cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Литва теле
Тарихы
Латыш, прус һәм ятвяж телдәре менән бер рәттән литва теле лә прабалтик телгә барып тоташа.
Литва теленең фонетикаһы һәм фонологияһы прабалтик торошо менән сағыштырғанда бик аҙ ғына үҙгәргән.
Мөһим инновациялар булып түбәндәгеләр тора :
Литва теленең иң боронғо яҙма ҡомартҡыһы 1503 йылда яҙылған һәм Страсбургта сығарылған «Tractatus sacerdotalis» китабының һуңғы битенә яҙылған («Аве Мария» һәм «Никейский Символ веры») доғаларынан тора. Ул Страсбургта баҫылған китаптың һуңғы битендә яҙылған доғаларҙан («Аве Мария» һәм «Никей дине символы») ғибәрәт. Текст дзукия диалектына таяна һәм, күрәһең, элгәрге төп нөсхәнән күсереп алынғандыр.
Китап баҫыу 1547 йылда, литва теленең үҙәк әҙәби төрөндә (по другим данным — на западном варианте литовского языка яҙылған (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — литва теленең көнбайыш вариантында) һәм Кёнигсбергта (хәҙер Калининград) нәшер ителгән, Мартинас Мажвидас катехизисынан башланған. Китапта «Лёгкая и скорая наука чтения и письма» «Уҡыу һәм яҙыуҙың еңел һәм шәп фәне» тигән тәүге литва дәреслеге бар, унда автор 4 биттә алфавит һәм үҙе уйлап тапҡан бер нисә грамматик термин килтерә . Бөйөк Литва кенәзлеге биләмәһендә сығарылған тәүге китап — 1595 йылда Вильно (Вильнюс) ҡалаһында сыҡҡан һәм әҙәби литва теленең үҙәк вариантында яҙылған Михаил Даукшиҙың католик катехизисы; шулай уҡ ул литва телендә сыҡҡан тәүге китап булып тора.
1620 йылда литва теленең көнсығыш яҙма диалектында («баш ҡала» диалектында) литва теленең тәүге һүҙлеге — Константинас Ширвидастың «Dictionarium trium linguarum» барлыҡҡа килә, һуңынан ул биш тапҡыр баҫылған. 1653 йылда Даниил Клейндың «Grammatica Litvanica» Грамматика дәреслеге нәшер ителә.
З. Зинкявичюс концепцияһына ярашлы, XVII быуатта литва теленең өс әҙәби төрө: прус (көнбайыш аукштайт һөйләштәре нигеҙендә), үҙәк (Кедайняй ҡалаһы тирә-яғының көнбайыш аукштайт һөйләштәре нигеҙендә) һәм көнсығыш (көнсығыш аукштайт һөйләшенә таянған вильнюс койнаһы нигеҙендә) бар. Тәүгеһе — Бәләкәй Литвала, икенсеһе һәм өсөнсөһө — Литваның Бөйөк кенәзлегендә ҡулланылған. Төп вариантта — М. Даукша һәм М. Петкявичюс, ә көнсығыш вариантында — К. Ширвидас һәм Й. Якнавичюс яҙған.
XVIII быуатҡа әҙәби литва теленең көнсығыш варианты Вильнола поляк йоғонтоһо арҡаһында юҡҡа сыға, шул уҡ быуатта үҙәк вариант насарлана; Көнсығыш Пруссияла ғына литва теле үҫешен дауам иткән. Литва телендә нәфис әҙәбиәттең барлыҡҡа килеүе Пруссияла йәшәгән Кристионас Донелайтис исеме менән бәйле.
Литва милли үҙаңының һәм әҙәбит теленең аяҡҡа баҫыуында Август Шлейхерҙың «Руководство по литовскому языку» нем. Handbuch der litauischen Sprache (1856—1857) хеҙмәте мөһим роль уйнай, ул литва теле консерватизмының юғары дәрәжен һәм уның абруйлы боронғо, латин, боронғо грек һәм санскрит телдәре кеүек абруй төрҙәре менән оҡшашлығын күрһәтә. Һуңыраҡ Джавахарлал Неру, литва теле башҡа европа телдәренә ҡарағанда ла санскритҡа яҡыныраҡ тора, тип яҙған. Литва һәм саскрит һүҙҙәренең төгәл тап килеүе лә билдәләнде, мәҫәлән: sūnùs «сын», naktìs «ночь», pãdas «подошва».
Уның урынына «Граждан шрифты» — И. П. Корнилов әҙерләгән кириллица хәрефтәре менән литва яҙыуы индерелә. Литва китаптары сит илдә, Көнсығыш Пруссияла һәм Американың Берләшкән штаттарында баҫтырылыуын дауам итә. Яза ҡаты булыуға ҡарамаҫтан, китаптар менән илде китап ташыусылар тәьмин итә. 1904 йылда тыйыу бөтөрөлә.
XX быуатта көньяҡ-көнбайыш аукштайт һөйләштәре нигеҙендә берҙәм әҙәби норма булдырыу әүҙем барған. Унификацияла «Аушра» һәм «Варпас» журналдары, шулай уҡ Й. Яблонскис һәм К. Буга кеүек тел белгестәренең эшмәкәрлеге мөһим роль уйнай.
Тел пуризмы тулҡынында Яблонскис литва лексикаһында лакуна тултырырға йәки үҙләштереүҙәрҙе һәм полонизмдарҙы ҡыҫырыҡлап сығарырға тейешле неологизмдар тыуҙырған: añtžmogis «сверхчеловек» (от añt «на, над» и žmogùs «человек», калька с Übermensch), turinỹs «содержание» (от turė́ti «иметь»), degtùkas «спичка» (от dègti «жечь»), mokyklà «школа» (от mókyti «учить»), laĩkrodis «часы» (от laĩkas «время» и ródyti «показывать», dziẽgorius).
Күп һүҙҙәр иҫке текстарҙан йәки һөйләштәрҙән алынған, мәҫәлән, vir̃šininkas «начальник» (өлкән көтөүсе тигән диалект аңлатмаһынан — от viršùs «верх», načalnikas русизмын ҡыҫырыҡлап сығара), mirtìs «смерть» (smer̃tis славянизмын ҡыҫырыҡлап сығара), váistas «лекарство» (liẽkarstvos славянизмын ҡыҫырыҡлап сығара). Әммә бөтә неологизмдар ҙа ҡулланыш тапмай: мәҫәлән, dirbtuvas «машина» (dìrbti «работать»), krautuvė «музей», tolkalbis «телефон» (tolì «далеко» һәм kalbė́ti «говорить» һүҙҙәре), ҡайһы бер үҙләштермәләр mašinà, muziẽjus, telefònas ҡулланыш тапмай һәм телдә һаҡланмай.
