cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иван Саламбек
Биография
1927-1928 йылдарҙа ВЛКСМ Аликово райкомы секретаре. 1928 йылда «Молодой коммунист» («Йәш коммунист») газетаһы редакторы була. Шул уҡ ваҡытта сыуаш телендә «Хатĕр пул» пионер журналында редактор була.
1932 йылда Милләттәр ғилми-тикшеренеү институты аспирантураһына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң, 1935-1937 йылдарҙа ЧДПУ ректорының уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары, мөғәллим булып эшләй.
Шулай уҡ Алатырь педучилищеһында директор вазифаһында, «Чăваш коммуни» гәзитендә редактор вазифаһында эшләй. Булыуы 1933 йылда «Иштул» романы баҫыла.
Иван Яковлевтың мираҫын, Ульяновск сыуаш мәктәбе тарихын Сыуаш ғилми-тикшеренеү институты директоры булараҡ өйрәнә.
1941 йылдың июнь айында енәйәт ҡылған өсөн репрессиялана һәм Марий АССР территорияһындағы лагерьда йыл ярым дауамында яза үтә. Әҫәрҙәре 1948 йылда тағы ла һигеҙ йылға репрессиялана, ГУЛАГ системаһында яза үтәгәндә Себерҙә, Абакан — Тайшет тимер юлын төҙөүҙә ҡатнаша; аҙаҡ килеп язаны үтәгән совет тарихсыһы Лев Гумилев менән таныша.
1973 йылдың 15 декабрендә Чебоксарыда вафат була.
Сығанаҡтар
Төркөм:Сыуаш яҙыусылары Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
Ғәбд әл-Моталлип
Шәйбә ибн Хашим әл-Ҡорайши (شيبة ابن هاشم القرشي), ‘Ғәбд әл-Моталлип ҡушматы менән билдәле (عبد المطلب; 497, Мәҙинә — 578, Мәккә) — Мөхәммәт Рәсүлулланың олатаһы.
Биографияһы
Шәйбә ибн Хашим Мәҙинәлә 497 йылда тыуған. Ул Хашим ибн Ғәбд Манафтың улы була (хашимиҙар нәҫеленең башлаусыһы).
Хашим ибн Ғәбд Манафтың вафатынан һуң хажды ойоштороу бурысы уның бер туғаны Моталлип ибн Ғәбд Манафҡа күсә. Моталлип ибн Ғәбд Манаф Мәҙинәгә килгәс, Шәйбәне лә үҙе менән Мәккәгә ала. Мәккәлә Шәйбәне Моталлиптың ҡоло тип уйлайҙар Ғәбд әл-Моталлип тип йөрөтә башлайҙар (عبد المطلب — Моталлип ҡоло). Моталлиптың вафатынан һуң Ғәбд әл-Моталлип хаж ойоштороу эштәрен үҙ өҫтөнә ала һәм кешеләрҙең ихтирамын яулай.
Мөхәммәттең (с.ғ.с) әсәһе Әминә бинт Ваһаб үлгәс, Ғәбд әл-Моталлип аоты йәшлек ейәнен үҙенә ала. Әммә ул да ике йылдан баҡыйлыҡҡа күсә, һәм баланы ҡарарға уның улы Әбү Талип үҙенә ала.
Балалары
Ғәбд әл-Моталлиптың 10 улы һәм 6 ҡыҙы була:
Ҡорбан килтереү нәҙере
Балалары араһынан Ғабдулла бик яратҡан улы була. Бәйән ителеүенсә, Ғәбд әл-Моталлип ун улы тыуһа, береһен ҡорбанға килтерәм тип нәҙер әйткән булған. Улдары үҫеп еткәс нәҙере иҫенә төшкән. Ҡорбанға йәрәбә һалғас, ул Ғабдуллаға сыҡҡан. Ҡорайыштар кәңәше менән ул нәҙерен үҙгәрткән һәм улы өсөн йөҙ дөйәне ҡорбан итеп салған. Буласаҡ Пәйғәмбәрҙең атаһы булған ул йөҙ дөйә хаҡы менән алып ҡалған улы. Тик улы йәшләй — 25 йәшендә вафат булып ҡала.
Ейәне Мөхәммәтте аҫрауы
Ғәбд әл-Моталлип, килене лә үлеп ҡалғас, ейәне Мөхәммәтте үҙенә аҫрарға ала, әммә бынан һуң ике йыл ғына йәшәп ҡала, баҡыйлыҡҡа күсә.
Улы Ғәбд әл-Ғүззә һәм ейәне Мөхәммәт мөнәсәбәте
Ғәбд әл-Моталлиптың ысын исеме Ғәбд әл Ғүззә тигән улының ҡушаматы — Әбү Ләһәб. Уның исеме Ислам тарихында ҡара дошманлығы менән яҙылып ҡалған. Ул Пәйғәмбәрҙең рисаләтенә ышанмай, мыҫҡыллай, вәғәздәрен юҡҡа сығарып Ҡәғбәтулла алдында сығыш яһай. Ҡатыны менән икәүләп Рәсүлулланы бик рәнйетәләр. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙҙары Әбү Ләһәб улдарына йәрәшелгән була: Руҡайяны — Ғүтбәгә, Өммөгөлсөмдө Ғүтәйбәгә бирергә тейеш булаллар. Әммә Әбү Ләһәб уларҙы килен итеп алыуҙан баш тарта.
Уның хаҡында исемләп «Ләһәб» («Бау») тигән сүрә иңә. Мосолмандар Ҡөрьәнгә ингән ошо 111-се сүрәгә ярашлы уны «Ут Атаһы», «Тамуҡ Әһеле» тигәнде аңлатҡан ҡушаматы менән генә атап йөрөтә.
Язъек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Монастырский Вадим Наумович
Монастырский Вадим Наумович (12 декабрь 1945 йыл) — музыкант-пианиносы, педагог. 1970—1987 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. С. Рубин исемендәге Йәрүсәлимузыка һәм бейеү академияһы профессоры, һәләтле балалар өсөн музыка пансионына нигеҙ һалыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1977).
Биографияһы
Вадим Наумович Монастырский 1945 йылдың 12 декабрендә Ленинградта тыуа. Әсәһе — Виктория Арнольдовна Канторович, үгәй атаһы — Монастырский, Вадим уның фамилияһын ала.
Ленинградта консерваторияға инә алмағас, Вадим Наумович Мәскәүгә китә һәм Гнесиндар исемендәге музыка-педагогия институтына инә (Генрих Нейгауздың уҡыусыһы профессор Теодор Давидович Гутман класы).
1970 йылда институтты тамамлай һәм Өфөгә сәнғәт институтына уҡытыусы итеп эшкә йүнәлтелә. Педагог булып йөрөгәндә 1973 йылға тиклем аспирантурала Т. Д. Гутманда камиллашыуын дауам итә.
Өфөлә Вадим Наумович ай һайын тиерлек бер нисә ҙур концерт программаһы уйнай, ә 11 ноябрҙә, Теодор Давидович Гутмандың тыуған көнөндә, Монастырский Гнесиндар исемендәге институттағы курсташы һәм Гутман класы буйынса төркөмдәше Игорь Дмитриевич Лавров (әле Венесуэла консерваторияһы профессоры) менән ҙур клавирабенд (фортепиано кисәһе) бирер булалар, быны улар тотош бер традицияға әйләндерә.
1990 йылдан Вадим Монастырский — Рубин исемендәге Йәрүсәлим Музыка һәм бейеү академияһы профессоры.
Профессор Монастырскийҙың ҡатыны сифатында Израилгә килгән Дарья Орлова Тель-Авив Музыка академияһында Арье Вардиҙа белем алыуын тамамлай, шунан Петербургтағы тыуған консерваторияһына аспирант булып ҡайта, Кельнда профессор Павел Гилиловта стажировка үтә, шунда уҡ доктор дәрәжәһенә һынау үтә.
