cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Григорьева Зинаида Алексеевна
Биографияһы
Зинаида Алексеевна Григорьева1948 йылда 9,33 гектар майҙандың һәр бер гектарынан уның звеноһы уртаса 7,83 центнер уңыш, ә гектарынан 4,6 центнер сүс ала.
1949 йылдың 12 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм етендән рекордлы уңыш алғаны өсөн Яковлева Зинаида Алексеевнаға (кейәүҙә — Григорьева) Социалистик Хеҙмәт Геройы маҡтаулы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш » алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.
Яковлева Зинаида Алексеевна 1996 йылдың 23 авгусында вафат була. Санкт-Петербург ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
Ырыҫҡужина Рәзилә Ишбулды ҡыҙы
Ырыҫҡужина Рәзилә Ишбулды ҡыҙы (24 апрель 1976 йыл) — уҡытыусы, журналист, яҙыусы. 2019 йылдан Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрының әҙәби-драматургия бүлеге етәксеһе. ... йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар, 2017 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар оюзы ағзаһы, 2004 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы, Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2021). Әҙәби псевдонимы Мәликә Мортазина.
Биографияһы
Рәзилә Ишбулды ҡыҙы Ырыҫҡужина 1976 йылдың 24 апрелендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йәнйегет ауылында тыуған.
Башланғыс белемде Йәнйегет мәктәбендә ала. Унан Сибай интернат-гимназияһына уҡыуын дауам итә. Артабан Сибай педагогия колледжында башланғыс кластар уҡытыусылары бүлегендә уҡый. 1996 йылда уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. Әммә һөнәре буйынса башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләмәй. Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының журналистика бүлегенә уҡырға инә. 2001 йылда "Журналист" белгеслеге буйынса диплом ала.
БДУ-ла уҡыған сағында Башҡортостан радиоһының «Ижад» берекмәһендә «Умырзая» авторлыҡ тапшырыуын алып бара. 2001 йылдан «Һәнәк» журналының бүлек мөдире була. 2017-2019 йылдарҙа Башҡортостан Милли музей филиалы – Ш.Ә.Хоҙайбирҙин йорт-музейында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 2019 йылдан БР Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрының Әҙәби-драматургия бүлеге етәксеһе.
Бәләбәйҙә уҙғарылған "Илһам шишмәләре" шиғри фестивалендә ике тапҡыр ҡатнаша. Уның тәүгеһендә, йәғни 2004 йылда “Мин был ерҙе яратам” номинацияһында еңеп сыға. Ә 2013 йылда “Шағир һәм заман” номинацияларында лауреат исемен алды.
2015 йылда авторҙың "Күк йөҙөндәй зәңгәр күҙҙәр" повесы Башҡортостан Башлығы Грантының дәртләндереү призына лайыҡ булды.
Шулай уҡ Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин премияһы лауреаты. БР һәм РФ Яҙыусылар берлеге, БР һәм РФ Журналистар берлеге ағзаһы.
Фармакология
Фармакология (φάρμακον «дарыу, ағыу» + λόγος  «һүҙ, тәғлимәт») — дарыу матдәләре һәм уларҙың организмға тәьҫире тураһында медик-биологик фән; киңерәк мәғәнәлә — ғөмүмән физиологик әүҙем матдәләр  тураһындағы фән.
Фармакотерапияла ҡулланылған матдәләрҙе  дарыу саралары тип атайҙар.
Фармакологияның бүлектәре
Фармакология үҙенең өйрәнеү предметы һәм методтары булған төрлө  дисциплиналарға бүленә:
Клиник фармакология
Клиник фармакология ауырыған кешенең  организмына дарыу сараларының йоғонтоһон өйрәнә, айырыуса — клиникала күҙәтеү шарттарында. Һәр ваҡытта ла фармакологияның үҙ аллы бүлеге итеп айырылмай. Клиник фармакология яңы препараттарҙы өйрәнеү өсөн иң яҡшы һәм һөҙөмтәле ысулдарҙың береһе булып ҡала. Клиник фармакология үҙ сиратында өс киҫәккә бүленә: фармакодинамика (дарыу матдәләренең организмға йоғонтоһон өйрәнеүсе фән), фармакокинетика (организмда дарыу матдәләренең үҙләштерелеүе, бүленеүе һәм трансформацияланыуы тураһындағы фән) һәм  фармакотерапия (дауалау барышында дарыу матдәләрен ҡулланыу тураһындағы фән).
14 июнь
14 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 165-се (кәбисә йылында 166-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 200 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Фармакология
Нейрофармакология
дарыуҙарҙың үҙәк һәм периферия нервы системаһына йоғонтоһон тикшерә. Нейрофармакологияның айырым предметы — мейе эшмәкәрлегенең төп функцияларына һәм был эшмәкәрлектең төрлө медиаторҙарына дарыуҙарҙың йоғотоһо.
14 июнь
}}
Фармакология
Йөрәк-ҡан тамырҙары фармакологияһы
Йөрәк-ҡан тамырҙары фармакологияһы дарыу сараларының  йөрәк эшмәкәрлегенә йоғонтоһон өйрәнә.
Фармакогенетика
Фармакогенетика организмдың дарыу сараларына реакцияһын   нәҫел  факторҙарына  бәйле өйрәнә. Гендарҙың төрлө участкалары теге йәки был дарыу сараһын ҡабул итеү һөҙөмтәһендә барған фармакокинетик һәм фармадинамик процестарғатөрлөсә йоғонто яһай. Бындай бәйләнештәрҙе асыҡлау һәм тасуирлау табиптарға ҡатмарлы осраҡтарҙа дарыуҙарҙы һөҙөмтәле ҡулланыу мөмкинлеген бирә.
Фармакогеномика
Фармакогеномика — тәрәнәйтелгән фармакогенетика, ул һәр кешенең дарыу сараһына реакцияһында генетик вариацияның йоғонтоһон тикшерә. «Һөҙөмтәле персональ медицина»ны формалаштырыуҙы күҙҙә тота.
Токсикология
Токсикология ағыулы (токсик) матдәләрҙе, организмға яһалған токсик йоғонто механизмдарын, бындай йоғонто һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ауырыуҙарҙы диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын өйрәнә.
Фармакогнозия
Фармакогнозия үҫемлек йә хайуан сеймалынан эшләнгән дарыу сараларын өйрәнә. Фармакогнозияның мөһим бурыстарына органик матдәләрҙән етештерелгән дарыуҙарҙы һәр яҡлап тикшереү — уларҙың морфологик билдәләрен,  географияһын, химик составын, әҙерләү ысулдары һәм мөҙҙәттәрен,  фармакологик йоғонтоһон, һаҡлау ысулдары һәм мөҙҙәттәрен билдәләү, сәнәғәт кимәлендәге күләмдәрен, ҡулланырға мөмкин булған запастарын, йыллыҡ әҙерләү күләмдәрен билдәләү, шулай уҡ үҫемлек сеймалы нигеҙендә дарыу саралары эшләү.
