cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Топаллер Анатолий Семёнович
Биографияһы
1929 йылдан Ҡыҙыл армия сафында. 1935 йылда Борисоглебский хәрби лётчиктар мәктәбен тамамлай. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан.
1940 йылдың мартына, тере көстәренә һәм техникаһына ҙур зыян килтереп, дошман ғәскәренә разведка яһау һәм бомбаға тотоу өсөн 25 хәрби осош яһай. 1940 йылдың 19 майында «фронтта күрһәткән батырлыҡтары һәм командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм батырлығы өсөн» капитан Анатолий Семёнович Топаллерға, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырып, Советтар Союзы Геройы званиеһы бирелә.
1941 йылдың авгусынан Бөйөк ватан һуғышы ҡатнашыусыһы. 1945 йылдан подполковник Топаллер запаста, ә һуңынан — отставкала. Украинаның Винница өлкәһенең Гайсин ҡалаһында йәшәй. 1996 йылдың 16 ғинуарында вафат була.
Буранбаев Нуретдин Хәйретдин улы
Буранбаев Нуретдин Хәйретдин улы (25 март 1915 йыл — 2 ноябрь 1987 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, подполковник. Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957), I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары (1985) кавалеры.
Биографияһы
Нуретдин (Нурый) Хәйретдин улы Буранбаев 1915 йылдың 25 мартында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Татлыбай ауыл хакимиәте) Абдрахман ауылында тыуған.
Тыуған ауылында тәүге баҫҡыс белем алғандан һуң — Баймаҡ тау-сәнәғәт өйрәнсеклек мәктәбен, 1931 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай.
1935 йылға тиклем Башҡорт Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбендә (БВКСХШ) уҡый.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1931-1933 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Татлыбай ауыл советы рәйесе секретары һәм урынбаҫары.
1936 йыл — Башҡорт Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе (БВКСХШ) ғилми хеҙмәткәре.
1936-1937 йылдар — ВКП (б) БАССР Маҡар районы комитетының пропаганда бүлеге мөдире.
1939-1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1940 йылдың 6 мартындағы алышта 16 һалдаттан икеһе генә тере ҡала.
1941 йыл — ВКП(б) Баймаҡ район комитеты пропагандисы.
1941 йылдың 25 июнендә Бөйөк Ватан һуғышына китә. 850-се «Тыуған ил өсөн» бронепоезды командиры була.
1942 йылдың йәйендә Старый Оскол өсөн барған бик ҡаты алышта ҡатнаша. Бронепоезды шартлатып, төркөмдө ҡамауҙан сығара.
Брянщина, Сталинград, Белоруссия өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана. Еңеү көнөн капитан Нурый Буранбаев Польшала ҡаршылай.
1947-1948 йылдар — ВКП (б) Башҡортостан өлкә комитеты эргәһендәге ике йыллыҡ партия мәктәбе тыңлаусыһы.
1952-1955 йылдар — КПСС Учалы районы комитетының 1-се секретары.
1955-1956 йылдар — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.
1958 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1955-1959 йылдар — БАССР-ҙың 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1956-1961 йылдар — Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы канцелярияһы начальнигы.
1961-1968 йылдар — БАССР Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрлығының кадрҙар бүлеге начальнигы.
1987 йылдың 2 ноябрендә вафат булды, Өфөлә Мосолман зыяратында ерләнгән.
Бубка Сергей Назарович
Бубка Сергей Назарович (Сергі́й Наза́рович Бу́бка; 4 декабрь 1963 йыл) — СССР һәм Украина спортсыһы, ғалим-педагог. Ҡолға менән һикереүсе еңел атлет. Донъяла беренсе булып алты метрҙан бейегерәк һикергән кеше. Педагогия фәндәре докторы.
1993—2014 йылдарҙа ябыҡ аренала ҡолға менән һикереү буйынса донъя рекордын (6,15 м) тотоп килде. 2014 йылдың 15 февралендә был күрһәткесте Рено Лавиллени уҙып китте. 1994 йылдан асыҡ ареналарҙа ҡолға менән һикереү буйынса донъя рекордын (6,14 м) тота.
Биографияһы
Серге́й Наза́рович Бу́бка 1963 йылдың 4 декабрендә Украина ССР-ының Луганск ҡалаһында тыуған. Донецк ҡалаһының 57-се мәктәбендә уҡый. 11 йәшендә тыуған ҡалаһында «Динамо» спорт йәмғиәтенең балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенә алына.
Украинаның физик тәрбиә һәм спорт милли университетын тамамлаған. Был эшмәкәрлек буйынса «педагогия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлаған.
Спорт
Күнекмәләрен билдәле тренер Виталий Афанасьевич Петрова етәкселегендә үткәрә. Остазы үҙ тәрбиәләнеүсеһендә көс, тиҙлек һәм спорт техникаһын гармониялы үҫтереүгә төп иғтибар бирә. Еңел атлетика тарихындағы беренсе донъя чемпионатында (Хельсинки, 1983) 19 йәшлек Сергей үҙенең тәүге алтын миҙалын яулай. 1984 йылда Братиславалағы ярышта, 5 метр 85 сантиметр бейеклеккә һикереп, үҙенең тәүге донъя рекордын ҡуя.
1984—1994 йылдарҙа Бубка 35 донъя рекорды ҡуя (шуларҙың 18-е — ябыҡ ареналарҙағы ярыштарҙа). Уның иҫәп буйынса бишенсе шәхси рекорды (13 июль 1985 йыл, Париж) спорт тарихында ныҡлы урын ала — Бубка Ер йөҙөндә беренсе булып 6 метр бейеклеккә һикерә. Бынан да юғарыраҡ күрһәткескә ул 1994 йылда Италияның Сестриере ҡасабаһында өлгәшә: урындағы асыҡ стадионда атлет 6 метр 14 см бейеклеккә һикерә. 1991 йылда Токиола үткән донъя чемпионатында Бубка үҙе өсөн әллә ни ҙур булмаған һөҙөмтә — 5 метр 95 см менән еңеү яулай, әммә компьютерҙар еңеүгә уҡталғанда ул 6 метр 37 см бейеклектәге планканы һикереп үтте тип билдәләй.
Белгестәр фекеренсә, Бубка бары-бер үҙенең мөмкинлектәрен тулыһынса асып бөтөрмәй. Үҙе әйтеүенсә, оҙонлоҡҡа һикереүсе Америка спортсыһы Боб Бимон кеүек тарихта бер һикереү геройы булып ҡалырға теләмәй, шуға ла күп йылдар дауамында ярыштарҙа әүҙем ҡатнаша. Бубка — 1983—1997 йылдарҙа алты донъя чемпионатында еңеү яулаған берҙән-бер еңел атлет. 37 йәшендә ул 2000 йылда Сиднейҙа үткән Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша. Халыҡ-ара олимпия комитеты Президенты Хуан Антонио Самаранч уны заманыбыҙҙың иң күренекле спортсыһы тип атаны.
1990-сы йылдарҙа Монте-Карлола йәшәй. 1990 йылда Донецк ҡалаһында үҙе ойошторған «Сергей Бубка клубы» («Клуб Сергея Бубки») президенты. Клуб «Zepter — Звезды шеста» исеме аҫтында традицион халыҡ-ара ярыштар үткәрә. 2005 йылдың 23 июнендә Украинаның Милли олимпия комитеты президенты була.
