cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Галилео Галилей
Яңы механиканы булдырыу
1624 йылда Урбан VIII исемле Рим Папаһы булып Галилеоның дуҫы Маттео Барберини һайлана. Галилео уның янына килеп 1616 йылғы эдиктты ғәмәлдән сығарыуын һорай. Урбан VIII уны бик йылы ҡабул итә, бүләктәр, маҡтау һүҙҙәре әйтә. Тик төп мәсьәләне хәл итмәй ҡалдыра.
Был эдикт ике быуаттан һуң — 1818 йылда юҡҡа сығарыла.
"Инголиға хат"ында ул «Ниндәйҙер нөктә йыһандың үҙәге тип табылһа, был нөктә, Ер түгел, Ҡояш буласаҡ» тип белдерә. Бынан тыш Ай, Ер һәм башҡа планеталарҙың тартыу көсө бар тип белдерә. Механикала инерцион системала сағыштырыу принципын асыҡлап бирә. «Әгәр кораблде хәрәкәткә килтерһәк, уның тиҙлеге үҙгәрешһеҙ булһа, уның тиҙлеген берәү ҙә һиҙмәйәсәк», тип яҙа.
Католик сиркәүе менән ҡаршылыҡ
1632 йылда, 30 йыллыҡ эш һөҙөмтәһе булып, Галилеоның «Птолемей һәм Коперник — ике ғәләм системаһы тураһында һөйләшеү» исемле китабы донъя күрә. Китап өс һәүәҫкәр фәнде яратыусының (коперниксы Сальвиати, нейтраль ҡатнашыусы Сагредо һәм Аристотель һәм Птолемей яҡлы Симпличио) һөйләшеүе формаһында яҙылған. Биографтар бер ҡатлы Симпличиола Рим Папаһы үҙен таныған һәм ярһыған, тип билдәләй. Бер нисә айҙан китап тыйыла, Галилеоны ерестә ғәйепләп Римға Инквизиция хөкөмөнә саҡыралар. Беренсе һорау алыуҙан һуң Галилео ҡулға алына һәм 18 көнгә төрмәгә ябыла. Бындай йомшаҡлыҡ Галилеоның үҙ ғәйебен танып үтенес һорарға ризалығы менән аңлатыла.
Инквизицияның өс эксперты китап тыйыуҙы боҙа тигән һығымтаға киләләр.
Һөҙөмтәлә ғалим һайлау алдына ҡуйыла: ул үҙенең «яңылышыуҙарынан» баш тарта һәм үтенес һорай, йә иһә уны Джордано Бруно кеүек инквизиция ҡорбандары яҙмышы көтә.
Хөкөм уны еретик түгел, ә ересь булмауы шикле кеше тип ҡарар сығара. Бындай ҡарар уны утта яндырыуҙан ҡотҡара. Хөкөм ҡарары иғлан ителгәс, Галилео тубыҡланып ҡағыҙҙан ваз кисеү яҙыуын уҡып ишеттерә. Рим Папаһы әмере менән был ҡарар католик Европаның бөтә университеттарына ебәрелә.
Һуңғы йылдары
Папа уны төрмәлә оҙаҡ тотмай. Биш айҙан һуң тыуған иленә ҡайтырға рөхсәт ителә. Ул ҡыҙҙары йәшәгән Арчетрила урынлаша. Ҡалған көндәрен өйҙә һаҡ аҫтында, инквизиция күҙәтеүе аҫтында үткәрә.
Галилео Галилей 1642 йылдың 8 ғинуарында, 78 йәшендә вафат була.
1992 йылдың 31 октябрендә Папа Ионн Павел II, ғалимды Коперник тәғлимәтенән көсләп баш тартырға мәжбүр иткәндәр, 1633 йылғы инквизиция хаталанған тип, рәсми белдереү яһай.
Дон шарлауыҡтары
Дон шарлауыҡтары, шулай уҡ Волченский шарлауыҡтары — Ростов өлкәһе Углерод ҡасабаһы янындағы һыу объекты. Шарлауыҡтарҙың береһе «Толомдар» («Косы»), икенсеһе «Ике тамсы күҙ йәше»(«Две слезы») тип атала. Шарлауыҡтар элеккеге Замчалово карьеры территорияһында урынлашҡан.
Галилео Галилей
Фәнни ҡаҙаныштары
Галилей эксперименталь ғына түгел, ә — ҙур кимәлдә — теоретик физикаға ла нигеҙ һалыусы тип һанала. Үҙенең фәнни ысулы менән ул аңлы рәүештә уйланылған экспериментты рациональ аңлау һәм дөйөмләштереү менән берләштерә, бындай тикшеренеүҙәрҙең иҫ киткес миҫалдарын шәхсән үҙе бирә. Ҡайһы берҙә, фәнни мәғлүмәттәр етмәү сәбәпле, Галилей хаталана (мәҫәлән, планета орбиталарының формаһы, кометаларҙың тәбиғәте йәки һыу баҫыу сәбәптәре тураһындағы һорауҙарҙа), әммә күпселек осраҡта уның ысулы маҡсатҡа өлгәшә. Галилейға ҡарағанда тулыраҡ һәм теүәлерәк мәғлүмәттәргә эйә булған Кеплер, Галилей хаталанғанда, дөрөҫ һығымталар яһаған.
Дон шарлауыҡтары
Тарих
Ростов өлкәһендә Углерод ҡасабаһы янында бер нисә Дон шарлауығы бар. Уларҙың барыһы ла элеккеге Замчаловский карьеры территорияһында урынлашҡан. «Толомдар»(«Косы») шарлауығы каньондың көнсығышында урынлашҡан, уға ҡаршы яҡта «Ике күҙ тамсыһы» («Две слезы») шарлауғы, уның бейеклеге 10 метр. Шарлауыҡтарҙың береһенән һыу талғын ғына ағып төшә, икенсеһенән һыу йылдар буйы эҙҙәрен ҡалдырған ваҡ таштар өҫтөнә бик бейектән төшә.
Галилео Галилей
Фәлсәфә һәм фәнни ысул
Боронғо Грецияла (Архимед, Герон һәм башҡалар) иҫ киткес инженерҙар булһа ла, боронғо физиканың уйланыу рухы, дедуктив-спекулятив төҙөлөштәрҙе тулыландырыусы һәм раҫларға тейешле эксперименталь танып белеү ысулы идеяһы булмаған.
