмерәк, был судъялыҡ итеүҙе еңеләйтә һәм уйындың ҡыҙыҡлы тамашаға әйләнеүенә лә булышлыҡ итә.
Башҡортостан сәнәғәте
Тарихы
СССР тарҡалғандан һуң республика сәнәғәте түбәнгә тәгәрәгән. Республикала капитализмға күсеү дәүләт предприятиелары тарафынан эффектив менеджерҙар табыу һәм тармаҡтарға регуляр рәүештә ҡабатланған кризистар аша тәьҫир итеү (1998, 2008, 2015) ысулы менән алып барылған.
Өҫтәл теннисы
XXI быуатта
2014 йылда Халыҡ-ара өҫтәл теннисы федерацияһы (ITTF) пластмасса урынына целлулоидтан эшләнгән яңы туп ҡабул ителеүе тураһында хәбәр итә. Яңы тупҡа «40+» тамғаһы һуғылған, диаметры 40 мм-ҙан бер аҙ күберәк. 2014 йылдың 1 июленән рәсми донъя ярыштарында мотлаҡ пластик туп ҡулланылырға тейеш. Яңы материалға күсеүҙең сәбәбе бер нисә — донъяла целлулоид етештереү кәмей, целлулоид туптарҙы транспортта ташыуҙағы ҡатмарлылыҡтар һәм башҡа хәүефһеҙлек мәсьәләләре. Пластик туптың тәүге өлгөләренең мурт булыуы һәм бик ҡиммәт тороуы сәбәпле, уларҙы ҡулланылышҡа индереүгә һәүәҫкәр спортсылар араһында ҡаршылар ҙа була. Белгестәр ҙә был үҙгәрештәргә бер төрлө генә баһа бирмәй.
Башҡортостан сәнәғәте
Тарихы
2015 йылда Башҡортостан Республикаһында сәнәғәт етештереүе индексы 101,0 % тәшкил иткән, йәғни Иҙел буйы федераль округы региондары араһында 7-се урында булған. Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт предприятиелары тулайым региональ продукттың (ВРП) 40 %, эш урындарының 25 % формалаштыра. 2014 йыл эсендә республикала бушатылған продукция күләме 1,8 триллион һум сәнәғәт комплексын индереп — 1,2 триллион һум тәшкил итте.
Өҫтәл теннисы
Өҫтәл теннисы хронологияһы
Өҫтәл теннисы уйыны хронологияһы нигеҙендә профессор Г. В. Барчукованың «Өҫтәл теннисы теорияһы һәм методикаһы: юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн дәреслек» китапбы нигеҙендә төҙөлә.
Хәҙерге торошо
Бөгөн кеше йәшәгән бөтә континенттарҙа профессиональ рәүештә өҫтәл теннисы менән шөғөлләнәләр. Халыҡ-ара өҫтәл теннисы федерацияһына (ITTF) 226 ил инә (2017 йылғы мәғлүмәттәр). Өҫтәл теннисы 4 миллиард самаһы кеше йәшәгән Азияла айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Өҫтәл теннисы Европала ла популяр — 2017 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарағанда Европа өҫтәл теннисы союзына (ETTU) 58 ил инә. Өҫтәл теннисы буйынса донъя чемпионаттары ғәйәт ҙур форумға әйләнә бара, уларҙа бер үк ваҡытта 170-тән ашыу ҡатын-ҡыҙ һәм ир-егеттәр командаһы сығыш яһай. Өҫтәл теннисы ветерандарының ике йылға бер тапҡыр үткәрелгән донъя чемпионаттары 3000-дән ашыу спортсыны йыя һәм бер ҡыйыҡ аҫтында урынлаштырылған йөҙҙәрсә теннис өҫтәлдәрендә бер юлы үткәрелә. Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, өҫтәл теннисы донъялағы 10 иң популяр спорт төрөнә ҡарай һәм бөтә планеты буйынса дөйөм алғанда яҡынса 850 миллиондан ашыу уйынсыны һәм көйәрмәнде йәлеп итә.
Башҡортостан сәнәғәте
Урынлашыуы
Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы сәнәғәттең күпселек өлөшө Башҡортостан Республикаһы үҙәк иҡтисад подрайонында (Өфө ҡалаһы), көньяҡ иҡтисад подрайонында (Салауат, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Күмертау ҡалалары) урынлашҡан.