2006 йылда Израилдең Од-а-Шарон ҡалаһында Монастырский ҡатыны Дарья Монастырская менән шәхси йортта балалар өсөн музыка мәктәбе аса, уны Фортепиано Академияһы тип атай. "Монастырскийҙарҙың Музыка Академияһы"ның адресы — Ход-Ашарон, Ашикмим урамы, 22.
Музыка мәктәп-интернаты рус пианиносыһы, П. И. Чайковскийҙың уҡыусыһы Николай Сергеевич Зверев принциптары буйынса ойошторола. Зверев 1870 йылда Мәскәүҙә музыка пансионы аса, унда һәләтле үҫмерҙәр уҡый һәм йәшәй. Пансион уҡыусылары араһында Рахманинов, Игумнов, Пресман, Самуэльсон була. Пансионда йәшәмәһә лә, буласаҡ композитор Скрябин Зверевта белем ала. Һуңынан Зверевтың уҡыусылары консерваторияға — Николай Рубинштейн, Сафонов һәм башҡаларҙың кластарына күсә.
Монастырский Вадим Наумович Вианы да Мотталағы (Португалия), Саммит Пианолағы (Нью-Йорк), Бургостағы (Испания) халыҡ-ара конкурстарҙың жюри составына инә, 2007 йылдан ул башҡарыусы музыканттарҙың Өфөләге Заһир Исмәғилев исемендәге Халыҡ-ара конкурсының жюри составына ла инә. Ул Санкт-Петербургта, Мейәстә оҫталыҡ дәрестәре бирә, Башҡортостан ҡалаларында концерттар менән сығыш яһай.
Вадим Наумович — музыканттар, педагогтар тураһындағы хәтирәләрҙән торған мәҡәләләр авторы.
Ғаиләһе
1-се ҡатыны — Камаева Ғәлиә Хөснулла ҡыҙы. Вадим Наумовичтың унан Өфөлә тыуған ике улы бар. 2-се ҡатыны — Дарья Орлова. Вадим Наумович менән Дарьяның Израилдә донъяға килгән бер улдары бар.
Уҡыусылары
Томер Гвирцман — лауреат конкурса Пнина Зальцман конкурсы һәм Шопен исемендәге конкурс лауреаты. Майя Тамит, Тина Ронкин, Нив Коен — халыҡ-ара конкурстар һәм фестивалдәр лауреаттары.
Ҡыҙыҡлы факттар
Монастырский В. Н. халыҡ-ара конкурстарға Бөтә Союз һайлау алыуҙарында ете тапҡыр ҡатнаша, ниһайәт, Будапешттағы Лист һәм Барток исемендәге конкурсҡа үтә. Һайлап алыу Өфөлә үткәрелә, бында уға консультациялар биреү өсөн педагог Т. Д. Гутман килә. Һөҙөмтәлә 1976 йылда ул Лист — Барток исемендәге Будапешт конкусрының өсөнсө премияһы лауреаты була. Конкурста Монастырский оҫталығын, артист булараҡ өлгөргәнлеген, музыкаль ҡыҙыҡһыныуҙарының киң даирәле булыуын күрһәтә.
Апут
Апут (Апутово) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Үтәш ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 274 кеше. Почта индексы — 452580, ОКАТО коды — 80210837002.
Географик урыны
Апут ауылы Әй йылғаһы бассейнына ҡараған Оло Ыйыҡ ҡушылдығы Сакалдым йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көнсығышҡа табан киломтер һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 31 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Апут ауылына Себер даруғаһы Балаҡатай улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә 1776 йылда нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсе старшина Апут Күтсемов/Ҡотомов исеме менән аталған.
Ауылда 1-се һанлы Яңы Балаҡатай урта мәктәбенең филиалы — Апут башланғыс мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Апут ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Куекша
Куекша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сендега йылғаһының уң ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы
Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы (1922 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы разведчигы, гвардия рядовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944)
Биографияһы
Вәли Мәхмүт улы Сәғиҙуллин 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Нуриман районы Баш-Шиҙе ауылында тыуа. 1941 йылда Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында разведка взводының разведчигы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улының батырлығы тураһында былай тип яҙылған:
Ник (Вильва ҡушылдығы)
Ник  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип
Әбү-л-Фаҙыл әл-Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип әл-Хашими (العباس بن عبد المطلب; 566, Мәккә —, ) — Мөхәммәт Рәсүлулланың атаһының бер туғаны, Ғәбд әл-Моталлиптың күп һанлы улдарынан туғыҙынсыһы.
Биографияһы
566 йылда Мәккәлә тыуған, әсәһе Нәтилә бинт Йәнәп. Мөхәммәт Рәсүлулланан биш йәшкә оло булған. Етем ҡалған Мөхәммәтте олатаһы үҙенә аҫрарға алғас, Ғәббәс уның менән бер өйҙә үҫә.
Йәш сағында Ғәббәс сауҙа менән шөғөлләнә. Ярайһы бай кеше була. Был достаточно богатым человеком. Ағалары менән Ҡәғбәлә хеҙмәт итә, ҡоҙоҡтан хажиҙарға Зәм-зәм һыуы сығарып биреп тора. Атаһы вафат булғас, Ғәббәс ғаиләләренә йөкмәтелгән эште үҙенә ала — Зәм-зәм һыуының ҡарауылсыһы була. Ислам ҡабул иткәс тә ошо бурысын үтәй. Бәхилләшеү хажында Пәйғәмбәр ҡоҙоҡ янына килеп, Ғәббәстән зам-зәм һорап ала.
Мөхәммәткә с.ғ.с. рисаләт иңгәс тә Ғәббәс Ислам ҡабул итмәй әле, әммә ҡаршы ла сыҡмай. Уның ҡатыны Үмм әл-Фаҙыл тәүге мөслимәләрҙән була. Бәҙер һуғышында Ғәббәс мосолмандарға әсир булып төшә, ә азат ителгәс Ислам ҡабул итә һәм Мәккәгә ҡайта. Күпмелер ваҡыт динен йәшереп йөрөй, Мәккәләге мосолмандарға ярҙам итә. Мәккә мосолмандар тарафынан яулап алыныуға әҙ генә ҡалғанда ул Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Мәккә яуланғас, Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән бергә йөрөй һәм Һүнәйн һуғышында ҡатнаша. Уның көслө йоғонтоһо менән ҡорайыштарҙың байтағы Исламға килә.
Миләди 632 йылда Пәйғәмбәр вафат булғас, Али ибн Әбү Талип менән Ғәббәс уның мәйетен йыуалар. Ғәббәс беренсе өс хаҡ хәлифәгәярҙам итеп йөрөй. Ул мосолман ғәскәрен тотоуға, Византия империяһын яулап алыуға күп аҡса түгә.
Алһыу ойоҡ (хикәйә)
Баҫмалар
Антон Павлович Чеховтың «Алһыу ойоҡ» хикәйәһе 1886 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 33-сө һанында 1886 йылдың 16 авгусында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.
НәшерсеН. А. Лейкин хикәйә аҙағына бер фраза өҫтәп яҙып ҡуя: «Юҡ, һәм мин бер ҡайҙа ла бармаясаҡмын. Аҡыллы әйбер тураһында ирҙәр менән һөйләшергә лә була, һуңғы һүҙҙе ир әйтә һәм ҡарар ҡабул итә». Был турала ул Чеховҡа : «Һеҙҙең «Розовый чулок» хикәйәһе килде. Ул миңә бик ныҡ оҡшаны … тәьҫирен тағы ла көсәйтеү өсөн хикәйә аҙағына бер нисә юл өҫтәп ҡуйҙым. Бының өсөн миңә һуҡранмаҫһығыҙҙыр тип ышанам. Был хикәйә 33-сө һанға инәсәк» - тип яҙа. Чехов уға: «Һеҙ «Розовый чулок» хикәйәһенең аҙағын оҙонайттығыҙ.. Мин был артыҡ юл өсөн артыҡ һигеҙ тин алыуҙан баш тартмаясаҡмын, тик, минеңсә, «ир (мужчина)» һүҙен аҙаҡта ҡулланыу килешмәй… Һүҙ бары тик ҡатын-ҡыҙҙар тураһында ғына бара…»
Сюжет
Ҡатыны әҙерләгән тәмле, туҡлыҡлы аштан һуң Сомовтың күңеле күтәрелеп китә, ул шәфҡәтлерәк һәм йомшағыраҡ күңеллегә әйләнә. Ул юҡҡа ғына меҫкен ҡатынымды үпкәләттем тип уйлай. Уның уйынса ҡатын «ирен яратырға, балалар тыуҙырырға һәм салат эшләргә тейеш, шайтаныма кәрәкме уға белем?» Ә белемле, аҡыллы ҡатындар менән йәшәүе ауыр — улар «талапсан, ҡәтғи холоҡло һәм юл ҡуймаусан». Сомов: «... әгәр аҡыллы әйберҙәр тураһында һөйләшергә кәрәк булһа, Наталья Андреевнаға… йәки Марья Францовнаға барып килермен»-тип уйлап ала.
