cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зәк-Ишмәт
Тарихы
Зәк-Ишмәт ауылы Зәк (Изәк) утар булараҡ 1784 йылдан билдәле, ул саҡта, IV ревизия мәғлүмәттәре буйынса, Таймаҫ ауылынан 2 башҡорт ихатаһы теркәлгән. 1795 йылда аҫаба башҡорттар тарафынан Кесе Ашҡаҙар ауылынан 10 ир-ат һәм 4 ҡатын-ҡыҙҙан торған яһаҡ татарҙары ҡабул ителә. 1816 йылдағы VII ревизияла бында 9 ике ихата күрһәтелгән. Ауыл халҡы 1835 йылда, Таймаҫ ауылы кешеләре Ырымбур ҡлаһынан 18 саҡрым алыҫлыҡта Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан Сәйет биҫтәһенән сауҙагәр татарҙарҙы ергә индергәндән һуң, ҡырҡа арта. Килешеүҙә татарҙарҙың 12 йыллыҡ керҙәшлек ваҡыты билдәләнә. Һуңынан ваҡыт оҙайтылған. 100 ир заты индерелә.
Зәк — шағир Шәмсетдин Зәкиҙең (Ярәхмәт улы Ғөбәйҙуллин) тыуған ере. Уның йәшәгән йылдары — 1825—1865.
Ауыл халҡы — игенселәр. Улар араһынан 40-сы йылдарҙа йылына 129 бот яҙғы иген сәскән Әбүбәкер Ишмөхәмәтов, Ғөбәйҙулла Ғәбитов (129), Әғлиулла Фәтҡуллин (112), Мөхәмәтшәриф Әбдрәшитов (101), Абдрахман Ғосманов (124), Хөсәйен Назаров (112 бот) айырым билдәләнә.
Демография
Халыҡ динамикаһы :
Йүгеҙ
Йүгеҙ — Рәсәйҙәге йылға. Әй йылғаһының һул ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы Югеҙ ауылында, Әй йылғаһының тамағынан 16 км өҫтә. Башланған урыны Үрге Йүгеҙ йәйләүенән ? км. алыҫлыҡта. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылға буйы ауылдары
Югеҙ йылғаһының Әй йылғаһына ҡойған ерҙә Югеҙ, йәки Югеҙтамаҡ ( Усть-Югуз) ауылы урынлашҡан. йылға башында Үрге Йүгеҙ исемле йәйләү урыны билдәле.
Ҡушылдыҡтары
Бәләкәй генә 9 ҡушылдығы бар, өсәүһенең исеме картала теркәлгән: уңдан — Шишмә ҡул, Уҫаҡ йылға ( Осиновая речка), һулдан — Ыҙан ҡул ( Межевой лог).
Совза
Совза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Святое күле-Модлона йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бачков монастыры
Бачков монастыры (болг.  Бачковски манастир, борон «Петрицонский» ) — Болгария Православие Сиркәүенең ставропигиаль ирҙәр монастыры, ҙурлығы буйынса   Риль монастырынан  һуң икенсе. Родоп тауҙары төбәгендә Чаи йылғаһының уң яҡ ярында, Софиянан 189 км һәм Асеновградтан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Үҙенең византия, грузин һәм болгар мәҙәниәте традицияларының ғәжәйеп ярашыуы менән данлыҡлы. Бачков монастыры — Болгарияла иң мөһим туристик үҙәк, Болгарияның йөҙ милли ҡаҙаныштары исемлегенә инә.
Тарихы
Успения Божья Матерь Бачков монастырына 1083 йылда византия императоры доместигы грузин сығышлы византия полководецы Григорий Бакуриани һәм уның туғаны Абазий тарафынан нигеҙ һалынған. Григорий Бакуриани монастырҙың типигын (уставын) грек, грузин һәм әрмән телдәрендә шәхсән яҙа ,  үҙенең грузин сығышы тураһында типиктың беренсе битендә билдәләп үтә һәм   уның аҙағында грузин  хәрефтәре менән ҡул ҡуя. Монастырҙа тик иверия (грузин) монахтары ғына йәшәй, был уставта билдәләнгән. Ғибәҙәт ҡылыуҙар грузин телендә алып барылған. Шул ваҡытта был урын византия империяһы составына ингән.
Икенсе Болгар батшалығы ваҡытында монастырҙың һаҡланып ҡалған фрескаларының береһендә мәңгеләштерелгән батша  Иоанн-Александр монастырҙы ҡурсалай, XI быуаттан монастырь эргәһендә мәктәп эшләй. Күрәһең, XIV быуатта монастырь ивериялы булып ҡалһа ла, монастырь туғанлығына грек һәм болгар монахтары инә башлай.
Болгарияны төрөктәр баҫып алғандан һуң Икенсе Болгар батшалығының һуңғы патриархы Евфимий Тырновский  Бачков  монастырына бикләнә, унда яҡынса 1403 йылда вафат була. Монастырь зинданында патриарх үҙенең уҡыусылары менән бергә  китап һәм дини эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә.
Ошо ваҡыттан яйлап Болгар Сиркәүенең, шулай уҡ Бачков монастырының эллинизацияһы башлана, монастырь халҡы грек һәм болгар милләтенән булған монахтар  менән тулыландырыла, игумен итеп грек йәки болгарҙарҙы ҡуя башлайҙар
1604 йылда монастырь үҙәгендә Изге Троица хөрмәтенә яңы ғибәҙәтхана төҙөлә
XIX быуаттың һуңғы сирегендә, грек-болгар сиркәү бәхәсе киҫкенләшеүе менән бәйле, ике яҡ араһында  монастырға хужа булыр өсөн  көсөргәнешле көрәш бара. Ул 1894 йылда, монастырь туғанлығы үтенесе буйынса, Изге. Болгар Православие Сиркәү Синоды монастырҙы  үҙ ҡарамағына ала.
Төрөк ябырылыуҙарының тәүге тулҡынын кисергәндән һуң, монастырь ҙа башҡа дини учреждениелар яҙмышынан ҡотола алмай һәм XV быуатта  талана, ә һуңыраҡ емерелә. Бачковтың рухи тормошоноң тергеҙелеүен XVI быуат  менән бәйләйҙәр. 1604 йылда уникаль фрескалар тергеҙелә, улар беҙҙең көндәргә  тиклем килеп етә. Монастырҙа костёл урынлашҡан, уның стеналары квадрат һәм түңәрәк медальондарҙа изгеләрҙең һүрәттәре менән биҙәлгән. Һүрәттәр провинциаль византия сәнғәтенең бер тармағының стилендә башҡарылған. Төп монастырь ғибәҙәтханаһында грузин телендәге яҙыуҙар менән XI быуат Божья Матерь образы һаҡланған. Ҡаршы стена янында 1957 йылда вафат булған Экзарх Болгарский Стефан  ята.
