cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Непал тарихы
Шаһтар династияһы
Малла ҡала-дәүләттәре бер-береһе менән дошманлашҡан дәүерҙә Катмандунан көнбайышҡа Покхарға табан ярты юлда Шаһтар династияһы хакимлыҡ иткән бәләкәй генә Горкха короллеге көстәр йыйып, күтәрелә башлай. 1768 йылда династияның 9-сы батшаһы Притхви Нараян Шаһ Катманду үҙәнен яулап ала үҙенең баш ҡалаһын Катмандуға күсерә. Һуғышсан гуркхтарҙың баҫҡынсы сәйәсәте һөҙөмтәһендә (XIX быуат башына Кашмирҙан Сиккимға тиклемге ерҙәрҙе үҙенә буйһондора) Һиндостан Британия колонияһы булыуҙан туҡтай, Тибетҡа ҡаршы — 1792 йылда Цин полководецы Фуканъандың яуап походы, һөҙөмтәлә Непал, килешеү буйынса, Цин империяһына яһаҡ түләргә тейеш була, был шарт 1912 йылда империя ҡолағанға тиклем дауам итә (ошо уө килешеү менән хәҙерге Ҡытай-Непал сиктәре билдәләнелә). Гуркхтарҙың Тераи өсөн (Гималай тауҙарынан көньяҡтараҡ урынлашҡан урман һыҙаты) туҡтауһыҙ барымта яуҙары Англия-Непал һуғышын (1814—1816 йылдар) барлыҡҡа килтерә, уның һөҙөмтәһендә 1816 йылдағы Сугауль килешеүе буйынса Непал үҙенең ярты территорияһын юғалта, Тераиның ҙур өлөшө менән Сиккимды ла индереп, Непалдың хәҙерге көнсығыш һәм көнбайыш сиктәре. Непалдың тышҡы сәйәсәт контролдә тотоу өсөн инглиз резиденты ебәрелә. Шул ваҡыттан алып ҡыйыу гуркх яугирҙәре инглиз колониаль ғәскәрҙәрендә ялланып хеҙмәт итә, ә хәҙер Һиндостан армияһының элита частарында контракт буйынса хеҙмәт итә.
Рана премьер-министрҙары династияһы
15 сентябрь 1846 йылдың 15 сентябрендә Непалдың көнбайышындағы чхетри кастаһынан аяуһыҙ һәм амбициоз йәш аристократ Бахадур Джанг етәкселегендә фетнәселәр «Коттағы һуйыш» тип аталған ҡанлы һарай түңкәрелешен ғәмәлгә ашыра. «Кот» — Катмандула (Дурбар) һарай майҙаны янындағы йорт ихатаһының атамаһы, унда фетнәселәр Непалдың иң абруйлы ырыу вәкилдәренән ҡабул итеүгә йыйылған бер нисә йөҙ кешене үлтерә. Джанг-Бахадур үҙенә премьер-министр титулын ала, бер ыңғай фамилияһын Рангаға алмаштыра. Һуңғараҡ ул үҙен махараджа тип атай башлай, һәм был титулды киләсәк быуынына мираҫ итеп ҡалдырыға ниәтләй. Улар үҙҙәренең власын легитим итеү өсөн Шаһ корлоль ғаиләһе вәкилдәре менән никахтарға инәләр. Джанг Бахадур Рананың 100-ҙән ашыу вариҫы була. Шулай итеп, илдә икенсе «король» династияһы барлыҡҡа килә, өҫтәүенә, Рана реаль власты үҙ ҡулына туплай, ә Шаһтарға номиналь хакимдарҙың ролен генә ҡалдыра.
Рана (династия) Сатиҙы (йола), мәжбүри хеҙмәтте тыя һәм Катмандула бер нисә мәктәп һәм колледж аса, әммә Европа кешеләренең Непалға инеүен тыя (Британия резиденты миссияһынан башҡа). Үҙ-үҙенә бикләнеү илде торғонлоҡҡа һәм артта ҡалыуға килтерә. Тик 1940-сы йылдар аҙағында, 1950 йылдар башында түбәндәге альпистар экспедицияларына илгә инергә рөхсәт бирелә:
1935 йылда Непал студенттары Һиндостанда Непал прадж паришад йәшерен революцион ойошмаһын булдыра. 1940 йылда хөкүмәт заговорҙа ҡатнашыусыларҙың планын һиҙеп ҡала: дүрт кеше үлем язаһына тарттырыла, 38 кеше төрлө сроккә төрмөгә ултыртыла.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Британия армияһы слоставында һуғыш хәрәкәттәрендә Непалдан 250 280 кеше ҡатнаша
1950 йылда Тибет Ҡытай тарафынан аннексияланғандан һуң тибет ҡасаҡтары Непалҡа килеп тула. Харизматик лидер Бишешвар Прасад Койрала (विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, Bishweshwar Prasad Koirala, BP Koirala) етәкселегендә һәм Һиндостанда хакимлыҡ иткән сығанаҡ һиндостан һәм партияһы ярҙамы менән Һиндостан Милли Конгресы (ИНК) партияһы ярҙамы менән Непалдың беренсе сәйәси партияһы — Непал Милли Конгресы (ННК) төҙөлә, хатта уға Рана ғаиләһенең бер нисә ағзаһы ла инә.
Шаһтар династияһы власын тергеҙеү
1951 йылда Непал Халыҡ Конгресы көстәре Тераяның ҙур ғына өлөшөн үҙ ҡулына ала һәм Һиндостан сигендәге Бирганж ҡалаһында Ваҡытлы хөкүмәт төҙөй. Ә был ваҡытта, 1950 йыл аҙағындағы хәл ҡабатлана: король Трибхуван Һиндостан илселеге аша Һиндостанға ҡаса. Непал Халыҡ Конгресы ярҙамында Рана режимын ҡолата алмағас, Һиндостан ике яҡҡа ла король коалицион хөкүмәте төҙөргә тәҡдим итә, шулай итеп илдең үҙ-үҙенә бикләнеүе тамамлана. 1953 йылдың май айында Джон Хант беренсе булып Эверестҡа күтәрелә.
1955 йылда король Трибхуван (Катманду халыҡ-ара аэропорты уның исемен йөрөтә) вафатынан һуң, уның улы Махендра яңы конституция иғлан итә. 1958 йылдың 15 майынан 1959 йылдың 27 майына тиклем Субарн Шамшерҙың күсеү хөкүмәте эшләй. 1959 йылда беренсе дөйөм халыҡ һайлауында күпселек тауыш менән Непал Халыҡ Конгресы еңә һәм Бишешвар Прасад Койрала премьер-министр итеп тәғәйенләнә. Тиҙҙән коррупцияның киң ҡолас алыуы халыҡ массаларының сыуалышына килтерә. 1960 йылда король бөтә хөкүмәт ағзаларын ҡулға ала, сәйәси партиялар эшмәкәрлеген тыя һәм үҙенең шәхси диктатура режимы урынлаштыра.
1962 йылда короле Махендра Непалда «панчаят» йәки власта биш институт урынлаштыра:
Король Милли панчаятҡа премьер-министр һәм министрҙар кандидатураларын тәҡдим итә.
Был демократик Панчаяттарҙан күп партиялыҡҡа күсеүҙе ғәмәлгә ашырған был демократия системаһы 1990 йылға власта ҡала, әммә Һиндостан менән сауҙа низағтары һәм ғәмәлдә ҡабаттан илде үҙ-үҙенә бикләү үтә ҡаты көрсөккә килтерә. Хөкүмәттең илде был көрсөктән сығарырға һәләтле булмауы тағы ла халыҡ сыуалыштарына килтерә, был юлы уларҙы хәрби кәстәрҙе ҡулланып баҫтырырға тура килә, хатта күп һанда ҡорбандар ҙа була. 1990 йылдың апрелендә Бирендра, радио аша сығыш яһап, сәйәси партияларҙың эшмәкәрлеген тыйыуҙы бөтөрөүе тураһында иғлан итә һәм үҙенең конституцион монарх ролендә ҡалыуына риза булыуын белдерә. 1991 йылда беренсе тапҡыр һайлауҙар күп партиялы нигеҙҙә үткәрелә, унда Непал Халыҡ Конгресы (символы — ағас) еңеү яулай (205 урындың 110-ын улар биләй), коммунистарҙа 69 урын (символы — ҡояш).
Хакимлыҡ итеүсе партия һәм Непал Халыҡ Конгресының уң ҡанаты лидеры Г. П. Коиралы хөкүмәте иҡтисадта реформаларҙы тормошҡа ашыра башлай. Иң тәүге сиратта төп аҙыҡ-түлекте (дөгөнө лә индереп) етештереүҙе стимуллау өсөн уларҙың хаҡтарына контроллек итеү бөтөрөлә. Артабан сит ил туризмын үҫтереү буйынса саралар күрелә һәм милли валютаға (Непал рупийына) ирекле хаҡ ҡуйыу йәшерен баҙарға ҡарата етди һөжүм була. 1994 йылда күмәк сыуалыштар мәлендә үткәрелгән алдан һайлауҙарҙа Непал Коммунистар партияһы (марксистик-ленинсы) Ман Мохан Адхикари етәкселегендә еңеп сыға. Уның отставкаһынана һуң 1995 йылдың сентябрендә власҡа Непал Халыҡ Конгресынан өс партиялы коалиция килә: Растрий Праджатантраның уң ҡарашлы партияһы һәм Сабдхаван етәкселек иткән Непал Һиндостан яҡлы партия.
1996—2006 йылдарҙағы Граждандар һуғышы һәм Апрель революцияһы
1996 йылдан алып мао оппозицияһы күмәк террор башлай һәм Непалда граждандар һуғышы башлана. Дүрт дистрикт (Ролпа, Рукум, Джагархот һәм Каликот) тулыһынса маоистар контроле аҫтына эләгә. Ҡоралланған төркөмдәр хатта баш ҡала Катмандуға барып етә. Чиновниктар коррупцияһы менән хөкүмәт һөҙөмтәле көрәш алып бара алмай. Үҙәктән ситтәге биләмәләрҙәге емереклек һәм аслыҡ халыҡты ҡыра. 90-сы йылдарҙағы кеүек сит ил туристары күпләп килмәй, хатта 2005 йылда был күрһәткес ун тапҡырға кәмей, был, әлбиттә, Непал иҡтисадына кире йоғонто яһай.
2001 йылдың 1 июнендә тәхет вариҫы, принц Дипендра король ғаиләһе вәкилдәренең осрашыуына арналған традицион төшкө аш мәжлесендә ҡатнашыусыларҙың барыһын да атып үлтерә, ә аҙаҡ үҙен-үҙе ата. Был сарала король Бирендра һәм уның ғаиләнең бөтә ағзалары һәләк була тиерлек. Коматоз халәттә Дипендра тағы өс кән король булып ҡала, шунан тәхеткә ул мәлдә Похара ҡалаһында булып ҡалған бабаһы Гьянендра ултыра. Граждандар һуғышы һәм мао яҡлыларҙың ихтилалы шарттарында был ваҡиғалар илдә тотороҡһоҙлоҡто арттыра. Фажиғәнең сәбәбе — 1990 йылдан алып Дипендраның Девиани Рана менән ғишыҡ бәйләнешендә булыуы, улар Лондонда уҡыған ваҡыттарында таныша. Ғәҙәттә, Непал аристократтары булған Рана нәҫеле 1951 йылға тиклем ил премьер-министры вазифаһын быуындан-быуынға тапшырып килә һәм Непал власына дәғүә итеүҙән баш тартмай. Шуға ла король ғаиләһе был парҙың өйләнешеүенә ҡаршы була. Илдә Гьянендраның был фажиғәгә ҡыҫылышы булыуы тураһында имеш-мимеш тарала. Былай ла әллә ни популяр булмаған Гьянендра идара итеүенең тәүге көнөнән үк халыҡ ышанысын яулай алмай.
2001 йылдың июлендә маосылар Непал хөкүмәтенә ҡаршы иң уңышлы һөжүмдәренең береһен үткәрә. 72 полиция офицеры әсиргә алына. 2002 йылдың апрелендә экстремистар бомба ташлау кеүек террорға күсә, унан осраҡлы кешеләр — ябай халыҡ күпләп ҡырыла.
Хөкүмәт бер нисә тапҡыр баш күтәргән маосылар менән ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүе төҙөй (2001 йыл, август, 2003 й., ғинуар). Әммә һәр ваҡыт килешеү шарттары үтәлмәй, һәм граждандар һуғышы дауам итә. 2003 йылдың 27 авгусында илдә тыйылған Непал Коммунистар партияһы (мао яҡлылар) яугирҙәре полицияға ҡаршы ҡораллы һөжүм башлай. 13 октябрҙә Бхалуванг ҡалаһында Мао партияһының 1000 кешенән торған отряды полиция үҙәген штурм менән алырға тырыша, әммә һөжүм кире ҡағыла.
Хәлде тотороҡландырырға тырышып, Гьянендра популяр булмаған саралар ҡулланып ҡарай: сәйәси партияларҙы тыя һәм хөкүмәтте тарата, маосылар менән менән һөйләшеүҙәр алып бара. Шул уҡ ваҡытта маосылар Непал территорияһының ҙур ғына өлөшөн үҙ контролендә тота. Әммә хөкүмәт ғәскәрҙәре Катманду үҙәнен, Покхарҙың тирә яғын, төп туристик маршруттар үткән Эверест һәм Аннапурна райондарын үҙ ҡулдарында ышаныслы тота.
Непалдың барлыҡ юл буйҙарында ҡораллы патрулдәр, маосыларҙы асыҡларға тырышып, тикшереү үткәрә. Ваҡыты-ваҡыты менән маосылар илдә хәрәкәтте туҡтатыуға өлгәшә.
2005 йылдың 1 февралендә Непалда дәүләт түңкәрелеше була. Король үҙенең армияһын баш ҡалаға индерә, хөкүмәтте отставкаға ебәрә һәм бөтә власты үҙ ҡулына алыуы тураһында иғлан итә. Шул уҡ айҙа король парламентты тарата. Таратылған хөкүмәт ағзалары, шул иҫәптән экс—премьер Шер Бахадур Деуба, өйҙә һаҡ аҫтында тотола. Ҡайһы бер министрҙар төрмәгә ябыла. Шулай уҡ илдең алдынғы сәйәсмәндәре — Непал конгресы президенты Гиридж Прасад Коирал һәм үҙәк комитетының генераль секретары Непал Коммунистар партияһы (марксистик-ленинсы) Үҙәк Комитетының генераль секретары Мадхав Кумар Непал ҡулға алына. Илдә цензура индерелә. Түңкәрелеш илдәге сәйәси хәлде ҡырҡа киҫкенләштерә. Непал Коммунистар партияһы (маосылар) партизандары әүҙемләшә.
2004 йылдың 26 декабрендә Непалдың баш ҡалаһы Катмандула 15 мең кеше ҡатнашлығында тыныслыҡ яҡлылар демонстрацияһы үтә.
Непал коммунистары лидеры Мадхава Кумар Непал төрмәнән сыҡҡандан һуң революцион ваҡиғалар үҙ кульминацияһына барып етә. 20 апрелдә Катмандула йөҙ мең кеше ҡатнашҡан демонстрация һәм митинг үтә, унда коммунистар лидеры Мадхав Кумар Непал сығыш яһай. Полиция тәүҙә резина, ә һуңынан хәрби пулялар ҡуллана. Өс демонстрант үлтерелә һәм 40 кеше яралана. Бактапур ҡалаһында ла меңәрләгән кеше ҡатнашҡан демонстрация үтә. 21 апрелдә ҡыҙыл флаг аҫтында йөҙ меңдән ашыу демонстрант Катманду урамдарына сыға. Непал короле Гьянендра демократик үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрергә әҙер булыуы тураһында белдерә. Оппозиция власты Ваҡытлы халыҡ хөкүмәтенә тапшырыуҙы талап итә. 22 апрелдә полиция тағы ла Катмандула үткәрелгән демонстранттарға ҡаршы ҡорал ҡуллана. Протест акцияһында ҡатнашыусылар король һарайына үтеп инергә тырыша. Полиция демонстранттарға ҡаршы көс ҡуллана. Илленан ашыу кеше яралана. Непалдың башҡа ҡалаларында ла халыҡ манифестацияларға сыға. Король Гьянендра тағы ла ташламалар бирергә вәғәҙә бирә, сәйәси партияларға күсеү осоро хөкүмәтен төҙөргә тәҡдим итә. Коммунистар партияһы үҙәк комитетының генераль секретары Мадхав Кумар Непал королдең инициативаһын кире ҡаға. 23 апрелдә бөтә илдә сыуалыштар дауам итә. Был көндө ике йөҙ ҡырҡ алты кеше яраланып госпиталгә инә.
Яңы кабинет баш күтәреүселәрҙең күптәрен төрмәләрҙән сығара һәм уларҙы терроризмда ғәйепләүҙән азат итә. Непал маосылары Катмандуны һәм бер нисә төп ҡаланы блокадала тотоуҙы туҡтатыуҙары тураһында иғлан итә. 11 июлдә парламент Непал короле Гьянендраны закондар һәм закон проекттарына вето һалыу хоҡуғынан мәхрүм итә. Был ваҡиғаға тиклем бер ай элек депутаттар бер тауыштан королдән армияның баш командующийы вазифаһын тартып ала, дипломатик иммунитеттан (шул көндән алып уны хөкөмгә тарттырырға була) мәхрүм итә, шулай уҡ һалымдарҙы түләү бурысын йөкмәтә. Бынан тыш депутаттар Непалды — донъялағы берҙән-бер тулыһынса индуист короллеген — «донъяуи дәүләт» тип иҫәпләргә тигән ҡарар ҡабул итә, шулай итеп Гьянендранан инкарнациялау титулы тартып алына. 16 июндә Непалдың премьер—министры Гириджа Прасад Коирала баш күтәреүселәр лидеры Прачанда менән шәхсән осраша һәм үҙ-ара тыныслыҡ төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Парламентты таратыу һәм ваҡытлы хакимиәт булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә (был хакимиәткә Непал Коммунистар партияһы вәкилдәре лә индерелә).
2015 йылдағы ер тетрәү
2015 йылдың яҙында Катмандула ер тетрәй. Кумари һарайынан тыш бик күп йорттар емерелә.
Хәҙерге заманда Непал
2017 ноябре — 2018 йылдың февралендә Непалда парламенттың ике палатаһына ла: түбәнге Вәкилдәр палатаһына һәм юғары Милли ассамблея палатаһына парламент һайлауҙары булып үтә, уларҙа Непал Коммунистар партияһы (берләшкән марксист-ленинсы) ышаныслы еңеү яулай. Был хәл ике партия коммунистарына (марксист-ленинсы һәм Мао үҙәге коммунистик партиялары) һул яҡ коалиция ойоштороу мөмкинлеген бирә. Һайлауҙарҙан һуң Непалдың премьер-министры Шер Бахадур Дерба отствакаға сығыуы тураһында белдерә. 2018 йылдың 15 февралендә Непал Коммунистар партияһы (берләшкән марксист-ленинсы) рәйесе Кхадга Прасад Шарма Оли икенсе тапҡыр премьер-министр вазифаһына тәғәйенләнә, шул уҡ ваҡытта һул хөкүмәткә лә етәкселек итә.
2018 йылдың 17 майында ике Коммунистар партияһы берләшә һәм берҙәм Непал Коммунистар партияһы барлыҡҡа килә, һәм ул Непал йәмғиәтендә алдынғы сәйәси көскә эйә була. Партияға ике рәйестәш Кхадга Прасад Шарма Оли менән Пушпа Камал Дахал етәкселек итә.
Такла-Макан
Такла-Маҡан Тарим уйпатлығы сиктәрендә оҙайлы яуым-төшөмдәр тупланыу шарттарында формалашҡан, башлыса Тарим йылғаһының  аллювиаль ултырмаларынан һәм уның ҡушылдыҡтарынан барлыҡҡа килгән. Өҫтө тигеҙ, яйлап төньяҡҡа һәм көнсығышҡа ҡарай  1200—1300 метрҙан  800—900 м тиклем түбәнәйә. Көнбайышта сүл өҫтөнән 1664 м тиклем бейеклектә (Чонгтаг тауы) яңғыҙ һырттар күтәрелә,  көньяҡ-көнбайышта бархандар, төньяҡ-көнсығышта ҡатмарлы конфигурациялы ҡомдар теҙмәһе (шул иҫәптән, эре, кит арҡаһы тип аталған 10-13 км һуҙылған), ҡомло пирамидалар (150-300 м бейеклектә) һ. б. өҫтөнлөк итә. Такла-Маҡандың ситтәре буйлап  байтаҡ майҙанды тоҙло тупраҡтар биләй.
Климаты уртаса йылы, ҡырҡа континенталь, атмосфера яуым-төшөмө  (50 мм.) әҙ. Атмосфераға  көслө туҙанланыу хас.
Куньлундән ағып төшкән йылғалар Такла-Маҡанға  100-200 км үтеп инә,  яйлап ҡомдарҙа ҡорой; тик Хотан йылғаһы ғына сүлде киҫеп үтә һәм үҙенең һыуҙарын Такла-Маҡандың көнбайыш һәм төньяҡ сигендә ағыусы Таримға тиклем еткерә. Ер аҫты һыуҙары ятҡылығының тәрәнлеге түбән рельефта  3-5 м, уларҙан ғәҙәттә үҫемлектәр мәхрүм, шуға күрә территорияның күп өлөшөндә үләндәр үҫмәй, тик һыу ятҡылыҡтары  яҡын урында ғына булған ерҙәрҙә  йылғын, селитрянка, ҡамыш үҫә. Сүллек ситтәрендә һәм йылға үҙәндәрендә тирәк (туранга), алдалас, дөйә тубылғыһы, бер йыллыҡ тоҙут, саҡсауыл осрай.
Хайуандар донъяһы ярлы (һирәк антилопа көтөүҙәре, ҡуян, тарлана, ялман, сысҡандар), йылға үҙәндәрендә — ҡабандар осрай.
Павлов Александр Борисович (шағир)
Павлов Александр Борисович (11 ғинуар 1950 йыл—22 октябрь 2011 йыл) — Рәсәй шағиры,, , биш шиғыр китабы авторы. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы, Д.Н. Мамин-Сибиряк иемендәге премия лауреаты.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Александр Борисович Павлов 1950 йылдың 11 ғинуарында  Магнитогорск ҡалаһында тыуа. 20 йәшенә тиклем ата-әсәһе һәм өлкән ағаһы менән 3-сө баракта 3-сө бүлмәлә йәшәгән. Буласаҡ шағирҙың атаһы, Борис Петрович — кокс химияһы производствоһында эшләй, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Урал ирекле танк корпусына ирекмән булып китә. Фронттан инвалид булып ҡайтып, йортта ағас эше менән шөғөлләнә. Әсәһе Вера Антоновна, бухгалтер — шиғриәткә табыныусы, ул үҙенең ике улында ла шиғриәткә һөйөү уятҡан.
1965 йылда һигеҙ класты тамамлағас, Александр Павлов Магнитогорск индустриаль техникумына прокатлаусы һөнәренә уҡырға инә; уҡыуын тамамлап, Магнитогорск металлургия комбинатының Беренсе ҡалай прокатлау цехынды вальцовкалаусы булып эшләй. Эшенән буш ваҡытында, ул ҡала әҙәби берекмәһендә шөғөлләнә, унда уның остаздары булып шағирҙар Н. Кондратковская һәм В. Машковцев тора.
Октябрьский
Октябрьский — күп мәғәнәле топоним. Рәсәйҙәге 1917 йылғы Октябрь революцияһына бәйле ҡуланыуға индерелгән.
Павлов Александр Борисович (шағир)
Әҙәби карьераһының башы
1969 йылда Александр Павлов Б.Ручьев исемендәге ҡала әҙәби берекмәһендә шөғөлләнә башлай. Шул йылда уҡ уның беренсе шиғырҙары «Магнитогорский металл» гәзтендә баҫылып сыға, ә авторы әҙәби ижадтағы уңыштары өсөн исемле сәғәт менән бүләкләнә. Үҙәк матбуғатта беренсе сығышы армияла саҡта була: 1970—1972 йылдарҙа  Александр Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп,  «Советский воин», «Старшина-сержант» журналдарында һәм  Урал һәм Ленинград хәрби округы гәзиттәрендә әҙәби конкурстарҙа ҡатнаша, унда  бер нисә тапҡыр лауреат була. Демобилизациянан һуң, 1972 йылда, ул «Магнитогорский металл»  гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй башлай.
Октябрьский
Шулай уҡ Октябрь һәм Октябрьск төшөнсәлерен ҡарағыҙ.
Павлов Александр Борисович (шағир)
Әҙәби карьераһының башы
1973—1979 йылдарҙа Павлов Мәскәүҙә Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында ситтән тороп уҡыу бүлегендә, В.Сидоровтың ижади семинарында уҡый. Беренсе курстан алып бер үк ваҡытта Магнитогорск металлургия комбинатының «Магнит» әҙәби берекмәһе менән етәкселек итә, уға үҙенең ике тиҫтә йыл ғүмерен бирә.
1975 йылда Павлов Александр йәш яҙыусыларҙың VI Бөтә союз кәңәшмәһендә, шағир В. Фёдоров семинарында ҡатнаша. 1976 йылда Мәскәү «Современник» нәшриәтендә 20 мең тираж менән уның тәүге шиғырҙар йыйынтығы «Предгорья» сыға. Шиғырҙары менән бер рәттән, уға йәш металлургтарҙың ғәҙәти эш көндәрен һүрәтләгән һәм автобиографик характерҙа булған «Под созвездием Стали»  поэмаһы ла инә. Беренсе йыйынтығы иғтибарһыҙ ҡалмай: шул уҡ йылда уның авторы өлкә комсомол «Орленок» премияһына лайыҡ була һәм СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. Дәртләндереү сифатында Павлов Венгрияға ижади командировкаға  I  Венгрия-совет йәштәр фестиваленә ебәрелә,  Венгрия  тураһында очерктар  серияһы өсөн «Журналист» журналының премияһын һәм ҡиммәтле  бүләген ала.
1982 йылда Көньяҡ Урал китап нәшриәтендә (Силәбе) Павловтың  икенсе шиғырҙар китабы «Пологий свет» баҫылып сыға, үҙ шиғырҙарынан тыш, төрлө союздаш республика шағирҙарының  әҫәрҙәренең тәржемәһе инә, ә бер йылдан һуң  Мәскәү  «Современник» нәшриәтендә  уның өсөнсө  «Сверим время» китабы баҫылып сыға. Был ваҡытта шағир союздаш республика шағирҙарын тәржемәләү менән мауыға,  һәм Мәскәүҙә төрлө йыйынтыҡтарҙа уның  алтай, лак, лезгин, абазин, ҡалмыҡ, чечен, ингуш, башҡорт һәм башҡа телдәрҙән тәржемәләре баҫылып сыға.
Һуңғыраҡ ижады
80-се йылдар аҙағынан Александр Павлов шағир  В. Машковцев менән бергә Урал казак ҡатламын тергеҙеү буйынса шөғөлләнә. Шағир ижадында Магнит станицаһы мираҫының тарихи темаһы сағыла, ул «Прозрение» шиғырҙар циклына инә. Павлов шиғырҙарына бер нисә казак йырҙары яҙыла, ул күп кенә хор коллективтарының репертуарына инә.
1996 йылда шағир тормошонда мөһим ваҡиға була — шағирә Р Дышаленкова ҡатнашлығында  Көньяҡ Урал китап нәшриәтендә  уның иң күләмле — 500-ҙән ашыу битле «Город и поэт» китабы лонъя күрә. Магнитогорск металлургия комбинаты ярҙамында 10 мең тираж менән нәшер ителгән әлеге йыйынтыҡ шағирҙың сирек быуаттан ашыу әҙәби эшмәкәрлеге өсөн үҙенсәлекле отчеты була
2002 йылда Александр Павлов Әҙәбиәт академияһы  ағза-корреспонденты итеп һайлана, ә ике йылдан һуң  Рәсәй Яҙыусылар союзының Силәбе өлкәһе бүлексәһе  идара составына һайлана. 2006 йылдың ноябрендә Силәбелә Урал Яҙыусылары ассоциацияһының VII конференциянда Д.Н.Мамин-Сибиряк исемендәге Бөтә Рәсәй Әҙәби премияға лайыҡ була. 2008 йылда Магнитогорск «Алкион» нәшриәтенең «Литература Магнитки. Избранное» серияһында Александр Павловтың элек донъя күрмәгән шиғырҙары менән «С ярмарки еду» китабы сыға.
Александр Борисович Павлов 2011 йылдың 22 октябрендә Магнитогорск ҡалаһында вафат була.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Александр Павлов шиғриәтенең үҙәк темаһы булып эшсе Магнитка, халҡының ғөрөф-ғәҙәттәре, Урал яғының тарихы һәм боронғо матурлығы тора. Уның ҡәләме аҫтынан сонеттар тажы сыҡҡан. Үҙ шиғырҙарынан тыш, Павлов яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙән килгән коллегаларының коллектив һәм автор йыынтыҡтарында даими донъя күргән   әҫәрҙәренең әҙәби тәрҗемәләре өҫтөндә эшләй (уның иҫәбендә — 20-нән ашыу китап). Авторҙың күп шиғырҙары урындағы авторҙарҙың, шулай уҡ билдәле композиторҙарҙың музыкаһына һалынған.
Александр Павлов етәкләгән ҡала әҙәби берекмәһендә күп кенә йәш талантлы шағирҙар һәм прозаиктар, шул иҫәптән — В.Чурилин, В. Навдуш, А. Салов, С. Рыков үҫеп сыға. 1996—2002 йылдарҙа Павлов Магнитогорск әҙәби-нәфис  «Берег А» журналының координация советы ағзаһы булып тора, 2001—2003 йылдарҙа К.М.Нефедьев исемендәге Бөтә Рәсәй әҙәи конкурстың жюри составына инә. 2004 йылдан «Вестник Российской литературы» журналы редколлегияһы, 2005 йылдан «Литература Магнитки. Избранное» китаптар серияһы редколлегияһы, ә 2007 йылдан «Литература Магнитки. Контекст» китаптар серияһының редколлегия ағзаһы була. 2000 йылдар уртаһына тиклем Павлов мөхәррирлеге аҫтында даими Магнитогорск әҙиптәренең —   «Магнитогорский металл» гәзите ҡарамағында еәтксеһе Павлов булған «Магнит» әҙәби берекмәһе ағзаларының йыйынтыҡтары баҫылып сыға.
20021 йылдан Александр Павлов Магнитогорск дәүләт университеты үтәкргән  VI «Ручьев уҡыуҙарының» редколлегия ағзаһы була. Шағир уҡыған Магнитогорск  индустриаль техникумында (хәҙер — колледж)  даими  уның ижадына арналған Павлов уҡыуҙары үткәрелә.
Мемориал
2011 йылдың декабрендә Александр Павловҡа үлгәндән һуң «Персона в журналистике» номинацияһында  «Город и мы» VI ҡала киң мәғлүмәт саралары конкурсының наградаһы бирелә. 2015 йылдың ноябрендә Хеҙмәт урамында шағир 1987 йылдан алып 2001 йылға тиклем йәшәгән 31-се  йортҡа, уның хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. .
Булачка
Булачка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Шентала йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Орхан Вәли Ҡаныҡ
Орхан Вәли Ҡаныҡ (13.04.1914-1950) — күренекле төрөк шағиры.Мәлих Андай, Октай Рифат менән Орхан Вәли Ҡаныҡ 20 быуатта Төркиә шәғриәтенә иң көслө йоғонто яһаусылар иҫәбенә инә.
Биографияһы
Орхан Вәли 1950 йылдың 13 апрелендә Меһмед Вәли менән Фатима Нигәр ханым ғаиләһендә Истанбул провинцияһы Бейкоз ҡалаһында тыуған, уларҙың тағы Айше, Аднан, Фирузан исемле балалары була. Улы Орхан тыуғанда Меһмед Вәли хәрби оркестрҙа кларнетист булып хеҙмәт итә, һуңыраҡ оркестрҙың дирижеры, Анкара радиоһы директоры, һуңыраҡ Истанбул консерваторияһының ғилми советында, бер үк ваҡытта Истанбул радиоһында эшләй.
Анкарала лицей тамамлағандан һуң, 1932—1935 йылдарҙа Орхан Вәли университетының философия факультетында уҡый, тик уҡыуын ташлай. Төркиә Телеграф һәм почта милли хеҙмәтендә эшләй. Бында ул үҙенең элекке дуҫтарын Мәлих Андай менән Рифат Октайҙы осрата. Улар «Өс таған» исемле шиғри төркөм булып, бер стилдәге шиғырҙар яҙа башлай. Орхан Вәлиҙең тәүге шиғырҙары 1936 йылда «Верлик» исемле журналда баҫылып сыға. Орхан Вәлиҙең шиғырҙары Мәһмәт Али Сел исеме аҫтында донья күрә башлай.1936- 1942 йылдарҙа уның шиғырҙары «Инсан», «Сес»,"Күллүк", «Инҡилапчи Джерчлик», «Варлик» журналдарында баҫтырыла. Ул лирик шағир булараҡ таныла.
Ләкин 1937 йылдан ул дуҫтары кеүек яңы стилдә шиғырҙар яҙа башлай. 1942—1945 йылдарҙа ул хәрби хеҙмәттә була, унан лейтенант дәрәжәһендә ҡайта. Бер аҙ ваҡыт Төркиә мәғариф министрлығының тәржемә бүлегендә эшләй, француз теленән тәржемәләр менән шөғөлләнә. Был осорҙа ул «Ғарип» тигән шиғырҙар йыйынтығының икенсе китабын сығара. Гәзиттәр өсөн мәҡәләләр яҙа башлай.Мәғариф министрлығында етәкселек алмашыныу менән тәржемә бүлеге лә ябыла.
1948 йылдың аҙағында дуҫтары менән бергә «Япраҡ» тигән журнал сығара башлай, уның баш редакторы, нәшер итеүсеһе була. Журналда Октай Рифат менән Мәлих Жәүдәт Андайҙың социаль йүнәлештәге шиғырҙары баҫылып сыға. Өс шағир: Орхан Вәли, Октай Рифат һәм Мәлих Жәүдәт Андай революционер- яҙыусы Назим Хикмәтте төрмәнән азат итеүҙе талап итеп, өс көнлөк ас тороу ойоштора. Бер аҙҙан башҡа тотҡондар менән Назим Хикмәт тә амнистия буйынса төрмәнән сыға һәм Төркиәнән Советтар Союзына китә.
«Япраҡ» журналы ябылғандан һуң Орхан Вәли Истанбулға ҡайта. Анкараға барған сағында урамда эшселәр асыҡ ҡалдырған соҡорға йығылып төшә. Бер аҙҙан уның хәле насарая башлай. Орхан Вәлиҙе алкоголизмдан дауалай башлайҙар, ә ысынында ул баш мейеһе аневризмаһынан вафат була.
Tәржемәләре
Güneş/Sol, Leonardo da Fonseca (trad.), (n.t.) Revista Literária em Tradução, nº 2 (mar/2011), Fpolis/Brasil, ISSN 2177-5141
Һылтанмалар
article in the Turkish Wikipedia
Ид-Яха (Ныда ҡушылдығы)
Ид-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Октябрь (мәғәнәләр)
Октябрь — күп мәғәнәле төшөнсә.
Продольная (Мурза ҡушылдығы)
Продольная  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мурза йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Албан ҡатын-ҡыҙы
Албан ҡатын-ҡыҙҙары — Албанияла йәшәгән һәм донъяға килгән ҡатын-ҡыҙҙар. Албанияла беренсе ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһына 1909 йылда нигеҙ һалына.
Албан ҡатын-ҡыҙҙары Гег төньяҡ төбәгендә консерватив һәм патриархаль йәмғиәттә йәшәй. Бындай традицион йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙҙар икенсе дәрәжәләге роль уйнай, улар «ир-аттарҙың өҫтөнлөк итеүенә» ышана. Был демократия килеүенә һәм коммунистик хеҙмәт партияһы осоронан һуң Албанияла ирекле баҙар иҡтисадына күсеүгә ҡарамаҫтан. Албан Гег мәҙәниәте 500 йыллыҡ Леке Дукаджини ҡанунына, гегтарҙың традицион үҙ-үҙен тотоу кодексына нигеҙләнгән, унда ҡатын-ҡыҙҙарҙың төп роле — балалар тураһында хәстәрлек күреү һәм тыуған ер тураһында хәстәрлек күреү
Ҡорал йөрөтөү хоҡуғы
1878 йылда Бостонда сыҡҡан «Әҙәби донъя» (The Literary World) баҫмаһына ярашлы, албан ҡатын-ҡыҙҙарына ҡорал йөрөтөү хоҡуғы бирелгән булған
Гегтарҙа ҡыҙлыҡ анты
Борон ир-ат булмаған ғаиләләрҙә, албан ҡатын-ҡыҙҙары "ҡыҙлыҡ анты биреп", ир-ат ғаилә башлығы ролен үҙ өҫтөнә ала алған, - ир-ат булараҡ йәшәргә, ир-ат булараҡ эшләргә, ҡорал-ҡорамал йөрөтөргә, мөлкәткә эйә булырға, ирекле хәрәкәт итергә, ир-ат кеүек кейенергә, әгәр улар быны теләһә, ир-ат кеүек исемдәр алырға, үҙҙәренең үҙаллылыҡ шәхесен яҡларға, килешеү буйынса никахтарҙан ҡасырға һәм улар менән ир-ат кеүек мөрәжәғәт иткәндә, ир-ат компанияһында булырға мөмкин булған.
Ул табыу өҫтөнлөрәк һаналған өсөн, йөклө албан ҡатын-ҡыҙҙарын осратҡанда ғәҙәттә "të lindtë një djalë", йәғни "улың тыуһын" фразаһы менән сәләмләйҙәр. Төньяҡ Албанияла, мәҫәлән, Мирдитта һәм уға яҡын таулы райондарҙа, албан ҡатын-ҡыҙҙары традиция буйынса беренсе ул тапҡандан һуң ғына никахҡа инә алған.
Аш-һыу әҙерләү
Билдәле булғанса, үҙәк Албания ҡатын-ҡыҙҙары, бигерәк тә Эльбасан һәм яҡын-тирәләге төбәктәрҙәге ҡатын-кыҙҙар, 14 мартта билдәләп үтелә торған яҙғы Dita e Verës фестивале ваҡытында баллы балакумэ әҙерләйҙәр. Икенсе яҡтан, мосолман албан ҡатын-ҡыҙҙары, бигерәк тә бекташи ислам сектаһына ингән ҡатын-ҡыҙҙар, ашура (ғәшүрә) тип аталған пудинг әҙерләйҙәр, уны ваҡланған бойҙай, шәкәр, киптерелгән еләк-емеш, ваҡланған сәтләүек һәм дәрсен кеүек ҡушылмаларҙан ураҙаның унынсы көнөндә (ғәшүрә көнөндә) эшләйҙәр.
Албанияла ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары сәйәсәте
Зог I идара иткән ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары Груадж Шик-Киптаре (1928-1939) законы нигеҙендә дәүләт тарафынан яҡланған, ул прогрессив сәйәсәт үткәргән һәм ҡатын-ҡыҙҙарға белем һәм һөнәри тормош хоҡуғын гарантиялаған, ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәрәмдә (гаремдарҙа) тотоу; шулай уҡ мираҫҡа тиң хоҡуҡлылыҡ урынлаштырыла, айырылышыу, иҫәпкә ҡоролған йәки көсләп мотлаҡ никахтарға индереү, шулай уҡ полигамия тыйыла. Мәгәр ғәмәлдә был прогрессив космополит ҡала элитаһына ғына ҡағылған һәм Албанияның күпселек ҡатын-ҡыҙҙары тормошона йоғонтоһо әҙ булған
1920 йылда ҡатын-ҡыҙҙарға сикләнгән һайлау хоҡуғы бирелгән, ә 1945 йылда тауыш бирергә тулы хоҡуҡ алған. .Коммунистик хөкүмәт мәлендә Албания рәсми рәүештә гендер тигеҙлеге идеологияһы пропагандалана. Коммунистик Албанияның һуңғы парламентында 75 ҡатын-ҡыҙ булһа, коммунистик ҡоролош бөткәндән һуң парламентта беренсе демократик һайлауҙарҙа ҡатын-ҡыҙҙар һаны 9-ға тиклем кәмей. 1991 йылдан һуң тынысһыҙ осорҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле насарая .Албандар араһында дин тергеҙелеү күҙәтелә, мосолмандарҙа был ҡайһы бер осраҡта ҡатын-ҡыҙҙарҙың әсә булыу һәм йорт эштәрен үтәү кеүек традицион роленә әйләнеп ҡайтыуы тигәнде аңлата .2013 йылға ҡарата ҡатын-ҡыҙҙар парламенттың 22,9 процентын тәшкил иткән
Никах, түллелек һәм ғаилә тормошо
Түллелек коэффициенты бер ҡатынға 1,5 бала тәшкил итә (2015 йылға баһа), ә тергеҙелеү коэффициенты 2,1-гә тиң, тимәк, кәмеү күҙәтелә. Ауырға ҡалыуға ҡаршы сараларҙы файҙаланыу кимәле ярайһы уҡ юғары: 69,3% (2008 / 09 йыл) Албан ҡатын-ҡыҙҙарының күбеһе 20-25 йәшендә үҙ ғаиләләрен булдыра: 2011 йылға беренсе никахҡа инеүҙең уртаса йәше 23,6 йәш һәм ир-егеттәр өсөн 29,3 йәш булған.
Албанияның ҡайһы бер ауыл райондарында никахтар әле лә ныҡ патриархаль ҡанундар буйынса төҙөлә. Албанияла урбанизациябашҡа Европа илдәре менән сағыштырғанда түбән: халыҡтың дөйөм һанының 57,4 % - ы (2015 йыл). Йәмғиәт дөйөм алғанда көсләп никахлауҙы хупламаһа ла, был "илдә, бигерәк тә ауыл һәм алыҫ райондарҙа яҡшы билдәле факт", һәм был райондарҙа ҡыҙҙарҙы һәм ҡатындарҙы "бик йыш патриархаль менталитет һәм хәйерселек арҡаһында никахҡа инергә мәжбүр итәләр".
Албанияла аборттар 1995 йылдың 7 декабрендә тулыһынса рәсмиләштерелә. Ҡатын-ҡыҙҙар процедураға тиклем аҙна эсендә консультация үтергә тейеш, ә аборт эшләүселәргә уларҙың ниндәй ҡатындарҙың дауалауы тураһында мәғлүмәт бирергә рөхсәт ителмәй.
Мәшғүллек
Коммунистик осорҙа ҡатын-кыҙҙар күп һанда ялланып эшләйҙәр. Албанияла күсеш осоро бик тиҙ иҡтисади үҙгәрештәр һәм ышанысһыҙлыҡ менән билдәләнә. Хеҙмәт баҙары күпселек күсеш осоро илдәренең иҡтисады өсөн уртаҡ булған күп кенә проблемалар менән осраша, күп секторҙарҙа эш урындары юғалтыла, улар яңы секторҙар барлыҡҡа килеү иҫәбенә ҡаплана алмай. 2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса, йәш ҡатын-кыҙҙар араһында мәшғүллек дәрәжәһе 51,8% тәшкил иткән, йәш ир-аттар араһында 65,6% булған.
Белем алыу
1946 йылда халыҡтың 85 проценты тиерлек белемһеҙ була, сөнки албан телен ҡулланған мәктәптәр 1912 йылда бойондороҡһоҙ булып киткәнгә тиклем илдә лә булмай. Ун етенсе быуат уртаһына тиклем ғосман хакимиәте мәктәптәрҙә албан телен ҡулланыуҙы тыйған. Коммунистик режим халыҡҡа белем биреүгә, шулай уҡ мәктәптәрҙә социалистик идеологияны үҫтереүгә ҙур иғтибар бирә. 2015 йылға ҡарата ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем кимәле ир-егеттәргә ҡарағанда бер аҙ түбәнерәк булған: ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем кимәле 96,9 процент, ир-егеттәрҙең 98,4 процент булған.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙа ҡарата көс ҡулланыу
Һуңғы йылдарҙа Албания ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу мәсьәләһен хәл итеү өсөн аҙымдар яһай. Был 9669 / 2006-сы Законды ҡабул итеү (ғаилә мөнәсәбәттәрендә көс ҡулланыуға ҡаршы көрәш буйынса саралар тураһындағы закон)индерелде һәм Истанбул конвенцияһы ратификацияланды.
Йәрлекәү
Йәрлекәү (Ерлыково) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 499 кеше. Почта индексы — 452080, ОКАТО коды — 80244850002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Йәрлекәү ауылы (Покровка) 1870 йылдан билдәле, ул саҡта 24 йортта 187 кеше, 1920 йылда 112 йортта 717 кеше иҫәпләнгән.
Чуазас
Чуазас (Оло Чуазас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мзас йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ровный (Ырымбур өлкәһе)
Ровный —Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.
Географияһы
Ровный ҡасабаһының климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята. .
.
Тарихы
1944 йылда «Ҡыуандыҡ» совхозында һәм Ҡыуандыҡ районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Дәүләт фонды ерҙәренең бер өлөшөндә итселек-һарыҡсылыҡ совхозы ойошторола. Совхоз составына ойошҡан малсылыҡ фермалары ингән, уларҙың ҡышлаған урынында малсылар өсөн ҙур булмаған торамалар барлыҡҡа килгән, һәм улар 2-се Ферма, 3-сө Ферма, 4-се Ферма, 5-се Ферма тип аталған.
Малсыларҙың һәр ҡасабаһында 1949 йылда уҡ башланғыс мәктәп булған.
1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән «Ҡыуандыҡ» совхозының 2-се ферма ҡасабаһы Ровный тип үҙгәртелә.
Этимологияһы
Ҡасабаның Ровный (тигеҙ) тип аталыуы ул урынлашҡан ерҙең рельефы менән бәйле: йылға буйындағы тигеҙ уйһыулыҡ, тауҙар йыраҡта, горизонтта ғына төҫмөрләнә тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ҡаҙаҡтар ҡасабаны Ҡарағаш тип атай икән.
Вюстенерихов
Вюстенерихов (Wüstenjerichow) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 127 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 81 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Ҡайраҡлы ауыл Советы (Әлшәй районы)
Ҡайраҡлы ауыл Советы — Әлшәй районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Почта индексы — 452130, ОКАТО коды — 80202825000.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 1-се статьяһында түбәндәге юлдар бар :
"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
б) Аксёнов һәм Ҡайраҡлы ауыл Советтарын, «Аксёнов» атамаһын һаҡлап, берләштерергә, административ үҙәген Аксёнов ауылына урынлаштырырға. Ҡайраҡлы ауыл Советының Ҡайраҡлы, Андриановка, Биксағыл, Хә нйәр, Ярабайкү л ауылдарын Аксёнов ауыл Советы составына индерергә. Аксёнов ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Ҡайраҡлы ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға; Ҡайраҡлы ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Ыҫлаҡ ауыл Советы, Аксёнов ауыл Советы, Воздвиженка ауыл Советы, («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы (Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы, 16.12.2004)»). Ауыл Советы Алдар раъезы тимер юлсылар тораҡ пунктынан 0,39 киломметрҙа урыглашҡан була о.
Эре йылғаһы — Ыҫлаҡ.
Туғыҙбаев
Туғыҙбаев — фамилия.
Александровка
Александровка — күп мәғәнәле топоним. Александр исеменән барлыҡҡа килгән.
Бусаргин Николай Матвеевич
Бусаргин Николай Матвеевич (11 ноябрь 1919 йыл — 26 июль 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). Советтар Союзы Геройы (1946).
Биографияһы
Николай Матвеевич Бусаргин 1919 йылдың 11 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Ивановка ауылында тыуған
Тулы булмаған урта белемле. Хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем Дәүләкән районының Асылыкүл МТС-ында тракторсылар бригадаһы бригадиры ярҙамсыһы булып эшләй.
Лейтенант Н. М. Бусаргин Чехословакия өсөн алыштарҙа айырыуса айырылып тора. 1945 йылдың 23 мартында үҙенең ротаһы менән Комарно ҡалаһы эргәһендә Дунай йылғаһына сыға һәм гитлерсыларға сигенеү юлын киҫә. 29-ынан 30-ына ҡараған төндә ротаһы дошмандың көслө миномет һәм пулемёт уты аҫтында беренсе булып Дунай йылғаһын аша сығып, плацдармды яулай һәм шунда нығына. Гитлерсыларҙың ротаны йылғаға төшөргә мәжбүр итергә тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай. Дошман пехотаһының танкылар, үҙйөрөшлө орудиелар һәм бронетранспортерҙар ярҙамындағы барлыҡ һөжүме кире ҡағыла, дошман күп юғалтыу кисерә. Н. М. Бусаргин һәр саҡ үҙенең өлгөһө менән яугирҙарҙы дәртләндерә. Ротаның контрһөжүме гитлерсыларҙы траншеяларҙан ҡыуып сығара һәм, сигенгән дошманды ҡыуа барып, Комарно ҡалаһына инә һәм дивизия частарына юл аса.
Һуғыштан һуң Бусаргин Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1950 йылда округ КУОС-ын, 1958 йылда — «Атыу» курсын тамамлай. 1959 йылдан майор Н. М. Бусаргин — запаста.
Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының баш ҡалаһы Нальчикта йәшәй һәм эшләй. 1990 йылдың 26 июлендә вафат була.
Хәтер
2021 йылда Утин Василий Ильич һәм Бусаргин Николай Матвеевичҡа Ивановкала бюсттар ҡуйылды.
Бирғәлин Айнур Азамат улы
Бирғәлин Айнур Азамат улы (17 октябрь 1989 йыл) — Ислам дине әһеле. 2019 йылдың 16 октябренән Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө (рәйесе).
Биографияһы
1989 йылдың 17 октябрендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы Баттал ауылында тыуған.
Айтуған
Айтуған — ир-егет исеме. Күп төрлө мәғәнәле төшөнсә.
Бирғәлин Айнур Азамат улы
Биографияһы
Өфөлә Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назаратының Рәсәй ислам университетында белем алған. Мысырҙың баш ҡалаһы Ҡаһирәләге Әл-Әзһәр халыҡ-ара ислам университетының Сәнәүиә институтын тамамлаған.
2011 йылдан Өфөнөң «Рамаҙан» мәсетенең имам-хатибы була. Һуңынан Өфө ҡалаһының 8 Март ҡасабаһында «Фәтхислам» мәсетен төҙөй һәм уның имам-хатибы була.
