cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рупя (ҡәлғә, Румыния)
Антик дәүер
Ҡәлғә районында археологик ҡаҙыныуҙар барышында боронғо кешеләрҙең тораҡ эҙҙәре табылған. Атап әйткәндә таш эш ҡоралдары, керамика, ерләү урналары. Табылдыҡтар палеолит һәм иртә неолит осоронда (б.э. тиклем 5500–3500) бында ауылдар урынлашҡанлығын  ышаныслы  раҫларға мөмкинлек бирә. Даки батшалығы ваҡытында был урындарҙа ҡаласыҡ төҙөлә, ул Румидав (йәки Рамидав) кеүек билдәле була. Рим даки ерҙәрен баҫып алғандан һуң, легионерҙар бында форт төҙөй, ул Кастра Рупес (таштан ҡәлғә) тип атала. Был нығытма сауҙа маршруттарын һаҡлаусы рим оборона линияһы системаһына инә.
Урта быуаттар
Урта быуаттарҙа Рупя ҡәлғәһе тураһында беренсе яҙма телгә алыу 1324 йылдарҙа төҙөлгән документтарға ҡарай. Унда таш нығытма Сastrum Kuholm тип атала. Шул йылда немец колонистары вариҫтары (Трансильвания сакстары) Венгрия короле Карл I ҡаршы баш күтәрә, ҡаласыҡты яулап ала һәм унда үҙ гарнизонын урынлаштыра. Шул уҡ ваҡытта, бәлки, XII быуаттан уҡ ҡәлгә урынлашҡан тау итәгендә ҡала булған.
Һуңыраҡ ҡәлғә Ғосман империяһы ғәскәрҙәренең үҙәк Европаға баҫып инеүен кире ҡағыу  өсөн мөһим роль уйнай. 1432 һәм 1437 йылдар араһында Рупяны төрөктәр баҫып ала һәм талай.
XVII-XVIII быуаттар
Ҡәлғәнең етди етешһеҙлеге һыу сығанағының булмауы тора. Тимәк, Рупя оҙайлы ҡамауҙы тота алмаған. Был проблема 1623 йылда хәл ителә, ҡаяла 59 метр тәрәнлектәге ҡоҙоҡ ҡаҙалар. Был эштәр бер нисә айға һуҙыла. Ҡойо төҙөү инициаторы булып Габор Бетлен тора.
Бург (Магдебург)
Бург (Магдебург) (Burg (bei Magdeburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 24163 кеше йәшәй. Майҙаны — 150,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 54 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39288 һәм автомобиль коды — JL.
Рупя (ҡәлғә, Румыния)
XVII-XVIII быуаттар
1643 йылда тергеҙелгән ҡәлғәлә көслө янғын сыға. Уның эҙемтәләренән һуң ҡаласыҡ емереклектәргә әйләнә һәм ҡалдырыла. Ләкин XVII быуат аҙағында Трансильвания сакстарынан тирә-яҡтағы халыҡ нығытмаларҙы үҙаллы тергеҙә һәм дошман һөжүме ваҡытында уны хәүефһеҙ һыйыныу урыны кеүек ҡуллана башлай. Һуңғараҡ сакстар ҡәлғәне ҡаршылыҡһыҙ Гасбургтар ҡулына тапшыра һәм бында Австрия һалдаттарының гарнизоны урынлаштырыла.
Чума эпидемияһы ваҡытында 1716 йылда ҡәлғәлә йоғошло ауырыуҙан ҡасырға маташып, урындағы халыҡ йәшеренә.
1788 йылда ҡәлғә сираттағы төрөк һөжүменән йөҙләгән халыҡтың һыйыныу урыны була. Әммә 1790 йылда көслө штормдан һуң бинаның ҡыйығы емерелә һәм ҡаласыҡ тағы ташландыҡ хәлдә була.
XIX-XX быуаттар
Ҡаласыҡ оҙаҡ ваҡыт емереклектәрҙә ята. Шул уҡ ваҡытта Рупя ҡалаһы үҙе Трансильванияның иң уңышлы ҡалаларының береһе була. Төп халҡы булып этник немецтар тора. Икенсе донъя һуғышынан һуң бөтә немецтар ҙа депортациялана. Коммунистик режим ваҡытында Румыния властары бында базальт сығара башлау өсөн ҡәлғәнең емереклектәрен һүтеп алырға планлаштыра. Бәхеткә күрә был пландан баш тарталар. 1954 йылда таш диуарҙарын өлөшләтә тергеҙеү һәм һаҡланып ҡалған фортификация ҡоролмаларын консервациялау буйынса эштәр башлана. Шуға ҡарамаҫтан, 1990 йылдар башына ҡәлғә насар торошта була. Элекке ҡоролмаларҙан тик бер генә оборона башняһы һаҡланып ҡалған була.
XXI быуат
2010 йылдан 2013 йылға тиклем Рупя ҡәлғәһе емереклектәрендә комплекслы реставрациялау буйынса эштәр үткәрелә. Тулыһынса ете төп башня һәм эсендә торлаҡ ҡаралтылар тергеҙелә. Аҡсаның төп өлөшөн мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса программа сиктәрендә Европа берлеге  бирә. Бөтәһе 32 миллиондан ашыу лей тотонола. 2013 йылдың 15 июнендә тергеҙелгән комплексты асыу тантанаһы үтә. Ошо уҡ 2013 йылда ҡәлғәгә 61 мең турист килә. 2014 йылда килеүселәр һаны 115 мең кешегә етә, ә 2015 йылда — 150 меңдән ашып китә.
Тасуирламаһы
Ҡәлғә аҫтан өҫкә күтәрелгән спираль (ҡабырсаҡ) рәүешендә  һәм диңгеҙ кимәленән  500 метрҙан ашыу бейеклектә урынлашҡан.
Рупя өс автономиялы объекттан тора: Өҫкө ҡәлғә (цитадель), Урта ҡәлғә, Түбәнге ҡәлғә һәм форбург. Һәр береһе таш стена менән уратып алынған. Нығытманың оборона мөмкинлектәрен даими көсәйтеп, башнялар төрлө ваҡыттарҙа төҙөлгән. Үрге ҡәлғә, моғайын, X быуатта төҙөлгән. XIII быуатҡа ҡараған цитадель киңәйтелгән, ә уның нығытмаларын көслөрәк яһағандар. Шул уҡ ваҡытта стеналарын һәм башняларын урта быуат немец традицияларына ярашлы төҙөгәндәр. Артабан урта ҡәлғә барлыҡҡа килгән, унда дошман һөжүме ваҡытында тирә-яҡтарҙан йөҙләгән кеше йәшеренгән. Моғайын, был Рышнов ҡәлғәһе төҙөлөшө осрағы менән,  крәҫтиәндәр үҙҙәре  был эштең инициаторы була.
Үрге ҡәлғәнең майҙаны 1500 кв метр. Бында биналар тергеҙелгән, улар Урта быуаттарҙа ҡасаҡтар өсөн дошман һөжүменән һыйыныу урыны булып хеҙмәт иткән. Һуңғы ваҡыттарҙа ҡәлғәлә комендант һәм юғары ҡатлам вәкилдәре  йәшәгән. Урта ҡәлғә XV быуатта барлыҡҡа килгән, ә тиҙҙән форбург та барлыҡҡа килә. Урта ҡәлғәгә инеү ҡапҡа менән үҙенсәлекле биш мөйөшлө башня аша ғына мөмкин булған. XVIII быуатта бөтә комплексы һиҙелерлек киңәйтелә.
Хәҙерге заманда ҡулланылышы
Комплекс эсендә бер нисә даими экспозиция урынлашҡан, улар ҡәлғә, төбәк һәм ҡала тарихына арналған.
2013 йылдан ҡәлғәлә тарихи һәм музыка фестивалдәр үткәрелә. Башлыса бында 1929 йылда Рупя ҡалаһында тыуған композитор Вильгельм Георг Бергер хөрмәтенә тантаналар үтә.
