cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гәрәев Вячеслав Юрьевич
Биографияһы
Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса шул уҡ йылда Краснокама районы Түбән Таҡыя һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай.
1979 йылдың авгусында ошо уҡ райондың Мүзәк урта мәктәбенең мәктәптән һәм кластан тыш эштәрҙе ойоштороусыһы итеп тәғәйенләнә.
1980 йылдың октябренән Краснокама район мәғариф бүлегенең хеҙмәткә өйрәтеү буйынса инспекторы.
1981 йылдың авгусынан Арлан, 1982 йылдың авгусынан — Краснокама районы үҙәге Николо-Берёзовка урта мәктәбе директоры. 1989—1990 йылдарҙа ошо мәктәптең тарих уҡытыусыһы.
1990 йылдың 26 ноябренән 1991 йылдың 10 июненәсә Нефтекама үҙбушатҡыстар заводының 2-се категориялы инженеры. 1991 йылдың 11 июнендә Нефтекама ҡалаһында яңы асылған 1-се лицейға директор итеп тәғәйенләнә һәм бөгөнгө көнгәсә шул вазифала эшләй.
Педагогик хеҙмәттәге юғары күрһәткестәре өсөн 1994 йылда «Башҡортостандың мәғариф отличнигы» билдәһенә, 2001 йылда «Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре», 2016 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була. 2018 йылдан Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы.
Күбәләк (ырыу)
Кубәләк - этник яҡтан теләү ырыуы менән бәйле башҡорт ырыуы табын составындағы ырыу.
Ырыуҙың билдәле вәкилдәре
Байым Ҡыҙраев Айгиз Баймөхәмәтов (яҙыусы), Айнур Мансуров (йырсы), Аҡкучукова Роза Сабирйән ҡыҙы (йырсы), Физалиә Рәхимова (Ғәлина) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ актрисаһы.
Ырыу составы
Ырыу тармаҡтары: байым, йыуашбай, ҡарағай, муса, сүбәй, сыуаш, сандыр, тоҡос, үтәй, һарт.
Этник тарихы
Тиләү улусынан Бабиш Аслаевтың 1680 йылда яҙылған үтенесендә күренеүенсә, уның олатаһы Күбәләк сығышы буйынса нуғай, XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында Табын улусының кенҙәше булған. Бабиштың атаһы һәм ул үҙе лә керҙәш булған. Уларҙы аҫабалыҡҡа яһаҡтың бер өлөшөн түләү шарты менән индергәндәр. Был керҙәштәрҙең тоҡомдары аҫабалыҡ хоҡуғына - Табын общинаһы ерҙәренең бер өлөшөнә хужа булыуға өлгәшә. Унан да бигерәк, улар яңы Күбәләк ырыуына - хатта Күбәләк атамаһын йөрөткән улусҡа нигеҙ һалған. 1722, 1733 йылдарҙағы документтарҙа Нуғай даруғаһында Күбәләк улусы билдәләнгән. Себер даруғаһында шулай уҡ Күбәләк-Табын улусы булған. Күбәләктәр табындарҙан шунда уҡ айырылмай. Тәүҙә улар Күбәләк-Табын улусын ойошторған, һуңынан табындарҙан айырылып, үҙ аллы улус ойошторған.
Күбәләк ырыуына бер нисә теләү араһы (ырыу тармаҡтары) ингән, шуның һөҙөмтәһендә Күбәләк ырыуын ҡайһы саҡта Күбәләк-Теләү ырыуы тип тә атайҙар.
1795 йылда Күбәләк улусы составында 277 йортта 2034 кеше иҫәпләнгән Абҙаҡ, Аслай, Байым, Балапан, Баттал, Ғәбдин, Ҡобағош, Ҡаҙаҡҡол, Мораҡай, Рәхмәт, Туйыш, Яйҡар һәм Йәнекәй ауылдары була. 1864-1865 йылдарҙа, ҡан-туғандаш улустар урынына территориаль улустар барлыҡҡа килгәс, берләштерелгән Күбәләк-Тиләү улусы барлыҡҡа килә.
Күбәләк улусы ауылдарының дөйөм характеристикаһы уларҙың XVIII быуаттың 30-сы йылдарында барлыҡҡа килеүен, нигеҙ һалыусыларҙың йә гидроним атамаларын йөрөтөүен күрһәтә. Халыҡ этник яҡтан бер төрлө булған, ярым күсмә малсылыҡ, кәсепселек һәм яңы үҙләштерелгән игенселек менән шөғөлләнгән.
Монголдар менән этник бәйләнештәре
Р. Ғ. Кузеев фекеренсә, күбәләк һәм теләү ырыуҙары ҡаратабын башҡорт ырыуына яҡын. Был ырыуҙар бөтә билдәләре буйынса көнсығыш табындарына ҡарай, шул уҡ ваҡытта уларҙың теле һәм мәҙәниәте ҡайһы бер үҙенсәлектәргә эйә. Бер нисә ғилми хеҙмәт авторы табындарҙың монгол сығышы тураһында фекерен дәлилләгән. Тикшеренеүселәр уларҙы монгол һәм бүрәт тавнангуттарына тиңләй. А. С. Сәлмәнов фекеренсә, табындар монгол телле татабтар тоҡомо булып тора.
Ә. 3. Әсфәндиәров Күбәләк ырыуы сығышын нуғайҙар менән бәйләгән. М. Ходарковский, Ю. А. Евстигнеев, М. Т. Тынышпаев фекеренсә, нуғайҙарҙың нигеҙен артабан ҡыпсаҡтар тарафынан ассимиляцияланған монгол манғыты ҡәбиләһе тәшкил иткән.
Этнонимы
Күбәләк этнонимының халыҡ этимологияһы башҡорт теленән тәржемә иткәндә һүҙмә-һүҙ « күбәләк» тигәнде аңлата.
Таралып ултырыу территорияһы
Кубәләктәр Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Белорет (Абҙаҡ) һәм Учалы (Ҡобағыш, Ҡаҙаҡҡол (һәм Оҙонғол һәм Баттал бүлендек ауылдары) райондарында йәшәй.
Ырыуҙың фамилиялары
Мансуровтар, Рамазановтар, Билаловтар, Мәғәсүмовтар, Аҡкучуковтар, Фазыловтар, Тоҡосовтар, Ғәлиуллиндар, Низамовтар һ. б.
Урал (Яңауыл районы)
Урал (Урал) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. Ямаҙы ауыл биләмәһенә ҡарай. Халҡы — 0 кеше.
Почта индексы — 452814, ОКАТО коды — 80259895004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Комедия
Комедия — трагедияға ҡапма-ҡаршы булараҡ, ижтимағи тормоштағы йәки көнкүрештәге көлкөлө яҡтарҙы сағылдыра. Унда кеше характерындағы етешһеҙ яҡтар, тормоштағы кире күренештәртәнҡит ителә.
Башҡорт әҙәбиәтендә Х. Ибраһимовтың «Башмағым», М. Кәримдең «Ҡыҙ урлау» исемле комедиялары был жанрҙың милли драматургияла үҫеш кимәлен билдәләүсе әҫәрҙәр рәтенә инә.
Яҡутск
Яҡутск (Дьокуускай, Якутск) — Рәсәйҙәге Саха Республикаһының баш ҡалаһы.
Осака
О́сака  (яп. 大阪市  О:сака-си (инф.) ) — Японияның халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында торған ҡалаһы. Ул Хонсю утрауының көньяғында  Йодо йылғаһының  Осако ҡултығына ҡойған ерендә  урынлашҡан. Шул уҡ исемдәге префектураның үҙәге. Хөкүмәт указына ярашлы, 1956 йылдан ҡала статусына эйә.
География
Осака  ҡалаһы Осака префектураһының көнбайыш өлөшөндәге Хонсю утрауында урынлашҡан. Япон диңгеҙенә сыға. Осаканың рельеф тигеҙлекле. Иң юғары нөктәһе —  Яңы Цурумиру, уның  бейеклеге- 37,5 м. Иң түбән нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 2,21 м. түбәндә  ятҡан Ниси-Едогава районындағы  Яматода.
