cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Холера
Дауалау
Күп шыйыҡса юғалтҡан сирлеләргә вена аша тәүге регидратация сараһы  үткәреү сараһы тип   Рингер растворын  (Ringer's lactate solution) йәки  Хартманн растворын (Hartmann's solution) атайҙар. Гипокалиемияға ҡаршы калий препараттарын индерәләр.
Лигнин гидролизный («Полифепан»), «Смекта» и др.
Сирҙе алдан киҫәтеү
Хәҙерге ваҡытта ауыҙ аша ҡабул итә торған холераға ҡаршы вакциналар:
Вакцина WC/rBS — үлтерелгән V күҙәнәктәренән тора. Cholerae О1 с очищенной рекомбинантной В-субъединицей холерного анатоксина (WC/rBS) — ике тапҡыр бер аҙна ял менән эскән хәлдә бөтә кешенең 85—90 %  алты ай сирҙән һаҡлай.
Модифицированная вакцина WC/rBS — рекомбинант В-субъберәмеге юҡ. Был вакцинаны ике тапҡыр бер аҙна аша менән ҡабул итергә кәрәк. Был вакцина тик Вьетнамда лицензияланған.
Прогноз
Үҙ ваҡытында, дөрөҫ итеп дауалаған осраҡта сирле һауыға. Эшкә һәләт яҡынса 30 тәүлек эсендә кире ҡайта. Ләкин ваҡытында дөрөҫ медицина ярҙамы күрһәтелмәһә, кеше бик тиҙ һәләк булыуы бар.
Яңы Гвинея
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Һөтимәрҙәр фаунаһынан күрше Австралиялағы, муҡсалылар вәкилдәре генә тереклек итә:бандикут (муҡсалы бурһыҡ), валлаби (ағаста йәшәусе кенгуру), кускус һәм башҡалар.
Урмандарында һәм яр буйҙарында йыландар һәм (шул иҫәптән ағыулылары ла) кәҫәрткеләр күп. Диңгеҙ ярҙарында һәм ҙур йылғаларҙа крокодилдар, кәҫәрткеләр һәм ташбаҡалар осрай. Ҡоштарҙан казуар, ожмах ҡоштары, тажлы күгәрсендәр, тутыйғоштар, сүп тауыҡтары(куры сорные, лат. Talegalla) тереклек итә. Европалылар утрауға йорт тауыҡтарын, эт һәм сусҡа алып килгәндәр. Утрауҙа ҡырағайланған сусҡалар, шулай уҡ ҡомаҡ, ҡыр сысҡандары һәм башҡа ҡайһы бер хайуандар киң таралған.
«Эдем баҡсаһы»
Ғалимдар "Эдем баҡсаһы"нда бығаса билдәһеҙ 20-нән ашыу төр тәлмәрйен, дүрт яңы төр күбәләк, биш яңы төр пальма һәм башҡа бик күп үҫемлектәр табалар. Шулай уҡ, бик һирәк төрҙәрҙән бер нисә муҡсалы ларҙы — ағаста йәшәусе кенгуру, элек үлеп бөткән тип иҫәпләнгән алтыҡаурыйлы «ожмах ҡошо» Берлепша (шестипёрая «райская птица» Берлепша) табыла.
Тауҙарҙағы йәнлектәр береһе лә кешенән ҡурҡмай. Хатта оҙон суҡышлы проехидна ғалимдарға үҙен ҡулға алып ҡарарға мөмкинлек бирә.
Тарихы
Бик борон Австралия менән Яңы Гвинея тоташ булған. Диңгеҙ кимәле күтәрелеү һөҙөмтәһендә айырымланғандар. Ошо сәбәптән Австралияла йәшәүсе күп һанлы муҡсалар Яңы Гвинеяла ла тереклек итәләр. Кешеләрҙең Азиянан күсеп ултырыуы кәм тигәндә беҙҙең эраға тиклем 45 йыл мең элек булған. Күсеп килеүселәрҙән аҙаҡ меңдән ашыу папуас-меланезий ҡәбиләләре барлыҡҡа килгән. Ҡулға эйәләштерерлек эре хайуандарҙың булмауы утрауҙа игенселек тең үҫешенә кәртә булып торған һәм малсылыҡ бөтөнләй булмаған. Шуға ла, был Яңы Гвинеяла тәүтормош-община ҡоролошоноң бөгөнгәсә һаҡланыуына булышлыҡ иткән. Ҡәбиләләрҙең күплеге һәм телдәрҙең күп төрлөлөгө таулы ландшафтҡа һәм транспорт сараларының үҫешмәүенә бәйле. Бер-береһенән айырымланған төркөмдәргә үҙ-ара аралашыу, мәҙәниәт менән алмашыу мөмкинлеге сикләнгән.
Яңы Гвинея биләмәһендә боронғо ултыраҡ игенселек торағы Кука урынлашҡан. Бында 7-10 мең йыллыҡтар дауамында ауыл хужалығын алып барылған. Ул ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән
Утрауҙың европалылар тарафынан асылыуы
Европалылар Яңы Гвинеяны асырҙан бик күп алда боронғо Индонезия дәүләттәре унда ҡолдар аулап, экзотик ҡоштарға һунар иткәндәр. VIII быуатта Суматра утрауындағы Шривиджая империяһы хакимдары Ҡытайҙың Тан династияһы императорҙарҙарына Яңы Гвинеянан тотоп алынған ҡолдарҙы һәм бик күп төр тутыйғоштарҙы бүләк итә торған булған. Явалағы бик ҙур ҡорам Боробудур (беренсе зат. IX быуат) барельефында «оран папуа» — бөҙрә сәсле кешеләрҙең. һүрәтен күрергә мөмкин
Европалыларҙан беренсе булып Яңы Гвинеяны асыусылар булып XVI быуат башындағы испан һәм португал диңгеҙселәре тора. 1526 йылда утрауҙың төньяҡ-көнбайыш яры буйына португал дон Жоржи ди Менезиш килеп төшә. Риүәйәттәр буйынса, ул яңы асҡан ерҙәренә малай телендәге «бөҙрә» тигән һүҙҙән Ilhas dos Papuas — «Папуа утрауы» тигән атама бирә. Күрәһең, меланезия аборигендарының ҡаты бөҙрә сәстәрен күҙ уңында тотҡан
Молукка утрауҙарындағы португал губернаторы Жоржи ди Менезиш Яңы Гвинеяны «Ильяш душ Папуаш» (папуастар утрауы) тип атай.
Nueva Guinea атамаһын фламанд картографы Меркаторҙың (1595) донъя картаһында табырға мөмкин. 1606 йылда испанлы Луис Ваэс де Торрес
Кальяонан (Перу) диңгеҙ сәйәхәтенә сыға.
Таулы ҙур утрауҙың көньяғынаныраҡ үткәнендә тәмләткестәр иленә алып барыусы яңы сауҙа юлын — Торрес боғаҙын таба. Тиҙҙән испан сауҙагәрҙәре Яңы Гвинеянан алтын, көмөш, кокос, каучук ағасы һәм башҡа затлы ағас тоҡомдарын сығара башлай.
Яңы Гвинея халыҡтарын тикшеренеүҙә, өйрәнеүҙә ҙур өлөш индереүсе булып урыҫ сәйәхәтсеһе һәм ғалимы. Н. Н. Миклухо-Маклай тора. Ул утрауҙа XIX быуаттың 70—80-се йылдарында эшләй.
Колониализм дәүере
1828 йылда тәүгеләрҙән булып Европа державаһы Нидерланд тар көнбайышындағы ярымутрау Вогелькопты ала.
1870 йылда утрау биләмәләрен рәсәй ғалимдары өйрәнә.
1875 йылда ғалим Н. Н. Миклухо-Маклая Рәсәй империяһы хөкүмәтенә үтенес менән мөрәжәғәт итә.Ул утрауҙың бер өлөшөндә Рәсәй протектораты урынлаштырырға тәҡдим итә. Әммә Александр II уның тәҡдимен кире ҡаға. Аҙаҡ утрауҙың ул өлөшөнә ғалим хөрмәтенән Миклухо-Маклай яры тип атама бирәләр,
1880 йылда утрауҙың ҡалған өлөшөн Нидерланд, Бөйөк Британия һәм Германия империяһы үҙ-ара бүлешә. Нидерланд яғында Яңы Гвинеяның көнбайыш яртыһы һаҡланып ҡала. Британдар көньяҡ-көнсығыш өлөшөн ала. Немецтәр үҙҙәренә эләккән төньяҡ-көнсығыш өлөшөнә Кайзер Вильгельм ере тип атама бирәләр.
1906 йылда Британия өлөшө Австралияға бирелә. Ә Германия яғында булғаны Беренсе донъя һуғышынан һуң Милләттәр лигаһының австралия мандаты булып китә.
Икенсе донъя һуғышы
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында утрауҙы Япония оккупациялай. Япондарҙың йыртҡыслығынан биҙгән папуастар бөтә кәрәк-яраҡты һәм һәм яралаларҙы ташышып, союздаш көстәргә бар көстәренән ярҙам итәләр. Һуғыштан һуң, 1949 йылда бойондороҡһоҙлоҡ алған Индонезия Яңы Гвинеяның көнбайыш өлөшөнә дәғүә белдереп ҡарай.Әммә ул Нидерланд хакимиәте аҫтында ҡала.
Бойондороҡһоҙлоҡ
1957 йылдан Австралия һәм Нидерланд 1970 йылдарға ҡарай Яңы Гвинеяға бойондороҡһоҙлоҡ биреү буйынса план ҡора башлай.
1961 йылда утрауҙың көнбайыш өлөшөндә һайлау ойошторола һәм парламент булдырыла. Бындай сәйәси ҡарарға риза булмайынса, Индонезия үҙенең ғәскәрҙәрен индерә һәм көнбайыш яҡты үҙенә ҡушыуы тураһында иғлан итә. Бынан һуң папуастарҙы күпләп депортациялау башлана. Улар урынына Ява нан күскенселәр килә башлай. Фараздар буйынса, бөгөнгө көнгә тиклем барған «этник таҙартыу» һөҙөмтәһендә Яңы Гвинеяның көнбайышында яҡынса 300 мең папуас һәләк була. 1975 йылда Австралия Яңы Гвинеяның көнсығыш өлөшөнә бойондороҡһоҙлоғон ҡайтара. Яңы дәүләт Папуа-Яңы Гвинея тип атала.
Изге Пётр соборы
Изге Пётр соборы (Basilica Sancti Petri, Basilica di San Pietro, Базилика Святого Пётра) — католик собор, Ватикандың айырыуса ҙур һәм мөһим төҙөлөшө, донъя күләмендә иң мөһабәт тарихи христиан сиркәүе.
Дүрт Рим патриархы базиликтарының береһе, Рим-католик сиркәүенең тантана үҙәге. Уны ижад итеү өҫтөндә бер нисә быуын бөйөк оҫталар хеҙмәт иткән: Браманте, Рафаэль, Микеланджело, Бернини. Һыйҙырышлығы — 60 000 кеше тирәһе һәм өҫтәмә 400 мең кеше майҙанда.
Тарих
Ҡасандыр Изге Пётр соборы торған ерҙә Нерон циркы баҡсалары (хәҙер ул урында Гелиополдән алып киленгән обелиск тора) булған. Обелиск Изге Пётр майҙанында әлеге көндә лә тора.
Беренсе базилика 326 йылда Нерон циркында ғазаплы үлем кисергән Изге Пётрҙың ерләнгән урыны тип һаналған ҡәберлек өҫтөндә урынлаштырылған. Икенсе соборҙа 800 йылда папа Лев II Карлды Көнбайыш императоры итеп тәхеткә ултыртты. XV быуатта ун бер быуат дауамында торған базилика емереләү ҡурҡынысы аҫтында булыу айҡанлы Николай V Рим папаһы булған ваҡытта уны ҙурайталар һәм үҙгәртеп ҡоралар. Был мәсьәләне Юлий II бик ҡаты хәл итә: боронғо базилика урынына бик ҙур яңы собор төҙөргә ҡуша. Яңы собор бөтә билдәле булған мәжүси һәм христиан ғибәҙәтханаларынан өҫтөн булырға тейеш булған. Был папа хәкүметенең нығыныуына һәм католицизмдың.толицизмдың йоғонтоһон йәйелдереү өсөн эшләнә.
Бөтә күренекле Италия архитекторҙары, тиерлек, сиратлап Изге Пётр соборын проектлауҙа һәм төҙөүҙә ҡатнаша. 1506 йылда архитектор Донато Брамантегтың проекты раҫлана. Соборҙы проектҡа ярашлы соборҙы грек тәреһе формаһында (тигеҙ яҡлы) үҙәкләштерелгән ҡоролош итеп төҙөй башлайҙар. Брамантеның вафатынан һуң төҙөлөштө Рафаэль Санти етәкләй. Ул тәренең формаһын латиндыҡына әйләндерә (оҙонайтылған дүртенсе яғы менән). Унан һуң базилик формаһын һайлаусы Антонио да Сангалло төҙөй. Ниһайәт, 1546 йылда төҙөү эштәре Микеланджелоға ҡушыла. Ул көмбәҙ үҙәкле ҡоролош идеяһына ҡабат ҡайта, әммә уның проектында күп колонналы ҡыйыҡлы галереяны көнсығыш яғына (боронғо Рим базиликтарында, шулай уҡ антик ғибәҙәтханаларында ла инеү урыны көнсығышта булған) ҡаратып төҙөргә ҡарар итә. Бөтә тотоп тороусы конструкцияларҙы Микеланджело ауыр, ҙур итеп эшләтә. Ул үҙәк көмбәҙҙең барабанын күтәртә, әммә көмбәҙҙең үҙен уның вафатынан һуң (1564 йыл) Джакомо делла Порта төҙөп бөтә. Королошҡа ул һуҙынҡы һыҙаттар бирә. Микеланджело проектлаған дүрт бәләкәй көмбәҙҙәрҙән архитектор Виньола тик икеһен генә күтәртеп ҡуя. Микеланджелоның хыялдары күбеһенсә миһран яғынан- көнбайыш яғынан- тормошҡа ашырылған.
Әммә бының менән генә тарих бөтмәгән. XVII быуат башында Павел V бойороғо буйынса архитектор Карло Мадерна тәренең көнсығыш ботағын оҙонайтҡан, үҙәктәге бинаға өснефлы базилик өлөшлө төкөтмә эшләтә. Шулай итеп, латин тәре формаһына ҡайта һәм бинаның фасадын төҙә. Был үҙгәрештәр арҡаһында көмбәҙ фасад менән ышыҡланып, үҙенең өҫтөнлөк биргән әһәмиәтен юғалта һәм тик алыҫтан ҡарағанда ғына мөһабәт булып күренә.
Папаның фатихаһын алыр өсөн Соборға ағылған йәки дини байрамдарҙа ҡатнашырға теләгән күп һанлы дингә ышаныусыларҙы һыйҙыра торған майҙан талап ителә. Был ҙур эште Джованни Лоренцо Бернини атҡарып сығара. 1656—1667 йылдарҙа төҙөлөш эшендә иң күренекле ижад емеше — Собор алдындағы майҙан барлыҡҡа килә.
Фасад
Архитектор Мадерн төҙөгән фасадтың бейеклеге статуяларҙан тыш 48 м, киңлеге — 118,6 м. Фасад аттигы (декоратив диуар) башында бик ҙур, бейеклеге 5,65 метрлыҡ Христос, Иоанн Креститель һәм тағы ла ун бер апостолдың (Пётр апостолынан башҡа) статуялары биҙәй. Ҡыйыҡлы галереянан матурлап эшләнгән биш ишек (портал)соборға алып бара. Үҙәк порталдың ишек ҡапҡастары XV быуат урталарында эшләнгән һәм иҫке базиликтан алынған. Портал ҡаршыһында XIII быуатҡа ҡараған данлыҡлы Джотто мозаикаһы «Навичелла» урынлаштырылған. Ситтәге һул порталдың рельефтарын (һынлы сәнғәт төрө) — «Үлем ишектәре»- 1949—1964 йылдарҙа бик билдәле скульптор Джакомо Манцу ижад итте. Бигерәк тә папа Иоанн XXIII -нең һүрәтләнеше әсир итә.
Интерьерҙар
Соборҙың эске интерьеры пропорциялары аһәнлеге, ғәйәт ҙур күләмдәре, биҙәү байлығы менән хайран ҡалдыра — бында бик күп статуялар, миһрандар, ҡәбер таштары, күп һанлы иҫ киткес сәнғәт әҫәрҙәре тупланған.
Үҙәк неф
Базиликтың дөйөм оҙонлоғо 211,6 м. Үҙәк нефтың иҙәнендә донъялағы башҡа ҙур соборҙарҙың күләмдәрен күрһәткән билдәләр бар. Билдәләр Изге Пётр соборын башҡалар менән сағыштырырға ярҙам итә. Үҙәк нефтың ахрыһында, уң яҡтан аҙаҡҡы бағанаһында, XIII быуаттағы, фаразлауҙарынса Арнольфо ди Камбио ижад иткән Изге Пётр статуяһы бар. Статуяны тылсымлы көскә эйә, тип инаныусы күп һанлы паломниктар түбәнселек менән ирендәрен бронза аяҡтарына тигеҙәләр.
Архитектура шедевры һаналған көмбәҙҙең эс яҡтан бейеклеге 119 м, диаметры 42 м. Көмбәҙ дүрт ифрат ҙур бағаналарға терәтелеп һалынған. Бер бағананың уйымында биш метрлыҡ Изге Лонгиндың статуяһы (Бернини эше) тора. Соборҙа скульптуралар менән биҙәүҙә Бернининың роле баһалап бөткөһөҙ: ул бында илле йыл тирәһе эшләгән, 1620 -сы йылдан 1670 йылға тиклем. Көмбәҙ аҫтындағы арауыҡта, үҙәк миһран өҫтөндә Бернини ижад иткән бик ҙур, бейеклеге 29 м булған балдахин (киворий) урынлаштырылған. Балдахин дүрт борма колоннаға ҡуйылған, уның өҫтөндә — фәрештәләр статуялары.
Сар-Чульджук
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изге Пётр соборы
Интерьерҙар
Лавр ботаҡтары араһында колонналарҙың өҫкө яҡ өлөштәрендә Барберини ғаиләһенең геральдик бал ҡорттары күренә. Киворий өсөн бронзаны Пантеондан папа Урбан VIII (Барберини) ҡушыуы буйынса портиктың ҡыйығын тотоп торған ҡоролмаларҙы һүтеп алғандар. Балдахин аша үҙәк апсидаһында (төп бинаның төкөтмәһе) урынлашҡан Бернини ижад иткән Изге Пётр кафедраһы күренә. Кафедра сиркәүҙең дүрт аталары статуялары менән тотолған Изге Пётрҙың креслоһы. Кресло өҫтөндә Изге йәндең символы балҡып тора. Кафедраның уң яғында — Бернини эшләгән папа Урбан VIII — дың ҡәбер ташы, һул яҡтан Микеланджело уҡыусыһы Гульельмо делла Портаның эше — Павел III (XVI быуат) ҡәбер ташы.
1490 йылдарҙа скульптор Антонио Поллайоло эшләгән Иннокентий VIII-ең ҡәбер ташын — иҫке базиликтағы һаҡланып ҡалған күп булмаған һәйкәлдәрҙең береһе — ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы. Инеү урынынан бик алыҫ түгел ерҙә тағы ла бер скульптор Канованың хеҙмәте — Стюарт шотланд король ғаиләһенең һуңғы вәкилдәренең ҡәбер ташы.
Көмбәҙ
Собор көмбәҙенең бейеклеге базилик иҙәненән өҫтәге тәрегә тиклем −136,57 метр. Был донъя кимәлендә иң бейек көмбәҙ. Уның эстәге диаметры 41,47 метр тәшкил итә. Был күләм алда төҙөлгән көмбәҙәрҙән саҡ ҡына ҡайтыш: Пантеон (Боронғо Рим)диаметры — 43,3 метр, Санта-Мария-дель-Фьоре (тәүге осорҙағы Ренессанс) көмбәҙенеке — 44 метр. Шул уҡ ваҡытта 537йылда төҙөлгән Константинополдәге Изге София соборындағы көмбәҙенән диаметры ҙурыраҡ. Нәҡ Пантеон Һәм Флорентия соборы Изге Пётр соборының архитекторҙары өсөн грандиоз конструкцияны ҡороуҙа үрнәк булған
Браманте көмбәҙе
Собор көмбәҙенең бейеклеге базилик иҙәненән өҫтәге тәрегә тиклем −136,57 метр. Был көмбәҙ донъя кимәлендә иң ҙурҙар һанала: Пантеон (Боронғо Рим)диаметры — 43,3 метр, Санта-Мария-дель-Фьоре (тәүге осорҙағы Ренессанс) көмбәҙенеке — 44 метр. Шул уҡ ваҡытта 537 йылда төҙөлгән Константинополдәге Изге София соборы көмбәҙенән диаметры ҙурыраҡ. Нәҡ Пантеон Һәм Флорентия соборы Изге Пётр соборының архитекторҙары өсөн грандиоз конструкцияһын ҡороу эшендә үрнәк булған.
Браманте һәм Сангалло Пантеон көмбәҙе тәҙрәһәҙ, бер генә ишекле түңәрәк диурҙа. Ҡоролманың оҙонлоғо киңлегенә тиң. Көмбәҙ туф һәм пемза вулкан тоҡомдары менән еңеләйтелгән бетондан бөтөн формала ҡоролған. Көмбәҙҙең эс яғы кессондар менән матурланған. Көмбәҙҙең өҫ яғында эске аралҡты яҡтыртыу өсөн 8 метр диаметрлы тишек бар. Браманте Изге Пётр соборының (1506 йыл) көмбәҙен күтәреү идеяһының күп өлөшөн Пантеон көмбәҙенән алған. Ул да туфлы бетондан проектланған була. Браманте кәрәкле ҡатышманы яңынан таба. Яңы соборҙың көмбәҙе, уның осона ҡуйыла торған фонарҙән башҡа, ҡабырға яғынан Пантеон көмбәҙенә оҡшаған була, тик уны тотҡан диуарҙар ғына ер өҫтөндә дүрт ауыр бағаналарҙа күтәрелгән була һәм барабан яһайҙар. Пантеондағы булған бик ауыр диуар тәҙрәләр уйылыуҙан һәм перистиль (асыҡ ер) ҡулланыуҙан күпкә еңеләйтелә.
Флорентия соборына килгәндә, ослобашлы көмбәҙҙең визуаль кәүҙәленеше Филиппо Брунеллески уны тормошҡа ашырғанға тиклем күп йылдар элек барлыҡҡа килгән. Ике ҡатламлы конструкция кирбестәрҙе «шыршы» формаһында һалынған (Византия архитектураһынан алынған). Көмбәҙҙең һигеҙ таш ҡабырғаларының ул тиклем ҙур булмаған һарҡыулығы уның төҙөлөшөн ауыр ағас опалубкаһыҙ эшләргә мөмкинлек бирә. Шул уҡ ваҡытта уның тышҡы күренеше бөтөнләй тиерлек готик була, төҙөлөштә ҡулланылған инженер сиселештәре ғәйәт новаторлы һәм һаҡланып ҡалған Боронғо Рим көмбәҙҙәрен тәрән өйрәненеүгә нигеҙләнгән була.
Сангалло ике элгәре кешеләрҙең тәжрибәһенә таянған. Ул Пантеондағы кессондарҙың да, флорентия соборындағы тышҡы таш ҡабырғаларының ҡоролошон да бик яҡшы төшөнгән. Сангалло Брамантеның перистилен тәртипкә һалынған арка формаһындағы уйымдар төркөмөнә көсәйтә һәм киңәйтә. Беренсе аркада өҫтөнән икенсеһе ҡуйыла. Фонарҙең элекке нескә конструкцияһы бик ауыр конструкцияға әйләнә.
Микеланджело һәм Джакомо Делла Порта
Микеланджело 1547 йылда көмбәҙҙе яңынан ҡорған саҡта, элекке эш табыштарының өлөшөн иҫәпкә ала һәм һаҡлап ҡалдыра. Уның көмбәҙе Флорентия соборының көмбәҙе һымаҡ ике ҡатлы кирбестән проектланған була. Тыш яҡтағы ҡатламы 16 таш ҡабырғанан тора. Брамантеның түңәрәк перистиле һәм Сангалло көмбәҙе аркалар менән тоташтырылған коринф колонналары ла 16 парға тиклем ҡыҫҡартылған. Был колонналарҙың һәр береһенең бейеклеге 15 метр. Ситтән ҡарағанда, колонналар көмбәҙ ҡабырғаларына терәк булып күренә ..
Көмбәҙҙең бейеклеге 138 м. Көмбәҙҙең овоидаль формаһы бик күп ығы-зығы тыуҙыра. Микеланджело 1564 йылда вафат була. Вафатына тиклем ул Брамантеның көмбәҙ барабанын һәм бағаналарын төҙөп бөтөрә. Был ҡоролоштар проектҡа ҡарағанда эрерәк булып эшләнә. Эште Микеланджелоның ассистенты Джакомо да Виньола дауам итә. Джоджо Базари Папа бойороғона ярашлы Микеланджелоның идеялары тормошҡа ашырылыуын даими күҙәтеп тора.1585 йылда яңы папа Сикст V төҙөлөш өсөн яуаплы итеп Джакомо Делла Порта һәм Доменико Фонтана билдәләй. Был дәүерҙә лә бик күп эштәр башҡарыла.
Микеланджело ағастан эшләнгән ҙур проект моделен ҡалдырған. Джакомо дель Порта был моделгә бер аҙ үҙгәрештәр индерә. Шул уҡ ваҡытта тышҡы көмбәҙ эске көмбәҙ өҫтөнән күтәртелеп эшләнгән. Микеланджело үҙе тере саҡта шундай үҙгәрештәр индергәнме, әллә Джакомо Дель Портаның үҙ инициативаһы булғанмы — билдәһеҙ.
Тамамлау
Джакомо Делла Порта Һәм Доменико Фонтана көмбәҙҙең төҙөүен 1590 йылда бөтөрәләр. Был ҡыуаныслы ваҡиға Сикст V идара иткән дәүергә тура килә. Уның алмашсыһы Григорий XIV көмбәҙ фонаренең ҡуйылыуына шаһит була. Фонарь эсендә Сикст V хөрмәтенә яҙыу эшләнә. Папа Климент VIII етәкселек иткән саҡта тәре урынына ҡуйыла. Был процедура көнө буйы дауам һәм бөтә ҡала сиркәүҙәрендә колоколдар сыңлап тора. Тәренең арҡыры остарында тере көмөштән эшләнгән ике шкатулкала урынлаштырыла.
18-се быуат уртаһында көмбәҙҙә ярыҡтар хасил була. Уларҙан ҡотолоу маҡсатында дүрт тимер сынйыр менән конструкцияны ҡоршайҙар. Шулай итеп, һәр төрлө ваҡытта барлығы ун тимер сынйыр ҡуйыла. Микеланджело үҙе тере ваҡытта уҡ беренсе сынйыр ҡуйылыуы ихтималлығы бар.
Фонарь аҫтында бағышлама яҙылған:
"S. PETRI GLORIAE SIXTVS PP. V. A. M. D. XC. PONTIF. V. (Изге Петр рухына, папа Сикст V 1590 йылда, понтификаттың бишенсе йылы.)"
1053 йылдан алып Пётр соборы архипресвитерҙары
Изге Пётр соборы архипресвитерҙары исемлеге
Ҡыҙыҡлы факттар
Галерея
Модинахе
Модинахе — Имеретиялағы ныҡ емерелгән ҡәлғә, Сачхере ҡалаһы өҫтөндәге тауҙа урынлашҡан.
Тарихы
Төҙөлөүенең аныҡ датаһы билдәле түгел. 1810 йылда рус армияһы баҫып алғанға тиклем оҙаҡ ваҡыт Церетели кенәздәренең резиденцияһы булып хеҙмәт иткән. Бынан һуң етемһерәп ҡала, 1991 йылда ер тетрәүҙән зыян күрә — хәҙер диуарҙарының ҙур киҫәктәрен түбәндә, тау аҫтында күрергә мөмкин. Хәҙер ҡәлғә  күҙәтеү майҙансығы һәм тик тарихи урын булараҡ ҡына ҡыҙыҡлы.
«Моди-нахе» атамаһы «бар  ҡара» тигәнде аңлата: был һарайҙың үтеп инә алмаҫлыҡ хәленә тап килә,   ысынлап та дошманға уға яҡын барырға һәм уны ҡарарға ғына ярай. (Ибн Арабшах Грузиялағы ниндәйҙер ҡәлғәне телгә ала, ул  «Кил, ҡара, ҡайт» тип атала ).
Овраг Гладкий Луг
Овраг Гладкий Луг — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сулица йылғаһының уң ярына тамағынан 25,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Восточный Тазмер
Восточный Тазмер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Западный Тазмер йылғаһының һул ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белорус милли кейеме
Белорус милли кейеме — белорустар көндәлек һәм байрам көнкүрешендә ҡулланған кейем, аяҡ кейеме һәм аксессуарҙар комплексы. Милли кейем юғары мәҙәни ҡиммәткә эйә һәм белорус халҡының этник атрибуттарының береһе булып тора.
Белорус милли кейеменең кәм тигәндә 3 төрө (социаль ҡарағанлығына ярашлы) айырыла:
Белорус крәҫтиән костюмының тарихи тамырҙары тәрән һәм бик күп архаик һыҙаттарын һаҡлап ҡалған. Ыңғайға кейергә яраҡлылыҡты һәм эстетиклыҡты берләштереп, ул ябай кейемгә йәки художестволы әҫәргә ҡарағанда ла күпкә ҙурыраҡ кимәлдә. Белорустарҙың крәҫтиән костюмы урындағы традицияларҙы, белорус халҡы вәкилдәренең ихтыяждарын һәм социаль статусын, уны булдырыусы оҫталарҙың донъяға ҡарашын сағылдырған, ә декоратив орнаментта ҡайһы берҙә тотошо менән йөкмәткеле тарихтар уҡыла. Ғәҙәттә, белорустарҙың милли кейеме тураһында һүҙ барғанда нәҡ крәҫтиән костюмын күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ул интернациональ ҡала кейеме тенденцияларын үҙ эсенә алған һәм шул рәүешле дөйөм Европа контексына тап килгән.
Өйрәнеү тарихы
Белорустарҙың крәҫтиән костюмын төрлө яҡлап өйрәнеү XIX быуатта башлана һәм белорус һәм сит ил ғалимдарының был славян халҡының рухи мәҙәниәте һәм көнкүреше менән ҡыҙыҡһыныуына бәйле була. Белорустарҙың матди көнкүреш әйберҙәренән айырым, бай коллекциялар төҙөй башланылар. Улар төрлө төбәктәрҙең крәҫтиән костюмын сағыштырма өйрәнеү өсөн бай материал булып тора. Уларҙың составына Белоруссия райондарында, атап әйткәндә, элекке Гродно, Могилёв, Минск, Витебск губерналарында, һатып алынған ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр кейеме инә. Кейемдең бер нисә һығымтаһы һәм өлгөләре XIX—XX быуат башында баҫылған. Тап ошо осорҙа крәҫтиән вәкилдәренең халыҡ традициялары, көнкүреше, антропологик үҙенсәлектәре, уларҙың кейеме һәм фольклоры тураһында байтаҡ мәғлүмәттәр туплана. 1920-се йылдарҙа этнологик тикшеренеүҙәрҙә, шул иҫәптән яңы тикшеренеү методикаларына ярашлы, яңы йүнәлештәр табыла:
Белорус костюмы тураһында яҙма таныҡлыҡтар байтаҡ: мәғлүмәт дөйөм тарих, тыуған яҡты өйрәнеү һәм махсус баҫмаларҙа осрай. Беҙҙең заманда ла, мәҫәлән, Иоганн Готлиб Георгиҙың «Рәсәй дәүләтендә йәшәүсе бөтә халыҡтарҙы тасуирлау» («Описание всех обитающих в Российском государстве народов») хеҙмәте юғары баһалана. Костюм тураһында мәғлүмәттәрҙе шулай уҡ Рәсәй империяһының Генераль штабы офицерҙарының XIX быуатта йыйған айырым томдарында туплаған материалдарҙа табырға мөмкин. В. Ф. Миллер үҙенең әҫәрендә белорус губернияларында Мәскәүҙә 1867 йылғы Бөтә Рәсәй этнографик күргәҙмәһенә йыйылған материалдарҙы берләштерә. Император Рус география йәмғиәте архивтарынан материалдар тикшеренеүселәр өсөн бик мөһим, уларҙың бер өлөшө этнографик, тарихи журналдарҙа һәм айырым баҫмаларҙа донъя күргән. Белорустар мәҙәниәте, шул иҫәптән халыҡ кейеме лә, поляк ғалимдарының тикшеренеү объекты була. Белорустарҙың ғына түгел, ә ғөмүмән көнсығыш славяндарының милли кейемдәрен тасуирлауға һәм төшөнөүгә Г. С. Маслова ҙур өлөш индерҙе.
XX быуаттың икенсе яртыһында белорус костюмын өйрәнеү уның этиологияһына тура килә, өҫтәүенә был йүнәлештә белорус этнографтары: Л. А. Молчанова, А. Н. Курилович, А. Дулеба, В. С. Титов өҫтөнлөк итә. Белорус этнографтары Белоруссияның бөтә төбәктәрен этнографик өйрәнде һәм белорустар кейеменең күп төрлө булыуын раҫлаусы материалдар йыйҙы һәм уның төбәк варианттарының урындағы үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкинлек бирҙе.
Михаил Романюк белорус крәҫтиән костюмын тикшереүҙә сәнғәт ғилеме йүнәлешен өйрәнеүсе иң билдәле авторҙарҙың береһе булған. Ул «Белорус халыҡ кейеме» (1981) альбомын — фотография материалдары йыйынтығын ижад итә. Уны баҫтырған осорҙа балттарҙа ла, украиндарҙа ла, рустарҙа ла уның аналогы булмаған. . Альбом Рус география йәмғиәте, белорус музейҙары архивтары һәм авторҙың үҙенсәлекле этнографик коллекциялары нигеҙендә эшләнгән. Альбомдың ҡыҫҡартылған версияһы 2003 йылда һәм 2014 йылда нәшер ителә М. Ф. Романюк известен также по многочисленным научным статьям в белорусских энциклопедиях.
Костюмдың ҡыҫҡаса тарихы
Уртаса континенталь климат, оҙон ҡыш һәм һалҡын йәй хәҙерге Белоруссия биләмәһендә йәшәүселәрҙе ябыҡ һәм йылы кейем кейергә мәжбүр иткән. Региональные особенности одежды здесь начали наблюдаться уже в I тыс. н. э. . Бындай кейемдең төбәк үҙенсәлектәре б. э. т. II мең йыллыҡ башында күҙәтелә башлай: мәйетте яндырыу йолаһынан мәйетте ҡәберлектә ерләү йолаһына (унда күп предметтар һаҡлана) күсеү булған, был ғалимдарға ошо осорҙо яҡшыраҡ өйрәнергә мөмкинлек биргән. Ул осорҙағы костюмдың иң мөһим элементы — баш кейеме, тәү сиратта, баш кейеменә беркетелгән, сәскә үрелгән йәки һырға кеүек кейелгән ҡатын-ҡыҙ сикә сулпылары. Бындай биҙәүестәр табылған урындарҙың картографияһы төп этнографик сиктәрҙе һыҙырға мөмкинлек бирҙе — иң ябай сым йөҙөккә оҡшаш сикә ҡулсалары бөтә Көнсығыш Европала тиерлек таралған була.
Хәҙерге Белоруссия территорияһында урындағы балт халҡын славянлаштырыу процестары һәм үҙ-ара мәҙәни тәьҫир итешеү процестары бик әүҙем барған XI—XII быуаттар костюмы тикшеренеүселәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Белорус халҡының традицион костюмын һәм уның үҙенсәлектәрен формалаштырыу Бөйөк Литва кенәзлеге йылдарында башлана. Белорус биләмәләрендә патриархаль йәшәү рәүеше һәм тәбиғи хужалыҡ алып барыу традицион кейемдең күп типик һыҙаттары (кейемдең ябай формалары, тура бесеү, биҙәлештә аҡ, ҡара һәм ҡыҙыл төҫтәрҙең һәм ромб-геометрик орнаменттың өҫтөнлөк итеүе) боронғо замандарҙан алып XIX быуат аҙағына — XX быуат башына тиклем һаҡлана.
Локаль төрҙәре
Белоруссия биләмәһендә тикшеренеүселәр халыҡ кейеменең билдәле бер ергә ярайһы ныҡ бәйләнгән 30-ҙан ашыу төрөн айырып күрһәтә.
Слутка (Иглин районы)
Слутка (Слутка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 45 кеше. Почта индексы — 452402, ОКАТО коды — 80228815011.
Белорус милли кейеме
Ир-ат кейемен тасуирлау
Белоруссияла ирҙәр кейемендәге үҙгәрештәр тарихтың теге йәки был осороноң характерын һәм тәбиғәт мөхите шарттарын сағылдыра, белорустарҙың ихтыяждарын, эстетик зауыҡтарын, рухи һәм матди мәҙәниәтенең символикаһын һәм көнкүрешен киңерәк аңларға мөмкинлек бирә.
Слутка (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Белорус милли кейеме
Иңбаш һәм билгә тиклем кейем
Белорус ир-егеттәрҙең билгә тиклем кейеменең иң боронғо өлөшө булып күлдәк тора («сорочка», рубаха", «лянка», «срачица») . Ирҙәр күлдәгенең иң киң таралған өлгөһө — яғаһы булмаған, әммә күкрәк уртаһында ҡырҡылған, йөйһөҙ, тотош киҫеп тегелгән (туникаға оҡшаш) етен күлдәк. Күлдәкте муйын тирәһендә төймәгә элгәндәр йә таҫма,ҡысмау йәки ейәк (тесёмка) менән бәйләнгән. Туникаға оҡшаш күлдәк Балтик буйы, Волга буйы һәм Дағстан халыҡтарында иң боронғо ирҙәр кейеме булған.
Тәүҙә көнсығыш славяндарҙың ирҙәр күлдәге оҙон, ҡайһы берҙә тубыҡҡа тиклем булған, һәм уны ыштан менән кейгәндәр. Янбаштарына етен йәки буҫтау билбау урағандар.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Белоруссияның төрлө төбәктәрендә ирҙәрҙең билгә тиклемге кейеме «штаны», «ноговицы», «гоновицы», «порты», «учкуры», «майтки» тип аталған. Иртә Урта быуаттарҙа Белоруссияның төрлө төбәктәрендә ирҙәр ыштаны киң булмаған һәм уларҙы нигеҙе буйлап бөкләнгән тура иңдән теккәндәр. Иңдәр араһында өҫтәмәләр йәки ҡыйыҡтар тегелгән. Билбау киң булмаған һәм бил тирәләй уралған.
Өҫ кейеме
Крәҫтиәндәрҙең традицион өҫ кейеме тупаҫ туланан тегелгән һәм үҙенең төп һыҙаттарын һаҡлаған: эшләү һәм йәшәү өсөн уңайлы һәм арзан туҡыманан, тиренән тегелгән. Өҫкө кейем өйҙә етештерелгән һорғолт буҫтауҙан тегелгән һәм тәбиғи төҫтә (аҡ, һоро, ҡара), шулай уҡ көрән, мәғдән, һары төҫтәргә (тамыр, ҡабыҡ, үлән ярҙамында) буялған.
Аяҡ кейемдәре
Аяҡ кейеме костюмдың мөһим өлөшөн тәшкил иткән һәм аяҡтарҙы осло таштар, сәнскеләр, тупраҡ өҫтөндә сығыусы ағас тамырҙары менән механик зарарланыуҙан, дымдан һәм һыуыҡ тәьҫиренән һаҡлай.
Аяҡ кейеменең сифаты һәм материалдары уның тәғәйенләнешенә, йәмғиәттең иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше торошона, климат шарттарына, әҙерләүҙең техник алымдарына һәм урындағы ғәҙәттттәргә бәйле булған
Ауыл халҡының аяҡ кейеменең бер төрө булараҡ сабата XVI—XVII быуаттарҙа осрай. Ауыл халҡынан айырмалы рәүештә, ҡала халҡы эре һәм ваҡ мөгөҙлө мал тиреһенән: һыйыр, быҙау, һарыҡ һәм кәзә тиреһенән тегелгән төрлө күн аяҡ кейеме файҙаланылған. Уның табандарына йышыраҡ үгеҙ тиреһе һәм һыйыр тиреһенең арҡа өлөшө ингән.
Ҡатын-ҡыҙ кейемен тасуирлау
Крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙары кейеме предметтары ярайһы тотороҡло ҡала. Белоруссияның төрлө төбәктәрендә улар өлгөләре буйынса бер аҙ ғына айырыла. Бесем нигеҙендә — ҡулдан тегелгән төрлө ҙурлыҡтағы тура мөйөшлө материал киҫәктәре. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында ғына тегеү машиналары киң ҡулланыла башлай, был ҡатын-ҡыҙ кейеме биҙәлешенең үҙгәреүенә килтерә.
Иңбаш кейеме
Сорочка комплекстың төп компоненттарының береһе һәм берҙән-бер кейем булыуы ла мөмкин. Элек кейемдең был өлөшө универсаль тәғәйенләнештә булған. Тарихи сығанаҡтар раҫлауынса, күлдәктең киҫелеше туҡыма ебе буйлап икегә бөкләнгән тура мөйөшлө киҫәктән торған, ә бөгөл урынында баш аша кейер өсөн уйымы булған
XIII быуатҡа тиклем ҡатын-ҡыҙ кейемен биҙәү өсөн металл платина, сым, спираль ҡулланғандар. Улар туҡымаға тегелгән йәки туҡымаға ҡаҙап ҡуйылған. Шулай уҡ металл еп ҡулланып тегелгән тар туҡыма (нашивка) менән биҙәгәндәр. XIII быуаттан башлап кейемдәге металл туҡымалар аҡрынлап ҡыҙыл һәм ҡара ептәрҙе файҙаланып сигеүгә алмаштырылған, был ептәр туҡылған кейемде биҙәүҙең иң популяр һәм төп ысулы булып тора. Сигеү ике ысул — «шыма» һәм «беркетеү» ысулы менән яһалған.
Тәүҙә ҡатын-ҡыҙҙар ҡыҫҡа һәм оҙон кейем кейгән, ә XIII быуаттан бесеү ябайҙан ҡатмарлыраҡҡа үҙгәргән. Күлдәктең иң ябай формаһы ҡыуыш киҫелешле, бау йәки фабула менән нығытылған сорочка булған. Яғаһы өҫтән тегеп ҡуйылған үҙ аллы деталдән ғибәрәт булған.
Белорустар араһында иң таралғандар иҫәбенә яурындарына туҡыма ҡушып тегелгән сорочкалар — ҡатын-ҡыҙ күлдәктәре инә. Сорочканы ҡулбаш тирәһенә тура мөйөшлө деталдәр менән тоташтырылған тура мөйөшлө туҡыма киҫәктәренән теккәндәр. Муйын үлсәмдәре епкә йыйып бөрөү иҫәбенә көйләнгән. Еңен шыма йәки талғын ғына бөрөп ябай йәки декоратив йөй менән теккәндәр. Иҙеү аҫтына ҡыйыҡ теккәндәр алдырғандар. Бындай күлдәктәр түш һыҙығы буйынса иркен һәм өҫ яҡтан силуэт линияһы һығылмалыраҡ була.
Еңһеҙ кейем байрам костюмына өҫтәмә булараҡ ҡулланылған. Ул башҡа кейемдәрҙән киҫеме буйынса ҡатмарлыраҡ һәм төрлөрәк булыуы менән айырылып торған. Еңһеҙ кейем ауыл халҡында ҡала мәҙәниәте йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән һәм үҙләштерелгән, тигән фекер яңғырай. Был типтағы кейемдәрҙең атамалары төрлө булған: «кабат», «гарсет», «китлик», «лейбик», «нагрудник», «безрукавка» «халадвайка» һәм башҡалар. Был исемдәр бесем үҙенсәлектәренә бәйле түгел, ә урындағы йолалар буйынса билдәләнгән. XIX быуатта — XX быуат башында еңһеҙ кейем сорочка өҫтөнән кейелгән, ҡулдарының конфигурацияһы буйынса уймдары, яурын йөйҙәре, күкрәк өлөшө асыҡ лифлы булған, бил тирәһе һығылған. Ал яҡтан бау менән бәйләнгән йәки төймәләргә эленгән. Пинжәктең алғы өлөшө (ябыуы) төҫлө туҡымалар, таҫмалар, декоратив таҫма йәки раузалар менән биҙәлгән. Ябыу, муйын уйымы ситтәрен конраст төҫтәге ҡайма (кант) менән биҙәгәндәр.
Билдән аҫҡы кейем
XIX—XX быуаттарҙа ҡатын-ҡыҙ билдән аҫҡы кейеме «понёва», «саян», «андарак» һ. б. тип аталған Термин «понёва» использовался для обозначения как ткани, так и несшитой женской одежды. В XIX в. так называли несшитую женскую юбку.
XX быуатта понёва тип ябай итәкте (юбка) атағандар, ләкин уның алғы яғында төҫө буйынса айырылып торған йәки үҙенсәлекле һүрәте һәм төҙөлөшө булған туҡыманан тегелгән.
Андаракты йылдың һалҡын осоронда хәлле ҡатлам ҡатындары кейгән. XIX—XX быуаттарҙа был юбка байрам кейеме тип һаналған һәм туй костюмына ингән.
«Саян» термины итәккә лиф тегелгән ҡатын-ҡыҙ кейемен билдәләү өсөн файҙаланыла. Саян — сарафанға оҡшаған еңһеҙ кейем. Ҡатын-ҡыҙҙар билдәре өҙөлмәгән еңһеҙ күлдәк кейгән. Уны йорт шарттарында туҡылған ҡара туҡыманан теккәндәр, уҡа һәм уҡа менән биҙәгәндәр. Алъяпҡыс менән ябылыр алдынан ябылған. Көндәлек кейемде аҡ туҡыманан тегелгән алъяпҡыс менән таҡҡандар. Байрам кейеменә уларҙы айырыуса матур эшләгәндәр — йөйҙәрҙе теккәндәр, мамыҡ йәки йөн ептәр менән төрлө төҫтәге орнамент теккәндәр. Биҙәүестәрҙең башҡа алымдары ла ҡулланылған. «Запон» итәкте һәм лифтты муйынына тиклем япҡан һәм билгә түгел, ә юғарыраҡ, күкрәк аҫтына бәйләнгән. Уны йорт шарттарында туҡылған ҡара туҡыманан теккәндәр, уҡа (галун) һәм аҡ йәки көмөш уҡа (позумент) менән биҙәгәндәр. Көндәлек кейемде аҡ туҡыманан тегелгән алъяпҡыс менән кейгәндәр. Байрам кейеме айырыуса матур булған — йөйҙәрҙе матурлағандар, мамыҡ йәки йөн ептәр менән төрлө төҫтәге биҙәк менән ҡайығандар. Биҙәүестәрҙең башҡа алымдары ла ҡулланылған. «Запон» итәкте һәм лифтты муйынға тиклем япҡан һәм бил тәңгәленән түгел, ә юғарыраҡ, күкрәк аҫтына, бәйләнгә.
Белорус ҡатын-ҡыҙҙары әрһеҙгә кейгән күлдәк менән дә, һый күлдәге менән дә алъяпҡыс кейгәндәр. Алъяпҡыстарҙы 2-3 төн эсендә аҡланған етен туҡыманан теккәндәр. Ябай йөй йәки декоратив ажур менән тоташтырылған туҡымаларҙы киң булмаған ябай ғына билбауға йыйып тоташтырғандар. Билде уратып бәйләп, итәктең аҫы өлөшөн күрһәтеп кейгәндәр. Байрам алъяпҡыстары бик бай һәм ҙур фантазия менән биҙәлгән, ә көндәлек алъяпҡыстар ябай булған. XIX быуат аҙағында уларҙы биҙәкле һәм шаҡмаҡ туҡымаларҙан теккәндәр. Б.ф. төҫлө шыма буялған туҡыманан (ҡара, ҡыҙыл) эшләнгән, аҫ яҡтан төҫлө таҫмалар ҡушып биҙәлгән алъяпҡыстар барлыҡҡа килгән. XX быуатта ҡайыу һәм туҡыу биҙәге төҫлө таҫмаларҙан тегелгән тегеүҙәр, төҫлө туҡымаларҙан аппликациялар, селтәрҙәр ҡушып тегеү менән алмаштырыла. Билгә ҡайыш йә билбауҙар бәйләгәндәр.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың өҫ кейеме
Ирҙәр кейеменә ҡарағанда, ҡатын-ҡыҙҙың өҫ кейеме йыш осраҡта бай сигеү һәм аппликация менән биҙәлгән, ләкин күренеше һәм бесеме буйынса ирҙәрҙекенән әллә ни айырылмаған.
Ҡышҡыһын ҡатын-ҡыҙ йылы йөн свиткалар, аҡ һәм ҡыҙыл тире кейем (кожушки) кейгән. Иң популяр ҡышҡы кейем — һарыҡ тиреһенән тегелгән кожух. Белорустарҙың кожухы арҡа өлөшө һәм итәктәре тура, ҙур айтармалы яғалы булған. Түбәнге итәктәргә һәм ең остарына йөнө тыш яҡҡа ҡаратылған һарыҡ тиреһе тегелгән.
Баш кейемдәре
Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙарҙың баш кейемдәре мөһим социаль һәм йола әһәмиәтенә эйә булған. Уларға ҡарап ҡатын-ҡыҙҙың ғаилә хәлен, йәшен, уның матди хәлен баһаларға мөмкин булған. Баш кейеме йолаларҙа һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙә ҡулланылған, мәҫәлән, туйҙа ҡыҙ баш кейемен ир ҡатыны кейеменә алмаштырғандар.
Ҡатын-ҡыҙ һәм ҡыҙ баш кейемдәре араһында төп айырмалар булған. Кейәүгә сыҡмаған ҡыҙҙар веноктар, төрлө төҫтәге тар таҫмалар (скидочка, шлячок) кейгән, ҡатын-ҡыҙҙар иһә, чепец аҫтына сәстәрен йәшереп, таҫтамал тибындағы баш кейеме, мәҫәлән, намитка йәки яулыҡ ябынған.
Намиткаларҙы бәйләүҙең бик күп ысулдары була. Ҡатын-ҡыҙҙар туй намикаһын ҡәҙерләп һаҡланған һәм ерләгәндә башына кейҙергәндәр. Хәлле ҡатындар үҙҙәренең намиткаларын ҡиммәтле йоҡа туҡыманан эшләгән һәм селтәр, алтын һәм көмөш ептәр менән биҙәгән, ә фәҡирерәк ҡатындар арзаныраҡ туҡымалар һәм ябайыраҡ биҙәүестәр ҡулланған, шул уҡ ваҡытта орнаменттың төрлөлөгө, ҡағиҙә булараҡ, һаҡланған ..
Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар яулыҡ, коптур (чепец һымаҡ) һәм мөгөҙлө баш кейеме кеүек баш кейемдәрен кейгән
Аяҡ кейеме
Крәҫтиән ғаиләһендәге ҡатын-ҡыҙҙар йышыраҡ сабата кейгән. Һыуыҡ көндәрҙә постол кейгәндәр. Ауылдарҙа итек һәм ҡатын-ҡыҙ башмаҡтары (чаравиктар) байрамдарҙа йәки иң етеш ғаиләләрҙә генә кейелгән. Бындай аяҡ кейемен йышыраҡ махсус һөнәрселәр заказ буйынса эшләгән.
Аксессуарҙар
Крәҫтиән ҡатын-ҡыҙ һатып алынған һырғаларҙы, муйынсаҡтарҙы (быяла, гәрәбә, мәрйен) ҡулланған. Хәлле ғаиләләр вәкилдәре генә алтын, көмөш, ынйы, рубин һәм башҡа ҡиммәтле материалдарҙан эшләнгән биҙәүестәр һатып ала, мираҫҡа ала алған. Башҡа биҙәүестәрҙе — броштар, беләҙектәр, йөҙөктәҙе лә халыҡтың хәлле категориялары ғына ала алған.
Ҡала кейеме
Крәҫтиән модаһы етерлек консерватив булған һәм ата-бабаларҙың ғөрөф-ғәҙәттәрен ныҡ һаҡлаған, был быуаттар дауамында этник традицияларҙы һаҡлап ҡалырға ярҙам иткән.
Ҡала халҡы костюмдары туҡымалар һәм фасондар төрлөлөгө менән айырылып торған. Күбеһе йөндән һәм етендән тегелгән кейем кейгән, шулай уҡ йыш ҡына ситтән килтерелгән материалдарҙы ла ҡулланған. Ҡулбашҡа һалып кейелгән накидка (вилайне), һарыҡ, кәзә, айыу тиреһенән тегелгән ҡыҫҡа тун, тун кейгән.
Хәллерәк кешеләр зиннәтле әйберҙәр — ебәк, парча, төлкө, бүре, ҡондоҙ тиреһенән тегелгән тундар һатып алған.
Европала тегелгән күлдәктәр — оҙон, билле, тар еңле, биҙәүестәр араһында төрлө төҫтәге быяла беләҙектәр, йөҙөктәр, сикә сулпылары айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙаланған. XI—XII быуаттарҙа Минскиҙа ҡара, күк һәм зәңгәр төҫтәргә өҫтөнлөк биргәндәр. Витебскиҙар зөбәржәт-йәшел төҫтәге беләҙектәр һәм балдаҡтар, Туровта көрән һәм шәмәхә биҙәүестәр менән мауыҡҡан.
Колттар ҡала биҙәүесе булып иҫәпләнгән. Был сикә биҙәүестәре — хуш еҫле майҙар менән һуғарылған түңәрәк йәки йондоҙ рәүешендәге эсенә туҡыма киҫәктәре һалынған ҡыуыш әйберҙәр. XVIII быуатта модаға быяла мәрйендәр төшөрөлгән һорау рәүешендәге һырғалар инә. Ул ваҡытта ла күптәр муйынына көмөш йә алтын менән ҡаймаланған бәләкәй генә образдар һәм тәреләр таҡҡан.
Шул саҡта уҡ ҡалаларҙың төҙөклөгө модалы күн аяҡ кейеме кейергә мөмкинлек биргән. Селтәрләп бәйләнгән һәм сигелгән туфли ҙа булған. Бынан тыш, ҡышын ярым ботинка һәм табанлы итек кейгәндәр.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһында сағыу зәңгәр йәки ҡыҙыл төҫтәге хитондар популяр булған, уларҙың иҙеүе йыш ҡына алтын таҫма, ынйы суҡтар һәм аҫыл таштар менән биҙәлгән. Тәүҙә киң еңле, оҙон, матур итеп биҙәлгән билбау менән бәйләнгән ҡыҫҡа кейем кейелгән. Өҫ яҡтан йәнлек тиреһенән япма кейелгән. Ғөмүмән, юғары ҡатлам кешеләренең кейем байрамса биҙәлгән, алтын йәки көмөш еп һәм сәйлән менән сигелгән.
Байтаҡ күренекле кешеләр бай плащтар кейгән: корзна (кенәз-баяр кейеме), приволока (парчанан ҡыҫҡа плащ), витола (капюшонлы еңһеҙ плащ), луда (алтын менән биҙәлгән сағыу парча плащ). Ә ҡышҡы кейемдең матурлығына көнләшерлек — һеләүһен, ҡондоҙ, тейен, ҡоно (росомаха), төлкө, кеш тиреһенән тегелгән, өҫ яҡтан сигелгән ебәк туҡыма менән көпләнгән һәм аҫ тиреһе менән биҙәлгән тундар.
XVI—XIX быуаттарҙа белорус шляхтаһы һәм мещандары жупн кейгән. Ул күк һәм һоро буҫтауҙан тегелгән. Ике бортлы, тура киҫелгән, арҡаһы билле,ҡырҙарынан йыйылған ҡыйыҡтар, алғы ябыуҙары ике төймәгә эленгән. Ҙур ҡайтармалы яға аҫты ҡыҙыл атластан, бәрхәттән йәки тиренән. Жупа өҫтөнән кунтуш кейгәндәр. Ул тубыҡтан түбән, төймәгә эленмәгән, еңдәре — ҡырҡылған, ирекле һалынып торған, иңбашҡа ташлап та ҡуйылған.
Белорус традицион крәҫтиән кейемендәге орнамент
Орнаментта бирелгән киңлек — хыялдағы ысынбарлыҡты сағылдырыу түгел, ә кешенең предмет-киңлек мөхите объекттарын биҙәү булып хеҙмәт итә һәм предметһыҙ мәғәнәһе юҡ. Хатта һынлы сәнғәт мотивтары, мәҫәлән, күлдәк еңе буйлап урынлаштырылған раузалар ҙа үҙенең тәбиғи мөхитендә, яланда йәки гөлләмәһендә түгел, ә тап әйбер туҡымаһында осрай.
[[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art - back.jpg|thumb|Традицион малорит ҡатын-ҡыҙҙар байрам ҡоролошло кейеме (Збураж ауылы), XIX быуат аҙағы (''Боронғо белорус мәҙәниәте му
Йышыраҡ бордюр осрай — бер йәки ике мотивы билдәле бер ритмда ҡабатланған һыҙыҡты, йөҙҙө киҫәктәргә, һыҙатҡа бүлгән биҙәкле һыҙат йәки таҫма Сигелгән бордюрҙар белорус күлдәктәрендә еңдең һәм яурындың өҫкө өлөшөн тоташтырыу урындарын билдәләй. Ә ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр күлдәктәрендә нәҙек бордюрҙар ең ситен һәм ултырма яғаны биҙәй. Алъяпҡыстың аҫҡы яғы һәр саҡ ябай һыҙаттар йәки бордюр менән тамамлана.
Вертикаль бордюр, мәҫәлән, байрамса ирҙәр күлдәгендә декоратив композицияһы үҙәге булып тора. Вертикаль бордюрҙар менән ҡатын-ҡыҙ күлдәктәренең еңдәре сигелгән, шул уҡ ваҡытта композицияла үҙәк, киңерәк бордюр айырылып торған. Алъяпҡыстарҙа ҡулланылған бордюрҙарҙың киңлеге һәр саҡ аҫтан өҫкә кәмей.
Белорус орнаментында киң таралған икенсе принцип — тура йәки диагональ күсәрҙәр киҫешкән урында айырым геометрик мотивтарҙы урынлаштырыу, шулай уҡ тура һәм ҡыя селтәрҙәр. Селтәрле биҙәктәр Могилёв, Калинкович, Брагин, Неглюб ҡоролошло традицион кейем комплекстарының ҡатын-ҡыҙҙар күлдәктәрендә ең остарын, ирҙәр күлдәктәрендәге манишкаларҙың бар киңлеген тултыра. Селтәрле орнаменттар йыш ҡына бордюрҙар менән берҙәм орнамент композицияһында берләштерелә.
Сигелгән орнамент композицияһының өсөнсө принцибы — розетка. Күбеһенсә розеткалар — ул тәреләр, һигеҙ нурлы йондоҙсоҡтар, айырым сәскәләр — раузалар, япраҡтар йәки бәләкәй гөлләмәләр. Розеткалар айырым элементтар менән урынлаштырыла, был туҡыма йөҙөнөң байтаҡ өлөшөн декор менән тултырырға мөмкинлек бирә.
XIX быуат аҙағында белорус сигеүендә яңы башҡарыу өлгөләре һәм техникаһы тарала. Геометрик орнаментҡа алмашҡа «тәре» техникаһында сигелгән сәскә-үҫемлек мотивтары килде. Ҡыҙыл һәм ҡара ептәрҙең берләшеүе традицион һаналған
Туҡымалар, материалдар һәм биҙәү
Белорус милли кейемендә тәбиғи туҡымалар ғына ҡулланылған, улар башлыса етен һәм йөн булған, шулай уҡ киндер сүсенән етештерелгән туҡыма ҡулланылған. Епте буяу өсөн тәбиғи буяуҙар: үлән төнәтмәләре, ҡабыҡ, ағас япраҡтары, һаҙ мәғдәне файҙаланы.
Сигеү өсөн ҡыҙыл ептәр һатып алынған, ләкин өй шарттарында көрән һәм ҡуйы ҡыҙылға буялған. Йыш ҡына кейем аҡ төҫтә булған, сигелгән ҡыҙыл орнаменттар менән биҙәлгән, һәм бөтә образды бер композицияға берләштергән.
Кейемде теккәндә сигеү, биҙәү, һайлап алыу, нигеҙ һалыу, һуғыу, семәрләү һәм биҙәкләп туҡыу, селтәрле һәм аппликация ҡулланылған, шулай уҡ туҡыманы биҙәүҙең үҙенсәлекле ысулы — биҙәү (набивка) булған.
Хәҙерге заманда ҡулланыу
Белорус милли кейеме көндәлек тормошта ҡулланылмай тиерлек: индустриялаштырыу, мәғлүмәтләштереү һәм глобалләштереү — төрлө социаль ҡатламдарҙың, миллттәрҙең кейем-һалым араһындағы сиге индустриаль һәм постиндустриаль илдәрҙә юйыла башлауына килтерҙе. Белоруссия ла был күренештән ситтә ҡалманы.
Белорустарҙың милли кейеме — милли темаға театр һәм кинематография постановкаларыда ҡатнаша. Белорус халыҡ кейеме бейеү, йыр һәм инструменталь төркөмдәрҙә һәм ансамблдәрҙә файҙаланыла. Был халыҡ йолаларын «реконструкциялау» контексында ғына түгел, ә төркөмдә ҡатнашыусылар ижадына билдәле бер имидж биреү маҡсатында ла эшләнә.
Белорус милли костюмын һәм вариацияларын Белоруссия сәйәси элитаһы, ижади һәм фәнни интеллигенция вәкилдәре, йәштәр киң ҡуллана. Белоруссияла 2013 йылдан алып «Вышиванка көнө» уҙғарыла — ул, беренсе сиратта, заманса социаль-мәҙәни контекста халыҡ кейемдәрен кейеү традицияһын таратыуға һәм белорус телен һәм мәҙәниәтен Белоруссия йәмғиәтендә ҡулланыу өлкәһен киңәйтеүгә арналған рәсми булмаған байрам.
Скоблин Алексей Петрович
Скоблин Алексей Петрович (Олексій Петрович Скоблін; 23 март 1926 йыл — 2003 йыл) — СССР һәм Украинаның медицина ғалимы, хирург, ортопед, травматолог; медицина фәндәре докторы (1961), профессор (1964).
Күп кенә ғилми хеҙмәттәр һәм уйлап табыуҙар авторы.
Биографияһы
1926 йылдың 23 мартында Ростов өлкәһенең Новочеркасск районы районыны Хуторок ауылында (хәҙерге Новочеркасск микрорайоны) тыуған.
1948 йылда Харьков медицина институтын (хәҙерге Харьков милли медицина университеты) тамамлай.
1953 йылда «Лечение саназином экспериментального костно-суставного туберкулеза у кроликов» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1961 йылда «Характеристика некоторых сторон минерального обмена при костной аутопластике в эксперименте» тигән темаға докторлыҡ диссертациһын яҡлай.
Эшмәкәрлеге
Институтты тамамлағас, 1949 йылдан И. М. Ситенко исемедәге Украин ғилми-тикшеренеү институтының травматология һәм ортопедия бүлегендә ординатор булып эшләй.
1966-1987 йылдарҙа — Ҡырым медицина институтының  травматология һәм ортопедия кафедраһы мөдире (1980-1981 йылдарҙа — проректор, 1987-2003 йылдарҙа — кафедра профессоры). Шулай уҡ В.И. Вернадский исемендәге Таврия милли университетында уҡыта.
А. П. Скоблин еткселегендә егерменән артыҡ медицина фәндәре кандидаты ғилми исеменә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, һәм биш докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
КПСС ағзаһы. Ҡырым өлкәнең ортопед-травматологтар ғилми йәмғиәтенең рәйесе була.
Исмәғил (Бәләбәй районы)
Исмәғил (Исмагилово) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 105 кеше. Почта индексы — 452024, ОКАТО коды — 80209837005.