cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дипломатика
Ошондай бәхәстәр документ-дипломдарҙы тарихи күҙлектән сығып тәнҡитләргә тырышыуҙың, йәки «дипломатик тәнҡиттең» барлыҡҡа килеүенә сәбәп була. Дипломатиканы башлап ебәреүсе тип Конринг иҫәпләнелә. Ул үҙенең «Censura diplomatis quod Ludovico imperatori fert acceptum connubium Lindaviense» (1672) исемле хеҙмәтендә беренсе тапҡыр документтың төп нөсхә булыуын билдәләү ҡағиҙәләрен бер системаға һалып күрһәтә, яҙыу почергына, теленә, дөйөм һүҙбәйләнештәр формулаларына һәм материалына иғтибар итергә кәңәш бирә. — «Acta sanctorum Aprilis» (1675) китабының икенсе томына урынлаштырылған һәм Дипломатиканың тотош бер системаһын тәҡдим иткән Бельгия иезуиты Дан. Папеброхтың: «Propylaeum antiquarium circa veri ас falsi discrimen in vetustis membranis» исемле хеҙмәте Дипломатиканы артабан үҫтереүҙә икенсе аҙым була. Папеброх изге Бенедиктин орденының күп кенә боронғо һәм мөһим документтарының төп нөсхә булыуына шик белдерә, Бенедиктин ордены монахы Мабильон үҙенең танылған «De re diplomatica» әҫәрендә (1-се баҫма, Париж, 1681 й.; 2-се өҫтөлмөлөр менән баҫма., Париж, 1764 й.; 3-сө, Неаполь, 1789 й.) яуап яҙа. Был әҫәр фәнгә исем бирә һәм уның төп нигеҙенә әйләнә. Мабильон хәҙерге заман Дипломатикаһы хәл иткән бөтә мәсьәләләргә лә тиерлек ентекле туҡтала. Бөтә Европа халыҡтарының иң боронғо замандан килгән документтарын бүлеүҙән һәм төрөн билдәләүҙән башлап, ул был документтарҙың өлгөләрен күрһәтә, уларҙың төп нөсхә булыуҙарын иҫбәтлай, яҙыу өсөн ҡулланылған материал, яҙыу формалары, стиле һәм башҡа сифаттары тураһында һөйләй.
Мабильондан һуң оҙаҡ ваҡыт Дипломатиканың тик айырым өлөштәре генә үҫешә. Әйтәйек, инглиз Мадокс формула ҡулланылышын киңәйтә. Гейнекций «мисәттәр тураһындағы» фән өсөн яңы юл аса, ә аббат Бессель «Chronikon Gotwinsi» (1732) хеҙмәтендә Конрад Беренсенән Фридрих Икенсегә тиклемге герман королдәре һәм императорҙары документтарының махсус дипломатикаһын һүрәтләй һәм Германияның дипломатик географияһын башлап ебәрә."Commentarii de re diplomatica imperii Germanici" (Нюрнберг, 1745—1753) хеҙмәтен яҙған Гейман менән Тейгенбаум уның эшен дауам итә. Француз Монфокон грек акттарын алып барыуҙы өҫтәй, ә Шарпантье — тирон ноталарын белеүҙе; Баринг һәм Вальтер латин яҙыуында хәреф һәм ҡыҫҡартыуҙар буйынса йыйған өлгөлөрҙе лә ошонда өҫтәргә кәрәк.
Германияла XVIII йөҙйыллыҡтың яртыһында тип әйтерлек Дипломатика университеттарҙа уҡытыла торғон фәндәр исемлегенә инә һәм ошо маҡсатта Экгард (1742) һәм Иоахим (1748) тарафынан компиляциялана. Тағы ике бенедиктинсы байыраҡ ярҙамсы саралар менән ғәмәлдә Мабильондың ҡарашын иҫбатлай. Тассен менән Тустендың әлеге ваҡытта ла файҙаланылған «Nouveau traité de diplomatique» (Пар., 1750-65) хеҙмәтендә сағыла был. Датин, Дюран һәм Клемансоның 1750 йылда донъя күргән «Art de vérifier les dates» әҫәрендә тарихи һәм дипломатик хронология нигеҙҙәре яҡтыртыла. Ошонан һуң Дипломатиканы тәүҙә Грубер (1783), шунан Цинкернагель (1800) менән Шенеман систематик рәүештә үҙгәртергә тырыша. Шенемандың, тамамланмаған булһа ла: «Versuch eines vollständigen Systems der D.» (Гамб., 1800-1) хеҙмәтен иң яҡшы ынтылыш тип иҫәпләргә була.
Шул ваҡыттан алып Германиялағы сәйәси түңкәрелештәр һөҙөмтәһендә хоҡуҡ мәсьәләләрен хәл иткәндә үҙенең практик әһәмиәтен юғалтҡан Дипломатика, дөйөм хеҙмәттәрҙә һәм дәреслектәрҙә артабан тикшерелмәй, уның ҡарауы тикшереү уңышлы рәүештә икенсе яҡҡа борола — архивтарға ғилми принциптар нигеҙендә идара итеү һәм ҡулланыу юлға һалына. Ошо тикшеренеүҙәр нигеҙендә грамоталар һәм акттарҙың тарих фәнен үҫтереүгә булышлыҡ иткән күп һандағы йыйынтыҡтары барлыҡҡа килә. Былар менән бергә Дипломатиканың айырым йүнәлеше, мәҫәлән, яҙыуҙарҙы өйрәнеү (Копп һәм башҡалар.), хронология (Корник), сфрагистика һәм геральдика (Мелли, Берндт һәм башҡалар.) һәм башҡа йүнәлештәре алға китә.
Герцтың «Archiv für die ältere deutsche Geschichtskunde»; Гефер, Эргард һәм Медемдарҙың «Zeitschrift für Archivkünde» һәм «Diplomatic n. Geschichte»; Фридемандың «Zeitschrift für die Archive Deutschlands» һәм башҡа журналдар Германияла Дипломатикаға ҡыҙыҡһыныуҙың кәмемәүен күрһәтә. Урыҫ тарихнамәһендә Дипломатика буйынса бер генә хеҙмәт түгел, хатта бер генә мәҡәлә лә юҡ; дипломатиканың айырым өлөштәре буйынса бер нисә инша ғына бар. Н. П. Лихачевтың «Ҡағыҙ һәм Рәсәйҙәге ҡағыҙ тирмәндәре» (СПб., 1891); Лаптевтың «Боронғо урыҫ димломатикаһы тәжрибәһе», СПб., 1824 һәм Тромониндың «Ҡағыҙҙа күренгән билдәләрҙең аңлатмаһы», М., 1844; Родзевичтың «Урыҫ сфрагистикаһы» — «Вестник арх. и истории» журналы, т. XI шундайҙарға индерегә мөмкин. Археографик комиссиялар һәм археологик йәмғиәттәр баҫмаларында бер нисә мәҡәлә табырға була.
I. XIV быуатҡа тиклем пергамент (беҙҙә ул «тире» тип атала) яҙыу өсөн дөйөм ҡулланылыштағы материал була. Көнбайыш Европала XI быуаттан уның менән рәттән ҡағыҙ ҡулланыла башлай, ул Русь дәүләтенә ганзейецтар һәм Новгород аша XIV быуаттаң беренсе яртыһында инә (ҡара: Бумага).
III. Күп төрҙә булыуҙарына ҡарамаҫтан, документтарҙың йөкмәткеһен тасуирлау формаһы бер-береһенән бик аҙ айырыла. Ғәҙәттә грамоталар Аллаһы Тәғәләгә мөрәжәғәттән һәм яҙыусының исемен һәм титулын атауҙан башлана, ҡайһы берҙә мөрәжәғәт төшөрөп ҡалдырыла; артабан грамотаның эстәлеге бирелә.