1999 йылдан Халыҡ-ара олимпия комитеты — МОК-тың, ә 2000 йылдан уның башҡарма комитеты ағзаһы. . 2013 йылда году МОК президенты вазифаһына дәғәүә итте, әммә һайлауҙан үтә алманы.
2015 йылдың авгусында IAAF-тың Ҡытайҙың баш ҡалаһы Пекинда үткән конгресында Еңел атлетика федерацияларының халыҡ-ара ассоциацияһының беренсе вице-президенты итеп һайланды.
Донъя рекордтары
Сергей Бубка 35 тапҡыр донъя рекорды ҡуя.
Кротов Николай Иванович
Кротов Николай Иванович (7 март 1955 йыл) — Рәсәй яҙыусыһы, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре, публицистик һәм мемуар әҙәбиәт авторы; Рәсәйҙең банк эштәре тарихы буйынса махсуслашҡан.
Биографияһы
Николай Иванович Кротов 1955 йылдың 7 мартында Башҡорт АССР-ының Черниковск ҡалаһында (1956 йылда Өфөгә ҡушыла) тыуған.
1977 йылда — Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтын, 1990 йылда — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең киске факультетын һәм 1994 йылда — РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы Дәүләт идараһы академияһының һәм Голландия маркетинг мәктәбенең маркетинг курстарын тамамлай.
1976—1982 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Элементоорганик берләшмәләр институтында, һуңынан Мәскәү нефть эшкәртеү заводында; 1982—1987 йылдарҙа — РСФСР «Белем» йәмғиәте идараһында (йәмғиәттең Мәскәү ҡалаһы Люблин районы бүлексәһендә яуаплы секретарь, һуңынан идараның тәбиғәт фәндәре белеме бүлеге мөдире); 1987—1990 йылдарҙа — КПСС-тың Брежнев (Черемушкинск) район комитеты инструкторы.
1987 йылдың авгусында «Үҙгәртеп ҡороуҙарҙың йәмәғәт башланғыстары» осрашыу-диалогты ойоштороу һәм үткәреү инициаторы. Ул Мәскәүҙең «Новатор» мәҙәниәт йортонда үтә (тарихҡа «Августовка» булып инә). Сарала СССР-ҙың 40 ҡалаһынан 600 самаһы формаль булмаған төркөм вәкиле ҡатнаша.
Мәскәүҙең Профсоюз урамы, 100 адресы буйынса урынлашҡан Күргәҙмә залында 1987 йылдың 22 сентябренән алып 1 ноябренә тиклем уҙған «Ретроспекция. 1957—1987» совет авангарды күргәҙмәһен ойоштороусыларҙың береһе.
Был ике сара КПСС-тың Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары Б. Н. Ельцинға КПСС-тың Мәскәү ҡалаһы Брежнев район комитеты етәкселегенең ижади интеллигенция менән ҡәнәғәтләнерлек эшләмәүен ғәйепләгән ултырыш үткәрергә сәбәп була. Николай Кротов — Рәсәй-Америка университетын (РАУ, хәҙер РАУ-Корпорация) ойоштороусыларҙың береһе, «РАУ-Пресс» мәғлүмәт агентлығының директоры урынбаҫары, Күп халыҡ ҡатнашҡан сәйәси хәрәкәттәр институты директоры (1992 йылдың майында Сәйәси конъюнктура үҙәге тип үҙгәртелә).
1997—1999 йылдарҙа «Кумир» эшлекле даирәләрҙең актерлыҡ премияһы жюриһының яуаплы секретары була (рәйесе- СССР-ҙың халыҡ артисы А. В. Баталов).
Николай Кротов — «Иҡтисади йылъяҙма» АНО-һының генераль директоры һәм түбәндәге тематик ресурстар авторы:
Бер нисә Рәсәй Вики-конференцияһында ҡатнаша. 2017 йылдан «Финанс университеты: Йылдар һәм кешеләр», проектын етәкләй, был масштаблы проектты Рәсәйҙең башҡа вуздарына ла тарата.
Бүребай ҡояш электр станцияһы
Бүребай ҡояш электр станцияһы — Башкортостандың Хәйбулла районы территорияһындағы Бүребай ауылы янында урынлашҡан.
Тәүге 10 МВт ҡеүәтле сират 2015 йылдың 25 октябрендә файҙаланыуға тапшырыла. . 2016 йылда 10 Мвт ҡеүәтле икенсе сиратты файҙаланыуға тапшырыу планлаштырыла. . Асылған ваҡытта Рәсәйҙең иң ҡеүәтле, Башҡортостандың тәүге сәнәғәт ҡояш электр станцияһы.
Тарихы
Бүребай ҡояш электр станцияһы Башҡортостан территорияһында 2015 йылдан 2018 йылға тиклем тәҙөүгә планлаштырылған 59 мегавтт ҡеүәтле, ете ҡояш системаһының береһе. . Башҡортостанда тәүге ҡояш электр станцияһы төҙөү тураһындағы мәғлүмәт 2013 йылда барлыҡҡа килә. Проект Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 28 майындағы 449-сы ҡарарына ярашлы тормошҡа ашырыла.
Төҙөлөш
«Хевел» Рәсәй компанияһы етештергән ҡояш модулдәре Өфө дәүләт авиация техник университетында тест һынауы үтә. Төҙөлөш урыны һайлау Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм инновацон сәйәсәт министрлығы]енән бергә алып барыла. .
«Авелар Солар Технолоджи» «Хевел» компанияһының директоры Айҙар Хафизов әйтеүенсә, республиканың көньяҡ райондары яҡшы инсоляцияға эйә. Башҡортостандағы инсоляция кимәле йылына бер квадрат метрға 1,3 мең киловатт-сәғәт тәшкил итә, был иһә Европаның көньяҡ райондары күрһәткесенә тура килә. Количество солнечных дней в Башкирии составляет около 260, для сравнения — в Сочи — 190, в Москве — 114. станцияны төҙөү 2015 йылдың 28 майында башлана, а запуск первой очереди на 10 МВт состоялся в конце октября того же года. Бүребай электр станцияһы Башҡортостанда икенсе ҡояш электр станцияһы булырға тейеш була, сөнки 2015 йылдың июненә Бөгөлсән ҡояш электр станцияһын асыу планлаштырыла, әммә ул Бүребай электростанцияһынан ике айға һуңыраҡ асыла.
Бүребай ҡояш электр станцияһы Башҡортостандың тәүге сәнәғәт электр станцияһы. Әммә уның асылыуына тиклем республикала әҙ ҡеүәтле шәхси ҡояш станциялары ла була. Мәҫәлән, 2015 йылдың ғинуарында республиканың Төньяҡ ҡасабаһы тулыһынса ел-ҡояш электр станцияһы менән тәьмин ителеүгә күсә. . 2016 йылдың 1 мартында Бүребай ҡояш электр станцияһы күмәртәләп һатыу электр энергияһы баҙарына сығарыла. .
