cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәжәж ибн Йософ
Идара итеүенә баһалар
Замандаш тарихсылары — мәҫәлән, Хәлифә ибн Хәйәт һәм Әл-Яҡуби уның хакимлығын баһалауҙан баш тарталар, вафат булыу датаһын, урынын һәм сәбәптәрен күрһәтеү менән сикләнәләр. Шулай уҡ әт-Тәбари һәм әл-Ғәмәш уны яҡшы яҡтан да, яман яҡтан да баһаламай. Тик Әл-Масуди әл-Хәжәж идараһының ҡот осҡос һөҙөмтәһе тураһында былай ти: уның бойороғо буйынса, һуғышта үлтерелгәндәрҙе һанамағанда, дөйөм алғанда 120 мең кеше язалап үлтерелгән; төрмәләрҙә иһә, имештер, әл-Хәжәж вафат булған мәлгә, 50 мең ир-ат һәм 30 мең ҡатын-ҡыҙ булған, бөтәһе бергә бер үк камераларҙа ултырған, ә камералар үҙҙәре ямғырҙан һаҡланыу өсөн йыһазландырылмаған булған.
Әл-Хәжәждең вафаты Иранда сыуалыш тыуҙырмау ғына түгел, ә шул заман өсөн ғәҙәти памфлет йәки сатирик таҡмаҡ менән дә фекер белдермәй. Рәсми рәүештә был үлем ҙур ҡайғы тип иғлан ителә, һәм ысынбарлыҡ рәсми версиянан артыҡ айырылмай.
Алоизий Песляк утары
Алоизий Песляк утары — Поляк Песляктар нәҫеленә бағышланған иҫтәлекле урын. Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы Алексеевка (элек Бөрө өйәҙенә ҡараған) ауылы биләмәһендә урынлашҡан.
Тасуирлама
Поляк Песляк нәҫеле урынлашҡан утар урыны бик матур. Әлбиттә, хәҙер ул бай усадьбаһы юҡ. Бөгөнгө көндә был урында ташландыҡ баҡсалар ғына ҡалған. Йорт Раевка ауылына мәктәп бинаһы итеп күсерелгән. Песляктар йәшәгән йорт урынында иҫтәлекле таш ҡуйылған. 2013 йылдың 16 майында иҫтәлекле ташты асыу тантанаһына Рәсәйҙәге Польша посольствоһының консулы Рафал Косиба етәкселегендә делегация килгән. . Хәҙер йыл да Польша вәкилдәре Мишкә районы Алексеевка ауылына килеп иҫтәлекле ташҡа сәскәләр һалалар, бәйләнеште өҙмәйҙәр, дуҫлыҡ күпере нығына.
Тарихы
Мишкә районы Алексеевка ауылының тарихы XVIII быуаттан 1918 йылға тиклем ошо урында йәшәгән боронғо поляктар нәҫеле Песляковтар менән бәйле. Элек Сурай ауылы биләмәһе эргәһендә бер нисә бай утарҙары булған. Шуларҙың береһе сығышы менән Польшанан булған Алоизей Песляктың йорттары торған. Алозий Песляк был урынға 1841 йылда килеп төпләнә. Шунда уҡ уҡ ул тирә-яҡты төҙөкләндереп, ҙур баҡса ултырта, хужалыҡ алып бара. Һуңынан халыҡ араһында был баҡса «Барский сад» исемен ала. Алоизий Песляк 1807 йылда Троицк уезына ҡараған Виленск губернияһында тыуа. Крожск гимназияһында уҡыған саҡта «Черные братья» ойошмаһында тора. 1823 йылда йәш студенттарҙан торған был ойошманың Хөкүмәткә ҡаршы сығарылған бер-нисә шиғыры табыла. Ойошма вәкилдәренә хөкүм ҡарары бик ҡәтғи була. Бер-нисә егет үлем язаһына дусар ителә, ҡалғандары һөргөнгә ебәрелә. Алоизий Песляк Ырымбур яҡтарына һөргәнгә ебәрелә. Бик ауыр тормош юлын үтә. Биш йыл унтер-офицер булып хеҙмәт итә,унан уны офицер итеп күтәрәләр. Бик күп походтарҙа ҡатнаша.
Этимологияһы
Утарҙың атамаһы Алоизий Песляктың исеменән алынған.
Ҡыҙыҡлы факттар
Алоизий Песляктың исеме Юлиан Семенов «Дипломатический агент» һәм Михаил Гус «Дуэль в Кабуле» повестарында иҫкә алына. Песляковтарҙың нәҫеле тураһында Сурай ауылы мари гимназияһының тарих уҡытыусыһы Евгений Михайлович Николкин ҡыҙыҡһына. 2010 йылда ул уҡыусыһы Алексей Салаев менән эҙләнеү эше башлайҙар. 2012 йылда район эҙләнеү-тикшеренеү эштәре конкурсында еңеү яулап республика этабына сығалар. Республикала абсолют еңеүсе титулын яулай. «Һәләтле балалар» милли программа сиктәрендә 30 мең премияға лайыҡ була. Эҙләнеү эшен яҙған осорҙа ул архив документтарына мөрәжәғәт итә, Республиканың поляктар мәҙәниәте Үҙәге менән берлектә эшләй. Уның эше менән Мәскәү ҡалаһындағы Поляктар Илселеге вәкилдәре ҡыҙыҡһына һәм улар 2013 йылда Мишкә районына килеп Песляковтар йәшәгән урында иҫтәлекле таш асыу тантаһында ҡатнашалар.
Сығанаҡтар
1.https://www.youtube.com/watch?v=4Mw7cgRhMEU 2."Записки Песляка". Исторический вестник № 9, 1883г. 3.Е.Вейденбаум. Декабристы на Кавказе // «Русская старина», 1903, номер 6 4.Районная газета «Дружба», «В селе Чураево Мишкинского района побывала польская делегация» 16 май, 2017 год 5.Районная газета «Умырзая», «Песляк тамыры Сурайҙа» № 10, 2013 й.
Усковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байым ишан
Байым ишан Динебәков (1733—1816) — дин әһеле, мәғрифәтсе.
Биографияһы
Байым ишан Динебәков (ысын исеме Байым Тәнибәков ) яҡынса 1733 йылда Нуғай даруғаһының Бөрйән улусы, 1816 йылдан Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы Муллабайым (хәҙерге Баймаҡ районының Байым (Атйетәр) ауылында тыуған. Ауылдың исеме 1795 йылдан алып Байым ишан хөрмәтенә үҙе тере саҡта уҡ үҙгәртелә.
Байым ишан Динебәков тыуған яғында ғына түгел, ә бөтөн башҡорт илендә танылған, суфыйсылыҡ юлынан барыусы шәхес булған. Башҡортостандың ул саҡтағы киң билдәле мәҙрәсәләрендә белем алып, артабан Бохара ҡалаһындағы мәҙрәсәһен тамамлаған, халыҡ араһында мосолман динендә иң юғары ишан дәрәжәһен алыуға өлгәшә.
