cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ги де Мопассан
Биографияһы
Ги де Мопассан Эйфель башняһы төҙөлөшөнә тыйыу һалыу буйынса Париж властарына мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең һорап яҙған  хатына ҡушыла. Мопассан йәнәһе «шөҡәтһеҙ һөлдәнән» башня өҫтөндәге ресторанда йәшеренеп ҡала, сөнки был Парижда Эйфель башняһы күренмәгән берҙән-бер урын була тигән көләмәс билдәле. Мопассандың әҫәрҙәре ҙур уңыш ҡаҙана; йыллыҡ эш хаҡы 60 мең франк була. Мопассан әсәһен һәм ағаһының ғаиләһен финанс яҡтан ярҙам итеүҙе  үҙенең бурысы тип һанай. Тотанаҡһыҙ тормош рәүеше  яҙыусының һаулығын тиҙ ҡаҡшата, ул шул ваҡытта дауалап булмай торған сир — сифилис  менән ауырый. 1884 йылдан яҙыусыны нервы өйәнәге эҙәрлекләй; күңел һүрелеүе һәм ипохондрия артыу менән тынысһыҙ идеализмға бирелә. Был кәйефе бер нисә новеллала, шул иҫәптән билдәле «Орля» повесында сағыла.
Мопассандың күңел тыныслығын донъяуи уңыштар ҙа, Revue des Deux Monde менән хеҙмәттәшлек тә, «Musotte» комедияһының Gymnase сәхнәһендә уңышы ла, «La Paix du ménage» комедияһы өсөн академия премияһын алыу ҙа тергеҙмәй.
Ги де Мопассан 1893 йылдың 6 июлендә үҙенең мейеһенең көсәйә барған фалижынан  43 йәшенә тик бер ай тулмай вафат була.Ундағы күңелле кәйеф ауырыуға ҡаршы тора. Башта ул баш ауыртыуы һәм ипохондрия өйәнәктәре менән ыҙалай. Һуңынан уның алдында һуҡыр ҡалыу шәүләһе килеп тора. Күҙе насар күрә башлай. Унда шикләнеүсәнлек, ҡырыҫлыҡ һәм дәғүәселлек үҫешә. Ул ярһыу көрәшә, Урта диңгеҙ буйлап яхтала бәргеләнә, Тунисҡа, Мароккоға.Африкаға ҡаса —һәм бер туҡтауһыҙ яҙа. Дан яулап, ҡырҡ йәшендә, ул үҙенең муйынын ҡырҡа, ҡанһырай, әммә тере ҡала. Уны аҡылдан яҙғандар йортона бикләйҙәр. Ул унда дүрт аяҡлап йөрөй… Уның ҡайғылы ҡағыҙында һуңғы яҙыуы «Мопассан әфәнде хайуанға әйләнде» тип хәбәр итә. Ул ҡырҡы ике йәшендә вафат була. Әсәһе унан оҙағыраҡ йәшәй
Эстетик принциптары
Мопассан нәфис һүҙгә ҡарата үҙенең ҡараштарын 1887/1888 йылдарҙа «Пьер и Жан»  романына инеш һүҙҙә аныҡ яҙа.
Романтик романды һәм уның формаһы боҙолған, кеше көсө етмәҫлек, шиғри ҡарашын инҡар итеп һәм, Мопассан реализм эҙләнеүҙәрендә  бындай ижадтың бөтә сикләүҙәрен аңлап,  объектив романға тартыла. Уның өсөн реализм шәхси донъяға ҡарашы була, уны яҙыусы китабында сағылдырып, уҡыусыға еткерергә тырыша. Беҙ һәр ваҡыт үҙебеҙҙе, һәм әҫәрҙең дөйөм мәғәнәһен тәшкил иткән ҙур булмаған факттар өйкөмөн һүрәтләйбеҙ, — тип әйтә ул, шул уҡ ваҡытта романдың художестволы әҫәр икәнен раҫлап. Мопассан шул уҡ ваҡытта Эмиль Золяға хас булған «тоталь реализмға» ынтылыуҙы һәм үҙенең көслө документаллеге менән натурализмды инҡар итә.
Мопассан психологик тикшеренеүҙәр урынына алмашҡа ысын факттарҙы һәм эш-ҡылыҡтарҙы сағылдырырға тырыша, сөнки психология, реаль тормошта ысын ҡылыҡтар тарафынан нисек йәшерен булған, китапта ла шулай уҡ йәшерен булырға тейеш. Ҡыҫҡалыҡҡа тартылыу яҙыусы ижадында асыҡ күҙәтелә: ул 300 ашыу новелла һәм новелла ситуациялары сылбыры һымаҡ төҙөлгән  алты роман ғына яҙа.
Уратып алған донъяны, матурлыҡты һәм әшәкелекте яҙыусы көслө  ҡабул итә, уға айырым эмоциональ нескәлек хас була, был, үкенескә ҡаршы, уның фәжиғәле үлеменә яҡынайта.
Төп темаһы әҫәрҙең
Мопассан ижады темалары уның осорондағы көндәлек тормош һәм авторҙың шәхси тормошо менән бәйле, ул бергә ҡушыла һәм ҡабатланмаҫ палитра булдыра:
Рәсәйҙә ижадына баһа
Толстой үҙе лә Мопассандың ижадын яҡын күрә, ул уның «В порту»хикәйәһен тәржемә итә. Толстой һүҙҙәре буйынса, «бөтә изгелек, тормош мәғәнәһе —  ҡатын-ҡыҙҙа, мәхәбәттә... тип иҫәпләгән башҡа шундай яҙыусы бар микән...» (Гюи де Мопассан  әҫәрҙәренә инеш һүҙ).
Чехов йыш ҡына новелласы Мопассандың оҫталығы менән һоҡлана һәм уны үҙенең әҫәрҙәрендә йыш телгә ала. Уға туранан-тура Бабель, бигерәк тә йәш сағында, оҡшатырға тырыша. Уның иң билдәле хикәйәләренең береһе — шулай уҡ «Гюи де Мопассан» тип шулай уҡ атала (1932).
Әҫәрҙәре
Мопассан 1880 йылғы иң емешле француз яҙыусыларының береһе. Айырым йылдарҙа ул алты тиҫтәнән артыҡ яңы хикәйәләр баҫтырып сығара. Яҙыусының ғүмере ваҡытында түбәндәге китаптары донъя күрә;
Үлгәндән һуң тамамланып бөтмәгән «Анжелюс» һәм «Огонь желания» романдарынан өҙөктәр, шулай уҡ «Чужеземная душа» повесы баҫылып сыға.
Әхмәт Шакири
Әхмәт Шакири (тулы исеме — Әхмәт Мирғәсим улы Шакиров; 1920—1941) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет шағиры, тәржемәсе.
Биографияһы
Әхмәт Шакири 1920 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Бишҡурай ауылында (хәҙер Башҡортостандың Туймазы районы) мулла ғаиләһендә тыуған. Ете класлы мәктәпте тамамлай, был мәктәптә ул 1930 йылдан алып уҡыған. 1937 йылдан 1939 йылға тиклем Өфөлә Б. Нуриманов исемендәге Башҡорт педагогия рабфагында белем алған. 1939 йылда ул пединститутҡа уҡырға инә, әммә ошо йылдың уҡ октябрь айында әрмегә алына. Политрук ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә. 1941 йылда һәләк булған.
Шиғырҙарҙы мәктәптә үк яҙа башлай. 1935 йылда үҙенең шиғырҙарын һәм репортаждарын«Йәш төҙөүсе» гәзитендә баҫтыра башлай. Башҡорт педагогия рабфагында уҡыған саҡта үҙенең лирик шиғырҙарын «Тәүге йыр», «Икенсе йыр» альманахтарында, республика гәзиттәрендә һәм журналдарында баҫтыра. 1939 йылда «Ҡара күҙлек аҫтындағы сер» поэмаһын яҙа, төп темаһы — фашизмға һәм һуғышҡа ҡарата нәфрәт. Уның Ғ. Ибраһимов менән берлектәге шиғырҙары «Бәхетле ғүмер» (1940) шиғри йыйынтығына инәләр. Әхмәт Шакири башҡорт теленә М. Ю. Лермонтовтың һәм Т. Г. Шевченконың ҡайһы бер әҫәрҙәрен тәржемә иткән. .. "Халыҡ хәтере" порталы мәғлүмәте буйынса Әхмәт Шакири 1943 йылдың февраль айында Краснодар крайының территорияһында, фронтта  хәбәрһеҙ юғалған
Икстимер
Икстимер — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002080
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200208
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Семеновка (Баймаҡ районы)
Семеновка (Семёновское) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 377 кеше булған. Почта индексы — 453631, ОКАТО коды — 80206842001.
