cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ислам тарихы
Өмәүиҙәр хәлифәлеге
Өмәүиҙәр хәлифәте (الأمويون), йәки бәнү Өмәйә ‏(بنو أمية) — өмәүиҙәр династияһы хакимлыҡ иткән хәлифәлек. Мүәвиә I 661 йылда башлап ебәргән мосолман династияһы хәлифәләре идара иткән. Дәүләт башлығы — хәлифә, уның ҡуклында дини һәм донъяуи мәсьәләләр булған. Баш ҡалаһы — Дамаск (Дәмәшк). Дәүләт теле — ғәрәп теле. Аҡсаһы — алтын динар һәм көмөш дирһәм ..
Суфыян һәм Мәрүәни сығышлы өмәүиҙәр VIII быуат урталарына тиклем дәүләткә идара иткәндәр. Жизйә һәм хараж мәсьәләрендә ризаһыҙлыҡ тыуып, миләди 750 йылда Әбү Мөслим етәкселегендә фетнә сыға. Һөҙөмтәлә династия тәхеттән бәреп төшөрөлә һәм Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге урынлаша. Хәлифә Хишам ибн Ғәбд әл-Мәликтең ейәненән башҡа барлыҡ өмәүиҙәрҙе үлтерәләр. Был тармаҡ Испанияла Кордова хәлифәлеге династияһына башлап ебәрә.
Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге
Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге — ғәрәп хәлифәләренең өмәүиҙәрҙән ҡала икенсе династияһы (750—1258); Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең атаһының туғаны Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлиптан башланып киткән. Ғәббәсиҙәр Әл-Андалустан башҡа Өмәүиҙәр хәлифәлегенең ҡолатылған бөтә биләмәләрҙә 750 йылдан баш булып тора.
Бағдад хәлифәләре Ғәрәп хәлифәлегендә дауамында биш быуаттан ашыу идара итә. Ғәббәсиҙәр башта өмәүиҙәргә кире ҡарашта булмай. Әммә һуңыраҡ өмәүиҙәрҙең идара итеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә башлайҙар һәм хәлифәлекте яулап алалар. Ғәббәсирәрҙән беренсе хәлифә Абдулла ибн мөхәммәт әс-Сафф була.
IX быуат уртаһынан Х быуат уртаһына тиклем бағдад хәлифәләре шиғыйҙар йүнәлешендәге ислам динен тота. Хәлифә түбән эш хаҡы алып эшләй, ул бөтә сығымдарҙы ҡаплай алмай. 974 йылда хәлиф әл-Мути улы әт-Тай файҙаһына тәхеттән баш тарта. 991 йылдан уның эше менән ҡәнәғәт булмағандар һарайҙы баҫып ала һәм талай. Әт-Тайҙы Әхмәт әл-Ҡадир файҙаһына тәхеттән баш тартырға мәжбүр итәләр. Әхмәт әл-Ҡадир солтан ҡыҙына өйләнә һәм бер ауыҡҡа хәлифәттең данын ҡайтарыуға өлгәшә. Әл-Ҡәим идара иткән осорҙа Ираҡты сәлжүк төрөктәр яулап ала. Улар ғәббәсиҙәргә ихтирамлыраҡ ҡарашта була.
XI быуаттың уртаһына тиклем ғәббәсиҙәр сәлжүктәр империяһы йоғонтоһонда була. Һуңғы ғәббәси Әл-Мүстәсимде 1258 йылда монголдар үлтерә. Монгол баҫҡынсыһы Хулагу хан Хәлифәтте тар-мар иткәс, Сүриәнең һәм Мысырҙың мәмлүк солтандары ғәббәсиҙәрҙең тере ҡалған вәкилдәрен үҙҙәренә саҡырып ала.
Әл-Әндәлүс
Әл-Әндәлүс — Мосолман Испанияһы ошо исем менән билдәле булған, ул — мосолман хакимлығы ваҡытында урта быуаттарҙа (711—1492) Пиреней ярымутрауы биләмәләре. Бөтә төбәктәрҙең дини-сәйәси сығышына ҡарамай дөйөм дәүләт атамаһы булараҡ та ҡулланылған. Һуңғы мосолман дәүләте булып Испания биләмәһендә Гранада әмирлеге тора, уны христиандар 1492 йылда буйһондора. Мосолмандарҙың күпселеге көсләп суҡындырыла (мориски). XV быуатта Реконкиста тамамлана һәм христиандар Төньяҡ Африкаға баҫып инә, шулай уҡ океан аръяғынан яулау өсөн өсөн яңы ерҙәр эҙләй башлайҙар.
XVII быуатта суҡындырылған ғәрәптәрҙең һәм маврҙарҙың тоҡомдары суҡындырылмай ҡалғандар менән бергә илдән ҡыуып сығарыла.
Мәмлүк солтанлығы
Солтанат — урта быуаттарҙа Яҡын Көнсығыштағы феодаль дәүләттәр, 1250—1517 йылдар арауығында йәшәп алған . Солтанат Ҡаһирәлә әйүбиҙәрҙе тәхеттән бәреп төшөрөп, мәмлүктәрҙең хакимлыҡты тартып алыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
1261 йылда солтанат ҡулы аҫтына Ғәрәбстандың изге ислам төйәктәре — Мәккә һәм Мәҙинә күскән. 1382 йыл түңкәрелеш ойоштороп, мәмлүк каста солтан итеп Черкесия кешеһе Бәркүкте иғлан итә. Бәркүк нигеҙ һалған черкес династияһы — бүржиттәр — мәмлүк солтанатының ахырғы йылдарына тиклем идара итә. 1517 йылда солтанатты Ғосман империяһы буйһондора. Мысыр Ғосман империяһы провинцияһы тип таныла һәм автоном статусын ҡа эйә була, уға төрөк вәкилдәре — пашалары идара итә.
Ғосман империяһы
Ғосман империяһы — 1299 йылда Ғосман I етәкселегендәге төрөк ҡәбиләләре тарафынан төньяҡ-көнбайыш Анатолияла булдырылған дәүләт . После 1453 йылда Константинополь яулап алынғандан һуң ОҒосман дәүләте империя тип атала башлай.
1517 йылда Сәлим I Мысырҙа мәмлүктәр дәүләтен тар-мар итә һәм уны үҙенең биләмәләренә ҡуша. Шулай уҡ ул үҙенә хаҡ мосолмандар хәлифәһе дәрәжәһе ала. Ғосман солтандары хәлифә титулын 1924 йылға тиклем йөрөтә.
XVI—XVII быуаттарҙа Күркәм Сөләймән дәүерендә Ғосман империяһының иң сәскә атҡан осоро була. Был осорҙа Ғосман империяһы донъяла иң ҡеүәтле илдәрҙең береһенә әйләнә — күп милләтле, күп телле дәүләттәр, көньяҡ Изге Рим империяһының көньяҡ сиктәренән алып Венаға, Венгрия короллегенә һәм төньяҡтан Речь Посполитаяға тиклем, көньяҡтан Йеменға, Эритреяға, көнбайыштан Алжирға, көнсығыштан Әзербайжанға тиклем сиктәр йәйрәп ятҡан. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның күп өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығында була. XVII быуат башында империя 32 провинциянан һәм күп һанлы вассал дәүләттәрҙән тора. Уларҙың ҡайһы берҙәре ваҡыт үтеү менән йә яулап алынған йә автономия бирелгән булған.
Империяның баш ҡалаһы Константинополь (Истанбул) булған. Ул Урта диңгеҙ (төрөксә- Аҡ диңгеҙ) бассейнын үҙ ҡарамағында тота. Ғосман империяһы 6 быуат буйы Европа менән Шәреҡ илдәрен бәйләүсе булып тора.
Төркиәнең бөйөк милли мәжлесе халыҡ-ара танылыу алғандан һуң, 1923 йылдың 29 октябрендә Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылғас, Ғосман империяһының вариҫы булараҡТөркиә Республикаһы иғлан ителә. 1924 йылдың 3 мартында Ғосман хәлифәте тулыһынса ғәмәлдән сығарыла. Уның вәкәләттәре һәм бурыстары Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесенә тапшырыла .
