cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кутькина
Кутькина — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бөрө йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Штурмандарҙың Силәбе хәрби авиация институты
Штурмандарҙың Силәбе юғары хәрби авиация училищеһы — Силәбе өлкәһендә урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Рәсәйҙә РФ Һауа-йыһан көстәре, башҡа минитсрлыҡтар һәм ведомстволар, шулай уҡ Яҡын һәм Алыҫ сит илдәр өсөн 1 факультетта хәрби штурман-инженерҙар һәм 2 факультетта хәрби идара итеү офицерҙарын әҙерләгән берҙән-бер уҡыу йорто.
Хәҙер — '''Хәрби-һауа көстәренең «Профессор Н. Е. Жуковский һәм Ю. А. Гагарин исемендәге хәрби-һауа академияһы» хәрби уҡыу-ғилми үҙәгенең  Силәбе ҡалаһындағы филиалы'''.
Тарихы
Штурмандарҙың Силәбе юғары хәрби авиация училищеһы 1936 йылдың 1 октябрендә РККА-ның Генераль штабы директиваһына ярашлы асыла һәм 1936 йылдың 13 февралендә «осоусы-күҙәтеүселәрҙең 15-се хәрби мәктәбе» атамаһын, 3858 һанлы хәрби часть номерын һәм өс йыллыуҡ уҡытыу мөҙҙәтен ала.
1938 йылдың 13 майында СССР НКО-һының 067-се бойороғо менән 15-се хәрби мәктәп «Осоусы-күҙәтеүселәрҙең Силәбе хәрби авиация училищеһы» (ЧВАУЛН) тип үҙгәртелә.
1941 йылдың 1 ғинуарында Генераль штабтың 1940 йылдың 16 ғинуарындағы директиваһына ярашлы, ЧВАУЛН «Уҡсы-бомбардирҙарҙың Силәбе хәрби авиация мәктәбе» (ЧВАШ СБ) тип үҙгәртелә.
1941 йылдың 15 майында Уҡсы-бомбардирҙарҙың Краснодар мәктәбе менән, шул уҡ йылдың 15 сентябрендә Уҡсы-бомбардирҙарҙың Павлоград авиашколаһы менән берләштерелә.
1941 йылдың көҙөндә мәктәп базаһында 685, 686-сы төнгө бомбардировка авиация полкы һәм 688-се еңел бомбардировка төнгө авиация полкы ойошторола, улар Р-5, ТБ-3 самолеттары менән комплектлана. 1942 йылда училищеһы базаһында тағы ла ике төнгө бомбардировка полкы (373 һәм 990) ойошторола һәм Р-5, У-2 самолеттары менән комплектлана.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында училищеһын 25 сығарылыш штурмандар, 18 сығарылыш уҡсы-радистар, 12 меңгә яҡын авиация белгесе әҙерләп сығара. Форнтҡа 5 авиация полкы һәм 1 авиция эскадрильяһы әҙерләп ебәрә. Училищеның 26 кешеһе Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Һуғыштың бәүге йылдарында ойошторолған 5 авиаполк составынан 15 кеше шулай уҡ Советтар Союзы Геройы исемен ала, 2 меңдән ашыу сығарылыусы хәрби орден һәм миҙалдар менән наградлана. 1945 йылдың июнендә училище уҡытыуҙың яңы мөҙҙәтенә күсә.
1947 йылдың ноябрендә училищеһы «Алыҫ авиация бәйләнеше белгестәре һәм штурмандарының Силәбе хәрби авиация училищеһы» тип үҙгәртелә.
1954 йылдан училище «Штурмандарҙың Ҡыҙыл байраҡлы Силбе хәрби авиация училищеһы» (ЧВАКУШ) тип атала башлай.
КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары менән 1959 йылдың 15 майында училище 4 йыллыҡ уҡыу ваҡыты һәм штурман-инженерҙар әҙерләүсе юғары хәрби-авиация училищеһы (ЧВВАКУШ) тип үҙгәртелә.
Барлыҡҡа килгән ваҡытынан алып вуз барлығы 41 меңдән ашыу юғары квалификациялы штурмандар, уҡсы-радистар, кесе авиация белгестәре әҙерләп сығара.
1993 йылдан училище яңы программаға күсеп, курсанттарҙы биш йыл уҡыта башлай.
1966 йылдың 15 ғинуарынан вуз базаһында Г. Титов исемендәге Йәш космонавттар мәктәбе эшләй башлай (2011 йылда ябыла), 1996 йылдың 23 октябренән — башланғыс осоу әҙерлеге булған кадет мәктәп-интернаты.
2002 йылдың июнендә айында Штурмандарҙың Ҡыҙыл байраҡлы Силәбе юғары авиация институты тип үҙгәртелә (ЧКВАИШ).
Уҡыу-күнекмә осоуҙары өсөн төп күнекмә аэродромы булып Силәбенең а Шагол аэродромы тора (1938 йылда төҙөлә). Ойошторолғандан алып 1990 йылдарға тиклем шулай уҡ Першино, Баландино, Логовушка, Кустанай, Шадринск, Каменск-Уральский, Упрун аэродромдары ҡулланыла.
Хәҙерге торошо
РФ Хөкүмәтенең 2008 йылдағы 1951-р бойороғо менән училище айырым структура бүлексәһе булараҡ профессор Н. Е. Жуковский һәм Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһына ҡушыла һәм һуңыраҡ ошо белем усағының хәрби уҡыу-фәнни үҙәк филаиалы тип иғлан ителә (ВУНЦ ВВС «ВВА») (Мәскәү ҡалаһы, Монино ҡасабаһы, Мәскәү өлкәһенең Щелковский ҡасабаһы).
РФ Оборона министрлығының 2011 йылдың 12 июлендәге бойороғо менән Ейск (Краснодар крайы), Санкт-Петербург, Силәбе ҡалаларындағы ВУНЦ ВВС «ВВА» филиалдары бөтөрөлә.
2011 йылдың 19 октябрендә Силәбе училищеһы тарҡатыла, ә уның белем биреү ҡеүәте һәм курсанттары Серов исемендәге Краснодар хәрби авиация институты составына күсерелә.
2012 йылда беренсе тапҡыр курсанттар йыйылмай. Икенсе һәм өсөнсө курс курсанттары Борисоглебскиҙа әҙерләнә. Өлкән курстар Силәбелә уҡый: дүртенсе курста улар — специализация, бишенсе курста Шагол авиация базаһында осоу күнекмәләре үтә. 2013 йылда ЧВВАКУШ-ты тергеҙеү, үҙ аллы вуз итеү, беернсе курсҡа 492 курсант йыйыу, шул иҫәптән «штурман» һөнәре буйынса 292 кеше һәм «хәрби идаралыҡ офицеры» һөнәре буйынса 200 кеше йыйыу планлаштырыла.
2013 йылда училище Н. Е. Жуковский һәм Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы составына филиал булараҡ индерелә. 2016 йылдан төрлө һөнәрҙәр буйынса 500-гә яҡын курсант йыйыла.
Наградалары
1944 йылдың 5 ноябрендәСССР Юғары Советы Президиумы указы менән Ҡыҙыл байраҡ ордены менән наградлана.
