cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Псков районы
Тарихы
1961 йылдың 22 ноябрендә Палкинский районы бөтөрөлә һәм өлөшләтә Псков районы территорияһына ҡушыла.
Халҡы
2020 йылдың 1 ғинуарына район халҡы (бөтәһе лә ауылда) 42364 кеше, 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — 34323 кеше ..
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу халыҡ һанын алыу мәғүмәттәре буйынсарайон территорияһында 627 ауыл торлаҡ пункты урынлашҡан, шуларҙан 101 ауылда халыҡ булмаған, 293 ауылда — 1- ҙән 10 кешегә тиклем, 159 ауылда — 11-ҙән алып 50 кешегә тиклем, 26-һында — 51-ҙән алып 100 кешегә тиклем,16-ендә — 100-ҙән алып 200 кешегә тиклем, 17-һендә — 200-ҙән 500 кешегә тиклем, 7 эсендә — 500-гә тиклем кеше, 1-һендә — 1000-дән 2000-гә тиклем кеше, 3- һендә — 2000-3000 кеше, 2-һендә — Середка һәм Родина ауылында — 3000-4000 кеше йәшәгән. .
Псков районы составына ауыл биләмәһе (улусы) статусы менән 10 муниципаль берәмек, шулай уҡ 1 аралыҡ территория инә. :
Транспорт
Район аша федераль һәм өлкә әһәмиәтендәге тимер юл һәм автомобиль трассалары үтә, улар Балтик буйын Рәсәй һәм Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығышын Белоруссия һәм Украина менән бәйләй.
Шайтантау (ҡурсаулыҡ)
Шайтан-Тау — дәүләт ҡурсаулығы. 2014 йылдың 12 октябрендә булдырылған. , Көньяҡ Уралдағы Шайтантау тау һырты итәктәрендә урынлашҡан.
Мәғлүмәт
Һаҡланыусы биләмәнең майҙаны 6726 гектар (67,26 км²), ҡурсаулыҡ зонаһы 12925 гектар майҙанды тәшкил итә. Ул бөтәһе 4 кластерҙан тора, һәм Ырымбур өлкәһе менән Башҡортостандың сиктәш биләмәләрендә ята. Ике яҡтың да сиктәре аша үтә. Ҡыуандыҡ урман хужалығына (лесничество) инә. Заповедникта реликт иҫәпләнгән кембрий дәүеренә ҡараған эзбизташ ятҡылыҡтарын осратырға мөмкин. Уларҙың йәше 500 миллион йыл.
Тау тоҡомдарының ярылған урындарында боронғо бөжәктәрҙең һәм үҫемлектәрҙең ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтарын табырға була. Ҡурсаулыҡ төҙөүҙөң төп сәбәбе — имәнлектәр далаларын, шулай уҡ төрҙәре һирәкләнгән хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе ҡурсалау. Унан тыш был яҡ төбәктәге туризмды һәм тирә-яҡ мөхитте өйрәнеүгә ярҙам итергә тейеш. .
Флора һәм фауна
Ҡурсаулыҡта тайгала йәшәүсе байтаҡ хайуандарҙы осратырға мөмкин: һоро айыу, мышы, ҡабан, урман һыуһары, һеләүһен, тейен, бурһыҡ. Дала төрҙәренән байбаҡ һәм йомран, сипылдаҡ йәшәй. Ҡоштарҙан: балабан, сапсан, кәлмәргән, бөркөт һәм көсөгән бар. Шулай уҡ һаҙ ташбаҡаһы ла осрай. Һирәк осраусы бөжәктәрҙән аполлон һәм махаон күбәләктәре иҫәпкә алынған.
Ҡуҙыбәк
Ҡуҙыбәк (Казьба (Куйсак) - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһенең Агаповка, Ҡыҙыл райондары биләмәләрендә аға. Йылға Еңгәкәй йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001878
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200187
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды ҡуй һүҙе менән бәйләй: Куйсак, речка, правый приток Зингейки, бассейн Урала; поселок, Агаповский район.От распространенного у башкир и казахов мужского имени Куйсан, Куйбак в значении «хозяин овец» (куй — «овца», -сан, -бак словообразовательный аффикс). Имя связано со скотоводческим бытом народа и содержит указание на род деятельности Куйсак — измененная в речи форма. .
Топонимдар белгесе был осраҡта атаманы малсылыҡ, атап әйткәндә һарыҡ малы менән бәйләп, хәҡиҡәткә бик яҡын яҙма ҡалдырған. Урыҫ телендәге яҙылышына (Казьба) ҡарап та, башҡорт исемдәрен барлап та гидронимдың Ҡуҙыбәк (Ҡузыбәк) тигән антропонимдан килеп сыҡҡанын аңларға була. Ҡуҙы - һарыҡ бәрәсе. Йәғни, атама Ҡуҙы+бәк (ныҡ) тигән һүҙҙәрҙән хасил булған
Белиз
Төньяҡтан Мексика, көнбайыштан Гватемала менән сиктәш. Илдең көнсығыш ярын Кариб диңгеҙе йыуа. Тымыҡ океанға сығыу юлы булмаған берҙән-бер Үҙәк Америка дәүләте.
Майҙаны — 22 966 км², халҡы — 430 131 кеше (2021 йылға ҡарата).
Этимологияһы
Белиз атамаһының барлыҡҡа килеүе тулыһынса асыҡланмаған. Версияларҙың береһе буйынса, был майя телендә be’lix — «болотло һыу» тигәнде аңлата һәм Белиз йылғаһының атамаһына йүнәлтелә. Икенсе фараз буйынса, был исем конкистадорҙарҙың XVIII быуат пираты Питер Уоллес исемен дөрөҫ әйтмәүенән килә. Бәлки, Конгонан Африка ҡолдары был исемде үҙҙәре менән алып килгәндер, сөнки Анголала ла Белиз (Belize, Angola) бар.
Географияһы
Илдең ҙур өлөшөн уйһыулыҡтар, күп һанлы күлдәрҙән һәм диңгеҙ ҡултыҡтарынан торған һаҙлыҡлы тигеҙлекәр алып тора. Көньяғында бейеклеге 1122 метрға еткән Майя тауҙары һуҙылған. Был илдең халыҡ иң аҙ йәшәгән өлөшө. Ер аҫты байлыҡтары ныҡлап өйрәнелмәгән, нефть ятҡылыҡтарын эҙләү бара.
Белиз климаты — тропик пассатлы. Уртаса айлыҡ температура 26° тирәһе тәшкил итә, миҙгелдәр дауамында ул бер аҙ үҙгәрә. Төньяҡ-көнсығыш пассат күп яуым-төшөм килтерә. Уларҙың һаны төньяҡтан көньяҡҡа табан йылына 1300-ҙән 3500 миллиметрға тиклем арта. Ямғырҙар миҙгеле майҙан июлгә тиклем, ә ҡоро осор ғинуарҙан майға тиклем дауам итә. Кариб диңгеҙенән дауылдар, көслө ҡойма ямғырҙар һәм ташҡындар менән бергә, илгә ауыр бәлә-ҡазалар килтерә.
Ил территорияһының яртыһын тиерлек дымлы тропик урмандар ҡаплаған. Белиздең көньяҡ-көнбайышында һәм төньяғында байтаҡ майҙандарҙы ҡойолоусы киң япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар биләй. Яр буйлап мангр ҡыуаҡлыҡтары һуҙыла. Урмандар ҡиммәтле ағас тоҡомдарына бай, улар араһынан махагони (ҡыҙыл ағас) һәм ҡарағайҙар иң ҙур хужалыҡ әһәмиәтенә эйә.
