cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ниязов Сапарморат Атай улы
Биографияһы
Сапарморат Атай улы Ниязов 1940 йылдың 19 февралендә Төркмән ССР-ының Ҡыпсаҡ ауылында тыуа. Рәсми биографияһына ярашлы, 1941 йылда уның атаһы, Атаморат Ниязов, үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм 1942 йылдың 24 декабрендә 2-се гвардия дивизияһы 535-се гвардия полкының отделение командиры званиеһында Кавказ өсөн барған һуғыштарҙа һәләк була. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, уның атаһы Чикола ауылы (Төньяҡ Осетия) янында яраланған килеш әсиргә төшә, һәм немецтар уны атып үлтерә. Әсәһе — Гурбансолтан-ынйы, шулай уҡ ҡустылары (10 йәшлек Мөхәммәтморат һәм алты йәшлек Ниязморат) Ашхабадта 1948 йылда булған ер тетрәү ваҡытында һәләк була. Йәтим ҡалғас, Сапарморат Ҡыҙыл-Арват ҡалаһындағы балалар йортона барып эләгә. Урта мәктәпте отличие менән тамамлап, 1959 йылда Геолог-эҙләнеү эштәре эшселәре һәм хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Төркмән территориаль комитетында инструктор булып эшләй башлай. 1962 йылдан КПСС ағзаһы. Бер нисә ай Мәскәү энергетика институтында уҡып ала (бында уның архив эше һаҡлана), ауыр эпилепсия өйәнәктәре йыш ҡабатланыу сәбәпле, уҡыуҙан ебәреүҙәрен һорап ғариза яҙа. Уҡыуын Ленинград политехник институтында дауам итә, 1967 йылда инженер-энергетик дипломын ҡулына ала.
Париж (Ҡыйғы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ләмәҙтамаҡ
Хәҙерге торошо
Ауылға газ үткән.
Ниязов Сапарморат Атай улы
Биографияһы
КПСС-тың XXVI (1981), XXVII (1986), XXVIII (1990) съездары һәм XIX конференцияһы (1988) делегаты. СССР-ҙың халыҡ депутаты. СССР Юғары Советы ағзаһы.
Төркмәнстандың ғүмерлек президенты
Төркмәнстанда яңы Конституция рәсми рәүештә индерелгәнгә тиклем үк — 1990 йылда президент Посы булдырыла. 1990 йылдың 27 октябрендә бөтә халыҡ тауыш биреүе юлы менән альтернативаһыҙ шарттарҙа Төркмән ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары С. Ниязов Төркмән ССР-ы президенты итеп һайлана. Рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, һайлаусыларҙың 98,3 проценты уның өсөн тауыш бирә.
Бергамо (провинция)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ләмәҙтамаҡ
Тарихы
Тәү башлап ауыл хәҙерге урындан 3 км йылға үрендәрәк урынлашҡан булған. Хәҙерге ваҡытта Мәсәғүт — Әчит автомобиль юлы ошо урындан үтә. Йылға аша күперҙең һул яғы.
Ниязов Сапарморат Атай улы
Төркмәнстандың ғүмерлек президенты
Конституция ҡабул ителгәндән һуң президент, үҙенең полномочиеларын Төп Закон менән яраштырыу өсөн, яңынан һайлау үткәрергә тәҡдим итә. 1992 йылдың 21 июнендә, берҙән-бер кандидат булараҡ, С. Ниязов тағы ла күпселек тауыш менән Төркмән Республикаһы Президенты итеп һайлана: һайлауҙа ҡатнашҡандарҙың 99,5 проценты уның өсөн тауыш бирә.
Ләмәҙтамаҡ
Тарихы
Ауыл беренсе тапҡыр хөкүмәт тарафынан 1795 йылғы рәүиз яҙмаһында теркәлгән. Шул уҡ ваҡытта Ырымбур мосолман ойошмаһының архив документтарында ауыл мәсете 1779 йылда төҙөлөүе тураһында мәғлүмәт бар. Ауылдың икенсе мәсете Өфө виләйәте идараһының 1910 йылғы 29 май указына ярашлы төҙөлгән. XIX быуат һуңында ауылда 3 ашлыҡ һуҡҡыс, 2 ашлыҡ елгәргес, баҙар майҙаны, 3 бакалея кибете, Ләмәҙ йылғаһында һыу тирмәне, Әй йылғаһы аша борам (паром) булған. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Марат Ғафаровтың Иван Лепихин яҙмаларына таянып яһаған фаразы буйынса ауылдың боронғо исеме Мағаз булыуы мөмкин.
Ниязов Сапарморат Атай улы
Төркмәнстандың ғүмерлек президенты
1993 йылдың 22 октябрендә Сапарморат Ниязов Мәжлес (парламент) ҡарары менән донъялағы бөтә төркмәндәрҙең башлығы тип иғлан ителә. Аҙағыраҡ был титул «Бөйөк Төркмәнбашы» тип атала башлай.
Ләмәҙтамаҡ
Халыҡ һаны
Халыҡ һаны тураһында теүәл һәм рәсми мәғлүмәт 1795 йылдан, 5 се ревизиянан, башлап бар.
Исеме
Атамаһы йылға исеменән. Ләмәҙ йылғаһы Әй йылғаһына ҡушылған ерҙә урынлашҡан.
Ниязов Сапарморат Атай улы
Төркмәнстандың ғүмерлек президенты
1994 йылдың ғинуарында бөтә халыҡ референдумында һайлаусыларҙың күпселеге был идеяны хуплай.
Аҙ һанлы һәм, нигеҙҙә, Мәскәүҙә йәшәгән төркмән оппозицияһы вәкилдәре саң ҡаға башлай. Төркмәнстандың 1997 йылда президент посына һайлауҙарҙа ҡатнашырға ниәтләгән элекке сит ил эштәре министры Абды Кулыев Рәсәй телевидениеһының «Хәбәрҙәр» программаһына биргән интервьюһында, власть, Сапарморат Ниязовҡа ғүмерлек президентлыҡты тәьмин итергә теләп, Конституцияны тупаҫ боҙа, тип белдерә. Мәскәүҙәге «Төркмәнстан» Мәҙәни һәм эшлекле хеҙмәттәшлек фонды тирәһенә тупланған оппозиция үҙ дәғүәләрен юридик яҡтан законды боҙоуҙар менән генә түгел, ә илдәге ауыр иҡтисади хәл барлыҡҡа килеүе менән дә дәлилләй.
Ләмәҙтамаҡ
Урамдары
Урам исеме :
Ниязов Сапарморат Атай улы
Төркмәнстандың ғүмерлек президенты
Шуны билдәләү урынлы булыр: президент һайлауҙарын һәм референдум үткәреү барышында Конституция положениелары аныҡ күҙәтелә. Өҫтәүенә, Конституцияны ғәмәлгә индереү тураһындағы Законға ярашлы, С. Ниязов өсөнсө срокҡа президент булып һайланыу мөмкинлеген ала, сөнки беренсе тапҡыр һайланғанда Конституция ҡабул ителмәгән була.
Ләмәҙтамаҡ
Урамдары
Ҡыҙыҡлы хәл: Түбән ос Үрге осҡа ҡарағанда бейегерәк урынлашҡан. Урам остарының атамаһы йылғалар ағымына бәйле булыуы менән аңлатыла.
