cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әри (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грюнхайнихен
Грюнхайнихен (Grunhainichen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2319 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 421 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9579 һәм автомобиль коды MEK.
Кесе Леч
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Лундюга
Кесе Лундюга — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лундюга йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ариан (Шүдек ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Копеин
Копеин — сөсө һыу балығы.
Ҡылыҡһырлама
Бәләкәй акуланы хәтерләткән был һомғол балыҡ Амазонка һәм Риу-Парду йыл­ғаларының тамағында йәшәй. Аталарының оҙонлоғо һигеҙ сантиметрға етә, инәләре бәләкәйерәк, йөҙгөсө лә ҡыҫҡараҡ.
Үрсеүе
Копеиндар башҡа балыҡтарға хас булмаған ысул менән — һыуҙан тыш — үрсей. Дошмандарынан һаҡлап, ыуылдырыҡтарын йылға-күл өҫтөнә һәленеп төшөп торған япраҡтарға һалалар. Был эш нисек башҡарыла һуң? Ике балыҡ үҙенә оҡшаған япраҡ аҫтында оҙаҡ ҡына әйләнеп йөрөй, шунан, һыуҙан бер үк ваҡытта һикереп сығып, лайла ярҙамында япраҡтың аҫҡы яғына ҡорһағы менән йәбешә. Ыуылдырыҡ һалынып бөткәнсе шулай 4050 тапҡыр эшләйҙәр. Ошондай «акробатик трюк» тарҙан һуң инә балыҡ йөҙөп китә, ә атаһы, япраҡ аҫтында тороп ҡалып, ыуылдырыҡ кипмәһен өсөн уға һыу бөркә. Ике тәүлектән һуң яңы быуын ярала.
Гуттау
Гуттау (Guttau<br />Hucina) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1596 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 146 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2694 һәм автомобиль коды BZ.
Аряжка
Аряжка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғарипов Биктаһир Күсей улы
Ғарипов Биктаһир Күсей улы (1919 йыл — 2018 йыл) — гвардия өлкән сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ, I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғарипов Биктаһир Күсей улы 1919 йылда Ҡыйғы районының Ибрай ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә 1938 йылда Ҡыйғы районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1940 йылдан — ВЛКСМ ағзаһы. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 3-сө батареяһында взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Гвардия өлкән сержанты. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң демобилизацияланғас, тыуған ауылына ҡайта. 2018 йылда вафат була.
Батырлығы
1943 йылдың 14 декабрендә Александровка эргәһендәге алышта дошмандың бер танкыға ҡаршы минометын юҡ итә. 1944 йылдың 24 ғинуарында өс блиндажды емерә. Шул уҡ йылдың 12 апрелендә Владимир-Волынский ҡалаһы өсөн алышта бер пулеметты тонсоҡтора һәм ете фашисты юҡ итә. 16 апрелдә, дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда, 25 фашисты теге донъяға оҙата. 18 апрелдә дошмандың йөк тейәлгән бер арбаһын, 8 кешеһен юҡ итә. 2 майҙа ике билндажды тура утҡа тота. Ошо батырлыҡтары өсөн Биктаһир Ғарипов 1944 йылдың 2 июнендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградланыуға тәҡдим ителә, 7 июлдә наградлана.
Ғаиләһе
Тормош иптәше Нәзирә менән 8 бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Улдары — Валерик, Владик, Янбулат, Славик, Фларит, Жәлил. Ҡыҙҙары — Венера, Зифа (йәшләй вафат була).
Дёбельн
Дёбельн (Dobeln) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 21297 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 159-262 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4720 һәм автомобиль коды DL.
Кесе Пывсянъю
Кесе Пывсянъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алабалыҡ
Алабалыҡ (Coregonus) — һөмбаш һымаҡтар отрядына ҡараған балыҡтар ғаиләһе.
Үрсеүе
Енси яҡтан 1 йылда йәки һуңыраҡ өлгөрә, алабалыҡ — 4—8 йылда. Көҙ һәм ҡыш айҙарында ыуылдырыҡ сәсә, ыуылдырығы ваҡ, һары төҫтә, ҡырсынташлы-ҡомло ергә һала. Үрсемлелеге — 20—50 мең ыуылдырыҡ, селбәрәләр яҙын, боҙ ирер алдынан сыға. Ғүмер оҙонлоғо — 7—10 йыл.
Туҡланыуы
Зоопланктон, бөжәк балағорттары, моллюскылар, һыу бөрсәләре, балыҡ селбәрәләре менән туҡлана.
Таралышы
Яҡынса 11 төрө билдәле. Төньяҡ Боҙло океан, Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙың төньяҡ өлөшө бассейынында йәшәй. Башҡортостанда 3 төрө климатҡа яраҡлаштырылған: күл сабағы, пелядь, ябай алабалыҡ.Башҡортостандың Урал аръяғы күлдәрендә осрай, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән күл сабағы Асылыкүл һәм Ҡандракүлдә климатҡа яраҡлаштырылған.
Бәҙрәш-Баш
Бардяш-Баш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/49    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Барибановка
Барибановка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/145    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены (Рәсәй)
«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы. Рәсәй Федерацияһы Президентының 1994 йылдың 2 мартындағы 442-се Указына ярашлы булдырыла. Орден эскизы авторҙары — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы В. В. Абрамов, гравер — Е. В. Муравьев.
Орден менән офицерҙар иҫәбенән хеҙмәт бурыстарын өлгөлө башҡарыу һәм ҡул аҫтындағы подразделениеларҙың, частарҙың, берләшмәләрҙең хәрби уҡыуҙарының юғары хәрби әҙерлегенә өлгәшеү, ғәскәрҙәрҙең юғары әҙерлеге һәм Рәсәй Федерацияһының оборона һәләтлелеген тәьмин итеү, шулай уҡ, ҡағиҙә булараҡ, 20 йылдан кәм булмаған намыҫлы хеҙмәт һәм дәүләт һәм ведомство наградалары булыу шарты менән һәм статутта күрһәтелгән башҡа хәрби хеҙмәттәре өсөн бүләкләнә. Орден статутына ярашлы осраҡтарҙа наградалар менән Рәсәй оборона-сәнәғәт комплексы, ғилми һәм ғилми-тикшеренеү ойошмаларының, дәүләт органдарының хеҙмәткәрҙәре, шулай уҡ Рәсәй союздаштары — сит ил дәүләттәренең ҡораллы көстәре хәрбиҙәре бүләкләнә ала.