Тарихы
Ҡасабаның барлыҡҡа килеүе 1912—1913 йылдарҙа Көньяҡ Урал тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәте (ЮУГАО) тарафынан алтын ятҡылыҡтары табылыу менән бәйле. 1920 йылда рудникта 103 йортта 790 башҡорт йәшәгән. Ауылдың атамаһы ятҡылыҡтарҙың беренсел документацияһын әҙерләгән һәм бында эшләгән геолог Семенов фамилияһынан алынған.
1913 йылда ЮУГАО составындағы бында инглиз ҡоралмалары менән йыһазландырылған циан-ил заводы төҙөлә. 1913—1917 йылдарҙа 16 бот алтын сығарыла.
Атыш
Башта ер өҫтөндә ағып килеп,  Атыш аҡланын барлыҡҡа килтерә.Унан  карст араһына һеңә һәм  ер аҫтынан аҡҡанында Ағуй йылғаһы менән ҡушыла. Унан 3—3,5 километр үткәс ер өҫтөнә сығып Атыш шарлауығын барлыҡҡа килтерә. Артабан диаметры  20 метр һәм тәрәнлеге  ун метрға тиклемге күл барлыҡҡа килтереп,  шунан йылға булып ағып сыға. 200 м тирәһе ағып барғас Ләмәҙе йылғаһына барып ҡушыла.
Семеновка (Баймаҡ районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Атыш
Атыш йылғаһы ер аҫтына киткән урынды Атыш-Сумған тип атайҙар.
Семеновка (Баймаҡ районы)
Билдәле шәхестәре
Семеновка руднигында шулай уҡ элекке Түбә руднигы идаралығы директорҙары Атанғолов Абдрахман Ғәлим улы һәм Ғәйнуллин Фәрүәз Әхмәҙи улы эшләгән.
Атыш
Йылғаның һыуы барлыҡ ер аҫты шишмәләре кеүек һәр саҡ   +4 °C температурала тора.
Семеновка (Баймаҡ районы)
Сығанаҡтар
• Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
Атыш
Атыш шарлауығынан  һәм   Атыш мәмерйәһенән тыш,  был йылға   Заповедная мәмерйәһе менән дә данлыҡлы.Был мәмерйәлә  20  мәмерйә айыуының баш һөйәктәре табылған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хачатурян Арам Ильич
{{Музыкант |Имя             = Арам Хачатурян |Оригинал имени  = Արամ Խաչատրյան |Ширина          = |Описание изображения = |Фон             = non_performing_personnel |Дата рождения   = 6.6.1903 (24.5) |Место рождения  = Коджоры ауылы, {{ТУ|Тифлис губернаһы}}, Рәсәй империяһы |Дата смерти     = 1.5.1978 |Место смерти    = {{ВБУ|Мәскәү}}, СССР Әрмәнстанда ерләнгән (Ереван). |Страна          = {{Российская империя}}→ {{USSR}} |Профессии       = {{композитор|СССР|Рәсәй|Әрмәнстан|XX быуат}}, {{кинокомпозитор|СССР|Рәсәй|Әрмәнстан}}, {{дирижёр|СССР|Рәсәй|Әрмәнстан|XX быуат}}, {{музыкальный педагог|СССР|XX быуат}} |Инструменты     = фортепиано, скрипка, виолончель |Жанры           = Академик музыка, балет, концерт музыкаһы, симфоник музыка, камера музыкаһы |Награды         = {{{!}} style="background: transparent" {{{!}} {{!}}{{Медаль Серп и Молот|1973}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Ленина|1939}} {{!!}} {{Орден Ленина|1963}} {{!!}} {{Орден Ленина|1973}}{{!!}} {{Орден Октябрьской Революции|1971}} {{!}}- {{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1945}} {{!!}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1966}} {{!!}} {{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} {{!!}} {{Медаль За оборону Москвы}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За оборону Кавказа}} {{!!}} {{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль В память 800-летия Москвы}} {{!!}} {{Орден Кирилла и Мефодия (НРБ)}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Командор ордена искусств и литературы}}{{!!}}{{Нагрудный знак За заслуги перед польской культурой}}{{!!}}{{Орден Искусств и Наук (Иран)|1935}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Народный артист СССР|1954}} {{!!}} {{Народный артист РСФСР|1947}} {{!!}} {{Народный артист Армянской ССР|1955}} {{!!}} {{Заслуженный деятель искусств РСФСР|1944}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ленинская премия|1959}} {{!!}} {{Государственная премия СССР|1971}} {{!!}} {{Сталинская премия|1941}} {{!!}} {{Сталинская премия|1943}} {{!!}} {{Сталинская премия|1946}} {{!!}} {{Сталинская премия|1950}} {{!!}} {{Государственная премия Армянской ССР|1965}} {{!}}} |Сайт            = Хачатуряндың виртуаль музейы |Викисклад       = }} Хачатурян Арам Ильич (Хачатрян) (Արամ Եղիայի Խաչատրյան, 6 июнь 1903 йыл, Тифлис (хәҙер Тбилиси) ҡалаһы янындағы Коджоры ауылы  — 1 май 1978 йыл, СССР, Мәскәү)  — әрмән  совет композиторы, дирижер, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың халыҡ артисы (1954), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). Дүрт тапҡыр Сталин премияһы (1941, 1943, 1946, 1950), Ленин (1959) һәм СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1971) лауреаты. Әрмән ССР-ының Дәүләт гимны авторы (1944). Әрмән ССР-ының Фәндәр академияһы академигы (1963). XX быуат музыка әһелдәренең береһе. 1943 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы.
Биографияһы
1921 йылда 18 йәшлек Хачатурян бер төркөм әрмән йәштәре менән Мәскәүгә килә, бында уның ағаһы Сурен Хачатурян йәшәгән һәм театр режиссеры булып эшләгән. Ул Мәскәү университетының физика-математика факультетының биология бүлегенә уҡырға инә, ләкин бер йыл үткәс, Гнесин музыкаль училищеһына уҡырға инә, унда виолончель һәм фортепианола уйнарға, композиция дәрестәрен алған. Михаил Гнесин һәләтле студентҡа ярҙам итә. Училищеһы Хачатурян 1929 йылда тамамлай.
1926—1928 йылдарҙа Мәскәүҙең Әрмәнстан мәҙәниәт йортонда эшләй.
1929 йылда Хачатурян Мәскәү консерваторияһына уҡырға инә, унда композиция классы буйынса башта M. Ф Гнесинда, һуңынан ''Н. Я. Мясковскийҙа белем ала; уның инструментовка буйынса остаздары Р. М. Глиэр һәм С. Н. Василенко'' була. 1934 йылда ул консерваторияны ҡыҙыл диплом менән тамамлай һәм ике йыл дауамында шунда уҡ аспирантурала Н. Я. Московскийҙа белемен камиллаштыра. Студент йылдарында уҡ әҫәрҙәр яҙа башлай, улар араһында: Скрипка һәм фортепиано өсөн йыр-поэма (1929), Альт һәм фортепиано өсөн сюита (1929), Фортепиано өсөн токката (1932), Фортепиано, скрипка һәм кларнет өсөн трио (1932). Һуңынан рус мәктәбе йолалары буйынса Беренсе симфония (1934), оркестр менән фортепиано өсөн концерттар (1936, скрипка (1940), виолончель (1946). 1944 йылда Әрмән ССР-ының гимн музыкаһы авторы була. Мәскәү консерваторияһында Арам Хачатурян исеме уҡыу йортон иң яҡшы тамамлаусылар исемлегенә индерелде.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Арам Хачатурян Бөтә Союз радиоһында эшләп, патриотик йырҙар һәм марштар яҙа.
«Спартак» балеты Хачатуряндың һуғыштан һуң иң күренекле эше була. Партитура 1954 йылда тамамлана, ә 1956 йылдың декабрь айында премьераһы була. Ошо вакыттан «Спартак» балет труппаларының репертурына ныҡлап инде һәм донъяның иң яҡшы сәхнәләрендә ҡуйылды. Уны Л. Якобсон, И. Моисеев, Ю. Григорович, Е. Чанга һәм башҡа күренекле балетмейстерҙар ҡуйҙы. Бер үк ваҡытта Хачатурян театрҙа кино өлкәһендә эшләй, егерменән ашыу кинофильмға музыка яҙа. 30—50-се йылдарҙа Хачатурян спектаклдәрҙе музыкаль яҡтан биҙәй.
1950 йылдан Арам Хачатурян дирижер булараҡ йыш сығыш яһай, уңышлы гастролдәре менән СССР һәм сит илдәр буйлап йөрөй. 1950 йылдан алып Мәскәү консерваторияһында һәм Гнесиндар институтында композицияны уҡыта (1951 йылдан — профессор).
