cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Словения тарихы
Блатен кенәзлеге
IX быуаттың икенсе яртыһында Паннонияла бер ни тиклем үҙҙаллыҡ һаҡланған. Франк сығанаҡтары каранттарҙың күпләп Паннонияға күсеүҙәре тураһында хәбәр итә һәм Паннонияның көньяҡ өлөшөн Карантанияның өлкәһе йәки өлөшө тип атай. Шул уҡ ваҡытта Бөйөк Моравия составына ингән көньяҡ Паннонияла шулай уҡ аварҙар һәм гепидтар йәшәгән. 847 йылда кенәз Коцел башындағы Паннония кенәзлеге франктарға буйһондорола. 869 йылда карантандар франктарҙың хакимлығына ҡаршы ихтилалда ҡатнаша, һөҙөмтәлә Бөйөк Моравия тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡҡа эйә була. IX быуат аҙағында Паннонияға мадьярҙар килеп төпләнә, аҙаҡ улар тарафынан төбәк авар-славян-герман халҡы ассимиляциялана. IX һәм XIII быуат араһында хрониктар барлыҡ Альп славяндарын «карантандар» термины менән атай (боронғо урыҫ йылъяҙмаһында улар «хорутандар» исем аҫтында билдәле).
Немец феодалдары хакимлығы
919 йылдан һуң Көнсығыш франк короллеге (карантандарҙың ерҙәре уның власында була) Тевтон (Германия) короллеге, ә XII быуаттан — Изге Рим империяһы тип тала башлай. 976 йылда Каринтия герцоглығы — «Бөйөк Карантания» ойошторла, ул XI—XII быуаттар араһында тарҡала. 1077 йылдан герцоглыҡ менән Эппенштейндар немец нәҫеле идара итә, ә 1122—1269 йылдарҙа — Спанхеймдар нәҫеле. 1035 йылда барлыҡҡа килгән Штирия 1160 йылда герцоглыҡ статусын ала. 1192 йылдан 1246 йылға ҡәҙәр был герцоглыҡ менән Бабенбергтар хакимлыҡ иткән. 1161 йылда Штирия герцогы итеп Чехия короле Пржемысл Отакар II иғлан ителә. 973 йылда Карниола маркграфлығы исеме аҫтында хәҙерге Словенияның өлкәһе — Крайна тәүге тапҡыр телгә алына. Карниола 1000 йылға тиклем бавар йәки каринтий герцогтарына буйһонған. XII—XIII быуаттар араһында Крайнала Андекстар нәҫеле күтәрелә. Әммә 1232 йылда Крайна башта Бабенбергтар, артабан Спанхеймадар нәҫелдәренә, ә һуңынан Отакар II биләмәләренә күсә. Изге Рим империяһында власҡа Габсбургтар нәҫеле килгәс Отакар II үлтерелә, уның Чехиянан көньяҡа табан урынлашҡан биләмәләре, шул иҫәптән Крайна, Каринтия һәм Штирия, Гориц немец нәҫеленә тапшырыла. 1335 йылдан 1500 йылға тиклем был ерҙәр Габсбургтар биләмәләре составында була. XIV—XV быуаттарҙа Габсбургтар словен ерҙәрендә Цельск графтары нәҫеле менән көнәркәшлек итә.
XIV—XV йылдарҙа словен ерҙәрендә чума тарала. 1408 йылда ғосмандар тәүге тапҡыр словен ерҙәренә үтеп инә, 1415 йылда улар Лайбахҡа (Люблянаға) килеп етә. 1471 йылда Крайнала һәм Штирияла ғосмандар тарафынан 10 меңгә яҡын кеше үлтерелә һәм әсиргә алына, 200 ауыл юҡ ителә, тиҫтәләгән сиркәү яндырыла, монастырҙәр талана. 1478 йылда яңы һалымдарҙы бөтөрөүҙө талап итеүсе крәҫтиәндәрҙең ихтилалы тоҡана. 1483 йылға тиклем дауам иткән ғосмандарҙың яуҙары, феодалдар араһында барған үҙ-ара һуғыштар менән оҙатылған.
Германлаштырыу
Франктарҙың хакимлығы осоронда карантандарҙың ерҙәре донъяуи һәм сиркәү феодалдарына бирелгән. Донъяуи феодалдар сығышы менән башлыса Бавариянан булғандар, улар араһында — Траунгавтар һәм Андекстар нәҫелдәре. Ҡалғандары башҡа немец ерҙәренән сыҡҡандар, шул иҫәптән Спанхеймдар һәм Эппенштейндар нәҫелдәре Франкониянан, Веймар-Орламюнде нәҫеле Саксониянан килгәндәр. Сиркәү феодалдары араһында иң эре ер хужалары Зальцбург архиепископлығы, Посава, Фрейза һәм башҡа епископлыҡтары булған. Словен ерҙәрен немецтар тарафынан күпләп колониялаштырыу X—XII быуаттарға тура килә һәм ул иҡтисади ҡылыҡһырлама йөрөткән: колонистарҙың күбеһе сығышы менән Бавариянан һәм Үрге Тиролдән булған. Һөҙөмтәле элекке Карантанияның ерҙәре, шул иҫәптән хәҙерге Үрге Штирия һәм Үрге Каринтияның территориялары, күбеһенсә германлаштырыған. Бында колонистарҙың тормалары словендарҙыҡы янында барлыҡҡа килгән, әммә ваҡыт үтеү менән улар словен халҡы составына ҡушыла. Караванке тау һыртынан көньяҡҡа табан урынлашҡан ерҙәрҙә, словен халҡының бында тығыҙ ултырыуына бәйле, немецтарҙың колониялары бик аҙ булған. Немецтар тарафынан колониялаштырылған Сор үҙәнендәге (Шкофья-Лока һәм Крань ҡалалары араһында) һәм Драва үҙәнендәге (Птуй һәм Марибор ҡалалары араһында) райондар ваҡыт үтеү менән словенлаштырылған. Колониялаштырыу әкрен тиҙлек менән булһа ла XII быуаттан һуң да дауам иткән. Мәҫәлән, XIV быуатта Кочевье ҡалаһы тирәһендә ихтилалсы немец крәҫтиәндәре төҙөгән колония Икенсе донъя һуғышына тиклем йәшәгән. Словен тарихсыһы Б. Графенауер (?—1995) фекеренсә, словендар һәм немецтар араһында этник сик төньяҡта XV быуатта билдәләнә һәм XIX быуат уртаһына тиклем ғәмәлдә була. Хакимлыҡ итеүсе ҡатламдың мәҙәниәте башлыса немец (Адриатик диңгеҙе яр буйында — итальян) була һәм дөйөм немец (йәғни дөйөм итальян) мәҙәниәтенә ҡарай. Ҡайһы бер словен ғалимдары буйынса, словен ерҙәрендә германлаштырыу түгел, ә мәҙәниәтте «европалаштырыу» процессы барған.
Социаль-иҡтисади үҫеш
Яҡынса 1000 йылда Фрейзинген өҙөктәре яҙыла, ул латин алфавитында яҙылған иң боронғо славян яҙмаһы ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә. Был ҡомартҡыны яҙғандан һуң словен әҙәбиәте үҫешендә яҡынса 500 йылға һуҙылған тәнәфес була. XII быуатта әүҙем рәүештә феодалдар замоктары төҙөлә башлана, улар янында йәрминкәләр уҙғарылған. Был осорҙа иң боронғо ҡалалар Триест, Пиран һәм Копер була, улар римлылар дәүеренән үк йәшәгән. Был ваҡытта Истрия яр буйҙары ҡалаларының күп өлөшө 1797 йылға ҡәҙәр Венеция республикаһы власы аҫтында була. 1382 йылда Триест ҡалаһы Габсбургтар дәүләтенә керә һәм Изге Рим империяһының Адриатик диңгеҙендә төп порты ролен башҡара башлай. Словен ерҙәрендәге башҡа ҡалалар башлыса XIII быуатта нигеҙләнә. Птуй иҫке ҡала була, унда X быуат башында ике сиркәү теркәлгән. Любляна, Камник, Шкофья-Лока, Крань, Клагенфурт, Словень-Градец, Гориция, Марибор һәм башҡалар ҡала статусына XIV быуатта эйә булалар. 1470-се йылдарҙа Кочевье һәм Кршко ҡала булып китәләр. Ҡала халҡы башлыса немец-словендарҙан, шул уҡ ваҡытта юғары ҡатламдар немецтарҙан торған. Ҡала халҡы категорияһына священниктар, дворяндар, подмастерьелар, ялсылар, ярлылар, йәһүдтәр инмәгән. Йәһүдтәр словен ерҙәрендә XIII быуатта килеп сыҡҡандар һәм ростовщиклыҡ менән шөғөлләгәндәр. 1496 һәм 1515 йылдарҙа йәһүд кредиторҙары алдында бурыслылар (дворяндар һәм ҡала халҡы) баҫымы һөҙөмтәһендә император Максимилиан I йәһүдтәрҙе Каринтия, Штирия һәм Крайна өлкәләренән ҡыуған. Шулайҙа йәһүдтәр Триест, Прекмурье һәм Гориция ҡалаларында тороп ҡалғандар. XIV быуатта ҡалаларҙа һөнәрселәрҙең цехтары барлыҡҡа килә башлай.
