cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рудаков Аполлинарий Васильевич
Биографияһы
Аполлинарий Васильевич Рудаков 1871 йылдың 9 июнендә Ләнкәран губернаһы Баҡы ҡалаһында транспорт контораһының бай хеҙмәткәре Василий Трофимович Рудаков һәм уның ҡатыны, рухани ҡыҙы, Капитолина Ивановна ғаиләһендә тыуа. 1883 йылда, Василий Трофимович ҡапыл вафат булғандан һуң, ғаилә Санкт-Петербургҡа күсеп килә. Аполлинарий Петербургтың етенсе гимназияһына уҡырға инә, ғаилән туйҙырыу өсөн уҡыу менән бер рәттән, шәхси дәрестәр бирә. Гимназияла уҡығанда айырыуса лингвистикаға һәләтен күрһәтә. Анатолий Арсеньев — В. К. Арсеньевтың оло ағаһы — менән дуҫ була, уларҙың дуҫлығы Владивостокҡа икеһе лә күсеп килгәс тә дауам итә.
1891 йылда гимназияны тамамлағандан һуң, Петербург университетының көнсығыш факультетына уҡырға инә, унда билдәле шәрҡиәтселәр — ҡытай теле белгесе В. П. Васильев, монгол һәм ҡалмыҡ телдәре докторы А. М. Позднеев, Маньчжурия һәм Тибет белгесе А. О. Ивановскийҙар — етәкселеге аҫтында уҡый. Университетты тамамлаған саҡта латин, грек, немец, француз, инглиз, ҡытай, маньчжур, монгол һәм ҡалмыҡ телдәрен яҡшы белә. Юғары уҡыу йорттын ул беренсе дәрәжә диплом менән 1896 йылда тамамлай.
А. В. Рудаковюғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң өс йылға Ҡытайҙа ҡытай теле, илдең тарихы, мәҙәниәте буйынса үҙ белемен камиллаштырыу өсөн командировкаға ебәрелә. 1900 йылдың йәйендә уның командировка һөҙөмтәһе булып «Общество И-Хэтуань и его значение в событиях на Дальнем Востоке» тигән беренсе китабы баҫылып сыға.
1899 йылда Рудаков Владивостокка килә, унда 28 йәшендә, уҡытыусыһы А. М. Позднеев асҡан Көнсығыш институтында профессор вазифаһын башҡара. Институтта Көнсығыш тарихы, география һәм этнография, ҡытай филологияһы, хәҙерге Ҡытай, Корея, Япония тарихы, Маньчжурияның социаль-иҡтисади һәм мәҙәни тарихы буйынса лекциялар уҡый. Бер нисә тапҡыр Ҡытайҙа ғилми командировкала була, юлын Монголия һәм Гоби сүллеге аша арбала үтә, пароходта Шанхай һәм Нанкинға Янцзы буйлап бара. Ҡытайҙың Мукден, Хуньчун и Цицикара ҡалаларындағы Маньчжурия императорҙары резиденцияларының архивын һәм китап һаҡлағыстарын өйрәнә. Был китап һаҡлағыстарҙың өлөшө рус-япон һуғышы хәрби хәрәкәттәренән зыян күргән, Рәсәйгә сығарылған һәм Көнсығыш институты китапханаһын тулыландырған була.
1904 йылда Рудаков профессор вазифаһын рәсми рәүештә раҫлай. 1905 йылда институт уҡытыусылары менән революцияла әүҙем ҡатнашыусы студенттар араһындағы конфликтты көйләй. Шул сәбәпле 1906 йылда ул А. М. Позднеевтың ҡустыһы Б. М. Позднеев урынына институттың яңы директоры итеп һайләнә, ә элекке директор отставкаға сыға. 11 йыл буйына 1917 йылдағы инҡилапҡа тиклем директор вазифаһын биләй. Был вазифаны башҡарғанда университеттың үҫешенә ҙур өлөш индерә: студенттар ятағы төҙөкләндерелә һәм киңәйтелә, студенттар өсөн арзан ашханатөҙөлә, уникаль көнсығыш шрифы менән йыһазландырылған типография булдырыла. Институт китапханаларҙы тулыландырыла, атап әйткәндә, ҡытай, тибет һәм маньчжур ксилографы йыйыла. Рудаков директор сағында институт донъяла иң яҡшы шәрек институтына әйләнә, ул көнсығыш ҡулъяҙмалары фондының байлығы менән хатта Британия музейын уҙып китә. Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек әүҙем үҫешә — институт ғилми мәғлүмәттәр менән Неаполитан Көнсығыш институты, Япония император китапханаһы, Токио, Киото һәм Берлин университеттары менән алыша.
А. В. Рудаковтың ректор посында сағындағы тағы ла бер ҡаҙанышы — япон һәм корея телдәрен өйрәнеүҙе булдырыу тора. Көнсығыш институты илдәге юғары уҡыу йорттары араһында иң тәүге булып япон һәм корей телен уҡытҡан уҡыу йорто була. Рудаков ваҡытында институтта профессор Г. Ц. Цыбиков монгол телен уҡыта башлай.
1918 йылда Көнсығыш институты базаһында Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты булдырыла. В. а. Рудаков, директор вазифаһын юғалтып, ҡытай теле факультетының профессоры итеп тәғәйенләнә. 1939 йылдың июленә тиклем ул шунда эшләй. Университет таратылғандан һуң ул Шәрҡиәт институтында ҡытай телен уҡыта, артабан Тымыҡ океан флотының хәрби курстарында ҡытай теле тәржемәселәре курсында уҡыта.
Владивостокта Совет власы урынлаштырылғандан һуң, уның ике ҡатлы өйө тартып алына. Һуңынан, 1935 йылда, уға Суханов урамындағы Белгестәр йортоноң беренсе ҡатында фатир бирәләр. Ғалим үлеменә тиклем унда йәшәй. 1990 йылдаАлыҫ Көнсығыш дәүләт университеты тергеҙелә..
А. В Рудаков Рәсәйҙә беренсе булып «Сон в красном тереме » классик ҡытай романын тикшереүсе була. Ғүмер буйы рус теленә был романдың тәржемәһен әҙерләй, әммә 1930—1940 йылдарҙа уның тәржемәһе юғала.
1949 йылдың 11 майында Владивостокта вафат була.
В. А. Рудаков — яҡынса 20 уҡыу әсбаптарының, һүҙлектәренең, бик күп мәҡәләләрҙең авторы. 1903 йылда Санкт-Петербург университетында уға «Материалы по истории китайской культуры в Гиринской провинции » хеҙмәте өсөн ҡытай теле магистры ғилми дәрәжәһе бирелә. Уның уҡыусылары араһында — синологтар Б И. Панкратов, И. Г. Баранов, А П. Хионин, А Спицын, А В. Маракуев, Н. К. Новиков, М. И. Сладковский, Г. Ф. Астафьев, Р. В. Вяткин.
Ғаиләһе
Ҡыҙы — Т. А Каракаш. Ейәнсәре — Каракаш Екатерина Дмитриева, 2009 йылда Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты Көнсығыш институтының япон теле факультетын отличие менән тамамлай, хәҙер Мәскәү юғары уҡыу йорттарының береһендә япон телен уҡыта.
Аҡсарлаҡ (пьеса)
«Аҡсарлаҡ» — Чехов Антон Павловичтың дүрт шаршаулы пьесаһы, 1895—1896 йылдарҙа яҙылған һәм тәүге тапҡыр «Русская мысль» журналының 12-се һанында 1896 йылда баҫылып сыҡҡан. Пьесаның премьераһы 1896 йылдың 17 октябрендә Петербургтың Александрин театрында ҡуйылған.
