cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Радик (исем)
Билдәле кешеләр
Гәрәев Радик Арыҫлан улы (23 март 1956 йыл— 29 октябрь 1996 йыл) — башҡорт опера һәм эстрада йырсыһы (баритон), музыка-йәмәғәт эшмәкәре. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, шул иҫәптән 1990—1995 йылдарҙа театр директоры, бер үк ваҡытта 1991—1995 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) халыҡ артисы. Халыҡ-ара сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты.
Юлъяҡшин Радик Мөхәрләм улы, ижади псевдонимы Elvin Grey (17 май 1989 йыл) — Рәсәйҙә танылыу алған йәш башҡорт йырсыһы, рус, башҡорт һәм татар телдәрендә сығыш яһай. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2017).
Вәлмөхәмәтов Радик Сәфәрғәле улы (12 февраль 1966 йыл) — йырсы. 2003 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының «Йәдкәр» фольклор ансамбле солисы, 2005 йылдан — «Ихлас» эстрада төркөмө етәксеһе, 2007 йылдан «Эстрада легендалары» ретро-төркөмө вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011), күп кенә халыҡ-ара һәм республика йыр конкурстары лауреаты.
Богданов Радик Ғарифулла улы (22 июль 1939 йыл — 22 сентябрь 2009 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1965—1967 йылдарҙа Балтас, 1967—1978 йылдарҙа Дәүләкән район үҙәк дауаханаларының баш табибы. 1989—1991 йылдарҙа СССР Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы.
Зәйнуллин Радик Әнүәр улы (2 апрель 1961 йыл) — ғалим-химик-органик. 1983 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Химия институты ғилми хеҙмәткәре; 1990 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1998—2006 йылдарҙа аспирантура бүлеге мөдире, 2007 йылдан — сифат бүлеге начальнигы. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011)
Мөлөков Радик Рафиҡ улы (2 май 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы, наноматериалдар физикаһы һәм механикаһы өлкәһендә белгес, Рәсәй Фәндәр академияһының Металдарҙың үтә үҙлелеге проблемаһы институты директоры (2006 йылдан алып), Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (2016).
Батыршин Радик Ирек улы (28 июль 1968 йыл, Өфө) — Рәсәй журналисы, МТРК «Мир» рәйесе. Филология фәндәре кандидаты.
Бохәрмәтов Радик Мазһар улы — (12 апрель 1958 йыл) — 2009—2011 йылдарҙа Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы.
Сибәғәтов Радик Ғәли улы (29 май 1934 йыл — 6 май 2005 йыл) — тел белгесе. Филология фәндәре докторы (1988), профессор (1990). Башҡортостан (1993) һәм Татарстан Республикаларының (2004) атҡаҙанған фән эшмәкәре, РФ‑тың почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002).
Әзербайжан музыкаһы
Халыҡ музыкаһы
Халыҡ музыкаһының ҙур өлөшөн ғаилә-көнкүреш йырҙары — туй һәм матәм-ерләү (йуг, агы, мәрсиә) йырҙары — тәшкил итә. Әзербайжан халыҡ музыкаһының жанрҙары күп төрлө — йыр, бейеү, ашуғ ижады, муғам. Ҡатын-ҡыҙ бейеүҙәре — баҫалҡы, һығылмалы, лирик (Вагзалы, Оҙондара), ир-ат бейеүҙәре — йылдам, уларҙа таһыллылыҡ һәм көс-ғәйрәт сағыла (Газахы, Ғайтағы, Хан чабаны). Халыҡ бейеүҙәренең күпселеге — яңғыҙ бейеү, парлы һәм күмәк башҡарыла торғандары ла бар (халай, яллы, йорду-йорду, жәнги).
Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы (5 март (иҫке ст. 21 февраль) 1905 йыл — 5 декабрь 1954 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, 1935 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.
Әзербайжан музыкаһы
Халыҡ музыкаһы
Әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары ла күп төрлө. Айырыуса киң таралған тынлы ҡоралдар — түтәк, балабан, зурна; ҡыллы-сиртеү ҡоралдары — тар, саз (төрҙәре: дшүрә-саз, бөйүк-саз, голтух-саз), уд, канон; ҡыллы-һыҙғыслы ҡоралдар — кәмәнчә; һуҡма ҡоралдар — дәф (шөңгөр), нағара, ғоша-нағара. Әзербайжан тарын (11 ҡыллы) XIX быуатта йәшәгән әзербайжан конструктор музыканты Садыхжан сығарған, уға «Тар атаһы» тигән ҡушамат та бирелгән. 1932 йылдың 1 майында композитор Үзәйер Ғаджибәков С. Рөстәмов исемендәге беренсе ноталы әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары оркестрын төҙөй, ә 2000 йылдың ғинуарында Әзербайжан дәүләт филармонияһы эргәһендә Әзербайжан дәүләт халыҡ ҡоралдары оркестры ойошторола. 2012 йылдың 5 декабрендә әзербайжан тар сәнғәте ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.
Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
Шәхес культы, тоталитар режим осоронда нахаҡҡа хөкөм ителеп, күп йылдар буйы михнәт һәм ғазап сигеп йәшәргә дусар ителеүгә ҡарамаҫтан, үтә ауыр шарттарҙа ул башҡорт әҙәбиәтендә иң яҡшы ҡаҙаныштарыбыҙҙың береһе тип баһаланырҙай аҫыл әҫәр — «Ырғыҙ» романын тамамлай һәм шуның менән ил алдында оло ихтирам яулай. Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында М. Аҡмулла, Ш. Бабич, Мөхәммәтша Буранғолов һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән бөйөк әҙиптәр һәм бөйөк шәхестәр менән бер рәттә тора.
Һәҙиә Дәүләтшинаның киң билдәле әҫәрҙәре: «Ырғыҙ» (1942—1952 йй.), «Айбикә» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Мораҙым».
Биографияһы
1905 йылдың 5 мартында Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенең (хәҙерге Һамар өлкәһе ) Хәсән ауылында тыуған.
1920 йылдарҙа Һамар губернаһы Николаевск өйәҙе Диңгеҙбай ауылында уҡытыусы булып эшләй.
