cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рим (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Боронғо Рим (лат. Roma antiqua) — Боронғо донъяның һәм антиклыҡтың алдынғы цивилизацияларының береһе. Б.э.т. VIII быуатта Рим ҡалаһы тирәһендә барлыҡҡа килә. Исемен ҡаланы (Roma) нигеҙләүсе Ромул хөрмәтенә алған. Рим үҙәге Капитолий, Палатин һәм Квиринал менән сиктәш һаҙлыҡлы тигеҙлектә урынлашҡан. Цивилизация төҙөлөүгә этрусктар һәм боронғо гректар мәҙәниәте ҙур йоғонто яһаған.
Рим цифрҙары — боронғо римлеләрҙең позицияһы булмаған иҫәпләү системаһында ҡулланылған цифрҙар.
Грек-рим көрәше (классик көрәш, француз көрәше, грек-рим стилендәге спорт көрәше) — бергә-бер ҡаршы тороп көрәшеүҙең европа төрө. Был көрәш ҡағиҙәһе буйынса спортсы, билдәле техник хәрәкәттәр (ысулдар) арсеналын ҡулланып, ярышташын тигеҙлеген юғалтыуға килтерергә һәм уны арҡаһына әйләндереп, салҡан йығып һалырға тейеш. Грек-рим көрәшендә, иркен көрәштән айырмалы рәүештә, аяҡтар менән техник хәрәкәттәр яһау (ярышташтың тәнен эләктереү, уға аяҡ салыу, уны кинәт тартыу һәм аяҡтарын ҡулдар менән эләктереү) тыйыла. Классик көрәш Боронғо Грецияла һәм артабан Рим империяһында барлыҡҡа килгән, ә хәҙерге заман грек-рим көрәше төрө XIX быуаттың беренсе яртыһында Францияла формалашҡан.
Казанда
Казанда — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ид-Яха (Ярудей ҡушылдығы)
Ид-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ислахов Фазлетдин Фәррәх улы
Биографияһы
Фазлетдин Фәррәх улы Ислахов 1944 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Монас ауылында тыуған. Яныбай урта мәктәбен тамамлай. Ошо уҡ мәктәптә һүрәт һәм черчение дәрестәрен алып бара.
1962 йылда Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. 1963 йылда армия сафына алына. Хәрби хеҙмәттән запасҡа ҡайтарылғас, уҡыуын артабан дауам итә.
1970 йылда Горький ҡалаһында эстетика буйынса Бөтә Союз квалификация күтәреү институтын тамамлай. 1971 йылдан алып Өфөлә эшләй. «Башҡортостан» республика гәзитендә рәссам, «Родина», «Искра» кинотеатрҙарында өлкән рекламасы була. 1992—2011 йылдарҙа Зәйнәп Биишева исемендәге "Китап нәшриәтенең художество мөхәррире, баш рәссамы вазифаһын алып бара.
Ижады
40 йылдан ашыу хеҙмәт юлында һүрәт һәм черчение уҡытыусыһынан «Китап» нәшриәтенең баш рәссамы дәрәжәһенә күтәрелә. Ижадында төп йүнәлеше — китап графикаһы. 200-ҙән ашыу китапты, шул иҫәптән "Ҡөрьән Кәрим"де (1993) биҙәгән.
Дәүләт гербы проекты авторы (1993), «Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы», «Башҡортостан Республикаһының халыҡ депутаты», «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре», «Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты» һәм башҡа түшкә таға торған билдәләрҙең эскиздарын эшләгән.
Салауат Юлаевтың 250 йыллығына ул тәҡдим иткән эмблема ҡабул ителә.
Ислахов Фазлетдин Фәррәх улы Рәсәй Рәссамдар союзының арҙаҡлы ағзаһы була.
Шулай уҡ Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы.
Рыбальная (йылға)
Рыбальная — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Клич Бедно селосындағы исемһеҙ күл ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Торонтайыш
Торонтайыш (Трунтаишево) — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы ауыл, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1034 кеше булған. ОКАТО коды — 80202861001.
Смоктуновский Иннокентий Михайлович
Иннокентий Михайлович Смоктуно́вский (тыуғанда —Смоктуно́вич; 28 март 1925 йыл —3 август 1994 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1974), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990). Ленин премияһы лауреаты (1965). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Торонтайыш
Халыҡ һаны
Халҡы башлыса татарҙар (91 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Смоктуновский Иннокентий Михайлович
Биографияһы
Иннокентий Михайлович Смоктуновский 1925 йылдың 28 мартында Томск губернаһының Томск өйәҙе (хәҙерге Томск өлкәһенең Шегар районы) Татьяновка ауылында тыуған. .
Торонтайыш
Тарихы
типтәр ауылы Торонтайышҡа (Мәсәй) шул уҡ исемле йылға эргәһендә яһаҡлы татарҙар (улар һуңынан типтәр ҡатламына күсә) нигеҙ һала. Уларҙы 1760 йылғы килешеү буйынса сотник Иҙрис Мыуашев, старшина Яҡшымбәт Бикташев һәм элекке сотник Аҡҡолай Бикташев етәкселегендә Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары индергән.
Эбенсхаузен
Эбенсхаузен (Ebenshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 284 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 191 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99826 һәм автомобиль коды — WAK.
Торонтайыш
Тарихы
Бында Ҡазан юлының Биляр улусынан яһаҡ татарҙарына урынлашырға рөхсәт ителгән. Ауылдың икенсе исеме — Мәсәй. Мәсәй исемле ике кешенең береһе ауыл исеменә туранан-тура ҡағыла.
1783 йылда — 322, 1795 йылда — 452, 4 башҡорт, 1816 йылда — 762, 1834 йылда — 1096, 1859 йылда — 1732, 1870 йылда — 1712 (2 мәсет, конфессия мәктәбе, почта, 6 тирмән), 1920 йылда 718 йорт эргәһендә 3674 типтәр теркәлгән.
Смоктуновский Иннокентий Михайлович
Биографияһы
Иннокентий Смоктуновский 1994 йылдың 3 авгусында Мәскәү янындағы санаторийҙа инфаркттан һуң дауаланған ваҡытта вафат була. Уны һуңғы юлға көслө алҡыштар менән оҙаталар: быға тиклем бер Рәсәй актёры менән дә бындай хәл булмай. Сәхнә оҫтаһы Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Биклән
Биклән (Биклән, Биклянь) — Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл.
Тарихы
Биклән халҡы XVIII-XIX быуаттарҙа Кама буйы урмандарында мачта нараты һәм суднолар төҙөү, айырым алғанда, Ҡазан адмиралтейск ихтыяждары өсөн ҡеүәтле имән әҙерләгән лашмандар була. Пристангә Кама һәм уның ҡушылдыҡтары буйынса йөҙөп йөрөү өсөн 2-3 аршинлы имән кряжлары (1,5 - 2,0 метр), махсус саналарға аттар егәләр. Лашман эштәре очен аттар бик куп талап ителгән һәм уларҙы башҡорт ауылдарында һатып алғандар йәки алмаштырғандар. Шуға күрә урындағы крестарҙың аттары күп була.
