cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хань (династия)
Көнсығыш Хань
Ҡыҙыл ҡаштарҙың 25 йылдың 5 авгусындағы еңеүе натижәһендә Лю Сю (буласаҡ император Гуан У-ди) Лю фамилияһының хакимлеген аяҡҡа баҫтыра. Тәүге осорҙа тәхет вәриҫлегенә күптәр дәғәүә итһә лә, кире ҡайтарылған Хань династияһы «Һуңғы» (Хоу)  йәки «Көнсығыш» (Дун) Хань исеме аҫтында 220 йылғаса хакимлек итә. Баш күтәреүҙәр ваҡытынан емереклектәрҙә ятҡан баш ҡаланы тергеҙеү урынына императорҙар Лоянға күсенә. 68 йылда бында Ҡытайҙағы тәүге будда ғибәҙәтханаһы «Баймасы» нигеҙләнә. Яңы Хань батшалары, ҡатындары һәм туғандары араһындағы аҫтыртын эштәрҙе иҫкә баш ҡалала ҡалдырып, икенсе тормошҡа аяҡ баҫа. Һөҙөмтәлә етерлек көсләнгән дәүләт баҫҡынсылар өҫтөнән хәл иткес еңеүҙәргә өлгәшә һәм Урта Азияла нығыныу хәстәрен күрә башлай. Үҙҙәре «Серес» тип атаған Ҡытайға Урта диңгеҙ буйынан илселектәр килә, ә Гань Ин етәкләгән разведка отряды Месопотамияға, Бань Чао һалдаттары Каспий диңгеҙенә барып етә. Ҡытай ғәскәре ошо ваҡыттан һуң Тан осоронаса көнбайыш йүнәлештә шулай алыҫ китә алмай.
Рим империяһы менән бәйләнештәр
Евразия материгының ҡапма-ҡаршы ике осондағы мәшһүр дәүләттәр — Хань һәм Рим империяларының, үҙ-ара йыраҡ араларҙа урынлашыу сәбәпле, бер-береһе хаҡындағы мәғлүмәттәре үтә наҡыҫ була. Ҡытайҙар Римде (һуңыраҡ Византияны ла) «Дацинь», һүҙмә-һүҙ «Большая Цинь» — «Ҙур Цинь» тип атап йөрөтһә, римдәр Ҡытай һәм уның халҡын seres тип нарыҡлаған. Был уларса «шёлковый — «ебәк», «ебәк кеүек» йәки «страна шёлка — «ебәк иле» мәғәнәһен биргән. Был һүҙҙең ҡытай телендәге «сы» (絲, 丝) — «ебәк»тән алыныу ихтималы бик тә урынлы. Был атаманан шулай уҡ латин телендәге «serica» — «шёлк» — «ебәк» килеп сыҡҡан. Ебәк һәм уны етештереүселәр хаҡында, мәҫәлән, үҙенең «Тәбиғи тарих» («Естественная история») хеҙмәтендә Оло Плиний (Плиний Старший) яҙып ҡалдырған.
Ҡытайҙың Рим менән бәйләнештәре тураһындағы боронғо мәғлүмәттәрҙе тарихсы Луций Анней Флор хәбәр итә: «Октавиан Август һарайына башҡалар менән бер рәттән, юлдарына дүрт йыл сарыф итеп, Ҡытайҙан да илселәр килде. Ҡунаҡтарҙың римләндәргә ҡарағанда икенсе булған күк-һауа аҫтында йәшәүҙәрен уларҙың тән төҫө лә асыҡ күрһәтеп тора.» Беҙҙең эраның I быуатында Европа менә Ҡытай араһында диңгеҙ аша сауҙа юлы асыла. Был эштә Цзяочжи һалым түләүселәре һәм кхмерҙың Фунань державаһы аралашсы булып сығыш яһай. Бының дөрөҫлөгө Меконг йылғаһы дельтаһында (Птолемей тарафынан Каттигара исеме менән һүрәтләнгән караптар туҡтаған ышыҡ урында табылған боронғо Рим аҡсалары менән нығытыла.
Плиний һүрәтләүенсә, Марк Лициний Красс етәкселегендәге 40 меңлек Рим ғәскәрен парфия һуғышсылары Карры янында тулыһынса ҡыйрата һәм еңелгәндәрҙең дүрттән бер өлөшө Маргианаға ҡыуып алып кителә. Л. Н. Гумилёв фекеренсә, нәҡ улар һундар менән булған беренсе Таласс һуғышында ҡатнаша (б.э.т. 36 йыл) һәм аҙаҡтан Ҡытай биләмәленә күсерелә. Был һығымта «Аполлинарис» легионы яугирҙәренән ҡалған табличкаларҙың күптән түгел Үзбәкстанда табылыуы менән  дәлилләнә.
Һиндостан менән бәйләнештәр
быға тиклем үк булһа ла, һинд тауарҙары һәм тәғлимәттәренең империяға ныҡлап үтеп инеүе нәҡ Хань дәүерендә башлана. Хунну халҡына ҡаршы торорлок союздаш эҙләгәндә (башта юэчжэй ярҙамына таяныу ниәте лә була) Чжан Цянь Бактрия баҙарында Ҡытайҙан Һиндостанға ебәрелгән, ә унан Бактрияға кире килтерелгән илдең үҙәгенең көньяғының сычуань таяҡтарына юлыға. Ҡытай хөкүмәте был сауҙа маршруты хаҡында белмәгән була. Шуға ла был йүнәлештәге сауҙаны ҡаҙна күҙәтеүе аҫтына алыу хаҡында ҡарар ҡабул ителә. Хань У-диҙың Һинд Ҡытайы аша Һиндостанға ҡоро ер буйынса сауҙа юлы асырға тырышыуы уңышһыҙ була. Шуның менән бергә ҡытайҙарҙың Хэсинән көнбайышта ятҡан ерҙәрҙе әкренләп үҙләштереүе башлана һәм был төбәк «Сиюй» исеме аҫтында билдәлелек ала. Бик ныҡ тырышҡан хәлдә лә Яркендтан көнбайышта булған дәүләттәрҙе Хань үҙенә ҡуша алмауын бик тиҙҙән аңлап ала.
Бань Чао һәм уның улы Бань Юн тарафынан ойошторолған экспедициялар сит ерҙәр, шул иҫәптән «Тяньчжу» (天竺) йәки «Цзюаньду» (身毒), йәғни Һиндостан тураһында мәғлүмәт туплай. «Хоу Ханьшу» яҙмаларында улар былай теркәлгән: климаты эҫе һәм дымлы, ерҙәре һөҙәк, халҡы йолалары буйынса «юэчжам»дарға оҡшаш, әммә көсһөҙөрәк. Баш ҡала йылғала урынлашҡан. Филдәрҙә һуғышалар. Буддаға ышаналар. Үлтерештән һәм ҡан ҡойош һуғыштан ерәнәләр. Бер нисә тиҫтә бойондороҡһоҙ ҡала һәм кенәзлек бар, уларҙы ҡушандар яулап алған һәм һәр ергә урындағы идара башлығын ҡуйып сыҡҡан. Төрлө тимер, мөгөҙморон һөйәге һәм ташбаҡа ҡабығы әҙерләйҙәр. Рим менән сауҙа итеп, унан күп тауар килтерәләр. Хань Хэ-ди дәүерендә Һиндостандан бер нисә илселек була. 160 йыл тирәһендә тағы ла бер илселек хәҙерге Вьетнам аша килә. Хань Мин-ди ваҡытынан алып һарайҙа Будда тәғлимәте менән ҡыҙыҡһыныу башлана. Лю Ин, ван Чу (楚王英), Хань Гуан У-диның улы Ҡытай һарайының беренсе буддасыһы була. Ә Хань Хуань-ди дәүерендә буддизм ябай халыҡ араһында ла тарала башлай.
