cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яубаҫаров Хәсән Хәйретдин улы
Һуғыштан һуңғы йылдары
Ике һуғыш ветераны Яубаҫаров Хәсән Хәйретдин улы Өфө ҡалаһында 1998 йылдың 29 апрелендә вафат була һәм Тимашево зыяратында ерләнгән.
Хәсән Хәйретдин улының Бөйөк Ватан һуғышында үҙе сығарған бәйете:
Мин уйлайым, йәнейем, зәңгәр төндә Ауылымды, һөйгән йәремде. Һағынамын йәшел болондарҙы, Йәйелеп ятҡан иркен ҡырҙарҙы. Мин иҫләйем ауыл кистәрен, Яҙғы матур һабан туйҙарын. Йәшеллеккә сумған тау биттәрен, Боролоп аҡҡан йылға буйҙарын. Мин һәләтле егет һуғыштарҙа, Көслө ҡорал минең ҡулымда, Теләгем бер-еңеү дошмандарҙы, Яҡты минең барыр юлым да. Яныҡайым, биргән ҡулъяулығың Күҙ йәштәрем һөртөп туҙҙы инде, Яныҡайым, минең йәш ғүмерем Сит ерҙәрҙә йөрөп уҙҙы инде. Төн ҡараңғы, төндәр уртаһында Һаҡлап торам тыуған илемде. Граната менән тимер мылтыҡ Талдырҙы бит минең билемде. Ишапай ҙа буйы ҡалды инде, Һары ғына сәскә алды инде. Һағынышып ҡына, һарғайышып Хат яҙырға ғына ҡалды инде. Салғы ла ғына алып сабыр инем Туған Ишапайым буйҙарын. Инде генә ҡайтып күрә алмамын, Йәмле генә Ишапай буйҙарын. Ишапай ҙа буйын буйлағанда Ятып ҡалды минең дилбегәм, Ҡалманы ла ятып, ай, дилбегәм, Ятып ҡалды тыуған илгенәм. Ишапай ҙа тауы бейек икән Менеп кенә тәсбих әйтергә, Мине белгән, күргән дуҫ-иштәрем Доға ҡылһын инде ҡайтырға.
Күккәй (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Күккәй (Кокай) — Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Күккәй йылғаһы Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 606 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы һыу төҫөнә ҡарап, күк тигән сифатҡа -кәй аффиксы ҡушып яһалған. Шуға оҡшаш гидронимдар башҡорттарҙың борондан йәшәгән төбәктәрендә байтаҡ осрай. Мәҫәлән, Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов оҡшаш атамалар килтерә һәм уларҙы күк һүҙе менән бәйләй: Кокуй, озеро, Октябрьский, Чебаркульский район. Кукай, озеро, Троицкий район. От башкирского слова кук — «синий» и слов образовательного аффикса -ай, -ей, придающего слову уменьшительно-ласкательное значение. . Бында автор аффиксты ғына бик теүәл алмаған, сөнки ундай ялғау менән күкәй тигән исем килеп сыға. Ә ғәмәлдә атама күк һүҙенән иркәләү формаһында ҡулланылған сифаттан ғибәрәт.
Кошелевка (Йүрүҙән ҡушылдығы)
Кошелевка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юмбсуты-Яха
Юмбсуты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Филип Ларсен
Фи́лип Ла́рсен (Philip Larsen, тулы исеме Фи́лип Э́льзер Гаде́ Ла́рсен, Philip Elzer Gade Larsen; 7 декабрь 1989 йыл, Эсбьерг, Дания) — Дания хоккейсыһы, һаҡсы. Әлеге ваҡытта Өфөнең Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Салауат Юлаев» хоккей клубы уйынсыһы.
Дания менән Швецияла (2010 йылға тиклем)
Филип Ларсен профессиональ хоккейсы карьераһын тыуға ҡалаһындағы «Эсбьерг» хоккей клубының йәштәр составында башлай. 2004/05 йылдар миҙгелендә Данияның йәштәр чемпионатында 10 осрашыуҙа бер гол керетә. Был миҙгелдән һуң ул Швецияға күсә. Шунда «Рёгле» хоккей клубын тулыландыра. Швецияның икенсе дивизионы Аллсвенсканда ул 13 уйын уҙғара. Ә Швеция төп йәштәр лигаһында ул 32 уйында 5 (1+4) мәрәй йыя. 2006 йылда ул Швецияның иң көслө командаларының береһе «Фрёлунда» хоккей клубына күсә. 2006/07 йылдар миҙгелендә Филип яңы командаһының өс составы өсөн уйнап өлгөрә. Төп командала Швеция хоккей лигаһында 5 осрашыуҙа ҡатнаша. Йәштәр составы өсөн даими миҙгелдең 37 уйынында 18 (3+15) мәрәй йыя, ә плей-оффта 8 уйын үткәрә һәм командаһы менән Швеция йәштәр лигаһының алтын миҙалдарын еңә. Шулай уҡ Филип юниорҙар чемпионатында бөтәһе 6 уйында 5 мәрәй йыя һәм көмөш миҙалдарҙы еңә.
Киләһе йылда ул Швецияның йәштәр чемпионатын тағы еңә. «Фрёлунда» өсөн ул 16 уйын уҙғара, тик был лигала беренсе мәрәйен һаман йыя алмай. Шулай уҡ ул Аллсвенсканда сығыш яһаған «Бурос» хоккей клубында арендала була. Шунда ул 24 осрашыуҙа 10 (5+5) мәрәй йыя. Был миҙгел тамамланғас, Милли хоккей лигаһының драфтының 5-се раундта дөйөм 149-сы һан аҫтында «Даллас Старз» хоккей клубы Филип Ларсенды һайлай. Әммә ул Төньяҡ Америкаға йыйынмай һәм Швеция ҡала. 2008/09 йылдар миҙгелен Филип тулыһынса тиерлек төп командала үткәрә. Ул даими чемпионаттың 53 осрашыуында 17 (2+15) мәрәй йыя. Был уның Швеция хоккей лигаһында тәүге мәрәйҙәре була. Плей-оффта ул 11 уйында ике гол керетә һәм бер һөҙөмтәле пас бирә.
