cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Егауыҙы (тау)
Топонимикаһы
Атамаһы ек — «ер (тау) ярығы», «тау араһы» һәм ауыҙы — «инеү», «тамаҡ», «горловина», «ауыҙ», йәғни «вход в межгорье» (һүҙмә-һүҙ «тау араһы ауыҙы») һүҙҙәренән төҙөлгән башҡорт топонимын урыҫ теленә күсереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Түбән йылға үҙәне, ысынлап та тау массивтары системаһына асыҡ ишек булып тора. Аңлашылмаған Екауыҙ, Екаҙ, Егауыҙы тигән башҡорт исемдәре урыҫ күскенселәре тарафынан, тауыш оҡшашлығы буйынса, «Егоза» һүҙенә яҡынайтыла. 1931 йылғы СССР-ҙың торф фонды картаһында Ҡыштым ҡалаһы биләмәһендәге йылғаның һәм тимер юл разъезының Еказа исем формаһы осрай.
Тәбиғәт
Тәбиғәт — йыһандағы матди тормош. Дөйөм алғанда, тәбиғи фәндәрҙең өйрәнеү һәм тикшереү объекты. Йәнле һөйләштә «тәбиғәт» һүҙе йәшәү мөхитен, кеше тәьҫиренән башҡа барлыҡҡа килгән бар тирә-яҡты аңлатыу өсөн ҡулланыла.
Ер
Ер — әлеге ваҡытта билдәле йәшәү булған, йәнле тәбиғәте булған берҙән-бер планета. Уның тәбиғәт үҙенсәлектәре бик күп ғилми тикшеренеүҙәр предмете булып тора.
Ҡояш системаһындағы ҡояштан алып өсөнсө урында (Меркурий һәм Венера нан һуң) торған ер төркөмөндәге планета. Ул ер төркөмөндәге планеталар араһында диаметры, ауырлығы һәм тығыҙлығы буйынса, иң ҙуры.
Төп климат ик үҙенсәлектәре: Ерҙең ике ҙур поляр өлкәһе, сағыштырмаса тар ике уртаса зонаһы һәм бер киң экваториаль-тропик өлкәһе бар.
Планета ла яуым-төшөм микдары ҡайһы өлкәһе булыуына ҡарап киң дәирәлә айырыла һәм йылына бер нисә миллиметрҙан алып бер нисә метрға тиклем арауыҡта тибрәлә.
Ерҙең 71 % тиклем өҫкө йөҙөн донъя океаны биләй. Ҡалған өлөшө континент тарҙан һәм утрау ҙарҙан тора. Кеше йәшәгән ҡоро ерҙең иң күп өлөшө төньяҡ ярымшарға тура килә.
Ерҙә быуаттар төпкөлөнән килән геологик һәм биологик әүерелештәр эҙһеҙ үтмәгән. Планетаның өҫкө йөҙө туҡтауһыҙ күсеп йөрөүсе бер нисә литосфер а плиталарына бүленгән. Был хәл континенттарҙың әленән-әле ҡушылыуына һәм айырылыуына килтерә.
Ерҙең эске өлөшө ирегән мантияның ҡалын ҡатламынан һәм магнит яланы .генерациялаусы тимер ядронан тора.
Атмосфераның әлеге хәле баштағы торошонан ныҡ үҙгәреш кисергән. Был йәнле тәбиғәттең төрлө формаларының тереклек эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе булып тора.
Хәҙерге торошонда шарттарҙың даимилығы, экологик тигеҙләнеш хәлендә тороуы ла — йәнле тәбиғәт эшмәкәрлеге.
Географик киңлеккә һәм башҡа факторҙарға бәйле, ерҙең төрлө нөктәләрендә климаттағы айырмалар ҙур ғына булһа ла, планатала уртаса глобаль климат етерлек дәрәжәлә тотороҡло килә (во время межледниковых периодов). Ә инде уртаса глобаль температураның 1—2 °C -ҡа үҙгәреп алыуы тарихи дәүерҙәр барышында экологик балансҡа һәм Ер географияһына ныҡ ҡына шауҡым яһап-яһап ала.
Геология
Геология — ер ҡабығының төҙөлөшө, составы, ундағы файҙалы ҡаҙылмалары тураһындағы фәндәр комплексы. Ерҙәге
материалдарҙың составын, структураһын, физик үҙсәнлектәрен, тарихын һәм динамикаһын, уларҙы барлыҡҡа килтергән, үҙгәрткән, күсергән процестарҙы өйрәнә.
Атмосфера, климат и погода
Планетар экосистеманың тотороҡлоғон тотоп тороуҙа Ерҙең атмосфераһы төп факторҙарҙың береһе булып тора. Ерҙе уратып алған газдарҙың йоҡа ҡатламы планетаның тартыу көсө менән тотолоп тора. Атмосферы 78 % азот тан, 21 % кислород тан, 1 % аргон дан, углекислый газдан, һыу парҙарынан һәм башҡа күп булмаған ҡушылмаларҙан тора. .
Өҫкә күтәрелгән һайын атмосфера баҫымы кәмей бара. 19—20 км бейеклектә баҫымдың кәмеүе һыуҙың һәм организмдағы туҡыма шыйыҡлығың ҡайнауына килтерә. Кеше физиологияһы өсөн «йыһан» 15—19 км бейеклектә үк башлана.
Ерҙең атмосфераһында 11 -ҙән алып 50 км тирәһе бейеклектә (тропик киңлектәрҙә 25—30 км, уртаса киңлектәрҙә 20—25, в поляр киңлектәрҙә 15—20 км бейеклектә) озон (O3) ҡатламы бар. Озон ҡатламы бар тереклекте үлемесле ультрафиолет (УФ) нурҙарҙан һаҡлап тороусы ҡалҡан булып тора. Атмосфера шулай уҡ төнөн йылылыҡты һаҡлай, температура тирбәлеүҙәрен кәметә.
Планетар климатҡа төрлө факторҙар йоғонто яһай: океандағы ағымдар, ер өҫтөнөң ҡайтарыу һәләте, сағылдырыу һәләте (лат. albus, альбе́до — «белый»), парник газдары, ҡояш тың яҡтыртыу дәрәжәһе, планетаның орбитаһындағы үҙгәрештәр һәм башҡалар. Ғалимдарҙың фекеренсә, Ер үҙ тарихында боҙлоҡ дәүерҙәрен дә үҙ эсенә алып, климаттың әллә күпме ҡырҡа үҙгәрештәренә дусар була.
Айырым төбәктәрҙең климаты иң беренсе нәүбәттә төбәктең ҡайҙа урынлашыуына, ниндәй киңлектәрҙе үҙ эсенә алыуына бәйле. Ҡайһы бер төбәктәр экваториаль климаттан башлап көньяҡ һәм төньяҡ ҡотоптарға тиклем барып етәләр. Климат шулай уҡ, миҙгелгә бәйле. Ә миҙгел ер күсәренең орбита яҫылығына ҡарата торошона (ауышлыҡ) бәйле. Ауышлыҡ һөҙөмтәһендә йыл әйләнәһендә планетаның төрлө урындарына, өҫкө йөҙөнә ҡоящ энергияһы тигеҙ төшмәй. Ер орбита буйлап күскән ыңғайына миҙгелдәр алмашына бара. Ниндәй ваҡытты алһаң да, төньяҡ һәм көньяҡ ярымшарҙарҙа ҡапма-ҡаршы миҙгел булып сыға.