Тыуған яҡтарына ҡайтып, XIX быуат башынан Муллабайым ауылында указлы мулла, бер үк ваҡытта үҙе асҡан мәҙрәсәлә мөҙәрис була. Байым ишан Баймаҡ яҡтарында беренсе булып яңыса уҡыу ысулдарын, йәғни йәдитселекте индереүсе. Ул шәкерттәренә, дини дәрестәр менән бергә, арифметика, география, астрономия фәндәрен дә өйрәтә. Даны киң таралған ишанды һуңыраҡ Ырымбур губернаторының дин эштәре буйынса ярҙамсыһы, йәғни губерна муллаһы итеп тәғәйенләйҙәр. Ҡайһы бер документаль материалдарға ҡарағанда 1798 йылдан алып 1816 йылға тиклем Ырымбур губернаторының ислам дине буйынса ярҙамсыһы һәм көньяҡ башҡорттары араһында вәкәләтле кешеһе була. Был турала 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу документтарында (ревизская сказка) ошондай мәғлүмәт бар: «Оренбургской губернии Верхнеуральского уезда 5-го башкирского кантона 1 отделения Бурзянской волости команды старшины Валита Якшимбетова дер. Баимова о башкирах мужского и женского пола» в ревизской сказке под номером 1 значится Баим Динебеков — отставной губернский мулла и члены его семьи".
Байым ишан йәшәгән йылдар ҡатмарлы дәүергә (1739—1740 йылдарҙа — Ҡараһаҡал, 1755—1756 йылдарҙа — Сурағол, Батырша, Сураш, Әмин батырҙар, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы тура килә һәм ул, курсалаусы, яҡлаусы һәм тынғыһыҙ зыялы булараҡ, үҙ заманаһының сәйәсәтен, донъя хәлдәрен халыҡҡа дөрөҫ итеп аңлата белгән.
Хәтер
Ауылдаштары Байым ишан менән бәйле урындарҙы тәртиптә тота, уның хөрмәтенә саралар үткәреп тора. Байым ишан ойошторған йыйындар урыны («Байым талы»), уның ҡәбере изге урын булып һанала, хәҙерге ваҡытта халыҡ ишан ерләнгән зыяратты Әүлиәләр зыяраты тип йөрөтә. Ишан ҡәбере һәйбәт ҡаралған. Байымдың бишенсе быуын ейәне Рәсих Әхмәтғәзи улы Байымов үҙенең улдары ярҙамында уны таш менән уратып алған. Шуныһы ғәжәп, ҡәбер эргәһендә ике ҡолас йыуанлығында бейек аҡ ҡайын үҫә.
«Беҙ — байымдар» исемле китапта (авторы тарихсы, журналист А. Ә. Тажитдинов) Байым ишан хаҡында киң мәғлүмәт бирелгән.
2012 йылдың февралендә Сибай ҡалаһының Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында Байым ишандың нәҫелдәренең «Ырыу көсө ‐ тамыр көсө» исемле шәжәрә байрамы үтте. Унда республиканан, Сибай ҡалаһынан, Баймаҡ районынан саҡырылған хөрмәтле ҡунаҡтар һәм Байым ишандың ырыу-ара тоҡомдарының вәкилдәре ҡатнашты. Сибай педагогия колледжы коллективы башланғысы менән ҡаланың драма театры бинаһында үткәрелгән был сараға Байым ишандың нәҫел сылбырын дауам итеүселәр — Байымовтар, Вәлиевтар, Тажетдиновтар, Ғәлиндар саҡырылды. Байым ишандың нәҫеленән бик күп юғары белемле муллалар, ахундар сыҡҡан. Мәҫәлән, уның ейәне Заһретдин Мөхәммәтғәли улы Байымов (1841—1912) «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлап, хәлфәлек дәрәжәһен ала. Байым ишандың нәҫелен дауам итеүсе ғаиләләр күпселеген мәғрифәт, фән, сәйәсәт, сәнғәт өлкәһендә эшләйҙәр, республикала киң билдәле, арҙаҡлы шәхестәр Мөхтәр Байымов, Берйән Байымов, Мазһар Иҫәнбаев, Шакирйән Ғәлин һәм башҡалар Байым ишан исеменә барып тоташа.
Биомедицина инженерияһы
Биомедици́на инженери́яһы (биоинженери́я, bioengineering) —фән һәм техниканың бер йүнәлеше. медицина һәм биологияла инженер принциптарын һәм концепцияларын  яһалма органдар  эшләү, физиологик функциялар  етешһеҙлектәрен компенсациялауҙы  (биомедицина  инженерияһы), үҙгәртелгән - генетик модификацияланған  организмдарҙы , шул иҫәптән культуралы үҫемлектәрҙе һәм ауыл хужалығы хайуандарын  (ген инженерияһы), сифаты алдан билдәләнгән  химик берләшмәләрҙе  молекула кимәлендә  моделләштереү һәм синтезлауҙы  (аҡһым инженерияһы, инженер энзимологияһы) өйрәнә һәм үҫтерә. Медицина өлкәһендә инженерия проектлау һәм  техника, шулай уҡ һаулыҡ һаҡлауҙа  медицина һәм биология фәндәре мәсьәләләрен сисеү,  молекуляр һәм күҙәнәк биологияһының фундаменталь нигеҙҙәренә диагностика, мониторинг һәм терапияны беләштерә.
Башҡа инженерлыҡ өлкәләре менән сағыштырғанда биомедицина инженерияһы үҙаллы тикшеренеү өлкәһе булаҡ яңыраҡ ҡына  килеп сыҡты. Фән менән техниканың был йүнәлеше медицина ярҙамы күрһәтеүҙең сифатын яҡшыртыу маҡсатында инженерлыҡ фәне (техника) менән медицина араһын яҡынайтыу, шулай уҡ сирҙәр  менән бәйле  эштәр: диагностика , мониторинг һәм  дауалау  менән шөғөлләнә. Медицинаға ҡағылмаған өлкәләрәҙә биомедицина инженерияһы биотехнология   менән  бергә үҫешә.
Биомедицинала иң күренекле техник ҡаҙаныштар : биологик яҡтан бер –береһе менән ҡушыла алырлыҡ протездар, төрлө диагностик һәм  дауалау медицина ҡорамалдары. Улар иҫәбенә клиник ҡоролмалар, микро-имплантаттар, визуализация аппараттары (магнит-резонанслы томография, ЭЭГ),  регенератив  туҡыма үҫтереү, фармацевтик препараттар һәм  терапевтик биопрепараттар.
Нейроинженерия
Нейроинженерия. Нервы системаһы өлкәһендә техника йүнәлеше (нейроинженерия, нейрохирургия булараҡ билдәле) - тикшереп, аңлау, яңынан тергеҙеү, алмаштыу йәки нервы системаһы эшен көсәйтеү өсөн техник ысулдар ҡулланған фән.
Нейрохирургия өлкәһендә эшләүсе инженерҙар нервы туҡымаһы йәшәүе сиге менән менән  йәнһеҙ конструкциялар араһындағы сиктә проектлау  мәсьәләләрен сисеү өсөн бик юғары квалификациялы белгес булырға тейеш.
Фармацевтика инженерияһы
Фармацевтика сәнәғәте - бер нисә фән араһындағы фән,  уға  дарыуҙар менән эшләүсе, яңы препараттарҙы  таратыусы техника,  фармацевтика технологиялары, химия машиналары төҙөү һәм фармацевтик анализ  оперциялары блогы инә. Медикаменттар менән дауалауҙы яҡшыртыу өсөн    химик  өҫтәмәләр һәм дарыуҙар технологияһын ҡулланыуға бәйле  уны фармацияның бер өлөшө тип ҡараға була. Техник фармация халыҡ-ара йәмғиәте -халыҡ-ара берләшмә, уны тиҙ үҫеүсе бер нисә фән араһындағы фән тип ҡарай.