Яңы тарих
XIX быуат аҙағына бөтә илдән тиерлек мосолман дәүләттәре булып әйләнеп европа колонияларына йә ниндәйҙер иленә буйһондоролған булып сыға. Колониализмға ҡаршы көрәш Исламд ныҡ сәйәсиләшеүенә килтерә, был процестар тотош ХХ быуат тиерлек бара. Сәйәси ислам (исламизм) барлыҡҡа килә. Ул үҙенең позицияһын Иран ислам революцияһынан һуң (1978—1979) нығыта.
Матросов һәйкәле (Өфө)
Матросовҡа һәйкәл
Александр Матросов һәйкәле — Советтар Союзы Геройы Александр Матросов скульптураһы, Өфө ҡалаһының В. И. Ленин исемендәге паркында ҡуйылған.
Тарих
Һәйкәлдең авторы скульптор Эйдлин Л. Ю., архитекторы — Грибов А. П. Һәйкәлдең проекты 1949 йылдың сентябрендә илдең билдәле скульпторҙары тарафынан тикшерелде һәм металдан ҡойорға тәҡдим ителде. Скульптура Ленинград ҡалаһының «Монументскульптура» заводында ҡойола.
Советтар Союзы Геройы Александр Матросовҡа һәйкәл Өфөлә 1951 йылдың 9 майында герой хөрмәтенә исеме үҙгәртелгән паркта ҡуйыла.
Һәйкәл бронзанан эшләнгән, алһыу гранит постаментҡа ҡуйылған. Ул ҡулына автомат тотҡан, алға табан барыусы 2,5 метр бейеклектәге тотош кәүҙәле фигуранан ғибәрәт. Һалдаттың башында - каска, хәрби кейеме өҫтөнән плащ-палатка ябынған. Постаментҡа урыҫ телендә «Герою Советского Союза Александру Матросову» тигән һүҙҙәр сүкеп яҙылған.
Тәүҙә һәйкәл үҙәк аллеяла ҡуйыла. Һуңғараҡ, 1970-80-се йылдар аралығында, Матросов исемендәге паркты «В. И. Ленин исемендәге парк» тип үҙгәртеү сәбәпле, һәйкәл рнеспублика Эске эштәр министрлығының Юғары мәктәбе территорияһына күсерелә. Сама менән шул осорҙа Өфөләге Еңеү паркында А. Матросовҡа һәм уның батырлығын ҡабатлаған Миңлеғәли Ғөбәйҙуллинға яңы һәйкәл асыла.
Шағир Баязит Бикбай һәйкәлде ҡуйыу айҡанлы ошо шиғырын яҙа: «Все небо сплошь заволокло, и дождь унять нельзя.
Но ветру и дождю назло брезент упал, скользя.
Матросов! Словно на гранит с уральских горных круч,
Нижние Поды
Түбәнге Поды — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Матросов һәйкәле (Өфө)
Тарих
спустился сокол молодой, бесстрашен и могуч.
Нижние Поды
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Матросов һәйкәле (Өфө)
Тарих
В руке сжимая автомат, глядит на площадь он.
Нижние Поды
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альбервиль
Ҡаланың халҡы 199 йылда 17,3 мең кеше тәшкил иткән. Диңгеҙ кимәленән 325-тән 2030 метрғаса бейеклектә ята.
Альбервиль — киң танылған ҡышҡы курорт. 1992 йылда ҡалала ҡышҡы олимпия уйындары уҙғарылған.
Альбервиль үҙе ҡала булараҡ тик XIX быуатта ғына нигеҙләнһә лә, XIV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән һәм биналары һаҡланып ҡалған Конфлан уның бер өлөшө булып иҫәпләнә.
Рәүҙе заводы
Рәүҙе заводы — 1734 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1732 йылда) Рәүҙе йылғаһы (Чусовая йылғаһы ҡушылдығы) буйында Себер даруғаһының Ҡатай улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы булараҡ А. Н. Демидов тарафынан нигеҙ һалына.
Тарихы
1734 йылдан 1745 йылға тиклем, 1829 йылда һәм артабан 1843 йылдан алып — Демидовтар, 1805 йылда — А. В. Зеленцов, 1817 йылда — А. һәм П. Зеленцовтар, 1873 йылдан — Г. М. Пермикин, 1897 йылдан — В. А. Ратьков‑Рожнов, 1913 йылдан — П. Г. Солодовников завод хужалары була. 1819 йылда, 1879 йылда — ҡаҙна, 1835 йылда — Дәүләт заём банкыһы ҡарамағында була. Рәүҙе тау округына ингән.
Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда, завод национализациялана.
XVIII быуаттың аҙағында заводта 1996 крепостной крәҫтиән, 2374 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә,XX быуат башында эшселәр — 2140, 1917 йылда — 11078 тәшкил итә. 1783—1796 йылдарҙа 3124,8 мең бот суйын иретелә, уртаса йыллыҡ етештереүсәнлек 240,9 мең бот тәшкил итә. 1760 йылға 97 мең бот суйын һәм 59,5 мең бот тимер, 1800 йылда — ошоға ярашлы 329,5 һәм 76,4, 1860 йылда — 649,5 һәм 211,2, 1900 йылда — 603,1 һәм 356,7; 1913 йылда — 678,2 мең бот суйын, 740,3 мең бот тимер, 850,3 мең бот ҡорос етештерелә. 1840 йылдар аҙағында пудлингылау индерелә (1907 йылға тиклем). 1950‑се йылдар аҙағында баҡыр иретеү үҙләштерелә (4,3 мең бот баҡыр алынған); 1907 йылда мартен производствоһы индерелә.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда баш күтәреүселәр тарафынан баҫып алынып, 200‑гә яҡын завод крәҫтиәне баш күтәреүселәргә ҡушылған.
1800 йылда, 1824—1826 йылдарҙа һәм 1841 йылда күмер яндырыусы эшселәр араһында, етештереү күләмен кәметеүҙе талап итеп, сыуалыштар була. 1867 йылда завод эшләмәй.
Беренсе донъя һуғышы башланғандан һуң, Рәүҙе заводында снаряд ҡоросо, хәрби ихтыяждар өсөн металл (никелле суйын һәм башҡалар), снаряд, тимерсыбыҡ етештерелгән.
1915 йылда заводҡа Пермь тимер юлы үткән. Рәүҙе заводы базаһында «Рәүҙе метиз‑металлургия заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ойошторолған.
Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Рәүҙе ҡалаһы урынлашҡан.
Исламғол (Миәкә районы)
Исламғол (Исламгулово) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 205 кеше. Почта индексы — 452072, ОКАТО коды — 80244825002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Исламғол ауылы XIX быуат башында ғына барлыҡҡа килә, ул саҡта унда 7 йортта 21 ир-ат һәм 20 ҡатын-ҡыҙ (1816 йылғы мәғлүмәттәр буйынса) йәшәй. Бөтәһе лә - Күл-Иле-Мең улусы аҫабалары. Исламғол - Исламғол Аҙнаев (1745 - 1827) етәкселегендә Аҙнай кешеләре нигеҙ һалған бүленеп сыҡҡан ауыл.Аҙнайҙың улдары Рәхмәтулла, Күзбәк, Ниғмәтулла, Төхвәтулла, Ғәлиулла, Кәлимулла, Ғәйнулла, Сәфиулла, Көрбәтулла. 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, бында йәшәгән халыҡтың исемдәрен атайбыҙ. Үрҙә беҙ тәүге төпләнеүсенең улдарын һанап үткәйнек, хәҙер иһә уның ейәндәрен һәм бүлә-бүләсәләрен, шулай уҡ башҡа ауыл кешеләренең исемдәрен яҙып үтәйек: Ниғмәтулла Исламғоловҡа 45 йәш, уның улдары Үҙәк, Ғибәҙулла; Күзбәк Исламғоловҡа 45 йәш,улы -Хәбибулла, ейәне-Хәлилулла; Рәхмәтулла Исламғолов (1766-1813),улдары- Хоҙайбирҙе, Мөхәмәтрәхим ; Ҡотлоғужа Бигешевҡа 36 йәш,улдары Алтынмырҙа, Йосопмырҙа; Биксура Бигешевҡа 39 йәш,улы Алтынсура; Ҡурамша Таймаҫовҡа- 18 йәш. VII ревизиянан һуң 5 башҡорт Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҫылы-Мең улусына ҡараған Кәреш ауылынан ҡабул ителә (уларҙың тамғалары - Ш 1 1 П |"т |^ г ). 1835 йылда етәкселек бойороғо буйынса Ырымбур өйәҙенән 35 башҡорт ошо ауылға күсерелә. Башҡорттар контингенты формалаша, ә улар 1834 йылда 87 була, 1859 йылда - 238, 1870 йылда - 256, 1917 йылда - 367 (шулай уҡ 13 урыҫ), 1920 йылда - 517. 1843 йылда 87 башҡорт 402 бот яҙғы иген сәсә. 1917 йылда 64 ихатаға 694 дисәтинә сәсеүлек тура килгән.