Белиздең хайуандар донъяһы күп төрлө. Унда киң моронло маймылдар, ягуарҙар, броненосецтар, эре игуандар һәм башҡа хайуандар йәшәй. Ҡоштар, шул иҫәптән тутыйғоштар һәм колибриҙар бик күп. Яр буйындағы диңгеҙ һыуҙары балыҡҡа, ҡыҫала һымаҡтарға һәм гөбөргәйелгә бай.
Колониялар яуланыуға тиклемле осоро
Элек хәҙерге Белиз биләмәһенең бөтөн көнбайыш өлөшөндә лә тиерлек майя индейҙары йәшәй ине. Майя цивилизацияһының һуңғы классик осоронда (б. э. т. I мең йыллығы аҙағына) хәҙерге Белиз дәүләте территорияһында 400 меңгә яҡын кеше йәшәгән. IX быуатҡа майя мәҙәниәте сәскә атҡан. X быуатта бөтә майя индейҙары ла тиерлек, был төбәктән Юкатан ярымутрауының (хәҙерге Мексиканың көньяғы) төньяғына күсенгән.
XVI быуат башында, бында тәүге тапҡыр европалылар (испандар) ултырған саҡта, ҡайһы бер майя ҡәбиләләре яр буйындағы уйһыулыҡтарҙа йәшәгән. Испания вәкилдәре Белиздең эске өлкәләренә лә үтеп инергә тырышҡан, әммә майяларҙың көслө ҡаршылыҡ күрһәтеүе уларҙы был ниәттән баш тартырға мәжбүр булған.
Испандар Үҙәк Американы яулағандан һуң (1509—1524 йылдар) хәҙерге Белиздең төньяҡ өлөшө номиналь рәүештә Яңы Испанияның (Мексика) вице-короллеге составына, ә көньяҡ өлөшө — Гватемала генерал-капитанлығына индерелгән. Әммә испандар был төпкөл, кеше йәшәмәгән, районды колониялаштырыу менән шөғөлләнмәй тиерлек, һәм унда инглиздәр үтеп инә башлай. Был районда йәшәгән майя индейҙары Гватемала менән хәҙерге Белиз сигендә урынлашҡан таулы райондарға күсеп киткән. XVII быуат аҙағына тиклем тауҙарҙа испан колониаль властарына буйһонмаған майяларҙың Тип торамаһы булған. Төбәктәге майяларҙы испандар 1697 йылда һуңғы тапҡыр яулаған.
Белиз ярҙары буйында тәүгеләрҙән булып, испан караптарына ҡаршы һөжүм итеү өсөн уңайлы база булараҡ, инглиз һәм шотланд пираттары торамалар төҙөй башлай. Ошонан һуң пираттар көньяҡ Юкатандағы Испания колонияларына һөжүм итә һәм, бында испан контролен юҡҡа сығарып, уларҙы бөлгөнлөккә төшөрә.
Колониаль осор
Белиз йылғаһы буйында беренсе инглиз колонияһы 1638 йылда барлыҡҡа килә. XVII быуат уртаһында башҡа инглиз ауылдары ла барлыҡҡа килә. Һуңыраҡ Британиянан килгән кешеләр кампешев ағасын әҙерләү менән шөғөлләнә, унан туҡымалар буяуҙарын булдырыуҙа ҡулланылған һәм Европала йөн иләү сәнәғәте өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған матдә алынған.
Инглиз күскенселәренең төп өлөшөн Ямайка утрауындағы пираттар һәм колонистар тәшкил иткән, ағас әҙерләү һәм плантацияларҙа эшләтеү маҡсатында, улар африкан ҡолдарҙы алып килгән. 1800 йылға уҡ Африка халҡы иҫәп буйынса Европала тыуып үҫкән күскенселәрҙән дүрт тапҡырға күберәк булған. Был ваҡытҡа төп экспорт статусы статьяһы булып һандал ағасын икенсе урынға ҡыҫырыҡлаған (1950-се йылдарға тиклем шулай һаҡланған) ҡыҙыл ағас була.
XVIII быуатта Испания күп тапҡырҙар ҡорал көсө менән инглиздәрҙе Белиздән ҡыҫырыҡлап сығарырға маташҡан, әммә колонистар бөтә һөжүмдәрҙе уңышлы кире ҡаҡҡан, был күскенселәргә Англиянан бойондороҡһоҙ хөкүмәт ойошторорға, үҙ закондарын урынлаштырырға мөмкинлек биргән. Был осорҙа урындағы закондар сығарыу власы органын — Халыҡ йыйылышын — урман һәм ерҙәрҙең күпселек өлөшөн биләгән бай колонистар контролдә тотҡан. Беренсе бындай йыйылыш 1738 йылғы һайлауҙар һөҙөмтәһендә ойошторолған.
1784 йылда Британия хөкүмәте тәүге тапҡыр Белизгә үҙенең рәсми вәкилен — суперинтендант тәғәйенләй. Испания менән Британия араһында 1786 йылда хәҙерге Белиз биләмәһенең Испания суверенитеты аҫтында булыуын рәсми рәүештә таныған конвенцияға ҡул ҡуйыла. Бында инглиздәрҙең Белиз территорияһында йәшәргә, унда ағас әҙерләү менән шөғөлләнергә хоҡуғы була, әммә нығытмалар төҙөргә, ҡораллы көстәр тоторға йәки ниндәй ҙә булһа үҙидара формаһын булдырыу хоҡуғы булмай. Ошо килешеүгә ярашлы, Британия үҙенең Никарагуа буйындағы колонияһын — Москито-Бэйҙы юҡ иткән. Яҡынса 2 мең күскенсе һәм уларҙың ҡолдары Белизгә 1787 йылда күсеп килә. Килешеүгә ҡарамаҫтан, колонияла ҙур плантациялар булдырыла һәм һайланылған магистрат йәшәүен дауам итә. Эре плантаторҙар Британия суперинтендантына буйһонорға теләмәй, һәм колония ярым бойондороҡһоҙ булып ҡала.
XIX быуат башында Бөйөк Британия Белиз тораҡ пункттарына ҡаршы ҡатыраҡ административ контроль урынлаштырырға маташҡан, атап әйткәндә, Халыҡ йыйылышы эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡурҡынысы аҫтында, Бөйөк Британия хөкүмәтенең ҡоллоҡто бөтөрөү тураһындағы күрһәтмәләрен үтәүҙе талап иткән. 1838 йылда ҡоллоҡ рәсми рәүештә бөтөрөлә.
1840 йылдан алып инглиздәр был биләмәне Британия Гондурасаһы тип йөрөтә башлаған. 1862 йылда Британия рәсми рәүештә Британия Гондурасын үҙенең колонияһы тип иғлан итә, ә хакимиәт башлығы вазифаһында суперинтендант урынына вице-губернатор ҡуйыла.
XIX быуат башында Британия Гондурасы халҡы башлыса инглиз-негритян сығышлы креолдарҙан һәм инглиздәр Кариб диңгеҙе утрауҙарынан күсерелгән (африкан-индей сығышлы) гарифундарҙан, шулай уҡ инглиздәрҙән торған. Һуңынан Белиз биләмәһенә Мексика һәм Гватемаланан испан-индей метистары һәм майя индейҙары күсенә башлай. Майя индейҙарының күбеһе Белизгә 1847—1852 йылдарҙа Юкатанда алып барылған Касталар һуғышы һөҙөмтәһендә ҡасаҡтар сифатында эләккән. Һуңғараҡ инглиздәр Белизгә арзан эш көсө сифатында һиндтарҙы, ҡытайҙарҙы һәм Азиянан сыҡҡан башҡа кешеләрҙе индерә башлаған.
