cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әбү әд-Дәрдә
Биографияһы
Мәҙинәлә тыуған, Хәҙрәжи ырыуының әл-Харис нәҫеленә ҡараған. Һижрәттең икенсе йылында Бәҙер һуғышынан һуң ислам динен ҡабул итә. Сауҙа менән шөғөлләнә, ләкин ислам динен ҡабул иткәндән һуң ул был эште ҡалдыра һәм үҙен бик сикләп йәшәй башлай. Өхүд эргәһендәге һуғышта һәм мосолмандарҙың мәккә мөшриктәренә ҡаршы башҡа һуғыштарында ҡатнаша. Ҡөрьән, хәҙис һәм фиҡһ (мосолман хоҡуғы) белгесе була.
Хәлифә Усман ибн Әффан идара иткән осорҙа ул башта дәүләт вазифаһынан баш тарта һәм кешеләрҙе ислам нигеҙҙәренә өйрәтеү менән шөғөлләнә. Әммә һуңынан Сүриәнең судьяһы (ҡазый) булырға ризалаша.
Вафаты
Ул 653 йылда, өсөнсө Хаҡ хәлифә Усман үлтерелгәнгә тиклем, вафат була.
Янбарис (исем)
Янбарис  — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Янбарис исеме башҡот теленә фарси, ғәрәп телнән ингән йән+ба рис тигәнде аңлата
Билдәле шәхестәр
Янбарисов Хәбиб Марат улы- Красноярск ҡалаһында 1951 йылдың 29 июнендә тыуған. Бду-ны Тамамлаған (1973).тарих фәндәре докторы, профессор,Бр-ҙың мәғариф отличнигы (1996), рф-тың почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), тарих һәм хоҡуҡи белем Институты ватан тарихы кафедраһы мөдире исемендәге бдпу. М. Аҡмулла. тарих фәндәре докторы, профессор, тарих һәм хоҡуҡи белем Институты ватан тарихы кафедраһы мөдире исемендәге бдпу. М. Аҡмулла.
Янбарисов Валерий Марс улы (1954)- Ғалим-физик‑химик,Бду юғары мәктәп уҡытыусыһы 1986. 2015 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институтының кафедра материалдар һәм технологиялар кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2009).
Янбарисов Рафаэль Ғалимян улы- Танылған экономист, экономия фәндәре кандидаты.
Янбарисов Салихзян Ғалимян улы- (1926). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, капитан.Дан Ордены.
Янбарисов Тимур Марс улы-Хирург, доцент БДМУ, медицинина фәндәре кандидаты.1960 йылда Өфө ҡалағында тыуған.
Топонимдар
Янбарис (рус. Янбарис) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше.
Көньяҡ Америка
Көньяҡ Америка América del Sur, Sudamérica, Suramérica, América do Sul, South America, Zuid-Amerika, Amérique du Sud, Ñembyamérika, Urin Awya Yala, Urin Amerika) — башлыса Көньяҡ ярымшарҙа, өлөшләтә Төньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан Америкалағы материк. Көнбайыштан Тымыҡ, көнсығыштан Атлантик океан менән йыуыла. Төньяҡтан Төньяҡ Америка менән сиктәш. Ике Америка араһындағы сик Панама муйыны һәм Кариб диңгеҙе аша үтә.
Көньяҡ Америка составына континенттағы илдәрҙең утрауҙары керә. Кариб диңгеҙе илдәре Төньяҡ Америкаға ҡарай. Кариб диңгеҙе менән сиктәш Көньяҡ Америка илдәре — Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам һәм Француз Гвианаһын керетеп — Кариб Көньяҡ Америкаһы тип атала. Континент майҙаны — 17,8 млн км² (континенттар араһында 4-се урын), халкы — 387 489 196 (2011 й.) кеше (континенттар араһында 4-се урын).
Тарихы
Континет тарихын өс этапҡа бүлергә мөмкин. Беренсеһе — автохтон цивилизацияларының (инктарҙың барлыҡҡа килеү осоро, үҫеше һәм бөлгөнлөккә төшөүе һ.б.). Икенсеһе — Европа баҫып алыуы (Конкиста) һәм 1500—1800 йылдарҙа колониализм осоро, континенттың күп өлөшө ике Европа иленең буйһоноуында була (Испания һәм Португалия). Сағыштырмаса аҙ ғына ваҡыт булыуға ҡарамаҫтан, тап ошо осорҙа телдәр һәм мәҙәниәт, иҡтисад, шулай уҡ хәҙерге күп кенә Латин Америкаһы дәүләттәренең дәүләтселек башланғыстары барлыҡҡа килә. Гвиана яры буйы илдәренең тарихын айырым ҡарар кәрәк. Гайана, Суринам һәм Француз Гвианаһы континенттың күп испан һәм португал телле илдәренән һиҙелерлек айырыла.
Көньяҡ Американы асыу
Һиндостанға диңгеҙ юлы асырға теләп, Христофор Колумб 1492 йылда Атлантик океанды киҫеп үтә һәм Ҙур Антиль утрауҙарын аса. Беренсе экспедициянан һуң икенсеһе китә, һуңынан өсөнсөһө. Үҙенең өсөнсө экспедицияһы маршрутын үҙенә билдәле булған ерҙәрҙән байтаҡҡа көньяҡҡараҡ һала һәм, карапты утрау менән билдәһеҙ яр араһынан үткәреп, Тринидад утрауын аса. Испандар уның янындағы һыуҙың сөсө булыуына таң ҡала. Адмирал үҙенең көндәлегенә былай тип яҙа: «… шундай ҡеүәтле йылға тик материкта булыуы ғына мөмкин, һәм көньяҡта ундай материк бар».
XV—XVI быуаттарҙа испан экспедициялары
Колумбтан һуң Көньяҡ Америкаға яңы ерҙәр һәм яңы байлыҡтар — алтын һәм ҡиммәтле таштар эҙләүгә — күп һанлы испан экспедициялары юллана.
Франсиско Орельяна экспедицияһы
1541 йылдың декабрь аҙағында бригантина һәм дүрт каноэнан торған Франсиско Орельяна флотилияһы, Напо йылғаһы буйлап океанға төшә. Бер айҙан артыҡ йөҙгәндән һуң улар «диңгеҙ кеүек киң» йылғаға, йәки Амазонкаға эләгә. Көнсығышҡа ҡарай юл буйлап испандар индеецтарҙың ауылын осрата, күп һанлы ҡушылдыҡтарҙы күрә. Һыуҙары «яҙыу ҡараһы кеүек ҡара» булған ҙур һул ҡушылдыҡты улар Рио-Негру — «ҡара йылға» тип атайҙар. Тик 1542 йылдың авгусында улар йылғаның тамағына барып етә.
Географик тикшеренеүҙәр
Материктың тәбиғәтен өйрәнеүҙә немец тәбиғәтте тикшереүсеһе һәм географы Александр Гумбольдтың роле ҙур, ул Үҙәк һәм Көньяҡ Америка буйлап 1799—1804 йылдарҙа сәйәхәт итә. Материктың айырым территорияларын тәрәнерәк өйрәнеү XIX быуатта башлана. 1821—1828 йылдарҙа Григорий Иванович Лангсдорф етәкселегендә Рәсәй экспедицияһы Бразилияның эске райондарын тикшерә. Амазония уйһыулығының геологик төҙөлөшө, климаты, үҫемлектәре һәм хайуандары тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәрҙе 1848—1859 йылдарҙа экспедиция ваҡытында инглиз сәйәхәтсеһе Генри Бейтс йыя.
Рельефы
Рельеф характеры буйынса Көньяҡ Американы Таулы Көнбайышҡа һәм Тигеҙлекле Көнсығышҡа бүлергә мөмкин.