Татар-монгол яуҙарына тиклем үк Ҡыпсаҡ далаһында (һәм тағы ла киңерәк булған Дунайҙан алып Алтайға тиклем булған ерҙәрҙә) ике туғандаш төрки халыҡтар йәшәгән. Бында тулы бер урман ҡырҡыусы ауылдары барлыҡҡа килгән, уларҙың ҡайһы берҙәре хатта беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған, урман лашман исемдәрен лә алған. Урындағы татарҙар араһында Лашманов фамилияһы барлыҡҡа килгән.
1893 йылда ауылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе беренсе Минзәлә лесничествоһы алдында Биклән урман мәктәбе ойошторола. . Уҡыу йорто РИ ер эшкәртеү һәм дәүләт мөлкәте министрлығы тарафынан финанслана торған була.1921 йылда Биклән урман мәктәбе 21 уҡыусыһы өйрәнеү һәм йыһаздары менән Лубян ауылына күсерелә, Лубян урман техникумына нигеҙ һалына.
Демография
Төп милләттәр (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса): татарҙар.
Ауылда тыуған танылған кешйыләр
Миңнегәрәй Әхмәтшин (1889-1938) - 1927-1929 йылдарҙа Татарстан АССР Үҙәк башҡарма комитеты (Тат/ ТатЦИК) рәйесе.
Урта мәсет
Урта мәсет (Orta Cami — «урта мәсет») — Ҡырым Республикаһы Баҡсаһарай ҡалаһының тарихи өлөшөндә, хан һарайынан алыҫ түгел урынлашҡан мәсет.
1881 йылда мәсет мәхәллә тарафынан яңынан төҙөлә. 1929 йылда мәсет ябыла һәм мәҙәниәт йорто һәм кинотеатр булараҡ файҙаланыла башлай. Шул уҡ йылда ул Ҡырым сәнғәт, халыҡ көнкүреше һәм боронғо ҡомартҡыларҙы һаҡлау комитеты (Крымохрис) иҫәбендә торған ғибәҙәт йорто исемлегенә индерелә.
Баҡсаһарай ҡалаһы 23-сө саҡырылыш советының 2001 йылдың 16 июлендәге 20-се сессияһы ҡарары менән мәсет бинаһы «Мостафа-Мәсет» мосолмандар дини ойошмаһына ҡайтарып бирелә. 2012—2013 йылдарҙа Баҡсаһарайҙан Умәровтар ғаиләһе башланғысы буйынса бинаны тарихи реконструкциялау үткәрелә, һуңынан был хаҡта яңыртылған мәсет стенаһында яҙма эшләнә. 2013 йылда реконструкция тамамланғандан һуң, 90 тиерлек йыл ваҡыт үткәндән иман йортонда яңынан йома намаҙы уҡыла, ә мәсет Ҡырым мосолмандары Диниә назаратына (ДУМК) бушлай тапшырыла һәм диндарҙар өсөн даими нигеҙҙә асыла.
Павлов Николай Спиридонович
Павлов Николай Спиридонович (25 август 1922 йыл — 2 апрель 1978 йыл ) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Артиллерия полкының орудие командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1922 йылдың 25 авгусында  Ыҫлаҡбаш ауылы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған (хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы). Сыуаш. Мәктәптә 8 класс уҡыған
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың 21 декабрендә Полесье өлкәһенең Парич районы Дуброво ауылы эргәһендәге бейеклек өсөн барған алышта уның етәкселеге аҫтындағы орудие расчеты фашистарҙың 27 танкы менән һуғыша. Һөҙөмтәлә расчет тарафынан 5 танк юҡ ителә.
1943 йылдан  ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Тыуған ауылында китапханасы булып эшләгән, Еҙҡаҙғанда (Ҡаҙағстан) төҙөлөштә эшләгән.
1978 йылдың 2 апрелендә вафат була. Ыҫлаҡбаш ауылы зыяратында ерләнә.
Хәтер
Ыҫлаҡбаш урта мәктәбе бинаһында Советтар Союзы Геройы Павлов Николай Спиридоновичҡа ошондай яҙыу менән мемориаль таҡта
ҡуйылған:Беҙҙең мәктәптә Советтар Союзы Геройы Павлов Николай Спиридонович уҡыған. Артиллерист.
Кушелкова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әҙел Әшмәнев
Биографияһы
Әҙел Әшмәнев сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Елпачиха (Үдик) ауылы башҡорттарынан.
1773 йылдың 14 декабрендә, Уҫы даруғаһының башҡорт старшиналары, йөҙбаштары һәм рядовой общинниктар делегацияһы составында, Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ихтилал үҙәктәренең береһе булған Чесноковкаға килә. 1773 йылдың көҙөндә-ҡышында Әбдей Абдуллов, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшев менән берлектә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында хәрәкәт иткән баш күтәреүселәрҙең етәкселәренең береһе була.
1773 йылдың декабренең икенсе яртыһынан Әҙел Әшмәнев, Әбдей Абдуллов, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшевтең отрядтары Уҫы ҡалаһы янын, Сарапул һәм Каракулино һарай ауылдарын, Йоҡ ҡаҙна, Аннинский, Рождественский, Башап, Шәрмәйет һәм башҡа заводтарҙы баҫып алалар. 1773 йылдың декабрь аҙағында ихтилалсыларҙың отрядтары Уҫы ҡалаһы янында туплана. 1774 йылдың ғинуарында Салауат Юлаев, Батырҡай Иткинин һәм башҡалар менән бергә Көңгөр ҡалаһына һөжүмдә һәм уны ҡамауҙа ҡатнаша.
1774 йылдың йәйендә Е. И. Пугачёв Төп ғәскәре составында Воткинск һәм Ижевск заводтарын, Мамадышты алыуҙа, Ҡазанды штурмлауҙа ҡатнаша. 1774 йылдың 12 июлендә Ҡазан эргәһендәге алышта Әҙел Әшмәнев әсирлеккә эләгә. И. И. Михельсон командаһы составында булған Ирәкте улусы старшинаһы Шәрип Кейеков хәстәрлеге һөҙөмтәһендә, Әҙел Әшмәнев иреккә сығарыла һәм туған яғына ебәрелә. Йортонда күҙ күреү һәләтен юғалта. 1774 йылдың сентябрендә ҡулға алына һәм Ҡазан йәшерен комиссияһына ебәрелә. Сенаттың Йәшерен экспедицияһы 1775 йылдың 5 апрелендә сығарған приговорға ярашлы мәңгелек каторгаға хөкөм ителгән тип күрһәтелә. Һуҡыр булғанға күрә был хөкөмдән азат ителә, сыбыртҡы менән һуғылған һәм тыуған яғына ҡайтарылған. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Могучаковка
Могучаковка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дуванка ҡылымығының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һ
{| align=right cell-padding=11px Һһ [һы] — Башҡорт алфавитының утыҙ беренсе хәрефе.
Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы
Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы (22 июнь 1977 йыл) — хәрби музыкант, дирижер, полковник (2022). Рәсәйҙең Милли гвардия ғәскәрҙәренең өлгөлө-үрнәк оркестры начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018).
Биографияһы
СССР тарҡалыуы менән, 1990-сы йылдар башында, Башҡортостанға күсеп ҡайтҡанда, йәш ғаиләлә 4 бала: 1971 йылғы Мәүжидә, Азат, 1980 йылғы Юлиә, 1986 йылғы Камил үҫеп килгән була. Ғәли ағай Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Ноғоман ауылынан, ә Зөһрә апай Балаҡатай районы ҡыҙы булғанлыҡтан, улар юл сатында ятҡан Салауат районы биләмәһенә ҡараған Мөрсәлим ауылын һайлай.
1995 йылда остазы кәңәше буйынса егет Мәскәүҙәге П. И. Чайковский исемендәге дәүләт консерваторияһының хәрби дирижёрҙар факультетына уҡырға инә. Уҡыуын тамамлағандан һуң, Өфөгә ул саҡтағы Хәрби осоусылар әҙерләгән Вертолёт мәктәбенә хәрби дирижёр булып ҡайта. Уҡыу йорто ябылғанлыҡтан, Азат Ғәли улы хәрби хеҙмәтен ваҡытлыса ҡалдырып тора.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында дирижёр ассистенты булып эш башлай. Шул уҡ ваҡытта Өфө дәүләт сәнғәт академияһы эргәһендә симфоник оркестр йүнәлеше буйынса аспирантура (А. Людмилин класы) тамамлай.
2003 йылда ғаиләһе (ҡатыны Гүзәл һәм улы Арыҫлан) менән Ҡаһирә ҡалаһындағы Мысыр операһына (ғәрәп. ,,دار الأوبرا المصرية Dār el-Obra el-Masreyya, букв. «Мысыр опера йорто») дирижёр булып эшкә бара. Унда Йәсмин исемле ҡыҙҙары тыуа.
Мысырҙан ҡайтҡас, Киров ҡалаһында урынлашҡан ғәскәри частарҙың береһендә дивизияның оркестр хеҙмәте начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Хәҙерге көндә полковник Азат Шаһмөхәмәтов Рәсәйҙең Милли гвардия ғәскәрҙәренең өлгөлө-үрнәк оркестры начальнигы.
2018 йылдың сентябрендә подполковник Азат Шаһмөхәмәтовҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Карговка
Карговка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вальс
Тарихы
Вальс тәүге тапҡыр Венала XVIII быуаттың 80-се йылдарында популярлыҡ яулай, артабанғы йылдарҙа күп илдәргә тарала. Вальс, бигерәк тә ябыҡ тороштар менән, башҡа бик күп бейеүҙәр булдырыу өсөн өлгө булып тора. Һуңыраҡ вальстың күп төрҙәре барлыҡҡа килә. Элек уны балда бейеһәләр, хәҙер иһә тантаналы сараларҙа һәм ярыштарҙа бейейҙәр. Спорт-бал бейеүҙәренең Европа программаһы талғын һәм Вена вальстарын мотлаҡ үҙ эсенә ала. Вальс сығышы менән Европа халыҡтарының байтаҡ бейеүҙәренә бурыслы. Уның тамырҙары үҙ ваҡыты өсөн популяр «матеник» бейеүендә һәм чех ауылында байрамдарҙа башҡарылған «фуриантэ» төрөндә, француздарҙың «вольт» бейеүендә һәм Австрияның "лендлер"ында урынлашҡан.
XIX һәм XX быуат башында вальстың бер нисә төрө булған. Улар араһында 2/4, 6/8 һәм 5/4 үлсәмлеләре лә бар.
Вальс — 3/4 ритмында иң тәьҫирле хәрәкәттәр сәнғәтенең береһе.
Вальс быуаттан ашыу рус офицерҙары мәҙәниәтенең бер өлөшө булып тора. Вальс бейеү әле лә Суворов һәм Нахимов училищеларында уҡытыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында вальс танго менән бер рәттән алыштар араһындағы ҡыҫҡа тынлыҡ осорондағы илһамлы бейеүҙәрҙең береһе була.
Вальс төрө
Вальс — романтик, нәзәкәтле һәм бик күп төрлө бейеү. Бөгөнгө көндә вальстың күп төрҙәре бар, иң йыш осраған төрҙәре:
Тәүге рус вальстары
Рус вальсының тарихы һоҡланғыс дипломат һәм «Горе от ума» классик комедияһы авторы Александр Грибоедовтан башлана. Грибоедов 1824 йылда ижад иткән музыкаһы Вальс № 2 — уның иң билдәле әҫәрҙәренең береһе.
Тәүге «ысын» урыҫ вальсы Михаил Глинканың «Вальс-Фантазия» (фортепиано версияһы 1839 йыл). Нәҡ ул күпселек ватан «әҙәби» вальстары өлгөһөнә әүерелә.
Әҙәбиәттә
Вальс XIX быуаттың күп кенә әҙәби әҫәрҙәрендә телгә алына: Александр Пушкиндың «Евгений Онегин» романында, Михаил Лермонтовтың «Маскарад»ында, Лев Толстойҙың «Һуғыш һәм солох» роман-эпопеяһында.
Шәрифә
Этимологияһы
Шәрифә исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда ингән, ғәрәп теленән тәржемә иткәндә, мәғәнәһе — ҡәҙерле, маҡтаулы, мәрхәмәтле тигәнде аңлата.