1967 йылдың 30 октябендә КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Юғары Советы Президиумы, СССР Министрҙар Советы ҡарары менән КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Юғары Советы Президиумы, СССР Министрҙар Советының Иҫтәлекле Байрағы менән бүләкләнә.
1968 йылдың 17 октябрендә СССР Оборона министрының 254-се бойороғо менән училищеға ВЛКСМ-дың 50 йыллығы исеме бирелә.
Билдәле курсанттар
Советтар Союзы Геройҙары: Социалистик Хеҙмәт Геройы:
Горабережоули баҡсалары
Горабережоули баҡсалары - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡы.
Географияһы
Горабережоули баҡсалары Грузияның көнбайышындағы административ-территориаль берәмек Чохатаури муниципалитетындағы Горабережоули ауылында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Баҡсалар 18 быуатта барлыҡҡа килтерелгән. Майҙаны 33 сутый. Парктың үҙәк өлөшөндә Эристави һарайы урынлашҡан.
Дендрологик паркта һирәк осрай торған үҫемлектәр тупланған: исемлектә ҡәләм ағасы, кәнфит ағасы, гигант секвойя, япон еләк ағасы, гинкго һәм башҡалар бар. Шулай уҡ бар биш континенттан 150 уникаль төр үҫемлектәр бар.
Парк янында һөнәри -техник мәктәп эшләй, унда йыл һайын 120-150 квалификациялы белгес әҙерләп сығарыла.
Грузин сәйе лә башлап Горабережоулиҙа етештерелә башлаған.
2006 йылда  Горабережоули баҡсалары милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Перушич (ҡала)
Перушич (Perušić) — Үҙәк Хорватияның тарихи Лика өлкәһендәге Личко-Сень жупанияһы территорияһына ҡараған ҡала, шул уҡ исемде йөрөткән община үҙәгенең, 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халҡы 2638 кеше тәшкил итә. Ҡала халҡы 852 кеше, тип иҫәпләнә (2011 йыл).
Географияһы
Перушич ҡалаһы Ликаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, 575—600 метр бейеклектә, Лика йылғаһы буйында, Клис ҡалаһынан көнбайышта түбәләстәр менән, боронғо Перушич ҡалаһынан (Stari grad Perušića), шулай уҡ ул «ҡаласыҡ» тип тә атала (Gradina) көнсығышта тимер юл тармаҡтары менән сикләнгән.
Перушич илдең төп автомобиль юлдары, шул иҫәптән, дәүләт әһәмиәтендәге D50 юлдары (Оточацтан Госпичҡа тиклем) һәм Загреб—Сплит автострадаһы менән тоташҡан. MP11 төп тимер юлдары линияһы ҡаланы Загреб һәм Сплит менән бәйләй.
Тарихы
Был ерҙәр тәүтормош осоронда уҡ халыҡ йәшәгән урын була. Оточац юлында таш быуатҡа ҡараған артефакттар табыла, бронза быуатына ҡараған табыштар тағы ла күберәк була, улар иҫәбенә VIII һәм IX быуатта табылғандары ла инә. Беговач урманында боронғо Рим монолиты урынлашҡан, унда иллирия ҡәбиләләре араһында һыу өсөн барған бәхәстең ҡарары соҡоп яҙылған.
XVI быуатта Перушич, Ғосман империяһы һәм Европа державалары араһында тороп ҡалған сағында, бар тулылығында ауыл һыҙаттарына эйә була. Уға Доминик һәм Гашпар Перушичтар тарафынан нигеҙ һалына.
Йөҙ йыллыҡ хорват-ғосман һуғышында төрөктәр Лика менән Крбаваны (яҡынса 1527 йылда) яулап алғас, Перушич нығытмалары төрөк Ликаһының төп терәк пунктына әйләнә. Был өс империя: Габсбург монархияһы, шул иҫәптән, Венгр-хорват унияһы, Венеция республикаһы һәм Ғосман империяһы араһында — даими рәүештә һуғыштар алып барылған ерҙәге сик була. 1685 йылда Ликаны төрөк иҙеүенән азат итеү башлана.
Һуңынан Перушич Австрия империяһы властары хакимлығына, аҙаҡ, Австро-венгрия килешеүенә ярашлы, 1867 йылдан алып 1918 йылға тиклем Хорватия һәм Славонияны Короллегенә буйһона.
Мәҙәниәт
Тарихи документтарға ярашлы, Перушичты хорват грамоталылығының бишеге тип атарға мөмкин. Күрше Косинь ауылында баҫма машинка булдырылғас, Хорватия һәм Европалағы иң боронғо баҫма китаптарҙың береһе (хорва: po zakonu rimskoga Misal dvora) баҫтырылып сығарыла, ул күп төрлө иллюстрациялар менән биҙәлгән була. Китап 1483 йылда, Гутенбергта Тәүрәт баҫылғандан һуң ни бары 28 йыл үткәс, донъя күрә.
IBM
IBM (Ай-би-эм тип әйтелә;  МФА: ; International Business Machines атамаһының аббр.) — АҠШ компанияһы, аппараттар һәм программалар менән тәьмин итеү, шулай уҡ ИТ-сервистар һәм консалтинг хеҙмәттәре күрһәтеү буйынса донъяла иң эре етештереүселәрҙең һәм һатыусыларҙың береһе, штаб-фатиры Армонкта  (Нью-Йорк штаты) урынлашҡан.
Перушич (ҡала)
Иҡтисад
Перушич общинаһы — Хорватияла иң ярлы общиналарҙың береһе, унда халыҡ һаны кәмеүгә табан бара. Хужалыҡта төп кәсеп — игенселек һәм ауыл хужалығының башҡа тармаҡтары. Һыу баҫыу ҡурҡынысы янығанлыҡтан, ҡайһы бер ауылдар тау битләүҙәрендә урынлашҡан.
IBM
1888—1924: IBM барлыҡҡа килеү
1890 йылда АҠШ территорияһында халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә. Уның һөҙөмтәләрен эшкәртеү өсөн беренсе тапҡыр  «электр  табуляторы» ҡулланыла. Уны Герман Холлерит уйлап таба. Был аппарат ярҙамында иҫәп алыу йомғаҡтары бер йыл эсендә эшкәртеп бөтөлә. Ә унан алдағы 1880 йылғы иҫәп алыу йомғаҡтары һигеҙ йыл буйы эшкәртелгән була. Уңыштан ҡанатланған уйлап табыусы 1896 йылда Tabulating Machine Company компанияһын аса.
1911 йылдың 16 июнендә   CTR (Computing Tabulating Recording) нигеҙләнә. Уға  Computing Scale Company of America, Tabulating Machine Company (TMC — Герман Холлериттың элекке компанияһы) һәм International Time Recording Company инә. Берләшкән фирма  электр  ҡорамалдарының киң ассортиментын етештерә: үлсәүҙәр,  сыр телгестәр, эш ваҡытын иҫәпләү приборҙары,  перфорациялау машиналары һ. б. Төрлө яҡлы бизнесҡа идара итеү ауырлашҡанға күрә  1914 йылдың майында  генераль директор вазифаһына  Томас Уотсон саҡырыла. Бынан һуң компания табуляция машиналары эшләүгә махсуслаша башлай.