XIX — XX быуат башы
Наполеон менән 1809 йылда Шёнбрун солохо төҙөлгәндән һуң Иллирий провинциялары ойошторола, уларҙың составына словен ерҙәренән тыш хорват ерҙәренең бер өлөшө, Далмация һәм Дубровник инә. Иллирий провинцияның баш ҡалаһы итеп Лайбах тәғәйенләнә. Француздар провинцияларҙа ҡатламдарҙы бөтөрә, ирекле сауҙа иғлан итә. Француз ғәскәрен һәм хакимиәтен тотоу өсөн индерелгән һалым арҡаһында, шулай уҡ Австрия менән элекке бәйләнештәр өҙөлгәнгә провинция халҡы ярлылана. 1814 йылда провинция территориялары Австрияға ҡушыла. Беренсе словен шағиры Валентин Водник 1797—1800 йылдарҙа «Любляна яңылыҡтары» тигән словен телендә тәүге гәзитте баҫтырып сығара. 1830-сы йылдарҙа «иллиризм» үҫеш ала, уның яҡлылары барлыҡ көньяҡ славяндарҙың сәйәси һәм мәҙәни берҙәмлеге өсөн сығыш яһаған. Славяндарҙы өйрәнеү фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе Ерней Копитар (?—1844) словен телендә германизмдар менән көрәшергә саҡыра. 1848 йылға ҡарай бохоричица исеме аҫтында билдәле булған словен алфавиты гаевица хорват алфавиты тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Австрия империяһындағы 1848—1849 йылдарҙағы инҡилаб ауылда феодаль мөнәсәбәттәрҙе ғәмәлдән сығарыуға килтерә. Инҡилабты баҫтырғандан һуң өс словен гәзите тороп ҡала. Италия берләшкән осорҙа уның составына Венециан Словенияһының территориялары инә. 1861 йылда словендар Австрия хөкүмәтенә Берләшкән Словенияның меморандумын күрһәтә. 1860-сы йылдарҙа уҡыу залдары ҡарамағында словен телендәге әҙәбиәт менән китапханалар асыла, улар словен милли тормошоноң үҙәге була. 1864 йылда Лайбахта словен китаптарын нәшер иткән «Матица словенская» асыла. 1857 йылда Лайбах—Триест тимер юлы асыла. 1896 йылда халыҡтың 80 %-ын крәҫтиәндәр тәшкил итә. Ерҙәр, урмандарҙың һәм көтөүлектәрҙең ҙур өлөшө помещиктарҙың биләмәһендә була. XIX быуат аҙағына ҡарай тулыһынса словен әҙәби теле формалаша. XX быуат башында Каринтияла һәм Штирияла словендар һәм немецтар араһында мөнәсәбәттәр киҫкенләшә. 1908 йылдың 20 апрелендә Лайбахтағы немецтарға ҡаршы демонстрацияны туҡтатыр өсөн ғәскәрҙәр ҡулланыла. 1890-сы йылдарҙа словендар тарафынан өс сәйәси партия ойошторола: «Католик милли партия», «Милли-прогрессив партия» һәм «Көньяҡ славян (Югославян) социал-демократик партия». Ярты быуат дауамында крәҫтиәндәр ихтыярын күрһәткән «Католик милли партияһы» иң ҙур йоғонтоға эйә була, ул хатта 1905 йылда атамаһын «Словен халыҡ партияһы» тип үҙгәртә һәм фактик рәүештә словен халҡының ихтыярын күрһәтеүсе булып китә. Беренсе донъя һуғышына тиклем Словенияның барлыҡ партиялары Австро-Венгрия империяһы составында үҙбилдәләнешкә йүнәлгән, улар буйынса империя составында ике дәүләт урынына өсәүгә бүленергә тейеш: Австрия, Венгрия һәм Югославия.
Ике һуғыш араһы осоро
Беренсе донъя һуғышы тамамланғас, Прекмурьенан тыш словен ерҙәре яңы ойошторолған Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләте составына инә. 1915 йылғы Лондон пакты һәм 1918 йылғы Падуя солохо нигеҙендә Крайнаның Постойна округы, Горица, Триест һәм Истра Италия тарафынан оккупациялана. Каринтия һәм Штирия немецтары был өлкәләрҙе бүлергә ҡаршы сығыш яһайҙар. 1920 йылда словен ерҙәре халыҡ-ара килешеүҙәргә ярашлы дүрт дәүләт араһында бүленә. 1920 йылғы Рапалло килешеүенә ярашлы Юлия Крайнаһы — Триест ҡалаһы менән бергә словен ерҙәренең өстән бер өлөшө Италия артынан нығына, был ерҙәрҙә 323 меңдән ашыу словендар йәшәй. 1920 йылдың 10 октябрендә уҙған плебисцитта ҡатнашҡандарҙан 59 % көньяҡ Каринтияны Австрияға ҡушыу өсөн тауыш бирә, бында 80 меңдән ашыу словендар йәшәгән. Югославияға тик Езер общинаһы һәм Межица үҙәне, шулай уҡ Штирияның көньяҡ өлөшө бирелә. 1920 йылғы Трианон килешеүе элекке мадьяр Прекмурьеһын Югославия артынан нығыта. Шул уҡ ваҡытта мадьяр Порабьеһында 7-8 мең словендар йәшәгән. Боронғо словен дәүләтселеге ядроһы — Каринтияны һәм Италияға ҡушылған ерҙәрҙе юғалтыу словендар өсөн милли катастрофа булараҡ ҡабул ителә.
1921 йылғы Видовдан конституцияһы словендарҙы, сербтарҙы һәм хорваттарҙы берҙәм югослав халҡының өс ҡәбиләһе тип иғлан итә. Словен ерҙәре Белградҡа буйһонған Любляна һәм Марибор өлкәләре составына керә. Югославия составында бер нисә словен партиялары барлыҡҡа килә, улар араһында иң ҙуры Словен халыҡ партияһы була, ул 1921 йылғы Конституцияны серблыҡ гегемонияһын санкциялаған өсөн тәнҡитләй, был партия фекеренсә өс халыҡ йәшәгән дәүләт өсөн емергес булып тора. 1923 йылдың мартында Халыҡ Скупщинаһына һайлауҙарҙа Словенияла Словен халыҡ партияһы еңә. Югославияла словендар бер ни тиклем автономияға ирешә, әммә 1929 йылда король Александр I Ҡарагеоргиевич диктатура урынлаштыра һәм дәүләтте туғыҙ бановинаға бүлә, улар туранан-тура уға буйһонған. Словендар үҙидаралыҡҡа бөтөн хоҡуҡтарын юғалта, уларҙың ерҙәренең төп өлөшө Драва бановинаһына керә. Король Александрҙың диктатураһын словендар тыныс ҡабул итә, яңы режимды хатта словен лидеры Антон Корошец хуплай.
