cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Мәҙәниәт
Ғәзнәүиҙәр дәүләте сәскә атҡан осорҙа уның хакимдары, хакимлыҡ итеүселәрҙең төрки сығышлы булыуҙарына ҡарамаҫтан, фән һәм мәҙәниәт, шул иҫәптән фарсы мәҙәниәтен үҫтереүҙе дәртләндерә. Ғәзнә һәм башҡа ҡалаларҙағы дәүләт һарайҙарында күренекле ғалимдар һәм шағирҙар (әл-Бируни, Утби, Әбү-әл-Фазыл Бейхаки, Ғәрдизи, Фирҙәүси һәм башҡалар) йәшәгән һәм ижад иткән. Ғәзнәүиҙәрҙең баҫып алыу сәйәсәте күп йәһәттән исламдың Төньяҡ Һиндостанға үтеп инеүенә булышлыҡ итә. Ташландыҡ ерҙәрҙе эшкәртеү, һуғарыу системаларын төҙөү һәм ремонтлау, төҙөлөш, шулай уҡ һөнәрселек һәм сауҙаны дәртләндереү бик сикләнгән була.
Фарсы әҙәби мәҙәниәте XI быуатта Ғәзнәүиҙәр осоронда Ренессанс кисерә. Ғәзнәүиҙәр һарайы фарсы әҙәбиәтен яҡлауы менән шул тиклем билдәле була, хатта шағир Фаррох Систани тыуған провинцияһынан уларҙа эшләргә килә. Шағир Унсуриҙың ҡыҫҡаса шиғырҙар йыйынтығы солтан Мәхмүт һәм уның ағалары Насру һәм Якупҡа бағышлана. Ғәзнәүиҙәр һарайының икенсе шағиры Манучехри шарап ҡулланыуҙың өҫтөнлөктәре һәм өҫтөнлөктәре тураһында бик күп шиғырҙар яҙа.
Мәхмүт солтан, Сәмәниҙәр Бохараһының мәҙәни үҙәге моделен ҡулланып, Фирҙәүси менән әл-Бируниҙы саҡырып, Ғәзниҙе уҡыу үҙәгенә әйләндерә. Ул хатта Әбүғәлисинаны үҙҙәренә саҡыр алырға тырыша, әммә ғалим тәҡдимдән баш тарта. Мәхмүт уның даны фарсы телендә танылыу яулауын хуп күрә, һәм йөҙҙәрсә шағир уның һарайында йыйыла. Ул Ғәзнәгә Рейҙан һәм Исфаһандан тотош китапханаларҙы алып килә һәм хатта хорезмшаһтың һарайынан Ғәзнәгә үҙ ғалимдарын ебәреүен талап итә. Уның Рейға һәм Исфаханға баҫып инеүе арҡаһында, Әзербайжанда һәм Ираҡта фарсы әҙәби продукцияһына юл асыла. Ғәзнәүиҙәр Сәмәниҙәр империяһы башлап ебәргән фарсы телендәге тарихи яҙмаларын үҫтереүҙе дауам итә. Мәҫәлән, XI быуаттың икенсе яртыһында тарихсы Әбү-әл-Фаҙла Байхаки яҙған «Тарих-и Бейхакиә» китабы быға өлгө була ала. Ғәзнәүиҙәр төрки сығышлы булһа ла, уларҙың хәрби етәкселәре бер тамырға ҡараһа ла, Сәбүк-Тәғин һәм Мәхмүт Ғәзнәнең ҡатнашлығы һөҙөмтәһендә, Сәмәниҙәр эштәрендә һәм Сәмәниҙәрҙең мәҙәни мөхитендә династия тулыһынса персонажлаштырыла, шуға күрә уларҙың Иранда идара итеүен сит ил хакимлығы тип иҫәпләргә ярамай. Улар шулай уҡ үҙҙәренең административ системаһын да Сәмәниҙәрҙән күсереп ала. Мәҙәни беренселек һәм фарсы шағирҙарына ярҙам итеү күҙлегенән ҡарағанда, улар үҙҙәренең этник иран дәғүәселәренә, фарсы теленә өҫтөнлөк биргән Буйидтар династияһына ҡарағанда ла, фарсылыраҡ була.
Тарихсы Босворт былай тип аңлата: "ғәмәлдә Ғәзнәүиҙәр фарсы административ һәм мәҙәни ҡағиҙәләрен ҡабул итеү менән үҙҙәренең тәүге төрки дала сығышын ташлай һәм байтаҡ дәрәжәлә фарсы-ислам традицияһы менән ҡушыла. Һөҙөмтәлә Ғәзни ғәрәп телен өйрәнеүҙең ҙур үҙәгенә әйләнә.
Мәхмүт солтандың Төньяҡ Һиндостанға баҫып инеүе менән фарсы мәҙәниәте Лахорҙа нығына, һуңынан унда билдәле шағир Масуд Сад Сәлмән тыуа. XI быуатта Ғәзнәүиҙәр хакимлығы аҫтында булған Лахор Хорасан, Һиндостан һәм Үҙәк Азиянан фарсы ғалимдарын йәлеп итә һәм эре фарсы мәҙәни үҙәгенә әйләнә. Шулай уҡ Мәхмүт идара иткән осорҙа Ғәзнәүиҙәр тәңкәләрендә ғәрәп һәм Деванагар яҙмаларынан торған ике телле легендалар барлыҡҡа килә башлай.
Аргентина
Һаулыҡ һаҡлау
Хөкүмәттең йәмәғәт һаулыҡ һаҡлау өлкәһен яҡшыртыу буйынса тәүге сараһы — 1780 йылда ғәмәлдәге табиптарҙы күҙәтеү өсөн Испания вице-короле Хуан Хосе де Вертис Медицина трибуналын индергән. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң Буэнос-Айрес университетында (1822 йыл) һәм Кордова Милли университетында (1877 йыл) медицина мәктәптәре асыла. Ошо һәм башҡа мәктәптәрҙә табиптар һәм шәфҡәт туташтарын әҙерләү медицина кооперативтарын тиҙ үҫтереү мөмкинлеген бирҙе, һуңынан Хуан Перондың президентлығы ваҡытында улар дәүләт субсидиялаған Obras Sociales ойошмаһына әүерелде. Бөгөн уларҙың һаны 300-ҙән ашыу (уларҙың 200-ө профсоюзға ҡарай), улар ил халҡының яртыһынан ашыуын медицина хеҙмәтләндереүе менән тәьмин итә. Дәүләт INSSJP (йәки PAMI) 5 миллион пенсионерҙың барыһын да тиерлек хеҙмәтләндерә.
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Әҙәбиәт
Совет тарихи энциклопедияһы материалдары буйынса, 1963:
Аргентина
Һаулыҡ һаҡлау
Һаулыҡ һаҡлауға сығымдар илдең эске тулайым продуктының яҡынса 10%-ына етә һәм 65 йәштән өлкән Аргентина халҡының өлөшө үҫешенә (1970 йылда 7 %) ярашлы арта. Дәүләт һәм шәхси сығымдар тарихи яҡтан яҡынса тигеҙ бүленә: дәүләт средстволары башлыса Obras Sociales хеҙмәте аша бүленә һәм шәхси, дәүләт клиникаларында госпиталләштереүҙе ҡаплай; шәхси средстволар ирекле медицина страховкаһына һәм өҫтәмә сығымдарға тигеҙ бүленә.
