cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Правая Сарала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Tomás Luis de Victoria
Виктория Томас де Луис (Авила. h. 1548 - Мадрид, 27 август айында 1611) булып католик дин әһелдәре, уҡытыусылар, часовня һәм данлыҡлы композитор polifonista менән Яңы исп. Ул композиторҙарҙың береһе булып һанала, замандың иң көнүҙәк һәм яңы, инновацион дизайн менән, улар киләсәк тураһында иғлан барокко стилендәге. Иҙел тиклем уның йоғонтоһо XX быуат, ҡасан алырға була композитор моделдәр сифатында Cecilianismo.
Бер-бер луис де томас виктория тыуған көнө белергә, өйрәнергә үҙенең ағаһы һәм яҡын туғандары тыуа, шулай итеп килә, тигән һығымта тыуа аҙағында 1548. Йәһүд сығышлы һөйләшергә уның атаһы була. Һеҙ йәшлеге менән, бәлки, музыка дәрестәре ала Эскобедо, әлегә ул ҡала ҡушыла. Авилов. Шуға ҡарамаҫтан, буласаҡ Палестрин, кем үҙенең оҫталығын камиллаштыра.
Бер йыл 1569, Колледжында ташлап киткән класс Рома түгел, биләгән вазифа «Йырсы» арагон һәм шул уҡ ваҡытта милли сиркәүендә органсы булып Рим, Санта-Мария Монтсеррат дер. Шунда ул нисек дауам уҡытыусы, сиркәү / ғибәҙәтханаһы, һәр хәлдә, уртаһына тиклем 1572, һәм ул үҙен тулыһынса бағышлай музыкаль әҫәрҙәрҙе өйрәнеү мөмкинлеге составында, ул бик күренмәҫ булды, эштә күренһен ине виктория араһында интенсив һәм 1571 һәм 1572. Әммә, ҡыҙыҡ факт, тип, был этаптың ваҡытын (1569-1572), аныҡ белә, кем ул уҡытыусы була.
Ә. Рудаки исемендәге тел һәм әҙәбиәт институты
'''Ә. Рудаки исемендәге Тел һәм әҙәбиәт институты''' (Институти забон ва адабиёт ба номи А. Рӯдакии, ) — Дүшәнбеләге Тажикстан Фәндәр академияһының тикшеренеү институты. Был Тажикстан Фәндәр академияһының иң боронғо ғилми хеҙмәт институттарының береһе һәм тажик телен һәм әҙәбиәтен өйрәнеү менән шөғөлләнгән иң боронғо институт.
Ҡыҙаш
Ҡыҙаш (Кидаш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әһлиуллин Әхмәт Кәбир улы
Әһлиуллин Әхмәт Кәбир улы (Әхмәт Әһлиуллин; 23 февраль 1927 йыл — 21 август 2003 йыл) — педагог, яҙыусы. 1953—1987 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре һәм халыҡ мәғарифы отличнигы.
Биографияһы
Әхмәт (Миңлеәхмәт) Кәбир улы Әһлиуллин 1927 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Талас ауылында тыуған.
Ете класс тамамлай, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында колхозда эшләй. 1945 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһы торлаҡ-коммуналь хужалығында башта төрлө эштәрҙә йөрөй, унан электромонтер өйрәнсеге булып эшләй.
1946—1949 йылдарҙа Йоматау умартасылыҡ техникумында уҡый, артабан тыуған ауылында башланғыс кластар уҡыта.
1950 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Уны тамамлағас, Стәрлетамаҡ районының төрлө мәктәптәрендә уҡытыусы, завуч, директор булып эшләй.
Әхмәт Әһлиуллин ижадын журналистиканан башлап ебәрә, аҙак балалар өсөн әкиәттәр, нәҫерҙәр яҙа башлай. Уның тәуге китабы 1974 йылда донья курҙе. Аҙак «Беҙ урманда йәшәйбеҙ», «Һандуғас инәй һәм ауылдаштары», «Йылансая мажаралары» исемле китаптары баҫылып сыкты.
Юлмөхәмәтов Абдулла Мөхәмәтйән улы
Юлмөхәмәтов Абдулла Мөхәмәтйән улы (16 ғинуар 1931 йыл — 20 апрель 2019 йыл) — журналист, партия органдары хеҙмәткәре. 1965—1980 йылдарҙа Бөрйән районы «Таң» гәзите мөхәррире, 1980—1991 йылдарҙа КПСС-тың Бөрйән район комитеты инструкторы, кабинет мөдире.
Биографияһы
1951 йылда Одессалағы технология институтының механика факультетына уҡырға инә. Өс йылдан һуң ул был уҡыуын ташлап, ағаһы Дәүләтбайҙың тәҡдиме менән Өфөгә ҡайта һәм КПСС Өлкә Комитеты ҡарамағындағы район һәм ҡала гәзиттәре өсөн яуаплы секретарҙар әҙерләү курсына уҡырға китә.
1955 йылдың авгусынан район гәзитендә яуаплы секретарь булып эш башлай. Гәзит ул ваҡытта «Еңеү юлында» тигән исем йөрөтә. 1955—1956 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Бөрйән райкомы секретаре булып эшләй, ләкин кире гәзит эшенә ҡайта. 1961 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенә уҡырға ебәрәләр. Уҡыу йорто үҙгәртелеү сәбәпле, уҡыуҙы ошо уҡ профилдәге Ленинградтағы Юғары партия мәктәбенең журналистика бүлегендә дауам итә. Уҡыуҙы уңышлы тамамлап ҡайтыуға Абдулла Мөхәмәтйән улын дүрт районды ҡушып эреләтелгән Белорет районының «Урал» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр.
1965 йылда райондар тағы ла бүленеп, кире үҙ сиктәренә ҡайтҡас, КПСС-тың Бөрйән райкомының декабрь айындағы пленумында уға район гәзите мөхәррире вазифаһын йөкмәтәләр. Яңы вазифға раҫлау өсөн Өфөгә саҡырталар. Гәзиттең «Еңеү юлында» тигән исеме заман талабына тап килмәй, тип Бөрйән район гәзитенең исеме КПСС Өлкә Комитетының беренсе секретары Зыя Нурыев ризалығы менән «Таң»ға үҙгәртелә. Шунан алып ул редакция һәм типография коллективын етәкләй.
1980 йылдан 1991 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Абдулла Юлмөхәмәтов КПСС райкомында инструктор, сәйәси ағартыу кабинеты мөдире булып эшләй.
Башҡорт ҡәбиләләре
Башҡорт ҡәбиләләре — башҡорт халҡында борондан һаҡланып килгән ерле үҙидара итеүҙең бер төрө. Бөтә донъя кимәлендә башҡа халыҡтарҙа демократияға ҡарата булған ынтылыш башҡорттарҙа урта быуаттар заманында уҡ үҫеш алған булған. Һәр ырыуҙың халыҡ йыйылышы — ҡоролтайы, аҡһаҡалдар ҡоро, бейҙәре, шәжәрәһе, тамғаһы, ағасы, ҡошо һәм ораны булыуы быны дәлилләй.
Осер
Осер (Auxerre ) — Францияның ҡалаһы һәм коммунаһы, Йонна департаментының префектураһы (административ үҙәге). Йонна йылғаһы ярында урынлашҡан һәм яҡынса 40 км² майҙанды биләй. Халҡы 37 790 кеше (1999).
