cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сьюзен Полгар
Биографияһы
Жужа Полгар Будапештта йәһүд ғаиләһендә тыуа. Ғаиләге өс ҡыҙ ҙа — Жужа, София һәм Юдит — өйҙә белем ала. Уларҙың уҡытыу менән әсәләре Клара Полгар (ҡыҙ фамилияһы Альтбергер, 1946) — Вилка ауылынан сыҡҡан (хәҙер Карпат аръяғы өлкәһе, Украина), Ужгород университетын тамамлаған вуҡытыусы шөғөлләнә. Бәләкәй саҡтарынан ҡыҙҙарға шахмат уйнарға аталары — педагог һәм психолог Ласло Полгар өйрәтә. Ҡыҙҙар көслө шахматсы була, Жужа Полгар — халыҡ-ара гроссмейстер, ире менән Нью-Йоркта, АҠШ-та йәшәй, Юдит Полгар Венгрияла, гроссмейстер, ә София Полгар (Косашвили) — Израилдә халыҡ-ара мастер.
Уны Жужа Полгар тип йөрөтәләр: Жужа — Жужаннаны иркәләтеп әйтеү (Zsuzsanna).
1991 йылдың ғинуарында Жужа Полгар ир-еегттәр араһында гроссмейстер була (Быға тиклем был исемгә Нона Гаприндашвили һәм Майя Чибурданидзе ғына эйә була).
1996 йылда Полгар Се Цзюнде еңеп, донъя чемпионы була.
1999 йылда ФИДЕ Жужа Полгарҙы чемпион исеменән мәхрүм итә. Һуңғараҡ ул был ҡарарҙы суд аша инҡар иттерә һәм процесты еңеп сыға, әммә донъя чемпионы исеме уйнатылған була.
Сьюзан Полгар венгр теленән тыш тағы алты — эсперанто, бала сағынан һөйләшә, немец, рус, испан, инглиз һәм иврит — тел белә.
Канал National Geographic Channel Сьюзан Полгар тураһында «Мой выдающийся мозг: Сделайте из меня гения» документаль фильмын төшөрә.
Ҡарағужа (Ырымбур өлкәһе)
Ҡарағужа (Карагузино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Тарихы
Ҡарағужа ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Ҡыпсаҡ кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
1927 йылдың 30 майында Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы составында була.
Кома-Шор (Уҫы ҡушылдығы)
Кома-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 495 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт милли биҙәүестәре
Башҡорт милли биҙәүестәре — башҡорттарҙа матурлыҡ маҡсатында кейем-һалымды, тәнде биҙәү өсөн ҡулланылған әйберҙәр, биҙәнеү алымдары, ысулдары, йыһаздар. Башҡорт милли биҙәүестәре уларҙың йәшәйеш, тормош тәртибе, матурлыҡ тураһында ҡараштарын, ырыу эсендәге тәртиптәрҙе, ғәиләнең йәмғиәттәге урынын сағылдырған, һаҡлау, яҡлау, биҙәнеү, ҡупшыланыу маҡсатын күҙ алдында тотҡан. Ислам менән бергә доғалар яҙылған бетеүҙәр ҙә ҡулланыла башлаған.
Биҙәүестәр ирҙәрҙекенә һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡына бүленә. Башҡортостан Республикаһының Милли музейында, М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт художество музеендә, Рәсәй фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең археология һәм этнография бүлегендә, Стәрлетамак һәм Салауаттың крайҙы өйрәнеү музейҙарында, Башҡорт дәүләт университетеның Стәрлетамак филиалындағы археология музейында биҙәүестәрҙең өлгөләре тупланған.