Илдә 150 меңдән ашыу дауахана урыны, 121 000 табип һәм 37 000 стоматолог (халыҡтың йән башына күрһәткестәре үҫешкән илдәр менән сағыштырырлыҡ). Медицина хеҙмәтләндереүенә ирекле инеү тарихи яҡтан үҫешкән илдәр менән сағыштырғанда һәм үлем күрһәткестәре тенденцияларында сағыла: 1953—2005 йылдарҙа йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары килтергән үлем өлөшө 20%-тан 23 %-ҡа тиклем, шештәр — 14%-тан 20 %-ҡа тиклем, тын алыу системаһы ауырыуҙары — 7%-тан 14 %-ҡа тиклем, аш һеңдереү системаһы ауырыуҙары — 7%-тан 11 %-ҡа тиклем үҫкән, инсульттан — 7 %, травманан — 6 %, инфекция сирҙәренән — 4 % тәшкил иткән. Башҡаһы башлыса деменция иҫәбенә ҡарай. Сабыйҙар үлеменең өлөшө 1953 йылда 19%-тан 2005 йылда 3 %-ҡа тиклем кәмегән.
Сабыйҙар үлеме 1948 йылда тыуған 1000 сабыйға 70-тән 2008 йылда 12,5-кә тиклем кәмегән. Тыуғас көтөлгән ғүмер оҙайлығы 60-тан 76 йәшкә етте. Был күрһәткестәр донъялағы уртаса күрһәткестәрҙән отошлораҡ күренһә лә, улар үҫешкән илдәр кимәленән шулай ҙа түбәнерәк. 2006 йылда Аргентина был күрһәткес буйынса Латин Америкаһында 4-се урынды биләгән.
Фән һәм технологиялар
Аргентина донъяға бик күп танылған табиптарҙы, ғалимдарҙы һәм уйлап табыусыларҙы, шул иҫәптән Нобель премияһының өс лауреатын бирҙе. Аргентиналылар медициналағы ҡайһы бер алға китеш алдынғылары. Уларҙың тикшереүҙәре яраларҙы, йөрәк ауырыуҙарын, яман шештең ҡайһы бер формаларын дауалауҙы алға этәрҙе. Доминго Лиотта (Domingo Liotta) 1969 йылда донъяла тәүге тапҡыр кешегә яһалма йөрәкте уңышлы имплантлаштырҙы. Рене Фавалоро донъяла тәүге тапҡыр коронар шунтлауҙы тормошҡа ашырҙы. Франциско де Педро ышаныслыраҡ яһалма йөрәк стимуляторы уйлап сығарҙы.
Бернардо Усай, фәндәге Нобель премияһының Латин Америкаһындағы беренсе лауреаты, хайуандарҙа глюкоза кимәлен көйләүҙә гипофиз ролен тикшерә. Мистер Сезар Мильштейн антиесемдәрҙе тикшергән. Луис Федерико Лелуар глюкозаны гликогенға әйләндереү юлы менән организмдың энергия туплау процесын, шулай уҡ углеводтар метаболизмында нигеҙ булып торған берләшмәләрҙе өйрәнде. Доктор Луис Аготе ҡан биреүҙең тәүге хәүефһеҙ алымын эшләгән. Энрика Финочетто бер нисә хирургия ҡоралын, мәҫәлән, уның исемен йөрөткән хирургия ҡайсыһын («Финочетто ҡайсыһы») һәм ҡабырғаларҙы хирургик бүлгесте уйлап тапҡан.
Аргентина сит ил технологияларына тулыһынса бәйле булмаҫҡа тырышып, үҙ ядро программаһын үҫтерә. 1957 йылда — тикшеренеү реакторы, 1974 йылда Латин Америкаһында тәүге коммерция реакторы төҙөлә. Аргентин технологияларын (INVAP) файҙаланып, ядро объекттары Перуҙа, Алжирҙа, Австралияла, Мысырҙа төҙөлгән. 1983 йылда ил ядро ҡоралын етештереүҙең мөһим этабы булған ҡораллы уран етештереү мөмкинлегенә эйә тип танылды. Әммә шул ваҡыттан алып Аргентина ядро энергияһын тыныс маҡсаттарҙа ғына файҙаланырға һүҙ бирҙе. . Аргентина МАГАТЭ (Атом энергияһы буйынса халыҡ-ара агентлығы) идара итеүселәр советы ағзаһы сифатында ядро ҡоралын таратмауҙы яҡлай һәм глобаль ядро хәүефһеҙлеген тәьмин итеүҙе хуплай.
Хорватия эмигранты Хуан Вучетич заманса дактилоскопияға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Уйлап табыусы двигателдәр, авто- һәм авиатөҙөлөштә махсуслашҡан Рауил Патерас Пескара, атап әйткәндә, вертолёттарҙың яңы моделдәрен эшләүҙә махсуслашҡан. Венгрия егете Ласло Биро тәүгә шариклы заманса ручка етештереүҙе ойошторған. Эдуардо Тауроззи эске яныулы маятниклы двигатель уйлап сығарған. Хуан Малдасена ҡылдар теорияһын эшләүҙә лидерҙарҙың береһе булып тора. Аргентиналылар, LUSAT-1 (1990 йыл), Víctor-1 (1996 йыл), PEHUENSAT-1 (2007 йыл) индереп, Ерҙең бер нисә яһалма юлдашын орбитаға сығарҙы, а также спутники серии SAC Аргентинского космического агентства CONAE. Шул иҫәптән Мендоса провинцияһындағы Маларгуэ ҡалаһы янындағы Пьер Оже обсерваторияһы (Pierre Auger Observatory) йыһан нурҙарының иң алдынғы обсерваторияһы булып тора. Аргентина — Латин Америкаһында һауаға реактив самолёт (FMA I.Ae. 27 Pulqui) күтәргән тәүге ил. Аргентина хөрмәтенә 1901 йылда асылған (Аргентина 469) астероиды аталған.
Матбуғат баҫмалары
Матбуғат баҫмалары индустрияһы юғары үҫешкән һәм дәүләткә бойондороҡһоҙ. 200-ҙән ашыу гәзит нәшер ителә. Төп милли гәзиттәр Буэнос-Айреста сыға. Центристик Clarín Латин Америкаһында — киң күләмле, испан телле донъяла икенсе баҫма һанала. Башҡа дөйөм милли гәзиттәр: La Nación (хоҡуҡи-центристик, 1870 йылдан алып нәшер ителә), Página/12 (һул), Ámbito Financiero (эшлекле консерватив), Olé (спорт), Crónica (популистик).
Сағыштырмаса ҙур тираж менән сит телдәрҙә ике гәзит нәшер ителә: немец телендә Argentinisches Tageblatt һәм инглиз телендә Buenos Aires Herald (1876 йылдан алып нәшер ителә). Төп төбәк баҫмаларына түбәндәгеләр инә: La Voz del Interior (Кордова), Rio Negro (Хенераль-Рока (Рио-Негро)), Los Andes (Мендоса (ҡала), La Capital (Росарио), El Tribuno (Сальта), La Gaceta ([Тукуман (провинция). Журналдар араһында Noticias ҙур тираж менән баҫыла. Atlántida, Eudeba, Emecé һәм бик күп башҡа нәшриәттәрҙе лә индереп, Аргентин нәшриәттәре, шул иҫәптән испан һәм мексика нәшриәттәре менән бер рәттән, испан телендә һөйләшкән донъяныҡы тип һанала. El Ateneo Латин Америкаһында иң ҙур китап магазиндары селтәре булып тора.