Ун-Амп-Юган
Ун-Амп-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нуғаҙаҡ ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауыл Советы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Оло Боғаҙаҡ
Оло Боғаҙаҡ — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ауыл. Степное ауыл биләмәһе составына инә.
Ауылға XX быуат башында Верхнеурал станица тирмәһе сиктәрендә нигеҙ һалынған. 1930-сы йылдарҙа Урал совхозы барлыҡҡа килә.
Ауылдың төньяҡ өлөшөндә таш быуат тораҡтары рәүешендәге археологик ҡомартҡы табылған.
Географияһы
Ауыл эргәһендә Оло Боғаҙаҡ күле урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 15 км.
Халҡы
(1926 йылда — 419, 1966 йылда  — 429, 1970 йылда  — 545, 1983 йылда  — 280, 1995 йылда  — 290)
Шишменга
Шишменга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шенчуга (Вела ҡушылдығы)
Шенчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ун-Соим (Сорум-Амн ҡушылдығы)
Ун-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Амня йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ханавэй-Яха (Няба-Яха ҡушылдығы)
Ханавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нябы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баксан нейтрино обсерваторияһы
Баксан нейтрино обсерваторияһы (БНО) — нейтриноны өйрәнеү буйынса физика обсерваторияһы, Кавказтау һыртының Баксан тарлауығында, Эльбрус эргәһендә  Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы Эльбрус районы  Тырныауз ҡалаһынан 38 километрҙа урынлашҡан;  Главная  штольняһы — 43.27556°N, 42.69028°W).  Обсерваторияның ер аҫтындағы ҡоролмалары Андырчи тауы аҫтында  3670 метр оҙонлоғондағы ике туннелдә урынлашҡан (туннелдәр Андыртау (3937 м) һәм Курмутау [Курму(н)чи(баши), Курмычи] (4045 м) яғына бара), уларҙың  эквивалент тәрәнлеге һыу эквивалентында 100-ҙән  4800 метрға тиклем тәшкил итә. Рәсәй Фәндәр академияһы Ядро тикшеренеүҙәре институтына  ҡарай. Хеҙмәткәрҙәренең һаны, хеҙмәтләндереүсе персоналды ла ҡушып, 250-ләп кеше, күбеһе Эльбрус менән Үрге Баксай араһындағы Нейтрино ауылында йәшәй.
Ғилми тикшеренеүҙәренең йүнәлештәре:
Телескоптары һәм ҡоролмалары
Обсерваторияның түбәндәге ҡоролмалары бар:
Тарихы
1958 йыл — СССР Фәндәр академияһы академигы Моисей Александрович Марков элементар киҫәксәләр физикаһындағы  көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәр проблемаларын һәм Ғаләм астрофизикаһы проблемаларын өйрәнеү өсөн тәбиғи нейтриноларҙы файҙаланыу фекерен әйтә.
1962 йыл — М. А. Марков, Г. Т. Зацепин, И. М. Железных, В. А. Кузьминдан торған физиктар төркөмө Марков фекерен тормошҡа ашырыуҙың принципиаль  теоретик һәм эксперименталь  мөмкинлектәрен, атап әйткәндә   нейтрино-нуклон үҙ-ара тәьҫир итешеүенең киҫелештәге тәртибен нейтрино энергияһы функцияһы рәүешендә тикшереүҙе, аралыҡтағы бозон массаһын  һ.б. анализлаған мәҡәләләр баҫтыра.
1963 йыл — Г. Т. Зацепин принципиаль яңы ҡоролма (нейтрино телескобы) һыҙмаһын тәҡдим итә. Уны ҡуйыу урыны итеп Баксандағы Андырчи тауы һайлана.
70-се йылдар аҙағы — 80-се йылдар башында  Андырчи тауы аҫтындағы тоннелдә  атмосфера нейтринолары һәм Ҡояш нейтринолары менән эксперименттар үткәреү өсөн ике  камера  ҡаҙыла, ул ҡоролмалар әле лә эшләй.
1998 йылда БНО фәнни комплексын булдырған өсөн Институт һәм Обсерватория хеҙмәткәрҙәре коллективы Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһына лайыҡ була, 2001 йылда Ҡояш нейтриноһы ағымын тикшереү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Б. М. Понтекорво исемендәге халыҡ-ара премия тапшырыла.
2008 йылдың декабренән Баксан нейтрино обсерваторияһында Андырчи тауы эсендә (Төньяҡ Кавказ) ер аҫты лабораторияһы эшләй.
2011 йылда — Обсерватория штатында фәнни эш менән әүҙем шөғөлләнеүсе 29 ғилми хеҙмәткәр (2 физика-математика фәндәре докторы һәм 14 кандидаты) була. Обсерватория мөдире — ф.-м.ф.д. В. В. Кузьминов.
Сәнғәттә
2015 йылда обсерватория тураһында «Нейтрино һәм Андыртау» тигән документаль фильм төшөрөлә.
2018 йылда «Настоящее время» телеканалында Баксан обсерваторияһы тураһында документаль фильм күрһәтелә.
Мәзитов
Мәзитов — фамилия.
Сан-Северино-Марке
Сан-Северино-Марке (San Severino Marche) — коммуна. Италияла урынлашҡан. Был коммуна Марк төбәгенең Мачерат провинцияһы составында тора.
Сан-Северино-Марке ҡалаһының халыҡ һаны 13 210 кеше (2008 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Коммунаның майҙаны-193 квадрат километрға тиң. Ҡала диңгеҙ кимәленән 236 метр бейеклектә урынлашҡан. Сан-Северино-Марке ҡалаһында бер квадрат километрға 66 кеше тура килә. Ҡаланың мэры булып Цезаре Мартини тора. Сан-Северино-Марке ҡалаһының почта индексы — 62027. Телефон коды — 0733.
Сан-Северино-Марке ҡалаһын һәм коммунаһын ҡурсалаусы-яҡлаусыһы булып Септемпеданан Изге Северин иҫәпләнә. Һәр йыл һайын 8 июндә Изге Северин хөрмәтенә ҡалала ҙур байрам үткәрелә.
Демография
Халыҡ динамикаһы:
Двигатель
Двигатель (мотор) — энергия ның ниндәй ҙә булһа төрөн механик эшкә әйләндереүсе ҡоролма. Мотор термины XIX быуаттың беренсе яртыһында немец теленән (нем.   Мотор, mōtor. ) ингән һәм башлыса был һүҙ менән электрик двигателдәр һәм эске яныулы двигателдәр атала.
Двигателдәр беренсел һәм икенсел двигателдәргә бүленә. Беренсел двигателдәр тәбиғи энергетик ресурстарҙы туранан-тура механик эшкә үҙгәртә, ә икенселдәр башҡа сығанаҡтар менән тупланған энергияны үҙгәртәләр.
Беренсел двигателдәргә (ПД- первичные двигатели) ел көсөн ҡулланған ел тәгәрмәсе, һыу тәгәрмәстәре һәм гир механизмын ҡулланыусы механизмдар инә, улар гравитация көсөн ҡуллана (тартылыу көсө һыу ҡоя), йылылыҡ двигателдәре яғыулыҡтың химик энергияһын йәки йәҙрә энергияһын башҡа энергия төрҙәренә әүерелдерә. Икенсел двигателдәргә (ВД - вторичные двигатели) электр, пневматик һәм гидравлик двигателдәр инә.
Беренсел двигателдәр
Елкән һәм һыу тәгәрмәсе беренсе беренсел двигателдәр булып иҫәпләнә. Елкән менән 7 мең йылдан ашыу файҙаланалар.
Һыу тәгәрмәсе Боронғо донъя илдәрендә: Мысырҙа, Ҡытайҙа, Һиндостанда һуғарыу системалары өсөн киң ҡулланылған. Урта быуаттарҙа Европала һыу һәм ел тәгәрмәстәре мануфактура етештереүҙең төп энергетик базаһы булараҡ киң ҡулланылған.