Туҡымаларҙы һәм органдарҙы күсереп ултыртыу технологияһы
Гендар инженерияһы туҡымалар инженерияһы кеүек үк  биотехнологияның төп өлөшө, ул биомедицина инженерияһы менән тығыҙ бәйләнгән. Туҡыма инженерияһы маҡсаттарының береһе –  органдар күсереп ултыртыу хәжәте булған пациенттар   өсөн   биологик материалдар  ҡулланып яһалма органдар булдырыу. Биомедицина технологтары һәм инженерҙары әлеге ваҡытта  шундай органдар булдырыу  ысулдарын өйрәнә. Тикшереүселәр кешенең көпшә күҙәнәктәренән (стволовые клетки) ҡаты һөйәктәр һәм трахеялар  үсетә. Бер нисә лабораторияла эшләнгән һейҙек ҡыуығы пациенттарға күсереп ултыртылған. Синтетик һәм биологик молекулалар ярҙамында модификацияланған тәбиғи биологик компоненттар ҡулланып, биологик ысул менән эшләнгән органдарҙы әле эшләү процесы бара. Мәҫәлән, бауыр өсөн биореакторҙарҙың яһалма конструкциялары эсендә бауыр күҙәнәктәрен ҡулланыусы  яйланмалар эшләү.
Ген инженерияһы
Ғәҙәттәге селекциянан айырмалы туранан-тура  булмаған генетик манипуляция, ген инженерияһы  турана-тура сәп-гендарҙың төҙөлөшөн һәм сифаттарын   молекуляр клонлаштырыу һәм трансформациялау  (үҙгәртеү) кеүек заманса инструменттар ҡуллана. Ген инженерияһы биоинженерияның төрлө тармаҡтарында  уңышлы ҡулланыла. Бының миҫалдары булып үҫемлектәр технологияһын яҡшыртыу ( медицинала түгел, ә биологик инженер системаларында ҡулланыу өсөн), модификацияланған (үҙгәртелгән генлы)  бактерияларҙы ҡулланып, кеше өсөн тәғәйенләнгән синтетик инсулин эшләү,  артабанғы тәжрибәләр өсөн сысҡандар үрсетеү тора.
Медицина ҡорамалдары
Медицина техникаһы –был бик ҙур категория, ул һаулыҡ һаҡлауҙың химик дарыу матдәләре менән бергә ҡулланылып, алға ҡуйылған маҡсаттарға ирешергә мөмкинлек биргән бөтә төр продукттарҙы, мәҫәлән, фармацевтика препараттарын йәки биологик препараттарҙы (мәҫәлән, вакциналар) үҙ эсенә ала. Медицина яйланмалары төрлө сирҙәрҙе   диагностикалау, профилактика һәм дауалау  процесында ҡулланыла.
Ҡайһы бер медицина приборҙары һәм яйланмалары: кардиостимуляторҙар, дефибрилляторҙар, инфузион насостар (оҙаҡ ваҡыт дарыуҙы билдәле бер дозала вена аша биреп тороу өсөн), ИВЛ (үпкәне яһалма елләтеү өсөн), яһалма органдар, имплантаттар, протездар, коррекциялаусы линзалар, күҙ протездары, бит һәм теш имплантаттары, кохлеар имплантаттары (тулыһынса һаңғырауҙар өсөн).
Махсус медицина приборҙары булмаһа, кеше организмына кәрәкле йоғонто яһау, организмға химик дарыу матдәләрен индереү ауыр булыр ине. Медицина яйланмалары ҡулланғанда дарыуҙар  төрлө физик, механик һәм йылытыу тәьҫире  ярҙамында организмға тиҙерәк һәм күберәк файҙа килтерә.
Лазерлы стереолитография- медицинала моделдәр яһауҙың практик   өлгөһө,  физик объекттарҙы булдырыу өсөн ҡулланыла. Кеше органдары һәм организмы моделдәрен яһау өсөн, яңынан-яңы инженер методтары  инновацион терапия, ҡатлаулы  комплекслы сирҙәрҙе даими  күҙәтеү (мониторинг) өсөн яңы яйланмаларҙы тикшереү һәм   эшләү ҡулланыла.
АҠШ-та медицина приборҙары түбәндәгесә тәртиптә классификацияланған:
I класс - II һәм III класс яйланмаларға ҡарағанда конструкциялары ябайыраҡ, пациентҡа зыяны юҡ тиерлек. Был класҡа эластик бинттар, ҡарау өсөн  бирсәткәләр һәм оториноларингология  приборҙары, хирургияла ҡул  инструменттары һәм  башҡа шундай дөйөм ҡулланыу приборҙары.
III класс- яйламаның хәүефһеҙлеген һәм эффектлылығын гарантиялау өсөн импорт һәм экспортты раҫлау йәки биржа алдынан белдереү ҡағыҙын, фәнни  баһалама  алыу талап ителә. Улар I класта идара итеү дөйөм элементтарына өҫтәлмә. Мәҫәлән, йөрәк клапандары,  бот һәм тубыҡ быуындарын алмаштырыу, төрлө типтағы  имплантаттар (импланттар), түш имплантаттары өсөн силикон гель, кесе мейе (мозжечок) өсөн имплантлаған стимуляторҙар, имплантлана торған  импульс генераторҙары  һәм  һөйәк эсенә ҡуйыла торған имплантаттар.
Медицина визуализацияһы
Күренештәрҙе визуализациялау (тәндең эске структураһы күренешен булдырыу) – медицина яйланмаларының бер өлөшө. Был өлкәлә табибтар эшләй, уларға ғәҙәти хәлдә был әйберҙәрҙе күрә алмаған осраҡта туранан-тура, йәки туранан-тура булмаған юл менән ҡарау мөмкинлеген бирә  (ҙурлығы йәки  булған урынына бәйле).
Быға ультразвук, магнетизм, ультрафиолет нурланыш, радио нурланыш һәм башҡа саралар инә. МРТ (магнитлы резонанс томмографияһы) биомедицина инженерияһында диагностик визуализацияны ҡулланыуҙың бер миҫалы.
Медицина диагностикаһы өсөн визуализация ҡулланыу технологияһы бик кәрәк. Ғәҙәттә иң ҡатмарлы техника дауаханаларҙа тора: рентгеноскопия, магнитлы резонанс томографияһы (МРТ), позитрон-эмиссион томография (ПЭТ), рентген нурланышы проекцияһы ( рентген-нурҙары  һәм компьютер томографияһы, ультратауыш аппараттары, оптик микроскопия,  электрон микроскопия һәм башҡалар).
Имплантаттар
Имплантат(имплант)- етешмәгән биологик структураны алмаштырған һәм уның функцияһын үтәгән  медицина яйланмаһы. Тән менән бәйләнештә булған имплантат, нимәгә ҡуйылыуына ҡарап,  өҫтө   титан, силикон кеүек биомедицина материалдарынан эшләнә. Ҡайһы бер осраҡта импланттарҙа электр яйланмалары, мәҫәлән, электрокардиостимулятор, була. Ҡайһы бер импланттар- биоактив, мәҫәлән, тире аҫтына ҡуйылған таблетка рәүешендәге дарыуҙарҙы  организмға биреп   торған яйланмалар.
