cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саңғы спорты
Тарихы
Рәсәйҙә һәм Финляндияла тигеҙ урындар буйлап ярышыуҙы үҙ итәләр.
АҠШ -та саңғы спорты үҫешенә скандинав халҡының күсеп килеүе булышлыҡ итә.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Ҡурған өлкәһе башҡорттары
Был төркөм башҡорттарының халыҡ мәҙәниәтендә традицион ғаилә йолалары элементтары, боронғо фольклор, милли кейем өлгөләре һаҡланған. Әле 1960—1970-се йылдарҙа ғына бында сеңләү жанрын ишетергә мөмкин була. XX быуат уртаһында Оло Солтан ауылында ауыҙ-тел ижады ынйыларын һөйләүсе Бәҙерниса Әфләтүнова йәшәй. Ул хәтерендә төрлө фольклор жанрына ҡараған әҫәрҙәрҙе һаҡлай һәм башҡара (иртәктәр, тарихи йырҙар, эпостар). Ҡурған башҡорттарының традицион кейеме бик үҙенсәлекле. Ҡатын-ҡыҙ кейеме элементтары: «яға», күкрәккә тағылған «инhәлек», башҡа ябына торған «ҡушъяуҙыҡ». Борон «кәләбаш» тигән шлемға оҡшаш һәм артҡы яғы арҡаға төшөп торған, тәңкәләр менән биҙәлгән баш кейеме таралған булған. Ҡыҙҙар тәңкә һәм мәрйен менән биҙәлгән таҡыя кейгән. Волга буйы халыҡтарына хас «дауат», «әмәйҙек» йыш осраған. Ирҙәр кейеменең был төбәктәге ир-ат кейеме менән уртаҡлыҡтары күп булған. Күлдәктең яғаһы ҡайтармалы булған, сигеп биҙәлгәне лә йыш осраған. Туйға кейелә торған «селтәрле күлдәк» йыш ҡына ебәк ептәр менән сигелеп, сәйлән менән биҙәлер булған. Ирҙәр баш кейеменән бүрек, көләпәрә һәм түбәтәй таралған булған.
Саңғы спорты
Тарихы
Японияла Австрия тренерҙары йоғонтоһо аҫтында тау саңғыһы спорт төрө үҫеш ала.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Ҡурған өлкәһе башҡорттары
Ҡурған башҡорттары араһынан әлеге ваҡытта Силәбе, Сургут, Екатеринбург, Ҡурған, Шумиха, Төмән ҡалаларында йәшәүселәр байтаҡ. Ҡайһы бер ғаиләләр 1960—1970-се йылдарҙан (миграция һөҙөмтәһендә) Үзбәкстанда һәм Ҡаҙағстанда йәшәй.
Өлкәнең билдәле башҡорттары:
Саңғы спорты
Тарихы
1910 йылда Ослола 10 ил ҡатнашлығында халыҡ-ара саңғы конгресы үтә. Унда Халыҡ-ара саңғы комиссияһы ойошторола, 1924 йылда ул Халыҡ-ара саңғы Федерацияһы тип үҙгәртелә.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Татарстан башҡорттары
Төп мәҡәлә: Татарстан башҡорттары
Саңғы спорты
«Саңғы спорты» журналы
«Саңғы спорты» журналы үҙ тарихында аныҡ сағылдырылған ике осорға эйә:
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Татарстан башҡорттары
Башҡорттар — Татарстандың көнсығыш райондарының ерле халҡы булып тора һәм ерҙәргә борондан аҫабалыҡ хоҡуғы буйынса хужа булған. Татарстандың бер нисә районы территорияһында (башҡорттар ултырған тарихи-географик төбәктәр биләмәләрендә урынлашҡан Әгерже, Аҙнаҡай, Аҡтаныш, Әлмәт, Баулы, Бөгөлмә, Алабуға, Лениногорск, Менделеевск, Минзәлә, Мөслим, Сарман, Туҡай, Ютазы райондары) кама-ыҡ башҡорттары этник төркөмө вәкилдәре йәшәй. Был этник төркөм вәкилдәренең теле башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенә ҡарай. Кама-Ыҡ башҡорттары формалашыуҙа төньяҡ-көнбайыш этнографик төркөмө ҡәбиләләре (байлар, бүләр, гәрә, йәнәй, йылан, ҡырғыҙ, юрмый), ирәкте һәм һарайлы-мең ырыуҙары ҡатнаша.
XX быуат башына башҡорттар Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә, Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙендә, шулай уҡ Вятка губернаһының Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәренең көньяҡ өлөшөндә йәшәй. Рәсәй империяһында үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу саралары был өйәҙҙәрҙә башҡорттар йәшәгән бер нисә йөҙ ауыл барлығын теркәгән. 1912—1913 йылда үткәрелгән йорт хужалығы буйынса иҫәп алыу һөҙөмтәһендә Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә 154324 башҡорт булыуы теркәлә.
1920—1921 йылдарҙа Минзәлә, Бөгөлмә, Сарапул, Алабуға өйәҙҙәре яңы ойошторолған Татар АССР-ына индерелә.
1920 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Татар АССР-ында 121,3 мең башҡорт йәшәй.
