cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мостовиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Мөслим (Мәсетле районы)
Билдәле шәхестәре
Исемлек Мәсетле районы энциклопедияһына нигеҙләнеп төҙөлдө.
Урамдар
Урам исеме : Рәсми булмаған урам исемдәре
Мумбаи
Мумба́и (मुंबई, मुम्बई, Mumbai; 1995 йылға тиклем — Бомбе́й, Bombay) — Ғәрәбстан диңгеҙе ярында, Һиндостандың көнбайышында урынлашҡан ҡала. Махараштра шатының баш ҡалаһы. Мумбаи — Һиндостандың халыҡ иң күп йәшәгән ҡалаһы: ҡала төшөнсәһендә Мумбай муниципаль корпорацияһы бар, уның составына Махараштра штатының ике дистрикты керә: беренсеһе — «Мумбаи» (157 км², 3 145 966 кеше 2011 й.), һәм дистрикт «Мумбаи (ҡала яны)» (446 км², 9 332 481 кеше 2011 й.), барлығы 603 км², 12 478 447 кеше 2011 й. . Юлдаш ҡалалары менән бергә 21,3 млн кеше йәшәгән ҙурлығы буйынса донъяла бишенсе агломерация булып тора.
Диңгеҙ кимәленән 10 метр бейеклектә урынлашҡан. Халыҡ тығыҙлығы 1 км²-ға 21 665 кеше (халыҡ тығыҙлығы буйынса донъяла беренсе урында), халыҡтың 1/2 өлөшө — маратхи, 1/4 өлөшө — гуджарат. Ҡала Бомбей утрауында урынлашҡан (Isle of Bombay), һәм Солсетт утрауының көньяғына йәйелгән. Утрауҙар күперҙәр һәм дамбалар менән тоташҡан.
Һиндостандың башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда Мумбай сағыштырмаса йәшәү кимәле һәм эшлекле әүҙемлек юғары ҡала булып иҫәпләнә. Эшкә урынлашыу мөмкинлеге эшсе көстәрҙе, Һиндостандың үҙен иҫәпкә алмағанда, бөтә Көньяҡ Азиянан йәлеп итә.
Ҡаланың атамаһының килеп сығышы
Ҡаланың исеме индус алиһәһе «Мумб» һәм «аи» (әсә) һүҙенән килеп сыҡҡан. «Бомбаин» исемен XVI быуатта португалдар биргән тигән фараз бар, был һүҙ «яҡшы диңгеҙ ҡултығы» тигәнде аңлата, әммә хәҙерге заман тикшереүҙере был фаразды кире ҡаға. Бөйөк Британия хакимлығында инглизсә Бомбей тип йөрөтә башлайҙар. 1995 йылда ҡала исеме рәсми рәүештә Мумбай тип үҙгәртелә.Ҡаланың элекке исемен ҡала халҡы, билдәле институттар ҡуллана.
Географик урынлашыуы
Мумбаи Улхас йылғаһының тамағында урынлашҡан, ул Бомбей, Солсетт утрауҙарын һәм уның эргәһендәге яр буйын биләй. Мумбаиның күп өлөшө диңгеҙ кимәленән 10—15 метр бейеклектә урынлашҡан. Мумбаиның төньяҡ өлөшө убалы, ҡаланың иң бейек нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә ята. Дөйөм майҙаны — 603,4 км².
Ҡала сиктәрендә Тулси, Вихар, Поваи күлдәре урынлашҡан. Тәүге икәүһе Санджай-Гандхи милли паркында урынлашҡан, ҡаланың бер өлөшөн эсәр һыу менән тәьмин итәләр. Мумбаила милли паркта баш алған өс йылға аға. Ҡала сиктәрендә мангр һаҙлыҡтары бар. Ҡаланың яр буйы һыҙаты күп һанлы шишмәләр һәм ҡултыҡтар менән йырғыланған. Ҡаланың тупрағы башлыса диңгеҙҙең яҡын булыуына бәйле ҡомло,ә биҫтәләрендә аллювиаль һәм балсыҡлы. Ҡая тоҡомдары ҡара базальттарға ҡарай. Мумбаи сейсмик әүҙемлек зонаһында урынлашҡан.
Климаты
Мумбаиның климаты субэкваториаль. Ике миҙгел сағыла: ямғырҙар миҙгеле һәм ҡоро миҙгел. Ямғырҙар миҙгеле июндән октябргә тиклем дауам итә, бигерәк тә ҡалала юғары дымлылыҡ тыуҙырып июндән сентябргә тиклем көслө муссон ямғырҙары яуа. Уртаса температура — яҡынса 30 °C, температура тирбәлеүе — 11 °C -тан 38 °C-ҡа тиклем.
Йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 2200 мм. Бигерәк тә күп яуым-төшөм 1954 йылда яуа — 3451,6 мм. Декабрҙән майға тиклем ҡоро миҙгелгә хас уртаса дымлылыҡ тора.
Төньяҡ һалҡын елдәре күп булғанға, ғинуар һәм февраль — иң һалҡын айҙар булып торалар.
Тарихы
Мумбаиның төньяҡ өлөшөндәге археологик табылдыҡтар буйынса был утрауҙарҙа таш быуатта уҡ йәшәгәндәр. Беҙҙең эраға тиклем III быуатта утрауҙар Магадха империяһы һәм император Ашока идара иткән дәүләт составында булғандар. Мумбаиның төньяғында борон Сопара (Шурапака) ҡалаһы урынлашҡан, ул беҙҙең эраға тиклем III быуаттан алып X быуатҡа тиклем иң мөһим сауҙа һәм хәрби порт булған. Сопаранан ситтәге өлкәне (Мумбаи утрауҙары) Птолемей тарафынан телгә алынған. Һуңыраҡ был ерҙәр Гуджарат солтандарына күскәс, Сильхара династияһының индуис хакимдары утрауҙарға 1343 йылға тиклем хужа булалар. Был ваҡытта Мумбаи ете утрауҙа урынлашҡан була: Колаба (Colaba), Малый Колаба (Little Colaba), Мазагаон (Mazagaon), Вадала (Wadala), Махим (Mahim), Парель (Parel) һәм Матунга-Сион (Matunga-Sion). Архипелагтың ҡайһы бер боронғо биналары: Элефанта мәмерйәләре һәм Валкшвар замогы комплексы ошо ваҡыт менән даталана.
1534 йылда португалдар утрауҙарҙы солтан Бахадур шах хакимлығы осоронда Гуджарат солтанлығынан айырып алалар. Португалдар килеү менән урындағы халыҡты католик диненә суҡындырыу башлана.
1661 йылда Португалия был утрауҙарҙы португал принцессаһы Екатерина де Браганса артынан, Англия короле Карл II-гә бирнә итеп бирә.
1668 йылда Карл II утрауҙы йылына 10 фунт стерлинг алтынға Англияның East India Company компанияһына ҡуртымға бирә. Эре сауҙа суднолары инһен өсөн компанияға яҡшы тәрән гавань кәрәк була. Бының өсөн Мумбаиның гаване яраҡлы була. Күпмелер ваҡыттан һуң бында ҙур сауҙа факторияһы һәм инглиздәрҙең хәрби терәк пункты барлыҡҡа килә.
Асылда, хәҙерге Мумбаиға 1672 йылда нигеҙ һалынған. Утрауҙарҙың беренсе британ губернаторы сэр Джордж Оксенден була. Ҡалаға чиновниктар, төҙөүселәр, сауҙагәрҙәр йәлеп ителә башлана.
1687 йылда East India Company компанияһы үҙенең штаб-фатирын Сурат ҡалаһынан (унда император Джахангирҙан сауҙа факторияһы төҙөргә рөхсәт алып, 1618 йылдан була) Бомбейға күсерә.
Ҡала халҡы 1661 йылда 10000 кешенән 1675 йылда 60000 кешегә тиклем бик тиҙ арта. Яйлап ҡала Көнбайыш Һиндостанда инглиз колонизациялауының төп базаһына әүерелә. Бомбей президентлығының административ үҙәге була (XVIII быуат аҙағы — XIX быуат уртаһы). Ҡаланың утрауҙарҙа уңайһыҙ урынлашыуы был тирәнең һаҙлыҡҡа әйләнеү процесына килтерә. Был унда йәшәүселәргә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
1817 йылдан утрауҙарҙы бер ҡалаға берләштереү маҡсаты менән ҡаланы үҙгәртеп ҡороу башлана. Был проект 1845 йылда губернатор Хорнби Велларде етәкселегендә тамамлана.
