cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт ғәскәре (1917—1919)
Совет Рәсәйе яғында
Башҡорт ғәскәрҙәре командующийы — Вәлидов. Башҡорт ғәскәрҙәре Штабының начальнигы Ильяс Алкин. Башҡорт Хәрби — революцион комитеты рәйесе урынбаҫары — Ҡарамышев. Март, 1919 й. Темәс ауылы
Комбриг Муса Мортазин фекеренсә, Ҡыҙыл Армия яғына күскәндән һуң Башҡорт ғәскәре Совет Армияһының артабанғы стратегик уңыштарына бик мөһим көс һала. Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссары И. В. Сталин башҡорт ғәскәрҙәрен ошолай һүрәтләй : «Һеҙҙең ғәскәр Дутов һәм Колчакка ҡаршы ҡаһармандарса һуғыша. Башҡорт халҡы һан буйынса 2 миллионға етә, һәм ул Рәсәйҙәге революция ҡаҙаныштарын яҡлау һәм бөтә донъяға таратыу өсөн йөҙ меңлек дисциплиналы, идеяға һәм үҙҙәренең юлбашсыларына тоғро булған армия бирәсәк… Уңыштың иң мөһим шарты — ситтән тағыу түгел, ә халыҡтың үҙенең һәм эшсе интеллигенцияның башланғысын йәлеп итеү». Үҙәк Совет власы менән Башҡорт Хөкүмәте араһындағы Совет Автономиялы Башҡортостан тураһындағы Килешеүҙең IX һәм X параграфтарында «Рәсәй һәм донъя контрреволюцияһы менән көрәш алып барыу маҡсатында» айырым Башҡорт армияһын булдырыу ҡаралған була. РСФСР — ҙың Революцион — хәрби советы рәйесе Л. Д. Троцкийҙың 1919 йылдың 7 октябрендәге фарманы буйынса Петроградта Көнсығыш һәм Көньяҡ фронттарынан килгән хәрби частарҙың базаһында Башҡорт төркөмө ғәскәрҙәре ойошторола. Төркөм командующийы итеп Х. Ф. Әлишев билдәләнә.
Батыршин Сөләймән Әлүк улы
Батыршин Сөләймән Әлүк улы (1825 — ?) — тәржемәсе.
Биографияһы
1825 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Стәрлетамаҡ өйәҙе Аллағыуат ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ҡалаһы составында) тыуған. Сығышы менән Батыршиндар дворян нәҫеленән.
1842 йылда Ырымбур Неплюев хәрби училищеһын тамамлай.
1842 йылдан Ырымбур сик буйы комиссияһында тәржемәсе булып хеҙмәт итә, коллеж регистраторы чинын ала. 1844 йылдың 4 майында кесе тәржемәсе вазифаһына күсрелә. Губерна сәркәтибе чинын ала.
1850 йылдың 21 июлендә өлкән тәржемәсе вазифаһына күсерелә. Шул уҡ йылдың 24 ноябрендә коллеж сәркәтибе чинын ала.
1854 йылдың 18 ноябрендә титуляр кәңәшсе чинын ала. 1855 йылдың июлендә Ырымбур һәм Һамар генерал-губернаторы бойороғона ярашлы, Ырымбур сик һыҙығына Е. Кутебаров етәкселегендәге ихтилалда ҡатнашҡан ҡаҙаҡтарҙы эҙәрлекләүгә, тикшереүгә һәм язалауға ебәрелә.
1856 йылдың 18 июленән 19 сентябренә тиклем генерал-губернатор бойороғона ярашлы, Эске Урҙанан ҡаҙаҡ делегацияһын император Александр II-гә таж кейҙереү тантанаһында ҡатнашыу өсөн Мәскәүгә оҙатып йөрөй.
1857 һәм 1859 йылдарҙа пристав булараҡ Бохара әмирлеге илселеген Санкт-Петербургҡа оҙатып йөрөй. 1857 йылдың 24 октябрендә коллеж ассессоры чинын ала.
1858 йылдың 20 апрелендә драгоман булараҡ Рәсәй империяһы илселеген Хиуа һәм Бохараға оҙатып йөрөй.
1862 йылдың 8 февралендә йорт (надворный) кәңәшсеһе чинын ала. 1863 йылдың 18 апреленән 20 авгусына тиклем Эске Урҙа менән идаралыҡ буйынса һәм суд бүлегенең кәңәшсеһе вазифаһын үтәй.
1865 йылдың 13 ноябренән 1866 йылдың 13 мартына ҡәҙәр Ырымбур ҡаҙаҡтарының көнбайыш өлөшөнөң солтан-хакимы вазифаһын башҡара.
1866 йылда Урал казактары һәм ҡаҙаҡтар араһында Яйыҡ йылғаһының һул яры буйында ерҙәрҙе бүлеү буйынса комиссия ағзаһы була.
1868 йылдың 10 апреленән 1869 йылдың 22 ғинуарына тиклем Ырымбур сик буйы комиссияһының енәйәт бүлеге кәңәшсеһе вазифаһын үтәй.
1869 йылдың 22 ғинуарында Турғай өлкә идаралығы кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә.
Турғай өлкәһенең хәрби губернаторы Л. Ф. Баллюзек алдында Ҡорман мулла тарафынан ғәйепләнә. Өфө губернаһына, артабан Архангельск губернаһының Онега ҡалаһына 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Аҙаҡ хеҙмәт итеү хоҡуғын ҡайтара. Ташкент ҡалаһында йәшәй, ҡала идаралығы ағзаһы вазифаһын биләй.
Башҡорт фольклоры өлгөләрен йыя.
Ғаиләһе
Атаһы — Әлүк Батыршин, ағаһы — Искәндәр, ҡустылары — Мөхәмәтҡунафи, Ибраһим, Йыһангир.
Ҡатыны — Нәҡҡәш Сәлихова, ҡыҙы — Бибифатима (1849—?).
А. А. Ногарёв йорто
'''А. А. Ногарёв йорто''' — сауҙагәр А. А. Ногарёв заказы буйынса төҙөлгән бина, хәҙерге ваҡытта — Өфө ҡалаһының архитектура һәм тарихи ҡомартҡыһы. Ленин урамы, 10 адресы буйынса урынлашҡан ике ҡатлы кирбес ҡоролманан ғибәрәт.
Тасуирлама
Бина урыҫ классицизмы стилендә эшләнгән, йорттоң кирбес фасады ҡупшы биҙәкле модерн стилендә башҡарылған. Бина биҙәүендә шулай уҡ ҡалҡыу биҙәүестәр ҡулланылған. Йорттоң кәртәһе һәм арка формаһындағы ҡапҡалар шулай уҡ бик үҙенсәлекле була.
Артабан архитектор Т. В. Мелякова проекты буйынса бина өлөшләтә реконструкциялана. Йортто ҡайтанан планлаштырған саҡта әүәләп яһалған биҙәүестәр һәм мейестәр ҡутарылып ташлана, стенаны биҙәгән һүрәт юҡҡа сыға. Бина күрше ҡоролма — И. И. Коротковтың йорто менән ҡушыла.
Хәҙерге ваҡытта бинала Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт Министрлығы, Республика йәштәр мәғлүмәт үҙәге, Республика йәштәр хеҙмәт мәшғүллеге үҙәге урынлашҡан.