Радио һәм телевидение
Аргентина радиотапшырыуҙар өлкәһендә пионер булып тора. Sociedad Radio Argentina радиостанцияһы 1920 йылдың 27 авгусында киске сәғәт 9-ҙа: «Буэнос-Айрестатағы Колизео театрынан Рихард Вагнер Парсифаль операһын һеҙҙең йорттарға тура эфирҙа тапшырабыҙ», — тип иғлан итә. Ҡалала бары тик 20-гә яҡын йорттоң ғына тыңлау өсөн приёмниктары булған. Донъялағы тәүге радиостанция — 1922 йылға, Radio Cultura тапшырыуҙары башланған мәлгә тиклем, илдә берҙән-бер радиостанция булып ҡалған. 1925 йылға Буэнос-Айреста 12 һәм башҡа ҡалаларҙағы 10 радиостанция иҫәпләнә. 1930 йылдарҙа Аргентинала варьете, яңылыҡтар, «илатырлыҡ» опералар һәм спорт ваҡиғаларын трансляциялаған радионың алтын быуаты башлана.
Әлеге ваҡытта Аргентинала AM диапазонлы һәм 1150 FM диапазонлы 260 радиостанция эшләй. FM форматында музыка һәм йәштәр программалары күпселекте тәшкил итә. Яңылыҡтар, дебаттар һәм спорт тапшырыуҙары AM тапшырыуҙарының нигеҙен тәшкил итә. Илдә һәүәҫкәр радиоэлемтә киң таралған.
Аргентинаның телевизион индустрияһы киң һәм төрлө. Каналдар Латин Америкаһына киң трансляциялана һәм бөтә донъя буйлап ҡабул ителә. Урындағы күп кенә тапшырыуҙарҙы башҡа илдәр телевидениелары күрһәтә. Сит ил продюсерҙары шулай уҡ программаларҙы үҙ баҙарҙарына яраҡлаштырыуға хоҡуҡ ала. Аргентинала биш дөйөм милли телеканал эшләй. Провинцияларҙың баш ҡалаларында һәм ҙур ҡалаларҙа кәмендә бер урындағы станция бар. Аргентинала кабель һәм юлдаш телевидениеһы каналдары Төньяҡ Американыҡына оҡшаш. Күп кенә кабель селтәрҙәре: Utilísima Satelital, TyC Sports, Fox Sports en Español (АҠШ һәм Мексика менән берлектәҠыя яҙылыш), MTV Argentina, Cosmopolitan TV, шулай уҡ Todo Noticias яңылыҡтар селтәре Аргентинанан барлыҡ испанса һөйләшкән донъяны хеҙмәтләндерә.
2014 йылдың октябренән алып ил территорияһында рәсәй телеканалы «RT» испан телендә эфир тапшырыуҙары алып бара.
Таһиров Афзал Мөхитдин улы
Биографияһы
Афзал Мөхитдин улы Таһиров 1890 йылдың 25 октябреңдә Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Әлмәт улусындағы Ғабдрахман ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1911 йылдан алып 1917 йылға тиклем ул батша армияһында хеҙмәт итә, империалистик һуғышта ҡатнаша. 1913 йылда, Рәссәйҙә яңы революцион күтәрелеш осоронда. Афзал Таһиров Киев ҡалаһында Коммунистар партияһы сафына инә.
1920 йылдан Ырымбур ҡалаһында нәшер ителгән «Юҡһылдар һүҙе» гәзите мөхәррире, 1921 йылдан — РКП(б)‑ның Сәмәрҡәнд өлкә комитетының агитация‑пропаганда бүлеге һәм халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1922—1925 йылдарҙа РКП(б)‑ның Хәрәзм Үҙәк Комитеты рәйесе, бер үк ваҡытта «Инкилоб куяши» гәзите мөхәррире.
1925—1927 йылдарҙа Мәскәүҙә Коммунистик академияла уҡый. Академияны тамамлағас, Афзал Таһиров ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитетына партколлегия секретары итеп ебәрелә, ә 1931 йылда Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана һәм 1937 йылға тиклем шул урында эшләй. Бер үк ваҡытта — 1934 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы етәксеһе булараҡ ҙур эштәр башҡара, 1936 йылдан — Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты директоры.
Афзал Таһиров Октябрь революцияhына тиклем үк әҫәрҙәр яҙа башлай. Уның тәүге «Бисура» комедияһы 1907 йылда яҙыла, аҙаҡ «һатылған ҡыҙҙар», «Әтрәгәләмдәр», «Йәмәлкә тауы» кеүек проза әҫәрҙәре баҫылып сыға. Совет власы шарттарында уның ижады айырыуса активлаша. «һалдаттар», «Ҡыҙыл гвардеецтар», «Ҡыҙыл армеецтар» романдарын, «Иген фабригы», «Машиналар ҡаны», «Тәүге көндәр», «Комсомол», «Штурвалсы» кеүек повестарын һәм бик күп һандағы хикәйә һәм очерктарын ижад итә.
Әҙип проза менән бергә драма жанрыңда ла актив эшләне. Уның бөтәһе егермеләп сәхнә әҫәрҙәре бар. Айырыуса «Алатау». «17—30», «Үрнәк», «Завод», «Ҡалдыҡтар», «Себерәк Ғилман» кеүек драма әҫәрҙәре театрҙар сәхнәһендә йыш ҡуйылды. Күренекле яҙыусының байтаҡ прозаик, драматургик әҫәрҙәре рус һәм башҡа телдәргә лә тәржемә ителгән.
1937 йылда атып үлтерелгән.
Волохов Георгий Николаевич
Волохов Георгий Николаевич (1934 йыл, 23 август, Мәскәү) — Советтар Союзы Геройы (1981), СССР-ҙың атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы, (1977), запастағы капитан.
Биографияһы
Георгий Николаевич Волохов 1934 йылдың 23 авгусында Мәскәүҙә хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1951 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә һәм уны 1956 йылда тамамлай. Университетта уҡыу менән бер үк ваҡытта В. П. Чкалов исемендәге Үҙәк аэроклубта шөғөлләнә. 1956—1959 йылдарҙа ғилми-тикшеренеү институты-1 филиалында эшләй, инженер. «Буря» ҡанатлы ракетаһын төҙөүҙә һәм һынауҙа ҡатнаша.
1960 йылда Летчик-һынаусылар мәктәбен тамамлай (ШЛИ), 1961 йылдың июненән 1989 йылдың мартына тиклем С. В. Ильюшин исемендәге тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы лётчик-һынаусыһы.
Яңы (шул иҫәптән, хәрби) авиация техникаһын һынауҙа ҡатнаша. Самолеттар: Ил-62/3 (28.07.1965; 2-се осоусы), Ил-76 (25.03.1971; 2-се осоусы), Ил-76/2 (25.02. 1973; 2-се осоусы), Ил-86 (22.12.1976; 2-се осоусы), Ил-86-450 (1.06.1982; 2-се осоусы).
1965—1966 йылдарҙа максималь ауырлығы менән Ил-38, ҙур мөйөштәрҙә һәм тупраҡта Ил-76, киҫкен режимдарҙа Ил-62 һәм Ил-76МД, Ил-18 «Полоса» (бөтә траектория буйынса автоматик осош башҡарыу мөмкинлеге биргән навигация-пилотаж ҡорамалдар комплексы менән, тәжрибә) самолеттарын һынай.
1981 йылдың сентябрендә Волохов экипажы Ил-86-ла тиҙлеккә 18 авиация донъя рекорды ҡуя (йомоҡ 2000 км маршрутта 35, 40, 50, 60 һәм 65 т коммерция йөгө менән 970 км/сәғ, йомоҡ 1000 км маршрутта 35-тән 80 тоннаға тиклем коммерция йөгө менән 956 км/сәғ уртаса тиҙлек үҫтерә).
