cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Константин Ивановтың йорт-музейы
Тарихы
2002 йылдан — йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейының филиалы.
2006 йылдан — Ыҫлаҡбаш ауылының музей комплексы составында.
Музей экспозицияһы
Мемориаль музей фондында 1,5 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге тупланған. Бында шағирҙың “Нарспи” (Ҡазан, 1919) поэмаһы, шағирҙың шәхси әйберҙәре, атаһының, әсәһенең, ағаһы Квинтилиандың Иванов үҙе төшөргән портреттары.
Музей 4 залды биләй, экспозиция шағирҙың тормошона, ижадына арналған әҙәби бүлектән һәм Ивановтар йортоноң интерьеры тергеҙелгән мемориаль бүлектән тора. Константин Иванов өйҙө генә һалышып ҡалмаған, йорт эсе йыһаздарын да үҙ ҡулдары менән эшләгән - музейҙа ул яһаған шкаф, диван,ишектәр, рәсемдәре һаҡлана. Түшәмде лә үҙе биҙәкләгән ул.
Йәмәғәтселек менән эшмәкәрлек
Йыл һайын май аҙағында ауылда Шиғриәт көндәре үткәрелә. Байрамға илдең төрлө яҡтарынан К. Ивановтың ижадын һөйөүселәр йыйыла. Музейҙа бик яҡшы лекция залы бар.
Музейға Сыуашстан хөкүмәте тарафынан да даими иғтибар бар, бында туғандаш республикаларҙың күренекле шағирҙары йыш килә, осрашыуҙар үткәрә.
Музей комплексы тураһында
Музей комплексна Йорт-музей, мемориаль парк,шағирҙың ҡәберендәге һәйкәл, халыҡ көнкүреше әйберҙәре менән ғәмәли сәнғәт әҫәрҙәре ҡуйылған ике бина инә. Комплекс составына шулай уҡ сыуаш шиғриәте классигы Яков Ухсайҙың йорт-музейы, һын-символдар ҡуйылған шағирҙар шишмәһе менән  Ухсай ерләнгән Гусли-тау, шулай уҡ урындағы урта мәктәп индерелгән. Мәктәптә К. В. Ивановтың мәскәү скульпторы А. П. Майраслов эшләгән һәйкәл ҡуйылған, шағирҙың «Нарспи» поэмаһын кәүҙәләндергән мөйөш йыһазландырылған.
Заводянка
Заводянка (Заводянка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше. Почта индексы — 452144, ОКАТО коды — 80257805004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Экипцоко
Оло Экипцоко — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
15 апрель
15 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 105-се (кәбисә йылында 106-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 260 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Гөлстан (Һырдаръя өлкәһе)
Гөлстан (Guliston / Гулистон;  — гөл баҡсаһы (роза баҡсаһы)) — Үзбәкстандың көнсығышында урынлашҡан ҡала. Һырдаръя өлкәһенең административ үҙәге.
Кутатка (Итатка ҡушылдығы)
Кутатка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Итатка йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дегетле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Мельничная
Үрге Мельничная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюрса йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
19 август
19 август — григориан стиле буйынса йылдың 231-се (кәбисә йылында 232-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 134 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Үрге Көрмәҙе
Үрге Көрмәҙе (Верхняя Курмаза) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 452055, ОКАТО коды — 80212810011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Липовая
Липовая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рублиха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Вайнберген
Вайнберген (Weinbergen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3123 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 191 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99998 һәм автомобиль коды — UH.
Шемокмеди монастыры
Шемокмеди монастыры (грузин телендә შემოის მონასტერი) - грузин православ  монастыры  Грузияның  көньяҡ-көнбайышында Гурия төбәгенең Шемокмеди ауылында урынлашҡан. Монастырға ун бишенсе быуатта нигеҙ һалынған. Гурьели кенәзлеге династияһының зыяраты һәм сиркәү хазиналары урыны булған. Унда бер нисә быуат буйына  башҡа грузин монастырҙарынан төрлө әйберҙәрҙең коллекцияһын йыйылған. Хазиналарҙың бер өлөшө Грузия музейҙарында һаҡлана.
