cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы
Ғаиләһе
Ҡатыны — Аритҡолова Әминә (Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Аҡъяр ауылы)
Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы
Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы (Халиков Халил Мирзаянович; 4 март 1939 йыл) — Рәсәй сәнәғәт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы 1939 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Баҙытамаҡ ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1969 йылда Өфө авиация институтын бөтөп сыҡҡан, уға тиклем Өфө авиация техникумында белем алған булған. 1977 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда бетонсы булып башлаған, артабан Өфө приборҙар эшләү заводында слесарь-монтажсы, слесарь-йыйыусы булып башлаған.
1961—1969 йылдарҙа Совет армияһында хеҙмәт итә.
1969—1971 йылдарҙа — Илеш районы «Сельхозтехника» бүлексәһе идарасыһы урынбаҫары.
1971—1977 йылдарҙа — Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
1977 йылдан — КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының икенсе секретары.
1980 йылдан — Күмертау ғала Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1982—1992 йылдарҙа — БАССР-ҙың Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1992—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе — район хакимиәте башлығы ..
1995—2005 йылдарҙа — «Лукойл» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең төньяҡ-көнбайыш яғыулыҡ ҡойоу комплексы директоры.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Халиҡов Хәлил Мырҙаян улы БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты булған һәм БАССР Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, артабан Рәйесе итеп һайланған.
1990 йылда Хәлил Мырҙаян улы Илеш районы, 211-се Үрге Йәркәй һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына Вәкил палатаһы депутаты итеп һайлана.
Йоҡластар
Йоҡластар (Gliridae, йәки Myoxidae, (Соневые) —кимереүселәр отрядынан имеҙеүселәр ғаиләһе. 15 төрө билдәле, Евразия һәм Африкала таралғандар. Ҙур йоҡластар (Glis glis), баҡса йоҡластары (Eliomys quercinus), урман йоҡластары (Dryomys nitedula), сәтләүек йоҡластары (Mus¬cardinus avellanarius) аҙ һанда ҡалған.
Киң япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙың яҡшы үҫкән ҡыуаҡлыҡтарында, баҡсаларҙа һәм парктарда йәшәйҙәр. Иң ҙурыһы − ҙур йоҡластар, кәүҙәһе 13-15 см, ҡойроғо 11-12 см оҙонлоҡта, 110-135 г ауырлыҡта; иң кескенәһе − сәтләүек йоҡластар, кәүҙәһе 9 см-ҙан артмай, ҡойроғо 7 см, ауырлығы 20 г-ға яҡын. Һырты көрән-ҡыҙғылт (баҡса йоҡластар), көрән-һоро (ҙур йоҡластар), охра-ерән (сәтләүек йоҡластар), һорғолт йә иһә һарғылт-ҡыҙғылт (урман йоҡластар), аҫты - һарғылт-аҡһыл. Баҡса йоҡластарның морононан күҙе һәм ҡолағы аша ҡара тап һуҙылған. Ҡолаҡтары кескенә, яланғас. Аяҡтары ҡыҫҡа, тырнаҡтары үткер. Күбеһенең ҡойроғо оҙон төктәр менән ҡапланған. Барлыҡ йоҡластар кис һәм төндә актив. Ағас ҡыуыштары улар өсөн йәшенеү урыны булып хеҙмәт итә. Ҡайһы ваҡыт ағас ботаҡтарынанда, ҡыуаҡтарҙа оя яһай йәки башҡа ҡоштарҙың ояларын файҙалана. Баҡса йоҡластар йыш ҡына йорт ҡоролмаларына оялай. Ҡышын 7-8 айға һуҙылған тирән йоҡоға тала (исеме шунан), ул ваҡытты ер аҫты өндәрендә үткәрә, уларҙы үҙҙәре ҡаҙа йәки кимереүселәр һәм һуҡыр сысҡандарҙың өнөнән файҙалана. Ҙур йоҡластар, бер нисәһе бергә йыйылып, ағас ҡыуышлыҡтарында ҡышлай.
Ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың емеш һәм орлоҡтары менән (шул иҫәптән имән сәтләүеге, сәтләүек, еләк) туҡлана. Аҙыраҡ хайуан аҙығын (бөжәктәр, ваҡ имеҙеүселәр, ҡайһы ваҡыт кескенә ҡоштарҙың йомортҡаларын һәм балаларын) ашай. Инә заттар йыл һайын һәр береһендә 2−8 бала булған 1−2 оя бала килтерә. Йоҡластар 5 йылға яҡын йәшәй.
Гюмри технологиялар үҙәге
Гюмри технология  үҙәге (әрм. Կենտրոն Գյումրու տեխնոլոգիական ), шулай уҡ Гюмри  технопаркы, —   мәғлүмәт технологиялары үҫеше үҙәге, Әрмәнстандың Гюмри ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
Гюмри технологиялар үҙәге Әрмәнстан хөкүмәте «Предприятиелар инкубаторы» фондының  һәм Бөтә донъя банкының  хеҙмәттәшлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ул XX быуатта   төҙөлгән  һәм 1988 йылда ер тетрәүҙән зыян күргән элекке  педагогия институты  бинаһында урынлашҡан. Проекттың дөйөм бюджеты    тәшкил итә. 2014 йылдың 13 сентябрендә технопарк асыу тантанаһында  Әрмәнстан президенты Серж Саргсян, вице-премьер Армен Геворгян,  иҡтисад министры Карен Чшмаритянин,  «Предприятиелар инкубаторы» фонды президенты Баграт Енгибарян, шулай уҡ Ширак өлкәһе властары вәкилдәре ҡатнаша.
Алтын Урҙа
Алтын Урҙа (Жусы Олоҫо, төрөк Оло Олоҫ — «Бөйөк дәүләт» ) — Евразиялағы урта быуат дәүләте.
1224 йылдан 1266 йылға саҡлы Монгол империияһы тәркибендә булған.
1266 йылда Мәнге-Тимер хан осоронда, империя үҙәгенә буйһоноуҙы формаль килеш һаҡлап, тулы үҙаллылыҡҡа өлгәшкән.
1320-се йылдар башында Үзбәк хан дәүерендә ислам дәүләт дине тип иғлан ителгән.
XV быуат уртаһына Алтын Урҙа бер нисә үҙ аллы ханлыҡҡа тарҡалған; уның номиналь рәүештә иң юғары тип һаналған үҙәк өлөшө — Ҙур Урҙа — XVI быуат башында йәшәүҙән туҡтаған.
Атамаһы һәм сиктәре
«Алтын Урҙа» атамаһы Рустә 1566 йылда «Ҡазан тарихы» тигән тарихи-публицистик хеҙмәттә, ул дәүләт күп йылдар элек емерелгәндән һуң, тәүләп ҡулланылған. Быға тиклем бөтөн рус сығанаҡтарында ла «Урҙа» һүҙе «Алтын» сифаты менән ҡулланылмаған. XIX быуаттан башлап термин тарихнамәлә нығынды һәм Джучи улусын йәиһә (контекстан сығып) уның баш ҡалаһы Һарай ҙа ингән көнбайыш өлөшөн тулы итеп атау маҡсатында ҡулланыла.
