cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Молог
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кабальнов Юрий Степанович
Биографияһы
Юрий Степанович Кабальнов 1948 йылдың 6 сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа.
1971 йылда Өфө авиация институтын (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡала. Ошо институтта инженер, аспирант, ассистент, өлкән уҡытыусы була, 1993 йылда техник фәндәр буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1997 йылда институттың информатика кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 1995 йылдан техник кибернетика кафедраһы профессоры.
Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы динамик объекттарға идара итеүҙең оптималь һәм адаптив системаларын тикшереүгә арналған.
Кабальнов тарафынан реаль ваҡыт системаларында мәғлүмәтте синтаксик һәм семантик ҡыҫыу ысулдары; электрон (дистанцион) идара итеүҙең алгоритмик һәм дидактик нигеҙҙәре эшләнә. Ул күп бәйләнешле координацияланған идара итеү системалары өсөн уларҙың тотороҡлолоғон синтезлау һәм тикшереү моделдәрен һәм ысулдарын тәҡдим итә. Кабальнов тәҡдим иткән оптималь һәм адаптив идара итеү алгоритмдарының яңы кластары хәрби һәм ике төр буйһоноуҙағы осоу аппараттарында (Ан-70, МиГ-23 һәм башҡалар) ҡулланыла.
Юрий Кабальновтың уйлап табыуҙары Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһындағы башҡа төбәктәрҙең авиация, нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиеларында ҡулланыуға индерелгән. Юрий Кабальнов — 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
2009 йылдың 20 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре
1997 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
1997 — Навигация һәм хәрәкәткә идара итеү академияһының ғәмәли ағзаһы.
Косово Милли галереяһы
Косово Милли галереяһы (Galeria Kombëtare e Arteve e Kosovës, сер. Косово Национална галерија) — Приштинаның университет ҡаласығында, Косово Милли китапханаһы артында ғына, художесво галереяһы урынлашҡан. Ул 1979 йылдың февралендә асыла. Иң билдәле мосолман рәссамдарының береһе Мөслим Муллики хөрмәтенә уның исеме менән атала.
Косово республикаһында һынлы сәнғәт өлкәһендә иң эре учреждение ул. Урындағы һәм сит ил рәссамдары өсөн галерея һәр саҡ күргәҙмә майҙанын бирергә әҙер. Китаптар, каталогтар һәм брошюралар баҫтырып сығара.
Галереяның бинаһы
Косово Милли хужлжество галереяһының бинаһы 1935 йылда Югославия армияһының хәрби казармаһы булараҡ төҙөлә. 1955—1981 йылдарҙа унда китапхана урынлаша. 1982—1983 йылдарҙа бинаны архитектор Агуш Бекири Революция музейының күргәҙмә залы итеп йыһазландыра. 1995 йылда хәҙерге художество галереяһы урынлаша.
Тарихы
1979 йылда Косово Милли художество галереяһына нигеҙ һалына, ул һынлы сәнғәт әҫәрҙәпен халыҡҡа күрһәтеү, шулай уҡ ҡиммәтле сәнғәт әҫәрҙәрен йыйыу һәм һаҡлау өсөн мәҙәни учреждение булараҡ асыла. Уға иң күренекле рәссамдарҙың береһе булған Мөслим Муллики исем бирелә.
Һуғыштан һуңғы ун йыл эсендә Косово Милли художество галереяһы 200-ҙән ашыу милли, шулай уҡ сит ил рәссамдарының коллектив һәм шәхси күргәҙмәләрен ойоштора. 2013 йылдан Арта Агани галерея директоры булып эшләй.
Хеҙмәттәшлек
Косово Милли худодество галереяһы түбәндәге ойошмалар менән хеҙмәттәшлекте яйға һалған:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
'''
Нәзиров Әсғәт Динислам улы
Нәзиров Әсғәт Динислам улы (9 март 1914 йыл — 23 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, өлкән лейтенант, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының артиллерия дивизионы штабы начальнигы ярҙамсыһы
Гиреви
Гиреви —  Грузияла, Кахетин өлкәһе, Әхмәт муниципалитетында, Пирикитель Алазань йылғаһынан  50 км алыҫлыҡта уның һул ярында урынлашҡан.
Ауыл ҙур түгел, төрлө тәғәйенлештәге ҡырҡлап йорттан тора. Биналарҙың бер өлөшө үҙенең тәүге ҡиәфәтен һаҡлап ҡалған, бер өлөшө яңынан ҡоролған һәм ҡыйыҡтары еҙ тимер менән ҡапланған. Көнбайышҡа ҡарай 5 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урта быуаттарҙың биш башняһы һаҡланған, дүртеһе төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай бер һыҙыҡта урынлашҡан.
Икенсе замок ауылдан көньяҡҡа ҡарай тора. Башняһы бар. Икеһе лә сланецтан төҙөлгән.
Антонов Олег Константинович
Олег Константинович Антонов (1906 — 1984) — совет авиаконструкторы, техник фәндәр докторы (1960), профессор (1978), СССР ФӘНДӘР академияһы академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Ленин премияһы һәм  икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты.
Биографияһы
1906 йылдың 25 ғинуарында  (7 февраль) Мәскәү  губернаһының Подольский өйәҙе Вороновский волосы Троица ауылында тыуған (хәҙер Мәскәүҙең Троицкий административ  округы). Урыҫ.
1912 йыл дан алып  Саратовта йәшәгән. 1915—1922 йылдарҙа Саратов реаль училищеһендә уҡып, уның  ике синыфын тамамлаған, шунан һуң 23 һанлы урта мәктәптә уҡыған (хәҙер —  23-сө һанлы урта мәктәп).
Йәш ваҡытында уҡ авиация менән мауыға, мәктәптең  авиация һөйөүселәр түңәрәгенә йөрөй; 1921 йылда Ҡыҙыл Һауа Флотының  авиация мәктәбенә ғариза бирә, тик уны, йәше етмәгәнлектән һәм мәктәпкә бары тик РККА командирҙарын ғына алғанлыҡтан, был мәктәпкә ҡабул итмәйҙәр.
1924 йылда Саратов университетының тимер  юлсылар факультетында (унда ул авиацияға яҡыныраҡ булыу маҡсатында ингән) уҡыған  ваҡытында авиация һөйөүселәрҙең урындағы түңәрәген ойоштора  һәм  беренсе планерын төҙөй. Шул уҡ йылда университет ябыла һәм Антоновка яңы уҡыу йортон эҙләргә тура килә.
1924 йылда Коктеблдең Оҙон -һырт тауында үткәрелгән Бөтә Союз Планер һынауҙарында ҡатнаша.
1925 йылда  М. И. Калинин исемендәге ЛПИ-ның машиналар төҙөү факультетына инә һәм уны 1930 йылда тамамлай.
1931 йылда Осоавиахимдың планер конструкциялау Үҙәк бюроһын һәм Юғары осоу-планер мәктәбенең техник өлөшөн етәкләй  һәм планерҙар төҙөү менән шөғөлләнә (ОКА серияһы, УС серияһы/ "Өйрәтеү-сериялы", өйрәткес осоусы "Упар").1933 йылда н алып Тушинолағы планерҙар заводының баш конструкторы булып эшләй. 1938 йылда н —Яковлев КБ-һының әйҙәүсе инженеры.1940—1941 йылдарҙа — Ленинград заводының баш конструкторы.
