cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баранзас
Баранзас (Оло Баранзас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тутуяс йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нафиҡов
Нафиҡов — башҡорт һәм татар фамилияһы. Мәғәнәһә файҙа, табыш, иге­лек; кәрәкле тигәнде аңлата
Рсай ауыл Советы (Илеш районы)
Рсай ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Рсай ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Салауат Юлаев (төшөнсә)
Салауат Юлаев — башҡорт халҡының милли батыры.
Әминев Хәлил Мөхәммәт улы
Әминев Хәлил Мөхәммәт улы (1886—1959) — көрәшсе. Георгий тәреһе бантының тулы кавалеры. Милли көрәш буйынса РСФСР-ҙың халыҡтар Спартакиадаһының Урал-Кузбасс зонаһында абсолют чемпионы (1932).
Биографияһы
Хәлил Мөхәммәт улы Әминев 1886 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Иҫән ауылында (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе) башҡорт ғаиләһендә тыуып үҫә. Йәш саҡтан уҡ йөҙ килограмдан ашыу ауырлыҡтағы баһадир була, эргә-тирәләге бөтә һабантуйҙар ҙа уның еңеүе менән тамамлана.
1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы башланыу менән, хәрби хеҙмәткә алына. 1915 йылдың июненән Рәсәй ғәскәренең 27-се армия корпусы 70-се пехота дивизияһының 303-сө Сеннен полкы составында һуғыша. 1916 йылдың 8 ноябрендә разведка операцияһы барышында ауыр яралана. 1916 йылдың 15 декабрендә тәүге 4-се дәрәжә Георгий тәреһе (№576838) менән бүләкләнә.
Әминев Хәлил Беренсе донъя һуғышында айырыуса ҙур батырлыҡтар күрһәтә. Башҡорт батыры — Георгий тәреһе бантының тулы кавалеры.
Хәлил Әминевтың улы Хәмзә иҫләүенсә, 1945 йылда уның атаһы Хәлил Мөхәммәт улы Әминев Үрнәктә (Ниғәмәт) үткән һабантуйҙа һуңғы тапҡыр көрәшеп еңеүсе була. Баһадирға ул саҡта 60 йәш була.
1959 йылда 73 йәшендә вафат була.
Тайтыин
Тайтыин — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чебдар йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Щекинка
Щекинка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хеклинген
Хеклинген (Hecklingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7534 кеше йәшәй. Майҙаны — 95,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39444 һәм автомобиль коды — SLK.
Сармик-Яха (Надым ҡушылдығы)
Сармик-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иртәк (Таллы ҡушылдығы)
Иртәк (Иртек) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Грачевка районы биләмәләрендә аға. Таллы (Һамар бассейны) йылғаһының һул ҡушылдығы.
Йылға оҙонлоғо 14 км тәшкил итә, бассейны майҙаны — 64 км². Йылға тамағы — Яковлевка ауылынан 5,5 км алыҫлыҡта төньяҡ-төньяҡ-көнбайышҡа табан. Үрге өлөшөндә төньяҡ-көнбайышҡа һәм көнбайышҡа, һуңғараҡ көньяҡ — көньяҡ-көнбайышҡа аға. Таллы йылғаһына һул яғынан тамағынан 4 км алыҫлыҡта ҡушыла.
Исеменең килеп сығышы
Йылға исеменең килеп сығышын ҡайһы бер тикшереүселәр ҡаҙаҡ телендәге «ирек» — зигзаг; извилина, кәкре һүҙе менән бәйләй.
Йылыш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иртәк (Таллы ҡушылдығы)
Исеменең килеп сығышы
Үрге өлөштәрендә йылға кибә. Йылға бассейны тирәләй урмандар юҡ тиерлек.
Йылғаны урындағы Таллы — Комсомол автомобиль юлы киҫеп үтә. Йылға бассейны тирәһендә тораҡ пункттар юҡ.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем, Оло Кинәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007439.
Ҡурғаш (Архангел районы)
Ҡурғаш (Кургаш) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 134 кеше. Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816004.
Халыҡ һаны
1920 йылда — 23; 1939 — 22; 1959 — 229; 1989 — 152; 2002 — 127; 2010 — 113 кеше йәшәгән. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселек өлөшөн башҡорттар тәшкил итә (73 %)
Тарихы
Ҡурғаш ауылы 1920 йылда 23 кеше йәшәгән өс йорттан торған утар һаналған
Колбайкай
Колбайкай — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кызылбайка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Белая Теба
Белая Теба -Аҡ Түбә — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теба йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Колбайкай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белая Теба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Воловик Михаил Яковлевич
Воловик Михаил Яковлевич (21 декабрь 1917 йыл — 7 март 1994 йыл) — Башҡортостанда йәшәп, рус телендә ижад иткән шағир, сатира һәм юмор оҫтаһы, тәржемәсе, 1961 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған рационализаторы (1949), Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1969, 1975) кавалеры.
Биографияһы
Михаил Яковлевич Воловик 1917 йылдың 21 декабрендә Совет Рәсәйенең Чернигов губернаһы (хәҙер Украинаның Сумск өлкәһе) Глухов ҡалаһында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 14 йәшендә заводта токарь ярҙамсыһы булып башлай, аҙаҡтан Запорожье моторҙар эшләү заводында токарь була, бер үк ваҡытта эшсе йәштәрҙең киске мәктәбендә белем ала.
