cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кола (эсемлек)
Составы
Башта Coca-Cola-ның төп компоненттары булып кофеинға бай кола сәтләүнгн һәм кокаинлы кока ҡыуағы тора. Һуңғыһы 1903 йылда, кокаин хәүефе билдәле булғас, рецепттан алына, һәм әлеге ваҡытта кок үҫемлектәренән «Кока-Кола» исеме генә ҡала. Coca-Cola рецебы корпоратив сауҙа сере булараҡ һаҡлана.
Ароматизаторҙар
Эсемлектең хәҙерге ароматик төп ингредиенттары булып цитрус майҙары (әфлисун, лайм һәм лимон цедраһынан), дәрсен, ваниль һәм әсе ароиатизаторҙар тора. Йыш ҡына кола тибындағы эсемлектәр етештереүселәр һәр марка өсөн бөтөнләй икенсе төрлө тәм яһар өсөн ароматизаторҙар өҫтәй. Был тәмләткестәр ингредиенттарҙың киң ассортиментын үҙ эсенә алырға мөмкин, мәҫәлән, мускат сәтләүеге йәки кориандр, әммә күпселек кеше кола тәме менән билдәләгән төп ароматизаторҙар булып цитрус, ваниль һәм дәрсен ҡала. Ҡайһы саҡта етештереүселәр эсемлеккә яһалма тәм өҫтәй. Японияла урындағы етештереү алымдары һәм урындағы емеш-еләктәр, үләндәр, тәмләткестәр ҡулланып, уникаль кола етештереү индустрияһы сәскә ата.
Тәмләткестәр
Тәмләткестәр (шәрбәтләү) сифатында төрлө өҫтәмәләр ҡулланылырға мөмкин, уларҙы һайлау йыш ҡына теге йәки был өлкәлә урынлашыуы менән бәйле. АҠШ-та һәм Канадала иң таралғаны — фруктоза миҡдары юғары булған кукуруз сиропы. Шәкәр Европала йышыраҡ осрай. Бынан тыш, стевия экстракты йәки аспартам, ацесульфам кеүек яһалма тәмләткестәр ҡулланылыуы мөмкин. «Диетик» йәки «шәкәрһеҙ» тип билдәләнгән колала яһалма тәмләткестәр генә ҡулланыла ала.
Әселеге
Кислоталылыҡты йыш ҡына фосфор кислотаһы менән тәьмин итәләр, ҡайһы берҙә улар лимон йәки башҡа айырым кислоталар менән оҙатыла.
Эсемлекте тәнҡитләү
Ғөмүмән, кола ҡулланыусы һаулығына зарарлы йоғонто яһауы, атап әйткәндә, һимереүҙе һәм башҡа метаболик тайпылыштарҙы тыуҙырыуы, ашҡаҙан-эсәк тракты ауырыуҙарын тыуҙырыуы йәки остеопороз тыуҙырыуы ихтималлығы тураһында белдерә. Аныҡ дәғүәләр, ҡағиҙә булараҡ, түбәндәгесә:
Үтә күренмәле кола
1940-сы йылдарҙа «Кока-Кола» Советтар Союзы маршалы Георгий Жуков үтенесе буйынса Аҡ Кола сығара.
Үтә күренмәле колалар 1990-се йылдар башында ҡытыршылыҡ арҡаһында ҡабаттан сығарыла. Маркалар араһында Crystal Pepsi, Tab Clear һәм 7 Up Ice Cola була. Үтә күренмәле Pepsi 2010-сы йылдарҙа бер нисә тапҡыр сығарыла.
Данияла популяр асыҡ кола 1976 йылда Cooperative FDB компанияһы тарафынан сығарыла. Бигерәк тә буяу ҡушымтаһының балаларға зарарлы тәьҫире һәм күп милләтле брендтарҙы бойкотлауы арҡаһында «Хиппи-Кола» булараҡ билдәле була. Данияла «NOAH» тәбиғәтте һаҡлау ойошмаһы — Бойондороҡһоҙ Данияның «Ер дуҫтары» бүлексәһе үткәргән зарарлы өҫтәмәләр буйынса кампаниянан илһам ала. Унан һуң яһалма буяуҙарһыҙ төрлө газлы эсемлектәр килә. Бөгөнгө көндә Данияла бик күп «органик» кола бар, әммә ностальгия арҡаһында үтә күренмәле кола әлегә тиклем билдәле бер кимәлдә популярлығын һаҡлап ҡала.
Ботмерсдорф
Ботмерсдорф (Bottmersdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 728 кеше йәшәй. Майҙаны — 1 км2. Диңгеҙ кимәленән 88 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39164 һәм автомобиль коды — BK.
Тоя (Бакса ҡушылдығы)
Тоя  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакса йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Висим (йылға, Ханты-Мансий АО)
Висим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 552 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 214 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барон Кришьянис
Кришьянис Баронс (Krišjānis Barons;, Струтеле, Курлянд губернаһы — 8 март 1923, Рига) — латыш яҙыусыһы, фольклорсы һәм йәмәғәт эшмәкәре,  дайндар латыш халыҡ йырҙарын йыйыусы. олатыш" 1860 йылдарҙағы "младолатыш" прогрессив милли хәрәкәтенең әүҙем ҡатнашыусыһы.
Биографияһы
1835 йылдың 31 октябрендә атаһы приказчик булып хеҙмәт иткән Струтеле (әлеге Тукумск крайында) тыуған. Артабан уҡыуын Вентспилста һәм Митавала дауам итә, шунда ул Митавск гимназияһын тамамлай. Дерпт университетында уҡый, шунда ул Валдемар Кришьянис менән таныша, латыш студенттары түңәрәге эшендә актив ҡатнаша. Аҡса етмәү сәбәпле уҡыуын ташларға мәжбүр була.
Өфө кремле
Өфө кремле — беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған тарихи ҡоролма. Ул Иҫке Өфө янында, хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынында урынлашҡан булған.
Ул дөйөм оҙонлоғо 440 метр арауығындағы ағас диуарҙан торған. . Көньяҡтан һәм төньяҡтан имән башнялары булған.
Ул Михайлов башняһынан, Николь башняһынан, Мөйөш башняһынан, Воевода йортонан, фарман өйөнән, Смоленск соборынан, сиркәү манараһынан, иген келәттәренән, һәм төрмәнән торған.
Тарихы
Өфө өйәҙенең Рәсәй дәүләтенә ингәндән һуң, край биләмәһендә воевода формаһындағы етәкселек барлыҡҡа килә. Тарихсылар әйтеүенсә, Мәскәүҙән ебәрелгән бернсе воевода Михаил Нагой булған. Воевода ҡаланың администрация учреждениеһы Өфө приказ йорто менән етәкселек иткән. Уға 150—200 уҡсынан торған хәрби гарнизон буйһонған. Ҡала диуары буйлап посадтар барлыҡҡа килгәс(ҡәлғәгә сауҙа-сәнәғәте өлөштәре терәлеп үк торған), Кремль тип атала башлаған.