Өҫтәл теннисы
Хәҙерге торошо
1970-се йылдарҙан башлап ҡатын-ҡыҙҙар өҫтәл теннисында Ҡытай спортсылары өҫтөнлөк итә. Мәҫәлән, 1975 йылдан Ҡытайҙың ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы донъя чемпионатында команда зачетында ни бары ике тапҡыр ғына отолдо (1991 йылда Кореяның берләшкән йыйылма командаһына һәм 2010 йылда Сингапур йыйылма командаһына). Хәҙерге заман ир-егеттәр өҫтәл теннисында ла Ҡытай тенниссылары алда бара. 2001 йылдан башлап Ҡытай командаһы бөтә донъя чемпионаттарында ла алтын миҙал яулай. Яңғыҙ разрядта Ҡытай спортсыһы алтын миҙал ала алмаған һуңғы осраҡ 2003 йылда ғына теркәлә, ул чемпионатта Австрия спортсыһы Вернер Шлагер донъя чемпионы исемен яулауға өлгәшә. 1997 йылдан алып 20 йыл эсендә уйнатылған 70 алтын миҙалдың (команда һәм яңғыҙ разрядта) тик бишәүһе генә ҡытайҙарға эләкмәй — 1997 йылда ир-егеттәр араһында яңғыҙ разрядта швед Ян-Уве-Вальднер, 2003 йылда — австриялы Вернер Шлагер, ир-егеттәрҙең парлы разрядында 2013 йылда Тайвандән килгән пар, Швецияның ир-егеттәр командаһы 2000 йылда донъя чемпионатында «алтын», Сингапурҙың ҡатын-ҡыҙҙар командаһы 2010 йылда донъя чемпионатында «алтын» яулай. Тулыраҡ Донъя чемпионаттары статистикаһын ҡарағыҙ.
1988 йылдан алып 2016 йылға тиклемге Олимпия уйындарында уйнатылған 32 алтын миҙалдың 27-һен ҡытайҙар яулай, өсәүһе — Көньяҡ Корея Республикаһы вәкилдәрендә. Европанан Ян-Уве Вальднер ғына олимпия чемпионы була ала (1992 йылда Барселоналағы Олимпия уйындары). Пекинда үткән Олимпия уйындарында ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың яңғыҙ разрядтарында бөтә пьедесталды ҡытайҙар биләй, шулай уҡ ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың команда беренселектәрендә лә улар еңә. Шунан һуң олимпия регламенты үҙгәртелде — 2012 йылдан алып шәхси турнирҙа бер илдән ике ир-егет һәм ике ҡатын-ҡыҙ ғына ҡатнаша ала, шуның арҡаһында ғына артабанғы олимпиадаларҙа яңғыҙ разрядта еңеүселәр Ҡытайҙан булмай. 2017 йылда түбәндәге ҡарар иғлан ителде: 2020 йылда Токиола үтәсәк Олимпия уйындары программаһына ҡатнаш парҙар разряды ярыштары өҫтәләсәк.
Башҡортостан сәнәғәте
Алтын табыу сәнәғәте
Башҡортостанда алтын ятҡылыҡтары (хәҙерге Учалы районы) XVIII быуатта асылған. XIX быуаттан башлап ҡиммәтле металл Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Хәйбулла һәм Баймаҡ райондарында сығарыла. Хәҙер республикала алтын магматик ятыштарға ҡараған Түбә, Баҡыртау, Миндәк ятҡылыҡтарында табыла. Алтын шулай уҡ баҡыр рудаларында һәм йылға сәсмәләрендә (бөртөктәрендә) осрай.
Өҫтәл теннисы
Хәҙерге торошо
Ҡытай уйынсылары бөтә донъяға таралды, һәм, гражданлыҡтарын алмаштырып, күп кенә илдәрҙең йыйылма командаларында уйнай. Мәҫәлән, 2016 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында өҫтәл теннисы буйынса ярыштарҙа ҡатнашҡан 172 уйынсының 44-е сығышы буйынса Ҡытайҙан була.
Темп, етеҙ хәрәкәт, уйын ситуацияларында һығылмалылыҡ — хәҙерге заман уйынына хас һыҙаттар. Уйынды көсөргәнешле алып барыу бөтәһен дә хәл итә, тупты көс менән һуғыу — төп еңеү ҡоралы. Уйын стилдәре араһында һөжүм һәм контрһөжүм өҫтөнлөк итә.
Башҡортостан сәнәғәте
Алтын табыу сәнәғәте
Башҡортостан Республикаһында эшләүсе алтын табыусы предприятиеларға «Башкиргеология», «Алтын үҙән» (яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте) ЯСЙ-е, «Альтинвест» ЯСЙ-е, «Аурит» ЯСЙ-е, «Башҡорт алтын табыу компанияһы» (ябыҡ акционер йәмғиәте) ЯАЙ-ы (Учалы ҡалаһы), «Семёнов руднигы» ЯСЙ-е, «Екатеринбург сәнәғәт төркөмө» ЯСЙ-е һ.б. инә.