Беренсе шаршау
Ваҡиға Петр Николаевич Сориндың имениеһында бара. Унда отставкалағы ғәмәли статский советник Сорин апаһының улы Константин Треплев менән бергә йәшәй. Уның һеңлеһе, Аркадина Ирина Николаевна, — билдәле актриса, үҙенең һөйгән йәре, билдәле беллетрист Тригорин менән бергә ағаһының имениеһына ҡунаҡҡа килгән.
Рудаков Аполлинарий Васильевич
Хәтер
2000 йылда Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетының Көнсығыш институтында А. В. Рудаков иҫтәлегенә кабинеты асыла.
Аҡсарлаҡ (пьеса)
Беренсе шаршау
Треплев шулай уҡ әҙәби ижад менән мауыға: имениелағы ҡунаҡтар һәм унда йәшәүселәр өсөн пьеса ҡуйырға әҙерләнә. Пьесалағы берҙән-бер ҡыҙ ролен сәхнәлә Нина Заречная — Сориндың бай алпауыт күршеләренең ҡыҙы уйнарға тейеш. Уның ата-әсәһе ҡыҙҙарының театр менән мауығыуын алпауыт ҡыҙы өсөн әҙәпһеҙ эш тип һанайҙар һәм ҡыҙҙарының сәхнәлә уйнау теләгенә ҡәтғи ҡаршы торалар. Ҡыҙға ғашиҡ Константин Нина өсөн пьеса яҙа һәм парк эсендә «театр» — ашыҡ-бошоҡ ҡына эшләнгән эстрада төҙөй. Эстрада шаршау менән ябылған, ә уның артҡы яғы стенаһыҙ һәм пьесаның декорацияһы булып парктағы күл күренеше хеҙмәт итә.
Тамашасылар араһында — Сорин имениеһының идарасыһы отставкалағы поручик Шамраев, уның ҡатыны — Полина Андреевна һәм ҡыҙы Маша, шулай уҡ табип Дорн бар. Тағы ла бер ҡунаҡ — Сориндың күршеһе уҡытыусы Медведенко, ул Машаны яуапһыҙ ярата. Медведенко бер-береһен яратҡан Нина менән Треплевҡа көнләшә, Машаға үҙенең ғашиҡлығын аңлатырға тырыша, ләкин ҡыҙ уға яуап бирә алмай, сөнки ул Константинды күптән яуапһыҙ ярата.
Ниһайәт, имениеға Заречная килә. Аҡ кейем кейгән актриса сәхнәнән бик сәйер текст әйтә : «Кешеләр, арыҫландар, бөркөттәр һәм ҡыр тауығы, мөгөҙлө боландар, ҡаҙҙар, үрмәкселәр…», тамашасыларҙа был текст аңлашылмаусылыҡ тыуҙыра (быны Аркадина шунда уҡ декаденттар стилендәге текст тип атай), ә Аркадинала — туранан-тура протест барлыҡҡа килтерә, ул бының менән «нисек яҙырға һәм нисек уйнарға кәрәклеген» уға өйрәтәләр тип аңлай. Тәнҡиттән асыуы ҡабарған Константин спектаклде туҡтата һәм ҡайҙалыр сығып китә. Нина Заречная уның артынан эйәрмәй, тамашасылар менән бергә ҡалып, ихлас күңелдән үҙ адресына маҡтау һүҙҙәрен тыңлай. Уға бигерәк тә Тригориндың комплименттары ныҡ оҡшай.
Икенсе шаршау
Ике көн үткәс, шул уҡ усадьбалағы крокет майҙансығында Дорн Аркадинаға һәм Машаға ҡысҡырып китап уҡый, һыу ингестә Тригорин мауығып балыҡ тота. Сориндың тыуған көнө уңайы менән бында Нина Заречная килә. Ул имение тормошон күҙәтеп, билдәле кешеләрҙең тормошо ябай кешенең көнкүрешенән аҙ айырылғанына ғәжәпләнә: сөнки таныҡлы актриса күңеле кителеп буш-юҡтан илай, ә гәзиттәрҙә бер туҡтауһыҙ уның тураһында маҡтап телгә алынған билдәле яҙыусы көнө буйына ике бөртөк балыҡ тотҡанға ҡыуанып ултыра. Тригоринға ғашиҡ Нина Треплевҡа ҡарата һыуына һәм уның менән осрашмаҫҡа тырыша. Быны Константин үҙе яҙған пьесаның уңышһыҙ килеп сығыуы менән бәйләй: ҡатын-ҡыҙҙар уңышһыҙлыҡты бер ваҡытта ла ғәфү итмәй, тип уйлай. Ул аҡсарлаҡты атып үлтерә һәм ҡошто Нинаға килтерә лә, мин үҙ-үҙемде шулай үлтерерҙәй булдым, — тип әйтә. Треплевтың был һүҙҙәре бары тик Нинаның асыуын ғына ҡабарта. Хәҙер уның кумиры— ҡатмарһыҙ проза яҙыусы Тригорин, символдар аша үҙ фекерҙәрен һәм хистәрен сағылдырыусы Константиндың яҙыу манераһы Нинаға оҡшамай : аҡсарлаҡ та бына — сираттағы аңлашылмаған символ. Константин Нина менән аңлашырға тырыша, әммә Тригориндың яҡынлашыуын күреп, ул Нинаны беллетрист янында ҡалдырып китә.
Тригорин дан тураһында хыялланған, данлыҡлы кешеләрҙең тормошон ябай кешеләрҙекенән күпкә ҡыҙығыраҡ тип һанаған һәм дан өсөн күп нимәне ҡорбан итергә әҙер булған Нинаның, 18 йәшлек ҡыҙҙың, нисек йәшәүе, донъяға нисек ҡарауын белергә теләй. Тригорин үҙенең данлыҡлы булыуын бер нисек тә һиҙмәй, кешеләрҙең һәр саҡ унан яңынан-яңы әҫәр яҙыуын көтөүҙәре яҙыусыны ауырһындыра, үҙенең уңышын ул бары шапыртылған тип кенә аңлай, сөнки ул ни тураһында ғына яҙһа ла, һөҙөмтәлә бары тик йомшаҡ маҡтау һүҙҙәре генә аласағын, уның яҙғанын һәр саҡ « талантлы һәм һөйкөмлө» тип атайасаҡтарын белә. Треплев атып алған аҡсарлаҡты күргәс, Тригорин үҙенең ҡуйын дәфтәренә күл буйында йәшәгән ҡыҙҙың аҡсарлаҡ кеүек бәхетле һәм азат тормошо тураһындағы сюжетты былай тип яҙып ҡуя: «Осраҡлы ғына килеп сыҡҡан кеше ҡыҙҙы күрә һәм уның тормошон атып үлтерелгән аҡсарлаҡтыҡы кеүек һәләк итә».
Өсөнсө шаршау
Аҙна үтә. Константин үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташҡан, тик уңышһыҙ. Аркадина бының ғәйәт көнсөллөк арҡаһында килеп сыҡҡанлығын аңлай һәм Мәскәүгә китергә әҙерләнә: ни тиклем бынан тиҙерәк Тригоринды ул алып китһә, шул тиклем бында ҡалыусылар өсөн был яҡшы буласаҡ. Сорин Константиндың бәхетһеҙлегенең сәбәбе яуапһыҙ мөхәббәттә генә түгел тип иҫәпләй, уныңса икенсе сәбәптәр ҙә бар: Константин — аҡыллы йәш кеше, тик ул ҡараңғы ауылда йәшәй, аҡсаһы, йәмғиәттә дәрәжәһе юҡ, киләсәге юҡ. Тормошта шөғөлө юҡ. Ул үҙенең эшһеҙлегенән ояла. Олатаһының өйөндә үҙен әрәм тамаҡ тип һанай. Константин үҙен кешегә һанаһын, матур итеп кейенһен, сит илгә сыҡһын өсөн Сорин һеңлеһе Аркадинанан аҡса һорай. Аркадина улына һәм ағаһына аҡса бирмәй.