Новоложка
Новоложка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Бежина Вера Фёдоровна
Бежина Вера Фёдоровна (21 сентябрь 1916 йыл — 12 февраль 1993 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Белгород өлкәһе Губкинский районындағы Ленин исемендәге колхоздың сусҡа ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Новоложка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бежина Вера Фёдоровна
Биографияһы
1932 йылда Ленин исемендәге колхозға эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Иҫке Оскол - Ржев тимер юлын төҙөүгә ебәрелә. 1950 йылда сусҡасылыҡ фермаһында сусҡа ҡараусы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Алдынғы хеҙмәте өсөн бик тиҙ танылыу яулай. 1958 йылда Ленин ордены менән бүләкләнә һәм уға «Белгород өлкәһенең малсылыҡ оҫтаһы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1960-сы йылдарҙа һәр инә сусҡанан уртаса рекордлы 32 сусҡа бәрәсе ала.
1966 йылдың 22 мартында малсылыҡты үҫтереүҙәге уңыштары һәм ит етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырғаны өсөн уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға икенсе Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
1971 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем ауыл хужалығында эшләүен дауам итә. Белгород өлкә советы депутаты итеп, шулай уҡ Губкинский район һәм Скородненский ауыл Советтары депутаты итеп һайлана.
1993 йылдың 12 февралендә вафат була.
Ираклий II майҙаны (Тбилиси)
Ираклий II майҙаны (ერეკლე II-ს მოედანი) — Тбилисиҙа, тарихи Иҫке ҡала районындағы майҙан, Ираклий II, Чахрухадзе, Шавтели урамдары менән сикләнә.
Тарихы
Үрге майҙан (Земо) тип аталған.
Батша Ростом үҙенең резиденцияһын бында күсергәндән һуң (XVII быуат}, батша майҙаны тип атала башлай. Һарай ҡаршыһындағы майҙандың өлөшөн оҫтаханалар һәм кибеттәр, кәрәк-яраҡтар һатыу урындары, хәрби музыканттар биләй. 1795 йылда бөтәһе лә ҡаланың фарсы ҡыйралышы ваҡытында юҡҡа сыға
XIX быуаттың дүртенсе сирегендә бында Грузия православие сиркәүе иерархтарының резиденцияһы урынлаша һәм майҙан Экзаршеский исемен йөрөтә башлай.
Совет осоронда — Август Бебель майҙаны.
Әҙәбиәт
Иоселиани П. И., Описание древностей города Тифлиса, Тфл., 1866
გარეგანი სახე XVIII საუკუნეში, თბ., 1965;
ბერიძე თ., ქსე, ტ. 4, გვ. 181, თბ., 1979
Һылтанмалар
ერეკლე II-ის მოედანი
Крузенштерн Иван Фёдорович
Иван Федорович Крузенштерн, Адам Иоганн фон Крузенштерн (нем. Adam Johann von Krusenstern; йыл —  йыл) — 1803—1806 йылдарҙа донъяны урап үтеүгә етәкселек иткән Рәсәй диңгеҙҙә йөҙөүсеһе. Адмирал (1841), Император ғали йәнәптәре (1842) эргәһендә торған.
Сығышы менән остзей дворяндарынан. Рус-швед һуғышы арҡаһында 1787 йылда Диңгеҙ кадет корпусынан ваҡытынан алда сығарыла, Г. И. Муловский етәкселегендә хеҙмәт итә. 1793—1799 йылдарҙа Ю. Лисянский менән бергә Британияның хәрби флотында оҙайлы стажировкала була, Америка Ҡушма Штаттарында (унда, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Джордж Вашингтондың ҡабул итеү бүлмәһендә була), Барбадоста, Нидерланд Гвианаһында, Бермуд утрауҙарында, Калькуттала һәм Кантонда була. 1799 йылда тәүге тапҡыр Рус Америкаһының Ҡытай менән сауҙаһын үҫтереү һәм донъя буйлап экспедиция ебәреү проектын эшләй (властар иғтибарһыҙ ҡалдыра). 1803 йылда проекттың яңы варианты менән Александр I ҡыҙыҡһына, һәм Крузенштерн донъя буйлап беренсе рус экспедицияһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Экспедиция Рәсәй — Америка компанияһын үҫтереү өсөн тәғәйенләнгәнлектән һәм уның тарафынан финансланғанлыҡтан, йөҙөү барышында уның вәкиле — Япониялағы илсеһе Н. П. Резанов менән конфликт килеп тыуа. Экспедиция уңышлы тамамланғандан һуң, Крузенштерн күп наградаларға лайыҡ була һәм дәүләт иҫәбенә сәйәхәттең тасуирламаһын баҫтырып сығарыу хоҡуғына эйә була; 1809 һәм 1813 йылдар араһында өс томда немец һәм урыҫ телдәрендә баҫылып сыға һәм шунда уҡ тағы ла ете телгә тәржемә ителә. 1816 йылда Швед король фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана (218-се урын).
1811 йылда Крузенштерн Диңгеҙ кадет корпусы кластары инспекторы итеп тәғәйенләнә. 1814 йылда Коцебу экспедицияһы буйынса фәнни инструкцияның төп авторы була, фәнни ҡорамалдар һатып алыу өсөн Бөйөк Британияға ебәрелә. Артабан фундаменталь "Көньяҡ диңгеҙе атласы"н (1823—1826, өс томлыҡ тикшеренеү һәм 1835—1836 йылдарҙа өҫтәлә) әҙерләү өсөн отпуск ала; 1836 йылда бының өсөн Демидов премияһына лайыҡ була. 1827 йылда хеҙмәткә ҡайта һәм Диңгеҙ кадет корпусы директоры һәм Адмиралтейство советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә, был вазифаны ул 16 йыл биләй. Һуңғы тапҡыр сәйәхәткә Германияға 1840 йылда бара. Таллиндың Домской соборында ерләнә.
Сығышы, бала сағы (1770—1784)
Крузенштерндарҙың усадьбаһының матди хәле бик үк яҡшы булмай: ғаилә башлығы башҡа усадьбалар менән идара итеү өсөн ялланырға мәжбүр була. 1770-се йылдар уртаһында Иоганн Фридрих ике тапҡыр өйәҙ манн-герихы (мировой судьяһы) итеп һайлана. 12 йәшенә тиклем Адам Иоганнды өйҙә тәрбиәләйҙәр, ә атаһы, аҙ килем алыуына ҡарамаҫтан, балаларына белем биреүгә аҡса йәлләмәй: балаларға уҡытыусы (Германиянан фәҡир дини студенттар) яллайҙар. Брауншвейгтан уҡытыусы Георг Фридрих фон Кальм Иоганн Крузенштерндың ҡыҙы Еленаға өйләнә. Шулай уҡ француз гувернанты яллайҙар, сөнки мәғрифәтселек дәүерендә француз теле юғары мәҙәниәттә абруйлы була. Ағалы-ҡустылы Чарльз һәм Адамды 1782 йылда Ревел соборы ҡарамағындағы дворян Домский мәктәбенә бирәләр, унда улар ике йыл уҡый.