Әйткән фекерҙәре
һуңғы Ту-144 яҙмышы тураһында
«Был мәҙәниәт, техника һәйкәле, авиация пигы!.. Әгәр ҙә беҙ уны ҡотҡармаһаҡ, тергеҙеү мөмкин булмаясаҡ. Ул бит ҡулдан эшләнгән. Ул оҫталар ҙа, ул станоктар ҙа юҡ инде. Уны тимер-томор хаҡына һатыу — Рембрандт картинаһын киндер хаҡына һатыуға тиң !».
Кәрбәлаи Сәфихан Ҡарабағы
Кәрбәлаи Сәфихан Ҡарабағы (Kərbəlayı Səfixan Qarabaği) — әзербайжан архитекторы, Ҡарабахта барлыҡҡа килгән үҙенсәлекле архитектура мәктәбе вәкиле.
Ҡарабағының эштәрендә традицион һәм романтик элементтарҙың берләшеүе айырыуса һиҙелә. Кәрбәлаи Сәфихан Ағдамда, Физулиҙа, Шушала күп биналар проектлай. Уның проекттары өсөн (мәҫәлән, Ағдамдағы мәсеттәр һәм Бардалағы) әзербайжан архитектура традицияларына нигеҙләнгән ябай алымдар ҡулланылған.
Ижады
Кәрбәлаи Сәфихан Ҡарабағы ижадының үҙенсәлеге булып урындағы архитектура традицияларын рациональ һәм оҫта ҡулланыу тора. Архитектор 1883 йылда Гәүһәр ағаның Үрге мәсетен төҙөп бөткән, унда бүлмәләге розеткала ғәрәпсә: ''«Кәрбәлаи Сәфихан, Ҡарабах архитекторы эшләгән. 1301» тип яҙылған (1883—1884 йй.)''. Оҫтаның исеме шулай уҡ икенсеһендә Шуша ҡалаһының түбәнге өлөшөндәге Гәүһәр аға мәсетендә лә, шулай Уҡ Физули ҡалаһының мәсетендә лә осрай: ''Кәрбәлаи Сәфихан,Ҡарабах архитекторы эшләгән. 1307 йыл (1889—1890 йй.)''.
Сәфихан проекты буйынса төҙөлгән ҡоролмалар араһында Шушалағы Ширин су мунсаһы, Бардалағы мәсет (1868), Ағдам мәсете (1870), Одессала «Татар мәсете» (1870), Ашхабадта Ҡарабағлар мәсете (1880), Шуша ҡалаһындағы бер нисә квартал мәсете һәм Ҡарабахта башҡа граждандар биналары.
Сәфихан Ҡарабағы, урындағы архитектура традицияларын файҙаланып, таш колонналар менән ике ҡатлы галереяларға бүлеү һәм көмбәҙле япмалар ҡулланыу хас булған Ҡарабах төбәге арауығын ойоштороусы берҙәм типтағы мәсеттәр төҙөгән.
Абдуллин Фәтих Саҙрый улы
Абдуллин Фәтих Саҙрый улы (24 август 1924 йыл — 10 август 2007 йыл) — журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959 йылдан СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1994). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1980).
Биографияһы
Фәтих Саҙрый улы Абдуллин 1924 йылдың 24 авгусында БАССР‑ҙың Йылайыр кантоны Иҙәш-Бикбирҙе ауылы, хәҙер — БР‑ҙың Ейәнсура районы Иҙәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1956 йылда Ташкент педагогия институтын тамамлаған.
1947—1954 йылда БАССР‑ҙа һәм Үзбәк ССР‑ында комсомол эшендә хеҙмәт итә, 1954 й. алып «Ташкентская правда» («Ташкент хәҡиҡәте»; Ташкент).
1962—1994 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре.
Республика яҙыусылары, журналистары тураһында мәҡәләләр циклы һәм Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары тураһында очерктар авторы.
Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы
Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы (8 декабрь 1956 йыл), журналист. 1985—2002 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире, 2011 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары, 2015 йылдан — баш мөхәррир ҡарамағындағы махсус хәбәрсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (1999).
Биографияһы
Рәшит Шәрифулла улы Кәлимуллин 1956 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Илсе ауылында тыуған.
1978 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. Юғары белем алғандан һуң, 1983 йылдан «Башҡортостан пионеры» (хәҙерге «Йәншишмә») гәзитенең спорт һәм фән бүлеген етәкләй.
1985 йылда «Совет Башҡортостан» (хәҙерге «Башҡортостан») гәзитенә эшкә саҡырыла. Бында 2002 йылға тиклем осорҙа хәбәрсе, хәбәрсе-күҙәтеүсе һәм бүлек мөдире вазифаларында эшләй, редколлегия ағзаһы була.
1996 йылда ситтән тороп ул саҡтағы Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының дәүләт хеҙмәте факультетын тамамлай. тигән темаға диплом эше яҡлай.
Хеҙмәттәге юғары күрһәткестәре өсөн һәм Башҡорт матбуғаты көнө уңайы менән 1999 йылдың июнендә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
2002 йылда ул саҡтағы Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе тарафынан Башҡортостан Республикаһы Президентының матбуғат хеҙмәтенә баш белгес вазифаһына эшкә саҡырыла.
2006—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының киң мәғлүмәт саралары менән хеҙмәттәшлек итеү секторы мөдире була.
2009—2011 йылдарҙа «Новая экономическая газета» яуаплылығы сикләнгән йәмғитәттең директоры вазифаһында эшләй.
2011 йылда шулай уҡ „«Труд» в Башкортостане»“ гәзите хәбәрсеһе, бер үк ваҡытта «Тәбиғәт» исемле экологик журналдың баш мөхәррире була.
Прага
Пра́га (Praha ) — Чехияның баш ҡалаһы; Урта чех (урыҫса Среднечешский) крайының һәм уның ике районының (Прага-Көнсығыш (Прага-Восток) һәм Прага-Көнбайыш (Прага-Запад) административ үҙәге. Илдең үҙ аллы административ берәмеге.
Халҡы — 1,3 млн кеше (2013 йыл), ҙурлығы буйынса Евросоюзда ун дүртенсе ҡала. Влтава йылғаһы ярҙарында, уның Эльбаға ҡойған тамағынан 40 километр өҫтәрәк урынлашҡан.
Чехияның төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Европаның эре сәйәхәт үҙәге: 2012 йылда ҡалаға килгән туристар 5,4 миллиондан артыҡ кеше булған.
X быуат — Чех дәүләтенең баш ҡалаһы; 1526—1918 йылдарҙа — Габсбургтар хаҡимлығы аҫтында булған Богемияның төп ҡалаһы; 1918—1992 йылдарҙа — Чехословакияның, 1993 йылдан — Чех Республикаһының баш ҡалаһы. Праганың тарихи үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Хәҙерге Прага биләмәләрендәге славян ауылдары тураһындағы беренсе тарихи мәғлүмәттәр беҙҙең эраның VI быуатына ҡарай. X быуатта Прага Чех дәүләтенең баш ҡалаһына әйләнә, был йөҙ йыллыҡ аҙағына ҡалала баҙар майҙаны барлыҡҡа килә.
XIII быуаттың тәүге яртыһында был майҙан янындағы таш ҡаралтыларҙы уратып таш стеналар күтәрә башлайҙар. XIX быуат уртаһына Прага иҡтисад йәһәтенән яҡшы үҫешкән һәм күршеләре менән ҡыҙыу сауҙа алып барған ҡала булып таныла.