Аркадина һәм Тригорин артынан актриса булып сәхнәгә сығыу маҡсатында Нина ла Мәскәүгә китергә ҡарар итә. Ул Тригоринға медальон бүләк итә. Унда Тригориндың бер китабындағы бит һәм юлдар гравировка менән яҙылған була. Шул китапты табып, кәрәкле битте һәм ундағы юлдарҙы табып, Тригорин: «Әгәр һиңә ҡасан да булһа минең тормошом кәрәк булһа, һин кил һәм уны ал», — тип уҡый. Яҙыусы усадьбала ҡалырға теләй, уныңса, Нинаға ҡарата был тойғо уның ғүмер буйы эҙләгән тойғоһо. Был турала ул бер ниндәй эскерһеҙ рәүештә ҡыҙ менән мауығыуы тураһында Аркадинаға һөйләй һәм унан үҙен ебәреүен һорай. Аркадина уның мауығыуын ысынға һанамай, төрлө үтенеү-ялбарыу һәм маҡтау һүҙҙәре менән Тригоринды Нинанан баш тартырға өгөтләй. Мәскәүгә китер алдынан Тригорин Нина менән осраша һәм уның менән Мәскәүҙә йәшерен осрашырға һүҙ ҡуйыша. [[Файл:SarDrama_Чайка_7.jpg|слева|мини|300x300пкс|«Аҡсарлаҡ» Саратов драма театры сәхнәһендә
Татьяна Родионова — Маша һәм Юрий Кудинов — Сорин]] Маша үҙенең Треплевҡа ҡарата яуапһыҙ мөхәббәтен йөрәгенән йолҡоп ырғытыр өсөн Медведенкоға кейәүгә сығырға ҡарар итә.
Дүртенсе шаршау
Ике йыл үтә. Соринға инде алтмыш ике йәш, ул бик ныҡ ауырыу, тик элеккесә тормошто ярата. Маша һәм Медведенко күптән өйләнешкәндәр, уларҙың балаһы бар, ләкин ябай ғына бәхет, именлек уларҙың никахтарында юҡ: Маша элеккесә Константинды ярата һәм балаһы менән ире тураһында онотоп, күп ваҡытын Сориндың имениеһында үткәрә.
Константин элекке кеүек үк әҙәби ижад менән булыша, тик башҡаса пьесалар яҙмай, әммә уның проза әҫәрҙәрен баш ҡала журналдарында баҫтырып сығаралар. Ул Дорнға Нина Мәскәүгә киткәс, ҡыҙ менән ниҙәр булыуын һөйләй: Нинаның Тригорин менән бәйләнешенән балаһы тыуа, әммә тиҙҙән вафат була; Тригорин унан һыуына һәм кире Аркадинаға ҡайта. Нинаның сәхнәләге тормошо тағы ла насарыраҡ килеп сыға: ул сәхнәлә күп уйнаған, әммә бик «тупаҫ, зауыҡһыҙ, олоулы». Ул Треплевҡа хаттар яҙған, әммә бер ҡасан да үҙ тормошона зарланмаған. Хаттарына Аҡсарлаҡ тип имза ҡуйған. Нинаның ата-әсәһе уны белергә лә теләмәй һәм йорттарына ла яҡын ебәрмәй.
Треплев Константин янына көтмәгәндә хыялы юҡҡа сыҡҡан, тормоштан арып-талған, тик үҙенең булмышына -һәләтенә әлегә өмөтөн өҙмәгән Нина килә. Сорин өйөнөң күрше бүлмәһендә лото уйнайҙар. Константин элеккесә Нинаны яратып: «Мин һеҙҙең исемегеҙҙе әйтеп һеҙҙе гелән саҡырам, һеҙ йөрөгән ерҙәрҙе үбәм, ҡайҙа ғына ҡараһам да, һәр саҡ һеҙҙең йөҙөгөҙҙө күргән кеүек булам»,- ти. Тик Нина уны түгел, ә үҙе элеккегә ҡарағанда ла нығыраҡ яратҡан Тригориндың күрше бүлмәнән ишетелгән тауышын тыңлай. Нина әле лә Константиндың уңышһыҙ яҙылған пьесаһын яттан хәтерләй: бер ҡатлы пьеса уның тормошондағы иң бәхетле сағы менән бәйле. Ул иртәгә Елецҡа — театрҙа уйнарға китәсәк, өсөнсө класта « ирҙәр» менән бер поезда барырға тура киләсәк, зыялы сауҙагәрҙәр уға илгәҙәкле һүҙҙәр әйтәсәк: «Тупаҫ тормош!» көтә уны. Константин юҡҡа ғына Нинанан үҙен Елецҡа барғанда бергә алыуҙы һорай — Нина бер үҙе китә. Һаубуллашҡан саҡта ул Треплевҡа үҙе билдәле ҙур актриса булып киткәс, уны, Нинаны, ҡарарға саҡыра.
Сит ил телдәренә тәржемәләр
Чехов тере саҡта «Аҡсарлаҡ» серб-хорват теленә (M. Mareković 1897. 1901 Prijatelj һәм I ), чех (1899 Prusík B. ), болғар (1903 Бранкомиров. Б. һәм немец телдәренә (1902 ) тәржемәләнә. инглиз теленән тәржемә ителгән пьеса беренсе тапҡыр 1909 йылда Джорж Кальдерон (George Calderon) театры постановкаһында Глазголағы Король театры өсөн (1909 йылдың 2 ноябрендә премьера)ҡуйыла.
Зотова Ольга Юрьевна
Зотова Ольга Юрьевна (21 май 1973, Свердловск, РСФСР, СССР) — Рәсәй ғалим-психологы — Рәсәй Мәғариф академияһы корреспонденты (2017).
Биографияһы
Ольга Юрьевна Зотова 1973 йылдың 21 майында Свердловск ҡалаһында тыуған.
1996 йылда Гуманитар университетты  (Екатеринбург) «психология» һөнәре буйынса тамамлай.
2006 йылда «Влияние мотивации на социальное восприятие профессионального взаимодействия сотрудников милиции» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2011 йылда «Социально-психологическая безопасность личности» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2002 йылдан — Гуманитар университетта эшләй (Екатеринбург ҡалаһы), әлеге ваҡытта университеттың  социаль психология факультеты деканы, дөйөм һәм ғәмәли психология кафедраһы профессоры.
2012 йылдан — 030300 — «Психология» йүнәлеше буйынса магистр программалары етәксеһе.
2014 йылдан — Рәсәй Мәғариф академияһы психологияһының комплекслы проблемалары үҙәгенең тикшеренеү төркөмө етәксеһе.
2017 йылда — Психология һәм йәш физиологияһы бүлегенән Рәсәй Мәғариф академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2016 йылдан 2018 йылға тиклем — 16-18-00032 «Шәхестең ышаныуы һәм субъектив иминлеге-хәзерге йәмғиәттең психологик иминлеге нигеҙе» Рәсәй фәнни фондының ғилми коллективы ағзаһы.
«Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының ашығыс психологик ярҙам Үҙәге» ФКУ Урал филиалының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Хәүефһеҙлек психологияһының комплекслы проблемалары үҙәге (Рәсәй Мәғариф академияһы) етәксеһе. Урал федераль округының штаттың баш педагог-психологы
Рәсәй психологик йәмғиәте ағзаһы.
Иҙрисов Мәхмүтйән Мөҙәрис улы
Иҙрисов Мәхмүтйән Мөҙәрис улы (Идрисов Махмутзян Мударисович; 20 февраль 1948 йыл — 24 ғинуар 2022 йыл) — СССР һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1988 йылдан КПСС-тың Краснокама район комитетының икенсе секретары, артабан район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1991—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Краснокама районының почётлы гражданы (2019).
