cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spacewar!
Spacewar! — билдәле булған иң тәүге цифрлы компьютер уйындарының береһе. Уны  Мартин Грец һәм Уэйн Витенен менән бергә эшләгән ( формаль булмаған Hingham Institute  ижади төркөмө). 1961 йылда был төркөм Массачусетс технология институтында DEC PDP-1  мини-компьютер платформаһында уйын эшләп ҡарарға була. Расселдың танышы  Digital Equipment Corporation (DEC) компанияһынан космос аппаратының осош траекторияһын хисаплау өсөн бер нисә  тәжрибә программаһы алғас, Рассел уйын программаһын төҙөй башлай. 1962  йылдың февраленә Spacewar! уйынының тәүге версияһы әҙер була, бының өсөн яҡынса бер кеше 200 сәғәт ваҡыт сарыф итә.
Ике уйынсы уйыны
Spacewar! уйынында ике уйынсы ҡатнаша, һәр  бер уйынсы үҙ карабы  менән идара итә. Улар йондоҙҙоң гравитация ҡоҙоғо (гравитационный колодец-Gravity well}}) янында ауырлыҡ юғалтыу шарттарында төрлө маневрҙар яһай. Башта һәр береһенең маневрҙар яһау өсөн яғыулығы һәм бер нисә торпедаһы бар. Уйын донъяһын симуляциялау Ньютон физикаһы нигеҙендә бара— әгәр ҙә уйынсы бер ниндәй ҙә хәрәкәт эшләмәһә, караптар инерция буйынса бара. Әгәр карап йондоҙға, йәки башҡа карапҡа бәрелһә, уға торпеда тейһә, ул һәләк була. Уйынсы үҙе теләгән ваҡытта гиперарауыҡҡа күсеү функцияһын ҡуллана ала, тик ундай күсеү карапты юҡ итеүе мөмкин, һәр ҡулланған һайын карапты юғалтыу хәүефе арта бара. Башта уйын PDP-1-ҙең үҙендәге переключателдәр менән идара ителгән, һуңыраҡ Боб Сандерс геймпад-тың баштағы версияһын эшләгән, был идара итеүҙе уңайлыраҡ итә һәм  уйын барышын яҡшырта.
Spacewar! — компьютер уйындары тарихы башындағы иң мөһим һәм көслө йоғонто яһаған уйын. Ул 1960-сы йылдарҙағы  иң популяр,   PDP-1  компьютерҙарының барыһында ла ҡуйылған уйын. Spacewar! башҡа компьютер платформаларына ла яраҡлаштырылған (портирование),  һуңыраҡ PDP-1 компьютеры эмуляторҙары (имитация эшләүселәр) өсөн эшләнгән замансараҡ программа телдәрендә яңынан тергеҙелгән. Был уйын башҡа электрон уйындар эшләүгә этәргес була, мәҫәлән, 1971 йылда тәүге аркадалы автоматтар (уйын автоматтары) өсөн эшләнгән   Galaxy Game һәм Computer Space коммерция уйындарын. Бынан тыш, мәҫәлән,1979 йылда барлыҡҡа килгән Asteroids уйыны. 2007 йылда Spacewar!АҠШ Конгрессы китапханаһында уйын ҡанундарына нигеҙ һалған донъялағы иң әһәмиәтле ун компьютер уйыны иҫәбенә инә.
Чукотка ярымутрауы
Чукотка ярымутрауы (Чукотка) — Евразия материгының иң төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ярымутрау. Төньяҡтан Төньяҡ Боҙло океандың Чукот диңгеҙе менән, көньяҡтан Тымыҡ океандың Беринг диңгеҙе менән йыуыла. Алаясканан тар ғына Беринг боғаҙы айырып тора. Ярымутрауҙың көнсығыш яры буйында Аракамчечен утрауы бар.
Был көнбайыш ярымшарҙа урынлашҡан Азия континентының берҙән-бер өлөшө.
Ярымутрау Рәсәй федерацияһының Чукот автоном округы составына инә. Ярымутрауынҙа Провиденский һәм Чукот райондары урынлашҡан.
Тарихы
Ярамутрауға исемде 1728 йылда В. Беринг утрауҙа йәшәгән чукча халҡы исемен бирә.
Рельефы
Чукотка ярымутрауының ҙур өлөшөн 1000 метрлыҡ таулыҡтар ҡаплаған. Күп телгәләнгән таулыҡтар һәм ҡаялар араһында айырым бейек тау түбәләре лә бар. Тау массивтары Чевтакан, Эргувеем, Нунямоваам йылғаларының тәрән үҙәндәре менән телгәләнгән. Иң бейек тау түбәләренә Синяев походы менән бәйле исемдәр бирелгән (1194 метр — Чукотка ярымутрауында иң бейек тау түбәһе). Яр буйында тауҙар ҡапыл текә ҡаялар барлыҡҡа килтереп өҙөлә. Уйһыулыҡтар һөҙәк, күберәге лагуналарға яҡын урында урынлашҡан.
Климат
Климат ҡырыҫ, яр буйында — диңгеҙ климаты, эске райондарҙа — ҡырҡа-континенталь. Ҡыш оҙонлоғо 10 айға тиклем.
Бөтә ерҙә мәңгелек туңлыҡ таралған. Бергә тоташмаған (30-40 метр оҙонлоҡтағы) туңлыҡтар эре йылғаларҙың түбәнге ағымында һәм термокарст күлдәре аҫтында ғына осрай. Туңған тау тоҡомдарының уртаса температураһы яҡынса тау битләүҙәрендә −10°С, йылға үҙәндәрендә −6°С. Дөйөм алғанда Привидения бухтаһы янында, Тымыҡ океан йылылығы тәьҫире менән, температура күтәрелә.
Флора
Чукотка ярымутрауы тулыһынса тундра зонаһында урынлашҡан. Урмандар бөтөнләй юҡ. Арктика талы, дүрт ҡырлы кассиопия, ҡара көртмәле, мүк еләге, ағуна үләне кеүек үләндәр үҫә, уларҙың бейеклеге 5 — 20 см. Йыш ҡына ябыҡ ҡайын, эт еләге лә осрай. Һыу үҙәндәрендә һыу баҫар үҙәндәрҙә үҫә торған тал, ерек, кәрлә ҡайындар үҫә. Мүк һәм лишайниктар флораһы киң таралған, уларҙың күпселеге һирәк осрай торғандар.
Фауна
Аҡ төлкө, бүре киң таралған, шулай уҡ төньяҡ боландары һәм ҡуяндары, оҙон ҡойроҡло йомран, сипылдаҡ ҡоштар, леммингтар (арктика сысҡандары) тереклек итә. Таулы райондарҙа тау тәкәһе йәшәй.
Диңгеҙҙең ҡаялы ярҙарында, чистик, ипатка, кайру, топорок, баклан беренг, аҡсарлаҡ кеүек ҡоштар оя ҡора. Тундрала гуменник, белолобый ҡаҙы, көнсығыш-себер казаркаһы, гагара, плавунчик, канада торна, кулик, дутыш, поморник һәм ҡоштарҙың башҡа төрҙәре осрай. Ҡалҡыулыҡтарҙа аҡ өкө, аҡ ағуна, һары америка сәпсеге, көнсығыш-себер көйөлдөһө оя ҡора.
Сөсө һыуҙа йәшәүсе ихтиофауна
И. А. Черешнев мәғлүмәте буйынса, 2008 йыл:
Иҙелбай (исем)
Иҙелбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Иҙелбай исеме бар.
Этимологияһы
Иҙелбай иҙел һәм бай һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән башҡорт ир-аты исеме.
Фамилияла
Иҙелбаев Нәжип Сафа улы, Нәжип Иҙелбай (12 март 1912 йыл — 1 октябрь 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шағир, драматург, тәржемәсе. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы (9 декабрь 1945 йыл) — ғалим-башҡорт әҙәбиәте белгесе, яҙыусы. 1977 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1984 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 1987 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, филология фәндәре докторы (2001), профессор (2014). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1995). Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты (2006). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).