1759 йылда ҙур янғын ваҡытында янып юҡҡа сыҡҡан
Алексеевка (Княжа ҡушылдығы)
Алексеевка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Княжа йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эйә (мифология)
Тарихы
Эйә тураһындағы күҙаллауҙар халыктың боронғо анимистик инаныуҙарына ҡарай. Был ышаныуҙар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Ҡылыһырлама
Эйә түбәндәгеләргә айырыла:
Һыу эйәһе — тылсымлы таяҡҡа таяныусы оҙон аҡ кейем кейгән сал сәсле ҡарт ҡиәфәтендә күҙаллана. Һыу эйәһе көн һайын үҙенең биләмәләрен тикшерә, кисен ярға сыға, кешене һыуға батырырға мөмкин, ҡайһы ваҡыт ҡурҡыныс тураһында киҫәтә. Уға ҡарата намыҫһыҙ мөнәсәбәт (һыуҙы бысратыу һ.б.) бәхетһеҙлеккә килтерә.
Беренсе тапҡыр һыуға барғанда, мәҫәлән, туй йолалары ваҡытында кәләш тарафынан, ғәҙәттә, уға бүләк бирелгән. Һыу эйәһенең асыуы һыу баҫыу сәбәбе булып тора, тип һаналған.
Һыу эйәһе хакимлығында ямғыр ҙа бар. Ямғыр һорап кешеләрҙе һыуға ташлау — Һыу эйәһенә ҡорбан килтереүҙең булған ритуалын имитациялау. Һыу стихияһының рухтары аттарға һәүәҫ булған (аттар һыуҙан тыуған тип иҫәпләнгән — Ат культы), төндәрен уларҙа атланып йөрөгәндәр, ялдарын үргәндәр).
Һыу инәһе — һыу рухы, оҙон сәсле ҡатын, йәки Һыу ҡыҙы (Һыуһылыу, Һыубикә). Һыу сибәре төн уртаһында йәки таң алдынан, ялтырап торған балыҡ тәңкәләренән тегелгән кейемдә йылға йәки күл буйына сәғып, алтын тараҡ менән алтынһыу сәстәрен тараған, тип һаналған. Уның тураһында күҙаллауҙар "Аҡбуҙат", "Заятуләк менән Һыуһылыу" эпостарында бар.
Тау эйәһе — тау рухы, кешеләргә ҡарт ҡиәфәтендә күҙаллана, ҡайһы берҙә зооморф һыҙаттарына эйә була.
Тау эйәһенең асыуы дауыл тыуҙыра, шуға күрә уның асыуын килтермәҫ өсөн тауҙа шау-шыу, һүгенеү, кәрәкмәгәнгә ағас һындырыу тыйыла. Тау эйәһенә бүләккә таштарҙа тәңкә ҡалдырыу, тау битләүҙәрендә үҫеүсе ағастарға төрлө төҫтәге ҡорамалар, мунсаҡтар элеү йолаһы бар.
Таш ҡыуыш эйәһе, мәмерйә эйәһе — ғәҙәттә күҙгә күренмәй, әммә мәмерйә янында уның тауышын ишетергә мөмкин. Кешеләргә ул ҡош, төлкө, йылан һ.б., ә айырым кешеләргә Аҡбуҙаттағы һыбайлы рәүешендә күҙаллана.
Өй эйәһе, йорт эйәһе — йорт, ихата, йорт хужалығы рух-хужаһы. Сал сәсле ҡарт ҡиәфәтендә, төрлө хауандарға (быҙау, эт, йылан) әйләнә ала. Кешегә күршеһе, туғаны, үлгән атаһы йәки олатаһы ҡиәфәтендә килеп, яҡшылыҡ йәки бәхетһеҙлек килерен әйтә.
Өй эйәһе кешене һәм уның ғаиләһен бәхетһеҙлектәрҙән, ауырыуҙарҙан, яуыз рухтарҙан, төрлө боҙомдарҙан яҡлаусы рух-ҡурсалаусыларға ҡарай. Боронғо заманда йорт эйәһенән ҡатын-ҡыҙҙың бала табыу эше һуҙылғанда ярҙам һорағандар.
Өй эйәһенең йәшәү урыны — мейес, түшәм, иҙән аҫты, өй мөйөшө, ишек, ат аҙбары, бесәнлек. Кеше йортта тыныслыҡ һаҡларға, йәм булдырырға, йолалар ярҙамында Өй эйәһенә хөрмәтле мөнәсәбәттә тейеш, юғиһә рух китә һәм өйҙөң ҡото ла — тормош именлеге, бәхет, этә уңыштар китә, йорт муллыҡтан мәхрүм ҡала. Яңы йортҡа күсенгәндә Йорт эйәһен саҡырыуҙың махсус йолаһын (эйә саҡырыу) башҡарғандар.
Аҙбар эйәһе, һарай, кәртә эйәһе — мал һарайы хужаһы. Кәртә эйәһе бесәнлектә, ат аҙбарында йәшәй тип иҫәпләнә. Өҫтөнә һарыҡ треһе ябынған ҡарт ҡиәфәтендә күҙаллана йәки берәй хайуан, өй хужаһы, күрше-күлән ҡиәфәтендә күренә. Инаныуҙар буйынса, аҙбар эйәһе — кешегә ярҙам итеүсе яҡшы зат, уның барлыҡҡа килеүе, ғәҙәттә, яҡшы билдә булып тора. Ул көтөүҙән йоҡлап ҡалған хужабикәләрҙе, йәш быҙауы, бәрәсе туңа башлаған хужаларҙы күршеләре, туғандары тауышы менән уята, кәртә-ҡураны, ҡош-ҡортто төрлө яман заттарҙан һаҡлай, янғын сығыу тураһында иҫкәртә һ.б.
Уның асыуын булдырмаҫ өсөн хайуандарҙы ҡыйнау тыйыла, сөнки аяҡ-ҡулдарҙы фалиж һуғыуы мөмкин, шулай уҡ ҡарт хайуандарҙы һатырға ярамай, тип һанала. Юғиһә, Аҙбар эйәһе үс итеп бөтә мал-тыуарҙы ҡырып бөтөрә алған.
Рух-эйәләр тураһында күҙаллауҙар башҡа халыҡтарҙың мифологияларында ла бар.
Оло Сухояз ауыл Советы (Мишкә районы)
Оло Сухояз ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының  Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Оло Сухояз ауылы.
Тарихы
Оло Сухояз ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Нойбург замогы
Нойбург замогы (нем. Schloss Neuburg ) — Виттельсбах династияһынан Пфальц-Нойбург хакимдарының резиденцияһы (1505—1742 йй.), Бавария ҡалаһы Нойбургта  Дунай йылғаһы ярында урынлашҡан.
Тарихи күҙәтеү
1527 йылда был балаларҙың өлкәне, пфальцграф Отто Генрих (1502—1559), алдағы нығытма урынына Яңырыу дәүере рухында замок төҙөй башлай. Һуңғараҡ ҡала ситендә үҙенең ҡатыны Сюзанна өсөн эске ихатаһында ҙур баҡса менән Грюнау һунар замогы төҙөтә. Отто Генрих биналарының эсендә урта быуат традициялары хөкөм һөргән, диуарҙары трофейҙар һәм властың геральдик символдары менән биҙәлгән.
1537 йылда ҡала һарайында  итальян стилендә яңы ҡабырға төҙөлә. Лютеранлыҡҡа күскәс, пфальцграф 1543 йылда замоктың көнбайыш яғында сиркәү (Schlosskapelle) төҙөй,  ул Германияның иң боронғо протестант сиркәүе була. Диуарҙарын билдәле  зальцбург рәссамы  Өлкән Ганс Боксбергер биҙәй.