Теоретик фармакология
Теоретик фармакология — сағыштырмаса йәш, әммә тиҙ үҫеүсе бүлек, башлыса хисаплау  химияһы, айырыуса квант  химияһы ҡаҙаныштарын һәм  молекуляр механика  ысулдарын ҡуллана,  фәнни киләсәге күпте вәғәҙә итә. Теоретик фармакология дарыу матдәләрен аныҡ апробация менән һөҙөмтәне  компьютерҙа  моделләштереү араһында һынау һәм өйрәнеү менән шөғөлләнә. Артабан, органик молекулаларҙың моделдәренә структуралы анализ үткәреү нигеҙендә, теоретик фармакология теләһә ҡайһы моделләштерелгән матдәнең дауалау көсөн алдан әйтеү бурысын ҡуя.
Нанофармакология
Нанофармакология — фармакологияла тағы бер киләсәкле йүнәлеш, матдәгә атомдар һәм молекулалар кимәлендә идара итеү технологияһын ҡуллана. Бында физика, химия, биология һәм генетик инженерлыҡ фәндәрендәге белемдәрҙең иң яңы  йүнәлештәре киҫешә, шулай итеп, яңы  дарыуҙар сығарыу йә булғандарын яңыса файҙаланыу ысулдарын табыу мөмкинлеге асыла.
Тарихы
Үҫемлектәр, минералдар,хайуан организмдарының өлөштәре, тәбиғи сығанаҡтарҙың һыуы һәм башҡа матдәләр яҙыу барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк ҡулланыла башлай. Дарыуҙар тураһында тәүге яҙма хәбәрҙәр мысыр  иероглифтарында, Тот илаһ статуяһында бирелә; дарыуҙар тураһында системалаштырылған мәғлүмәттәр   Эберс папирусында бар (б.э.т. XVII быуат).
Антиклыҡ осоро
Гиппократ хеҙмәттәрендә 300-ләп дарыу үләне телгә алына, боронғо грек табиптары  Теофраст (б.э.т. 372—287 йй.) һәм Диоскорид (б.э. I б.) тарафынан уларҙың ентекле тасуирламалары бирелә. Һуңғыһының «Materia medica» («Табиплыҡ матдәләре») тигән хеҙмәте XIX быуатҡа тиклем дарыуҙар тураһындағы фән синонимы тип ҡарала.
Гиппократ грек ҡол биләүселек демократияһы сәскә атҡан осорға тупланған белемдәрҙе дөйөмләштерә.
Грецияла Гиппократтан һуң фармакология
Фармакологияның бик мөһим өлөшө — дарыу үләндәре тураһында мәғлүмәттәр — Гален хеҙмәттәрендә урын тапҡан. Гален Гиппократтың  гумораль патология тураһындағы тәғлимәтенә эйәрә, әммә был концепцияға һиҙелерлек үҙгәрештәр ҙә индерә. Галендың дарыуҙар әҙерләү ысулдары тураһындағы фекерҙәре әһәмиәтле тип һанала. Гиппократтан айырмалы, Гален үҫемлектәрҙең үҙгәртелә һәм бүлгеләнә алмаған   «йәшәү көсөн»   һаҡларға кәрәк тип иҫәпләмәгән — уларҙа файҙалыһы ла, файҙаһыҙы ла, хатта зарарлы компоненттар ҙа бар, тигән; төрлө ысулдар менән беренселәрен икенселәренән айырырға кәрәк. Табип шуны күҙҙә тоторға һәм ваҡлау, ыуыу, төнәтеү, шарапта, һыуҙа, һеркәлә ҡайнатыу ысулдарын файҙаланырға тейеш. Гален үҙе эшләгән һәм уға эйәреп һуңынан эшләнгән неогален препараттары әле булһа киң ҡулланыла.
Урта быуаттар һәм Яңырыу осоро
Хәҙерге фармакологияға нигеҙ Урта быуаттарҙа, Әбүғәлисина һәм Парацельс хеҙмәттәрендә һалына. Парацельс, элгәрҙәренең күбеһенән айырмалы, органик сығышлы дарыу сараларын ғына түгел,   тимерҙең, терегөмөштөң, ҡурғаштың, баҡырҙың,  мышаяҡтың,  көкөрттөң, һөрмәнең органик булмаған берләшмәләренең  тәьҫирен дә тикшерә. Яңырыу осоронда тикшеренеүҙең тәжрибә ысулдары киң ҡулланыла, дарыуҙарҙың химик составы тураһында белемдәр арта, иҫкергән медицина теориялары урынына яңылары килә. Китап баҫыу төрлө матдәләрҙең дауалау тәьҫире тураһындағы мәғлүмәттәрҙе йыйыу һәм анализлау йәһәтенән яңы мөмкинлектәр аса. Европаның ҙур ҡалаларында университеттар үҫеше был мәғлүмәттәрҙең студенттар — буласаҡ табиптар — араһында таралыуына этәргес бирә.
Яңы осор
Хәҙерге эксперименталь фармакологияға XIX быуат уртаһында Р. Бухгейм (Дерпт) башланғыс һала. Уны үҫтереүгә О. Шмидеберг, Г. Мейер, В. Штрауб, П. Тренделенбург, К. Шмидт (Германия), А. Кешни, А. Кларк (Бөйөк Британия), Д. Бове (Франция), К. Гейманс (Бельгия), О. Леви (Австрия) һәм башҡалар өлөш индерә.
Рәсәйҙә XVI—XVIII быуаттарҙа «шифаханасы баҡсалары» була, дарыу үләндәре тураһында мәғлүмәттәр яҙып алына. 1778 йылда беренсе рус фармакопеяһы «Pharmacopoea Rossica» сыға. XVIII быуат аҙағы — XIX быуат башында Рәсәйҙә   рус телендә дарыуҙар ғилеме буйынса ҡулланмалар донъя күрә:  Амбодик-Максимовичтың  «Врачебное веществословие или описание целительных растений во врачевстве употребляемых etc.» (4 ч. с 134 рис., СПб., 1783—1789)  һәм Нелюбиндың «Фармакография или химико-фармацевтическое и фармакодинамическое изложение приготовления и употребления новейших лекарств» (Спб., 1827) китаптары нәшер ителә, улар бер нисә тапҡыр ҡайтанан баҫтырыла. Беренсе фармакология лабораториялары асыла. Фармакология буйынса тәжрибәләргә танылған рус табиптары  И. Н. Пирогов һәм А. М. Филомафитский ҙур ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, лаборатория шарттарында улар  хайуандарға  эфир һәм хлороформ тигән яңы препараттарҙың тәьҫирен тикшерә.