Монастырь бөгөн
Монастырь барлыҡҡа килгәндән алып уның һаҡланып ҡалған өлөшө булып төрбә тора, ул хәҙерге монастырь ҡоролмаларынан 300 м алыҫлыҡта ята. 1604 йылда төҙөлгән Пресвятая  Дева Мария соборы Богородицаның «Умиление» Мөғжизәле иконаһы урыны булып тора, ул күп һанлы ғибәҙәт ҡылыусыларҙы йәлеп итә. Урта быуат ҡоролмаларына шулай уҡ Изге Архангел сиркәүен индерергә була, уның цоколь ҡатын милли яңырыу дәүерендәге билдәле болгар рәссамы Зограф Захарий биҙәй. Монастырь музейы 9:00 алып 17:00 сәғәткә тиклем эшләй, һәм үҙенең китаптары, иконаларының бай  тупланмаһы, Фридрих Барбаросса ҡылысы  менән ғорурлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кравец Людмила Степановна
Людми́ла Степа́новна Кра́вец (1923 йылдың 7 февралендә, Екатеринослав губернаһында — 2015 йылдың 23 майында, Киевта) — участник Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, (1-се Белорус фронты, 3-сө удар армияһы, 12-се гвардия уҡсылар корпусы), 23-сө уҡсылар дивизияһы (2-се тапҡыр формалашҡан), 63-сө гвардия уҡсылар полкы санитар инструкторы, Советтар Союзы Геройы, запастағы гвардия өлкән сержанты. (2-се тапҡыр формалашҡан) 23-сө уҡсылар дивизияһының Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булыусы берҙән-бер ҡатын-ҡыҙы.
Биографияһы
1923 йылдың 7 февралендә Украин ССР-ның Екатеринослав губернаһы Александров өйәҙе Кушугум ауылында, хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә 7 класс уҡығандан һуң, Запорожье ҡалаһындағы шәфҡәт туташтары мәктәбенә уҡырға инә, һәм 1941 йылда ике йыллыҡ курсын тамамлай.
1941 йылдың июленән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (РККА) сафында. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән эвакогоспиталдә эшләй.
1942 йылда, Төньяҡ-Көнбайыш фронты алыштарында ҡатнаша, ҡаты яралана, ләкин һауыҡҡандан һуң яңынан үҙ часы сафына баҫа.
1945 йылдың 17 апрелендә Берлинға яҡынлаған ваҡытта, сафтан сыҡҡан рота командирын алмаштыра һәм һалдаттарҙы подразделение алдында ҡуйылған бурысты үтәргә әйҙәй.
Берлинда урам алыштарында ҡатнаша, дошман уты эсенән яралы яугирҙәрҙе алып сыға.
1946 йылда демобилизациялана.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, Запорожьела һәм Киевта йәшәй, йәштәрҙгә хәрби-патриотик тәрбиә биреү эшендә ҡатнаша.
2015 йылдың 23 майында Киевта вафат була.
Гришин Евгений Романович
Гришин Евгений Романович (23 март 1931 йыл — 10 июль 2005 йыл ) — СССР спортсыһы, конькиҙа уҙышыусы һәм велосипедта ярышыусы, дүрт тапҡыр олимпия чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1952) һәм атҡаҙанған тренеры (1973). Тула ҡалаһының почётлы гражданы.
Конькиҙа тиҙлеккә йүгереү буйынса (СССР-ҙа ирҙәр араһында конькиҙа йүгереү буйынса иң яҡшы ҡаҙаныш) дүрт тапҡыр олимпия чемпионы (1956 йыл, Кортина д' Ампеццо, һәм 1960 йыл Скво-Вэлляи, — ике тапҡыр 500 м һәм 1500 м). 1964 йылда — Инсбрукта Олимпиадала 500 метрға көмөш миҙал. 1968 йылда — 500 метрға 4-се урын. Ҡыҫҡа дистанцияла донъя рекордсмены — 500 метрға (1956—68), 1000 метрға (1955—67), 1500 м (1955—59). 1956 йылда Европаның абсолют чемпионы. Донъя чемпионатында айырым дистанцияларҙа донъя чемпионаты еңеүсеһе (1963 йылда һуңғы тапҡыр Каруидзавта).
Биографияһы
Конькиҙа уҙышыу буйынса спорт төрө үҫешмәгән Тулала тыуған. Башта күберәк велосипед спорты менән шөғөлләнгән, конькиҙа ҡышҡы осорҙа күнекмәләр сифатында ғына йүгергән. 1947 йылда, юниорҙар араһында конькиҙа уҙышыу буйынса СССР беренселегендә рекорд ҡуя, шунан һуң конькиҙа уҙышыу спорты менән етди шөғөлләнергә ҡарар итә. 1950—51 йылдарҙа конькиҙа уҙышыусы- белгес сифатында Алматы янындағы Медео һырғалағын төҙөүҙә ҡатнаша.
1951—52 йылдарҙа СССР-ҙа иң яҡшы велосипедсы-трексы була, Хельсинки ҡалаһындағы XV Олимпия уйындарында СССР йыйылма командаһы составында була (һуңғы һайлап алыу турын үтмәү сәбәпле ярыштарҙа сығыш яһамай), һуңынан көсөргәнеш эҙемтәләре арҡаһында велоспортты ҡалдырырға мәжбүр була һәм конькиҙа уҙышыу спортында ғына ҡала. .
Спринтта белгес булараҡ, Гришин классик күпбәйге буйынса СССР һәм донъя чемпионатында бер тапҡыр ҙа еңеү яуламай (спринт күпбәйгеһендә һәм айырым дистанцияларҙа донъя чемпионаты ул йылдарҙа үткәрелмәй), әммә был чемпионаттарҙа 50-се йылдар аҙағынан алып 60-сы йылдар башына тиклем 1500 һәм 500 метрға ярыштарҙа өҫтөнлөк ала. СССР чемпионатында еңеүҙәре: 500 метрға: 1956—57, 1959, 1961—65, 1967; 1500 метрға.: 1957, 1962, 1967. Донъя чемпионатында 500 метрға еңеүҙәре:, , 1960—63.