Материктың уртаса бейклеге — диңгеҙ кимәленән 580 метр. Бөтә көнбайыш ситенән Анд тауҙары системаһы һуҙыла. Материктың төньяғында Гвиана яҫы таулығы күтәрелә, көнсығышта — Бразилия таулығы, улар араһында Амазония уйһыулығы урынлашҡан. Анд тауҙарынан көнсығышҡа ҡарай тау алды бөгөлөндә уйһыулыҡтар ята.
Геологик яҡтан бөтөнләй яңыраҡ Анд тауҙары вулкан эшмәкәрлегенең әүҙем аренаһы була, ул хәҙерге дәүерҙә лә бер нисә участкала дауам итә.
Климаты
Ҡитғаның көнсығышында тигеҙлектәр хакимлек итә. Анд тауҙары көнбайышында һуҙылған. Көньяҡ Америка планетаның иң дымлы континенты. Күп өлөшө субэкваториаль һәм тропик бүлкәттә урынлашҡан. Климаты йылы, тик көньяҡ сигендә генә ҡышҡы температура 0°С-ҡа тиклем һәм бер аҙ түбәнерәк төшөүе мөмкин. Бейек таулы Анд тауҙарында климат ҡырыҫ, көньяҡта тау түбәләре ҡар менән ҡапланған. Материкта йылғалар күп. Планеталағы иң мул һыулы йылға Амазонка ошо материкта урынлашҡан.
Бардеёв
Бардеёв (Bardejov, Бардіїв, Bartfeld, Bártfa) — Словакияның көнсығышында урынлашҡан ҙур булмаған ҡала. Халҡы — 32 мең тирәһе кеше.
Тарихы
Ҡала 1247 йылда тәүге тапҡыр венгр короле Бела IV грамотаһында телгә алына. Моғайын, ҡалаға нигеҙҙе немец колонистары һалғандыр. 1376 йылда король Людовик I Бөйөк ҡалаға короллектең ирекле ҡалаһы статусын бирә. Шунан алып ҡала күкрәп үҫә башлай, әммә XVI быуатта төрлө эпидемияларға, янғындарға дусар була, шулай итеп, Бардеёв  ҡалаһы бик оҙаҡҡа бөлгөнлөк хәлендә ҡала.
Низамов
Низамов — фамилия.
Бардеёв
Тарихы
Икенсе донъя һуғышынан һуң Чехословакия властары ҡаланы ҡабаттан үҫтерә башлай. Индустриалләштереү үткәрелә, тарихи ҡомартҡыларҙв тергеҙеүгә күп иғтибар бүленә. 1986 йылда ҡала тарихи ҡомартҡыларҙы тергеҙгән өсөн Европа премияһына лайыҡ була һәм ЮНЕСКО-ның мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.
Бардеёвтың төп үҙенсәлеге — халҡының дүрттән бер өлөшөнөң православ динендә һәм униаттар булыуы.
Көньяҡ Америка
Сәйәси бүленеше
Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвичев утрауҙары даими халыҡҡа эйә түгел. Утрауҙар Бөйөк Британияға ҡарай, Фолкленд утрауҙарының үҙидара территорияһына инә.
Этник төркөмдәр
Этник кимәлдә Көньяҡ Америка халҡын өс типҡа бүлергә мөмкин: индейҙар, европеид расаһы (аҡ тәнлеләр) һәм ҡара тәнлеләр (негрҙар). Колумбия, Эквадор, Парагвай һәм Венесуэла кеүек илдәрҙә демографик планда метистар өҫтөнлөк итә (испан һәм ерле халыҡ (туземец) нәҫеле). Тик ике илдә (индейҙар Перу һәм Боливияла) күп. Бразилия, Колумбия һәм Венесуэлала күп һанда африкан сығышлы халыҡ йәшәй.
Аргентина, Уругвай, Чили һәм Бразилия кеүек дәүләттәрҙә күп халыҡ Европа сығышлы, уларҙың тәүге икеһендә халыҡтың күпселеге Испания һәм Италиянан килгәндәрҙең нәҫеле. Бразилияның көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында португалдар, немецтар, итальяндар һәм испандарҙың нәҫелдәре йәшәй.
Чили XVIII быуат дауамында һәм XX быуат башында Испания, Германия, Англия, Франция, Италия, Австрия, Швейцария, Скандинавия, Греция һәм Хорватия эмиграцияһы тулҡынын ҡабул итә. Был илдә төрлө мәғлүмәттәр буйынса 1 600 000 алып (10 % населения) 4 500 000 (27 %) тиклем Баск илдәренән сығышлылар йәшәй. 1848 йылда, быға тиклем бөтөнләй ултыраҡтар булмаған, әммә тәбиғәте һәм файҙалы ҡаҙылмаларға бай булған илдең көньяҡ өлөшөнә немецтарҙың (шулай уҡ австриялыларҙың һәм швейцариялыларҙың) һәм, өлөшләтә, француздарҙың ҙур иммиграцияһы йылы була. Немецтарҙың иммиграцияһы беренсе һәм икенсе донъя һуғышынан һуң да дауам итә, бөгөнгө көндә 500 000 Чили халҡы немец сығышлы. Бынан тыш, Чилиҙың 5 % халҡы — Урта Көнсығыштан иммигрант-христиандар тоҡомдары (фәләстиндәр, сүриәлеләр, ливандар, әрмәндәр). Шулай уҡ Чили халҡының 3 % — генетик хорваттар. Грек тоҡомдары 100 000 тирәһе кеше тәшкил итә, уларҙың күпселеге Сантьяго һәм Антофагаста йәшәй. 5 %-ҡа яҡын халҡы — француз сығышлы. 600 000 алып 800 000 тиклем — итальян сығышлы.
Бразилияға немецтар, башлыса, тыуған илендә сәйәси-социаль ваҡиғалар менән бәйле, XIX һәм XX быуаттар дауамында күсеп килгәндәр. Бөгөн 10 %-ҡа яҡын Бразилия халҡы (18 млн) немец сығышлы. Бынан тыш, Бразилия — Латин Америкаһы иле, унда украиндарҙың иң күп этник төркөмө йәшәй(1 млн).
Шулай уҡ этник аҙсылыҡтар Көньяҡ Америкала ғәрәптәр һәм япондарҙан Бразилияла, ҡытайҙарҙан Перула һәм Гайанала индейҙарҙан ғибәрәт.
