cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәрәп яҙы
Сәғүд Ғәрәбстаны
23 февралдә Сәғүд Ғәрәбстаны короле Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд, өс ай сит илдә дауаланып ҡайтҡандан һуң, йәмғеһе 35 миллиард долларлыҡ финанс льготалары йыйылмаһын ғәмәлгә ашырыу тураһында белдерә. Был йыйылмаға ингән саралар араһында дәүләт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын 15 процентҡа арттырыу, эшһеҙ йәштәргә һәм сит илдәрҙә белем алған Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарына ярҙам күрһәтеү, ғаиләләргә фатир табышыуҙа булышлыҡ итеү инә. Монарх финанс енәйәтендә ғәйепләнгән бер нисә кешене ярлыҡай, әммә сәйәси реформалар тураһында бер ни ҙә әйтелмәй.
10 мартта Әш-Шәрҡиә провинцияһындағы Кәтип ҡалаһында шиғыйҙарҙың демонстрацияһы үтә, унда 200-ләп кеше ҡатнаша. Халыҡты ҡыуып таратыу өсөн хоҡуҡи тәртип һаҡсылары тауыш гранаталары ҡуллана. Кәм тигәндә дүрт кеше яралана.
Судан
30 ғинуарҙа Хартумда ике университеттан 15 000-ләп студенттың хөкүмәт отставкаһын талап иткән протесы була. Полиция университеттарҙы ҡамай, студенттар төркөмөн туҡмай һәм ҡулға ала. Студенттарҙың хаҡтар үҫеүенә ҡаршы сығышын яҡтыртҡан ундан ашыу журналист ҡулға алына.
Бынан ике аҙна алда, 2011 йылдың 17 ғинуарында Судан властары тарафынан президент Омар әл-Бәширҙең яҡын көрәштәше, әле күренекле оппозиционер Хәсән Тураби ҡулға алына.
Джибути
Джибутиҙа 31 ғинуарҙа 300 кеше баш ҡала Джибутиҙа президент Исмаил Омар Геллеға ҡаршы протест белдерергә сыға. 18 февралдә Джибутиҙа 63 йәшлек президенттың отставкаға китеүен талап иткән демонстрация үтә.
Сомали
13 февралдә йөҙҙәрсә йәш кеше Сомали баш ҡалаһы Могадишола күсмә федераль хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияға сыға.
15 февралдә күсмә федераль хөкүмәт яҡлы көстәр уларға ата, 4 кеше һәләк була, 11 манифестант яралана.
Сүриә
2011 йылдың 4 февраленә Сүриәлә әүҙемселәр төркөмө тарафынан Facebook селтәрендә Мысырҙағыға оҡшаш «Асыу белдереү көнө» планлаштырыла.
Ләкин президент Бәшәр Асад уның власына бер ни ҙә янамай, сөнки илдә төп үҫеш мәсьәләләре уңышлы хәл ителә, тип иҫәпләй. Сүриәлә биш йыл (2007 йылдан 2011 йылдың февраленә тиклем) Facebook, YouTube, Twitter социаль селтәрҙәренә һәм күп кенә яңылыҡтар сайттарына инеү бикле була.
22 апрелдә яңылыҡтар сығанаҡтары белдереүенсә, хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияларҙы баҫтырғанда 72 кеше һәләк булған.
Бахрейн
14 мартта Бахрейн хөкүмәте үтенсе буйынса Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советына ингән илдәрҙең интервенцияһы башлана: король Фәхд күпере аша Бахрейнға 1000 сәғүд һалдаты һәм БҒӘ-нең 500 полицейскийы килә. 15 мартта Бахрейнда ғәҙәттән тыш хәл индерелә. Шул уҡ көндө сәғүд һалдаты үлтерелә. Демонстранттар менән хоҡуҡ тәртибе һаҡсыларының бәрелештәрендә 3 кеше һәләк була, 200-ләп кеше яралана. 16 мартта ғәскәрҙәр Манаманың төп майҙанына инә һәм демонстранттарҙы ҡыуа. 5 кеше һәләк була, йөҙҙәрсә кеше яралана. 17 мартта оппозицияның 6 етәксеһе ҡулға алына. 8 оппозиция әүҙемсеһе дәүләт түңкәрелешен әҙерләгән өсөн ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителә, 13-ө ошо уҡ статья буйынса 2-нән 15 йылға тиклем мөҙҙәткә ябыла.
Күвейт
Күвейттә протест акциялары 2011 йылдың 18 февралендә башлана. Илдең бер нисә ҡалаһында, илдә йәшәһә лә, гражданлығы булмаған ғәрәптәрҙең демонстрацияһы була.
Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, 2011 йылда Күвейттә ошондай саралар күрелә: үҙенең хеҙмәткәрҙәренә түләүҙәрҙе арттырыу тураһында Kuwait Petroleum Corporation компанияһы иғлан итә. Парламент өйләнмәгән студенттарға стипендияны ике тапҡырға арттырып, $700-ға еткерә, ә ғаиләлеләргә $1200 итә. Сиратта — уҡытыусылар. Парламент бөтә хәрбиҙәргә, полицейскийҙарға һәм янғын һүндереүселәргә эш хаҡын 70-115 процентҡа арттыра. Былар әмирлек бюджетына йылына өҫтәмә $700 миллионға төшөргә тейеш була. Дәүләт хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡын 100 процентҡа арттырыу ҡарала. Иҡтисад мәсьәләләре буйынса вице-премьер Күвейттең бөтә граждандарын электрға, һыуға һәм телефон бәйләнешенә түләүҙән азат итергә тәҡдим итә. Әмирҙең идара итеүенең биш йыллығы уңайынан Amiri grant тураһында иғлан ителә. Был грант бер тапҡыр бирелә торған 1000 күвейт динарынан һәм 14 ай буйы аҙыҡ-түлекте бушлай алыу хоҡуғынан тора. 1000 динарҙы 2011 йылдың февралендә 1 150 000 кувейтлы алырға тейеш була.
Буркина-Фасо
Протест акциялары 22 ғинуарҙа полиция участкаһында бер студент үлтерелгәс башлана. Артабан граждан акциялары бөтә ерҙә барған сыуалыштарға, хәрби фетнәләргә әйләнә, ҡан ҡойола. Хөкүмәт социаль саралар үткәрергә мәжбүр була, ил конституцияһына төҙәтеүҙәр индереү буйынса фекер алышыу башлай, әммә был сара оппозиция тарафынан бойкот менән ҡаршы алына.
Ираҡ
Ираҡ ҡалаларында 2011 йылдың 25 февралендә үткән Нури әл-Малики хөкүмәтенә ҡаршы сығыштар 23 кешенең һәләк булыуы, йөҙҙәрсә кешенең яраланыуы менән тамамлана.
Ливия
2011 йылдың 15 февралендә Ливияның портлы ҡалаһы Бенғазиҙа протесҡа сығыусыларҙың полиция һәм хөкүмәт яҡлылар менән бәрелештәре була. Урындағы бойондороҡһоҙ интернет киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, хоҡуҡ яҡлаусыларҙың береһен ҡулға алыу акцияға һылтау булып хеҙмәт иткән. Бер төркөм кеше Бенғази ҡала хакимиәте бинаһы алдына килгән һәм әүҙемсене сығарыуҙы талап иткән, шунан үҙәк майҙанға киткән, унда полиция менән бәрелеш булған. Демонстрацияла 500—600 кеше ҡатнашҡан, ярһыған кешеләр хакимиәт бинаһына һәм полицейскийҙарға таштар ырғытҡан,, хөкүмәткә ҡаршы лозунгылар ҡысҡырған. Ләкин власть башында 1969 йылдан бирле торған Ливия инҡилабы етәксеһе Муаммар Ҡаддафиға ҡаршы һүҙҙәр ишетелмәгән.