Пар машинаһы
XVII быуат уртаһында машина етештереүгә күсеүҙең тәүге ынтылыштары була, был урындағы энергия сығанаҡтарына (һыу, ел һәм башҡалар) бәйле булмаған двигателдәрҙе булдырыуҙы талап итә. Химик яғыулыҡтың йылылыҡ энергияһы ҡулланылған беренсе двигателе булып француз физигы Дени Папен һәм инглиз механигыТомас Севери проекты буйынса эшләнгән пар-атмосфера машинаһы тора. Был машина туранан-тура механик привод булып хеҙмәт итмәгән, уның комплектында һыу тирмәне тәгәрмәсе (хәҙерге ваҡытта гидротурбина) булған, пар ҡаҙанынан пар менән ҡыҫылған һыуҙы һыу башняһындағы һыуһаҡлағысҡа ҡыуған. Ҡаҙанды пар менән йылыталар, һуңынан һыуыталар: станок периодлап эшләй.
1763 йылда урыҫ механик Иван Иванович Ползунов үҙенең проекты буйынса өҙлөкһөҙ эшләүсе стационар пар машинаһын эшләй. Унда ике цилиндр ҡуйылған, улар сиратлап пар менән тултырылған, шулай уҡ башняға даими рәүештә һыу ҡыуылған.
1784 йылда инглиз механигы Джеймс Уатт универсаль пар двигателе тип аталған камиллаштырылған пар машинаһын уйлап таба. Уатт бала саҡтан Севери конструкцияһындағы машинала эшләй. Ҡаҙанға һыу һәм пар крандарын асып-ябып тороу уның бурысы була. Был монотон эш уйлап табыусыны ныҡ борсой һәм уны ике аҙымлы поршень һәм автоматик клапанлы коробка (һуңынан центрифугаль фюзеляж) уйлап табырға этәрә. Машинала цилиндр эсенлә поршень йөрөй, уның ике яғына ла сиратлап пар бирелә. Барыһы ла автоматик рәүештә һәм өҙлөкһөҙ башҡарыла. Поршень әйләнмә хәрәкәтте ынтылышлы хәрәкәткә әйләндереүсе (кривошипно-шатунный механиз) маховикты әйләндереп  йөрөштө тәьмин итә. Пар машинаһы хәҙер төрлө механизмдарҙы эшләтә ала һәм һыу башняһына бәйле булыуҙан туҡтай. Уатт уйлап сығарған элементтар теге йәки был формала бөтә пар двигателдәрендә лә ҡулланыла. Пар двигателдәре камиллаштырыла һәм төрлө техник эштәрҙе башҡарыу өсөн ҡулланыла: станоктар, суднолар йөрөшө, юлда кешеләрҙе ташыу өсөн экипаждар, тимер юлдарҙа тепловоздар. 1880 йылға пар двигателдәренең дөйөм ҡеүәте 26 млн кВт (35 млн ат көсө) тәшкил итә.
Стирлинг двигателе
1816 йылда шотланд Роберт Стирлинг тышҡы яныулы двигателде тәҡдим итә, хәҙер ул үҙенең исеме менән Стирлинга двигателе тип атала. Был двигателдә эшсе мөхит (һауа йәки башҡа газ) герметик ябылған күләмдә ята. Бында севери циклы төрө буйынса («Уаттҡа тиклем») цикл үткәрелә, әммә эшсе мөхитте йылытыу һәм уны һыуытыу машинаның төрлө күләмдәрендә һәм эш камералары стеналары аша башҡарыла. Йылытыу һәм һыуытыу цикл өсөн  мөһим түгел, шуға күрә ул хатта йыһанда ла, теләһә ниндәй йылылыҡ сығанағынан да эшләй ала. Хәҙерге Стерлинг двигателдәрен КПД-һы бик түбән.
Пар турбинаһы
Пар ағымыгда әйләнгән ҡанатлы тәгәрмәс һүрәттәре боронғо замандарҙан уҡ билдәле. Әммә пар турбинаһының практик конструкциялары XIX быуаттың икенсе яртыһында ғына барлыҡҡа килә.
1889 йылда швед инженеры Карл Густав де Лаваль киңәйә барған соплоны һәм тиҙ йөрөшлө турбинаны (32000 минутына әйләнеш тиклем) ҡулланырға тәҡдим итә, ә, унан айырмалы рәүештә, 1884 йылда уҡ инглиз Чарлз Алджернон Парсонс сәнәғәттә ҡулланыу өсөн яраҡлы реактив турбинаны уйлап таба. Пар турбиналары диңгеҙ судноларында, ә XX быуат башынан электр станцияларында ҡулланыла башлай. 1960-сы йылдарҙа уларҙың ҡеүәте бер агрегатта 1000 МВт-тан ашыу була.
Эске яныулы двигатель
XX быуатта ДВС автомобиль транспортында ҡулланыла. 1970-се йылдарҙа бөтә булған ДВС-тарҙың дөйөм ҡеүәтенең 80 проценты тиерлек транспорт машиналарына (автомобилдәр, тракторҙар һәм башҡаларға) тура килә. Параллель рәүештә гидроэлектростанцияларҙа ҡулланылған гидротурбиналарҙы камиллаштырыу бара. 1970-се йылда уларҙың ҡеүәте 600 МВт-тан ашыу була.
XX быуаттың беренсе яртыһында беренсел двигателдәрҙең яңы төрҙәре эшләнә: газ турбиналары, реактив двигателдәр, ә 1950-се йылдарҙа ядро энергияһы ҡоролмалары. Беренсел двигателдәрҙе камиллаштырыу һәм уйлап табыу процесы дауам итә.
Электровигателдәр
1888 йылда серб студенты һәм буласаҡ бөйөк уйлап табыусы Никола Тесла алмаш токта эшләүсе ике фазалы двигатель принцибын тәҡдим итә, ә бер йылдан һуң урыҫ инженеры Михаил Осипович Доливо-Добровольский донъяла беренсе 3 фазалы асинхрон электр двигателен эшләй, был двигатель иң киң таралған электр машинаһына әйләнә.
Гидромашина һәм пневмодвигателдәр
Пневмодвигателдәр һәм гидромашиналар,  һауа йәки шыйыҡсаның  (баллондарҙан) юғары баҫымы энергияһында эшләй. Был двигателдәр, башҡарыусы механизм булараҡ, төрлө ҡоролмаларҙа ҡулланыла. Мәҫәлән, пневмолокомотивтар (бигерәк тә шартлау хәүефе янаған шарттарҙа, мәҫәлән, температура шарттары йылылыҡ двигателдәре ҡулланыу ярамаған шахталарҙа, ә электодвигателдәрҙең осҡон хәүефе бар) эшләнә, гидромашиналар ярҙамында ҡайһы бер типтағы тракторҙарҙа һәм танктарҙа гусеницалар, бульдозерҙарҙың һәм экскаваторҙарҙың эшсе органдары хәрәкәткә килтерелә. Төрлө илдәрҙең инженерҙары тәҡдим иткән пневмоприводтарҙа экологик яҡтан таҙа ҡала автомобилдәренең дә конструкциялары төрлөсә. Икенсел двигателдәр техникала ҙур роль уйнай, әммә уларҙың ҡеүәте сағыштырмаса ҙур түгел. Улар шулай уҡ миниатюр һәм сверхминиатюр ҡоролмаларҙа ла киң ҡулланыла.