1956 йылғы Кортина д’Ампеццола Оолимпия уйындарында Гришин 500 м һәм 1500 метр дистанциялағы ярышта еңеүсе була. 500 метрға донъя рекордын ҡабатлай һәм 1500 метрға донъя рекордын яңырта.
1960 йылда Скво-Вэллила Олимпия уйындарында йәнә 500 м һәм 1500 м дистанцияла еңеп сыға.
1963 йылдың ғинуарында Гришин 500 метр аралыҡта 39,5 секунд менән сираттағы донъя рекордын ҡуя, рекорд биш йыл һаҡлана. 1964 йылғы Олимпиада алдынан күнекмәләр ваҡытында бер нисә тапҡыр 38,5 секундҡа йүгерә.
Инсбруктағы Олимпия уйындарында (1964) 500 метрға фаворит була. Бер версия буйынса, конькиҙарҙы ҡайрауҙа ҙур овал яһап, хата ебәрә. Гришиндың үҙенең версияһы буйынса, овалдың тупаҫланыуы старт алдынан була, ул ҡонькийы менән һырғалаҡта ҡом бөртөгөнә барып төртөлә. Һөҙөмтәлә һул коньки бөтөнләй тиерлек боролмай. Йүгергәндә Гришин саҡ йығылмай ҡала. Шул мәлгә Гришин насар ваҡыт күрһәтә — 40,6 секунд, әммә тик американлы Терри Макдермотт ҡына уны уҙып китә, ә конькиҙа уҙышыусы совет спортсылары Владимир Орлов һәм норвег Алв Гьестванг Гришиндың ваҡытын ҡабатлап, уның менән көмөш миҙалды бүлешә.
1962 йылдан КПСС ағзаһы
Шәхси тормошо
1959 йылда 1952 йылғы парлы шыуыуҙа СССР чемпионы Марина Гранаткинаға өйләнә. XX быуаттың 70-се йылдар аҙағында айырылышалар. Никахтан — ҡыҙы Елена.
Китаптары
Бер нисә автобиографик китап авторы:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аспад
Аспад — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Долно-Спанчево
Долно-Спанчево (Долно Спанчево) — Болгариялағы ауыл. Благоевград өлкәһендә урынлашҡан, Петрич общинаһына ҡарай.. Ауыл халҡы иҫәбе 108 кеше.
Сәйәси ситуация
Долно-Спанчево туранан- тура общинаға буйһона һәм үҙенең кметы юҡ.
Кмет (мэр) община хакимы Петрич — Велё Атанасов Илиев (бәйһеҙ) һайлау һөҙөмтәләре буйынса.
Дамир (исем)
Дамир — боронғо төрки халыҡтарында ир-ат исеме.
Этимологияһы
Дамир— «тимер» һүҙенең боронғо төрки формаһы «димер» һүҙенән тигән ҡараш бар; неологизм тигән аңлатма ла бар — «Да здравствует мир» тигән лозунгынан ҡыҫҡартылған
Билдәле кешеләр
Вәлиев Дамир Жәүәт улы (2 ғинуар 1940 йыл — 28 май 2002 йыл) — башҡорт ғалим-философы, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), философия фәндәре докторы (1984), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990).
Шәрәфетдинов Дамир Молҡаман улы (Дамир Шәрәфи — псевдоним; 29 май 1965 йыл — 21 февраль 2020 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы (2000), Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2012).
Нуриев Дамир Әхмәт улы (18 март 1941 йыл) — ғалим-философ. 1970—1976, 1993—2011 йылдарҙа һәм 2014 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2011 йылдарҙа философия һәм социология факультеты деканы, философия тарихы һәм фәне кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (1996), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998).
Ғәйнанов Дамир Әхнәф улы (4 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. 1978 йылдан (өҙөклөк менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән иҡтисад һәм производствоға идара итеү, иҡтисади һәм социаль системаларҙа идара итеү кафедралары мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2002) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2016).
Ишемғолов Дамир Нуретдин улы (1 февраль 1943 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рёссамы
Азаматов Дамир Мостафа улы (5 май 1940 йыл — 27 ноябрь 2020 йыл) — ғалим-философ. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡытыусыһы, профессор-консультанты. Философия фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003).
Рысаев Дамир Ринат улы (22 ноябрь 1997 йыл, Стәрлетамаҡ, Башҡортостан) — Рәсәй шашкасыһы. Рәсәй гроссмейстеры. Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәйҙең команда чемпионатында (2014, классик программа) бронза призер.
Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы (2 ғинуар 1953 йыл) — цирк артисы, акробат. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1997), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1984) һәм атҡаҙанған (1979) артисы.
Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы (рус. Куватов Дамир Мударисович) (20 июль 1933 йыл — 31 октябрь 2012 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Хәсәнов Дамир Йосоп улы (1938—2005) — «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Фәйрушин Дамир Зөфәр улы (рус. (10 ғинуар 1947 йыл) — совет һәм сәнәғәт эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Дамир Джумһур — (босн. Damir Džumhur; 20 май 1992 йыл) — Босния тенниссыһы һәм киноактер;
Йәнекәев Дамир Әхмәт улы (1 ғинуар 1939 йыл) — ғалим-патофизиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Атаһының исеме
Бочко Светлана Дамир ҡыҙы (12 ғинуар 1963 йыл) — спортсы. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1999) Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы (15 апрель 1961 йыл) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
Халиков Данил Дамир улы (2 декабрь, 1964 йыл — 22 май, 1983 йыл, Афғанстан) — башҡорт. Рядовой, водитель. Афғанстанда интернациональ бурысын үтәгәндә һәләк була (1983).
Кәүҫәров Роберт Дамир улы (16 апрель 1941 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 1976 йылдан Өфө ҡалаһындағы 17-се клиник дауаханының баш табибы. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары Советтың Закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Эткенә
Эткенә (Иткинеево) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 675 кеше. Почта индексы — 452825, ОКАТО коды — 80259840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ушгулиҙың Божья Матерь сиркәүе
Урынлашыуы
Сиркәү Местиа муниципалитеты Ушгули территориаль берәмегенең таулы Жибиани ауылы ситендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 2100 м бейеклектә тора. Бина тәпәш таш диуарҙар менән уратып алынған һәм көнбайыш өлөшөндә Сван башняһы менән һаҡлана
Тарихы
Ламарияның сиркәүе тарихи яҙмаларҙа юҡ. Архитектура үҙенсәлектәренә ҡарағанда ул IX йәки  X быуатҡа ҡарай, Божья Матерь Успениеһына арналған. "Ламария" - Сван тау халҡы тарафынан Ғайсаның әсәһе Марияға бирелгән исем
Тасуирламаһы
Сиркәү ентекле эшкәртелгән эзбизташ блоктарҙан төҙөлгән. Ике ишеге бар, береһе көньяҡта, икенсеһе көнбайыш өлөштә нефҡа алып бара. Апсида нефтан өс арканан торған үҙенсәлекле иконостас менән айырыла.