1930-сы йылдарҙағы иҡтисади көрсөк ваҡытында, Бөйөк Британияла ағас материалдарға ихтыяждың ҡырҡа кәмеүе һөҙөмтәһендә, колония иҡтисады бөлгөнлөк сигенә етә. Күмәк халыҡтың эшһеҙ ҡалыуы арҡаһында тыуған бәләләргә 1931 йылғы емергес дауыл эҙемтәләре лә өҫтәлә. Колонияның иҡтисади хәле Икенсе донъя һуғышы ваҡытында яҡшырһа ла, һуғыштан һуң иҡтисад йәнә торғонлоҡ хәлендә ҡала.
1959 йылда Белизгә Канаданан бер нисә мең меннонит (немецтар һәм голландтар) күсеп килә.
1964 йылда колония эске үҙидараға эйә була, 1973 йылда ул Белиз тип үҙгәртелә.
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1981 йылдың 21 сентябрендә Белиз бойондороҡһоҙлоҡ ала. Өҫтәүенә, 1992 йылда Гватемала Белизға дәғүәләренән баш тартыуы тураһында иғлан иткәнгә тиклем, унда Британияның ҡораллы контингенты (1,5 мең кеше) торған. Белиз — 1981 йылдан алып Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы, 1991 йылдан Кариб берләшмәһенә, Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә.
Сәйәси ҡоролошо
Белиздең дәүләт ҡоролошо Вестминстер системаһының парламент демократияһы принциптарына нигеҙләнә.
Монархия, дәүләт башлығы — генерал-губернатор аша күрһәтелгән Бөйөк Британия короле.
Башҡарма власты премьер-министр етәкселегендәге хөкүмәт тормошҡа ашыра. Ул — 5 йылға бер тапҡыр үткәрелгән парламент һайлауҙарында күпселекте алған партия лидеры.
Закондар сығарыу власы ике палаталы Милли йыйылышҡа ҡарай. Юғары палата — Сенат Senate (Belize) (идара итеүсе партия лидеры, оппозиция лидеры, дини һәм йәмәғәт ойошмалары тәҡдиме буйынса 5 йылға генерал-губернатор тарафынан тәғәйенләнгән 12 ағза). Түбәнгеһе — Вәкилдәр палатаһы (халыҡ һайлаған 31 депутат).
Сәйәси партиялар:
Административ бүленеше һәм ҡалалары
Административ яҡтан Белиз территорияһы 6 округка (district) бүленгән:
Артабан округтар 31 һайлау округына бүленә.
Халҡы
Халыҡ һаны — 324,5 мең (2010 йылғы йәниҫәп).
Йыллыҡ артым — 2,1 % (түллеге (фертильность) — бер ҡатынға — 3,3 тыуҙырыу)
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 68 йәш
Ҡала халҡы — 52 % (2008 йылда)
Иммун дефициты вирусы (ВИЧ) менән зарарланыу — 2,1 % (2007 йылғы баһа).
Этно-раса составы (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса):
Телдәре
Белиз креоль теле белизлыларҙың 33 % өсөн беренсе тел булып тора. Халыҡтың 75-80%-ы был телде белә.
Конгар (йылға)
Конгар  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Миля ҡылымығының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Белиз
Телдәре
Испан теле Белиздә, 1840 йылдан, метис ҡасаҡтары Мексиканан килгән осорҙан алып, таралған. Был белиздәрҙең 46 % өсөн тәүге тел, уны халыҡтың күпселеге яҡшы белә.
Майя телдәре халыҡтың яҡынса 9%-ы өсөн туған тел тип иҫәпләнә.
Конгар (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белиз
Телдәре
Халыҡтың яҡынса 3%-ына гарифуна теле туған тел булып тора. 2001 йылда ЮНЕСКО гарифуна телен ауыҙ-тел һәм матди булмаған мәҙәни мираҫы ҡомартҡыһы (шедевр) тип иғлан итте.
Мәҙәниәте
Белиз мәҙәниәте тамырҙары менән хәҙерге осорҙа ла илдә йәшәүсе майя индейҙары сығанаҡтарына барып тоташа. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған иң ҙур майя үҙәктәре Шунантуничта (Гватемала менән сиктә), Алтун-Хала, Караколела, Куэйола, Ламанайҙа һәм башҡа урындарҙа урынлашҡан. Был боронғо мәҙәни үҙәктәр аҙағынаса өйрәнелмәгән әле һәм тарихсылар, археологтар өсөн ҙур ҡиммәткә эйә. Баҫҡыслы пирамидалар, Ламанай ҡорамы диуарҙарында төшөрөлгән ҙур битлектәр һәм рельефтар, серле һәм хозур Лубаантун. Кахаль-Печ биҫтәһендә майя архитектураһы йомаҡтарының һәм үҙенсәлектәренең береһен тәшкил иткән «ялған аркаларҙы» күрергә мөмкин. Илдең иң ҙур археологик үҙәктәренең береһе Алтун-Ха, йәшмәнән һәм диңгеҙ ҡабырсаҡтарынан нәфис биҙәүестәр табылған ҡәберҙәре менән билдәле.
Илдең милли парктары һәм ҡурсаулыҡтары, улар араһында донъяла берҙән-бер ягуар ҡурсаулығы, шулай уҡ ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Белиздең баш ҡалаһы — Бельмопанда Белиз университеты, банктарҙың үҙенсәлекле архитектуралы биналары, һәйкәлдәр, «Арт-Бокс» күргәҙмәһе һәм Ҡала музейы, шулай уҡ бик күп бына тигән парктар урынлашҡан.
Илдең элекке баш ҡалаһы Белиз дә иҫтәлекле урындарға бай. XVIII быуат уртаһынан ҡалған элекке колониаль төрмә бинаһында урынлашҡан Белиз музейында майяларҙың балсы көршәкселек сәнғәте менән танышырға мөмкин. Диңгеҙ музейы диңгеҙҙә йөҙөү үҫеше хаҡында һөйләй, ә Яр буйы Зона музейы рифтар экологияһы буйынса уникаль экспозицияһын тәҡдим итә. Ҡалала шулай уҡ Милли һөнәрселек кәсебе изделиелары үҙәге бар. Үҙәк Америкалағы боронғо англикан сиркәүе — Изге Иоанн соборы ҡаланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Был ерҙә изге эштәре менән дан тотҡан барон Блисстың маяҡ-монументы ҡала өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.
Иҡтисады
Белиз — халыҡ-ара хеҙмәттәр буйынса махсуслашҡан насар үҫешкән аграр дәүләт. Белиздең валюта килемдәренең төп статьяһы — туризм. Унан һуң диңгеҙ ризыҡтары, цитрус, ҡамыш шәкәре, банан, кейем-һалым экспорты. 2006 йылда нефть ятҡылыҡтары асыла, 2007 йылда уҡ уны сығарыу һәм экспортлау башлана. Йән башына эске тулайым продукт (ВВП) 2009 йылда — 8,3 мең доллар (донъяла 119-сы урын). Эшләүселәрҙең 72%-ы — хеҙмәтләндереү өлкәһендә, сәнәғәттә — 18%-ы, ауыл хужалығында 10%-ы мәшғүл.