Архитектураһы
Шемокмеди монастыры архитектура күҙлегенән ике ябай сиркәүҙән тора. Өсөнсө ҡоролма, манараһы, Монастырь кәртәһендә урынлашҡан
Беренсе сиркәү, Ҡотҡарыусы сиркәүе 10 × 13 м ҙурлыҡтағы өс ҡатлы базиликанан ғибәрәт. Баҡыр купоросы менән ябылған һәм мәрмәр менән түшәлгән. Интерьеры тулыһынса буялған. Бөтөн ҡалған фрескалары боронғо грузин яҙыуҙары менән Гурьели ғаиләһенең ағзаларын һүрәтләй Икенсе сиркәү IX быуат  Ғайсаның Күренеше иконаһын ҡабул итеү өсөн Вахтанг һәм  Гуриели үтенесе буйынса  1570 йылдарҙа төҙөлә. Был сиркәү беренсеһенән бәләкәйерәк, 9 × 7 м. ҙурлыҡта. Бина кирбес менән көпләнгән. Диуарҙарында грек һәм грузин телендәге яҙыуҙар бар, шулай уҡ Шемокмедиҙың беренсе епискобы Бесраион Мачутадзеның фреска һүрәте һаҡланған. Сиркәү кәртәһендә төҙөлгән манара XVI быуатҡа ҡарай һәм 1831 йылда тергеҙелә. Комплекстың бөтә ҡоролмалары күп тапҡыр реконструкциялана
Тарихы
Епископ митрополиты Йосеб Такайшвили вафатынан һуң 1794 йылда Шемокмеди монастыры бушап ҡала;  монастырь һәм уның мөлкәте Кайхосро Гуриелиға күсә, ул Рәсәй империяһына ҡаршы 1820 йылда ихтилалды етәкләп, үҙенең бөтә мөлкәтен юғалта. Низағ ваҡытында Рәсәй ғәскәрҙәре монастырь нығытмаларын һәм тирә -яғын емерә.
1920 йылда Шемокмеди монастыры Батуми һәм Шемокмеди мәхәлләләрен берләштереп, епископлыҡ сифатында тергеҙелә. 1995 йылда Шемокмеди  епархияһы тағы бер епархия булараҡ тергеҙелә. Әлеге ваҡытта уның юрисдикцияһы Гурияның өс муниципалитетындағы бөтә православ сиркүҙәренә тарала. Грузияның Патриарх католикосы Илия II Шемокмедиҙың епискобы булып  1963 йылдан алып  1967 йылға тиклем тора
Коллекцияһы
Бер нисә быуат буйы Шемокмеди соборы сиркәү әйберҙәренең йыйыу һәм һаҡлау урыны була. 1873 йылда Дмитрий Бакрадзе сиркәүгә килә һәм коллекцияһының беренсе ғилми тасуирламаһын йыя. Монастырҙа  хазиналарҙы бер нисә тапҡыр урлайҙар. 1889 йылда Кондаков хазиналарҙы каталогҡа индерә. 1924 йылдан ҡалған хазиналар Грузияның Милли музейына тапшырыла
Сигрид Унсет
Сигрид Унсет (Sigrid Undset; 20 май 1882 йыл — 10 июнь 1949 йыл) — Норвегия яҙыусыһы, 1928 йылғы Нобель премияһы лауреаты, Венералағы Унсет кратерына уның исеме бирелгән.
Йәшлеге һәм ижад юлының башланыуы
Сигрид Унсет Данияла Зеландия утрауындағы Каллундборгта тыуа. Атаһы — билдәле археолог Ингвалл Унсет, Норвегияла тимер быуаты буйынса ҙур белгес, талантлы яҙыусы, норвег милләтле, әсәһе Шарлотта Гют-Унсет дат ҡыҙы була. Ике йылдан ғаилә Норвегияға күсә. Унда Христианияла (хәҙер Осло) Сигридтың бала сағы һәм йәшлеге үтә. Ул үҙен норвег тип һанай, бала саҡтан ул норвег әкиәттәрен, риүәйәттәрен ишетеп үҫә, атаһы уны тәрбиәләү менән етди шөғөлләнә. Сигрид атаһы эргәһендә Тарих музейында йыш була, экспонаттар менән таныша. Бәхетле балалыҡ йылдарын ул «Ун бер йыл» (1934) тигән автобиографик романында тасуирлай. 1893 йылда ҡаты ауырыуҙан Ингвалл Унсет вафат була. Был ваҡиға ғаиләнең тормошон киҫкен үҙгәртә. Өс балалы тол ҡатын бәләкәй генә пенсияға йән аҫрарға мәжбүр була. Сигрид сәнғәт, әҙәбиәт тураһында хыяллана, рәссам булырға теләй, йыш ҡына, ҡулына ҡәләм алып, Христиания урамдарын гиҙә. Ул йылдарҙа төшөргән һүрәт һыҙмалары һәм рәсемдәре һаҡланған. Әммә ҡыҙға секретарҙар әҙерләй торған Коммерция училищеһына инергә тура килә. 10 йылдан ашыу (1898—1908) Ослола "Дөйөм электр компанияһы"ның бүлексәһендә клерк булып хеҙмәт итә, ижади фиғеленә бөтөнләй ят эш менән шөғөлләнә. Сигрид эшен яратмай һәм, төшөнкөлөккә бирелмәҫкә тырышып, шиғыр яҙа, урта быуаттарҙағы Норвегия тарихына бағышланған романының планын уйлап йөрөй. Әсәһе Сигридты аңлай, күргән-белгәнен ҡағыҙға теркәп барырға кәңәш итә.
Унсеттың тәүге китаптары ҡатын-ҡыҙҙың эштәге һәм ғаиләләге көндәлек тормошон теүәл сағылдыра. Мәҫәлән, Унсетҡа тәүге билдәлелек килтергән «Фру Марта Оули» (1907) романы, «Бәхетле йәш» (1908) тигән новеллалар китабы шундайҙарға инә.