Хәрби хеҙмәт
Кадет корпусында уҡыу Иван Крузенштерн өсөн алты йыл ярым дауам итә: 1787 йылдың майында 142 курсант, урыҫ-төрөк һуғышы башланыу сәбәпле, ваҡытынан алда гардемарин дәрәжәһенә бирелә, артабан Балтик буйында Швеция менән һуғыш башлана. Тиҙҙән Иван мичман дәрәжәһенә күтәрелә һәм Г. И. Муловский етәкселегендәге 74 орудиелы «Мстислав» карабына ебәрелә. Ул 1787 йылдың октябренә донъя буйлап сәйәхәткә тулыһынса әҙер була. Муловский Круженштерн менән ҡыҙыҡһына һәм уның менән алыҫ океанға сәйәхәт ҡылыу буйынса фекер алыша.
1788 йылдың 10 июлендә Кронштадт эскадраһы диңгеҙгә сыға, әммә һауа торошоноң тыныс булыуы арҡаһында оҙаҡҡа һуҙыла. 17 июлдә Хогланд янындағы алышта «Мстислав» етди зыян күрә. 17 йәшлек Иван Крузенштерн алышта орудие экипажының береһе менән командалыҡ итә, ә һуңынан командующий уны төрлө хәрби частарға бойороҡ таратыу өсөн тәғәйенләй. 1788 йылдың икенсе яртыһында бәрелештәр булмай тиерлек, флоттың бер өлөшө өсөн база итеп Ревель тәғәйенләнә, был Крузенштернға өйҙә булырға мөмкинлек бирә. Тәүге алыштан һуң теүәл бер йыл үткәс, (1789 йылдың 17 июле), Иван Фёдорович Эланд һуғышында ҡатнаша; был юлы Муловский туп йәҙрәһенән үлә. Карап менән командалыҡ итеүҙе артабан Отто фон Эссен ҡабул итә. 1790 йылдың 13 майындағы Ревель һуғышында урыҫтар Выборгта швед флотын ҡамауға ала. Крузенштерн Красная Горка һәм Выборг ҡултығындағы диңгеҙ алыштарында ҡатнаша. 3 июлдә 19 йәшлек мичман Крузенштернға дошман судноһынан адмирал Лейонанкерҙы флаг менән ағып сығырға бойороҡ бирелә. Хәрби ҡаҙаныштары өсөн Иван Федорович лейтенант дәрәжәһенә күтәрелә.
1791 һәм 1792 йылдарҙа Крузенштерн Ревелдә һәм Кронштадтта була; "Мстислав"ты портта ремонтлайҙар. Бында үҙ аллы белем ала, шул иҫәптән инглиз һәм француз телдәрен камиллаштыра, латин телен өйрәнә. Бер үк ваҡытта Иван Фёдорович астрономия һәм география менән әүҙем шөғөлләнә. Хеҙмәттәштәренән ул Ю. Лисянский һәм Якоб Беринг — диңгеҙҙә йөҙөүсенең ейәне — менән тығыҙ бәйләнештә була. 1791 йылдың 30 авгусында атаһы Иоганн Фридрих фон Крузенштерн мәрхүм була, ул хәлле була алмай һәм 10 йылға Хаггудтағы имениеһын аманат һалырға мәжбүр була. Ағаһы Карл төрөк фронтында һуғыша һәм усадьбаны мираҫ итеп алырға тейеш була. Төп финанс ярҙамын Иван Крузенштерн күсемһеҙ милек менән алыш-бирештә байыған ағаһы Карл Адольфтан ала.
Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Америка
1793 йылдың мартында рус-инглиз килешеүе ғәмәлгә индерелә, уға ярашлы Король хәрби-диңгеҙ флоты судноларында рус офицерҙарын уҡытыу ҡарала. Тәүҙә 12 стажер ебәреү планлаштырыла, әммә һуңынан төркөм 16 кешегә тиклем киңәйтелә. Төркөмдә дүрт дуҫ була: 23 йәшлек Крузенштерн, Юрий Лисянский, Якоб Беринг һәм йәш офицер Баскаков. Улар Кронштадттан 1793 йылдың 1 ноябрендә «Фанни Лондон» карабында сыға. Стажёрҙар дилижанс менән Лондонға дүрт көн (22 — 26 ноябрҙә) килә. Баш ҡалала уларҙы Рәсәй илсеһе граф С. Р. Воронцов ҡабул итә. Ул стажерҙарға инглиз теле, иле һәм халҡы менән танышыу өсөн биш ай ваҡыт бар, тип белдерә. Тәрбиәһе буйынса европалы булған һәм телдә яҡшыраҡ аралашҡан Крузенштерн файҙалы таныштар таба ала. Уға хеҙмәт урыны һайлау мөмкинлеге бирелә; 1794 йылдың 4 майында Крузенштерн Портсмутҡа «Тетис» фрегатына юллана. 21 майҙа диңгеҙгә сығып, 13 июлдә фрегат Канада ярҙарына етә. Крузенштерн берҙән-бер бортта француз телен иркен белгән кеше була. Приз аҡсаһына ул 100 фунт стерлинг йыя, уны ябай матростарға тарата. Инглиз һәм рус хеҙмәтендәге артабанғы тәртибенә ҡарап, был характер һыҙаттарының сағылышы була.
Фрегат 1794 йылдың аҙағында һайға ултыра һәм оҙайлы ремонт ваҡытында Крузенштерн Америка Ҡушма Штаттарының тормошо менән таныша. Джон Куинси Адамстың 1810 йылдың 3 майындағы көндәлегенән күренеүенсә, Филадельфия Крузенштерн президент Джордж Вашингтон менән осраша һәм был осрашыу икеһендә лә тәьҫир ҡалдыра. Әммә уларҙың аралашыуы тураһында башҡа бер ниндәй ҙә дәлилдәр юҡ. Кейәүе һәм ҡыҙы әйтеүенсә, Крузенштерн шулай уҡ Барбадоста, Нидерландта, Гвианала һәм Бермуд утрауҙарында булған. 1796 йылдың 12 сентябрендә Клеопатра фрегаты бортында Крузенштерн һәм Лисянский, Азияға сәйәхәт итеү маҡсаты менән, кире Англияға йөҙәләр. Ирландия яры буйында фрегат француз карабы менән осраша, әммә алыш булмай; 1797 йылдың ғинуарында урыҫ моряктары метрополияға имен-аман килер етә. Әммә илсе Воронцов ҡурсалауына ҡарамаҫтан, Һиндостанға эшкә урынлаша алмай. 1797 йылдың 16 мартында Крузенштерн, Лисянский һәм Баскаков (Беринг шул ваҡытҡа ауырыуҙан вафат була) Ост-Һиндостан компанияһының конвойына ялланалар. Ысынлап та, Лисянскийҙы Көньяҡ Африкала трофей фрегатына тәғәйенләйҙәр, әммә ул баш тарта, һәм Крузенштерн уның урынын ала. Уларҙың юлдары оҙаҡҡа айырыла: Лисянский 1799 йылда Һиндостанда була, әммә өлкән иптәше менән осрашмай.
Һиндостан һәм Ҡытай
Калькуттаға килеп еткәс, Oiseauдың ныҡ зыян күреүе асыҡлана. Иван Федорович Бенгал ҡултығындағы икенсе фрегатта өс ай хеҙмәт итә. Көндәлектәрен бер ҡасан да һаҡламағанға, хаттарҙы аҙ яҙғанға күрә, тормошоноң был осоро тураһында мәғлүмәттәр бик аҙ һаҡланып ҡалған. Билдәле булыуынса, Калькуттала Крузенштерн ике ватандашы менән осраша. Беренсенән, ул Бенгалияла оҙаҡ йылдар йәшәгән, Һиндостандың күренекле белгесе Герасим Лебедев менән аралаша, икенсенән, үҙенең яҡташы — Ревель сауҙагәре Торклер менән осраша, ул үҙенә ҡараған сит ил (атап әйткәндә, француз) караптарында бер нисә тапҡыр донъя буйлап һәм Камчатка һәм Аляскаға тиклем экспедициялар яһай. Иван Фёдорович, Рәсәй менән Көнсығыш илдәре араһында сауҙа диңгеҙ юлы аша, күҙалланғанға ҡарағанда байтаҡҡа күберәк масштабта ойошторолорға тейеш, тигән һығымтаға килә.
