cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эндокринология
Эндокринология - (грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">ἔνδον  — эскә,  — бүлеү һәм  — һүҙ, фән) — эске секреция биҙҙәренең эске төҙөлөшө һәм функциялары тураһында фән (эндокрин биҙҙәр). Эске секреция биҙҙәре эшләп сығара торған матдәләрҙең (гормондар), барлыҡҡа килеүе һәм уларҙың кеше һәм хайуандар организм ында үтәгән функцияларын өйрәнә.
Шулай уҡ, был биҙҙәренең эшмәкәрлеге боҙолоу сәбәптәрен һәм һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сирҙәрҙе асыҡлай. .
Эндокринология — иң йәш һәм шәп үҫешкән медицина тармаҡтарҙың береһе. Эндокрин системаһы эшмәкәрлегенең боҙолоуы, эндокринология мәсьәләләре ғәмәлдә медицинаның бөтә өлкәләренә лә тиерлек ҡағыла (кардиология, онкология, офтальмология, гастроэнтерология, нефрология, урология, неврология, гинекология ).
Йышлыҡ
Йышлыҡ — периодик барыштың характеристикаһы, ваҡыт берәмеге эсендә ваҡиға, йәки барыштарҙың ҡабатланыу, йәки хасил булыу һанының физик(матди) дәүмәле. Ваҡиғаның (барыштың) ҡабатланыу, йәки барлыҡҡа килеү дәүмәлен (һанын) улар барған ваҡыт һанына бүлеп иҫәпләнә. Формулаларҙа стандарт билдәләнеше —
ν
,
Эндокринология
Һуңғы тиҫтә йылда уның этиологияһы һәм патогенезы тураһында яңы мәғлүмәттәр алына. Шулай уҡ, инсулиндың етешмәүенә йәки бөтөнләй эшләнмәүенә бәйле, шәкәр диабетының клиник күрһәткестәренең үтә ныҡ ҡатмарлы булыуы(полиморфный хронический синдром) асыҡлана. Сиргә бәйле метаболик тайпылыштарҙы коррекциялау бик ҡатмарлы булыуы, бөтә донъяла шәкәр диабеты проблемалары киҫкен тороуы диабетологияның эндокринологиянан айырым тармаҡ булып сығыуына килтерә.
Йышлыҡ
f
Эндокринология
Тарихы
Хәҙерге эндокринологияның барлыҡҡа килгән йылы итеп 1848 йылды һанайҙар. Тап шул йылда Британия табибы Томас Аддисон ҡурҡыныс сирҙәрҙең береһен тикшерә башлай. Сир мускулдарҙың хәлһеҙләнә барыуы, арыуҙың көсәйәүе, организмдың синегеүе менән башлана һәм үлем менән тамамлана.
Йышлыҡ
йәки
Эндокринология
Тарихы
1855 йылда Шарль Броун-Секар бөйөр өҫтө биҙҙәренең ҡабығында организмдың нормаль эшмәкәрлеген көйләй торған матдәләр эшләнәлер тип фаразлай. Башҡа биҙҙәрҙә лә организм функцияларын көйләүсе матдәләр етештерәлер тигән фекергә килә. Артабанғы тикшеренеүҙәр был фаразды раҫлай.
Йышлыҡ
F
Эндокринология
Тарихы
1905 йылда инглиз физиологтары Бейлис Уильям һәм Эрнст Старлинг тәүге тапҡыр «гормон » төшөнсәһен индерә.
Йышлыҡ
. Йышлыҡ тирбәлеү периодына тиҫкәре пропорциональ:
Эндокринология
Эске секреция биҙҙәре (эндокрин биҙҙәр)
Эндокрин биҙҙәр (Эске секреция биҙҙәре ) — үҙҙәре эшләп сығарған гормондарҙы организмға туранан-тура ҡанға(капиллярҙарға) бүлеп сығарыусы биҙҙәр һәм параганглийҙар. Уларҙың тышҡы секреция биҙҙәренән айырмалы, эшләнгән секрецияны тән ҡыуышлығына йәки тышҡа сығарыу өсөн махсус юлдары булмай.
Йышлыҡ
.
Эндокринология
Эске секреция биҙҙәре (эндокрин биҙҙәр)
Эске секреция биҙҙәре :
Йышлыҡ
Халыҡ-ара берәмектәр системаһы буйынса (Международной системе единиц (СИ)) йышлыҡ үлсәү дәүмәле — герц (русса билдә: Гц; халыҡ-ара: Hz) немец физигы Генрих Герц хөрмәтенә бирелгән.
Эндокринология
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Йышлыҡ
Йышлыҡ ваҡыт кеүек иң теүәл үлсәнә торған физик(матди) дәүмәлдәрҙең береһе:10−17 — сағыштырма теүәллегенә тиклем.
Тәбиғәттә ~10−16 Гц йышлыҡлы периодик барыштарҙан башлап (Ҡояштың Галактика үҙәге тирәләй әйләнеү йышлығы), ~1035 Гц тиклем (иң юғары ғәйрәтле йыһан нурҙарына хас ҡыр тирбәлеүҙәре йышлығы).
Электромагнит нурланыш
Был иң түбән йышлыҡтағы радиотулҡындарҙан алып, иң юғары гамма- нурҙарға тиклем тулҡындар бер төрлө, улар электромагнит нурланыш тип аталалар. Улар барыһы ла вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге менән тарала.
