cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ибраһимов Әнүәр Камил улы
Биографияһы
Әнүәр Камил улы Ибраһимов 1965 йылдың 27 ноябрендә Өфөлә тыуа.
Спорт карьераһы
Әнүәр Ибраһимов ҡатнашҡан ярыштар:
Титулы
Сеул Олимпиадаһы чемпионы.
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Тупраҡ төрҙәре
Башҡортостан территорияһында тупраҡтың төп дүрт төрө: һоро урман тупрағы, кәҫле-көлһыу, ҡара тупраҡтар, тау тупрағы айырылып тора.
Һоро урман тупрағы
Һоро урман тупрағы башлыса республиканың төньяғында Ағиҙелдең уң яҡ яры буйлап Эҫем тамағынан аҫтараҡ күҙәтелә. Был тупраҡ республика майҙанының өстән бер өлөшөн тиерлек биләй һәм урман зонаһы өсөн хас. Был зонала яуым-төшөм мул, шуға һыу серемтәнең байтаҡ өлөшөн йыуып алып китә. Серемтә һоро урман тупрағында ни бары — 3—7 %.
Яңы Монасип
Яңы Монасип (боронғо атамаһы Мишәр; Новомунасипово) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 327 кеше булған. Почта индексы — 453584, ОКАТО коды — 80219822001.
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Кәҫле-көлһыу тупраҡ
Кәҫле-көлһыу тупраҡ та урман зонаһы өсөн хас күренеш, Башҡортостандың төньяҡ өлөшөндә күҙәтелә һәм республика майҙанының яҡынса ундан бер өлөшөн биләй.
Яңы Монасип
Географик урыны
Ауыл Ағиҙел йылғаһы ярында урынлашҡан. Алыҫлығы:
Ауыл эргәһендәге ер-һыу
Н. Ғ. Сәғитованың «Тарих һөйләй Ҡаратау» китабында Ер хәтере мәҡәләһендә Яңы Монасип ауылының эргә-тирәһендәге ер-һыу атамалары тасуирланған.
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Кәҫле-көлһыу тупраҡ
Был тупраҡ ылыҫлы урмандарҙа киң таралған. Ылыҫлы ҡара урмандарҙа ҡояш ерҙе аҙ йылыта, ҡойолған ылыҫ әкрен серей, ирегән ҡар һыуҙары һәм ямғыр һыуы тупраҡты ныҡ йыуҙыра һәм серемтәне кәметә, тупраҡ көлһыу һоро төҫкә инә. Серемтә бындай тупраҡта 3—4%-тан артмай.
Яңы Монасип
Тарихы
1861 йылға тиклемге административ бүленеш буйынса Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ҡараған. 1861 йылғы реформаларҙан һуң Орск өйәҙе составына инә. Халыҡ телендә ауылдың Мишәр тигән икенсе исеме лә һаҡланған. Һуңғы ике быуат эсендә Ағиҙел йылғаһы буйында һәм 11-се тирмәнең бер өлөшөндә урынлашҡан 33 ихаталы Монасип ауылы барлыҡҡа килә. Монасип Юлдашбаев нигеҙ һалған (1752—1823). Уның балалары — Исхаҡ һәм Исмәғил. XIX быуат уртаһында Яңы Монасипҡа 15 ихата бүленгән, Иҫке Монасипта 46 ихата ҡалған. Халыҡ ярым күсмә тормошто дауам итә, йәйгә 79 ихатанан 60 арба йәйләүгә күсә. 1842 йылда бөтә йорттарҙа (404 кеше) 500 ат, 200 һыйыр, 40 һарыҡ һәм 15 кәзә була. Иген — ужым бойҙайы 24 фунт, яҙғы бойҙай — 344 фунт сәсеүлә 1806—1807 йылдарҙағы агрессив Францияға ҡаршы кампанияла Рахманғол Яҡшыбаев, рядовойҙар Хоҙайбиргән Ишҡолов, Йәнғол Туғыҙбаев, Иҫәнғол Ишимбәтов ҡатнаша. Мырҙағол һәм Ғәлибәй Рамаҙановтар, Зиянбирҙе Тойғонов, Көмөшбай Булатов, Буланбай Айытҡолов Парижға барып етәләр һәм миҙалдар менән бүләкләнәләр. 1828—1829 йылдарҙа Рус-төрөк һуғыштары ваҡытында Ниғмәтулла Арапов, Ҡадирбай Хәлилов, Ишкинйә Әйүпов, Мөхәмәтрәхим Мөхәмәтғәлин сик буйында кордон хеҙмәтендә булалар.
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Ҡара тупраҡ
Ҡара тупраҡ урманлы дала һәм дала зоналарында, башлыса Ағиҙелдең һул яҡ яры буйлап һәм Урал аръяғында, киң таралған. Был тупраҡ республика майҙанының сама менән яртыһын биләй. Уның күп өлөшөн ҡеүәтле, йәғни ярты метр һәм унан да ҡалыныраҡ тупраҡ ҡатламы тәшкил итә. Серемтә был тупраҡта 15 %-ҡаса етә. Тупраҡты серемтәгә байытыу өсөн шарттар бик уңайлы — уртаса дымлылыҡ һаҡлана һәм ҡояш нурҙары тупраҡты яҡшы йылыта.
Яңы Монасип
Тарихы
Икенсе версия, районыбыҙҙың тыуған яҡ тарихын өйрәнеүсе Рахманғолов Рәмзи Мансур улының (1928—2002) яҙмалары буйынса, Яңы Монасип төп ауыл булып, Иҫке Монасип унан айырылып сыға. Р. М. Рахманғоловтың атаһы, заманына күрә көслө мулла Рахманғолов Мансурҙың Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында һаҡланған ҡулъяҙмала Иҫке Монасип ауылы тарихы тураһында былай тип яҙылған була: «XVII быуат башында уҡ Һарт ауылы билдәле булып, хәҙер халыҡ телендә Мишәр туғайы тип йөрөтөлгән урында — Ағиҙелдең бейек ярында урынлашҡан була. Ябағасыл исемле кеше ауылда баш булған. Шул осорҙа Көйөргәҙе һыуы буйы Урта Баба ауылынан Биктимр исмле кеше Аҙау исемле улы менән килеп, 1669 йылда ил муллаһы булып хеҙмәт итә. Ауылдың иң үрге осонда мәсете була. Биктимерҙән һуң 1690—1740 йылдарҙа Аҙау имам була. Унан Ғәлимырҙа, Ғәбделсалих имам, Аҫылғужа мәзин, 1791 йылда Буран Йылҡыбай улы имам, Дәүләтгәрәй мәзин булалар. 1817 йылда халыҡ Үрге Мишәр туғайынан ошо Иҫке Монасип ауылы ултырған Ҡарағай туғайға күсеп, мәсетте лә ташып алалар. 1837 йылда духовный собраниенан рөхсәт алып, мәсетте йәнә төҙөткәндәр».