Научная революция в физике начинается с Галилея. Тәбиғәт фәлсәфәһенә килгәндә, Галилей ышаныслы рационализатор була. Галилей билдәләүенсә, кеше аҡылы, ни тиклем генә алыҫҡа китһә лә, һәр ваҡыт хәҡиҡәттең сикһеҙ өлөшөн генә үҙ эсенә аласаҡ. Әммә шул уҡ ваҡытта, ышаныслылыҡ кимәле йәһәтенән аҡыл тәбиғәт ҡанундарын аңларға һәләтле тип иҫәпләй. «Донъяның ике системаһы тураһында диалог»та былай тип яҙа:: {| Билдәле объекттар йыйылмаһына ҡарата булғандары сикһеҙ, кешенең белеме, меңәрләгән хәҡиҡәтте белһә лә, бер нәмә лә түгел кеүек, сөнки сикһеҙлек менән сағыштырғанда мең кеше нулгә тиң; әммә белемде интенсив ҡабул итһәк, «көсөргәнешле» термины ниндәйҙер хәҡиҡәтте белеүҙе аңлата, тип раҫлайым, кеше аҡылы ҡайһы бер хәҡиҡәттәрҙе тәбиғәттең үҙе кеүек камил һәм абсолют ышаныс менән белә; был саф математик фәндәр, геометрия һәм арифметика; илаһи аҡыл уларҙа сикһеҙ күберәк хәҡиҡәтте белһә лә... әммә кеше аҡылын аңлаған аҙсылыҡтарҙа уның объектив аныҡлыҡ буйынса белеме Илаһи белемгә тиң тип уйлайым, сөнки уларҙың кәрәклеген аңлау тураһында һүҙ бара, ә иң юғары аныҡлыҡ дәрәжәһе юҡ.
Галилейса аҡыл — үл судья; ниндәй ҙә булһа башҡа власть, хатта дини власть менән низағлашһа, ул артҡа сикмәй: {| Минеңсә, тәбиғи проблемалар тураһында фекер алышҡанда Изге Яҙма текстарының абруйынан түгел, ә һиҙгер кисерештәрҙән һәм кәрәкле дәлилдәрҙән арынырға кәрәк. Тәбиғәт ғәмәлдәренә ҡағылышлы, күҙҙәребеҙгә барып етергә мөмкин булған йәки логик дәлилдәр менән аңлай алған бөтә нәмә шик тыуҙырырға тейеш түгел, тип иҫәпләйем, Изге Яҙма текстары нигеҙендә ғәйепләүҙәр күпкә кәмерәк, уларҙы хатта. Алла беҙгә тәбиғәт күренештәрендә Изге Яҙма һүҙҙәренән дә кәм түгел. Хатта бер тапҡыр ҙа тәжрибә тарафынан шик аҫтына ҡуйылған теләһә ниндәй хөкөм ҡарарын Изге Яҙмаға яҙыу хәүефле булыр ине.
Боронғо һәм урта быуат фәйләсуфтары төрлө «метафизик берәмектәр» Субстанция тәҡдим итә. Галилей был алым менән килешмәй. : {| Асыл эҙләүҙе буш һәм мөмкин булмаған шөғөл тип һанайым, ә сарыф ителгән тырышлыҡ күктең алыҫ матдәләре, шулай уҡ иң яҡын һәм элементар матдәләр осрағында берҙәй мәғәнәһеҙ; һәм минеңсә, Ай менән Ерҙең, ҡояш таптарының да, ябай болоттарҙың да матдәһе берҙәй билдәһеҙ... Ҡояш таптарының матдәһен бушҡа эҙләһәк, был уларҙың ҡайһы бер үҙенсәлектәрен тикшерә алмайбыҙ тигәнде аңлатмай, мәҫәлән, урын, хәрәкәт, форма, ҙурлыҡ, асыҡлыҡ, үҙгәреү һәләте, уларҙың барлыҡҡа килеүе билдәләй алабыҙ.
Декарт был позицияны кире ҡаға (физикала төп иғтибар «төп сәбәптәрҙе» табыуға йүнәлтелә), әммә Ньютондан башлап Галилей алымы өҫтөнлөк итә башлай.
Розика Швиммер
Розика Швиммер, Роужа Беди-Швиммер (мад. Bédy-Schwimmer Rózsa; 11 сентябрь 1877 йыл — 3 август 1948 йыл; Нью-Йорк) — венгр пацифисы, феминисы һәм. Ул донъялағы беренсе федералистарҙың һәм ҡатын-ҡыҙ илселәрҙең береһе була.
Галилео Галилей
Фәлсәфә һәм фәнни ысул
Мин бер ҡасан да тышҡы есемдәрҙән тәм, еҫ, тауыш һиҙгерлегенең килеп сығышын аңлатыу маҡсатында ҙурлығынан, фигураһынан, дәүмәленән, тиҙ хәрәкәттәренән башҡа бер нәмә лә талап итмәйәсәкмен; Ҡолаҡты, телде, танауҙы юҡ итһәк, фигуралар, һандар, хәрәкәттәр генә булыр ине, әммә еҫе лә, тәме лә, тауышы ла булмаҫ ине, минеңсә, тере йәндән тыш буш исемдәрҙән башҡа бер нәмә лә түгел.
Никогда я не стану от внешних тел требовать чего-либо иного, чем величина, фигура, количество, и более или менее быстрые движения для того, чтобы объяснить возникновение ощущений вкуса, запаха и звука; я думаю, что если бы мы устранили уши, языки, носы, то остались бы только фигуры, числа, движения, но не запахи, вкусы и звуки, которые, по моему мнению, вне живого существа являются не чем иным, как только пустыми именами. Экспериментты проектлау һәм уның һөҙөмтәләрен аңлау өсөн өйрәнелгән күренештең алдан теоретик моделе кәрәк, ә Галилей математиканы уның нигеҙе тип һанаған, уның һығымталарын иң ышаныслы белем тип һанаған: тәбиғәт китабы «математика телендә яҙылған»; "Тәбиғи фәндәр проблемаларын математика ярҙамынан тыш хәл итергә теләгән һәр кем сиселмәй торған мәсьәлә ҡуя. Беҙ үлсәп булғанды  үлсәп, үлсәп булмағанды үлсәргә тырышырға тейешбеҙ».
Розика Швиммер
Сәйәси карьераһы
1897 йылда Швиммер Венгр ҡатын-ҡыҙ клерктар ассоциацияһын ойоштора, ә 1904 йылда башҡа билдәле феминисткалар менән бергә Венгр феминистик ассоциацияһына нигеҙ һала (мад. Feministák Egyesülete (FE)). Ул Венгр ҡатын-ҡыҙҙар милли советын булдырыуға ярҙам итә һәм Венгр тыныслыҡ йәмғиәтенең идара ағзаһы була. 1909 йылда эске эштәр министры уны балалар именлеге мәсьәләләре буйынса етәксе советҡа тәғәйенләй.
Терешковка (Ауырғазы районы)
Терешковка (Терешковка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453496, ОКАТО коды — 80205837006.