Сәнәғәт — кейем-һалым етештереү, аҙыҡ-түлек, төҙөлөш, нефть сығарыуҙан ғибәрәт.
Ауыл хужалығы — банан, какао, цитруслылар, шәкәр ҡамышы; балыҡсылыҡ, диңгеҙ ҡыҫалалары (креветка) үрсетеү; ағас әҙерләү.
Белиз — халыҡ-ара оффшор зонаһы.
Тышҡы сауҙаһы
2017 йылда тышҡы сауҙа күләме 11 миллион $: экспорт — 457,5 миллион $, импорт — 845,9 миллион $, тышҡы сауҙаның кире сальдоһы 143 миллион $ тәшкил иткән.
Төп импорт тауарҙары: нефть продукттары, тәмәке һәм сигаралар, машиналар һәм ҡорамалдары, шул иҫәптән транспорт саралары, химикаттар, ҡулланыу тауарҙары. Төп тәьмин итеүселәр: Америка Ҡушма Штаттары — 35,6 %, Мексика — 11,2 %, Ҡытай — 11,2 %, Гватемала — 6,9 %.
Тышҡы бурысы — 1,315 миллиард доллар (2017 йылда).
Ҡораллы көстәре
Хәрби бюджет 19 миллион $ (2005 йылға ҡарата). Даими ҡораллы көстәре 1,05 мең кеше тәшкил итә. Комплектлау — ирекле нигеҙҙә. Резервта — 700 кеше. Мобилизация ресурстары 68,5 мең кеше, шул иҫәптән хәрби хеҙмәткә яраҡлы 40,6 мең кеше.
Ҡоро ер ғәскәрҙәре 1,05 мең кешене, 3 пб, ярҙам төркөмөн, 3 резерв ротаһын тәшкил итә. Ҡоралланыуы: 81 миллиметрлы 6 миномёт, 8 «Карл Густав (Carl Gustaf)» безоткатный орудиеһы.
Хәрби-һауа көстәренән Ҡоро ер ғәскәрҙәре составына ингән авиация тармағынан ғибәрәт. Самолёттары: 2 еңел патруль самолёты — BN-2B (Britten-Norman Islander) 1 йөрөргә өйрәтеү самолёты — Cessna 180 Skywagon, 1 Т-67-200 транспорт самолёты.
Оборонаның диңгеҙ көстәре (Ҡоро ер ғәскәрҙәре составында): 50 кеше, 3 ПКА, 9 катер, 3 ДКА.
Ботсвана
Ботсвана (ингл. һәм тсвана Botswana), тулы рәсми атамаһы — Ботсвана Республикаһы (ингл. Republic of Botswana, тсвана Lefatshe la Botswana) — Көньяҡ Африкалағы дәүләт. Көньяҡта КАР, көнбайышта һәм төньяҡта Намибия, төньяҡ-көнсығышта Замбия, көнсығышта Зимбабве менән сиктәш, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Географик яҡтан илдең 70 % ерен Калахари сүллеге алып тора.
Бөрйән совхозы
Тарихы
«Бөрйән» совхозы 1969 йылда «Яңы юл» колхозы нигеҙендә ойошторола. Йүнәлеше ит өсөн эре мөгөҙлө мал үрсетеү була. Уның составына «Алға», «Үрнәк», «Марс», «Салауат» (Салауат исемендәге АХК) колхоздары инә.
Ботсвана
1966 йылдың 30 сентябрендә Бечуаналенд британ протектораты Милләттәр берләшмәһе сиктәрендә үҙаллылыҡ иғлан итә һәм әлеге исемен йөрөтә башлай. Баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы — Габороне.
Бөрйән совхозы
Тарихы
Дөйөм ер майҙаны 12027 гектар тәшкил итә, шул иҫәптән 2021 гектар — һөрөнтө ерҙәр.
Ботсвана
Географияһы
Ботсвана Көньяҡ Африкала урынлашҡан. Илдең майҙаны 581 730 км², шуның ҡоро ер өлөшө 566 730 км². Оҙонлоғо төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа тиклем 1110 км, көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа тиклем 960 км. Көньяҡ Африка Республикаһы, Намибия, Замбия, Зимбабве менән сиктәш. Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 4013 км.
Бөрйән совхозы
Тарихы
Беренсе директоры — Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы.
Ботсвана
Климаты
Илдең күпселек өлөшө субтропик климат бүлкәтендә ята. Ғинуарҙа уртаса температура 22-27 °C, июлдә 14-16 °C. Күп райондарҙа иң эҫе ай булып октябрь тора. Күпселек райондарҙа ноябрҙән мартҡа тиклем ямғырҙар миҙгеле була. Йылдағы уртаса яуым-төшөм 460 мм. Барлыҡ яуым-төшөм йәйгә, йәғни декабрь менән март араһына тура килә тиерлек. Августа ҡом бурандарына әйләнеүсән миҙгелле елдәр иҫә башлай.
Бөрйән совхозы
Тарихы
1992 йылдың февралендә бөтөрөлә.
Ботсвана
Рельефы
Ботсвананың 70 % ере һөҙәк Калахари уйпаты территорияһында урынлашҡан. Уртаса бейеклек — 800-1000 м. Көнсығыш төбәк үлән, ҡыуаҡтар үҫкән убалы район, көнбайышта Окаванго һаҙлыҡтары һәм Калахари сүле ята.
Һыу ресурстары
Ботсвананың иң ҙур йылғаһы — Окаванго. Уның дельтаһында күлдәр күп, уларҙың иң ҙуры — Нгами. Илдең көньяҡ-көнсығышында Лимпопоның һул ҡушылдыҡтары, төньяҡ-көнсығышында Чобе йылғаһының уң ҡушылдыҡтары аға. Ҡалған территорияла тик ямғырҙар миҙгелендә генә һыу менән тулған ҡороусан йылғалар бар. Ботсвананың күпселек йылғалары Анголала йәки КАР-ҙа башлана.
Файҙалы ҡаҙылмалары
Ботсвананың ер аҫтында файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар күп. Алмас, алтын, нефть, никель, баҡыр, марганец, кобальт, ҡурғаш, цинк, таш күмер, асбест, көкөрт, бром ятҡылыҡтары табылған. Иҡтисад өсөн алмастар табыу иң ҙур әһәмиәткә эйә. Ботсвана алмастары юғары сифаты менән билдәле, уларҙың 30 %-ы биҙәнеү әйберҙәре эшләү өсөн ҡулланыла.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Илдең күпселек өлөшөн һирәк ағас-ҡыуаҡлы саванналар биләй. Илдең көньяҡ-көнбайышында суккулент ҡыуаҡтар һәм ярым ҡыуаҡтар үҫкән ярым сүлдәр таралған. КАР менән сиктә «тере таштар» тип аталған литопс үҫемлеге осрай.
Ботсвананың көнсығыш һәм төньяҡ төбәктәрендә өлөшләтә мал көтөү һәм игенселек өсөн ҡулланылған ҡыяҡлы саванналар үҫешкән. Был райондар ерҙең ашалыу һәм тоҙланыу кеүек кире күренештәренә дусар була. Илдең иң төньяғын һирәк урмандар һәм парк саванналары биләй, унда баобаб, мерула, мокутемо, коммифора, икмәк ағасы һәм башҡалар үҫә. Окаванго дельтаһы өсөн ҡамыш, папирус, фил үләне үҫкән тропик һаҙҙар хас.