IV. Документтарҙы раҫлау өсөн ҡултамғалар һәм мисәттәр ҡулланыла. Урыҫ грамоталарының почергы, ҡултамғалары, мисәттәре тураһында шул туралағы мәҡәләне уҡығыҙ. Византияла һәм Көнбайыш Европала документтарға йә императорҙар һәм королдәр, йә улар махсус билдәләр һәм монограммалар менән билдәләнеп, канцлерҙар йәки башҡа кешеләр мисәттәре һәм ҡултамғаһы менән раҫлана.
V. Ваҡыт тураһындағы мәсьәлә — иң мөһиме. Күп кенә боронғо грамоталарҙа ваҡыт күрһәтелмәгән. Йөкмәткеһенән уның ҡайһы ваҡытта яҙылыуын асыҡлап булмаһа, палеография ярҙамына мөрәжәғәт итәләр. Был осраҡта инде яҙыу почергы, теле, шунан һыулы билдәләре йәки филиграндәре иҫәпкә алына. Герб хужаһын, йәки шартлы төшөнсәне тасуирлағанда, шартлы төшөнсә бер йәки бер нисә йылға ҡарай һәм түбәндәге мәғлүмәттәрҙе бирә: 1) ҡағыҙ форматы, 2) уның сорты, 3) фабриканттың исеме, 4) урындың атамаһы һәм 5) эшләнеү йылы. Брике иҫбатлауынса, филиграндәр эшләү йолаһы XIII йөҙйыллыҡта Көнбайышта барлыҡҡа килә һәм Көнсығышта бөтөнләй билдәле булмай.
Боронғо филиграндәр конструкцияларының бик ябай булыуы менән айырылып тора; аҙаҡ уларҙың бер нисә мең төрө булыуы асыҡлана. Европала ҡағыҙ Италияла эшләнеп таралған кеүек, филиграндәр ҙә Италиянан килә. Брике әйтеүенсә, итальян ҡағыҙын түбәндәге типик филиграндәр буйынса белергә мөмкин: 1) ҡоштоң уҡ менән тишелгән ҡауырһыны; 2) ҡулына тәре тотҡан фәрештә; 3) бәләкәй мискә; 4) шлем; 5) таж; 6) байраҡ. Типик француз филиграндәре: 1) геральдик ҡалҡанда өс ләлә сәскәһе (XIV—XV быуаттар.); 2) дельфин (XIV быуат); 3) ҡалалар гербтары (XV—XVI быуат); 4) әтәс һәм 5) эт (XVI быуат). Германияла XV быуатта ғына үҙ ҡағыҙы була; уларҙың филиграндәре: 1) сусҡа (XVI быуат) һәм 2) дәүләт һәм ҡалалар гербтары. Польшала XVI быуат уртаһында ғына үҙ ҡағыҙҙары була. Уларҙың филиграндәре: 1) балта, 2) ләлә һәм 3) шляхта гербтары. Голланд филиграндәре: 1) арыҫлан һәм 2) геральдик ҡалҡанда мөгөҙ.
XVIII быуатҡа тиклемге урыҫ грамоталарында күп төрлө филиграндәр булыуын табабыҙ. Грамоталарҙың ваҡытын билдәләү өсөн күптән түгел генә, Көнбайышта филиграндәр тураһындағы мәсьәлә ентекләп эшкәртелгәс, филиграндәр ҡулланыла башлай. Хәҙер улар буйынса беҙҙең хронолик даталары булмаған иң боронғо ҡағыҙҙарыбыҙҙың яҡынса ваҡытын аныҡ билдәләп буласаҡ. Рәсәйҙә етештерелгән ҡағыҙҙарҙың филиграндәре: 1) ике башлы бөркөт 2) Георгий Победоносец.
Ҡаршылыҡ хәрәкәте (Чехословакия)
1939—1941 йылдар
Оккупацияһындағы илдәр ҡаршылыҡ Нацистик Германияһы оккупацияһына ҡаршылыҡ илдә Чехословакияла оккупацияла башланған мәлдән барлыҡҡа килә. Тәүге оккупация йылдарында (1939—1941) ҡаршылыҡ башлыса произдводстволағы саботажға, шулай уҡ тыныс протест демонстрацияларына, бигерәк тә йәштәр һәм студенттар ҡатнашлығында, ҡайтып ҡала. Мәҫәлән, 1939 йылдың 28 октябрендә Прага уҡытыусылары һәм студенттары, Чехословакияның йыллығын билдәләү өсөн, демонстрацияға сыға. Оккупанттар ғәскәрҙәре демонстрация ҡыуып атрата, шул ваҡытта медицина факультеты студент Ян Оплетат һәләк була, уның ерләү церемонияһы протест акцияһына әүерелә. 17 ноябрҙә немецтар студент ятаҡтарын уратып алала, яҡынса ҡулға алына һәм концлагерҙарға ебәрелә, улар араһынан 9 кеше үлтерелә. Ошо ваҡиғалар иҫтәлегенә Халыҡ-ара студенттар көнө билдәләнә.
Ҡаршылыҡ төркөмдәренең берләшеүе
Чех Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә Лондонда урынлашҡан эмиграциялағы чех хөкүмәте етәкселек итә (хөкүмәт башлығы — Эвард Бенеш). Йәшерен ойошмалар менән бәйләнеш тотоуҙы ә һәм уларҙың эшмәкәрлеген берләштереүҙе хәрби разведка етәксеһе Франтишек Моравец тормошҡа ашыра.
Ҡайһы бер баһалар буйынса, 1941 йылдың мартында Бенеш нацистик Германияның СССР-ға ябырылыуы тураһында мәғлүмәтле булған, һәм. уның хәтирәләренә ярашлы, бының хаҡта американдарға, инглиздарға һәм Советтар Союзы вәкилдәренә хәбәр итә. 1941 йылдың июнендә Германияның Советтар Советына һөжүм итеүе совет-чехословак мөнәсәбәттәре үҫешеүендә боролошло пункт була, шул иҫәптән Лондондағы хөкүмәттән һәм мәскәүҙән ярҙам алған чехословак Ҡаршылығы өсөн. 1941 йылдың 24 июнендәге үҙенең радио аша сығышында Бенеш, ике ил араһындағы мөнәсәбәттәр элекке кимәлгә (Мюнхен килешеүенә тиклемге) ҡайттылар, тип белдерә.
Компартия ÚVOD составына инмәй, үҙаллылығын һаҡлап оҡала, Германия СССР-ға һөжүм иткәндән һуң уның еткселеге бөтә фашистарға ҡаршы төркөмдәрҙе берләшергә саҡыра. 1941 йылдан Чехословакия территорияһына авиация ярҙамында агентураны даими рәүәштә төшөрөү башлана, агентура, разведка, саботаж һәм диверсиялар үткәреү өсөн, Бөйөк Британияла әҙерләнә. Тәүге десант операцияһы «Бенджамин» операцияһы була. 1941 йылдың 16 апрелендә әлеге операция уңышһыҙлыҡҡа тарый. Артабанғы операциялар — «Процент», «Сильвер А», «Сильвер В», «Антропоид», «Цинк», «Тин» һәм башҡалар.
1944 йылда Словак милли ихтилалы әһәмиәтле роль уйнай, ул ике ай дауаында бара — август-октябрҙә. Еңелеүгә дусар булыуға ҡарамаҫтан, баш күтәреселәр әсирлеккә ике министрҙы ала — Ф. Чатлош һәм Й. Туранец, шулай уҡ вермахҡа байтаҡ зыян килтереүгә өлгәшә — 10 350 хәрби хеҙмәткәр үлтерелә, 100 орудие һәм миномет, 2 бронепоезд, 30 броневик һәм бронемашина, 1000-дән ашыу автомашина тартып алына. Ихтилалға Совет армияһы командованиеһы һәм совет партизандары ҙур ярҙам күрһәтә : дөйөм алғанда 1944 йылдың сентябрь-октябрендә СССР баш күтәреүселәргә самолеттарҙа 796 мең ҡоарл, боеприпастар һәм башҡа хәрби мөлкәт ебәрә, бынан тыш 2-се Чехословак айырым парашют-десант бригадаһын тулыһынса тәьмин итә ;
Чехословак Ҡыршылығының һуңғы акты — 1945 йылғы Прага ихтилалы, уны «Бартоша» исемле Прага йәшерен комендатураһы ойоштора, уға Рус азатлыҡ армияһының 1-се пехота дивизияһы ярҙам итә.
