cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кузеев Рөстәм Ғүмәр улы
Биографияһы
Бала сағында авиация, парашюттан һикереү, радиоһәүәҫкәрлек менән мауыға. Һуғыш алдынан Ульяновск бронетанк училищеһында уҡый, хәрби техник, «КВ» ауыр танкы механик-водителы һөнәре ала. Һуғышта өс тапҡыр яралана, күреү һәләтен юғалта тиерлек. Инвалидлыҡ алғас, Силәбе янындағы танк өйрәнеү полкында уҡыта.
1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын, 1961 йылда — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай.
Әҙәби хеҙмәткәр, «Кызыл тан» гәзите бүлек мөдире (1949—1951); Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Президиумының ғилми секретары (1951—1955), Башҡорт дәүләт университетында кафедра мөдире (1962—1971); Башҡорт дәүләт педагогия институты ректоры (1971—1983), профессоры (1973—1994).
Ғилми тикшеренеүҙәре йүнәлеше — БАССР-ҙа эшсе синыфтың формалашыуы һәм үҫеше. Ҡатыны Сөйөмбикә Сәйфи ҡыҙы Ҡудашева менән бергә Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры Сәйфи Ҡудаш хаҡында «Быуат оҙонлоғондағы ғүмер» исемле китап яҙған.
Ғаиләһе: ағаһы — билдәле этнолог, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Кузеев Рәил Ғүмәр улы, һеңлеһе — Роза Ғүмәр ҡыҙы Кузеева, балалары — Искәндәр, Рәшит, ҡыҙы Наилә.
Хеҙмәттәре
200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 25 монография авторы. Шул иҫәптән:
Хәтер
Өфө ҡалаһында Кузеев Рөстәм Ғүмәр улы йәшәгән йорт бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында Р. Ғ. Кузеев исемендәге стипендия булдырылған.
Мария Ланг
Дагмар Мария Ланге (псевдонимы — Мария Ланг) (Dagmar Maria Lange (Maria Lang); 31 март 1914 йыл, Вестерос, Швеция — 9 октябрь 1991 йыл, Нура, Швеция) — швед яҙыусыһы, детективтар авторы, педагог.
Биографияһы
Дагмар Мария мөхәррир Класс Бернард Ланге һәм Эльса Кейсерҙың берҙән-бер ҡыҙы булған. 1916 йылда атаһы вафат була. Уның үлеменең сәбәбе тураһында әсәһе һөйләргә яратмаған, был тыйылған табу тема була. Аҙаҡ ул үҙенән ун йәшкә өлкәнерәк ваҡ сауҙагәр Карл Ивар Ульссонға кейәүгә сыға. Был парҙың ике ҡыҙы тыуа. Һапалы һәм диндар үгәй атаһы Дагмар Марияға иғтибарлы булған, һәм был уның иртә үҫешенә йоғонто яһай.
Ун ике йәшендә ҡыҙ китап уҡыу менән мауыға башлай, һәм был ғәҙәте ғүмере буйына ҡала. Айырым алғанда, Шарлотта, Эмили һәм Энн Бронте, Чарлз Диккенс, Виктор Гюго, Лев Николаевич Толстой һәм башҡа күп авторҙарҙың әҫәрҙәрен уҡыған. Тыумыштан килгән үҙенсәлеге арҡаһында, аҙ, тәүлегенә дүрт-биш сәғәт кенә йоҡлағанлыҡтандыр ҙа, китап күп уҡый. Өлкәнәйеп еткәс, ул Эсаяс Тегнер һәм Пер Лагерквистарҙы иң бөйөк швед яҙыусылары тип һанай.
Ғаилә бик ябай йәшәгән. 1933 йылда Дагмар Мария урта мәктәпте тамамлаған. Бик һуң — өләсәһенең мираҫы арҡаһында ғына — Уппсаль университетына уҡырға ингән. Күпмелер ваҡыт үткәс, ул, Мария Лангтың тәүге китабының төп образдары — Карин Бойе һәм Вивека кеүек, Стокгольм университетына (ул саҡта Стокгольм юғары мәктәбе тип аталған) уҡырға инең мөмкинлегенә ирешә. Уҡытыусы булып, үҙ тормошон тәьмин итә. 1946 йылда, швед философы һәм эстеты Карл Понтус Викнер тураһында тигән хеҙмәтен яҙып, филолог дипломына (һөнәре — әҙәбиәт тарихы) эйә була.
1974 йылда пенсияға сыҡҡас, Мария Ланг 1979 йылда Нурала — кейәүгә сыҡмай, яңғыҙ, урманлы матур күренешле Бергслаген өлкәһе нда местечко 12 йыл — яҡты донъянан киткәнгә тиклем йәшәй. Илһам алыу маҡсатында, төндә йыш ҡына Нурашён күле яры буйлап оҙаҡ итеп йөрөгән. Рәхмәтле халыҡ тап ошо урында яҙыусының һәйкәлен — бюсын ҡуйған. Уның бик күп әҫәрҙәре Нура ҡалаһының прообразы булған Скуга ҡаласығы менән бәйле, һәм әлеге ваҡытта ҡала туристик бюроһы оригиналь хеҙмәт — китаптарында урын алған ваҡиғалар булып үткән урындар буйынса маршрут тәҡдим итә. Мария Ланг шул уҡ ҡаланың Төньяҡ зыяратында оло хөрмәт менән ерләнгән. Нурала ул яратҡан күлгә алып барған бер тыҡрыҡ уның исемен йөрөтә.
Ижады
Мария Ланг, ғауғаға сәбәп булған тигән романы донъя күргәндән һуң, 1949 йылда, баҫыла башлай. Артабан ул «йыл һайын —кәм тигәндә бер китап» тигән девизына тайпылышһыҙ тоғро ҡала һәм бөтә ғүмере эсендә өлкәндәр өсөн 43 детектив һәм балалар өсөн — 4 китап сығара. Яҙыусы ижады бик уңышлы була: һәр баҫма шаҡтай ҙур — 40 000 данаға саҡлы тираж менән сыға. 1964 йылдан башлап 1980 йылға саҡлы шулай уҡ VeckoJournalen журналына музыка, шул иҫәптән, опера күҙәтеүҙәре яҙа.