Демографик көрсөк һәм халыҡтың ҡартайыуы
Ер шарындағы халыҡтар араһында Көньяҡ Америка халҡы демографик көрсөктөң глобаль ҡартайыу процесында. 2019 йылғы БМО фараздары мәғлүмәттәренә ярашлы, Ер халҡы үҫеше тыуымдың кәмеүе һәм халыҡтың ҡартайыуы менән бәйле XXI быуат аҙағына туҡтай. Латин Амреикаһы һәм Кариб бассейны төбәге халыҡ һаны буйынса 2037 йылға Европаны уҙып китәсәк тип көтөлә, ә 2058 йылда 768 миллион кешегә етәсәк һәм кәмей башлаясаҡ. Латин Америкаһында һәм Кариб бассейнында 50 илдән төбәк халҡының яртыһының кәмеүе көтөлә. 1950 һәм 2020 йылдар араһында тыуымдың юғары күрһәткестәре һәм донъяның сағыштырмаса йәшерәк халҡы арҡаһында донъяла тик алты ил генә халҡын юғалта. 1950 йылда Латин Америкаһы һәм Кариб бассейны төбәгендә донъяның иң йәш халҡы була; 2100 йылға Латин Америкаһы һәм Кариб бассейнында йәшәүселәрҙең донъяның бөтә төбәктәре араһында иң ҡарт халыҡ тип күрһәтелеүе көтөлә, был XX быуат менән киҫкен ҡапма-ҡаршы килә. 1950 йылда төбәктең уртаса йәше региона барлығы 20 йәш тәшкил итә. Фараздар буйынса, 2100 йылға был цифр ике тапҡырға — 49 йәшкә тиклем арта. Был законлылыҡ төбәктең айырым илдәренә ҡарағанда асыҡ күренә. Мәҫәлән, 2020 йылда Бразилияла уртаса йәш 33, Аргентинала 32 һәм Мексикала 29 йәш, был АҠШ-тағы уртаса йәштән (38 йәш) күпкә түбән. Әммә 2100 йылға ошо өс Латин Америкаһы илдәре халҡы, фараздарға ярашлы, АҠШ халҡынан күпкә өлкәнерәк була (сөнки АҠШ халҡы XXI быуатта иммиграция иҫәбенә артасаҡ). Бразилияла уртаса йәш 51, Мексикала 49 һәм Аргентинала 47 йәш, АҠШ-та уртаса 45 йәш менән сағыштырғанда. Колумбияла уртаса йәштәге халыҡтың көслө үҫеше буласаҡ тип көтөлә, ул 1965 һәм 2100 йылдар араһында 16 алып 52 йәшкә тиклем өс тапҡырға артасаҡ.
Телдәр
Көньяҡ Америкала иң таралған телдәр булып португал теле һәм испан теле тора. Португал телендә Бразилия һөйләшә, уның халҡы был континентта 50 % яҡын тәшкил итә. Испан теле был континантта күпселек илдәрҙең рәсми теле булып тора. Көньяҡ Америкала шулай уҡ башҡа телдәрҙә лә аралашалар: Суринамда голландса, Гайанала — инглизсә, ә Француз Гвианаһында — француз телендә.
Йыш ҡына индеецтарҙың тузем телдәрен дә ишетергә мөмкин: кечуа (Эквадор, Боливия һәм Перу), гуарани (Парагвай һәм Боливия), аймара (Боливия һәм Перу) һәм араукан теле (Чилиҙың көньяғы һәм Аргентина). Бөтәһе лә улар (Аргентинанан тыш) үҙ теле ареалы илдәрендә рәсми статусҡа эйә.
Көньяҡ Америка халҡы өлөшөнөң күпселеген Европанан килеүселәр тәшкил иткәнлектән, күптәре уларҙың үҙ телен һаҡлап ҡалған, иң таралғандары уларҙың Аргентина, Бразилия, Уругвай, Венесуэла һәм Чили кеүек илдәрҙә итальян һәм немец теле.
Көньяҡ Америка илдәрендә киң өйрәнелеүсе популяр сит ил телдәренән инглиз, француз, немец һәм итальян телдәре тора.
Иҡтисады
Байҙар һәм ярылар араһында иҡтисади айырма Көньяҡ Америка илдәренең күпселегендә, континенттың башҡа күпселегенә ҡарағанда ҙур булып ҡала. Венесуэла, Парагвай, Боливия һәм Көньяҡ Американың башҡа күп илдәрендә 20 % иң бай кешеләр илдең 60 % артығыраҡ байлығына эйә, шул уҡ ваҡытта 20 % иң ярлылар 5 % аҙыраҡ байлыҡҡа эйә. Шундай ҙур айырманы күп кенә Көньяҡ Америка илдәрендә күрергә мөмкин, унда ваҡытлыса аласыҡтар һәм емерек ярлы өйҙәр люкс класындағы бейек йорттар һәм апартаменттар менән йәнәш тора.
Туризм
Туризм Көньяҡ Америка илдәрендә мөһим килем сығанағы булып тора. Тарихи ҡомартҡылар, архитектура һәм тәбиғәт мөғжизәләре, аҙыҡ-түлектең һәм мәҙәниәттең төрлөлөгө, матур ҡалалар һәм таң ҡалырлыҡ ландшафтар Көньяҡ Америкаға йыл һайын миллионлаған туристарҙы йәлеп итә. Төбәктә иң күп йөрөлә торған урындар: Мачу-Пикчу, Рио-де-Жанейро, Салвадор, Натал, Буэнос-Айрес, Сан-Паулу, Куско, Картахена, Амазонияның тропик урмандары, Анхель шарлауығы, Галапагос утрауҙары, Маргарита утрауы, Титикака күле һәм Патагония төбәге.
Мәҙәниәте
Көньяҡ Америка халҡы мәҙәниәтенә Европа, бигерәк тә Испания һәм Португалия, шулай уҡ Америка Ҡушма Штаттарының күмәк мәҙәниәте менән тарихи бәйләнештәр йоғонто яһай.
Көньяҡ Америка әҙәбиәте бөтә донъяла билдәле, бигерәк тә 1960 һәм 1970 йылдарҙа, һәм Марио Варгас Льоса, Габриэль Гарсиа Маркес, Пабло Неруда, Хорхе Луис Борхес кеүек авторҙар барлыҡҡа килгәндән һуң.
Киң этник бәйләнештәр арҡаһында, Көньяҡ Америка күхняһы күп нәмәне Африка, Америка индеецтарынан, Азия һәм Европа халыҡтарынан ала. Мәҫәлән, бразилиялылар һәм Венесуэла халҡы даими һыра ҡуллана, шул уҡ ваҡытта Аргентина Парагвай, Уругвай менән бер рәттән, һәм Чили һәм Бразилияның көньяҡ өлөшөндә йәшәүсе кешеләр мате йәки был эсемлектең парагвай версияһы — теререны өҫтөнлөклө күрә. Писко — виноградтан дистилляцияланған ликер, Перу һәм Чилиҙа етештерелә, әммә был илдәр араһында уның сығышы тураһында даими бәхәстәр бар. Перу кухняһы үҙендә ҡытай, япон, испан, Африка һәм Анд халыҡтары кухняһы элементтарын ҡатнаштыра.
Спорт
Спорт Көньяҡ Америкала мөһим роль уйнай. Иң популяр спорт төрө — футбол, ул Көньяҡ Америка футболы конфедерацияһында профессиональ кимәлдә күрһәтелә. ФИФА составына инә (КОНМЕБОЛ), һәм турнирҙар ойоштора, иң төп турнирҙары Америка Кубогы (халыҡ-ара турнир) һәм Либертадорес Кубогы (клубтар араһында ярыш) тора. Уругвайҙа 1930 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты уҙа һәм Көньяҡ Америка илдәренең бөтә ярыштар тарихында 19-ҙан 9 тапҡыр еңеү яулай (Бразилия 5 тапҡыр, Аргентина һәм Уругвай 2шәр тапҡыр).
Башҡа популяр спорт төрҙәре баскетбол, йөҙөү һәм волейбол. Ҡайһы бер илдәрҙә милли спорт төрҙәре бар, мәҫәлән, Аргентинала пато, Колумбияла техо һәм Чилиҙа родео.
Башҡа спорт йүнәлештәренә килгәндә, мәҫәлән, Аргентинала регби, поло һәм хоккейҙың, Бразилияла автоспорттың һәм Колумбияла велосипед спорты популярлығын билдәләп китергә мөмкин. Аргентина, Чили һәм Бразилия теннис буйынса Ҙур шлем турнирҙарының чемпиондары була.
