cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Якоб Гогебашвилиҙың йорт-музейы
Ҡомартҡы статусы
Якоб Гогебашвилиҙың йорт-музейы 2019 йылдың 29 майында Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Хеҙмәттәре
Яков Гогебашвилиҙың ҡайһы бер хеҙмәттәре :
Дрягина Ирина Викторовна
Дрягина Ирина Викторовна (31 март 1921 йыл — 9 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, агроном-селекционер, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1972 йыл), профессор.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, эскадрилья комиссары, 2-се Белорус фронты 4-се һауа армияһы 325-й төнгө бомбардировка авиация дивизияһының 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы осоусыһы, гвардия капитаны.
Биографияһы
Ирина Викторовна Дрягина 1921 йылдың 31 мартында Һарытауҙа тыуа. Атаһын матрос, водолив, һуңынан парһыҙ судно капитаны була. Бала сағында ғаиләләре менән Һарытауҙан Әстерханға тиклем йөҙәләр.
Һарытау аэроклубында уҡый. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылда алына. Ғәмәлдәге армияла 1942 йылдан. Полк составында Кавказ өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша, Кубанде, Ҡырымды азат итә. 1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
«1942 йылдың 6 ноябренә ҡараған төндә Ирина Дрягина — Полина Гельман экипажы Кадгорон ауыл биләмәһе эргәһендәге яғыулыҡ-майлау складын бомбаға тотто, — тип һөйләй Советтар Союзы Геройы Ирина Себрова. — Янғын төн буйына туҡтаманы. Улар башҡа ныҡ нығытылған пункттарҙы — Ищерская, Кизляр, Малгобек, Терек һ.б. уңышлы утҡа тотто. Ошо алыштарҙа ҡатнашҡаны өсөн Ирина Дрягина Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланды». <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 1943 йыл да, комиссар вазифаһын бөтөрөлгәс, өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы А. И. Покрышкин командалыҡ иткән 9-сы гвардия истрибителдәр авиадивизияһының сәйәси бүлегенә комсомол буйынса начальник урынбаҫары итеп күсерелә.
Һуғыштан һуң
1960 йылдарҙа — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты, һуңынан Йәшелсә культуралары селекцияһы һәм орлоҡсолоғо Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре. 1963 йылда МДУ-ның биология-тупраҡ генетикаһы кафедраһы доценты вазифаһына һайлана. 1978 — 1994 йыл дарҙа сәскә культуралары селекцияһы һәм орлоҡсолоғо лабораторияһын етәкләй.
46 сорт баҡса ирисы, мәҙәниәт 25 сорт башҡа сәскәле һәм декоратив культуралар авторы. Яңы сорт сәскәләрҙе үҙенең яуҙаш хәрби осоусы әхирәттәре, совет авиацияһы һәм космонавтикаһының билдәле шәхестәре исеме менән атай. Шулай беҙҙең илдә «Евгения Руднева», «Маршал Покрышкин», «Академик Королев», «Марина Раскова», «Рябов Штурман», «Вадим Фадеев», «Гвардия», «Полет к Солнцу» (Советтар Союзы Геройы М. П. Девятаев хөрмәтенә), «Чистое небо» иристары барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер сорттарҙың авторҙашы — Г. Е. Казаринов.
Мәскәүҙә йәшәй.
Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе
Башҡорттарҙың Рәсәйгә инеүе — башҡорттарҙың Рәсәй дәүләте составына Килешеү нигеҙендә инеүе.
Процестың дөйөм характеристикаһы
Тарихи Башҡортостандың Рус дәүләтенә инеүе тарихнамәлә бәхәсле тип һанала һәм ул өс төрлө ҡылыҡһырлана:
Процесты атап йөрөтөү буйынса ла фекерҙәр төрлөсә, берәүҙәр уны инеү, икенселәр — ҡушылыу ти. Шулай уҡ аныҡ датаны билдәләү буйынса ла һәм был тарихи фактҡа ҡарата ла альтернатив фараздар бар.
Тарих
XVI быуат урталарында Тарихи Башҡортостан территорияһы — Нуғай Урҙаһы, Әстерхан, Ҡазан һәм Себер ханлыҡтары дәүләттәре составына инә. Бындай факт башҡорт ҡәбиләләренең Мәскәү подданствоһын бер үк ваҡытта алыу мөмкинлегенә аяҡ сала һәм процесты ҡыйынлаштыра, оҙаҡҡа һуҙа.
1552 йылда Ҡазан ханлығын буйһондорған батша Иван IV башҡорттарға Рус дәүләтенә үҙ ихтыярҙары менән инеү тәҡдиме яһай.
Шул уҡ ваҡытта Нуғай Урҙаһында XVI быуат уртаһында сәйәси хәл-торош тотороҡһоҙ була. Элекке Ҡазан ханлығына ингән башҡорт ерҙәренә нуғай мырҙалары һәм себер хакимдары ҡул һуҙыуҙан тартынмай. Төбәктәге хәл стихиялы афәттәр, аслыҡ һәм тағун (чума) сире менән ҡатмарлаша, өҫтәүенә, биләмәләрҙең үҙ-ара тарҡалыш һуғыштары башлана. Шаһиттар әйтеүенсә, был йылдарҙа ҡыштар «…ныҡ зәһәр ҡаты һыуығы менән айырылып торҙо, нуғайҙарҙың бөтөн малы һәләк булды, ат өйөрҙәре генә түгел, башҡа төрлө малы ла, ә йәйгә табан үҙҙәре лә юҡҡа сыҡты»(По сведениям очевидцев, зимы были «… зело лютые и студеные, весь скот их [ногайцев] помер, яко стада конские, так и других скотов, а на лето и сами исчезоша»). Кенәз Андрей Курбский һәм инглиз илсеһе Дженкинсон мәғлүмәттәрендә, XVI б. 50-се йй. беренсе яртыһындав Нуғай Урҙаһында бер сығанаҡтарҙа хәбәр ителгәнсә, 100 мең, икенсе сығанаҡтарға ышанһаң — 1 млн кеше үлгән, тиелгән. XVI быуаттың икенсе яртыһына нуғайҙар Башҡортостан территорияһынан Иҙел аръяғына һәм артабан көнбайышҡа, Кубань йүнәлешендә, йәиһә көньяҡҡа, Каспий һәм Арал диңгеҙҙәре районына күсеп китә.
Халыҡ йыйындарында башҡорт ырыуҙары вәкилдәрен һайлағандар һәм улар, һөйләшеүҙәр алып барыу маҡсатында, башта Ҡазанға, артабан Мәскәүгә бара.
1554—1557 йылдарҙа Ҡазандағы батша наместнигы бояр Александр Борисович Горбатый-Шуйский менән тәүҙә Ҡазан ханлығының элекке подданныйҙары — төньяҡ-көнбайыш башҡорттары — байлар, бүләр, ғәйнә, ирәкте, ҡаратабын, уран, артабан үҙәк — мең һәм юрматы, көньяҡ-көнсығыш — бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян, үҫәргән , көнсығыш ҡәбиләләре — табын, көҙәй һ.б. башҡорт ырыу-ҡәбилә вәкилдәре һөйләшеүҙәр алып бара. Башҡорттарҙың Рус дәүләтенә инеүенең йомғаҡлау этабы 1557 йылда илселәрҙең Мәскәүгә барыуы һәм унда Мәскәү властары менән һөйләшеүҙәр ойошторолоуы, башҡорттарҙың Иван IV-нән Жалованный грамоталар алыуы менән тамамлана. Грамоталарҙа ҡушылыуҙың төп шарттары тасуирлана, башҡорт ҡәбиләләренең башлыҡтары тархан һәм кенәз, ҡайһы берҙәре староста дәрәжәһенә лайыҡ була. Батша Иван IV-нең Грамоталары — Рус дәүләте менән башҡорттар араһында башҡорттарҙың Рәсәй дәүләтенә инеүе тураһындағы Килешеүе.