Тарихы
Башҡорт милли биҙәүестәре -тарих төпкөлөнән быуаттар һуҙымында барлыҡҡа килтерелгән ижад емеше. Башҡорт кейеме, шулай уҡ биҙәүестәре лә халыҡтың йәшәү рәүешенә, ғөрөф-ғәҙәттәре, йолаларына бәйле кәлепләштереп, тормош ихтыяждары-нан сығып барлыҡҡа килтергән күңел емеше. Башҡорт милли биҙәүестәре төрлө йүнәлештә эшләгән ғалимдар өйрәнгән һәм ҡағыҙға теркәгән, яҙмалар ҡалдырған: сәнғәт белгестәре, этнографтар, тарихсылар, историки, археологтар һ.б. Улар араһында П. С. Паллас, С. И. Руденко, В. А. Арнольдов, Н. В. Бикбулатов, И. Г. Георги, А. Емельянов, А. Игнатович, Г. Х. Казбулатова, Р. Г. Кузеев, И. И. Лепехин һ.б. Уларҙы төбәктәрҙә ойошторолған күп һанлы экспедициялар мәлендә өйрәнгәндәр, йыйғандар.
Кейем өсөн биҙәүестәр
Кейемде биҙәү өсөн башҡорттар көмөш аҡсалар, мәрйен, быяла, гәрәбә, диңгеҙ ҡабырсаҡтары, аҡыҡ(сердолик) файҙаланғандар. Материалдарҙы ң бер өлөшен Көнсығыш һәм Кавказ илдәренән һатып алғандар.
Ҡатын-ҡыҙҙар түштәрен биҙәү өсөн түшелдерек (күкрәксә) ҡулланыла. Түшелдеректәрҙе тығыҙ буҫтауҙан тегеп, тәңкә, ынйы, мәрйендәр, сылбыр, зыңғырлауыҡтар, ҡабырсаҡ-тар, айылдар менән семәрләп, селтәрләп биҙәктәр теккәндәр. Толомдарын үрместәр менән биҙәгәндәр. Үрместәр өсөн таҫма, йөндән йәки ат ҡылынан үреп эшләнгән бау ҡулланғандар. Үрместәрҙе тәңкәләр, сылтыраҡ, сулпылар менән биҙәгәндәр. Оло йәштәге ҡатындар һәм ҡыҙҙар сәсенә ҡаралыҡ — осо суҡланған дүрт йәки биш ептән торған бау үргән. Өлкәндәрҙә ул ҡара, йәштәрҙеке төрлө төҫтә булған.
Йыш ҡына ҡатын-ҡыҙ, бигерәк тә йәшерәктәре, сәсенә селтәрле йәки биҙәкле, төҫлө быяла ҡаштар һәм төрлө таштар ҡуйылған сулпы таҡҡан. Ҡыҙҙарҙың махсус сәс биҙәүесе сәсмәү, елкәлек һәм арҡалыҡ булған. Сәсмәү бер нисә (4-тән алып 16-ға тиклем) төрлө төҫлө муйынсаҡтар, быяла йәки мәрйен теҙелгән ептәрҙән торған, улар бер-береһенә ҡайыш йәки ҡурғаш менән нығытылған. Өҫкө яҡтан оҙон булмаған епкә беркетелеп, толомға нығытып ҡуйылған, ә аҫ яғы төҫлө ебәк йәки йөн суҡтар менән тамамланан.
Елкәлек тигән биҙәүестәр ныҡ таралған булған. Елкәлекте ҡыҙҙар толом өҫтөнән йөрөткән. Ул оҙонса, өҫкө яғы уралған туҡыма киҫәге булған ҡалын эслекле, ус аяһы ҙурлығында, тотош мәрйен менән ҡапланған.
Һаҡал менән селтәр башҡорт халҡында киң таралған, әммә төбәктәренә ҡарап, төрлөсә биҙәлгән. Уға ҡарап, баш­ҡорттарҙың йәшәгән төбәген, социаль хәлен билдәләп була. Әйтеүҙәренсә, ҡыҙ бала өсөн бәләкәй саҡта уҡ һаҡалға мәрйен, тәңкә һәм башҡа биҙәү әйберҙәре тегелә башлай. Селтәр тип аталған биҙәү әйбере һаҡалдан формаһы менән айырыла. Һаҡал дүрт мөйөшлө була, ә селтәрҙең өҫ яғы тарыраҡ, ә аҫҡа табан киңәйеберәк китә.