Литваның СССР-ға ҡушылыуынан һуң рус теленең литва теленә йоғонтоһо арта. Литва-рус билингвизмы үҫешә. Рус телен белеү ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда ир-егеттәр араһында күберәк таралған була, һәм был СССР-ҙа мотлаҡ хәрби йөкләмә менән бәйле. Рус теле йышыраҡ ҡалаларҙа һәм һуғыштан һуң урыҫ телле халыҡтың күпләп килеүе менән бәйле райондарҙа ҡулланылған.
Рус теле административ өлкәлә литва телен ҡыҫырыҡлап сығарҙы һәм ул, производство инструкцияһы теле сифатында, киң мәғлүмәт сараларында һәм мәғарифта әүҙем ҡулланылған. Быларҙың барыһы ла рус теленән литва теленә үҙләштерелгән һүҙҙәр һәм ҡалыптар ағымын тыуҙырған. Шуның менән бергә Литва милли мәҙәниәте сәскә атҡан һәм литва телен ҡулланыу даирәһе киңәйә барған.
СССР тарҡалғандан һуң, литва теле Литваның дәүләт теле булып китә, ә урыҫ телен файҙаланыу сикләнә; аҙ һанлы милләттәр араһында литва телен белгән кешеләрҙең һаны арта башлай; литва телен контролдә тотоу менән шөғөлләнгән дәүләт учреждениеларының эше әүҙемләшә.
Һуҙынҡылар
Литва монофтонгтары :
Ҡыҫҡа o үҙләштергән һүҙҙәр ҙә генә осрай. Бынан тыш, ҡайһы бер тел йөрөтөүселәр ҡыҫҡа ɛ-ны (асыҡ) e (ябыҡ) һымаҡ әйтәләр. Бөтә морфологик позицияларҙа булмаһа ла, һуңғы булмаған ижектә ɛ һәм a циркумфлекс аҫтында, ҡағиҙә булараҡ, оҙоная.
Литва телендә фәҡәт үҙләштергән һүҙҙәр ҙә генә осраусы алты төп дифтонг (ei, ai, ui, au, ie, uo), һәм шулай уҡ өс дифтонг (oi, ou, eu) бар. ie һәм uo дифтонгтары йыш ҡына редукцияланған икенсе элемент менән ([i̯ə] һәм [u̯ə]) ҡулланыла. Бынан тыш, e, a, u, i һуҙынҡыларының r, l, n, m танау (сонор) өндәре менән ҡушылыуы дифтонглашыу (ярым дифтонгтар) тип иҫәпләнә.
Тартынҡылар
Литва телендә 45 тартынҡы фонема (шул иҫәптән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә генә осрағандарын да индереп). /j/-нан башҡа, бөтә тартынҡылар йомшаҡ палатализацияһына инә.
Литва теленең консонантизм системаһы (фонемаларҙың позицион варианттары йәки үҙләштереүҙәрҙә генә осраған фонемалар йәйә эсенә алынған); һул яҡтағы ярашҡан парҙарҙа — һаңғырау тартынҡылар, уң яҡта — яңғырау тартынҡылар бар) :
Веляр тартынҡылар k и g алдынан /n/-дың позицион варианты артҡы телле /ŋ/ хәлендә.
Просодия
Литва телендә баҫым — күсмә һәм тоник (музыкаль баҫымлы). Яҙыуҙа ғәҙәттә баҫым күрһәтелмәй; уҡыу, ғилми әҙәбиәткә һәм һүҙлектәргә ҡағылмай. Ике интонация бар — тик оҙон һуҙынҡылар ижегендә генә билдәләнгән акут (tvirtaprãdė) һәм циркумфлекс (tvirtagãlė). Ҡыҫҡа ижектәр баҫымлы булыуы мөмкин, ләкин интонация менән айырылмай. Акут әйтелешендә ижектең беренсе мораһында, ә циркумфлексҡа — икенсе морала тон күтәрелеүе хас. Яҙмала ҡыҫҡа баҫымлы ижектәр (`) грависы менән билдәләнә; акут һәм циркумфлекс ярашлы юл өҫтөнә ҡуйылған ´ и \hat{ }(͂) менән билдәләнә һәм шуның менән бергә дифтонгтарҙа һәм циркумфлекс интонациялы дифтонг ойоштормаларында \hat{ }(͂) билдәһе ойошторманың икенсе хәрефенә ҡуйыла. Ләкин гравис билдәһе ùi дифтонгында һәм ìr, ùr, ìl, ùl, ìm, ùm, ìn, ùnдифтонглы ойоштормаларҙа акут интонацияһы билдәләнә. Өҫтәүенә, ҡайһы бер һүҙҙәрҙә, төп баҫымдан тыш, ғәҙәттә, һүҙлектәрҙә билдәләнмәгән (šalutìnis kir̃tis) өҫтәмә баҫым йәки хатта шундай ике баҫым бар: мәҫәлән, peñkiasdešimt һүҙендә билдәләнмәгән баҫым икенсе e-ға төшә.
Морфология
Традицион литва телендә ун бер һүҙ төркөмө: исем (daiktãvardis), сифат (bū̃dvardis), һан (skaĩtvardis), алмаш (į́vardis), рәүеш (príeveiksmis), ҡылым (veiksmãžodis), предлог (príelinksnis), союз (jungtùkas), киҫәксә (dalelýtė), ымлыҡ (jaustùkas), өн оҡшатыу (ištiktùkas) бар.
Исем
Килеш менән үҙгәрә торған һүҙ төркөмдәренең алты килеше һәм традиция буйынса килеш тип һаналған звательная формаһы айырылып тора :
Бынан тыш, көнсығыш- һәм көньяҡ аукштайт диалекттарында тағы бер нисә килеш: инессив, иллатив, адессив һәм аллатив бар.
I килеш менән үҙгәреш төрө výras «мужчина», vė́jas «ветер» һәм brólis «брат» миҫалында:
Килеш менән үҙгәрештең икенсе төрөнә -us (IV парадигма), -ius или -j-us (V парадигма) ялғаулы мужской род исемдәре ҡарай.
II килеш менән үҙгәреш төрө tur̃gus «рынок» и sõdžius «деревня» һүҙҙәре миҫалында :
Килеш менән үҙгәрештең өсөнсө төрөнә -a (VI парадигма), -ia, -j-a или -i (VII парадигма), -ė (VIII парадигма) ялғаулы женский род исемдәре (шулай уҡ күп булмаған мужской һәм общий род) исемдәре ҡарай.
IV килеш менән үҙгәреш širdìs «сердце» һәм dantìs «зуб» исемдәре миҫалында:
Килеш менән үҙгәрештең бишенсе төрөнә -uo ялғаулы мужской род (XI парадигма) исемдәре һәм -uo и -ė ялғаулы женский род (XII парадигма) исемдәре ҡарай.
V килеш менән үҙгәреш šuõ — «собака» һәм sesuõ — «сестра» исемдәре миҫалында:
Сифат
Литва телендә сифаттар исемдәр алдында килә һәм улар менән род, һан һәм килештә ярашалар.