Вальс
Спорт бал бейеүҙәре Башҡортостанда
Бейеү спорты ярыштары Европа бейеүҙәре (Вена вальсы һәм талғын вальс, танго, етеҙ һәм талғын фокстрот), Латин Америкаһы бейеүҙәре (джайв, румба, самба, ча-ча-ча, пасодобль) буйынса үткәрелә. Башҡортостанда бейеү спорты XX быуаттың 80‑се йылдар уртаһында мәҙәни-ял учреждениелары эргәһендәге үҙешмәкәр сәнғәт ижады өлкәһендә үҫеш ала. 1993 йылда Өфөлә Р. Ф. Кондусова етәкселегендә «Телемарк» исемле республикала беренсе бейеү спорт клубы асыла. 1994 йылдан спорт бейеүҙәре буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаттары үткәрелә. Өфөлә 2001 йылда үҫмер спортсылар‑2 араһында Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса, 1998 йылда Рәсәй беренселектәре, 1998—2000 йылдарҙа спорт бейеүҙәре буйынса үҫмер спортсылар‑1 араһында Урал федераль округының асыҡ беренселектәре, 2006—2009 йылдарҙа студенттар араһында Рәсәй Кубогы, 2003, 2008 йылда йәштәр араһында Европа бейеүҙәре буйынса Волга буйы федераль округының асыҡ беренселектәре, 2008 йылда балалар‑2 араһында 8 бейеү буйынса Рәсәй беренселеге, 2009 йылда ололар араһында Европа бейеүҙәре буйынса Волга буйы федераль округының чемпионаты, 2010 йылда үҫмер спортсылар‑1 араһында 10 бейеү буйынса Рәсәй беренселеге уҙғарыла.1996 йылдан йыл һайын спорт бейеүҙәре буйынса Башҡортостан Республикаһы Башлығы призына Асыҡ Башҡортостан Кубогы , 2002 йылдан «Өфө дәүләт нефть техник университеты кубогы», 2007 йылдан «Өфө ҡалаһының мэрының Асыҡ Кубогы», 2003 йылдан Салауат ҡалаһы «Газпром Нефтехим Салават» ААЙ кубогы Бөтә Рәсәй ярыштары үткәрелә. 1999 йылда Башҡортостан Республикаһының бейеүсе парҙары араһында: А. А. Жеребцов һәм Ю. В. Елизарьева — Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса Рәсәйҙең асыҡ чемпионаты финалистары һәм 2000—2002 йылдарҙа Рәсәй чемпионаттарының ярым финалистары. 2003 йылда С. В. Кондусов һәм Д. К. Романенко — Европа бейеүҙәре буйынса Рәсәй чемпионатының ярым финалистары. 2003 йылда Жеребцов һәм Т. Е. Городилина — Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса Рәсәй Кубогының көмөш һәм «БДБ илдәре Кубогы» халыҡ-ара турнирының бронза призёрҙары. 2004 йылда К. И. Каспер һәм М. В. Новицкая — йәштәр араһында 10 бейеү буйынса донъя беренселеге еңеүселәре. 2005 йылда И. Н. Мулявка һәм Э. Э. Ханова — Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса Рәсәй асыҡ чемпионатының ярым финалистары. 2006 йылда Н. В. Елизарьев һәм К. Р.Әхмәҙуллина — икебәйге һәм улар 2007 йылда Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса Рәсәй чемпионаттарының ярым финалистары, Латин Америкаһы бейеүҙәре буйынса «Слава России» халыҡ-ара турниры финалистары.
Шәрифә
Билдәле шәхестәр
Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы (31 ғинуар 1910 йыл — 26 февраль 1939 йыл) — йәмәғәт эшмәкәре. 1931—1936 йылдарҙа РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, 1936—1938 йылдарҙа РКСМ Үҙәк Комитетының бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире, Үҙәк Комитет секретары. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Вальс
Спорт бал бейеүҙәре Башҡортостанда
Башҡортостан Республикаһында 22 бейеү спорт клубы, бейеү спорты буйынса 25‑се «Импульс» ДЮСШ (Өфө), Өфөнөң 11‑се СДЮСШОР‑ында һәм Благовещенск ҡалаһында ДЮСШ‑нда бейеү спорты бүлектәре бар, уларҙа 3 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһында бейеү спорты федерацияһы эшләй.
Шәрифә
Билдәле шәхестәр
Хисмәтуллина Шәрифә — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1965—1977 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил район комитетының беренсе секретары, 1977—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары Хисмәтуллин Фәйзрахман Шәйхитдин улының ҡатыны.
Ябай ҡатын-ҡыҙ
Ишморатова Шәрифә Фәссәхетдин ҡыҙы (1922 йыл — 1986 йыл) — ябай хужабикә, колхозсы, оҫта тегенсе, 8 бала (Зөһрә, Гөлсирә, Гөлсөм, Фәниә, Райхана, Марс, Лилә, Венера) әсәһе. Ире Ишморатов Исрафил Хажиморат улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Вальс
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Шәрифә
Ер-һыу атамаһы
Шәрифә күле — Салауат районы Ҡарағол ауылында.
Шәрифә туғайы — Бөрйән районы Килдеғол ауылындағы туғай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Шәрифә мәсете — Татарстандың Апас районы Танай-Турай ауылында урынлашҡан мәсет.
Габсбургтар
Габсбургтар (нем. Habsburger) —Урта быуаттарҙың Һәм Яңы заман дауамында Европала иң ҡеүәтле монархия династияларының береһе. Династия вәкилдәре Австрия хакимдары булараҡ (1282 йылдан башлап), Европа дәүләттәренең иң алдынғылары рәтендәге күп милләтле Австро — Венгрия империяһына әүерелгән (1918 йылға тиклем), шулай уҡ Изге Рим империяһы императорҙары булараҡ билдәле. Был тәхетте Габсбургтар 1438 йылдан 1806 йылға тиклем (1742—1745 йылдарҙағы ҡыҫҡа өҙөктө иҫәпкә алмағанда) биләйҙәр.
Австрия һәм Изге Рим империяһынан тыш Габсбургтар шулай уҡ түбәндәге илдәрҙең хакимдары булғандар: шулай уҡ күп кенә ваҡ дәүләт берәмектәренең.
Сығышы
Династияға нигеҙ һалыусы Гунтрам Бай (930—990 йылдар) булған. Уның биләмәләре төньяҡ Швейцарияла һәм Эльзаста урынлашҡан.
Уның өлкән улы Ланцелин (991 йылда вафат була) Аргауҙа граф Альтенбург була, ә Ланцелиндың улы Радбот (яҡынса 985—1035 йылдар) Аре йылғаһы янында Габсбург замогын төҙөгән. Ошо исемде ул үҙе һәм уның тоҡомдары ҡабул итеп ала. Версияларҙың береһенә ярашлы, башта замок Габихтсбург (нем.  Habichtsburg ) исемле булған («Ҡарсыға замогы»). Икенсе версияға ярашлы — был исем боронғо немец һүҙе "hab"тан  — (башҡ. кисеү) килеп сыҡҡан (нығытма Аре йылғаһы аша сығыу урынды һаҡлаған). Радбот тоҡомдары үҙҙәренең биләмәләренә өҫтәп Эльзаста (Зундгау) бер нисә биләмә һәм Төньяҡ Швейцарияның күпселек өлөшөн ҡушалар. XIII быуаттың уртаһына Габсбургтар көньяҡ — көнбайыш Германияның ситтәге өлкәләренең иң эре феодал тоҡомдары булып китәләр. Беренсе нәҫел титулы граф Габсбург титулы була.