«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены СССР наградлау системаһында булмаған награда булып тора, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» исемле совет орденының аналогы тип һанай.
Тарихы
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1974 йылдың 28 октябрендәге Указы менән «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордены булдырыла. Яңы награда индереүҙең инициаторы булып СССР оборона министры, Советтар Союзы марты А. Гречко сығыш яһаны, тип билдәләйҙәр М. А. Изотов һәм Т. Б. Царёва.. Ордендың өс дәрәжәһе була һәм ул Совет Армияһы, Хәрби-Диңгеҙ Флоты, сик буйы һәм эске ғәскәрҙәре хеҙмәткәрҙәрен хәрби һәм сәйәси әҙерлектә өлгәшелгән уңыштары, ғәскәрҙәрҙең юғары хәрби әҙерлеген һаҡлау һәм яңы хәрби техниканы үҙләштереү, хеҙмәт эшмәкәрлегендә юғары күрһәткестәр, командованиеның махсус заданиеларын уңышлы башҡарған, шулай статут билдәләгән башҡа осраҡтар өсөн тәғәйенләнгән "..
1991 йылдың 25 декабрендә, РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡабул иткән законға ярашлы, РСФСР Рәсәй Федерацияһы итеп үҙгәртелә. 1991 йылдың 26 декабрендә СССР ғәмәлдән сығарыла, Рәсәй унан үҙаллы дәүләт итеп айырылып сыға. 1992 йылдың 21 апрелендә Рәсәй халыҡ депутаттары съезы РСФСР Конституцияһына тейешле төҙәтмәләрҙе индерә, улар баҫылып сыҡҡандан һуң 1992 йылдың 16 майында үҙ көсөнә инә. Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 2 мартындағы 2424-1-се һанлы указы менән Рәсәйҙең награда системаһындағы наградалар системаһына дәүләт наградалары тураһында закон ҡабул ителгәнгә тиклем СССР-ҙа ғәмәлдә булған ҡайһы бер дәүләт наградалары һаҡланып ҡала, әммә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордены уларҙың иҫәбенә инмәй.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1994 йылдың 2 мартындағы 442-се «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары тураһында» ғы Указы менән башҡа наградалар менән бергә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены булдырыла. Тарихсы, тарих фәндәре кандидаты, доцент М. В Кукель был орденды Рәсәй наградалары системаһында «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» орденының аналогы булараҡ билдәләй. Башҡа тикшеренеүсе К. А. Щеголев «Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» орденын совет нарадлау системаһында аналогы булмаған орден тип иҫәпләй. Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй тарихы институты хеҙмәткәре Л. Н. Грехов «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» һәм «Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордендары башҡа рәсәй наградалары фонында «үҙаллы» булып күренеүенә иғтибар итә.
Орден статуты
Рәсәй Федерацияһы президентының 2010 йылдың 7 сентябрендәге «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалар системаһын камиллаштырыу буйынса саралар тураһында» исемле 1099-сы Указына ярашлы «Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены менән хеҙмәт бурыстарын өлгөлө үтәгән һәм буйһоноуҙа булған подразделениелар, частар, берләшмәләр хәрби хеҙмәткәрҙәрен юғары хәрби әҙерлеккә өлгәшкән өсөн; ғәскәрҙәрҙең юғары хәрби әҙерлеклеген һәм Рәсәй Федерацияһының оборона һәләтлеген тәьмин иткән өсөн; хеҙмәт эшмәкәрлегендә һәм профессиональ әҙерләүҙә шәхсән юғары күрһәткестәр, хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән ҡаһарманлыҡ һәм фиҙакәрлек өсөн; хәрби берҙәмлекте һәм сит ил дәүләттәре менән хәрби хеҙмәттәшлекте нығытыуҙағы ҡаҙаныштары өсөн офицерҙар иҫәбенән хәрби хеҙмәткәрҙәр бүләкләнә.
Орден статуты шулай уҡ әлеге награда менән Рәсәй оборона-сәнәғәт комплексы, ғилми һәм ғилми-тикшеренеү ойошмалары, дәүләт органдары хеҙмәткәрҙәре бүләкләнә алыуын билдәләй.
Орден билдәһе күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа ордендары булған осраҡта Батырлыҡ орденынан һуң урынлаштырыла. Махсус осраҡтар һәм көндәлек йөрөтөү ихтималлығы өсөн орден билдәһенең миниатюра күсермәһе ҡаралған, ул Батырлыҡ ордены билдәһенән һуң урынлаштырыла.
Хәрби кейемдә орден таҫмаһын планкала йөрөткән саҡта ул Батырлыҡ ордены таҫмаһынан һуң тағыла. Граждандар кейемдә «Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» орден таҫмаһы розетка рәүешендә йөрөтөлә һәм күкрәктең һул яғында урынлаштырыла.
Тасуирламаһы
Орден билдәһе көмөш менән эмалдән эшләнә һәм һигеҙ нурлы йондоҙҙан ғибәрәт, уның диагональ нурҙары Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагының төҫтәренә буялған биш мөйөштәрҙе булдыра. Урталағы медальондаң түңәрәк буйлап имән һәм лавр ботаҡтарынан торған таж һәм «ЗА ВОЕННЫЕ ЗАСЛУГИ» рельефлы яҙыу урынлашҡан. Медальондың үҙәгендә Рәсәй федерацияһының дәүләт гербы һүрәте төшөрөлгән. Орден билдәһенең диаметры 40 миллиметр тәшкил итә. Билдәнең артҡы яғында орден билдәһенең һаны күрһәтелгән.
Орден билдәһе биш мөйөшлө ҡалып менән элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫма күк төҫтә, уның уртаһынан ҡыҙыл буй һәм уның ике яғынан ике аҡ буй үтә. Таҫма киңлеге 24 мм тәшкил итә, ҡыҙыл буйҙың киңлеге — 5 мм, ә аҡ буйҙарҙың киңлеге — 2 мм.
Орден билдәһенең миниатюр күсермәһе ҡалыпта йөрөтөлә. Тәре остарының арауығы 15,4 мм тәшкил итә, ҡалыптың бейеклеге аҫҡы мөйөшөнән үрге яҡтың уртаһына тиклем — 19,2 мм, үрге яҡтың оҙонлоғо — 10 мм, һәр ҡабырғаның оҙонлоғо — 16 мм, аҫҡы мөйөштө булдырған һәр яҡтың оҙонлоғо — 10 миллиметр.