Ойоштороу комитеты рәйесе урынбаҫары (1939—1948), 1957 йылдан — СССР Композиторҙар союзы секретаре. Латин Америкаһы илдәре менән дуҫлыҡ һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек Совет ассоциацияһы президенты (1958 йылдан). Совет тыныслыҡты яҡлау комитеты ағзаһы (1962 йылдан), Әрмән ССР-ы фәндәр академияһы академигы.
Әрмәнстан баш ҡалаһы Ереванда Комитас исемендәге парк пантеонында ерләнгән.
А. И. Хачатурян әҫәрҙәре үлгәндән һуң Мәскәүҙә баҫылып сыҡҡан.
Арам Хачатурян исемендәге халыҡ-ара конкурс
Арам Хачатурян исемендәге халыҡ-ара конкурс Ереванда 2003 йылдан алып 6—14 июндә йыл һайын үткәрелә. Беренсе тапҡыр был проект бөйөк композитор тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған саралар менән ойошторолған.
Конкурс өс бүлек — «фортепиано», «скрипка» һәм «виолончель» буйынса үтә, йәш исемдәрҙе асыуға йүнәлтелгән.
Ҡатнашыусылар географияһы бик киң: БДБ илдәре, АҠШ, Канада, Мексика, Франция, Германия, Испания, Италия, Бельгия, Бөйөк Британия, Ҡытай һәм башҡа күп илдәр.
Сәба батшабикәһе
Сәба батшабикәһе (מלכת שְׁבָא, Малка́т Шва́,, Мәликәт Сәба, бор. эфиоп. ንግሥተ ሳባ, Нигиста Саба), б. э. т. X быуат — Сәба тигән ғәрәп дәүләтенең риүәйәттәргә инеп ҡалған хакимәһе, Библияла уның Исраил батшаһы Сөләймән янына килгәне һүрәтләнгән.
Библияла был хакимәнең исеме телгә алынмай. Һуңғыраҡ осор ғәрәп текстарында ул — Бәлкис (Билкис, Европаса яңғ. — Балкида), эфиоп риүәйәттәрендә — Македа. Инглиз телле мәҙәниәттәрҙә иленең атамаһы Шебаны уның үҙенең исеме тип ҡабул итеү осраҡтары бар.
Бындай батшабикәнең тарихта булыуы иҫбат ителмәһә лә, уның образы Европа, Төньяҡ Африка һәм Яҡын Көнсығыштың күп халыҡтары фольклорына һәм әҙәбиәтенә һиҙелерлек йоғонто яһаған.
Иҫке Ғәһедтә
Библияла Сәба батшабикәһенең тарихы Исраил батшаһы Сөләймән менән тығыҙ бәйләнгән. Библияла билдәләүенсә, Сәба батшабикәһе, Сөләймәндең тәрән аҡылы һәм даны тураһында ишетеп, «уны табышмаҡтар менән һынарға килә». Уның сәфәре Өсөнсө Батшалыҡтар китабының 10-сы бүлегендә һәм Икенсе Йылъяҙмалар китабының (Вторая книга Паралипоменон) 9-сы бүлегендә һүрәтләнгән.
Сөләймән яуапҡа батшабикәгә «ни теләһә, ни һораһа, шуны биреп», бүләктәр тейәтеп ҡайтара. Библияла әйтелеүенсә, ошо ваҡиғанан һуң Исраилда бығаса күрелмәгән муллыҡ осоро башлана. Сөләймән батшаға йылына 666 талант алтын (2Пар.) килеп тора. Ошо уҡ бүлектә Сөләймәндең ниндәй затлы тормошта йәшәгәне һүрәтләнә. Ул үҙенә фил һөйәгенән алтын менән көпләнгән тәхет эшләтә, был тәхет ул замандарҙа булған бөтә тәхеттәрҙән дә зиннәтлерәк була. Бынан тыш, Сөләймән алтындан сүкетеп 200 ҡалҡан эшләтә, һарайҙа ла, Ҡорамда ла бөтә эсәр һауыттар алтындан була. Сөләймән заманында көмөштө һанға ла һуҡмайҙар. «Сөләймән батша байлығы менән дә, аҡылы менән дә барлыҡ батшаларҙы уҙып китте»(2Пар.). Бындай ҡөҙрәткә Сөләймән Сәба батшабикәһенең килеүенә бурыслы. Уның артынса башҡа күп батшалар ҙа Сөләймән батшаны күрергә теләк белдерә (2Пар.).
Сәба иле Ишағыя, Йеремияһ, Зөлкифел пәйғәмбәрҙәр китаптарында, шулай уҡ Әйүп китабында һәм Псаломдарҙа телгә алына.
Аңлатмалар
Танах буйынса иври комментаторҙары араһында шундай фекер бар: Библия сюжетын Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән гонаһлы бәйләнешкә инеүе тип аңларға кәрәк, бының һөҙөмтәһендә Навуходоносор тыуа, ул Сөләймән төҙөгән Ҡорамды емерә (Ғәрәп легендаларында ул уның әсәһе булып сыға ).
Талмуд буйынса, Сәба батшабикәһе тарихын ситләтеп һөйләү тип баһаларға кәрәк, ә «מלכת שבא» («Сәба батшабикәһе») тигән һүҙҙәр «מלכות שבא» Сөләймәнгә буйһонған («Сәба батшалығы»), тип аңланырға тейеш.
Яңы Ғәһедтә
Яңы Ғәһедтә Сәба батшабикәһе «көньяҡ батшабикәһе» тип исемләнә һәм Ғайсаның тәрән аҡылына ҡолаҡ һалмаусыларға ҡаршы ҡуйыла: «Көньяҡ батшабикәһе бындай кешеләргә хөкөм ҡылыу өсөн күтәрелер һәм уларға хөкөм ҡарары сығарыр, сөнки ул ер сигенән Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килгәйне, бына, хәҙер Сөләймән юҡ» (Лк.), Матфейҙа ла ошоға оҡшаш текст бар (Мф.).
Феофилакт Болгарский Лука Инжилына аңлатмаһында былай тип яҙа: «„көньяҡ батшабикәһе“ тигәнде көслө һәм һәр саҡ изгелекле йән тип аңлау дөрөҫөрәк булыр». Был өҙөктөң мәғәнәһе түбәндәгесә тиҙәр: Ҡиәмәт көнөндә батшабикә (аҫтараҡ Лука телгә алған мәжүси нинивиҙәр менән бергә, улар Юныс арҡылы дингә килә) ҡалҡынып сығыр һәм Ғайса осорондағы йәһүдиҙәр өҫтөнән хөкөм ҡылыр, сөнки улар, дингә килгән мәжүсиҙәргә ҡарағанда ҙурыраҡ мөмкинлектәргә һәм өҫтөнлөктәргә эйә булһа ла, уларҙы ҡулланыуҙан баш тарта. Иероним Стридонский билдәләгәнсә, хөкөм ҡарары сығарыу өҫтөнлөгөнә эйә булғанға түгел, ә уларҙан үҙҙәре өҫтөнөрәк булғанға хөкөм итерҙәр. Нинивиҙәр менән Сәба батшабикәһенең Мәсихтең дингә килмәгән замандаштарынан өҫтөн булыуын "Матфей китабы буйынса әңгәмәләр"ендә Иоанн Златоуст та билдәләй: «сөнки улар бәләкәйерәккә ышанды, ә йәһүдиҙәр ҙурыраҡҡа ла ышанманы» .Шулай уҡ уға алыҫ мәжүси халыҡтарының «рухтарын килтереүсе» бурысы ла тапшырыла. Исидор Севильский былай тип яҙа: «''Сөләймән күктәге Йәрүсәлим өсөн Раббы йортон таштан һәм ағастан түгел, ә бөтә изгеләрҙән төҙөгән Мәсих тип ҡабул ителә. Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килгән Көньяҡ батшабикәһе ер сиктәренән Алла һүҙен ишетергә килгән сиркәү тип аңланырға тейеш''».
Ҡайһы бер христиан авторҙары иҫәпләүенсә, Сәба батшабикәһенең бүләктәр менән Сөләймәнгә килеүе Ғайса Мәсихкә әүлиәләрҙең баш эйергә килеүенән бәрәбәр. Иероним Блаженный «Ишағыя пәйғәмбәр китабы»на аңлатмаһында былай ти: Сәба батшабикәһе нисек Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килһә, әүлиәләр ҙә Мәсихкә шулай килгән, һәм был Алла хикмәте булып тора.