Зотова Ольга Юрьевна
Биографияһы
100-ҙән ашыу эштәр авторы, шул иҫәптән:
Иҙрисов Мәхмүтйән Мөҙәрис улы
1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Мәхмүтйән Мөҙәрис улы Иҙрисов 1948 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Күпербаш ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1979 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1992 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
1966—1967 йылдарҙа Аксенов ауыл хужалығы техникумында уҡый, артабан Совет Армияһыда хеҙмәт итә һәм, запасҡа сығарылғас, уҡыуын дауам итә. Хеҙмәт юлын 1971 йылда, техникумды тамамлағас, Краснокама районы колхоздарында зоотехник булып башлай. 1975—1983 йылдарҙа «Красный партизан» колхозының партия ойошмаһы секретары. 1983—1985 йылдарҙа Краснокама районы «Маяҡ» колхозы рәйесе. 1988 йылдан халыҡ депутаттарының Краснокама район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1991—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана, Юғары Советтың халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Хеҙмәт ветераны 2022 йылдың 24 ғинуарында вафат булды.
Кәмбрәк (йылға)
Кәмбрәк— Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Үрек йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Шишмәһе-Бөрйән районында башланған Ушарлаҡ һыртының (706 м) көнбайыш битләүендә. Ары көньяҡ- көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа Ишембай районы буйлап аға. Үрек йылғаһына тамағына 42 км ҡала барып ҡушыла. Оҙонлоғо- 15 км.
Бассейн округы — Кама йылғаһы. Йылға бассейны — Кама. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Һыу хужалығы участкаһы- Нөгөш. Һыу хужалығы участкаһы — инешенән башлап тамағына тиклем Нөгөш йылғаһы.
Дәүләт һыу объекттары реестрында ул шишмә булараҡ иҫәпкә алынған. Ярҙарында һоро урман тупрағында ҡатнаш урмандар үҫә. Талғысҡан менән Кәмбрәк йылғаһы Ҡансаҡ һыртын өскә бүлеп аға.
Этимологияһы
Камбар (Ҡамбар)- боронғо төрки илаһы, йылҡы малының эйәһе, камбар һәм «үк» (үек, ыҡ) (йылға) һүҙҙәренән яһалған атама тип ҡарарға була. Камбар йылға өҫтөндә келәмдә ултырып, ҡыллы музыка ҡоралында уйнап ултырған тип күҙ алдына килтергәндәр.
Бынан тыш йәнәй башҡорттарының бер ырыуы «ҡамбар» тип аталған. Тимәк «Камбар» исеме башҡорттар араһныда таралған булған. Ул әле фамилияларҙа һаҡланып ҡалған.
Дәүләт һыу объекттары реестры мәғлүмәттәре
Һыу объекты коды 10010200312211100017993
Һыу объекты төрө Шишмәләр
Гидрологик өйрәнеү коды 111101799
ГӨ томы һаны 11
ГӨ буйынса сығарылыш 1
Күтәрелгән сиҙәм (опера)
Күтәрелгән сиҙәм — И. И. Дзержинскийҙың шул исемдәге М. А. Шолохов романы буйынса эшләнгән операһы.
Тарих
«Тымыҡ Дон» спектаклен уңышлы ҡуйғандан һуң, И. И. Дзержинский Ленинградтың Кесе опера театрынан М. А. Шолоховтың «Күтәрелгән сиҙәм» романының беренсе өлөшө буйынса опера яҙырға тигән йөкләмә ала. Дон казактарының йырҙарын өйрәнеү өсөн композитор Дондағы Вёшенская станицаһында һәм Миллерово районының казактар йәшәгән колхоздарында була. Был сәйәхәтте «Тымыҡ Дон» спектаклендә Шолохов менән тәү тапҡыр осрашҡан композитор яҙыусының кәңәше буйынса ҡыла. 1937 йылда ул операны тамамлай.
Операның либреттоһын композиторҙың ҡустыһы, музыка драматургы Л. И. Дзержинский М. А. Шолоховтың «Күтәрелгән сиҙәм» романы буйынса яҙа. Либреттоның тәү сығанаҡтан айырмаһы шунда: романдың беренсе өлөшө кулак улы Тимофей һөргөндән ҡасыу менән тамамланһа, либреттола сюжет артабан дауам итә. Давыдов менән Нагульнов етәкселегендәге колхозсылар Тимофейҙы тоталар һәм колхозға ҡаршы заговор ойоштороп, ҡотҡо таратыусы Островновты фашлайҙар.
Операның музыкаһы СССР Дәүләт академик ҙур театрының оркестры башҡарыуында Апрелевский заводында яҙылған.
Тасуирлама
«Күтәрелгән сиҙәм» операһы өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950), композитор И. И. Дзержинский тарафынан 1937 йылда яҙыла, либреттоһын Л. И. Дзержинский яҙа. Шиғырҙарының авторҙары — Л. И. Дзержинский һәм А. Чуркин. Опера дүрт актлы (һигеҙ картиналы).
«Күтәрелгән сиҙәм» операһы 1937 йылда Ленинградтың Кесе опера театрында, хәҙер Михайловский театры, ҡуйыла. Спектаклде ҡуйыуҙа дирижер Хайкин Борис Эммануилович ҡатнаша, операны ҡуйыусыһы — Зон, рәссамы Штоффер, Чеснаков балетмейстеры — Чеснаков; ролдәрҙе башҡарыусы артистар: Давыдов — Чернышев, Нагульнов — Орлов, Лушка — Софронова, Щукарь ҡарт — Балашов, Лукич — Чесноков, Половцев — Бутягин, Тимофей — Малаховский, Фрол — Аббакумов.
Ҡуйылған спектаклдәр
Опера Киев, Свердловск (1937), Харьков, Днепропетровск (1938), Одесса (1939), Пермь (1964, яңы редакцияһында), Һарытау һ. б. ҡалаларҙа ҡуйыла.
Жак-Луи Давид
Жак-Луи Давид (франц. Jacques-Louis David; 30 август 1748 йыл, Париж — 29 декабрь 1825  йыл, Брюссель) — француз рәссамы һәм педагогы, һынлы сәнғәттә француз неоклассицизмының  эре вәкиле.
Биографияһы
Жак- Луи Давид 1748 йылдың  30 авгусында күпләп тимер һатыусы  Луи-Морис Давид һәм уның ҡатыны  Мари-Женевьев  (тыумыштан Бюрон) ғаиләһендә тыуған  һәм шул уҡ көндә Сен-Жермен- л'Осеруа сиркәүендә суҡындырылған. 1757 йылдың 2 авгусына — дуэлдә вафат булған атаһының үлеменә тиклем Пиклюс монастыры пансионында йәшәй. Әсәһенең ир туғаны Франсуа Бюрон арҡаһында, туғыҙ йәшлек  Жак-Луи, репетитор менән шөғөлләнеп,  Дүрт Милләт Коллежына риторика курсы буйынса уҡырға инә. Шунан һуң әсәһе  малайҙы Парижда ҡустыһы ҡарамағына ҡалдырып,  Эврёға китә. Жак-Луиҙың киләсәген уның туғандары билдәләй: Мари-Женевьевтың ҡустыһы, Франсуа Бюрон һәм ҡәйнеше Жк-Франсуа Демезон архитекторҙар була, шулай уҡ ғаилә рәссам Франсуа Бюше менән бәйле була. Баланың рәсемгә һәләттәре беленеү менән ул ике ағаһы кеүек үк архитектор булыр тип ҡарар ителә.