Сиркәү ике тәҙрә менән яҡтыртыла, тәҙрәнең береһе апсидала, икенсеһе көнбайыш диуарҙа урынлашҡан. Эске диуарҙары ла, шулай уҡ иконостас та ике ҡат төҫһөҙләнгән фрескалар менән ҡапланған. Алдағы ҡаттағы фрескалар X быуатҡа, ә икенсе буялған ҡаты XIII быуатҡа ҡарай. Экстерьеры шулай уҡ фрескалар менән биҙәлгән, әммә тик XIII  быуат картиналарының франменттары һаҡланып ҡалған. Тыш яҡта һирәк декоратив таштар бар. Көнбайыш фасадта рельефлы скульптура тәреһе һәм XI быуатҡа ҡараған дүрт юллыҡ грузин урта быуат яҙыуы урынлашҡан. Сиркәүҙә шулай уҡ  X-XVIII быуаттарҙан алып бер нисә граффити бар
Юрий Мажуга
Юрий Мажуга (13 апрель 1931 йыл) — совет һәм украин театр һәм кино актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).
Багдашкин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Янбаҡты
Янбаҡты (Янбакты) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше. Почта индексы — 452732, ОКАТО коды — 80214807006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Логовка (Баҡалы районы)
Логовка — Башҡорт АССР-ы Баҡалы районын ың 1986 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы. Почта индексы 452657. Хәҙер - Михайловка ауыл советы биләмәһендәге урман.
Географияһы
1952 йылда — Логовка ҡасабаһы Буғабаш ауыл советына инә, ауыл район үҙәге булған Баҡалы ауылынан 17 километр, ауыл советы үҙәге Буғабаш ауылынан 5 километр һәм Туймазы тимер юл станцияһынан 61 километр алыҫлыҡта урынлашҡан була.
1981 йылда Михайловка ауыл советына ҡарай, ауыл район үҙәге Баҡалынан 26 километр, ауыл советы үҙәге Михайловка ҡасабаһынан 5 километр, Туймазы тимер юл станцияһынан 101 километр алыҫлыҡта урынлаша.
Тарихы
Ҡасаба Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы») Указына ярашлы иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлана.
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына 173 кеше йәшәй.
1969 йылдың 1 ғинуарына, 1981 йылдың 1 сентябренә - башлыса урыҫтар.
Билдәле кешеләре
Вачаев Анатолий Васильевич (1936—2004) — совет һәм Рәсәй инженеры, ғалим-металлург, техник фәндәр кандидаты (1972), профессор (1997). Ул Логовка ауылында тыуып үҫкән. Ул файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары һәм металлургия буйынса 250-нән ашыу ғилми эш авторы. Автор Вачаев плазмоиды авторы, Вачаев-Иванов ҡоролмаһы авторҙашы.
Әҙәбиәт
Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.35.
Иҫәнбай (Мәсетле районы)
Иҫәнбай (Исянбаево) — элекке ауыл, Яңы Мишәр ауылының бер өлөшө. Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Яңы Мишәр ауыл Советы биләмәһәнә тура килә. ХIX быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән, 1968 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 6-2/180-се Указы менән Яңы Мишәр ауылына ҡушылған һәм рәсми исемлектән алынған.
Географик урыны
Ауыл Әй йылғаһы буйында урынлашҡан була. Яңы Мишәр ауылының элекке өлөшөн һәм Иҫәнбай яғын Көршәле йылғаһы айырып тора. Район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан — 35 км, Сулея тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта ятҡан.
Тарихы
XIX быуаттың беренсе яртыһында дыуан ырыуы башҡорттары үҙ аҫаба ерҙәрендә Иҫәнбай ауылына нигеҙ һала. Ауылға нигеҙ һалыусы — Иҫәнбай Яҡупов, йәшәгән йылдары — 1762—1825 йылдар. Уның улдары — Иҫлебай, Иленбай, Иҫәнаман, Ғибәҙулла. 1906 йылда Златоуст өйәҙе Дыуан-Мәсетле улусы составында теркәлгән. Был ваҡытта ауылда бакалея һәм ике мануфактура лавкаһы була, әлеге факт үҙе үк ауылдың ни тиклем үҫешкәнен дәлилләй. 1920 йылда Мәсәғүт кантоны Дыуан-Мәсетле улусы составында күрһәтелгән. 1939 йылдан — Мишәр ауыл Советы составында (артабан Яңы Мишәр). Яңы Мишәр ауылы менән тоташҡандан һуң, ауыл рәсми рәүештә бөтөрөлә һәм Яңы Мишәр ауылының бер өлөшө булып ҡала. Халыҡ араһында әлеге микрорайон элеккесә Иҫәнбай тип йөрөтөлә. Илдә үҙгәртеп ҡороу реформалары башланғас, элекке БАССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоз «Йондоҙ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте фермер хужалығына (етәксеһе Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Юрис Латипов) әүерелә. Элекке Иҫәнбай халҡы ла таҡта ярыу цехы, иген келәте, иген киптергесе, ашханаһы, заманса йыһазландырылған фермалары булған фермер хужалығында, Яңы Мишәр, Аҙанғол, Көршәле, Ясин ауылдары менән бер рәттән, эш тапҡан.
Халҡы
1865 йылда 13 йортта — 62 кеше, 1906 йылда — 86, 1920 йылда — 169, 1939 йылда — 159, 1959 йылда — 156 кеше иҫәптә торған.
Хужалығы
Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнә, мәҫәлән, 1842 йылда Иҫәнбайҙа 50 кеше башына 11 сирек ужым бойҙайы, 56 сирек ярауай бойҙайы сәселгән. Бынан тыш арба-сана, башҡа кәрәк-яраҡтар әҙерләү кәсебе менән булышалар.
