cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәккә
Иҡтисады
Һауа транспорты мөмкинлектәре үҫешкәнлектән, хаж ҡылыусылар һаны күп тапҡырға артты, һәм шуның өсөн 20 һәм 21 быуаттарҙа Мәккә ҡалаһы ла шаҡтай үҫеш кисерҙе. Меңәрләгән сәғүдлеләр йыл әйләнәһенә хажиҙарҙы отель һәм магазиндарҙа хеҙмәтләндереү менән мәшғүл, был хеҙмәткәрҙәр, үҙ сиратында, торлаҡҡа һәм хеҙмәт күрһәтеүгә мохтажлыҡ тыуҙыра. Бөгөнгө Мәккә автострадалар ҡалаһы, унда сауҙа үҙәктәре һәм күп ҡатлы бик бейек йорттар төҙөлгән.
Хөкүмәте
Мәккә ҡалаһының хакимиәте - Сәғүд хөкүмәте тарафынан тәғәйенләгән мэр етәкселегендәге урындарҙа һайланған 14 вәкилдән торған Әл-Әминтип аталған Мәккә муниципалитеты идаралығы. Мәккәнең хәҙерге мэры Усама әл-Бар.
Мәккә Мәккә округының (провинцияһының) баш ҡалаһы. 2007 йылдың 16 майынан административ округтың (провинция) губернаторы - принц Хәлид әл-Файсал Әл Сәғүд.
Мәҙәниәте
Хажиҙарҙың күплеге, ҡайһы береһенең Мәккәлә даими йәшәү маҡсатында тороп ҡалыуы сәбәпле, ҡала Мосолман донъяһында төрлөлөгө менән айырылып торған иң үҙенсәлекле ҡалаларҙың береһе бөгөн. Сәғүд Ғәрәбстанының ҡалған өлөшө, бигерәк тә Неджд менән ҡапма-ҡаршы (контраст) ҡуйһаң, The New York Times яҙғанса, Мәккә, уйҙар азатлығы һәм фекер алышыуҙың «һоҡланғыс оазисы», ә шулай уҡ «Мәккәлә йәшәүселәр үҙҙәрен күп кенә ислам бәхәстәрендә өҫтөнлөк алған үрмәләгән экстремизмға ҡаршы тороу таянысы» тип һанағанлыҡтан, «кәрәкмәгән либерализм» үҙәгенә әйләнгән.
Бөгөнгө көндә ҡаланың үҙенең Әл Наква (Форум) гәзите бар. Шулай уҡ Мәккәлә башҡа Сәғүд иле һәм халыҡ-ара гәзиттәр таратыла: Сәғүд гәзите, Әл Мәҙинә, Оказ һәм Әл-Билад.
Ҡалала йөҙәрләгән кабель, спутник һәм башҡа телевизион каналдар эшләй.
Патриархаль Мәккәлә төп спорт төрҙәре булып алдан уйланылмай, тиҙ генә әҙерләнгән (импровизацияланған) көрәш һәм йүгереү ярыштары торған. Бөгөн унда иң популяр спорт төрө футбол, ҡалала 1945 йылда нигеҙ һалынған Сәғүд Ғәрәбстанындағы иң боронғо Әл-Вахда футбол клубы урынлашҡан. Әбдел Ғәзиз королдең стадионы Мәккәлә иң ҙуры, 38 000 тамашасы һыйҙыра.
Хаж ҡылыу
Йыл һайын миллионлаған мосолман Мәккәгә хаж ҡыла. Хаж ҡылыуҙың ике төрө бар: Хаж һәм Үмрә.
Йыл һайын Мәккәлә һәм уға яҡын ятҡан ҡалаларҙа Хаж ҡылыу ойошторола. Хаж ваҡытында әллә нисәмә миллион төрлө милләт кешеләре бергә табыналар, доғалар уҡыйҙар. Мәккәгә барырлыҡ физик һәм матди мөмкинлеге булған һәм сәфәр барышында яҡындарына йәшәү шарттары тыуҙыра алырлыҡ сәләмәт мосолман, ғүмерендә бер тапҡыр булһа ла, хаж ҡылырға бурыслы.
Умра, Хаждан айырмалы рәүештә, мотлаҡ тейеш тип иҫәпләнмәй, ләкин уны Ҡөрьән тәҡдим итә.
1979 йылдың ноябрендә Әл-Хәрәм мәсетен баҫып алыу
1979 йылдың 20 ноябрендә Әл-Хәрәм мәсетен, ундағы 6000 дини кешеһе менән бергә, 500 кешенән торған боевиктар төркөмө ҡамап ала. Төркөм башында тороусы Әл-Үтәйби нефттең Ҡушма Штаттарға һатылмауын, ә дәүләт байлығы тәләфләнмәүен, һәм сәғүдиҙәрҙең властан китеүен талап иткән. Мәсеткә беренсе тапҡыр ҡаты һөжүм (штурм) кире ҡағылған, икенсе ынтылыш 22 ноябрҙә башланған: мәсеттең ҡапҡаһына һөжүм итеп ҡарайҙар — уңышһыҙ тамамлана. Өсөнсө тапҡыр 12 бронетранспортёр һәм биш вертолёт менән нығытылған 3000 һалдат ынтылып ҡарай. Ләкин террористар ракета ҡоролмалары ярҙамында 3 БТР-ҙы юҡ итәләр һәм бер вертолётты бәреп төшөрәләр. Шул саҡта король ярҙам һорап Францияға мөрәжәғәт иткән. Был икенсе дин кешеләренә берҙән-бер ташлама яһау осрағы булған. 4 декабрҙә айырым хәүефле осраҡтарҙа ғына файҙаланылған ғәскәри берәмек - француз спецназы мәсеткә ҡаты һөжүм ойоштора, 200 һуғышман (боевик) һәм 250 аманатҡа алынған кеше һәләк булған.
Мәккәгә мосолман булмағандарҙы индереү тыйыла
Мосолман булмағандарға ҡалаға инеү Сәғүд Ғәрәбстаны закондары менән ҡәтғи тыйыла. Однако в истории были некоторые исключения. Мәккәне 1503 йылда күргән беренсе мосолман булмаған кеше Болонья ҡалаһынан итальян сәйәхәтсеһе Людовико де Вертема булған (Ludovico de Verthema). XIX быуат уртаһында Мәккәгә Афғанстандан уйлап сығарылған исем менән хажға килгән сэр Ричард Фрэнсис Бёртон мосолман булмағандарҙың иң билдәлеһелер. Шулай уҡ, 1979 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны хөкүмәте үтенесе менән террористар тарафынан баҫып алынған мәсет территорияһын азат итеү маҡсатында саҡырылған француз спецназы һалдаттары ла мосолман түгел.
Мәккә панорамаһы
980px|align-cap=center| Ҡәғбәтулла мәсете
Сабай (Краснокама районы)
Сабай (Чабаевка) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 452943, ОКАТО коды — 80237865006.
Юрмаш
Юрмаш — күп мәғәнәле һүҙ.
Штатол
Атамаһы
Эрзә теленән тәржемәлә «штатол» һүҙе «шәм» тигәнде аңлата. Йола буйынса файҙаланылған шәмдәр шулай уҡ «эрзянь штатол» йәки ата-бабалары шәмдәре тип аталаа (атянь штатол).
Тасуирлама
Традицион штатолдың бейеклеге - 3,5, арҡырыһы 1,5 метр булған. Шәмдең ауырлығы фунт тирәһе. Фитиль етен ептән яһалған. Шәм уртаһына рушник - остары һыҙылған таҫтамал бәйләнгән. Шәмдәл ағастан яһалған һәм тар кузов йәки көбө рәүешендә булған.