Энергия сығанағы буйынса
Двигателдәр энергия сығанаҡтарының түбәндәге төрҙәрен ҡуллана ала:
Хәрәкәт тибы буйынса
Алынған энергияны двигателдәр түбәндәге хәрәкәт төрҙәренә үҙгәртергә мөмкин:
Ҡаты есемдең хәрәкәтен тәьмин итеүсе электр двигателдәре:
Электр ракета двигателдәренең ҡайһы бер төрҙәре:
Төҙөлөшө буйынса
Эске яныулы двигателдәр - эшсе мөхиттең барлыҡҡа килеүе һәм уға йылылыҡ килтереү бер процеста берләштерелгән һәм бер технологик күләмдә барған двигателдәр класы:
Реактив двигателдәр
Һауа-реактив двигателдәре:
Ҡулланыу буйынса
Двигателгә тәғәйенләнеше буйынса принципиаль төрлө талаптар менән бәйле, хәрәкәт принцибы буйынса оҡшаш двигателдәрҙе корабль, авиация, автомобиль һәм башҡалар тип айырырға мөмкин.
Патент ғилемендә двигателдәр категорияһы иң әүҙем тулыландырылғандарҙың береһе. Йыл һайын бөтә донъя буйынса был класта 20-нән 50-гә тиклем ғариза бирелә. Уларҙың бер өлөшө принципиаль яңылыҡ менән айырыла, бер өлөшө билдәле элементтарҙың яңы нисбәте менән айырыла. Конструкцияһы буйынса яңы двигателдәр бик һирәк барлыҡҡа килә.
Кейекбай мәктәбе
Кейекбай мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Кейекбай ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Кейекбай ауылында урынлашҡан.
Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Өршәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Лютеранлыҡ
Лютера́нлыҡ — христиан диненең иң боронғо протестант йүнәлеше.
Лютеранлыҡ менән протестантлыҡ төшөнсәһенең барлыҡҡа килеүе бәйле, сөнки тап Лютер яҡлыларҙы Шпайерҙағы протесттан һуң (1529) протестанттар тип атай башлағандар. Ул XVI быуатта Германияла Реформация хәрәкәте һөҙөмтәһендә, ә унан һуң Скандинавия илдәрендә дәүләт сирәүҙәре формалашҡан ваҡытта барлыкҡҡ килә. Лютеран сиркәүенең төп принциптары Мартин Лютерҙың һәм уның көрәштәштәренең, бер яҡтан, Рим католик сиркәүенең боҙоҡ ғәмәлдәренә, икенсе яҡтан, радикаль протестантлыҡ хәрәкәттәренә ҡаршы (анабаптизм, кальвинизм, цвинглианлык һ. б.) көрәш барышында формалаша.
Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауыл Советы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйәя.
Лютеранлыҡ
Этимологияһы
«Лютеран» терминын беренсе тапҡыр 1520 йылда Лютерға һәм уның көрәштәштәренә ҡаршы бәхәстә (полемикала) Иоганн Экк ҡуллана. Был билдәләмәне ул үҙенең оппоненттарын кәмһетеү өсөн уйлап сығара. Ваҡыт үтеү менән был һүҙ нейтраль мәғәнәлә ҡулланыла башлай. Лютер үҙе был атамаға ҡаршы була, "Татыулыҡ Китабы"нда (Concordia, Книга Согласия) ул осрамай. XVII быуат башында термин киң билдәле булмай— теолог Филипп Николаи Голландияла немец протестанттарын шулай тип атағанға аптырай. Был атама Утыҙ йыллыҡ һуғыш тамамланғандан һуң ғына (1648) тарала башлай. Белгестәр был йүнәлеште «Евангелие христианлығы» һәм «Евангелие христиандары» терминдары менән атау дөрөҫөрәк була тип иҫәпләй. .
Дини тәғлимәте
Дини тәғлимәте (конфессия) тулыһынса Татыулыҡ китабында (Книга Согласия) бәйән ителгән. Лютерандар үҙҙәрен теист-тринитарийҙар (Изге Троицаны таный) тип иҫәпләй һәм Тәрелә язаланған Иисус Христос (Ғайса Мәсихтең) тамуҡҡа (йәһәндәмгә) төшөп, күккә олғашҡан, ваҡыттар аҙағында яңынан терелеп, Тереләр һәм Үлекләрҙе хөкөм итеү өсөн килергә тейешле, Иисус Христостың Алла-кеше тәбиғәтен таный. Доктринала беренсел гонаһ концепцияһы мөһим урын алып тора, уны бары тик Алла Изгелеге (Бәрәкәте,Рәхмәте, Sola Gratia) аша еңеп була, Ул Инаныу аша бирелә (лат. Sola Fide). Шуның менән бергә, лютерандар Ҡотолоуҙа Азатлыҡтың ролен инҡар итеп, дөньяуи эштәрҙәә иректе инҡар итмәйҙәр, шуға улар алдан бөтә нимәне билдәләнеп ҡуйыуы (фатализм, яҙмыш) яҡлы түгел, йәки Алла бөтәһен дә белә, ләкин бөтә нимәне лә алдан билдәләп ҡуймай. Иман (инаныу) дөрөҫлөгөн билдәләүсе төп һәм берҙән-бер критерий тип улар Библияны (лат. Sola Scriptura- Изге Китап) һанай. Лютерандар өҫтәмә авторитет тип Сиркәү Аталары Изге Васыяты һәм башка традицион сығанаҡтарға мөрәжәғәт итә, улар лютерандарҙыҡы булмауы ла мөмкин, тик улар (Килешү Китабы кеүек үк) Библияға (Изге китапҡа) ни дәрәжәлә тура килеүенә ҡарап дөрөҫ була һәм үҙҙәре генә иман сығанағы булып тормай тип айырым билдәләйҙәр. Христиан дине тәғлимәтен булдырған дин белгестәре, шулай уҡ Лютерҙың үҙенең хеҙмәттәренә лә ҡарата хөрмәт менән, ләкин тәнҡит күҙлегенән ҡарау, кемгәлер айырып табынмау лютерандарға хас ҡараш.
Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Ауыл биләмәһенең составы
{{Автонумерация {{Автонумерация | Столбцов  = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пунктының тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right }}
Лютеранлыҡ
Дини тәғлимәте
Лютерандар ике Тылсымлы ғәмәлде (Таинство) таный: Суҡындыру һәм Евхаристие (махсус суҡындырылған сөсө икмәк һәм шарап менән «Христос менән берләшеү», причастие) (шул ук ваҡытта Аугсбург Аппологияһы буйынса Тылсымлы йолалар- исповедь (тәүбә) һәм рукоположение, арт. XIII). Суҡындыру юлы менән кешеләр христиан булалар. Улар дин тотоуҙа нығына. Көнбайыш традицияһы буйынса лютерандарҙағы причастие үҙенсәлеге- руханиҙар ғына түгел, барлыҡ дингә ышаныусылар ҙа потир (оҙон аяҡлы һауыт, кубок) менән шарап эсә (символик «Христос ҡанын ауыҙ итә», причащаются). Был сиркәүгә айырым ҡарашҡа бәйле, унда руханиҙар бары тик пастор (вәғәз уҡыусы) ғына, йәки үҙ общиналарында бары махсус профессионал ғына һәм башҡа диндарҙарҙан бер нимә менән дә өҫтөн түгел. Лютеран сиркәүе шулай итеп үҙенең апостолдар ваҡыты менән бәйләнешен күрһәтә. Был бәйләнеш, мәҫәлән, православие динендәге кеүек туранан-тура тапшырылған бәйләнеш тип түгел, ә рухи бәйләнеш тип аңлатыла. Лютеран сиркәүендә Тылсымлы тип танылмаған ғәмәлдәр: конфирмация (тейешле йәшкә еткәс, сиркәү общинаһына ҡабул итеү йолаһы, миропомазание), никах, сиркәүҙә ерләү йолаһы башҡарыу (отпевание) һәм ординация (руханиҙар ҡатламына ҡабул итеү йолаһы).
Литургия ғәмәле
Лютерандар Литургияны тәүбә, гонаһтарҙан арындырыу, изге тәре  билдәһе менән фатиха биреүҙе, литургияла йырлана торған йырҙар менән бергә иң бөйөк Илаһи хеҙмәт тип иҫәпләй (литургия йырҙары- Kyrie, Gloria, Sanctus, Agnus Dei).