Алтын Урҙа һәм көнсығыш (ғәрәп-фарсы) сығанаҡтарынан үҙ дәүерендә был дәүләттең берҙәм атамаһы ҡабул ителмәгәнлеге күренә. Ул ғәҙәттә «улус» терминына ниндәйҙер эпитет («Олоғ улус») йәиһә хаким исемен («Беркә улусы»), мотлаҡ хәҙерге заманда идара иткәнен дә түгел, мәҫәлән, элегерәк тәхеттә ултырғанын («Үзбәк, Беркә илдәренең хакимы», «Үзбәк ере хакимы, Туҡтамыш хан илселәре») ҡушып әйткәндәр. Бының менән бер рәттән ғәрәп-фарсы сығанаҡтарында йыш ҡына Дешт-һәм-Ҡыпсаҡ тигән иҫке географик термин ҡулланылған. «Урҙа» һүҙе шул уҡ сығанаҡтарҙа хакимдың ставкаһын (күсереп йөрөтөлгән лагерь) аңлатҡан (ул һүҙҙе «ил» мәғәнәһендә ҡулланыу миҫалдары тик XV быуаттан башлап ҡына күҙәтелә). «Алтын урҙа» һүҙбәйләнешен(, Urdu-i Zarrin), «алтын парад сатыр» мәғәнәһендә, ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттут Үзбәк хандың резиденцияһын тасуирлағанда ҡулланған. Рус йылъяҙмаларында (летопись) «урҙа» һүҙе ғәҙәттә ғәскәр тигәнде аңлатҡан. Ул һүҙҙе ил атамаһы сифатында даими ҡулланыу XIII—XIV быуаттар сигендә (рубеж) башланған, быға тиклем атама сифатында "Татарҙар"тигән термин ҡулланылған. Көнбайыш-европа сығанаҡтарында был илде «Ҡомандар иле», «Ҡомания» йәиһә «татарҙар державаһы», «татарҙар ере», «Татария» тип атау ҡабул ителгән булған. Ҡытайҙар монголдарҙы «татарҙар» (тар-тар) тип атаған.
Урҙаның сиктәрен XIV быуаттың беренсе ярты йыллығында йәшәгән ғәрәп тарихсыһы Әл-Ғүмәри былай тип билдәләгән: "Был дәүләттең Джейхун яғынан сиктәре — Хорезм, Сығанаҡ, Сайрам, Яркенд, Дженд, Һарай, Маджар ҡалаһы, Азака-Кака, Аҡса-Ҡәрмән, (Феодосия)Ҡафа, Судак, Саҡсин, Үкәк, Болғар, Себер өлкәһе, Ибир, Башҡурд һәм Сулман…"
Джучи Улусының (Алтын Урҙаның) барлыҡҡа килеүе
Сыңғыҙ хандың империияны үҙенең улдары араһында бүлгән 1224 йыл-Джучи Улусының барлыҡҡа килеү ваҡыты. Джучиҙың улы Батуҙың (рус йылъяҙмаларында Батый) Көнбайыш походынан һуң (1236—1242) улус көнбайышҡа табан киңәйгән һәм Түбәнге Волга буйы уның үҙәгенә әйләнгән. 1251 йылда Монгол империяһының баш ҡалаһы Ҡараҡоромда уҙған ҡоролтайҙа бөйөк хан итеп Толуйҙың улы Мүнкә тәғәйенләнә. Батый, «ырыуҙағы өлкән» кеше (аҡа), күрәһең, үҙенең улусында тулы автономияға эйә булыу теләгенән, Мүнкәне хуплаған. Сығатай һәм Үгәҙәй тоҡомдары, джучисылар һәм толуидсыларҙың дошмандары, язаға тарттырылған, ә уларҙан тартып алынған (конфискацияланған) биләмәләрҙе Мүнкә, Батый һәм уларҙың власын таныған башҡа сыңғыҙлылар бүлешеп алған.
Монгол империяһынан айырылып сығыу
Батый үлгәндән һуң уның Монголияла Мүнкә хан һарайында йәшәгән улы Һартаҡ тәхет вариҫы тип тәғәйенләнгән. Әммә өйгә ҡайтырға юлға сыҡҡан яңы хан көтмәгәндә вафат булған. Кескәй Улағсы — Батыйҙың икенсе улы хан тип иғлан ителгән (башҡа мәғлүмәт буйынса Һартаҡтың улы, Батыйҙың ейәне ). Ләкин ул да тиҙҙән яҡты донъянан киткән.
Беркә (1257—1266), Батыйҙың ҡустыһы, Улус тәхетенә килгән. Беркә йәштән үк ислам динен ҡабул иткән, ләкин был күскенсе күмәк халыҡты исламлаштырыуға килтермәгән, күрәһең, уның сәйәси аҙымы ғына булғандыр. Хакимдың был аҙымы Иҙел Болгары һәм Урта Азиялағы әһәмиәтле ҡала үҙәктәре сауҙа даирәләренең хуплауына килтергән, белемле мосолмандарҙы хеҙмәткә йәлеп итеү мөмкинлеге биргән. Ул идара иткән дәүерҙә ҡала төҙөлөшө әһәмиәтле масштабтарға еткән, урҙа ҡалаларында мәсеттәр, манаралар, мәҙрәсәләр, Ҡарауан- һарайҙар төҙөлгән. Беренсе сиратта, төҙөлөш был ваҡытта Һарай-Беркә, тип йөрөтөлгән (Һарай-Беркәне һәм Һарай аль-Джедидты бәхәсле тиңләүгә урын бар) дәүләттең баш ҡалаһына, Һарай-Батый ҡалаһына, ҡағылған. Баҫып алынғандан һуң аяҡҡа баҫҡан Урта Иҙелдәге (Волга) Болғар ҡалаһы улустың иң мөһим иҡтисади һәм сәйәси үҙәктәренә әйләнгән. Беркә Ирандан һәм Мысырҙан ғалимдарҙы, дин белгестәрен, шағирҙарҙы, Хорезмдан — һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәрҙе саҡырған. Көнсығыш илдәре менән сауҙа һәм илселек бәйләнештәре һиҙелерлек йәнләнгән. Яуаплы дәүләт вазифаларына Ирандан һәм ғәрәп илдәренән сыҡҡан юғары белемле кешеләр тәғәйенләнгән, был, әлбиттә, күскенсе монгол һәм ҡыпсаҡ юғары ҡатламының ризаһыҙлығына килтергән. Әммә ризаһыҙлығын әлегә асыҡтан-асыҡ күрһәтмәгәндәр.
Дунай улусының Иҙел улусы менән көрәше
Мәнгү-Тимер хакимлығы йылдарында (1266—1282) Джучи Улусы үҙәк хөкүмәттән тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ алған. 1269 йылда Талас йылғаһы үҙәнендә уҙған ҡоролтайҙа Мәнгү-Тимер, Бораҡ, Хайду берен-бере бойондороҡһоҙ хаким итеп танығандар һәм, әгәр үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғона ҡул һуҙа ҡалһа, Ҡытайҙа идара иткән бөйөк хан Хубилайға ҡаршы союз төҙөгәндәр
Мәнгү-Тимерҙың вафатынан һуң илдә Нуғай исеме менән бәйләнгән сәйәси көрсөк (кризис) башланған. Нуғай, Сыңғыҙ хандың вариҫтарының береһе, Мәнгү-Тимер идаралығында дәүләттә әһәмиәте буйынса икенсе урында торған бәкләрбәк вазифаһын биләгән. Уның шәхси улусы Алтын Урҙаның көнбайышында (Дунай янында) урынлашҡан булған. Нуғай үҙ дәүләтен төҙөү маҡсатын ҡуйған, Туда-Мәнгү (1282—1287) һәм Тула-Буға (1287—1291) идара иткән йылдарҙа ул үҙенең власына Дунай, Днестр, Узеу (Днепр) буйындағы бик ҙур территорияны буйһондорған.
Нуғайҙың туранан-тура ярҙамы менән һарай тәхетенә Тохта (1291—1312) тәғәйенләнгән. Тәүҙәрәк яңы хаким үҙенең яҡлаусыһын гел тыңлаған, ләкин тиҙ арала, дала аристократияһына таянып, уға ҡаршы сыҡҡан. Оҙайлы көрәш 1299 йылда Нуғайҙың еңелеүе менән тамамланған, һәм Алтын Урҙаның берҙәмлеге аяҡҡа баҫтырылған.