Эрзәләрҙең «Раськен Озкс» байрамы өсөн күпкә ҙурыраҡ шәм эшләнә, уның бейеклеге 2 метрға етергә мөмкин, диаметры — 40 см, ауырлығы — 165 кг.
Ҡулланыу
Штатол эрзәләр тарафынан христианлыҡҡа тиклемге осорҙа уҡ дөйөм ғаилә йәки ырыу доғалары өсөн ҡулланылған. Янып торған шәм тереклекте символлаштыра һәм Бөтә донъя ағасы образы менән бәйле.
Половинка (Вагеш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Штатол
Ҡулланыу
Штатолды ҡабыҙыу Мордовияла хәҙерге неопаганизмға (неомәжүсилек) эйәреүселәр церемониялары менән оҙатыла.
Мәҙәниәттә
Саранскиҙа милли театрҙар фестивале һәм Мәскәүҙә Рәсәйҙең фин-уғыр халыҡтарына арналған мультимедиа проекты «Штатол» исемен йөрөтә.
Четь (Кия ҡушылдығы)
Четь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 432 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пюкыттонногы
Пюкыттонногы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кульман Леэн
Леэн Кульман (Хелена/Хелена Андреевна Кульман; 31 ғинуар 1920 — 6 март 1943) — совет разведчицаһы, кесе политрук, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Леэн Кульман 1920 йылдың 31 ғинуарында Эстонияның Тарту ҡалаһында күп балалы итексе ғаиләһендә  алтынсы бала булып тыуа. 1927 йылда 1-се Тарту ҡала мәктәбенә уҡырға инә, 1931 йылға тиклем шунда уҡый, аҙаҡ 5-се Тарту мәктәбендә уҡыуын дауам итә, 1933 йылда уны тамамлағас, Таллин педагогия училищеһына уҡырға инә.
1932 йылда атаһы вафат була, әсәһе биш бәләкәй бала менән тороп ҡала.
Эстония СССР-ға берләшеү менән комсомолға инә, Таллин педагогия институтында уҡый. 1941 йылда Леэн тулы булмаған урта мәктәп уҡытыусыһы һөнәрен ала.
1941 йылдың мартында 4-се Таллин урта мәктәбендә комсорг булып эшләй башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән хәрби комиссариатҡа бара, фронтҡа ебәреүҙәрен һорай, әммә уға кире ҡағалар. 1941 йылдың авгусынан эвакуацияла Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районының  «Ленин юлы»  колхозында эшләй.
1942 йылдың ғинуарында 7-се эстон уҡсылар дивизияһының медсанбат яугире булып Ҡыҙыл Армияға китә. Һуңыраҡ Ленинградҡа  ебәрелә һәм  Линда Туллиман исеме аҫтында разведка мәктәбендә уҡый.
1942 йылдың 13 сентябренән 14-нә ҡарай төндә Тарту ҡалаһы районында дошман тылына төшөрөлә. Тартуҙа үҙенең апаһында урынлаша. Уның бурысы булып Чуд күле районында вермахт ғәскәрҙәренең хәрәкәтен, Пярну портында дошмандың диңгеҙ көстәрен күҙәтеү тора.
1942 йылдың сентябренән 1943 йылдың 14 ғинуарына тиклем осорҙа Леэн Кульман Балтика флоты штабына Пярну портында, Таллинда, Эстонияның Тартуамааск һәм Вырумааск өйәҙҙәрендәге хәлдәр тураһында бер нисә тиҫтә радиограмма тапшыра. Уның мәғлүмәттәре нигеҙендә совет һыу аҫты кәмәһе Пярну районында немец транспортын батыра. Леэн Кульман йыйған һәм тапшырған мәғлүмәттәр араһында: Чуд күлендә ҙур дошман караптарының  булмауы, Муствеэ  —Васькнарва  участкаһында яр буйын һаҡлауҙары,   «эстон легионы» частарының характеры һәм ҡоралланыуы
1943 йылдың 2 ғинуарында Леэн Кульман апаһы һәм уның ире йәшәгән Выруский районының Луутсинк ҡасабаһынан алыҫ түгел Ояэрэ утарында ҡулға алына. Уның менән бергә апаһы Ольга Мяги ире Август Мяги менән, шулай уҡ Тартулағы әсәһе менән һеңлеләре лә ҡулға алына.
Эҙләүҙәр ваҡытында матрас эсендә радиотапшырғыс табыла. Леэн Кульман Выру ҡалаһындағы сәйәси полиция ҡарамағына ебәрелә, ә 1943 йылдың 4 ғинуарында Псковтағы тышҡы полиция органдарына разведчик кеүек тапшырыла
1943 йылдың 6 мартында «Омакайтс» ойошмаһы тарафынан атып үлтерелә.
Озан
Озан (Ozan) йәки Узан — шағир-йырсы, төрки халыҡтарында сәсән. Озандар X—XI быуатта уҡ ижад иткәндәр
Тарихы
XVII быуатта ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында озандар тарихи аренанан тулыһынса китә. Быға исламдың һәм уның идеологияһының төрки-уғыҙ йәмғиәтендә йоғонтоһо көсәйеүе сәбәпсе булып тора. Ғәрәп телен һәм әҙәбиәтенең таралыуы, ғөмүмән ислам идеяларына йүнәлтелгән мәҙәниәт озан сәнғәте нигеҙҙәрен боҙа. XVI быуатта Гәнжәлә хөрмәтле озан Деде Йәдиғәр һәм йәш ашуғ Дирили Гурбани араһында тарихи ярыш  ниндәйҙер мәғәнәлә был күсеш өсөн метафора сифатында ҡаралырға мөмкин. Боронғо озан сәнғәте мираҫы әзербайжан, төркмән, ҡаҙаҡ, уйғыр, төрөк һәм үзбәк халыҡ йырсы-сәсәндәренең дөйөм сәнғәтенең нигеҙен һала. Әзербайжанда озандар (башҡа исемдәре-шуара, деде, яншаг һ. ) ашуғтарҙың элгәрҙәре була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Кыв-Ю
Кыв-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лоптюга йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алма-Ата — минең тәүге мөхәббәтем!
«Алма-ата — тәүге һөйөүем минең!»  — Алма-Ата (Ҡаҙағстан) ҡалаһында1999 йылдан, ҡала көнөн байрам итеү сиктәрендә, Ҡаҙағстандың иң ҙур ретро-фестивалдәренең береһе үткәрелә.
Клайнбрембах
Клайнбрембах (Kleinbrembach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 320 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99610 һәм автомобиль коды — SOM.
Алма-Ата — минең тәүге мөхәббәтем!
Тарихы
«Алма-Ата — минең тәүге мөхәббәтем» беренсе ретро-фестивале 1999 йылда Дәриғә Нурсолтан ҡыҙы Назарбаева аҫтында үткән. Фестиваль «Алатау». шифаханаһында ойошторолған. Ретро-фестивалдең төп идеяһы булып алматалылар быуындарының рухи бәйләнешен һаҡлау тора, Алма-Атаның Ҡаҙағстандыңмәҙәни үҙәге статусына эйә булыуын хуплау. Фестивалде ойоштороусы булып «Хәбәр» агентлығы сығыш яһай. Был 1960 — 80-се йылдар башындағы. ҡаланың рухи атмосфераһын һәм уникаль мәҙәниәтен тергеҙеү проекты булған.
2008 йылда 10-сы юбилей фестивале үтте. Был ваҡытта Ҡаҙағстандың Карагандаһында («Караганда — минең йәшлек ҡалам») һәм Усть-Каменогорскиһында («Усть-Каменогорск— йәшлеем минең») аналогы барлыҡҡа килә. Конкурстың даими башҡарыусылары — Роза Рымбаева, «Етеген» һәм «Дос-Мукасан» ансамблдәре.