Сэр Роберт Грант губернаторлығы осоронда (1779—1838) 1835 йылдан 1838 йылға тиклем ара эсендә Бомбейҙы континент менән тоташтырыусы юлдар төҙөлә.
1851 йылда Бомбейҙа беренсе кизе-мамыҡ фабрикаһы барлыҡҡа килә.
1853 йылдың апрелендә Бомбей менән Тхананы тоташтырыусы 21 миль Һиндостандың беренсе тимер юл линияһы сафҡа инә. Киләһе йылдарҙа Бомбей портын Гуджараттың эске райондары менән тоташтырыусы тимер юл линиялары төҙөлә. Унан Англияла артабан эшкәртеү өсөн Гуджараттың эске районындарынан мамыҡ сығаралар. Англияла мамыҡ эшкәртелә, туҡыма эшләнә, һәм ул донъяның күп илдәрендә, шул иҫәптән Һиндостанда ла һатыла.
АҠШ-тағы Граждандар һуғышы ваҡытында, 1861—1865 йылдарҙа мамыҡҡа һорау ныҡ арта, ҡала мамыҡ менән сауҙа итеүҙең донъя үҙәгенә әйләнә. Мамыҡ әйләнеше үҫеү менән уның сауҙаһы менән бәйле кешеләрҙең муллығы арта.
1869 йылда Суэц каналын асыу Бомбейҙың мамыҡ менән сауҙа итеүҙәге позицияһын тағы ла нығыта һәм ҡаланы Ғәрәбстан диңгеҙенең иң эре порттарының береһенә әйләндерә. Ҡала халҡы һаны артыуын дауам итә.
1900 йылдың 14 февралендә Бомбейҙа Рәсәй империяһының Һиндостанда Василий Клемм етәкселегендәге беренсе консуллығы асыла.
1906 йылға ҡала халҡы миллионға яҡын була. Бомбей халыҡ һаны буйынса Һиндостанда Калькуттанан һуң икенсе була.
1944 йылдың 14 апреле — порттағы причал стенаһы янында «Форт Стайкин» пароходы шартлай, уның ҡорбандары 1000-дән ашыу кеше тәшкил итә. Ҙур матди зыян ҡоро ерҙә лә (шартлау ҡала кварталдарының яҡынса бер квадрат миляһын юҡҡа сығара, янғындар ике аҙнанан һуң ғына туҡтатылаэх), шулай уҡ порттағы караптарға ла килтерелә.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Бомбейҙа, Һиндостанда беренсе милли сәнәғәт һәм эре милли сауҙа-сәнәғәт буржуазияһы барлыҡҡа килә башлай. Шул уҡ ваҡытта ҡала Һиндостандың хеҙмәт хәрәкәте үҙәгенә әйләнә. Күп тапҡыр эшселәрҙең, моряктарҙың күмәк демонстрациялары була. 1946 йылдың февралендә Бомбейҙа үткән моряктар ихтилалы Һиндостандың бойондороҡһоҙлоҡ алыуына килтерә (1947).
1993 йыл — енәйәтселәр төркөмдәре үткәргән шартлауҙар серияһы 250-гә яҡын кешенең ғүмерен өҙә.
Надо-Ню
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мумбаи
Тарихы
2008 йыл — ҡалаға террористик атака.
Халҡы
Мумбаи халҡы 17 миллиондан ашыу кеше тәшкил итә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәргә нисбәте — 811—1000. Ир-егеттәрҙең күпселеге аҡса эшләү өсөн ҡалаға ауыл еренән ир-ат ағымы менән бәйле. Белемлеләр кимәле — 77 %, был ил буйынса уртаса күрһәткестәрҙән юғары. Ирҙәрҙең белемлеге — 82 %, ҡатын-ҡыҙҙарҙың белемлеге— 71,6 %. Ҡала халҡының 68 процентын индуистар тәшкил итә, мосолмандар — 17 %, христиандар — 4 %, буддистар — 4 %. Бынан тыш, ҡалала зороастризм, джайнизм, сикхизм һәм иудаизм эйәреүселәре йәшәй, атеистар ҙа бар. Мумбаи һинд теленең һөйләш формаһын ҡуллана (һинд, маратхи һәм инглиз телдәре ҡатнашмаһы), әммә рәсми теле — маратхи. Эшсе интеллигенция араһында инглиз теле популяр. Шулай уҡ ҡалала бенгал, тамил, пенджаб, непал һәм башҡа телдәрҙе ишетергә мөмкин.
Иҡдисади ҡеүәте
Мумбаи — илдең иң эре иҡтисади үҙәктәренең береһе. Был ҡалала илдәге бөтә эшселәрҙең яҡынса 10 проценты эшләй. Ҡала килем һалымы килемдәренең 33 процентын һәм бөтә таможня йыйымдарының 60 процентын бирә. Һиндостандың дөйөм тышҡы сауҙаһының 40 проценты Мумбаиға тура килә. Мумбаила күп кенә финанс ойошмалары урынлашҡан: Һиндостандың Резерв банкыһы, Һиндостан дәүләт банкының штаб-фатиры, Бомбей фонд биржаһы, Һиндостандың Милли фонд биржаһы, Аҡса һарайы. Ҡалала Tata Group, Godrej Group, Bajaj Group һәм башҡа күп кенә эре компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Бизнес-үҙәк Мумбаиның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Һиндостан финанс ойошмаларынан тыш, бизнес-үҙәктә төрлө сит ил ойошмалары ла урынлашҡан.
Ҡалала кизе-мамыҡ, нефть эшкәртеү, химия, машиналар етештереү сәнәғәте үҫешкән. Электр энергия менән Көнбайыш Гат итәгендә урынлашҡан ГЭС һәм Тромбей утрауындағы ТЭС тәьмин итә. АЭС та бар. 1980 йылдарға тиклем Мумбаи иҡтисады туҡыу сәнәғәтенә һәм диңгеҙ сауҙаһына ныҡ бәйле була. Нава-Шева портының йөк әйләнеше 25 миллион тонна тәшкил иткән. Бөтә импорттың 60 проценты йөк порты аша үткән. XX быуаттың 80-се йылдарынан һуң Мумбаила башҡа прогрессив һәм юғары квалификациялы тармаҡтар үҫешә башлай, мәҫәлән: алмас сығарыу һәм шымартыу, юғары мәғлүмәт технологиялары, һаулыҡ һаҡлау.
Дәүләткә эшләүсе хеҙмәткәрҙәр ҡала эшсе көстәренең байтаҡ өлөшөн тәшкил итә, әммә шул уҡ ваҡытта түбән һәм урта квалификациялы хеҙмәт менән шөғөлләнеүселәр ҙә күп: такси водителдәре, кибетселәр, механиктар, ремонтсылар һәм башҡалар.
Мумбаи — күңел асыу индустрияһының төп үҙәге. Һиндостандың күпселек телевидение һәм спутник селтәрҙәре ошо ҡалала урынлашҡан. Һиндостандың Болливуд тип аталған киноиндустрия үҙәге лә Мумбаила урынлашҡан, шулай уҡ унда башҡа, аҙ билдәле киностудияларҙа бар.
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ
Муниципалитет ҡаланы милли парк күлдәренән эсәр һыу менән тәьмин итә, сүп-сар йыя (йылына 78 000 метрик тонна).
Электр энергияһын шәхси компаниялар тәьмин итә. АЭС һәм ГЭС-та етештерелгән электр энергияһы ҡулланыла.
Ҡалала телефон селтәре үҫешкән һәм ҙур майҙандарҙы биләгән мобиль операторҙар эшләй.
Халыҡ араһында енәйәтселек
Һиндостан үлсәүҙәре буйынса Мумбаила енәйәтселек уртаса кимәлдә. Мумбаила 2004 йылда 27577 осраҡ теркәлгән (2001 йылда — 30991), был ваҡыт эсендә енәйәтселек 11 процентҡа кәмегән. Ҡаланың төп төрмәһе — Артур Роад. 2008 йылдың 27 ноябрендә Мумбаила сыуалыштар һәм шартлауҙар сылбыры башлана. Ҡорбандар була.