1921 йылда Һамар татар-башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә. 1924—1925 йылдарҙа Педагогия институты рабфагында уҡый.
1932 йылда Редакторҙар әҙерләү буйынса Мәскәү институтында белем ала.
1934 йылда 1-се СССР яҙыусыларҙың съезында делегат булып ҡатнаша.
1935 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.
1936 йылда Минск ҡалаһында үткән яҙыусыларҙың 3-сө Пленумында ҡатнаша. Өфө ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың ғәҙәттән тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.
1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.
1937—1942 йылдарҙа Мордовиялағы Темников лагерҙарында ултыра.
1954 йылдың 5 декабрендә — Бөрө ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.
1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде
Әзербайжан музыкаһы
Халыҡ музыкаһы
Әзербайжан профессиональ музыкаһында муғам мөһим жанр һанала.
Муғам
Муғам — шымартылған форма сиктәренә индерелгән монодиялы циклик композиция, төп үҙенсәлеге тотороҡло (ҡануни) һәм ирекле (импровизациялы) башланғыстарҙың органик синтезынан хасил. Муғамдарға күп тауышлылыҡ элементтары хас. Әзербайжанда муғам ғәҙәттә сазсылар триоһы (тарсы, кәмәнчәсе, шөңгөрсө) оҙатыуында башҡарыла, ҡайһы берҙә муғам йырлаусы үҙе шөңгөр ҡаға. Муғам речитатив рәүешендәге импровизациянан тора. Муғам йырлау материалды һәм форманы белеү йәһәтенән дә, виртуозлыҡ һәм техника йәһәтенән дә әҙерлек талап итә. Муғамдың телмәр өлөшө ғәҙәттә Яҡын һәм Урта Көнсығыштың билдәле шағирҙарының лирик ғәзәлдәренә нигеҙләнә.
2008 йылда ЮНЕСКО әзербайжан муғамын «кешелектең ауыҙ-тел һәм матди булмаған мираҫы шедеврҙары» иҫәбенә индерә.
Ашуғ музыкаһы
Ауыҙ-тел традицияһы профессиональ сәнғәтенә ашуғтарҙың музыкаль-шиғри ижады ла («ашҡ» — мөхәббәт тигәндән) инә.
Әзербайжанда озандар (йәки шуара, дәдә, яншағ) ашуғтарҙың элгәрҙәре булған. «Ашуғ» атамаһы Кавказ аръяғында XVI—XVII быуаттарҙа барлыҡҡа килгән. Ашуғ йырҙы үҙе сазда уйнап башҡара. Айырыуса таралған жанрҙары: дастан (героик-эпик хикәйәт), дәйишмә (ярыш), устаднамә (нәсихәт йырҙары), ғәзәлләмә (маҡтау йырҙары), шикәстә, мисри (лирик йырҙар).
1928 йылда Баҡыла ашуғтарҙың беренсе республика съезы була. 2009 йылда әзербайжан ашуғ сәнғәте искусство ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫының репрезентатив исемлегенә индерелә.
Классик музыка
XIX быуат аҙағынан Әзербайжанға Европа, айырыуса рус музыкаль мәҙәниәте йылдам үтеп инә. Баҡыла симфоник оркестр, хосуси опера труппаһы, Рус музыкаль йәмғиәтенең филиалы ойошторола. ХХ быуат башында скрипка, фортепиано өсөн әҫәрҙәр барлыҡҡа килә. Лютеран сиркәүенә орган ҡуйылғас, уны үҙләштереү башлана. Орган өсөн тәүге әҫәрҙәр йыйынтығын Хәйәм Мирзазадә яҙа.
Опера сәнғәте
Әзербайжан опера сәнғәтенә композитор Үзәйер Ғаджибәков нигеҙ һала, ул 1907 йылда Фүзулиҙың «Ләйлә менән Мәжнүн» поэмаһы буйынса шул уҡ исемдә опера яҙа. Ул муғам-опера жанрына нигеҙ һала. Был жанр үҙендә нота менән яҙылған музыканы (хорҙар, бейеүҙәр) композитор биргән текст нигеҙендәге яңғыҙ йырлы импровизация — муғам менән ҡатнаштыра. Ғаджибәковтың «Аршин мал алан» опереттаһы Әзербайжан опера сәнғәтенең сираттағы ҙур ҡаҙанышы була. Р. М. Глиэр Әзербайжан театры өсөн «Шаһсенем» операһын (1927 й. пост.; 2-се ред. 1934 й. пост.) яҙа, был әҫәр әзербайжан музыкаһын ҡатмарлы профессиональ бурыстарҙы хәл итеүгә әҙерләй. Классик музыкаль-сәхнә формаларындағы тәүге әзербайжан операһы "Нәргиз"де композитор М. Магомаев яҙа (1935), был әҫәр Әзербайжанда 1920-се йылдарҙа булған революцион ваҡиғаларҙы сағылдыра. Композитор Фикрәт Әмиров Джафар Джаббарлы драмаһы буйынса шул уҡ исемдәге «Севиль» операһын (1953) ижад итә, был әҫәр беренсе милли лирик-психологик опера була.
Симфоник музыка
А.Зәйналланың «Фрагменттар» сюитаһы (1931) әзербайжан симфоник музыкаһының беренсе өлгөһө тип ҡарала. Симфония жанры Әзербайжанда 1920-30-сы йылдарҙа тыуа (М. Магомаев, А. Зәйналлы) һәм 40-сы йылдар уртаһынан 60-сы йылдарға тиклемге осорҙа сәскә ата. Республиканың композиторлыҡ мәктәбе башында Ҡара Ҡараев тора, уның ижады милли һыҙаттарҙы заманса музыканың стиль үҙенсәлектәре менән яраштыра, әзербайжан музыкаһын донъя музыка сәнғәте майҙанына алып сыға. Ҡараевтың ике киҫәкле 1-се симфонияһы (1943) драматик һәм лирик образдарҙың киҫкен контрастары менән айырылып тора. Фашизмды еңеү айҡанлы яҙылған биш киҫәкле 2-се симфонияһында (1946) әзербайжан музыкаһы традициялары классицизм традициялары менән үрелгән (4-се киҫәктәге тасуири пассакалия муғам тибындағы тематизмға нигеҙләнгән). Ҡара Ҡараев «Ләйлә менән Мәжнүн» тигән симфоник поэманы, «Ете гүзәл» симфоник сюитаһын һәм ошо уҡ исемле операны ижад итә, был әҫәре ижадының сағыу үре тип һанала.