2009 йылда традицион фестиваль музыкаль спектакль булараҡ уҙғарылған<ref[https://www.kt.kz/rus/society/v_almati_projdet_11j_retrofestivalj_almaata_moja_pervaja_ljubovj_1153497631.html Алматы үтә. 11 ретрофестиваль «А-Ат — минең тәүге мөхәббәтем»].
2010 йылда ретро-фестиваль үткәрелмәгән.
2011 йылда фестиваль үткәреү урынын алмаштырған. Ошо йылдарҙа ул беренсе тапҡыр Халыҡ-ара саңғы трамплиндары комплексында үткән. Традиция буйынса кисәне Сағнай Абдуллин һәм Нәғимә Ескалиева. алып барған. ФестивальҠаҙағстан бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығына арналған. Унда 90-сы һәм 2000-се йылдар йырҙары башҡарылған.
2012 йылда фестивалдең темаһы «Мин — легенда!» тип аталған. Фестивалдә билдәле ҡаҙағстан башҡарыусыларының йырҙары яңғыраны. .
2013 йылда фестивале сиктәрендә үткән йылдарҙа сығыш яһаған башҡарыусылар араһында «Музыкаль баттл» ойошторолған.
15-се юбилей фестиваленең темаһы — "Церемония «О…». Фестиваль сиктәрендә ҡаҙағстан музыка үҫешенә ҙур өлөш индергән кешеләргә иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды. Тәүге статуэткалар шоуҙы алыштырғыһыҙ алып барыусылар Нәғимә Ескалиева һәм Сағнай Абдуллин, СССР-ҙың халыҡ артисы Бибигөл Түләгәнова, Алма-ата фестивалгә нигеҙ һалыусы һәм аҡын Әхмәтйән Есимовҡа тапшырылған. Фестивалдән һуң булған фейерверк арҡаһында, трамплиндар комплексы янындағы ҡоро үлән янып киткән..
2015 йылдың ретро-фестивале үткәреү өсөн финанслау етмәй. .
2016 йылғы ретро-фестиваль Алма-Атаның 1000 йыллығын һәм Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоғоноң 25 йыллығын байрам итеү сиктәрендә үткәрелә. «Ҡайтанан киләсәккә» шоуы XX быуат аҙағының әһәмиәтле ваҡиғаларына арналды. .
2017 йылда фестивале «Алатау» шифаханаһы майҙансығына әйләнеп ҡайтҡан. .
Карл университеты
Ка́рл университе́ты Прагала (Univerzita Karlova v Praze, Universitas Carolina, Karls-Universität Prag; шулай уҡ йыш ҡына Прага университеты тип телгә алына) — Чехияның төп университеты, Үҙәк Европаның иң боронғо университеты һәм донъяның иң боронғо университеттарының береһе, Изге Рим империяһы императоры Карл IV тарафынан 1348 йылда нигеҙләнгән. Предметтар чех һәм инглиз телдәрендә уҡытыла.
Университет Америка, Европа һәм Азияның күп кенә юғары уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлек итә. Шул иҫәптән АҠШ-та — 23, Германияла — 19 һәм Францияла — 11 уҡыу йорттары менән. Шулай уҡ университет Оксфорд, Сорбонна, Мюнхен, Женева университеттары һәм башҡалар менән бергә төп Европа юғары уҡыу йорттары ассоциацияһына (Europaeum) инә. Уның факультеттарында донъяның алдынғы университеттарының уҡытыусылары лекциялар уҡый.
Хәҙерге ваҡытта донъяның иң яҡшы уҡыу йорттарының «Шанхай рейтингыһында» (Донъя университеттарының академик рейтингы) университет өсөнсө йөҙгә инә (2017 йыл буйынса ), ә Чехия юғары уҡыу йорттары араһында беренсе урынды биләй. Шулай уҡ 2012 йылда юғары уҡыу йорто тәүге тапҡыр математика һәм физика өлкәһендәге иң яҡшы 200 рейтингыһына инә, ә 2016 йылда — донъяның иң яҡшы 200 юғары медицина мәктәптәре исемлегенә керә.
Нигеҙләү
XIII быуат аҙағында Прагала университет ойоштороу өсөн уңайлы шарттар барлыҡҡа килә башлай. Ҡайһы бер монах ордендары, шул иҫәптән августиндар һәм доминиканар, был ваҡытҡа ҡарай үҙаллы уҡытыу эшмәкәрлеген алып барғандар. XIII—XIV быуаттар хроникаларында ғибәҙәтхана, костёл һәм ҡайһы бер монастырҙәр ҡарамағында бер нисә тиҫтә уҡыу йорттары тураһында телгә алына. Әммә фәнни дәрәжә алыу өсөн Прага студенттарына сит илгә барырға тура килгән, был (бигерәктә сиркәү яғынан) мөһим етеһеҙлек тип баһаланған. Король Вацлав II Изге Вит соборы ҡарамағындағы мәктәпте университетҡа (юғары мәктәпкә) үҙгәртергә уйлаған, әммә уның 1294 йылғы ынтылышына сиркәү йоғонтоһо үҫешенән ҡурҡҡан чех аристократияһы ҡаршы сыҡҡан.
1344 йылда Прага епископлығы архиепископлыҡ тип үҙгәртелгән, был үҙ сиратында Прагала юғары мәктәп барлыҡҡа килеүенә мөмкинлек биреүсе сәбәптәренең береһе булған. Богемия сиркәү яғынан тулыһынса Германия ерҙәренән бойондороҡһоҙ була башлаған, тәүге архиепископ итеп Арношт һайланған.
Аҡҡош Яҙлаған
Аҡҡош Яҙлаған (Аккош-Язлаган) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы Һаҡмар йылғаһы буйындағы үҙән.
Географияһы
Аҡҡош Яҙлаған үҙәне Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы Һаҡмар йылғаһы буйындағы Оло Сурай ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Карл университеты
Нигеҙләү
1346 йылда Изге Рим империяһы императоры Карл IV үҙ хакимлыҡ итеүен башлай. Был ваҡытҡа ҡарай уға 31 йәш тула, башланғыс белемде Францияла ала, шул уҡ ваҡытта Карлдың уҡыу-яҙыу белемлеге күп кенә Европа монархтары араһында күпкә юғарыраҡ булған. Дөрөҫләүсе раҫлауҙар юҡ, әммә бәлки йәш Карл Сорбоннала лекцияларға йөрөүе һәм уның структураһы менән таныш булыуы мөмкин. Аҙаҡ таш ошо Сорбонна, Болонья тибындағы университеттарҙан айырмалы рәүештә, яңы университет өсөн өлгө булып китә.
Аҡҡош Яҙлаған
Тарихы
Аҡҡош Яҙлаған тигән үҙәне булған Оло Сурай (Сурай) ауылы ярайһы боронғо — 1765 йылда тәүге тапҡыр документтарҙа (йәки 1795 йылда ) теркәлеп ҡалған.
Карл университеты
Нигеҙләү
1347 йылда Карл IV Авиньонда Рим папаһы Климент VI-нән төрлө фәндәрҙе уҡытыу менән Прагала юғары уҡыу йортон асырға рөхсәт алған. Шулай итеп Прга университетында дүрт факультет булдырылған: хоҡуҡ факультеты, ирекле сәнғәттәр факультеты, медицина факльтеты, һәм шулай уҡ һирәк осраған теология факультеты. Был урта быуат рәсми фәненең барлыҡ спектрын солғап алырға мөмкинлек биргән. Рим руханиҙары фекере буйынса яңы университет Богемия короллегендә Христиан сиркәүенең көсәйеүендә ҙур роль уйнарға тейеш булған.
