cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фәтхи (исем)
Фамилияларҙа
Фәтҡуллин Хөсәйен Әһлиулла улы (21 ноябрь 1926 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм профсоюз органдары эшмәкәре. 1963—1970 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостанда спорт һәм физкультура-һауыҡтырыу эшен ойоштороусы. Педагогия фәндәре кандидаты. 1975 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың беренсе халыҡ-ара категориялы судьяһы (1965).
Әҙәбиәттә
Фәтхи — Сәғит Агиштың «Фәтхи һалдат» хикәйәтендәге герой.
Жанна Отердал
Жанна Отердал (Jeanna Oterdahl, тулы исеме Louise Jeanna Oterdahl; 1879—1965) — швед яҙыусыһы һәм педагогы.
Биографияһы
Жанна Отердал Уддевалла ҡалаһында 1879 йылдың 9 авгусында хәрби и нженер-төҙөүсе Филип Отердал һәм уның ҡатыны Ева Фрегрен ғаиләһендә тыуған; биш баланың иң өлкәне була. . Олатаһы Стокгольмда мал һуйыу урыны хужаһы була, уны Жанна үҙенең «Ett gammalt borgarhem» («Дом старых граждан») романында ҡуллана. Ғүмеренең күп өлөшөн Жанна Отердал Гётеборгта үткәрә, ҡайһы берҙә Урус утрауындағы  Сванесунд ауылында йәй ял итә.
Стокгольмдың Юғары уҡытыусылар семинарияһын тамамлап, 1901 йылда Отердал уҡытыусы дипломы ала һәм Гетеборгта Маьтильда Холлдың мәктәбендә эшләй, бер үк ваҡытта яҙыусы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Жанна швед яҙыусылары Сельма Лагерлеф һәм Софи Элкан менән таныша һәм 1915 йылдың бер өлөшөн Лагерлеф тыуған һәм йәшәгән  Морбакк усадьбаһында үткәрәбыл Отердалға  ҙур әҙәби  илһам бирә. Ул беренселәрҙән булып Софи Элкандың биографияһын яҙа.
1920 йылдарҙа Жанна Отердал уҡыу сәғәттәрен ҡыҫҡарта  һәм иғтибарҙы әҙәби эшмәкәрлеккә йүнәлтә. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — бер нисә уның сығышы бөтә Швеция буйлап радиола тапшырыла, 1944 йылдың яҙында антисемитизмды ғәйепләп телмәр  тота. Ул мөһим өлгө итеп швед дин таратыусыһы һәм яҙыусы Натанаэль Бесковты ҡуя, Отердал уның Христиан гуманизмы ассоциацияһының ағзаһы була. Яҡынса 1950 йылдарҙа ул квакерҙарға ҡушыла. Жанна Отердал шулай уҡ лекторлыҡ эшмәкәрлеге  менән дә шөғөлләнә, төрлө  темаларға лекциялар уҡый: ҡатын-ҡыҙҙар  тарихы,  әҙәбиәте тарихында балалар урыны, ҡартлыҡ һәм кәмһенеү комплекстары тураһында  — был уның әҙәби әҫәрҙәрен уҡыусыларға өҫтәмә яңы аудитория бирә. Ҡайһы бер лекцияларын ул айырым тарихи шәхестәрҙең хикәйәләре менән алып бара: Сельма Лагерлеф һәм Элкан Софинан тыш, ул Бремер Фредрик, Ханс Андерсен һәм Топелиус Сакариас тураһында һөйләй. Үҙенең лекциялар туры ваҡытында бер нисә халыҡ урта мөктәптәренә бара, шул иҫәптән Сёдерманландтағы Аса халыҡ урта мәктәбенә — иҫәп буйынса Швецияның бишенсе урта мәктәбенә бара.
Пенсияға сыҡҡандан һуң Отердал илдәр буйлап сәйәхәт итеүен һәм лекциялар уҡыуын дауам итә.
Жанна Отердал Гётеборг тарихында һәм швед мәҙәни тормошонда тәрән эҙ ҡалдыра. 1951 йылда ул Гётеберг ҡалаһының почётлы билдәһенә лайыҡ була. 1959 йылда Quorum Illis миҙалы һәм Нильс Хольгерссон премияһы менән бүләкләнә. Сванесундта Урус утрауында урамдарҙың береһе уның хөрмәтенә  атала.
Дабрун
Дабрун (Dabrun) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 681 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6888 һәм автомобиль коды — WB.
Олимп
Олимп (Όλυμπος, МФА: [ˈɔlimbɔs], О́лимбос )(Όλυμπος, МФА: [ˈɔlimbɔs], Олимбос) —Грецияла иң бейек тау массивы. (2917 м). Милли парк. Тау Фессалияның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Борон Фессалия менән Македонияның тәбиғи сиге булған. Олимп тауының иң юғары өс түбәһе Митикас (2917 м), Сколио (2912 м) һәм Стефани (2905. м.) тип атала.
Олимпҡа күтәрелеү
Күпселек күтәрелеү Литохорон ҡалаһынан башлана, унда Олимпҡа күтәрелергә теләүселәр өсөн мәғлүмәт үҙәге урынлашҡан. Унан 1100 метрлыҡ бейеклектә урынлашҡан «Приония» пунктына тиклем таксиҙа барып етергә мөмкин (<span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">«Πριόνια» ), шулай уҡ йәйәүле маршруттар ҙа бар. Прионияла бәҙрәф, ресторан һәм машиналар ҡуйыу урыны бар, эргәлә урынлашҡан Изге Дионис монастырында ҡунып сығырға мөмкин.
Приониянан йәйәүле маршрут ҡунаҡхана һәм кемпинг өсөн зонанан торған «Спилиос-Агапитос» (<span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Σπήλιος Αγαπητός, 2100 м) приютына тиклем бара , унан уның Скала түбәһенә һәм башҡа таулы приюттарға күтәрелергә мөмкин. Скала түбәһенән Сколио һәм Митикасҡа эләгергә була. Митикасҡа төндә һәм насар һауа торошо ваҡытында күтәрелеү хәүефле, шулай уҡ унда күтәрелеү өсөн физик әҙерлек талап ителә.
Тәүге тапҡыр 1913 йылда Христос Какалас тарафынан яулана.
Географияһы
Олимп формаһы ямғыр һәм ел тәьҫирендә формалашҡан, һөҙөмтәлә, диңгеҙ кимәленән 3000 метр бейеклектә (9800 фут) айырым башня барлыҡҡа килә, ул Литохородан 18 километр (11 миля) алыҫлыҡта урынлашҡан. Олимпта түбәләр күп, улар түңәрәк тиерлек формалы. Тауҙың әйләнә-тирәһе 150 километр (93 миля), урта өлөшөндә диаметры 26 километр (16 миля) һәм майҙаны 500 квадрат километр (190 квадрат миля). Төньяк-көнбайышҡа табан Влах Кокиноплоу ауылы урынлашҡан. Олимп менән Вулгара араһында Макрырема шишмәһе аға. Петра, Фронту һәм Дион ауылдары төньяк-көнбайышта, ә көнсығыш яғында Литохоро ҡалаһые урынлашҡан- унда Олимп тауҙарын икегә бүлеп Энипей йылғаһы аға. Көньяҡ-көнсығышта Зилиана тарлауығы Олимп тауын Като Олимпостан (Түбән Олимп) айырып тора, ә уның көньяҡ-көнбайыш яғында Сикаминея һәм Кария, Агиа Триада Sparmou монастыре һәм Pythion ауылы ята.
Геология
Олимп таүы 200 миллион йыл элек һай диңгеҙ төбөндә ултырған тоҡомдарҙан барлыҡҡа килгән. Шуннан һуң төрлө геологик ваҡиғалар бер ҡоро төбәк һәм диңгеҙ барлыҡҡа килтерә. Бер миллион йыл элек боҙлоҡтар Олимпты ҡаплап торған, уның тигеҙ һәм уйһыу урындарын барлыҡҡа килтергән. Унан һуң ерҙә температура күтәрелә башлау менән боҙ иреп, барлыҡҡа килгән ағымдар түбәнерәк урындарҙа ваҡ таштарҙы йыуып төшөрә, осло башлы өйөмдәр хасил итә, улар бөтә төбәк буйынса тауҙарҙан диңгеҙгә тиклем тарала. Лептокария ҡалаһында урынлашҡан Олимп геология музейы тауҙың геологик төҙөлөшө тураһында тулы мәғлүмәт бирә.