Байтаҡ ғаиләләр: Буран Йылҡыбай улы (50 йәш), улы Ишемғужа (22 йәш); Мөхөмөткөнәфи улдары Хәсән, Мөхәмәтшәриф менән; Мөхәмәтғәле Рахманғолов (41 йәш); Юлдаш Ҡужағолов (55 йәш), Ҡужағол, Хоҙайбиргән (32 йәш); Әйүп Ишембәтов (24 йәш); Йомағол Ишҡолов (40 йәш), улы Исламбай (7 йәш); Монасип Юлдашбаев (63 йәш), улы Исмәғил (22 йәш) иркенерәк булған арғы яҡ ялан Ҡарағайтуғайға күсеп ултырып, яңы ауылдарын Һарт тип атайҙар, ә оло ауыл Мишәр тип атала башлаған. Мишәрҙә ҡалған ғаиләләр: Төлкөбай Тимрбаев (62 йәш), улы Сәғит Төлкөбав (18 йәш); Миңлбай Булатов (27 йәш), улдары Дәүләтбай (6 йәш), Буранбай (1 йәш); Шәриф Айҙағолов (42 йәш), улы Ҡыуандыҡ (2 йәш), туғаны Төрөкмән (35 йәш); Әйүп Сурағолов (41 йәш), улдары Ишем (10 йәш), Ишкенә (15 йәш), Ишбирҙе (4 йәш), Йәғәфәр (3 йәш).
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Таулы тупраҡ
Таулы Башҡортостан өсөн аҙ ҡеүәтле һәм йоҡа ҡатламлы тау тупрағы хас, ул республикала 8 % майҙанды биләй. Был тупраҡта ваҡ таш, онталған тау тоҡомдары күп өлөштө алып тора, серемтә бик аҙ.
Яңы Монасип
Тарихы
Ҡасандыр Яңы һәм Иҫке Монасип ауылдары бер булып, күпмлер ваҡыттан икегә айырылыуҙары тураһында халыҡта таралған легенда ла бар. Уны 1982 йылда Әйүпова Нурия Хөснитдин ҡыҙы 1898 йылғы Төлкөбаев Сәғит Ғәли улынан яҙып алған. Элек Көйөргәҙе олоҫо Урта Баба ауылынан бер йәш егет Һарт ауылына ил муллаһы булып килә. Әүәле халыҡ сабата кеймәгән, сарыҡ йә итек кейгән, ә был мулла сабата кейә икән. Бының сабата кейгәнен күреп, Һарттар уны йә татар, йә мишәрҙер тип уйлай. Был мулла ауылдан кәләш алып донъя көтә башлай. Бер-бер артлы балалары күбәйә һәм ил муллаһы үҙенә ер һорай. Уға хәҙерге Мишәр туғайын бирәләр. Мулла ғаиләһе менән һәм тағы ла бер нисә ғаилә күсеп килеп, яңы ауылға нигеҙ һала.
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Тупраҡ һәм кеше
Кеше өсөн ул тупраҡ ресурсын тәшкил итә. Тупраҡҡа ауыл хужалығы, йәғни игенселек һәм малсылыҡ, нигеҙләнә. Ауыл хужалығы аҙыҡ сәнәғәтен үҫтереү өсөн нигеҙ һала. Тап бына тупраҡ агроклимат ресурстары менән бергә ауыл хужалығында файҙаланылыусы ерҙәрҙең ҡиммәтен билдәләй ҙә инде. Ә бындай ерҙәр республика майҙанының яртыһын тиерлек алып тора. Ауыл хужалығы ерҙәренең 65 % самаһы — һөрөнтө ерҙәр, 34%-ы сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр, 0,5%-тан ашыуы — ултыртылған күп йыллыҡ йәшел һыҙаттар.
Яңы Монасип
Тарихы
Башҡортостан Фәндәр Академияһының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре Зәйтүнә Шәрипова Нәби ауылы аҡһаҡалы Юныс Һатыбаловтан яҙып алған легенда ла иғтибарға лайыҡ. Уның һөйләүенсә, һал кәсебендә йөрөгән Һарт ауылы егеттәре Өфө яҡтарынан мишәр кәләштәр алып ҡайталар һәм Ағиҙел бөгөлөндәге ҡая аҫтындағы туғайға өй һалып төпләнәләр. Шунан алып ауылды күршеләре Мишәр тип йөрөтә башлайҙар икән.
Аралар Ауыл халҡы түбәндәге араларға бүленгән: Сәғитовтар — шекәрәләр, Баязитовтар — теүәтәйҙәр, Буранбаевтар — тартайҙар, Көмөшбаевтар — һайыҫҡандар, Әйүповтар — йөнлө табандар. Ауылда тағы ла бүре, бизмән, ҡыҙыл кәпәс аралары ла булыуы билдәле.
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Ауыл хужалығы тупрағы
Ауыл хужалығы ерҙәренең төп майҙаны Көнбайыш Башҡортостанға тура килә. Бында ҡайһы бер райондарҙа ауыл хужалығы ерҙәре бөтә майҙандың 80 %-ҡа тиклемен биләй. Ауыл хужалығы ерҙәрендә һөрөнтө майҙандар өҫтөнлөк итә. Татырлыраҡ (84 мең га), ташлыраҡ (640 мең га), шулай уҡ ел һәм һыу эрозияһына дусар ителгән (4 000 мең га) ерҙәр ер һәм тупраҡ ресурстарының баһаһын бер ни тиклем төшөрә.