Гейдрихты юҡ итеү
Яуап итеп, Гиммлер каратель саралар үткәреү тураһында бойороҡ бирә, атап әйткәндә, Лидице ауыл ын юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 9 июндә кисен немецтар ауылды уратып ала. 16 йәштән өлкән барлыҡ ир-аттар (172 кеше) фермаларҙың береһендә бикләп ҡуйыла һәм иртәнсәк атып үлтерелә. 195 ҡатын-ҡыҙ Равенсбрюк концентрацион лагерына оҙатыла, балалар Лицманштадт (Umwandererzentralstelle Litzmannstadt) ҡалаһындағы Күскенселәр эштәре буйынса үҙәк бюроға килетерә һәм артабан немец ғаиләләргә бүленә, күбеһенең эҙҙәре юғалған, ауыл тулыһынса тиерлек яндырыла. 1942 йылдың октябрь айында протектораттарҙағы немец судтары тарафынан үлем язаһына 1331 кеше үлем язаһына хөкөм ителә, шул иҫәптән 201 ҡатын-ҡыҙ. Ҡулға алынғандар араһында иректә ҡалған аҙаҡҡы UVOD ағзалары ла була.
2009 йылдың 27 майында Прагала «Антропоид» оперцияһы ҡатнашыусыларына һәйкәл асыла.
Ясон
Ясон (шулай уҡ Язон, Иасон; Ἰάσων — Дауалаусы) — боронғо грек мифологияһында батша Иолк Эсондың һәм Полимедтың (йәки Алкимедтың ) улы.
Батыр, Калидон ауында ҡатнашҡан, аргонавтар башлығы, «Арго» карабында Колхидаға алтын руно артынан китә. Ясонды һәләк итер өсөн был эште уға атаһының ҡарындаш ҡустыһы Пелий бирә. «Илиада» һәм «Одиссей»ҙа (XII 72) телгә алынып китә.
Башы
Пелий үҙенең ағаһы Эсонды тәхеттән бәреп төшөргәс, Эсон Ясондың ғумерен һаҡлап алып ҡалыр өсөн, уны кентавр Хиронға тәрбиәгә бирә. Кентавр Пелион тауында йәшәй, ул Ясонды дауаларға өйрәтә (этиологик миф Ясондың исемен «дауалаусы» тип аңлата, ιάομαι — дауалайым).
Ясон, 20 йәше тулғас, Иолкҡа ҡайта. Анавр йылғаһы аша сыҡҡанда, Ясон һул сандалиһын юғалта. Гера Евен йылғаһында ҡарсыҡҡа әүерелеп, уны йылға аша сығарыуын үтенә, Ясон уға ярҙам итә. Бынан һуң Гера Ясонға ярҙам итә башлай.
Пелийҙың Ясонды күреүе менән ҡото оса, сөнки уға күрәҙәсе бер аяғына ғына сандали кейеп килгән кеше уны һәләк итәсәген әйткән булған. Пелий Ясондан уның кем булыуын һорай, Ясон үҙенең ҡолатылған Эсон батшаның улы булыуын һәм атаһына тәхетте ҡайтарып бирергә килгәнен әйтә. Пелий Ясонға батшалыҡты кире ҡайтарырға вәғәҙә итә, ләкин тәүҙә Эолидтар тоҡомо өҫтөнә төшкән ҡарғышты бөтөрөргә кәрәк. Пелий Ясонға Колхиданан Иолкҡа алтын тирене ҡайтарырға ҡуша, шуның менән генә Фрикстың шәүләһен ризалатып буласаҡ.
Ясондың алтын тире артынан сәйәхәте
Ясонға ярҙам итер өсөн Элладаның бөтә батырҙары йыйыла. Карапҡа уны төҙөүсенең исемен бирәләр — «Арго», унда йөҙөүселәр аргонавтар тип атала башлайҙар. Аргонавтар юлда Лемнос утрауында туҡтайҙар, унда тик ҡатын-ҡыҙҙар хакимлыҡ иткән була. Утрауҙың батшабикәһе Гипсипила уларға ҡорал менән һөжүм итергә уйлай, тик аргонавтар уны уйынан кире ҡайтырға күндерәләр. Батырҙар килеү хөрмәтенә Гипсипила пентатлон буйынса ярыштар ойоштора. Һуңыраҡ Гипсипила Ясонға ике ул таба: Евней һәм Неброфон. Аргонавтарға сиреналар эргәһенән дә үтеп китергә тура килә. Гомерҙан һуңғы хикәйәттәрҙә сиреналар кешеләрҙе арбай торған тауышлы, хуш китмәле һылыу ҡыҙҙар булып тасуирланалар. Улар Цирцея ерҙәре менән Сцилла араһындағы утрауҙың ҡаяларында йәшәйҙәр. Утрау сиреналар ҡорбандарының һөйәктәренән һәм кипкән тиреләренән ағарып ятҡан була. Үҙҙәренең йырҙары менән улар үтеп барған ҡараптарҙы арбаған. Сәйәхәтселәр үҙ-үҙҙәрен онотоп, утрауға яҡын килгән һәм караптары менән һәләк булған. Йырҙары менән улар юлсыларҙы йоҡлатыр, ә шунан һуң өлөштәргә ботарлап ашар булғандар. Аргонавтарҙы сиреналар арбай алмай, сөнки улар менән юлға сыҡҡан Орфей үҙенең йыры һәм лирала уйнауы менән сиреналарҙың тауышын баҫа. Шулай ҙа аргонавтарҙың береһе — Бут уларҙың ауазына диңгеҙгә ташлана, ләкин уны Афродита ҡотҡара һәм Лилибейға илтеп ҡалдыра. Күп мажаралар менән аргонавтар Гера һәм Афина ярҙамында Колхидаға килеп етәләр. Ээт батша уларға алтын тирене бирергә риза була, тик Ясон ялҡын тынлы үгеҙҙәрҙе егеп (Гефест бүләге), баҫыуҙы һөрөргә тейеш була. Шунан шул баҫыуға аждаһа тештәрен сәсергә тейеш. Мөхәббәт аллаһы Эрот Афина һәм Гера үтенесе буйынса Ээт батшаның ҡыҙы Медеяның йөрәгендә Ясонға ҡарата мөхәббәт ҡабыҙа.
Медея Ясонға Прометей ҡанынан үҫеп сыҡҡан сәскәнән эшләнгән май бирә. Был май Ясонды үгеҙҙәрҙең ялҡынлы һулышынан ҡотҡара. Баҫыуға сәселгән аждаһа тештәренән яугирҙәр үҫеп, тотош ғәскәр барлыҡҡа килә. Әммә Медея Ясонды алдан киҫәткәнгә Ясон ғәскәр уртаһына таш ташлай, һуғышсылар бер-береһен үлтерә башлай (сағ. Кадм).
Ясон бөтә шарттарҙы үтәһә лә батша уға алтын тирене бирмәй. Ээт Аргоны яндырып, аргонавтарҙы үлтерергә уйлай. Әммә Медея үҙенең үләндәре ярҙамында тирене һаҡлаған аждаһаны йоҡлата, Ясон тирене урлай.