Иҙелбаев Урал Мирас улы (15 декабрь 1972 йыл) — композитор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәле улы (1893 йыл — 7 март 1918 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостан автономияһының тәүге ғәскәренә етәкселек иткән башҡорт офицерҙарының береһе.
Ауылдар
Иҙелбай (Идельбаево) — Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл. Ҡороған йылғаһы буйында урынлашҡан.
1-се Иҙелбай (икенсе исеме Баҙраҡ 1-се; 1-е Идельбаево) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл. Таймый ауыл Советына ҡарай.
Малышево (Силәбе өлкәһе)
Малышево — Силәбе өлкәһе Сосновка районының Кременкүл ауыл биләмәһе составындағы ауыл.
Тарихы
Ауылға 1744—1763 йылдарҙа Силәбе ҡәлғәһенән килгән кешеләр тарафынан нигеҙ һалына. Ауыл беренсе күсеп ултырыусы кешенең фамлияһы буйынса аталған. 3-сө генераль рәүиз мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 12 ир-ат енсенән торған кеше (крәҫтиән) теркәлгән. 1775 йылда 6 ихата иҫәпләнгән. Ауылдың Силәбе өйәҙенең генераль планындағы урынлашыуы хәҙерге планға тап килә. 1801 йылда Малышево ауылында Шадрино һәм Силәбе ауылдарынан дүрт крәҫтиән ғаиләһе күсеп килә. 1841 йылда бөтә крәҫтиәндәр ҙә казак сословиеһына теркәлә. 20 быуат башында мәктәп эшләй, ауыл Силәбе станицаһы ОКВ 3-сө хәрби бүлегенә инә. 1930 йылда «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы ойошторола, уға 1477,18 га ер биләмәләре ҡарай. Халҡы иген культуралары һәм йәшелсә үҫтереү, мал үрсетеү менән шөғөлләнә. Һуңғараҡ колхоз «Митрофановский» совхозы составына инә. 1990 йылдарҙа ауыл территорияһында «Митрофановское» ЯАЗТ бүлексәһе урынлаша. Хәҙер Малышево ауылында эшкә һәләтле кешеләр юҡ (тик ялға сыҡҡан кешеләр генә йәшәй)
Географияһы
Малышево ауылы Сосновка районының үҙәк өлөшөндә, Мейәс йылғаһы яры буйында, Кайгородово ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 3,5 км алыҫлыҡта һәм өлкә үҙәге Силәбегә яҡын урынлашҡан. Рельефы — ярым тигеҙлек. (Урал аръяғы пенеплены); иң яҡын бейеклек — 267 м. Ландшафты — утрауҙағы ҡарағайлыҡтар һыҙаты менән урман-дала
Яҡындағы тимер юл станцияһы – Силәбе – Ҡыштым – Екатеринбург тимер юлы һыҙығында – Шагол станцияһы, Кайгородово ауылынан көньяҡтараҡ 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан Полетаево станцияһы. Ауылдан көнбайыштараҡ өлкә әһәмиәтендәге автомобиль юлдары: Силәбене урап, Силәбе – Харлуши – Кулуево үтә. Малышево ауылы диңгеҙ кимәленән 236. м бейеклектә ята
Малышево ауылын күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем (Долгодеревенское ауылы) алыҫлыҡ 50 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Кременкүл) — 10 км.
Халҡы
Халҡы 7 кеше. (1775 йылда — 100 (51 казак, 49 крәҫтиән), 1873 йылда — 274, 1900 йылда — 213, 1916 йылда — 312, 1926 йылда — 316, 1995 йылда — 13].
Петруниха (Утка ҡушылдығы)
Петруниха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Утка йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Екатерина II
Бөйөк Екатерина II Алексеевна (2 май 1729 йыл — 17 ноябрь 1796 йыл) — 1762—1796 йылдарҙа Рәсәй императоры.
София Августа Фредерика Ангальт — Цербстская, кенәз Ангальт — Цербстскийҙың ҡыҙы.
Екатерина власҡа популяр булмаған ире Петр III тәхеттән ҡолатҡан һарай түңкәрелешенән һуң килә.
Екатерина дәүере крәҫтиәндәрҙең максималь крепостнойлығы һәм дворянлыҡтың хоҡуҡтарын киңәйтеүе менән билдәләнә.
Екатерина Бөйөк осоронда Рәсәй империяһының сиктәре көнбайышҡа (Речь Посполитаяның бүленеүе) һәм көньяҡҡа табан (Новороссияны,Ҡырымды ҡушып алыу, өлөшләтә — Ҡафты) байтаҡҡа киңәйә.
Екатерина II ваҡытында Пётр I осоронан алып беренсе тапҡыр дәүләт идара итеү системаһы реформалаштырыла.
Мәҙәни яҡтан Рәсәй бөйөк Европа державалары араһына инеүен нығытып ҡуя, быға сәбәпсе әҙәби эшмәкәрлек менән мауыҡҡан, һынлы сәнғәт шедеврҙарын йыйған һәм француз мәғрифәтселәре менән хатлашыуҙа торған шәхсән үҙе императрица була. Дөйөм алғанда, Екатеринаның сәйәсәте һәм уның реформалары XVIII быуаттың мәғрифәт абсолютизмына тап килә.
Сығышы
София Фредерика Августа Ангальт — Цербстская 1729 йылдың 2 майында Померанияның баш ҡалаһы (хәҙер Щецин, Польша) Штеттин немец ҡалаһында тыуған. Атаһы, Август Кристиан Ангальт — Цербстский, сығышы буйынса Ангальт нәҫеленең цербст — дорнбург тармағынан булған һәм Пруссия короле хеҙмәтендә торған, полк командиры, комендант, һуңынан — Штеттин ҡалаһының губернаторы булған, артабан Курляндия герцоглығына депутатлыҡҡа һайлана, әммә уңышһыҙ, хеҙмәтен Пруссия фельдмаршалы вазифаһында тамамлай. Әсәһе — Иоганна Елизавета, Готторп владетельный нәҫелдән, буласаҡ Петр Өсөнсөнөң ике туған инәһе була. Иоганна Елизаветаның шәжәрәһе Дания, Норвегия һәм Швеция короле, Шлезвиг-Голштейнтың беренсе герцогы, Ольденбург династияһына нигеҙ һалыусы Кристиан Беренсегә барып тоташа.
Бала саҡ, белем, тәрбиә
Герцог Цербстский ғаиләһендә Екатерина өй тәрбиәһен ала. Инглиз, француз һәм итальян телдәрен, бейеү, музыка, тарих, география, дини тәғлимәтте өйрәнә. Ул ҡыҙыҡһыныусан, шаян ҡыҙ булып үҫә, малайҙар алдында үҙенең батырлығы менән ҡупырайырға ярата. Әсәһе уны бала сағында Фике йәки Фикхен тип атай (Figchen — Frederica исеменән килеп сыҡҡан, йәғни «бәләкәй Фредерика»).
1743 йылда Рәсәй императрицаһы Елизавета Петровна үҙенең вариҫы бөйөк кенәз Петр Федоровичҡа (буласаҡ император Петр III) кәләш эҙләй башлай. 1744 йылда Цербст принцессаһы әсәһе менән бергә Рәсәйгә Петр Федорович (өс туған ағаһы)менән никахҡа инеү өсөн саҡырыла. Тәүге мәртәбә буласаҡ ирен Эйтин замогында 1739 йылда күрә.