Әммә финанс ҡыйынлыҡтар арҡаһында төҙөлөш эштәре 1550 йылдар аҙағына тиклем һуҙыла. Вариҫы Отто Вольфганг Цвайбрюккенский идаралығы ваҡытында ихатаға сыҡҡан  көнбайыш яғы сграффито менән биҙәлә. Төп темаһы — Иосифтың һәм уның ир туғандарының библия тарихы. Билдәле булыуынса, Иосифҡа ағалары хыянат итә, әммә ул үҙенең аҡылы арҡаһында фирғәүен наместнигы булыуға өлгәшә. Протестанттар өсөн ул изге хаким символы була. Уның яҙмышы протестант кенәздәренә папа власы һәм Габсбургтарҙың эҙәрлекләүҙәрен хәтерләтеп тора.
1575 йылда Рыцарь залы барлыҡҡа килә, уны Ганс Пигель биҙәй. 1655 йылда пфальцграф Вильгельм Филипп замокты барокко стилендә реконструкциялай һәм  ике манара менән тамалап ҡуя.
Музейҙары
Замок территорияһында бер нисә  музей урынлашҡан:
Инвешка
Инвешка (Инвеж) — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/71/32 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вартбург замогы
Вартбург замогы (нем. Wartburg ) —  Тюрингиялағы замок,  Айзенах ҡалаһы янында Тюрингия Урманының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән   441 м бейеклектә урынлашҡан. Германияның тарихи-мәҙәни мираҫы ҡомартҡыһы. Сиркәүҙә 1521 йылдың 4 майынан алып 1522 йылдың 6 мартына тиклем сиркәү реформаторы Мартин Лютер эҙәрлекләүҙән йәшеренеп ятҡан. Бында ул немец теленә  Яңы Ғәһедте  тәржемә иткән, ул Лютер Тәүраты булараҡ билдәле. 1999 йылда һарай ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Замок тарихы
Вартбург замогы арҙаҡлы дворяндар нәҫеле Людовингтарға ҡарай. Нәҫелгә нигеҙ һалған Һаҡаллы Людвиг (1056 йылда вафат булған) билдәһеҙ тиерлек  граф   фон Ринек  (von Rieneck) фамилияһына ҡараған. Уны Майнц архиепискобы ҡурсалаған.
Уның улы (йәки ейәне) Йылғыр Людвиг  йәки Йүгерек Людвиг  (1123 йылда вафат булған) 1073 йылда Вартбург тауында  үҙенең ырыу йортон һала. Беренсе тапҡыр замок 1080 йылда, һарайҙың хәрби отряды король Генрих IV хәрби отрядына һөжүм яһаған саҡта телгә алына. 1113 йылда Йылғыр Людвиг  Генрих V ҡаршы уңышһыҙ  ихтилалда ҡатнашып,  һарайҙы үҙ азатлығына алмаштырыу өсөн  уны тапшырырға мәжбүр була. Был һарайҙың шул ваҡытта хәрби әһәмиәте тураһында һөйләй.
Майнц арихиепискобы яҡлы Людовингтар тиҙ арала танылыу ала һәм власҡа өлгәшә. 1131 йылда Людвиг улы Йылғыр Людвиг король  Лотарь Өсөнсөнән  (Изге Рим империяһы императоры)  ландграф титулын ала һәм герцогтарға тиң була. Был ваҡытта замок ағастан булған, һәм ҡыҙғанысҡа ҡаршы, шул ваҡыттағы замоктан бер нәмә лә һаҡланмай.
Замоктың байтаҡ үҙгәртеп ҡороуын ландграф Людвиг II (1140—1172) уҙғара. Уның етәкселегендә 1156—1162 йылдарҙа замокта һарай төҙөлә, ул юғары мәҙәни-тарихи ҡиммәтҡә эйә була. Замоктың шулай уҡ көнсығыш стенаһы XII быуаттарға ҡарай.
Һуңғы Людовинг Генрих  1227 йылдан 1247 йылға тиклем хакимлыҡ иткән. Вартбург замогы уның даими һәи төп резиденцияһы булған. Генрихтың вафатынан һуң 1247 йылда  мираҫ өсөн талаштарҙан һуң замок  һөҙөмтәлә   Веттиндарға күсә. Һуңыраҡ Тюрингия маркграф Майсенскийҙарға китә, Вартбург уларҙың резиденцияһы була.
1318 йылда замок йәшендән барлыҡҡа килгән көслө янғындан зыян күрә. 1319 йылда замок   тергеҙелә башлай. Был ваҡытта яғып йылытыла торған ҙур ҡоролма һәм замоктың көньяҡ башняһы төҙөлә
XV быуатта замок элекке бөйөклөгөн һәм әһәмиәтен юғалта. Был архитектура ҡиәфәтендә лә сағыла, унда таш бина төҙөлөштәре урынына осһоҙ төҙөлөштәр  — [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D1%85%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BA фахверктар] барлыҡҡа килә.
XIX быуатта Вартбург байтаҡ архитектура үҙгәрештәре кисерә. 1950 йылдарҙан башлап замокта етди тергеҙеү эштәре алып барыла.
Мәҙәни әһәмиәте
Людовингтар нәҫеленән ландграф Германн Тюрингский I (1190—1216) идара итеү ваҡытында Вартбург немец шиғри ижады үҙәктәренең береһе булған. Вартбург замогында хәҙер легендар булған ваҡиғалар үткән. Улар араһында иң билдәлеһе — «Вартбургта йырсылар бәйгеһе» (нем. Sängerkrieg, шулай уҡ «Вартбург һуғышы» булараҡ билдәле
Вартбург немец тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. 1221 йылдан алып 1227 йылға тиклем бында изге Елизавета Тюрингскя йәшәгән. 1521 йылдың 4 майынан алып 1522 йылдың 6 мартына тиклем һарайҙа «Юнкер Георг» исеме аҫтында  реформатор Мартин Лютер йәшеренеп ятҡан. Бында ул немец теленә Яңы Ғәһедте тәржемә иткән. Замокта бер нисә тапҡыр Гете булып киткән, беренсе тапҡыр 1777 йылда булған. 1817 йылдың 18 октябрендә Вартбург һарайында  немец студенттары йәмғиәте съезы булып үтә. Икенсе Вартбург байрамы революцион 1848 йылда үтә.
Һарайҙа  Мориц фон Швинд эшләгән фрескалар бар: йырсылар залында «Йырсылар бәйгеһе» фрескаһы һәм Елизавета галереяһында 7 фреска
XIX быуаттан Вартбург замогы немецтарҙың  милли ҡомартҡыһы була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мэттью Перри
Мэ́ттью Лэ́нгфорд Пе́рри (Matthew Langford Perry, 19 август 1969 йыл, АҠШ, Массачусетс, Уильямстаун) — Америка һәм Канада актеры. Башлыса «Дуҫтар» сериалындағы Чендлер Бинг роле менән танылған.
Шулай уҡ «Элли Макбил», «Беверли-Хиллз, 90210», «Клиника» сериалдарында ролдәр башҡарған һәм «Симпсондар» эпизодын тауышландырған.
Тула (Обь ҡушылдығы)
Тула  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2821 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сосновский балтырғаны
Сосно́вский балтырғаны (Heracléum sosnówskyi) — сатырлылар ғаиләһе балтырған ырыуына ҡараған эре үлән. Үҫемлеккә ҡағылыу яндыра, оҙаҡ төҙәлмәй торған яралар барлыҡҡа килә.