Медея үҙенең энеһе Апсирт һәм аргонавтар менән Колхиданан ҡаса. Атаһының карабы "Арго"ны ҡыуып етә башлағас, Медея ҡустыһын үлтереп, тәнен киҫәктәргә бүлеп, диңгеҙгә ырғыта. Атаһының туҡтап, улының ҡалдыҡтарын йыясағын белеп, уны тотҡарлар өсөн шулай эшләй. (Икенсе вариант: Аспирт Медея менән ҡасмай, ә уны эҙәрлекләгән колхтарҙы етәкләй. Сихырсы Медея ҡустыһын алдатып, тоҙаҡҡа килтерә, ә Ясон уны үлтерә)
Аргонавт Аталанта етди яраланған була. Медея уны дауалай. Карапта Ясонға кейәүгә сыға, сөнки феакиҙар ҡасҡынды кейәүгә сығып өлгөрмәгән хәлдә генә кире биреүҙәрен талап итәләр. Ҡарап Медеяның инәһе Цирцеяның утрауында туҡтай, Цирцея үлтереү гөнаһынан таҙартыу йолаһын үткәрә.
Ясон 12 аллаға Босфор буйында ҡорбан килтерә, шуға ла был урын Гиерон тип атала. Шулай уҡ Гера хөрмәтенә Көньяҡ Италияла Левкания янында изге йорт һала (археологтар уны беҙҙең эраға тиклем VII быуаттың уртаһына ҡарай тип иҫәпләй). Гераклға Эфалияла (Эльба) храм төҙөй.
Тормошоноң аҙағы
Аргонавтар Иолкҡа ҡайтып еткәндә унда һаман Пелий тәхеттә ултыра. Ул Ясонға батшалыҡты биреүҙән баш тарта. Ясон атаһының һәм барлыҡ туғандарының Пелий тарафынан үлтерелгәнен белә. Медея ярҙамында Ясон Пелийҙан үс ала. Медея Пелийҙың ҡыҙҙарына атайығыҙҙы йәшәртергә теләһәгеҙ, киҫкеләп, ҡайнап торған ҡаҙанға ташлағыҙ, ти. Улар ышанһын өсөн тәкәне өлөштәргә киҫкеләп ҡаҙанға ырғыта ла аҙаҡ уны терелтә. Ҡыҙҙар ышанып, аталарын үлтерәләр, ләкин Медея Пелийҙы терелтмәй.
Ясон һәм Медея Иолктан ҡыуыла. Улар Коринфта Креонт батшала йәшәй башлайҙар. Унда 10 йыл бәхетле ғүмер йәшәп ҡалалар. Уларҙың ике улы Мермер һәм Ферет тыуа. Ясон Креонт батшаның ҡыҙы Главкҡа (икенсе вариант — Креусой) өйләнергә була. Ташланған, хыянаттан ярһыған Медея тылсымлы үләндәр һутына мансып көндәшенә бүләккә затлы пеплос ебәрә. Батша ҡыҙы уны кейеү менән күлдәк яна башлай, һәм Главка үҙен ҡотҡарырға маташҡан атаһы менән бергә һәләк була. Шунан Медея үҙҙәренең бәләкәй йәштәге улдарын (Мермер һәм Фересты) Ясондың күҙ алдында үлтерә лә ҡартатаһы Гелиос хоҙай (йәки Гекато) ебәргән ҡанатлы аттар (аждаһалар) егелгән арбала осоп китә.
Ясон аҫылынып үҙен-үҙе һәләк итә. Икенсе версия буйынса, ул ҡартайғансы йәшәй. Ясон йыш ҡына ярҙа ултырған карап янына килеп, үҙенең батыр йәшлеген иҫенә төшөрөп ултыра. Бер ваҡыт ул "Арго"ның күләгәһендә йоҡлап китә, серегән ҡарап емерелеп Ясонды баҫып үлтерә.
Монте-Патрия
Монте-Патрия (Monte Patria) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Лимари провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 5 219 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 4337 км². Халыҡ һаны — 30276 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 6,9 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 98 саҡрым (92 км) көньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Административ бүленеш
Коммуна 22 райондан тора:
Соловьёв Сергей Леонидович
Сергей Леонидович Соловьев (12 апрель 1930 йыл — 9 март 1994 йыл) — СССР һәм Рәсәй геофизигы, сейсмолог, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991).
Биографияһы
1930 йылдың 12 апрелендә Новгородтатыуа.
1956 йылда СССР Фәндәр академияһының Геофизика институты аспирантураһын тамамлай. Был институт тарҡатылғас, СССР Фәндәр академияһының Физика институтында эшләй. Е. Ф. Саваренский етәкселегендә кандидатлыҡ һәм 1970 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1961 йылдан СССР фәндәр академияһының Сахалин комплекслы ғилми-тикшеренеү институтының сейсмология бүлеген етәкләй (1965 йылдан шунда уҡ директор урынбаҫары була).
1968 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм СССР Фәндәр академияһының Ер физикаһы институты лабораторияһында эшләй башлай.
1971 йылдан СССР Фәндәр академияһының Саха ғилми-тикшеренеү институты етәксеһе.
1978 йылдан СССР Фәндәр академияһы Океанология институтының сейсмология лабораторияһы мөлире (1985 йылдан шулай уҡ геофизика бүлеге мөдире).
Төп хеҙмәттәпе ер тетрәү, сейсмологиялылыҡ һәм сейсмология райондарына бүлеүҙе, Курил-Камчатка дуғаһының һәм яҡын-тирәләге акваторияның тәрән ҡоролошон, ер аҫты тетрәүҙәренең гидроаккустик тулҡынын классификациялауға бағышлана. Йыл әйләнәһенә Куриль утрауҙарында цунами тураһында күҙәтеү һәм иҫкәртеү хеҙмәтен, Охот диңгеҙенең, Сахалин шельфының һәм Курил-Камчатка тәрән һыу улағының комплекслы геологик-геофизик съемкаһын ойоштороусы. Тәрән һыу төбөнән сығыусы сейсмографтарҙы эшләүсе, «Атлас землетрясений в СССР» (1962), «Каталог цунами на западном побережье Тихого океана» (1974) һәм «Каталог цунами на восточном побережье Тихого океана» (1975) баҫмаларын төҙөүҙә ҡатнаша.
Хәтер
1996 йылда Европаның Ер тураһындағы фәндәр союзы Сергей Соловьев исемендәге миҙал булдыра. Уның менән тәбиғәт һәләкәттәрен өйрәнеүгә өлөш индергән ғалимдар бүләкләнә.
Сету леэло
Сету леэло (setu leelo) Эстонияның көньяҡ-көнсығышында йәшәгән сету халҡының традицион күп тауышлы халыҡ йырлауы стиле. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, сету леэло 1000 йылдан ашыу билдәле.
2009 йылда был йырлау стиле Европала ЮНЕСКО-ның матди булмаған бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде.
Тасуирламаһы
Сету леэлоға, беренсе сиратта, a cappella йырлау хас.
Бынан тыш, сету леэло солист менән хорҙың сиратлашып йырлауы менән характерлана: ғәҙәттә, солист башта ябай мотив йырлай, ә хор фраза аҙағында уға ҡушыла һәм ҡушымтаны ҡабатлай. Шулай уҡ солист импровизациялау хоҡуғына эйә. Ҡайһы бер йырҙарҙа хор солисттан әкренерәк, моңлораҡ һәм ритмик тотороҡлораҡ йырлай.
Йырҙарҙы башлыса ҡатын-ҡыҙҙар башҡара.
Юланда
Юланда — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 308 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ураҙбай (Ишембай районы)
Ураҙбай (Уразбаево; икенсе атамаһы Һәләүекбаш) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 638 кеше булған. Этҡол ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453224, ОКАТО коды — 80231830007.
Исеме
Ауыл нигеҙ һалыусы Ураҙбай хөрмәтенә аталған, шәхесе тарихи сығанаҡтарҙа раҫланмаған.