Шкудимка (Сура ҡушылдығы)
Шкудимка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 784 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хай-тек (стиль)
Хай-тек (high-tech) — архитектура һәм дизайнда стиль, 1970-се йылдарҙа ахырғы модернизм ҡуйынында тыуған һәм 1980-се йылдарҙа киң таралыу тапҡан. Хай-тектың төп теоретиктары һәм ҡулланыусылары нигеҙҙә инглиздәр — Норман Фостер, Ричард Роджерс, Николас Гримшоу, ижадының бер осоронда — Джеймс Стирлинг менән итальян Ренцо Пиано.
Тамырҙары
Хай-тек концепциялары барлыҡҡа килеүҙә «Аркигрэм» төркөмөнөң эшмәкәрлеге әһәмиәтле, ул 1960-сы йылдарҙағы поп-арт һәм фәнни  фантастика  фекерҙәрен архитектураға күсерә. Технологик йәһәттән Б. Фуллерҙың (геодезик көмбәҙҙәр; 1960-сы йылдар аҙағынан 1983 йылға  тиклем Н. Фостер менән хеҙмәттәшлек итә), О. Фрайҙың эштәре мөһим, улар кинетик структуралар эшләй.
Хай-тек, Чарльз Дженкс классификацияһына ярашлы,  ахырғы модернизмға ҡарай, йәғни уға прагматизм,  архитекторҙы элиталы  профессионал тип ҡарау, ҡатмарлы ябайлыҡ, скульптур  форма, гипербола, технологиклыҡ, орнамент һымаҡ структура  һәм конструкция, тарихҡа ҡаршы булыу, монументаллек хас. Бөтә архитектура тәнҡитселәре,  Дженксҡа эйәреп, хай-тек архитекторҙарын  модернистарҙың яңы быуыны тип атай, сөнки улар Европа  архитектураһы традициялары менән араны өҙмәй, Витрувий менән бәхәскә инмәй: ижад емештәре  ҡулайлы, уңайлы, уларҙың үҙ матурлығы бар. Әммә хай-тек  модернизм үре булһа, уны  тотош дәүерҙең шиғри осланышы тип һанарға була.
Хай-тектың стиль сиселештәре нәҡ ҡала архитектураһынан башланғыс ала. Минимализмға һәм формалар ябайлығына, материалдар һайлағанда ғәҙәти булмаған сиселештәргә өҫтөнлөк биргән стиль заман архитекторҙарына тиҙ арала оҡшай башлай, һиҙелмәй генә мәҙәниәттең һәм йәшәйештең бөтә өлкәләренә үтеп инә.
Иртә хай-тек
Хай-тек ҡоролмаларының тәүге мөһимдәренең береһе тип Париждағы Помпиду үҙәге (1977) һанала, уны   Ричард  Роджерс менән Ренцо Пиано төҙөй. Башта проект ҡаты тәнҡиткә дусар була, әммә 1990-сы йылдарға бәхәстәр тына, һәм үҙәк  Париждың танылған урындарының береһенә әйләнә (заманында Эйфель башняһы кеүек).
Англияла ысын мәғәнәһендәге хай-тек биналары һуңыраҡ барлыҡҡа килә. Хай-тек стилле беренсе Лондон ҡоролмалары 1980—1990-сы йылдарҙа ғына төҙөлә (Ллойдз компанияһының бинаһы, 1986). Хай-тек рухындағы заман проекттарының Англияла һуңлап тормошҡа ашыуы ниндәйҙер кимәлдә принц Чарльз сәйәсәтенә бәйле була. Ул заманында   Paternoster Square'ны реконструкциялау өсөн архитектура конкурсы үткәреү буйынса әүҙем эшмәкәрлек йәйелдерә (1988). Архитектура дебаттарында ҡатнашып, принц яңы классицистарҙы хуплай һәм хай-тек архитекторҙарын яманлай, улар төҙөгән биналар Лондонды йәмһеҙләй тип һанай. Ч. Дженкс «королдәрҙе  архитектураны архитекторҙарға ҡалдырырға» саҡыра.
Ахырғы хай-тек
1980-се йылдарҙан хай-тек абруйлылыҡ билдәһе булып тора (бөтә хай-тек биналары бик ҡиммәтле), Ч. Дженкс уларҙы «банк  соборҙары» тип атай, хатта хәҙерге заманда  хай-тек  эре коммерция  фирмаларының имиджын хасил итә тип тә әйтергә була. Лондонда хай-тек тирәләй архитектура дебаттары тына, ә уның сағыу вәкилдәре танылыу ала (Норман Фостерға   рыцарь исеме бирелә).
1990-сы йылдарҙан башлап био-тек һәм эко-тек —  хай-текҡа ҡаршы торған стилдәр, унан айырмалы, тәбиғәт менән берләшеүгә ынтылған стилдәр үҫеш ала.
Нидерланд
Нидерла́нд Короллеге (Нидерла́нд, шулай уҡ Голландия; нидерл. Koninkrijk der Nederlanden) — Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт. Башлығы — король (королева). Дәүләт, Көнбайыш Европала төп территориянан һәм Кариб диңгеҙендә Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба утрауҙарынан тора. Көнбайыш Европала территория Төньяҡ диңгеҙ менән йыуыла (яр буйы һыҙығы оҙонлоғо — 451 км) һәм Германия (577 км) һәм Бельгия (450 км) менән сиктәш. Айырым статусҡа эйә булған Аруба, Кюрасао һәм Синт-Мартен утрауҙары менән бергә Нидерланд Нидерла́нд Короллеген барлыҡҡа килтерә (Koninkrijk der Nederlanden).
Дәүләт флагы — өс төҫлө (горизонталь буйынса ҡыҙыл, аҡ, күк). Гербы — алтын таж менән осланған зәңгәр төҫлө ҡалҡан, уны ике яғынан ике геральдик арыҫлан тотоп тора. Ҡалҡанда — аяғында ҡылыс булған ҡабарынған арыҫлан; ҡалҡан аҫтында — король девизы: Je maintiendrai («Мин ҡаршы торам»). Гимн — «Вилхелмус» («Песнь о Вильгельме»). Милли байрамы — 27 апрель (Король көнө).
Нидерланд Конституцияһына ярашлы, дәүләттең рәсми баш ҡалаһы Амстердам. Был ҡалала монарх Конституцияға тоғролоҡҡа ант итә. Шуның өҫтәүенә, фактик баш ҡала булып Гаага тора, унда король резиденцияһы, парламент һәм хөкүмәт, шулай уҡ сит илдәрҙең күп һанлы илселектәре урынлашҡан. Башҡа мөһим ҡалалары: Роттердам — илдең иң ҙур порты һәм донъялағы иң эре порттарының береһе, Утрехт — илдең тимер юлы системаһы үҙәге һәм Эйндховен — электроника һәм юғары технологиялар үҙәге. Гаага, Амстердам, Утрехт һәм Роттердам Рандстад ҡалаһының агломерацияһын булдыра, унды яҡынса 7,5 миллион кеше йәшәй. Территорияһы майҙаны Европа өлөшөндә — 41 543 км² (ҡоро ер — 33 888 км², һыу — 7650 км²), халҡы — 17582208 кеше (2021 йылдың 15 ноябренә ҡарата). Кариб диңгеҙендә майҙан территорияһы — 978,91 км² (Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба — 322 км², Аруба — 178,91 км², Кюрасао — 444 км², Синт-Мартен — 34 км²), халҡы — 313968 кеше (Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба — 18 012 кеше, Аруба — 103 889 кеше, Кюрасао — 154 843 кеше, Синт-Мартен — 37 224 кеше).