XX быуат
XIX быуат аҙағы — XX быуат башының эксперименталь фармакологияһы  (В. И. Дыбковский, А. А. Соколовский, И. П. Павлов, Н. П. Кравков  һ.б.) Ватан фәнен үҫтереүгә яңы этәргес бирә.
БДБ-ла төп ғилми учреждениелар
Фармакология буйынса ғилми тикшеренеүҙәр Медицина фәндәре академияһының  фармакология институтында, Украина милли фармацевтика университетында (элекке Харьков  химия-фармацевтика институты),  С. Орджоникидзе исемендәге ғилми-тикшеренеү химия-фармацевтика институтында (Мәскәү), Рәсәй Медицина фәндәре академияһы Себер бүлексәһе  Фармакология ғилми-тикшеренеү институтында (Томск) һәм башҡаларҙа,  медицина һәм фармацевтика вуздары кафедраларында алып барыла. Фармакология медицина һәм  фармацевтика институттарында һәм училищеларында уҡытыла.
Сит илдәрҙә төп фәнни үҙәктәр
Краковта, Прагала, Берлинда фармакология институттары; Бетесде медицина үҙәгендә (АҠШ),   Милл Хилл институтында (Лондон),  Юғары санитария институтында  (Рим),  Макс Планк институтында (Майндағы Франкфурт), Каролина институтында (Стокгольм) фармакология институттары эшләй. Университеттарҙың медицина факультеттарында фармакология уҡытыла.
XXI быуат фармакологияһы тенденциялары
Һуңғы ваҡытта  фармакология менән эпидемиология берләшеүҙән барлыҡҡа килгән тармаҡ — фармакоэпидемиология киң үҫеш ала. Был фән Рәсәй Федерацияһында, Европа берләшмәһендә АҠШ-та, шулай уҡ бөтә донъяла үткәрелгән фармакологик күҙәтеүҙең теоретик һәм  методологик нигеҙе булып тора. Биофармакология йылдам үҫешә.
Оло Урашная
Оло Урашная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 883 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чинти башнялары
Чинти башнялары (ჩინთის კოშკები) — Грузияның Чинти ауылы тирәләй урынлашҡан архитектура ҡомартҡылары комплексы. Арагви йылғаһының һул ярында төҙөлгән булғандар.
Тарихынан
Ауыл тарихи Пхови һәм Тианети ҡалалары араһында урынлашҡан. XVI быуатта Арагви Эристави биләмәһенә ингән, XVIII быуаттан - Картли-Кахетин короле ҡулы аҫтында ҡалған. Был урындар өсөн талашлы яуҙар булып торған. Шуға күрә яҡындағы ауылдар янында күпмелер йәшенеп торорға мөмкин булған айырым башнялар төҙөгәндәр. Уларҙың ҡайһы берҙәрендә шишмә йә ҡоҙоҡ та булған. Шундай башнялар Чинти ауылы янында ла булған
Ҡаялағы башнялар
Башнялар ҡая ҡырҙары буйлап көнсығыштан көнбайышҡа табан төҙөлгән. XVIII быуатҡа ҡарай. Ҡаялағы башняларҙың диуарҙары өс яҡтан ғына. Ныҡ зыян күргән. Көнсығыш башняның төньяҡ һәм көньяҡ диуарҙары әлегә тиклем һаҡланған, ә көнбайыш  башня диуарҙары  0,7-1,2 метр бейеклектән башлана. Көнсығыш башняның төньяҡ диуарында икенсе ҡат кимәлендә ишек бар.
Ауылдағы башня
Биш ҡатлы бер башня ауылда,тигеҙлектә, Арагви йылғаһының һул ярында тора. 1982 йылда махсус фәнни реставрациялау оҫтаханаһы ремонт һәм реставрация эштәре башҡарған. Башняның етмәгән ерҙәре һәм ҡыйығы тергеҙелгән. Был ғәҙти булмаған башня. Өҫкө һәм аҫҡы яртыһының барлыҡ дүрт мөйөшө лә сталактиттарға ултыртылған.
Башня ның аҫҡы яғы юнылған таштарҙан эшләнгән. Диуарҙарының аҫҡы яғы аҡһыл көрән, өҫкө яғы һорғолт көрән. Аҫҡы өлөшөндә подвал бар. Берҙән бер аркалы ишек шул ҡатта эшләнгән. Бишенсе ҡатта - хәрби һаҡ торған.
Башняның өҫкө яртыһы ағас ярҡалар менән уратылған. Эсе иркен генә. .
Ҡаранйылға (Туймазы районы)
Ҡаранйылға (Каран-Елга) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 452765, ОКАТО коды — 80251827007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Айва (Уна ҡушылдығы)
Айва — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унь йылғаһының һул ярына тамағынан 7,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Никифора
Никифора — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Понылка
Понылка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фролова Ярослава Владимировна
Фролова Ярослава Владимировна (18 май 1997 йыл, Волгоград) — спортсы. Рәсәйҙең гандбол буйынса йыйылма командаһы һәм «Ростов Дон» ҡала гандбол клубының әйҙәүсе спортсыһы. Рәсәйҙең спорт мастеры. 2019 йылда донъя чемпионатының бронза призеры. 2018 йылда Европа чемпионатының көмөш призеры. 2016 йылда донъя чемпионатында юниорҙар араһында көмөш призер.
Биографияһы
Ярослава Владимировна Фролова 1997 йылдың 18 майында Волгоград ҡалаһында тыуған. 2013—2017 йылдарҙа Волгоградтың ҡатын-ҡыҙҙар гандбол клубы өсөн сығыш яһаған. 2014 йылда Рәсәй чемпионы булған.
Ярослава Владимировна Фролова Краснодар крайының «Кубань» клубына 2017 йылда күсеп килә. Был клуб составында Рәсәй чемпионатында бронза призер була.
Ярослава Владимировна Фролова 2019 йылдың декабрендә, донъя чемпионатында уңышлы сығыш яһағандан һуң, Мартин Амброс саҡырыуы буйынса «Ростов-Дон» гандбол клубына күсә.
Йыйылма командалағы карьераһы
2016 йылда Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы составында Ярослава Владимировна Фролова Рәсәйҙә үткән йәштәрҙең донъя чемпионатында көмөш миҙал яулай. Был турнирҙың иң ҡиммәтле уйынсыһы тип таныла.
2018 йылда Фролова Ярослава Владимировна буласаҡ Европа чемпионатына әҙерлек өсөн Рәсәй милли йыйылма командаһына саҡырыла. Көмөш призеры, европа чемпионатының 2018 йылда Францияла үткән Европа чемпионатының көмөш призеры була.
Донъя чемпионатында ҡатнашыу өсөн Ярослава Владимировна Фролова Рәсәй йыйылма командаһына тағы 2019 йылдың декабрендә саҡырыла. Рәсәй йыйылма командаһы донъя беренселегендә бронза миҙал яулай.