Юғары мәктәпте төҙөү тураһында Карл IV указы 1348 йылдың 7 апрелендә сыға, был көн рәсми рәүештә Карл университетын нигеҙләү көнө тип иҫәпләнә. Архиепископ Арноштом тарафынан руханиҙар өсөн махсус һалым индерелгән, уның килеменә тәүге университет милке һатып алынғн һәм уҡытыусылар йәшәгән. Һуңынан император уҡыу дәрестәрен алып барыу өсөн Старе-Место кварталында бер нисә бинаны һатып алған, улар уның исеме буйынса «Каролинум» тип аталған. Доктор һәм магистр титулы йөрөткән уҡытыусыларға һәм барлыҡ студенттарға уҡыу осоронда король тарафынан һаҡлау гарантиялана.
Аҡҡош Яҙлаған
Тарихы
Был төбәк административ-территориаль йәһәттән бер нисә тапҡыр субъект атамаһын алмаштыра — 1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһының Үҫәргән улусы составында була, ә Октябрь революцияһынан һуң Башҡортостан автономияһына индерелә, 1919 йылдан инде Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны биләмәһендә булып сыға. 1934—1959 йылдарҙа төбәк Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районына инә, шул уҡ ваҡытта өлкә үҙе лә 1938—1957 йылдарҙа Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөп ала. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Карл университеты
Нигеҙләү
1349 йылдың 14 ғинуарында император Карл IV «Айзенах дипломын» төҙөй. Унда гарантияланған академик иректәрҙән тыш, студенттар һәм уҡытыусылар менән бер рәттән башҡа университет эшендә ҡатнашҡан хеҙмәткәрҙәр өсөн һалымдан азат итеү урынлаштырылған.
1530 йылда Нюрнберг ювелир оҫтаханаһында университет мисәте яһала, ул һаман да уның рәсми эмблемаһы булып тора. Мисәттә Карл IV тубыҡланып изге Вацлавҡа университет нигеҙләнеү тураһында указ тапшырыуы һүрәтләнгән. Шулай итеп был һүрәт университет ҡурсалауға төп чех изгеһенә тапшырылыуын символлаштырған.
Эш башлауы
Башта университеттың үҙ биналары булмай, ә студенттар уҡытыусылар менән бергә йәшәгән. 1347 йылдан дәрестәр Праганың монастырҙәрендә һәм Изге Вит соборы бүлмәләрендә уҙғарыла башлай. Профессорҙар Прагалағы түбәнге мәктәптәрҙән йыйылған йәки сит илдәрҙән саҡырылған. 1359 йылда тәүге тамамлаусы диплом алған. Әкренләп XIV быуаттың икенсе яртыһында ятаҡтар төҙөлә башлана, уларҙың тәүгеһе (Каролинум) 1366 йылда асыла. Урта быуат ятаҡтары студенттарға һәм уҡытыусыларға тулы тәьмин ителеү тәҡдим иткән, унда йәшәүҙең шарттарының береһе мотлаҡ никахһыҙ йәшәү обеты булған, ул тик XVII быуат башында ғәмәлдән сыҡҡан.
Ул ваҡытта ирекле сәнғәттәр факультеты иң ҙур популярлыҡҡа эйә булған, уның символы — глобус. Был факультетта предметтар ике тармаҡҡа бүленгән: artes formales (бында грамматика, риторика һәм диалектика ингән) һәм artes reales (арифметика, геометрия, астрономия һәм музыка). Шулай итеп факультет тормоштоң күп кенә өлкәләре буйынса төрлө яҡлы белем биргән. Хоҡуҡ, медицина һәм теология факультеттарының буласаҡ студенттары йыш ҡына башта ирекле сәнғәттәр факультетында уҡығандар, ә һуңынан үҙ факультетына уҡырға кергәндәр, был ул ваҡыт өсөн ғәҙәти күренеш булған.
Барыҡ башҡа «юғары» факультеттарҙан айырмалы рәүештә, ирекле сәнғәттәр факультетында ҡабул итеү шарттары етерлек демократик булған: 14 йәштән өлкәнерәк (ул ваҡыттағы закондар буйынса бәлиғ булыу йәше) һәм уҡыу һалымын түләү. Ғәҙәттә шулай уҡ уҡыу теле булараҡ латин телен минималь белеү, уҡый һәм һанай белеү кәрәк булған — яҙа белеү талап ителмәгән. Шунлыҡтан факультетҡа тик башланғыс латин училищеларын ғына тамамлаған бихисап малайҙар уҡырған кергән. Факультетта уҡыу 4 йәки 5 йыл дауам иткән, был шулай уҡ башҡа факультеттарҙан кәмерәк булған. Титул алғандан һуң элекке студенттар ике йыл дауамында уҡытырға һәм башҡа студенттарға уҡыуында ярҙам итергә тейеш булғандар, шунлыҡтан ҡайһы бер профессорҙарға 20 йәштә тулмаған булған.
Хоҡуҡ факультетын үлсәү символлаштырған. Уҡыу процессы Болонья һәм Падуя университеттары программаһы нигеҙендә төҙөлгән, итальян традицияһы буйыынса декан студенттар араһынан һайланған. Шул уҡ ваҡытта факультет һәр ваҡыт университет менән идара итеүҙә йәлеп ителгән: әгәр ректор итеп башҡа факультет вәкилдәре һайланһа, проректор итеп хоҡуҡ факультеты вәкиле тәғәйенләнгән һәм киреһенсә.
Беренсе ректорҙар һәм декандар
Университеттың оҙайлы тарихында күп кенә уның традициялары алмашынған йәки яңылар менән алмаштырылған, әммә береһе хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған — университет башында һәр ваҡыт ректор тора. Нигеҙләү һәм дәрестәр башланыу ваҡытынан бер нисә йыл үткәс, 1356 йылда академик сенат беренсе ректорҙы һайлаған.
Ректор университеттың вәкиле була, йыйылыштар һәм ҡорҙар йыя, уға уҡыу башында студенттар (уҡыуҙың барлыҡ баҫҡыстағы) ант итә. Шулай уҡ ректор урынлаштырылған университет ҡағиҙәләренең үтәлешен ҡараған һәм финансты тотоноу менән етәкселек иткән. 1347 йылда ойошторолған университет суды ректорға буйһонған һәм ҡала судына альтернатива булып хеҙмәт иткән — университеттағы хеҙмәткә бәйле булған короллек подданыйҙарының эштәре университет судында тикшерелгән, уның ҡарарҙары төрлө яза мөмкинлектәре, шул иҫәптән төрмәгә ябыу була алған. 1397 йылғы король указына ярашлы университет суды король судынан тулы бойондороҡһоҙлоҡ алған.
Башта ректор бер йылға, һуңынан ярты йылға һайланған (хәҙерге ваҡытта был мөҙәт 4 йыл тәшкил итә). XV быуат башында ректор ҡарамағында ике совет эшләгән: кесе (8 кешенән торған) һәм ҙур (16 кешенән торған). Шулай уҡ 1405 йылда Рим папаһы Прага университеты ректорҙарына архиепископ тәхете бер кем менәндә биләнмәгән осраҡта сиркәү сәркәтибе ролендә сығыш яһарға хоҡуҡ биргән. Был буласаҡ Гуситтар инҡилабында, Чехия территорияһында католки дине ҡыҫырыҡланған ваҡытта, мөһим роль уйнаған.
Күпмелер ваҡыт уҙғас факультеттар университет идаралығы органдарында үҙенең вәкилдәрен ҡуйыу кәрәклеген тойғандар. Бындай вәкил декан булып киткән. Иерархияла декандар ректорҙан түбәнерәк торған, әммә уға буйһонмаған. Декандар үҙ факультеттарында имтихандарҙы контрольдә тотҡан, сығарылыш тантаналарын уҙғарған. Беҙҙең замандарға килеп еткән иң боронғо магистр дипломы 1359 йылдың 12 ғинуарында тапшырылған.