Империяның тарҡалыуы
Ун ике Көнсығыш Хань императорының һигеҙе тәхеткә бала сағында тәғәйенләнә, шуға ла власть ғәмәлдә уларҙың әсәләре һәм башҡа туған-тыумасалары ҡулында була. Хэ-ди хакимлеге династияның түбәнгә тәгәрәү осороноң башланыуы булып йөрөтөлә. Идара дилбегәләрен һарайҙа хеҙмәт итеү өсөн енес биҙҙәре алып ташланған (беселгән) ир-ат (урыҫса евнухтар) һәм улар тирәһендә тупланғандар үҙ ҡулына ала, һәм монархтарҙы үҙ теләге менән тәғәйенләй һәм урынынан бушата.
184 йылда илдә һары бәйләместәр ихтилалы (восстание жёлтых повязок) тоҡана. Хөкүмәттең был боланы баҫтырыуға етерлек көсө булмағанлыҡтан, армия ойоштороу эшенә айырыуса ҡөҙрәтле аҡһөйәктәр (аристократтар) тотона. Фетнә туҡтатылғас барлыҡ ғәмәлдәге власть ошо армия командирҙары ҡулында булып сыға, һәм улар араһында тәхет өсөн низағ башлана.
196 йылда хәрби етәкселәрҙең береһе булған Цао Цао император Сянь-дины илдең емерелгән баш ҡалаһы Лояндан үҙенең Инчуани тарафтарында урынлашҡан баш ҡалаһы Сюйгә күсергә күндерә. Бынан һуң Цао Цао, ил менән Хань династияһы етәкселек иткәнен күрһәтергә тырышһа ла, ғәмәлдә Ҡытайҙың тулы хакименә әйләнә. Әммә уның 220 йылдағы вафатынан һуң мәрхүмдең улы Цао Пэй, император Сянь-дигә «Шаньян гуны» (кенәзе) титулын биреп, уны тәхеттән баш тартырға мәжбүр итә.
Цао Пи нигеҙ һалған Вэй династияһынан Ҡытай тарихында яңы дәүер — Өс батшалыҡ осоро башлана.
Мәҙәни үҫеш
Хань династияһы Ҡытайҙың мәҙәни һәм хужалыҡ үҫеше менән билдәләнә. Тәү осор Көнбайыш хань дәүләт кимәлендә ҡарарҙар ҡабул иткәндә һәм сәйәсәтте ойошторғанда бер үк ваҡытта легизм, даосизм һәм конфуцианлыҡ тәғлимәттәрен ҡулланған. Шулай ҙа император У-ди конфуцианлыҡты дәүләт дине иткән. Б.э.т. 136 йылда был тәғлимәткә ҡағылышы булмаған барлыҡ философия мәктәптәрен һәм кафедраларҙы (boshi 博士) япҡан һәм б.э.т. 124 йылда үҙе ойошторған Тай сюэ конфуцианлыҡ академияһын ғына бар яҡлап ҡурсалап, дәүләт ҡанаты аҫтына алған. Был осорҙа ҡытай баҡса сәнғәте һиҙелерлек үҫеш ала.
Аҡса әйләнешендәге үҙгәрештәр
Хань династияһы Цин династияһынан мираҫ итеп бань лян (半兩, һүҙмә-һүҙ «пол-ляна») аҡсаһын ала. Үҙ династияһының хакимлеге башында император Лю Бан дәүләттең аҡса һарайын яба һәм шәхси кешеләргә тимер аҡса һуғырға рөхсәт бирә. Уның был ҡарары б.э.т. 186 йылда тол ҡатыны императорша Люй-хоу тарафынан юҡҡа сығарыла — нәҡ ул шәхси аҡса һуғыуҙы тыя. Б.э.т. 182 йылда Люй-хоу бығаса ҡулланылғандан күпкә еңелерәк булған бронза тәңкәләр сығара. Был инфляцияның бөтә ил буйынса тиерлек таралыуына һәм уның б.э.т. 175 йылғаса, император Вэнь-ди шәхси аҡса һуғыусыларға яҡынса 2,6 грамм ауырлыҡтағы тәңкәләр эшләргә рөхсәт иткәнсе һуҙылыуына алып килә.
Б.э.т. 144 йылда император Цзин-ди үҙәк хөкүмәт һәм хәрби еткселек файҙаһына тағы ла шәхси аҡса һуғыуҙы тыя. Бер үк ваҡытта ул яңы төр аҡса индерә. Император У-ди б.э.т. 120 йылда шулай уҡ яңы тәңкәләр сығара, ә бер йылдан бөтә ил буйынса бань лян тәңкәләрен ауырлығы 3,2 грамм  булған яңы аҡса — учжу (五銖, һүҙмә «пять чжу») менән алмаштыра. Был аҡса дөйөм ҡытайҙыҡы булып Тан династияһы хакимлегенә тиклем (619—907 йылдар) һаҡланып ҡала. Ван Ман дәүерендә яңы төр аҡса сығарыу менән бәйле уны ҡулланыуҙа ла бер нисә тапҡыр тәнәфестәр булып ала, шулай ҙа 40 йылда император Гуан У-ди уны тулыһынса дөйөм ҡулланылыштағы аҡса итеп раҫлай.
Һалым һалыу һәм милек
Ер хужалары, йыйып алынған уңыштан сығып, ерҙе файҙаланған өсөн түләгән ер һалымынан тыш халыҡ йән башына һалынған һәм милек һалымдарын аҡсалата түләргә тейеш булған. Кеше башына төшкән һалым ир-ат һәм һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн — 120, балалар өсөн 120 тәңкә тәшкил иткән. Сәүҙәгәрҙәр һалымды тағы ҙурыраҡ кимәлдә — йән башына 240 тәңкәнән түләргә тейеш була. Йән башынан алынған йыйым аҡса иҡтисадын дәртләндереп, уға стимул булып торған. Был б. э. т. 118 — беҙҙең эраның 5 йылдары арауығында 28 миллиардтан күберәк, йәғни һәр йылға уртаса 220 миллион тәңкә сығарыуға килтергән.
Ҡулаҡсаның шундай иркен әйләнеше уңышлы сәүҙәгәрҙәргә тәңкәләрен ер һатып алыуға йүнәлтергә мөмкинлек биргән, ә был үҙ сиратында сауҙа синыфының йылдам үҫешенә килтергән. Быға хөкүмәттең, юғары сауҙа һәм милек һалымдары индереп, сәүҙәгәрҙәрҙе ҡаты шарттарға ҡуйыу буйынса айырым ынтылышы ла ҡамасаулай алмаған. Император У-ди хатта рәсми теркәлгән сәүҙәгәрҙәргә ер биләүҙе тыйған ҡанундар ҙа ҡабул иткән, әммә эре сәүҙәгәрҙәр, теркәүҙе урап үтеп, ҙур ер биләмәләренә хужа булған.
Ваҡ ер биләмәләренә эйә булған күп һанлы крәҫтиәндәр Хань династияһы һалымдарының төп сығанағына әүерелә. Проблемала Көнсығыш Хань дәүеренең икенсе яртыһында килеп сыға башлай. Бының сәбәбе крәҫтиәндәрҙең күпселегенең, ҙур бурыстарға батып, бай ер биләүселәргә эшләргә мәжбүр булыуында сағыла. Хань хөкүмәте ваҡ ер хужаларын бурыстарҙан ҡотҡарып, уларға үҙ ерҙәрендә хеҙмәт һалыу мөмкинлеген биргән реформалар үткәрә. Улар һалымдарҙы кәметеүҙе, түләүҙәрҙән ваҡытлыса азат ителеүҙе, ссудалар биреүҙе, шулай уҡ ерһеҙ крәҫтиәндәрҙе ваҡытлыса торлаҡ менән тәьмин итеүҙе күҙ уңында тота. Дәүләттең ер кешеләренә эш ҡоралдары, һалымдарын түләп бөткәнсе махсус ер биләмәләрендә эш биреүе лә был реформаларҙа ҡаралған була. Һалым иҫәбенә бындай крәҫтиәндәр үҫтергән уңышының яртыһын бирергә тейеш була.