Осака  ике плато һәм аллювиаль тигеҙлектә урынлашҡан. Платолар  ҡаланың  көнсығышында, уларҙың ҙуры - Уэмати башланғыс   плейстоцен платоһы, оҙонлоғо  12 км., төньяҡтан көньяҡҡа  Осака замогынан Сумиеси ғибәҙәтханаһына табан һуҙылған. Икенсеһе Абико, бәләкәйерәк һәм һуңғы плейстоценда барлыҡҡа килгән, оҙонлоғо - 8 км, һәм ул  көнсығыштан көньяҡҡа табан  Кацуяма  ҡурғанынан  Ямато йылғаһына тиклем етеп ята.
Осака аллювиаль тигеҙлеге   Йодо йылғаһының дельтаһында Ямато араһындағы яуым-төшөмдөң йыйылыуы арҡаһында  барлыҡҡа килгән. Был тигеҙлек ҡаланың ҙур өлөшөн биләп тора. Йодо йылғаһы Осаканың төп һыу артерияһы, ул ҡаланың төньяғында аға. Йылға үҙенең тамағында бер нисә тармаҡҡа  бүленә һәм  Кандзаки, Тэмма, Нэя, Додзима, Тоса-Хорикава, Адзи, Сиринаси,Кидзу йылғаларының дельтаһын яһай. Яңы тарихта йәшәгән ҡала кешеләре был тармаҡтарҙы күп һанлы каналдар менән тоташтырғандар, шуның өсөн Осаканы " Һыуҙың башҡалаһы" тип йөрөткәндәр. Был йылғалар ҡаланың сауҙаһын һәм транспортын үҫтерергә булышлыҡ итһәләр ҙә, күп тапҡырҙар  һыу баҫыуҙың сәбәпсеһе булып торған.1909 йылда дренаж  канал төҙөгәндән һуң һыу баҫыу туҡталған. Был каналға Яңы Йодо тигән исем биргәндәр. Ҙурлығы буйынса икенсе йылға пролетар — Ямато —  Осаканың көньяғында аға һәм ҡаланың  көньяҡ сиге ролен башҡара. Дренаж каналын төҙөгәнгә тиклем Ямато һәм Йодо йылғалары тәбиғи рәүештә ҡаланың төньяғында бергә ҡушылған булғандар, тик 1704  йылда уның тәбиғи юлын ҡаланы һыу баҫмаһын өсөн үҙгәрткәндәр. Йодо һәм Ямато  йылғаларының грунты йомшаҡ ҡомдан һәм балсыҡтан тора. Ҡалала яңы заманға тиклем йыш ҡына ҡоҙоҡтар ҡаҙыу  һәм ер аҫтындағы һыуҙарҙы алыу арҡаһында грунт емерелеп төшкән.
Осаканың климаты  Эске Япон диңгеҙ климаты зонаһына ҡарай. Ҡалала дымлы субтропиклы климат. Уртаса йыллыҡ температураһы  унда 1981-2010 йылдарҙа + 16,9 °C тәшкил иткән. Йәй, ғәҙәттә, эҫе, ә ҡыш сағыштырмаса йылы. Ҡар бик һирәк яуа. Уртаса йыллыҡ атмосфера баҫымы  1005,2 гПа тәшкил итә. Яуым-төшөм артыҡ мул түгел —  1981-2010 йылдарҙа йылына 1279,0 мм тәшкил итә. . Иң ямғырлы ваҡыт йылдың йәй һәм көҙ башында. Ел  күбеһенсә көнбайыштан йәки төньяҡ-көнсығыштан иҫә. Уның уртаса йыллыҡ тиҙлеге — 2,6 м/с. Ел йыш ҡына  Осакаға яр буйындағы һәм төньяҡтағы Едогава сәнәғәт райондарынан төтөнлө болоттар килтереп, һауаны бысрата. .
Тарих
Осаканың хәҙерге  урыны  борон-борондан   «Нанива» (яп. 難波, 浪華, 浪花 ) тип атала. Нанива һәм Намба ҡаланың үҙәк райондарының атамаһы булып тора. Император Котоку (596—654) хакимлыҡ иткән саҡта император һарайы Нанивала торған, ә урыны Японияның баш ҡалаһы урыны булған. Был урын Эске Япон диңгеҙе һәм ҡоро ерҙәге сауҙа юлдары киҫешкән урында тороп, Канто төбәгенән хәҙерге Киотоға барған ерҙә булған. "Кодзики" һәм "Нихон Секи" исемле  япон тарихи хроникалары буйынса б.э.т. 663 йылда хәҙерге Осака урынында, тап Едо йылғаһының дельтаһы янында Яматоны тәүге яулап алыусылар ярға төшкәндәр. Улар был ерҙәрҙә йәшәгән кешеләрҙең ҡәбиләләрен һуғышып еңеп, баҫып алып, күрше провинцияла Ямато дәүләтен төҙөгәндәр. Бер мең йылдан һуң, 638 йылда, император Тэмму Нанива ерендә ҡала төҙөй. VII-VIII быуаттарҙа ул бында императорҙарҙың резиденцияһын, йәғни башҡалаһын күсергән. VIII быуат башында дәүләт үҙәге Нара ҡалаһына күсерелгән, ә Нанива  эре коммерция һәм Японияның халыҡ-ара портлы ҡалаһы булып ҡалған. Әммә урта быуаттарҙа  ҡаланың  үҫеше туҡталып ҡалған, был иһә уны XV быуат башында бөлгөнлөккә төшөргән. 1496 йылда хәҙерге  Осака ҡалаһы районы урынында  Дзедо-синсю сектаһының үҙәге булған Исияма Хонган-дзи  монастыре төҙөлгән. Монастырь эргәһендә ҡала барлыҡҡа килә һәм  Осака (яп. 小坂, "Бәләкәй ауышлығы")исемен ала, ул һуңыраҡ заманса исеме Осака (яп. 大坂, 大阪 , "Ҙур ауышлығы") исеме менән алыштырыла.1580 йылда монастырь һәм ҡала сектант-буддистарҙың Ода Нобунага менән һуғышҡан саҡта  емерелә. Дүрт йылдан һуң улар урынында Нобунаганың вариҫы  Тоетоми Хидэеси тарафынан яңы замок һәм ҡала төҙөлә..
XVII—XIX быуаттарҙа Осакала сауҙагәрҙәр йәшәгән. Ҡала превратился "бөтә япон  банкына "әүерелә, уның кредиторҙары булып илдең барлыҡ сегундарыһәм провинцияларҙың әмирҙәре тора. Һатып-алыш итеү сәнғәттең үҫешенә килтерә, бигерәк тә укие-э гравюраларын һәм ябай кешеләр өсөн кабуки һәм бунраку театрҙарын барлыҡҡа килтерә.
XIX—XX быуаттарҙа Осака  ҙур индустриаль-хәрби үҙәк булып тора ,шуның арҡаһында  Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында америка бомбардировкаларынан ҙур зыян кисерә.
Осака ҡала  статусына 1889 йылдың 1 апрелендә эйә була . Император Мэйдзи  үҙенең рескрипты менән ҡала  статусын  бирә(11октябрь, 1911 йыл). Һуғыштан һуңғы Японияла был статус хөкүмәт указы менән раҫлан(1 сентябрь, 1956 йыл).
Беренсел  сектор
2010 йылдың 1 декабрендәге мәғлүмәттәр буйынса Осакала  468 ауыл хужалыҡтары эшләгән. Һөрөлгән ер майҙаны 8227 га. 2008 йылда был ҡалала 67 предприятие балыҡ тотоу һәм диңгеҙ продукттарын эшкәртеү менән булышҡан.
Икенсел сектор
Булған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 2009 йылда Осакала 209 636 предприятие теркәлгән, уларҙа  2 454 646 кеше эшләгән. . 2010 йылда ҡалала 6873 сәнәғәт предприятиелары һәм заводтар булған, унда  128 897 кеше эшләгән. Икенсел секторҙың табыш күләме  яҡынса 3 566 885 млн иена тәшкил иткән.
Өсөнсөл  секторы
Мәғлүмәттәр буйынса, 2007 йылдың 1июнендә  Осакала  21 675  күмәртәләп һатыу предприятиелары эшләгән, уларҙа  283 346 кеше эшләгән. Был предприятелар йыл эсендә  42 752 миллион 623 иена торған тауар һатҡан. Өлөшләп һатыу предприятиелары һаны - 31 521 булып,  уларҙа 197 855 кеше эшләгән. Уларҙағы йыллыҡ һатыу суммаһы  4 547 883 млн иена тәшкил иткән.