1941 йылда Каунастағы элекке трамвайҙар заводы базаһында  планерҙар етештереүҙе ойошторорға тигән  йөкләмә алған. Әммә тиҙҙән башланып киткән һуғыш был пландарҙы боҙған. Антонов Халыҡ комиссариатының авиация сәнәғәтенең  планерҙар менән идаралыҡ итеү  буйынса баш инженеры булып тәғәйенләнә.1943 йылд а — баш конструктор Яковлевтың беренсе урынбаҫары, 1946 Новосибирскиҙың ОКБ-һында, һуңыраҡ — үҙенең   ОКБ-153  эшләй,(1952 йылдан алып— киев ГОК-473), 1966 йылда — Киев механика заводында эшләй башлай, 1984 —  О. К. Антонов исемендәге  ОКБ, 1989 йылдан — "Антонов"исемендәге Авиация фәнни- техник комплексында ) эшләй.
1962 йылда Антоновҡа ОКБ-ның Генераль конструкторы  дәрәжәһе бирелде.
1945 йыл дан ВКП(Б) ағзаһы. Украина ССР-ы КП ҮК  ағзаһы. СССР Юғары Советы 5-11 саҡырылыш (1958-1984)  Киев өлкәһе нән депутаты. Юғары Советтың  9 саҡырылышында Киев өлкәһенең Киев -Святошино  494-се һанлы һайлау округынан депутат итеп һайланған, Совет Союзының транспорт һәм элемтә буйынса Комиссияһының ағзаһы. .
Кие втә йәшәгән. 1984 йылдың 4 апрел ендә вафат булған. Байков зыяратында ерләнгән.
Төҙөгән эштәре
Антонов етәкселегендә төҙөлгән:
Тимер
Тиме́р — химик элементтарҙың периодик системаһында һигеҙенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 26-сы химик элемент. Fe (Ferrum) символы менән билдәләнә. Ер ҡабығында, алюминдан ҡалышып, иң таралған элемент. Тимерҙең ябай матдәһе (CAS-номеры: 7439-89-6) — еңел сүкелеүсән, аҡ төҫтәге, юғары реакцион мөмкинлеге булған металл. Тимер юғары температурала һәм юғары дымлылыҡта тиҙ коррозияға бирешә. Таҙа тимер янмай, ә ваҡ дисперсия хәлендә үҙенән-үҙе янып китеүсән.
Шулай уҡ тимер тип тимер иретмәләрен (0,8 %-ҡа тиклем ҡатнашма) әйтәләр. Ҡатнашмалар тимергә йомшаҡлыҡ һәм һығылмалылыҡ бирәләр. Ғәмәлдә тимер менән углерод иремәһе: ҡорос (1,14 %-ҡа тиклем), суйын (2,14%-тан күберәк) һәм составында хром, марганец, никель булған тутыҡмай торған (легирланған) ҡорос ҡулланалар.
Барлыҡ үҙенсәлеге лә тимерҙе кешелек өсөн 1-се һанлы металл итә.
Тәбиғәттә тимер таҙа хәлдә тимер-никель метиоридтарында ғына осрай. Ер ҡабығында таралыуы буйынса — 4,65 % (4-се урын O, Si, Al-ҙан ҡалышып ). Ер төшөнөң ҙур өлөшө тимерҙән тора тип иҫәпләнә.
Тимер минералдары
Тимер Ер ҡабығында киң таралған. Был металл бик күп руда һәм минералдар составына инә: ҡыҙыл тимер мәғдәне (красный железняк,гематит, Fe2O3; 70 % Fe), магнитлы тимер мәғдәне (магнитный железняк, магнетит, FeFe2O4, Fe3O4; 72,4 % Fe), көрән тимерташ (бурый железняк, лимонит, (гётит) һәм гидрогётит (FeOOH и FeOOH•nH2O).
Тәбиғәттә тимер сульфиды пирит FeS2 (көкөрт һәм тимер колчеданы) осрай.
Тимер рудаһы запасы буйынса Рәсәй беренсе урында. Диңгеҙ һыуында тимер — 1—1 %.
Алыу
Сәнәғәттә тимерҙе тимер рудаһынан, гематит (Fe2O3) һәм магнетиттан (Fe3O4) алалар.
Руданан тимерҙе айырып алыуҙың бер нисә ысулы бар. Иң киң таралғаны домна мейесендә.
Етештереүҙең беренсе этабы — домна мейесендә тимерҙе 2000 °C-та ҡайтарыу. Өҫтән тимер рудаһы һәм флюс (известняк) өҫтән бирелә, ә аҫтан йылы һауа ағымы бирелә.
Мейестә, кислород етешмәгәндә, кокс углерод монооксидына тиклем оксидлаша:
Үҙ сиратында углерод монооксиды тимерҙе ҡайтара. Реакция тиҙерәк үтһен өсөн йылытылған угар газды тимер оксиды(III) өҫтөнән үткәрәләр:
Ҡушылған флюс оксидҡа тарҡала һәм руда составындағы кремний менән ҡушылып шлак барлыҡҡа килтерә. Шлак мейестә эрей, ул тимерҙән еңелерәк һәм эрегән тимер өҫтөнән айырып алып була. Домна мейесендә алынған тимер иретмәһендә углерод бик күп була. Алынған суйын артабан эшкәртеүгә китә.
Мартен мейестәрендә артыҡ көкөрт һәм фосфорҙан тимер иретмәһен таҙарталар. Электр мейесендә лигирланған (тутыҡмай торған ҡорос) ҡорос алалар.
Тимерҙе водород менән ҡайтарыу ысулы бар. Тимер рудаһын ваҡлап, махсус балсыҡ менән бутайҙар. Шахта мейесендә метан конверсияһы үткәрәләр. Водород окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһында тимерҙе ҡайтара. Был ысулда тимер көкөрт һәм фосфор менән бысранмай.
Таҙа тимерҙе тоҙҙарҙан электролиз менән алалар.
Химик үҙенсәлеге
Planned
Биологик әһәмиәте
Planned
Башҡорт мифологияһында
Башҡорттарҙа шулай уҡ балдаҡ, беләҙек, алҡа (һырға) тағыу йолалары ла булған. Был металл әйберҙәр кешене күҙҙән һаҡлай икән тип уйлағандар. Халыҡта хатта: «Балдаҡ, беләҙек — ҡулға пәрҙә, алҡа (һырға) — биткә пәрҙә» — тигән әйтем дә бар. Тимер әйберҙәрҙән башҡорттарҙа тағы энә менән бәйле ышаныуҙар бар.
Башҡорттарҙың тимер менән бәйле ышаныуҙары боронғо төркиҙәр осорона барып тоташа. Билдәле булыуынса, төрки ҡәбиләләре борон- эорондан тимер иретеү, ҡорал ҡойоу менән шөғөлләнгән. Шуның өсөн башҡа тәңреләр менән бер рәттән төркиҙәрҙә Тимер тәңреһе лә булған тип фараз итеп була. Быны боронғо төркиҙәрҙә Тимербуға, Байтимер, Илтимер, Ҡотлотимер, Биктимер һ.б. исемдәрҙең булыуы ла раҫлай. Икенсенән, боронго төркиҙәрҙә тимерсе, тимер оҫтаһы изге кешеләрҙән һаналған. Сөнки, ышаныуҙар буйынса, тимерсе уратып алған донъя¬ны, бик күп предметтарҙы булдырыуҙа ҡатнашҡан.