Бионика
Органдарҙы яһалмаға алмаштырыу менән бионика  шөғөлләнә. Бионика- техник яйланмаларҙа һәм системаларҙа йәнле  тәбиғәттең  ойоштороу принциптарын, сифаттарын, функцияларын һәм төҙөлөшөн  ҡулланыу тураһында ғәмәли фән, йәғни йәнле тәбиғәәт формалары һәм уларҙың сәнәғәт өлгөләре. Ябай тел менән әйткәндә, биология менән техниканы ҡушыу фәне.
Бионика ҡайһы бер техник мәсьәләләрҙе сисеү өсөн ҡулланыла ала. Биомедицина инженерияһы- кеше тәненең төрлө өлөштәрен алмаштырыу өсөн нигеҙ. Дауаханаларҙа сир, йәки йәрәхәтләнеү арҡаһында төрлө ағзалары зыян күргән пациенттар бар. Биомедицина инженерҙары табибтар менән бергә улар өсөн яһалма тән өлөштәре булдырыу өҫтәндә эшләйҙәр.
Был ҡыҙыҡлы
Пьезохирургик аппарат– төрлө функциялар башҡара торған   юғары технологиялы аппарат,  ул һөйәк туҡымаһында  операциялар эшләгәндә  ультратауыш энергияһын ҡуллана. Ультратауыш тирбәлеүҙәре  «ультратауыш  бысағы»  тауышын ҡабатлай, лайлалы ҡатлам, ҡан тамырҙарына зыян итмәй генә һөйәкте яра ала һәм башҡа эштәр башҡара.Мәҫәлән, стоматология кабинеттарында теште ауырттырмай ғына алыу өсөн ҡулланыла.
Медицина техникаһы буйынса инженер һөнәренә Өфө дәүләт авиация техник университеты әҙерләй.
Линнеп (замок)
Линнеп замогы (нем. Schloss Linnep ), шулай уҡ Линнеп усадьбаһы (нем. Haus Linnep ) тип тә атала — Германияның  Ратинген (Брайтшайд ҡалаһы өлөшө) ҡалаһында һыуҙағы замок,  Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере.
Тарихы
Беренсе тапҡыр был рыцарҙар замогы XI быуатта күрше Кайзерверт (Kaiserswerth) монастыры документтарында телгә алына.
Линнеп замогы 1802 йылға тиклем ҙур Линнеп бай үҙәге була. Әйткәндәй, барлыҡҡа килеүенән алып унда бер нисә ғаилә йәшәй. 1461 йылда унды рыцарҙар һәм Линнеп байҙары йәшәй  (Linnep, Linepe, Lynepe). Аҙаҡ замок мираҫ буйынса граф Хоэнлимбургскийҙарға (von Grafen Hohenlimburg) күсә. 1582 йылдан бында протестантлыҡ таратыусы  барон Иззельштайнский (Isselstein) ғаиләһе күсеп килә  Тәүҙә һарайҙы   залогҡа, ә 1643 йылда һатып алалар
1731 йылдан хужалары күп тапҡыр үҙгәрә. 1855 йылда поместьены империя графы Фердинанд фон  Шпее граф п  (von Ferdinand Spee), —  Дюссельдорф эргәһендәге Хельторф һарайы хужаһының кесе ҡустыһы һатып ала. Бер үк ваҡытта урман участкаһын да һатып ала һәм поместьеның дөйөм майҙаны 300 гектарға тиклем арта.
1990 йылға тиклем фон Шпее реконструкциялаған һарайҙың яңы ҡабырғаһында Меттман районы архивы урынлаша.
Әлеге ваҡытта замок фермер һәм Христиан-демократик союзы партияһының күп йыллыҡ эшмәкәре, ғаиләһе менән замокта даими йәшәүсе Клеменс Граф фон Шпееның шәхси биләмәһе булып тора. Туристар замокты тыштан ғына ҡарай ала.
2008 йылдың ғинуарында замоктың хужалыҡ эшмәкәрлеге Изабелла һәм Вильдерих (барон Кеттелерский) етәкселеге аҫтына күсә. 2010 йылда замокта тәүге тапҡыр рәсми никахлашыу акттары төҙөлә башлай.
Архитектураһы
Замоктың хәҙерге ҡоролмаларында XII быуат элементтары  иң боронғо  булып тора.. Был роман стилендәге үҙәк башня һәм ҡәлғә диуарҙарының   айырым участкалары. 1769 йылда һарай тулыһынса реконструкциялана, ә 1855 йылда капиталь ремонтлана һәм өлөшләтә яңынан үҙгәртеп ҡорола. Замок Химмельсбах (Hummelsbach) йылға үҙәнендә урынлашҡан,  һыу менән тултырылған  һәм өлөшләтә айырым быуаларға әйләндерелгән йырын менән уратып алынған, улар аша  өс күпер һалынған. Төп инеү урыны бинаның фасады алдында урынлашҡан. Декоратив биҙәлгән баҫҡыстар беренсе ҡатҡа алып бара һәм төп бинаның бейек цоколе өҫтөнән  күтәрелеп тора. Замокҡа үтеп инә торған эске ихата хужалыҡ һәм торлаҡ төҙөлөштәр менән уратып алынған. Уның төрлө йүнәлештә өс сығыу урыны бар.
Замоктан көньяҡ-көнбайыштараҡ, унан йөҙ метр алыҫлыҡта Линнеп  инжил урман сиркәүе урынлашҡан, ул 1684 йылда төҙөлгән һәм Рейн еренең иң боронғо  реформатор сиркәүҙәренең береһе булып тора. Эргәһендә элекке замок тирмәненең ағас йорто урынлашҡан, ул оҙаҡ ваҡыт  трактир булып хеҙмәт иткән, ә бөгөнгө көндә ул ат аҙбары комплексының бер өлөшөн тәшкил итә.
Кнубовец Яков Самуилович
Яков Самуилович Кнубовец (5 май 1902 йыл, Лемешевичи ауылы, Минск губернаһы, Рәсәй империяһы — 1981 йыл, Татар АССР-ы, РСФСР) — совет табип-стоматологы, медицина фәндәре докторы (1967), доцент, Ҡазан медицина институтының стоматология факультеты деканы урынбаҫары (1957—1971).
Биографияһы
1902 йылдың 5 майында Рәсәй империяһының Минск губернаһы Лемешевичи ауылында тыуған.
Бала сағында ата-әсәһе менән бергә Ҡазанға күсеп килә, бында 14 йәшендә стоматология технигы Левин-Эпштейнда уҡый һәм шөғөлләнә башлай. 1920 йылда «өйрәнсек» исеме өсөн имтихан тапшыра, шунан һуң табиптарҙы камиллаштырыу институтына эшкә күсә. Һуңынан Ҡазан ҡала һаулыҡ һаҡлау идаралығының үҙәк стоматология лабораторияһында эшләй.
1926 йылда — теш технигы таныҡлығын, 1936 йылда теш табибы исемен ала. 1939 йылда Ҡазан стоматология институтының ортопед-стоматология кафедраһында ассистент булып эшләй башлай.
1943 йылда Ҡазан медицина институтын табип-стоматолог квалификацияһы буйынса тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡазан ҡалаһында урынлашҡан хәрби госпиталдәрҙә теш-яңаҡ системаһы яралары алған һалдат һәм офицерҙарҙы дауалай. Медицина хеҙмәтенең өлкән лейтенанты.