Тарихы
Ауыл XVIII быуат уртаһынан ике исем аҫтында билдәле. Икенсе Һәләүекбаш атамаһында «баш'» йылғаның үрге ағымында урынлашҡан башҡорт ауылдары өсөн традицион һүҙ — башы, Һәләүек йылғаһының үрге ағымы, ауыл урынлашҡан ер. 1816 йылда 23 ғаилә араһынан өсәүһендә күп ҡатынлылыҡ теркәлә. Левираттарҙың никахы 60, 55, 25 йәшлек ҡатындары булған 33 йәшлек Әлимғужа Зиннәтов ғаиләһендә күҙәтелә. Күрәһең, уны йола буйынса мәрхүм булған өлкән ағайҙарының тол ҡатындарына өйләнергә мәжбүр иткәндәр.
Ауыл кешеләре Яңы Юрматы ауылына (Ғүмәр Сураҡаев һәм уның улы Мөхәмәтғәли) нигеҙ һалыуҙа ҡатнашалар.
Ураҙбайҙар малсылыҡ менән шөғөлләнгән, игенселккә тотона башлаған. 295 кеше йәшәгән 40 ихатала 725 ат, 453 һыйыр була.
XVIII быуат аҙағында унда 103 кеше йәшәгән, XIX быуат уртаһында — 492 кеше. Ярашлы рәүештә 26 һәм 64 ихата була. 1920 йылда 182 йортта 903 кеше йәшәгән.
Хәҙерге осор
Ауылда башланғыс мәктәп (Үрге Этҡол урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса ауылда башҡорттар йәшәй (100 %).
Географик урыны
Һәләүек йылғаһы башында урынлашҡан, ошонан ауылдың икенсе исеме Һәләүекбаш.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Бермуд утрауҙары
Бермуд составына 181 утрау һәм риф инә, уларҙың 20-гә яҡынында кеше йәшәй, ә 10-ы күперҙәр һәм юл үткәргестәр менән тоташтырылған һәм Мейн-Айленд утрауын барлыҡҡа килтерә.
Утрауҙар диңгеҙ юлдары киҫелешендә урынлашҡан.
Майҙаны 54 км². Халҡы 71 750 кеше тәшкил итә (2020).
Халыҡтың күпселеге — ҡара тәнлеләр (53,8 %) һәм мулаттар (7,5 %), Африка ҡолдары вариҫтары, 31 % — Европа һәм Төньяҡ Американан килеүселәр, 7,7 % — азиаттар һәм индеецтар.
Тышҡы сәйәсәт, оборона, полиция менән Британия губернаторы етәкселек итә. Ил эсендәге тормошто көйләү менән урындағы ике палаталы парламент шөғөлләнә. Башҡарма власть башлығы — премьер-министр.
Тарихы
Утрауҙарҙы испан диңгеҙ йөҙөүсеһе Хуан Бермудес 1503 йылда аса һәм уның исемен йөрөтә. Әммә испандар был утрауҙарҙы тикшермәй.
Беренсе инглиз торамаһы 1609 йылда барлыҡҡа килә. Уны Англияның Вирджияға юлланған, әммә һәләкәткә осраған инглиз колонистары нигеҙ һала. Улар архипелагты үҙҙәренең капитаны, адмирал Джордж Сомерс хөрмәтенә «Сомерс утрауҙары» тип атай. Колонистар утрауҙарҙа ауыл хужалығы менән шөғөлләнә, ә 1684 йылдан Бермуд рәсми рәүештә Англияның биләмәһе тип иғлан ителә.
Колонияға Африканан ҡол негрҙар килтерелә. 1838 йылда ҡоллоҡ бөтөрөлә. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Бермуд иҡтисады туристарҙы хеҙмәтләндереүгә махсуслаша башлай.
1931—1948 йылдарҙа Бермудта утрауҙарҙы күперҙәр ярҙамында тоташтырған тимер юл була.
1941 йылғы килешеү буйынса Британия хөкүмәте АҠШ-ҡа хәрби-диңгеҙ һәм хәрби-һауа базалары төҙөү өсөн майҙаны 6 км² самаһы булған участканы 99 йылға ҡуртымға бирә. 1995 йылда Америка Ҡушма Штаттары был базаларҙы ҡулланыуҙы ваҡытынан алда туҡтата.
1968 йылғы Конституция буйынса Бермуд утрауҙары эске үҙидараға эйә.
География
Бермудтар һүнгән янартау башында барлыҡҡа килгән мәрйен ҡатламдарынан тора.
Архипелагта ҙур булмаған ҡомло һәм мәрйен утрауҙары, рифтар һәм ҡултыҡтар күп.
Төп утрауҙың рельефы убалы (иң бейек нөктәһе — 76 м), яр буйында ҡултыҡтар һәм ҡомло пляждар күп.
Утрауҙарҙы асҡанға тиклем бөтә территорияһын тиерлек эндемик бермуд артышы (Juniperus bermudiana) урмандары биләгән. Хужалыҡ ихтыяждары өсөн ҡырҡыу, атап әйткәндә, XX быуат уртаһындағы эпифитотия был аҡрын үҫеүсе ағастарҙың 99 проценттан ашыуын юҡ итә. Һуңғы арала күрелгән саралар популяцияны арттырыуға булышлыҡ итә.
Берҙән-бер сөсө һыу сығанағы — тропик ямғырҙар. Утрауҙарҙа йылға һәм шишмә юҡ, сөнки ямғыр һыуы күҙәнәкле эзбизташҡа тиҙ һеңә. Диңгеҙ кимәлендә урынлашҡан һәм диңгеҙ, тоҙло һыуҙар менән тулған ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары (иң ҙуры — Харрингтон һәм Мангры) бар. Һыуҙы сөсөләндереүсе ҡоролмалар эшләй, ләкин һыуҙы сөсөләндереү осһоҙ түгел, шуға күрә урындағы халыҡ ямғыр һыуы йыя. Бының өсөн йорттарҙың ҡыйыҡтары һыуҙы йорт аҫтындағы цистернаға йүнәлтеү маҡсатында махсус эшләнгән.
Бермуд климаты — дымлы субтропик, тропикка яҡын. Ул урындағы иҡтисадтың туристик бизнеста махсуслашыуын билдәләүсе төп фактор булып тора.
Административ бүленеще
Бермуд утрауҙары туғыҙ округка һәм ике муниципалитетҡа бүленгән:
Бынан тыш, Бермудтарҙа муниципаль статусҡа эйә булмаған ике тораҡ пункты (бәләкәй ауылдар) бар:
Флэттс Сомерсет Был ике ауыл халҡының һаны — 1412, майҙаны — яҡынса 0,15 км².
Иҫкәрмә: 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә Гамильтон ҡалаһы һәм Флэттс биләмәһе халҡы — Гамильтон округында, Сент-Джордж ҡалаһы халҡы — Сент-Джорджес округында, ә Сомерсет биләмәһе халҡы Сандис округында иҫәпкә алынған.
Халҡы
Халыҡ һаны — 71,75 мең (2020 йылдың июленә баһа).
Үлем — 1000 кешегә 9,1.
Иммиграция — 1000 кешегә 1,6.
Сабыйҙар үлеме — 1000 кешегә 2,5 (донъяның 224 иленән һәм территорияһынан — Сингапурҙа һәм Монакола ғына түбәнерәк).
Тыуым кимәле — бер ҡатын-ҡыҙға 1,91 тыуым.
Грамоталылыҡ: ир-ат — 98 %, ҡатын-ҡыҙ — 99 %.
Иммунодефицит вирусы (ВИЧ) йоҡтороу — 0,3 % (2005 йыл баһаһы).
Ҡаланың этник һәм раса составы: 53,8 % негроид, 31 % аҡ тәнлеләр, 7,5 % мулаттар, 4 % азиаттар, 3,7 % башҡалар (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу).
Диндәр: англикандар — 15,8 %, католиктар — 14,5 %, африка методистары — 8,6 %, башҡа протестанттар — 21,8 %, башҡа культтар — 14 %, билдәһеҙ — 6,2 %, атеистар — 17,8 % (2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу). Йәһүә шаһиттары — 2011 йыл менән сағыштырғанда 1,3 %.
Иҡтисады
2016 йылда халыҡтың йән башына эске тулайым продукты — 99,3 мең доллар (донъяла 2-се урын).
