cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бутков Пётр Григорьевич
Биографияһы
Хеҙмәтен Владимир драгун полкында башлай. Кавказда хәрби хеҙмәт иткәндә, Бутаков Грузия тарихы һәм Рәсәй менән Персия араһындағы мөнәсәбәттәр тураһында материалдар йыя башлай. Грузия ҡушылған йылдарҙа (1801-1802) Кноррингтың баш командующийы канцелярияһы рәйесе була.
1803 йылда Бутаков отставкаға китә һәм Кавказдан сығып, Санкт-Петербургта урынлаша, унда Грузия тарихы буйынса үҙ эшмәкәрлеген дауам итә.
1805 йылда Бутаков яңынан хеҙмәткә инә һәм герольдияға алына; 1809 йылда Молдавия армияһы баш командующийы генерал-фельдмаршал кенәз А. А. Прозоровскийгә генерал-аудитор-лейтенант итеп билдәләнә, ә һуңғыһының вариҫтары, кенәз Багратион һәм граф Каменский 2-се осоронда тағы поход канцелярияһы менән идара итә һәм армияның ғәмәлдәре һәм хәрәкәттәре тураһында хатап яҙма алып бара.
1811 йылда, ауырыу сәбәпле, Бутаков хеҙмәттән китә һәм 1820 йылға, Воронеж губернаһы училищелары директоры итеп билдәләнгәнгә тиклем, отставкала ҡала, ә 1823 йылда Финляндия генерал-губернаторы граф Закревский янында айырым йөкләмәләр буйынса чиновник итеп билдәләнә.
1828 йылда ул Эске эштәр министрлығы советы ағзаһы итеп билдәләнә һәм был дәрәжәлә ике тапҡыр, министр булмағанда, министрлыҡ менән идара итә; 1841 йылда ул академик итеп һайлана, 1849 йылда сенатор итеп билдәләнә.
Мөхбир статс кәңәш биреүсе (1826 йыл), йәшерен кәңәшсе (1836 йыл), мөхбир йәшерен кәңәшсе (1856 йыл) дәрәжәләренә лайыҡ була.
Петр Бутков 1857 йылдың 12 декабрендә вафат була. Төньяҡ Кавказда, Новосвободная (Адыгей республикаһы) станицаһы янындағы мәмерйә уның исеме менән атала.
Бүләктәре
- Изге Иоанн Иерусалимский ордены (1800)
- 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (1800)
- 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (1828)
- 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (1830)
- 1-се дәрәжә Изге Анна орденына империя тажы (1831)
- Аҡ бөркөт ордены (1840)
- Изге Александр Невский ордены (1853)
Абушахманов Әхтәм Әхәт улы
Абушахманов Әхтәм Әхәт улы (10 март 1948 йыл) — башҡорт театр һәм кино актёры, Башҡортостан Республикаһының Театр эшмәкәрҙәре берлеге рәйесе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989) һәм БАССР-ҙың халыҡ (1984) артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1983).
Биографияһы
Әхтәм Әхәт улы Абушахманов 1948 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Буранғол ауылында тыуған.
1989 йылдан алып Әхтәм Абушахманов республиканың Йәш тамашасылар театрында эшләй. Ошо уҡ театрҙа Ә. Дилмөхәмәтованың «Розамы мин әллә?» (1990), Наил Ғәйетбаевтың «Ҡурай моңо» (1992); Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры сәхнәһендә Булат Рафиҡовтың «Париж башҡорто» (1994) спектаклдәрен ҡуя. Ә. Абушахманов — башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәре буйынса бер нисә радиоспектакль режиссеры.
Кинофильмдарҙа Ҡайсар («Көмөш мөгөҙ Алатау» — «Серебряный рог Алатау», Ҡаҙаҡфильм, 1978), Һатлыҡ («Кинйә», Баштелефильм, 1988), Һиммәт («Һарығолаҡ», Баштелефильм, 1990) ролдәрен башҡара.
Кредит картаһы
Дебет карталары кредит карталарынан шуныһы менән айырыла: улар клиенттың банк иҫәбенә үҙ аҡсаһына уның эйәһенең транзакцияларын башҡарыу өсөн ҡулланыла, ә (йәки) кредит учреждениеһы — эмитент клиентҡа банк иҫәбендә аҡса етмәгән йәки булмаған осраҡта бирелгән кредит (овердрафт).
Тау тоҡомо
Тау тоҡомдары — бер йәки бер нисә минераль төрҙөң йәки органик матдәнең теләһә ниндәй массаһы йәки тупланмаһы, улар тәбиғи процестар продукты булып тора. Матдә ҡаты, тупланған (консолидированный) йәки йомшаҡ, йомшаҡ булыуы мөмкин. .
Кредит картаһы
Кредит картаһы ҡулланыусылар кредитын һәм кредиттарҙы ашығыс ихтыяждарға алмаштыра ала. Кредит карталарының кредитҡа ҡарағанда төп өҫтөнлөгө — кредитты банкҡа тәғәйен файҙаланыу тураһында отчет биреүҙән тыш файҙаланыу мөмкинлеге, шулай уҡ льготалы мөҙҙәт (осор) [⇨], был кредит фондтарын проценттар түләмәйенсә файҙаланыу мөмкинлеген бирә.
Кредит карталарының өҫтөнлөктәре
Кредит карталары эмиссияһы банктар өсөн файҙалы, сөнки:
Тау тоҡомо
Тау тоҡомдары — бер төрлө йәки төрлө минералдарҙан, йәки башҡа тау тоҡомдарының минералдарынан һәм фрагменттарынан торған ер ҡабығын тәшкил иткән тығыҙ йәки буш агрегаттар. . Тау тоҡомдарының составы, төҙөлөшө һәм барлыҡҡа килеү шарттары ер ҡабығы эсендә йәки уның өҫтөндә барлыҡҡа килгән геологик процестарға бәйле. Геохимик күҙлектән ҡарағанда тау тоҡомдары — файҙалы ҡаҙылмаларҙың тәбиғи агрегаттары, улар башлыса петроген элементтарҙан тора (тау тоҡомдарын барлыҡҡа сығарыусы минералдарҙың төп химик элементтары). .
Кредит картаһы
Кредит карталарының өҫтөнлөктәре
Кредит карталарын ҡулланыу шулай уҡ тәртипле кредит алыусыға ла файҙа килтерә, сөнки льготалы мөҙҙәт (осор) шарттары шарты менән ул үҙ сығымдарын түләмәйенсә ҡыҫҡа ваҡытҡа бурысҡа алынған аҡсаларҙы файҙаланырға мөмкинлек бирә, шул уҡ ваҡытта үҙ аҡсаһын депозитҡа һалырға һәм процентлы килем килтерергә мөмкин.
Тау тоҡомо
Термин
Тау тоҡомдары термины мәғәнәһе айырылғыһыҙн ике һүҙҙән тора.
Кредит картаһы
Кредит картаһы номерының форматы
Карта номерында файҙалы мәғлүмәт бар: картаның банк-эмитенты коды, түләү системаһы коды, сығарыу төбәге, контроль коды шифрланған. Рәсәйҙәге кредит карталарының номерҙары, ҡағиҙә булараҡ, 16 һандан тора, әммә 13 һәм 19 урынлы номерҙар осрай. 19 һанлы номерҙар, ҡағиҙә булараҡ, бер үк клиент иҫәбенә бирелгән өҫтәмә карталарға тәғәйенләнә, 13 һанлы номерҙы иҫке, элек бирелгән пластик карталарҙа күрергә мөмкин.