Бөтә әҫәр персонаждарҙың Мария Лангтың бөтә (балалар өсөн әҫәрҙәренән башҡа) даими персонаждарының береһе — оҙон буйлы ябыҡ Кристер Вийк. Аҡыллы, ирониялы, гел генә төрөпкәле, ҙә генә, ул саҡта саҡ ун йәштә генә булыу сәбәпле, сираттағы енәйәтте тикшермәй. Был полиция комиссары 1919 йылда тыуған. Уға ҡатыны Камилла (1931 й. тыуған) — данлыҡлы опера йырсыһы эшендә ярҙам итә. Мария Лангтың иртә повестарының төп персонажы —зәңгәр күҙле буйы ҙур булмаған Пак унан алты йәшкә өлкәнерәк. Мәҫәлән, профессор-египтолог Юханнес Экстедт үҙенең ҡыҙына шуҡ шекспир мәҙәксе-эйәһенең исемен ҡушҡан. Һуңынан ул детектив яратыусы филолог Эйнар Буреға кейәүгә сыға. Мария Лангтың икенсел геройҙарына олпат сержант Оке Нурд һәм тәжрибәле суд медигы Альгрен инә. Һәм, ниһайәт, бер нисә әҫәрҙә урын алған, — яңғыҙ, бер ни тиклем булдыҡһыҙ, әммә аҡыллы һәм төплө Альми Граан — Лангың үҙенең alter ego-һы, криминаль повестар авторы. Шул уҡ ҡалын быялалы күҙлек, шул уҡ төндә йөрөү ғәҙәте, йәше лә бер үк тиерлек (Альми бер йәшкә өлкәнерәк). «Almi Graan» — «Maria Lang» псевдонимының анаграммаһылыр ул. Һәр баҫылып сыҡҡан китап менән был персонаждар өлкәнәйә бара. Ваҡиғалар башлыса Скугала — автор бик яҡшы белгән мөхиттә үҫешә.
Яҙыусының әҙәбиәткә индергән өлөшө тәнҡитселәргә ике яҡлы тәьҫир итә. Бер яҡтан, ҡайһы бер яһалмалылыҡ һәм бирелгән кеүек. Хатта Ланг үҙе лә, әҫәрендәге хикәйәләүҙә «Альми Граан дөрөҫлөгө икеле һәм тормошҡа яҡын да тормаған енәйәт һәм шпион тарихтарын ижад итеп, аҡса эшләй, һәм был Скуга халҡының бөткөһөҙ оло ғәжәпләнеүенә килтерә» тип билдәләй. Сюжет үҙәгендә бер ниндәй ҙә әхлаҡи хөкөм сығарылмаған лесбий мөхәббәте сағылғанлыҡтан, тәүге ике китабы бер төрлө генә яуап тыуҙырмай. Яманлыҡ уйлаусылар Марияның интеллектуал-гомосексуалист тураһындағы диплом эше менән параллель үткәрә. Шулай уҡ енәйәт мотивтары һәм уларҙы башҡарыу ысулы уйлап сығарылған тип тәнҡитләйҙәр.
Икенсе яҡтан, был етешһеҙлектәре хикәйәләү йәнлелеге, яҙыусының, үткер күҙенә ни салына, шуны яҡшы юмор һәм ҡулланып яҙа белеү оҫталығы менән ҡаплана. Әҫәрҙәренең телен айырым билдәләп китерлек — бай һәм һайланып алынғандай (хәйер, авторҙың артыҡ китапса яҙыу гонаһы тойомлана). Бында уның филологик белем алыуы һәм бик күп китап уҡығанлығы күҙгә ташлана. Мария Ланг, нәфис һүҙ ғилеме мәғлүмәтен, геройҙары исеменән классиктарҙан өҙөмтәләр килтереп, сәнғәт тураһында дискуссиялар алып барып та, бик тәбиғи формала тексҡа үрә. Ул әҫәрҙәренә уңышлы һәм урынлы итеп, эпиграф һәм мотто өҫтәп яҙа. Бына ошо өҫтөнлөктәре арҡаһында Мария Лангты бик теләп уҡыйҙар, уны һөйөүселәр клубтары бар. Яҙыусының әҫәрҙәре кәмендә һигеҙ телгә тәржемә ителгән.
Нияҙғол (Әбйәлил районы)
Нияҙғол (Ниязгулово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 168 кеше. Почта индексы — 453612, ОКАТО коды — 80201834004.
Быуаттар тулҡыны
Нияҙғол ауылына Ноғай юлының Тамъян волосы башҡорттары XVIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙ һалған. Ауыл Нияҙғол Аҡынсыҡовтың исеме менән аталған. «Уның улы Муллагилде Нияҙғоловтың ауылда 1755—1822 йылдарҙа йәшәгәнлеге тураһында мәғлүмәттәр бар», — тип яҙа ғалим Ә.З. Әсфәндийәров.
Ауылдың исеме «Китек» булараҡ та билдәле.
Әнүәр Закир улы үҙенең «Башҡортостан ауылдары тарихы» исемле китабында билдәләүенсә, «1794-1795 йй. үткәрелгән V ревизия Нияҙғол ауылында 18 йорт булыуын асыҡлаған. Ауылда 48 ир-ат һәм 39 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Ә 1857—1858 йй. (ҡайһы бер сығанаҡтар, Х ревизия 1859 й. үткәрелгән, ти) инде йәмғеһе 160 кеше булған.
Һандар малсылыҡтың үҫешмәгән булыуы тураһында хәбәр итә: 26 шәхси хужалыҡта барлығы 75 йылҡы, 70 һыйыр малы, 20 һарыҡ, 30 кәзә аҫыралған. Яҙ етеү менән йәйләүгә сыҡҡандар. Шул осорҙа яйлап ҡына булһа ла, сәсеү эштәре менән булыша башлағандар: 88 бот иген сәскәндәр. I совет ревизияһында 293 кеше теркәлгән, барлығы 54 йорт иҫәпләнгән».
С. И. Руденко үҙенең «Башкиры: Историко-этнографические очерки» китабында башҡорттарҙың йәшәү рәүешен тасуирлағанда, беҙҙең Нияҙғол ауылын да телгә алып үткән. «Йәйләүҙә кешеләр бурама, ҡыуыш, тура мөйөшлө аласыҡтарҙа йәшәгәндәр», тиелә был хеҙмәттә (183-сө бит ).
Үткән быуаттың егерменсе йылдарындағы аслыҡҡа ла, утыҙынсы йылдарҙа ҡолас йәйгән «раскулачивание»ға ла дусар була нияҙғолдар. Мәҫәлән, хәлле йәшәгән Истамғол Ильясовтың бар мөлкәтен тартып алып, үҙен Себергә һөрәләр, ә йортон мәктәпкә әйләндерәләр. Ғаиләһе кеше менән өйҙәш булып йәшәргә мәжбүр була, төрлө кәмһетеүҙәр кисерә.
Ауылда тәүге мәктәп бына шулай барлыҡҡа килә. Был 1937 йылда була.
Егерменсе быуат урталарында ауылдан ике километр алыҫлыҡта Нияҙғол исемле рудник та булғанлығы билдәле. Унда башлыса урыҫ милләтле ешеләр йәшәгән. Был рудник 1960 йылда Нияҙғол ауылына ҡушылған.
Пабьянице
Пабьяни́це (Pabianice) — Лодзь воеводалығының Пабьянице повятындағы ҡала, воеводалыҡ үҙәгенә (Лодзь ҡалаһына) тиклем 3 км. Лодзь агломерацияһында халыҡ һаны буйынса икенсе ҡала.