Сурай (Миәкә районы)
Сурай (Чураево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 130 кеше. Почта индексы — 452082, ОКАТО коды — 80244840004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Сурай (Сурин) ауылы Илекәй-Мең улусына ҡарай. Тәүге төпләнеүсенең улы Ишкилде Суров 1763 йылда Ғәйнәямаҡ ауылына Тайна улусы башҡорттарын индереүҙә ҡатнаша. Ер эштәре ҡағыҙҙарында башҡа Суров та телгә алына (Илсенәй). Шул уҡ улустың аҫабаһы. Әммә Суров ауылы Стәрлетамаҡ өйәҙенән 1743 йылғы килешеү буйынса ҡабул ителгән ерһеҙ башҡорттарҙы үҙенә һыйындыра. Уларҙың тамғалары- X Т 1Ь Т Р Х. Һандарға иғтибар итәйек. 1795 йылда 4 йорт була, унда 9 ир-ат һәм 13 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.Керҙәш башҡорттар һаны ҡырҡа арта: 1816 йылға 205 кеше, 1834 йылда - 179, 1859 йылда - 196, 1870 йылда - 156, 1920 йылда - 313 1843 йылда 179 башҡортҡа 440 бот яҙғы иген сәселә.
Политотдел (Дәүләкән районы)
Политотдел (Политотдел) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 191 кеше. Почта индексы — 453413, ОКАТО коды — 80222849005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Боровая Улошка
Боровая Улошка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Петряевская Улошка йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уръяҙы ауыл Советы (Мишкә районы)
Уръяҙы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Уръяҙы ауылы.
Тарихы
Уръяҙы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Алвис Херманис
Алвис Херманис (Alvis Hermanis, 27 апрель 1965 йыл) — латыш театр режиссёры, Рига Яңы театрының художество етәксеһе.
Биографияһы
Алвис Херманис 1965 йылдың 27 апрелендә Латвия ССР-ының Рига ҡалаһында журналист һәм публицист Волдемар Херманис ғаиләһендә тыуған.
Ун биш йәшенә тиклем Риганың «Динамо» хоккей клубының спорт мәктәбендә шөғөлләнә, һуңынан сәләмәтлеге арҡаһында уны ҡалдырырға мәжбүр була.
ВЭФ заводының мәҙәниәт һарайында Роберт Лигерс (1981—1982) етәкселегендәге «Ригас пантомима» үҙешмәкәр ансамбль студияһына йөрөй. Рига киностудияһы янындағы халыҡ театры студияһын (1985, педагогтары Арнольд Лининьш һәм Айнур Матис) тамамлай. 1984−1988 йылдарҙа Я. Витоп исемендәге Латвия дәүләт консерваторияһында (педагогтары М. Кимел, Э. Фрейбергс, И. Адерманис, М. Тенисонс) белем ала.
Яңы Рига театры сәхнәһендә 1987 йылдан — Франц Кафканың «Процесс» романы буйынса студенттар сәхнәләштереүе.
Андрон мәҙәниәте
Асыш тарихы
1914 йылдың авгусында ғалим-археолог Аркадий Яковлевич Тугариновтың Ачинск ҡалаһы эргәһендәге Краснояр крайы Андрон ауылында тапҡан тәүге ҡәберлектәренә бәйләп был атама бирелгән. Тикшеренеүҙәрҙе шулай уҡ археолог Константин Владимирович Сальников та алып барған, һәм 1948 йылда андрон мәҙәниәте һәйкәлдәренең тәүге классификацияһын тәҡдим иткән. Уны өс: фёдоров, алакүл һәм замараев хронологик этаптарына айырған.
Хәҙерге ваҡытта андрон мәҙәниәте составына кәмендә 4 ҡәрҙәш мәҙәниәт инә:
Таралыуы
Андрон мәҙәниәтенең таралышы бер тигеҙ түгел. Көнбайышта Урал һәм Иҙел йылғалары районына еткән, һәм бура мәҙәниәте менән бәйләнешкә ингән (контакт). Көнсығышта Андрон мәҙәниәте, үҙ эсенә иртә афанасьев мәҙәниәте территорияһын индереп, Минусинск соҡорона саҡлы таралған. Көньяҡта айырым матди һәйкәлдәр Копетдаг (Төркмәнстан), Памир (Тажикстан) һәм Тянь-Шань (Ҡырғыҙстан) тау системалары районында — дравид телле ҡәбиләләр йәшәгән өлкәлә таралған. Андрон мәҙәниәте таралышының төньяҡ сиге тайга менән тап килә. Иҙел (Волга) бассейнында бура мәҙәниәтенең йоғонтоһо күренеп тора. Волгоград ҡалаһы районында Фёдорово тибындағы керамика табылған.
Көнкүреш
. Себер далаларында андрондарҙың барыһына ла дөйөм булған көтөүсе-малсылар һәм игенселәр хужалыҡ-мәҙәни тибы барлыҡҡа килгән. Андрондар оҙаҡҡа сыҙаған ярым ер өйҙәрҙә йәшәгән. Уларҙың ултыраҡтары көтөүлектәргә һәм игенселек менән шөғөлләнергә мөмкин булған уңдырышлы ерҙәргә бай йылға үҙәндәрендә урынлашҡан. Көтөүҙәрендә эре мөгөҙлө малдар, ҡуй, йылҡылар күп булған. Андрондар азия далаларында йәшәгән беренсе һыбайлылар булған. Йылдың күп өлөшөндә малдар көтөүселәр күҙәтеүе аҫтында, ә ҡышын — махсус ялан кәртәләрҙә торған. Башаҡлылар эшкәртеүгә уңайлы һыубаҫар ерҙәргә сәселгән. Тупраҡ ҡул менән таш һәм ҡула кәтмәндәр ярҙамында эшкәртелгән. Хужалыҡ тормошонда һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ ҙур әһәмиәткә эйә булмаған.
Беҙҙең эраға тиклемге III меңйыллыҡ аҙағында кеше ҡула яһау серен асып (ул ҡурғаштың, баҡырҙың һәм башҡа металл иретмәләрҙең ҡушылмаһы), «ҡула быуаты» тип атап йөрөтөлгән яңы осорға аяҡ баҫҡан (беҙ­ҙең эраға тиклемге III—II меңйыллыҡтар). Ташҡа ҡарағанда ҡула күпкә ҡатыраҡ һәм нығыраҡ, шунлыҡтан хеҙмәт ҡоралдарын (балта, бысаҡ, ураҡ һ.б.) тап шул яңы уйлап табылған материалдан яһай башлағандар. Металға булған ихтыяж кешене баҡыр мәғдәне эҙләү эшенә тотонорға мәжбүр иткән. Уралда яңынан-яңы мәғдән ятҡылыҡтары асыла башлаған. Ҡарғалы, Таш­ҡаҙған, Баҡыр Үҙәк, Еленовск — Көньяҡ Уралдағы тәү­ге эре мәғдән сығанаҡтары булған. Тиҙҙән улар баҡыр мәғдәне сығарыу һәм эшкәртеү үҙәктәренә әүерелгән. Бында баҡыр-ҡула әйберҙәр етештереү һәм уларҙы һатыу эштәре лә киң ҡолас алған. Был төбәктәрҙә йыш ҡына ҡула ураҡтар табыла. Улар киләсәктә файҙаланыу өсөн әҙерләнгән, шунлыҡтан иретелеп формаға һалынғандан һуң артабан эшкәртелмәгән. Көнкүрештә ҡуланан яһалған ҡоралдарҙың ҡулла­ныла башлауы хеҙмәт етештереүсәнлеген ҡырҡа күтәр­гән, байлыҡ артыуына килтергән. Артып ҡалған байлыҡ коллективтың бөтә ағзаларына бүлеп таратылмаған, ә ырыу башлыҡтарының, танылған оҫта-зәргәрҙәрҙең (ювелир) ҡулына эләккән. Улар шулай уҡ ҙур-ҙур ер­ҙәргә, малдарға хужа булып алған. Шул рәүешле кеше­ләр араһында тигеҙһеҙлек килеп тыуған һәм был үҙ нәү­бәтендә йәмғиәттә синыфтар, төрлө социаль төркөм бар­лыҡҡа килеүенә сәбәп булған. Тупланған байлыҡты һаҡлау ихтыяжы тыуған.