Матвеев Олег Владимирович
Матвеев Олег Владимирович (12 декабрь 1965 йыл) — Рәсәйҙең ғалим-тарихсыһы, Кубань һәм Кубань казактары тарихы буйынса белгес. Тарих фәндәре докторы (2009), профессор. Кубань дәүләт университетының Рәсәй тарихы кафедраһы профессоры, ғилми хеҙмәткәр, «Кубань казактар хоры» Дәүләт ғилми-ижади учреждениеһының традицион мәҙәниәте Ғилми-тикшеренеү үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре. «Ҙур Рәсәй энциклопедияһы» авторҙарының береһе
Биографияһы
Олег Владимирович Матвеев 1965 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1985 йылда «Көнкүреш тәғәйенләнешендәге электроаппаратура» һөнәре буйынса Стәрлетамаҡ технология техникумын тамамлай.
1985―1987 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, шул уҡ 1987 йылда Кубань дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә, 1992 йылда уны ҡыҙыл диплом менән тамамлай.
1996 йылда Кубань дәүләт университетында «тарих фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә «Кавказская война на Северо-Западном Кавказе и её этнополитические и социокультурные последствия» тигән темаға диссертация яҡлай (һөнәре 07.00.02 —Ватан тарихы).
2006 йылда тергеҙелгән «Кубанский сборник» баҫмаһының (1-2 т., 4) беренсе мөхәррире, шулай уҡ «Мир славян Северного Кавказа» (Вып. 1―7) йыллыҡ баҫмаһының ғилми мөхәррире. Кубань тарихы буйынса бер нисә уҡыу әсбабы авторҙашы.
Төрлө матбуғат баҫмаларындағы күп һанлы мәҡәләләр һәм монографиялар авторы, шулай уҡ Кубань тарихы буйынса бер нисә уҡыу әсбабы авторҙашы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Шулай уҡ Краснодар крайы хакимиәте башлығы грамотаһына, Краснодар крайы фән һәм мәғариф департаменты хакимиәтенең генераль директоры грамотаһы, Кубань казактары ғәскәре атаманы, Дон казактары ғәскәре атаманы грамоталарына эйә була.
Ғайсин Ҡаһарман Ғәлләм улы
Биографияһы
Ҡаһарман Ғәлләм улы Ғайсин 1910 йылдың ғинуарында Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Сәғит (Ҡалтай)) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Баймаҡ ҡалаһында токарҙар курсын тамалай. 1932 йылда Бүребай идаралығында эшләй. 1942 йылдың февралендә Хәйбулла районының хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия полкы 1-се эскадронында тәүҙә сабельник, һуңынан шул уҡ полктың 2-се эскадронында танкыға ҡаршы тоҫҡаусы (наводчик) булып хеҙмәт итә.
Батырлығы
Ғасйин Ҡаһарман Ғәлләм улы дошман тылына рейдтар яһау, уларҙың һөжүмен тотҡарлау өсөн күперҙәрҙе шартлатыу кеүек мөһим хәрби заданиеларҙы үтәүҙә ҡатнаша. Польшаны азат итеүҙә, Берлинды штурмлауҙа ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана, контузия ала. Ике мәртәбә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. 1946 демоблизациялана, декабрь айында тыуған яғына әйләнеп ҡайта.
Һуғыштан һуңғы яҙмышы
Армиянан ҡайтҡас, яңынан Бүребай руда идаралығының гаражында слесарь, һуңынан хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем мастер булып эщләй. Һуғыштан һуңғы хеҙмәттәре өсөн төрлө дәрәжә Маҡтау ҡағыҙҙары, юбилей миҙалдары, ҡиммәтле бүләктәр менән бүләкләнә
Украина географияһы
Украина географияһы — илдәрҙе өйрәнеүсе фәндең бер өлөшө, ул Украина сиктәрендәге тәбиғәт шарттарын һәм йәмғиәттең территориаль ойошторолоуын өйрәнә. Уның төп бүлектәре булып Украинаның физик һәм социаль-экономик географияһы тора.
Дөйөм мәғлүмәт
Украинаның майҙаны — 603,549 (де-юре) / 576,604 (де-факто) тыс. км².
Ҡоро ер сиктәренең оҙонлоғо — 5643,982 км.
Диңгеҙ сиктәренең оҙонлоғо — 1355 км (Ҡара диңгеҙ буйлап — 1056,5 км; Азов диңгеҙе буйлап- 249,5 км; Керчь ҡултығы буйлап— 49 км).
Оҙонлоғо: көнбайыштан көнсығышҡа — 1316 км, төньяҡтан көньяҡҡа — 893 км.
Сиктәге нөктәләр: төньяҡта Чернигов өлкәһенең Гремяч ауылы, көньяҡта — Одесса өлкәһенең Вилково ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа 23 км-ҙа урынлашҡан Дунай дельтаһындағы нөктә (фактик контролдә тотолған территория сиктәрендә ) / Ҡырым АР Сарыч мороно (иғлан ителгән территория сиктәрендә ), көнбайышта — Карпат арты өлкәһенең Чоп ҡалаһы, көнсығышта — Луганск өлкәһе Червоная Зирка ауылы.
Күрше дәүләттәр (ҡоро ер буйынан): көньяҡ-көнбайышта - Румыния, Молдова, көнбайышта - Венгрия, Словакия, Польша, төньяҡта - Беларусь, төньяҡ-көнсығышында һәм көнсығышында Рәсәй.
Климаты
Бөтөн илдең климаты уртаса-континенталь тип баһалана
Яуым-төшөмдөң йыллыҡ һаны: тигеҙлектә — 300—700 мм, Украин Карпаттарында — 1500 мм-ҙан артығыраҡ.
Һауа температураһы: һауаның уртаса күп йыллыҡ температураһы: ғинуарҙың −1…-6 °C, июлдең +18…+23 °C.
Украинаның иң ҙур йылғалары
Украина территорияһындағы оҙонлоғо, км :
Иң эре күлдәр һәм лимандар
Майҙаны буйынса, км²:
Күлдәр :
Иң ҙур тау түбәләре
Бейеклек буйынса, диңгеҙ кимәленән м-ҙа:
Украина Карпаттары:
Һоверла 2060,8 м[9]
Ҡара Тау 2020,2 м[9]
Петрос 2020,2 м[10]
Гутин Томнатек 2016,4 м[9]
Ребра 2001,1 м[9]
Илдең тигеҙ ерендә иң бейек тау булып Берда тауы (515 м) һанала, тигеҙлектең уң яҡ ярындағы иң бейек нөктәһе — Мечетная ҡәберлеге (367,1).
Метеорит кратерҙары
Хәҙерге моментта Украина территорияһында космик есемдәрҙең төшөүе арҡаһында барлыҡҡа килгән һигеҙ кратер табылған. Ильинецкий кратерынан башҡалары, барыһы ла, күмелгән хәлдә, йәғни ҡалын ултырма тоҡомдар аҫтында ҡалған, һәм улар скважина керндары аша билдәләнгән һәм өйрәнелгән.