Хәҙерге хәле
Бөгөн үҙен донъяла 85 миллион кеше лютеран тип иҫәпләй. Ләкин географияға бәйле, тарихи һәм догматик сәбәптәр арҡаһында лютеранлыҡ берҙәм сиркәү түгел. Бер нисә ҙур сиркәү берләшмәһе бар, улар бер-берһенән догматик һәм практик мәсьәләләрҙә бик ныҡ айырыла — Бөтә донъя лютеран федерацияһы, Халыҡ-ара лютеран советы, Конфессиональ Евангелие лютеран конференцияһы, һәм тағы бер нисә бер ниндәй ҙә берләшмәгә инмәгән лютеран деноминацияһы бар. Хәҙерге заманда рәсми иң ҙур лютерандар деноминацияһы— Швеция сиркәүе (6,9 миллион тирәһе кеше). Лютерандар башҡа апостолдар менән бәйләнеште таныған башҡа сиркәү төркөмдәренә ҡарағанда күп төрлөрәк. Лютеранлыҡта «юғары сиркәү» йүнәлеше лә бар, улар үҙҙәрен (бер нигеҙһеҙ түгел) реформаланған католиктар тип таный.
Либераль деноминациялар
Формаль күпселекте тәшкил иткән либералдар Евангелие сиркәүендә тороуҙы яҡшы традиция тип иҫәпләй. Уларҙың күбеһе сиркәүгә бик һирәк йөрөй, йәки бөтөнләй йөрөмәй. . Ҡайһы бер либераль общиналарҙа дини хеҙмәт башҡарғанда йорт хайуандары ла янда була (был бөтә тере йәндәрҙең дә бер һәм мөһим булыуы менән аңлатыла). Либераль деноминациялар Бөтә донъя лютерандар федерацияһына берләшкән. Был берләшәмәгә Европаның «иҫке» дәүләт (йәки элек дәүләт) сиркәүҙәре инә. Либераль йүнәлеш сиркәүгә, Библия тексына ҡарамай, бөтә кешеләрҙе лә ҡабул итә, ә Библия тексын һүҙмә-һүҙ уҡыу хәҙерге заман йәмғиәтендәге бик күп ҡатлам кешеләрен сиркәүҙән яҙҙырыуҙы аҡлай ( был яҡтан Швеция Сиркәүе эҙмә-эҙлекле эшләй). Шул уҡ ваҡытта либералдар ВЛФ-та (Бөтә донъя лютерандар федерацияһы) күпселек тәшкил итмәһә лә, улар күҙгә салынып торған һәм йоғонтоло төркөм.
Конфессиональ деноминациялар
Конфессиональ лютерандар консервативыраҡ, улар ҡатын-ҡыҙ руханиҙарҙы һәм бер енесле никахтарҙы, англиандар һәм кальвинситар менән бергә Евхаристияла ҡатнашыуҙы (интеркоммнион) танымай. Либералдар менән бәхәс ваҡытында улар Библия һәм Татыулыҡ Китабына таяна. Конфессиональ сиркәүҙең күбеһе Халыҡ-ара лютерандар советына инә. Консервативыраҡ булғандары Конфессиональ Евангелистик-лютерандар конференцияһына ҡарай.
Бәхәсле мәсьәләләр
Лютерандар араһында иң ҙур бәхәс тыуҙырған яңылыҡтар: либераль лютерандарҙа ҡатын-ҡыҙҙар ординацияһы (донъяла иң тәүге ҡатын-ҡыҙ епископ- лютеранка Мария Йепсен) һәм бер енесле никахтарға ризалыҡ биреү. Протестант реформация уны енси боҙоҡлоҡ итеп түгел, ә донъяуи ҡан ҡәрҙәш булмаған социаль ғаилә партнерлығы итеп ҡарай. Лютеран епископ Гуннар Стаалсет католиктарҙың презерватив ҡулланыуҙы тыйыуын тәнҡитләп сыҡты.
Лютерандарҙың башҡа конфессиялар менән үҙ-ара бәйләнеше
Лютерандар, башҡа протестанттар кеүек үк, Контрреформация ваҡытында католик сиркәүе тарафынан бик ҡаты эҙәрлекләнә.
1999 йылда Бөтә донъя лютерандар федерацияһы вәкилдәре менән Католик сиркәүе вәкилдәре Берҙәм аҡлау тураһында декларацияға ҡул ҡуйҙы (Декларацияла католиктар менән лютерандар таныған дөйөм Ҡотолоу доктринаһы ҡабул ителә- «добрыми делами посредством веры», бығаса католиктарҙа ул «верой и добрыми делами», ә лютерандарҙа «только верой» була).
Лютеран һәм реформат сиркәүҙәре 1973 йылда Лейенберг конкордатын төҙөй, шулай итеп, Евхаристие ваҡытында берләшеү рөхсәт ителә.
Рәсәйҙә лютеранлыҡ
Рәсәй территорияһына лютеранлыҡ XVI быуатта немецтар менән килә. 1832 йылда лютеранлыҡтың барлыҡ ағымдары һәм ойошмалары (Финляндия һәм Польшанан тыш) Рәсәйҙә Евангелие-лютеран сиркәүенә (ЕЛЦР) берләштерелә, уның берҙәм Уставы төҙөлә, сиркәү башлығы-Рәсәй императоры тиелә, ләкин уның сиркәү эштәренә ҡыҫылмауы тураһында айырып әйтелә.
Совет осоронда был сиркәү 1938 йылға юҡ ителә. 1948 йылдың сентябрендә Латвияла (СССР-ҙағы беренсе), ә унан һуң Эстонияла Евангелие-лютеран общинаһы теркәлә. 1980 йылда 80 яҡын лютеран йәмғиәте теркәлгән. Ләкин улар бер-береһенән айырым йәшәй, бер сиркәүгә берләшмәгән була.
Үҙгәртеп ҡороу ваҡытында Дәүләт бөтә лютеран общиналарын да таный һәм сиркәүҙең идара итеү структураһын яңынан булдырырға кәрәк була. Харальд Калныньш яңы барлыҡҡа килгән сиркәү башлығы һәм Рига епискобы (элек ул үҙ инициативаһы менән СССР-ҙа булған) итеп һайлана. Сиркәү «Советтар Союзында немец Евангелие-Лютеран сиркәүе» тип атала. 1990 йылда сиркәү менән идара итеүсе Консистория төҙөлә.
СССР тарҡалғандан һуң, яңы барлыҡҡа килгән дәүләттәрҙең күпселегендә бойондороҡһоҙ лютеран деноминациялары барлыҡҡа килә, ләкин улар бер Союзға — ЕЛКРАС-ҡа берләшә. ЕЛКРАС немец традицияһы сиркәүе булып һанала. Бөгөн этник йүнәлеш юҡ, ҡайһы бер общиналар Германия Евангелие сиркәүенән рәсми ярҙам ала һәм финанслана. Оҙаҡ вакыт берҙәм административ-рухи үҙәк булмай. Бөгөн Рухи идара итеүҙе архиепископ башҡара, был вазифала күптән түгел Дитрих Брауэр хеҙмәт итә. Үҙәк идара Санкт-Петербургта урынлашҡан. Мәскәү һәм Омскийҙа административ үҙәктәр бар.
1992 йылда Эстония Евангелие-Лютеран сиркәүенән Ингрия сиркәүе айырыла.
1997 йылда Ингрия сиркәүенән Карелия Евангелие-Лютеран сиркәүе айырыла.
Себерҙә оҙаҡ йылдар Эстонияның Евангелие-Лютеран сиркәүе (ЭЕЛЦ) миссияһы бар ине, ул 2003 йылда Новосибирскийҙа бойондороҡһоҙ Себер Евангелие-лютеран сиркәүенә әйләнде. Был этник лютеран сиркәүе, уның общиналары Рәсәйҙең Көнсығыш һәм Европа өлөштәрендә урынлашҡан.