Төп хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бергә Михаил Воловик 25 йыл барышында Өфө авиация институтында (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) уҡыта, 1967 йылда «Машиналар эшләү технологияһы» кафедраһында «доцент» дәрәжәһе ала. Ул — Башҡортостан фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты.
114 тапҡыр теркәлгән уйлап табыуҙары һәм яңы тәҡдимдәре өсөн 1966 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған рационализаторы» маҡтаулы исеменә, бер предприятиела оҙаҡ йылдар эшләгәне өсөн 1989 йылда «Почётлы машина эшләүсе» (УМПО, 1989) тигән исемгә лайыҡ була. Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн ике тапҡыр (1969, 1975 йылдар) «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1993 йылдың 13 майындағы Указы менән әҙипкә «Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Михаил Воловик 1994 йылдың 7 мартында вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән. «Сельская Богородская» урамындағы ул йәшәгән 13-сө йорт стенаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Үрге Ташбүкән
Үрге Ташбүкән (Верхний Ташбукан) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 453054, ОКАТО коды — 80221834001. ИФНС коды — 0268.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Үрге Ташбүкән ауылы VII кантондың 10-сы йортона ҡарай. 1795 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында Илсек-Тимер түбәһенә ҡараған бер генә Ташбүкән ауылы теркәлә: 39 ихатала 251 кешенең йәшәүе билдәләнә. 1834 йылғы рәүиздә ауыл Ҡармыш түбәһенә ҡараған була. Төрлө мәлдәрҙә төрлө йортҡа ҡарауҙарын ауылда, нигеҙҙә, Гәрәй-Ҡыпсаҡ улусынан башҡорт милләтенән булған керҙәштәр (припущенниктар) булыу ихтималлығы менән аңлатыла. Мәҫәлән, 1834 йылғы VIII рәүиздә Үрге Ташбүкән ауылында көн иткән 482 кешенең 448-е керҙәштәр була. Ни бары 34 кеше ер хужаһы тип таныла. 1859 йылда иһә 70 йортта 399 кеше йәшәй. Ә 27 йылдан һуң ауылда 452 кешенең йәшәүе билдәләнә.
XVIII быуатта ауыл русса Расламбеково, йәғни Арыҫланбәк атамаһы аҫтында теркәлә.
Шемәк ауыл Cоветы (Өфө районы)
Шемәк ауыл Cоветы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Октябрьский ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
1986 йылда Һарт-Смирнов ауылы юҡҡа сығарылған һәм иҫәп мәғлүмәттәренән алынған (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396 номерлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында» указы) )
Себен үләне
Себен үләне (Спа́ржа лека́рственная, Спа́ржа обыкнове́нная, Спа́ржа апте́чная, Asparágus officinális) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үҫемлек, бейеклеге 50-150 см. Май-август айҙарында һарғыт йәшел сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында уртаса климатлы Төньяҡ Африкала, Европала, Кесе һәм Урта Азияла, Төньяҡ Америкала, Австралияла, Яңы Зеландияла таралған. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
Алексеев Михаил Павлович
Алексеев Михаил Павлович (Миха́йло Па́влович Алексє́єв; 24 май (5 июнь) 1896, Киев — 19 сентябрь 1981, Ленинград) — СССР әҙәбиәт белгесе, ғалим-энциклопедисы, сит ил әҙәбиәте (инглиз, француз, немец, испан) өлкәһендә белгес, ватан әҙәби һүҙлегенең халыҡ-ара бәйләнештәренә арналған хеҙмәттәр авторы, филология фәндәре докторы (1937), СССР Фәндәр академияһы академигы (1958;  1946 йылдан ағза-корреспонденты). Пушкин ижады белгесе. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1941).
Биографияһы
Михаил Алексеев 1907—1914 йылдарҙа В.П.Науменконың  шәхси гимназияһында  һәм бер үк ваҡытта М.К. Лесеневич-Носованың Киев музыкаль-драма мәктәбендә (фортепиано һәм композиция класы буйынса) уҡый. 1914 йылда гимназияны тамамлағандан һуң Киев университетының тарих-филология факультеты славян-рус бүлегенә уҡырға инә. Университетты 1918 йылда  тамамлай.
1919—1920 йылдарҙа Киев университетында уҡыта. 1920 йылдан 1924 йылға тиклем Одесса университетының тарих-филология факультетында профессор стипендиаты булып тора. 1924—1927 йылдарҙа Одесса асыҡ китапханаһында эшләй, тәүҙә консультант-библиограф, артабан — библиография бүлеге мөдире була.
1927 йылда Иркутск дәүләт университетына саҡырыу ала,  бында   дөйөм әҙәбиәт кафедраһы мөдире була. 1928 йылда кафедраның профессоры һәм кафедра мөдире итеп һайлана.