Ике Папа низағы һәм Кутногор декреты
XIV быуатта университетта уҡыу башлыса лекцияларҙа һәм семинарҙарҙа барған. Студенттар Боронғо донъя һәм урта быуат ғалимдары һәм яҙыусыларының хеҙмәттәрен уҡығандар һәм конспект яҙғандар. Оратор сәнғәтенә һәм үҙ фекерен телдән һөйләй белеүгә ҙур иғтибар бүленгән. Үҙ идеяларын студенттар һәм уҡытыусылар диспуттарҙа еткергәндәр, бында хатта ул осорҙа инквизиция ересь тип иҫәпләй алған темаларҙа осраған. Бындай диспуттарҙа булыу бакалаврҙар һәм магистрҙар өсөн мотлаҡ булған.
Төрлө факультеттарҙа уҡыу оҙайлығы төрлөсә булған. Сығарылыш тантаналарына (уҡыу тамамланыуы тураһында диплом тапшырыу тантаналары) ҙур иғтибар бүленгән, унда ҡәтғи йөкмәткенән тыш көләмәстәр һәм шаяртыуҙар ишетергә мөмкин булған.
Француз өлгөһө буйынса университетта дүрт милли блок барлыҡҡа килгән: чех телендә һөйләшкән Чехия (Богемия һәм Моравия) халҡы, башлыса немец телендә аралашҡан Силезия һәм поляк ҡалалары халҡы, немец телендә һөйләшкән Саксония кешеләре (уларға шулай уҡ Англия һәм Скандинавия халҡы яҡын булған), Рейндән көньяҡҡа табан йәшәгән Бавария һәм Австрия халҡы. Һәр бер төркөм академик сенат тауышына тиң хоҡуҡҡа эйә булған.
1378 йылда католик сиркәүе эсендәге низағтар папа тәхетенә ике дәғүәсе барлыҡҡа килеүенә килтерә: Римда идара иткән Григорий XII һәм Авиньонда идара итеүсе Бенедикт XIII. Сиркәү ойошмаһы булараҡ университет бынан ситтә ҡала алмаған. 1408 йылда Пиза соборына әүҙем әҙерлек эштәре башлана, унда бер үк ваҡытта идара итеүсе ике папаны алып ташлау һәм яңынан берәүҙе һайлау ниәтләнгән.
Немец телендә аралашҡан университет общинаһы Пиза соборны йыйырға ҡаршы булған һәм папа Григорий XII тоғролоҡ һаҡлаған. Чех общинаһы, уның иң эшмәкәрле вәкилдәренең береһе Ян Гус король Вацлав IV ярҙамында үҙенә күпселек тауышты йәлеп итә алған һәм 1409 йылдың 18 ғинуарында Кутногор декреты ҡабул ителгән. Декретҡа ярашлы университетта чехтар өс тауышҡа, ә ҡалған халыҡтар бер тауышҡа эйә булған. Был указды яҡлауға Париж һәм ҡайһы бер итальян университеттары миҫалдары килтерелгән, уларҙа мөһим тауышҡа урындағы төп халыҡ эйә булған. Сикләнгән халыҡтар үҙ тауыштарына хоҡуҡтарын ҡайтарырға маташҡандар, һәм хатта Пизаға үҙ вәкилдәрен ебәргәндәр. Әммә уңышһыҙлыҡҡа осрағандар һәм барлыҡ уҡытыусылар студенттар менән бергә протест бедереп университетты ташлап китәләр һәм яңы немец телле Лейпциг университетына нигеҙ һалғандар. Университетты ташлап киткән уҡытыусыларҙың һәм студенттарҙың иҫәбен аныҡ һанау мөмкин түгел, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса улар 500-ән 800 кешегә барып еткән.
Ян Гус һәм Джон Уиклиф
Оксфордҡа уҡырға барған ҡайһы бер студенттар 1380-се йылдарҙың уртаһында үҙҙәре менән инглиз реформаторы Джон Уиклифтың хеҙмәттәрен алып килгән, улар шул ваҡыт өсөн шаңдаулы һәм ҡыйыу булған. Яҙмаларҙың абстрактлы булыуына ҡарамаҫтан, текстарҙа Католик сиркәүенә асыҡ киҫкен тәнҡит күренгән. Чех халҡының вәкилдәре башлыса Уклифтың хеҙмәттәренә ыңғай ҡарашта булған, ә немец халыҡтары йышыраҡ уны ересь тип атаған. Был хеҙмәттәр Ян Гусҡа ла ҙур йоғонто яһаған, ул ҡаланың иҫке өлөшөндәге Вифлеем часовняһының настоятеле итеп тәғәйенләнгән. Гус йыш ҡына сиркәүҙе тәнҡитләгән, шул уҡ ваҡытта үҙен уның тоғро яҡлаусыһы тип иҫәпләгән.
Гус ирекле сәнғәттәр факультетында магистр титулын алған һәм шулай уҡ теология факультетында уҡыған. 1401 йылда ул ирекле сәнғәттәр факультеты деканы итеп һайланған. Густың популярлығы арта барған һәм 1409 йылдың көҙөндә ул университеттың ректоры итеп тәғәйенләнгән. Әммә сиркәү үҙе Гусҡа һәм уның идеяларына һаҡсыл ҡараған һәм 1414 йылда Ян Гус Констанцҡа саҡырылған, бында уға ерестә һәм университеттан немецтарҙы ҡыуыуҙа ғәйепләнгән. 1415 йылдың 6 июлендә Ян Гус еретик булараҡ яндырылған. Был ваҡиғанан һуң университет эсендә барлыҡҡа килгән низағтар һөҙөмтәһендә артабанғы бер нисә йыл дауамында теология, медицина һәм юридик факультеттары фактик рәүештә ябыҡ булған, тик ирекле сәнғәттәр факультеты тулыһынса эшен дауам иткән.
1434—1622 йылдар
Гусит һуғыштарында Ян Густың эйәреүселәре еңелгәндән һуң университет әкренләп үҙенең универсаль статусын юғалта барған. Шулай уҡ сит ил кешеләренең ағымы кәмегән, был чехтар тураһында диндән ситкә тайпылыусылар булараҡ фекерҙәр артыуы менән бәйле булған. Карл университеты Европала Чехия короллегенең төбәк университеты булараҡ ҡабул ителә башлаған һәм үҙенең халыҡ-ара статусын юғалта барған, быға уның ҡәтғи гусит йүнәлеше әүҙем булышлыҡ иткән.
XV быуатта университетҡа тағы ла ике студент ятаҡтары ҡушылған, һөҙөмтәлә Аҡ тауҙағы һынылышлы алышҡа тиклем ул өс профессор һәм биш студент ятаҡтарына эйә булған. Тулыһынса уҡытыу тик ирекле сәнғәттәр факультетында алып барылған, шулай уҡ медицина факультетында бер ни тиклем уҡытыу тураһында ҡайһы бер телгә алыныуҙар бар. Өс факультет булмағанға күрә, ирекле сәнғәт факультетында йыш ҡына башҡа дисциплиналарға ҡараған материалдар уҡытылған. XVI быуаттың икенсе яртыһында юридик лекциялар тергеҙелгән, теологик лекциялар тулыһынса бөтөрөлгән, сөнки Католик сиркәүе ирекле сәнғәттәр факультетында уларҙы уҡытыуҙы яраҡһыҙ тип иҫәпләгән.
Бер генә факультет ҡалыуына ҡарамаҫтан университетта ректорҙан тыш декан вазифаһы һаҡланған. Ректор был ваҡытта архиепископ функцияларын да башҡарған, сөнки ул бер нисә тиҫтә йылдар тәғәйенләнмәгән. Университет шулай уҡ барлыҡҡа килгән шәхси латин мәктәптәрен («schola particularis») контрольдә тотҡан, уларҙа уҡытыу кимәле сағыштырмаса юғары тип иҫәпләнгән. XVI быуат уртаһында Чехия территорияһында латин мәктәптәренең иҫәбе 120 барып еткән, был шул осорҙағы Европа өсөн бик күп булған, сағыштырма мәктәптәр иҫәбе тик немец ерҙәренең үҫешкән өлкәләрендә һәм Голландияла күҙәтелгән. Йыш ҡына мәктәптәргә финанстар етешмәгән, шул ваҡытта уҡыусылар уҡыуын үҙ ғаиләһе иҫәбенә түләгән.