Морфологияһы
Төбәктең ҡатмарлы геологик үткәне Олимп морфологияһында һәм уның милли паркында күренә. Бында тәрән тарлауыҡтар һәм тиҫтәләгән шыма түбәләр бар, уларҙың күбеһе 2000 метрҙан (6600 фут) бейегерәк, шул иҫәптән Агиос Антониос (2815 метр (9236 фут), Калогерос (2700 метр (8900 фут), Тумпа (2801 метр (9190 фут).), Профитис Илиас- Пророк Илия (2803 метр (9196 фут). Әммә туристарҙы бигерәк тә үҙәк, вертикаль тиерлек ҡаялар таң ҡалдыра. Литохоро ҡалаһы янында горизонтта, ике бер тигеҙ түбә араһында V хәрефе күренә. Һул яҡтағы түбә — Митикас (йәки Пантеон). Был Грецияның иң юғары нөктәһе. Уның уң яғында Стефани (йәки Зевс тәхете — 2902 метр (9521 фут), ул тауҙың иң текә урыны. Бигерәк тә уның һуңғы иң текә 200 метры альпинистлар өсөн етди проблема булып тора. Сколионан көньяҡтараҡ (40,0829 ° с. ш., 22,3571 ° в. д.), бейеклеге буйынса икенсе — 2911 метр булған «Мегала Казания». Бейек түбәләрҙең көнсығыш яғында текә биттәр параллель һырҙарға оҡшаш зонаны — "Зонарияны " хасил итә. Тағы ла тарыраҡ һәм текәрәк «Лукиа» тау һырҙары юғарыға, тау түбәһенә илтә.
Төньяҡта, Стефани менән Профитис Илиас араһында, 2550 метр бейеклектә (8370 фут) Музалар платоһы, ә көньякта, тауҙарҙың уратаһында тиерлек, 2350 метр бейеклектә — Бар альп тундра зонаһы (7710 фут) ята. Олимпта йырындар күп. Маврологос-Энипеас (14 км) һәм Маврацас-Спармос (13 км) йырындары айырылып тора һәм тауҙарҙы ике өлөшкә "бүлә ". Көньяҡ тауҙарҙа 13 км оҙонлоҡтағы Зилиана тарлауығы тауҙы Түбәнге Олимптан айырып тороусы тәбиғи сик булып тора. Бында шулай уҡ текә ярҙар бар һәм мәмерйәләр күп. Тауҙарҙа, башлыса, 2000 м тәрәнлектә, ҙур булмаған, ҡыҫҡа ваҡытҡа күренеп ҡалған күлдәр һәм шишмәләр барлыҡҡа килә. Бында Приония районында Энипей йылғаһы ағып сығып, Эгей диңгеҙенә барып ҡоя.
Мәмбәт (исем)
Мәмбәт — башҡорт ир-ат исеме.
Олимп
Атамаһы һәм мифологик ассоциациялар
Όλυμπος Olumpos атамаһы грек атамаһы түгел тип иҫәпләйҙәр. Гомерҙың әҫәрҙәрендә (Odyssey 6.42) Οὔλυμπος Oulumpos илаһтар резиденцияһы тип атала (бер ниндәй түбәгә лә бәйләнмәгән атама). Гомер (Илиада 5.754, Одиссея 20.103) οὔλυμπος һүҙен οὐρανός ouranos «күк, һауа» мәғәнәһендә ҡуллана. Олимп тауы тарихта Белус тауы тип иҫкә алына (Илиада 1.591, илаһтар тәхете βηλ [ός] θεσπεσίο [ς] «небесный порог» тип атала).
Мәмбәт (исем)
Этимологияһы
Мәмбәт — башҡорттарға ғәрәп теленән килеп ингән ир-ат исеме. Маҡтауға лайыҡ тигәнде аңлата. Мөхәмәт исеменән ҡыҫҡартылған.
Олимп
Атамаһы һәм мифологик ассоциациялар
Боронғо грек инаныуҙарында һәм мифологияһында «Олимп» ун ике Олимп илаһы йорто тигәнде аңлата. Тимәк был гректар йәшәгән ерҙәрҙәге иң бейек түбә, шуға күрә борон Олумпос тигән атамалы урындар Мизия, Лакония, Ликия, Кипр, Аттика, Эвбея, Ионияла һәм Лесбос утрауында Һ.б. ерҙәрҙә була. Фессалиялағы Олимп был тауҙарҙың иң бейеге, шуға ул барыһынан да илаһтар йәшәгән урынға нығыраҡ оҡшаған тип тапҡандармы, б.э.т. 5 быуатта Геродот (1.56) Олимпты Фессалиялағы түбә тип атай.
Мәмбәт (исем)
Фамилияла
Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы (1 май 1911 йыл — 20 сентябрь 1999 йыл) — педагог. 1963—1972 йылдарҙа Сибай педагогия училищеһы директоры. 1939—40 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Ленин (1960), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1942, 1943, 1963) ордендары кавалеры. Сибай ҡалаһы, Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы.
Олимп
Атамаһы һәм мифологик ассоциациялар
Пиериила, Олимптың төньяҡ итәгендә, грек мифологияһы буйынса туғыҙ муза- нәфис сәнғәт илаһтары, гректарҙың баш илаһы Зевс менән хәтер илаһы Мнемозина ҡыҙҙары йәшәй.
Мәмбәт (исем)
Фамилияла
Мәмбәтов Рәфҡәт Әхмәтхан улы (1938 йыл) — ауыл хужалығы ветераны. 1957—1995 йылдарҙа Хәйбулла районының Маҡан совхозы тракторсыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Олимп
Тарихы
Боронғо замандарҙа Олимп тауҙары Фессалия һәм Македония араһындағы тәбиғи сик булған. Бынан сығып, был тирәләрҙең тарихы Македонияның көсәйеүе, Хремонид һуғышы (Македонияның грек полистарына ҡаршы) һәм Македонияның б.э.т. IV—II быуаттарҙағы һуғыштарына бәйле тип һис ши кһеҙ әйтергә була. Ғосман империяһы осоронда был тауҙарҙа клефттар (партизандар) йәшеренеп ятҡан һәм үҙ операцияларын үткәргән. Төрөктәр уны үҙ хакимлыҡтары осоронда 400 йыл буйы Семаватеви тип йөрөткән.
Мәмбәт (исем)
Башҡа төрки халыҡтарҙа
Джан Мәмбәт бей (1776 йыл) — абруйлы нуғай мырҙаһы. Мәмбәт Булгаков (1704 йыл—1769 йыл) — Әбелхәйер хан осоронда йәшәгән ҡаҙаҡ бейе. Мәмбәт Койгелдиев (1947 йыл) — ҡаҙаҡ тарихсыһы. Мәмбәт Чокморов (1896 йыл—1973 йыл) — ҡырғыҙ манассыһы. Мәмбәт Мамакеев (1927 йыл) — ҡырғыҙ хирургы.
Олимп
Тарихы
1489 йылда бында Кар Михалис партизан отряды ойоштора. Олимптағы Ливади Олимп һәм Көнбайыш Македония арматолдарының (төбәктәрҙә тәртип һаҡлаусы ҡораллы көстәр, милиция) резиденцияһына әйләнә (етәкселәре-Панос Зидрос). XVIII быуатта арматолдарҙы (улар йыш ҡына клефттарға ҡушыла) мосолман албан арматолдарына алмаштырырға тура килә, албандар Македония ауылдарын талап тора. Клефттар ерҙә лә, диңгеҙҙә лә үҙ көрәшен туҡтатмай. Улар араһында Никоцарас, Гиоргакис Олимпиос тигән геройҙар һәм Лазаиой тигән легендар ғаилә була. Хатта XX (1912 йыл) бында юлбаҫарҙар йәшәгән, 1941 йылда грек армияһы отрядтары немецтарға ҡаршы һуғышҡан. Немец оккупацияһы ваҡытында (1941—1944) Грек Ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте үҙәге була, һуңыраҡ Литохорола Грециялағы Граждандар һуғышы башлана (1946—1949).
Мәмбәт (исем)
Ауылдар
Үрге Мәмбәт (Верхнемамбетово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Олимп
Боронғо һәм Урта быуаттар ҡомартҡылары
Пиерия Олимпының территорияһы археологик һәм тарихи урын тип иғлан ителгән. Диңгеҙҙән биш саҡрым йыраҡлыҡта Дион— Зевс һәм ун ике Олимп илаһына арналған боронғо Македония ҡалаһы урынлашҡан. Уның сәскә атыуы б.з.т.5 быуаттан б.э.5 быуатҡа тиклем дауам итә. 1928 йылдан алып ҡаҙыныу эштәре барышында Македония, эллинистик һәм Рим осорҙарына ҡараған күп һанлы әйберҙәр табылған. Хәҙерге ваҡытта бында 200 га майҙанлы уникаль археология паркы урынлашҡан, уның диуарҙары артында— боронғо ҡала һәм изге табыныу урындары. Күп кенә ҡомартҡылар һәм башҡа ҡыйбатлы әйберҙәр Диондың археология музейында һаҡлана.