1933 йылдан Ленинградта. 1933—1960 һәм 1969 йылдарҙа — Ленинград дәүләт университетының филология факуьтетында (1942—1945 һәм 1951—1960 йылдарҙа кафедра мөдире) сит ил әҙәбиәте кафедраһы профессоры (1948 йылға тиклем — Көнбайыш Европа әҙәбиәте кафедраһы), 1945—1947 һәм  1950—1953 йылдарҙа  — филология факультеты  деканы була, 1947—1949 йылдарҙа — Ленинград дәүләт университеты ҡарамағындағы  Филология фәнни-тикшеренеү институтының директоры. 1934—1942 йылдарҙа А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институты профессоры (1938 йылдан — дөйөм әҙәбиәте кафедраһы мөдире). 1942—1944 йылдарҙа — Һарытау университеты тарих-филология факультетының дөйөм әҙәбиәт кафедраһы профессоры һәм мөдире.
1934 йылдан алып — Пушкин Йортоноң өлкән ғилми хеҙмәткәре (СССР Фәндәр академияһының Рус әҙәбиәте институты); 1950—1963 йылдарҙа — ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫар;  1955—1957 йылдарҙа — Пушкин ижадын өйрәнеү ғилеменең сектор мөдире;  1956—1981 йылдарҙа  — урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте бәйләнештәр секторы етәксеһе. 1959 йылда СССР Фәндәр академияһының әҙәбиәт һәм тел бүлексәһе эргәһендәге Пушкин комиссияһы рәйесе. 1956 йылда — Бюро ағзаһы, 1959 йылдаү — рәйесе урынбаҫары, 1970 йылдан — СССР Фәндәр академияһы ҡарамағындағы славян телселәренең Совет комитеты рәйесе. Халыҡ-ара славян телселәре комитеты рәйесе (1958) һәм вице-президенты (1970). Росток honoris сausa (1959), Оксфорд (1963), Париж (1964), Бордо (1964), Будапешт (1967) университеты,  Адам Мицкевич исемендәге Познань университеты (1973) докторы. 1971 йылда Серб фән һәм сәнғәт академияһының сит ил ағзаһы итеп һайлана. 1974 йылда Америка хәҙерге телдәр Ассоциацияһының (Modern Language Associanion of America) почетлы  ағзаһы итеп һайлана.
Британия академияһының ағза-корреспонденты (1972).
Хәтер
1986 йылда Санкт-Петербург та Васильевский утрауының 2/1, лит. А адресы буйынса урынлашҡан академиктар йортонда ошондай текст: «Бында 1966 йылдан 1981 йылға тиклем совет ғалим-филологы, академик Алексеев Михаил Павлович йәшәгән һәм эшләгән» менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла (архитекторы И.Ю. Акимов).
Талдокуль
Талдокуль — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чили йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Күктау ауыл Советы (Илеш районы)
Иҫке Күктау ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Күктау ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
Бөтөрөлгән ауылдар 5-6 участка.
Алыҫ Көнсығыш федераль университеты
Алыҫ Көнсығыш федераль университеты — Владивостокта 2011 йылда ойошторолған федераль университет. 2013 йылдан алып Владивостокта АТЭС саммитына 2012 йылда төҙөлгән Русский утрауында кампуста эшләй.
Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты
Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты тарихы 1899 йылдың 21 октябрендә Владивостокта Көнсығыш институты асылыу менән башлана.
Төп өйрәнелгән предметтар — ҡытай, япон, маньчжур, корея һәм монгол телдәре. Бынан тыш, инглиз һәм француз телдәре һәм юриспруденция географияһы, Көнсығыш илдәре тарихы, иҫәпселек кеүек дисциплиналар була.
1918 йылда юғары политехникум, аҙаҡ — Алыҫ Көнсығыш техник университеты барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта шәхси тарих-филология, көнсығыш һәм юридик факультеттар барлыҡҡа килә
Мәктәптәре һәм департаменттары
1920 йылда Көнсығыш институты нигеҙендә Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты ойошторола, уның составына шәхси уҡыу йорттары инә. Университет тиҙ үҫешә һәм Урал аръяғында иң ҙур уҡыу йорттарының береһе була.
1930 йылдың 20 февралдәВЦИК һәм РСФСР Халыҡ Комиссариаты туғыҙ яңы уҡыу йорто төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, ә сәйәси сәбәптәр буйынса Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетын тарҡата. Барлыҡҡа килгән туғыҙ яңы уҡыу йортоноң береһе Алыҫ Көнсығыш политехник институт була, ул 1992 йылда университет статусын ала һәм Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университеты булып китә (Куйбышев исемендәге (Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университеты).
1943 йылда бөтөрлгән Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты базаһында Владивосток дәүләт педагогия институты ойошторола (ВДПИ).
Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты ВДПИ базаһында тергеҙелә һәм СССР Министрҙар Советының 1956 йылдың 29 авгусында Дәүләт Алыҫ Көнсығыш университетын тергеҙеү тураһында 1211-се ҡарары ҡабул ителә, уның составында биш факультет була
1957 йылда тәбиғи-химия факультеты, 1958 йылда тарихи-хоҡуҡи факультет ойошторола, университеттың медицина факультетынан үҙаллы Владивосток дәүләт медицина институты айырылып сыға
1964 йылда океанология бүлеге менән геофизика факультеты асыла.
2009 йылда университетта 41 меңдән ашыу уҡыусы иҫәпләнә, 5 меңгә яҡын хеҙмәткәр эшләй, уларҙың 1515 уҡытыусы, 1058 — ғилми дәрәжәгә эйә.