1918 йылдың ноябренән барлыҡ уҡыу йорттары словен теленә күсә. 1929 йылда барлыҡ тиерлек словен ерҙәре Драва бановинаһына берләштерелә. 1931 йылда Драва бановинаһына башлыса хорват Сава бановинаһы составынан Аҡ Крайна районы ҡушыла. 1931 йылда Драва бановинаһында Швабия-немец Культурбунд, ул словен немецтарын берләштергән. 1938 йылда Австрия Өсөнсө Рейх составына ингәс, немецтар словен Штирияһын Германияға ҡушыуҙы талап итә. 1918 йылда Люблянала Милли галерея асыла. 1919 йылда Любляна университеты һәм Мариборҙа Милли театр асыла. 1938 йылда Словения фәндәр һәм сәнғәттәр академияһына нигеҙ һалына. 1922 йылда Юлия Крайнаһында словендарға ҡаршы эҙәрлекләүҙәр башлана. Римдың сәйәсәтенә ҡаршы словен ҡораллы хәрәкәте ҡупҡан. 1930 йылдың яҙына ҡәҙәр «ТИГР» (яр буйы ҡалаларының тәүге хәрефтәре буйынса аббревиатура — Триест, Истрия, Горица, Риека) словен йәштәр ойошмаһы эшләй, ул 1926—1930 йылдарҙа 99 теракт яһай, шул иҫәптән тимер юлдарҙа һәм итальян мәктәптәре янында шартлауҙар ойоштора. 1930 йылда властар бер нисә активисттарҙы ҡулға алынғас, «ТИГР» теракттарҙан баш тарта һәм 1935 йылда Италия коммунистар партияһы менән союз төҙөй. 1928 йылға тиклем словен телендә уҡытылған башланғыс мәктәптәр ябыла. Словен баҫмаһы, словен телендәге яҙмалар, һәм шулай уҡ йәмғәт ойошмалары тыйыу аҫтында була. Австрия Каринтияһында словен мәктәптәре булмай.
Икенсе донъя һуғышы
1941 йылдың 6 апрелдән 12 апрелгә тиклем немец ғәскәрҙәре Прекмурьены, Штирияны, Сава йылғаһының һул ярында Үрге һәм Түбәнге Крайнаның бер өлөшөн биләй. Итальяндар тарафынан Эске Крайна, Түбәнге Крайнаның ҙур өлөшө һәм Үрге Крайнаның өлөшө баҫып алына. 1941 йылдың 31 майында словен ерҙәре оккупанттар тарафынан бүленә: ҙур өлөшө Германияға эләгә, Венгрияға — Междумурье һәм Прекмурьеның словен өлөшө, Италияға — Любляна менән бергә Түбәнге Крайнаның ҙур өлөшө һәм Эске Крайна (Любляна провинцияһы). Немец оккупация зонаһында словен баҫмаһы бөтөрөлә, барлыҡ китапханалар юҡ ителә.
Немецтар меңләгән словендарҙы үҙҙәренең фабрика һәм заводтарында эшләргә алып киткән йәки Хорватияға һәм Сербияға күсергән. Немецтар германлаштырыу сәйәсәтен алып барһа, итальяндар романлаштырыуҙы уҙғарған. Словенияла ике Ҡаршылыҡ хәрәкәте барлыҡҡа килә: коммунистик һәм милләтсел. Тиҙҙән ике хәрәкәт араһында ҙур бәхәстәр тыуған, милләтселәр оккупанттар менән хеҙмәттәшлеккә күскән.
Социализм осоро
Икенсе донъя һуғышы тамамлағандан һуң, Югославия Социалистик Федератив Республикаһы составында Словения социалистик республикаһы ойошторола. 1947 йылда Югославия элек Италия составында булған Юлия Крайнаһының ҙур өлөшөн үҙенең составына ала. Триест ҡалаһы тирәһендә Югославия һәм Италия араһындағы сик 1975 йылда урынлаштырыла. 1970-се йылдарҙа Италияла словен телендә бер нисә гәзит һәм журналдар сыҡҡан. Һуғыш тамамлағандан һуң Югославия властары Австрия составындағы Көньяҡ Каринтияның һәм Штирияның ҙур өлөшөн (дөйөм майҙаны 2600 км²) үҙенә ҡушырға ниәтләй, быны СССР хуплай. Әммә 1949 йылғы Париж конференцияһы Австрия сиктәрен үҙгәртмәҫкә тигән ҡарар ҡабул итә. 1975 йылда Клагенфуртта (Австрия) Словен фәнни институтына нигеҙ һалына. 1960-сы йылдарҙа Каринтияла «Младье», ә 1983 йылда — «Целовшски звон» журналдары сыға башлай. Штирияла словен баҫмалары сыҡмаған, ә словен ойошмалары тик 1988 йылда барлыҡҡа килә. 1947 йылғы килешеү буйынса Венгрия менән сиктәр һуғышҡа тиклемге булып ҡалған. 1980-се йылдарҙа Венгрияла словен теле уҡытылған 6 мәктәп эшләгән.
Югославия Социалистик Федератив Республикаһы составында Словенияла шәхси предприятиелар дәүләт милкенә күскән. Мәҫәлән, дәүләт милкенә күскән төҙөлөш компанияларынан эре төҙөлөш төркөмдәре ойошторолған: «Градис», «Приморье», «Бетон» һәм башҡалар. Иосип Броз Тито етәкләгән Югославия составында Словения баштан уҡ иң үҫешкән республика була һәм бик тиҙ федераль бюджеттың донорына әйләнә. мәҫәлән, 1958 йылда Югославяиның федераль бюджеты 335 миллиард динар була, шуларҙың 125 миллиард динарын Словения индергән. Югославия республикалары араһында Словения иң бай һәм үҫешкән була.
1988 йылдың майында «Мадина» словен журналы йәнәһе Югославияла әҙерләнелгән хәрби түңкәрелеш тураһында «Оҙон бысаҡтар төнө» тигән шаҡ ҡатырғыс мәҡәләне баҫтырырға ниәтләгән. Әммә был ваҡытта мәҡәлә баҫтырылмаған, ә властар тарафынан өс диссидент һәм уларға мәҡәләгә материал тапшырған ғәскәри прапорщик ҡулға алынған. Ҡулға алынғандарҙы яҡлап сығалар — уларҙы иреккә сығарыу тураһында бер нисә петиция була. Властар хөкөмгә тиклем ғәйепләнеүселәрҙе азат итә (берәүһе хатта «Мадина» журналын мөхәрирләүен дауам итә). 1988 йылдың июнендә улар өҫтөндә хәрби суд башлана, ул Люблянала граждан яҡлаусыларһыҙ була. 1988 йылдың 21 июнендә уҙған тәүге ултырышта уҡ суд алдында 15 меңгә тиклем кешене митингҡа йыйған, ә 23 ноябрь хөкөмдө (биш айҙан дүрт йылға тиклем төрмәгә ябыу) раҫлағанда словен парламенты алдында 10 меңгә яҡын кеше йыйылған һәм был ваҡытта митингты телевидениела тура эфирҙа күрһәткәндәр.
Бойондороҡһоҙ Словения
1980-се йылдар аҙағында Югославияла күп партиялылыҡ система формалаша башлай. 1989 йылдың 11 ғинуарында Словен демократик союзы булдырыла. 1989 йылдың майында Люблянала митингта «словен халҡының суверен дәүләтен» төҙөү талабы менән «Май декларацияһы» ҡабул ителә. 1989 йылдың сентябрендә словен парламенты республика Конституцияһын үҙгәртеп Словенияның Югославия составында айырылыуға һәм ҡушылыуға тиклем словен халҡының үҙбилдәләнешкә хоҡуғы булыуын раҫлай. 1989 йылда илдә бер нисә оппозицион партиялар барлыҡҡа килә, улар йыл аҙағына ҡарай «Словенияның демократик оппозицияһы» коалицияһына берләшә һәм 1990 йылдың апрелендәге республика парламентына һайлауҙарҙа еңеп урындарҙың яртыһынан ашыуын ала. 1990 йылдың июнендә Словения суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә, ул Югославия закондарының республикала урындағы Конституцияға ҡаршылыҡ тыуҙырмаған осраҡта ғына ғәмәлдә булыуын иғлан итә. 1990 йылдың 23 декабрендәе референдумда һайлаусыларҙың 88,5 % Словенияның бойондороҡһоҙлоғон хуплай. 1991 йылдың 25 июнендә Словения үҙенең бойондроҡһоҙлоғон иғлан итә. 26 июндән 7 июлгә тиклем Югославия армияһы менән ун көнлөк һуғыш бара. 1991 йылдың 26 октябрендә Югославия халыҡ армияһының һуңғы һалдаты Словениянан сыға.