Аугсбург танылуы Евангелие-Лютеран сиркәүе (ЕЛЦАИ) - лютеран деноминацияһы, ул 2006 йылда ойошторолған (2007 йылда рәсми теркәү алған). Үҙен интернациональ сиркәү булараҡ таныта. Ул Ингрия һәм ЕЛКРАС сиркәүҙәренең РФ территорияһында төҙөлгән яңы лютеран общиналарын үҙ составына ҡабул итеүҙән баш тарткандан һуң ойошторолған. Башҡа лютеран сиркәүҙәре менән берләшү буйынса күп тапкырҙар тәҡдим яһай һәм уны ойоштороуҙың берҙән-бер маҡсаты — элек булған сиркәүҙәр составына ҡабул ителмәгән лютеран йәмғиәттәренә юридик теркәү мөмкинлеге биреү, тип белдерә. ЕЛЦ АИ Россия Федерацияһынан ситтәге лютеран сиркәүҙәре, айырым алғанда, Германия, Швеция һәм Финляндия лютерандары менән хеҙмәттәшлекте эҙмә-эҙлекле рәүештә яйға һала.
«Согласие» («Татыулыҡ») Евангелие-Лютеран сиркәүе — Россия Федерацияһы территорияһында рәсми рәүештә теркәлгән биш лютеран сиркәүенең береһе. Ул XX быуат аҙағында Висконсин  Синодынан  (АҠШ) килгән миссионерҙар ярҙамында барлыҡҡа килә. 1992 йыда Новосибирск академия ҡаласығынан килгән дин тотоусылар төркөмө Рәсәйҙә үҙәге Новосибирскийҙа булған консерватив лютеран сиркәүен ойоштороу өсөн миссионерҙар саҡыра. 1996 йылда «Согласие» Евангелие-Лютеран сиркәүе Висконсин синодынан айырылып сыға һәм иң консерватив лютеран сиркәүҙәренең (CELC) Халыҡ-ара конференцияһына инә. Хәҙер сиркәүҙә алты община бар, бында дүрт Рәсәй пасторы һәм бер пастор-миссионер хеҙмәт итә. Синод рәйесе- пастор Седельников Аркадий Павлович. Дини семинарияның төп теологы һәм профессоры-пастор Алексей Евгеньевич Ферингер.
Лютерандар Башҡортостанда
Көньяҡ Уралға, Ырымбур губернаһына тәүге лютерандар XVIII быуаттың беренсе яртыһында килә башлай. Башта Полтава янындағы алыштан һуң әсир шведтарҙы алып киләләр (улар казактар араһында йәшәй), һуңыраҡ төбәктә ҡаҙылма байлыҡтар эҙләү һәм эшкәртеүеҙе яйға һалыу өсөн белгестәр ебәрелә. Лютеран йолаларын үтәү өсөн губернала кирхалар төҙөлә башлай (Ырымбур,1772; Златоуст, 1810). 1862 йылда Ырымбур губернаһында 718 лютеран, шул иҫәптән 6 пастор була; 1910 йылда Өфө губернаһында — 6490 лютеран йәшәй, кирха төҙөлә. Лютерандар һәм меннониттарҙың Башҡортостанға күсенеүе XIX быуаттың 90-сы йылдарынан башлап, әүҙем бара. Бының сәбәбе 1871 йылда батша указына ярашлы немец колонистары үҙидараһы өҫтөнлөктәре бөтөрөлөлөүгә бәйле була. Өфөләге кирха Фек фамилиялы ханым аҡсаһына төҙөлә. 1910 йылдың ғинуарында кирханы Өфө губернаторы А. С. Ключарёв тикшереп сыға, бынан һуң 31 ғинуар, йәкшәмбе көндө, уны тантаналы асыу йолаһын (освещение) үткәрәләр. Был дини йоланы Һамарҙан пастор фон Энгельгард башҡара. 1910—1917 йылдарҙа кирхала пастор хеҙмәтен Иоганн Недель башҡара. Дини йолалар (ғибәҙәт ҡылыу) немец, латыш һәм эстон телдәрендә бара, сөнки дин тотоусылар Германиянан һәм Балтик буйынан була. 1927 йылдың 31 декабрендә Сиркәү Советы ҡала администрацияһы менән был бинаны диндарҙарға бушҡа һәм сикләнмәгән ваҡытҡа биреү тураһында килешеү төҙөй. Ләкин 1930 йылдың июлендә килешеү ғәмәлдән сығарыла, ә бина Өфө тепловоз ремонтлау заводына бирелә. Бынан һуң уны бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡоралар. 2000 йылға тиклем элекке кирха бинаһында склад урынлаша.
1925 йылда Башҡорт АССР-ында 7 община була (6 — Өфө кантонында, 1 — Стәрлетамаҡ кантонында), 1937 йылда уларҙың эшмәкәпрлеге туҡтатыла. 1940-60 йылдарҙа Октябрьский һәм Стәрлетамаҡта рәсми теркәлмәгән лютеран общиналары, Благовар, Иглин һәм Өфө райондарында дини төркөмдәре була. 1998 йылда Башҡортостанда 2 рәсми теркәлгән община була, 2011 йылда — 4 (Бөрө, Стәрлетамаҡ, Өфө, Архангельск районы Максим Горький ауылында) община эшләй. Бөрө общинаһы Ингрия Евангелие-лютеран сиркәүе менән каноник бәйләнеш тота, Архангель районы общинаһы — Латвия Евангелие‑лютеран сиркәүе менән бәйләнештә эшләй.
Өфөлә лютерандар общинаһы 2000 йылда тергеҙелә. Сиркәү советы рәйесе итеп Владимир Мельников һайлана. Башта ғибәҙәт ҡылыу өсөн айырым бина булмай. 2000 йылдың авгусында Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты ҡарары буйынса элекке кирха бинаһы Өфө Евангелие-лютеран общинаһына кире ҡайтарып бирелә. 2001 йылдың 10 мартында пастор вазифаһына Генрих Теодорович Миних бағышланыу йолаһын үтә (рукоположен).
2005 йылдан Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан һәм Урта Азия Евангелие‑лютеран сиркәүе составында Башҡортостан Республикаһы Евангелие‑лютеран пробствоһы бар (пробст- өлкән пастор), уға Өфө һәм Стәрлетамаҡтағы рәсми теркәлгән, Ишембай, Октябрьский, Салауат һәм Благовар районы Пришиб ауылындағы рәсми теркәлмәгән общиналар инә. Пробст — С. И. Гольцверт. 2006 йылда «Башҡортостан-Германия», «Видергебурт» йәмғиәттәре һәм Өфө Евангелие-лютеран общинаһы араһындағы Хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ярашлы кирханы тергеҙеү буйынса Попечителдәр советы төҙөлә.
Архитектура
Күп кенә протестант конфессияларынан айырмалы булараҡ, лютерандар архитектураға ҙур иғтибар бирәләр, һөҙөмтәлә, күп осраҡта кирхелар -архитектура шедеврҙары булмаһа ла, ҡала һәм ауылдарҙың иҫтәлекле урындары. Биналарҙың бер өлөшө лютерандарға католиктарҙан ҡалған (ысыныныда, һәр саҡ тыныс юл менән түгел), унан һуң биналар заманса — барокко һәм классик стилдә төҙөлә башлай. XIX быуат аҙағынан неоготика стиле бик актив ҡулланыла, һуңыраҡ, XX быуатта, модерн стилендәге күп һанлы сиркәүҙәр төҙөлә. Лютеран дине сиркәү биналары стилен бер нисек тә сикләмәй, шуға күрә, заказсының аҡсаһы һәм теләге булғанда, архитектор ирекле ижад итә ала.
