cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нутрия
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 60 см тиклем, ауырлығы 12 кг етә. Йөн япмаһы ҡаты ҡылдан һәм ҡыҫҡа ҡуйы аҫҡы йөндән тора; һорғолт көрән, ян– яғы асығыраҡ төҫтә. Башы ҙур, күҙе һәм ҡолағы бәләкәй. Танау тишегендә һыуға сумғанда тартылған япҡыс мускулдары бар. Аяғы ҡыҫҡа, алғыһы 4 бармаҡлы, артҡыһы 5 бармаҡлы, оҙонораҡ һәм ҙурыраҡ; артҡы аяғының бармаҡтары, тышҡыһынан башҡа, йөҙөү ярылары м-н тоташтырылған. Ҡойроғо 45 см тиклем, йомро, тәңкәле тире менән ҡапланған.
Үрсеүе
Моногам. Енси яҡтан 3–8 айҙа өлгөрә, йылына 2 тапҡыр 2–8 бала тыуҙыра. 8—10 йыл йәшәй.
Йәшәйеше
Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ярым һыу йәшәү рәүеше алып бара, күл, һаҙлыҡ һәм яй ағымлы йылға ярҙарын төйәк итә. Текә ярҙа өң ҡаҙа йәки түңгәктәрҙә, екән һәм ҡамыш үҫентеләрендә асыҡ оя яһай.
Туҡланыуы
Һыу үҫемлектәре менән туҡлана.
Халыҡ хужалығында ҡулланылышы
Башҡортостанда — ҡиммәтле тиреле йәнлекселек объекты, аҫрау системаһы — ситлектә. Ите ашарға яраҡлы.
Петропавловский ғибәҙәтханаһы (Шахты)
Петропавловский ғибәҙәтханаһы — Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы емертелгән православный сиркәүе, Баҙар майҙанында урынлашҡан булған (хәҙер Ленин майҙаны).
Тарих
Петропавловск ғибәҙәтханаһы урынында башта Грушевский таулы ауылының Петр һәм Павел апостолдары исеме менән аталған ағас сиркәү торған. Сиркәү 1854 йылда урындағы күмер сығарыу сәнәғәте хужаларының аҡсаһына төҙөлгән. Бер тәхетле сиркәү йортон ете йыл төҙөгәндәр, уға тиклем урындағы Хоҙайға табыныу йортонда ғибәҙәт ҡылғандар. Петропавловск ғибәҙәтханаһының тәүге клириктары рухани Федор Быстров һәм дьяк Антон Данилович Сербинов булған.
Грушевский таулы ауылында сиркәүҙе 1861 йылда изгеләндергәндәр. Сиркәү таш нигеҙгә ҡуйылған иконостаслы, тимер башлы йорт булған.
1880-се йылдар аҙағында Петропавловск сиркәүенең ағас бинаһы ныҡ иҫкергән. Мәхәллә кешеләре таштан сиркәү һалыу тураһында мәсьәлә ҡуҙғатҡандар. Был ваҡытта сиркәү торған Грушевский тау ауылы Александрово-Грушевский ҡалаһына әйләнгән. Унда яңы ғибәҙәтхана төҙөүгә рөхсәт алынған. Яңы йорт Кривянскийҙә табылған таштан төҙөлгән. 1899 йылда ҡалала таш сиркәү төҙөлөп бөткән.
1899 йылда Петропавловской сиркәүенең таш бинаһы изгеләндерелгән, ә иҫке ағас сиркәү йортон Бесән майҙанына күсереп, кирбес менән көпләп тышлағандар.
Святейший Синодтың 1913 йылғы 5 февралендәге 2291-се Александровск-Грушевский ҡалаһындағы Петропавловский сиркәүенә ғибәҙәтхана исеме бирелгән. Яңы ғибәҙәтхана Дондың күмер сығарыу сәнәғәте үҙәгендәге төп ғибәҙәтханаға әйләнгән. Ундағы китапханала 156 том китап булған.
Үҙ ваҡытында Петропавловский ғибәҙәтханаһы Александровск-Грушевскийҙың рухи һәм мәғариф үҙәге булып торған. 1920 йылға тиклем Александровск-Грушевскийҙағы Петропавловск сиркәүе руханиҙары уҡытҡан 12 мәхәллә училищеһы булған. Шул иҫәптән Беренсе ирҙәр ҡала мәхәллә училищеһы, ике класлы Икенсе ҡала ҡатнаш мәхәллә училищеһы, Ҡала ҡатын-ҡыҙҙар мәхәллә училищеһы, Һөнәрселек училищеһы, Мещандарҙың ҡатнаш мәхәллә училищеһы, Рудник ҡатнаш мәхәллә училищеһы, Ирҙәр гимназияһы, Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы, Кошкин руднигының башланғыс мәхәллә училищеһы, Азов күмер компанияһы руднигының Власов халыҡ башланғыс училищеһы, Грушевский Тау сәнәғәте товариществоһы руднигының ҡатнаш мәхәллә училищеһы булған.
1922 йылда Шахты ҡалаһында дин өлкәһендә яңыртыусылар килеп сыҡҡан. Был яңыртыусыларҙың үҙәге Петропавловский ғибәҙәтханаһында булған. Был ваҡытта Шахты ғибәҙәтханалары Изгеләрҙән-изге Синодтың яңыртыуын танып, Дондың яңыртылған епархияларының епископтарына буйһонған. Шул уҡ йылда Эшсе һәм крәҫтиән депутаттары Советы Петропавловский ғибәҙәтханаһын ундағы барлыҡ дини ҡорамалдары менән бергә бушлай срокһыҙ файҙаланыуға алған. Сиркәүҙең күп ҡиммәтле әйберҙәре тартып алынған.
Һуңыраҡ Ҡала башҡарма комитеты үҙенең ҡарарын юҡҡа сығарған һәм сиркәүҙәргә кешеләрҙең дини ихтыяждарын үтәргә рөхсәт биргән. Башҡа эштәр менән булышыу ҡәтғи тыйылған.
Дин башлыҡтары
Төрлө ваҡытта ғибәҙәтханала руханиҙар: Феодор Быстров, Митрофан Киреев, Симеон Пономарев, Николай Рукин, Антоний Махонин, Михаил Киреев, Петр Нектаревский, Захария Лобов, Гавриил Руднянский, Александр Куреннов, Дмитрий Серебрянский, Семен Соколов, Константин Гиляревский, Василий Иеремиев, Федор Шаповалов һәм протоиерей Василий Попов-эшләгән.
Вымчук
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үмәр (йылға)
Үмәр  (Умирка) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Киңел йылғаһының һул ярына тамағынан 371 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вайсенборн (Мәғдән тауҙары)
Вайсенборн (Мәғдән тауҙары) (Wei?enborn/Erzgeb.) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2652 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 488 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9600 һәм автомобиль коды FG.
Юламанов Әхиәр Мозафар улы
Юламанов Әхиәр Мозафар улы  (15 декабрь 1929 йыл — 1978 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Биографияһы
1946 йылда Түбә урта мәктәбен тамамлай һәм уҡытыусы булып эшләй башлай.
1947 йылда Учалы районы Мулдаш башланғыс мәктәбендә эшләй.Темәс педагогия училищеһеның 2-се курсына уҡырға алына.1959 йылда училищены тамамлағас, Учалы районы Иманғол ете йыллыҡ мәктәбе директорының уҡытыу буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1952 йылда Бохара педагогия институтының химия-биология факультетына уҡырға инеп, уны 1956 йылда тамамлай һәм Баймаҡ районына ҡайта. Баймаҡ ҡалаһының 2-се урта мәктәбенә химия уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1961 йылда мәктәп директорының хеҙмәткә өйрәтеү буйынса урынбаҫары итеп ҡуйыла. Был йылдарҙа ул үҙен ижади ҡарашлы педагог һәм етәксе итеп күрһәтә.