Төньяҡ Америкала (2010—2014)
2010 йылдың 4 апрелендә «Даллас» Ларсенды Швециянан саҡырып ала. 8 апрелдә «Анахайм Дакс» командаһына ҡаршы уйында Филиптың МХЛ-да дебюты була. Ә 10 апрелдә лигала тәүге мәрәйен йыя. Киләһе 2010/11 йылдар миҙгелендә ул «Даллас» өсөн 6 уйында ғына ҡатнаша һәм 2 һөҙөмтәле пас бирә. Күбеһенсә ул Америка хоккей лигаһында «Техас Старз» өсөн сығыш яһай. Шунда даими миҙгелдең 54 осрашыуында 22 (4+18) мәрәйгә өлгәшә. Плей-оффта «Техас» конференциялар сирекфиналында көрәштән төшөп ҡала. 2011/12 йылдар миҙгелендә ул, киреһенсә, күберәк «Даллас» өсөн сығыш яһай. 2012 йылдың 21 ғинуарында «Миннесота Уайлд» командаһына ҡаршы осрашыуҙа Филип МХЛ-да тәүге шайбаһын керетә. Бөтәһе 55 уйында ул 11 (3+8) мәрәй йыя. Миҙгел тамамланғас, Филип «Даллас» менән ике йылға яңы контракт төҙөй.
Киләһе 2012/13 йылдар миҙгелендә МХЛ-да локаут тип иғлан ителә. Шуға күрә Филип ваҡытҡа Финляндияның юғары лигаһында сығыш яһаған «Лукко» хоккей клубына күсә. Шунда ул 27 уйында 15 (5+10) мәрәй йыя. Ул бер уйында боҙҙа үткәргән уртаса ваҡыт буйынса Финляндия чемпионатында беренсе урында була. 2013 йылдың ғинуарында МХЛ-да локаут тамамлана һәм Ларсен кире ҡайта «йондоҙҙар» составына. Филип 32 осрашыуҙа 5 (2+3) мәрәй йыя, тик «Даллас» һаман Стенли кубогына эләгә алмай. 2013 йылдың 5 июлендә «Даллас» менән «Эдмонтон Ойлерз» араһында алмашыу була: Техас штатына һөжүмсе Шон Хоркофф күсә, ә Канада командаһы Филип Ларсенды һәм 2016 йылдағы драфтының 7-се раундындағы драфт-пикты ала.
Даими миҙгелде Филип фарм-клуб «Оклахома-Сити Баронс» составында АХЛ-да башлай. Шунда ул 7 уйында 7 мәрәй йыя. 11 октябрҙә ул Эдмонтонға кире ҡайта. 10 ноябрҙә Филип бер уйында өс һөҙөмтәле пас бирә, әммә уйынды «-3» файҙалыҡ күрһәткесе менән тамамлай. 2014 йылдың 3 мартында «Эдмонтон» Филипты кире ҡағыуҙар драфтына ҡуя. Әммә уны бер кем дә драфта алмай. Шуға күрә ул миҙгелде «Эдмонтон» составында тамамлай. Ул шул миҙгелдең 30 уйынында 12 (3+9) мәрәй йыя. Был миҙгелдә ул Данияның иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла.
КХЛ-да (2014 йылдан)
2014 йылдың 28 май көнөндә Филип Ларсен Континенталь хоккей лигаһында ҡатнашҡан «Югра» хоккей клубына күсә. 2014 йылдың сентябрендә Филип КХЛ-да тәүге уйынын уҙғара, ә 26 сентябрҙә — тәүге шайбаһын индерә. КХЛ даими чемпионатында ул 56 уйынында 25 (6+19) мәрәй йыя, тик «Югра» плей-оффҡа эләкмәй. Миҙгел бөткәс, ул клубты алмаштыра алыуы тураһында хәбәр итә. Контракты булмағанға күрә ул донъя чемпионатында ҡатнашыуҙан баш тартырға була. 25 майҙа ул Хельсинки баш ҡалаһынан «Йокерит» хоккей клубы менән бер йыллыҡ контрак төҙөй. Миҙгел алдынан үткән Санкт-Петербургтағы Пучков исемендәге турнирҙа Филип иң яҡшы һаҡсы тип таныла. КХЛ даими чемпионатының унынсы аҙнаһында ул өс уйында биш мәрәй йыя һәм аҙнаның иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла. Шулай уҡ Ларсен 15-се аҙнала был исемгә лайыҡ була. Ларсен яҡшы уйыны өсөн КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынына киң мәғлүмәт саралары менән икенсе звеноға һайлана. Шундағы оҫталыҡтар конкурстарында ул һуғыу көсөнә үткәрелгән ярышта ҡатнаша. Ә уйында ул бер гол ғына керетә. КХЛ даими миҙгелендә Ларсен 52 уйында 36 (11+25) мәрәй йыя — был күрһәткес буйынса ул лигала һаҡсылар араһында бишенсе була. Гагарин кубогында конференциялар сирекфиналында «Йокерит» Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубына еңелә, ә Ларсен 4 осрашыуҙа 4 (3+1) мәрәй йыя.
25 февралдә МХЛ-дағы «Ванкувер Кэнакс» командаһы «Эдмонтон» хоккей клубынан Филип Ларсенға хоҡуҡтарҙы алмаштырып ала. Беренсе июлдә Филип «Ванкувер» менән бер йылға контракт төҙөй. 15 октябрҙә «Калгари» командаһына ҡаршы уйында тәү тапҡыр «Ванкувер» формаһында боҙға сыға. 7 декабрҙә «Нью-Джерси» командаһына ҡаршы уйында ул Тэйлор Холлдан көслө алымға эләгә һәм уйнамайынса бер айҙан күберәк ҡалдыра. МХЛ даими чемпионатының 26 уйынында 6 (1+5) мәрәй йыя, ә «Ванкувер» плей-оффҡа эләкмәй.
20 апрелдә КХЛ-да «Салауат Юлаев» Филип Ларсенға хоҡуҡтарҙы «Йокерит» хоккей клубынан Тим Эриксон һәм Никлас Йенсенға хоҡуҡтарға алмаштырып ала. Ә беренсе майҙа Филип Өфө командаһы менән ике йылға контракт төҙөй. Филип Ларсен — «Салауат Юлаев» тарихында тәүге Дания вәкиле. Ул клубта үҙенә 36-сы һанды ала. КХЛ даими чемпионатының тәүге биш уйындың һәр береһендә гол керетә. Шунан ул Астанала 2018 йылдың ғинуарында үткән КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнаша, шунда Чернышёв дивизионы командаһы менән финалға етә, ә турнирҙа ул бөтәһе 1 мәрәй йыя. Ә унан алдараҡ үткән оҫталыҡтар конкурстарында Филип хоккей биатлоны һәм хоккей оҫталығы эстафеталарында ҡатнаша. Миҙгелдең ғинуарында Филип лигала иң яҡшы һаҡсы тип таныла, һәм шул уҡ тирәлә ул «Салауат Юлаев» менән 2019/2020 йылдар миҙгеле аҙағына тиклем булған яңы контракт төҙөй. Өфө командаһы 2010 йылдан тәүгегә Чернышёв дивизионында беренсе урынды яулай, Гагарин кубогының тәүге этабында Омскиҙан «Авангард» хоккнй клубын серияла 4-3 иҫәбе менән ота, ә конференция ярымфиналында Силәбенән «Трактор» командаһына шул уҡ иҫәп менән отола. Филип Ларсен даими миҙгелдә 38 мәрәй йыя һәм шуның өсөн КХЛ-дың иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла. Шулай уҡ ул Данияның был миҙгелдә иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла — уның өсөн был икенсе трофей.