Хайуандар донъяһы бай һәм күп төрлө: филдәр (донъялаға иң ҙур популяция), арыҫландар, леопардтар, гепардтар, шакалдар, гиеналар, зебралар, жирафтар, буйволдар, крокодилдар, һыу һыйырҙары, төрлө антилопалар (гну, канна, конгони, орикс һ. б.).
Ҡоштар күп (Африка дөйәғошо, дрофа, фламинго, селән, өйрәк һ. б.), кеҫәрткеләр, быуар һәм ағыулы йыландар, саяндар киң таралған. Йылғаларҙа балыҡ күп. Бигерәк тә Окаванго дельтаһының хайуандар донъяһы бай: бында 500 ҡош, 89 балыҡ, 128 һөтимәр, 150 һөйрәлеүсе һәм ер-һыу хайуаны төрҙәре теркәлгән.
Бәҙәреш
Бәҙәреш (Бедярыш) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға.
Географияһы
Йылға Ләмәҙе йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Төпкөлдәге, ярында әҙ генә кеше йәшәгән йылға. Уның ярында 260 йыл элек берҙән-бер ауыл - шул уҡ исемдәге Бәҙәреш урынлашҡан.
Тамағынан өҫтәрәк, 16 км алыҫлыҡта, йылғаның уң ярына Лазарғы йылғаһы ҡушыла.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тасуирламаһы
Бәҙәреш атамаһы йөрөткән ауылда йылға киңлеге 10-12 м булған бик күп ҡылымыҡтарға бүленә.
Ҡылымыҡтарҙың тәрәнлеге 2 метрға етә, ярҙары текә, ярлауҙар хасил итә.
Ағымының уртаса тиҙлеге 15км/сәғәткә тиклем етә. Кәмә менән төшөүсе туристар өсөн хәүфле урындары күп.
Бормаланып ағыуы, балсыҡлы ярҙары, ныҡ эйелеп торған ағастар туристарҙың ныҡ иғтибарлылығын талап итә.
Флораһы һәм фаунаһы
Йылғала ҡондоҙ оялары бар, ә ағастар һыуға бик ныҡ эйелеп үҫә ..
Алиев Илһам Гейдар оғлы
Алиев Илһам Гейдар оғлы (İlham Heydər oğlu Əliyev ; шулай уҡ урыҫ традицияһы буйынса Илһам Гейдарович Алиев; 24 декабрь 1961 йыл) — Әзербайжандың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. 2003 йылдың 31 октябренән илдең ғәмәлдәге президенты.
Күп халыҡ-ара күҙәтеүселәр фекеренсә, Илһам Алиев президент булып килгәндән һуң илдә сәйәси тотороҡлоҡ хөкөм һөрә. Шуның менән бергә ҡайһы бер сығанаҡтар ул Әзербайжанда диктатор йәки авторитар режим урынлаштырҙы тип билдәләй Hill S. Europe’s Promise: Why the European Way is the Best Hope in an Insecure Age. — University of California Press, 2010. — P. 217. Solomon N. War Made Easy: How Presidents and Pundits Keep Spinning Us to Death. — John Wiley & Sons, 2010. — Ch. 6 (см. на последней странице главы). Lushnycky A. N., Riabchuk M. Ukraine on Its Meandering Path Between East and West. — Peter Lang, 2009. — P. 28. Scahill J. Blackwater: The Rise of the World’s Most Powerful Mercenary Army. — Profile Books, 2011. — P. 238, 242. Chomsky N., Achcar G. Perilous power: The Middle East & U.S. Foreign Policy: dialogues on terror, democracy, war, and justice. — Paradigm Publishers, 2008. — P. 44. Warshal B. Provocative Columns: A Liberal Rabbi Reflects on Beliefs, Israel & American Politics. — iUniverse, 2009. — P. 259. Noble H. B. Cheney’s War Crimes: The Reign of a de Facto President. — Author House, 2013. — P. 153. Martin D. Now Prince Andrew comes under fire for links to ruler of second corrupt former Soviet state // Daily Mail. — 9.3.2011: Harris M. Why is a crucial conference on internet freedom taking place in a dictatorship? // The Daily Telegraph. — 7.11.2012. Peck T. The Prince, the brutal dictator and a friendship he just won’t give up // The Independent. — 1.11.2012. Weiss M. The Corleones of the Caspian. // Foreign Policy. — 10.6.1014. Hiatt F. Obama needs a freedom agenda he can believe in. // The Washington Post. — 7.2.2011. [Editorial Board] Azerbaijan prosecutes a prominent human rights defenderon absurd charges. // The Washington Post. — 13.8.2014.   CIA The World Factbook — Azerbaijan :  Landell-Mills P. Citizens Against Corruption: Report from the Front Line. — Troubador Publishing Ltd, 2013. — P.. XVI. Amnesty International Marks Golden Anniversary. Радио «Свобода», 12.12.2014. Macalister T. UK energy quest highlights human rights concerns in gas-rich countries/ // The Guardian. — 22.4.2014..
Сығышы
Илһам Алиев 1961 йылдың 24 декабрендә Баҡы ҡалаһында, Әзербайжан ССР-ының Дәүләт именлеге комитетының контрразведка начальнгы Гейдара Алиев һәм офтальмология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре Алиева Зарифа Азиз ҡыҙы ғаиләһендә тыуа.
Илһамдан өлкәнерәк бала, апаһы — Севиль. Илһам Алиевтың апаһының улы — Азер, Әзербайжандың Ауыр атлетика Федерацияһы вице-президенты.
Атаһы яғынан
Атаһы — Гейдар Алиев Әзербайжан Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) начальнигы, артабан КПСС-тың Әзербайжан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары (1920—1991) була. Мәскәүҙә СССР Министрҙар Советы йәғни Хөкүмәт Рәйесе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. Нахичевань ҡалаһында тыуған. Алиевтар ғаиләһе Әрмәнстан әзербайжандарынан була Этнический состав населения Джомартли зафиксирован в различных статистических материалах, где указывается, что оно населено татарами (то есть азербайджанцами). Әрмәнстандың Зангезур өйәҙе Танаат (Джомартли) ауылы (һуңғараҡ Сисиан районы, хәҙер Әрмәнстандың Сюник өлкәһе), ләкин Гейдар тыуыр алдынан ғаилә Нахичеванға күсеп килә. Гейдарҙың атаһы яғынан өләсәһе Уруд ауылынан (хәҙер — Әрмәнстандағы Воротан ауылы (Сисиан районы).
Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы
Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы (6 ноябрь 1948) — рәссам. Рәссамдар союзы ағзаһы (1993).
Биографияһы
Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы 1948 йылдың 6 ноябрендә Ишембай ҡалаһында тыуған. Атаһы нефтсе, әсәһе хужабикә булған. Ғаиләлә өс ир баланың икеһе аталары юлынан китеп, нефтсе һөнәрен һайлай, Рәшит рәссам булып китә. Бала сағынан уҡ нефтселәрҙең Мәҙәниәт йортона изостудияға йөрөй башлай. Легендар уҡытыусы Павлов Иван Михайловичта уҡый. Һуңыраҡ Өфө сәнғәт училищеһына рәссам-биҙәүсегә уҡырға инә. Училищены тамамлағандан һуң, Художество фондында мозаика һәм маркетрия менән шөғөлләнә, 1994 йылға тиклем Башҡортостан ижади‑производство комбинатында рәссам. Һуңғараҡ бер аҙ ваҡыт Башҡорт-төрөк лицейында уҡыта, ә һуңынан 2001 йылдан алып Кустарная урамындағы 2-се педагогия колледжында уҡыта.