Көн торошо күренештәре тотошлай тиерлек атмосфераның (тропосферала) түбәнге өлөшөндә бара һәм йылылыҡты таратыуҙың, бүлеүҙең конвектив системаһы (ағым) булып тора. Океан ағымдары климат яһаусы мөһим фактор булып тора. Бигерәк тә, ҡеүәтле термохалин һыу аҫты циркуляцияһы йылылыҡ энергияһын экватор зоналарынан алып ҡотопҡа тиклем тарата. Был ағымдар уртаса зонаның йәйе менән ҡышы араһындағы температура айырмаларын йомшартыу эшен атҡаралар. Әгәр ошо йылылыҡ энергияһын океан һәм атмосфера ағымдары таратмаһа, тропикахла күпкә эҫерәк һәм ҡотоптарҙа тағы ла һалҡыныраҡ булыр ине.
Көн торошо ыңғай ҙа, кире лә эҙемтәләрҙә килтерергә мөмкин. Торнадо, дауыл, циклон кеүек экстремаль күренештәр ҡеүәттәре менән әллә күпме ҡыйралыштарға килтерә алалар.
Үҫемлектәр донъяһы миҙгелдәрҙәге көн торошона, уның күп йылдарға һуҙылған ҡырҡа үҙгәрештәренә ныҡ бәйле. Ә Үҫемлектәр донъяһындағы үҙгәрештәр үлән менән туҡланыусы хайуандар тормошонда ла үҙгәрештәргә килтерә.
Көн торошо хаотик система. Мәхиттәге ҙур булмаған үҙгәрештәр ҙә көн торошон үҙгәртә ала. Шуға һауа торошон бер нисә көнгә генә алдан күҙаллап, алдан әйтеп була Әлеге ваҡытта бөтә донъя буйынса ике процесс бара: уртаса температура арта бара һәм төбәктәрҙәге климат күҙгә күренеп үҙгәрә.
Ерҙә һыу
Һыу—водород һәм кислород тан торған химик берләшмә. Ерҙәге бөтә йәшәү формаларының да тереклеге өсөн мотлаҡ булған матдә булып тора.
Ғәҙәттә һыу терминын уның шыйыҡ хәленә ҡарата ҡулланабыҙ. Әммә һыуҙың ҡаты хәле лә (боҙ) һәм газ —һыу пары хәле лә була.
Һыу Ерҙең 71 % -ҡа тиклем өҫкө йөҙөн биләп тора. Был майҙандың күп өлөшө океандарға һәм башҡа эре һыу ятҡылыҡтарана тура килә.
Бынан тыш яҡынса 1,6 % һыу ер аҫтарында һыу йөрөмәле горизонттарҙа һәм около 0,001 % тирәһе һауала пар һәм болоттар, шулай уҡ, яуым-төшөмдәр хәлендә була.
Океандарҙа ер өҫтө һыуҙарының 97 % -ы тупланған. Боҙлоҡтарға һәм поляр боҙҙарға (полярные шапки) ᐨ 2,4 %, йылға, күл һәм быуаларға — ҡалған 0,6 %. тура килә. Тағын күпмелер һыу тере организмдарҙа һәм кеше етештергән продукцияларҙа.
Океандар
Ерҙең барлыҡ тиерлек тоҙло һыуҙары океандарҙа тупланған. Океан — гидросфераның төп компоненты. Ерҙең был һыу даръяһын айырым океандарға бүлеү йәшәп килһә лә, улар бөтәһе бергә бәйле бер глобаль тоҙло һыу массивы — Донъя океанын йәки глобаль океанды тәшкил итә.
Ер өҫтөнөң 71 % тирәһе майҙанын (361 млн км²) Донъя океаны биләй. Донъя океанының күп өлөшөндә тәрәнлек 3000 м-ҙы ашып китә. Ә һыуҙың уртаса тоҙлолоғо меңгә 35 өлөш тәшкил итә (ppt), йәғни 3,5 %.
Океандарҙың төп сиктәре булып континенттар, төрлө архипелаг тар тора. Ерҙә ошондай океандарҙы (ҙурлығы кәмеү тәртибендә): Тымыҡ океан, Атлантик океан, Һинд океаны, Көньяҡ океан һәм Төньяҡ боҙло океан.
Донъя океанының ҡоро ер йәки һыу аҫты рельефы менән уратып алынған өлөштәрен диңгеҙҙәр, ҡултыҡтар, бухталар тип атайҙар.
Шулай уҡ, Ерҙә Донъя океаны менән тоташмаған һәм майҙаны бәләкәйерәк булған ябыҡ тоҙло һыу ятҡылыҡтары бар. Мәҫәлән, Арал диңгеҙе һәм Ҙур Тоҙло күл.
Күлдәр
Күл — тәбиғи йәки кеше тарафынан яһалма ҡоорлған һыу ятҡылығы, гидросфера компоненттарының береһе. Диңгеҙ (океан) менән бәйләнеше юҡ. .
Ерҙә һыу ятҡылығы Донъя океаны менән тоташмаған осраҡта ғына күл тип атала. Шулай уҡ, күл йылға һыуҙары менән туйына һәм быуынан ҙурыраҡ һәм тәрәнерәк булып тора. Тәбиғи күлдәр ғәҙәттә таулы райондарҙа, риф зоналарында, боҙлоҡ менән бәйле зоналарҙа урынлашҡан. Башҡа күлдәр ағым булмаған (тоҡон) йәки оло йылғалар ағымына бәйле урындарҙағы осрай.
Ер шарының боҙлоҡ дәүеренән ҡалған, урыны хаотик структуралы дренажға бәйле күлдәре лә бар.
Урал федераль округы
Урал федераль округы (Ура́льский федера́льный о́круг) — 2000 йылдың 13 майында Рәсәй Федерацияһының президенты указы менән барлыҡҡа килгән административ ойошма. Округка Урал тауҙары ҡырында һәм Көнбайыш Себерҙә урынлашҡан региондар ҡарай. Ошо округ Рәсәй Федерацияһының 10,5% майҙанын биләй. Дөйөм Рәсәй федераль бюджетының өстән бер өлөшөн Урал федераль округынан түләнгән һалымдар тәшкил итә.
Хоҡуҡи-административ торошо
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып хисапланмай, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.
Тәбиғәт
Быуалар
Быуа— торғон (томроҡ) һыу ятҡылығы. Тәбиғи йәки яһалма сығышлы була. Ҙурлығы буйынса күлдән ҡалыша.
.Яһалма быуалар булып торалар: матурлыҡ, биҙәү өсөн эшләнгән һыу баҡсалары, коммерсия маҡсатынан балыҡ үрсетеү өсөн эшләнгән быуалар, йылылыҡ һаҡлау өсөн ҡояш быуалары.
Йылғалар
Йылға— тәбиғи һыу ағымы (водоток). Үҙе һалып алған тәбиғи йырҙаһы буйынса аға. Ер өҫтөнән һәм аҫтынан килгән һыу ағымдары иҫәбенә туйынып, тулыланып тора. Ғәҙәттә йылға һыуын океан ға, диңгеҙгә, күлгә ҡоя йәки икенсе бер йылғаға ҡушыла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа комлоҡтар араһында, йәиһә һаҙлыҡтарҙа юғала. Шулай уҡ, бер ниндәй һыу ятҡылығына ла барып етмәй ҡорорға ла мөмкин. Шишмә, ҡылымыҡ, родник, инеш кесе йылғалар булып тора.