Фикрәт Әмировҡа жанрлы-лирик симфонизм, романтик патетика (халыҡ музыка ҡоралдары оркестры менән фортепиано өсөн концерт, авторҙашы А. Бабаев, 1946; «Низами» ҡыллы симфонияһы, 1947; «Әзербайжан» сюитаһы, 1950) хас.
Хамелеон-төҫөн үҙгәртеүсән кеҫәртке (хикәйә)
Хикәйә болгар, венгр, немец, поляк, серб-хорват, фин һәм чех телдәренә Чехов тере саҡта тәржемәләнә. Рәсәйҙә «Хамелеон» хикәйәһе төп дөйөм белем биреү  программаһына  индерелгән.
Хикәйә 1971 йылда совет телефильма «Эти разные, разные, разные лица…» телефильмының киҫәге булып экранлаштырылған. 2009 йылда хикәйә мотивтары буйынса ҡыҫҡа метражлы «Очумелов» тигән анимациялы фильм төшөрөлә.
Әзербайжан музыкаһы
Популяр музыка
Йырсылар Шәфҡәт Мамедова менән Бүл-Бүл хәҙерге заман милли вокаль оҫталыҡ мәктәбенә нигеҙ һала.
Хамелеон-төҫөн үҙгәртеүсән кеҫәртке (хикәйә)
Сюжет
Полиция надзирателе Очумелов баҙар майҙанында барған ваҡиғаның шаһиты була. Алтын эштәр оҫтаһы Хрюкин баҙарҙағы халыҡҡа ҡанаған бармағын күрһәтеп, хужаһыҙ бурҙай көсөгө тешләне, мин хәҙер был яралы бармағым төҙәлгәнсе бер ни ҙә эшләй алмаясаҡмын, эттең хужаһын яуапҡа тарттырырға кәрәк, тип ярһый. Халыҡ эттең кемдеке булыуын асыҡлаған саҡта Очумелов бер нисә тапҡыр Хрюкиндың һүҙҙәрен, эттең кемдеке булыуына ҡарап, берсә яҡлай, берсә кире ҡаға.
Әзербайжан музыкаһы
Әзербайжан поп-музыкаһы
Әзербайжан 2008 йылғы Евровидениела сығыш яһағандан һуң, илдең поп-музыкаһы яңы кимәлгә күтәрелә. 2009 йылда Әзербайжан был конкурста өсөнсө, киләһе йылына бишенсе урынды ала. Эл менән Никки 2011 йылғы Евровидениела «Running Scared» тигән йыр менән беренсе урынды яулай.
Мәйхана
Мәйхана — халыҡ музыкаль-прэтик ижад йүнәлеше — һығылмалы шиғри-ритмик музыкаль жанр.
Симфо-рок-муғам
Композитор Эльдар Мансуров «Баһрамнамә» тигән музыкаль проектты ҡуя, унда яңы музыкаль синтез — симфо-рок-муғам — ғәмәлләшә. Шулай уҡ Эльдар Мансуров Әзербайжанда — «Ете гүзәл» рок-операһын яҙған тәүге композитор.
Әзербайжан халыҡ йыры
Халыҡ йырының жанрҙары төрлө (йола, көнкүреш, лирик, тарихи, хеҙмәт, шаян һ.б.). Ул 6/8, 3/4, 2/4 такт үлсәмдәренә буйһонған бай метроритмика менән айырылып тора. Синкопалар киң ҡулланыла; вокаль көйҙәрҙе үҫтереүҙең типик алымы — таяныс тондарҙы уратып көйләү ҡулланыла; шулай уҡ яңғыҙ башҡарыу өҫтөнлөк ала, һирәгерәк хор (унисонлы) башҡарыуы осрай. Йырҙарҙың мелодикаһына һәр ваҡыт тиерлек түбәнәйеүсән хәрәкәт, төп көйҙөң вариантлы үҫтерелеүе хас.
1927 йылда композитор һәм дирижер М. Магомаев редакцияһында Үзәйер Ғаджибәков яҙған һәм эшкәрткән тәүге «Әзербайжан төрки халыҡ йырҙары» йыйынтығы сыға. Был йыйынтыҡ Әзербайжанда музыкаль фольклористикаға башланғыс һала.
Йырҙар һәм романстар
Тәүге әзербайжан масса йырҙары Ғаджибәков һәм Магомаев тарафынан 1920—1930-сы йылдарҙа яҙыла, ә 1950-се йылдарҙан был жанр башҡа авторҙарҙың ижадында ла ныҡлы урын ала. Фортепиано өсөн үҙенең «Балалар сюитаһы» менән композитор Асаф Зәйналла әзербайжан балалар музыкаһына нигеҙ һала. Ул шулай уҡ тәүге милли романстар авторы була, ә Үзәйер Ғаджибәков, көнсығыш шиғриәт формаларына таянып, романс-ғәзәл тигән яңы жанр сығара. Тәүфиҡ Күлиевтың йыр ижадында халыҡ музыкаһының һәм совет лирик йырының лад-интонация үҙенсәлектәре ҡушыла.
Бысҡы үлән
Бысҡы үлән  — һыу һылыуҡасы һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Ябай, йәки алоэ һымаҡ бысҡы үләне билдәле, Европаның уртаса өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Көнбайыш Себерҙә таралған. Күлдә, быуала, ҡылыла, һаҙлыҡта үҫә; һыуҙың һайығыуына сәбәпсе өйкөмдәр барлыҡҡа килтерә. Башҡортостандың Урал алды зоналарының урман һәм урман‑дала зоналарында һәм Башҡортостандың Урал аръяғы дала зонаһында осрай. Мал аҙығы үҫемлеге.
Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ ике өйлө, 15—45 см бейеклектәге үлән. Үҫентеһе ҡыҫҡа, йәйелеүсе, һыу аҫтында. Япрағы ныҡ, ҡуйы тамыр алды розеткаларында урынлашҡан, ултырма теҙелешле, ҡылыс формаһында (сәскә атҡандан һуң һыуға бата), төбөндә — улаҡлы, ситтәре — ҡаты сәнскәкле тешле. Сәскә һабы ялпаҡ, япраҡһыҙ, япрағынан ҡыҫҡараҡ; сәскәһе эре (диам. яҡынса 2,5 см), аҡ, өс таж япраҡлы; 12 һеркәлекле ата сәскәләр оҙон сәскә һабында урынлашҡан, инә — емешлекле, ултырма теҙелешле, яңғыҙ. Июлдә сәскә ата. Емеше йомортҡа формаһында, алты ҡырлы, июлдә өлгөрә. Башлыса вегетатив юл менән үрсей.
Сасыксай
Сасыксай (Кум-Сай) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кокпектысай йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алой гөлө
Алой гөлө (Ало́э, Aloe) — япраҡ һәм һабаҡтары дымға бай булған, ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр төрөнән күп йыллыҡ, йыл буйы йәшел төҫөн юғалтмаған үлән үҫемлек. Уның тыуған яғы коньяҡ Африка. Унда алой 3-4 м бейеклегендеге ағас рәүешендә үҫә. Башҡортостанда торлаҡ шарттарында үҫтерелә. Бик һирәк ҡыҙғылт-һары сәскә ата, емеше цилинд рәүешендәге ҡапты хәтерләтә.
Һаҡмар районы
Һаҡмар районы(Cакмарский район) — Ырымбур өлкәһе районы.
География
Һаҡмар районы өлкәһенең үҙәгендә урынлашҡан. Ырымбур, Переволоцк, Октябрьский, Төйлөгән һәм Һарыҡташ райондары менән сиктәш. Майҙан — 2061 км².
Районда Һайылмыш, Һаҡмар,Юшатыр йылғалары аға.
Тарих
1740 йылдын 25 августта Һаҡмар районында 1739-1740 йылдағы Башҡорт ихтилалы ҡатнашыусылары язалап үлтерелә (Василий Урусов етәкселегегдә). 1740 йылдын 17 сентябрендә Һаҡмар ҡаласығында (Һаҡмар районы үҙәге) 170 кеше язалап үлтерелә.
Халыҡ
Милли состав (2010): урыҫтар — 65,7%, татарҙар — 20,6%, Ҡаҙаҡтар — 5,8%, украиндар — 2,8%.
Татар Ҡарғалы ауылы
1956 йылда Советтар Союзына Һиндстан хөкүмәте рәйесе Джавахарлал Неру килә, һәм ул Татар Ҡарғалыһы күреп килергә теләүен әйтә. Ҡарғалы сауҙагәрҙәре Көнбайыш кешеләренән беренселәрҙән булып Һиндстанға Тянь-Шань тауҙары аша, серле тау һуҡмаҡтары менән барып етәләр.
Ауыл үҙәгендә ҙур Гостиный двор (күмәртә сауҙа үҙәге) була. Урта Азиянан каруандар Ырынбурҙың уҙып, туп-тура бында һатыу итергә килә.
1897 йылда Ҡарғалыла 13 мең кеше йәшәй. Халыҡ күбеһенсә һөнәрселек менән шөғөлләнә. Ауылда етештереү 20, 20 тирмән була. 1917 йылда халыҡ һаны 17 меңгә етә.
Каргалы кешеләре Көньяҡ Уралда 38 татар ауылынана нигеҙ һала. Юғары һәм Түбән Себенле, Стәрлебаш районында Йәшергән, Айдарали һәм Түбәнге Ибрай.
Ретуня
Ретуня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Остречина йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Русенька
Русенька — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Снопа йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Андакулиха
Андакулиха — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Беренсе май (Мәләүез районы)
Беренсе май (Первомайская) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 764 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Северушка
Северушка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/Еділ/1804/693/529 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, инештән Ревда ҡалаһына тиклем, Ревда йылғаһын һәм Ново-Мариинск һыуһаҡлағысынан сыҡҡан йылғаны индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рабинович Михаил Исакович
Рабинович Михаил Исакович (23 август 1940 йыл — 9 ғинуар 2021 йыл) — театр режиссёры һәм педагог. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрының художество етәксеһе.
Биографияһы
Михаил Исакович Рабинович 1940 йылдың 23 авгусында Өфөлә тыуған.
1999 йылда «Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәтендәге ҡаҙаныштары өсөн» түш билдәһенә лайыҡ була. .
1971—1976 — Б. В. Щукин исемендәге Театр институтының режиссёрлыҡ бүлегендә уҡый.
1976 йылдан 1983 йылға тиклем — Дағстан АССР-ының баш ҡалаһы Махачҡалалағы М. Горький исемендәге Дағстан рус драма театры режиссёры.
1981—1983 йылдарҙа М. Горький исемендәге рус драма театрында баш режиссёр вазифаһын башҡара, Махачҡала.
1980 йылда СССР театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы була.
Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (22 ноябрь, 1999 йыл). 2015 йылда Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы — Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнә.
1998 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрының художество етәксеһе.
Святогорский Изге Успенский монастыры (Пушкинские Горы)
Святогорский Изге-Успенский монастыры — Рәсәй Федерацияһының Псков өлкәһе православие ирҙәр монастыры. Монастырь Пушкинские Горы ҡасабаһында тора. Монастырҙың төп изге ҡомартҡыһы — Богородица Одигитрияның иконаһы. Риүәйәттәр буйынса, ул яҡынса 1566 йылда көтөүсе Тимофей тарафынан Воронич (хәҙерге А. С. Пушкин музей-ҡурсаулығы составындағы Воронич ҡаласығы) ҡалаһы янындағы убаларҙың береһендә табылған.
Тарих
1569 йылда монастырь батша Иван Грозный әмере буйынса Рус батшалығы сиктәрендәге форпост сифатында нигеҙләнә. Синичий (артабан Изге ) тауҙағы Богородицаның «Умиление» һәм «Одигитрия» иконалары хөрмәтенә төҙөлә. Псков наместниғы кенәз Юрий Токмаков сиркәүгә нигеҙ һала. XVI быуат аҙағында сиркәү польша короле Стефан баторийҙың ғәскәре тарафынан ныҡ зыян күрә.