Яҡынса 1744 йылдың 12 февралендә ун биш йәшлек принцесса әсәһе менән бергә Рига аша Рәсәйгә килә. Рәсәйгә килгәс тә, ул урыҫ телен, тарихты, православиены, урыҫ традицияларын өйрәнә башлай, сөнки яңы илен үҙенең яңы тыуған Ватаны итеп ҡабул итә. Уның уҡытыусылары араһында Симон Тодорскийҙы (православие уҡытыусыһы), тәүге урыҫ грамматикаһының авторы Василий Ададуровты (урыҫ теле уҡытыусыһы), балетмейстер Лангты (уҡытыусы бейеү) айырып күрһәтәләр. Урыҫ телен тиҙерәк үҙләштерер өсөн буласаҡ императрица ҡышҡы һыуыҡта йыш асыҡ тәҙрә янында ултыра. Тиҙҙән ул үпкә шешеүе ауырыуы менән сирләп китә. Уның хәле шул тиклем ауыр булмаһа, хатта әсәһе лютеран пасторын килтерергә тәҡдим итә, әммә София баш тарта һәм Симон Тодорскийҙы саҡырта. Был хәл урыҫ һарайында уға популярлыҡ өҫтәй. 1744 йылдың 28 июлендә (9 июль) лютеранлыҡтан православиеға күсә һәм Екатерина Алексеевна исемен ала (әсәһе Елизавета — Екатерина Беренсеке кеүек), ә икенсе көндө император менән никахлаша.
Рәсәй тәхете вариҫы менән никахлашыу
Павелдың тыуыуынан һуң Екатеринаның Петр һәм Елизавета Петровна менән мөнәсәбәттәре бөтөнләй боҙола. Петр үҙенең ҡатынын "запастағы мадам"тип йөрөтә. Улар икеһе лә азат тормош алып барыуҙа бер-береһенә ҡамасауламай.
Инглиз илсеһе Уильямс был осорҙа Екатеринаның ышаныслы кешеһә һәм яҡын дуҫы була. Ул күп тапҡыр уға ҙур суммаға субсидия рәүешендә заем бирә: 1750 йылда ғына 50 000 һум тапшырыла, был хаҡта уның ике распискаһы бар; ә 1756 йылдың ноябрендә уға 44 000 һум тапшырыла, алмашҡа ул Екатеринанан төрлө конфиденциаль мәғлүмәт ала — телдән һәм яҙма формаларында. Атап әйткәндә, 1756 йылдың аҙағында Пруссия менән Ете йыллыҡ һуғышы башланғандан һуң Уильямс Екатеринанан һуғышҡа ингән урыҫ армияһының торошо һәм урыҫ һөжүменең планы тураһында депеша ала, был хатты Уильямс Лонданға һәм Берлинға Пруссия короле Фридрих II ебәрә. Уильямс киткәндән һуң ул аҡсаны Кейттан ала. Уильмсҡа яҙған бер хатта ул Рәсәйҙе Англия араһында дуҫлыҡ бәйләнештәрен булдырыуҙы вәғәҙә итә.
1756 йылдан башлап, бигерәк тә Елизавета Петровнаның ауырыған осоронда, Екатерина буласаҡ императорҙы (үҙенең ирен) тәхеттән төшөрөү планын башында йөрөтә, бының турала күп тапҡыр Уильямсҡа яҙа. Ошо маҡсатта, тарихсы В. О. Ключевский һүҙҙәренсә, Англия короленән бүлек биреп шаһиттарҙы һатып алыр өсөн үтескә 10 мең стерлинг һорап ала, гвардия полкы командиры К. Разумовский менән йәшерен килешеүгә килә. План менән канцлер Бестужев та таныш була.
1758 йылдың башында императрица Елизавета Петровна урыҫ армияһының баш командующийы Апраксинды (Екатерина уның менән дуҫтарса мөнәсәбәттә була), шулай уҡ канцлер Бестужевты ла, хыянатта ғәйепләй. Икеһе лә ҡулға алына һәм язалауҙарға дусар булалар; әммә Бестужев, ҡулға алынғанға тиклем, Екатерина менән хатлашыуын юҡ итеп өлгөрә һәм Екатерина йәберләүҙән ҡотолоп ҡала. Ошо уҡ ваҡытта Уильямс Англияға ҡайтарыла. Шулай итеп, уның элекке фавориттары юҡҡа сыға, әммә яңылары барлыҡҡа килә: Григорий Орлова һәм Дашкова.
Елизавета Петровна вафаты (1761 йылдың 25 декабре) һәм Петр Федоровичтың тәхеткә ултырыуы ир менән ҡатын араһын тағы ла нығыраҡ бер-беренән алыҫайта. Петр III асыҡ рәүештә һөйәркәһе Елизавета Воронцова менән йәшәй башлай. Екатерина Орловтан бала таба, бәпесләү ваҡыты еткәс, уға тоғро булған камердинеры Василий Григорьевич Шкурин үҙ йортон яндыра. Бындай тамашаны ҡарарға яртаҡан Петр яҡындары менән янғын ҡарарға китә, ошо арауыҡта Екатерина имен-аман бушана. Шулай итеп, донъяға Алексей Бобринский килә, һуңынан ҡустыһы Павел I уға граф титулын бирә.
1762 йылдың 28 июнендәге түңкәрелеш
Тәхеткә ултырғас, Петр III үҙенә ҡарата офицерҙар корпусын ҡаршы ҡуя. Мәҫәлән, ул Рәсәй өсөн уңайһыҙ булған Пруссия менән килешеү төҙөй, рәсәй Пруссияны Ете йыллыҡ һуғышта еңгәндән һуң, уға тартып алынған ерҙәрҙе кире ҡайтара. Бер үк ваҡытта ул Данияға ҡаршы сығыш яһарға ниәтләнә. Петр III шулай уҡ Урыҫ сиркәүенең мөлкәтенә секвестры, монастырь ер биләүселеге тураһында иғлан итә һәм сиркәү йолаларының реформаһы тураһыда һүҙ йөрөтә. Түңкәрелеш яҡлылар Петр III наҙанлыҡта, аҡылһыҙлыҡта, рәсәйҙе яратмауҙа ғәйепләйҙәр. Уның менән сағыштырғанда 33-йәшлек Екатерина бик ыңғай баһалана.
1762 йылдың 28 июнендә (9 июль) иртә менән Екатерина Алексей һәм Григорий Орловтарҙың оҙатыуында Петергофтан Санкт-Петербургка килә, бында уға гвардия частары тоғролоҡҡа ант килтерәләр. 1762 йылдың 28 июнендә Петр III, ҡаршылашыуҙан файҙа сыҡмаҫын аңлап, икенсе көндө тәхеттән баш тарта, һаҡ аҫтына алына һәм билдәһеҙ шарттарҙа һәләк була.
Тарихсы Н. И. Павленко яҙыуынса, «Императорҙың үлтерелеүе ышаныслы дәлилдәр менән иҫбатлана»" — Орловтың Екатеринаға хаттары һәм башҡа бик күп дәлилдәр менән. Мәҫәлән, 4 июлдә, императорҙың үлеменән ике көн алдан, Екатерина уның янына табип Паульсенды йүнәлтә, һәм Павленко яҙыуынса, «Паульсен Ропшаға (императорҙың һарайы) дарыуҙар менән түгел, ә кәүҙәне ярыу өсөн тәғәйенләнгән хирургия инструменттары менән ебәрелә».
Ире тәхеттә баш тартҡандан һуң, Екатерина Алексеевна тәхеткә Екатерина II исеме аҫтында килә, манифестында Петрҙың дәүләт динен һәм Пруссия менән килешеүҙе үҙгәртеү ниәте тәхеттән төшөрөү сәбәбе итеп күрһәтелә. 1762 йылдың 22 сентябрендә (3 октябрь) Мәскәүҙә тәхеткә ултыра. Шулай итеп, В. О. Ключевский фекеренсә, Екатерина икеләтә захват эшләй: иренән хакимлыҡты тартып ала һәм улына ла, атаһының вариҫына, хакимлыҡты тапшырмай.