Ләкин 1926 йылда үткәрелгән Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтарында Татар АССР-ында башҡорттар һаны, 1752 кешегә ҡалып, ҡырҡа кәмей. Хәҙерге тикшеренеүселәр бының сәбәбен тел һәм этник ассимиляцияла, шулай уҡ ТАССР-ҙың дәүләт-административ аппаратының сәйәсәтенә бәйле милләтте яһалма үҙгәртеп яҙҙырыуҙа күрә.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 13 726 башҡорт йәшәй — бөтә халыҡтың 0,36 проценты, һан буйынса республикала татарҙарҙан, урыҫтарҙан, сыуаштарҙан, удмурттарҙан, мордваларҙан, мариҙарҙан һәм украиндарҙан ҡала һигеҙенсе урында. Ҡазанда республикалағы бөтөн башҡорттарҙың — 12,97 проценты, Яр Саллыла 43,01 проценты йәшәй. Башҡорттар Татарстандың бөтә муниципаль райондарында һәм ҡалаларында йәшәй, ләкин береһендә лә халыҡтың күпселеген алып тормай. Татарстан Республикаһы башҡорттарының 88,6 проценты ҡалаларҙа йәшәй. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 14 911 башҡорт булған. Төп өлөшө — ҡалаларҙа. Республика башҡорттарының төп өлөшө Яр Саллы ҡалаһында йәшәй (2002 йылда — 46,34 %), улар был ҡала халҡының 1,4 процентын (2002 йыл) тәшкил итә. Шулай уҡ Түбәнге Кама менән Ҡазанда ла башҡорттар күп — уларҙа ярашлы рәүештә республика башҡорттарының 11,66 һәм 9,81 проценты йәшәй. Райондар араһында иң ҙур күрһәткес — Ютазы (202 кеше), Түбәнге Кама (196 кеше), Бөгөлмә (175 кеше) райондарында. Башҡорттарҙың Яр Саллы һәм Түбәнге Камала тупланыуы XX быуаттың 60-70-се йылдарындағы хеҙмәт миграцияһы менән бәйле. СССР тарҡалғандан алып 2002 йылға тиклем арауыҡта Татарстанға миграциялаған башҡорттар һаны арта.
Әлеге ваҡытта Татарстан Республикаһында башҡорттарҙың дүрт милли-мәҙәни автономияһы бар. 1992 йылда Ҡазанда «Башҡорт йорто» мәҙәни йәмғиәте, ә Яр Саллыла «Юлдаш» мәҙәни йәмғиәте ойошторола. Был йәмғиәттәрҙең ағзалары 1992 йылдың майында үткәрелгән Татарстан халыҡтарының беренсе йыйынында башҡорттарҙың вәкиле була.
1998 йылдың мартында «Башҡорт йорто» йәмғиәте Ҡазан ҡалаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы итеп үҙгәртелә. 2000 йылда «Юлдаш» Яр Саллы ҡалаһының «Шоңҡар» милли-мәҙәни башҡорт автономияһы итеп үҙгәртелә. Ошо уҡ йылды Түбән Кама ҡалаһында «Урал» милли-мәҙәни башҡорт автономияһы барлыҡҡа килә. Ошо ойошмалар инициативаһы менән 2002 йылдың майында Татарстан Республикаһы башҡорттарының I ҡоролтайы йыйыла. Унда Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы ойошторола.
Төбәктән сыҡҡан билдәле башҡорттар:
Һамар өлкәһе башҡорттары
Был төбәктә башҡорттар йәшәүе тураһында Х быуаттың ғәрәп сәйәхәтсеһе һәм яҙыусыһы Ибн Фаҙлан яҙып ҡалдырған. Әммә һуғыштар, башҡа ҡыйынлыҡтар арҡаһында уларға бер нисә тапҡыр кире Көньяҡ Уралға ҡайтырға һәм ҡабат шул төбәккә күсенергә тура килгән. Башҡорттар хәҙерге Оло Черниговка һәм Оло Глушица райондарында урынлашҡан ауылдарҙы нигеҙләгән. Һамар башҡорттары ырғыҙ башҡорттары булараҡ та билдәле, сөнки уларҙың күпселек ауылдары Ырғыҙлы йылғаһы буйында урынлашҡан. Һамар башҡорттарының ата-бабалары Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышынан сыҡҡан. Уларҙың тоҡомдары әле лә башҡорт теленең көньяҡ диалектында һөйләшә.
Һарытау өлкәһе башҡорттары
Һарытау өлкәһендә башҡорт ауылдары булыуы XVIII быуат башынан билдәле. Улар Кәмәлек йылғаһы буйында урынлашҡан, шунлыҡтан уларҙы кәмәлек башҡорттары тип тә йөрөтәләр. Был ауылдар һуңғары Һамар губернаһының Күҙәбай улусына инә. Әлеге ваҡытта башҡорттар башлыса Перелюб (Байғондо, Күҙәбай, Ҡунаҡбай ауылдары) һәм Пугачёв райондарында йәшәй. Һарытау башҡорттары сығышы менән Һамар башҡорттары кеүек үк Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышынан.
Донъяла башҡорт диаспоралары
Башҡорттар Белоруссияла — 1,1 мең (1999), Тажикстанда — 0,9 мең (2000), Төркмәнстанда — 4,7 мең (1989), Украинала — 4,2 мең (2001), Венгрияла, Германияла, Ҡытайҙа, Төркиәлә, Японияла һәм башҡа илдәрҙә йәшәй.
Аҡшәйех районы
Райондың майҙаны — 1231 км². Халыҡ тығыҙлығы — 30.21 кеше/км².
Телефон коды — +380 6553.
Халыҡ
2012 йылда бында 34 345 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы :
Солтанов Урал Нәжиб улы
Солтанов Урал Нәжиб улы (18 ноябрь 1948 йыл) — отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, осоусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы. М. М. Громов исемендәге Осоу-тикшеренеү институтының элекке хеҙмәткәре. «Буран» карабында осоу өсөн космонавтар отрядында әҙерлек үткән.
Биографияһы
1967 йылда Ҡазан суворов хәрби училищеһын тамамлаған.
1971 йылда Осоусыларҙың Харьков юғары хәрби авиация училищеһын (ХВВАУЛ) тамамлай.
1981 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институты (МАИ) Жуковский филиалының самолёттар төҙөү факультетының киске бүлеген тамамлай, инженер-механик һөнәренә эйә була.
Профессиональ эшмәкәрлеге
2002 йылдың мартынан Жуковский ҡалаһындағы « Гризодубова исемендәге Авиакомпания» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттә (ЯСЙ) лётчик булып эшләй, Ил-18 самолётында транспорт коммерция ташыуҙарын үтәй.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районында 2012 йылдан Рәсәй космонавтикаһы Федерацияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе, Өфө дәүләт авиация техник университеты һәм һунарсыларҙың «Рада» спорт клубы ойошторған Урал Солтанов исемендәге йәйге Халыҡ-аэрокосмос осоу мәктәбе эшләй
Адмирал И. Ю. Максюта исемендәге үлсәү комплексы караптары ветерандары союзының Почётлы ағзаһы.
Хәрби хеҙмәте
1967 йылдан Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1971 йылға тиклем — Харьков осоусыларҙың юғары хәрби училищеһы — ВВАУЛ (Иван Кожедуб исемендәге Харьков һауа көстәре университеты) курсанты. Хәрби осоусы-истребитель квалификацияһына эйә.