Урта быуаттарҙа Париж менән бер ҡатарҙан Европа баш ҡалаһы исеменә дәғәүә иткән Прага, 16-сы быуатта глобалләшеүҙең беренсе тулҡынынан ситтә ҡалып, ҡитғаның үҙәктән ситтәге (периферия) ҡалаһына әйләнә.
1866 йылғы Австрия-Пруссия һуғышында Австрияның еңелеүенән һәм Праганы Пруссия ғәскәрҙәре баҫып алғандан һуң Австрия командованиеһы ҡала оборона йәһәтенән мөһимлеген юғалтты тигән һығымтаға килә. Был ҡаланың күп нығытмаларын һүтеү хаҡындағы ҡарар ҡабул итеүгә нигеҙ. Һөҙөмтәлә Праганың ҡала яны райондары йылдам үҫеш ала, уларҙа иҫке кварталдарҙан айырмалы, тиҫтәләгән һәм йөҙләгән яңы завод һәм фабрикалар ҡалҡып сыға, улар үҙҙәренә эшсе көстө ауылдарҙан тарта.
XIX быуатта Прага агломерацияһы бөтә империяның иң мөһим сәнәғәт үҙәгенә әйләнә. Был йәһәттән бигерәк тә яҡында урынлашҡан күмер бассейнын һәм Кладно ҡалаһының металлургия тармағын йәтеш ҡулланған машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү предприятиелары айырым роль уйнай.
Ильби-Соим (Охть-Юган ҡушылдығы)
Ильби-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охть-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мёрсдорф (Тюрингия)
Мёрсдорф (Тюрингия) (Morsdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 439 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Татар сүле
Татар сүле — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сүлле йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Хлыбов Виктор Петрович
Хлыбов Виктор Петрович (13 май 1947 йыл) — сценограф. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).
Ләм
Ләм — ваҡ ярмалы йомшаҡ тау тоҡомо,  һыу сығанаҡтары төбөнә ултырған органик һәм минераль матдәләр ҡатнашмаһынан хасил. Ләм тәбиғи шарттарҙа шыйыҡ, киптергәндә ҡаты есем үҙенсәлектәре ала. Күбеһенсә ваҡ фракцияларҙан тора: 30-50 проценты 0,01 мм-ҙан кәмерәк өлөшсәләрҙән тора.
Диңгеҙҙәрҙең һәм континенталь һыу ятҡылыҡтарының төбөндә (күл, быуа) ләм киң таралған, улар тау тоҡомдары ыуалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән(терриген, эзбиз, пелит, алеврит, алеврит-пелит ләмдәр),  һәм шулай уҡ микроскопик ҡабырсаҡтар йәки диңгеҙ  организмдары онтағынан тора (глобигерин, диатом, радиолярий, птеропод ләмдәр). Вулкан көлө менән байытылған ләмдәр ҙә айырып ҡарала.
Ҡайһы бер ләмдәрҙәге органик матдәләр (сапропель) тарҡалып, көкөртлө-водородлы ҡатнашма барлыҡҡа килә йә сереү процесы башлана (серек ләм).
Ләм бәйле ултырма тоҡомдар формалашыуының башланғыс стадияһы булып тора.
Ләм ауыл хужалығында ашлама булараҡ йәки компост өйөмдәре өсөн ҡулланыла.
Гавандәрҙә һәм фарватерҙарҙа ләм күбәйеү суднолар хәрәкәтенә ҡамасаулыҡ тыуҙыра, шуның өсөн дамбалар ҡорола йәки йылғаларҙың төбөн тәрәнәйтеү эштәре үткәрелә.
Башҡортостанда шифалы ләмдәр
Шифалы ләмдәр республиканың бер нисә районында шифаханаларҙа дауалау өсөн ҡулланыла.
Аҡҡарға (тау)
Аҡҡарға (Аккарга) — тау, Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан.
Урынлашыуы
Аҡҡарға тауы Ырымбур өлкәһенең иң көнсығыш төбәгендә, Азия өлөшөндә, Светлый районы Восточный ҡасабаһы янында, Рәсәй менән Ҡаҙағстан сигенә яҡын урында урынлашҡан. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, Восточный ҡасабаһында хәҙерге көндә йәшәгән төрлө милләттәр араһында урыҫтар — 62 %, ҡаҙаҡтар — 18,5 %, башҡорттар иһә 3,5 % процент тәшкил итә.
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙгә ҡарағанда, тауҙың атамаһы ҡаҙаҡ телендәге телендәге аҡ (төҫ) һәм ҡарға (ҡош) һүҙҙәренән алынған. Мәгәр был төбәк боронғо башҡорт ерҙәренә ингән булған, шуға күрә уның башҡорт теленән ингән булыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр, сөнки географик атамалар бик үҙгәреп бармаусан
Тарихы
Хәҙерге Ырымбур өлкәһендәге тарихи башҡорт ерҙәренә ҡаҙаҡтарҙың күсеп килә башлауына XVIII быуаттың 30-сы йылдарынан башлап, Рәсәй дәүләте составына ҡаҙаҡ ҡәбиләләрен үҙ ирке менән индеүе тураһында ҡарар ҡабул ителгәндән һуң рөхсәт бирелгән, улар был ерҙәрҙе әүҙем үҙләштерә башлаған. Ҡаҙағстан ерҙәрендә позицияларҙы нығытыу өсөн 1734 йылдың майында Сенаттың обер-секретары И. К. Кирилов етәкселегендә Ырымбур экспедицияһы ойошторола. Комиссия бурысы — Рәсәй составына ингән ерҙәрҙе бөтә яҡлап өйрәнеү, тәбиғәт ресурстарын разведкалау, Орск ҡәлғәһе ҡороу, рус һәм ҡаҙаҡ биләмәләре араһында яңы сикте билдәләү. 1735 йылда рус-ҡаҙаҡ сәйәси һәм сауҙа бәйләнештәрен үҫтереүҙә мөһим әһәмиәткә эйә булған Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Тап ошо ҡалала, Яйыҡ йылғаһының һул ярында, Рәсәйҙең Европа менән Азия араһындағы сикте белдергән тәүге тамға — «Европа — Азия» обелискыһы тора
Ангуреп
Ангуреп — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 446 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бурчак
Бурчак — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Гизал-Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим филиалы
«Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим филиалы — 2002 йылдың 28 ноябрендә теркәлгән.
Рәсәй нефтебазалары тарихы
Тәүге нефть келәттәре — хәҙерге заман нефтебазалары прообразы — Рәсәйҙә XVII быуатта барлыҡҡа килгән. Нефтте балсыҡлы грунттағы йәки үҙенсәлекле цемент менән ҡатырылған һәм көмбәҙле таш ҡапҡастар менән ябылған ер аҫтындағы таш резервуарҙа 4…5 метр тәрәнлектәге ер соҡор-амбарҙарҙа һаҡлағандар. Нефтте һаҡлауҙың шундай ысулы XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем дауам иткән. Таш резервуарҙар күләме 50000 м³-ҡа еткән. Нигеҙҙә улар баҡы нефть промыслалары районында төҙөлгән.
Рәсәй территорияһында XIX быуаттың 80-се йылдар башына саҡлы кәрәсин тейәп килтерелгән америка имән мискәләре ҡулланылған. Әммә 1881 йылда Царицында (хәҙер Волгоград) «Ағалы-энеле Нобель товарищество»һында 8 бот һыйҙырышлы мискәләр эшләп сығарыусы механик уйлап табылған. Артабанғы йылдарҙа шуға оҡшаш етештереү Ярославлдә, Рыбинскиҙа, Һарытауҙа, Өфөлә һ. б. ҡалаларҙа барлыҡҡа килгән. Рәсәйҙә төрлө күләмдәге шыйыҡса һыйҙырышлы ағас һәм металл етештереү һәм йүнәтеү буйынса үҙ матди-техник базаһын булдырыу нефть лавкалары, нефть келәттәре һәм нефтебазалар тарафынан ассортименты, һаны, сифаты һәм заказ бирелгән нефть продукттарын ваҡытында ҡулланыусыға еткереү мөмкинлек биргән.