Тәүге китаптары килтергән уңыш һөҙөмтәһендә, Унсет дәүләт стипендияһына лайыҡ була һәм 1909 йылда ялҡытҡыс хеҙмәттән китергә мөмкинлек ала. Шул уҡ йылды Унсеттың «Вигдис һәм Вига-Льоте тураһында сага» (1909) тигән беренсе тарихи романы донъя күрә. Унда яҙыусы 1000 йыл тирәһендәге көнкүреште ышандырырлыҡ итеп һүрәтләй.
1910 йылда Унсет Римға сәйәхәт ҡыла. Ҡайтҡас, «Йәшлек» (1910) тигән шиғыр йыйынтығын һәм «Йенни» (1911) тигән романын баҫтыра. Роман киң таралыу таба. Романда оло мөхәббәт эҙләп үрһәләнгән ҡатындың (рәссам Йенни) яҙмышы һүрәтләнә.
1912 йылда Унсет рәссам Андерс Сварстадҡа кейәүгә сыға. Ғаилә йылдам ишәйә. 1913 йылда улы Андерс Кастус, унан һуң тағы бер улы Ханс Бенедикт һәм ҡыҙы Марен Шарлотта тыуа. Әммә яҙыусы емешле ижад эшмәкәрлеген туҡтатмай. 1913 йылда — «Йәберләнгәндәр» тигән хикәйәләр йыйынтығы, 1914 йылда «Яҙ» тигән ҙур романы сыға. Роман ҡатмарлы ҡатын-ҡыҙ күңелен, хыял-теләктәрҙең ысынбарлыҡ менән бәрелешеүен һүрәтләй. «Тролль көҙгөһөнөң ярсыҡтары» (1917), «Аҡыллы ҡыҙҙар» (1918) тигән новелла йыйынтыҡтары һәм «Яҙғы болоттар» (1921) тигән шиғыр йыйынтығы ла шундайыраҡ ҡараштан яҙылған.
Унсет геройҙарының даирәһенә ижадының башынан уҡ күҙгә салынып бармаған, ныҡ баҫылған, «йәберләнгән» ҡала эшсәндәре — контора хеҙмәткәрҙәре, модист ҡатын-ҡыҙҙар, ҡаланың урта ярым интеллигенцияһы инә.
Ижади уңыш үрендә
1919 йылда Унсет ғаиләһе менән Христианиянан 130 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан Лиллехаммерға күсә. Бьёркебек (Ҡайын шишмәһе) усадьбаһында яҙыусының иҫ киткес емешле ижад осоро башлана. Ул урта быуаттарҙағы Норвегия тураһында роман яҙыу хыялына әйләнеп ҡайта, ләкин уны бер мәшһүр ҡатын-ҡыҙ образы аша реалистик юҫыҡта һүрәтләргә була. Бындай геройҙы Унсет нәҡ урта быуаттар Норвегияһында таба. Шулай итеп, Унсеттың төп әҫәре — «Кристин, Лавранстың ҡыҙы» тигән тарихи трилогия тыуа, ул өс романдан тора: «Таж» (1920), «Хужабикә» (1921) һәм «Арҡысаҡ» (1922).
Роман замандаштарын камиллығы менән таң ҡалдыра. 1310 һәм 1349 йылдар араһында норвегтарҙың тормош-көнкүрешен тарихи яҡтан дөрөҫ һүрәтләү менән бергә яҙыусы психологик һәм фәлсәфәүи драма ла тыуҙыра, уның үҙәгендә — төп герой Кристиндың яҙмышы. Кристин — йәмғиәт, ырыу талаптарына үҙенең хис-тойғоларын ҡаршы ҡуя алған шәхес. Йәмғиәттә ҡабул ителгән ҡағиҙәләрҙе инҡар итеп, үҙ хыялдарын тормошҡа ашырыуға өлгәшһә лә, Кристин иректең ҡапма-ҡаршы яғы — ҡабул ителгән ҡарарҙар өсөн яуаплы булыу зарурлығы менән менән осраша. Трилогияның аҙағында герой бәхетен һәм тыныслыҡты үҙ-үҙен ҡорбан итеүҙә таба.
Хронологик йәһәттән дә, тематикаһы менән дә был трилогияға «Улав, Хествикендан Аудундың улы» (1925) һәм «Улав, Аудун улы, һәм уның балалары» (1927) тигән дилогия яҡын тора. Дилогияның төп геройы Улав, Кристин кеүек үк, — хөр ҡарашлы шәхес, йыш ҡына ырыу ҡағиҙәләрен боҙа (атап әйткәндә, уға хыянат иткән кәләшен ғәфү итә), шулай итеп, бер тапҡыр үҙе кәрәк тапҡанса ҡарар ҡабул итә лә ғүмер буйына бының хаҡын түләргә мәжбүр була.
Унсеттың тарихи романдары ХХ быуат уҡыусыһының күңеленә яҡын психологик һәм фәлсәфәүи проблемалар күтәрә, шуның менән бергә тарихи урта быуаттар ерлеген хайран итерлек теүәл тасуирлай. Был әҫәрҙәрҙе уҡыусылар бик ихлас ҡабул итә.