Ниязов Сапарморат Атай улы
Төркмәнстандың ғүмерлек президенты
Әммә ул ваҡытта Төркмәнбашы ғүмерлек президентлыҡты индереүгә ҡаршы булыуын асыҡтан-асыҡ белдерә. Аҡһаҡалдар Советы, Халыҡ Советы һәм Милли яңырыу хәрәкәтенең берлектәге ултырыштарында сығыш яһап, ул ғәмәлдәге законды боҙоуға бармаясағы тураһында белдерә һәм 2002 йылда полномочиелары срогының тамамланыуын көтөргә тәҡдим итә һәм «кемдең президент буласағын бергәләп хәл итергә» саҡыра.
Ләмәҙтамаҡ
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙәр
Мәғлүмәт сығанаҡтары. Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар.
Ниязов Сапарморат Атай улы
Төркмәнстандың ғүмерлек президенты
Бер аҙ һуңыраҡ,1994—1995 йылдарҙа, Ниязов биләгән юғары вазифаны «Шах» тип атау һәм Төркмәнстанды Шахлыҡ тип иғлан итеү тураһындағы мәсьәлә ҡарала. Әммә Төркмәнстандың бер нисә кланы вәкилдәре булған аҡһаҡалдарҙың 1994 йылда Балҡан велаятендә үткән кәңәшмәһендә был идея аҡһаҡалдар тарафынан бер тауыштан хуплау тапмай. Быға бәйле, шулай уҡ асыҡтан-асыҡ белдерелмәгән консультациялар барышында күрше Иран, Үзбәкстан, Рәсәй етәкселеренең был идеяға кире ҡарашта булыуҙарын һәм Ниязовтың вариҫ буласаҡ улы Морат Ниязов менән мөнөсөбөттәренең киҫкен булыуын иҫәпкә алып, С. Ниязов шах тип иғлан ителмәй.
1999 йылдың декабрендә Төркмәнстандың Халыҡ Советы Сапарморат Ниязовтың ғүмерлек президентлығы тураһында ҡарар ҡабул итә.
Ләмәҙтамаҡ
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙәр
Хәбәрһеҙ юғалғандар
Ниязов Сапарморат Атай улы
Төркмәнстандың ғүмерлек президенты
2002 йылдың апрелендә Төркмәнстанда хәрби хеҙмәт тураһында яңы закон ҡабул ителә, юғары хәрби звание сифатында маршал дәрәжәһе индерелә; быға тиклем армия генералы юғары звание була. Әммә Ниязовҡа был юғары званиены биреү инициативаһы уңышҡа өлгәшмәй; 2002 йылдың июнендә Ниязов маршал званиеһынан баш тарта һәм ошо инициатива авторҙары булған хеҙмәткәрҙәрен ҡырҡа тәнҡитләп сығыш яһай. 2002 йылдың ноябрендә Ашхабадта Ниязовты үлтермәксе булалар: президент кортежы йөк машинаһынан утҡа тотола. Атыш мәлендә бер кем дә зыян күрмәй. Төркмәнбашы был инцидентты элек юғары вазифалар биләгән төркмән чиновниктарының: сит ил эштәре министры Борис Шихморадов менән ауыл хужалығы министры Имамбирҙе Ыҡлымовтың ойоштороуҙары тураһында белдерә.
2003 йылдың авгусында Ниязов Халыҡ Советының ғүмерлек рәйесе итеп һайлана.
Сапарморат Ниязов, башҡа БДБ илдәре етәкселәре менән сағыштырғанда, берлектә үткәрелгән сараларҙа бик һирәк ҡатнаша. Бик йыш ҡына Урта Азия буйынса күршеләре — Ҡаҙағстан менән Узбекистан етәкселәренең Төркмәнстан адресына тәнҡит һүҙҙәрен яуҙырауҙары Төркмәнбашының асыуына тейә, тигән фекер ҙә бар. Тап ошо сәбәпле Төркмәнстан нейтралитет тураһында иғлан итә һәм ОДКБ-ға («Коллектив хәүефһеҙлек килешеүе ойошмаһы») инеүҙән баш тарта. 2005 йылда Төркмәнбашы Төркмәнстандың БДБ-лағы статусын айырымланған ағзалыҡ кимәленә тиклем түбәнәйтеүе тураһында иғлан итә.
Һуңғы йылдарҙа Төркмәнбашы ҡаты ауырый, ул йөрәк һәм диабет сирҙәренән яфалана.
Төркмәнбашы индергән ҡайһы бер яңылыҡтар
С. Ниязов һаулыҡ һағы, мәғариф, шәхси тормош һәм башҡа фундаменталь хоҡуҡ мәсьәләләренә ҡағылышлы яңылыҡтарҙың күбеһен президент указдары менән индерә. Коммунистарҙан һуң барлыҡҡа килгән күпселек дәүләттәрҙең юлбашсыларынан айрымалы рәүештә С. Ниязов закондарҙы тик үҙе ҡабул итеүгә өҫтөнлөк бирә.
«Рухнамә» һәм әҙәби ижады
2001 йылда донъя күргән «Рухнамә» («Рух китабы») — фәлсәфәүи-тарихи күҙлектән сығып төркмән халҡының рухлылығын тикшереү. Сапарморат Ниязов был китаптың авторы тип иҫәпләнелә. Ниязов фекеренсә, тәгәрмәсте лә һәм башҡа бик күп өйберҙәрҙе төркмәндәр уйлап тапҡан, тимерҙе лә улар эретә башлаған, өҫтәүенә хәҙерге Евразия киңлектәрендә 70-ләп дәүләткә нигеҙ һалған.
Вафаты һәм уны ерләү
Сапарморат Ниязов 2006 йылдың 21 декабрендә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Оппозициялағыларҙың ҡайһы берҙәре, Ниязов бер нисә көн алда вафат булғандыр, тип белдерә. Ниязовтың баҡыйлыҡҡа күсеүе төркмән халҡы өсөн көтөлмәгән хәл була.
Рәсәйҙә уны ерләү церемонияһы «Хәбәрҙәр» дәүләт телеканалы аша тура эфирҙа трансляциялана. Ерләүҙә Рәсәйҙән Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе Михаил Фрадков ҡатнаша.
Ниязовтың үлеме һәм сәйәси эҙемтәләре
Ҡайһы бер аналитиктар, Төркмәнбашының ҡапыл үлеүе Төркмәнстанды системалы көрсөккә килтерәсәк, тип күҙаллай.
Әммә Ниязов үлгәндән һуң сәйәси властың алмашыныуы тыныс үтә, ниндәйҙер күҙгә салынған көрсөк һиҙелмәй.
Күҙәтеүселәр йәмғиәттең Ниязов үлеменә ҡайғырыуын, ниндәйҙер дәрәжәлә юғалып ҡалыуын, яҡшыға табан өмөтләнеүен билдәләй.
Әммә Атаевҡа ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатылған булып сыға. Шуға күрә вице-премьер, һаулыҡ һағы министры Гурбангулы Бердымөхәмәдов президент вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Илдә ете көнлөк матәм иғлан ителә.
Төркмәнбашы вафатынан һуң бер нисә айҙан илдә Ниязовтың шәхес культын кәметеү буйынса саралар башлана.
Ләмәҙтамаҡ
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙәр
Хәбәрһеҙ юғалғандар иҫәбенә индерелеп тә тере ҡайтҡан
Ниязов Сапарморат Атай улы
Ниязовтың үлеме һәм сәйәси эҙемтәләре
2007 йылдың май аҙағында Төркмәнабат ҡалаһында элекке президент Сапарморат Ниязовтың статуяларының береһе һүтелә.