Тәүге бойондороҡһоҙ йылдар Словения өсөн ауыр була. Мәҫәлән, 1993 йылда инфляция 22,9 % тәшкил итә. Әммә илдә бик тиҙ бер нисә реформалар тормошҡа ашырыла. 1992 йылғы закон буйынса Словенияның һәр бер гражданины 200 меңдән 400 мең толарға тиклем номиналдағы приватизацион чек алған. Шул уҡ ваҡытта иң юғары 400 меңлек чекты 30 йылдан ашыу хеҙмәт стажына эйә булғандар алған. 1997 йылда Милан Кучан икенсе мөҙҙәткә президент итеп һайлана. 2004 йылда Словения Европа Берлегенең һәм НАТО-ның ағзаһы итеп ҡабул ителә.
Максимов Владимир Павлович
Максимов Владимир Павлович (4 октябрь 1934 йыл — 12 ноябрь 1982 йыл) — ғалим-тау инженеры, геолог. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1980). Ленин премияһы (1970), СССР Министрҙар Советы премияһы (1980) һәм И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены (1971) кавалеры, СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1967).
Биографияһы
1974 йылда «техник фәндәр докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1980 йылдан — профессор.
Ғилми хеҙмәттәре
160 ғилми хеҙмәт, 4 китап авторы:
Ярота-Ю
Ярота-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының уң ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Берткем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лили Иванова
Ли́ли Ивано́ва (ысын исеме Лиляна Иванова Петрова; 24 апрель 1939 йыл) — болгар эстрада йырсыһы, Болгарияның халыҡ артисы.
Биографияһы
Лили Иванова 1939 йылдың 24 апрелендә Болгарияның (ул ваҡыттта Өсөнсө Болгар батшалығы) Разград өлкәһе Кубрат ҡалаһында тыуған. Буласаҡ йырсының атаһы, Иван Петров Дамянов, мэрияла чиновник була, ә әсәһе — Мария Петрова Дамянова — йорт хужабикәһе, ҡайһы саҡта официант булып эшләп ала. Суҡындырыу тураһындағы танытмала үлгән апаһы хөрмәтенә Лили Лиляна Иванова Петрова тип яҙылған. Һөнәри карьераһы башланғас, йырсы үҙенең хәҙерге исемен ала һәм уның менән Болгарияла ғына түгел, бөтә донъяла танылыу ала.
1959 йылда Варна ҡалаһында медицина училищеһын тамамлай, тик шәфҡәт туташы булып бер генә йыл эшләй. Уның талантын тәү тапҡыр эшселәр хорында асалар. 1963 йылда Румынияла Лили Иванованың беренсе альбомы сыға.
Мәхмүт (Белорет районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).
Тарихы
V рәүиз буйынса Мәхмүт ауылы 118 кеше йәшәгән 26 йорттан торған. 64 йылдан һуң 35 йортта 110 кеше теркәлгән. 1920 йылда 95 йортта 462 кеше иҫәпләнгән. XIX быуаттың беренсе яртыһында был ҡатай ауылы 25-се йортҡа ҡараған. 35 йорт 20 арбала Бөркөт, Уя, Яһай, Ҡолҡа Бай, Ҡолҡа Башы, Ҡунаҡ Килгән йылғалары буйында күсенеп йөрөгән. Ауылдың 110 кешеһенең 100 аты, 50 һыйыры, 23 һарығы, 18 кәзәһе булған. Шул уҡ 1843 йылда 304 бот ярауай иген сәселгән.
Венгрия тарихы
Венгрия тарихы — илдең венгр халҡының ата-бабалары мадьярҙарҙың IX—X быуаттарҙа бөгөнгө Венгрия биләмәләренә күсеп ултырған осорҙан алып бөгөнгө көнгәсә тарихы.
Венгрҙарҙың Дунайға күсенеүе
Бөгөнгө тарих фәне венгрҙарҙың ата-бабалары мадьярҙарҙы — уғыр халҡы тип ҡарай. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ғалимдар (Немет, Зәкиев) уларҙы Волганан көнсығыштағы Көньяҡ Урал далаларын һәм Тарихи Башҡортостан биләмәләрен төбәк иткән төрки һәм уғыр ҡәбиләләренең союзы (ҡушылмаһы) тип иҫәпләй. Хазар ҡағанлығынан тар-мар ителеү мадьярҙарҙы Днепр буйы далаларына күсенергә мәжбүр итә. Артабан улар боронғо венгр ҡәбиләләре берләшмәһе (конфедерацияһы) составында Урта Дунайға баҫып инә, һәм был юлда Бөйөк Моравияны ҡыйратыуҙары ла ихтимал. Венгрия тарихының был осоро «Дунайҙа тыуған ерҙәр яулап алыу дәүере» тип аталып йөрөтөлә.
Көнсығыш Европа тигеҙлегенең славяндар тарафынан үҙләштерелгән төрлө урынына VII—X быуаттарҙа Дунай Моравияһынан күп һанлы славян күсмәндәренең ағылып килеүе дауам итә, был хәл Көнсығыш Европала славян халҡының бергә тупланыуына һәм Боронғо урыҫ халыҡтарының формалашыуының тамамланыуына килтерә.
X—XI быуаттарҙа Үҙәк Европала сәскә атҡан иртә урта быуат археологияһы, 900-сө йылдар тирәһендә ерҙәрҙе баҫып алған һәм Карпат бассейны ерҙәренә килеп төпләнгән венгрҙар мәҙәниәте менән венгрҙар яулап алғанға тиклем хәҙерге Венгрия, Словакия, Румыния, Сербия и Хорватия биләмәләрендә йәшәгән халыҡ мәҙәниәтенең ҡушылыуынан ғибәрәт. Археолог Валентин Седов фекеренсә, Биело-Брдо мәҙәниәтенең төп территорияһына хәҙерге Венгрия, Көньяҡ Словакия һәм серб Воеводинаһының бер өлөшө ингән була.
Мадьярҙар Дунайҙа тәүге тапҡыр 862 йылда Бөйөк Моравия кенәзе Ростиславатың союздашы сифатында күренә башлай, сөнки Ростиславҡа ҡаршы көнсығыш франкалар короле Людовик II Немецкий һәм болгар кенәзе Борис I бергәләшеп ҡорал күтәргән була. 881 йылда венгрҙар, Ростиславтың вариҫы Святополктың союздаштары булараҡ, Венаға тиклем барып етә; әммә был барымта ғына була, мадьяр ғәскәренең төп өлөшө Ҡара диңгеҙҙең төньяғындағы далала күсмә тормош менән йәшәүен дауам итә.
Венгр кенәзлеге
Х быуаттың беренсе яртыһында бер урындан икенсе урынға еңел генә күсеп йөрөй алған, ауыр кейемле рыцар ғәскәренән бик еңел генә ҡасып ҡотолорға һәләтле мадьяр кавалерияһы континенталь Европаны тотошо менән тиерлек талай. 899 йылда мадьярҙар, Брент йылғаһы янындағы һуғышта итальян короле Беренгарий Беренсене еңеп, Италияға тәүге уңышлы барымтаһы менән сыға. 900 йылда мадьяр атлылары Баварияны, 901 йылда Италия менән Каринтияны, 904-се йылда тағы ла Италияны, 907 - 911 йылдарҙа Саксония, Бавария, Тюрингия, Швабияны; 920—924 йылдарҙа — Италияны талай. 922 йылда венгрҙар сираттағы барымтала Апулияға барып етә, 924 йылдың 24 мартында Италия короллегенең баш ҡалаһы Павияны яндыра, 926 йылда Римға барып етәләр.
Золтандың вариҫы — Вал (Файс, 947—952) шул уҡ сәйәсәтте алға һөрә: 950—951 йылдарҙа венгрҙар ҡайтанан Италия, Бургундия, Аквитанияны талай башлай. Уның ағаһы Такшонь (952—972) 954 йылда Бавария, Франкония, Лотарингины ҡаҡ таҡтаға таяндырып сыға. Әммә 955 йылда мадьярҙар Лех йылғаһындағы һуғышта немецтарҙан бик ауыр еңелеү кисерә. Шунан алып венгрҙарҙың көнбайышҡа хәрби походттары бермә-бер һирәгәйә, тиҙҙән бөтөнләй туҡтап ҡала. Такшонь Балканға барымта менән бара, 959 йылда уның ғәскәрҙәре Константинополде ҡамай, 965 йылда болгар батшаһы Петр, Болгария биләмәләре аша венгрҙарҙы Византияға үткәрергә вәғәҙә биреп, улар менән союз төҙөй. Такшонды урыҫ кенәзе Святослава I-нең Византияға ҡаршы һуғышында әүҙем рәүештә хуплай, ләкин 971 йылда урыҫтар, мадьярҙар һәм болгарҙарҙың берлектәге хәрби һөжүме уңыш килтермәй.