Нияҙғол (Әбйәлил районы)
Утлы йылдар ауазы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, йөҙ ҙә ҡырҡлап кеше йәшәгән Нияҙғол ауылынан иллегә яҡын ир-ат Ватанды һаҡлар өсөн ҡулына ҡорал ала. Шуларҙың яртыһына ғына әйләнеп ҡайтырға насип була.
Пабьянице
Пабьянице ҡалаһы Поляк Ҡалалары Берләшмәһенә керә.
Нияҙғол (Әбйәлил районы)
Утлы йылдар ауазы
1979—1989 йылдарҙа барған Афған һуғышында ауылдашыбыҙ Риф Сөләймәнов ҡатнаша. Рафаэль Сәғәҙәтов, Азамат Ғибәҙәтов, Вадим Сөләймәнов, Илгиз Зекриндар Чечен компанияһында ут эсенә инергә мәжбүр була.
Пабьянице
2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса Пабьяницела 69 842 кеше йәшәгән. Ҡала майҙаны 32,98 км².
Нияҙғол (Әбйәлил районы)
Ауылдың күтәрелеш осоро
Үткән быуаттың һикһәненсе йылдар башында Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге колхозға Р. И. Шөғөров рәйес булып килгәс, ауыл өсөн күтәрелеш йылдарының бер этабы башлана. Ул эшләгән йылдар үҙе бер айырым дәүер булып тарихҡа инеп ҡалған.
Пабьянице
Тарих
Ҡалаға 10-сы быуатта нигеҙ һалынған, 1350 йылда ҡала статусын ала.
Нияҙғол (Әбйәлил районы)
Ауылдың күтәрелеш осоро
Нияҙғол ауылы өсөн Р. Шөғөров байтаҡ эштәр башҡара. 1983 йылда белем усағының яңы бинаһын төҙөтә.
Пабьянице
Ҡәрҙәш ҡалалары
Пабьяниценың ҡәрҙәш ҡалалары:
Нияҙғол (Әбйәлил районы)
Ауылдың күтәрелеш осоро
Р. Шөғөров етәкселегендә магазин (әле клубҡа әйләндерелгән), МТМ, гараж һалына. Районда беренсе булып Нияҙғол фермаһында һөт үткәргес ҡуйыла, мал ҡураһының тулыһынса яңынан ҡорола. Эшселәр өсөн тейешле шарттар булдырыла: фермала бетон иҙәндәр йәйелә, һауынсыларға ял итеү өсөн һәр береһенә айырым бүлмә эшләнә, дөйөм бүлмәлә мейес һалына. Һыйырҙарҙы аппараттар менән һауыу буйынса республика семинары ике тапҡыр Нияҙғол һөтсөлөк-тауар фермаһында үткәрелә.
Колхоз рәйесе шулай уҡ фельдшер-акушер пункты астырыуға, ауыл уртаһынан үткән машина юлын ауыл ситенән һалдырыуға өлгәшә. Һуғышта ятып ҡалған яугирҙәр иҫтәлегенә обелиск та уның башланғысы менән ҡуйыла.
Ул осорҙа ферма мөдире, бригадир, механик кеүек ауылдың үҫешен тәъмин итер вазифаларҙы Данияр Мирсаев, Таһир Ғибәҙәтов, Әхмәт Ғибәҙәтов, Марат Ғибәҙәтов, Фирғәт Сәғитов биләй.
Йәнүзә Рәхимоваға (Сәфәрғәлина) ВЛКСМ съезы эшендә ҡатнашыу бәхете тейә. Ул 1985 йылда Бөтә Рәсәй йәштәр фестивале делегаты булып та һайлана.
Бөгөнгөһө
Әлеге көндә ауылда алтмыштан ашыу йортта 160 тирәһе кеше йәшәй.
Ауылда йәмғеһе дүрт урам бар: төп урам — Урал батыр урамы, артабан Мәктәп, Тау, Йылға аръяғы (халыҡ Шанҡай тип йөрөтә — «Шанхай» һүҙенән барлыҡҡа килгән) урамдары.
Нияҙғолда бөгөн башланғыс мәктәп (Дилбәр Ғибәҙәтова), медпункт (Сәкинә Билалова), һөтсөлөк-тауар фермаһы (Роза Сәғитова), клуб (Рәшиҙә Мирсаева) бар. Балалар артабан уҡыуҙарын Яңы Балапан урта мәктәбендә дауам итә. Һөтсөлөк-тауар фермаһына 2013—2014 йылдарҙа Зөлфиә Ғәлиуллина-Аҡбулатова етәкселек итә. Был осорҙа фермала Ижевск ҡалаһынан килгән белгестәр яңы һөт үткәргес ҡорҙо. З. Ғәлиуллина мөдир булған йылдарҙа коллектив бер нисә тапҡыр район буйынса алдынғы урындарҙы яулай. Һигеҙ-туғыҙ бала бағып үҫтергән ғаиләләр: Тайфур һәм Фәтиха Ғибәҙәтовтар, Ғәлләм һәм Хәнифә Ильясовтар, Данияр һәм Мөслимә Мирсаевтар, Хөсәйен һәм Мәхмүзә Әминевтар, Ғалип һәм Ишбикә Сәғитовтар, Вәкил һәм Мөнирә Сәфәрғәлиндар. Бөгөнгө көндә ауылда йәш һәм урта йәштәге ғаиләләрҙән Даян һәм Гөлнара Суриндар, Нәжип һәм Гөлсинә Шәрәфетдиновтар — дүрт бала, Ирек һәм Дилбәр Ғибәҙәтовтар өс бала тәрбиәләй. Район Советы депутаты — Ишморат Хабрахман улы Ҡалдаманов. Дүртенсе һанлы Нияҙғол округы буйынса Ташбулат ауыл биләмәһе Советы депутаты — Зәбир Данияр улы Мирсаев (1957 й.т.). Заманында Ташбулат ауыл Советы рәйесе лә булып эшләгән. Әүҙем тормош позициялы ауылдаштар: ауылдың имам-хатибы Рафаэль Шириязданов, оло инәйҙәр, әҙәплелек өлгөләре Мөслимә Мирсаева, Сәлимә Хәйруллиналар, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Марат Ғибәҙәтов, уның улы, исем-шәрифе инде бер нисә йыл рәттән «Рәсәй тимер юлдары» компанияһының алдынғы хеҙмәткәрҙәре исемлегенә индерелгән Ирек Ғибәҙәтов, хаҡлы ялдағы оҫтабикә Зөлфиә Ғәлиуллина, шулай уҡ «тимер ене» ҡағылған оҫта, техниканы биш бармағы кеүек белеүе менә яҡын тирә-яҡта киң билдәле Нәжип Шәрәфетдинов һәм уның кәләше Гөлсинә, ауыл халҡын магазин менән тәъмин иткән эшҡыуар Зөбәйер Дилмөхәмәтов һәм уның хәләл ефете Венера ханым һәм башҡалар. Әлеге көндә Нияҙғолда Аҡбулатов, Арыҫланов, Ғибәҙәтов, Ғәлиуллин, Дилмөхәмәтов, Зекрин, Ильясов, Иғдисамов, Йәһүҙин, Кинйәбаев, Латипов, Мансуров, Мирсаев, Рәхимов, Сабиров, Сафуанов, Сөләймәнов, Сурин, Сәғитов, Таһиров, Фәттәхов, Фәхретдинов, Һибәтуллин, Хәйруллин, Шириязданов, Шәрәфетдинов, Әминев фамилияларын йөрөтөүселәр йәшәй.