Яңы Монасип
Ауыл бөгөн
1986 йылдан башлап Яңы Монасип ауылы Иҫке Монасип ауыл Советы үҙәге була. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге № 6-2/395 «Бөрйән районы Иҫке Монасип ауыл Советының административ үҙәген күсреү тураһында» Ҡарары: Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә: Бөрйән районы Иҫке Монасип ауыл Советының административ үҙәген Иҫке Монасип ауылынан Яңы Монасип ауылына күсрергә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе Ф. Солтанов, Өфө, 12 декабрь 1986 йыл № 6-2/395 Иҫке Собханғол-Белорет юлынан ауылға тиклем ҡырсынташ юл. Ҡыш Ағиҙелдә боҙ торғанда Нәби, Ҡурғашлы, Байназар ауылдарына ҡышҡы юл һалына. Иҫке Монасип ауылы менән аҫылмалы күпер тоташтыра. Яңы ҙур күпер төҙөлөү өҫтөндә. Төп урам — Мөхтәр Сәғитов урамына асфальт түшәлгән. Ауылға газ үткән.
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Тупраҡҡа кешенең йоғонтоһо
Тупраҡҡа кешенең йоғонтоһо ике яҡлы — ыңғай һәм кире тәьҫир. Кешенең тупраҡҡа кире йоғонтоһо уның тәбиғи эрозияһын көсәйтеүендә күренә. Башҡортостанда сәсеүлек майҙандарын күбәйтергә теләп, йыш ҡына тау ипкендәре һөрөлә. Ғәҙәттәге һабан менән йыл һайын кәҫте әйләндерел һөрөү һәм сама белмәй һуғарыу ҙа тупраҡҡа зыян килтерә. Нефть сығарған һәм эшкәрткән урындарҙа ла тупраҡтың бысраныу осраҡтары йыш була.
Яңы Монасип
Ауыл бөгөн
Ауылда мәҙәниәт йорто, фельдшерлыҡ пункты, ике магазин, башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, почта бүлексәһе, ветучасток, мәсет бар.
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Tупраҡ эрозияһы
Һөрөлгән ер майҙандарында ел эрозияһы, тупраҡты ел осороу көсәйә. Ер эрозияһы бигерәк тә Туймазы, Благовар, Әлшәй, Дәүләкән, Бишбүләк һәм Көнбайыш Башҡортостандың башҡа райондарында ныҡ һиҙелә.
Бәхти
Этимология
Бәхти ғәрәп телендә бәхетле тигән мәғәнә белдерә
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Tупраҡ эрозияһы
Республикала 2300-ҙән ашыу ҙурая барыусы йырындар барлығы билдәләнде, шул сәбәпле 250 мең гектарға яҡын ер майҙаны ауыл хужалығы әйләнешенән сығарылды. Серемтә ҡатламы яртылаш йыуылып көслө эрозияға дусар ителгән ер майҙаны ла шул сама булыр. Тикшеренеүселәрҙең мәғлүмәттәре республикала йыл һайын 10-дан 50 тоннаға тиклем һәм унан да күберәк тупраҡ йыуҙырылғанын күрһәтте.
Бәхти
Билдәле кешеләр
Ғайсин Бәхти (Бәхтиғәни) Миңлейәр улы (24 ғинуар 1930 йыл — 5 октябрь 1991 йыл) — музыкант-аккордеонсы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1986), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1962) артисы.
Фамилия
Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы (30 март 1955 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы (2016), Физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1994). 2014—2019 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры[1]. Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2018). Башҡортостан вуздарының ректорҙар советы рәйесе (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010). Башҡортостан комсомолының фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1986). Вьетнамдың (2016) һәм Таджикстан Республикаһының (2016) Дуҫлыҡ ордендары кавалеры.
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Ыңғай йоғонто
Кешенең тупраҡҡа ыңғай йоғонтоһон беҙ уны эрозиянан һәм бысраныуҙан һаҡлауҙа, уңдырышлылыҡты күтәреүҙә күрәбеҙ. Тупраҡты һаҡлаусы саралар системаһы ҡулланыла: урман һыҙаттары ултыртыла, яҫы төрәнле һабандар менән кәҫте әйләндермәй һөрөү ҡулланыла, тау ипкендәре арҡырыға һөрҙөрөлә. Те-кәрәк тау битләүҙәрендә рәт-рәт итеп күп йыллыҡ үлән сәселә. Ипкендәрҙә тау арҡырыһына ҡар тотоу эше башҡарыла, һаҡлаусы дөрөҫ сәсеү әйләнештәре индереү ҙә уны эрозиянан һаҡлауға булышлыҡ итә. Сәсеү әйләнешендә ашлыҡты күп йыллыҡ һәм бер йыллыҡ ҡуҙаҡлылар менән сиратлаштырып сәсеү яҡшы һөҙөмтә бирә: тупраҡтың уңдырышлылығы арта.
Бәхти
Фамилия
Бәхтиева Алһыу Исмәғил ҡыҙы (26 июль 1970 йыл) — театр актёры, йырсы. 1993 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры, 2000 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021)[1].
Бәхтизин Альберт Рәүеф улы (25 март 1975 йыл) — Рәсәй ғалимы, социаль-иҡтисади процестарының математик һәм компьютер моделләштереү өлкәһендә белгес, Рәсәй фәндәр академияһы Үҙәк иҡтисад-математика институты (РФА ҮИМИ) директоры. Иҡтисад фәндәр докторы, РФА мөхбир ағзаһы (2016).
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Тупраҡты һаҡлау
Тупраҡты йыуылыуҙан һаҡлау маҡсатында йырындарға ҡаршы көрәш алып барыла. Йырын һәм соҡорҙарҙы әйләндерел ағас ултыртыла, төптәре арҡырыһына быуҙы-рыла, йырын ситтәренән өҫтәрәк уға һыу аҡмаҫлыҡ итеп тупраҡ өйҙөрөлә.
Бәхти
Фамилия
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы (21 ғинуар 1897 йыл[1] — 16 август 1943 йыл) — беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, 1921—1922 йылдарҙа Урта Азияла баҫмасыларҙы юҡ итеүҙә, Хәсән күле буйындағы 1938 йылғы совет‑япон ҡораллы конфликтында, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Полковник (1939). 1‑се, 2‑се, 3‑сө һәм 4‑се дәрәжә Изге Георгий тәреләре, ике Ҡыҙыл Байраҡ (1918, 1940) һәм 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) ордендары кавалеры.