Транспорт
Осаканы    2 аэропорт хеҙмәтләндерә. Кансай халыҡ-ара аэропорты  даими халыҡ-ара рейстарын, эске рейстарҙың өлөшөн һәм йөк ташыу рейстарының күпселеген хеҙмәтләндерә. Был аэропорт Осака ҡултығындағы яһалма утрауҙа урынлашҡан. Осака халыҡ-ара аэропорты күберәк эске рейстарҙы ҡабул итә.
Ҡалала метрополитен эшләй, ул  йылына 912 млн пассажирҙы хеҙмәтләндерә. Бындағы метрополитен -донъяла иң эре метрополитен.
Ҡала халҡын муниципаль транспорт предприятиеһы һәм шәхси компаниялар  автобус менән йөрөтә.
Осакала ҡала яны тимер юл транспорты һәм  ҡала-ара тимер юл транспорты бар (Синкансэн).
Халҡы
2005 йылдың халыҡ иҫәбен мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Осаканың халҡы  2 628 811 кеше тәшкил итә;  кеше һаның үҫеше  2000 йылдан башлап 2005 йылдарға тиклем 1,2 % тәшкил иткән. Халыҡтың тығыҙлығы  км² -ҡа 11 836 кеше тәшкил итә. Канто Бөйөк ер тетрәүенән һуң ҡала халҡы күмәкләп иммиграцияға сыға, 1930 йылда Осака халҡы 2 453 573 кеше була, ул ваҡытта хатта Токио халҡынан да (2 070 913 кеше) күберәк була. Халыҡтың иң күп сағы — 3 252 340 кеше- 1940 йылда була. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа  халыҡтың байтаҡ өлөшө ҡала янындағы ҡаласыҡтарҙа йәшәүҙе хуп күрә һәм унда күсеп китә.
Осакала иң ҙур корея халыҡтары ойошмаһы йәшәй.Улар япон теленең кансай диалектында һөйләшә.
Мәғариф
2011 йылдың1 майына мәғариф учреждениеларының һаны  .
Һаулыҡ һаҡлау
2009 йылдың 1 октябрендә медицина учреждениеларының һаны .
Административ төҙөлөшө
Осака 24  (яп. 区 ) районына бүленгән.
Спорт
Сересо Осака клубы   Джей-Лигала уйнай. 2013 йыл сезонында ул Джей -Лигала тороп ҡалған. Икенсе команда — Гамба Осака-Азиялағы иң уңышлы уйнаған команда. 2012 йыл сезонындағы уйындарҙам был команда  17 урынды ҡала һәм Гамба Осаканың беренсе дивизионына сыға.
Трагедия (жанр)
Трагедия — драманың боронғо жанры. Унда башлыса хәл итеп булмаҫлыҡ ҡаршылыҡтар һүрәтләнеп, геройҙарҙың характеры фажиғәле хәлдәрҙә, һәләкәткә илтә торған тиңһеҙ көрәштә асыла. Трагедияның нигеҙенә һалынған конфликт төп геройҙың фажиғәле үлеме менән хәл ителә.
Башҡорт әҙәбиәтендә трагедияның юғары өлгөһөн Мостай Кәрим бирҙе: «Ай тотолған төндө», «Салауат», «Ташлама утты, Прометей!» әҫәрҙәре Башкортостанда ғына түгел, бөтә ил күләмендә ҙур баһа алды.
Лагодовская Елена Фёдоровна
Лагодовская Елена Федоровна (Олена Федорівна Лагодовська; 1899—1958) — украин совет археолог ы, тарих фәндәре кандидаты.
Биографияһы
1899 йылдың 15 июлендә Одесса уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
1917 йылда гимназияны тамамлап, Ленинградта урта белем ала. 1919 йылда Житомирға күсенә, унда 1925 йылда Житомир ҙа Халыҡ мәғарифы институтының ижтимағи фәндәр факультетын тамамлай (хәҙерге ваҡытта Иван Франко исемендәге Житомир дәүләт университеты). 1920 йылдан уҡытыу эше менән параллель рәүештә Волынск фәнни-тикшеренеү музейында (хәҙерге Житомир өлкә -край музейында) эшләй башлай. 1926 йылдан 1930 йылға тиклем Дәүләт матди мәҙәниәт тарихы академияһындә (ГАИМК) һәм Лениград дәүләт университетында (ЛГУ, хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт университеты) аспирантурала уҡый.
Украинаның мегалим мәҙәниәте тураһында аспирантураны тамамлап, диссертация яҡлағас, Елена Лагодовская Одесса тарих-археология музейына (хәҙерге Одесса археология музейына) эшкә ебәрелә. Артабан, 1939 йылда Украина ССР Фәндәр академияһының Археология институтына күскәс, гүмеренең аҙағына тиклем өлкән фәнни хеҙмәткәр булып эшләгән, ә 1944 йылдан 1949 йылга тиклем ошо институттың боронғо археология бүлеге менән етәкселек иткән.
Е. Ф. Лагодовская Украинала күп кенә эре археологик экспедициялар менән етәкчелек итә, уның экспедицион етәкселәре араһында Пётр Ефименко (Воронеж өлкәһе һәм Сыуаш АССР) һәм Сергей Гамченко (Украина ССР-ы территорияһында) була.
Украинаның иң боронғо тарихына башланған металл осоро — уның эҙләнеүҙәр даирәһе. Мегалик һәйкәлдәрҙе өйрәнеү, усат культураһын асыу һәм өйрәнеү, Волыньдың һуңғы риполь осоры ҡомартҡыларын тикшереү, шулай уҡ Украина территорияһында боронғо ям мәҙәниәтен өйрәнеү кеүек эштәр уның исеме менән бәйле. Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы.
Үтәгән (Әбйәлил районы)
Үтәгән (Утяганово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 447 кеше. Почта индексы — 453625, ОКАТО коды — 80201807005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1834 йылда Рауилдан 26 ғаилә Үтәгән ауылына нигеҙ һала. Уға нигеҙ һалыусы — үрядник Үтәгән Ибраһимов, уның улы Ҡурамша. Бында уның атаһы Ибраһим Юлъяҡшин да күсеп килгән. Фамилияларҙы башлап ебәргән бер-ике кеше була. Был — 1795 йылғы Ғайса Мөхәмәтйәров,; уның балалары Хәлиулла, Нәбиулла, Фазулла. Ғайса Усмановтың 1811 йылғы ҡустыһы Аллабирҙе Мырҙағол улы Бирҙеғолов,, уның туғандары Хоҙайбирҙе, Шаһимөхәмәт.
X ревизия мәғлүмәттәре буйынса Үтәгән ауылында 35 ихатала 260 кеше, шул иҫәптән 50 типтәр йәшәгән. 1920 йылда 98 йортта 500 кеше була.
Рядовой Зәйнәғәбдин Абзанов 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша, ике көмөш миҙал ала.
Ауыл халҡы май уртаһынан алып август аҙағына тиклем Күлдәш, Ермәкүлгән, Йыһан Айғыр йылғалары буйҙарында күсеп йөрөгән (23 ихатанан 18 ылау). 116 кешегә 176 ат, 150 һыйыр, 150 һарыҡ, 25 кәзә тура килгән. 1842 йылда 8 бот ужым һәм 280 бот яҙғы иген генә сәселә.
Галуа теорияһы
Галуа теорияһы — яландар теорияһының ҡайһы бер мәсьәләләрен, ниндәйҙер мәғәнәлә уларҙы ябайыраҡ итеп, төркөмдәр теорияһы телендә әйтеп бирергә мөмкинлек биреүсе, алгебраның бүлеге ул. Эварист Галуа был теорияның төп раҫлауҙарын бирелгән күпбыуындың (рациональ коэффициентлы) тамырҙары алмаштырмалары терминдарында әйтеп бирә; ул «төркөм» терминын, композицияға ҡарата йомоҡ һәм тождестволы алмаштырмаһы булған алмаштырмалар күмәклеген һүрәтләү өсөн беренсе булып ҡулланыусы була.
Ҡушымталар
Галуа теорияһы түбәндәге классик мәсьәләләрҙе сығарыуға берҙәм күркәм ҡараш булдыра:
Тамырҙар симметрияһы
Тамырҙар симметрияһы — күпбыуын тамырҙары күмәклегендәге шундай алмаштырмалар, улар өсөн тамырҙары ҡәнәғәтләндергән рациональ коэффициентлы теләһә ниндәй алгебраик тигеҙләмәне (бер нисә үҙгәреүсәнле),   алмаштырылған тамырҙары ла ҡәнәғәтләндерә.