Давид рәсем дәрестәрен Изге Лука Академияһында ала, 1764 йылда туғандары уны Франсуа Буше үҙенә уҡыусы итеп алыр тигән  өмөт менән,  Жак-Луины уның менән таныштыралар. Әммә рәссамдың ауырыуы сәбәпле был килеп сыҡмай — шуға ҡарамаҫтан, ул егеткә уға иртә неоклассицизмдың тарихи һынлы сәнғәт оҫталарының береһе Жозеф Вьенда шөғөлләнеүҙе башларға тәҡдим итә. Ике йылдан һуң, Давид 1766 йылда һынлы сәнғәт һәм скульптураның Король Академияһына уҡырға инә,  унда Вьен оҫтаханаһында шөғөлләнә башлай. Бер нисә йыл Италияла үткәргән һәм антиклыҡ менән мауыҡҡан һуңғыһының педагогик системаһы антик һынлы сәнғәтте, Рафаэль, ағалы-ҡустылы Карраччи, Микеданджело әҫәрҙәрен өйрәнеүгә, һынлы сәнғәттә «дөрөҫлөк» һәм «бөйөклөк» ҡаҙаныштары талаптарына нигеҙләнә.
1775—1780 йылдарҙа Давид Рим ҡалаһында Француз академияһында уҡый, унда боронғо һынлы сәнғәтте һәм Яңырыу дәүере оҫталарының ижадын өйрәнә.
1782 йылдың май айында Шарлотта Пекуль менән өйләнешә. Уларҙың дүрт балаһы тыуа.
1783 йылда Һынлы сәнғәт академияһының ағзаһы булып һайлана.
Бөйөк француз инҡилабында әүҙем ҡатнаша. 1792 йылда Милли Конвент депутаты итеп һайлана, унда Марат һәм Робеспьер етәкселегендә монтаньярҙарға ҡушыла, король Людовик XVI үлеме өсөн тауыш бирә. Йәмәғәт именлеге комитетының ағзаһы була, уның сифатында «революция дошмандарын»  ҡулға алыу тураһында бойороҡтарға ҡул ҡуя. Сәйәси килешмәүсәнлек арҡаһында ҡатыны менән айырылыша.
Революцион ваҡиғаларҙы мәңгеләштерергә тырышып, Давид революционерҙарға арналған бер нисә картина яҙа: «Клятва в зале для игры в мяч» (1791, тамамланмаған), «Смерть Марата» (1793, Боронғо сәнғәт музейы, Брюссель). Шулай уҡ был ваҡытта милли халыҡ байрамдары һәм Луврҙа Милли музей ойоштора.
1794 йылдан термидориан түңкәрелешенән һуң   революцион ҡараштары  өсөн төрмәгә ябыла.
1796 йылдың ноябрендә Шарлоттаға ҡабаттан өйләнә.
1797 йылда Наполеон Бонапарттың Парижға инеү тантанаһының шаһиты була һәм шунан алып уның яҡлы була, ә уның власҡа килеүенән һуң  һарай янында «беренсе рәссам» булып китә. Давид Наполеондың Альп аша үтеүен, уңы тәхеткә ултырыу тантанаһын. шулай уҡ Наполеондың яҡындарының бер нисә портретын эшләй. Наполеон Ватерлоо янында алышта еңелгәндән һуң 1815 йылда ул  Швейцарияға ҡаса. Шул уҡ йылдың авгусында Францияға ҡайта. Әммә 1816 йылда полиция министры Эли Деказдың һорауына ҡарамаҫтан «батша үлтереүсе» кеүек илдән ҡыуыла. Брюссель ҡалаһына күсә, ғүмеренең аҙағына тиклем шунда йәшәй.
Сен-Жосс-тен-Нодела Леопольд кварталы зыяратында ерләнә (1882 йылда Эверҙағы Брюссель зыяратына күсереп ерләнә), уның йөрәген Парижға алып киләләр һәм Пер-Лашез зыяратында ерләйҙәр
Рыцарь Ордендары
Ордендың төҙөлөшө
Ордендарҙа иерархия төҙөлөшө булған. Орден менән бөйөк магистр (гроссмейстер) етәкселек иткән. Уны папа раҫлаған.
Ордендарҙың исемлеге
Йәйәләрҙә барлыҡҡа килгән йыл.
Жак-Луи Давид
Биографияһы
Рәссамдың ҡатыны унан бер йылдан һуң вафат була
Ҡыҙыҡлы факттар
Аристократ Лепелетье ҡыҙы Сюзанна, ажар роялист булараҡ, Давидтың «Лепелетье де Сен-Фаржо на смертном одре» картинаһының бөтә репродукцияларын һатып ала һәм тегенеһе королдең үлеме өсөн хәл иткес тауыш биргәс, уларҙы юҡ итә. Ахырҙа ул рәссамдың улынан ҙур аҡсаға оригиналын һатып ала һәм уны яндыра. Бер репродукция һәм рәссамдың уҡыусыһының рәсеме арҡаһында картина осраҡлы һаҡланып ҡала
Нуғайбәктәр
Нуғайбәктәр (нагайбәкләр; нагайбаки) — керәшендәр составындағы этнодини төркөм. Нуғайбәктәр һаны 2002 йылда Рәсәй Федерацияһында 9,6 мең (башлыса Силәбе өлкәһенең Нуғайбәк һәм Сыбаркүл райондарында йәшәйҙәр), Башҡортостанда — 40; 2010 йылда ошоға ярашлы — 8,2 мең һәм 38 кеше. Рәсәй ҡануниәте буйынса рәсми рәүештә Рәсәйҙең аҙ һанлы халыҡтары иҫәбенә керә.
Нуғайбәктәр теле татар теленең урта диалектына ҡарай. Диндар нуғайбәктәр православие динен тота.
Тарихы
Өфө яңы суҡындырылғандары исемле нуғайбәктәр XVIII быуат башынан билдәле. XVIII быуат аҙағында Верхнеурал өйәҙендә, Нуғайбәк ҡәлғәһендә (хәҙер — Башҡортостандың Баҡалы районы Нуғайбәк ауылы янында), Баҡалы ауылында һәм 12 ауылда йәшәйҙәр. Казак нуғайбәктәрҙән тыш, был ауылдарҙа бер татар-типтәрҙәр ҙә йәшәгән, улар менән казактар араһында интенсив никах бәйләнештәре булған. 1736 йылда императрица Анна Иоанновнаның указы буйынса, ҡаҙаҡ далалары менән сикте нығытыу маҡсатында, Көньяҡ Урал аръяғында Ыҡ йылғаһында Нуғайбәк ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Унда Өфө өйәҙенән, Татариянан һәм Башҡортостандан, ҡатындары һәм балалары менән бергә, яңы суҡындырылғандар күсеп килгән һәм хеҙмәт иткән.
Нуғайбәктәрҙең бер өлөшө Ырымбур өйәҙенең казак торамаларында: Подгорный, Гирьялда, Алабайталда, Ильинскийҙа, Нежинскийҙа йәшәй.
1842 йылдың 26 февралендә Николай I-нең Көньяҡ Уралға нуғайбәктәрҙе күсереү тураһындағы Иң юғары бойороғо сыға.
Сығышы
А. В. Тишковтың Ҙур Рәсәй энциклопедияһы нәшриәте тарафынан баҫтырылған «Рәсәй халыҡтары» энциклопедияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, нуғайбәктәрҙең ата-бабаларының башта Ҡазан ханлығының үҙәк райондарында йәшәгәнлеге һәм уларҙың этник яҡтан нуғай-ҡыпсаҡ төркөмдәренә ҡарауы тураһында иң нигеҙле фекер бар.