XVI быуатта монастырь янында Тоболенец слободаһы барлыҡҡа килә (исеме яҡындағы күл исеменән алынған), XVIII быуат башында Святые Горы (Изге Тау тип атала, ә 1925 йылдан алып — Пушкинские Горы). Xviii быуатта монастырь оборона әһәмиәтен юғалта. Монастырь эргәһендә йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән, уларға бик күп сауҙагәрҙәр һәм ябай халыҡ йәлеп ителгән. Святогорский монастырында киң билдәле урыҫ шағиры Александр Пушкин ерләнгән (Ганнибал-Пушкиндар кәшәнәһендә ерләнгән 1837 йылда). Монастырь синод бойороғо менән 1899 йылдың 19 мартында шағирҙың тыуыуына йөҙ йыл тулыу хөрмәтенә өсөнсө кластан икенсе класлы монастырь тип үҙгәртелә класс монастыры штаты.
1924 йылда большевиктар тарафынан Святогорский ирҙәр монастыры ябыла.
Бөйөк Ватан һуғышында монастырь биналарының ҡайһы берҙәре емерелә.
1949 йылда монастырь ҡоролмалары өлөштәре тергеҙелә һәм 1992 йылға тиклем  А. С. Пушкиндың Дәүләт мемориаль музей-ҡурсаулығының административ һәм экспозициялар өлөшө итеп файҙаланыла.
1992 йылда Святогорский Изге Успенский монастыры (Пушкинские Горы) Рус православие сиркәүенә кире ҡайтарыла. 2007 йылда монастырҙа барлығы 28 монах йәшәй.
Святогорский Изге Успенский монастыры (Пушкинские Горы) А. С. Пушкиндың Дәүләт музей-ҡурсаулығы составында һаҡлана.
Үтәгән (Борай районы)
Үтәгән (Утяганово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 135 кеше. Почта индексы — 452965, ОКАТО коды — 80218837004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Таҡмаҡ
Таҡмаҡ — халыҡ ижадының иң киң таралған жанрҙарының береһе. Уны яңғыҙ ҙа, күмәкләп тә башҡарып була. Таҡмаҡтар, ғәҙәттә, 6—8, 7—8, 8—7 үлсәменә ҡоролоп, бейеү ритмына тура килеп тора. Башҡорт фольклорында исемле һәм исемһеҙ таҡмаҡтар бар.
Волков Николай Иванович
Волков Николай Иванович (25 май 1924 йыл — 24 октябрь 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкы пулемётсыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Николай Иванович Волков 1924 йылдың 25 майында Башҡорт АССР‑ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Ҡананикольский ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Башланғыс мәктәпте тамамлай, артабан колхозда эшләй. 1942 йылдың авгусында Башҡорт АССР-ы Йылайыр район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә алына һәм Бөйөк Ватан һуғышы фронтына ебәрелә. 1945 йылдың ғинуарына гвардия сержанты Николай Волков 1-сы уҡсылар ротаһы станоклы пулемёт расчетының беренсе номеры була (175-се гвардия уҡсылар полкы 58-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 5-се гвардия армияһы 1-се Украина фронты). Одра йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 23 ғинуарында Волков ротаһында беренсе булып Оппельндан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Одра йылғаһын аша сыға һәм йылғаның көнбайыш ярындағы плацдармды баҫып алыуҙа, тотоп тороуҙа һәм киңәйтеүҙә әүҙем ҡатнаша. Шул һуғыштарҙа Волков шәхсән ике танкты яндыра һәм күп дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 10 апрелендәге Указы менән немец илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия сержанты Николай Волковҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (8882) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыш тамамланғандан һуң Волков демобилизациялана. Тыуған иленә ҡайта, колхозда хисапсы, һуңынан дауаханала завхоз булып эшләй. 1960 йылдан Магнитогорск ҡалаһында йәшәй. 1983 йылдың 24 октябрендә вафат була, Магнитогорск ҡалаһында ерләнгән.
Шулай уҡ 3-сө дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Волков хөрмәтенә Магнитогорскиҙа урам һәм мәктәп аталған.
Семибратская
Семибратская — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кизникей йылғаһының һул ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сареда (Оло Горносталь ҡушылдығы)
Сарёда — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Горносталья йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Сибилей-Сё
Сибилей-Сё — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хе-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әйүп (нәби)
Әйүп (أيوب) — ислам пәйғәмбәре (нәби). Бәни Исраил халҡына ебәрелгән. Библиялағы Иов менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндә Аллаһ дингә ышанмаусыларға нәсихәт итеп үҙенә тоғро һәм уға таянған кешеләргә ахыр сиктә ярҙам итә икәнен күрһәткән миҫалдар менән иҫкә алына.
Тарихы
Аллаһы тәғәлә уны һынарға теләп, байлығынан, балаларынан яҙҙыра, 18 йыл буйы ауыр сиргә дусар була. Иблис уның сире йоғошло тип хәбәр таратҡас, уны хатта ҡаланан ҡыуалар. Тик ҡатыны ғына уны ташламай, һаман тәрбиәләй, дауалай.
Пәйғәмбәр ауырыуы тағы ла киҫкенләшкән көндәрҙең береһендә Аллаһыға һауыҡтырыуҙы һорап мөрәжәғәт итә:. Аллаһ уның үтенесен ҡабул итә һәм уға сабырлығы һәм бөтә бәхетһеҙлектәре алдында түҙемлеге өсөн йомарт бүләкләйәсәге тураһында хәбәр менән Ябраил фәрештәне ебәрә. Ябраилдың бойороғо буйынса, Әйүп аяҡ типкән урында шишмә ағып сыҡға. Шуны эсеп, Әйүп һауығып китә. Аллаһ Әйүпкә һаулығын, байлығын, балаларын ҡайтарған.