Мужской род сифаттарының биш парадигмаға бүленгән ике үҙгәреш төрө бар. Беренсе парадигма буйынса берлектәге төп килештә -as ялғаулы, икенсе парадигмала — -ias ялғаулы, өсөнсө парадигмала — берлектә -is йәки күплектә — -i ялғаулы, дүртенсе парадигмала — берлектә -is йәки -ys һәм күплектә-iai ялғаулы. Сифаттарҙың икенсе төр үҙгәрешенә -us ялғаулы бишенсе парадигма ҡарай.
Мужской род сифаттарының gẽras «хороший», žãlias «зелёный», dìdelis «большой», medìnis «деревянный», gražùs «красивый» һүҙҙәре миҫалында үҙгәреше :
Женский род сифаттарының үҙгәреше бер төрлөрәк, унда дүрт парадигма айырыла. Алтынсы парадигма буйынса берлектәге төп килештә -a ялғаулы, етенсе парадигма буйынса — -ia, һигеҙенсе парадигма буйынса — -i, туғыҙынсыһы парадигма буйынса — -ė ялғаулы сифаттар үҙгәрә.
Женский род сифаттарының үҙгәреше :
Сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжәһе формалары -esnis (мужской род), -esnė (женский род): gražùs «красивый» — gražèsnis «более красивый», gražèsnė «более красивая» суффикстарын ҡушыу юлы менән барлыҡҡа килә. Сифаттарҙың артыҡлыҡ дәрәжәһе формалары -iausias (мужской род), -iausia (женский род): gražiáusias «самый красивый», gražiáusia «самая красивая» суффикстары ярҙамында яһала:.
Литва телендә сифаттарҙың үҙенсәлекле — алмаш формалары бар. Алмашлы формалар предметты оҡшаш бихисап әйберҙәр араһынан айырыу йәки алдан билдәле предметҡа күрһәткән саҡта ҡулланыла.
Алмашлы формаларҙы үҙгәртеү ябай сифаттарҙы үҙгәртеүгә ҡарағанда бер төрлөрәк. Айырма тик мужской родта төп һәм төшөм килештәрҙә генә барлыҡҡа килә.
Алмаш-сифаттарының мужской род үҙгәреше :
Алмаш-сифаттарҙың женский род үҙгәреше :
Һан
Берҙән алып егерме бергә тиклемге һандар:
Рәт һандары һәм víenas «один» исем менән род, һан, килештә яраша. 2-9 һандары (һуңғы компоненты 2-9 булған ҡушма һандар)исемдәр менән род һәм һанда яраша. 9-ҙан ҙурыраҡ һандар исемдең күплектә эйәлек килештә булыуын талап итә.
Алмаш
Семантик ҡараштан литва алмаштары түбәндәге төркөмсәләргә бүленә :
Зат алмаштары (1-се һәм 2-се зат) һәм ҡайтым (возвратный) алмаштары үҙгәреше :
Яғымлы өндәшкәндә jū̃s, pàts, patì, sveĩkas, sveikà, támsta (бер ни тиклем иҫкергән) алмаштары ҡулланыла.
Ҡылым
Литва ҡылымында һөйкәлеш, заман, зат, һан һәм залог (йүнәлеш) категориялары (исем ҡылым формаларында шулай уҡ род һәм килеш) айырыла.
Өс затта (1-се, 2-се һәм 3-сө) һәм ике һанда (берлек һәм күплек) үҙгәрә. Нәфис әҙәбиәттә икелек (двойственный) һан формаларын осратырға мөмкин.
Литва ҡылымдарын зат ялғауҙарына ярашлы өс затҡа бүлеп үҙгәртеү ҡабул ителгән: I (-a), II (-i-) и III (-o).
Литва телендә ҡылымдың дүрт заманы айырыла: бер тапҡыр үткән заман (būtàsis kartìnis laĩkas), күп тапҡыр үткән заман (būtàsis dažnìnis laĩkas), хәҙерге заман (esamàsis laĩkas) һәм киләсәк заман (būsimàsis laĩkas).
Литва телендә дүрт һөйкәлеш бар: хәбәр (tiesióginė núosaka), шарт һөйкәлеш (tariamóji núosaka), бойороҡ һөйкәлеше (liepiamóji núosaka) һәм теләк-өндәү (ситләтелгән) һөйкәлеш (netiesióginė núosaka.
Рәүеш
Литва телендә рәүештәр -(i)ai, -yn, -(i)uoju, -(i)ui, -(i)aip, -iek, -ur, -(i)ais, -(i)om, -(i)omis суффикстары ярҙамында барлыҡҡа килә. <!--
Предлогтар
Литовские предлоги делятся на первичные и вторичные. Первичные предлоги архаичны и не соотносятся с другими частями речи, зато у них есть параллели среди приставок. Вторичные предлоги пришли из других частей речи, как правило, из наречий.
Предлоги употребляются с родительным, винительным и творительным падежами. Как правило, один предлог может сочетаться только с одним падежом, только ùž употребляется с двумя падежами (родительным и винительным), а põ — с тремя.
Теркәүестәр
По строению литовские союзы делят на простые (õ «а», ir̃ «и», bèt «но») и составные (kaĩ tìk «как только», nebeñt kàd «разве что»). По синтаксической функции — на сочинительные (ir̃ «и», arbà «либо», neĩ…neĩ «ни…ни») и подчинительные (negù «чем», nès «потому что», jéi «если»).
Киҫәксәләр
С точки зрения словообразования частицы делятся на простые (ar̃ «ли», nè «не», tè «пусть») и производные (tar̃si «словно», bemàž «почти»), по функции — на указательные, уточнительные, выделительно-ограничительные, отрицательные и модальные.
Ымлыҡтар
Междометия делят на первичные, которые, как правило, состоят из гласного (à, ã), дифтонга (ói, ái) или сочетания нескольких согласных и гласных (ajajái, hm), и вторичные, сохраняющие связь со значимыми словами (Diẽ! «Боже!», žiū̃ «глянь»).
Өн оҡшатыу
Звукоподражания (идеофоны, изобразительные слова) являются, как правило, односложными имитациями звуков или ощущений, вызванных каким-либо действием: kliùnkt «бульк», diñ «динь», grýbš «хвать», šnýpš «шмыг».
-->
Ябай һөйләм
Литва теле — номинация ҡоролошо теле. Һүҙҙәр тәртибе ирекле, Һүҙҙәр тәрибе типологияһы төп булып тора, өҫтәүенә, билдәләүсе һүҙ ғәҙәттә билдәләнелеүсе һүҙ алдынан ҡуйыла. «Эйә — хәбәр — тура тултырыусы» һымаҡ һөйләм компоненттарының ғәҙәти тәртибе модификацияһы (үҙгәреүе) һөйләмдең актуаль бүленеше, эйә һәм тура тултырыусының билдәлелеге йәки билдәһеҙлеге һ.б. менән бәйле булыуы мөмкин.