Һарауыс (Хараус) — башҡорт милли кейемендә ҡатын -ҡыҙҙарға ма ңлай өсөн биҙәүес булып тора. Ул семәрләп һуғылған киндер туҡыманан эшләнә.Ҡыҙыл йәки һоро төҫтәге буй туҡыма менән ҡаймаланған була.
Башҡорттарҙың төрлө разных этнографик төркөмдәрендә биҙәүестәре исеме(атамаһы), ҙурлығы, формаһы(шәкеле), туҡыма өҫтөнә биҙәк итеп өҫтән тегеп ҡуя торған металл һәм мәрйен билгеләрҙең һаны, нисбәте буйынса айырылған.
Тушҡыр
Тушҡыр (Тошкурово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 436 кеше. Почта индексы — 452986, ОКАТО коды — 80208837001.
Ауылға нигеҙҙе үҙ ерҙәрендә Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары һалған.
Тарихы
Тушҡыр ауылына, фараз ителеүенсә, XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Себер юлының Танып улусы, Ҡыр Танып ырыуы (Ҡара Табын ҡәбиләһе) башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Табындарҙың хәрби хеҙмәткә бәйле төрлө тарафтарҙа төпләнеүе мәғлүм.
Ауыл Тушҡыр исемле йылға буйында урынлашҡан. 1795 йылда бында 18 йортта тик башҡорттар ғына йәшәй: 81 ир-ат һәм 68 ҡатын-ҡыҙ. Ауыл 10-сы башҡорт кантонына инә, бөтә башҡорттар кеүек үк, халыҡ хәрби хеҙмәт үтәй (Ырымбур сиген һаҡлау буйынса һәм хәрби походтарҙа ҡатнаша).
1808 йылдың 18 апрелендәге килешеүгә ярашлы, Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәренә типтәрҙәрҙе индергән. Башҡорт ерҙәренә индереү тураһында килешеүҙәр 12-60 йылға төҙөлгән. Әммә 8-12 йылдан һуң керҙәштәр яңы урын эҙләргә мәжбүр булалар, сөнки һөрөнтө ерҙәр бик тиҙ уңдырышлығын юғалта. Башҡорт ауылдарында ревизия ваҡытында килмешәктәр күренһә, тимәк улар бында яңыраҡ индерелгән, бер аҙҙан улар икенсе ергә күсенеп китһә, улар күрһәтелмәгән. Мәҫәлән, 1711 йылда был ауылда яһаҡ түләүсе татарҙар ҙа йәшәгән, улар шул уҡ йылда Сыпсыҡ (Сәпсек тиелгән) ауылы башҡорттары менән яңы килешеү төҙөгән һәм Тушҡыр йылғаһы буйына, уларҙың ерҙәренә күскән.
1816 йылғы VIII ревизияла 196 башҡорт, 1808 йылғы килешеү буйынса индерелгән 20 мишәр һәм 129 типтәр күрһәтелгән. 1834 йылда ауылда 310 башҡорт, 176 типтәр, 47 мишәр йәшәгән.
1843 йылда 310 башҡортҡа барлығы 1080 бот ужым һәм 1864 бот яҙғы һабан иген сәселгән. Башҡорттар йылҡы һәм һыйыр үрсеткән, 212 һарыҡ, 241 кәзә тотҡан, 10 хужалыҡ умартасылыҡ (32 умарта), солоҡсолоҡ (10 солоҡ) менән шөғөлләнгән. Ауылда ике тирмән булған.
1859 йылдағы унынсы ревизия ваҡытында 102 йортта 258 ир-ат һәм 243 ҡатын-ҡыҙ, 165 ир-ат һәм 153 ҡатын-ҡыҙ (58 йортта) теркәлгән.