Тасуирлау
Төҙөлөштә 88 мең тонна йоҡаҡ пленкалы модуль файҙаланыла, төҙөлөш майҙаны 40 гектар ерҙе ала. 70 % комплектующих произведены на территории России. Объём инвестиций для всех семи станций составил 6 миллиардов рублей, непосредственно для Бурибаевской СЭС — около 1 миллиарда. Кредит дочерним предприятиям «Хевел» на строительство Бурибаевской СЭС выделен Газпромбанком. Аренда земли под электростанции предоставлена на 49 лет. Болотло көндә станция ҡуйылған ҡеүәттән 20-25 процент, ә ҡышҡы көндәрҙә — 70 процент энергия етештерә ала. Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министры урынбаҫары Илдар Шахмаев билдәләүенсә, кәрәк ваҡытта ҡеүәт 50 Мвт-ҡа тиклем күбәйтелә ала. . «Авелар Солар Технолоджи» вәкиле белдереүенсә, Бүребай ҡояш электр станцияһын файҙаланыуға тапшырыу төбәктең ышаныслығын күтәреүгә булышлыҡ итәсәк һәм республиканың көньяҡ райондарының энергия дефицитын кәметәсәк. .Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы урынбаҫары Ильдус Яхин раҫлауынса, республикаға ҡояш электр станцияһын индереү экологик торошҡа ла ыңғай тәьҫир итәсәк һәм зарарлы матдәнең атмосфераға таралыуын йылына 55 мең тоннаға кәметәсәк. Дәүләткә Бүребай ҡояш электр станцияһынан электр һатып алыу баҙар хаҡынан 4 тапҡырға ҡыйбатҡа төшә — кВт сәғәте 8 һум. Башҡортостан территорияһында әле төҙөлөп ятҡан электрстанцияларға өҫтәлмә булып, 2020 йылға 90 Мвт ҡеүәтле бер нисә ҡояш электр станцияһы индереләсәк.
Тәнҡит
«Башкирэнерго» башҡорт электр селтәре компанияһы башлығы һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаты Андрей Макаров белдереүенсә, технологияның файҙалы яғы күп булһа ла, БСЭК кеүек селтәрле компаниялар өсөн, ҡояш генерацияһына ҡарағанда әһәмиәтлерәк проекттар ҙа бар. Бынан тыш, Андрей Макаров, ҡояш электр станцияларынң тәүлектең ҡараңғы ваҡытында, ҡояш булмағанда, электр утын тотоноуҙың иң кәрәкле ваҡыты киске сәғәт 9-ҙа эшләй алмауын да тәнҡитләй. Көнөн йыйып, кис бирә торған ҡеүәтле ҡорамалдар юҡ. "Башҡортостандың Энергия һаҡлау үҙәге " коммерция булмаған автоном ойошмаһы директоры, бындай электр станцияларының файҙалы ғәмәл коэффициенты батареяларҙың туҙыуы арҡаһыда йыл һайын бер нисә процентҡа кәмейәсәк, тип белдерә. Шулай уҡ, «Авелар солар технолоджи» менән БЭСК араһында ла электр тапшыру линияһын, электр станцияһынан таратыу подстанцияһына тиклем финанслау буйынса ла бәхәстәр сығып тора.
Патсын-Я-Тоип
Патсын-Я-Тоип — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Патсын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт Илсекәйе
Башҡорт Илсекәйе (Баш-Ильчикеево), боронғо исеме Башташ — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Мөрсәлим ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 337 кеше. Почта индексы — 452485, ОКАТО коды — 80247847003.
Географик урыны
Башҡорт Илсекәйе (Башташ, Илсекәй) Әй ҡушылдығы Һикеяҙ йылғаһына Саған йылғаһы ҡойған ерҙә, район үҙәге Малаяҙҙан көньяҡ-көнсығышҡа 43 километрҙа һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1795 йылда 22 йортта 107 кеше йәшәгән.
Түбәләҫ ырыуы риүәйәте һәм ауылдың халыҡсан исеме Башташ нигеҙендә Башҡорт Илсекәйен ырыуҙың боронғо ауылдарының береһе тип фаразларға була.
Рәсми документтарҙа беренсе тапҡыр 1757 йылда Илсекәй исеме менән теркәлгән. Ауыл исеме улус старшинаһы Илсекәй Биктуғанов менән бәйле. 1894 йылда Пермь губернаһынан күсеп килгән рус крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалынған Илсекәй утарына XX быуаттың 30-сы йылдар аҙағынан Урыҫ Илсекәйе исеме бирелә, ә аҫабалар ауылына Башҡорт һүҙе өҫтәлә — Башҡорт Илсекәйе ауылдың рәсми исеменә әйләнә.
Крәҫтиәндәр һуғышы исеме менән билдәле 1773—1775 йылғы ихтилалда Салауат Юлаев етәкселегендә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев (Һунбыҡ нәҫеленән), Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев (Тәүеш нәҫеленән) ҡатнашалар. Улар Салауат Юлаев һәм уның атаһы Юлай Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡытау-Ивановск заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр. Салауат Юлаевтың һәм Юлай Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: «Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек», — тип яуаплайҙар.
Биләмә берәмектәренә инеүе
1770 йылдың 27 майында Пётр Симон Паллас Саған (С-П. Паллас: Шихан тип атаған? Әйтер кәрәк, ғалим Саған-Шихан тип алһа ла, был йылға беҙҙең заманда дөйөмләштереп Һикеяҙ тип кенә алына) йылғаһының Әйгә ҡойған ерендә урынлашҡан Биктуған тип аталған башҡорт ауылына яҡын ғына үткән. «Әй янындағы Олөйөр (йылға) ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне» тип яҙған ул.
«П.- С. Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуын раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылының тирә-янында саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә XVIII быуатта башҡорттар бында дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал»-, тип яҙған беҙҙең ата-бабалар тураһында Диҡҡәт Бураҡаев. 1740 йылдағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған.
Түбәләҫ ырыуынан сыҡҡан абруйлы ир-егет Яҡуп Шәмсетдинов ағай «Ырыуым — Түбәләҫ» мәҡәләһендә бына нимә яҙа: «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе „һатып“ алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар „законлаштырып“ тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә.
1773 йылда, шулай уҡ, 1765 йылдан бирле Түбәләҫ ырыуы старшинаһы булған Собханғол Килтәков, батыр йөрәкле ирҙәрҙе йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән.
Илсекәйҙә 1816 йылда 19 йортта 96 кеше, 1834 йылда 20 йортта 110 кеше (1830 йылда ихтилалда ҡатнашҡандарҙың нәҫелдәрен, 8 кешене, „насар тәртиптәре өсөн“ тип 8-се кантонға һөргөнгә оҙатҡандар) йәшәгән.
1842 йылда 110 кешегә 26 сирек ужым һәм 233 сирек яҙғы икмәк сәселгән. Улар хужалыҡтарында 260 баш ат, 132 баш эре мөгөҙлө мал, 107 баш һарыҡ, 30 баш кәзә тотҡан. Картуф был тарафтарға килеп етмәгән булған әле. Ҡайһы бер кешеләр солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгәндәр: 21 йортҡа 30 солоҡ тура килгән.
Илсекәйҙәрҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын фаразлау
Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусы Илсекәй ауылы Ҡалмаҡҡол һәм Урмансы ауылдары менән 2-се йортҡа ҡараған (7-се рәүиз буйынса-4-се Башҡорт кантонына, 8-се рәүиз буйынса-4-се Көнбайыш (йәиһә 4-се Тау арты) кантонына, 1847 йылдан — 5-се Башҡорт кантонына ҡараған.