Дания йыйылма командаһында
Филип Ларсен Данияның төрлө йәштәге йыйылма командаларына гел саҡырыла. 2006 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионатында ул 5 уйында 6 (3+3) мәрәй йыя, ә Дания беренсе дивизионда икенсе урынды яулай. Был турнирҙа ул иң яҡшы һаҡсы тип таныла. Шул уҡ йылда йәштәр араһында донъя чемпионатының беренсе дивизионында шулай уҡ көмөш миҙалдарын яулай. Шунда биш осрашыуҙа бер һөҙөмтәле пас бирә. 2007 йылда йәштәр араһында беренсе дивизионда Дания еңеү яулай һәм көслөләр дивизионына күтәрелә. Ә Ларсен шул беренселектә биш уйында ике мәрәй йыя. ТОП-дивизионда Дания төркөм этабында һуңғы урында була. Йыуатыу уйындарында Дания шулай уҡ уңыштарға өлгәшә алмай һәм кире беренсе дивизионға төшә. Филип алты уйында бер гол керетә һәм бер пас бирә, командаһының өс иң яҡшы уйынсыларының береһе була. 2009 йылда үҙенең һуңғы йәштәр донъя чемпионатында ул 5 уйында 4 һөҙөмтәле пас бирә, ә Дания икенсе урынды яулай.
2013 йылдағы донъя чемпионатында Дания тағы ла төркөмөнән сыға алмай, ә Филип алты уйында 2 (1+1) мәрәй йыя. Киләһе йылдағы Беларусь ҡабул иткән донъя чемпионатында үткән йылдарҙағы кеүек плей-оффҡа эләгә алмай, ә Ларсен 7 осрашыуҙа бер һөҙөмтәле пас бирә. Дания йыйылма командаһына Ларсен яңынан 2016 йылда ғына Олимпия квалификацияһына саҡырыла. Дания үҙ төркөмөндә өсөнсө урынды ала һәм тағы ла Олимпиадаһыҙ ҡала, ә Ларсен 3 уйында 2 (1+1) мәрәй йыя.
2018 йылда шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты Данияла үтә. Филип Ларсен үҙ иленең йыйылма командаһына саҡырыуҙы ҡабул итә. Һаҡсы төркөм этабының бар ете уйынында ла ҡатнаша, өс һөҙөмтәле пас бирә, тик командаһы плей-оффҡа сыға алмай. Был миҙгелдә Филип Ларсен Дания өсөн, дуҫтарса һәм рәсми уйындарҙы бергә һанағанда, 13 осрашыу уҙғара һәм алты тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша.
1800 йыл
1800 йыл — шаршамбы көнөнән башланған кәбисә булмаған йыл.
Компьютер
Компью́тер (computer, МФА:  — «вычислитель») — аныҡ, үҙгәреүсән эҙмә-эҙлекле операциялар эшләй алған ҡоролма, йәки система. Был йышыраҡ һандар менән хисап һәм бирелгән дәүмәлдәр менән манипуляциялар операциялары, ләкин бында инеү-сығыу операциялары ла керә. Операциялар эҙмә-эҙлеген программа тип атайҙар.
Компьютер системаһы —программаға ярашлы бирелгән биремде автоматик рәүештә эшкәртеүсе теләһә ниндәй ҡоролма йәки бер-береһе менән бәйле йәки бер-береһенә йәнәш ҡоролмалар,.
Цифрлы компьютерҙың нигеҙ элементы
Тәүге ферритдиодлы өс билдәле комбинациялы ЭВМ «Сетунь» компьютерын Николай Петрович Брусенцов төҙөгән (МДУ).
Терминдың килеп сығышы тураһында
Компьютер һүҙенең тәүге аңлатмаһы 1897 йылда Инглиз теленең Оксфорд һүҙлегендә бирелә. Уны төҙөүселәр компьютер һүҙен механик хисаплау ҡоролмаһы тип аңлатҡан. 1946 йылда һүҙлеккә өҫтәлмәләр индерелә (цифрлы, аналоглы һәм электрон компьютерҙарҙы айырып аңлаталар).
Элегерәк ЭВМ тигән төшөнсә лә булған, хәҙер ЭВМ (күберәк компьютерҙы физик реализациялау мәсьәләләренә ҡарай) термины ҡулланылмай тиерлек, цифрлы электроника инженерҙары уны юридик документтарҙа һәм тарихи мәғәнәлә, мәҫәлән, 1940—1980 йылдарҙағы электроникаға бәйле техника һәм ҙур хисаплау машиналары тураһында яҙғанда ҡуллана. Персональ компьютерҙар мәғәнәһендә был һүҙ хәҙер ҡулланылмай.
Муйын умыртҡалары
Муйын умыртҡалары (vertebrae cervicales, шейные позвонки) — кеше умыртҡаһының муйын өлөшөндәге 7 дана һөйәк.
Ай-Соим (Соим ҡушылдығы)
Ай-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Соим йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Низами Гәнжәүи һәйкәле (Санкт-Петербург)
Низами Гәнжәүи һәйкәле - Па́мятник Низами́ Гянджеви́ — атаҡлы шағир, фарсы шиғриәте классигы, тыумышы менән Гәнжәнән Низами Гәнжәүи һәйкәле. Санкт-Петербургта Каменноостровский проспекты буйында 25 һәм 27а һанлы йорттар араһындағы скверҙа ҡуйылған.
Тарихы
Скульптура Баҡыла ҡойолған һәм Санкт-Петербург ҡалаһына нигеҙ һалыныуҙың 300 йыллығына Әзербайжандан  бүләк сифатында килтереп тапшырылған.