Ләмәҙтамаҡ
Ләмәҙҙәр ҡушаматы
Ләмәҙтамаҡ һәм Ҡотош ауылдарының ҡушаматы — кәзә. Шуға күрә ләмәҙҙәрҙе кәзәләр тиҙәр. Ауылда быуындан быуынға күсеүсе ҡушаматтар бар, хатта кейәү-килендәргә лә йәбешә. Шулай уҡ кешенең шәхси үҙенә генә бирелгән ҡушаматтар була. Ҡайһы береүҙәр ҡушаматтарынан ояла, ҡыйынһына. Шуға күрә ҡушаматтар исемлеге генә бирелә: Каштан, Комрат, Әдүлф, Бәзек, Тартай, Өпөш, Будулай, Өстин, Япон, Шағыр, Ҡуян, Сәүкә, Тумбурлин (Дятел, Тумыртҡа), Әтәс, Ленин бабай, Ҡолдор, Йомай, Үрҙәк, Әртис, Тутбаш, …
Ниязов Сапарморат Атай улы
Ниязовтың үлеме һәм сәйәси эҙемтәләре
2008 йылдың 3 майында Нейтралитет аркаһын Ашхабад үҙәгенән ҡала ситенә күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 2010 йылдың 18 ноябрендә ғәмәлдәге президент Бердымөхәмәдов был арканы һүтергә ҡуша.
Ләмәҙтамаҡ
Рәсемдәр
[//vk.com/albums-9900746 Рәсемдәрҙең оло йыйынтығы ]
Ниязов Сапарморат Атай улы
Ниязовтың үлеме һәм сәйәси эҙемтәләре
Төркмәнбашының исеме гимндан һәм тоғролоҡ антынан алып ташлана, һәйкәлдәр һәм бюстар әкренләп һүтелә, "Рухнамә"не мәжбүри һәм бөтә ерҙә лә өйрәнеү туҡтатыла. Ҡатын-ҡыҙҙар көнө Ниязовтың әсәһенең тыуған көнөнән ҡайтанан 8 мартҡа күсерелә. Григориан календары ҡабат ҡулланыла башлай, айҙар һәм аҙна көндәренә элекке атамалары кире ҡайтарыла.
«Рухнамә» һәм Ниязовтың башҡа китаптары бар ерҙән дә йыйып алына. Улар урынына Төркмәнстанда йәшәүселәр Бердымөхәмәдовтың «Прогрестың яңы үрҙәренә» тигән китабын һатып алырға тейеш була.
Кундат
Кундат (Оло Кундат) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ниязов Сапарморат Атай улы
Ниязовтың үлеме һәм сәйәси эҙемтәләре
2009 йылдан әйләнешкә яңы аҡсалар индерелә, уларҙа Ниязов портреты урынына төркмән эшмәкәрҙәренең портреттары урын ала.
2010 йылдың 1 апреленән Ниязов күрһәтмәһе буйынса ябылған китапханалар ҡайтанан асыла.
Төркмәнбашының вариҫы
Төркмәнстан президентын һайлау 2007 йылдың 11 феврелендә үткәрелә. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, президентт вазифаһын башҡарып килгән Гурбангулы Бердымөхәмәдов, 89 % тауыш йыйып, еңеп сыға; 14 февралдә үк ул ант бирә һәм Төркмәнстандың икенсе президенты була.
Төркмәнбашының наградалары һәм юғары исемдәре
Сапарморат Ниязов — үҙ дәүләтенең юғары наградаһы — Төркмәнстан Геройы исеменә һәм «Алтын Ай» алтын миҙалына («Алтын Ярымай») иң беренсе булып лайыҡ була.
Кисляк Мария Тимофеевна
Мария Тимофеевна Кисляк (1925 йылдың 6 марты, Украина, хәҙер Харьков ҡалаһы һыҙатындағы Ледное ауылында тыуған — 1943 йылдың 18 июнендә һәләк булған, шунда уҡ) — совет антифашисткаһы-. Советтар Союзы Геройы.
Питяков
Питяков (Питяково) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 615 кеше. Почта индексы — 452475, ОКАТО коды — 80213837001.
Кисляк Мария Тимофеевна
Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин ҡыҙы. Харьков фельдшер-акушерлыҡ мәктәбен тамамлай. Госпиталдә шәфҡәт туташы булып эшләй.
Питяков
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кисляк Мария Тимофеевна
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда йәшерен ойошма ағзаһы подпольщица комсомолка 1943 йылдың февралендә Мария Кисляк Харьков ҡалаһында йәшерен комсомол ойошмаһы булдыра һәм етәкләй, һәм улар оккупация ҡөндәрендә дошманға ҡаршы әүҙем көрәш алып бара. Кисляк Ледное ауылы халҡы араһында үҙе яҙған листовкаларҙы тарата, СС офицерҙарын юҡ итә, ҡамауға эләккән совет яугирҙәрен фронт линияһы аша күсерә. Ул 43 яралы Ҡыҙыл Армия яугиренең ғүмерен ҡотҡарып алып ҡала.
Лымбаль-Кикя
Лымбаль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Покотыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Кисляк Мария Тимофеевна
Биографияһы
1943 йылдың май аҙағында Кисляк Марияны тыуған ауылында гестапо ҡулға ала. 1943 йылдың 18 июнендә фашист палачтары тарафынан язалап үлтерелә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 8 майы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән бтырлыҡтары өсөн Кисляк Мария Тимофеевнаға, Ленин ордены һәм "алтын йондоҙ"миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Лымбаль-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нырзынга
Нырзынга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Няфта йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй дәүләт социаль университеты
Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Рәсәй дәүләт социаль университеты» (РДСУ) — юғары уҡыу йорто.
Нигеҙ һалыусы — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997 йыл) В. И. Жуков. 2014 йылдан ректоры— Н. Б Починок.
Тарихы
1978 йылда Мәскәү юғары партия мәктәбе (МВПШ) асыла.
1990 йылда МВПШ РСФСР Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының ижтимағи-сәйәси проблемалары институты тип үҙгәртелә.
РСФСР Хөкүмәтенә РСФСР Хөкүмәте Рәйесе И. С. Силаев һәм уның урынбаҫары И. И. Гребёшева исеменә социаль өлкә өсөн белгестәрҙе әҙерләү үҙәген булдырыу тәҡдиме менән беренсе мөрәжәғәттәр 1991 йылдың февралендә килә. Шул уҡ ваҡытта «социаль эш», «социаль психология», «социаль педагогика» курстары буйынса уҡыу пландары һәм программалары төҙөү өҫтөндә эш башлана. Социаль фәндәрҙе һәм социаль белем биреүҙе үҙҙәренең профессиональ һәм гражданлыҡ ҡыҙыҡһыныу өлкәһе итеп һайлаған ғалимдар төркөмө (Е. И. Холостова, В. И. Митрохин, И. А. Зимняя, В Г. Бочарова һәм башҡа) барлыҡҡа килә.
1991 йылдың 27 мартында институт РСФСР Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының Рәсәй социаль-сәйәси институты тип үҙгәртелә.
1991 йылдың 25 ноябрендә институт Рәсәй дәүләт социаль институты тип үҙгәртелә (1994 йылдың 1 июленән алып — Мәскәү дәүләт социаль университет), 2004 йылдың 1 июлендә университет хәҙерге исемен ала.
Ректорҙары
- 1991—2012 йй. Жуков В. И. — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
- 2012—2014 йй. Л. В. Федякина — педагогия фәндәре докторы, Рәсәй мәғариф академияһының ағза-корреспонденты. Мәғариф министры Д. В. Ливанов бойороғо менән эштән ҡыуыла.