Һиндостандан Иван Фёдорович Ҡытайға барырға теләй, әммә капитан Линдси ҡәтғи рәүештә баш тарта. Ләкин Пинангта насар ремонтлау арҡаһында Oiseau оҙаҡ тора, шуға күрә Крузенштерн отпуск ала. Малаккала ауыр сирләй, әммә аяҡҡа баҫа һәм инглиз дуҫтары арҡаһында Макаоға бара. Бында ул тәү сиратта сауҙа торошон күҙәтә һәм Алясканан 100 тонналыҡ Америка бригы килеүенә шаһит була, ул 50 000 пиастрлыҡ тире алып килә. Сәйәхәт яҡынса 5 ай дауам итә, шул уҡ ваҡытта Төньяҡ Америкала табылған Рәсәй тиреләре Ҡытай сигенә йыш ҡына ике йыл дауамында килтерелә һәм һөҙөмтәлә 600 тапҡыр өҫтәмә хаҡ эшҡыуарҙың ғүмеренә һәм һаулығына янаған хәүефте ҡапламай. Англияға ҡайтҡас, Крузенштерн үҙенең фекерҙәрен Камчаткалағы һәм Аляскалағы Рәсәй колонияларын Петербургтан диңгеҙ юлы менән тәьмин итеү проектына индерә. Крузенштерн фекеренсә, яңы сауҙа схемаһының эҙемтәһе булып аралашсыларҙан һәм Рәсәйҙең Англия, Голландия һәм Португалия менән конкуренцияһы торорға тейеш була. Бының өсөн өҙлөкһөҙ донъя буйлап сәйәхәт итергә һәм Диңгеҙ корпусын ҡырҡа киңәйтергә кәрәк.
1799 йылдың көҙөндә Кейптаун һәм Изге Елена аша Англияға килгәс, Крузенштерн яңы император Павел I инглиз хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт иткән бөтә Рәсәй диңгеҙ офицерҙарын Адмиралтейство колледжы аша кире ҡайтарырға бойороҡ биргәнен белеп ҡала. Ул да 1798 йылдың 27 мартынан старшиналыҡ дәрәжәһендә капитан-лейтенантка тиклем күтәрелә. 1799 йылдың октябрендә Крузенштерн Петербургка ҡайта Ул Британия флотында алты йыл самаһы була.
Батыршин Искәндәр Әлүк улы
Батыршин Искәндәр Әлүк улы (1819/1820 — ?) — педагог, тәржемәсе.
Биографияһы
1819/1820 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Аллағыуат ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ҡалаһы составында) тыуған. Сығышы менән Батыршиндар дворян нәҫеленән.
1836 йылда Ырымбур Неплюев хәрби училищеһын тамамлай, артабан ошо училищела уҡыта.
1837 йылда Ырымбур сик буйы комиссияһына тәржемәсе итеп тәғәйенләнә. Подполковник К. К. Геке командалығында Исатай Тайманов ихтилалын баҫтырыуға йүнәлтелгән хәрби экспедицияһында ҡатнашҡан өсөн, 1838 йылдың 31 декабрендә коллеж регистраторы званиеһын ала.
1839 йылда Шошка күле һәм Эмба йылғаһы араһында нығытма төҙөү өсөн казак отряды менән командировкаға ебәрелә.
1846—1847 йылдарҙа Гурьевта һәм Манғышлаҡта Ырымбур хәрби губернаторының тәржемсеһе була. 1847 йылда титуляр кәңәшсеһе чинын ала. 1848 йылда Сырдаръя йылғаһы буйында Раимский нығытмаһын нигеҙләүҙә ҡатнаша.
1850 йылда коллеж асессоры чинын ала һәм Ырымбур сик буйы комиссияһында кесе тәржемәсе булып күсерелә.
Рус география йәмғиәтенең корреспонденты. Башҡорт һәм ҡаҙаҡ фольклорын йыя.
Ғаиләһе
Атаһы — Әлүк Батыршин, ҡустылары — Сөләймән, Мөхәмәтҡунафи, Ибраһим.
Мәғлүмәт системаһы
Мәғлүмәт системаһы (МС) — мәғлүмәтте һаҡлау, эҙләү һәм эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән система һәм мәғлүмәт тәьмин итеү һәм таратыу өсөн кәрәкле ойоштороу   ресурстары (кеше, техник, финанс һ.б.) (ISO/IEC 2382:2015).
Кәрәкле мәғлүмәткә мохтаж кешеләрҙе ваҡытында тәьмин итеү, йәғни билдәле бер  өлкәлә   билдәле бер мәғлүмәткә ихтыяждарҙы  ҡәнәғәтләндереү өсөн тәғәйенләнгән, шул уҡ ваҡытта мәғлүмәт системаларының эш итеү һөҙөмтәһе булып  мәғлүмәт продукцияһы — документтар, мәғлүмәт массивтары, бирелмәләр базалары һәм мәғлүмәт хеҙмәттәре — тора .
Мәғлүмәт системаһы  төшөнсәһе
Мәғлүмәт системаһы төшөнсәһен, контексҡа ҡарап, төрлөсә аңлаталар.
Тигермән ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Составына инә. Байҡыбаш районында 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлгән тиклем уның.
Ауыл Советы составы
Тигермән  ауылы — административ үҙәге
Мәғлүмәт системаһы
Мәғлүмәт системаһы  төшөнсәһе
Информатика өлкәһендәге Рәсәй ғалимдары араһында мәғлүмәт системаһына иң киң билдәләмәне  М. Р. Когаловский бирә. Уның фекеренсә, мәғлүмәт системаһы төшөнсәһенә, бирелмәләр,  программалар, аппарат тәьминәте һәм кеше  ресурстарынан тыш,  аралашыу ҡоролмаларын,  лингвистик сараларҙы һәм мәғлүмәт ресурстарын да индерергә кәрәк,  бөтәһе бергә улар «ҡулланыусыларҙың мәғлүмәт ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн реаль донъяның бер ни тиклем өлөшөнөң  динамикалы мәғлүмәт моделен булдырған» системаны хасил итә.