Мәмбәт (исем)
Ауылдар
Мәмбәт (Мамбетово) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
Олимп
Боронғо һәм Урта быуаттар ҡомартҡылары
Пимблия һәм Лейвитра, Олимп регионындағы тағы ике ҡала — Орфей һәм «орфик» мистериялар менән бәйле. Илаһ Аполлон һәм муза Каллиопаның улы Орфей бында Дионисҡа (Вакх) табыныу ғәмәлдәренә өйрәткән. Диңгеҙ буйында, стратегик урында, Македония ҡапҡаһы янында, беҙҙең эраның 7 һәм 10 быуаттары араһында Боронғо Гераклея ҡалаһында Платамон замогы, көньяҡтараҡ боронғо Пидна урынлашҡан. Бында б.э.т.168 йылдМакедония һәм Рим ғәскәре араһында хәл иткес алыш була. Пидна менән Олимп тауы араһында Византия осоро епискобының Лоулуди исемле нығытылған резиденцияһы һәм македон осоро кәшәнәләре (гробница) Катерини һәм Коринос урынлашҡан.
Христиан ҡомартҡылары
Олимп районында шулай уҡ бер нисә христиан ҡомартҡыһы бар, шул иҫәптән православие христиандары табынған пророк (нәби) Илияға бағышланған бәләкәй храмы бар (Προφήτης ΗλΗας Profitis Ilias) Ул шул уҡ исемле тауҙа 2,803 м бейеклектә урынлашҡан. Ул XVI быуатта Олимптағы Изге Дионисий тарафынан төҙөлгән. Ул шулай уҡ төбәктәге иң ҙур монастыргә нигеҙ һалған. Боронғо Дионисий монастыре (бейеклеге 820 м) Энипей тарлауғында урынлашҡан, уға Литохоронан машинала барып етәргә була. Ғосман төрөктәре уны талайҙар һәм яндыралар, ә 1943 йыда немец илбаҫарҙары емерә, улар монастырҙы партизандарға ярҙам итеүҙә ғәйепләйҙәр.
Хәҙерге ваҡытта ул реставрацияланған һәм Литохоранан ситтә урынлашҡан Яңы Дионисий монастырының бер өлөшө булып тора. Олимптың көньяҡ итәгендә, Зилиана тарлауғындағы тауҙа (820 м), Карьянан 8 км йыраҡлыҡта, Каналон монастыры урынлашҡан. Уға 1055 йылда монахтар Дамиан һәм Иоаким тарафынан нигеҙ һалына, ә 2001 йылда ул реставрациялана һәм монастырь булараҡ эшләүен дауам итә. Унан көнбайышҡа табан, 1020 м бейеклектә Мавраца йылғаһы ярында, XVIII быуат башында бай һәм көслө булған, яңы грек мәғрифәтенә ҙур өлөшө индергән, билдәле Царицани мәктәбенә нигеҙ һалған Агиа-Триада Спарма монастыры урынлашҡан. Ул 1932 йылда ташланған, тик 2000 йылда тулыһынса ремонтлана һәм яңынан Элассона епархияһына ҡараған ир-ат монастыре булараҡ асыла.
Мәмбәт (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәмбәтйылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Апшак йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Олимп
Альпинизм
Олимптағы бейеклеге буйынса өсөнсө урында торған Агиос Антониос (Άγιος Αντώνιος «Святой Антоний», 40,0677 ° N 22,3511 ° E, 2817 м) боронғо замандарҙа Зевсҡа табыныу урыны булған, был турала 1961 йылда археологик эҙләнеүҙәр ваҡытында табылған әйберҙәр һөйләй. Хәҙерге заманда ҡайһы бер тикшеренүселәр тауҙы өйрәнергә һәм уның түбәһенә менеп етергә ынтылды. Мәҫәлән, француз археологы Леон Хезей (1855), немец тикшеренүсеһе Генрих Барт (1862) һәм немец инженеры Эдвард Рихтер. Рихтер 1911 йылда тау түбәһенә барып етергә тырыша, ләкин уны клефттар урлай һәм уны оҙатып йөрөгән төрөк жандармдарын үлтерә.
1913 йылдың 2 авгусында, Төньяҡ Греция Ғосман империяһы хакимлығынан азат ителгәндән һуң, альпинистар Олимптың түбәһенә барып етә. Швейцариянан Фредерик Буассоннас һәм Даниэль Бод-Бови Литохор ҡырағай кәзәләргә һунар итеүсе Христос Каккалос ярҙамында беренсе булып Грецияның иң юғары нөктәһенә барып еттеләр. Олимпҡа күтәрелеү буйынса ҙур тәжрибә туплаған Калос Митикас түбәһенә бырып еткән өс кешенең береһе була. Шунан һуң ул, 1976 йылда вафат булғансы, Олимпта рәсми гид була. 1921 йылда ул һәм Марсель Курц Олимптағы бейеклеге буйынса икенсе урында торған Стефаниға менә. Был тикшеренеүҙәргә нигеҙләнеп, Курц 1923 йылда бындағы түбәләр картаһы индерелгән «Le Mont Olympe» китабының редакторы була. 1928 йылда Каскалос менән бергә рәссам Василис Итакисиос та Олимпҡа күтәрелә, унда тапҡан мәмерйәне Музалар йорто тип атай һәм күп йылдлар дауамында тауҙарҙы һүрәткә төшөрә. Һуңыраҡ Олимптың фотоһүрәттәре эшләнә һәм ул картаға ентекләп төшөрөлә. Тау түбәһенә ҡайһы бер альпинистар ҡатмарлы һауа шарттарында, хатта ҡыш көнө лә, бер нисә тапҡыр менеп етә алған.
Йыл һайын Олимп тауына 10 000 кеше күтәрелә, үларҙың күбеһе бары тик Сколо түбәһенә генә етә. Олимп тауына менеү күп осраҡта Литохоро ҡалаһынан башлана, уны тау итәгендә ултырғанлыҡтан Илаһтар ҡалаһы тип тә йәрәтәләр. Ҡаланан юл Прионияға илтә, шул ерҙә альпинистар тауға күтәлерлә башлай.
Климат
Олимп климатын континенталь йоғонтоло Урта диңгеҙ тибындағы климат тиергә була. Бындағы төбәктәр диңгеҙ һәм тау араһына хас үҙенсәлектәргә лә эйә. Түбәнерәк урындарҙа (Литохоро һәм тау алдында) Урта диңгеҙ буйына хас, йәки эҫе һәм ҡоро йә, ә ҡышын дымлы һәм һалҡын климат. Юғарыраҡ ул дымлыраҡ һәм ҡырыҫыраҡ; был урындарҙа ҡышын ҡар, ә ямғырҙар һәм ҡар йәй көнө лә йыш яуа. Ҡышын Температура −10 ° C дан 10 ° C тиклем, ә йәйен- 0 ° C− 20 °C, ә ел көн дә тиерлек иҫә. Ғәҙәттә, температура 1 ° C тиклем 200 м бейеклектә төшә. Юғарыла дымлылыҡ та арта бара.
Олимп төньяҡ-көнсығыш битләүендә яуым-төшөм күберәк була, шуға күрә, үҫемлектәр донъяһында айырма күҙәтелә. Иң эҫе ай — август, иң һалҡын ай-февраль.
Иң бейек 2000 метрҙан артыҡ тау зонаһында туғыҙ айға яҡын ҡар ята (сентябрҙән майға тиклем). Ҡайһы бер урындарҙа ел 8-10 метр ҡалынлыҡтағы ҡар өйөмдәрен өйә (грекса анемозурия), ә ҡайһы бер тәрән соҡорҙарҙа ҡар йыл әйләнәһенә һаҡлана (мәңгелек ҡар). Олимптың альп төбәге өсөн 1960 йылдарҙа Грецияның иң бейектә урынлашҡан метеостанцияһы төҙөлгән, ул Агиос Антониос бейеклегендә (2815 м) урынлаштырылған. Уртаса һауа температураһы ҡышын −5 ° C һәм йәйен 10 ° C тәшкил итә. Яуым-төшөмдөң уртаса кимәле Агиос Антониола 149 см −170 см булғанда (1100 м), уның яртыһы йәйен ямғыр, ҡалғаны ҡышын ҡар булып яуа. Һауа торошо бер көн эсендә бер нисә тапҡыр үҙгәреүе мөмкин. Йәй көндәрендә ямғырҙар кисен була, улар ғәҙәттә көслө ел һәм йәшенле була. Әммә 2000 метрҙан бейегерәк урындар тураһында мәғлүмәт аҙ, альпинистарға һәр вакыт үҙҙәре менән һыу, төрлө һауа шарттары өсөн кейем йөрөтөргә кәрәк.