Был аңлатма Иҫке Ғәһедтәге Ишағыяның Мәсихкә бүләктәр килтереү тураһында әүлиәлек итеүенә нигеҙләнә, ул ошонда Сәба илен дә телгә ала, бүләктәрҙең Сөләймәнгә батшабикә килтергән кеүек үк булырын да әйтә: «''Дөйә көтөүҙәре, Мидйән менән Ефаның йәш дөйәләре, ерҙәреңә килеп тулыр. Бөтөн Сәба халҡы килер, алтын һәм ладан килтерер, Раббыны маҡтап һөйләр''» (Иш.). Яңы Ғәһед әүлиәләре лә сабый Ғайсаға ладан, алтын һәм хуш еҫле һумала килтерә. Был ике сюжеттың туғанлығы Көнбайыш Европа сәнғәтендә лә һыҙыҡ өҫтөнә алына, мәҫәлән, уларҙы манускриптың бер битенә ҡапма-ҡаршы урынлаштырғандары ла булған.
Ҡөрьәндә
Мосолман йолаһына ярашлы, Сөләймән һөҙһөт ҡошонан әкиәттәгеләй бай Сәба иленең хакимәһе Бәлкис тураһында ишетә, ул затлы таштар менән биҙәлгән алтын тәхеттә ултыра һәм Ҡояшҡа табына икән. Ул уға былай тип хат яҙа: «''Алла ҡоло Сөләймәндән, Дауыт улынан, Бәлкискә, Сәба батшабикәһенә. Рәхимле Алла хаҡына. Тура юлдан йөрөгәндәргә именлек булһын. Миңә ҡаршы сыҡмағыҙ, килегеҙ ҙә миңә бирелегеҙ''». Батшабикәгә хатты Сөләймәнгә уның тураһында һөйләгән ҡош илтеп тапшыра.
Хатты алғас, Бәлкис Сөләймән менән һуғыш сығырынан бик ныҡ ҡурҡыуға ҡала һәм бүләктәр ебәрә, тик Сөләймән уларҙы ҡабул итмәй, ғәскәр ебәреп, ҡалаларын алырын һәм халҡын мәсхәрә итеп ҡыуырын хәбәр итә. Ошонан һуң Бәлкис, үҙе Сөләймән эргәһенә килеп, баш һалырға була.
Юлға сығыр алдынан ул зиннәтле тәхетен ҡәлғәгә индереп, бикләп ҡалдыра, ләкин ендәрҙе тыңлатыусы Сөләймән, уны шаҡ ҡатырыр өсөн, ендәр ярҙамында тәхетте Йәрүсәлимгә күсерә һәм, тышҡы күренешен үҙгәртеп, уны Бәлкискә күрһәтә лә һорай: «Ошомо һинең тәхетең?». Бәлкис уны таный, һәм Сөләймән уға атап төҙөткән һарайға саҡырыла. Уның иҙәне быяла була, аҫтындағы һыуҙа балыҡтар йөҙөп йөрөй (икенсе бер текста һыу юҡ, ә иҙән дә, һарай үҙе лә гәлсәрҙән була ). Бәлкис, һарайға ингәс, ҡурҡып ҡала, һыуҙан атларға тура килер, тип уйлай ҙа, күлдәгенең итәген күтәреп, аяғын аса. Шунан былай ти:Шулай итеп, ул Сөләймән менән уның Аллаһының бөйөклөгөн таный һәм иманға килә.
Ҡөрьән тәфсирселәре үтә күренмәле иҙәнде, аяғы ишәктеке шикелле йөнлө икән, тип ишеткән Сөләймәндең Бәлкис аяғын тикшереү өсөн ҡорған хәйләһе менән аңлата. Та’алаби һәм Джәләл әд-Дин әл-Мәхәлли версияһы буйынса, Бәлкистең бөтә тәне йөн менән ҡапланған, ә аяҡтары ишәк тояҡлы булған — был уның иблис тәбиғәтен иҫбат иткән, уны батша шулай фашлаған (Сәба батшабикәһенең аяғы'' бүлеген ҡара).
Ҡөрьән тәфсирсеһе Джәләл әд-Дин раҫлауынса, Сөләймән Бәлкискә өйләнергә теләгән, уны тик ҡатындың аяғы йөнлө булыуы ғына борсоған. Икенсе тәфсирсе — Әл-Бәйзәүи фекеренсә, Бәлкистең ире кем булғандыр, уныһы билдәһеҙ, бәлки, батша уны Хәмдән ҡәбиләһе юлбашсыларының береһенә димләп кейәүгә биргәндер.
Сөләймән менән Сәба батшабикәһе
Библияла Сөләймән менән Сәба араһында ғишҡи бәйләнеш булғанлығы тураһында бер һүҙ ҙә юҡ. Ләкин бындай бәйләнеш риүәйәттәрҙә тасуирлана. Библиянан билдәле булыуынса, Сөләймәндең 700 ҡатыны һәм 300 йәриәһе булған (3Цар. 11:3), ҡайһы бер риүәйәттәр шулар араһына Сәба батшабикәһен дә индерә.
Иври риүәйәттәре
Йәһүдтәрҙә был темаға риүәйәттәр күп. Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы «Эстер китабы» тураһындағы «Таргум Шени» тигән Хаггада мидрашында (VII б. аҙағы — VIII б. башы), "Сөләймәндең мәҫәлдәр китабы"на ҡарата яҙылған экзегетик «Мидраш Мишлей»ҙа (IX б. тирәһе), «Йылъяҙмалар»ға «Ялкут Шимони» мидраштар йыйынтығында (XIII б.) , «Мидраш Һа-хефец» тигән йәмән манускриптында (XV быуат) һүрәтләнә. Батшабикә тарихы өс өлөштән тора — тәүге икеһе: «батшабикәгә хат һәм һөҙһөт тураһында» һәм «быяла иҙән менән батшабикәнең бото тураһында» тулыһынса тиерлек Ҡөрьәндәге хикәйәгә (VII быуат) тап килә; өсөнсөһө Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән осрашыуын һәм уның йомаҡтарын ентекләп тасуирлай.
Йәһүд риүәйәтендә һөйләнгәнсә, йәнлектәр һәм ҡоштарҙы тыңлатҡан Сөләймән бер ваҡыт уларҙың бөтәһен йыйып алған. Тик һөҙһөт кенә булмаған. Уны эҙләп тапҡандар, һәм ул Китор тигән ғәжәп ҡала менән унда тәхеттә ултырған Сәба батшабикәһе тураһында һөйләгән.
Сөләймәнде был бик ҡыҙыҡһындырған, һәм ул һөҙһөттө ҙур ҡош тубы оҙатыуында Сәба еренә ебәргән, ә батшабикәгә хат тапшырырға ҡушҡан. Хакимә Ҡояшҡа ғибәҙәт ҡылырға тип тышҡа сыҡһа, ҡош тубы Ҡояшты тотош ҡаплаған, һәм ил өҫтөн эңер япҡан. Бығаса күрелмәгән тамашанан ҡото осҡан батшабикә өҫтөндәге кейемдәрен йолҡҡослаған. Ошо ваҡыт уның эргәһенә һөҙһөт осоп килгән, ҡанатына Сөләймәндең хаты бәйләп ҡуйылған.Хатты уҡығас, батшабикә ҡалған кейемдәрен дә йолҡҡослап ташлаған. Вәзирҙәре уға Йәрүсәлимгә бармаҫҡа кәңәш бирһә лә, уның ошо тиклем ҡөҙрәтле хакимды бик тә күргеһе килгән. Карапҡа ҡиммәтле сәрүи ағасы, ынйылар һәм затлы таштар тейәп, юлға сыҡҡан һәм 3 йыл эсендә (ғәҙәттә был юлға 7 йыл китер булған) Исраилға килеп еткән.
«Эстер китабы»на ҡарата яҙылған «Таргум Шени»ҙа әйтелгәнсә, Сөләймән батша Сәба батшабикәһен һарайының тәхетле залында ҡабул иткән, уның иҙәне быяла булған. Уға баҫҡас та, батшабикә тәхет һыуҙа тора тип уйлаған һәм күлдәген еүешләтмәҫ өсөн ирекһеҙҙән ҡапыл итәген күтәргән. Шулай итеп, Сөләймән уның ҡуйы йөн баҫҡан аяғын күргән һәм тупаҫ рәүештә былай тигән: ''«Матурлығың һинең — ҡатын-ҡыҙ матурлығы, ә йөнөң — ирҙәр йөнө. Был ирҙәргә килешә, ә ҡатын-ҡыҙҙы йәмһеҙләй»''.
«Бен-Сира алфавиты»нда Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән мөхәббәте тураһында тәүге тапҡыр һөйләнелә, унда батшабикәнең бөтә тәне йөн менән ҡапланған булыуы тураһында әйтелә. Үҙе менән түшәк бүлешкәндә ҡамасау булмаһын өсөн батша һарай табиптарына йөндө бөтөрә торған май эшләргә бойорған.