Мәҫәлән, билдәһеҙлек менән характерланған яҙма телдәге (эйәлек килеш) генитив эйә ғәҙәттә ҡылым артынан килә: Pàs šeiminiñką ateĩdavo visókių žmonių̃ «K хозяину приходили всякие люди» (буквально: «K хозяину приходило всяких людей»); йәнле һөйләү телмәрендә был ғәҙәти һәм бындай эйә препозицияла, әммә был осраҡта уға фраза баҫымы төшә. Билдәһеҙ эйәле һәм билдәле тура тултырыусылы һөйләмдәрҙә ғәҙәттә «тура тултырыусы — хәбәр — эйә»: Móters žvil̃gsnį patráukė tolumõj pasiródęs žmogùs «Взгляд женщины привлёк показавшийся вдалеке человек» тәртибе ҡулланыла.
Компоненттар араһындағы синтаксик бәйләнештәр литва телендә өс ысул: һүҙ үҙгәреше формалары, ярҙамсы һүҙҙәр һәм йәнәшлек менән белдерелә. Ябай һөйләмдең элементар схемаһы — ҡылым төркөмө менән (иң ябай осраҡта — зат формаһындағы ҡылым) ҡушылған исем төркөмө (иң ябай осраҡта — исем төп килештә). Һәр төркөм йә бөтөнләй булмауы, йә һүҙбәйләнештәрҙә йәйелдерелеүе мөмкин. Йәйелдерелеү ҡағиҙәләрен бойомға ашырыу иң тәүҙә һөйләмдәге һүҙҙәр тәртибе менән билдәләнә. Һөйләмдең кире трансформацияһы, ғәҙәттә, уның структураһының ярайһы уҡ үҙгәреүенә бәйле түгел; һорауҙың үҙгәреүе йыш ҡына һүҙҙәр инверсияһына йәки махсус һорау киҫәксәләре индерелеүенә ҡайтып ҡала.
Әгәр хәҙерге заманда bū́ti «быть» хәбәр-бәйләүсе ҡылым менән күрһәтелһә, ул 3-сө затта төшөп ҡалыуы ихтимал: Jis yra mokytojas / Jis mokytojas «Он — учитель». Тәҡдим билдәлелек йәки ваҡыттан тыш хәлде белдергән осраҡта ғына бәйләүсе ҡылым төшөрөлмәй, мәҫәлән: Lietuva yra respublika «Литва — республика».
Ҡушма һөйләмдәр
Юғарыла тасуирланған ябай һөйләм төҙөлөшө циклик ҡабатланып, теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәр (теркәүестәр йә булмаһа башҡа һүҙ төркөмдәре менән бәйләнгән) йәки теркәүесһеҙ ҡушма һөйләмдәр йәки эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр (эйәртеүле теркәүестәр һәм башҡа юлдар менән бәйләнгән) ҡушма һөйләмде барлыҡҡа килтереүе мөмкин. Иң мөһим теҙеү теркәүестәре — ir̃ «i», bet «юҡ», õ «ә», ә эйәртеүле теркәүестәр — kàd, jóg «нимә», nes «ibo», caĩ, kadà «ҡасан», nórs «шулай ҙа».
Литва телендә ҡушма һөйләмгә тиң сифат ҡылым (причастие) конструкцияһы киң таралыш алған, мәҫәлән, Svečiaĩ išvažiãvo sáulei patekė́jus «Гости уехали, когда взошло солнце» (дословно: «Гости уехали солнцу взошедши» Байыусы ҡояшҡа тиклем ҡунаҡтар таралышты), Diẽnai brė́kštant šìlas nubuñda «На рассвете бор просыпается» (дословно: «Дню брезжа бор просыпается») Таң атҡанда, ҡарурман уяна.
Лексика
Литва телендәге семантик өлкәләрҙең күбеһендә һинд-европа сығышлы боронғо лексика өҫтөнлөк итә, уны йәш буйынса дөйөм һинд-европа (avìs «овца»), балтик-славян (líepa «липа»), дөйөм балтик (šaknìs «корень»), көнсығыш-балтик (lietùs «дождь»), төп литва (žmonà «жена») телдәренә бүлеп ҡарарға мөмкин.
Литвала славян телдәренән: боронғо урыҫ, поляк, белорус һәм урыҫ телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр байтаҡ. Бында, мәҫәлән, muĩlas «мыло», slyvà «слива», agur̃kas «огурец», česnãkas «чеснок», vyšnià «вишня», kõšė «каша», blỹnas «блин», tur̃gus «рынок» һәм башҡа һүҙҙәр инә. . Шул уҡ ваҡытта теге йәки был үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең ниндәй славян теленән килеүен һәр ваҡыт асыҡлап та булмай. Литва әҙәби теле составының яҡынса 1,5%-н славянизмдар тәшкил итә, көнсығыш һәм көньяҡ диалекттарында улар тағы ла күберәк. Тәүге русизмдар литва теленә урыҫ телендә танау тартынҡыларын юғалтҡанға һәм редукцияға бирелгәндәр төшкәнгә тиклем (X быуат) эләгә башлай. Полонизмдарҙың иһә күпләп артыуы XVII—XVIII быуаттарға тура килә. Атап әйтндә, поляк теленән arbatà «чай», rỹžiai «рис», põpierius «бумага» һүҙҙәре килгән.
Үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең икенсе ҡатламы — иң боронғолары — гот теленән (ýla «шило»), һуңыраҡ боронғо немец теленән (gãtvė «улица»), немец һәм инглиз телдәренән (kambarỹs «комната», spìnta «шкаф») килгән. Германизмдар литва теле һүҙлек составының яҡынса 0,5 % тәшкил итә. Шулай уҡ латин һәм грек сығышлы интернационализмдар бар (cìklas, schemà и т. п.). 1990 йылда Литва бойондороҡһоҙлоғон алғандан һуң инглиз теленең йоғонтоһо көсәйә («йәш» инглизцизмдар: autsaideris «аутсайдер», biznismenas «бизнесмен», dizaineris «дизайнер»), һөҙөмтәлә үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең «һәләкәтле йоғонтоһо» тураһында дискуссия барлыҡҡа килде.
Пуристик тенденциялар (XIX быуатта һәм XX быуаттың беренсе яртыһында әҙәби телде нормалаштырғанда) интернационализмдарҙың литва варианттарына алмаштырылыуына килтерҙе: progrèsas урынына pirmžengỹstė «прогресс», inteligeñtas урынына арšviestū̃nas «интеллигент», teãtras урынына žeimỹstė «театр», korespondeñtas урынына žinpaišỹs «корреспондент».