Урал аръяғы башҡорттарының бер өлөшө (төньяҡ-көнсығыш) Рәсәй ғәскәрҙәренең Күсем хан вариҫтары менән бәрелештәре барышында, йәғни XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында, Себер ханлығы ер йөҙөнән юғалғас, Рус дәүләтенә инә.
Ҡушылыу шарттары
Башҡорт шәжәрәләрендә күп тапҡырҙар башҡорттарҙың ҡушылыуы тыныслыҡ шарттарында һәм батша власы менән Килешеү нигеҙендә башҡарылыуы ғына түгел, инеүҙең айырым шарттары булыуы һәм уларҙың бер яҡлы ғына үҙгәртелә алмауы тураһындағы фекер һыҙыҡ өҫтөнә алына. Батша хөкүмәте тыныс тормош, дошман агрессияһын бергәләп кире ҡайтарыу, башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын, дин тотоу иреклеген, эске эштәренә ҡыҫылмауҙы һәм урындағы үҙидараны һаҡлауҙы гарантиялай. Ә башҡорттар үҙҙәрен Рус дәүләтенең подданныйҙары итеп таный, хәрби хеҙмәт бурысын үтәү һәм яһаҡ түләү йөкләмәһен үҙ иңенә ала.
Әһәмиәте
Һуңғараҡ батша властары тарафынан Килешеү шарттары боҙола (аҫаба ерҙәр баҫып алына, һалымдар арттырыла, үҙидара юҡҡа сығарыла, көсләп суҡындырыу, христианизациялау һ.б. башлана). Атап үтелгән сәбәптәр башҡорт ихтилалдары тоҡаныуға килтерә.
Уложенный комиссия ултырыштарында үҙҙәренең наказдары һәм сығыштарында башҡорт депутаттары Туҡтамыш Ишбулатов һәм Баҙарғол Юнаев йыш ҡына Рус дәүләте составына ингәндә алынған Жалованный грамоталарға һылтана. Йомғаҡлап шуны әйтергә кәрәк: башҡорттар менән Рәсәйҙең айырым мөнәсәбәттәре 1649 йылғы "Соборный Уложение"ла сағыла. Был документта, «… мөлкәттәрен тартып алыу һәм батша йәберендә булыу ҡурҡынысы аҫтында, боярҙарға, околничийҙарға, һәм думный халыҡҡа, һәм стольниктарға, һәм стряпчийҙарға һәм мәскәү дворяндарына, ҡала дворяндарына һәм бояр балаларына һәм төрлө чиндағы рус кешеләренә башҡорттарҙан ер һатып алыу, ерҙе заклад менән алмашыу, ҡортомға алыу» тыйыла. («…бояром, околничим, и думным людям, и стольникам, и стряпчим и дворяном московским и из городов дворяном и детям боярским и всяких чинов русским людям поместным всяких земель не покупать и не менять и в заклад, и сдачею и в наём на многие годы не имать.»)
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыу ваҡиғалары Башҡорт шәжәрәләрендә урын ала һәм башҡорт ауыҙ-тел ижадында тасуирлана. Республикала 1957 һәм 2007 йылдарҙа Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 400 һәм 450 йыллығына бағышланған тантаналы саралар һәм ғилми конференциялар ойошторола. Ошо тарихи ваҡиғаға бағышлап Өфөлә 1957 йылда Дуҫлыҡ Монументы ҡуйыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы
Ҡарабуғат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Созь
Созь — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иваньково һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2998 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Якуниха
Якуниха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Әхмәтғәлиев Арыҫланғәле Әхмәтғәли улы
Әхмәтғәлиев Арыҫланғәле Әхмәтғәли улы ( ? 1907 йыл — 1 апрель 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, ҡыҙылармеец, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы уҡсыһы.
Биографияһы
Арыҫланғәле Әхмәтвәғәли улы Әхмәтғәлиев Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Башҡортостан Республикаһы Буранғол ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында уҡсы булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 1 апрелендә яраларынан вафат була. Рәсәй Федерацияһы Һарытау (Саратов) өлкәһе Репное ауылында ерләнгән
Ғаиләһе
Өйләнгән. Биш бала атаһы була, ейән-ейәнсәрҙәре нәҫелен дауам итә.
Райман (Туймазы районы)
Почта индексы — 452752, ОКАТО коды — 80251870004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Райман ауылы 1715 йылдан алып билдәле, керҙәшлек килешеүе буйынса бында типтәрҙәр килеп ултырған. Ул Өҫән йылғаһы буйында урынлашҡан.Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡыр‑Йылан улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. 1795 йылда 106 кеше, 1865 йылда 75 йортта — 568 кеше иҫәпкә алынған.Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, сауҙа менән шөғөлләнгән. Мәсет, һыу тирмәне, 20 бакалея кибете булғанлығы билдәле. 1906 йылда 2 мәсет, һыу тирмәне, тимерлек, 3 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. Халҡы: 1906 й. — 1106 кеше; 1920—1302; 1939—1207; 1959—626; 1989—577; 2002—817; 2010—970 кеше йәшәгән. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002). Халҡы «Алға» крәҫтиән (фермер) хужалығында эшләй. Урта мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, мәсет бар. .
Сейәле-Әтәс
Сейәле-Әтәс (Чуй-Атасево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 310 кеше. Почта индексы — 452272, ОКАТО коды — 80230812010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чигиринова Наталья Романовна
Чигиринова Наталья Романовна (20 июль 1993 йыл) — Рәсәй гандболсыһы, Рәсәй йыйылма командаһы һәм  ГК «ЦСКА» уйынсыһы, 2015 йылда Универсиада чемпионы. 2019 йылда Хорватия чемпионы.
Биографияһы
Киләһе ике миҙгелдә Наталья Рәсәй чемпионатының призеры була икенсе тапҡыр  һәм тапҡыр сығыш яһаусы суперлига командалары араһында беренселектең  еңеүсеһе була.
2016/17 миҙгелен «Астраханочка» командаһы составында Әстерханда башлай. Чемпиондар лигаһында команда менән тәүге тапҡыр сығыш яһай. Бында спортсы милли чемпионаттың «бронза» миҙалын яулай һәм ике тапҡыр Рәсәй Кубогының бронза призёры була.
2019 йылдың йәйенән ЦСКА ПГК уйынсыһы була.
Йыйылма командала карьераһы
2015 йылдың йәйендә Наталья Рәсәй студенттар гандбол йыйылма командаһы  составында Кореяла Бөтә донъя йәйге XXVIII  Универсиадаһында  «алтын»  яулай.
Дендрология
Дендрология (от δένδρον «ағас» + «ғилем») — ботаника фәненең ағас тарҙы өйрәнеү буйынса тармағы.