Емельян Пугачёвтың йорт-музейы
Емельян Пугачёвтың йорт-музейы — Уральск ҡалаһында Емельян Пугачёв иҫтәлегенә арналған музей. ХVIII быуат яйыҡ казагы Петр Кузнецовтың —«Яйыҡ императрицаһы» Устинья Кузнецованың атаһының курене 1991 йылдан  Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкә тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейының филиалы булараҡ эшләй.
Музей һәм бина тарихы
Йорт XVIII быуат уртаһында урта хәлле казак Петр Михайлович Кузнецов тарафынан төҙөлә. XIX быуатта йорт тарихы бөйөк рус яҙыусылары һәм ҡаҙаҡ тикшеренеүселәре исеме  менән бәйле була, улар Уральскҡа иҫтәлекле курендәргә бара, оло кешеләр менән осраша, үҙҙәренең эштәре өсөн материал туплай. Улар араһында А.С. Пушкин (1833), В. И. Даль (1833), В. гГ Короленко (1900) һәм башҡалар була.
1967 йылға тиклем был бинала китапхана урынлаша. 1991 йылда, Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкә тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы филиалы булараҡ нигеҙ һалына. Йортҡа бында Е.И. Пугачевтың 1774 йылда  булыуы тураһында мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. 2004 йылда музей бинаһы — республика әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы — тулыһынса реставрациялана. Астананан Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары ғилми-тикшеренеү институтынан белгестәр, реставраторҙар, рәссамдар эшкә йәлеп ителә. Реставрациялау ваҡытында йорттоң аҫҡы өлөшө ҡыҙыл кирбестән һалына, бүрәнә стеналарын сереүҙән һаҡлаусы махсус иретмә менән буяйҙар, яңы күтәрмә эшләйҙәр, ә бина үҙе семәрле метал менән кәртәләп алына.
Реставрациянан һуң музейҙың экспозиция майҙаны киңәйә: курень территорияһында казактар ихатаһы булдырыла, унда ат аҙбары, ҡоҙоҡ, мөгәрәп, йәйге аш-һыу бүлмәһе,  һәм казак тормошонан башҡа атрибуттар менән йыһазландырыла.
Музейҙа йыл һайын яҙ көнө «Һабан турғайҙары» фольклор-музыкаль байрамы уҙғарыла.
Йорт-музей экспозицияһы
Музей экспозицияһында Емельян Пугачевҡа, уны уратып алған кешеләргә һәм 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән  һуғышын  баҫтырыусыларына  ҡараған ысын шәхси әйберҙәре   — ҡоралдар, байраҡтар,   Екатерина II ҡиммәтле бүләктәре,  көнкүреш әйберҙәре бар. Улар араһында XVIII быуат тәхете, Таш заводының пушкаһы, Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа ҡыйыулыҡ күрһәткән  француз генералы Ансен де Жебароға Екатерина II бүләк  иткән исемле шпага, Пугачевты Мәскәүгә оҙатып барған атаман Бородинға батшабикәнең бүләк иткән алтын менән тегелгән күн бирсәткәләре, шулай уҡ Пугачевты Мәскәүгә оҙатып алып барған тимер ситлектең күсермәһе (оригиналы Дәүләт тарих музейында) бар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Видеоэкскурсия по дому-музею Уральск. Дом-музей Емельяна Пугачёва // CNLTV
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Арий (Ирена ҡушылдығы)
Арий — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нодога
Нодога — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Информатика
Информа́тика (Informatique; Computer science) — ҡарар ҡабул итеүҙе тәьмин итергә мөмкинлек биреүсе компьютер технологияларын ҡулланып, мәғлүмәт йыйыу, һаҡлау, эшкәртеү, тапшырыу, анализ һәм баһалау ысулдары һәм процестары тураһында фән.
Информатика эсенә хисаплаусы машиналарҙа һәм хисаплаусы селтәрҙә эшкәртеүгә ҡараған: абстракт, алгоритмдарҙы анализлау, йәки конкрет, мәҫәлән, программалау телен эшләү һәм мәғлүмәтте тапшырыу протоколы кеүек фәндәр инә.
Информатикала тикшеренеүҙәр темаларына ҡараған мәсьәләләр:
Терминдың этимологияһы
Информатика (Informatik) терминын иң беренсе булып, немец белгесе Карл Штейнбух Informatik мәҡәләһендә ҡуллана: Automatische Informationsverarbeitung (Информатика: Автоматическая обработка информации) 1957 года.
Француз термины «informatique» 1962 йылда Филипп Дрейфус тарафынан тәҡдим ителә, ул терминдың башҡа Европа халыҡтары телдәренә тәржемәләрен дә эшләй.
«Информология» һәм «информатика» терминдарын 1962 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Александр Харкевич да тәҡдим итә. Фән булараҡ информатика нигеҙҙәре «Основы научной информации» (1965) китабында яҙылған, был китап 1968 йылда «Основы информатики» исемендә яңынан нәшер ителә.
Оло Киук
Оло Киук — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лисица йылғаһының һул ярына тамағынан 352 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Путлая
Путлая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Челва йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гришина Пелагея Николаевна
Гришина Пелагея Николаевна (13 декабрь 1925 йыл — 1995 йыл) — СССР-ҙың машиналар эшләү сәнәғәте алдынғыһы, Машиналар эшләү министрлығының Брянск химия заводы эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Пелагея Николаевна Гришина 1925 йылдың 13 декабрендә Брянск өлкәһе Клинцовский районының Павловка ҡасабаһында урыҫ крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбендә ете класты тамамлаған.
1943 йылдың көҙөндә, ул йәшәгән территория немец оккупанттарынан азат ителгәндән һуң, мобилизация буйынса Сенцово ҡасабаһына ебәрелә. Унда 121-се хәрби заводты тергеҙеүҙә эшләй. 1944 йылда был заводта хеҙмәт юлын башлай. 1-се цехтың төп ҡорамалдарын етештереү оҫтаханаһында эшләй. Һуғыш тамамланыу менән тыуған ерҙәренә ҡаймайынса, заводта ҡала. Был предприятие миналар, реактив снарядтар, ут залпы системаларын сығара.
Пелагея Гришина заводтың иң яҡшы эшсәндәренең береһе була. Үҙ планын 150—160 %-ҡа арттырып үтәй, йәш эшселәр өсөн иң яҡшы остаз була.