«Осер» һүҙе латинса Autissiodorum (төрлө варианттары менән) һүҙенән алынған. Галлия һәм рим ҡосоронда әһәмиәтле үҙәк булып торған. Риүәйәт буйынса, сиркәү епископы Осерский Герман V быуатта сиркәү һалған, уның тирә-яғында Каролингтар дәүерендә аббатлыҡ, хәҙерге заманда бөтә донъяға билдәле Сен-Жермен Аббатлығы (ҡара. һүрәттә) формалашҡан. Собор сиркәүе XI—XVI быуаттарҙа бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлгән (башлыса готика стилендә, XIII быуат витраждары менән). Ошо уҡ ваҡытта бында Изге Евсевий сиркәүе лә төҙөлә. Епископ кәшәнәһе уның криптында урынлашҡан (IX быуат), бында шулай уҡ епископ Аарон Осерскийҙың да изге тәненең ҡалдыҡтары ята.
Иртә урта быуаттарҙа ҡала шул уҡ исемдәге епархияның үҙәге була. Осер епископтары бер үк ваҡытта граф функцияһына эйә булған. Шул уҡ ваҡытта епископтар сеньорҙарғаа фьеф биргән, уларҙан яһаҡ йыйған. VIII—IX быуаттарҙа Осер графлығы барлыҡҡа килә. ХI быуатта ул Невер һәм Тоннер графлыҡтары менән берләшә. Был берләшмә ХIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем һаҡлана.
1273 йылдан графлыҡ никах ярҙамында сеньор де Рошфорға (Жан I де Шалон идаралығынан) күсә, ул Шалон-Осер ғаиләһенең башланғысы булып тора.
Был 1370 йылда сеньор де Рошфор Жан IV де Шалон-Осер 31 000 ливрға Осер графлығын Франция короленә һата. Бары тик 1490 йылда ғына Осер тулыһынса Францияға ҡушыла.
Осерҙа билдәле «Шабли» шарабын етештерәләр.
Ҡалала «Осер» футбол клубы бик ҙур популырлыҡ менән файҙалана. Бик оҙаҡ ваҡыт дауамында был команда бер ваҡытта ла илдең Юғары дивизионынан сыҡмай уйнап килә. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы клуб миҙгеле йомғаҡтары буйынса 2011—2012 йылда бары тик 20-се урынды биләй һәм 2-се лигала сығыш яһай.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Миронов Андрей Александрович
Миронов Андрей Александрович (фамилияһы — Менакер ; 7 март 1941 йыл — 16 август 1987 йыл, Рига) — СССР актёры, театр һәм кино, эстрада артисы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1980).
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Андрей Миронов 1941 йылдың 7 мартында Мәскәүҙә Грауэрман исемендәге бала табыу йортонда тыуған, ата-әсәһе — билдәле эстрада артистары Александр Семёнович Менакер һәм Мария Владимировна Миронова. 7 мартта тыуһа ла, ата-әсәһе тыуған көнөн 8 март тип яҙҙыртҡан. Был темаға ата-әсәһе шундай реприза ла башҡарған: «Андрей — ҡатын-ҡыҙҙарға 8 март бүләге».
1948 йылда Андрей Менакер беренсе класҡа Мәскәүҙең 170-се ирҙәр мәктәбенә бара. 1940-се йылдар аҙағында СССР-ҙа космополитизм менән көрәш кампанияһы башлана, урыны менән ул антисемитизм төҫөн ала, шунлыҡтан Андрейҙың ата-әсәһе малайҙың фамилияһын әсәһенекенә алмаштыра, өсөнсө класҡа инде ул Андрей Миронов булып бара. Әсәһе хәтерләүенсә, бала саҡта Андрей бер нимә менән дә мауыҡмаған, бер килке маркалар йыя башлаған да, ташлаған. Һәр йәйҙе тиерлек ул ата-әсәһе менән Пестовола Художество театрының ял йортонда ял итә. Андрей атаһы аша бер туған ағаһы Кирилл Ласкари менән бик дуҫ була. Улар джаз-банд булып уйнарға ярата — Кирилл роялдә уйнай, ә Андрей — һауыт-һабала.
Кинола беренсе тапҡыр «Садко» фильмында 1952 йылда төшөп ҡарай. Был юлы барып сыҡмай — массовкала уйнаған Андрейҙың сәхнә кейеме аҫтында күлдәген күреп ҡалып, режиссёр Александр Птушко уны ҡыуып ебәрә. Беренсе тапҡыр мәктәп сәхнәһенә Миронов етенсе класта сыға. Константин Симонов буйынса ҡуйылған «Рус кешеләре» спектаклендә ул фон Краузены уйнай.
Туғыҙынсы класта мәктәп театр студияһына яҙыла, һуңыраҡ Үҙәк балалар театрының студияһына йөрөй башлай. 1958 йылдың йәйендә Андрей Миронов мәктәпте тамамлай һәм Вахтангов исемендәге театр янындағы Борис Щукин исемендәге училищеға уҡырға инә. 1960 йылда Миронов үҙенең беренсе ролен уйнай — «Ә был мөхәббәт булһа?» фильмы, режиссёры Юлий Райзман.
1960-сы йылдар
1962 йылдың 19 мартында «Ә был мөхәббәт булһа?» фильмының премьераһы була. Фильм ҡаты тәнҡиткә дусар була, фильмды әхлаҡһыҙлыҡта ғәйепләйҙәр. Ләкин тамашасылар уны дәррәү ҡабул итә[6]. Июндә Андрей Щукин исемендәге училищены ҡыҙыл диплом менән тамамлай һәм Мәскәү сатира театрына эшкә саҡырыла, бында ул 25 йыл эшләй. Театр сәхнәһендәге беренсе роле — О. Стукаловтың А. Крюков ҡуйған « Тәүлегенә 24 сәғәт» спектаклендә Гарик роле. Шул уҡ йылды Мироновҡа «Өс плюс ике» кинокомедияһында төшөргә тәҡдим итәләр. 12 ноябрҙә экрандарға «Минең ҡустым» фильмы сыға, тәнҡитселәр уны һалҡын ғына ҡаршылай. Актёр был фильмда физкультурник Юрканы уйнай. Миронов кандидатураһын худсовет ағзалары ҡиәфәтен оҡшатмай кире ҡаҡһалар ҙа, уны фильмда төшөрәләр[6]. 1963 йыл — Миронов театрҙа бик күп ролдәрҙә уйнай башлай, Горький, Саратов, Кисловодск ҡалаларында гастролдәрҙә була. 23 декабрҙә, Наталья Фатееваның тыуған көнөндә, Андрей Лариса Голубкина менән таныша.
1964 йылда 21 августан 20 сентябргәсә Миронов ГДР-ҙа Потсдам, Наумбург ҡалаларында төшөрөлгән «Ғүмергә торошло йыл» фильмында Фридрих Энгельс ролен уйнай. 1966 йылдың 12 майында Миронов ҡатнашлағында «Автомобилдән һаҡлан» картинаһы төшөрөлә, фильм сит ил кинофестивалдәрендә күп премиялар ала. Апрель—май айҙарында Миронов «Хәйерле кис!» телетапшырыуының ике сығарылышында алып барыусы була, һуңыраҡ шуға оҡшатып «„13 ултырғыс“ кабачогы» төшөрөлә башлай. Йәйен театр Балтик буйы республикаларында гастролдә була. 1967 йылдың 13 майы — Лев Славиндың «Интервенция» спектакленең премьераһы, «Мәскәү театр яҙы-67» фестивалендә Мироновҡа был спектаклдәге Селестен роле өсөн өсөнсө премия бирелә. 18 августа Александр Островскийҙың « Төшөмлө урын» спектакленең премьераһы була, Миронов Жадовты уйнай. Спектакль театр тормошонда һиҙелерлек ваҡиғаға әйләнә, дәүер өсөн бик мөһим һорауҙарҙы ҡуҙғата — герой «алдашып йәшәмәҫкә» тырыша, тик еңелә[6]. Ноябрҙә Актерҙар йортонда артистың беренсе шәхси ижади кисәһе ҙур уңыш менән үтә. 1968 йылда Бөйөк октябрь социалистик революцияһының 50 йыллығына бағышланған Мәскәү театр йәштәре смотрында Жадов һәм Селестен ролдәре өсөн беренсе премия ала.