1944 йылда балтырғандың яңы төрөн тапҡан һәм тасуирланған совет һәм грузин ботаник-систематигы Манденова Ида Пановна уны ботаник, систематик һәм  ботаникогеограф Сосновский Дмитрий Иванович (1885-1953) хөрмәтенә Сосновский балтырғаны тип атарға тәҡдим итә. Балтырған орлоғо 1951—1952 йылдарҙа Нальчик ҡалаһы янында йыйып алыныуы билдәле.
«Госсорткомиссия» ФГБУ-һының Рәсми бюллетене районлаштырылған Сосновский балтырғанының Дәүләт селекцион ҡаҙаныштары исемлегенән хужалыҡ өсөн файҙаһыҙлығы арҡаһында  алып ташланыуы хәбәр ителә  (20 апрель, 2012 йыл № 6(176).
2014 йылдың декабрендә Сосновский балтырғаны кодтары (йәшел масса һәм орлоҡтары) Дөйөм Рәсәй продукция классификаторынан алып ташлана, 2015 йылдың  1 ғинуарынан   ауыл хужалығы культуралары статусын да бөтөрәләр, 2015 йылдың  декабренән Сосновский балтырғаны Рәсәй Федерацияһының сүп үләндәре Тармаҡ классификаторына индерелә    (5506-се һанлы).
Оло Хупт-Се
Оло Хупт-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Саа-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөлкәткә һалым
Мөлкәткә һалым — ойошмаларҙың йәки айырым кешеләрҙең мөлкәтенә һалына торған тура һалым.
Тарихы
Мөлкәткә һалым Рим империяһында уҡ ҡулланыла. Европала Урта быуаттар ахырына тиклем һалымдарҙың төп төрө булып тора, ер биләмәләренә һәм аҡса милкенә һалына.
Рәсәйҙә
Ойошмалар мөлкәтенә һалым төбәк һалымдарына инә. Тимәк, һалым ставкаһы Рәсәй Федерацияһы субъекттарының закондары менән тәғәйенләнә, ләкин 2,2 проценттан артыҡ була алмай (Һалым кодексы менән билдәләнгән сик). Ойошманың предприятие балансында төп средстволар объекттары иҫәбенә ингән мөлкәте ҡалдыҡ хаҡы буйынса һалым һалыу объекты була (башланғыс хаҡы минус тупланған амортизация), бухгалтер хисабындағы Иҫәп 01 — Иҫәп 02. 2015 йылдың 1 ғинуарынан башлап мөлкәткә һалым ставкаһы ҡалдыҡ хаҡтан түгел, кадастр хаҡынан билдәләнә.
Элек был һалым һалына торған объекттар исемлеге ҙурыраҡ була, унда матди булмаған активтар, материалдар, башҡа средстволар ҙа инә. Һуңыраҡ исемлек ҡыҫҡара, ә ставка арттырыла. Был һалымдан ингән средстволар Рәсәй Федерацияһы субъекттары бюджетына инә. Ойошмалар өсөн һалым базаһы һалым һалыу объекты тип танылған мөлкәттең уртаса йыллыҡ хаҡынан ғибәрәт. Һалым осоро тип календарь йыл таныла. Отчет осорҙары — беренсе квартал, ярты йыл һәм 9 ай.
Физик шәхестәр мөлкәтенә һалым урындағы һалым булып тора һәм Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының «Физик шәхестәр мөлкәтенә һалым» тигән 32-се статьяһы менән көйләнә. Торлаҡ йорт, фатир, бүлмә, дача, машина урыны, гараж, берҙәм күсемһеҙ комплекс, теләһә ниндәй башҡа ҡоролма, бина, шулай уҡ ошондай объекттарға дөйөм милек хоҡуғындағы өлөш һалым һалыу объекты булып тора. Һалым ставкалары урындағы үҙидаралыҡ органдары тарафынан билдәләнә, ләкин федераль ҡануниәттә бирелгән ставкалар диапазонынан сыҡмаҫҡа тейеш. Ставкалар һалым һалыу объекттарының инвентарлаштырыу хаҡы суммаһына бәйле. Граждандарҙың айырым категориялары өсөн (мәҫәлән, инвалидтар, пенсионерҙар) һалым льготалары индерелгән.
Моратша (исем)
Моратша — башҡорт ир-ат исеме.
Билдәле кешеләр
Моратша Сыртланов — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Моратша Алдаров — 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры.
Әхмәтшин Моратша Әхмәтша улы (1910 йыл — апрель 1944 йыл) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы.
Әхмәтшин Моратша Файүрғи улы (1915 йыл — 26 апрель 1945 йыл) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Фамилияла
Ғүмәр Моратшин — урядник, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Моратшин Амран Миһран улы (1948 йыл) — ғалим-инженер-электрик, дәүләт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге директоры. Рәсәй Сифат проблемалары академияһы академигы, техник фәндәр докторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған метрологы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Моратшин Риф Вәли улы (1943 йыл) — баянсы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2002), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977).
Атаһы исемендә
Шаһиморатов Ғәлимйән Моратша улы (24 август 1933 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
Мәҙәниәттә
Моратша — Зәйнәб Биишеваның «Яҡтыға!» трилогияһы персонажы.
Топонимика
Моратша (Муратшино) — Һамар өлкәһенең Оло Глушица районындағы башҡорт ауылы, Южный ауыл биләмәһенә керә.
Кристгартен монастыры
Кристгартен монастыры (Kloster Christgarten) — ирҙәр элекке картезиан монастыры, Баварияның Эдерхайм (Швабия) коммунаһы территорияһында урынлашҡан һәм Аусбург архиепархияһына ҡарай; монастырь апостол Петрға бағышланған, уға 1383 йылда нигеҙҙе граф Фридрих һәм Людвиг фон Эттингендар һалған; XVII быуат уртаһында таратылған, аҙаҡ уның ҡаралтылары емеререлгән — монастырь сиркәүенең өлөшө генә һаҡланған.
Тасуирлау һәм тарихы
«Картезиан үҙәне», Болльштатт янындағы урынға ҡарай (Нордлинген районы), граф Людвиг һәм Фридрих фон Эттинген 1383 йылда нигеҙ һалған картезиан монастырына барып тоташа. Иң беренсе монахтар бында Нюрнберг монастырынан килә, картезиан ордены улар килгәнгә тиклем өс йыл элек бында төпләнгән була. 1388 йылда монастыры башлығы тарафынан яңы орден раҫланған, ә ике йылдан һуң монастырь Изге Петр сиркәүенең рәсми сиркәү изгеләндереү йолаһы үткәрелә.
Күпселек картезиан монастырҙарындағы кеүек Кристгартен монастыры өс өлөштән тора: бергәләп файҙаланыу урындары (рухани йорто, китапхана һәм башҡалар), торлаҡ зона һәм оҫтаханалар. Монахтар көндәрен тулы тынлыҡта үткәрә: көнөнә өс тапҡыр ғына уларға үҙ хөжрәһен ташлап китергә рөхсәт ителә. Картезиандар тышҡы донъя менән бәйләнеш тотоуҙан тыйылырға тырышһа ла, яйлап урындағы 9 мәхәллә сиркәүҙәрен берләштерә. Общинаһының байлығы дәрүиштәр арҡаһында байтаҡҡа артҡан — улар аҡсаһына сиркәүҙә үткәрелә торған литургия өсөн дини ҡорамалдар һатып алынған. Байлыҡ булыуына ҡарамаҫтан, тикшеренеүселәр билдәләүенсә, монастырҙа дисциплина оҙайлы ваҡыт өлгөлө булған.