1928 йылда Унсетҡа әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы тапшырыла.
Нобель премияһы аҡсаһын Унсет хәйриәлеккә тотона (һәләтле балаларға стипендия — 80 мең крона; Норвегияның ярлы католик ғаиләләрендәге балалар өсөн мәктәптәр асыу — 60 мең крона; йәш норвег яҙыусыларына ярҙам — 60 мең крона).
Тормошоноң һәм ижадының һуңғы осоро
1928 йылдан һуң Унсет «Гимнадемия» (1929) һәм «Янар ҡыуаҡ» (1930) тигән романдарында хәҙерге заман темаһына әйләнеп ҡайта, ир менән ҡатындың ғаилә тормошон һүрәтләй («Ида Элизабет» (1932) һәм «Тоғро ҡатын» (1936), әммә улар ҙур танылыу алмай, шулай уҡ XVIII быуаттағы Норвегия тарихына арналған «Мадам Дортея» (1939) романы ла уңыш ҡаҙанмай.
1930-сы йылдарҙа Унсет йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлек, дин мәсьәләләре буйынса полемика менән шөғөлләнә башлай. Ул католиклыҡҡа күсә һәм уның апологеттары сафына баҫа. Бынан тыш Унсет балалар ҡурсаҡ театры һәм боронғо норвег сагалары менән ҡыҙыҡһына, был сагаларҙы тәржемә итә. 1935 йылда Унсет Норвег яҙыусылар берлеге етәксеһе итеп ҡуйыла. Ул фашист һәм нацист режимдарына ҡаршы әүҙем көрәш алып бара, 1935 йылда тыныслыҡ буйынса Нобель премияһын фашистик концлагерь тотҡоно публицист Карл фон Осецкийға бирҙереү кампанияһын башлай.
1934 йылда Унсет «Ун бер йыл» тигән яңы романын сығара, әҫәр нығыраҡ нәфисләштерелгән мемуарҙарға тартым була. Романда бер ҡыҙҙың тормошо һәм кисерештәре һүрәтләнә. Тәнҡитселәр Унсеттың әҙәби норвег телен («риксмол») үҫтереүгә индергән өлөшөн таный.
Совет-фин һуғышы (1939—1940) башланғас, Унсет үҙенең Нобель миҙалын 25 мең кронаға һата ла был аҡсаны фин балаларына ярҙамға тапшыра. Шулай уҡ үҙ өйөнә өс ҡасаҡ фин балаһын ала.
Бында ул «Киләсәккә ҡайтыу» (1942) һәм «Бәхетле көндәр» (1942) кеүек мемуар төҫөндәге романдарын яҙа, уларҙа фашизм менән көрәшкә саҡырыу ярылып ята. «Киләсәккә ҡайтыу» (Tilbake til fremtiden) романында Унсет үҙе күргән СССР-ҙы, бигерәк тә Мәскәү һәм Владивосток ҡалаларын ентекле һүрәтләй.
1945 йылда Унсет тыуған иленә ҡайта. Ғүмеренең һуңғы йылдарын Лиллехаммерҙа үткәрә, шунда уҡ ерләнгән.
Кундыш
Кундыш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маймонга йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Кундыш
Большие Кураты
Большие Кураты — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы/Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зубово (Шишмә районы)
Зубово (Зубово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452152, ОКАТО коды — 80257835003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы
Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы (Сагидуллин Рамиль Шайдуллинович; 24 февраль 1952 йыл ) — хужалыҡ һәм совет органдары эшмәкәре. 1987—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Туймазы ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы 1952 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡандра ҡасабаһында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1987 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1969 йылда Стәрлетамаҡ химия заводында слесарь булып башлай. 1970—1972 йылдарҙа Совет армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Запасҡа сығарылғандан һуң быраулау эштәре идаралығында слесарь булып эшләй. 1987 йылда институтты тамамлағас «Межрайводоканал» идаралығында мастер, баш инженер һәм начальник булып эшләй. 1987—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Туймазы ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1991 йылдан ремонт-төҙөлөш идаралығы начальнигы.
Туймазы ҡалаһы 142-се Ҡандра һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.