Университет шулай уҡ тәбиғи фәнни асыштарға иғтибар иткән. Математикаға һәм тәбиғәтте өйрәнеү фәндәренә ҡыҙыҡһыныу университетта ҡабул ителгән ете ирекле сәнғәттәр системаһының үҙендә һалынған. Чуманан дарыуҙар эшләнгән, йондоҙҙар артынан күҙәтеү өсөн ағас обсерватория төҙөлгән, үлекһәләрҙе ярып ҡарауҙар уҙғарылған.
Университеттың үҫешенә ҡарамаҫтан, профессорҙар йыш ҡына мотлаҡ никахһыҙлыҡ шарты бөтөрөлгән башҡа юғары уҡыу йорттарына күскәндәр (никах төҙөгәндә профессор, шул иҫәптән ректор университетты ташлап китергә мәжбүр булған). 1612 йылда Карл университетында мотлаҡ никахһыҙлыҡ шарты бөтөрөлгән.
XVI быуат башында Прагала яңы иезуит университетының (Клементинум) барлыҡҡа килеүе (Карл университеты ул ваҡытта протестант булған), шулай уҡ сит ил юғары уҡыу йорттарының үҫеше әүҙем үҙгәртеүҙәргә булышлыҡ иткән. Йәнә эшләй башлаған хоҡуҡ, медицина һәм теология факультеттарын реформалау аҡса етешмәгәнлектән уңышһыҙлыҡҡа осрай. 1612 йылда уҙғарылған киләһе реформа фәлсәфә факультетында уҡытыу ғәмәленә үҙгәрештәр индергән: быға тиклем һәр бер профессор төрлө предметтарҙы уҡыта алған, хәҙер профессорҙар тик бер генә предметты уҡытырға тейеш булған. Реформа шулай уҡ семинарҙарҙың яңы ҡағиҙәләрен тасуирлаған, уларҙа студенттар йыш ҡына үү ҡараштарын еткерергә һәм уларҙы дәлилләргә тейеш булған. 1618 йылға ҡарай бакалавриат һәм магистратураны тамамлаусыларҙың иҫәбенең ныҡ үҫеүе был ҡарарҙарҙың эффектлы булыуы тураһында һөйләй.
1526 йылда Мохач янындағы алышта Чехия һәм Венгрия короле Людовик II һәләк булғандан һуң, Чехия Габсбургтар монархияһының бер өлөшө булып китә һәм уның тәхетенә Фердинанд I ултырған, ул Германиянан (лютеранлыҡ) һәм Швейцариянан (кальвинизм) таралған реформацияны хупламаған. Фердинанд I Карл университетын католик итергә теләгән, әммә был ваҡытта быны әле тормошҡа ашырып булмаған. 1556 йылда Фердинанд Прагаға иезуиттарҙы ебәргән, улар 1562 йылда Карл күпере янында католик уҡыу йортона (Клеменинум) нигеҙ һалған, ул университет булмаһа ла уҡыу дәрәжәләрен бирергә хоҡуғы булған. 1616 йылда уға университет статусы бирелә.
Университет XIX быуатта
Леопольд II вафат булғандан һуң тәхетте уның улы Франц II биләй, ул 1792 йылдан 1835 йыға тиклем хакимлыҡ итә. Франц II осоронда монархия абсолютизм формаһына эйә була. Уҡыу йорттары, бигерәктә юғары, иғтибар менән контрольдә тотолған. Революцион йүнәлештәрҙе булдырмау өсөн 1804 йылда барлыҡ уҡыу йорттарында динде мотлаҡ өйрәнеү индерелә.
1805 йылда яңы булдырылған фәлсәфә һәм дин кафедраһы етәксеһе итеп Бернард Больцано тәғәйенләнә. Беҙҙең ваҡытта Больцано күренекле математик булараҡ билдәле, әммә ул ваҡытта уға университетта математиканы ла, логиканы ла уҡытырға рөхсәт бирмәгәндәр. 15 йыл дауамында университетта эшләү ваҡытында Больцано ҙур авторитет яулай, әммә бер ваҡытта ла уҡыу программаһы сиктәрендә ҡалмай, йыш ҡына дәүләт яғынан хупланмаған төрлө темаларға ҡыйыу рәүештә фекер йөрөткән. 1820 йылда Больцано үҙенең ирекле фекерҙәре өсөн Рим папаһы талабы буйынса императорҙың шәхси указы менән барлыҡ университет вазифаларынан азат ителгән. Бынан һуң Бернард Больцано үҙенең ҡалған ғүмерен математика һәм логикаға бағышлаған.
Әкренләп университетта аҙ тәьмин ителгән студенттарҙың тормошонда һәм уҡыуҙа ярҙам итеү өсөн төрлө фондтар нигеҙләнгән һәм гранттар эшләнелгән. Улар араһында табип Юлиус Кромбхольц фонды иң билдәлеләренең береһе булған, ул уҡыусыларҙың медицина сығымдарын ҡаплау өсөн тәғәйенләнгән. Университет рөхсәте менән фонд аҡсалары урта мәктәптең ҡайһы бер уҡыусыларына ла бирелгән. Фактик рәүештә был фонд студенттарҙың медицина страховкалау функцияларын башҡарған, уны XX быуат башында академия сенаты индерергә маташҡан, әммә уңышһыҙлыҡҡа осраған. Тик Беренсе донъя һуғышынан һуң университетта мотлаҡ медицна страховкалау индерелгән, уның өсөн уҡырға кергәндә абитуриенттарҙан билдәләнгән сумма алынған.
1848 йылғы ваҡиғалар һәм уның эҙемтәләре
1848 йылда университет үҙенең 500 йыллығын билдәләгән. 1848 йылдың 7 апреленә оло байрам ойошторорға ниәтләнгән, унда бер нисә чех һәм ҡалғандары сит илдән булған 51 профессорға почётлы доктор маҡтаулы исемен бирергә күҙалланған. Тәре йөрөтөүселәр майҙанында университетты нигеҙләүсе Карл IV һәйкәлен асырға әҙерләнә, был һәйкәл Дрезден скульпторы Эрнст Хенелдең эше тимерҙән ҡойолған һәм неоготик стилдә булған: Карл IV постаментында университетың 4 факультеты символы һәм монархтың 4 рухи ҡурсалаусылары һүрәтләнгән. Әммә ошо йылдағы драматик ваҡиғалар арҡаһында почётлы докторҙар дипломдары почта аша тик 1849 йылда таратылған, ә һәйкәл 1851 йылда бер ниндәй байрам сараларһыҙ урынлаштырыған.