- 2014—2014 йылдарҙа Солдатов А. А. — вазифаһын башҡарыусы
- 2014 —хәҙергә тиклем. Починок Н. Б — иҡтисад фәндәре докторы, доцент.
РДСУ структураһы
РДСУ структураһында 5 филиал, шуның 2-һе БДБ илдәрендә урынлашҡан. РДСУ лицензияһына ярашлы булған 27 урта профессиональ белем биреү һөнәре, бакалавриат һәм специалитет әҙерлектең 95 йүнәлеше, магистратура әҙерлектең 41 йүнәлеше буйынса, Рәсәйҙең бөтә төбәктәренән 25 000-дән артыҡ студенттар белем ала. Мәскәүҙә 17 332 студент белем ала. Белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү һәм белемдәрен арттырыу 21 йүнәлеш буйынса тормошҡа ашырыла. Университетта докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлау буйынса бер диссертацион совет; аспирантура һәм докторантура бар.
Ҡалаларҙа филиалдары
2018 уҡыу йылы башына РДСУ структураһында 4 филиалэшләп килә: :• 2 РДСУ ғаризаһы нигеҙендә Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәтенең № 1987-06 от 2016-07-21 ҡарары менән ҡалған филиалдарының лицензияһы ғәмәлдән сығарыла.
Рейтингы
2020 йыл өсөн Рәсәйҙең медицина юғары уҡыу йорттары рейтингында (рейтинг медицина һөнәре ингән юғары уҡыу йорттарын да индерә) Рәсәй дәүләт социаль университеты 6-сы урынды биләй.
Ланин
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Михайлов Златоверх монастыры
Михайлов Златоверх монастыры  (Михайлівський золотоверхий монастир) — Киев та иң боронға монастырҙарҙың береһе. Украин бароккоһы стилендәге 1930 йылда емерелгән һәм  1990 йылдарҙа ҡайтанан төҙөлгән Архангел Михаилға бағышланған  ғибәҙәтхана, шулай уҡ күмәк кеше өсөн аш өҫтәле булған (трапезалы)  Иоанн Богослов (1713 йыл)  сиркәүе һәм  1716—1719 йылдарҙа төҙөлгән сиркәү манараһы. Михайлов соборы — өҫтө алтынға ялатылған тәүге ғибәҙәтзаналарҙың береһе, Рустә был үҙенсәлекле традиция тап ошонан башланған, тип фараз ителә.
Эржиес
Эржиес (Erciyes) йәки Эржия́с (төр. Erciyas}}) — Төркиәләге ҙур стратовулкан, Кесе Азия таулығының эске өлөшөндә Анатолий яҫы таулығының көньяҡ-көнсығышында, Кайсери ҡалаһынан көньяҡҡа 25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Үҙәк Кесе Азияның иң бейек тауы. Ике түбәһе бар. Иң юғары түбәнең бейеклеге — 3864 метр, икенсеһенекенең — 3703 метр. Тауҙың диаметры 72 километр, 3800 квадрат километр территорияны ҡаплай. Битләүҙәрендә 28 конус бар. Боҙлоҡ 3300 метр бейеклеккә тиклем шыуып төшә. Итәгендә һәм битләүҙәренең аҫҡы өлөштәрендә — баҫыуҙар, баҡсалар, виноградлыҡтар.
Михайлов Златоверх монастыры
Тарих
Риүәйәттәр буйынса, монастырҙың барлыҡҡа килеүе беренсе  Киев һәм Бөтә Русь митрополиты Михаил исеме менән бәйле.
Эржиес
Хетт осоронан алып илаһи Һарһара тауы (хетт Harhara, Hargaia, Harkasos), Аҡ тау (hit. ḫarki — аҡ), Хаззи һәм Намни — Язылыҡая яҙыуҙарына ярашлы, Куррит мифологияһында хөрмәт ителә. Илаһи тауҙың исеме яҙмаларҙа Лувий иероглифтары менән яҙылған һәм б. э. т. VIII быуатҡа ҡарай. Каппадокия әһәмәниҙәр сатрапияһына әйләнгән осорҙан алып Каппадокия батшалығы (Kingdom of Cappadocia) ҡолатылғанға тиклем был культ буйынса археологик һәм эпиграфик мәғлүмәттәрҙә өҙөклөк бар.
Михайлов Златоверх монастыры
Тарих
1108 йылда кенәз Святополк Изяславич (суҡындырылғас - Михаил) ҡушыуы буйынса, атаһы Изяслав Ярославич (суҡындырылғас -  Димитрий) эшләткән  Дмитриев монастыры урынындағы Архангел Михаил хөрмәтенә төҙөтөлгән беренсе ғибәҙәтхана.
Эржиес
Страбон Аргей тураһында «барлыҡ тауҙарҙан да иң бейек тау» тип яҙған, уның түбәһенән аяҙ көндә Понт диңгеҙен (Ҡара диңгеҙ) һәм Исск (Искәндәрун) ҡултығын, Аргей янындағы урмандарҙы күрергә мөмкин булған. Гай Юлий Солин, Аммиан Марцеллин һәм Өлкән Плиний, Каппадокияны һәм Мазак ҡалаһын (Каппадокия Кесарияһын, хәҙер — Кайсери). Клавдий Клавдиан Аргей тураһында «унда ҡанатлы аттар көтөүе утлап йөрөй» тип яҙған.
Михайлов Златоверх монастыры
Тарих
1108—1113 йылдарҙа төҙөтөлгән Михайлов соборы бында йәшәүселәр өсөн Киевтың күктәге  ҡурсалаусыһы архангел Михаилға бағышланғанлыҡтан,  айырым бер мәғәнәгә эйә булған. XII быуатта моностырь кенәздәрҙе ерләү урынына әйләндерелгән.
Эржиес
Сингармонизм арҡаһында 1940—1960-сы йылдарҙа Эрджияс (Erciyas) Эрджиесҡа үҙгәртелә.
Вулкан б. э. т. яҡынса 6880 йылда урғылған О вулканической активности сообщают Страбон и Клавдий Клавдиан. Вулкандарҙың әүҙемлеге тураһында Страбон һәм Клавдий Клавдиан хәбәр итә. Янартауҙың һуңғы әүҙемлеге 253 йылда була, метан ташландыҡтары Солтан Һаҙлығынан сыға.
Михайлов Златоверх монастыры
Тарих
Ул заманда сиркәү эргәһендә монастырь ҡаралған булған, тип фараз ителә. Элекке замандарҙан уҡ сиркәү Златоверх аатамаһын йөрөтә, был уның өҫк яғы алтын менән ялатылған берҙән-бер сиркәү булыуы менән бәйле. Риүәйәт буйынса, шулай уҡ Святополк заманында Златоверх монастырының төп изге әйбере булған  изге Варвараның үлек кәүҙәһен 1108 йылда  Константинополдән Киевҡа күсерәләр. XVI быуатта сиркәү Киев монастырҙарының иң байҙарының береһе була. 1612 йылда Сигизмунд III Златоверх монастырын униаттарға  бирә, ләкин уларға ни монастырға, ни уның биләмәләренә хужа булырға насип булмай. Ихтимал, моностырь бының өсөн казактарға бурыслылыр, сөнки улар арҡаһында 1620 йылда Михайлов сиркәүе игумены Иов Борецкий митрополит итеп тәғәйенләнә. Иов ул саҡтарҙа митрополиттарҙың резиденцияһы һаналған Златоверх монастырында йәшәргә ҡала.