1971 йылдан Харьков ВВАУЛ-да лётчик-инструктор булып хеҙмәт иткән.
1977 йылда запасҡа сыҡҡан.
Һынау эше
1978 йылда Лётчик-һынаусылар мәктәбен тамамлай, ЛИИ МАП-тың Осоу-һынау үҙәгендә (ЛИЦ) лётчик-һынаусы булып эшләй. МиГ-21 һәм МиГ-23 самолёттарының двигателдәренә киҫкен режимдарҙа һәм бейеклектәрҙә тикшеренеүҙәр үткәргән, МиГ-21 и МиГ-23 самолёттарында хәрби манёврҙар эшләү тактикаһын һәм һауа һуғышы элементтарын ентекләп эшләгән. Пилотаж-навигация комплекстарының һәм Су-27 самолётының автоматик идара итеү системаһының ярашыуын тикшергән берлектәге дәүләт һынауҙарында ҡатнашҡан.
1981—1982 йылдарҙа Су-9 самолёты ҡанаттарында атаканың ҙур мөйөштәрендә һауа өйөрмәһен фотоға төшөрөүҙең лазер системаһына һынау үткәргән.
1985—1987 йылдарҙа һәм 1990 йылда Су-27, Су-25, МиГ-31 һәм Су-24 самолёттарының һәм МиГ-29 һәм Су-24 самолёттарының двигателдәренең ныҡлығына һынау үткәргән.
1992 йылдың йәйендә Халыҡ-ара авиация-космик салонында булды. «Мосаэрошоу-92» күргәҙмәһендә күрһәтмә осоуҙарға әҙерлек үткән һәм ҡатнашҡан. башҡарыласаҡ Ту-154 самолётында текә глиссада буйынса түбән төшөүҙе һәм МиГ-29 самолётында бәләкәй бейеклектәрҙә юғары пилотаж үтәгән.
1992 йылдың 16 ноябренән 1997 йылға тиклем ЛИИ Лётчик-һынаусылар мәктәбенең осоу хеҙмәте буйынса начальник урынбаҫары булып эшләгән.
2002 йылдың 22 мартында ЛИИ-нан эштән сыға, Өфөгә күсеп ҡайта.
Йыһанға осорға әҙерләнеүе
1982 йылдың февралендә 11Ф35 («Буран») программаһы буйынса эштәр өсөн һайлап алынған. 1982 йылдың сентябрь айында ебәргән Медик-биологик проблемалар (ИМБП) институтына тәрән медицина тикшереүҙәргә ебәрелгән. 1982 йылдың 29 декабрендә табип-эксперт комиссияһын (ВЭК) үткән, ә 1983 йылдың 25 ғинуарында ГМК-ның махсус әҙерлеккә яраҡлығы тураһында һуңғы һығымталар ала һәм 1983 йылдың 25 апрелендә МАП-тың 213-сө һанлы бойороғо менән космонавт-һынаусылар отрядына кандидат итеп ҡабул ителгән.
1985 йылдың 13 ноябренән 1987 йылдың 22 майына тиклем Ю. А. Гагарин исемендәге космонавтар үҙәгендә (ЦПК) дөйөм космик әҙерлек үткән. 1987 йылдың 5 июнендә зачёт биргәндән һуң, уға «космонавт-һынаусы» тигән квалификация тапшырылған.
1987 йылдан «Буран» программаһы буйынса әҙерлек үткән, "Буран"дың идара итеү системаһы менән йыһазландырылған Ту-154 самолёт-лабораторияһында һәм аэродинамикаһы буйынса «Буран» МТКК-һына яҡынлашҡан МиГ-25 һәм Су-7У самолёттарында ҡулдан идара итеү һәм автоматик ултыртыу системаһын эшләгән.
1988 йылдан, тәүге осош өсөн, МАП-ҡа «Буран» дубляж экипажының икенсе пилоты сифатында күҙалланған.
1988 йылда беренсе орбиталь осоштан һуң "Буран"ды ҡаршы алғанда МиГ-25 менән идара итергә пилотирование әҙерләнгән һәм Магомед Толбоевтыңдублёры булған.
1991—1992 йылдарҙа пилотирование француз космонавтарын һәм лётчиктарын һауа-йыһан самолёттарына пилотирование программаһы буйынса осоуға әҙерләгәндә ҡатнашҡан. 1991 йылда Жан-Лу Кретьендың 1992 йылда — Жан-Пьер Эньереның һәм лётчик Ги Митоның инструкторы булған.
Рәсәй Федерацияһының Атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (18.12.1997).
Миәкә (Дим ҡушылдығы)
Миәкә  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 293 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Большие Мерени
Большие Мерени — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы/ Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хара-Зуха йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буканова Роза Ғафар ҡыҙы
Буканова Роза Ғафар ҡыҙы (29 ғинуар 1950 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2000).
Биографияһы
Роза Ғафар ҡыҙы Буканова 1950 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Матрай районы Юлдыбай (Йылайыр районы) ауылында тыуған.
Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Юлдыбай ауылының Почётлы гражданы (2006 йыл). 2009 йылда Рәсәй Федерацияһының белем биреү һәм фән Министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән.
Фәнни хеҙмәттәре
Фəнни тикшеренеүҙəре 16—18 быуаттарҙа Башҡортостандың социаль‑иҡтисади тарихы проблемаларына, ҡалалар һəм нығытмалы сик һыҙыҡтары төҙөлөшөнə, халыҡтың һалым түлəүсе һəм хеҙмəтле ҡатламдары формалашыуына арналған. 200‑гə яҡын фəнни хеҙмəт, 3 монография авторы. Уның фәнни етәкселеге аҫтында 7 фән кандидаты әҙерләнгән. Ə. Вəлиди исемендәге премия лауреаты (2010). Хеҙмәттәре:
Коммутативлыҡ
Коммутатив операция — коммутативлыҡ үҙсәнлегенә эйә (  позднелат. commutativus — «алмаштырылыусан»), йәғни урын алмаштырыу үҙсәнлегенә эйә булған «\circ» бинар операция:
Атап әйткәндә, әгәр төркөм операцияһы коммутатив булһа, ул саҡта төркөм Абель төркөмө тип атала. Әгәр ҡулсала ҡабатлау ғәмәле коммутатив булһа, ул саҡта ҡулса коммутатив ҡулса тип атала.