Такшонь үҙәк власты нығыта, ә үҙенең вариҫы Гезаны Трансильвания хакимы Дьюла II — Шарольттың ҡыҙына өйләндерә. Арыу уҡ көс йыйған союздаш христиан империялары — Германия һәм Византия араһында Венгрия ҡоршалып ҡалғанлыҡтан, кенәз Геза (972—997) христианлыҡты ҡабул итеүҙең яҡшыраҡ булыуын аңлай. Шуға ҡарамаҫтан Геза, аралашсыһыҙ, Рим папаһының уны суҡындырыуына өлгәшә (974 йылда), әммә мәжүси аллаларын да таныуҙы дауам итә. Ул венгрҙарҙың күршеләрҙе барып талауын тыя, феодалдарҙы көс ҡулланып буйһондора. Шулай итеп дәүләтендә тәртип урынлаштыра. Ул немец рыцарь-швабтары командалыҡ иткән һәм составында тик сит ил кешеләренән (варягтар, хорваттар, болгарҙар) торған ауыр кавалерия булдыра. Германиялағы боланан файҙаланып, Түбәнге Австрияны баҫып алырға тырышыуы барып сыҡмай (983—991).
Кыз
Кыз — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 301 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Венгрия тарихы
Венгр короллегенең барлыҡҡа килеүе һәм сәскә атыуы
1000 йылда ҡәбилә кенәзе Вайк католик динен, Иштван (Стефан) исемен һәм король титулын ҡабул итә. Иштван I (1000—1038) мадьяр ҡәбиләләре союзын урта быуаттағы Европа короллегенә әйләндерә, илде комитаттарға бүлә, комитаттар башында король чиновниктары — ишпандар тора. Ул бик тырышып католик динен индерә, Трансильваниялағы боланы баҫтыра, закондар йыйынтығы сығара, ҡоллокто бөтөрә, Словакия өсөн Польша менән барған һуғышты еңә. Уның ағаһының улы Петер Орсеоло (1038—1041, 1044—1046), венециан юлбашсыһының улы, илгә немецтарҙы һәм итальяндарҙы килтереп тултыра, шуға ла күпселек венгрҙар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Юғары ҡатлам вәкилдәрен ҡаты язаға тарттырып, мәжүсиҙәр һәм ярлы крәҫтиәндәргә таянған бай вельможа Шамуэль Аба (1041—1044) Петер Орсеолаға ҡаршы баш күтәрә һәм уның тәхетен баҫып ала. Әммә ул ҡөҙрәтле герман короле Генрих III Ҡараны (1042—1044 йылдарҙа) еңә алмай. Еңелгәндән һуң Шамуэль Абаны тәхетенән бәреп төшөрәләр һәм язаға тарттыралар.
Петер Орсеоло, ярҙам өсөн рәхмәт йөҙөнән, үҙен Германияның (1045 йыл) вассалы тип таный. Был хәл венгрҙарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, улар илгә уның Киевта Ярослав Мудрыйҙың һарайында йәшәгән өс улын Иштван Беренсенең ике туған ағаһы Вазулды (Василийҙы), Андрашты, Беланы һәм Левентены саҡырып ала. Ярославтың ҡыҙы — Анастасияға өйләнгән Андраш I (1046—1060) Венгрия короле була. Андраш мәжүсилеккә кире әйләнеп ҡайтмай, ләкин тиҙҙән Германия менән һуғыш башлай. Ул, короллектең өстән бер өлөшөн ҡустыһы Белаға бүлеп бирә һәм уның менән немецтарға ҡаршы уңышлы һуғыша. Әммә артабан Андраш һәм Бела яҡлылар араһында һуғыш башлана, Германия һәм Чехия менән союздаш булған Бела еңеп сыға. Бела I (1060—1063) король тәхетенә ултыра; Андраштың улы — Шаламон әсәһе менән Германияға ҡаса һәм өс йылдан һуң герман ғәскәре ярҙамында тәхеткә ултыра (1063). Беланың улдары — Геза, Ламперт һәм Ласло уға буйһонорға мәжбүр була.
Кыз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Венгрия тарихы
Венгр короллегенең барлыҡҡа килеүе һәм сәскә атыуы
Шаламон (1063—1074) яңы король тип таныла. 1067 йылда ул, Беланың ҡыҙы — Илонаға өйләнгән хорват баны Дмитара Звонимирҙы Венецияға ҡаршы ҡуйып, Венеция менән уңышлы һуғыша. 1068 йылда Шаламон Керлеш янында иленә баҫып ингән бәшәнәктәрҙе тар-мар итә, 1071 йылда Византия менән һуғыш барышында уның ғәскәрҙәре Белградты яулап ала. Ләкин оҙаҡламай король һәм уның ике туған ағай-ҡустылары араһында талаш-тартыш башлана. 1069 йылда Шаламон еңә: Ламперт Польшаға, Ласло Русҡа ҡаса. 1074 йылда Шаламон Карцага янындағы һуғышта Гезаны еңә, ләкин Ласло үҙе менән поляктарҙы һәм чехтарҙы алып килә һәм Модьороде янындағы һуғышта королде еңә. Шаламон тәхетенән бәреп төшөрөлә һәм бәшәнәктәргә ҡаса, ғүмеренең аҙағынаса ул күсмәндәр менән бергә дала буйлап күсенеп йөрөй һәм власты ҡайтанан үҙ ҡулына алыу буйынса тырышлыҡтары уңыш килтермәй.
Геза I (1074—1077) ысын күлдән христианин була, Византия менән мөнәсәбәтте ҡайтанан тергеҙә; император Михаил VII 1075 йылда уға ҡасҡан сағында Шаламон тарафынан юғалтылғаны урынына яңы бик матур итеп эшләнгән таж бүләк и тә. Гезанан һуң тәхет вариҫы булып уның ҡустыһы — Ласло I (1077—1095) ҡала, Ласлоны үтә тәҡүәле булғаны өсөн Изге йән тип атайҙар: Рим папаһы хатта уны Беренсе тәре походы башына ҡуйырға ла йыйына, был ниәттең тормошҡа ашыуына тик королдең үлеме генә ҡамасаулай. Ласло ил менән уңышлы идара итә, ул ҡыуылған Шаламондың тәхетте юғалтыуы менән ризалашыуына өлгәшә, бер нисә тапҡыр ҡыпсаҡтарҙың һәм бәшәнәктәрҙең һөжүмен кире ҡаға, папаның император Генрихом IV менән көрәшеүен хуплай. 1089 йылда Дмитар Звонимир Ласло I вафатынан һуң уның тол ҡатыны Илонаның бер туған ҡустыһы хорват тәхетенә дәғүәләшә башлай, Славонияны баҫып ала, аҙаҡ килеп Хорватия тәхетенә Геза Беренсенең улы Альмошты ултырта. Ласло вафатынан һуң Гезаның икенсе улы Кальман тәхет вариҫы булып ҡала.
Кыз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Венгрия тарихы
Венгр короллегенең барлыҡҡа килеүе һәм сәскә атыуы
Кальмандың улы Иштвана Икенсенең (1116—1131) хакимлыҡ иткән осоро уңышһыҙлыҡтарға тулы була: Иштван Чехия (1116), Венеция (1116—1125) менән һуғыштарҙа еңелә, Волыньға һөжүме лә (1121—1123) уңыш килтермәй, Византия менән һуғышта ла (1127—1129) еңелә. Вафатынан һуң тәхеткә Альмош ағаһының ул күҙҙәрен һуҡырайтҡан улы Бела ултыра. Бела II Һуҡыр (1131—1141) власты ҡатыны Илона (Елена Сербская) һәм уның ағаһы Белош менән бергә тота, Белошты баш командующий итеп тәғәйенләй. Уларға бер нисә йыл буйы тәхеттең тағы ла бер дәғүәсеһе — Владимир II Мономахтың ейәне Борис Коломанович менән һуғышырға тура килә. Борис күрше дәүләт хакимдары ярҙамында бер нисә йыл рәттән Венгрияға һөжүм итә, ләкин уңышҡа өлгәшмәй. Бела Икенсе хакимлыҡ иткәндә венгрҙар Далмацияның бер өлөшөн (1136) ҡайтарып ала һәм Боснияны (1137) Венгрияға ҡуша. 1139 йылда венгрҙар Бөйөк Киев кенәзе Ярополк Икенсенең Всеволод Ольгович менән һуғышында ҡатнаша, һәм Черниговты ҡамауҙа тотҡанда уға ярҙам итә.