СССР-ҙа иретеп йәбештереп яһалған резервуарҙарға 1937 йылда тәүге барлыҡҡа килгән. Ул саҡта төп талаптар 11,6 һәм 22,2 м³ күләмле параметрлы резервуарҙарға ҡуйылған булған. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда — 1944 йылда — иретеп йәбештереп техникаһын камиллаштырыу менән бәйле 4600 м³ күләмле иретеп йәбештереү ысулы менән яһалған резервуарҙарға ГОСТ ҡабул ителгән. 1951 йылға ҡоросто иретеп йәбештереү юлы менән эшләнгән резервуарҙарҙың иң юғары максимальный күләме 10500 м³ еткән. Һуңғараҡ резервуарҙарҙы фәҡәт иретеп йәбештереү ярҙамында эшләгәндәр. Уларҙың юғары күләме 50000 м³ еткән.
Көнбайыш Себерҙә яңы ятҡылыҡтар асыу менән бәйле нефть сығарыуҙың ҙур тиҙлектә үҫеше нефть продукттарын етештереү күләмен арттырҙы, шуның һөҙөмтәһе булып нефть продукттары менән тәьмин итеү системаһы үҫешенә ҡеүәтле импульс бирҙе. Был осорҙа ул Дәүләт комитетына — РСФСР Нефтепродукт Дәүләт комитетына берләшә. 70-се йылдар аҙағында — начале 80-се йылдар башында был тармаҡҡа 52 территориаль идаралыҡ, шул иҫәптән 1224 нефтебаза, 496 нефтебаза филиалы, 9893 стационар һәм күсереп йөрөтөлөүсе автозаправка станциялары ҡараған. Вертикаль һәм горизонталь резервуарҙарҙың һыйҙырыш күләме 28 млн м³-ҙан артыҡ, тармаҡтың ҡулланыу йөк әйләнеше — 320 млн тоннаға яҡын булған.
90-сы йылдар башынан нефть продукттары менән тәьмин итеү системаһы бик тиҙ үҙгәрә башлай. Бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә РСФСР ы «Роснефтепродукт» концерны тип үҙгәртеп ҡорола, һәм ул, үҙ сиратында, башҡа дәүләт структуралары менән «Роснефть» дәүләт предприятиеһы подразделениеһы — «Главнефтепродукт» тип үҙгәртеп ҡорола. Хәҙерге осорҙа нефть табыуҙың һәм шуға ярашлы нефть продукттарын етештереүҙең кәмеүе менән бәйле количество нефтебазалар һаны ла ҡыҫҡарҙы. Бер үк ваҡытта бөтә нефть компаниялары ла әүҙем рәүештә автозаправка станциялары төҙөү менән мәшғүл.
Эшмәкәрлеге
Мөрсәлим нефтебазаһы 1935 йылда асылған.
Һуғыш йылдарында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа Мөрсәлим нефтебазаһының директоры булып Сәйетғәлин Әхтәм Сәйетғәле улы (1908—1987) эшләгән.
Мөрсәлим нефтебазаһының төп эшмәкәрлек төрө —. Хәҙерге көндә тулы атамаһы — «Башкирнефтепродукт», Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим филиалы. Юридик адресы: 452485, Башҡортостан Республикаһы, Салауат районы, Мөрсәлим ауылы, Крупская урамы, 1-се йорт.
Ойоштороу-хоҡуҡи формаһы — вәкәләтлектәре һәм филиалдары. Милек тибы — башҡа төрлө ҡатнаш рәсәй милеге. Төп дәүләт регистрация номеры: 1020203088927.
Беренсел теркәү датаһы — 2002 йылдың 28 ноябре.
Ярҙамсыл эшмәкәрлек төрҙәре:
Мөьминә хатун төрбәһе
Мөьминә хатун төрбәһе (Möminə Xatun türbəsi) — Әзербайжанда XII быуатта Атабәктәр хакимлығы осоронда Нахчиванда төҙөлгән төрбә.
Думбадзе Ной Иосифович
Ной Иосифович Думбадзе ( — ) — 166-сы гвардия уҡсылар полкы уҡсыһы, гвардия ҡыҙылармеецы. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Ной Иосифович Думбадзе 1912 йылдың 8 апрелендә Махарадзевск районының Шемокмеди ауылында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуа. Грузин. 1947 йылдан ВКП/КПСС ағзаһы. Сауҙа техникумын тамамлап, һатыусы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышында — 1941 йылдың июленән.
Айырым Приморье армияһының 55-се гвардия уҡсылар дивизияһы 166-сы гвардия уҡсылар полкының уҡсыһы ҡыҙылармеец Думбадзе 1944 йылдың 11 ғинуарында Керчь ярымутрауындағы һуғыштарҙа контрһөжүмде кире ҡаҡҡанда өс дошманды юҡ итә. Ике тапҡыр ут аҫтында батальон штабына ротаның хәрби донесениеларын алып бара.
55-се гвардия уҡсылар дивизияһы буйынса бойороҡҡа ярашлы, 1944 йылдың 18 ғинуарында ҡыҙылармеец Ной Иосифович Думбадзе 3 дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 24 июнендә, шул уҡ дивизия һәм полк составында хәрәкәт итеп, Пружинище ауылы эргәһендә дошмандың оборонаһын өҙгән саҡта беренселәрҙән булып дошман траншеяларына барып етә һәм граната ташлап дошман дзотын, ете һалдатты юҡ итә.
28-се армия буйынса бойороҡҡа ярашлы, ҡыҙылармеец Ной Иосифович Думбадзе 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
166-сы гвардия уҡсылар полкы Пинск һаҙлыҡтарында ауыр һуғыш алып бара. Дошман урындағы тәбиғи шарттарҙы файҙаланып, көслө нығытма төҙөй. Ной Думбадзе ингән бер төркөм яугирға Ясельда йылғаһын йәшерен рәүештә аша сығып, ҡаршя яҡ ярҙа плацдармды алырға һәм уны төп көстәр килгәнгә тиклем тотоп торорға бйоророла. Йылғаға яҡын урындар ныҡ һаҙамыҡ була. 1944 йылдың 12 июлендә Думбадзе Городыще ауылы эргәһендә йылғаны беренселәрҙән булып аша сыға һәм дошман траншеһына ташлана. Автомат, граната һәм ҡул һуғышы алышында ул дошмандың ун ике һалдатын юҡ итә. Дошман совет яугирҙары ҡыҫымы аҫтында сигенергә мәжбүр була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән ҡыҙылармеец Ной Иосифович Думбадзе, батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылда демобилизацияланғандан һуң тыуған иленә ҡайта. Шемокмеди ауылында һатыусы булып эшләй.
1983 йылдың 9 апрелендә вафат була.
Мәҙәниәт
Мәҙәниәт — (үҫтереү, һуңғараҡ — тәрбиәләү, белем биреү ҡылымдарынан) кеше эшмәкәрлегенең төрлө өлкәләрендә бик ҙур мәғәнәгә эйә булған төшөнсә. Мәҙәниәт философия, культурология, тарих, сәнғәтте өйрәнеү, лингвистика, этнолоингвистика, политология, психология, иҡтисад, педагогика фәндәрендә өйрәнелә.