Ун туғыҙынсы быуат аҙағынан ауылда шаршамбы һайын баҙар үткәрелгән, өс аҙыҡ-түлек кибете булған. Тере Танып йылғаһы буйында баржалар өсөн пристань булған (3 саҡрым ситтәрәк). Ике мәсет төҙөлгән.
1906 йылда ауылда 278 йортта 1533 кеше йәшәй. 1920 йылда бында 320 йортта 1675 кеше була.
2010-сы йылдарға тиклем ауылда урта мәктәп, төп белем биреү мәктәбе эшләй. Участка дауаханаһы халыҡты хеҙмәтләндереүен дауам итә. Хәҙерге ваҡытта бында башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Алабейә (һырт)
Ҡылыҡһырлама
Учалы районы буйлап көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан Яйыҡ һәм Уй йылғалары баштары араһында һуҙылған.
Тушҡыр
Тарихы
Тушҡыр ауылы исеме Тушҡыр йылғаһы атамаһына бәйле. Башҡорт телендә «түш»- ҡалҡыу урын, мәҫәлән, тау түше, ««ҡыр»- ялан (159-се бит).
Былар ҡыҙыҡлы
1726 йылда Тушҡыр ауылы башҡорто Йәрмөхәмәт Биметов килешеүҙән 8 йыл үткәс, үҙ улусы башҡорттары менән килешеү төҙөп алған ерҙән баш тарта.
Алабейә (һырт)
Ҡылыҡһырлама
Оҙонлоғо 11 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге яҡынса 5 км, абсолют бейеклеге 1016 м (Йомро Сусаҡ тауы). Түбәһе яҫы, тар, киңлеге 40‑тан 50 м тиклем. 800 м ашыу түбәләр өҫтөнлөк итә; һыртта 1010, 1001 һәм 874 м бейеклектәге 3 түбә айырылып тора, һырттар араһындағы уйпатлыҡтар 700—800 м бейеклектә ята.
Тушҡыр
Былар ҡыҙыҡлы
Тушҡыр ауылы башҡорто зауряд-яҫауыл Әбделмәннәф Байрамиев поход старшинаһы булып хеҙмәт иткән. 1842 йылға ул Березовский һәм Каменский редуттарында, Үрге Урал (Верхнеуральск), Уртазым, Орск ҡәлғәләрендә (Яйыҡ-Урал йылғаһы буйлап) алты айлыҡ сик буйы хеҙмәтендә биш тапҡыр була. Уның улдары — Мөхәммәтша һәм Нәғимән.
Алабейә (һырт)
Ҡылыҡһырлама
Төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрендә текә стеналар һәм йәмле курумдар бар. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы кварциттары һәм конгломераттарынан, урта рифейҙың әүжән свитаһыһәүерташтары һәм доломиттарынан тора.
Ландшафтары, асыҡ ҡайын-ҡарағай урмандары менән ҡапланған ситке көнбайыш өлөшөн иҫәпләмәгәндә, далалы. Түбәһендә төрлө болонло дала үләндәре үҫә.
Топонимика
Исеме Алабейә.
Тушҡыр
Урамдар
Ғабдулла Туҡай урамы
Гагарин урамы
Комсомол тыҡрығы
Йәштәр урамы
Яр буйы (тыҡрыҡ)
Яңы урам
Баҡса урамы
Совет урамы
Социалистик урам
Фрунзе урамы
Үҙәк урам
Калининский (Ҡалтыман ауыл советы, Иглин районы)
Калининский (Калининское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 452401, ОКАТО коды — 80228820005.
Кичерла
Кичерла — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черная Бездна йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәббәсов Руслан Салауат улы
Биографияһы
Руслан Ғәббәсов 1979 йылда Ишембай ҡалаһында тыуған.
2011 йылда башҡорт милли хәрәкәте активисы булған, «Күк бүре» башҡорт хоҡуҡ яҡлау хәрәкәтенә кергән, унда уны рәйес урынбаҫары итеп һайлағандар.