Флора
Олимпта үҫемлектәр донъяһын 1836 йылда француз ботанигы Ошер-Элой өйрәнә башлай. Уның тикшеренеүҙәре һәм унан һуңғы мәғлүмәттәр буйынса Олимп милли паркы Грецияның иң флоралы төбәктәренең береһе тип иҫәпләнә. Бында 1700 төр үҫемлек бар, был Греция флораһының 25 % тәшкил итә. 187бик мөһим, 56 — Грецияла эндемик, 23 — был төбәктә эндемик, йәки уларҙы тик Олимпта осратып була, 16 Грецияла һирәк осрай һәм тик Төньяҡ Грецияла ғына осрай.
Эгей диңгеҙенән Олимп тауы үрҙәренә тиклем үҫемлектәр һәм сәскәләр тураһында бик мөһим китапты 1980 йылда швед ботанигы Арне Стрид ом. яҙған.
Тауҙың түбәнерәк өлөшөндә осраған үҫемлектәрҙең күбеһе- ғәҙәти Урта диңгеҙ һәм Үҙәк Европа төрҙәре. Ramonda heldreichii (син. Jankaea heldreichii), Боҙлок осоро реликты, ботаниктар өсөн айырыуса ҡыҙыҡлы. Ландшафттың күп төрлөлөгө, тау битләүҙәренең төрлө яҡҡа ҡарап тороуы, уларҙың диңгеҙ яғына, йәки башҡа яҡҡа ориентирлашыуы Олимптың климатына тәьҫир итә. Шуға күрә бында төбәк микроклиматы хас, ул геологик фон һәм тупраҡ менән бергә айырым төр үҫемлектәр һәм биотоптар үҫеүенә булышлыҡ итә. Олимптың төньяғында ҡуйы ағаслыҡтар үҫә, сөнки был яуым-төшөм иң күп яуған яҡ, ә тауҙың көньяҡ- көнбайыш яғында үҫемлектәр әҙерәк.
Флора зоналары
Олимп дүрт флора зонаһына бүленә, ләкин ҡатмарлы топография һәм микроклиматтың төрлөлөгө арҡаһында улар асыҡтан-асыҡ бейеклеккә бәйләнмәгән.
-Урта диңгеҙ үҫемлектәре зонаһы
-Бук, ҡара шыршы һәм тау энәле ағас төрҙәре урман зонаһы
-Бореаль энәле ағастар зонаһы
Урта диңгеҙ үҫемлектәре зонаһы
300—500 м бейеклектә киң япраҡлы мәңгелек урман зонаһы (маки). Бында имән (Quercus ilex), кермес имән, еләк ағасы, киң япраҡлы филлирея, лавр, кедр һ.б. үҫә. Япраҡлы ағастарҙан: Fraxinus, Ulmus , Montpellier maple , Judas tree, terebinth , Cotinus coggygria һ.б.
Бук, ҡара шыршы һәм тау энәле ағас төрҙәре урман зонаһы
Көнсығыш һәм төньяҡта ҡара шыршы үҫә (500—1700 м). Бында Науми (көнбайыш), Сталаматия һәv Поликастрола (көнсығыш) шулай уҡ гибрид ҡара шыршы, ҡара ҡарағай һәм Босния ҡарағайы үҫә. Төбәктә дымлыраҡ, уңдырышлыраҡ ерҙәрҙә урында айырым утрау хасил иткән бук ағасы ла осрай. Энипеас тарлауығы ағастар һәм ҡыуаҡтарға бигерәк тә бай. Унда тирәк, алыча, Европа тисы, сәтләүек ҡыуағы, падуб, мүшмел (кизил), дардар манна, саған һәм төрлө үҫемлектәр үҫә. Тарлауыҡтан көнсығыш яҡтағы тигеҙлекте тал, ҡара ерек һәм диңгеҙ ярындағы үҫемлектәр үҙ иткән.
Бореаль энәле ағастар зонаһы
Был зонала Босния ҡарағайы хакимлыҡ итә. Был ҡарағайҙың һирәк осрай торған төрө 1000 м күренә башлай һәм ҡара ҡарағайҙы алмаштыра барып, 1400 м тотош урманды хасил итә. 2000 м бейеклектән һуң урман һирәгәйә бара, 2500 м бейеклектән ағастар шыуышып менгән кеүек күренә. Босния ҡарағайы үҫкән ерҙәр башлыса ҡоро, ташлы, бында шишмәләр юҡ. Үҫемлектәр бындағы шарттарға яраҡлашҡан һәм төрлө ҡыуаҡтар һәм башааҡлыларҙан, chasmophytes һ.б.тора. Бындай бейеклектә Балҡан өсөн эндемик үҫемлек төрҙәре үҫә.
Урманһыҙ бейек тау зонаһы
Босния ҡарағайы зонаһынан һуң ағасһыҙ альп болондары башлана. Улар ерҙең уңдырышлығы, дымлылығына һ.б. ҡарап, төрлө көтөүлек экосистемаларынан тора. Тотош алғанда альп системаһында 150 төр үҫемлек бар, улар ҡарлы болондарҙа, үләнле һаҙлыҡтарҙа, альп ишелмәләре һәм ҡая ярыҡтарында үҫә. Болондарҙа, ҡаяларҙа һәм текә яярҙарҙа бик күп эндемик үҫемлектәр, шулай уҡ Грецияның иң матур ялан сәскәләре үҫә.Уларҙың яртыһы тик Балҡанда, 23 — тик Олимпта үҫә һәм башҡа бер ерҙә лә осрамай.
Төбәктәге эндемик үҫемлектәр
Олимптағы 23 төбәктәге эндемик үҫемлекн (Олимп милли паркы менән идара итеү агенствоһы мәғлүмәте): Меңяпраҡ ambrosiaca, Alyssum handelii , Asprerula muscosa , Обриета thessala , Ҡыңғырау сәскәһе oreadum , Carum adamovicii , Centaurea incompleta , Centaurea litochorea , Centaurea transiens , Cerastrium theophrasti , Coincla шуаНз , Erysimum olympicum , Festuca Olympica, Дрок sakellariadis , Рамонда heldreichii , Ligusticum olympicum , Melampyrus ciliatum , Ophrys helenae (Ophrys sphegodessubsp. helenae), Poa thessala , Potentilla deorum , Rynchosinapis nivalis , Silene dionysii , Silene oligantha , Veronica thessalica , Viola striis-notata , Viola pseudograeca.
Фауна
Олимптың (Οlympus) фаунаһы быға тиклем яҡшылап өйрәнелмәгән. Бында бик мөһим, хатта юҡҡа сығып барыусы төрҙәр бар. Төбәктә элек йәшәгән боландар юҡҡа сыҡҡан. Борон бында арыҫландар (Павсаний) йәшәгән, 16 быуатҡа тиклем айыуҙар булған (Житие святого Дионисия Позднего). 32 төр һөтимәр, шул иҫәптән Балҡан тау кәзәһе (серна) (Rυρicapra rupicapra balcanica), ҡоралай (Capreolus capreolus), ҡырағай ҡабан, ҡырағай бесәй (Felis sylvestris), бук һыуһары (Martes foina), ерән төлкө һәм ҡыҙыл тейен бар. Олимпты 108 төр ҡош (бытбылдыҡ, ҡарағош, ағуна, аҡ ҡауҙы, күк күгәрсен,ҡарсыға-ланнер, ҡарсыға-сапсан), ағас ҡарсығаһы, бөркөт (бер нисә төр) һәм һөҙһөт һ.б.) төйәк иткән.
Уларҙың һаны, бигерәк тә кейек ҡоштар һаны, күп түгел. Шишмә һәм ваҡытлыса быуылған быуаларҙа грек фаунаһына хас һөйрлеүселәр (22 төр, мәҫәлән йыландар, гөбөргәйелдәр, кеҫәрткеләр һ.б.) һәм ҡайһы бер-ер-һыу йәнлектәре (8 төр) бар. Бында бөжәктәр, бигерәк тә күбәләктәр күп.
Оратив
Оратив (Оратів) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Оратив районының административ үҙәге.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 2 825 кеше йәшәй.
Подлуб ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Подлуб ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Подлуб ауылы.
Кесе Гәйнә
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бильярд
Бильярд, һирәк биллиард (billard, bille — шар йәки billette, billart — таяҡ ) — төрлө ҡағиҙәһе булған бер нисә өҫтәл уйынының йыйылмаһы, ул махсус өҫтәлдә уйнала торған уйын.