Алтын Урҙаның ҙур үҫеш алыуы
Үзбәк хан (1313—1341) һәм уның улы Жанибәк (1342—1357) идара иткән осорҙа Алтын Урҙа үҙенең ҙур үҫешенә өлгәшкән. 1320-се йылдарҙың башында Үзбәк-хан, «динһеҙҙәрҙе» физик юҡ итеү менән ҡурҡытып, исламды дәүләт дине тип иғлан иткән. Ислам динен ҡабул итергә теләмәгән әмирҙәрҙең фетнәһе аяуһыҙ баҫтырылған. Уның ханлыҡ иткән йылдары ҡаты үс алыу, язалауҙар менән билдәле. Алтын Урҙаның баш ҡалаһына барырға тейешле кенәздәр, унда үҙ үлемен табыу ҡурҡынысынан, балаларына рухи васыят, атай нәсихәттәрен яҙып ҡалдырғандар. Уларҙың бер нисәһе унда, ысынлап та, үлтерелгән. Үзбәк Һарай әл-Джәдид («Яңы һарай») ҡалаһын төҙөгән, ҡарауан сауҙаһын үҫтереүгә күп иғтибар биргән. Сауҙа юлдары хәүефһеҙ генә түгел, төҙөк тә булған. Урҙа Көнбайыш Европа, Кесе Азия илдәре, Мысыр, Һиндостан, Ҡытай менән йәнле сауҙа мөнәсәбәттәрендә булған. Үзбәктән һуң рустар, «мәрхәмәтле», тип йөрөткән уның улы Жанибәк хан тәхеткә ултырған.
«Бөйөк солғаныш (замятня)»
. 1359 йылдан 1380 йылға саҡлы алтын урҙа тәхетендә 25-тән артыҡ хан алмашынған, ә күп улустар бойондороҡһоҙ булырға тырышҡан. Рус сығанаҡтарында был осор "Бөйөк солғаныш (замятня)"тигән атама алған.
Джанибәк хан тере саҡта әле (1357 йылдан алдараҡ) Мәнгү-Тимер Шибан Улусы ханы тип иғлан ителгән. Ә 1359 йылда Берҙебәк ханды (Джанибәктең улын) үлтереү Батуидтар династияһын юҡҡа сығарған, был хәл һарай тәхетенә Джучилар көнсығыш тармағынан төрлө претенденттарҙы килтергән. Үҙәк властың тотороҡһоҙлоғонан файҙаланып, Урҙаның ҡайһы бер өлкәләре, Шибан Улусы һымаҡ, үҙҙәренең хандарын ҡуйған.
Ялған исемдә йөрөүсе (самозванец) Көлпәнең Урҙа тәхетенә хоҡуғын үлтерелгән хандың кейәүе һәм бер үк ваҡытта бәкләрбәге төмәнсе Мамай тарафынан шундуҡ шикләнеп ҡабул ителгән. Нәтижәлә Мамай, Үзбәк хан дәүерендәге күренекле Исәтәй әмирҙең ейәне, Урҙаның көнбайыш өлөшөндә, Иҙелдең (Волганың) уң яҡ ярына саҡлы ерҙәрҙә, үҙ аллы улус булдырған. Сыңғыҙсы булмағанлыҡтан, Мамай хан титулын йөрөтә алмаған, шуның өсөн Батыйҙар ырыуынан булған марионетка-хандар эргәһендә бәкләрбәк вазифаһы менән генә силәнгән.
Шибан Улусы хандары, Мәнгү-Тимер вариҫтары, Һарайҙа нығынып ҡалырға тырышҡандар. Хакимдар калейдоскоп тиҙлеге менән алыштырылғанлыҡтан, улар ысынлап нығынырға өлгөрмәгән. Иҙел буйы сауҙагәрҙәренә көслө хан власы кәрәкмәгәнлектән, хандарҙың яҙмышы сауҙагәрҙәр юғары ҡатламының илтифатлығына, күңел ятышына ныҡ бәйләнгән булған.
Мамайҙың өлгөһөндә әмирҙәрҙең башҡа вариҫтары ла шулай уҡ үҙаллылыҡҡа ынтылыш белдергән. Диңгеҙ-Буға, ул да Исәтәйҙең ейәне, үҙаллы Һырдаръялағы улусын булдырырға тырышҡан. 1360 йылда Диңгеҙ-Буғаға ҡаршы баш күтәреп, уны үлтергән Джучидтар, үҙҙәренең араһынан хан иғлан итеп, барыбер уның сепаратизм сәйәсәтен дауам иткән.
Салчен, шул уҡ Исәтәйҙең өсөнсө ейәне һәм шул уҡ ваҡытта Джанибәк хандың да ейәне, Хажи-Тарханды яулап алған. Хөсәйен-Суфый, Нангудай әмирҙең улы һәм Үзбәк хандың ейәне 1361 йылда Хорезм бойондороҡһоҙ улусына нигеҙ һалған. 1362 йылда литва кенәзе Ольгерд Днепр йылғаһы бассейнындағы ерҙәрҙе яулап алған.
Алтын Урҙалағы солғаныш, Мавераннахр — Мәүераннаһр әмире Тамерлан ярҙамы менән Туҡтамыш сыңғыҙсылары 1377—1380 йылдарҙа, башта Урус-хан улдарын ҡыйратып, Һырдаръя улустарын, ә һуңынан, Мамайҙың Мәскәү кенәзлеге (Вожала еңелеү (1378)) менән туранан-тура конфликтынан файҙаланып, Һарай тәхетен баҫып алғас ҡына, туҡтатыла. Туҡтамыш 1380 йылда Куликов ҡаты алышынан һуң Мамай йыйған ғәскәр ҡалдыҡтарын Калка йылғаһы буйында ҡыйратҡан.
Алтын Урҙаның тарҡалышы
XIV быуаттың 60-сы йылдарынан, Бөйөк солғаныш (замятня) дәүеренән, Алтын Урҙа тормошонда мөһим сәйәси үҙгәрештәр булып үткән. Дәүләттең тарҡалыуы аҡрынлап башланған. Улус үҙәгенән алыҫыраҡ ятҡан идарасылар ысынбарлыҡта үҙаллылыҡ алған, айырым алғанда, 1361 йылда Урҙа-Эджен улусы үҙаллылыҡ алған. Әммә 1390-сы йылдарға тиклем Алтын Урҙа әле бер бөтөн дәүләт булып ҡалған, ләкин Тамерлан менән һуғышта еңелгәндән һуң һәм иҡтисади үҙәктәр таланғандан һуң, 1420-се йылдарҙан башлап тарҡалыу процесы шәбәйгән.
1420-се йылдар башында Себер ханлығы, 1428 йылда — Үзбәк ханлығы, шунан Ҡазан (1438), Ҡырым (1441) ханлығы, Нуғай Урҙаһы (1440-сы) һәм Ҡаҙаҡ ханлығы (1465) барлыҡҡа килгән. Кесе Мөхәммәт хан үлгәндән һуң Алтын Урҙа берҙәм дәүләт булыуҙан туҡтаған.
Джучисылар дәүләттәре араһында төп дәүләт булып формаль рәүештә Оло Урҙа һаналған. 1480 йылда Оло Урҙа ханы Әхмәт Иван III-нөң буйһоноуын талап иткән, ләкин был тырышлыҡ уңышһыҙ тамамлана, һәм Русь тулыһынса татар-монгол иҙеүенән ҡотолған. 1481 йылдың башында, ставкаһына себер һәм нуғай атлыларының һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә, Әхмәт үлтерелгән. Уның балалары осоронда, XVI быуат башында, Оло Урҙа йәшәүҙән туҡтаған.
Дәүләт ҡоролошо һәм административ бүленеше
Күскенсе дәүләттәрҙең традицион ҡоролошона ярашлы, Джучи Улусы 1242 йылдан һуң ике: уң (көнбайыш) һәм һул (көнсығыш) ҡанатҡа бүленгән. Батый Улусы уң ҡанаты, Өлкәне, тип һаналған. Монголдар көнбайышты аҡ төҫ менән күрһәткән, шуның өсөн Улус Батый Улусы Аҡ Урҙа (Ак Орда) тип аталған. Уң ҡанаты көнбайыш Ҡаҙағстан, Иҙел буйы, Төньяҡ Ҡаф тауы территорияларын, дон һәм днепр далаларын, Ҡырымды үҙ эсенә алған. Һарай-Батый уның үҙәге булған.