Урал федераль округы
Округтың составы
Ҡурған өлкәһе, Ҡурған
Свердловск өлкәһе, Екатеринбург
Төмән өлкәһе, Төмән
Ханты-Манси автономиялы округы — Югра* Ханты-мансийск
Силәбе өлкәһе, Силәбе
Ямал-Ненец автономиялы округы* Салехард
Тасурилама
Федераль округ территорияһында 1164-кә яҡын муниципаль берәмек хисаплана. Урал федераль округына ингән субъектарҙың күбеһендә минераль сырьё ҡаҙылмалары бар. Ханты-Мансы һәм Ямал-Ненец автономиялы округтарында нефть һәм газ ятҡылыҡтары тикшерелгән һәм эксплуатацияға индерелгән. Ошо округтарҙа бөтә рәсәйҙең 66,7% нефть (донъялағы 6%) һәм 77,8% газ (донъялағы 26%) ятҡылыҡтары урынлашҡан.
Дөйөм рәсәй кимәленән был федераль округта 10% урман урынлашҡан; урман буйынса Себерҙән һәм Алыҫ Көнсығыштан ҡалыша.
Ер фонды 182 000 000 га (2000 йылдың 1 ғинуарына ҡарата).
Ҡоро ер сигенең оҙонлоғо 1300 километрҙан ашыу.
Билдәле шәхестәре
Сергей Светлаков шоумен, телевидение алып барыусыһы, актер, продюсер, сценарист
Тәбиғәт
Экосистемалар
Экосистема — тере организмдар бергәлегенән (биоценоз) һәм уларҙың йәшәү мөхитенән торған биологик система (биотоп). Экосистема эсендә үҙ-ара бәйләнештәр системаһы йәшәй, матдә һәм энергия алмашыныуы бар. Экосистемалар үҙ-ара бәйләнештә булған төрлө абиотик и биоти к компоненттарҙан тора .Экосистеманың структураһы һәм составы уратып алған мөхиттәге төрлө факторҙары йыйылмаһы, улар араһындығы бәйләнештәр системаһы менән билдәләнә. Был факторҙарҙың үҙгәреп тороуы экосистемала динамик үҙгәрештәрҙе барлыҡҡа килтерә. Тупраҡ, атмосфера, ҡояш нурҙары, һыу һәм тере организмдар экосистеманың иң мөһим компоненттары булып тора. .
.Экосистема сиктәрендә төрҙәр аҙыҡ сылбыры менән бәйләнгән һәм бер-береһенән мохтаж булып торалар. Шулай уҡ үҙ-ара һәм мөхит менән матдәләр һәм энергия менән алмашалар.
Урал федераль округы
Билдәле шәхестәре
Александр Масляков телевидение алып барыусыһы, телепродюсер
Семен Альтов яҙыусы-юморист
Алексей Балабанов кинорежиссер, продюсер, сценарист
Юрий Лоза йырсы, композитор
Игорь Алтушкин Эшҡыуар, Рус баҡыр компанияһына нигеҙ һалыусы һәм директорҙар советы рәйесе. Меценат һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Ирсеть (Рудня йылғаһының үрге ҡушылдығы)
Ирсеть — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рудня йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волков (Благовещен районы)
Волков (Волково) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 218 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80215813001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чунова
Чунова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кодина йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Кесе Иж
Кесе Иж — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының һул ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәсәлимов Сәғит Ғәйнислам улы
Мәсәлимов Сәғит Ғәйнислам улы (4 октябрь 1950 йыл — 21 апрель 2022 йыл) — тарих фәндәре кандидаты, Социаль белем биреү академияһының ғәмәлдәге ағзаһы, Рәсәйҙең хәрби фәндәр академияһы профессоры. Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияһының беренсе проректоры.
Биографияһы
Сәғит Ғәйнислам улы Мәсәлимов 1950 йылдың 4 октябрендә тыуа. Урта белем алғандан һуң хеҙмәт юлын 18 йәшендә Шаҡша ҡасабаһында заводта башлай. Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында киске бүлектә белем ала. Хәрби хеҙмәтен Германияла, Совет ғәскәрҙәре төркөмөндә үтә. 1973 йылдан баш ҡаланың 115-се мәктәбендә эшләй башлай, мәктәп комсоргы була. БДУ-ны уңышлы тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт педагогия институтының СССР тарихы кафедраһына эшкә килә һәм 1997 йылға тиклем бер урында эшләй. 1983 йылдан 1997 йылға тиклем вуздың профком рәйесе булып эшләй. 1993 йылда үҙ аллы дәүләттеке булмаған юғары уҡыу йортон — Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияһын ойоштороусылар төркөмөнә ҡушыла, һуңынан уның тәүге проректоры була. Аграр һәм социаль тарих буйынса китаптар һәм мәҡәләләр авторы. Сәғит Ғәйнислам улы 2022 йылдың 24 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР Юғары мәктәбе отличнигы Рәсәй Мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы «Рәсәй Федерацияһының юғары һөнәр биреүҙең почетлы хеҙмәткәре»
Караташ (йылға)
Караташ (Кара-Тас) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айытбаев
Айытбаев — башҡорт ир-ат фамилияһы. Айытбай исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Айытбаева — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
-
Абзелил (гәзит)
«Абзелил» (Әбйәлил) — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Осҡон» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы.
Әбйәлил районы Асҡар ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға. 1957 йылдан башлап «Осҡон» гәзитенең тәржемә баҫмаһы булараҡ «Искра» исеме менән нәшер ителә башлай, 2006 йылдан алып хәҙерге исеме менән үҙ аллы гәзит булараҡ сыға. 1962—1965 йылдарҙа нәшер ителмәй.
Дауыл ҡошо (кинотеатр, Дондағы Ростов)
«Дауыл ҡошо» кинотеатры —  Дондағы Ростовта кинотеатр
Кинотеатр тарихы
«Дауыл ҡошо» кинотеатры урынында  килем  Мелконов-Езенковтың килем йорто урынлашҡан. Бинаның беренсе ҡатында «Колизей» кинотеатры урынлашҡан
Дауыт-Ҡайып
Дауыт-Ҡайып (Даут-Каюпово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 141 кеше. Почта индексы — 453334, ОКАТО коды — 80238875004.
Дауыл ҡошо (кинотеатр, Дондағы Ростов)
Кинотеатр тарихы
Революцион ваҡиғаларҙан һуң кинотеатр Свердлов исемен йөрөтә башлай.1920 йылдың 21 июлендә   унда Сергей Есенин сығыш яһай, уның тураһында  мемориаль таҡтаташ  һөйләй. Был кисәлә Сергей Есенин менән бергә  Мариенгоф Анатолий ҙа сығыш яһай. Шунда уҡ китахана менән йәмәғәт клубы урынлаша.
Дауыт-Ҡайып
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дауыл ҡошо (кинотеатр, Дондағы Ростов)
Кинотеатр тарихы
Бина Бөйөк Ватан һуғышы осоронда яна. Йорт ҡабаттан тик 1953 йылда тергеҙелә, был  бинала «Дауыл ҡошо» кинотеатры асыла.
Дауыт-Ҡайып
Тарихы
Дауыт һәм Ҡайып ауылдары бер үк ваҡытта барлыҡҡа килмәгән.