Хәрби кейемдә орден таҫмаһын йөрөткәндә 8 мм бейеклектәге планка ҡулланыла, таҫманың киңлеге — 24 мм. Розетка рәүешендәге орден таҫмаһында орден билдәһенең миниатюр күсермәһе беркетелә, был күсермә эмалле тимерҙән эщләнә. Йондоҙ остары араһындағы арауыҡ — 13 мм, ә розетка диаметры 15 миллиметр тәшкил итә.
Кавалерҙар
«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены менән бүләкләнеүселәр һаны буйынса рәсми мәғлүмәттәр баҫтырылмай, ошо уҡ ваҡытта тикшеренеүселәр төрлөсә һандар күрһәтә: мәҫәлән, "Ҙур Рәсәй энциклопедияһы "нда М. В. Кукель 1997 йылға тиклем яҡынса 50 мең кеше, К. А. Щеголев 2004 йылдың 1 ғинуарына ҡарата бөтәһе 30 мең кеше бүләкләнгән, тип күрһәтә. Бүләкләнеүселәр өсөн бер ниндәйташламалар ҡаралмаған.
1994 йылдың 31 декабрендә тәүге бүләкләү башҡарыла: Рәсәй президенты Б. Н. Ельцин хәрби Чечняла махсус бурыстарын үтәгән өсн 18 хәрби хеҙмәткәрҙе бүләкләү тураһындағы Указға ҡул ҡуя. 1-се һанлы орден билдәһе генерал-лейтенант А. А. Романовҡа тапшырыла.
2011 йылға тиклем орден статуты буйынса ябай граждандарҙы бүләкләү ҡаралмай, әммә «Коммерсантъ Власть» баҫмаһы билдәләүенсә. бындай бүләкләүҙәр башҡарылған. Атап әйткәндә, 2003 йылдың 1 октябрендә «Рәсәй Федерацияһының оборона һәләтен күтәреүгә һәм ғәскәрҙәрҙең хәрби әҙерлеген тәьмин итеүгә ҙур шәхси өлөш» индергән өсөн Мәскәү ҡалаһы мэры (1992—2010) М. Ю. Лужков наградаға лайыҡ була. К. А. Щеголев шулай уҡ «Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены менән төрлө йылдарҙа Әстерхан өлкәһе губернаторы (1991—2004) А. П. Гувжин ) һәм Чита өлкәһе хакимиәте башлығы (1996—2008)Р. Ф. Гениатулин бүләкләнеү осраҡтарына иғтибар итә).
Үҙәк универмаг (Дондағы Ростов)
Үҙәк универмаг — Дондағы Ростов ҡалаһында, Оло Баҡса урамы, 46/30 адресы буйынса урынлашҡан бина. Ростов өлкәһе Администрация Башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарарына ярашлы регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты иҫәбенә инә (Ростов өлкәһе етәкселеге Ҡарары редакцияһында 27.11.2014 № 495).
Тарихы
Ростов үҙәк универмагы урынлашҡан йорт, XX быуат башында ҡалала Г. Г. Пустовойтовтың сауҙа йорто булараҡ билдәле. Г. Г. Пустовойтов — судно биләүсе, ҡала меценаты, уның аҡсаһына 1910 йылда был йорт төҙөлә. Төҙөлөш архитектор Е. М. Гулин проекты буйынса башҡарыла.
Сауҙа йорто ҡаланың тарихи өлөшөндә, ике төп магистралдең — Оло Баҡса урамы менән Будённый проспекты киҫешкән ерендә урынлашҡан. Баштан уҡ был йорттоң төрлө учреждениеләр һәм ойошмалар ихтыяжы өсөн ҡуртымға биреләсәк икәне билдәле була. Йортта «Лондон» ҡунаҡханаһы һәм «Центральный» отеле, А. Гирштейндың зәргәр һәм сәғәт магазины урынлаша. Ростов универмагының иҫке өлөшөндә, үҙәк офисы Ригала булған, «Проводник» фирмаһының филиалы урынлаша.
XXI быуатта элекке Пустовойтовтың сауҙа йорто бинаһында Ростов үҙәк универмагы урынлашҡан Уның дөйөм майҙаны 4000 квадрат метрҙан артыҡ. Универмаг бинаһына реконструкциялау үткәрелә, склад бүлмәләрен кәметеү иҫәбенә майҙаны ҙурайтыла, өҫтәлмә бүлмәләр файҙаланыуға индерелә.
Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы
Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы (3 ғинуар 1946 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1965 йылдан Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы дикторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
Биографияһы
Наилә Ғизетдин ҡыҙы Ғәләүетдинова 1946 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Архангел районы Тирәкле ауылында тыуған.
Үҙҙәрендәге мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Был махсус урта уҡыу йортонда Рим Сыртланов курсы буйынса һөнәри белем ала.
1965 йылда йәш белгес Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио комитетында, конкурс нигеҙендә диктор булып, хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Башҡортостан радиоһында «Шиғриәт минуттары», «Һеҙҙең өсөн, ветерандар», «Бөтә йөрәктән», «Ваҡыт даръяһы» әҙәби-музыкаль һ.б. тапшырыуҙарҙы алып бара.
Легендар диктор, радио һәм телевидение тапшырыуҙары алып барыусы, үҙенең үҙенсәлекле тауышы, фиғыл-ҡиәфәте менән бер нисә дәүер символына әйләнә.
Хаҡлы ялға сыҡҡас та яратҡан эшен дауам итә. 2020 йыл аҙағында «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Был туралағы Указға Рәсәй Президенты 7 декабрҙә ҡул ҡуя.
Пацков Юрий Алексеевич
Пацков Юрий Алексеевич (12 апрель 1934 йыл  — 31 ғинуар 2001 йыл) — архитектор, юғары мәктәп уҡытыусыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1979), Архитекторҙар Союзы ағзаһы (1964).
Биографияһы
Юрий Алексеевич Пацков 1934 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ның Дәүләкән районы Раев ауылында тыуған. Атаһының һөнәренә бәйле,ғаилә бер нисә тапҡыр йәшәү урынын үҙгәрткән. Тәүҙә улар Бирск ҡалаһына, аҙаҡ Өфө ҡалаһына күсеп киләләр. Юрий Алексеевичты Өфө ҡалаһының 11- се һанлы ирҙәр мәктәп-гимназияһына уҡырға бирәләр. Яҙмыш уны республиканың күренекле рәссам — педагогы,һынлы сәнғәт оҫтаһы Порфирий Маркович Лебедев менән осраштыра. Бер нисә ай дауамында Юрий Алексеевич Порфирий Марковичтың дәрестәренә йөрөй, акварель менән эшләргә өйрәнгән, һынлы сәнғәт тураһында әңгәмәләр тыңлай 1958 йылда Мәскәү дәүләт архитекторҙар институтын уңышлы тамамлап,Өфөгә ҡайта."Башкиргражданпроект" инситутында архитектор булып эшләй башлай, аҙаҡ баш архитектор вазифаһын башҡарған.