Миҫал: квадрат тигеҙләмә
ax^2+bx+c икенсе дәрәжә күпбыуынының x=-b/(2a) нөктәһенә ҡарата симметрик ике тамыры x_1 һәм x_2 бар. Ике варианттың булыуы мөмкин:
Ҡатмарлыраҡ миҫал
күпбыуынын ҡарайыҡ.
Уның тамырҙары:.
Был күпбыуын тамырҙарының 4!=24 төрлө алмаштырмалары бар, ләкин улар бөтәһе лә симметрия түгелдәр. Галуа төркөмө элементтары рациональ коэффициентлы теләһә ниндәй алгебраик тигеҙләмәләрҙе һаҡларға тейеш.
Бынан тыш, (a+b)^2=8 булыуын күрергә була, ләкин (a+c)^2=12. Шуға күрә алмаштырмаһы төркөмгә инмәй.
Ахыр килеп, күпбыуындың Галуа төркөмө дүрт алмаштырманан тора икәнен табабыҙ: һәм -ға изоморфлы Клейндың дүртенсе тәртиптәге төркөмө була.
Яландар теорияһы терминдарында әйтеп биреү
Был телдә күпбыуын тамырҙары «симметрияларына» ҡағылышлы бөтә раҫлауҙарҙы әйтеп биреп була. Атап әйткәндә, был күпбыуындың коэффициенттары K яланына инһен, ти. K яланының күпбыуын тамырҙары менән L алгебраик киңәйтелеүен ҡарайыҡ. Ул саҡта күпбыуындың Галуа төркөмө — K яланының элементтарын урынында ҡалдырыусы, L яланының автоморфизмдар төркөмө, йәғни L\supset K киңәйтелеүенең Галуа төркөмө. Мәҫәлән, алдағы миҫалда киңәйтелеүенең Галуа төркөмө ҡаралды.
Хәл итерлек төркөмдәр һәм тигеҙләмәләрҙе радикалдарҙа сығарыу
Полиномиаль P(x)=0 тигеҙләмәләренең сығарылыштары радикалдарҙа күрһәтеләләр шул саҡта һәм бары шул саҡта ғына, әгәр был тигеҙләмәнең Галуа төркөмө хәл итерлек булһа.
Теләһә ниндәй n өсөн n-се дәрәжәләге шундай тигеҙләмә бар, уның Галуа төркөмө S_n симметрик төркөмөнә изоморфлы, йәғни бөтә мөмкин булған алмаштырмаларҙан тора. S_n төркөмдәре n>4 булғанда хәл итерлек булмағанлыҡтан, тамырҙары радикалдар ярҙамында күрһәтелә алмаған n-сы дәрәжә күпбыуындар бар — Абель — Руффини теоремаһы.
Тәре яуҙары
Тәре яуҙары — Көнбайыш Европанан XI—XV быуаттарҙа мосолмандарға ҡаршы, уларға ғына ҡаршы түгел, ойошторолған дини хәрби походтар серияһы. Тар мәғәнәлә — 1096—1291 йылдарҙа беренсе сиратта Иерусалимды, Господень (Аллаһының) табуты менән бергә, «ҡотҡарыуға», Фәләстинға, сәлжүктәргә ҡаршы йүнәлтелгән, поход. Киң мәғәнәлә — шулай уҡ Рим Папалары иғлан иткән башҡа походтар, шул иҫәптән, Балтик буйы мәжүсиҙәрен христиандарға әйләндереү һәм Европалағы еретик һәм антиклерикаль ағымдарын (катарҙар, гуситтар һ.б.) баҫтырыу маҡсатында ойошторолған һуңғы походтар.
Барлыҡҡа килеү тарихы
«Тәре йөрөтөүселәр» тигән атама походта ҡатнашыусылар өҫ кейемдәренә тәре тегеп йөрөгәнлектән барлыҡҡа килгән. Ҡатнашыусыларҙың гонаһтары ярлыҡалана тигән ышаныу тыуҙырылғанға, походҡа рыцарҙар ғына түгел, ябай халыҡ та, хатта балалар ҙа ҡушылған (ҡарағыҙ: Балаларҙың тәре походы).
Иерусалимды сәлжүктәрҙән ҡотҡарыу идеяһын рим папаһы Григорий VII тәүгеләрҙән булып күтәреп сыҡҡан һәм походтың етәксеһе булыу теләген белдергән. Уның саҡырыуына 50 000 энтузиаст ҡушылырға әҙер булған, ләкин папаның герман императоры менән көрәше был идеяның һауала эленеп ҡалыуына килтергән. Григорийҙың вариҫы, папа Виктор III, гонаһтары ярлыҡауын вәғәҙәләп, ләкин үҙенең ҡатнашмаясағын белдереп, үҙенән алда эшләгән папаның походҡа саҡырыуын ҡабатлаған. Мосолман баҫҡынсылығынан яфаланған Пиза, Генуя, башҡа итальян ҡалалары халҡы Африка ярҙарына флот әҙерләгән булған. Экспедиция тарафынан Туниста ике ҡала яндырылған булған, ләкин был эпизод киң резонанс алмаған.
Күп халыҡ ҡатнашлығындағы тәре походының дәртләндереүсеһе, Пикардиянан сыҡҡан ҡушаматы Пустынник (донъяуи рәхәтлектәрҙән баш тартып, кешеләрҙән ситләшеп йәшәүсе монах) булған, ябай хәйерсе Пётр Амьенский булған. Голгофаға Господень (Аллаһы тәғәлә) табутын күрергә барғанда, фәләстан диндәштәрен ҡыҫырыҡлауҙарын күҙәтеү уның күңелендә көслө нәфрәт тойғоһо уятҡан. Патриархтан ярҙам үтенеп яҙылған хат алып, Пётр Римгә папа Урбан II-гә юлланған, һуңынан, алам-һалам кейеп, ялан аяҡ, ялан баш көйө һәм ҡулына тәре тотоп, Европаның ҡала-ауылдары буйлап, ҡайҙа мөмкин булһа, шунда христиандарҙы һәм Господень табутын ҡотҡарыу өсөн поход кәрәклеген вәғәзләп йөрөгән. Уның һүҙгә оҫталығына иҫтәре киткән ябай кешеләр Пётрҙы изге тигәндәр, иҫтәлеккә уның ишәгенең бер төк йөнөн йолҡоп алыуҙы ла бәхеткә һанағандар. Шулай итеп, идея бик киң таралған һәм популяр булған.
Беренсе тәре походы
Беренсе тәре йөрөтөүселәр походы 1095 йылдың ноябрендә папа Урбан II-нең француз ҡалаһы Клермон-Ферран сиркәү соборында ялҡынлы вәғәзе артынса уҡ башланған. Шунан бер аҙ алдараҡ византий императоры Алексей I Комнин Урбанға һуғышсан төрөк-сәлжүктәр һөжүмен кире ҡайтарыу кәрәклеген үтенеп (үҙҙәренең башлығы Сәлжүк исеме менән аталғандар) мөрәжәғәт иткән. Мосолман төрөктәрҙең ябырылыуын христианлыҡҡа янағанын аңлап, папа тәхетенә ымһынған икенсе претендент менән көрәш барышында йәмәғәтселек фекерен үҙенең яғына ауҙарыу маҡсатында ла, папа Урбан императорға ярҙам итергә риза биргән; шуның менән бергә, әлбиттә, уның Изге ерҙе сәлжүктәрҙән тартып алыу маҡсаты ла булған. Папаның телмәре күп тапҡырҙар халыҡ энтузиазмы һәм "Был эшкә Алла ихтыяры! Алла шулай теләй!"тип ҡысҡырыуҙары менән өҙөлгән. Урбан II походта ҡатнашыусыларға бурыстарын юҡҡа сығарыу һәм Европала тороп ҡалған ғаиләләре тураһында хәстәрлек күреүҙе вәғәҙәләгән. Шунда уҡ, Клермонда, теләгәндәр тантаналы ант иткән һәм, нәҙер әйтеп, кейемдәре өҫтөнә ҡыҙыл туҡыма киҫәктәренән тәре теккәндәр. Шунан киткән инде «тәре йөрөтөүселәр» тигән һүҙ һәм миссияның атамаһы — «Тәре походы» .