XXI быуат башында литва теленең һүҙлеге үҙләштерелгән һүҙҙәр иҫәбенә лә, шулай уҡ эске ресурстар иҫәбенә лә тулылана, был осраҡта күп кенә яңы семантик өлкәләр (сәйәсәт, спорт, массауи мәҙәниәт, фән, техника, бизнес һ.б.) башлыса үҙ саралары менән хеҙмәтләндерелә. Күп кенә яңы күренештәрҙең атамалары сифатында ике лексема — боронғо лексикаға нигеҙләнгән һәм үҙләштерелгән: hámburgeris урынына mėsаĩnis «гамбургер», pámpersas урынына saũskelnės «памперс»; fáilas bylà «файл» көнәркәшлек итә. Иҫке һинд-европа лексикаһын һаҡлап ҡалыуҙа яңы һүҙҙәр ижад итеү өсөн боронғо элементтарын әүҙем ҡулланыу литва һүҙлегенең төп үҙенсәлеге булып тора.
Өйрәнеү тарихы
Литва теленең «Ключ к литовскому языку» «Литва теленә асҡыс» тәүге грамматикаһын Константинас Ширвидас яҙған. Ул шулай уҡ поляк-латин-литва һүҙлеген Dictionarium trium linguarum (1620 йыл тирәһе) төҙөгән.
Һуңғараҡ, XVII—XVIII быуаттарҙа, литва теленең күп кенә: Даниил Клейндың Grammatica Litvanica (1653), К. Сапунастың Compendium grammaticae Lithvanicae (1643, К. Шульц 1673 йылда нәшер иткән), Ф. В. Хаактың Vocabularivm litthvanico-Germanicvm et germanico-litthvanicvm (1730, грамматик ҡушыымтаһы менән), Якоб Бродовскийҙың Lexicon germanico-lithvanicvm et lithvanico-germanicvm, Филипп Руигтың Littauisch-Deutsches und Deutsch-Littauisches Lexicon (1730), Кристиан Готлиб Милькеның Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörterbuch (1800) грамматикалары һәм һүҙлектәре донъя күргән.
Ике һуғыш араһындағы осорҙа Йонас Яблонскис, Казимерас Буга, П. Скарджюс, Антанас Салис һәм П. Йоникас эшләгән Каунас Бөйөк Витовт университеты литуанистиканың мөһим үҙәктәренең береһенә әүерелә. Икенсе донъя һуғышынан һуң Юозас Бальчиконис, Йонас Паулаускас, Й. Круопас, К. Ульвидас, Й. Казлаускас, Зигмас Зинкявичюс, Витаутас Мажюлис, Й. Палёнис, В. Урбутис, Ю. Пикчилингис, А. Паулаускене, А. Валецкене, В. Гринавецкис, К. Моркунас, В. Амбразас, А. Ванагас, А. Гирденис, С. Каралюнас, А. Сабаляускас, Борис Александрович Ларин, Михаил Николаевич Петерсон, Владимир Николаевич Топоров, Вячеслав Всеволодович Иванов, Олег Николаевич Трубачёв, Юрий Владимирович Откупщиков, Анатолий Павлович Непокупный, Эрнст Френкель, Христиан Швейгаард Станг, Ян Отрембский кеүек ғалимдар литуанистиканы алға үҫештерә. Шулай уҡ литуанистиканы өйрәнеүгә Ян Сафаревич, Чеслав Кудзиновский (Польша), Павел Трост (Чехия), Райнер Эккерт (Германия), Витторе Пизани (Италия), Кнут-Олоф Фальк (Швеция) үҙ өлөшөн индерә.
Агнеш Гергей
Агнеш Гергей (тыуғанда исеме — Агнеш Гутманн ; Эндрёд (Endrőd), Венгрия; 5 октябрь 1933) — мадьяр шағиры, прозаик, эссеист, тәржемәсе, Кошут исемендәге премия лауреаты. Уның ике туған апаһы Джудит Фэнакэл, шулай уҡ билдәле яҙыусы, Венгрия Әҙәбиәт академияһы ағзаһы.
Биографияһы
1933 йылдың 5 октябрендә журналист Дьёрди Гутманн һәм дәүләт чиновнигы Роза Фэнакэл  ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Залаэгерсегта үтә, Будапешт һәм Сегед мәктәптәрендә уҡый. Уның атаһы фашистарҙың Маутхаузен концентрацион лагерында һәләк була. Агнеш Гергей әсәһе менән Швейцария ҡарамағындағы булған йортта йәшәп холокосттан ҡотола, әммә аҙаҡ улар ҙа геттоға эләгә. Венгрияны фашист ғәскәрҙәренән азат иткәндән һуң, Гутманндар Эндрёдтағы йортона ҡайталар.
Агнеш 17 йәшендә локомотив заводында хеҙмәт юлын башлай. 1950-се йылдарҙа сәйәси сәбәптәр менән университетта белемен дауам итә алмай, әммә һуңыраҡ Лоранд Этвёш исемендәге университеттың гуманитар фәндәр факультетында уҡый һәм 1957 йылда урта мәктәптәрҙе мадьяр һәм инглиз телдәре уҡытыусыһы дипломын ала. 1963 йылға тиклем уҡытыусы булып эшләй.
Артабан Венгрия радиоһында сит ил трансляцияһы журналисы һәм мөхәррире була. Аҙаҡ әҙәби күҙәтеүсе булараҡ эшләй. 1977—1988 йылдарҙа әҙәби журналда мөхәррир вазифаһын үтәй
Ижады
1960-сы йылдарҙан үҙ әҫәрҙәрен, башлыса мөхәббәт лирикаһын, яҙа. 2006 йылға ҡарай 14 китап нәшер итә, шулар араһында 6-һы — һайланма әҫәрҙәр йыйынтыҡтары. 2006 йылда һайланма шиғырҙар йыйынтығы сыға. Артабан дүрт бүлектән торған автобиографик романы баҫтырыла, ул ысынбарлыҡ менән фантастика жанрҙары ҡушылған стилдә яҙылған.
Тәржемәләр уның ижадында мөһим урын биләй. 1958—1959 йылдарҙа нәшер ителгән Джеймс Джойс һәм Дилан Томастың китаптары — уның тәүге тәржемәләре була. Ула башлыса шиғырҙар тәржемә итә, әммә тәржемәләр араһында драма, роман һәм хикәйәләр ҙә бар. Агнеш Гергейҙың тәржемәләре — ул ғәҙәттә инглиз әҙәбиәте, шулай уҡ башҡа телдәрҙәге әҫәрҙәргә лә тәржемә яһай.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ул каллиграфия ассоциацияһы ағзаһы һәм Венгрия яҙыусылар клубын етәкләй. 1998 йылда Венгрия Фәндәр академияһы һәм Сәнғәт академияһы советында эшләй. Бер нисә мәртәбә мадьяр әҙәбиәтен халыҡ-ара конференцияларҙа күрһәтә, сит ил әҙәби тикшеренеүҙәр үҙәге эшендә ҡатнаша.
Яркалов Алексей Назарович
Яркалов Алексей Назарович (төп исеме — Яркалов Хөснулла Хабибназар улы; 28 декабрь 1920 йыл — 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Алексей Назарович Яркалов (Хөснулла Хабибназар улы Яркалов) 1920 йылдың 28 декабрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Инйылға ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 7 класты тамамлағандан һуң мамыҡ фабрикаһында слесарь-ремонтсы булып эшләй.