Бела Икенсенең улы Геза II ла (1141—1162) Борис Коломанович менән һуғышырға тейеш була. Геза Икенсенең ҡатыны — Киев кенәзе Мстислав I Бөйөктөң ҡыҙы — Евфросинья (Фружин королеваһы); Геза II уның ағаһы Волынь кенәзе Изяслав Икенсегә Юрием Долгорукий менән Киев өсөн оҙайлы һуғышында һәр саҡ ярҙам итә. 1151 йылда был һуғыш Изяславтың еңеүе менән тамамлана; 1152 йылда Изяслав менән Геза Сан йылғаһында Долгорукийҙың союздашы Галицкий кенәзе Владимирконытар-мар итә. Артабан венгр короле өсөн Византия менән низағ төп проблема булып ҡала, сөнки 1150-се йылдарҙа Борис Коломанович шунда күсенгән була. Геза II, үҙ сиратында, Византия императоры Мануил Беренсегә ҡаршы эшләү өсөн, уның ике туған ағаһы Андроника Комнинға ярҙам итә. Аҙаҡ килеп Борис венгрҙар менән һуғышта һәләк була, һәм 1155 йылда Венгрия менән Византия араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Артабан Геза II Германия менән союзға инә, һәм 1158 йылда венгр отряды Фридрих I Барбаростың ғәскәре менән Миланды ҡамауҙа тотоуҙа ҡатнаша.
Геза хакимлығының аҙағында королдең ҡустылары — Ласло менән Иштван уның вариҫы Иштвану Өсөнсөнө тәхеткә ултыртмау өсөн ҡулдарынан килгәндең барыһын да эшләргә тырыша. Гезаның вафатынан һуң власты тартып алалар — тәүҙә Ласло II (1162—1163), уның вафатынан һуң — Иштван IV (1163). Икеһе лә үҙҙәрен Византияның вассалдары тип таный. Ләкин 1163 йылдың июнендә Иштван III герман императоры Фридрих I Барбароссаның ярҙамы менән барыбер тәхеткә ултыра, ә Византияның Венгрияға һөжүме шул йылда уҡ туҡтатыла.
Әммә Гезы Икенсенең васыяты буйынса Хорватия менән Далмация Гезаның кесе улы Белаға күсергә тейеш була. Император Мануил Иштван Дүртенсене тәхеткә ултырта алмаясағын аңлағас, ул Иштван Өсөнсөнән (1162—1172) король тәхетенә алмашҡа сик буйындағы Серемшег өлкәһен биреүен, шулай уҡ Беланың Константинополгә аманат итеп тапшырылыуын талап итә. Бела Византияға тапшырылғас та Мануил Иштваном Өсөнсөгә ҡаршы һуғыш башлай, лозунгыһы — Беланың хоҡуҡтарын яҡлау. Шулай итеп, 1167 йылда Хорватия менән Далмация ғәмәлдә Византия контроле аҫтына эләгә. Константинополь һарайында тәрбиәләнгән Бела теле, ғәҙәттәре һәм йолалары буйынса ысын византиялы була, хатта исемен Алексей тип үҙгәртә, моғайын, православие диненә күскәндер. 1172 йылда Иштван III вафатынан һуң (бәлки, үҙ үлеме менән дә үлмәгәндер), ҡустыһы, бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ тәхеткә Бела III (1172—1196) күтәрелә.
Яңы королгә Византия мәҙәниәте менән сағыштырғанда Венгрияның артталығы оҡшамай, шуға ла илдә мәғарифты үҫтереүҙе хуплай, венгрҙарҙы Италия, Франция, Англияға уҡырға ебәрә; ул тәхеттә ултырғанда короллек сәскә ата, ҡаҙна тула, король власы бик нығый. 1180 йылда Мануил вафатынан һуң Бела III Хорватияны Венгрия ҡарамағына ҡайтара, ә Византиялағы түңкәрелештәр осоронда унан Браничев һәм Белград ҡалаларын да тартып ала. Артабан ул ҡыҙы Маргитты (Маргаританы) яңы император Исаак Икенсегә кейәүгә бирә һәм империя (1185 йылда) менән дуҫлаша. 1188 йылда венгрҙар, вариҫтар араһында власть өсөн көрәш барыуынан файҙаланып, Галиция кенәзлеген баҫып ала, ләкин венгрҙарҙың оятһыҙ рәүештә талауына ризалашмайынса Галиция халҡы ихтилалға күтәрелә, король улы Андраш II Галичтан ҡасып китергә мәжбүр була, ә бит уны Бела III Галич кенәзе итеп ҡуйырға теләгән була. Әммә дөйөм алғанда уның ҡөҙрәте бик киң була, Венгрия Европаның иң көслө феодал дәүләтенә әүерелә.
Бела Өсөнсөнөң вафатынан һуң уның ике улы араһында тәхет өсөн һуғыш башлана: король Имрегә (1196—1204) ҡаршы уның ҡустыһы Андраш II ҡорал күтәрә. Венгрҙарҙың күбеһенә дин әһелдәренең һүҙенә ҡолаҡ һалыусан Имреға ҡарағанда күңелсәк, еңел холоҡлы Андраш нығыраҡ оҡшай. 1197 йылда Андраш король ғәскәрен еңә һәм ағаһының уға Хорватия менән Далмацияны биреүенә өлгәшә. Ләкин 1199 йылда Имре уны еңә, һәм Андраш, Австрияға ҡасып, Бабенбергтарҙан үҙен яҡлауын үтенә. 1200 йылда был ағалы-ҡустылы икәү тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм берен-бере вариҫ итеп таный. 1201 году Имре Сербияны үҙенә буйһондора, 1202—1203 йылдарҙа Болгария менән һуғыша, аҙаҡ килеп үҙен Сербияның да, Болгарияның да короле тип иғлан итә, болгар батшаһы Калоян менән һуғышта еңелә. 1204 йылда тәхет өсөн һуғыш тағы ла башлана. Имре һуғышты бик ҡыйыу аҙымы менән туҡтата: бер үҙе генә ҡустыһының хәрби лагерына килә һәм уның ҡорал һалыуын талап итә. Был ҡыйыулыҡтан таң ҡалған Андраш ағаһының һүҙенә ҡаршы төшөргә ҡыймай һәм королдең уны төрмәгә алып китеүе менән ризалаша. Шулай итеп, улар тағы ла татыулаша, ләкин тиҙҙән Имре ҡапыл вафат була. Андраш уның кесе йәштәге улының Ласло Өсөнсөнөң (1204—1205) бағымсыһы була һәм тиҙ арала бөтә власты үҙ ҡулына ала. Имреның тол ҡатыны Констанция Арагонская Венға ҡаса, ләкин бында Ласло III ҡаты ауырыуҙан һуң ҡапыл үлеп ҡала.