Дөйөм илһамланыу тулҡынында беренсе поход үҙ маҡсатына ирешкән. Артабан Иерусалим һәм Изге ерҙе тағы мосолмандар баҫып алған, һәм ошо ерҙе азат итеү маҡсатында Тәре походтары ойошторолған. Һуңғы (туғыҙынсы) Тәре походы тәү мәғәнәһендә 1271—1272 йылдарҙа ойошторолған. Шулай уҡ «Тәре» походтары тип аталған һуңғы яуҙар XV быуатта ойошторолған һәм гуситтарға һәм ғосман төрөктәренә ҡаршы йүнәлтелгән булған.
Көнсығышта
Христианлыҡ та, шулай уҡ ислам да бөтөн донъяла хакимлыҡ итергә тәғәйенләнгән булыуҙарына берҙәй ышанғандар. Исламдың тәүге йөҙйыллыҡтарҙағы уңыштары европа христианлығына етди ҡурҡыныс менән янаған: ғәрәптәр Сүриәне, Фәләстанды, Мысырҙы, төньяҡ Африканы, Испанияны яулап алған. VIII быуат башы бик киҫкен ваҡиғаларға бай булған: Көнсығышта ғәрәптәр Византияның яҡын көнсығышында Кесе Азия сиктәренә саҡлы күпселек территорияһын баҫып алған һәм империяның йәшәү өсөн мөһим булған ошо регионына янаған, ә Көнбайышта Пиреней артына үтеп инергә ынтылған. Лев III Исаврҙың һәм Карл Мартеллдың еңеүҙәре ғәрәп экспансияһын туҡтатҡан, ә мосолман диненең артабанғы таралыуы мосоман донъяһының сәйәси тарҡалыуы арҡаһында туҡтап ҡалған. Хәлифәт үҙ-ара дошманлашҡан өлөштәргә бүленгән.
X быуаттың икенсе яртыһында Византия империяһы хатта элегерәк юғалтҡан ерҙәрен кире ҡайтара алған: Никифор Фока ғәрәптәрҙән Критты, Сүриәнең бер өлөшөн, Антиохияны тартып алғандар. XI быуатта ваҡиғалар торошо тағы ла мосолмандар файҙаһына үҙгәргән. Василий II (1025) вафатынан һуң византий тәхетен бер-берен йыш ҡына алмаштырған көсһөҙ императорҙар биләгән. Юғары властың көсһөҙлөгө, көнсығыш империяға Европала ла Азияла ла етди ҡурҡыныс янаған был осорҙа, Византияға бигерәк тә зыянлы булған. Алғы Азияла сәлжүктәр Көнбайышҡа һөжүмен ҡабатлап торған. Шакир-бәк (1059 йылда вафат булған) һәм Тоғрул-бәк (1063 йылда вафат булған) етәкселегендә улар үҙенең власына Иран һәм Месопотамияның күп өлөшөн буйһондорған. Шакир Алып-Арыҫлан Кесе Азияның (1067—1070) шаҡтай өлөшөн бөлгөнлөккә төшөргән һәм Манцикерт эргәһендә император Роман Диогенды (1071) әсирлеккә алған. 1070 һәм 1081 йылдар араһында сәлжүктәр мысыр Фатимидтарынан Сүриәне һәм Фәләстанды (Иерусалимды — 1071—1073 йылдарҙа, Дамаскты 1076 йылда) тартып алған, ә Сөләймән, Ҡотломыш улы, Тоғрул-бәктең ике туған улы, византийҙарҙан 1081 йылда бөтөн Кесе Азияны тартып алған; Никея баш ҡала итеп иғлан ителгән. Ахырҙа, төрөктәр Антиохияны ла алған (1085). Яңынан, VIII быуаттағы кеүек, дошмандар Константинополдең эргәһендә генә торған. Шул уҡ ваҡытта империяның европа провинцияларына (1048 йылдан), хатта баш ҡала диуарҙарына килеп етә яҙып, халыҡты ҡурҡыныс бөлгөнлөккә төшөрөп, бер туҡтауһыҙ бәшнәктәр һәм уғыҙҙар һөжүм иткән. 1091 йыл империя өсөн иң ауыр йыл булған: Чаха етәкселегендәге төрөктәр Константинополгә диңгеҙҙән һөжүм әҙерләгән, ә бәшнәк ғәскәре баш ҡала эргәһенә килеп еткән булған. Император Алексей I Комнин, үҙ ғәскәре менән генә ҡаршы тороп, уңышҡа өлгәшә алмаған: Балҡан ярымутрауына килеп урынлашырға ынтылған итальян норманндарына ҡаршы торған һуңғы йылдарҙа император ғәскәре көсө байтаҡ сарыф ителгән булған.
Көнбайышта
Көнбайышта XI быуат аҙағына башҡа дин тотоусыларға (кафырҙарға) ҡаршы көрәшкә саҡырыу өсөн уңайлы шарттар тыуҙырған төрлө сәбәптәр кәйеф һәм шарттар өлгөргән саҡта император Алексей I Комнин мөрәжәғәт иткән: төрлө рухи батырлыҡтарҙа һәм, һүҙ ыңғайында әйткәндә, изге урындарға ғибәҙәт (зыярат) ҡылыуҙарҙа сағылыш тапҡан дини хис-тойғолар артыҡ көсәйгән һәм аскетик кәйеф үҫешкән.
Тағы етмәһә, 1054 йылда Христиан сиркәүе тарҡалыш (раскол) кисергән — католиктар һәм православныйҙар бер-береһен анафемаға дусар иткән, йәғни хурлыҡ тамғаһы һуҡҡан.
Элек-электән изге ерҙәргә күп ғибәҙәт ҡылыусылар Фәләстанға Аллаһ (Господень) табутына йүнәлгәндәр; 1064 йылда, мәҫәлән, майнц архиепискобы Зигфрид ете мең пилигрим (мосафир, сәйәхәтсе, илгиҙәр) төркөмө менән Фәләстанға йүнәлгән. Ғәрәптәр изге ерҙәргә ғибәҙәт ҡылыуға ҡамасауламағандар, ләкин христианлыҡ хис-тойғолары ҡайһы берҙә мосолман фанатизмынан ныҡ ғәрләнгән: шулай, фатимид хәлифе Әл-Хәким ибн-Әмриллах 1009 йылда Господень изге табуты Храмын емерергә ҡушҡан. Шул саҡта уҡ, ошо ваҡиғалар тәьҫирендә, папа Сергий IV изге һуғыш тураһында уңышһыҙ вәғәздәр һөйләгән (Әл-Хәким үлгәндән һуң, хәйер, емерелгән храмдар тергеҙелгән). Фәләстанда төрөктәрҙең раҫланыуы христиандарҙың изге ерҙәргә зыярат ҡылыуын артығы менән ҡыйынлаштырған, ҡиммәтлегә һәм хәүефлегә әйләндергән: пилигримдар йыш ҡына мосолман фанатизмы ҡорбаны булған. Ғибәҙәт ҡылып ҡайтҡан пилигримдарҙың тәьҫораттары дингә бирелгән халыҡта изге ерҙәрҙең хәсрәтле хәленә ҡарата ҡайғылы тойғолар һәм башҡа диндәгеләргә нәфрәт тыуҙырған. Дини илһамланыуҙан тыш, шул уҡ йүнәлештә көслө тәьҫир итеүсе башҡа мотивтар ҙа булған. XI быуатта халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенең һуңғы шаңдауы (норманндар һәм уларҙың күсенеүҙәре) — күсенеп йөрөүҙәргә дәрт бер юлы һүнмәгән булған әле. Феодал ҡоролош рыцарь синыфы вәкилдәре араһында үҙ илендә көсөн ҡулланыу мөмкинлеге алмаған һәм ҡайҙа яҡшы, шунда китергә әҙер, нимәлер табыуға өмөт иткән байтаҡ контингент (мәҫәлән, барон ғаиләләренең кесе ағзалары) барлыҡҡа килтергән. Ауыр ижтимағи-иҡтисади шарттар арҡаһында йәмғиәттең түбән ҡатлам кешеләре тәре яуҙарына эйәреп киткән. Көнбайыштың ҡайһы бер илдәрендә (мәҫәлән, тәре йөрөтөүселәрҙең иң күп контингентын биргән Францияла) XI быуатта төрлө стихиялы афәттәр: һыу баҫыу, иген уңмау, ҡырҡыу сирҙәр арҡаһында күмәк халыҡтың хәле сыҙап торғоһоҙға әйләнгән. Италияның бай сауҙа ҡалалары христиандарҙың Көнсығышта раҫланыуынан сауҙа табышы алыу ниәтенән тәре йөрөтөүселәр тотонған хәрәкәтте хуплаған.