Ашхабад ҡалаһында йәшәй. 1948 йылғы ер тетрәү ваҡытында ғаиләһен юғалта. Дүшәмбеләмонтажсы булып эшләй. 1972 йылда вафат була.
Теләүембәт мәктәбе
Теләүембәт мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Теләүембәт ауылында Йәштәр урамы, 23А адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто
Тарихы
Теләүембәт башланғыс мәктәбе 1865 йылда, крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң, земство урыҫ-башҡорт мәктәбе булараҡ асыла. Был мәктәптә балаларҙы төрлө һөнәргә өйрәтәләр.
Мәктәп тулыраҡ тарихын һылтанма буйынса уҡығыҙ.
Беринген
Беринген — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 78,71 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Оло Шельмас
Оло Шельмас — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лала йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты
Н.И.Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты — Рәсәйҙең медицина университеты. Рәсәйҙә һәм Европала иң эре медицина юғары уҡыу йорто. Студенттарҙың дөйөм һаны — 9000 ашыу кеше. Университетта 135 кафедра эшләй. Профессор-уҡытыусылар составы һаны —  1205 штат берәмек. Университет интернатураһында йыл һайын 200-ҙән ашыу кеше белем ала. Клиника ординатураһында  72 кафедрала 36 һөнәр буйынса  700 ашыу ординатор уҡый. Аспирантурала (көндөҙгө һәм ситтән тороп) 90 кафедрала 36 һөнәр буйынса  550 кеше уҡый (медицина, биология һәм химия).
Университет тарихы
Университеттың тарихы 1906 йылда башлана. Шул ваҡытта Мәскәү ҡатын-ҡыҙҙар юғары курстарында  медицина факультеты ойошторола. Аҙаҡ курстарҙы  Икенсе Мәскәү дәүләт университеты   тип үҙгәртәләр, унан 1930 йылда үҙаллы  2-се Мәскәү дәүләт медицина институтын айырылып сыға, ул 1946 йылдан  1956 йылда тиклем И.В. Сталин исемен йөрөтә. 1956 йылда юғары уҡыу йортоатаҡлы рус хирургы һәм анатомы Пирогов Николай Иванович (1810—1881) исемен ала. 1966 йылдың 28 ноябрендә СССР  Юғары Советы Президиумы Указы менән  60 йыллығы бәйле  Ленин ордены менән бүләкләнә. Шунан һуң   2 -се Мәскәү Ленин орденлы Пирогов исемендәге  дәүләт медицина институты кеүек билдәле була.
1991 йылдың 5 ноябрендә  РСФСР Министрҙар советы ҡарары менән университет Рәсәй дәүләт медицина университеты итеп үҙгәртелә.
Шул уҡ йылда университетмилли тикшеренеү университеты (НИУ) статусын ала.
Мәскәү факультеты (педиатрия, дауалау эше)
Студенттар һаны артыуы менән бәйле 2-молгми уның көндәре. Н. И пирогов корпусы бинаһы етмәй һәм был Пироговка (Хользунов пер), проектлау һәм төҙөү рөхсәт совминдың 1965 йылдың сентябрендә ссср-ҙың көньяҡ-көнбайышта Мәскәүҙә уҡыу-лаборатор институты бинаһы дөйөм майҙаны 15 000 м².
Дауалау факультеты
Факультеттың деканы: медицина фәндәре докторы, профессор Антон Сергеевич Дворников.
Педиатрия факультеты
Факультеттың деканы: медицина фәндәре докторы, профессор Ильенко Лидия Ивановна.
Медицина-биология факультетын
Декан вазифаһын башҡарыусы биология фәнждәре докторы. профессор Прохорчук Егор Борисович.
Вузға тиклем әҙерлек факультеты
1996 йылда Ғалимдары советының
Халыҡ-ара факультет
Деканы — Баранов Анатолий Петрович, профессор.
Стоматология факультеты
2008 йылда булдырылған. Беренсе деканы — профессор, медицина фәндәре докторы Александр Сергеевич Панкратов. Стоматология факультеты деканы — медицина фәндәре докторы, профессор Наталья Михайловна Хелминская
Фармацевтика факультеты
2008 йылда ойошторолған. Деканы — Албегов Диана Заурбековна.
Психологик-социаль факультет
Клиник психология факультеты 2001 йылда ойошторолған. Факультет деканы Нелли Николаевна Снежкова
Өҫтәмә профессиональ белем биреү факультеты
Деканы — медицина фәндәре кандидаты, доцент  Былова Надежда Александровна,
Бөгөнгө көндә университеттың 40-тан ашыу кафедраһы  өҫтәмә һөнәри белем биреү программалары буйынса табиптарҙы уҡыта, шул иҫәптән табиптарҙың белемен камиллаштырыу факультетында  29 кафедра эшләй.
Университеты клиникаһы
2015-2016 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһының  һаулыҡ һаҡлау  департаменты инициативаһы буйынса, университеттың  кадрҙар һәм мөлкәт потенциалын берләштереү юлы менән  халыкҡа күрһәтелә торған медицина ярҙамының сифатын күтәреү өсөн юғары белем, фәнни ҡаҙаныштарҙы һәм клиник практиканы интеграциялаү максаттарында  50 университет клиникаһы ойошторола. Был суд-медицина экспертизаһы; перинатология; акушерлыҡ һәм гинекология;  гинекология һәм перинатология; психиатрия һәм психотерапия; балалар хирургияһы; балалар ауырыуы; махсус балалар медицина ярҙамы; балалар хирургы; педиатрия һәм неонатология; хирургия; педиатрия; ультратауыш диагностикаһы; күҙ ауырыуҙары; эске ауырыуҙар; хирургик ауырыуҙар;   яңаҡ-йөҙ хирургияһы һәм стоматологияһы; неврология; консерватив һәм хирургик кардиоангиология; мануаль терапия; балалар психиатрия һәм психотерапия; неонатология; эске һәм нервы ауырыуҙары; отт һәм гинекология; колопроктология һәм хирургия; дөйөм терапия; неонатология һәм перинаталь гемотология; гемотология; травматология һәм ортопедия; неонатология; хирургик ауырыуҙар; пульмонология һәм дауалау; урология һәм хирургия; гинекология; неврология; диагностика һәм неврология нейролучевой; педиатрия һәм балалар хирургияһы; йоғошло ауырыуҙар; балаларҙа йоғошло ауырыуҙар; хирургик ауырыуҙар; дөйөм практика табиптары.
Халыҡ-ара бәйләнештәре
Н.И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты түбәндәге донъя вуздары менән бәйләнеш тота:
Рейтингтағы урыны
ИҮН.И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты Рәсәйҙең иң яҡшы медицина вуздары  исемлегенә инә.