Джучи Улусының Һул ҡанаты уң ҡанатына буйһонған хәлдә булған, ул үҙәк Ҡаҙағстандың ерҙәрен һәм Һырдаръя йылғаһы үҙәнен биләгән. Монголдарҙа көнсығыш күк төҫ менән билдәләнгән, шуның өсөн һул ҡанат Күк Урҙа (Кок Орда) тип йөрөтөлгән. Һул ҡанаттың үҙәге Урҙа-Баҙар булған. Унда хан итеп Батыйҙың өлкән ағаһы Урҙа-Эджен тәғәйенләнгән.
Ҡанаттар, үҙ сиратында, Джучиҙың улдары биләгән улустарға бүленгән. Башта бындай улустар 14-кә яҡын булған. 1246—1247 йылдарҙа көнсығышҡа сәйәхәт иткән Плано Карпини, ҡуналҡаларын күрһәтеп, Урҙала түбәндәге лидерҙарҙы: Днепрҙың көнбайыш ярында Куремсаны, көнсығышта Мауциҙы, дон далаларында Батыйҙың һеңлеһенә өйләнгән Картанды, Иҙелдә (Волга) Батыйҙың үҙен һәм Яйыҡтың (Урал йылғаһы) ике ярында ике мең башын күрһәткән. Беркәнең ерҙәре Төньяҡ Ҡаф тауында булған, ләкин 1254 йылда Батый был биләмәләрҙе үҙенә тартып алған, Беркәгә Иҙелдән көнсығышҡа күсергә бойорған.
Тәүҙәрәк улустарға бүлеү тотороҡһоҙлоҡ менән айырылып торған: биләмәләр башҡаларға бирелгән һәм сиктәрен үҙгәрткән. XIV быуат башында Үзбәк хан ҙур административ-территориаль реформа уҙғарған: Джучи Улусы башында хан тарафынан тәғәйенләнгән улус әмирҙәре (улусбәктәр) торған 4 эре улусҡа, Һарай, Хорезм, Ҡырым һәм Дешт-һәм-Ҡыпсаҡ улустарына, бүленгән. Бәкләрбәк иң төп улусбәк булған. Вәзир әһәмиәте буйынса артабанғы юғары дәрәжәле түрә (сановник) булған. Ҡалған ике вазифаны айырым юғары дәрәжәле йәиһә ниндәйҙер уңышҡа өлгәшкән сановник биләгән. Ошо дүрт өлкә башында төмәнсе торған 70 ваҡ биләмәгә (төмәнгә) бүленгән.
Улустар улус тип аталған тағы ла вағыраҡ биләмәләргә бүленгән. Һуңғылары биләмә хужаһының рангыһына (төмәнсе, мең башы, йөҙ башы, ун башы) бәйләнгән төрлө дәүмәлдәге административ-территориаль берәмектән торған.
Һарай-Батый (хәҙерге Әстерхан янында) Батый осоронда Алтын Урҙаның баш ҡалаһы булған; XIV быуаттың беренсе яртыһында баш ҡаланы (хәҙерге Волгоград ҡалаһы янында хан Беркә (1255—1266) төҙөгән) Һарай-Беркәгә күсергәндәр. Үзбәк хан дәүерендә Һарай-Беркәнең атамаһын Һарай Әл-Джәдид тип үҙгәрткәндәр.
Армия
Урҙа яугирҙары араһында ламелляр һәм ламинар металдан панцирь, XIV быуаттан — һайман (кольчуга) һәм түңгәләкле-пластинкалы боронғо хәрби кейем һәм ҡорал (доспехи) киң таралған булған. Иң киң таралған боронғо хәрби кейем (доспех) эстән металл пластиналар (куяк) менән көсәйтелгән хатангу-дегель булған. Шуға ҡарамаҫтан, урҙалылар ламелляр панцирҙарҙы файҙаланыуын дауам иткәндәр. Монголдар бригантин тибындағы доспехтар менән файҙаланған. Ҙур көҙгөләр, муйынсаҡтар, беләҙектәр (наручи) һәм бысаҡ яндары (поножи) таралған булған. Ғәмәлдә меч-ҡылыстар сабля-ҡылыстар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған. XIV быуат һуңында ҡоралдар араһында пушкалар барлыҡҡа килгән. Урҙа яугирҙары ялан нығытмаларын, айырып алғанда ҡайһы бер хәрби-техник асыштар — арбалеттар ҡуллана башлағандар.
Халҡы
Алтын Урҙала төрөк (ҡыпсаҡтар, иҙел болғарҙары, хорезмийлылар, башҡорттар һ.б.), славян, фин-уғыр (мордва, сирмештәр, вотяктар һ.б.), төньяҡ ҡаф таулылар (ястар, аландар, черкастар һ.б.) халыҡтар йәшәгән. Аҙсылыҡта булған монгол юғары ҡатламы урындағы төрөк халҡы араһында тиҙ арала ассимиляцияланған. XIV б. һуңына — XV б. башына Алтын Урҙаның күскенсе халҡы «татарҙар» этнонимы менән билдәләнгән.
Алтын Урҙала иҙел татарҙарының, ҡырым, себер татарҙарының этногенезы формалашҡан. Алтын Урҙаның көнсығыш ҡанаты төрөк халҡына ҡараған хәҙерге ҡаҙаҡтар, ҡарағалпаҡтар һәм нуғайҙарҙың нигеҙен тәшкил иткән.
Ҡалалар һәм сауҙа
Дунайҙан Иртышҡа тиклемге ерҙәрҙә XIV быуаттың беренсе яртыһында күтәрелеш кисергән көнсығыш матди мәҙәниәтенә хас тышҡы күренешле 110 ҡала үҙәге табыштары археологик рәүештә теркәлгән. Алтын Урҙа ҡалаларының дөйөм һаны, моғайын, 150-гә яҡын булғандыр. Ҡарауан сауҙаһының ҙур үҙәге башлыса Һарай-Батый, Һарай-Беркә], Үвәк, Болғар, Хажи-Тархан, Бельджамен, Ҡазан, Джукетау, Маджар, Мохши, Азак (Азов), Ургенч һ.б. ҡалаларында урынлашҡан булған.
Генуэзлыларҙың Ҡырымдағы (Готия капитанлығы) һәм Дон тамағындағы сауҙа колониялары Урҙа тарафынан буҫтау, Туҡыма|туҡыма һәм етен киндере, ҡорал, ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре, зәргәр (ювелир) әйберҙәр, аҫыл таштар, тәмлекәстәр, хуш еҫле ыҫмала (ладан), иләп эшкәртелгән йәнлек тиреләрен, күн, бал, балауыҙ, тоҙ, иген, урман, балыҡ, ыуылдырыҡ, зәйтүн майы һәм ҡолдар|ҡолдар һатыу өсөн файҙаланғандар.
Ҡырым сауҙа ҡалаларынан көньяҡ Европаға ғына түгел, шулай уҡ Урта Азияға, Һиндостанға һәмҠытайға сауҙа юлдары башланған. Урта Азияға һәм Иранға илткән сауҙа юлдары Волгабуйлап уҙған. Волга-дон кәмәләрҙе һөйрәп сығарған урын (переволока) аша Дон менән, уның аша Аҙау һәм Ҡара диңгеҙҙәр менән бәйләнеш булдырылған.
Дәүләттең тышҡы һәм эске сауҙа мөнәсәбәттәре Алтын Урҙа сүкеп сығарған аҡсалар: көмөш дирхәмдәр, баҡыр пулдар һәм һумдар менән тәьмин ителгән.