Бала Сытырман ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Бала Сытырман ауыл Советы — Башкортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Баыдыш
Баыдыш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нурманбетова Эсенбу
Эсенбу (Эсенбюбю ) Нурманбетова (13 июнь 1957, Арал ауылы, Талас районы, Фрунзе өлкәһе, Ҡырғыҙ ССР-ы, СССР — 2 ғинуар 2019, Бишкәк, Ҡырғыҙстан) — совет һәм ҡырғыҙ опера йырсыһы (сопрано) һәм педагогы, Ҡырғыҙстан Республикаһының халыҡ артисы (1995). Ҡырғыҙстан комсомолы премияһы лауреаты.
Биографияһы
1978 йылда И. Арабаев исемендәге Ҡырғыҙ дәүләт университетын тамамлай. 1984 йылда Б. Бейшаналиева исемендәге Ҡырғыҙ дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
2016 йылдан Ҡырғыҙ милли консерваторияһында уҡыта.
2019 йылдың 2 ғинуарында оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Йырсы менән хушлашыу 4 ғинуарҙа Ҡырғыҙ милли опера һәм балет театрында уҙа.
Эсенбу Нурманбетова йырҙар һәм романстар, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ, рус һәм сит ил композиторҙары операларынан ариялар, шулай уҡ халыҡ йырҙарын башҡара. Төрлө йылдарҙа Румыния, Алжир, Төркиә, Ҡытай, Һиндостан, Монголия, Рәсәй ҡалалары буйлап гастролдәрҙә була.
== Һайланма әҫәрҙәре ==
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ҡырғыҙ Республикаһының атҡаҙанған артисы (1992) — ҡырғыҙ театр сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн.
- Ҡырғыҙ Республикаһының халыҡ артисы (1995) — республиканың сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн.
- «Манас-1000» иҫтәлекле юбилей миҙалы (1995).
- Е. Рахмадиев исемендәге I Халыҡ-ара конкурс лауреаты. Астана (Ҡаҙағстан) (2016) — педагогик оҫталығы өсөн.
- «ТӨРКСОЙ» Халыҡ-ара ойошмаһы (2002) ойошторған «Төрки донъяһы операһы көндәре» Халыҡ-ара опера йырсылары фестивале дипломанты.
Себенле
Себенле (Чебенли) — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 290 кеше. Почта индексы — 452106, ОКАТО коды — 80202864001.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Себенле ауылы — Илекәй-Мең улусы аҫабаларының да, керҙәш башҡорттарҙың да торамаһы. Ул 1791 йылғы документта телгә алына. 1795 йылда 22 йортта 80 ир-ат һәм 60 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1816 йылда — 96, 1834 йылда — 184, 1850 йылда — 259, 1859 йылда 376 ир-ат иҫәпләнә. Керҙәш башҡорттар 1816 йылда — 13, 1834 йылда 40 ир-ат иҫәпләнгән. 1856 йылда керҙәш башҡорттар, «элек ата-бабаларыбыҙ ҡайҙа йәшәгәне беҙгә билдәһеҙ һәм беҙ ысын йәшәү урынында күптәнән йәшәйбеҙ», тип таный.
1870 йылда бында 628, 1917 йылда — 859, 1920 йылда 690 башҡорт булған.
Лимбя-Яха (Ярудей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Себенле
Тарихы
1843 йылда 434 башҡортҡа 64 бот ужым һәм 1648 бот яҙғы иген сәселә. 1917 йылда 168 йорттоң 1007 тиҫтә һөрөнтө ере була, шул иҫәптән 52 хужалыҡтың — 4 дисәтинәгә тиклем, 53-өнөң — 10 дисәтинәгә тиклем, 16 хужалыҡтың — 15 дисәтинәгә тиклем, 17 хужалыҡтың 15-тән ашыу һөрөнтө ере була. 30 хужалыҡтың, ғөмүмән, сәсеүлектәре булмай. Барыһына 418 баш эш малы булған.
Лимбя-Яха (Ярудей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Себенле
Матбуғатта
16 марта 2021
Мутный (йылға)
Мутный — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Меһмет Ниязи
Меһмет Ниязи (Memet Niyaziy, Mehmet Niyazi; 1878 йылдың ғинуары йә феврале — 1931 йылдың 20 ноябре) — Ғосман империяһында тыуған румын һәм ҡырым татар шағиры, журналисы, мәктәп уҡытыусыһы, ғалим һәм румын-татар сығышлы активист. Ул ҡырым татар диаспораһы һәм уларҙың тыуған ере менән бәйләнеште һаҡлауҙа мөһим роль уйнаған тип һанала. Ҡырымды (Йәшел утрау һәм Йәшел Тыуған ил) һүрәтләгән лирик әҫәрҙәре аша киң билдәлелек алған.
Биографияһы
Төньяҡ Добруджалағы Ашчылар ауылында ҡырым ҡасаҡтарының мосолман ғаиләһендә тыуған. Ул ике уҡымышлы крәҫтиән һәм Ғосман империяһы ндағы Исмаил һәм Азизенең ғаиләһендә икенсе ул булып тыуа. Ниязиҙың тыуыу ваҡыты төбәктең Румыния короллегенә ҡушылыуына килтергән 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы менән тап килгән. Бала сағында ул татар әҙәбиәте һәм ауыҙ-тел ижады менән таныша, атаһы уны ғосман теленә өйрәткән. Тыуған ауылында ул башланғыс мәктәпте тамамлаған. Күрәһең, үҫмер сағында ул үҙенең әҙәби әҫәрҙәр серияһын башлағандыр, билдәләнеүенсә, улар ғосман лексикаһы элементтарына таянған була.