2014 йылда фекерҙәштәре менән бергә «Башҡорт» йәмәғәт ойошмаһын ойошторған, 2020 йылда ул экстремистик тип танылған һәм Рәсәйҙә тыйылған. Был ойошмала Руслан 2020 йылға тиклем рәйес урынбаҫары вазифаһын биләгән.
2017 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған.
2021 йылда Литвала сәйәси һыйыныу урыны алған. 2022 йылда Башҡорт милли сәйәси үҙәген ойошторған.
Кромница
Кромница — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корожечна йылғаһының һул ярына тамағынан 109,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солоновка (Сотничиха ҡушылдығы)
Солоновка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сотничиха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шишков Михаил Фёдорович
Шишков Михаил Фёдорович (17 октябрь 1921 йыл — 5 сентябрь 2015 йыл ) — генерал-майор, диңгеҙ летчигы, Советтар Союзы Геройы. СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы.
Биографияһы
Михаил Фёдорович Шишков 1921 йылдың 17 октябрендә Кәлтә ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Иглин районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптең 7 класын тамамлай. 1940 йылда Хәрби-Диңгеҙ Флотына хеҙмәткә алына. 1941 йылда Энгельс ҡалаһында хәрби авиация училищеһын тамамлай.
1943 йылдың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша. Балтик флоты Хәрби һауа көстәре 8-се мина-торпеда авиация дивизияһы 1-се гвардия мина-торпеда авиация полкының звено командиры. 1944 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы.
Гвардия лейтенанты М. Ф. Шишков 1944 йылдың сентябренә 75 хәрби осош яһай. Дошмандың дөйөм ауырлығы 35 мең тонна тәшкил иткән 6 транспортын һәм танкерҙарын торпедалай һәм батыра. 1944 йылдың 5 ноябрендә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыштан һуң авиация флотында хеҙмәтен дауам итә.
1968 йылдан алып Украинаның Николаев ҡалаһында йәшәй.
Батырлығы
Гвардия лейтенанты М. Ф. Шишков 75 хәрби осош яһай. Дошмандың дөйөм ауырлығы 35 мең тонна тәшкил иткән 6 транспортын һәм танкерҙарын торпедалай һәм батыра.
Наградалары
Николаев ҡалаһының почетлы гражданы.
Чириз
Чириз — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Америкалашыу
Америкалашыу — башҡа илдәрҙең поп-мәҙәниәтенә, бизнес-моделдәренә, теленә һәм сәйәсәтенә АҠШ-тың йоғонтоһо. Төшөнсә 1907 ҡулланыуға инә һәм тәүҙә Канадала Америкаса тормош рәүешенең таралыуына ҡағылышлы була. АҠШ-тың үҙендә ул иммигранттарҙың ассимиляциялашыуына ҡарата ҡулланыла, ә АҠШ-тан ситтә, ғәҙәттә традицион мәҙәниәттең һәм йолаларҙың юғалыуын күҙҙә тотоп, кире мәғәнә ала.
Америка бизнесы һәм брендтары
Донъяла киң таралыу алған һәр 10 брендтың 7-һе — Америкала (2006 йылға). Ҡайһы берҙәре Америка мәҙәниәте билдәһе булып тора, донъяға таралғас, америкалашыу символына әйләнә, мәҫәлән, Кока-Кола. Фастфуд мәҙәниәтен, айырыуса<span style="background-color: rgba(254, 252, 224, 0.294118);"> McDonald’s селтәрен (ҡайһы бер журналистар әйтмешләй, «ҡайҙа ғына барһағыҙ ҙа, бөтә ерҙә Макдональдс бар» ), шулай уҡ IT-технологиялар өлкәһендәге төп компанияларҙы — Microsoft, Apple Inc. һәм IBM — америкалашыу билдәһе итеп һанайҙар.