Ихтирамға һәм иғтибарға лайыҡ шәхестәре
Хәләл ефете Хәнифә менән туғыҙ балаға ғүмер бирәләр: Закир, Зәки, Камил, Шамил, Гөлъямал, Гөлйөҙөм, Хәмит, Гөлсөм, Гөлсирәгә. Мирсаев Данияр Тәфтизан улы. Ғүмер баҡый Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге колхозда эшләгән, ун биш йыл буйына бригадир йөгөн тартҡан. Данияр һәм Мөслимә Мирсаевтар ғаиләһендә барлығы бер ул һәм һигеҙ ҡыҙ тәрбиәләнеп үҫә: Ғәшүрә, Мәҫкүрә, Зәбир, Гүзәл, Гөлсинә, Таңһылыу, Гөлирә, Әлфиә, Зөлфиә.
Шириязданов Рафаэль Хәлфетдин улы
Аҡбулатова Фәриҙә Шәрифулла ҡыҙы
Ғибәҙәтова Шәүрә Хәлим ҡыҙы
Хәйбуллина (Мирсаева) Мәҫкүрә Данияр ҡыҙы
Дауытова (Аҡбулатова) Зәкиә Харис ҡыҙы
Ғибәҙәтов Марат Тайфур улы
Мирсаев Зәбир Данияр улы
Ғәлиуллина (Аҡбулатова) Зөлфиә Харис ҡыҙы. Нияҙғол һөтсөлөк-тауар фермаһы мөдире булып эшләгән осорҙа (2013—2014 йылдар) ферма коллективы алдынғы урындарҙа булды. 2014 йылдың беренсе яртыһында Нияҙғол фермаһы «Иң яҡшы һөтсөлөк-тауар фермаһы» номинацияһында призлы урын яулай, 2-се дәрәжәле диплом һәм аҡсалата премия менән бүләкләнә. Шулай уҡ 2014 йылдың икенсе ярты йыллығы йомғаҡтары буйынса ла Нияҙғол фермаһы алдынғы урынды  биләй.
Аҡбулатова Алһыу Ишмырҙа ҡыҙы
Ғибәҙәтов Ирек Марат улы
Ғибәҙәтова Дилбәр Рәжәп ҡыҙы
Мәктәп һәм шәхестәр
Нияҙғол башланғыс мәктәбе 1937 йылдың ноябрь айында асыла. Ул йорт Истамғол Ильясовтыҡы була. Хәлле йәшәгән Истамғолды, кулак мөһөрө тағып, Себергә ебәргән булалар. Уға тиклем йәштәр ликбезға йөрөп белем ала.
1946 йылдың апрелендә өс йыллыҡ мәктәп дүрт йыллыҡ итеп үҙгәртелә.
Башланғыс мәктәптең тәүге уҡыусылары: Сурина Мәүлиҙә, Шәрәфетдинова Тәслимә, Сәғәҙәтов Фирғәле, Сөләймәнова Сафия, Ильясов Әбүзәр, Ғибәҙәтова Нәҡиә, Иғдисамов Әмир була.
Мәктәп асылғандан алып 1960-сы йылдарға тиклем белем биреүсе уҡытыусылар: Хатип Кәримов, Ғәзизә апай, Асия Иғдисамова, Күсемдән — Мәфтуха, Ташбулат ауылынан Мәғмүрә, Яхъя Һаҙыев, Нафиҡ Ғиниәт улы Хәмитов, Әнисә Хисмәтова, Фәрзәнә Һарун ҡыҙы Караматуллина, Зәйнәп Тимерхан ҡыҙы Камалеевалар.
1967 йылда мәктәпкә ауылдың беренсе коммунисы Нияҙғол Фәйзулла улы Сурин исеме бирелә. Ауыл советы председателе С.Б Хөшшәмов, ВЛКСМ-дан Бикмәтов, Б.Ә. Әйүпов һәм башҡалар килеп таҡтаташ асалар.
1967 йылдан йәш уҡытыусылар, ошо ауылдың ҡыҙы Рәйлә Арыҫланова, Гөлйыһан Салауатова, Хәмит Сурин уҡыта.
1983 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге колхоз етәкселеге ярҙамында мәктәп директоры Ф. Ш. Аҡбулатова тырышлығы менән яңы мәктәп төҙөлә. Әлеге көндә балалар ошо мәктәптә белем алалар. Был мәктәптә Ф. Ш. Аҡбулатова — 24 йыл, ә Ш. Х. Ғибәҙәтова 25 йыл дауамында балаларға белем бирәләр. Шулай уҡ Ф. Ш. Аҡбулатова 22 йыл мәктәпкә етәкселек тә итә. Улар икеһе лә хеҙмәт ветерандары.
Ф. Аҡбулатова менән Ш. Ғибәҙәтова 1995 йылда хаҡлы ялға киткәс, бер-бер артлы Миләүшә Ғибәҙәтова, Гүзәл Йәһүҙина, Айгөл Һибәтуллина, Эльза Таһирова, Сәбилә Усманова исемле йәштәр эшләй.
Уҡытыусы Дилбәр Ғибәҙәтованың педагогик эшмәкәрлектә ҡаҙанған уңыштары:
Уҡытыусы Дилбәр Рәжәп ҡыҙы Ғибәҙәтова етәкселегендә уҡыусыларҙың яулаған уңыштары: 8. 2016 й. Наҙгөл Йәһүҙина (1-се синыф) Башҡортостан уҡыусыларының кесе фәнни академияһы республика ижад берекмәһе үткәргән мәктәп уҡыусыларының тикшеренеү эштәренең республика бәйгеһенең район этабында 1-се урын.
Һандар һәм факттар
Нияҙғол башланғыс мәктәбендә белем алған уҡыусыларҙың 13-ө юғары һөнәри белем алһа, 26-һы урта махсус белемгә эйә була. Юғары белемлеләрҙең етәүһе — педагогиканы, икәүһе — ауыл хужалығы өлкәһен, тағы икәүһе — хоҡуҡ өлкәһен һәм берәүһе — медицинаны һайлаһа, берәүһе техник вуз тамамлаған.
Рафаэль Хәлфетдин улы Шириязданов — иң тәүге ун класс белем алған, иң тәүге булып юғары уҡыу йортон тамамлаусы.
Гөлсирә Ғәлләм ҡыҙы Дилмөхәмәтова-Ильясова Башҡорт дәүләт медицина институтын ҡыҙыл дипломға тамамлаған.