Ҡала идаралығы
Мумбаи — штаттың баш ҡалаһы. Ике айырым райондан, ҡала һәм ҡала ситенән тора, улар шулай уҡ Махараштра штатында ике районды барлыҡҡа килтерә.
Ҡала менән тик номиналь функцияларҙы үтәгән мэр етәкселегендәге муниципаль совет идара итә. Ысын башҡарма власть штат власы тәғәйенләгән комиссионер ҡулында тупланған.
Ҡала төҙөлөшө өсөн муниципаль ҡала советы яуаплы.
Мумбаи 23 ҡала райондарына бүленә, уларҙа комиссионер ярҙамсыһы етәкселек итә.
Ҡаланың ижтимағи-мәҙәни тормошо, архитектураһы, иҫтәлекле урындары
Мумбаи — Һиндостандың иң космополит ҡалаларының береһе. Ҡалала Европа һәм Азия мәҙәни традициялары бергә йәшәй. Төрлө этник төркөмдәрҙең һәм диндәрҙең байрамдары һәм фестивалдәре үтә. Ҡала халҡы, дингә ҡарамай, уларҙа киң ҡатнаша.
Мумбаиның үҙ юл буйындағы фаст-фуд селтәре бар: «Вада Павс» һәм «Бхелпури».
Ҡалала Ҡытай һәм көньяҡ һинд аш-һыуын яратыусылар күп. Ҡала музыка, аш-һыу, сәнғәт өлкәһендә халыҡ-ара һәм һинд ҡатнашмаһы булып тора.
2004 йылда Мумбаи милли традицияларҙы һаҡлаған өсөн ЮНЕСКО-ның өс наградаһын ала. Мумбаи — һинд киноһының тыуған ере, беренсе фильм 1896 йылда прокатҡа сыға. Ҡалала бик күп кинотеатрҙар, шул иҫәптән Азияла иң ҙуры — «IMAX» кинотеатры бар, унда Болливуд һәм Голливудтың яңы фильмдары күрһәтелә.
Мумбаила Һиндостандың берҙән-бер даими эшләп килгән симфоник оркестры (The Bombay Chamber Orchestra) урынлашҡан.
Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы
Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы  (10 август 1928 йыл — 26 апрель 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-хирургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1995), медицина фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың (1991) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995) һәм һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2002), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).
Мумбаи
Ҡаланың ижтимағи-мәҙәни тормошо, архитектураһы, иҫтәлекле урындары
Ҡалала иң боронғо йәмәғәт китапханаһы — Азия йәмғиәте китапханаһы, 1833 йылда төҙөлгән.
Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы
Биографияһы
Наил Ғәйнәт улы Ғатауллин Дәүләкән районының Суйынсы ауылында тыуған. 1946 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт медицина институтына (хәҙерге БГМУ) уҡырға инә. Диплом алғас та Көйәргәҙе район дауаханаһына эшкә ебәрелә. Унда 1951—1955 йылдарҙа хирург һәм баш врач булып эшләй.
Мумбаи
Ҡаланың ижтимағи-мәҙәни тормошо, архитектураһы, иҫтәлекле урындары
Мумбаиның 8 туғандаш ҡалалары бар:
Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы
Биографияһы
Унан һуң А. В. Вишневский исемендәге Хирургия институты аспирантураһында уҡый.
Мумбаи
Мәғариф
Мумбаила дәүләт һәм шәхси мәктәптәр бар. Шәхси мәктәптәр үҙ сәйәсәтен яҡшыраҡ белем алыуға һәм инглиз телен яҡшы белеүгә нигеҙләй. Дәүләт мәктәптәрендә шәхси мәктәптәр өсөн түләй алмаған ярлыларҙың балалары уҡый. Ун йыл уҡығандан һуң (урта белем) студенттар колледждарҙа 2 йыл дүрт йүнәлеш буйынса уҡый: сәнғәт, сауҙа, фән һәм ҡануниәт. Был профессиональ курстар менән оҙатылып килә. Мумбаилағы профессиональ колледждарҙың күпселеге Мумбаи университетына (донъялағы иң ҙур университеттарҙың береһе) ҡарай. Шулай уҡ Мумбаила юғары уҡыу йорттарында белем биреүҙең һәм университет фәненең үҫешкән системаһы эшләй. Мумбаи университеттары Һиндостанда ла, бөтә Азияла ла иң яҡшы университеттарҙың береһе тип һаналалар.
Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы
Биографияһы
1958 йылдан Наил Ғатауллин — Башҡорт дәүләт медицина институты хеҙмәткәре. Тәүҙә ассистент һәм 1-се ҡала клиник дауаханаһында күкрәк хирургияһы бүлегенең етәксеһе була.
1966—1993 год йылдарҙа — госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, 1993 йылдан — госпиталь хирургияһы кафедраһы профессоры.
Мумбаи
Матбуғат
Мумбаила инглиз телендә («Таймс оф Индия», «Миддей», «Афтонун», «Эйша Эйдж», «Экономик Таймс», «Индиан Экспресс»), бенгали һәм тамил, маратхи һәм һинд телендә гәзиттәр баҫылып сыға.
Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы
Биографияһы
1966 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Мумбаи
Матбуғат
Ҡалала телеканалдар (төрлө телдәрҙә йөҙҙән ашыу), радиостанциялар (FM төркөмөндә 8 һәм АМ-да 3 станция) эшләй.
Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы
Биографияһы
1968 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.
Мумбаи
Спорт
Крикет ҡалала иң популяр спорт төрө булып тора һәм уны күп йәшәүселәр уйнай. Ҡалала ике халыҡ-ара крикет стадионы — Ванкхид һәм Брабурн бар. Футбол — популярлығы буйынса икенсе спорт төрө. Мумбаи марафоны йыл һайын үткәрелә.
Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы
Биографияһы
Уның етәкселегендә Өфөлә 6-сы дауахана нигеҙендә Республика йөрәк, ҡан тамырҙары, күкрәк хирургияһы үҙәге һәм ҡорһаҡ спайкаһы сирлеләрен реабилитациялау Федераль үҙәге төҙөлә һәм бик уңышлы эшләп килә.
Ул 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шулай уҡ алты монография авторы. Профессор Ғатауллин етәкселегендә докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана.
Ул 1968—1990 йылдар эсендә РСФСР онкологтарының I съезын (1973, Өфө), Бөтә рәсәй хирургтары конференцияһын (1976, Өфө), Бөтә рәсәй фәнни йәмғиәт етәкселеге пленумдарын, Башҡортостан республикаһы хирургтары йәмғиәтенең барлыҡ конференцияларын ойоштороуҙа ҡатнаша.
Табиблыҡ һәм фәнни эштәр араһында тәрбиәүи һәм методик эштәргә лә иғтибарҙы күп бүлә. Уның башланғысы һәм проекты нигеҙендә 6-сы ҡала клиник дауаханаһында лекцион- уҡыу корпусы төҙөлә.
Ә инде тарих, әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге белеме киң дәирәһе, ҡоласы, тәрәнлеге менән иҫ китмәле фәһемле.
Хирургия фәнен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары, табиптар һәм фән эшмәкәрҙәре әҙерләү буйынса эшмәкәрлеге өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены, Пирогов исемендәге хирургтар йәмғиәтенең «Хирургияны үҫтереүҙәге ҡаҙаныштар» миҙалы, юбилей миҙалдары менән бүләкләнә.
1976 йылда — БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, 1991 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре исеме бирелә.
1991 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһына ағза-корреспондент, ә 1995 йылда — тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана.
2013 йылда Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
2015 йылдың 26 апрелендә вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
• РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре • БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре • Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, • Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы • Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Михайлов Дмитрий Иванович
Михайлов Дмитрий Иванович (7 ноябрь 1919 йыл — 5 декабрь 2018 йыл) — хеҙмәт ветераны, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. «Туймазабурнефть» тресының 1-се быраулау контораһының элекке быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
Биографияһы
Дмитрий Иванович Михайлов 1919 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Шаран ауылында күп балалы ғаилә тыуа. Урта белем ала. 1938 йылда, уҡыусы ғына булыуына ҡарамаҫтан, Михайлов яҙмышын нефть сәнәғәте менән бәйләргә ҡарар итә һәм быраулаусыларҙа кочегар ярҙамсыһы булып эшләй башлай.