Музыка
Лютеран дини (ғибәҙәт ҡылыу) йыйылыштарына гимндарҙы (Хоҙайға бағышланған тантаналы йырҙар) хор менән башҡарыу хас (Шул иҫәптән йыйылған бөтә кеше лә, улар бер нисә мең булыуы мөмкин. Мәҫәлән, нем. Ein feste Burg ist unser Gott, М.Лютер, 1529), шулай уҡ уларға орган музыкаһы ҡушылыуы мөмкин, йәки орган музыкаһы айырым ғына яңғырай. Лютеран дини йолаларын башҡарыусылар өсөн музыка ижад иткән иң танылған композиторҙарҙың береһе — Иоганн Себастьян Бах. XX һәм XXI быуаттарҙа заманса музыка стилдәре актив ҡулланыла башлай, беҙҙең дәүерҙә Финляндияла мессалар ваҡытында хатта ауыр металл музыка (хеви-метал) ла башҡарыла (металлическая месса).
Һынлы сәнғәт
Кальвинистарҙан айырмалы, лютерандар сиркәү һынлы сәнғәтен бер ҡасан да инҡар итмәй, ләкин уға католиктарҙағы кеүек тылсымлы, илаһи мәғәнә бирмәй. Дини тәғлимәт сиркәүҙең биҙәлешенә әллә ниндәй ҙур мәғәнә бирмәгәнгә күрә, кирхаларҙа алтарь артында картина, йәки мозаика булыуы мөмкин, ҡайһы ваҡыт витраждар ҙа осрай. Икенсе яҡтан, теләк һәм мөмкинлектәр булғанда, сиркәүҙе төрлө стилдәге ҡатмарлы һүрәттәр менән биҙәргә була. Мәҫәлән, Иерусалимдағы Вознесение сиркәүе, Шпайерҙағы Протестация мемориаль сиркәүе һ.б.
Биналарҙы һүрәт менән биҙәүҙән тыш лютеран портрет сәнғәте бар. Шуға күрә Реформация эшмәкәрҙәренең күбеһенең йөҙөн Альбрехт Дюрер һәм Лукас Кранах (Оло) төшөргән портреттар буйынса беләбеҙ.
Графика
Был жанр баҫма китаптарға, шул иҫәптән, Библияға, иллюстрациялар кәрәк булғанға күрә үҫешә. Бындай тенденция Реформация ваҡытында уҡ барлыҡҡа килә, ләкин ул бынан һуңғы быуаттарҙа ла дауам итә. Мәҫәлән, XIX быуатта немец романтик рәссамы Юлиус Шнорр фон Карольсфельд Библиялағы төрлө сюжет (ваҡиғалар) буйынса гравюралар циклын тыуҙыра, улар әле лә йыш баҫтырылып сыға.
Таралыуы
Лютеранлыҡ түбәндәге ил һәм региондарҙа христианыҡтың төп йүнәлеше булып тора:
Кастел ҡәлғәһе
Кастел ҡәлғәһе (сербохорватский: Кастэла Tvrdjava / Кастел Тврђава) — мөһим тарихи объект. Босния һәм Герцеговина уртаһында торған Баня-Лука ҡалаһында урынлашҡан. Урта быуатҡа ҡараған ҡәлғә, элекке нығытмалар урынында тора, ул хатта Боронғо Римға барып тоташа. Врбас йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан Баня-Лука ҡалаһының үҙәгендә торған был ҡәлғә сағыштырмаса яҡшы һаҡланған һәм ул ҡаланың төп иҫтәлекле урындарының береһе булып һанала.
Тарихы
17-се быуат аҙағы һәм 18-се быуат башында Требине ҡалаһы ғосмандар (төрөк солтандары династияһы) өсөн мөһим стратегик пунктҡа әйләнә. Уларҙы Бока Каторский ҡултығынан төньяҡҡа ҡыҫырыҡлайҙар. Яңы сик һыҙығын нығытыу талап ителә. Требищница йылғаһының һул яҡ ярында торған Требине ҡалаһы бик ҙур булмай; уң яҡ ярҙа ҙур булмаған форт тора. Фортты ҙур ҡәлғәгә әйләндереү кәрәклеге асыҡлана.
Ҡәлғә төҙөү
Был бурысты Ғосман-аға Расулбеговичҡа йөкмәтелә. Яңы ҡәлғә төҙөү өсөн Ғосман-аға Дубровник ҡалаһынан бөтә төбәккә ҡәлғә төҙөүҙә билдәле булған оҫталарҙы саҡыра. Төҙөлөш 1706 йылда башлана. Ете метр бейеклектәге ҡәлғә ҙур ғына биләмәне уратып ала, һөҙөмтәлә ул Требине ҡалаһының яңы үҙәгенә әйләнә. Башта ишек берәү — көнбайыш яғында була. Уның башында башня тора, капи-кула. Төньяҡ, көньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлештәрен өс бастион һаҡлай. Требине ҡалаһындағы ҡәлғә, асылда, Баня Лука ҡалаһының Кастел ҡәлғәһе кеүек артиллерия нығытмаһы була.
Ҡәлғә соҡоро
1715 йылда ҡала стенаһы буйлап соҡор ҡаҙыла башлана. 1722 йылда эштәр тамамланғанда соҡорҙоң оҙонлоғо 460 метр, тәрәнлеге 5 ә киңлеге 10 метрҙан була. Соҡор өҫтө таш менән көпләнә. Соҡорға һыу Требишница йылғаһынан инә. Соҡор юҡ хәҙер, сөнки 19-сы быуат аҙағында Требишница йылғаһының кимәле түбәнәйә, бигерәк тә йәй көнө кәмей, шуға ла соҡор эсендәге һыу оҙаҡ тороп, антисанитар хәл тыуа. 1914 йылда Требин ҡалаһының табибы Рудольф Леви соҡорҙо күмеүҙе талап итә.
Реставрация эштәре башҡарған ваҡытта, соҡор үҙәне яҡшы һаҡланғаны асыҡлана. Соҡорҙо таҙартыу һәм һыу менән тултырыу проекты эшләнә. Һыу тороу осраҡтары булмаһын өсөн, проектҡа ярашлы, насостар ҡуйыу планлаштырыла.
Адай (Аҡтаныш районы)
Адай (Әҙебай; Адай, Адаево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
Кастел ҡәлғәһе
Ҡәлғә биналары
Тәүҙә ҡәлғә эсендә биналар бик аҙ була: Ғосман-аға үҙенә өсөн резиденция һәм ике-өс башҡа административ бина төҙөтә. Шулай уҡ гарнизон өсөн бик ҙур булмаған мәсет һалдыра, ә һуңынан икенсеһен — ҙур һәм оҫталыҡ менән биҙәлгәнен төҙөтә. Икенсе мәсете эшләү өсөн тағы ла Дубровник ҡалаһынан оҫталар саҡыра, улар шул ваҡытта сәғәт башняһын да төҙөйҙәр.
Адай (Аҡтаныш районы)
География
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кастел ҡәлғәһе
Ҡәлғә биналары
Һул яҡ ярҙан ҡала халҡы стена яҡлауы аҫтына күсенә, һөҙөмтәлә йылғаның һул ярындағы Требин бөлгөнлөккә төшә. Ҡәлғә стеналарына терәлеп яңы квартал — варош барлыҡҡа килә. Көнбайыш стена янында баҙар барлыҡҡа килә, ул эле лә эшләй. Коммуникацияларҙы үткәреүгә уңайлылыҡ булһын өсөн көньяҡтан тағы бер ҡапҡа асалар.
Адай (Аҡтаныш районы)
Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә мишәрҙәр нигеҙ һала. 1747 йылдан билдәле.