Эржиес
Тәүге тапҡыр 1837 йылда альпинист Уильям Джон Гамильтон William John Hamilton күтәрелә. Артабан 1849 йылда тауға Платон Александрович Чихачёв һәм Генри Фэншейв Тоузер Henry Fanshawe Tozer күтәрелә.
Михайлов Златоверх монастыры
Тарих
1654 йылда Киевтың Рәсәй дәүләтенә ҡушылыуы менән, Златоверх монастыры үҙенең өлкәләрендә булған һәм Речь Посполитайҙа тороп ҡалған биләмәләренең күп өлөшөнән яҙа; уның байы гетмандар ҙа, казак старшиналары ла Украинаның һул ярындағы ҙур ғына ерҙәрҙе мул итеп бүлеп бирәләр. Һатып алыу юлы менән, монастырь күп кенә ерҙәргә хужа була. 1800 йылда Златоглав монастыры Киев епархияһының чигирин епископтарының, викариевтарының килер урыны итеп билдәләнә. XVII-XVIII быуаттарҙа барокко стилендә тулыһынса үҙгәртеп ҡорғандан һуң, монголдарға тиклемге сиркәү  төп ғибәҙәтхана бинаһының ярты өлөшөн тәшкил итә; унан михрап (алтарь) абсидтары, диуарҙың бер өлөшө һәм төп көмбәҙ һаҡлап ҡалдырыла. Боронғо мозаикалар XIX быуаттан алып тикшеренеүселәр тарафынан өйрәнелә, ә 1888 йылда боронғо фрескалар таҙартыла һәм өлөшләтә тергеҙелә. XVII быуатта Златоверх ирҙәр монастыры менән күрше генә 1712 йылда  Подолға (Киев)]] күсерелгән Михайлов ҡатын-ҡыҙҙар монастыры ла була. Михайлов монастырына 1861 йылда Киев ситендә һалынған Феофаниялағы Изге Пантелеймон монастырь-скит та ҡараған. Революцияға тиклем Михайлов монастыры Киев ғибәҙәтханалары араһында, бында килеүселәр һаны буйынса,  Киев-Печера Лавраһынан ҡала икенсе урында торған.
Емереү
Административ үҙәк төҙөү тураһындағы ҡарар бойомға ашмайынса ҡала һәм Совет осоронда был урын буш тора.
Хәҙерге заман
1997—1998 йылдарҙа тергеҙелгән Михайло соборы (архитекторы Лосицкий Юрий Георгиевич; рәсми рәүештә 1999 йылдың 30 майында асылған) —Украина православ сиркәүенә (УПЦ КП) ҡараған Православ ғибәҙәтханаларҙың береһе. 2001 йылдан Рәсәй Мәҙәниәт һәм күмәк коммуникация министрлығы Эрмитажда һаҡланып ҡалған Михайлов соборы фрескаларының оригиналь фрагменттарын һәм башҡа әйберҙәрен  Украина мәҙәниәт министрлығы ҡарамағына. 2008 йылдың 15 июлендә Рәсәй ҡайтарып биргән фрескалар күргәҙмәһе ойошторола.
Ғибәҙәтханаға ҡараған территорияларҙа Киев УПЦ КП-һының рухани мәктәптәре урынлашҡан.
Моностырь көмбәҙендә заманса электр сәғәәте – куранттар һәм ҡатмарлы көйҙәрҙе махсус әҙерлекле музыкант башҡарыуына тәғәйенләнгән клавишалы-ҡыңғыраулы музыка инструменты карильон ҡуйылған.
Ғибәҙәтхана фронтонында  Архистратиг Михаилдың боронғо скульптур һынының күсермәһе урын алған (был эштә ағалы-ҡустылы Кличколар матди ярҙам күрһәтә). Скульптураның төп нөсхәһе, ғибәҙәтхананы емергән мәлдә, сәнғәт белгесе Павел Жолтовский тарафынан һаҡлап алып ҡалына, ул Львов ҡалаһындағы Этнография һәм һынлы сәнғәт музейына барып юлыға, аҙаҡ Киевҡа әйләнеп ҡайта.
2013 йылдың 30 ноябрендә, Евромайҙанды көс ҡулланып ҡыуғанда, «Бөркөт» милиция отрядынан ҡасҡан кешеләр Михайлов Златоверх моностырында үҙҙәренә һыйыныр урын таба. «Бөркөт» менән бәрелеш ваҡытында ғибәҙәтханала ике тапҡыр (беренсеһе – 30 ноябрҙә, икенсеһе – 19 декабрҙә) митингыға сыҡҡандар йәшенә һәм үҙҙәренең штабын ойоштора. КПБА семинаристары митингыла ҡатнашыусыларға ярҙам итәләр: төнгө дежурлыҡҡа йөрөйҙәр, медикаменттар килтерәләр, сәй әҙерләйҙәр, йылы һыу ташыйҙар.
2013 йылдың 11 декабрь төнөндә Михайлов Златоверх монастыры 8 йыл эсендә беренсе тапҡыр  набат ҡаға, быға  тиклем бындай күренеш һуңғы тапҡыр монгол-татар баҫҡынсылығы мәлендә, 1240 йылда ғына үткәрелгән була. Бары тик ошо ҡыңғырау тауышы арҡаһында ғына Киев үҙәгендә күпләп халыҡ йыйыла; һәм «Бөркөт» махсус отрядының һәм  Украина Эске эштәр ғәскәре хәрбиҙәренең   Евромайҙанды таҙартырға маташыуҙары уңышһыҙ тамалана.
2014 йылдың 26 ғинуарында Михайлов Златоверх монастыры бинаһында Евромайҙанды һаҡлауҙа һәләк булған активист Жизневський Михайло Михайловичҡа йыназа уҡыла.
Екатеринбург операцияһы
Екатеринбург операцияһы — 1919 йылдың июлендә үткән РККА-ның Көнсығыш фронтының 2-се һәм 3-сө армияларының Себер армияһы көстәренә ҡаршы ҡаршы һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең бер өлөшө.
Ҡыҙыл армияһының һөжүме 5 июлдә, уның өсөн уңышлы тамамланған Пермь операцияһынан һуң, башлана. 3-сө армия Кама һәм Сылва йылғалары буйлап рубеждарҙа тора, ә 2-се армия Сылва һәм Өфө һыу айырғысын биләй. 2-се армияның туранан-тура һөжүмдәрен аҡтарҙың Удар корпусының ҡаты ҡаршылығы туҡтата. Ул саҡта РККА-ның 28-се уҡсылар дивизияһы отрядтары уларҙың позицияларын тау юлдарынан урап үтә һәм тылдан һөжүм итә. Ошо ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһендә Себер армияһы отрядтары ҡамауҙа ҡала һәм ҡыйратыла. 15 июлдә РККА Екатеринбургка инә.
3-сө армия (Н. Д. Томин етәкселегендәге 2 мең ҡылыслы кавалерия отряды) ғәскәрҙәре аҡтарҙың төп позицияларын тау юлдарынан урап үтеп, тылдан һөжүм итәләр. Был ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһендә Себер армияһы ҙур юғалтыуҙар кисерә. Уның ҡалдыҡтары Ялуторовск — Тобольск рубежына сигенә.
Хәрби ғәмәлдәрҙең төп һөҙөмтәһе: РККА частары Уралдың төп ҡалаларын һәм заводтарын — Рәсәйҙең мөһим сәнәғәт районын — баҫып алыу.