Эфиоп риүәйәттәре
Сәба батшабикәһе тураһындағы риүәйәттәрҙең береһе «Кебра Негаст» («Батшалар Шөһрәте тураһында китап») тигән эфиоп китабына ингән, уның иң боронғо ҡулъяҙмаһы XII быуатҡа ҡарай. Унда Сөләймән батшанан һәм Сәба батшабикәһенән башланған эфиоп хакимдары династияһы тураһындағы риүәйәттәр теркәлгән. («Кебра Негаст»тың һуң сығышлы булыуын 32-се бүлектә Сәба батшабикәһенең Яңы Ғәһедтә телгә алынған Эфиоптар батшабикәһе  Кандакия менән тиңләштерелеүе шаһитлыҡ итә (Деян. 8:27). Ләкин шуныһы: Уильям Барклиҙың Яңы Ғәһедкә биргән аңлатмаларына ярашлы, Кандакия — исем түгел, ә титул, уны Эфиопия батшабикәләре бөтәһе лә йөрөткән). Был текста уның исеме — Македа («Уттай»). Бәлки, быға Сәба батшабикәһен Яңы Ғәһедтә көньяҡ батшабикәһе тип атау сәбәпселер.Сәба батшабикәһе сибәр, сағыу һәм аҡыллы ҡатын булған (әммә уның килеп сығышы, ғаиләһе тураһында бер һүҙ ҙә юҡ). Библиялағы кеүек, ул Йәрүсәлимгә Сөләймән менән күрешеп һөйләшер өсөн килә, уның даны һәм аҡылы хаҡында Тармин тигән сауҙагәрҙән ишеткән була.
Ул килгәс, Сөләймән «''уға ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә һәм бик шатлана, һәм үҙенең һарайында эргәһендә уға урын бирә. Уға иртәнге һәм киске табын өсөн ризыҡ-ниғмәттәр ебәреп тора», ә бер ваҡыт «улар бергә ята» һәм «Сөләймән батша менән айырылғандан һуң туғыҙ ай ҙа биш көн үткәс, …уны тулғаҡ тота башлай һәм уның ир балаһы донъяға килә''». Хикәйәлә иғтибар яуларға тырышыу күренә — батшабикә, һыу эсеп, уның бер мөлкәтенә лә теймәҫкә вәғәҙә биргәндән һуң Сөләймән батшабикә менән бергә ятыу мөмкинлеген ала. Аксум риүәйәтендә иһә батшабикә Йәрүсәлимгә хеҙмәтсеһе менән килә, икеһе лә ирҙәр кейемендә була, уларҙың бик аҙ ашауын, ә төндә бал менән һыйланыуын күргән батша эштең ниҙәлеген аңлай ҙа икеһе менән дә йоҡлай.
Македа улына Бәйнә-Ләкһәм (варианттары — Өлдә-Таббиб («сын мудреца»), Менелик, Меньелик) тип исем ҡуша, ун икеһе тулғас, атаһы тураһында һөйләй. 22 йәшендә Бәйнә-Ләкһәм «''хәрби һәм һыбай йөрөү оҫталығына, шулай уҡ һунар һәм ҡырағай йәнлектәр ауларға, ғөмүмән, үҫмер егеттәр белергә тейешле бөтә һөнәрҙәргә бик уңышлы өйрәнә. Шунан ул батшабикәгә былай ти: „Барып атайымды күрәйем әле, Исраил Раббыһы Алла бойорһа, әйләнеп ҡайтырмын“''». Сәфәргә сығыр алдынан Македа үҫмергә атаһы таныһын һәм «уның (батшабикәнең) әйткәнен һәм уның менән килешеүҙе иҫкә төшөрһөн» өсөн Сөләймәндең балдағын бирә.
Бәйнә-Ләкһәм Йәрүсәлимгә килгәс, Сөләймән уны улы тип таный һәм бик ҙур ҡәҙер-хөрмәттәр күрһәтә:«Кебра Негаст»ҡа ярашлы, Бәйнә-Ләкһәм тыуған иленә әсәһе янына ҡайта, атаһы эргәһенән бик күп аҡһөйәк ғаиләләренең баш балалары булған йәһүдтәрҙе эйәртә, Йәрүсәлим ҡорамынан Килешеү һандығын да алып ҡайта. Эфиоптар раҫлауынса, ул Аксумда Сион Ҡыҙы Изге Мәрйәм соборында әле лә һаҡлана. Улы ҡайтҡас, батшабикә Макеба тәхетте уға тапшыра, һәм улы Эфиопияла Исраилдағыға оҡшаш батшалыҡ төҙөй, илдә иудаизмды дәүләт дине итә, батшалыҡты ҡатын-ҡыҙҙар буйынса тапшырыуҙы тыйып, патриархат индерә. Әлеге көнгәсә Эфиопияла «фалаштар» — эфиоп йәһүдтәре йәмәғәтселеге бар, улар үҙҙәрен Эфиопияға Бәйнә-Ләкһәм менән күсеп килгән йәһүд аҡһөйәктәре тоҡомо тип иҫәпләй. «Кебра Негаст» раҫлауынса, Менелик Сөләймәндең беренсе улы, уның баш балаһы, булған, шунлыҡтан Һандыҡты (һәм бығаса Исраил халҡы өҫтөндә торған Алла бәрәкәтен дә) баш бала булараҡ алып ҡайтып киткән.
Бәйнә-Ләкһәмдән башланған һәм Сөләймәниҙәргә ҡараған эфиоп батшалары династияһы ил менән Х быуат аҙағына, легендар эфиоп яугирәһе Эстер тарафынан ҡолатылғанға тиклем идара итә. Рәсми тарих бәйән итеүенсә, быға ҡарамаҫтан, боронғо тоҡом йәшерен рәүештә һаҡланып ҡала һәм 1270 йылда батша Йеконо Амлак тарафынан тәхеткә ҡайтарыла. Эфиопияның һуңғы императоры Хайле Селассие I үҙен Сөләймәниҙәр династияһына индерә һәм Сәба батшабикәһенең 225-се вариҫы тип һанай.
Халыҡта, Сөләймән менән ятҡан хеҙмәтсе ҡыҙҙың да улы Заго тыуған, ул Менелик менән бергә үҫкән, ләкин алйотораҡ, сикләнгән ҡарашлы һәм «типкесләп йөрөтә торған малай», эфиоп батшаһының ҡапма-ҡаршыһы булған, тигән риүәйәт тә бар.
Ғәрәп әҙәбиәтендә
Батшабикәнең тарихы ғәрәп әҙәбиәтендә айырыуса ентекле тасуирлана. Тарих яҙыусы Та’алаби пәйғәмбәр тураһындағы тарихта батшабикәне быяла иҙән менән һынауға килтереп еткергән мәкерле хәлдәр тураһында һөйләй: ике яуыз ен, Сөләймәндең Билкискә өйләнеп ҡуйырынан ҡурҡып, уның абруйлы исеменә тап яҡмаҡсы була: «Дөрөҫ, Билкис аҡыллы, тик уның аяғы урынына ишәк тояғы, ә балтырҙары йөнлө бит, сөнки әсәһе ендәр нәҫеленән булған икән». Бынан тыш Та’алаби уның тәхеткә нисек менеүен дә һүрәтләй: атаһы үлгәс, халыҡтың байтаҡ өлөшө ҡатын-ҡыҙҙы хакимә тип танырға ризалашмай, батша итеп бер ирҙе һайлай. Ил ике яҡҡа бүленә, ул арала яңы хаким яуызлығын күрһәтеп өлгөрә. Батшабикә уға ҡоҙалар ебәрә, шул рәүешле ике яҡты берләштерергә итә, ә никах мәжлесендә иҫерә төшкән кейәүҙең башын сабып өҙә (Йүдит һәм Һолоферн тарихы менән сағ.). Батшабикәнең ендәр нәҫеленән булыуы тураһында һөйләгәндә, Та’алаби Ибн-Мәимүн менән Әбү-Һүрәйрәгә һылтана, һуңғыһы, ҡануни текстарҙа бындай шаһитлыҡтар булмаһа ла, Мөхәммәттең шаһитлыҡ ҡылыуына таяна. Сасаниҙар солтаны Мансурҙың (X быуат) вәзире Белами һөйләүенсә, Билкистең атаһы кенәз, әсәһе пәрей булған. XII быуатта ғәрәп йылъяҙмасыһы Нашван ибн-Сәйед «Һимйәри батшалар китабы» тигән әҫәр яҙа, ғәмәлдә, ул Сәба батшаларының хикәйәт итеп яҙылған шәжәрәһе булып тора. Унда хакимәнең исеме Билкис һәм шәжәрә ағасында уның үҙ урыны бар — Сәба кенәзе Ду Таба (икенсе исеме Мәнһән-әл) уның ире булып тора, ә атаһының исеме Һадһад һәм Сәба тарихында батырҙар дәүерен кәүҙәләндергән Тобба тигән батшалар нәҫеленә ҡарай (ата-бабалары сәби һалдаттары менән Һиндостан менән Ҡытайға тиклем барып етә, риүәйәттәрҙә һөйләнеүенсә, тибеттар уларҙан сыҡҡан). Асад батшаның Билкис тоҡомонан булыуы билдәле. Был хикәйәттә бөйөк үткәндәрҙе һағыныу һәм йәшәйештең буш нәмә булыуына моңһоуланыу төҫмөрләнә. Унда шулай уҡ батшабикәнең тылсымлы сығышы тураһында бәйән ителә: атаһы һунарҙа бер ғәзәлде баҫтырып аҙаша ла Талаб-ибн-Сина батша биләмәһендә ендәр йәшәгән тылсымлы ҡалаға барып юлыға. Ғәзәл батша ҡыҙы Харураға әүерелә һәм Һадһадҡа кейәүгә сыға. Тикшеренеүселәр был сюжеттың Ғәрәбстандағы исламға тиклемге йәнлек культы менән бәйләнешен билдәләй: батшабикәнең атаһы Һадһад һөҙһөт ҡошона оҡшаш, олатаһы Талаб б.э.т. III быуаттан ай менән бәйле илаһ булараҡ танылған, исеме «тау кәзәһе» тигәнде аңлата, ә әсәһе әүерелмеш ғәзәл булып тора. Фарсы яҙыусыһы Жәмиҙең ] «Ете тәхет» тигән халыҡсан романында «Salaman va Absal» тигән бүлектә ҡатын-ҡыҙҙың хыянатсыллығы тураһында бәләкәй генә эссе бар, һәм Сәба батшабикәһе енси мөнәсәбәттәргә ирекле ҡарашын таный: «Бер ваҡытта ла, төнөн дә, көндөҙ ҙә, мин көҫәп ҡарап ҡалмаған бер ир-егет тә юҡтыр». Ә Низами, Сөләймән менән Билкистең насар ҡылыҡтарын яманлап, уларҙың өйләнешеүе һәм фалижлы балалары тыуыуы тураһында һөйләй, был бала батша менән батшабикә Аллаға йәшерен теләктәрен әйтһә генә һауығырға тейеш була. Батшабикә ирен алдағыһы килеүен әйтә, ә батша, иҫ киткес бай булыуына ҡарамаҫтан, башҡаларҙың да байлығына эйә булырға теләүен белдерә. Әҫәрҙең һабағы — тәүбәгә килгәс кенә ҡотолоу табыу.