1966 йылда тыуған ауылы Түбә урта мәктәбе директоры итеп күсерелә. Талантлы педагог, уңған директор етәкселегендә мәктәптә уҡытыусылар менән методик эш алып барылыу, уҡытыуҙың кабинет системаһы индерелеү һөҙөмтәһендә тәүге уңыштар яулана. Уҡыусыларҙың өлгәше күтәрелә, йәмәғәт эштәрендә әүҙемлеге күҙгә күренеп арта.
1968 йылда Әхиәр Мозафар улы Юламановҡа Баймаҡ район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһы тапшырыла. Был әлкәлә районды мәғариф күрһәткестәре буйынса күтәрергә һәләтле булыуын иҫбатлай. Педагогик хеҙмәттең барлыҡ баҫҡыстарын үтеү уға бүлек мөдиренең бөткөһөҙ мәшәҡәттәрен уңышлы үтәп сығырға ярҙам итә.
Әхиәр Мозафар улы етәкселегендә мәғариф эштәре ныҡ алға китә, район уның төп күрһәткестәре буйынса алдынғылар сафына сыға, күсмә байраҡтар һәм башҡа бүләктәргә лайыҡ була.
Ул 1978 йылда вафат була, Баймаҡ ҡалаһында ерләнә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире үҙенең төп эше менән бер рәттән лектор, пропагандист вазифаларын үтәүгә лә ҙур иғтибар бирә, бер нисә тапҡыр ҡасаба, район Советтарына депутат итеп һайлана.
Студент
Студент (талип; studens — тырышып эшләүсе, уҡыусы) — юғары уҡыу йортонда, ҡайһы бер илдәрҙә урта уҡыу йортонда уҡыусы. Боронғо Рим һәм Урта быуаттарҙа өйрәнеү процессы менән мәшғүл булыусы һәр кемде «студент» тип атағандар. XII быуатта университеттар барлыҡҡа килгәс, был термин шунда белем алыусыларҙы һәм уларҙы уҡытыусыларҙы атау өсөн ҡулланыла башлай. Уҡытыусылар өсөн ғилми дәрәжәләр (магистр, профессор һ. б.) индерелгәндән һуң, студент атамаһы менән уҡыусылар ғына исемләнә.
Көндөҙгө бүлектә уҡыусы студенттар юғары уҡыу йортона даими рәүештә йөрөп, лекция тыңлай, семинар дәрестәрҙә ҡатнаша. Шуларҙың һөҙөмтәһе итеп һынау һәм имтихан тапшыралар, үҙҙәренең һөнәре буйынса курс эштәре башҡаралар, практика үтәләр. Һөнәрҙе үҙләштереү буйынса бөтә баҫҡыстарҙы үтеп бөткән студенттар диплом (сығарылыш квалификация эше) эшен башҡара. Барлыҡ илдәрҙә һәм һәр дәүерҙә үҙ асылыңды табыу, үҙ өҫтөңдә тырышып эшләү студент тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Был процесс үҙешмәкәрлектә ҡатнашыу, йәмәғәт һәм фәнни эшмәкәрлек менән булышыу һ.б. аша бойомға ашырыла.
Ситтән тороп уҡыу бүлегендәге студенттар өсөн ҡағиҙәләр икенсерәк. Улар өсөн ҡыҫҡартылған лекциялар курсы әҙерләнә. Күп осраҡта ситтән тороп уҡыусы студенттар уҡыу йортона имтихандар тапшырыу өсөн генә килә.
Бакалавр һәм магистратура (Болон процесы) баҫҡыстары буйынса уҡытыу алып барылған юғары уҡыу йорттарында студент  һүҙе ике баҫҡыс студенттары өсөн дә ҡулланыла. Мәҫәлән:  бакалавриат студенты, магистратура студенты. Бының менән бер рәттән бакалавриат һәм магистрант төшөнсәләре лә ҡулланыла''.
2012 йылда Рәсәйҙә юғары белем алыусы студенттар 3 070 235 һанын тәшкил иткән.
Төшөнсәнең килеп сығыуы
Беренсе университеттар барлыҡҡа килгән мәлдә латин теле фәндең төп теле булып һанала. Студенттарҙы ул ваҡыттарҙа школяр (scholaris — уҡыусы, лат. schola — мәктәп) тип атап йөрөткәндәр. Был термин бөгөнгө көндә лә мәктәп уҡыусыларына, ҡайһы бер осраҡта үҙенең сикләнгән, ярлы белеме менән айырылып тороусы мәктәп уҡыусылара ҡарата ҡулланыла.
Яңы ваҡыттың башланғыс осоронда studiosus (лат. «ҡыҙыҡһыныусы») төшөнсәһе барлыҡҡа килә. Күпкә һуңғараҡ хәҙерге көндә лә юғары уҡыу йорттарында белем алыусыларҙы атау өсөн ҡулланылған studente һүҙе барлыҡҡа килә.
Рәсәйҙә 1918 йылға тиклем юғары уҡыу йортон тамамлаған, ләкин эш тәжрибәһе булмаған кешеләрҙе студент тип атағандар.
Рәсәй хоҡуғында
«Рәсәй Федерацияһында белем алыу» Федераль законының 33-сө статьяһының 3-сө пунктында студент төшөнсәһе түбәндәгесә аңлатыла: «урта һөнәри белем биреү, бакалавр, специалист, магистратура программаларын үҙләштереүсе физик шәхес».
Ергус (Виледь ҡушылдығы)
Ергус  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Едомша
Едомша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Галичское күле (Вексы йылғаһы башы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әмир
Әмир, Эми́р  — Шәреҡ һәм Африкалағы ҡайһы бер мосолман илдәрендә хаким, кенәз титулы,  шулай уҡ был титулды йөрөткән кеше.
Исем-фамилияларҙа
Фарсыларға, төркиҙәргә (шул иҫәптән, башҡорттарға)  — ғәрәптән ингән ир-ат исеме, ғәрәп телендә «принц», «кенәз», «түрә» тигәнде аңлата.
Фотография
Фотография — оптик нурланышты яҡтылыҡҡа һиҙгер фотографик материал йәки ярымүткәргесле конвертер ярҙамында яҙҙырыу ысулы. Ҡайһы бер башҡа телдәрҙән айырмалы рәүештә, рус телендә «фотография» һүҙе тик статик һүрәттәргә ҡарата ғына ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта профессиональ кинола был термин кинематографист төшөргән фильмдың пикториаль сиселешен билдәләй. Фотография шулай уҡ фото ҡағыҙында химик ысул йәки принтер ысулы менән эшләнгән һүрәтенең баҫмаһы атала.
Әмир
Топонимика
Әмир (Асҡын районы) Әмир (Стәрлебаш районы)
Фотография
Фотография технологиялары — һынлы сәнғәт төрҙәренең береһе тип һаналған һәм хәҙерге заман масса мәҙәниәтендә төп урынды биләгән фотография сәнғәтенең нигеҙе. Беренсе тотороҡло фотография һүрәте 1822 йылда француз уйлап табыусыһы Иосиф Ниеппе тарафынан эшләнгән, әммә беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. IX Халыҡ-ара фәнни һәм ғәмәли фотографиялар конгресы ҡарары менән техника уйлап табыу датаһы — 1839 йылдың 7 ғинуары, Франсуа Араго Франция Фәндәр академияһы ултырышында дагерротипия (иң тәүге фотографиялар) тураһында доклад менән сығыш яһай..