Үрге Тәтешле ауыл Советы (Тәтешле районы)
Үрге Тәтешле ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек.
Исламғол (Миәкә районы)
Ауыл тарихы
Башҡорттар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (Елдәр урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар. 1865 йылда 49 йортта 256 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, перәник бешереү менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет булыуы теркәлгән.
Үрге Тәтешле ауыл Советы (Тәтешле районы)
Административ үҙәге — Үрге Тәтешле ауылы. Үрге Тәтешле ауыл Советы көнбайыштан Ҡоҙаш ауыл Советы, көньяҡтан Яңғыҙнарат ауыл Советы, көнсығыштан Кәлтәй ауыл Советы, Яңы Тәтешле ауыл Советы менән сиктәш.
Тарихы
Үрге Тәтешле ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Әминев Зариф Хурамша улы
Әминев Зариф Хурамша улы (14 декабрь 1916 йыл — 1 сентябрь 1974 йыл) — Совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерист, гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем
Зариф Хурамша улы Әминев 1916 йылдың 14 декабрендә Пермь губернаһы Уҫы өйәҙе (хәҙерге Пермь крайы Барҙы районы) Солтанай ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
Тулы булаған урта мәктәптең 5 классын тамамлай. Хеҙмәт юлын «Ҡыҙыл партизан» («Красный партизан») колхозында башлай.
1937 йылда Барҙы район военкоматы тарафынан хәрби хеҙмәткә алына. Армияла артиллерист хәрби һөнәрен үҙләштерә. Демобилизацияланғандан һуң туған ауылына ҡайта, әммә 1939 йылда Совет-фин һуғышы (1939—1940) башланыу менән йәнә Ҡыҙыл Армияға алына. 1939 йылдың декабренән Карел муйынындағы алыштарҙа ҡатнаша. Маннергейм һыҙығын өҙөү барышында күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Совет-фин һуғышы тамамланғас, туған яғына әйләнеп ҡайта. Машина-трактор станцияһында трактор бригадаһының хисапсыһы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың авгусында фронтҡа китә.
Днепрҙан Курск дуғаһына тиклем
Хәрби юлын Көньяҡ-Көнсығыш фронтта 38-се армия 304-се уҡсылар дивизияһы 807-се уҡсылар полкының артиллерия тубы командиры дәрәжәһендә башлай. Киевты обороналауҙа һәм Харьков эргәһендәге алыштарҙа ҡатнаша. 1942 йылдың июлендә немец-фашист ғәскәрҙәре Дон буйына үтеп ингәс, 304-се уҡсылар дивизияһы Сталинград ҡалаһы тирәһенә күсерелә, бында 1942 йылдың авгусынан Көньяҡ-Көнсығыш һәм Дон фронттарының 21-се һәм 65-се армиялары составында һуғыш хәрәкәттәре алып бара. Зариф Әминев хеҙмәт иткән дивизия Клетская станицаһы районында Дон йылғаһының уң ярындағы плацдарм өсөн ҡаты алыш алып бара. Сталинград янындағы совет ғәскәрҙәренең контрһөжүме башында Зариф Хурамша улы яралана һәм госпиталгә эвакуациялана. 67-се гвардия уҡсылар дивизияһының 196-сы гвардия уҡсылар полкы тип үҙгәртелгән үҙ часына ҡайта. 1943 йылдың март башында 67-се гвардия уҡсылар дивизияһы 21-се армия составында (1943 йылдың 16 апреленән — 6-сы гвардия армияһы) Курск дуғаһына күсерелә. 1943 йылдың июлендә гвардия сержанты З. Х. Әминев Курск алышында ҡатнаша. Уның артиллерия расчёты Драгунский ауылы тирәһендә немец танкылары һәм пехотаһы ҡыҫымын кире ҡаға, Белгород—Курск шоссеһын Яковлево һәм Обоянь ауылдары тирәһендә ҡурғай. 1943 йылдың авгусында Зариф Хурамша улы Томаровка янындағы алышта яралана һәм бер айға тиерлек сафтан сыға.
III дәрәжәләге Дан ордены
1943 йылдың сентябрь аҙағында 6-сы гвардия армияһы Калинин өлкәһе Торжок тирәһенә күсерелә. Артабан октябрь уртаһына тиклем Брянск фронтының (1943 йылдың 20 октябренән — 2-се Балтик буйы фронты) резервында була. 20 октябрҙә армия Невелдән төньяҡ-көнбайыштараҡ позицияларҙы биләй, бында ул 1944 йылдың башына тиклем ҡурғау алыштарын алып бара. Ленинград-Новгород операцияһы башланыу менән армия частары һөжүмгә күсә. Был алыштарҙа гвардия өлкән сержанты З. Х. Әминевтың артиллерия расчёты бигерәктә айырылып тора. 67-се гвардия уҡсылар дивизияһы һуғышҡан урында дошмандың яҡшы йыһазландырылған позициялары булған һәм ул ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән. 1944 йылдың 23 ғинуарында Коробцево ауылы тирәһендә, дошмандың ут ҡойонона ҡарамаҫтан, гвардия өлкән сержанты Әминев үҙенең расчёты менән пехотаның хәрби тәртибендә була һәм уға артиллерия ярҙамын күрһәтә. Зариф Хурамша улы йәрәхәт алғандан һуң да һуғыш яланын ҡалдырмай һәм үҙ яугирҙарының хәрби эше менән еәкселек итеүҙе дауам итә. Был алышта уның расчёты дошмандың һуғыш припастары менән 3 ылауҙы һәм яҡынса 15 һалдатын юҡ итә. Күрһәткән ҡаһарманлығы һәм баырлығы өсөн гвардия өлкән сержанты З. Х. Әминев 1944 йылдың 14 февралендәге указға ярашлы III дәрәжәләге Дан ордены (№ 37235) менән бүләкләнә.
II дәрәжәләге Дан ордены
1944 йылдың майына тиклем зариф Хурамша улы хеҙмәт иткән 6-сы гвардия армияһы составындағы 67-се гвардия уҡсылар дивизияһы 1-се Балтик буйы фронтында Свибло һәм Нещердо күлдәре араһында һуғыша. «Багратион» стратегик планының Витебск-Орша операцияһы сиктәрендә дивизия кергән 23-сө гвардия уҡсылар корпусына дошман оборонаһын өҙөп һәм 3-сө Белоруссия фронтының 39-сы армияһы частары менән ҡушылып дошмандың Витебск төркөмөн ҡамауға алыу маҡсаты ҡуйыла. 1944 йылдың 22 июнендә Витебск өлкәһе Шумилино районы Сиротино ауылы тирәһендә гвардия өлкән сержанты З. Х. Әминев үҙенең расчёты менән ике дошман пулемёт урынын юҡ итә. Корустың частарына немец оборона тәртибен өҙөргә һәм вермахтың 3-сө танк армияһының биш дивизияһы ҡамауға алыуға ирешә. Артабан 67-се гвардия уҡсылар дивизияһы частары Көнбайыш Двина йылғаһына табан йүнәлә. Тәүгеләрҙән булып йылғаға 25 июндә Бешековичи ауылы тирәһендә гвардия өлкән сержанты З. Х. Әминев расчёты килеп етә. Һыу аша үтеүҙе ойоштороп, расчёт йылғаның икенсе ярында тиҙ генә ут позицияһын биләй. 28 июндә Крыди ауылындадошан контрһөжүмен кире ҡаҡҡанда Зариф Хурамша улы уның орудиеһына яҡынлашҡан немецтарҙың бәләкәй төркөмөн күреп ҡала һәм үҙенең шәхси ҡоралы уты менән ике дошман һалдатын юҡ итә. Витебск-Орша операцияһындағы батрлыҡтары өсөн гвардия өлкән сержанты З. Х. Әминев 1944 йылдың 31 июлендәге указға ярашлы II дәрәжәләге Дан ордены (№ 3827) менән бүләкләнә.