Екатерина II һәм Пугачев ихтилалы
1773 — 1775 йылғы Пугачев ихтилалы тураһында хәбәрҙе алыу менән Екатерина 1773 йылдың октябрь айында ихтилалды баҫтырыуҙы ойоштороу буйынса Дәүләт хәрби коллегияһына тейешле бойороҡ бирә һәм ил халҡына мөрәжәғәт итә. Екатерина Хәрби коллегияһының эшмәкәрлеген тулыһынса үҙ контроле аҫтында тота, шулай уҡ генералдар В. А. Кар, А. И. Бибиков, П. М. Голицын, Ф. Ф. Щербатов, П. И. Паниндарҙың ғәскәрҙәр менән командалыҡ итеү мәсьәләләре, Ҡаҙан һәм Ырымбур йәшерен комиссиялары шефы генерал-майор П. С. Потемкиндың, Ырымбур губернаторы генерал-поручик И. А. Рейнсдорптың эшмәкәрлеге уның ҡарамағында була. Пугачевҡа ҡаршы манифестар баҫтырып сығара (1773 йылдың 29 ноябренән һәм 23 декабренән, 1774 йылдың 15 мартынан). 1774 йылдың ғинуарында Е. И. Пугачёвтын указдарын һәм манифестарын, башҡа ихтилал документтарын юҡ итеү мәсьәләһе буйынса Сенатҡа мөрәжәғәт итә; үҙ сиратында, Сенат указы менән (1774 йылдың 10 ғинуарынан) бөтә учреждениеларға, хәрби командаларға Пугачевтың һәм ихтилалдың башҡа етәкселәренең өндәмәләрен, манифестарҙы, указдарҙы йыйып, күмәк кеше алдында үртәргә бойорола.
Башҡортостандағы ихтилал
Екатерина II Салауат Юлаевтың исемен тәүге тапҡыр 1774 йылдың февралендә Бибиковтың белдереүенән белеп ҡала. Әлеге хатта Бибиков Салауат Юлаевтың һәм И. С. Кузнецовтың 29 ғинуарҙа яҙылған өгөт-нәсихәте (увещевание) тураһында һүҙ бара. Бибиковтың һәм П. С. Потемкиндың белдереүҙәрендә Салауат Юлаев «Пугачевтың иң яҡын фекерҙәше» тип атала. П. И. Панин императрицаға ебәргән реляцияһында Салауат Юлаевты һәм уның атаһын «боланың төп юлбашсылары», «башҡорт халҡының төп юлбашсыһы» тип баһалай (Салауат Юлаевты ҡулға алыу, Юлай Аҙналинды тотоу саралары, башҡорт халҡын ихтилалда ҡатнашҡаны өсөн бер нисә мең йылҡы малын конфискациялау аша язалау кәрәклеге тураһындағы реляция). 1774 йылдың аҙағында — 1775 йылдың башында Пугачевтың һәм уның көрәштәштәренең суд процесы менән етәкселек итә. 1775 йылдың 27 ғинуарында П. Панинға Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналин өҫтөнән тикшереү процесын Йәшерен комиссияһының Мәскәү бүлексәһендә үткәреү тураһында рескрипт бирелә. Екатерина II Йәшерен экспедицияһының 1775 йылдың 16 мартында хөкөм сығарған саҡта хәл иткес роль уйнай. 1775 йылдың 19 мартында башҡорттарҙан «енәйәтәре өсөн яза» рәүешендә 4000 йылҡы малын йыйып алыу тураһынғы указға ҡул ҡуя (штраф формаһында).
Әҙәбиәт
// Русская старина, 1896. — Т. 88. — № 11. — С. 436—441. — В ст.: ''Бильбасов В. А.'' Походы Екатерины II по Волге и Днепру (1767 и 1787 гг.).
Тузовка (Уй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әзербайжан бейеүе
Әзербайжан халыҡ бейеүҙәре (Azərbaycan xalq rəqsləri; آذربایجان خالق رقس‌لری) — әзербайжан халҡының  бейеү сәнғәте. Әзербайжан бейеүҙәренең музыкаль үлсәме — 6/8 һәм 3/4. Әзербайжан халыҡ бейеүҙәре бик боронғо тарихҡа эйә. Быны Гобустанда ҡая-таштарға төшөрөлгән  рәсемдәр дәлилләй. Тәүҙә бейеүҙәр йола башҡарыу рәүешендә була, урта быуаттар башынан Әзербайжанда төрлө бейеү төрҙәре формалаша башлай һәм Әзербайжан халҡының һаҡсыл мөнәсәбәте һөҙөмтәһендә әлегә тиклем  һаҡлана. Бейеүҙең ҡаһарман, көнкүреш, хеҙмәт, йола төрҙәре бар. Характеры һәм ритмы буйынса әзербайжан халыҡ бейеүҙәре үтә талғын, талғын һәм йәнле бейеүҙәргә бүленә. Ритмик ҡоролошона бәйле үҙенсәлекле һүрәтләнештә булалар. Ҡағиҙә булараҡ, әзербайжан бейеүе өс өлөшлө була: беренсе өлөшө — түңәрәк буйлап йөрөү, бейеүсе кәүҙәһен тура һәм ғорур тота, икенсеһе — торған урында лирик туҡталыш  (сүзмә) һәм өсөнсөһө — тағы түңәрәк буйлап — ышаныслы, ынтылышлы һәм тантаналы хәрәкәт. Өсөнсө өлөшкә етеҙ ритм, хис-тойғолар сайпылыуы хас. Күп бейеүҙәр, айырыуса боронғолар, хайуандар йә үҫемлектәр атамаһын йөрөтә: «джәйрани» — ғәзәл, «лалә» — ялан мәге, «бәнәүшә» — миләүшә, «иннаби» — емеш һ.б. Әзербайжан бейеүҙәренең күпселеге яңғыҙ башҡарыла.
Тарихы
Әзербайжан территорияһында халыҡ бейеү сәнғәтенең барлыҡҡа килеүе һәм формалашыуы күп быуаттар дауамында бара. Халыҡта үткән замандарҙан бирле йәшәп килгән «году-году», «коса-коса», «хыдыр ильяс»  кеүек күмәк йола бейеүҙәре бик боронғо һанала. Борон Әзербайжан территорияһындағы хакимдарҙың һарайҙарында юғары башҡарыу оҫталығы менән дан алған бейеү ансамблдәре булған.
Линдси Вонн
Кэролайн Вонн Линдси (Lindsey Caroline Vonn, ире буйынса — Килдоу (Kildow); 18 октябрь 1984 йыл, Сент-Пол, Миннесота, АҠШ) — Америка тау саңғысыһы, 2010 йылда һарҡыуға тиҙ төшөү буйынса Олимпия чемпионы, дөйөм зачётта 4 тапҡыр Донъя кубогы эйәһе (2007/08, 2008/09, 2011/12 һәм 2009/10) һәм ике тапҡыр донъя чемпионы.
Әзербайжан бейеүе
Совет осорондағы үҫеше
Республикала 1920 йылда  Совет власы урынлашҡас, халыҡ бейеүе яңы кешенең рухи донъяһын, идеологияһын, хеҙмәт эшмәкәрлеген сағылдырған яңы йөкмәтке менән байый. «Мамыҡ үҫтереүселәр бейеүе», «Уңыш бейеүе», «Балыҡсылар бейеүе», «Йыһан бейеүе» кеүек бейеүҙәр барлыҡҡа килә. «Мирзаи», «Оҙондара» кеүек боронғо ҡатын-ҡыҙ бейеүҙәре сәхнәләрҙә ҡуйыла, яңылары хасил ителә. Мәҫәлән, Г. Гусейнлиҙең «Басти» һәм С. Рөстәмовтың «Сүрәйә» йырҙары көйөнә ҡыҙҙар бейейҙәре һалына. Йәштәр бейеүҙәре (егеттәрҙең һәм ҡыҙҙарҙың бергә бейеүе) шулай уҡ киң тарала.
Линдси Вонн
2015 йылдың 19 ғинуарында донъя кубогы айырым этабында еңеүҙәренең дөйөм һаны буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында рекордсменка, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла, ирҙәр араһында ла Донъя кубогында супергигантта һәм һарҡыуға тиҙ төшөүҙә еңеүҙәр һаны буйынса рекордсменка.