Рәсми хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда быраулау цехы статистигы булып башлай, һуңынан «Туймазабурнефть» тресының быраулау контораһында быраулаусы була.
1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Д. И. Михайловты Силәбе авиация училищеһына курсант итеп алалар, әммә хәл-тороштоң ҡатмарлы булыуы арҡаһында кесе курстарҙа уҡыусыларҙы ла фронтҡа оҙаталар. Хәрби сынығыуҙы Мәскәү өсөн барған һуғышта танкыға ҡаршы орудие командиры булараҡ ала. Ленинград фронтында ул — артиллерия батарея идаралығының взвод командиры. 1943 йылдың февралендә Ленинград эргәһендә ҡаты яралана. Дауаланғандан һуң, 1944 йылда штурмандарҙың авиация училищеһына тиҙләтелгән уҡыуға ебәрелә. Училищены тамамлағандан һуң — бомбардировщик штурманы була, икенсегә яралана.
Һуғыш тамамланғас Михайлов граждан авиацияһына осоусылар әҙерләүсе авиамәктәпкә ебәрелә. Уны уңышлы тамамлағандан һуң, Внуково аэропортының транспорт самолетында икенсе вилот булып оса.
1946 йылда Башҡорт АССР-ына ҡайта. Авиацияны скважиналар быраулауға алмаштыра.
1946 йылдан алып «Туймазабурнефть» тресының 1-се, 2-се конторалары быраулаусыһы булып эшләй. 1948—1951 йылдарҙа — «Туймазабурнефть» тресының 1-се быраулау контораһының быраулау мастеры, 1951 йылда — быраулау мастеры, начальнигы разведка акционерҙар йәмғиәте Ҡытай Халыҡ Республикаһында «Совкитнефть» акционерҙар йәмғиәтенең быраулау мастеры, разведка начальнигы. 1954—1955 йылдарҙа — «Туймазабурнефть» тресының 1-се быраулау контораһының быраулау мастеры, 1955—1957 йылдарҙа — Ҡытай Халыҡ Республикаһында тәрән быраулау буйынса консультант. 1957 йылда — Францияла турбина быраулауы буйынса кәңәшсе, «Туймазабурнефть» тресының 1-се быраулау контораһының быраулау мастеры.
Энергиялы ойоштороусы һәм производство новаторы Д. И. Михайлов производствоға яңы прогрессив ысулдарҙы, турбобур һәм электробур быраулауының тиҙләтелгән режимын, йыуҙырыусы шыйыҡса сифатында һыу ҡулланып бәләкәй һәм бәләкәйләтелгән диаметрлы скважиналар быраулауҙы әүҙем индерә.
1961 йылда Д. И. Михайлов һәм уның хеҙмәттәштәре Башҡортостанда иң күп ер үтә — 25 128, 1962 йылда СССР-ҙа иң күп ер үтә — 40 371 метр. Бер станокка айына үтеү тиҙлеген 5 041 метрға еткереп, йылына 364 мең һәм экономиялай.
1966 йылда «Туймазабурнефть» тресының 5-се быраулау контораһы директоры итеп тәғәйенләнә. 1970—1974 йылдарҙа — Яңауыл район быраулау эштәре идаралығы начальнигы, 1976—1983 йылдарҙа — «Башнефть» производство берекмәһенең Өфө быраулау эштәре идаралығы начальнигы урынбаҫары.
1966—1971 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. Алтынсы саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты була (1963—1967).
1983 йылда Д. И. Михайлов пенсияға сыға.
Михайлов Дмитрий Иванович 2018 йылдың 5 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Эйлер формулаһы
Эйлер формулаһы комплекслы экспонентаны тригонометрик функциялар менән бәйләй. Уны индергән Леонард Эйлер хөрмәтенә аталған.
Тарихы
Эйлер формулаһы беренсе тапҡыр инглиз математигы Роджер Котстың (Ньютондың ярҙамсыһы) «Философские труды Королевского общества» журналында 1714 йылда баҫылып сыҡҡан «Логометрия» (Logometria) мәҡәләһендә килтерелә һәм 1722 йылда баҫылып сыҡҡан «Гармония мер» (Harmonia mensurarum) китабында, автор вафат булғандан һуң, яңынан баҫтырыла. Котс уны күп геометрик төҙөүҙәр араһында ҙур булмаған һөйләм рәүешендә килтерә, уны хәҙерге математика теленә күсергәндән һәм тамғалағы хатаһын төҙәткәндән һуң формула ошондай күренештә була :
Эйлер формуланы уның ғәҙәттәге күренешендә 1740 йылдағы мәҡәләһендә һәм «Введение в анализ бесконечно малых» (Introductio in analysin infinitorum) (1748) китабында баҫтыра, иҫбатлауҙы формуланың уң һәм һул яҡтарының дәрәжәле рәттәргә сикһеҙ тарҡалмаларының тигеҙлегенә таянып төҙөй. Эйлер ҙа, Котс та формуланың геометрик интерпретацияларын күҙ алдына килтерә алмайҙар: комплекслы һандар тураһында комплекслы яҫылыҡтағы нөктәләр кеүек ҡараш сама менән 50 йыл үткәс К. Весселдә барлыҡҡа килә.
Сығарылма формулалар
Эйлер формулаһы ярҙамында \sin һәм \cos функцияларына түбәндәгесә билдәләмә бирергә мөмкин:
Артабан комплекслы үҙгәреүсәнле тригонометрик функциялар төшөнсәһе индерергә мөмкин. x=iy булһын, ул саҡта:
Биш фундаменталь математик константаларҙы бәйләүсе билдәле Эйлер тождествоһы: Эйлер формулаһының x=\pi булғандағы айырым осрағы булып тора.
Һандар теорияһында ҡулланылышы
Һандарҙың аналитик теорияһында йыш ҡына күренешендәге махсус суммалар ҡарала, бында X — ниндәйҙер ҡаралған объекттар күмәклеге, ә  — объекттарҙың өйрәнелгән үҙсәнлектәрен сағылдырыусы функция.
Бөтөн һандарҙы өйрәнгән һандар теорияһы өсөн беренсе нәүбәттә, ирекле n бөтөн һанына ҡағылған, Эйлер формулаһынан сығарылған индикаторлы тождестволар әһәмиәткә эйә.
Комплекслы анализда ҡулланылышы
Эйлер формулаһы арҡаһында комплекслы һандың тригонометрик һәм күрһәткесле тип аталған яҙыуы барлыҡҡа килә:.
Шулай уҡ әһәмиәтле эҙемтәһе тип комплекслы һанды ирекле дәрәжәгә күтәреү формулаларын һанарға мөмкин:,. Был формуланың геометрик мәғәнәһе ошолай: x һанын n-сы дәрәжәгә күтәргәндә уның үҙәккә тиклем алыҫлығы n-сы дәрәжәгә күтәрелә, ә OX күсәренә ҡарата боролош мөйөшө n тапҡыр ҙурая.
Дәрәжәгә күтәреү формулаһы бөтөн n һандары өсөн генә түгел, ысын һандар өсөн дә дөрөҫ. Атап әйткәндә, һандың күрһәткесле яҙыуы теләһә ниндәй комплекслы һандан тамыр табырға мөмкинлек бирә.
Тригонометрия менән үҙ-ара бәйләнеш
Эйлер формулаһы математик анализ һәм тригонометрия араһында бәйләнеш бирә, шулай уҡ синус һәм косинус функцияларын экспоненциаль функцияның үлсәнгән суммалары итеп интерпретацияларға мөмкинлек бирә:
Юғарыла килтерелгән тигеҙләмәләрҙе Эйлер формулаларын ҡушыу һәм алыу юлы менән:
һәм артабан синусҡа йәки косинусҡа ҡарата сығарып алып була.