1795 йылдағы V ревизияла 6 ихатаһы һәм 36 кешеһе булған Дауыт ауылы күрһәтелгән, ә икенсеһе — Ҡайып әлегә билдәле булмаған. 1816 йылдағы етенсе ревизияла Дауыттың улдарының исемдәре күрһәтелгән. Олоһо, писарь, 38 йәшлек Ҡылысбай улдары Мөхәмәтйән, Абдрахман, Абдулбаян менән йәшәй. Кесе Йылҡыбайҙың Абдулғәлләм исемле улы була. Шул уҡ ревизия тәүге тапҡыр башҡорттарҙың вәкәләтле аҫаба кешеһе Ҡайып Тайлаҡовтың исеменән Ҡайып ауылы теркәгән. Ул 1789 йылда Туғыҙтимер йылғаһы буйында майор М. И. Бекович-Черкасҡа Туғыҙтимер йылғаһы буйында ер һатыуҙа ҡатнашҡан. Уның 1754 йылда тыуған улдары Йәғәфәр һәм 1758 йылда тыуған Ҡарабай билдәле. Һуңғының улдары Ҡуҙыбай, Динмөхәмәт, Алсынбай булған. Ауылда 8 йорт хужалығы була. VIII (1834) башланған артабанғы ревизияларҙа Дауыт-Ҡайып тигән исем менән бер ауыл күрһәтелгән. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 282 кеше йәшәгән 45 ихата булған. 1920 йылда 99 йорт хужалығының һәр береһенә 4,4 кеше йәшәгән. Был ауылда йәшәүсе Ғабдулхалик Әмир улы Үзбәков 1812 йылдағы Ватан һуғышында һәләк була
Дауыл ҡошо (кинотеатр, Дондағы Ростов)
Кинотеатр тарихы
2000 йылдан алып 2008 йылға тиклем «Дауыл ҡошо» кинотеатрында 29 фестиваль, 16 махсус күрһәтеү, 10 ретроспектив үткәрелә. Актерҙар һәм билдәле кинематографистар менән ижади осрашыуҙар үтә.
Дауыт-Ҡайып
Ете мөғжизәһе
Башҡарҙы: Намаҙғолова Әҙилә Рөстәм ҡыҙы, 4-се класс. Етәксеһе: Сәлихова Лилиә Һаҙый ҡыҙы.
Дауыл ҡошо (кинотеатр, Дондағы Ростов)
Кинотеатр тарихы
2008 йылдың 28 сентябрендә  ҡала властары ҡарары менән, йәмәғәтселектә ризаһыҙлығына ҡарамаҫтан, кинотеатр  Көньяҡ федераль университ балансына  тапшырылыу менән бәйле ябыла. Кинотеатрҙа күрһәтелгән һуңғы фильм Андрей Тарковскийҙың  «Көҙгө» фильмы була.
Көньяҡ федераль университет ректоры Владислав Захаревич  раҫлауынса,  кинотетар бинаһына документтар университетҡа тик  2009 йылдың йәйендә генә бирелә. Шул уҡ мәлдә кинотеатрҙың яртыһын РФ Президентының ҡабул итеү бүлмәһенә алалар.
2010 йылдың февралендәкинотеатр бинаһын стена менән икегә бүләләр: Ҡыҙыл зал тулы хоҡуҡлы вәкиләттәр аппаратына,  күк зал Көньяҡ федераль университеттың   коммуникация технологиялары һәм йәмәғәт бәйләнеше үҙәгенә күсә. Был территорияла кино күрһәтеү буйынса тардицияларҙы тергеҙеү тормошҡа ашырылмай.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="">
Татар аты
Татар аты (Татар аты, Татарская лошадь) — Татарстанда 2018 йылда сығарылған асаба аттар тоҡомо.
Тарихы
Татар атлары беҙҙең эраның беренсе меңйыллығында уҡ билдәле булған. Улар тураһында боронғо ҡытайҙар тарихи сығанаҡтарҙа «күк аттары» тигән яҙмалар ҡалдырған, сөнки был аттар ул ваҡыттағы башҡа аттарҙан ғәҙәти булмаған төҫтәре менән асыҡ айырылып торған. Улар, нигеҙҙә, алтын ҡом төҫте, аҡ яллы һәм аҡ ҡойроҡло булғандар. Бындай төҫлө офоҡтан ҡаршыңа йугергәндә ҡояш сығыуҙы хәтерләткәндәр, шуға ла уларға ҡарата «күк аттары» исеме таралған.
Тарихи сығанаҡтарҙа шулай уҡ 7-8 сәғәт дауамында өҙлөкһөҙ хәрәкәттә булырға һәм 100-120 км араны үтергә һәләтле татар атлары сыҙамлығы билдәләп үтелә. Был турала элекке ҡазан ханы Бағадурның күрше халыҡтар наймандар, тунгустар һәм ҡытайҙар менән ысын күңелдән йәшәр өсөн, уларға үҙенең аттарын иң яҡшы бүләк итергә яратыуы, көнгә 1 мең ли (100-120 км) уҙарға һәләтле булыуы тураһында яҙмалар һаҡланып ҡалған. Был аттарҙың үрге үрсем биреүгә, ҡыҙыуға һәм һалҡынға ҡаршы тороуҙары ла билдәле.
Ҡазан губернаһында XX быуат башында, Октябрь революцияһына тиклем бай һәр татар-крестьян ишегалдында 1-2 баш татр аты булған. Ул ваҡыттағы аттар тураһында тарихи фото һаҡланған. Ләкин 1930 йылдан һуң һәм һуғыштан һуңғы осорҙа колхоздарҙа һәм совхоздарҙа саф татар аттарын табыу ауыр була, сөнки улар башҡа, нигеҙҙә, урыҫ тоҡомдары менән ҡушылғандар.
Бөтә Татарстан Республикаһы XXI быуат башында татар аттарын кире ҡайтарыу проблемаһы тарихсылар, ат үрсетеүселәр һәм киң йәмәғәтселек тарафынан әүҙем тикшерелә. Шуға бәйле рәүештә Татарстанда был мәсьәләне өйрәнеү һәм яҡшы тоҡомло татар аттарҙы аяҡҡа баҫтырыу проблемаһын хәл итеү өсөн комиссия төҙөлә. Ҡуйылған проблеманы хәл итеү өсөн әлеге хәл кысаларында татар тоҡомона оҡшаған аттарҙы эҙләү буйынса экспедиция тикшеренеүҙәре уҙғарыла. Татарстан Республикаһының айырым райондарында, Башҡортостан, Төньяҡ Ҡаҙағстан, Оренбург, Алтай һәм Силәбе өлкәләрендә андый аттар табылған. Шулай итеп татар аттарының тәүге популяцияһы барлыҡҡа килә.
Татар тоҡомло аттар үрсетеү менән 2005 йылда Татарстанда шөғөлләнә башлайҙар, ә 2018 йылдың 4 декабрендә был төр эшмәкәрлек менән шөғөлләнергә рәсми рөхсәт бирелә.
Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинеты һәм Татарстан Республикаһы Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығы етәкселегендә Ҡаҙан дәүләт ветеринария академияһы медицинаһы ғалимдәре хеҙмәте арҡаһында 2018 йылда Россия Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының селекция ҡаҙаныштары буйынса дәүләт комиссияһы тарафынан яңы «татар аты» тоҡомона 10037 (2019) номерлы патент бирелә.