Әзербайжан бейеүе
Совет осорондағы үҫеше
Әзербайжанда тәүге профессиональ бейеү коллективы 1938 йылда үҙешмәкәрлек нигеҙендә ҡорола. Был ансамбль боронғо һәм хәҙерге заман халыҡ бейеүҙәренән торған репертуар менән сығыш яһай. Эшмәкәрлеге республиканың үҙендә, СССР-ҙа, шулай уҡ сит илдәрҙә бейеү  сәнғәтен пропагандалау менән бәйле була. Ул осорҙағы төп бейеүселәрҙән Әзербайжан ССР-ының халыҡ артистары Әминә Дилбазиҙы, Роза Жәлилованы, Алибаба Абдуллаевты, Б. Мамедовты; республиканың атҡаҙанған артистары Туту Гамидованы, Алиә Рамазанованы һәм башҡаларҙы атарға була.
Линдси Вонн
Бик күп белгестәр фекеренсә, тиҙ йөрөшлө дисциплиналарҙа тарихтағы иң көслө тау саңғысыһы.
Әзербайжан бейеүе
Совет осорондағы үҫеше
1959 йылда Әзербайжанда Әминә Дилбази етәкселегендә   «Чинар» (Çinar — Платан) тигән һәүәҫкәр ҡыҙҙар бейеү ансамбле  ойошторола. Тиҙҙән коллектив профессиональ халыҡ ансамбле булып китә.
Линдси Вонн
Юниорҙар
Линдси үҙенең тик дүртенсе юниор чимпионатында миҙал яуланы: 2003 йылда Пюи-Сен-Винсентта ул һарҡыуға тиҙ төшөү буйынса икенсе була. 2004 йылда. Мариборҙа уҙене һөҙөмтәләрен һарҡыуға тиҙ төшөү буйынса ҡабатлаған һәм «бронза» гигантта еңә.
Әзербайжан бейеүе
Бейеүҙәр өсөн нота яҙыу
1930-сы йылдарҙа Музыка буйынса ғилми тикшеренеүҙәр советы ойошторолғандан һуң Әзербайжан дәүләт консерваторияһы баҫмаларына бейеүҙәрҙе индереү мөмкинлеге асыла. Халыҡ музыкаһы һәм бейеүҙәре кабинеты бейеүселәр өсөн эш планы төҙөй башлай. Билдәле йырсы, халыҡ музыкаһы нескәлектәрен яҡшы белгән Бүлбүл  был кабинеттың етәксеһе була. Фольклор йыйыуҙа уның хеҙмәттәре ҙур була.
Линдси Вонн
2000 йыл
2000 йылда 18 ноябрендәге Донъя кубогында 16 йәше тулып, бер ай үткәс, дебют үтә. 2004 йылдың 18 ғинуарында Кортина-д’Ампеццола үткән һарҡыуға тиҙ төшөүҙә беренсе тапҡыр подиумға күтәрелә.
Әзербайжан бейеүе
Бейеүҙәр өсөн нота яҙыу
1937 йылда «Әзербайжандың бейеү көйҙәре» йыйынтығы баҫылып сыға, уны Сәид  Рөстәмов әҙерләй. Йыйынтыҡҡа иң билдәле 30 бейеү инә. Был бейеүҙәр әле лә көн үҙәгендә. 1950 йылда С. Рөстәмов йыйынтыҡты ҡабатлап баҫтыра.
Линдси Вонн
2000 йыл
2002 йылда олимпия уйындарында Солт-Лейк-Ситила 17 йәшлек Вонн слаломһыҙ һәм комбинацияһыҙ сығыш яһаған. Слаломда Вонн саҡ 32-се генә һөҙөмтә күрһәтә, 20 йәшлек Янице Костелич тигән чемпионға 14,5 секудҡа еңелә. Комбинацияла Линдси алтынсы булып (шул уҡ Костеличҡа 4,77 сек еңелеп), күпкә уңышлы сығыш яһай, Линдси шул уҡ тһарҡыуға тиҙ төшөү ваҡытында зачёт комбинацияһында дүртенсе ваҡыт күрһәтә.
Әзербайжан бейеүе
Бейеүҙәр өсөн нота яҙыу
1951 йылда Төфик Кулиев, Закир Баһиров һәм Мәммәд Сәлех «Әзербайжан халыҡ бейеүҙәре» тигән йыйынтыҡ баҫтыра.
Линдси Вонн
2000 йыл
2006 йылда Туриндағы Олимпия уйындарында 21 йәшлек тайвандән тиҙ йөрөшлө ауыштан (2005 йылдың декабрендә ул Луиза Валька Лейк-Изер'ҙа) үткәрелгән донъя кубогы этабында еңде. Әммә Олимпиадалағы тиҙ ауышта Линдси саҡ һигеҙенсе булып килә (был урынды австрийка Александра Майснитцер менән бүлгәндәр), Линдсины 0,65 сек өс призерҙан айырҙы.
Әзербайжан бейеүе
Бейеүҙәр өсөн нота яҙыу
1954 йылда Рәүеф Ғаджиев зурнасы Али Кәримов менән фортепиано өсөн «Sünbülü» һәм «Yarış» кеүек бейеүҙәрҙең ноталарын яҙа. Был бейеүҙәр пьесалар һәм тамашалар өсөн ҡуйыла.
Линдси Вонн
2000 йыл
Сан-Сикариолағы супергигант трассаһында Линдси етенсе ваҡыт күрһәтте (0,36 сек бронза призёрынан еңелде). 4 йыл элек Ана Персон тигән чемпионканан 2,54 сек ҡалып, Солт-Лейк-Ситила 14-се урын ала.
Әзербайжан бейеүе
Төрҙәре
Тематик йөкмәткеһе буйынса әзербайжан халыҡ бейеүҙәре хеҙмәт («чобаны» — «көтөүсе»), йола (ритуаль, календарь, туй), көнкүреш («мирзаи», «тураджи»), героик (хәрби — «дженги»  һәм спорт — «зорхана»), әйләнмә-уйын («яллы», «халай») һәм башҡалар төрҙәргә бүленә.
Айырыуса киң таралған бейеүҙәр: «терәкәмә» (күсмәселәр бейеүе), «гытгылыда» (ҡатын-ҡыҙҙар әйләнмәле бейеүе), туйҙарҙа, ҡыҙҙар аулағында йәш ҡатындар һәм ҡыҙҙар тарафынан башҡарыла торған «иннаби», «джәйран-балла», «яллы» һәм башҡалар.
Линдси Вонн
2000 йыл
2007 йылда (супергигант һәм тиҙ йөрөшлө ауыш) Шведциялағы Ора донъя чемпионатында ике көмөш миҙал яулай (икеһендә лә Воннды Ана Персон үтеп китә).
Әзербайжан бейеүе
Башҡарыу
Әзербайжан халыҡ бейеүе, ҡағиҙә булараҡ, өс өлөштән тора. Беренсе өлөшө түңәрәк буйлап йылдам хәрәкәт итеүҙә тора. Икенсеһе — лирик өлөш, бейеүсе бер урында ҡатып ҡалғандай була («сүзмә»),   бейеүсенең кәүҙәһе  үргә ынтылып, ғорур ҡиәфәт ала. Өсөнсө өлөшө йәнә түңәрәк буйлап ынтылышлы, хисле хәрәкәт итеүҙән тора. Бейеүҙәр ғәҙәттә халыҡ музыка ҡоралдары аккомпанементы аҫтына башҡарыла: зурнасылар триоһы (ике зурна һәм бер нагара), сазандари триоһы (тар, кәманча, дәф) һәм башҡалар. Ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр бейеүе бер-береһенән ҡырҡа айырыла.
Линдси Вонн
2000 йыл
Донъя кубогы 2007/08 йомғаҡтары буйынса, тайвандән тиҙ ауыштың биш этабында ла һәм комбинацияла еңеү яулай. Америка тарихында дөйөм зачетта донъя кубогын яуларға өлгәшкән Тамара Маккиннинан (1983 йыл) һуң, Линдси, шундай уҡ һөҙөмтәгә ирешә алған икенсе американка була.