Төп табышын сит ил туризмы килтерә (валюта керемдәренең 60 проценты). Утрауға йыл һайын 600 мең самаһы кеше килә (АҡШ-тан 90 процент).
Аҡса системаһы
1970 йылдан алып бермуд фунты (Британия фунты курсына бәйле булған — 1:1) яңы аҡса берәмеге — бермуд доллары менән алмаштырыла.
Ҡайбыҫ районы
Ҡайбыҫ районы (Кайбыч районы, Кайбицкий район) — Татарстандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Оло Ҡайбыҫ ауылы.
Районда 2010 йылға 14 866 кеше йәшәй. Ҡайбыҫ районында 17 ауыл советы ҡараған 60 ауыл урынлашҡан. 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса райондың милли составы: татарҙар — 67,7 %, урыҫтар — 26,2 %,сыуаштар — 5,3 %, башҡалар — 0,8 %.
Ҡайбыҫ районы ауыл хуҗалығы (аграр) районы булып тора. Ауыл хуҗалығында төп тармаҡтар: һөт, ит, бал йетештереү, игенселек, урмансылыҡ.
Пунитаки
Пунитаки (Punitaqui) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Лимари провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 3615 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 1339 км². Халыҡ һаны — 9539 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 7,1 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 109 саҡрым (103 км) көньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Административ бүленеш
Коммуна 6 райондан тора:
Акхо мәсете
Акхо мәсете — Аджария Автономиялы Республикаһының Кеда муниципалитетында ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы.
Акхо ауылында боронғо ваҡытта христиан часовняһы, ағас сиркәү булған. XV быуатта ғосмандар баҫып алғандан һуң ҡорам һүтеп алына, ә сиркәү мәсет менән алмаштырыла. Риүәйәт буйынса мәсет төҙөгәндә сиркәү таштары ҡулланыла. Мәсет архитектураһы бында сиркәү булғанлығын раҫлай.
Интерьерында биҙәлгән мөнбәре, кафедраһы һәм хоры иғтибарға лайыҡ. Ағас орнаменттары биҙәлгән. Акхо мәсетенең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә манараһының аҫҡы өлөшө һаҡланған. Мәсет бында урынлашҡан мәсеттәрҙең иң боронғоһо булып тора. Ул әле лә эшләй.
2006 йылда Грузия президенты указына  ярашлы Акхо мәсете милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә
Ермак һәйкәле (Новочеркасск)
Новочеркасск ҡалаһындағы Ермак һәйкәле — казак атаманы, Себерҙе яулаусы Ермак Тимофеевич хөрмәтенә ҡуйылған скульптура әҫәре. Һәйкәл — федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.
Проект өҫтөндә эш
1870 йылдың 21 майында, Дон ғәскәрҙәренең 300 йыллығын байрам итеү тантаналары барышында казактар Ғәскәри штаб начальнигы генерал-майор Леонов аша казак ғәскәрҙәре атаманы, батша вариҫы Александр Александровичҡа Дондың баш ҡалаһында Себерҙе яулаусыға һәйкәл ҡуйыу хаҡында үтенес тапшыра. Шул уҡ йылда һорау ҡәнәғәтләндерелә һәм кәрәкле сумманы йыйыу өсөн иҫәп асыуға бойороҡ бирелә. Ләкин һуғыштар, уларҙа Рәсәй ҙә ҡатнаша, атап әйткәндә — 1877—1878 йылдарҙағы Балҡан һуғышы арҡаһында аҡса йыйыу оҙаҡҡа һуҙыла. 92000 һум аҡса 27 йыл дауамында йыйыла, ҡалған өлөшөн (40000 һум самаһы) Ғәскәри хөкүмәт үҙ ҡаҙнаһынан бирә.
1889 йылда Новочеркасск ҡалаһында Ермакка һәйкәл ҡуйыу буйынса махсус комиссия ойошторола. Уға Дон ғәскәренең тау һәм тоҙ өлөшө буйынса мөдире, меценат Владимир Вагнер, «Дон хәбәрҙәре» гәзитен нәшер итеүсе яҙыусы Алексей Карасев, ҡала инженеры Борис Краснов һ. б. инә. Комиссия һәйкәл проектына талаптар әҙерләй, ә Рәсәйҙә конкурс иғлан ителә. Һәйкәлдең бер нисә проекты ҡарала.
Беренсе проектты 1891 йылда скульптор М. М. Антокольский эшләй, әммә ул хуплау тапмай. Новгородта «Рәсәйҙең мең йыллығы» (1862) һәйкәлен эшләүсе скульптор М. О Микешиндың беренес проекты ла, казак атаманы Ермактың ике башлы сәмреғоштан һәм Себер тажынан бейегерәк булып тороуы арҡаһында, раҫланмай. Был макет варианты әлеге ваҡытта Дон казактары музейында һаҡлана.
М. О. Микешин, әйтелгән иҫкәртеүҙәрҙе иҫәпкә алып, яңы вариант тәҡдим итә. Был проект комиссия тарафынан 1896 йылда ҡабул ителә, әммә шул уҡ йылда Микешин вафат була. Бер нисә йыл әҙләгәндән һуң, һәйкәлде эшләүгә Рәсәй Һынлы сәнғәт академияһы ҡарамағандағы Юғары һынлы сәнғәт мәктәбе ректоры, скульптор-академик В. А. Беклемишев йәлеп ителә.
Төҙөлөш
1903 йылдың 6 майында Новочеркассктың Йәмиғ майҙанында В. А. Беклемишевтың өҫтәмә проекты буйынса Ермак һәйкәленә нигеҙ ташы һалына. Тантананы Ғәскәри наказлы атаман К. К. Максимович етәкләй. Вознесенск кафедраль соборы протоиерейы Г. Федоров һәйкәл урынын изгеләндерә, ә соборҙы төҙөүсе инженер-полковник, Ермакка һәйкәл булдырыу буйынса комиссия ағзаһы К. Х. Лимаренко нигеҙгә һалынған яҙыуҙы уҡый. Һуүынан уны махсус металл футлярға һалып нигеҙ ташына ҡатыралар. Тантанала ҡатнашывусылар нигеҙ ташын сәскәләргә күмә.
Нәҡ бер йылдан һуң Ермакка һәйкәл асыла. Ғәскәри кругтың регалиялар, хәрби байраҡтар менән «ҡоралланған» процессияһы Дон музейынан Дон атаманы һәйкәленә тиклем тантаналы маршта үтә. Себерҙк буйһондороусыға мәңгелек хәтер тураһында белдергәндән һуң, Ғәскәри наказлы атаман К. К. Максимович һәйкәлде ҡаплап торған туҡыманы аса һәм йыйылыусылар бер ҡулына — хәрби байраҡ, икенсеһенә үҙе буйһондорған Себер хакимының тажын тотҡан Ермактың бөйөк образына беренсе тапҡыр шаһит була.
Һүрәтләнеше
Скульптура дүрт метрлы гранит өйөмөнә ҡуйылған. Ермактың һул ҡулында — поход байрағы, уңында — Себер башлығы, Себерҙең буйһоноуы символы. Постаментың һул яғында: «ЕРМАККА ДОН ХАЛҠЫНАН 1904 1581» (һәйкәлде ҡуйыу һәм Ермактың Себер походы башланған дата). Икенсе яғына алтын менән: «Дон атаманы Ермак Тимофеевичҡа, Себерҙе буйһондороусыға, рәхмәтле вариҫтарынан. Дон ғәскәрҙәренең 300 йыллығы хөрмәтенә. 1584 йылдың 5 авгусында Иртыш тулҡындарында вафат булды» тигән һүҙҙәр яҙылған.. Ә түбәндә урыҫ тарихсы М. М. Карамзиндың: «Рәсәй тарих һәм сиркәү Ермакты мәңге иҫләр», — тигән һүҙҙәре килтерелгән. Постаментты гранит терәү менән нығытылған ҙур сынйырҙар урата.