1848 йыл Францияла инҡилаб менән башланған, ул күп кенә Европа илдәренә, шул иҫәптән Австро-Венгрияға йоғонто яһаған. 15 мартта Прага студенттары Каролинумдың ҙур залына йыйылған һәм властарға петиция иғлан итеп, унда ирекле уҡытыу һәм дин тотоуҙы, чех һәм немец телдәренең тиң хоҡуҡлығын, Прага техник университеты яңы факультет булараҡ университетҡа ҡушыуҙы һәм студент союздары төҙөүгә рөхсәт биреүҙе талап иткәндәр. Ректор менән академик сенат һәм барлыҡ факультеттары профессорҙарының вәкилдәре менән берлектә шулай уҡ петицияға ҡушылғандар. Петицияны баш ҡалаға монархҡа тапшырыу өсөн депутация йыйылған, уны 23 мартта Вена студенттары хөрмәт менән ҡаршы алған. 27 мартта петицияға яуап бирелгән, ул уның авторҙарының күбеһен ҡәнәғәтләндермәгән. Барлыҡ талаптар араһынан унда тик уҡыу пландарын яңыртыу һәм уҡыу процессына ирекле биреү тураһында ғына һүҙ барған һәм бының өсөн мәғариф министрлығын ойошторорға ҡарар ителгән. Депутация ҡайтҡандан һуң, ҡарарҙар менән риза булмаған студенттар бөтә Прага буйлап митингылар әҙерләй башлай. Йәмғиәттә болғаныуҙарҙы күреп, земство президенты юридик факультеты декан һәм академик сенат менән кәңәшләшеп Чехия территорияһында петицияның барлыҡ тиерлек пункттарын (Прага техник мәктәбен ҡушыуҙан тыш) ҡәнәғәтләндергән.
Француз инҡилабына илһамланып Австрия империяһында ла гражданлыҡ хоҡуҡтары һәм иреклеге өсөн инҡилаб башлана. Әкренләп инҡилаб империяның башҡа өлөштәре, шул иҫәптән Чехия буйынса тарала.
Инҡилаб барышында Прага комендантының ҡатыны княгиня Виндишгрецты митингта үлтергәндән һуң, ҡала эшселәре һәм студенттары ҡоралланып һәм баррикадалар төҙөп асыҡ рәүештә Австрия ғәскәренә ҡаршы сығыш яһай башлайҙар. Әммә баштан уҡ көстәр тигеҙ булмай һәм тиҙҙән Прага ихтилалы тулыһынса баҫтырылған, әммә студенттар араһынан да ул ҡорбанһыҙ үтмәгән. 1849 йылдың 9 майынан 10 майға ҡарй төндә полиция күп кенә радикалдарҙы ҡулға алған, улар араһында 24 ҡулға алынған немецтарҙан етеһе үлем язаһына хөкөм ителгән, ә 16 ҡулға алынған чехтар араһынан дүртеһе иң юғары язаға тарттырылған. Ҡулға алынғандарҙың икеһе ҡасып ҡотолған, ә ҡалғандарына яза оҙайлы мөҙәткә төрмәгә ябыу менән алыштырылған.
Австрия империяһының барлыҡ өлөштәрендә инҡилаб тулыһынса баҫтырылғандан һуң, монархия неоабсолютизм ҡылыҡһырламаһына эйә булған. Шулай ҙа университеттар менән бер ни тиклем компромисстар ирешелгән: уларға автономия, ирекле уҡыу һәм фәнни тикшеренеүҙәр гарантияланған. 1850-се йылдарҙан фәнни тикшеренеүҙәр университет сифатын үлсәү берәмеге булып китә. Уҡыу директоры вазифаһы бөтөрөлә, факультет менән етәкселек профессорҙар йыйылыштары аша башҡарылған, улар даими ҡатнашыусыларҙан, алмашынған ҡатнашыусыларҙан һәм университеттар доценттарының ике вәкиленән торған.
Ихтилалдар баҫтырылғандан һуң инҡилабты әүҙем хуплаған ҡайһы бер профессорҙар университеттан ҡыуылған. Шулай уҡ Прага университеты немец профессорҙарын йыя башлаған, улар ҡағиҙә булараҡ Праганы баш ҡала Вена алдынан аралыҡ нөктәһе тип файҙаланған. Әммә ҡайһылары чех телен өйрәнгәндәр һәм үҙенең эш урыны менән ҡәнәғәт булып ҡалғандар.
XX быуат башына ҡарай университетта факультеттарҙы сиратлатып йыл һайын яңы ректорҙы һайлау традицияһы әле һаҡланып ҡалған. Был традиция тәүге тапҡыр 1909 йылда боҙола, ошо йылда фәлсәфә факультеты тауыштары ярҙамында теолог Габриэль Пегачек урынына филолог Йозеф Краль ректор итеп һайланған. Бынан һуң үҙенең популярлығын юғалтып барған теология факультеты йыл һайын Пегачек кандидатураһын ректор һайлауҙарына сығарғандар, тик 1917 йылда Габриэль Пегачек һайлауҙарҙа еңә һәм теология факультетынан иң һуңғы ректор була.
1890-сы йылдарҙан университет шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙы уҡыуға ҡабул итә башлаған. 1897 йылдың 23 марттағы указ буйынса ҡатын-ҡыҙҙарға фәлсәфә факультетында, ә 1900 йылдың 3 сентябренән — медицина факультетында уҡырға рөхсәт бирелгән. Хоҡуҡ факультетында ҡатын-ҡыҙҙарға уҡырға рөхсәт тик 1918 йылда бирелгән. Университетҡа ҡабул ителеү өсөн урта мәктәпте тамамлау тураһында таныҡлыҡ кәрәк булған, шунлыҡтан ошо ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙар өсөн урта училищелар һәм гимназиялар барлыҡҡа килгән. Гарриг Масарик университетта ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлығы өсөн әүҙем көрәшкән, уның ҡыҙы 1903 йылда университетты тамамлаған. Әкренләп ҡатын-ҡыҙҙарҙың университетта уҡыуы ғәҙәти күренешкә әйләнгән һәм улар хоҡуҡтарҙа тулыһынса тиңләшкән.
1911 йылда немец университетына Цюрихтан билдәле физик Альберт Эйнштейн саҡырылған. Ике йыл дауамында ул фәлсәфә факультетында теоретик физиканы уҡытҡан, һуңынан Берлин университетына, ә аҙаҡ АҠШ-ҡа эмиграциялаған.
Ата-әсәһенең теләге буйынса университеттың юридик факультетына Франц Кафка уҡырға керә. Әммә буласаҡ яҙыусыны, шулай уҡ уның университет буйынса иптәше Макс Бродты, фәлсәфә һәм сәнғәт буйынса лекциялар нығыраҡ ҡыҙыҡһындырған. Франц Кафка һәм Макс Брод университетты 1906 йылда хоҡуҡ докторы титулы менән тамамлайҙар.
Беренсе донъя һуғышы башланыу менән күп кенә студенттарҙы һәм ҡайһы бер уҡытыусыларҙы хәрби хеҙмәткә саҡырғандар. Француз (һуңыраҡ итальяндарҙа) уҡытыусылары дошман дәүләте граждандары булараҡ университетты ташлап китергә мәжбүр булғандар. Бынан башҡа хәрби мәнфәғәттәргә университеттың ҡайһы бер биналары ваҡытлыса ҡулайлаштырылған: Клементинумда лазарет урынлаштырыла, медицина факультетының бер нисә клиникалары үҙгәртеп ҡоролған.
1915 йылда Гарриг Масарик Чехословакияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн хәрәкәткә ҡушылған, шуның өсөн ул университеттан ҡыуылған. 1918 йылдың 30 октябрендә, Чехословакия рсепубликаһы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң ике көн үткәс, ректор һәм академик сенат ҡарарына ярашлы Масарик үҙ хоҡуҡтарында университетта тергеҙелгән, ә 1918 йылдың 14 ноябрендә Чехословакия президенты итеп һайланған.