Әзербайжан бейеүе
Башҡарыу
Бейеү музыкаһы төрлө: ҡатын-ҡыҙ бейеүҙәренең көйө — һәлмәк лирик («Тураджи», «Узундара » һ.б.) йә шатлыҡлы-йәнле («Терәкәмә» һ.б.), ир-егет бейеү көйҙәре — тантаналы-олпат («Мирзаи» — өлкән йәштәгеләр башҡара торған бейеү һ.б.), өйөрмәләй етеҙ («Гайтагы», «Аскерани» һ.б.). Күмәк бейеүҙәр — яллы (асыҡ һауала башҡарыла торған әйләнмәле бейеү), джанги (яугир ирҙәр бейеүе) киң таралған. Бейеү көйөнөң такт үлсәменә (6/8) төрлөлөк, ритмик фигураларҙың киҫкенлеге хас (пунктир ритмдар, синкопалар йыш осрай).
Линдси Вонн
2000 йыл
2008/09 сезонындағы донъя кубогының дөйөм зачетында, Мария Ришты 384 мәрәйгә уҙып, Вонн тағы ла иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә. Шулай уҡ, был сезонда слалом этаптарында ике еңеү яулай. Унан алда ла, унан һуң да Линдси слалом буйынса Донъя кубогонда бындай уңышҡа өлгәшә алмай.
Шулай итеп,Риш Мариянан һәм Загробский Шароктан ҡала, Вонн донъя кубогының зачётында өсөнсө урынды биләй. Шулай уҡ,Вонн супегигантта дүрт этапты еңә, икеһе тиҙ ауышта һәм берәһе комбинацияла.
2009 йылда Валька-Изерҙағы чемпионатта Линдси ике алтын миҙалға өлгәшкәндәрҙән яңғыҙы ғына (ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр араһында). Тиҙ йөрөшлө ауышта Вонн йәш швейцарка Лара Гутты үтеп китә. Ә супергигантта Франциянан Маршан Мари-Арвье ғына иң көслө дәғүәсеһе булған.
Шулай уҡ, Вонн үҙенең карьераһында тәүге тапҡыр слалом буйынса донъя чемпионатында стартҡа сыға,әммә фишнишҡа үтә алмай.
2010 йыл
2010 йылдың мартында Вонн Мария Ришты 155 мәрәйгә уҙып китә һәм карьераһында өсөнсө тапҡыр донъя кубогының зачётында еңә.
World Laureus Awards Sports версияһы 2010 йыл һөҙөмтәләре Воннды буйынса донъяның иң яҡшы спортсыһы тип таный.
Тамара Маккиннинан (1983) һәм Пикабо Стриттан ҡала (1998), Линдси тарихта бындай танылыу алғандарҙың өсөнсөһө булып тора.
2011 йылда Гармиш-Партенкирхенела рәттән өс тапҡыр чемпионатта һарҡыуға тиҙ төшөү буйынса миҙалға лайыҡ була.
Әммә был юлы көмөш миҙалға үтә. Алтын миҙал көтмәгәндә бығаса бер ҡасан да Донъя кубогында был дисциплинала еңеүгә өлгәшә алмаған австралийка Элизабет Гёрглдың бәхетенә тейә.
Зёльденда үткән 2011/12 сезонының беренсе этабында, киң билдәле Реттенбаз боҙ трассаһындағы гигант слаломда Вонн үҙ карьераһында тәүгә беренселәрҙән булыуға өлгәшә. Биш дисциплинала ла: слаломда, гигант слаломында, һарҡыуға тиҙ төшөүҙә, супергигантта һәм комбинацияларҙа еңеп, донъя кубогы тарихында дан алыусы бишенсе тау саңғысыһы була.
Шулай уҡ, уның был уңыштары Воннға Донъя кубогында еңеү буйынса Аня Персонды ҡыуып етергә мөмкинлек бирә.
2011 йылдың декабрь башында 6 көн эсендә Линдси дүрт тапҡыр рәттән АҠШ һәм Канада трассаларында Донъя кубогында еңеү яулай. Шул уҡ ваҡытта, Бивер-Криктағы Донъя кубогы өсөн еңеүе — Вонндың АҠШ территорияһында өлгәшкән тәүге уңышы ла.
Һөҙөмтәлә, ул үҙенең кубок этаптарындағы еңеүҙәрҙең дөйөм һанын 46 тиклем еткерә. Был күрһәткестәре буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында австриялы Аннемари Мозер-Прёльдан (62) һәм швейцариялы Френи Шнайдерҙан(55) һуң, Вонн өсөнсө урынға сыға.
2012 йылдың 4 февралендә Гармиш-Партенкирхенда Вонн бер юлы ике «юбилей» билдәһе ала: һарҡыуға тиҙ төшөүҙә 25 еңеүгә һәм Донъя кубогы этабында 50 еңеүгә өлгәшә.
26 февралдә болгар Банскоһында Донъя кубогы этабында ул үҙенең супергигант карьераһында 18-се тапҡыр еңеүсе була. Шулай итеп, ҡатын-ҡыҙҙар Донъя кубогы тарихында был дисциплинала еңеүҙәр һаны буйынса лидерға әйләнә.
9 мартта Донъя кубогы этабында гигант слалом буйынса үҙ карьераһында икенсе тапҡыр еңеүгә өлгәшә. Миҙгел бөтөүгә биш старт ҡалғанда уҡ, ваҡытынан алда Донъя кубогоның дөйөм зачётында Ҙур Гәлсәр глобус яулай. Был Вонндың карьераһында дүртенсеһе була. Вонндың Донъя кубогының дөйөм зачетындағы күрһәткесе американлы Аннемари Мозер-Прёлдекенән (6 тапҡыр) икәүгә генә кәм.
2011/2012 йылдар миҙгеленән һуң, Вонн слаломда сығыш яһауын туҡтата. Донъя кубогында бары тик слалом трассаһына комбинация сиктәрендә генә сыға. (2011/2012 йылғы миҙгелдән һуң, Линдси 2013 йылдың ғинуар аҙағында Марибор ҡалаһында ни бары бер тапҡыр ғына слаломда стартҡа баҫа, унда беренсе урауҙа 33-сө урында була һәм икенсеһенә үтә алмай).
2012 йылдың октябрь айында Вонн үҙ көсөн ир -егеттәр ярышында ла үҙ көсөн һанап ҡарамаҡсы булыуы тураһында хәбәр була. Канаданың Лейк Луиза ҡалаһында үткән Донъя кубогы этабы тураһында һүҙ бара. Бында Линдси тәүге утыҙ араһына эләгеүгә өмөт итә. Ләкин саңғы спортының Халыҡ-ара федерацияһы Воннға ир-егеттәр менән ярышыуҙы тыя.
2012 йылдың декабрендә Канаданың Лейк Луизаһында өс көн эсендә этап стартында 3 еңеү яулай һәм үҙенең 2011 йылдағы уңышын ҡабатлай.
Был Воннға Донъя кубогы этабындағы еңеүҙәренең дөйөм һанын 56-ға еткерергә һәм Френя Шнайдер күрһәткестәрен (55) үтеп китергә мөмкинлек бирә. Лейк Луиза трассаһында американлы бөтәһе Донъя кубогының 13 этабында еңеү яулай.
2013 йылдың 5 февралендә Австрияның Шладмингындағы супергигант трассаһында үткән донъя чемпионатында Вонн тубыҡ һеңерен йәрәхәтләй һәм трассанан вертолет ярҙамында госпиталгә эвакуациялана. Линдси өсөн миҙгел тамамлана. Ул тубыҡ алды һеңерен алып ташлау буйынса операция үткәрә.
2013 йылдың декабрь башында Донъя кубогы трассаһына әйләнеп ҡайта. Шул уҡ 2013 йылдың декабрь аҙағында яңынан тубығын ауырттыра һәм 2014 йылдың ғинуар башында Сочиҙағы Олимпия уйындарында ҡатнаша алмаясағы тураһында иғлан итә.
Вонн трассаға Колорадола 2015 йылдың февралендә үтәсәк Донъя чемпионатына әйләнеп ҡайтырға ниәтләгән була. 2013/14 миҙгел Вонндың Донъя кубогы этаптарында бер генә еңеү ҙә яулай алмаған һуңғы унауһының иң беренсеһе була.