«Таймаҫ-Престиж» компанияһының директоры. Рәсәй Федерацияһы Мосолман эшҡыуарҙары ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһенең етәксеһе була. Грэпплинг буйынса Башҡортостан чемпионы.
2016 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филология һәм журналистика факультетының башҡорт-ғәрәп бүлеген тамамлаған.
2018 йылда Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
2019 йылдың 28 апреленән Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө (рәйесе) вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.
Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратының 2019 йылдың 16 октябрендә үткән VIII отчет-һайлау съезында Айнур Бирғәлин күпселек тауыш менән мөфтөй вазифаһына һайланды.
Ғаиләһе
Өйләнгән, биш бала тәрбиәләй.
Диситлинка
Диситлинка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Омарка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саров
Саров (Саров, элекке шартлы исемдәре Арзамас-75, Арзамас-16) — Түбәнге Новгород өлкәһендәге ҡала. Фән ҡалаһы.
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
'''М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы''' — 1928 йылда М. А. Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романы баҫылып сыҡҡандан һуң, яҙыусының авторлығын төрлө сәбәптәр арҡаһында ҡайһы бер тикшеренеүселәр шик аҫтына ҡуйған, ә башҡалары яҙыусының авторлығы — бәхәсһеҙ тип һанаған, киң ижтимағи резонанс алған һәм уның менән бәйле этик, сәйәси һәм башҡа һорауҙар һәм бәхәстәр тыуҙырған мәсьәләләр комплексы.
1928 йылдан башлап, Михаил Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романы баҫылып сыҡҡандан алып, Шолохов романдың ысын авторы түгел тигән фараздар барлыҡҡа килә. Артабан Шолохов шулай уҡ башҡа әҫәрҙәренең дә авторы түгел тигән шикле фекерҙәр яңғырай. Бик күп кире ҡағыу булыуға ҡарамаҫтан, ошо раҫлауҙарҙың ялғанлығын асыу, ҡайһы бер тикшеренеүселәр, әҫәрҙәренең текстологик анализына һәм башҡа өҫтәмәләргә нигеҙләнеп, үҙенекендә тора.
Мәсьәләнең ҡуйылышы
1928 йылда «Октябрь» журналында «Тымыҡ Дон»дың ике томы баҫылып сыҡҡандан һуң, плагиат хаҡында тәүге имеш-мимештәр тарала. Ул фараз буйынса, имеш, Михаил Шолохов большевиктар атып үлтергән билдәһеҙ бер аҡ офицерҙың ялан сумкаһынан ҡулъяҙма таба һәм уны үҙенең исеме менән нәшер итә. Хатта ниндәйҙер бер әбейҙең нәшриәткә, үлгән улының авторлығын тергеҙеүҙе талап итеп аноним шылтыратыуы һәм янауы тураһында һөйләйҙәр. 1970-се йылдар уртаһында совет ғалимы Константин Прийма имеш-мимештең сығанаҡтарын асырға маташа һәм 1929 йылдың мартында романдың өсөнсө томы баҫылыуы кинәт туҡтап ҡалыуы Троцкий яҡлыларға ғына отошло тигән һығымтаға килә, сөнки фәҡәт улар ғына 1919 йылдағы Вёшенская ихтилалы тураһында бөтөн хәҡиҡәттең асылыуынан ҡурҡҡан.
«Октябрь» журналының баш мөхәррире Александр Серафимович (һуңғараҡ шулай уҡ Шолохов әҫәрҙәренең авторы тип уны ла күрһәткәндәр) уңышлы совет яҙыусыларының 22 йәшлек генийҙың көтөлмәгән данына көнләшеүе тип аңлата. Үҙенең хаттарының береһендә ул үҙе раҫлай: «Көнсөлдәр табылды — улар кемдер кемдеңдер ҡулъяҙмаһын урлаған тип ҡысҡыра башланылар. Был әшәке яла яғыусы ғәйбәт бөтөн Союз буйлап һүҙмә-һүҙ таралды. Бына эттәр! » Шолохов үҙе быны шулай уҡ: «ойошторолған көнсөллөк» тип атай. Шул уҡ ваҡытта И. А. Герасимовтың, Серафимович «Тымыҡ Дон» авторының ысын тарихын белә, ләкин романдың баҫма тарихын ҡатмарлаштырмау маҡсатында, өндәшмәгән тигән мәғлүмәте һаҡлана.
1930 йылда Леонид Андреев иҫтәлегенә арналған йыйынтыҡ сыҡҡас, имеш-мимештәр тағы көсәйә. Был йыйынтыҡта Андреевтың 1917 йылдың 3 сентябренән тәнҡитсе Сергей Голоушевҡа төбәлгән хаты бар. Андреев бында Голоушевтың «Тымыҡ Дон»ын телгә ала һәм плагиат фаразы яҡлыларға ем бирә. Тик 1977 йылда ғына Рой Медведев, был хатта һүҙ бары тик Мәскәү гәзитендә баҫылған башҡа әҫәрҙән, «Тымыҡ Дондан» тигән юлъяҙмалары хаҡында ғына бара. Хәйер, Шолохов был фактты белгән була. Ул Серафимовичҡа: "Миңә Мәскәүҙән … уҡыусыларым, тағы ла "Тымыҡ Дон"ды Андреевтың дуҫы Голоушевтан урлағанмын тигән имеш-мимеш йөрөй, тип яҙа. Л. Андреев хатында С. Голоушевтың әҫәрен бракка сығарыуын әйткән. (Минең хәсрәтем һәм бәләм башы булған) «Тымыҡ Дон» тип аталған йыйынтыҡҡа Голоушевтың юл һәм көнкүреш очерктары урын алған. Унда Корнилов һәм Каледин исеме йыш телгә алына. Шуға ла инде минең күп һанлы «дуҫтарым» яңы яла яғыу кампанияһы башланы. Миңә нимә эшләргә, Александр Серафимович? Тамам ялҡтым «бур» булыуҙан. Быға тиклем дә миңә бысраҡты күп һиптеләр, бына хәҙер яла яғыусыларға уңайлы мәл тыуҙы: минең "Тымыҡ Дон"дың өсөнсө томын баҫтырмайҙар, ә был яла яғыусыларға сәбәп кенә инде: «Бына, имеш, Голоушев „ашатҡанда“ яҙҙы, ә хәҙер — „шишмә ҡороған“…»«…».
Аҡ эмигранттар араһында романға ҡараш насар булмай, яҡшылыҡ теләүсе фекерҙәр күп була, әммә унда ла плагиат, үлтерелгән аҡ офицер һәм ҡулъяҙманы үҙләштереү тураһында шаштырылған имеш-мимеш күп була.
Мария Ульянова комиссияһы
Плагиат тураһындағы имеш-мимештән арыған Шолохов партия гәзите «Правда»ға мөрәжәғәт итә. Ул редакцияға, был мәсьәләне тамам хәл итеп ҡуйыуҙы үтенеп, тәүге өс томдың ҡулъяҙмаһын һәм дүртенсе томдың планын килтереп күрһәтә.
Лениндың бер туған һеңлеһе Мария Ульянова эгидаһы һәм инициативаһы буйынса Рәсәй пролетар яҙыусылары ассоциацияһында (РАПП) Серафимович рәйеслегендәге айырым комиссияһы ойошторола. Шолохов ошо комиссия вәкилдәренә был ваҡытҡа яҙған барлыҡ ҡулъяҙмаларын, ҡаралама-һыҙмаларын килтереп күрһәтә.