Агни Парфене
Ағни́ Парҫе́не (Αγνή Παρθένε) — литургиянан тыш ҡулланылған православ дини мәхдиәһе. Авторы — изге Нектарий Эгинлы.
Грекса текст
Ἁγνὴ Παρθένε Δέσποινα, ἄχραντε Θεοτόκε Παρθένε μήτηρ ἄνασσα, πανέδροσέ τε πόκε. Ὑψηλοτέρα οὐρανῶν ἀκτίνων λαμπροτέρα, Χαρὰ παρθενικῶν χορῶν ἀγγέλων ὑπερτέρα. Ἐκλαμπροτέρα οὐρανῶν, φωτὸς καθαροτέρα, Τῶν οὐρανίων στρατιῶν, πασῶν ἁγιοτέρα.
Μαρία ἀειπάρθενε κόσμου παντὸς Κυρία, Ἄχραντε νύμφη πάναγνε, Δέσποινα Παναγία. Μαρία νύμφη ἄνασσα, χαρᾶς ἡμῶν αἰτία, Κόρη σεμνή, βασίλισσα, Μήτηρ ὑπεραγία. Τιμιωτέρα Χερουβίμ, ὑπερενδοξοτέρα, Τῶν ἀσομάτων Σεραφίμ, τῶν θρόνων ὑπερτέρα.
Σὲ ἱκετεύω Δέσποινα, σὲ νῦν ἐπικαλοῦμαι. Σὲ δυσωπῶ Παντάνασσα, σὴν χάριν ἐξαιτοῦμαι. Κόρη σεμνὴ καὶ ἄσπιλε, Δέσποινα Παναγία, Θερμῶς ἐπικαλοῦμαι σε, ναὲ ἡγιασμένε. Ἀντιλαβοῦ μου, ρῦσαι με ἀπὸ τοῦ πολεμίου Καὶ κληρονόμον δεῖξόν με ζωῆς τῆς αἰωνίου.
Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε.
Юрмый (Сәрмәсән ҡушылдығы)
Юрмый  (Юрма) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙнасурин Вәли Латип улы
Аҙнасурин Вәли Латип улы (Азнасурин Валий Латыпович; 1900 — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкының музыка взводы музыканты булып хеҙмәт итә. Гвардия өлкән сержанты.
Биографияһы
Вәли Латип улы Аҙнасурин 1900 йылда Ырымбур губернаһы Троицкий өйәҙендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Учалы районында тыуған.
1941 йылда Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия өлкән сержанты Аҙнасурин Вәли Латип улы 7-се кавалерия корпусы составындағы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 60-сы полкында хеҙмәт итә.
. Шуның өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Хәтер
Аҙнасурин Вәли Латип улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Учалы районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Чернуха (Печуга ҡушылдығы)
Чернуха  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Печуга йылғаһының һул ярына тамағынан 6,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Прасат Пһном Кром
Прасат Пһном Кром (Кхмер телендә: ប្រាសាទភ្នំក្រោម) ул Камбоджала Сием Реап провинцияһында Пном Кром түбәһендә урынлашҡан Ангкор ғибәҙәтханаһы. Ғибәҙәтхана 9-ынсы быуат аҙағында Батша Ясоварман I хөкөмө ваҡытында (беҙҙең эраның 889 йылы – беҙҙең эраның 910 йылы) төҙөлгән булған һәм Шива, Вишну һәм Брахмаға бағышланған. Көнсығышҡа табан йүнәлгән булып, уба түбәһе ғибәҙәтханаһы тирәләй латерит блоктарҙан төҙөлгән стена. Стеналар түбәһе кәрниз буйлап бара. Ҡапҡалар стеналарҙы дүрт кардиналь йүнәлештәрҙең һәрбереһен икегә бүлә. Атап әйткәндә көнсығыш ҡапҡа эсендә ҙур булмаған дүрт йорт, улар төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә рәт итеп төҙөлгән, ул фараз ителгәнсә крематорий булараҡ ҡулланылған. Стеналар эсендә төньяҡ һәм көньяҡ яҡтарҙа өс зал, улар хәҙер емерек. Ғибәҙәтхананың өс манараһы бар, шулай уҡ улар төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙыла. Улар платформа өҫтөндә, уға ете дәрәжәле баҫҡыс аша барырға була. Көньяҡ манара Брахмаға бағышланған, үҙәге Шиваға һәм төньяғы Вишнуға. Уның планы Пном Бокҡа идентик, ул фараз ителгәнсә шул уҡ ваҡытта төҙөлгән булған. Улар ҡомташтан төҙөлгән булған; уларҙың киҫелешенең һәм детализацияһе тоташтырғыстарҙың эрозияһына күрә юғалтылған булған булырға мөмкин, бик насар хәлдә, унда гирляндалар һәм эскә табан ҡарай торған макаралар бар. Октагональ колонкалар ишек юлдарын биҙәйҙәр. Пһном Кром Ангкор төбәгендә Ясоварман хөкөмө ваҡытында төҙөлгән өс уба өҫтөндәге ғибәҙәтханаларҙың береһе. Башҡа икеһе өҫтәрәк Пһном Бахет һәм Пһном Бок тора.
Блюхер Василий Константинович
Биографияһы
Ғаилә легендаһы буйынса, Василий Константиновичтың фамилияһы 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан ҡартатаһы, крепостной крәҫтиән Феклистың ҡушаматынан алынған. Һуғыштан ауылға ҡайтҡан Феклист был ҡушаматты алпауыт Кожиндан ала, уның наградаларын күреп ҡалған отставкалағы полковник, йәнәһе, был «ҡойоп ҡуйған фельдмаршал Блюхер» тип әйткән.
Иртә йылдары
Василий Константинович Блюхер Ярославль губернаһы Рыбинск өйәҙенең Барщинка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа (хәҙерге Рыбинск районы. Урыҫ . Атаһы — Константин Павлович Блюхер. Әсәһе — Анна Васильевна Медведева. Василий ғаиләлә беренсе бала була. Барыһы ғаиләлә дүрт бала тәрбиәләнә.
1904 йылда, сиркәү-мәхәллә мәктәбендә бер йыл уҡығандан һуң, атаһы улын Петербургҡа эшкә алып китә. Ул «малай» булып магазинда эшләй, һуңынан Француз-Урыҫ машиналар төҙөү заводында ҡара эшсе булып хеҙмәт итә, унан эшселәр митингыларында ҡатнашҡан өсөн эштән ҡыуыла. Эш эҙләп, ул Мәскәүгә юллана. 1909 йылда Метровагонмашҡа слесарь булып эшкә төшә. 1910 йылда баш күтәреүгә өндәгән өсөн ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. 1913—1914 йылдарҙа Мәскәү-Ҡаҙан тимер юлындағы оҫтаханаларҙа эшләй. Василий Блюхерҙың ҡустыһының ҡатыны Лидия Богуцкая һөйләүе буйынса: Бер ваҡыт Павел миңә әйткәйне: «… ул [Василий] был осорҙа Мәскәүҙә сауҙагәр ҡатыны Белоусовала приказчик булып эшләй, уның һөйәркәһе була һәм бер ниндәй ҙә заводтарҙа булмай һәм революцион эшмәкәрлектә ҡатнашмай» … Василий үҙе тормошоноң был осоро тураһында теләр-теләмәҫ кенә һөйләй ине.
Беренсе донъя һуғышы
Беренсе донъя һуғышы башланыуы менән 1914 йылдың авгусында мобилизация буйынса Мәскәү ҡалаһында хәрби хеҙмәткә алына. 1914 йылдың 27 октябрендә 56-сы Кремль запастағы батальонға (командиры полковник Гондель) поручик Андреев етәкселегендәге 3-сө ротаға ебәрелә. 1914 йылдың 27 октябрендә марш ротаһы менән 5-се пехота дивизияһына йүнәлтелә. Шул уҡ йылдың 16 ноябрендә 9-сы армияның 5-се пехота дивизияһы 19-сы Кострома полкына рәдовой дәрәжәһендә хеҙмәт итә башлай, артабан 1-се батальондың (командиры подполковник Шумаков) 4-се ротаһына тәғәйенләнә (командиры капитан Гузиков).