Тигермән ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Тарихы
СССР тарҡалыу менән Тигермән ауыл Советынын яңы ауыл Советы — Байҡы-Юныс ауыл Советы бүленеп сыға. Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының 1991 йылдың 1 июлендәге 6-2/273 һанлы «Ҡариҙел районында Байҡы-Юныс ауыл Советын ойоштороу тураһында» указы хәбәр итә:
Мәғлүмәт системаһы
Мәғлүмәт системаһы  төшөнсәһе
Мәғлүмәт системаһын тарыраҡ аңлау уны бирелмәләр, программалар һәм аппарат тәьминәте менән сикләй. Был компоненттарҙың ҡушылып эш итеүе  мәғлүмәткә идара итеүҙа һәм ҡулланыусыларҙың мәғлүмәт  алыуға, үҙгәртеүгә һәм һаҡлауға йүнәлтелгән эшмәкәрлеген автоматлаштырыу мөмкинлеген бирә. Мәҫәлән, Рәсәйҙәге   РВ 51987 ГОСТ-ы стандарты мәғлүмәт системаһы төшөнсәһе аҫтында «эшкәртеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мәғлүмәтте артабан файҙаланыу өсөн тәҡдим итеүсе автоматлаштырылған система» аңлана. Р 53622-2009 ГОСТ-ы ниндәй ҙә булһа бурыстарҙы хәл итеү өсөн хисаплау сараларында бер бөтөн булараҡ эш итеүсе бирелмәләр (йәки бирелмәләр базаһы), бирелмәләр базаһына идара итеү системалары һәм ҡулланма программалар йыйылмаһын  мәғлүмәт-хисаплау системаһы тигән термин менән билдәләй.
Ойошма эшмәкәрлегендә  мәғлүмәт системаһы ойошманың эш стратегияһын тормошҡа ашырыусы программа тәьминәте тип ҡарала. Ойошманың бөтә хеҙмәткәрҙәренең, хеҙмәттәренең һәм тармаҡтарының мәғлүмәткә ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүсе берҙәм корпоратив мәғлүмәт системаһын булдырыу һәм йәйелдереү   маҡсаты ҡуйыла. Ләкин ғәмәлдә был тиклем ҙур күләмле мәғлүмәт  системаһын төҙөү бик ауыр, хатта мөмкин түгел, шунлыҡтан предприятиела ғәҙәттә төркөмдәргә берләштерелгән бурыстарҙы  хәл итеүсе бер нисә  система эшләй:  производствоға идара итеү, финанс-хужалыҡ эшмәкәрлеге, электрон документтар әйләнеше һ.б. Бурыстарҙың бер өлөшө бер нисә мәғлүмәт  системаһында сиселә, ә бер өлөш бөтөнләй автоматлаштырылмай. Бындай ситуация  «ҡораманан торған автоматлаштырыу» тип атала һәм   күп предприятиеларға хас.
Тигермән ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 27) Ҡариҙел районы буйынса: в) Иҫке Аҡбүләк ауылында административ үҙәге менән, «Иҫке Аҡбүләк» атамаһын һаҡлап, Иҫке Аҡбүләк һәм Тигермән ауыл Советтарын берләштерергә. Тигермән ауыл Советының Тигермән ауылын Иҫке Аҡбүләк ауыл Советы составына индерергә.
Мәғлүмәт системаһы
Архитектура буйынса классификация
Бүленгән мәғлүмәт системалары үҙ сиратында  түбәндәгеләрҙән тора:
Файл-сервер мәғлүмәт системаларында  бирелмәләр базаһы — файлдар серверында,  ә бирелмәләр базаһына идара итеү системаһы һәм клиент ҡушымталары эшсе станцияларҙа урынлаша.
Тигермән ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Тарихы
Иҫке Аҡбүләк ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Мәғлүмәт системаһы
Архитектура буйынса классификация
Клиент-сервер мәғлүмәт системаларында бирелмәләр базаһы менән  бирелмәләр базаһына идара итеү системаһы — серверҙа, ә клиент ҡушымталары эшсе станцияларҙа була.
Клиент-сервер МС-тары үҙ сиратында  ике звенолы  һәм  күп звенолыға  бүленә.
Тигермән ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Тарихы
Иҫәп мәғлүмәттәренән Тигермән ауыл Советын алып ташларға.
Мәғлүмәт системаһы
Архитектура буйынса классификация
Ике звенолы  (two-tier) МС-тарҙа  бирелмәләр базаһы серверы менән  клиент ҡушымталары (front-end) ҡуйылған эшсе станциялар ғына була. Клиент  ҡушымталары бирелмәләр базаһына идара итеү системаһына туранан-тура  тоташа.
Тигермән ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Географик урыны
2008 йылға  Асҡын районы, Иҫке Аҡбүләк ауыл Советы, Байҡы-Юныс ауыл Советы  муниципаль берәмектәр менән сиктәш  («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Мәғлүмәт системаһы
Автоматлаштырыу дәрәжәһе буйынса классификация
Автоматлаштырылыу дәрәжәһе буйынса МС-тар түбәндәгесә бүленә:
«Ҡул менән эшләтелгән МС-тар» («компьютерһыҙ») булмай, сөнки, билдәләмәләрҙең шарттарына ярашлы, МС-тарҙың составында аппарат-программа саралары мотлаҡ   булырға тейеш. Тимәк, «автомалаштырылған мәғлүмәт системаһы», «компьютер мәғлүмәт системаһы» йәки «мәғлүмәт системаһы» тигән төшөнсәләр синоним булып тора.
Бирелмәләрҙе эшкәртеү ысулы буйынса классификация
Бирелмәләрҙе эшкәртеү ысулы йәһәтенән МС-тар түбәндәгесә бүленә:
Ҡулланыу өлкәһе буйынса классификация
Мәғлүмәт системалары аныҡ предметлы өлкәлә мәғлүмәткә талаптарҙы ҡәнәғәтләндереү өсөн барлыҡҡа килтерелгәнлектән,  һәр предметлы өлкәгә (ҡулланыу өлкәһенә) МС-тың тәғәйен төрө булдырыла. Ул төрҙәр бик күп, миҫалға  бер нисәһен килтереү етә:
Хеҙмәт баҙарында ихтыяж
РФ Хеҙмәт министрлығы тикшеренеүҙәренә ярашлы,   2015 йылға   IT-тармаҡтарға ҡараған һөнәрҙәр (бирелмәләр базаһы администраторы, программалаусы,  web- һәм  мультимедиа ҡушымталарын эшләүсе, селтәр һәм  система администраторы, мәғлүмәт ресурстары буйынса белгес, мәғлүмәт системалары буйынса белгес,  телекоммуникацияларҙы хеҙмәтләндереү буйынса белгес, мәғлүмәтте һаҡлау буйынса техник) Рәсәйҙә иң ныҡ талап ителгән 50 һөнәр араһына инә. Исемлек төҙөүселәр 1620 һөнәрҙе тикшерә, 13,3 меңдән ашыу ойошмала һорашыу үткәрә.
CNNMoney/PayScale.com һөнәрҙәр рейтингына ярашлы, АҠШ-та IT-тармаҡҡа ҡараған һөнәрҙәр күп йылдар инде иң алдынғы унау эсенә инә.
Балыҡ (мәғәнәләр)
Балыҡ ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
Веровка (Бәләбәй районы)
Веровка (Веровка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 357 кеше. Почта индексы — 452037, ОКАТО коды — 80209840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Колчинский Эдуард Израилевич
Колчинский Эдуард Израилевич (16 сентябрь 1944 йыл — 24 ғинуар 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәй философы, (фән тарихсыһы), философия фәндәре докторы, профессор, 1995 йылдан 2015  йылға тиклем Вавилов исемендәге Санкт-Петербург тәбиғәт белеме һәм техникаһы тарихы институты филиалының директоры. Эволюционизм өлкәһендә белгес.
Меңдән ашыу ғилми һәм ғилми-популяр баҫмалар, шул иҫәптән бер нисә тиҫтә монография авторы.