Фотоға төшөүсе кешене фотограф тип атайҙар. Фотограф күп осраҡта фотоһүрәт төшөрөүҙең башҡа этаптарын да башҡара, әммә йыш ҡына эштең техник өлөшөн фотолаборанттар, ретушерҙар, фотомөхәррирҙәр һәм башҡа һөнәрҙәр эйәләре башҡара. Профессиональ студияла фотограф үҙенең ярҙамсыларына ҡайһы бер бурыстарҙы йөкмәтә.
Этимология
«Фотография» термины (боронғо грек φῶς (φφωτςς) «яҡтылыҡ» һәм γρπφω «яҙам»); яҡтылыҡ яҙам — яҡтылыҡ менән һүрәт төшөрөү техникаһы) 1839 йылда барлыҡҡа килә, уны бер үк ваҡытта һәм үҙ аллы ике астроном — инглиз Джон Хершель, немец Иоганн фон Медлер ҡуллана . Рәсәй империяһында оҙаҡ ваҡыт шул уҡ терминдың туранан-тура тәржемәһе «светопись» ҡулланыла, әммә,ахыр сиктә, дөйөм ҡабул ителгән термин ҡулланыла.
Фотография тарихы
Фотографияны уйлап табыу бер нисә асыштарҙы берләштереү юлы менән мөмкин булған. Боронғо тибет философы Мо-цзы беҙҙең эраға тиклем V быуатта камера-обскураны тасуирлай.. Бәлки, камера-обскура тураһында Аристотелдә лә телгә алғандыр, ул Ҡояш нурының квадрат тишек аша үтеп нисек түңәрәк барлыҡҡа килеүе тураһында уйлаған. Рәссамдар был ҡоролманы Урта быуаттарҙа картиналар эшләү өсөн ҡуллана башлайҙар, ә ренессанс рәссамдары араһында камера-обскура «ҡараңғы бүлмә» булараҡ киң билдәле булған.
1694 йылда Вильгельм Хомберг яҡтылыҡ тәьҫирендә матдәләр төҫөн үҙгәрткән фотохимик реакцияларҙы тасуирлай. Ул шулай уҡ Бөйөк Альберт өс быуат элек асҡан көмөш нитратының яҡтылығына һиҙгерлегенә иғтибар итә..Немец физигы Иоганн Генрих Шульце йылылыҡ түгел, ә яҡтылыҡ көмөш тоҙҙо ҡараңғы итә, тип иҫбатлаусы беренсе кеше була. 1725 йылда, яҡтыртыусы матдә әҙерләгәндәа, ул осраҡлы рәүештә аҡбурҙы бер аҙ ирегән көмөш булған азот кислотаһы менән бутай. Шульце, ҡояш нурҙары аҡ ҡатнашмаға эләккәс, ҡатнашма ҡарайя, шул уҡ ваҡытта ҡояш нурҙарынан һаҡланған ҡатнашма бөтөнләй үҙгәрмәне, тип иғтибар итә. Был тәжрибә химияла бер нисә күҙәтеү, асыштар һәм уйлап табыуҙарға етәргес бирә, улар бер быуаттан ашыу ваҡыт үткәс фотография уйлап табыуға килтерә.
Фотография уйлап табыу
Һүрәтте химик ысулдар менән төшөрөргә тырышыу томас Уэдгвуд һәм Хамфри Дэви тарафынан башҡарыла. 1802 йылда уҡ улар, рәсемде нығытырға (фиксировать изображение) белмәйенсә, көмөш тоҙҙар ярҙамында фотограммалар ала алған. Был камера-обскура технологияһы менән төшөрөлгән һаҡланып ҡалған иң беренсе һүрәт 1826 йылда төшөрөлгән һәм «Ле-Грастағы тәҙрәнән күренеш» булараҡ билдәле. Бер аҙ камиллашҡас, гелиография һуңыраҡ башҡа ысулдар менән алынған әҙер һүрәттәрҙе ҡабатлау өсөн ҡулланыла, әммә тормоштан төшөрөү өсөн яраҡһыҙ булып сыға. Рәсем бик контрастлы була, ярам тондар һәм ваҡ деталдәр бөтөнләй булмай.
1829 йылдың 14 декабрендә Niépce беренсе диораманы төҙөүсе Луи Дагерре менән артабанғы эш тураһында нотариаль килешеүгә ҡул ҡуя. Күпмелер ваҡыт уйлап табыусылар үҙ эштәрен параллель алып бара, әммә уңышҡа Дагерре партнеры үлгәндән һуң өлгәшәләр. 1839 йылда көмөш менән ҡапланған баҡыр пластинала һүрәт алыу ысулын нәшер итә. Экспонированиенан һуң йылытылған пластинканы терегөмөш парҙарында тотола, ә һуңынан тоҙ иретмәһендә нығытыла. Ошо рәүешле билдәле бер яҡтыртыу аҫтында алынған һүрәттең берҙән-бер инстанцияһы, предметтарҙың иң бәләкәй деталдәрен ентекләп тасуирлап, сифатлы позитив эшләнә. Дагер үҙенең фотография һүрәтен алыу ысулын «дагерреотип» тип атай һәм 1839 йылдың 14 июнендә уны ғүмерлек пенсияға алмаштырып йәмәғәт милкенә тапшыра.
Л. Дагер менән бер үк ваҡытта тиерлек инглиз Уильям Генри Фокс Тальбот фотографик һүрәт алыуҙың негатив-позитив технологияһын уйлап таба, уны ул «калотиппия» тип атай. Һүрәтте төшөрөү өсөн Тальбот көмөш хлорид менән ҡапланған ҡағыҙ ҡуллана. Процесс контактлы фотопечать ярҙамында позитив рәсемде тиражларға мөмкинлек бирҙе. Килеп сыҡҡан ыңғай позитив дагерреотиптан түбәнерәк була, сөнки ҡағыҙҙың сүсле төҙөлөшө һәм тупаҫ ярымтондары рәсемде боҙоп күрһәтә. Дагерреотиптың оҙаҡ ваҡыт фотопроцеста өҫтөнлөклө роль уйнай. Уның портрет өсөн ҡулланалар. 1840 йылдар уртаһына дагерреотип портреты портрет миниатюраһын тулыһынса тиерлек алмаштыра, был йүнәлештә эшләгән рәссамдарҙың күпселеген фотограф һөнәренә ҡайтанан уҡытырға мәжбүр булалар.
Фотография тарихында Ипполит Байард билдһеҙ ҡала, ул 1839 йылда үҙенең фотография эшләү өсөн тура позитив ысулын ҡуллана. Бынан тыш, 1833 йылда франко-бразил уйлап табыусыһы һәм рәссамы Геркуле Флоренция көмөш нитраты ярҙамында фотоһүрәттәр алыу ысулын баҫтырып сығарған. Үҙ ысулын патентламай, уның асыштары тик 1970-се йылдарҙа ғына билдәле була.
Дагерреотипия һәм калотиия XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем ҡулланыла, был Тальботтың позитив-негатив ысулының өҫтөнлөктәрен һәм юғары фотоһиҙгерлекте берләштереп, еүеш коллодион процесына юл аса. Бер үк ваҡытта барлыҡҡа килгән альбомин баҫмаһы (албуминовая печать) быяла коллодион негативтарҙар сифатлы ҡағыҙ позитив баҫмалар биргән. Еүеш коллоидтың төп етешһеҙлеге булып эмульсияны һыулағандан һуң фотопластинка фотоһиҙгерлеген юғалтмаҫ элек экспонирование эшләргә кәрәк булған. Проблема 1871 йылда инглиз табибы Ричард Маддокс желатин-көмөш процесын һәм «ҡоро» фотоплитикаларҙы уйлап тапҡандан һуң ғына хәл ителә.