Һылтанмалар
‎
Үрге Моховая
Үрге Моховая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кутатка (Яя ҡушылдығы)
Кутатка (Оло Кутатка) — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кара-Оюк
Кара-Оюк — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юнгур йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куромша
Куромша — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәндәк (Кесе Өйҙөрәк ҡушылдығы)
Тәндәк (Дундук) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Өйҙөрәк йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исеме
Яңыраҡ "Башҡорт энциклопедияһы"ның башҡорт вариантын мөхәррирләүсе хеҙмәткәрҙәр алдында, күп кенә бүтән атамалар менән бер рәттән, Дәүләкән районындағы Дундук тигән бәләкәй генә йылғаның исемен башҡортса нисек яҙырға тигән ћорау килеп тыуҙы. Мин, үҙемдең Дим буйы топонимияһына арналған хеҙмәтем өсөн материалдар йыйғанда саҡта, Ҡоръятмаҫ ауылында булһа кәрәк, уның башҡортса Тәндәк тип әйтелеүен дәфтәремә теркәп ҡуйғайным. Аҙаҡ, ысынлап та, был дөрөҫкә сыҡты. "Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге"ндә Мәләүез һәм Дыуан райондарында Тәндәк тигән йылғалар теркәлгән. Ошондай аңлатма ла биргәнбеҙ: от диал. тәндәк «дурная, шальная» (йәғни әҙәби телдә был тинтәк була). Ышандыра, сөнки топонимияла, әйтәйек, әллә күпме тиле, тинтәк, иҫерек ћ.б. йылға, урман атамаһы булғанлығы яҡшы билдәле.
Оло Солтан
Оло Солтан (Большое Султаново) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ҡамышлы ауыл советы составына керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Оло Солтан ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һарт улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Оло Солтан ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Оло Солтан ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто бар.
Румянцев Александр Иванович
Александр Иванович Румянцев (1680—1749) — граф, рус дипломаты һәм хәрби етәксе, генерал-аншеф (1737), 1738—1740 йылдарҙа Малороссия хакимы, 1735—1736 йылдарҙа Әстерхан һәм Ҡаҙан губернаторы.
Биографияһы
Румянцевтарҙың боронғо тоҡомо вәкиле, стольник Иван Иванович Румянцевтың (1711 йылда вафат булған) улы.
1700—1721 йылдарҙағы Төньяҡ һуғышында ҡатнашҡан. 1700 йылда —, П. М. Апраксиндың адъютанты. 1700 йылдың октябрендә Нарва янындағы һуғышта ҡатнашҡан.
1703 йылдан — Преображенский лейб-гвардия полкында. Уның составында Нарваны, Митаваны алыуҙа, Выборгты ҡамауҙа, Лесной янындағы алышта ҡатнаша. 1708 йылдың февралендә прапорщик дәрәжәһенә үтәрелгән.
1709 йылдың июнендә Полтава һуғышында үҙен күрһәткән.
1711 йылда Прут походында ҡатнашҡан.
1712 йылдың майында Копенгагендағы рәсәй илсеһенә ебәрелгән, поручик итеп үрләтелгән.
1712 йылда Петр I адъютанты булып тора, уның ҡушҡандарын үтәй: 1716 йылдың аҙағында күҙәтеп йөрөгән батша улы Алексей Петровичтың Неаполдән Австрия араһында йөрөүен күҙәткән. 1717 йылдың июлендә булыуы менән бергә, ебәрелде. П. А. Толстой менән бергә батша улын Петербургҡа кире алып ҡайтыу бойороғо менән ебәрелә. Киң таралған фараз буйынса, йәнәһе, Румянцевтың тың һәләк булыуына (1718 йыл) мөнәсәбәте барлығын һыҙыҡ өҫтөнә ала; әммә Румянцевтың батша улының үлемен тасуирлап яҙған ниндәйҙер Титов йәки Татищевҡа хаты ялған документ булып иҫәпләнә. Был мөһим йөкләмәне уңышлы үтәгәне өсөн Румянцев 1718 йылдың декабрендә гвардия майоры һәм генерал-адъютант дәрәжәһенә күтәрелгән, батша улы яҡлыларҙан ауылдар менән бүләкләнгән.
1720 йылда швед короле Фридрих I-не тәхеткә ултырыу уңайы менән ҡотларға ебәрелгән.
1721 йылдың авгусында бригадир итеп тәғәйенләнгән. 1722 йылда башында Преображенский полкындағы батальон башында Петра I-не Фарсы походында оҙатып йөрөй, 1724 йылда генерал-майор дәрәжәһенә үрләтелгән.
Пётр I уны Малороссияға Полуботок эше буйынса халыҡтың кәйефен белергә ебәргән булған.
1724 йылда Константинополдә Рәсәйҙең ғәҙәттән тыш илсеһе, һуңынан Каспий буйындағы барса рус ғәскәре менән командалыҡ иткән. 1726 йылдың 6 ғинуарында Изге Александр Невский ордены менән бүләкләнә. 1727 йылдың июнендә генерал-поручик итеп үрләтелгән. 1730 йылдың ноябрендә Мәскәүгә ҡайтҡас, Преображенский лейб-гвардия полкы подполковнигы дәрәжәһенә тәғәйенләнә.
1732 йылда дәүләт килемдәре буйынса вазифаһынан (Камер-коллегия президенты) баш тарта. Шул сәбәп менән, шулай уҡ, ҡарарға була өсөн немецтарға ҡаршы тороуы һәм һарайҙағы зиннәтле-затлы мул тормошҡа протесы өсөн чинынан, орденынан мәхрүм ителеп, ҡаҙан ауылына һөргөнгә ебәрелгән. 1735 йылда генерал-лейтенант чинында тергеҙелгән һәм Әстерхан губернаһы, ә һуңынан Ҡазан губернаһы губернаторы итеп һәм башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу өсөн ебәрелгән ғәскәрҙәр командующийы итеп тәғәйенләнгән. 1735—1736 йылдарҙа — Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы.