Ҡөрьәндә бик аныҡ булмаған бойороҡ бар: «Ҡулыңа шәлкемде ал да, шуның менән һуҡ, һәм гонаһ ҡылма!». Был бер мәл Аллаһтың Әйүпкә ярҙам итәсәгенә шик белдергән үҙ ҡатынын язаға тарттырыу вәғәҙәһен үтәү бойороғо тип аңлатыла. Ибн Ҡасирға ярашлы, Әйүп ҡатынына асыуланған һәм Аллаһ уны һауыҡтырһа, уға йөҙ тапҡыр ҡамсы менән һуғам, тип ант иткән. Һәм сирҙән ҡотолғас, антын башҡара алмай, сөнки ҡатыны ошо йылдар буйына уны тәрбиәләгән һәм мәрхәмәтле булған. Аллаһ уға йөҙ сыбыҡ шәлкеме алырға һәм шуның менән бер тапҡыр еңелсә һуғырға ҡуша. Шулай итеп, ант боҙолмай.
Аллаһ уға мөғжизәләр ҡылыу һәләте лә бирә.
Әйүп 254 йыл йәшәгән.
Әйүп исеме менән Сүриәлә, Фәләстиндә, Мысырҙа һәм Урта Азияла бер нисә топоним бәйле. Әйүп доғаларын мосолмандар ауырыуҙарҙан һаҡлаусы итеп ҡуллана.
Решетиха (Лойка ҡушылдығы)
Решетиха  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лойка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәрғәлиев Фәрит Рәшит улы
Йәрғәлиев Фәрит Рәшит улы (16 июль 1952 йыл — 12 июль 2020 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002).
Биографияһы
Фәрит (Борис) Рәшит улы Йәрғәлиев 1952 йылдың 16 июлендә Башҡорт АССР-ының Сибай ҡалаһында тыуған.
Һынлы сәнғәткә Новосибирскиҙа Халыҡ рәсем студияһында (1978—1984), Новосибирск художество училищеһының сәнәғәт графикаһы бүлегендә (1984—1988; педагогтары А. С. Чернобровцев, В. М. Гранкин) уҡый.
1970—1988 йылдарҙа Новосибирскиҙа художество оҫтаханаһында йәшәй һәм эшләй, 1988−2002 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында эшләй. Станокта башҡарылған рәсем сәнғәте һәм графика техникаһында эшләй.
«Һары бейә» художество төркөмө (1990—1993), 2002 йылдан алып «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Силәбе сәнғәт музейында, Новосибирск картиналар галереяһында, Мари Иле Республикаһының дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Йошкар-Ола), Калиниград өлкә картиналар галереяһында, «Янғантау» картиналар галереяһында (Башҡортостан Республикаһының Салауат районы, «Янғантау» шифаханаһы), «Сити-Арт» галереяһында (Нью-Йорк, АҠШ), «Инвит» галереяһында (Төньяҡ Уэльс) һәм «Маджасс-Рифей» галереяһында (Лондон; икеһе лә — Бөйөк Британия), Түбәнге Саксония фән һәм мәҙәниәт министрлығы галереяһы (Һанновер, Германия), Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә (Австрия, Әзербайжан, Бөйөк Британия, Германия, Һиндостан, АҠШ, Төркиә, Үзбәкстан, Швейцария, Япония) шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
Йәрғәлиев Фәрит Рәшит улы 1980 йылдан алып республика, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара, график, зона, төбәк, сит ил һәм төркөм менән күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1992, 1995, 1997, 1999, 2000, 2002, 2009), Силәбелә (1992, 2011—2012), Башҡортостан Республикаһының Салауат районында (2000) үтә.
Палмилья (коммуна)
Палмилья (Palmilla) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Кольчагуа провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 2088 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 237,3 км². Халыҡ һаны — 11596 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 48,87 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 76 км көньяҡ-көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 35 км көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Андрусова
Андрусова — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Анбуй
Анбуй (Андуй) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шола йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Дон Кихот (роман)
Дон Кихот — испан яҙыусыһы Мигель де Сервантестың (1547—1616) әҫәргә исем биргән геройҙың мажаралары хаҡындағы донъяла киң билдәлелек алған романы. Тулы исеме — «Хәйләкәр идальго Дон Кихот Ламанчский», урыҫса «Хитроу́мный ида́льго Дон Кихо́т Лама́нчский» испанса «El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha»). Ике томда баҫыла, уларҙың беренсеһе 1605 йылда, икенсеһе — 1615 йылда донъя күрә. Әҫәр рыцарь романдарына пародия ителеп уйланылған була. Һуңынан ул Европаның бөтә телдәренә тәржемә ителә һәм бөгөнгәсә иң популяр китаптарҙың береһе булып ҡала килә. 2002 йылда «Дон Кихот» донъя әҙәбиәтенең иң яҡшы романы булып таныла.
Тарихы
Был китабын яҙырға Сервантесты«Интерлюдии романсов» романы дәртләндерә. Унда күп рыцарь романдарын уҡығандан һуң аҡылдан яҙған фермер мыҫҡыллап һүрәтләнгән була: бахыр фермер ҡатынын ташлап ҡалдыра һәм лонъя буйлап сәйәхәткә сығып китә. Сервантестың геройы Дон Кихот та нәҡ шулай эшләй, тик ул буйҙаҡ була. Сюжеттың төптә ятҡан мәғәнәһе шулай уҡ испан драматургы, шағир һәм яҙыусы Лопе де Вегаға ла ишаралай: ул да, үҙенең күп һанлы автобиографик мөхәббәт әҫәрҙәрен яҙғандан һуң, ғаиләһен ҡалдыра ла флотҡа хеҙмәткә юллана.
Мортаза (исем)
Мортаза — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Мортаза башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. һайлап алынған, яҡшы мәғәнәһен аңлата.
Билдәле кешеләр
Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы (7 февраль 1934 йыл) — Советтар Союзының һәм Рәсәйҙең хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (12 декабрь 1993 — 15 июль 2010)
Фамилияла
Шулай уҡ Мортазин фамилияһы мәҡәләһен ҡарағыҙ. Мортазин Муса Лот улы (20 февраль 1891 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, дәүләт һәм хәрби эшмәкәр. Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе (1921—1922), Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы командиры (1919—1920). Комбриг (1935). Сәйәси золом ҡорбаны.