1887 йылда Ганнибал Гудвинды уйлап табыу арҡаһында быяла урынына һығылмалы целлулоидты ҡулланырға була. Шулай итеп, XX быуат башында фотопластинкалар һәм рулонлы фотоплёнкалар өҫтөнлөк алды. Технологияны камиллаштырыу һәм бер үк ваҡытта фотографияны ябайлаштырыу һәм арзанайтыу фотографияны киң ҡулланыуға мөмкинлек бирҙе. Тарихсылар фекеренсә, был «портретомания» хәрәкәтен тыуҙырған. Һуңынан XIX быуатта фотоһүрәттәр һаҡлай торған ғаилә фотоальбомдары барлыҡҡа килде.
Наҙар (Көйөргәҙе районы)
Наҙар — Көйөргәҙе районында Бошман-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары, башҡорт халҡының милли батыры, абыҙы Кинйә Арыҫлановътың ырыуҙаштары тарафынан нигеҙләнгән ауыл. XX быуаттың 2-се ярыһында киләсәге булмаған ауылдар исемлегенә индерелеп, бөтөрөлгән.
Бошман Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе|Ҡыпсаҡ ырыуының Мешәүле-Ҡарағужаҡ түбәһенә ҡараған ауыл. Халыҡ Бөрйән волосы айырым биләмәһе ерҙәре ебәрелмештәре иҫәпләнгән. 19-сы быуат аҙағынаса улар аҫаба иҫәпләнгән. Уларҙвң ере Етерыу волосы биләмәһенә кергән. Аҙаҡ Бөрйн волосыныҡы булараҡ иҫбатланған.
Фотография
Төҫлө фотография
Фотографияны тәбиғи төҫтәр менән төшөрөргә тырышыу фотография уйлап табылғандан һуң уҡ башлана. Хатта Ниепс та төҫтө туранан-тура төҙәтергә тырыша, ҡайһы бер матдәләрҙең үҙсәнлегенә таянып, төҫлө нурланыш тәьҫирендә төҫөн үҙгәртә. Был тикшеренеүҙәрҙең беренсе һөҙөмтәһе булып «гелиохромиум» тора, уны 1853 йылда американлы Ливи Хилл патентларға тырыша. Әммә технологияның деталдәрен уйлап табыусы асмай, төҫлө фотоға төшөрөү өсөн буялған дагерреотиптарҙы төҫлө фотоһүрәт тип күрһәтә тип замандаштарының күбеһе уны мутлашыусы тип һанай. Александр Беккерель был йүнәлештә башҡарған билдәле эштәре, 1849 йылда хлорланған көмөш пластинкала күренеп торған спектрҙың төҫлө һүрәтен ала, туранан-тура яҡтылыҡ аҫтында һүрәт бик тиҙ уңа. Был тикшеренеүҙәрҙең логик һығымтаһы булып 1891 йылда Липпман процесын уйлап табыу була, был процесс һүрәттә төҫтөң теүәл ҡабатланыуын бирә, әммә ғәмәли ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ булып сыға.
Наҙар (Көйөргәҙе районы)
19-сы быуаттың беренсе яртыһында ул 9-сы кантондың 28-се йортона кергән. Аҙаҡ Аҡһары ауылы йәмғиәтенә керетелгән. 1919—1935 йылдарҙа Стәрлетамаҡ кантонының Мораптал волосына керетелә.
Ауылға нигеҙ һалыусы булып Наҙар Ҡасаев иҫәпләнә. Уның олатаһы Кәйкәс, ҡарт олатаһы Ямаш. Улар Кинйә Арыҫлановтың туғандары. 1842 йылда 231 кешегә барлығы 880 бот ярауай иген сәселгән.
Фотография
Төҫлө фотография
Төҫлө фотографияны эшләү буйынса төп тырышлыҡтар 1855 йылда Джеймс Максвелл эшләгән төҫтәрҙе айыра алыу теорияһына була. Хельмхольц-Юнг теорияһы буйынса кешенең күҙендә яҡтылыҡҡа һиҙгер һауытсаларҙың өс төрө бар. Был теорияға ярашлы, яҡтылыҡты өс төп компонентҡа бүлергә кәрәк, һәр төҫ компоненты айырым теркәлә, ә һуңынан метамерия күренеше арҡаһында тулы төҫтәге берләштерелгән һүрәт барлыҡҡа килә. Томас Суттондың «Тартан таҫмаһы» тигән беренсе тотороҡло фотоһүрәт 1861 йылда төшөрөлә. Әммә ул ваҡытта булған фотография материалдары йәшел, һары һәм ҡыҙыл яҡтылыҡҡа һиҙҙермәҫлек була, был спектрҙың зәңгәр-фиолет һәм ультрафиолет компоненттарын ғына төшөрөргә мөмкинлек бирә. Шуға күрә төҫлө фотографияны булдырыуҙа икенсе мөһим аҙым булып 1873 йылда немец фотохимик Герман Вогель тарафынан спектраль сенсибилизация күренешен көмөш берләшмәләргә спектраль һиҙгерлекте еткереүсе матдәләр ярҙамында асыла. Иосиф Эдерҙың эритрозин ярҙамында ортохроматик эмульсиялар сығарыуынан башлап, фотографик материалдарҙы һиҙҙереү стадияһында башлана. Бөтә күренеп торған спектр 1906 йылда Бенно Гомолка ҡыҙыл сенсицизер пинацианолды асҡандан һуң ғына ҡулланыла. Шунан һуң ғына өс төҫлө фотоһүрәт предметтарҙың тәбиғи төҫтәрен тулыһынса күрһәтә алды. «Төҫлө» камераларҙың күп һанлы конструкциялары була, улар төрлө яҡтылыҡ фильтрҙары артында эҙмә-эҙлекле йәки бер үк ваҡытта төшөрөүҙе тормошҡа ашыра. Оҙаҡҡа һуҙылған панхроматик фотоплитудияла эҙмә-эҙлекле төшөрөү өсөн камераларҙың иң популяр төрө немец ғалимы Адольф Мите проекты буйынса эшләнгән, ә күпләп етештереүҙе Вильгельм Бермполь башлап ебәрә. «Бермполь-Мите» фотоаппаратында Рәсәй фотографы Сергей Прокудин-Горский үҙ заманы өсөн иң ҙур төҫлө фотоһүрәттәр коллекцияһын төшөрҙө.
XX быуат башынан төҫтәрҙе өлөшләтә айырыу һүрәттәрен айырым төшөрөү менән бер рәттән, киң таралған фотография материалына спектрҙың төрлө компоненттарын беркетеп, төҫлө фотографияның растер ысулдары ла әүҙем үҫешә башлай. Атап әйткәндә, 1907 йылда ағалы-ҡустылы Люмьерҙарҙың Автохром фотопластинкалары патентлана һәм ирекле һатыуға сыға, был ябай фотоаппарат менән төҫлө слайдтар төшөрөргә мөмкинлек бирә.
Күп һанлы етешһеҙлектәргә ҡарамаҫтан (түбән сиселешле һәм тиражлау мөмкин түгел) ысул тиҙ арала популярлыҡ яулай, ә 1935 йылға бөтә донъяла 50 миллион Автохром фотопластинкаһы етештерелә. Иртә төҫлө фотография технологияларындағы етешһеҙлектәрҙең күбеһе бер-береһе өҫтөндә урынлашҡан төрлө эмульс ҡатламдарында өлөшләтә һүрәттәр яҙҙырған күп ҡатлы фотография материалдарында ғына бөтөрөлә.
1912 йылда немец ғалимдары Рудольф Фишер һәм Иоганн Сигрист тормошҡа ашырған принциптарға ярашлы төҫ синтезы хромоген фотоматериалдар уйлап табыуы хәл иткес роль уйнай. Процесс 1936 йылда «Агфалор Ной» тигән фильм сығарған Agfa компанияһы арҡаһында тулы кәүҙәләнеш ала. Бер үк ваҡытта тиерлек АҠШ-та бер йыл элек сыҡҡан ошондай уҡ «Кодахром» фильмының фотографик версияһы сыға.