Сенькина (Хэй-Мутый-Кик ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Башҡорт әҙәбиәте
Башҡорт әҙәбиәте
Сенькина (Хэй-Мутый-Кик ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт әҙәбиәте
Урта быуаттар әҙәбиәте тарихы
13—14 быуаттарҙа башҡорт халҡының ойошоу башҡорт теленең ҡыпсаҡ ерлегендә камиллашыу осоронда, Алтын Урҙаның икһеҙ-сикһеҙ биләмәләрендә төрки телендәге әҙәбиәт тип атап йөрөтөлгән әҙәбиәт киң таралыу ала.
Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтендә Шәреҡ өсөн хас булған ҡасида, ғәзәл, дастан, хикәйәт, ҡисса, намә (ҡаймаланған повесть) жанрҙары өҫтөнлөк ала. «Ғәли батыр», «Киҫекбаш», «Ҡиссаи Сәҡам», «Ҡиссаи Фәттәхетдин», кеүек дастандар башҡорт әҙәбиәтенең агиографик нигеҙен тәшкил итә. Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә («Кәлилә менән Димнә», «Бәхтейәрнамә», «Ҡырҡ вәзир», «Хужа Насретдин көләмәстәре») һәм уларҙың милли версиялары барлыҡҡа килә.
16 быуат урталары Башҡортостандың урыҫ дәүләтенә ҡушылыуы башҡорттарҙың рухи, мәҙәни үҫешендә һынылыш осоро була. Башҡорт әҙәбиәтендә милли тематика үҙен көслөрәк һиҙҙерә, ауыҙ-тел ижады менән үҙ-ара бәйләнеш нығый төшә, шәжәрә, тәуарих кеүек үҙенсәлекле донъяуи жанрҙар барлыҡҡа килә. 16—19 быуаттағы яҙма әҫәрҙәр араһында ырыу тарихы, нәҫел-нәсәпселек, тарихи ваҡиғалар, риүәйәттәр һәм легендалар менән тығыҙ үрелеп һүрәтләнгән шәжәрәләр айырым урын биләй.
18 быуат әҙәбиәте тарихы
Башҡорт халҡының милли геройы һәм шағиры, 1773—75 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышының ғәскәр башлығы Салауат Юлаев (1754—1800), шиғриәте — әҙәбиәттең сағыу бер бите. Шағир булараҡ Салауаттың ҙур ҡаҙанышы — ауыҙ-тел һәм яҙма поэзияның иң һәйбәт традицияларын берләштереп, поэтик һүҙҙе яу ҡоралы сифатында ҡулланыуында.
19 быуат әҙәбиәте
19 быуат башындағы әҙәбиәттә 1812 Ватан һуғышы ҡаһарманы, һуңынан батшалыҡтың колониаль иҙеүенә ҡаршы сығыштары өсөн Себергә ебәрелгән Буранбай-Йәркәй сәсәндең йырҙары төп урынды алып тора. Уның шиғри традицияларын сәсәндәр Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев (Ишмөхәмәт сәсән, 1781—1878), Ғәбит Арғынбаев (Ғәбит сәсән, 1856—1921), уңышлы дауам итәләр. 19 быуаттың беренсе яртыһында суфыйсылыҡ поэзияһы тарала. Башҡорттарҙан сыҡҡан Т. Ялсығол әл-Башҡорди (1767—1838), Ғ. Усман (1752—1834), Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи (1761—1849), Ә. Ҡарғалы (1784—1824), Һ. Сәлихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—65), Ғ. Соҡорой (1826—89) — был ағымдың иң күренекле вәкилдәре. Уларҙың ижадында донъяуи мотивтар ҙа сағылыш таба. Усман, Зәки, Соҡорой ижадтарында әҙәбиәттең урта быуаттарҙан яңы заманға күсеү билдәләре сағыла.
19 быуаттың икенсе яртыһында башҡорт әҙәбиәтендә мәғрифәтселек йүнәлешенең үҫеше башлана. Уның барлыҡҡа килеүе һәм аяҡҡа баҫыуында Ырымбур кадет корпусының көнсығыш телдәре һәм әҙәбиәте уҡытыусылары М. Биксурин (1819—1903), С. Күкләшев (1811—67), М. Иванов (1812—?), ҙур роль уйнай. Улар башҡорт теле, фольклоры һәм әҙәбиәте буйынса материалдар, көнсығыш классикаһы текстарының тәржемә өлгөләрен дә индереп, мәктәп хрестоматиялары төҙөй һәм баҫып сығара. Башҡорт әҙәбиәтендә аҡрынлап мәғрифәтселек реализмы һыҙаттары нығына. М. Аҡмулла (1831—95), менән М. Өмөтбаев (1841—1907), Башҡортостандағы мәғрифәтселек хәрәкәтенең иң ҙур вәкилдәре була. М. Өмөтбаев башҡорт мәҙәниәте тарихына шағир һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе ғалим булараҡ инә. Уның ғилми хеҙмәттәренең һәм шиғри әҫәрҙәренең бер өлөшө 1897 йылда баҫылып сыҡҡан «Йәдкәр» китабында донъя күрә. Башҡорт поэзияһына Аҡмулла күп яңылыҡ һәм үҙенсәлектәр индерә. Уның поэзияһының идея-эстетик ҡиммәте бөтөнөһөнән элек демократик йөкмәткеһе, поэтик ябайлығы һәм стиленең тәрән мәғәнәле әйтем рәүешендә булыуы булыуы, үткерлеге менән билдәләнә.
Октябрь революцияһынан һуңғы осор әҙәбиәте
Октябрь революцияһынан һуң башҡорт әҙәбиәтендә ике йүнәлеш барлыҡҡа килә: Башҡорт автономияһы, милли мәҙәниәт менән әҙәбиәттең үҙ-аллы үҫеше өсөн көрәшеүсе милли-патриотик йүнәлеш һәм большевиктарҙы яҡлаусы, Совет власы өсөн көрәшеүсе революцион-демократик йүнәлеш. Беренсе йүнәлеш башында Шәйехзада Бабич, Хәбибулла Ғәбитов, Сөләймәновтар тора. Икенсе йүнәлештә Дауыт Юлтый, Авзал Таһиров, Мәжит Ғафури, Шәһит Хоҙайбирҙиндар.