Нидерланд — БМО, НАТО, Европа Советы, Европа берлеге, Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы (ОЭСР) ағзаһы. Шенген зонаһы һәм Бенилюкс өлөшө.
Рәсми тел — нидерланд теле.
Этимологияһы
Нидерландты йыш ҡына «Һолландия» тип йөрөтәләр, сөнки Көньяҡ һәм Төньяҡ Һолландия — был хәҙерге Нидерландтың ун ике провинцияһынан тик ике провинция бөтә тарих дауамында иң үҫешкәне булып һанала һәм шуға күрә Нидерланд сигендә иң билдәлеһе була. Ошо сәбәп менән башҡа илдәрҙә бөтә илде Һолландия («Holland») тип атағандар. Рус телендә был исем Пётр I Бөйөк илселегенән һуң киң тарала. Рус батшаһының ҡыҙыҡһыныу даирәһенә техник күҙлектән үҫешкән урындар ингәнлектән, ә улар Нидерландтың күберәк Һолландия провинцияһында урынлаша, тап шунда Бөйөк илселек килә лә инде; Нидерландҡа визиты тураһында ҡайтҡас һөйләгәндә, илселек ағзалары дәүләт исемен телгә алмай, илде тик Һолландия тип атай.
2020 йылдың 1 ғинуарында рәсми учреждениелар, компаниялар, баҫмалар һәм Нидерланд юғары уҡыу йорттары «Һолландия» исеменән баш тартып, үҙҙәренең илен «Нидерланд» исеме аҫтында билдәләй башлайҙар (Нидерланд Сит ил эштәр министрлығы был уникаль милли брендты формалаштырыу маҡсатынан эшләнә тип аңлата).
«Нидерланд» атамаһы тәржемәлә «түбәнге ерҙәр» тигәнде аңлата, әммә уны һүҙмә-һүҙ тәржемә итеү дөрөҫ түгел, сөнки тарихи сәбәптәр буйынса был термин менән хәҙерге Нидерланд, Бельгия һәм Люксембургҡа (Бенилюкс) тап килгән территорияларҙы атау ҡабул ителә. Урта быуат дәүере аҙағында Рейн, Маас, Шельда йылғаларының түбәнге ағымында урынлашҡан өлкә, Төньяҡ диңгеҙ яры буйлап «Диңгеҙ буйы уйһыу урындары» йәки «Түбәнге ерҙәр» (de Lage Landen bij de zee, de Nederlanden) тип атала башлай. «Нидерланд» исемен ҡулланыу тураһында беренсе рәсми телгә алыу XIV—XV йылдарға ҡарай.
Тарихы
Римлеләр килгәндә, хәҙерге Нидерланд территорияһында б. э. т. унда күсеп ултырған тубанттар, канинефаттар һәм фриздар тип аталған боронғо герман ҡәбиләләре йәшәгән. Эбурон һәм менапиялар кеүек кельт ҡәбиләләре илдең көньяғында йәшәгән. Фриз герман ҡәбиләләре тевтон тармаҡтарының береһе була, улар Нидерланд территорияһына яҡынса б. э. т. I мең йыллыҡ уртаһында килә. Рим колонизацияһы башында илгә шулай уҡ батава һәм токсандраның гермен ҡәбиләләре килә. Рим империяһы дәүерендә хәҙерге Нидерландтың көньяҡ өлөшө римлеләр тарафынан оккупациялана һәм Белгика (Gallia Belgica) провинцияһының өлөшө була, ә һуңғараҡ Түбәнге Германия (Germania Inferior) провинцияһы була.
Урта быуаттарҙа Түбәнге илдәр (яҡынса хәҙерге Бельгия һәм Нидерланд) үҙҙәренә Рим империяһы составына ингән төрлө графлыҡтар, герцоглыҡтар һәм епархиялар составынд була. Улар XVI быуатта Габсбургтар хакимлығы аҫтында бер дәүләткә берләшә. Кальвинизм таралғандан һуң, контрреформация барлыҡҡа килә, ул илде тарҡата. Кальвинизм таралғандан һуң, илдә тарҡалышҡа нигеҙ һалған Контрреформация башлана. Испан короле Филипп II дәүләтте үҙәкләштерергә маташҡанлыҡтан, Вильгельм I Оранский етәкслегендә испан хакимлығына ҡаршы ихтилалға килтерә. 1581 йылдың 26 июлендә илдең бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, башҡа дәүләттәр тарафынан тик һикһән йыллыҡ һуғыштан һуң ғына (1568—1648) рәсми таныла. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш йылдарында Нидерландтың «алтын быуаты», бөтә XVII быуатта дауам иткән иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше осоро башлана.
Беренсе донъя һуғышы барышында Нидерланд нейтралитет һаҡлай, әммә Икенсе донъя һуғышы ваҡытында биш йыл дауамында Германия оккупацияһы аҫтында була. Германия баҫып инеүе барышында Роттердам бомбаға тотола, ҡала үҙәге тулыһынса емерелә. Оккупация ваҡытында 104 000 һолланд йәһүде Холокост ҡорбаны була (бөтә һолланд йәһүдтәренең етмеш проценттан артығы).
Һуғыштан һуң ил тиҙ тергеҙелә, быға Америка Ҡушма Штаттарының Маршалл планы булышлыҡ итә. Шуның арҡаһында Нидерланд милли иҡтисадын тиҙ тергеҙә һәм иҡтисади үҫеш ала, элекке колониялар Индонезия һәм Суринам дәүләт бойондороҡһоҙлоғон ала. Индонезиянан, Төркиәнән, Марокконан, Суринамдан һәм Антиль утрауҙарынан күпләп иммиграциялау һөҙөмтәһендә, Нидерланд күп мәҙәниәтле һәм ҙур ҡатлам мосолман халыҡлы ил булып китә.
Алтмышынсы һәм етмешенсе йылдарҙа ҙур социаль һәм мәҙәни үҙгәрештәр булып үтә. Католиктар һәм протестанттар бер-береһе менән аралаша башлай, һәм халыҡ ҡатламдары араһында тормош кимәле һәм белем кимәле артыу менән, һиҙелерек кәмей. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың иҡтисади хоҡуҡтары күпкә киңәйә, һәм улар предприятиеларҙа һәм хөкүмәттә йышыраҡ юғары урындар биләй башлай. Шулай уҡ уларға пассив һайлау хоҡуғы йәки һайланыу хоҡуғы бирелә. Хөкүмәт иҡтисади үҫеш менән генәшөғөлләнмәй, шулай уҡ тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса ла хәстәрлек күрә. Халыҡ киң социаль хоҡуҡтарға эйә; пенсиялар, эшһеҙлек һәм инвалидлыҡ буйынса пособиелар донъяла иң юғарыларҙан.
1957 йылдың 25 мартында Нидерланд Европа Берлеген ойоштороусыларҙың береһе була һәм артабан Европа интеграцияһы өсөн күп эшләй. Әммә 2005 йылдың июнендә Европа Конституцияһы буйынса референдумда Нидерланд халҡының яртыһынан күберәге уға ҡаршы тауыш бирә. Илдең гульдендан евроға күсеүе буйынса референдум үткәреүҙе тыйыу ҙа негатив планда роль уйнай. Шулай итеп, Нидерланд Франциянан һуң, Европа берлегенең берҙәм конституцияһын кире ҡағыусы икенсе ил була.