Мортазин Дауыт Лот улы (1893 йыл — 1926 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының эскадрон командиры (1920). Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе.
Мортазин Владислав Львович (1963 йыл) — органсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
Мортазин Ибраһим Ғаззали улы (? — 1920 йыл) — (? — 1920) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһының 28-се полкы командиры (1920).
Мортазин Ҡамса Дәүләтбай улы (1966 йыл) — башҡорт ғалимы, Башҡортостандың һәм Силәбе өлкәһенең йәмәғәт эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир, филология фәндәре кандидаты (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Мортазин Рәүеф Әхмәт улы (1910 йыл — 1994 йыл) — башҡорт музыка сәнғәтендә беренсе симфония яҙған күренекле композитор, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1957), Салауат Юлаев премияһы лауреаты (1989).
Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы (1941 йыл —2016 йыл) — математик, физика‑математика фәндәре докторы (1994), профессор (1995).
Мортазин Һарун Фәүәрис улы (1893 йыл — ?) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы (1883 йыл — 1937 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Мортазин Әхәт Мотаһар улы (1959 йыл — 2018 йыл) — журналист. Башҡортостан Республикаһының халыҡ һәм атҡаҙанған артисы.
Мортазин-Иманский Вәлиулла Ғәйназар улы (1885 йыл — 1937 йыл) — Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең халыҡ артисы.
Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы (1926 йыл) — БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1973), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983).
Ауылдар
Иҫке Мортаза (Старая Муртаза) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
Яңы Мортаза (Новая Муртаза) — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районындағы ауыл.
Сареда (Оло Мутной ҡушылдығы)
Сарёда — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мутная йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петров (Мәләүез районы)
Петров (Петровский) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 453877, ОКАТО коды — 80241805003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лоҡман (дәғүәтсе)
Лоҡман, Лүҡмәән (لقمان; беҙҙең эраға тиклем XI быуат ), — исламда хаҡ тәҡүә тип хөрмәт ителгән боронғо аҡыл эйәһе («хәким»). Ҡөрьәндең 34 аяттан торған 31-се сүрәһе Лоҡман исеме менән аталған һәм Мәккәлә «Саффат» сүрәһенән һуң иңгән. Ҡөрьән буйынса, Лоҡман бер Аллалыҡты төшөнгән аҡыл эйәһе булған.
Тормош юлы
Лоҡмандың сығышы тураһында ышаныслы мәғлүмәттәр юҡ. Бер риүәйәттәр буйынса, ул үҙенең хужаһынан Исраил кешеһе азат иткән эфиоп ҡоло булған. Башҡаларҙың әйтеүенсә, ул Суданда (Омдурман) балта оҫтаһы һәм тегенсе булған.
Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндең 31-се сүрәһендә Аллаһ Лоҡманға тәрән аҡыл бүләк итте, тиелә. Улына өгөт-нәсихәттәрендә ул ҡөҙрәтле Аллаһҡа ышанырға һәм Уға ширк тотмаҫҡа, доға ҡылырға, гонаһтан ситтә торорға, яҙмыш һынауҙарына түҙергә, тәкәббер һәм маҡтансыҡ булмаҫҡа васыят итә. Лоҡман улына атлағанда ла, телмәрҙә лә баҫалҡы булырға васыят итә, сөнки «иң йәмһеҙ тауыш — әлбиттә, ишәк тауышы».
Ҡөрьән тәфсирселәре йыш ҡына Лоҡманды Библиялағы Валаам тип таный. Ҡайһы берәүҙәр уны пәйғәмбәрҙәргә индерә, әммә күпселеге уны хаҡ тәҡүә (сәлих) тип һанай. Ислам әҙәбиәтендә Лоҡман исеменә бәйле күп аҡыллы һүҙҙәр һәм әйтемдәр билдәле. Һуңғы урта быуаттарҙа Лоҡманды Эзоп менән тиңләйҙәр, мәҫәлдәр авторы тип иҫәпләп, уны йәмһеҙ ҡара ҡол тип һүрәтләйҙәр.
Бик күп ғәрәп йолаларының килеп сығыуы уға бәйле һанала.
Версияларҙың береһе буйынса, Лоҡман Дауыт пәйғәмбәр заманында йәшәгән, уның менән осрашҡан, унда уҡыған. Диндең төрлө аспекттарын ул шул тиклем яҡшы белгән, шуға күрә Дауыт уны хатта судья итеп тәғәйенләгән.
Мәҙәниәттә
Лоҡман образына (Луқмон) Алишер Навои ҙа мөрәжәғәт итә. Уныңса был аҡыл эйәһе, фани донъя данын ҡалдырып, харабаларҙа төпләнә һәм әҙ генә менән ҡәнәғәт булып йәшәй. Аҡыл эйәһе Лоҡман образы төрлө халыҡ риүәйәттәрендә, атап әйткәндә, афған риүәйәттәрендә лә осрай.
Өмөтбай (исем)
Өмөтбай (исем) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Һынташты
Географияһы
Һынташты йылғаһы Силәбе өлкәһе, Ҡаҙағстан биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 1418 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 152 км.
Өмөтбай (исем)
Этимологияһы
Өмөтбай — фарсы һәм башҡорт һүҙҙәре ҡушып яһалған исем, өмөт итеп көтөп алған бала тигәнде аңлата. Исемдән Өмөтбаев фамилияһы барлыҡҡа килгән
Һынташты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Өмөтбай (исем)
Билдәле кешеләр
Өмөтбай Мырҙашев — башҡорт нәҫеле Өмөтбаевтарҙың нәҫеленә нигеҙ һалыусыһы — 1683 йылда ул батшанан Йомран Табын улусы ерҙәренә «владельный грамота» ала. Үҙенең улусының аманаты була.
Һынташты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге Һынташ һүҙенән алынған. Һынташ — таштан яһалған боронғо һын, мәжүсилек осоронда табыныу, ҡорбан салыу урыны булған. Һынташҡа оҡшаш ҡаялы урындарҙы ла шулай атау киң таралған, Башҡортостанда ундай топонимдар күп.