Электромагнит тулҡындарҙың икенсе характеристикаһы — тулҡын оҙонлоғо. Тулҡын оҙонлоғо йышлыҡҡа кире пропорциональ, тимәк юғарыраҡ йышлыҡтағы электромагнит тулҡындарҙың тулҡын оҙонлоғо ҡыҫҡараҡ була һәм киреһенсә. Вакуумда тулҡын оҙонлоғо
бында
— вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге. Электромагнит тулҡын таралыуы фаза тиҙлеге
c′
булған мөхиттә, вакуумдағы яҡтылыҡ тиҙлегенән айырыла(
c′ = c/n
, бында
n
— һынылыш күрһәткесе), тулҡын оҙонлоғо менән йышлыҡ араһындағы бәйләнеш түбәндәгесә була:
Тулҡындың тағы бер йыш ҡулланылған характеристикаһы — тулҡын һаны (арауыҡ йышлығы), оҙонлоҡ берәмегенә тап килеүсе тулҡындар һанына тигеҙ:
. Ҡайһы ваҡыт был дәүмәл 2
π
коэффициенты менән ҡулланыла(ғәҙәти һәм түңәрәк йышлыҡҡа оҡшатып)
. Мөхиттә электромагнит тулҡын булған осраҡта
Тауыш
Тауыштың сифаты (мөхиттең механик тирбәлеүе) уның йышлығынан тора. Кеше 20 Гц йышлыҡтағы тирбәлеүҙән 20 кГц (кеше олоғайған һайын ишетелгән тауыш йышлығының юғары сиге түбәнәйә бара) йышлыҡҡа тиклем ишетә ала. 20 Гц -тан түбәнерәк йышлыҡтағы тауыш (субконтр октавала ми нотаһына тап килә) инфратауыш тип атала. Инфратауыш тирбәлеүҙәрен ишетелмәһәләр ҙә, тойоп була. 20 кГц юғарыраҡ йышлыҡтағы тауыш ультратауыш, ә 1 ГГц юғарырағы— гипертауыш тип атала.
Музыкала ғәҙәттә юғарылығы (төп йышлығы) субконтроктаванан 5-се октаваға тиклем арала ятҡан тауыштарҙы ҡулланалар. Стандарт 88-клавишалы фортепиано клавиатураһы тауыштары субконтраоктаваның ля нотаһынан (27,5 Гц) 5-се октаваның до нотаһына тиклем (4186,0 Гц) диапазонда урынлашҡан. Тик музыкаль тауыш таҙа төп йышлыҡтағы саф тауыштан ғына түгел, уға ҡушылған обертондар, йәки гармоникаларҙан да тора; гармоникаларҙың сағыштырма амплитудаһы тауыштың тембрын билдәләй. Музыкаль тауыштарҙың обертондары тотошлай ҡолаҡ ишетерлек йышлыҡ диапазонында урынлашҡан.
Алмаш ток йышлығы
Европала (шулай уҡ Рәсәйҙә һәм элекке СССР республикаларында), Азияның күп өлөшөндә, Океанияла (Микронезиянан башҡа), Африкала һәм Көньяҡ Америкала сәнәғәттә алмаш токтың көс селтәрендәге йышлығы 50 Гц тәшкил итә. Төньяҡ Америкала (АҠШ, Канада, Мексикала), Үҙәк һәм ҡайһы бер Көньяҡ Америка илдәрендә (Бразилия, Венесуэла, Колумбия, Перу),ҡайһы бер Азия илдәрендә (Японияның көньяҡ-көнбайышында, Көньяҡ Кореяла, Сәғүд Ғәрәбстанында, Филиппинда һәм Тайванда) 60 Гц йышлыҡ ҡулланыла. (Ҡара. Стандарты разъёмов, напряжений и частот электросети в разных странах). Бөтә электроприборҙар ҙа тиерлек селтәрҙә көсөргәнеш (напряжение) бер төрлө булғанда 50 һәм 60 Гц йышлыҡлы селтәрҙә һәйбәт эшләй. XIX быуат аҙағы — XX быуаттың беренсе яртыһында, стандартизацияға тиклем төрлө изоляциялаған селтәрҙәрҙә 16 2⁄3-нан 1331⁄3 Гц- ҡа тиклем йышлыҡтар ҡулланылған. Тәүгеһе әле һаман 15 кВ көсөргәнешле (напряжениелы) тимер юлдарында ҡулланыла, унда турайтҡысһыҙ (выпрямителһеҙ) электровоздарҙа ҡулланыр өсөн индерелгән булған — даими токлы тартыусы электродвигателдәр тураға трансформаторҙан туҡланғандар.
Самолёттар, һыу аҫты кәмәләре һәм башҡа урындарҙа борт селтәрендә 400 Гц йышлыҡ ҡулланыла. Көс селтәренең юғарыраҡ йышлығы трансформаторҙарҙың массаһын һәм габариттарын әҙәйтергә һәм асинхрон двигателдәрҙең юғарыраҡ йышлыҡ менән әйләнеүенә ирешергә мөмкинлек бирә, тик алыҫ араға биргән саҡта юғалтыуҙар күбәйә (күләм юғалтыуҙары, линияның индуктив ҡаршылығы үҫеүе һәм нурланыш арҡаһында).
Йышлыҡ төшөнсәһе математикала ла ҡулланыла.
Ырыҫ
Ырыҫ (Урус Үрсу, Урусово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә һәм уның административ үҙәге булып тора.
География
Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1728 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, 2 һыу тирмәне, 2 бакалея кибете, тимерлек теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Коллективлаштырыу осоронда ауылда колхоз ойошторола, ул 1953 йылда Тулыбай ауылы артеле менән берләштрелә, ә 1959 йылда — Гөлөк ауылы колхозына ҡушыла. Эреләтелгән хужалыҡты М. Вәхитов исемендәге колхоз тип атағандар.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 93 йән башҡорт һәм 29 йән типтәр; 1816 йылда — 137 башҡорт (шуларҙың 3-һө — өс ҡатынлы) һәм 28 типтәр; 1834 йылда — 170 башҡорт һәм 59 типтәр; 1870 йылда — 399 башҡорт һәм 115 типтәр; 1912 йылда — 548 аҫаба башҡорт һәм 28 керҙәш башҡорт йәшәй ..
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, почта бүлексәһе бар.
Ложа (Уймень ҡушылдығы)
Ложа  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Смирнов Алексей Степанович
Смирнов Алексей Степанович (1915 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944).
Биографияһы
Смирнов Алексей Степанович сығышы менән хәҙерге Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районынан. 1915 йылда тыуған. 1942 йылда Стәрлетамаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се артиллерия-миномет полкының 5-се батареяһында өлкән элемтәсе булып хеҙмәт итә.