Розика Швиммер
Сәйәси карьераһы
1913 йылда ул Ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуҡтары буйынса халыҡ-ара альянсының (IWSA) мөхбир ағзаһы булып китә. Швиммер Керри Чапмен Кэтт менән бергә Европа буйлап ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуҡтары буйынса лекциялар менән сығыш яһап йөрөй. Шулай уҡ ул A nő (Ҡатын-ҡыҙ). журналын мөхәррирләй. 1914 йылда Швиммер Лондонға күсеп китә, унда төрлө европа гәзиттәре хәбәрсеһе һәм IWSA матбуғат секретары булып эшләй. Беренсе донъя һуғышы башланғас, ул өйөнә ҡайта алмаған һәм хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатырға агитация үткәргән. 1914 йылда ул, президент Вудро Вильсондан һуғышты туҡтатыу буйынса нейтраль конференция үткәреүҙе талап итеү маҡсатында, АҠШ-ҡа бара. 1915 йылда ул Донъя ҡатын-ҡыҙҙары партияһын формалаштырыуҙа ҡатнаштҡан. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың халыҡ-ара конгресында (28 апрель — 1915 йылдың 10 майында Гаага, Нидерланд) Швиммерҙың һуғышыусы илдәр хөкүмәттәренең үҙ-ара өҙлөкһөҙ аралашлыҡ итеүе буйынса нейтраль конференция үткәреү тураһындағы тәҡдиме ҡабул ителә. Һуңыраҡ шул уҡ йылда ул Стокгольмға «донъя карабын» йөк ташыу өсөн яллаусы Һенри Форд ярҙамына ризалығын алған. Форд тырышлыҡ һалырына өмөтө өҙөлгәнлектән, ул 1916 йылдың июнендә кисектермәйсә аралашлыҡ итеү буйынса Халыҡ-ара комитетын ойоштора. Ваҡытлыса килешеү төҙөгәндән һуң, Швиммер Ҡатын-ҡыҙҙар тыныслыҡ һәм азатлыҡ өсөн халыҡ-ара лигаһы президенты булып китә.
Терешковка (Ауырғазы районы)
Тарихы
XIX быуаттың иң аҙағында Өршәк-Мең улусының территорияһында башлыса украин күскеселәренең өс тораҡ пункты барлыҡҡа килә. Һамар крәҫтиәндәре алпауыт Пущинаның ерендә Марьевка ҡасабаһына нигеҙ һала, 1892 йылда Ивановтан ер һатып ала. 1893 йылда Харьков губернаһынан күскенселәр Степановка ауылына нигеҙ һала. Шул саҡта шул уҡ Харьков губернаһынан күскенселәр Терешковка ауылына нигеҙ һала. 276 кешенән торған 43 ғаилә 500 дисәтинә ер һатып ала.
Розика Швиммер
Сәйәси карьераһы
Венгрия 1918 йылда Австро-Венгриянан бойондороҡһоҙлоҡ яулағандан һуң, Венгрия премьер-министры Михай Каройи Швиммерҙы 19 ноябрҙә Швейцария .илсеһе вазифаһына тәғәйенләгән. Әммә уның миссияһы уңышҡа өлгәшмәгән, Швиммер 1919 йылдың ғинуарында саҡырып алына. Коммунистар 1919 йылда хөкүмәт өҫтөнән контроль алғандан һуң, Швиммер, үҙенең граждан хоҡуҡтарын юғалтып, улар етәкләгән Венгр совет республикаһы режимына һәм аҡ контрреволюцион көстәргә ҡаршы сыҡҡан. Миклош Хорти хөкүмәте Венгр совет республикаһын ҡолатҡандан һуң, ул 1920 йылда Венаға, ә 1921 йылда АҠШ-ҡа ҡаса. Ул Чикагола йәшәгән һәм Венгрияға башҡаса ҡайтмаған.
Терешковка (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… я15) Степановка ауыл Советы Терешковка ҡасабаһының
Розика Швиммер
Сәйәси карьераһы
Һуңыраҡ Швиммер донъя хөкүмәте булдырыуға саҡыра Ул бөтә донъя ҡатын-ҡыҙы 1935 йылда Мэри Риттер Бирд менән Бөтә донъя ҡатын-ҡыҙ архивы үҙәге булдырған. 1937 йылда ул Бөтә донъя тыныслыҡ премияһын ала. Шул уҡ йылда ул Лола Ллойд Маверик менән Донъя хөкүмәте, XX быуаттың беренсе Бөтә донъя федералистик ойошмаһын булдыра. Һуңыраҡ XX быуатта федералистик хәрәкәт Халыҡ-ара енәйәт судын булдырыу кампанияһын уңышлы етәкләй. 1947 йылда Швиммер Нобель тыныслыҡ премияһына күрһәтелгән номинирована, ләкин 1948 йылда премия тәғәйенләнмәгәнлектән, уны алыу мөмкинлегенән мәхрүм ҡалған.
Вафаты
Розика Швиммер Нью-Йоркта 1948 йылдың 3 авгусында нән пневмония вафат булған. Уның кәүҙәһе яндырыла кремировано, ә көлө Мичиган .күле өҫтөнә һибелә.
Галилео Галилей
Фәлсәфә һәм фәнни ысул
Галилей тәжрибәне күҙәтеү генә түгел, ә тәбиғәткә ҡуйылған мәғәнәле һәм уйланылған һорау итеп ҡарай. Тәжрибәне уйҙала үткәрергә мөмкин, әгәр нәтижәһе сик аҫтына ҡуйылмаһа. Шул уҡ ваҡытта ул тәжрибә ышаныслы белем бирмәй тип иҫәпләй, ә тәбиғәттән алынған яуап анализланырға тейеш, уның һөҙөмтәһе төп нөсхә моделен яңынан проектлауға йәки хатта уны икенсеһенә алмаштырыуға килтереүе лә мөмкин. Шулай итеп, Галилей фекеренсә, танып белеүҙең һөҙөмтәле ысулы синтетиканы (уның терминологияһында, композит ысулында) һәм аналитик (оператив ысул), хис-тойғоларҙы һәм рефераттарҙы берләштереүҙән тора. Декарт хуплаған был төшөнсә шул ваҡыттан алып фәндә урын ала. Шулай итеп, фән үҙ ысулын, хәҡиҡәттең һәм донъяуи характерҙағы критерийын ала.
Терешковка (Ауырғазы районы)
Этимологияһы
Ауыл атамаһы Терешков фамилияһынан килеп сыҡҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — украиндар (58 %).
Кумали-Ягун
Кумали-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Галилео Галилей
Галилей һәм Пиза башняһы
Риүәйәттәрҙә Галилей Пиза башняһының ауыу тиҙлеген үлсәгән тип һөйләнә. Галилей ысынлап та бындай эксперименттәр эшләгән, ләкин уларҙың Пиза башняһына ҡағылышы юҡ.
Кумали-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Потка (Чёрная ҡушылдығы)
Потка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Митька
Митька — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ить йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Енси диморфизм
Енси диморфи́зм ( δι- — ике,  — форма, рәүеш) — бер үк биологик төрҙәге анатомические различия между инәләре һәм аталары араһында айырма. Енси диморфизм төрлө  физик билдәләрҙә сағыла ала.
Ҡайһы бер хайуандарҙа, бөтәһенән элек балыҡтарҙа, енси диморфизм парлашыу ваҡытында ғына күренә. Бер теорияға ярашлы, енси диморфизм тоҡомон тәрбиәләүгә күберәк көс һалған биологик төрҙәрҙә нығыраҡ сағыла. Уның кимәле күрһәткесе булып тора, Шулай уҡ ул полигамия күрһәткесе лә булып тора.