168 йылда һалым дәүмәле алынған уңыштың ун биштән бер өлөшөнән утыҙҙан бер өлөшөнә тиклем, йәғни ике тапҡырға, кәметелә, ә һуңыраҡ (Хань династияһы хакимлегенең һуңғы ун йылдарында) йөҙҙөн бер өлөшкә тиклем төшөрөлә. Килемдәрҙең шул рәүешле юғалыуы милеккә һалымдарҙы арттырыу менән ҡаплатыла.
Шәхси һәм дәүләт етештереү берекмәләре
Көнбайыш Хань дәүеренең тәүге осорҙарында, тимер һәм тоҙ бизнесы менән шөғөлләнеп, мул тормошта йәшәгән етештереүселәр, бай сәүҙәгәрҙәр, шулай уҡ урындарҙағы хакимдәр күләме яғынан дәүләт ҡаҙнаһы менән сағыштырылыҡ байлыҡтары һәм меңәрләгән крәҫтиәндәре менән маҡтана алған. Һуңғыларҙың күпселеге үҙ ерҙәрендә эшләмәгәнлектән, хөкүмәт һалым килемдәренең ҙур ғына өлөшөнән мәхрүм булған. Алда әйтелгән байҙарҙы сикләү маҡсатынан император У-ди б. э. т. 117 йылда тоҙ һәм металлургия тармаҡтарын дәүләт ҡарамағына алған. Ҡайһы бер сәнәғәтселәргә тармаҡта административ идарасы булырға ла рөхсәт иткән. Көнсығыш Хань дәүерендә иһә үҙәк хөкүмәт, был дәүләт монополияһын ғәмәлдән сығарып, телгә алынған тармаҡтарҙы хәрби етәкселәргә, урындағы хакимдәргә һәм дә шәхси эшҡыуарҙарға бирә.
Шәхси бизнестың тағы ла бер табышлы тармағы булған ҡаты спиртлы эсемлектәр етештереү б. э. т. 98 йылда дәүләт ҡарамағына алына, әммә был ҡарар б. э. т. 81 йылда ғәмәлдән сығарыла һәм шәхси эшҡыуарҙар өсөн продукцияның һәр 0,2 литры өсөн ике тәңкә күләмендә һалым индерелә. Б. э. т. 110 йылда император У-ди үҙе табышлы алкоголь тармағындағы мутлыҡтары менән фашлана: ашлыҡтың дәүләт запастарын сәүҙәгәрҙәр хаҡынан түбәнерәк хаҡ менән һата. Император Мин-ди хакимлеге осоронда (68 йылда) ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Хаҡ көйләү һәм тотороҡлондарыу буйынса идаралыҡ ойойштороуҙан тыш, бар Көнсығыш Хань дәүерендә үҙәк хөкүмәт тарафынан хаҡтарҙы көйләү ғәмәлдә алып барылмай.
Порсев Михаил Владимирович
Порсев Михаил Владимирович (2 ноябрь 1923 йыл — 6 октябрь 2005 йыл) —  хеҙмәт алдынғыһы, 1940—1985 йылдарҙа «Златоуст машиналар эшләү заводы» производство берекмәһенең слесарь‑лекалолар яһаусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977).
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда «Златоуст машиналар эшләү заводы» производство берекмәһенең  10-сы һанлы цехында слесарь-лекальщик уҡыусыһы  булып башлай. Алты ай өйрәнгәндән һуң үҙ аллы слесарь-лекальщик булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  заводтың комсомол-йәштәр бригадаһында алдынғы хеҙмәт итә.
Квалификацияһын күтәреп, М. В. Порсев ҡатмарлы калибрҙы, шул иҫәптән,  универсаль-йыйылма калибрҙы үҙләштерә. Уның тарафынан хирургик операциялар өсөн  эшләп етештерелгән медицина инструменттары йыйылмаһы  юғары баһа ала.
М. В. Порсев ойошторған слесарь-лекальщиктар мәктәбе юғары аныҡлыҡлы контроль инструмент менән  Златоуст машиналар эшләү заводын ғына түгел, шулай уҡ СССР-ҙың дөйөм машина эшләү министрлығының бер нисә предприятиеларын да тәьмин итә. Уның ҡатнашлығында әҙерләнгән юғары теүәллекле универсаль-йыйылма калибрҙар предприятие тармаҡтарына индерелә, был яңы төр продукцияны эксперименталь үҙләштереүҙә үлсәү инструменттарын ҡырҡа кәметергә мөмкинлек бирә.
1976 йылда планды һәм социалистик йөкләмәләрҙе үтәү буйынса етештереп сығарыуҙағы ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 9 июнендәге указы менән Порсев Михаил Владимировичҡа  Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1985 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем  Златоуст машиналар эшләү заводында слесарь-лекальщик булып эшләй.
Златоуст ҡалаһында йәшәй. 2005 йылдың 6 октябрендә вафат була.
Ленин ордены, Октябрь Революцияһы ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.
Тереғолов Шамил Әхмәт улы
Тереғолов Шамил Әхмәт улы (29 август 1947 йыл — 28 ноябрь 2008 йыл) — балет артисы һәм педагог. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, һуңынан баш балетмейстеры (1990—2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1997) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1985), «Душа танца» призы лауреаты (2007). Балерина Ҡыуатова Леонора Сафа ҡыҙының тормош иптәше.
Биографияһы
Шамил Әхмәт улы Тереғолов 1947 йылдың 29 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған.
йылда Пермь хореография училищеһын (педагогы Ю. Плахт) тамамлай. Унан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһына ҡабул ителә. Шунда уҡ солист итеп тәғәйенләнә. 1989 йылға тиклем бейей, 1990 йылда труппаның баш балетмейстеры була. 1990-сы йылдарҙа театрҙа хореограф Юрий Григорович менән хеҙмәттәшлек итә. Труппаһы менән бергә Италияға, Мысырға, Португалияға, Таиландҡа, Мексикаға, Бразилияға, Швецияға, Германияға, Чехияға, Латвияға гастролдәргә сыға.
Рудольф Нуреев исемендәге Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивален ойоштороусыларҙың береһе була.
Балерина Ҡыуатова Леонора Сафа ҡыҙына өйләнә.
Шамил Әхмәт улы 2008 йылдың 28 ноябрендә вафат була. Өфөлә ерләнгән.
Педагогик эшмәкәрлеге
Шамил Әхмәт улы хореография училищеһында белем алған ваҡытта уҡ Закамсктың балет студияһында уҡыта башлай. 1987 йылдан алып 1982 йылға тиклем — Башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең классик бейеүҙәре педагогы, 1985 йылдан алыпӨфө хореография училищеһында уҡыта, бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһының хореография бүлегендә уҡытыусы булып эшләй. Шулай уҡ Японияла уҡыта, Джексонда (АҠШ), Мадридта, Пермдәге «Арабеск — 2000» халыҡ-ара балет конкурстарында дәрестәр (мастер-класс) үткәрә.
Шамил Тереғоловтың күренекле уҡыусылары — Р. Р. Мөхәммәтов, А. В. Зинов, Р. В. Рыкин, А. М. Шәйҙуллин.
Прохоров Михаил Владимирович
Биографияһы
1941 йылдың июнь айында тыуған ауылындағы мәктәптә 7 класты тамамлай, Бәләбәй педагогия училищеһында уҡый. Һуғыш башланыу менән Калинин исемендәге колхозда эшләй, фронтҡа киткән атаһы урынына Һыуыҡҡул ауыл советы секретары итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдан ВКП /КПСС ағзаһы.