Габсбургтар графтары
Альбрехт IV һәм Рудольф III нәҫелдән нәҫелгә күсеп килгән биләмәләрҙе бүлешеп алалар: беренсеһенә көнбайыш өлөшө эләгә, Аргау һәм Зундгау шул иҫәптән, ә икенсеһенә — көнсығыш Швейцариялағы ерҙәр. Төп нәҫел булып Альбрехт IV нәҫелен дауам итеүселәр һанала, ә Рудольф III вариҫтары граф Габсбург-Лауфенбург титулы менән йөрөтөлә башлай. Лауфенбургтар вәкилдәре герман сәйәсәтендә әллә ниндәй роль уйнамайҙар һәм бик күп башҡа немец аристократия нәҫелдәре һымаҡ төбәк феодаль нәҫеле булып ҡалдылар. Уларҙың биләмәләре составына Аргау, Тургау, Клеттгау, Кибургтың көнсығыш өлөшө һәм Бургундиялағы бер нисә лен инә. Был нәҫел 1460 йылда юҡҡа сыға.
Австрия тәхетен биләү
Габсбургтарҙың Европа аренаһына сығыуы граф Альбрехт IV улы Рудольф IV (1218—1291) исеме менән бәйле. Ул Габсбургтар биләмәләренә бик ҙур Кибург кенәзлеген ҡуша, ә 1273 йылда немец кенәздәре уны Рудольф I исеме аҫтында Германия короле итеп һайлайҙар. Король булып алғас, Рудольф I Изге Рим империяһында үҙәк власты нығытырға тырыша, әммә уның иң ҙур уңышы Чехия короле Пржемысл Оттокар II 1278 йылда еңеүе була. Ошо еңеүҙең һөҙөмтәләре арҡаһында Рудольф I ҡарамағы аҫтына Австрия һәм Штирия герцоглыҡтары ла эләгә.
Австрия дәүләтенең иң ҡеүәтле сағы Рудольф IV (1358—1365 йылдар) идаралығы ваҡытына тура килә. Ул Австрияның үҙенә башҡа айырым статусҡа эйә булыуына һәм империянан (Privilegium Maius 1358 йыл) тулыһынса азат булыуына дәғүә итә. Шул уҡ ваҡытта төньяҡ һәм үҙәк Швейцариялағы Габсбургтар биләмәләренең төп өлөшө юғалтыла һәм үҙаллы Швейцария конфедерацияһы ойошторола. Һөҙөмтәлә Габсбургтар ҡарамағында булған территориялар конгломераты Австрия герцогтары етәкселегендәге Австрия монархияһына әүерелә.
Австрия биләмәләренең бүленеүе
Рудольф IV вариҫтары, уның ҡустылары Альбрехт III һәм Леопольд III, 1379 йылда үҙ-ара Габсбургтар хужа булған биләмәләрҙе бүлешеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуялар. Альбрехт III Австрия герцоглығын (шул иҫәптән Энса һәм Винер — Нойштадт үҙәнендә Штирия лендарын да), ә Леопольд III Штирия, Каринтия, Крайна, Тироль һәм Алғы Австрияның хакимы булып китә. Һөҙөмтәлә Габсбургтар ерҙәре бер быуатҡа тиерлек династияның ике тармағына бүленә: Альберт тармағы  һәм '''Леопольд тармағы. '''Үҙ сиратында был бүленеү Габсбургтарҙың абруйын ҡырҡа кәметә.
Альберт яғынан туғанлыҡ ептәре
Альберт тармағының иң авторителы сағы 1438 йылда үҙенең хакимлығы аҫтына Үҙәк Европаның иң эре дәүләттәрен Чезия, Венгрия һәм Германияны берләштергән Альбрехт V осорона тура килә. Әммә уның хакимлығы был илдәрҙә ике йыл ғына дауам итә, уның вафатынан һуң бала йәштәге Ладислав Постумдың хакимлығы осоронда, туҡтауһыҙ үҙ — ара һәм граждандар һуғыштары башлана һәм өс дәүләт союзы тарҡала.
Ладиславтың 1457 йылда үлгәненән һуң Альберт тармағы өҙөлә, Австрия герцоглығы Леопольд тармағынан булған герцог Фридрих V ҡарамағына күсә.
Леопольд яғынан туғанлыҡ ептәре
Леопольд III вариҫтары 1406 йылда тағы бер ҡабат үҙ-ара биләмәләрен бүләләр. Габсбургтар йортоноң ике яңы тармағы барлыҡҡа килә: Штирия тармағы һәм Тироль тармағы.
Штирия тармағы
Фридрих V 1440 йылда Германия короле итеп һайлана, ә 1452 йылда Римда Изге Рим империяһы императорҙары тажын кейә (Фридрих III исеме аҫтында). Дөйөм алғанда, уның идара итеү осоро уңышһыҙ булыуға ҡарамаҫтан (Австрия ерҙәре үҙ-ара бәрелештәр һәм венгрҙар һәм төрөктәрҙең барымталары арҡаһында туҙҙырылған була), 1477 йылда уға үҙенең улы һәм шул уҡ ваҡытта Бургунд герцоглығы вариҫының никахын уңышлы ойоштороуы Габсбург монархияһына Нидерландты, Люксембургты һәм Франш — Контены ҡушырға мөмкинлек бирә һәм нәҡ ошо ваҡиға күп милләтле Габсбургтар державаһын булдырыуға беренсе аҙымы була.
Тап бына Фридрих III хакимлығында Габсбургтарҙың киң билдәле булып киткән ике лозунгыһы тыуа: «Башҡалар, әйҙә, һуғышһын, ә һин, бәхетле Австрия, өйлән!» һәм «Австрия дөнья менән идара итергә тейеш» (латин аббревиатураһы «А. Е. I. O. U.»: Austriae est imperare orbi universo). Бынан тыш, 1453 йылда Фридрих III "Privilegium Maius"ты һәм Австрия монархының яңы титулын — эрцгерцог титулын — раҫланы.
Тироль тармағы
Фридрих IV һәм Сигизмундҡа Тиролдең иҡтисади һәм финанс хәлен шаҡтай күтәрергә һәм Европала ҡиммәтле металдар сығанағын һәм Габсбургтарҙың тышҡы сәйәсәтен финанслау буйынса иң эре сығанағына әүерелдереүгә булышлыҡ итә. Шул уҡ ваҡытта Тироль ландтагының көсәйеүе герцогтарҙың хакимлығының сикләүенә килтерә һәм, ахыр сиктә, 1490 йылда Сигизмунд Австрия эрцгерцогы Максимилиан I файҙаһына тәхеттән баш тарта һәм Максимилиан I Тиролде һәм Алғы Австрияны Габсбургтарҙың биләмәләренә ҡуша.