Йәрәхәтләнгәндән һуң спортҡа кире ҡайтыу
2014/15 миҙгел башында Вонн Донъя кубогы трассаһына әйләнеп ҡайта. 2014 йылдың 6 декабрендә Лейк Луизда үткән һарҡыуға тиҙ төшөү трассаһында ул сираттағы еңеүен яулай (был уңыш Воннға10 йылдан һуң һәм Донъя кубогында ошо уҡ трассала еңеүенә өс көн үткәс килә).
Вонн был күрһәткестәр буйынса, Линдси тыуғанға ҡәҙәр, 1980 йылда үҙ карьераһын тамамлаған Австрияның рекордсыһы Аннемари Мозер-Прёль менән тигеҙләшә. Икенсе көндө шул уҡ Кортине-д’Ампеццола Вонн супергигантта уңышҡа өлгәшә һәм Мозер-Прёль ҡаҙаныштарын үтеп китә.
2015 йылда Вейлда һәм Бивер-Криктағы үҙҙәрендә үткән Донъя чемпионаты дебютында  Вонн супергигант буйынса беренсе стартта уҡ бронза яулай. Ярышта ул чемпион Анне Феннингерҙан 0,15 секундҡа ғына ҡалыша. Был Вонн өсөн 2007 йылда алған көмөштән һәм 2009 йылдағы алтындан һуң Донъя чемпионаттары супергигантында алған өсөнсө еңеүе була.
Үҙе төп фаворит булып торған һарҡыуға тиҙ төшөү төрөндә Тина Мазанан  1,05 секундҡа ғына  отола һәм  бары бишенсе урын ғына ала.
Һарҡыуға тиҙ төшөү трассаһындағы суперкомбинацияла Линдси етенсе һөҙөмтә күрһәтеп, әллә ни уңышлы сығыш яһай алмай (лидер булған Мазанан 1,31 секундҡа отола), ә слаломда трассанан сыға.
2014/15 миҙгел йомғаҡтары буйынса Донъя кубогының һарҡыуға тиҙ төшөү зачётында етенсе тапҡыр карьерала иң яҡшыһы тип таныла. Шулай уҡ, ул супергигант зачётында ла карьераһында бишенсе тапҡыр уңышҡа өлгөшө. Шул уҡ ваҡытта француз Мерибелында үткән миҙгелдең финал этабында ике дисциплинала еңеү яулай.
2015 йыл декабрь башында Лейк Луиздағы этапта Вонн үҙ карьераһында өс көн эсендә рәттән өс еңеү яулай. 12 декабрҙә Орҙа Донъя кубогы этабында бер-бер артлы дүрт еңеү яулауға өлгәшә. 2013 йылдың ғинуарынан һуң ул беренсе тапҡыр гигант слаломда еңеү яулай.
18 декабрь көнө Вонн комбинацияла дүрт йыл эсендә беренсе урынға бик яҡын була. Ләкин һарҡыуға тиҙ төшөүҙә старт һөҙөмтәләре буйынса  Америка спортсыһы  лидер булһа ла, Валь-д’Изерҙағы старт буйынса Швейцария спортсыһы Ларе Гуттан ни бары 0,01 секундҡа ғына артта ҡала.
2016 йылдың 9 һәм 10 ғинуарҙында Альтенмарктта супергигантта һәм һарҡыуға тиҙ төшөүҙә Вонн еңеү яулай. Донъя кубогы этабында һарҡыуға тиҙ төшөүҙә Вонндың 36-сы тапҡыр еңеүгә өлгәшә. Был күрһәткес буйынса ул Аннемари Мозер-Прёль менән тигеҙләшә.
Был уңыш Вонндың миҙгелдә яулаған 8-се, ә карьераһындағы 75-се еңеүе була.
6 февралдә Гармиш-Партенкирхенда һарҡыуға тиҙ төшөүҙә бөтә дәғүәселәренән 1,5 секундҡа алда килеп, үҙенең карьераһындағы еңеүҙәр һанын 76-ға тиклем еткерә (тау саңғыһы спорты тарихында абсолют рекордсы швед Стенмарк Ингемарҙан 10-ға кәмерәк).
2016 йылдың 27 февралендә Сольдеу супергигант трассаһынан төшкәндә йығылған сағында һул тубығын имгәтә. Икенсе көнөнә Вонн комбинацияла стартҡа сыға һәм финишҡа 13-сө булып килә.
Әммә бер нисә көн үткәс, март башында, миҙгел тамамланғанға тиклем ике аҙна ҡалғас, миҙгелде тамамлауы тураһында иғлан итә. Ул быны Донъя кубогыныда үҙ карьераһында хатта бишенсе тапҡыр еңеү өсөн дә алған йәрәхәте арҡаһында һаулығын хәүеф аҫтына ҡуйырға теләмәүе менән һәм 2017 йылғы донъя чемпионатына ла, 2018 йылғы Олимпия уйындарына ла яҡшы әҙерләнеү теләге менән аңлата.
Йәрәхәт алғанға тиклем үк Вонн һарҡыуға тиҙ төшөү зачётында үҙенең 8-се еңеүен яулауға өлгөшкән була.
2016/2017 йылдар миҙгеле
Линдси 2016/2017 йылдар миҙгелендә Донъя кубогыгының беренсе этабында трассаға әйләнеп ҡайтырға ниәтләй, ләкин миҙгелгә әҙерлек ваҡытында ҡулын йәрәхәтләй. Йәрәхәтенән һуң элекке хәленә ҡайтҡас, 2017 йылдың 15 мартында Альтенмарктта үткән Донъя кубогында сығыш яһай, унда Вонн һарҡыуға тиҙ төшөүҙә трассала 13-сө була (Австриянан Кристина Шайерҙан 1,54 секундҡа отола). 21 ғинуарҙа Гармиш-Партенкирхендағы үҙенең карьераһындағы икенсе стартында һарҡыуға тиҙ төшөүҙә Лара Гуттан 0,15 секундҡа алдан килеп, икенсе урын ала. Шулай итеп, 2016/2017 йылғы миҙгеле Вонн карьераһында 12-сеһе була, бында ул, һис юғы, Донъя кубогының бер этабында булһа ла еңеүсе исемен яулай. 22 ғинуарҙа Гармишта ул супергигантта икенсе булып килә, бында Лара Гуттан 1,5 секундҡа отола.
2017 йылда Санкт-Морицта үткән Донъя чемпионаты Линдси карьераһында етенсеһе була, ул беренсе дисциплинала (супергигантта) финишҡа килеп етә алмай. 10 февралдә Линдси комбинацияла бишенсе була, был дисциплинала Донъя чемпионатында тәүге тапҡыр 2005 йылда финишҡа барып етә (ул саҡта дүртенсе була). Һарҡыуға тиҙ төшөүҙә Вонн өсөнсө булып килә, быны менән ул Донъя чемпионатында үҙ карьераһындағы етенсе миҙалын яулай(һарҡыуға тиҙ төшөүҙә дүртенсе).
4 мартта Корея Республикаһы трассаһындағы һарҡыуға тиҙ төшөүҙә Вонн София Годжанан һуң (отолошо 0,07 секунд) икенсе була, унда 2018 йылдың февраль айында ҡышҡы Олимиада сиктәрендә тау саңғысыларының старты үтәсәк. Донъя кубогы этабында был подиум Вонн карьераһындаберенсеһенән һу 13 йылдан ашыу ваҡыт үткәс, 128-сеһе була. Икенсе көнөнә, Годжанан ни бары 0,04 секундҡа ғына артта ҡалып, супергигантта ул икенсе булып килә.
Шәхси тормошо
Америка тау саңғысыһы, 2002 йылғы Олимпия уйындарында ҡатнашҡан Томас Воннда (1975 йылда тыуған) кейәүҙә була. 2011 йылдың ноябрендә, дүрт йыл бергә йәшәгәндән һуң, Вонндар ғаиләһе айрылышыу процедураһын башлауҙары тураһында иғлан итәләр. Улар 2013 йылдың ғинуарында рәсми рәүештә айырылышалар. Линдси элекке иренең фамилияһында ҡала. 2013—2015 йылдарҙа билдәле гольфисыТайгер Вудс менән осраша.