Дала һәм урманлы даланы үҙләштергәндән һуң, андрондар, йылға үҙәндәре буйында яңы яландар һәм көтөүлектәр эҙләп, [[тайга|тайга зона]һына үтеп ингәндәр, һәм аборигендар менән ҡушылғандар. Һөҙөмтәлә көнбайыш себер тайгаһының көньяғында, урындағы һәм килтерелгән традицияларҙы аралаштырған андрон (черкаскүл, һыҙғын, елов) мәҙәниәте барлыҡҡа килгән. Андрон мәҙәниәте тәьҫирендә был мәҙәниәттәрҙең дә үҙҙәренең ҡула ҡойоу үҙәктәре барлыҡҡа килгән, һәм улар тайга зонаһында мәғдән таралыуында ҙур әһәмиәтле роль уйнаған.
Уларҙың торлаҡтары булып ярым ер өй йәиһә ер өҫтөндә бүрәнәнән ҡоролған бәләкәй өй хеҙмәт иткән. Ҡайһы бер торлаҡтар (мәҫәлән, Петровка һәм Боголюбово районындағы ултыраҡтарҙа) урҙар һәм соҡор ҡаҙғанда сығарылған тупраҡ һәм балсыҡтан өйөлгән нығытма валдар менән уратып алынған. Валдар өҫтөндә ағас текә ҡойма ҡоролған. Эскә үтеп инер өсөн, урҙарҙа тоташтырғыстар ҡалдырылған, ә нығытма-валдарҙа ике тәгәрмәсле арбалар үтер өсөн ҡапҡалар эшләнгән булған.
Мәйеттәрҙе таш өйөлгән соҡорҙарҙа күмгәндәр, ҡайһы берҙә ҡәберлектәрҙе таш плитәләр менән кәртәләгәндәр. Ағас йөҙлөклө ҡәберлектәр ҙә осрай. Мәйеттәрҙе бөкөрәйгән хәлдә, ҡул суҡтарын йөҙөнә ҡаратып һалғандар. Ҡәберлектәрҙә саҡматаш уҡ башаҡтары, ҡула хеҙмәт һәм һуғыш ҡоралдары, биҙәүестәр, керамика табалар.
Андрон мәҙәниәте һәм һинд-иранлылар
Андрон мәҙәниәтен, ҡағиҙә булараҡ, арийҙар (һинд-иранлылар), тип иҫәпләйҙәр.
Финн-уғыр телдәрендәге һүҙ үҙләштереүҙәрҙән сығып, Евгений Арнольдович Хелимский андрон мәҙәниәте вәкилдәрен һинд-иран телдәренең юғалған, дүртенсе, тармағын йөрөтөүселәр тип иҫәпләй.
Владимир Владимирович Напольских фин-уғыр телдәрендәге һүҙ үҙләштереүҙәр, атап әйткәндә, һинд-арий тибындағы телдәрҙән икәнен раҫлай. Әлегә праарий теле булған боронғо фин-уғыр телдәренең һуңғараҡ та дауам иткән бәйләнештәре (контакт) тураһында мәғлүмәттәр бар. Андронлыларҙың теле, Хелимский фаразлауынса, ысынбарлыҡта һинд-арий теленән бер ҙә айырылмаған тиерлек. «Андрон» тигән термин бик уңайлы түгел, көнбайыш фин-уғыр телдәрендә лә дала мәҙәниәте сығанаҡлы бура мәҙәни-тарихи берлеге, шуға оҡшаған бура-андрон даирәләренә ҡараған һүҙ үҙләштереү булған. Һинд-арий телен йөрөтөүселәрҙең көнсығыш иран телдәрен йөрөтөүселәргә алмашыныуын һәм ассимиляцияһын Напольских андрон эпохаһы финалында валик керамикаһы мәҙәниәтенең таралыуы менән сағыштырып ҡарай. Ҡайһы бер ғалимдар андрон мәҙәниәтенең һинд-иран мәҙәниәте менән уртаҡлығын кире ҡаға. Түбәндәге аргументтар килтерелә:
Артабанғы мәҙәниәттәр
Ҡаҙағстанда һәм Көньяҡ Себерҙә андрон мәҙәниәтен аҡрынлап ҡарасуҡ мәҙәниәте (б.э.т. 1500—800) алмаштырған. Андрон мәҙәниәтенең Көнбайыш сигендә Андрон мәҙәниәте абаш мәҙәниәте тәьҫирендә булған бура мәҙәниәте менән алмаштырылған.
Ассирия хроникалары билдәләгәнсә, был территорияның тәүге тарихи халҡы киммерийсылар һәм саҡтар ҡәбиләләре булған.
Концепцияны тәнҡитләү
Рәсәй тарихсыһы С. Григорьев «андрон мәҙәни-тарихи берлеген» тарихнамә тыуҙырған миф тип атай, сөнки ул, сығышы ла һәм артабанғы үҫеш тенденциялары ла төрлө булған, ике төп компоненттан — алакүл һәм федоров мәҙәниәттәренән торған.
Грязненка
Грязненка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/47/20 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ибрай (Ауырғазы районы)
Ибрай (Ибраево) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 453486, ОКАТО коды — 80205819002.
Тарихы
Ибрай ауылы 1747 йылда, Меркет-Мең улусы башҡорттары менән ерҙе ҡуртымға алғанда барлыҡҡа килә. Мишәрҙәрҙең 2 ғаиләһе ошонда уҡ аҫаба башҡорттарҙан 1794 йылғы килешеү буйынса һатып алынған ерҙә йәшәгән. XIX быуат башында Ибрай ауылында Түбәнге Новгород губернаһынан хеҙмәтле татарҙар һанап кителгән. VIII ревизия буйынса мишәрҙәр барлығы 21 кеше, типтәрҙәр 40 ир-ат булған. 1859 йылда X ревизия халыҡтың артыуын асыҡлай: ике йортта мишәрҙе һәм 12 йортта 154 типтәрҙе теркәй. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, мәктәп, 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. 20‑се йылдарҙан хәҙерге исемен йөрөтә.
Этимологияһы
Ауыл Ләкәнде ауылында тыуған үҙенең нигеҙ һалыусыһы Ибрай Теребаевтың (1719—1784) исемен йөрөтә.
Ер-Яга
Ер-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лиур-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
И. В. Бельков исемендәге Геология һәм минералогия музейы
'''И. В. Бельков исемендәге Геология һәм минералогия музейы'''— Апатиты ҡалаһы музейҙарының береһе. Унда Мурманск өлкәһенең минералдары, мәғдән һәм тау тоҡомдары күрһәтелгән. Музей РФА Кольск ғилми үҙәгенең Геология институты бүлексәһе булып тора.
Тарихы
Музейға 1930 йылда Хибинылағы СССР Фәндәр академияһының «Тиэтта» Кольск фәнни станцияһы ҡарамағында нигеҙ һалына. Һуңынан ул һуңынан РФА-ның Кольск ғилми үҙәгенә әйләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы һуңында станцияла янғын булып, коллекцияның күп өлөшө юҡҡа сыға. Һуғыштан һуң музей Геология институтында ҡабат асыла.
Уның атамаһы совет геологы һәм институт директоры Игорь Владимирович Бельков исеме менән бәйле.