Ф. Ш. Аҡбулатова исемендәге премия лауреаттары
2015 йыл: Руслан Сурин һәм Лилиә Сәғитова.
2016 йыл: Динияр Ғибәҙәтов, Руслан Йәһүҙин, Нурия Шәрәфетдинова.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл янынан Сибай-Магнитогорск-Өфө тимер юлы һалынған.
Нияҙғолдан 1,5 км алыҫлыҡта Магнитогорск-Өфө автотрассаһы үтә.
Ауыл ике яҡтан тауҙар менән, ике яҡтан урмандар менән уратып алынған.
Ауылда быуа быуылған. Сөрөмбәт исемле бәләкәй йылға аға.
Тәүге китап
Тарихта беренсе тапҡыр 2015 йылда Нияҙғол ауылы һәм уның кешеләре хаҡында башланғыс мәғлүмәттәр тупланған «Ауылым — алтын бишегем» тип исемләнгән китап донъя күрҙе. Ул бер төркөм ауылдаштарҙың мәғлүмәти һәм матди ярҙамы менән нәшер ителде.
Йыйынтыҡтың төҙөүсеһе һәм махсус мөхәррире — Алһыу Аҡбулатова.
Китапҡа тарих төпкөлдәренән бөгөнгө көнгәсә ауыл һәм, шулай уҡ, Нияҙғол башланғыс мәктәбе тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәр, күркәм ғаиләләр, ихтирамға һәм иғтибарға лайыҡ ауылдаштарыбыҙ хаҡында яҙмалар индерелде.
Әҙәбиәт йылына арнап, ауылдаштар ижадына ла иғтибар бүленгән. Алтмышлап йорттан торған ауылда тыуып-үҫкән Мәҫкүрә Данияр ҡыҙы Хәйбуллина (Мирсаева) — әҙибәләр сафын лайыҡлы рәүештә тулыландырған Нияҙғол ҡыҙы. Йыйынтыҡта ауыл һәм ауылдаштар хаҡында матбуғатта сыҡҡан мәҡәләләрҙе лә күрергә була.
Китап 27 июндә үткәрелгән «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамы айҡанлы сығарылды. Уны ауылдаштарға бүләк итеү хоҡуғы нияҙғолдар араһында иң тәүге булып юғары белемгә эйә булыусы, ғүмер баҡый етәксе вазифаларҙа эшләп хаҡлы ялға сыҡҡан, ауылдың дини эшмәкәре Рафаэль Ширияздановҡа бирелде.
Мәҫкүрә Хәйбуллина (Мирсаева)
Бала саҡҡа ҡунаҡҡа
Тыуған яҡ ҡайындарымды
Бер ҡайтып күрәм әле.
Ялан аяҡлап йүгергән
Урамдан үтәм әле.
Ҡыштарымда сана шыуған
Тауыма менәм әле.
Йәйҙәремдә ҡаҙҙар көткән
Һыу буйын гиҙәм әле.
Бала саҡ шуҡлыҡтарымды
Иҫемә төшөрөрмөн.
Еңгәләрҙе бер-беренә
Саҡырып килтерермен.
Шелтәләмәҫ быға әсәм
Бары ул мине аңлар.
Бала сағына ҡунаҡҡа
Ҡайтҡан бит, тиеп уйлар.
Өс балам — өс алтыным
Йөрәгемде hурып алалманың,
Алhаң да hин тартып балдаҡты.
Өндәшмәнем. Бары ayыpтыyҙaн
Һыйпап ҡына ҡуйзым бармаҡты.
Алтын балдаҡтан да ҡиммәт миңә
Йөрәк ярып сыҡҡан өс балам.
Йығылманым. Таянысым булды
Өс алтыным минең — өс тaғaн.
Fәфү һорар, тиеп өмөтләнмә,
Яҙмышыма хужа мин үзем.
Балдаҡ менән бергә бәхетеңде
Һурып ыpғытыyсы — hин үзең.
Үкенмәйем, hис тә үкенмәйем,
Үтте, тиеп, ғүмep бер эҙhеҙ.
Киләсәгем — өс алтыным, тиеп,
Сәскә атам әле мин hинhеҙ.
Айгөл Аҡбулатова
Тубырсығым етмәне
Атайым менән урманда
Тубырсыҡтар беҙ йыйҙыҡ.
Эшләнек куп уйынсыҡ.
Әсәйем эшләне ҡуян,
Ә мин — һары бәпкәне.
Торнаны ла эшләр инем,
Тубырсығым етмәне.
2000 йыл, ғинуар
Тышта саф һауа,
Ап-аҡ ҡар яуа.
Тауҙа балалар
Санала шыуалар.
1998 йыл, декабрь;
Минең матур бесәйем бар
Исеме Мыяубикә.
Уға хәҙер өс йәш тулды,
Ни эшләп ул һаман иркә?
1998 йыл, июнь
Тарихи Башҡортостан ҡалалары исемлеге
Тарихи Башҡортостан ҡалалары исемлегенә Тарихи Башҡортостан территорияһында урынлашҡан Боронғо донъя һәм Урта быуат ҡалалары керә. Исемлек ике бүлектән тора: беренсе бүлеккә яҙма сығанаҡтар буйынса билдәле булған ҡалалар инә, ә икенсе бүлеккә археология мәғлүмәттәре буйынса билдәле булған торамалар һәм ҡаласыҡтар керә. «Боронғо ҡала» хәҙерге ҡала төшөнсәһенә тап килмәй. Исемлектә ҡалалар билдәләнгән йәше буйынса теҙелгән. Төрлө атамалы булыуына ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ҡалалар исемлектә күрһәтелгән башҡа бер ҡала менән тап килеүе мөмкин.
Поперечный (Каменка ҡушылдығы)
Поперечный — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Скакун (Мейәс ҡушылдығы)
Скакун  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә отСиләбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарабирҙе
Тарабирҙе (Тарабердино) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1576 кеше. Почта индексы — 452200, ОКАТО коды — 80240835002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Куян
Куян — Рәсәй йылғаһы. Төнбяҡ Осетия-Алания Республикаһы,Ставрополье крайы, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ингушетия Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Терек йылғаһының уң ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек, Малка йылғаһы ҡушылған урындан Моздок ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Харючей-Яга (Море-Ю ҡушылдығы)
Харючей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Азат (исем)
Азат — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Азат исеме бар.
Этимология
Азат исеме башҡорт теленә фарсы теленән ингән. Ирекле, азат, буйһонмаусан тигән мәғәнәлә.
Билдәле кешеләр
Хәлилов Азат Насретдин улы, Азат Кинйә (29 май 1962 йыл) — уҡытыусы, балалар яҙыусыһы, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне.
Азат Әхмәҙулла улы Камалов (1 декабрь 1937 йыл — 23 апрель 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй филологы, башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы, башҡорт топонимикаһы өлкәһендәге белгес.
Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы (27 ғинуар 1956 йыл) — ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған (1998), Башҡортостандың халыҡ артисы (1991), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1990) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).
Абдуллин Азат Хаммат улы (26 июнь 1931 йыл) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2014), драматург, прозаик һәм публицист. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1975 йылдан — КПСС ағзаһы. Сергей Чекмарёв исемендәге премия лауреаты (1983), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984).
Ярмуллин Азат Шакирйән улы (4 ноябрь 1975 йыл) — журналист, тарихсы, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек начальнигы. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты һәм Башҡарма комитеттың Совет ағзаһы (2016). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2010).
Йәнгиров Азат Вәзир улы (8 октябрь 1977 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2007).
Үтәкәев Азат Нәзир улы (25 сентябрь 1953 йыл) — табип, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Нефтекама ҡалаһы башҡортары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).
Фазлиәхмәтов Азат Миҙхәт улы (23 февраль 1967 йыл) — шағир, радиожурналист, «Юлдаш» радиоһының өлкән мөхәррире, проекттар авторы һәм алып барыусыһы. 2013 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015).
Мағазов Азат Шәйехйән улы (17 декабрь 1926 йыл — 13 декабрь 2015 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, йәмәғәт эшмәкәре һәм яҙыусы. Отставкалағы авиация полковнигы. 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәинәт хеҙмәткәре (1984). II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1968) ордендары кавалеры. Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (1997) һәм Муса Гәрәев исемендәге (2013) премиялар лауреаты.
Азат Мөхәммәт Хусейн (1827 йыл — 1910 йыл) — һинд шағиры, яҙыусы, тәнҡитсе.
Иптәш Азат (1954 йыл — 2010 йыл) — һинд революционер-маоисы.
Чандрашекхар Азад (1906 йыл — 1931 йыл) — һинд революционеры.
Фон бюр Азат (1893 йыл — 1945 йыл) — немец офицеры.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Азат Кашмир, Азат Джамму һәм Кашмир (урду آزاد جموں و کشمیر‎; ҡыҫҡаса — Азат Кашмир) — элекке Кашмир кенәзлегенең пакистандар тарафынан идара ителгән өлөшө сиктәрендәге иң көньяҡ административ берәмек. Де-факто Пакистандың өлөшө булып тора, рәсми рәүештә Пакистан тарафынан үҙ хөкүмәте булған үҙ-үҙенә идара итеүсе территория тип һанала. Көнсығыштан — хәҙерге Һиндостан штаты Джамму һәм Кашмир, көнбайыштан — Пакистандың Хайбер-Пахтунхва, төньяҡтан — Гилгит-Балтистан һәм көньяҡтан Пәнджәб провинциялары менән сиктәш. Административ үҙәге — Мозаффарабад ҡалаһы.
«Азат» Дөйөм милләт социал-демократик партия — Ҡаҙағстандағы сәйәси партия.
Озерный (Әбйәлил районы)
Озерный (Озёрное) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 595 кеше. Почта индексы — 453618, ОКАТО коды — 80201828002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ислам һалымдары
Ислам һалымдары — ислам илдәре халҡынан йыйылған түләүҙәрҙең йәки башҡа һалымдарҙың төрлө формалары.
Ислам һалымдар системаһы VII—VII быуаттарҙа ғәрәп баҫып алыуҙары һәм Ғәрәп хәлифәлегенең финанс структураһын формалаштырыу осоронда барлыҡҡа килә.
Тәүҙә һалымдар (зәкәт, ғөшөр) мосолмандарҙан ғына алына, сит дин кешеләренән башҡа төрлө йыйымдар (жизйә, хараж) түләтелә. Ислам иҡтисадының хәҙерге концепцияларында һалымдар йәмғиәттә килемде ҡабаттан бүлеү юлы менән социаль ғәҙеллекте тәьмин итеү саралары ролен уйнай.Ҡайһы бер мосолман илдәрендә зәкәт һәм ғөшөр дәүләт һалымы статусына эйә.
Зәкәт
Зәкәт (زكاة) — ярлылар, мохтаждар файҙаһына, шулай уҡ ислам динен таратыуға һәм уның тураһында хаҡ белем биреүгә булышлыҡ иткән проекттарҙы үҫтереүгә мотлаҡ йыллыҡ һалым. Зәкәт йәмғиәттә ғәҙеллек принциптарын раҫлауға йүнәлтелгән һәм йәмғиәт эшмәкәрлегенең күп аспекттарына ҡағылышлы мөһим социаль-иҡтисади институт булып тора. Хәҙер мосолмандар өсөн зәҡәт йыйыу һәм таратыу буйынса хәйриә ойошмалары асылған.
Зәкәт — йылына бер тапҡыр һәр мөьмин- мосолман мөлкәтенән мохтаждар файҙаһына мотлаҡ бирелә торған өлөш. Мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдең дүртенсеһе.
Ғөшөр
Ғөшөр (« унынсы өлөш», ғәрәпсә «ғәшүрә» — «ун» тигәндән) — .мосолмандарҙа 1/10 һалым күләмендә йыйым, ярлылар файҙаһына алына торған саҙаҡа. Ул үҫтерелгән йәшелсә -емештән, умарталыҡ тотҡан кешенең балынан алына. Ғөшөр түләү фарызлығы Ҡөрьән, Сөннәт һәм ислам дине ғөләмәләренең бер тауыштан ҡарары (ижмә) менән нығытылған.
Хумс
Хумс («бишенсе өлөш») — төрлө табыш төрҙәренән 1/5 өлөш күләмендә аҡса күсереү. Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан хәрби табыштың уға бүленә торған өлөшө булараҡ индерелә; шуғаса юлбашсыға дүрттән бер өлөш бирелә торған булған.
Жизйә
Жизйә (جزْية) — мосолман дәүләттәрендә сит дин кешеләренән(зимми) йән башына һалым. Ислам ҡанун белгестәре жизйәне яулап алынғанда ғүмерен һаҡлап ҡалынған өсөн түләү тип ҡарай. Жизйә түләүҙән ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарттар, инвалидтар, ярлылар, ҡолдар, монахтар (VIII быуат башына тиклем) һәм мосолман армияһында һуғышҡан христиандар азат ителә.
Хараж
Хараж (خراج) ислам да ер менән файҙаланған өсөн түләнгән дәүләт һалымы. Хараж мосолмандар тарафынан яулап алынған ерҙәрҙә сит динлеләрҙән (кафырҙарҙан) түләтелгән. Ислам динен ҡабул иткән башҡа диндәгеләр жизйә түләүҙән азат ителә, әммә хараж түләүен дауам итә. Хәлифәлектең күпселек өлкәләрендә хараж Византия һалым системаһы нормаларына барып тоташа.
Райнсдорф (Тюрингия)
Райнсдорф (Тюрингия) (Reinsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 811 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6556 һәм автомобиль коды — KYF.
Ҡаранбаш (Бүздәк районы)
Ҡаранбаш (Каранбаш) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 49 кеше. Почта индексы — 452703, ОКАТО коды — 80217822005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дәүләтша Игесәков
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Нялин-Кис-Игый
Нялин-Кис-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һатҡы районы
Һатҡы районы  (Саткинский район) — Рәсәйҙен Силәбе өлкәһендә район.
Тарихы
Район тарихы Һатҡы ҡалаһы тарихы менән бәйле. Һатҡы — илдең тау сәнәғәт үҫешкән боронғо ҡалаларҙың береһе.
Фундаментализм
Фундаментализм — кешелек көнитмешендәге ҡырҡа иҫке ҡарашлы фәлсәфәүи, әхлаҡи һәм ижтимағи ағымдарҙың дөйөмләштерелгән атамаһы. Ул хәҙерге йәмғиәттәге глобалләшеү (берләшеү һәм дөйөмләшеү) һәм секуляризация (динде дәүләттән айырыу) процесстарына ҡаршы яуап булараҡ барлыҡҡа килгән. Шуға ла уның төп сағылышы тип дини фундаментализм иҫәпләнә.
Атама тарихынан
Латин телендәге «Fundamentum» һүҙе урыҫса — «основание», башҡортса — «нигеҙ» тигән мәғәнәне бирә. Тәүҙәрәк ул Америка Ҡушма Штаттарындағы протестант хәрәкәтендә ХХ быуат башында таралыу алған тар йүнәлештәге дини фекерҙәрҙе аңлатыу өсөн ҡулланылған. Ошо ҡараштағы протестанттар белдереүенсә, христиан динендәге текстар тик турынан-туры ғына уҡылырға тейеш, һәм уларҙы һәр төрлө кинәйәле аңлатыу ярамай. Ваҡыт үтеү менән был атама шуға оҡшаш барлыҡ дини ағымдарға һәм ҡайһы бер дөйөм ҡараштарға ла тағылған. Дингә йәмғиәттәге өҫтөнлөк итеүсе урынды кире ҡайтарыуҙы дини фундаментализм үҙенең мөһим бурыстарының береһе итеп һанай. Изге китаптарҙа яҙылғандарҙы теүәл үтәү, уларҙы тәнҡитләүҙе һәм ирекле йә яңыса аңлатыуҙы тыйыу — уның төп идеологик фекерҙәре шунан ғибәрәт. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, был ағым ислам һәм христиан диндәрендә, йәһүдтәрҙең иудаизм һәм һиндтәрҙең индуизмында әүҙем таралыу алған.
Хәҙерге ваҡытта фундаментализм термины теге йәки был дингә ҡарата башлыса кире мәғәнәлә күберәк ҡулланыла.
Шул уҡ ваҡытта ғалимдәрҙең дингә бөтөнләй ҡағылышы булмаған фундаментализмды ла айырып ҡарауҙары тураһында билдәләргә кәрәк. Улар теге йәки был фекерҙе генә өҫкә ҡуйып, уны ғына абсолютлаштырыу йәки бар яҡтан да дөрөҫ тип иҫәпләүҙе «фундаменталь ҡараш» тип исемләй. Бынан сығып, иктисади, милли, экологик, феминистик һәм башҡа фундаментализм тураһында һөйләргә була.
Протестант фундаментализмы
Дини протестант фундаментализмы уҙған ХХ быуаттың беренсе тиҫтәһе аҙағында, 1910—1912 йылдарҙа АҠШ-тың көньяҡ штаттарында протестант диненең баптист, методист һәм пресвитериан төркөмдәре ағзалары араһында киң таралыу ала. Был хәрәкәт иделологтары «Изге китап»ты («Священное писание») нисек булһа ла тәнҡитләү һәм уны яңыса аңлатырға тырышыуҙарға ҡырҡа ҡаршы сыға. Һуңыраҡ, егерменсе йылдарҙа фундаменталистар был ваҡытта донъя фәнендә еңеү яулаған эволюция нигеҙҙәренә ҡаршы сығыштар ойоштора, ә илдең көньяғында (Арканзас, Миссисипи, Теннеси һ. б. ҡайһы бер штаттар) Дарвиндың кешенең килеп сығыуы хаҡындағы тәғлимәтен дәүләт ҡарамағындағы мәктәптәрҙә уҡытыуҙы тыйған закондар ҡабул ителә. Был хәлдәр тарихҡа «Маймыл процессы» (урыҫса «Обезьяний процесс») исеме аҫтында инеп ҡалған. Иҫкәрмә рәүешендә тағы ла шуны әйтеп китергә була: Теннеси штатында 1973 йылда алда әйтелгән законға төҙөтеү ҡабул ителә. Уға ярашлы Дарвин тыуҙырған ғилем нигеҙҙәрен Библиялағы ҡараштар менән бер рәттән ғилми фараз рәүешендә уҡыусыларға еткерергә рөхсәт ителә.
1919 йылда ойошторолған «Бөтә донъя фундаменталистар ассоциацияһы» 1948 йылда «Христиан сиркәүҙәренең халыҡ-ара советы» итеп үҙгәртелә. Сағыштырыу өсөн: урыҫса — «Международный совет христианских церквей», инглиз телендә — «International council of Christian churches». Был советҡа 140-ҡа яҡын протестант ойошмалары инә.
Католик фундаментализмы
Төрлө кимәлдәге тикшеренеүселәр христиан донъяһында католик фундаменталистарҙың йоғонтоһо һиҙелерлек булыуын билдәләй һәм уларҙың иң әүҙемдәре иҫәбенә 1970 йылда архиепископ Марсель Лефевр нигеҙләгән «Изге Пий Х-ның рухани дини йәмғиәте» («Fraternitas Sacerdotalis Sancti Pii X», FSSPX), «Священническое братство св. Пия Х») ойошмаһын индерә. (Мәғлүмәт өсөн: Пий Х (02.06.1835 — 20.08.1914) — 1903 йылдың 3 авгусынан 1914 йылдың 20 авгусына ҡәҙәр Рим католик сиркәүенең иң юғары дәрәжәләге руханийы һәм Ватикандың дәүләт башлығы йәки «Рим Папаһы» (Папа Римский) була.
Был берләшмәгә Ватикандың 1962—1965 йылдарҙа үткән II соборының ғибәҙәт ҡылыуға индергән үҙгәрештәрен һәм башҡа диндәр менән яҡынлашыу тәҡдимен ҡабул итмәгән католик-традиционалистар инә. Нәтижәлә ойошма етәксеһе Марсель Лефеврҙың рәсми Ватикан менән был ҡапма-ҡаршылығы уны тулыһынса сиркәүҙән ситләштерелеүенә килтерә.