Фарсы яҙыусыһы һәм мистигы Жәләледдин Руми (XIII б.) «Мәснәүи» тигән 4-се китабында (Ҡөрьәнгә шиғри тәфсир) батшабикәнең ҙур байлыҡ тейәп килеүе, ләкин был байлыҡтың Сөләймән байлыҡтары эргәһендә остоҡ ҡына булып күренеүе тураһында һөйләй. Төп һабаҡ: ысын бүләк — алтын түгел, ә Алланы таныу, шунлыҡтан Сөләймән батшабикәнән бүләккә «уның саф йөрәген» көтә. Ә фарсы шағиры Хафиз, киреһенсә, Билкистең вәсвәсә һалырлыҡ ылыҡтырғыс образын тыуҙыра.
Ҡайһы бер ғәрәп текстарында батшабикәнең исеме — Балмака, Ялмака, Ялааммака, Иллумку, Алмака һ. б.
Йәһүд йолаһында
Сәба батшабикәһе, Сөләймән уны бик йылы ҡаршы алмаһа ла, маҡсатына өлгәшергә тырыша. Ул батшаға табышмаҡтар сисергә тәҡдим итә: «Яуаптарын тапһаң, мин һине аҡыл эйәһе тип танырмын, тапмаһаң — һине иң ҡәҙимге бер кеше тип белермен».
Табышмаҡтарҙың исемлеге (уларҙың ҡайһы берҙәре бер-береһенә ауаздаш) бер нисә иври сығанағында бар: «Таргум Шени» буйынса, Сәба батшабикәһе түбәндәге һорауҙарҙы биргән: «Мидраш Мишлей» менән «Ялкут Шимони» башҡа төрлө йомаҡтарҙы килтерә: «Мидраш Һа-хефец»та 19 йомаҡ бар, уларҙың тәүге дүртеһе «Мидраш Мишлей»ҙағы йомаҡтарға тап килә, ә ҡалған 15-е башҡаса:
Башҡа мәҙәниәттәрҙә
Йәһүд әҙәбиәтенән айырмалы, башҡа халыҡтар табышмаҡтар темаһына үтә ҙур иғтибар бирмәгән, шулай ҙа үҙенсәлекле йомаҡтар ҙа осраштыра.
Сәба батшабикәһенең бүләктәре
Төрлө халыҡтарҙың легендаларында һәм риүәйәттәрендә батшабикә килтергән бүләктәр төрлө: Быларҙан тыш, һуңғыраҡ осор әҙәбиәтендә башҡа күп төрлө бүләктәр телгә алына (зәңгәр яҡуттар, зөбәржәттәр, һауыт-һаба һ. б.), быларҙың авторҙарын табырға булалыр, моғайын.
Батшабикәгә Сөләймәндең яуап бүләктәре иҫәбенә XVII быуатта Сәба батшабикәһенең китапханаһын да индергәндәр. Ул, йәнәһе, Абиссинияла һаҡланған һәм Рим папаһы вәкилдәре тарафынан өйрәнелгән, улар араһында, имештер ҙә, батшаның батшабикә янына килгән һайын биргән һәм артабан йыл һайын ебәреп торған китаптары ла бар. Китапханала Енохтың тәбиғәт күренештәре һәм башҡа физик күренештәр тураһындағы, Нухтың математика һәм церемониялар тураһындағы китаптары, Ибраһимдың Мамре имәнлегендәге фәлсәфәүи әңгәмәләренең яҙмалары, Сивилланың китаптары һәм батшабикәнең үҙенең әҙәрҙәре һаҡлана, йәнәһе. Ләкин был тарих әҙәби ялған булып сыға.
Тылсымсы ҡатын һәм сивилла
Урта быуаттар Европаһы әҙәбиәтендә, күрәһең, әйтелеш оҡшашлығы арҡаһындалыр, Сәба батшабикәһен антик донъяның легендар күрәҙәсеһе сивилла менән тиңләштереү хасил була. Әйтәйек, монах Георгий, Византияның IX быуаттағы йылъяҙмасыһы яҙыуынса, гректар Сәба батшабикәһен Сивилла тип йөрөткән. Сәба Сивиллаһын Павсаний Фәләстандан ситтә, Сүриә тауҙарында, ивриҙар менән бергә йәшәгән күрәҙәсе тип һүрәтләй, ә III быуат римлыһы Элиан уны Йәһүд Сивиллаһы тип атай. Николай Спафарий «Сивиллалар тураһындағы китабында» (1672 йыл) Сивилла Сәбаға тотош бер бүлекте арнай. Ул былай тип яҙа: «был батшабикә аҡыллы сивилла ҡиәфәтендә аҡыллы батшаны күрергә килә һәм күрәҙәсе булараҡ Сөләймән аша Мәсихте күрә». Сәба батшабикәһенең сивилла ҡиәфәтендәге һүрәтләнеше Бет-Ләхәмдә Мәсих Раштыуаһы базиликаһының көнбайыш фасадындағы мозаикала бар (320-се йылдар).
Урта быуаттарҙа таралған йәһүди-христиан "Сивилла күрәҙәләре"ндә әүернә данлана, был Сәба батшабикәһенең Тереклек тыуҙырыусы Әүернә алдындағы ғибәҙәте тураһында сюжетҡа нигеҙ булғандыр. Батшабикәне сивиллаға тиңләү көнбайыш легендаларына ғына хас түгел, православие иконаларына ла Көньяҡ Сивиллаһының (Сәба баташбикәһенең) күрәҙәһе яҙылған. . XVI быуат башындағы "Рус Хронографы"нда ул «батшабикә Сивилла» тип исемләнә.
«Алтын легенда» составындағы Сәба батшабикәһе тураһындағы көнбайыш легендаларында ул тылсымсы һәм күрәҙәсе тип һүрәтләнә һәм Regina Sibylla тип атала.
Вуди Аллен
Хейвуд «Вуди» Аллен (Heywood "Woody" Allen; тыуғандағы исеме — Аллан Стюарт Конигсберг Allan Stewart Konigsberg) ; 1 декабрь 1935 йыл, Нью-Йорк) — Америка кинорежиссёры, актёр-комик, продюсер, дүрт тапҡыр «Оскар» премияһын яулаусы; яҙыусы, күп һанлы хикәйә һәм пьесалар авторы. Вуди Аллен әҙәбиәт һәм кинематограф, музыка, шулай уҡ джаз кларнетисы булараҡ билдәле.