Актерҙың Татьяна Егорова менән булған беренсе етди романы туй менән тамамланмай. 1968 йылдың 24 октябрендә Миронов менән Егорова ЗАГС-ҡа ғариза бирәләр, тик 15 декабрҙә туй үткәрә алмайҙар — Мироновтың атаһына инфаркт була.
1969 йылдың 4 апрелендә — тамашасыларҙың күңелен яулаған "Буталсыҡ көн, йәки Фигароның өйләнеүе"нең премьераһы. 28 апрелдә «Гәүһәр ҡул» фильмының премьераһы, фильм уны ҡараған тамашасылар һаны буйынса рекорд ҡуя — 76 миллионон 700 мең[6] кеше. Февралдә Миронов Алексей Новиков- Прибойҙың Татьяна Рыбасова ҡуйған «Тоҙло купель» радиопостановкаһында Себастьян Лутатини ролен уйнай. Майҙа Андрей Мироновтың беренсе грампластинкаһы сыға. «Гәүһәр ҡул» кинофильмынан музыка һәм йырҙар платинкаһында артист тамашасылар яратып тыңлаған «Уңышһыҙлыҡ утрауы» йырын башҡара. Октябрҙә Миронов режиссёр Леонид Хейфецтың «Рудин» телеспектаклендә төшә. Рудин роле өсөн тик юғары баһа ғына ала.
1970-се йылдар
Май айында ул актриса Екатерина Градова менән таныша һәм 29 июндә уға рәсми тәҡдим яһай. Сентябрҙә «Бәләкәс менән ҡыйыҡ аҫтында йәшәүсе Карлсон» телефильмында ҡараҡ Рулле ролендә төшә. 30 ноябрҙә Миронов менән и Градованың туйы була.
1972 йылдың 28 апрелендә экрандарға «Республика мөлкәте» фильмы сыға, ул тиҙ арала тамашасы һөйөүен яулап ала. Тәнҡитсе К. Рудницкий Мироноватың был фильмдәге роле тураһында: «Иҫтә ҡала торған, матур ролде Миронов иҫтә ҡалырлыҡ итеп, матур уйнаны, тамашасыларҙың һөйөүен тәү күренеүҙән үк еңел генә яулап алған Маркиз аҙаҡҡаса был һөйөүҙе һаҡлап ҡалды …»[6],-ти Май аҙағында театрҙың Болгарияла гастролдәре була. 1973 йылдың 28 майында Андрей Миронов менән Екатерина Градованың ҡыҙҙары Мария тыуа. 10 августа «Ҡарт юлбаҫарҙар» фильмы сыға, 29 декабрҙә уны телевидение күрһәтә. Ошо уҡ йылды Миронов театрҙа режиссёр булараҡ «Ҙур өйҙөң бәләкәй комедиялары» спектаклен ҡуя.
1974 йылдың 18 марты — киң экрандарға «Итальяндарҙың Россиялағы иҫ киткес мажаралары» кинокомедияһы сыға, «Россия» кинотеатрында тамашасыларҙың был фильмды төшөргән ижади төркөм менән осрашыуы була. 29 апрелдә «Буталсыҡ көн, йәки Фигароның өйләнеүе» телеспектакленең премьераһы үтә. 16 октябрҙә Андрей Мироновҡа РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы тигән маҡтаулы исем бирелә. Октябрҙә уны бер нисә уңышһыҙлыҡ көтә: Миронов Эльдар Рязановтың «Яҙмыш көлөүе, йәки мунса арты еңел булһын!» фильмында Женя Лукашин роленә үтә алмай, бынан тыш Екатерина Градова менән айырылыша. Ноябрҙә Миронов театр менән Италияла гастролдә. Декабрҙә Анатолий Эфростың "Печорин журналының биттәре"ндә Грушницкий ролен уйнай.
1975 йылда телевидениела «Һалам эшләпә» водевиле күрһәтелә, Миронов Фадинарҙы уйнай. Тәнҡитсе А. Демидов Миронов был фильмда үҙенең иң шәп ролдәренең береһен башҡарҙы һәм тәүге тапҡыр Фадинарҙы бойоҡ кеше итеп уйнанағандыр, тип яҙа.[6]. Йәй аҙағында Ҡаҙағстанда гастролдәр үтә. 14 сентябрҙә «Ҡайтыу» телеспектакленең премьераһы була. Миронов Борис Вязовнин ролендә, ҡуйыусыһы Павел Резников. Ноябрь аҙағында Тбилиси ҡалаһында концерттар ҡуя.
1976 йылды Польшала гастролдәр һәм Варшавала Халыҡ-ара театр фестивалендә ҡатнаша. 10 декабрҙә « Аҡылдан бәлә» спектакленең премьераһында Миронов Чацкий ролендә. Л. Фрейдкина әйтеүенсә, Миронов Чацкийҙа Грибоедовтың үҙенең һыҙаттарын һис күрмәгән. А. Вислова был роль уның өсөн һынылыш роле булды, ти: « Шат күңелле, бер ҡасан да бошонмаған һәм сая Мироновты беҙ башҡаса күрмәйәсәкбеҙ, тик уның сатҡылары ғына ара-тирә теге, йә был ролдә күренеп ҡаласаҡ. Был һынылыш бер яҡтан йәшлектән өлкән йәшкә тәбиғи күсеү, олоғайыу менән аңлатылһа, күбеһенсә йәмғиәттә кәйеф үҙгәреү менән бәйле булғандыр…»[6]
1977 йыл «12 ултырғыс» телефильмын күрһәтеүҙән башлана. Тамашасыларға фильм оҡшамай, шулай ҙа тәнҡитсе В. Кичин : « Был фильмда һис шикһеҙ, Бендер килеп сыҡҡан. Миронов бында еңел-елпе, комедия буяуҙарын йәлләмәһә лә бик талантлы кеше дрмаһын уйнай»[6], тип яҙа. Йәйен Лариса Голубкинаға өйләнә,йәй аҙағында Миронов «Ер менән күк араһында» телеспектаклендә уйнай(Климов роле, режиссёры Валерий Фокин). Сентябрҙә Госкино линияһы буйынса АҠШ-ҡа барып ҡайта. 22 сентябрҙән 6 октябргә тиклем — Югославияла гастролдә, Белград Халыҡ-ара фестивалдә ҡатнаша(БИТЕФ). 1978 йыл — ғинураҙа «Андрей Миронов йырлай» тигән грампластника сыға. Ноябрҙә телевидение «Останкино» концерт студияһында Андрей Мироновтың ижади кисәһе"н күрһәтә.