1943 йылда Йәрмәкәй район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл армия сафына алына. Беренсе хәрби һынауҙы Курск дуғаһында ала. Пулеметсы, отделение командиры, аҙаҡ взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1-се һәм 2-се Украина фронттарының ғәскәрҙәре составында Полтавала һөжүмдә ҡатнаша, Днепрҙы аша сыға, Кривой Рог ҡалаһы янында немецтарҙың көслө һөжүмен кире ҡаға, Яссо-Кишинев операцияһында ҡатнаша. Румыниялағы һуғыштарҙың береһендә яралана һәм контузия ала. Госпиталдән һуң Алма-Ата ҡалаһына хәрби училищеға юнәлтелә. Уҡыуҙы тамамлай алмай, сөнки һаулығы арҡаһында комиссиянан үткәрмәйҙәр.
Демобилизациянан һуң тыуған иленә ҡайта. 1950 йылда Өфө геолог-разведка техникумын тамамлай, техник-геофизик һөнәрен ала. Красноярск крайына эшкә билдәләнә, бер йылдан Коми Республикаһына күсә.
1951 йылдан башлап Коми АССР-ы Ухта территориаль геология идаралығы геофизика контораһының сейсмик разведка партияһында геофизик-оператор булып эшләй. Әҙ үҙләштерелгән себер яғының ауыр тәбиғәт-климат шарттарында эшләп, иҫ киткес егәрлелек, маҡсатына ирешеүҙә ныҡышмалылыҡ күрһәтә, квалификациялы белгес-геофизик була.
Республиканың эре нефть һәм газ ятҡылыҡтарын асыуға ифрат ҙур өлөш индерә. Уның туранан-тура ҡатнашлығында республикала 1960 йылдар уртаһында нефть һәм газға перспективалы 20 структура асыҡлана. Сейсмик станция бригадаларын етәкләй, 1961 йылда тәүгеләрҙән булып Пашнин структураһын асыҡлай, был 1963 йылда 60 миллион тонна нефть запасы ятҡылыҡтарын һәм 1965 йылда эре газ конденсат ятҡылығын асыуға мөмкинлек бирә.
Ул етәкләгән сейсмик станция бригадаһы ете йыллыҡ йылдар эсендә планға ярашлы 1050 километр урынына 1250 километр профиль тикшерә. Производствоның әүҙем новаторы, йылға сейсмик эҙләнеүҙәрҙе себерҙең европа өлөшөнә индереү буйынса ойоштороусыларҙың береһе була. Уның башланғысы буйынса төҙөлгән берләшкән күп каналлы аппаратура арҡаһында хеҙмәт етештереүсәнлеге 1,5 тапҡырға арта. Илдә беренсе булып магнитлы яҙма һәм осциллографик яңынан тергеҙеүсе «Эҙләнеү-1» сейсмик станцияһын үҙләштерә. йәш белгестәр араһынан шәхсән 16 квалификациялы оператор- сейсмик эҙләнеүсе әҙерләй.
1963 йылда, тәжрибәле белгес булараҡ, Мали республикаһына командировкаға ебәрелә. Бында йылдан күберәк геофизик тикшеренеүҙәр менән етәкселек итә. Иленә ҡайтҡас, үҙенең эшләүен дауам итә.
Геолог — разведка эштәрен үҫтереү, файҙалы ҡаҙылмаларҙың ятҡылығын эҙләү һәм асыу буйынса ете йыллыҡтың пландарын үтәүҙәге өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 4 июлендәге указы менән Прохоров Михаил Владимировичҡа Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Артабанғы йылдарҙа өлкән инженер, өлкән геофизик, Коми АССР-ы Ухта территориаль геологик идаралығында геофизик контораһы партияһының башлығы булып эшләй. Коми АССР-ы һәм Ненец автономиялы округы территорияларында һәм шул иҫәптән иң мөһим Усин нефть ятҡылығында нефть һәм газ ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. 1987 йылда пенсияға сыға.
Коми республикаһының Ухта ҡалаһында йәшәй. 2012 йылдың 28 июнендә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ленин ордены, «Почёт Билдәһе», 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, миҙалдар, шул иҫәптән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы. «Ер аҫты разведкаһы отличнигы» һәм СССР геология министрлығының «Беренсе асыусы» билдәләре менән бүләкләнгән, РСФСР геология министрлығының Почёт китабына индерелгән.
Башнефть (шашка клубы)
«Башнефть» шашка клубы — Башҡортостан Республикаһының профессиональ шашка клуб. Клубтар араһында үткәрелгән Чемпиондар Кубогы ярыштарында күп тапҡырҙар еңеүсе. 2000 йылдан клубтарҙың Европа рейтингында 1-се урынды биләй. «Башнефть», 2004 йылда ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа Конфедерацияһы Кубогын яулап, ошондай уңышҡа өлгәшкән тәүге клуб булараҡ таныла. Клубҡа нигеҙ һалынған тәүге көндән алып — уның рәйесе һәм тренеры Ю. В. Черток .
Шашка клубының урынлашҡан урыны һәм адресы: 450077, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы,  Достоевский урамы, 49-сы йорт.
1999 йылда клуб «Ишембайнефть » НГДУ-һы эргәһендәге «Нефтсе» шашка клубы булараҡ барлыҡҡа килә (президенты — Владимир Давыдов), 2001 йылдан клуб хәҙерге атамаһын һәм статусын йөрөтә. 2002 йылда «Нефтсе» (Ишембай) профессиональ шашка клубы «Башнефть» атамаһын ала һәм Ишембайҙан Өфөгә күсерелә (президенты — Илгиз Фәйзулла улы Мәжитов). «Башнефть» 2004 йылда Таллинда өсөнсө тапҡыр Европа Шашка конфедерацияһы Кубогын яулай, артабан Кубок мәңгелеккә клуб музейында һаҡлауға ҡалдырыла.
2002 йылда бөтә турнирҙарҙа ла еңә: Рәсәй Кубогы, Европа Шашка конфедерацияһы Кубогы EDC һәм Европа чемпиондары Кубогы.
2004 йылда «Башнефть» — ир-егеттәр араһында ла, ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла Европа клубтары чемпионы. Европа Шашка конфедерацияһының күсмә Кубогы ир-егеттәр командаһында мәңгелеккә ҡалдырыла.
2006 йылда «Башнефттең» ир-егеттәр командаһы — клубтар араһында Европа чемпионы (Франция).
2007 йылда «Башнефттең» ир-егеттәр командаһы клуб командалары араһында дүртенсе тапҡыр рәттән Европа чемпионатында еңеү яулай.
«Башнефть» спортсылары
Клуб намыҫын түбәндәге спортсылар яҡлай: Шварцман Александр (Халыҡ-ара шашкалар буйынса Рәсәйҙең V клуб чемпионатында һәм башҡа ярыштарҙа), Марк Подольский, Александр Балякин, Владимир Мильшин һәм башҡалар.
«Башнефть» клубында тәрбиәләнеүселәр
Блиц-уйын буйынса Рәсәй чемпионы О. А. Беллер (2001), йәштәр араһында Рәсәй чемпионы В. В. Штумпф (1996), Европа беренселегенең бронза призёры: Ф. М. Ишморатов (1999, юниорҙар араһында), Европа беренселегендә еңеүселәр: А. Р. Шәйбәков (2004, миникадеттар араһында), О. В. Абдуллина (2002-04, ҡыҙҙар араһында), А.Иҙрисова (2004, кесе йәштәге ҡыҙҙар араһында), А. М. Әминева (2002, в группе «надежды»), Ю. Вәлиева, А. Сәғитова, А. Урманов, И. Рыжов, С. Федин, Р. Әйүпова, Д. Рысаев, Г. Әбүбәкирова һәм башҡалар. Уларҙың күптәре аҙаҡ клуб өсөн сығыш яһай башлай..