Беренсе тәре походы (1096—1099)
Беренсе поход 1096 йылда башланған. Күп һанлы һәм яҡшы ҡоралланған ополчениены (регуляр армияға ярҙам итеү йөҙөнән башлыса үҙ теләге менән йыйылған ғәскәр) граф Раймунд IV Тулузлы (ул ғәскәрҙе көньяҡ Франциянан килтергән һәм уға папа легаты ҡушылған), Бөйөк Гуго, граф Гуго де Вермандуа (француз короле Филипп I-нең туғаны), Блуа һәм Шартр графы Этьен II де Блуа (Стефан), Нормандия герцогы Роберт III Куртгёз, Фландрия графы Роберт II, Түбәнге Лотарингия герцогы Готфрид Бульонлы, ағай-энеһе Евстахий III, граф Булони, һәм Балдуин I Иерусалимлы менән, шулай уҡ туғанының улы Кесе Балдуин II Иерусалимлы (Бодуэн), Антиохия кенәзе Боэмунд I Тарентлы (Роберт Гвискарҙың улы), Боэмунд туғанының улы Танкред Тарентлы етәкләгән. Төрлө юлдар менән Константинополдә йыйылған тәре йөрөтөүселәр һаны бер нисә мең кеше тәшкил иткән. Константинополдә тәре йөрөтөүселәрҙең күп башлыҡтары, Алексейға ҡарата ленный бойондороҡлоҡта (бер феодалдарҙың (вассалдар, министериалдар) икенселәренә (сеньорҙарға) шәхси буйһоноуы) торғанлыҡтан, үҙҙәренең буласаҡ яулап алыуҙарын көнсығыш империяның өлөшө тип таныған һәм шуға ярашлы уға ант килтергән. Алексей бындай һөҙөмтәгә еңел генә өлгәшмәгән: ҡорал менән ҡурҡытыуға тиклем барып еткән (Готфрид Бульонлыны антҡа мәжбүр иткән). Уларҙың ғәскәре берҙәм ойошҡан армия булмаған — походҡа юлланыусы һәр феодал үҙенең вассалдарын йәлеп иткән, ә уларҙың артынан тыуған ерҙәренән крәҫтиәндәр ҡуҙғалырға мәжбүр булған. 1097 йылдың апрелендә тәре йөрөтөүселәр Босфорҙы аша сыҡҡан. Тиҙҙән византийлылар сдалась Никеяны баҫып алған, ә 1 июлдә тәре йөрөтөүселәр Дорилей янында Килиж-Арыҫлан солтанды ҡыйратҡан һәм бының менән үҙҙәренә Кесе Азия аша юл һалған. Артабанғы хәрәкәтендә тәре йөрөтөүселәр төрөктәргә ҡаршы көрәштә Кесе Әрмәнстан кенәздәре йөҙөндә аҫыл союздаш тапҡан һәм уларға таяныс булған. Балдуин, төп ғәскәрҙән бүленеп ҡалып, утвердился в Эдессала нығынған. Тәре йөрөтөүселәр өсөн был, шунан башлап көнсығыш сик форпостын кәүҙәләндергән ҡаланың урынлашыуы буйынса, бик мөһим булған. 1097 йылдың октябрендә тәре йөрөтөүселәр Антиохияны ҡамауға алған, һәм икенсе йылдың июнендә генә бөтөнләй буйһондорған. Антиохияла тәре йөрөтөүселәр, үҙ сиратында, муссуль әмире Кербога тарафынан ҡамалған, һәм аслыҡҡа мәжбүр ителеп, ҙур ҡурҡыныс аҫтына ҡуйылған булған; шулай ҙа улар, Кербоганы тар-мар итеп, ҡаланан сыҡҡан. Раймунд менән оҙаҡҡа һуҙылған низағтан һуң, ҡолатылмаҫ борон уҡ башҡа тәре йөрөтөүселәр башлыҡтарын был ҡаланы үҙенә тапшырыу ризалығын бирергә мәжбүр иткән Боэмунд, Антиохияны яулаған. Антиохия өсөн бәхәстәр барғанда, яй ҡуҙғалыу менән риза булмаған ғәскәрҙә тулҡыныу күҙәтелгән, һәм кенәздәр, низағлашыуҙы туҡтатып, артабан хәрәкәт итергә мәжбүр булған. Бындай хәл аҙаҡ та күҙәтелгән: ғәскәр Иерусалимға ынтылғанда, башлыҡтар һәр яулап алынған ҡала өсөн бәхәсләшкәндәр.
1099 йылдың 7 июнендә тәре йөрөтөүселәрҙең ҡарашына, ахырҙа, изге ҡала асылған, ә 15 июлдә, мосолмандарҙы ҡотосҡос һуйып-киҫеп, уны яулап алғандар. Иерусалимда власҡа Готфрид Бульонлы эйә булған. Ашкелон (Аскалон) эргәһендә мысыр ғәскәрен тар-мар итеп, египетское войско, ул был яҡтан күпмелер ваҡытҡа тәре йөрөтөүселәрҙең баҫып алыуҙарын тәьмин иткән. Готфрид үлгәс, Эдессаны Кесе Балдуинға тапшырған Өлкән Балдуин иерусалим короле булып ҡалған. 1101 йылда Кесе Азияға Ломбардиянан, Германиянан һәм Франциянан, башында танылған һәм бай рыцарҙар торған икенсе ҙур тәре йөрөтөүселәр ғәскәре килгән; ләкин был ғәскәрҙең күпселеге бер нисә әмирҙең берләшкән көстәре тарафынан ҡырылған. Шул уҡ ваҡытта Сүриәлә нығынған тәре йөрөтөүселәр (уларҙың һаны бер туҡтауһыҙ килгән яңы пилигримдар иҫәбенә артҡан) күрше мосолман хөкөмдарҙарына ҡаршы ауыр көрәш алып барырға тейеш булған. Боэмунд уларҙың береһе тарафынан әсирлеккә алынған булған, әрмәндәр уны һатып алған. Бынан тыш, тәре йөрөтөүселәр 1099 йылдың яҙынан бирле диңгеҙ яры буйы ҡалалары өсөн гректар менән һуғышҡан. Кесе Азияла византийлылар байтаҡ ҡына территорияны кире ҡайтара алған; тәре йөрөтөүселәр менән йыраҡ ятҡан сүриә һәм киликий өлкәләре өсөн һуғышып көстәрен сарыф итмәһәләр, уларҙың уңышы байтаҡҡа күберәк булған булыр ине. Ахырҙа, хәрәкәт башланғаны бирле төрлө ҡалаларға эйә булыу өсөн тәре йөрөтөүселәр үҙ-ара низағлашҡандар. Иерусалим короллегенә оҙаҡламай барлыҡҡа килгән Тамплиерҙар һәм госпитальерҙар рухи-рыцарь ордендары (Мальтийлы ордены-иоанниттар) байтаҡ ярҙам күрһәткән. Мосулда власҡа (1127) Имад-ад-Дин Занги килгәс, тәре йөрөтөүселәргә етди ҡурҡыныс тыуған. Ул үҙенең власы аҫтында тәре йөрөтөүселәр биләмәләре эргәһендә ятҡан бер нисә мосолман биләмәһен берләштергән, һәм бөтөн Месопотамия һәм Сүриәнең байтаҡ өлөшөн биләгән бик ҙур һәм көслө дәүләт барлыҡҡа килтергән. 1144 йылда ул, ҡаланы һаҡлаусыларҙың батырҙарса ҡаршы тороуына ҡарамай, Эдессаны алған. Был бөлгөнлөк хаҡындағы хәбәр Көнбайышта тағы ла тәре йөрөтөүселәрҙең илһамланыуына килтергән һәм икенсе тәре яуында сағылған. Бернард Клервослының вәғәзе король Людовик VII етәкләгән бик күп француз рыцарҙарын күтәргән; һуңғараҡ Бернард тәре походтарына герман императоры Конрад III лә ылыҡтырған. Конрад артынан туғанының улы Фридрих Шваблы һәм башҡа бик күп герман кенәздәре лә эйәргән.