Тау тоҡомо
Термин
Хәҙерге мәғәнәлә тау тоҡомдары термины беренсе тапҡыр 1798 йылда Рус минералогияһы һәм химик Севергин Василий Михайлович тарафынан ҡулланыла.
Кредит картаһы
Кредит картаһы номерының форматы
Кредит картаһы номерының форматы халыҡ-ара ISO 7812 стандарты менән билдәләнә. Уға ярашлы, тәүге алты һан банктың идентификация номеры (BIN). Һуңғыһы алдағылары нигеҙендә Луна алгоритмы буйынса иҫәпләнә.
Тау тоҡомо
Тау тоҡомдары төркөмө
Та тоҡомдары килеп сығышы буйынса өс төркөмгә бүленә:
Кредит картаһы
Льготалы осор
Кредит картаһын алыуға ғариза биргәндә банктар льготалы осорҙы бәйләй ала (отчетлылыҡ һәм льготалы процентһыҙ осорҙан тора). Был осорҙа кредит алыусы картанан алынған кредит аҡсаһын проценттар түләмәйенсә файҙалана ала. Льготалы осор банк сығарған кредит картаһы менән билдәләнә һәм кредит картаһының ҡулланыусылар кредиты йәки дебет картаһы өҫтөнән өҫтөнлөктәренең береһе булып тора.
Тау тоҡомо
Тау тоҡомдары төркөмө
Магматик һәм метаморфик тау тоҡомдары ер ҡабығы күләменең яҡынса 90 процентын тәшкил итә, әммә хәҙерге ҡитғалар өҫтөндә уларҙың таралыу өлкәләре сағыштырмаса ҙур түгел. Ҡалған 10 % ер өҫтө майҙанының 75 процентын биләгән ултырма тау тоҡомдары иҫәбенә инә. Әммә кеше эшмәкәрлеге ултырма тоҡомдар йышыраҡ осрай.
Магматик тау тоҡомдары эффузив һәм интрузив тау тоҡомдарына бүленә. Эффузив (вулкан) тау тоҡомдары Ер өҫтөнә магма атылғанда барлыҡҡа килә. Интрузив тау тоҡомдары, киреһенсә, ер ҡабығында ҡатып ҡалған магманан барлыҡҡа килә.
Тау тоҡомдарының магматик, метаморфик һәм ултырма тау тоҡомдарына бүленеүе һәр ваҡыт булмай. Ултырма тау тоҡомдарҙа, диагенез (көпшәк тау тоҡомдарының ҡаты тоҡомдарға әйләнеүе) процесында, бик түбән температурала (геологик мәғәнәлә) минераль әүерелештәр башлана, әммә тау тоҡомдары метаморфик тип һанала, сөнки уларҙа гранит барлыҡҡа килә. Уртаса баҫымда метаморфизмдың башланыуы 300 °C температураға тап килә.
Метаморфизмдың юғары дәрәжәһендә метаморф һәм магматик тау тоҡомдары араһындағы сик юйыла. Тау тоҡомдары ирей башлай, яңы барлыҡҡа килә торған иреүҙе тышҡы иретмәләр менән бутарға була. Метаморф процессының типик гранит барлыҡҡа килтереүгә күсеүе күҙәтелә. Бындай процестар ультраметаморфизм тип атала. Был исемлек ҙур әһәмиәткә эйә булған тау тоҡомдарының — метазоматик тау тоҡомдарының булыуын иғтибарһыҙ ҡалдыра, улар шулай уҡ киң температура диапазонында барлыҡҡа килә. Улар иҫәбенә, мәҫәлән, кислоталы эффузивастар өсөн икенсел кварциттар, граниттар өсөн грейзендар, уртаса һәм төп тау тоҡомдары өсөн пропиллит һ. б., шулай уҡ төп зоналарҙы тәшкил иткән тау тоҡомдарының киң төркөмө инә. Мәғдән (геологик төшөнсә түгел, ә геологик-иҡтисади төшөнсә) тип аталған тау тоҡомдарының үҙенсәлекле төркөмө лә төшөп ҡала. Тау тоҡомдарының был төркөмө башлыса көкөрт минералдарынан тора, әммә уның составына башҡа минералдарҙан (магнетит (тимер мәғдәне), апатит мәғдәненән, хромит мәғдәненән һ.б. торған тау тоҡомдары инә ала.
Элегерәк метазоматик тау тоҡомдары менән метаморф тау тоҡомдары араһындағы айырма һыуҙың метасоматиттарҙың ғына барлыҡҡа килеүендә тора тип иҫәпләнелә ине, әммә артабанғы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, хатта юғары температурала барлыҡҡа килгән метаморф тау тоҡомдары (гнейссейҙар һәм сланецтар) һыу ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Шулай итеп, кислоталы һәм уртаса силикат тоҡомдары буйынса изотопик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, бөтә силикат минералдары (кварц, биотит, ҡыр шпаты, гарнеттар, мөгөҙ обманкаһы һ.б.) уның менән изотоплы кислород тигеҙлеге булғанда һыу менән бер үк ваҡытта бүленеп сыға. Әсе тау тоҡомдарынан айырмалы рәүештә, төп һәм ультраһелтеле тау тоҡомдарының бөтә силикат минералдары (фельдспарс, гарнеттар, оливиндар, пироксендар һ.б.) изотоплы кислород тигеҙлегенә СО2 бүлеп сығара. Мантия тоҡомдары айырым тора. Бер яҡтан, тәүҙә магматик булһа ла, ул үҙгәреш шарттарында мантия тоҡомона әйләнгән. Дөйөм алғанда, мантияның төп күләме өсөн бәхәсле мәсьәлә булып ҡала, элек ул ирегән хәлдә булғанмы юҡмы. Икенсе яҡтан, минералогия буйынса мантия тоҡомо менән магма тоҡомо бер иш. Шуға күрә уларға магматик тоҡом номенклатураһы ҡулланыла.
Ултырма тау тоҡомдарының текстура үҙенсәлектәрендә магматик комплекстар бар. Был ҡатлауҙарға бүленгән интрузия (тау тоҡомдарын барлыҡҡа килтергән ирегән магманың үтеп инеүе). Уларҙың ҡайһы берҙәрендә ултырма тау тоҡомдары өсөн ҡатламдарҡа бүленеү градацияһы, ҡыя ҡатлам, ҡатламдарҙың ритмик төҙөлөшө, ауыр минералдарҙың булыуы хас.Әммә ултырма алевролит, ҡомташ һәм ҡырсынташ урынына бындай комплекстар ябай магма тоҡомдарынан тора. Бындай объекттарҙың барлыҡҡа килеүе ултырма тоҡомдарҙың метаморфизмы менән аңлатыла, әммә был интерпретация комплекс менән һыйҙырышлы тоҡом араһында киҫкен бәйләнеш булыуын аңлата алмай. Бөгөнгө көндә бындай объекттар минералдарҙың гравитацион ултырыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тип ҡабул ителә. Йәғни процестың ултырмалар менән уртаҡлығы күп, әммә матдәне йөрөтөүсе урталыҡ, был осраҡта һыу түгел, ә магма.