Макурин Алексей Васильевич
Макурин Алексей Васильевич (28 апрель 1972 йыл) — спортсы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). «Бер туған Знаменскийҙар мемориалы» халыҡ‑ара ярыштар (Мәскәү, 1993) һәм Йәштәр олимпия уйындары (1991) еңеүсеһе; бейеклеккә һикереү буйынса үҫмер спортсылар араһында СССР (1990—91) һәм БДБ (1992) чемпионы. 1993—1999 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Биографияһы
Алексей Васильевич Макурин 1972 йылдың 28 апрелендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. 1979 йылда мәктәптә спорт класында уҡыуға һайлап алына. Ун ете йәшендә етем ҡала.
Алексей, буйға тәпәш булһа ла (буйы - 168 см), бейеклеккә һикереү буйынса махсуслаша, 180 см бейеклеккә һикерә. Һикереүсе Рөстәм Әхмәтовтың (Бердичев ҡалаһы) методикаһын ҡулланып, буйын арттырырға тырышып, оҙаҡ ваҡыт арҡыры таяҡта эленеп тора. 1990 йылда, уны Рәсәй йыйылма командаһына алғанда, буйы 186 сантиметр һәм ауырлығы 83 килограмм була, шуның өсөн уны дуҫтары «осоусы шифоньер» тип йөрөтәләр.
1995 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын, 2004 йылда – Стәрлетамаҡ физик культура институтын тамамлай.
Спорт менән Стәрлетамаҡ ҡалаһының олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә, «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәтендә (тренерҙары А. А. Пономаренко һәм Р. А. Салеев) шөғөлләнә. Һуңынан Рәсәй йыйылма командаһының Башҡортостан буйынса тренеры Әнүәр Агеевта күнекмәләр ала.
1990 йылда СССР йыйылма командаһы ағзаһы була, 1992 йылда – БДБ йыйылма командаһы (1992), 1993 – 1999 йылдарҙа – Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 1996 йылда ул ҡуйған бейеклеккә һикереү буйынса Башҡортостан рекорды — 2 метр 32 сантиметр, әлегә тиклем үтелмәгән.
Әлеге ваҡытта Стәрлетамаҡ янғын һүндереү часында спорт эшен ойоштороусы булып эшләй.
Старочеркасская станицаһы
Старочеркасская (Старочеркасск, 1805 йылға тиклем — Черкасск) — Ростов өлкәһе Аҡсай районындағы станица. Дон йылғаһының уң яҡ ярында, Дондағы Ростовтан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Старочеркасский ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Макурин Алексей Васильевич
Биографияһы
Ғаиләһе: өйләнгән, ике балаһы бар.
Старочеркасская станицаһы
Дон казактары баш ҡалаһы, генерал Матвей Платовтың һәм башҡа дон геройҙарының тыуған ере булараҡ билдәле. Станица үҙәгендә Старочеркасск музей-ҡурсаулығы урынлашҡан, уның биләгән майҙаны — 180 га. Йыл һайын бында казак мәҙәниәте фестивале үткәрелә.
Тарих
Дондағы Черкасск ҡаласығы 1593 йылдағы тарихи акттарҙа телгә алына. В. Н. Татищевтың «История России с самых древнейших времен» һәм Н. А. Маркевичтың «История Малороссии» китаптарында фаразлау буйынса"град Черкасский" ауылына батша Иван Грозный ваҡытында казак-черкестар тарафынан нигеҙ һалына. Был Черкасск старостаһы кенәз М. А. Вишневецкийҙың төрөктәр ҡамауҙа тотҡан Әстерханға ярҙамға килгән экспедиияһы ваҡытында 1569 йылда булған. Н. М. Карамзин был хәл Иван Грозныйҙың атаһы батша булған саҡта ғәмәлғә ингән тип иҫәпләй.
1637 йылда Старочеркасскиҙән Азов походтары башлана, ул саҡта төрөк ҡәлғәһе Аҙауҙы казактар яулап ала һәм дүрт йыл һаҡлап тота. Уларға үс итеп, төрөктәр1643 йылда Черкасскиҙы тулыһынса яндыра, ләкин ҡаласыҡ бер йыл үтеүгә тергеҙелә һәм нығытыла. 1643 йылда Черкасск ҡалаһына казактарҙың баш станы күсеп килә, был ҡаласыҡты дон казактарының баш ҡалаһына әйләндерә. 1650 йылда Азов кампанияһының нәҙере буйынса беренсе ағас ғәскәр ғибәҙәтханаһы төҙөлә. Собор эргәһендәге майҙанда ғәскәр түңәрәктәре үткәрелә.
1667 йылда тап Черкасскиҙә Зимовейская станицаһы казағы Степан Разиндың ихтилалы башлана, ә 1708 йылда үҙенең йорт ихатаһында икенсе ихтилалдың башлығы Кондратий Булавин үлтерелә.
Старочеркасская станицаһы Дон ғәскәре өлкәһенең Черкасск округына ҡарай һәм 1918 йылда үҙ эсенә түбәндәге утарҙарҙы ала:
Станица атамандары
(«Дон ғәскәре өлк иҫтәлекле китаптары» мәғлүмәттәре буйынса, 1868—1916 йылдар )
Жилино (Башҡортостан)
Жилин — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Октябрь районы ҡарамағындағы Нуғай ауыл Советына инә.
Тарихы
1992 йылда Нуғай ауыл Советының дүрт тораҡ пункты Нуғай, Жилин, Зинин һәм Кордон Өфө ҡала Советы ҡарамағына инә. 2008 йылда Ағиҙел йылғаһы аша яңы күпер асылыу менән улар йылдам үҫешә башлай. Бөгөн биләмәлә әүҙем төҙөлөш бара.
Инфраструктураһы
Ауылға ингән ерҙә ҙур супермаркет, дарыухана, төҙөлөш һәм хужалыҡ тауарҙары магазиндары, мебель магазины һәм башҡалар урынлашҡан.
Транспорт һәм юл
Ауыл менән Өфө ҡалаһы араһында автобус бәйләнеше булдырылған, 124, 124к, 130, 130к, 131к, 300 ҡала яны маршрут автобустары йөрөй. Ағиҙел йылғаһы аша күпер төҙөлгәндән һуң ауылдан ҡала үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 11,7 км тәшкил итә.
Урамдарға башлыса ҡырсынташ-ҡом түшәлгән.
Бошман-Һыуын-Ҡараҡыпсаҡ улусы
Бошман-Һыуын-Ҡараҡыпсаҡ (Бошмаш-Һыуын-Ҡара-Ҡыпсаҡ) улусы — Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең төньяғында урынлашҡан административ-территориаль берәмек.
Ырымбур өйәҙе составында 1865 йылдың 5 майынан 1917 йылдың 1 сентябренә тиклем була. Хәрби Министрҙың 1868 йылғы приказы менән улыҫта 8 ауыл йәмғиәте барлыҡҡа килтерелә.
Бошман-Һыуын-Ҡараҡыпсаҡ улусы 1917 йылдан 1920 йылға тиклем Башҡортостан мөхтәриәтенең (191 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Ҡыпсаҡ кантоны составында , шунан Ҡыпсаҡ кантоны Ете ырыу кантоны менән берләштерелә һәм Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы составындағы Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны тип атала башлай. Хәҙер — яҡынса Ырымбур өлкәһенең Ташлы районына ҡарай
Өфө өлкәһе
Өфө өлкәһе  — 1952 йылдың 29 майынан 1953 йылға саҡлы РСФСР-ҙың Башҡорт АССР-ы составындағы административ-территориаль берәмеге.