«Баш осонда бер ҡасан да ҡояш батмаған империя»
1493 йылға ҡарата Максимилиан хакимлығы осоронда Үҙәк Европалғыа Габсбургтар биләмәләренең берләшеүе тулыһынса тамамлана. XV быуаттың аҙағында Максимилиан (Филипп улын иҫәпкә алмағанда) Габсбургтар араһынан берҙән-бер ир-ат енесенән булып ҡала. Максимилиан, тәбиғәттән бирелгән һиҙгерлеге һәм бер нисә династия никахтары арҡаһында, Изге Рим империяһы императоры булып һайлана һәм үҙ ырыуын ренесанс Европа гегемондарына әүрелдерә. Улы Филипп Фландрия баш ҡалаһы Брюггта тыуа һәм Францияның көнсығыш сиктәрендәге Карл Ҡыйыуҙың ҙур биләмәләренең вариҫы булған әсәһе Мария Бургундскаяның нәҫел исемен — герцог Бургунд исемен — ала. Бургундия Франция ҡарамағында ҡала, ә Филиппҡа Бургунд герцогы титулы менән бергә ата-бабаларының бик бай булған «Түбәнге илдәре» (икенсе төрлө әйткәндә, Нидерланд) һәм стратегик яҡтан Европаның тап уртаһында урынлашҡан Франш — Конте графлығы күсә. Мария Бургундская үлгәндән һуң император Максимилиан икенсе ҡатынлыҡҡа байҙарҙың байы булған Анна Бретонскаяны алырға ниәт итә, әммә Анна Франция королен һайлай.
1496 йылда Максимилиан католик ғали йәнәптәре менән (әле генә үҙ скипетры аҫтында Испанияны берләштереү тамамлаусы) уларҙың ҡыҙы һәм вариҫы Хуана менән үҙенең улы Филипп Бургундскийҙың никахы тураһында һүҙ ҡуйышып, яңы уңышҡа өлгәшә. Был династия союзы Габсбургтарҙы иң ҡеүәтле Европа династияһы ролендә генә түгел, бөтә донъя кимәлендә, нығытып ҡуя, сөнки Хуананың Испания мираҫына Италияның көньяғындағы Сицилия короллеге һәм Яңы Донъяла һаман арта барған киңәйгән колониялары инә. Максимилиан улының вафатын да кисерә, ул үлгәндән һуң 1519 йылда бөтә булған биләмәләрен ейәне Карл V ҡалдыра. Карл V, уның биләмәләре өҫтөндә бер ҡасан да ҡояш байымай, әйткән. Габсбургтар Бургундия менән бергә электән килгән Францияға ҡарата дошманлыҡ мираҫ итеп ҡабул ителә, Бургундияның көнбайыш өлкәләре һәм Бретония вариҫы Хуана менән менән никах бәхәстәрҙе ҡуйырта. Француз королдәре Габсбургтар уларҙы билмәләре менән уратып алыуҙарын күрәләр. Габсбургтарҙың Бургундия һәм Австрия биләмәләрен берләштереүенә 1535 йылда Карл V оккупациялаған Милан герцоглығы ҡамасаулай. Ошо ерҙәргә хужа булыу өсөн ул француздар менән аяуһыҙ Италия һуғыштары алып бара. Тик ришүәттәр һәм ҡорал ярҙамында ул император титулын яулап ала һәм бөтә ошо ауырлыҡтар өлөшләтә француздарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеү һөҙәмтәһе була. Австрия менән Испания Габсбургтары һәм француз Капетингтары (Валуа һәм Бурбондар династиялары),  XVIII уртаһындағы дипломатик революцияға тиклем,  бер-береһенә иң яуыз дошман булып ҡалалар һәм үҙ-ара туҡтауһыҙ һуғыш алып баралар.
Габсбургтар Испанияла һәм Австрияла
Брюссель килешеүенән бер йыл элек Фердинанд династия тарихында һуңғы бөйөк династия никахын Владислав II ҡыҙы Анна менән теркәй. Анна Габсбургтар йортона тағы ла ике таж алып килә— Богема һәм Венгрия таждары. Уларҙы юғалтмаҫ өсөн Фердинандҡа һәм Аннаға бик күп көс һәм энергия талап ителә, әммә XVII быуат эсендә улар был илдәрҙә короллек дәрәжәһенең вариҫлығын танымаған венгрҙарҙың һәм чехтарҙың ҡаршы тороуын юҡҡа сығара алдылар һәм ике таждың да Австриялағы Габсбургтарҙың вариҫлығы икәнен танытыуға ирештеләр.
Испания Габсбургтары
Карл V вафатынан һуң Испания, Италия һәм Нидерландтағы биләмәләрен уның Контрреформацияның төп яҡлаусыһы булараҡ тарихҡа ингән улы Филипп II мираҫ итеп ала. Уның идаралығы осорондағы триумфтар араһында Англия королеваһы Мария Тюдор менән династия никахы, Хуан Австрийский тарафынан (күп һанлы Габсбургтар бастардтарының береһе) Лепанто янындағы (1571йыл) төрөктәрҙе еңеүе һәм Испания тажына бөтә диңгеҙ аръяғы байлыҡтары менән (1580 йыл) Португалияның тажын ҡушыуы һанала.
Филипптың дини фанатизмы шулай уҡ протестант Англия менән туҡтауһыҙ дауам иткән конфликтҡа һәм Нидерланд провинцияларының болаһына реакция тыуҙырҙы. Һөҙәмтәлә Габсбургтар Хәҙерге замандағы Нидерланд территорияһын юғалттылар.
Филипптың нәҫеле Испания тажын һәм 1640 йылға тиклем Португалияныҡын да һаҡлап килһәләр ҙә, донъя һәм Европа тарихында тышҡы сәйәсәттә Австриялағы ике туған ағай — ҡустыларына таянып төп рөлде уйнамайҙар ине инде. Ерҙәрен елгә осормаҫ өсөн Австриялағы һәм Испаниялағы Габсбургтар бер туҡтауһыҙ бер береһе менән никахлашалар (инцухт), шуның өсөн XVIII быуат башына тегеләр ҙә, былар ҙә тоҡом боҙолоуға дусар булалар [сығанаҡ?]..
Карл II вафаты менән 1700 йылда оло (Испания) тармағы һүнә, Австрия тоҡомо ҡырҡ йылға оҙағыраҡ дауам итә.
Импер Габсбургтар
Император тәхете XVI—XVII быуаттарҙа Габсбургтар йортоноң йәштәр тармағы вәкилдәре — Фердинанд I һәм Анна Агелонская нәҫеле — өҙлөкһөҙ биләне. XVII быуат башында Габсбургтарҙың империяла позициялары Фердинандтың ейәндәре — аҡылһыҙ Рудольф II, штаттгальтер Матиас һәм кардинал Альбрехт араһындағы конфликт арҡаһында ныҡ көсһөҙләнә. Был ваҡыт эсендә Габсбургтар биләмәләрендә сираттағы бүленеш билдәләнә: Ырыуҙң йәш тармаҡтары идаралыҡҡа Штирия менән Тиролде ҡабул итеп алдылар.