Юғарыла атап үтелгәндәр араһынан 1773 −1774 йылдарҙа Салауат Юлаев ғәскәрендә һуғышҡан баш күтәреүселәрҙең улдары бар
1. Күсәш Мишәровтың — Ғәбделнасир һәм Ғәбделхалиҡ Күсәшевтар
3. Наҙарғол Балтасовтың — Моңайтмаҫ һәм Ибрай Наҙарғоловтар
4. Тимәт Иштуғановтың — Баязит һәм Хәсәтулла Тимәтовтар
5. Ғәбдеш Таҡилдың — Ғәбделжәлил Ғәбдешев
6. Илсекәй Биктуғановтың (Собханғол Килтәковтан һуң — Түбәләҫ улусы старшинаһы) — Илсекәев Абдрахман
Илсекәй ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1850 йылда 20 йортта 157 кеше, 1859 йылда — 32 йорт һәм 163 башҡорт торған.
1865 йылда Илсекәй ауылындағы 23 йортта 149 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. XX быуаттың 30‑сы йылдары аҙағынан хәҙерге исемен йөрөтә. XX быуаттың 30‑сы йылдары аҙағынан хәҙерге исемен йөрөтә (1894 йылда нигеҙ һалынған Илсекәй утары XX быуаттың 30‑сы йылдарынан Урыҫ Илсекәйе тип атала башлаған)
Ауылға 1895 йылда бирелгән характеристикаға иғтибар итәйек. «Илсекәй ауылы — Златоустан 81 саҡрымда, тимер юл станцияһы Мөрсәлимдән — 6, ауыл хужалығы тауарҙары менән иң яҡын сауҙа итеү урыны булған Йыланлынан — 15 саҡрым. Ауыл тигеҙ урында, Һикеяҙ йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан; ауыл эргәһендә Саған-йылға шишмәһе бар; Һикеяҙ йылғаһы тирмән төҙөү өсөн ҡулайлы булған. Халҡы — аҫаба башҡорттар. Ауыл 45 йорттан тора; ер биләмәләре 80 рәүиз йәненә һәм бер урында бүленгән. Ауыл 12 дисәтинә ер биләй, урамдар, ихаталар, йәшелсә баҡсалары һәм аҙбарҙар — 11 дисәтинәлә. Ер биләү формаһы — община мөлкәте.
1892 йылдан, 12 йылға төҙөлгән суд ҡарары буйынса, халыҡ ер биләмәләрен рәүиз йәне башына бүлеүҙән эшкә яраҡлы кеше йәне башына бүлеүгә күскән — 102 йәнгә. Һөрөнтө ерҙәр тигеҙлектә урынлашҡан. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы (дөрөҫ сәсеү әйләнеше түгел). Арыш, һоло, бойҙай һәм арпа сәселә. Сәсеүлектәрҙе эшкәрткәндә бер төрәнле (одноральный) һабан ҡулланыла. Ауылда 1 Һуҡҡыс (молотилка) һәм 2 елгәргес бар. Иң яҡшы уңыш: арыштың 12 ботонан — 120 бот, һолоноң 18 ботонан — 150 бот, бойҙайҙың 14 ботонан — 60 бот. Көтөүлектәр (мал утлауҙары) 200 дисәтинә ерҙе биләй. Ере — ҡара тупраҡ, өлөшләтә балсыҡһыл, ташлы. Һыулау урыны булып Һикеяҙ йылғаһы һәм инештәр хеҙмәт итә. Көтөү шулай уҡ урманда, ҡурпыла һәм ҡамылда йөрөтөлә; яҙ һәм көҙ 1-әр ай көтөүселәр көтөү өсөн бер башҡа 15 тин һәм 2 фунт он ала; һарыҡтар ҙа йәй буйы эре мөгөҙлөләр менән бергә көтөлә, һәр баш өсөн көтөүсе 20 тин аҡса һәм 2 фунт он ала. Ауылда малы булмаған 7 йорт бар. Бесәнлектәр — урман үләне (395 дисәтинә), һөҙәклектәрҙә, иңкеүлектәрҙә урынлашҡан. Тупраҡ — балсыҡһыл. Ауыл эргәһендәге урман күбеһенсә көнбайыштағы тауҙарҙа урынлашҡан. Ер биләмәләренең бер өлөшө (100 дисәтинә) йәмғиәт тарафынан 12 йылға Илсекәй утарында йәшәгән халыҡҡа арендаға бирелгән — ултыраҡ төҙөр өсөн 5 дисәтинә һәм көтөүлек өсөн — 95 дисәтинә, йылына 100 һумдан; утарҙа йәшәүселәргә 300 дисәтинә урман да бирелгән, айына 6 һум хаҡ менән. Ҡайһы бер йорт хужалары (28) ер биләмәләрен урыҫ күршеләренә арендаға бирә, — һөрөнтө ерҙәрҙе (160 дисәтинәгә яҡын) бер дисәтинә өсөн 1 һум 50 тиндән, бесәнлектәрҙе лә (117 дисәтинә) — юғарыла күрһәтелгән хаҡҡа. Тирмән урыны оброк (һалым) статьяһы буйынса (2 дисәтинә), — йылына 12 һум менән 12 йылға арендаға бирелә.
Һыу тирмәне йәмғиәт милкендә. Ер эшкәртеүҙән ҡала әһәмиәтле кәсеп булып (урман һатыу) заводтарҙағы куренлы эш торған. Баҙар пункттары: Йүрүҙән заводы (25 саҡрым) һәм Ҡатау заводы (42 саҡрым); тауҙар күплеге бәйләнеште ҡыйынлаштыра».
Урман участкалары буйынса завод һәм башҡорттар араһында көсөргәнешле мөнәсәбәттәр булғанын Өфө губернаторының полиция департаментына 1889 йылдың 23 июнендәге белдермәһе (донесениеһы) һөйләй. Унда Илсекәй һәм Ҡарағол ауылдары башҡорттарының Һатҡы заводы хеҙмәткәрҙәре һәм эшселәре өсөн диләнкәләр бүлеп биреү маҡсатында китеп барған урындағы власть вәкилдәренә — пристав һәм исправникка — урманға үтергә ирек бирмәгәнлеге хәбәр ителә. Властарға буйһонмаусанлыҡ күрһәткән 13 кеше ҡарауыл аҫтына алынған
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Илсекәйҙә һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.
Рус-япон, Беренсе бөтөн донъя һуғышында ҡатнашҡан яугирҙәр тураһында киләсәк быуын тикшеренеүселәре ентекле өйрәнеүҙәр үткәрер, тип ышанғы килә. Тәүеш нәҫеленән Әбделғафаров Әбделнафиҡ Ярман һуғышы яуында 1914 йылдың 15 октябрендә яраланған. Ул ғаилә башлығы, улы Ғафаров Ғәбдрәшиткә 7 йәш кенә булған. Һунбыҡ нәҫеленән Фәтхетдинов Фәссәхетдин Фәтхетдин улы (1886—1971) ефрейтор дәрәжәһендә яуҙан әйләнеп ҡайтҡан. Һуғыш сыҡҡанда, уның ҡыҙы Ғәйнинурға-7, улы Миңдәхмәткә ни бары 2 йәш булған.