2018 7 ноябрендә   Times Higher Education (THE) баҫмаһында беренсе тапҡыр  донъяла иң яҡшы университеттары исемлегенә индерелә. Вуз «Тормош тураһында фән» һәм «Медицина һәм һаулыҡ тураһында фән»  йүнәлеш буйынса уҡыу учреждениелары араһында  721 урындан  601 позицияны биләй. . 2020 йылда был рейтингта 1001+ позицияһын биләй.
2019 йылда халыҡ-ара  "Өс университет миссияһы" рейтингы буйынса   701-800 урынды биләй һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса  Рәсәй вуздары рейтингында 26-сы урында тора.
Комментарийҙар
<references group="Комм." />
Оло Вербовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Симсъя
Симсъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 432 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тишерек
Тишерек — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Усинский залив) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хеу
Хеу — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нароговка
Нароговка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Булухта (йылға)
Булухта  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Черга №696 йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Шелюг (Пушма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заволочье (ҡәлғә)
Заволочье — Псков ерендә элекке ҡәлғә, Төньяҡ-Көнбайыш Рустә Рус дәүләте форпостарының береһе.
Тасуирламаһы
Ҡаласыҡ периметры 900 метр тәшкил итә. Ҡәлғә тупраҡ валда ағас стеналарҙан һәм 9 ағас  башнянан торған. Ҡәлғәлә наместник ихатаһы  һәм ике төкәтмә менән Пресвятая Богородица сиркәүе торған. Тарихсы Васильев яҙыуынса, Заволочье  Ивангород төҙөлгәндән һуң ҡорола һәм уның планын ҡабатлай. XVI быуат дауамында ҡәлғә, ағас элементтар һәм тупраҡ өйөм  менән нығытылған, ул артиллерия орудиеһы  көсөн кәметергә  һәләтле булған. Утрауҙың төньяҡ ярында ҡәлғә посады урынлашҡан
Тарихы
Ҡәлғәгә 1536 йылда Подцо күленең Ҙур утрауында  (хәҙер — Заволоцкое күлендәге ярымутрау пусьошка ҡалаһынан  12 км алыҫлыҡта),  элек Бөйөк Литва кенәзлегенә ҡараған ерҙәр, Стародубский һуғышы барышында рус  отрядтары тарафынан яулап алынғандан һуң нигеҙ һалына. Һуғыш йомғаҡтары буйынса, Заволочье тирә -яҡтары менән Рус дәүләте сосавында ҡала. ҡәлғә көньяҡтан Псковҡа ҡарай юлдың һаҡлау функцияһын үтәй һәм Пусторжев  өйәҙенең  үҙәге булып тора, бында  наместниктың ике  идарасыһы була. Ул, Опочка, Выбор, Велье, Врев, Дубков, Воронич, Черница, Владимирец һ.б. менән бер рәттән  ҙур булмаған оборона форпосттарҙың- «биҫтәләрҙең» береһе булып тора.
1580 йылда Ливония һуғышы аҙағында Заволочьены Польша короле Стефан Баторий ҡамай. Ҡамау король ғәскәрҙәре өсөн ҙур юғалтыуҙарға әйләнә, әммә өс аҙнанан һуң яралы воевода Василий Долгово-Сабуров башлығында Заволочье гарнизоны капитуляция яһай. Ям-Запольский тыныслыҡ килешеүенән һуң Заволочье Рус дәүләте составына ҡайта.
Буталсыҡ заманда ҡабаттан поляк ғәскәрҙәре баҫып ала. Күпмелер ваҡытҡа бында күренекле шляхта Александр Лисовский урынлаша
Заволочье үҙенең стратегик әһәмиәтен Петр I дәүеренә тиклем һаҡлай. Төньяҡ һуғыш ваҡытында унда гарнизон урынлаша һәм батша бойороғо менән элекке туғыҙ башня урынына һигеҙ бастион төҙөлә. Әммә һуғыш тамамланғандан һуң ҡәлғә үҙенең стратегик әһәмиәтен юғалта һәм бөлгөнлөккә төшә. 1777 йылға тиклем Заволочье Пусторжев өйәҙенең үҙәге була.
Ҡаласыҡ янында оҙаҡ ваҡыт Заволочье ауылы урынлашҡан булған, ул хәҙерге ваҡытта Копылок ауылы составына инә.
Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта ҡәлғә урынлашҡан утрау  ярымутрау булып китә, бында ҡәлғә  ҡоролмалары ҡалдыҡтарын: валдар, соҡорҙар, диуарҙары һәм башнялары урынын табырға мөмкин. ҡәлғә территорияһы ерҙәре урындағы халыҡ ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн ҡуллана. Туристарға күрһәтеү объекты булып тора. Уны «Псковщинаның 15 мөғжизәһе» исемлегенә индерергә уйлайҙар. Был яҡҡа автобустар көнөнә 12 рейс яһай. Биләмәләр төҙөкләндерелгән, күрһәткестәр менән тәьмин ителгән.
Синдея
Синдея — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гарин Фёдор Данилович
Гарин Фёдор Данилович (10 февраль 1908 йыл — 1987 йыл) — тимер юл эшсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945—1977 йылдарҙа Транссебер тимер юл магистраленең 233-сө төҙөлөш-монтаж поезы эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
Биографияһы
Фёдор Данилович Гарин 1908 йылдың 10 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Һыуыҡҡул ауылында тыуған. Башланғыс белемле. Милләте сыуаш.
1937 йылға тиклем шәхси хужалығында һәм «Националь» колхозында эшләй, 1937 йылдан — Йәрмәкәй районының «Еңеү» сәнәғәт артелендә эшсе. 1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылдан алып — Транссебер тимер юл магистраленең Кемерово өлкәһендә 233-сө төҙөлөш-монтаж поезының юл эшсеһе.
Фёдор Гарин Төньяҡ-Кавказ тимер юл магистрален аяҡҡа баҫтырыуҙа, Омск — Татарск, Барнаул — Кузнецк, Сталинск (Новокузнецк) — Абакан, Асино — Белый Яр тимер юлы участкаларын төҙөүҙә ҡатнаша.
Сталинск — Абакан тимер юл линияһын төҙөгәндә өлгәшкән ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн 1960 йылдың 19 майында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Фёдор Гаринға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1968 йылда пенсияға сыға. 1987 йылда вафат була.
Тукшумка (Теренгулька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Вильма Хугоннаи
Графиня Вильма Йозефа Лаура Илька Хугонаи Сент-Дьёрдь (, шулай уҡ как Вильма Хугоннаи ( исеме аҫтында билдәле); 30 сентябрь 1847, Надь-Тетень — 25 март 1922, Будапешт) — Венгрияның тәүге ҡатын-ҡыҙ табибы.
Биографияһы
1847 йылдың 30 сентябрендә граф Кальман Хугоннаи фон Сент-Дьёрдь һәм графиня Риза Панчей ғаиләһендә бишенсә бала булып донъяға килгән. XIX быуатта ҡыҙҙар урта мәктәптәргә йөрөмәгән, шунлыҡтан Вильма йортонда белем ала. 18 йәшендә ер биләүсе Дьёрдь Силашшиға кейәүгә сыға, ғаиләлә өс ул тыуған.