Биографияһы
Эдуард Израилевич Колчинский 1944 йылдың 16 сентябрендә Силәбе өлкәһенең Кәртәле ҡалаһында тыуған, үҫмер сағында Көньяҡ Урал тимер юлдында элемтә һәм сигнализация эшсеһе булып эшләй, һуңынан Көньяҡ Урал тимер юлында Юл-проект хеҙмәтенең тикшеренеүселәр партияһында эшсе, техник һәм өлкән техник булып эшләй.
1964 йылда Санкт-Петербург дәүләт университетының философия факультетына уҡырға инә, 1969 йылда уны тамамлай, аҙаҡ СССР Фәндәр академияһының Ленинград тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институты бүлегендә аспирантурала уҡый, 1972 йылда уны тамамлай. 1969 йылдан 1975 йылға тиклем —Ленинград тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институты бүлегендә кесе ғилми хеҙмәткәр, 1975 йылдан 1978 йылға тиклем — кесе ғилми хеҙмәткәр исемендәге ботаника институтының Та. 1978 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Ленинград тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институты бүлегендә: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, төп ғилми хеҙмәткәрбулып эшләй. 1995 йылдан 2015 йылға тиклем Вавилов исемендәге тәбиғәт белеме һәм техникаһы тарихы институтының Санкт-Петербург филиалын етәкләй; 1998 йылдан алып әлеге көнгә тиклем (2019) — тарих эволюция теорияһы һәм экология тарихы секторында мөдир.
Университетта уҡыу осорона Колчинский фән тарихсыһы, эволюционист К. М. Завадский (1910—1977) менән таныша, ул үҙенең «эрудицияһы, фекерләү оригиналлеге, намыҫлылығы һәм асыҡлығы, башҡаларҙың фекеренә ихтирамлығы менән айырыла». Нәҡ Завадский Колчинскийҙа биология тарихының фәлсәфәүи мәсьәләләренә, эволюция тәғлимәте тарихы проблемаларына ҡыҙыҡһыныу уята.
Колчинский тәбиғәт белеме һәм техникаһы тарихы институтының Санкт-Петербург филиалын етәкләй, ул фәндең социаль тарихы социаль проблемалары менән шөғөлләнә башлай.
Философия фәндәре кандидаты (1973, етәксеһе —М. К. Завадский), философия фәндәре докторы (1986). Санкт-Петербург Хөкүмәтенең һәм РФА Санкт-Петербург ғилми үҙәгенең тарихи фәндәр өлкәһендә Е. В. Тарле исемендәге хөкүмәт премияһы лауреаты(2013).
Фәнгә индергән өлөшө
Фәнни тикшеренеүҙәренең төп темаһы — эволюцион тәғлимәт тарихы, СССР Фәндәр академияһының социаль тарихы, Санкт-Петербургта фәндәр тарихы (Петроград, Ленинград); көрсөк осорҙарында фән үҫешенең сағыштырмаса илдәр ара анализы, биологияның филиософия проблемалары. Колчинскийҙың ҡайһы бер эштәре фән философияһы һәм фән методологияһы өлкәһендә бер нисә мәсьәләне хәл итеүгә ҙур өлөш индерә. Эволюционизмға арналған эштәрендә ул Рәсәйҙә был тәғлимәт үҫешенең төп этаптарын тергеҙә. Бынан тыш, төрлө биология дисциплиналары өсөн ул социаль факторҙар асыҡлай, улар был дисциплиналарҙың үҫешенә йоғонто яһай.
Баҫмалары
Ҡайһы бер баҫмалары:
Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы
Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы (27 март 1950 йыл — 7 апрель 2020 йыл) — артист. 1972—2013 йылдарҙа Башҡортостан Ҡурсаҡ театры актёры. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.
Биографияһы
Фәтих Ислам улы Дәүләтбаев 1945 йылда Благовещен районының Ғүмәр ауылында һигеҙ балалы ғаиләлә тыуып үҫкән. Ата-әсәһе ябай колхозсылар булһа ла, сәнғәткә битараф түгел кешеләр була. Бик йырларға яраталар. Атаһының тауышы бигерәк тә матур булған. Улдарының мәктәптә концерттар ойоштороп йөрөүенә ихлас ярҙам итәләр. Ә Фәтих үҙе костюмдар уйлап сығарып, юҡ нәмәне бар итеп, тамашалар ҡылырға ярата. Унынсы синыфты тамамлау менән 1968 йылда Фәтих Өфө сәнғәт училищеһына юллана. Унда бер ҡыйынлыҡһыҙ театр факультетына уҡырға инә. Ләкин шәхси тормошондағы ҡатмарлы ваҡиғалар арҡаһында беренсе курста уҡ уҡыуҙы ташлай. Әммә артист булыу теләге уны киләһе йылда Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-мәғрифәтселек училищеһына алып килә.Талантлы егетте шунда уҡ театр бүлегенең икенсе курсына алалар. Бында ул, заманында Мөбәрәков, Сыртланов, Бохарскийҙар менән бергә эшләгән, Ғөбәйҙулла Насибулла улы Яҡуповта белем ала.
Училищены тамамлағас, 1972 йылдың 5 октябрендә Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрына артист булып эшкә алына. Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры режиссёрҙары — Владимир Штейн, Кәшфи Ғәҙелшин, Павел Мельниченко менән бергә эшләй. Уларҙың Һәр береһе Фәтих Исламовичтың күңелендә ниндәйҙер эҙ ҡалдыра. Павел Мельниченко, Лек Вәлиев, Наил Байбурин, ҡалмыҡ режиссёры Борис Манджиев — һәр береһе артисты яңы үрҙәргә үрләтте. Ә инде Гөлнара Әнүәр ҡыҙы Вәлитованы ул «үҙ режиссёрым» — тип атай. Баш режиссёр артистың күп ҡырлы талантын тулыһынса файҙаланырға тырыша: "Фәтих Исламович шул тиклем киң диапазонлы актёр, ниндәй генә роль тапшырһаң да, уны еренә еткереп эшләй. Яңы алымдар табып, образдың асылына төшөнөп, тамашасының хәтерендә ҡалырлыҡ юғарылыҡта уйнай, — ти Гөлнара Вәлитова.
Фәтих Дәүләтбаев халыҡ-ара һәм бөтә Рәсәй театр фестивалдәрендә ҡатнаша, театр менән бергә Башҡортостан, Рәсәй, Төркиә буйлап гастролдәрҙә йөрөй.
Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы 2020 йылдың 7 апрелендә ҡалаһында вафат булды.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Т. Минуллиндың «Әлдермөштән Әлмәндәр» спектаклендә Әлмәндәр, Алладин («Алладиндың мөғжизәле лампаһы»), Хужа Насретдин (шул уҡ исемле спектаклдә), Һуҡыр сысҡан («Дюймовочка», Г.-Х. Андерсен), Каруансы («Әминбәк», Р. Янбулатова), Ибрай (М.Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» повесы буйынса) һәм башҡалар.
Изерлон китапханаһы
Изерлон ҡала китапханаһы (Stadtbücherei Iserlohn) — Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Арнсберг административ округына буйһонған Меркиш районы составындағы иң эре Изерлон ҡалаһының халыҡ өсөн асыҡ китапханаһы. Китапханаға 1910 йылда нигеҙ һалынған. Ҡалала йәшәүсе 94 меңдән артыҡ халыҡ ҡуллана алған был асыҡ китапхананың Изерлондың үҙәгендә торған төп офисынан тыш, Летмах районында (Letmathe) китапхананың үҙ филиалы бар. Ҡаланың рәсми коды — 9 62 05 024.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Алёша (һәйкәл, Пловдив)
«Алеша» — азат итеүсе совет һалдатына болгар ҡалаһы Пловдивтағы  Бунарджик ҡалҡыулығында һәйкәл («Азат итеүселәр ҡалҡыулығы»).