Факттар
Вонн ҡатын-ҡыҙҙарҙың Донъя кубогы этабы тарихында еңеүҙәр һаны буйынса рекордсменка иҫәпләнә, ләкин үҙҙәренең америка трассаһында уның иҫәбендә ни бары бер генә еңеү (2011 йылдың 7 декабрендә Бивер-Крик супергигантында еңеүгә өлгәшә). Был өлөшләтә шуның менән алатыла: АҠШ-та бер нисә йыл рәттән, Аспинда ҡатын-ҡыҙҙар тик слалом һәм гигант слаломда ғына ярыша (2000—2010 йылдарҙағы Донъя кубогында АҠШ трассаларындағы һарҡыуға тиҙ төшөүҙә һәм супергигантта күпселек ир-егеттәр генә ярыша), уларҙа Линдси әллә ни көслө булмай. Донъя кубогында Линдси өсөн иң уңышлы урын — Канадалағы Лейк Луиз, унда ул үҙ карьераһында 18 еңеү яулай, шул уҡ ваҡытта, 2011, 2012, 2015 йылдарҙа өс көн эсендә ул өсөр этапта ееүсе булыуға өлгәшә. Европала Вонн күбеһенсә Италия спортсыһы Кортине-д’Ампеццоны еңә (9 тапҡыр).
Мажица
Мажица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сестрино күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Герасимов Иван Александрович (хәрби етәксе)
Герасимов Иван Александрович (8 август 1921 йыл, Пестровка ауылы (хәҙер Стәрлетамаҡ районы Оло Аксаков ауылы), Башҡорт АССР-ы — 4 июнь 2008 йыл, Киев) — совет хәрби етәксеһе, армия генералы (1976), КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1986—1991).
Кесе Харбей
Кесе Харбей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Герасимов Иван Александрович (хәрби етәксе)
Украина сәйәси эшмәкәре, Украинаның халыҡ депутаты (Украина коммунистар партияһынан), Украинаның ветерандар хәрәкәте етәксеһе (Украина ветерандар советы ойошмаһы етәксеһе, 1991 йылдан). Украина Геройы (1999).
Кесе Харбей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Герасимов Иван Александрович (хәрби етәксе)
Сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
1976—1986 йылдар — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы, Украина Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты ағзаһы, Украина Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы, 1986—1991 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. СССР Юғары Советы депутаты: РСФСР-ҙан 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Милләттәр Советы (1971—1979), Чернигов өлкәһенән 10сы һәм 11-се саҡырылыш Союз Советы (1979—1989) , Украина ССР-ы Юғары Советы депутаты.
1991 йылдан — Украинаның Ветерандар советы ойошмаһы башлығы. 1998 йылда — «Хеҙмәтсән Украина» һайлау блогынан Украинаның халыҡ депутатына кандидат, исемлектә 1-се.
2002 йылдың апреленә 2006 апреленә тиклем Украина Коммунистар партияһынан Украинаның 4-се саҡырылыш халыҡ депутаты, исемлектә 3-сө, пенсионерҙар, ветерандар һәм инвалидтар эше буйынса Комитет рәйесе урынбаҫары (июнь, 2002).
2006 йылдың апреленән Украина Коммунистар партияһынан 5-се саҡырылыш Украина халыҡ депутаты, исемлектә 3-сө.
2007 йылдың декабренән Украина Коммунистар партияһынан 6-сы саҡырылыш Украина халыҡ депутаты. Юғары Рада комитетында пенсионерҙар, ветерандар һәм инвалидтар эше буйынса һәм һуғыш ветерандарын социаль яҡлауҙы тәьмин итеү мәсьәләләре буйынса Комитеттың башлығы вазифаһын биләй.
«Украинаның хәтер китабы» баш мөхәрририәтен (08.2006 йылға тиклем) етәкләй. Европа конверсияһы һәм хәүефһеҙлеге институты президенты.
Hej, sokoły
1999 йылда йыр Ogniem i mieczem фильмы өсөн саундтрек булараҡ ҡулланылған. Хәҙерге ваҡытта уны күп поляк фолк һәм поп йырсыһы үҙ репертуарҙарына ҡуйған (мәҫ. Марыля Родович).
Жан-Клод Килли
Жан-Клод Килли (Jean-Claude Killy (Кийи), 30 август 1943 йыл, Франция, О-де-Сен, Сен-Клу) — француз тау саңғысыһы, 1968 йылда Греноблдә үткән ҡышҡы Олимпиаданың бөтә өс төрөндә лә еңеүсе, 6 тапҡыр донъя чемпионы исемен яулаусы, тау саңғыһы спорты буйынса тәүге ике Донъя кубогы эйәһе.
Халыҡ-ара олимпия хәрәкәте эшмәкәре, Альбервилдәге 1992 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарының ойоштороу комитеты рәйестәше. 2014 йылда Сочиҙа үткән МОК уйындарының координация комитеты рәйесе (2014 йылдан алып).
Бала сағы
Уның атаһы Робер Францияны нацистарҙан азат итеүҙә ҡатнашҡан лётчик-истребитель була. Һуғыштан һуң Савой ҡаласығында үҙенең саңғы магазинын аса, ә һуңынан отель менән идара итә.
Уның әсәһе Мадлин, 7 йәшлек улын һәм уның апаһы Франс менән ҡустыһы Микты аталары ҡарамағына ҡалдырып, 1950 йылда икенсе иргә кейәүгә сыға.
Атаһы Жан-Клодты өйҙәренән 130 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан мәктәп-интернатҡа урынлаштыра. Тик малай уҡыу урынына саңғы менән шөғөлләнеүгә өҫтөнлөк бирә.
Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы
Биографияһы
Ләйлә Хәниф ҡыҙы Мәрҙәншина 1927 йылдың 15 майында Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы) Үрге Маншыр ауылында тыуған. Урта белемле.
Жан-Клод Килли
Бала сағы
Атаһы уға 15 йәшендә уҡыуҙы ташларға һәм үҙен тулыһынса спортҡа бағышларға рөхсәт бирә.
Спорт карьераһы
Жан-Клод Киллиҙың спорт карьераһы Франция үҫмерҙәр милли йыйылма командаһы кимәлендә 16 йәштән башлана. Уның спорт карьераһын уңышлы башланды, тип әйтеп булмаҫ ине.
Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда Дүртөйлө районы Ҡаҙы-Йәлдәк башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. 1946 йылдан «Туймазанефть» нефть сығарыу идаралығында оператор ярҙамсыһы, 1947 йылдан — 2-се промысланың нефть һәм газ сығарыу буйынса операторы булып эшләй, 1951 йылда 5-се промыслаға күсерелә.
Ләйлә Мәрҙәншина яңы техниканы үҙләштереү һәм ҡулланыуға индереү, промысланы үҙәкләштереү буйынса иң яуаплы эштәрҙе башҡара, нефть приборҙар төҙөү конструкторлыҡ бюроһында эшләнгән ике яңы дебитометрҙы һынауҙа ҡатнаша. Уның участкаһындағы бер нисә скважинала радиодиспетчеризация тәжрибәһе үткәрелә, әүҙем эшсе нефтте автоматик һурҙырыуҙы үҙләштерә һәм промыслала күп скважинаны хеҙмәтләндереү инициаторы булып сығыш яһай.
Жан-Клод Килли
Спорт карьераһы
Француз милли йыйылма командаһы тренеры Келлиҙың 1962 йылда Шамонда үткән Донъя чемпионатында ҡатнашасағы тураһында белдерә, әммә ул чемпионатҡа эләкмәй, сөнки бынан алда Италияла үткән һарҡыуға тиҙ төшөү ярыштарында ҡатнашып, ҡолағанында аяғын ауырттырған була.
1964 йылда ҡышҡы олимпия уйындарында ҡатнашыу өсөн, саңғы ярышының бөтә өс төрөндә лә сығыш яһауға ғариза бирә, сөнки тренеры уны 1968 йылғы Олимпиадаға әҙерләгән була.