Хөкөмдарҙар
Алтын Урҙа башлыҡтары тәүге әҙерҙә Монгол империяһы бөйөк ҡағанының хакимлығын танығандар.
Мухачёв Аркадий Васильевич
Мухачёв Аркадий Васильевич (14 август 1910 йыл — 21 декабрь 1958 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Аркадий Васильевич Мухачёв 1910 йылдың 14 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡыҫынды ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыған. Урыҫ. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Һуғышҡа тиклем 7 класты тамамлай һәм колхозда эшләй. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында — 1941 йылдан. Фронтта — 1942 йылдың июленән.
172-се гвардия уҡсылар полкы взводы командиры ярҙамсыһы (57-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 8--се гвардия армияһы) гвардия старшинаһы Мухачёв А. В. 1944 йылдың 10-13 майында, Овидиополь (Украина) ҡалаһынан төньяҡтараҡ дошманға ҡаршы һөжүм ваҡытында, дошмандың күп һанлы контрһөжүмен ҡаҡлыҡтырғанда, автоматтан атып 26 гитлеровсыны ҡырып һала. 1944 йылдың 22 майында 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Тәьминәт взводы командиры гвардия старшинаһы Мухачёв А. В. 1944 йылдың 1 авгусында Магнушев ҡалаһы янында, дошман уты аҫтында штрумлау группаһын, ҡорал һәм аҙыҡ-түлекте Висла йылғаһының һул яҡ ярына сығырыуға өлгәшә. 1944 йылдың 26 сентябрендә 2-се дәрәжә Дан орлены менән бүләкләнә.
Уҡсылар батальоны старшинаһы гвардия старшинаһы Мухачёв А. В. 1945 йылдың 3 февралендә Гёритц (Германия) тораҡ пункты янында ҡаты яраланған уҡсылар взводы командирын алмаштыра һәм шәхси өлгөһө менән яугирҙәрҙе һөжүмгә күтәрә. Яралы булыуына ҡарамаҫтан, яу яланын ташлап китмәй, пулемёттан 10-дан ашыу дошман һалдатын юҡ итә. 1945 йылдың 24 мартында 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1946 йылда Аркадий Васильевич Мухачёв демобилизациялана һәм тыуған ауылына ҡайта. Ҡыҫынды ауыл Советы рәйесе булып эшләй. 1958 йылдың 21 декабрендә вафат була.
Ахун (Салауат районы)
Ахун (Ахуново) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Мәсетле ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 673 кеше. Почта индексы — 452482, ОКАТО коды — 80247840002.
Географик урыны
Ахун ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 километрҙа һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 47 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ахун ауылына Себер даруғаһы Мырҙалар улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Йүрүҙән йылғаһы буйындағы Ахун ауылына 1770 йылдың 18 авгусында Академия экспедицияһы етәкселәренең береһе академик И. И. Лепехин килгән булған. Ул бында башҡорт дин әһелен — ахунды — күргән, ҡыҙғанысҡа ҡаршы уның исемен атамаған. Яҙмаларынан түбәндәге юлдарҙы уҡыйбыҙ. «Шәрип ауылынан 15 саҡрымда Йүрүҙәнгә ҡойоусы Беййылға буйында ултырған Ахун ауылында башҡалар менән бергә … ахун йәшәй. Был ауылда беҙ үҙ ғүмеребеҙҙә тәүге тапҡыр тәбиғи башҡорт сығышлы һирәк осраған мосолман руханийын күрҙек: ул ғәҙәттә китап шауҡымы тейгән кеше булырға тейеш; әммә башҡорттар күп ваҡытта, китап менән түгел, ҡымыҙ менән мауыға». Әммә академиктың Башҡортостанда бер даруғаға бер ахун ғына рөхсәт иткән 1736 йылғы бойороғон белгән, тип һанағанлыҡтан, уның юморы урынлы түгел. Даруғалар 4: Ҡаҙан, Нуғай, Уҫы, Себер даруғалары булған. 4 ахундың береһен ул Себер юлында күргән. Ҡалған ахундарҙы күрер өсөн, ғалим башҡа даруғаларға ла сәйәхәт итергә тейеш булған. Ахундар, ысынлап та, һирәк осраған.
Ахун вазифаһына бай тормош тәжрибәһе туплаған, уҡымышлы ир-атты ғына тәғәйенләгәндр. Ғалим исемен атамаған ахун урынына, күрәһең, һуңғараҡ сығышы менән күрше Тырнаҡлы ырыуына ҡараған Лағыр ауылынан Яңыбай Ишмөхәмәтов һайланғандыр.
1795 йылда Ахун ауылы 28 хужалыҡтан тороп, унда 174 кеше йәшәгән. 1816 йылда 30 хужалыҡта — 180, 1834 йылда — 40 хужалыҡта 243, 1859 йылда — 75 хужалыҡта 312 кеше йәшәгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1816 йылда Ахун ауылының бер кешеһе, Абдул Яҡупов (улы Абдулатиф), һаман да 1812 йылғы Ватан һуғышынан ҡайтмаған булған.
Информаторҙар фекере буйынса, Аптыраҡ тигән ауыл халҡы күсеп килеп хәҙерге Ахун урынында төпләнгән, һәм тәүге күсеп килеүселәр юрматы ырыуы кешеләре булған.
1842 йылда 251 кешегә 83 сирек ужым һәм 336 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 7 сирек картуф ултыртылған.
42 хужалыҡта 600 ат, 400 эре мөгөҙлө мал, 200 һарыҡ, 80 кәзә аҫыралған. Умартасылыҡ (30 умарта) һәм солоҡсолоҡ (10 солоҡ) менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. 1865 йылда 60 йортта 302 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1920 йылда Ахун ауылының 96 хужалығында 501, 1998 йылда — 588 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
Ахун ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Ҡушаматтар
Ботоҡай, Эсәк, Берәник, Кәзә, Тараҡан, Әтәс, Сысҡан, Һалбыр, Ҡыяр, Суҡан, Әбләй, Симешкә, Дәүғолаҡ, Муҡшы, Большой, Пашка, Татарин, Шайтан, Ҡапаҡ, Казах, Бүре, Ҡарға, Алпауыт, Саңғы, Бесәй, Тәкә, Кәбеҫтә, Таштабан, Йәшкә, Алдаркин, Бәпкә, Күтән, Кәнтәй, Әкүс, Һейгәк, Сатанай, Серәкәй, Титаҡай, Көршәк, Кәшил, Һикербейә, Сайылдаҡ, Бармалей, Бапаҡ, Ҡаймаҡ, Һайыҫҡан, Тешһеҙ, Зуб, Аҡҡош, Мискә, Мәзин, Сараҡай, Агай, Ҡаҡай, Тәкә, Сипылдаҡ, Ишәк, Әсүл, Турғай, Майгүт, Уҫыраҡ, Агент, Арҡыры, Орсоҡ
Бөйөк Зимбабве
Бөйөк Зимбабве (Ҙур Зимбабве; шона теленән: «дзим­ба-дза-маб­ве» — «таш йорттар») — Зимбабве дәүләтенең Масвинго провинцияһында урынлашҡан боронғо Көньяҡ Африка ҡалаһының таш ҡомартҡыларына бирелгән исем.
Оло Зимбабве шона халҡының (банту төркөмө халҡы) ата-бабаларының төп изге һәм культ үҙәге булып һаналған. Беҙҙең эраның 1130-сы йылдар тирәһендә ҡалаға нигеҙ һалынған һәм ул ике-өс быуат дауамында булған.
Ҡоролошо
Үҙ сиратында, ҡала ике районға бүленгән. Кешеләрҙең күбеһе (уларҙың иҫәбе 10 меңдән дә кәм булмаған) һалам аласыҡтарҙа йәшәй, абруйлы кешеләр ҡаланың махсус кәртәләнгән райондарында төпләнә. Архитектура ҡоролмаларының күбеһе — таш башнялар, монолиттар һәм алтарҙәр — доғалар ҡылыу өсөн тәғәйенләнгән булған. «Зимбабве» тигән һүҙ төп мәғәнәһе «таш йорттар»ҙан тыш — «ғибәҙәт ҡылыу йорттары» тигән өҫтәмә мәғәнәне лә аңлата.