1952 йылдың майынан 1953 йылға саҡлы ВКП(б)-КПСС-тың Өфө өлкә комитетының 1-се секретаре булып Ҡорбанғолов Хәби Яуыҡман улы эшләй.
Тарихы
Өфө өлкәһе (Стәрлетамаҡ өлкәһе менән бер рәттән) 1952 йылдың 29 майында эре АССР-ҙар араһында өлкәләргә бүлеү эксперименты барышында барлыҡҡа килгән.
Бер йыл да үтмәгән, эксперимент уңышһыҙ тип табылған һәм өлкәне бөтөргәндәр (1953 йылдың 30 апреле).
Географияһы
Башҡорт АССР-ының төньяғында урынлашҡан.
Административ бүленеше
Баш ҡалаһы — Өфө (республика ҡарамағындағы ҡала)
Башҡортостандың элекке ҡала тибындағы ҡасабалары
Башҡортостандың элекке ҡала тибындағы ҡасабалары — административ-территориаль үҙгәртеп ҡороуҙар менән бәйле был статусты юғалтҡан ҡала тибындағы ҡасабалар (эшселәрҙең, дача һәм курорт).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рәсәйҙең элекке ҡала тибындағы ҡасабалары
Киров районы (Дондағы Ростов)
Киров районы Дондағы Ростовта 1936 йылда барлыҡҡа килә.
Бында Көньяҡ федераль округтың, Ростов өлкәһенең һәм ҡаланың үҙенең бөтә төп идара итеү хәкимиәт органдары, эре сауҙа һәм финанс компаниялары, шулай уҡ мәҙәни үҙәктәре урынлашҡан.
Тарихы
Шуныһы иғтибарға лайыҡ, райондың тарихи яҙмышы, Дондағы Ростов ҡалаһына нигеҙ һалыныу тарихы менән тап килә. 1 Май исемендәге парктағы Димитрий Ростовский ҡәлғәһе ҡалдыҡтары, һәм, риүәйәт буйынса, Император Петр Беренсе ғали йәнәптәре һыу эскән бай һыу сығанаҡтары ошо хаҡта хәтерләтә. Тап ошонда 1749 йылда ҡала нигеҙләнгән. Седов урамы Дондағы Ростовтың билдәле һәм элекке үҙәк урамы булған.
Шул ваҡыттан алып район биләмәләре ҡаланың үҙәге булып тора. Ул ҡаланың тарихҡа инеп ҡалған мөһим ваҡиғалар урыны булып тора. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Ростов иң эре оборона һәм сауҙа нөктәһе була. Шунан ауыл хужалығы тауарҙары, металл сит илдәргә ебәрелә. Күреүселәр әйтеүенсә, Рәсәйҙең көньяғындағы порттарының береһе лә, Ростовтағы кеүек, экспорттың шул тиклем йылдам үҫешен белмәй. 1857 йылда Ростовта тәүге сәнәғәт предприятиеһы барлыҡҡа килде. Сама менән шул ваҡытта «Бай ҡоҙоҡ» тан һыу үткәргес төҙөүгә тәү тапҡыр ынтылыш яһала
Мәҙәниәте
Ҙур мәҙәни мираҫҡа эйә булған Киров районы, уны ҡәҙерләп һаҡлауҙы һәм арттырыуҙы дауам итә. Музыка театры, Өлкә филармонияһы, Өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы, ҡурсаҡ Театры, Дон асыҡ китапханаһы, «Буревестник» кинотеатры, кино Йорто — был ҡаланың, ростовлылар барыһы ла яратҡан мәҙәни үҙәктәренең тулы булмаған исемлеге. «Бриз» һәм «Тулҡын» бассейндары ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Пушкин урамы,Дон йылғаһы Яр буйы урамы, Дон йылғаһының һул яҡ яры ҡала халҡының һәр ваҡыт популяр ял итеү зоналары булды. Райондың иң үҙенсәлекле иҫтәлекле урындарының береһе — Гәзит урамындағы йәмәғәт бәҙрәфе.
Мәғариф
Район территорияһында Ростов дәүләт университеты (РГУ), Ростов дәүләт төҙөлөш университеты (РГСУ), Ростов дәүләт иҡтисад университеты (РГЭУ), Ростов дәүләт медицина университеты (РГМУ), Новороссийск Дәүләт Диңгеҙ академияһы филиалы урынлашҡан. Ростов медицина колледждары һәм Г. Я. Седов исемендәге Ростов диңгеҙ колледжы махсус урта белем бирә, ә РГСУ янындағы лицейҙа, медицина лицейында, 19-сы банк-лицейҙа, 17-се «Сократ» профессиональ техникумында йәштәр башланғыс һөнәри белем алырға мөмкин. Районда шулай уҡ 10 белем биреү мәктәбе, 18 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы бар.
Марс (мәғәнәләр)
Марс — Боронғо Рим мифологияһындағы һуғыш аллаһы Марс хөрмәтенә ҡулланылған атама, исем.
Амударъя
Амударъя́ (иҫк. Аму-Даръя) (таж. Амударё, үзб. Amudaryo, төркм.  Amyderýa, фарс. آمودریا‎ «Аму» — Амуль тарихи ҡала исеменән һәм таж.  Дарё — «йылға»; икенсе исеме: грек. «Oxos», латин. «Oxus», ғәрәп теленән «Джейхун» ) — Урта Азиялағы йылға. Оҙонлоғо 1415 км, бассейн майҙаны 309 мең км² (Атаморат ҡалаһына тиклем).
Пәнж һәм Вәхш йылғалары ҡушылып, Арал диңгеҙенә ҡоя, ул ерҙә дельта бар. Урта ағымда Амударъяға өс ҙур уң ҡушылдыҡ ҡоя (Кафирниган, Сурхандаръя, Шерабад), бер һул ҡушылдыҡ (Ҡондоҙ). Һуңынан Арал диңгеҙенә тиклем бер йылға ла ҡушылмай.
Йылға ирегән ҡар, боҙ һыуынан туҡлана. Атамораттан Нүкискә тиклем тигеҙлек аша ағып, Амударъя улаҡ һыуын парға, инфильтрацияға, дымландырыуға юғалта. Амударъя һыу болғансығы буйынса Үҙәк Азияла беренсе урындарҙың береһен ала. Амударъяның улағы Тажикстанда (80 %), өлөшләтә Төньяҡ Афғанстанда барлыҡҡа килә. Һуңынан Афғанстан менән Үзбәкстан сиктәре аша үтеп, Төрөкмәнстан аша ағып, кире Үзбәкстан аша Арал диңгеҙенә ҡоя. Хәҙерге ваҡытта йылға һыуы дымландырыуға киткәс, Арал диңгеҙенә тиклем барып етмәй, был диңгеҙҙең һайлыҡлана барыуҙың төп сәбәбе.
Атаморат ҡалаһы эргәһендә уртаса һыу ҡулланыу кимәле 2000 м³/с тирәһе. Иң ҙур каналдар: Ҡараҡом, Аму-Бохар, һ.б.
Флора һәм фауна
Амударъя йылғаһы үҙәне һәм дельтаһы туғай ландшафты менән билдәләнә. Хәҙерге ваҡытта Амударъя тамағында 61 төрлө туғай үҫемлеге бар, улар араһында: туранга, тал (5 төр), лох (1 төр), балғын, шәңгел, ломонос, ластовень, татлы тамыр. Ҡыуаҡлыҡ өлөшөндә гребенщик, ажирык, алабута, парнолистник, кермек, Акбаш, карабарак үҫә.