1944 йылдың 25 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумының ҡарары менән гвардия ҡыҙылармеецы Смирнов Алексей Степанович Редька ауылы янында һуғышта ике тапҡыр линияла өҙөлгән урынды ялғағаны һәм дошман батареяһының утын баҫтырыуҙы тәьмин иткәне өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1944 йылдың 19 апрелендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була. Бүләкләү ҡағыҙында былай тип яҙыла:
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1944)
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
Паширов Валентин Дмитриевич
Паширов Валентин Дмитриевич (21 август 1924 йыл — 6 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, танк полкының взвод командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Валентин Дмитриевич Паширов 1924 йылдың 21 авгусында Башҡорт АССР‑ының Өфө кантоны Топорнин ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Милләте урыҫ. Мәктәптә 9-сы класты тамамлаған.
1941 йылда Башҡорт АССР-ының Кушнаренко район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Ҡазан танк училищеһын тамамлай. 1943 йылдан хәрәкәт итеүсе армияла.
Лейтенант В. Д. Паширов 1943 йылдың 6 ноябрендә Киев өлкәһенең Киев-Святошино районы Хотов ауылы өсөн барған алышта батырлыҡ күрһәтә. Ошо алышта батырҙарса һәләк була. Хотов ауылында ерләнгән.
Батырлығы
«74-се танк полкының (1-се Украина фронты 3-сө гвардия танк армияһының 9-сы механизацияланған корпусы 71-се механизацияланған бригадаһы) „МК-9“ танк взводы командиры комсомолец лейтенант В. Д. Паширов 1943 йылдың 6 ноябрендә Киев өлкәһенең Киев-Святошино районы Хотов ауылы өсөн барған алышта сигенеүсе дошманды эҙәрлекләп, взводтан артыҡ гитлерсыны, ун автомашинаны, ун ут нөктәһен, ике танкты юҡ итә. Уның танкы сафтан сыҡҡан була, әммә ҡыйыу офицер, уны яҡын барғыһыҙ ут нөктәһенә әйләндерә, тағы ла биш сәғәт дауамында һуғыш алып бара, ошо һуғышта батырҙарса һәләк була».
1944 йылдың 10 ғинуарында, СССР Юғары Советы Президиумы указы менән лейтенант Паширов Валентин Дмитриевичҡа, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән геройлығы һәм батырлығы өсөн, үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Гибихенштейнбрюкке
Тарихы
XIV быуатта бында беренсе ағас күпер төҙөлә. Һуңыраҡ йылға аша паром менән сығып йөрөйҙәр. XIX быуат аҙағында понтон күпер төҙөлә, бер нисә йылдан һуң ул ҡоросҡа алыштырыла.
Хәҙерге дүрт аралы аркалы, 16,5 метр киңлектәге 261 метр оҙонлоғондағы тимер-бетон күпер  <span class="ref-info" title=" Немец телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(нем.) баш. проекты буйынса ике йылда (1926—1928) төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1945 йылдың 14 апрелендә күпер емерелә, әммә 1949 йылда ҡабаттан тергеҙелә.
1995 йылда күпергә капиталь ремонт яһала.
Һыйыр һәм ат
Күпергә 1928 йылда немец скульпторы Герхард Маркс эшләгән һыйыр һәм ат скульптураһы ҡуйыла. Ул Крелльвица ауылы (һыйыр) һәм Гибихенштайн ҡалаһы (ат) берләшеүенең символы булып тора.
Скульптуралар бетондан эшләнә, уға шлак, йылға ҡомо, ваҡланған порфир ҡушыла. Скульптураға ямғыр һыуы үтеп инеүе һөҙөмтәһендә порфир бүртә, һелте-кремний реакцияһы скульптурала ярыҡтар барлыҡҡа килтерә. 2011 йылдың мартында был парға реставрация яһала башлай, улар ике йылға ағас ҡумта менән кеше к-ҙенән йәшерелә. Ошо ваҡытта ярыҡтарға цемент тултырыла, скультуралар тыштан һаҡлаусы ҡатлам менән ҡаплана. 2013 йылдың 21 мартында һыйыр һәм аттың яңыртылған һыны ҡабаттан асыла.
Усай (Минзәлә районы)
География
Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Усай — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1764 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Минзәлә улусы составына керә.
ХХ быуат башында икмәк магазины, мәсет, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб, китапхана бар.
Картопья (Нюрих ҡушылдығы)
Картопья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрих йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы
Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы (1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнгән
Биографияһы
Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Архангел районы Ҡыҫынды ауыл Советы Зәйет ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылда Архангел район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60‑сы гвардия кавалерия полкында ат тотоусы булып хеҙмәт итә.
1944 йылдың 10 июнендә һуғыштағы ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнә (приказ №: 25/н 10.06.1944 йыл). Ул шулай уҡ «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945), «Берлинды алған өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
«Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған награда ҡағыҙында Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы тураһында былай тип яҙыла:
Советтар Союзы Маршалы
Советтар Союзы маршалы — шәхси хәрби звание, һуңыраҡ РККА-ла юғары командирҙар составының хәрби дәрәжәһе, Совет армияһында 1946 йылдан команда ранг табелендә иң юғары дәрәжә. СССР Юғары Советы Президиумы указы менән бирелә.
Тарихы
1935 йылдың 22 сентябрендә Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары советының «РККА-ың етәкселек составында шәхси хәрби званиеларҙы индереү тураһында» ҡарарына ярашлы индерелә. 1945 йылдың 26 июненә тиклем Советтар Союзының Генералиссимусы дәрәжәһенән һуң килгән иң юғары звание (берҙән-бер Генералиссимус И. В. Сталин вафат булғандан һуң 1953 йылда — иң юғары дәрәжә булып ҡала).
Кесе Кузя
Кесе Кузя — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кузя йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Советтар Союзы Маршалы
Тарихы
Флотта быға тап килгән дәрәжә — Советтар Союзы Флоты Адмиралы, ә ҡайһы бер ғәскәрҙәр төрҙәрендә, көстәрҙә һәм махсус ғәскәрҙәрҙә — Ғәскәр төрөнөң баш маршалы.