1920 йылда — 52 йорт һәм 250 башҡорт.
Большевиктар партияһы 1925 йылдан башлап наҙанлыҡты бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралар күрә башлай. Илсекәйҙә өс йыллыҡ башланғыс мәктәп асыла. Уҡыусылар 4 синыфты Ҡалмаҡҡол башланғыс мәктәбендә тамамларға тейеш булған. Унан бик һирәгенә 20-25 саҡрымда ятҡан Лағыр ШКМ-ды (крәҫтиән йәштәре мәктәбе) тамамлау мөмкин булған. Һуңғараҡ Алты ауыл Түбәләҫ балалары 1935 йылда асылған Тирмән 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәбенә йөрөп уҡыған. Һуғыштан һуң Ҡалмаҡҡолда 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәп, 60-сы йылдарҙан башлап урта мәктәп эшләне. Ҡарағол, Илсекәй, Сүрәкәй ауылы балалары ошо мәктәпкә йөрөп уҡыны. Хәҙер ул Мөрсәлим урта мәктәбе тип атала.
1928 йылда Илсекәй мәсетенең манараһы ҡолатыла. Аҙаҡ ул бина башланғыс мәктәпкә бирелә.
Ауылдаштар араһынан сыҡҡан тәүге уҡытыусылар — Ишморатова Яңылбикә Хажиморат ҡыҙы, Низамов Ҡыямитдин Низамитдин улы, Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы.
Һуғыштан һуң Илсекәй башланғыс мәктәбе эшләне, артабан уҡыусылар Ҡалмаҡҡол урта мәктәбенә йөрөп уҡыны. 1975—2015 йылдарҙа эшләгән Илсекәй төп (Башташ 8-йыллыҡ) мәктәбе бинаһын ауыл төҙөлөш бригадаһы күтәрҙе, мәктәп төҙөү өсөн аҡсаны колхоз бирҙе. Бөгөнгө көндә Илсекәй башланғыс мәктәбе Мөрсәлим урта мәктәбенең филиалы тип атала.
30-сы йылдар башында Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол һәм Илсекәй ауылдары «Путь социализма» тигән колхозға ойошҡан. Уның беренсе рәйесе Әғзәм Хажиморатов, икенсеһе — Ғәлимйән Ишбирҙин булған.
Әбеш ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Әбеш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Башҡорт Илсекәйе
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1929, 1931, 1935 йылдарҙа Ҡорбанғәлиев Хисамитдин мулланы, Көҫәпәйев Фәхрисламды, Бәҙретдинов Ғилметдинде, кулак тип иғлан итеп, репрессиялайҙар. Бәҙретдинов Ғилметдин генә, Беломорканал төҙөлөшөндә стахановса хеҙмәт итеп, әйләнеп ҡайта алған. Ишморатов Әбделхәй Хажиморат улы, һуғыш алдынан медицина институтында уҡыған булған, уны ла, милләтсе төркөмө ағзаһы тип ғәйепләп, репрессияға дусар иткәндәр. Ул Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, һуңынан Силәбе өлкәһе хәҙерге Трёхгорный ҡалаһындә йәшәне.
Әбеш ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Административ үҙәге — Оло Әбеш ауылы.
Башҡорт Илсекәйе
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
90-сы йылдарҙа Илсекәй ауылында «Дуҫлыҡ» кооперативы ойошторолғайны. Уның рәйесе булып йәш белгес Ғайсаров Илдар Ғөзәйер улы эшләне.
Әбеш ауыл Советы (Хәйбулла районы)
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡорт Илсекәйе
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Башҡортостан Республикаһы барлыҡҡа килгән йылдарҙа өс ауылды берләштергән үҙ аллы Илсекәй ауыл советы ойошторолдо һәм тиҫтә ярым йыл эшләне. Илсекәй ауыл советын төрлө йылдарҙа Таймаҫов Илһам Ильяс улы һәм Сәләхов Рөстәм Әмин улы етәкләне.
1994 йылда ике ҡатлы мөһабәт Илсекәй мәҙәниәт һарайы асылды. Яңы мәҙәниәт йортоноң беренсе директоры Ишморатова Нәсимә Исрафил ҡыҙы булды. Быға тиклем ауылда ағас клуб, китапхана эшләп килде.
Башҡорт Илсекәйе ауылында 1975—2015 йылдарҙа Илсекәй төп мәктәбе эшләне. Әлеге көндә Илсекәй башланғыс мәктәбе (Мөрсәлим урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Башҡорт Илсекәйендә башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урамдарға рәсми исемдәр бирелмәгән дәүерҙә Аръяғос, Үргөс, Түбәнгөс, Ҡыҙылъяр, Ферма осо тигән атамалар ҡулланыла ине.
Хәҙер:
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Башташ тау һырттары (25 км-ға һуҙылған)
Иң бейек нөктәһе — Аҡҡашҡа, көньяҡ-көнбайышта, Илсекәй һәм Ҡарағол ауылдарына яҡын урынлашҡан
Көнсығышта: Кәстау, Визир, Ямантау
Йылғалар:
Шишмәләр:
Хәже шишмәһе, Хөсәйен шишмәһе, Тимер шишмә, Май заводы (Тирмән) шишмәһе, Һыйҙыҡай шишмәһе, Ҡаруй шишмәһе
Ялан-бесәнлектәр:
Айыуалған яланы, Майгүмгән, Шиҙәле, Киндер ере, Өсмөйөш, Абдулла ере, Ҡаруй, Үртәмәй, Шар, Айҙанма, Төбәк, Тапау, Саттыҡ, Йылыгин (Елагин тигән урыҫ исеменән тиҙәр)
Таусыҡтар, түбәләр:
Тирмән ҡаштаҡ, Ҡунаҡай түбәһе, Крәке ҡаштағы, Мылтыҡ түбә
Башҡа урын-ер атамалары:
Һырт (йәштәр киске уйын ҡора торған урын, колхоз келәттәре артында), Ҡыҙылъяр, Арғы (яңғыҙ) ҡарағас, Бирге (яңғыҙ) ҡарағас, Урыҫ юлы, Мүктек, Таштыҡ, Арғыйылға (Һикеяҙ йылғаһының урындағы атамаһы), Аралыҡ (Саған йылғаһының бер урынын шулай йөрөтәләр ине), Сатра (Һикеяҙ менән Саған ҡушылған урындағы һыу инерлек тәрән урынын шулай йөрөтәләр ине)
Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр
Мәғлүмәт сығанаҡтары.
Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар.
Хәбәрһеҙ юғалғандар
Ҡушаматтар
Түбәләҫтәр араһында тотош ауылға йәбешкән ҡушаматтар бар. Мәҫәлән, илсекәйҙәрҙе — «башташтар-ташбаштар», тиҙәр
Электән килгән, мәғәнәләре юйыла барған ҡушаматтар бар. Мәҫәлән, «Тәсти кеүек кейенгән» — «теләһә нисек, арлы-бирле» тигәнде аңлата. ә Тәсти кемдең ҡушаматы булғаны билдәһеҙ.