Нигеҙҙә, бында ямғыр өсөн, тимәк, мул уңыш өсөн «яуаплы» илаһтарға доға ҡылғандар. Урындағы ҡәбиләнең төп илаһы Мвари булған. Мбире ҡәбиләһе шулай уҡ мбондороға — идара иткән династиялар рухтарына табынған. Ҙур Зимбабвела шоналар XIX быуат башына тиклем йәшәгән.
Өйрәнеү
XVI быуатта Мономотапа батшалығы һәм уның баш ҡалаһы Бөйөк Зимбабве тураһында беренселәрҙән булып унда көнсығыштан үтеп ингән португалдар белгән. 1570 йылда ҡалаға Франсишку Баррету етәкселегендәге португал экспедицияһы килгән. Түңәрәк һыҙаттары менән Ҙур Зимбабвены хәтерләткән ҡәлғә һүрәте Урбано Монтиҙың 1587 йылғы «Донъя атласы»нан Африка картаһында ла бар.
Хәҙерге заман ғалимдары тарафынан бер нисә осор айырыла. Иң боронғоһо — хәҙерге Зимбабве дәүләтенең үҙәк һәм көньяҡ өлөшөндә билдәле Гокомере мәҙәниәте керамикаһы менән яҡынса IV быуатта тамамланған. Яҡынса XII быуат ҡараған ҡатлам — элеккесә керамика һәм торлаҡ төрҙәре буйынса күсәгилешлелеккә эйә — бында һайғау һәм балсыҡтан ҙур булмаған йорттар, шул саҡта уҡ таштан биналарҙың төҙөлөшө башлана. Был ваҡыт үҙгәрештәрен күскенселәр килеүе менән бәйләйҙәр. Фараз буйынса, каранг халҡы (шона халыҡтары төркөмө) урындағы халыҡты буйһондорған һәм ғәрәп сауҙагәрҙәре менән сауҙаны яйға һалған.
Яҡынса 1450 йылда ҡаланың сәскә атыу осоро билдәләнә, ул саҡта «Акропол»дә үҙгәртеп ҡороуҙар башҡарыла, үҙәндә йорт-ҡаралтылар төҙөлә. Был ваҡытҡа ҡараған археологик табылдыҡтар араһында — ҡоштарҙың таш скульптуралары, импорт әйберҙәре күп. Был осорҙа Бөйөк Зимбабве Мономотапа дәүләтенең баш ҡалаһы булған. Яҡынса XVI быуатта (һуғыштар, Саби йылғаһында суднолар йөрөүен туҡтатыу йәки башҡа сәбәптәр арҡаһында) ҡала ошо статусты юғалтҡан. Африканың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Бөйөк Зимбабвеға оҡшаш ҡаласыҡтар, шул иҫәптән Ками, Дло-Дло (Дхло-Дхло), Иньянга һәм башҡалар билдәле.
Барлыҡҡа килеү тураһындағы гипотезалар
1928—1929 йылдарҙа Ҙур Зимбабвеның ҡомартҡыларын Африкала бер нисә йыл эшләгән Британия археологы Гертруда Катон-Томпсон өйрәнә. Ул, емереклектәр туранан-тура Африкала барлыҡҡа килә, тип раҫлаған.
Ҙур Зимбабвеның матди мәҙәниәте ҡалдыҡтарының барлыҡҡа килеүе һәм уны барлыҡҡа килтергән ҡара тәнле булмаған кешеләрҙең цивилизацияһы тураһындағы гипотеза әлегә тиклем киң таралған (был темаға фәнни мәҡәләләр боронғо йәһүд ҡаласығы һәм архитектураһы менән параллельдәр уҙғарыла).
Паю-Тапе
Паю-Тапе — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 1-се Ярро-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәҡсүт Юнысов
Мәҡсүт Юнысов — Рәсәй империяһы дипломаты, мулла.
Биографияһы
Сығышы менән түңгәүер ырыуы башҡорттарынан. Мәҡсүт Юнысов Өфө өйәҙе Нуғай даруғаһы Урман-Түңгәүер улусы Ҡырҙас ауылына тәүге төпләнеүсе башҡорттарҙың нәҫел башлығы булған.
Сүмләк слободаһы янында Табын улусы башҡорттары араһында йәшәгән ваҡытта Ҡараҡалпаҡ урҙаһына ебәрелә. Бында ул ҡарағалпаҡ бейҙәре һәм дин әһелдәре менән һөйләшеүҙрҙән һуң, әсирлеккә алынған Рәсәй подданыйҙарын азат итеүгә өлгәшкән.
1723—1724 йылдарҙа Бохараға ебәрелә. Бында Рәсәй императоры Пётр I-нең Бохара ханлығындағы һәм Персиялағы илсеһе Флорио Беневениның һәм Сит ил эштәре коллегияһының дипломатик курьеры була. Ул М. Юнысов аша Санкт-Петербург менән бәйләнеш тотҡан.
1726 йылда Мәхмүт Юнысов Рәсәй илсеһе сифатында ҡаҙаҡ ханы Әбелхәйергә ебәрелә. Унда Кесе жүз ҡаҙаҡтарҙың Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүе тураһында һөйләшеүҙәр була. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Әбелхәйер Санкт-Петербургҡа илселек ебәрә. Рәсәй империяһының тышҡы сәйәсәте архивында (АВПРИ) Мәҡсүт Юнысовтың үҙ ҡулдары менән яҙған документтары һаҡлана.
1729 йылдан һуң артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Бөрйән район мәҙәниәт һарайы
Бөрйән район мәҙәниәт һарайы — (тулы исеме Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының муниципаль мәҙәниәт бюджет учреждениеһы «Бөрйән район мәҙәниәт һарайы», Муниципальное бюджетное учреждение культуры «Бурзянский районный дворец культуры» муниципального района Бурзянский район Республики Башкортостан) Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Ленин урамы, 74 адресы буйынса урынлашҡан мәҙәни-ял учреждениеһы.
Тарихы
Бөрйән район хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге 1945 йылдың 1 июлендә мәҙәни-сәйәси мәғариф идаралығы исеме аҫтында ойошторола. 1945 йылдың октябренән 1953 йылдың июленә тиклем мәҙәни белем биреү бүлеге тип атала. 1953 йылдың июлендә мәҙәниәт бүлеге тип атала башлай.
Бөрйән районы бөтөрөлөү сәбәпле, 1963 йылдың ғинуар башында мәҙәниәт бүлеге бөтөрөлә. Бөрйән районы ҡабаттан ойошторолғас, 1965 йылдың декабрендә тергеҙелә.
1951 йылда ике ҡатлы район мәҙәниәт йорто бинаһының проекты төҙөлә. 1956 йылда бина төҙөлөп бөтә.
1997 йылда мәҙәниәт һарайының яңы бинаһы төҙөлә. 296 урынлыҡ тамаша залы, унда фойе, кейенеп-сисенеү бүлмәләре, бейеү залы, методик кабинет бар. Унда шулай уҡ Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы урынлашҡан.
2006 йылдан район мәҙәниәт һарайы «Бөрйән район мәҙәниәт һарайы» муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы, ә 2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының муниципаль мәҙәниәт бюджет учреждениеһы итеп үҙгәртелә, ә ауыл мәҙәниәт йорттары уның филиалдарына әйләнә.
Бөрйән район мәҙәниәт һарайы үҫешенә Ғәйнуллина Фатима Ғәйнулла ҡыҙы, Ғәлиева Р., Дауытова Р. Ә., Зарипов Р. М., Ҡарағолов Рәис Минһаж улы, Манапов Р. Х., Нияҙғолов Иҙел Р., Рахманғолова А. М., Сәйетбатталова Р., Хәлитов Ә., Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы ҙур өлөш индерә.