1935 йылдың 21 ноябрендә беренсе тапҡыр Советтар Союзы маршалы исеме бирелә; был юғары шәхси хәрби званиеға лайыҡ хәрби етәкселәр түбәндәге вазифаларҙы биләй:
Шулай уҡ һуғышҡа тиклем маршал исемен алалар:
Советтар Союзы маршалы исеменә лайыҡ булған хәрби начальниктар
1935 йылдан Советтар Союзы маршалы исеме 41 тапҡыр бирелә. Уларҙың: 36-һы — профессиональ хәрбиҙәргә, 5-һе — хәрби вазифалы сәйәси эшмәкәрҙәргә (И. В. Сталин, Л. П. Берия, Н. А. Булганин, Л. И. Брежнев, Д. Ф. Устинов).
Дүрт Советтар Союзы маршалынан был исем кире алына:
М. Н. Тухачевский һәм Г. И. Кулик аҡлау процесында үлгәндән һуң Советтар Союзы маршалы дәрәжәһе ҡабаттан тергеҙелә. Репрессияланған икенсе ике Советтар Союзы маршалы — тикшереү ваҡытында төрмәлә вафат булған В. К. Блюхер һәм хөкөм ҡарары буйынса атылған А. И. Егоров рәсми рәүештә исемдәренән мәүрүм ителмәй.
Карр Эдвард Халлетт
Эдвард Халлетт «Тэд» Карр (Edward Hallett «Ted» Carr, 28 июнь 1892 йыл — 3 ноябрь 1982 йыл) — Британия тарихсыһы, политолог, дипломат, журналист һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе тикшереүсе, тарих фәнен өйрәнеүҙә эмпиризмға ҡаршы. Британия империяһы ордены командоры (1920). Башҡортостандың XX быуаттың 1‑се сирегендә сәйәси, социаль-иҡтисади үҫешен, Башҡорт милли хәрәкәте һәм Кесе Башҡортостан тарихын өйрәнгән.
Биографияһы
Эдуард Халлет Карр 1892 йылдың 28 июнендә Лондонда тыуа. Кембридж университетында Тринити-колледж тамамлай. 1916—1936 йылдарҙа Британияның Форин-офисында хеҙмәт итә. Башта контрабандаға һәм Германияны блокадалауға ҡаршы эш итеү буйынса бүлеккә эләгә, һуңынан Рәсәй менән мөнәсәбәттәр бүлегенә күсерелә. Граждандар һуғышында большевиктар еңеү яуларын аңлап, премьер Ллойд Джордждың интервенция яҡлы Уинстон Черчиллгә ҡарата уртаса позицияһын яҡлай. Париж тыныслыҡ конференцияһы һәм башҡа халыҡ-ара һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша.
1920—1921 йылдарҙа Бөйөк Британияның Франциялағы илселеге хеҙмәткәре, һуңынан сит ил эштәре министрлығының үҙәк аппаратына ҡайта. 1925—1929 йылдарҙа Ригала (Латвия) Британия илселегенең икенсе секретары булып эшләй. Параллель рәүештә тарихты өйрәнә, бигерәк тә рус тарихын. 1930—1933 йылдарҙа Милләттәр лигаһы эштәре буйынса кәңәшсе ярҙамсыһы була.
1936 йылда — Аберистуита Уэльс университетында, артабан — Британияның башҡа юғары уҡыу йорттарында һәм колледждарында (1961 йылда Кембридж университетында тревельяновский лекциялары уҡый) халыҡ-ара сәйәсәт уҡыта. Икенсе донъя һуғышы йылдарында мәғлүмәт министрлығының сит ил бүлеге менән етәкселек итә, 197ү41-1946 йылдарҙа 1939 1940 йылдарҙа «Таймс» гәзите баш мөхәррире ярҙамсыһы була, СССР менән альянс һәм социалистик үҙгәртеп ҡороуҙар яҡлы була.
Фәнгә өлөшө
Башта либерал, марксизмға ҡаршы һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе тикшергәндә сәйәси реализм теорияһы яҡлы була. Совет Рәсәйе тарихын тикшереү барышында һул позицияға (большевистик лидерҙар араһынан уға Лев Троцкий нығыраҡ оҡшай) күсә бара. Быға уның яҡындары, дуҫтары, шул иҫәптән Исаак Дойчер, Карл Маннгейм һәм Гарольд Ласка йоғонто яһай. 1978 йылда «The New Left Review»-та интервьюһында капитализм тураһында һәләкәткә дусар аҡылһыҙ иҡтисади система, тип һөйләй.
Рәсәй тарихындағы күнегеүҙәрен идеялар һәм мәҙәниәт тарихынан башлап («Достоевский (1821—1881): яңы биография» китабы, 1931 йылда — «Ҡыуылған романтиктар» (А. и. Герцен һәм Н. П. Огаревҡа бағышланған очерктар) һәм 1933 йылда «Михаил Бакунин» 1937 йыл), марксистик хәрәкәтте (1934 йылда Карл Маркстың биографияһын яҙа), урыҫ революцияһын һәм совет дәүләтенең барлыҡҡа килеүен өйрәнеүгә күсә. Көнбайыштың советтарҙы өйрәнеүселәренең традицион алымдарынан айырмалы, Октябрь революцияһын ябай түңкәрелеш тип түгел, ә Советтарға берләшкән эшсе һәм һалдат массаларының матдиләшкән ихтыяры сағылышы, революцион процестың объектив ҫеше һөҙөмтәһе тип ҡарай.
Бәләкәй Туғанай
Бәләкәй Туғанай (Малотуганеево) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны - кеше. Почта индексы — 452868, ОКАТО коды — 80233850004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Солеев Иван Андреевич
Биографияһы
Солеев Иван Андреевич сығышы менән хәҙерге Башҡортостандың Күгәрсен районы Бөркөт ауылынан. 1910 йылда тыуған. 1943 йылда Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16 гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында ездовой булып хеҙмәт итә.