Юҡты бар тип һөйләгән кешене «Яңыбай», тиҙәр. Ул кеше тыумыштан аҡылға тулы булмаған, хыялланып һөйләшкән. Мәҫәлән, кистән ямғыр яуғанға, иртән күбәләр кибеп өлгөрмәгән икән, ти, Яңыбай бабай: «Хәже сәйнүктән һыу һибеп сыҡҡан»-, тип үпкәләшкән.
Шәп йүгергән бер егетте Ҡоралай тип йөрөткәндәр. Етеҙ хәрәкәтле, тик тормаҫ бер шәп әбейҙе Жил тирмән ҡарсыҡ тинеләр.
Әбделғәлим исемле бабайҙы бер ҡыҙ, ҡунаҡҡа саҡырғанда, Һуң быуай, тип ҡушаматы менән өндәшә (сөнки исеме шулай тип уйлаған була).
Кешеләр ҡушаматынан уңайһыҙлана, шуның өсөн һанап ҡына үтәйек: Ҡапшал, Кәүшик, Сүтәй, Картошка, Селбәрә, Печенйә, Палтара, Бесәй, Сысҡан, Кәзә, Кеш-кеш, Шәңкә, Соҡой. Ҡайһы бер кешеләрҙе, ғаиләһендә бәләкәй саҡта нисек йөрөткәндәр, ауылдаштар ҙа шулай йөрөтә: Әстә, Томан...
Неленга
Неленга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҙбай
Аҙбай Азбай — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.
Географияһы
Аҙбай күле Силәбе өлкәһе Эткүл районының Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Лебедевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 1,5 километрҙа урынлашҡан. Екатеринбургтан төньяҡҡа Силәбегә китеп барышлай Эткүлде һәм Лебедевка тораҡ пунктын үтеп киткәндән һуң, Аҙбай күле. Екатеринбургҡа тиклем 320 км. Силәбенән 75 саҡрымда.
Географик координаттары: киңлеге — 54°41′36.72″N (54.693533), оҙонлоғо - 61°56′37.35″E (61.943709).
Килгән халыҡ, палаткалар ҡороп, ҡырағай ял ойошторалар, ял итеү базалары юҡ. Кәмәлә йәки ярҙан балыҡ тотоп ял итергә мөмкин.
Аҙбай күлендә алтын һәм көмөш карась, алабуға ҡарпый.
Тасуирламаһы
Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло.
Кәмә менән төшөр урындары бар. .
Ағаскүл һыуы тоҙ тәме итә, гидрокарбонатлы-хлоридлы-натрийлы типҡа инә.
Флораһы һәм фаунаһы
Күл һаҙмырт, урыны менән ҡамышлыҡтар үҫә. Күлде ылымыҡтар, һаҙ үләндәре баҫып бара. Күл буйҙары урман-дала үҫемлектәренә бай, ҡайынлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ағаслыҡтар ярҙан кәмендә 100 метр алыҫлыҡта.
Күлдә табан балыҡ, алабуға, пелядь тереклек итә.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге «Аҡбай» йә «Аҙбай» антропонимдарынан килеп сыҡҡандыр. Аҡ — аҡ, саф, хаҡ, бай — әфәнде, бай, күренекле тигәнде аңлата. Аҙ — күп булмаһа ла, етерлек, артығы кәрәкмәй тигәнде аңлатҡан исемде лә ҡушыуы мөмкин башҡорт кешеһе. Беҙ бит барына шөкөр итеп йәшәгән халыҡ.
Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: «Аз-Бай (Ак-Бай), озеро, деревня, Еткульский район. Искаженный вариант башкирского топонима Ак-бай, в основе которого тюркское мужское имя Акбай, где ак — „белый“, „чистый“, „праведный“, „душевный“, „счастливый“, бай — „господин“, „знатный“, „богатый“».
Урыҫ телендә Аҙбайҙы Азбай тип яҙып йөрөтәләр.
Яңы империализм
Тарихи контекста «Яңы империализм» термины XIX—XX быуат башында ҙур европа державаларының, шулай уҡ АҠШ һәм Японияның колониаль экспансия осорон улар араһында диңгеҙ аръяғы биләмәләре өсөн ғүмергә булмаған конкуренция осорон аңлатҡан. Яңы империализм осоронда көнбайыш дәүләттәр (Япония менән) бөтә Африканы тулыһынса тиерлек һәм Азияның байтаҡ өлөшөн юуйһондорған. Яңы империализмды донъя баҙарҙары һәм арзан ресурстар өсөн көрәштә бөйөк державалар араһындағы киҫкен ярыштың артабанғы үҫеше һәм милли элиталарҙың донъя хакимлығына ынтылышы тип билдәләйҙәр. Ошо осорҙа нигеҙ һалынған колонияларҙың күбеһе деколонизация дәүерендә генә бойондороҡһоҙлоҡҡа эйә була, ул ике бөтә донъя һуғышы, шул иҫәптән Яңы империализм осоро эҙемтәһе булараҡ та, үҙенсәлекле һөҙөмтә булып тора. «Яңы» тигән билдәләмә феодаль колониаль империяларҙың һәм «колонизацияның тәүге тулҡыны» ваҡытының үҫеүенә бәйле үткән дәүерҙән — XIX—XX быуат башы капиталистик империализм дәүерен айырыу өсөн ҡулланыла. Был дәүерҙә Европа державалары Америка һәм Себерҙе үҙләштерә башлаған һәм Азия, Себерҙә ныҡлы форпостар булдырған.
Тәүшарттары
Америка революцияһы (1775—1783) һәм Испания империяһының Латин Америкаһында тулыһынса тарҡалыуы (яҡынса 1820) менән Европа империализмының тәүге дәүере тамамлана. Бөйөк Британияла экспансия нигеҙе булып торған меркантилизмдың — сикләнгән байлыҡтар өсөн иҡтисади конкуренция тураһындағы тәғлимәттең етешһеҙлектәрен аңлайҙар. 1846 йылда бизнесты тотҡарлаған «икмәк закондары» бөтөрөлә, етештереүселәр киң күләмдә эш итеү азатлығын ала. Бөйөк Британияла ирекле сауҙа концепцияһы көс туплаған. Вена конгресынан (1815) алып Франция-Пруссия һуғышы (1871) тамамланғанға тиклем дауам иткән осорҙа Бөйөк Британия, технологиялар һәм гражданлыҡ институттары үҫешендә уларҙы күпкә уҙып китеп, башҡа дәүләттәрҙән күпкә отошло эш алып барған. Великобритания баҙарында әҙер продукцияға хаҡтар башҡа илдәр баҙарына ҡарағанда арзаныраҡ булған, ә продукция күләме Германия, Франция, Бельгия һәм АҠШ кеүек сәнәғәте үҫешкән илдәргә лә конкурент хаҡы буйынса артыҡ продукция менән тәьмин итергә мөмкинлек бирҙе.
Пруссия етәкселегендә немец дәүләттәре коалицияһы Францияны тар-мар иткән Франк-прус һуғышының һөҙөмтәһе Бөйөк Британияның оҙайлы гегемонияһын ҡаҡшата. 1820—1870 йылдарҙағы Европа һәм донъя тарихы барышында йыйылған етди сәйәси һәм иҡтисади үҙгәрештәр Вена конгресы төҙөгән Европа концертында булған көстәр балансын боҙған.