1889 йылда ғаилә Румыниянан ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы Истанбулға күсеп килгән, һәм Меһмет унда ябай мәктәптә уҡыған. Артабанғы йылдарҙа уға Намыҡ Кемал һәм Абдулла Хәмит әҫәрҙәре йоғонто яһай. Ул француз, ғәрәп һәм фарсы телдәрен бөтә камиллығында үҙләштергән. 1898 һәм 1899 йылдарҙа ул рәсәй Ҡырымында төпләнергә һәм карьераһын мәктәп уҡытыусыһы сифатында башларға тырышҡан, ләкин ике осраҡта ла хөкүмәт тарафынан сығарып ебәрелгән.
1904 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Ниязи Румынияға ҡайта һәм Констанцаның татар общинаһына ҡушыла. Ул Сефика Абдулакимға (Сапие булараҡ та билдәле) өйләнә; ул Казим Абдулакимдың (Румын армия офицеры һәм беренсе донъя һуғышы геройы) һәм сәйәсмән Сәлим Абдулакимдың һеңлеһе була. Был парҙың дүрт ҡыҙы һәм ике улы (уларҙың ике балаһы үҫмер йәшендә вафат булған) була.
1906 йылда Ниязи урындағы татар мәктәбе уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә, ғосман тарихын, ғосман телен, проза һәм шиғриәт, фарсы әҙәбиәте һәм ҡалам дәрестәрен уҡытҡан. 1910 һәм 1914 йылдар араһында был уҡыу йортоноң директоры булып хеҙмәт итә, ә 1916 йылдан һуң, урындағы ислам семинарияһының директоры итеп тәғәйенләнгәс, Меджидия ҡалаһында йәшәгән. 1909 йылда ул Истанбулда Kader нәшриәт йортонда баҫылған Dobruca журналының мөхәррире булып киткән. Унда ул үҙенең ҡыҫҡа әҫәрҙәрен баҫтыра башлаған.
1918 йыл башында, Ҡоролтай Ҡырым Халыҡ Республикаһын иғлан иткәндән һуң, Ниязи Симферополгә күсеп килгән, унда ҡырым татар активистарына ҡушылған, Hak Ses гәзит мөхәррирләгән һәм күпмелер ваҡыт Ҡырым мәғариф министрлығында эшләгән. Ҡыҙыл армия Ҡырымға ингәс, ул Румынияға ҡасып киткән. Был мәлдән Меһмет Ниязи әҙәби эшмәкәрлеген үҫтереү өҫтөндә эшләй, уның әҙәби карьераһының иң емешле осоро башлана. Үҙенең әҫәрҙәрен ул ҡырым татар телендә (ғәрәп алфавиты) баҫтырған. Общинаның лидеры булараҡ, Икенсе Польша Республикаһының прометеизм сәйәсәтендә илһам эҙләгән ҡырым ҡасаҡтарының яңы тулҡынына йоғонто яһаған.
Ул туберкулёздан вафат булған, уға тиклем ҡатыны Сефика яҡты донъянан киткән. Уны Меджидияла ерләгәндәр, был церемонияла уны хөрмәтләүселәр бик күп булған. Уның күләмле ҡәбер ташында ҡырым тамғаһы һүрәтләнгән.
Скароне Карлос
Карлос Скароне (Carlos Scarone; 11 ноябрь 1888 йыл, Монтевидео — 12 май 1965 йыл, Монтевидео) — Уругвай футболсыһы, һөжүмсе, Эктор Скароненың өлкән ағаһы.
Карьераһы
1909 йылда ул шул йылдарҙа Урунвай футболы лидеры, Британия тимер юлы компанияһы ҡарамағында булған ЦУЖДКК клубына күсә. 1913 йылда тимер юл компанияһы команданы тотоуҙан баш тарта, ләкин команда тарҡатылмай, бары тик атамаһын ғына «Пеньяроль» тип үҙгәртә. Уйынсыларҙың ҙур булмаған өлөшө карьераһын үҙгәртелгән клубта дауам иткеһе килмәйенсә китә. Шундай уйынсыларҙың береһе Карлос Скароне була. Ул «Боку Хуниорс» өсөн сығыш яһарға Аргентинаға китә әммә йылда тулмаҫтан ҡабат Уругвайға әйләнеп ҡайта.
1914 йылда Скароне тыуған «Насьональ» клубы уйынсыһы булып китә. Ул «өс төҫлөләр» өсөн 13 йыл дауамында уйнай, 9 йыл команданың капитаны була. Шул осорҙа Уругвайҙың һигеҙ чемпионатында еңеү яулай, дөйөм алғанда 227 матчта 152 гол индерә.
Эрнстрода
Эрнстрода — Германиялағы, Саксония ерендәге. йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 10,88 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы һәм автомобиль коды.
Лиственничная Рассоха
Лиственничная Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Телса йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дарвин ҡурсаулығы
Дарвин дәүләт тәбиғәт биосфералы ҡурсаулығы — Рәсәйҙә айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы. Вологда өлкәһенең Череповецкий районы  һәм Ярославль өлкәһенең  Брейтовский районы биләмәләрендә урынлашҡан
1945 йылдың 18 июлендә 1941 йылда Рыбинск һыуһаҡлағысы һәм Рыбинск ГЭС-ы төҙөлгәндән һуң ҡырағай тәбиғәттәге үҙгәрештәрҙе өйрәнеү  өсөн 1945 йылдың 18 июлендә махсус төҙөлә. 2002 йылдан ҡурсаулыҡ Биосфера резерваттарының бөтә донъя селтәренә индерелә. Инглиз тәбиғәтте өйрәнеүсе, эволюция теорияһына нигеҙ һалыусы Чарльз Дарвин исемен ала.
Ҡурсаулыҡ ерҙәре ҙур ярымутрауҙа һәм Рыбинск һыуһаҡлағысының  төньяҡ-көнбайыш ярында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ майҙаны 112 мең гектарҙан ашыу, уларҙан 67 мең га ҡоро ер өлөшөнә, ә ҡалғаны  яр буйындағы һыуҙарға тура килә.
Ҡурсаулыҡтың флораһы һәм фаунаһы
Һай урындарҙа дым яратыусы һәм һыу үҫемлектәре күрән, ҡуһа, екән, ҡондораҡ, күткүсе ҡумыҙы, терпебаш, гречишка, һыуйебәк, күльяпраҡ, мөгөҙьяпраҡ һәм башҡалар үҫә. Ҡурсаулыҡтың ҙур өлөшөн ҡарағай урмандары ҡаплаған. Был ерҙәр мүк еләге, мораҡ, күк көртмәле еләктәренә бай..