Реформация дәүерендә, 1547 йылда, һуғыш һөҙөмтәһендә монастырь емерелә һәм яна: реконструкциялауға финанс ярҙамды граф Эттингендар күрһәтә. Әммә 1557 йылда монастырҙа бары тик бер монах һәм 3 дин әһеле йәшәй — һуңғы рухани протестантлыҡҡа күсә. Һөҙөмтәлә урындағы граф ғаиләһе монастырҙы таратыу тураһында ҡарар ҡабул итә; был ҡарар ордендың ризаһыҙлығын тыуҙыра. 1599 йылда протест был ҡарарҙы формаль бөтөрөүгә килтерә. Тиҫтә йылдар буйына барған бәхәстәрҙән һуң, шулай уҡ — 1632 йылда яңы урындар емерелеү арҡаһында,1649 йылда монастырь таратыла.
Монастырь төҙөлөшө оҙаҡ ваҡыт дауамында ҡулланылмағанлыҡтан туҙа: сиркәү манараһы 1656 йылда һүтелә, ә икенселәре XVIII—XIX быуаттарҙа емерелә, 1878 йылда сиркәү һүтелә. XХI быуат башына монастырь сиркәүҙәренең бары тик хоры ғына һаҡланып ҡала, хәҙер улар урындағы протестант мәхәллә сиркәүе сифатында ҡулланыла.
Төркиә төркмәндәре
Төркмәндәр (туркуманы, туркманы; Türkümənlər, Türkmanlar или Türkəmənlər, Türkmenler, Türkmenler) — көнсығышта уғыҙ төрки халыҡтарға ҡарата ҡулланылған термин. Урта быуат авторҙары Әл-Бируни менән Мәрүәзи яҙыуынса, Ислам ҡабул иткән уғыҙҙарҙы атағандар.
Башта экзоним булараҡ ҡулланылған атама яҡынса Юғары урта быуаттар осоронда боронғо төрк (türk) атамаһы һәм ырыуҙар атамаһы (баят, баяндур, афшар, кая һәм башҡалар) менән бер рәттән Анатолия, Әзербайжан, Иран, Төркмәнстан уғыҙ ҡәбиләләренең этнонимы рәүешендә әйтелә башлай.
Анатолияла Ахырғы урта быуаттарҙа дәүләт һәм идара иткән династия исеменән сығып османлы төрктәр атамаһы уны ҡыҫырыҡлап сығарған. Әзербайжанда XVII быуатта милләт атамаһы булып ҡулланылмай башлай, әммә ярым күсмәндәргә ҡарата «терекемем» төшөнсәһе ҡала әле.
Этимологияһы
Этнонимдың килеп сығышы тураһында бер нисә фараз бар. Иң тәүге төркмән һүҙе Мәхмүт Ҡашғариның «Диван Лүғәти әт-Түрк» (1074) китабында телгә алына, ул һүҙҙең уйлап сығарылышын Искәндәр Зөлҡәрнәй (Александр Македонский) менән бәйләй. Рәшит әт-Дин дә ошо уҡ версияны ҡабатлай. Йәнә бер фараз буйынса «иманлы төрк» тигәнде аңлата. Әл-Бируни һәм Мәрүәзи ҙә Исламға күскән уғыҙҙарҙы шулай атайҙар тип яҙған. Ф. А. Михайлов үҙенең «Туземцы Закаспийской области и их жизнь» тигән хеҙмәтендә, уғыҙҙар «кем һин» тигән һорауға төрк мән (мин) тип яуап биргәндән килеп сыҡҡан тип аңлата.
Тарихы
Тәүге тапҡыр туркман йәки төркмән термины VIII—IX быуаттарҙағы ҡытай сығанаҡтарында телгә алыналыр, моғайын(Тё-ку-мёнг). Төркмән терминын ҡулланыу мосолманлыҡ ҡабул иткән уғыҙҙарҙың тарала барыуына бәйле арта.
Ивэ һәм Баяндур баяндур ырыуҙары ла төркмәндәрҙән, Ҡара Ҡуйлы һәм Аҡ Ҡуйлы дәүләтенең хакимлыҡ иткән тоҡомдары улар араһынан сыҡҡан. Был дәүләт юҡҡа сыҡҡас, төркмән ырыуҙары төрлө атамалар алып, мәҫәлән, афшарҙар, (өлөшләтә хаджилу, порнак, дёгер, мавселлу) быр ҡәбиләгә берләшеп, Ҡыҙылбаштар конфедерацияһы төҙөй.
Бөгөнгө төркмәндәр
Бөгөн төркмән тип аталған халыҡ боронғо уғыҙ сығышлы, төрки телле, башлыса Төркмәнстанда, тарихи рәүештә Афғанстанда һәм Ирандың төньяҡ-көнсығышында йәшәй. Диндәре — сөнни мосолман. Дөйөм һаны — 8 миллиондан ашыуыраҡ.
Флоринский Дмитрий Тимофеевич
Флоринский Дмитрий Тимофеевич (2 июнь 1889 йыл — 20 февраль 1939 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР дипломаты. 1922—1934 йылдарҙа Сит ил эштәре Халыҡ Комиссариатының протокол бүлеге мөдире. СССР дипломатик протоколына нигеҙ һалыусы. 1934 йылда «Флоринский эше» менән совет дипломаттарына ҡаршы Сталин репрессиялары башлана.
Биографияһы
Дмитрий Тимофеевич Флоринский 1889 йылдың 2 июнендә Киевта профессор Тимофей Дмитриевич Флоринский һәм Вера Ивановна Кремкова ғаиләһендә тыуған.
Урта белемде Киев 1-се гимназияһында ала, артабан Изге Владимир университетының юридик факультетында уҡый. Хәрби йөкләмәне 14-се сапер батальонында үтә, 1912 йылдың 17 сентябрендә инженер ғәскәрҙәренең запастағы прапорщик чинында отставкаға китә. 1911—1912 йылдарҙа Киев округ судында хеҙмәт итә.
Революциянан һуң Флоринский дипломатик хеҙмәттән бушатыла. 1919 йылдың йәйендә Төньяҡ өлкәһе армияһына хеҙмәткә килә, шул уҡ йылдың 22 июленән Архангельск гарнизоны начальнигы адьютанты була, генерал Е. К. Миллер штабы ҡарамағында хеҙмәт итә. . 1920 йылда аҡ армия сит илгә эвакуацияланғанда Рәсәйҙә ҡала.
1920 йылдың аҙағында Флоринский нарком Г. В. Чичерин саҡырыуы буйынса Сит ил эштәре наркоматына эшкә килә. 1920—1922 йылдарҙа нарком (М. М. Литвинов) урынбаҫарының секретары була. 1921 йылда Чичериндың тәҡдиме буйынса ВКП(б) ағзалығына кандидат итеп ҡабул ителә (1928 йылғы таҙартыу ваҡытында сығарыла). 1922—1934 йылдарҙа протокол бүлеге мөдире вазифаһын биләй, бер үк ваҡытта бер үк ваҡытта скандинав илдәре буйынса подотдел мөдире була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, Флоринскийҙың разведкаға ҡағылышы була.