Дендрология ағас тарҙан тыш, ҡыуаҡлыҡтарҙы, ярым ҡыуаҡлыҡтарҙы, ағасланған лианаларҙы, шулай уҡ, түшәлеп үҫкән ағас үҫемлектәр ҙе (стланик) һәм мендәр кеүек (подушкообразные) ҡабарып үҫкән үҫемлектәрҙе өйрәнә.
Дендрология буйынса белем урман хужалығы белгестәре, шулай уҡ, йәшелләндереү өлкәһендәге белгестәр өсөн бигерәк тә мөһим.
Дендрология өлкәһендә эшләүсе ғалимдарҙы дендрологтар тип атайҙар.
Иң билдәле рәсәй ғалимдарының береһе-дендролог — Владимир Сукачев (1880—1967).
Ул фитоценоздар тураһында тәғлимәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биогеоценология фәненә нигеҙ һалыусы.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
В. Я. Брюсов исемендәге Ереван дәүләт лингвистика университеты
'''В. Я. Брюсов исемендәге Ереван дәүләт телдәр һәм социаль фәндәр университеты''' (Երևանի Բրյուսովի անվան պետական լեզվահասարակագիտական համալսարան) — Әрмәнстандың баш ҡалаһы Еревандағы дәүләт университеты, 1935 йылдан алып эшләй. 1965 йылда уҡыу йортона рус тарихсыһы һәм шағиры Валерий Брюсов исеме бирелә.
Университетта рус, инглиз, француз, немец һәм башҡа телдәр, ғәмәли психология, тарих, политология, төбәкте өйрәнеү һәм башҡа гуманитар фәндәр буйынса белгестәр әҙерләнә. Университет Еревандың үҙәгендә, Туманян һәм Московян урамдары киҫелешендә урынлашҡан.
Тарихы
В. Я. Брюсов исемендәге Ереван дәүләт телдәр һәм социаль фәндәр университеты — 1935 йылдың 4 февралендә Әрмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты ҡарары менән ике йыллыҡ арауыҡ колледжы булараҡ асылған Рус теле уҡытыусылары институтының вариҫы.
Немец теле бүлеге 1936 йылда асыла, артабан 1937 йылда — инглиз һәм француз телендәге бүлектәр. Шул уҡ йылда институтты тәүге рус теле уҡытыусылары тамамлай. 1940 йылда институт Ереван дәүләт урыҫ теле уҡытыусыларын әҙерләү институты тип үҙгәртелә. 1955 йылда уға Ереван дәүләт университеты факультеты статусы бирелә, шул уҡ ваҡытта уның структураһы һәм академик бойондороҡһоҙлоғо һаҡланып ҡалына.
1962 йылда уҡыу йорто бойондороҡһоҙлоҡ ала — В. Я. Брюсов исемендәге Ереван дәүләт урыҫ һәм сит телдәр педагогия университетына әйләндерелә. 1985 йылда Совет хөкүмәте уҡыу йортон «Халыҡтар дуҫлығы» ордены менән наградлай.
Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, 1993 йылда вуз В. Я. Брюсов исемендәге Ереван дәүләт сит телдәр институты тип үҙгәртелә.
2001 йылдан, дәүләт резолюцияһына ярашлы, институтҡа университет статусы бирелә һәм ул В. Я. Брюсов исемендәге Ереван дәүләт лингвистика университеты тип үҙгәртелә. 2014 йылда В. Я. Брюсов исемендәге Ереван дәүләт телдәр һәм социаль фәндәр университеты исеме бирелә.
Эшмәкәрлек дәүерендә уҡыу йорто рус, инглиз, француз, немец, испан, грек телдәре, ғәмәли психология, тарих, политология һәм төбәкте өйрәнеү буйынса 18000-ҙән ашыу белгес әҙерләп сығара. Реструктуризация процесы әлегәсә дауам итә, тиҙҙән университет республиканың яңы ихтыяжына яуап биргән белгестәр әҙерләй башлаясаҡ.
2013 йылда университеттың кадрҙар составы 477 кешенән тора: 434 уҡытыусы, шуларҙың 189-ы тулы ставкаға эшләй, 48 кеше бер-нисә урын биләй, 2 фән докторы, 14 профессор, 102 фән кандидаты, 54 кеше профессорҙарҙың ассистенты.
Факультеттары
2017 йылға университетта 3 факультет һәм тикшеренеү үҙәге иҫәпләнә.
Тәржемә һәм мәҙәиәт-ара аралашыу факультеты
Тәржемә һәм мәҙәниәт-ара коммуникациялар факультеты 2004 йылда барлыҡҡа килә, 2013 йылда ике профилле белем биреү һәм түбәндәге йүнәлештәр буйынса бакалавриат программаһын тормошҡа ашырыу маҡсатында үҙгәртелә:
Рус һәм сит телдәр, мәҙәниәт-ара аралашыу факультеты
Факультетҡа университет менән бергә 1935 йылда нигеҙ һалына. Һуңғы үҙгәртеүҙәр 2013 йылда башҡарыла, түбәндәге йүнәлештәр буйынса бакалавриат программалары асыла :
Студенттар теләктәре буйынса параллель рәүештә икенсе сит телде өйрәнә: инглиз, поляк, болгар, немец, француз, испан, ғәрәп йәки итальян.
Магистр программалары
Лингвистика буйынса магистр дәрәжәһе:
Квалификация: лингвист (типология, семиотика)
Педагогика буйынса магистр дәрәжәһе:
Квалификация: күп телле уҡытыусы (инглиз-француз, инглиз-немец, француз-инглиз, немец-инглиз, рус-инглиз), мәктәп психологы
Филология буйынса магистр дәрәжәһе:
Квалификация: филолог
Лингвистика һәм мәҙәниәт-ара коммуникациялар буйынса магистр дәрәжәһе:
Тәржемә һәм интерпретация буйынса магистр дәрәжәһе:
Квалификация: тәржемәсе (инглиз-әрмән, француз-әрмән, немец-әрмән, рус-инглиз-әрмән)
Квалификация: журналист
Мәғариф өлкәһендә идара итеү буйынса магистр дәрәжәһе.
Квалификация: мәғариф өлкәһендә идара итеү.
Вуздан һуң белем алыу
Юғары уҡыу йортонан һуң белем биреү системаһы ике кимәл тәҡдим итә: аспирантура һәм докторантура. Программа 1963 йылда эшләй башлай һәм ошо ваҡыттан алып уны 300-ҙән ашыу кеше тамамлай. Әлеге ваҡытта университетта 1 фән кандидаты, көндөҙгө бүлектә — 16, ситтән тороп уҡыу бүлегендә 48 студент белем ала.
2013 йылда уҡыу йортонда түбәндәге йүнәлештәр буйынса 14 аттестация комиссияһы эшләй:
Тикшеренеү эшмәкәрлеге һәм баҫылған эштәр
Университет коллегияһы баҫтырған ғилми эштәрҙең йөкмәткеһе һәм төп тенденциялары университеттың фәнни потенциалына һәм структура үҙенсәлектәренә бәйле. Төп эш йүнәлештәре:
Хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәр
Телдәрҙең Европа йылын ойошторғанда Ереван дәүләт телдәр һәм социаль фәндәр университеты төп эшмәкәрлек урыны тип һайлана (2001). Телдәрҙең Европа йылы — Европа советының һәм Европа комиссияһының берлектәге инициативаһы. Уның маҡсаты — күп теллелек идеяларын алға һәрәү һәм Европала телдәрҙе белеү кимәлен күтәреү. Шунан бирле Әрмәнстанда 26 сентябрь йыл һайын Телдәрҙең Европа көнө билдәләнә.