Амударъя һыуҙарында лысач, ағасаҡ, мыйыҡлы балыҡ, йәйен, ҡорман, чехонь, остролучка, аҡ амур, толстолобик
Бадай-туғайҙа, башҡа туғайҙарҙа сүл бүреһе осрай. Ҡыуаҡтар араһында бурһыҡ, ҡамыш бесәйе, төлкө бар. Бөжәк ашаусыларҙан ҡолаҡлы терпе, кимереүселәрҙән ҡом ҡуяны, өй сысҡаны; ҡомаҡ, песчанка, һ.б.. Тояҡлыларҙан ҡабан, Бадай-туғайҙа — бохар боланы, шулай уҡ сүл яланҡүҙе, сыбар йылан күренә. Амударъя дельтаһында, күлдәр тирәһендә туҙбаш йылан бар.
Тарих
Боронғо заманда йылға бер нисә исем йөрөткән. Зороастрҙарҙың дини китабы Авестала «Вахш» (ғибәҙәт термины, һыу һәм уңыш алиһәһе), «Раха», «Ранха» йәки «Аранха». Грек тарихсылары Геродот, Ксенофонт, Полибий, Страбон, Птолемей үҙ эштәрендә уны «Аракс» тип атай. Геродот Амударъя тураһында 360 каналға бүленгән, 40 тамағы һаҙҙа юғала, бер тармағы ғына асыҡ ерҙән ағып, Каспий диңгеҙенә ҡоя, тип яҙған. Һуңынан, ошо мәғлүмәткә таянып, тикшеренеүселәр Узбой шул тармаҡ тип дәлилләргә тырыша. Әммә тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, Амударъяның көнбайыш тармағы Һарыҡамыш күленә тиклем генә етә, ә Геродот яҙмалары тарихҡа тиклемге риүәйәттәрҙә нигеҙләнгән булған. Искәндәр Зөлҡәрнәй походы ваҡытында гректар Амударъяның урындағы тағы бер исеме менән таныша, ул грекса «Оксос» тип яңғырай. Табылған ҡушан тәңкәләрендә һыу аллаһы төшөрөлгән, «Окшо» («Охшо») яҙыуы булған. Урта быуаттарҙың хорезм авторҙарында йылға «Окуз» исемен йөрөтә. Шулай итеп, Амударъяға исемде уның төрлө өлөштөрендә йәшәгән халыҡ биргән.
Хужалыҡтағы әһәмиәте
Түбәнге яғында — балыҡсылыҡ, Төркмәнабад ҡалаһынан суднолар даими йөрөй. Амударъя буйында Үргәнес, Нукус, Термез ҡалалары, Амударъя ҡурсаулығы. Амударъя һыуҙары тулыһынса дымландырыуға китә. Донъялағы иң ҙур Ҡараҡом каналы Амударъяның 45 % һыуын ала. Шулай уҡ Амударъянан Аму-Бохара каналы сыға, ул Үзбәкстандың бөтә ерен дымландыра. Амударъя, һәм каналдар буйында мамыҡ, иген баҫыуҙары урын алған (Төркмәнстанда). Йылғала быуалар күп төҙөлгән (Тажикстанда), улар электр энергияһын етештерә. Дымландырыу өсөн йылдың күп өлөшөн Амударъя Арал диңгеҙенә тиклем ағып етә алмай, шуға диңгеҙ ҡапыл һайыға.
Бында шулай уҡ юғалып барған Амударъя көрәктанауҙарының берҙән-бер йәшәү урыны.
Пугаев Степан Александрович
Пугаев Степан Александрович  (1 октябрь 1910 йыл — 28 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Степан Александрович Пугаев 1910 йылдың 1 октябрендә  Иҫке Йүрүҙән ҡасабыһында (Йүрүҙән тимер юл станцияһында) эшсе ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптең 7 класын тамамлаған.
Тирлән тимер юл станцияһында стрелочник, һуңынан станция буйынса дежур булып эшләй.
Степан Александрович 1944 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай, офицер булып фронтҡа әйләнеп килә.
Һуғыштарҙың береһендә, 1944 йылдың 28 декабрендә, Степан Александрович Пуга́ев батырҙарса һәләк була. Фелединец (Словакия) тораҡ пунктында ерләнгән.
Батырлығы
«Уҡсылар полкының отделение командиры өлкән сержант Степан Пугаев 1943 йылдың 27 сентябрендә, Украинаның Киев өлкәһе Вышгород районы Яңы Петровец ауылы янында, беренселәрҙән булып Днепр йылғаһы аша сыға. Һуғышта батыр яугир дошмандың ике пулемёт нөктәһен юҡ итә, ошоноң менән үҙенең ротаһының уңышлы алға барыуын тәьмин итә».
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1943 йылдың 29 октябрендә Пугаев Степан Александровичкә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены, «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1776) тапшырыла.
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаттары исемлеге — БАССР-ҙың һуңғы саҡырылыш Юғары Советы.
Башҡортостан Республикаһының XII саҡырылыш Юғары Советы 1990 йылдың мартында 267 депутат составында һайлана. Һуңынан ул айырым округтар, өҫтәмә һайлауҙар үткәреп тулыландырыла, сөнки Конституцияла Юғары Советта 280 халыҡ депутаты булырға тейеш тип ҡаралған.
1991 йылдың 1 ғинуарында Борисов Константин Алексеевич 51-се Яңы Александровка һайлау округы, һайлана
1990 йылдың 15 майында — Протопопов Владимир Васильевич (депутат), 99-сы Кама һайлау округы
1991 йылдың 6 ғинуарында — Йәләев Тимерйән Сәхәүетдин улы, 269-сы Яңы Балтас һайлау округы
1993 йылдың 7 февралендә — Сигаков Николай Иванович, 113-сө Муса һайлау округы
1992 йыл 17 июнендә — Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы, 29-сы Нижегородка һайлау округы
1992 йылдың 20 майында — Зайцев Михаил Алексеевич, 67-се Төньяҡ-Пасад һайлау округы
1992 йылдың 20 майында — Заяш Владимир Николаевич, 106-сы Губкин һайлау округы
Шулай итеп, Заяш/Заяш Владимир Николаевич һуңғы һайланған БАССР-ҙың Юғары Советы депутаты була.
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы 1937 йылда БАССР Конституцияһына ярашлы булдырыла. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, СССР Конституцияһы, РСФСР Конституцияһы һәм Башҡорт АССР-ы Конституцияһы тарафынан Башҡорт АССР-ы ҡарамағына ҡалдырылған бөтә һорауҙарҙы хәл итергә тулы хоҡуҡлы Башҡорт АССР-ы дәүләт власының юғары органы булып тора. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы эшмәкәрлеге мәсьәләләрҙе коллектив, ирекле, эшлекле тикшереү һәм хәл итеүгә, асыҡлыҡҡа, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы алдында уның булдырған органдарының даими отчет биреүенә, граждандарҙы дәүләт һәм йәмәғәт эштәре менән идара итеүгә киңерәк йәлеп итеүгә, даими йәмәғәт фекерен иҫәпкә алыуға нигеҙләнә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙы уның эшендә һәр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутатының әүҙем ҡатнашыуы нигеҙендә төҙөй. Депутат үҙ вәкәләттәрен производствонан йәки хеҙмәт эшмәкәрлегенән айырылмайса тормошҡа ашыра.
1970 йылға тиклем Башҡорт АССР-ы Юғары Советы түбәндәге адрес, урынлашҡан: БАССР, Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 106-сы йорт.
Депутаттар корпусы
Рәхимов М. Ғ. — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе.
Демин Ю. С. — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1994 йылдың октябренән — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе
Мусин Р. С. — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары (1994 йылдың 9 мартында фәжиғәле һәләк була).
Шаретдинов Э. Ф. — 1994 йылдың мартынан Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары
Шәйәхмәтов И. Т.
Әйүпов М. А.