2009 йылдың 21 октябрендә Рәсәй президенты Дмитрий Медведев «Төньяҡ-Көнбайыш, Волга буйы, Урал һәм Алыҫ Көнсығыш федераль округтарында федераль университеттар булдырыу тураһында» указға ҡул ҡуя, уға ярашлы, өс ай эсендә Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты базаһында Алыҫ Көнсығыш федераль университетын төҙөү планлаштырыла.
2011 йылдың 27 ғинуарында Рәсәйҙең мәғариф һәм фән министры Андрей Фурсенко Алыҫ Көнсығыш федераль университетын, Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университетын, Тымыҡ океан дәүләт иҡтисад университетын, Уссурийск дәүләт педагогия институтын Алыҫ Көнсығыш федераль университетына берләштереү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Үҙгәртеп ҡороу процесы 2011 йылдың 1 июнендә тамамлана.
Филиалдары
Алыҫ Көнсығыш федераль университетҡа дүрт уҡыу йортон берләштергәндән һуң уның составында бер нисә мәктәп ойошторола (АКФУ подразделениелары ошондай исем ала). Һуңынан уларҙың составы үҙгәрә, түбәндә Алыҫ Көнсығыш федераль университетының 2020 йылға ҡарата мәктәптәре:
Университет структураһы 32 академик департаментты, шул иҫәптән 8 мәктәпкә берләштерелгән 65 кафедраны һәм 1 институты (мәктәп) үҙ эсенә ала.
Түбәндәге юғары уҡыу йорттарына 8 ҡалаларҙа филиалдары бар :
Уҡыу эшмәкәрлеге
2019 йылға университетта 200-ҙән ашыу белем биреү программаһы буйынса алып барыла, шуларҙан бакалавриат һәм белгеслек программалары — 100, магистратура — 70, аспирантура һәм докторантура белгеслектәре һаны — 33
Рейтингтары
Университет 2018 йылда QS World University Rankings рейтингында 110 пунктҡа күтәрелде һәм алдынғы юғары уҡыу йорттары төркөмөндә 541-нән 550-гә тиклем урын ала. Шулай уҡ ДВФУ БРИКС һәм «үҫешеүсе Европа һәм Үҙәк Азия» араһында топ-100 рейтингында һәйбәт позициялар биләй. 2018 йылда университет тәүге тапҡыр THE предметлы рейтингына инә: «Физик фәндәр» өлкәһендә 601-800-800-се урын һәм «Тормош тураһында фән» өлкәһендә 601-се урынды биләй. Шулай арыу ғына урын биләй 2019 йылда «Университеттың өс миссияһы» халыҡ-ара рейтингында 701-800-се урынды алды һәм 2020 йылда — Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 25-се урын. 5-100 Проектында ҡатнашыусы
Хеҙмәттәшлеге
2018/2019 уҡыу йылында АКФУ-ла 74 илдән 3500-ҙән ашыу ил ил студенты уҡый. Яҡынса 60 проценты уларҙың — Азия-Тымыҡ океан регионы граждандары. Иң ҙур диаспораны Ҡытай, Корея (КХДР һәм Корея Республикаһы), Һиндостан һәм БДБ илдәренән студенттар биләй. Шулай уҡ Африка һәм Латин Америкаһы илдәренән дә бар. Алыҫ Көнсығыш федераль университетта 180-дән ашыу профессор, шул иҫәптән АҠШ, Австралия, Япония, Германия, Франция, Англия, Мысыр, Норвегия, Мексика, Перу һәм башҡа илдәрҙән уҡытыусылар йәлеп ителгән. Ҡытай, Япония, Тайвань, АҠШ, Европа һәм БДБ илдәренең күп кенә юғары уҡыу йорттары араһында студенттар менән алмашыу программалары эшләй.
АКФУ һәм башҡа илдәрҙең юғары уҡыу йорттары араһында әүҙем хеҙмәттәшлек алып барыла. Вуз Японияның юғары уҡыу йорттары — Хоккайдо Университеты (саппоро ҡалаһы) һәм Токай Университеты (Токио) менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. 2017 йылдан АКФУ һәм Хоккайдо университеты менән уртаҡ проекттарҙы тормошҡа ашыра башланы. 2018 йылдан Хоккайдо университетында ДАКФУ студенттарының стажировка программаһы эшләй башлай. 2019 йылдан АКФУ-ла ике дипломлы магистр программаһы һәм археология һәм антропология буйынса юғарыла иҫкә алынған университет асыу күҙаллана. Токай университеты менән хеҙмәттәшлек 2017 йылда башлана, Рус утрауында Халыҡ-ара дзюдо клубы асыла, ә киләһе йылда юғары уҡыу йорттарының уҡытыусылары һәм студенттары менән алмашыуҙы башлай. Шул уҡ йылда АКФУ-ла Токай университетының беренсе Рәсәй офисы асыла. .
2019 йылда Пекинда, Ҡытай фәндәр академияһы янында АКФУ вәкиллеге асылырға тейеш була.