I дәрәжәләге Дан ордены
67-се гвардия уҡсылар дивизияһы Көнбайыш Двинаның һул ярына параллель рәүештә Полоцкҡа һөжүмгә күсә. 29 июндә, таң етмәҫтән алда, гвардия өлкән сержанты З. Х. Әминевтың расчёты үҙ ҡулдарында ҡоралдарын менән һаҙлыҡ аша үтә һәм убала позиция биләй. Таң атҡаста, артиллеристар әле бер нимәлә һиҙмәгән дошманға ҡаршы ҡойон утын аса. Әминевтың яугирҙәре 3 еңел автомашинаны, 2 армия йөк машинаһын һәм миномётты хеҙмәтләндереүселәре менән юҡ итә. Әминевтың расчёты контрһөжүмгә күскән немецтарҙың яҡынса 20 һалдатын үлтерә. 1945 йылдың 24 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы күрһәткән ҡаһарманлытары өсөн Әминев Зариф Хурамша улы I дәрәжәләге Дан ордены (№ 1531) менән бүләкләнә.
Артабанғы хәрби хеҙмәте
1944 йылдың авгусында Литва территорияһындағы алыштарҙа гвардия өлкән сержанты З. Х. Әминев ҡаты яралана һәм бер ай ярымға сафтан сыға. Госпиталдән сыҡҡандан һуң 6-сы гвардия армияһы штабында Әминевты 4-се пушка артиллерия бригадаһына ебәреләр, был бригада составында артиллерия тубы командиры дәрәжәһендә һуғыштың аҙағына ҡәҙәр була. Зариф Хурамша улы Латвияның көнсығыш райондарын азат итеүҙә һәм дошмандың «Курляндия» армия төркөмөн блокадалауҙа ҡатнаша. Һуғышытың аҙағында ул айырым хөрмәткә лайыҡ була — уға частың йәйелгән хәрби байрағы фонында фотоға төшөү хоҡуғы бирелә. 1945 йылдың 9 майына ҡараған көндә Курляндия ярымутрауындағы немец ғәскәрҙәре ҡоралын һала.
Һуғыштан һуң
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Зариф Хурамша улы көҙгә ҡәҙәр хәрби хеҙмәттә ҡала. 1945 йылдың ноябрендә гвардия старшина Әминев туған Солтанай ауылына ҡайта. Колхозда баҫыу бригадаһы хисапсыһы булып эшләй. 1953 йылда Барҙа районының Яңы Башап ауылына күсә. «Хеҙмәт» («Труд») колхозында трактор бригадаһы хисапсыһы булып эшләй. 1974 йылдың 1 сентябрендә вафат була. Яңы Башап ауылы зыяратында ерләнә.
Биндорф (Анхальт)
Биндорф (Анхальт) (Biendorf (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 820 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 79 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6408 һәм автомобиль коды — SLK.
Абдуллин Миннивасиҡ Ғатаулла улы
Биографияһы
Миннивасиҡ Ғатаулла улы Абдуллин 1946 йылдың 14 февралендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылында тыуған.
1977 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленин һәм Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Дәүләт физик культура институтын тамамлай.
Спорт
Профессиональ спорт менән 1970 йылда, Өфөлә, Гастелло исемендәге спорт клубында шөғөлләнә башлай. 1970 йылда — спорт мастерына кандидат, бер йылдан һуң спорт мастеры нормаларын үтәй (1977 йылда тапшырыла). БАССР буйынса өс рекорд ҡуя (1 500, 3000 һәм 5000 метрға йүгереүҙә).
Фредерик Шопен
{{Музыкант |Имя             = Фредерик Шопен |Оригинал имени  = Fryderyk Chopin, Frédéric Chopin |Изображение     = Chopin, by Wodzinska.JPG |Ширина          = 250px |Описание изображения = Шопен, 1835 |Фон             = non_vocal_instrumentalist |Дата рождения   = 01.03.1810 |Место рождения  = Желязова-Воля, {Варшава герцоглығы |Дата смерти     = 17.10.1849 |Место смерти    = {{МестоСмерти|Париж|Парижда}}, Франция |Страна          = {{POL}} {{FRA}} |Профессии       = {{Композитор|Польша|XIX быуат}} |Инструменты     = Фортепиано |Жанры           = |Викисклад       = }} Фридери́к Шопе́н, тулы исеме — Фридерик Францишек Шопен (Fryderyk Franciszek Chopin, шулай уҡе Szopen) ; тулы исеменең француз телендә яҙылышы — Фредери́к Франсуа́ Шопе́н (Frédéric François Chopin) (1 март  (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 22 февраль ) 1810 йыл, Варшава герцоглығының Варшава ҡалаһы янындағы Желязова-Воля ауылы — 17 октябрь 1849 йыл, Францияның Париж ҡалаһы) — Польша композиторы, виртуоз-пианист һәм педагог.
1831 йыл Францияла йәшәй һәм эшләй. Көнбайыш Европалағы романтизм осоро музыкаһының күренекле аәкилдәренең береһе, поляк милли композитор мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Донъя музыкаһы үҫешенә һиҙелерлек өлөш индереүсе.
Биографияһы
Сығышы һәм ғаиләһе
Композиторҙың атаһы — Николя Шопен (1771—1844), ябай ғаиләнән, йәш саҡта уҡ Франциянан Польшаға күсеп килгән. 1802 йылдан алып граф Скарбек Желязов-Воляның балаларын тәрбиәләгән.
1806 йылда Николя Шопен Скарбектарҙың алыҫ туғаны Текла Юстина Кшижановскаяға (1782—1861) өйләнә. Кшижановскийҙар нәҫеле бик боронғо була (XIV быуаттан) һәм Кшижаново исемле ауылға эйә булалар. Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр буйынса, буласаҡ композиторҙың әсәһе яҡшы белем ала, француз телен белә, фортепьянола уйнай, йырлай. 1810 йылдың көҙөндә Николя Шопен Варшаваға күсә. Варшава лицейында ул француз һәм немец телен һәм француз әҙәбиәтен уҡыта, лицей уҡыусылары өсөн пансионат тота. Ғаиләлә балалар бик һәләтле булып үҫәләр. Фридериктан башҡа Шопендар ғаиләһендә өс апа-һеңлеләре була: Людвика, Изабелла һәм Эмилия.
Бала сағы
Шопен бала саҡтан уҡ иҫ китмәле музыкаль һәләткә эйә була. Моцарт кеүек, ул да эргә-тирәләрҙе тыумыштан килгән һәләтлеге менән хайран калдыра. Музыка тәьҫире аҫтында ул илай, төн уртаһында тороп, фортепианола иҫендә ҡалған көйҙө йәки аккордты уйнай һала. 1818 йылда бер Варшава гәзите башланғыс класында ғына уҡыған композиторҙың музыкаль пьесаһы тураһында яҙып сығара. Ул саҡта Фредерикка 8 йәш кенә була. Йәш Шопенға бик ҙур өмөттәр бағлайҙар. Пианист Войцех Живный (1756—1842), сығышы буйынса чех, 7 йәшлек малай менән шөғөлләнә башлай. Күнегеүҙәр бик етди бара. Ун ике йәшенә Шопен күренекле поляк пианистарҙан ҡалышмай, һуңынан Живный, башҡаса уны бер нәмәгә лә өйрәтә алмайым тип, күнегеүҙәрҙән баш тарта.
Үҫмер сағы
Училищены биш йыл дауамындағы Живныйҙан алған дәрестәрен тамамлағандан һуң Шопен теория дәрестәрен композитор Юзеф Юльснерҙа дауам итә.
Кенәз Антона Радзивилл һәм кенәз Четвертинскийҙар ҡурсауы менән Шопен юғары ҡатлам йәмғиәтенә инеп китә, барыһы ла Шопендың төҫ-ҡиәфәтенә һәм ҡупшы манераларына хайран ҡала. Берлин, Дрезден, Прага ҡалаларындағы күренекле музыканттарҙың концерттары, опера театрҙары һәм картина галереяларында булыуы уның артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә.