Лыаесъшор
Лыаесъшор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямаю йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Тәре яуҙары
Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәре
Беренсе тәре походы тамамланғандан һуң Левант территорияһында дүрт христиан дәүләтенә нигеҙ һалынған. Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәре ул саҡта Европаның Һиндостан һәм Ҡытай менән сауҙа юлы үткән территорияларҙы тулыһынса биләгән. Мысыр был сауҙанан киҫелеп ҡалған булған. Тәре йөрөтөүселәр дәүләттәрен ситләтеп үтеп, иҡтисади төшөмлө тауарҙы Бағдад юлынан Европаға ташыу бөтөнләй мөмкин булмаған. Шулай итеп, тәре йөрөтөүселәр был сауҙа эшендә күпмелер монополияға эйә булған. Яңы, мәҫәлән, Европа менән Ҡытай араһында, сауҙа юлдары үҫешенә шарттар барлыҡҡа килгән, Иҙел буйлап сауҙа юлынан барып, Дон тамағынан, кәмәләрҙе һөйрәп күсерә торған урын (переволока) аша үтеп, артабан славян ерҙәренә һәм Балтиҡ диңгеҙенә ҡойған йылғаларға, һәм иҙел-дон юлына сыҡҡан. Бында тап беренсе тәре походынан һуң Рустең сәйәси үҙәге, халыҡ-ара йөктәрҙең Иҙел бассейнынан Көнбайыш Двинаға, кәмәләрҙе һөйрәп сығара торған урынға, күсеүе һәм шулай уҡ Иҙел Болғарының иҡтисади һәм сәйәси күтәрелеше сәбәптәрен күреп була. Тәре йөрөтөүселәрҙең иҙел-дон һәм Кура йылғаһы буйы сауҙа юлдары үткән Көнбайыш Двина һәм Неман тамаҡтарын, Константинополде баҫып алыуы, шулай уҡ шведтарҙың Нева тамағын баҫып алырға уҡталыуын ошо төр сауҙа юлдарына контроль урынлаштырыуға ынтылыу тип баһаларға кәрәк. Ул саҡтағы Көнбайыш Европаның төньяҡ-көнбайыш өлөшөнөң, көньяғы менән сағыштырғанда, иҡтисади күтәрелеше сәбәпле, европалылар өсөн Балтиҡ диңгеҙе һәм артабан Төньяҡ-Көнсығыш Русь аша Көнсығыш менән сауҙаһы иҡтисади яҡтан отошло булған. Моғайын, тап шуның менән бәйле, Изге Ергә тәре походтары европалылар араһында популярлығын юғалтҡандыр, шуға күрә тәре йөрөтөүселәрҙең дәүләттәре тап Балтиҡ диңгеҙе буйында оҙағыраҡ йәшәгән һәм, европалылар Ҡытай һәм Һиндостанға тура диңгеҙ юлдары асҡас ҡына, йәшәүҙән туҡтаған.
Лыаесъшор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Тәре яуҙары
Икенсе тәре походы (1147—1149)
Конрад ҡоро ерҙән (Венгрия аша) Константинополгә килгән, 1147 йылдың сентябрь уртаһында ғәскәрен Азияға үткәргән, ләкин Дорилей янында сәлжүктәр менән бәрелешкәндән һуң, диңгеҙгә кире әйләнеп ҡайтҡан. Конрадтың уңышһыҙлығынан ҡурҡҡан француздар Кесе Азияның көнбайыш диңгеҙ яры буйлап киткән; һуңынан король һәм танылған тәре йөрөтөүселәр караптарҙа Сүриәгә йүнәлгәндәр һәм 1148 йылдың мартында унда барып еткәндәр. Ҡалған тәре йөрөтөүселәр ҡоро ер аша юл ярып сығырға маташҡанлар һәм күпләп һәләк булғандар. Апрелдә Конрад Акраға килгән; ләкин, иерусалимлыларҙың эгоистик һәм алдан күрә белмәүсән сәйәсәте арҡаһында, улар менән бергә башланған Дамаск ҡалаһын ҡамау уңышһыҙлыҡҡа осраған. Ошо ваҡытта Конрад, ә киләһе йылдың көҙөндә Людовик VII лә тыуған илдәренә ҡайтҡан. Имад-ад-Дин үлгәндән һуң, христиандар Эдесса ҡалаһын яулап алып маташһа ла, әммә ул тиҙҙән уның улы Нур-ад-Дин тарафынан кире тартып алынған, хәҙер инде тәре йөрөтөүселәр ҡаланы бөтөнләйгә юғалтҡан. Бынан һуң килгән 4 тиҫтә йыл Көнсығыштағы христиандар өсөн ауыр булған. 1176 йылда византий императоры Мануил Мириокефаль эргәһендә сәлжүк төрөктәренән ҡурҡыныс еңелеүгә дусар ителгән. Нур-ад-Дин Антиохиянан Төньяҡ-көнсығыштағы ерҙәрҙе, Дамаск ҡалаһын алған һәм тәре йөрөтөүселәргә яҡын сикһеҙ ҡурҡыныс күршегә әүерелгән. Уның полководецы Асад ад-Дин Ширкух I ибн Шади Мысырҙа нығынған. Тәре йөрөтөүселәр дошмандар «ҡулсаһы» менән уратып алынған. Асад ад-Дин Ширкух I ибн Шади вафат булғандан һуң вәзир вазифаһы һәм Мысыр власы уның туғаны Айюбтың күренекле улы (племянник) Саладинға (Сәләхетдин) күскән. Сәләхетдинде Салауат Хәмиҙуллин сәлжүктәрҙең ҡыпсаҡ сығышлы мәмлүге булған, тип иҫбатлай. Рус Википедияһында Саладинды Айюбтың улы тип күрһәтә, ә Салауат Хәмиҙуллин уны Айюбтың полководецы тип раҫлай.
Иерусалимды юғалтыу
Саладин (ысын мәғәнәһендә Сәләх-әд-дин Юсыф ибн-Айюб), хәлиф вафат булғандан һуң, атабәк Нураддин Мәхмүдтең юғары власын тик номиналь яҡтан ғына танып, ил өҫтөнән сикләнмәгән идара итеү мөмкинлегенә эйә булған. Ә Мәхмүд үлгәндән һуң (1174), Саладин Дамаск ҡалаһын, бөтөн мосолман Сүриәһен, Месопотамияның күп өлөшөн буйһондорған һәм солтан титулын алған.
Киным-Урий
Киным-Урий — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 395 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тугалим-Вонт-Канын-Еган
Тугалим-Вонт-Канын-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Тәре яуҙары
Иерусалимды юғалтыу
1185 йылда Балдуин үлгән. Ги де Лузиньян уның ҡыҙ туғаны Сибилла Иерусалимлыға өйләнгән һәм Иерусалим короле булып киткән. Хәҙер инде Рено де Шатильон асыҡтан-асыҡ Саладинды генераль алышҡа этәргән. Саладиндың түҙемлегенең һуңына етеү сәбәбе булып Саладиндың ҡыҙ туғаны килгән ҡаруанға Реноның һөжүме булған. Был үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙең ҡатмарлашыуына һәм мосолмандарының һөжүмгә ҡуҙғалыуына килтергән.
Тугалим-Вонт-Канын-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәре яуҙары
Иерусалимды юғалтыу
Иерусалим короле Ги де Лузиньян, уның ир туғаны Амори II Иерусалимлы, Рено де Шатильон һәм бик күп рыцарҙар әсирлеккә эләккән. Һуңыраҡ Саладин Акраны, Бейрутты, Сидонды, Кесарияны, Аскалон һ.б. ҡалаларҙы алған. 1187 йылдың 2 октябрендә уның ғәскәрҙәре Иерусалимға инделәр. Тик Конрад Монферратский һаҡлаған Тир ҡалаһы янында ғына Саладин еңелеүгә дуар иткән. Тәре йөрөтөүселәр ҡулында тик Тир, Триполи һәм Антиохия ҡалалары ғына ҡалған. Әйтер кәрәк, әсирлектән ҡотолған король Ги Акраны яуларға ҡуҙғалған. Саладиндың уңыштары Көнбайышта, 3-сө ҙур тәре походына алып килгән, яңы хәрәкәт килтереп сығарған. Барыһынан да алдараҡ ломбардлылар, тосканлылар һәм генуэзлылар флоты хәрәкәтләнгән. Император Фридрих I Барбаросса ҙур армияны әйҙәгән. Тәре йөрөтөүселәр менән гректар араһында дошманлыҡ дауам иткән: гректар хатта Саладин менән союз төҙөгән.