Ике тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 76 мм батареяның гвардия ҡыҙылармеецы ездовой Солеев Иван Андреевич Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғыш ваҡытында дошман уты аҫтында Зило каналы аша кәмәлә хәрби кәрәк-яраҡтар ташый, һәм дошмандың контрһөжүмен кире ҡағыуға булышлыҡ итә. 1945 йылдың 14 майында подразделениеның 10/н бойороғо менән ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылдың 15 июлендә гвардия ҡыҙылармеецы батарея ездовойы Солеев Иван Андреевич Браллентин ауылы янында барған һуғышта дошмандың көслө миномет уты аҫтында снарядтар ташый һәм һуғыш яланынан өс яралы яугирҙы алып сыға. Был батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Молеев икенсе тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1945 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумының ҡарары менән «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Сафонов Анатолий Георгиевич
Сафонов Анатолий Георгиевич (20 сентябрь 1919 йыл — 24 июнь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар полкының рота командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Анатолий Георгиевич Сафонов 1919 йылдың 20 сентябрендә Златоуст өйәҙе Суртан ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1935 йылда Дыуан ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Златоуст ҡалаһына техникумға уҡырға бара, әммә йәше буйынса ҡабул ителмәй.
Армияға эләгер өсөн, документтар буйынса үҙенә тағы 2 йәш өҫтәй. Шуға күрә бүләкләү ҡағыҙында тыуған йылы булып 1919 йыл тора. 1939 йылдың октябрендә көнбайыш сигенә сик буйы ғәскәрҙәре сафтарына саҡырыла. Сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итеп, Сафонов Анатолий фин һуғышы хәрби хәрәкәттәре районына ебәреүҙәрен һорап, ғариза артынан ғариза яҙа. Әммә өлгөрмәй.
Сик буйы хеҙмәтенең алдынғыһы булараҡ Анатолийҙы Мәскәүгә училищеға ебәрәләр, шул саҡта инде һуғыш башлана.
1942 йылдың сентябренән Сафонов Мәскәүҙә 2-се мотоуҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә, 1942 йылдың авгусында Мәскәү янында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша һәм яралана.
Дауаланғандан һуң Эске эштәр халыҡ комиссариатының айырым тәғәйенләнештәге 2-се мотоуҡсылар дивизияһы 7-се уҡсылар полкының взвод командиры булып хеҙмәт итә.
1944 йылдың апреленән ул Белоруссия фронтына юнәлтелә. 1345-се уҡсылар полкының уҡсылар ротаһы командиры (399-сы уҡсылар дивизияһы, 48-се армия, 1-се Белоруссия фронты) булараҡ, 1944 йылдың 24 июнендә Друть йылғаһын аша кискәндә, батырлыҡ күрһәтеп, һәләк була. Белоруссия ССР-ы Гомель өлкәһенең Рогачев районы Заполье ауылында ерләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 23 авгусындағы Указы менән «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Батырлығы
1944 йылдың 24 июнендә, оҙайлы немец оборонаһын өҙөп, Сафонов уҡсылар ротаһы менән командалыҡ итеп, дошмандың көслө артиллерия, миномет һәм пулемёт уты аҫтында Друть йылғаһы аша сыға һәм штурм менән текә яр бейеклегендәге дошмандың өҫтөнлөклө көстәренең оборона системаһын юҡҡа сығара. Һуғыштың ҡыҙған мәлендә Сафонов командалар бирергә лә, яугирҙәрен ҡарарға ла, дошманды күҙәтергә лә өлгөрә.
Ефрейтор М.Гольдберг фронт гәзитендә Сафоновтың ғүмеренең һуңғы минуттары хаҡында былай тип яҙа: «Дошман икенсе траншеянан ҡыуып сығарылғас, дошмандың мина шартлауы батырҙың ғүмерен өҙә. „Һау булығыҙ, дуҫтар! Артиллерияны алға этегеҙ“, — була уның һуңғы һүҙҙәре».
Был белорус ауылдары Близнецы һәм Запольенан алыҫ булмай. Бейеклек өсөн алышҡан шул һыртта яугирҙәр батырҙы хөрмәт менән ерләйҙәр.
Сафонов Анатолий Георгиевичҡа 1944 йылдың 23 авгусында СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Жолио-Кюри Фредерик
Фредерик Жолио-Кюри (Jean Frédéric Joliot-Curie, никахҡа тиклем — Фредерик Жолио; 19 март 1900, Париж — 14 август 1958, шунда уҡ) — француз физигы һәм йәмәғәт эшмәкәре, бөтә донъя тыныслыҡ яҡлылар хәрәкәте лидерҙары һәм һәм Пагуош ғалимдар хәрәкәтен ойоштороусыларының береһе. Химия буйынса Нобель премияһы лауреаты (Ирен Жолио-Кюри менән берлектә, 1935) һәм, бер үк ваҡытта, атом ҡоралын тыйыуға арналған Стокгольм өндәмәһе инициаторы. Ирен Жолио-Кюриның ире, Мария Склодовская-Кюри һәм Пьер Кюриҙарҙың кейәүе, ғалимдар Элен Ланжевен -Жолио (1927 йылда тыуған, физик-атомсы) һәм Пьера Жолионың (1932 йылда тыуған, биолог) атаһы. Француз фәндәр академияһы ағзаһы (1943), СССР Фәндәр академияһының сит ил мөхбир ағзаһы(1947) , Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы (1946).
Биографияһы
Француз физигы Жан Фредерик Жолио 1900 йылдың 19 мартында Парижда, протестант хәлле ғаиләләрҙең береһендә тыуған. 1910 йылда ул уҡыуын Лаканалдәге провинициаль мәктәп-интернатында башлай.
1917 йылда ул Парижға кире ҡайта һәм Эколь примэр сюперьер Лавуазье студенты булып китә. 1920 йылда Париж Юғары физика һәм ғәмәли химия мәктәбенә уҡырға инә һәм өс йылдан һуң уны төркөмдә иң яҡшы студенты булып тамамлай. 1926 йылда Мари һәм Пьер Кюриҙарҙың ҡыҙы Ирен Кюриға өйләнә, улар бергә эшләйҙәр һәм 2 бала үҫтерәләр. Улар ҙа ғалим булып китә.
Ғилми һәм сәйәси эшмәкәрлеге
Жолио, лицензиат дәрәжәһен алғас (фәндәр магистры дәрәжәһенә бәрәбәр), үҙ эшен дауам итә һәм 1930 йылда радиоактив элемент полонийҙың электрохимик үҙенсәлектәрен өйрәнеү өсөн докторлыҡ исеменә лайыҡ була.