Петрография магматик һәм метаморф тау тоҡомдарын тасуирлау һәм классификациялау менән шөғөлләнә, уларҙың генезисын өйрәнеү менән петрология шөғөлләнә. Ултырма тау тоҡомдарының барлыҡҡа килеү шарттарын тасуирлау, классификациялау һәм анализлау литология ярҙамында башҡарыла, унда ултырма тау тоҡомдарының петрографияһы үҙ аллы бүлек булып тора.Литология менән седиментология тығыҙ бәйләнгән, ул ултырмаларҙың формалашыу шарттарын өйрәнеү менән шөғөлләнә. «Ултырма» һәм «ултырма тоғом» тигән ҡәтғи билдәләмәләр булмағанлыҡтан, ултырма һәм ултырма тау тоҡомдарының айырмаһы һәр ваҡыт асыҡ булмай. Был фәндәр геохимия һәм минералогия менән тығыҙ бәйле.
Магма тау тоҡомдары
Барлыҡҡа килеү тәрәнлеге буйынса тау тоҡомдары өс төркөмгә бүленә: тәрәндә кристаллашҡан тау тоҡомдары — интрузив тау тоҡомдары, мәҫәлән, гранит. Магманың аҡрынлап һыуытыуы арҡаһында барлыҡҡа киләләр һәм ғәҙәттә яҡшы кристаллашалар; гипабиссал тау тоҡомдары магма һай тәрәнлектә һыуынғанда барлыҡҡа килә һәм йыш ҡына тигеҙ бөртөклө структуралы (долерит) булалар. Эффузив тау тоҡомдары ер өҫтөндә йәки океан төбөндә (базальт, риолит, андезит) барлыҡҡа килә.
Тәбиғи магмаларҙың ҙур өлөшө төп компонент булараҡ кремнийҙы үҙ эсенә ала һәм силикат иретәһенән тора. Карбонат, сульфид һәм металл иремәләре һирәгерәк осрай. Карбонат иретмәһенән карбонатлы тау тоҡомдары — карбонатиттар барлыҡҡа килә. XX быуат та карбонатит магмаһы менән бер нисә вулкан атылыуы теркәлгән. Сульфид һәм металл иретмәләре силикат шыйыҡса менән ликвация (иретмәнең бер иш булмауы) эҙемтәһендә барлыҡҡа килә.
Магматик тау тоҡомдарының барлыҡҡа килеүе хәҙерге ваҡытта әүҙем вулканизм һәм тауҙар барлыҡҡа килеү зоналарында өҙлөкһөҙ бара.
Вулкан быялаһы
Тиҙ һыуытылған лаваның кристаллатланмаған продукттары, ер өҫтөнә килеп еткән магматик тоҡомдарҙын барлыҡҡа килә. Тулыһынса липарит кислотанан, һирәгерәк базальт эффузив тау тоҡомдарын булыуы мөмкин. Обсидиан, ыҫмала ташы (похштейн), перлит, пумика, тахилит, сордалиттан булыуы мөмкин. Яҡтылыҡтың һыныу күрһткесе (Показатель преломления) 1,5.
Обсидиан
Һыу миҡдары 1 проценттан артмаған вулкан быялаһынан барлыҡҡа килгән тау тоҡомо; ирегән тау тоҡомдары тиҙһыуытылған ваҡытта барлыҡҡа килә. Һыу миҡдары 1 проценттан артыҡ булғанда ирегән тау тоҡомо ҡабарып сыға һәм перлит барлыҡҡа килтерә.
Пемза
Тиҙ һыуытылған әсе һәм урта лаваларҙа газ бүленеп сығыу сәбәпле барлыҡҡа килгән көпшәк тау тоҡомо. Пемзаның төҫө, составындағы тимерҙең миҡдарына һәм валентлығына ҡарап, аҡ һәм  һары, көрән һәм ҡара төҫкә тиклем үҙгәреүе мөмкин. Көпшәклелеге (пористость) 60 процентҡа тиклем булыуы мөмкин. Моос шкалаһы буйынса ҡатылығы — яҡынса 6, тығыҙлығы — 2-2,5 г/см², күләм массаһы — 0,3-0,9 г/см². Пемзаның юғары көпшәклелеге тау тоҡомдарына юғары йылылыҡ һаҡлау үҙенсәлеген һәм һыуыҡҡа сыҙамлылыҡ бирә. Утҡа сыҙам. Химик яҡтан инерт.
Метаморф тау тоҡомдары
Метаморфик тау тоҡомдары ер ҡабығы ултырма йәки магматик тау тоҡомдарының үҙгәреүе (метаморфизм) һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Был үҙгәрештәргә сәбәпсе булған факторҙар: магматик есеменең яҡынлығы һәм метаморфозланған тау тоҡомоноң йылыныуы; был есемдән сыҡҡан әүҙем химик берләшмәләрҙең бүленеп сығыуы, тәү сиратта төрлө һыу иретмәләре (контактлы метаморфизм), йәки тау тоҡомоноң ер ҡабығына сумыуы, был осраҡта температура һәм юғары баҫым йоғонто яһаусы факторҙар булып тора.
Типик метаморф тоҡомдар — гнейс, төрлө составтағы кристалл сланецтар, контактлы мөгөҙморон, һирәк, амфиболит, мигматит һ. б.. Тау тоҡомдарының килеп сығышы айырмаһы һәм һөҙөмтәлә тау тоҡомдарының минераль составының айырмаһы уларҙың химик составы һәм физик үҙенсәлектәренә ныҡ йоғонто яһай.
Балсыҡлы сланецтар
Балсыҡ лы тау тоҡомдары метаморфизмының башланғыс стадияһын кәүҙәләндерә. Башлыса гидромик, хлорит, ҡайһы берҙә каолинит, башҡа балсыҡ минералдарының (монмориллонит, ҡатнаш ҡатламлы минералдар), кварц, ҡыр шпаты һәм башҡа балсыҡ булмаған минералдарҙың реликттарынан торалар. Улар Һәүерташҡа (сланец) әйләнә. Еңел генә ҡатламдарға бүленәләр. Һәүерташ төҫө: йәшел, һоро, ҡараға көрән булыуы мөмкин. Уларҙа слставында углеродлы матдә, карбонат неоплазмалары һәм сульфидтар бар.
Хлоритлы һәүерташ
Хлоритлы һәүерташтар — сланецтар йәки тәңкәле тау тоҡомдары, башлыса хлориттан, шулай уҡ актинолиттан, тальктан, миканан, эпидоттан, кварцтан һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмаларҙан торалар. Уларҙың төҫө йәшел, тотоп ҡарауға майлы, ҡатылығы түбән. Йыш ҡына яҡшы кристалдарҙан торған (октахедрондар) магнетит рәүешендә булалар.
Тальклы һәүерташ
Япраҡ рәүешендә йәки тәңкәле йәшкелт, аҡ, ялтырауыҡлы сланец төҙөлөшлө агрегат. Үрге архей (гурон) формированиеларында осрай, әммә ҡайһы берҙә йәшерәк ултырма һәм магматик (оливин) тау тоҡомдары метаморфозы һөҙөмтәһе баорлыҡҡа килә. Составында Магнезит, хромит, актинолит, апатит, глинкайт, турмалин бар.
Кристалл һәүерташтар
Юғары дәрәжәләге метаморфизмлы (үҙгәрештәр кисергән) метаморфик тау тоҡомдарының дөйөм атамаһы. Гнейстарҙан айырмалы булараҡ кристалл һәүерташтарҙа кварц һәм ҡыр шпаты миҡдары төрлөсә.