2020 йылда Ноидта, Амити университетында АКФУ вәкиллеге асыла
Татарстан — Яңы Ғасыр
Татарстан — Яңы Быуат (Татарстан — Яңа Гасыр) — Татарстандың ике дәүләт телендә тапшырыусы телерадиокомпанияһы. Уның составына Татарстандың берҙән-бер юлдаш каналы — ТНВ, «Болғар радиоһы» (2012 йылдың 1 ғинуарына тиклем — «Яңы ғасыр» радиоһы), «Love-радио» радиоһының Ҡазан филиалы, «На волне Татарстана — Татарстан дулҡынында» гәзите инә. 2012 йылдың 15 июненән яңы «ТНВ—Планета» каналы тәҡдим ителде. Өфөлә хәбәрсе пункты эшләй.
Логотибы
Телеканал үҙенең эшмәкәрлек осоронда логотибын алмаштырҙы, хәҙергеһе — икенсеһе.
Аудитория
Телеканалдың потенциаль аудиторияһы — 35 миллион кеше. Ер юлдашы аша ТНВ Рәсәй төбәктәренә, БДБ илдәренә, Азия менән Европа илдәренең күпселегенә үҙ сигналын тарата.
Рәсәй Федерацияһы
Рәсәй Федерацияһы, Рәсәй (Россия, Российская Федерация) — көнсығыш Европала һәм төньяҡ Азияла урынлашҡан федератив республика системаһы буйынса ойошҡан күп милләтле дәүләт. Территорияһының майҙаны 17 125 407 км². Халыҡ һаны 146 267 288 кеше. Баш ҡалаһы — Мәскәү. Дәүләт теле — урыҫ теле.
2018 йылдың 18 мартында Президент булып Владимир Владимирович Путин һайлана.
Рәсәй егерме дәүләт менән сиктәш (донъяла иң ҙур күрһәткес), уларҙың араһында дүртәүһе өлөшләтә танылған, ҡоро ер буйынса Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белоруссия, Украина, Абхазия, Грузия, Көньяҡ Осетия, Әзербайжан, Ҡаҙағстан, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Монголия, Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы, ДХР, ЛХР менән, диңгеҙ буйынса Япония, АҠШ менән сиктәре бер.
Халыҡтың күп өлөшө (75 % тирәһе) үҙен православие диненә ҡағылышлы, тип күрһәтә.
Аҡса берәмеге — Рәсәй һумы.
Йәҙрә ҡоралы булған дәүләт, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советының даими ағзаһы.
Дәүләт ҡоролошо
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына ярашлы, дәүләт власы закондар сығарыу, башҡарма, суд йүнәлештәренә бүленә.
Закондар сығарыу власы
Рәсәй Парламенты — Федераль Йыйылыш — ике палатанан тора:
Башҡарма власы
Рәсәй Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 6-сы статьяһында һәм «Рәсәй Федерацияһының Хөкүмәте тураһында» федераль законы менән билдәләнгән.
Рәсәй Хөкүмәте рәйесе —.
Суд власы
Рәсәйҙен суд системаһы составында: 06.02.2014 Рәсәйҙең арбитраж суды бөтөрөлөп, Рәсәйҙең Юғары суды менән берләште.
Иктисад
Рәсәйҙең иң эре компаниялары (Forbes Global 2000 буйынса, 2014 йыл). Рәсәйҙең иң эре компаниялары
Сәлмән
Сәлмән — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Сәлмән исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Тыныс тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы (14 август 1913 йыл — 24 февраль 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссылар эскадроны отделениеһы командиры. Советтар Союзы Геройы (1944).
Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы (24 сентябрь 1969 йыл) — журналист, 1991 йылдан Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан «Аманат» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (1998) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы (2005) лауреаты.
Фамилияла
Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы (15 сентябрь 1917 йыл — 4 июль 2003 йыл) — башҡорт композиторы. 1961 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Сәлмәнов Ғатау (Сальманов Гатау 1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Сәлмәнов Салауат Рафиҡ улы (30 апрель 1952 йыл) — башҡорт совет һәм Рәсәй композиторы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһын тамамлаған(1979). Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008). Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы композиторҙар союзы ағзаһы. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында доцент. Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының ЮНЕСКО эштәре буйынса Башҡортостан Республикаһы комитеты ҡарамағындағы материаль булмаған мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса комиссия ағзаһы.
Сәлмәнова Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы — композитор һәм педагог, танылған музыкаль династия вәкиле. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Араҡай (Свердловск өлкәһе)
Араҡай — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан ауыл.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 413 кеше йәшәй, шул иҫәптән 199 ир-ат һәм 214 ҡатын-ҡыҙ.
Тарихы
Тарихи мәғлүмәттәр буйынса Араҡай (Әрәкәй) ауылы Терһәк олоҫона кергән башҡорттар ауылы. Ауылдың тәүге исеме билдәһеҙ.
1834 йылда ауылда 16 йортта йәшәүсе 118 башҡорт иҫәпкә алынған.
1850 йылда 20 йортта 187, ә 1859 йылда 22 йортта 207 башҡорт иҫәпләнгән.
1850 йылда үткәрелгән IX ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда йәшәүсе 96 ир араһында Нигмәтулла, Сабитулла, Ямалтдин, Әхмәҙиә, Вәлиә исемле улдары булған 63 йәшлек Асмандияр Ракаев та иҫәпкә алынған. Тарихсы Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә, Асмандияр Ракаевтың фамилияһы атаһының исеме Ракай (Аракай) — ҙан барлыҡҡа килгән, ә үҙ сиратында был исем ауыл исеменә бәйләнгән, сөнки Аракай ауыл атамаһы Ракай(Аракай) исеменән үҙгәртелеп алынған.