1937 йылда Жолио, Радий институтында эшләүен дауам итеп, бер үк ваҡытта Парижда Коллеж де франс профессоры вазифаһын биләй.
Карым (Юконда ҡушылдығы)
Карым  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Жолио-Кюри Фредерик
Ғилми һәм сәйәси эшмәкәрлеге
Бында ул атом физикаһы һәм химияһы тикшеренеү үҙәген булдыра һәм яңы лабораторияға нигеҙ һала, унда физика, химия һәм биология бүлектәре үҙ-ара тығыҙ хеҙмәттәшлектә эшләй ала.
Карым (Юконда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жолио-Кюри Фредерик
Ғилми һәм сәйәси эшмәкәрлеге
Оккупация осоронда Парижда ҡалғанда, Жолио Радий институтында һәм Коллеж де Франста вазифаларын һаҡлап ҡала. Ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәтенең (движение Сопротивления) актив ағзаһы булараҡ, ул хәрәкәт көрәшселәре өсөн үҙ лабораторияһының шартлатҡыс матдәләр һәм радиоаппаратура етештереү мөмкинлектәрен файҙалана. 1944 йылда уға үҙенә йәшеренергә тура килгән.
Парижды азат иткәндән һуң, Жолио Милли фәнни тикшеренеүҙәр үҙәге директоры итеп тәғәйенләнә, уға илдең фәнни потенциалын тергеҙеү яуаплылығы йөкләнә.
1949 йылда Парижда Кравченко эшен тыңлау барышында СССР һәм совет ҡоролошон яҡлап сығыш яһай. Жолио-Кюри ғалим һәм администратор булараҡ абруйы бик юғары булыуға ҡарамаҫтан, уның 1942 йылдан Франция Коммунистар партияһы менән элемтәһе ҡәнәғәтһеҙлек уята, һәм 1950 йылда ул Атом энергияһы буйынса комиссариат рәйесе вазифаһынан азат ителә.
Ҡатыны Ирен Жолио-Кюриның 1956 йылда вафаты уның өсөн ауыр фажиғә була. Ҡатыны урынына ҡалып, Радий институты директоры вазифаһын дауам итә, Сорбоннала ла уның урынына уҡыта, етмәһә, Орсала — Париждың көньяғында — яңы институт төҙөүҙе үҙ өҫтөнә ала.
Фредерик Жолио-Кюриҙы сабыр, кешелекле, яҡшы күңелле кеше тип һүрәтләйҙәр. Ул пианинола уйнарға, уҡырғар һәм һүрәт төшөргә ярата. Һуңғы йылдарҙа күп ваҡытын сәйәсәткә арнаған. 1940 йылда Колумбия университетының күренекле ғалимдары ғилми хеҙмәте өсөн Барнард алтын миҙалы менән бүләкләй. СССР-ҙа Жолио-Кюришулай уҡ «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» халыҡ-ара Сталин премияһына лайыҡ була (1951).
Кесе Каурчак
Кесе Каурчак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каурчак йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Матвеев ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Матвеев ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Баҫҡаҡ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
1986 йылдың декабренә тиклем, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396 һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында»  Указы менән иҫәп мәғлүмәтенән төшөрөлгән Васильево ауылы ла  ауыл Советы составына инә.
Степанов Яков Никитович
Степанов Яков Никитович (1901 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия өлкән сержанты.
Биографияһы
Степанов Яков Никитович 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы Новоандреевка ауылында тыуа. 1942 йылда Боҙаяҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия каваелрия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 3-сө эскадронында санинструктор булып хеҙмәт итә.
СССР Юғары Советы Президиумы исеменән 1944 йылдың 20 ноябрендә 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 6-сы гвардия кавалерия полкы буйынса 31/н бойороғо менән гвардия өлкән сержанты Степанов Яков Никитович «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1944)
Азотлы нигеҙҙәр
Азотлы нигеҙҙәр — гетероциклик органик берләшмәләр. Пиримидин һәм пурин нигеҙендә барлыҡҡа килгән матдәләр.
Азотлы нигеҙҙәр араһынан аденин (A), гуанин (G), цитозин (C) ДНК-ың да, РНК-ың да составына инә. Тимин (T) ДНК-ның составына ғына инә, ә урацил (U) РНК-ла ғына осрай.
Аденин менән гуанин пурин төркөмөнә инә. Цитозин, урацил һәм тимины — пиримидин төркөмөнән.
Тимин (ДНК-ла) менән урацил (РНК-ла) химик төҙөлөшө буйынса оҡшаш була. Урацил тиминдан 5 - углерод атомында метил төркөмө булмауы менән айырыла.
Нуклеозидтар составындағы шәкәрҙең 5'- гидроксиль төркөмөнә бер йәки бер нисә фосфат төркөмө берләшеп, нуклеотидтар барлыҡҡа килә.
Нуклеин кислоталары составына ингән азотлы нигеҙҙәр ферменттар йәки тышҡы мөхиттең төрлө факторҙары тәьҫирендә химик реакцияларға инергә мөмкиндәр. Шулай итеп, йыш ҡына нуклеин кислоталары составында үҙгәреш кисергән азотлы нигеҙҙәр була. Бындай модификацияға типик миҫал булып метилләшеү реакцияһы (метилирование) тора.
Структураһы
Таблицала төп азотлы нигеҙҙәрҙең структур формулаһы килтерә.
Чупай (Минзәлә районы)
Чупай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Әтрәкле ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Мышыға йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Борий
Борий (Bohrium, билдәләнгән символы . Bh, элек Уннилсептий, Unnilseptium, Uns, йәки эка-рений) — тотороҡһоҙ радиоактив элемент, атом номеры 107. Масса һаны 261 - 272 тиклем булған изотоптары билдәле. Иң тотороҡло изотобы — борий-267, ярым тарҡалыш осоро 17 с.
Чупай (Минзәлә районы)
Тарих
Чупай — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы, aҡрынлап типтәр-мари ауылы булып китә. 1747 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә.
Борий
Символы
Борий элементының символы - Bh (Борий тип уҡыла).
Чупай (Минзәлә районы)
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб бар.