Нимә ул - енси диморфизм?
Енси диморфизм — дөйөм биологик күренеш, хайуандар һәм үҫемлектәр араһында киң таралған енси айырма. Енси диморфизм ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай сифаттарҙың хужаһы өсөн зарарлы булып сыға. Мәҫәлән, ата ҡоштарҙың сағыу ҡауырыйы һәм  төҫө, ата тауистарҙың, ожмах ҡоштарының оҙон ҡойроғо осоуға ҡамасаулай. Көслө ҡысҡырыуҙары, йырлауҙары, киҫкен еҫтәре йыртҡыстар иғтибарын да йәлеп итә ала. 1871 йылда быны аңлатыу өсөн Дарвин енси һайланыш теорияһын тәҡдим иткән .Тик был теория Дарвин үҙе иҫән сағында уҡ күп бәхәстәр тыуҙырған. Кешеләрҙә енси диморфизм гендер айырмалыҡтарҙа сағыла.
Енси диморфизм һәм популяцияның репродуктив структураһы
Енси диморфизм популяцияның репродуктив структураһы менән бәйле булырға тейеш : ул ҡәтғи моногамдарҙа минималь, сөнки моногамдар популяция түгел, ә организм кимәлендә генә енси айырма яһай,  ә панмикттарҙа һәм полигамдарҙа дифференциация арта.
Полиандрияла енси диморфизм реверсияһы
Полиандрияла инә зат бер нисә ата зат менән уҙаҡлаша. Был умыртҡаһыҙҙарҙа, балыҡтарҙа, ҡоштарҙа, һөтимәрҙәрҙә осрай. Был осраҡта йыш ҡына енси диморфизм реверсияһы күҙәтелә (инә ҡоштар ҙурыраҡ, сағыуыраҡ, ата ҡош оя ҡороп, йомортҡаға ултыра һәм тоҡомо тураһында хәстәрлек күрә, инә өсөн көрәш юҡ). Бындай күренеште эмуларҙа, төҫлө һаралйындарҙа, Phoreticovelia disparata һыу ҡандалаларында күҙәтергә була.
Аралбаева Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы
Аралбаева Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы (14 март 1977 йыл) — журналист, музыка белгесе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының мәҙәниәт буйынса күҙәтеүсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). Журналистика өлкәһендә республика һәм халыҡ-ара ТӨРКСОЙ конкурстары премияһы лауреаты.
Биографияһы
Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы Аралбаева (Ишморатова) 1977 йылдың 14 мартында Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Ҡәҙим Аралбай ғәиләһендә тыуған. Өфө сәнғәт училищеһын (1996) һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (2002) тамамлаған. Диплом эше — «Заһир Исмәғилев операларында халыҡ музыкаль драма йолалары». 2004—2007 йылдарҙа ул саҡтағы Өфө дәүләт сәнғәт академияһында аспирантурала уҡый.
Музыкаль терминдар һүҙлеген башҡорт теленә тәржемә итә (Өфө, 1997).
2000—2002 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының музыкаль-әҙәби лекторийында лектор-музыка белгесе булып эшләй. «Башҡортостан ҡыҙы» журналында «Бер йырҙың тарихы» рубрикаһын алып бара, 2004 йыл йомғағы буйынса лауреат була. 2007 йылда баҫылған мәғлүмәт нигеҙендә башҡорт телендә «Бер йырҙың тарихы» китап нәшер итә.
2002—2011 йылдарҙа «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының «Музыка» ижад берекмәһендә мөхәррир булып эшләй. Автор һәм алып барыусы булараҡ төрлө жанрҙарҙа 200-гә яҡын телетапшырыу ойоштора. Ижади портрет жанрында даими эшләй һәм композиторҙар Нур Дауытов, Салауат Низаметдинов, Муфтадин Ғиләзев, пианист Татьяна Погодина, флейтасы Радик Динәхметов, йырсыла Әлфиә Кәримова, Владимир Копытов, Асия Смакова ижады менән таныштыра. рус һәм башҡорт телендә тура эфирҙа «Йоҡо алдынан» исемле киске ток-шоу алып бара. 2003—2004 йылдарҙа Башҡортостан Юлдаш телеканалында Ләйлә Аралбаеваның автор тапшырыуы — «Муз.-ревю» тележурналы сыға, унда республиканың музыка тормошо яҡтыртыла, күренекле сәнғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша. 2005 йылдан — башҡортостан республикала популяр булған «мәҙәниәт паркы» исемле аҙналыҡ күҙәтеүҙең башҡор телендәге бүлегендә алып барыусыһы, рус теле бүлеге хәбәрсеһе булып эшләй һәм ваҡииғалары, концерттар, конкурстар, фестивальдәр, театрҙарҙың сағыу ваҡиғаларын яҡтырта. Мәғлүмәт туплау өсөн республика һәм Рәсәй буйынса ижади эш сәфәрҙәренә сыға — Мәскәү, Ҡазан, Һарытау, Сочи ҡалаларында була. 2007 йылда Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең Италия ҡалалары буйынса гастролдәрен яҡтырта. Ижади төркөм етәксеһе булараҡ Братислава (2007, Словакия) була.
«Муз-баҙар», «Афарин», «Донъя йондоҙҙар күҙлегенән», «Йыр бүләк итәм» музыкаль-күңел асыу программаларының, юмористик концерттарҙың сценарий авторы һәм мөхәррире булараҡ абруй яулай. 2005 йылда билдәле башҡорт композиторҙарының популяр йырҙар тарихына арналған «Моңяҙма» тапшырыуы донъя күрә, уны билдәле артист Рәсүл Ҡарабулатов алып бара.
Башҡортостандың композиторҙары һәм музыканттары Кәримовтар, Фоменколар, Хәмиҙуллиндар, Сөләймәновтар, Касимовалар, Нәбиевтар, Сәлмәновтар ғаиләләре тураһында «Династия» автор проектын алып барҙы, унда эҙләнеүсе-тарихсы һәм биограф-музыка белгесе булараҡ сығыш яһаны. 2011 йылда «Замандаштар» рубрикаһында бер нисә телеочерк төҙөнө.
2003 йылда Түбәнге Камала, 2005 йылда Ҡазанда үткәрелгән «Мәҙәниәт эфиры» телефестивалендә, 2004—2007 йылдарҙа Һарытау ҡалаһында үткәрелгән халыҡ-ара Собиновский фестивале эргәһендә эшләгән музыкаль театр тәнҡитселәре мәктәп-семинарында ҡатнаша. 2006 йылда төрки телле театрҙарҙың халыҡ-ара «Туғанлыҡ» фестивалендә тәнҡитселәр коллегияһы күҙәтеүсеһе була.
2011 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһының йәмәғәтселек менән бәйләнеш бүлеге етәксеһе, 2011—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтеендә гуманитар өлкә үҫеше, йәштәр сәйәсәте һәм спорт бүлеге баш кәңәшсеһе онсультанты булып эшләй. Унда мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһе, йәмәғәт ойошмалары, халыҡ-ара саралар үткәреү өсөн яуаплы була. 2013—2014 йылдарҙа Мәҙәниәт министрлығында тармаҡтың программалы үҫеше бүлеге мөдире урынбаҫары һәм матбуғат сәркәтибе булып эшләй. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында «Ойошма менеджменты» кафедраһында уҡыта.
Ҡырғыҙстанда, Төркиәлә, Кипрҙа Бөтә донъя төрки телле илдәр һәм ойошмаларҙың форумында, Әзербайжанда башҡорт һәм татар дуҫлыҡ кисәһендә ҡатнаша. «Ҡояшлы Баҡы ҡалаһына сәйәхәт» мәҡәләһе өсөн «Башҡортостан ҡыҙы» журналының 2016 йыл лауреаты итеп һайлана.
2016 йылдың мартында «Ладья. Арт. Һөнәрҙәр. Бүләктәр» фестивале сиктәрендә үткән мосолман кейеме күргәҙмәһендә модел сифатында ҡатнаша.
2016 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы.
2019 йылдың июнендә Ләйлә Аралбаеваға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.
«Бельские просторы» журналының «Мәҙәниәт» номинацияһында 2021 йыл лауреаты
Матбуғатта һәм интернетта
Башҡорт телендә:
Мөртәтлек
Мөртәтлек, Ересь (бор. грек. αἵρεσις бор. грек. αἵρεσιςαἵρεσις — «һайлау, йүнәлеш, мәктәп, уҡыу-уҡытыу, секта» ;Ересь) — дөрөҫ тип һанала торған дини тәғлимәткә икенсе ҡараш тәҡдим итеп, дини тәғлимәттән аңлы рәүештә ситкә тайпылыу. Шулай итеп, дини тәғлимәттең ике төрлө ағымы вәкилдәре бер-береһен мөртәтлектә ғәйепләп сыға алалар.
Динлеләр ҡарашы
Әтергә кәрәк, Библия текстарында грек телендәге термин икенсе мәғәнәлә ҡулланыла, мәҫәлән Павелдың Коринф кешеләренә Беренсе мөрәжәғәтендә:. Урыҫса синод тәржемәһендә һүҙ «төрлөсә фекерләү» («разномыслие») тип тәржемә ителгән: «Ибо надлежит быть и разномыслиям между вами, дабы открылись между вами искусные». Мәгәр Книга Деяний китабындағы текста «» был һүҙ «ересь» тип алынған.
Этимологик йәһәттән, IV быуат Сиркәү Атаһы Иероним Стридонский билдәләгәнсә, ересь кеше үҙ хөкөмөнә нигеҙләнеп ниндәй тәғлимәткә ышанырга икәнен һайлағанда барлыҡҡа килә. Күпселек аңлатмалар буйынса, сиркәү расколынан айырмалы булараҡ, ересь сиркәүҙә түгел, ә уға ҡарата тышҡы күренеш булараҡ килеп тыуа. Был ысул һөҙөмтәһендә, барлыҡ дуалистик ерестар — манихейлыҡ, антитринитарҙары — арианлыҡ тигән һығымта яһала.
Теология күҙлегеннән ҡарағанда, ересь — "Аллаһ тарафыннан асылған тәғлимәттән аңлы рәүештә баш тартыу, яңылыш хәҡиҡәткә эйәреү.
Рим католик сиркәүендә ересҡа ҡаршы көрәште инквизиция алып бара.
Көнкүрештәге ҡараш
Көнкүреш кимәлендәге телмәрҙә ҡайһы ваҡыт һөйләүсенең ысын тип иҫәпләнгән тәғлимәтте аңлы рәүештә кире ҡағыуы йә боҙоп күрһәтеүе, шулай уҡ ялған тип иҫәпләнгән фекерҙе аңлы рәүештә дөрөҫ тип раҫлауҙы «ересь» тип әйтеүсәндәр.
Исламда
Традицион рәүештә, сөнниҙәр, ғибәҙиҙәр, шиғыйҙар, шулай уҡ төрлө конфессиялы шиғыйҙар бер-береһен бер-береһен еретик тип атайҙар. Ләкин хәҙерге ваҡытта, Ислам хеҙмәттәшлеге Ойошмаһына ағза булыу сәбәпле, унда дәүләттәр өс ағымдың өҫтөнлөгө менән күрһәтелгән, мосолман дәүләттәре хөкүмәттәре ғәҙәттә был ағымдарҙы, йыш ҡына бик үк дөрөҫ булмаһа ла, мосолман тип таныйҙар.
Шул уҡ ваҡытта, сәләфиҙәргә эйәреп, экстремистик сөнни ойошмалар шиғыйҙарҙы һәм суфыйҙарҙы кәм тигәндә фетнәселәр тип һанайҙар; шиғыйҙарҙың да оҡшаш ойошмалары бар. Әхмәҙиә Пакистанда бидғәтсе тип һанала, унда рәсми ислам дине — сөннилек. Исламдан сыҡҡан ҡайһы бер яңы диндәр (мәҫәлән, Сихтар, Баһайҙар һәм Ислам Миллләте) башта еретик һаналдылар. Хәҙерге ваҡытта түбәндәге ислам хәрәкәттәре йыш кына бидғәтсе дип атала:
Ту (йылға)
Ту — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тана (Һарыһыу ҡушылдығы)
Тана — Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Тана йылғаһы Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Һарыһыу йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы,Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Инквизиция
Инквизиция — дини дошмандарға ҡаршы көрәшеү өсөн католиктар дине тарафынан ойошторолған һәм йыртҡыслығы менән танылған хөкөм итеү, язалау ойошмаһы. Инквизицияның төп бурысы— ғәйепләнеүсенең ерестә ғәйебен билдәләү. Христианлыҡ барлыҡҡа килгәндән алып дин эске һәм тышҡы дошмандарҙан ыҙалана.
Католик сиркәүҙең «Инквизиция» исемле махсус суды Рим папаһы Иннокентий III тарафынан 1215 йылда ойошторола.
thumb|200 px| Ерестә ғәйепләнеүселәрҙе язалау. [[1508 йылғы гравюра. ]] thumb|350px|left|«Инквизиция трибуналы» Ф. Гой. ([[1812-1819)]]
Борнай мәсете
Борнай мәсете (Өсөнсө йәмиғ, Bornay məçete, Борна́й мәчете́) — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһендә урынлашҡан мәсет. Дини архитектура ҡомартҡыһы.
Дәүләт банкы (Түбәнге Новгород)
Дәүләт банкыһының Түбәнге Новгород бүлексәһе — яңы рус стилендәге күренекле архитектура ҡомартҡыһы. 1911-1913 йылдарҙа В. А. Покровский проекты буйынса Романовтар батшалығының 300 йыллығы хөрмәтенә төҙөлгән.
Адресы: Оло Покровка һәм Грузин урамдары мөйөшөндәге 26-сы йорт.
Яңы рус ансамбле стилендә һалынған:
Конкурс
В. А. Покровский 1911 йылда заказсы Банк Советы иғлан иткән конкурстың еңеүсеһе. Уға беренсе премия һәм бинаны төҙөү хоҡуғы бирелә.
Дәғүәселәре: А. В. Щусев, А. И. фон Гоген. М. Вешняков.
Оло Ярота-Ю
Оло Ярота-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярота-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Дәүләт банкы (Түбәнге Новгород)
Эште башҡарыусы — подрядсылар
В. А. Покровский берлектә эшләргә йәлеп иткән:
Смета буйынса эштәр хаҡы: төп корпус — 398 832 һум, сәғәтле саң — 1 744 һум.
Оло Ярота-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләт банкы (Түбәнге Новгород)
Эште башҡарыусы — подрядсылар
Проект өсөн бүләк сметала ҡаралған 565 376 һумдың 5 % һәм 2 500 һум смета төҙөгән ваҡыттан алып эште күҙәтеү өсөн.
Хәҙерге торошо яҡшы, бер аҙ юғалтыуҙар — Рәсәй империяһы гербы шпилдә СССР гербына алмаштырылған.
Бина тәүге тәғәйенләнеше буйынса файҙалана— унда РФ үҙәк банкыһының Түбәнге Новгород өлкәһе бүлексәһе тора.
Гурс-Эйх
Гурс-Эйх (Гурс-Эхк) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мичик йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Янаҡтай
Үрге Янаҡтай (Верхнеянактаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 171 кеше. Почта индексы — 452988, ОКАТО коды — 80208807002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мокза
Мокза — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устье йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гелиоцентризм
Ғаләмдең гелиоцентрик системаһы (гелиоцентризм) — Ҡояш ғаләмдең уртаһында, Ер һәм башҡа планеталар Ҡояш тирәләй әйләнеп йөрөй, тип күҙаллау. Был тәғлимәткә боронғо заманда уҡ нигеҙ һалынған, Ренессанс (Яңырыу дәүере) дәүерендә киң билдәлелек ала. Был системала Ер Ҡояш тирәләй бер йыл эсендә әйләнеп сыға, үҙ күсәре тирәләй бер тәүлек эсендә әйләнеп сыға, тип фараз ителә. Гелиоцентризмдың ҡапма-ҡаршыһы геоцентризм.
Гелиоцентризма тураһында фәнни бәхәстәр
Классик механика әҫәр ителгәс, был дәлилдәр көсөн юғалта. Үҙәктән ҡасыу көсө, сағыштырмалыҡ, инерция кеүек төшөнсәләр геоцентристарҙың дәлилдәрен юҡҡа сығарыу өсөн барлыҡҡа килә.
Поша
Поша — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы,  Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/20/22    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
361-се уҡсылар дивизияһы (1-се формированиела )
361-се уҡсылар дивизияһы (1-се ойошторолғаны) —  СССР-ҙың. Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы ғәскәри берләшмәһе
Ойошторолоу тарихы
1941 йылдың сентябрь-октябрь айҙарында Башҡорт АССР-ында (Волга буйы хәрби округында)   СССР Дәүләт  оборона комитетының  11.08.1941йылғы 459сс һанлы  постановлениеһын үтәү барышында ойошторола. Башҡортостан эшсәндәре, бөтә совет кешеләре кеүек, Ҡыҙыл Армия сафтарына ҙур илһөйәрлек тойғолары менән килә. Хәрби хеҙмәткә саҡырылыш пункттарында, предприятиеларҙа, колхозарҙа- бөтә ерҙә фронтҡа китеүселәрҙе оҙатыу Тыуған илгә һөйөү һәм тоғролоҡ тойғоһон күрһәтә ине. … Күп кенә хеҙмәт итергә тейеш кешеләр повестка көтөп тормай, военкоматҡа килеп, фронтҡа ебәреүҙәрен һорай. …Йылы август көнө. Өфөнөң Киров районы саҡырылыш пункты. Бөтә ерҙә сәскәләр, плакаттар. Ишек өҫтөндә ҙур плакат: « Бөтә халыҡ көсөн- дошманды ҡыйратыуға! Алға, беҙҙең еңеү өсөн!» ( «Все силы народа — на разгром врага! Вперед, за нашу победу!»). Саҡырылыш комиссияһы өҫтәле янына бик ныҡ тулҡынланған республиканың финанстар халыҡ комиссариаты хеҙмәткәре, граждандар һуғышында ҡатнашҡан  Б. Х. Ҡудашев килә. Ул бөтә спорт төрҙәре менән дә шөғөлләнеүе, шәп атыуы тураһында һөйләй, тыуған ил өсөн батырҙарса һуғышасағын белдерә. Уның борсолоуы аңлашыла, сөнки ул инде бер нисә тапҡыр Ҡыҙыл Армииға алыуҙарын һорап ғариза яҙған. Уның үтенесен ҡәнәғәтләндерәләр. Ҡудашев 361-се уҡсы дивизияның 1204-се полкына һыбайлы разведка  взводы командиры итеп тәғәйенләнә. Саҡырылыш пунктына оҙон буйлы кеше инә. Был Шәһиҙулла Ғатауллин, шофер. Уға 42 йәш, ул граждандар һуғышында ҡатнашҡан.Һуғыштың беренсе көнөндә үк фронтҡа ебәреүҙәрен һорап, военкоматҡа ғариза яҙған. «Саҡырырбыҙ» тигәндәр. Ниһәйәт, уны Ҡыҙыл Армияға алғандар. Дәүләт банкының Үрге Тәтешле бүлек мөдире В. С. Ихсанов былай тип иҫкә ала: « 1941 йылдың сентябрь башында беҙҙең Үрге Тәтешле ауылынан 14 кеше хәрби хеҙмәткә саҡырылды. Был төркөм минең етәкселектәв Өфөгә 361-се уҡсы дивизияһына юлланды. Тыуған ауылдан сығып киткән матур, аяҙ көндө бер ваҡытта ла онотмамын (1941 йылдың 4 сентябре). Ауылдаштар, күрше ауыл кешеләре беҙҙе армияға оҙатыу уңайынан митингҡа йыйылған. Ике меңгә яҡын кеше йыйылғайны. Ҡыҙыл флагтар, сәскәләр менән биҙәлгән трибунаға әйләндерелгән йөк машинаһынан колхозсылар, эшселәр, уҡытыусылар һөйләне. Улар барыһы ла Тыуған илгә булған ҡайнар һөйөү, уны яҡлап көрәшергә әҙер булыуҙары тураһында һөйләне. Иптәштәрем исеменән мин яҡташтарымды уларҙың наказдарын үтәрбеҙ һәм еңеү менән әйләнеп ҡайтырбыҙ, тип ышындырҙым!»
Дивизияның ойошторолғандағы хәрби һәм һан составы
1941 йылдың сентябрь аҙағына дивизия личный состав менән тулыландырылып бөтә, дивизияла 11500 кеше була. Дивизияның частары Өфөлә һәм ҡала янындағы Шишмә ҡасабаһында, Сәфәр, Булгаково ауылдарында һәм Нижегородкала туплана.
Дивизияның рядовой составы — башлыса хеҙмәткә саҡырылған сығышы менән төп Башҡортостан кешеләре. Туймазынан Леонид Маринов 1200-сө полкта пулемётсы, Мишкә районы Бабай ауылынан Насибулла Ғиззәтуллин — 1204-се полкта разведчик, граждандар һуғышы ветераны Григорий Антошкин (Стәрлебаш районы Борисовка ауылынан) һәм уның яҡташы Михаил Доровский — 813-сө элемтә батальоны элемтәселәре, Бүздяк районы Боғаҙы ауылы колхозсыһы — 925-се артиллерия полкы наводчигы.
Кесе командирҙар составы ла запастан саҡырыла. Дыуан ауылынан эшсе сержант Петр Верзаков 925-се артиллерия полкы орудие командиры, Белореттан эшсе, граждандар һуғышы ветераны, сержант Яков Нелюдин, 1204-се уҡсы полкының отделение командиры, ә Стәрлетамаҡ МТС-ы комбайнеры, комсомолец өлкән сержант Василий Чулин — 1200-се уҡсы полкының взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Кесе командирҙар етешмәй. Шуға күрә полктарҙа штаттан тыш кесе командирҙар әҙерләү курстары ойошторола.
Подразделениелар командирҙары итеп башлыса Рига, Череповец пехота, Подольск артиллерия училищеһын тамамлаусылар тәғәйенләнә. Шул иҫәптән лейтенанттар Н. Братко, Г. Безвушко, Н. Боклаг, В. Бабак, И. Горбань, А. Зубов, Н. Кудрявцев, В. Михеев, К. Мовчан, В. Развадовский, В. Телушкин һәм башҡалар. Йәш офицерҙар яҡшы теоретик белемле була.
Рота политруктары, батальон һәм дивизион военкомдары, частарҙың партбюро секретарҙәре итеп башлыса запастан саҡырылған партия, совет, комсомол, профсоюз хеҙмәткәрҙәре тәғәйенләнә. 925-се артиллерия полкының военкомы итеп Башҡорт дәүләт педагогия институтын (әлеге Башҡорт дәүләт университетын) тамамлаған Т. Б. Билалов тәғәйенләнә. Тимерзаһит Билал улы Билалов ауыр тормош юлы үткән, колхозсы, ауыл уҡытыусыһы, өлкә комитетының икенсе секретаре, шунан Башҡортостан китап нәшриәте директоры булып эшләгән. Уның партия һәм хужалыҡ эшендә ҙур тәжрибәһе булған.
Башҡорт журналистары Әнүәр Һаҙый улы Бикчәнтәев, К. Муртазин, Г. Х. Фазлыев полктарҙың комсомол бюроларына яуаплы секретарҙар итеп тәғәйенләнә. Оҙаҡламай Бикчәнтәев дивизия политбүлеге начальнигының комсомол буйынса ярҙамсыһы итеп билдәләнә.
Запастан хәрби хеҙмәткә саҡырылған политхеҙмәткәрҙәр ойоштороу һәм тәрбиә эштәрендә тәжрибәле, тик хәрби яҡтан әҙерлектәре йомшаҡ кадрҙар була. Шуға күрә дивизия командованиеһы уларҙың хәрби уҡыуына ҙур иғтибар бүлә.
Дивизияның медик-санитарҙар батальоны, полктарҙың санитар роталары һәм батальондарҙың санитар взводтары тәжриәбәле медицина хеҙмәткәрҙәре менән тәьмин ителә (улар иҫәбендә военврачтар Н. П. Гусаров, И. П. Миронов, В. Я. Сергеев, шәфҡәт туташы К. В. Чертова). Частарҙы кадровый командирҙар һәм комиссарҙар етәкләй. 1200-се уҡсы полктың командиры майор А. В. Биненбойм, военкомы — өлкән политрук П. И. Афиногенов була.
Дивизия штабы начальнигы итеп һуғышҡа тиклем М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия тамамлаған фронтовик- майор Ю. П. Некрасов тәғәйенләнә.
Политотдел начальнигы өлкән батальон комиссары В. А. Кравец, уның урынбаҫары — батальон комиссары П. Ф. Стасюк.
Дивизия военкомы Хәрби-политик академия тамамлаған өлкән батальон комиссары А. Ф. Толстопятенко.
1941 йылдың 19 сентябрендә дивизияны командир Д. В. Михайлов ҡабул итеп ала.
Дивизияның личный составының өс проценты ғына һуғышта ҡатнашҡан кешеләр була.
Ойошторолоп бөткәс, Юғары баш командование ставкаһы директиваһына ярашлы (№ 004279 от 02.11.1941) дивизия 39-сы резервтағы армия составына индерелә һәм Өфөнән Ярославль өлкәһе Пошехонье- Володарск ҡалаһына китергә приказ ала ].
Дивизия бер юлы ике станциянан: Дим һәм Шишмә станцияларынан эшелондарға тейәлә. 1941 йылдың 8 ноябрендә — һуғыштың 140-сы көнөндә Дим станцияһынан беренсе эшелон ҡуҙғалып китә. Һуңғы тимер юл эшелоны Шишмә станцияһынан 1941 йылдың 11-се ноябрендә китә.
Бер айға яҡын дивизия Рыбинск һыуһаҡлағысынан көнсығыштараҡ Пошехонье-Володарск янында тора.
Һуғышта ҡатнашыуы
Лихославль менән Торжок станциялары араһында дошман авиацияһы   1200-се полк эшелонына  һөжүм итергә маташа.
1941 йылдың 21 декабрендә дивизия частары  эшелондарҙан төшөп,  Торжоктан көньяҡтараҡ, фронттан 40 километр тирәһе алыҫлыҡта, туплана. Айырым зенитный дивизиондың зенитный пушкалары булмай.
Мәскәүҙән төньяҡ-көнбайышта
1941 йылдың 23 декабрендә төш еткәс, 361-се дивизияның командиры менән комиссарын Песчанки янында урынлашҡан 39-сы армия штабына саҡырталар. Армияның командующийы генерал-лейтенант Масленников Иван Иванович уларҙы Мәскәү янындағы, Калинин фронтындағы хәлдәр менән таныштыра һәм дивизия алдына һуғышсан бурыс ҡуя.
Был ваҡытта Мәскәү янында хәлдәр түбәндәгесә була. 1941 йылдың 5-6 декабрендә башланған контрһөжүм ваҡытында, совет ғәскәрҙәре, дошмандың ныҡлы ҡаршылығын еңеп,Калинин, Клин, Истра, Солнечногорск, Рогачёво һәм башҡа ҡалаларҙы азат иткә. Ҡыҙыл Армияның һөжүме немец фашистарын сигенергә мәжбүр итә.
Был ваҡытта Калинин фронты  Мәскәү өсөн барған һуғыштарҙа Бөйөк Ватан һуғышы  тарихына инеп ҡалған һөжүмгә күскән була.
361-се дивизияға ҡаршы Еруново, Копыряне  янындағы һыҙыҡта дошмандың Германия ғәскәрҙәренең 206-сы дивизияһының 312-се пехота полкы һуғыша. Был дивизия бик тәжрибәле, элегерәк Польша, Голландия, Бельгияла һуғышҡан частарҙан тора.
Дошмандың иң ҡеүәтле терәк пункты Елизаветино ауылы янында, фронт һыҙығының иң алдында, Торжок менән Ржевҡа барған шоссела  урынлаша. Подразделениеларҙың терәк пункттарына ут нөктәләре Конышково, Павлушково тирәһендә урынлашҡан  артиллерия бик ныҡ ярҙам итә.
Дивизияға 1-се һәм 3-сө дивизион (360-сы артиллерия полкынан), 103-сө гвардия миномёт дивизионы һәм 143-сө айырым танк батальоны ярҙамға ебәрелә. Алыш ваҡытында дивизия менән бергә ярҙамға килгән еңел  артиллерия полкы  ла һуғыша.
Дивизия алға барырға тейешле фронт өлөшөндә йырын-ҡалҡыулыҡтар әҙ, асыҡ урын була. Дошмандың терәк пункттары  иң ҡалҡыу урындарҙа урынлашҡан була. Совет ғәскәрҙәрен дошман бик йыраҡҡа хәтле күҙәтә алған. .
1941 йылдың 24-се декабрендә дивизия командиры  рекогносцировка үткәрә. Унда частар командирҙары, ғәскәр төрҙәре һәм хеҙмәттәре начальниктары, ҡайһы бер штаб офицерҙары була.
Дивизия командиры уйынса, төп ынтылыш уң фланг тарафынан Елизаветино, Павлушково яғына булырға тейеш. Дивизия фронтҡа яҡын ике эшелон булып урынлашырға тейеш, беренсе эшелонда 1204-се уҡсы полк һәм 1202-се уҡсы полк, ә икенсеһендә — 1200-се уҡсы полк.
1204-се уҡсы полк, уң яҡ флангтан төп ынтылыш яғына, дошмандың терәк пункттары Разлипиха, Ериха, Елизаветино ауылдарына табан, ары   Конышково, Павлушково ауылдарына табан һөжүмде дауам итергә тейеш. Полкҡа ярҙамға 143-сө айырым танк батальоны бирелә.
1202-се уҡсы полкы 1204-се уҡсы полкы менән берлектә Елизаветино, Редькино (Тверь өлкәһе), Копыряне ауылдарын алырға, ары Глинки ауылына табан һөжүмде дауам итергә тейеш. Полкҡа ярҙамға ике артиллерия дивизионынан торған пехотаға ярҙамсы артиллерия төркөмө өҫтәлә.
Икенсе эшелондағы 1200-се уҡсы полкҡа, дивизияның уң яҡ флангыһын тоторға һәм Павлушково, Храпыня ауылдарына табан хәрәкәт итергә әҙер торорға әмер бирелә.
143-сө айырым танк батальоны 1204-се полктың уҡсы подразделениелары менән бергә дошман оборонаһын өҙөргә тейеш. 1204-се уҡсы полкы Павлушково ауылына барып етеү менән 143-сө танк батальоны алышҡа инергә тейешле 1200-се уҡысы полкҡа ҡушыласаҡ. Уға артиллерия әҙерлеге башланыу менән Дмитровское ауылынан һөжүмгә күсергә бойороҡ бирелә.
Торжок яғынан 40-километр араны маршта үтеп, дивизия частары 1941 йылдың 25 декабрендә  һөжүм башлау өсөн билдәләнгән урындарын ала.
Һөжүмде башлау 1941 йылдың 26 декабренә билдәләнә.
1941 йылдың 26 декабрендә иртән, артиллерия әҙерлегенән һуң, 361-се уҡсы дивизия полктары һөжүмгә күсә. Дошман ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Был көндө дошман оборонаһын өҙөп булмай.
26 декабрь ( 1941 йыл). Һуғыштағы юғалтыуҙар
27 декабрҙә ( 1941) дивизия  Елизаветино ауылы  янында яңынан һөжүмгә күсә.
Артиллеристар дошманға ҡаршы төҙ атып, дошман артиллерияһын тар-мар итә. Кесе лейтенант В.М.САвочкин етәкелегендәге  1-се батарея (925 артиллерия  полкы)  туры атып, өс дошман дзотын, 1202 уҡсылар полкы артиллерия полкы( лейтенант В. А. Телушкин), ике ут нөкәһен  бер взводҡа яҡын дошман пехотаһын юҡ итә.
1204-се полктың 3-сө батальоны Елизаветино ауылының көньяҡ-көнбайыш ситенә бәреп инә.
Дошмандың күп көстәре торған Ржев йүнәлешендәге  Елизаветинолағы төп нығытылған урынды  1202-сы һәм 1204-сы уҡсылар полкы тар ғына ерҙән көньяҡҡа һөжүмде көсәйтә.
27 декабрь кисен (1941 )подполковник Д. В. Михайлов икенсе көнгә мәсьәләләр ҡуя: һөжүмде  Павлушково, Грешнево йүнәлешендә дауам итер өсөн  икенсе эшелондағы 1200-се полкты  һуғышҡа индерергә.
1941 аҙағы — 1942 башындағы хәл
28 декабрь иртән (1941) дивизия һөжүмгә күсә. Дошман ҡалған көстәре менән кире юғалтҡан позицияларын алырға тырышып, ныҡлы ҡаршы алыша  ( 312-се уҡсылар полкы,62-се моторизованный полк, фин батальоны).
1202-се һәм 1204-се уҡсылар полкы ла уңышлы алыша. 28 декабрҙә ( 1941 ) опорный пункттарҙа   ҡамалған немец  ғәскәрҙәрен тар-мар итә.
Ериха һәм Минино  янында ҡаты алыш бара.
30 декабрҙең (1941)кисендә  разведка начальнигы   дивизия командирына  Павлушково — Степино  шоссеһында көньяҡҡа дошман обозы, автомобилдәр, ғәскәр  хәрәкәт итеүен хәбәр итә. Подполковник Д. В. Михайлов сигенеүсе ғәскәрҙе юҡ итергә, яңы оборона рубежында  нығынырға бирмәҫкә була. 30 декабрь төнгә ҡарай ( 1941) 143-сө танк батальоны һәм  автоматчиктар ротаһы  (1202 уҡсылар полкы)  йәшертен генә дошмандың тылына  Девонисово янына үтеп инә— дошмандың асыҡ флангаһы яғына,31 декабрҙә, Девонисово — Стренево йүнәлешендә барып, Дворцы  яғына барып етә,   бында дошмандың көслө уты  аҫтына эләгә. 1202-се полктың автоматчиктар ротаһын Дворцы янында ҡалдырып,  ҙур тиҙлек менән көньяҡҡа хәрәкәт итеүсе полк,  дошманды урап үтеп,  Степино һәм Луковниково  яғына ынтыла. Гитлеровсылар араһында көтөлмәгән һөжүм паника тыуҙыра.