Шулай уҡ архив мәғлүмәттәре буйынса (РГАДА. Ф. 1355. Оп. 1. Д. 1106. Л. 32) XIX быуат башында 16 йорттан һәм 99 башҡорттан торған Аракай ауылына етәкселек иткән Аракай Аҫылбаев исемле старшина билдәле булған.
1842 йылда 16 йортҡа һәм 188 башҡортҡа 160 бот ярма икмәк сәселгән.
Аракай ауылы башҡорттары Михайлов заводы ерҙәрендә йәшәгәндәр. Был ерҙәрҙе ауыл халҡы завод хужаһына һатҡан булған.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1850 йылда үткәрелгән IX ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Притычная
Притычная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белая Уса
Белая Уса — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәйфулла (исем)
Сәйфулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Сәйфулла исеме бар.
Этимологияһы
Сәйфулла башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Алла ҡылысы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Сәйфулла Сәйҙәшев — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Мулла.
Йосопов Сәйфулла Ғәйфулла улы (23 апрель 1912 йыл — 7 август 1943 йыл) — совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында дошман амбуразураһын күкрәге менән ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир. Айырым диңгеҙ пехотаһы разведка батальонының отделение командиры.
Хәбиров Сәйфулла Хәлил улы (30 ғинуар 1905 йыл — 27 июнь 1984 йыл)-112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, полковник. Дивизияның 148-се артиллерия һәм миномет полкы командиры. Ленин, хәрби Ҡыҙыл Байраҡ, I дәрәжә Ватан һуғышы, III дәрәжә Кутузов, Александр Невский, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы (1825 йыл — ?) — башҡорт кантоны начальнигы була. Уртаҡул йөҙ башы (1855). 1825 йылда Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы Ейәнсура ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы) тыуған.
Сәйфулла Усманов (1783 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы, Сәйфулла Дилмөхәмәтов (1 февраль 1932 йыл — 27 август 2004 йыл) — атаҡлы ҡурайсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Халыҡ музыка ҡоралы — ҡурай эшләү оҫтаһы» тигән исемгә лайыҡ булған (1987), СССР ВДНХ-һы миҙалы кавалеры
Фамилияла
Сәйфуллин Таһир Сергеевич (6 май 1932 йыл — 25 июль 2007 йыл) — хор дирижёры, педагог. Башҡортостандың халыҡ артисы (1995), РСФСР-ҙың (1978) һәм БАССР-ҙың (1973) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1967).
Сәйфуллин Риф Ғәли улы (4 октябрь 1949 йыл) — театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988).
Сәйфуллин Вәзих Кашап улы (6 ғинуар 1929 йыл — 2 ноябрь 2002 йыл) — актёр, драматург, режиссёр. 1968—1971 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры режиссёры һәм директоры, 1979—1990 йылдарҙа режиссёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР‑ының (1974) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. (1953).
Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы (Сайфуллин Мухаметьян Хадисович, или Сайфуллин Мухамедьян (Мухамеджан, Мухамедзян) Харисович; 1 июль 1911 йыл — 1975 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, һуңғараҡ гвардия ефрейторы.
Сәйфуллин Мәғәфүр Сәйфулла улы (1917 йыл — 22 август 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.
Сәйфуллин Шамил Шакамал улы (20 июнь 1920 йыл (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса 1923) — 6 декабрь 1998 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. Ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Сәйфуллин Закир Сәйфулла улы (Сайфуллин Закир Сайфуллич; (тыуыу һәм вафат булыуы тураһында мәғлүмәт юҡ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы (4 сентябрь 1950 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, агроном, иҡтисадсы, ғалим, иҡтисад фәндәре докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының «Башҡортостан Республикаһында закондар сығарыуҙы үҫтереүҙәге өлөшө» Почёт билдәһе менән бүләкләнгән.
Сәйфуллин Әбүзәр Хәкимйән улы — Салауат районы үҙәге Малаяҙҙа тәүгеләрҙән булып Салауат Юлаев музейын асҡан крайҙы өйрәнеүсе
Юн (Кесе Кия ҡушылдығы)
Юн — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комария
Комария — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барнева йылғаһының уң ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Сими-Ёган
Сими-Ёган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 400 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 166 км.
Комария
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Сими-Ёган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Комария
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сими-Ёган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Войновка (Ғафури районы)
Войновка (Воиновка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 108 кеше. Почта индексы — 453070, ОКАТО коды — 80221807005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ташту-ойре
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уҫман ауылы мәсете (Ауырғазы районы)
Уҫман ауылы мәсете — Башҡортостандың Ауырғазы районы Төрөмбәт ауыл Советы составындағы Уҫман ауылы мәсәте.
ХХ быуат башында (1905 йылда) Уҫман ауылында мәсет теркәлгән, совет осоронда янған. 2014 йылдың 20 сентябрендә тантаналы рәүештә яңы мәсет асыла.