Ҡурмсаулыҡта Вологда өлкәһенә хас булған йәнлектәр һәм ҡоштар тереклек итә. Бында һыуһар, аҫ, ҡәҙимге тейен, ҡама, бүре, бурһыҡ, төлкө, мышы, ҡуян осрай. Ҡурсаулыҡта айыуҙар күп. Һуңғы йылдарҙа ҡабан үрсей. Урман шырлыҡтарында өкө, һуйыр, ҡор, ҡарағош, ҡара төйлөгән, ҡор ҡарсығаһы, бүҙәнә ҡарсығаһы һәм бер нисә ваҡ ыласын оялай. Бында Ҡыҙыл китапҡа индерелгән диңгеҙ бөркөтөнөң донъяла иң күп оялау тығыҙлығы билдәләнгән. Элекке СССР-ҙың бөтә Европа территорияларында был юғалыусы ҙур ҡанатлы ҡоштарҙың 500-600 пары иҫәпләнгән. Бөтә донъя орнитологтарына ҡурсаулыҡ кәлмәргән колонияһы менән таныш. Рәсәйҙең был мөйөшөндә был һирәк ҡоштарҙың иң күп оялау тығыҙлығы күҙәтелә.
Дарвин ҡурсаулығы  биологы Вячеслав Васильевич Немцев донъяла беренсе һуйыр фермаһы булдыра. Был яҡтарҙа ярты быуат эше ваҡытында уға күбәләктәрҙең бай коллекцияһын йыйырға мөмкин була. Бөгөнгө көндә Дарвин ҡурсаулығы территорияһын артабан да өйрәнеү һәм һаҡлау маҡсатында унда экологик ағартыу бүлеге, Тәбиғәт музейы эшләй.
Диңгеҙ акваторияһында ҡурсаулыҡ акваторяиһының уникаль үҙенсәлеге  булып торф утрауҙары тора. Һыу һаҡлағысын  күмгәндән һуң күп торф һаҙлыҡтарын һыу баҫа. Йылдар дауамында торфтың ҙур ҡатламдары ҡалҡып сыға һәм тулҡындар буйлап дрейфҡа ебәрелә. Ваҡыт үтеү менән уларҙа үлән, хатта ағастар ҙа күренә.
Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына ингән төрҙәр
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән түбәндәге төрҙәр тереклек итә.
Бәшмәктәр
Лишайниктар
Ябыҡ орлоҡлолар
Ҡоштар
Рагаяс
Рагаяс — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баяс
Баяс — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыга йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡалмаҡ Кисеүе
Свердловск өлкәһе территорияһында урынлашҡан археологик ҡомартҡыларҙың төп тикшеренеүселәрбенең береһе П. А. Дмитриев була. 1926 йылдан алып 1940 йылға тиклем Свердловск ҡалаһынан 18 км алыҫлыҡта ятҡан ыҙандағы шул уҡ Ҡалмаҡ Кисеүе атамаһы менән йөрөтөлгән ҡышлауға туҡтау биләмәһендә урынлашҡан ҡәберлекте тикшерә.
П. А. Дмитриев «Үрге Пышма тарихи музейының археология коллекциялары каталогы» нда (С. Н. Панина, Екатеринбург ҡалаһы, 2003 йыл) былай тип яҙа: «Барлығы 26 ҡәберлек асылды, уларҙың бер өлөшөндә баҡыр ҡаҙандар, кельттар, тимер бысаҡтар, бырау менән тишелгән таш сулпылар һәм тешле штамп баҫылып биҙәлгән төптәре түңәрәк балсыҡ көршәктәр табылды».
Ҡәберлек б. э. VI—VII быуаттарында барлыҡҡа килгән. Асылған мәлдә ҡәберлектең бер өлөшө төҙөлөш эштәре барышында емерелгән була. 1926 йылда А. А. Берс һәм П. А. Дмитриев тарафынан асыла. Башта ҡәберлек III—V быуаттыҡы, тип билдәләнә, әммә артабанғы тикшеренеүҙәр барышында һуңғараҡ осорға, петрогром мәҙәниәтенә, б. э. 1-се меңйыллығына ҡайтарылып ҡалдырылды.
Петрогром тауында (координаталары 56.996849/60.338160, Иҫәт күленән көнбайыштараҡ) Ҡалмаҡ Кисеүе эргәһендә Этҡол мәҙәниәте ҡомартҡылары асыла, шулай уҡ урта быуат археологик мәҙәниәтен петрогром мәҙәниәте тип атауға тау исеме лә мөнәсәбәтле.
Туризм
«Ҡалмаҡ Кисеүе» археологик ҡомартҡыһы "Свердловск өлкәһе биләмәһендә урынлашҡан мәҙәни мираҫ объекттары исемлеге"нә индерелгән һәм Екатеринбург ҡалаһының тирә-яғын йәки тыуған яҡты өйрәнеү туристик маршрут программаларына инә. Уның маҡсаты — тәбиғи, мәҙәни-тарихи объекттарға барыу һәм уларҙы өйрәнеү.
Мәҡәләлә һүрәтләнгән археологик ҡомартҡыны ҡәберлекте Уралдағы йылғалар аша һалынған шул уҡ Ҡалмаҡ кисеүе атамаһын йөрөткән башҡа кисеүҙәр менән бутамаҫҡа кәрәк. Н. К. Чупин «Пермь губернаһының географик һәм статистик һүҙлеге» (1873, II том) хеҙмәтендә һәйкәлдең урыны XIX быуат аҙағында уҡ археологтарға билдәле булған тип яҙа: «Был ыҙан Екатеринбург заводтары баш контораһы архивында һаҡланған Уктус заводының боронғо эштәрендә телгә алына». «Пышма йылғаһы буйында Ҡамышлы өйәҙе Ҡалмаҡ Кисеүе ыҙанында (Бродокалмак) ауылы төҙөлгән. ХѴІІ быуатта башҡорттар менән һуғышыусы көньяҡ-көнбайыш Себерҙә йәшәгән ҡалмыҡтар, башҡоттарҙы эҙәрлекләп килгән ваҡытта, ғәҙәттә ошо ерҙә Тинес йылғаһын аша сыҡҡандар».