Горбунов Игорь Алексеевич
Маршал Г. К. Жуков исемендәге сквер (Стәрлетамаҡ)
'''Маршал Г. К. Жуков исемендәге сквер''' Стәрлетамаҡ ҡалаһында 2005 йылда асылған.
Географик урыны
Парк Имай Насыри, Курчатов урамдары, Октябрь проспекты менән сикләнгән. Объект эргәһендә үк Ҡала мәҙәниәт һарайы (элекке "СК" мәҙәниәт йорто) урынлашҡан.
Скверҙағы архитектура ҡоролмалары
Скверҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған һәм йәшәгән, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашып һәләк булған яугирҙәр исемлеге яҙылған  монумент урынлашҡан. Шулай уҡ Стәрлетамаҡта тыуған, Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзы Геройы исеме алған яугирҙәрҙең һәм маршал Г. К. Жуковтың бюстары ҡуйылған. Үрҙә телгә алынған объекттар менән бер рәттән, сквер биләмәһендә шулай уҡ Дан Аллеяһы —  Стәрлетамаҡ ҡалаһының Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме менән бүләкләнгән кешеләренең исемлеге яҙылған мемориаль таҡтаташ бар.
Әһәмиәте
Cквер, Бөйөк Ватан һуғышы менән бәйле ҡала сараларын үткәреү урыны булып тора. Һәр Еңеү көнө сквеҙа сәскәләр һалыу уҙа. Скверҙа халыҡ күңел асыуҙары үткәрелә. Шулай уҡ скверҙа аттракциондар эшләй. Ҡала халҡының яратҡан ял итеү урындарының береһе.
Аҡсурин Ренат Сөләймән улы
Аҡсурин Ренат Сөләймән улы (2 апрель 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй кардиохирургы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы (1997) һәм Рәсәй Фәндәр академияһы (2011) академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының (1998) һәм Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы. Медицина фәндәре докторы (1985), профессор (1991). СССР-ҙың (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының (2001) дәүләт премиялары, Рәсәй Хөкүмәте премияһы (2004) лауреаты. Почёт ордены кавалеры (1996). Рәсәй Йөрәк һәм ҡан тамырҙары кардиологик ғилми-етештереү үҙәгенең А. П. Мясников исемендәге клиник кардиология институтының хирургияһы бүлеге етәксеһе. Медицинала юғары технологияларҙы үҫтереү дәүләт программаһы етәксеһе (1998).
Биографияһы
Ренат Сөләймән улы Аҡсурин 1946 йылдың 2 апрелендә Үзбәк ССР-ының Әндижан ҡалаһында уҡытыусылар ғәиләһендә тыуған. Милләте татар. Әндижан медицина институтында уҡый. 1971 йылда И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай. Медицина фәндәре докторы, профессор. СССР ПВО-һы зенит ракетаһы ғәскәрҙәренең элекке командующийы Рәсим Аҡсуриндың ағаһы.
1971 йылдан — участка табип-терапевы. 1972—1973 йылдарҙа — Реутовский ҡала дауаханаһында (Реутов Мәскәү өлкәһе) врач-травматолог. Шул уҡ ваҡытта, Мәскәүҙең 70-се дауаханаһында хирург һәм Мәскәү өлкәһенең Балашиха районында травматолог була.
1973—1975 йылдарҙа Бөтә союз хирургия ғилми-тикшеренеү институтында хирургия буйынса клиник һәм эксперименталь ординатурала эшләй.
СССР медицина фәндәре Академияһының Бөтә союз хирургия фәнни үҙәгендә ҡан тамырҙары микрохирургияһы бүлегендә:
1975 йылдың мартынан — кесе ғилми хеҙмәткәр.
1978 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1984 йылдан кардиохирургия өлкәһендә махсуслаша башлай. Шул йүнәлеш буйынса Хьюстон ҡалаһына билдәле америка хирургы Майкл Дебейка клиникаһында стажировкала була. Американан ҡайтҡас, Рәсәй кардиология фәнни-етештереү үҙәгенең (РАМН) А. Л. Мясников исемендәге кардиология клиник хирургия институтында йөрәк һәм ҡан тамырҙары хирургияһы бүлегенә етәксе итеп тәғәйенләнә.
Ҡан тамырҙары һәм кардиохирургия өлкәһендә уникаль асыш яһаусы абруйлы белгес булып таныла. Реконструктив һәм пластик микрохирургия, аяҡ-ҡулдарҙың реконструктив һәм пластик хирургияһы буйынса танылыу ала. Шулай уҡ, коронар артериялары реконструктив микрохирургияһы, йөрәктең ишемия ауырыуы, ритмы боҙолоуын дауалау, йөрәк миокардын һаҡлау, лазер ангиопластика, йөрәкте күсереү өлкәләрендә эшләй. Илдә тәүгеләрҙән булып, аяҡ һәм ҡул бармаҡтарын, аяҡ табандарын күсереп ултыртыу (реплантация) операцияларын эшләй.
1996 йылда Рәсәй Федерацияһының беренсе президенты Б. Н. Ельциндың йөрәгенә коронар шунтирование операцияһын яһай.
300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. «Юғары технологиялар медицинаһы» программаһын төҙөүсе. М. Дебейки исемендәге халыҡ-ара хирургтар ойошмаһының директорҙар советы ағзаһы (1995). Рәсәй йөрәк һәм ҡан тамырҙары хирургияһының президумы ағзаһы (1994). Европа йөрәк һәм ҡан тамырҙары хирургияһы ағзаһы (2000). Рәсәй Дәүләт академия бәләкәй театрында Бағыусылыҡ советы ағзаһы.
Ғаилә хәле
Өйләнгән. Ике ул үҫтерә: Максим Ренат улы (1973), Андрей Ренат улы (1978—2004).
Пегов Валентин Алексеевич
Пегов Валентин Алексеевич  (1 ғинуар 1950 йыл) — тренер. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987), Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006), дзюдо буйынса бөтә союз категориялы судья (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000).
Биографияһы
Валентин Алексеевич Пегов 1950 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө районы Урыҫ-Юрмаш ҡасабаһында тыуған.
1977 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай.
Спорт менән 6-сы «Геркулес» олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә (тренеры Н. Д. Попов) шөғөлләнә.
Спортсы-инвалидтар В. Н. Мичурин, М. Г. Яковлев, О. В. Крецул, С. А. Севостьянов, К. Капитонов, В.Волков, Р. Шәйхаттаров, Ю. Акшинцев, В. Бычков һәм башҡалар В. Пеговтың тәрбиәләнеүселәре булып торалар.
Бер үк ваҡытта Валентин Пегов Башҡорт физик культура институтында, фехтование теорияһы һәм методикаһы, көрәш һәм ауыр атлетика кафедраһы доценты булып эшләй.
Ҡаҙаныштары
Европа чемпионатының көмөш призеры (2005, 2007)
Донъя чемпионатында шәхси зачетта көмөш (2006) һәм бронза (2007) призёр.
Спорт мастерҙары араһында команда зачетында Европа чемпионаты еңеүсеһе (2005) һәм көмөш призеры (2006).
Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 5. П — Советы / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башк. энцикл., 2009.
Слован (хоккей клубы)
«Сло́ван» Братисла́ва (HC Slovan Bratislava) — Словакияның баш ҡалаһы Братиславала урынлашҡан профессиональ хоккей клубы. 2012 йылдан Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһай.
Тарихы
Клуб 1921 йылда CSK Bratislava исеме аҫтында нигеҙләнә. «Слован» атамаһы 1939 йылда бирелә. 1949—1952 йылдарҙа клуб Sokol NV тигән исемде йөрөтә, аҙаҡ йәнә «Слован» атамаһы ҡайтарыла. Иң әһәмиәтле уңыш командаға 1978/79 миҙгелдә килә, был ваҡытта клуб Чехословакия чемпионатында еңеү яулай.