Мәҙәниәт төшөнсәһенә кеше эшмәкәрлеге — уның сағылышы, үҙ-үҙен танытыуы, оҫталығы, таҫыллығы инә. Шулай уҡ кешенең характер, компететлыҡ, оҫталыҡ, һәләт, белем объективлығы һәм субъективлығында ла мәҙәниәт күренә. Мәҙәниәт — кеше эшмәкәрлеге йыйылмаһының нығынған формалары, унһыҙ ул йәшәй алмай.
Мәҙәниәт — кешегә хас борсолоу, фекерҙәр менән билдәле бер ҡағиҙәләрҙе үтәү буйынса кодтар йыйылмаһы, шуның менән идара итеү тәьҫире яһау. Мәҙәниәттең килеп сығыу сығанағы булып, кеше эшмәкәрлеге, ижад, үҙ-үҙеңде танытыу тора. Мәҙәниәттең төрлө билдәләмәләре.
Донъяла мәҙәниәттең фәлсәфәүи, фәнни билдәләмәһе күп булыуы был төшөнсәгә мәҙәниәт предметы һәм объектына бәхәсһеҙ билдә кеүек һылтанырға ирек бирмәй һәм аныҡ, тар итеп конкретлауҙы талап итә. Мәҙәниәт дөйөм кешелек һәм рухи ҡиммәттәрҙе тормошҡа ашырыу сығанағы.
Боронғолоҡ
Боронғо Грецияла “мәҙәниәт” терминына, “эске мәҙәниәт”, йәки икенсе төрлө “күңел мәҙәниәте” тигәнде аңлатҡан пайдейя яҡын була.
Латын сығанаҡтарында был һүҙ тәү башлап, Марк Порций Катондың латын прозаһының иң тәүге ҡомартҡыһы булған игенселек тураһындағы трактатында осрай. Был трактат баҫыуҙарҙы тәрбиәләүгә генә түгел, ә ер эшкәртеүгә айырыуса ҙур күңел йылыһы биреүгә арналған. Мәҫәлән, ер участкаһына эйә булыу өсөн Катон шундай кәңәш бирә: һатып алған ерҙе ялҡауланмай ғына бер нисә тапҡыр урап сығырға; әгәр участка яҡшы булһа, уны ҡараған һайын ул нығыраҡ оҡшаясаҡ. Бына ошо «оҡшай» тигән һүҙ мотлаҡ булырға тейеш, әгәр юҡ икән, яҡшы тәрбиә лә, йәғни мәҙәниәт тә булмаясаҡ.
Римда йәшәүселәр «мәҙәниәт» һүҙен ниндәйҙер бер объект менән эйәлек килештә ҡулланған, йәғни, бары тик камиллашыуҙы, яҡшырыуҙы белдергән һүҙбәйләнештәрҙә: «culture juries» — үҙ-үҙеңде тотоу ҡағиҙәләрен үтәү сифаты, «culture lingual» — телде камиллаштырыу һ. б.
XVII—XVIII быуаттарҙа Европала
Үҙаллы «мәҙәниәт» төшөнсәһенең мәғәнәһе немец юрисы һәм тарихсыһы Самуэль Пуфендорф (1632—1694) хеҙмәттәрендә барлыҡҡа килә. Ул был һүҙҙе йәмғиәтә тәрбиәләнгән «яһалма кеше»-не «тәбиғи» кешегә ҡаршы ҡуйғанда ҡуллана.
Тәүгеләрҙән булып “мәҙәниәт” һүҙен фәлсәфәүи, аҙаҡ фәнни һәм көндәлек ҡулланылышҡа 1782 йылда «Опыт истории культуры человеческого рода»китабын сығарған немец мәғрифәтсеһе И. К. Аделунг индерә.
XVIII быуаттың 80-се йылдар аҙағында фәнни ҡулланылышҡа "мәҙәниәт" терминын индергән И. Г. Гердер (1744—1803), был һүҙҙең латын теленән килеп сығыуына һәм «игенселек» һүҙе менән этимологик бәйләнешенә туранан-тура ишара итә. Үҙенең «Идеи к философии истории человечества» (1784—1791) хеҙмәттәренең һигеҙенсе китабында ул «кешелек затын тәрбиәләү»-ҙе «генетик һәм органик процесс» булараҡ характерлап: беҙ кешенең икенсе мәғәнәләге был генезисын төрлөсә атай алабыҙ. Уны мәҙәниәт, йәғни ерлек әҙерләү тип тә, яҡтылыҡ образын иҫләп, мәғрифәт тип тә атай алабыҙ, ул ваҡытта мәҙәниәт һәм яҡтылыҡ сылбыры ерҙең сигенә тиклем һуҙыласаҡ, — тип яҙа.
И. Кант, мәҫәлән, белеү, оҫталыҡ мәҙәниәтен, тәрбиә мәҙәниәтенә ҡаршы ҡуя. «Эске, техник» мәҙәниәт тип ул цивилизацияны атай, тип билдәләй А. В. Гульга. Кант цивилизацияның ҙур үҫешен күрә һәм һәм уның мәҙәниәттән айрылыуына борсола. Мәҙәниәт тә үҫешә, ләкин тәүгеһенән күпкә ҡалыша, был диспропорция күп бәләләргә сәбәпсе, ти ул. .
XVIII—XIX быуаттарҙа Рәсәйҙә
XVIII быуатта һәм XIX быуаттың тәүге сирегендә рус теле составында «мәҙәниәт» лексемаһы булмай. Был турала Николай Максимович Яновский төҙөгән «Новый словотолкователь, расположенный по алфавиту» (СПб., 1804. Ч. II. От К до Н. С. 454) китабы белдерә. Ике телдәге һүҙлектәр был һүҙҙе руссаға тәржемә итеүҙең мөмкин булған варианттарын тәҡдим итә. Яңы төшөнсәне билдәләү өсөн Гердер тәҡдим иткән ике немец һүҙенә рус телендәге мәғрифәт тигән һүҙ генә тура килә.
“Мәҙәниәт” һүҙе рус теленә бары тик XIX быуаттың 30-сы йылдар уртаһында ғына килеп инә. Был һүҙҙең барлығын И. Ренофанцтың 1837 йылда сыҡҡан «Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов» китабында билдәләнә. . Названный словарь выделял два значения лексемы: во-первых, «хлебопашество, земледелие»; во-вторых, «образованность». Был һүҙлек лексеманы ике мәғәнәгә айыра. Тәүгеһе “игенселек”, икенсеһе “белемлелек”.
Ренофанцтың, мәҙәниәт һүҙе фәнни термин, фәлсәфәүи категория булараҡ йәмғиәт аңына инмәгән әле, тип билдәләгән һүҙлеге сығырҙан бер йыл алда, Рәсәйҙә «мәҙәниәт» төшөнсәһенә мөрәжәғәт итеп кенә ҡалмай, ә уға теоретик яҡтан дәлилләнгән ентекле билдәләмә биргән эш килеп сыға. Һүҙ Санкт-Петербург император медик-хирургия академияһының атҡаҙанған профессоры, академик Д. М. Велланский-ҙың (1774—1847) «Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира» тигән яҙмалары тураһында бара. Нәҡ ошо фәлсәфәсе-шиллингианец һәм ғалим-медиктың тәбиғи фәлсәфәүи хеҙмәтенән «мәҙәниәт» терминының көндәлек ҡулланышҡа идерелеүен генә түгел, ә уның Рәсәйҙә мәҙәни-фәлсәфәүи идея булып китеүен да иҫәпләргә кәрәк.