Борий
Тарихы
1981 йылда Ауыр иондар институтында (Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI) эшләгән немец ғалимдары төркөмө Дармштадт ҡалаһында, ҡулланыу методикаһын камиллаштырып, шул уҡ реакция продукттарын 209Bi+54Ц  тикшерә, һәм уның нуклид параметрҙарын билдәләй.
Артабанғы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә 261107 изотобы оҙайлыраҡ ваҡыт торорға һәләтле, хәҙерге баһаһы буйынса 12 мс тәшкил итә, был 1976 йыл һөҙөмтәләренә ҡарағанда юғарыраҡ булып сыға.
Исеме
1992 йылдың сентябрендә Дармштадт һәм Дубна ғалимдары араһында 107-се элементты Дания физигы Нильс Бор хөрмәтенә "нильсборий" тип атарға килешелгән, ә тәүге осорҙа совет ғалимдары был исемде 105-се элемент өсөн планлаштырған булған (хәҙерге дубний ). 1993 йылда IUPAC 107-се элементты идентификациялауҙа немец төркөмөнөң өҫтөнлөгөн таный, ә 1994 йылда үҙ рекомендацияһында "борий" исемен тәҡдим итә, сөнки химик элементтарҙың исемдәре бер ҡасан да ғалимдың исеменән һәм фамилияһынан тормаған. Был тәҡдим 1997 йылда дания химиктары менән консультациянан һуң, тулыһынса килешелеп, раҫлана.
Кесе Куют
Кесе Куют — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Куют йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Күпмөйөш
Күпмөйөш — ғәҙәттә йомоҡ һыныҡ һыҙыҡ булараҡ билдәләмә бирелгән геометрик фигура.
Күпмөйөшкә билдәләмә биреүҙең төрлө өс варианты бар: Һәр осраҡта ла һыныҡ һыҙыҡтың түбәләре күпмөйөштөң түбәләре, ә уның киҫектәре — күпмөйөштөң яҡтары тип атала.
Фигураларҙың квадратланыусанлығы
Күпмөйөштәр күмәклеге ярҙамында яҫылыҡта квадратланыусанлыҡ һәм ирекле фигураның майҙаны билдәләнә. F фигураһы квадратланыусан тип атала, әгәр теләһә ниндәй өсөн шундай P һәм Q күпмөйөштәр пары булһа, бында  һәм, бында S(P) P-ның майҙаны тамғаланышы.
Зәкиев Вара Закир улы
Зәкиев Вара Закир улы (1914 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы, III дәрәжә Дан ордены (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944) кавалеры
Биографияһы
Зәкиев Вара Закир улы 1914 йылда Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Үрәҙмәт ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың 8 декабрендә, икенсе мәғлүмәт буйынса 1942 йылдың 8 ғинуарында Әлшәй район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 20‑се гвардия айырым һауа һөжүменә ҡаршы оборона дивизионында пушка батареяһы орудиеһы командиры булып хеҙмәт итә.
1944 йылда һуғыштағы ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (01.08.1944), III дәрәжә Дан ордены (15.05.1944), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (02.06.1944) менән бүләкләнә.
Мансур (Учалы районы)
Мансур (Мансурово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 740 кеше. Почта индексы — 453748, ОКАТО коды — 80253849001.
Географик урыны
Мансур ауылы Шартым йылғаһы (Уй йылғаһы ҡушылдығы)  буйында урынлашҡан.
Тарихы
Типтәрҙәрҙең Мансур ауылы Шартым йылғаһы буйында урынлашҡан. XVIII быуатта уны урынлашыуы буйынса Ирәндек ауылы тип атағандар. Тәүге төпләнеүсеһе Мансур Ибраһимов, 1767—1768 йылдарҙа Екатерина Уложенный комиссияһына типтәрҙәрҙән депутат итеп һайлана. Типтәрҙәр исеменән вәкилдәр Мөхәмәт Сәфәров һәм Күсәрбай Арыҫланов, ябай старшиналар Исмәғил Аблаев, Ишмән Ишмәтов һәм отставкалағы писарь Биктимер Уразмәтов булған ерҙәргә өҫтәмә ер һорап, үтенестәрен үҙ депутаты Мансур Ибраһимовҡа наказ формаһында яҙа.
V рәүиз буйынса Мансур ауылында 17 йорт-хужалыҡта 111 кеше иҫәпләнә. 64 йылдан һуң 52 йортта 405 кеше йәшәй. 1920 йылда 170 йорт-хужалыҡта 934 кеше иҫәпләнә.
Был ауылдан алыҫ түгел ерҙә алтын сығарғандар. Ҡомһоҙ сауҙагәрҙәр ауыл ситтәрендә спиртлы эсемлектәр һатыу өсөн ҡабаҡтар асҡан, халыҡ быға бер нисә тапҡыр ризаһыҙлыҡ белдергән.
Хәҙерге осор
Ауылда төп мәктәп (Сәфәр урта мәктәбе филиалы),  балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ  пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана,  мәсет бар
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (84 %)
Ревизия материалдары
1795 йылда һәм 1811 йылда Мансур ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Видеояҙмаларҙа
[https://yandex.ru/video/preview/?text=Мансурово%20Учалинского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1648545485297380-9050570158806314139-vla1-2020-vla-l7-balancer-8080-BAL-2680&from_type=vast&filmId=14095873763014371027 Д. Мансурово, Учалинский р-н]
Котов Александр Тимофеевич
Котов Александр Тимофеевич (31 март 1928 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, эске эштәр органдары ветераны. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Мандат комиссияһы ағзаһы.
Биографияһы
Александр Тимофеевич Котов 1928 йылдың 31 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Николаевка ауылында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1947 йылда Мәскәү сик буйы училищеһын, 1970 йылда КПСС Үҙәк Комитетының юғары партия мәктәбен тамамлаған.
1945 йылда, нефть техникумын тамамлағас, сик буйы ғәскәрҙәрендә офицер булып хеҙмәт итә. 1958 йылда демобилизациянан һуң Салауат нефть химияһы комбинаты дөйөм ятаҡтарында тәрбиәсе булып эшләй, ҡала коммуналь хужалығы идаралығында инженер һәм мөдир булып эшләй. 1968—1970 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетында инструктор, «Салауатстрой» тресында рәйес урынбаҫары. 1970 йылдан Салауат ҡалаһы эске эштәр идаралығында начальник урынбаҫары. 1990 йылдан халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советының экология буйынса комиссия рәйесе. 1992 йылдан хаҡлы ялда.