Фондтары
Музейы фонды Мурманск өлкәһенең 9000-дән ашыу минерал, мәғдән һәм тау тоҡомдары өлгөһөнә эйә, уларҙың күпселеге һирәк һәм уникаль булып тора. Музей экспозициялары:
Музей фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә — минералдар коллекцияһы менән эшләй, Кольск ярымутрауы минералдарының һәм исемлеген, компьютер мәғлүмәттәр базаһын төҙөй, музей эшмәкәрлеге буйынса кәңәшмәләләрҙә ҡатнаша һәм мәҡәләләр яҙы, шулай уҡмузейға килеүселәр араһында Кольск төбәгенең минералогияһы һәм файҙалы ҡаҙылмалары буйынса белемде популярлаштырыу һәм дөйөм белем биреү эшмәкәрлеге — МГТУ-ның Апатит филиалының геология специальносы буйынса уҡыған студенттарына лекциялар һәм ғәмәли дәрестәр үткәрә.
Ай-Кутоп-Выргим
Ай-Кутоп-Выргим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Выргим йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы
Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы (1903−?) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1927—1929).
1926—1927 йылдарҙа йәш пионерҙар өлкә бюроһының рәйесе. 1927 йылдың май айында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары итеп һайлана, был вазифаны 1929 йылдың март айына тиклем биләй.
1929—1929 йылдарҙа ВКП(б)-ның Өфө ҡала — район комитетының яуаплы секретары булып эшләй.
Ҡулъяҙма хоҡуғында баҫтырылып сығарылған «Командно-начальствующий состав Черноморского флота и массовые репрессии в 1937—1938 г.г.» (авторы Горохов В. В.) исемле китабының 9-сы ҡушымтаһында (246 бит) Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы телгә алына — өлкән политрук, СЭЦ (социаль-иҡтисади дисциплиналар) уҡытыусыһы, 1937 йылда сәйәси мотивтар буйынса репрессияланған (эштән сығарылған) тигән мәғлүмәт бар. Бикбулатов М. Ш. ЛКСМУ исемендәге Хәрби-диңгеҙ училищеһында хеҙмәт иткән булып сыға. 1934 йылдың 10 июлендә Хәрби-диңгеҙ артиллерия училищеһына ЛКСМУ (Украина йәштәренең Ленин коммунистик союзы) исеме бирелә) . 1936 йылдың ғинуарында училище атамаһынан артиллерия һүҙе төшөрөлөп ҡалдырыла. СЭЦ уҡытыусылары партаппарат вәкилдәре һәм бер үк ваҡытта рота политруктары булалар.
Кемери (милли парк)
Кемери милли паркы (Ķemeru nacionālais parks) — Латвияның милли паркы, уға 1997 йылда нигеҙ һалына. Паркҡа Кемер Ҙур һаҙлығы, Каниерис күле, Слоцен йылғаһы туғайы, Заля һаҙлығы көкөрт сығанағы (Йәшел), боронғо ҡитға ҡом түбәләре, яр буйы ҡом түбәләре менән ҡомло ҡырсынлыҡ һәм Валгум күле ҡарай. .
Кемери милли паркының дөйөм майҙаны 382 км², ул Земгаль (күпселек өлөшө) һәм Видземда; фрагменталь рәүештә Елгав крайының Валгунд олоҫона ҡараған Юрмаланың көнбайышында, Энгур крайының Энгур, Смард, Лапмежцием олоҫтарында, Тукум крайының Джукст һәм Сламп олоҫтарында, Бабит крайының Сал олоҫонда урынлашҡан.
Парк территорияһы 38165 гектар ер биләй, шуның 1954 гектары Рига ҡултығына тура килә.
Ленин премияһы
Премия тарихы
1925 йылдың 23 июнендә ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының ҡарары буйынса В. И. Ленин исемендәге премиялар булдырыла, улар 1926 йылдан алып 1935 йылға тиклем ғилми хеҙмәттәр өсөн ''«В. И. Ленин идеяларына яҡын булған фәнни эшмәкәрлек йүнәлешендә, атап әйткәндә, фәндең һәм тормоштоң тығыҙ бәйләнеше йүнәлешендә, дәртләндереү маҡсатында»'' бирелгән.
1956 йылдың 15 авгусында КПСС-тың Үҙәк комитеты һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы В. И. Ленин премияларын тергеҙеү һәм уларҙы йыл һайын В. И. Лениндың тыуған көнөнә ҡарата — 22 апрелдә — биреү тураһында ҡарар ҡабул итәләр. 1957 йылда күренекле фәнни хеҙмәттәр, архитектура һәм техник ҡоролмалары, халыҡ хужалығына, технологик процестарға индерелгән уйлап табыуҙар өсөн Ленин премияларын биреү тергеҙелә; шулай уҡ күренекле әҙәбиәт һәм сәнғәт әҫәрҙәре өсөн Ленин премияһы булдырыла. 1960 йылдың март айында журналистика һәм публицистика өлкәһендә Ленин премиялары булдырыла. 1957 йылдан алып Ленин премиялары йыл һайын В. И. Лениндың тыуған көнөнә ҡарата бирелә (1958 һәм 1966 йылдарҙан тыш), ә 1967 йылдан — ике йылға бер тапҡыр — йоп йылдарҙа. Йыш ҡына «ябыҡ» йәки «йәшерен» Ленин премиялары (башлыса илдең оборонаһы меннә бәйле эштәр өсөн; уларҙың бирелеүе тураһында ҡарарҙар баҫтырылмай) бирелә. Был осраҡтарҙа «ике йылда бер тапҡыр» ҡағиҙәһе үтәлмәүе мөмкин (лауреаттар исемлеген ҡара).
1956—1967 йылдарҙа Ленин премияһы берҙән-бер юғары кимәлдәге дәүләт премияһы булып тора, шуға күрә уның лауреаттар һаны ҙур була. 1967 йылда СССР Дәүләт премияһы булдырыла, был премия Ленин премияһына ҡарағанда түбәнерәк кимәлдә һанала. 1941—1953 йылдарҙа тапшырылған Сталин премияһы дипломдары СССР-ҙың дәүләт премиялһы дипломдарына алыштырыла.
КПСС-тың Үҙәк комитетының һәм СССР-ҙың Министрҙар Советының 1966 йылдың 9 сентябрендәге ҡарарына ярашлы, ике йылда бер тапҡыр 30 Ленин премияһы тапшырыла (шул иҫәптән 25 — фән һәм техника, 5 — әҙәбиәт, сәнғәт, архитектура буйынса). 1970 йылда өҫтәмә рәүештә балалар әҙәбиәте һәм сәнғәт әҫәрҙәре өсөн премия булдырыла (КПСС-тың Үҙәк комитетының һәм СССР-ҙың Министрҙар Советының 1969 йылдың 26 мартындағы ҡарары ).
Ленин премиялары тураһындағы Положение КПСС-тың Үҙәк комитетының һәм СССР-ҙың Министрҙар Советының 1967 йылдың 17 февралендә раҫлана. Положение Ленин премияларына дәғүә итеү хоҡуғына эйә булған дәүләт, йәмәғәт һәм фәнни ойошмаларҙың даирәһен аныҡлай: СССР-ҙың Фәндәр Академияһы Президиумы һәм союздаш республикаларҙың фәндәр академиялары, СССР-ҙың медицина академияһы, В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы академияһы, СССР-ҙың педагогия фәндәре академияһы, фәнни һәм инженер-техник йәмғиәттәре, СССР-ҙың һәм союздаш республикаларҙың министрлыҡтары коллегиялары, СССР-ҙың союздаш республикаларҙың дәүләт комитеттары, СССР-ҙың Министрҙар Советтары янындағы комитеттар, ВЦСПС Президиумы, ВЛКСМ-дың -ҙәк Комитеты, яҙыусылар, рәссамдар, композиторҙар, архитекторҙар, кинематографистар союздары идаралары, СССР журналистары, СССР-ҙың художество академияһы Президиумы, республика театр театр йәмғиәттәре, фәнни-тикшеренеү, конструкторлыҡ һәм проектлыҡ ойошмалар, нәшриәттәр, гәзит һәм журналдар мөхәрририәттәре, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар коллективтары йыйылыштары. Ленин премияһына дәғүә иткән әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура әҫәрҙәре кандидатуралар тәҡдим ителгән срокка тиклем бер йыл алда нәшер ителергә (күмәк еше алдында башҡарылырға, ҡоролорға) тейеш, ә техника һәм етештереү өлкәһендә — уларҙы халыҡ хужалығына индереүҙән һуң.