Татар тоҡомло аттар уртаса ҙурлыҡтағы асаба тоҡомдар төркөмөнә инә (елкәһе бейеклеге 145-146 см), уртаса ҙурлыҡтағы кәүҙәһе (тере ауырлығы 470-475 кг; кәүҙәһе оҙонлоғо 152-153 см), күпселек осраҡта һары төҫлө булалар (74%, кәүҙәһе алтын ҡом төҫөндә, йылы һәм ҡойроғо асығыраҡ йәки шул уҡ төҫтә була), хайуандарҙың бер өлөшө (26 %) болан төҫөнә эйә, йәғни кәүҙәһе, башы һәм аяҡтары сабыш быуындарына тиклем һары төҫтә, ә ялы, ҡойроғо һәм аяҡтарының аҫҡы өлөшө ҡара йәки ҡара төҫтә була. Татар атлары төрлө эштә ҡулланыла ала. Төрлө яҡҡа рентабеллелеге - 22-25 %. Хәҙерге ваҡытта был тоҡомдағы аттар һаны 1100 баш тәшкил итә, улар бер перепонка, ике оригинаторы хужалыҡта һәм 5 товар хужалыгында аҫрала. Татар тоҡомдарын үҫтереүсе хужалыҡтар һаны йыл һайын арта бара.
Ҡиәфәте
Татар аталары күпселек осраҡта һары төҫтә була (79 %), хайуандарҙың бер өлөшө (21%) болан төҫөндә. Ҡайһы бер аттарҙың (23 %) ғына маңлай өлөшөндә өҫтәмә билдәһе була, улар, нигеҙҙә, йондоҙ төрлө формаларында осорай. Татар тоҡомло аттар бөтә тоҡомдар менән сағыштырғанда уртаса ҙурлыҡҡа эйә. Улар бейек булмаған, әсә аттарҙың елкәгә тиклем бейеклеге - 146 см-ға тиклем, кәүҙә оҙонлоғо 152,9 см, тере масса буйынса урта ауырлыҡтағы тоҡомдар төркөмөнә керәләр.
Башҡорт атынан айырмаһы
Татар атына иң оҡшаш булып башҡорт аты тора. Татар аттарының оҡшаш булған башҡорт аты тоҡомонан айырып торған билдәләренең береһе булып һары (79 %) һәм болан (21%) төҫөндәге хайуандарҙың атлар араһында зур өлөшө булыу. Үҙ-ара оҡшаш булған тоҡомда был төҫтәр һирәк осорай, башҡорт аттарының төҫтәре булып туры төҫ, һары һоро төҫтәр булып сыға, татар аттарында был төҫтәр бер ҙә осрамай тип әйтергә мөмкин.
Татар атлары башҡорт аттарынан тышҡы яҡтан да, тән төҙөлөшө менән дә асыҡ айырылып торалар. Татар тоҡомло аттар тән оҙонлоғо һәм бейеклеге буйынса ҙурырак, тере массаға ла иялар. Улар башҡорт аттары менән сағыштырғанда башҡа төрлө баш формаһы һәм ҙурлығы менән, муйының уртаса үҫеше менән асыҡ айырылып торалар. Уларҙың аяҡ-быуындары араһында ла айырмалар бар.
Татар аттарында һөт билдәләре, башҡорт аттары тураһында яҡшы һөт аттары булараҡ ҡабул ителгән ҡараштарға ҡарамаҫтан, яҡшыраҡ сағылған.
Һандары
Бөгөнгө көндә татар тоҡомло аттар үрсетеү менән Татарстандың Лениногорск, Әлки һәм Теләсе, Балык Бистәсе , Биектау , Һаба муниципаль райондарында шөғөлләнәләр.
2019 йылдың 1 апреленә Татарстанда татар аттары һаны 414 баш тәшкил иткән. 2020 йылдың март айына Татарстанда барлығы 646 баш татар аты иҫәпләнгән, ә 2022 йылдың 1 февраленә татар атының баш һаны 875 булған.
Мәҙәниәттә
Барлыҡ төрки халыҡтар, шул иҫәптән татарҙар тормошонда ла йылҡы хәрәкәт итеү сараһы булараҡ ҡына түгел, ул аш сығанағы ла булып тора, элек хәрби эштә лә актив ҡулланылған. Аттың кеше мөнәсәбәте менән боронғо замандарҙан уҡ күҙәтелә. Ат образы боронғо ышаныуҙар менән бәйле, бигерәк тә тотемизмға, тәбиғәттең бер-бер артлы предметы йәки феномены менән кешенең ғәҙәттән тыш бәйләнешенә ышаныуҙа сағыла.
Тубыл-Иртыш татарҙарында, Волга буйы татарҙарында да, һары аттар тураһында йырҙар осорай. Татар йыр шиғриәтендә йыш ҡына аттар янында һыу, бейек тауҙарҙа һәм ҡара урманда сүрәтләнгән. Улар күк менән ер, ер һәм ер аҫты йәки һыу аҫты дөньяһы, ерҙең уратаһы менән ер сите араһында аралашсы булып тасүирланған. Ат илаһтар билдәләгән урынға жанга юл күрһәтеүсе булып һаналған.
Татар яҡшы тоҡомло аттар «Зөләйха күҙҙәрен аса » тарихи фильмында төшөрөләләр: төп герой Кремльгә татар атында бара.
Әҙәбиәттә
Татар атлары урыҫ яҙыусылары Александр Пушкиндың 1836 йылда яҙылған «Капитанская дочка» әҫәрендә, Владимир Короленконың 1899 йылда яҙылған «Марусина заимка» әҫәрендә искә алыналар.
Бүләктәр
Татар тоҡомло аттар 2019 йылдың 8-10 октябрендә «Алтын көҙ – 2019» бөтөнрәсәй күргәҙмәһендә (Мәскәү ҡалаһы) күрһәтелә һәм «I дәрәжә Диплом» һәм «Алтын медаль» менән бүләкләнәләр.
Ҡыҙыҡ факттар
XVI быуатта урыҫ хәрбиләренең күпселеге, татар аттарында йөрөгән.
Мәскәү кнәзе Дмитрий Донской үҙ хәрби яуҙарында тиҙ һәм еңел йөрөшлө татар аттарын ҡулланған.
XVI быуатта Мәскәү баҙарҙарында ҡаҙан, астрахань татарҙары йылына 30-40 мең татар аты килтереп һатҡаны билдәле. Йыл дауамында көтөүлектәрҙә йөрөй торған татар аттарын тарпандарға оҡшатҡандар һәм шотланд понилары менән дә сағыштырғандар.
XVII ғасыр башында француз хәрби инженеры һәм картографы Гийом Левассер де Боплан татар аттарын туҡтамай 20-30 миль саба ала торған аттар булараҡ тасуирлай.
Монгол империяһының Балҡан ерҙәренә яуҙарында урындағы халыҡтар тарафынан татар атлары тәбәнәк буйлы, көслө, түҙемле булып, тауҙарҙа еңел йөрөүҙәре, бер туҡтауһыҙ оҙаҡ аралар үтә алыуҙары тасуирлана.