Тәре йөрөтөүсе ҡушаматын йөрөткән Андраш II (1205—1235) король тәхетенә ултыра. Ул үҙе яҡлыларға мул итеп король ерҙәрен тарата һәм авантюр тышҡы сәйәсәт алып бара; ул король булғанда үҙәк власть ныҡ ҡаҡшай. Андраш II күп йылдар буйы Карпат тауҙары аръяғына, Галиция-Волынь кенәзлегенә үҙенең ғәскәрен даими ебәрә, унда ҡөҙрәтле кенәз Роман Мстиславич (1205 йыл) һәләк булғандан һуң хаким булырға теләүселәр үҙ-ара ыҙғыша, хатта Андраш үҙен «Галиция һәм Лодомерия короле» тип иғлан итә («Лодомерия» тип баш ҡалаһы Владимир-волынскийҙа булған  Волынь ккенәзлеге атала). Әммә бер генә поход та уңыш килтермәй. Андраш Галич өсөн көсөн сарыф иткән арала, Венгрия менән уның ҡатыны Гертруда Меранская идара итә, королева. Ул үҙенең һөйәрҙәренә ер тарата; ә улары, бер ниндәй яза бирелмәгәнлектән, төрлө енәйәттәр ҡыла башлай;Велможалар уларҙың был енәйәти ҡылыҡтарына күҙ йомоп ҡалырға теләмәй бола күтәрә һәм королеваны йыртҡыстарса үлтерә (1213 г.), Андраш тик боланы башлаусыға ғына яза бирә, ә башҡаларын ғәфү итә, был хәлгә уның улы һәм вариҫы Беланың асыуы ҡабара. Андраш, Бишенсе тәре походы (1217—1221 гг.) башлығы булып Палестинаға китеүҙе өҫтөн күрә. Венгрҙар Палестинала уңышҡа өлгәшмәй, после нескольких рейдов по мосолманской биләмәләренә бер нисә тарҡыр барғандан һуң Андраш Венгрияға ҡайта, Болгарияның батшалар династияһынан булған Асениға бәхәсле Браничев һәм Белград ҡалаларын ҡайтарып бирә,  тик венгр армияһы Болгария аша ирекле рәүештә үтеп йөрөй ала.
Андраш II, Барцашагта (Трансильванияла) тораҡ пунктын булыдырыу өсөн ер бүлеп биреп,Тевтон ордены рыцарҙарына таянырға тырышып ҡарай, әммә бер нисә йылдан уларҙы короллектән ҡыуып сығара, һәм улар 1226 йылда Балтиҡ буйына төпләнә. Шул уҡ ваҡытта Андраш Икенсенең Хорватия һәм Далмацияға идара итеүгә ҡуйылған улы һәм вариҫы Бела баш-баштаҡланған магнаттарҙан ерҙәрен тартып ала башлай. Андраш II Белны хакимлыҡ итеүҙән алып ташлай һәм уның урынына Кальманды тәғәйенләй, ә Белаға идара итеү өсөн Трансильванияны бирә. Өсөнсө улын Кесе Андрашты король бер нисә йыл ныҡышмалы рәүештә Галичҡа күренекле вазифаға тәғәйенләргә теләй, әммә Даниил Галицкий венгр ғәскәрҙәрен Галичтан ҡыуып сығара. Кесе Андраш ошо һуғыш барышында һәләк була, а короллекте 1235 йылда Андраш Икенсенең өлкән улы — Бела IV (1235—1270)мираҫ итеп ала.
Монголдарҙың баҫып инеүе (XIII быуат) һәм уның эҙемтәләре
Батый хандың көнбайышҡа табан 1236 йылда башланған походы, күбеһенсә, ҡыпсаҡ урҙаһын тамырынан бөтөрөү теләге менән тыуа, сөнки монголдар көньяҡ урыҫ далаларында ҡыпсаҡтарҙы ҡырып һалғандан һуң урҙаның ҡалдыҡтары Венгрия биләмәләренә килеп йәшеренгән була. 1241 йылдың яҙында, Галич-Волынь кенәзлеген талағандан һуң, монгол армияһы бер нисә отряд менән Карпат тауҙары аша сыға. Батый хан Венгрияға төньяҡтан, «Урыҫ ҡапҡалары» аша, Бури һәм Кадан — Молдавия аша Трансильванияға, ә Бучек — көньяҡтан Валахия аша бәреп инә. Субиҙәй командалыҡ иткән төп көстәр Кадан юлы буйлап бара (монгол ғәскәренең ҙур ғына өлөшө бер юлы Польша биләмәһенә инә һәм әллә ни ҡаршылыҡҡа осрамай уның аша үтә).
Монголдар Венгрияның Дунайҙан көньяҡҡа табан ятҡан территорияһын тулыһынса баҫып ала, үҙҙәренең наместниктарын ҡуя һәм көнбайыш биләмәләргә барымта менән сыға, хатта Венаға тиклем барып етәләр. Ләкин чех короле Вацлав I Беркүҙле һәм Австрия герцогы Фридрих Һуғышсан монголдарҙың барлыҡ һөжүмдәрен дә уңышлы рәүештә кире ҡаға; Кадан үҙ отряды менән, Хорватия һәм Далмацияны үтеп, Адриатик диңгеҙгә тиклем барып етһә лә, монголдар Венгрияла ныҡлап төпләнеп өлгөрмәй. 1241 йылдың декабрендә монгол ҡағаны Үгәҙәй вафат була; монгол йолаһы буйынса, яңы ҡағанды һайлап ҡуйғанға тиклемге осорҙа бөтә хәрби хәрәкәттәр ҙә туҡтатылырға һәм Монголияға ҡоролтайға йыйылырға тейештәр. Тәхеткә Батый ханға дошман Ғәйуҡ ханды һайлау күҙаллана. Ошо шарттарҙы иҫәпкә алып, монголдар Вегриянан китергә ҡарар итә һәм 1242 йылда Сербия һәм Болгария аша көньяҡ урыҫ далаларына сигенә башлайҙар.
Монгол армияһы киткәндән һуң Венгрия емереклектәрҙә ятып ҡала; юлсы ил буйлап 15 көн тирәһе барһа ла бер кешене осратмауы ихтимал була; аслыҡ шул тиклем халыҡты ҡыра, хатта кеше итен һатыусылар ҙа була. Төрлө эпидемиялар тарала, бөтә ерҙә бүре өйөрҙәре сабып йөрөй, уларҙың ауылды ҡамап алған саҡтары ла була. Бела IV ил хужалығын аяҡҡа баҫтырыу өсөн бөтә көсөн һала, бушап ҡалған ерҙәргә (төньяҡта) немецтарҙы һәм көньяҡ-көнсығышҡа влахтарҙы саҡыра, илгә йәһүдтәрҙе индерә, ә ҡыпсаҡтарға (кумандар) Дунай менән Тиса араһында күсмә тормош менән йәшәү өсөн ерҙәр биреп кенә ҡалмай, ә уларҙың урҙаһын венгр армияһының бер өлөшөнә әйләндерә. Венгрия тиҙ арала аяҡҡа баҫа һәм ҡайтанан көслө һәм ҡеүәтле короллеккә әүерелә.
Ҡайтанан аяҡҡа баҫыу
Монголдар китеп дүрт йыл үткәндән һуң Бела IV хакимлығындағы Венгрия элекке хәленә тиерлек ҡайта. 1242 йылда Бела Австрия герцогы Фридриха Һуғышсандан көнбайыштағы өс комитатты, Эстерг ҡалаһы менән бергә ҡайтанан тартып ала, 1243—1244 йылдарҙа венециандар менән һуғышы бик үк уңышлы булмай, уларға Задарҙы бирергә тура килә. 1245—1250 йылдарҙа ул ҡыҙы Аннаны Чернигов һәм Галич тәхеттәре вариҫы — элекке Новгород кенәзе Ростислав Михайловичҡа кейәүгә бирә, һәм 1245—1250 йылдарҙа тағы ла Галич өсөн династия көрәшендә ҡатнаша. Был юлы Бела Галич кенәзлегенә венгр принцын түгел, ә үҙенең кешеһен — Ростиславты ултыртырға тырыша. Әммә бер-бер артлы еңелеүҙәр арҡаһында король һуғышты туҡтата һәм Даниил Галицкий менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй. Кейәүе Ростислав Михайлович өсөн Бела IV төньяҡ Сербияла (үҙәге Белградта урынлашҡан) айырым наместниклыҡ — яңы банат Мачва ойоштора. Бан Ростислав бик оҙаҡ был өлкәгә хакимлыҡ итә, ҡыҙы Елизаветны (Эржебет) йәш кенә болгар батшаһы Михаил I Асенгә кейәүгә бирә, шунан һуң Болгар эштәренә лә ҡыҫыла башлай.
Австрия герцогы Фридрих Һуғышсан вафатынан һуң Бабенбергтарҙың династияһы тағы ла Австрияла осраша. Бела IV Австрины баҫып алырға теләй; Бабенбергтарҙың мираҫы өсөн көрәш башлана, унда Чехия һәм Венгрия королдәре, Галич-Волынь кенәзе Даниил Романович һәм Рим курияһы ҡатнаша. 1254 йылда Бела IV Штирияла үҙенең власын урынлаштырыуға өлгәшә, ләкин артабанғы йылдарҙа көрәш ҡайтанан башлана. Венгрҙар 1260 йылдың 12 июлендә союздаштары ҡыпсаҡтар менән бергә Кресенбрундағы һуғышта еңелә. Һөҙөмтәлә Бела Штирияны тотоп ҡала алмай, Австриянан һуң ул да чех короле Пржемысл Отакар Икенсенең биләмәһенә әйләнә (1261 йыл).