СССР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ булған эштәр Ленин премияһына дәғүә итә алмаған. Шулай уҡ бер үк эш Ленин һәм СССР-ҙың дәүләт премияһына дәғүә итеү тыйылған.
Ленин премияһына дәғүә иткән эштәрҙе ҡарау һәм премияларҙы биреү буйынса ҡарарҙар ҡабул итеү СССР-ҙың Министрҙар Советы янындағы Ленин һәм СССР-ҙың дәүләт премиялары комитеттары тарафынан сығарылған. Ленин премияһын биреү тураһында КПСС-тың Үҙәк комитетының һәм СССР-ҙың Министрҙар Советының ҡарарҙары В. И. Лениндың тыуған көнө айҡанлы матбуғатта баҫтырылып сығарыла. Ленин премияһына лайыҡ булған кешеләргә «Ленин премияһы лауреаты» исеме, диплом, маҡтаулы билдә һәм таныҡлыҡ тапшырыла. Ленин премиялары ҡабаттан бирелмәгән.
Ҡаҙағстан (кинотеатр)
«Ҡаҙағстан» — 1957 йылдан алып 2008 йылға тиклем эшләгән Алматының элекке махсуслашҡан кинотеатры.
Тарихы
«Ҡаҙағстан» кинотеатры 1957 йылда ҡаҙаҡ милли орнаменты элементтары менән биҙәлгән типовой бинала асыла. Ҡаҙаҡ ССР-ында был ике тамаша залы булған беренсе кинотеатр була. Һәр залдың һыйҙырышлылығы 380 урын тәшкил итә. Икенсе ҡатта буфет менән ял итеү залы урынлаша. Кинотеатрҙың беренсе директоры В. Самойлов була.
1981 йылда кинотеатрға 1 миллиондан ашыу тамашасы килә. 1990-сы йылдарҙа кинотеатрҙа стереофильмдар күрһәтелә.
Кинотеатрҙа башлыса балалар аудиторияһына иҫәпләнгән фильмдар күрһәтелә, шул уҡ ваҡытта «ТЮЗ» ҡабатлап күрһәтеү кинотеатры була.
2000-се йылдар башында кинотеатр ихатаһы ҡаланың ваҡытлыса букинистик әҙәбиәт һатыу үҙәге булып, китаптар харабаһына әйләнә. Бер нисә йылдан хараба ябыла.
2008 йылдың 20 авгусынан кинотеатр бинаһы реконструкциялауға ябыла, уға тиклем ветерандар өсөн хәйриә (бушлай) киносеанстар үткәрелә.
Әлеге ваҡытта кинотеатр бинаһында паб (бина эсендә йәки унан ситтә эсеү өсөн алкоголле эсемлектәр һатыусы ойошма) эшләй. Бинаны һүтеү ҡурҡынысы бар, сөнки компания хужалары Алатау һәм Байконур кинотеатрҙарын һүтеп улар урынына McDonald’s төҙөгән.
Каркась-Я
Каркась-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 364 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сурай ауыл Советы (Мишкә районы)
Сурай ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Сурай ауылы.
Тарихы
Сурай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бодуэн де Куртенэ Иван Александрович
Биографияһы
1866 йылда Варшавала Төп мәктәпте магистр дәрәжәһе менән тамамлай. Сит илдә (1867—1868), шунан һуң Санкт-Петербургта һәм Мәскәүҙә (1868—1870) тел ғилеме буйынса белемдәрен камиллаштыра. 1870 йылда Лейпциг университетында философия докторы, ә 1870 йылдың 9 ноябрендә Петербург университетында сағыштырма тел белеме магистры дәрәжәһен ала; шул уҡ йылдың 13 декабрендә приват-доцент вазифаһына раҫлана.
Ғилми эшмәкәрлеген филолог, этнограф Измаил Срезневский етәкселегендә башлай. Срезневский кеүек үк, словен телен һәм Словения мәҙәниәтен өйрәнә; 1871 йылдың 3 декабренән башлап өс йылдан ашыу сит илдә командировкала була. 1872—1873 йылдарҙа Горицала рус телен өйрәнеү түңәрәген алып бара. Артабан Бодуэн словен ерҙәренә ерле һөйләштәр буйынса материалдар йыйыу өсөн 1877, 1890, 1892, 1893 һәм 1901 йылдарҙа бара.
1875 йылдың 12 майында Петербург университетында сағыштырма тел белеме докторы дәрәжәһен ала һәм октябрҙән Ҡазан университетында уҡыта башлай, 1875 йылдың 20 декабренән — экстраординар профессор, 1876 йылдың 9 октябренән — ординар профессор.
Ҡазан университетынан һуң Юрьев (1883—1893), Краковтағы Ягеллон (1893—1899), Петербург (1900—1918), Варшава (1918 йылдан) университеттарында уҡыта.
1887 йылда — Польша Фәндәр академияһы ағзаһы, 1897 йылда Петербург Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Ике тапҡыр өйләнә, икенсе никахындағы ҡатыны — Ромуальда Багницкая, ул рус, поляк, чех матбуғатында йыш баҫыла. Ҡыҙы София Ивановна Бодуэн де Куртенэ (1887—1967), рәссам, рус авангардсылары күргәҙмәләрендә ҡатнаша, икенсе ҡыҙы Цезария Эренкрейц (икенсе никахта Енджеевич; 1885—1967) билдәле этнограф була.
1910-сы йылдарҙан башлап сәйәсәт менән әүҙем шөғөлләнә. Кадет үҙәгенә инә, әммә сәйәси ҡараштары буйынса федералист-автономистарға ҡарай.
Польшаның мәҙәни үҙаллылығы һәм поляк теленең рус теле менән тиңлеге өсөн көрәшә. Рәсәй империяһы властары тарафынан бер нисә тапҡыр ҡулға алына.
1919—1929 йылдарҙа Куртенэ Варшава университетының почетлы профессоры һәм сағыштырма тел белеме кафедраһы мөдире була. Варшавала вафат була. Кальвинсылар (инжил реформатсылығы) зыяратында ерләнә.
Ғилми эшмәкәрлеге
Брокгауз һәм Эфрондың 1891 йылда сыҡҡан сыҡҡан томы 46 йәшлек Бодуэн  де Куртенэны «хәҙерге замандың мәшһүр лингвистарының береһе» тип атай. Бодуэн үҙе иҫ киткес баҫалҡы кеше була.
Бодуэн де Куртенэ тел тураһындағы фәндә түңкәрелеш яһай: уға тиклем лингвистикала тарихи йүнәлеш хакимлыҡ итә  — телдәр тик яҙма ҡомартҡылар буйынса ғына өйрәнелә. Ә ул үҙ хеҙмәттәрендә телдең асылы телмәр эшмәкәрлегендә булыуын иҫбатлай, тимәк, тере телдәрҙе һәм диалекттарҙы өйрәнергә кәрәк. Шулай итеп кенә телдең эш итеү механизмын аңларға һәм лингвистик теорияларҙың дөрөҫлөгөн тикшерергә мөмкин.