Кастел ҡәлғәһе
Австрия дәүере
1878 йылдан алып 1918 йылға тиклем Босния һәм Герцеговина Астро-Венгерия империяһы власы аҫтында була. Требин төрөктәргә лә, австрия халҡы өсөн дә мөһим стратегик пункт һанала. Австрия халҡы ҡала тирәһендәге тауҙарҙа 11 нығытма ҡороп ҡуя. Требин ҡалаһында ҙур ҡазарма һәм хәрби лагерь төҙөлә, ҡәлғә стенаһында иһә — офицерҙар өсөн йорт. Көньяҡ ҡапҡа һүтелә, капи-кула урынына яңы бина төҙөлә, уның үтерлек юлы тоннель формаһында.
Адай (Аҡтаныш районы)
Тарих
XX быуат башында мәсет, ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн ике 4-класлы мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Саутерн-Виллидж, Төньяҡ Каролина
Саутерн-Виллидж (ингл. Southern Village) ― АҠШ, Төньяҡ Каролина штаты, Чапел-Хилл ҡалаһы районы, яңы урбанизм концепцияһына ярашлы төҙөлгән. 1994 йылда нигеҙ һалына. 550 самаһы шәхси торлаҡ йортто, 375 таунһаус һәм кондоминиумды, 250 апартаментты һәм 33,000 квадрат метр майҙандағы сауҙа, офис һәм йәмәғәт биналарын үҙ эсенә ала. Райондың дөйөм майҙаны 1,3 квадрат километр тәшкил итә. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем райондың күсемһеҙ милеге бөтә ҡала эсендәге иң яҡшы һатылғаны булған. Ҡаланы планлаштырыу теорияһының аҡыллы үҫешенә лайыҡлы  миҫал сифатында танылған Саутерн-Виллидж ҡайһы бер баҫмаларҙа, мәҫәлән, Time, Better Homes and Gardens и Builder журналдарында, билдәләп үтелгән.
Кастел ҡәлғәһе
Бөгөнгө Кастел
Хәҙер иҫке Требин ҡалаһында элекке ғосман ваҡытын хәтерләүсе биналар бар, шулай уҡ австро-венгер дәүерендә һәм унан һуңғы осорҙа һалынғандары ла һаҡланған. Требишницаның һул ярындағы Таш күперҙән ҡалаға матур күренеш асыла.
Саутерн-Виллидж, Төньяҡ Каролина
Яңы урбанизм теорияһына нигеҙ һалыусы Андре Дуани менән аралашҡан Р. Д. Брайан ҡала төҙөлөшө проектының авторы булған. Дуани һәм уның коллегаһы Элизабер Зиберк бер ваҡыт Чапел-Хиллға килә һәм ҡала советында яңы урбанизмдың  киләсәге тураһында презентация менән сығыш яһай. Уларҙың телмәре Р. Д. Брайанға ҙур тәьҫир яһай, һәм, концепцияны, тормошҡа ашырған урынға барып, тәфсирләп өйрәнеү маҡсатында, Пьенец, Италия ҡалаларына сәйәхәт ҡыла. Өйгә ҡайтҡас, ул ҡала төҙөлөшөнә үҙ ҡарашын булдыра һәм үҙ проектын эшләй башлай.
Эшлекле районы
2017 йылдың башында Саутерн-Виллиджда Хаят-плейс, бизнесҡа-туристар өсөн тәғәйенләнгән  Hotels Hyatt ҡунаҡханалар отель селтәре асыла. Beacon ING of Charlotte менән хеҙмәттәшлек иткән Bryan Properties райондың үҫешен дауам итә. Уларҙың тырышлығы менән кооператив баҙар һәм кинотеатр төҙөлә.
Мәғарифы
Районда Мэри Скруггстың башланғыс мәктәбе һәм  Калберттың урта мәктәбе бар. Уларҙың икеһе лә  Чапел-Һил мәктәп районына ҡарай.
Күңел асыу
Лумин кинотеатры йыл әйләнәһенә кинофильмдар күрһәтелә, әммә йылы көндәрҙә тамашасыларҙың, үҙҙәренең ултырғысы һәм йылы юрғаны менән килеп, асыҡ һауала кино ҡарауы рөхсәт ителә. Йәкшәмбе көндәрендә паркта музыканттар бушлай концерт менән сығыш яһай.
Районда, үҙенең футбол майҙаны, кешеләр эттәрен йөрөтә алырлыҡ урыны менән, балалар майҙансығы, барбекю-зонаһы һәм роликтарҙа шыуыу мөкинлеге булған Саутерн коммьюнити парк урынлашҡан.
Мәҙәниәт
Төньяҡ Каролинаның симфоник оркестры бында йылына бер тапҡыр бушлай концерт бирә. Исполняют обычно классические произведения, а также саундтреки из популярных фильмов.
Арг-е Бам
Арг-е Бам (, «Бам ҡәлғәһе») — самандан яһалған иң боронғо һәм иң ҙур фарсы балсыҡ ҡәлғәһе. Был донъялағы иң ҙур балсыҡ ҡоролмаһы Бөйөк ебәк юлында Ирандың Бам ҡалаһында (Керман провинцияһы).
Ҡомартҡы төрлө осор архитектура ҡатламдарынан, шул иҫәптән һуғыштан һуңғы реставрацион эштәр һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән өлөштәрҙән тора. Бам цитаделенең иң боронғо ҡатламын «Ҡыҙ ҡәлғәһе» тәшкил итә, уны төҙөү VII быуатта, бәлки Сәсәниҙәр тарафынан уҡ башланған. Ҡәлғә эсендә — бер нисә XII быуат кәшәнәләре һәм 38 дозор башнялары, шулай уҡ Сәфәүиҙәр наместнигының резиденцияһы һәм XVIII быуат йәмиғ мәсете урынлашҡан. Боҙ алыу һәм һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән бина уникаль булып тора. Арг-е Бам стеналары бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә, уларҙы 10-15 метр киңлектәге ур урата.
XII быуатта төрки күсмә халыҡтары, артабан монголдарҙың ябрылыуҙары һөҙөмтәһендә Бамдың алтын осоро тамамлана. Бам цитаделе яныра башланыуы Аҡһаҡ Тимер хакимлығы дәүеренә тура килә. Уның сәскә атыуына ер асты ирригация каналдары — кәриздәр булышлыҡ итә, уларҙың иң боронғолары беҙҙең эраға тиклем уҡ ҡоролған.
Адай (Аҡтаныш районы)
Халҡы
1816 йылда ауылда 141 мишәр иҫәпләнгән.
Ун-Вус-Юган
Ун-Вус-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡумыҙ (мәғәнәләр)
Ҡумыҙ (ҡумыҙ, кубыз, кубыз):
Гадегаст
Гадегаст (Gadegast) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 220 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6918 һәм автомобиль коды — WB.
Аракишвили Димитрий Игнатьевич
Аракишвили Димитрий Игнатевич (Аракчиев) (грузин: დიმიტტეგტ괢괔 ს ძე არრყიშვილი; 23 февраль1873 — 13 август 1953) — совет грузин композиторы, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1926). Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Грузин ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1950).
Биографияһы
Мәскәү филармонияһының музыка-драма училищеһында (1901) һәм Мәскәү археология институтында (1918) белем алған. 1908 йылда «Музыка һәм тормош» журналына нигеҙ һала. Мәскәү халыҡ консерваторияһын ойоштороуҙа ҡатнаша. Грузин халыҡ музыкаһын йыя һәм пропагандалай. Профессиональ сәхнәлә ҡуйылған тәүге грузин операһын — «Шота Руставели тураһында хикәйәт» (1919), «Тормош-шатлыҡ» операһын («Динара», 1927; ике операһы ла Палиашвили исемендәге Опера һәм балет театрында ҡуйыла), «Джургай ҡалҡаны» кинофильмына һәм һәм башҡа музыкаль әҫәрҙәрҙе яҙа. Музыкаль фольклор буйынса хеҙмәттәр авторы. Педагогик эшен 1902 йылдан алып алып алып бара; 1918 йылдан — Тбилиси консерваторияһы профессоры. Сәнғәт ғилеме докторы (1943). Грузин ССР-ы ФА-ның тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1950).