Бела Дүртенсенең хакимлыҡ итеүенең һуңғы йылдарында өлкән улы Иштван менән низағ килеп тыуа, Иштван тәүҙә уға Трансильванияны биреүен талап итә һәм быға өлгәшә, аҙаҡ Дунай йылғаһы буйлап короллектең бер өлөшөн уға бүлеп биреүен талап итә. Вафаты алдынан Бела короллек менән хакимлыҡ итеүҙе законлы вариҫ Иштванға түгел, ә ҡыҙы, бан Ростиславтың ҡатыны Анна Венгерскаяға тапшыра; әммә уның кейәүе Пржемысл Отакар II Аннаның регентлыҡҡа хоҡуғын яҡлай алмай. Яңы король Иштван V (1270—1272) 1270 йылда Польша короле Болеслав V Стыдливый менән союзға инә, ә 1271 йылдың 21 майында Иштван чех армияһын еңә Пржемыслдың тыныслыҡ килешеүен төҙөүгә ризалашыуына өлгәшә. Ләкин 1272 йылда Иштван V йәш кенә көйө вафат була, ә илдә оҙаҡҡа һуҙылған бола башлана.
Иштван Бишенсенең кесе йәштәге улы Ласло IV (1272—1290) өсөн Иштвандың тол ҡатыны, куман, хан Котяндың ҡыҙы Эржебет ил менән идаралыҡты үҙ ҡулына ала. Йәш принц, бан Ростиславтың улы Беланың тәхетте тартып алыу буйынса тырышлығы тормошҡа ашмай, сөнки Эржебет яҡлылар был хәлдең булмауы өсөн барыһын да эшләй. Артабан илдә феодалдарҙың болалары башлана, бер яҡта Чактар ырыуы (кланы) тора, икенсе яҡта — кланы Кёсеги һәм Гуткеледтарҙың кландары. Күп йылдарға һуҙылғанһәм илде бөлгөнлөккә төшөргән үҙ-ара талаш-тартыш башлана. 1277 йылда магнаттарҙың илгә идара итеү эшенә ҡыҫылыуынан ҡотолорға теләп, Эржебет 15-йәшлек Ласлоны бәлиғ булған тип иғлан итә, феодал анархиянан ҡотолорға теләгән бар кеше был ҡарарҙы хуплай. Ласло IV Австрия герцогы Рудольф I Габсбург менән союз килешеүе төҙөй, һәм улар бергәләп 1278 йылда Сухих Крут янындағы һуғышта чех армияһын еңә, ҡөҙрәтле Пржемысл II һәләк була, Ласло Дүртенсенең абруйы юғарыраҡ күтәрелә. Ләкин венгр магнаттары королдең көсәйеп китеүенән, айырыуса уның кумандарға таяныуынан ҡурҡалар; Венгрияға килгән папа легаты Филипп королде мәжүсилектә ғәйепләй, кумандарҙы суҡындырыуҙы талап итә. Был король һәм әсәһе яғынан туғандары араһында конфликт тыуҙыра: Ласло IV ғәмәлдә папаның талабын үтәүҙән баш тарта, быға яуап итеп легат королде сиркәүҙән айыра һәм бөтә Венгрияға интердикт һала. Королгә кумандарға ҡаршы сығырға тура килә, 1282 йылға ул кумандарҙы еңә һәм уға буйһонорға мәжбүр итә, ләкин кумандар менән һуғыштың король власының көсһөҙләнүенә килтереүенә лә ышана. Шунан йәш король, куман урҙаһы яғына сыға, тирмәлә йәшәп, кумандар кеүек кейенә башлай; венгрҙар Ласло Дүртенсене Кун (йәғни куман, Ҡыпсаҡ) тигән исем менән йөрөтә. Ул хәҙер христиан йолаларын бик еңел боҙа, еңел холоҡло ҡыпсаҡ ҡыҙҙары менән аралаша, законлы ҡатынын монастырға урынлаштыра. 1285 йылда Алтын Урҙанан полководецтар Нуғай һәм Тулабуға командалығындағы армия венгр ерҙәренә баҫып инә; улар Пештаға тиклем барып етә һәм көнсығыш Венгрияны аяуһыҙ талай. 1287 йылда папа Николай IV хатта Ласлоға ҡаршы тәре походын ойоштороу, венгр королен тәхетенән ҡолатып, уның урынына Ласлоның һеңлеһе Марияның һәм Неаполь короле Карл II Сатандың улын Карл Мартелл Анжуйскийҙы тәхеткә ултырыу тураһында һүҙ алып бара башлай. 1290 йылда Ласло Дүртенсене үҙ тирмәһендә ялланған үлтереүселәр - өс куман тарафынан үлтерелә; уның балалары булмай, шулай итеп, Арпадтарҙың династияһы йәшәүҙән туҡтай. Тәхеткә Иштвана Бишенсенең ейәне, венециялы Томазина Морозиниҙың улы Андраш III (1290—1301) ултыра.
Әммә Андраш Өсөнсө лә тыныс ҡына хакимлыҡ итә алмай: уның атаһы Иштван Постум законлы рәүештә тыумаған, ғәмәлдә уның атаһы палатин Денеш (Дионисий) булған, тип баралар. Шул сәбәпле Карл Мартелланан тыш Рудольф I Габсбургтың улы Альбрехт, хатта Ласло Дүртенсенең ҡустыһымын тип ялған Андраш Славонский ҙа тәхеткә дәғүәләшеүен белдерә. Андраш III хакимлыҡ иткән осорон боласылар менән көрәшеп үткәрә, Альбрехты еңә һәм уның ҡыҙы Агнессаға өйләнә, ләкин магнаттарҙың үҙһүҙлеген еңә алмай. 1301 йылда Андраш Өсөнсөнең ҡапыл ғына вафатынан һуң Арпадтар мираҫы өсөн көрәш башлана.
Чех короле Вацлав Икенсенең улы — Чехияның буласаҡ короле Вацлав III (Ласло Чех, 1301—1305 йылдарҙа Венгрия короле, ул Андраш Өсөнсөнөң ҡыҙына йәрәшә); Түбәнге Бавария герцогы Оттон Виттельсбах (Отто, йылдарҙа Венгрия короле), Бела Дүртенсенең ейәне, шулай уҡ 1295 йылда вафат булған Карл Мартелланың улы Карл-Роберт (Карой I), ул 1301 йылда уҡ Эстергомда король тажын кейә, ләкин тәхетте яулап ала алмай. Венгр магнаттарының күбеһе Чехия дәғүәсеһе яҡлы була, әммә германия короле Альбрехт Габсбург папа Бонифаций VIII һәм ҡөҙрәтле хорват магнаты Павел Шубич Карой яҡлы була. 1305 йылда Ласло Чех тәхеттән Отто файҙаһына баш тарта, ул Бела V исеме менн таж кейә. Уға ҡаршы Карой хәрби хәрәкәттәр башлай һәм уңышҡа өлгәшә; абруйлы Трансильвания воеводаһы Ласло Кан 1307 йылда Оттоны әсирлеккә ала һәм илдән сығып китрегә мәжбүр итә. 19 йәшлек Карой I тәхеткә берҙән-бер генә дәғүәсе булып сыға һәм 1308 йылда король була һәм Анжуйский династияһына нигеҙ һала. Әммә эре магнаттар — Ласло Кан һәм Матэ Чак йәш королгә буйһонмай; бөтә Венгрия буйлап феодалдар бойондороҡһоҙ хаким булараҡ идара итә. Карой I (1308—1342) король власын тергеҙеү өсөн бик күп йылдарын сарыф итә. Тик смерть Матэ Чактың үлеме (1321) һәм Младен Шубичты (1322) хакимлыҡтан алып ташлау ғына королгә Венгрияны берләштереү мөмкинлекген бирә; 1323 йылда ул үҙенең резиденцияһын Темешваранан Вишеградҡа күсерә.