Солтанов Альберт Хан улы
Солтанов Альберт Хан улы (20 июнь 1950 йыл) — ғалим-электр элемтәһе инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998).
Тәре яуҙары
Өсөнсө тәре походы (1189—1192)
1190 йылдың мартында Фридрих ғәскәре Азияға үткән, көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлгән, һәм ҡурҡыныс мохтажлыҡтарҙан һуң, бөтөн Кесе Азияны йырып сыҡҡан; әммә тиҙҙән Тавр тауҙарын үткән саҡта император Салеф йылғаһына батып үлгән. Ғәскәренең бер өлөшө таралған, күпселеге вафат булған, ҡалғандарын Фридрих VI (Швабия герцогын) Антиохияға, ә һуңғараҡ Акраға алып килгән. 1191 йылдың ғинуарында ул биҙгәк (малярия) сиренән үлгән. Яҙ көнө француз (Филипп II Август) һәм инглиз (Ричард Арыҫлан Йөрәкле) һәм герцог Леопольд V (Австрия герцогы) королдәре килгән. Юл ыңғайы Ричард Арыҫлан Йөрәкле, бирелергә мәжбүр булған, Кипр императоры Исаак Комнин Кипрлыны еңгән; уны сүриә замогына япҡандар һәм һуңы көндәренә саҡлы шунда тотҡандар, ә Кипр тәре йөрөтөүселәр власына эләккән. Француз һәм инглиз королдәре, шулай уҡ, Ги де Лузиньяндың ҡатыны үлгәндән һуң, иерусалим тажына дәғүәһен белдергән һәм үлгән Сибилла Иерусалимлының бер туған һеңлеһе һәм вариҫы Изабелла Иерусалимлыға өйләнгән Монферрат маркграфы һәм Ги де Лузиньян араһындағы низағ арҡаһында Акраны ҡамау насар барған. Тик 1191 йылдың 12 июлендә генә Акра ике йылға яҡын ҡамауҙа торғандан һуң бирелгән. Конрад һәм Ги Акраны алғандан һуң ғына татыулашҡандар; тәүгеһен Ги вариҫы итеп танығандар һәм Тир, Бейрут һәм Сидон ҡалаларын бүләккә алған. Бынан һуң тиҙ арала после этого отплыл на родинуфранцуз рыцарҙарының бер өлөшө менән Филипп II тыуған иленә (карптан) йүнәлгән, ләкин Гуго Бургундлы, Генрих Шампанлы һ.б. танылған тәре йөрөтөүселәр Сүриәлә тороп ҡалғандар. Тәре йөрөтөүселәр Арсуф эргәһендә Саладинды ҡыйратҡандар, ләкин һыу етмәгәнлектән һәм мосолман отрядтары менән даими бәрелештәр арҡаһында христиандар армияһы Иерусалимды кире ҡайтарып ала алмаған — король Ричард ҡалаға ике тапҡыр яҡынлаған һәм икеһендә лә ҡаты алышҡа батырсылыҡ итмәгән. Ахырҙа, в сентябре 1192йылдың сентябрендә Саладин менән килешеү төҙөлгән: Иерусалим мосолман власы аҫтында ҡалған, христиандарға изге ҡаланы күрергә килеү генә рөхсәт ителгән.
1193 йылдың мартында Саладиндың вафаты тәре йөрөтөүселәрҙең хәлен еңеләйткән бер шарт булған: уның биләмәләрен күп һанлы улдарының үҙ-ара бүлешеүе мосолмандар араһындағы низағ сығанағына әйләнгән. Тиҙҙән Саладиндың туғаны Әл-Мәлиҡ әл Адил Мысырҙы, көньяҡ Сүриәне һәм Месопотамияны алған һәм солтан титулына эйә булған. Өсөнсө уңышһыҙ походтан һуң Изге ергә 1195 йылдың майында тәрене ҡабул итеп алған император Генрих VI (Изге Рим империяһы императоры) йыйынған; әммә ул умер в сентябре 1197 йылдың сентябрендә вафат булған. Алдараҡ ҡуҙғалған тәре йөрөтөүселәрҙең отрядтары шулай ҙа Акраға еткәндәр. Императорҙан алдараҡ Конрад Монферратлының тол ҡалған ҡатынына өйләнгән һәм шул сәбәпле иерусалим тажына эйә булған Генрих II Шампанлы ла вафат булған. Һенрихтың тол ҡатынына өйләнгән Амори II де Лузиньян (Ги де Лузиньяндың туғаны) король итеп һайланған. Шул саҡта, Сүриәләге хәрби хәрәкәттәр уңышһыҙ барған; тәре йөрөтөүселәрҙең байтағы тыуған илдәренә ҡайтҡан. Ошо осор тирәһендә 3-сө тәре яуы барышында нигеҙ һалынған немец госпиталле изге Мария берҙәмлеге Тевтон рухи-рыцарлыҡ ордены тип үҙгәртлгән.
Солтанов Альберт Хан улы
Биографияһы
Новосибирск элемтә электр-техник институтын (1973) тамамлай, электр элемтәһе инженеры һөнәренә эйә була.
1973—1975 йй. — Өфө «Кабель» Кострукторҙар Бюроһында инженер-конструктор.
Тәре яуҙары
Дүртенсе тәре походы (1202—1204)
Тиҙҙән папа Иннокентий III яңы 4-се тәре походына өндәгән. Ялҡынлы тәғлимәт таратыусы Нельиҙан Фулько граф Тибо III Шампанлының, Людовик Блуаслы һәм Шартрлы, Симон Монфортлының һ.б. рыцарҙарҙың тәреһен (яҙмышын) ҡабул итергә алдандырған. Бынан тыш, Изге ергә барырға граф Балдуин Фландрлы һәм уның туғандары, Евстахий һәм Генрих I Фландрлы нәҙер әйткәндәр. Граф Тибо III Шампанлы тиҙҙән үлгән, ләкин тәре походында тағы Бонифаций Монферратлы ҡатнашҡан.
Солтанов Альберт Хан улы
Биографияһы
1975 й. — Өфө авиация институтында (хәҙер — Өфө дәүләт авиация техник университеты): өлкән инженер.
1975—1980 йй. — аспирант.
1981 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы: ассистент, өлкән преподаватель, доцент, «Техник кибернетика» кафедраһы профессоры.
СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан Филиалы физика-математика бүлегенең кесе ғилми хеҙмәткәре.
1999 йылдан — «Телекоммуникация системалары» кафедраһы мөдире.
2004 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетының Мәғлүмәти-коммуникация технологиялары институты директоры.
Фәнни хеҙмәттәренең төп йүнәлештәре: аэрокосмик һүрәтләнештәрҙе эшкәртеү өлкәһе, дистанцион зондирование процестарын моделләштереү, сигналдарҙың, стохастик текстураларҙың тоҡарлыҡтарға тотороҡлолоғон помехоустойчивой эшкәртеү, образдарҙы таныу белгесе. Космостан Ер шарын һәм океанды күҙәтеү процестарын моделләштереү мәсьәләләре менән шөғөлләнде.
Мәғлүмәтте тапшырыу буйынса оптоэлектрон ҡоролмалар һәм оптик системалар проектланы һәм эшләне. Аэрокосмик борт мәғлүмәттәрен, һүрәтләнештәрҙе эшкәртеү өлкәһендә оптоэлектрон системалар төҙөлөшө принциптарын, моделдәрен, концепцияларын һәм методтарын эшләне.
ВОЛС (сүс-оптик һыҙыҡлы элемтә волоконно-оптических линейных связей) нигеҙендә тулыһынса оптик тапшырыу системалары компоненттарына яңы мөнәсәбәт һәм ысулдар асты.
«Телекоммуникация», «Информационные технологии» журналдарының редакция коллегиялары ағзаһы.
Республикала элемтә селтәрҙәрен: «Сокол» — банктарҙың мәғлүмәт менән алмашыу төбәк юлдаш спутниковый бәйләнешен, Өфө ҡалаһында беренсе пейджинг, «Билайн» кәрәҙ сотовой телефоны бәйләнешен эшләүҙә ҡатнашты.
500-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән, 3 монография, 130 баҫма әҙәбиәт һәм 25 уйлап сығарыу авторы.
Башҡортостан Республикаһы Инженер Акдемияһының ағза-корреспонденты (1994).
Төҙөлөш, юл һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ мәсьәләләре буйынса Ғилми советы ағзаһы.