Лось-Юган
Лось-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Әнәк
Әнәк — Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл.
Халҡы
Тарихи мәғлүмәттәр буйынса 1816 йылда ауылда типтәрҙәрҙән 105 ир заты теркәлгән.
1848 йылда ауылдың 50 йортонда 313 типтәр һәм башҡорт йәшәгән.
1859 йылда 504 башҡорт һәм типтәр.
1862 йылда типтәрҙәрҙән 40 ир заты теркәлгән.
1870 йылда 99 йортта 532 типтәр йәшәгән.
1902 йылда ауылдың 129 йортонда 315 башҡорт һәм элекке хәрби званиелы припущенник йәшәгән.
1912 йылда ауылда 695 типтәр һәм башҡорт йәшәгән.
Тарихы
Әнәк — Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡараған типтәрҙәр һәм башҡорттар ауылы. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисев улусы составына керә.
1848 йылда ауыл мәсете, 1870 йылда мәсет эргәһендәге мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Йылға (Стәрле ҡушылдығы)
Йылға (русса Варьзяде, Йылға — иҫке исеме ) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Стәрле йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла.
Йылға оҙонлоғо 13 км, бассейн майҙаны 69,2 км².
Ағымының төп йүнәлеше көньяҡ-көнсығыш. Йылғаның уң ҡушылдығы бар — Масаҡлы йылғаһы. Тамағы эргәһендә йыһазландырылған сығанаҡ Сатыр-Тауҙан баш алған һул ҡушылдығын ҡабул итә. Йылға йылғаһы буйында урынлашҡан тораҡ пункттар — Уразай, Сапеево.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028497
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102849
— Бассейн коды — 10.01.01.013
— ГӨ буйынса томы — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Йәшергән ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Йәшергән ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы муниципаль берәмек
Административ  үҙәге — Йәшергән ауылы.
Тарихы
Йәшергән  ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мягкая
Мягкая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Заломная йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рогалиха
Рогалиха — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/622 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Логодова Виска
Логодова Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Месна йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәһүҙин Инсур Ғәззәли улы
Йәһүҙин Инсур Ғәззәли улы (псевдонимы Инсур Артур; 26 март 1951 йыл — 21 март 2011 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Биографияһы
Инсур Ғәззәли улы Йәһүҙин (Инсур Артур) 1951 йылдың 26 мартында Бөрйән районының Иҫке Мөсәт ауылында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, Белорет ҡалаһында ) тыуған.
Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлаған, журналистика буйынса юғары һөнәри белем алған.
Шиғырҙары, нәҫерҙәре матбуғатта 14 йәшендә күренә башлай. Оҙаҡ йылдар матбуғат өлкәһендә эшләй: гәзит баҫыусы, хәбәрсе, бүлек мөдире, «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе, «Таң» гәзитенең баш мөхәррире була. Ул СССР, Рәсәй, Башҡортостан Журналистар союздары ағзаһы булды. 1996 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Шиғырҙары, башҡа әҫәрҙәре төрлө телдәрҙә Мәскәүҙә, туғандаш республикаларҙа, сит илдәрҙә донъя күрҙе.
Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы
Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы, Наил Ғәйетбай (20 июнь 1948 йыл) — шағир, яҙыусы, драматург. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2014—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
Биографияһы
Наил Әсхәт улы Ғәйетбаев 1948 йылдың 20 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған. 1966 йылда Сибайҙа урта мәктәп тамамлағас, Магнитогорск тау-металлургия институтында уҡый. 1972 йылда инженер-механик һөнәре алғас, Себерҙә эш башлай. Кемеров өлкәһе Киселев машиналар төҙөү заводында мастер, участок етәксеһе, баш механик вазифаларын башҡара. Артабан Сибай баҡыр-көкөрт заводында өлкән механик (1976—1978), өлкән инженер (1978—1988) була.
1983 йылда СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Юғары әҙәбиәт курстарын, 1987 йылда — ГИТИС ҡарамағындағы Юғары театр курстарын тамамлай. 1988—1990 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзында әҙәби кәңәшсе булып эшләй.
1992—1998 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министры урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары вазифаларында эшләй. Был осорҙа «Тамаша» һәм «Рампа» журналдарын ойоштороуға, Өфөлә республика уҡыу-методик үҙәген, Стәрлетамаҡта — филармония һәм бейеү театрын, Сибайҙа — махсус музыка лицейын, «Сулпан» балалар театрын, филармония һәм сәнғәт училищеһын асыуға, йыл һайын йәш драматургтар семинарын (Баймаҡ ял йортонда) һәм «Театр яҙы» фестивалдәрен үткәреүҙә ҙур өлөш индерә.
1994—2010 йылдарҙа — «Тамаша» журналының баш мөхәррире, 2000—2007 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Милли әҙәбиәт музейы генераль директоры булып эшләй.
2014 йылда Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе итеп һайлана һәм был вазифала 2016 йылдың 29 ноябренәсә эшләй.
17 китап һәм 25 пьеса, 2 роман, 10 балалар өсөн повесть авторы.
Әбделнасир Ишмөхәмәтов
Биографияһы
Әбделнасир Ишмөхәмәтов Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Әсекәй ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт иткән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Дегтярёв Александр Николаевич
Дегтярёв Александр Николаевич (8 апрель 1952 йыл) — ғалим һәм сәйәсмән, юғары мәктәп эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (1985), иҡтисад фәндәре докторы (2002), профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Петр фән һәм сәнғәт академияһының ғәмәли ағзаһы, Дәүләт Думаһы Мәғариф буйынса комитетының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй Федерацияһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
Биографияһы
Александр Николаевич Дегтярёв 1952 йылдың 8 апрелендә Башҡорт  АССР-ының Бөрө районы Иҫке Петров ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуа.
1968 йылда мәктәпте алтын миҙалға тамамлай һәм Өфө авиация институтының авиадвигателдәр факультетына уҡырға инә. Институтты 1973 йылда тамамлай һәм вузда комсомол эшендә ҡала, НИС инженеры була.