Сит илдә
1829 йылдан Шопендың артист эшмәкәрлеге башлана. Ул Венала, Краковта сығыштар яһай. 1830 йылда ул Варшаванан сит илгә сыға. Тыуған яғын ташлап китеү уны мәңгелек һағышҡа һала. Польшала 1830 йылда ихтилал ҡубыуы тураһында ишеткәс, Шопен тыуған иленә ҡайтып, алыштарҙа ҡатнашырға теләй. Юлда ул ихтилалдың баҫтырылыуы һәм етәксеһе ҡулға алыныуы тураһында хәбәр ала. 1831 йылда ул Парижға килеп етә. Үҙенең уй-кисерештәрен Шопен көндәлегендә («Штутгарт көндәлеге») теркәй бара. Шопен, уның музыкаһы тыуған халҡын еңеүгә әйҙәр, тип ышана. «Булыр Польша һоҡландырғыс, ҡөҙрәтле, бойондороҡһоҙ!» — тип яҙған ул көндәлегендә. Ошо осорҙа Шопен үҙенең киң билдәле «Революцион этюд» исемле әҫәрен ижад итә. Парижда беренсе концертын Шопен ҙур уңыш менән 22 йәшендә бирә. Концерттарҙа Шопен һирәк сығыш яһай, әммә поляк колонияһы һәм француз аристократияһы салондарында уның даны артҡандан-арта бара. Парижда Шопен йәш талантлы кешеләр менән мөнәсәбәттәр булдыра, улар ҙа, Шопен кеүек, сәнғәткә ғашик кешеләр була. Уның даирәһенә пианист Фердинанд Гиллер, виолончелист Франкомм, гобоист Бродт, флейтист Тюлон, пианист Стамати, виолончелист Видаль, альтист Урбандар инә. Шулай уҡ ул күренекле Европа композиторҙары (Мендельсон, Беллини, Лист, Берлиоз, Шуман) менән бәйләнештәр булдыра.
Ваҡыт үтеү менән Шопен үҙе лә уҡыта башлай, фортепианола уйнауға өйрәтеүгә ул бик күп ваҡытын сарыф итә. 1837 йылда Шопен тәүге тапҡыр үпкә ауырыуы менән сирләй башлай. Өҫтәүенә Жорд Сандҡа (Аврора Дюпен) тоҡанған мөхәббәте кәләше менән айырылыуға алып килә, Шопен бик ныҡ ҡайғыра. Мальоркала (Майорка) Жорж Санд менән бергә булыуы Шопендың һаулығын бик ныҡ ҡаҡшата. Шуға ҡарамаҫтан, бик күп бөйөк әҫәрҙәре, шул иҫәптән, 24 прелюдияһы, ошо испан утрауында ижад ителә. Ун йылдан һуң, 1847 йылда, Шопен Жорж Санд менән ташлаша, ул Ноандта ял итеү мөмкинлеген юғалта. 1848 йылдың апрелендә Шопен Лондонға юллана. Был сәйәхәт уның аҙаҡҡы сәйәхәте булып сыға. Күмәк кеше алдында уның һуңғы 1848 йылдың 16 ноябрендә Лондонда үтә. Уңышлы концерттан һуң Парижға ҡайтҡас, Шопен 1849 йылдың 5 (17) ноябрендә вафат була. Шопендың теләге буйынса, уны ерләгән ваҡытта ул ваҡыттағы күренекле артистар Моцарттың «Реквиемын» башҡаралар. Пер-Лашез зыяратында Шопен Луиджи Керубини һәм Беллини ҡәберлектәре араһында ята. Композиторҙың васыяты буйынса, уның йөрәге Варшаваға ебәрелә, унда уны Изге Тәре сиркәүе колоннаһына көпләп ҡуялар.
Ижады
Шопен — фортепиано өсөн күп һанлы әҫәрҙәр ижад иткән автор. Поляк музыка сәнгәтенең күренекле вәкиле. Ул күп кенә жанрҙарға йөн өрөүсе булараҡ таныла: музыкаль әҫәрҙең инеш өлөшөн (прелюдия) романтик нигеҙҙә яңынан тыуҙыра, фортепиано өсөн баллада ижад итә, мазурка, полонез, вальс бейеүен драмалаштыра, скерцоны айырым әҫәр итә. Гармония һәм фактураны байыта; классик форманы моңға һәм фантазияға байыта.
Шопендың әҫәрҙәре араһында: 2 концерт (1829, 1830), 3 соната (1828—1844), фантазия (1842), 4 баллада (1835—1842), 4 скерцо (1832—1842), экспромттар, ноктюрндар, этюдтар, вальстар, мазуркалар, полонездар, прелюдиялар һәм фортепиано өсөн башҡа әҫәрҙәр; шулай уҡ йырҙар. Уның вальстары ижадында айырым урын биләй һәм композиторҙың шәхси тормошо менән бәйле (Рәсәй музыка белгесе Изабелла Хитрик фекере буйынса, улар — «лирик көндәлектәр»).
Шопен күҙгә салынып бармаған, ул хатта бер аҙ йомоҡ кеше булған, шуға күрә уның шәхесе тулыһынса тик музыканы яҡшы белгәндәргә генә асыла. Күп кенә ул замананың билдәле артистары һәм яҙыусылары, композиторҙар Ференц Лист, Роберт Шуман, Феликс Мендельсон, Джакомо Мейербер, Игнац Мошелес, Гектор Берлиоз, певец Адольф Нурри, шағирҙар Генрих Гейне һәм Адам Мицкевич, рәссам Эжен Делакруа, журналист Агатон Гиллер һәм башҡалар Шопен таланты алдында баш эйҙеләр. Шопендың оппоненттары ла була: бер уның конкуренты Сигизмунд Тальберг, һөйләүҙәренсә, Шопендың концертынан һуң урамға сығып ҡысҡыра башлаған, аптыраған юлдашына: кис буйы бер piano булды, хәҙер саҡ ҡына булһа ла forte кәрәк, тигән (замандаштары фекеренсә, Шопен бер нисек тә форте уйнай алмаған, сөнки уның динамик диапазонының үрге сиге яҡынса меццо-форте булған .)
Ноктюрндар (бөтәһе 21)
thumb|right|400px|Фредерик Шопендың 18-се «Ноктюрны» башы Ми мажор, Op.62 № 2.MIDI форматындатауыш үрнәген тыңлағыҙ: [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/Chopin-op62-no2-new.mid Тәүге такттары.
Әзербайжан шарлауыҡтары
Әзербайжан шарлауыҡтары — Әзербайжан Республикаһы территорияһында урылашҡан шарлауыҡтар. Төп шарлауыҡтарға  «7 һылыуҡай», Афурджа, Катехчай, Такдам, Пазмари, Мамырлы, Галабин, Каскад Абдал, Рам-Рама  инә.
7 һылыуҡай
«7 һылыуҡай» шарлауығы Габала ҡалаһы янында, Вандам ауылынан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Шарлауыҡ төрлө бейеклектәге 7 каскадтан тора, шунан «7 һылыуҡай» атамаһы барлыҡҡа килгән. Шарлауыҡтың дүртенсе каскадына тиклем баҫҡыс һуҙылған.
Рам- Рама
Рам-Рама шарлауығы Гах районының Илису ауылында урынлашҡан. Рам-Рама Әзербайжан территорияһында иң бейек шарлауыҡ булып тора, уның бейеклеге 75 метрға етә.
Мамырлы
Мамырлы шарлауығы Гах районының Лекит ауылында урынлашҡан. Тәржемәлә шарлауыҡтың исеме «Мүкле» тигәнде аңлата һәм шарлауыҡтың йәшел мүк менән күп йыллыҡ ҡапланыуына бәйле. Шарлауыҡ диңгеҙ кимәленән 550 метр бейеклектә   урынлашҡан. Шарлауыҡтың 30 метрлыҡ киңлеге менән бейеклеге 15 метрға етә. Әзербайжан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 2006 йылдың 5 авгусындағы ҡарары менән, Мамырла  шарлауығы -Гах  тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә һәм дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.
Пазмар
Пазмари шарлауығы Айичинлыг йылғаһында урынлашҡан, диңгеҙ кимәленән 3707 метр бейеклектә, Нахичеван Автономиялы Республикаһының  Ордубад районында ята. Шарлауыҡ һыуы составында  гидрокарбонаттар, кальций һәм минералдар бар. Шарлауыҡтың бейеклеге 16 метрға етә. Пазмари шарлауығы Нахичеванила иң ҙур шарлауыҡтарҙың береһе булып тора һәм ҙур кинетик энергияға эйә.