Башҡорт телендә тимер һүҙе менән Тимер ҡаҙыҡ, тимер юл, тимер күк, типһә тимер өҙөрлөк, Тимербай, Тимербулат, Тимерғәли, Тимерғаҙыҡ, Тимерхан, Байтимер, Сынтимер кеүек исемдәр, һүҙбәйләнештәр, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр бар. Килеп сығышы яғынан башҡорт телендәге тимер төрки сығанаҡ¬лы temir һүҙе менән бәйле.
Лосинка (Дунаева ҡушылдығы)
Лосинка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дунаева йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Борзовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Мый
Оло Мый — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семёнова Нина Григорьевна
Семенова Нина Григорьевна (6 апрель 1940 — 30 август 2010) — совет химия сәнәғәте алдынғыһы, СССР минераль ашламалар етештереү Министрлығының В. И. Ленин исемендәге Новомосковск «Азот» производство берекмәһе аппаратсыһы, Тула өлкәһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Биографияһы
1940 йылда Сталиногорск ҡалаһында, хәҙер Тула өлкәһенең Новомосковск ҡалаһы, күп балалы ғаиләлә тыуған. Мәктәптә уҡыуҙы тамамлағандан һуң Сталиногорск химия заводында машинист ярҙамсыһы булып эшләй башлай.
1966 йылда Новомосковск химик-механик техникумын тамамлағандан һуң, комбинатта һыуытҡыс ҡулайламалар машинисы вазифаһында эшләй башлай. Һуңыраҡ аппаратсы эшенә күсә, ә 1972 йылдан өлкән аппаратсы була. 1968 йылдан алып КПСС ағзаһы.
Химия комбинатында оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә үҙен дисциплиналы хеҙмәткәр итеп күрһәтә. Йәнәш профессияларҙы бергә ҡушыу инициаторы. Бер нисә биш йыллыҡ йомғаҡтары буйынса орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
«Ҙур производство ҡаҙаныштары, унынсы биш йыллыҡ заданиеларын һәм социалистик йөкләмәләрҙе ваҡытынан алда үтәгәне, күрһәткән хеҙмәт ҡыйыулығы өсөн», СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 6 апрелендәге указына ярашлы, Семенова Нина Григорьевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем «Азот» фәнни производство берекмәһендә эшләүен дауам итә.
Тула өлкә советы депутаты итеп һайланып, 9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты сифатында, Тула өлкәһе һәм тармаҡ исеменән эш алып бара.
Новомосковск ҡалаһында йәшәй. 2010 йылдың 30 авгусында вафат була. Ҡала зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (06.04.1981);
- ике Ленин ордены (20.04.1971, 06.04.1981);
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.03.1976);
- «Почёт Билдәһе» ордены (28.05.1966);
Синевир (күл)
Синевир, шулай уҡ Синевир  күле, Диңгеҙ күҙе (СиневирИнер) —  Теребля йылғаһы башында урынлашҡан Украина Карпатыларындағы    иң билдәле һәм ҙур күле. Уның һыу көҙгөһө майҙаны  яҡынса 4-5 гектар тәшкил итә. Күлдәге һыуҙы шишмәләр тулыландыра. Тау ишелмәһе һыуҙың юлын ҡаплай, уның төбөндәге тишек аша һыу әкренләп Теребля йылғаһына ҡойола.
Семёнова Нина Григорьевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы;
Синевир (күл)
Синевир күлендә бик күп бағры балығы бар, әммә балыҡ тотоу бында тыйылған.
Семёнова Нина Григорьевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- башҡа миҙалдар.
- Новомосковск ҡалаһының почетлы гражданы.
Синевир (күл)
Риүәйәт
Күлдең барлыҡҡа килеүе тураһында халыҡта рийәүәт йәшәй. Бик алыҫ замандарҙа тауҙар бер бай графтыҡы булған һәм кешеләр уға хеҙмәт иткәндәр: һарыҡ - һыйыр көткәндәр, урман ҡырҡҡандар. Графтың бик сибәр Синь исемле ҡыҙы булған. Күҙҙәре зәнгәр һауанан да зәнгәрерәк булған өсөн уға исемен  шулай тип ҡушҡандар.
Бер мәртәбә граф ҡыҙын үҙе менән тауҙарға алып киткән. Граф урмансыларҙың эшен тикшергән саҡта ҡыҙы яланда сәскә йыйған. Ҡапыл ул һыбыҙғы тауышын ишетеп ҡала һәм болонда һыбыҙғыла уйнап ултырған егетте күреп ҡала. Был егет көтөүсе Вир була. Шулайтып улар танышып китә. Ошонан һуң ҡыҙ йыш ҡына көитөүсегә тауҙарға килә башлай.Улар осраша башлай һәм бер -береһен яраталар. Атаһы бының тураһында белеп ҡалғас, уларҙы осрашыуҙарҙан тыя. Әммә улар бер -береһенән айырым йәшәй алмайҙар.Шуның өсөн граф Вирҙы үлтерергә ҡуша. Граф кешеләре мәлен табып, уның өҫтөнә ҡаянан таш төшөрәләр. Бының турала белеп ҡалған Синь шул урынға югереп килә һәм ташты ҡосаҡлап илап ебәрә. Ошо урында күл барлыҡҡа килгәнсе илай ул. Күлдәге һыу, Синдең күҙҙәре һымаҡ, зәнгәр һәм таҙа була, ә уртаһында теге таштың түбәһе күренеп тора.
Шунан бирле күл Синевир тип атала. Хәҙер күл буйында ағастан һырлап эшләнгән Синь менән Вирҙың һындары урынлаштырылған. Бында Карпатыларҙың күп төбәктәренән туй үткәрергә киләләр. Шундай ырым бар: кемдер ошо күлдә танышып, бер - береһен яратһа, был мөхәббәт ныҡ була.
Бәҙрәш (йылға)
Бәҙрәш (Бедряжка) — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Эстәрже (Стреж) йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Агарта
Агарта — Грузияла, Кахети өлкәһенең Тушети төбәгендәге Ахмет муниципалитеты территорияһында урынлашҡан.
Шенаконан Агеураға тиклем йәйәүлеләр юлы. Агарта общинаһы Тушети төбәгендә иң мөһим ауылдарҙың береһе. Төньяҡ Кавказ сиге һыҙығы буйында урынлашҡан.
Агарта 2018 йылда Тушети хөкүмәте ҡарары менән дәүләт әһәмиәтендәше милли ҡомартҡыһы статусын ала.
Урынлашыуы
Уртаса ауышлыҡтағы тау битләүендә урынлашҡан, 10 -ға яҡын торлаҡ йорт бар. Дүрт башня ғына әллә ней юғалтыуһыҙ һаҡланған. Уларҙың алты ҡат бейеклегендәгеһе әле лә тора, әммә  ныҡ туҙған, хатта ситтәре емерелә. Дүрт башняның да иҙәндәре ағастан эшләнгән, асамайҙарының бағана конструкцияларының ҡалдыҡтары һаҡланған.
Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
Төньяҡта — Ставрополь крайы, көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта — Төньяҡ Осетия — Алания, көньяҡта — Грузия, көнбайышта Ҡарасай-Черкесия менән сиктәш.
1922 йылда автономиялы өлкә булараҡ ойошторола. 1936 йылда Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы тип үҙгәртелә. Баш ҡалаһы — Нальчик.
География
Республика башлыса Төньяҡ Кавказ тауҙарында урынлашҡан, тик төньяҡ-көнсығыш өлөшө — тигеҙлекте биләй.