Бөтә бильярд уйындары өсөн дә өҫтәл өҫтөнән шарҙы тәгәрләтеү хас. Шарға тиҙлек өҫтәү өсөн, уның үҙәгенә кий менән төртөп, өҫтәл буйлап ебәреп, йүнәлеш бирәләр.
Бильярд уйындарының тыуған яғы булып Ҡытай йәки Һиндостан иҫәпләнә.
Тарихы
Бильярд уйынының барлыҡҡа килеү ваҡытын аныҡ ҡына билдәләү мөмкин түгел. Шуныһы ғына билдәле: был уйын, шахмат кеүек үк, бик боронғо, ә бильярдтың тыуған иле Азия һанала, берәүҙәрҙең раҫлауынса — Һиндостан, икенселәрҙең фекеренсә — Ҡытай. Европала хәҙерге бильярд уйындары барлыҡҡа килгәнгә ҡәҙәр үк, уның ҡайһы бер принциптарын башҡа уйындарҙа ла күрергә мөмкин була.
Бильярд өҫтәле
Беренсе бильярд өҫтәле (һаҡланып ҡалған документтарға ярашлы), 1469 йылда 1469 йылда Франция короле Людовик XI өсөн Анри де Винем тигән оҫта тарафынан эшләнгән. Ул өҫтәл хәҙерге заман бильярд өҫтәленә оҡшаған була: уның нигеҙе таштан, тирәсле, һәм ул буҫтау менән ҡапланған була. Шотландия королеваһы Мария Стюарттың үлем язаһы алдынан бильярд уйнауын һәм уның архиепископ Глазгонан үҙенең вафатынан һуң бильярд өҫтәленә тап килгән бина эҙләргә тигән үтенесен дәлилләүсе документаль раҫлауҙар бар. Рәсәйгә бильярдты Петр I Голландиянан алып ҡайтҡан. Яңы уйын ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҙур популярлыҡ яулай. Петр I үлгәндән һуң, Юғары йәшерен совет тарафынан бильярд уйынына өйрәтеү буйынса Петр II, уның ейәне һәм вариҫтары фәндәре курсы индерелә. Екатерина II үҙенең 1770 йылдың 7 декабре указы менән трактирҙарҙа һәм уның янындағы ҡунаҡханаларҙа «килгәндәрҙең күңелен күтәреү өсөн, уларға бильярд рөхсәт итергә» бойора. XVIII быуат аҙағында һәм XIX быуат башында бильярд Рәсәйҙә һәм Европала дворяндар тәрбиәләү программаһының «мотлаҡ» өлөшө булып торған. Мәҫәлән, Пушкиндың Михайловскийҙа бильярд өҫтәле була. Шағир, дуҫтарының хәтирәләре буйынса, кий менән оҫта эш иткән. Ваҡыт үтеү менән, аристократтар ғына түгел, ә сауҙагәрҙәр һәм ябай халыҡ та бильярд уйнай башлай. XX быуат башында шар төртөү Рәсәй халҡының яратҡан күңел асыу сараһына әйләнә. Рәсәйҙә фабрикант һәм танылған бильярд уйнаусы А.Фрейберг 1850 йылда аспид яҫмалары (бильярд мөхитендә уларҙы «ардезия» тип йөрөтәләр) нигеҙендә бильярд өҫтәлдәре етештерә башлай, һәм XIX быуатта Рәсәйҙә «фрейбергов өҫтәле» тип аталған бильярд өҫтәле сығарыусы 5 фабрика барлыҡҡа килә.
Бильярд барлыҡҡа килгәндән алып, ҡыйбатлы ауыр һәм тәбиғи һәүерташтан эшләнғән яҫмаға уйындың сифатын юғалттырмаҫтай алмаш эҙләп ҡарайҙар.
Башта бильярд өҫтәленең өҫтөн граниттан йә мәрмәрҙән эшләмәксе булалар. Әммә бындай яҫмалар шарҙар бәрелешкәндә йә ватылғандар, йә сатнағандар.
Сталин заманында, СССР-ҙа бильярд бик популяр булғанда бильярд яҫмаларын сөгөндән һәм тимер-бетондан да эшләп маташалар. Уның етешһеҙ яҡтары шул ҡәҙәр күп була, шуға ла был варианттарҙан шунда уҡ баш тартырға тура килә.
Асфальт-ҡом яҫмаһын ҡулланыу иң яҡшы идея булып сыға. Был туралағы яҙыуҙарҙы әҙәбиәттә лә осратырға мөмкин  — «аспид таҡталарҙы асфальт-ҡом яҫмаларға алмаштырырға була, сөнки улар аспид таҡталарында булған бөтә сифаттарға эйә. Асфальт-ҡом яҫмалары ҡайһы бер яғы менән аспид таҡталарын хатта уҙып та китә. Улар аспид таҡталарға ҡарағанда еңелерәк, күпкә арзан, еңел эшкәртелә һәм ҡиммәтле импорт аспид таҡталарынан ҡулланмау мөмкинлеге бирәләр».
Әлеге ваҡытта бильярд өҫтәле плиталары өсөн түбәндәгесә материалдар кәрәк: Технологиялар алға киткән булыуға ҡарамаҫтан, тәбиғи яҫмаларға алмаш табылмай, һәм юғары кимәлдәге ярыштар элекке кеүек, ардезия бильярд өҫтәлдәрендә генә үткәрелә.
Бильярд үҙ тарихын юғары ҡатлам кешеләре уйыны булараҡ башлай. Ул яйлап бик күптәрҙең яратҡан уйынына әйләнә, әммә төп ҡоролманың (бильярд өҫтәленең) үтә лә ҙур булыуыуы бильярдтың халыҡ яратҡан шөғөл булараҡ таралыш алыуына ҡамасаулай.
Бильярд фәндә
Быуат ярым ваҡыт үткәс, математик бильярд үҙ теорияһын артабан үҫтерә, һәм бер нисә өҫтәмә теориялар тыуҙыра. «Бильярдтар теорияһы» бөгөн эргодик теорияның һәм динамик теория системаһының айырылғыһыҙ өлөшө, ул физикала мөһим ҡулланылыш таба. Математик Гальперин бильярд уйыны ярҙамында \;\pi һанын билдәләү ысулын тапҡан. Урта белеме булған уҡыусыға Штейнгауз, Альхазен һәм Гарднер кеүек математиктарҙың тикшеренеү һөҙөмтәләре күпкә аңлайышлы.
Франц Петер Шуберт
Франц Пе́тер Шу́берт (Franz Peter Schubert; 31 ғинуар, 1797, Химмельпфортгрунд, Австрия  — 19 ноябрь, 1828, Вена) — Австрияның бөйөк композиторы, музыкала романтизмға нигеҙ һалыусы; 600 йыр, туғыҙ симфония, бик күп камера музыкаһы һәм фортепиано өсөн соло музыкаһы авторы.
Хәҙерге көндәрҙә лә Шуберт әҫәрҙәре популярлығын юғалтмай һәм классик музыкаһының иң билдәле өлгөләренә әйләнгән. thumb|250px|right|Венала Франц Шуберт йорто
Бала сағы
Франц Петер Шуберт Вена ҡалаһы биҫтәһендә Лихтенталь үҙешмәкәр музыкант. мәхәллә мәктәбе уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы, Франц Теодор Шуберт, Моравия крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан; әсәһе, Элизабет Шуберт (ҡыҙ фамилияһы Фиц), Силезия слесаре ҡыҙы була. Уларҙың ун дүрт балаһының туғыҙы сабый саҡта үлә,ә Францтың бер ағаһы — Фердинанд шулай уҡ үҙен музыкаға бағышлай.
Франц бик иртә үҙенең музыкаль һәләттәрен күрһәтә башлай. Уның беренсе остаздары ғаилә ағзалары була: атаһы уны скрипкала уйнарға өйрәтә, ә өлкән Игнац ағаһы — фортепьянола. Алты йәшенән ул Лихтенталдәге мәхәллә мәктәбендә уҡый. Ете йәштән Лихтенталь сиркәүе капельмейстерынан органда уйнау өсөн дәрестәр ала башлай. Мәхәллә мәктәбенең регенты М. Хольцер уны йырға өйрәтә башлай.
Үҙенең матур тауышы арҡаһында ун бер йәшендә Франц «йырсы малай» итеп Веналағы Батша һарайы капеллаһына һәм Конвиктҡа (пансионлы мәктәп) алына. Унда уның дуҫтары булып Йозеф фон Шпаун, Штадлер, Альберт Штадлер һәм Антон Хольцапфель китәләр. Венцель Ружичка Шубертҡа генерал-бас өйрәтә, һуңынан Антонио Сальери Шубертты үҙенә бушлай уҡыуға ала, контрапунктты һәм композицияны уҡыта (1816 йылға тиклем). Шуберт йыр менән генә шөғөлләнмәгән, ул Йозеф Гайдндың һәм Вольфганг Амадей Моцарттың инструменталь әҫәрҙәре менән дә таныша, сөнки ул Конвикт оркестрында икенсе скрипка була.