Шағирҙың шәхси исеме — «Ильяс», атаһы — «Йософ», олатаһы — «Зәки» була. Уның «Мөхәммәт» исемле улы тыуғас, был исем дә шағирҙың тулы исеменә ҡушылып китә. Бына шулай итеп шағирҙың тулы исеме — Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ ибн Зәки Муайад, ә әҙәби тәхәллүс (ҡушамат) итеп ул «Низами» исемен ала Низами үҙенең поэмалары аша Оло Ирандағы исламға ҡәҙәре һәм үҙе йәшәгән ислам осорҙары тарихын берләштерә.
Низамиҙың героик-романтик шиғриәте быуаттар дауамында бар фарсы телле халыҡтарға һәм драматургтарға оҙаҡ йылдар Персияның үҙендә генә түгел, бар тирә-яҡ дәүләттәр әҙәбиәтенә ҙур йоғонто яһай. Шулай уҡ күрше Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Грузия, Һиндостан, Иран, Пакистан, Тажикстан, Төркиә, Үзбәкстан мәҙәниәте лә бынан ситтә ҡалмай. Уның әҫәрҙәре донъяның бик күп телдәренә, шул иҫәптән урыҫ теленә лә тәржемә ителгән
Шағирҙың скульптураһы Мухина исемендәге Ленинград юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһын тамамлаған әзербайжан скульпторы Геруш Бабаев тарафынан ижад ителгән. Аҫҡуйма проекты авторы - Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы Феликс Романовский. Аҫҡуйма Петербург "Комбинат-скульптура" предприятиеһында эшләнгән
Лесная Ливенка
Лесная Ливенка (Лесная) — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ливенка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сала-су 2-я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Барятин
Иҫке Барятин (Старое Барятино) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 50 кеше. Почта индексы — 453151, ОКАТО коды — 80249836008.
Мәйгәште
Мәйгәште (Майгашта) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы утар. Буранғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 234 кеше. Почта индексы — 453628, ОКАТО коды — 80201816004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1932 йылда урам хужалығы бүлексәһе булып асылған.
Ауыл лаҡаптар
Кешеме тиһәм, колхозник — ауыл кешеләре урман хужалығы эшселәре булған. Райондың башҡа ауыл кешеләре колхозсылар. Үҙ ауылы кешеһе булмағанға шулай тип яңылыш әйткән бер апай. Лаҡап булып ҡалған. Үҙ ауылы кешеһе булмағандарға әйтәләр.
Һылтанмалар
Бәйләнештә сайтында ауыл төркөмө
Монастыршина Валентина Никодимовна
Валентина Никодимовна Монастыршина (23 февраль 1923 йыл — 13 ғинуар 2004 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы, газ менән иретеп йәбештереүсе. СССР Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
1923 йылдың 23 февралендә Красноярск крайы Ермаковское районы Контырево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
15 йәшендә эшләй башлай, һуңынан училище тамамлай. 1952 йылдан алып 1983 йылға тиклем Хабаровск крайының Советская Гавань ҡалаһында Төньяҡ суднолар ремонтлау заводында (ССРЗ) газ менән иретеп йәбештереүсе булып эшләй. ССРЗ Мәҙәниәт йорто янындағы драма түңәрәгендә шөғөлләнә. Советская Гавань ҡалаһы һәм Хабаровск крайы халыҡ депутаттары Советы депутаты итеп һайлана. Хабаровск крайынан 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советының Союз Советы депутаты (1979—1974).
Ғаиләһе
Әсәһе — Дарья Андреевна Монастыршина. Ағайы Монастыршин Николай Николимович. Ҡыҙы — Монастыршина (Лопухова) Лидия Николаевна. Ейәнсәрҙәре — Татьяна, Галина, Оксана. Бүләләре — Екатерина, Александр, Дарья.
Хәтер
2015 йылда Советская Гавань ҡалаһындағы Ленин урамында, 1953 йылдан 1970 йылға тиклем В. П. Монастыршина йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.
Бөрө өйәҙе
Бөрө өйәҙе — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.
Административ уҙәге — Бөрө ҡалаһы.
Тарих
Өйәҙгә Өфө провинцияһының төньяҡ өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы, 1865 йылдаң — Өфө губернаһы составында. Административ уҙәге — Бөрө ҡалаһы. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙҙә 10‑сы башҡорт һәм 4‑се мишәр кантондары ойошторола. 1800 йылда өйәҙҙә 496 тораҡ пункты була, XIX быуат аҙағында — 1784. 1865 йылда өйәҙ 5 станға бүленә. 1873 йылдаң улустар һаны — 45 (Алпауыт, Анастасьевка, Андреевка, Асҡын, Баҙан, Байғужа, Байҡыбаш, Байҡы, Байсар, Борай, Ваныш‑Алпауыт, Илеш, Исмаил, Иҫке Балтас, Иҫке Петров, Йәлдәк, Касёво, Кейебәк, Күтәрем, Ҡайынлыҡ, Ҡалмыҡ, Ҡарыш, Ҡубыяҙ, Ҡыҙылъяр, Мишкә, Мәскәү, Николаевка, Никольск, Павловка, Покровка, Пономарёвка, Сарсы, Сөрауыл, Сурай, Токнин, Уҫы‑Степановка, Үрге Ҡарыш, Үрге Тәтешле, Әмәкәй, Әсән, Ямаш, Яңы Ҡайынлыҡ, Яңы Ҡалмыҡ, Яңы Ҡырғы, Яңы Троицкий), 1922 йылдан — 43 улус. Өйәҙ 1922 йылда бөтөрөлә, уның территорияһы Бөрө кантоны составына инә.
География
XVIII быуат аҙағында төньяҡта Красноуфимск өйәҙе һәм Пермь өйәҙе, көнсығышта Өфө өйәҙе, көньяҡта Бәләбәй өйәҙе, көнбайышта Алабуға өйәҙе, Минзәлә өйәҙе һәм Сарапул өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны — 22927 км² (1897).
Халҡы
XVIII быуат аҙағында — 82016 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 20707), 1897 йылда — 497696 (башҡорттар — 262264, мариҙар — 66341, мишәрҙәр — 2069, татарҙар — 2339, удмурттар — 21216, урыҫтар — 141300 һәм башҡа), 1920 йылда — 625,5 мең кеше. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 486530 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 8104, дворяндар — 1084 һәм башҡа; мосолмандар — 258480, православие динендәгеләр — 155212 (шул иҫәптән 2406 старообрядсы) һәм башҡа. XIX быуат аҙағында ҡарай 200 мең дисәтинәнән ашыу башҡорттарҙың аҫаба ере һатыла.
Румындар
Румындар  (români) — һинд-европа ғаиләһенең роман төркөмөнә ҡараған румын телендә һөйләшкән Европал ағы халыҡ. Румынияның. төп халҡы.