1924 йылда  Канада баҙарына сығыу һәм продукция ассортименты киңәйеү менән бәйле, CTR атамаһын International Business Machines йәки ҡыҫҡаса IBM тип үҙгәртә.
1930-сы — 1940-сы йылдар
Бөйөк депрессия йылдарында күп миллионлы килемдәр  компанияны бөлөп юҡҡа сығыуҙан ҡурсалай. Кризисҡа ҡарамаҫтан, компания президенты  Томас Уотсон тикшеренеүҙәргә аҡса һалыуҙы һәм хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы түләүҙе туҡтатмай. 1935—1936 йылдарҙа АҠШ хөкүмәтенең эре заказдары  IBM-ға ҙур ярҙам күрһәтә.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында компания атыу ҡоралы (М1 Carbine һәм Browning Automatic Rifle) етештерә.
2001 йылда IBM  Германияла концлагерь әсирҙәрен иҫәпкә алыу  машиналары һатып алыу өсөн Холокост ҡорбандарына компенсация түләү фондына  $3000000 күсерә.
Компьютерҙар осоро
1943 йылда IBM компьютерҙары осоро башлана: 4,5 тонна массалы  «Марк I» эшләнә. 1952 йылда  лампалы беренсе ҙур компьютер «IBM 701»  барлыҡҡа килә.
1956 йылда  Томас  Уотсондың улы кесе Томас Уотсон  IBM етәксеһе вазифаһында атаһын алмаштыра,  тормош-көнкүреш компьютерҙары осоро унан башлана. Уның етәкселеге аҫтында компанияның килемдәре — $8 миллиардҡа, ә хеҙмәткәрҙәр һаны 270 меңгә етә.
1959 йылда транзисторлы тәүге IBM  компьютерҙары эшләп сығарыла, ышаныслылыҡ һәм етеҙлек кимәле иҫ иҙур булғанлыҡтан АҠШ хәрби һауа көстәре  уларҙы һауа һөжүменә ҡаршы оборонаның тиҙ хәбәр биреү  системаһында ҡулланырға ҡарар итә. Саҡ ҡына алдараҡ,  1957 йылда, IBM компанияһы FORTRAN («FORmula TRANslation») телен ҡулланыуға индергән була, был тел ғилми тикшеренеүҙәр өсөн файҙаланыла.
1964 йылда  IBM System/360 ғаиләһе тәҡдим ителә, улар беренсе универсаль компьютерҙар, компьютерҙарҙың беренсе проектланған ғаиләһе, хәтерҙе байтлы адреслаусы беренсе компьютерҙар һ. б. булып таныла. System/360 менән яраштырылған IBM System z  компьютерҙары әле булһа етештерелә:  яраштырылыу буйынса был абсолют  рекорд булып тора.
1971 йылда компания һығылмалы диск сығара, ул мәғлүмәттәр һаҡлау   стандартына әүерелә.
1972 йылда логотип яңыртыла (зәңгәр һыҙыҡтарҙан төҙөлгән хәрефтәр), ул әле лә ҡулланыла. Логотипты дизайнер Пол Рэнд  ( <span title="Версия статьи «Рэнд, Пол» на английском языке">Paul Rand ) эшләй.
1981 йыл кешелек тарихына  «IBM PC» персональ компьютеры барлыҡҡа килгән йыл булараҡ инә. 640 килобайт оператив хәтер һәм бер йәки ике  флоппи-диск йөрөтөүсе  Microsoft яһаған  DOS операцион системаһын һәм бер нисә ҡушымтаны эшләтеү өсөн етерлек була. Был операцион системаны тәҡдим иткән Microsoft компанияһы ул саҡта бәләкәй генә бер фирма була. DOS  менән бергә ОС CP/M-86-ға һәм UCSD Pascal P-system'ға ла моделдәр тәҡдим ителә. Ләкин был системалар ҡулланыуға инеп китә алмай, сөнки  Microsoft ул заман өсөн уникаль тәҡдим индерә: бер тапҡыр түләп, һаны сикләнмәгән компьютерҙар өсөн программа тәьминәтенә  лицензия алыу мөмкинлеге асыла. Был MS-DOS-лы конфигурция хаҡын кәметә һәм һатып алыусыларҙы күпләп ылыҡтыра. Һөҙөмтәлә Microsoft та киң билдәлелек ала.
Шуныһы ҡыҙыҡ: компания етәкселеге тәүҙә был  машинаға  һис бер әһәмиәт бирмәй, эшләнмәләр менән 4 кенә кешелек төркөм шөғөлләнә (Филипп Дональд Эстридж етәкселеге аҫтында). Интеллектуаль милекте һаҡлау буйынса ҡаты принциптар менән эш итһә лә,  IBM компанияһы DOS-ты ла (BASIC теле интерпретаторы менән бергә), эшләнмәселәрҙең тағы бер революцион уйлап табыуы булған BIOS-ты ла патентламай. Һөҙөмтәлә, сит эшләнмәселәр, баҫылып сыҡҡан  спецификацияларҙан файҙаланып,  IBM PC-ҙың клондарын эшләй, был баҙарҙы ҙур тиҙлек менән үҫтереп ебәрә, әммә  IBM килемдәрҙең ҙур өлөшөнән ситтә ҡала.
Яҡынса 1984 йылда  AS/400 серияһы — бизнес мәсьәләләренә тәғәйенләнгән мини-компьютер сығарыла. Ул элеккерәк мини-ЭВМ S/36 һәм S/38 менән ҡабат ярашыу һәләтенә эйә була. Унда  Micro-Channel (MCA)  шинаһы технологиялары һәм  SCSI интерфейсы  ҡулланыла, улар әле лә серверҙарҙа файҙаланыла. Был серия компьютерҙары әле лә файҙаланыла һәм элегерәк сығарылған программа тәьминәттәренең теләһә ҡайһыһы менән эшләй ала.
1986 йылда  IBM үҙе үк хасил иткән персональ компьютерҙар һатыу буйынса баҙарҙа  беренселектән мәхрүм була.
1990 йылда  компания OS/2 операцион системалы PS/2 сериялы  компьютерҙар  менән баҙарҙы яуламаҡ була. Улар  аппарат менән дә,  программа менән дә PC-ға һәм DOS-ҡа яраҡлашмай. Машиналарҙа прогрессив технологиялар, мәҫәлән, ул заманда РС-ҙа ҡулланылған ISA шинаһынан күпкә өҫтөн  Micro-Channel шинаһы ҡулланыла. PS/2 серияһы баҙарҙа танылыу ала алмай, тиҙҙән уны етештереү туҡтатыла. Әммә баҫмаҡтар һәм сысҡандар өсөн  Mini-DIN штекеры нигеҙендәге разъёмдар (улар PS/2 порттары тип йөрөтөлә) әле булһа PC-ҙа ла киң ҡулланыла.
Был серия сиктәрендә OS/2 Warp V3.0 операцион системаһын сығарыу планлаштырыла, ул  Microsoft'та эшләп сығарылған була, ләкин IBM элеккесә мэйнфреймдар баҙарына таяныуын дауам итә, шуға был проектты эшләүҙә артҡа ҡала. Һөҙөмтәлә Microsoft Windows'ты эшләүгә күсә, а OS/2 аҫтындағы компьютерҙар серияһы баҙарға планлаштырылған мөҙҙәттән һуңға ҡалып сыға, көслө реклама кампанияһына һәм яҡшы сифаттарына ҡарамаҫтан,    проект баҙарҙа уңыш яулай алмай.