Билдәле проект эштәре
Пацков Юрий Алексеевичтың проекты һәм уның ҡатнашлығында Өфөлә губернаторҙар йорто реставрацияланған, Башҡорт дәүләт филармонияһы (1987),Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры (1987,2000) реконструкцияланған. Бынан тыш ул күренекле рәссам һәм шағир.
Хәтер
Өфөлә ул йәшәгән йортҡа таҡтаташ ҡуйылған (Чернышевский урамы,127.Киров районы)
Ростов өлкә крайҙы өйрәнеү музейы
Ростов крайҙы өйрәнеү музейы — Ростов өлкәһенең тарих, этнография, матди мәҙәниәт проблемаларын ентекләп тикшереү буйынса әйҙәүсе фәнни үҙәк, дөйөм белем биреү процесына региональ компонент индереү проблемалары буйынса фәнни-методик үҙәк.
Тарихы
Дондағы Ростовта музей асыу мәсьәләһен тәүләп ҡала башлығы А. М. Байков 1862 йылда уҡ күтәргән, әммә был идея тормошҡа ашырылыу өсөн тағы ла байтаҡ күп йыл кәрәк булған.
Ростов өлкә крайҙы өйрәнеү музейы үҙенең тарихын 1910 йылдың 1 майында асылған Ростов ҡала музейынан башлаған. Уны асыу ҡала меценаттары, крайҙы өйрәнеүселәре, Ҡала Думаһы һәм ябай энтузиастар тырышлығы арҡаһында ғына мөмкин булған. Был эшкә «Ростов тарих, боронғолоҡ һәм тәбиғәт йәмғиәте» ағзалары М. Б. Краснянский, А. М. Ильин һәм В. И. Асмолов үҙенә бер төрлө өлөш индергән. Ҡала музейы өсөн махсус төҙөлгән бина түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Думский проезд, 5 һәм бөгөнгө көнгә саҡлы һаҡланған. Музейға инеү барыһы өсөн дә түләүһеҙ булған.
1920 йылдан «Дон өлкә сәнғәт һәм боронғолоҡ совет музейы» тигән атама менән билдәле булған. Музей фонды живопись предметтары, антиквариат һәм бигерәк тә Донда булып үткән Октябрь революцияһы ваҡиғаларына бәйле материалдар менән тулыландырылған.
1937 йылда Дондағы Ростовта, Пушкин урамы (Ростов-на-Дону), 204 адресы буйынса, Сәнғәт һәм боронғолоҡ музейы экспонаттары базаһында Өлкә крайҙы өйрәнеү музейы ойошторолған.
Ҡала нацистар ҡулында саҡта бина емерелгән, экспонаттар ― таланған була. Шуға ҡарамаҫтан, 1943 йылда эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армия ҡаланы азат иткәндән һуң, коллекция ҡалдыҡтарын эҙләү эштәре алып барылған һәм ҡайһы бер уңышҡа ла өлгәшкәндәр.
1951 йылда музей өсөн түбәндәге адрес буйынса: Большая Садовая урамы, 79, яңы бина бирелгән, хәҙерге көндә лә музей шул бинала урынлашҡан. Был бина XX быуат башында уҡ төҙөлгөн һәм архитектура һәйкәле булып тора.
2001 йылдан музей Рәсәй музейҙар Союзы ағзаһы булып тора.
2002 йылдан музейҙа реэкспозиция башланған. Хәҙер бында бик боронғо осорға ла, хәҙерге заманға ла ҡараған экспонаттар ҡуйылған.
Музей элеккесә ҡаланың эре фәнни үҙәге булып тора, бында өлкәнең һәм илдең әһәмиәтле даталарына бағышланған лекциялар һәм саралар ойошторола.
Кесе Седью
Кесе Седью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Седью йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Томбаш
Кесе Томбаш — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томбаш йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беҙ (Арей ҡушылдығы)
Беҙ  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Арей йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алтай тауҙары
Алта́йские го́ры (Алтай туулар, Алтай таулары,, Алтайн нуруу) — йылға үҙәндәре һәм тау араһындағы уйпатлыҡтар менән айырылап торған Себерҙәге иң бейек тауҙар системаһы. Тау системаһы Рәсәй, Монголия, Ҡытай һәм Ҡаҙағстан сигендә урынлашҡан. Көньяҡ алтай (Көньяҡ-Көнбайыш), Көньяҡ-Көнсығыш Алтай һәм Көнсығыш Алтай, Үҙәк Алтай, Төньяҡ-Көнбайыш Алтайға бүлеп йөрөтәләр.
Этимология
Ҡытайҙар элегерәк Алтайҙы «Цзиньшань» — «алтын тауҙар» тип йөрөткән. Был термин монгол теленән калька булыуы мөмкин. .
Геологик төҙөлөшө
Геологтар, тауҙар Каледон осоронда барлыҡҡа килгән, һәм мезозой һәм кайнозой осоронда формалашҡан тип иҫәпләй.
Көслө вулкандар атылыуы лаваны өҫкә сығарып тауҙар яһаған. Шулай таулы ил барлыҡҡа кигән. Мезозой эраһында тауҙар ҡояш, ел һәм башҡа тәбиғәт тәьҫирендә емерелгән. Миллион йылдар буйында таулы ил ҡалҡыулыҡтары булған тигеҙлеккә әйләнгән.
Хәҙерге ваҡытта тауҙарҙың барлыҡҡа килеүе
Алтай тауҙарының барлыҡҡа килеүе хәҙерге ваҡытта ла бара: быны 2003 йылдағы Чуй ер тетрәүе һәм унан һуңғы ер аҫты тетрәүҙәре раҫлай. Бының һөҙөмтәһендә көньяҡ һырттар йылына уртаса сантиметр ярым-ике сантиметр күтәрелә. Шуның менән бергә Алтайҙа әүҙем вулкандар юҡ (тик төрлө ваҡыттағы боронғо вулкандар ғына бар).