эт-нөктә (ҡара: Этник тамғалар), Көнсығыш Кавказ аръяғындағы фытырҙат, 2-се яртыһында - XVIII быуат башында - XVIII быуат башында - Нағайбәктәр. Шул уҡ ваҡытта был версия сиктәрендә нуғайбәктәрҙең нуғайҙар һәм фин-уғыр Нарохудтары тоҡомдарының этногенезында ҡатнашыу мөмкинлеге юҡ
Ҙур Рәсәй энциклопедияһының электрон версияһына ярашлы, нуғайбәктәрҙең этник нигеҙен, моғайын, XVII быуаттың 2-се яртыһы — XVIII быуат башында Көнсығыш Кама аръяғына күсеп килгән суҡындырылған ҡазан татарҙары тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта был версия сиктәрендә нуғайбәктәрҙең этногенезында Урал алды нуғай һәм фин-уғыр халыҡтары вариҫтарының да ҡатнашыу мөмкинлеге кире ҡағылмай.
В. Н. Витевский нуғайбәктәрҙе Иван Грозный Ҡазанды алғандан һуң һыуға сумдырылған арса татар мырҙалары тоҡомо тип атай. Ф. М. Стариков, нуғайҙар - ул Арсанан килгән, суҡындырылған татарҙар, тип раҫлай.
Бер нисә автор нуғайбәктәрҙең Нуғай Урҙаһының төп өлөшөнән айырылған суҡындырылған нуғайҙарҙан килеп сығыуын хуплай. Бәлки, нуғайҙар манғыт, Йософ бей ҡыҙы Сөйөмбикәнең хәрби ярандарынан килеп сыҡҡандыр.
Нуғайбәктәрҙең Троицк-Баҡалы төркөмө араһында, этнограф М. А. Круковский мәғлүмәттәре буйынса, башҡорт һәм монгол тамырҙары тураһында риүәйәттәр бар. Керәшендәр һәм нуғайбәктәрҙә C (Y-ДНК) C3-M217 монгол гапллотөркөмө булыуынан сығып, А. М. Тюрин керәшендәрҙең бер өлөшөн, йәғни нуғайбәктәрҙе, суҡындырылған нуғайҙарҙан һәм ҡалмыҡтарҙан килеп сығыуы мөмкин ти.
Һаны
2002 йылда Силәбе өлкәһе тораҡ пункттарында нуғайбәктәр һаны:
Күргәҙмәләр
2016 йылдың 10 сентябренән 5 ноябренә тиклем Ҡазанда, Татарстан Республикаһы Дәүләт һынлы сәнғәт музейының «Хазина» милли художество галереяһында, «Традиционная культура нагайбаков Южного Урала» («Көньяҡ Урал нуғайбәктәренең традицион мәҙәниәте») күргәҙмәһе ойошторолдо. Уны ойоштороусылар — Татарстан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, Силәбе өлкәһенең Мәҙәниәт министрлығы, Татарстан Республикаһы Дәүләт һынлы сәнғәт музейының «Хазина» милли художество галереяһы, Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районының Попов ауылының Нуғайбәк мәҙәниәте әйберҙәре музейы, Нуғайбәк районы Фершампенуаз ауылынан «Нуғайбәк районының үҙәкләштерелгән музей системаһы» муниципаль ҡаҙна мәҙәниәт учреждениеһы сығыш яһаны. На торжественном открытии (презентации) выставки, состоявшемся 9 сентября 2016 года, выступил фольклорный нагайбакский коллектив. Издан каталог выставки.
Ишан
Этимологияһы
«Ишан» һүҙенең этимологияһы бер нисә фаразға эйә. Бер версияға ярашлы, был һүҙ үҙләштерелгән сығатай телендәге «išann» — изге йәки «тәҡүә кеше» тигәнде аңлата. Икенсе версия буйынса был һүҙ фарсы сығышлы һәм «улар» тип тәржемә ителә; урта быуаттарҙа «улар» һүҙе суфый тәриҡәттәренең башлыҡтарына һәм аҡһаҡалдарына ҡарата ҡулланылған. Күплек һанындағы «улар» алмашы юғары синыф кешеләренә — донъяуи һәм рухи ҡатламдарға ҡарата ихтирам күрһәтеү формаһы булып тора. Тәриҡәт етәкселәренең үҙ исемдәрен телгә алыу тыйыла, сөнки халыҡ хөрәфәттәре буйынса был төрлө бәхетһеҙлек менән янай. Был һүҙҙе тәүге тапҡыр данлыҡлы Хужа Әхрәр (1404—1490) һәм Баһауетдин Нәҡшбәнд (ваф. 1389 йылда) биографияларында телгә алалар. Ишан термины тик Урта Азияла, сығышы менән шунан булған халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә, шулай уҡ Урта Азия руханиҙарының әүҙем миссионерлыҡ эшмәкәрлеге алып барған райондарҙа ғына осрай (Татарстан, Башҡортостан).
Суфыйлыҡ
Ишан һүҙе шәйех, мөршид, остаз, пир мәғәнәһендә ҡулланыла. Улар суфый тәриҡәттәренең рухи лидерҙары һәм остазлыҡ хоҡуғына эйә мөриттәр.
Урта Азия суфый тәриҡәттәрендә етәкселәрҙең ҡатмарлы иерархияһы була, ул, бер яҡтан, суфый общиналары менән идара итеү структураһы, икенсе яҡтан — сығышы буйынса юғары ҡатлам булыуы менән билдәләнә. Ишан титулын төрлө категория суфый етәкселәре йөрөтә алған
Нәҫел
Ысынында тәриҡәт етәксеһе итеп билдәле бер дәрәжәлә рухи камиллыҡҡа өлгәшкән һәм уҡытыусынан остазлыҡ хоҡуғы алған һәр мөрит һайлана алған; Урта Азияла иһә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тоҡомдары һәм хаҡ хәлифәләр (хужа нәҫеле) вариҫтары ғына «изге» дәрәжәһенә эйә була ала (сәйеттәр). Ишандарҙың тағы бер үҙенсәлеге — улар үҙ исемен мираҫ буйынса (ишан-заде, эшон-зода) ала алған.
Яҡынса XIV быуаттан, Урта Азияға монгол ябырылыуынан һуң суфыйлыҡ системаһында тәриҡәт тарафынан етәкселекте нәҫелдән-нәҫелгә тапшырыу урынлаштырыла. XV—XVI быуаттарҙа уҡ суфыйлыҡ яйлап социаль-сәйәси ойошмаға әүерелә, ә ишандар Урта Азияның ижтимағи тормошонда әүҙем роль уйнай башлай.
Ишан династияларының да үҙ иерархияһы булған. Урта Азия масштабында нәҡшбәндиә һәм йәсәүи шәйех вариҫтары төп ролде уйнай. Башҡа династиялар район йәки ҡала масштабында абруй менән файҙалана.
Әлеге ваҡытта ишан нәҫелдәре бик күп һәм халыҡ араһында ирегән. Ишандар йәмғиәттә хөрмәт менән файҙалана, байрамдар һәм дини саралар уларһыҙ бик һирәк үтә. Үзбәкстандың ҡайһы бер райондарында ишандар ошо уҡ нәҫел вәкилдәренә генә өйләнә ала, шунлыҡтан ишандар ырыуынан ҡайһы бер ҡыҙҙар ултырып ҡала. Ишандарҙың ошо һәм башҡа үҙенсәлектәре уларҙы өҫтөнлөклө каста тип һанарға мөмкинлек бирә.
Һаны
XIX быуат аҙағында генерал-губернатор С. М. Духовской Төркөстан крайының бөтә ишандарының исемлеген төҙөргә ынтылыш яһай. Рәсми статистикаға сығышы буйынса халыҡта ишан тип иҫәпләнгән ишандарҙың күпселеге унда эләкмәй.
Ортодоксаль ислам менән мөнәсәбәттәр
Урта Азияла суфыйлыҡ халыҡта ородоксаль ислам диненә ҡарағанда ҙурыраҡ популярлыҡ менән файҙалана, сөнки күп быуатлыҡ халыҡ инаныуҙары һәм күҙаллауҙары элементтарын үҙ эсенә ала.
Татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың ошондай шиғыры ла бар :
Күзен йомган, муен бөккән, башында чалма чорналган;
Кибән чалма кибәк башта: ишан булган имеш хайван!
Ишан мәҡәлдәрҙә һәм әйтемдәрҙә
В. И. Даль яҙмаһына ярашлы, урыҫтарҙа ишан тураһында мәҡәл бар: «То ишак, а то ишан»".
Тангобтюмляды-Яха
Тангобтюмляды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямтуй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Чендых-Еган
Чендых-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ват-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төп Ярославль
Төп Ярославль ( 1952 йылға тиклем — Всполье) — Ярославль төбәгендә Төньяҡ тимер юлдарының тимер юл станцияһы һәм Ярославль ҡалаһының төп тимер юл вокзалы. Ярославль ҡалаһында әлеге көндә лә эшләүсе XIX быуаттың тарихи вокзалы һаҡланып ҡалған: ул Мәскәү вокзалы.
Тарих
Ярославль крайында беренсе тимер юл 1870 йылдынң 1 ғинуарында төҙөлә, ул Сергиев Посад менән Ярославлды тоташтырып тора. Уны төҙөүгә рөхсәт 1868 йылда бирелә, ә 1870 йылдың 18 февралендә поезддар хәрәкәте асыла. Ул ваҡытта Ярославль вокзалы төп вокзал була, ул хәҙер «Ярославль-Мәскәү вокзалы исеме аҫтында билдәле.
Һуңынан ҡаланың ҡоролмалары төп магистралдән төҙөлөшө төньяҡҡа һәм көнсығышҡа табан яйлап Вологда, Кострома, Рыбинск  ҡалалары яғын тарала. Мәҫәлән, Ярославль-Рыбинск юлы 1898 йылда төҙөлә башлай һәм 1902 йылда тамамлана. Ул ваҡытта Ярославль тимер юлы ҡырҡ йыл самаһы эшләйгән була. Тимер юл Мәскәү акционерҙар йәмғиәтенә ҡараған. XIX быуат аҙағында йәмғиәт идараһы етәксеһе С. И. Мамонтов була.
Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында Всполье станцияһы барлыҡ Төньяҡ-көнбайыш йүнәлеше өсөн иң хәл иткес станция булып тора. Ул Калинин, Көнбайыш һәм Төньяҡ-Көнбайыш фронттары өсөн йөктәр бүлгес станция була. Ошонан Мәскәү һәм Ленинград ҡалаларын һаҡлаусы һалдаттар өсөн кәрәкле йөктәр ебәрелә, ошонан блокадаға эләккән Ленинград халҡын Ҙур ергә алып сығалар. Тарихтың был этабы «Ике капитан» романында яҡты сағылыш тапҡан.
Пассажирҙар вокзалы бинаһы 1952 йылда (архитекторы - В. Панченко) төҙөлә, ә ер аҫты үткәүеле һәм билет кассалары яңы бинаға 1977 йылда күсә. Вокзалы бинаһына сәғәт манараһы ҡуйылған, ул зодиак тамғалары менән биҙәлгән, Сталин ампиры стилендә төҙөлгән, шунлыҡтан 1955 йылда төрлө тәнҡитләүҙәргә дусар була. Пассажирҙар ташыу, багаж эшкәртеү күләме буйынса пассажирҙар вокзалы класһыҙ категорияға ҡарай. Вокзалдың бер юлы һыйҙырышлылығы: 1500 алыҫ һәм урындағы бәйләнеш пассажирҙары һәм 300 ҡала яны пассажирҙары һыймалы.
2008 йылда вокзалы эргәһендә Савва Мамонтовҡа һәйкәл ҡуйылған, сөнки уның исеме Төньяҡ тимер юлдары тарихы менән тығыҙ бәйләнгән.
2010 йылдың июле — 2011 йылдың майында № 2 платформа реконструкциялана. Түбән торған платформаһы юғары урынға күтәрелә һәм уның өҫтө ҡыйыҡ менән ҡаплана платформа ябыҡ. Бар платформалар менән сағыштырғанда, ул бер ни тиклем ҡыҫҡа, һәм беренсе сиратта ҡала яны пассажирҙарын ташыу өсөн ҡулланыла иҫәпләнә. Платформаның түбәһенә яҡтыртҡыстар ҡуйылған. Платформаны асыу 2011 йылдың майында үткәрелә.
2013 йылдың 30 майында һауа шарттары арҡаһында оҙайлы ҡойма ямғыр, ташҡын булып көслө ағып, станцияның вокзал майҙанын һәм йәйәүлеләр үткәүелен һыу менән баҫа.
2017 йылдың 6 авгусында яңы тиҙ йөрөшлө «Аҡсарлаҡ» поезы Ярославль – Рыбинск маршруты буйынса ебәрелә. Ярославль һәм Рыбинск араларын поезд 1 сәғәт 15 минут эсендә үтә. .
Ярославль өлкәһе мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау департаменты директорының 2018 йылдың 10 октябрендәге бойороғо буйынса 1952 йылда төҙөлгән "Төп Ярославль тимер юл вокзалы" ҡоролмалары мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хәлилов Леонард Мөхип улы
Хәлилов Леонард Мөхип улы (Халилов Леонард Мухибович;1 ғинуар 1951 йыл — ғалим-физик-химик. 1974 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институты хеҙмәткәре, 1981 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1993 йылдан Нефтехимия һәм катализ институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия университеты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
Биографияһы
Леонард Мөхип улы Хәлилов — 1951 йылдың 1 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуған. 1967—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының физика факультетында уҡый. 1974—1972 йылдарҙа Совет Армияһында взвод командиры булып хеҙмәт итә. 1974—1992 йылдарҙа Органик химия институтында эшләй. 1981 йылдан шул уҡ институттың өлкән ғилми хеҙмәткәре, кандидат диссертацияһы яҡлай. 1993 йылдан башлап Нефтехимия һәм катализ институтында лаборант мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта. 1991 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2003 йылдан — профессор.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни хеҙмәттәре ядро-магнит резонансы спектроскопияһы һәм рентген дифрактометрияһы ысулдары менән органик берләшмәләрҙе структур тикшереүгә арналған. Леонард Мөхип улы тарафынан хираль системалар теорияһы эшләнә, хираль үҙәктәре, күсәрҙәре, яҫылыҡтары булған гликозидтар, пиретроидтар, простаноидтар, органик сульфидтар, терпендар һәм башҡа берләшмәләрҙең ядро-магнит резонансы спектрҙарында диастереомер эффекттар (диастереомерҙар парында бер типтағы ядроларҙың төрлө магнит әйләнмәһе) табыла; — Шайтан текәне, һыйыр теле үләндәренән алынған берләшмәләр структураһы; — Цирконийлы комплекслы катализаторҙар булғанда олефиндарҙың алюминорганик берләшмәләр менән каталитик реакциялары механизмы асыҡлана. 170-тән ашыу фәнни хеҙмәт, 30 уйлап табыу авторы.
Анна Бергер
Анна Бергер (Hanna Berger), йәки Иоганна Бергер (Johanna Berger) (1910 йыл, Вена, Австро-Венгрия — 15 ғинуар 1962 йыл, Берлин, ГДР) — бейеүсе, хореограф, заманса бейеүҙәр мәктәбе вәкиле, антифашист, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Ҡаршылыҡ хәрәкәте ағзаһы, «Ҡыҙыл капелла» ойошмаһы ағзаһы.