Германияла һәм Италияла милли дәүләттәрҙе иғлан итеү оҙаҡ ваҡыт был потенциаль ярышташтарҙың иғтибарын эске эштәргә йүнәлтеп ситкә тартып торған территориаль мәсьәләләрҙе хәл итте. 1871—1914 йылдарҙағы осор тыныслыҡ булмаған үтә тотороҡһоҙ шарттарҙа дауам иткән. Францияның Франк-прус һуғышы һөҙөмтәһендә юғалған Эльзас-Лотарингияны кире ҡайтарыу ниәте, Германияла империя амбицияларының үҫеүе кеүек үк, ике илде лә конфликтҡа даими әҙерлек дәрәжәһендә тотто.
Берлин конференцияһы
Берлин конференцияһында (1884—1885) ҡатнашҡандар, «һөҙөмтәле оккупация» принциптарын формалаштырып, көсөргәнеште кәметергә тырыша. африкала) Ике шартты үтәгәндә: бәхәсле биләмәләр территорияларына ғәмәлдә эйә булыу һәм ресурстарын үҙләштереү принцибы территориаль дәғүәләр (атап әйткәндә, Африкала) булғанда халыҡ-ара таныу фаразланған. Шул уҡ ваҡытта, ерле халыҡ фекере иҫәпкә алынмаған. Император хакимлығына ҡаршы сығыштар рәхимһеҙ рәүештә баҫтырылған. 1904—1907 йылдарҙа булып үткән Германияның Көнсығыш Африка колонияларындағы гереро һәм нама ҡәбиләләре (1904—1907) һәм Маджи-Маджи ихтилалдары — күрһәтмәле. 15 ҡатнашыусы ил араһында береһе лә Африка исеменән сығыш яһамаһа ла, сауҙа, навигация һәм Үҙәк Африка сиктәре буйынса килешеүгә ирешеү конференцияның маҡсаты булған.
Конференцияла Франция, Германия, Португалия һәм Бөйөк Британияның колониялары һәм бойондороҡло территориялары өҫтөнлөк иткән. Державалар, бер үк ваҡытта бында урынлашҡан тел һәм мәҙәни сиктәрен кире ҡағып, Африкалағы колонияларының сиктәрен ҡайтанан ҡараған. Африка 50 бойондороҡло территорияға бүленгән һәм уның контролдә нисек тотолоуы ҡаралған. Шулай уҡ державалар, рәсми нигеҙҙә булмаһа ла, Африкала ҡолдар һатыуға сик ҡуйыу тураһында килешкән.
Яңы империализм осоронда Британия
Британияла Яңы империализм осоро байтаҡ иҡтисади үҙгәрештәр менән билдәләнгән. Ил беренсе булып индустриалләшә башлағанлыҡтан, Британия XIX быуаттарҙың күп өлөшө дауамында технологик яҡтан башҡа илдәрҙән алда барҙы. Әммә XIX быуат аҙағында башҡа илдәргә, башлыса Германия һәм АҠШ, Британия технологик һәм иҡтисади ҡеүәтенә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыу юлын һайлай. Башҡа державалар халыҡ-ара баҙар мөнәсәбәттәрендә әүҙем ҡатнаша башлағанда, бер нисә тиҫтә йыл монополия тотоп торғандан һуң ил үҙ иҡтисадының өҫтөнлөгөн һаҡлау өсөн көрәшә башлай. 1870 йылда донъя етештереү ҡеүәтенең АҠШ-ҡа 23,3 %, Германияға — 13,2 % тура килгән сағында, Британияға — 31,8%-ы тура килгән. 1910 йылға шул уҡ нисбәттә АҠШ-та 35,3 %-ҡа, ә Германияла — 15,9 %-ҡа еткәндә, Британияның етештереү ҡеүәте 14,7 %-ҡа кәмегән. Германия менән Америка кеүек илдәр иҡтисади яҡтан уңышлыраҡ була барған һайын, улар империализмда әүҙемерәк ҡатнаша бара, һәм был Британия сауҙаһының һәм сит илдәрҙәге инвестицияларҙың элекке күләмен мөмкин тиклем нығыраҡ хупларға мәжбүр итә.
Егерменсе быуат башында Британияның шулай уҡ өс экспансионистик держава (Япония, Германия һәм Италия) менән халыҡ-ара мөнәсәбәттәре көсөргәнешле булған. 1939 йылға тиклем был өс держава Британияның үҙенә бер ҡасан да янаманы, әммә империяға ситләтелгән ҡурҡыныс янауы көн кеүек асыҡ ине. 1930 йылдарҙа Британия, Япония Алыҫ Көнсығыш биләмәләренә, шулай уҡ Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия биләмәләренә янар, тип борсолған. Италия Британияның Мысырына янаған Төньяҡ Африкаға ҡарата ҡыҙыҡһыныу күрһәткән, ә Европа ҡитғаһында Германия өҫтөнлөгөнөң Бөйөк Британия именлегенә бер ни тиклем ҡурҡыныс тыуҙырған. Британлылар, экспансионистик державалар халыҡ-ара тотороҡлоҡто боҙоуға килтерер, тип борсолған. Бөйөк Британия үҙенең биләмәләрен юғалтыу ҡурҡынысы янағанда, ризалаштырыу булараҡ билдәле булған юл ҡуйыу сәйәсәтен ҡабул итеү ҡарарын сығарған булған.
Британияла яңы империализм дәүере йәмәғәтселектең империализм идеяһына ҡарата мөнәсәбәтенә йоғонто яһай. Йәмәғәтселектең күбеһе, Британия империализмдың этәргес көсө булһа, яҡшыраҡ булыр ине, тип ышанған. Шулай уҡ шул уҡ кешеләр, Британия империализмы донъялағы изгелектең көсө булып тора, тип уйлаған. 1940 йылда Фабиан колониаль тикшеренеүҙәр бюроһы, Африка иҡтисади йәһәттән дә, социаль планда ла үҫешә ала, тип раҫлай, ләкин ул ғәмәлгә ашҡанға тиклем Африканың Британия империяһы менән ҡалғаны иң яҡшыһы тип раҫлаған. Британияла XIX быуат аҙағында һәм XX башында империализмға ҡаршы оппозиция сығанаҡтары булыуға ҡарамаҫтан, тотош ил буйынса империализмға ҡаршылыҡ булмаған тиерлек. Күпселек йәһәттән империализмдың был яңы формаһы Икенсе донъя һуғышынан һуң яңы империализм эраһы аҙағына тиклем Британия оҡшашлығының (идентичность) бер өлөшөн тәшкил итә.
Империяларҙың бер-береһен уҙырға тырышыуы
Африка һәм Азия биләмәләре өҫтөнән Европа державалары контролен киңәйтеү Беренсе донъя һуғышы алдынан бер нисә тиҫтә йыл дауамында халыҡ-ара дипломатия эшмәкәрлегенә сәбәпсе булған яңы ҡаршылыҡтар, шиклелек һәм йәшерен конкуренция өсөн нигеҙ булды. 1881 йылда Францияның Тунисты 15 йылға баҫып алыуы уның Италия менән мөнәсәбәттәрен ҡатмарлаштыра. Таможня йыйымдары улар араһындағы алыш даирәһенә әйләнде. Бер йылдан Бөйөк Британияның Мысырҙы баҫып алыуы уның Франция менән мөнәсәбәттәрен һыуытыуға килтерҙе.