2002 йылдың 22 июленән 2010 йылдың 14 октябренә тиклем Христиан-демократик саҡырыу лидеры Ян-Петер Балкененде премьер-министр була. 2007 йылдың 22 февралендә ул үҙенең дүртенсе министрҙар кабинетын — Христиан-демократик саҡырыу коалицияһын, Хеҙмәт һәм Христиандар союзы кесе партияһын ойоштора (парламентта 6 урын). Хөкүмәттә — Балкененде урынбаҫарҙары Хеҙмәт партияһы лидеры Ваутер Бос һәм Христиандар союзы лидеры Андре Раувут.
2010 йылдың 20 февралендә Ян-Петер Балкененденың дүртенсе министрҙар кабинеты коалиция ағзаларының Афғанстанда террорсылыҡҡа ҡаршы операцияла Нидерланд ғәскәрҙәренең ҡатнашыуы уңайынан фекер айырымлыҡтары арҡаһында тарҡала. Хеҙмәт партияһы лидеры Ваутер Бос бөтә Нидерланд ғәскәрҙәрен Афғанстандан тиҙ арала сығарыу өсөн сығыш яһаһа, коалиция партияһы лидеры Ян-Петер Балкененде Афғанстанда мандатты тағы бер йылға оҙайтыуға ныҡыша (мандаттың срогы 2010 йылдың авгусында сыҡҡан). 2010 йылдың февралендә Афғанстанда 1900 Нидерланд һалдаты була. Яңы һайлауҙар тәғәйенләнә.
2010 йылдың 9 июнендә парламент һайлауҙарында етәксе партия 41 депутатлыҡ мандатынан 20-һен юғалта, ә иң яҡшы һөҙөмтәләргә либераль Азатлыҡ һәм демократия өсөн халыҡ партияһы һәм левоцентристик Хеҙмәт партияһы, Азатлыҡ партияһы өлгәшә. 2010 йылдың 14 октябрендә Нидерландтың яңы премьер-министры Азатлыҡ һәм демократия өсөн халыҡ партияһы лидеры Марк Рютте һайлана. Азатлыҡ партияһы етәксе коалицияға инә. Етәксе коалиция партиялары Икенсе палатала 150 урындан 76 депутатлыҡ мандатына, беренсе палатала 75 урындан 37 депутатлыҡ мандатына эйә була.
2012 йылдың 23 апрелендә Рютте королева Беатриксҡа отставкаға сығыу тураһында ғариза бирә. Рютте яғынан бының сәбәбе оппозиция менән 2013 йылғы бюджет һәм финанс көрсөгөнән сығыуҙа мөмкин булған саралар темаһына уңышһыҙ һөйләшеүҙәр тора. Башлыса, шундай сараларҙың береһе дәүләт сығымдарын 16 миллиард евроға ҡыҫҡартыу булған. 2012 йылдың сентябрендә үткән ваҡытынан алда парламент һайлауҙарынан һуң Рютте Азатлыҡ һәм демократия халыҡ партияһының һәм Хеҙмәт партияһының коалиция хөкүмәтен ойоштора.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Нидерланд — Европаның иң тығыҙ ултырған иле (әгәр бер нисә бәләкәй илдәрҙе иҫәпкә алмағанда). Ил территорияһында йылғалар селтәре йыш, унда урынлашҡан Рейн, Маас, Шельда йылғалары тамағы киң суднолар йөрөшлө дельта барлыҡҡа килтерә. Йылғалар мул һыулы һәм уларҙың үҙәндәре йыш ҡына һыу ташыу ҡурҡынысына сәбәп булып тора. Был йылғалар алып килгән тупраҡтарҙан дельталар һәм киң яҫы уйпатлыҡтар барлыҡҡа килгән. Нидерланд рельефын башлыса яр буйҙары уйһыулыҡтары тәшкил итә, көньяҡ-көнсығышта ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтар бар, шулай уҡ ярайһы уҡ ҙур территориялар диңгеҙ территориялары иҫәбенә үҫә. территорияның яртыһы диңгеҙ кимәленән түбәндә ята, тик Нидерландтың көньяғында урын 30 м һәм унан юғарыраҡҡа күтәрелә. Уйһыулыҡтарҙың күп өлөшө Төньяҡ Һолландия, Көньяҡ Һолландия һәм Флеволанд провинцияларында. Ташҡындар барлыҡҡа килтергән дюндарҙан яр буйы һыҙаты хасил булған. Улар артынан диңгеҙҙән яулап алынған польдерҙар тип аталған ерҙәр килә, уларҙы диңгеҙ һыуҙарынан дюндар һәм дамбалар һаҡлай. Ғөмүмән, тупраҡ күбеһенся көлһыу, әммә Тҡньяҡ диңгеҙ менән йәнәшәлә уңдырышлы ләм тупраҡ бар, ә йылғаларҙың үҙәндәре — аллювиаль-болонло. Ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн тулыһынса тиерлек ҡулланылған польдерҙар башлыса балсыҡ һәм торфтарҙан тора. Илдең көньяҡ һәм көнсығыш райондарында ҡомло тупраҡ таралған, уларҙы ҙур һөрөнтө ерҙәр биләй. Урыны менән арса ташландыҡтары (тәпәш үләндәр менән бәләкәй ҡыуаҡлыҡтар) һәм ҡарағай-имән-бук урмандары һаҡланған. Көньяҡ Лимбургтың яйлаһы эол сығышлы һары тупраҡ менән ҡапланған. Бында игенселектең нигеҙен тәшкил иткән уңдырышлы балсыҡһыл тупраҡ күп. Нидерландтың күпселек ҡырағай йәнлектәре кеше йәшәгән урындарҙан ҡыҫырыҡлап сығарылған. Шуға ҡарамаҫтан илдә ҡоштар, бигерәк тә һыу ҡоштары күп. Йәнлектәрҙең күп кенә һирәк төрҙәре милли парктарҙа һәм ҡурсаулыҡтарҙа һаҡлана. Ерҙең 21,96 % һөрөү өсөн ҡулланыла. Илдең юғары нөктәһе — Валсерберг, ул көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан, ә иң түбәне — Заудпластполдер (диңгеҙ кимәленән ).
Нидерланд Төньяҡ диңгеҙ менән йыуыла (451 км). Германия (577 км) һәм Бельгия (450 км) менән сиктәш. Майҙаны — 41,5 мең км². Баш ҡалаһы — Амстердам.
Климаты
Климаты уртаса, диңгеҙле, эҫе булмаған йәй һәм ярайһы уҡ йылы ҡыш хас. Июлдә уртаса температура +16…+17 °C, ғинуарҙа — яҡынса +2 °C яр буйында һәм континент эсендә саҡ ҡына һалҡыныраҡ. Һауа температураһының максимумы (+38,6 °C) 1944 йылдың 23 авгусында Варнсвелдта, абсолют минимумы (−27,4 °C) 1942 йылдың 27 ғинуарында Винтерсвейкта теркәлгән. Ҡыш көнсығыш Европанан антициклондар ингәндә һауа температураһы 0 °C түбән төшә, ҡар яуа, ә күлдәр боҙ менән ҡаплана. Йыл эсендә уртаса 650 алып 750 тиклем яуым-төшөм яуһа ла, һирәк кенә көн ямғырһыҙ була. Томандар йыш, ҡышын ҡайһы берҙә ҡар яуа.
Дәүләт ҡоролошо
Нидерланд ун ике провинцияға бүленә (һуңғы Флеволанд провинцияһы 1986 йылда киптерелгән территорияла төҙөлгән). Нидерланд составында шулай уҡ Кариб диңгеҙенең өс айырым общинаһы урынлашҡан: Бонайре, Саба һәм Синт-Эстатиус. Провинцияларҙың вәкәләтле органдары — провинциаль штаттар (Provinciale Staten), провинцияларҙың башҡарма органдары — штат депутаттары (Gedeputeerde Staten), улар король комиссарынан (Commissaris van de Koning) һәм депутаттарҙан тора, общинаның вәкәләтле органдары — община советтары (Gemeenteraad), башҡарма орган — бургомистр һәм советниктар коллегияһы (College van burgemeester en wethouders), ул бургомистрҙан һәм советниктан тора. Нидерланд Короллеге Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Нидерланд Короллеге — Конституцион монархия. Урындағы хакимиәттең-общинаның төп берәмлектәре — 2020 йылға улырҙың һаны 355.