Берҙәнеш (күл)
Берҙәнеш (Бердениш (Берда)) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Озёрский ҡала округындағы күл.
Географияһы
Берҙәнеш күле Озёрский ҡала округында Кәҫле районы сигендә урынлашҡан. Ирташ күле һәм Мәтеле (Метлинский) быуа менән ҡылымыҡтар аша бәйле. Күл тирәләй Ырыҫкүл, Ҡужагүл һәм Ҡыҙылташ күлдәре теҙелеп киткән.
Тасуирламаһы
Күл көҙгөһө майҙаны — 12,2 км².Диңгеҙ кимәленән — 224 м бейеклектә ята.
Геометрик дәүмәле — 4,6 км (көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа) һәм 2,4 км (көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа). Уртаса тәрәнлеге 1,9 м.
Күлдең һыуы ҡырҡыу-тоҙло. Төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һаҙлыҡлы. Төньяҡ-көнсығыш яры текә, ярлау. Күлдә табан, карп, ҡорман, алабуға, суртан тереклек итә.
Мәғлүмәт өсөн
1997 йылда Берҙәнеш күле стронций-90 һәм цезий-137 менән бысраныу майҙанына эләккән булған.
Этимологияһы
Топоним башҡорт теленең төньяҡ-көнсығыш һөйләшендәге «Берләнеш» һүҙенән үҙгәргән. Шул ваҡытта Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә был топоним башҡорт телендәге «бәрҙе» балығынан йәки Бирҙе тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан булыуын фараз итә.
Куралак
Куралак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға батпАғиҙелқа сіңіп, арнасын жоғалтады ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәбешкәк
Йәбешкәк — йәшел һырлан (Agrimonia), роза һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 12 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 3 төрө үҫә. Республиканың бөтә биләмәһендә урмандарҙа һәм уның ситтәрендә, сағыл болондарҙа, аҡландарҙа, юл буйҙарында (азия йәбешкәге, төклө йәбешкәк, шулай уҡ һыу ятҡылыҡтарының ярҙары буйлап) үҫә.
Ботаник яҙма
Йыуан ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, биҙле, төклө, оҙонлоғо 30—80 см тиклем. Япраҡтары ябай, өҙөк‑ишһеҙ ҡанатлы, ғәҙәттә төклө, өҫ яҡтан ҡарағусҡыл йәшел, аҫтан — аҡһыл (азия йәбешкәге — һорғолт), өҫкө һабаҡ япраҡтары һирәк, аҫҡылары — розетка һымаҡ, яҡынайтылған. Сәскәләре ваҡ, һары, ике өс бүлемле сәскә ҡолаҡсыны булған ҡыҫҡа сәскә һаптарында, оҙон башаҡ һымаҡ, өҫкө өлөшөндә ҡуйыраҡ тәлгәштәргә йыйылған. Июнь—август сәскә ата. Емеше — осонда ырғаҡ һымаҡ бөгөлгән сәнскеле сәтләүек (1—2), июль—сентябрь өлгөрә.
Составы һәм ҡулланылышы
Составында әсе матдәләр, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Ябай йәбешкәк — дарыу үҫемлеге, баллы үҫемлек. Төклө йәбешкәк — маралдар, боландар, селдәр өсөн мал аҙығы үҫемлеге. Ер өҫтөндәге өлөшөн туҡымаларға йәшел һәм һары буяу алыу өсөн ҡулланғандар.
Откоса
Откоса — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Куличиха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Дорнхайм (Тюрингия)
Дорнхайм (Тюрингия) (Dornheim (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 562 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99310 һәм автомобиль коды — IK.
Яңы Йүзәй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Няфта
Няфта — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға БЕЛ/МЕЗЕНЬ/86/20 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 138 км.
Виленка (йылға)
Виленка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поржен күле - Порженка йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лымпаль-Кикя
Лымпаль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 683 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шағанай Бурһыҡов
Шағанай Бурһыҡов (Шағанай Бурһыҡов (Барсуков) — . Себер юлы Көҙәй улусы Шағанай ауылы (Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) башҡорто. Шул уҡ улустың старшинаһы.
Биографияһы
Шағанай Бурһыҡов 1740 йылда Себер юлы Тырнаҡлы улусының Үҙән йылғаһы территорияһында тимер мәғдәне ятҡылыҡтарын тапҡан. 1743 йылға саҡлы Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы булған.
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. 1735—1740 йылдарҙағы баш күтәреүселәрҙең етәксеһе Төлкөсура Алдағоловты ҡулға алыуҙа ҡатнашҡан.
1745 йылда императрица Елизавета Петровнаға Өфө вице-губернаторы П. Д. Аксаковтың Шағанай Бурһыҡовтың власты үҙ мәнфәғәтендә ҡулланыуы тураһындағы нда был старшина халыҡтың ҡәнәғәтһеҙлегенә килтергән иң яуыз етәксе итеп күрһәтелгән. Вазифаһынан бушатылғандан һуң да, Себер юлы Шайтан-Көҙәй улусының формаль булмаған башлығы булып ҡалған.
1758 йылда И. С. Мясниковҡа һәм Я. Б. Твердышевҡа Шайтан-Көҙәй улусы территорияһында ерҙәрҙе оҙайлы ваҡытҡа ҡортом биләмәһе итеп биргән, Үрге Эҫем заводын һалырға рөхсәт биргән. Заводсылар уны, әлбиттә, яйлап һатып алған. Шағанай Бурһыҡовтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
1742 йылда Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы Шағанай Бурһыҡов барлыҡ дүрт даруға улустарының 25 старшинаһы һәм йөҙбашы менән бергә Өфө вице-губернаторы П. Д. Аксаковҡа түбәндәге үтенес һәм тәҡдимдәр менән мөрәжәғәт иткән:
1. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалда ҡатнашҡан өсөн язалап үлтерелгән һәм һөргөнгә оҙатылған башҡорттарҙың ҡатындарына һәм ҡыҙҙарына өйләнергә рөхсәт биреүҙәрен,, шулай уҡ ихтилал ваҡытында башҡа диндә торғандарҙың үҙ-ара дәғүәләрен тикшереүҙәренән баш тартыуҙарын һорағандар.
2. Аҫаба ерҙренә индергәне өсөн, керҙәштәр башҡорттарға түләүҙәрҙе дауам итергә тейеш.
3. Шәриғәт эшләүен дауам итһен.
5. Яһаҡты Өфөгә үҙҙәре ташымау маҡсатында, уны йыйыуҙы йыйыусы-дворяндарға ҡушыуҙы үтенгәндәр.
Шағанай Бурһыҡовтың башҡорт йәмғиәтендәге башҡа старшиналар араһында юғары дәрәжәһе уның, Ҡаршын улусы старшинаһы Мөхәмәтшәрип Мерәков, Елдәк улусы — Әхмәр мулла Әсәнов, Һунлар улусы — Яҡуп Сынмырҙин, Ҡаратабын улусынан — Ҡыҙрас Муллаҡаев, баш мишәр старшинаһы Яныш Абдуллин, ике йөҙбашы Ибраш Ҡотоев (башҡорт), Иткәй Ҡолмаев (мишәр), 12 хеҙмәтсеһе һәм тәржемәсе Шафый Янайҙаров менән, капрал һәм драгун оҙатыуында, 26 ылауҙа Мәскәүгә барыу мөмкинлеген биргән. Баш ҡалала улар 14 февралдән 15 июнгә саҡлы булғандар. Сөнки императрица Елизаве­та Петровна уларҙы үҙенең тәхеткә ултырыу тантанаһы ыңғайы аудиенцияһында, 1742 йылдың 26 апрелендә генә, ҡабул итә һәм башҡорт илселәре «ғали йәнәптәренә батмуста ике ҡырҡ кеш тиреһе бүләк итә». Башҡорт эштәре буйынса Комиссия начальнигы генерал Л. Я. Соймонов депутация вәкилдәренә түбәндәге ҡылыҡһырлама биргән: «Оные старшины самовернейшие из башкирского народа, хотя в них старшина Шигай сначала того бунта и не бывал еще в верности и во услугах, но оказывал свою верную службу при окончании того бунта поимкою вновь паки начи­нателя бунту главного вора Тюлькучуру Аллагулова (Алдагулов), старшины Кущинской волости, предводителя восстания 1735—1740 гг., который имел намерение к присяге, токмо пыткою до того не допущен».