Тарихы
«Коммутативлыҡ» терминын 1814 йылда француз математигы индергән.
Миҫалдар
Күп бинар операциялар ассоциатив, ләкин дөйөм осраҡта коммутатив түгел. Шулай, мәҫәлән, матрицаларҙы ҡабатлау: һәм ысын һандарҙы дәрәжәгә күтәреү:
Әммә һәр коммутатив операция ассоциатив түгел (ассоциатив булмаған операциялы коммутатив магмалар бар). Ике аргументтан артыҡ (симметрияның төрлө варианттары) операцияларға коммутативлыҡ төшөнсәһенең бер нисә дөйөмләштереүе бар.
Коммутатив операциялар коммутатив булмаған структураларға хас булмаған күп кенә «яҡшы» үҙсәлектәргә эйә булған алгебраик структураларҙың киң ҡатламын барлыҡҡа килтерә, (мәҫәлән, Абель булмағандар менән сағыштырғанда коммутатив төркөмдәр). Математиканың күп тармаҡтарында, проблемаларҙы күберәк өйрәнелгән һәм уңайлыраҡ үҙсәлектәргә эйә булған коммутатив структураларға ҡайтарып ҡалдырыу техникаһы ҡулланыла. Коммутатив алгебра — коммутатив ҡулсаларҙың һәм уларға бәйле коммутатив объекттарҙың (модулдәр, идеалдар, дивизорҙар, яландар) үҙсәлектәрен өйрәнеүсе дөйөм алгебраик йүнәлеш.
Старица Колоберга
Старица Колоберга (Кольберга) — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Красноярка (Кокса ҡушылдығы)
Красноярка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кокса йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Романов Николай Кириллович
Романов Николай Кириллович (10 май 1919 йыл — 20 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының взвод командиры, старшина. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Николай Кириллович Романов 1919 йылдың 10 майында Үрге Ҡасмаш ауылында, хәҙерге Башҡортостандың Ҡариҙел районында тыуған.
Сыуаш. Тулы булмаған урта белемле. 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1934—1939 йылдарҙа Яңы Бәрҙәш ауылындағы «8 март» колхозында иҫәпсе, Үрге Ҡасмаш ауылындағы «Ҡанаш» колхозында кассир, Ҡариҙел ВЛКСМ район комитетында бүлек мөдире булып эшләй.
1939 йылдың октябрендә Ҡариҙел районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1943 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
188-се уҡсылар полкының взвод командиры (Үҙәк фронттың 65-се армияһы 106-сы уҡсылар дивизияһы) старшина Н. К. Романов 1943 йылдың 15 октябрендә Гомель өлкәһенең Лоев ҡасабаһынан көньяҡтараҡ Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
Белоруссияның Гомель өлкәһе Лоев районы Козероги ауылында ерләнгән.
Батырлығы
«188-се уҡсылар полкының взвод командиры (Үҙәк фронттың 65-се армияһы 106-сы уҡсылар дивизияһы) старшина Николай Романов 1943 йылдың 15 октябрендә Белоруссияның Гомель өлкәһендәге ҡала тибындағы Лоев ҡасабаһынан көньяҡтараҡ Днепр йылғаһын һуғышып аша сыға, яугирҙәр төркөмө башында плацдармды киңәйтеү буйынса һуғыш алып бара, дошмандың өс контратакаһын кире ҡаға.
1943 йылдың октябрендә Лоевтан көньяҡ-көнбайыштараҡ бейеклекте штурмлағанда старшина Романов Н. К. сафтан сыҡҡан рота командирын алмаштыра һәм хәрби бурысты үтәүгә өлгәшә».
Ҡыйыу һуғышсы 1943 йылдың 20 октябрендә яуҙа батырҙарса һәләк була
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 октябрендәге Указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн, старшина Николай Кириллович Романовҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Хәтер
Ҡариҙел ауылында урам Герой исемен йөрөтә. Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы Александровка ауылы мәктәбе бинаһына Герой хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Кесе Он-Месть
Кесе Он-Месть — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Он-Месть йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Игол (Поколька ҡушылдығы)
Ай-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вернингсхаузен
Вернингсхаузен (Werningshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 683 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 147 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99634 һәм автомобиль коды — SOM.
Корлики
Корлики — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628651, ОКАТО коды — 71119916001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Марусин (Шишмә районы)
Марусин (Марусино) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452163, ОКАТО коды — 80257810007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Худяков Александр Алексеевич
Худяков Александр Алексеевич (18 апрель 1906 йыл — 6 апрель 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, танк батальонының механик-водителе, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Худяков Александр Алексеевич 1906 йылдың 18 апрелендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы) Нөгөш ауылында тыуған. Рус. Мәктәптең 7 класын тамамлаған.
Йорт хужалығында, 1930 йылдан алып колхозда эшләй, 1936 йылдан — Мәскәү Үҙәк аэродромы ашханаһы мөдире.
1941 йылдың июлендә Мәскәү өлкәһенең Ухтомск райвоенкоматы тарафынан Ҡыҙыл Армияға алына.
2-се танк батальонында танк механик-водителе булып хеҙмәт итә (45-се гвардия танк бригадаһы, 11-се гвардия танк корпусы, 1-се гвардия танк армияһы, 1-се Украина фронты).
1944 йылдың 6 апрелендә һәләк була. Тернополь өлкәһенең Кашпиловцы ауылында ерләнгән.
Батырлығы
Гвардия старшинаһы А. А. Худяков Днестр менән Прут йылғалары аша сыҡҡан һәм Черновцы ҡалаһын азат иткән саҡта батырлыҡ күрһәтә.