Өмөтбай (исем)
Билдәле кешеләр
Өмөтбай Көҫәпҡолов (1764 йыл — 1831 йыл) — Юрматы ырыуы Аҙнай түбәһе Көҫәпҡол ауылының (хәҙер Ишембай ҡалаһы составына ингән) йорт старшинаһы. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында баш күтәреүселәр отряды командиры Көҫәпҡол Азатбаевтың өлкән улы.
Фамилия
Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы (21 август 1841 йыл — 28 июнь 1907 йыл) — башҡорт мəғрифəтсе-шағиры, тәржемәсе, филолог, тарихсы, этнограф, йəмəғəт эшмəкəре, публицист.
Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы (7 апрель 1924 йыл — 24 август 1997 йыл) — совет партия-дәүләт эшмәкәре, ғалим-иҡтисады, яҙыусы.
Өмөтбаев Вил Ғайса улы (18 февраль 1938 йыл — 12 декабрь 2020 йыл) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2003).
Ауылдар
Өмөтбай (Уметбаево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 643 кеше
Өмөтбай (Уметбаево) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 32 кеше
Өмөтбай (Уметбаево; башҡа атамалары Ҡалмаҡ; Яхъя) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 113 кеше булған
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы — мемориаль музей, Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы. https://www.youtube.com/watch?v=09enFnMVduU
Книн һарайы
Книн һарайы (Kninska tvrđava, йәки Книн ҡәлғәһе) — Хорватияның иң бейек тауы Динара (Динар) янында һәм Сава йылғаһы ҡушылдығы Крка йылғаһы башында урынлашҡан һарай. Был ҙурлығы буйынса Европалағы икенсе ҡәлғә һәм һаҡланыу-оборона нығытмаһы, һәм Далмациялағы Шибен-Книн жупанияһының тарихи ҡалаһы. Ҡәлғәне төҙөү IX быуатта (VI быуатта ла төҙөлөүе мөмкин) башланған, ә хәҙерге тышҡы күренеше XVII һәм XVIII быуаттарҙан һаҡланған. Ҡәлғә 1076 йылдан, Хорватия короле Дмитар Звонимир хакимлыҡ иткән йылдарҙан, һарай Хорватия Короллегенең сәйәси үҙәгенә әүерелгән дәүерҙән бирле, үҙенең юғары үҫешен кисергән.
Урынлашыуы һәм тасуирламаһы
Һарай Далмациянан континенталь Хорватияға һәм Боснияға илтеүсе төп транспорт артерияһында урынлашҡан. Книнский ҡәлғәһе Спас тауы (уба) түбәһендә, хорват ҡалаһы Книндан 100 метр үрҙәрәк урынлашҡан. Археологик ҡаҙылмалары күрһәтеүенсә, был территорияла кеше VI быуаттан бирле йәшәгән. Ҡәлғә ҙурлығы: оҙонлоғо 470 метр һәм киңлеге 110 метр. Тарихи һәм археологик мәғлүмәттәр етешмәү сәбәпле, һарайҙың тәүге күренеше тулыһынса билдәле түгел. Шул ваҡытта төҙөлгән шуға оҡшаш нығытмаларҙы анализлау нигеҙендә ҡоролған фараз буйынса, ул бейек диуар менән уратылған.
Ҡәлғә өс өлөштө үҙ эсенә ала: төньяҡ, урта һәм көньяҡ өлөштәрҙе. Ҡәлғәнең һәр өлөшө бойницалар һәм мылтыҡ өсөн тишектәр менән һаҡланған, һәм ҡаланың башҡа өлөштәре менән ҡапҡалар һәм күперҙәр менән тоташтырылған. Һуңғы тикшеренеүҙәргә ярашлы, ҡәлғәнең төньяҡ өлөшө VIII быуат уртаһынан XII быуат аҙағына тиклем осорҙа төҙөлгән.
Ҡәлғәгә төп инеү ҡапҡаһы имәндән эшләнгән барокко осоро таш ҡапҡанан торған/ Һарайға инеү ҡапҡаһы, бигерәк тә ихтимал булыуынса, Трогирҙан килгән төҙөүсе Игнаций Мацанович тарафынан төҙөлгән. Ҡапҡа өҫтөндә Венеция республикаһы символын күрергә мөмкин.
Ҡәлғәнең төньяҡ өлөшөндә, һул яҡтан, ҡасандыр йорто булған; бөгөн был иҫке ратуша. Унан һулдараҡ казарма булған, хәҙер бында Книн музейы галереялары урынлашҡан. Шунда уҡ был районда беренсе археологик ҡаҙыныуҙар башлаған һәм боронғо хорват мәҙәниәте буйынса күп асыштар яһаған монах Луйо Маруниға (1857—1939) һәйкәл төҙөлгән.
Изге Варвара сиркәүендә рим папаһы Иоанн Павел II-нең 1994 йылда Книнда булған саҡтағы бүләге — ҡыңғырау һаҡлана. Ҡәлғәнең ағымдағы күренешен венеция хәрби инженеры Албергетти булдырған, ә ҡәлғәләге яҙыу төҙөлөштөң 1711 йылда тамамланыуы тураһында һөйләй. Ҡәлғә тарихи ҡомартҡы булараҡ һаҡлана һәм Хорватияның мәҙәни мираҫы реестрына индерелгән.
Тарихы
Хорваттар, бында йәшәргә килгәндән һуң, емерелгән боронғо рим ауылы (лат: castro Tignino) эргәһендә ошо ҡәлғәне төҙөгәндәр. Һарай хужалары, ул осорҙағы оборона ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында, ҡәлғәнең конструкцияһын даими камиллаштырғандар. Был хорват монархтарының резиденцияларының береһе булған, һәм, бәлки, һуңғараҡ төп резиденция ла булғандыр, сөнки Книндан Либурния һәм Далмация ерҙәре менән идара итеү һәм Гацк, Ликтағы һәм Крбавиҙағы мәжүси хорваттарҙы христианлаштырыу күпкә хәүефһеҙ булған. Кенәз Трпимир I осоронда .Книн эргәһендә төҙөлгән бер нисә сиркәү быға дәлил булып тора.