Катехчай
Катехчай шарлауығы Балакен районында урынлашҡан. Был шарлауыҡ Закаталы ҡурсаулығында урынлашҡан 10 шарлауыҡ эсенә инә. Шарлауыҡтың бейеклеге 20 метрға етә.
Эксперт баһалары буйынса, шарлауыҡ энергетик ресурстарға эйә, ул энергия сығарыу буйынса станцияны яйға һалғанда бөтөн районды  электр менән  тәьмин итергә һәләтле.
Афурджа
Афурджа Губин районы территорияһында Афурджа ауылы янында, Вельвеличай йылғаһында урынлашҡан. Шарлауыҡтың бейеклеге 70 метрға етә. Афурджа шарлауығы Әзербайжан тәбиғәт ҡомартҡыһы исемлегенә инә һәм властар һаҡлауы аҫтында.
Лаза
Шарлауыҡтың исеме Гусар районындағы Лаза ауылы исеменән килеп сыҡҡан. Ауыл диңгеҙ кимәленән 1700 метр самаһы бейеклектә, Ҙур Кавказдың  төньяҡ-көнсығышҡа табан тауҙар теҙмәһендә ята. Лаза ауылында, «Яйлаг Шаһ» тау итәгендә 10-ға яҡын шарлауыҡ урынлашҡан.
Такдам
Такдам шарлауығы Ярдымлин районы биләмәһендә урынлашҡан. Шарлауыҡтың бейеклеге 34 метрға етә.
Галабин
Галабин шарлауығы Лерик районының шул уҡ исемле ауылында Талиш тауының иң үрендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 1000 метр бейеклектә ята һәм бейеклеге 65-70 метр.
Абдал каскады
Товуз районы аша аҡҡан Абдал йылғаһында Абдал шарлауыҡтарының каскады урынлашҡан. Абдал шарлауыҡтары каскады төрлө бейеклектәге һигеҙ шарлауыҡты эсенә ала. Төп ике шарлауыҡтың бейеклеге 15 һәм 20 метр. Рәсми һәр айырым шарлауыҡтың исеме юҡ, әммә шарлауыҡтарҙы беренсе асыусы  каскадтағы һуңғы шарлауыҡты Джалаладин тип, ә һуңғыһы Солтан тип атаған. Әзербайжан Тәбиғәт Ресурстары һәм Экологияһы Министрлығы шарлауыҡты Тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Альбрехт Дюрер
{{Художник
Исем
= }}
А́льбрехт Дю́рер (Albrecht Dürer,  ; 21 май, 1471, Нюрнберг — 6 апрель,1528, Нюрнберг) — немец  рәссамы, гравёры һәм  графика  оҫтаһы, Көнбайыш Европаның Яңырыу дәүере ( Ренессанс)  иң бөйөк рәссамдарының береһе. Европала иң билдәле ксилография оҫтаһы тип танылған, уны ысын мәғәнәһендә сәнғәт кимәленә күтәргән , Төньяҡ Европа рәссамдары араһынан сыҡҡан тәүге сәнғәт теорияһы белгесе. Немец телендә нәшер ителгән һынлы һәм биҙәү-ғәмәли сәнғәт буйынса практик ҡулланма авторы. Рәссамдарҙың һәр яҡлап та үҫеше яҡлы булған, сағыштырма антропометрияға нигеҙ һалған, бынан тыш фортификация теорияһы буйынса эшләп, хәрби инженерлыҡ эшендә лә  һиҙелерлек эҙ ҡалдырған шәхес. Европалағы үҙ биографияһын яҙып ҡалдырған тәүге рәссам.
Ғаиләһе. Уҡыу осоро (1478—1490)
Буласаҡ рәссам 1471 йылдың 21 майында  Нюрнбергта, Венгриянан килгән  зәрҡән (ювелир) Альбрехт Дюрер менән Барбара Хольпер ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә ун һигеҙ бала була, ҡайһы берҙәре Кесе Дюрер әйтеүенсә,бала саҡта үлгән, ҡайһы берҙәре үҫеп еткән. 1524 йылда уларҙың өсөһө генә иҫән була — Альбрехт, Ханс һәм Эндрес.
Буласаҡ рәссам ғаиләлә өсөнсө бала булған. Атаһының үҙ фамилияһы Айтоши (Ajtósi) Айтош ауылы исеменән алынған ( венгр телендә  ajtó — «ишек») ).  Яңы урында ул фамилияһын  немец теленә Türer тип тәржемә итә;  франк диалектына яраҡлашып, Dürer тип яҙыла башлай. Кесе  Альбрехт Дюрерҙың хәтерендә  әсәһе тормошта бик күп ауырлыҡтар күргән диндар ҡатын итеп уйылып ҡалған .  Бәлки йыш бала табыуҙан йонсоптор инде, ул бик йыш ауырый. Билдәле немец нәшриәтсеһе  Антон Кобергер Дюрерҙың ҡыяматлыҡ атаһы (крестный) була.
Дюрерҙар  юрист һәм   дипломат Иоганн  Пиркгеймер өйөнөң икенсе яртыһында йәшәй. Шуға күрә ике төрлө йәмғиәт ҡатламына ҡараған ғаилә яҡындан таныш була (патриций Пиркгеймер һәм һөнәрсе Дюрер). Германиялағы ул дәүерҙәге иң уҡымышлы кешеләренең береһе, Нюрнберг гуманистары юлбашсыһы Виллибальд Пиркгеймер (Иоганн Пиркгеймер улы) менән  Кесе Дюрер ғүмер буйы дуҫ була. В.Пиркгеймер һуңыраҡ рәссамды  Нюрнберг гуманистары  менән таныштыра.
1477 йылдан башлап Альбрехт  латин мәктәбенә йөрөй, атаһының  зәрҡән оҫтаханаһында ярҙамлаша. Тик Альбрехт  һынлы сәнғәт менән шөғөлләнергә теләй. Улының үҙ эшен дауам итеүен теләһә лә, атаһы уны 15 йәшендә  ул саҡта Нюрнбергтағы иң билдәле рәссам Михаэль Вольгемут  оҫтаханаһына  бирә. Был турала Дюрер ғүмеренең аҙағында «Ғаилә хроникаһы»   тип аталған  автобиографияһында яҙа. Европа сәнғәте тарихында был тәүге автобиография тип иҫәпләнә.
Рәссам Вольгемут оҫтаханаһында Дюрер һынлы сәнғәткә генә түгел, ксилографияға (ағас ҡулланып гравюра эшләү) өйрәнә. Вольгемут ул саҡта үгәй улы Вильгельм Плейденвурф менән Хартман Шеделдең  «Хроникалар китабы»  өсөн гравюралар эшләй, уны белгестәр XV быуаттың иң күп иллюстрациялы китабы тип атай. Был китап өсөн гравюралар эшләүҙә Вольгемуттың уҡыусылары ла ҡатнашҡан, уларҙың береһен («Үлем бейеүен»)  Альбрехт Дюрер  эшләгән тип иҫәпләйҙәр.
Тәүге сәйәхәт. Өйләнеүе (1490—1494)
1492 йылда Дюрер  Эльзаста туҡтала. Дюрер бында баҡыр өҫтөндә гравюра буйынса иң шәп оҫта Мартин Шонгауэрҙы күреп өлгөрмәй, ул 1491 йылдың 2 февралендә вафат була. Дюрер уның туғаны Людвиг Шонгауэрҙан бығаса зәрҡәндәр эше тип иҫәпләнгән баҡыр  өҫтөндә гравюра эшләү серҙәрен өйрәнә. 1494 йыл баштарына тиклем  китап баҫыу үҙәге тип иҫәпләнгән  Базелгә,  Мартин  Шонгауэрҙың дүртенсе туғаны  Георг  янына барып урынлаша. Ошо осорҙа Базелдә бығаса бында күрелмәгән стилдәге  һүрәттәр менән биҙәлгән китаптар сыға башлай. Сәнғәт тарихы белгестәре уны «Бергман типографияһы оҫтаһы» тип йөрөтә. 1492 йылда сыҡҡан «Изге Иероним хаттары» китабы өсөн эшләнгән, артында Дюрер  исеме ҡуйылған гравюра таҡтаһы табылғас, был эштәр  уның эше тип атала башлай. Дюрер Базелдә бәлки Себастьян Бранттың «Иҫәрҙәр карабы»  китабы өсөн ағастан гравюра эшләүҙә лә ҡатнашҡандыр (1494 йылда тәүге баҫма сыға,   китаптағы 75 гравюра Дюрерҙыҡы тип иҫәпләнә). Базелдә Дюрер Теренций комедиялары (эшләнеп бөтмәй,  139 таҡтаның  13  генә әҙер була), «Турн рыцары китабы» (45 гравюра)  һәм  доғалыҡ китабы (20 гравюра)  өсөн дә гравюралар әҙерләй. (Сәнғәт белгесе Алексей Сидоров  Базелдәге бөтә гравюраларҙы ла Дюрерҙыҡы тип  иҫәпләргә ярамай тигән фекерҙә ).