А. А. Худяковтың бүләкләү битенән: «1944 йылдың 25 мартында дошманды эҙәрлекләп, батальон Днестр йылғаһына барып сыға. Беренсе булып йылғаға гвардия старшинаһы Худяковтың танкы барып етә һәм кисеү өсөн һуғышҡа инә. Экипаж алышта 1 пушка, 3 миномет, 6 автомашина һәм 30 яҡын автоматсыларҙы юҡ итә. Иптәш Худяков беренсе булып Днестр аша сыға һәм йылғаның уң ярында плацдармға эйә булыу өсөн алышҡа инә, уның һөҙөмтәһендә ул 2 танк, 3 автомашина һәм яҡынса 60 дошман автоматсыларын ҡыйрата…
Батальон һөжүменең уңышын үҫтереү өсөн иптәш Худяков 1944 йылдың 28 мартында беренсе булып Прут йылғаһы аша сыға һәм Черновцы ҡалаһы өсөн алышҡа инә. Был алышта иптәш Худяков үҙенең экипажы менән 2 миномет, 5 пулемёт һәм 20 тиклем автоматсыларҙы ҡыра. 1944 йылдың 29 мартында беренсе булып Черновцы ҡалаһына бәреп инә. Черновцы ҡалаһын алған саҡта Худяков үҙегенә 2 пушка, танк, 4 пулемёт һәм 45 тиклем гитлеровсыларҙы юҡ итә...».
Хәтер
Геройҙың исеме Силәбе өлкәһенең Нязепетровск ҡалаһында һәм Черновцы ҡалаһында урамдарға бирелгән һәм мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған.
Саҡ районы
Саҡ районы (Сакський район, Saq rayonı, Сакъ районы) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Саҡ.
Райондың майҙаны — 2257 км². Халыҡ тығыҙлығы — 35.87 кеше/км².
Халыҡ
2012 йылда бында 77 896 кешенең йәшәүе мәғлүм.
Логановка
Логановка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакчар йылғаһының һул ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Теджиси һынташтары
Теджиси һынташтары ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Грузияла, Цалка муниципалитетының Теджиси ауылында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылда ике сиркәү була. Николай һәм Айя ҙур таш төҙөй, ә уның тирәләй мегалитик таш кәртә була. Сиркәү эсендә ҙур һынташ (вертикаль ҡуйылған таш монолит) тора, унда христиан дәүерендә тәре уйылған. Изге Константин сиркәүендәге һынташтың бейеклеге 3,80 м, әйләнәһе 2,50 м тәшкил итә. Сиркәү менән йәнәш түңәрәк формала мегалитик ҡоролмалар урынлашҡан.
Һынташ - иң ябай мегалитик ҡоролма. Был вертикаль тороп серегән таш, бейеклеге 20 метрға етә. Һынташтың нимә белдереүе әлегә тиклем асыҡланмаған, әммә ҡайһы бер археологтар уны ерләү йолалары менән бәйле тип иҫәпләй. Шулай уҡ таштар мөһим ваҡиғаларға бәйле, йәки сик буйы тамғаһы кеүек ҡуйылған тигән фекерҙәр ҙә бар. Был таштар бөтә донъя буйлап төрлө бейеклектә, төркөмдә таралған. Улар тарихи осорға тиклем һәм төрлө дәүерҙәргә ҡарай. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса һынташтарғы -7 мең йыл. 2006 йылдың 7 ноябрендә һынташтар Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә.
Каменка (Бишбүләк районы)
Каменка (Каменка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 512 кеше. Почта индексы — 452051, ОКАТО коды — 80212828001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Был ауылда башлыса эрзә-мордвалар йәшәй.
Тарихы
1740 йылда Һамар губернияһының Большая Каменка тигән ауылынанТремазов һәм Трякин тигән кешеләр ошо яҡҡа килеп сыҡҡан.
Башҡорттарҙан ер һатып алғандар. Улар урынлашҡан Пря йылғаһы буйына яңы кешеләр ҙә өҫтәлгән. Х1Х быуат аҙағына бында инде 500-ләп йорт булған. 1911 йылда Каменка ауылында ҡатындар монастыры барлыҡҡа килгән. Ул Бәләбәй өйәҙенең Сергий ҡатындар монастырының Владимир йәмәғәте тип һаналған. Улар үҙҙәрен-үҙҙәре туйындырған, ҙур хужалыҡ тотҡан. Игуменья, Кетеван инәкәй, грузин милләтле булған. Фельдшер белеме булған, ауыл халҡын дауалаған.
1928 йылда Каменкала районда беренсе булып коммуна төҙөгәндәр. Кетеван Клавдия Попова Өфө епархияһына күскән, монастырь хужалығын тартып алғандар, тороп ҡалған монахиняларҙың бөтәһе тиерлек унар йыл, хатта күберәк төрмәлә ултырып сыҡҡан.
Хәҙер был урынға тәре ҡуйылған, янынан аҡҡан шишмәне «изге» тип атайҙар һәм ул урынға халыҡ ағымы өҙөлмәй. ХVIII быуат аҙағында төҙөлгән изге Дмитрий Солунский сиркәүенең яҙмышы ла аяныслы була. Ауыл уртаһында йыраҡтан күренеп торған ул. 1913 йылда янғын сығып, эргәһендәге ҡаралтылар янып бөткән, ә ул зыян күрмәгән. 30-сы йылдарҙа сиркәүҙе ябалар һәм ул 1953 йылға тиклем бикле тора. Сталин үлгәс асалар, әммә 7 йылдан уны йәнә ябалар. Унда утыҙ йыллап ауыл клубы һәм китапхана була. Үҙгәртеп ҡороу башланғас, сиркәү реставрациялана һәм яңынан эшләй башлай. Шул ваҡыттан алып бөтә округтың рухи үҙәге булып тора.
Был мордва-эрзәләр ауылында утыҙынсы йылдарҙа 2700 самаһы кеше бик етеше йәшәгән. Игенсе һәм ҡортсо булараҡ билдәле булғандар. Утыҙынсы йылдарҙа бик күптәр репрессияға эләккән, үлем язаһына хөкөм ителгән.
Яңы тарихы
Мәктәп музейында элекке «Заветы Ильича» колхозы тураһында бик күп материал тупланған. Хеҙмәт алдынғылары, һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарына бағышланған бүлек бар. Күренекле ауылдаштарына арналған айырым стендта — республикала берҙән-бер йылға судноһы капитаны Елена Уткина.
Ауыл әле лә етеш йәшәй. Районда иң күп һөт биреүсе булып танылған. Йыл һайын ауыл халҡынан һөт йыйыу буйынса беренсе урын яулай.