Ауыл һәм иҫке мәсет тарихы
Ауырғазы районы Уҫман ауылы халҡы Өршәк буйы башҡорттары ҡеүәтле мең ҡәбиләһенең меркет-мең, өршәк-мең ырыуҙарына ҡарай. Ауылға XVIII—XIX быуаттар араһында Стәрлетамаҡ өйәҙе 7-се кантон начальнигы урынбаҫары Усман Ибраһимов нигеҙ һала.
Ауылдың икенсе исеме Ҡаҙморон. Риүәйәт буйынса, борон әлеге ауылда бер нисә башҡорт ғаиләһе йәшәгән. Ул ауылға бер ҡаҙаҡ төпләнә, төрлө хәйләләр менән башҡорттарҙы үҙенә ылыҡтырып ҡараһа ла, халыҡ уны үҙһенмәй, киреһенсә, ҡиәфәтенә ҡарап, уға Ҡаҙморон ҡушаматын таға. Ауылды ла ошо исем менән йөрөтә башлайҙар. 7-се кантон начальнигы урынбаҫары Усман Ибраһимовтың кәңәшен тотоп, ҡаҙаҡты ауылдан ҡыуалар һәм Уҫман тип йөрөтә башлайҙар.
1811 йылда, генераль межалауҙан һуң, яңы ауыл булараҡ теркәлгән, 1798 йылдан 1930 йылға тиклем Стәрлетамаҡ кантоны Өршәк-мең улусы составына инә.
Уҫман ауылында мәсет ХХ быуаттың башында уҡ була. 1905 йылда телгә алынған. Үҙәк дәүләт тарихи архивында 1900 йылдың 29 октябрендәге указ һаҡлана, ул Уҫман мәсете имам-хатыбы Муллағәле Бикәнәсов исеменә яҙылған. Совет осоронда мәсет яна. 1937 йылдың декабрендә Муллағәле Ғәйнулла улы Бикәнәсов ҡулға алына һәм атып үлтерелә. 1980-се йылдар аҙағында хәҙрәттең исеме тулыһынса аҡлана.
Яңы мәсет тарихы
2000-се йылдар башында һуғыш ветераны Исламғәле Бикәнәсовтың балалары ауыл аҡһаҡалдарына мәсет төҙөү буйынса тәҡдим яһайҙар. Төрөмбәт ауыл Советы ҡарары менән мәсет өсөн уның элекке урынында ер участкаһы билдәләнә. Ошо ауылда тыуып үҫкән, хәҙерге көндә Стәрлетамаҡта йәшәүсе Мулланур Бикәнәсов 2009 йылда төҙөлөш өсөн материалдар алып килә башлай. Шулай итеп, мәсеткә нигеҙ һалына. Был изге эшкә бөтә ауыл халҡы ҡушыла, айырыуса Зиннур Сәйфетдиновтың улдары, Ғәле Итбаевтың ғаиләһе, Салауат Килдин күп тырышлыҡ һалалар. Әмир Әминев үҙ аҡсаһына мәсеттең эске биҙәлешен эшләтә, манараһына заказ бирә.
Мәсет асыу тантанаһы 2014 йылдың 20 сентябрендә үтә. Уҫман һәм эргә-тирә ауылдар халҡы өсөн мәсет асыу тантанаһы оло байрамға әүрелә. Оло-кесеһе, матур кейемдәр кейеп, балҡып торған мәсет алдында йыйыла. Байрамға бөтә донъяға билдәле Мәүләнә Әүлиә Шәйех Солтан Мехмет хәҙрәттәре һәм башҡа ҡунаҡтар килеүе мәртәбә генә өҫтәй. Яңы төҙөлгән мәсеттә тәүге намаҙ уҡыла, доғалар ҡылына. Һәр кем мәсеткә инеп, ғибәҙәт ҡылырға ашыға. Мәсетте асҡандан һуң алыҫтан һәм яҡын тирә ҡала-ауылдарҙан килгән халыҡ байрам табынына саҡырыла.
2002 йылдың 13 майында Уҫман ауылында «Хәтер» мосолман дини ойошмаһы теркәлгән, 2014 йылдың 13 авгусында яңыртылған. Имам — хатыбы Ҡотлоюлов Рафиҡ Миҙхәт улы
Һылтанмалар
— — Новая мечеть — [http://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/usmanovo.html Геналогия и архивы. Усманово (Казбурун)] — Күңелдәргә иман тулһын! — ӨРШӘК БУЙЫ БАШҠОРТТАРЫ ТАРИХЫНАН — Уҫмандар йәшәй белә — [https://turumbet.ru/2020/12/4614/ Администрация сельского поселения ТУРУМБЕТОВСКИЙ СЕЛЬСОВЕТ муниципального района Аургазинский район Республики Башкортостан. Сайт] — В Усманово — новая мечеть.
Сүлте ауыл Советы (Илеш районы)
Сүлте ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Сүлте ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Цимендорф
Цимендорф (Ziemendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 209 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 24 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW.
Йоматау ауыл Советы (Өфө районы)
Йоматау ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡыҙылъяр (Архангел районы)
Ҡыҙылъяр (Кызылярово) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 148 кеше. Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203804003.
Халыҡ һаны
1906 йылда — 124 кеше; 1920—198; 1939—319; 1959—153; 1989—135; 2002—127; 2010 йылда — 127 кеше йәшәгән. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 93 % тәшкил итә.