Вайсиг-ам-Рашюц
Вайсиг-ам-Рашюц (Wei?ig am Raschutz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 915 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1561 һәм автомобиль коды RG.
Ғүмәров
Ғүмәров — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Харитоновка (Оло Кинель ҡушылдығы)
Харитоновка  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кинель йылғаһының һул ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы
Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы (10 апрель 1912 йыл — 6 май 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, подполковник.
Биографияһы
1993 йылдың 6 майында Өфө ҡалаһында вафат була.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуы
Бөйөк Ватан һуғышын Белосток ҡалыһында ҡаршылай. Мәскәү, Сталинград янындағы һуғыштарҙа, Украина, Молдавия, Польша азат итеүҙә ҡатнаша. Берлин оперцияһында Империя канцелярияһын алыусы 301 уҡсылар дивизияһының 1050-се полк командиры була.
Ёртым
Ёртым — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хилково
Хилково — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлянка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ерыч (Вымь ҡушылдығы)
Ерыч  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төшөрмә
Башҡорт Википедияһында төшөрмә тураһында — Википедия:Төшөрмәләр
Төшөрмә  — тексҡа иҫкәрмә, библиографик белешмә, тәржемә, аңлатма; китап битенең аҫтына  (юл аҫты төшөрмәләре) йә китаптың ахырына (тәртип һаны һуғып) урынлаштырыла.
Тасуирлама
Төшөрмә тексы төп текст менән төшөрмә тамғаһы аша бәйләнә.
Ғәҙәттә төшөрмәне төп тексҡа ҡарағанда вағыраҡ кеглле шрифт менән йыялар һәм аҡ юл йә һыҙыҡ менән айырылар.
Төшөрмә тамғаһы сифатында һан, йондоҙсоҡ, һирәгерәк осраҡтарҙа башҡа тамғалар ҡулланыла.
Тарихы
Төшөрмәне Лондон король типографы уйлап сығарған һәм тәүләп 1568 йылда Библияны нәшер иткәндә ҡулланған, тип һанала. Библияның элгәрге баҫмаларында поляларҙа билдә ҡуйылған һәм бының өсөн икешәр ике нөктә ҡулланылған[1 ].
Ойошһеркә
Ойошһеркә (Cephalanthéra) — әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ҡылыҡһырлама
Тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабаҡтары төҙ, бейеклеге 50—80 см. Япраҡтары эре, ҡыяҡ—ланцет йәки киң ланцет. Сәскәһе эре, ҡыңғырау формаһында, аҡ йәки алһыу төҫтә. Сәскәлеге — һирәк башаҡ. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, август—сентябрь башында өлгөрә.
Вайскайсель
Вайскайсель (Wei?kei?el) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1352 кеше йәшәй. Майҙаны — 50,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 126 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2957 һәм автомобиль коды NOL.
Мирсәйетов Ғабдулла Сәйет улы
Мирсәйетов Ғабдулла Сәйет улы (2 февраль 1891 йыл — 1969 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ленин ордены кавалеры.
Биографияһы
Ғабдулла Сәйет улы Мирсәйетов 1891 йылдың 2 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының) Бик-Ҡарамалы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем алып, ныҡышмалы эшләү һәм аң-белем кимәлен күтәреү һөҙөмтәһендә, ул яҡшы мөғәллим булыу хыялын аҡрынлап тормошҡа ашыра — 1907 йылда балалар уҡыта башлай. Әммә урядник, старосталар уға тыныс ҡына эшләргә ирек бирмәй.
Белемен артабан күтәреү маҡсатында ул 1909 йылда Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый башлай, уны 1912 йылда тамамлай. Ауыл мәктәбендә шәкерттәр уҡытыуҙан тыш, мөғәллим табип та, агроном да була. Аң-белемгә, аҡыллы кәңәшкә һыуһаған, яҡшы һүҙгә сарсаған кешеләр мөғәллимгә бара, уның тормошто еңеләйтеү тураһындағы һүҙҙәрен тыңлай.
Октябрь революцияһынан һуң мөғәллим Ғабдулла Сәйет улы балалар уҡыта, кешеләрҙе мәҙәни-ағартыу сараларына йәлеп итә.
1930 йылда Дәүләкән кантон халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Кантон мәғариф әлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшә, балаларҙы уҡыуға йәлеп итеү буйынса республикала беренсе урын яулай, наҙанлыҡты бөтөрөү саралары ғәмәлгә ашырыла.
1932 йылда К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инеп, уның тел һәм әҙәбиәт факультетын ситтән тороп тамамлай.
1934 йылда Ауырғазы район үҙәге Талбазы урта мәктәбендә эшләй башлай, бер үк ваҡытта халыҡ араһында күп төрлө эштәр башҡара.
1936 йылда урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Бында уның ойоштороу һәләте, педагогик таланты артабан үҫә, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ауырғазы район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. 36 йыл уҡытыусы һәм мәктәп директоры, алты йыл халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләгәндә өлгәшкән уңыштары өсөн 1948 йылда Ленин ордены менән бүләкләнә.
1969 йылда вафат була.
Ефимов (Яренга ҡушылдығы)
Ефимов  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының һул ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сахара
Саха́ра (صحراء, Sahara) — Ер йөҙөндәге иң ҙур сүл. Ул Африка ҡитғаһының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Оҙонлоғо көнбайыштан көнсығыш яғына 4800 саҡрым булһа, төньяҡтан көньяҡҡа 800-ҙән алып 1200 саҡрымға етә. Майҙаны 8,6 млн км² (Африканың, 30 % майҙаны, Бразилияның дөйөм майҙанынан ҙурыраҡ).
Көнбайыштан Атлантик океан менән йыуылһа, төньяҡ сиге булып Атлас тауҙары һәм Урта диңгеҙ ярҙары тора. Көнсығыштан ярҙарын Ҡыҙыл диңгеҙ йыуа.
Көньяҡта аҙ хәрәкәтле боронғо дюналар 16° с.ш.-та, шулай уҡ көньяҡта Сахель Судан саванналары төбәгенә күсә.
Сахара өлөшләтә ундан артыҡ илдең биләмәләрен эсенә ала: Алжир, Мысыр, Көнбайыш Сахара, Ливия, Мавритания, Мали, Марокко, Нигер, Судан, Тунис һәм Чад.
Сахараның киң арауығында кешеләр йәшәмәй. Тик оазистар булған ерҙәрҙә, Нил һәм Нигер йылғалары буйҙарында ултыраҡ тормош менән генә сикләнә.
Сахара категорияларға бүлеүгә яраҡһыҙ, ул бер типтағы сүл. Шулай ҙа күберәген ҡомло-ташлы ерҙәр биләй. Сүл составында бик күп төбәктәр бар: Тенере, Оло Көнбайыш Эрг, Оло Көнсығыш Эрг, Танезруфт, Хамада-эль-Хамра, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, Ғәрәп, Алжир, Ливия, Нубия, Талак сүлдәре.
Сахара даими рәүештә ҙурая — йыл һайын сүллек көньяҡҡа табан 6—10 саҡрымға киңәйә бара.
Атамаһы
Сахараның ҡайһы бер райондарының атамалары, әйтәйек, Танезруфт (Алжирҙың көньяҡ-көнбайышы) йәки енере (Нигерҙың үҙәге), бәрбәрҙәр теленән.