1949 йылда «О симпатической иннервацию мускулатуры жевательного аппарата » кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1950 йылдан 1957 йылға тиклем Ҡазан табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының (ГИДУВ) стоматология кафедраһында уҡыта. Һуңынан Ҡазан дәүләт медицина институтының стоматология факультетына эшкә күсә, унда 1971 йылға тиклем ассистент һәм доцент булып уҡыта.
1967 йылда «Теш-яңаҡ системаһында дистрофик процестарҙың үҫешенә периферия нервыларын ярһытыу йоғонтоһо» темаһы медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="1">
Һалҡын шишмә (Яңауыл районы)
Һалҡын шишмә — Яңауыл — Тәтешле юлы буйында, Асауҙыбаш ауыл биләмәһендә урынлашҡан шишмә.
Һалҡын шишмә
Был исем шишмәгә күптән түгел генә бирелгән. Боронғо исеме — Хужиәхмәт шишмәһе. Хужиәхмәт Шәйәхмәтов ғаиләһе менән был ерҙәргә 1816 йылда килеп урынлаша. Уның 5 улы һәм 6 ҡыҙы була. Ул саҡтарҙа бирелә ҡуйы урман була. Хужиәхмәт улдары менән әкренләп урманды төпләй башлай, таҙартылған ерҙәрҙә бойҙай менән арыш сәсә. Шулай эшләй торғас Хужиәхмәт ер аҫтынан сығып аҡҡан гөрләүекте күрә. Уның тирәһен таҙарта, төҙөкләндерә. Шунан бирле шишмә халыҡ өсөн яраткан урынға әүерелә.
Балта (Ҡырмыҫҡалы районы)
Балта (Балтино) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453029, ОКАТО коды — 80235823007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Березовка 1
Берёзовка 1 — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ненюшка йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әгерже районы
Әгерже районы  (Әгерҗе районы, Агрызский район) — Татарстандың төньяҡ-көнсығышындағы район, Удмурт Республикаһы менән сиктәш. Район Татарстандын «анклавы» булып тора (ҡоро ер буйынса). Майҙаны — 1796,6 км².
Топономика
Исем Әгержә ир-егет исеменән килә. XVII быуаттарҙа татарҙар яңы ерғә күскәндә, беренселәрҙән Әгерйә булды (район үҙәгенең ниғеҙ һалыусы). Әгержә егет силуэты герб һәм байраҡта һүрәтләнғән.
Халыҡ
Районда 36423 кеше йәшәй (2010).
Милли состав: :
Гәзит
Урыҫ һәм татар телендә «Әгерҗе хәбәрләре» — «Агрызские вести» гәзите бар.
Буредан-Ю
Буредан-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Борнштедт (Бёрде)
Борнштедт (Бёрде) (Bornstedt (Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 456 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Буредан-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Западов Александр Васильевич
Западов Александр Васильевич (, Кронштадт — 11 сентябрь 1997 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәйҙең әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан ВКП (б) ағзаһы.1960 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1959), профессор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Биографияһы
Александр Васильевич Западов гимназия уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. 1925 йылда, «Красный Кронштадт» гәзитендә эшләгәндә әҫәрҙәре баҫыла башлай (1925—1927).
1931 йылда Ленинград тарихи-лингвистик институттың әҙәби бүлеген (хәҙерге — Санкт-Петербург дәүләт университетының филология факультеты), уның янындағы аспирантураны тамамлай (1933), Г. А. Гуковскийҙың уҡыусыһы. 1933—1935 йылдарҙа — «Молодая гвардия» нәшриәтенең Ленинград бүлеге мөхәррире. 1939—1941 йылдарҙа Рус әҙәбиәте институтында эшләй. 1940 йылда «Журнально-сатирическая литература 1760—1790-х гг.» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланй. 1941 йылда Курск педагогия институтының, һуңынан Львов уҡытыусылар институтының доценты була.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың июленән — Ленинград фронтында 531-се артиллерия полкының взвод командиры. Артабан был полк менән төрлө фронттарҙа һуғыша. 1942 йылда ВКП(б) сафына инә. Һуғышты майор званиеһында 1-се Алыҫ Көнсығыш фронты идаралығының оператив бүлеге начальнигы ярҙамсыһы вазифаһында тамамлай. Ике тапҡыр яралана, контузия ала.
1945—1947 йылдарҙа — Удмурт педагогия институты доценты. 1947—1954 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының филология факультетында уҡыта. 1940-сы йылдар аҙағында башҡаса фекерләүселәрҙе партия «эшкәртеүендә» ҡатнаша. Шағир һәм әҙәбиәт белгесе Е. Г. Эткинд һуңынан былай тип яҙа: «''А. В. Западовтың темпераментлы сығышын хәтерләйем (ҡасандыр Гуковскийҙың яратҡан шәкерттәренең береһе, күптәрҙән алда үҙенең уҡытыусыһын һатты, хәҙер уның иҫтәлегенә бағышланған «В глубине строки» китабын баҫтырып сығарҙы); бар тел оҫталығы менән ул диссертацияла кире патриотик боҙоп күрһәтеүҙәр, уның авторына кандидатлыҡ дәрәжәһе биргән ғалимдар советының хаталары тураһында ентекле һөйләне»''.
1954—1961 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының рус әҙәбиәте тарихы һәм журналистика кафедраһы мөдире; 1962—1984 йылдарҙа — журналистика факультетының редакция-нәшриәт эше кафедраһы мөдире. 1959 йылда «Поэзия Державина» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
«Молодая гвардия» гәзитенең Мәскәү нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй.
Миус зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
А. В. Западовтың XVIII быуаттың урыҫ яҙыусылары һәм шағирҙары: М. В. Ломоносовтың, Г. Р. Державиндың, Н. И. Новиковтың, А. П. Сумароковтың, М. М. Херасковтың һәм башҡаларҙың ижадына бағышланған хеҙмәттәре киң билдәлек менән файҙалана. Юғары уҡыу йорттарында уҡытҡан йылдарында ул әҙәбиәт теорияһы, боронғо әҙәбиәт һәм XVIII быуат рус әҙәбиәте тарихы буйынса курстар уҡый.
Үрге Ләкәнде
Үрге Ләкәнде (Верхние Леканды) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 72 кеше. Почта индексы — 453499, ОКАТО коды — 80205828002.
Тарихы
Ләкәнде ауылының Үрге Ләкәнде ауылы 1783 йылдан, IV рәүиз йылынан, ә Түбәнге Ләкәнде  1786 йылдан билдәле. Беренсе ауылға, Үрге Ләкәнде ауылына типтәрҙәр нигеҙ һала, ә икенсеһенә - Дыуан-Табын улусы аҫабалары менән керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәр нигеҙ һала. Үрге Ләкәнде ауылында, барлыҡҡа килеү мәлендә 12 кеше була. 1834 йылда Түбәнге Ләкәнде ауылында типтәрҙәр һаны 200 кеше иҫәпләнә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (65 %), татарҙар (35 %).