По жизни — с песнями
Эрзәләр тура һүҙле, егәрле һәм йомарт халыҡ.
Ауылдың «Эрзә» фольклор ансамбле — муниципаль райондың ҡаҙанышы. 1953 йылда уҡ төҙөлгән ансамбль районда ғына түгел, республикала билдәле. Улар музыка ҡоралдары ҡулланмай ғына йырлап, хайран ҡалдыра. Ансамблдең репертуарында ошонда ғына сыҡҡан йырҙар күп, фольклор йыйыусылар уларҙы өйрәнә, яҙып ала.
1995 йылда Финляндия гражданкаһы, Мордва дәүләт университеты уҡытыусыһы Мэрия Соло килеп, бик күп нәмәне яҙып ала.
Халыҡ-ара телевидение академигы, Халыҡ-ара фин-уғыр журналистар ойошмаһы ағзаһы Валерий Хилтунен да күп тапҡырҙар килгән
Кесе Көйөргәҙе
Кесе Көйөргәҙе — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Оло Көйөргәҙе йылғаһының уң ярының 37-се километрында ята. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Төп ҡушылдығы — Һарыйылға (һул ҡушылдығы, тамағынан 18 км алыҫлыҡта).
Йылға атамаһы башҡорт телендәге «көйөр» (хәҙерге «ҡур»- шишмә) һәм «гәҙе»- боронғо төрки телдә «йылға» («үгүз»,үгүҙ -йылға). һүҙҙәренән алынған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһының Һаҡмар йылғаһына ҡушылған еренә һәм тамағына тиклем. Йылға йырҙа бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһында һыу хужалығын районлаштырыу геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
Пожега
Пожега (хорва. Požega ), 1921—1991 йылдарҙа Славонск-Пожега (хорва. Slavonska-Požega ) тип аталған— Хорватиялағы ҡала, илдең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Пожега-Славония жупанияһының ҙур ҡалаһы. Халҡы — 20 943 кеше (2001 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
Дөйөм мәғлүмәттәр
Яҡын-тирәһендәге ҡалалар — Плетерница (15 км көньяҡ-көнсығышҡа табан), Нова-Градишка (20 км көньяҡ-көнбайышта), Нашица (40 км төньяҡ-көнсығышта), Славонски-Брод (40 км көньяҡ-көнсығышҡа табан), Слатина (40 км төньяҡта) ҡалалары. Бөтә был ҡалалар менән Пожега автомобиль юлдары менән тоташҡан, ҡала аша Нашица һәм Плетерница тимер юл тармағы үтә.
Тарих
Саванан төньяҡтағы уңдырышлы үҙәндә рим осоронда уҡ кешеләр йшәгән. Рим сығанаҡтарында ул Aurea Vallis — Алтын үҙән тип атап йөрөтөлгән. Хәҙерге Пожега урында римляндарҙың ҙур торағы Инцерум урынлашҡан була. Пожега беренсе тапҡыр XII быуатта ситләтеп кенә телгә алынған. Хәҙерге заманда һаҡланып ҡалмаған Пожега үҙәгендәге ҡәлғә, моғайын, XI быуатта төҙөлгән була, әммә ул асыҡтан-асыҡ 1210 йылда телгә алынған. Пожеганың ҡала хоҡуғын алыуының аныҡ датаһы билдәле түгел, әммә, һис шикһеҙ, үҙ тарихының тәүге осоронда уҡ Пожега өҫтөнлөктәр менән файҙаланған.
XIV быуат башында Изге Лаврентий сиркәүе төҙөлә. XV быуатта ҡала төрөктәр һөжүме арҡаһында тарҡала башлай. XV быуатта ҡала диуары төҙөлә, ләкин был ҡаланы ҡотҡарып ҡала алмай. 1537 йылда ул ғосман ғәскәре тарафынан баҫып алына.
Төрөктәрҙең хакимлығы аҫтында ҡала 150 йыл дауамында тора, 12 март, 1688 йылда австрия ғәскәрҙәре һәм урындағы отрядтарҙың дөйөм тырышлығы менән Пожега төрөктәрҙән азат ителә. Был көн әлегә тиклем ҡалала байрам ителә.
Габсбургтар хакимлығы аҫтында ҡала тиҙ үҫешә, бында 1699 йылда мәктәп асыла, 1727 йылда иезуиттар тарафынан театр төҙөлә, ә 1740 йылда Пожегала беренсе дарыухана төҙөлә.1745 йылда Пожега провинцияның баш ҡалаһына әйләнә. 1760 йылда ҡалала Академия асыла, был Пожеганы Загреб менән бер рәттән Габсбургтар Хорватияһын мәғарифтың төп үҙәктәренең береһенә әйләндерә.
XX быуаттың ҡала Югославия составында хорват ауыл хужалығы һәм сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әйләнә, 1991 йылдан алып — бойондороҡһоҙ Хорватия составында тора.
Волочайка
Волочайка — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Маныч-Гудило куленең уң ярына 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Ай-Мегин-Еган
Ай-Мегин-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мегин-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Пеженга
Кесе Пеженга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 451 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Окта Ҡаран
Окта Ҡаран — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 337 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләкән йәмиғ мәсете
Тасуирламаһы
Мәсеттең ҙурлығы 25х12,9х4,8; бер ҡатлы. Ике яҡлы ҡыйыҡ менән ябылған. Стенаһы аҡ таштан һалынған, ҡомташ менән һыланған. Тәүге манараһы таштан төҙөлгән, 30 метр бейеклектә булған. Әлеге манара ағастан −12 метр бейеклектә. Манараны яңынан төҙөү эштәре башланған. Ике намаҙ уҡыу бүлмәһе бар. Мәсеттең китапханаһында дини китаптар, Ҡөрьән хәҙистәренә ҡағылышлы әсбаптар һаҡлана.