1979 йылдың 1 ғинуары — экрандарға Миронов ҡатнашҡан яңы «Ябай хикмәтле хәл» фильмы сыға. 4 майҙа «Этте иҫәпләмәгәндә кәмәләге өсәү» фильмының премьераһы. 23 майҙа Миронов Малая Бронная урамындағы театр сәхнәһендә А. Эфростың « Дон Жуандың дауамы» спектаклендә төп ролдә. А. Вислова спектакль тураһында: «Яңы Дон Жуандың башҡаса яҙмыштан иркәләнеп кенә йәшәгеһе, ҡатын-ҡыҙҙар һөйөүендә йөҙәһе килмәй. Ул үҙенә тағылған ошо ролдән ҡот осҡос ялҡҡан…»[6] Июнь айында — театр менән Ригала гастролдә. 11 августа — П.Резниковтың «Дачниктар» спектакленең телепремьераһы, Миронов Дачник ролендә. Октябрҙә «Мәскәү театр яҙы-79» фествале йомғаҡтары буйынса Мироновҡа «Беҙ, түбәндә ҡул ҡуйыусылар» спектаклендә Леня Шиндин роле өсөн икенсе премия бирелә. Октябрҙә Сатира театрының Болгарияла гастроле, Мироновты Болгария телевидениеһының яңы йыл программаһында яҙҙыралар. Ноябрь — Венгрияла гастролдәр.
1980-се йылдар
1980 йылдың авгусын Миронов ҡатыны, Л. Голубкина, менән Голландияла үткәрә. 14 ноябрҙә «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә, 18 декабрҙә РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән Мироновҡа «РСФСР-ҙың халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
1981 йыл — май аҙағында театр менән Новосибирскиҙа, июндең 12-һенән 26 -һына тиклем — Германия Федератив Республикаһында гастролдә була һәм «Донъя театрҙары-81» халыҡ-ара фестивалендә Бертольд Брехттың «Өс грошлыҡ опера»һында ҡатнаша[7].
1982 йылдың 6 мартында атаһы Александр Менакер вафат була. 9 декабрҙә Госкино бойорғо буйынса Алексей Германдың «Минең дуҫым Иван Лапшин» фильмын төшөрөү туҡтатыла, унда Миронов журналист Ханин ролен уйнарға тейеш була (оҙаҡламай был бойороҡ ғәмәлдән сығарыла). В.Виноградовтың « Кире бирәмен һеҙҙең портретты …» документаль фильмы төшөрөлә башлай, Миронов Алып барыусы ролендә ҡатнаша. Яңы йыл алдынан Андрей Мироновиың « Йә, пар кимәгәнбеҙме ни беҙ ?» диск-гиганты сыға.
1984 йылдың мартында «Элекке дуҫтар. Андрей Миронов. Раймонд Паулс» миньоны сыға. 21 майҙа экрандарға «Блондинка мөйөш артында» сығарыла, тәнҡитселәр уны кире баһалай (һуңыраҡ Миронов күп төрлө төҙәтеүҙәр, башта уйланғанды юҡҡа сығарыуҙар фильмға ышанысты юҡ итте, ти). Сентябрҙә «Минең дуҫым Иван Лапшин» сыға, фильмда Миронов үҙенең быға тиклем кинематографияла ҡалыплашҡан образы менән хушлаша [6].
1985 йылда Миронов А.Яблочкина исемендәге Үҙәк актерҙар йортонда ата-әсәһенең «…үҙ репертуарында» исемле китабының презентацияһында сығыш яһай. Сентябрҙә Алла Сурикова « Капуциндар бульварынан килгән әҙәм» фильмын төшөрә башлай, театрҙа эше күп булыуға ҡарамаҫтан, Миронов материалды « матур ғына» тип атап, фильмда уйнарға риза була[6]. Декабрҙә «Россия» дәүләт кино-концерт залында кинорежиссер Э. Рязановтың «Дуҫтар араһында» тигән ижади кисәһендә ҡатнаша.
1986 йыл — 29 майҙа А. Луначарскийҙың « Элеонораның күңеле» радиоспектакле (Миронов Наполеон Малапарт ролендә, ҡуйыусыһы В. Кольбус). 31 майҙан 10 июнгә тиклем Миронов мәҙәни делегация составында Мексикала футбол буйынса донъя чемпионатында була. Августа театр менән Томскиҙа гастролдә. Көҙөн актёрҙы КВН-дың Юғары лигаһына жюриға саҡылар.
1987 йыл, 15 июнь, Миронов М. Е. Салтыков-Щедриндың «Күләгәләр» спектаклендә Сатира театры бинаһындағы һуңғы ролен уйнай (Клаверов роле) 27 июндә Мәскәүҙәге һуңғы спектакле: «Эрмитаж» баҡсаһының Көҙгөлө театрында «Фигароның өйләнеүе». 13 августа — Мироновтың ғүмерендәге һуңғы концерты Рига ҡалаһында була.
Үлеме
1987 йылдың 14 авгусында Ригала «Буталсыҡ көн, йәки Фигароның өйләнеүе» спектакле барышында, һуңғы күренеште уйнап өлгөрмәй. Миронов сәхнәлә саҡта аңын юғалта (спектакль Рига операһы бинаһында була). Уны сәхнә артына күтәреп алып сығалар һәм «ашығыс ярҙам» саҡырталар. Актёрҙы Гайльэзерс больницаһының нейрохирургия бүлегенә алып китәләр, «мейеһенә ҡан һауған» тигән диагноз ҡуялар. Ике көн буйы билдәле нейрохирург Эдуард Канделдың ситтән тороп етәкселегендә Мироновты аппарат аша яһалма тын алдырталар һәм йөрәк эшмәкәрлеген тәьмин итәләр.
1987 йылдың 16 авгусы, иртәнге 5:35-тә Андрей Миронов аңына килә алмай 47-се йәшендә вафат була.
Актёр 1987 йылдың 20 авгусында Мәскәүҙең Ваганьково зыяратында ерләнә (40-сы участок).
Хәтер
Обсерваторияһында 1982 йылдың 14 октябрендә асҡан. монография төшөрөлә.
Гәрәева Лина Авзал ҡыҙы
Гәрәева Лина Авзал ҡыҙы (1 май 1952 йыл — 11 ноябрь 2021 йыл) — йырсы. 1982—2007 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡортостандың халыҡ артисы.
Биографияһы
Лина Авзал ҡыҙы Гәрәева 1952 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ының Борай районының Таңатар ауылында тыуа. Юғары белемде Өфө дәүләт сәнғәт институтында ала. Уҡыу йортон тамамлағас Әстерханға йәш йырсылар йәрминкәһенә бара һәм унда уның һәләтен күреп, Пятигорск, Ырымбур, Коми Республикаһы, Алтай крайы оперетта театрҙары үҙҙәренә саҡыра. Әммә ул хеҙмәт юлын Барнаулдан башлай. 1982—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. Ошо 25 йылдың алты йылын эстрадала үткәрә, әммә төп эшмәкәрлеге музыкаль-әҙәби лекторий менән бәйле. 2021 йылдың 11 ноябрендә Өфө ҡалаһында 70-се йәшендә вафат була.
Репертуары
Лина Авзал ҡыҙының репертуарында 100-ҙән ашыу яҙма бар. Т. Кәримов, Р. Сәхәүетдинова йырҙары уның башҡарыуында халыҡ йырҙарына әүерелә. Репертуарында классик музыка — ариялар, башҡорт композитрҙары — М. Вәлиев, Ғ. Әлмөхәмәтов, З. Исмәғилев, К. Рәхимов, Т. Кәримов, Х. Әхмәтов, Р. Сәлмәнов, Р. Сәхәүетдинова, Р. Мортазин, А. Ҡобағошов, А. Кәримов, Н. Дауытов, Ф. Йыһанов, С. Низаметдинов һәм башҡаларҙың вокал әҫәрҙәре бар.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Һуңғы йылдарҙа Лина Гәрәева «Башҡортостан Республикаһы татарҙары конгресы» Төбәк йәмәғәт ойошмаһы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
1747 йыл
1747 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Төньяҡ Боҙло океан
Төньяҡ Боҙло океан — майҙаны буйынса Ер йөҙөндә иң бәләкәй океан. Тулыһынса төньяҡ ярымшарҙа, Евразия һәм Төньяҡ Америка араһында урынлашҡан.