1971 йылдың 26 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы етештереүҙә юғары һөҙөмтәләр күрһәткәне өсөн Гришина Пелагея Николаевнаға маҡтаулы «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
Ҡыҙыл Байраҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һағымбаев Дәүләтша Усман улы
Һағымбаев Дәүләтша Усман улы — (Сагимбаев Давлетша Усманович [[1905 йыл — декабрь 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Биографияһы һәм батырлығы
Һағымбаев Дәүләтша Усман улы 1905 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Исмаҡай ауылында тыуа. 1941 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ының Матрай район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының 2-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
Һағымбаев Дәүләтша Усман улы 1942 йылдың 19 ноябренән 20 ноябренә ҡарай эскадрондың һөжүм итеүе ваҡытында немец-румын ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Эскадрондың алға барыуына дошмандың станок пулеметы ҡамасаулай, Һағымбаев алға барырға һәм ут нөктәһен юҡ итергә бурыс ала. Яугир ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, һиҙҙермәйенсә 40 метр алға шыуыша һәм румын һалдаттарының ут нөктәһенә ике граната ташлай һәм пулемет расчетын юҡ итә. Һөҙөмтәлә эскадронға юл асыҡ була. 1942 йылдың 22 ноябрендә Һағымбаев 32 дошман һалдатын юҡ итә. 25 ноябрҙә яралана. Яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн Һағымбаев Дәүләтша Усман улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Һағымбаев Дәүләтша Усман улы 1943 йылдың декабрендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы
Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы Аҡсулпанов (1868 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр, подполковник (1917), башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре (1917—1920).
Башҡорт драматургияһы
Башҡорт драматургияһы — башҡорт әҙәбиәтенең бер төрө.
Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы
Биографияһы
Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы 1868 йылда Ырымбур губернаһының Аҡсулпан (хәҙер Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы) ауылында тыуған. Сығышы менән Аҡсулпановтар дворяндар нәҫеленән.
Башҡорт драматургияһы
Тарихы
Башҡорт драматургияһы үҙенең сығанағын халыҡ ижадынан ала. Халыҡ бейеүҙәре, ҡобайырҙар, йырҙар, эпостар, легендалар һәм риүәйәттәр, йолалар һәм Халыҡ уйындары сәхнәләштереп күрһәтеү аша ысулдары халыҡ ихтыяжын ҡәнәғәтләндергән. Башҡорт йола фольклорында ла драматургия структураһы бар. [[Театрҙағы кеүек, фольклорҙа ла, тасуири саралар ҡулланыла: костюмдар, декорациялар, тауышлы оҙатыу.
Кәләш һайлау, никахлашыу, ҡыҙ оҙатыу һәм кейәү йортонда кәләште ҡаршылау кеүек туй йолалары драматик ғәмәлдең ҡатмарлы картинаһын тыуҙыра. Хәҙерге заман драматургтары туй йолаларында театр элементтарына мөрәжәғәт итәләр һәм сағыу тамаша булдырыу өсөн интригаға бай сюжеттар һайлайҙар.
«Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Һыуһылыу һәм Заятүләк» башҡорт эпостары йөкмәткеһе һәм төҙөлөш үҙенсәлектәре менән башҡорт халҡының иң боронғо тарихи осорон сағылдырған драмалар булып тора.
Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы
Биографияһы
1917 йылда Киев хәрби округ артиллерия идаралығының начальнигы бурыстарын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.
Башҡорт драматургияһы
Тарихы
Эпостарҙы һөйләүселәр — сәсәндәр — юғары башҡарыу оҫталығы менән айырылған. Сәсәндәр тамашасыларға эпостың йөкмәткеһен һөйләгән саҡта үҙҙәре тере персонаждар, актерҙар һәм музыканттар ролендә сығыш яһағандар һәм сәхнә эффектын булдырғандар. Һәр башҡорт халыҡ йыры нигеҙендә шулай уҡ тәрән драма ята.
Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы
Биографияһы
1917 йылдың декабрендә III бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайының (съезының) эшендә ҡатнаша. Ҡоролтайҙа Шаһихәйҙәр Аҡсулпанов Башҡортостан предпарламентының Кесе Ҡоролтайы составына һайлана. Һуңғараҡ Башҡорт хәрби шураһы ҡарамағындағы прапощиктар мәктәбендә уҡыта.
Башҡорт драматургияһы
Тарихы
Шулай итеп, башҡорт драматургияһы үҫеше өсөн башҡорт халыҡ ижады ныҡлы нигеҙ булды.
Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы
Биографияһы
1918 йылдың 1 июленән — 1-се Башҡорт уҡсылар бригадаһының командиры, 1918 йылдың 6 авгусынан — Башҡорт Армияһының 1-се Башҡорт пехота дивизияһы начальнигы.
Башҡорт драматургияһы
Тарихы
Башҡорт драматургияһы әҙәбиәттең үҙаллы төрө булараҡ барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше XIX быуаттың һуңғы сирегенә тура килә, нәҡ ошо осорҙа ҡулдан һәм китап рәүешендә яҙылған пьесалар барлыҡҡа килә. Пьесаларҙың дастандар, әкиәттәр һәм хикәйәттәр традицияларына нигеҙләнеүе уларҙың айырым бер һыҙаты булып тора. 1898 йылда баҫтырылған билдәһеҙ авторҙың «Нисек ирекле ҡыҙ азатлығын юғалтҡан» әҫәре героик-романтик рухындаяҙылған. Пьесаның төп өлөшө диалогтарҙан тора. Шул уҡ ваҡытта йыш ҡына оҙон монологтар осрай. Ваҡиғаларҙың бер өлөшө сәхнәлә һүрәтләнә, икенсе өлөшөн персонаждар тамашасыларға, үҙенән өҫтәп, һөйләп бирәләр.
Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы
Биографияһы
1920 йылдың август айында Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының Запастағы ғәскәрҙәр идаралығы начальнигының ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
Башҡорт драматургияһы
Тарихы
XIX быуат аҙағы — XX быуат башының ғалимы, мәғрифәтсеһе, йәмәғәт эшмәкәре Р. Фәхретдинов яҙыуҙарын диалог һәм бәхәс рәүешендә алып барған. «Ғосман һәм мин», «Хәсән һәм Хөсәйен», «Сәйет, Сөләймән, Сәлим», «Закир һәм Шакир», «Бикбулат мулла һәм Ғосман», «Вилдан һәм мин» әңгәмә-диалогтарында иң киҫкен мәғариф, социаль проблемалар тураһында бәхәс бара — зыялыларҙың ижтимағи-сәйәси һәм фәлсәфәүи ҡараштары асып һалына.
Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы
Биографияһы
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Башҡорт драматургияһы
Тарихы
XX быуат башында алдынғы мосолман уҡыу йорттарында музыкаль кисәләрен үткәреү, бер йәки ике актлы спектаклдәр ҡуйыу йолаға әүерелә. «Ғәлиә», «Ғосмания» мәҙрәсәләре яйлап Өфө ҡалаһының үҙенсәлекле милли-мәҙәни үҙәгенә әйләнәләр. «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә йәш шағир Ш. Бабич «Милли моң, сәхнә һәм әҙәбиәт» исеме аҫтында драма түңәрәге ойоштора.