Румындарҙың килеп сығышы
Хәҙерге тикшеренеүҙәр ярашлы, фракий нигеҙ һәм Валахияның,Трансильванияның һәм Молдавияның бөтә территорияһындағы славян романизацияланған төрлө булған субстрат. Валахия территорияһында фракия нигеҙ — дакиҙар, Молдавияла — геттар; Валахия территорияһында славян субстраты — көньяҡ славян ҡәбиләләре (болгарҙар), Молдавияла — көнсығыш славяндар (русиндар).
Валах элемент шаҡтай айырылып торған. . И. Пич, III быуаттан XIII быуатҡа тиклем роман элементы башлыса Марамурешта,Банатта һәм Трансильваниҙа һаҡланып ҡалған, тип иҫәпләй. Ғалимдың билдәләүенсә, роман халҡы Трансильвания Альптарында һәм Банатта күберәк булған. . Валахия һәм Молдавия территорияларында роман элементы юғалған. Шулай итеп, ҡабат (XIII быуаттан һуң) Валахия һәм Молдавияның славян-валах халыҡының романизацияһы көньяҡҡтан түгел, ә. Трансильваниянан бара..
X быуаттан византия, славян, ә аҙаҡ венгер сығанаҡтарында «влах», «волох» (ср.-греч. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;"> βλαχοι ) исемле халыҡ Дунайҙан көньяғына тик XIII быуаттарҙан боронғо Дакия территорияларында, йәғни, Дунай йылғаһының һул яры буйында телгә алына. Румын милләтенең формалашыуы Молдаван кенәзлегенең көнбайыш өлөшөнөң берләшеүе һәм XIX быуаттың 2-се яртыһында Валах кенәзлеге менән бер дәүләт булыуға бәйле — Берләшкән Валахия һәм Молдавия кенәзлеге, һуңынан Румыния тип атала.
1861 йылдың 11 декабрендә Александр Куза Иоан, бер үк ваҡытта Валахия һәм Молдавия хакимы, Румыния милли дәүләт булыуын раҫлаған прокламация баҫтыра. Валахия һәм Молдавия берләшкән кенәзлеге төҙөгәндән һуң, румыния милләтен рәсмиләштереү процессы 1918 йылда Трансильванияны берләштереү менән тамамлана.
Румын теле
Румын теле (ҡайһы берҙә дако-румын, элегерәк валах, валахо-молдаван теле тип аталв) — роман телдәренең береһе, румындарҙың туған теле. Румыния ла рәсми статусҡа эйә, туған тел һәм 90 % халҡтың һөйләш теле, шулай уҡ Молдавияла.
Румын теле тар мәғәнәлә валах теле. XVI быуат аҙағында Трансильванияның румын өлөшөнөң һәм күрше Валахияның әҙәбе теле, ә һуңыраҡ иҫке дәүләттәр, Валахия һәм Молдавияның, дөйөм дәүләт теле, XIX быуатта улар бер дәүләт — Румыния дәүләте булып берләшәләр.
Латин колонистарының диалект Һөйләштәре нигеҙендә барлыҡҡа. Улар Балҡан ярымутрауынан Көнсығышҡа римляндар яулап алғандан һуң күсенәләр..
Румын теле типологик яҡтан һинд-европа ғаиләһендәге көнсығыш роман теленең балҡан-роман төркөмсәһенә инә.. Шул уҡ ваҡытта румын теле — роман төркөмөндә иң үҙенсәлеклеһе, бер нисә телдәр ареал ҡушылдығында контакт телдәр һыҙаттары табылған,, атап әйткәндә, балҡан союзы телдәре.
Румындарҙың дәүләтселек тарихы
XIV быуатта хәҙерге Румыния территорияһында ике феодаль кенәзлеге формалашҡан: хәҙерге Молдавия (баш ҡалаһы Сучава) һәм Валахия (баш ҡалаһы Тырговиште),, улар Ғосман империяһы тарафынан XVI быуатта яулап алыналар. XVI быуатта Трансильвания кенәзлеге бапрлыҡҡа килә (баш ҡалаһы Алб-Джулия), Венгрия власына буйһоноуҙан туҡтай, төрөк солтаны сюзеренитетын ала.
Ғосмандар яулап алған башҡа Балҡан территориялары менән сағыштырғанда, Молдавия, Валахия һәм Трансильвания ҙур автономияны һаҡлап ҡалғандар.
1600 йылда Валахия, Молдавия һәм Трансильвания кенәздәре Михай Храбрый хакимлығы аҫтында берләшкәндәр, ә уны үлтергәндән һуң,генерал Джорджо Бастаның австрия һалдаттары тарафынан буйһондоролғандар. . Әммә, XVI быуаттағы Молдавия тарихсыһы Мирон Костин яҙыуынса, Молдавия Михай тарафынан баҫып алына, ләкин өс айҙан һуң Молдавия кенәзлеге мунтян хакимы власынан азат ителә, оҙаҡламай ул үлтерелә.
1699 йылда, 1718 һәм 1739 хәҙерге Румынияның төрлө өлөштәре, мәҫәлән, валах Олтения 1718 йылда, Австрия һәм Ғосман империялары араһында бүленгән.
XIX быуаттв Валахия һәм Молдавияла милли-азатлыҡ хәрәкәте йәйелгән. Уның маҡсаты — был кенәзлектерҙе берләштереп, һәм Трансильванияны ла индереп берҙәм дәүләт төҙөү. 1848 йылдағы Революция Дунай кенәзлектәрен дә солғап ала, әммә төрөк-рус интервенцияһы берлектә баҫтырыла. 1859 йылдың 5 февралендә Александр Иоан Куза Валахия кенәзе итеп һайлана, быға тиклем бер нисә аҙна элек Молдавия тәхетенә һайланған була. 1861 йылда ул рәсми рәүештә элек кенәззлектәрҙең берләшеүенә ҡәтғи ҡаршы булған Ғосман Портаһы тарафынан таныла, Һөҙөмтәлә Ғосман суверенитеты аҫтында Берләшкән Валахия һәм Молдавия кенәзлеге төҙөлөүе тураһында иғлан ителә, уны Куза домнитор титулы менән етәкләй.
1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында Румыния Рәсәй яғында һуғыша. 1877 йылдың 9(21) майында парламент Румынияның тулыһынса бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 1878 йылғы Берлин конгресы ҡарары менән Румыния үҙ аллы дәүләт булараҡ халыҡ-ара танылыу алған. Ошо уҡ килешеүҙәргә ярашлы, Рәсәй Бессарабияның көньяҡ райондарын биләгән, әммә Румыния алмашҡа быға тиклем Төркиәнеке булған Констанция менән бергә Төньяҡ Добруджаны ала. 1881 йылда Румыния короллеге тип иғлан ителә.