1880 йылда Австро-Венгрияға ҡайта, әммә медицина менән шөғөлләнеүгә хоҡуҡ ала алмай. 1881 йылдың мартында Венгрия университетына уҡырға инер өсөн тейешле документтарҙы тапшыра, әммә 1882 йылдың майында Венгрияның дин һәм мәғариф министрына дипломының илдә ғәмәлдә булыуын һорап яҙған мөрәжәғәте кире ҡағыла. Ул имтихандар тапшыра һәм акушерка булып эшләргә генә хоҡуҡ ала. Айырылшҡандан һуң ғаиләһен үҙ аллы аҫрарға мәжбүр була.
1887 йылда профессор Винс Вартаға (1844—1914) кейәүгә сыға, ул 1899—1909 йылдарҙа Венгрия король фән йәмғиәте президенты вазифаһын биләй. Никахта бер ҡыҙ тыуа. Иренең үтенесе буйынса медицина практикаһын ҡалдыра, әммә үҙ дипломын законлы булыу хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. 1895 йылда Венгрияла ҡатын-ҡыҙҙарға университеттарҙа уҡырға рөхсәт бирәләр, ә 1897 йылдың майында Вильмаға рәсми рәүештә табип булып эшләргә рөхсәт бирелә, әммә 1913 йылға тиклем барлыҡ ҡатын-ҡыҙҙар ир-ат коллегалары күҙәтеүе аҫтында эшләгәндәр. Шулай итеп ул Венгрияла тәүге ҡатын-ҡыҙ табип булып китә.
Беренсе донъя һуғышы башланғас, 1914 йылдың авгусында Хугоннаи ҡыр медикатры курстарын тамамлай һәм Техник университеты ҡарамағындағы Хәрби госпиталдең баш табибы итеп тәғәйенләнә. Иҫтәлекле хәрби миҙал һәм II класс Ҡыҙыл Тәре алдындағы хеҙмәттәре өсөн билдәһе менән бүләкләнә.
1922 йылдың 25 мартында Будапешт ҡалаһында вафат булған. Керепеши зыяратында ерләнгән.
Хомочхамзако
Хомочхамзако — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 8,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишембай районы һыу объекттары
Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының гидрографияһы географик урыны менән, Ағиҙел йылғаһы бассейнында урынлашыуы һәм таулы райондар булыуы менән билдәләнә.
Йылғалары
Район буйынса 90-ға яҡын йылға аға. Уларҙың иң ҙурҙары: — Ағиҙел, Һәләүек, Егән, Тәйрүк, Үрек.
Күлдәре
Тәбиғи һәм яһалма күлдәр Туғар-Салған (Туғарсалған (шулай уҡ Туғар Салған   (урыҫса Тугарсалган), экологтарҙа Туғар-салған  )), Соленый, Ат күле, Ишембай карьеры (Стәрлетамаҡ районында).
27 быуа иҫәпләнә. Иң эреләре: Ромадановка быуаһы (Ромадановка ауылы, Торғаҫ йылғаһын быуып эшләнгән), Татьяновка быуаһы (Татьяновка ауылы), Торғаҫ быуаһы (Торғаҫ ауылы), Ураҙбай быуаһы (Ураҙбай ауылы).
Һаҙлыҡтар
Ағиҙел йылғаһының һул яҡ яр буйы һыубаҫар туғайын исемһеҙ һаҙлыҡтар биләй.
Маҡар урмансылығының (райондың таулы урманлы өлөшө) ярайһы ҡуйы гидрографик селтәре тупраҡтың яҡшы дренимлылығын (тупраҡтың дымлылығын нормала тота алыу һәләтлеген) билдәләй. Шуға күрә, йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙарындағы айырым түбән урындарҙан тыш, тау тайгаһында һаҙмат юҡ. Урман хужалығы урынлашҡан биләмәлә Васильевский, Күтәренке, Тау, Көҙән — 1; 2, Маҡар, Оло-Һаҙбаш, Хазан һаҙлыҡтары урынлашҡан. Улар һыу ятҡылыҡтарын туҡландыралар һәм һаҡланырға тейештәр.
Шарлауыҡтар
Маҡар ауылы янында Ҡаран-Йылға, Кургунтуй, Ҡуҡрауыҡ шарлауыҡтары урынлашҡан. Күкҡарауыҡ (Ҡуҡрауыҡ) шарлауығы Ишембай районының Маҡар ауылынан ете саҡрым ситтә урынлашҡан. Яҙғы ташҡындар ваҡытында бар үҙәнде тыуышы менән тултыра, йәй айҙарында тынып ҡала. Атамаһы ла «күкрәү», «күкрәүек» һүҙенән алынған. Шарлауыҡтың атамаһы буйынса тағы ла бер фараз: исем ҡуҡрайыу һүҙенән дә алыныуы ихтимал, сөнки был тәбиғәт ҡомартҡыһы Кәлимосҡан ҡаяһына ҡаршы ғына ҙур-ҙур таштарын ҡабартып, ҡуҡрайып ултыра (ҡуҡрайыу — (Р.: торчать; И.:protrude; Т.: ҫikik olmak)). Шарлауыҡ 10-12 метрлыҡ бер нисә һикәлтәнән тора. Яҙ айҙарында был һикәлтәләрҙән һыу 15-20 метрға тиклем атыла, тауышы хатта 5-6 километрҙан да ишетелеп тора.
Айырыуса һаҡланған биләмәләр (ООП)
Ҡуҡрауыҡ шарлауығы — гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Маҡар ауылынан ете саҡрым ситтә урынлашҡан. (БАССР Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се номерлы ҡарары).
Тирмән-Таш мәмерйәһе һәм Берғамыт шишмәһе — геологик тәбиғәт ҡомартҡылары, Хажи ауылына яҡын урынлашҡандар, майҙаны — 100 га (БАССР Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се номерлы ҡарары).
Туғарсалған күле һәм уның эргә тирәһе — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ҡурсаулыҡ урыны майҙаны 100 гектар (БАССР Министрҙар Советының 1985 йылдың 26 декабрендәге 212-се номерлы ҡарары). Туғарсалған күле Ишембай ҡалаһынан 7 км алыҫлыҡта Торатау тауы итәгендә урынлашҡан. Тәрән һыулы карст күле ҙур фәнни (гидрогеологик) әһәмиәткә эйә.
Ағиҙел йылғаһы бассейнында һыу һаҡлау зонаһы бар (1992 йылдан).
Ағиҙел йылғаһы үҙәне. («III Интернационал», «Искра» колхоздары. «Маяҡ» совхозы)
Һәләүек йылғаһы үҙәне. («III Интернационал», «С. Юлаев», «Ағиҙел», «Коммунар», «Родина» колхоздары. Маҡар урман хужалығы. Верхоторский урмансылығы, 3 кв. (ОЗУЛ))