Рудольф һәм уның ағалары үлгәндән һуң уларҙың таждары, шул иҫәптән императорҙыҡы, Фердинанд II исемен алған Штирия тармағы вәкиленә күсте.
Яңы монарх Богемияла болалары Утыҙ йыллыҡ һуғышҡа әүерелгән протестанттар менән килешә алманы. Европалағы көстәр балансы мөһим рәүештә үҙгәрә. Һуғыш хәрәкәттәренәФранцияның позицияларын нығытҡан һәм Габсбургтарҙың мәнфәғәттәренә бик ныҡ һуҡҡан Вестфаль солохо (1648 йыл) нөктә ҡуя.
1659 йылда француз короле Людовик XIV Габсбургтар престижына яңы һөжүм эшләй — Пиреней солохо ҡалдырҙы өсөн француздарға Испания Нидерландының көнбайыш өлөшөн ҡалдырҙы, шул иҫәптән Артуа графлығын да. Был ваҡытҡа Бурбондар Габсбургтар менән Европала беренселек өсөн ҡара-ҡаршы торошта еңеүселәр икәне шикһеҙ ине.
Фердинанд II ейәне, император Леопольд, ярты быуат самаһы, 1658 йылдан алып 1705 йылға тиклем идара итә. Уның ҡаҙаныштары һанына Үҙәк Европала Тироль тоҡомо вариҫы менән никах аша Габсбургтар ерҙәрен йыйыу тамамланыуы ла ин. Людовик XIV(1688—1697 йылдар) ҡаршы Аусбург лигаһы һуғышына император хатта боронғо Габсбургтарҙың дошмандарын —протестант — либераль Англия менән Голландияны йәлеп итә.
Леопольдтың ике улы, Иосиф һәм Карл, сиратлап император тәхетен биләнеләр, уларҙың икенсеһенә тәүҙә эйәһеҙ ҡалған Испания тажын тапшырырға уйлайҙар. 1711 йылға, Карл император булып һайланғас, ул Габсбургтарҙан берҙән-бер ир енесенән вариҫ була. Ошондай уҡ хәлдә ҡасандыр уның ата-бабаһы Максимилиан да була. Габсбургтар йорто өҫтөндә тиҙ арала һүнеү ҡурҡынысы килеп баҫа.
Прагматик санкция
Карлдың император тәхетенә ултырыуы уны Испания мираҫы һуғышындағы союздаштары ярҙамынан мәхрүм итә. Улар Австрия һәм Испания берҙәм скипетр аҫтында берләшеүенән шөрләйҙәр ине. Был һуғыш Испания тәхетенең вариҫы тип һаналған Виттельсбахтар тоҡомонан Иосиф Фердинанд — Австрия принцессаһы Мария Антонияның улы — вафат булғандан һуң Испания Габсбургтарының мираҫы өсөн башланып китә. Утрехт солохона (1713 йыл) ярашлы Испания Габсбургтары биләмәләренән император Карлға тик Испания Нидерланды һәм Неаполитан короллеге (тиҙ арала Польша мираҫы өсөн һуғышы һөҙөмтәһе буйынса юғала)тәғәйенләнә. Императорҙың Италия табыштары араһында Мантуя герцоглығы һәм Сардиния утрауы була. Сардиния утрауы 1717 йылда Сицилияға алмаштырыла.
Габсбургтар- Лотарингскийҙар нәҫеле
Габсбургтар династияһы 1736 йылда Лотарингия нәҫеле менән төҙөлгән династия Союзына ярашлы Габсбургтар-Лотарингскийҙар исемен йөрөтә.
Был династияның беренсе императоры Франц Стефан менән Мария Терезияның улы Иосиф II була. Ул Габсбургтар биләмәләрен Польшаны бүлгеләү иҫәбенән (Австрияға Галиция һәм Лодомерия короллеге Львовтағы баш ҡалаһы менән күсә) күпкә ҙурайта, әммә Баварияны яулап алыу планы тормошҡа ашмай (Пфальцтағы Виттельбахтарҙы Австрия Нидерланды иҫәбенә компенсациялау планлаштырылған була).
Наполеон һуғыштары дәүерендә Изге Рим империяһы тарҡалдырыла, уның ҡалдыҡтарында Австрия империяһы ҡалҡып сыға, Габсбургтар Мария Бургундская мираҫынан аҙаҡҡы остоҡтарын юғалталар (улар урынына яңы дәүләт төҙөлә — Бельгия)
XIX быуатта Габсбургстар -Лотарингия нәҫеле (эрцгерцог Иоганндан сыҡҡан граф Мерандарҙың морганатик тоҡомон иҫәпкә алмағанда) биш төп тармаҡҡа тарала: Эсте фамилияһы һәм титулы аҙаҡҡы Моден герцогы Франц Иосиф туғаны эрцгерцог Фердинандҡа мираҫлыҡҡа ҡалдырылған ине. 1914 йылда ул Сараевола үлтерелә, ә уның графиня Хотек менән морганатик никахтан тыуған вариҫтары тәхет мираҫлығынан төшөрөп ҡалдырылғандар ине. Улар Габсбургтар түгел, Гогенберг тип исемләнгән була һәм бер ниндәй ҙә тәхеттәргә дәғүә белдерә алмайҙар (ҡайһы бер Габсбургтар биләмәләрендә, мәҫәлән, Венгрияла морганатик төшөнсәһе бер ҡасан да булмағанына ҡарамаҫтан). Ҡалған ике тармаҡ вәкилдәре (Австрия һәм Тоскан) ҡыҫҡа титуляр форманы ҡулланалар — Австрия эрцгерцогы (Австрия эрцгерцогиняһы), Венгрия һәм Богемия принцы (принцессаһы). 2010 йылда Австрия президент һайлауҙарында Отто Габсбургтың туғанының улы Ульрих Габсбург ҡатнашҡан. Ул етерлек һанда тауыш йыя алмай һәм ярыштан төшөп ҡала. Ул Габсбургтарға президентлыҡҡа кандидат итеп дәғүә итергә рөхсәт өсөн сығыш яһай.
Пименов Иван Тимофеевич
Пименов Иван Тимофеевич (1924 — 22 июль 1943) — 167-се гвардия еңел артиллерия полкы 5-се батареяһының туп тоҫҡаусыһы (1-се гвардия артиллерия дивизияһы, 3-сө гвардия еңел артиллерия бригадаһы), гвардия ҡыҙылармеецы, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Иван Пименов 1924 йылда хәҙерге Ульяновск өлкәһе Карсун районының Үрән-Ҡарлы (Урено-Карлинское) ауылында тыуған.
Урыҫ. Белеме — 6 класс. Армияға саҡырылғанға тиклем Башҡорт АССР-ының Йылайыр игенселек совхозында тракторсы булып эшләй.
1942 йылда армияға Баймаҡ райвоенкоматы тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың октябренән алып һуғышта була.