Геологик ваҡиғаларҙың төп сығанағы — Һиндостандың Евразия континенты менән бәрелеше. Көньяҡ-көнсығыш Алтайҙа өс ҡеүәтле ер тетрәү табылған (7 һәм унан да юғары магнитудалы), улар 5500, 3400-3100 һәм 1300 йыл элек булған.
Рельефы
Алтайҙа өс төр рельеф айырыла: боронғо пенеплен ҡалдығы өҫтө, Альп боҙлоҡло юғары таулы рельеф һәм урта бейеклектәге таулы рельеф.
Боронғо пенеплен өҫтәре тигеҙләнгән һәм текә түбәләр менән бейек тауҙарҙан ғибәрәт. Уларҙа сағыштырмаса 200—400 м артығыраҡ ҡаты тоҡомдарҙан торған түбәләр һәм ҙур булмаған һырттар күтәрелә.
2000 м бейегерәк пенеплендың ҡалдыҡ тауҙары боронғо боҙлоҡтар арҡаһында үҙгәргән — карҙар менән йырғыланған, унда мореналы убалар һәм күлле соҡорҙар күп.
Боронғо пенеплендың тигеҙләшкән өҫтәре Алтайҙың бөтә территорияһының 1/3 өлөшөн биләй. Был башлыса тау өлкәһенең көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш райондары — Укок яҫытаулығы, Чулышман ҡалҡыулығы, Улаган яйлаһы. Пенеплен участкалары (Коргон, Тигирец, Теректин һырттарында) урта бейеклектәге тауҙарҙа ла,  тәпәш таулыҡта ла осрай.
Альп рельефы Алтайҙа боронғо пенеплен өҫтөнән күтәрелә һәм Катунь, Чуй, Ҡурай, Сайлюгем, Чихачев, Шапшал, Көньяҡ Алтай, Һарымсыҡты һырттарының юғарыраҡ участкаларын биләй. Альп рельефы боронғо пенеплен өҫтөнә ҡарағанда аҙ таралған. Рельефтың Альп формалары менән һырттар — был уларҙың иң юғары күтәрелгән күсәр өлөштәре (4000-4500 м тиклем), улар эрозия һәм һалҡын елдәр менән ныҡ йырғыланған. Рельефтың төп формалары булып бында осло тау түбәләре һәм карлингтар, карҙар, күлле соҡорҙар менән трог үҙәндәр, мореналы һырттар, өйкөмдәр, ишелмәләр, һибелмәләр, ҡарлы-солифлюкциялы ҡатламдар тора. Урта таулы рельеф  800 м алып 1800—2000 м тиклем юғарылыҡта һәм Алтайҙың яртыһынан да күп территорияһын биләй. Рельеф бында бейек булмаған һырттарҙың шыма һәм йомро формалары менән характерлана, улар йылға үҙәндәре менән айырыла. Йылға үҙәндәренең тәрәнлеге 300—800 м тиклем етә. Урта таулы рельеф Алтайҙың башлыса төньяҡ, төньяҡ-көнбайыш һәм көнбайыш өлөштәрҙә таралған. 1000 м алып 2000 м бейеклектәр аралығында ул текә битләүҙәр өҫтөнлөк иткән ҙур ҡаялы тау ҡырластары һәм тар V-рәүешле йәки йылға үҙәндәре менән характерлана. 500—1200 м бейеклек аралығында һырт битләүҙәренең өҫкө өлөштәре йомшағыраҡ һәм тигеҙерәк. Үҙәндәр яҡшы һыу баҫар туғайҙар һәм йырҙалар менән киңерәк. Алтайҙа тигеҙ рельеф айырыла, ул тау өлкәһенең перферик өлөшөн үҙ эсенә ала һәм тау алды тигеҙлеге менән урта таулы арауыҡты биләй. Абсолют бейеклек 400 м алып  800 м тиклем тирбәлә, ә айырым түбәләрҙә ул 1000 м етә. Тәпәш таулы рельеф яҫы аралдар һәм һөҙәк делювиаль битләүҙәр менән характерлана. Алтай рельефынынң үҙенсәлекле һыҙаты булып төрлө юғарылыҡта тау соҡорҙарының киң таралыуы тора. Был Чуй үҙәне, Ҡурай далаһы, Джулукуль соҡоро, Бертек, Самохин, Уймон, Абай тау эсе соҡорҙары. Ҡайһы берҙәре уларҙың ныҡ бейектә урынлашҡан һәм шуға күрә рельеф барлыҡҡа килтереүсе боронғо боҙлоҡтар аҫтына эләгә.
Климаты
Алтайҙың континенталь климаты йылы һәм ямғырлы йәй, тау алдарында һалҡын һәм аҙ ҡарлы ҡыш менән, тауҙарҙа йыш һәм ҡарлы ҡар ҡатламы менән ҡылыҡһырлана.
Һаҡланылыусы тәбиғәт биләмәләре
1998 йылдан Алтайҙың алтын тауҙары Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. Бер нисә рәт заказниктар төҙөлә. Тәбиғәт ландшафттары һәм тәбиғәт ҡомартҡылары шулай уҡ Маркаколь ҡурсаулығында һаҡлана.