Салауат ҡалаһы 120-се Үҙәк һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Мандат комиссияһы ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
2-се дәрәжә «Ватан һуғышы ордены», Советтар Союзы миҙалдары.
Сәйфуллин Закир Сәйфулла улы
Сәйфуллин Закир Сәйфулла улы (Сайфуллин Закир Сайфуллич ? — ? (тыуыу һәм вафат булыуы тураһында мәғлүмәт юҡ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Сәйфуллин Закир Сәйфулла улы сығышы менән элекке Башҡортостандың Воскресенск районынан (1956 йылдың июлендә бөтөрөлгән һәм Мәләүез районы составына ингән). Ҡыҙыл Армия сафына Воскресенк районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 23 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһендә (хәҙер Луганск өлкәһе) барған ҡаты һуғышта хәбәрһеҙ юғала.
Канцеров Алексей Яковлевич
Канцеров Алексей Яковлевич  (? — 25 июнь, 1918) — иерей, Рус православие сиркәүе священномученигы.
Биографияһы
1902 йылда Канцер Алексей Яковлевич Өфө дини семинарияһын тамамлай. Алексий (Канцеров Алексей Яковлевич) Самара-Златоуст тимер юлының Вязовая станцияһы сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡытыусы, артабан станцияның Преображенск сиркәүендә псаломсы булып эшләй.
1907 йылдан Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Воздвиженка ауылында Крестовоздвиженский сиркәүе руханиһы. 1915 йылдан алып Өфө өйәҙе Топорнин ауылында (Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы үҙәге) Покровская сиркәүендә священник була.
Күп һанлы язалауҙар һәм мыҫҡыл итеүҙәрҙән һуң большевиктар, Сарапулдан Өфөгә ҡайтып килгәндә, төндә уны атып үлтерәләр, кәүҙәһен һыуға ташлайҙар.
Изгеләр рәтенә индереү
1999 йылда Өфө һәм Стәрлетамаҡ епископы Никон тарафынан изге ыҙа сигеүсе Алексей Канцеров Өфө епархияһының хөрмәтле изгеһе булараҡ изгеләр рәтенә индерелә.
Изге ыҙа сигеүсе Алексей Канцеров Урыҫ Православие Сиркәүе Архиерей соборы тарафынан 2000 йылдың 13-16 авгусында изгеләр рәтенә индерелә.
Хәтер көнө: Рәсәй яңы ыҙа сигеүселәр һәм тәүбә итеүселәр Соборы, 25.01/07.02 -дән башлап беренсе йәкшәмбе.
Кесе Сия
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Катым
Катым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/86/244 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 217 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Термез
Термез (Termiz/Термиз, ; бор. фарсы *tara-maiθa - аша сығыу урыны ) — Үзбәкстандың Сурхандарья өлкәһендә (вилайәтендә) урынлашҡан иң көньяҡ ҡала, Сурхандарья вилайәтенең административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы.
Тарихы
Термезда һәм уның тирә-яғында бер нисә боронғо археологик һәм архитектура ҡомартҡылары, зороастрий, несториан осоро һәм буддистарҙың боронғо емереклектәре, ҡәлғәләре һәм ҡаласыҡтары, шулай уҡ ислам архитектураһы ҡомартҡылары һаҡланған.
Климаты
Термез климаты — йомшаҡ, әммә бындай киңлек өсөн сағыштырмаса һалҡын ҡышлы эҫе сүллек, ә йәйҙәре үтә эҫе.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡының һаны 140 000-дән ашыу кеше тәшкил итә (илдә 15-се). 2014 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 136 200 кеше.
Халыҡтың төп өлөшөн үзбәктәр тәшкил итә, шулай уҡ ҡалала тажиктар, урыҫтар, татарҙар, төркмәндәр һәм башҡа милләт вәкилдәре йәшәй. Ҙур булмаған афған диаспораһы бар.
Зәбиров Баҡый Зариф улы
Зәбиров Баҡый Зариф улы (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.
Биографияһы
Зәбиров Баҡый Зариф улы 1910 йылда Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһының Жданов район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148‑се гвардия артиллерия-миномет полкында өлкән писарь булып хеҙмәт итә
1943 йылдың 22 сентябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР), 1944 йылдың 28 июлендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 1945 йылдың 12 апрелендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР), 1945 йылдың 16 июнендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы, ә 1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы юбилей ордены менән бүләкләнә.
Юғары Байлар
Юғары Байлар (Үрге Байлар) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы. ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Юғары Байлар (Яңы Байлар) — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуаттың икенсе яртыһында Иҫке Байлар ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә Байлар улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, икмәк магазины, һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылда — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына инә.
1931 йылда ауылда «Чәчкәле» колхозы ойошторола, 1960 йылда ул «Ярыш» (Күсәкәй а.) колхозы менән берләштерелә, 1988 йәнә айырым хужалыҡ (хәҙерге ваҡытта «Чәчкәле» ауыл хужалығы етештереү кооперативы).
Халҡы
1850 йылда ир енесле 123 йән башҡорт; 1870 йылда — 463 башҡорт; 1912 йылда — 636 башҡорт йәшәй.
Инраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, китапхана бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
Тихомиров Александр Андреевич
Тихомиров Александр Андреевич (1 октябрь 1850 йыл — 23 октябрь 1931 йыл) — Рәсәй империяһы биологы, зоология докторы.1899-1904 йылдарҙа Мәскәү университеты ректоры, йәшерен советнигы (1912). Мәскәү университеты ҡарамағындағы боронғо Рәсәй тарихы һәм йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
Биографияһы
Александр Андреевич Тихомиров 1850 йылдың 1 октябрендә (19 сентябрь) Смоленск губернаһы Ельнинский өйәҙе Корыстино ауылында дворян ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы отставкалағы колледж асессоры (дәрәжә) була.