Ырымбур (йыр)
Аһ, Ырымбур ҡала — башҡорт халыҡ йыры.
Тарихы
Яҡынса 18 быуатта ижад ителгән.
Башҡорт ғәскәрҙәре 1812 йылдағы Ватан һуғышына йәки башҡа яҡҡа Ырымбурҙан китеү тураһында.
Зиндельс Абрам Моисеевич
Зиндельс Абрам Моисеевич (1915—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 690-сы уҡсылар полкының взвод командиры була (126-сы уҡсылар дивизияһы, 51-се армия, Көньяҡ фронт), Советтар Союзы Геройы, кесе лейтенант.
Осях-Я
Осях-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кырсим йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Зиндельс Абрам Моисеевич
Биографияһы
Киев губернаһының Липовец ауылында, хәҙерге Украинаның Винница өлкәһендә хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Йәһүд. Мәктәптә 9-сы класты тамамлай, был белем усағы әле 3-сө Липовец дөйөм белем биреү мәктәбе тип атала. Винница төҙөлөш техникумын тамамлай. Липовец машина-трактор станцияһында токарь булып эшләй. 1940 йылда РККА сафына алына.
Осях-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Зиндельс Абрам Моисеевич
Биографияһы
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1942 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 690-сы уҡсылар полкының взвод командиры (126-сы уҡсылар дивизияһы, 51-се армия, Көньяҡ фронтта). 1943 йылдың 18 октябрендә өс штурм төркөмгә етәкселек итеп, дошманды Мелитополь (Запорожье өлкәһе) ҡалаһының ике кварталынан ҡыуып сығара. Дошман контратакаһын кире ҡаҡҡанда ҡамауға эләгә һәм ахырғаса көрәшә. Яңғыҙы ҡалғас, фашистарҙы яҡын арауыҡҡа ебәреп, гитлерсыларҙы ла, үҙен дә танкыға ҡаршы граната менән шартлата.
Осях-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зиндельс Абрам Моисеевич
Наградалары
Ленин ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.
Луй-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарткиҫәк мәктәбен тамамлаған һәм башҡа мәктәптәрҙә уҡытҡан уҡытыусылар
Ҡарткиҫәк мәктәбен тамамлаған һәм башҡа мәктәптәрҙә уҡытҡан уҡытыусылар
Башҡортостандың Асҡын районы Ҡарткиҫәк мәктәбен тамамлаған һәм башҡа мәктәптәрҙә эшләгән директорҙар, уҡытыусылар, тәрбиәселәр исемлеге.
Миня (Кокшеньга ҡушылдығы)
Миня — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Радис
Радис (Radis) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1326 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,82 км2. Диңгеҙ кимәленән 122 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6773 һәм автомобиль коды — WB.
Сойот-цаатан теле
Сойо́т-цаата́н теле (йәиһә сойо́т теле) — тыва теленә, тофа теленә һәм көк-мончак теленә яҡын төрки тел. Ике диалектка бүленә: Рәсәйҙең Бүрәт Республикаһында сойот (сойыт) диалекты, Монголияның Дархат аймағында цаатан (туъha) теле. Башка карашҡа ярашлы, Монголияла цаатан теленең ике диалекты ҡулланыла — цаатан теле һәм сойот теленең уйгур-урянхай диалекты.
2001 йылда сойыт диалекты өсөн кирил әлифбаһы нигеҙендә яҙма системаһы төҙөлгән. Әлифба һәм уҡыу әсбаптары нәшер ителгәс, уҡытыусылар әҙерләнелә башланы, ошо ваҡыттан бирле Бүрәт Республикаһының сойот мәктәптәренә туған тел фән булараҡ уҡытыла. .2003 йылғы сойотса-бүрәтсә-урыҫса һүҙлектә түбәндәге алфавит ҡулланыла: Һуҙынҡы өндәрҙең оҙонлоғо хәрефте икеләтә яҙыу менән, фарингализация иһә хәрефтән һуң ҡатылыҡ билдәһен (ъ) ҡуйыу аша билдәләнә..
Юлиан календары
Юлиан стиле— Александрия астрономдары эшләгән һәм Юлий Цезарь тарафынан б.э.т. 45 ғәмәлгә керетелгән календарь.
Юлиан календары иҫкерген Рим календары урынына ҡабул ителә.
Был календарҙа йыл 1 ғинуарҙан башлана, был көндә б.э.т. 153 йылда һайлап ҡуйылған консулдар вазифаларын үтә башлаған. Йыл иҫәбен б.э.т. 45 йылдың 1 ғинуарҙан иҫәпләргә Римдә Юлий Цезарь башлап ебәрә. Был тарихҡа Юлиан календары булып кереп ҡала. 325 йылда Юлиан календарын Византия ҡабул итә. Юлиан стиле буйынса бер йылда 365,25 тәүлек бар тип иҫәпләнгән. Йыл 365 көндән тора, дүрт йылға бер килгән кәбисә йылы 366 көндән тора.
Юлиан стиле һәм Григориан стиле араһында айырма
Ғәмәлдә иһә Ер Ҡояш тирәләй 365 тәлек 5 сәғәт 48 минут 46 секундта туры әйләнеш яһай. Шуға күрә календарҙа мөһим дата, көн менән төн тигеҙләшкән көн — 21 март быуаттар үткән һайын артта ҡала бара. XVI быуатта бар дата 10 көнгә артта ҡала. Был айырмана 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII төҙәтә. Был тарихҡа Григориан календары булып кереп ҡала. Юлиан стиле һәм Григориан стиле араһында айырма быуаттар үткән һайын ҙурая бара. Был кәбисә йылды билдәләү менән бәйләнгән. Юлиан стилендә кәбисә йыл һәр дүрт йыл һайын билдәләнә. Григориан стилендә лә кәбисә йыл дүрт йылға бер, әммә 100-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән, 400-гә бүленмәгән йылдар кәсәбе түгел.
Салауатова Хәсбиямал Сабит ҡыҙы
Салауатова Хәсбиямал Сабит ҡыҙы (29 ғинуар 1921 йыл — 27 февраль 1991 йыл) — мәғариф алдынғыһы. 1939 йылдан Бөрйән районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1952—1976 йылдарҙа Байназар урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәптәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967).
Биографияһы
Хәсбиямал Сабит ҡыҙы Салауатова 1921 йылдың 29 ғинуарында Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған. Урындағы тулы булмаған урта мәктәпте тәүге тамамлаусыларҙың береһе.
1936 йылда Сермән ауылындағы педагогия училищеһына уҡырға инә. 1940 йылда уны уңышлы тамамлап, башланғыс класс уҡытыусыһы дипломын ала. 1939—1940 йылдарҙа Байназар мәктәбендә башланғыс кластар уҡыта.
1940—1945 йылдарҙа Яуымбай башланғыс мәктәбендә мөдир, уҡытыусы була.
1945 йылда Тимер мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1952 йылда Байназар мәктәбенә ҡайтып, башланғыс класс уҡытыусыһы булып эшкә урынлаша. 1967 йылда Хәсбиямал Сабит ҡыҙына «Башҡорт АССР-ы мәктәптәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә. Ул — Байназар мәктәбе тарихында беренсе атҡаҙанған уҡытыусы. Ауылдаштары хөрмәтле педагогты район Советы депутаты итеп һайлай.
1973—1976 йылдарҙа мәктәп яны интернатында тәрбиәсе булып эшләй. 1976 йылдан хаҡлы ялға сыға, әммә мәктәп менән бәйләнешен өҙмәй: пионер ойошмаһы сборҙарында, төрлө кисәләрҙә, класс сәғәттәрендә ҡатнаша. Пионерҙар ойошмаһы уны почётлы пионер итеп ҡабул итә.
Мәғариф ветераны Хәсбиямал Сабит ҡыҙы Салауатова 1991 йылдың 27 февралендә вафат була, тыуған ауылында ерләнә.