Заһиҙуллин ижадында реалистик һәм авангард сәнғәтенең һыҙаттары яраша; уның эштәренә композиция асыҡлығы, аныҡ һыҙыҡтар ритмының активлығы, буяуҙарҙың баҙыҡлығы хас. Лирик ауыл темаһы күренекле урын ала («Эҫе йәй», 1993; «Алтын көндәр», 1996). Пейзаж мотивтары кеше һәм тәбиғәттең айырылмаҫ берлеге идеяһы менән һуғарылған, йыш ҡына символика менән тулыландырылған («Тормош ағасы», 1993; «Мәсет менән пейзаж», 2001); ябайлыҡ һәм кубизмға тартым композициялары ҡуйы буялған геометрик фигуралар менән берләштереүгә нигеҙләнгән («Ынтылыш», 1993; «Бәхеткә», 1996). Шулай уҡ графика өлкәһендә эшләй.
Бәләкәй этюдтарҙан тыш, Заһиҙуллин үҙ ғүмерендә 300-гә яҡын картина яҙа. 5 шәхси күргәҙмә үткәрә, 43 республика, зона, Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмә эштәрендә ҡатнаша. Уның эштәре Нестеров исемендәге музейҙа, Канаданың, Францияның, Италияның шәхси коллекцияларында урынлашҡан. Уның сәнғәте күп планлы һәм төрлө, әммә эштәренең нигеҙен авангард эштәре тәшкил итә.
Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы.
Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы
Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы (23 апрель 1917 йыл — 9 ноябрь 1997 йыл) — нефтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Мөбәрәкша Сәфиулла улы Хәбибуллин 1917 йылдың 23 апрелендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Талас‑Моҡша ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Талас ауылы) тыуған. Крәҫтиән ғаиләһенән.
1932 йылда Бишбүләк ауылында йәмәғәт малын көтә. Һуңғараҡ — Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Арслан совхозының Үҙәк бүлексәһендә ат ҡараусы. 1935—1937 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы Ишембай ҡасабаһында егеү базаһында күсер булып эшләй. «Башнефть» нефть промыслының икенсе тресында ер аҫты бригадаһында ябай эшсе була (1937—1938). Армияға киткән мәлендә, 1938 йылда, ер аҫты скважиналарын ремонтлау эшендә йөрөй, 1940 йылда Ҡыҙыл Армиянан  Ишембайға әйләнеп ҡайта. 1-се һәм 6-сы нефть промыселдәрендә асҡыссы була, «Ишембайнефть» тресының ер аҫты ремонтлау эштәренең комплекслы бригадаһында мастер, оператор булып эшләй (1940—1955). 1955—1977 йылдарҙа —"Башнефть" ПО -ның (Бәләбәй ҡалаһы) "Аксаковнефть " нефть эшкәртеү ҡулайламаһы операторы, Карлин нефть промыселында ер аҫты ремонтлау мастеры.
Үрге Гөлөм
Үрге Гөлөм (Верхний Гулюм) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 218 кеше. Почта индексы — 453195, ОКАТО коды — 80248865002.
Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы
Биографияһы
Хәбибуллиндың вахтаһы беренселәрҙән булып ер аҫты скважиналарын ремонтлау эшендә күсмә агрегат ҡуллана башлай. Нефть етештереү идаралығы етештереүҙә күсмә агрегаттар ҡулланыу арҡаһында 56 мең аҡсаһын һаҡлап ҡалыуға өлгәшә.
Үрге Гөлөм
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы
Биографияһы
1978 йылда «Башнефть» етештереү берекмәһенең Бәләбәй быраулау эштәре идаралығында такелажсы булып хеҙмәт итә.
Үрге Гөлөм
Ауыл тарихы
1786 йылда Муллагөлөм исеме менән мишәр ауылы картала асыҡ күренә. Исеме антропонимик килеп сығышлы булыуы тураһында һөйләй. Гөлөм указлы мулла булып хеҙмәт иткән. 1859 йылда ауылда 220 мишәр һәм типтәр була. Шулай уҡ 19 ихатаның 2-һе, Ҡуғанаҡбаш ауылынан 1859 йылда ревизия булыр алдынан бер йыл алда килгән типтәрҙәрҙеке була. Ауылға нигеҙ һалыусының улы- Әбделвәлит Муллагөлөмов тураһындағы мәғлүмәт тә һаҡланып ҡалған. Уның 1775—1856 йылдарҙа йәшәүе күрһәтелгән. Әбделвәлиттең улдары Сәмиғулла (улдары Арыҫлан, Муллаш, Мостафа, Абдулханнан), Әбделғәни (балалары Шаһиәхмәт, Абделҡадим, Ардыуан, Бәҙретдин), Мөхәммәтрәхим һәм Сәйетбаттал исемле булыуҙары билдәле. 1920 йылда ауыл шулай уҡ Муллагөлөм, бөгөнгө көндә ауыл Гөлөм тип атала.
Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы
Биографияһы
1984 йылда хаҡлы ялға сыға. 1997 йылдың 9 ноябрендә Бәләбәй ҡалаһында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Нефть етештереү буйынса ете йыллыҡ планды үтәүҙә күренекле хеҙмәте һәм эшендәге юғары техник-иҡтисади күрһәткестәре өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 май Указы менән М. С. Хәбибуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ленин ордены (1966), миҙалдар, БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1962) менән бүләкләнә.
Ишкилдин Люцир Мирзаян улы
Ишкилдин Люцир Мирзаян улы  (20 июль 1939 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1962—1983 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының ауыр йөк ташыусы автомобилдәр йөрөтөүсеһе, артабан 1997 йылғаса — үҙбушатҡыс машина йөрөтөүселәр бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. СССР-ҙың маҡтаулы таусыһы (1979).
Биографияһы
Люцир Мирзаян Ишкилдин 1939 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы ref name="Н" /> Бишҡурай ауылында тыуған.
Махсус урта белемле, 1959 йылда Бәләбәй ауыл һәм урман хужалығын механизациялау һәм электрификациялау техникумын тамамлаған.
1960—1962 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәттән бушатылғандан һуң, Учалы тау байыҡтырыу комбинатында машина йөрөтөүсе һәм бер үк ваҡытта үҙбушатҡыс машина йөрөтөүселәр бригадиры булып эшләй.
Комикс
Комикс ( ингл.  comic  — шаян) — һүрәт итеп төшөрөлгән тарихтар, рәсемгә төшөрөлгән хикәйәләр. Комикс үҙ эсенә сәнғәт, әҙәбиәт һәм һынлы сәнғәт һыҙаттарын ала.
Башҡа атамалары
Был сәнғәтте һәм уның төрҙәренең атамалары күп. Масштаблы, оҙайлы сюжетлы комикстар график роман тип атала, ҡыҫҡалары — стрип. Француз телле илдәрҙә комиксты фр.  bande dessinée  (һүрәтле таҫма) йәки BD, япон комиксын манга тип атайҙар. Интернет селтәрендә веб-комикстар ҡуйыла.
Аңлатмаһы
Күп төрлө аңлатма бар, әммә барыһы ла ниндәйҙер тарихлы һүрәттәр теҙмәһен тәшкил итә. Күп өйрәнеүселәр фекеренсә, комикс — һүрәт һәм хикәйә берҙәмлеге. Скотт МакКлауд «Комикс асылы» (англ.  Understanding comics ) китабында ҡыҫҡаса «эҙмә-эҙлекле һүрәттәр», һәм тулыраҡ — «мәғәнәле эҙмә-эҙлекле йәнәш һүрәттәр һәм башҡа һындар». Жорж Садуль комиксты «һүрәттәге хикәйәләр» ти.