Сәба батшабикәһе
Батшабикә һәм Тереклек тыуҙырыусы Әүернә
Уның алдында теҙләнеп, ул Донъяны Ҡотҡарыусының ошо ағасҡа аҫылырын һәм йәһүдиҙәр батшалығының бөлөрөн һәм бөтөрөн алдан күргән.
Вуди Аллен
Аллен абсурд һәм сатира элементтары булған йор һүҙле комедиялары, шулай уҡ ниндәйҙер дәрәжәлә Ингмар Бергман ижады йоғонтоһонда яҙылған психологик драмалары менән тамашасы һөйөүен яулай. Ошо ике жанр сигендә Аллен яңы жанр — «интеллектуаль комедия» ижад иткән, тип иҫәпләнә. Бынан тыш, уның кинола ғәйәт ҙур күләмдә башҡарған эше һәм фильмдарҙы уғата юғары тиҙлектә етештереү оҫталығы уға ҡарата оло хөрмәт тойғоһо уята.
Сәба батшабикәһе
Батшабикә һәм Тереклек тыуҙырыусы Әүернә
Ул шишмә аша әлеге баҫманан атлап сыҡмаған, һыуҙы ялан аяҡ кисеп сыҡҡан. Урта быуат теологы Гонорий Августодунский «De imagine mundi» (Донъя ҡиәфәте тураһында) тигән әҫәрендә, һыуға ингәс тә уның хайуандыҡы кеүек аяғы кешенекенә әйләнгән, тип һөйләй (ғәрәп легендаларынан алынған).
Вуди Аллен
Ҡағиҙә булараҡ, Аллен үҙ картиналарының режиссёры һәм сценарисы булып ҡына ҡалмай, ә уларҙа төшә лә. Фильмдарының һәм күп һанлы мәҙәктәренең темалары — психоанализ һәм психоаналитика, секс һәм үҙенең йәһүд тамырҙары. Уның ижадында үҙе ғүмере буйы йәшәгән һәм иң яҡшы картиналарында («Нью-Йорк трилогияһы» — «Энни Холл», «Интерьер», «Манхэттен» һ. б.) уның тураһында һөйләгән Нью Йорк ҡалаһы айырым бер урын биләй.
Сәба батшабикәһе
Батшабикә һәм Тереклек тыуҙырыусы Әүернә
Легенда буйынса, Сөләймән шөбһәгә төшә һәм баҫма бүрәнәһен күмеп ҡуйырға ҡуша, тик ул ағас мең йылдан табыла һәм Ғайса Мәсихте аҫа торған дарҙы яһауға тотонола.
«Әүернә Ағасы тураһындағы һүҙ» тигән рус апокрифында (XV—XVI быуаттар) сивилла, Сөләймән ырғытып ҡуйған ағасты ҡарарға килеп, уның өҫтөнә ултыра һәм утта көйә. Шунан ул былай ти: «Эй, өс ҡат ҡәһәрләнгән ағас», ә эргәһендә торған кешеләр уға ҡаршы: «Эй, өсләтә хозур ағас, Раббы шуға аҫыла бит!» — тип һөрән һала.
Вуди Аллен
Вуди Аллендың хәҙерге замандың иң бөйөк һәм иң йоғонтоло кинорежиссёрҙарының береһе булыуы күп тапҡырҙар таныла.
Сәба батшабикәһе
Урыҫ апокрифтарында
Сивиллаға оҡшап, ул боронғо рус православие әҙәбиәтенә лә килеп инә.
«Сөләймән хөкөмдәре» тигән апокрифик хеҙмәттә Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы ентекле һүртәтләнә. Ул XIV быуат аҙағынан Иҫке Ғәһед китаптарына аңлатмаларҙан торған «Толковая Палея» эсендә киң тарала. Сөләймән тураһындағы бындай хикәйәләр тыйыу аҫтында булһа ла, «Палея» үҙе дөрөҫ китап тип һанала. Сөләймән тураһындағы урыҫ хикәйәттәренең урта бауыттарҙағы Европа һәм Талмуд әҙәбиәтенә оҡшашлығы, шулай уҡ тел үҙенсәлектәре текстың иври нөсхәһенән тәржемә ителгәнлеген дәлилләй. Иври мидраштарын урыҫсаға әйләндереүҙе XIII быуаттың беренсе яртыһына индерәләр.
Чобану
--
Вуди Аллен
Ғаиләһе
Аллен Нью-Йорк ҡалаһында (Бруклиндың Мидвуд кварталында) йәһүд ғаиләһендә тыуып үҫә. Буласаҡ режиссёр тыуғанда Аллен Стюарт Конигсберг исемен ала. Аллендың олатайҙары һәм өләсәйҙәре Литванан (Исаак Кенигсберг һәм Дженни Коплин) һәм Австриянан (Леон Шерри һәм Сара Хофф) килгән эмигранттар була, уларҙың туған теле — иҙиш. Уның әсәһе Нетти (1906—2002) ғаилә кондитер магазинында бухгалтер булып эшләй, ә атаһы — Мартин Конигсберг (1900—2001) — официант һәм гравер-ювелир һөнәрҙәрен белә. Атаһы менән әсәһе икеһе лә Манхэттенда Түбәнге Ист-Сайдта үҫә.
Сәба батшабикәһе
Урыҫ апокрифтарында
«Сөләймән хөкөмдәре» бәйән итеүенсә, «''Малкатошка исемле сит милләтле көньяҡ батшабикәһе булған. Ул Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынамаҡҡа килгән''». Батшабикәнең урыҫса яңғырашлы исеме Малкатошка (ҡайһы бер ҡулъяҙмаларҙа Малкатошва) ивриса Малкат Шва менән оҡшаш яңғырашлы, күрәһең, шунан алынғандыр. Батшабикә Сөләймәнгә бүләк итеп 20 тәпән алтын, һәр төрлө эсемлектәр, серемәй торған ағас килтерә. Сөләймән менән батшабикәнең осрашыуы ошолай һүрәтләнә:
Вуди Аллен
Ғаиләһе
Аллендың һеңлеһе Летти (1943 йылда тыуа) була. 1990 йылдар уртаһында Летти Аронсон ағаһы фильмдарының продюсеры була. Аллен тураһындағы документаль фильмда төшә (2012).
Сәба батшабикәһе
Урыҫ апокрифтарында
Батшабикәнең тәне йөнлө тип яҙылыуы тексты ғәрәп легендаларына оҡшаш итә.
Вуди Аллен
Мәктәп йылдары
Аллен бала сағында иҙиш телендә һөйләшә һәм тәүге һигеҙ йылда йәһүд мәктәбендә уҡый, артабан Мидвудтағы өлкәндәр мәктәбенә бара. Сәсе бер аҙ ерәнерәк төҫтә булғаны өсөн мәктәптә уға «Ерән» (Red; Рыжий) ҡушаматы тағыла.
Һуңынан сәхнәлә һәм төшөргән фильмдарында үҙен физик яҡтан көсһөҙ һәм кеше менән бик аралашмаған кеше итеп күрһәтһә лә, ул мәктәптә бейсболда һәм баскетболда бик яҡшы уйнай, башҡаларға төрлө фокустар күрһәтергә әүәҫ була, шуға ла һәр саҡ иптәштәре араһында була.
Сәба батшабикәһе
Урыҫ апокрифтарында
Батшабикә Малкатошканың табышмаҡтарынан тыш, "Сөләймән хөкөмдәре"ндә ул алып килгән аҡыл эйәләре менән Сөләймәндең аҡыл эйәләре араһындағы бәхәс бар:
Аҙағында иври һәм эфиоп хикәйәләрендәге кеүек батшабикә менән Сөләймән араһындағы мөхәббәт тураһында һөйләнелә: «Ул унан ауырға ҡала һәм иленә ҡайтып китә һәм улы тыуа, һәм ул Навуходоносор була».
Вуди Аллен
Мәктәп йылдары
Аҡса эшләү маҡсатында, ул гәзит өсөн көләмәстәр яҙа башлай. Ошо осорҙа ул үҙенә Вуди Аллен псевдонимын ала. Үҙе раҫлауынса, беренсе көләмәсе ғәйбәттәр бүлегендә баҫыла. Алленға ун алты йәш тулғас, комик Милт Кэмен уны талант булараҡ аса, ул башлап яҙыусы юмористы Сид Сизарҙың популяр шоуына эшкә урынлаштыра.