Өҫтәл теннисы
Халыҡ-ара федерация
ITTF 1926 йылдың ғинуарында туғыҙ ағза-ойоштороусы: Австрия, Англия, Венгрия, Германия, Дания, Һиндостан, Чехословакия, Швеция һәм Уэльс тарафынан булдырыла. Беренсе донъя чемпионаты шул уҡ йылдың декабрендә Лондонда үткәрелә. 2017 йылға Халыҡ-ара өҫтәл теннисы федерацияһына 226 ил инә.
Башҡортостан сәнәғәте
Алтын табыу сәнәғәте
Башҡортостан Республикаһында бер йыл эсендә 9358 кг алтын табыла (2009 йыл). Шлиховой алтын һәм алтынлы шламдар Рязань өлкәһендәге Приокск төҫлө металдар заводында эшкәртелә.
Тау-байыҡтырыу сәнәғәте
Тау-байыҡтырыу сәнәғәте Башҡортостан Республикаһы тау райондарында булған файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарына бәйле үҫешкән.
Өҫтәл теннисы
Ярыштар
Үтә мөһим халыҡ-ара ярыштар: Донъя чемпионаты, Донъя кубогы, Олимпия уйындары һәм ITTF World Tour. Үтә мөһим континенталь ярыштар: Европа чемпионаты, Europe Top-16, Азия чемпионаты, Азия уйындары, Африка чемпионаты, Латин Америкаһы чемпионаты, Төньяҡ Америка чемпионаты, Панамерика уйындары, Океания чемпионаты, Евро-Азия Кубогы.
Өҫтәл теннисы беренсе тапҡыр 1988 йылда, Көньяҡ Кореяла Сеулда Йәйге Олимпия уйындары программаһына индерелә. Йәйге паралимпия уйындары программаһына өҫтәл теннисы 1960 йылдағы беренсе старттан уҡ индерелә (Рим, Италия).
Күпселек ҙур ярыштар олимпия системаһы буйынса үткәрелә, уға ярашлы спортсы беренсе отолоуҙан һуң уҡ турнирҙан төшөп ҡала. Ғәҙәттә, көслө уйынсылар тәүге турҙа уҡ осрашмаһын өсөн, рейтингтарын иҫәпкә алып, уларҙы уйын селтәре буйынса бүләләр, был сара  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. файҙаланыу тип атала. Бынан тыш, көн элгәре үткәрелгән этапта төркөм турнирҙары уйнатыла, улар ваҡытында, улар барышында төркөм эсендә уйнап, спортсылар турнир селтәренә эләгеү хоҡуғын алырға тырыша.
Башҡортостан сәнәғәте
Тау-байыҡтырыу сәнәғәте
Тау сәнәғәте күмер сығарыу предприятиеларынан: «Башҡорткүмер», «Көньяҡ Урал ер аҫты байлыҡтары» («Южуралнедра»); төҫлө металл сығарыусы предприятиеларҙан: «Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты» (ГОК) ААЙ-е, «Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты» ААЙ-е, «Буребай тау-байыҡтырыу комбинаты» ЯАЙ-е, «Башҡорт баҡыры» ЯСЙ-е, «Хәйбулла тау компанияһы» ААЙ-е, «Башҡорт шахта ҡаҙып үтеүселәр идараһы» ААЙ-е; тимер эшкәртеүсе предприятиеларҙан: «Белорет металлургия комбинаты» ААЙ-е, «Белсталь» ААЙ-е, «Туҡан руднигы» ЯСЙ-е, «Башҡорт тау-мәғдән компанияһы» ЯСЙ-е, «Тау компанияһы „Суран“ ААЙ-е, „Көнсығыш“ тау-мәғдән компанияһы» ЯСЙ-е, «Хром» тау-байыҡтырыу компанияһы" ЯСЙ-е; «Башкиравтодор» Дәүләт унитар предприятиеһынан (ГУП); алтын табыусы предприятиеларҙан: «Башҡорт алтын сығарыу компанияһы» ЯАЙ-е; төҙөлөш материалдары предприятиеларынан: «Урал таштары» ААЙ-е, һ.б.; эзбизташ һәм таш тоҙ сығарған: «Сода» ААЙ-е һ.б. тора.
Өҫтәл теннисы
Ярыштар
2017 йылда ITTF World Tour серияһының дөйөмләштерелгән приз фонды $ 3,000,000, ашыу тәшкил итә, шуларҙың $ 1,000,000 ITTF Worid Tour Grand Finals .-ҡа тура килә.