Румын исемдәре
Исем моделе ике киҫәктән тора — асылда, исем һәм фамилиянан тора, өҫтәүенә, аҙаҡҡыһы йыш ҡына исем менән тап килә һәм уларҙы инициалдарҙа ғына айырып була, мәҫәлән, Andrei Ion — I Andrei. Ҡайһы берҙә инициалдар булып атаһының исеме тапшырыла.. Исемдәр башлыса үҙләштерелгән латиндарҙан, грек тарҙан, славяндарҙан һәм боронғо еврейҙарҙан. Ion (Ioan китап варианты; урыҫса Иван кеүек, был иң киң таралған ир-ат исеме), nicolae botgrosnicolae, Vasile, Gheorghe, Ilie, petru jelihovschipetru (Petre), Grigore, Constantin, Pavel (неологизм һәм Paul), Alexandru, Simion, Toma, Andrei, Mihai (варианттары менән китап Mihail), Ştefan, Lica, Maria (ҡатын-ҡыҙ исемдәренең иң күп таралғаны), Ana, Elisaveta (Elisabeta), Ioana, Elena, Paraschiva, Vasilica, Ecaterina. Урта быуаттарҙа көньяҡ славян исемдәре үтеп инә: Bogdan, Dobre, Dragu, Dragomir, Neagoe, Pârvu, Radu, Stan, Vlad һәм башҡа бик күптәр. Антик лыҡ менән мауығыу һәм уның бәйле булған, XIX—XX быуаттарҙа антропонимияға ошондай исемдәр «бүләк» бүләк итә: Cicerone, Liviu, Marius, Traian, Virgil (ир-ат исеме); Aurora, Cornelia, Flora, Подвергшихся, Livia, Silvia, Stela, Victoria (ҡатын-ҡыҙҙар исеме) Һуңғы ике быуатта румын теленә үтеп инә ''Ernest, Jean, Richard, Robert һ. б.'' Хайуандар атамаларынан барлыҡҡа килгән исемдәрҙе тик урындағы исемдәр, тип һанарға мөмкин (Lupu, Ursu, Mioara, Puica), үҫемлектәр (Bujor, Busuioc, Rodica), байрам (Crăciun, Pascu, Florea, Floarea). Күп ҡатын-ҡыҙ исемдәре ир-ат исемдәренән «а» суффиксы менән яһала. Көнбайыштағы кеүек, модаға ике исемдән торған «Анна-Мария» кеүек ҡуш исемдәр инә.
Үҙәнбаев Юлай Хәмит улы
Үҙәнбаев Юлай Хәмит улы (3 апрель 1967 йыл) — композитор, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Юлай Хәмит улы Үҙәнбаҽв 1967 йылдың 3 апрҽлендә Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Түләк ауылында күп балалы ғаиләлә 6-сы бала булып тыуған. Бәләкәй сағынан уҡ гармунда уйнарға яратҡан. Тәнзилә апаһы, талант ятып ҡалмаһын тип, Өфөгә алып килә. Өфө сәнғәт институты ҡарамағында айырыуса һәләтле балаларға тәғәйенләнгән Урта махсус музыкаль мәктәбенә (хәҙер Урта махсус музыка колледжы) баян класы буйынса уҡырға урынлаштыра.
Артабан Юлай Үҙәнбаев Өфө сәнғәт училищеһын, шунан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын тамамлай.
Хеҙмәт юлы
Юлай Үҙәнбаев үҙенең хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт филармонияһының «Йәдкәр» фольклор төркөмөндә концертмейстер булып башлай. Тиҫтә йылдарға һуҙылған ижади эшмәкәрлеге дауамында үҙен грамоталы, һөнәри әҙерлекле, һәләтле композитор һәм музыкант итеп танытты.
Ижади эшмәкәрлеге осоронда ул, Башҡортостандың һәм Татарстандың танылған йырсылары Флүрә Килдейәрова, Фәрит Бикбулатов, Нәзифә Ҡадирова, Салауат Фәтхетдинов, Ғәбделфәт Сафин, Айҙар Ғәлимов, Азамат Тимеров һәм башҡалар репертуарына ингән бик күп ҡабатланмаҫ һәм иҫтәлекле музыкаль әҫәрҙәр яҙҙы. Композитор булараҡ, ул Сибай, Стәрлетамаҡ, Салауат, Туймазы драмтеатрҙарында, шулай уҡ Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында, Мостай Кәрим исемендәге йәштәр театрында, «Нур» татар дәүләт театрында Мәжит Ғафури, Мөхәмәтша Буранғолов, Мостай Кәрим, Нәжиб Асанбаев, Зәйнәб Биишева, Флорид Бүләков һәм башҡалар әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған 50-нән артыҡ спектакленә көй яҙҙы.
Тамашасы уның «Аҡ болоттар», «Устарыма һал һин йөрәгеңде», «Йылғалар төнөн һөйләшә», «Бейеү» кеүек йөрәк түрендәге, моңло йырҙарын ярата һәм юғары баһалай, уның йырҙары Башҡортостан Республикаһында йәшәгән халыҡ араһында киң таралған һәм уңыш ҡаҙанған. Улар тәьҫирлелек тәрәнлеге, үҙенсәлекле моңо һәм йөкмәткеһе менән айырыла. Композитор үҙенең музыкаль ижадында халыҡ йыры һәм музыкаһы сығанаҡтарын файҙалана.
Юлай Үҙәнбаевтың 7 аудио һәм видеокассетаһы һәм «Исемеңде hалдым йырҙарға» йырҙар йыйынтығы донъя күрҙе.
Ул бер нисә тапҡыр «Йыл композиторы» исеменә лайыҡ булды. Башҡортостан Республикаһының музыкаль сәнғәтенә һәм мәҙәниәте үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн 1999 йылда композитор ижады Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһын алды.
Үҙәнбаев Юлай Хәмит улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
2008 йылда Башҡорт дәүләт академия драма театрында Әнғәм Атнабаевтың өсөнсө тапҡыр яңыртып ҡуйылған «Балаҡайҙарым» спектаклен музыкаль яҡтан биҙәне. 2017 йылда Әнғәм Атнабаевтың «Нур» театрында күрһәтелгән «Ул ҡайтты» спектакленә Юлай Үҙәнбаев көй яҙҙы.
Ғаиләһе
Ҡатыны Рәмилә мҽнән бҽр ул һәм бҽр ҡыҙ тәрбиәләй.