Шулай уҡ был формулалар комплекслы үҙгәреүсәнле тригонометрик функцияларҙың билдәләмәһе булып хеҙмәт итә алалар. Мәҫәлән, x = iy алмаштырып ҡуйыуын башҡарып, табабыҙ:
Комплекслы экспоненталар тригонометрик иҫәпләүҙәрҙе ябайлаштырырға мөмкинлек бирәләр, сөнки улар менән, синусоидаль компоненталар менән эш иткәнгә ҡарағанда, манипуляция яһау ябайыраҡ. Ҡараштарҙың береһе синусоидаларҙы ярашлы экспоненциаль аңлатмаларға үҙгәртеүҙе күҙ уңында тота. Ябайлаштырғандан һуң аңлатманың һөҙөмтәһе ысын һан булып ҡала. Мәҫәлән:
Икенсе ҡараштың асылы синусоидаларҙы комплекслы аңлатманың ысын өлөшө сифатында күрһәтеүҙән һәм туранан-тура комплекслы аңлатма менән манипуляциялар яһауҙан тора. Мәҫәлән:
Был формула n-дың бөтөн ҡиммәттәре һәм x-тың (радиандарҙа) ирекле ҡиммәттәре өсөн cos(nx) ҡиммәттәрен рекурсив иҫәпләү өсөн ҡулланыла.
Иҫбатлау
Эйлер формулаһын Маклорен рәтен файҙаланып иҫбатларға мөмкин. e^{ix} функцияһын a = 0 нөктәһенең тирә-яғында x-тың дәрәжәләре буйынса Тейлор рәтенә (Маклорен рәтенә) тарҡатабыҙ. Табабыҙ:
Ләкин
Шуға күрә, ш. и. и. һ..
Күргәҙмә демонстрация
Билдәле булыуынса,. Түбәндә килтерелгән һүрәттәр сикләнмәһе берәмек әйләнәлә ятҡан нөктәгә  ынтылыуын иллюстрациялай, һәм был нөктәнән 1 нөктәһенә тиклем дуғаның оҙонлоғо \varphi-ға тигеҙ. Был, атап әйткәндә, булыуы менән бәйле.
\varphi үҙгәргәндә -тың үҙгәреү процессын шулай уҡ сығарылма аша асыҡ күрһәтергә мөмкин. һәм булыуы билдәле. Шул уҡ факт функцияның комплекслы ҡиммәте өсөн дә дөрөҫ булып ҡала. функцияһын ҡарап, булыуын табабыҙ. Комплекслы һандарҙың геометрик күрһәтелешендә i-гә ҡабатлау 90 градусҡа боролошҡа тиң булғанлыҡтан, функцияһының һәм уның сығарылмаһының график һүрәтләнеше, физик мәғәнәһе билдәле булған үҙәккә ынтылышлы көстөң тәьҫире һыҙмаһына оҡшаш була.
Комплекслы һандың күрһәткесле формаһы
Комплекслы һандарҙың күрһәткесле һәм тригонометрик формалары үҙ-ара Эйлер формулаһы менән бәйләнгәндәр.
z комплекслы һаны тригонометрик формала күренешендә булһын, ти. Эйлер формулаһы нигеҙендә йәйә эсендәге аңлатманы күрһәткесле аңлатмаға алмаштырырға мөмкин. Нәтижәлә табабыҙ:
Был яҙыу комплекслы һандың күрһәткесле формаһы тип атала. Шулай уҡ, тригонометрик формалағы кеүек, бында r = |z| ,.
Матвеевка районы
Матве́евка райо́ны — Рәсәйҙен Ырымбур өлкәһендә район. Административный центр — село Матвеевка. Район өлкәнең көнбайышта урынлашҡан. Район Абдулла, Пономарёвка, Красногвардейск, Грачёвка и Асекей райондары менән сиктәш. Майҙаны — 1,8 тыс. км².
Эре йылғалар: Большой Кинель, Умирка, Садак.
Халыҡ
2010 йылда үткән иҫәп алыу буйынса районда 12265 кеше йәшәне. Күбеһе 3 пунктта йәшәй: Матвеевка ауылы– 3,529 мең кеше, Һарай-ғире ауылы – 1,797 мең кеше һәм Кинель – 1,047 мең кеше.
Ҡоролош
Районда 16 берекмә бар:
Лукум
Лукум йәки Лоҡом (rahat-lokum — «уңайлы киҫәктәр») — шәкәр (шәкәр-лукум), онға (рәхәт-лукум) крахмал һәм сәтләүек (фисташка, баҙам, кокос һ. б.) ҡушып эшләнгән тәм-том. Иң киң таралғаны рәхәт-лукум, ул «лукум» тип кенә атала.
Атамаһы
Төрөк телендә тәмлекәс рәхә(т) — ләззәт, йәки уңайлыҡ, хозурлыҡ; һәм лукум — киҫәктәр (күплек һаны) лоҡма (киҫәк) атамаһы менән йөрөтөлә. Атаманы ғәрәп теленән иһә rahat al-hulqum (راحة الحلقوم / rāḥatu ʾl-ḥulqūm), «күк өсөн мәрәкә» тип тәржемә итергә мөмкин. Ғәрәп телендә рәхәт-лукум, ғәҙәттә, рәхә(т) (راحة аҙағы ة(т) яҙыла, ләкин уҡылмай), лукум һүҙе өҫтәлмәй. Лукум шулай уҡ Балҡан ярымутрауында ла ғәҙәти ашамлыҡ.
Тарихы
Һыу, шәкәр, крахмал, рауза таждарының иҙмәһенән эшләнгән тәм-том 500 йылдан ашыу бар.
Истанбулда  XVIII быуатта Али Мөхөтдин Хажи Бәкер исемле батша һарайы кондитеры солтанға был тәмлекәсте тәҡдим итә. Хажи Бәкер лукумға сәтләүек өҫтәп, бер нисә яңы төр уйлап сығара.
1897 йылда Хажи Бәкерҙең ейәне Мәһмүд Мөхөтдин рәхәт-лукумды Европа халҡына Брюсселдә үткән күргәҙмәлә тәҡдим итеп, алтын миҙал яулай һәм килешеүҙәр төҙөп ҡайта. Хәҙерге ваҡытта (2013 йылға ҡарата) лукум 50-нән артыҡ илдә, шул иҫәптән Көнсығыш Азияла, Европала (Рәсәй, Украина, Беларусь һ. б.), Латин һәм Төньяҡ Америка илдәрендә етештерелә.
Төрҙәре
Лукумдың төрҙәре ҡушылған эслегенә, формаһына ҡарап, бер нисә төркөмгә бүленә:
Әҙерләү
Был тәм-том крахмал, патока һәм шәкәрҙән, сәтләүек йәки емеш-еләк һуты өҫтәп әҙерләнә. Әҙерләнгән ҡатышманы ике көнгә ҡалдырып торалар. Әҙер лукум һауа үтмәҫлек итеп һаҡлана.
Ҡарама бәшмәге
һәм башҡалар. .
thumb|300|
Ҡылыҡһырлама
Эре генә бәшмәк. Эшләпәһе әйләнмәһе 5-15(30) см, итләс, һабағы юҡ тиерлек, түңәрәк, ситтәре йоҡа ғына. Формаһы ҡолаҡҡа оҡшаған, ҡабырсыҡ һымағыраҡ, йәки бөтөнләй түңәрәк. Йәш бәшмәктәрҙең эшләпәһе асылмаған, ситтәре бөгәрләнгән була. Һуңғараҡ киңәйә һәм буранка һымаҡ формаһын ала, һырлана. Эшләпәһенең өҫтө шыма, ялтырап тора, йышыраҡ һырлы. Еүеш урындарҙа үҫкән бәшмәктең эшләпәһе  өҫтө Мицелий менән ҡаплана. Эшләпәһенең төҫө үҙгәреүсән, йәш бәшмәктәрҙә ҡара-һоронан алып, өлгөргән бәшмәктәрҙә көлһыу һоро, фиолет төҫөнәсә, ә ваҡыт үтә бара һоро йәки һарғылт төҫкәсә үҙгәрә.