1898 йылғы Испан-америка һуғышы һәм 1904—1905 йылдарҙағы Рус-япон һуғышы дәүерҙең сағыу конфликттары була, улар һөҙөмтәһендә сәхнәлә тағы ике бөйөк империя державаһы — АҠШ һәм Япония — барлыҡҡа килә. 1898 йылғы Фашодтағы хәл инглиз-француз мөнәсәбәттәрендә ауыр көрсөккә килтерә, Францияның һуғыш ҡурҡынысы аҫтында инглиздәргә ҡайтыуын һуңынан Германияның арта барған йоғонтоһона ҡаршы көрәштә союздаштарын юғалтмаҫ өсөн компенсацияларға тура килә.
Британияның Көньяҡ Африкалағы сәйәсәте һәм Германияның 1900-сы йылдарҙа Көньяҡ-көнсығыш Азиялағы әүҙем эшмәкәрлеге бығаса изоляция сәйәсәтен үткәргән Британияға союздаштар эҙләргә этәргес бирә. Тәүҙә уның союздашы Япония була, һуңынан Британия Франция менән Рәсәй союзына ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта Германия, Мароккола француз гегегемонияһына ҡаршы сығып, ике тапҡыр һуғышҡа әҙерлеген күрһәтте: 1905 йылда Танжер көрсөгө һәм 1911 йылда Агадир көрсөгө Беренсе донъя һуғышы алдынан элекке йылдарҙа Антанта лагерында Германияға ҡаршы ҡарашты нигеҙләне. Бер яҡтан Америка Ҡушма Штаттары менән Бөйөк Британия араһындағы бәхәс Тымыҡ океан төбәгендә Самоан утрауҙарын бүлгеләргә алып килгән көрсөккә килтерҙе.
Теориялар
К. Каутский, Д. А. Хобсон үҫешкән һәм В. И. Ленин тарафынан популярлаштырылған «Туплау теорияһы» сәнәғәт революцияһы ваҡытында һәм унан һуң артыҡ (таҙа, финанс) капитал туплауға айырыуса иғтибар бүлә. Был теорияға ярашлы, сәнәғәт райондарын үҫтереү ваҡыт үтеү менән уларға инвестицияларҙы аҙ отошло иткән. Ирекле капитал арзаныраҡ эш көсө, файҙаланылмаған сеймал һәм конкуренция аҙ булған үҫешмәгән райондарға күсә. Әммә «йыйылыу теорияһы» насар үҫешкән илдәр, Италия, АҠШ, Рәсәй йәки Япония яғынан ҙур ирекле капиталға эйә булмаған кешеләрҙең — элекке бурыслыларҙың колониаль экспансияһын бындай төрҙә аңлата алмай. Бынан тыш, яулап алынған биләмәләрҙә хәрби һәм бюрократик сығымдар йыш ҡына уларҙан килгән килемдән артығыраҡ була. Африкала (1909 йылда Көньяҡ Африка Союзына ингән биләмәләрҙән тыш) 1880 йылдарға тиклем һәм унан һуң Европа капитал һалыуҙарының күләме сағыштырмаса ҙур булмай, һәм улар бөтөнләйе тигеләй үҙ мәнфәғәттәре, сәйәси йоғонтоһо булмаған компаниялар.
Иммануил Валлерстайн яҙған «Донъя-системалы теорияһы» "яңы империализм"ды сәнәғәте үҫешкән илдәрҙең «ядро»һынан капитал һалыуҙарҙың яйлап артыуын "периферия"ның бер өлөшө итеп күрә. Протекционизм һәм «формаль империялар» глобаль капиталистик "мир-система"ның "ядроһы"нда үҙгәрештәргә ынтылған Германия кеүек «ярымперифериялы индустриаль дәүләттәрҙең» төп ҡоралдары булып тора.
Кисть (Виги ҡушылдығы)
Кисть — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Лебедева Татьяна Романовна
Ле́бедева Татья́на Рома́новна (21 июль 1976 йыл) — Рәсәй еңел атлеты, оҙонлоҡҡа һикереү һәм өсләтә һикереүҙә сығыш яһай, 2004 йылда оҙонлоҡҡа һикереүҙә олимпия чемпионы, күп тапҡырҙар донъя, Европа һәм Рәсәй чемпионы титулын яулай. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. 2008—2016 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Еңел атлетика федерацияһы вице-президенты. 2011 йылдан 2017 йылға тиклем — IAAF-тың ҡатын-ҡыҙҙар комитеты ағзаһы. 2014 йылдың майынан 2014 йылдың октябренә тиклем Волгоград өлкәһенең Спорт министры. Бинала өсләтә һикереүҙә — 15,36 м (2004, Будапешт) ғәмәлдәге донъя рекордсмены. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре полковнигы.
Биографияһы
Татьяна Романовна Лебедева 1976 йылдың 21 июлендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған, 15-се мәктәптә уҡый.
1997 йылда Вячеслав Догонкин етәкселегендә спорт менән етди шөғөлләнә башлай, артабан уның ҡулы аҫтында үҙенең төп наградаларын яулауға өлгәшә. 1998 йылдан Рәсәй йыйылма командаһында. Үҙенең спорт карьераһын өсләтә һикереүҙән башлай, 1998 йылда беренсе тапҡыр Рәсәй чемпионы була, артабанғы йылдарҙа үҙ төрөндә иң яҡшы спортсы булып, 2000 йылда Европа чемпионы титулын яулай. 2001, 2003 һәм 2004 йылдарҙа донъя чемпионаттарында яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә. 2006 йылда Татьяна, Мәскәүҙә донъя чемпионатында еңеп, тағы ла чемпион була.
Оҙонлоҡҡа һикереүҙә тәүге уңышына 2004 йылда өлгәшә, бинала үткәрелгән донъя чемпионатында еңә. 2007 йылда Осакала донъя чемпионатында оҙонлоҡҡа һикереү секторында 7,03 м күрһәткесенә өлгәшә. Был уға алтын миҙал килтерә.
2004 йыл Лебедеваның карьераһында бик уңышлы була. Оҙонлоҡҡа һикереүҙә һәм асыҡ һауала һәм биналар өсләтә һикереүҙә шәхси рекордттарын ҡуя, Будапешта «ҡышҡы» донъя чесмпионатында ике алтын миҙал яулай, ә йәйен Афинала оҙонлоҡҡа һикереүҙә олимпия чемпионы була.
Дүрт тапҡыр Олимпия уйындарында ҡатнаша, өс Уйындан наградалар менән ҡайта: оҙонлоҡҡа һикереүҙә Афинала XXVIII Олимпиадала (2004) алтын миҙал яулай. Сиднейҙа XXVII Олимпиадала (2000) көмөш һәм Афинала XXVIII Олимпиадала (2004) өсләтә һикереүҙә бронза яулай. Пекинда йәйге Олимпия уйындарында (2008) өсләтә һикереүҙә һәм оҙонлоҡҡа һикереүҙә ике көмөш миҙал алыуға өлгәшә. Афинала олимпия алтынын яулағандан һуң Рәсәй Федерацияһы гимны башҡарылғанда пьедесталдә торған Татьяна күҙ йәштәрен тыя алмаған мәл Эмир Кустурицаның «Васыят» фильмына эләккән.