XIX быуат аҙағында башҡорт яҙыусыларының беренсе драма әҫәрҙәре ижад ителә. Өй шарттарында һәм мәҙрәсәләрҙә ҡуйылған был пьесалар нәшер ителмәй һәм һаҡланып ҡалмаған. ХX быуат башында әҙәп, наҙанлыҡ проблемаларына ҡағылған тәүге баҫма драма әҫәрҙәре нәшер ителә: Рабтиҙың «Ауыл тормошо, йәки Әҙәбиәт кисәһе» («Деревенская жизнь, или Литературный вечер»), А. М. Ғәлимовтың «Сусҡа туң майы мәсьәләһе йәки наҙан мулла» («Проблема сала, или Глупый мулла»), Я. Валиевтың «Аслыҡ ҡушты» («Повелел голод») һәм башҡалар.
Революциянан һуң, 1920 йылдарҙа, драма әҫәрҙәрендә йәмғиәттәге үҙгәрештәр һүрәтләнә. Таһировтың «Алатау», Ниязбаевтың «Ҡыҙыл истиҡбал өсөн көрәш», «Беренсе таң», Д. Юлтыйҙың «Тирмәндә», М. Ғафуриҙың «Ҡыҙыл йондоҙ» пьесалары революцион көрәшкә бағышлана.
Х. Ғ. Ғәбитов, Ф. М. Сөләймәнов, Д. Юлтый («Ҡарағол»), М. А. Буранғоловтарҙың («Башҡорт туйы», «Ашҡаҙар», «Шәүрәкәй») пьесалары тарихи темаларға арналған. 30-сы йылдарҙа Ғабдулла Иҙрис, Н. К. Карипов, С. М. Мифтахов, И.Насыри, Р. Ниғмәти һәм башҡалар драматургия өлкәһендә эшләйҙәр.
Шулай уҡ Б. Бикбай («Ҡарлуғас», «Салауат»), С. Мифтахов («Зимагорҙар»), Ҡ. Даян («Таңсулпан») тарихи темаларға мөрәжәғәт итәләр.
1930—1950 йылдарҙа башҡорт драматургияһына ҙур зыян килтерелә. А. Таһиров, Д. Юлтый атып үлтерелә, М. Буранғолов, Ғ. Иҙрис лагерҙарға һөрөлә.
1950-се йылдар башында башҡорт драматургияһында производство темаһына әҫәрҙәр барлыҡҡа килә (К. Мәргәндең «Ҡала иртәһе», Ә. Бикчентаевтың һәм Р. Хәйруллиндың «Сәғиҙә» һәм башҡалар). Драматик конфликт «новаторҙар» һәм «консерваторҙар», яҡшының һәм иң яҡшының ҡаршы көрәшенә барып тоташа. 1950-се йылдарҙа комедия жанры ныҡ үҫешә: «Яҙғы йыр», «Хуш, Хәйрүш» (Назар Нәжми), «Бажалар» (Ибраһим Абдуллин), «Ҡыҙ урлау» (Мостай Кәрим).
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда башҡорт драматургтары һуғыш (Р. Ниғмәти («Урман шаулай»), К. Мәргән һәм В. С. Кедров («Яу»); Б. Бикбай («Бер туғандар») һәм халыҡтың героик үткәне (Б. Бикбай («Ҡаһым түрә») М. Буранғолов «Иҙеүкәй менән Мораҙым») темаларына мөрәжәғәт итә.
XX быуаттың 2-се яртыһында башҡорт драматургтары И.Абдуллин, Н. Асанбаев, Ә. К. Атнабаев, М.Кәрим, Ә. М. Мирзаһитов, Н.Нәжми, Р.Ә.Сафин һәм башҡалар ижад итәләр. Уларҙың әҫәрҙәренең төп темаһы һуғыш, тыныс төҙөлөшкә күсеү була. Улар араһында — М. Кәримдең «Туй дауам итә», Әхмәтшин Ғабдулла Ғабдрахман улы|Ғ. Ғ. Әхмәтшиндың «Тальян гармун», Ғ. Ғүмәрскийҙың «Яҡты йылға», И. Абдуллиндың «Беҙ айырылышмабыҙ» пьеса-хроникалары.
1960-сы йылдарҙа драматургияла шәхестең йәмғиәттә урыны, гражданлыҡ позицияһы темалары алға сыға: М. Кәримдең «Йырланмаған йыр» һәм «Яңғыҙ ҡайын» Ә. Мирзаһитовтың «Күршеләр», Азат Абдуллиндың «Ун өсөнсө рәйес» драмалары Бөтә Союзда танылыу ала, донъяның 35 илендә ҡуйыла, шул иҫәптән Евг. Вахтангов исемендәге Театрҙа (1979), Мирзаһитовтың «Әсәйемдең сал сәстәре», Атнабаевтың «Балаҡайҙарым» — ғаилә әхлаҡы, ата-әсә һәм бала мөнәсәбәттәренә, Асанбаевтың дилогияһы «Рәйсә һәм Фәйзи» — ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙ мөнәсәбәтенә бағышлана. Ә. Атнабаевтың «Ул ҡайтты», «Әсә хөкөмө», «Әсә хөкөмө», М. Кәримдең «Айгөл иле», Ә. Мирзаһитовтың «Әсәләр көтәләр улдарын» драмалары һуғыш темаһына бағышлана.
Замана проблемалары Н. Нәжмиҙең «Ҡыңғыраулы дуға», Р. Сафиндың «Йәнбикә», «Мөхәббәт һәм енәйәт» Ф. Б. Богдановтың «Мөхәббәт һәм енәйәт» һәм башҡа пьесаларҙа сағылыу таба. Трагедия жанры үҫеш ала: «Ай тотолған төндә» (М.Кәрим), «Нәркәс» (И. Х. Йомағолов), «Күңелдәргә пәрҙә ҡормағыҙ» трагикомедияһы (И. А. Абдуллин); тарихи драма «Шоңҡар», «Ҡыҙыл паша» (Ә. Атнабаев),, «Зөлхизә» (З. А. Биишева) һәм башҡалар.
СССР тарҡалғандан һуң
СССР тарҡалғандан һәм капиталистик хужалыҡ итеү системаһына күскәндән һуң башҡорт драматургияһында мәҙәни һәм рәхи ҡиммәттәр проблемалары яҡтыртыла башлай: «Атылған өйөр» (Ф. М. Бүләков), «Һарысәс» (Р. Ҡол-Дәүләт), «Аттила» (Ғ. Шафиҡов), «Һуңғы Ғәйнә» (А. М. Иҙелбаев) һәм башҡалар.