Консалтинг дәүере
1990-сы йылдарҙа  IBM бизнесы хеҙмәттәр күрһәтеү, беренсе сиратта консалтинг яғына ауыша. 2002 йылда   «зәңгәр бәһлеүән»  $3,5 миллиардҡа PricewaterhouseCoopers  аудит компанияһының консалтинг  бүлеген һатып ала. Әлеге ваҡытта  IBM Global Services  подразделениеһына ингән был бизнес,   IBM структураһында иң отошлоһо булып, компания килеменең яртыһын биреп тора.
Хеҙмәттәр күрһәтеүгә йүнәлеш алған  IBM 2005 йылда   $1,8 миллиардҡа персональ компьютерҙар етештереү һәм һатыу  подразделениеһын  (ThinkPad һәм ThinkCentre) Ҡытайҙың Lenovo компанияһына һата. Ә 2014 йылда инде Lenovo компанияһы  $2,3 миллиардҡа IBM-дан x86-серверҙар эшләү һәм етештереү  подразделениеһын да ала. Шул уҡ 2014  йылда үҙенең ярымүткәргестәр фабрикаларын GlobalFoundries компанияһына һатып, IBM ярымүткәргес тауарҙар өлкәһендә  fabless-компанияға, йәғни етештереү фабрикалары булмаған компанияға әүерелеүе, артабан  процессорҙар эшләү менән шөғөлләнһә лә, уларҙы етештермәйәсәге тураһында белдерә.
«Тимер» етештереү урынына IBM хәҙер, мәҫәлән, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә донъя лидеры булырға тырыша һәм   IBM Security подразделениеһын киңәйтә. 2006 йылда ул $1,3 миллиардҡа Internet Security Systems (ISS) компанияһын, ә 2017 йылдың февралендә  IBM  IT-хәүефһеҙлек өлкәһендә һатып алған компанияларының егерменсеһен — корпоратив мөхиттә насар һаҡланыусы мәғлүмәттәр менән бәйле хәүефтәргә идара итеү өсөн программа тәьминәте эшләгән  Agile 3 Solutions компанияһын — һатып ала.
2007 йыл тирәһенән  IBM корпорацияһы болот хисаплауҙары һәм интернет аша бизнесты хеҙмәтләндереү өлкәһендә эшләй башлай. 2013 йылда  IBM яҡынса $2 миллиардҡа эре халыҡ-ара хостинг-провайдерҙы  —   <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. компанияһын һатып ала. Был компанияның АҠШ-та,   Сингапурҙа  һәм  Амстердамда  20 дата-үҙәге була. 2014 йылда IBM корпорацияһы    <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.  платформаһындағы болот сервистарын киңәйтеү стратегияһы сиктәрендә 15 дата-үҙәк төҙөлөшөнә $1,2 миллиардтан ашыу аҡса һалыуы тураһында белдерә. IBM  2008 йылда $5 миллиардҡа алынған Cognos компанияһы   һәм 2009 йылда $1,2 миллиардҡа алынған SPSS компанияһы  нигеҙендә аналитик бизнесты ла әүҙем үҫтерә. Улар  бизнес-анализ  һәм business intelligence өсөн программа инструменттарының төп йыйылмаһын эшләй. Аналитик бизнесты киңәйтеү сиктәрендә  IBM 2014 йылда  Watson проектын үҫтереүгә  $1 миллиард һалыуы һәм яңы  Watson Business Group когнитив хисаплауҙар подразделениеһын ойоштороуы тураһында иғлан итә. Ул һаулыҡ һаҡлау, финанс, сәйәхәттәр, телекоммуникациялар  һәм ваҡлап һатыу өлкәләре өсөн когнитив (танып белеү, өйрәнеү) болот сервистарын эшләү һәм коммерциялаштырыу менән шөғөлләнергә тейеш була. 2016 йылдың ғинуарында IBM  яҡынса $2 миллиардҡа <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.   компанияһының  цифрлы бизнесын һатып ала,  уны  компанияның Watson платформаһына һәм башҡа болот сервистарына  ҡуша. Watson Health Cloud болот сервисын үҫтереүгә генә лә IBM компанияһы  $4 миллиардтан ашыу аҡса тотона,  һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге IT-компаниялар һатып ала, мәҫәлән,   2016 йылдың февралендә  IBM $2,6 миллиардҡа  Truven Health Analytics компанияһын һатып ала. Был компания һаулыҡ һаҡлау учреждениеларына, дәүләт органдарына һәм страховкалау компанияларына идара итеү һәм медицина мәғлүмәттәрен анализлау сервистарын тәҡдим иткән була. 2017 йылдың башында IBM менән Salesforce компаниялары араһында килешеү төҙөлә, уға ярашлы,  компаниялар бергәләшеп прогнозлау аналитикаһы инструменттарын таратыу менән шөғөлләнергә тейеш була.
2017 йылдың мартында  IBM корпорацияһы IBM Q проекты тураһында хәбәр итә. Проект донъяла тәүге квантлы компьютерҙы сығарыу бурысын ҡуя. Был компьютерҙың ресурстарына инеү  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. болот платформаһы аша ғәмәлгә ашырыласаҡ. Киләһе бер нисә йыл эсендә универсаль квантлы хисаплау системаһы хасил ителеп, ул яңы дарыу препараттары, алдынғы материалдар эшләү,  яһалма интеллект өлкәһендә тикшеренеүҙәр, цифрлы хәүефһеҙлек, логистика һәм финанс  сервистары булдырыу мәсьәләләре өҫтөндә эшләйәсәк.
2017 йылдың ноябрендә   IBM  ғалимдары   50 квант  разрядлы процессор прототибын уңышлы эшләне һәм үлсәне.
Эшмәкәрлеге
IBM-дың төп подразделениелары:
Программа тәьминәте
IBM түбәндәге эшләнмәләр менән мәшғүл:
Компьютерҙар һәм ҡулайламалар
IBM етештерә: IBM элек етештергән:
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
Корпорацияның бөтә илдәрҙә лә тиерлек вәкилдәре бар. 2010 йыл аҙағына  компания хеҙмәткәрҙәренең күпселеге АҠШ-та  эшләй (105 мең,  йәғни 27 процент тирәһе). Һиндостанда IBM-да  75 меңлек персоналы (19 процент самаһы) даими эш менән мәшғүл.
СССР-ға  компания 1974 йылда, Химия сәнәғәте министрлығына мейнфреймдар һатыу тураһында контрактҡа ҡул ҡуйғас килә. 1974 йылда Мәскәүҙә офисы асыла. 2006 йылда  IBM  Рәсәйҙә мейнфейм технологиялары эшләү буйынса тикшеренеү лабораторияһы асыла . «IBM-дың технологик мәктәбе» проекты тормошҡа ашырыла. Рәсәй тимер юлдары һәм Рәсәй иҡтисад мәктәбе  менән берлектә Цифрлы транспорт тикшеренеүҙәре  үҙәге асыла, унда тимер юлда файҙаланыла ала торған пилот технологиялар һынала.