Вор-Я-Хулюм
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атайсал (китап)
Эстәлеге
«Атайсал» башҡорт ауылдары тураһында иң тулы белешмә итеп төҙөлгән. Авторҙар Башҡортостан тарихы буйынса аҙ өйрәнелгән һәм билдәле сығанаҡтарҙан (боронғо, сит ил, урыҫ, башҡорт яҙмалары) мәғлүмәт бирә. Китаптың төп өлөшөн башҡорт ауылдары исемлеге биләй, уларҙың ырыу-ҡәбилә, нәҫеле, ораны, тамғаһы һәм башҡа атрибуттары тураһында мәғлүмәт бирелә. Улар Көньяҡ Урал һәм Уралға яҡын биләмәләрҙең төп халҡы — башҡорттар тарихын өйрәнеү өсөн бик мөһим сығанаҡ булып тора. Ғалим Камаловтар китабының үҙенсәлеге тип башҡорт халҡының боронғо ырыу— ҡәбилә, хәрби-сәйәси ойошмаһының ҡоролошо элементтарын, шулай уҡ фәнни экспедициялар, төрлө фондтар һәм архив материалдарын туплауҙы атарға була. Китапта тарихи-этимологик һүҙлек бар. Ул шулай уҡ төрлө дәүергә ҡараған картографик материал менән байытылған.
Китап аҙағында башҡорт ауылдары исемлеге һәм улар тураһында яҙылған бит күрһәтелә. Белешмә китап топонимика, башҡорт халҡының тарихы, айырым ауылдар тарихы менән ҡыҙыҡһыныусыларға тәғәйенләнгән.
Ирсай ауыл Советы (Мишкә районы)
Ирсай ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ирсай ауылы.
Тарихы
Ирсай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Паткуль йорто
Тарихы
XIX быуат башында хәҙерге заманса йорт урынында һарай яны хеҙмәтсеһе Терентьевтың мезонин менән ағас йорт урынлашҡан булған. 1848 йылдан участканы Паткуль Мария Александровна биләй. Яңы ағас йортто төҙөү И. А. Монигетти проекты буйынса 1854 йылда башлана, төҙөлөш менән И.А. Видов етәкселек итә. Иҫке йорт шул уҡ ваҡытта   участка ситенә, Кесе урамға  күсерелә,  һәм йорттоң  флигеле була. Участка тирәләй ҡапҡалар менән ағас ҡоймалар эшләйҙәр. Флигель 1881 йылда ҡорола, архитектор. Н. С.Никитин проекты буйынса мезонин тулыһынса икенсе ҡат итеп үҙгәртеп төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң төп йортта 2-се һанлы балалар баҡсаһы, һуңыраҡ — айнытҡыс, паспорт өҫтәле урынлаша. Әлеге ваҡытта бинаны Пушкин районының Торлаҡ агентлығы һәм кафе (подвалда) биләй. 1950 йылдарҙа участка төпкөлөндә күп фатирлы йорт төҙөлә, был элекке усадьбаның планировкаһын боҙа. Кәртә менән ҡапҡалар ҙа һаҡланмаған. 1990 —2000 йылдарҙа  йорт тирәләй тағы ла 5 яңы торлаҡ  йорт төҙөлә. Мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә булған йорттоң флигеле  2012 йылдың сентябрендә һүтеп алына. Йорт 2015 йылда тергеҙелә, әммә тыштан ғына ул ағас менән көпләнгән, ә йорт үҙе кирбестән яңынан төҙөлгән.
Архитектураһы
Асимметрик йорт. Ул йәй йәшәү өсөн тәғәйенләнгән, тәҙрәләре ҡояш нурҙары йортҡа көнө буйына төшөп торорлоҡ итеп  урынлашҡан   Фасадтарын биҙәлеше таш архитектура алымдарына оҡшаған. Йортта бер нисә эркер, балкон, мөйөш башня -мезонин бар. Фасадтар бай семәрле биҙәктәр менән башҡарылған. Ҡапҡастары менән ишектәре, һылап яһалған фриздары, кәрниздәре һаҡланған
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Наромша өзеніндегі тоған
Наромша өзеніндегі тоған — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/29 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаймыҡсы ҡуңыҙҙар
Ҡаймыҡсы ҡуңыҙҙар (Gyrinidae, Вертячки) — Adephaga аҫотрядынан ғаиләһе, аҫотрядындағы ҡуңыҙҙар ғаиләһе. 800 дән артыҡ төрө бар, Ҡара аяҡлы (Gyrinus marinus Gill) һәм һары аяҡлы (G. natator L.) ҡаймаҡсы ҡуңыҙҙар киң таралған.
Айхбаум
Айхбаум һыра ҡайнатыу компанияһы (нем. Privatbrauerei Eichbaum) Германиялағы   Мангеймда (Баден-Вюртемберг) урынлашҡан. Ул 1679 йылда Мангейм бургомистры Жан дю Шен тарафынан ойошторола (Eichbaum һүҙе немец теленән тәржемә иткәндә «Имән» йәки «Айхбаум» тигәнде аңлата).
Бөгөн Айхбаум һыра ҡайнатыу компанияһы Actris AG компанияһына ҡарай. Дитмар Хопп, SAP AG нигеҙ һалыусыларының береһе, шулай уҡ Actris хужаһы булып тора.
Мангеймда һыраны ҡайһы саҡта яратып мәйет һыуы тип атайҙар. Һыра ҡайнатыу предприятиеһы зыярат менән йәнәш урынлашҡан, ә һыра өсөн һыуҙы туранан-тура ерҙән һурҙырып сығаралар. Әммә был һыуҙың сифатына йоғонто яһамай, сөнки бер нисә һыуға бирешмәй торған балсыҡ ҡатламы һыуҙы бысраныуҙарҙан һаҡлай. UMUC Мангеймда үҙенең кампусына эйә булғанда, был һыра уның студенттары араһында популяр булған. Ҡайһы бер сығарылыш тантаналарына Айхбаум вәкилдәре лә саҡырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сүл
thumb|420px|Сүлдәр Сүл — һирәк, йәки бөтөнләй булмаған флора һәм үҙенсәлекле фауна, тигеҙлек менән билдәленгән ер өҫтөндәге ландшафт. Сүлде ҡомло, ташлы, балсыҡлы, тоҙло тупраҡлыларға бүләләр. Ҡарлы сүлде (Арктика һәм Антарктидала) айырым ҡарайҙар. Иң билдәле сүл — Африка континентының төньяғын биләп торған Сахара сүле. Ярымсүлдәр, шулай уҡ экстремаль ландшафтлы иҫәпләнә. Сүлдәр ҡоро ерҙең барлығы 16,5 млн км² өлөшөн, йәки 11% биләй (Антарктиданан башҡа). Антарктида менән бергә — 20%.
Географик үҙенсәлеге
thumb|300px|Ливия сүле Күпселек сүллектәр геологик платформаларҙа барлыҡҡа килгән. Азия, Африка һәм Австралиялағы сүллектәр диңгеҙ өҫтөнән 200-600 м бейеклектә урынлашҡан, ә Үҙәк Африкалағы һәм Төньяҡ Америкалағы сүлдәр диңгеҙ өҫтөнән 1000 м бейеклектә. Күбеһе тауҙар менән уратып алынған, йәки тауҙарға сиктәш. Ер өҫтө ҡатламы төрлө һәм территорияның геологик төҙөлөшөнән, тәбиғи процестарҙың тәьҫиренән тора.