Амфиболит
Амфиболанан, плагиоклаздан һәм файҙалы ҡаҙылмаларҙан торған метаморф тау тоҡомо. амфиболиттарҙағы амфиболдарҙан ҡатмарлы составы һәм алюминдың юғары миҡдары айырыла. Төбәк метаморфизмының күпселек юғары баҫҡыслы метаморф тоҡомдарынан айырмалы рәүештә, амфиболиттар һәр ваҡыт аныҡ билдәләнгән сланец фактураһы булмай. Амфобола, плагиоклаза һәм башҡа минералдарҙан торған метаморфик тау тоҡомо. Амфоболит составында булған мөгөҙ обманкаһы глинозём булыуы менән айырыла.
Амфиболиттар вулкан менән сыҡҡан тау тоҡомдары — габбро, диабаза, базальт, туф һ. б. һәм ултырма тоҡомдар арҡаһында барлыҡҡа килеүе мөмкин. Амфиболиттарҙың ошондай төрҙәре бар: биотит, гарнет, кварц, кянит, скаболит, зоисит, эпидотик һәм башҡа амфиболиттар.
Кварцит
Ваҡ кварц материалы менән цементланған кварц бөртөктәренән торған бөртөклө тау тоҡомо. Кварц ҡомташтарының, порфирҙарҙың метаморфизмы ярҙамында барлыҡҡа килә. Метасоматоз (гиперген кварциттар) ваҡытында баҡыр пириттарҙың окисланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Баҡыр колчеданы мәғдәне эҙләү билдәһе.. Микрокварциттар һыу аҫты гидротермдарынан барлыҡҡа килә.
.
Гнейс
Үҙенсәлекле параллель-сланец, йыш ҡына гранобластик һәм порфиробластик структуралы һәм кварц, калийлы ҡыр шпаты, плагиоклаз, төҫлө минералдарҙан торған метаморф тау тоҡомо. Биотит, мусковит,, амфиболе, пироксен кеүек төрҙәргә бүленә.
Ултырма тау тоҡомдары
Ултырма тоҡомдар ер өҫтөндә континенталь ултырмаларҙың үҙгәреүе һөҙөмтәһендә сағыштырмаса түбән температура һәм баҫым шарттарында барлыҡҡа килә. Ултырма тоҡомдар барлыҡҡа килеү ысулы буйынса өс төп генетик төркөмгә бүленә:
Ултырма һәм вулкан тоҡомдары араһындағы аралыҡта эффузив ултырма тоҡомдар төркөмө биләй. Ултырма тоҡомдарҙың төп төркөмдәре араһында төрлө генезис материалын ҡушыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән үҙ-ара күсеш күҙәтелә. Ултырма тоҡомдарҙың барлыҡҡа килеү шарттары менән бәйле үҙенсәлеге булып уларҙың ҡатламланыуы һәм даими геологик ҡатламдар рәүешендә ятыуы тора.
Хәлил
Этимологияһы
Хәлил башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, мәғәнәһе — ысын дуҫ ; яҡын, тоғро дуҫ
Тау тоҡомо
Метеориттар
Метеорит — ер өҫтөнә төшкән күк есеме. Табылған метеориттарҙың күбеһенең ауырлығы бер нисә граммдан алып бер нисә килограмға тиклем. Табылған иң ҙур метеорит — Гоба (уның ауырлығы, иҫәпләүҙәр буйынса, яҡынса 60 тонна тәшкил итә). Ергә тәүлегенә 5-6 тонна метеорит төшә, йәғни йылына 2 мең тонна төшә тип иҫәпләнә. Метеориттарҙың барлығын XVIII быуат тың алдынғы академиктары танымай, ерҙән ситтәге сығышлы гипотезалар ялған фән тип һаналған. 1790 йылда Париж фәндәр академияһы таштарҙың Ергә төшөүе тураһындағы хәбәрҙәрҙе мөмкин булмаған күренеш, был хәбәрҙе ҡарамаҫҡа ҡарар итә. Күп кенә музейҙарҙа метеориттар (ул заман терминологияһында — аэролит) коллекцияларҙан «музейҙар көлкөлө фонд булмаһын өсөн» алына. Метеориттарҙы өйрәнеүҙе академиктар В. И. Вернадский, А. Э. Ферсман, метеорит тикшеренеүҙәренең билдәле энтузиастары П. Л. Драверт, Л. А. Кулик һәм башҡа бик күптәр алып бара. Рәсәй Фәндәр академияһында хәҙер метеориттарҙы йыйыу, өйрәнеү һәм һаҡлау менән идара иткән махсус комитет эшләй. Комитетта ҙур метеорит коллекцияһы бар.
Хәлил
Билдәле кешеләр
Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы (5 ғинуар 1944 йыл — 18 март 2020 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы уҡытыусыһы. 1992—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт милке менән идара итеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты (1999—2003). Иҡтисад фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1993).
Тау тоҡомо
Метеориттар
Метеориттар араһында иң йыш осрағаны таштар (92,8 %). Башлыса силикаттарҙан торалар: оликаттар (Fe, Mg)2[SiO4] (феялит fe2[SiO4] форстерит мг2[SiO4]) һәм пироксен (fe, mg)2Si2O6 (феррозилит fe2Si2O6-нан алып mg2Si2O6-ға тиклем). Таш метиориттарының күпселек өлөшөн (ташлы метеориттарҙың 92,3 %, барлыҡ метиориттарҙаң  85,7 % ) хондриттар тәшкил итә.Составында хондра булғанға хондриттар тип атайҙар.. Күпселек хорндрестың диаметры 1 мм-ҙан ҙур түгел, әммә ҡайһы берҙәре бер нисә миллиметрға етергә мөмкин. Хондриттар составы, водород һәм гелий кеүек еңел газдарҙан тыш, Ҡояштың химик составын тулыһынса тиерлек ҡабатлай. Шуға күрә хондриттар туранан-тура Ҡояшты уратып алған протопланета болотонан, материяны ҡуйыртыу һәм аккрециялау (гравитация көсө менән тупланыу) юлы менән барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Ташлы метеориттарҙың 7,3 процентын ахондриттар тәшкил итә. Был — составта иреү һәм дифференциация кисергән (металдарға һәм силикаттарға) дусар булған протопланета есемдәрҙең фрагменттары бар тип иҫәпләнә.Тимер метеориттар тимер-никель аллойынан тора. Бөтә метиориттарҙаң 5,7 проценты уларға тура килә.
Хәлил
Билдәле кешеләр
Хәлил Фәйзрахман улы Әлишев (1891—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнөң командиры. Штабс-ротмистр (1919).
Тау тоҡомо
Метеориттар
Сағыштырмаса һирәк осрай (барлыҡ метиориттарҙаң 1,5 %). Фараз ителеүенсә, улар астероидтарҙан йәки башҡа планета есемдәренең материяһынан тора. Элек бөтә дифференциалланыусы метеориттар бер йәки бер нисә ҙур есемдең, мәҫәлән, Фаэтон планетаһының шартлауы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнелә. Әммә төрлө метеориттарҙың составын анализлау уларҙың күп кенә эре астероидтарҙан барлыҡҡа килеүен күрһәтә. Элегерәк бәрмә (ударного происхождение) кремний быялаһын тектиттар тип иҫәпләгәндәр. Һуңынан был ысулдан баш тарттылар, сөнки метиорит кремнезём бай булған тау тоҡомонә бәрелгәндә тектит барлыҡҡа килә.
Хәлил
Билдәле кешеләр
Хәлил (Хәлиулла) Ниғмәтулла улы Тереғолов (12 март 1890 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһы поручигы, Башҡорт хәрби шураһының бүлек мөдире.
Хәлил Муллаҡаев (Халиль Муллакаев; 1913 йыл — 1980 йыл) — ҡурайсы, Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы.
Әминев Хәлил Мөхәммәт улы (1886 йыл —1959 йыл) — көрәшсе. Георгий тәреһе бантының тулы кавалеры. Милли көрәш буйынса РСФСР-ҙың халыҡтар Спартакиадаһының Урал-Кузбасс зонаһында абсолют чемпионы (1932).
Жибран Хәлил Жибран,جبران خليل جبران‎, Kahlil Gibran (6 ғинуар 1883 йыл, Бишари — 10 апрель 1931 йыл, Нью-Йорк) — Ливан һәм АҠШ философы, рәссам, шағир һәм яҙыусы. ХХ быуаттың мәшһүр ғәрәп яҙыусыһы һәм философы. Жубран Хәлил Жубранға киң билдәлелек килтергән китап — The Prophet (Пәйғәмбәр) (1923), уның фәлсәфәһенең юғарғы үре. Китап 100-ҙән ашыу телгә тәржемә ителгән.
Фамилияла
Хәлилов Азамат Самат улы (3 май 1970 йыл — 27 май 2018 йыл) — театр һәм кино актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2000) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
Хәлилов Азат Насретдин улы, Азат Кинйә (29 май 1962 йыл) — уҡытыусы, балалар яҙыусыһы, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне.
Хәлилов Рөстәм Радик улы (10 декабрь 1949 йыл) — Рәсәй бишалышсыһы. Хәҙерге бишалыш буйынса халыҡ-ара класта(2000) Рәсәй спорт мастеры. Шәхси иҫәптә Донъя һәм Европа чемпионаттарында көмөш призер, юниорҙар араһында команда иҫәбендә 2000 йылдағы Европа чемпионаты эстафетаһында донъя һәм Европа чемпионы. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы(2000).
Хәлилов Валерий Михайлович (30 ғинуар 1952 йыл — 25 декабрь 2016 йыл) — Рәсәй дирижеры, композитор. А. В. Александров исемендәге Рәсәй армияһы академия йыр һәм бейеү ансамбленең художество етәксеһе һәм начальнигы (2016 йылдың апрель-декабре). Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәренең хәрби-оркестр хеҙмәте начальнигы һәм төп хәрби дирижеры (2002—2016). Генерал-лейтенант (2010). Рәсәй композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2014).
Ауылдар
Хәлил (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы башҡорт ауылы. Иҫке Хәлил (Ырымбур өлкәһе) (Старохалилово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Гай ҡала округындағы ауыл.
Иҫке Хәлил (Дыуан районы) (Старохалилово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Яңы Хәлил (Новохалилово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
Кесе Хәлил (рМалохалилово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Гай ҡала округындағы ауыл.
Хәлил (Ҡариҙел районы) (Халилово) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
Хәлил (Әбйәлил районы) (Халилово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Хәлил ҡасаба советы— Ырымбур өлкәһе Гай районындағы ауыл биләмәһе статусы булған административ-территориаль берәмек.
Кык-Юра-Шор
Кык-Юра-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Роза
Роза — яңы исем, төрки телле халыҡтарҙа, шулай уҡ башҡа халыҡтарҙа ла киң таралған ҡатын-ҡыҙ исеме
Этимологияһы
Роза исеменең мәғәнәһе рауза сәскәһе исеме менән бәйле.
Билдәле шәхестәр
Аҡкучукова Роза Сабирйән ҡыҙы (12 февраль 1950 йыл — 8 февраль 2021 йыл) — башҡорт эстрада йырсыһы. 1973 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының вокалсыһы, 1999 йылдан — баш администраторы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы (7 ноябрь 1935 йыл, БАССР, Нуриман районы, Иҫке Күл ауылы) — театр актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) һәм атҡаҙанған (1972) артисы. (1961).
Буканова Роза Ғафар ҡыҙы (29 ғинуар 1950 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2000).
Әхмәтова Роза Сәмиғулла ҡыҙы (13 февраль 1924 йыл — 16 ғинуар 2009 йыл) — инженер-технолог. Техник фәндәре кандидаты (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971)
Маннанова Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы (20 апрель 1923 йыл — 22 октябрь 2012 йыл) — мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1962), БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966).
Роза Рымбаева, Рымбаева Роза Ҡыуаныш ҡыҙы (28 октябрь 1957 йыл) — совет һәм ҡаҙаҡ эстрада йырсыһы (сопрано), педагог, профессор. Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1986), Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (2004), Ҡырғыҙстан һәм Үзбәкстан республикаларының атҡаҙанған артисы.
Вәлиева Роза Ғүмәр ҡыҙы (3 ноябрь 1951 йыл) — инженер‑электромеханик, техник фәндәр докторы (2004), профессор (2006).
Ишемова Роза Ғакил ҡыҙы (1 ғинуар 1939 йыл) — башҡорт ғалимы һәм педагог-методисы. 1973—2003 йылдарҙа Рәсәйҙең Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалындағы ғилми хеҙмәткәр. Педагогия фәндәре кандидаты (1988). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980).
Уразаева Роза Зәйнулла ҡыҙы (20 ноябрь 1944 йыл — 11 август 2005 йыл) — табип, гинеколог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).
Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы (30 июль 1921 йыл — 2013 йыл) — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге нефтсе. 1953—1988 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Ильясова Роза Хәмит ҡыҙы (23 апрель 1947 йыл) — башҡорт ғалимы, сәнғәт фәндәре кандидаты (1982), профессор (2013).
Топонимияла
Роза (Силәбе өлкәһе) — Рәсәй Федерацияһы, Силәбе өлкәһе Коркин районының эшселәр ҡасабаһы.
Роза утрауы Республикаһы (эспер. Respubliko de la Insulo de la Rozoj) — элекке виртуаль дәүләт. Адриатик диңгеҙҙәге яһалма (антропоген) платформала, Италияның Римини (Форли) ҡалаһынан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан
Ить-Ях
Ить-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 164 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишемғужин Евгений Измаил улы
Ишемғужин Евгений Измаил улы (19 июль 1939 йыл — 4 октябрь 2014 йыл) — тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР‐ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Биографияһы
Евгений Измаил улы Ишемғужин 1939 йылдың 19 июлендә Пугачёв ҡалаһында тыуған.
1962 йылда Өфө нефть институтын (ӨНИ, хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университеты — ӨДНТУ) тамамлай. 1962—1965 йылдарҙа — Пермь өлкәһенең быраулау предприятиеларында: быраулаусы ярҙамсыһы, участка өлкән инженеры, етештереү-техник бүлегенең өлкән инженеры; 1965 йылдан — ӨНИ-лә (ӨДНТУ): өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, тау-нефть факультеты деканы, уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор.
1971 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Исследование вопросов устойчивости ступенчатого низа бурильной колонны» темаһына диссертация яҡлай. 1989 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Условия эксплуатации турбобуров и разработка мероприятий по повышению их надежности» темаһына диссертация яҡлай.
2014 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге быраулау проблемаларына арналған. Уның ҡатнашлығында вертикаль, ауыш, горизонталь йүнәлешле нефть һәм газ скважиналарының кәкрәйеүен булдырмау саралары буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. Ишемғужин Евгений Измаил улы осраҡлы функцияларҙы файҙаланыуҙың, спектраль‐корреляцион анализдың, сығарып ташлауҙар теорияһының, скважиналар быраулағанда тәрәндә эшләүсе ҡорамалдарҙы диагностикалау өсөн ихтималлыҡ‐статистик ысулдарҙың теоретик нигеҙҙәрен эшләй. Тикшеренеү һөҙөмтәләре Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларында индерелгән. Уйлап табыуҙарға 27 авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар. 120-нән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография, авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
— СССР‐ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Иҫке Ҡоҙаш
Иҫке Ҡоҙаш (Старокудашево) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 395 кеше булған. ОКАТО коды — 80259885001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иван Якутов исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
Иван Яҡутов исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы — Өфө ҡалаһындағы мәҙәниәт һәм ял паркы.
Парк тарихы
XIX быуатта Өфө сиктәре Богородская урамы буйлап (хәҙерге Революция) үткән. Артабан Һалдат күленә тиклемге арауыҡ буш булған, күлдән һуң Төньяҡ слободаһы башланған, унда тимер юл оҫтаханалары эшселәре, йылғасылар һәм хәлле сауҙагәр йәшәгән. Һалдат күленән көньяҡтараҡ Иоанн Предтеча сиркәүе торған, уларҙың артында Иоанн Предтеча, ябайса әйткәндә, Иванов зыяраты. Зыяратҡа нигеҙ 1824 йылда һалынған һәм ул ХХ быуат башында парк территорияһының яртыһын тиерлек биләгән булған һәм 1898 йылда Өфө Ҡала Думаһы тарафынан ябыла (шулай ҙа 1906 йылға тиклем унда ерләү дауам иткән). Парк төҙөү буйынса беренсе уй 1903 йылдың яҙында Өфө полимейстеры Генрих Генрихович Бухартовский башына килә. Ул халыҡ айыҡлығы өйәҙ попечителлек комитетына халыҡ байрамдарын үткәреү өсөн Иоанн Предтеча зыярат сиркәүе һәм Һалдат күле араһында сквер булдырыу тураһында мөрәжәғәт итә. Өйәҙ комитеты сквер өсөн ер бүлеү тураһында ғаризаһын Ҡала Думаһына тапшыра.
1903 йылдың 11 ноябрендәге ултырыш һөҙөмтәһендә «Халыҡ айыҡлығы тураһында Попечителлеккә Иоанн Предтеча сиркәүе артында сквер булдырыу өсөн урын бүлеү» мәсьәләһе буйынса Өфө ҡала Думаһы сквер өсөн ҡаҙылып бөткән ағасһыҙ бушлыҡта Үҙәк (хәҙер Ленин урамы) һәм Александров (хәҙер — Карл Маркс) урамдары араһында урын бирә һәм ошо маҡсаттарға бер мең аҡса тәғәйенләй.
1904 йылдың 22 мартында башҡарма комиссия паркты булдырыу өсөн территория ала: Үҙәк урамдан — 50 сажин, Александров буйлап — 90 сажин, күл яғынан — 185 сажин һәм дүртенсе яҡтан — Иванов сиркәүе баҡсаһы бөтә оҙонлоғонда. Һалдат күле башта парк территорияһына индерелмәгән була.
1904 йылдың июль айында парк тирәләй ҡойма ҡуйыла, аллеялар булдырыла, парниктар һәм оранжереялар урынлаштырыла, скамейкалар ҡуйыла. Парктың үҙәгендә үҙенең исемен белдерергә теләмәгән шәхси эшҡыуар эсә торған һыу өсөн «абиссин коҙоғо» ҡуя. Августа паркты эсә торған һыу менән ҡала водопроводынан тәьмин итеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 16 сентябрҙә ағастар ултыртыу сәбәпле молебствие үткәрелә, ағастарҙы Пензанан баҡсасылыҡ училищеһынан яҙҙыртып алғандар, уларҙы үҙәк һәм сит аллеяларҙа ултырталар. Һәр ағасҡа ултыртҡан ваҡыты һәм ултыртҡан кешенең фамилияһы яҙыла. Кесе аллеялар буйына ҡайын менән юкә ағастары ултырталар, уларҙы Өфөгә яҡын ятҡан ауылдарҙан крәҫтиәндәрҙән һатып алғандар.
1918 йылда быға тиклем Айыҡлыҡ йәмғиәте баҡсаһы тип исемләнгән баҡса 1905 йылғы революционер һәм Өфө ҡала советының беренсе рәйесе Иван Степанович Якутов хөрмәтенә хәҙерге исемен ала. 1918 йылдың апрель-май айҙарында бында аҡгвардиясылар атаманы Дутовҡа һуғышып, һәләк булған эшсе-тимер юлсылар һәм ҡыҙылгвардиясылар ерләнә.
Совет власы урынлаштырылғандан һуң Иоанн Предтеча зыяратын яйлап бөтөрә башлайҙар, илленсе йылдарҙа уны бөтөнләй ер менән тигеҙләйҙәр. Утыҙынсы йылдарҙа баҡса территорияһынан сиркәү алып ташлана. 1932 йылда Һалдат күле таҙартыла һәм унда өфөлөләр өсөн кәмәләрҙә йөрөү ойошторола.
1936 йылдың 13 майында Өфө Ҡала советы президиумының ултырышы уҙғарыла, ултырышта балалар паркын булдырыу буйынса ҡарар сығарыла, был паркка И. Якутов исемендәге баҡса, стадион, күл һәм зыяраттың бөтә территорияһы инергә тейеш була. 1939 йылда Өфө Архитектура-планлаштырыу оҫтаханаһы «Өфө ҡалаһындағы И. Якутов исемендәге Балалар паркының генераль проекты»н тамамлай. Балалар түңәрәктәре үткәреү өсөн Пионерҙар йорто төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында паркка ҡараған территорияла госпиталь урынлашҡан була.
1952 йылда Тамара Нечаева ижад иткән Якутовҡа бюст асыла, бюст бер нисә мәртәбә үҙенең урынын алмаштыра: баштараҡ парк киңәйеү сәбәпле уның үҙәгендә тора, һуңынан уны Ленин урамы яғынан ингән яҡҡа шылдыралар, ә хәҙер аллеяларҙың береһендә урынлашҡан.
1953 йылдың 10 майында балалар тимер юлы асыла (хәҙерге ваҡытта ла эшләй).
1978 йылда ябыҡ теннис корты төҙөлә, уның базаһында спорт бала-үҫмерҙәр олимпия резервындағы теннис буйынса мәктәп эшләй башлай, теннис корто электән бында булған футбол яланының майҙанын кәметә.
1985—1988 йылдарҙа парк реконструкциялауға дусар була, уйын автоматтары павильондары барлыҡҡа килә.
1989 йылда мәҙәниәт ҡомартҡыһы-парктары исемлегенә индерелә.
1998 йылдың 1 сентябрендә ГАИ балалар ҡаласығы асыла.
2003—2004 йылдарҙа паркта реконструкцияның яңы тулҡыны үтә, яңы аттракциондар урынлаштырыла, күл буйында ресторан төҙөлә (икенсе ресторан паркта). Үткәрелгән реконструкциялауҙарҙан һуң балалар өсөн тәғәйенләнгән һәм төҙөлгән парк үҙ исемен дә үҙгәртә.
Һалдат күле
Парктың төньяҡ өлөшөндә уны биҙәп торған Һалдат күле урынлашҡан. Күлдең күп тапҡыр һайыҡҡан, хатта кипкән, ҡыуаҡ-үләндәр менән баҫылған саҡтары ла булған. Хәҙерге көндә ул мул, таҙа һыулы, ҡараулы, ылымыҡтаhҙан һәм сүп-сарҙан даими таҙартылып тора. Уның ярында кәмә станцияһы эшләп килә (кәмәләр һәм катамарандар), фонтан бар, ресторан төҙөлгән. Балалар өсөн яңы күңел асыу сараһы — һыу шары барлыҡҡа килде. Күл буйында өйрәктәр, аҡсарлаҡтар көн күрә. Шулай уҡ яҡын ғына госпиталь урынлашҡан.
Балалар тимер юлы
Шул уҡ йылда 2 километрлыҡ тимер юлының төҙөлөшө башлана, уның формаһы 750 мм колеялы «восьмерка» рәүешендә була.
Беренсе мәртәбә «Башҡортостан пионеры» поезы «Пионер» ағас станцияһы перронынан 1953 йылдың 10 майында ебәрелә. Ваҡыт үтеү менән поездар һәм вагондар алышынып тора. 1985—1986 йылдарҙа тимер юлдары реконструкциялана, улар түңәрәккә әйләнә.
Хәҙер тимер юл тар колеялы рельстар периметр буйлап паркты урата. Был тимер юлында йәш тимер юлсылары эшләй. Тимер юлдарының оҙонлоғо 1,8 км тәшкил итә,  ТУ10-010, ТУ7А-3357 тепловоздары эшләй (элегерәк ТУ2-104 тепловозы эшләгән, хәҙер ул һәйкәл итеп ҡуйылған). Релстарҙан Камбар машина төҙөүсе заводының 3 пассажир вагоны. «Пионер» станцияһы 1996—1997 йылдарҙа «Юность» исемен ала. Икенсе станцияһы «Приозёрная» тип исемләнә.
«Башҡортостан пионеры» поезы май айынан алып сентябрь айына тиклем дауам итә һәм көнөнә 14 рейсбашҡара,йылына 20 меңгә тиклем пассажирҙарҙы ташый.
Парктың бөгөнгө торошо
«И. Якутов исемендәге парк» 2004 йылда Рәсәйҙең иң яҡшы ун парк исемлегенә инә, Бөтә Рәсәй смотр-конкурс Дипломы менән бүләкләнә һәм «Хрустальное колесо» призына лайыҡ була.
Салоники
Салоники, Фессалоника (грек. Θεσσαλονίκη, Ҫессалони́ки ) — ҙурлығы буйынса Грецияның икенсе урында торған ҡалаһы, тирә-яғындағы биләмәләренең халҡы менән бергә, 1 104 460-тан ашыу кеше йәшәй (2011 йыл).
Покровский (Благовещен районы)
Покровский (Покровское) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 453447, ОКАТО коды — 80215825007.
Салоники
Салоники ҡалаһында Балкандағы иң ҙур Аристотель университеты, Македония аэропорт һәм эре диңгеҙ порты бар. Ҡала үҙенең иҡтисади әһәмиәте буйынса Пирейҙа икенсе урынды биләй. Ҡала һәм уның тирә-яғы йәй көнө — туризм үҙәге булып тора.
Покровский (Благовещен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Салоники
Антик осор
Салоники ҡалаһына Македония батшаһы Кассандр б. э. тиклем 315 йылда нигеҙ һалған. Уның ҡатыны Бөйөк Александрҙың бер туған һеңлеһе — Фессалоника була, яңы ҡалаға батша ҡатынынң исемен биргән. Ҡала составына шул тирәләге Термаикос ҡултығында йәшәгән 26 тораҡ халҡы ингән. Нәҡ шул ваҡытта ҡала эллин характерлыға әйләнә һәм уның был, һыҙаттарын XV быуат аҙағына тиклем һаҡлай. Беҙҙең эраға тиклем 146-сы йылда. Фессалониканы римлеләр баҫып алған.
Византия осоронда
Рим империяһы тарҡалыу менән Византия Салоникиһы барлыҡҡа килә, ул Константинополь-Рим һәм Афина-Ҡарадиңгеҙ буйы юлдары киҫелешендә тора. Ғәрәптәр Антиохияны һәм Александрияны баҫып алғандан һуң, Салоники империяның ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында тора. Параллель рәүештә ҡаланың милли составы төрлөгә әйләнә: бында көньяҡ славяндар, яртылаш валахтар, төньяҡ таулы райондарында — сиған йәшәгән. Изге великомученик Димитрий Солунский (306 йылда вафат булған) һәм равноапостольный изге Кирилл һәм Мефодий (IX быуат) — славян мәғрифәтселәре -бында тыуған. 1204 йылдан алыпн Салоники — латин дәүләтенең — Фессалоника короллегенең баш ҡалаһы, ул — Латин империяһының бер өлөшө булып тора. 1387 йылда ҡаланы ғәрәптәр баҫып алған.
1387—1402 йылда ҡала төрөктәр ҡулында була Төрөктәр Тамерландан еңелгәндән һуң, ҡала Византияға ҡайтарыла. 1423 йылда ҡала венециандар властарына тапшырыла һәм уларҙың сауҙа-иҡтисади секторы булып тора.
1426—1430 йылда ҡаланы төрөктәр ҡамай һәм гректар тулыһынса ислам диненә инә,уларҙың тормошо һәм көнкүреше төрөктәрҙекенсә була. Ҡала Ғосман империяһының бер өлөшөнә әйләнә.
Ғосман осоро
Византия быға тиклем, Константинополдән һуң, христиан империяһы үҙәге булған булһа, хәҙер инде элекке грек ҡеүәтенән бер нимә лә ҡалмай, ҡаланың күп халҡын испан йәһүдтәре тәшкил итә, ә ҡаланың төп теле булып ладин теле тора. Хәҙер бөтә ҡала халҡының биштән бер өлөшө самаһы ғына грек халҡы була, ләкин ул да ҡаланан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Урта быуаттарҙағы хәрби конфликттар барышында гректарҙыңбайтаҡ өлөшө юҡ ителә. Күптәре Анатолия мосолмандарына ҡоллоҡҡа һатыла, грек урта класының ҙур өлөшө ислам үҙләштерә һәм төрөк теленә күсә. Әммә күп кенә ябай гректар төрөк хакимлығы менән килешә алмай, тауҙарға күсеп китә.<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (3 ноября 2015)">сығанаҡ 1235 көн күрһәтелмәгән ] Ҡалала мосолман кварталдары байтаҡҡа үҫә һәм уның башлығы булып Ататөрк тора (ул был ҡалала тыуған кеше) 1821 йылдаың май башында ҡала төрөктәргә ҡаршы баш күтәрә, быға үс итеп төрөктәр 3 000 тирәһе гректы демонстратив рәүештә язалап үлтерә<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (3 ноября 2015)">сығанаҡ 1235 көн күрһәтелмәгән  ] (ҡара. I Мелетий Китрский).
1912 йылда гректар ҡаланы үҙ ҡулына төшөрә, был ваҡытта грек-православие кешеләре ҡала халҡының 25,3 процентын ғына тәшкил итә.
Реэллинизация
Икенсе донъя һуғышы йылдарында ҡала немец ғәскәре оккупацияһы аҫтында була. 1943 йылда Германия Көнсығыш фронтҡа үҙ көстәрен ебәреү маҡсатында ҡаланы үҙенең союздашы Болгарияға тапшырырға әҙерләнә, әммә был аҙымға баҙнат итмәй, сөнки бөтә Греция протест хәрәкәттәренән ҡурҡа. Ҡала грек Халыҡ-азатлыҡ армияһы — ЭЛАС армияһы тарафынан 1944 йылдың 27 октябрендә азат ителә, был ҡаланы ҡурсалаусыһы Димитрий Солунскийҙың хәтер көнөнә тура килә.
Климат
Салоникиҙа климат- диңгеҙ климаты, ул континенталь һәм ярымсүл климаты менән сиктәш.
Иҡтисад
Салоники — иҡтисади әһәмиәте буйынса Грецияның икенсе ҡалаһы, бында эре сауҙа һәм сәнәғәт үҙәктәре бар. Ҙур нефтехимия предприятиелары, металлургия, машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү, шул иҫәптән электротехника, караптар төҙөү һәм караптар ремонтлау сәнәғәте бар. Салоники — илдең төп туҡыу сәнәғәте үҙәге, фармацевтика предприятиелары, тәмәке һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары эшләй. 1890 йылда Салоникиҙа Цанталис ғаиләһе Tsantali шарап предприятиһы аса, 1968 йылда Mythos һыра ҡайнатыу предприятиеһы нигеҙләнә. Йыл һайын сентябрҙән башлап, Салоникиҙа Халыҡ-ара күргәҙмә үтә.
Салоники порты — Грецияның Пирейҙағы иң ҙур порты, уның аша  порто-франко менән файҙаланып, грек караптарынан тыш, барлыҡ Балҡан ярымутрауы һәм көньяҡ-көнсығыш Европа дәүләттәренең дә караптары йөк ташый. 2000 йылдар башында бында яңы пассажир терминалы асыла.
Халыҡ-ара «Македония» аэропорты ҡаланан 12 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Халыҡ-ара һәм чартер рейстарын хеҙмәтләндереү менән бергә урындағы авиалинияларҙы ла хеҙмәтләндерә.
Салоники — Грецияның ҙур тимер юл төйөнө(Яңы вокзал). Бынан тимер юл менән йөк һәм пассажирҙарҙы Афина, Белград, Стамбул, Бухарест, Скопье һәм София ҡалаларына ташыйҙар.
Салоникиҙа 2006 йылдан алып метро төҙөлә. Сафҡа инеүе — 2020 йыл.
Европа әһәмиәтендәге «Эгнатий Одос» автострадаһы ҡаланан ситтәрәк үтә һәм Афина — Белград меридиональ авто юл күсәте менән киҫешә. Диңгеҙ паромы Салоники менән Грек архипелагының төньяҡ утрауҙары менән тоташтыра.
Скотт Хамильтон
1984 йылғы Ҡышҡы Олимиада уйындарында яңғыҙ шыуыуҙа олимпия чемпионы, 4 тапҡыр донъя чемпионы.
Бары тик өслө һикереү алымдары менән генә эш итә белә (лутц, тулуп һәм сальхов).
1983—1984 йылдарҙа алтылы һикереү алымын белгән (шул иҫәптән, өслө аксел алымын) башҡа фигуристарҙан бер нисә программала һиҙелерлек ҡалыша.
2002 йылдың 14 ноябрендә Хамильтон Трэйси Робинсон исемле диетологҡа өйләнә.
Ике ул тәрбиәләйҙәр: Хамильтон Эйдан Макинтошты (2003 йылдың 13 сентябрендә тыуа) һәм Томас Макс Хамильтонды (2008 йылдың 21 ғинуарында тыуа).
Шәмсетдинова Луиза Әлимйән ҡыҙы
Шәмсетдинова Луиза Әлимйән ҡыҙы (себер.тат. Шәмсеттинова Луиса Алимчан кыцы, тат. Шәмсетдинова Луиза Әлимжан кызы, Шамсутдинова Луиза Алимчановна) (18 май 1964 йыл) — йәмғиәт эшмәкәре, иҡтисадсы, юрист, филолог, эшҡыуар, тыуған яҡты өйрәнеүсе, бағыусы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). Төмән өлкәһе буйынса «Мираҫ» төбәк татар йәмәғәт ойошмаһы советы рәйесе (2005), «Искер» тарихи-мемориаль комплексының авторы, ойоштороусыһы һәм етәксеһе (2005). «Бөтә донъя татар конгрессы» йәмәғәт берекмәләренең халыҡ-ара берлегенең IV, V, VI, VII съездары делегаты. Төмән өлкәһе йәмәғәт ойошмаларының координация советы ағзаһы (2007—2018), Хөкүмәткә ҡарамаған «Евразия халыҡтары ассамблеяһы» йәмәғәт ойошмаһы ағзаһы (2010—2014).
Биографияһы
Луиза Әлимйән ҡыҙы Шәмсетдинова 1964 йылдың 18 майында (рәсми документ 18 июнь тип тултырылған) Төмән өлкөһе Вағай районының Ворошилов ҡасабаһында күп балалы ғәиләлә тыуған. Икенсе Вағай урта мәктәбендә уҡыған, 8-се кластан һуң (1979) Тубыл зоотехния-ветеринария техникумына уҡырға ингән һәм 1982 йылда «ауыл хужалығы етештереүендә бухгалтер иҫәбе» һөнәре буйынса тамамлаған.
Төмән ауыл хужалығы институтында иҡтисад буйынса (1983—1990), Төмән дәүләт донъя иҡтисады, идара итеү һәм хоҡуҡ институтында хоҡуҡ белеме буйынса (2000—2005) юғары белем алған. 2014 йылда Д.И. Менделеев исемендәге Тубыл педагогия институтының «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре» аспирантураһын «татар теле» буйынса тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1982 йылда техникумды тамамлағандан һуң А. Г. Первухин исемендәге совхозда бухгалтер булып башлай. Артабан Ворошилов исемендәге колхозда баш бухгалтер (1985), «Тубылурман» етештереү берекмәһендә бухгалтер (1985—1987), «Тубылторлаҡтөҙөү» етештереү-төҙөү берекмәһенең 41-се төҙөлөш-монтаж идаралығында нормалау буйынса инженер һәм диспетчер (1987—1989), «Төмәнпромтөҙөлөшмонтаж» берекмәһенең етештереү-технологик комплектациялау идаралығында бухгалтер булып эшләй (1989—1994).
1994 йылдан эшҡыуарлыҡ өлкәһенә күсә. «Алһыу» исемле яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт ойошмаһын теркәй. Әлеге ваҡытҡа тиклем ойошма директоры вазифаһын башҡара.
2005 йылда Төмән өлкәһе буйынса «Мираҫ» төбәк татар йәмәғәт ойошмаһын төҙөүҙә ҡатнаша һәм шул ваҡыттан ойошма советы рәйесе булып тора.
Бер үк ваҡытта 2006—2009 йылдарҙа Тубыл ауыл хужалығы колледжында иҡтисад фәндәрен уҡыта.
Ғилми-ғәмәли һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ғилми эҙләнеүҙәре себер татарҙарының тарихын, мәҙәниәтен, туған телен өйрәнеү, уларҙы тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү өлкәһенә бағышланған. Автор булараҡ 30-ҙан ашыу ғилми эштәре, шул иҫәптән бер монографияһы, Юғары атесстация комиссияһы (ВАК) раҫлаған журналдарҙа 5 мәҡәләһе нәшер ителгән.