Беренсе республика һәм нацистик оккупация: 1918—1945
Беренсе Чехословакия республикаһын иғлан иткәндән һуң, 1920 йылдың 19 февралендәге законға ярашлы, Карл-Фердинанд университетының исеме Карл университеты тип үҙгәртелә. Шулай уҡ 1920 йылдың 24 июнендәге закон буйынса фәлсәфә факультетынан айырылып яңы тәбиғәтте өйрәнеү факультеты (бында математика менән физика ингән) ойошторолған. Университет комплексына әүҙем рәүештә яңы биналар өҫтәлгән, шулай итеп етешмәгән майҙандар мәсьәләһе хәл ителгән. 1929 йылда фәлсәфә факультетының яңы бинаһы төҙөлөп бөтә, ә 1931 йылда — теологик факультетының бинаһы асыла. 1931 йылда хоҡуҡ факультеты бинаһының төҙөлөшө тамамланған, ә 1934 йылда ошо уҡ бинаға Каролинумдан университет ректораты күскән. Әкренләп шулай уҡ Каролинумдың үҙен реставрациялау эштәре алып барылған.
1939 йылдың 15 мартында Чехословакияның территорияһы Өсөнсө рейх тарафынан оккупацияланған, ә 16 мартта ул Богемия һәм Моравия протектораты тип иғлан ителә. 1939 йылдың 28 октябрендә бойондороҡһоҙ чехословак дәүләте төҙөлөүенең 21-йыллығына Праганың үҙәге буйылап урынлашҡан режимға ҡаршы демонстрациялар була, улар барышында медицина факультеты студенты Ян Оплетал үлемесле яра алған. 15 сентябрҙә уның менән хушлашырға күп студенттар һәм Прага халҡы килгән. Хушлашҡандан һуң протекторат һәм оккупация менән ризаһыҙлыҡ белдереп студенттар урамдарға сыҡҡан. 16 сентябрҙән 17 сентябргә ҡарай төндө нацистар Прага һәм Брно ҡалалары ятаҡтарында һәм фатирҙарында яҡынса 1200 чех студенттарын (илдең бөтә студенттарының яҡынса һигеҙ процентын) ҡулға алғандар һәм аҙаҡ Заксенхаузен концентрацион лагерена ебәргәндәр, демонстрацияларҙы башында торған 9 студентты иртәнсәк атҡандар. Бынан һуң рейхспротектор Константин фон Нейрат бойороғона ярашлы барлыҡ чех юғары уҡыу йорттары өс йылға ябылған, әммә фактик рәүештә был тыйыу оккупация тамамлағанға тиклем ғәмәлдә булған. Барлыҡ ҡалған чех студенттарына ятаҡтарҙы бушатырға бойоролған, аҙаҡ уларҙың күптәрен Өсөнсө рейхтың хәрби предприятиеларында эшләргә мәжбүр иткәндәр.
Чехиняң фәнни интеллигенцияһына һәм стдентлығына ҡаршы йүнәлтелгән террор хатта алыҫ яҡтағы ил кешеләрен шаҡ ҡатырған. Донъя буйлап, шул иҫәптән Латин Америкаһының, күп кенә университеттар был ваҡиғаны тәнҡитләгән. Дөйөм халыҡ-ара яуап итеп, 17 дәүләт тарафынан Бөйөк Британия студенттары союзы иғлан иткән иҫтәлекле көн — 17 ноябрь Халыҡ-ара студенттар көнө тип ҡабул ителгән.
Чех телле юғары уҡыу йорттары ябылғас, чех Карл университеты уҡыу йорто булараҡ эшләмәй, әммә финанс һәм иҡтисади субъект булып ҡалған. Университет ректоры лингвист Бедржих Грозный була, ул был вазифаһын үҙе артынан оккупация тамамлағанға тиклем һаҡлап ҡала һәм фәнни эшмәкәрлеген дауам итә. Профессорҙарҙың күбеһе мөҙәтһеҙ отпускыға ебәрелгән, аҙаҡ уларҙың ҡайһылары шулай уҡ концлагерҙарға оҙатылған. Оккупация осоронда барлығы университеттың 23 профессоры һәләк булған. Бушатылған университет биналарын нацистар үҙ мәнфәғәтендә файҙаланғандар. Мәҫәлән, юридик факультеты бинаһында СС комендатураһы урынлашҡан.
Коммунистик осор: 1945—1989
Икенсе донъя һуғышы тамамлағандан һуң Карл университеты тиҙ генә йәнә эшләй башлай: 1945 йылдың 1 июненән 7 сентябргә тиклем Чехословакия юғары уҡыу йорттарында пладан тыш ҡыҫҡартылған йәйге семестр уҙғарыла, ә 22 октябрҙә башланған киләһе уҡыу йылында ректор һайлауҙары була һәм университет тулы уҡыу процессына ҡайта. Һуғыштан һуң республикала Судет немецтары статусына ҡарашты ҡырҡа үҙгәртә: президент Эдвард Бенештың 1945 йылдың 18 октябрендәге декретына ярашлы немец Карл университеты һәм илдәге башҡа немец юғары уҡыу йорттары ябылған. Немец халҡы тиҙҙән депортацияланған.
1945 йылда Пльзень һәм Градец-Кралове ҡалаларында медицина факультетының филиалдары асыла. 1945 йылда Каролинум бинаһының бер нисә этаптан торған реконструкцияһы башлана, ул 1968 йылда тамамлана.
Һуғыштан һуңғы тәүге ун йыллыҡтарҙа университет шулай уҡ әүҙем рәүештә үҙенең факультеттар һанын арттырған. Яңы ойошторолған педагогия факультеты 1955 йылда айырым Юғары педагогия мәктәбенә үҙгәртелә, әммә 1964 йылда ул йәнә университет составына инә. 1953 йылда медицина университеты өскә бүленә: дөйөм медицина (шул иҫәптән стоматология) факультеты, балалар медицинаһы (педиатрия) факультеты һәм гигиена (шул иҫәптән эпидемиология) факультеты. 1952 йылда тәбиғәтте өйрәнеү факультеты шулай уҡ өс факультетҡа бүленгән: физика-математика (шул иҫәптән химия), биология һәм геология-география. Был бүленеш ғәмәлдә үҙен насар яҡтан күрһәткән һәм 1959 йылда йәнә химия кафедраһы, биология һәм геология-география факультеттарынан торған тәбиғәтте өйрәнеү факультеты ойошторолған. 1957 йылда физик культура һәм спорт институты нигеҙләнә, ул 1965 йылда айырым факультет итеп үҙгәртеп ҡорола.
1948 йылғы Чехословакияла хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә коммунистик партия власҡа килә, 1948 йылдың 9 майында яңы Конституция ҡабул ителә. Республика президенты Эдвард Бенеш уға ҡул ҡуйыуҙан баш тарта һәм 1948 йылдың 7 июнендә отставкаға китә, унан һуң 14 июндә президент вазифаһын Клемент Готвальд биләй. Февраль түңкәрелеше ваҡиғалары менән риза булмаған 2 мең студент 1948 йылдың 25 февралендә Нерудова урамы буйлап Прага Градына (ил хөкүмәте бинаһына) тиклем демонстрацияға сыға. Был демонстрация полиция тарафынан тиҙ генә ҡыуылған, 118 ҡатнашыусы ҡулға алынған һәм 2-нән 14 тәүлеккә тиклем мөҙәткә иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән.
Коммунистар властҡа килгәндән һуң профессорҙар араһында ла әүҙем чисткалар була. Университет ректоры Карел Энглиш 1948 йылдың 26 февралендә үҙ ирке менән отставкаға китә. 1951 йылдың 31 мартында Карел Энглиш университеттағы бөтә башҡа вазифаларҙан сиселгән. Ҡайһы ббер профессорҙар фәнни һәм уҡытыу эшмәкәрлеген дауам итеү өсөн көнбайыш илдәргә эмиграцияға киткәндәр.
Чисткалар студенттар араһында ла уҙғарылған. Ҡайһыларҙы властарға ҡаршы булған сәйәси ҡараштары йәки тейешлек ҡатламдан булмаған өсөн университеттан ҡыуғандар. Чисткалар һөҙөмтәһендә студенттарҙың дүрттән бер өлөш юғары уҡыу йорттарын ташлап китергә мәжбүр булғандар.