Гвардия ҡыҙылармеецы Иван Пименов 1943 йылдың 8 июлендә Орел өлкәһенең Самодуровка тораҡ пункты тирәһендә айырыуса ҙур батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 22 июлендә граната менән танк аҫтына ташлана. Орёл өлкәһенең Тросна ауылында ерләнгән<.
Батырлығы
«1943 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Фатеж районы Молотычи тораҡ пунктs янындағы алышта ҡыйыу артиллерист, көслө утҡа тотоуға ҡарамаҫтан, тура тоҫҡау менән дүрт немец танкыһын юҡ итә. Яраланһа ла туп янында ҡала һәм атыуын дауам итә. Дошмандың танк атакаһы кире ҡағыла. 1943 йылдың 22 июлендә Орел өлкәһенең Тросна ауылы эргәһендә дошмандың контратакаһын кире ҡаҡҡанда 19 йәшлек яугир батырҙарса һәләк була».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 8 сентябрендәге Указына ярашлы командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Пименов Иван Тимофеевич үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
Хәтер
Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Урғаҙа ауылында «Сиҙәм» музейы биләмәһендә И. Т. Пименовҡа бюст ҡуйылған (1967). Үрән-Ҡарлы ауылында урта мәктәп бинаһында мемориаль таҡташ ҡуйылған. Баймаҡ ҡалаһында, Баймаҡ районы Урғаҙа ауылында һәм тыуған ауылында урамдар уның исемен йөрөтә.
Һаҙаҡ (ҡасаба)
Һаҙаҡ  (Садак) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы Новоспас ауыл Советы ауыл биләмәһенә ингән ҡасаба.
Туҡмаҡбаш
Туҡмаҡбаш (Тукмакбаш) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452132, ОКАТО коды — 80202816005.
Һаҙаҡ (ҡасаба)
Географияһы
Район үҙәге Матвеевканан 7 километр самаһы алыҫлыҡта көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан ауыл.
Туҡмаҡбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Казачья Слесарка
Казачья Слесарка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һаҙаҡ (ҡасаба)
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 209 кеше йәшәгән (урыҫтар — 54 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса 132 кеше ҡалған.
Казачья Слесарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һаҙаҡ (ҡасаба)
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы үҙе ултырған йылға атамаһынан - Һаҙаҡ гидронимынан алынған. Ырымбур өлкәһенең ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә ошондай аңлатма бирелә:
Казачья Слесарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һаҙаҡ (ҡасаба)
Этимологияһы
Шулай итеп, Һаҙаҡ йылғаһы атамаһы башҡорт теленән алынған, һәм йылғаның бөгөллө булыуына бәйле булған.
Инучины
Инучины — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 493 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эбенхайм
Эбенхайм (Ebenheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 252 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Удмурт теле
Удмурт теле (Удмурт кыл) — удмурттың теле (Удмуртияның рәсми теле). Удмурт теле Урал ғаиләһенә ҡарай. Удмуртияла удмурт теле рәсми тел булып һанала. Яҙмалары кирилл алфавитының нигеҙендә. 324 338 кеше удмурт телен туған теле рәүешендә белә.
Тарих
Фин-уғыр телдәре яҡын.
Удмурт алфавиты
Удмурт алфавиты урыҫ алфавитына нигеҙләнеп төҙөлгән. Хәҙерге удмурт алфавиты 38 хәрефтән тора.
Шутов Александр Павлович
Шутов Александр Павлович  (13 июль 1925 йыл — 27 март 2008 йыл) — совет скульпторы. 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1975), СССР Художество академияһының көмөш миҙалы эйәһе (1971).
Биографияһы
Александр Павлович Шутов 1925 йылдың 13 июлендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы) Андреевка ауылында тыуған. Белеме дөйөм урта.
I960 йылға тиклем БАССР-ҙың Салауат ҡалаһында йәшәгән. 1960 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Скульптор. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы, 1975. 2008 йылдың 27 мартында Өфөлә вафат була.
Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы коллекцияһында, шулай уҡ шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Төп эштәре
«Колхозница», гипс. тон., 1957. «Башкирская невеста», яһалма таш, 1969. Рельеф «Агидель», чеканка, 1966. «Проводы», яһалма таш, 1969. «Пробуждение», яһалма таш, 1969. «Портрет нефтяника», медь, сварка, 1973. «Возвращение», гипс тон., 1974. Рельеф «Портрет В. И. Ленина», алюминий тон., чеканка, 1975. «Нефтяник», гипс тон., 1972. «Бурильщик», керамика, гипс тон., 1973. «Иван Якутов», гипс, 1967—1969. «Дочь хлебороба», гипс тон ., 1957. «Лето», керамика, 1974. «Памяти погибших воинов», гипс тон., 1975.
Һылтанмалар
http://artru.info/ar/37902/
Моиль
Моиль — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 530 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Степачиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кызлыгай Ускат
Кызлыгай Ускат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/43/18 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рыжков Семён Вавилович
Биографияһы
1919 йылдың 23 июнендә Могилёв өлкәһенең Хотин районы Еловец ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1943 йылдан 1948 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында уҡый. 1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Сталинград фронтында һуғыша.
1948 йылдан С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының факультет хирургияһы кафедраһы һәм клиникаһында ғилми-педагогия эшендә түбәндәге вазифаларҙа эшләй: өлкән ординатор, клиника начальнигы ярҙамсыһы һәм академик В. Н. Шамов етәкселегендә уҡытыусы, Ленинградта беренсе гемодиализ һәм беренсе аппарат плазмаферезын булдырыу инициаторы була.
1961 йылдан 1981 йылға тиклем Фибринолизланған ҡан һәм туҡымаларҙы һаҡлау буйынса ғилми-тикшеренеү лабораторияһын ойоштороусы һәм беренсе етәксеһе була, 1981 йылдан — был лабораторияның өлкән ғилми хеҙмәткәре. Төп эшмәкәрлегенән тыш, С. В. Рыжков СССР Оборона министрлығының беренсе баш трансфузиологы була.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
С. В. Рыжковтың төп ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге аппарат плазмоцитоферез ысулы менән ҡан компоненттарын әҙерләү һәм уларҙы дауалауҙа ҡулланыу, әҙерләмәне экстракорпораль детоксикациялау, донорлыҡ һәм үлгәндән һуңғы ҡанды, һөйәк мейеһен һәм башҡа туҡымаларҙы ҡулланыу, гемодиализ һәм перитональ диализ, ашҡаҙан яман шеше менән сирләүселәрҙе хирургик дауалауҙа радиоактив алтынды ҡулланыу. Тыныс ваҡытта һәм һуғыш ваҡытында ҡан хеҙмәтен ойоштороусы була. 1959 йылда академик В. Н. Шамов етәкселегендә С. В. Рыжков Ленинградта беренсе яһалма бөйөр аппаратын ҡуллана.