Тасуирлама
Һәйкәл 11,5 метр бейеклектә көнсығышҡа ҡарап торған совет һалдатының тимер-бетон скульптураһынан ғибәрәт. Уның ҡулында — ергә йүнәлгән ППШ.
Скульпторҙары: Вәсил Радославов, Любомир Далчев, Тодор Босилков һәм Александр Ковачев; архитекторы Н. Марангозов һ.б. Һәйкәл 1954 йылда ҡуйылған, 1957 йылдың 5 ноябрендә асылған.
Скульптура 6 метрлыҡ постаментҡа ҡуйылған, сиенит һәм гранит менән көпләнгән. Постамент  «Совет армияһы дошманды туҡмай» (авторы Георгий Коц) һәм «Халыҡ  совет яугирҙарын ҡаршы ала»  (авторы Александр Занков) барельефтары менән биҙәлгән.
Ҙур майҙанда торған монумент янына, йөҙ баҫманан торған баҫҡыс алып бара (авторҙары — Борис Марков, Николай Марангозов, Петр Цветков). Һәйкәлде  ҡаланың теләһә ниндәй нөктәһенән дә күрергә мөмкин.
Төҙөлөү тарихы
Пловдив халҡының совет яугирҙәре-азат итеүселәр хөрмәтенә монумент төҙөү идеяһы 1948 йылда уҡ тыуған була. Башланғыс тулыһынса, «аҫтан»,  халыҡтан сыға, бер ниндәй ҙә «өҫтән» тәҡдимдәр булмай. 1948 йылдың 9 майында совет һалдаттарына һәйкәл төҙөү буйынса Дөйөм ҡала инициативалы комитет булдырыла, уның составына йәмәғәт эшмәкәрҙәре, архитекторҙар, рәссамдар, яҙыусы һәм уҡытыусылар инә. Уны Пловдив хәрби гарнизоны начальнигы, генерал Асен Греков етәкләй. Шул уҡ көндә һәйкәлдең символик нигеҙе һалына.
Бер йылдан һәйкәл проектына конкурс иғлан ителә, унда ун ижади коллектив ҡатнаша. Комиссия ике вариантта туҡтап ҡала: «Ҡыҙыл батыр» һәм «Еңеү», уларҙың авторҙарына эшләп бөтөрүгә бер йыл ваҡыт бирелә. 1950 йылда комиссия Вәсил Радославов етәкселегендәге ижади коллективтың «Ҡыҙыл батыр» проектын һайлай. Буласаҡ һәйкәлдең урынында макетты төҙөү менән ҡайһы бер етешһеҙлектәр асыҡлана. Авторҙарҙың ниәте буйынса монумент өс элементтан торорға тейеш була, әммә күк йөҙө фонында  улар ҡушыла, һәм композиция үҙенең матурлығын юғалта. Шуға күрә тик яугирҙе генә ҡалдырырға ҡарар ителә. 1950 йылдың июнендә был вариант раҫлана.
Һәйкәл прототиптары
Һәйкәлдең прототибы булып  3-сө Украин фронтының  рота рядовойы Скурлатов Алексей Иванович тора, ул элекке 922-се уҡсылар полкының 10-сы айырым  саңғы батальоны уҡсыһы, ҡаты яраланғандан һуң элемтәсе булып күскән. 1944 йылда ул Пловдив-София телефон линияһын тергеҙгән. Пловдивта Алексей Иванович телефон станцияһы эшсеһе болгар Ҡаршылыҡ күрһәтеүҙең ҡатнашыусыһы Методи Витанов менән дуҫлаша. Методи Витанов скульптор Вәсил Родославовҡа Алексейҙың фотоһүрәтен бирә, һәм скульптор был һүрәткә нигеҙләнеп, һәйкәл булдыра.
Һәйкәл һүтергә маташыуҙар
Совет оккупацияһы символы кеүек һәйкәлде беренсе тапҡыр һүтергә маташыу пловдив община советы тарафынан 1989 йылда була. Әммә Пловдив халҡы һәйкәлде яҡлау саралары ойоштора, шул иҫәптән «Алеша» һәйкәле янында тәүлек әйләнәһенә дежур ҡуйыла; урындағы ҡатын-ҡыҙҙар «рус һалдатының» муйынына аҡ һәм ҡыҙыл ептәрҙән үрелгән ғәйәт ҙур    мартеница (бетеү) — һаулыҡ һәм оҙон ғүмер символын таға
1996 йылда Пловдив община советы ҡабаттан монументты һүтеү ҡарарын ҡабул итә. Был ҡарар округ суды менән юҡҡа сығарыла. Монумент Икенсе донъя һуғышының һәйкәле һәм уны емереү мөмкин түгел тип, Болгарияның Юғары суды  һуңғы нөктәне ҡуя.
Пловдив ҡалаһы символы
1966 йылда шағир Константин Ваншенкин һәм композитор Эдуард Колмановский  пловдив һәйкәленә арнап  йыр яҙа, ул шулай уҡ  «Алеша» тип атала. 1989 йылға тиклем был йыр Пловдив ҡалаһының рәсми гимны була.
Шағир Роберт Рождественский шулай уҡ монументҡа үҙенең «Пловдив ҡалаһында һалдат Алеша һәйкәле» шиғырын арнай.
2007 йылдың 5 ноябрендә Пловдивта «Алеша» һәйкәлен төҙөүҙең 50 йыллығына арналған тантана үтә. Был уңай менән 650 дана тираж  юбилей маркаһы һәм почта карточкаһы сығарыла. Марка һәм карточка махсус штемпель менән ғәмәлдән сығарыла. Ғәмәлдән сығарыу тантанаһында элемтә һәм информацион технологиялары буйынса дәүләт агентлығы рәйесе Пламен Вачков һәм Пловдив администарцияһы башлығы Тодор Петков ҡатнаша.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
2 май
2 май — григориан стиле буйынса йылдың 122-се (кәбисә йылында 123-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 243 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Вежайка (Иньва ҡушылдығы)
Вежайка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Октябрь проспекты (Стәрлетамаҡ)
Октябрь проспекты  — Стәрлетамаҡ ҡалаһы урамдарының береһе. Ҡаланың көнбайыш районында урынлашҡан. Шулай уҡ Урал биҫтәһе, Курчатов биҫтәһе, Өсмөйөш биҫтәһе (микрорайон Треугольник) һәм Өс-япраҡ биҫтәһе (микрорайон Трехлистник) аша үтә. Октябрь әйләнешенән башланып, һуңынан Артем урамына барып терәлә. Оҙонлоғо 1,76 км. Октябрҙең 50 йыллығы хөрмәтенә аталған.
Тарихы
Урам биләмәһе (һәм бөтә ҡала биләмәһе) юрматы башҡорт ҡәбиләһе ерҙәрендә урынлашҡан. Урам төҙөлә башлағанда урын дала булған. Урам төҙөлә башлауға (1965—1975 йылдар) СССР Министрҙар Советының Стәрлетамаҡта сәнәғәт үҙәген төҙөү тураһында Планы баш һала.
