Иҫке_Русса_(курорт)
Курорт төҙөү
Иҫке Русса — боронғо рус ҡалаларының береһе. Ҡала бай тоҙ кәсептәре арҡаһында барлыҡҡа килгән һәм үҫешкән. XV—XVI быуаттарҙа ул ҡалаға бай табыш килтергән. Ҡаҙна тоҙ ҡайнатыу һәм пошлиналарҙан йылына — 58 000 тиклем килем алған. 1771 йылда Екатерина II бойороғо буйынса бында ҡаҙна заводы төҙөлә. Әммә тоҙ сығанаҡтарында тупланған аш тоҙоноң концентрацияһы аҙ булғанлыҡтан, уны етештереүҙе завод XIX быуат уртаһында туҡтата, сөнки конкуренцияны күтәрә алмай. Бар завод мөлкәте ҡуртымға тапшырыла һәм тоҙло һыу Санкт-Петербургҡа дауалау ихтыяждары өсөн оҙатыла. Иҫке Русса шифаханаһының шифалы һыуын тотоноуҙы бында Кавказда шифалы һыуҙар асып килгән табип Ф. П. Гааз башлап ебәрә. Ул бында хәрби табип булараҡ 1812 йылда Ватан һуғышы башланғас килә. 1815 П. Ф. Гааз «Иҫке Русса минераль һыуҙарының тарҡалыуы менән шөғөлләнә», фәнни үҙенсәлектәрен асыҡлай, уларҙы дауалауҙа ҡулланыу юлдарын тикшерә, әммә уның һөҙөмтәләре оҙаҡ ваҡыт «буҫтау аҫтында ята». Ф. П. Гааз Мәскәүгә кире ҡайтып китә һәм 1828 йылға тиклем «Төрмә бағыусылыҡ комитетының» баш табибы булып эшләй. 1824 йылда, таш тоҙ, Иҫке Руссаның минераль һыуҙары менән тау инженеры И. П. Чайковский (композитор П. И. Чайковскийҙың атаһы) ҡыҙыҡһына. Журналдарҙа баҫылған мәҡәләһендә ул бындағы тоҙламаның бик һәйбәт булыуы тураһында яҙа. 1828 йылда ҡалаға лейб-медик Г. Рауха килә, ул Иҫке Руссалағы хәрби госпиталдәрҙе тикшерә. Ул ҡала халҡынан шифалы ләм тураһында белә һәм Ф. П. Гааз докладын иҫенә төшөрә, сығанаҡтарҙы өйрәнергә кәрәк, сөнки уларҙың кеше дауаларға файҙаһы ҙур буласаҡ тигән һығымтаға килә. Новгород губернаторы Сумароков, хәрби министр Чернышев һәм штаб начальнигы генерал-адъютант Г. А. Клейнмихель ярҙамы менән Г. Раух император Николай I курорт төҙөргә рөхсәт ала. 1828 йылда ул эш башлай. Беренсе сиратта ташландыҡ Петропавловский монастыры территорияһында булған емерек ҡаралтыларҙы таҙарта. 1830 йылда императорға башҡарылған эштәр тураһында тураһында ентекле белешмә бирелә. 1830 йылдың 26 авгусында батша тарафынан «Иҫке Русса минераль һыуҙары» проекты раҫлана. Был ваҡытта ҡалала холера эпидемияһы тоҡанып китә, ә һуңынан — хәрби күскенселәр ихтилалы килеп сыға (1831). 1834 йылда— Ф. П. Гааз докладынан ун туғыҙ йыл үткәс кенә — курорт төҙөү башлана. Монастырь торған тоҙло күл эргәһендә беренсе юғары класлы һигеҙ ванна һәм түбән класлы 20 ванна өсөн бина төҙөлә. Яңы курорт халыҡ араһында ҙур популярлыҡ менән файҙаланмай, уның беренсе пациентары яраларҙан дауаланған һалдаттар була. «Хәрби-Медицина журналы» нда 1837 йылда курорт эше тураһында табип М. П. Ламовскийҙың (1790—1844) һәм кесе дауалаусы А. Е Воскресенскийҙың дауалауҙы күҙәтеү тураһындағы мәҡәләләре баҫтырыла. Уларҙы Иҫке Русса курорты хәрби госпиталенең беренсе табиптары булған тип иҫәпләргә мөмкин. Курорт яйлап үҫә бара. 1837 йылда унда икенсе бина барлыҡҡа килә, бинала юғары синыф кешеләре өсөн терракота ванналы 12 кабина булдырыла. 1839 йылда бер йәй эсендә 1070 кеше ҡабул ителә. 1854 йылда хәрби удел ведомствоһынан курорт император фамилияһы милкенә тапшырыла. 1858 йылда ай ярым буйы курорттың баш табибы кәңәше буйынса бында Николай Добролюбов дауалана (башта золотуханан, артабан- туберкүлездан). 19-сы быуатта был курортта Рәсәйҙең бик күп күренекле кешеләре дауалана. XIX быуат аҙағында Иҫке Русса курортында Рәсәйҙең беренсе рус ҡатын-ҡыҙ медицина фәндәре докторы диссертацияһын яҡлағандан һуң, Варвара Александровна Кашеварова-Руднева (1843—1899) эшләй. Петербург табип булып эшләү мөмкинлегенә эйә була алмағанлыҡтан, ул 1889 йылда С. П. Боткин тәҡдиме менән Иҫке Руссаға эшкә килә. Курортта ул консультациялар алып бара, урындағы дауаханала эшләй, шәхси ҡабул итеү алып бара. Ул ваҡытта Варвара Александровна бөтә Рәсәйҙә берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-гинеколог була. 30 апрелдә, 1898 йылда, ул йөрәк өйәнәген күтәрә алмай 57 йәшендә вафат була. Күп халыҡ алдында ул Спас-Преображенск монастыры зыяратында ерләнә (ҡәбере һаҡланмаған).