Майҙаны
Сахараның майҙанын төрлө сығанаҡтар төрлөсә билдәләйҙәр, шуның өсөн дә уның майҙаны баһаһы тирбәлеп тора. Изогета файҙаланыу 100—200 мм, аридность индексы, финик пальмаһы һәм үләндәр үҫә башлаған ерҙәр төньяҡта, шулай уҡ көньяҡтан ботаник билдәләр беленә башлаған ерҙәр сиге булып тора. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса көнсығыш сиге Нил йылғаһы яры буйлап билдәләнгән (ғәрәп һәм Нубий сүллектәре иҫәпкә керетелмәй). Ҙур совет энциклопедияһында диапазоны 6-нан 8,6-гәсә млн км² тип күрһәтелгән. Британ энциклопедияһына ярашлы, Сахараның майҙаны 8,6 млн км² һәм ул Африка ҡитғаһының 30 % майҙанын биләй. WWF «Бөйөк Сахара» тураһында яҙып 9,1 млн км² тигән һандар килтерә.
Геология һәм ҡаҙылма байлыҡтары
Сахара сүллеге Сахара тигеҙлегенең төньяҡ-көнбайыш Африка платформаһының боронғо өлөшөндә урынлашҡан. Африка тигеҙлеге буйлап Үҙәк Сахара күтәрелеше башлана. Уның һыртында Кембрий осоро кристалынан торған нигеҙ ҡалҡып сыға
Рельефы
Сахараның ландшафты бик күп төрлө. Территорияһының ҙур ғына өлөшөн (70 процентҡа тиклемен ) балсыҡлы тигеҙлек, ҡырсынлы һәм бейеклеге 500 метрҙан түбәнерәк булған, ә яр буйҙарындағы райондарын бейеклеге 200 метрға еткән ташлы плато (хамада) биләй. Тауҙар Үҙәк Сахарала бейегерәк — Тибести (Сахара территорияһындағы иң бейек пик — Эми-Куси вулканы, 3415 м) һәм Ахаггар (Тахат тауы, 3003 м) яҫы тау һырттары һәм массивтары. Был райондар неоген осороноң әүҙем вулканизмдары эҙҙәрен һаҡлай һәм боронғо йылғаларҙың ҡороған улаҡтары булған тәрән үҙәндәр менән (киңлектәре 30 км, оҙонлоғо 400 саҡрымға тиклем етә) бер-береһенән айырылып тора. Яҫы таулыҡтар тирәләй бейеклеге 1000 метрға еткән куэста һырттары һәм баҫҡыс формаһындағы Адрар-Ифорас (728 метрға тиклем), Аир (1900 метрға тиклем), Эннеди (1310 метрға тиклем), Тадемаит һәм башҡа платолар урынлашҡан. Тигеҙлектә урынлашҡан райондарҙың төҫө үҙенсәлекле: улар ферромарганец төҫөндәге ҡара пленка менән ҡапланған. Сахара платоларының составы, нигеҙҙә, елләтелгән тау тоҡомдарынан тора, мәҫәлән, Алжирҙың Тадемаит платоһы.
Сахара территорияһында яҫы таулы тигеҙлектәрҙән тыш күп һанда әллә ни тәрән булмаған тоҙло майҙандар (себхалар, шоттар һәм дайҙар) һәм ярайһы уҡ ҙур сөңгөлдәр бар, уларҙың ҡайһы берҙәрендә оазистарҙы осратырға була. Түбәнерәк кимәлдә урынлашҡан өлкәләре — Каттара (диңгеҙ кимәленән −133 м, Сахараның иң түбән нөктәһе), Эль-Файюм, Мельгир (−26 м) һәм Боделе.
Ҡом сүллектәре һәм тауҙары (дюндар) территорияның 25 процентын, йәғни 2,2 млн. квадрат саҡрымға яҡын майҙанын биләй. Яҫы тау һырттарында үҫемлек бик аҙ осрай. Бында түңәрәк, йондоҙға оҡшаған һәм башҡа формалағы бархандарҙы күрергә була; пирамидаль дюндарҙың бейеклеге 150 метрға етә, бейеклектәре 200-300 метрға еткән һырттар ҙа осрай. Сахараның төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш өлөштәрендә (Аубари (сүллек), Идехан-Марзук, Тенере, Ливия сүллеге) күсеп йөрөүсән ҡом тауҙары осрай. Ҡайһы бер урындарҙа "йырлаусы" ҡомдар фенгоменын күҙәтергә була.
Һыу ресурстары
Сахаранан ситтә барлыҡҡа килгән бер нисә йылға сүллектең ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарын тулыландыра. Нил даими рәүештә ситтән килтерелгән һыу менән тәьмин итеүсе берҙән-бер йылға. Уның төп ҡушылдыҡтары — Зәңгәр и Аҡ Нил — Сахараның көньяҡ-көнсығышынан килеп инә һәм сүллектең көнсығыш сиге буйлатып һыуҙарын Урта диңгеҙгә алып барып ҡоя. 1964—1968 йылдарҙа Нилда бик ҙур Насер һыуһаҡлағысы төҙөлә, был ҡоролмаға һыу йыйылған ваҡытта Тошка күлдәре барлыҡҡа килә, Египет хөкүмәте был күлдәр районын киләсәктә оазисҡа әйләндереүҙе планлаштыра. Сахараның көньяғында бер нисә йылға Чад күленә ҡоя, ундағы һыуҙың байтаҡ өлөшө төньяҡ-көнсығышҡа табан аға һәм урындағы һыу ҡатламдарын тулыландыра. Сахараның көньяҡ-көнбайыш сигенән Нигер йылғаһы аға, Нигерҙың эске дельтаһында Фагибин, Гару, Ниангай һәм башҡа күлдәр урынлашҡан.
Сүллектең төньяҡтағы райондарына һыу шишмәләр һәм Антиатлас, Атлас, Орес тауҙарынан һәм Ливия, Тунис, Алжир, Марокко илдәрендәге һәм башҡа ҡалҡыулыҡтарҙан көслө ямғырҙарҙан һуң ағып төшкән һыуҙар ҡоро улаҡтарға тулып ағып килә. Драа, Саура, Зиз - шундай йылғалар иҫәбенә инә. Бәләкәйерәк йылғасыҡтар, Шотт-Мельгирҙағы Джеди кеүек, мәҫәлән, шоттарға ағып төшә.
Ахаггара, Тассилин-Аджера һәм Тибестинан алып Сахараның үҙендә боронғо йылғалар селтәре — Игаргар, Тафасасет, Таманрассет һәм башҡа ҡоро улаҡтар (вади) тармаҡланып бар тарафҡа һуҙылған. Был вадиҙарҙың ҡайһы берҙәре бик боронғо заманда, әле төбәк климаты бер аҙ дымлыраҡ булғанда, барлыҡҡа килгән, башҡалары стихия һөҙөмтәһендә хасил булған. Мәҫәлән, 1922 йылдағы ташҡын Алжирҙың Таманрассет ҡалаһын юҡҡа сығара. Сахараның ҡом дюндарында ла бик күп һыу һаҡлана, уларҙан шишмәләр хасил була. Ямғырҙар шулай уҡ гельталарҙы (ҡаялар менән уратып алынған һыу ятҡылыҡтары) тулыландыра, уларҙың ҡайһы берҙәре бер ваҡытта ла ҡоромай (Аршей, Гельта-Земмур һәм башҡалар). Сахара сиктәрендә, шулай уҡ үҙәк тау массивтарында реликт күлдәр һаҡланып ҡалған. Улар өлөшләтә һаҙлыҡтан тора һәм йыш ҡына ныҡ минералләшкән, мәҫәлән, Унианга күлдәр төркөмөнән Йоа күле.