Университетта Австрияның Грац ҡалаһында урынлашҡан Хәҙерге телдәрҙең Европа үҙәге ойошторған оҫталыҡ дәрестәре даими үткәрелә. Сараның маҡсаты — дөйөм һәм махсус программалар һәм проекттар индереү, сит ил теле уҡытыусыларының үҙҙәренеңү уҡытыу ысулдарын Сит телде өйрәнеүҙең дөйөм Европа компетенциялары системаһына инеүенә ярҙам итеү.
Китапхана
1935 йылда университет китапханаһы асыла. Әлеге ваҡытта унда сәйәси һәм социаль фәндәр буйынса 400 000 китап, әрмән, рус, инглиз, француз, испан, немец, фарсы һәм башҡа телдәрҙә нәфис әҙәбиәт, һирәк китаптар һәм академик мәҡәләләр йыйынтыҡтары бар. Китапхана даими тулылана. Төп китапхананан тыш, кафедраларҙа махсуслашҡан китапханалар бар.
Үҙәк китапхананың яңы бинаһында уҡыу һәм тикшеренеү залы, китаптарҙы һаҡлау урыны йыһазландырылған, компьютер залы интернетҡа һәм асыҡ китапханалар селтәренә тоташтырылған.
Нәфис әҙәбиәт тупланмаһы — китапхананың иң бай бүлеге Унда 19-20-се быуат әрмән, Европа һәм рус классиктарының иң яҡшы әҫәрҙәре тупланған. Китапхана лингвистика һәм француз, инглиз, испан, немец, чех, румын, болгар һәм фарсы телдәрен уҡытыу ысулдары, балалар әҙәбиәтенең донъя коллекцияһы, «Донъя әҙәбиәте» журналының 200 данаһына, Британия энциклопедия, World Book һәм People and Places энциклопедияларына, көнбайыш цивилизацияһының Бөйөк китаптары серияһына, аңлатмалы һәм сит ил һүҙлектәренә, синонимдар һәм антонимдар һүҙлектәренә, инструкцияларға һәм етәкселек әсбаптарына эйә.
Сосца
Сосца — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иваньково (зал. р. Созь) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
В. Я. Брюсов исемендәге Ереван дәүләт лингвистика университеты
Китапхана
Особо ценный раздел библиотеки — коллекция редких и уникальных книг в размере 2000 единиц. Это жемчужины человеческой мысли и произведения искусства 1-20-го веков.
Сосца
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
В. Я. Брюсов исемендәге Ереван дәүләт лингвистика университеты
Студент тормошо
1996 йылда студенттар үҙидараһы органы — студенттар советы ойошторола. Ул университет тормошона әүҙем йәлеп ителә, студенттарҙың тормошо һәм уларҙың академик, социаль тормошонда килеп тыуған кисекмәҫтән хәл ителергә тейешле мәсьәләләр буйынса фекер алышыуҙа һәм ярҙам итеүҙә ҡатнаша.
Совет Әрмәнстандың һәм донъяның башҡа университеттары менән хеҙмәттәшлек итә, сығарылыш тантаналарын, түңәрәк өҫтәлдәр, интеллектуаль уйындар, конференциялар, оҫталыҡ дәрестәре, семинарҙар ойоштороуҙа, «Яңы полиглот» гәзитен сығарыуҙа ҡатнаша.
Студенттар төрлө ойошмаларҙа ирекмәнлек менән шөғөлләнә, университеттың мәшғүллек үҙәге менән хеҙмәттәшлек итә, Еревандағы һәм илдең башҡа төбәктәрендәге интернаттарға бара, спорт уйындары, фәнни һәм мәҙәни саралар ойоштора.
Сығарылыш һәм карьера үҙәге
Маҡсаттарға өлгәшеү өсөн түбәндәге төркөмдәр менән хеҙмәттәшлек планлаштырыла:
Рига
Рига  — Латвияның баш ҡалаһы һәм Балтика буйы илдәрендәге иң эре ҡала. Халыҡ һаны 641 007 кеше тәшкил итә (2015 йыл ).
Этимологияһы
Тәүге тапҡыр Рига 1198 йылғы документтарҙа иҫкә алына. Был гидроним атамаһы Рига йылғаһы исеменән бәйле. Рига — Көнбайыш Двина йылғаһының ҡушылдығы булған, хәҙер был йылға юҡ. Балтик телдәрендәге ring- литва телендәге ringe, ringis — «излучина, лука, затон, заводь» менән тап килә. Курш ырыуҙары йәшәгән ерҙә ring- топонимдарҙа йыш осрай. Видземе ырыуы латыштарында курш телендәге -in- формаһына һуҙып әйтелә торған һуҙынҡы -i- тап килә, балтик тамыр ring- rig- формаһында йөрөй. Йылға бөгөлдәренә бәйле Rigasupe — «река с излучинами» атамаһы килеп сыҡҡан (был йылға күмелгән), ә гидронимдан «Рига» ойконимы барлыҡҡа килгән.
Рига һәм Тевтон ордены
Епископтар немецтарҙы көнсығыш ерҙәргә, айырыуса мәжүси халыҡтар ерҙәренә күсереү сәйәсәтен алып бара. Хәрби күскенселәргә рыцарҙар ордены төрлө яҡлап ярҙам итә: башта был Ливонияның Христос яугирҙары берлеге -Братство воинов Христа Ливонии (Орден меченосцев) була, һуңыраҡ ул Тевтон орденына (Немец ордены) ҡушыла. Тәре йөрөтөүселәрҙе мосолмандар Палестинанан ҡыуып ебәргәс, Тевтон ордены Рим папаһы ярҙамы менән Көнсығыш Европала үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерә, айырыуса, Балтик буйындағы Пруссия (прустар илендә) һәм Ливонияла. Тевтон ордены көслө һәм үҙ аллы сиркәү ойошмаһы була, уның менән Рига архиепископтары араһында был төбәктә хакимлыҡ өсөн конкурентылыҡ көсәйә. Тевтон орденының Ливония бүлеге булдырыла, уның башында Ордендың Бөйөк магистрына буйһонған ландмейстер тора.
Рига архиепископтары менән Тевтон ордемны араһныдағы низағтар йыш ҡына хәрби төҫ ала (Ливониялағы 1297—1330 йылдарҙағы Граждандар һуғышы). Был Граждандар һуғышы барышында 1330 йылда Рига ваҡытлыса үҙаллылығын юғалта, 36 йылдан һуң архиепископ менән орден араһындағы Данциг килешеүе (1366) буйынса яңынан уны ҡайтарыуға өлгәшә.
Реформация
1522 йылда Рига Реформацияға ҡушыла, архиепископтар власы кәмей, Һуңғы Рига архиепискобы Вильгельм Бранденбургский була.