Климат
Климаты урта-континенталь. Ғинуарҙың уртаса температураһы −4 °С-тан алып (тигеҙлектә) −12 °С-ҡа тиклем (тауҙарҙа), шулай уҡ рәүештә июлдең уртаса температураһы +23…+4 °С. Яуым-төшөм йылына.
Эҫем
Эҫем — күп мәғәнәле һүҙ.
Карелия Республикаһының Милли театры
Карелияның Милли театры (Karjalan Kansallinen teatteri) — Петрозаводск ҡалаһындағы дәүләт драма театры. Был донъяла фин, карел, вепс телдәрендә һәм урыҫ телендә (спектаклдәр рус теленә синхрон тәржемә итә) спектаклдәр күрһәтелгән берҙән-бер профессиональ театр.
Спектаклдәр ике сәхнәлә алып барыла: ҙур сәхнәлә (300 урынлыҡ) һәм бәләкәй сәхнәлә (50 урынлыҡ).
Театр бинаһы тарихы
Бинаға 1911 йылдың 2 авгусында нигеҙ һалына һәм ҡала хәйриә йәмғиәте театры өсөн тәғәйенләнгән була. Ҡала инженеры Вячеслав Лядинский проекты буйынса бина төҙөлә һәм 1913 йылда төҙөлөш тамамлана. .
Бинаның берзалында «Триумф» кинотеатры урынлаша, ә икенсе залында губерна чиновниктарының йәмәғәт йыйылыштары үткәрелгән.
1918 йылда бинала Ҡыҙыл гвардияның губерна штабы урынлаша, 1920 йылда бинала Карел Хеҙмәт Коммунаһын ойоштороусы съезд үтә.
1929 йылда бинала Рус драма театры урынлаша. 1955 йылда Рус театры Киров майҙанындағы яңы бинаға күсә. Бинала «Триумф» кинотеатры тороп ҡалған.
1965 йылда бина реконструкциялана (архитекторы С. Г. Бродский). Элекке бина төҙөкләндереү саралары һөҙөмтәһендә үҙенең элекке ҡиәфәтен-күренешен юғалта. Реконструкциянан һуң, был бинаға фин драма театры күсә, (элек был театр Гоголь урамындағы «Крәҫтиән йорто» бинаһын биләгән булған).
2003 йылдың 24 июнендә реконструкциянан һуң биналаКарелия  Милли театры асыла. ТеатрПетрозаводск ҡалаһының үҙәгендә, Киров майҙанында, урынлашҡан. Ошо уҡ бинала Карелия Республикаһының ҡурсаҡ театры һәм Карелия Республикаһы театр эшмәкәрҙәре союзы ла урынлашҡан
Тарих
1921 йылда Халыҡ драма театры (1918 йылда булдырылған) эргәһендә милли труппа ойошторола, һәм ул театрға башланғыс һала. Труппаны революционер-эмигран финдар ойоштора. Виктор Бодин труппаның етәксеһе була — ул шулай уҡ элекке Финляндия һәүәҫкәр театр актеры һәм режиссеры.
Карел милли драма театры
1932 йылдың 15 октябрендә Карел Автономиялы ССР-ының милли театрын рәсми асыу тантанаһүтә. Беренсе театр миҙгеле Борис Лавреневтың «Разлом» спектакленең премьераһы менән асыла. Театрҙың художество етәксеһе Рагнар Нюстрем спектаклде сәхнәгә сығара. Спектаклде ҡарағанда пьеса авторы Борис Лавренев һәм курс оҫтаһы К. К. Тверской ҙа була.
Труппа һәм етәкселек
2010 йылдан алып театрҙың директоры Рәсәйҙең Атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Шумской Ирина Павловна була.
Баш режиссеры — Андрей Дежонов.
Театр труппаһы:
Наталья Алатало, Александра Анискина, Никита Анисимов, Элина Веселова, Тамара Воронова, Андрей Горшков, Людмила Исакова, Анни Кондракова, Юлия Куйкка, Олеся Леонтьева, Ольга Малинина, Владимир Матвеев, Анастасия Айтман, Володина Ирина, Дмитрий Иванов, Мария Востокова, Калинина Алена, Шум Настасья, Германов Глеб, Андрей Шошкин, Ксения Ширякина, Гладкобородова Лада.
Һарыҡ ите
Һарыҡ ите — ризыҡ өсөн ҡулланылған һарыҡ йәки бәрәндең ите. Йәш бәрәстән алынған ит «бәрән ите» тип атала.
Һарыҡ ите һәр заманда ла диетик һәм үҙләштереүгә еңел ризыҡ һаналған.
Һарыҡ ите күсмә халыҡтар, төрөк, монгол, ғәрәп халыҡтарының йола ризығы булып ҡала. Иң ҡиммәтле (үҙенсәлекле еҫе юҡ, минераль матдәләр һәм витаминдарға бай) тоҡом тип «ҡалмыҡ тоҡомло» һарыҡтар һанала. Улар монгол ит һарыҡтары ҡушылмаһынан алынған.
Сварга
Сварга (Санскрит телендә:स्वर्ग) шулай уҡ Сварга Лока булараҡ билдәле, Индуизм космологияһында эзотерик пландың иң оло һигеҙ локаларҙың (Вьяртхи) береһе. Һигеҙ лока Бху лока, Бһувар лока, Сварга лока, Махар лока, Джана лока, Тапа лока, Сатьялока (Брахмалока) һәм иң олоһо Голокадан тора. Сварга Лока Меру тауында һәм уның өҫтөндә доньяларҙың тупланмаһы, бында киләһе инкарнацияларгә тиклем хаҡлылар тора. Һәр бер пралайя (бөйөк йемереү) ваҡытында өс батшалыҡ - Бху лока (Ер), Бхувар лока һәм Сварга лока емерелә. Ете өҫкө батшалыҡ астында Паталаның астарак батшалыҡлары ята, аҫҡы донъя һәм эске донъя.
Һүрәтләү
Сварга тормошонда яҡшы эштәр ҡылған, әммә мокшаға бирешмәгән һәм Риг Веда буйынса Иң Оло Һыйыныу урыны, Хоҙай Вишну һыйыныу урыны Вайкунтхаға ирешмәгән хаҡлы йәндәр өсөн урын булып ҡарала. (Риг Веда (1.22.20) шулай тип иҫбатлай, СВарганың баш ҡалаһы Амаравати һәм уның кереүен Айравата һаҡлай. Сваргала Дэватарҙың рәйесе Индра рәйес булып тора.
Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары
Мөхәммәт Пәйғәмбәр бер хәдисендә: «Аллаһы Тәғәләнең 99 күркәм исем сифаттары бар, шул исемдәрҙе әйтеп доға ҡылығыҙ, ул исемдәр араһында шундай исем йәшерелгән, әгәр бәндә уны зекер итеп доға ҡылһа, теләге һис шикһеҙ ҡабул булыр», — тиелә. Был хәҙистә Исми Әғҙам доғаһы тураһында һүҙ бара.
Уны сифаттары буйынса ғына белеү мөмкин. Аллаһы Тәғәләнең күркәм сифаттары бик күп. Уны мәшһүр сифаттары буйынса түбәндәгесә күҙ алдына килтереп була:
Аллаһы Тәғәләне 99 сифаты буйынса танып була: Мәүджүүд, Әхәд, Хәйй, Ғаалим, Сәмииғ, Бәсыыйр, Мүтәкәллим, Ҡадиир, Мүхтар, Хаалиҡ, Рәззааҡ, Рабби, Ғәәдил, Ғафуур, Мүджииб.