Флораһы һәм фаунаһы
Алтын тауҙар флораһы күп төрлө, урмандар өлкәнең дөйөм территорияһының 45% биләй, башлыса пихта, ҡатнаш, кедр урмандарынан тора. Алтай ҡурсаулығында планетаның иң ҡарт кедрҙары һаҡланған, уларҙың йәше 600 йылға етә һәм диаметры яҡынса 2 метр тәшкил итә. Флораһында 2000 үҫемлек иҫәпләнә, уларҙың 20 төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән, 49 төрө Алтай Ҡыҙыл китабына теркәлгән. Шулай уҡ бында 132 төр бәшмәк,  300 төр лишайник (7-һе уларҙың Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына ингән), һәм 700 яҡын ылымыҡ үҫә. Алтай алтын тауҙарында күп эндемиктар һәм реликттар: күрән, кәмәяпраҡ, дендрантема, себер  кандыгы үҫә
Алтайҙа күп төрлө сәскәләр үҫә:
төрлө төҫтәге ҡәнәфер сәскәләре
ләлә сәскәләренең төрлө сорттары
аҡ сәскәләр
һары лютиктар
Күп төрлө һөтимәрҙәр араһында барысты, йәки ибристе әйтмәй булмай, ул донъяла бесәй һымаҡтарҙың иң матур вәкиле, юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Шулай уҡ Алтай тау тәкәһе аргалиҙың поплуяцияһы сиктән тыш аҙ. Ирбис та, аргали ҙа Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Төньяҡ боланға йыш һунар итеүҙән уның популяцияһы ла ныҡ зыян күргән. Алтай крайының администрацияһы тарафынан 8 төр ярғанаттар һаҡ аҫтына алынған. Ҡоштарҙың 34 төрө Алтай Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән (Алтай шоңҡары, Ҙур аҡ селән, Бәләкәй аҡсарлаҡ һ.б.). Ҡоштарҙың 33 төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән (Буш боғаҙ, Бөркөт, Бөҙрә пеликан һ.б.), 2 төрө халыҡ-ара кимәлдә һаҡлана (сапсан һәм диңгеҙ бөркөтө). Бай үҫемлек донъяһы күп һанлы йәнлектәргә һәм ҡоштарға йәшәргә мөмкинлек бирә. Эре йәнлектәр араһында һоро айыуҙы, мышыны, ҡононы атарға мөмкин, уртаса һәм ваҡ йәнлектәрҙән аҫ, әлгәнйәк, һеләүһен, ҡуян, кеш, һуҡыр сысҡан, тейендәр йәшәй. Тигеҙлектәрҙә бүреләр һәм төлкөләр, алйырҙан һәм ялмандар осрай. Күлдәрҙә һәм йылғаларҙа ҡондоҙ һәм ондатра, күп һанлы балыҡтар йәшәй. Ҡоштарҙан ҡаҙҙар, аҡҡоштар, өйрәктәр, аҡсарлаҡтар,һаралйын һәм торналар бар. Тарихсылар мәғлүмәттәре буйынса, Алтай тауҙары алдында XIX быуатҡа тиклем юлбарыҫтар осраған.
Кесе Уктым
Кесе Уктым — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уктым йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 94 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урал аръяғы
Шартлы рәүештә Төньяк, Урта һәм Көньяҡ Урал аръяғы бүлемдәренә айыралар.
Башҡортостандың Урал аръяғы
Башҡортостандың Урал аръяғы республиканың көнсығыш сигенән тар ғына һыҙат булып үтә. Тәбиғи биләмәләре Уралтау һыртынан алып (Белорет ҡалаһы географик киңлегенә тиклем), Ҡырҡтытау, Ирәндек, Һаҡмар үҙәне буйлап бара. Майҙаны 17 мең км² тирәһе. Магнитогорск мегасинклинорийының көнбайыш ҡабырғаһына тура килә.
Эске яғы көнсығышҡа табан дөйөм һөҙәкләнә, был Магнитогорск мегасинклинорийының ваҡ йыйырсыҡтар, өҙөк урындар һәм интрузиялар менән ҡатмарланған ҡабырғаһының көнбайыштан көнсығышҡа табан дөйөм түбәнәйеүенә бәйле. Территория палеозойҙың ордовиктан карбонға тиклемге ултырма‑вулканоген (диабаз, диабаз порфирит, риолит, ҡомташ, аргиллит, йәшмә һ.б.) һәм интрузив (гранит, диорит, пироксенит, периодотит һ.б.) тоҡомдарынан тора. Рельефы денудацион, көнбайышта — уртаса һәм тәпәш тауҙар, көнсығышта — тигеҙлек һәм ҡалҡыулыҡтар урынлашҡан.
Төбәк файҙалы ҡаҙылмаларға бай: баҡыр колчеданы мәғдәндәре (Октябрьск, Подольск, Сибай, Учалы, Юбилейный ятҡылыҡтары), марганец мәғдәндәре (Күсем ятҡылығы) һәм хром мәғдәндәре (Красов ятҡылығы), мәғдәнле (Миндәк һәм Муртыҡты ятҡылығы) һәм һибелмә алтын, йәшмә (Науруз ятҡылығы).
Климаты формалашыуға территорияның Урал тауҙары ышығында ятыуы, Ҡаҙағстан һәм Урта Азиянан килгән себер континенталь һәм үҙгәреүсән тропик һауа массаларының үтеп инеүе йоғонто яһай. Яуым‑төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары төньяҡ өлөшөндә 350-400 мм, көньяғында — 270-300 мм. Ҡыш һалҡын һәм аҙ ҡарлы, ғинуарҙа уртаса температура -16°С; йәй йылы һәм ҡоро, июлдә уртаса температура 18-21°С, ҡоролоҡ һәм ҡыуан елдәр йыш була,йылына 14-15 көнгәсә етә.
Мутин
Мутин — фамилия.
Боҙом
Будум — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/171/15    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беҙ 2-се
Беҙ 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Арей йылғаһының һул ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикбардинка
Бикбардинка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/191/7    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Улом
Кесе Улом — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улом йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Юлдаш Ҡотлин
Юлдаш Ҡотлин  (18-се быуаттың икенсе сиреге—1800 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Тәлтем-Юрматы улусы старшинаһы, Көньяҡ Уралда күмер ятҡылығын табыусы.
Биографияһы
Юлдаш Ҡотлин — Нуғай даруғаһының Тәлтем‑Юрматы улусы ­старшинаһы. Уның ҡарамағында бөтәһе 138 йорт булған.
1770 йылда ул Нуғай даруғаһы Юрматы улусы, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан Мәстүк тигән башҡорт ауылы янында таш күмер ятҡылығын таба.
Таш күмерҙең икенсе ятҡылығы Яңы Мәскәү юлы буйында, Ырымбурҙан төньяҡ-көнсығышҡа йөҙ илле саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан була.
Юлдаш Ҡотлин ошо асыштары тураһында Ырымбур губернаторы Рейнсдорпҡа белдерә, ә ул руда сәнәғәте буйынса Рәсәйҙәге етәксе орган Берг-коллегияға 1770 йылдың сентябрендә хәбәр итә. Тикшереү өсөн аҙыраҡ күмер ҙә ебәрә.
Юлдаш Ҡотлиндың 1798 йылға тиклем Стәрлетамаҡ өйәҙе 8‑се башҡорт кантонының йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән билдәле.
1757 йылдарҙағы документтарҙа уның улдары Бикбулат, Ғөбәйҙулла иҫкә алына.
Башҡортостан Республикаһының Ишембай районының Юлдаш ауылы уның исеме менән менән йөрөтөлә.