Сәба батшабикәһе
Образды иблисләштереү
Урта быуат каббалистары ышанауынса, Сәба батшабикәһенең яуыз әрүахын да саҡырып була. XIV быуатта ошондай арбауҙар әйтергә тәҡдим ителә: ''«…Сәба батшабикәһен күргең килһә, дауахананан бер лот алтын ал; шунан бер аҙ шарап һеркәһе, бер аҙ ҡыҙыл шарап ал да бөтәһен һалып бута. Шуның менән һөртөн дә әйт: «Һин, Сәба батшабикәһе, кил… ярты сәғәттә, зыян-зарар итмә. Ялбарып һорайым, һинән һәм Малкиелдән, Тафтефил исеме менән үтенәм. Амин. Села»''. Бынан тыш, ул «Мин тауға үрләгәндән һуң…» тигән һүҙҙәр менән башланған алхимик трактаттың авторы тип һаналған.
Вуди Аллен
Мәктәп йылдары
Ун ете йәшендә исемен Хейвуд Алленға алмаштыра.
Сәба батшабикәһе
Сәба батшабикәһенең аяғы
Ғәҙәти булмаған аяҡ боронғола мөғжизәүи һәләт билдәһе тип ҡаралған. Батшабикә аяҡтарының йөн менән ҡапланған булыуы Мидрашта телгә алына, ә Ҡөрьәндә күҙҙә тотола (Ҡөрьән тәфсирселәренең яҙмаларында батшабикәнең тәне уның иблислеге күрһәткесе булыуын билдәләй ). Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ғәрәп легендаларында (улар, моғайын, Ҡөрьәнгә тиклем үк сыҡҡандыр һәм тәфсирҙәргә лә йоғонто яһағандыр) тояҡлы кәзә аяғы тураһында һүҙ бара, был, бәлки, Көньяҡ Ғәрәбәнең зооморф ай алиһәһе шаңдауылыр  — ул Астартаға (Ilumquh, Almaqah, Amm, Ilmuqah, Sin, Syn, Wadd) оҡшаш булған. Был ай алиһәһенә табына торған урындарҙы ерле халыҡ әле лә Мәхрәм Билкис («Билкистың ҡатын-ҡыҙ йорто») тип атай. 1950-се йылдарҙа был ҡорамды Уэндель Филлипс ҡаҙып сығара. Бинаның әйләнәһе 350 м, тәҙрәләре бик күп. Филиппс былай ти: ''«Ҡорамдың эске стенаһында бер рәт итеп 64 тәҙрә урыны кеүек уйым яһалған, улар рәшәткә менән биҙәлгән. Һигеҙ менән алтмыш дүрт — күк алиһәһе Венераның һандары. Боронғо ғәрәптәрҙә күк алиһәһе Венера образы Сәба батшабикәһе Бәлкис образы менән ҡатнашҡан».'' «Бәлкис» исеме, бәлки, «Илмука» тигәндең вариантылыр. Ғәрәп яҙмаларында Балмака («Алмака») тигән вариант та ҡулланыла, ғалимдар уның боҙоп әйтелеүенән Билкис килеп сыҡан тип һанай. Түбәндәге легендалар батшабикәнең тояҡтарына үҙҙәренсә аңлатма бирә: Европа христиан иконаларында аяҡтар ярылы ҡаҙ тәпәйенә әйләнә  — был, бәлки, германдарҙың ҡаҙ тәпәйле мәжүси алиһәһе Перхтаға, Берхтаға ''(Perchta) менән бәйлелер. (Ошо әлиһә христиандарҙа изге Бертаға әйләнгәндер, шулай уҡ Европа фольклорында Инә Ҡаҙ образы тыуыуға сәбәпсе булғандыр). Икенсе бер версияға ярашлы, Инә Ҡаҙ әкиәттәрен һөйләүсе образына Сәба-сивилла йоғонто яһаған. Королева Ҡаҙ Тәпәй образы Көньяҡ Францияла таралған (Reine Pédauque, итал. piede d’auca, «ҡарға тәпәйе»), был осраҡта Сәба батшабикәһе тураһындағы һүҙ барғанлығы бөтөнләй онотола.
Вуди Аллен
Мәктәптән һуң
Өлкән кластарҙы тамамлағандан һуң Аллен Нью-Йорк университетына уҡырға инә, унда коммуникациялар һәм кинематография курстарында белем ала. Аллен әллә ни тырышып уҡымай, шуға ла кинематография буйынса имтиханын тапшыра алмай, бер аҙҙан университеттан ҡыуыла. Аҙаҡ бер аҙ ваҡыт Нью-Йорктың ҡала колледжында уҡып ала.
Шәхси тормошо
Буласаҡ беренсе ҡатыны Харлин Розен менән Аллен һәүәҫкәр джаз концертында таныша, унда ул саксофонда, ә Розен фортепианола уйнаған була. Улар 1956 йылдың 15 мартында Голливудта өйләнешә. Шунан Аллен Нью-Йоркҡа күсеп килә. Аллен төрлө шоуҙар өсөн көләмәстәр ижад итеү менән шөғөлләнә, ә ҡатыны философияны өйрәнә. Был никах биш йыл дауам итә; Аллен аҙаҡ был никахын әсе көлөү менән иҫкә төшөрөр була. Шуға ла Розен айырылышҡандан һуң әйтелгән зәһәр әсе һүҙҙәре өсөн Алленға ҡарата суд эшен ҡуҙғата, үҙ дәғүәһен 1 миллион долларға баһалай.
Икенсе ҡатыны актриса Луиза Лассер менән Вуди Аллен никахта өс йыл, 1966 йылдан 1969 йылға тиклем йәшәй. Лассер уның дүрт фильмында уйнай («Аҡса ал да ҡас» (1969), «Банандар» (1971), «Секс тураһында һеҙ белергә теләгән, әммә һорарға ҡурҡҡан мәғлүмәт» (1972), «Йондоҙҙар туҙаны тураһында хәтирәләр» (1980)). Лассерҙан айырылғас, Вуди Аллен 1997 йылға тиклем никахҡа инмәй.
Вуди Аллендың Дайан Китон менән мөнәсәбәте «Быны ҡайтанан уйна, Сэм» спектаклендә Дайан ҡатнашырға килгән көндән башлана һәм режиссёрҙың ижадына ҙур йоғонто яһай. Аллен менән Китон араһында барлыҡҡа килгән был ҡыҫҡа ғына романтик мөнәсәбәт әллә ни оҙаҡ дауам итмәй, әммә уларҙың дуҫлығы һәм әүҙем хеҙмәттәшлеге оҙаҡ йылдарға һуҙыла. Дайан Китон Вуди Аллендың «Йоҡлап ятҡан кеше» (1973), «Мөхәббәт һәм үлем» (1975), «Интерьер» (1979), ә һуңғараҡ — «Радио көнө» (1987) һәм «Манхеттендағы серле үлтереү» (1993) фильмдарында төшә.
Китон йоғонтоһо аҫтында Вуди Аллен үҙ ижадына хас булмаған яңы «Энни Холл» (1977) фильмын төшөрә, ул үҙе был фильмды авторлыҡ стиле үҫешендәге «боролош нөктәһе» тип атай. Дайан Китондың ысын исеме менән — Холл Энни — аталған һәм иронияға ҡоролған был комедияға Дайан Китон менән Вуди Аллендың биографияларынан байтаҡ эпизодтар ингән. «Энни Холл» тәнҡитселәрҙең һоҡланыулы фекерҙәренә лайыҡ була, тамашасы ла был фильмды бик йылы ҡабул итә һәм рекордлы һанда премиялар яулай. Вуди Аллендың актриса Мий Фэрроу менән 1980 йылда башлаған мөнәсәбәте 12 йылға һуҙыла, Фэрроу уның 13 фильмында төп ролдәрҙе башҡара. Улар араһында түбәндәгеләрҙе бик уңышлы тип билдәләргә мөмкин: «Зелиг» (1983), «Ҡаһирәнең ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге раузаһы» (1985), «Ханна һәм уның апай-һеңлеләре» (1986). Аллен менән Фэрроу бер ҡасан да рәсми рәүештә никахҡа инмәй, әммә улар фактик никахта йәшәй. Ронан Фэрроу исемле уртаҡ улдары, шулай уҡ тәрбиәгә алған ике — Мэлоун (Дилан) һәм Миша (Мозес) Фэрроу исемле балалары була. Вуди Аллен менән Фэрроу Мийҙың 1992 йылда «айырылышыуы» ғауға һәм суд процестарын барлыҡҡа килтерә, һөҙөмтәлә Аллен тәрбиәгә алынған балалар менән күрешеүҙән мәхрүм ҡала, ә улы Ронан менән осрашыу сикләнә. 15 йәшлек улы Мозес Аллен менән хатта күрешергә теләмәй, әммә 36 йәшендә ул әсәһенән ситләшә һәм атаһы һәм һеңлеһе менән аралаша башлай. Фэрроу уллыҡҡа алыу тураһындағы документты ғәмәлдән сығарырға тырышып ҡарай, ләкин суд ҡарары Аллен файҙаһына була.