Илдең баш ҡалаһы Триполиҙа, Муаммар Ҡаддафиҙы яҡлап, митингылар үтә. Бының алдынан 213 интеллигенция вәкиле Ҡаддафиҙың отставкаға китеүен, тыныс юл менән власты алмаштырыуҙы, демонстранттарҙы эҙәрләмәүҙе талап иткән. 17 февралдә Үл-Бәйдә ҡалаһында дүрт кеше һәләк була. Унан һуң 14 кешенең, көн аҙағына 19 кешенең үлтерелеүе тураһында хәбәр ителә.
Парламент эшен туҡтата. Ҙурлығы буйынса Ливияның дүртенсе ҡалаһы булған Әл-Бәйдә баш күтәреүселәр ҡулына күсә, урындағы полиция ла улар яғына сыға. Ҡаланы хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡамай.
Би-би-си хәбәр итеүенсә, ил властары ҙурлығы буйынса икенсе урындағы Бенғази ҡалаһына ғәскәр кертә. Шаһиттар белдереүенсә, унда бер нисә танк та инә, дүрт танк суд бинаһын һаҡ аҫтына ала. Бенғазиҙың бер нисә биҫтәһендә электр һүнә, аэропорт ябыла. Раҫланмаған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, полицияның бер өлөшө оппозицияға ҡушыла. Ҡала кварталдарының ҡайһы берҙәрендә ҡыйралыш бара. Хоҡуҡ яҡлаусылар мәғлүмәттәренә ярашлы, акция барған өс көндә Ливияла 84 кеше һәләк була.
2011 йылдың 28 февралендә АҠШ Ливия сигенә яҡын урынлашҡан ғәскәрҙәрен күсерә башлай. .
17-19 октябрҙә күсеү милли советының хөкүмәт ғәскәрҙәре Бени-Вәлит менән Сирт ҡалаларын ала. М. Ҡаддафи Сирт эргәһендә боласылар тарафынан тотоп алына һәм үлтерелә.
23 октябрҙә күсеү милли советы Ливияны Ҡаддафи режимынан азат тип иғлан итә.
Эҙемтәләр
Ғәрәп илдәренең лидерҙары бер-бер артлы үҙҙәрендә реформалар үткәрә башлай (Күвейт, Иордания, Оман, Алжир, Катар ), ҡайһы бер илдәрҙә (Мысыр, Ливия, Тунис) хөкүмәт ҡолатыла йә отставкаға ебәрелә, Сәғүд Ғәрәбстанында һәм Бахрейнда протестар баҫтырыла, Сүриәлә оппозицияның властар менән бәрелешеүҙәре дауам итә, Йемен президенты тейелгеһеҙлегенә алмашҡа власты тапшыра. Мысырҙа, Сүриәлә, Ливияла һәм Йемендә радикаль исламсыларҙың позицияһы көсәйә.
Ғәрәп яҙының иҡтисади хаҡы
ХВФ Ғәрәп яҙының күпмегә төшөүен иҫәпләп сығара, төп илдәрҙең юғалтыуҙары 55 миллиард доллар тәшкил итә.
2012 йылдың 1 ғинуарындаында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы генераль секретарының иҡтисад мәсьәләләре буйынса урынбаҫары Мөхәммәт әл-Таваржи хәбәр итеүенсә, «ғәрәп яҙының» тура финанс зыяны ғына ла хәҙерге мәлгә кәм тигәндә 75 миллиард доллар тора.
Биш йылдан һуң да Ливия менән Сүриә өҙлөкһөҙ барған граждандар һуғышы эсендә яныуын дауам итә, ә Мысырҙа 2013 йылда хәрбиҙәр түңкәрелеш яһап, протест тулҡынында килгән президент Мурсиҙы алып ырғыталар. Был ваҡиғалар Мысырҙа «30 июнь инҡилабы» тигән исем ала, ул илдә йыл да киң билдәләнә. Элекке президент Мурси ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителә.
Яҡын Көнсығышта 2011 йылдан алып «ғәрәп яҙы» арҡаһында юғалтылған иҡтисади үҫеш, БМО хисаплауҙары буйынса, 614 миллиард доллар тәшкил иткән.
Донъя иҡтисадына йоғонтоһо
2011 йылдың 31 ғинуарынан фьючерс контракттары буйынса нефть хаҡтары күтәрелеүе күҙәтелә. Был аналитиктарҙың сыуалыштар бөтә ғәрәп донъяһын солғар тигән хәүефенә нигеҙләнгән була. Из-за событий в Египте отменён проход нефтяного каравана через Суэцкий канал.
Айырыуса Ливиялағы сыуалыштар нефттең хаҡын ныҡ арттыра. 23 февралгә ул баррель өсөн 100 долларға — 2008 йылғы иҡтисади кризистан бирле иң юғары хаҡҡа — етә. Ливия күп кенә экспорт контракттарын үтәй алмауы хаҡында белдерә. Ливия порттарының ҡайһы берҙәре ябыла, нефть тейәү туҡтала. Шулай уҡ Ливияны Италия менән бәйләгән Greenstream газ үткәргесе лә туҡтап ҡала. Ул ғына ла түгел, Time журналы хәбәр итеүенсә, Ливия хакимы Муаммар Ҡаддафи тышҡы баҙарҙарға нефть ҡыуҙырған үткәргес торбаларҙы шартлатырға бойора.
Ғәрәп донъяһынан ситтәге сыуалыштар
2010—2011 йылдарҙа ғәрәп конфликттары йоғонтоһо аҫтында донъяның күп кенә илдәрендә оҡшаш сыуалыштар була.
Зәки Вәлиди урамы (Өфө)
Зәки Вәлиди урамы Өфөнөң Киров районында урынлашҡан. Өфө Телеүҙәгенән Салауат Юлаев проспектына тиклем көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай үтә.
Тарихы
Тәүҙә урам Оло Илия урамы тип атала, артабан 2008 йылға тиклем Фрунзе исемен йөрөтә. Уны Ғафури, Аксаков, Гоголь, Карл Маркс, Совет, Цюрупа урамдары һәм Яңы Түшәлгән урам киҫеп үтә.
Оло Илия урамы тигән атаманы ул ошонда урынлашҡан, ағастан һалынған Илия пәйғәмбәр сиркәүе менән бәйле ала. 1855 йылда ағас сиркәү урынына таштан Илия сиркәүе төҙөлә, уның ҡыңғыраулығы Өфөлә иң бейеге була. Ҡыңғыраулыҡҡа 5 тонналыҡ ҡыңғырау эленә, уны, Александр III батшаның Харьков эргәһендә һәләкәткә осраған поезда иҫән ҡалыуына бағышлап, Өфө сауҙагәре Артемий Ногарев аҡсаһына ҡоялар. Илия сиркәүе хорында бала сағында Шаляпин Фёдор Иванович йырлай. 1931 йылда сиркәү ябыла.
Революцияға тиклем урамда мөһим ҡала учреждениелары урынлашҡан була, уларҙың һүрәттәре XIX быуат аҙағы — XX быуат башы асылмаларында баҫыла. Улар иҫәбендә — Өфө Губерна Земство Управаһы, Собор майҙанындағы Ирҙәр гимназияһы. 1932 йылдан гимназия бинаһында шул уҡ йылды асылған Башҡортостан медицина институты урынлаша.