1736 йылдан Б. К. Миних етәкселегендәге армияла хеҙмәт итә, дивизия командиры булараҡ Очаковты алыуҙа ҡатнаша. 1737 йылда генерал-аншеф итеп үрләтелгән.
1738 йылда Малороссия хакимы итеп тәғәйенләнә, тиҙҙән ғәмәлдәге армияға күсерелә.
1740 йылда Рәсәйҙең Константинополдәге ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе итеп тәғәйенләнә. 1741 йылда Белград солох тураһындағы килешеүгә ҡушымта төҙөгән. 1741 йылда Изге апостол Андрей Первозванный ордены менән бүләкләнгән.
1742 йылдың майында Мәскәүҙә императрица Елизавета Петровнаға таж кейҙереү тантанаһында ҡатнаша; уның ҡулынан алмас менән биҙәлгән табакерка, 35 мең һум аҡса ала һәм Преображенский лейб-гвардия полкы полковнигы тип үрләтелгән. 1742 йылдың авгусында — Швеция менән Рәсәй араһында тыныслыҡ мәсьәләләре буйынса һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн вәкил, 1743 йылдың авгусында Швеция менән Абоский килешеүенә ҡул ҡуйған, 1744 йылда граф дәрәжәһенә лайыҡ булған.
Ғаиләһе
Ҡатыны (1720 йылдан) — Мария Андреевна (1699—1788), атаһы граф Андрей Артамонович Матвеевтың ҙур милеге вариҫы. Никахтан тыуған балалар:
Кызысла
Кызысла — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вайнгартен (Тюрингия)
Вайнгартен (Тюрингия) (Weingarten (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 177 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Гедмыш
Гедмыш — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Луковая (Салда ҡушылдығы)
Луковая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Салда йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Тюва
Үрге Тюва — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Татош (Оло Татош) йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ағиҙел (йыр)
Ағиҙел —— башҡорт халыҡ йыры.
Ағиҙелкәй ҡайҙа? Ай, туғайҙа.
Ағиҙелкәй һымаҡ һыу ҡайҙа?
Ағым һыу, Ағиҙел буйҙары.
Ағиҙелкәй һыуҙың, ай, буйҙары,
Минималь өҫлөк
Минималь өҫлөк — барлыҡ нөктәләрендә лә уртаса кәкрелеге нольға тигеҙ булған өҫлөк.
Минималь өҫлөктәр түбәндәге вариацон мәсьәләне сискәндә килеп сыға: арауыҡта бирелгән йомоҡ кәкре аша үткәрелгән барлыҡ өҫлөктәр араһында был кәкре менән сикләнгән иң кескенә майҙанлы өҫлөктө табырға кәрәк. Кәкренең яҫы осрағында эҙләнгән өҙлөк был кәкре аша үткәрелгән яҫылыҡтың киҫәге була. Кәкре яҫы булмағанда минималь өҙлөк булһын өсөн, өҙлөктөң кәкре менән сикләнгән өлөшөнөң һәр нөктәһендә кәкрелек нольға тигеҙ булырға тейеш. Был шарт етерлек булмаһа, уны ҡәнәғәтләндереүсе өҫлөктәктәрҙе минималь өҫлөк тип йөрөтәләр.
Ағиҙел (йыр)
Ағиҙелкәйҙәрҙең, ай, буйында,
Һандуғастар һайрай муйылда.
Иҙел һыуын эскән ир-арыҫлан
Яман теләк йөрөтмәҫ уйында.
Яр ситтәре бигерәк ҡомло икән.
Ағиҙелдә үҫкән, ай, ҡыҙҙарҙың
Тауыштары бигерәк моңло икән.
= Әҙәбиәт =
= Һылтанмалар =
= Иҫкәртмәләр =
Вишневка (Бишбүләк районы)
Вишневка (Вишневка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 452045, ОКАТО коды — 80212840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ерекле (Һаҙаҡ ҡушылдығы)
Ерекле  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саҙаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан   Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибраһим (Шишмә районы)
Ибраһим (Ибрагимово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 344 кеше. Почта индексы — 452164, ОКАТО коды — 80257840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Караса
Караса — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Свободин Николай Михайлович
Свободин Николай Михайлович (23 август 1938 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1992 йылдан Фёдоровка районы халыҡ депутаттары советы рәйесе — район администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Свободин Николай Михайлович 1938 йылдың 23 августнда Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Боголюбовка ауылында тыуған. Милләте буйынса урыҫ, юғары белемле — 1960  йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1960 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Бишбүләк районы «Дим» совхозында инженер-механик булып башлай. 1961—1968 йылдарҙа Фёдоровка районы «Пугачев» совхозында өлкән инженер, баш инженер һәм директор булып эшләй.