Океан майҙаны 14,75 млн км² тәшкил итә, һыу күләме — 18,07 млн км³. Уртаса тәрәнлек — 1225 м, иң тәрән урыны — 5527 м Гренланд диңгеҙендә. Төньяҡ Боҙло океан төбө рельефының күп өлөшөн шельф (океан төбөнөң 45 % күберәген) һәм ҡитғаларҙың һыу аҫты тирә яғы (океан төбө майҙанынң 70 % тиклемен) биләй. Океанды өс ҙур акваторияға бүлеп йөрөтәләр: Арктика, Төньяҡ Европа һәм Канада бассейндары. Поляр географик урын биләүе сәбәпле океандың үҙәк өлөшөндә йыл әйләнеһенә күсеп йөрөүсе боҙ ҡатламы һаҡлана.
Төньяҡ Боҙло океанға Дания (Гренландия), Исландия, Канада, Норвегия, Рәсәй һәм Америка Ҡушма Штаттары биләмәләре йәнәш тора. Океандың хоҡуҡи статусы халыҡ-ара кимәлдә тулы ҡағиҙәләр менән сикләнмәгән. Өлөшләтә арктик илдәренең милли ҡануниәте һәм халыҡ-ара килешеүҙәр менән билдәләнә. Йылдың күп өлөшө буйы Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙ йөк ташыу өсөн файҙаланыла, шул иҫәптән Рәсәй Төньяҡ диңгеҙ юлы, АҠШ һәм Канада илдәре Төньяҡ-көнбайыш юлын файҙалана.
Этимологияһы
= Физик-географик характеристика =
Дөйөм мәғлүмәт
Төньяҡ Боҙло океан Евразия һәм Төньяҡ Америка араһында урынлашҡан. Атлантик океан менән сиге Гудзон боғаҙы, артабан Дейвис боғаҙы һәм Гренландия утрау яры буйынса Брустер моронона тиклем, Дания боғаҙы аша Исландия утрауының Рейдинупюр моронона тиклем, артабан яр буйлап Герпир моронона тиклем, һуңынан Фарер утрауҙарына, артабан Шетланд утрауҙарына һәм төньяҡ киңлектең 61° Скандинав ярымутрауы ярҙарына тиклем ята. Халыҡ-ара гидрографик ойошманың терминдар йыйылмаһында Төньяҡ Боҙло океандың сиктәре Гренландия, Исландия, артабан Шпицберген, Медвежий утрауы һәм Норвегия ярҙары аша үтә һәм Гренланд, Норвег диңгеҙҙәрен Атлантик океан биләмәһенә ҡуша. Тымыҡ океан менән сик булып Беринг боғаҙы аша Дежнёв морононан Уэльс Принцы моронона тиклем үткән һыҙыҡ тора. Халыҡ-ара гидрографик ойошманың терминдар йыйылмаһында сик Себер поляр түңәрәге буйлап, Аляска һәм Себер араларынан уҙа. Ошо уҡ терминологияла Чукот һәм Беринг диңгеҙҙәре Төньяҡ боҙло океанға ҡарай.
Төньяҡ Боҙло океан — иң бәләкәй океан. Асыҡлауҙар ысулына ҡарап океандың майҙаны 14,056 алып 15,558-ғаса миллион км² тәшкил итә, йәғни, яҡынса донъя океанының 4 % майҙанын биләй. Һыу күләме 18,07 миллион км³. Ҡайһы бер океанографтар уны Атлантического океандың диңгеҙе булараҡ иҫәпләйҙәр. Төньяҡ Боҙло океан иң һай океан иҫәпләнә, уның уртаса тәрәнлеге 1225 м (иң тәрән урыны Гренланд диңгеҙендә — 5527 м). Яр буйы һыҙығы оҙонлоғо 45 389 км.
Диңгеҙҙәр
Төньяҡ Боҙло океандың диңгеҙҙәр, ҡултыҡтар, боғаҙҙар майҙаны 10,270 % 8 миллион км² тәшкил итә (океандың дөйөм майҙанының 70 %), күләме 6,63 миллион км³ (37 %).
Ситтәге диңгеҙҙәр (көнбайыштан көнсығышҡа): Баренц диңгеҙе, Кара диңгеҙе, Лаптевтар диңгеҙе, Көнсығыш Себер диңгеҙе, Чукот диңгеҙе, Бофорт диңгеҙе, Линкольн диңгеҙе, Гренланд диңгеҙе, Норвегия диңгеҙе. Эске диңгеҙҙәр: Аҡ диңгеҙ, Баффин диңгеҙе. Гудзон ҡултығы иң ҙур ҡултыҡ булып һанала.
Утрауҙар
Утрауҙар һаны буйынса Төньяҡ Боҙло океан Тымыҡ океандан һуң икенсе урынды биләй. Океанда Ер шарындағы иң ҙур Гренландия (2175,6 мең км²) утрауы һәм ҙурлығы буйынса икенсе Канада Арктик архипелагы (1372,6 мең км²) бар, шулай уҡ иң ҙур утрауҙар: Баффин Ере, Элсмир, Виктория, Банкс, Девон, Мелвилл, Аксель-Хейберг, Саутгемптон, Уэльс Принцы, Сомерсет, Принс-Патрик, Батерст, Кинг-Вильям, Байлот, Эллеф-Рингнес). Ҙур утрауҙар һәм архипелагтар: Яңы Ер (Төньяҡ и Көньяҡ утрауҙар), Шпицберген (утрауҙар: Көнбайыш Шпицберген, Төньяҡ-Көнсығыш Ере), Яңы Себер утрауҙары (Ҡазан утрауы), Төньяҡ Ер (утрауҙар: Октябрь Революцияһы, Большевик, Комсомолец), Франц-Иосиф Ере, Конг Оскар утрауы, Врангель утрауы, Колгуй утаруы, Милна Ере, Вайгач утрауы.
Вась-Юган (йылға)
Вась-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 1-се йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Умочь
Умочь — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2064/277/264    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
1748 йыл
1748 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Лаймбах (Вартбургкрайс)
Лаймбах (Вартбургкрайс) (Leimbach (Wartburgkreis)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1794 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 247 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36433 һәм автомобиль коды — WAK.
Юридик шәхес
Юридик шәхестәр коммерция ойошмалары һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға бүленәләр.
Түбәнге Новгород
Түбәнге Новгород (Нижний Новгород) (1932—1990 йылдарҙа — Горький) — Түбәнге Новгород өлкәһенең үҙәге. Халыҡ һаны буйынса Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург ҡалаларынан һуң илдә 5-се урынды биләй. Волга буйы федераль округы үҙәге.
География
Волга һәм Ока йылғалары ярында урынлашҡан.
Тарих
1714—1929 йылдарҙа Түбәнге Новгород губернаһының үҙәге.
Транспорт
Түбәнге Новгород — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Ҡала үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 18 саҡрым алыҫлыҡта Стригино халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан.
Батуми мәсете
Категория: Батуми мәсете йәкиОрта Джаме (ბათუმის მეჩეთი йәки ორთა ჯამე) — Грузияның Аджария төбәге Батуми ҡалаһы мәсет е.