Совет Рәсәйендә Флоринский Ҙур театр балеринаһы К. К. Петипа-Чижова менән никахҡа инә, һуңынан айырыла.
1919 йылдың майында Киевта большевиктар Дмитрий Флоринскийҙың атаһын атып үлтерәләр, әммә был фажиғәнән һуң да Флоринский яңы хөкүмәткә хеҙмәт итеүен дауам итә.
Дмитрий Флоринский демократик протокол һәм этикет буйынса яңы стандарттарҙы баштан-аяҡ эшләй. Яңы протоколда совет һәм капиталистик этикеты араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтарға сик ҡуйыла. Мәҫәлән, совет дипломаттары өсөн тантаналарҙа традицион цилиндр эшләпәләрҙе ҡулланыу идеологик яҡтан мөмкин булмай, шуға күрә Дмитрий Тимофеевич РККА штабы ҡарамағындағы резервҡа инә һәм дипломатик осрашыуҙарҙа ул рәсми рәүештә хәрби кейемдә ҡатнаша һәм башына будёновка кейә. Шулай итеп Флоринский совет дипломаттары кейемен булдырыуға нигеҙ һала. Флоринский этикет буйынса сит илдә эшләгән совет вәкилдәре өсөн тәүге практик әҫбап эшләй. Бынан тыш, ул үҙе, театрға барыу кеүек формаль булмаған осрашыуҙарҙы һәм сараларҙы йәки бридж уйынына саҡырыуҙарҙы ҡулланып, вәкиллек эшен алып бара. Сит ил эштәре наркоматы эшендә «территориаль принцибын» индереү ҙә — уның ҡаҙанышы.
Флоринский эше
1934 йылда киң билдәле «Флоринский эше» асыла — Сталин тарафынан СССР НКИД-ын «таҙартыу», уның һөҙөмтәһендә «гомосексуализмда» ғәйепләнеү буйынса сит ил министрлығының күп кенә хеҙмәткәрҙәре репрессиялана. 3 июндә ОГПУ рәйесе урынбаҫары Я. С. Агранов И. В. Сталинға, гомосексуализм үҙәктәрен юҡҡа сығарған саҡта Флоринский «фашлана», йәнәһе, Флоринский бер енесле бәйләнештәрҙә үҙен ғәйепле, шулай уҡ 1918 йылда «түләүле немец шпионы булыуын» таный, тип хәбәр итә. 27 июлдә Сталин дипломатты вазифаһынан бушатырға һәм «яуаплылыҡҡа тарттырырға», шулай уҡ «НКИД аппараты хеҙмәткәҙәре составын тулыһынса тикшерергә» ҡуша. Л. М. Млечиндың фекеренсә, ғәмәлдә булмаған «гомосексуалистар фетнәһе» үҙәгенә сит ил эштәре наркомы Г. В. Чичеринды ҡуйырға ниәтләнә, әммә Чичериндың ҡаты аыурыуы арҡаһында уға теймәйҙәр.
Шул уҡ көндө, Сталиндың бойороғонан һуң, Үҙәк Комитеты Политбюроһы судтан тыш ҡарарға ярашлы Флоринскийҙы ҡулға алыу буйынса ҡарар сығара, әммә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында ул бер ни тиклем ваҡыт иректә ҡала. Рәсми версия буйынса, М. М. Литвинов ҡулға алыуҙы Мәскәүҙә эстон делегацияһын ҡабул итеү арҡаһында кисектереп тороуҙы һораған. 5 октябрҙә Флоринский ҡулға алына, ә 23 ноябрҙә «гомосексуализм»да ғәйепләнеп, 5 йылға хөкөм ителә. Соловцы лагерҙарына ебәрелә. 1937 йылдың 25 ноябрендә УНКВД ЛО Махсус тройкаһы Флоринскийҙы юғары язаға хөкөм итә. Флоринский икенсе лимит исемлегенә индерелә, әммә уны атып үлтермәйҙәр, ә Мәскәүгә оҙаталар. 1939 йылдың 20 февралендә СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы ҡарарына ярашлы «шпионаж» өсөн атып үлтерелә. 1992 йылдың 20 октябрендә Рәсәй Федерацияһының Баш хәрби прокуратураһы тарафынан аҡлана.
Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы
Сыңғыҙ Түрәҡол улы Айытматов (Чыңгыз Төрөкулович Айтматов; 12 декабрь 1928 йыл — 10 июнь 2008 йыл) — ҡырғыҙ совет яҙыусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)
Биографияһы
Сыңғыҙ Айтматовтың «И дольше века длится день… (Быуаттан да оҙонораҡ көн…)», «Прощай, Гульсары! (Хуш, Һарыгөл!)», «Белый пароход (Аҡ пароход)», «Пегий пес, бегущий краем моря (Диңгеҙ ситенән йүгереүсе ала эт)» әҫәрҙәре тиҫтәләгән телдәргә тәржемә ителгән. Улар бөтә донъя әҙәбиәтендә билдәле. «Плаха (Язалау урыны)» романы кешелектең Һуңғы хөкөм көнөнә еткәнен күрһәтә һәм уларҙы абай булырға, тәбиғәтте һәм тирә-йүн мөхитен һаҡларға саҡыра.
Ижады
Сыңғыҙ Айытматов ҡырғыҙ һәм рус телдәрендә ижад итә. Әҫәрҙәре 1952 йылдан алып баҫыла. «Йәмилә» (1958), «Хуш, Һарыгөл!» (1966), «Аҡ пароход» (1970), «Иртәләгән торналар» (1976), «Диңгеҙ ситенән йүгереүсе ала эт» (1977) һ.б. повестар авторы. Айытматовтың «Буранлы станция» (1980), «Язалау урыны» (1986), «Кассандра тамғаһы» (1996), «Тауҙар ишелгәндә („Мәңгелек кәләш“)» (2007) әҫәрҙәре — күп планлы романдары, уларҙа ысынбарлыҡты хикәйәләү легенда һәм мифтар романтикаһы менән үрелә.
С. Айытматов — прозала психологик портрет оҫтаһы. Уның ижадында күтәрелгән төп проблема — кеше һәм йәмғиәттең үҙ-ара мөнәсәбәттәре. Айытматов әҫәрҙәренең геройҙары — автор йәшәгән осорҙоң замандаштары. Сыңғыҙ Айытматовтың һуңғы «Плаха (Язалау урыны)» романы 1980-се йылдарҙа ҡаза-хасафат сигналы (билдәһе) булып тора һәм яҙыусы кешенең, тәбиғәт балаһы булыуын онотоп, тәбиғәткә ҙур зыян килтереүенең һәм уны юҡҡа сығарыуының кешелеккә күп бәлә-ҡазалар килтерәсәге тураһында киҫәтә. Әгәр ҙә кешелек ошо киҫәтеүҙе ишетмәйенсә һаңғырау булып ҡалһа, уның башына бик күп ҡайғы-бәләләр киләсәк икәнлеген яҙыусы башта Муйынҡом саваннаһындағы бүреләр тормошо аша, артабан кешелек йөҙөн юғалтҡан наркомандар тормошо һәм ябай ҡырғыҙ крәҫтиәндәре тормошо аша һүрәтләй: тәбиғәттең һәләк булыуы, романдағы рухани Авдий Каллистратов кеүек кеше рухы өсөн көрәшеүселәрҙең донъя ысынбарлығына ҡаршы тора алмай, һәләк булыуы, уның наркомандар тарафынан Христос кеүек итеп аяҡ-ҡулын бәйләп язалап үлтерелеүе, Бостон атып үлтергәнлектән балаларын юғалтҡан инә бүре Аҡбараның Бостондың балаһын арҡаһына йөкмәп урлап китеүе, был бүрене атам тип, Бостондың  үҙ улын атып үлтереүе-кешелек донъяһының да һәләк булыуына килтерәсәге тураһында һөйләй. Яҙыусының был әҫәре кешелек донъяһының һуңғы сиккә килеп еткәнлеге һәм, әгәр ҙә кешеләр аҡылға ултырмаһа, ошо киҫәтеүҙе ишетмәһә, йәһәннәм упҡынына ососағы һәм быға бары тик бер аҙым ғына ҡалғанлығы тураһында иҫкәртә.