Биографияһы
Иоганна Бергер 1910 йылда Австро-Венгрия империяһында Венала тыуған. Күп коллегаларынаналда Анна нәфис бейеүҙең   яңы этабын үҙләштерә. Ул Мэри Вигман  һәм Труди Шоп менән бейей. 1942—1943 йылдар миҙгелендә Анна Берлинда  Hebbel һәм Renaissance театрҙарында бейей. 1942 йылдың 24 октябрендә Познань ҡалаһында уны гестапо ҡулға ала һәм 1943 йылдың 20-21 авгусында халыҡ суды алдына ул ғәйепләнеүсе сифатында  баҫа.
Уны Берлин-Шарлоттенбургтағы художество мәктәбендә скульптор Курт Шумахер төркөмөнән «Ҡыҙыл капелла» ойошмаһының башҡа ағзалары һәм Фриц Кремер һәм менән бәйләнештә ғәйепләйҙәр, уларҙың ағзаларын инде  гестапо ҡулға алған була. 1943 йылда Аннаны төрмәнән тейешле дәлилдәр етмәү сәбәпле сығаралар. Һуғыш аҙағына тиклем  рөхсәтһеҙ Штирияла йәшәй. Һуғыштан һуң Анна Вена һәм Берлинда бейеүҙән уҡыта. 1947—1951 йылдарҙа Анна Бергерҙа Миттерхубер Оттилия уҡый.
Уның иҫтәлеге тураһында Андреа Аморт 2000 йылда  «Berger Hanna: Retouchings» («Анна Бергер. Штрих») пьесаһын яҙа.
Александр Невский
Александр Ярославович Невский (13 май 1221 — 14 ноябрь 1263) — Новгород кенәзе (1236—1240, 1241—1252 һәм 1257—1259), Алтын Урҙаға буйһонған бөйөк Киев кенәзе (1249—1263), бөйөк Владимир кенәзе (1252—1263). Урыҫ ғәскәре башлығы. Алтын Урҙа менән хеҙмәттәшлекте яҡлаған кенәз. Бөйөк кенәз Ярослав Всеволод улының икенсе улы.
Тарихы
Киев Русе тарҡалыу осоронда һәм төрлө һөжүмдәр ваҡытында Александр Невский алдан күреүсәнлеген күрһәткән, көслө күрше Алтын Урҙа ғәскәре менән хеҙмәттәшлекте яҡлаған, ә башҡа динле, православ дине урынына католик динен индерергә теләүсе рыцарь-тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы һуғышҡан, шулай итеп урыҫ рухи бойондороҡһоҙлоғон һаҡлаған. Шуның өсөн 1547 йылда Урыҫ православ сиркәүендә Изге булып танылған.
Александр Невский урыҫ кенәзе 1240 йылда Алтын Урҙа менән хеҙмәттәшлекте һайлаған, Бөйөк ханға буйһонған һәм яһаҡ түләргә ризалашҡан. Алтын Урҙаға ҡаршы көрәш урынына немец тәреселәренә ҡаршы көрәш башлаған.
Бер нисә тапҡыр Алтын Урҙа башҡалаһына барған. 1259 йылда Александр Новгород ҡалаһын Алтын Урҙаға яһаҡ түләргә мәжбүр иткән.
XII быуатта Новгород ерҙәре тәре йөрөтөүселәр һәм шведтар менән бер нисә ҡораллы низағта ҡатнашҡан.
1240 йылда Александр Нева йылғаһында һуғышта швед ғәскәрен еңә, еңеүҙән һуң Невский (Невалы) тип йөрөтөлә башлай.
1242 йылда Чудь күлендә Боҙ өҫтө һуғышы тевтон рыцарҙарын тар-мар итә. 1242 йылдың 18 апрелендә (5) Александр Невский етәкселек иткән Новгород һәм Владимир көстәре һәм Ливон ордены ғәскәре (шул иҫәптән 1237 йылдан Ҡылыс Йөрөтөүселәр Ордены менән) араһында Чудь күлендә «Боҙ һуғышы» тигән оло һуғыш булған. Һуғышта Новгород еңгән.
Шимихинская Рассоха
Шимихинская Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сидрас йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нуғайбәк
Нуғайбәк (Нагайбаково) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл, Яңы Урсай ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 317 кеше. Почта индексы — 452669, ОКАТО коды — 80207846008.
Географик урыны
Нуғайбәк ауылы район үҙәге Баҡалы ауылынан көнбайышҡа 50 километрҙа һәм Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 92 километрҙа Кама йылғаһы ҡушылдығы Ыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
XVII быуаттың аҙағында Ҡазан даруғаһы Юрмый улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә, керҙәшлек килешеүе менән, Нуғай даруғаһы Һарыш-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы башҡорт Нуғайбәкте индергәндәр, шулай итеп Нуғайбәк ауылына нигеҙ һалынған. Уның улы — Арыҫлан Нуғайбәков.
Нуғайбәк ҡәлғәһен төҙөү өсөн ерҙәрен тартып алғандан һуң, ауыл кешеләре казак ҡатламына күсерелә.
1865 йылда 178 йортта 1003 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, мискә яһау, умартасылыҡ, сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. 2 сиркәү, 3 һыу тирмәне булған. 1906 йылда Нуғайбәктә улус идараһы сиркәү, сиркәү-мәхәллә мәктәбе урынлашҡан, шарап һәм 2 бакалея кибеттәре теркәлгән. 30-сы йылдарҙан алып хәҙерге исемен йөрөтә.
Халыҡ һаны
Нуғайбәк ауылы халҡы — урыҫтар. Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөгөнгө ауыл
Нуғайбәк ауылында төп мәктәп, фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Тирә-яҡ мөхит
Тәбиғәткә сәйәхәт маршруты: Малаузка йылғаһын кисеп, ағымы буйлап йылғаның һул ярына перпендикуляр һуҙылған йырынға табан үргә 2 км барыу. Шунан Нуғайбәк ауылы, Аҡай тауы. Малаузка йылғаһы тамағында Аҡай тау биттәре башлана. Һулға боролғас, Ыҡ йылғаһының уң ярынан ағымы буйынса 1,5 км үргә, Нуғайбәк ауылына сығыу.
Нуғайбәк мәмерйәһенә инеү урынының диа­метры 1 метрға яҡын, оҙонлоҡҡа 10 — 12 метр эскә үтелә, бейеклеге — 1,7 метр тирәһе. Мәмерйә тоҡомо — эзбизташ, ҡомташ. Һөрөнтө ер аша 1,2 км үткәндән һуң, шоссе юлдан Нуғайбәк ауылына ҡаршы яҡҡа хәрәкәт итеү.
Күпер 6 км үткәндән һуң, «Пугачёв күпере». Күперҙән шоссе юл буйлап Яңы Урсай, 4 км үткәс — Весёлая Поляна.
М. И. Калинин исемендәге Благовещен дәүләт педагогия университеты
Благовещен дәүләт педагогия университеты (БДПУ) — Благовещен ҡалаһы университеты (Амур өлкәһе).
Пассавож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
М. И. Калинин исемендәге Благовещен дәүләт педагогия университеты
Тарихы
1930 йылдың 16 октябрендә аграр-педагогия институты (һуңынан педагогик) булараҡ нигеҙ һалына, Алыҫ Көнсығышта беренсе юғары уҡыу йорттарының береһе була. Яңы юғары уҡыу йорто үҙ ҡарамағына Благовещен ирҙәр гимназияһының бинаһын ала (1913 йылда архитектор Эдуард Шефер проекты буйынса төҙөлә).
Пассавож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
М. И. Калинин исемендәге Благовещен дәүләт педагогия университеты
Тарихы
1980 йылда институт педагогик кадрҙар әҙерләүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. 1995 йылда Благовещен дәүләт педагогия институты (БДПИ) университет статусын ала һәм 1996 йылдың 23 декабрендә Благовещен дәүләт педагогия университеты тип үҙгәртелә.
Бурновка
Бурновка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.