Мәғлүмәт технологиялары тармағында әһәмиәтле эшләнмәләр
IBM совет мәғлүмәт технологиялары үҫешенә этәргес бирә, атап әйткәндә электрон-хисаплау машиналарының берҙәм селтәре (ЕС ЭВМ)    IBM/360 компьютерҙарынан күсереп эшләнелә, персональ электрон-хисаплау машиналарының берҙәм селтәре (ЕС ПЭВМ)  IBM-дың персональ компьютерҙары аналогы була, ә берҙәм селтәрҙең операцион  системаһы  IBM-дың операцион системалары менән ярашлы була.
Стэнфорд университеты
Ҡыҫҡаса характеристика
Стэнфордта АҠШ-тан һәм бөтә донъянан 7000-дән ашыу студент һәм 9000-дән ашыу аспирант уҡый. Уҡытыу күп кенә факультеттарҙа алып барыла (тулы исемлеген ҡарағыҙ), улар араһында юридик, медицина, техник, музыкаль һәм башҡалар. Структураһына шулай уҡ төрлө мәктәптәр (Стэнфорд юғары бизнес мәктәбе кеүек) һәм фәнни-тикшеренеү үҙәктәре (CCRMA кеүек) инә. Университет Кремний үҙәнендә урынлашҡан. Уны тамамлаусылар Hewlett-Packard, Electronic Arts, Sun Microsystems, Nvidia, Yahoo!, Cisco Systems, Silicon Graphics һәм Google кеүек компаниялар ойошторалар.
Стэнфорд студенттары 36 спорт төрө буйынса ярыштарҙа ҡатнашалар, ә университет үҙе ике шәхси университеттарҙың береһе булып тора, улар Pacific-12 конференцияһының беренсе футбол дивизионында ярышалар. Университетта спорт программаһы эшләгән осорҙа, уның студенттары NCAA-ның 105 чемпион титулын яулай, был бөтә уҡыу йорттары араһында икенсе күрһәткес булып тора.
Университет Стэнфорд фәнни-тикшеренеү паркы тип аталған фәнни-сәнәғәт территориаль комплексты үҙ эсенә ала.
Тарихы
Стэнфордҡа тимер юл магнаты, АҠШ-тың сенаторы һәм Калифорнияның элекке губернаторы Леланд Стэнфорд һәм уның ҡатыны Джейн Стэнфорд нигеҙ һала. Университет уларҙың берҙән-бер улы (кинйә), 1884 йылда вафат булған һәм 16 йәшен тултыра алмаған Леланд Стэнфорд хөрмәтенә аталған. Стэнфордтар университетты үҙҙәренең берҙән-бер улына бағышларға ҡарар итәләр, һәм Леланд ҡатынына: «Калифорния балалары беҙҙең балаларыбыҙ булыр» тип әйтә.
Сенатор һәм миссис Стэнфорд Гарвард университеты президенты Чарлз Элиотҡа киләләр (Charles Eliot) һәм унан Пало-Альтола икенсе Гарвардты төҙөү өсөн күпме аҡса кәрәк булыр ине тип һорайҙар. Элиот 5 миллион доллар суммаһын атай. Әммә Корнелл университеты президенты Э. Д. Уайтҡа Стэнфордтың тәүге ректоры булырға тәҡдим иткәс, ул итәғәтле баш тарта. Бының урынына Э. Д. Уайт уларға Дэвид Старр Джорданды, үҙенең элекке студенты һәм Индиан университеты президентын тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә, үрмәле гөл Лигаһы лидерҙарына ике тапҡырға күберәк эш хаҡы тәҡдим иткән булһалар ҙа, Стэнфордтар ошо кандидатурала туҡталалар.
Яңы университеттың Дэвид Джордан һайлаған девизы ошолай яңғырай: (Азатлыҡ елдәре иҫә) — Ульрих фон Гуттендан өҙөк. Был девизға бигерәк тә Беренсе Бөтә донъя һуғышы башланғас, немец телендә әйтелгән бөтә һүҙҙәр ҡабул ителмәгәндә, шикләнеп ҡарайҙар. Шул саҡта университет был девиз рәсми түгел тип иғлан итә.
Университетта Филип Зимбардо Стэнфорд төрмә тәжрибәһе үткәрә.
Рейтингы
2011 йылда Стэнфорд университеты донъя университеттары Академик рейтингында икенсе позицияны биләй, Forbes версияһы буйынса АҠШ-тың иң яҡшы юғары уҡыу йорттары рейтингында бишенсе урында , Washington Monthly баҫмаһы милли рейтингында дүртенсе урынға сыҡҡан һәм U. S. News &amp; World Report рейтингында бишенсе урында.
2018 йылда Стэнфорд университеты Reuters агентлығының донъяның иң инновацион университеттары рейтингында дүртенсе тапҡыр беренсе урынды биләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Камала
Индуизмда Камала (Санскрит телендә: कमला) йәки Камалатмика (Санскрит телендә:कमलात्मिका) ул алҡыш биреү аспектында Дэви тулылығы. Ул унынсы Маһавидья булып торa (олo хикмәт). Ул Парватиның формаһы булып тора, барлыҡ Махавидьялар булған кеүек. Уның доғалары Шукраны тынысландыралар.
Иконографияһы
Камалатмика алтынһыу төҫтә. Уны дүрт ҙур фил ҡойондора, улар аның өҫтөнә калашаларҙан (сүлмәктәрҙән) "амританы" ҡоялар. Уның дүрт ҡулы бар. Ике ҡулында ул ике лотос тота һәм уның ике ҡулы тәңгәл рәүештә абхайямудрала (ышаныслыҡ күрһәтеүсе ишаралар) һәм варада-мудрала (алҡыштар биреү ишараһы). Ул сафлыҡ символында - Падмаасанала Лотос позицияһында (Nelumba nucifera) ултыра.
Риүәйәте
Парашакти Алиһәһе Индуизм динендә аңлатылғанса дөйөм Йыһанды барлыҡҡа килтергән, әммә уның биреме тамамланмаған булған, Донъя эшләнеп беткән булһа ла, алҡыш булмау сәбәпле ул тамамланмаған булған. Ул үҙен донъяла бөтә төр байлыҡты һәм муллыҡты манифестациялау өсөн Камала Алиһәһенә әүерелдергән. Бары тик уның Камала булараҡ пәйҙа булыуы менән донъя бай буласаҡ, шулай итеп ул донъяға муллылыҡ бирер өсөн манифестацияләй.
Джурич (Көньяҡ Кельтма ҡушылдығы)
Джурич  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Кельтма йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сергеев Юрий Дмитриевич (ғалим)
Юрий Дмитриевич Сергеев (13 май 1944 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, медицина хоҡуғы өлкәһендә  белгес, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспондентты (2004), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты  (2014).
Биографияһы
1968 йыл — Донецк медицина институтының дауалау факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай
2004 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана
2014 йыл — РФА ағза-корреспонденты (Рәсәй Фәндәр академияһына Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһын һәм Рәсәй медицина фәндәре академияһын берләщтереү сиктәрендә)
И.М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университетында медицина хоҡуҡтары кафедраһына нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе (1995 йылдан хәҙерге көнгә тиклем),  МДУ  фундаменталь медицина факультетының медицина хоҡуғы профессоры (1996 йылдан алып әлеге көнгә тиклем).