Мәүджүүд — Бар тигән һүҙ. Аллаһы Тәғәлә бар, барлығы һис бер затҡа мохтаж түгел. Үҙенән үҙе бар. Барлығының башы ла ахыры ла юҡ, йәғни донъя мәхлүкәте кеүек әүәле юҡ булып, һуңынан бар булған түгел.
Уның ахыры ла юҡ булған һымаҡ, бер заман юҡҡа сығасаҡ та түгел. Ул һәр саҡ булған, бар һәм буласаҡ.
Әхәд — Бер тигәнде аңлата. Аллаһы Тәғәлә бер генә. Уның һис шәриге үә тиңдәше юҡтыр.
Хәйй — Терек тигән һүҙ. Аллаһы Тәғәәлә теректер. Ләкин тереклеге беҙҙең кеүек тән һәм йән менән түгел.
Сәмииғ — Ишетеүсе тигәнде аңлата. Аллаһы Тәғәлә һәр бер тауышты ишетә. Ишетеүе беҙҙең һымаҡ ҡолаҡ арҡылы түгелдер.
Бәсыыйр — Күреүсе тигән һүҙ. Аллаһы Тәғәләнеңкүр-мәгән нәмәһе юҡтыр. Уның күреүе беҙҙең ише күҙ аша түгел.
Мүтәкәллим — һөйләүсе тигәнде аңлата. Аллаһы Тәғәлә һөйләүселер. Ҡөръәндә яҙылған һүҙҙәр — бөтөнөһө лә Аллаһы Тәғәләнең һүҙҙәре, һөйләүе — беҙҙең кеүек ауыҙ үә тел менән, тауыш һәм хәрефтәр менән түгел.
Ҡадиир — Көсө етеүсе тигән һүҙ. Аллаһы Тәғәләнең һәр нәмәгә көсө етәлер, ни теләһә, шуны булдыра. Көсө беҙҙең кеүек ағзалар үә ҡоралдар арҡылы түгел.
Халиҡ — Булдырыусы тигән һүҙ. Ғаләмдәге һәр бер нәмәне бар ҡылыусы һәм булдырыусы — Аллаһы Тәғәлә.
Мүхтәр — Ихтиярлы тигәнде аңлата. Аллаһы Тәғәлә һәр ҡылған эшен үҙ ихтыяры менән теләп ҡыла. Ҡылһа ла, ҡылмаһа ла, һәр бер эшендә камил ихтиярлы.
Рәззааҡ — Туйҙырыусы тигән һүҙ. һәр бер кешегә һәм хайуанға ризыҡ биреүсе — Аллаһы Тәғәләлер. Сөнки ер йөҙөндәге һәр бер йән эйәһе Аллаһы Тәғәләнең ҡөҙрәте менән үҫкән ризыҡ үә ниғмәттәрҙе ашап-эсеп көн күреүҙә.
Рабби — Тәрбиә ҡылыусы һәм хужа булыусы тимәк. Барса ғаләмгә рәхмәт ҡылып, тәрбиә ҡылыусы үә бөтөн ғаләмдең хужаһы — Аллаһы Тәғәлә генә.
Ғәәдил — Тоғролоҡ ҡылыусы тигәнде аңлата. Аллаһы Тәғәлә һәр эшен үә һәр хөкөмөн тоғролоҡ һәм ғәҙеллек менән ҡыла. Һис бер кемгә йәбер үә золом ҡылмай.
Әхирәттә изге бәндәләрҙе йәннәт ниғмәттәре менән хөрмәт ҡыласаҡ. Иманһыҙ үә гонаһлы бәндәләрҙе йәһәннәм ғазабы менән ғазап ҡыласаҡ. Ошо эштәрҙең һәр ҡайһыһы хаҡлыҡ үә тоғролоҡ аша атҡарыласаҡ.
Ғафуур — Ғәфү ҡылыусы тигән һүҙ. Аллаһы Тәғәлә күп кешеләрҙең гонаһтарын ғәфү итәсәк. Тәүбә ҡылғандарҙың гонаһтарын ғәфү итеү ҙә, ҡылмағандарҙыҡын ғәфү итеү ҙә — Аллаһы Тәғәләнең үҙ ихтыярында.
Мүжииб — Доғаларҙы ҡабул итеүсе тимәк. Аллаһы Тәғәлә ихлас ҡылынған мәғҡул доғаларҙы ҡабул итә: үҙенең рәхмәте менән ҡайһы бер кешеләрҙең һораған хәжәттәрен бирә.
Аллаһы Тәғәлә бөтөп ғәйеп үә кәмселектәрҙән пак һәм мөнәззәфтер. Уның затында ла, сифатында ла, ҡылған эштәрендә лә һис бер кәмселек юҡ.
Йәшел сәй
Йәшел сәй ҙә, ҡара сәй ҙә бер үк сәй ҡыуағы япраҡтарынан әҙерләнә, тик ысулдары төрлөсә. Йәшел сәй башта 170—180 °C температурала эшкәртелә; ике көндән ашмаған окислатыу йылытыу менән тамамлана (традиция буйынса ул Ҡытайҙа көршәктәрҙә башҡарылһа, Японияла эҫе быу менән йылытыу ҡабул ителгән), быны эшләмәүҙәре лә мөмкин. Һөҙөмтәлә сәй 3—12 % әселәнеү кисерә.
Ташкисеү (Туймазы районы)
Ташкисеү (Таш-Кичу) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 61 кеше. Төмәнәк ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452772, ОКАТО коды — 80251870007.
Йәшел сәй
Йәшел сәйҙең Көнсығыш Азиялағы күп төрлө сорттары сәй япраҡтарын үҫтереү, йыйыу һәм эшкәртеү шарттарына бәйле бер-береһенән һиҙелерлек айырылып тора. Йәшел сәй Ҡытайҙан сыҡҡанлыҡтан йола буйынса башлыса Азияла (Японияла, Кореяла, Яҡын Көнсығышта) киң таралған. Халҡы башлыса ҡара сәй эскән көнбайыш илдәрендә йәшел сәйҙең популярлығы һиҙелерлек артыуы XX быуат аҙағына тура килде.
Ташкисеү (Туймазы районы)
Тарихы
Ташкисеү brt башҡорт йорто менән утар булараҡ 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән. 2006 йылға тиклем ауыл Кәкребаш ауыл Советы составына инә.
Йәшел сәй
Сәйҙе бешереү
Сәйҙе эсәр өсөн әҙерләү — уны бешереү тип атала. Ҡағиҙә булараҡ, 100 мл һыуға 2 грамм ҡоро сәй алына. 150 мл һыуға бер сәй ҡалағы киптерелгән йәшел сәй кәрәк. Гёкуро һымаҡ юғары сифатлы сәй әҙерләү өсөн ҡулланылған сәй япраҡтарын ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бер нисә тапҡыр бешерергә була. Йәшел сәйҙең төрлө сорттары өсөн уны бешереү ваҡыты һәм һыуҙың температураһы төрлөсә була. Сәй бешереү өсөн һыуҙың иң юғары температураһы 81-87 °C, иң түбәне — 61-69 °C булһа, иң күп ваҡыты ике минуттан өс минутҡаса, ә иң аҙы — 30 секунд тирәһе. Түбән сортлы сәй оҙағыраҡ һәм юғарыраҡ температурала, юғары сифатлыһы иһә тиҙерәк һәм түбәнерәк температурала бешә. Әгәр ҙә йәшел сәйҙе ныҡ эҫе һыуҙа һәм оҙаҡ бешерһәң, сорт сифатына ҡарамаҫтан, ул әсе була һәм ауыҙҙы ҡурыштыра. Юғары сифатлы йәшел сәй ғәҙәттә бер нисә — 2 йә 3 тапҡыр бешерелә. Сәй бешереү ысулы (техникаһы) оло әһәмиәткә эйә һәм эсемлеккә артыҡ бешкән тәм алырға мөмкинлек бирмәүгә йүнәлтелгән. Сәй бешерә торған һауытты йә сәйнүкте алдан йылытып алыу яҡшы була, сөнки был ҡоро сәйгә һыуынырға ирек бирмәй. Бешерелгән сәйҙе эсеп бөтә барыу менән уның өҫтәнә ҡайнар һыу ҡойоп тағы бешереү ҡабул ителгән, быны сәйҙең тәме бөткәнсе ҡабатларға мөмкин.