Шунан Дюрер бер аҙ ваҡыт Страсбургта йәшәй. Бында ул «Шайтан таяғы менән автопортрет»ын яҙа (1493) һәм уны тыуған ҡалаһына ебәрә. Белгестәр быны рәссам тормошонда яңы осор башланыу билдәһе тип ҡабул итә, бәлки ул рәссамдың кәләшенә бүләге булғандыр.
Италияға сәйәхәт(1494—1495)
Дюрерҙың тормошон өйрәнеүселәрҙең ҡай береһе рәссам 1492-1494 йылдарҙа (М.Таузинг фекере), 1494 йылда, туйҙан һуң ике ай үткәс, Италияла булған тип яҙа. Дюрер үҙе  «Ғаилә хроникаһы»нда был турала бер ни ҙә яҙмаған. Ләкин тикшеренеүселәрҙең күбеһе рәссам Италияла  1494—1495 йылдарҙа сәйәхәт иткән тип уйлай  (1506 йылға тиклем  Дюрер унда булмаған тигән фекер ҙә бар), бында ул Мантеньи, Полайоло, Лоренцо ди Креди, Джованни Беллини  һәм башҡа оҫталарҙың ижады менән таныша.
1506 йылдың 7 февралендә Венециянан  Виллибальд Пиркгеймерға яҙған хатында  рәссам  үҙенә  «ун бер йыл элек»  оҡшаған Италия рәссамдарының эштәре «башҡа оҡшамауы» тураһында яҙа. Нюрнберргтан юрист Кристоф Шейрль «Германияны маҡтау китабы»нда (1508) Дюрерҙың Италияға 1506  йылғы сәйәхәтен  «икенсе»  тип иҫкә ала. Дюрерҙың эшләнгән ваҡыты күрһәтелмәгән бөтә пейзаждары ла 1494—1495 йылдарҙа төшөрөлгән тиергә була. Был һүрәттәр Көнбайыш Европа һынлы сәнғәтендә ошо жанрҙағы тәүге акварель эштәре. Һуңыраҡ Дюрер был күренештәрҙе, шулай уҡ Нюрнбергтың тирә-яғында эшләнгән этюдтарҙы үҙ гравюраларында ҡуллана.
Үҙ аллы эш башы(1495—1505)
1495 йылда Дюрер   Нюрнбергта үҙ оҫтаханаһын аса  һәм ун йыл эсендә үҙенең иң әһәмиәтле гравюраларын ижад итә. Тәүге гравюраларын нәшер итеүҙә уға Антон Кобергер ярҙам итә. Нюрнбергта һөнәрселәр менән Ҡала советы етәкселек итә (башҡа ҡалаларҙа цехтар), оҫталар бында  иреклерәк була. Дюрер гравюра техникаһында иҫке ҡағиҙәләрҙән баш тартып, яңы ысулдарҙы тикшереп ҡарай, тәүге баҫҡы һүрәт (оттискылар) һатыуҙы яйға һала. 1495—1496 йылдарҙа Дюрер баҡыр өҫтөндә  гравюралар  эшләй башлай.
Италияға тәүге сәйәхәтенән һуң Дюрер Пиркгеймер ярҙамы менән Нюрнберг  гуманистары  менән аралаша башлай. Конрад Цельтис нәшер иткән Росвитаның «Комедиялар һәм шиғырҙар йыйынтығы» (1501) һәм уның «Мөхәббәт тураһында дүрт китабы» (1502) өсөн гравюралар эшләй. Дюрер Пиркгеймерҙың бай китапханаһындағы китаптарҙы уҡып, үҙ белемен камиллаштыра, шуларҙың  ун дүртен ул  үҙ һүрәттәре менән биҙәй:  улар араһында Лукиан, Фукидид, Теофраст, Аристофан, Аристотель хеҙмәттәре («Органон», «Этика», «Политика»), Симпликий комментарийҙары булған. Антик авторҙар эштәре менән танышыу, шул осорҙоң иң уҡымышлы кешеләре менән аралашыу   рәссамға үҙ әҫәрҙәре өсөн яңы  сюжеттар табырға ярҙам иткән.
1502 йылда Өлкән Дюрер вафат була, әсәһе һәм ҡустылары Эндрес менән Ханс Альбрехт ҡулында ҡала.
Венеция (1505—1507)
1505 йылда Дюрер  Италияға китә. Дюрер ни өсөн  унда киткәне билдәһеҙ, бәлки  ул бер аҙ аҡса эшләп алырға  ғына түгел, ә уның гравюраларының күсермәләрен эшләргә теләгән рәссам Маркантонио Раймонди менән хәл итәһе эштәре булғандыр. Дюрер Венециянан Виллибальд Пиркгеймерға ун хат яҙа. Венецияла рәссам  немец сауҙагәрҙәре  һорауы буйынса  « Розалар тажы байрамы» н (йәки  «Тиҫбе байрамы», Прага, Милли галерея)  Фондако-деи-Тедески  немец сауҙа йорто янындағы      өсөн яҙа. Венеция мәктәбе менән танышыу  рәссамға бик көслө тәьҫир яһай. «Розалар тажы байрамы» насар рестврациялар арҡаһында боҙолһа ла, быны ап асыҡ күрһәтә. Дюрерҙы бығаса уңышлы гравёр тип иҫәпләгән рәссамдар был эштән һуң  уны ысын рәссам тип таный (Дюрерҙың үҙ һүҙҙәре).
Был осорҙа Венециияла Яңырыу осороноң билдәле оҫталары  Тициан, Джорджоне (Дюрерҙың улар менән осрашыуы тураһында мәғлүмәт юҡ), Пальма Веккио һәм башҡалар эшләй. Ләкин «һынлы сәнғәттә» (pest in gemell) иң  шәбе тип немец рәссамы Джованни Беллиниҙы һанай. Уның картиналары тәрән һәм көслө колориты менән рәссамға һиҙелерлек тәьҫир яһай. Башҡа рәссамдарҙан айырмалы, Беллини Дюрер менән дуҫтарса мөғәлләмә итә. Германияла ҡабул ителмәгән ҡанундар буйынса яҙылған «Мадонна һары турғай менән» һәм   «Христос уҡытыусылар араһында»  картиналарын  Дюрер  Беллини өсөн әҙерләгәндер тигән фекер бар. Дюрерҙың ижады Венецияла юғары баһалана, ҡала советы  рәссам  ҡалала тороп ҡалһын өсөн йылына 200 дукат аҡса тәҡдим итә.
Дюрер үҙенең университеты менән дан тотҡан Болонья ҡалаһына бара, бында ул ғалимдар менән аралашып (математик, архитекторҙар менән), перспектива серҙәрен асырға өмөт итә (яҡындағы һәм алыҫтағы әйберҙәрҙе дөрөҫ һүрәтләү). Шунан ул Падуяға Мантенья менән осрашыуға барырға уйлай, ләкин Мантенья үлеп китә,  Дюрер  уның менән осраша алмай ҡала. Дюрер картиналарын тикшереүселәр рәссам Римға ла барғандыр ти: унда император Максимилиан килергә тейеш була. Апрелдән август  айына тиклем (1506) рәссам Пиркгеймер менән хат алышмай, бәлки  Дюрер был ваҡытта Тиролдә булғандыр.