Фәнни эшмәкәрлеге
Медицина хоҡуғының Рәсәй фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Уның етәкселегендә медицина һәм хоҡуҡ буйынса 20-нән ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Волкенштейндың килем йорто
'''Л. Ф. Волкенштейндың килем йорто ''' — Дондағы Ростовтың Станислав урамы һәм Гәзит тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан бина. Төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.
Тарихы һәм тасуирламаһы
1930 йылда бинаға ике ҡат өҫтәлеп төҙөлә. 1943 йылдың авгусынван уны Аҙау-Дон пароходсылығы биләй, ә һуңынан йорт тағы  орлаҡ бинаһы була.
Йорттоң йәшәүселәре һуғышҡа тиклем йәшәгән күршеләренән был йортҡа А.П. Чехов килеп йөрөгәне тураһында ишетәләр. Ә йорт хужаһының яҙмышы хаҡында уларға бер нәмә лә  билдәле булмай. Был һорауға яуап  «Онотолмаған ҡәберҙәр. Рәсәй сит иле. 1917—1997 йыл» тигән китапта Лев Волкенштейндың. Парижда 1935 йылдың 20 майында  вафат булыуы тураһында әйтелә. Эмиграцияла булған сағында ул «Иллюстрациялы Рәсәй» журналында хеҙмәттәшлек итә, уның биттәрендә Чехов тураһында хәтирәләр баҫылып сыға. Лев Волкенштейндың портреты  «Приазовский край»  гәзитенең 25-йыллығына арналған  номерында  күренеп ҡала. Лев Филиппович редакция юрисы булып иҫәпләнгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Мато Ловрак
Биографияһы
Загребта педагогия институтын тамамлай. 35 йыл Хорватияның төньяҡ-көнбайышындағы ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа балалар уҡыта. Шуға ла китаптарының төп геройҙарының йәштәр һәм балалар булыуы ғәжәпләндермәй.
Ҡыңғыр
Ҡыңғыр (иҫк. Төргөм) (Кынгыр) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бөрө йылғаһының уң ярына тамағынан 4,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Мато Ловрак
Биографияһы
Хорват әҙәбиәтендә реалистик стиль һәм өлкәндәр өсөн романдар яҙыу киң таралған, һуғыш араһы осоронда яҙа башлай.
Ҡыңғыр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мато Ловрак
Биографияһы
Мато Ловрак — балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реалистик хикәйәләр, романдар һәм повестар авторы. «Ҡарҙағы поезд» һәм «Ер аҫтындағы һәм болоттар аҫтындағы отряд» китаптары уҡыусыға яҡшы таныш. Яҙыусының китаптары балаларға, тыуған төбәгенең тәбиғәтенә һөйөү һәм социаль ғәҙеллеккә ынтылыш менән һуғарылған.
Мато Ловрактың ижады хорват балалар әҙәбиәтен үҫтереүгә ҙур йоғонто яһай.
Автор китаптары бик күп телдәргә, шул иҫәптән урыҫ, немец, венгр, поляк, эсперанто, чех һәм словен телдәренә тәржемә ителгән.
Горабережоули һарайы
Горабережоули һарайы - (გორაბერეჟოულის სასახლე) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡы.
Тасуирламаһы
Горабережоули һарайы шулай уҡ Эристави ҡәлғәһе булараҡ та билдәле. Ул күркәм убала XVII - XVIII быуаттар арауығында төҙөлгән һәм хәрби тәғәйенләнешле булған.
Һарай тирәһен дендрологик баҡсалар уратып алған, унда уникаль үҫемлектәр тупланған.
Ихатаның түбәнге яғында 19-сы быуатта һалынған бина бар. Һарай яҡшы һаҡланған.
Морицбург (Галле)
Морицбург (Moritzburg) — Магдебург архиепископтары резиденцияһы булып хеҙмәт иткән Галле ҡалаһында нығытмалы һарай. Готика стилендә төҙөлгән һарай ҡаланың архитектура мираҫының мөһим объекты булып тора. XIX быуаттан ҡәлғә музей булып тора. 2005—2008 йылдарҙа күргәҙмә майҙандары ҙурайтылып, төньяҡ һәм көнбайыш өлөштәре төҙөлгәндән һуң, һарай йәнә художестволы музей булараҡ эшләй башлай.
Горабережоули һарайы
Тасуирламаһы
Һарайҙы дүрт яҡтан бейеклеге - 5 метр, оҙонлоғо 25 метр диуарҙар уратып алған.
Морицбург (Галле)
Тарихы
Морицбург тарихы Галле ҡалаһының тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. XIII быуатҡа ҡарай төҙ етештереүенә эйә булған аҡһөйәктәр привилегиялар һатып алыу менән ҡаланы магдебург архиепископтары бойондороҡлоғонан бер ни тиклем кәметә. 1263 йылда Галле тулыһынса тиерлек сәйәси автономияға ирешә.
XV быуатта үҫешә барған кәсеп берләшмәләре ҡала советында урын алырға теләгән сәйәси оппозицияға әүерелә. Оппозиция ер биләүселәр менән берләшә һәм 1479 йылда ҡоралланған архиепископ яҡлылары өсөн ҡала ҡапҡаларын аса. Ҡыҫҡа ҡаршылыҡтан һуң 14 йәшлек архиепископ Эрнст II Саксонский Галле ҡалаһына күсә. Ҡала иреклеген бөтөрөү 1479 йылда йыйылған ландтаг тарафынан нығытылған. Резолюцияға ярашлы: …ҡаланы бойондороҡлоҡта һәм тыныслыҡта тотоу өсөн Галлела йәки уның эргәһендә ҡәлғә төҙөргә.
Горабережоули һарайы
Тасуирламаһы
2006 йылда  Горабережоули һарайы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Морицбург (Галле)
Тарихы
Ҡәлғә төҙөлөшө шунда уҡ башлана. 1479 йылдың апрелендә тәүге үләсү эштәре башҡарылған. Тап килгән урынды табыу тупраҡтарҙың насар геологик структураһы арҡаһында ҡатмарланған. Берҙән-бер бина төҙөү мөмкин тип табылған урын элекке йәһүд зыяраты территорияһындағы ҡаланың төньяҡ-көнбайыш стенаһының бер өлөшө булған. 1484 йылдың 25 майында тәүге ташты һалыу тантанаһында архиепископ Эрнст үҙе ҡатнашҡан. Уның яңы резиденцияһы ҡала ҡурсалаусыһы изге Маврикий хөрмәтенә Морицбург тип аталған.
Морицбургта һуңғы готика формалары күренә. Әммә ҡат буйынса дөрөҫ план, беренсе ҡаттың берҙәм кимәле һәм горизонталь фасадтың вәкиллекле күренеше Яңы ваҡыт төҙөлөшө тураһында һөйләй. Морицбург ҡәлғә һәм һарай төшөнсәләрен үҙ эсенә ала: ул вәкиллекле кимәлдәге торлаҡты һәм һаҡлаусы ҡоролманы берләштерә.