Сахара ҡомдары аҫтында эре ер аҫты һыу бассейндары ята, артезиан һыуҙары шулар иҫәбенә ҡарай. Был һыу бассейндары оазистарҙы һыу менән тәьмин итә. Сахараның төньяҡ өлөшө, ер аҫты һыу ағымы көслө булғанлыҡтан, ер аҫты һыуҙарына бай, ә бына кәньяҡ өлөшөндә һыу аҙыраҡ, сөнки һыулы ҡатламдар тәрәндәрәк ята. Ер аҫты һыуҙары ирригацияң өсөн дә ҡулланыла (Ливияның "Ҡул көсө менән булдырылған Бөйөк йылға" проектын ҡара).
Тупрағы
Сахараның тупрағы күбеһенсә тропик сүллек һәм ярымсүллектәге кеүек ташлы, ҡырсынлы, ҡомло. Составында органик матдәләр бик аҙ, тупраҡ ҡатламдары бер-береһенән әллә ни айырылмай. Ҡайһы бер өлкәләрендә азот млолекулаларын тергеҙеү һәм уны биомсасса составына индереү процесы (азотофиксация) күҙәтелә, ләкин тупрағы башлыса биологик йәһәттән әүҙем түгел. Сүллек сиктәрендә тупраҡта органик матдәләрҙең күпләп тупланыуы күҙәтелә; сөңгөлдәрҙә тупраҡ йыш ҡына тоҙло була. Бәйһеҙ кабонаттың булыуы уларҙы тупраҡтан бик аҙ миҡдарҙа ғына йыуҙыртылыуын аңлата.
Сүллектең төньяҡ- көнбайыш өлөшөндә башлыса ҡеүәте бер нисә сантиметрҙан 1—2 метрға тиклем еткән тығыҙ эзбиз-гипслы ҡатламдар киң таралған.
Сүллек үҫемлектәренә һауалы ҡараш һәм еңел ҡомло тупраҡты һөрөү һөҙөмтәһендә күсеүсән ҡомдарҙың оазистарҙы биләүе күҙәтелә. 1974 йылда Алжирҙа «йәшел стена» проекты тормошҡа ашырыла башланы, уның барышында 1500 километр оҙонлоғонда, эвкалипт һәм башҡа ағастарҙы ултыртып, ҡомдарҙы тотҡарлау линиялары булдырылған.
Климаты
Климатик күҙлектән ҡарағанда, Сахара яҡынса 5 млн йыл элек, плиоцен дәүере башында сүллеккә әйләнә, шунан һуң климатта уртаса тирбәлеү күҙәтелә башлай; атап әйткәндә, Неолитик субплювиал осоронда Сахара һуңғы тапҡыр саванна була. Хәҙерге заман арид климаты яҡынса 10 мең йыл дауам итә. Күрәһең, ер йөҙө яҫылығының кире ҡағыу һәләтен арттырып һәм тупраҡтағы дымдың парға әйләнеүен түбәнәйтеп, экологик фактор ҙа үҙ өлөшөн индергәндер. 7 мең йыл буйына эре мөгөҙлө хайуандарҙың сүллек территорияһын биләп йөрөүе бында ошондай климат шарттарын тыуҙыра, шуға ла һуңғы 2 мең йыл эсендә Сахараның климаты бөтөнләй үҙгәрмәгән тиерлек. Тик XVI быуаттан XVII быуатҡа тиклем, Европала бәләкәй боҙлоҡ осоро тип аталған осорҙа ғына норма шарттарынан байтаҡҡа ситләшеү күҙәтелә. Был дәүерҙә тропик климат менән сиктәш райондарҙа, сүллектең үҙендә һәм уның төньяҡ райондарында ла ярайһы уҡ мул ғына ямғырҙар яуа. XIX быуатта климатик шарттар хәҙерге замандағыға оҡшаш хәлгә ҡайта.
Сахараның ҙур ғына өлөшө климатына төньяҡ- көнсығыш пассат ныҡ йөғөнто яһай. Сағыштырмаса дымлылыҡ 30-50 % тәшкил итә, сүллектең бөтә территорияһына дымлылыҡ етешмәүе һәм тупраҡтағы дымдың бик юғары кимәлдә парға әйләнеүе хас, тик яр буйҙары ғына иҫкәрмә булып тора. Төп ике климатик режимдың барлығы билдәле: төньяҡта ҡоро субтропик һәм көньяҡта ҡоро тропик. Төньяҡ райондарға һалғынса, хатта һыуыҡ ҡыштар һәм ныҡ эҫе йәйҙәр хас. Яуым-төшөм миҡдарында йыллыҡ ике максимум күҙәтелә. Көньяҡ өлкәләрҙә йәй эҙе, ә ҡыш йомшаҡ һәм ҡоро. Эҫе һәм ҡоро миҙгелдән һуң йәйге ямғырҙар башлана. Көнбайышта тар ғына яр буйы һыҙаты булап һалҡыныраҡ климаттың булыуын һалҡын Канар ағымының йоғонтоһо менән аңлатыла.
Төньяҡ өлөшө
Төньяҡ Сахараның ҡоро субтропик климаты төньяҡ тропик өҫтөндәге тотороҡло юғары баҫым ячейкалары (ер атмосфераһы әйләнеше) менән тәьмин ителә. Уртаса тәүлек температураһының йыллыҡ айырмаһы яҡынса 20 °C тәшкил итә. Төньяҡта ҡыштар сағыштырмаса һыуыҡ һәм үҙәк райондарҙа һалҡын. Сүллектең төньяҡ өлөшөндә ҡышҡы уртаса айлыҡ температура +13 °C тәшкил итә, Июлдә һауаның уртаса айлыҡ температураһы +37,2 °C етә (Адрар өлкәһе), ә уртаса тәүлеклек температура +40 °C һәм унан дә юғарыраҡ булыуы ихтимал. Ҡышын да, йәйен дә тәүлек температураһы йыш үҙгәреп тора. Ҡышын тупраҡ туңа, ә үҙәктәге тау массивтарында төнгө температура −18 °C тиклем төшөүе ихтимал. Йәй үтә эҫе була, теркәлгән максималь температура +57,8 °C (Эль-Азизия (Ливия)); тупраҡ өҫтө +70…+80 °C тиклем ҡыҙа ала.
Яуым-төшөм күп төрлө була, йыллыҡ уртаса яуым-төшөм миҡдары — 76 мм. Ямғырҙар башлыса декабр — март айҙарында яуа, ә май — июнь айҙарында яуым-төшөм бик аҙ була. Икенсе тапҡыр яуым-төшөмдең күп булыуы август айына тура килә, ҡыҫҡа ваҡытлы көслө ташҡын булдырырға һәләтле йәшенле ямғырҙар ҙа булғылай. Эске райондарҙа бер нисә йыл рәттән яуым-төшөмдөң булмауы ихтимал; төньяҡтағы платола (Ахаггар һәм Тибести) йыл һайын тип әйтерлек ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа ҡар ҙа яуа. Сүллектең байтаҡ өлөшөндә мул итеп ысыҡ төшә, хатта ер өҫтө ҡаты ғына туҙан ҡабығы менән ҡаплана.
Ҡоро субтропиктарға шулай уҡ ҡайнар көньяҡ елдәре хас, улар эске райондарҙан туҙанды ситкә сығара, һөҙөмтәлә бер нисә көн буйы саң бураны хасил була (ҡайһы берҙә елдең тиҙлеге 50 м/сек барып етә ). Ҡағиҙә булараҡ, улар яҙын күҙәтелә, ләкин йылдың башҡа миҙгелдәрендә лә туҙан бурандарының булыуы ихтимал. Египетта был елдәр "хамсин" һәм "самум" тип атала, Ливияла — "гибли" (ел), Туниста — «чили». Судандағы "хабуб" бик аҙ ғына ваҡыт арауығында булып ала, ғәҙәттә ул йәйгеһен була һәм көслө ямғырҙар килтерә.