Ҡаты диск
thumb|Western Digital WD400 3.5" ҡаты дискаһың өҫкө һәм аҫҡы күренеше
Ҡаты диск һаҡлағысы йәки HDD, йәки ҡаты диск, ҡайһы берҙә диск, компьютерҙарҙа берәй ниндәй мәғлүмәт һаҡлау өсөн ҡулланыла. Ҡаты дискта мәғлүмәт һаҡлау өсөн магниттар ҡулланыла. Ҡаты диск һыйыҙырышлығы күбеһенсә гигабайттарҙа үлсәнелә (Гб). Гигабайт бер мең мегабайт тирәһе, һәм мегабайт бер миллион байт тирәһе; гигабайт яҡынса бер миллиард байт. Ҡайһы бер ҡаты дисктарҙың мөмкинлектәр шул тиклем ҙур булғанлыҡтан, уларҙың һыйҙырышлыҡтары терабайттарҙа үлсәнелә (Тб), ошо бер терабайт яҡынса мең гигабайт (1 Тб = 1024 Гб)
Төрлө интерфейстар
left|thumb|Serial ATA кабельдар ҡаты диск элемтәһен тоташтырыуҙа киң таралған Ҡаты дискта төрлө интерфейстар һәм порттар ҡулланыла. Интерфейс ғәмәлдә ике өлөштән тора. Беренсеһе, сигнал тапшырыу спецификацияһы. Был үҙ эсенә, нидәй кабельдар ҡулланылыуын, ниндәй оҙонлоҡағы кабельдар була ала һәм башҡаларҙы аныҡлай. Икенсе өлөш, интерфейста аныҡлы тел ҡулланыуын тасурилай. Был сара сигналдың ниндәй булыуы тураһында әйтә. Ҡаты дисктарҙың төрлө төрҙәре булғандай, шулай уҡ интерфейстарҙың да төрлө төрҙәре бар. 2009 йылда ҡаты дискты тоташтырыу өсөн Serial ATA (бер-бер артлы ATA) элемтәһен ҡулланғандар.
Тәүҙә IDE тоташтырыуы тип аталған элемтәне, бөгөн Parallel ATA (параллель ATA) тип атайҙар. Ҙур данныйҙар эшкәртеүсе үҙәктәрҙә сүс-оптик каналды йыш ҡулланалар.
Серверҙар өсөн SCSI интерфейсын бик йыш ҡулланалар. SCSI интерфейстың бер нисә төрҙәре һәм версиялары бар, параллель һәм бер-бер артлылы SCSI ҡушымталар, һәр бер киңәйтеү шарттары тиҙлеккә һәм хаҡына ҡарай. Серверҙарҙа бер нисә SCSI дикстар бер береһе менән бергә йыш ҡулланыла, был данныйҙарҙы юғалтыуҙан һаҡлау өсөн йәки боҙоуға ҡаршы эшләнә (был RAID тип билдәле - һәм тағы күп төрлө конфигурация һайлау формалары бар).
Мутусья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джозеф Пикфорд
thumb|left| Пикфорд балалары; рәссам [[Джозеф Райт картинаһы]] Джозеф Пикфорд (Joseph Pickford, 1736—1782) — георгиан стилендә ижад итеүсе Георг III осорондағы инглиз архитекторы.
Джозеф уорикширҙың Ашоу (Ashow) ҡалаһында Уильям һәм Мэри Пикфорд ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. 1748 йылда уҡыуын дауам итеү өсөн Лондонға килә. 1748 йылдың апрелендә Джозеф Мэри Уилкинс (Mary Wilkins) исемле ҡыҙға өйләнә; уларҙың ике балалары була ; Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында ул балаларҙың портреты бар.
Иң ҙур баһа алған эштәре — изге Елена йорто,Этрурия Холлы, Пикфорд йорт-музейы исеме менән билделе булған уның үҙ йорто. Пикфорд йорт-музейында геогиан стилендәге костюмдар, ҡурсаҡ театрына арналған экспозиция һәм 1940 йылдағы кеүек бомбанан һакланыу подвалы урынлашҡан.
Довмонт ҡалаһы
Довмонт ҡалаһы — XIII быуатта төҙөлгән таш ҡоролма, Кромды өҫтәмә нығытыу, ҡәлғә  майҙанын киңәйтеү һәм Псков ҡала посадын һаҡлау  өсөн төҙөлгән. Атамаһы 1266—1299 йылдарҙағы Псков кенәзе Довмонт исеменән (Тимофей суҡындырыуында), сыҡҡан
Тарихы
Ҡала диуарҙары үҙ эсенә төньяҡта Довмонт стенаһын һәм көньяҡта яңы  дауамын ала, ул посад урынында кенәз Довмонт  ваҡытында төҙөлә; көнсығыш стенаһы  Пскова йылғаһы өҫтөндә, көнбайыш яғы Бөйөк йылғаһы өҫтөндә тора. Ҡала посадтары ултырыуҙары урынында бында админисьтратив үҙәк күсерелә, ул һуңғараҡ  XIV быуатта Довмонт ҡалаһы тип атала  (беренсе тапҡыр «Довмонт ҡалаһы» 1370 йылда телгә алына)  Бында  XV  быуатта  Рыбницкий (Изге ҡапҡалар манаралары өҫтөндә) һәм Власьевская башнялары төҙөлә.Довмонт диуары (Довмонтов ҡала) Псков ҡәлғәһе  оборона стеналарының икенсе бүлкәте. XV—XVI быуатта Довмонт территорияһында 17 ҡорам урынлаша,  үҙенең әһәмиәтен юғалтып, уларҙың күбеһе  XVI—XVII быуаттарҙа һүтеп алына. Төньяҡ һуғыш башланыу Довмонт территорияһында Раштыуа батареяһы төҙөлә. Ғибәҙәтханалар ябыла һәм ҡорал келәте булараҡ ҡулланыла.
XIX быуаттың аҙағында Довмонт ҡалаһы территорияһы буш торған. Псковты немец ғәскәре оккупациялаған ваҡытта Довмонт ҡалаһында немец зенит батареяһы була. XX быуаттың икенсе яртыһында археологтар боронғо Довмонт ҡалаһының һәм данлыҡлы ғибәҙәтханаларҙың фрагменттарын таба.
Довмонт ҡалаһы сиркәүҙәренең стеналары биҙәктәре  - Псков боронғолоғоноң ҡалдыҡтарын  Ленинградҡа алып киләләр, Черная йылғаһы эргәһендәге Иҫке Ауылда яңы Эрмитажда   һаҡлана
.
Көньяҡ стенаһында 1692—1693 йылда төҙөлгән  Приказный палаталары урынлашҡан
Ваҡыт үтеү Довмонтов ҡалаһы Кром ансамбле составына индерелә (Кремль урамы булараҡ).
Ғибәҙәтханалары
Псковта 1956 йылда Дәүләт Эрмитажы археология экспедицияһы башлаған ҡаҙыныуҙарҙа табылған Довмонт ҡалаһының ҡорамдары нигеҙҙәре һаҡланған:
Зөһрә
Зөһрә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Зөһрә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе яҡты, матур, балҡып торған тигәнде аңлата. Венера планетаһының исеме.
Билдәле шәхестәр
Рәхмәтуллина Зөһрә Йыһанур ҡыҙы (26 август 1961 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2004—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры, 2010—2011 йылдарҙа Башҡортостан Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары, 2011 йылдан Рәсәй Федерацияһының VI һәм VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. 2015 йылдан Башҡортостан Халыҡтары ассамблеяһы рәйесе. Философия фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). II дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2016).
Алтынбаева Зөһрә Нариман ҡыҙы (3 ғинуар 1951 йыл) — башҡорт журналисы, шағир. СССР Журналистар (1986) һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар (2006) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2000).
Моратова Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы (Ниғмәтуллина) (1924—2006) — Өфөләге Дуҫлыҡ монументында һынландырылған башҡорт ҡыҙы. Филология фәндәре кандидаты, доцент, М. Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атҡаҙанған педагогы.
Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы (20 август 1951 йыл) — журналист, шағир, йыр текстары авторы. 1989—2015 йылдарҙа «Башҡортостан пионеры» һәм хәҙерге «Йәншишмә» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978—1987 йылдарҙа һәм 1989 йылда — бүлек мөдире, 1987—1989 йылдарҙа баш мөхәррир урынбаҫары. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы, 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995) һәм Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2020), Баязит Бикбай (2011), Рәми Ғарипов (2012) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
Фәйзуллина Зөһрә Хәдит ҡыҙы (29 июль 1946 йыл — 27 октябрь 2020 йыл) — педагог, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар, Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рамаҙан Өмөтбаев, Ким Әхмәтйәнов, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге премиялар лауреаты.
Ғафури Зөһрә Камалетдин ҡыҙы (Насырова) (1892—1938) — Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың ҡатыны, алдынғы ҡарашлы ҡатын-ҡыҙ, уҡытыусы, тегенсе
Преображенский Евгений Алексеевич
Преображенский Евгений Алексеевич (15 февраль 1886 йыл — 13 июль 1937 йыл) — Рәсәй һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, совет иҡтисадсыһы һәм социологы. 1920 йылда РКП(б)-ның Өфө губерна комитеты секретары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Зөһрә
Билдәле шәхестәр
Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы (27 апрель 1951 йыл) — йырсы, педагог. 1977 йылдан Татар опера һәм балет театры, 1984 йылдан Татар дәүләт филармонияһы, 1993 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1996 йылдан «Иҙел» концерт-филармония берләшмәһе йырсыһы. Бер үк ваҡытта 1993 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусыһы. Татар АССР-ының халыҡ артисы (1984).
Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы (16 сентябрь 1973 йыл) — прозаик, тәржемәсе, публицист, драматург. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2008). Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2009). Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар Союзы ағзаһы (2016)
Преображенский Евгений Алексеевич
Уҡыуы һәм революцион эшмәкәрлегенең башы
Башта сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡый, һуңынан (1895—1897 йылдарҙа) Болхов ҡала училищеһында, 1897 йылдан — Орел классик ирҙәр гимназияһында уҡый, 1905 йылда уны тамамлай. Бала саҡта динле була, әммә 14 йәше тулыуға диндән алыҫлаша.
Зөһрә
Билдәле шәхестәр
Ильясова Зөһрә Хәмит ҡыҙы (17 ноябрь 1950 йыл) — балет артисы, педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1980) артисы.
Преображенский Евгений Алексеевич
Уҡыуы һәм революцион эшмәкәрлегенең башы
1901—1902 йылдарҙа Преображенский беренсе тапҡыр тыйылған әҙәбиәт менән таныша. Был мәлгә ул Салтыков-Щедрин, Добролюбов һәм Писаревтың әҫәрҙәр йоғонтоһо аша бер ни тиклем радикаль ҡарашта була, шулай уҡ крәҫтиән тормошо менән таныш була, крәҫтиәндәрҙең ярлылығын һәм баҫылғанлығын күрә. Революционерҙар сафтарына баҫыу ҡыйынлыҡтарға килтереүен белһә лә, Преображенский был аҙымды яһай.
Зөһрә
Билдәле шәхестәр
Байбурина Зөһрә Фәнил ҡыҙы (17 апрель 1962 йыл) — йырсы (меццо‑сопрано). Сит ил юғары мәктәптәре уҡытыусыһы. Профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1996).
Преображенский Евгений Алексеевич
Уҡыуы һәм революцион эшмәкәрлегенең башы
1904 йылдың февралендә РСДРП-ның Орел комитеты Преображенскийҙы ағзалыҡҡа ала һәм пропагандасылар төркөмөнә индерә.
Зөһрә
Билдәле шәхестәр
Хамматова Зөһрә Радик ҡыҙы (20 сентябрь, 1956 йыл) — медицина хеҙмәткәре, фельдшер, «Ҡарағай» шифаханаһының өлкән шәфҡәт туташы, ойоштороу эштәре буйынса директор урынбаҫары. Йәмәғәт эшмәкәре, профсоюз ойшмаһы рәйесе, шифахананың ветерандар советы рәйесе, хеҙмәт ветераны.
Преображенский Евгений Алексеевич
Уҡыуы һәм революцион эшмәкәрлегенең башы
1904—1905 йылдарҙа Хрущев механик заводында социал-демократ түңәрәген, Мальцев завод округында эшселәр араһында аңлатыу эштәрен алып бара, Орел уҡыу йорттары уҡыусыларының дөйөм забастовкаларын һәм митингыларын ойоштороу менән шөғөлләнә.
Зөһрә
Билдәле шәхестәр
Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы (15 сентябрь 1940) — паразитолог. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997). М. М. Сәғитовтың һеңлеһе.
Преображенский Евгений Алексеевич
Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдар революцияһы
1905 йылдың октябрендә Преображенский РСДРП-ның Орел комитетына индерелә. Был ваҡытҡа ул инде ныҡлап большевистик сәйәси позицияларға баҫҡан була.
Зөһрә
Билдәле шәхестәр
Сәғитова Зөһрә Мөхәрәм ҡыҙы (1957) — педагог, Ҡалтасы районының Краснохолмский ауылындағы 1-се мәктәптең элекке директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Халыҡтар Дуҫлығы (198) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры
Преображенский Евгений Алексеевич
Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдар революцияһы
1905 йылдың октябрь-ноябрь айҙарында Брянск заводтарында партия эшен алып бара, декабрҙә — Мәскәүҙә яуаплы пропагандасы, Декабрь ҡораллы ихтилалда ҡатнаша.
1905—1906 йылдарҙа — РСДРП-ның Пермь комитеты ағзаһы, беренсе мәртәбә ҡулға алына. Биш айҙан, аслыҡ иғлан итеүҙән һуң, һуң иреккә сығарыла. Партия эшен Пермь, Екатеринбург, Силәбе һәм Өфө ҡалаларында алып бара. 1906 йылда ҡабаттан ҡулға алына. 1907 йылда Ҡазан суд палатаһы уны, фашлаусы дәлилдәр етешмәүе сәбәпле, һаҡ аҫтынан азат итә.
Төрмәнән сыҡҡандан һуң Преображенский партия эшен Көньяҡ Уралда алып бара, күпселеген Өфө һәм Златоуст ҡалаларында, РСДРП-ның III конференцияһында В. И. Ленин меән таныша. 1908 йылдың мартында Силәбе ҡала конференцияһында ҡулға алына, кәрәкле ҡағыҙҙарҙы йота һәм шул уҡ төндә полиция участкаһынан ҡаса.
Ике революциялар араһында
1908 йылдың апрелендә Е. А. Преображенский Өфөлә полиция агенттары тарафынан ҡулға алына, 1908—1909 йылдарҙа һаҡ аҫтында Өфө, Силәбе, Пермь төрмәләрендә тотола. 1909 йылда һөргөнгә ебәрелә. 1911 йылда һөргәндән ҡаса.
1911—1912 йылдарҙа Е. А. Преображенский — Новониколаевскиҙағы (хәҙер Новосибирск) «Обская жизнь» легаль марксистик гәзите хеҙмәткәре.
1912 йылда ҡулға алына. 1915 йылда батша хөкүмәте уға Иркутск ҡааһына күсергә рөхсәт бирәләр.
1915—1917 йылдарҙа Преображенский партия эшен Иркутскиҙа һәм Читала алып бара: РСДРП-ның Иркутск комитеты ағзаһы була.
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң
1917 йылда Е. А. Преображенский I Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттарҙың Советтар съезы делегаты итеп һайлана һәм Петроградҡа юллана.