Гоноривка һарайы
1863 йылда Станислава Кошарская Петр Ликовскийға кейәүгә сығып (1824 - 1905) ауылды уға бирнә рәүешендә килтергәндән  һуң,  имениеға   ХІХ быуат аҙағында Липковский  хужа була. Петр үлгәндән һуң, имение ны уның улы Генрик (1866 й. тыуған) биләй. Усадьбаға 1917 йылға тиклем ул хужа була.
Яҙма сығанаҡтарҙан (башлыса А.Урбанский ҡалдырған Гоноровка усадьбаһының һүрәтләүҙәренән) һарайҙа сәнғәт әҫәрҙәре, шул иҫәптән Я. Матейка, Ю. Коссак, В. Чахурьский, Ю. Брандт, Е. Доманевский картиналары урынлашҡан. Башҡа сәнғәт әйберҙәренән Людовик XIV ваҡытындағы алтын ат иғтибарға лайыҡ. Һарайҙың китапхана тупланмаһы араһында  Радзівілівське  Инжил китабы, шулай уҡ поляк авторҙарының, шул иҫәптән  ихтилалдар осорондағы ҡулъяҙмалар бар. 1916 йылда усадьбаға  Я. Ивашкевич килә.
1918 йылда һарай зыян күрә.
1934 йылда ремонт үткәрелгәндән һуң һарайҙа мәктәп урынлаша. 1941-1943 йылдарҙа румын оккупацияһы ваҡытында һарайҙа госпиталь урынлаша. 1943 йылдан 2008 йылға тиклем һарайҙа ҡабаттан мәктәп урынлаша.
Бөгөнгө көнгә парк һәм һарай  һаҡланып ҡалған, усадьбаның башҡа ҡаралтылары юҡҡа сыҡҡан. Усадьбаның биләмәһе өлөшләтә шәхси төҙөлөштәргә бирелгән, ә 1980 йылда бында балалар баҡсаһы төҙөлә, һуңғы ваҡытта экономия йәһәтенән бында мәктәп күсерелә.
Һарай ауылдың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан,  уны  уникаль ағас үҫкән парк уратып алған. Необарокко стилендә төҙөлгән. Йорт таштан, штукатурлы, өс ризалит менән, планында тура мөйөшлө, бер ҡатлы, шифер менән ябылған дүрт яҡлы ҡыйыҡ менән. Фасады пилястралар менән бүленгән, стеналары кәрниздәр менән тамамланған.
Раздан (йылға)
Разда́н (Հրազդան [Hrazdán]), Занга (Զանգու [Zangu] ), Әрмәнстандағы йылға, Аракстың һул ҡушылдығы (Кура йылғаһы бассейны).
Раздан йылғаһы буйында Севан, Раздан, Чаренцаван ҡалалары һәм Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереван урынлашҡан. Раздан һәм Касах йылғалары араһында Аралер тауы тора, уның бейеклеге диңгеҙ  кимәленән - 2577 метр.
Тасуирлама
Оҙонлоғо - 141 км,   Севан күле  бассейны менән бергә уның бассейны - 7310 км²,   Раздандың үҙ бассейны  майҙаны — 2560 км².
Севан күле уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн, Севан ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙән ағып сыға. Бейек урындарҙа тау үҙәндәре буйлап Ереванға табан көньяҡҡа аға. Ереван эргәһендә бер нисә ҡырҡа боролош яһай. Түбән урындарҙа Арарат тигеҙлеге буйлап аға, сик буйына еткәс,  Аракс  йылғаһына ҡоя.
Этимологик атамаһы
IV быуат баштарында, әрмәндәр христиан динен ҡабул иткәнгә тиклем, уларҙа зороастризмдың айырым бер рәүеше киң таралғанлыҡтан, йылға атамаһы зороастризм менән бәйле булыуы ихтимал. Айырып әйткәндә,  Систандағы  Фраздан да Виштаспаның  зороастризмды өйрәнеүе тураһында Авестала  телгә алына.
Шул уҡ ваҡытта, Э. А. Грантовский быға оҡшаш этнонимдар  Авестаға бәйләнмәйенсә  лә барлыҡҡа килә алыуы тураһында  яҙа,  улар йәки иран халыҡтары эпик традицияларынан, йәки географик атамаларҙың  шуға оҡшаш  яһалышы һөҙөмтәһендә лә барлыҡҡа килергә мөмкин. Б. В. Техов атаманың килеп сығышын скифтар менән бәйләй.
Йылғаның исеме беренсе тапҡыр боронғо әрмән яҙыусылары әҫәрҙәрендә осрай, атап әйткәндә,  Себеоста ( Հուրազդան = Hurazdan рәүешендә) Һәм Мовсес Хоренациҙың (иң боронғоһо, башланғыс формаһында Հրազդան = Hrazdan).
Электроэнергия етештереү
Дөйөм кәмеүе 1097 м (1,8 м/км). Тәбиғи шарттарҙа, йылғаның башында һыуҙың уртаса тотонолошо  2 м³/с, йылға тамағына  яҡын ерҙә — 17,9 м³/с. 1930 йылдан алып, 1962  йылға тиклем  алты гидроэлектростанцияның  береһе  Севан каскады төҙөлә, шунан һуң йылға башындағы һыуҙың тотонолошо күлдәге быуаттар буйы йыйылған  һыу  иҫәбенә  44,5 м³/с тапҡырға тиклем арта. Севандағы һыу кимәленең ҡырҡа кәмеүе башлана, шуға күрә, кәмеүҙе туҡтатыу өсөн, 1965 йылдан алып һыуҙы асып ағыҙып ебәреү 16 м³/с тиклем кәметелә.
Электр энергиһы эшләп сығарыуҙан тыш, Раздан  яландарҙы һыу менән туйындырыу өсөн дә ҡулланыла. Шулай уҡ, йылғала балыҡсылыҡ та үҫешкән. Раздан Әрмәнстан хужалыҡтары өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.
Григориан календары
Григориан календары — иҫкергән Юлиан календары урынына индерелгән календарь. Юлиан стиле буйынса бер йылда 365,25 тәүлек бар тип иҫәпләнгән. Григориан календарында йыл 365 көндән тора, дүрт йылға бер килгән кәбисә йылы 366 көндән тора. Ғәмәлдә иһә Ер Ҡояш тирәләй 365 тәүлек 5 сәғәт 48 минут 46 секундта тулы әйләнеш яһай. Шуға күрә календарҙа мөһим дата, көн менән төн тигеҙләшкән көн — 21 март быуаттар үткән һайын артта ҡала бара. XVI быуатта бар дата 10 көнгә артта ҡала. Был айырманы 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII төҙәтә. Яңы календарь тарихҡа Григориан календары булып инә.
Григориан календарының структураһы
Шулай итеп, 1600 һәм 2000 йылдар кәбисә йылдары була, ә 1700-се, 1800-се һәм 1900-се йылдар кәбисә йылдары булмай. Шулай уҡ, 2100 йыл да кәбисә йылы булмай.
Григориан календарына күсеү түбәндәге үҙгәрештәрҙе күҙ уңында тота:
Григориан календарындағы көн тигеҙләнеш йылы менән сағыштырғанда бер көнлөк хата яҡынса 10 мең йылда (юлианда — яҡынса 128 йыл) туплана.
Григориан календарында аҙнаның теләһә ниндәй ете көнөнән йыл башланырға мөмкин. Дөйөм алғанда, был йылына 2 × 7= 14 календарь варианты бирә
Айҙар
Григориан календары буйынса йыл 12 айға бүленә, ул 28 көндән 31 көнгә тиклем дауам итә:
Бер ай эсендә көндәр һанын хәтерҙә ҡалдырыу ҡағиҙәһе
Бер ай эсендә көндәр һанын хәтерҙә ҡалдырыуҙың ябай ҡағиҙәһе бар — «төйөн ҡағиҙәһе».