Тарихы
XX быуат башында мәсет эргәһендә имам — хатип И. Имаев етәкселегендә мәҙрәсә эшләгән. 1930 йылда коммунистар тарафынан мәсет ябыла. Таш манараһы емерелә. Мәсет бинаһында клуб асалар. 1992 йылда Дәүләкән районы Советы ҡарары менән мәсет дин тотоусыларға тапшырыла. Яңынан уны тергеҙеү эштәре йәнләндерелә. 1993 йылдан Дәүләкән йәмиғ мәсете эргәһендә Ҡөрьән уҡыу алымдарын, ғәрәпсә уҡырға өйрәнеү, хәҙистәрҙе өйрәнеү өсөн дәрестәр үткәрелә, курстар эшләй. Мәсет Дәүләкән ҡалаһының һәм районы халҡының дини тормош үҙәге булып хеҙмәт итә. Көн һайын биш намаҙ уҡыла. Мосолман байрамдарын үткәреү дини йолаға әйләнгән. Имам-хатиптары: 1993 йылдан 1995 йылға тиклем — М. Баҡыев 1995 йылдан 2005 йылға тиклем — С. Х. Ғәбделмәнов 2005 йылда (февралдә) — Н. И. Мөхәррәмов 2005 йылдан — Р. Р. Сафин Дәүләкән йәмиғ мәсет бинаһы мәҙәни мираҫ объкты иҫәбендә тора.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Яҡын мәсеттәр:
Ларьяк
Ларьяк — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1076 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628650, ОКАТО коды — 71119920001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Куба (Чемал ҡушылдығы)
Куба  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чемал йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Столбовая Конюхта
Столбовая Конюхта — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Конюхта йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мадога
Мадога — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Татош (Оло Татош) йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вернсхаузен
Вернсхаузен (Wernshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3073 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 257 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98590 һәм автомобиль коды — SM.
Андреев Кирилл Дементьевич
Андреев Кирилл Дементьевич (7 июль 1901 йыл — 2 ғинуар 1972 йыл) — граждандар һуғышында ҡатнашыусы һәм Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар дивизияһының батальон парторгы, лейтенант. 1941 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Кирилл Дементьевич Андреев 1901 йылдың 7 июлендә Өфө губернаһы Баҙлыҡ‑Васильевка (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Баҙлыҡ) ауылында тыуған.
Үҫмер крәҫтиән Октябрь революцияһы идеялары менән илһамлана һәм граждандар һуғышы фронттарында иҫке тормошто яҡлаусылар менән көрәшә. ВКП(б) сафына тик Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1941 йылда ғына инә. Граждандар һуғышынан һуң Миәкә районының «Ҡанаш» ауыл хужалығы артеле рәйесе булып эшләй, Бәләбәй педагогия училищеһын тамамлай. 1928 йылдан 1941 йылға тиклем иң тыныс һәм изге хеҙмәт менән шөғөлләнә: уҡытыусы булып эшләй, Миәкә һәм Бишбүләк райондарының бер нисә башланғыс мәктәбенең директоры була.
1941 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия сафына алына. Сәйәси хеҙмәткәрҙәр курсын тамамлай, шул уҡ йылдың сентябрендә хәрәкәт итеүсе армия сафында була. Өлкән сержант, артабан лейтенант Кирилл Андреев Воронеж фронты 38-се армияның 163-сө уҡсылар дивизияһы 1318-се уҡсылар полкы батальоны парторгы була.
Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Андреев Кирилл Дементьевичкә 1943 йылдың 29 октябрендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Уҡытыусы-герой, лейтенант Кирилл Андреев Бөйөк Ватан һуғышының аҙағынаса була алмай, 1945 йылдың башында яра ала һәм тиҙҙән  фронттан ҡайтарыла. Тыуған иленә ҡайтҡас, Бишбүләк район Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләй, һаҡлыҡ кассаһы мөдире вазифаһын башҡара.
1972 йылдың 2 ғинуарында Андреев Кирилл Дементьевич вафат була. Бишбүләк ауылында ерләнгән.
Батырлығы
1943 йылдың 3 октябрендә өлкән сержант Андреев бер төркөм һалдат менән Киевтан көньяҡтараҡ Днепр аша сыға. Хәрби подразделениелә урынлашып, ул үҙ һалдаттары менән бейеклеккә үтеп сыға, яҡшы итеп окоп ҡаҙып урынлаша, көслө мылтыҡ-пулемёт уты асып, дошман оборонаһын көсһөҙләндерә. Шуның арҡаһында уҡсылар ротаһы урман ситенә яҡынайырға һәм шунда нығынырға мөмкинлек ала.
Немецтар беҙҙең подразделениены плацдармддан алып ташлау маҡсаты менән һөжүм иткәс, Андреев беренсе булып ҡаршы атакаға күтәрелә, фашистарға гранаталар яуҙыра, үҙенең шәхси өлгөһө менән батальон составын рухландыра.
Хәтер
Таҡтаташтағы яҙыу: «Бында Советтар Союзы Геройҙары Андреев К. Д., Васильев П. Е., Тарасенко В. Ф. һәм Дан орденының тулы кавалеры Кузнецов А. П уҡыны.»
Түбәнге Хәжәт
Түбәнге Хәжәт (Нижнехозятово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 246 кеше. Почта индексы — 452150, ОКАТО коды — 80257865007.
22 апрель
22 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 112-се (кәбисә йылында 113-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 253 көн ҡала.
Аҡмәсжит районы
Аҡмәсжит районы (Сімферопольський район, Aqmescit rayonı) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге - Аҡмәсжит.
22 апрель
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Аҡмәсжит районы
Райондың майҙаны — 1753 км². Халыҡ тығыҙлығы - 85.14 кеше/км².
Телефон коды — +380 652.
Халыҡ
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы :
Эхвеви сиркәүе
Архитектураһы
Сиркәү ҙур булмаған бер нефлы базиликанан ғибәрәт. Ҡырҡылған эре таштарҙан төҙөлгән. 1897 йылға ҡарата сиркәүҙән төньяҡ һәм көнбайыш яҡта часовнялар торған; 1920 йылда Эквтиме Такаишвили сиркәүҙе өйрәнергә барғанда часовняларҙың реконструкция проекты ваҡытында юҡҡа сығыуын билдәләй Сиркәүҙең көмбәҙле ҡыйығы өс аркаға таяна. Фасадтары таш һалынма менән биҙәлгән. Сиркәүгә инеү урыны төньяҡ һәм көньяҡта. Тәҙрә рамдары бормалы-бормалы узорҙар менән биҙәлгән. Көнсығыш һәм көнбайыш фасадында икеләтә бөгөл менән нәҙек колонналар урынлашҡан. Көнсығыш яҡтағы һул колонна аҫтында урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу бар. Яҙыуҙа сиркәүгә нигеҙ һалыусының ҡыҫҡаса исеме яҙылған.