Съезда большевиктар фракцияһы исеменән ул Ваҡытлы хөкүмәтте сәйәсәтен ғәйепләгән резолюция индерә (иҙелгән халыҡтарҙың милли хоҡуҡтары менән бәйле). 22 июндә милли мәсьәлә буйынса съезд комиссияһы исеменән семитизмға ҡаршы көрәш тураһында резолюция менән сығыш яһай, резолюция бер тауыштан ҡабул ителә [Стенографич. отчёт], т. 2, М.—Л., 1931, 239—240 б.).
Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы
1919—1920 йылдарҙа — «Правда» гәзитенең редакция коллегияһы ағзаһы һәм Орел губернаһы буйынса Бөтә Рәсәй Эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советтарының Үҙәк Башҡарма Комитетының вәкиле, 1920 йылда — РКП(б)-ның Өфө өлкә комитетының секретары, 1920 йылдың 5 апреленән 1921 йылдың 16 мартына тиклем РКП(б)-ның Үҙәк комитетының Секретары; 1918 йылда Айырым чехословак корпусы болаһына һәм Колчак ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡораллы көрәште ойоштороусыларҙың береһе. 1918 йылда Мәскәүҙә һул-эсер болаһын баҫтырыуҙа ҡатнаша
1918 йылдың ғинуар-авгусында Преображенский РКП(б)-ның эсендәге «һул коммунистар» төркөмөнөң үҙәгенә инә. 1920 йылдың аҙағында — 1921 йылдарҙың башында РКП(б)-ла булған профсоюздар тураһында дискуссия ваҡытында Е. А. Преображенский, Н. И. Бухарин һәм башҡалар «буфер» төркөмөн булдыралар.
Нэп осоронда
1921—1924 йылдарҙа Преображенский — финанс комитетының үҙәк комитетының рәйесе, РКП(б) һәм халыҡ комиссарҙары советы (СНК) Рәсәй Совет федератив социалистик Республикаһы (РСФСР), бер үк ваҡытта 1921 йылдан — РСФСР мәғариф халыҡ комиссариатының профтехник мәктәп һәм юғары уҡыу йорттары Баш идаралығы рәйесе, 1921 йылдың 6 сентябренән алып 1922 йылдың 14 мартҡа тиклем — «Коммунистик Интернационал» журналы бүлеге мөдире була, 1921—1923 йылдарҙа — РСФСР-ҙың финанс халыҡ комиссариаты коллегия ағзаһы, 1923 йылда — Коммунистик Интернационал Башҡарма Комитетының Аграр комиссияһы ағзаһы. 1924—1927 йылдарҙа Преображенский — Совет Социалистик Республикалар Союзы (СССР) эргәһендәге халыҡ комиссарҙары советы Баш концессия комитеты рәйесе урынбаҫары, бер үк ваҡытта СССР-ҙың финанстар халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы, 1926—1928 йылдарҙа — Ҙур совет энциклопедияһының Баш редакцияһы ағзаһы (1-се баҫма). 1923 йылдан Евгений Преображенский Һул оппозицияға ҡарай, «46-ның ғаризаһы» ның («Заявление 46-ти») авторҙары һәм инициаторҙарының береһе. 1927 йылда (август йәки октябрь) партиянан сығарыла — «легаль булмаған партияға ҡаршы типография ойошторғаны өсөн», 1928 йылдың ғинуарында — Мәскәүҙән Ҡаҙағстанға, Уральск ҡалаһына, һөрөлә, унда план органдарында эшләй.
1928—1930 йылдарҙа Преображенский Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһында дәүләт планы комитеты аппаратында эшләй. СССР-ҙа индустриялаштырыу башланғас, Преображенский Сталин яғына күсә, сөнки уның фракцияһы Һул оппозицияның программаһын үтәй, титп һанай. Ауылдағы хәлдәрҙе ул ваҡытта күҙ алдына ла килтерә алмай. 1929 йылдың июлендә К. Б. Радек һәм И. Т. Смилга менән берлектә ВКП(б-ның) Үҙәк комитетына хат юллай, хатта ул оппозициянан ситләшеүе тураһында белдерә һәм 1930 йылдың ғинуарында партияла тергеҙелә.
30-сы йылдарҙа
1930—1932 йылдарҙа Е. А. Преображенский — Түбәнге Новгород крайы план комитетының рәйесе урынбаҫары, 1932—1933 йылдарҙа — СССР-ҙың еңел сәнәғәт Халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы
1933 йылдың ғинуарында Преображенский ВКП(б)-нан ҡабаттан сығарыла һәм «И. Н. Смирнов, В. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың контрреволюцион троцкист төркөмө» эше буйынса ғәйепләнеүсе сифатында ҡулға алына. Преображенский прокурорҙың санкцияһынан тыш ҡулға алына. Уға ғәйепләнеүсе сифатында ҡулға алыныуы тураһында ҡарар бирелмәй. 1933 йылдың 16 ғинуарында СССР-ҙың комиссарҙар советы эргәһендәге ОГПУ коллегияһының махсус кәңәшмәһе ҡарарына ярашлы 3 йыл срокка хөкөм ителә. Е. А. Преображенскийҙан һорау 1933 йылдың 17 ғинуарында ғына алына, йәғни уның хөкөм ителгәненән һуң.
1936 йылдың 20 декабрендә йәки 1937 йылдың 2 ғинуарында Преображенский яңынан ҡулға алына. 1937 йылдың 13 июлендә "йәштәр троцкист үҙәге"н етәкләгәне һәм контрреволюцион террорсылыҡ ойошмала ҡатнашҡаны өсөн Преображенскийҙың енәйәт эше СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһында ҡарала; Е. А. Преображенский атып үлтереүгә хөкөм ителә һәм шул уҡ көндә уға хөкөм үтәлә. 1988 йылдың 22 декабрендә СССР-ҙың Юғары судтың пленумы тарафынан үлгәндән һуң аҡлана
1990 йылдың 16 майында Советтар Союзы Коммунистар Партияһының (КПСС) үҙәк комитеты эргәһендәге Партия контроле комитеты (үлгәндән һуң) Е. А. Преображенскийҙы партия сафтарында тергеҙҙе.
Сәйәси һәм фәнни ҡараштары
Е. А. Преображенский — пропаганда һәм сәйәси иҡтисад буйынса бер нисә хеҙмәт авторы. 1919 йылдың октябрендә Н. И. Бухарин менән берлектә «Азбука коммунизма» китабын яҙа. Китап РКП(б)-ның VIII съезд ҡабул иткән Программаһын популяр формала асып бирә, ҙур тираждар менән баҫыла, күп телдәргә тәржемә ителә, бер тиҫтә йыл эсендә Совет Рәсәйе һәм сит илдәрҙең коммунистик һәм эшселәр партияларының йәш ағзалары өсөн коммунистик доктринаһының база дәреслеге ролен уйнай.
Качкаев Павел Рюрикович
Качкаев Павел Рюрикович (4 октябрь 1951 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. «Берҙәм Рәсәй» партияһынан 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, 2006—2011 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы.
Биографияһы
Павел Рюрикович Качкаев 1951 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Черниговка ауылында тыуған.
1973 йылда «Сәнәғәт электроникаһы» һөнәре буйынса Өфө авиация институтын тамамлай. Ошо уҡ йылда В. И. Ленин исемендәге Өфө приборҙар эшләү заводында инженер-көйләүсе вазифаһында эш башлай. 1976 йылда Качкаев цех начальнигы урынбаҫары, һуңынан бүлек начальнигы була, артабан «Прогресс» БПО-һы генераль директорының беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй.