cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Янғантау (геопарк)
Климаты
Территория климаты ҡырҡа континенталь, уртаса йылы. Уртаса йыллыҡ температура +1,5 °С, ғинуар айының уртаса температураһы — −15,4 °С, июлдә уртаса температура — + 17,8 °С. Йылы осорҙа (апрель-октябрь) уртаса йыллыҡ яуым-төшөм һаны 565 мм. Уртаса ҡар ҡатламы бейеклеге — 44 мм. Йыл дауамында көньяҡ-көнбайыш (29 %) һәм һәм көньяҡ (17 %), яҙ һәм йәй — көньяҡ-көнбайыш (14-26 %), яҙ һәм йәй — көньяҡ-көнбайыш (14-26 %) ел өҫтөнлөк итә, елдең уртаса тиҙлеге — 3,4 м/с.
Ер өҫтө һыуҙары
Тигеҙлек Әй һәм Йүрүҙән йылғалар системаһы ярҙамында. Карст үҫеше менән бәйле булғанлыҡтан, йылға селтәре тигеҙ бүленмәгән. 404 км оҙонлоғондағы Йүрүҙән йылғаһы Башҡортостандың иң ҙур йылғалары исемлегенә инә.
Флораһы һәм фаунаһы
Флораһы ҡатнаш — бореаль-немораль-далалы. Үҫемлектәр башлыса ҡайын урмандарынан тора. Ҡырлаларҙың һәм түбәләрҙең ташлы битләүҙәрендә бөртөклө һәм ҡылғанлы төрлө үләнле дала. Ҡаратау һырттары буйлап Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығыш сиге ареалынан торған ылыҫлы-киң япраҡлы урмандар үҫә. Йылға үҙәндәрендә һәм карст депрессияларында һаҙлыҡтар киң таралған.
Фаунаһы башлыса урманлы: мышы, ҡабан сусҡа, ҡоралай, бүре, һеләүһен, һоро айыу, ябай төлкө,, янут, ябай тейен, урман ы, америка шәшкеһе, ондатра, , бурһыҡ, сапсан, , ҡор, һуйыр, {{comment|ҡурпысыҡ|вальдшнеп} һ.б. ҡоштар; рептилиялар - кеҫәрткеләр, туҙбаш, ҡара,. Йылғаларҙа балыҡ күп.
Геологияһы
«Янғантау» геопаркы территорияһы тау тоҡомдары йәшенең рифейҙан алып дүртенсел осор ҡатламдарына тиклемге киң диапазонын үҙ эсенә ала. Төбәктә төрлө тау тоҡомдары: ҡомташтар, алевролиттар,, эзбизташтар, мергелдәр, кварциттар, доломитар, конгломераттар, балсыҡлы тупраҡ, балсыҡ, ҡом, ҡырсынташлыҡ, күл-һаҙ лары таралған. Геопарк территорияһында ике ҙур тектоник структура: Көнсығыш Европа платформаһы (Пермь-Башҡорт е) һәм Урал йыйырсыҡлы өлкәһе (Йүрүҙән-Сылва депрессияһы) һәм Урал алды бөгөлөшөнөң Башҡорт мегантиклинорийы (Ҡаратау структура комплексы) айырылып тора.
Пангей материгы барлыҡҡа килгәндә, геопарк районы Көнсығыш Европа платформаһы сиктәрендә боронғо диңгеҙ бассейны шельфын кәүҙәләндергән. Континенталь массаларҙың төкәшеүе йыйырсыҡланыу процестары һәм шарьяждар барлыҡҡа килеүе менән.
Үҙенсәлекле геологик объекттар
1. Мәсетле е — Ер йөҙөндәге тормош эволюцияһының иртә пермь этабындағы пермь системаһының (290—285 миллион йыл элек) әртә һәм көңгөр ярустары интервалын биләгән фоссилияларҙан торған бай комплекслы халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған төп геологик объект. Ултырмаларҙа фораминиферҙар (фузулинид), аммоноидеялар, конодонттар, остракодтар, брахиоподтар, балыҡтар, каламиттар, эзбизташ ылымыҡтарҙың ҡаҙылма ҡалдыҡтары бар. Әртә-көнгөр йәшендәге ылымыҡтарҙың һирәк ҡалынлыҡтағы ҡомло-балсыҡлы һыҙаты аша кәүҙәләнә. Геологик өҫкә сығыу оҙонлоғо — 750 метрға, бейеклеге 100 метрға тиклем.
Мәсетле киҫелеше Халыҡ-ара стратиграфик шкаланың көңгөр ярусының аҫҡы сиге глобаль стратотибы («алтын ҡаҙаҡтар») кандидаты булып тора. Әртә һәм көңгөр ярустары араһындағы сиктәр Neostreptognathodus pnevi Kozur et Movshovitsch конодонттар барлыҡҡа килеүе буйынса билдәләнә. Глобаль корреляция өсөн Мәсетле киҫелешендә күп һанлы аммоноидеяларҙың (әртә ярусы ултырмаларында — Uraloceras fedorowi, көңгөр тоҡомдарында — Clausiuraloceras ырыуы вәкилдәре) булыуы мөһим.
2. Бөтә геопаркка исем биргән Янғантау тауы  һирәк геотермаль феноменының сағылышы булып тора. Йүрүҙән йылғаһының уң яры буйлап көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған ҡалҡыулыҡты кәүҙәләндерә. Ҡалҡыулыҡтың абсолют нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 416 метрҙа, итәге — 252 метрҙа. Янғантау тауы сиктәрендә ҡайнар газ һәм быу сыға торған 5 участка һүрәтләнгән. Ер ҡуйынының йылыныуы 300 ºС ашыу булыуы билдәләнгән. Башҡорт теленән тәржемә иткәндә тауҙың атамаһы «янған тау» тигән мәғәнәне аңлата. Ер шарында платформа шарттарында вулкан эшмәкәрлеге менән бәйләнмәгән термаль процестарҙың интенсив рәүештә беленгән аҙ осраған бер урыны.
XVIII быуаттан башлап тауҙа ғилми тикшеренеүҙәр үткәрелгән. Янғантау феномены генезисының 7 фаразы тәҡдим ителгән, хәҙерге ваҡытта ике фараз иң популяры: битуминоз һәүерташарҙың ер аҫты яныуы/ (Паллас, 1773; Штильмарк, 1958; Пучков, Абдрахманов, 2003; һ. б.), шулай уҡ Янғантауҙың температура аномалиялары тектоник тәбиғәтенең килеп сығыу теорияһы — убылып төшөү зоналарында тоҡомдарҙың ышҡылыуы (Миловидов, Огильди, 1948), шарьяжлы пластиналар ышҡылыуы арҡаһында (Ниғмәтуллин, Казанцева, Камалетдинов, Казанцев, 1996; Казанцева, 2014). Оҙаҡ ваҡыт дауамында был территорияның температура феноменын дауалау маҡсатында ҡулланалар, 1950-се йылдарҙан шул уҡ исемле курорт эшләй.
3. Оло Лука киҫелеше — ташкүмер осоро башҡорт ярусы стратотибы. Киҫелеш Оло Лука ауылына ҡаршы, Йүрүҙән йылғаһының һул ярында Кропачёво станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа 15 километрҙа урынлашҡан. С. В. Семихатова уны «Уралдың көнбайыш битләүендә башҡорт ҡатламдарының типик ы обнажение» тип һүрәтләгән һәм брахиоподтар фаунаһы ҡылыҡһырлаған. Оло Лука киҫелеше лаҡлы тибына ҡарай. : аҫҡы өлөшөндә карбонатлы һәм өҫкө өлөшөндә башлыса терригенлы төҙөлөшө башҡорт ярусының үҙенсәлеге булып тора.
4. Лаҡлы уйымы — башҡорт ярусының терәк ы. Башлыса органогенлы эзбизташтар менән кәүҙәләндерелгән сюранский, аквасский һәм асҡынбаш подъярустарына бүленә. Асҡынбаш подъярусы эзбизташтарына өҙөклөк менән өҫкө карбондың куркин, алевролиттар һәм эзбизташтар аргиллиттары ҡатламы, ятҡан.
5. Күҫәләр көкөрт сығанағы — Башҡортостан Республикаһының тәбиғи гидрогеологик ҡомартҡыһы. Сығанаҡтар Күҫәләр ауылының көнбайыш ситендә, Йүрүҙән йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Аҫҡы пермь әртә ы эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Һыуҙың минераллашыуы 1,0 г/л тиклем тәшкил итә. Ҡайһы бер шишмәләрҙә ҡырсынташлыҡтарҙа саф көкөрт ултырмалары күҙәтелә.
7. Ҡаратау һырттары - Көньяҡ Уралдың көнбайыш армыттары. Башҡортостан Республикаһы сиктәрендә башҡа Урал орогены тектоник структуралары урынлашһа, һырттың үҙенсәлеге булып кә һуҙылыуы тора. Ҡаратау һыртының уртаса бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 600 метр. 10 километрҙан артҡан ҡеүәткә эйә рифей-венд диңгеҙ карбонат-терриген ултырмаларынан тора. Ҡаратау комплексы сиктәрендә көнсығыштан бер-береһенә ҡапланған бик күп шарьяж пластиналар айырылып тора. Ҡаратау һырты структураһы күп йылдар дауамында — Ф. Н. Чернышев (1889), Н. В. Дорофеев, В. Н. Рябинин (1929), М. М. Тетяев (1938), Н. С. Шатский (1945) һ. б. тарафынан вертикаль-блоклы тип һанала ине. 1954 йылда тәүге тапҡыр Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы көньяҡ-көнсығыштан һырттың боронғо ҡатламдарының Өфө яйлаһының йәшерәк тоҡомдарына ҡапланыуы хаҡында һығымта яһаны, һәм был артабан Урал тауҙарының шарьяж-ҡапланмалы төҙөлөшлө булыуын иҫбатларға нигеҙ булды.
Төҙөлөү тарихы
Геопарк Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең  2017 йылғы бойороғо менән булдырылды. Территорияла 20-нән ашыу геологик объект, шуларҙан 3 (Мәсетле, Оло Лука киҫелештәре, Янғантау) халыҡ-ара, 10 – милли һәм 21 объект  – белем биреү әһәмиәтендәге. Салауат районының Янғантау тауы гидротермаль феномены менән бәйле бальнеологик ресурстары донъяға билдәле.
Геопарк менән идара итеү, фән һәм геобелем, туризм, эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге партнёрҙар ҡатнашлығында, «Янғантау шифаханаһы» акционерҙар йәмғиәте базаһында тормошҡа ашырыла.
Геопарктың тәбиғи мираҫы
Геопарктың тәбиғәт Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китаптарына ингән үҫемлек һәм хайуан төрҙәренең күп төрлөлөгө менән бәйле. Шулай уҡ территорияла Рәсәйҙең милли һәм халыҡ-ара әһәмиәткә эйә «Өфө яйлаһы» БС-022 төп орнитология биләмәһе лә урынлашҡан. Геопарктың туғыҙ тәбиғи һәм геологик объекты айырыуса һаҡланған территориялары төбәк селтәренә инә.
Әй һәм Йүрүҙән йылғалары буйынса һәм дарҙың тығыҙ популяциялары билдәләнгән. Геопаркта дәрҙең Башҡортостан Республикаһындағы ике эре колонияһы бар. Бындай үҙенсәлек территорияла бердвотчинг (watching bird) –  экотуризмдың иң популяр булған йүнәлештәренең береһен үҫтереү мөмкинлектәрен бирә.
Геопарктың мәҙәни һәм белем биреү мираҫы
Территория матди булмаған мәҙәниәттең юғары үҫеш кимәле менән айырыла. Йыл һайын районда   башҡорт халҡының мәҙәни традицияларын һаҡлауға йүнәлтелгән «Салауат йыйыны» халыҡ-ара фестивале үткәрелә. Күп һанлы кәсепселек һәм һөнәрселек: солоҡсолоҡ, йылҡысылыҡ, ҡымыҙсылыҡ, халыҡ кейемдәре менән музыка ҡоралдары әҙерләү, көршәкселек һәм дағалау эше, бағымсылыҡ үҫешкән. Район халҡы сәсәндәр – мифтар һәм риүәйәттәр һөйләүселәр  - ярыштарында ҡатнаша.
Матди мәҙәни мираҫ 32 археология ҡомартҡыларында (ҡурғандар, ҡаласыҡтар, ултыраҡтар, мәмерйә тораҡтары) сағылған, шуларҙың – 9-ы федераль әһәмиәттәге, мәҫәлән, Иҙрис мәмерйә торағы һәм Иҙрис. Лаҡлы, Иҙрис һәм Урмантау мәмерйәләре, Ҡорғаҙаҡ сығанағы, Күҫәләр көкөрт сығанағы, Лаҡлы ауылы янындағы Ҡапҡа -Таш, Яхъя киҫелеше, Лимоновский һырты һ.б. геообъекттарҙы барып күреү маҡсатында ойошторолған экскурсия-турист маршруттары эшләй. Геопарк территорияһында ошо ерҙең геологик, тәбиғи тарихы буйынса белем бирерлек, төньяҡ-көнсығыш башҡорттарының мәҙәниәтенә һөйөү уятырлыҡ 24 музей эшләй. Район үҙәге Малаяҙ ауылындағы Салауат Юлаев музейын, «Янғантау» курортының «Каравелла» диңгеҙ музейын барып күреп, райондың геологик һәм тәбиғи тарихын өйрәнеп була.
Петровка (Яңауыл районы)
Петровка (Петровка) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 171 кеше. Почта индексы — 452807, ОКАТО коды — 80259865004.
Янғантау (геопарк)
Геопарктың мәҙәни һәм белем биреү мираҫы
2018 йылдан геопарк «Йәш геолог» республика ялан профиль лагеры сиктәрендә гидрометрия, радиометрия, минералогия һәм петрография, палеонтология буйынса ҙың даими майҙансығына әйләнде. Бында күп йылдар мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн «Йүрүҙән» атамаһын йөрөткән сара үткәрелә. Территорияла Башҡорт дәүләт университеты география факультеты студенттарының ялан тәжрибәләре уҙғарыла.