Башта төҙөлөш менән сығышы Көнсығыш Пруссиянан булған Петер Ханшке етәкселек итә. Майнц һәм Магдебург епархияларының төп архитекторы Андреас Гюнтер 1533 йылда көнсығыш яғында шанецтарҙы, бастиондарҙы һәм валдарҙы нығыта һәм киңәйтә. Магдалены капеллаһы чертёжының авторы Ульрих фон Смедеберг була.
1503 йылдың 25 майында архиепископ Эрнст был бинаға килеп урынлаша. Үҙенең «Arx insuperabilis» (үтәлмаҫлыҡ ҡәлғәһен) ул башлыса тоҙ һатыуҙан килгән килемдәр иҫәбенә финанслай. Эрнст 1507 йылда ландтагта иғлан итеүенә ярашлы, төҙөлөшкә 150 меңдән ашыу гульден аҡса сарыф ителә.
Замок
Бинаның горизонталь проекцияһы дөрөҫ дүртмөйөш (яҡтары 72 һәм 85 метр) тиерлек барлыҡҡа килтерә. Төҙөлөш материалдары булараҡ башлыса карьерҙарҙан таш файҙаланылған. Ҡәлғәнең көньяҡ, көнсығыш һәм төньяҡ яҡтары алдында үҙ ваҡытында батҡаҡ урҙар (киңлеге 20-25 метр, тәрәнлеге 10 метр) булған. Көнбайыш яғы Зале йылғаһына алп барған эшелонлы стеналар ситемаһы менән һаҡланған. Төньяҡ стеналар алдында 1536—1538 йылдарҙа һалынған вал урынлашҡан.
Эске ихата ҡала урамдары кимәлендә һалынған, ул тантаналар, парадтар йәки рыцарҙәр турниры уҙғарыу өсөн етәрлек урынға эйә.
Көнбайыш яғы ҡәлғәнең төп өлөшө булып тора. Ярым подваллы ҡаттарҙың аҙбарҙары хәҙерге ваҡытта төрлө күргәҙмәләр уҙғарыу өсөн файҙаланыла, ә элек бында гарнизон урынлашҡан. Юғарыраҡ епископтың парад һәм рәсми бүлмәләре ике ҡат булған, улар хәҙерге ваҡытта хараба булып киткәндәр тиерлек. Төньяҡ өлөшөндә фюрстарҙың торлаҡ бүлмәләре һәм епископ китапханаһы урынлашҡан.
Ҡәлғәнең төньяҡ өлөшөндә башта төп инеү урыны булған, уны хәҙерге ваҡытта герб фризаһы буйынса танырға мөмкин. Был инеү урыны 1616 йылда ябыла һәм ҡаплана. Подвал ҡаттары өҫтөндә чиновниктар өсөн канцелярия һәм архив урынлашҡан ике ҡат булған. Галле университетының 200-йыллығына 1894 йылда фехтование һәм спорт залдары төҙөлгән, бында дәрестәр 1990 йылға тиклем уҙғарылған. Торлаҡ биналары янында Мария Магдалена капеллаһы урынлашҡан, ул 1505—1509 йылдарҙа төҙөлгән.
Ҡәлғәнең көнсығыш өлөшөнөң уртаһында ҡалаға алып барған ҡапҡалар өҫтөндә башня урынлашҡан. Ул түбәнге ҡатында капеллаһы менән торлаҡлы башня булған. Ҡапҡалар ҡоролмаһын тура атыуҙан һаҡлау өсөн инеү урыны әҙерәк ҡыйыш формала төҙөлгән. 1777 йылда Пруссия гарнизоны өсөн төньяҡ өлөшөндә барокко стилендәге бина төҙөлгән, ул ҡулланыу функцияһы буйынса лазарет тип аталған. Лазарет иҫке ҡәлғә стенаһының фундаментында төҙөлгән. 1913 йылда көньяҡ-көнсығыш бастион музей итеп үҙгәртелә. Төньяҡ-көнсығыш башняла хәҙер «Турм» студент клубы урынлашҡан.
Көньяҡ өлөшө төп нөсхәлә һаҡланмаған. Бында хужалыҡ ҡоролмалары, кухня, ә бынан башҡа ҡәлғә командиры фатиры һәм стратегик ҡоҙоҡтар урынлашҡан. Фараз буйынса бында ат кәртәләре булыуы мөмкин.
Налимка (Мендель ҡушылдығы)
Налимка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мендель йылғаһының уң ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бателич Франка
Франка Бателич (Franka Batelić; Франка булараҡ та билдәле, 7 июнь 1992 йыл) — хорват йырсыһы һәм йырҙар авторы. Showtime хорват шоуының 1-се миҙгелендә еңеүсе, Евровидение 2018 йыр конкурсында Хорватия исеменән сығыш яһай.
Биографияһы
Франка Бателич 1992 йылдың 7 июнендә Хорватияны Риека ҡалаһында Ингрид һәм Дамир Бателич ғаиләһендә тыуа. Өс йәштән йырлай башлай. 2007 йылда Showtime шоуының беренсе миҙгелендә көсөн һынап ҡарай, финалға тиклем барып етә һәм еңә. Шоуҙа еңгәндән һуң Бателич подписала контракт с лейблом Hit Records лейблы менән контракт төҙөй, унда уның «Ovaj Daj» еңеү синглы рәсми рәүештә сығарыла. 2018 йылдың февралендә Франканың Хорватия исемнән Евровидение 2018-ҙә «Crazy» йыры менән сығыш яһаясағы билдәле була. Франка 8 майҙа конкурстың тәүге ярым финалында йырлаясаҡ.
Пингель
Пингель — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сумка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сидрәт үл-мүнтәһа
Сидрәт үл-мүнтәһа (سدرة المنتهى; Сидрат аль-мунтаха; «иң сикке лотос») — ислам инанысында: Аллаһ Тәхете (Ғәреш) янында, етенсе күк йөҙөндәге (Йәннәт) лотос ағасы.
Свободный (ҡала)
Свободный — Рәсәйҙең Амур өлкәһендәге ҡала, Зея районының административ үҙәге.
Сидрәт үл-мүнтәһа
Этимологияһы
Сидрәт үл-мүнтәһаны «сикке» тип атайҙар, сөнки ерҙән күтәрелгән һәм Аллаһтан төшкән бөтә нәмә уға барып етә. Икенсе версия буйынса, атама ерҙән һәм ете күктән юғарыраҡ урынлашыуынан килеп сыҡҡан, һәм шунда яралтылмыштарҙы танып белеү тамамлана.
Ҡөрьәндә телгә алыу
Сидрәт үл-мүнтәһа Ҡөрьәндә Ән-Нәджм сүрәһендә Миғраж төнө тураһындағы аяттарҙа телгә алына.
Япраҡтары
Риүәйәттәрҙең береһенә ярашлы, Сидрәт үл-мүнтәһаның япраҡтары һаны ерҙәге кешеләр һаны менән бер тигеҙ. Һәр япраҡ тейешле кешенең исеме менән билдәләнгән, ә Бәрәғәт кисәһендә (Шәғбан айының 15-се һанлы төн ө) был ағас һелкенә, һәм киләһе йылда үлергә тейешле кешеләрҙең исемдәре яҙылған япраҡтар ҡойола.
Киров проспекты (Дондағы Ростов)
Киров проспекты — 42 билдәле бина менән Дондағы Ростовта проспект.
Тарихы
Тыҡрыҡ ҙурая. Унда йәһүд дауаханаһы, колбаса һәм башҡа заводтар,  оҫтаханалар барлыҡҡа килә. 1904 йылда Богатянов һәм Никольский урамдары мөйөшөндә  (хәҙер Социалистик) ростов сауҙагәрҙәренең аҡсаһына  коммерция училищеһының төҙөлөшө тамамлана.
Трамвай депоһы артында ҙур зыярат урынлаша,  ә артабан,   ташландыҡ ерҙәр артында —алдындағы ҙур майҙан менән  ипподром урынлаша. 1910—1914 йылдарҙа ипподромда аэропландар осошо ойошторола. Бында 1910 йылда Сергей Уточкин һәләкәткә  тарый,  Адам Габер-Влынский, Тимофей Ефимов,  Александр Васильев, Александр Кузминскийҙар оса.
Шул йылдарҙа Покровка скверы урынында Покровка баҙарының майҙаны урынлашҡан була. Сиркәү төҙөлә (совет власы йылдарында емерелә).
Совет осоронда Богатянов тыҡрығы Киров итеп үҙгәртелә. 1939 йылдың 30 апрелендә  С.М. Киров һәйкәле асыла. 1918 йылдың апрель айында Киров Сергей Миронович Дондағы Ростовта Дон республикаһы советтарының I съезында ҡатнаша.
Һәйкәл хәҙер Пушкин урамының һәм Киров проспектының мөйөшөнә күсерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы
Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы (14 август 1913 йыл — 24 февраль 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, өлкән сержант. Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссылар эскадроны отделениеһы командиры. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Сәлмән Ғәлиәхмәт улы Биктимеров 1913 йылдың 14 авгусында Ырымбур губернаһы 2-се Кинйәабыҙ ауылында тыуған. Милләте — башҡорт. Һуғыш алдынан Үзбәкстанда юл төҙөлөшөндә мастер булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияға Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың декабрендә саҡырыла. 1942 йылда фронҡа китә. 1943 йылдың сентябренә гвардия өлкән сержанты Сәлмән Биктимеров Үҙәк фронтының 61-се армияһы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссылар эскадроны отделениеһы менән етәкселек итә.
1943 йылдың 18 сентябрендә гвардия өлкән сержанты Биктимеров, дошмандың көслө пулемёт һәм артиллерия утына ҡарамаҫтан Березна һәм Бегач ауылдарына (Украина, Чернигов өлкәһе) беренсе булып бәреп инә һәм шуның менән ауылдарҙы азат итеүгә булышлыҡ итә. 1943 йылдың 28 сентябрендә, көслө дошман утына ҡарамаҫтан, үҙенең подразделениеһында беренсе булып Неданчичи ауылы тирәһендә (Чернигов өлкәһе) Днепр йылғаһы аша сыға. Йылғаның көнбайыш ярында нығынып, Биктимеров башҡа подразделениеларға йылға аша сығыуҙа булышлыҡ итә һәм алышта 15 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы гвардия өлкән сержанты Сәлмән Биктимеров Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (4330-се һанлы) тапшырыла.
1944 йылдың апрелендә ауыр яралана, тыуған ауылына ҡайта, колхозда эшләй. 1945 йылда ВКП(б)-ға инә. 1971 йылдың 24 февралендә вафат була. Тыуған ауылында ерләнә.
1943 йылдың 28 сентябрендә Чернигов өлкәһенең Неданчичи ауылы янында Башҡорт атлы дивизияһының отделение командиры Сәлмән Биктимеров дошмандың ут өйөрмәһе аҫтында яугирҙары менән беренсе булып Днепрҙы кисергә тотона. Улар йылға аша тиҙерәк сығыу өсөн төрлө алымдар файҙалана.
Немецтар, йылғаны аша сығыусыларҙы күреп, ут аса. Шул саҡ беҙҙең артиллерия ла хәрәкәткә килә. Немецтар урынлашҡан ярҙан ҡара төтөн бағаналары күккә күтәрелә.
— Бына шулай, кәрәктәрен бир әйҙә. — тип ҡысҡыра Сәлмән. Әммә уның тауышын берәү ҙә ишетмәй. Взвод яугирҙары үҙҙәре әҙерләгән ҡулайламала — һалда йылғаның уң ярына яҡынлаша.
Танкылар факелдар кеүек яна. Контратака тонсоға. Һуғыш яланында тиҫтәләгән немец мәйете ятып ҡала. 15-ен Сәлмән үҙ ҡулдары менән юҡ итә. Сәлмән взводы 15-ләп пулемёт һәм башҡа күп ҡоралдар эләктерә. Плацдарм ныҡлы яулана.
Кирайдт Рудольф Иванович
Кирайдт Рудольф Иванович (1 ғинуар 1939 йыл, Опочка, Псков өлкәһе — 13 апрель 2020 йыл, Өфө, Башҡортостан Республикаһы) — архитектор , рәссам   , педагог, 1974 йылдан  Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзы ағзаһы, 1981 йылдан БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы.
Биографияһы
1939 йылдың 1 ғинуарында Псков өлкәһенең Опочка ҡалаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда бөтә ғаилә Өфөгә эвакуациялана. 1968 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай. Борис Григорьевич Бархидың уҡыусыһы.
1961 йылдан «Башкиргражданпроект» институтында эшләй башлай, шулай уҡ бер үк ваҡытта 1977—1984 йылдарҙа — Өфө нефть институты уҡытыусыһы, 1988 йылдан — «Альтернатива», 1989 йылдан — «Коду» проект ойошмаларында эшләй. 1992 йылда «КИРСС» проекты оҫтаханаһына нигеҙ һалыусы һәм директоры ә 1999 йылдан — директор урынбаҫары, һәм бер үк ваҡытта, 2004 йылдан — архитектор-реставратор.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт төҙөлөшө комитетының Почет грамотаһы, «Башҡортостан Республикаһының архитектураһында ҡаҙаныштары өсөн» Архитекторҙар союзының миҙалы менән бүләкләнә.
Мираҫы
Башҡортостанда 200-ҙән ашыу торлаҡ һәм йәмәғәт биналары проекттары, реконструкциялау һәм реставрациялау авторы.
Өфө лә, 1976 йылда, 35-се урта мәктәп бинаһы,  1980 йылда —  Өфө авиация техникумының яңы бинаһы, 1981 йылда — Черниковканың Төньяҡ биҫтәһендә (Вологда урамы, 23) 12-ҡатлы «түңәрәк» торлаҡ йорто (индивидуаль проект буйынса) проекттарын, 1982 йылда — Телеүҙәк биҫтәһендә 12 ҡатлы йорттар, 1991 йылда Яңауыл биҫтәһендә терраса тибында беренсе торлаҡ йорттар проекттарын эшләй.
1989-1998 йылда Черниковкала «Ләлә-Тюльпан» мәсет  бинаһы проектының авторҙашы. 2002 йылда, ҡыҙы Анна менән берлектә, «Ассы» дауалау‑һауыҡтырыу шифаханаһы корпус проектын эшләй. 2003 йылда Воскресение Христова соборын проектлай, ул 1932 йылда юҡ ителгән Өфөнөң Воскресенский соборы образында төҙөлә, әммә уның теүәл реконструкцияһы түгел.