1920 йылдарҙа яңы башҡорт әҙәбиәтенең үҫеүе һәм ойошоуы шыма ғына бармай. Проза әҫәрҙәре ныҡ үҫеш ала. Мәжит Ғафури «Ҡара йөҙҙәр», «Тормош баҫҡыстары», Авзал Таһиров «Ташҡын даръя тармағында», Имай Насыри «Гөлдәр», «Һөжүм» тигән башҡорт халҡының ауыр үткәнен, уның яҡты киләсәген һүрәтләгән повестар, романдар ижад ителә.
Яңы әҙәбиәт
Бөйөк Ватан һуғышы әҙәбиәт тематикаһын тамырынан үҙгәртә. күп башҡорт яҙыусылары беренсе көндәрҙән үк фронтҡа китә. Ул йылдар әҙәбиәтенең төп темалары — һалдаттарҙың фронттағы батырлығыһәм ҡаһарманлығы, тылдағы фиҙакәр хеҙмәт, Ватанға һөйөү. Был йылдарҙа шиғри хат формаһы бик популяр булып китә.
Һуғыштан һуңғы башҡорт әҙәбиәте ул — өр-яңы, айырым үҫеш этабы. Һирәгәйгән ижади көстәрҙе иңдәрендә һуғыш ауырлығын татыған яҙыусыларҙан М. Кәрим, Н. Нәжми, Х. Ғиләжев, И. Абдуллин, Ғ. Рамазанов, Я. Ҡолмой, Х. Кәрим тулыландыра. Улар әҙәбиәткә яу уттары көйҙөргән шиғыр һәм поэмалар ғына түгел, ә донъяға яңы ҡараш та алып килә. Әҙәбиәткә талантлы, йәш шағирҙар Р. Ғарипов, Р. Сафин, А. Игебаев, М. Кәримовтар килә.
Өр яңы әҙәбиәт
50—70 йылдарҙа бик ҙур эпик әҫәрҙәр яҙыла. З. Биишеваның «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында», «Емеш», Я. Хамматовтың «Бөртөкләп йыйыла алтын», «Аҡман-тоҡман», «Йәшенле йәй», Һ. Дәүләтшинаның «Ырғыҙ», Ж. Кейекбаевтың «Туғандар һәм таныштар» романдары донъя күрә. 1977 йылда башҡорт әҙәбиәтендә беренсе булып 1773-75 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡиғаларын сағылдырыусы Ғ. Ибраһимовтың «Кинйә» исемле тарихи романы баҫтырып сығарыла. Шулай уҡ К. Мәргәндең «Бөркөт ҡанаты», Ә. Хәкимовтың «Думбыра сыңы», «Һауыр ҡумта», Я. Хамматовтың «Төньяҡ амурҙары», Б. Рафиҡовтың «Ҡараһаҡал» романдары нәшер ителә. 1980 йылдарҙа ысынбарлыҡҡа тәнҡитсел мөнәсәбәт, тәбиғи байлыҡтарҙы ҡырағайҙарса юҡҡа сығарыуҙы, шәхестең әхлаҡи яҡтан түбәнгә тәгәрәүен һүрәтләү менән айырылып торған «Сыуаҡ көндәр» (Ф. Иҫәнғолов), «Беҙ йәшәгән ер» (Р. Солтангәрәев), «Килмешәк» (Д. Бүләков), «Ышаныс» (Р. Байымов), «Ерем, кешеләрем» (Й. Солтанов) романдары баҫыла. Бөгөнгөнө тәрән үҙләштереүгә ынтылыу һөҙөмтәһендә сериялы әҫәрҙәр барлыҡҡа килә. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа иһә милли һәм шәреҡ традицияларының кире ҡайтыу процесы, фольклор поэтикаһын яңыса аңларға тырышыу күҙәтелә.
Әҙәби мираҫ
Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы ифрат бай. Төрки халыҡтары менән бер рәттән, 5—12 быуаттарға ҡараған боронғо төрки яҙма ҡомартҡылар: Орхон-Йәнәсәй рун яҙмалары, Й. Баласағуниҙың «Ҡотаҙғу белек» китабы, М. Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әттөрк» һүҙлеге, Ә. Йүгнәкиҙең «Хибәт әлхаҡаиҡ» һәм «Китабе дедеи Ҡорҡут» әҫәрҙәре — барыһы ла хаҡлы рәүештә башҡорттарҙың да рухи хазинаһы булып тора. Урал-Волга төрки халыҡтары өсөн уртаҡ булған Ҡол Ғәлиҙең «Ҡиссаи Йософ» поэмаһы, Ҡотбиҙың «Хөсрәү үә Ширин», Харәзмиҙең «Мөхәббәтнамә», Хөсәм Кәтибтең «Жөмжөмә солтан» әҫәрҙәре, С. Сараиҙың «Гөлостан бит-төрки» һәм «Сөһәйел үә Гөлдөрсөн» урта быуат поэмалары башҡорт әҙәбиәте рухи хазинаһына инә. 16—19 быуаттарға ҡараған күп төрлө ҡомартҡылар: башҡорт шәжәрәләре, тәуарихтар, тарихнамәләр — үҙенсәлекле әҙәби мираҫ өлгөләре. Үткән быуаттарҙан беҙҙең көндәргә ҡасида, мәҙхиә, мәрҫиә, дастан, ҡисса, хикмәт, ғәзәл, мәснәүи, робағи, рисалә, нәсихәт жанрҙарындағы күп аноним әҫәрҙәр килеп еткән. Башҡорттарҙа, башҡа көнсығыш халыҡтарындағы кеүек үк, поэтик импровизация традициялары- йырауҙар ижады үҫешкән булған. 14—16 быуаттарҙа Һабрау йырау, шалғыҙ йырау, асан Ҡайғы, Ҡаҙтуған йырау ижады билдәле. 16 быуаттың икенсе яртыһынан башлап Ҡобағош, Ҡарас, Ерәнсә, Байыҡ Айҙар сәсәндәрҙең ижадтары танылыу ала. Һуңғараҡ уларҙың ижади традицияларын Буранбай Йәркәй, Ишмөхәмәт сәсән һәм Мөхәммәтша Буранғоловтар дауам итә.