Бодуэн де Куртенэ оҙаҡ йылдар буйы һинд-европа телдәрен өйрәнә, ғилми хеҙмәттәрен рус һәм поляк телдәрендә генә түгел,   немец, француз, чех, итальян, литва һәм башҡа телдәрҙә лә яҙа. Славян телдәрен һәм диалекттарын тикшереү экспедицияларында уларҙың фонетик үҙенсәлектәрен теркәп бара. Славян телдәренең сағыштырма (типологик) анализы өлкәһендәге асыштары  артабан танылған типолог-славист Роман Якобсон хеҙмәттәрендә дауам иттерелә. Был тикшеренеүҙәр Бодуэн де Куртенэға фонемалар һәм фонетик сиратлашыуҙар (иртә мәрхүм булған коллегаһы Н. В. Крушевский фекерҙәрен дә иҫәпкә алып) теорияһын эшләргә мөмкинлек бирә. Теорияһы «Опыт фонетических чередований» (1895) хеҙмәтендә тасуирлана. Бодуэн фонологияға  нигеҙ һала һәм  Николай Трубецкой теорияһының элгәре була.
Бодуэн де Куртенэ беренсе булып лингвистикала математик моделдәр ҡуллана башлай. Телдәрҙә барған үҙгәрештәрҙе ситтән ҡарап теркәп барырға ғына түгел, ә телдәрҙең үҫешенә йоғонто яһарға мөмкинлекте иҫбат итә. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә эксперименталь  фонетика йүнәлеше барлыҡҡа килә.
Тел өйрәнгәндә Бодуэн де Куртенэ  лингвистика сиктәренә генә ҡыҫылып ҡалмай. Ул тел ғилеме  психология һәм социология ҡаҙаныштарына нигеҙләнергә, тел факторҙарын тикшергәндә   этнография, мәҙәниәт тарихы, археология һәм башҡа фәндәр мәғлүмәттәренә мөрәжәғәт итергә тейеш тип иҫәпләй.
Куртенэ Даль һүҙлегенең өсөнсө һәм дүртенсе баҫмаларын әҙерләгәндә һүҙҙәрҙең этимологияһын аныҡлай, ояларға бүленеште төҙәтә (Далдә был бүленеш ярайһы уҡ ирекле була), яңы һүҙҙәр менән тулыландыра, шулай уҡ Далдә булмаған вульгар-әр лексикаһын өҫтәй. Өҫтәмәләре өсөн ҡаты тәнҡиткә дусар була, совет осоронда «Далдең Бодуэн һүҙлеге» баҫтырылмай. Совет осорондағы баҫмалар Даль һүҙлегенең икенсе баҫмаһына ниеҙләнә; Бодуэн версияһы үҙаллы һүҙлек тип һанала.
Бодуэн де Куртенэ яһалма телдәр менән ныҡлы ҡыҙыҡһына, эсперантоны яҡлап сығыш яһай. 1907 йылдың октябрендә Отто Есперсен һәм башҡа ғалимдар менән халыҡ-ара ярҙамсы телде ҡабул итеү буйынса халыҡ-ара делегацияла (Délégation pour l'Adoption d'une Langue Auxiliaire Internationale) уның  вице-рәйесе сифатында ҡатнаша. Эсперантоны нигеҙләгән Людовик Заменһоф  менән шәхсән таныш була, әммә үҙен эсперантосы тип һанамай.
1874—1883 йылдарҙа, Ҡазанда эшләгән сағында, ғалим Ҡазан  лингвистика мәктәбен булдыра, ошо мәктәптә  эре ғалим  Василий Богородицкийҙың  таланты сәскә ата. Петербургта Куртенэ Петербург лингвистика мәктәбен булдыра, ошо мәктәптә ХХ быуаттың билдәле рус лингвистары Лев Щерба  менән Евгений Поливанов ғалим булараҡ үҫә. Бодуэн де Куртенэны күптәр Фердинанд де Соссюр менән йәнәш  структурализмға  нигеҙ һалыусы тип иҫәпләй. Петербург мәктәбенең, айырыуса уны нигеҙләүсенең йоғонтоһо Рәсәйҙә һәм  СССР-ҙа, Польшала һәм Чехословакияла ныҡлы һиҙелә. Был мәктәп тәҡдим иткән положениеларҙың күбеһе, айырыуса фонология өлкәһендәгеләр, Прага лингвистика түңәрәге тарафынан да популярлаштырыла һәм донъя фәненең нигеҙ таштарының береһенә  әйләнә.
Ватан лингвистары менән бергә  Орфографик комиссия  эшендә ҡатнаша, был комиссия алдына рус яҙмаһын ябайлаштырыу бурысы ҡуйылған була (1904—1918).
Бодуэн де Куртенэның ҡайһы бер хеҙмәттәре Воронежда сыҡҡан «Филологические записки» журналында баҫыла.
Кронос
Башта игенселек аллаһы, һуңыраҡ, эллин осоронда, ваҡыт, Хронос (бор. грек Χρόνος - «χρόνος» ваҡыт тигәндән) менән персонализацияланыусы алла менән тиңләштерелә.
Рим фольклорындағы Сатурнға тап килә.
Этимологияһы
Кронос исеменең этимологияһы билдәһеҙ. Исемдәрҙең оҡшашлығы арҡаһында һуңғы осорҙа йәшәгән гректар уны Хронос-ваҡыт менән сағыштыра. Был исемдең грек теленән сыҡҡанмы-юҡмы икәнлеге билдәһеҙ. Бары ураҡ ҡына - боронғо атрибут - уларҙың тәбиғәте тураһында һөйләй.
Ионий халҡында булған. Ҡайһы бер ионий ҡалаларында Кроний байрамы булған, әммә уның Кронос менән бәйләнешенең ысын булыуы шикле, тимәк, Кронос алла, мифтарҙың персонажы булараҡ, шул уҡ ваҡытта дини культтар һәм дини инаныуҙар периферияһында ла булып сыға.
Кронос һәм Уран
Уран, титан-балаларының береһе үлтереүенән ҡурҡып, уларҙы яңынан ергә ҡайтарып торған. Шуға күрә бындай күңел ғазабынан хәлһеҙләнгән Гея һуңғы улы Кроносты Уранды бестерергә күндергән. Кронос юғары аллаға әүерелгән.
Уранды бестергән урағын Кронос Ахейҙағы Дрепан (Серп) мороно янында диңгеҙгә ташлаған. Был ураҡ Занклелағы (Сицилия) мәмерйәлә һаҡланған.
Ферекид Сирский буйынса, Кронос Офионды еңгән һәм беренсе булып таж кейгән. Икенсе фараз буйынса, Кронос иң өлкән улы булған, шунлыҡтан батша булып киткән.
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2015
Йәштәр командалары араһында донъя кубогы 2015 — Йәштәр хоккей лигаһы үткәрә торған донъя кубогының бишенсе ярышы. Ул 2015 йылдың авгусында Свердловск өлкәһенең өс ҡалаһында үтә. Улар — Екатеринбург, Түбәнге Тагил Һәм Үрге Пышма. Был турала 2014 йылдың 10 декабрендә Рәсәйҙә хоккейҙы үҫтереүгә арналған семинарҙа иғлан ителде.
Кронос
Кронос һәм Уран
Уның осоронда алтын быуат башлана.
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2015
Ярышта ҡатнашыусылар
Йәштәр донъя кубогы өсөн Рәсәй, Швеция, АҠШ, Финляндия, Беларусь, Ҡаҙағстан һәм Латвиянан клуб командалары көрәшәсәк.
Кронос
Кронос һәм Уран
Кронос менән нимфа Филираның союзынан (һуңынан, алиһә Реяның көнләшеүенән ҡурҡып, уны бейәгә әйләндергән) кентавр Хирон тыуған