21 быуат башында драматургтарҙың яңы быуыны үҙен таныта: Т. Х. Ғарипова, С. Й. Латыпов, Х. А. Ирғәлин, Н. Ә. Ғәйетбай, Р. М. Кинйәбаев, Т. С. Дәүләтбирҙина, С. Н. Әбүзәров, Г. Ф. Әхмәтҡужина, Лилиә Һаҡмар, Ә. Яхина һәм башҡалар. Әбүзәровтың «Хыялый», Дәүләтбирҙинаның «Минең ғаиләм», Әхмәтҡужинаның «Әйҙәгеҙ танышайыҡ» пьесаларында ябай кешеләрҙең көндәлек тормошонан замандың киҫкен бәрелештәре үҫеп сыға: бер-береңә ҡарата иғтибарһыҙлыҡ, мөхәббәт мөнәсәбәттәрендә яһалмалылыҡ, ғәҙәти булмаған кешеләрҙе аңларға теләмәү, үҙ яҙмышыңа яуапһыҙ ҡарау, социаль һәм милли битарафлыҡ.
Башҡорт драматургияһының теорияһы
Драматургия теорияһына М. Ф.Ғәйнуллиндың «С.Мифтахов драматургияһы» (1959), «Ысынбарлыҡ. Конфликт. Характер» (1974), «Башҡорт трагедияһының үҫеү юлдары» (1985); Т. Ә. Килмөхәмәтовтың «М.Кәрим драматургияһы» (1979), «Башҡорт трагедияһының поэтика мәсьәләләре» (1984), «Драматургия һәм драматургтар» (1986), «Башҡорт драматургияһының поэтикаһы» (1995; 2‑се баҫма, 2008), «Халыҡсанлыҡ көсө» (1998); Р. Б.Әхмәҙиевтең «Драматургияла жанр формалары» (2003), «Хәҙерге башҡорт драматургияһы: конфликт тәбиғәте һәм жанр формаларының төрлөлөгө» (2003), «Конфликттар. Жанрҙар. Характерҙар» (2009) һәм башҡа хеҙмәттәр арналған.
Гастелло һәйкәле (Мәскәү)
Гастелло һәйкәле — Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы билдәле лётчик, Советтар Союзы Геройы, һуғыштың дүртенсе көнөндә үҙенең самолетын фашист танктары колоннаһына йүнәлтеп һәләк булған Николай Францевич Гастеллоға арналған мемориал. Һәйкәл 1985 йылда Мәскәүҙә, Гастелло урамы башында (Сокольники районы), уның Русаковская урамы менән киҫешкән ерҙән алыҫ түгел ҡуйыла. Скульпторы Борис Алексеевич Мачков (1931—1990 йылдар).
Тасуирлама
Н. Ф. Гастелло һәйкәле лётчиктың бронза бюсынан ғибәрәт, башында осоусылар шлемы, күҙлек, ә баш скульптураһы артында ялҡын телдәре. Бюст аҫҡа ҡарай тарая барған цилиндрик колонна формаһындағы постаментҡа ҡуйылған, унда ике гранит ҡанат урынлашҡан. Колонна өҫтөндә ҙур хәрефтәр менән «Гастелло» тигән яҙыу бар.
Асовка
Асовка (Үрге Асовка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хафиз
Хафиз (حافظ «ятҡа бикләүсе», «һаҡлаусы») — Ҡөрьәнде ятҡа бикләп, уны һаҡлаусы.
Хафизлыҡ
Ҡөрьәнде тулыһынса ятлап алып, Изге Китаптың йөкмәткеһен һаҡлап тороусы был кешеләрҙе мосолмандар Ҡөрьән хафиз («хафиз әл-Ҡүрьән») тип атай, улар мосолмандарҙың айырым дини ҡатламы һанала.
Күплектә — «хафаза» тип атала.
Хафиз тип шулай уҡ тиҫтәләрсә мең хәҙисте, уны тапшырыусыларҙы, шулай уҡ хәҙисте тапшырған кешеләрҙең шәхси сифаттарын, уларҙың ышаныслылығын, тоғро һүҙлелеген, хата-кәмселектәрен яттан белгән мөхәҙистәрҙе лә (хәҙис белгестәрен) атайҙар.
Тарихынан
Ҡөрьәнде ятҡа бикләүҙең, йәғни ятлап алыуҙың Ислам ҡомартҡыларын һәм тәүсығанаҡтарын һаҡлап ҡалыуҙа әһәмиәте бик ҙур. Ҡөрьән сүрәләре һәм аяттары, хәҙистәр Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе тере сағында уҡ махсус ятлап алыныла башлаған һәм артабан быуындан-быуынға тапшырыла барған.
Ҡөрьәндең үҙгәрешһеҙ һаҡланып килеүендә хафиздарҙың хеҙмәте ҙур. Ҡөрьәнде һәм хәҙистәрҙе ятлап алыу традицияһы бөгөнгәсә һаҡланып килә.
Билдәле хафиздар
Билдәле Ҡөрьән хафиздар иҫәбенә ошо шәхестәр инә
Хәйҙәрпаша порты
Хәйҙәрпаша порты, шулай уҡ Хәйҙәр-паша порты булараҡ билдәле (төр. Haydarpaşa Limanı) йәки Истанбул порты ҡаланың иң ҙур диңгеҙ порты, ролкерҙар һәм контейнерҙар өсөн терминал, Истанбулдың Хәйҙәрпаша районында, Босфорға көньяҡ инеү урынында, Хәйҙәрпаша вокзалынан алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Ул Төркиә дәүләт тимер юлдары (TCDD) ҡарамағында һәм илдең эске райондарын, шул иҫәптән сәнәғәт йәһәтенән үҫешкән райондарҙы хеҙмәтләндерә.
Ул — Истанбулдың иң ҙур порты һәм ҙурлығы буйынса Мәрмәр диңгеҙе төбәгендә Амбарла портынан ҡала икенсе порт. Йыллыҡ йөк күләме алты миллион метрик тоннанан ашыу булғанлыҡтан, ҙурлығы буйынса ул Төркиәнең Мерсин, Амбарла һәм Измирҙан ҡала дүртенсе порты.
Тарихы
Порт төҙөлөшөнә 1899 йылдың 20 апрелендә Анатолия тимер юлдары компанияһы нигеҙ һала, ул уны 1924 йылдың 24 майына тиклем файҙалана, был ваҡытта империяла революция була һәм 1927 йылдың 31 майында Төркиә Республикаһы урынлаштырыла.
Анатолия тимер юлы портты 1899 йылдың 20 апрелендә төҙөй башлай һәм уны 1924 йылдың 24 майында яңы ойошторолған Төркиә Республикаһы һатып алғанға тиклем файҙалана. 1927 йылдың 31 майында порт менән идара итеү Төркиә дәүләт тимер юлына (TCDD) тапшырыла.
1953 йылдың 5 февралендә Хәйҙәрпаша портын киңәйтеү эштәре башлана. Беренсе өлөшө 1954 йылда, ә икенсеһе 1967 йылда тамамлана.