Йәмғиәттәр тураһындағы эштәр буйынса губерна присутствиеһы, Фатир һалымы буйынса губерна һәм ҡала присутствиелары, Бүлеп һалынған йыйым буйынса губерна, ҡала һәм Кәсеп һалымы буйынса өйәҙ присутствиелары урынлашҡан бина ошонда була. Ошо уҡ урамда Губерна идараһы, Губерна казначействоһы, Ҡаҙна палатаһы, Губерна күрһәтмәләр биреү комитеты, Халыҡтың айыҡлығы буйынса губерна бағыусылыҡ комитеты эшләй.
Урамда заманса йорттар һәм биналар төҙөлөшө дауам итә.
Учреждениелар
Зәки Вәлиди урамында түбәндәге учреждениелар урынлашҡан:
Гурвич Николай Александрович
Гурвич Николай Александрович (11 ноябрь 1828 йыл — 20 май 1914 йыл) — табип, иҡтисадсы, тарихсы, этнограф, географ. Башҡортостандың беренсе профессиональ статистика хеҙмәткәре.
Биографияһы
Николай Александрович Гурвич 1828 йылдың 11 ноябрендә Гродно ҡалаһында тыуған.
Николай Гурвич 1914 йылдың 20 майынды Өфө ҡалаһында вафат була.
Копюшка
Копюшка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаньва йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пьянка (Пьян ҡушылдығы)
Пьянка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 412 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Туэкта
Туэкта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Пьянка (Пьян ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Туэкта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пьянка (Пьян ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туэкта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үҙәк Кавказ
Үҙәк Кавказ — Эльбрус һәм Казбек түбәләре араһында Кавказ һырты тау системаһының иң бейек өлөшө.
Тасуирламаһы
Рәсәйҙең бөтә биш меңлек тауҙары, йәғни, бейеклеге 5 мең км-ҙан уҙған түбәләре Кавказдың был өлөшөндә урынлашҡан. Бында Безенгий диуары урынлашҡан.
Үҙәк Кавказда күп һанлы боҙлоҡтар, шул иҫәптән, Кавказдың иң ҙур боҙлоғо — Безенгиҙың оҙонлоғо 1957 йылда 17,6 км тәшкил иткән булған.
Благовар районында һары умырзая популяцияһы
Благовар районында һары умырзая популяцияһы (Популяция горицвета весеннего в Благоварском районе) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Благовар районы биләмәһендәге дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы. Майҙаны 607,0 гектар.
Тасуирламаһы
Тәбиғәт заказнигы Башҡортостан Республикаһы Благовар районының Уҙыбаш ауылынан көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. БАССР Министрҙар Советының 1977 йылдың 2 ноябрендәге 555-се «Дәүләт урман фонды ерҙәрендә дарыу үҫемлектәрен һаҡлау буйынса заказниктарҙы ойоштороу тураһында»ғы ҡарары менән айырым һаҡланыусы ботаник тәбиғәт заказнигы статусы бирелә. Заказник Өфө урмансылығы дәүләт учреждениеһы Благовар участка урман хужалығының 8-10-сы, 13-сө, 17-се кварталдарындағы урмандарҙы һәм урман ситтәрен үҙ эсенә ала. Һаҡ зонаһы сиктәре:
Заказник ҡиммәтле дарыу үҫемлеге - яҙғы умырзая популяцияһын һаҡлау маҡсатында ойошторолған. Шуның менән бер рәттән унда шулай уҡ ҡиммәтле дарыу үҫемлеге - бейек андыҙ үҫә. Ландшафы урманлы даланан ғибәрәт, унда ҙур булмаған майҙанлы урман массивтары, элек төрлө үләнле-ҡылғанлы далалар биләгән ауыл хужалығы ерҙәре менән аралашып килә. Урмандар, башлыса икенсел, ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар, ләкин заказникта шулай уҡ киң япраҡлы ағастар, башлыса йүкәлектәр һәм имәнлектәр, һирәгерәк сағанлыҡтар осрай. Заказниктың бер участкаһын ҡара ерек ағасы биләй. Урман массивтары араһында сағыл болондар, үҫемлектәре урман-туғайлыға яҡын булған ҡырҡындылар осрай. Дымлы уйһыулыҡтар ҡылған һәм ҡуҙаҡлылар ҡаплаған текә битләүҙәр менән уратып алынған.
Әһәмиәте
Заказник ҡиммәтле дарыу үҫемлегенең яҡшы һаҡланған популяцияһын - урман ситтәрендә, дымлыраҡ уйһыулыҡтарҙа үҫкән яҙғы умырзаяны һаҡлай. Заказникта яҙғы умырзаяның продуктлылығы республика буйынса уртаса күрһәткестән ике тапҡырға юғарыраҡ, гектарынан 3 тоннанан ашыу. Заказник ресурстарҙы һаҡлау, фәнни һәм эталон әһәмиәткә эйә.
Шуда-Сола
Шуда-Сола — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Богачёв Владимир Владимирович
Богачёв Владимир Владимирович (19 февраль 1881 йыл — 11 декабрь 1965 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР геологы һәм палеонтологы, геология-минералогия фәндәре докторы (1937), профессор.
Биографияһы
Владимир Владимирович Богачёв 1881 йылдың 19 февралендә Новочеркасскийҙа тау инженеры ғаиләһендә тыуған.
1900 йылда Харьков университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1901 йылда Император Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетына күсә, уны 1905 йылда тамамлай. Уҡыу йылдарында 14 фәнни эшен баҫтырып сығара.
1905—1911 йылдарҙа Новочеркасск гимназияһында тәбиғи тарих уҡытыусыһы һәм гидрогеология һәм тупраҡ белеме буйынса белгес була. 1907 йылдан Юрьев университетының геология кафедраһында ассистент, 1910 йылда приват-доцент була. 1912 йылда Тифлисҡа китә, әммә Юрьев университетында лекциялар уҡыуын дауам итә. Тифлиста Кавказ тау округында геолог һәм юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында профессор булып эшләй.
1917 йылда тыуған ҡалаһы Новочеркасскийға ҡайта, Дон политехник институтында доцент булып эш башлай, 1920 йылдан — профессор. Докторлыҡ диссертацияһын яҡламайынса 1937 йылда ул «геология-минералогия фәндәре докторы» дәрәжәһен ала. Профессор Владимир Владимирович Әзербайжан политехник институты, Әзербайжан һәм Ростов дәүләт университеттарының профессоры була.
Богачёв Владимир Владимирович — репрессияланған геолог. Ул 1943 йылда ҡулға алына, Һарытау төрмәһендә академик Николай Вавилов менән бергә була, 1943 йылдың 5-6 июнендә 58, п. 1а статьяһы буйынса артабанғы 5 йылға хоҡуҡтарын сикләп, 10 йылға иркенән мәхрүм ителә. В. В. Богачёвтың архив документтарынан: «1944 йылдан 1946 йылға тиклем Богачёв Мәскәүҙә махсус лабораторияла эшләй, артабанғы ете йыл —Ухта һәм Воркутаның ғилми-тикшеренеү лабораторияһында эшләй». 1953 йылда азат ителә. Азат ителгәндән һуң Донға ҡайта, унан Ҡырымға, Симферополгә китә. 1960 йылдарҙа Баҡыла йәшәй, унда нефть сығарыу буйынса Әзербайжан ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
1965 йылдың 11 декабрендә Баҡыла вафат була.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Миллер Мария Александровна (Богачёва), улы — Богачёв Дмитрий Владимирович.