Ташкисеү (Туймазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәшел сәй
Сәләмәтлеккә йоғонтоһо
Һуңғы бер нисә тиҫтә йылда йәшел сәйҙең һаулыҡҡа файҙаһын билдәләү өсөн күп фәнни һәм медицина тикшеренеүҙәре үткәрелгән. Америка кардиология ассоциацияһы баҫтырған рәсми отчёттан күренеүенсә, киҫкен миокард инфарктын кисергән 1900 пациенты 5 йыл тикшереү һөҙөмтәһендә уларҙың көнөнә ике сынаяҡтан күберәк сәй эсеүе икенсе ҡат ҡабатланыр инфарктан үлеү ихтмаллығын 44 процентҡа кәметкән. Йәшел сәйҙе даими эсеүселәрҙә шулай уҡ йөрәк ауырыуҙарына һәм яман шештең ҡайһы бер төрҙәренә дусар булыуы түбән кимәлдә икәне асыҡланған, әммә йәшел сәй һөт биҙе шешен иҫкәртеү өсөн тәҡдим ителмәй. Йәшел сәй ауырлыҡты тиҙ юғалтыу өсөн метаболизм (матдәләр алмашыныу) тиҙлеген етәрлек арттырмаһа ла, уның ярым фенолдар һәм кофеин булған экстракты организмдың температураһын күтәрә һәм майҙарҙың окисланыуына (әсеүенә) килтерә, йөрәк тибеше йышлығын арттырмай ғына метаболизм тиҙлеген 4 процентҡа көсәйтә.
Ташкисеү (Туймазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек милләттәр — татарҙар (59 %), башҡорттар (36 %).
Йәшел сәй
Сәләмәтлеккә йоғонтоһо
Эпидемиологик тикшеренеүҙәрҙә йәшел сәйҙе ҡулланыу йөрәк ауырыуҙары ҡурҡынысын кәметеү менән бәйле. Хайуандарҙы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, уларҙа холестерин кимәле түбәнәйгән. Шул уҡ ваҡытта, бер нисә ҡыҫҡа тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә асыҡланыуынса, йәшел сәйҙе ҡулланыу кешеләге холестеринды кәметмәй. 2003 йылда үткәрелгән клиник тикшереүҙәр йәшел сәй экстрактына ҡара сәйҙәге теафлавинды
Ташкисеү (Туймазы районы)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Йәшел сәй
Сәләмәтлеккә йоғонтоһо
ҡушыу холестеринды төшөрөүен билдәләгән.
Ташкисеү (Туймазы районы)
Урамдары
Урам исеме :
Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы
Биографияһы
1915 йылда, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Хәйбулла районы Аҡназар ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1942 йылдың июнендә Хәйбулла районы военкоматы тарафынан Ҡыҙыл Армия сафратына саҡырыла. Һуғыш ваҡытында 16-сы Гвардия кавалерия дивизияһының «Смерш» дивизионының конрразведка взводында хеҙмәт итә. Хәрби хәрәкәттәр барышында арестанттарҙы һәм тотолғандарҙы һаҡлау һәм конвоирлау хеҙмәтен башҡара. 1945 йылда демобилизациялана.
Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы 1975 йылдың 8 майында вафат була (ветерандың ейәне Айгөл Саттарова Бәйләнештә социаль селтәрендәге пост).
Йәшел сәй
Сәләмәтлеккә йоғонтоһо
Бөйөк Британияның Бирмингем университетында үткәрелгән тикшеренеүҙәр асыҡлауынса, йәшел сәй эскәндән һуң майҙарҙың уртаса окисланыу кимәле плацебо ҡабул итеүгә ҡарағанда 17 процентҡа юғарыраҡ булған. Уртаса кимәлдәге әүҙем күнегеүҙәр менән бергә йәшел сәй экстрактын ҡулланыу майҙарҙың окисланыуын арттырып ҡына ҡалмай, сәләмәт йәш ирҙәрҙең инсулинды һиҙеүсәнлеген яҡшырта һәм уларҙың ҡанындағы глюкоза кимәлен төшөрә.
Лосинка (Кеть ҡушылдығы)
Лосинка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1003 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бортная
Бортная — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Козленец йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Макаров Сергей Михайлович
Биографияһы
Сергей Михайлович Макаров 1958 йылдың 19 июнендә Силәбе ҡалаһында тыуған. Уның беренсе тренеры Стариков Виктор Иванович була. Хоккейсының һөйләүе буйынса, тренер уға атаһы кеүек яҡын була, уның һәм башҡа уҡыусылар менән иртәнән кискә тиклем шөғөлләнә. Тренерлыҡтан тыш ул, уҡыусылары хата ебәргән саҡта, тәрбиәсе сифатында балаларға дөрөҫ юл һайларға ярҙам итә. Спортсы үҙе интервьюларҙа иң яҡшы тренерҙы атай алмаһа ла, Виктор Стариков менән шөғөлләнеүҙе уңайлы булыуын, бик күп нәмәгә өйрәтеүен телгә ала. Тренер Стариков бер ваҡытта ла тәрбиәләнеүселәре бәхәсенә ҡыҫылмаған. .
Тренеры ― П. В. Дубровин. УралГУФК-ты тамамлаған.
1980 йылдарҙа данлыҡлы Ларионов СССР йыйылма командаһы һәм ЦСКА клубында Крутов Владимир, Игорь Ларионов, Вячеслав Фетисов, Алексей Касатонов менән бергә уйнай. Күпмелер ваҡыт ЦСКА һәм СССР йыйылма командаһының капитаны була.
1989 йылдан НХЛ-да уйнай.
Калгариҙа беренсе ҡатыны Вера менән айырылыша һәм билет һатыусыһы булып эшләгән Мэриға өйләнә. Яңы никахта ҡыҙы Катя һәм улы Никки тыуа.
Әлеге ваҡытта «Урал» конференцияһы кураторы булып, Төнгө Хоккей Лигаһының генераль директоры вазифаһын башҡара..
Әмир Хосроу Дәһләүи
Әмир Хосроу Дәхләүи, ысын исеме Абул-Хәсән Йәмин әд-Дин Хосроу (,, अबुल हसन यमीनुददीन ख़ुसरो; 1253, Патиали, хәҙер Уттар-Прадеш штаты, — 1325, Дели) — фарсы телле шағир, шулай уҡ һинд телендә лә яҙған , ғалим, музыкант. Дели солтанлығында йәшәй. Һинд әҙәбиәте тарихында Әмир Хосроу шиғриәтенең әһәмиәте ҙур була.