Ломовечин (Снова ҡушылдығы)
Ломовечин  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Снова йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сочи
Со́чи — Краснодар крайындағы ҡала. Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. Рәсәйҙең һәм Европаның иң ҙур шифахана-ҡалаһы.
Сочиҙа 360 мең кеше йәшәй, Көньяк федераль округы ҡалалары араһында Дондағы Ростов, Волгоград, Краснодар һәм Әстрәхәндан һуң 5-се, Рәсәй Федерацияһы буйынса 49-сы урында. Ҡара диңгеҙ буйында урынлашҡан ҡалалар араһында ла шулай уҡ 5-се урында тора, унан алда Одесса, Самсун, Трабзон һәм Севастополь килә.
Сочи 4 районға бүленә:
Климаты
Максимальная и минимальная среднемесячная температура
Иҡтисад
Сочи иҡтисады нигеҙендә саүҙа (59 %), төҙөлөш (15%), курорт һәм туризм (11%),сәнәғәт (10,6%) секторҙары тора. Ҡалала донъяла танылыу тапҡан ҡунаҡхана селтәре эшләй (Swissotel, Rezidor, Hyatt, Accor, Marriott, Rixos). . Сочиҙа күп ҡунаҡханалар һәм шифаханалар бар. Ҡалала шулай уҡ эшләй: Сочи эргәһендә цитрус, сәй, фейхоа, мушмулла, киви үҫтерәләр.
Ҡалала Адлер ТЭС-ы һәм Сочи ТЭС-ы эшләй.
Беслан
Беслан  — Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһындағы ҡала. Правобережный районы административ үҙәге.
Географияһы
Ҡала диңгеҙ кимәленән 494 метр бейеклектә, Терек йылғаһының уң яҡ ярында, Владикавказ ҡалаһынан төньяҡҡараҡ 14 км алыҫлыҡта һәм Назрань ҡалаһынан көнбайышҡа табан 18 километрҙа урынлашҡан.
Халҡы — 37 мең кеше (2021). Беслан ҙурлығы буйынса Төньяҡ Осетияла Владикавказдан (301 543) һәм Моздоктан ҡала өсөнсө ҡала (41 459). Беслан ҡалаһының майҙаны 23,17 км² тәшкил итә.
Этимологияһы
1847 йылда нигеҙләнә һәм тәүҙәрәк Бесланыкау — урындағы феодал Беслан Тулатов исеме менән «Беслан ауылы» тип атала. буйынса. Рәсми ҡулланышта атама ҡулланышта фамилия буйынса — Тулатово йәки Тулатовский булып нығыына.
1941 йылда ауыл Иристон (һүҙмә-һүҙ — этнонимғаярашлы, «осетин» тигәнде аңлата), ә 1950 йылда ауылды ҡалаға әйләндергәндә, исеме Беслан тип үҙгәртелә.
Тарихы
1847 йылда күскенселәр нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип атай Бесланыкау Осетия һәм башҡа районы — «ауыл» Беслан, буйынса исемендәге урындағы феодал — Беслан Тулатов. Ләкин уны рәсми исем-фамилияларын ҡулланып беркетелгән — Тулатово йәки Тулатовский.
1941 йылдың 26 апрелендә РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән,Тулатово ауылын осетинсаға тәржемә иткәндә "Осетия"ны аңлатҡан— Иристон атамаһына үҙгәртелә. Ә 1950 йылда ҡала статусын алған саҡта, Беслан ҡалаһы тип атарға ҡарар ителә. 1940—1950 йылдарҙа ике ҡатлы һәм өс ҡатлы йорттар ҡала төҙөлөшө нигеҙен тәшкил итә.
2004 йылда 1-се һанлы мәктәәптә ойошторолған теракт арҡаһында Беслан ҡалаһы бөтә донъяла билдәлелек алды.
Бесланда теракт
2004 йылдың 1 сентябрендә Беслан ҡалаһындағы 1-се мәктәпте террорсылар бҫып ала, 1128 бала һәм өлкән кеше итеп алына. Теракт һөҙөмтәһендә 333 кеше, шул иҫәптән 186 бала һәләк була. Дауалау учреждениеларына ярҙам һорап 1000-дән артыҡ кеше мөрәжәғәт итә. 2004 йылдың 3 сентябрендә аманаттарҙы азат итеү операцияһы барышында Федераль хәүефһеҙлек хеҙмәтенең Махсус тәғәйенләнешле үҙәгенең ун яугиры һәләк булды. «А» («Альфа») Идаралығы махсус подразделениеһы өс кешене, ә «В» («Вымпел») Идаралығы — ете кешене юғалтты.
«Кавказ-үҙәк» интернет-сайтына һылтанып, «France Presse» агентлығы раҫлауынса, 2004 йылдың яҙғы-йәйге теракттары һәм Бесландағы теракт өсөн яуаплылыҡты чечен террорсыһы Шамиль Басаев үҙ өҫтөнә ала (Грозный ҡалаһында 2004 йылдың 9 майында ойошторолған Чечня президенты Ҡадыров Әхмәт Абдулхамидовичты үлтереү, 2004 йылдың 21 июненән 22 июненә ҡаршы төндә ойошторолған Ингушетияға рейд, һәм шулай уҡ 2004 йылда Грозный ҡалаһына ҙың һөжүме, 24 августағы террорсы акттары һәм ике пассажир самолётының шартлауы һәм Мәскәүҙә август айында «Рижская» метро станцияһында булған шартлауҙар).
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2010) мәғлүмәттәре буйынса :
2002 йылғы йәниҫәп мәғлүмәте буйынса: осетиндар — 78,77 %, урыҫтар — 14,51 %.
Иҡтисады
Беслан осетин спирт етештереүе үҙәктәренең береһе.
Үҫешкән үҫемлекселек, баҡсасылыҡ һәм малсылыҡ.
Ярцов Аникита Сергеевич
Биографияһы
Никита Ярцов Урал заводтары канцелярияһы рәйесе Ярцев Сергей Феоктистовичтың дворян ғаиләһендә тыуған.
Екатеринбург тау мәктәбен тамамлағандан һуң, екатеринбургтарҙан беренсе булып Мәскәү университетына уҡырға инә (1762 йылда тамамлай). Университетҡа уҡырға инеү өсөн үҙенең йәшен йылға бер кәметә, сөнки Указ буйынса уҡырға инеү өсөн йәш сиге 20 йәш була, ә Ярцовка инде 21 йәш була. Шулай итеп, 1737 йыл А.С.Ярцовтың барлыҡ шәхси документтарҙа, һуңынан А. С. Ярцовка арналған бөтә мәҡәләләрҙә ҙә ҡала.