Тарихы
Батуми мәсете 1886 йыл да грузин сығышлы мосолман дворяны Аслан-бәк Химшиашвили ғаиләһенең заказы буйынса төҙөлә. Ул ике Азизе Джаме һәм Әхмәт- паша Джаме араһында урынлаша. Орта Джаме йәки Орта Джами атамаһы ла шунан килеп сыға, сөнки төрөк теленән «Orta» тигән һүҙ «урта» тигәнде аңлата, йәғни «уртала урынлашҡан». 1932 йылдан 1946 йыл ға тиклем мәсет совет власы тарафынан ябыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәсет хәрби ҡорал склады итеп тотола. 1946 йылда (Пправославие динен тотоусыларҙың Изге Николай ҡорамы мелән бер ваҡытта) мәсет яңынан эшләй башлай.
Тасуирламаһы
Мәсет аҡ тәҫтәге ике ҡатлы бинанан ғибәрәт. Бер манара >һы һәм алтын ялатылған көмбәҙе бар. Мәсет стеналарын ағалы-энеле Лаздар биҙәй. Батуми ҡалаһында бөгөн дә эшләгән берҙән-бер мәсет.
Әлфиә
Әлфиә — башҡорт, шул иҫәптән башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Әлфиә башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Шиғри әҫәр; мең йәшәр; тәүге бала тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Авзалова Әлфиә Авзал ҡыҙы (15 ғинуар 1933 йыл — 15 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы. Татар АССР-ының атҡаҙанған (1962) һәм халыҡ (1970), РСФСР-ҙың атҡаҙанған ([[1983]]) артисы. Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1992). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры.
Аҡбутина Әлфиә Носрат ҡыҙы (9 октябрь 1955 йыл) — журналист, тәржемәсе. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005).
Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы (2 март 1959 йыл) — башҡорт шағиры, 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2013).
Хәмбәлиева Әлфиә Сәйәр ҡыҙы (2 февраль 1960 йыл — 3 июль 2013 йыл) — опера йырсыһы (драматик сопрано). 1994—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1996). Вокалсыларҙың Михаил Глинка исемендәге халыҡ‑ара конкурсы лауреаты (Өфө, 1995).
Кәримова Әлфиә Закуан ҡыҙы (24 июнь 1977 йыл) — опера йырсыһы, 2013 йылдан Ҡаҙағстандың «Астана Опера» театры солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Исмәғилева Әлфиә Ибраһим ҡыҙы (рус. Исмагилова Альфия Ибрагимовна; (25 март 1951 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-табиб. 1979 йылдан Өфөләге 6-сы дауахананың баш табип урынбаҫары, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1991—1995) Юғары Советының халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. СССР-ҙың һәм Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Милләте — башҡорт.
Рябиновка (Балахтон ҡушылдығы)
Рябиновка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Балахтон йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
24 ғинуар
24 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 24-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 341 көн ҡала (кәбисә йылында 342).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Куликов Сергей Иванович (ғалим)
Куликов Сергей Иванович (1 июль 1912 йыл — 19 сентябрь 2006 йыл) ― ғалим, педагог. Техник фәндәр кандидаты (1943), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962).
Биографияһы
Сергей Иванович Куликов 1912 йылдың 1 июлендә Ярославль губернаһының Большое Плесо ауылында тыуған. 1937 йылда Рыбинск авиация институтын тамамлай, инженер-механик-технолог. 1938—1993 йылдарҙа Рыбинск авиация институтында — Өфө авиация институтында — Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй: уҡыу бүлеге мөдире, ассистент, Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһы аспиранты, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, профессор-консультант. 1941—1965 йылдарҙа металл ҡырҡыу станоктары һәм автоматлаштырыу саралары кафедраһы мөдире. 1978—1988 йылдарҙа һығылмалы автоматлаштырылған комплекстар ҡорамалдары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. 1942—1946 йылдарҙа моторҙар эшләү факультеты деканы. 1960—1963 йылдарҙа механика-технология факультеты деканы. 1963—1968 йылдарҙа уҡыу эштәре буйынса проректор.
1970—1985 йылдарҙа үҙе етәкләгән Башҡорт АССР-ы машина төҙөүселәрҙең фәнни-техник йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе.
2006 йылдың 18 сентябрендә Өфөлә вафат була
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары осоусы аппараттарҙың двигателдәре һәм агрегаттары элементтарының айырыуса теүәл тишектәрен иң прогрессив алмаслы хонингылау технологияһының теоретик нигеҙҙәрен эшләү менән бәйле. Эшкәртеү процесы механизмы, юғары теүәллекте һәм етештереүсәнлекте тәьмин итеү законлылыҡтары тураһында яңы фәнни һөҙөмтәләр алына. Ватан хонингылау станоктарының яңы ассортименты һәм технологик йыһазландырыуҙы проектлау ысулдары эшләнә һәм ҡулланыуға индерелә. Эшләнмәләре Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводында һәм Башҡортостан Республикаһыныңң башҡа предприятиеларында ҡулланыуға индерелгән. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр, шул иҫәптән 6 монография һәм 10 уйлап табыу авторы. Башҡорт АССР-ы машина төҙөүселәрҙең фәнни-техник йәмғиәте рәйесе (1970—1985). Башҡортостан Республикаһы Инженер академияһының мөхбир ағзаһы (1997).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Ике «Почет Билдәһе» ордены (1945, 1954)
— Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962)
— дүрт миҙал менән бүләкләнгән.
Ҡулсалар теорияһы
Ҡулсалар теорияһы — дөйөм алгебраның ҡулсаларҙы — тотошо буйынса һандарҙы ҡушыу һәм ҡабатлау менән оҡшаш булған ҡушыу һәм ҡабатлау операциялары менән алгебраик структураларҙы өйрәнеүсе бүлеге. Ҡулсалар теорияһы ике бүлеккә айырыла: коммутатив һәм коммутатив булмаған ҡулсаларҙы өйрәнеү.
Коммутатив ҡулсалар дөйөм алғанда яҡшыраҡ өйрәнелгән, улар алгебраик геометрияның һәм һандарҙың алгебраик теорияһының үҫеше өсөн инструменталь саралар менән тәьмин итеүсе хәҙерге математиканың мөһим өлөшө булған коммутатив алгебраның төп өйрәнеү темаһы булып торалар. Был өс теория шул тиклем тығыҙ бәйләнгән, хатта теге йәки был һөҙөмтә ниндәй өлкәгә ҡарай икәнен һәр ваҡытта ла әйтеп булмай, мәҫәлән, нулдәр тураһында Гильберт теоремаһы алгебраик геометрияла ҙур роль уйнай, ләкин коммутатив алгебра терминдарында әйтеп бирелә һәм иҫбат ителә. Икенсе миҫал — Ферманың бөйөк теоремаһы, элементар арифметика (коммутатив алгебраның өлөшө булып торған) терминдарында әйтеп бирелә, ләкин уның иҫбатланышы алгебраик геометрияның, шулай уҡ һандарҙың алгебраик теорияһының тәрән һөҙөмтәләрен ҡуллана.
Коммутатив булмаған ҡулсаларҙың үҙен тотошо ҡатмарлыраҡ, оҙаҡ ваҡыт уларҙың теорияһы коммутатив алгебраға бәйһеҙ рәүештә үҫешә, әммә XX быуат аҙағында, бындай ҡулсаларҙы (булмаған) «коммутатив булмаған арауыҡтарҙа» функциялар ҡулсаһы итеп ҡарап, был теорияны геометрик рәүештә төҙөү йүнәлеше барлыҡҡа килә. Был тренд 1980-се йылдарҙа, коммутатив булмаған геометрия барлыҡҡа килгәс һәм квант төркөмдәре асылғандан һуң барлыҡҡа килә, был теорияларҙың ысулдарын ҡулланыу арҡаһында коммутатив булмаған ҡулсаларҙы нығыраҡ аңлауға өлгәшелә, бигерәк тә коммутатив булмаған Нётер ҡулсаларын.