Сыңғыҙ Айытматов һәм башҡорт мәҙәниәте
Сыңғыҙ Айытматов повестарын башҡорт теленә башҡорт яҙыусылары Нәжип Иҙелбай, Әмир Гәрәев, Мәхмүт Уразаев һ. б. тәржемә итә. 1963 йылда әҙиптең Өфөлә башҡорт телендә «Йәмилә» повесы, 1984 йылда повестар йыйынтығын тәшкил иткән «Аҡ пароход» китабы донъя күрә. С. Айытматовтың «Әсә яланы», «Хуш, Һарыгөл!» повестары буйынса Башҡорт драма театры (режиссёры Л. В. Вәлиев); «Ал яулыҡлы тирәккәйем» повесы буйынса — Салауат драма театры; Сибай драма театры (икеһенең дә режиссёры Р. М. Әйүпов) һәм Башҡорт академия драма театры (режиссёры Ә. Ә. Абушахманов); «Аҡ пароход» — Ҡурсаҡ театры (режиссёры В. М. Штейн) сәхнәһендә спектаклдәр ҡуйыла. «Беренсе уҡытыусы» повесы буйынса Башҡортостан телевидениеһы студияһында телеспектакль ҡуйыла (1959; режиссёры Р. Фәйзи).
Висим-Соим
Висим-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Висим йылғаһының һул ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әсейылғалар
Әсейылғалар (Асейылга) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы йылғалар. Улар был районда — өсәү.
Географияһы, тарихы
Беренсе Әсейылға — Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләренән аҡҡан һалҡын һыулы Ҡороюл йылғаһына ҡойған бик күп сығанаҡтарыҙың береһе. Тап шул сығанаҡтар арҡаһында, йылғаның ярҙарында сүплектәр булыуға ҡарамаҫтан, әле лә һыуы таҙа булып ҡала.
Был йылға буйында Асҡар ауылы ултырған.
Икенсе Әсейылға — оҙонлоғо 26 км тәшкил иткән, шулай уҡ һалҡын һыулы, ағымы урыны менән көслө, ҡайҙалыр шаршылы, ҡайҙалыр сөңгөллө, тыныс ҡына аҡҡан Бохарсы йылғаһының ҡушылдығы. 1871 йылда уҡ рәсми документтарҙа телгә алынып, 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан Ҡәйеп ауылы янынан аға. Был Әсейылға ла, Бохарсы ҡушылдығы булараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Өсөнсө Әсейылға — Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Теләүғол ауылы янынан бер аҙ көнбайыштараҡ аға. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул Һаҡмарға барып етмәй, Ала Тәкә тауы янында ҙур булмаған күл хасил итә, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында
Был өс Әсейылға ла шул йылғалар буйында ултырған ауылдар менән административ йәһәттән дөйөм тарих менән бәйле — Асҡар ауылы ла, юҡҡа сыҡҡан Ҡәйеп ауылы ла, Теләүғол ауылы ла — Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһы биләмендә булһа, 1917 йылдан 1934 йылға тиклем тарихы атайсалы — Башҡортостан биләмәһенә инеп ала, 1934 йылда инде яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә бирелә. 1959 йылдан Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәһендә булып сыҡҡандар
Этимологияһы
Әсе, асы тип күбеһенсә тоҙлораҡ йылғаларҙы атайҙар. Мәгәр был өс Әсейылғаның Һаҡмар ҡушылдығы тоҙло һыулы түгел, эсергә яраҡлы, бик тәмле, тип яҙа С. М. Стрельников. Ҡалған икеһе татырлы, тоҙло тупраҡлы урындарҙан аға, Асҡар янындағы тоҙло үҙәнгә элгәре хатта һарыҡтарҙы «тоҙ ялатырға» йөрөткәндәр.
Болотин (Ауырғазы районы)
Болотин (Болотино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 281 кеше. Почта индексы — 453489, ОКАТО коды — 80205852005.
Географик урыны
Соҡат йылғаһы (Өршәк йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға 1891 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙендә ер биләүсе Болотниковта Курск һәм Чернигов губернаһынан күсеп килеүселәр Болотников ширҡәте булараҡ нигеҙ һала. 1896 йылда күскенселәрҙең бер өлөшө башҡорттарҙан сиктәш ерҙәрҙе һатып ала һәм Яңы Покровка ауылына нигеҙ һала. 1896 йылда Болотников ширҡәте ауылы һәм Яңы Покровка булараҡ бергә иҫәпкә алынған, 88 йортта 663 кеше йәшәгән. Мөгәзәй булған. 1906 йылда Болотников ширҡәтендә 426 кеше иҫәпкә алынған (2 бакалея кибете, мөгәзәй билдәләнгән); 20 быуаттың 20‑се йылдарынан алып хәҙерге исеме менән йөрөтөлә.
Хәҙерге осор
Ауылда башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (57 %).
Рәсемдәр
200px
Килмөхәмәтов Тимерғәли Әбделғәлим улы
Килмөхәмәтов Тимерғәли Әбделғәлим улы (19 декабрь 1941 йыл — 2 май 2021 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, яҙыусы. 1970 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—2013 йылдарҙа журналистика кафедраһы мөдире. 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2009) һәм Ҡырмыҫҡалы районының Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премияһы (2005) лауреаты.
Ғилми эшмәкәрлеге
Тимерғәли Килмөхәмәтовтың фәнни хеҙмәттәре башҡорт драматургияһының поэтикаһын өйрәнеүгә, әҙәбиәт ғилеме методологияһына, әҙәби портреттар ижад итеүгә арналған. «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» (1990—1996) баҫмаһы авторҙарының береһе; 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Ижады
«Күк тояҡҡай» (1972), «Хаҡлыҡ үлмәй» (1991), «Йәнкиҫәк» (2001) йыйынтыҡтарына ингән хикәйәләре һәм повестары замандаштарының рухи донъяһына иғтибар итеүе, психологизм, тел байлығы тасуирлығы менән айырылып тора.
Йылайыр (Урман Йылайыры)
Йылайыр (Урман Йылайыры) — Башҡортостандағы йылға. Һаҡмар йылғаның уң ҡушылдығы.