Италиянан Дюрер 1507 йылда ҡайтып китә, Венециянан Пиркгеймерға яҙған һуңғы хаттарының береһендә ул: «Бында [Венецияла] мин — әфәнде, өйҙә иһә мин —тик паразит». Биографтар Дюрерҙың был һүҙҙәрен төрлөсә аңлата:  ҡайһы  берҙәре  Италияла һәм тыуған Нюрнбергта рәссамға булған мөнәсәбәт тураһында яҙған тиһә, икенселәре был ғаиләләге ҡатмарлы мәнәсәбәттәр сағылышы  ти.
Нюрнберг (1507—1520)
1509 йылда Дюрер  Нюрнберг Оло советына саҡырылған ағза (названный) итеп һайлана, бәлки был вазифала эшләгәндә ул ҡаланың мәҙәни тормошонда һиҙелерлек урын алып торғандыр. Шул уҡ йылда ул Циссельгассе урамында йорт һатып ала (хәҙер Дюрерҙың йорт-музейы).
1511йылда Дюрер  Нюрнберг сауҙагәре Маттиас Ландауэр үтенесе буйынса  «Поклонение Святой Троице» («Алтарь Ландауэра», Сәнғәт тарихы музейы, Вена) алтарын яҙа. Алтарҙың өҫкө өлөшөндәге Ҡурҡыныс  хөкөм күренешен Дюрер уйлап сығара. Ул Августиндың «О граде Божьем» трактаты нигеҙендә эшләнгән. Германияла рәссам һөнәрсе тип иҫәпләнә, Дюрер был ғәҙәтте үҙгәртә алмай. Франкфурт сауҙагәре  Геллерға яҙған хатында  уның  заказы буйынса эшләнгән «Вознесение Марии» картинаһының юғары сифатлы сәнғәт әҫәре булыуын, шуға күрә эштең күберәк ваҡыт талап итеүен аңлатырға тырыша. Геллер рәссамдың эше менән ҡәнәғәт ҡала, ләкин ул Дюрерға биргән хаҡ материалдарға киткәндән әҙ генә күберәк була.
Дюрер  граюра сәнғәтендә юғарылыҡҡа ирешергә  тырыша, сөнки был йәмғиәттә танылыу бирә һәм  материаль яҡтан отошлораҡ була. Венецияға киткәнсе үк Дюрерға төп килемде гравюралар һатыу килтерә. Уларҙы рәссамдың әсәһе һәм ҡатыны Нюрнберг, Аугсбург һәм Майндағы Франкфуртта йәрминкәләрҙә һата. Башҡа ҡалаларға һәм илдәргә Дюрер гравюралары сауҙагәр Имгофтар һәм Тухерҙар тауарҙары менән бергә оҙатыла.
1507 -1512 йылдарҙа  Дюрер заказ буйынса бик күп гравюралар, дини темаларға гравюралар эшләй («Жизнь Марии», «Большие страсти», «Малые страсти», «Страсти на меди»). 1515—1518 йылдарҙа Дюрер яңы техникала  — офортта эшләп ҡарай (алтыһы һаҡланып ҡалған). Ул ваҡытта баҡыр менән эшләү өсөн кислоталар булмағас, Дюрер  офорттарҙы тимер таҡталарҙа эшләй. 1512 йылда  Дюрер  «ҡоро энә менән»  өс  гравюра эшләй, ләкин башҡаса был грвюра төрөнә кире ҡайтмай.
1512 йылда Дюрер Изге Рим империяһы императоры Максимилиан I  заказы буйынса  иллюстрациялы  «Фехтование китабы»н эшләй («Das Fechtbuch»),  унда 35 биттә көрәш алымдарына   120 һүрәт   һәм фехтование  алымдарына  80  һүрәт бағышлана. Рәссам үҙе лә фехтование өйрәнгән һәм уның алымдарын белгән була.
1518 йылда Дюрер Аугсбургта рейхстагта  Нюрнберг вәкиле булып килә, бында ул Максимилиан I, Альбрехт фон Бранденбургтың  графика  стилендәге портретын,  Якоб Фуггер һәм башҡа билдәле  кешеләрҙең портреттарын майлы буяуҙар менән яҙа.
Дюрер һәм император Максимилиан I
1513 йылда  бер нисә иң яҡшы  немец  рәссамы менән бергә «Император Максимилиан доғалығы»нан биш китаптың береһенә һүрәттәр эшләй. Максимилиан ваҡытында Дюрерға эшләгән эше өсөн бирерлек аҡса таба алмай, уны ҡала һалымдарынан азат итергә теләй, ләкин  Нюрнберг советы быға ҡаршы сыға. Максимилиан Дюрерға уның ағаста һәм баҡырҙа эшләнгән гравюраларының күсермәләрен эшләүҙән һаҡлаусы грамота  (Freibrief) бирә. 1515 йылда Дюрераҙың үтенесе буйынса  император уға  йылына 100 гульден пенсия билдәләй, ул Нюрнбергтың император ҡаҙнаһына түләгән аҡса иҫәбенән бирелә.
Дюрер һәм Реформация
1517 йылда (Германияла  Реформация башланғас)  Дюрер Нюрнберг реформаторҙарына ҡушыла, уларҙы  Августин ордены викарийы Иоганн Штаупитц һәм уның  фекерҙәше {Венцеслав Линк(Wenzeslaus Linck)  етәкләй (сиркәү реформаһын башлаған Мартин Лютер ҙа Августин ордены монахы  була). Мартин Лютер әҫәрҙәрен Дюрер  1518 йыл тирәһендә уҡыған булырға тейеш, үҙе яҙыуынса улар рәссамға   «бик ныҡ  ярҙам итә» (der mir aus großen engsten geholfen hat). Рәссам Реформация эшмәкәрҙәренән Ульрих Цвингли,  Андреас Карлштадт, Филипп Меланхтон,   менән яҡшы мөнәсәбәттә була. Дюрер вафат булғандан һуң Пиркгеймер  дуҫын  «яҡшы лютеран ине»  тип иҫкә ала. 1518 йыл башында Дюрер  Лютерға үҙ гравюраларын ебәрә, рәссам  уның портретын яҙырға  теләй, тик уларға осрашырға яҙмай. 1521 йылда   Вормстағы рейхстагтан һуң   Лютер  ҡулға алынған тигән ялған хәбәр таралғас,  Дюрер  «Нидерландҡа сәйәхәт көндәлеге»ндә: «Йә Хоҙай, әгәр Лютер үлһә, кем беҙгә  бынан һуң изге Инжилде шулай аңлайышлы итеп төшөндөрөр?»- тип яҙа.
Дини һәм сәйәси боролоштар рәссамдың  яҡын кешеләрен дә урап үтмәй. 1525 башында уның өс уҡыусыһын аллаһыҙлыҡта ғәйепләп, Нюрнбергтан ҡыуалар, Дюрер менән эшләгән иң яҡшы ағас һырсыһы    Германиялағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше ваҡытында  боласылар менән бәйләнеш тотҡаны өсөн төрмәгә ултыртыла. Был ваҡиғаларҙы Дюрер нисек үткәреп ебәргәне  билдәһеҙ ҡала.
Дюрерҙың һуңғы эштәрендә ҡайһы бер тикшеренеүселәр протестантизмға теләктәшлек күрә. «Тайная вечеря» (1523) гравюраһында композицияға Евхаристия  туҫтағын  индереү   каликстиндарға ихтирам белдереү (Чехияла уртасыл ҡарашлы гуситтар- «чашники») булыуы ла мөмкин, ләкин былай аңлатыу шикле күренә. Дюрер төрлө  «мөғжизә эшләүсе»  һүрәттәрҙе изге тип иҫәпләүгә ҡаршы сыҡҡан «иконаларҙы инҡар итеүселәр»  яҡлы була, ләкин « Пиркгеймерға  арнау»ҙа  («Руководство к измерению…»  трактатында) ул сиркәүҙәрҙән һүрәттәрҙе алырға кәрәк тип яҙмай. «Святой Филипп» гравюраһын 1523 йылда эшләп бөтһә лә, ул тик 1526 йылда ғына  нәшер ителә, Дюрер  изгеләрҙе һүрәтләү менән бәйле шикләнеүҙәр кисергәндер, Дюрер  иконаларҙы инҡар итмәһә лә,бәлки ул диндә сәнғәттең ролен  ҡайтанан ҡарағандыр.