Фәнни эшмәкәрлеге
Багачёв Владимир Владимирович сөсө һыулы фаунаның килеп сығышын һәм эволюцияһын, Евразияның, Көнсығыш Кавказдың, Көнбайыш Себерҙең һәм Ҡаҙағстандың сөс һыулы һәм тоҙло һыу фауналары тарихын өйрәнә. Ғалим кайнозой дәүере моллюскыларын өйрәнә, 500-ҙән ашыу төр өсөнсөл һәм дүртенсел сөсө һыу моллюскыларын тасуирлай, Дон күбәләктәре, Новочеркасск миоцены, һ.б. менән шөғөлләнә. Ул дүртенсел фаунаның Бинагадин урынын беренсе булып тикшерә. Богачёв юҡҡа сыҡҡан билдәһеҙ хайуандарҙың күп төрҙәрен: миоцен китын һәм дельфинын, плиоцен дельфинын, турҙы, ғәзәл, болан һәм башҡаларҙы- асыҡлай.
1912 йылда Богачёв Владимир Владимирович Юрьевта (Тарту) «Атлантида. — Атлантида мифическая һәм Атлантида геологическая» китабын баҫтырып сығара. Николай Феодосьевич Жиров — совет ғалимы, В. В. Богачёвты фәнни атлантологияға нигеҙ һалыусы тип атай.
Аллилуева Светлана Иосифовна
Аллилуева Светлана Иосифовна (სვეტლანა იოსებინა ალილუევა; ҡыҙ фамилияһы Сталина (Джугашвили), эмиграцияла — Лана Питерс (Lana Peters)) (28 февраль 1926 йыл — 22 ноябрь 2011 йыл ) — совет тәржемәсеһе, филолог, филология фәндәре кандидаты, мемуарист.
Богачёв Владимир Владимирович
Фәнни эшмәкәрлеге
Богачёв В. В. «Очерки географии Всевеликого Войска Донского» китабын яҙа, ул 1919 йылда нәшер ителә.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора, улар араһында геология һәм палеонтология буйынса хеҙмәттәре бар: «История Каспия», «К геологии Боз — дага» (1913), «Пресноводная фауна Евразии» (1924), «Геологические экскурсии в окрестностях Баку» (1932), «Палеонтологические заметки» (1938), «Миоцен Закавказья» (1938), «Бинагды. Кладбище четвертичной фауны на Апшеронском полуострове» (1939), «Материалы к истории пресноводной фауны Евразии» (1961).
Аллилуева Светлана Иосифовна
Иң элек И. В. Сталиндың ҡыҙы булараҡ билдәле, атаһы тураһында мемуарҙар жанрында бер нисә китап яҙа. 1967 йылда СССР-ҙан АҠШ-ҡа эмиграцияға китә.
Биографияһы
Светлана Иосифовна Аллилуева Мәскәүҙә ВКП(б) Үҙәк комитетының генераль секретары Иосиф Сталиндың ғаиләһендә 1926 йылдың 28 февралендә тыуған. 1932 йылдың 9 ноябрендә уның әсәһе үҙ-үҙенә ҡул һала.
Бала саҡта Светланаға уның няняһы, элек Н. Н. Евреинов ғаиләһендә эшләгән Александра Андреевна ҙур йоғонто яһай.
М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә, әммә ауырыуы арҡаһында был факультетта бер йыл ғына уҡырға тура килә. Бер йылдан һуң тарих факультетында уҡый башлай. Яңы һәм иң яңы тарих кафедраһында Германия темаһын һайлай (Бружеставицкий хәтирәләре буйынса, профессор Л. И. Зубок етәкселегендә шөғөлләнә; Бружеставицкий Сталина менән бер төркөмдә өс йыл уҡый: «Ул бик матур ҡара-ерән сәсле, бик баҫалҡы, йыуаш йәш ҡатын ине. Ул үҙенә иғтибарҙы йәлеп итмәҫкә тырыша ине, бер ниндәй студент компанияларына ылыҡманы, бер генә Лена (Ленина) Мельник исемле ҡыҙ менән дуҫ ине. Мәктәп йылдарынан ике сит — немец һәм инглиз — телдәрен белә ине» ). Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын (1949) һәм КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы ижтимағи фәндәр академияһы аспирантураһын тамамлай. 1954 йылда «Совет романында урыҫ реализмының алдынғы традициялары үҫеше» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Филология фәндәре кандидаты. Инглиз теленән тәржемәсе һәм әҙәби мөхәррир булып эшләй, бер нисә китапты тәржемә итә, шул иҫәптән, инглиз философы-марксисты Джон Льюистың әҫәрҙәрен.
1944 йылда ағаһы Василийҙың класташы Григорий Морозовҡа кейәүгә сыға. Һуңғараҡ никах тарҡатыла. Улы Иосиф Аллилуев (1945—2008), кардиолог, медицина фәндәре докторы.
1949 йылда Юрий Ждановҡа кейәүгә сыға. Юрий Светлананың улы Иосифты уллыҡҡа ала. 1950 йылда уларҙың ҡыҙы Екатерина тыуа.
1957 йылда Иван Александрович Сванидзеға кейәүгә сыға. Әммә төрлө ҡәнәғәтһеҙлектәр һәм фекер төрлөлөгө арҡаһында 1959 йылда никах тарҡала.
Сталин үлгәндән һуң уның йоҡо бүлмәһендә һаҡлау книжкаһы табыла, унда 900 һум йыйылған була — книжка Светланаға тапшырыла.
1956 йылдан алып 1967 йылға тиклем Донъя әҙәбиәте институтындағы совет әҙәбиәтен өйрәнеү секторында эшләй.
1962 йылдың май айында Мәскәүҙә суҡына һәм балаларын да протоиерей Николай Голубцовта суҡындыра.
Эмиграцияла
1966 йылдың 20 декабрендә, ысынында үҙенең ире Браджеш Сингтың көлөн оҙатып, Һиндостанға килә. 1967 йылдың 6 мартында совет илсеһе Бенедиктовтан Һиндостанда ҡалырға рөхсәт һорай, әммә ул 8 мартта Мәскәүгә ҡайтыуҙы талап итә һәм артабан уға башҡаса СССР-ҙан сығырға рөхсәт итмәйәсәктәр, тип белдерә. Шул уҡ көндө Аллилуева Делиҙағы АҠШ илселегенә паспорты һәм багажы менән килә һәм сәйәси һыйыныу урыны һорай. СССР-ҙан сығырға рөхсәтте уға КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы А. Н. Косыгин бирә. Көнбайышҡа күсенеү һәм артабанғы «Егерме хат дуҫыма» әҫәрен (1967) нәшер итеү донъя сенсацияһына әүрелә, китапта ул үҙенең атаһы һәм Кремлдәге тормошо тураһында яҙа, был китап уға яҡынса 2,5 миллион доллар алып килә ). Күпмелер ваҡыт у. Швейцарияла туҡтала, артабан АҠШ-та йәшәй.
Светлана Аллилуеваның ике туған ҡустыһы Владимир Федорович Аллилуев хәтерләүенсә, үҙенең беренсе «Егерме хат дуҫыма» китабын ул СССР-ҙа йәшәгән осорҙа яҙа, ҡулъяҙманың бер күсермәһе урлана һәм совет журналисты Виктор Луиға тапшырыла, Луи китапты Көнбайышҡа ебәрә һәм «Штерн» немец журналында унан өҙөктәр баҫтырған саҡта белә тороп бер нисә фактты үҙгәртә. «Бер генә йыл» китабы «тәжрибәле белгестәр ҡушыуы буйынса яҙыла» Уның һүҙҙәренсә, Көнбайышта Светлана ҡаты контроль аҫтына эләгә.
Үҙенең «Бер генә йыл» китабында Светлана Аллилуева, «Егерме хат дуҫыма» китабы ҡулъяҙмаһы СССР-ҙан Һиндостанға 1966 йылдың ғинуарында илсе Т. Кауль ярҙамында уның ире Браджеш Сингх кәңәше буйынса алып сығарыла, тип тасуирлай. Ошо уҡ китапта ул Катындәге массауи үлтереү өсөн яуаплылыҡты атаһына йөкмәй.
1970 йылда американ архитектор Уильям Питерсҡа (1912—1991) кейәүгә сыға, уларҙың ҡыҙы тыуа (Ольга Питерс, һуңғараҡ Крис Эванс (Evans Chrese)). 1972 йылда улар айырылышалар, әммә Светлана Аллилуева Лана Питерс исемен һаҡлап ҡала. Аҡса яғынан Аллилуеваның эштәре сит илдә уңышлы бара. «Егерме хат дуҫыма» хәтирәләренеңжурнал варианты Гамбургта аҙнаға бер сыҡҡан «Шпигель» гәзитенә 480 мең маркаға һатыла, доллар менән 122 мең (уның кесе туғаны Надежданың һүҙҙәре буйынса, СССР-ҙа атаһы уға барыһы 30 мең һум ҡалдырған). Тыуған илдән сығып киткәс, Аллилуева яҙыусылыҡ менән тапҡан аҡсаға йәшәй, шулай уҡ уға граждандар һәм ойошмалар ярҙам итә.
1982 йылда Аллилуева АҠШ-тан Бөйөк Британияға, Кембриджға, күсә, унда ҡыҙы Ольганы мәктәп-интернатҡа бирә. Үҙе донъя буйлап сәйәхәт итә.
Советтар Союзына ҡайтыу
Яңғыҙлыҡта ҡалып, 1984 йылдың ноябрь аҙағында көтөлмәгәндә С. Аллилуева ҡыҙы менән Мәскәүгә килеп төшә, бының хаҡта ул улы Иосиф үтенесе буйынса «Ейәнсәрҙәр өсөн китапта» яҙа. Уны совет властары бик йылы ҡаршы алалар, шундуҡ совет гражданлығын тергеҙәләр. Әммә Аллилуева тиҙ арала төнөлә, ул 1967 йылда ташлап киткән улы һәм ҡыҙы менән уртаҡ тел таба алмай. Совет хөкүмәте менән мөнәсәбәттәр насарая башлай. Ул Грузия ССР-ына күсеп китә, унда ул яҡшыртылған типтағы өс бүлмәле фатирҙа йәшәй, уға аҡса, махсус тәьминәт һәм автомобиль саҡыртыу хоҡуғы бирелә (Грузия ССР-ы Министрҙар Советы гаражында ҡара «Волга» һәр саҡ әҙер тора). Грузияла Аллилуева үҙенең 60 йәшен билдәләй, юбилейы Гори ҡалаһындағы Сталин музейында үткәрелә. Ҡыҙы мәктәпкә йөрөй, ат спорты менән шөғөлләнә, уҡытыусылар өйҙә уны урыҫ һәм грузин телдәренә өйрәтәләр. Әммә Грузияла ла Аллилуева властар һәм элекке дуҫтары менән һыйышмай.
Икенсе тапҡыр Көнбайышҡа китеү
Яҡынса ике йыл СССР-ҙа йәшәгәндән һуң, Аллилуева КПСС Үҙәк Комитетына сит илгә сығыу рөхсәтен алыу өсөн хат яҙа. КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары М. С. Горбачевтың булышлығы менән 1986 йылда Аллилуеваға АҠШ-ҡа кире ҡайтырға рөхсәт ителә. Унда ул 1986 йылдың 16 апрелендә барып етә. . Аллилуева ССРгражданлығынан баш тарта.
Асыяҙы
Асыяҙы (Асязы) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәк йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Аллилуева Светлана Иосифовна
Икенсе тапҡыр Көнбайышҡа китеү
АҠШ-та Аллилуева Висконсин штатында йәшәүгә урынлаша. 1992 йылдың сентябрендә корреспонденттар уны Бөйөк Британияла ҡарттар йортонда табалар. Шунан ул бер аҙ ваҡыт Швейцарияла Изге Иоанн монастырында йәшәй. 1992 йылдың сентябрендә уны Лондонда Кенсингтон-Челси районында күрәләр. Аллилуева ярҙам хоҡуғы буйынса документтар юллап йөрөй, сөнки ҡарттар йортонан китеп, үҙ бүлмәһендә йәшәргә теләй. Уның ҡыҙы Ольга Портлендта (Орегон штаты) үҙаллы йәшәй.
Асыяҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Аллилуева Светлана Иосифовна
Икенсе тапҡыр Көнбайышҡа китеү
2005 йылда «Светлана Аллилуева һәм уның ирҙәре» фильмы өсөн «Рәсәй» телеканалына интервью бирә.
Асыяҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аллилуева Светлана Иосифовна
Икенсе тапҡыр Көнбайышҡа китеү
2008 йылда журналистар менән оҙайлы ваҡыт аралышыуҙан баш тартҡан Аллилуева «Светлана тураһында Светлана» исемле 45 минутлыҡ документаль фильмда төшә (режиссеры — Лана Паршина). Интервью ваҡытында ул, урыҫ түгелмен тип, урыҫ телендә һөйләүҙән баш тарта (уның атаһы — грузин, ә әсәһе — сиған һәм немец ҡыҙы).
Һуңғы ваҡытта Светлана Аллилуева Мэдисон ҡалаһы тирәһендәге ҡарттар йортонда (Висконсин штаты) Лана Питерс исеме аҫтында йәшәй.
2011 йылдың 22 ноябрендә 86-сы йәшендә Ричланд ҡалаһының ҡарттар йортонда (Висконсин штаты, АҠШ) йыуан эсәк рагы ауырыуынан вафат була. 28 ноябрҙә «Нью-Йорк Таймс» гәзитендә уның вафаты тураһында иғлан ителә. Шул уҡ ваҡытта муниципалитет вәкиле, Ричланд ерләү йортонда уның вафаты һәм ерләү урыны тураһында бер ниндәй мәғлүмәт юҡ, тип белдерә. Урындағы ерләү йорто хужаһы журналистарға, бер нисә ай элек Лана Питерстың ҡыҙы Ричландҡа әсәһенең вафаты осрағына документтар юллау өсөн килеп киткән, тип әйтә. Ҡыҙының үтенесе буйынса, Светлана Аллилуеваның кәүҙәһе Портлендҡа (Орегон штаты) ебәрелгән. Ерләү ваҡыты һәм урыны билдәһеҙ.
2012 йылдың ноябрендә ФБР Светлана Аллилуеваның досьеһын аса; документтарҙан күренеүенсә, американ махсус хеҙмәттәре Сталин ҡыҙының АҠШ-тағы тормошо күҙәтеп барғандар.
Шәхси тормошо
Бик күп мөхәббәт бәйләнештәре, дүрт никахы һәм бер никахһыҙ йәшәү осрағы була. Ун дүрт йәшендә Лаврентий Берияның улы Серго Берияға ғашиҡ була. 1940-сы йылдар башында Светлана яҙыусы Алексей Каплер менән таныша, Каплер унан ике тапҡырға олораҡ була. 1943 йылда Каплер ҡулға алына, сит ил вәкилдәре менән бәйләнештәрҙә һәм Англия файҙаһына шпионажда ғәйепләнә һәм Воркутаға 5 йылға һөрөлә, унда ул фотограф булып эшләй, 1948 йылда иреккә сыҡҡас, Мәскәүгә килә һәм ҡабаттан ҡулға алына һәм холоҡто төҙәтеү — хеҙмәт лагерына оҙатыла. 1954 йылда реабилитациялана.
Китаптары
С. Аллилуева дүрт иҫтәлектәр китабы яҙа, улар сит илдә баҫтырыла:
Бусаров Георгий Витальевич
Бусаров Георгий Витальевич (23 апрель 1994 йыл, Пенза, Рәсәй) — Рәсәй хоккейсыһы, үҙәк һөжүмсе. Пензанан «Дизель» хоккей клубының тәрбиәләнеүсеһе. Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған Төмәндән «Рубин» хоккейсыһы. Йәштәр араһында донъя чемпионатының бронза миҙалсыһы.
Пензала тәүге йылдары
Георгий Бусаров хоккей менән тыуған Пенза ҡалаһында һөжүмсе позицияһында шөғөлләнә башлай. 2011 йылда уны «Аҡ Барс» хоккей клубы 1994 йылғы үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселегенең финал уйындарына составына алып тора. Ҡазан командаһы миҙалдарға етмәй, ә Георгий 5 уйында бер мәрәй ҙә йыймай. Шул уҡ йылдың май айында КХЛ юниорҙар драфтында Георгий Бусаровты өсөнсө раундта дөйөм 64-се һан аҫтында Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубы һайлай. Әммә был клуб өсөн ул уйнамай.
«Салауат Юлаев», «Динамо» Тверь, «Рубин»
2017 йылдың беренсе июнендә Өфөнән «Салауат Юлаев» хоккей клубы Георгий Бусаровға спорт хоҡуҡтарын «Дизель» командаһынан аҡсалата компенсацияға алмаштырып ала. 14 сентябҙә Бусаров тәү тапҡыр Континенталь хоккей лигаһында тәүге уйынын үткәрә. Ә 2018 йылдың 21 ғинуарында Братиславанан «Слован» хоккей клубына ҡаршы уйында Лигала тәүге шайбаһын керетә. «Салауат Юлаев» Чернышёв дивизионын 2010 йылдан тәүгегә еңә, ә плей-оффта конференциялар ярымфиналына етә. Георгий шулай уҡ Нефтекаманан фарм-клуб «Торос» өсөн Юғары хоккей лигаһында 10 осрашыуҙа 3 (2+1) мәрәй йыя. 2018/19 миҙгелендә Бусаров «Салауат Юлаев» өсөн 13 осрашыу ғына уҙғара. Башҡа ваҡытта ул «Торос» өсөн ЮХЛ-да уйнай — 43 осрашыуҙа 18 мәрәй йыя, ә командаһы Петров кубогының ярымфиналына етә. Миҙгел тамамланғас, Георгий иреге сикләнгән агент статусын ала. Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубы уға контракт тәҡдим итә, «Салауат» хоккейсыны тотмай һәм аҡсалата компенсация ала. Бөтә миҙгелде Георгий Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған Тверҙән «Динамо» составында үткәрә: ул 49 осрашыуҙа 22 мәрәй йыя һәм 11 гол керетә, ә командаһы Петров кубогы өсөн плей-оффҡа эләкмәй.
2020 йылдың 3 июлендә Георгий Бусаров Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубы менән пробалы контракт төҙөй. Ә 14 августа Юғары хоккей лигаһында иң көслө командаларҙың береһе – Төмәндән «Рубин» хоккей клубының составын тулыландыра.
Рәсәй йыйылма командаһында
2012 йылда Бусаров тәү тапҡыр Рәсәй йәштәр йыйылма командаһына саҡырыла. Был халыҡ-ара турнирҙа була. 2013 йылда тәүге шайбаларын керетә. 2013/2014 йылдар миҙгелендә тәүҙә Канаданың йәштәр лигаларының йыйылма командаларына ҡаршы Subway суперсерияһына барып ҡайта, ә аҙаҡтан йәштәр араһында донъя чемпионатына саҡырыу ала. Георгий шунда бөтә 7 уйында ла ҡатнаша һәм бронза миҙалдарҙы яулай.
Шаҡша (Иглин районы)
Шаҡша (Шакша) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 290 кеше. Почта индексы — 452419, ОКАТО коды — 80228820012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ракитка (Имза ҡушылдығы)
Ракитка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Имзаөзенінің һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Пыжьяновка
Пыжьяновка (Пыжьяновский) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452037, ОКАТО коды — 80209840008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Албанияның фаунаһы
Албанияның фаунаһында умыртҡалы һәм умыртҡаһыҙҙарҙың 15 600-ҙән ашыу төрө иҫәпләнә. Албания территорияһының ҙур өлөшөн тауҙар биләй. Ил биләмәһенең яҡынса дүрттән бер өлөшөндә урман үҫә, әммә XX быуат аҙағына уларҙың майҙаны торған һайын нығыраҡ кәмей. Хайуандар донъяһының составына үҙәк европа һәм урта диңгеҙ фаунаһы ҡатышмаһынан хас.
Һөтимәрҙәр
Илдең территорияһында һөтимәрҙәрҙең 79 төрө теркәлгән. Йыртҡыс хайуандарҙан бында бүре, төлкө, сүл бүреһе, һоро айыу һәм ябай һеләүһен бар. Тояҡлылар араһында европа илеге, аҫыл болан һәм тау кәзәһе таралған. Ярғанаттарҙың 20 төрөн осратырға була. Яр буйы һыуҙарында дельфиндарҙың 4 төрө, шул иҫәптән косатка ла йәшәй.
Ҡоштар
Албания территорияһында ҡоштарҙың 350-нән ашыу төрө теркәлгән. Бөҙрә пеликан, төр кеүек, ҡыҙыл үңәсле ҡарағаҙ (Албанияла ҡышлай ғына), аҡбаш өйрәк һәм оҙон осло суҡышлы кроншнептар һирәк осрай һәм һаҡлауға мохтаж. Һыу ҡоштарының 70-тән ашыу төрө ҡышҡы миграция мәлендә йәки ҡышлау маҡсатында Албанияла туҡтала ә йылы яҡҡа йәки ҡышлау өсөн күсенгән ҡоштарҙың 250 төрө Албанияла туҡталыуы билдәле.
Һөйрәлеүселәр һәм амфибиялар
Илдә һөйрәлеүселәрҙең 46 төрө теркәлгән. 4 төрө ташбаҡа диңгеҙ, яр буйында үрсергә Адриатик диңгеҙ яр буйҙарында үрсеүсе диңгеҙ ташбаҡаларының 4 төрө булыуы билдәле: бисса (йәшел гөбөргәйелгә оҡшаған, әммә унан бәләкәйерәк, оҙонлоғо 60-90 см), йәшел гөбөргәйел, ҙур башлы гөбөргәйел һәм тиреһе күперсекле ташбаҡа (лут). Ер өҫтөндә һөйрәлеүселәр араһында 5 төрө билдәле гөбөргәйел, 17 төр йылан, 18 төр кеҫәртке.
Албанияла шулай уҡ ерҙә лә һыуҙа ла йәшәй алған 16 төр ер-һыу хайуандары бар.
Бөжәктәр
Албанияла бөжәктәрҙең 4000 төрө булыуы билдәле. Шул иҫәптән 187 төр көндөҙгө күбәләктәр, 55 төр сиңерткә, 14 төр арыҫлан бөжәктәр, 50 төр мамыҡ ҡанатлылар, яҡынса 500 төр бызылдауыҡтар.
Үрмәксе
Илдә үрмәкселәҙең 335 төрө теркәлгән.
Моллюскылар
Албанияла ер өҫтөндәге һәм сөсө һыуҙағы моллюскыларҙың яҡынса 400 төрө билдәле, уларҙың күбеһе эндемик.
Губерна йәмиғ урындары бинаһы
Төбәк архитектура һйкәле
Губерна йәмиғ урындары бинаһы — ҡала урамындағы өс ҡатлы йорт, ул XIX быуаттың икенсе яртыһында Вологда өлкәһенең Вологда ҡалаһындағы Орлов урамында урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта бинала Вологда дәүләт университетының уҡыу бүлмәләре урынлашҡан.
Тарих
Губерна йәмиғ урындары бинаһы 1858 йылдан алып 1861 йылға тиклем архитектор А. И. Иваницкийҙың проекты буйынса вологда йылғаһының яры буйында төҙөлгән. Был айырым йорт губернаның йәмиғ урыны булған һәм Вологда ҡалаһының иң ҙур бинаһы
1917 йылға тиклем был бинала губернаның төп учреждениелары: канцелярия, ҡаҙна, ҡаҙна палатаһы, игенселек һәм дәүләт мөлкәте менән идара итеү, «Вологда губерналары ведомостары» гәзите, типография һәм статистика бүлеге — урынлашҡан.
Октябрь социалистик революцияһынан һуң бында төрлө административ һәм хужалыҡ ойошмлары урынлашҡан, ошоноң менән бәйле бинаға икенсе исем «Третьий Советтар йорто» исмен биргәндәр. Һуңынан бында «Вологдалес» тресты эшләй.
1930 йылда йорт С. А. Бергавинов исемендәге Төньяҡ край педагогия институтына тапшырыла, ул студенттар өсөн яңынан үҙ ишектәрен аса, ә 1932 йылда Вологда дәүләт педагогия институты итеп үҙгәртелә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941 йылдың сентябренән 1944 йылдың декабре дауамында, был бинала № 1538 эвакогоспиталь бүлеге урынлашып торған, тап ошонда Ленинград һәм Волхов фронтында яраланғандарҙы дауаланырға килтергәндәр.
1944 йылдың аҙағында был бинала студенттар уҡыуын дауам итә. 1955 йылға тиклем был ҡаралтыла Вологда дәүләт педагогия институтының бөтә факультеттары ла эшләй.
Архитектура
Бина XIX быуат уртаһындағы төҙөлөш архитектураһының өлгөһө булып тора. Бина өс ҡатлы, таштан, п-образлы итеп төҙөлгән, уның төп фасады баштан уҡ яр буйына ҡаратып төҙөлгән була. Төҙөлөш һуңғы классицизм стилендә биҙәлгән.
Төп фасадтың үҙәк өлөшөн һикәлтәле аттика ослап тора, 1957 йылда аттика һүтелгән һәм астрономик күҙәтеүҙәр майҙансығы менән алмаштырылған. Бинаның беренсе ҡаты — рустованный. Таш бина тәҙрәләре бүлгеләнгән ҡашағалар менән уратылған, улар ялған йоҙаҡ таштар менән декорланған, ә икенсе ҡатындағы тәҙрәләр — тура мөйөшлө профилләнгән сандрик менән биҙәлгән. Бинаның ҡыйығы вальмовый итеп эшләнгән. Төп фасадтағы һәр бер ҡатында оҙон һуҙылған коридор, беренсе һәм икенсе ҡаттары цилиндр формалы түбә менән ҡапланған. Беренсе ҡаттағы ишектәренең уйымдары аркалы. Йорттоң үҙәгендәге ишек күркәм суйын баҫҡыстар менән вестибюлгә алып бара, баҫҡыстарҙың таяуҙары бик матур итеп эшләнгән. Коридорҙарҙың ике яғында ҡуйылған суйын баҫҡыстар буйынса беренсе ҡаттан икенсеһенә һәм өсөнсөһөнә күтәрелергә мөмкин.
XХ быуатта ҡалала булған ташҡын баҫыу арҡаһында бинаның Орлов урамына сыҡҡан ишеген ябып, унда дүрт колонналы портик ҡуйғандар.
Хәҙерге торошо
1944 йылдан алып 1995 йыл буйына был бинала Вологда педагогия институтының уҡыу бүлмәләре була. 1995 йылда дәүләт педагогия институты Вологда дәүләт педагогия университеты итеп үҙгәртелә. 2013 йылда яңы ҡарарға ярашлы был юғары уҡыу йорто Вологда дәүләт университетына ҡушыла.
Әлеге ваҡытта бина уҡыу йорто итеп ҡулланылыуын дауам итә. Бында Вологда дәүләт университетының № 7 корпусы урынлашҡан.
Голубев Николай Сергеевич
Голубев Николай Сергеевич (29 декабрь 1902 йыл — 23 июнь 1987 йыл) — совет инженер-технологы. 1958—1969 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының баш инженеры. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1952), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1958, 1966) кавалеры.
Биографияһы
Николай Сергеевич Голубев 1902 йылдың 29 декабрендә Санкт-Петербургта тыуған. 1930 йылда Ленсовет исемендәге Ленинград технология институтын тамамлай.
Эш урыны: 1918 йылдан Ленинградта «Ҡыҙыл Октябрь» заводында, 1928 йылдан — «Красный гвоздильщик» заводында эшләй. 1942 йылдан — Белорет ҡорос сым-канат заводында цех, бүлек начальнигы, 1945 йылдан — баш инженер, 1953 йылдан — директор. 1958—1969 йылдарҙа — Белорет металлургия комбинатында баш инженер.
Һуғыштан һуң пружиналы һәм профилле таҫма цехын сафҡа индереүҙә ҡатнаша.
Белорет ҡорос сым-канат заводының 1912—1958 йылдарҙа үҫеше тарихы буйынса монография яҙған.
1987 йылдың 23 июнендә Белорет ҡалаһында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) вафат була.
Кордъю
Кордъю — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пекин университеты
Төҙөлөү тарихы
Пекин университетына Ҡытайҙың баш ҡалаһы Пекинда 1898 йылдың декабрендә, Ҡытайҙың һуңғы императорынан алдағы Гуансюйҙың «Йөҙ көн реформалар» тип аталған уртасыл ижтимағи-мәҙәни үҙгәртеп ҡороу хәрәкәте ваҡытында, нигеҙ һалына. Башта юғары уҡыу йорто «Баш ҡала уҡытыусылар палаталары» тип атала (京师大学堂) һәм ике бүлектән тора: «Хеҙмәткәрҙәр һәм өйрәнеүселәр учреждениеһы» (仕学馆) һәм «Өйрәтеүселәр учреждениеһы» (师范馆). Икенсе бүлектән аҙаҡ килеп Пекин педагогия университеты үҫеп сыға, ә беренсеһе 1912 йылда, Синьхай революцияһынан һуң Ҡытай Республикаһы иғлан ителгәс, Пекин университеты булып китә.
Ҡытайҙың мөһим юғары уҡыу йортонда хәл иткес һәм иң әһәмиәтле үҙгәрештәр осорон билдәле ғалим Цай Юаньпэй менән бәйләйҙәр. Ул 1917 йылда университет башлығы вазифаһына тәғәйенләнә. Уның етәкселеге осоронда 14 һөнәр буйынса яңы бүлек асыла, ҡатын-ҡыҙҙар уҡый башлай. Уҡытыусылар вазифаһына илдең иң яҡшы белгестәре һәм ғалимдары, шулар иҫәбендә буласаҡ Ҡытай Коммунистар партияһына нигеҙ һалыусылар Ли Дачжао һәм Чэнь Дусю, Ху Ши һәм башҡалар, тәғәйенләнә.
Икенсе ҡытай-япон һуғышы ваҡытында Пекин университеты Куньмингә, илдең көньяғындағы Юньнань провинцияһының административ үҙәгенә, күсерелә. Унда студенттәр һәм уҡытыусылар тырышлығы менән үҙаллы уҡыу йорто — Милли көньяҡ-көнбайыш университеты асыла.
Пекин университеты кире баш ҡалаға күскәс, бер нисә сит институт уның менән берләшә. Бынан һуң ул «урындыҡы» булыуҙан туҡтай һәм дөйөм милли әһәмиәт ала. Уҡытыу сәнғәт, фәнни-техник, хоҡуҡи, медицина, инженер һәм ауыл хужалығы йүнәлештәре буйынса алып барыла башлай. Шулай уҡ гуманитар фәндәрҙең эҙләнеү институты була. 1946 йылда студенттарҙың дөйөм һаны өс меңгә етә.
Егерменсе быуаттың 50-се йылдарынан алып 1990-сы йылдар аҙағына тиклем Пекин университеты даими үҫә һәм киңәйә. 2000 йылда уға эре Медицина институты ҡушыла, ул Пекин университеты янындағы һаулыҡ Колледжы булып китә.
Хәҙерге торошо
Бөгөн Бэйда — Ҡытай Халыҡ Республикаһының иң мөһим юғары уҡыу йорто. Уның структураһы 30 колледжды һәм 12 факультетты үҙ эсенә ала. 93 бакалавр, 199 магистр һәм 173 Фән докторы ғилми дәрәжәләге һөнәрҙәр буйынса уҡытыу алып барыла. Университет янындағы 216 фәнни-эҙләнеү институты, ике инженер фәнни үҙәге дөйөм милли статусына эйә. Урындағы китапханала һигеҙ миллиондан артыҡ китап, ун меңдән артыҡ атамалы ҡытай һәм сит ил журналы бар. Китап һаҡлағыс һәм уҡыу залдарының дөйөм майҙаны 50 мең квадрат метрҙан арта. Был — Азиялағы иң ҙур китапхана.
Профессорҙар, докторанттарҙың фәнни етәкселәре, Ҡытайҙың Фән академияһы, инженер-техник Фәндәр академияһы академиктары һәм студенттарының (улар бында 35 меңдән артыҡ) һаны буйынса Пекин университеты илдә беренсе урынды биләй.
Шулай уҡ бында бик күп сит ил студенттары уҡый. Кампуста һәр ваҡыт ике мең тирәһе сит ил кешеһе урынлаштырыла. Уларҙың 40 проценты — корейҙар, ҡалған 60 проценты Европа, Төньяҡ Америка, Австралия һәм Азия илдәренән. Университет тормошоноң характерлы һыҙаттарының береһе булып төрлө студент ойошмаларының (фәнни, техник, мәҙәни һәм спорт) эшмәкәрлеге тора. Университетта бындай ойошмалар һаны йөҙҙән артыҡ.
1994 йылда Ҡытай иҡтисади эҙләнеүҙәр үҙәге — Пекин университетының бүлексәһе булдырыла.
Базилев Иван Васильевич
Биографияһы
Иван Васильевич Базилев Ҡазан университетына  уҡырға инә. 1819 йыл да университет курсын филология фәндәре кандидаты булып тамамлай. Ҡазан губернаһы уҡыу йорттарында уҡыта. 1820 йылдан алып Сембер гимназияһында тарих, география һәм статистика  буйынса өлкән уҡытыусы булып эшләй. Уҡытыусы  Корниолин-Пинск менән бергә ҡалала асыҡ лекциялар уҡыуҙы ойоштора, был уны урындағы йәмғиәттә  популяр яһай.
1831 йылдың 25 октябрендә Базилев Иван Ырымбур губернаһы училищеларының директоры  итеп тәғәйенләнә, унда  хәҙерге Башҡортостан территорияның ҙур өлөшө лә инә. Училищелар директоры университет советын күрһәтеү буйынса Рәсәй халыҡ мәғарифы министры булараҡ раҫлана һәм губернаның бөтә урта һәм түбән уҡыу йорттары өҫтөнән күҙәтеүҙе тормошҡа ашыра.
Ул Өфөнөң иң иҫке уҡыу йортона, Өфө ирҙәр гимназияһына, хәҙер Аксаков гимназияһы, (элекке 11-се һанлы урта мәктәп) нигеҙ һалыусы тип һанала. Дәүләт хеҙмәтенән тыш 1835 йылдан алып 1857 йылға тиклем бер үк ваҡытта был гимназияның директоры була. Уҡыу йорттарының 1804 йылдың 5 ноябрендәге Уставы нигеҙендә Иван Васильевич 1837 йылда  гимназияны дүрт синыфлыҡтан ете синыфлыҡҡа үҙгәртә алған. 1850 йылда гимназияның яңы бинаһы төҙөлөшө буйынса комитетты етәкләй.
Базилев башланғысы буйынса Өфөгә Ҡазан университеты профессоры Савельев саҡырыла, ул гимназия янында  шул ваҡытта уҡ заманса приборҙар менән йыһазландырылған метеорологик  обсерватория аса. Бында Берлинда эшләнгән Реомюр термометры, махсус Ҡазанда эшләнгән максималь һәм минималь температуралар термометрҙары, инглиз барометр-анероиды була. Бындай барометрҙар ул саҡта Рәсәйҙә барлығы өсәү була. Санкт-Петербург академияһында, Ҡазан университетында һәм Өфө гимназияһында. Гимназияның төп корпусы алдында ағас циферблат менән ҡояш сәғәте урынлаштырыла. Аксаков гимназияһы стеналарында төрлө йылдарҙа бик күп билдәле кешеләр: ғалимдар, яҙыусылар, рәссамдар, сәйәхәтселәр  һәм тикшеренеүселәр сығыуы осраҡлы түгел.
1873 йылдың 3 декабрендә Базилев Иван вафат була һәм Өфөлә ерләнә. Был ҡайғылы ваҡиға буйынса некролог 51-се һанлы «Уфимские губернские ведомости» гәзитендә баҫылып сыға. Уның вафатынан һуң Непейцев дачаһы мираҫ буйынса улы Базилев Алексей Ивановичҡа күсә, ул дендропаркты төҙөкләндереү буйынса эште дауам итә. Алексей Иванович данлыҡлы биолог, табип һәм сәйәхәтсе Эдуард Эверсмандың ҡыҙына өйләнеүе билдәле.
Әбү Һөрәйрә
Ғәбдер — Рахма́н ибн Сахр әд-Дәүси әл-Йәмәни, Әбү Һөрәйрә (أبو هريرة;,  — , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр сәхәбәләренең иң танылғандарының береһе.