Һабағы бик ҡыҫҡа (ҡайһы саҡ беленмәй ҙә), тығыҙ, тоташ, эксүҙәкле йәки ян яҡтан, цилиндр рәүешендә, тамырға табан нәҙегәйә, күп осраҡта кәкрәйгән була. 2-5 см оҙонлоғонда һәм 0,8 — 3 см ҡалынлығында. Һабағының тышы аҡ, шыма; тамырға табан һоро һәм сүсле. Иҫке бәшмәктәрҙең һабағы бик ҡаты була.
Пластинкалары уртаса йышлыҡта, 3 — 15 мм киңлегендә, йоҡалар, һабаҡтары янында Анастомоздар бар. Йәш бәшмәктәрҙә аҡһыл, ҡартая килә һарғая бара. Споралары аҡ йәки алһыу,8 — 13 ? 3 — 4 мкм шыма, цилиндр һымаҡ, оҙонса түңәрәк, төҫһөҙ.
Йомшағы аҡ, йәш бәшмәктәрҙә һутлы, ҡартая бара ҡата һәм сүсләнә. Еҫе юҡ, тәме әнис тәмен ала, сөнки унда бензальдегидбар. .
Тирә-яҡ мөхит һәм таралышы
Ағас серетеүсе бәшмәк-сапрофит (ксилофит), уртаса  бүлкәттең урмандарында киң таралған. Төркөмләп, һирәкләп, берәмләп тә ағас төпһәләрендә, ауған ағастарҙа, ултырып ҡороған ағастарҙа һәм үҫеше насарланған ағастарҙа осрай. Улар имән, ҡайын, миләш, уҫаҡ, өйәңке ағастарын үҙ итә. Һирәкләп ылыҫлы ағачтарҙа ла осратырға мөмкин. Ылыҫлы урмандарҙа һирәк,ҡатнаш урмандарҙа һәм япраҡлы урмандарҙа бик йыш осрай. Ағас олондарында ерҙән бейектә үҫә. Улар ҡатлы ҡатлы булып, бер урындан бик күп сығып үҫә(30 һәм унан да күберәк ). Ярустар барлыҡҡа килтерәләр.
Сентябрҙән алып, ноябрь-декабргәсә осратырға мөмкин. Күпләп сентябрь, октәбрь айҙарында. Түбән температураға ла сыҙамлы.Һалҡынса һауа торошо булған осорҙа, май-июнб айҙарында ла осратырға мөмкин.
Ҡарама бәшмәге япраҡлы (һирәкләр булһа ла ылыҫлы) ағастарҙа һары төҫтәге сөрөк барлыҡҡа килтерә. Ҙарарланыу, ҡышын һыуыҡта ярылған ағас ярыҡтарындағы әҙ генә серегән урында ла үҫеш ала. Бәшмәк ҡороған ағаста ла үрсей ала.
Ҡарама бәшмәге зарарлы бәшмәктәргә керә. Ул нематотоксин бүлеп сығарып  нематодаға әйләндерә һәм үҫешен туҡтата.Шулай итеп үҙе өсөн  азот барлыҡҡа килтерә.
Оҡшаштары
Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә уның ағыулы оҡшаштары юҡ. Австралияла бар тигән сығанаҡтар бар. Ул бәшмәк Omphalotus nidiformis (Berk.) O.K. Mill. төрөнән һәм ғаиләлеге Omphalotaceae.
Шулай ҙа ашарға ярамаған йәки шартлы ашарға ярамаған оҡшаш ағаста үҫеүсе, ҡарама бәшмәктәре бар. Ул (Lentinellus ursinus (Fr.) Kuhner),бик ныҡ әсе.
Ырыуҙаш төрҙәр
Оҡшаш төрө - мөгөҙ һымаҡ ҡарама бәшмәге (Pleurotus cornucopiae (Paulet) Rolland)  ябай ҡарама бәшмәгенән асыҡ төҫө, эшләпәһенең һарғылтлығы һәм пластинкаларының сатраш һымаҡ тоташыуы менән айырыла. Йәй уртаһынан алып, көҙ башына хәтле үҫеүсе аҡ ҡарама бәшмәге лә (Pleurotus pulmonarius (Fr.) Quel.),  асыҡ төҫө һәм йомшағының һарғылт булыуы менән айырыла.
Ҡулланылышы
Ашарға яраҡлы. 7-10 см ҙурлыҡтағы йәш бәшмәктәр файҙаланыла. Уларҙың ҡаты һаптары алып ташлана. Ҡартайған бәшмәктәр ҡаты була.
Аҙыҡ һәм дауалаү ҡиммәте
аҡһымдар бәшмәктең (15 %-25 %) самаһын  тәшкил итә и составу аминокислоталар составы буйынса, алыштырғыһыҙ булған (валин, изолейцин, лейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин)дарҙы керетеп, ул барлыҡ йәшелсә аҙыҡтарын уҙып китә, ҡуҙаҡлыларҙан ғына ҡалыша, һәм ит- һөт аҙыҡтарына тиң тиерлек. Аҡһымдар организмда тиҙ үҙләштерелә. Уны фвйҙаланыуға йылытып әҙерләгәндә 70 %-ҡаса күтәрелә. Арыш икмәгенең үҙләштерелеүенә тиң.
Майҙар унда бик аҙ миҡдарҙа, ни бары 100 грам киптерелгән бәшмәктә 2,2 мг. , 67 % май кислоталары тәшкил итә. Улар атеросклерозға ҡаршы тора, сөнки ҡандағы триглицеридтарҙы һәм холестеринды кәметә. Унан тыш ҡарама бәшмәге статиндар сығанағы (ловастатин), холестеринларҙы синтезлаусы ингибитор.
Минераль матдәләр араһында, кеше организмы өсөн файҙалы калий, фосфор, тимер, шулай уҡ кальций, кобальт, селен, цинк, баҡыр һәм башҡа төр элементтар бар. Ҡарама бәшмәге һыуҙа һәм майҙа иреүсән витаминдар сығанағы ла. Уны был йәһәттән ит-һөт аҙыҡтары һәм йәшелсәләр менән бер рәткә ҡуйып була. Шулай уҡ аскорбино кислотаһына, РР витаминына йәшелсәләргә ҡарағында 5-10 тапҡырға байыраҡ, D2, Е.
Бәшмәкселек
Ҡарама бәшмәге сәнәғәт масштабында донъя илдәренең барыһында ла (шул иҫәптән Рәсәйҙә) культуралаштырылған. Сөнки ҡарама бәшмәген, башҡа бәшмәҡтәргә ҡарағанда үҫтереүе еңел. Ул целлюлоза һәм  лигнин булған бар ерҙә үҫә. Әйтәйек, Ағас эшкәртеү сәнәғәтенең ҡалдыҡтары -бысҡы ваҡтары, ағас ҡабыҡтары, юнысҡылар һәм ҡағыҙҙар, ҡарама үҫтереүҙә файҙаланыла. Шулай уҡ ауыл хужалығы продукцияһы булған һалам, кукуруз сәкәне һәм һабағы, шәкәр тростнигы ҡамышы, көнбағыш баштары бәшмәк үҫтереү өсөн яҡшы сеймал. Былай үҫтереү бик файҙалы, йылына 350—420кг/м? .
Бәшмәктең файҙаланғандан ҡалған ҡалдыҡтарын һыйыр малына, тауыҡ себештәренә һәм сусҡаларға ҡиммәтле аҙыҡ булараҡ файҙаланыла. Башҡа төрт бәшмәктәр үҫтереү өсөн компост әҙерләйҙәр.(Stropharia rugosoannulata).