1558 йылда Рәсәй менән һуғыш башланып (Ливония һуғышы), Ливония конфедерацияһы тарҡалғас (1561—1562) Рига ҡалаһы архиепископ менән Ордендың Речь Посполитая менән берләшеү идеяһын хупламай, Изге Рим империяһының ирекле ҡалаһы статусын һорай. Ирекле Рига ҡалаһы ике тиҫтә йыл тирәһе йәшәй. 1581 йылда урыҫтарҙың яңы һөжүме башланырҙан алда, башҡа бер кемдән ярҙам өмөт итеп булмағанын аңлағас, Рига Польша һәм Литва берлеге короле Стефан Баторийға тоғролоҡҡа ант итә.
40 йыллыҡ Польша-Литва хакимлығы ваҡытында ҡала халҡы кире католик сиркәүенә ҡайтарыла (был Календарь тәртипһеҙлектәренә килтерә), контрреформация Швеция короле Густав II Адольф 1622 йылда Риганы алғас туҡтатыла. Швеция короллегендә Рига Стокгольмдан ҡала икенсе ҡала булып иҫәпләнә, был уның стратегик урынына бәйле була, сөнки Рига Балтика буйында иң ҡөҙрәтле Швеция дәүләте мәнфәғәттәрен яҡлауҙа бик мөһим роль уйнай. Был осорҙа ҡала үҙидараһы ныҡ үҫешә. 1656—1658 йылдарҙағы Рәсәй-Швеция һуғышы ваҡытында Рига (1656) ҡамауға алына.
Урыҫ ғәскәре ҡамауы, Рәсәйгә ҡушылыуы һәм уның хакимлығы аҫтында ҡалыуы (XVIII—XIX быуаттар)
XVIII быуат башында Рига Европалағы иң ҙур ҡәлғәләрҙән һанала. Ҡала ғәйәт ҙур диуарҙар менән уратып алынған була, уны биш бастион, ике равелин һәм ике шанец (туптар өсөн окоп) һаҡлай. Бынан тыш ҡәлғә тирәләй тәрән соҡор соҡола һәм һыу менән тултырыла. Даугаваның икенсе ярында понтон күперҙе һаҡлап тороусы тағы бер форт — Коброншанц төҙөлә. Швеция короллеге һәм Төньяҡ Европа илдәре коалицияһы (Саксония курфюрстлығы, Рәсәй батшалығы, Дания короллеге, Речь Посполитая һ.б.) араһындағы Балтик буйындағы ерҙәр һәм Балтик диңгеҙендә хакимлыҡ өсөн Төньяҡ һуғыш (1700—1721) ваҡытында граф Нильс Стромберг етәкселегендәге Риганы һаҡлап торған швед гарнизонында (1709) 13 400 кеше, 563 туп, 66 мортира һәм 12 гаубица була. Был оҙаҡҡа һуҙылған һуғышта Швецияны солох төҙөргә мәжбүр итер өсөн Пётр I Балтик буйында һуғышты әүҙемләштерә һәм 1709 йылдың октябрендә граф Б. П. Шереметевҡа Риганы алырға бойора.
1709 йылдың 27 октябрендә (6 ноябрендә) рус армияһы Риганы ҡамауға ала һәм 1709 йылдың 2 (13) декабренә ҡала тулыһынса блокадала ҡала.
1710 йылдың 4 июлендә бик оҙаҡ блокадала булғандан һуң Рига (1709—1710) ҡалаһы һәм ҡәлғәһе, Петр I-нең генерал-фельдмаршал Б. П. Шереметев етәкселегендәге ғәсҡәре тарафынан алына. Швед гарнизоны капитуляция иғлан итә. Рус армияһы ҡулына иҫән ҡалған швед артиллерияһы (561 туп, 66 мортира, 7 гаубица), гарнизондағы 5 132 кеше әсиргә төшә, уларҙың 2 905 сирле була. Шул уҡ көндө граф Борис Петрович Шереметев Рига граждандары һәм Остзее (Балтик буйы) дворяндарының Пётр I тоғролоҡ тураһында антын ҡабул итә.
Рига һәм Лифляндияның Рәсәйгә ҡушылыуы 1721 йылдың 30 авгусында (10 сентябре) Рәсәй менән Швеция короллеге араһында төҙөлгән Ништадт солох тураһында килешеүе менән нығытыла.
1713 йылдың 17 (28) июлендә Рига Рәсәйҙең Рига лубернаһы (1721 йылдан — Рәсәй империяһы), 1783—1796 йылдарҙа Рига наместниклығы, 1796—1918 йылдарҙа Лифляндия губернаһы үҙәгенә әйләнә.
1809 йылда Риганың хәрби губернаторы итеп Рәсәй император армияһы генерал-лейтенанты Иван Николаевич Эссен (Магнус Густав фон Эссен) билдәләнә. Рәсәйҙең Франция империяһына ҡаршы 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында 11- 12 июль төнөндә тикшерелмәгән разведка мәғлүмәттәренә ышанып, Наполеондың Бөйөк армияһы килеүенән ҡурҡып, фон Эссен Риганың Петербург һәм Мәскәү форштадттарына ут төртөргә ҡуша. Шул сәбәпле һуғыш хәрәкәттәре булмаған ҡалала, ҡот осҡос янғын сыға: 705 йорт, 35 йәмғиәт бинаһы һәм 4 сиркәү яна, меңәрләгән кеше торлаҡһыҙ тороп ҡала. 1812 йылдың көҙөндә фон Эссен үҙ ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙәргә һөжүмгә күсергә бойора, улар бик күп кешеһен юғалата.
1812 йылдың 23 октябрендә Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Рига хәрби губернаторы итеп генерал Филипп Осипович Паулуччи тәғәйенләнә, Ватан һуғышы тамамланғас,уның етәкселегендә 1812 йылдан 1822 йылға тиклем Рига янындағы биҫтәләр яңынан төҙөлә, шул арҡала ҡала хәҙерге кварталдарға бүленә, бынан тыш күп кенә яҡшы эштәр башҡарыла. 1830 йылдың 1 (13) ғинуарында генерал Паулуччи отставкаға сыға (мундир кейеү хоҡуғы менән), һәм февраль уртаһында Рәсәйҙән китә.
1841 йылда М.С.Кузнецовтың Рига фарфор һәм фаянс фабрикаһы асыла.
1848—1861йылдарҙа Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Рига хәрби губернаторы итеп генералиссимус Александр Васильевич Суворовтың ейәне Александр Аркадьевич Суворов тәғәйенләнә.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Рига Рәсәй империяһының иң алдынғы сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әүерелә.
1872 йылда Ригала Даугава аша тәүге тимер юлы һалына, шулай уҡ йәмәғәт транспорты— омнибустар барлыҡҡа килә. 1884 йылда Ильгюциемс быяла фабрикаһы асыла.
1888 йылда, Ригала сауҙагәрҙәр тотҡан оҫтаханалар нигеҙендә Рус-Балтика электротехника заводы (Рига дәүләт электротехника заводы "ВЭФ").
Иҡтисад һәм сауҙа тиҙ үҫеү сәбәпле Ригала йәшәгән халыҡ һаны 1800—1913 йылдарҙа һикһән тапҡырға, ә уның майҙаны 1850—1913 йылдарҙа ун тапҡырға арта. Рәсәй империяһы составында булыуға ҡарамаҫтан ҡала мәҙәниәте Балтик буйы немецтары мәҙәниәте, айырыуса юғары ҡатлам немецтары йоғонтоһонда үҫә.
XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем бында рәсми тел һәм уҡыу-уҡытыу теле булып башлыса немец теле ҡала.
Империяның иң ҙур ҡалаһы
1881 йылда Балтик буйы губернаһында үткән халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Рига халҡының 33 % үҙен немец, 30 % тирәһе — латыш, 19 % — урыҫ (шул иҫәптән раскольниктар), 8,5 % — йәһүд тип атай. 1913 йылда инде халыҡтың 40 % латыш, 20 % — урыҫ (]шул иҫәптән раскольник), 13 % —Балтик буйы немецтары, 7 %  тирәһе— йәһүдтәр. Тағы бында бер аҙ поляктар ҙа йәшәй.
1914 йылда һуғыш ваҡытында ҡалаға һуғыштан ҡасып килгән кешеләр ағыла, халыҡ һаны 473 меңдән 558 меңгә етә. Рига һәм уның янындағы округ кеше һаны буйынса тик Санкт-Петербург (Петроград) (2,1 млн кеше) һәм Мәскәүҙән (1,7 млн кеше генә ҡалыша), Одесса унан артта ҡала (498 мең кеше 1912 йылда) (Варшава (885 мең кеше,1914 йыл) һәм Лодзь (600 мең кеше, 1915, Польшала), Киевты (1914 йыл башында 595 мең кеше).
Алтын ҡәлғә
Алтын ҡәлғә - (Золотая крепость, ოქროს ციხე) - Грузиялағы Адигени муниципалитетының Болажури ауылы янындағы ҡәлғә.
Рига
Латвия баш ҡалаһы
Һуғыш тамамланғас, 1918 йылдың 18 ноябрендә немецтар ҡулындағы Ригала бойондороҡһоҙ Латвия Республикаһы (1918—1940) иғлан ителә. 1919 йылда Ригала — яңы дәүләттең баш ҡалаһында өс төрлө Латвия хөкүмәте урынлаша. 4 ғинуарҙан 21 майға тиклем Латвия Социалик Совет Республикаһы була. Балтик буйы хәрбиҙәре (ландесвер) һәм герман ирекле корпусы уны ҡолатҡас, 3 июлдә отставкаға киткәсе А.Ниедра хакимлыҡ итә. Герман ирекле корпусы киткәндән һуң Карлис Улманис власы урынлаша. 1919 йылдың көҙөндә Ригаға Бермондт-Аваловтың Германия яҡлы Көнбайыш ирекле армияһы һөжүм итә, ләкин Улманис хөкүмәте ҡолатылмай.
Алтын ҡәлғә
Архитектураһы
Нығытманың өҫкө яғы бейек ҡаяла урынлашҡан. Ҡабырғалары төньяҡтан һәм көньяҡтан. Бынан тыш нығытмала бер нисә башня бар. Берәүһе иң өҫтә һәм унан тотош нығытма эсе күренә.
Рига
Латвия баш ҡалаһы
1920 йылдың 11 авгусында Ригала совет- Латвия солох килешеүе, ә 1921 йылдың 18 мартында — совет-поляк солох тураһында килешеүе төҙөлә.
Алтын ҡәлғә
Архитектураһы
Ишеге төньяҡтан. Диуар ҡалынлығы 2 метр. Һөжүм итеүселәргә эскә эләгеүе лә ауыр, унда ингәс тә бик ҡатмарлы. Һаҡсылар төрлө башняларҙан күҙәткән.
Рига
Латвия баш ҡалаһы
1931 йылдың 3 февралендә Сеймом «Латвия баш ҡалаһы тураһында закон» ҡабул итә, Рига баш ҡала тип рәсми рәүештә иғлан ителә.
Алтын ҡәлғә
Тарихы
Ҡасан төҙөлөүе билдәһеҙ. Фараз ителеүенсә, XIII быуатта йәки XIV вбыуат башында һалынған, шуғаса бер ниндәй мәғлүмәт тә осрамай. XV - XVII быуаттарҙа, төрөктәр хакимлыҡ иткәндә, месхетлеләрҙе ул ныҡлы һаҡлаған. Яҡын тирәләге бар төбәк ус төбөндәгеләй күренеп торған.
Рига
Латвия баш ҡалаһы
Был ваҡытта ҡалала 40 район була: (1) Иҫке ҡала, (2) Бульвар, (3) Видземе (район Эспланады), (4) Авоты, (5) Латгале (Московский форштадт), (6) Гризинькалнс, (7) Дарзини (район ул. Дунтес), (8) Ганибу, (9) Саркандаугава, (10) порт, (11) Вецмилгравис, (12) Яунмилгравис, (13) Межапарк, (14) Чиекуркалнс, (15) Земитаны, (16) Силс (Тейка, Шмерли, Межциемс), (17) Югла, (18) Пурвциемс, (19) Яньциемс (Яняварты станцияһынан тимер юлдың уң яғы), (20) Кенгарагс, (21) Острова (Закюсала, Луцавсала, Мукусала), (22) Торнякалнс, (23) Агенскалнс, (24) Кипсала, (25) Засулаукс, (26) Ильгециемс, (27) Спилве, (28) Болдерая, (29) Даугавгрива, (30) Буллю муйжа, (31) Клейстес муйжа, (32) Лачупе, (33) Анниньмуйжа, (34) Золитуде, (35) Шампетрис, (36) Биерини, (37) Ливциемс, (38) Зиепниеккалнс, (39) (40) Яунциемс.
Алтын ҡәлғә
Тарихы
Алтын ҡәлғә Давид батша хроникаһында телгә алына (XVI быуат). 1578 йылда төрөктәр  ғәскәр башы Лала-паша нығытмаға  һөжүм итә. Нығытма бирелергә мәжбүүр була.
Рига
География
Риганың тарихи үҙәге Даугава йылғаһының түбәнге ағымында, төньяҡ биҫтәләр Рига ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан. Көньяҡ һәм төньяҡ ҡала ситтәрендәге халыҡ тығыҙлығы әҙ: һаҙлыҡ һәм батҡыл урындар ваҡытында ҡаланы һаҡлау ысулы булған. Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә формалашҡан Рига ландшафты бәләкәй күлдәр һәм шишмәләр күп, Иҫке ҡаланан көнсығыш һәм төньяҡҡа XIX быуат аҙағында уҡ ҡомло дюнанан бушлыҡ урын алған.
Алтын ҡәлғә
Тарихы
Төрөктәр яулап алғандан һуң ҡәлғәне "Алтункала", йәғни "Алтын ҡәлғә" тип атай башлайҙар
Рига
География
Төньяҡ-көнбайыштан ҡаланы Балтик диңгеҙе уратҡан, көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта Царникав, Гаркалн һәм Стопин крайҙары, көньяҡта — Саласпилс, Кека, Олайн крайҙары, көнбайышта — Маруп, Бабит крайҙары һәм Юрмала ҡалаһы менән сиктәш. Риганан көнбайышҡа ҡарай 18 км алыҫлыҡта Рижское Взморье курорт үҙәге бар.