Макаров Сергей Михайлович
Биографияһы
Символик йөҙ йыллыҡ Халыҡ-ара хоккей федерацияһы йыйылма командаһынды 6 ағзаларҙың береһе булып тора.
2016 йылдың 27 июнендә Сергей Макаровты Торонто Хоккей даны залына индереү тураһында иғлан ителә, 2016 йылдың 14 ноябрендә индереү тантанаһы үткәрелә.
Әмир Хосроу Дәһләүи
10 поэма-дастан яҙа, шул иҫәптә «Девальрани Хизр-хан», уның сюжеты хан һарайы тормошонан алынған. Бишеһе «Хамса»ға («Пятерица») индерелгән, улар Низами поэмаларының сюжеты һәм үрнәге буйынса яҙылған: «Восхождение светил» (1298), «Ширин һәм Хосров» (1298), «Мәжнүн һәм Ләйлә» (1298), «Искәндәров көҙгөһө» (1299) һәм «Һигеҙ ожмах баҡсаһы» (1301).
Макаров Сергей Михайлович
Статистика
Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (майҙанда уйнаусылар)
Әмир Хосроу Дәһләүи
Әмир Хосроуҙың табуты Делиҙа, уның рухи остазының мавзолейе янында, «Хәзрәт Низамуддин» кварталында. Һәр йыл һайын бөтә Һиндостандан өс көнлөк Урсҡа — Әмир Хосроу Дәхләүи йыллығына йыйылалар.
Монгол халыҡтары
Монгол халыҡтары — монгол телдәрендә һөйләшкән һәм бер-береһе менән дөйөм күп быуатлы тарихы, мәҙәниәте һәм ғәрәф-ғәҙәттәре арҡаһында тығыҙ бәйләнештә булған туғандаш халыҡтар төркөмө.
Монгол халыҡтары араһына үҙҙәрен 10 миллиондан ашыу кеше индерә. Шул иҫәптән 3 млн — Монголияла, 4 млн — Эске Монголия автономия районында, 3 млн тирәһе— Ляонинда,, Ганьсу, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районында һәм Ҡытайҙың башҡа региондарҙарында.
Монгол халыҡтары составына инәләр: халха-монголдар, бүрәттәр (барғуттар), ойраттар (ҡалмыҡтар), чахарҙар, хорчиндар, харачиндар, арухорчиндар, тумэттар, джалайттар, авганарҙар, баариндар, чипчиндар, мумянгаттар, наймандар, аохандар, оннюттар, дурбэн-хухэттар, ураттар, горлостар, ордостар, хонгираттар, джаруттар, узумчиндар (альтернатив атамаһы уюмучин (Üjümüčin), монгорҙар (ту), даурҙар, дунсяндар, баоандәр.
Афғанистандағы моголдар һәм хазарейҙар (перс. هزار‎, hezâr — «тысяча») — сығышы менән монголдар, әммә улар инде бер нисә быуат эсендә иран телле мосолман халыҡтары булып киткәндәр. Согво-аригтар тибет телендә һөйләшәләр.
Атамаһы
Тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре (мәҫәлән, Н. Ц. Мункуев) «монгол» этнонимы тәүге тапҡыр 945 йылда төҙөлгән «Цзю Тан шу» («Тан династияһының боронғо тарихы») «мэн-у ши-вэй» («монгол-шивәйҙәр») формаһында һәм 1045—1060 йылдарҙа төҙөлгән «Синь Тан шу» («Тан династияһының яңы тарихы» «мэн-ва бу» — «мэн-ва ҡәбиләһе» формаһында ҡытай сығанаҡтарында осрай, тип билдәләй. XII быуатта төрлө кидань һәм ҡытай сығанаҡтарында был ҡәбиләләр өсөн шулай уҡ мэнг-ку, мэнгули, мангуцзы, мэнгу го атамалары ҡулланылған
«[…] в XII веке аристократический род Хабул-хана носил имя Борджигин и принял название монгол после того, как подчинил себе и объединил несколько соседних родов и племён, образовав [в 1130 году], таким образом, единое политическое целое, один род-улус; этому-то улусу и было дано имя монгол в память славного имени какого-то древнего и могучего народа или рода […]»
Бәлки, манғут ырыуы атамаһы (мангуд) «монголдар» атамаһының боронғо яңғырашы булғандыр
Тарихы
Монголдарҙан алда б.э. тиклем II—I мең йыллыҡтарҙа Үҙәк Азияла йәшәгән ҡәбиләләр плиталы ҡәберҙәр мәҙәниәтен булдырғандар.
Б.э. тиклем 209 йылда Модэ батша Монгол платоһында Хунну дәүләтенә нигеҙ һалған (б.э. II быуатына тиклем). Монгол ғалимдары Хунну дәүләтен протомонголдарға ҡарай тип һанайҙар. Протомонгол дәүләттәре Сяньби (монг. Сүмбә, Сяньби — боҙоп күрһәтелгән ҡытай транскрипцияһы) (93-234), Төньяҡ Вэй (386—534), Жужань ҡағанаты (330—555), Кидан (монг. Кидан) (907—1125) һәм Ҡараҡытай ханлығы (1125—1218) существования тиклем XIII быуатҡа тиклем ғәмәлдә булғандар.
Тәүге тапҡыр монгол этнонимы (мэн-гу, мэн-гу-ли, мэн-ва) Тан дәүере тарихи хроникаларында осрай (7-10 быуаттырҙа). Сама менән протомонгол ҡәбиләләренең боронғо ваҡытта йәшәгән урыны Аргунь һәм Онон йылғалары араһы булған, был ерҙәрҙән улар VIII быуатта Өс йылға (Онон, Керулен һәм Туул йылғалары бассейны) ҡушылған ергә күскәндәр
Боронғо ҡытай хроникаһын өйрәнгәндән һуң XIX быуаттың билдәле шәрҡиәтсеһе Н.Бичурин монгол этнонимы б.э. IX быуатында барлыҡҡа килгән, ә монгол халыҡтарының (протомонголдар) тарихы беҙҙең эраға тиклем төрлө исемдәр аҫтында билдәлелеге яҡынса XXV быуатта башланған, тип яҙа. Шулай уҡ ул, боронғо монголдар 20 быуат дауамында ҡытайҙарға хунну, ухуань, сяньби, жужан, дулга, ойхор, сйэяньто, кидань исемдәре аҫтында билдәле булыуҙары, тураһында яҙа.
Хамаг Монгол
XII быуатта Өс йылға монголдарының дәүләт ҡоролошо барлыҡҡа килә — Хамаг Монгол улусы («барыһы ла монголдар»). Дәүләттең беренсе хакимы "Монголдарҙың күңел түрендәге хикәйәт"енә ярашлы 27 нирун-монголдар ҡәбиләләрен (ысын мәғәнәһендә монголдар) берләштергән Хабул-хан була. Улар араһында иң төп урынды хиад-борджигиндар һәм тайджиуттар (Рәшит ад-Дин версияһы буйынса — «күк күҙлеләр»; икенсе версия буйынса — бөри «бүре» һәм тэгин «принц»; монг. Боржигин) биләгән. Был монголдарҙан башҡа, дарлекин-монголдар («ғөмүмән монголдар») булған. Улар Хамаг Монгол берләшмәһенә инмәгән һәм Өс йылғаға яҡын ятҡан өлкәләрҙә күсмә тормош алып барған.
Монгол империяһы
XIII быуатта монголдар Сыңғыҙхан һәм уның ике быуын вәкилдәре етәкселеге аҫтында дәүерҙең иң мөһим империяһын булдыралар. Шул уҡ ваҡытта ҡәбилә ҡоролошо ғәмәлдән сығарыла һәм тумэндарға һәм ғәскәрҙәр төрҙәренә өҫтөнлөк бирелә башлай. Һөҙөмтәлә империя булдырылғанға тиклем осорҙа ҙур роль уйнаған ҡәбиләләрҙең (мәҫәлән, салджиуттар) этнонимдары империя ситтәрендә генә һаҡланып ҡалған һәм дәүләт емерелгәндән һуң уларға өҫтәмә булып бер нисә яңылары барлыҡҡа килә. Улар хәрбилек нигеҙендә төҙөлгән була (мәҫәлән, торғут, шарайт, кубдут). Монголдарҙың күпселек өлөшө үҙҙәрен борджиғиндар — Сынғыҙхан тоҡомон һәм уның туғандарын— тип һанай.
Юань Империяһы
XIII быуатта Сыңғыҙхандың ейәне Хубилай баш ҡалалары Пекин һәм Шанду булған династияға нигеҙ һала. Дошмандарҙы еңгәндән һуң монгол аҡ һөйәктәре мөхитендә ул хәҙерге замандағы Монголия территорияһының күпселек өлөшөн үҙенә буйһондора.
Монголдарҙың байтаҡ өлөшө администрацияның юғары ҡатламын тәшкил итә.
1368 йылда монголдарҙы Ҡытайҙан төньяҡҡа Чжу Юаньжан ғәскәрҙәре ҡыуып сығара (монгол аҡ һөйәктәренең үҙ-ара бәрелештәренән һуң). Чжу Юаньжан Пекинды баҫып алғандан һуң Мин династияһын иғлан итә.
XVII—XIX быуаттар
1640 йылда һуңғы бөтә монгол съезы үткәрелә, съезда халха-монголдар ҙа (монг. Халха), ойраттар ҙа (монг. ойрд; калм. өөрд) (шул иҫәптән, ҡалмыҡтар) була.
1670—1690 -сы йылдарҙа Джунгарияла беренсе булып хан тип иғлан ителгән ойрат лидеры Галдан-Бошогту Ебәк юлындағы бер нисә ҡаланы үҙенә уңышлы буйһондора һәм шулай уҡ Үҙәк Монголияға уңышлы походтар башҡара. Кенәз — сыңғыҙлылар үҙҙәренең союздаштары маньчжурҙарға (маньчж.: Manju.svg манчжу; кит. трад. 滿族 монг. Манж) ярҙам һорап мөрәжәғәт итәләр һәм тегеләр монголдарҙың маньчжур императорының подданныйлығына риза булыу шарты менән ярҙам итәләр.
XVII быуатта монгол халыҡтарының ерҙәре һәм халыҡтарҙың үҙҙәре һәр төрлө кимәлдә Ҡытай һәм Рәсәй бойондороҡлолоғона эләгәләр. Цин империяһынд а Эске һәм Тышҡы Монголия монголдары төрлө хоҡуҡтарға эйә булалар һәм иркен аралышыу мөмкинлеген юғалталар, үҙ сиратында был хәл айырым халыҡтар барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.
Байтаҡ ҡына күсенеүҙәр булып ала һәм шуға күрә оҡшашлыҡтың (идентичность) шикһеҙ алмашыныуы күҙәтелә. Мәҫәлән, ер хужалары — дагурҙар (монг. дагуур, кит. упр. 达斡尔族) Байкал аръяғынан Маньчжурияға китәләр, шуның менән хәҙерге Аги районы ерҙәрен күсмә тормош алып барған бурәттәргә ҡалдыралар. Бүрәттәр үҙ сиратында ул ваҡытта Ҡытайға ҡушылдырылған территорияларҙан китергә ынтылалар.
Татар-Олҡан
Татар-Олҡан (Татар-Улканово) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 651 кеше. Почта индексы — 452773, ОКАТО коды — 80251865001.
Тарихы
Олҡан милли ҡатнаш ауылы, дөрөҫөрәге, уның тик башҡорт халҡы менән генә өлөшө 12-се башҡорт кантонының 15-се тирмәһенә ҡарай. Типтәрҙәр үҙҙәренең старшиналарына буйһонған, татарҙар үҙҙәренекенә буйһонған.
Ауыл яҙма сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр 1736 йылда телгә алына. Ауылда керҙәштәр йәшәгән. Улар башҡорттар ҙа, татарҙар ҙа, типтәрҙәр ҙә булған. Быҙаулыҡ өйәҙенең Тамъян улусы башҡорттары Ҡыр-Йылан аҫабалары тарафынан 1736 йылдың 1 ғинуарындағы килешеү хаты менән ҡабул ителәләр, дөрөҫөрәге, уларҙың Олҡан ауылында электән булыуҙары законлаштырыла. Хатта улар сыҡҡан Бурһыҡ (Барсуково) ауылының исеме лә күрһәтелгән. Килешеүҙе ҡыр-йыландар менән тамьяндарҙан Ҡасим Бикметов төҙөй, ул индергән өсөн 100 һум түләй һәм бер ихатаға йылына 10 тин аҡса түләргә ризалаша. Керҙәштәрҙе Ҡыр-Йылан аҫабалары Күлбай Тәңкәев, Мәҡсүт Абдуллин, Усман Бирҙебаевтар индерәләр, улар бер исемдәге тораҡ пункттың тәүге күскенселәре булараҡ билдәле.
1834 йылдағы VIII ревизияға ярашлы, ҡыр-йыландарҙың керҙәштәренә әйләнгән һәм 1736 йылға тиклем Олҡан ауылында төпләнгән был башҡорт-тамъяндарҙың исемдәрен атап үтәйек, сөнки артабан улар этник сығышы буйынса түгел, ә социаль билдә буйынса керҙәштәр булараҡ ҡына күрһәтелгәндәр. Был исемдәр: Сәйфулла Мостаҡимов, 48 йәш; Мостафа Йөҙәкәев (71), уның улдары Мозафар (40), уның балалары Мөхәмәҙйәр (16), Мөхәмәтгәрәй (5), Мөхәмәтсадиҡ (3); Абдулғафар (35), улдары Ғайнан (5), Ғилман (2 ай). Рәхмәтулла Бикташев (68), уның улдары Сәйфулла (1787—1833), уның улы Ғөбәйҙулла (7); Зәйнулла (43), уның улдары Шәйәхмәт (19); Миңлебай (12); Рәхмәтулланың ҡустылары Ғәйнулла Ғәбиҙуллин (38), уның улы Вәлиулла (6 ай) туғаны; Ниғмәтуллин Сибәғәтулла (33); Рәхмәтулланың ике туған ҡустыһы Аҙнағол Абзанов (41). Яманғолов Рәхимҡол (Иманғолов 1775—1825), уның ҡустылары Хисаметдин (39), Хәлит (36), уны улы Хәмит (9); Миңләш (30), уның улы Аҫылгәрәй (6 ай). Яманғолов Имаҡай (1765—1823), уның улы Әбделвәхит (39); ҡустыһы Исламғол (1773—1820), уның улы Шәмсетдин (33), ейәне Шаһимәрҙән (3). Әлибай Аҙнәев (1758—1831), уның туғаны Зәйнилғәбдин Миңлеғолов (43), улы Шаһиәхмәт.