Һылтанмалар
Категория: Башҡортостан бәшмәктәре
Джеймс Кук
Кук үҙе барған территорияларҙа төп халыҡҡа ҡарата үҙенең дуҫтарса мөнәсәбәттә булыуы менән билдәле була. Шул ваҡыттағы зәңге кеүек ҡурҡыныс һәм киң таралған ауырыуҙы уңышлы еңеп сығып, диңгеҙ сәйәхәтендә ул үҙенсәлекле революция яһай. Зәңгенән үлем осрағы уның диңгеҙҙә йөҙөү ваҡытында нулгә тиерлек ҡайтарып ҡалдырыла. Уның йөҙөп йөрөү ваҡытында Джозеф Банкс, Уильям Блай, Джордж Ванкувер, Иоганн Рейнгольд һәм Георг Форстер кеүек билдәле диңгеҙ сәйәхәтселәре һәм тикшеренеүселәренең тотош плеядаһы ҡатнаша.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Джеймс Кук 1728 йылдың 27 октябрендә Мартон ауылында (хәҙер Саут-Йоркшир графлығы) тыуған. Атаһының, ярлы шотланд батрагының, Джеймстан тыш дүрт балаһы булған. 1736 йылда ғаилә Грейт Айтон ауылына күсеп килә, бында Кукты урындағы мәктәпкә бирәләр (хәҙер музей). Биш йыл уҡығандан һуң Джеймс Кук шул ваҡытҡа идара итеүсе вазифаһын алған атаһының башланғысы аҫтында фермала эшләй башлай. Ун һигеҙ йәшендә Уокерҙарҙың күмерсе «Геркулесына» юнга булып яллана. Шулай башлана Джеймс Куктың диңгеҙ тормошо.
Карьераһының башы
Кук дигеҙсе карьераһын карап хужалары Джон һәм Генри Уокерҙарға ҡараған Лондон — Ньюкасл йүнәлешендәге «Геркулес» сауҙа күмерсе-бригында ябай юнга булып башлай. Ике йылдан һуң Уокерҙарҙың икенсе — «Өс таған» карабына күсерелә.
Куктың күп ваҡытын китаптар уҡып үткәреүе тураһында Уокерҙарҙың дуҫтарының дәлилдәре билдәле. Эштән буш ваҡыттарын ул география, навигация, математика, астрономияны өйрәнеүгә арнай, уны шулай уҡ диңгеҙ экспедицияларының тасуирламалары ҡыҙыҡһындыра. Куктың Уокерҙарҙы ике йылға ҡалдырыуы билдәле, ул Балтикала һәм Англияның көнсығыш ярҙары буйында үткәрә, ләкин туғандарының үтенесе буйынса «Френдшипта» капитан ярҙамсыһы булып ҡайта.
Өс йылдан һуң, 1755 йылда, Уокерҙар уға «Френдшип» өҫтөнән етәкселек итеүгә тәҡдим итә, әммә Кук баш тарта. Уның урынына 1755 йылдың 17 июнендә ул Король хәрби-диңгеҙ флотына матрос булып яҙыла һәм һигеҙ көн үткәндән һуң 60-пушкалы «Игл» карабына тәғәйенләнә. Биографияһындағы был факт ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙе аптырашта ҡалдыра — сауҙа флотындағы капитан вазифаһына ҡарағанда Куктың ауыр матрос хеҙмәтен өҫтөн күреүенең сәбәптәре билдәһеҙ. Әммә бер айҙан һуң Кук боцман була.
Тиҙҙән Ете йыллыҡ һуғыш башлана (1756 йыл). «Игл» Франция ярҙары буйында блокадала ҡатнаша. Шулай уҡ «Игл» карабының 1757 йылдың майында Уэссан утрауы янында француз карабы «Герцог Аквитанский» менән һуғышҡа инеүе билдәле. (судноның ауырлығы 1500 тонна, 50 пушкалы). Алыш барышында «Герцог Аквитанский» баҫып алына. Алышта «Игл» карабы ла зыян күрә һәм Англияға ремонтҡа китергә мәжбүр була.
Ике йыллыҡ стажы булғандан һуң, 1757 йылда, Джеймс Кук мастерға уңышлы имтихан тота (ингл. Sailing Master), ә 27 октябрҙә капитан Крейг етәкселеге аҫтында «Солебей» карабына тәғәйенләнә. Кукҡа был ваҡытта егерме туғыҙ йәш була. Ете йыллыҡ һуғыш башланыу менән ул 60-пушкалы «Пемброк» карабына тәғәйенләнә. «Пемброк» Бискай ҡултығындағы блокадала ҡатнаша, һуңынан 1758 йылдың февралендә Төньяҡ Америка яры буйына (Канада) ебәрелә.
Кук алдында Квебекты яулау буйынса төп әһәмиәткә эйә булған мөһим бурыс ҡуйыла, — Британия караптары Квебекҡа үтеп инә алыу өсөн Изге Лаврентий йылғаһы участкаһы фарватерын булдырыу. Был бурыс фарватерҙы картаға теркәүҙе генә түгел, шулай уҡ йылғаның караптар йөрөү участкаһын буйҙар менән билдәләүҙе үҙ эсенә ала. Бер яҡтан фарватерҙың ғәҙәттән тыш ҡатмарлы булыуы арҡаһында эш күләме бик ҙур була, икенсе яҡтан — француз артиллерияһы уты аҫтында, төнгө һөжүмдәрҙе кире ҡағып, француздар юҡ иткән буйҙарҙы тергеҙеп, төндә эшләргә тура килә. Уңышлы башҡарылған эш Куктың картография тәжрибәһен байыта, шулай уҡ Адмиралтейство ахыр сиктә тарихи һайлау буйынса тап унда туҡтала. Квебек ҡамала, һуңынан яулап алына. Кук хәрби хәрәкәттәрҙә туранан-тура ҡатнашмай. Квебекты алғандан һуң Кук «Нортумберленд» флагман карабына мастер булып ҡабул ителә, быны профессиональ дәртләндереү тип баһаларға мөмкин. Адмирал Колвилл бойороғо буйынса, Кук Изге Лаврентий йылғаһын 1762 йылға тиклем картаға төшөрөүҙе дауам итә. Куктың карталары адмирал Колвилл тарафынан нәшер итеүгә тәҡдим ителә һәм Төньяҡ Америка лоцияһында 1765 йылда баҫылып сыға. Англияға Кук 1762 йылдың ноябрендә әйләнеп ҡайта.
Канаданан ҡайтҡас, 1762 йылдың 21 декабрендә Кук Элизабет Баттсҡа өйләнә. Уларҙың алты балаһы була: Джеймс (1763—1794), Натаниэль (1764—1781), Элизабет (1767—1771), Джозеф (1768—1768), Джордж (1772—1772) һәм Хью (1776—1793). Ғаилә Лондондың Ист-Энд районында йәшәй. Кук вафат булғандан һуң Элизабеттың тормошо тураһында әҙ билдәле. Ул ире үлгәндән һуң тағы 56 йыл йәшәй һәм 1835 йылдың декабрендә 93 йәшендә вафат була.
Экспедиция маҡсаттары
Экспедицияның рәсми маҡсаты Венераның Ҡояш дискы аша үтеүен тикшереү була. Әммә Кук алған йәшерен бойороҡта ул астрономик күҙәтеүҙәрҙе тамамлағандан һуң киескмәҫтән Көньяҡ материк тип аталған көньяҡ киңлектәрҙе эҙләүгә юлланырға тейеш була (шулай уҡ Terra Incognita кеүек билдәле). Экспедицияның маҡсаты булып шулай уҡ Австралия ярҙарын, бигерәк тә уның өйрәнелмәгән көнсығыш яры буйын билдәләү тора.
Экспедиция составы
Кук файҙаһына Адмиралтействоның һайлауына йоғонто яһаған түбәндәге сәбәптәрҙе билдәләргә мөмкин:
1. Кук диңгеҙсе, һәм шуға күрә Адмиралтействоға буйһона, ә уға экспедиция начальнигы сифатында үҙ кеше кәрәк була. Тап ошо сәбәп буйынса ошо уҡ исемгә дәғүә иткән Александер Далримпл Адмиралтействоға отошһоҙ була
2. Кук диңгеҙсе генә түгел, ә тәжрибәле диңгеҙсе
3. Кук хатта тәжрибәле диңгеҙселәр араһында картографияла һәм навигацияла ҙур тәжрибәһе менән айырылып тора, был турала уның Изге Лаврентий йылғаһының фарватерын үлсәүе буйынса уңышлы үткәрелгән эше раҫлай. Тәжрибә туранан-тура адмирал тарафынан раҫлана (Колвилл тарафынан), ул Куктың эштәрен нәшер итеүгә тәҡдим итеп, Кукҡа түбәндәгесә ҡылыҡһырлама бирә: «Тәжрибәм буйынса мистер Куктың һәләтен һәм уның отҡорлоғон белеп, мин уны ул үтәгән эш өсөн һәм шул уҡ төрҙәге башҡа ҙур эштәр өсөн етерлек кимәлдә квалификациялы тип һанайым»
Экспедиция өсөн махсус йыһазландырылған ҙур булмаған күмер ташыусы класына ҡараған «Индевор» карабы бүленә. Ботаниктар Даниэль Соландер һәм Король йәмғиәте ағзаһы һәм уның буласаҡ президенты Джозеф Банкс була, ул шул ваҡытта уҡ хәлле кеше була. Рәссамдар — Александр Бьюкен һәм Сидни Паркинсон. Астроном Грин Кук менән бергә күҙәтеүҙәр алып барырға тейеш. Судно табибы доктор Монкгауз.