Климат
Климат уртаса континенталь, йәй йылы, дымлы (уртаса һауа температураһы июлдә 18,2 °C; уртаса яуым-төшөм кимәле — 85 мм), ҡыш ҡарлы була. Ҡыш көнө епшек көндәр (февралдәге уртаса һауа температураһы −3 °C), −20 °C тиклем һалҡындар ҙа була. Ҡар ҡатламы декабрь аҙағында барлыҡҡа килә һәм февраль аҙағына — март башына тиклем ята. 40 % көндәр болотло була, яуым-төшөм кимәле йылына 641 мм. Уртаса ел тиҙлеге — 4 м/с. Уртаса һауа дымлығы — 79,2 %.
Административ бүленеше
Рига рәсми рәүештә күп микрорайондарҙан торған өс административ район (rajons) һәм өс биҫтәнән (priekšpilsētas) тора.
Буржуаз Латвия һәм совет осоро
1919 йылдың апрелендә Рига электротехника заводына нигеҙ һалына («VEF»).
1930 йылдарҙа «Vairogs» акционерҙар йәмғиәте төҙөлә (Рига вагондар төҙөү заводы), ул Балтика буйы илдәрендә иң эре автомобилдәр һәм тимер юл вагондары етештереүсе була.
1938 йылда Ригала 385 000 кеше йәшәгән, шуларҙың 45 000- немецтар. Германияла национал-социалистар власҡа килгәс, СССР элекке Рәсәй империяһы биләмәләрен кире ҡайтарыу буйынса эшмкәрлек алып бара башлай, ә Германия был ерҙәрҙе рейхҡа ҡушырға ниәтләй. 1939 йылда Германия менән Советтар Союзы бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй, тарихҡа Молотов-Риббентроп пакты исеме менән ингән документ буйынса Германия Балтик буйын СССР өсөн мөһим биләмәләр тип таный (ваҡытлыса, сөнки һуғыш ваҡытында был биләмәләр барыбер Германия ҡулына күсергә тейеш була). Латвия һәм СССР араһындағы Дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү буйынса Латвияға СССР-ҙың сикләнгән хәрби көстәре инә. Президент Карлис Улманис был йәһәттән: «Яңыраҡ төҙөлгән килешеү…хәүефһеҙлекте нығыта»,-ти. 1940 йылдың 17 июнендә Рига урамдарында совет танктары күренә. Совет ғәскәрҙәрен оркестр, почётлы ҡарауыл һәм байрамса күтәренке кәйефле Рига граждандары ҡаршы ала. Оҙаҡламай 14 −15 июлдә (1940 йыл) һайлауҙарҙа «Хеҙмәтсән халыҡ блогы» («Darba tautas bloks») өсөн 98 % тауыш бирелә (95 % һайлаусы ҡатнаша). Оҙаҡламай Рига Латвия Совет Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы булып китә.
Бөйөк Ватан һуғышы (1941—1945) ваҡытында «Барбаросса» планына ярашлы фашистик Германия ғәскәрҙәре 1941 йылдың 30 июнендә Риганы ала. 1941 йылдың 25 июлендә вермахт баҫып алған Латвия ССР-ы территорияһы Латвия Генераль округы тип, ә Рига- уның үҙәге тип иғлан ителә. Округ Остланд рейхскомиссариатына инә. Округтың генераль комиссары итеп Отто Генрих Дрекслер тәғәйенләнә.
29 602 Рига йәһүден немецтар Рижское геттоһына бикләй (1941 йылдың 21 июленән), 6 378 йәһүд уға тиклем үк үлтерелә. Иҫән ҡалғандар «Рига-Кайзервальд» бикләнә, йәки Гитлер Германияһының башҡа концлагерҙарына ебәрелә.
1944 йылдың 13—15 октябрендә Совет Армияһының 1-се Прибалтийский фронт, 2-се Прибалтийский фронт һәм 3-сө Прибалтийский фронт көстәре менән вермахтҡа ҡаршы Риганы алыу операцияһы (14 сентября — 22 октября 1944 года) барышында Рига фашистарҙан азат ителә. Был операция ваҡытында 150 мең совет һалдаты һәм офицеры һәләк була. Риганы обороналау (1941) һәм азат итеү операциялары (1944) барышында Иҫке ҡала етди зыян күрә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң Ригала хәрби әсирҙәр өсөн өс совет лагере була: № 277, 317 һәм 350. Ауыр сирле әсирҙәр өсөн 3338 һәм 4379 -сы һанлы госпиталдәр эшләй. Рига караптар төҙөү заводын 1945 йылдан алып немец әсирҙәре төҙөй, завод өсөн йөҙөп йөрөүсе доктарҙы 1946 йылда Германиянан алып киләләр. Рига электростанцияһын яңынан тергеҙеү өсөн AEG производствоһы турбиналары Катовицелағы электр станцияһынан алып киленә.
Һуғыштан һуң ҡала иҡтисады һиҙелерлек алға китә. Бында Латвия сәнәғәтенең бик күп өлкәләре була: машиналар төҙөү (Рига вагондар төҙөү), Рига автобустар фабрикаһы (РАФ, мәҫәлән, СССР-ҙағы ашығыс ярҙам машиналары), Рига моторҙар заводы «Саркана звайгзне»), радиоэлектроника (Рига электротехника заводы «ВЭФ»]], "Радиотехника"заводы RRR, «Альфа» производство берләшмәһе), химияя, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (Рига музыка ҡоралдары фабрикаһы, Dzintars Парфюмерия һәм косметика заводы, Laima Рига кондитер фабрикаһы, Страуме Рига электр көнкүреш техникаһы һәм уйынсыҡтар етештереү заводы һ.б..). Рига ГЭС-ы, бер нисә ТЭЦ. Коммунистик субботниктарҙа эшләп алған аҡсаға Ригала «Гайльэзерс» дауахана комплексы һәм 1-се балалар клиник дауаханаһы төҙөлә . Сәнәғәттең йылдам үҫеүе ҡала халҡы һанының 228 мең кешенән (1945) 909 кешегә тиклем үҫеүенә килтерә (1990 йыл, башлыса, СССР-ҙың башҡа төбәктәренән күсеп килеүселәр иҫәбенә).
1991 йылда Латвия яңынан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Рига суверенлы Латвия Республикаһы баш ҡалаһына әйләнә.
XXI быуат
2014 йылда Рига Европаның мәҙәни үҙәктәренең береһе тип атала.
Халыҡ миграцияһы
Рига —Балтик илдәрендәге иң ҙур ҡала, ләкин 1990 йылдан һуң унда йәшәгән халыҡ һаны ныҡ әҙәйә һәм был процесс әле лә дауам итә. Башта был башҡа төбәктәрҙән килгән халыҡтың Латвиянан китеүе менән бәйле булһа, һуңыраҡ —Латвия граждандарының Евросоюз илдәренә эмиграцияһына, күп Рига кешеләренең Рига агломерацияһына ингән муниципалитеттарға күсенеүенә һәм шулай уҡ бөтә милләт вәкилдәре араһында ла тыуымдың әҙ булыуына бәйле.
Үҙәк статистика идаралығының 2020 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 627 487 кеше йәшәй. 2020 йылда 65 йәштән оло кешеләр дәүмәле 20,7 % (130 060 кеше), 14 йәштән йәшерәктәр 15,6 % (97 862 кеше) тәшкил итә.
Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылда 641 423 кеше йәшәгән йәки Халыҡ регистры мәғлүмәте буйынса 698 086 кеше булған (Гражданлыҡ һәм миграция эштәре буйынса идаралығы, МВД). 1767 йылдан алып бөгөнгәсә халыҡ һаны :
Ҡала халҡы динамикаһы графикта түбәндәгесә күренә
Милли составы
Ригала латыштар (46,3 %, 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), урыҫтар (40,2 %), белорустар (3,9 %), украиндар (3,5 %), поляктар (1,9 %) һ.б. йәшәй. Ҡала халҡының милли составы 1989, 2000 һәм 2011 йылдарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса , 2020 йыл башына булған мәғлүмәттәр буйынса : Латвия гражданлыҡ һәм миграция эштәре идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылдың 1 июленә Рига халҡының этник сотавы түбәндәгесә : 2012 йылда үткән референдум ваҡытында тауыш биргән Рига халыҡының 61,6 % урыҫ телен икенсе рәсми тел тип иғлан итеүгә ҡаршы була (Латвия буйынса «ҡаршы» — 74,8 %). Урыҫ теле тип аталған халыҡ совет осоронда төҙөлгән микрорайондарҙа йәшәй, ә латыштар —ҡала үҙәгендәрәк һәм шәхси йорттарҙан торған райондарҙа. Латыштар иң күбе Риганың Үҙәк районында (60,9 % населения), ә иң әҙе Курземе районында (36,4 %) йәшәй.
Рига халҡы туған теле буйынса (1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса):
Телдәр
2011 йылда халыҡтың башлыса өйҙә ҡулланған теле буйынса бүленеше
Рига халҡының тел буйынса динамикаһы 1867—1930 йылдарҙа һәм 2011 йылда (туған тел, йәки көнкүрештә ҡулланған тел буйынса) : *В данных за 1881 г. польско- и литовскоговорящие жители включены в эту группу.
Иҡтисады
Рига — Латвияның иң ныҡ үҫешкән төбәге. Ҡалала ил предприятиеларының 60 % урынлашҡан һәм хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың 50 % йәшәй. Айырып әйткәндә, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү, текстиль, химия фармацевтика сәнәғәте үҫешкән. Ригаға сит ил инвестициялары йылдан йыл күбәйә, был ҡаланы профилле күргәҙмәләр үткәреү өсөн мөһим урын итә.
Латвияның бөтә иң ҙур предприятиелары тиерлек Ригала урынлашҡан, мәҫәлән, дәүләт энергия һатыу компания («Latvenergo»), газ монополияһы («Latvijas Gāze»), тимер юл компанияһы («Latvijas dzelzceļš»), дәүләт почта предприятиеһы («Latvijas Pasts»), «Latvijas Mobilais Telefons» (LMT), «TELE2», «Bite Latvija» мобиль элемтә операторҙары һәм «airBaltic» авиакомпанияһы.
Илдәге берҙән-бер фонд биржаһы NASDAQ OMX Riga ла Рига ҡалаһында урынлашҡан. Латвияның бөтә финанс учреждениелары ла тиерлек, шул иҫәптән илдең үҙәк банкы- Латвия Банкы, Ригала урынлашҡан. Европа берлеге (Евросоюз) ағзаһы булыу Латвияға Европа илдәре менән, бигерәк тә Германия, Шеция һәм Бөйөк Британия менән, сауҙа бәйләнештәрен арттырырға мөмкинлек бирә. Рәсәй Латвияның традицион сауҙа партнёры булып ҡала.
Туризм —ҡала килеменең төп сығанаҡтарының береһе;Латвияға килгән туристарҙың 90 % Ригаға килә.
Транспорт
Рига — Балтик буйында мөһим халыҡ-ара транспорт узелы (Скандинавия һәм Көнсығыш Европа, Финляндия һәм Үҙәк Европа араһында E67 Европа маршруты Via Baltica, һәм Балтик буйы илдәре араһында). Рига тимер юл күпере— Ригала һаҡланып ҡалған күперҙәрҙең иң тәүгеһе, ҡала биләмәһендә Даугава аша берҙән-бер тимер юл күпере.
Тимер юл
Рига тимер юл вокзалы (Rīgas dzelzceļa stacija)- иң мөһим транспорт ҡапҡаһы, бынан поездар Мәскәү һәм Санкт-Петербург яғына йөрөй (Рәсәй), Минск (Белоруссия), Киев (Украина, Елгава аша). Пассажирҙарҙы «Pasažieru vilciens» компанияһы хеҙмәтләндерә.
Автобус хәрәкәте
Бынан тыш Рига халыҡ-ара автовокзалы бар (Rīgas starptautiskā autoosta), ул ҡала яны һәм күрше илдәр һәм Европа берлеге илдәренең күбеһе менән халыҡ-ара автобус бәйләнешен тәьмин итә.
Һауа транспорты
Рига аэропорты (Starptautiskā lidosta «Rīga») —1973 йылда төҙөлгән Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт, ул 82йүнәлештә эшләй. 1993 йылда йылына 310 000 пассажир хеҙмәтләндерелһә, 2009 йылда 4 миллионға етә(проект буйынса йылына 2,5 млн), шул сәбәпле «airBaltic» 92 миллион евролыҡ яңы терминал төҙөү планлаштырыла.
Диңгеҙ транспорты
Рига порты (Rīgas Pasažieru termināls) Скандинавия һәм Төньяҡ Германия менән бәйләнеште тәьмин итә.
Автомобиль транспорты
Латвия автомобиль юлдары селтәре үҙәк узелы Ригала урынлашҡан. Таш күпер Иҫке ҡаланы (Рига) Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. Утрау күпере Мәскәү форштадтты Закюсала утрауы аша Даугаваның икенсе яҡ яры менән, ә Аҫмалы (Вантовый) күпер Иҫке ҡаланы Кипсала аша Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра.
2008 йылда Даугава аша яңы Көньяҡ күперҙең беренсе өлөшөндә хәрәкәт асыла. Был Балтик буйы илдәрендәге һуңғы 20 йылдағы иң ҙур төҙөлөш (оҙонлоғо 27—30 км булған төньяҡ урау юл (Ziemeļu koridors))
Йәмәғәт транспорты
Йәмәғәт транспорты предприятиеһы Rīgas satiksme Ригала трамвай (8 маршрут, паркта 253 вагон), автобустар (53 маршрут, 480 машина) һәм троллейбус (18 маршрут, 300 яҡын машина) хәрәкәтен тәьмин итә. 1973 йылдан Ригала троллейбус поездары йөрөй Владимира Веклича.
Һыу (йылға) транспорты: планлаштырыла.
Велосипед
«Sixt» автоматик велосипtд менән ҡулланыу системаһы ҡала үҙәгендә 17 велосипед алып тороу (прокат) пунктынан ғибәрәт.
Театрҙар
— Латвия Милли опера театры (Latvijas Nacionālā opera) 1919 йылдың ғинуарында асыла, элекке немец театры бинаһында (1860—1863) урынлашҡан. 1922 йылдан балет труппаһы бар.
— 1919 йылда Латвия милли театры асыла. Ул элекке Икенсе Рус театры бинаһында урынлашҡан (1902 йылда хәйриә аҡсаһына төҙөлгән).
— Михаил Чехов исемендәге рус театры (Mihaila Čehova Rīgas Krievu teātris) —1883 йылда асылған ҡалалағы иң тәүге театрҙарҙың береһе.