География
Йылайыр районы Ҡыҙыл Ҡушаҡ утарынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта Уралтау һыртының көньяҡ битләүендә башлана. Йылайыр һәм Хәйбулла райондары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан аға. Һаҡмарға ҡоя. Ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 2,5 м³/с. Йылайыр ауылы эргәһендә һыуһаҡлағыс төҙөлгән.
Йылайыр йылғаһының оҙонлоғо 158 км, бассейнының майҙаны 1210 км².
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө)
Давыдов Афанасий Романович
Давыдов Афанасий Романович (1699—1764 һуң) — 1700—1721 йылдарҙағы төньяҡ һуғышында, Петр I-нең Фарсы походында,1735—1739 йылғы рус-төрөк һуғышында, 1741—1743 йылғы рус-швед һуғышында ҡатнаша, Ырымбур губернаторы, действительный тайный советник.
Хәрби хеҙмәте
Давыдов 1699 йылда тыуған. Үҙенең килеп сығышы тураһында ул "из шляхетства, ис помещин"тип әйтә. Ул 1715 йылдың 16 февралендә 16 йәшендә һалдат хеҙмәтенә алына.
Мариенберг ҡәлғәһе
Тарихы
Кельт ваҡыттарында уҡ ҡәлғә торған тауҙа ҡоймаланып алынған ауыл һәм   мәжүсилек ғибәҙәтханаһы булған. Уның урынына Вюрцбургтың иң боронғо Мариенкирхе сиркәүе төҙөлә, унда Вюрцбург епископтарын ерләгәндәр. Майн янында ҡәлғә аҫтында изге Буркхард исемен йөрөткән ҡаланың иң боронғо сиркәүе урынлаша.
Кенәздең-епископ Иоһанн Филипп фон Шёнборн   (1642—1673)  бойороғо буйынса күп һанлы өҫтәмә хәрби һәм бастиондар төҙөлә. Ҡәлғә эсендә шулай уҡ 105 метр тәрәнлектә ҡоҙоҡ  була.
Майнға поход ваҡытында 1866 йылда прус армияһы король бавар  ҡәлғәһе булып хеҙмәт иткән Мариенбергты утҡа тота, әммә ҡәлғәнең артиллерияһы был утҡа һөҙөмтәле яуап бирә, һәм Мариенбург тыныслыҡ тураһында килешеүгә ҡул ҡуйғанға тиклем тора ала.
Бөгөн Мариенберг ҡәлғәһе Вюцбургтың төп иҫтәлекле урындарының береһе булып тора, унда Майн Франконияһының һәм Фюрстенбауҙың музейҙары бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Яңы ағым
Яңы ағым (Jaunā strāva) Латвия тарихында, Беренсе латыш милли уяныу осоронда барлыҡҡа килгән (унда 1850-се йылдарҙан алып 1880 йылдарға тиклем төп ролде младолатыштар уйнай), күмәк һул социаль-сәйәси хәрәкәт. Үҫешенең иң юғары нөктәһенә булып 1905 йылғы Революция тора. Был хәрәкәттә ҡатнашыусыларҙы «яңы ағымсылар» (jaunstrāvnieki) тип атайҙар.
Тарихы
Яңы ағым барлыҡҡа килеү датаһы тип ғәҙәттә 1886 йылды күрһәтәләр, был йылда Рига эшселәр союзын етәкләгән Бисеникс Петерис тарафынан хәрәкәттең Dienas Lapa («Көндәлек») гәзитенә нигеҙ һалына. 1888 йылда Петерис Стучка Dienas Lapa гәзитенең мөхәррире булып китә, ул һуңынан Латвия большевиктарының етәксеһе була. 1891 йылдан алып 1896 йылға тиклем Бисенекс һәм Райнис гәзиттең мөхәррирҙәре булалар. Райнис, ул латыш әҙәбиәтенең күренекле эшмәкәрҙәренең береһе булып китә, шулай уҡ төп яңы ағымсыларҙың береһе була. 1896-97 йылдарҙа гәзит социализмға мөрәжәғәт итә (был ваҡытта яңынан Стучка гәзит мөхәррире булып китә). 1897 йылда эске эштәр Министрлығы гәзитте яба. Бынан һуң 1899 һәм 1903 йылдар араһында философ һәм публицист Петерис Залите редакцияһы аҫтында гәзит уртаса позицияны биләй. Залите осоронда уртасалыҡ позицияһында булыуына ҡарамаҫтан, гәзит тағы ла цензуранан үтмәй. Ул 1905 йылда, тулыһынса ябылғанға тиклем, социал-демократик йөкмәткеле гәзит булараҡ яңынан асыла
Баһа
Тарихсы Арведс Швабе Яңы ағымды «социалистик идеяларҙы пропагандалау менән шөғөлләнеүсе, латыш эшселәр класының сәйәси уяныуы менән бәйле беренсе ойошма» итеп һүрәтләй.
Урбанизация пролетариаттың артыуына килтерә, был көнбайыш Европаның социализм идеялары өсөн уңайлы мөхит тыуҙыра, шулай уҡ идеялары үҙенең рухы буйынса милли романтизмға яҡын булған младолатыштарҙың популярлығы юғалыу менән тап килә. Был ваҡытта буржуа һәм ярлылар араһында алыҫлашҡанлыҡ арта, ә шул дәүерҙең алдынғы милләтселәре ҡулға алына һәм һөргөнгә ебәрелгән була. 1893 йылда Райнис Латвияға багажында контрабанда юлы менән немец марксистик әҙәбиәтен алып инә: был Карл Маркс, Фридрих Энгельс һәм Карл Каутский хеҙмәттәре була. Был, тарихсы Германис Улдис атағанса, «ҡурҡыныс йөкмәткеле багаж» Латвия социал-демократик партияһын ойоштороу өсөн орлоҡ булып хеҙмәт итә
Кочериха
Кочериха — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/79 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беловка (Ырымбур районы)
Беловка — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы. Атамаһы Белов тигән сауҙәгәрҙең фамилияһынан алынған. Ул XX быуат башында ошо урында «Вокзал»ға төкөтмә төҙөй, унда һәр кис музыка уйнанаған.
Беловканың архитектура ансамбле XVIII-IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора.
Тольятти
Тольятти (Тольятти) — Һамар өлкәһеның төньяҡ-көнсығышында, Волга йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Һамар өлкәһе ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.
Беловка (Ырымбур районы)
Административ яҡтан Көньяҡ округының Үҙәк районында урынлашҡан.
Ҡәйеп (ауыл)
Ҡәйеп (Каипово) — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Географияһы
Ҡәйеп ауылы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Бохарсы йылғаһы буйында, ошо уҡ йылға буйындағы Яңы Һамар ауылынан 10 км үрҙәрәк урынлашҡан. Ә ул күршеһе, үҙ сиратында, округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 5 километр алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ ултыра.
Тарихы
1901 йылдағы китапта — ''Каипова, при р. Бухарче'' тип билдәләнә. Урындағы кешеләр һөйләүенсә, ауыл туғыҙ тапҡыр ултырған урынын алмаштыра. Бер мәл әлеге Яңы Һамар ауылының төньяҡ осо булған ерҙә ултырған.
Хәҙерге урынына 1927 йылдың июнендә күсеп ултырған булған.
1992 йылдың 1 ғинуарына ауылда даими йәшәгән кеше булмаған, документтарҙа дачалар ҡасабаһы тип теркәлгән.