Транспорт
Урам буйынса № 1, 2, 14, 14а, 18а, 22, 23, 26, 28, 32, 33, 36, 38, 41 автобус маршруттары, № 4, 5, 5а, 6, 7, 8, 8а, 10, 13, 14 троллейбус маршруттары һәм маршрут таксиҙары (автобус маршруттары исемлегендә) йөрөй. Байрам көндәрендә урам саралар үткәреү өсөн ябыла.
Инфраструктураһы
Урамда урынлашҡан:
Кесе Роговая
Кесе Роговая — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы
Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы (30 август, 1975 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
Биографияһы
Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы 1975 йылдың 30 авгусында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Әбйәлил районы Хәлил ауылында тыуған.
1995 йылда Стәрлетамаҡтың башҡорт Республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжын тамамлай. Шул уҡ йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт театраль концерт ойошмаһы хеҙмәткәре, танылған сәхнә оҫтаһы.
Чилим (Барыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Паспаул
Паспаул — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Иша йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәхтизин
Бәхтизин — башҡорт фамилияһы.
С. Д. Эрьзя исемендәге Мордва республика һынлы сәнғәт музейы
'''Мордва Республикаһының С. Д. Эрьзя исемендәге һынлы сәнғәт музейы''' — Саранск ҡалаһындағы музей, Иҙел буйындағы фәнни-тикшеренеү, фәнни-ағартыу учреждениеһы.
Дөйөм мәғлүмәт
Мордва республика һынлы сәнғәт музейы XX быуаттың күренекле скульпторы Степан Дмитриевич Эрьзя әҫәрҙәренең донъялағы иң ҙур йыйынтығына (200-ҙән ашыу эш) эйә.
Музейҙа шулай уҡ Мордовия халыҡ рәссамы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Ф. В. Сычковтың һәм портрет һынлы сәнғәт академигы И. К. Макаровтың эштәре коллекциялары йыйылған. Улар икеһе лә, С. Д. Эрьзя кеүек, мордва сығышлы.
Сәнғәт музейында сәнғәттең төп төрҙәре әҫәрҙәре коллекцияһы: рәсем сәнғәте, графика, скульптура күрһәтелә һәм байытыла. Шулай уҡ XVIII—XIX быуаттың рус сәнғәте, хәҙерге заман ватан, мордва халҡы биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре коллекцияһы ла.
2002 йылда С. Д. Эрьзя исемендәге Мордва республика һынлы сәнғәт музейы Мордва Республикаһы Хөкүмәте тарафынан мордва халҡының айырыуса ҡиммәтле мәҙәни мираҫ объекттары иҫәбенә индерелгән.
Музейҙың тарихы
1960 йылдың 10 ғинуарында Саранскиҙа 'Ф. В. Сычков исемендәге Мордва республика картина галереяһы' Совет урамында, хәҙерге көндә музейҙың күргәҙмә үҙәге урынлашҡан бинала, асылған. 1978 йыл картина галереяһы һынлы сәнғәт музейы тип үҙгәртелгән. 1995 йылда уға С. Д. Эрьзя исеме бирелгән.
Музейҙың төп бинаһы
Музей бинаһы (Коммунистик урам, 61) йәнәш торған ике корпустан тора. Көнбайыш, элекке корпус (архитекторы В. И. Сологуб, инженерҙар В. И. Борисов, Е. А. Сухов) 1976 йылда Эрьзяның 100 йәшлек юбилейына төҙөлгән. 1985 йылда уның эргәһендә 2-се ҡат кимәледә беренсе ҡат менән бәйләнгән тағы бер корпус төҙөлгән. 2001 йылдың көҙөндә, Эрьзяның тыуыуына 125 йәш тулыу айҡанлы, бина корпустарын үткәрелгәнлектән, музейҙың тышҡы ҡиәфәте күпкә яҡшыртылған.
Күргәҙмә залы
Музейҙың күргәҙмә залы (Совет урамы, 29) 1950-се йылдар уртаһында архитектор С. О. Левков проекты буйынса төҙөлгән. Мордва милли драма театры бинаһы йәнәшендә урынлашҡан һәм уның менән бер ҡатлы өҫтәмә менән тоташтырылған.
Словак теле
Словак теле (үҙатамаһы:, slovenčina, slovenská reč) — словактар теле, славян телдәренең береһе. Чех теленә яҡын, уның менән көнбайыш славян телдәре төркөмө сиктәрендә чех-словак төркөмсәһе менән берләшә. Словак Республикаһының рәсми теле булып тора һәм Европа берлегенең 24 рәсми телдәренең береһе булып тора. Башлыса Словакияла киң таралған, словак телендә  һөйләшеүселәр Чехия, Сербия, Венгрия, Румыния, Австрия, Хорватия, Канада, АҠШ, Австралия, Украина һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Үҙәк һәм Көнсығыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә, словактар ҡағиҙә булараҡ, ойошоп йәшәй, словак теле төбәк тел статусына эйә.
Словак телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 5,2 млн самаһы (2013), шуларҙан Словакияла — 4,34 млн кеше (2012).
Словак теле үҙенсәлектәренә (уларҙың бер өлөшө башҡа славян телдәре араһында айырыла)  вокализм системаһында ҡыҫҡа һуҙынҡылар менән бер рәттән оҙон һуҙынҡыларҙың һәм оҙон һуҙынҡылар барлыҡҡа килтереүсе дифтонгтарҙың барлығы кеүек фонетик билдәләр; үҙенсәлекле /ä/  фонемаһының булыуы  (хәҙерге телдә ҡулланылыуҙан сыҡҡан); ритм ҡанундарын таратыу, уға ярашлы оҙон һуҙынҡылар менән ижектәр (шулай уҡ дифтонгтар менән) бер һүҙ сиктәрендә бер-береһенең артынан ҡулланылуы мөмкин түгел; консонантизм системаһында  — оҙон һуҙынҡылар һәм ҡыҫҡа ижек яһаусы [л], [л], [r], [r] сонорҙар ҡулланылыуы; нәҙегәйгән тартынҡыларҙың юҡҡа сығыуы, ике типтың барлығы l (алғы рәт l һәм нәҙек ľ) һ. б.Словак морфологияһына хас һыҙаттар булып төп килештә һәм күплек формаһында йәнле исемдәрҙең -ovia бөтөүе тора; ҡылымдарҙың хәҙерге заманда 1-се затта берлектә -m хәрефенә бөтөүенең киң таралыуы  һ.б.
Словак телендә өс диалект бүленә (йәки диалект төркөмдәр): көнбайыш словак, урта словак һәм көнсығыш словак.
XVIII быуатҡа тиклем словактарҙың әҙәби теле словак булып чех теле тора, XIX быуат уртаһында словак әҙәби теле башлыса урта словак диалекты нигеҙендә кодификациялана. Словак әҙәби тел тарихында (1000 йылға тиклем) иртә, әҙәбигә тиклем (1000—1787 йылдар) һәм әҙәби (1787 йылдан) осорҙар. Яҙма нигеҙендә ята латин графикаһына бүленә. Яҙмаһы нигеҙендә латин графикаһы ята. Словак яҙмаһының иң иртә ҡомартҡылары XV быуат аҙағы—XVI быуаттарға ҡарай, шул уҡ ваҡытта словак һүҙҙәре чех, немец һәм латин ҡомартҡыларының тәүге осоронда осрай.