Хәрби батырлыҡтары өсөн ике Георгий тәреһенә (3-сө һәм 4-се дәрәжә), 4-се дәрәжә Георгий миҙалына лайыҡ була, кесе унтер-офицер дәрәжәһенә күтәрелә.
4-се дәрәжә Георгий миҙалы менән наградланыуы тураһында бойороҡ бар (1915 йылдың 2 июлендәге 185-се һанлы бойороҡ, миҙалдың номеры 313935). Батырлыҡ күрһәткән датаһы ла бар — 1914 йылдың 28 ноябре.
3-сө һәм 4-се дәрәжә Георгий тәреләре менән наградланыуы тураһында мәғлүмәттәр табылмаған. Унтер-офицер формаһында һәм Георгий тәреләре менән төшкән фотоларының булмауы, полк буйынса бойороҡтарҙың табылмауы Ысынында Блюхерҙың был наградаларға лайыҡ булыуы шик тыуҙыра.
1915 йылдың 8 ғинуарында Дунаец йылғаһы тирәһендә Блюхер бик ауыр йәрәхәтләнә. Ике яуырыны, янбаш һөйәге ярсыла, шуға күрә бер аяғы икенсеһенән 1,5 сантиметрға ҡыҫҡара. Иҫһеҙ хәлдә уны армия госпиталенә алып киләләр, бөтәһе уның тәненән һигеҙ ярсыҡ сығарыла. Профессор Пивованский бик ҡатмарлы операция эшләй һәм бар көсөн уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуға һала. Блюхерҙы ике тапҡыр үлеләр бүлмәһенә сығаралар. Белая церковь ҡалаһынан Блюхерҙы император Петр I исемендәге Мәскәү хәрби госпиталгә күсерәләр.
Алған йәрәхәттәре һөҙөмтәһендә Блюхер 1916 йылдың мартында беренсе разрядлы пенсия менән хеҙмәттән бушатыла. 1916 йылдың апрелендә Ҡаҙанда гранит оҫтаханаһында эшләй, һуңынан ваҡытлыса Сормов суднолар төҙөү заводына эшкә төшә (Түбәнге Новгород), артабан Ҡаҙанда Остерман механик заводында эшләй. 1916 йылдың июнендә большевиктарҙың Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына инә (партбилетын номеры 7834693).
Революция һәм Уралда Граждандар һуғышы
Февраль революцияһын Блюхер Ҡазан губернаһындағы Петровский ҡалаһында ҡаршы ала, был саҡта ул май эшкәртеү заводында слесарь-моторсы булып эшләй. 1917 йылдың майында В. В. Куйбышев менән таныша, ул Блюхерҙы агитация алып барыр өсөн 102-се запастағы полкына ебәрә, унда ул полк комитетына һәм Ҡала Һалдат депутаттары Советына һайлана. Октябрь революцияһы башланыуға Блюхер Һамар Хәрби-Революцион Комитеты ағзаһы булып ҡаршы ала. Һамарҙа совет власы урынлашҡандан һуң ул Һамар гарнизоны комиссары ярҙамсыһы һәм губерна революцион тәртибе һағы начальнигы булып китә.
Блюхер Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнаша. 1918 йылда Көньяҡ Уралға Ырымбур казаҡлығы атаманы, полковник А. И. Дутов менән көрәшеү өсөн йүнәлтелә. Йыйылма Һамар һәм Өфө ҡыҙылгвардиясылары отряды (командиры — В. К. Садлуцкий һәм комиссары В. К. Блюхер) Һамарҙан ноябрь аҙағында сыға һәм 1917 йылдың 3 декабрендә Силәбегә килеп етә. Блюхер Силәбелә ҡала һәм Хәрби-Революцион комитетын етәкләй. Блюхерҙың ғәскәрҙәре Дутовты еңә һәм 1918 йылдың 31 ғинуарында Ырымбурҙы ала. Артабан улар казактарҙы ҡыҫырыҡлауын дауам итәләр һәм 1918 йылдың мартында Ырымбур ғәскәренең 2-се хәрби округы үҙәге Верхнеурал ҡалаһын яулайҙар. Дутов үҙенең армияһының ҡалдыҡтары менән ваҡытлыса Турғай далаһында йәшеренә.
1918 йылдың июнендә Блюхерҙың башҡа отрядтар главкомдары менән һүҙгә килеүе арҡаһында ғәскәрҙәр менән етәкселек итеү Г. В. Зиновьевҡа йөкмәтелә. 23 июндә Зиновьев Блюхерға Ырымбур — Быҙаулыҡ тимер юлы буйлап һөжүм башларға бойора. Чехословак корпусына ҡаршы һөжүм иткән ҡыҙылгвардиясылар ҡамауға ҡалыуынан хәүефләнеп, Блюхер отрядтарҙы Ырымбурға табан сигендерә. Был ваҡытта Ырымбурҙа егермеләп төрлө ҡыҙыл отрядтар йыйыла. 1918 йылдың 3 июлендә белочехтар ярҙамында казактар Ырымбурҙы яулап ала, ҡыҙыл отрядтарҙың күпселеге Төркөстанға сигенә, Ә Блюхер етәкслеге аҫтындағы Урал отряды (пехота — 700, атлылар — 50, пулемёт — 16, орудие — 4) Ҡыҙыл Армия менән тоташыу маҡсатында төньяҡҡа табан йүнәлә.
1918 йылдың йәйендә Ырымбур — Өфө — Силәбе тирәһендә эш иткән Көньяҡ Урал эшселәр отрядтары Чехословак корпусының фетнәһе арҡаһында Ҡыҙыл Армияһының регуляр частарынан һәм тәьмин итеү райондарҙан ситтә ҡала һәм партизан ғәмәлдәренә күсә. Июль уртаһына партизан отрядтары (И. С. Павлищев етәкселегендәге 1-се Урал, М. В. Калмыковтың — Богоявленск, Н. Д. Кашириндың — Көньяҡ, Н. Д. Томиндың — Троицк, И. Д. Кашириндың — Верхнеурал һәм һәм башҡа отрядтар) атаман А. И. Дутов отрядтары ҡамауҙа ҡалған Белоретҡа сигенәләр. Бында, 16 июлдә, командирҙар кәңәшмәһендә бөтә көстәрҙе Урал йыйылма отрядына берләштереү һәм Верхнеурал, Миасс, Екатеринбург аша Көнсығыш фронты ғәскәрҙәренә ҡаршы сығыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Каширин баш командующий итеп һайлана, уның урынбаҫары итеп Блюхер тәғәйенләнә. 18 июлдә отряд походҡа сыға һәм 8 көн эсендә ҡаты һуғыштарҙа Верхнеурал — Йүрүҙән тирәһенә барып етә, әммә көстәре аҙ булыуы айҡанлы (4700 штык, 1400 ҡылыс, 13 орудие) элекке урынға сигенергә мәжбүр була. 12 августа яраланған Каширинды Блюхер алыштыра, ул отрядтарҙы полктар, батальондар һәм роталар итеп үҙгәртә һәм яңы поход планын тәҡдим итә: Петровск, Богоявленск һәм Архангельск заводтары аша Красноуфимскиға сығырға, бында уларға эшселәр ярҙам итеп, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә ала. 5 августа походҡа сығып, 13 августа Богоявленский ауылы (хәҙер Красноусольский) тирәһендә Урал һырты аша үтеп, М. В. Калмыковтың Богоявленск партизан отрядын (2 мең кеше), ә һуңынан, 17 августа, В. Л. Дамбергтың Архангельск отрядын (1300 кеше) һәм башҡа көстәрҙе үҙенә ҡушып ала.