Климаты
Температура режимы географик урынына бәйләнгән. Сүлдәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радиацияһынан һаҡламай. + 50 °С — ғәҙәти температура, ә иң максималь температура — + 58 °С Сахарала теркәлгән. Төндә ер өҫтө йылыһын бик тиҙ юғалта. Тропик пояста температура амплитудаһы 40 °С етергә мөмкин. Уртаса пояста температура миҙгел алмашыныуына бәйле. Йәй сүлдә йылы, хатта эҫе, ә ҡыш бик ҡырыҫ, -50 °С һалҡынға тиклем етә, ҡар ҡатламы бөтөнләй булмай.
Ел тиҙлеге 80—100 км/сәғ еткән, елдәр — сүлдең үҙенсәлеге. Улар туҙан һәм ҡом бураны сығара.
Флора һәм фаунаһы
Африканың һәм Аравияның субтропик һәм тропик материк эсе сүллектәрендә ксерофил ҡыуаҡлыҡтар һәм күпйыллыҡ үҫемлектәр өҫтөнлөк итә, әммә бында шулай уҡ суккуленттар килеп сыға. Бархан ҡомлоҡтары массивында һәм тоҙ ҡабығы менән ҡапланған майҙандарҙа бер ниндәй ҙә үҫемлек үҫмәй.
Австралия һәм Төньяҡ Америка субтропик сүллектәренең үҫемлектәр ҡатламы байыраҡ (үҫемлектәрҙең күплеге буйынса улар Урта Азия сүллектәренә яҡын) — үҫемлектән мәхрүм булған участкалар бында юҡ тиерлек. Балсыҡлы түбән урындарҙа ҡом теҙмәләре араһында тәпәш акациялар һәм эвкалиптар өҫтөнлөк итә; ҡырсын-ташлы сүллеккә ярым ҡыуаҡлы тоҙуттар — билсән, сыбыҡлыҡтар һ. б. хас. Субтропик һәм тропик диңгеҙ яны сүллектәрҙә (Көнбайыш Сахара, Намиб, Атакама, Калифорния, Мексика) суккулент тибындағы үҫемлектәр өҫтөнлөк итә. Уртаса, субтропик һәм тропик бүлкәттәрҙәге сүллектәрҙең тоҙло тупарҡтарында дөйөм төрҙәр күп. Был Был — галофиль һәм суккулент ярым ҡыуаҡлыҡтар һәм ҡыуаҡлыҡтар (тамарикс, селитрянка һ. б.), бер йыллыҡ тоҙуттар (тоҙут, сведа һ. б.).
Төп сүл үҫемлектәренән оазис, туғай, эре йылға үҙәндәре һәм дельта  фитоценоздары ныҡ айырыла. Азияның сүлле-уртаса бүлкәтендәге үҙәндәрҙә япраҡ ҡойоусы ағастар ҡыуаҡлыҡтары — туранг тирәге, джида, тал, карама; субтропик һәм тропик бүлкәттәрҙә йылға үҙәндәре өсөн — йәшел үҫемлектәр — пальма, олеандр хас.
Сүллектә тереклек итеү шарттары бик ҡаты: һыу юҡлығы, һауаның ҡоролоғо, көслө ҡояш нурҙары, ҡар ҡатламының булмауы менән бергә ҡаты һыуыҡтар. Шуға күрә бында башлыса махсуслаштырылған формалар тереклек итә (морфо-физиологик ҡулланмалар менән дә, йәшәү рәүеше һәм ҡылыҡтары менән дә). Сүллектәр өсөн тиҙ йөрөүсе сүл хайуандары хас, был һыу (һыулау юҡ) һәм аҙыҡ (үлән һирәк) эҙләү, шулай уҡ  йыртҡыстарҙың эҙәрлекләүҙәренән һаҡланыу (йәшеренер урын юҡ) менән бәйле. Дошмандарҙан һәм ҡаты климат шарттарынан йәшеренеү өсөн ҡайһы бер хайуандарҙың ҡом ҡаҙыу өсөн ҡулайламалары көслө үҫешкән (оҙон һығылмалы сәстәрҙән щеткалар, аяҡтарҙа тырнаҡ һәм шырттар, улар ҡомдо тырмап алып ташлау өсөн хеҙмәт итә; ҡырҡҡыстар, шулай алғы тәпәйҙәрендә осло тырнаҡтар  — кимереүселәрҙә). Улар ер аҫты һыйыныу урыны ҡора (өң), йыш ҡына бик ҙур, ҡатмарлы һәм тәрән (оло песчанка), йәки йомшаҡ ҡомға тиҙ генә күмелергә һәләтле. (круглоголовка кеҫәрткеһе, ҡайһы бер бөжәктәр). Тиҙ йүгерә торған формалар ҙа бар (бигерәк тә тояҡлылар). Күп сүл һөйрәлеүселәре (кәҫәрткеләр һәм йыландар) шулай уҡ  тиҙ йөрөүгә һәләтле.
Сүл фаунаһына яҡлаусы «сүллек» төҫө хас — һары, аҡһыл-көрән һәм һоро төҫтәр, был күп хайуандарҙы күренер-күренмәҫ итә. Сүл фаунаһының ҙур өлөшө йәй төнгө йәшәү рәүешен алып бара. Ҡайһы берҙәре йоҡоға тала, айырым төрҙәрҙең (мәҫәлән, йомрандарҙың) ул иң эҫе мәлдә, үҫемлектәрҙең көйөп бөтөүе һәм дымдың етмәүе менән бәйле башлана (йәйге йоҡо, аҙаҡ туранан тура ҡышҡы йоҡоға күсә).
Дымдың, бигерәк тә эсәр һыуҙың етешмәүе — сүлдә йәшәүселәрҙең  төп ауырлыҡтарының береһе. Уларҙың ҡайһы берҙәре һыуҙы даими һәм күп эсә, шуға күрә һыу эҙләп байтаҡ арауыҡ үтә (рябка) йәки йылдың ҡоро ваҡытында һыуға яҡын күсә (тояҡлылар). Башҡалары һыулау менән һирәк ҡулланалар йәки, аҙыҡтағы дым менән сикләнеп, бөтөнләй һыу эсмәйҙәр. Сүл фаунаһының күп вәкилдәренең һыу балансында матдәләр алмашыныу процессында барлыҡҡа килгән метаболик һыу ҙур ролгә эйә (тупланған майҙың ҙур запасы).
Сүлдәрҙе хужалыҡта ҡулланыу
Сүллектә малсылыҡ көтөүлектәре үҫешкән. Игенселек тик һуғарыу ярҙамында ғына мөмкин һәм ғәҙәттә ҙур йылға үҙәндәрендә генә атҡарыла. Күп сүлдәр файҙалы ҡаҙылмаларға бай (бигерәк тә Азияла), нефть һәм газ сығарыу етештерелә.
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә сүлдәр Ҡаҙағстан, Узбәкстан һәм Төрмәнстандың ҙур өлөшөн биләй. Рәсәйҙә сүлдәр Ҡалмыҡ Республикаһының көнсығышында һәм Әстерхан өлкәһенең көньяҡ яртыһында бар.
Сүлдәрҙе киҫеп үткән ҙур йылға үҙәндәрендә һәм дельталарында  (Волга, Аҡтүбә, Һырдарья, Амударья), һуғарыла торған ер эшкәртеү эштәре (йәшелсәселек, дөгөсөлөк, мамыҡсылыҡ, ә урыны менән виноград үҫтереү) киң атҡарыла.