Башҡортостан эвакогоспиталдәре
Башҡортостан эвакогоспиталдәре — фронтта йәки тылда зарарланған йәки фронтта яра алған һәм сирле кешеләргә БАССР территорияһында медицина ярҙамы күрһәткән учреждениелар.
Тарихы
1941 йылдың 22 июнендә Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Һуғыштың тәүге аҙналарында дошман илебеҙҙең ҙур ғына территорияһына баҫып инә. Фронт линияһы даими рәүештә үҙгәреп тора, шуға күрә яралыларҙы ҡотҡарырға, яу яланында уҡ яралы һалдатҡа тәүге медицина ярҙамы күрһәтергә һәләтле ҙур булмаған эвакогоспиталдәр булдырыу талап ителә. 1941 йыл аҙағынараҡ, атап әйткәндә 7 декабрҙә Ленинградта Невская Лавра территорияһында шундай эвакогоспиталь (85-се һанлы) эшләй башлай. Ул 1941 йылдың 8 декабренән 1945 йылдың 9 майына һәм 1945 йылдың 9 майынан 1945 йылдың 9 авгусына тиклем хәрәкәт итеүсе армия составына инә. Ул Ленинград һәм Волхов фронттарының яралы яугирҙәренә медицина ярҙамы күрһәтә.
85-се госпиталь начальнигы А.Х. Мадаян, политруктар: Румянцев. Ананьев, Гапеев; табиптар: Скворцов, Подольский һәм башҡалар. Беренсе көндә үк звакогоспиталь дошман самлолеттарынан бомбаға тотола. Госпиталдең хеҙмәткәрҙәренең күбеһе институт һәм университеттар тамамлаған медицина белгестәре, әммә 7-8 класты ғына тамамлаған 16-17 йәшлек йәш ҡыҙҙар ҙа күп була.
Госпиталдәге эш фронттағы хеҙмәттән һис кенә лә еңел булмай.1941 йыл аҙағында һәм 1942 йылдар башында Волхов фронтында хәлдәр киҫкенләшә, шуға ла 85-се госпиталь шунда йүнәлтелә. Эшелон Ладога күленә табан юллана һәм Тормош юлы тип аталған юлға сыға.
Яралы һалдаттың ғүмере өсөн көрәш тә, әлбиттә, яу яланында уҡ башлана. Ялан шарттарында санитарҙарҙың дөрөҫ ҡарар ҡабул итә белеүе, тәүге табип ярҙамының квалификациялы булыуы мөһим роль уйнай. Яралыларҙы һәм сирлеләрҙе, тәғәйенләнгән урынға эвакуациялап, уларҙы ғилми нигеҙҙә эҙмә-эҙлекле дауалау буйынса В. А. Оппель, Е. И. Смирнов, Б. К. Леонардов, Н. Н. Бурденко һәм башҡа күренекле медик-ғалимдарҙың ғилми эштәре мөһим урын алып тора.
Башҡортостандағы эвакогоспиталдәр
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында БАССР-ҙа 63 эвакогоспиталь ойошторола, уларҙың 36-һы Өфөлә урынлаша, - улар тәрән тылдағы госпиталдәр. Республика эвакогоспиталдәрендә 422 табип һәм 1300 урта медицина хеҙмәткәре яралы һалдаттарға медицина ярҙамы күрһәтә. Һуғыш осоронда республика эвакогоспиталдәрендә 250 мең яралы һәм ауырыу һалдат дауалана. Медицина хеҙмәткәрҙәренең фиҙәҡәр ярҙамы арҡаһында яугирҙәр һәм командарҙарҙың яртыһы тип әйтерлек - 46,6 проценты ҡайтанан сафҡа баҫа. Башҡортостан медицина университеты профессорҙары Н. И. Савченко, Случевский, В. А. Жухин, Тереғоловтарҙың медицина өлкәһендәге яңылыҡтарҙы практикаға индереүгә ынтылышы яралыларҙы дауалауҙа ҙур роль уйнай. . Табиптар С.В. Михайловский һәм В.А. Смирнова илдә беренсе тапҡыр яраларҙы һәм септик ангинаны дауалау өсөн академик А.А. Богомолецтың антиретикуляр цитотоксик сывороткаһын ҡуллана. Ҡан ағыуын туҡтатыу һәм яраның тиҙерәк бөтәшеүен тиҙләтеү өсөн академик А.В. Палладиндың К3 витаминын ҡулланыуҙы маҡсатҡа ярашлы булыуын иҫбатлай.
Башҡортостандағы эвакогоспиталдәрҙең 2‑һе СССР Оборона Хәрби Комиссариатына (289‑сы, 1742‑се), 4‑һе — Бөтә Союз Профессиональ союздарҙың Үҙәк Советы (4018‑се, 4019‑сы, 4045‑се, 4052‑се), ҡалғандары БАССР Һаулыҡ һағы Халыҡ Комиссариаты ҡарамағында була. Эвакогоспиталдәр район дауаханалары, мәктәптәр, уҡыу йорттары биналарында урынлаштырыла.
Эвакуация госпиталдәренә 1741‑се эвакогоспиталь базаһында эшләгән 1‑се Мәскәү медицина инстатуты (П.Е.Лукомский, Н.А.Семашко, И.М.Эпштейн һ.б.), 1019‑сы эвакогоспиталь базаһында эшләгән СССР Медицина Фәндәр Академияһының Нейрохирургия ғилми-тикшеренеү институты (Б.Г.Егоров), Украина ССР‑ы Фәндәр Академияһының (В.Х.Василенко, А.В.Палладин, Н.Д.Стражеско һ.б.), И.И. Мечников исемендәге Мәскәү өлкә эпидемиология, микробиология һәм инфекция ауырыуҙары институты, шулай уҡ республикаға эвакуацияланған Киев, Минск, Витебск һ.б. медицина институттары ғалимдары дауалау‑консультация буйынса ҙур ярҙам күрһәтә.