Урта быуттың аҙағынан башлап дөйөм төрки әҙәбиәте ағымы бүлгеләнә, милли һыҙаттар тәрәнәйә бара, халыҡ ижады менән бәйләнеш нығый, оригиналь жанрҙар һәм поэтик формалар барлыҡҡа килә. Был поцесс башҡорт әҙәбиәтендә М. Ҡолой, Салауат Юлаев, Ғ. Усман, Т. Ялсығол әл-Башҡорди, М. Ҡотош-Ҡыпсаҡи, Ә. Ҡарғалы, Һ. Сәлихов, Ш. Зәки, Ғ. Соҡорой, М. Аҡмулла, М. Өмөтбаев, Р. Фәхретдинов, М. Ғафури, С. Яҡшығолов, Ф. Туйкин, Я. Йомаев, Ғ. Ниязбаев, Ф. Сөләймәнов (А. Инан), Ш. Бабич, Ф. Вәлиев, Ғ. Рафиҡи, Ш. Әминев-Тамъяни, З. Һаҙый, Х. Ғәбитов кеүек 17—20 быуатта йәшәгән әҙиптәр ижадында күҙәтелә.
Базыр
Базыр — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берешь йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дағстан дәүләт университеты
Дағстан дәүләт университеты — Дағстанла иң эре юғары уҡыу йорттарының береһе, ҙур фәнни һәм мәҙәни үҙәк. 1931 йылда Дағстан дәүләт педагогия институты булараҡ нигеҙ һалына, 1957 йылға тиклем Дағстандың халыҡ шағиры Сөләймән Стальский исемен йөрөтә.
ДДУ үҙ эсенә 16 фәнни-белем биреү үҙәген, 18 факультетты, 97 кафедра, 4 филиалы, 2 музей (биологик һәм тарихи), фундаменталь китапхананы, биологик станцияны һәм планетарийҙы ала. Коллективта яҡынса 3000 уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләй.
Тарихы
1931 йылдың ноябрендә институтында педагогика дәрестәр башлана. Институттың беренсе курсына 75 студент ҡабул ителгән, уларҙы 10 штаттағы уҡытыусы уҡытҡан. 1931 йылда институтта 3 бүлек, социаль-әҙәби, химия-биология үҙәге һәм физик-техник бүлеге асыла.
Ауыр матди шарттарға, уҡыу майҙандары һәм дөйөм торлаҡ булмауға ҡарамаҫтан, күпселек студенттар беренсе уҡыу йылын уңышлы тамамлаған. Студенттар имтихандарҙы тапшырып республика райондары буйынса конкрет эш менән ауылдарҙа институтҡа яңы студенттар туплау буйынса әүҙем эш алып барырға таралышалар.
1935 йылда беренсе уҡыуҙы тамамлай торған була. Дағстан юғары белемле 39 уҡытыусы алған. Ул ваҡытта университетта 260 студент белем ала.
1954 йылда институт акттар һәм спорт залдары, яҡты аудиториялар һәм кабинеттар булған 6 мең м2 артыҡ майҙанда корпус ала. Дәрестәр бер сменала үткәрелә башлай. Үткән уҡыу корпусы дөйөм торлаҡ өсөн күсерелә.
1957 йылда педагогик институт Дағстан дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Стационар бүлектә тарих-филология, физика-математика, тәбиғәт белеме, сит телдәр, инженер-техник факультеттары раҫлана.
1964 йылда күпселек факультеттарҙың структураһы үҙгәртелә, яңы кафедралар булдырыла. Эшсе ҡулдар урынына яңы ғына 8 факультет эшләй башлай. Студенттар контингенты 4691 кеше тәшкил итә.
Янка Купала һәйкәле (Минск)
Минскта Янка Купала һәйкәле — Минск ҡалаһында мәшһүр белорус шағиры Янка Купала һәйкәле. 1972 йылда Янка Купала исемендәге паркта халыҡ шағирының тыуыуының 90-йыллығына ҡуйыла.
Дағстан дәүләт университеты
Тарихы
1967 йылда университетҡа өлкә партия мәктәбе йорто тапшырыла, ҙур спорт залы һәм дөйөм торлаҡ төҙөлөшө тамамлана. 1971 йылда университет планетарий төҙөү эштәре тамамланған. 1970 йылда Дағстан политехник институтының инженер факультеттары базаһында ойоштороу тураһында ҡарар сыға. 1972 йылда университетта иҡтисади-хоҡуҡи факультет ойошторола, ул 1973 йылда иҡтисад һәм юридик факультеттарына бүленә.
Янка Купала һәйкәле (Минск)
Һәйкәлдең композицияһы
Ҙур гранит постаментта Янка Купала бөтә кәүҙәһе менән, ҡулына таяҡ тотоп баҫып тора. Һәйкәл нигеҙендә— шишмә һәм абаға сәскәһе. Һәйкәл Янка Купаланың шәхесен шағир-көрәшсе итеп кәүҙәләндерә.
Тарихы
Шағирҙың һәйкәле өсөн урын Янка Купала исемендәге паркта, диоганаль эшләнгән аллеяла, алдан уҡ билдәләп ҡуйылған була, ул урын егерме йылдан ашыу буш тора.
Дағстан дәүләт университеты
Тарихы
1974 йылдан Совет сауҙа факультеты асыла. Яңы бина файҙаланыуға тапшырыла.
Янка Купала һәйкәле (Минск)
Тарихы
Янка Купалаға беренсе һәйкәл Минскта Үҙәк скверҙа 1949 йылдың 23 июнендә ҡуйылған була. Ул гранит постаментҡа урынлаштырылған шағирҙың бюсынан ғибәрәт була. 1972 йылда Янка Купала паркында яңы һәйкәл ҡуйыла, ә бюст шағирҙың тыуған иле Вязынкаға күсерелә, хәҙер ҙә ул шунда тора.
Дағстан дәүләт университеты
Тарихы
1980 йылда университетта 7487 кеше белем ала. Шул ваҡытҡа университет китапханаһының китап фонды 993864 том тәшкил итә, университетта 11 факультет һәм 49 кафедра эшләй.
Янка Купала һәйкәле (Минск)
Авторҙары
Скульпторҙар:
Дағстан дәүләт университеты
Һылтанмалар
Төркөм:Дағстан университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Янка Купала һәйкәле (Минск)
Авторҙары
Архитекторҙар:
Рауно Лехтинен
Рауно Вяйнямо Лехтинен (Rauno Väinämö Lehtinen; 7 апрель 1932 йыл — 1 май 2006 йыл) — фин дирижёры һәм композитор.
Биографияһы
Рауно Лехтинен 1932 йылдың 7 апрелендә Тампере ҡалаһында тыуған. 1960-сы йылдарҙа «Летку-енканы» ижад иткән. Ул йыр һаман да иң фин мелодиялар донъяһында иң популяр булып ҡала.
2006 йылдың 1 майында Хельсинки ҡалаһында вафат була.
Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы
Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы (12 февраль 1932 йыл — 20 февраль 1977 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992), тәржемәсе һәм журналист. 1960 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1988, үлгәндән һуң). Салауат районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Рәми Йәғәфәр улы Ғарипов 1932 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Салауат районы Арҡауыл ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, 1946—1950 йылдарҙа Өфөнөң 9-сы урта мәктәбендә уҡый. Был уҡыу йорто 1956 йылдан 1-се республика мәктәп-интернаты булһа, 1991 йылда 1-се республика башҡорт гимназия-интернаты итеп үҙгәртелә, 1994 йылда уға халыҡ шағиры исеме бирелә һәм ул бөгөн Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты тип атала.
Әҙәби ижады
1957 йылда «Туған тел» шиғырын ижад итә.
Рәми Ғарипов Пушкин, Лермонтов, Есенин, Блок, Гейне, Хәйәм, Рудаки, Ғамзатов шиғриәтен башҡорт теленә нәфис тәржемә итеү оҫтаһы булараҡ та киң билдәлелек яулай.
Совет милли сәйәсәтенә тәнҡит күҙлегенән ҡарағаны өсөн милләтселектә ғәйепләнеп, эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә. Уның күп шиғырҙары шағир тере саҡта баҫылмайынса ҡала. 1964 йылда яҙылған «Табыныу» поэмаһы 1987 йылда ғына донъя күрә. 1988 йылда Рәми Ғариповҡа үлгәндән һуң Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы бирелә.
Уның шиғри юлдары афоризмдар булып, йыш телгә алына. Мәҫәлән: «(башҡорт) батшаларға башын эймәгәнде, башҡаларға ғына баш эймәҫ»; «Йөрәгендә халҡы булмағандың кеше булырға ла хаҡы юҡ» һ.б.
1977 йылдың 20 февралендә вафат була, Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.
Кесе Ия
Кесе Ия — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Содошка (йылға)
Содошка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Перешное күле-Перешна йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро лог
Сухой лог — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ирлән
Ирлән, алйырҙан Хомяк) Cricetinae)— игенгә һәм баҡса емештәренә зыян килтергән ала төҫтәге, өңдә йәшәй торған кимереүсе йәнлек ;.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 5 - 34 см тирәһендә тирбәлә, ҡайһы бер төрҙәрҙең инәләре атаһына ҡарағанда эрерәк. Төҫө: арҡа тирәһе ҡуйы көлһыу, һоро, көрән; ҡорһаҡтары ҡара, аҡ, һоро. Ҡайһыларында арҡаһы буйлап ҡара һыҙат үтә. Ауыҙында моҡсайҙары була.
Йәшәү рәүеше
Ул башлыса ер йәнлеге. Моҡсайҙарына һауа тултырыа йөҙә лә ала. Үҫемлектәр менән туҡлана.Күберәген орлоҡ һәм игендәр менән. Ҡайһы бер төрҙәре бол (запас) йыя. Бик үрсемле. Бала табыу осоро 15-22 көн. Йылына 3-4 тапҡыр балалай.
Классификация
19 төрө билдәле :
thumb|left|Эйәләштерелгән ирлән
Банска-Бистрица крайы
Банска-Бистрица крайы (Banskobystrický kraj) — Словакияның һигеҙ крайының береһе, Банска-Бистрица ҡалаһындағы административ үҙәге менән бергә. Банска-Бистрица крайының майҙаны 9455 квадрат километр тәшкил итә, халыҡ һаны — 660 563 кеше (2011). Край Үҙәк Словакияла урынлашҡан..
Банска-Бистрица крайы Словакияның Нитранский, Тренчинский, Жилинский, Прешовский һәм Кошицкий крайҙары, шулай уҡ Пешт, Ноград һәм Боршод-Абауй-Земплен (Венгрия) медьелары менән сиктәш.
Административ бүленеше
Банска-Бистрицкий крайы 13 районға (окресҡа) бүленгән:
Статистик мәғлүмәт (2011)
Конфессиональ составы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
3 ғинуар
3 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 3-сө көнө. Йыл аҙағына тиклем 362 көн ҡала (кәбисә йылында 363).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
}}
Дөйөм исемлек
''
''
Шәүрә (исем)
Шәүрә  — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Шәүрә — «танылған», «мәшһүр» мәғәнәһендәге ҡатын-ҡыҙ исеме. XI—XII быуаттарҙан башҡорттар араһында мосолман дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай.
Биләле шәхестәр
Шәүрә Ишмулла ҡыҙы Дилмөхәмәтова (1961 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).
Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы Ғилманова — (1 ғинуар 1954 йыл) — тележурналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы (1985). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Татарстан Республикаһының (1997) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин (1994) һәм Мәжит Ғафури исемендәге (2005) премиялар лауреаты.
Шәүрә Муса ҡыҙы Мортазина — (22 июль 1925 йыл — 22 февраль 2002 йыл) — башҡорт театр режиссёры. РСФСР-ҙың (1970) һәм БАССР-ҙың (1955) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Шәүрә Рәшит ҡыҙы Шәкүрова — (10 декабрь 1967 йыл) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Республикаһының Кинематографтар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ,Башҡортостан Республикаһы гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Шәүрә Азамат ҡыҙы Сәғитова — композитор, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты
Йөрәк (йылға)
Йөрәк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының һул ярына тамағынан 522 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Серге-Кикя
Серге-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018 йылдар) Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарын һайлау Башҡортостан Республикаһы Һайлау кодексының 20-се статьяһының 9-сы өлөшө, 99 статьяһының 3-сө өлөшө, 100-сө статьяһының 1-се өлөшө нигеҙендә 2013 йылдың 8 сентябрендә үткәрелә.
Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай 110 депутаттан тора. Шуларҙың 55 — берҙәм республика округы буйынса, 55 — бер мандатлы һайлау округтары буйынса һайлана.
2013 йылда Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр Арыҫлан улы Вәлиев була.
Кесе Комша
Кесе Комша — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Комша йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Татарка (Калалы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Кесе Комша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Татарка (Калалы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куберле (станция)
Куберле — Ростов төбәге  Төньяҡ-Кавказ тимер юлының үҙәк тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Орловский районының Красноармейский ҡасабаһында урынлашҡан. Участка станцияһы статусына эйә.
Тарихы
Куберле станцияһының тарихы  Царицын — Новороссийск тимер юлы линияһының төҙөлөүе менән бәйле, ул 1899 йылда  сафҡа индерелә.