Һүрәттәге хикәйәләр
Һүрәттәге хикәйәләр тарихы XVI, XVII быуаттарға барып тоташа, ул ваҡытта Валенсия һәм Барселонала халыҡ өсөн күбеһенсә дини темаға һүрәттәр һата башлайҙар. Диниләрҙең тормошо тураһында һөйләгән, төҫлө ҡағыҙға төшөрөлгән гравюлар «аллилуй» тип аталған. Донъяуи темаларға сюжеттар «(исп. aucas )» (от исп. jeu de l'oie ) тип аталған.
XIX быуатта Эпиналдә һүрәттәге тарихтарҙы фабрикала сығара башлайҙар. Мәҫәлән, Пеллерен фабрикаһында 16 һүрәтле шаҡмаҡтан торған 600 тарих баҫтырылған (ғәҙәти испан «аллилуйя» 48 һүрәттән торған).
1830—1846 йылдарҙа Швейцариянан Родольф Тёпфер Женевала Жабо әфәнде һәм Крепен әфәнде тураһында альбомдар серияһын сығара.
Рәссам-романтик Валентен Шарль Перро әкиәттәре буйынса һүрәттәр альбомын сығарған.
1870 йылдан һуң Европаның аҙналыҡ баҫмалары «Эпиналь һүрәттәрен» ҡуллана башлай. Луи Люмьер «Поливальщик» фильмы йөкмәткеһен тап шундай альбомдарҙың береһенән ала.
Алтын быуат
XX быуатта комикс сәнғәт жанрының популяр төрөнә әйләнә. Ул ваҡытҡа комикстар көлкөлө нигеҙен юғалта. Төп йүнәлештәр булып мажаралы комикстар урын алды: боевиктар, детективтар, ужастар, уйҙырма, супергеройҙар тураһында хикәйәләр.
Комикстарҙың алтын быуаты (ингл.  Ялған Age of Comic Books ) — Америка комикстары тарихындағы осор атамаһы, ул 1930 йылдар аҙағынан 1950-се йылдар уртаһына тиклем дауам иткән. Был сәнғәт төрө үҫешендә беренсе етди аҙымдар XX быуат башында яһалған, график һәм визуаль сағылыштың яңы юлдарын эҙләү әүҙем барған. Башта комикстар тик юмористик булһа, 1938 йылдың июнендә АҠШ-та Супермен (ингл.  Superman ) исемле герой барлыҡҡа килгәс, был хәл үҙгәрә. Супермен тураһындағы тарихтар бик популяр булып китә. Унан башҡа Пластик (Quality Comics нәшриәте), шулай уҡ Уилл Айснер уйлар тапҡан детектив Спирит та билдәлелек яулай. Был осорҙа 400-ҙән артыҡ супергерой уйлап табыла. Уларҙың күбеһе онотола, әммә Бэтмен һәм Америка Капитаны әле лә бар. Икенсе бөтә донъя һуғышы комикстар эстәлегенә етди йоғонто яһай, хәҙер геройҙар нацист хәрәкәте менән көрәшә. Һуғыш тамамланыуға ҡарай, супергеройҙар популярлығы ла кәмей бара. Дөйөм алғанда, тап алтын быуатта комикстың мөһим йүнәлеше — супергеройҙар һәм яңы донъялар барлыҡҡа килә.
Көмөш быуат
Комикстарҙың көмөш быуаты (ингл.  Silver Age of Comic Books ) — 1956 йылдан 1970 йылға тиклем дауам иткән осор. Көмөш быуат 1956 йылдың октябрендә, DC Comics нәшриәте Showcase #4 комиксын сығарыу менән башлана. Тап ошо ваҡытта компания билдәле Флэш геройының яңы версияһын тәҡдим итә.
1960-сы йылдарҙа донъя аренаһына "Марвел" компанияһы сыға. Стэн Ли, Стив Дитко һәм Джек Кирби комикстар тарихында иң популяр геройҙарҙы уйлап таба: Фантастик Дүртәү, Үрмәксе-Кеше, Халк, Тор, Икс Кешеләре, Тимер Кеше һәм башҡалар. Комикстар индустрияһының үҙәге булып АҠШ ҡала. Донъя күләмендәге компаниялар булып Marvel, DC, Dark Horse һәм Image Comics иҫәпләнә.
Бронза быуат
Комикстарҙың бронза быуатының (ингл.  Lazarsfeld Age of Comic Books ) сиктәре теүәл билдәләнмәһә лә, ул 1970-се йылдарҙа башланып, 1985 йылға тиклем дауам иткән, тип һанайҙар. Комикстар өлкәндәр өсөн актуаль булған наркотик, алкоголизм һәм тирә-яҡ мөхитте бысратыу темаларын күтәрә.
Хәҙерге заман
XX быуат аҙағында ҙур популярлыҡты комикстың Азия жанрҙары яулай: япондарҙа — манга, Ҡытайҙа — маньхуа һәм Кореяла — манхва. Икенсе бөтә донъя һуғышы бөтөү менән, Японияла манга комикстары барлыҡҡа килә. Әммә Көнбайышта, аниме рәүешендә экрандарға сыҡҡас ҡына, тарала башлай.
Веб-комикс
Веб-комикстар үҙнәшергә оҡшаш, һәр кем үҙенең веб-комиксын булдыра һәм уны интернет селтәрендә баҫтыра ала.
СССР һәм Рәсәйҙә
Совет Рәсәйендә комикс ныҡ таралмаһа ла, әммә ҡайһы бер миҫалдар булған.
Комикс техникаһын Владимир Маяковский Окна сатиры РОСТА агитацион плакаттарында ҡулланған. 1937 йылда балалар рәссамы Николай Радловтың «Һүрәттәге хикәйәләр» альбом-китабы сыға. 1955 йылда Румыниянан СССР-ға Юрий Павлович Лобачёв күсеп килә. Ул Рәсәй һәм серб комиксын төҙөүсе тип һанала, әммә бер тапҡыр ғына рөхсәт ителгән «Костёр» журналындағы баҫманан һуң (1966 йыл), ул сәйәси карикатураға кире ҡайтырға мәжбүр була.
Балалар өсөн ҙур булмаған тарихтар «Весёлые картинки» журналында, өлкәндәр өсөн — «Крокодил» журналында сыҡҡан, бик һирәк сит ил комикстары «Наука и жизнь» журналында баҫылған.
1991—1994 йылдарҙа «Муха» журналы баҫтырылған. 1990—1998 йылда Афғанстан ветерандары Рәсәй союзы предприятиеһы, йәш быуынға патриотик белем бирер өсөн, «Велес-ВА» комикстар журналын нәшер иткән  , унда шулай уҡ күңел асыу өсөн дә комикстар сыҡҡан; журнал уңышлы һаналған  һәм комикстары һаман да яңынан баҫтырып сығарыла. 1999—2003 йылдарҙа «Великолепные приключения» журналы сыҡҡан. 2010-сы йылдарға ҡарата Рәсәйҙә комикстар ҙур популярлыҡ яулай алмай.