Хәбибуллин
Хәбибуллин — ир-ат фамилияһы. Әбсәләм исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Хәбибуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Орловка (Баҡалы районы)
Орловка (Орловка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 82 кеше. Почта индексы — 452657, ОКАТО коды — 80207810006.
Бек Александр Альфредович
Бек Александр Альфредович (3 ғинуар 1903 йыл (21 декабрь 1902 йыл), Һарытау — 2 ноябрь 1972 йыл, Мәскәү) — СССР яҙыусыһы.
Биографияһы
Александр Альфредович Бек медицина хеҙмәте генералы, хәрби госпиталдең баш табибы Альфред Владимирович Бек ғаиләһендә тыуған. 2-се Саратов реаль мәктәбен тамамлай. 1919 йылда Ҡыҙыл Армияға китә. Граждандар һуғышы ваҡытында Уральск янындағы Көнсығыш фронтта хеҙмәт итә һәм яралана.
Дивизия газетаһының баш мөхәррире иғтибарын йәлеп итә, уның заказы буйынса бер нисә репортаж яҙа, Александр Бектың әҙәби эшмәкәрлеге шунан башлана ла инде. Унан һуң ул «Красное Черноморье» газетаһының беренсе мөхәррире була.
Александр Бек «Комсомольская правда]]», «Известия» гәзиттәре өсөн очерктар һәм рецензиялар яҙа башлай. 1931 йылдан «История фабрик и заводов» һәм «Люди двух пятилеток» редакцияларында, Максим Горький инициативаһы менән яһалған «Кабинет мемуаров»та хеҙмәттәшлек итә.
Левинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бек Александр Альфредович
Биографияһы
1956 йылда ул «Литературная Москва» альманахының редакция советы ағзаһы.
Уны Мәскәүҙә, Головинский зыяратында ерләйҙәр.
Ижады
Бектың иң танылған «Волоколамское шоссе» повесы 1942-1943 йылдарҙа яҙылған. Ул Фидель Кастро һәм Че Гевараның иң яратҡан әҫәре була. Повестың төп геройы - Советтар Союзы Геройы, өлкән лейтенант, батальон командирының (һуңыраҡ гвардия полковнигы, дивизия командиры) Бауыржан Момыш-Улы. Был повестың дауамы 1960 йылда яҙылған «Несколько дней» һәм «Резерв генерала Панфилова» повестары.
Һуғыштан һуң Бик Манчжурия, Харбин һәм Порт Артур хаҡында очерктар серияһын яҙа. Уның бер нисә әҫәре металлургтарға арналған («Доменщики» йыйынтығы, «Новый профиль» повесы, «Молодые люди» романы).
1956 йылда яҙылған «Талант (Жизнь Бережкова)» романының төп геройының прототибы киң билдәле авиация двигателдәре конструкторы А. А. Микулин.
1965 йылда яҙылған «Новое назначение» романының үҙәгендә И. В. Сталин осоронда металлургия сәнәғәте һәм ҡара металлургия министры вазифаһын биләгән И. Ф. Тевосян. Романда диссидент ҡараштары яңғырамай, әммә ул «Новый мир» журналында баҫылыуға иғлан ителгәндән һуң номерҙан төшөрөлә. Романды тыйыуҙа Тевосяндың тол ҡалған ҡатыны О. А. Хвалебнова билдәле бер роль уйнай, ул «Новое назначение» мәрхүм иренең шәхси тормошоноң күп нескәлектәрен аса тип ҡарар итә. Роман беренсе тапҡыр ГФР-ҙа 1972 йылда, ә СССР-ҙа 1986 йылда ғына баҫыла.
Беренсе тапҡыр 1989 йылда баҫтырылған «На другой день» (1967-1970) тамамланмаған роман ( «Дружба народов» журналы, 1989, № 8-9) И В. Сталиндың йәшлегенә арналған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сурайған һөйәк
Сурайған һөйәк (os capitatum, os magnum, головчатая кость) — ҡул суғының проксималь бүлегендә иң ҙүр йомро башлы һөйәк.
Сухотыль
Сухотыль — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 302 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Сугмутен-Ягун
Ай-Сугмутен-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тлятты-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ливенка (Сосна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Дон, Хопер ҡушылғанға тиклем. Йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стрелковка (Стәрлетамаҡ районы)
Стрелковка (Стрелковка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 453152, ОКАТО коды — 80249868008.
Борсаҡ кеүек һөйәк
Борсаҡ кеүек һөйәк (os pisiforme, Гороховидная кость) —.
Сала-су 3-я
Сала-су 3-сө — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы, Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 2-Сала-су йылғаһының һул ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, Чиркей гидроузеленән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡбуҙат (мифология)
Аҡбуҙат — башҡорт мифологияһында батыр арғымаҡ, толпарҙар тоҡомо башлығы.
«Урал батыр», «Аҡбуҙат» эпостары һәм ҡайһы бер әкиәттәр («Урал батыр», «Зәйнулла менән Красата») персонажы. Күктә тыуған, ерҙә һәм һыу аҫтында йәшәй ала, утта янмай, һыуҙа батмай, тояҡтары менән тауҙарҙы емерә һәм диңгеҙҙе айыра. Булат ҡылыс хужаһы. Тәүҙә аҡбуҙат Һомайҙыҡы, һуңынан Урал батырҙыҡы һәм Һәүбәндеке була. Эпостарҙа Аҡбуҙат батырҙарҙың ярҙамсыһы һәм кәңәшсеһе, аттарҙың тоҡом башлығы һәм ҡурсалаусыһы ролен үтәй. Аҡбуҙаттың ауыҙ күбеге шифалы — уны һөртөп, яраны бөтәштерәләр. Аҡбуҙат образы башҡорттарҙың донъяға ҡарашында төп эстетик ҡиммәттәрҙең береһе булараҡ сығыш яһай һәм фольклорҙа, әҙәбиәттә, мәҙәниәттә киң таралған.
Крутобережка
Крутобережка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демид йылғаһының уң ярына тамағынан 3,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Тагр-Еган
Ай-Тагр-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тагр-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡорош (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Ҡорош — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юнгу-Яха
Юнгу-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгапкай-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сырой Лопач
Сырой Лопач — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдач йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Липовец (Труд ҡушылдығы)
Липовец — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Труды йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Толпар (мифология)
Толпар — башҡорт мифологияһындағы ҡанатлы ат.