Экспедиция барышы
1768 йылдың 26 авгусында «Индевор» Плимуттан сыға һәм 1769 йылдың 10 апрелендә Таити ярҙарына етә. Адмиралтействоның «бөтә саралар ярҙамында туземецтар менән дуҫлыҡты тоторға» тигән бойороҡтарын үтәп, Кук экспедиция ағзаларының һәм карап командаһының аборигендар менән аралашыуында ҡаты дисциплина булдыра. Урындағы халыҡ менән низағҡа инеү ҡәтғи тыйыла. Был бойороҡто боҙоу осраҡтары ҡаты язаға тарттырыла. Экспедиция өсөн яңы аҙыҡ-түлек Европа тауарҙарына алмаштырыла. Инглиздәрҙең бындай ҡылығы, прагматик йәһәттән эш ителһә лә (үҙеңә ҡарата нәфрәт тыуҙырыу файҙаһыҙ), шул ваҡыт өсөн нонсенс булған — европалылар, ғәҙәттә, үҙҙәренең маҡсатына көс ҡулланып, аборигендарҙы талап, үлтереп ирешкән (хатта сәбәһеҙ үлтереү осраҡтары ла булған). Тыныслыҡ яҡлы сәйәсәт үҙ емештәрен бирә — утрау кешеләре менән яҡшы мөнәсәбәттәр булдырыла, шунһыҙ Венераны күҙәтеүҙә етди ҡыйынлыҡтар булыр ине.
Күҙәтеүҙәр үтә торған яр буйҙарын контролдә тотоу маҡсатында, өс яғынан вал, урыны менән йырын һәм ҡойма менән уратып алынған форт төҙөлә, уны ике пушка һәм алты фальконет, 45 кешенән торған гарнизон һаҡлай. Иртән, 2 майҙа, унһыҙ эксперимент үткәреү мөмкин булмаған берҙән-бер квадрант урланғанлығы асыҡлана. Шул уҡ көндөң кисендә квадрант табыла.
7 июндән 9 июнгә ҡарай команда карапты ҡараштырыу менән мәшғүл була. 9 июлдә ҡуҙғалыуҙан алда диңгеҙ пехотаһы һалдаттары Клемент Уэбб һәм Сэмюэл Гибсон ҡаса. Утрау кешеләре ҡасҡындарҙы тоторға ярҙам итеүҙәренән баш тартҡас, Кук округаның бөтә иң баһалы башлыҡтарын эләктереп ала һәм уларҙы ебәреү өсөн ҡасҡындарҙы кире ҡайтарыуҙы шарт итеп ҡуя. Урындағы халыҡ ярҙамында дезертирҙарҙы карапҡа ҡайтарғас, башлыҡтарҙы ебәрәләр. Астрономик күҙәтеүҙәрҙән һуң Кук үҙе менән яҡындағы утрауҙарҙы яҡшы белгән һәм тәржемәсе була алған Тупия исемле урындағы башлыҡты һәм уның уның ялсыһы Тиатуны алып Яңы Зеландия ярҙарына юллана. Яңы Зеландия аборигендары менән, инглиздәрҙең тыныслыҡҡа ынтылыуына ҡарамаҫтан, яҡшы мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкин булмай. Экспедицияға бер нисә тапҡыр бәрелештә ҡатнашырға тура килә, уның барышында аборигендар бер нисә юғалтыу кисерә.
1770 йылдың апрелендә Кук Австралияның көнсығыш ярына килә. Ҡултыҡтың ярында экспедиция элек билдәле булмаған күп үҫемлектәр төрөн таба, шуға күрә Кук был ҡултыҡты Ботаник тип атай. Ботаник ҡултығынан Кук Австралияның көнсығыш яры буйлап төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай юллана.
11 июндә тышлығына зыян килтереп, карап ҡомға барып терәлә. Һыу ҡалҡыу һәм карапты еңеләйтеү маҡсатында ҡабул ителгән саралар арҡаһында (борт тышына такелаждың запас өлөштәре, балласт һәм пушкалар сығарыла) «Индеворҙы» һай урындан сығарыу мөмкин була. Әммә зарар күргән борт тышлығынан карап эсенә һыу тула башлай. Тишектән һыу ағымы килмәһен өсөн беше киндер тығып ҡуялар, шулай итеп һыуҙың инеүен кәметергә мөмкин була. Шуға ҡарамаҫтан «Индевор» едти ремонтҡа мөхтәж була, сөнки әлеге хәлендә карапты йөҙмә торошонда помпа ҡоролмаларының өҙлөкһөҙ эшләүе талап ителә, ә бортындағы ҙур тишек менән йөҙөүҙе дауам итеү бөтөнләй ҡурҡыныс. Һәм Кук ремонтҡа туҡтау өсөн хәүефһеҙ урын эҙләй башлай. 6 көндән һуң ундай урын табыла. «Индеворҙы» ярға һөйрәп сығаралар, тишектәрен ямайҙар. Тиҙҙән караптың диңгеҙҙән Ҙур Барьер Рифы менән айырылғанлығы асыҡлана, шулай итеп экспедиция Австралия яры һәм риф араһындағы һай урындар һәм һыу аҫты ҡаялары менән ҡапланған тар һыу һыҙатында тороп ҡала.
Рифты урап үтеп, төньяҡҡа ҡарай 360 миль үтергә тура килә. Лотты даими ташлап, яй барырға, трюмдан бер туҡтауһыҙ һыуҙы һурҙырырға тура килә. Етмәһә карапта зәңге ауырыуы башлана. Әммә Кук, Рифтың тотош стенаһында ваҡыт-ваҡыты менән барлыҡҡа килгән тишектәргә иғтибар итмәй, ошо юл менән барыуын дауам итә. Эш шунда була, Ҙур Барьер Рифынан яйлап алыҫлашҡан яр бер мәлде асыҡ дигеҙҙән күҙәтеү өсөн йыраҡ була, был Австралия ярҙарын күҙ уңынан ысҡындырғыһы килмәгән Кук өсөн уңайлы булмай. Был ныҡышмалылыҡ үҙ емештәрен бирә — Риф һәм яр буйлап барыуын дауам итеп, Кук Яңы Гвинея һәм Австралия араһындағы боғаҙға тап була (ул саҡта Яңы Гвинея утраумы әллә Австралия материгының өлөшө икәнлеген белмәйҙәр).
Беренсе экспедиция һөҙөмтәләре
Төп һоралған маҡсат — Венераның Ҡояш дискы аша үтеүен күҙәтеү — башҡарыла, һәм эксперимент һөҙөмтәләре, шул ваҡыттағы ҡорамалдарҙың етешһеҙлегенә бәйле үлсәмдәрҙең яңылышлыҡтарына ҡарамаҫтан, һуңғараҡ (планетаның ьашҡа нөктәләренән барлығы тағы дүрт күҙәтеү менән) Ерҙән Ҡояшҡа тиклем алыҫлыҡты теүәл иҫәпләү өсөн ҡулланыла. Икенсе бурыс — Көньяҡ материкты асыу — үтәлмәй, һәм, хәҙер билдәле булыуынса, Куктың беренсе экспедицияһында үтәлеүе мөмкин булмай.
Тыуған иленә ҡайтҡас, Ҡукҡа 1-се ранг капитаны (Captain) дәрәжәһе бирелә.
Ер шары буйлап икенсе сәйәхәт (1772—1775 годы)
1772 йылда Адмиралтейство Тымыҡ океанға икенсе эксепдицияны әҙерләүгә тотона.