2010-сы йылдар уртаһында Рәсәйҙә тәү тапҡыр комикстар билдәлелек яулай. Һүрәтле тарихтарҙы «42», XL Media, Bubble, «Комикс Арт», «Панини», «Азбука» нәшриәттәре сығара. Билдәле сит ил график романдары урыҫ теленә тәржемә ителә, махсус комикстар магазиндары асыла. Йыл да «КомМиссия» комикстар фестивале уҙғарыла. Ҡайһы бер нәшерселәр фекеренсә, был комикстарҙы экранизациялау һәм комикс-берләшмәләр барлыҡҡа килеү менән бәйле.
2012 йылда «Иллюстрациялы Рәсәй Конституцияһы» комиксы сыға. 2012 йылда «Bubble Comics» нәшриәте дүрт төрлө комикстарҙы баҫтыра: «Майор Гром», «Бесобой», «Красная фурия» һәм «Инок»; ике йылдан һуң яңы сериялар — «Экслибриум» һәм «Метеора» сыға.
Көбәк (мәғәнәләр)
Көбәк — күп мәғәнәле һүҙ.
Кесе Ордюга
Кесе Ордюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сысоевка
Сысоевка (Сысоевка) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше .s Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] Почта индексы — 452189, ОКАТО коды — 80225802006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Өсбосмаҡ
Өсбосмаҡ, учпочма́к (өчпочмак — «треугольник», өсбосмаҡ, өс мөйөш ) — татар һәм башҡорттоң милли ризығы, эслеге картуф, ит, ҡағиҙә булараҡ, һарыҡ ите, һәм башлы һуғандан торған, әсе, һирәгерәк сөсө ҡамырҙан бешерелә.
Ризыҡтың төп үҙенсәлеге булып бешереү ысулы тора: башҡа күпселек оҡшаш ризыҡтарҙан айырмалы рәүештә, бәлештең эслеге сей килеш һалына.
Дөйөм технология
0,5 сантиметрлыҡ шаҡмаҡлап туралған һарыҡ итен һәм сей картуфты ваҡ итеп туралған башлы һуған менән бутарға. Ҡамырҙан тәрилкә үлсәмендә түңәрәк киҫергә, эслеген һалырға һәм пирамида формаһын биреп, уртала тишек ҡалдырып, өҫтән бөрөп сығырға. Бер аҙ тота биргәс, һыйыр майы менән майларға ла, мейескә ҡуйырға кәрәк. Ярты сәғәттән һуң мейестән алырға, ҡалдырылған тишектән бер-ике ҡалаҡ мул тоҙланған һәм боросло ит һурпаһы ҡойорға, йомортҡа һөртөргә лә яңынан бешерергә ҡуйырға кәрәк. Тағы ла ярты сәғәт тотҡас, мейестән алырға, өҫтөн май менән һыларға, кәрәк тиклем тағы ла бер аҙ һурпа ҡойорға мөмкин.
Ҡамыр өсөн:
Хисаева Эльвира
thumb|right Эльвира Хисаева (1991) — башҡортостан топ-модель. Өфөлә тыуған башҡорт ҡыҙы 2005 йылда «Һылыуҡай» ижади студияһына килә, бер йыл уның төп составында эшләй. 2006 йылда Мәскәүҙең «Президент» модель агентлығы менән контракт төҙөп, Токиоға эшкә китә. Әле ул Парижда йәшәй һәм эшләй, тиҙҙән контракт буйынса Нью-Йоркка юлланасаҡ. Фотосессиялары йыш ҡына «Cosmo», «Glamоur», «Elle» журналдарында баҫыла.
Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы
Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы (17 ғинуар 1913 йыл — 1 ғинуар 1995 йыл) — ғалим-педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1948). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971) кавалеры. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Бәғиә (Бәһиә) Мәғәсүм ҡыҙы Мәғәсүмова 1913 йылдың 17 ғинуарында Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе Мәскәү ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы) тыуған. Милләте — башҡорт.
1935 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
1935 йылдан алып К. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй.
1936 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында инструктор була.
1938 йылдың 8 октябрендә репрессиялана. 1939 йылдың 28 ғинуарында аҡлана.
1939 йылдан Өфө мәктәпкәсә педагогия училищеһында уҡытыусы булып эшләй.
1941—1944 йылдарҙа Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында уҡыта.
1948—1978 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡытыусы булып эшләй (1957 йылдан башлап — Башҡорт дәүләт университеты).
Бәһиә Мәғәсүмова 4-7 кластар өсөн башҡорт әҙәбиәте буйынса дәреслектәр һәм уҡытыу-методик әсбаптар авторҙашы.
Крапивка (Медведица ҡушылдығы)
Крапивка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лумпада-Яха
Лумпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыда йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белая Калитва
Белая Калитва — Рәсәй ҡалаһы (1958), Ростов өлкәһе Белая Калитва районының, шулай уҡ Белая Калитва ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Халҡы — 41220 кеше (2016)
Тарихы
Ҡала Калитва йылғаһының Северский Донецҡа ҡойған урында, Дондағы Ростовтан 168 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тулы һыулы дүрт йылға киҫешкән районда борондан халыҡ йәшәгән: ҡаҙыныу эштәре барышында табылған предметтар бында 4000 йыл элек кешеләр йәшәгәнен раҫлай. Табылдыҡтар бронза быуатының бура мәҙәниәтенә ҡарай. 30 йыл элек ҡаланың бер йорт ихатаһында ерләү һәм бронза быуатының катакомба мәҙәниәте предметтары табыла (беҙҙең эраға тиклем 2000 йыл). Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, «Слово о полку Игореве» әҫәрендә һүрәтләнгән рустарҙың 1185 йылда ҡыпсаҡтар (ҡомандар) менән бәрелеше Калитва һәм Быстрая йылғалары араһында була. Тарихсы В. А. Афонасьев, Игорь ғәскәренең юлы хәҙерге Донбасс аша үтеп, Калитва эргәһендә, Северский Донецтың һул яҡ ярында тамамлана, тип белдерә. Быстрая — ул саҡта тулы һыулы — Каяла. Икенсе тикшеренеүсе В. И. Стрелецкий, Каяла — ул Калитва, тип һанай.
Хәҙерге ҡала урыныда беренсе казак биләмәһе 1703 йылда Пётр I указы — казактарға: Сысой Ермолаевҡа, Михаль Никитинға, Емельян Дорогальныйға һәм үтенес яҙған уларҙың дуҫтарына Белая Калитва йылғаһындағы яңы станицаны нигеҙләргә рөхсәт биргән ғәскәри грамота буйынса барлыҡҡа килә. Был дата рәсми рәүештә Усть-Белокалитва станицаһының (хәҙерге ваҡытта Белая Калитва ҡалаһы) барлыҡҡа килеүе тип билдәләнә. Станица дүрт өлөшөнтән тора: Майҙан, Низовка, Бугор һәм Заяровҡа. 1937 йылдың 13 сентябрендә Ростов өлкәһе ойошторолғандан һуң, уның составына үҙәге Усть-Белокалитва станицаһында булған Белая Калитва районы ла инә. Уның революцияға тиклем булған һәм хәҙерге барлыҡ тарихы казаклыҡ менән бәйле. 1918 йылдың майында Усть-Белокалитвала бер нисә көн Т. Е. Ворошилов командованиеһындағы 5-се һәм 3-сө Украина Ҡыҙыл армияларының штабы була. Граждандар һуғышы йылдарындағы Вешенск ихтилалы ваҡытында — 1919 йылдың 10 (23) феврале — Усть-Белокалитва станицаһы ҡоралланырға һәм совет ғәскәрҙәренә ҡаршы торорға ҡарар итә.
Күбәк (Татарстан)
Күбәк (Көбәк ; Күбәк, Кубяково) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.