1988—1992 йылдарҙа район советының башҡарма комитеты рәйесе. 1992 йылдан Фёдоровка районы халыҡ депутаттары советы рәйесе — район администрацияһы башлығы. Фёдоровка районы, 265-се Пугачёв һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар
Курошма
Курошма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Майка (Кыртомка ҡушылдығы)
Майка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртомка йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төркмәнстан
Төркмәнстан (Төрөкмәнстан; Türkmenistan/Түркменистан/تۆركمنيستآن) — Урта Азиялағы дәүләт. Көньяҡтан Иран, Афғанстан илдәре менән, төньяҡтан Ҡаҙағстан һәм Үзбәкстан менән сиктәш, көнбайыш сиге Каспий диңгеҙенә сыға. 1992 йылдың 2 мартынан Берләшкән милләттәр ойошмаһы ағзаһы.
Илдең баш ҡалаһы — Ашҡабад.
Нейтраль дәүләт. Республика президенты — Ҡорбанғоло Бәрҙемөхәммәтов.
Төркмәнстан 6 административ биләмәгә бүленә: 5 виләйәт һәм виләйәт хоҡуғы булған 1 ҡала. Халыҡтың күпселеге ислам динен тота.
Төркмәнстан тәбиғи газ запастары буйынса донъяла 4-се урынды, газ ятҡылыҡтары буйынса 2-се урынды биләй. 1993 йылдан илдә электр энергияһын, газ һәм һыуҙы бушлай ҡулланыу өсөн лимит булдырылған.
1991 йылдың 27 октябре — Төркмәнстандың үҙаллалыҡ иғлан иткән көнө. Парламент — Мәжлес (парламент, 125 депутат). Депутаттар 5 йылға бер мандатлы округта һайлана.
Халҡы
Йөмһүриәттә халыҡ һанының тиҙ артыуы күҙәтелә. 1979 йылдағы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса республикала 2 759 мең, 1989 йылда – 3 534 мең, 1995 йыл иҫәбе буйынса – 4 481 мең кеше йәшәгән. 1995 йылдан һуң да үҫеш дауам итә: 2000 йылда – 5 200 мең, 2001 йыл башында – 5369,4 мең; 2001 йыл, 1 май – 5410 мең; 2001 йыл, 1 август – 5478,9 мең кеше.
Халыҡтың яҡынса 90% – төркмәндәр, 4% – үзбәктәр, 3% – урыҫтар. Шулай уҡ әзербайжандар, ҡаҙаҡтар, татарҙар һ.б. халыҡтар ҙа йәшәй.
Әҙәбиәт
С. Ниязов осоро тураһында:
Иселга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
21 август
21 август — григориан стиле буйынса йылдың 233-сө (кәбисә йылында 234-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 132 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Джаманкул
Джаманкул — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Френель линзаһы
Ошондай рәүештә төҙөлгәнгә күрә, Френель линзаһы йоҡа һәм бик еңел. Линзаның дүңгәләктәре сфераһының аберрацияһы кәмерлек итеп яһала, линзаның фокусында урынлашҡан яҡтылыҡтың нурҙары дүңгәләктәрҙә һынылыш кисереп, ғәмәлдә үҙ-ара ярыш нурҙар шәлкеме булып сыға (Френелдең дүңгәләк линзаһында).
Френель линзалары дүңгәләк һәм билбау рәүешле булалар. Тәүгеләре яҡтылыҡты бер йүнәлештә туплай, ә бер яҫылыҡтағы төрлө яҡҡа йүнәлтә.
Френель линзаһының диаметры миллиметрҙарҙан  башлап, бер-нисә метрғаса етеүе ихтимал.
Восточная Муза
Восточная Муза — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Муза йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Френель линзаһы
Ҡулланылышы
Френель линзаһы түбәндәге осраҡтарҙа ҡулланыла: Френель линзаһын объективтың фокаль   яҫылығы һәм   көҙгөлө фотоаппараттың оптик системаһының окуляры янында урынлаштырғанда, конструкторҙар видоискателдең тоноҡ быялаһындағы һүрәттең тигеҙ яҡтыртылыуына өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта  линзаның ҡулсалы төҙөлөшө тоноҡ быяла ярҙамында юйыла, ә яҡтылыҡтың таралыуы һүрәткә йоғонто яһай алмай. Френель линзаһы баҫылған йоҡа пластик табаҡтан ғибәрәт китап битендәй йоҡа лупалар сығарыла. Автомобилдең артҡы быялаһына йәбештерелгән пластик яры рәүешендәге Френель линзаһы,  артҡы көҙгөаша  машина артындағы күренмәгән арауыҡты кәметә.Ҡояш энергияһын файҙаланыу өсөн концентрат сифатын перспективалы һанала. Френель линзаһын ҡояш яҡтылығын ҡулланыусы ҡояш батареялары  сифатында ҡулланыу ҙа яҡтылыҡты 44,7 % еткереү мөмкинлеге бирә.
Акустик Френель линзалары (дөрөҫөрәге, тауышты кәметеүсе материлдарҙан эшләнгән акустик  Френель пластинкалары ) тауыш акустикаһын формалаштырыу өсөн ҡулланыла.