Ҡайһы бер төп һөҙөмтәләре
Бөтә ҡулсалар өсөн дөйөмдәре: Ҡулсаларҙың ҡайһы бер кластары өсөн структур теоремалар:
Ковзиячка
Ковзиячка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Милля йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Васюм-Пеу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лайнаталь
Лайнаталь (Leinatal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3761 кеше йәшәй. Майҙаны — 35,95 км2. Диңгеҙ кимәленән 360 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99894 һәм автомобиль коды — GTH.
Тимерле (Тәйрүк ҡушылдығы)
Тимерле, Темерле — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы йылға, Тайрук йылғаһының ҡушылдығы. Урыҫса Темерля тигән яҙылышы ла осрай. Йылға системаһы: → Тәйрүк → Ағиҙел → Кама → Волга.
Ишембай ҡалаһының көнсығышында, Смаҡай ауылынан саҡ ҡына өҫтәрәк Тәйрүк йылғаһына килеп ҡушыла. Тимерле йылғаһы Кесе Байыҡ ауылы аша ағып ята.
Йылға тамағы — диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә.
Яңы Никольск (Благовещен районы)
Яңы Никольск (Новоникольский) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 453430, ОКАТО коды — 80215853003.
Ҡыҙылъяр (Яңауыл районы)
Ҡыҙылъяр (Кызыл-Яр) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 121 кеше. Почта индексы — 452815, ОКАТО коды — 80259855004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ен
Ен (ғәр. جن‎ "жин") — ғәрәп мифологияһындағы зат, һуңынан ислам тәғлимәтенә инеп  китә, яуыз көстәргә ҡарай. Исламға тиклем ғәрәптәр ендәргә табынған. Исламға ярашлы, ендәр төтөнһөҙ саф ялҡындан яралтылған, кешенең  5 һиҙеү ағзаһының береһе лә уны тоймай, кешеләр йәнәшендә йәшәй, уларҙан алдараҡ барлыҡҡа килгән, кешеләр кеүек үк Аллаға ышаныу-ышанмауҙары мөмкин.
Ғәрәп  мифологияһында ендәрҙең дүрт төрө бар: ғифрит, гүл, силә, мәрид (мәлик). Улар араһында иң ҡеүәтлеһе һәм яуызы — ғифрит, утты уйнатыусы был ен иблескә хеҙмәт итә һәм кешегә етди зыян яһарға һәләтле. Гүл  — ғәрәп мифтарындағы зат, ҡатын-ҡыҙ ҡиәфәтендә, сүллектәрҙә һәм зыяраттарҙа йәшәй, яңы йән биргән үләкһә менән туҡлана. Мәридтәр (мәликтәр) — һауа ендәре, аҡыллылар, бөтә ендәрҙең батшаһы тип һаналалар. Силә — ендәрҙең иң көсһөҙө, ҡиәфәтен үҙгәртә алмай һәм ағастан ҡурҡа  (ағас таяҡ менән бер һуҡҡандан да үлә).
Көнбайыш мәҙәниәтенә ендәр тәү сиратта Мең дә бер кисә тигән йыйынтыҡ аша барып ингән, унда енде ҡулдарын күкрәге тәңгәлендә ҡаушырған, әммә лампа эсенә бикләнгән, лампаны ышҡып, уны уятҡан һәр кемдең теләген үтәй торған тылсымлы зат итеп күҙ алдына килтерәләр.
Исламға тиклемге мәҙәниәттә
Археологик табылдыҡтарға ҡарағанда, төньяҡ-көнбайыш Ғәрәбстанда  илаһтарға табынған кеүек итеп ендәргә табынғандар. Боронғо Пальмирала кешеләр  «енней»ҙәргә — һәйбәт илаһтарға баш эйгән. Борон мәжүси ғәрәптәрҙең илаһтай күреп ендәргә инанғанлығын Ҡөрьән сүрәһе лә дәлилләй:
Мәккәлеләр ендәргә табынғанда ҡорбан килтергән.
Ендәргә рим мифологияһында —  генийҙар, ә боронғо гректарҙа даймондар, йәки демондар (бор. гр.  δαίμων ) тап килә.
Исламда ендәр
Исламға ярашлы, Аллаһ аҡылы булған йән эйәләренең өс төрөн яралтҡан: нурҙан —  фәрештәләрҙе, балсыҡтан —  кешеләрҙе һәм өткөс ялҡындан —  ендәрҙе. Ен һүҙе жәннә (йәшерен) тигән ғәрәп һүҙенән барлыҡҡа килгән. Шулай итеп, ендәр кеше күҙенә күренмәҫ заттар була.
Мөхәммәттең сәхәбәһе Ибн Ғәббәс былай тигән: «Беренсе булып (әҙәм заттары барлыҡҡа килгәнсе) Ергә ендәр ебәрелгән. Әхләҡһеҙлеге һәм дошмансыллығы менән бөтә мөмкин булған сиктәрҙе үткәс, Аллаһы Тәғәлә улар янына Иблесте (ул мәлгә  ҡәһәрләнмәгән һәм бик ғилемле, иманлы булғанлыҡтан фәрештәләр араһында йәшәгән ен) һәм тағы бер нисә фәрештәне ебәргән. Улар көс менән әшәкелекте һәм һуғыштарҙы туҡтатҡан. Бынан һуң  Әҙәм (менән Һауа) яратылған».
Исламда яҙылғанса, кешеләр кеүек үк ендәр ҙә хаҡ йә нахаҡ юлды һайларға хоҡуҡлы.
Ендәр күп йәһәттән кешеләргә оҡшаған, улар ризыҡ ейеүгә мохтаж, өйләнә, бала таба, үлә, Аллаһ уларға ла үҙ рәсүлдәрен ебәрә. Тик ендәр  кешеләрҙән оҙағыраҡ йәшәй. Кеше кеүек үк, ендәр ҙә ҡиәмәт көнөндә сират күперенән үтәсәк, иманлылары ғына йәннәткә эләгәсәк. Сәләфиҙәр фекеренсә, ендәр кеше ҡаршыһына әҙәм, януар йә үҫемлек ҡиәфәтендә килеп баҫа ала. Ендәр шулай уҡ тере заттарҙың йәнен һәм тәнен баҫып алырға һәләтле, ҡайһы берҙә улар быны зыян килтерер өсөн йә иһә кешегә ғашиҡ булһалар эшләй. Ендән һаҡланыр өсөн мосолманға өйөндә Ҡөрьәнде йышыраҡ уҡыу фарыз. Әгәр кешегә ен эйәләшһә, уны тик Аллаһ исеме менән генә ҡыуып сығарып була. Яуыз ендәр һәм шайтанд ар кешене юлдан яҙҙыра, илаһтарға табынырға мәжбүрләй. Өйгә ен эйәреп инмәһен өсөн, мосолман ишектән ингәндә  «бисмиллаһ» әйтә.
Ендәрҙең тормош-көнкүреше күп йәһәттән кешенекенә оҡшаш. Уларҙың ғаиләләре, балалары, батшалары, хөкөмдәре, туйҙары һәм башҡа йолалары бар. Ҡайһы бер хәҙистәр ендәрҙе 3 төргә бүлә: оса ала торғандары, йыландарға, эттәргә оҡшағандары һәм гел сәйәхәт итеп йөрөүселәре. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе оҙатып йөрөгән Абдуллаһ ибн Мәсүд билдәләүенсә, пәйғәмбәрҙең Ҡөрьән уҡығанын тыңларға килгән ендәрҙе ул үҙ күҙе менән күргән һәм уларҙы, йыландан башлап аҡ кейемле оҙон буйлы кешеләргә тиклем төрлө сүрәттә инеләр, тип һүрәтләгән. Ендәр аждаһа, ҡырағай ишәк һәм башҡа хайуандар рәүешенә инә алған. Ҡайһы берҙә кешеләрҙе алдаштырыр өсөн кеше сүрәтенә лә ингәндәр. Хәҙистәр раҫлауынса, ендәр һөйәккә ит үрҙереп, тиреҫ ашап та йәшәй ала.