Бер аҙҙан Шубертта композитор таланты асыла. 1810 йылдан 1813 йылға тиклем Шуберт опера, симфония, фортепиано өсөн пьесалар һәм йырҙар яҙа.
Уҡыуҙа Шубертҡа математика һәм латынь ауыр бирелә, ә 1813 йылда уны хорҙан сығаралар, сөнки уның тауышы үҙгәреү осорон кисерә. Шуберт өйөнә ҡайта ла уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә һәм 1814 йылда уны тамамлай. Һуңынан ул атаһы хеҙмәт иткән мәктәпкә (был мәктәптә ул 1818 йылға тиклем эшләй) уҡытыусы булып эшкә төшә. Эштән буш ваҡытында ул музыка ижад итә. Күпселектә ул Кристоф Виллибальд Глюк, Моцарт һәм Бетховенды өйрәнә. Тәүге үҙаллы әҫәрҙәрен — «Уйын — көлкөлө иблис замогы» операһын («Увеселительный замок сатаны») һәм месса фа мажорҙы — ул 1814 йылда яҙа.
Өлгөргәнлек осоро
Шуберттың эше уның булмышына тура килмәй һәм ул композитор сифатында үҙен һынап ҡарарға тырыша. Әммә баҫтырып сығарыусылар уның эштәрен баҫтырыуҙан баш тарталар. 1816 йылдың яҙында уға Лайбахта (хәҙер Люблян) капельмейстер вазифаһына эшкә алыуҙан баш ҡағалар. Тиҙҙән Йозеф фон Шпаун познакомил Шубертты шағир Франц фон Шобер менән таныштыра. Шобер Шуберт менән билдәле баритон Иоганн Михаэль Фоглде осраштыра. Фогль башҡарыуындағы Шуберттың йырҙары Вена салондарында ҙур популярлыҡ менән файҙалана башлай. Шубертҡа беренсе уңышты 1816 йылда ижад ителгән «Урман батшаһы» («Лесной царь») («Erlkönig»)балладаһы алып килә, написанная им в году. 1818 йылдың ғинуарында Шуберттың беренсе композицияһы донъя күрә — Erlafsee йыры (в качестве дополнения к антологии под редакцией Ф. Сартори).
Шуберттың дуҫтары араһында чиновник Й. Шпаун, үҙешмәкәр шағир Ф. Шобер, шағир И. Майрхофер, шағир һәм комедиограф Э. Бауэрнфельд, рассәмдәр М. Швинд һәм Л. Купельвизер, композитор А. Хюттенбреннер һәм Й. Шуберт булалар. Улар Шуберт ижадының табыныусылары булалар һәм әленән — әле матди ярҙам күрһәтеп торалар. .
1818 йылда Шуберт мәктәптә эшен ҡалдыра. Июлдә ул Желизға (хәҙер Словакия ҡалаһы Жельезовец), граф Иоганн Эстерхазиның йәйге резиденцияһына күсә, бында ул уның ҡыҙҙарына дәрестәр бирә башлай. Ноябрҙең уртаһында ул Венаға кире ҡайта. Икенсе тапҡыр Эстерхазиларҙа ул 1824 йылда була.
1823 йылда уны Штирия һәм Линцск музыкаль союздарының почетлы ағзаһы итеп һайлайҙар.
1820 йылдарҙа Шуберттың һаулығы насарая башлай. 1822 йылдың декабрендә ул ауырып китә ,әммә 1823 йылдың көҙөндә хәстәханала ятып сыҡҡандан һуң, уның һаулығы яҡшыра.
Аҙаҡҡы йылдары
1826 йылдан алып 1828 йылға тиклем Шуберт, Грацала ҡыҫҡа ваҡыт йәшәгәнен иҫәпкә алмағанда, Венала йәшәй. Ул 1826 йылда дәғүә иткән император һарайы бәләкәй сиркәүендә вице-капельмейстер вазифаһы уға тәтемәй, вазифаға Йозеф Вайгль тәғәйенләнә. 1828 йылдың 26 март ында ул берҙән — бер күмәк кеше өсөн асыҡ ҙур уңыш ҡаҙанған концерт бирә һәм уға 800 гульден алып килә. Шул уҡ ваҡытта уның күп һанлы йырҙары һәм фортепиано әҫәрҙәре баҫтырлыпып сығарыла.
Композитор ҡорһаҡ тифынан 1828 йылдың 19 ноябрендә 32 йәше тулыр — тулмаҫ ике аҙна биҙгәк тотҡандан һуң үлеп ҡала. Аҙаҡҡы теләгенә ярашлы, Шубертты Веринг зыяратында ерләйҙәр, ошо уҡ зыяратта бер йыл элек шуберт алла урынына күргән Бетховен да ята. Һәйкәлдә ошондай мәғәнәле һүҙҙәр ырып яҙылған: «Үлем бында гүзәл хазинаны, унан да гүзәлерәк өмөттәрҙе күмде». 1888 йылдың 22 января уның көлөн Веналағы Үҙәк зыяратына күсереп ерләнеләр.
Ижады
Шуберттың ижад мираҫы төрлө жанрҙарҙы үҙ эсенә ала. Ул 9 симфония, 25 артыҡ камера-инструменталь әҫәрҙәр, 21 фортепиано сонатаһы, фортепиано өсөн ике һәм дүрт ҡуллыҡ бик күп пьесалар, 10 опера, 6 месса, хор өсөн бер нисә әҫәр, ниһайәт, йыр ансамбле өсөн 600 ашыу йыр. Йәшәү дәүерендә һәм вафатынан һуң оҙайлы ваҡыт композиторҙы, тәү нәүбәттә, йырҙар авторы булараҡ баһалайҙар. XIX быуаттан алып ғына тикшереүселәр яйлап уның ижадының башҡа өлкәләрендәге ҡаҙаныштарына төшөнә башлайҙар. Шуберт арҡаһында йыр тәү башлап әһәмиәте буйынса башҡа жанрҙар менән бер рәткә баҫа. Йырҙың шиғри образдары Австрия һәм Германия шиғриәтенең бөтә тарихын тиерлек сағылдыра, шул иҫәптән ҡайһы бер сит ил авторҙарының да.
Вокаль әҙәбиәтенендә Бетховендың «Йыраҡтағы һөйгәнемә»(«К далекой возлюбленной») йырҙар йыйынтығы идеяһының дауамы булырҙай шағир Вильгельм Мюллерҙың «Гүзәл тирмәнсе ҡатын» («Прекрасная мельничиха») һәм «Ҡышҡы юл» («Зимний путь») шиғырҙарына ижад ителгән Шуберттың йырҙары йыйынтығы ҙур әһәмиәткә эйә. Был әҫәрҙәрҙә Шуберт йырҙың көй төҙөлөшөндә иҫ киткес талынтын һәм кәйеф торошоноң ҙур төрлөлөген күрһәтә; аккомпанементҡа өҫтөнлөклө әһәмиәт һәм художестволы мәғәнә бирә.
Уның аҙаҡҡы «Аҡҡош йыры» («Лебединая песня») йыйынтығы ла һоҡланғыс, был йыйынтыҡтағы күп кенә йырҙар бөтә донъяға билдәле булып китә.
Шуберттың музыкаль һәләте фортепиано музыкаһына яңы юлдар аса. Уның до мажор һәм фа минор Фантазиялары, экспромттары, музыкаль моменттары, сонаталары ғәжәп бай ижади хыялын һәм оло аһәнлелек батырлығын иҫбат итәләр. Камера һәм симфоник музыкаһында — ҡыл квартеты ре миноры, квинтет до мажоры, «Форельный» фортепиано квинтеты («Forellenquintett»), «Ҙур симфонияның» до мажоры һәм «Тамамланмаған симфонияның» си миноры — Шуберт үҙ ваҡытында хакимлыҡ һөргән Бетховендың фекерләүенән байтаҡҡа айырылған үҙенең ҡабатланмаҫ һәм бойондорокһоҙ музыкаль фекерләүен күрһәтә.
Шуберттың күп һанлы сиркәү әҫәрҙәренән (мессалар, оферториялар, гимндар һ. б.) рухи яҡтан камил характерлы һәм музыкаль байлыҡ менән айырыуса месса ми-бемоль мажоры айырылып тора.