Тарихы
Инйәр йылғаһы Эҫемгә ҡойған ерҙә урынлашҡан Күрпәс-Табын улусының Көмәрле һәм Ҡыҙылъяр ауылдары Күлсәйет тип аталған. Күлсәйет, күрәһең, был ауылдарҙың иртәрәк атамаһы. Әгәр Көмәрле ауылы, Күлсәйет ауылы кеүек үк, XIX быуаттың 60-сы йылдарында барлыҡҡа килһә, Ҡыҙылъяр (Күлсәйет) быуат аҙағында хасил була.
1896 йылда Ҡыҙылъяр ауылы 107 кешеһе булған 21 йорттан торған.
Изимари
Изимари (Изимарино) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 312 кеше. Почта индексы — 452352, ОКАТО коды — 80243865002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Айбикә
Айбикә — башҡорт хатын-ҡыҙ исеме, шулай уҡ башҡа мосолман төрки халыҡтарҙа бар.
Этимологияһы
Айбикә — ай һымаҡ матур; айлы төндә тыуған тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Айбикә (разведчик) (тыуған һәм вафат булған йылдары билдәһеҙ) — Абылай-ханға хеҙмәт иткән ҡаҙаҡ разведчицаһы. Асыҡ зиһене менән айырылып тора, ҡалмыҡ телендә иркен һөйләшә, йыйындарҙа көрәшсе (бәһлеүән) булараҡ дан ҡаҙана.
Әҙәбиәттә
«Айбикә» — Һәҙиә Дәүләтшинаның 1930 йылда яҙылған повесы.
Топонимияла
Айбикә тауы — Белорет районында урынлашҡан тау.
Репин исемендәге институт
'''И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте академия институты''' Юғары һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы — Рәсәйҙәге иң боронғо һәм иң ҙур сәнғәт уҡыу йорто.
Яжма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Репин исемендәге институт
Институт С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһы һәм В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия сәнәғәт институты менән Рәсәй сәнғәт академияһына инә.
Тамамлаусылар
'' Репин исемендәге институттын тамамлаусылар категорияһын ҡарағыҙ. Категорияла булмаған шәхестәр түбән яҙылған.''
Япаров Инбер Мөхәммәт улы
Япаров Инбер Мөхәммәт улы (20 сентябрь 1950 йыл) — ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994).
Биографияһы
Инбер Мөхәммәт улы Япаров 1950 йылдың 20 сентябрендә БАССР-ҙың Дыуан районы Ҡәҙер ауылында тыуған.
Ҡәҙер һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң 1969 йылда Мәсәғүт педагогия училищеһын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.
1970 йылда Совет Армияһы сафына алына. 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1971 йылда, студент йылдарында, Инбер Япаров Башҡортостан телевидениеһында «Тәбиғәтте күҙәтергә өйрән» тип аталған тапшырыуҙар циклын сығара. ғалим-физик-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы был тапшырыуҙың етәксеһе була. Был тапшырыуҙар айына бер тапҡыр 15 минут дауам иткән. Һәм был тапшырыуҙар ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. Диктор Рәсимә Кәримова был тапшырыуҙарҙы әҙерләүҙә ярҙам иткән. 1973 йылда «Тәбиғәтте күҙәтергә өйрән» программаһы тура эфирҙа 25 минут ваҡыт биләй. Бынан тыш, ул ваҡытта 30 минут барған «Эрудит» студент телеклубы программалары ла эфирға сыҡҡан.
1988 йылда Воронеж ҡалаһындағы аспирантураны тамамлай, география фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Ғилми эшмәкәрлеге
Инбер Мөхәммәт улы Башҡорт дәүләт университетында 35 йыл хеҙмәт итә, шуның 30 йылын физик география кафедраһына бағышлай.
1988 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Инбер Япарпов — күп фәнни эш авторы. 1992 йылда аныҡландырылған Башҡортостан Республикаһының мәктәп атласы баҫыла. География буйынса белем тапшырыуҙың бындай йолаһы 2000-се йылдарға тиклем дауам итте.
2005 йылда Япаров Инбер Мөхәммәт улы етәкселегендә Башҡортостан Республикаһының яңы Атласы донъя күрҙе.
И. М. Япаров юғары квалификациялы географтар әҙерләүгә тос өлөш индерә, уның етәкселегендә йәш географтар кандидатлыҡ диссертацияһына әҙерләнә һәм уңышлы яҡлай.
Инбер Япаров фәнни хеҙмәттәрен тәбиғәт объекттарын, матди мәҙәниәт ҡомартҡыларын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын, этногенетик ҡарһүҙ һәм легендаларын тәрән өйрәнеп, уларға нигеҙләнеп яҙа.
Инбер Мөхәммәт улы йәмәғәт эшендә лә бик әүҙем ҡатанаша. Ауыл һәм ҡалаларҙа Башҡортостан географияһы һәм геология темаларына лекциялар уҡый, уның ғилми темаларҙы асҡан мәҡәләләре гәзит-журналдарҙа йыш донъя күрә.
«Башҡорт энциклопедияһы» фәнни нәшриәтенең ғилми-редакцион советы һәм мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы (рәйесе — И. М. Илһамов).
Рассказиха
Рассказиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Заломная ҡылымығының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :