cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡумандар
Ҡыпсаҡтар һәм Урыҫ дәүләте
1093 йылда ҡыпсаҡтар Стугна йылғаһы буйындағы һуғышта Святополк Изяславич Киевский, Мономах Владимир Всеволодович һәм Ростислав Всеволодович Переяслав берләшкән ғәскәрҙәре өҫтөнән еңеү яулайҙар.. Бынан һуң улар Олег Святославичҡа Чернигов мираҫы өсөн көрәштә ярҙам итәләр, 1094 йылда Владимир Мономахты Черниговты ҡалдырырға мәжбүр итәләр, әммә 1096 йылда урыҫтарҙан тәүге еңелеүгә дусар булалар. Туғархан һәләк була.
1099 йылда Давыд Игоревич Вяр йылғаһы буйында, Перемышлянан алыҫ түгел, ҡыпсаҡ ханы Бонаҡ ярҙамы менән король Кальман етәеселегендәге венгр ғәскәренә еңелеү килтерә (Коломан — урыҫ йылъяҙмаларында). Русь көньяҡ сиктәренә оборона нығытмалары ойоштора һәм союздаш, тыныс төркиҙәр (билдәле ҡара ҡалпаҡ исеме менән булған) сиктәренә урынлаша. Ҡара ҡалпаҡтарҙың үҙәге Киев кенәзлеге биләмәләренең көньяҡ сигендәге Поросье була. Ҡара ҡалпаҡтар Киев кенәзлегенең мөһим хәрби көсө булып торған. Улар бөтә ҡораллы предприятиеларҙа ла ҡатнашҡан тиерлек.
Урыҫтар ҡайһы саҡта ҡумандар менән Ҡыпсаҡ ерҙәренә төпкә инеп һуғышҡандар. Бындай походтар дөйөм урыҫ походтары сараларына әүерелгән. Беренсе тапҡыр Святополк һәм Мономах дәүерендә, артабан Изяслав Мстиславич, Мстислав Изяславиче, Святослав Всеволодович, Роман Мстиславич, улар, мотлаҡ, уңышлы тамамланғандар. 1185 йылда уңышһыҙ поход хәрәкәте геройы миҫалы булып («Слово о Полку Игрове» Игорь Святославич тора.
XII быуаттың башында Долобский съезынан һуң (1103 йыл), ҡыпсаҡтар Святополк Изяславич һәм Владимир Мономах тарафынан Кавкаға, Волга һәм Дон аръяғына ҡыҫырыҡланалар. Кавказда ҡыпсаҡтар грузин батшаһы Давид Строителгә хеҙмәт итә башлайҙар. Улар Грузияны төрөк- сәлжүктәренән таҙартырға ярҙам итәләр, грузин армияһының төп ядроһы булып торалар.
Владимир Мономах вафатынан һуң (1125 йыл) ҡыпсаҡтар ҡабат урыҫ кенәздәренең үҙ-ара көрәштәрендә әүҙем ҡатнашалар. Ҡағиҙә булараҡ,Суздаль һәм Новгород- Север кенәзлектәре яҡлап Волынь. кенәзлегенә ҡаршы һуғышалар. Ике яҡтан да тәхет өсөн көрәш процесына половец-ҡыпсаҡтарҙы йәлеп итергә тырышҡандар.. Бында Всевольд Ольгович айырым тырышлыҡ күрһәтә. Всеволод Ольгович 1128 һәм 1135 йылдарҙа Киевты баҫып алырға тырыша. 1135 йылда бында ҡыпсаҡ урҙаһы ханы Башкорт хан әүҙем ҡатнаша. Ул 20 меңгә яҡын кешеһе менән Всеволдҡа ярҙамға килә.
Чернигов кенәзе Владимир Давыдовичтың тол ҡалған йәш ҡатыны, үҙе менән бәләкәй улын алып, Изяслав Давыдовичтың Черниговта ҡыҫырыҡлауынан яҡлау эҙләп ,Башҡорт хан ға килә һәм уға кейәүгә сыға. Был хаҡта 1159 йылдағы Ипатьевский йылъяҙмаһында яҙыу бар: Приде Изяславу болши помочь приде к нему Башкорд в 20.000 (то есть, с двадцатитысячным войском) отчим Святослава Володимиреча: бе бо мати его бежала в Половци и шла за ним".
Половцы-ҡыпсаҡтар 1169 йылда Киевты тар-мар итеүҙә ҡатнашалар. Артабан ҡыҫҡа ваҡыт тыныс тормошта һыйышып йәшәйҙәр. Был ҡыпсаҡтарҙың бер өлөшөн христианлаштырыу осоро ла. Этнолог һәм тарихсы Л.. Н. Гумилев ҡыпсаҡтарҙың украиндар .этногензында ҡатнашыуын билдәләй.
Ҡыпсаҡтар һәм Икенсе Болғар батшалығы
Ҡыпсаҡтар Икенсе Болғар батшалығына әһәмиәтле йоғонто яһайҙар һәм болғарҙарҙың икенсе батшалығы барлыҡҡа килгәндә уларҙың ышаныслы союздашы булалар.. Ҡыпсаҡтар Асень династияһынан булған болғар батшаларының иң билдәле алыштарынында ҡатнашалар. Урта быуатта икенсе болгар батшалығының иң яҡшы йылдарында уларҙың союдаштары һәм. шул уҡ ваҡытта, болғарҙар тарафынан ассимиляцияға дусар ителгән халыҡтарҙың береһе булған..
Болгарияла беренсе тапҡыр ҡыпсаҡтар 1186 йылда телгә алына.. Батша Иван Асень I ҡыпсаҡтарҙан торған ҙур армия ҡапыл Дунай ға күсә. Улар менән император II Исаак Ангелдың болғарҙар ихтилалын баҫтыра. 1190 йылда II Исаак Ангел махсус флот ебәрә. Был ҡамауҙа ҡалған болғарҙарға ҡыпсаҡтарҙы ярҙамға килеүенә ҡамасаулау өсөн эшләнә. Әммә Дунай блокадаһын өҙөү һәм ҡыпсаҡтарҙың Дунай ашай сығыуы византийсылар араһында паника тыуҙыра, император ғәскәрҙәрен еңелеүгә килтерә.. Петр һәм Асень батшаларҙың ҡустыһы Калоян батша хакимлығы ваҡытында, болғарҙарҙың союздашы булған ҡыпсаҡтар, болғарҙар союздаш булып, подданныйҙарға әйләнә. Дәүләт идаралығында ҡатнашалар һәм унда юғары вазифа биләйҙәр. Калояндың ҡатыны ҡыпсаҡ ханының ҡыҙы булған, ә ағаһы ҡыпсаҡ Манастр — болғар полководецы. Ул Калояндың иң яҡын көрәштәштәренең береһе. Әммә Салоники ҙы ҡамау барышында Калояндың көтөлмәгән үлемен Манастрға япһарыу йыш ҡына килтерелә.
1204 йылда Венгр короле Имре папа Иннокентий III былай тип зарланған: "Батша Калоян уға ҡаршы «мәжүсиҙәрҙең армияһын» файҙаланған. Ул бында ҡыпсаҡтарҙы күҙ үңында тотҡан..
Шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың данлыҡлы Андрианополде янындағы Алышта ҡатнашлығы хәл иткес була. Был алышта IV тәре походы ғәскәрҙәре тар-мар ителә һәм Латин империяһы императорын әсирлеккә төшөрәләр. . Был алыштарҙа ҡыпсаҡ атлылары хәл иткес роль уйнай: ике көн рәттән ике маневр яһап әүрәтеп, ҡыпсаҡтарға граф Луи де Блуа ауыр кавалерияһын, ә уның артынын бөтә атлы рыцарҙарын эҙерлекләүгә өлгәштерәләр.Ҡыпсаҡтар уларҙы болғарҙар боҫоп көтөп торған урынға әүрәтеп алып киләләр. Шулай итеп. бөтә рыцарь ғәскәре һәләк була.
Ҡыпсаҡтар һәм Хорезм
Емектәрҙең ҡышҡы йәйләүҙәре (идентификация мәсьәләһе асыҡ ҡала, ентекләберәк Ҡимаҡтар мәҡәләһен ҡара) Һырдаръя һәм Приаралье үҙәндәрендә Хорезм сиктәрендә урынлашҡан.. Унда уларҙың Сығнак. ҡалаһы булған. Емектарҙан көнсығыштараҡ, Иртыш менән наймандар сиктәрендә, ҡаңлы лар йәйләүҙәре булған. XII быуаттың икенсе яртыһында хорезмшах Ала ад-Дин Тәкәш ҡаңлы ҡәбиләһе ҡыпсаҡ батшабикәһе Теркен-ҡатынға өйләнә. Бынан һуң ҡаңлыларҙың бер өлөшө Хорезм ға күсенә. Ҡыпсаҡ ҡатыны Хорезм хакимәтендә күренекле урын биләй. XIII быуат башында Теркен-ҡатындың ағаһы Каирхан Отраре наместнигы була .Сама менән шул уҡ ваҡытта емектарң хорезмшах тарафынан үҙ ерҙәренә күсерелә. Монгол баҫҡынсыларының Урта Азияны яулауы формально Каирхандың монгол илсеһен юҡ итеүҙән башлана, тип иҫәпләнә. (1218).
Монголдар һәм ҡыпсаҡтар
1222—1223 йылдарҙа ҡыпсаҡтар аландарға монголдарға ҡаршы һуғышҡанда ярҙам иткәндәр, ләкин монгол-татарҙары мөрәжәғәтенән һуң үҙҙәренең союздаштарын ташлап китәләр. Шунан ҡыпсаҡтарҙы монгол ғәскәрҙәре Донда тар-мар итәләр (ҡара: Калка йылғаһы буйындағы һуғыш .). 1229 йылда ҡыпсаҡтарҙы монголдар Уралда ҡыйраталар һәм  Монголдарҙың яңы Европа походы башлана.
Ҡайһы бер тәүге мәғлүмәт сығанаҡтарға таяныусы тикшеренеүселәрҙең фараздары буйынса, монголдар иң көслө ҡыпсаҡ ҡәбиләләре — токсобичтар менән союздаш мөнәсәбәт урынлаштырыуға ирешәләр. Токсобичтар Дон далаларында йәйләгәндәр. Улар терробичтарҙан айырмалы рәүештә, төрки сығанаҡлы түгел,ә монгол сығышлы татарҙарҙан тора..
1236—1242 йылдарҙағы Батый ҙың Европа походындан һуң, ҡыпсаҡтар үҙ аллы сәйәси берәмек булыуҙан туҡтай. Ләкин Алтын Урҙала төрки халыҡтың төп массивын тәшкил итә. Балҡарҙар, башҡорттар, татарҙар, ғағауздар, ҡаҙаҡтар, ҡарағалпаҡтар, ҡарасайҙар, ҡырғыҙҙар, ҡырым татарҙары, ҡумыкҡтар, нуғайҙар, үзбәктәр, себер татарҙары этностары формалашыуҙа ҙур өлөш индерәләр. Уларҙың бер өлөшө Кавказ аръяғына, бер өлөшө Русҡа, бер өлөшө Балҡан ярымутрауына (Болгарияға) һәм Византияға (Фракия һәм Кесе Азияға) күсенәләр. Ниһайәт, ҡыпсаҡтарҙың бер өлөшө Мысырға күсеп килә. Мысыр ғәскәренә хеҙмәт итә; ҡайһы бер мысыр солтаны ҡыпсаҡ сығышлы (Мәҫәлән, солтан Бейбарыҫ I). Ҡыпсаҡтар электән бик йыш ялланған хәрби частар булып ҡулланылған. Ҡыпсаҡтар бик яҡшы һыбайлылар, шәп уҡсылар, батыр һәм тәртипле яугир булғандар. Шәхси гвардиясылар сифатында ҡулланыу миҫалы итеп мәмлүк тәр тора. Боронғо замандарҙа уҡ был ғәмәл һалынған. Ахеменидалар, Аршакидалар, Сасанидалар үҙҙәренә ауыр кавалеристарҙы скифтарҙан, сарматтарҙан, соғҙиҙарҙан һәм Бөйөк Дала ның башҡа ҡәбиләләренән йыйғандар.
Ҡыпсаҡтар һәм Грузия
Грузияла ҡыпсаҡтар хакимдарҙың үҙ-ара һуғыштарында ҡатнашҡандар.Һуңғы тапҡыр яҙма сығанаҡтарҙа Грузия хакимдарының үҙ-ара феодаль һуғыштарында ҡатнашҡан ҡыпсаҡтар тураһында XIV быуат башында телгә алына. Был осорҙан һуң башҡаса ҡыпсаҡтар грузин сығанаҡтарында телгә алынмай. Күрәһең, улар грузин һәм Кавказ аръяғы башҡа халыҡтары менән этник яҡтан ҡушылғандар.
Ҡыпсаҡтар һәм Венгрия
Венгр короленең Бела IV Котян (Мстислав Мстиславич Галицкий ҡайныһы) етәкселегендәге ҡумандарҙы ҡабул итә. Венгрия тәхетенең вариҫы Иштван Котяндың ҡыҙы Елизаветаға өйләнә. Венгрияла ҡумандар күренекле урын биләй. Улар, мәҫәлән, король биләмәһе сиктәрен һаҡлай, әммә монголдарҙың баҫып инеүе алдынан Венгрия ханы (1241) Котянды улдары менән бергә ултерә. ә ҡумандар Болгарияға китә. Һуңғы тапҡыр ҡумандар телгә алына «Краковских компилятивных анналах» (COMPILATI ANNALES CRACOVIENSES):"«1285. Кенәз Лешек ҡумандар менән бергә (quomanis) Краков рыцарҙарын еңә. Краков яна. Кенәз Конрад ҡаса»."
Антропология
Рәсәй үҙәк суд-медицина экспертизаһының шәхесте суд-медицина идентификациялау бүйынса бүлек мөдире профессор Виктор Звягин яңы технологиялар ярҙамында Владимир-Суздаль кенәзе Андрей Боголюбскийҙың (XII быуат) ҡалдыҡтарын тикшерә.Уның әсәһе ҡыпсаҡ ҡыҙы — профессор Виктор Звягин шундай һығымтаға килә :
« Профессор М. М. Герасимов (1949 йыл) фекере Андрей Боголюбскийҙың монголоид үҙенсәлектәренең булыуы краниологик мәғлүмәттәҙең визуаль анализына нигеҙләнеүе субъектив булып тора, хәҙерге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре менән дәлилләнмәй. Һығымта: тикшерелгән ир-ат баш һөйәге европеоид раса нан булған ҡиәфәтле ир кешенеке, урта-европа антропологик тибы».вәкиленә хас
Квестенберг
Квестенберг (Questenberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 289 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 188 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6536 һәм автомобиль коды — MSH.
Рысбаев Марат Кашаф улы
Рысбаев Марат Кашаф улы (Резбаев Марат Кашапович; 8 март 1933 йыл — 29 апрель 2015 йыл) — совет партия һәм сәнәғәт эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Ҡумандар
Антропология
Әл-Ғүмәри (XIV быуат) һүҙҙәренә ҡарағанда, Ҡыпсаҡ далаларын баҫып алған монголдар, шулай уҡ ҡыпсаҡтар ҙа тәүҙә төрлө расаға ҡарағандар. Һуңынан монголдар ҡатнаш никах һөҙөмтәһендә ҡыпсаҡ һыҙаттарын ҡабул иткәндәр. Ҡыпсаҡтарҙың тышҡы ҡиәфәтендә иң мөһим һүрәтләү будып һарғылт сәс, ерәнлек. Ҡытай сығанаҡтарындағы абсолют бойондороҡһоҙ билдәләүҙе күрһәтеү кәрәк — ҡыпсаҡтар — зәңгәр күҙле һәм «ҡыҙыл» (башҡа тәржемәләр буйынса — ерән) сәсле. .
Әммә, күпселек совет ғалимдарҙың фекере буйынса, күпселек төрки телле ҡимак-ҡыпсаҡ ҡәбиләләре монголоид һыҙаттары менән ҡатнаш — ҡара сәсле һәм ҡуңыр күҙле
Рысбаев Марат Кашаф улы
Биографияһы
Марат Кашаф улы Рысбаев Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Көҙән ауылында тыуған.
Ҡумандар
Палеогенетика
Әлеге ваҡытта ҡумандар һәм ҡыпсаҡтар буйынса палео -ДНК юҡ. Уларҙың тоҡомдарының галлогруппалары тураһында әйтеү мөмкин түгел. Ҡыпсаҡтар кундар,ҡумандар менән бер рәттән Дәшти-Ҡыпсаҡ халыҡтарының береһен тәшкил итә. Дешти-.Әлеге ваҡытта ҡыпсаҡ ырыу ҡәбиләләре нуғайҙар, ҡаҙаҡтар, башҡорт, татар, ҡырым татарҙары, ҡырғыҙҙар, алтайлылар һ.б. халыҡтар араһында осрай. Улар өсөн түбәндәге галлогруппалар хас: R1b -M73, DYS390=19 (ҡаҙаҡ, башҡорттар, ҡырым татарҙары), R1b-Z2103 (ҡырым татарҙары, ҡаҙаҡтар, башҡорттар), R1b-M73, DYS390=21/22 (башҡорттарҙа, татарҙарҙа), R1a-SUR51 (башҡорттарҙа), J2-Z387 (башҡорттарҙа, татарҙарҙа), C-L1370 (ҡаҙаҡ, татарҙар, ҡырғыҙҙар), N1c-P43 (башҡорттар, төркмән), E1b-V13 (янында ҡарағалпаҡ, татарҙар, башҡорттар, ҡырым татарҙары), G2a-L1264 (башҡорттарҙа) һәм башҡалар. Венгрҙарҙың этник төркөмдәр араһында — плавец һәм кундар, кундарҙың һәм ҡыпсаҡтарының тоҡомдары булып тора. Этник төркөмдәр куман, кубан, куба — болғарҙар, алтайлылар, нуғайҙар, башҡорттар, ҡырғыҙҙар араһында осрай.
Рысбаев Марат Кашаф улы
Биографияһы
Юғары белемле — 1968 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.
Ҡумандар
Палеогенетика
Ҡаҙаҡтар араһында — кыпшак, башҡорттар араһында — ҡыпсаҡ, ҡырғыҙҙар араһында кыргыз-ҡыпсаҡ, алтайлылар араһында — алтай-ҡыпсаҡ, үзбәктәр араһында — фәрғәнә ҡыпсаҡтары, башҡалары ҡыпсаҡ-узбәктәр.. Шулай уҡ ҡарағалпаҡтар араһында кыпшак ырыуы бар. Ҡыпсаҡ ырыуҙары Афғанстан да Чарамайки халыҡтары араһында Таймандар ҡәбиләләрендә осрай. Токсоба — Кесе жузо Байбаҡты ҡаҙаҡ ырыуының ырыу аралығы.
Ҡәбиләләре
XI—XII быуатта рҙа, мосолман яҙма сығанаҡтары мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡыпсаҡ ҡәбиләләре төрки телле халыҡтарҙан иң күбе һанала, ә уларҙың таралыу өлкәһе лә киң. .
Рысбаев Марат Кашаф улы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1953 йылда Өфө авиация техникумын тамамлағандан һуң, конструктор булараҡ башлаған.
Ҡумандар
Ҡәбиләләре
Ан-Нувайри буйынса, ҡыпсаҡтарҙың күп төрлө ҡәбиләләре булған. XIII быуатта был токсоб, йет, бурджоглы, бурлы, кангуоглы (кангароглы), андоглы, дурут, карабароглы, джузан, карабирикля, котян. Шулай уҡ Ибн Халдун ҡыпсаҡтарҙың ун бер ҡәбиләләрен, ҙур булмаған төҙәтмәләр менән яҙа. Ул түбәндәгеләрҙе атай: токсоба, сета, буржоглы, эльбури, канаарлы, оғлы, дурут, калабаалы, джерсан, ҡарабирикле һәм кунун.
XI—XII быуаттарҙа урыҫ йылъяҙмаларында ҡыпсаҡтар түбәндәге төркөмдәргә бүленә: Днепрҙан көнбайыш ҡултығы һәм бурчевичтар (буржоглы тура килә йәки эльбори, ольбер ) днепрҙан көнсығыштараҡ (1193 йыл), читеевичтар (1180 башында һәм 1190-сы йылдарҙың аҙағында; етобе ярашлы, етебич 1185 йылда ), шулай уҡ бурновичтар, токсобичтар, колобичтар, тертробичтар (дурутҡа ярашлы), улашевич һәм тарголовцев(1185), Волганан ҡимаҡтарға буйһоноусы ямяҡтар (1184, йемектарға ярашлы, билдәлелек алалар сығанаҡтарҙан ҡимаҡтар юғалғандан һуң ).
Рысбаев Марат Кашаф улы
Биографияһы
1954—1956 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, яңынан конструктор булып булып эшкә ингән. Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводының ВЛКСМ комитетына беренсе секретарь итеп һайланған.
Ҡумандар
Ҡәбиләләре
Археология мәғлүмәттәре буйынса, һары ҡыпсаҡтарҙың билдәләре булған таш һындар Төньяҡ Дон һәм төньяҡ Азов алды урта һәм түбәнге ағымында сикләнә. Иң элек үҙәк йәйләүҙәр диңгеҙ ҡултығы ҡыпсаҡтарын ((Молочная йылғаһы) һәм бурчевичтарҙы (Волчья йылғаһы) үҙ эсенә алған(Дон һәм Донец йылғалары араһындағы токсобич йәйләүҙәренә ҡағылмай) . Был айырым версиялар менән яраша: ҡумандарҙы был төбәктән көнбайышҡараҡ бүлгән версия, шулай уҡ кундарҙы был региондан көнсығышҡараҡ табан бүлгән версия.
Рысбаев Марат Кашаф улы
Биографияһы
Артабан 1963—1983 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының икенсе секретары, КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында инструктор, бүлек мөдире, икенсе секретарь вазифаларында эшләгән.
Ҡумандар
Ҡәбиләләре
С. Г. Кляшторный тәҡдиме буйынса 5 территориаль төркөмдәргә бүленә, таш һынлы төбәктәр днепр төркөмдәренә (ҡырым төркөмсәһе менән); унан көнбайышта — дунай (балҡан төркөмсәһе менән), көнсығышта — дон (кавказ алды төркөмсәһе менән), артабан ҡаҙаҡ-урал алды (шул иҫәптән саксин төркөмсәһе) һәм алтай-себер.
Социаль-сәйәси ойошмалар
Урҙалар менән хандар хакимлыҡ иткән. Уларҙың исемдәренә традиция буйынса «„кан“ йәки „хан“» һүҙ титулатураһы ҡушылған (Туғарҡан, Шаруҡан) Курендар ябай һуғышсыларҙан торған, улар менән башлыҡтар етәкселек иткән. Башлыҡтарҙың исемдәре «опа», «оба», «епа» һүҙҙәре ҡушылып тамамланған. Башҡа социаль категорияларҙан урыҫ йылъяҙмаларында, « бығаулы йәки арестант» һәм «челядь йәки хеҙмәтсе» теркәлгән. Шулай уҡ «чага» — ҡатын-ҡыҙ-хеҙмәтсе. Бығаулы (колодник) булып, хәрби әсирҙәр ҡыпсаҡтарҙың йорттар ҡолдары функцияһын үтәгәндәр. Улар социаль баҫҡыстың түбән өлөшөндә торғандар. Ҙур ғаилә башлығы-«күс», «кошевой», тип аталған. Курендар ғаилә-ауылдарҙан, йәки, урыҫса, «кошей» (төрөксә «кош», «кошам» — йәйләү, күсенеү), ул, үҙ сиратында, 2-3 быуын вәкилдәренән һәм хеҙмәтселәрҙән (хәрби әсирҙәр, ырыуҙаштарының бөлгөнлөккә төшкән туғандарынан) тора. Бай ауылдар һан параметрҙары буйынса курендарҙан ҡалышмаҫҡа мөмкин. XII быуатта ауыл ҡыпсаҡ йәмғиәтенең төп ячейкаһы була. Ауылдар иерархик баҫҡыстың төрлө сәбәптәр арҡаһында төрлө бейеклегендә булырға мөмкин. Быны байлыҡ йәки аристокраик ырыуға ҡарата мөнәсәбәт билдәләргә мөмкин. Ауылдар урҙаларға берләшәләр. Иң абруйлы һәм көслө ғаилә башлығына («кошевой») бөтә ҡалған ғаиләләр өҫтөнән хакимлыҡ итеү власы тапшырыла..
Ҡыпсаҡтарҙың типик хәрби-демократик ҡоролошо булған. Ҡыпсаҡ халҡы бер нисә ырыуға (быуынға) бүленгән. Уларҙың исемдәре етәксеһе исемен йөрөтә. Мәҫәлән, Вобургевич,Улашевич,Бостевая,Чарговая тураһында йылъяҙмала телгә алына. Был ҡәбиләләр эре ҡәбилә союздарына берләшкәндәр. Уларҙың үҙәктәре булып ябай ҡышлау ҡалалары торған. Тарҡалған күсмә ырыуҙарҙы айырым ҡәбиләләр берләшмәһенә туплау процесы XI быуат аҙағына тамамлана. Һәр урҙа, шулай уҡ уға ингән вағыраҡ курен подразделениелары йәйләүҙәре,ҡышлауҙары һәм улар араһындағы маршруттары менән булған шәхси ер участкалары хужалары булған. Курендар бер нисә ҡәрҙәш ғаиләләр берләшмәһенән торғандар. . Этник составы буйынса курендарға ҡыпсаҡтар ғына түгел, ә күрше халыҡтар, мәҫәлән, болгарҙар.ҙа инергә мөмкин. Урҙа башлығы булып хандар, торған. бер үк ваҡытта улар йола буйынса курень башлығы.ла булған. С Плетнева фекере буйынса, ғәҙәттә урҙала кешеләр 40 000 ашыу булмаған. Ул ваҡытта Русь кенәзлектәрендә халыҡ һаны, мәҫәлән, Рязанда 100 000 самаһы кеше йәшәгән. XII быуаттың беренсе яртыһында яҡынса 12-15 ҡыпсаҡ урҙаһы булған. Һәр ҡыпсаҡ урҙаһының йәйләү күләме 70-100 мең км2. саҡрымдан артмаған. Русҡа,Византияға һәм Болгарияға ҡаршы уңышлы хәрби хәрәкәттәр алып барыу кәрәклеге ҡыпсаҡтарҙың урҙа союздарын-эре сәйәси берләшмәһен — барлыҡҡа килтерә..Юғары ҡатламдар съезында ошондай союздың башлығы һайланған. Улар кахан/ҡаған «хандар ханы», тип аталған. Уның ҡулында ҙур власть туплаған була: килешеү төҙөү хоҡуғы- тыныслыҡ килешеү, сапҡын һәм походтар ойоштороу..
Рысбаев Марат Кашаф улы
Биографияһы
1983—1989 йылдарҙа КПСС-тың Сибай ҡала комитетына — беренсе секретарь, 1989 йылда КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында беренсе секретарь итеп һайланған.
Ҡумандар
Социаль-сәйәси ойошмалар
Ҡыпсаҡтарҙың барымтанан һәм походтар һөҙөмтәһендә тапҡан байлыҡтарын поход етәкселәре, юғары ҡатламдар үҙ-ара бүлешәләр. Ябай һуғышсыға табыштың бик бәләкәй өлөшөн генә биргәндәр. Уңышһыҙ хәлдәр килеп тыуһа (уңышһыҙ поход, мал үлеү) ябай общинниктар бөлгөнлөккә төшәләр һәм аристократтарҙың бойондороҡлоҡлоғона эләгәләр. Шулай итеп, ҡыпсаҡтарҙың көслө иҡтисади бүленеше һөҙөмтәһендә, аристократия ырыу мөхитенән үҙ феодаль юғары ҡатламын барлыҡҡа килтергән. Ҙур көтөүҙәре һәм көтөүлектәре булмаған ябай көтөүселәр, ҡағиҙә булараҡ, аристократтарҙың иҡтисади бойондороҡлоҡлоғона эләгәләр. Аристократтар уларға үрсемдең яртыһын түләү шарты менән, көтәгә мал биреп торалар.
Рысбаев Марат Кашаф улы
Биографияһы
1991 йылдан «Башресурсы» акционер йәмғиәтенең «Ресурс» коммерциялы етештереү-хужалыҡ иҫәбе үҙәгенең директоры.
Ике уйлап табыу авторы.
Ҡумандар
Ҡыпсаҡ ҡалалары
Ҡыпсаҡтар күсмә-малсылар ғына түгел, ә ҡалаларҙа йәшәүсе халыҡ та булған. Уларҙың биләмәләрендә бер нисә ҡала урынлашҡан: Сыгнак, Джент, Барчынлыкент — Һырдаръяла, Канглыкент — Ырғыҙҙа, Саксин — Волга йылғаһы үҙәнендә, Шаруҡан — хәҙерге Харьков, Севендж — Сунжа(Терек йылғаһы буйында).
Рысбаев Марат Кашаф улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылда Рысбаев Марат Кашаф улы Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 136-сы Урал һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған.
Ҡумандар
Дин һәм мәҙәниәт
Ҡыпсаҡтар тәңреселек диненә табынғандар. Был дин Тәңре хан культына нигеҙләнгән.(Мәңгелек Зәңгәр Һауа). Тәңрехандан башҡа ҡыпсаҡтар Өмәй алиһәне ололағандар. Ерҙәге тормоштоң башланышын Өмәй кәүҙәләндерә.Шулай уҡ улар хайуандарға табынғандар, бигерәк тә бүрегә (шуға оҡшаш табыныу торктарҙа ла булған).Ҡыпсаҡтар бүрене үҙҙәренең ҡәрҙәш-тотемы итеп һанағандар.
Бынан тыш Хан-жрецтарҙан башҡа ҡыпсаҡтарҙың махсус жрец ҡатлам — шамандар булған.. Ҡыпсаҡтар шамандарҙы «Кам», тип атағандар.бынан килеп сыҡҡан «камлание» һүҙе. Шамандарҙың төп функцияһы булып күрәҙәселек һәм туранан-тура изге һәм яуыз рух менән аралашыуға нигеҙлнгән әмәлләүҙән тора. .
Рысбаев Марат Кашаф улы
Фамилияһы тураһында
Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә Рысбаев фамилияһына ошондай аңлатма бирелгән: Рысбаев баш. — ырыҫ+бай; бәхетле, ырыҫлы бала.
Ҡумандар
Хәрби эш
Ҡыпсаҡ һуғышсылары тураһында шул тиклем күп билдәле түгел, ләкин уларҙың хәрби ойошмаһын замандаштары үҙ ваҡыты өсөн юғары һанаған,Ҡыпсаҡ ғәскәрғәрендә ҡорал тоторға һәләтле бөтә ир хеҙмәт итергә тейеш булған. Ҡыпсаҡтарҙың әрби ойошмалары әкренләп үҫешә. Византия тарихсылары билдәләүенсә, ҡыпсаҡ яугирҙары ян (йәйә), һөңгө һәм кәкре ҡылыс. менән һуғышҡандар. Колчан ҡабырғала йөрөгән. Тәре йөрөтөүсе Роберт де Клари хәбәр итеүенсә,ҡыпсаҡ яугирҙары һарыҡ тиреһенән кейем кейгәндәр, һәр береһенең 10-12 аты булған..Күскенселәрҙең төп көстәре булып уҡ-һаҙаҡ менән ҡоралланған еңел кавалерия отрядтары булған.. Яугир ҡыпсаҡтар бынан тыш,ҡылыс, аркан һәм һөңгө менән йөрөгәндәр.Һуңыраҡ ҡыпсаҡ хан ғәскәрҙәрендә ауыр ҡорал йөрөткән дружиналар барлыҡҡа килә. Ауыр ҡораллы һуғышсылар ҡалҡан, ламелляр ҡабыҡтар (панцирь) һәм антропоморф тимер йәки бронза бармицалы битлек кейеп йөрөгәндәр. Шуға ҡарамаҫтан, ғәскәрҙең төп көстәре булып еңел ҡораллы атлы отрядтар ҡалған. XII быуат тың икенсе яртыһында ҡыпсаҡтарҙың ауыр үҙе атыусы ҡорал һәм "шыйыҡ ут"менән ҡулланғандары билдәле. Бындай шыйыҡ утты ҡыпсаҡтар Ҡытай йәки Византиянан үҙләштереүҙәре мөмкин, тип фаразлана.. Был техниканы ҡулланып, улар яҡшы нығытылған ҡалаларҙы алғандар..
Ҡыпсаҡ ғәскәрҙәре оҫта манёвр яһай белеүҙәре менән айырылағандар, әммә уларҙың йыш ҡына ауыр йөк тейәлгән арба ылауҙары тиҙлекте әкренәйткән. Ҡайһы бер йөктәр дошман һөжүм ваҡытында һаҡланыу өсөн арбалеттар менән йыһазландырылған була. Көтөлмәгән һөжүм ваҡытында, арбалары менән торған урындарын уратып, дошмандан ныҡ һаҡланғандар. ҡыпсаҡтар ялан, үҙен уратып ст арба. Ҡыпсаҡтар күскенселәрҙең традицион такикаһын — көтөлмәгән һөжүмдәр, сигенеүҙәр һәм ялған засадалар ҡулланғандар. Күберәк улар көсһөҙ һаҡланған ауылдарға һөжүм иткәндә. Ләкин нығытылған ҡәлғәләрҙе һирәк булһа ла һөжүм иткәндәр.. Ялан һуғыштарында ҡыпсаҡ хандары көстәрҙе оҫта бүлгәндәр, һөжүм итеүсе отрядтар авангардта һуғышты башлап ебрәреүсе, һуңынан төп көстәрҙең һөжүме менән нығынғандар. Хәрби мәктәп сифатында ҡыпсаҡтар өсөн һунар ҡамауҙары хеҙмәт иткән. Һунарҙа улар манёвр оҫталыҡтарын шымартҡандар.. Әммә йыш ҡына профессиональ яугирҙарҙың етешмәүе, ҡыпсаҡ армияларының еңелеүенә лә килтерә.
Ағаскүл
Ағаскүл - Агашкуль, Агачкуль, Огачкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл.
Географияһы
Ағаскүл Силәбе өлкәһе Сосновка районының урта өлөшөндә урынлашҡан. Силәбегә тиклем араһы – 43 км, Долгодеревенскоеға – 20 км,  Екатеринбургҡа – 180 км, Мейәскә – 140 км.
Географик координаттары: киңлеге - 55°29′6″N (55.485001), оҙонлоғо - 61°22′8.58″E (61.36905).
Яр буйындағы кеше йәшәгән урындары: Солтай, Һаҡҡол, Этимгән ҡасабалары.
Эргәһендәге күлдәр: Тәрәнкүл, Оҙонгүл, Өйрәкте, Ҡуржакүл, Типтәрге.
Тасуирламаһы
Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло.
Ағаскүл һыуы тоҙ тәме итә, гидрокарбонатлы-хлоридлы-натрийлы типҡа инә.
Күлдән сыҡҡан сығанаҡтар юҡ.
Флораһы һәм фаунаһы
Күл һаҙмырт, урыны менән ҡамышлыҡтар, екән үҫә. Күлде ылымыҡтар, һаҙ үләндәре баҫып бара, улар ҡаплаған майҙандар 30%-ҡа етә. Күл буйҙары урман-дала үҫемлектәренә бай, ҡайынлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ағаслыҡтар ярҙан кәмендә 100 метр алыҫлыҡта.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге "ағас+күл" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Агаш-Куль, озеро, Сосновский район. Слово агаш, как и аксач, — фонетические варианты башкирского слова агас — «лес», «дерево», кул — «озеро» т.е. «озеро в лесу» или «озеро среди деревьев». .
Урыҫ телендә Ағаскүлде бер нисә вариантта яҙып йөрөтәләр:Агашкуль, Агачкуль, Огачкуль, Акач-Куль
Сумысь-Я-Хулюм
Сумысь-Я-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сумысь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Портофино
Портофино (Portofino) — Италияның ҙур булмаған балыҡсылар ҡалаһы. Был ҡала Генуя провинцияһында урынлашҡан. Иң матур диңгеҙ порты. Италия Ривьераһының бер өлөшө булып тора.
Ҡала халҡы — 439 кеше (2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Портофино ҡалаһының майҙаны — 2,56 квадрат километр, халыҡ тығыҙлығы 1 квадрат километрҙа 171,48 кеше тәшкил итә. Бында йәшәүсе халыҡ — итальяндар, улар католик диненә ҡарай. Рәсми тел — итальян теле.
Тораҡ пункты яҡлаусы булып Изге Георгий иҫәпләнә.
Тарих
Өлкән Плиний буйынса, Портофиноға нигеҙҙе римлеләр һалған һәм Portus Delphini тип — «Дельфиндар порты» тип атаған, сөнки был йәнлектәр яр буйҙарында күпләп тереклек итә.
Бургундиянан Адельгейданың яҙма грамоталарында 986 йылда был биләмәне яҡында торған аббатлыҡҡа тапшырыу тураһында яҙып ҡалдырылған.
XX быуаттың 50-се йылдарынан туризм — Портофино ҡалаһы табыштарының төп төрө.
Иҫкә алыу
Портофиноға Далида башҡарған «Love in Portofino» йыры бағышланған. Был йырҙы шулай уҡ Андреа Бочелли һәм Жанна Фриске башҡарған.
Пескушь
Пескушь — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кусь йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тальма-Ю-Вож
Тальма-Ю-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тальма-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шанкара
Шанкара (Ади Шанкара आदि शंकर, Шанкарачарья; 788—820) — һинд аҡыл эйәһе, Ведантаның алдынғы вәкиле, дини реформатор һәм полемист, шағир һәм мистик. Упанишада нигеҙендә эҙмә-эҙлекле монизм системаһы — адвайта-веданта төҙөй.
Биографияһы
Шанкараның тормош юлын традицион тасуирлау, нигеҙҙә, мөғжизәле һәм легендар ваҡиғаларҙы һүрәтләй. Уның ата-әсәһенең (брахмандар) күп йылдар балаһы булмай. Улар Тричура тауҙарында Вришадринатх ҡорамында Шиванан бала һорай. Шива уларҙың төшөнә инә һәм һайлау мөмкинлеге бирә: оҙаҡ һәм бай, уңышлы йәшәгән уртаҡул улдар йәки ҡыҫҡа ғүмерле, әммә бөйөк аҡыл эйәһе булған бер генә ул. Ата-әсә һуңғыһын һайлай һәм малайға Шанкара (Шива эпитеттарының береһе) исемен бирә. Малайға биш йәш булғанда атаһы мәрхүм була. Ошо йәшендә ул дүрт Веданы өйрәнә башлай, юғары һәләт күрһәтә һәм тиҙҙән үҙенең уҡытыусыларын да уҙып китә. Һигеҙ йәшендә, Шанкараға башта бирелгән ғүмер мөҙҙәте үткәс, уны әсәһенең күҙ алдында крокодил эләктереп ала һәм бары тик әсәһе улы санньяса булһын тип ризалыҡ биргәс кенә ебәрә. Шанкара Һиндостандың төньяғына гуру эҙләп сығып китә, нармада йылғаһы ярында ул Гаудападаның уҡыусыһы Говинданы осрата. Бында Шанкара адвайта нигеҙҙәрен өйрәнә, шиваит һәм вишнуит гимндарының күпселеген яҙа, бик күп фәлсәфәүи трактаттар булдыра һәм «Брихадараньяк-упанишада»ға комментарийҙар яҙа. Бадараянаның күрәҙәлегенә ярашлы, уның тексына бары тик һыуҙы тынысландырыусы ғына дөрөҫ итеп аңлатма бирә ала. Шанкара, «һыу йәлеп итеү»ҙең махсус мантраһын уҡып, ярҙарынан сыҡҡан Нармад йылғаһын тынысландырғас ҡына Говинда күрәҙәлек тураһында иҫенә төшөрә. Шанкара, уҡытыусыһының фатихаһын алып, дүрт йыл эсендә "өсләтә ҡанун"дың барлыҡ әҫәрҙәренә: Бадараяндың «Брахма-сутра», «Бхагавад-гита» һәм төп Упанишадаға комментарийҙар яҙа. Шанкара изге Кайлас тауына, унда уға юғары белем биреүесе (Дакшинамурти) сифатында Шива килә, һәм Бенаресҡа хаж ҡыла. Говинда вафат булғандан һуң, уны Нармада утрауҙарының береһендә ерләйҙәр һәм һуңынна ҡорам төҙөйҙәр, Шанкара уҡыусылары, уларҙың бер өлөшө Говинданың уҡыусылары була, менән Праягаға юллана, унда бик күп диспуттар үткәрә һәм яңы арҡалаштар таба. Шунан Шанкара йәнә «ике мең ғибәҙәтхана ҡалаһына» юллана һәм Ганг йылғаһы ярындағы гхатта (ерләү йолаларын атҡарыу ғибәҙәтханаһы) урынлаша. Бер ваҡыт ул урамда чандаланы (һинд йәмғиәте яратмаған ҡатлам: шудра һәм брахман ҡатын-ҡыҙынан тыуған малай) осрата һәм уға, йола бысраҡлығынан ҡурҡып, юл бирергә бойора. Әммә чандала, адвайттың Атмана берҙәмлеге тәғлимәтенә һылтанып, барлыҡ тере йән эйәләренең берлеге тураһында әйтә. Шунан һуң Шанкара урың аяғына йығылап ғәфү итеүен һорай.
Вафат булырҙан бер нисә йыл алда Шанкара Һиндостан буйлап сәйәхәт итә һәм монастыр ойоштора (Дваракала, Бадринатхтан 45 километр алыҫлыҡта булған Джошиматхта, Пуриҙа, Шрингериҙа, Канчиҙа), уларҙың ҡайһы берҙәре әле лә эшләй. Ул 33-сө йәшендә күп һанлы уҡыусылары һәм арҡалаштары араһында вафат була. Бер нисә урынды уның ҡәбере тиҙәр (Канчи, Кедарнатх), әммә уның Кайлас тауында илаһҡа (йәйғор тәненә әйләнеүе) әүерелеүе тураһында риүәйәттәр бар.
Чивита-д’Антино
Чивита- д’Антино (Civita d’Antino) — Италия коммунаһы, Абруццо төбәгендә урынлашҡан, Л' Акуила административ үҙгенә буйһона.
Коммунаның халҡы 1082 кеше тәшкил итә (2005 йыл мәғлүмәттәре буйынса), халыҡ тығыҙлығы 37,21 кеше/км². Коммуна 29,08 км² майҙанды биләй. Почта индексы — 67050. Телефон коды — 0863.
Коммунаның ҡурсалаусыһы Изге Стефан первомученик, байрамы 19 августа.
Дания менән бәйләнеше
1883 йылдан башлап Дания рәссамы Кристиан Сартман йыл һайын Чивита-д 'Антиноға килгән. Данияның башҡа рәссамдары ла, П. С. Крейер Йоаким Сковгорд һәм башҡалар, унан күреп бында киләләр. Бер нисә йыл эсендә шул дат рәссамдары скандинав һынлы сәнғәтендә тәбиғилекте ныҡ үҫтерә. Рәссамдар көндәлек тормошто һәм реалистик пейзажды төрлө яҡтылыҡта һүрәтләй. Итальян тәбиғәте һәм яҡтылығы тәьҫире аҫтында һәм итальян, француз импрессионизмы йоғонтоһонда скандинав рәсем сәнғәте яңы буяуҙар менән байытыла. Хәҙерге ваҡытта Данияның күп музейҙарында Чивита-д'Антино һәм уның тирә-яғының күренештәре төшөрөлгән картиналар тора. 1902 йылда Кристиан Сартман Чивита-д'Антиноның почетлы кешеһенә әйләнә, ә 1930 йылда ҡалаға ингән урында уның хөрмәтенә иҫтәлекле табличкалар ҡуйыла. Шулай уҡ уның хөрмәтенә Piazzale Zahrtmann майҙаны аталған.
Солда (Вага ҡушылдығы)
Солда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
14 октябрь
14 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 287-се көнө (кәбисә йылында 288-се). Йыл аҙағына тиклем 78 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Үләндекүл
Үләндекүл (русса Уляндекуль  ) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының төньяҡ-көнсығышында, Худолаз һәм Оло Ҡыҙыл йылғалары араһындағы тымыҡ күл. Кусей һәм Моҡас ауыл Советтарының сиге буйында, 1-се Төрөкмән ауылынан 9 км төньяҡта-көнсығышта, диңгеҙ кимәленән 415,4 м бейеклектә урынлашҡан. Үлән менән ҡапланыу янай. Көнсығыш һәм көньяҡ ярҙары һаҙлыҡлы. Исеме башҡорт телендәге — «үләнле һәм күл һүҙҙәренән алынған, үлән баҫҡан күл» тигәнде аңлата.
Оҙонлоғо — яҡынса 1,8 км, уртаса киңлеге — 600 м-ға тиклем, максималь тәрәнлеге — 3 м самаһы.
Күл тектоник сығышлы; соҡоро оҙонса, субмеридиональ һуҙылған. Яуым-төшөм менән туҡлана. Яр буйы күл ҡамышы, күрән, тар япраҡлы екән, ғәҙәти ҡамыш һәм башҡа үҫемлектәр менән ҡапланған. Күлдә табан балыҡ бар. Ҡырағай ҡаҙҙар, өйрәктәр, торналар, аҡҡоштар күлдә туҡтайҙар.
ПОЛИЭФ
«ПОЛИЭФ» акционерҙар йәмғиәте — Рәсәй предприятиеһы, терефталь кислотаһы һәм полиэтилентерефталат етештереүсе. Сибур составына инә (Пластиктар, эластомерҙар, органик синтез дирекцияһы). Рәсәй Федерацияһы нда берҙән-бер (2016 йылға) терефталь кислотаһы етештереүсе .
Предприятие тарихы
«Полиэф» предприятиеһының тарихы 1985 йылда СССР Химия сәнәғәте министрлығының, Тышҡы сауҙа министрлығының һәм Химия сәнәғәте төҙөлөшө министрлығының Бойороғо менән Башҡортостан  «Химволокно» етештереү берекмәһе төҙөлөшө дирекцияһы ойошторолғандан башлана. Төҙөлөш урыны итеп Башҡортостандың Благовещенск ҡалаһында Өфө буйы ТЭЦ-ы менән терефталь кислотаһы етештереү өсөн сеймал сығарыусы Өфөнефтехим эргәһендәге майҙансыҡ һайлана.
1991 йылда Японияның «Kobe Steel», «Mitsui», «Nissho Iwai» фирмалары менән контракт нигеҙендә   хаҡы  561 миллион АҠШ доллары торған яңы ҡорамалдар алына. Предприятиела түбәндәгеләрҙе етештереү планлаштырыла: Ләкин СССР тарҡалыу һәм  1990-сы йылдар емереклектәре төҙөлөштө алып барыу мөмкинлегенән мәхрүм итә. Комплексты төҙөү ваҡытлыса туҡтатыла,  һатып алынған ҡорамалдар консервациялана, 1991—1997 йылдарҙа предприятие Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһынан ҡорамалдарҙы һаҡлап ҡалырлыҡ ҡына аҡса ала.
1992 йылда «Химволокно» — «Батэкс» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте,  1995 йылда «ПОЛИЭФ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә. Был мәлгә баҙар конъюнктураһы тулыһынса үҙгәрә һәм полиэфир сүстәр, туҡыу-ярҙамсы матдәләр һәм «Спанбонд» материалы етештереүҙең кәрәге бөтә.
2007 йылда «ПОЛИЭФ» ААЙ акцияларын Сибур ала.
2008 йылда полиэтилентерефталат производствоһы төҙөлөп бөтә, беренсе продукт алына. Ошо уҡ йылды предприятие  «Башҡортостандың иң яҡшы тауарҙары» конкурсы лауреаты була.
2010 йылдың декабрендә  полиэтилентерефталат производствоһын киңәйтеп, уның ҡеүәтен йылына 140 мең тоннанан 210 мең тоннаға еткерергә ҡарар ителә.
2010 йылдың декабренә предприятие таҙартылған терефталь кислотаһының  миллионынсы тоннаһын сығара.
2014 йылдың апрелендә полиэтилентерефталат производствоһының яңы ҡеүәттәре эшләй башлай.
2014 йылдың ноябрендә  предприятие таҙартылған терефталь кислотаһының ике миллионынсы тоннаһын сығара.
2015 йылдың 22 декабрендә Сибур Башҡортостан Республикаһынан предприятие милкенең ҡалған  өлөшөн  (17,5 %)  476,3 миллион һумға һатып ала һәм «ПОЛИЭФ» акцияларының 100 процентын тотош үҙендә туплай .
Технология һәм продукция
Полиэтилентерефталат етештереү технологияһы үҙ эсенә түбәндәге төп производстволарҙы ала : ПОЛИЭФ түбәндәгеләрҙе етештерә :
Соп-Юган
Соп-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асаев Рәйес Бәҙеғитдин улы
Асаев Рәйес Бәҙеғитдин улы (6 май 1931 йыл — 3 март 2001) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре. 1965—2001 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Шишмә районындағы «Луч» колхозы рәйесе, 1993—1996 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты.Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990).
Биографияһы
Рәйес Бәҙеғитдин улы Асаев 1931 йылдың 6 майында Башҡорт АССР-ының Благовар районы Ҡамышлы ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында үҫмер көйө башлай.
1955-1956 йылдарҙа Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй, һуңынан — «Уфаэлектросетьстрой» тресында электрик булып эшләй.
1962 йылда ауыл хужалығы институты дипломы менән Шишмә ауылына ебәрелә, унда «Луч» колхозында баш агроном булып эшләй башлай.
1965 йылдың февралендә уны колхоз рәйесе итеп һайлайҙар.
Дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: республика Аграр союзын етәкләй, 1992 йылдың декабренән уның инициативаһы буйынса ойошторолған Башҡортостан Аграр партияһы рәйесе була. 1993 йылдың ноябрь айында Рәсәй Аграр партияһы Асаевты Башҡортостан Республикаһының 5-се Киров бер мандатлы һайлау округы буйынса Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтә.
РФ Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының беренсе саҡырылыш депутаты (1993—1996). Думала Рәсәй Аграр партияһы фракцияһы ағзаһы, аграр мәсьәләләр буйынса комитет ағзаһы була.
Рәсәй Аграр партияһы һәм Рәсәй Аграр союзының етәксе органдарында әүҙем эшләй.
2001 йылдың 3 мартында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
За достижение высоких устойчивых результатов в производстве сельского хозяйства и большой личный вклад в решение социальных вопросов присвоить председателю колхоза «Луч» Чишминского района Башкирской АССР тов. Асаеву Раису Бадыгутдиновичу звание Героя Социалистического Труда с вручением ордена Ленина и Золотой медали "Серп и молот".
Билльрода
Билльрода (Billroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 516 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 252 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6647 һәм автомобиль коды — BLK.
Синай ярымутрауы
Синай ярымутрауы (شبه جزيرة سي, Сина ; סיני) — Ҡыҙыл диңгеҙҙәге ярымутрау, Азия менән Африка араһында ята,  Мысыр территорияһы өлөшө. Территорияһы менән Азияға ҡарай.
Географияһы
Көньяҡҡа табан ослайған шына рәүешендәге ярымутрау төньяҡтан  Урта диңгеҙ яр һыҙаты йә Суэц ҡултығы менән Акаба ҡултығының төньяҡ сиктәрен тоташтырған һыҙат менән сикләнгән ; көнбайыштан — Суэц ҡултығы, көнсығыштан Акаба ҡултығы менән сикләнгән. Ярымутрауҙың сиктәре шартлы булғас, уның территорияһының ҙурлығы, ниндәй  методика ҡулланыуға ҡарап, 25 меңдән 61 мең квадрат километрға тиклем тип баһалана . Территория башлыса сүллектән тора, көньяғына табан тауҙары (иң юғары нөктәһе — Изге Екатерина тауы, 2637 м) һәм яҫы таулыҡтары бар. Ярымутрауҙа нефть ятҡылыҡтары табылған, шулай уҡ электән фирүзә сығарылған.
Климаты
Бөтә  Синай ярымутрауына  тропик сүл климаты хас, тик Урта диңгеҙгә сыҡҡан төньяҡ өлөшөндә генә урта диңгеҙ климаты хакимлыҡ итә. Климаты ҡоро, айырыуса төньяҡтан килгән һирәк циклондарҙың юлын тауҙар бүлеп торған көньяғында ныҡ ҡоро, айырым йылдарҙа унда яуым-төшөм бөтөнләй булмай, ә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары Шарм-әш-Шәйехтәге кеүек иҫәпле генә миллиметрҙар тәшкил итә. Йәй һауа температураһы ҡағиҙә булараҡ күләгәлә  +40 °C һәм унан юғарыраҡ, ҡышҡы температураһы түбәнерәк,  сүллектә төн ҡырауҙар төшкөләй. Ярымутрауҙың Ҡыҙыл диңгеҙ йылытып торған көньяғында ҡыштар йылыраҡ.
Тарихы
Ярымутрауҙағы ерҙәр Беренсе династия осоронда уҡ боронғо мысырҙар тарафынан үҙләштерелә.
1260 йылдан 1518 йылға тиклем территорияны мысыр мәмлүктәре биләп тора, шунан уға бер нисә быуат буйы  Ғосман империяһы хужа була.
1906 йылда ярымутрау Бөйөк Британия ҡарамағында булған Мысырҙың өлөшөнә әүерелә. Шул саҡта территорияның көнсығыш сиге билдәләнә, ул әле лә Мысыр менән Израиль сиге булып тора.
Суэц кризисы ваҡытында 1956 йылда израилдәр, инглиздәр һәм француздар Синайға һөжүм итә, маҡсаттары Суэц каналын  Англия менән Франция контроле аҫтына ҡайтарыу була. АҠШ һәм СССР яғынан яһалған баҫым уларҙы сигенергә мәжбүр итә.
1967 йылда Алты көнлөк һуғыш һөҙөмтәһендә израилдәр ярымутрауҙы оккупациялай; Суэц каналы суднолар йөрөшө өсөн ябыла.
1973 йылда  мысырҙар Суэц каналын ҡайтарыр өсөн Израилгә һөжүм итә. Израиль һөжүмде кире ҡаға. Һуңыраҡ Израиль каналдан көнбайышта торған ғәскәрҙәрен кире сығара.
1979 йылда Мысыр менән Израиль араһында солох договорына ҡул ҡуйыла һәм  Израиль ярымутрауҙы яйлап булһа ла Мысырға кире ҡайтара башлай. Үҙенең тораҡ пункттарының күбеһен һүтеп алып китә, ҡайһы берҙәре генә Мысырға тороп ҡала (мәҫәлән, ярымутрауҙың көньяғындағы Офира ауылы хәҙерге Шарм-әш-Шәйехкә әйләнә). 1982 йылдың яҙында  Израиль Синайҙан китеп бөтә.
Синай ярымутрауында Изге Екатерина православие монастыры бар. Ярымутрауҙың Сарабит әл Хәдим тигән төбәге Муса Аллаһынан 10 бойороҡ алған урын тип иҫәпләнә. Шул уҡ төбәктә боронғо мысыр алиһәһе Хатхор ғибәҙәтханаһы ла һаҡланған. Синай ярымутрауында набатиҙарҙың яҙмалары, протосинай яҙмаһы өлгөләре табылған. Арада үҙәнендә бронза быуатының дольмендарға оҡшаш ҡәберлектәре осрай, улар Навамис тип йөрөтөлә.
2011 йылдан ярымутрауҙа исламсы боевиктар әүҙемләшә.
2015 йылдың 31 октябрендә Шарм-әш-Шәйех (Офира аэропорты)  — Санкт-Петербург (Пулково аэропорты) рейсы менән осҡан самолет Синай өҫтөндә һәләкәткә осрай. 224 кеше һәләк була.
Экологияһы
Синай яр буйы экологик һәләкәт сигенә етеп килә. Туризм, балыҡсылыҡ, бөтә яр буйын солғаған урбанизация планетаның был мөйөшөн һаҡлау форсатын бик ныҡ кәметә. Ғалимдар баһалауынса, рифтарҙың күбеһе яҡындағы тиҫтә йыл эсендә Ер йөҙөнән бөтөнләйгә юҡ буласаҡ.
Мәрйендәрҙең һәләк булыу сәбәптәре бик күп. Беренсе сиратта мәрйендең күҙәүҙәренә ҡом тулыу, ял итеүселәрҙең ҡырағайлығы, һыу температураһының күтәрелеүе һәм әселеге артыуы зыянлы. Мәрйендәргә джиптар ҙур зарар килтерә, улар һыу буйындағы таштарҙы, йоҡа ғына мүк ҡатламын юҡ итә. Һөҙөмтәлә тупраҡ эрозия кисерә, ҡом бурандары йышая, диңгеҙгә тонна-тонна ҡом күсә. Ел килтергән йә сумыусыларҙың ласттары күтәргән ҡом мәрйен күҙәүҙәренә тула һәм уларҙы һәләк итә. Мәрйендәр өсөн быуланыу эффекты һәм глобаль йылыныу ҙа файҙаға түгел. Һыу  температураһы +29 °C градустан артһа, мәрйен ылымыҡтан айырылырға тейеш, сөнки ундай  температурала ылымыҡтар мәрйен өсөн ағыулыға әйләнә. Яңғыҙ ҡалған мәрйен оҙаҡ тормай аслыҡтан һәләк була. Мәрйен балыҡтарына аҙыҡ биреү  был балыҡтарҙың рационын үҙгәртә һәм шуның менән экологик тигеҙлекте боҙа. Һыуҙың сәскә атыуы, мәрйендәр менән туҡланыусы диңгеҙ йондоҙҙарының күпләп үрсеп китеүе  — ошо боҙолоу эҙемтәләренең бер аҙы ғына.
Яр буйҙарының бысраныуы һуңғы йылдарҙа һәләкәтле күләмдәргә еткән. Дахабтан Шарм-әш-Шәйехкә барған экспедицияларҙың береһе Набәктең төньяғы иң сүпле  территория булыуын күрә. Пластик ҡалдыҡтарҙы ташлаусылар пляждарҙа ял итеүселәр генә түгел. Катерҙарҙан, паромдарҙан асыҡан-асыҡ сүп ырғытыуға ла дәлилдәр күп.
Песома
Песома — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохтома йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муллағәләмов Марат Сабит улы
Муллағәләмов Марат Сабит улы (Марат Сабитович Муллагалямов; 7 ноябрь 1930 йыл) — совет хужалыҡ, дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән
Биографияһы
Юғары белемле — 1953 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған, инженер-механик.
1953—1962 йылдарҙа — Өфөләге 20-се п/й ойошмаһының (Өфө моторҙар эшләү заводы) өлкән механигы, инженер-тикшеренеүсеһе.
1962—1965 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында, КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында, партия эшендә мәшғүл.
1979—1986 йылдарҙа — БАССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
1986—1990 йылдарҙа — «Башнефть» производство берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары.
1990—1991 йылдарҙа — инженер, Йемен Республикаһы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Биш саҡырылыш Башҡорт АССР-ының Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1996 йылдан 2015 йылға тиклем — һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының республика советы рәйесе.
Ғаиләһе
Атаһы — Сабит Муллағәләм улы Муллағәләмов — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған. Ҡатыны Наирә Шаһиәхмәт ҡыҙы Муллағәлләмова 1988 йылда вафат. Ул БАССР Госпланы Президиумы Рәйесе, сәйәси репрессия ҡорбаны Шаһиәхмәт Дауытовтың ҡыҙы булған. Ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Европа Берлеге
Европа Берлеге - экономик һәм политик берләшмә, 28 илдән тора.
Европа берлегенә ингән илдәр
Евросоюз тигән мәҡәлә бар.
Кубик йорттар
Куб йорттар (нидер. Kubuswoning ) —1984 йылда архитектор Пит Блом проекты буйынчса Роттердам һәм Хелмондта төҙөлгән ҡайһы бер йорттар. Роттердамда шундай 38 йорт һәм тағы 2 субер-куб бар.
Бейеклектән комплекс мөмкин булмаған өсмөйөштө хәтерләткән хикмәтле ҡиәфәткә эйә.
Ҡайһы бер йәшәүселәре үҙҙәренең үҙенсәлекле  торлаҡтары буйынса экскурсиялар тәҡдим итә.
Йорттар өс ҡаттан тора:
Стеналары һәм тәҙрәләре иҙәнгә ҡарата 54,7 градус   ауыш. Фатирҙың дөйөм майҙаны  100 квадрат метр самаһы тәшкил итә, ләкин арауыҡтың яҡынса дүрттән бер өлөшө ауыш стеналары арҡаһында  ҡулланыу өсөн яраҡлы түгел.
Комрат
Комра́т (Comrát, ) — Молдавияның көньяғындағы ҡала, Гагаузия — Гагауз Автономиялы Территориаль Берәмегенең баш ҡалаһы. Халыҡ һаны буйынса ҙур ҡала, мөһим транспорт үҙәге, Гагауз автономияһының сәйәси, иҡтисади, мәҙәни һәм ғилми үҙәге. Комрат Буджак далаһының үҙәк өлөшөндә, Ялпуг йылғаһы буйында урынлашҡан. Комрат районының административ үҙәге. Комрат Молдавияның административ бүленешендә айырым статусҡа эйә — ул муниципий булып тора. Комраттан Молдавияның баш ҡалаһы Кишинёвҡа тиклем ара — 98 км, 230 км — Одессаға тиклем, 230 км — Бухаресҡа тиклем һәм яҡынса 1600 км — Мәскәүгә тиклем.
Халҡы
Халыҡтың милли составы:
ХХ быуат башында Комрат халҡы араһында гагауздар һәм болгарҙар нисбәте яҡынса 2:1 була. Әммә ассимиляцион процесстар һәм гагауздарҙың тыуыу һаны юғары булыуы һөҙөмтәһендә ХХ быуат аҙағына 14 гагаузға тик 1 болгар тура килә.