Мәҙәниәт тарихын осорҙарға бүлеү
Хәҙерге культурологияла Европа мәҙәниәте тарихы түбәндәгесә бүленә:
Мәҙәниәт һәм тәбиғәт
Мәҙәниәттең тәбиғәт менән бәйләнеше — культурология проблемаһының береһе булып тора.
Кешенең тәбиғәт менән аңлы хеҙмәттәшлек итеү принцибынан ситләшеүе тупланған мәҙәни байлыҡтың түбәнәйенә килтереүенә ышаныу ҡыйын түгел. Быға миҫал булып, күп кенә үҫешкән боронғо донъя дәүләттәренең тарҡалыуы һәм хәҙерге мегаполистар тормошонда мәҙәниәт кризисы асыҡланыуы тора.
Мәҙәниәттең заманса төшөнсәһе
Антропологик мәҙәниәт — эшмәкәрлек яғынан — матди һәм рухи ижад продукттарында тәбиғәтте, йәмғиәтте, үҙ-үҙеңде үҙгәртеү буйынса кеше эшмәкәрлеге алымы.
Аксиологик культура — («аксиоc»— ҡиммәт) — ҡиммәтле баһа — кеше эшмәкәрлегенең хеҙмәт емеше йыйылмаһы. Уның ҡиммәте билдәле бер социаль система эсендә дөйөм танылған. Был йыйылма ошо социаль ойошманың рухи нигеҙе булып хеҙмәт итә.
Мәҙәниәт һәм цивилизация
Ҡайҙа мәҙәниәт үлә, шунда цивилизация барлыҡҡа килә Освальд Шпенглер.
Хәҙерге «мәҙәниәт» төшөнсәһе цивилизация булараҡ XVIII быуатта — XIX быуат башында Көнсығыш Европала формалаша. Һуңғараҡ был төшөнсә, бер яҡтан, Европала төрлө төркөмдәге кешеләр араһындағы, икенсе яҡтан — бөтә донъя буйынса метрополия һәм колониялар араһындағы айырмалыҡтарҙы үҙ эсенә ала башлай. Ошонан сығып, был осраҡта «мәҙәниәт» төшөнсәһе «цивилизация» эквиваленты булып тора. Бындай билдәләмәне файҙаланып, айырым кешеләрҙе, хатта тотош илдәрҙе мәҙәни кимәле буйынса классификацияларға була. Хатта ҡайһы бер айырым авторҙар мәҙәниәтте "Донъялағы әйтелгән һәм булдырылған иң яҡшы нәмәләр "(Мэтью Арнольд), ә инде был билдәләмәгә инмәгәндәрҙе хаос һәм анархия тип атай. Был фекергә ярашлы, мәҙәниәт йәмғиәттәге социаль үҫеш һәм прогресс менән тығыҙ бәйләнгән. Арнольд үҙенең билдәләмәһен файҙалана: «…мәҙәниәт беҙгә ҡағылышлы бөтә нәмә тураһында ла белем алыу процессында бер туҡтауһыҙ камиллашыу һөҙөмтәһе…» (Арнольд, 1882).
Практикала мәҙәниәт төшөнсәһе иң яҡшы изделиелар һәм ҡылыҡтарға ҡарай, шул иҫәптән сәнғәт, классик музыка өлкәһенә. Был ҡараш буйынса, мәҙәни кеше категорияһына ошо өлкәләр менән бәйле кеше инә. Билдәләмәгә ярашлы, классик музыкаға ҡағылышлы кешеләр эшсе кварталдарҙың рэп яратыусылары йәки Австралияның традицион абориген тормош алып барыусыларына ҡарағанда юғары кимәлдә һанала.
Әммә бындай ҡарашҡа ярашлы, аҙ мәҙәниәтле кешеләр тәбиғирәк, ә юғары мәҙәниәт — «кеше тәбиғәтен» баҫыу, тип ҡараған йүнәлеш тә бар. XVIII быуаттан башлап, бындай фекер күп кенә авторҙарҙың эшендә осрай. Улар мәҫәлән, халыҡ музыкаһы ябай кешеләр тарафынан булдырылған булараҡ, тәбиғи тормошто ысыныраҡ сағылдыра, ә классик музыка өҫтән-мөҫтән генә яҙылған, тип һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Был фекер буйынса, “көнсығыш цивилизацияһы”-нан ситтә йәшәүселәр -  капитализм менән боҙолмаған “аҫыл затлы ҡырағайҙар”, тип һанала.
Бөгөн күп тикшеренеүселәр ике ҡапма-ҡаршылыҡты ла кире ҡаға. Улар «берҙән-бер дөрөҫ мәҙәниәт»-те концепция булараҡ та, уның тәбиғәткә ҡаршы ҡуйылыуын да ҡабул итмәй. Был осраҡта элиталы булмағандар, элиталы кеүектәр кеүек юғары мәҙәниәткә эйә булырға, ә көнсығышта йәшәмәгәндәр шул уҡ юғары мәҙәниәтле, тик уның икенсе төрлө сағылыуы ихтимал, тип билдәләнә. Шулай уҡ, ҡайһы бер эштәрҙә ике мәҙәниәт төрө лә: «юғары» һәм «түбән»-е лә төрлө субкультураға ҡарай.
Мәҙәниәт донъяға ҡараш булараҡ
Романтизм дәүерендә айырым кенәзлектәрҙән илде берләштереүгә һәм Австро-Венгер империяһына ҡаршы булыуға йүнәлтелгән әҙселек милли хәрәкәттәре менән айырыуса ҡыҙыҡһыныусы Германия ғалимдары мәҙәниәтте «донъяға ҡараш» тип формалаштыра. Бындай фекер системаһында бер-береһенә тура килмәгән донъяға ҡараш этник төркөмдәрҙең төп айырмаһы булып тора.
XIX быуат аҙағына антропологтар мәҙәниәт төшөнсәһен киңәйтә һәм ул йәмғиәттең күберәк төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Улар, эволюция теорияһынан сығып, кешеләр бер төрлө үҫешергә тейеш, тип уйлай. Шул уҡ ваҡытта улар билдәле бер мәҙәниәттәрҙәге айырмалыҡтарҙы күрһәтеүҙә биологик эволюцияны иҫәпкә алырға теләмәүҙәрен дә белдерә. антропологтар биологик эволюция мәҙәниәт төшөнсәһен тулыһынса сағылдыра, тип ышана. Быны, үҙ эволюцияһы барышында кеше белем алыу һәм файҙаланыу буйынса берҙәм система һәм уны абстракт символдар рәүешендә башҡаларға тартыу һәләтен булдырған тип аргументлайҙар.
Кеше индивидуумы был символик системаларҙы белеү һәм өйрәнеү менән, улар биологик эволюцияға бойондороҡһоҙ рәүештә үҫешә башлай (икенсе төрлө әйткәндә, биологик яҡтан бәйләнмәгән булһалар ҙа, бер кеше икенсе кешенән белем ала). Символдарға таянып, социаль оҫталыҡҡа эйә булыу һәләте элекке аргументтарҙы "кеше тәбиғәте" һәм «тәрбиәләү» бәхәсендә ҡуша.
Сәлих (Яңауыл районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тольчаль-Кы
Тольчаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ират-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күк күпер (Санкт-Петербург)
Күк күпер — Мойка йылғаһы аша күпер, ул Санкт-Петербург ҡалаһы Адмиралтейство районының Ҡазан һәм 2-се Адмиралтейство утрауҙарын тоташтырып тороусы күпер. Ҡаланың иң киң (97,3 м) күпере. Исаакий майҙаны ансамбленә инә.