Башҡарма власть
Нидерланд короле (королева) — илдең иң юғары вазифаһы. Король (королева) хөкүмәтте тәғәйенләү, парламентты эштән бушатыу хоҡуғына эйә.
Суд власы
Нидерланд Короллеге юғары суды.
Закондар сығарыу власы
Генераль штаттар — Нидерланд Короллегенең юғары закондар сығарыу органы.
Халҡы
Халҡы — 16,9 млн кеше (2012): голландтар (80,8 %), немецтар (2,4 %), индонезиялылар (2,4 %) һ.б. Рәсми тел — нидерланд. Диндарҙарҙың күпселеге — католиктар (30 %) һәм протестанттар (21 %).
2021 йылдың 15 ноябренә ҡарата илдең халҡы һаны 17 582 208 кеше тәшкил итә Халыҡ ҙаны буйынса илдәр исемлегендә Нидерланд 66-е местосы урында тора. Европаның башҡа илдәре менән сағыштырғанда Нидерланд халҡы һуңғы быуат ярымда тиҙ үҫешә: 1850 йылда 3 миллион кеше, 1900 йылда — 5 миллион, 1950 йылда — 10 миллион, 1991 йылда — 15 миллион, 2002 йылда — 16 миллион һәм 2017 йылда — 17 миллион Сағыштырыу өсөн: Бельгия халҡы шул уҡ осорҙа арта яҡынса ике тапҡыр арта: 1850 йылда 4,5 миллиондан алып 2000 йылда 10 миллионға тиклем кеше.
2020 йылға ҡарата мәғлүмәттәр буйынса км² майҙанлы территорияһы менән, Нидерландта халыҡ тығыҙлығы буйынса һәр квадрат километрға 517 кеше тәшкил итә. Шулай итеп, Нидерланд халыҡ тығыҙлығы буйынса донъяла 15-се дәүләт булып тора. Бигерәк тә көнбайыш өс провинцияла халыҡ күп ултырған: Төньяҡ Голландия, Көньяҡ Голландия һәм Утрехт (уртаса халыҡ тығыҙлығы 1000 чел./км² һәм күберәк; максималь күрһәткестәр урбанизацияланған райондарҙа билдәләнә — 2000 кеше/км² ашыу). Нигеҙҙә, ошоға, шулай уҡ үҫешкән иҡтисады һәм халыҡтың юғары килеме кимәле арҡаһында, Нидерланд иң үҫешкән транспорт һәм мәғлүмәттәр инфраструктураһы булып тора. Халыҡ-ара электр бәйләнеше союзы мәғлүмәттәр буйынса 2020 йылға ҡарата, илдә 16 383 879 интернет-ҡулланыусылар иҫәпләнә, был илдең барлыҡ халҡының яҡынса 95,4 процентын тәшкил итә, ош күрһәткес буйынса Нидерланд Европа берлегендә Дания — 97,9 %, Мальта — 97,2 %, Литва — 96,8 % һәм Эстония — 96,3 % илдәренән ҡалыша дүртенсе урында тора. .
Нидерландта халыҡтың ике ҙур төркөмө — һолландтар һәм фриздар йәшәй, шулай уҡ иммигранттарҙың күп булмаған һаны бар. The World Factbook мәғлүмәттәренә ярашлы 2018 йылға ҡарата этник составы: 76,9 % — голландтар, 6,4 % — Европа берлеге ағзаһының башҡа илдәре граждандары, 2,4 % — төрөктәр, 2,3 % — мароккандар, 2,1 % — индонезиялылар, 2,1 % — немецтар, 2 % — суринамдар, 1 % — поляктар, 4,8 % — башҡа этник төркөмдәр 2021 йылға ҡарата халыҡтың этник составы: 75,36 % — голландтар һәм фриздар, 2,42 % — төрөктәр һәм курдтар, 2,37 % — мароккандар һәм бәрбәрҙәр, 2,05 % — суринамдар, 2,02 % — индонезиялылар һәм молуккандар, 1,98 % — немецтар, 1,2 % — поляктар, 0,75 % — кюрасао, 0,7 % — бельгиялылар, 11,15 % — башҡа этник төркөмдәр Илдең башҡа ҙур ҡалаларында (Амстердам, Гаага, Роттердам һәм Утрехт) иммигранттар һаны арта. 2020 йылдың 1 ғинуарына ҡарата иммигранттар һәм уларҙың нәҫелдәре Нидерланд халҡының 24,2 % тәшкил иткән, әммә был өлөш эре ҡалаларҙа юғарыраҡ. Дүрт эре ҡалала бергә иммигрантар һәм уларҙың нәҫелдәре халыҡтың 51,8 % тәшкил итә. Амстердамда иммигранттар һәм уларҙың нәҫелдәре халыҡтың 55,6 % тәшкил итә. Гаагала, Роттердамда һәм Утрехта был күрһәткес ярашлы 55,6 %, 52,3 % һәм 36,1 % тәшкил итә 2019 йылға ҡарата халыҡтың дин тотоу буйынса составы: 20,1 % — католиктар, 14,8 % — протестанттар, 5,0 % — мосолмандар, 5,9 % — башҡа дин кешеләре (индуистар, буддистар, йәһүдтәрҙе индереп), 54,1 — дин тотмай. 2020 йылға ҡарата The World Factbook мәғлүмәттәре буйынса Нидерланд халҡының уртаса йәше 42,8 йәш (донъяла 32-се урын), шул иҫәптән ир-атар өсөн 41,6 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 44 йәш Нидерланд халҡы донъяла иң оҙон һанала: ир-аттарҙың уртаса оҙонлоғо — 182,5 см, ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 168,7 см.
Иҡтисады
Өҫтөнлөктәре: юғары квалификациялы һәм күп телле эшсе көсө. Бик яҡшы инфраструктура. Юғары һалымдар һәм социаль страхрвкалау түләүҙәре менән ҡыйбатлы социаль система. Дәүләт килемдәренең өстән бер өлөшө социаль түләүҙәргә китә. Эш хаҡына юғары сығымдар. Түбән инфляция — 2017 йылдың авгусына был күрһәткес 1,3 % тәшкил иткән. Эшһеҙлек кимәле 2017 йылдың авгусына ҡарата 4,7 %. 2017 йылға ҡарата уртаса эш хаҡы Нидерландта €2855 тәшкил итә ($3207.06, брутто) һәм €2152 айына ($2417.33, нетто). Нидерланд хөкүмәте уртаса коллектив килешелгән эш хаҡтары үҙгәреү сәбәпле минималь эш хаҡын йылына ике тапҡыр 1 ғинуарҙа һәм 1 июлдә коррекциялай. 2020 йылдың 1 ғинуарынан айына минималь эш хаҡы 21 йәштән өлкәнерәктәр өсөн 1653,60 евро (брутто) һәм 1523 евро (нетто) тәшкил итә. .
Йомшаҡ яҡтары: Ҡартайыусы халыҡ.
Нидерланд заманса юғары үҫешкән постиндустриаль иҡтисадҡа эйә. Мөһим тармаҡтары: Нидерланд — иҡтисад планда юғары үҫешкән ил. Хеҙмәт күрһәтеү өлкәһенә тулайым эске продукттың 73 % тура килә, сәнәғәт һәм төҙөлөшкә — 24,5 %, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡҡа — 2,5 %. Хеҙмәт күрһәтеү иң мөһим секторҙары араһында: транспорт һәм элемтә, кредит-финанс системаһы, ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре (НИОКР), мәғариф, халыҡ-ара туризм, эш күрһәтеү комплексы өҫтөнлөк итә.