Петровка (Яңауыл районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Янғантау (геопарк)
ЮНЕСКО геопаркы статусын алыу тарихы
«Янғантау» геопаркы ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында 2002 йылдан бирле эшләүсе бөтә донъя милли геопарктар селтәренә ингән геопарк статусын Рәсәйҙә беренсе булып алыуға дәғүә итә.
2018 йылдың 15 сентябрендә ЮНЕСКО геопарктарының Италиялағы Адамелло-Брента ҡалаһында (унда Милли парк урынлашҡан) үткән 8-се Халыҡ-ара конференцияһында «Янғантау» геопаркының бөтә донъя милли геопарктар селтәренә инеүгә дәғәүә иткән ғаризаһы хупланды. Был форумда Башҡортостан Республикаһының Экология һәм тәбиғәт менән файҙаланыу министры Илдар Һаҙыев етәкселегендәге БР делегацияһы ҡатнашты. Министр «2019 йылда «Янғантау» геопаркы барлыҡҡа килеүе тураһында рәсми белдереү яһаласаҡ», тип хәбәр итте.
Донъяның 38 илендә барлығы 140 геопарк бар. «Янғантау» геопаркы Рәсәй Федерацияһының тәүге геопаркы булып ҡаласаҡ.
2019 йылдың 1 сентябрендә ЮНЕСКО геопарктары Советының Индонезияла уҙған ултырышынды «Янғантау» геопаркын ЮНЕСКО геопарктарының глобаль селтәренә индереү тураһында ҡарар ҡабул ителде. Яңы объекты йәмәғәтселек ҡарамағына тәҡдим итеү һәм уның менән таныштырыу Геопарктарҙың Азия-Тымыҡ океан селтәренең 3—6 сентябрҙә үтәсәк алтынсы симпозиумында буласаҡ.
Геопарк объекттары тураһында мәҡәләләр
Нуруллин Р. Метеорит горы Янгантау // Черные металлы. 2015. № 1 (997). С. 79-80.
Пазухин В.Н., Николаева С.В., Кулагина Е.И. Срединная граница карбона на южном Урале и в Приуралье / В сборнике: Палеозой России: региональная стратиграфия, палеонтология, гео- и биособытия Материалы III Всероссийского совещания. 2012. С. 169-172.
Пучков В.Н., Абдрахманов Р.Ф. Особенности газогидро-геотермальных явлений горы Янгантау и прилегающих территорий (Южный Урал) // Литосфера. – 2003. – № 4. – С. 65–77.
Пучков В.Н., Кисин А.Ю., Шанина С.Н. Природный доменный процесс горы Янган-тау (Западный Урал) // Литосфера. 2012. № 5. С. 166-172.
Салимов М. Дорогами славных конников / Ватандаш. 2017. № 5 (248). С. 3-9.
Семихатова С.В. Брахиоподы башкирских слоев СССР. 1. Род Choristites Fischer. М., 1941. 151 с. (Труды/ ПИН АН СССР; Т.XII; Вып.4).
Синицына З.А. Башкирский ярус по р.Лаклы на западном склоне Южного Урала //Стратиграфия и геология карбона Южного Урала и восточной окраины Русской платформы/ БФАН СССР. Уфа. 1975. С.86–94.
Сунгатуллин Р.Х., Сунгатуллина Г.М. Комплексная характеристика эталонных разрезов приуральского отдела пермской системы в Республике Башкортостан // Геология, полезные ископаемые и проблемы геоэкологии Башкортостана, Урала и сопредельных территорий: Сборник статей / 12-я Межрегиональная научно-практическая конференция, Уфа, 21–23 мая 2018 г. – Уфа, 2018. С. 160-168.
Ураимов Ш.М. Санжыра (летопись) как исторический источник  // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. 2016. № 8-1. С. 203-206.
Фархутдинов И.М. Уникальный геологический объект в качестве учебного полигона для изучения геологии Урала // Геология. Известия Отделения наук о Земле и природных ресурсов Академии наук Республики Башкортостан. 2012. № 18. С. 33–41.
Фархутдинов И.М., Белан Л.Н., Фархутдинов А.М., Исмагилов Р.А. Богдан Е.А. Геопарк ЮНЕСКО как потенциал культурного и экономического развития// Разведка и охрана недр. №4. 2018. С. 50–53.
Хурамшин И.Ш. Изучение состава конденсата пара курорта Янгантау // Вопросы курортологии, физиотерапии и лечебной физической культуры. 2011. № 1. С. 32-34.
Черных В.В., Г.В. Котляр, Р.В. Кутыгин, Т.В. Филимонова, Г.М. Сунгатуллина, Г.А. Мизенс, Р.Х. Сунгатуллин // Геологические памятники Республики Башкортостан как потенциальные «золотые гвозди» Международной стратиграфической шкалы
Чувашов Б.И., Черных В.В. Разрез Мечетлино (Южный Урал) – потенциальный лимитотип нижней границы кунгурского яруса // ДАН, 2011, т. 441, № 5. С. 657-660.
Balabanov, Y.P., Sungatullin, R.Н., Sungatullina, G.M., 2017. Paleomagnetic and petromagnetic characteristics of the reference sections Cisuralian Series Permian System. In: International conference on paleomagnetism and rock magnetism, Kazan, pp. 9.
Balabanov, Y., Sungatullin, R., Sungatullina, G., Kosareva, L., 2018. Paleomagnetic Studies of the Mechetlino Section (Southern Urals). In: Advances in the study of the Devonian, Carboniferous and Permian Research - From Basin fill to Mineral and Energy Resources. Filodiritto International Proceedings, pp. 44–51.
Chernykh V.V., Chuvashov B.I., Davydov V.I., Schmitz M.D. Mechetlino Section: A candidate for the Global Stratotype and Point (GSSP) of the Kungurian Stage (Cisuralian, Lower Permian) // Permophiles, 2012, № 56, pp. 21–34.
Chernykh, V., Kotlyar, G., Kutygin, R., Filimonova, T., Sungatullina, G., Mizens, G., Sungatullin, R., Isakova, T., Boiko, M., Ivanov, A., Mychko, E., 2018. Paleontological Characteristics of the Mechetlino Section (Southern Urals). In: Advances in the study of the Devonian, Carboniferous and Permian Research - From Basin fill to Mineral and Energy Resources. Filodiritto International Proceedings, pp. 70–82.
Ivanov A.O. Chondrichthyans from the Lower Permian of Mechetlino, South Urals, Russia // The Bulletin of Geosciences, 2016, № 92 (4), pp. 717-729.
Kotlyar G., Sungatullina G., Sungatullin R. GSSPs for the Permian Cisuralian Series stages // Permophiles, 2016, № 63, pp. 32–37.
Sungatullin, R., Mizens, G., Sungatullina, G., Gareev, B., Batalin, G., 2018. Geochemistry of the Lower Permian Mechetlino and Dal’ny Tulkas Sections, Southern Urals. In: Advances in the study of the Devonian, Carboniferous and Permian Research - From Basin fill to Mineral and Energy Resources. Filodiritto International Proceedings, pp. 216-224.
Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестры
Башҡорт милли симфоник оркестры — Өфөлә 1992 йылда яңы оркестр эшләй башлай. Коллективҡа Өфө, Мәскәү, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Ҡазан ҡалаларының юғары уҡыу йорттарын тамамлаған йәш музыканттар йәлеп ителә.
Бөгөнгө көндә был юғары профессиональ оркестр. Уның һәр сығышын халыҡ көтөп ала. Рәсәй, сит ил музыканттары килеп был оркестрҙа уйнау мөмкинлеге алалар. Әйтәйек, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, профессор Рауил Мартынов, АҠШ-тың Теннесси штатынан симфоник оркестрҙың баш дирижеры Джон Додсон, Амстердамдан (Нидерландтар) Александр Вакульский һәм шулай уҡ Ҡазан, Мәскәү ҡалаларынан байтаҡ ҡына музыканттар килеп уйнай. Килгән береһе оркестрҙа уйнаусыларҙың оҫталығын билдәләйҙәр. Оркестр башҡорт, урыҫ, сит ил композиторҙарының әҫәрҙәрен башҡара.
X системаһы
X системаһы (ikso-sistemo, ikso-kodo, X-sistemo) – эсперанто телендә яҙыу системаларынан береһе. Был системала эсперантоның диакритик тамғалы хәрефтәрҙең урынында тура килгән диакритикаһыҙ хәреф һәм x хәрефенән торған диграфтар ҡулланыла. Был Людвиг Заменһоф тарафынан тәҡдим ителмәгән әммә хәҙергә иң йыш ҡулланылған система. Эсперанто Академияһында X системаһы ҡулланылмай, Юникод һәм Заменһоф тарафынан тәҡдим ителгән H системаһы ғына ҡулланыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Lizherenneg an esperanteg Esperanto orthography Ortografia do esperanto
Тайыш Сыныҡаев
Тайыш Сыныҡаев (тыуған йылы билдәһеҙ — 31 май 1774) — хәрби эшмәкәр, Е. И. Пугачёв етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан. Себер даруғаһы Әйле улусы старшинаһы.
Биографияһы
3 мең башҡорт ғәскәре составында 1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Уның командаһы составында хорунжий Сура Рәсүлев та була.
1773 йылда командаһында 131 хужалыҡ иҫәпләнгән. Себер даруғаһындағы Әйле улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы) Ҡәҙер ауылы башҡорто.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
1774 йылдың 6-8 майҙарында Эҫем заводы янында подполковник И. И. Михельсон деташементына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан.
Юзик
Юзик (Юзик шыңы) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарала йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ОПОРА России
«ОПОРА России» Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы — 450 мең самаһы эшҡыуарҙы һәм башҡа гражданды, 100-ҙән ашыу тармаҡ союздарын, ассоциацияларҙы һәм гильдияларҙы үҙ эсенә алған Рәсәй йәмәғәт берекмәһе. Рәсәй Федерацияһының 85 төбәгендә ойошманың төбәк бүлексәһе эшләй.
«ОПОРА России» 2002 йылдың 18 сентябрендә ойошторола. Ойоштороусы булып Рәсәйҙең Эшҡыуарлыҡ ойошмалары берекмәһе тора (НП ).
Төп бурыстары
«ОПОРА России» артыҡ административ барьерҙарҙы кәметеү, дәүләт контроль органдары тикшереүҙәрен тәртипкә килтереү, эшҡыуарҙар берләшмәһенең һәм төрлө кимәлдәге власть органдары вәкилдәренең һәм тармаҡтарҙың «күләгәнән» сығыуы, һалым ауырлығын кәметеү, отчет биреү процедураларын ябайлаштырыу өсөн сығыш яһай.
Сәлих (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һөрөнсәк
Һөрөнсәк (Суранчажка, Сурончаг) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ыҡ-Игль
Ыҡ-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Коон-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оливера Деспина
Оливера Деспина (Оливера Лазаревић, 1373—1444) — серб хакимы (деспоты) Лазарь Хребеляновичтың ҡыҙы, төрөк солтаны Баязит I-нең ҡатыны.
Биографияһы
1389 йылда уның атаһының ғәскәре Косово яланындағы алышта Ғосман империяһы солтаны Морат I-нең армияһынан еңелгән. Күп кенә серб аҡһөйәктәре вәкилдәре һымаҡ Лазарь төрөктәргә әсиргә эләккән һәм язаланған. Ошо уҡ алышта Морат үҙе һәләк булған, уның улы Баязит I яңы солтан булып киткән.
Солтан ҡатыны
Сербия дәүләте Ғосман империяһының вассалы булып китә һәм яһаҡ түләргә һәм ғосман армияһына ғәскәр бирергә тейеш булған. Ил менән хакимлыҡ итеүҙе Оливераның ағаһы Стефан Лазаревич ҡабул иткән. Оливераны солтан Баязит гаремына ебәргәндәр, бында ул ғосман хакимының ҡатындарының береһе булып китә. Ул ваҡытта солтан гаремы ғосмандарҙың баш ҡалаһы Эдирнела булған. Оливераның ағалары Стефан һәм Вук үҙҙәренең вассал хәлен таныр өсөн шулай уҡ солтанға барғандар. Серб авторҙары яҙыуынса, Оливера кейәүҙә христиан динен һаҡлап ислам динен ҡабул итмәгән. Сығанаҡтар буйынса, Оливера бик сибәр булған һәм солтанға ҙур йоғонто яһаған, унан ағаһы Стефан файҙаһына ташламалар биреүгә күнектергән. Тарихсы һәм дин эшмәкәре Никола Гильен баһалауы буйынса, Оливераның кейәүгә сығыуы серб халҡының һәм Сербия дәүләтенең йәшәүе өсөн шул ваҡытта иң рациональ ҡарар булған.
1393 йылда Оливераның әсәһе княгиня Милица (монахиня Евгения статусында) изге Параскева Сербскаяның ҡалдыҡтарын Валахиянан Белградҡа күсереүгә рөхсәт һорап солтанға барған. Тарихсы Владимир Чорович яҙыуынса, Оливера булышлығы арҡаһында Милицаны яҡшы ҡабул иткәндәр. Артабан солтанға Стефан килгән, уға империяға хыянат итеүҙә ғәйепләнеү хәүефе янаған. Алдараҡ Стефан әүҙем сәйәсәт алып барған, Венгрия короле Сигизмунд менән союзға ингән. Тарихсылар фекеренсә, Стефандың солтан асыуынан ҡотолоуында һәм хатта уның менән яҡшы мөнәсәбәттәрҙе нығытыуҙа Оливера ҙур роль уйнаған. Башҡа серб дворянлығы, тәү сиратта Бранковичтар менән сағыштырғанда, Баязит һарайында Лазаревичтарҙың ғаиләһе юғарыраҡ урын биләгән.
Аҡһаҡ Тимерҙә әсирҙә
1402 йылда юлбашсы Аҡһаҡ Тимер Ангора алышында ғосман армияһын тар-мар иткән, был алышта солтан Баязит яғында Стефан башлығында сербтар ҙа һуғышҡан. Оливера һәм уның ире Аҡһаҡ Тимергә әсиргә эләккән. Яҡынса бер йыл үткәс ире үлгәс Аҡһаҡ Тимер уны азат иткән. Оливераның әсирҙә булыуы тураһында төрлө версиялар бар. Верияларҙың береһенә ярашлы, Оливера һәм Баязит төрлө кәмселектәргә дусар ителгәндәр: Баязитты ситлеккә ябып ҡалдыҡтар менән туҡландырғандар, ә Оливераны яланғас көйөнсә Аҡһаҡ Тимер һәм уның ярандары ҡунаҡ ҡылғанда хеҙмәт итергә мәжбүр иткәндәр. Баязит үҙенең ҡатының кәмһетелеүҙәренән түҙмәй үҙенең башын ситлеккә ярған. Бындай тасуирламаны Византия йылъяҙмасыһы Лаоник Халкокондил, ә һуңынан Мавро Орбини үҙенең «Славяндар тарихында» килтергән. Башҡа сығанаҡтар, айырым әйткәндә Островицанан Константин, төрөк һәм монгол сығанаҡтары, Константин Философ, Джордже Бранкович, Йован Раич буйынса Аҡһаҡ Тимер үҙ әсирҙәренә хөрмәт менән мөрәжәғәт иткән. Әммә барлыҡ сығанаҡтар буйынса, Баязиттың теге йәки был сәбәп менән әсирҙә үлеүе һәм Оливераны шунда уҡ иреккә сығарылыуы билдәле. Серб тарихсыһы Стоян Новакович һәм башҡа тарихсылар фекеренсә, әсирлектә кәмһетелеүеҙәр һәм Баязиттың үҙ үҙенә ҡул һалыуы тураһындағы риүәйәт хатта уйҙырма булғанда ла солтандың ҡатынына ҙур эмоциональ бәйлелеге булыуы тураһында һөйләй. 1403 йылдың яҙында Оливера Сербияға ҡайта.
Сербияла тормошо
Сербияға ҡайтҡандан һуң бер аҙ ваҡыт Кладово янындағы Манастырица ауылы монастырында йәшәй. Артабан Сербияның яңы баш ҡалаһы Белградҡа күсә, бында Стефан һарайында йәшәй һәм уның кәңәшсеһе була. Стефанда йәлеп ителгән Ғосман империяһында власть өсөн дәғүәселәрҙең көрәше осоронда, Баязиттың улдарын белгәнгә күрә Оливера үҙенең ағаһына бигерәктә кәрәкле була. 1427 йылда Стефан үлгәндән һуң һәм Белград мадьярҙар ҡулына күскәндән һуң Оливера туғаны Георгий Бранкович менән Смедеревола йәшәй. Яҡынса 1444 йылда вафат булған, ерләнеү урыны билдәһеҙ.
1409 йылда Стефан тарафынан яҙылған «Мөхәббәт һүҙе» версияларҙы береһе буйынса Оливераға бағышланған (башҡа версиялар буйынса — уның кәләшенә, йәки ҡустыһы Вукҡа арналған).
Аҫылмалы Таш (Өфө)
Аҫылмалы Таш —суҡаҡ, Аҫылмалы Таш (гора Висячий Камень ) тауының сығып торған суҡыһы һәм тауҙың иң  юғары нөктәһе .Өфө  ҡалаһының Өфө карст битләүендәге иҫтәлекле урыны һәм  тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Аҫылмалы Таштағы бейеклектән Ағиҙел йылғаһы на һәм һул яҡ ярындағы  туғайҙарына киң күренеш .асыла. Суҡаҡҡа Дан бульвары яғынан урман аша килеп була.
Һыу эрозияһы менән эзбизташы ашалған һәм емерелгән,  бик хәүефле урындарҙан һанала.
Тарихы
Боронғо заманда Аҫылмалы таш районында Ананьев мәҙәниәте ҡаласығы урынлашҡан булған.Был ҡалҡыулыҡты
1846-1851 йылдарҙа Өфө карст сағылындағы ҡалҡыулыҡта Ырымбур Губернаторы Н.В. Балкашин тарафынан ҡала ситендәге йәйге йорт төҙөлгән
1930 йылда Өфө карст сағылы ндағы  ҡалҡыулыҡта, элекке ҡала ситендәге йортттарҙа  НКВД   дачалары урынлаша. (уларҙың береһендә күпмелер ваҡыт  совет яҙыусыһыА.А. Фадеев йәшәп китә).
Бында бер үк ваҡытта НКВД-ың күнекмә майҙансығы һәм атырға өйрәнеү майҙаны булған  уҡыу үҙәге лә булдырылған.
1980-се йылдарҙа Өфө Успенск ир-егеттәр монастыры урынында асылған А.М. Матросов исемендәге 2-се Өфө балалар тәрбиә-хеҙмәт колонияһы базаһына күсерелә һәм СССР Эске эштәр министрлығының етәкселек составын әҙерләү буйынса Өфө урта махсус мәктәбе үҙгәртеп ҡорола.
1980-се йылдар башында Аҫылмалы таштың ҙур ғына өлөшө өлөшө Ағиҙел йылғаһына емерелеп төшкән.
Аляев
Аляева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Луттер (Айхсфельд)
Луттер (Айхсфельд) (Lutter (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 715 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 325 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Хамутинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гөлназ
Гөлназ — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарында ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Гөлназ башҡорт теленә фарсы теленән ингән, гөл+наз, гөлдәй наҙлы; гөл кеүек наҙлы.
Билдәле кешеләр
Ҡотоева Гөлназ Мират ҡыҙы (1 ғинуар 1974 йыл) — шағир, журналист, «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2006)
Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы (3 февраль 1961 йыл) — ғалим-музыка белгесе, педагог‑методист. 1984 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, бер үк ваҡытта 1998—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Рәсәй Федерацияһының (1997) Композиторҙар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2018).
Ғөбәйҙуллина Гөлназ Радик ҡыҙы (14 февраль 1992 йыл) — бишалыш менән шөғөлләнеүсе Рәсәй спортсыһы, Рио-де-Жанейро олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, заманса бишалыш буйынса донъя чемпионы (2017).
Ҡолһарина Гөлназ Фәрит ҡыҙы — тележурналист, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының «Тамыр» балалар телеканалы директоры, Шәйехзада Бабич исемендәге Башҡортостан Республикаһы дәүләт йәштәр премияһы лауреаты.
Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы
Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы (29 декабрь 1894 йыл — 17 март 1959 йыл) — композитор, драматург, йәмәғәт эшмәкәре. 1941 йылдан СССР-ҙың Композиторҙар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1951).
Гөлназ
Билдәле кешеләр
Асаева Гөлназ Рөстәм ҡыҙы (2 июнь 1998 йыл) ― башҡорт һәм татар эстрадаһы йырсыһы.
Яковлевка (Урюп ҡушылдығы)
Яковлевка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы
Биографияһы
1894 йылдың 29 ғинуарында Ырымбур ҡалаҺында йөксө ғаиләһендә тыуған. Тәүҙә ул «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡый. Кесе йәштән үк музыка менән мауыға, гармунда, мандолинала һәм скрипкала уйнай.
Яковлевка (Урюп ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гөлназ
Билдәле кешеләр
Әбүбәкерова Гөлназ Әхмәт ҡыҙы (18 ғинуар 1996 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, урыҫ һәм халыҡ-ара шашка буйынса махсуслашҡан. Рәсәй һәм Европа беренселегенең күп тапҡырҙар еңеүсеһе. Спорт мастерлығына кандидат. Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы ағзаһы (2004).
Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы (6 апрель 1960 йыл) — педагог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000).
Прогресс (Яңауыл районы)
Прогресс (Прогресс) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 596 кеше. Почта индексы — 452820, ОКАТО коды — 80259850003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы
Биографияһы
1915 йылдан 1917 йылға тиклем Хәбибулла Ибраһимов хәрби хеҙмәттә була. Демобилизациянан һуң Ырымбурҙа музыкант һәм музыка укытыусыһы булып эшләй. 1919 йылдың аҙағында Ҡыҙыл Армияға доброволец булын китә һәм Төркөстан фронтының политбүлек ҡаршыһындағы театрҙа музыка етәксеһе булып эшләй, һуңынан ошо театр менән Башҡортостандың шул осорҙағы баш ҡалаһы Стәрлетамаҡҡа күсеп килә һәм башҡорт профессиональ театрын ойоштороуҙа актив ҡатнаша, артист булып та, музыкант булып та зшләй. 1922—1925 йылдарҙа Ленинград Музыка белеме институтын тамамлап ҡайтҡас бөтә ғүмерен башҡорт театры менән бәйләй. Ул күп һандағы популяр йырҙарҙың авторы.
Хәбибулла Ибраһимов 1921 йылда яҙылған «Башмағым» әҫәре менән комедия жанрына нигеҙ һалды. Уның «Зөлхәбирә», «Пианино мәсьәләһе», «Еҙнәкәй», «Ватан өсөн», «Партизанка» кеүек әҫәрҙәре лә театрҙар сәхнәһендә ҡуйылды. 1951 йылда уға Еашҡортостандың аткаҙанган сәнғәт эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.
Чухраёв Александр Михайлович
Чухрай Александр Михайлович (14 ғинуар 1952 йыл — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһының IV һәм V саҡырылыш депутаты, Дәүләт Думаһында һаулыҡ һаҡлау буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. "Берҙәм Рәсәй " Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Юғары советы ағзаһы . «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Курск төбәк бүлексәһе секретары (2002 йылдан). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002).
Биографияһы
1952 йылдың 14 ғинуарында Курск өлкәһенең Кореневский районы Сафоновский совхозында эшсе ғаиләһендә тыуған. 1971 йылда Рыльск медицина училищеһын отличие менән тамамлағандан һуң Брежневский медпунктында фельдшер булып эшләй башлай. 1971—1977 йылдарҙа — Курск дәүләт медицина институты студенты, 1977—1979 йылдарҙа — Курск дәүләт медицина институтының факультет хирургияһы кафедраһында клиник ординатор, ә 1979—1982 йылдарҙа — шул уҡ кафедра аспиранты.
1982—2003 йылдарҙа Курск өлкә клиник дауаханаһының баш табибы вазифаһын биләй. 1987 йылда Харьковта Украина табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтында медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Функциональное состояние органов гепатопанкреатодуоденальной зоны у больных с билиодигестивными анастомозами» темаһы буйынса диссертация яҡлай. 2001 йылда Федераль медик-социаль экспертиза һәм инвалидтарҙы реабилитациялау фәнни-ғәмәли үҙәгендә (хәҙерге Федераль медик-социаль экспертиза бюроһы) «Управление многопрофильной больницей как социально-экономической системой в условиях реформирования здравоохранения» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1995 йылдан — Курск дәүләт медицина университетының сестринский эштәр кафедраһы мөдире.
2002 йылдан «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Курск төбәк бүлеге секретары. 2003 йылда Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының дүртенсе саҡырылыш депутаты, 2007 йылда Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының бишенсе саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
2011 йылдың 22 ноябрендә Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығы бойороғо менән Рәсәй Федерацияһының «Күҙ микрохирургияһы» тармаҡ-ара фәнни техник комплексының генераль директоры итеп тәғәйенләнә, был поста отставкаға ебәрелгән Христо Тахчидиҙе алмаштыра. Бер ҡасан да күҙ ауырыуҙарын махсуслаштырылған дауалау менән шөғөлләнмәгән дөйөм профилле хирург Чухраевты тәғәйенләү йәмәғәтселектең һәм комплекс хеҙмәткәрҙәренең уның бөтә 12 филиалында ҡырҡа кире реакция тыуҙыра.
Өйләнгән, ике балаһы бар.
Түбәнге Ҡарыш ауыл Советы (Балтас районы)
Түбәнге Ҡарыш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Башҡортостан Республикаһында айырым ауыл Советтарын һәм тораҡ пункттарын ҡушыу айҡанлы Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошон үҙгәртеү тураһында», 1-се ст., 8-се п.) б) 49-з һанлы Законында былай тип яҙылған :
"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә: б) «Үрге Ҡарыш» ауылында административ үҙәкте һәм атаманы һаҡлап, Түбәнге Ҡарыш һәм Еләҙекүл ауыл Советтарын берләштерергә. Еләҙекүл ауыл Советының Еләҙекүл, Киҙгәнбаш, Нажар ауылдарын Түбәнге Ҡарыш ауыл советы составына индерергә. Тәҡдим ителгән схематик картаға ярашлы, Түбәнге Ҡарыш ауыл Советы сиктәрен раҫларға. Еләҙекүл ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәре исемлегенән төшөрөргә
Алиев
Алиев — ир-ат фамилияһы. Али исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Алиева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
-
Айлап
Айлап — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 592 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бибиһәйбәт
Бибиһәйбәт (BibiheybətBibiheybət) — Баҡы ҡалаһының Сабаил районындағы ҡасаба.
Халҡы
Эксперттар иҫәпләүе буйынса 2013 йылда ҡасабала 2 227 кеше йәшәгән.
Мәсет
Бибиһәйбәт ҡасабаһында "Бибиһәйбәт мәсете" комплексы урынлашҡан. Мәсетте XIII быуат уртаһында ширваншаһ Әбү-л-Фатх Фаррухзад төҙөгән. Ул 1936 йылда большевиктар тарафынан тулыһынса емерелә. 1990 йылдар аҙағында мәсетте ҡабат тергеҙәләр. Бөгөнгө комплексҡа мәсеттән тыш хөрмәтле кешеләрҙең кәшәнәләре лә инә. Әзербайжандағы ислам ҡомартҡыларың береһе һанала.
Ятҡылыҡтары
Бибиһәйбәт ҡасабаһы янында шундай уҡ атамалы нефть һәм газ коденсаты ятҡылығы бар. XIX быуатта тиклем бындағы нефть ҡоҙоҡтарҙан сығарыла, ә инде 1848 йылдың 14 июленән тәүге скважина быраулана. Ошонда уҡ СССР заманында тәүге диңгеҙ скважинаһы ултыртыла. Был ятҡылыҡтағы ҡайһы бер нефть парафинһыҙ, шуға уларҙы майлау  майҙары булараҡ файҙаланалар.
Алгебра
А́лгебра («аль-джабр» ғәрәп һүҙенән, «тулыландырыу», «бәйләнеш», «йомғаҡлау» аңлата ) — математиканың бүлеге, уны арифметиканы дөйөмләштереү һәм киңәйтеү тип атап була.
«Алгебра» һүҙе шулай уҡ төрлө алгебраик системалар атамаларында ҡулланыла. А́лгебра математика фәненең бер бүлеге, һанлы системаларҙың дөйөм үҙсәнлектәрен, хәреф тамғалары ҡулланып төҙөлгән тигеҙләмәләр ярҙамында мәсьәләләр сисеүҙең дөйөм ысулдарын өйрәнә. Баштарак хәрефле аңлатмалар, хәрефтәрҙән торған формулаларҙы үҙгәртеү гилеме булараҡ үҫкән. XVII быуат ахыры — XIX быуат баштарында алгебра, беренсе сиратта, тигеҙләмәләр тураһындағы фән булып формалаша. Хәҙерге заман алгебраһы үҙсәнлектәре рациональ һандарҙы ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәренә аҙмы-күпме дәрәжәлә оҡшаған төрлө тәбиғәтле объекттар системаһын өйрәнә. Ундай ғәмәлдәр — алгебраик ғәмәлдәр тип, улар буйһына торған закондар аксиомалар тип атала. Ҡағиҙә булараҡ, аксиомалар геометрия, математик анализ, физика, алгебраның уҙ мәсьәләләрен сискәндә барлыҡҡа килә. Ул алгебраик ғәмәлдәре билдәләнгән системаларҙы үҙсәнлектәренә ҡарап классификациялай һәм шул системаларҙа тәбиғи рәүештә барлыҡҡа килгән төрлө мәсьәләләрҙе өйрәнә.
Алгебра бүлектәре
Алгебраны түбәндәге бүлектәргә бүлеп була:
Алгебраик системалар
«Алгебра» һүҙе шулай уҡ төрлө алгебраик системалар атамаларында ҡулланыла:
Этимология
Был термин тәүге тапҡыр 825 йылда ғәрәп ғалимы Аль-Хорезми хеҙмәтендә осрай. Унда «аль-джабр» һүҙе алыусыларҙы бер өлөштән икенсе өлөшкә күсереүҙе аңлата, уның тура мәғәнәһе — «тулыландырыу».
Элементар алгебра
Элементар алгебра — алгебраның иң төп төшөнсәләрен өйрәнеүсе бүлеге. Ғәҙәттә арифметиканың төп төшөнсәләрен өйрәнгәндән һуң өйрәнелә. Арифметикала һандар һәм улар өҫтөндә иң ябай ғәмәлдәр (+, −, ×, ÷) өйрәнелә. Алгебрала һандар үҙгәреүсәндәр менән ( һәм башҡалар) алмаштырыла. Ошолай эшләү бик уңайлы, сөнки:
Һыҙыҡлы алгебра
Һыҙыҡлы алгебра — алгебраның векторҙарҙы, векторлы, йәки һыҙыҡлы арауыҡтарҙы, һыҙыҡлы сағылыштарҙы һәм һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаларын өйрәнеүсе бүлеге. билдәләүселәр теорияһын, матрицалар теорияһын, формалар теорияһын (мәҫәлән, квадратик формалар), инварианттар теорияһы (өлөшләтә), тензорлы иҫәпләмә (өлөшләтә) шулай уҡ һыҙыҡлы алгебраға индерәләр. Хәҙерге заман һыҙыҡлы алгебраһы векторлы арауыҡтарҙы өйрәнеүгә төп баҫым яһай.
шуның менән бергә бирелгән ғәмәлдәр түбәндәге аксиомаларҙы — һыҙыҡлы (векторлы) арауыҡ аксиомаларын ҡәнәғәтләндерә:
Геометрияла өйрәнелгән Евклид арауыҡтарына, аффинлы арауыҡтарға, шулай уҡ бик күп башҡа арауыҡтарға билдәләмә векторлы арауыҡтар аша бирелә. Ялан өҫтөндә векторлы арауыҡтың автоморфизмдары ҡабатлауға ҡарата төркөм, үҙенсәлекле булмаған квадрат матрицаларҙың изоморфлы төркөмөн төҙөйҙәр, был һыҙыҡлы алгебраны төркөмдәр теорияһы, атап әйткәндә, төркөмдәрҙең һыҙыҡлы күрһәтмәһе теорияһы менән бәйләй
Һыҙыҡлы алгебрала ҡулланылған n-үлсәмле векторлы арауыҡтарҙан сикһеҙ үлсәмле һыҙыҡлы арауыҡтарға күсеү функциональ анализдың ҡайһы бер бүлектәрендә сағылыш таба. Унан башҡа тәбиғи дөйөмләштереү булып ялан урынына ирекле ҡулсаларҙы ҡулланыу тора. Ирекле ҡулса өҫтөндә модуль өсөн һыҙыҡлы алгебраның төп теоремалары үтәлмәй. Ялан өҫтөндә векторлы арауыҡтарҙың һәм ҡулса өҫтөндә модулдәрҙең дөйөм үҙсәнлектәре алгебраик К-теорияла өйрәнелә.
Митчелл Питер Деннис
Денис Питер Ми́тчелл (Peter Dennis Mitchell; Митчем, Суррей —, Бодмин, Корнуолл) — инглиз биохимигы, Химия буйынса Нобель премияһы лауреаты (1978), АТФ синтезының хемоосмотик механизмын асҡан, Q-цикл атамаһы менән билдәле протондар транспорты механизмы идеяһы авторы.
Алгебра
Дөйөм алгебра
Дөйөм алгебра төрлө алгебраик системаларҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. Унда объекттар өҫтөндә ғәмәлдәрҙең үҙсәнлектәре асылда объекттарҙың тәбиғәтенә бәйһеҙ рәүештә өйрәнелә. Ул тәү сиратта төркөмдәр һәм ҡулсалар теорияһын үҙ эсенә ала. Алгебраик системаларҙың икеһе өсөн дә хас булған дөйөм үҙсәнлектәр яңы алгебраик системалар: рәшәткәләр, категориялар, универсаль алгебралар, моделдәр, ярымтөркөмдәр һәм квазитөркөмдәр ҡарауға килтерә. Тәртипкә килтерелгән һәм топологик алгебраларҙы, өлөшләтә тәртипкә килтерелгән һәм топологик төркөмдәр һәм ҡулсаларҙы, шулай уҡ дөйөм алгебраға индерәләр.
Дөйөм алгебраның теүәл генә сиге юҡ. Уға шулай уҡ яландар, сикле төркөмдәр теорияларын, сикле үлсәмле Ли алгебраларын индерергә мөмкин.
Һыуҡайыш
Һыуҡайыш (Сухояш) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Алгебра
Төркөмдәр теорияһы
Буш булмаған G күмәклеге унда бирелгән бинар операцияһы менән, әгәр түбәндәге аксиомалар үтәлһә, (G,*) төркөмө тип атала:
Һыуҡайыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Митчелл Питер Деннис
Лондон король йәмғиәте ағзаһы(1974), АҠШ Милли фәндәр академияһының (1977), Франция фәндәр академияһының (1989) сит ил ағзаһы.
Алгебра
Төркөмдәр теорияһы
Төркөм төшөнсәһе симметрияны һәм геометрик объекттарҙың эквивалентлығын рәсми тасуирлау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Төркөм төшөнсәһенә башланғыс биргән Галуа теорияһында төркөмдәр, тамырҙары булып ниндәйҙер полиномиаль тигеҙләмәнең тамырҙары торған тигеҙләмәләр симметрияһын тасуирлау өсөн ҡулланыла. Төркөмдәр математикала һәм тәбиғәт фәндәрендә һәр ерҙә, йыш ҡына (автоморфизмдар төркөмө) объекттарының эске симметрияһын күрһәтеү өсөн ҡулланыла. Дөйөм алгебраның бөтә структуралары тиерлек — төркөмдәрҙең айырым осраҡтары.
Һыуҡайыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Митчелл Питер Деннис
Биографияһы
Питер Митчелл 1920 йылдың 29 сентябрендә Митчемда, Суррейҙа тыуған. Атаһы — Кристофер Гиббс Митчелл, дәүләт хеҙмәткәре, әсәһе — Кейт Беатрис Дороти (ҡыҙ фамилияһы — Таплин). Питер Митчелл Король колледжында (Тонтон) һәм биохимия өлкәһендәге һөнәр буйынса тәбиғи фәндәр йүнәлешендә Ғайса (Иисус) колледжында (Кембридж университеты) белем ала.
1942 йылда Кембридж университетының биохимия кафедраһында тикшеренеү эше башлай. 1951 йыл башында пеницилиндың тәьҫире механизмын өйрәнгәне өсөн философия фәндәре докторы дәрәжәһен ала. 1955 йылда уны профессор Майкл Свонн Эдинбург университетының зоология кафедраһында биохимик тикшеренеү подразделениеһы булдырыу өсөн саҡыра, бында ул 1961 йылда өлкән лектор итеп тәғәйенләнә. Митчелл 1963 йылда һаулыҡ торошо буйынса отставкаға китергә мәжбүр була.
Алгебра
Универсаль алгебра
Универсаль алгебра терминдарында, мәҫәлән, ҡулса — ул шундай универсаль алгебра, бында алгебраһы — Абель төркөмө, һәм + ғәмәле \times ҡарата уңдан һәм һулдан дистрибутив. Ҡулса, әгәр мультипликатив группоид ярымтөркөм булһа, ассоциатив тип атала.
Митчелл Питер Деннис
Фәнни тикшеренеүҙәре
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары айырым күҙәнәк эсе ориентирҙары арауығында биохимик реакцияларҙың йүнәлешле булыуын өйрәнеүгә бәйле. Биоэнергетика нигеҙендә ятҡан окисландырып фосфорлаштырыуҙың хемиосмотик теорияһы авторы.
Алгебра
Универсаль алгебра
Бүлек асылда универсаль алгебраларҙы ла, шулай уҡ бер үк ваҡытта булған структураларҙы: бөтә эндоморфизмдарҙың моноидын,  бөтә автоморфизмдар төркөмөн,  бөтә аҫалгебралар рәшәткәһен һәм  бөтә конгруэнцияларҙы ҡарай.
Митчелл Питер Деннис
Фәнни тикшеренеүҙәре
1978 йылда химия буйынса Нобель премияһына лайыҡ була:
Алгебра
Универсаль алгебра
Универсаль алгебра логика һәм алгебраның тоташҡан урыны.
Митчелл Питер Деннис
Фәнни тикшеренеүҙәре
Хемиосмотик теория төҙөү һөҙөмтәһендә биологик энергияны күсереү процесын аңлауға индергән өлөшө өсөн
Алгебра
Тарихи очерк
Алгебраның башланғысы бик боронғо замандарға барып тоташа. Натураль һандар һәм кәсерҙәр өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр — иң ябай алгебраик ғәмәлдәр — тәүге математик текстарҙа осрайҙар. Б.э. тиклем 1650 йылда уҡ Египет күсереп яҙыусылары ситләштерелгән беренсе дәрәжә тигеҙләмәләрҙе һәм иң ябай икенсе дәрәжә тигеҙләмәләрҙе эшләй белгәндәр, уларға Ринд папирусынан 26-сы һәм 33-сө мәсьәләләрҙе һәм Мәскәү папирусынан 6-сы мәсьәләне индерәләр. Мәсьәләләрҙең сығарылышы ялған фекер ҡағиҙәһенә нигеҙләнгән тип фаразлана. Ошо уҡ ҡағиҙәне, бик һирәк булһа ла, Вавилонлылар ҡулланғандар.
Вавилон математиктары квадрат тигеҙләмәләрҙе сығара белгәндәр. Улар тик ыңғай коэффициенттар һәм тигеҙләмә тамырҙары менән эш иткәндәр, сөнки тиҫкәре һандарҙы белмәгәндәр. Төрлө реконструкциялар буйынса Вавилонда йә сумманың квадраты ҡағиҙәһен, йә сумма һәм айырма ҡабатландығы өсөн ҡағиҙәне белгәндәр, шуның менән бергә тамырҙы иҫәпләү ысулы тулыһынса хәҙерге формула менән тап килә. Өсөнсө дәрәжә тигеҙләмәләр ҙә осрай. Бынан тыш, Вавилонда махсус терминология индерелгән була, беренсе билдәһеҙҙе («оҙонлоҡто»), икенсе билдәһеҙҙе («киңлекте»), өсөнсө билдәһеҙҙе («тәрәнлекте»), шулай уҡ математик символдар тип иҫәпләп булған төрлө сығарылма дәүмәлдәрҙе («оҙонлоҡ» һәм «киңлек» ҡабатландығы булған «яланды», «оҙонлоҡ», «киңлек» һәм «тәрәнлек» ҡабатландығы булған «күләмде») тамғалау өсөн шумер шына яҙыулы тамғалары ҡулланыла. Мәсьәләләр һәм терминдарҙың геометрик сығышына ҡарамаҫтан, улар абстрактлаштырып ҡулланыла, атап әйткәндә, «майҙан» һәм «оҙонлоҡ» бер иш тип һанала. Квадрат тигеҙләмәләрҙе сығарыу өсөн төрлө тождестволы алгебраик үҙгәртеүҙәр башҡара, билдәһеҙ дәүмәлдәр менән эш итергә белергә кәрәк була. Шулай итеп, сығарыу өсөн алгебраик ысулдар менән ҡуллана белергә кәрәк булған тотош мәсьәләләр класы бүленеп сыға.