1762-1764 йылдарҙа Вятка губернаһында Сенат генерал-прокуроры А.И. Глебовтың завод хужалығын етәкләй. Климковский һәм Холунецкий заводтарын төҙөү менән командалыҡ итә, Ҡарахолун заводын төҙөү урынын һайлай
1771 йылда, бегмейстер дәрәжәһе алыу менән, Олонецк тау заводына ебәрелә. 1772 йылдан 1782 йылға тиклем Александров пушка заводын етәкләй. А. С. Ярцов Неглинка һәм Лососина йылғалары буйында урынлашҡан, Олонец губернаһының буласаҡ баш ҡалаһы булған Петрозаводск биҫтәһе үҙәге төҙөлөшөн шәхсән үҙе планлаштыра һәм башлай. Никита Ярцов ҡала үҙәге — Түңәрәк (Циркуль) майҙанды һәм төп урамдарҙы планлаштыра һәм ойоштора.
1782 йылда Санкт-Петербург ҡаҙна палатаһының тау кәңәшсеһе итеп билдәләнә. 1783—1784 йылдарҙа-юғары Петербург тау училищеһы директоры.
1785 йылда Владимир губернаһының вице-губернаторы итеп билдәләнә
Екатеринбурглыларҙан беренсе булып Никита Ярцов генерал дәрәжәһенә (граждандар табеле буйынса) өлгәшә.
1797 йылдың апрелендә Никита Сергеевич Ярцов Пермгә килә, унда Урал заводтары менән етәкселек итә, император Павел I тарафынан өр-яңынан тергеҙелгән заводтарының Баш канцелярияһы башлығы вазифаһын башҡара. Май айында Никита Сергеевич Екатеринбургка килә, унан 1802 йылдың мартына тиклем Тергеҙелгән ойошма эшмәкәрлеге менән етәкселек итә. 1799 йылдан Урал заводтарының Тау советын (1799—1802) етәкләй. Урал осоронда Екатеринбург янында Түбән Исет заводын төҙөүҙе ойоштора һәм алтын сығарыу тармағын үҙгәртеп ҡора, алтын сығарыуҙы күп тапҡырҙар арттыра.
Урал тарихсыһы Н. С. Корепанов А. С. Ярцовты «Вильгельм де Геннин һәм Василий Татищев традицияларын һаҡлаған һуңғы тау командиры» тип атай һәм уның үҙ эшмәкәрлегендә этаплап эшләгән бик системалы кеше булыуын билдәләп үтә
Тау положениеһы проектын әҙерләү буйынса махсус комитет ағзаһы (1804-1806).
А.С. Ярцов исеме менән металлургия производствоһында бер нисә яңылыҡ — вагранка, поршень һауа мейестәре, суйындың ныҡлығын үлсәү приборҙары индереү бәйле.
Ярцовтарҙың тау династияһы
А. С. Ярцовтың туғандары:
Николай Сергеевич Ярцов (1745—1756 йылдан башлап Екатеринбург лабораторияһында проба уҡыусыһы булып хеҙмәт итә, 1758 йылдан — Мәскәү тау контораһында, унтер-шихмейстер (1760), 1773 йылдан — Берг-гешворен, 1775 йылдан — гиттенфервалтер, 1776 йылдан 1781 йылға тиклем — Олонец заводтары канцелярияһында маркшейдер, 1782 йылдан — Липецк завод контораһында маркшейдер, унан һуң иҫәп-хисап экспедицияһында хеҙмәт итә. (1797-1781), отставкалағы обер-бергмейстер (1801
А. С. Ярцовтың улы:
Сергей Семенович Ярцов (1785 —1802 йылдан бирле Уралдағы Камен заводында, 1812 йылдан Березовка заводында разведчик булып хеҙмәт итә, 1835—1838 йылдарҙа 9 класслы маркшейдер дәрәжәһендә Златоуст заводтары округында алтын ҡом сығарыу һәм йыуҙырыу буйынса өлкән ҡараусы булып хеҙмәт итә.
Никита Ярцовтың ҡыҙы-Любовь Никитина Ярцова (1794—1876) — урыҫ яҙыусыһы һәм тәржемәсе, Демидов премияһы лауреаты.
Шыуғын
Шыуғын, сил  — (سيل — «көслө ағым», сель) — ҙур булмаған тау йылғалары бассейндарында кинәт барлыҡҡа килгән ләмле йәки ҡом ҡатнаш, һыу һәм таш ҡалдыҡтары ҡатнашмаһының көслө ағымы. Бындай ағымдарҙың төп үҙенсәлеге — сүп-сарҙың хәрәкәт итеүсе масса күләмендә 10-75 % тәшкил итеүе.
Тасуирламаһы
Ҡағиҙә булараҡ, сил ҡойма яуым-төшөм, көслө ҡар иреүҙән йәки тау күлдәренең ташыуы менән бәйле килеп сыға. Сил — ваҡытлы күренеш (ғәҙәттә, ул бер нисә сәғәт бара, һирәк кенә— көн), 25-30 км оҙонлоҡтағы һәм һыу йыйыу майҙаны өҫтө 50-100 км² булған бәләкәй ағымдарға хас.
Шыуғын ағымдарының хәрәкәт тиҙлеге — уртаса 5 м/с-ҡа тиклем, айырым осраҡтарҙа 10-15 м/с-ҡа етергә мөмкин, был уларҙы емергес көскә эйә итә. Үҙ юлында шыуғындар тәрән үҙәндәр ҡалдыра, улар ҡәҙимге ваҡытта һыуһыҙ йәки ҡыҫҡа инештәр булғылай.
Силдәр уның һыуҙан һәм ташылдыҡтарҙан торған баш өлөшөнөң хәрәкәте йәки бер-бер артлы күсеп килгән тулҡындар ағымы менән хасил була. Шыуғын үтеп китеү йырҙаһының байтаҡ үҙгәреүенә килтерә.
Барлыҡҡа килеү сәбәптәре
Шыуғындар көслө һәм оҙайлы ямғырҙар, боҙлоҡтар йә миҙгелле ҡар ҡатламы көслө ирей башлауы арҡаһында, шулай уҡ йырҙаға ҙур күләмдә һыныҡтар, сүп-сар төшөүе арҡаһында барлыҡҡа килә (һөҙәклек 0,07-0,10 булғанда). Тау ерендәге урмандарҙы ҡырҡыу хәл иткес фактор булырға мөмкин — ағас тамырҙары тупраҡтың өҫкө өлөшөн тотоп тора, был иһә сил ағымының барлыҡҡа килеүенән һаҡлай.
Ҡайһы ваҡыт шыуғындар ҙур булмаған тау йылғалары һәм ҡоро үҙәндәрҙә тальвег ауышлығы 0,10-дан да кәм булмаған урындарҙа ер ашалыу ташылдыҡтары тупланыуҙан барлыҡҡа килә.
Төрҙәре
Барлыҡҡа килеү механизмы буйынса эрозиялы, һыу ятҡылығы йырылыу һәм емерелеү-ишелмә шыуғындарға айыралар.
Силгә ҡаршы көрәш
Тәғәйенләнеше буйынса, силдән һаҡлағыс ҡоролмаларҙың түбәндәге төрҙәре бар :
Теге йәки был объектта көрәш ысулдар сил бассейны урынына һәм хәүефлегенә бәйле. Иң радикаль һаҡланыу сараһы булып урман ултыртыу тора. Урман ағымды көйләй, һыу массаһын кәметә, ағымды тармаҡландырып, көсһөҙләндерә.
Кургуюл
Кургуюл — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.