Ул ваҡытта башҡарылған опералар араһынан Шубертҡа иң ныҡ оҡшағандары Йозеф Вайглдең «Швейцариялылар ғаиләһе» («Швейцарское семейство»), Луиджи Керубининың «Медея» операһы, Франсуа Адриан Буальдьёның «Париж Иоанны» («Иоанн Парижский»), Изуардтың «Сандрильона»һы һәм бигерәк тә Кристоф Виллибальд Глюктың «Тавридалағы Ифигенияһы» («Ифигения в Тавриде»). Ул ваҡытта бик модалы булған Италия операһы менән Шуберт бик аҙ ҡыҙыҡһына; тик «Севильский цирюльник» һәм Джоакино Россининың «Отелло» операһынан ҡайһы бер өҙөктөре уны һоҡландыра.
Вафатынан һуң танылыуы
Шуберттан һуң бик күп баҫылмаған яҙмалары ҡала (алты месса, ете симфония, ун биш опера һ. б.). Ҡайһы бер күләме буйынса бәләкәйерәк әҫәрҙәре композиторҙың вафатынан һуң уҡ донъя күрә, әммә ҙур хеҙмәттәренең яҙмалары Шуберттың туғандарының, дуҫтарының, нәшриәтселәрҙең китап шкафтарында йәки ҡапсыҡтарында ятып ҡалдылар. Хатта уның иң яҡын кешеләре лә ул нимә яҙғанын белмәгән, күп йылдар дауамында уны йырҙар короле тип кенә танығандар. 1838 йылда Венаға килгән саҡта Роберт Шуман Шуберттың саңланып ятҡан «Ҙур симфонияһыны» яҙмаларын табып ала һәм үҙе менән ошо әҫәрҙе Феликс Мендельсон башҡарған Лейпцигкә алып китә. Шуберттың әҫәрҙәрен табыу һәм асыу эшенә иң ҙур өлөштө Венаға 1867 йылда барып сыҡҡан Джордж Гроув һәм Артур Салливан индерәләр. Уларға ете симфония, «Розамунда» пьесаһынан ҡушылып башҡарыу өсөн музыка, бер нисә месса һәм опералар, камера музыкаһынан бер әҙерәк һәм бик күп һанлы төрлө фрагменттар һәм йырҙар. Был асыштар Шуберттың ижадына ҡыҙыҡһыныуҙы көсәйттеләр. Ференц Лист 1830—1870 йылдарҙа Шуберттың байтаҡ әҫәрҙәрен, бигерәк тә йырҙарын, транскрипциялай һәм аранжировкалай. Ул, Шуберт «донъяла булған музыканттар араһында иң шиғриәтлеһе» тип әйткән. Антонин Дворжакты айырыуса Шуберттың симфониялары ҡыҙыҡһындыра, ә Гектор Берлиоз һәм Антон Брукнер «Ҙур симфонияның» үҙҙәренең ижадына йоғонтоһон таныйҙар.
Тамамланмаған симфония
Симфония си минор DV 759 («Тамамланмаған»)дың ижад иткән ваҡыты — 1822 йылдың көҙө. Ул Грацтағы үҙешмәкәр музыкаль ойошмаһына бағышланған була һәм Шуберт уның ике бүлеген дә 1824 йылда уйнап күрһәтә. Яҙма 40 йылдан ашыу Вена дирижеры Иоганн Хербек табып 1865 йылда концертта уйнағанға тиклем, Шуберттың дуҫы Ансельм Хюттенбреннерҙа һаҡланған. (Шуберт тарафынан тамамланған ике тәүге өлөштәре,ә 3 һәм 4 яҙылмаған өлөштәре урынына Шуберттың тәүге осорҙарҙа яҙған Өсөнсө ре мажор симфонияһынының аҙаҡҡы өлөшө яңғырай). Симфония 1866 йылда ике өлөшлө итеп баҫыла
Әлегә тиклем Шуберттың «Тамамланмаған симфонияны» тамамланманыуының сәбәбе билдәһеҙ ҡала. Бәлки, ул уны логик нөктәһенә тиклем еткерергә уйлағандыр: тәүге ике өлөшө тулыһынса тамамланған, ә өсөнсө өлөшө (скерцо характерында) ҡаралама рәүешендә генә ҡалған. Финалға бер ниндәй ҙә эскиздары ла ҡалмаған (уларҙың юғалыуының да ихтималлығы бар).
Оҙайлы ваҡыт «Тамамланмаған симфония» — тулыһынса осланған әҫәр тигән фекер йәшәй килде, сөнки образдар даирәһе һәм уларҙың үҫеше үҙен ике өлөш сиктәрендә сарыф итеп бөтөрә. Сағыштырыу өсөн Бетховендың ике өлөштән торған симфониялары һәм романтик — композиторҙарҙың ошондай әҫәрҙәре ғәҙәти күренеш булыуы тураһында һүҙ барҙы. Әммә был версияның бушаҡлығын, Шуберттың тәүге ике тамамланған өлөштәре ике төрлө, бер — береһенән йыраҡ тональностәрҙә яҙылғанлығы, күрһәтә. (Бындай осраҡтар бер ҡасан да теркәлмәгән)
Хәҙерге ваҡытта «Тамамламаған» симфонияның бер нисә тамамлау варианттары бар (мәҫәлән, инглиз музыка белгесе Брайан Ньюбаулдтың (Brian Newbould) һәм Рәсәй композиторы Антон Сафроновтың варианттары.
Әҫәрҙәр каталогы
Композиторҙың тере сағында уның эштәренең бик аҙы баҫылғанға күрә, бик аҙҙарының ғына үҙенең опус номеры бар, булған осраҡтарҙа ла номер тулыһынса дөрөҫ итеп әҫәрҙең ижад ителгән ваҡытын күрһәтмәй. 1951 йылда музыка белгесе Отто Эрих Дойч Шуберттың әҫәрҙәре каталогын баҫып сығара, был каталогта композиторҙың барлыҡ әҫәрҙәре хронологик тәртиптә, яҙылған ваҡытына тура килтерелеп урынлаштырылған.
Астрономияла
Франц Шуберттың музыкаль пьесаһы «Розамунда» хөрмәтенә 1904 йылда асылған астероидҡа (540) Розамунда исеме бирелгән.
Берг виллаһы (Люденшайд)
Берг виллаһы (нем. Villa Berg) — Люденшайд ҡалаһындағы необарокко стилендәге ике ҡатлы, 1906 йылда эшҡыуар Карл Берг өсөн архитекторҙар Һайнрих Кайзер һәм Карл фон Гросһайм тарафынан төҙөлгән; архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Берг виллаһы Люденшайдта Hohfuhrstraße урамы, 42 йорт адресы буйынса урынлашҡан. Необарокко стилендәге айырым йорт, особняк, иркен, киң баҡсала урынлашҡан, берг, гараж һәм шофер өйө бар. 1906 йылда архитекторҙар Һайнрих Кайзер һәм Карл фон Гросһайм проекты буйынса эшҡыуар Карл Берг өсөн төҙөлгән (1851—1906). 1907 йылда Карл Бергтың тол ҡалған ҡатыны балалары менән яңы бинаға күскән. Төп фасад артында урынлашҡан эркер, балкон һәм лоджия иҫәбенә, бөтә ике ҡатлы конструкция күҙгә бәрелеп асимметрик булып күренә; бинаның вальма ҡыйығы, өҫтәлмә конструкциялары, шул иҫәптән люкарналары менән, бындай тәьҫоратты тулыландыра. Бина эсендәге икемаршлы баҫҡыс өҫкө ҡаттағы холға алып бара. Ашхананың стеналарын рәссам Отто фон Эрнст 1909 йылда — һунар күренештәре менән биҙәгән. Тикшеренеүселәр XX быуат башы техник яңылыҡтарынан йөк лифттар һәм эскә индереп яһалған һурҙырғысҡа иғтибар иткән. Бина тирәләй даими баҡса террасалар итеп ҡоролған. Бина — Люденшайд ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы, 2004 йылда ремонтланған һәм тулыһынса тергнеҙелгән.
Буранғол (Дәүләкән районы)
Буранғол (Бурангулово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. Ҡыҙрас ауыл Советы биләмәһенә инә. 2010 йылдың 14 октябрендә халыҡ һаны 309 кеше булған. . Почта индексы — 453412, ОКАТО коды — 80222825002.