Юлдаш Ҡотлин күрһәткән күмер ятҡылығы урынында хәҙер Күмертау ҡалаһы урынлашҡан.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юлдаш (Ишембай районы) Күмертау
Башҡортостан географияһы
Координаталары: [//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0&params=53_0_0_N_28_0_0_E_type:country <span class="geo-dms" title="Различные карты и схемы для этого места"> 53°00'00" с.  * ш. 28°00'00" в. д.  / <span class="geo-dec" title="Различные карты и схемы для этого места">53.00000° с. * ш. 28.00000° в. д. / 53.00000; 28.00000   ] <sup class="geo-google noprint" title="Это место на Картах Google">[//maps.google.com/maps?ll=53.00000,28.00000&q=53.00000,28.00000&spn=0.03,0.03&t=h&hl=ru (G)] <sup class="geo-osm noprint" title="Это место на карте OpenStreetMap">(Chloe) Башҡортостан Республикаһы Көнсығыш Европала урынлашҡан.
Географик урыны
Башҡортостан Республикаһы Европаның көнсығышында Урал тауҙарының көньяғында урынлашҡан. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөн, Көньяҡ Урал таулы һыҙатын, ҡылҡыулыҡлы-тигеҙлекле Урал аръяғын биләй. Башҡортостан төньяҡта — Пермь крайы (яҡынса 340 км) һәм Свердловск өлкәһе (170 км), көнсығышта — Силәбе өлкәһе (1 330 километрҙан ашыу), көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта — Ырымбур өлкәһе (яҡынса 1 140 км), көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта Татарстан Республикаһы (яҡынса 420 км) һәм Удмурт Республикаһы (яҡынса 100 км) менән сиктәш.
Бейеклектәр тасуирламаһы (рельефы)
Башҡортостан Республикаһының рельеф төрлөлөгө уның географик урыны, территорияһының геологик һәм тектоник төҙөлөшө менән бәйле. Башҡортостандың көнбайыш өлөшө — Көнсығыш Европа платформаһының көньяҡ‑көнсығыш сиктәрендә; үҙәк һәм көнсығыш өлөштәре — Башҡортостан мегантиклинорийы сиктәрендә, Магнитогорск мегасинклинорийында, Уралтау зонаһында (мегаформа — Урал тау системаһының көньяҡ өлөшө) урынлашҡан.
Республика территорияһы тигеҙлектәрҙән, ҡалҡыулыҡтарҙан Көньяҡ Урал тауҙарынан тора. Башҡортостандың иң юғары нөктәһе — Ямантау (1640 метр).
Шихан тауҙары: Торатау (402 м), Йөрәктау (м 336), Ҡуштау (371 м), Шахтау (төбөнә төшкәнсе ҡаҙылған) — пермь осороноң мәрйен рифтары ҡалдыҡтары.
Башҡорт (Көньяҡ) Уралы тауҙары тектоник сығышлы; төҙөлөштәре буйынса — йыйырсыҡлы һәм йыйырсыҡлы-киҫәкле; бейеклеге буйынса — тәпәш һәм уртаса.
Уралтау һырты төп һыу айырғыс булып тора. Башҡортостан территорияһындағы тау һырттары: Әүәләк, Аҡбейек, Алабейә, Аҡбүләкарҡа, Алатау, Алатаубала, Арҙаҡты, Айыутоҙаҡлаған, Баштау, Бағаръяҙ, Баҙал, Байрамғол, Балатау, Башташ, Баҡты, Баштин, Бәләғош, Бейектау, Биктәр, Оло Ҡалыу, Оло Ҡарағас, Оло Ҡыраҡа, Дәрт, Егәлгә, Елмәрҙәк, Ирәндек, Ирәкташ, Ҡәҙерәле, Ҡалаҡтау, Ҡалты, Ҡалыу, Ҡансаҡ, Ҡаратау, Ҡараташ, Ҡыҫыҡ, Кибеҙ, Кесе Арҡа, Ҡырҡтытау, Көмөрҙәк, Кумач, Ҡойошто, Күмерҙәк, Йүкәле тауҙары, Машаҡ, Мәсемтау, Мәйәрҙәк, Нәре, Нурғош, Саргат һырты, Салды, Седжек, Саңғытау, Һилейә, Күкшик, Суртанды, Таҡаты, Ташлыҡоръятмаҫ, Туйтүбә, Уварся (Аурсяк), Олотау, Олоғортау, Уралтау, Үренге, Үтәнеш, Ушарлаҡ, Шайтантау, Ҡара, Йүкәле, Йүрмәтау, Юша, Йәшкәҙе.
Бейеклеге буйынса: 1427 м бейеклектәге Егәлгә һырты (Оло Шелом тауы), Машаҡ — 1382 м (Широкая тауы), Нәре — 1327 м, Баштау — 1271 м, Арҙаҡты, Бәләтәр һәм башҡалар.
Урман менән ҡапланған көмбәҙ һымаҡ тауҙар йыш осрай. Был һырттарҙың түбәләре йә һерәйеп торған яланғас ҡаялар (Ҡараташ тауы), йә тау тоҡомдарының элювиаль ярсыҡтары (Ямантау һәм Оло Ирәмәл тауҙары) рәүешендә, йә осло (башҡорттарҙа Әреүәк, Рәз тауы йәки Әреүәк-Рәз тауы). Башҡортостан Урал алдында ҡалдыҡ ҡаялы тауҙар осрай (Балҡантау, 319,6 м). Янғантауға (504 м) термоаномаллек хас.
Бырка (Беүә ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Дондағы Ростов академия йәштәр театры
Дондағы Ростов академия йәштәр театры (РАМТ) (элекке Ленин комсомолы исемендәге Ростов йәш тамашасы театры (ТЮЗ)) — Дондағы Ростов ҡалаһы театры.
Театр тарихы
1894 йылдың 30 мартында члены Нахичевань драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте ағзалары ҡала думаһына «Ҡала йәмғиәт учреждениелары бинаһын ҡороу һәм унда театр залы һәм урындағы коммерция клубын урынлаштырыу тураһында» юлламаһын йүнәлткән. Дума гласныйҙары ҡала архитекторы Николай Дурбахҡа театр проектын эшләргә ҡушҡандар. Театр бинаһын төҙөү дүрт йыл да ике ай дауам иткән. 1899 йылдың 16 декабрендә театрҙы асыу тантанаһы булған, а отделка интерьеров завершилась лишь к 1907 году. Беренсе спектаклдә күренекле играла театр эшмәкәре Николай Николаевич Синельников труппаһы уйнаған. Тамашасыға аллегория- постановка формаһындағы пролог һәм Л.Н.Толстойҙың 4 күренештән торған «Мәғрифәт емештәре» тигән комедияһын тәҡдим иткәндәр.