Ҡомло сүлдәрҙә малсылыҡ (һарыҡсылыҡ, дөйәселек) көтөүлектәре өсөн уңайлы шарттар бар (Ҡараҡом, Ҡыҙылҡом, Арал яны Ҡараҡомдары, Сарыесик-Атырау һ. б.), сөнки грунт һыуҙарының ныҡ тәрәндә булыуы арҡаһында (яуым-төшөм парға әйләнеп өлгөрмәйенсә ергә һеңә) бында, тирә-яҡтағы балсыҡлы сүллектәргә ҡарағанда, үҫемлектәр бай. Малдарҙы һыулау өсөн күп һанлы ҡоҙоҡтар һәм артезиан скважиналары бар, улар эргәһендә күп һанлы мал ҡышлауҙары ойошторолған, ә рельефтың бархан араһындағы түбән урындар көслө елдәрҙән, саңлы дауылдарҙан, бурандарҙан һаҡлау сараһы булып тора. Шулай итеп, ҡомло сүлдәр мал көтөү өсөн әүҙем һәм йыл әйләнәһенә ҡулланыла.
Малсылыҡ көтөүлектәре шарттар әҙерәк булыуға ҡарамаҫтан балсыҡлы сүлдәрҙә лә атҡарыла: грунт һыуҙары тәрәнерәк, ҡоҙоҡтар һаны әҙерәк, әммә ваҡытлыса һыу ағымдары һәм яҙғы осорҙа һыу менән тулған ҡороусы йылғалар бар.
Экологик билдәләре
Климаттың тотороҡло һәм цивилизациялы прогресстан алыҫлыҡта ятыу сәбәпле, сүл уникаль экология системаларын һаҡлап ҡала. Ҡайһы бер илдәрҙә сүл участкаһы милли ҡурсаулыҡ составына индерелгән. Икенсе яҡтан, кешеләрҙең сүлдәр янындағы эшмәкәрлеге (урман ҡырҡыу, йылғаларҙы быуыу) сүлдәрҙе киңәйтеүгә килтерә. Сүлләнеү — хәҙерге замандың иң ҡурҡыныс, глобаль һәм тиҙ процестарҙың береһе. 90-сы йылдарҙа сүлләнеү иң ҡоро 3,6 миллион гектар ергә янай. Сүлләнеү төрлө климат шарттарында булыуы мөмкин, бигерәк тә ул эҫе һәм ҡоро райондарҙа тиҙ бара. XX быуатта сүлләнеүҙе йәшелләндереү ысулы менән туҡтатырға маташыуҙар була, һыу үткәргес һәм каналдар төҙөлә. Шуға ҡарамаҫтан, сүлләнеү донъяла иң киҫкен экология проблемаларының береһе булып ҡала.
Федосиха
Федосиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чик йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым  йылғаһы менән ҡушылғансы,   Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вошлынг
Вошлынг — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Березовка 2
Берёзовка 2 — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Березовка 1 йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бур-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мостафин Йәмил Мостафа улы
Мостафин Йәмил Мостафа улы (20 май 1927 йыл — 29 октябрь 2021 йыл) — Мәскәүҙә йәшәп, рус телендә ижад иткән яҙыусы, тәржемәсе. 1980—1990 йылдарҙа «Советский писатель» нәшриәтенең өлкән мөхәррире. 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1987), әҙәби премиялар лауреаты. Тайшет ҡалаһының почётлы гражданы.
Биографияһы
Йәмил Мостафа улы Мостафин 1927 йылдың 20 майында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Яңы Уҫман ауылында тыуған.
Ленинград Хәрби физик культура һәм спорт институтын (1950), М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын (1962) тамамлаған.
1950—1954 йылдарҙа Порт-Артурҙағы совет хәрби-диңгеҙ базаһында хеҙмәт итә, 1-се ранг капитаны. 1961 йылдан алып Мәскәүҙең «Юный техник» журналында яуаплы сәркәтип, 1965 йылдан — «Советская Россия» нәшриәте хеҙмәткәре, артабан РСФСР Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты булып эшләй.
1980—90 йылдарҙа «Советский писатель» нәшриәтендә өлкән мөхәррир вазифаһын башҡара. 2005—2009 йылдарҙа Рәсәй Яҙыусылар союзы идараһы секретары була.
«Батырлыҡ» («Подвиг») исемле тәүге китабы 1969 йылда сыға. «Юл» («Дорога»; 1987) романы, «Күк төҫто ал» («Лови синий цвет»; 1979), «Күпер» («Мост»; 1983), «Ут төртөүсе» («Поджигателъ»; 2007) һ.б. хикәйәләр һәм повестар йыйынтыҡтары авторы.
Әҫәрҙәрен башҡорт теленә Динис Бүләков менән Фәрит Иҫәнғолов һәм башҡалар тәржемә итә. Китаптары шулай уҡ инглиз, вьетнам, ҡытай телдәрендә лә нәшер ителгән.
Үҙе Вәзих Исхаҡовтың «Ҡындан һурылды ҡылыстар» (1971) романын, Ибраһим Абдуллиндың һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә иткән.
СССР Яҙыусылар союзы һәм Бөтә Союз профсоюздар үҙәк советы (1970), СССР-ҙың нәшриәт, полиграфия һәм китап менән сауҙа итеү эштәре буйынса Дәүләт комитетының һәм комсомолдың Үҙәк Комитеты (1972) премияһы, М. Н. Алексеев исемендәге (2000), С.Злобин исемендәге (2005), С. Михалков исемендәге (2015)премия лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены (1987), сит ил ордендары менән бүләкләнгән.
2021 йылдың 29 октябрендә Мәскәүҙә вафат булды.
Вексельбург монастыры
Вексельбург монастыры (Kloster Wechselburg, элек — Чиллен монастыры (Zschillen Kloster)) — бенедикт орденының Бавария конгрегацияһы католик монастыры, Саксония федераль ерендәге Вексельбург общинаһында урынлашҡан.
Коллегиаль сиркәү XII быуатта нигеҙләнгән аббатлыҡтың коллегиаль сиркәүе Заале йылғаһы буйындағы роман ҡаралтылары араһында иң яҡшы һаҡланғаны тип һанала, ә уның лекторийы (Lettner) һәм триуфлы сиркәү тәреһе XIII быуат пластикаһының иң яҡшы өлгөләренең береһе булып тора.
Тарихи очерк
Чиллен ауылы монастырына нигеҙҙе Деди Толстой, граф Веттин һәм Гройч XII быуат уртаһында һала, башта ул «йорт» монастыры һәм ғаилә төрбәһе итеп уйланылған була. 1168 йылда Мейсен епискобы Герунг шул ваҡытта төҙөлгән базиликаның өлөшөн (яҡынса 1200 йылда тамамлаған) изгеләндерә, һәм 1174 йылда изге Августин Уставына ярашлы Галле янындағы Петерсбергтан килгән монах-августиндар даими монастырь тормошон башлап ебәрә.
1278 йылда маркграф Генрих Яҡты теләге буйынса монастырь Немец орденына буйһондорола һәм 1543 йылға тиклем уның идаралығы аҫтында була, Саксония герцогы Мориц тарафынан секулярлаштырыла һәм артабан — Хонштайн, Велен һәм Ломенға алмаштырылып — Шенбург дворяндар нәҫеленә тапшырыла. Нәҡ ошо алмаштырылыу һөҙөмтәһендә монастырь һәм уның күрше общинаһы үҙенә Вексельбург исемен ала (тура тәржемәһе: алмашыу урыны).