Ауыр индустрия — нефть эшкәртеү, химия производствоһы, ҡара металлургия һәм машиналар төҙөү — яр буйы райондарында, бигерәк тә Роттердамда, шулай уҡ Эймейденда, Дордрехтта, Арнемда һәм Неймегенда тупланған. Бөтә был ҡалалар суднолар йөрөүсе йылғалар йәки каналдарҙа урынлашҡан. Диңгеҙ яры буйында ел энергетикаһы фермалары урынлашҡан. Шулай уҡ сыр, шоколад, тәмәке, джин эсемлеге, һыра етештереү үҫешкән. Ҙур булмаған масштабҡа эйә булмаһа ла Амстердамда алмаз эшкәртеү билдәле тармаҡ булып тора.
Нидерландта штаб-фатирҙар һәм Royal Dutch Shell, Unilever, Royal Philips Electronics кеүек трансмилли һәм Европа комапнияларының етештереү ҡеүәттәре урынлашҡан.
Экспорт: химия сәнәғәте продукцияһы, ит, парник йәшелсәләре, сәскәселек продукттары, тәбиғи газ, металдан әйберҙәр Илдең төп сауҙа партнёрҙары: Германия, Бельгия, Бөйөк Британия, Франция.
Файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу сәнәғәте
Нидерланд нефть сығарыу сәнәғәтендә тәбиғи газ сығарыу мөһим әһәмиәткә эйә. Торба үткәргестәр буйлар газ Гронингендан бөтә ил буйлап һәм экспортҡа тарала. Был файҙалы ҡаҙылма запастары буйынса Нидерланд Көнбайыш Европала беренсе урында тора һәм сығарыу күрһәткесе буйынса 3,1 % — донъяла алтынсы урында тора. 1975 йылға тиклем Лимбург провинцияһында күмер сығарғандар. Хенгело һәм Делфзейл ҡалалаларында йылына 4 млн тонна күләм менән тоҙ шахталары эшләй. Тәбиғи газ запастары 2017 йылға ҡарата 1615 млрд м³ тәшкил итә. . Континенталь шельфтың Голландия өлөшөндә нефть сығарыу бара. Шулай уҡ балсыҡ та бар.
Транспорт
Яҫы рельефы автомобиль юлдары үҫеше өсөн уңайлы шарттар булдыра, әммә йылға һәм каналдарҙың күп һаны юл төҙөлөшө өсөн билдәле ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Дәүләттең бәләкәй майҙаны тураһында бер сиктән икенсе сиккә 3-4 сәғәт эсендә барып етеү факты раҫлай.
Тимер юлының дөйөм оҙонлоғо 2753 км тәшкил итә (шуларҙан электрлаштырылғандары — 2000 км ашыу).
Автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 138641 км тәшкил итә, шуларҙан автомагистралдәрҙең оҙонлоғо — 2756 км.
Суднолар йөрөй алырлыҡ (50 тоннаға тиклем ауырлыҡта) йылға һәм каналдарҙың дөйөм оҙонлоғо 6237 км тәшкил итә.
Илдең иҡтисадында шулай уҡ диңгеҙ судносылығы ла мөһим роль уйнай. Роттердам йөк ташыу әйләнеше буйынса донъяла иң ҙур диңгеҙ порттарының береһе булып тора. Нидерланд Европа йөк ағымының ҙур өлөшөн башҡара. KLM авиакомпанияһы күп халыҡ-ара маршруттарҙы хеҙмәтләндерә.
Нидерланж хөкүмәте экологик хәлде яҡшыртыу маҡсаттарында юлдарҙа автомобиль тығындары менән көрәшә. Күп кенә эре ҡалаларҙа юлдарҙағы тығындар тирә-яҡтың бысраныуына сәбәп була, шундай зыяндың тирә -яҡ мөхит өсөн өлөшө дөйөм һандың 50 % тәшкил итә.
Ауыл хужалығы
Территоряһының күләменә ҡарамаҫтан, Нидерланд донъяла аҙыҡ-түлек экспортлау буйынса, АҠШ-тан ҡалыша икенсе урында, һәм Европа берлегендә беренсе урында тора. 2016 йылда ауыл хужалығы экспорты 2015 йылдағы 90 млрд урынына 94 млрд евро тәшкил итә. Әлеге мәлгә агросәнәғәт секторына илдең дөйөм экспортының 22 %тура килә. Ил башлыса йәшелсә, емеш-еләк, һөт аҙыҡтары, ит һәм эшкәртеү продукттары, сәскәләр экспортлай. Голланд ауыл хужалығы материалдарына һорау артыуҙы билдәләп китергә мөмкин (энергетик эффектив теплицалар, GPS һәм пилотһыҙ осоу аппараттары ярҙамында игенселектең аныҡ системалары, культураларҙы климат үҙгәреүҙәренә һәм ауырыуҙырға ҡаршы тотороҡло яһаған яңы асыштар).
Һөрөнтө ер биләмәләре. 2015 йылға ҡарата, яҡынса 31 % ауыл хужалығы ерҙәрен һөнөтө ерҙәр биләй, 24 % — көтөүлектәр һәм 11 % урмандар менән ҡапланған. Нидерландта ерҙе ентекләп ҡарайҙар, бынан тыш индерелгән минераль ашламалар күләме буйынса ил 2005 йылда донъяла беренсе урында тора. Ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һуғарыла торған ерҙең майҙаны 5650 км² тәшкил итә (2003 йылға ҡарата). Үҫемлекселек. Илдең ҡайһы бер райондарында (Амстердам районында) сәскәселек өҫтөнлөк итә. Шулай уҡ картуф, шәкәр сөгөлдөрө һәм иген культуралары һ.б. үҫтерелә. Экспорттың мөһим өлөшө — юғары сифатлы парник һәм консерваланған йәшелсәләр.
Малсылыҡ. Европала аҡ май етештереү буйынса бишенсе урында һәм сыр етештереү буйынса дүртенсе урында тора. Бигерәк тә көтөүселек малсылығы таралған, польдерҙарҙа 4,5 млн баш эре мөгөҙлө мал көтөлә (Европа берлегенең 3,5 %). 2005 йылда һөтсөлөк көтөүе 1,4 млн башҡа яҡын булған (1980 йылдар уртаһында 2,5 млн баш булған), көтөүлектең продуктивлылығы бик ҙур — уртаса һауым йылына 9 мең литрҙан артыҡ тәшкил итә. Һуңғы йылдарҙа Нидерланд хөкүмәте фосфат етештереүҙе һәм уларҙың тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон кәметеү өсөн һөт малын кәметеү буйынса саралар ҡабул итә. Ауыл хужалығы министры Мартин ван Дамм һүҙҙәре буйынса мал һанын кәметеү буйынса дәүләт планында 60 ммал бөтөрөләсәк, уларҙың 31 500 инде һуйылған. Был саралар Нидерландтың Европа союзы санкциялаған мал аҙығы фосфаттарына лимиты бөткәндән һуң ҡабул ителгән.
Теплица хужалығы. Теплица хужалығына бүлеп бирелгән майҙандар буйынса Нидерланд донъяла беренсе урында тора. 1994 йылдан 2005 йылға тиклем теплицалар майҙаны 13 алып 15 мең га тиклем арта, теплицалар ғәҙәттә урындағы тәбиғи газ менән йылытыла. Ябыҡ грунттың 60 % сәскәселеккә бүлеп бирелгән.
Ҡораллы көстәре һәм махсус хеҙмәттәр
Нидерландтың Ҡораллы көстәре дүрт ғәскәр төрөнән тора: Бөтә ғәскәр төрҙәренең баш командующийы Нидерланд короле Виллем-Александр. Король Хәрби-диңгеҙ кәстәре командующийы һәм Бенилюкс Адмиралы — генерал-лейтенант Роб Веркерк. Оборона министры — Анк Бейлевелд.
Мәҙәниәт һәм фән
Нидерландта күп билдәле рәссамдар йәшәгән һәм эшләгән. XVI быуатта Иероним Босх үҙ әҫәрҙәрен ижад иткән. XVII быуатта Рембрандт ван Рейн, Ян Вермеер, Ян Стейн һ.б. кеүек оҫталар йәшәгән. XIX һәм XX быуаттарҙа Винсент Ван Гог һәм Пит Мондриан кеүек рәссамдар билдәле була. Морис Корнелис Эшер рәссамк-график кеүек билдәле. Виллем де Конинг Роттердамда белем ала, һәм һуңғараҡ Америка рәссамы булып китә. Хан ван Меегерен классик картиналарҙың күсермәләре менән дан алған.