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тмиер юл станцияһынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 55 км алыҫлыҡта, Асылыкүлгә ҡойоусы Шарлама йылғаһы буйында, Асылыкүл тәбиғи паркында урынлашҡан. Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡыр‑Ҡанлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1741 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Себер даруғаһы Ҡара‑Табын улусы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улдары Күсәк һәм Өмөтбай Буранғоловтар билдәле. 1795 йылда 24 йортта 88 кеше йәшәгән, 1865 йылда 93 йортта — 591 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, балыҡ тотҡандар, күмер үртәгәндәр. Мәсет булған. 1906 йылда тирмән, тимерлек, бакалея кибете теркәлгән. Халҡы: 1906 йылда — 865 кеше; 1920—884; 1939—544; 1959—412; 1989—311; 2002—306; 2010—309 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (Ҡыҙрас урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар
ПраваяХе-Яха
Пр.Хе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НЫДА/75/84 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хиуа походы (1839—1840)
1839—1840 йылдарҙағы Хиуа походы — Рәсәй империяһының Урта Азияла дәүләт һәм иҡтисади мәнфәғәтен яҡлау маҡсатында рус ғәскәрҙәренең Хиуа ханлығына ҡаршы ҡышҡы хәрби хәрәкәттәре. Ырымбур айырым корпусы көстәре тарафынан алып барыла.
Ҙур уйын
Поход Ырымбур хәрби губернаторы һәм 1833 йылдан алып Айырым Ырымбур ғәскәре командиры булараҡ В. А. Перовский тарафынан әҙерләнә һәм тормошҡа ашырыла. Перовский 1830-сы йылдарҙағы хәлдәрҙең киҫкенләшеүе арҡаһында Рәсәйҙең Урта Азияла әүҙем сәйәсәте яҡлы була. Урта Азияға разведка миссияһы менән ебәрелгән Перовскийҙың адъютанты В. И. Виткевич яҙыуынса:
Тикшеренеүҙәр маҡсаты
Хиуа походы маҡсаттарының береһе — Арал диңгеҙен, уның бассейнын һәм ярҙарын тикшереү. Ул замандағы географтарҙы Аму-Даръя Каспий диңгеҙенә һыуҙарын ҡойоу-ҡоймауы, йылға инештәре ҡайҙа ятҡанлығы һәм йылға ағымын үҙгәртеү мөмкинлеге ҡыҙыҡһындыра. Беренсе сиратта, былар барыһы ла яңы йылға сауҙа юлын алыу өсөн Рәсәй империяһы өсөн стратегик яҡтан бик мөһим була. Хиуа ханлығындағы мамыҡ Рәсәй һәм Европа баҙарҙарында бик ҡиммәт тора һәм юғары баһалана. Ҡаҙаҡ далалары аша мамыҡты алып сығыу хәүефле булыуы сәбәпле, Аму-Даръя йылғаһы күпкә отошлораҡ юлы булыр ине (ул ваҡытта географтар йылға Каспий диңгеҙенә төшә тип уйлайҙар). Тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн походҡа кәмәләр һәм һайыҡтар алына. Шулай Хиуанан кире ҡайтҡан саҡта Каспий һәм Арал диңгеҙҙәре араһында нивелировка яһау планлаштырыла.
Бер үк ваҡытта походҡа отставкалағы ротмистр П. А. Чихачев юллана, уға Памир тауҙарын буйынса тикшеренеү миссияһы йөкмәтелә. Памирҙан ул разведка маҡсаттарында Тибет аша Һиндостандағы Британия биләмәләренә үтеп инергә һәм Рәсәйгә тикшеренеү өлкәләре карталары һәм ентекле отчет менән әйләнеп ҡайтырға тейеш була. Билдәһеҙ сәбәптәр буйынса әлеге план тормошҡа ашырылмай ҡала. Һуңғараҡ Чихачев ышанысһыҙ мәғлүмәттәр буйынса "Памирҙың гипотетик картаһы"н эшләй.
Отрядты тәьмин итеү
Айырым Ырымбур корпусы отрядты Хиуа походына бик ентекле рәүештә әҙерләй: маршруттар ҡоро ерҙә лә, Каспий диңгеҙе аша ла күҙаллана, аҙыҡ-түлек, боеприпастар әҙерләнә. Командир итеп генерал-адъютант В. А. Перовский тәғәйенләнә. Отряд ғәскәренең һаны 6651 кеше була. Хиуаға Урал һәм Ырымбур казактары формированиелары, Рәсәй Армияһының 1-се Ырымбур полкы, Башҡорт-мишәр ғәскәренең 3 сотняһы һәм артиллерия ғәскәрҙәре частары йыйына. Походҡа казактарҙы туплау уларҙың бик ҙур участкаларҙа Рәсәй империяһының сиктәрен һаҡлау бурысы ҡатмарлаштыра. Хиуа походына Ырымбурҙан сығып китәләр, шуға күрә бөтә һалдаттар ошо ҡалала фатирҙарҙа йыйыла.
Шулай уҡ командование һалдаттар өсөн ризыҡ, кейем, һауыт-һаба һәм башҡалар һатып ала башлай. Кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеү 1839 йылдың яҙында башлана. Аяҡ кейемен, өҫкө кейемде һәм көймәле арбаларҙы тегеү һәм әҙерләү өсөн тегенселәр, итекселәр һәм күн оҫталары яллана. Поход ҡыш осорона тәғәйенләнгә күрә, пехота өсөн ҡыҫҡа тундар, курткалар, салбарҙар, шинелдәр, силғауҙар тегелә. Йәйге салбарҙар һәм еңел кейем дә тегелә. Казактар үҙ-үҙҙәрен тәьмин итергә бурыслы булалар. Башҡалар менән сағыштырмаса тәжрибәле булған Урал казактары яҡшыраҡ кейенә; уларҙың береһе һөйләүенсә, күлдәк өҫтөнән ул дөйә йөнөнән фуфайка кейә, шунан йәш һарыҡ йөнөнән оҙонлоғо тубыҡтан аҫтараҡ ҡыҫҡа тун; ябай ыштан өҫтөнән дөйә йөнөнән һырылған ыштан, уның өҫтөнән — күн ҡырғыҙ салбарҙары, силғаулы оҙон итек, тунын билдек менән быуған. Тундан тыш бер йәшлек һары йөнөнән толоп, уның өҫтөнән — ат тиреһенән ҡайыш менән быуылған ҡырғыҙ доһаһы, һарыҡ тиреһенән кәпәс һәм башлыҡ, запасҡа — ҡырғыҙ малахайы (буран осрағына)), өҙәңгеләре башлыса ағастан була. Походҡа улар регуляр ғәскәрҙәре алған кейемде алалар. Унан башҡа көнкүреш әйберҙәре һәм инвентарь алалар: салғы, балта, мылтыҡ, пистолеттар. Офицерҙар походҡа үҙ теләге менән әйберҙәр алалар һәм ҡалған ғәскәрҙәрҙе аттар менән тәьмин итергә ҡушыла. Бының өсөн йыл оклады бирелә. Офицерҙар аттар һәм дөйәләр һатып алалар, ә Рәсәй армияһынан отрядҡа 7500 арба бирелә.
Армияның ҡалған ихтыяждары өсөн әйберҙәр ҙә алына. Йылға аша сығыу өсөн 300 турһыҡ, (понтон күпер һәм борам өсөн), ике ялпаҡ кәмә һәм дүрт ҡайыҡ (өңөп эшләнгән) кәмә һатып алына. Әлеге кәмәләр һәм ҡайыҡтар шулай уҡ Арал диңгеҙенең ярҙары линияһын тикшереү өсөн тәғәйенләнә. Мәскәүҙән Ырымбурға кәрәкле дарыуҙар һәм медицина кәрәк-яраҡтары килтерелә; ауырыуҙарҙы һәм яралыларҙы ташыу өсөн 80 арба бүленә. башҡа хәжәттәр араһынан япраҡ тәмәке, ялғаш, биҙрә, сөй, быяла, ҡайраҡтар алына. Шулай уҡ поход тимерлеге өсөн ике арба йыһазландырыла.
Припастар менән тәьмин итеү һәм разведка
Рәсәй ғәскәрҙәре үтә торған юлда кәрәк-яраҡтар өсөн пункттар һайлана. Бының өсөн Арал диңгеҙеенә тикшерен походына әҙерлек һылтауы менән 1839 йылдың майында полковник К. К. Гекке етәкселегендә Эмба йылғаһы инешенә 600 кеше, 1200 арбаһы һәм ике ялан артиллерия орудиеһы менән отряд юллана. 12 июндә юлға сығып, Гекке 1 июлдә тейешле урынға килеп етә. Унда ул ылауын ҡалдыра, шунан һуң 200 башҡорттан торған атлы отряд булдыра. 4 июлдә ул отряд менән Дуңғыҙ тауы ыҙанына китә, әммә уға барып етмәҫ борон, сираттағы келәт сифатында һәм ҙур көстәр туҡтау урыны өсөн Сусҡакүл ыҙанын һайлай. 28 июлдә алдынғы отряд Аҡбулаҡҡа килеп етә.