Асҡын_районы_топонимикаһы
Асҡын районының башҡа ойконимдарының йөкмәткеһе ниндәй һуң?
Районда 74 ауыл бар. Илдең башҡа төбәктәре кеүек Башҡортостанға ла ауылдар һанының кәмеүе хас. Шулай 1960 йылда Асҡын районында 130 ауыл һаналған, 1980 йылда уларҙың һаны 46-ға кәмей. Ауылдарҙың кәмеүе республиканың район планировкаһына ярашлы рәүештә перспективалы ауылдарҙы ҙурайтыу һөҙөмтәһендә була. Ауылдар юҡҡа сыға, ләкин халыҡтың тарихи үткәнен һәм нидәйҙер үҙенсәлеген сағылдырған исемдәре ҡала. Шуға күрә тарихты өйрәнеүҙә топонимик эҙләнеүҙәр йылдан-йыл мөһим урын ала бара. Асҡын районы ойконимдарының күбеһе урындың исеменән барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, Йырма-ялан (йырма-йырын, ялан-ялан). Талог ойконимы ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, ул “лог” формантында төҙөлгән, рельефтың формаһын аңлата. Ысынбарлыҡта ауыл бөтә яҡтан ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған. Төй йылғаһының тар үҙәнендә урынлашҡан Урмияҙ (атаманың варианттары Урмияҙ, Юрмияҙ; юрми – этноним, аяҙ – аҡлан), Ҡубыяҙ (Ҡубай – антропоним), Вашъяҙы (фин-уғыр теленән, ваш – железо – тимер) ойконимдары шулай уҡ ландшафттың аҡланлы төрөн тасуирлай. Сат ойконимы (сат – юл саты)тауыл өсөн яйлы урынды, Ташлыкүл (ташлы) урындың характерын тасуирлай. Ултыраҡ йәшәү рәүеше йылдарына күскән осорҙа башҡорттар ауылдарҙы ҙур һәм бәләкәй йылға йәки күлдәр буйына төҙөргә тырышҡан. Шуға күрә күп кенә ауылдар йылға атамалары алған: Олойылға, Мутайылға, Урманкүл, Ҡарыш, Әлйәгеш, Олокүл,. улар араһында рус ауылдары ла бар: Рыбное озеро, Ключи, Живой родник, Ольховый ключ, Швея, Светлый ключ, Төй йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан Мало Тюй, Тюйск ауылдары атамалары гидронимдан килеп сыҡҡан. Йылға баштарынан йыраҡ түгел урынлашҡан ауылдар – Арбаш, Мутабаш, Төлгөҙбаш (Ар, Мута, Төлгөҙ йылға исемдәре, баш-баш, инеш). Әүәҙәй, Солтанай, Шишмә-Үрәкәй ауылдары атамаларындағы һүҙҙең икенсе өлөшө “ай”, “һыу” мәғәнәһе менән тап килә. Шуға күрә уларҙы ла ошо төркөмгә индерергә була. Баҙансат, Борма атамалары йылғаның һыу юлы үҙенсәлектәрен, күрһәтә (Баҙан – йылға исеме, сат – юл саты; Борма – борма һүҙенән, бормалы). Ҡыйғаҙы, Бағаҙы, Күнгәк, Барғаҡ, Үршиҙе, Ҡамашиҙе ойконимдары ҡыҙыҡлы. Ҡыйғаҙы, Бағаҙы атамаларында һүҙҙең икенсе өлөшө – “аҙы” (йылға, инеш) форманты, Үршиҙе, Ҡамашиҙе атамаларында “шиҙе” һәм “аҡ” мәҫәнәһе ҡышҡы осорҙа һыу өҫтөндә боҙ ҡатламы барлыҡҡа килгән бәләкәй инештәрҙе аңлата. Башҡа милләт кешеләренең күсеп килеүе Асҡын районының ойконимдар составын байыта. XVIII – XIXбыуаттарҙа беҙҙең районға күп кенә урыҫ, татар, мари халҡы күсеп килә. Улар үҙҙәренең йәшәү урынын төҙөй. Күп кенә урыҫ ауылдары башҡорт исемдәрен йөрөтә: Рус Ҡарышы (ҡарыш-пядь), Рус Ҡараһы (ҡара-этноним), шулай уҡ Марий-Эл (эл-ил). Район ауылдары исемендә новоселки, хутор, барак һүҙҙәре ҡулланылғандары бар. Был һүҙҙәр ауыл, ҡасаба һүҙҙәренән һуңыраҡ барлыҡҡа килеү сәбәпле, ауылдарҙың (Иҫке Хутор, Үрге Барак, Новоселки, Петровский Хутор) исемдәре үҙағас әҙерләү менән бәйле. Рус ойконимдары араһында күбеһе антропонимик сығышлы. Уларҙың күбеһе элек ошо ауылдар менән идара иткән помещиктар йәки беренсе килеп ултырған кешеләр фамилияларынан барлыҡҡа килгән Григорьевка, Гордино, Кушинка, Барахаевка, Царевка, Шорохово, Любимовка, Степановка, Королево, Пановка, Поповка, Герасимовка, Александрово, Матвеевка, Ковиновка, Кощеевка, Першино, Егорьевка, Семеновка, Дульцовка, Анастасьино, Петровское, Шулаковка, Марьевка, Ремино.