Нидерландта философтар Эразм Роттердамский һәм Спиноза йәшәгән, унда Декарттың бөтә төп эштәре эшләнә. Ғалим Христиан Гюйгенс Сатурндың юлдашы Титанды аса һәм маятниклы сәғәт уйлап сығара.
Нидерландтың «алтын быуаты» шулай уҡ әҙәбиәттең үҫешенә килтерә, билдәле яҙыусылар Йоост ван ден Вондел һәм Питер Корнелисзон Хофт була. XIX быуатта Мультатули (Эдуард Доувес Деккер) Нидерланд колонияларында аборигендар менән насар мөғәләм итеүҙәре тураһында яҙа. XX быуаттың мөһим яҙыусылары Харри Мюлиш, Ян Волкерс, Симон Вестдейк, Герард Реве, Виллем Фредерик Херманс һәм Сейс Нотебоом була. Анна Франк үҙенең билдәле «Анна Франк көндәлеге» китабын яҙа, ул уның нацистар лагерында вафатынан һуң баҫылып сыға һәм нидерланд теленән бөтә төп телдәргә тәржемә ителә.
20 быуатта Нидерланд сәнғәте, шул уҡ ваҡытта традицион реализмдан тулыһынса баш тартмай экспенименталь характерҙа була. 1950 йылдарҙа шиғриәткә ҡыҙыҡһыныу уяна. Виллем Фредерик Херманс, Герард Реве, Харри Мюлиш кеүек яҙыусыларҙың әҫәрҙәрендә тормоштоң дисгармоник яҡтарын һүрәтләү реалистик традициялар менән үрелеп бара. Һынлы сәнғәттә һәм скульптурала бөтә заманса йүнәлештәр күрһәтелгән, улар араһында 1950 йылдарҙа айырыусы Карел Аппел кеүек мастер етәкселегендә «Кобра» төркөмө айырылып тора. Музыкала халыҡ-ара танылыуҙы композитор Виллем Пейпер яулай. Бөтә эре ҡалаларҙа яҡшы симфоник оркестрҙар бар, уларҙан айырыуса билдәлеләре Амстердам һәм Гаага король оркестрҙары. Нидерланд балеты — Европала иң яҡшыһы.
Нидерландтың билдәле кинорежиссёрҙары араһында — Йос Стеллинг һәм Пауль Верхувен. Актёрҙар араһында айырыуса Рутгер Хауэр, ә актрисалар араһында — Сильвия Кристел һәм Фамке Янссен билдәле. Шулай уҡ бөтә донъяға Pestilence, The Gathering, Ayreon, Within Temptation, Delain, Exivious һәм Epica метал-төркөмдәр, Shocking Blue һәм Focus рок төркөмдәр билдәле. Бынан тыш, Нидерланд бөтә донъяға билдәле булған Tiësto, Hardwell, Armin van Buuren, Dannic, Ferry Corsten, Afrojack, Sander van Doorn, Laidback Luke, Mitch Crown, Sidney Samson, Martin Garrix саунд продюсерҙар һәм диджейҙар менән дан тота.
Спорты
Нидерландта иң популяр спорт төрө булып футбол тора. Уның тураһында мәғлүмәттәр 1865 йылдан башлана. Өҫтәүенә Нидерландтың иң боронғо футбол клубы булып 1879 йылда ойошторолған «Конинклейке ХФК» футбол клубы тора. Артабан 1889 йылда Гаагала «Футбол һәм атлетиканың Нидерланд союзы» ойоштороу тора. Нидерландтың футбол буйынса йыйылма командаһы донъяла даими иң көслө егерме иҫәбенә инә. Ярайһы уҡ көслө кимәлдә халыҡ-ара аренала футбол буйынса Нидерландтың ҡатын-ҡыҙҙар командаһы сығыш яһай. Баш тренер Сарина Вигман етәкселегендә команда футбол буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында 2017 йылғы Европа чемпионатында еңеү яулай. Ил территорияһында 2000 йылғы Европа чемпионаты һәм футбол буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында 2017 йылғы Европа чемпионаттары кеүек әһәмиәтле футбол турнирҙары үтә.
Ҡышҡы спорт төрҙәре араһында Нидерланд халҡы өсөн конькаиҙа шыуыу спорты айырым урын алып тора. Был спорт төрөнөң тарихы тамырҙары менән бик тәрәнгә китә. Я. К. Номендың «1697-1698 һәм 1716—1717 йылдарҙа Нидерландта Петр I булыуы яҙмаларында» голландтар традицион конькиҙа шыуған һәм уларға килгән моквитяндарҙы өйрәткән. Нидерландтың конькиҙа йүгереүселәре күп иң абруйлы турнирҙарҙа еңеү яулай һәм донъяла иң көслөләре булып һанала.
Шулай уҡ илдә спорт көрәштәре киң популярлыҡ яулай. Бигерәк тә кикбоксинг, сават, тай боксы, карате, дзюдо ныҡ үҫешкән. Нидерландтың тай боксы һәм кикбоксинг мәктәбен йыш ҡына «тай боксының икенсе йорто» тип атайҙар. Нидерландта уйлап сығарылған билдәле спорт төрҙәре — корфбол һәм польсстокферспринхен. Олимпия уйындарында һәм донъя чемпионаттарында Нидерланд спортсылары илдең халҡына ҡарата күп һанлы миҙалдар яулай. Нидерландтан меңәрләгән көйәрмәндәре, футбол буйынса милли йыйылма уйынсылары кейгән ҡыҙғылт һары кейемдәр кейеп, сит илдәрҙәге ярыштарға бара. Халыҡ араһында шулай уҡ бейсбол, теннис, велосипед спорты, үлән хоккейы, волейбол, гандбол һәм гольф ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
Амстердамда IX Олимпия уйындары үтә (1928).
Архитектураһы
Нидерланд архитектураһы донъя архитектураһы үҫешенә байтаҡ йоғонто яһай. XVI быуатта ул шул ваҡыттағы Европаның бөтә стилдәренән ныҡ айырыла. Айырым стиль кальвинизмға хас булған француз һәм испан һарайҙарындағы ҡупшылыҡ һәм йыһаздарына ҡапма-ҡаршы булған «һаранлыҡ һәм уртасалыҡ» нигеҙендә эшләнгән. XVII юыуат голланд архитектураһының вәкилдәре — Ливен де Кей һәм Хендрик де Кейсер була. Голландия архитектураһы үҫешендә үҙенең эҙен Һуңғы Яңырыу (Ренессанс) ҡалдыра. Йоғонтоһо, үҫеше уның XVII быуат аҙағына тура килә, ул шул тиклем ҙур була, хатта «голланд бароккоһы» (голландский классицизм) тигән әйтем әйләнешкә инә. Хөкүмәт биналарының, банктарҙың һәм мануфактураларҙың фасадтары ошо стилдә биҙәлә. Был осорҙағы иң билдәле архитекторҙар Якоб ван Кампен һәм и Питер Пост була. XIX быуат голланда арихитектураһы стилендә классицизм, шулай уҡ төрлө ағымдар (миҫалға — неоготика) өҫтөнлөк итә. Был осорға Рейксмюсеум, Утрехт университеты, Амстердамдың үҙәк вокзалы кеүек билдәле ҡоролмалар төҙөлөшө тура килә. Был ваҡыттың билдәле архитекторҙары Эжен Гюгель һәм Петрус Кёйперс була. XIX аҙағына — XX быуат башына голланд архитектруаһының классицизмдан модернға һәм конструктивизмға күсеше тура килә. Петрус Барлахе, Кёйперстың уҡыусыһы, хаҡлы рәүештә заманса Нидерланд архитектураһының нигеҙ һалыусыһы булып иҫәпләнә.