Көньяҡ өлөшө
Көньяҡ Сахараның ҡоро тропик климатына тотороҡло юғары баҫым ячейкаларынан тыш (ер атмосфераһы әйләнеше) көньяҡтараҡ урынлашҡан тотороҡло субтропик континенталь һәм тотороҡло булмаған диңгеҙ һауа массаларының миҙгелле үҙ-ара ҡатнашыуы ла даими рәүештә йоғонто яһай. Сахараның ҡоро тропик өлкәләрендәге уртаса тәүлек температураларының йыллыҡ айырмаһы яҡынса 17,5 °C тәшкил итә. Иң һыуыҡ айҙарҙағы уртаса температура сүллектең төньяҡ өлөшөндәге кеүек, әммә тәүлек эсендәге үҙгәрештәр кәмерәк. Таулы райондарҙа ҡайһы берҙә температура нулдән түбән төшә — Тибести тауҙарында теркәлгән иң түбән температура −15 °C тәшкил итә. Яҙҙың аҙағы һәм йәй башы бик эҫе була, йыш ҡына һауа 50 °C тиклем ҡайнарлана.
Ҡоро тропиктарҙың таулы райондарында яуым-төшөм күп түгел һәм йыл әйләнәһенә булғылап тора, уйһыулыҡтарҙа урынлашҡан өлкәләрҙә ямғырҙар башлыса йәйгеһен яуа. Тәньяҡтағы кеүек үк, йыш ҡына ямғырҙар йәшенле була. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ нормаһы яҡынса 130 мм тәшкил итә, үҙәк тау массивтарында ҡар бик һирәк яуа. Сүллектең көнбайыш сигендәге температура һалҡын Канар ағымы менән йомшартыла, шуға ла конвекция яуым-төшөмө кәмей, уның ҡарауы дымлылыҡ арта, һәм ҡайһы берҙә томан төшә. Көньяҡ Сахаралағы ҡыш — "харматан" — туҙан һәм ҡом килтергән ҡоро төньяҡ-көнсығыш еле ул.
Үҫемлектәре
Сахарала үҫемлектәр донъяһы бик ярлы: оазистарҙа, ҡалҡыу урындарҙа һәм вадиларҙа үҫкән ҙур булмаған үлән өйкөмдәре, ҡыуаҡлыҡ һәм ағастарҙан тора. Сөңгөлдәрҙә тоҙло ерҙә үҫергә яраҡлашҡан үҫемлектәр (галофиттар) осрай. Һыу ресурстары бик наҡыҫ булған тигеҙлектәр һәм платоларҙа ҡоролоҡҡа һәм эҫелеккә сыҙамлы үләндәр һәм ҙур булмаған ҡыуаҡ һәм ағас төрҙәре үҫә Көп кенә өлкәләрҙә (регтар, хамадтар, өлөшләтә ҡом ҡйҡмдәре һәм башҡалар) бер ниндәй үҫемлек тә үҫмәй. Бөтә өлкәләрҙә лә үҫемлектәр донъяһына кеше эшмәкәрлеге ныҡ йоғонто яһай (мал көтөү, файҙалы үҫемлектәрҙе йыйыу, яғыулыҡ материалын әҙерләү һәм башҡалар).
Сахараның флораһы яуым-төшөмдөң даими булмауына ныҡ яраҡлашҡан. Физиологик адаптацияларҙың төрлөлөгө, йәшәү урынын һайлау, бер-береһенә бәйле төрҙәрҙең барлыҡҡа килеүе һәм тоҡом ҡалдырыу ысулында был үҙенсәлек яҡшы сағылыш таба. Күп йыллыҡ ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр һәм ҡыуаҡтарҙың тамыр системаһы киң һәм тәрән (15-21 метрға тиклем). Күп кенә үләндәр бик ҡыҫҡа вегетация осорона эйә (эфемерҙар), улар етерлек дым алыу менән өс көн эсендә орлоҡ бирергә һәм был орлоҡтарҙы 10-15 көн эсендә сәсергә һәләтле.
Сүллектең тау райондарында Урта диңгеҙ районында үҫкән реликт неоген флораһы осрай, эндемик үҫемлектәр бихисап. Зәйтүн, кипарис һәм фисташҡа төрөндәге ағастар тау райондарында үҫкән реликт ағастар. Акация, тамариск һәм әрем, дум-пальма, олеандр, хөрмә, тимьян, эфедра ағастары үҫә. Оазистарҙа һыу һибеп хөрмә, инжир, зәйтүн һәм емеш ағастарын үҫтерәләр, шулай уҡ цитрус емештәре ағастары ла, төрлө йәшелсә тәрбиәләп үҫтерелә. Сүллектең төрлө өлөштәрендә үләндең бик күп төрөшул иҫәптән ҡырағай тары ла үҫә. Атлантик океан ярҙарын тоҙло ерҙә үҫергә һәләтле үҫемлектәр үҙ итә. һәр төрлө эфемерҙар хайуардарға көтөүлек хеҙмәтен үтәй. Һыу ятҡылыҡтарында һыу үҫемлектәре осрай.
Хайуандар донъяһы
Сахарның фаунаһы Голарктик һәм Эфиоп зоогеографик өлкәләренә ҡарай, төрҙәрҙең дөйөм һаны 4 мең тирәһенә етә (күбеһе — умыртҡаһыҙҙар). Фаунаның 40 процентҡа яҡыны — Африка эндемиктары, ә бит Сахара территорияһында эндемизм ни бары 10—12 проценттан ашмай. Сахараның төп типик хайуандары үҙәк тау убаларында көн итә. Бик ҡоролоҡло райондарҙа төрҙәр составы үтә ярлы, хайуандарҙың биомассаһы 2 килограмға тиклем һәм унан да кәмерәк була. Хайуандарҙың күпселеге төнөн генә өңөнән сығып йөрөй.
Һөтимәрҙәрҙең 60-ҡа яҡын төрө бар : ҡомда йәшәгән кимереүселәр ғаиләһе төркөмө, сысҡан, Капа ҡыр ҡуяны, эфиоп терпеһе, ҡуш тояҡлы ҡырағай кәзәләр, Сахараның ҡылысҡа оҡшаш мөгөҙлө антилопалары, газель-доркас, муфлон, ҡырағай Нубия ишәге, Аирҙа һәм Тибестала анубис павианы; тимгелле гиена, сүл бүреһе, гепард, ҡом төлкөһө, фенек төлкөһө, Ictonyx libycus һәм мангустар ғаиләһенә ҡараған Египет мангусты һәм башҡа ғаиләләр көн итә. Төньяҡ Сахарала һуңғы аддакс антилопаһын 1920-се йылдар башында аталар, сүллектең көньяғында һәм үҙәк ҡом тауҙарында көн иткән антилопалар популяцияһы ла байтаҡҡа кәмегән. Төньяҡ Африка филе Боронғо Рим дәүерендә үк юҡҡа сыға; әле 1830 йылдарҙа арыҫлан, сүллектең төньяҡ сиктәрендә страус һәм уның башҡа төрҙәре осраған була.
Әгәр күсеп йөрөүсе ҡоштарҙы иҫәпкә алһаҡ (ҡоштарҙың 50 проценттан ашыуы) ), Сахарала көн иткән ҡоштарҙың төрө 300-ҙән да артып китә. Яр буйҙары һәм эске һыу ятҡылыҡтарына күп төрҙәге һыу ҡоштары йыйыла. Эске райондарҙа страустар, һәр төрлө йыртҡыс ҡоштар, ҡош-секретарь, цесарка, Neotis nuba, Африка филины һәм ғәҙәти сипуха; Calandrella raytal, Ptyonoprogne obsoleta, һоро башлы сүл ҡарғаһы һәм тауышлы ҡарғалар осрай.