1930-сы йылдарҙан баш алған театраль тарихы дауамында, һуңғараҡ был бинала, бер нисә ай айырмаһы менән, Ростов йәш тамашасы театры һәм ТРАМ – Эшсе йәштәр Театры барлыҡҡа килгәнгә тиклем, түбәндәге труппалар эшләгән:
1980 йылдан 1984 йылға саҡлы театрҙы режиссёр Вячеслав Алексеевич Гвоздков етәкләгән.
1985 йылдан - театрҙың етәксеһе Владимир Борисович Чигишев.
1989 йылдан театр базаһында балалар һәм йәштәр өсөн халыҡ-ара театр спектаклдәре фестивале «Минифест» уҙғарыла.
Бинаның архитектураһы
Ростов өлкә академия йәштәр театры бинаһы стилдәр ҡатнашмаһынан – барокко, ренессанс һәм классицизм - тора. Уның планы ҡатмарлы структуранан тора. Бөтөн периметры буйына тештәре булған өсмөйөшлө фронтон, коринф ордерының дүрт колоннаһына таяна. Фронтон тимпанында бар. Ике ҡаттың да тәҙрәләре ярым циркуль тамамланышлы, икенсе ҡаттың тәҙрәләре өҫтөндә йәйәгә оҡшаған (лучковые) сандриктар ҡуйылған. Бинаның фризы нескә сәскә мотивтары менән байытылған. Ҡабырға ризалиттары ярым колонналар һәм лепнина менән биҙәлгән. Үҙәк лоджия өс яҡтан балясиндан балюстрада менән уратылған. Театрҙың беренсе ҡаты рустланған (рустован). Театр фойеһын, шаршау һәм декорацияларҙы рәссам И. И. Крылов яҙған. Театрҙың тамашалар залында иҫ киткес яҡшы акустика, уның диуарҙарын күтәргәндә боронғо ысул ҡулланылған – түбә аҫтына “ауыҙы” (горлышко) залға ҡаратып асылған амфоралар нығытып ҡуйылған. 650-700 урынға иҫәпләнгән өс яруслы зал эскә тартылған ярым түңәрәк формалы, һәм был тамашасыны сәхнәгә яҡынайта мест. Залдың яртыһы, домкраттар ярҙамында горизонталь торошҡа килтерелә торған булған, был, мәҫәлән, балдар һәм башҡа күңел асыу саралары ойошторғанда файҙаланылған. 1983 йылда башланған реконструкция арҡаһында, театрҙың дөйөм майҙаны ике тапҡырҙан артыҡҡа ҙурайған: производство цехтары, грим уборныйҙары, кесе һәм эксперименталь сәхнәләр төкәтмәләре төҙөлгән.
Рок-төркөм
Театрҙың бер үҙенсәлеге булып 1987 йылдан бирле Йәштәр театры сәхнәһендә уйнаған һәм үҙен «Эттәр» рок-драмаһын сәхнәләштергәндә үҙен сағыу белдергән штатлы «3-сө йүнәлеш» Рок-төркөмө тора. Һуңғы йылдарҙа төркөм составында ике театр композиторы Алексей Екимов (клавишалылар) һәм Геннадий Александрович Маслов (клавишалылар,  2013 йылда яҡты донъянан китте). Шулай уҡ Александр Машинистов (бас-гитара), Эдуард Латипов (һуҡма музыка ҡоралдары) һәм Алексей Дубровин (гитара). Улар бөтөн театр спектаклдәре өсөн тиерлек музыка яҙҙы һәм яҙа.
Театрҙың адресы
344019, Дондағы Ростов, Свобода майҙаны, 3.
Ярослав Владимирович Мудрый
Яросла́в Влади́мирович (һуңғы тарихнамә традицияы буйынса Яросла́в Му́дрый; яҡынса 978 йыл  — 1054 йылдың 20 феврале, Вышгород) — Ростов кенәзе (987—1010), Новгород кенәзе (1010—1034), Бөйөк Киев кенәзе (1016—1018, 1019—1054).
Ярослав Владимирович — кенәз Владимир Святославичтың (Рюриковичтар ырыуынан) һәм Полоцк кенәзе ҡыҙы Рогнеда Рогволодовнаның улы, күп Европала идара иткән күп кенә хакимдарҙың атаһы, олатаһы, ҡартатаһы, бабаһы. Суҡындырылғанда Георгий тигән исем бирелгән. Урыҫ православие сиркәүендә һәм Украина православие сиркәүендә динле, тәҡүәле кенәз тип хөрмәт ителә; уны хәтерләү көнө — кәбисә йылдың 4 марта йәки кәбисә булмаған йылдың 5 марта.
Ярослав Владимирович осоронда Рустә ғибәҙәтханалар төҙөлә башлай, мәҙәниәт һәм мәғариф үҫешә, халыҡ һаны арта, Киев бай ҡалаға әүерелә, урыҫ хоҡуғының «Русская правда» тип тарихҡа ингән беренсе билдәле закондар йыйынтығы баҫыла. Ярослав Мудрый Швеция менән дуҫтарса мөнәсәбәт төҙөй, шулай уҡ Византия, Изге Рим империяһы һәм башҡа Европа илдәре менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һала.
Ярославтың тыуған йылы һәм уның өлкәнлеге
Ярослав беренсе тапҡыр «Повесть временных лет» йылъяҙмаһының 6488 мәҡәләһендә (980) телгә алына, бында уның атаһы Владимир Святославичтың Рогнедаға өйләнеүе тураһында бәйән ителә, шунан һуң был никахтан тыуған 4 улы: Изяслав, Мстислав, Ярослав һәм Всеволод һанап кителә. 6562-се мәҡәләлә (1054) йыл, Ярославтың вафат булыуы тураһында әйтелә, ул 76 йыл йәшәй (боронғо урыҫ йыл иҫәбе буйынса, йәғни 75 йәшкә етә һәм 76-сы йәшендә вафат була). Шулай итеп йылъяҙма мәғлүмәтенә ярашлы, Ярослав 978 йәки 979 йылда тыуған. Был дата әҙәбиәттә иң киң ҡулланылғаны.
Ләкин был йыл тураһында мәғлүмәт хаталы тигән фекер бар. Был мәҡәлә аҫтындағы Йылъяҙма мәҡәләһендә 1016 (6524) йыл Ярославтың Киевта бергәләп кенәзлек итеүе тураһында әйтелә:
Было же Ярославу тогда 28 лет.