Ҡылыҡһырлама
Толпар — «Алпамыша батыр», «Алмабатыр менән Алмабикә», « Таҙ батыр» әкиәттәре, шулай уҡ « Алдар менэн Зөһрә» « Ҡузыйкурпәс менэн Маянһылыу», «Ҡоблан батыр» эпостарының персонажы. Аҡбуҙат эпосы, Урал батыр эпосы персонажы.
«Ҡыран батыр» әкиәтендә герой, дейеүҙе еңә лә, уның атына эйә була. «Таң батыр» әкиәтендә ҡанатлы атты ер аҫты батшалығында осрата.
Толпар төрлө төҫтә: тимер күк, ҡара, күк, туры һ. б. төрлө була.
Әкиәттең төп геройы йылҡы өйөрөндә ат һайлаған саҡта, йүгәнен һелкә, һәм Толпар беренсе булып шылтыратыуға яуап бирә.
Толпар, хушлашҡан саҡта, хужаһына үҙенең ялынан йәки ҡойроғонан бер нисә төк йолҡоп алырға кәңәш итә. Хужаһы ат ҡылын яндырғанда, ҡанатлы ат шундуҡ хужаһы алдына килеп баҫа.
Толпар әкиәт геройына ауырлыҡтарҙы еңеп сығырға, ҙур араларҙы еңелерәк үтергә ярҙам итә.
Башҡорт хөрәфәттәренә ярашлы, әгәр сит кеше Толпарҙың арҡаһында (йәки икенсе ышаныуҙар буйынса — аяғында) урынлашҡан ҡанаттарын күрһә, ат һәләк булыуы мөмкин икән. Шуға ла Толпарҙы кешеләрҙән алыҫыраҡ тоталар. «Кейәүташ» риүәйәте тап шул турала бәйән итә. Толпарҙы хөрмәтләү, уның тылсымлы мөмкинлектәренә табыныу башҡорт топонимдарында сағылыш тапҡан: Толпарбаҫҡанташ, Турат сағылы (косогор гнедого тулпара) һ. б.
Толпар образы күп төрки телле халыҡтар мифологияһында урын алған.
Ябтасале-Паюта-Яха
Ябтасале-Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Толпар (мифология)
Толпар һынын символикала ҡулланыу
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эмблемаһында Толпар башҡорт халҡының киләсәктә лә йәшәйәсәгенә ныҡлы ышанысты күрһәтә.
Ябтасале-Паюта-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Толпар (мифология)
Толпар һынын символикала ҡулланыу
Арғаяш районы, Ҡаҙағстан гербтарында һүрәтләнғән.
Башҡортостан Республикаһында шулай уҡ «Толпар» йәш хоккейсылар командаһы уңышлы эшләй. Киләсәктә чемпиондары командаһы.
Татар телендә «Толпар» Башҡортостан Республикаһында йәшәүсе татар йәштәре өсөн журнал баҫыла. Т ҫтә йылдар дауамында популяр баҫмаға әйләнде.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҡбуҙат (мифология)
Әҙәбиәт
Башҡорт халыҡ ижады. 2‑се т. Риүәйәттәр, легендалар. Өфө, 1997
Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998
Йәшәгән, ти, батырҙар: башҡорт халыҡ әкиәттәре. Өфө, 2005.
Һылтанмалар
ТУЛПАР, мифологический персонаж
Хоккейный клуб «Толпар»
«Тулпар» журналы
Иванов Евгений Григорьевич
Иванов Евгений Григорьевич (26 ноябрь 1934 йыл — 29 сентябрь 2016 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1959—1974 йылдарҙа «Башнефтепромстрой» тресы 3-сө төҙөлөш идаралығының монтажсылар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы.
Биографияһы
Иванов Евгений Григорьевич 1934 йылдың 26 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районының Семёновка ауылында тыуған.
Белеме — урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1952 йылда Волга-Дон йылға пароходсылығының пароход машинисы булып башлай. 1954—1957 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, демобилизациянан һуң Дүртөйлө районында «Башвостокнефтеразведка» тресының эҙләнеүҙәр партияһында моторист булып эшләй. 1959 йылда Нефтекама ҡалаһына күсә, унда «Башнефтепромстрой» 3-сө тресының төҙөлөш идаралығында монтажсылар бригадиры булып эшләй башлай.
Е. Г. Иванов бригадаһы республикала беренсе булып сәнәғәт һәм ауыл хужалығы объекттарының эре блоклы ысулдарын индерә башлай. Һигеҙенсе биш йыллыҡ (1966—1970) осоронда бындай алым менән бригада 22 объектты йыя, шулай итеп төҙөлөш ваҡытын бер нисә тапҡырға ҡыҫҡарта, шуның иҫәбенә 61 302 һум аҡса һаҡланып ҡала
Е. Г. Иванов 14 рационализаторлыҡ тәҡдим индерә, ул 10 208 һум экономия бирә, был бригадаға пландарҙы ваҡытынан алда — 1970 йылдың 22 апреленә, В. И. Лениндың 100-йыллығына ҡарата үтәргә мөмкинлек бирә
Биш йыллыҡ планды үтәүҙә юғары ҡаҙаныштары һәм юғары техник-иҡтисади күрһәткестәре өсөн 1971 йылдың 30 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Е. Г. Ивановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1974—1996 йылдарҙа «Башнефтепромстрой» тресында слесарь, мастер, автотранспорт колоннаһының хәүефһеҙлек техникаһы һәм хеҙмәтте һаҡлау буйынса инженеры булып эшләй. 1996 йылда пенсияға сыға.
Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы.
Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971—1975).
Африка дөйәғошо
Африка дөйәғошо (Африка страусы) (Struthio camelus) — дөйәғоштар ғаиләһендәге осмай торған киль һөйәкһеҙ ҡош. (Struthionidae).
Уның фәнни исеме грек теленән тәржемә итһәң, «дөйә турғай» тигән мәғәнә бирә.(στρουθίο-κάμηλος).
Дөйөм характеристика
Африка дөйәғошо (страус) — хәҙерге замандың иң ҙур ҡошо: бейеклеге 270 см-ға тиклем һәм массаһы 156 кг тирәһе.
Тәне тығыҙ, муйыны оҙон, башы бәләкәй генә. Суҡышы тура һәм яҫы, осонда суҡып алыр өсөн мөгөҙ һымаҡ «тырнағы» бар, бик йомшаҡ. Күҙҙәре ҙур, өҫкө керпектәре ҡуйы Дөйәғош — осмай. Уларҙың түш ҡырласы (киль һөйәге) юҡ. Түш мускулдары насар үҫешкән. Бот һөйәктәренән тыш, һөлдә һөйәктәренең эсендә һауа ҡыуышлыҡтары юҡ.