Восточная Муза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
16 апрель
16 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 106-сы (кәбисә йылында 107-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 259 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
Ер: Чарли Чаплин көнө.
Төбәк байрамдары
}}
Вайра
Вайра (Weira) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 405 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 390 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7806 һәм автомобиль коды — SOK.
Кын-Ман-Шор
Кын-Ман-Шор — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иван-Вож йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карасаазкан
Карасаазкан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аксаызкан йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лая (Чулым ҡушылдығы)
Лая (Кесе Лая) — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вторая Вилашка
Вторая Вилашка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андарма йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Цимлянск (заказник)
«Цимлянск» заказнигы — федераль әһәмиәттәге дәүләт тәбиғәт заказнигы. Ростов өлкәһе Цимлянск районының көнсығышында  урынлашҡан. Зоология йүнәлеше бар.
Урынлашыуы
«Цимлянск» дәүләт тәбиғәт заказнигы  Ростов өлкәһенең көнсығышында Цимлянск районында Новоцимлянск ауылы  биләмәһендә  Дон-Цимлянск ҡомдары тәбиғәт комплексының өлөшө булған «Кучугуры» ҡотоғо сиктәрендә урынлашҡан. Волгоград өлкәһе территорияһында һаҡланыусы тәбиғәт зонаһының дауамы булып   «Цимлянск ҡомдары» паркы тора
Заказник ысынбарлыҡта Ростов өлкәһенең төп өлөшөнән  Цимлянск һыуһаҡлағысы менән айырылып тора, ә   заказник биләмәһендә  үҙендә  автотранспорт өсөн үтеүе ҡыйын, насар үҙләштерелгән һәм халыҡ аҙ ултырған. Заказник биләмәһендә элек булған утарҙар кешеһеҙ ҡала һәм даими халҡы булмай. Додонов һәм Линька  утарҙары күсерелә, ә   Аксенов утарында 2009 йыл  аҙағында  5 кенә кеше ҡала. Заказник ерҙәрен хужалыҡта файҙаланыу, ҡыуғын малсылыҡтан тыш, перспективаһыҙ
Заказник майҙаны 44,998 мең гектар тәшкил итә, уныү  14,3 мең гектары  Цимлянск  һыуһаҡлағысының  яр буйы акваторияһына тура килә.
Заказниктың төньяҡ-көнсығыш сиктәре Ростов һм Волгоград административ сиктәре буйлап үтә, көньяҡ-көнбайыш сиге һыуһаҡлағыстан ике километр алыҫлыҡта, көнбайыш сиге төньяҡ йүнәлештә Цимла йылғаһының үҙәне буйлап бара. Цимлянск һыуһаҡлағысындағы заказникҡа ҡараған һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы яр буйы һыҙатының ике километрын биләй.
Тарихы
Заказник 1983 йылда ойошторола. 1996 йылдан  федераль статус алып, «Ҡара диңгеҙ һәм Аҙау диңгеҙҙәре ярындағы  айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт территориялары исемлегенә» индерелә. 2000 йылдар башында заказникты Цимлянск дала ҡурсаулығы итеп ҡороу буйынса пландар була. Әммә 2010 йылда баҫылып сыҡҡан  Рәсәйҙең  Тәбиғәт министрлығы бойороғо буйынса Цимлянск заказнигы  үҙенең элекке статусын һаҡлап ҡала. 2011 йылдан заказник Ростов ҡурсаулығы хакимиәте ҡарамағына күсерелә.
Климаты
Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 377—391мм тәшкил итә. Уның йыл миҙгелдәренә бүленеше етерлек кимәлдә тигеҙ түгел. Яуым-төшөмдөң күпселек өлөшө йылы осорҙа, апрелдән алып октябргә тиклем  235—236 мм кимәлендә, башлыса ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар рәүешендә  була. Һалҡын осорҙа яуым-төшөм (ноябрь-март) —   141-156 мм кимәлендә,   ямғыр һәм ҡар рәүешендә.
Рельефы һәм геоморфологияһы
Заказник биләмәһе  ике  геоморфологик районға ҡарай: Дон -Донецк эрозион тигеҙлеккә һәм Түбәнге дондың аллювиаль-аккумулятив  тигеҙлеккә. Рельефынынң төп формалары булып бөтә массив буйлап һуҙылған 8 метр бейеклектәге түмәләсле ҡомдар теҙмәһе тора.
Цимлян һыуһаҡлағысының яр һыҙаты ныҡ йырғыланған һәм һыуһаҡлағыста һыу кимәленең тирбәлешенә бәйле даими  торошта түгел
Үҫемлектәр донъяһы
Цимлянск заказнигы урман-дала комплексынан тора. Заказник биләмәһендә ярымсүл, дала, урман-дала, урман, уйпат болондар һәм һаҙлыҡтар осрай.
Дала үҫемлектәре заказниктың эске өлөшөндә өҫтөнлөк итә. Тигеҙ ҡомдарҙа үҫемлектәрҙән мәхрүм бүтәгәле ҡомло дала үҫешә.