Ибн Тәймиә ендәрҙе наҙан, мөртәт, хыянатсыл тип тасуирлаған, шулай итеп, ул сәләфилектең төп тәғлимәттәренә яҡын торған, ул шулай  уҡ ендәрҙең, сихырсыларҙы «йәшерен хәҡиҡәт» менән тәьмин итеп, сеанстар ваҡытында мәрхүмдәрҙең тауышы менән һөйләүе тураһында әйткән.
Әр-Рәхман сүрәһенең 33-сө аятында Аллаһ ендәрҙең күктең сигенә етергә һәләтле булыуын, быны тик Аллаһ ихтыяры буйынса ғына эшләй алыуын телгә ала. Әгәр ен үҙ белдеге менән күктән ситкә сығырға һәм Аллаһтың фәрештәләргә әйткән бойороҡтарын ҡасып ҡына тыңлап торорға теләһә  һәм  был енәйәте өҫтөндә тотолһа, Аллаһ ихтыяры менән күк йондоҙо тарафынан яндырылыр, тиелгән.
Сөләймәндең ендәре
Сөләймән ендәрҙе тырышып һәм күп итеп эшләргә мәжбүр иткән. Сөләймән йән биргәс тә таяғын таянып ултырыуын дауам иткән, ә ендәр уны үҙҙәрен күҙәтә тип уйлаған.
Ендәр —  ауыҙ-тел ижадында
Ендәр Ғәббәси хәлифәлеге   осоронан баш алған бөтә мосолман илдәрендәге фольклорҙа ла осрай,  унда ен (ҡатын-ҡыҙ енесенән булһа  — еннири) төшөнсәһе барлыҡҡа килгән. Ул замандарҙа еннириҙәр тураһында риүәйәттәр ҙә булған, мәҫәлән, Жәйһәл Еннири хаҡында. Ислам тәғлимәтселәре ендәргә әллә ни әһәмиәт бирмәһә лә, мосолман нәфис әҙәбиәтендә ендәр, уларға бәйле мөхәббәт тарихтары, улар һаҡлаған хазиналар, хаҡ динлеләрҙе аҙҙырырға, юлдан яҙҙырырға тырышыуҙары тураһында күп яҙылған. Ендәр урта быуаттарҙағы ғәрәп һәм мосолман фольклорында яуыз көстәр яғында йөрөүсән киң таралған персонаж булған.
Ендәр «Мең дә бер кисә » әкиәттәрендә һәм башҡаларҙа ҡатнаша. Улар күп осраҡта төрлө бәлә-ҡаза — ауырыуҙар, көтөлмәгән үлем —  сәбәпсеһе булып тора йә, киреһенсә, кешеләргә ярҙам итә. Ҡатын-ҡыҙ ендәр ирҙәрҙе әүрәтә.
Мосолман мистикаһының бер яғы  — ендәрҙе буйһондороп, улар ярҙамында  мөғжизәләр ҡылырға тырышыу. Ендәрҙе буйһондороу тураһындағы китап-ҡулланмалар  әле булһа ҙур һорау менән файҙалана.
Фәләстиндәр инаныуынса, ендәр теләһә ниндәй ҡиәфәткә инә ала. Фәләстин ҡатын-ҡыҙҙары ҡояш байығас май һауытын асмай, сөнки был ваҡытта ул ендеке була тип иҫәпләй, әммә асырға ихтыяж тыуһа, Аллаһҡа ялбарып, доғаларын уҡый. Фәләстиндәр менән ғәрәптәр  ендәрҙең төндәрен урамға сығыуына ышана, шунлыҡтан кешеләр ҡараңғы төшкәс күтәрмәгә ултырмаҫҡа тырыша, ултырырға тура килһә, Аллаһ исеменә доғалар уҡый. Бала күтәрмәгә йығылһа, был урынға тоҙ менән һыу һипкәндәр. Баланы ен сихырынан ҡурсалау өсөн йома алдынан уларҙы әрләмәгәндәр һәм ҡояш байығас көҙгөгә ҡаратмағандар. Ғәрәптәр араһында костер аша һикереү ҙә тыйылған, сөнки был ендәрҙең йәненә тейер ҙә улар боҙом ебәрер, тип һаналған. Костерҙы һүндерер алдынан ғәрәптәр  (атап әйткәндә, фәләстиндәр) былай ти: Бә’д әс-сәмәһ, йә сәкени-н-әр! («Ялҡында йәшәүселәр, рөхсәт итһәгеҙсе!»). Төнөн һыҙғырырға, иҙән йыуырға, һыбыҙғыла уйнарға ярамай, юғиһә ендәр асыуланыр, тигән хәүеф булған. Фәләстиндәрҙә булған бер хөрәфәттә (ислам тәғлимәте менән бәйле түгел) ендәрҙең нисек барлыҡҡа килтерелгәне тураһында һөйләнелә,  унда шулай тиелә: тәүана Һауа бер юлы 40-ар бала тапҡан, улар араһынан йәмһеҙ 20-һен ырғытыр булған, ә Аллаһ шуларҙы йәлләп ендәргә әйләндергән.
Әзербайжан риүәйәттәрендә ендәр һыбай йөрөргә ярата: улар йәшеренеп кенә атҡа менә лә тегене аҡ күбеккә батырғансы саптыра. Йылҡы хужалары  енде тотоп кәрәген бирер өсөн атты һыртына ыҫмала һөртөп сығарып ебәрә. Ен атҡа менгәс, уның һыртына йәбешә лә ҡаса алмай. Ендең тәненә энә ҡаҙау уның өсөн иң ҡурҡыныс яза һанала. Ен уға энә ҡаҙаған кешенең ихтыярһыҙ ҡолона әүерелә. Ҡоллоҡтан ҡотолор өсөн ен берәй баланың тәненән энәне һурып алыуын үтенә, һурып алһа, алма бирергә вәғәҙә итә. Энә һурып алынғас та, ен юҡҡа сыға.
Руандала геноцид сағында хутуҙар һәм тутсиҙар мосолман райондарынан ситтәрәк йөрөргә тырыша, сөнки мосолмандар менән мәсеттәр ендәр ҡарауы аҫтында тип ҡурҡа. Чьянгугуҙа мәсеттәрҙе емермәйҙәр, сөнки уларҙы ендәр һаҡлай тип уйлайҙар һәм уларҙың асыуынан ҡурҡалар.
Ендәр Көнбайыш мәҙәниәтендә  «Мең дә бер кисә » йыйынтығындағы Аладдин тураһындағы әкиәт аша билдәле. Унда һөйләнгәнсә, көршәккә бикләнгән тылсымлы һәм ҡеүәтле зат, көршәкте ышҡып, уны иреккә сығарған һәр кемдең 3 теләген үтәй алған.
Кинематограф
Донъя кинематографы нда ендәр — киң таралған персонаждар. «Бағдад уғрыһы» (1940 йыл) тигән британ фильмында ен кеше сүрәтендәге бәһлеүән зат булып кәүҙәләнә һәм үҙен лампанан сығарған малайға буйһона.