Был хәрәкәттең тағы ла 1928 йылда изге Хосемария Эскрива де Балагер (09.01.1902—26.06.1975) нигеҙ һалған «Хоҙай эше» («Opus Dei» — «Дело Божие») ойошмаһы билдәлеләрҙән һанала. Уның маҡсаты — ғәҙәти көндәлек тормошта төрлө донъя мәшәҡәттәр менән шөғөлләнгән диндарҙәргә изге булыуҙа ярҙам итеү. Ошо йәһәттән был берләшмә Европа һәм Латин Америкаһының ХХ быуаттағы ҡайһы бер уң сәйәси режимдарына бик тә ыңғай йоғонто яһай.
Был икәүҙән тыш тағы ла Франциялағы «Militas Dei» («Воины Божьи» или «Лига католической контр-реформации») тигән ойошма һиҙелерлек билдәлелек алған.
Католик фундаменталистар Ватикандың 1962—1965 йылдарҙа булған II соборында ғибәҙәт ҡылыуға индерелгән һәм башҡа яңылыҡтарға (бөтәһе 4 констиутция, 9 лекрет һәм 3 декларация) ҡаршы сығыш яһай.
Православие динендәге фундаментализм
Рәсәйҙәге православие динендәге фундаментализмдың тыуыуын уҙған ХХ быуат башы менән бәйләйҙәр. Йәмғиәт кимәлендә ул 1881 һәм 1903 йылдарҙағы ҡаршы булған сығыштарҙа (еврейские погоромы) сағылыш тапһа, сәйәси йәһәттән 1905 йылда «Урыҫ халҡы берлеге» («Союз русского народа») ойошторолоу менән билдәләнә. Был ҡырҡа уң ҡарашлы, монархияны, агрессив милләтселекте (шовинизмды, йәһүдтәргә дошман ҡарашты алға ҡуйған ойошма 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң тыйыла. Хәрәкәтте фәнни нигеҙләүселәренә А. И. Дубровин, В. А. Грингмут, урыҫ сиркәүе хеҙмәткәре Иоанн Восторгов, Н. Е. Марков, В. М. Пуришкевич, архимадрит (юғары дәрәжәләге монах) Макария (Гневушева), архиепископ Андроник (Никольский) һ. б. индерәләр.
Фундаменталистик күренештәрҙең икенсе тулҡыны 1980—1990 йылдарҙы үҙ эсенә ала. Сәйәси йәһәттән быны тәү сиратта сығыштарында православие дине ҡараштары сағылған милли-патриотик берләшмәләрҙең барлыҡҡа килеүе (иң тәүгеһе — «Память» ойошмаһы) менән бәйләргә кәрәк.
Ислам фундаментализмы
Planned
Иудаизм фундаментализмы
Planned
Индуизм фундаментализмы
Planned
«Японияны еңгән өсөн» миҙалы
Тарихы
1945 йылдың август — сентябрендә Японияның Квантун армияһын тар-мар итеүҙә ҡатнашыусыларҙы бүләкләү өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 30 сентябрендәге Указына ярашлы «Японияны еңгән өсөн» миҙалы булдырыла. Раҫлауҫа дүрт миҙал проекты тәҡдим ителә: рәссамдар М. Л. Лукина һәм А. И. Кузнецов (һәр береһе икешәр проект тәҡдим итә).
Лукинаның беренсе проектында И. В. Сталиндың уң профиле төшөрөлгән, уның тирәләй «ЗА ПОБЕДУ НАД ЯПОНИЕЙ» яҙыуы (өҫтән һәм һулда) һәм лавр ботағы (аҫтан һәм уңда). Уның икенсе проектында Сталиндың һул профиле, шулай уҡ аҫтан уратып «ЗА ПОБЕДУ НАД ЯПОНИЕЙ» яҙыуы, ә өҫтән ике лавр ботаҡтары, улар араһында биш осло йондоҙ урынлаштырылған. Ике проекттың да кире яғында — ике юлда "«2-IX 1945» яҙыуы, уның өҫтөндә — биш осло йондоҙ.
Кузнецовтың ике проектында ла Сталиндың һул профиле төшөрөлгән, беренсеһендә — фуражкаһыҙ, икенсеһендә — фуражкалы. Кире яғында 4 юлда «ЗА ПОБЕДУ НАД ЯПОНИЕЙ 1945» яҙыуы, уның өҫтөндә — биш осло йондоҙ урынлаштырылған.
Һөҙөмтәлә, ҡайһы бер үҙгәрештәр менән М. Л. Лукинаның беренсе проекты ҡабул ителә.
Миҙал тураһындағы Положение
«Японияны еңгән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР миҙалдары булған осраҡта «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалынан һуң урынлаштырыла.
«Японияны еңгән өсөн» миҙалы кавалерҙары һуңынан 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү иҫтәлегенә сығарылған юбилей миҙалдарына хоҡуҡлы булалар.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Японияны еңгән өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән яһала. Миҙалдың диаметры — 32 мм. Теүәл түңәрәк формала.
Миҙалдың кире яғында — ике юлда яҙылған «3 СЕНТЯБРЯ 1945» датаһы, уның өҫтөндә биш осло йондоҙ.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың уртаһынан киң ҡыҙыл буй үтә, уның ике яғынан берешәр аҡ, ҡыҙыл буйҙар һәм берешәр тар ғына аҡ буй үтә. Таҫманың ситәре тар ғына һары төҫтәге буйҙар менән ҡаймаланған.
Мурманск арктик дәүләт университеты
Мурманск арктик дәүләт университеты (МАГ) — Мурманск өлкәһенең иң ҙур юғары уҡыу йорто. 1939 йылда нигеҙ һалына. 2017 йылдың апрелендә төбәк терәк университеттарының береһенә әүерелә.
Тарихы
Мурманск арктик дәүләт университеты 1939 йылда Уҡытыусылар институты булараҡ ойошторола. 1956 йылда педагогия институты итеп үҙгәртелә, ә 2002 йылда университетҡа әйләндерелә. Мурманск дәүләт педагогия университеты 2010 йылда Мурманск дәүләт гуманитар университеты (МГГУ) итеп үҙгәртелә. 2015 йылда МГГУ Мурманск арктик дәүләт университеты (МАГУ) булып китә. 2017 йылдан МАГУ яңы статус ала — Мурманск өлкәһенең терәк юғары уҡыу йорто.
Структураһы
Университет составына өлкәләге ике филиал, колледж, ике факультет һәм өс институт инә. Уларҙа 6 меңдән ашыу студент белем ала. Юғары уҡыу йорто төрлө өлкә белгестәрен әҙерләүҙе тормошҡа ашыра: физика-математика белеме, тәбиғи һәм гуманитар фәндәр, социаль фәндәр, мәғариф һәм педагогика, сәнғәт һәм мәҙәниәт, иҡтисад һәм идара итеү, хеҙмәтләндереү өлкәһе.
Ижади индустрия һәм эшҡыуарлыҡ институты; Тәбиғәтте өйрәнеү, физик культура һәм тормош хәүефһеҙлеге факультеты; Математика, иҡтисад һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты; Социаль-гуманитар институт; Психология-педагогика институты; Дауалау эше.
Инжура
Инжура — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 756,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.