1985 йылда Александр Николаевич — техник фәндәр кандидатлығына, 2001 йылда «XIX—XX быуаттарҙа бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтереүҙең институциональ нигеҙҙәре» (Башҡортостан өлгөһөндә) темаһына «иҡтисад фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1987—1990 йылдарҙа Өфө авиация институтында өлкән уҡытыусы, доцент була, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында эшләй.
1990 йылдан алып Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында: 2011 йылға тиклем ректор, бер үк ваҡытта социаль-мәҙәни сервис һәм туризм иҡтисады кафедраһы, 2005 йылдан иҡтисад теорияһы һәм донъя иҡтисады кафедраһы мөдире.
А. Н. Дегтярёв Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2012) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты була.
2011 йылда А. Н. Дегтярёв Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты, унан һуң депутаттар этикаһы мәсьәләләре буйынса комиссияһы рәйесе була. 2014 йылдан башлап Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры вазифаһын башҡара.
2015 йылдың 27 апрелендә ректор һайлауҙа етерлек тауыш йыя алмай.
«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе сәйәси советы секретары урынбаҫары, «Берҙәм Рәсәй» партияһы рәйесенең Башҡортостан Республикаһындағы төбәк йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе.
Александр Николаевич Дегтярёв — 160-тан ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 15 монография, 13 уҡыу әсбабы авторы.
Ғаиләһе
Өйләнгән, дүрт балаһы бар.
Крахалиха
Крахалиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡотош (Мәсетле районы)
Ҡотош (Кутушево; боронғо исеме Мәрйенғол) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ләмәҙтамаҡ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 361 кеше. Почта индексы — 452564, ОКАТО коды — 80242825002.
Урамдар
Урамдарҙың рәсми исеме : Рәсми булмаған исемдәр
Ҡотоштар ҡушаматы
Ләмәҙтамаҡ һәм Ҡотош ауылдарының ҡушаматы — «кәзә». Шуға күрә ҡотоштарҙы «кәзәләр» тиҙәр. Ауылда быуындан быуынға күсеүсе ҡушаматтар бар, хатта кейәү-килендәргә лә йәбешә.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙәр
Мәғлүмәт сығанаҡтары. Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар. Хәбәрһеҙ юғалғандар Үлгәндәр һәм хәбәрһеҙ юғалғандар иҫәбенә индерелеп тә тере ҡайтҡандар
Рысаев Дамир Ринат улы
Рысаев Дамир Ринат улы (22 ноябрь 1997 йыл, Стәрлетамаҡ, Башҡортостан) — Рәсәй шашкасыһы. Рәсәй гроссмейстеры. Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәйҙең команда чемпионатында (2014, классик программа) бронза призер.
Биографияһы
Рысаев Дамир Ринатович 1997 йылдың 22 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Шашка менән Дамир беренсе класта уҡ шөғөлләнә башлай.
Уның атаһы — Рысаев Ринат Мөҙәрис улы, үҙе лә шашка уйыны менән мауыға. Улы менән балалар баҡсаһына йөрөгәндә үк уйнай торған булған. Дамирҙы тренер Фәтҡуллин Әмир Кәли улы етәкләгән шашка түңәрәгенә бирә, унда Дамир спорт мастеры кандидаты була. Шул осорҙа Башҡортостанға, Стәрлетамаҡҡа халыҡ-ара гроссмейстер, рус һәм йөҙ шаҡмаҡлы шашка буйынса күп тапҡыр донъя чемпионы Муродулло Амриллаев килә, ул Дамирҙың тренеры булып китә. Дамир:
Шәхси тормошо
Санкт-Петербург политехник университетының «Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге» факультетында уҡый. Дамир дөйөм ятаҡта йәшәй.
Богояш
Богояш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәйрулла
Хәйрулла — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Хәйрулла — «алланың изгелеге» мәғәнәһендәге ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Хәйрулла Хәбибулла улы Мортазин (4 ғинуар 1941 йыл — 17 ноябрь 2016 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1994), профессор (1995).
Хәйрулла Динмөхәмәт улы Ҡолмөхәмәтов 1 сентябрь 1904 йыл) — крайҙы өйрәнеүсе, Салауат Юлаев исемен башҡорт халҡына яңынан ҡайтарыусы, тормошон һәм көрәш юлын өйрәнеп, уның шәжәрәһен төҙөүсе; Әйле ҡәбиләһе башҡорттарының шәжәрәһен тергеҙеүсе. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хужалыҡ һәм партия эше активисы.
Хәйрулла Нурғәли улы Әхмәтов (5 сентябрь 1904 йыл — 1986 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, майор, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942), I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943), «Почет билдәһе» ордены кавалеры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы комиссары, аҙаҡ 70-се армияның 211-се дивизияһы 887-1 уҡсылар полкы комиссары. Икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты.
Хәйрулла Хәмиҙулла улы Хәсәнов (26 февраль 1922 йыл) — ауыл хужалығы ветераны. 1965—1972 йылдарҙа колхоз рәйесе урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Хәйрулла Абдрахман улы Усманов (16 декабрь 1866 йыл, Ырымбур губернаһы — 14 июнь 1915 йыл, Ырымбур) — мулла, Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы (1907).
Фамилияларҙа
Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы (7 февраль 1960 йыл) — Эстонияның баш ҡалаһы Таллинда эшләп килеүсе «Ағиҙел» башҡорт мәҙәни ойошмаһы рәйесе, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015). Эстония башҡалаһында беренсе татар мәктәбен ойоштороусы.
Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы (15 декабрь 1915 йыл — 2 октябрь 2008 йыл) — башҡорт ғалимы, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1970—1980 йылдарҙа Республиканың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1971), профессор (1972). РСФСР-ҙың (1987) һәм БАССР-ҙың (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1974), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949). Ҡатын-ҡыҙҙар араһынан республикала беренсе фән докторы. Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы (1 март 1947 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1983), фәлсәфә фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).
Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы (1961 йылда тыуған) — театр артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004)
Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы (14 декабрь 1929 йыл — 10 июль 1999 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1959—1990 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Шишмә» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Ленин (1986), Октябрь Революцияһы (1976), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.
Хәйруллин Баязит — шәйех, суфый, Владикавказ мәсете имамы. Зәйнулла Рәсүлевтың шәкерте.