Кино һәм телевидение
Голливуд, Америка кино һәм ТВ индустрияһы АҠШ-тан ситтә йәшәгән кешеләр өсөн американ мәҙәниәте һәм йолалары тураһында мәғлүмәт алыу сығанағы булып хеҙмәт итә. 2000-се йылдарҙа Radio Times үткәргән тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, «Simpsons», «Отчаянные домохозяйки» һәм «Пропавшие» донъяның 20-ләп илендә иң популяр фильм һәм сериалдар булып тора. Америка фильмдары бөтә донъяла популяр, донъялағы иң күп ҡарала торған фильмдарҙың 20-һе, шул иҫәптән Аватар һәм Унесённые Ветром, АҠШ-та төшөрөлгән.
Музыка
Америка музыкаһы АҠШ-тан ситтә бик киң таралыу таба. Элвис Пресли һәм Майкл Джексон кеүек башҡарыусылар бөтә донъяға танылған, улар мәрхүм булһа ла, башҡарған йырҙары ҙур тираждар менән ҡабат-ҡабат сығарылып тора. Майкл Джексондың Thriller тигән альбомы 100 миллиондан ашыу дискта сығарылған һәм тарихта иң күп һатылыусы альбом һанала.
Имидж һәм йәштәр тенденциялары
Америка йәштәр традициялары, шул иҫәптән кейем стиле йәки йәштәр субмәҙәниәттәре йоғонтоһо көслө. Мәҫәлән, Японияла хип-хоп менән мауығыу гяру субмәҙәниәтен хасил итте, уға эйәреүселәр афроамерикандарға оҡшау өсөн солярийҙарҙа күп ваҡыт үткәрә һәм сәстәрен буяй, ә глэм-метал visual kei барлыҡҡа килеүгә этәргес бирҙе.
Азиат һүҙҙәренең америкалашыуы
Япония йәки Ҡытай кеүек ят мәҙәниәтле илдәргә арналған сығанаҡтар инглиз телендә яҙылған, ә уларҙың үҙ телдәрендәге материалдарҙы ул телдәрҙе белмәү арҡаһында күптәр уҡый алмай. Шул сәбәпле уларҙың айырым һүҙҙәре башҡа телдәргә инглизсәнән калькаланып инә. Мәҫәлән, японсанан гейша, тсуга, ҡытайсанан кунг фу, фэншуй кеүек һүҙҙәр урыҫ теленә һәм уның аша башҡортсаға ла шул рәүешле килеп ингән.
Иҫке Ишембай
Иҫке Ишембай (халыҡ телендә — Һул яр) — Ишембай ҡалаһындағы биҫтә, уның көнбайыш өлөшөндә, Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Уға яҡын биҫтә — Тимер юл биҫтәһе, унда Ишембай тимер юл станцияһы урынлашҡан.
Тарихы
Ишембай ауылына беренсе булып 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры — йөҙ башы Ишембай Аҡбирҙин (1770—1831) күсеп ултыра. Ике ҡыҙынан тыш, уның Мөхәмәтйән (1797—1834), Сәлимйән (1806), Исмәғил (1815), Вилдан (1808), Яҡуп (1818), Әйүп (1813), Исхаҡ (1828), Мөхәмәтғәли (1828) тигән улдары була.
Ишембай ауылының беренсе теркәлеүе — 1815 йыл. Ул саҡта ауылда 13 кешенән торған бер ихата иҫәпләнә. 1839 йылда ауылда шул 28 кешенән торған бер ихата 105 ат, 79 һыйыр, 20 һарыҡ, 105 кәзә, 24 умарта тотҡан. 48 бот бот ужым һәм 288 яҙғы бойҙай сәскән. Ғаиләнең һәр ағзаһына 12 бот икәмәк тура килгән. XIX быуаттың урталарына Аҡбирҙин Ишембайҙың өйләнгән 7 улы 36 кешенән торған бер ихатаны тәшкил иткән.
Урта хәлле крәҫтиәндәр Аҡбирҙин Ишембай һәм уның балалары йорт һәм кантон идаралығының чиновниктары булған. Бер йорттан торған ауыл властың бөтә атрибуттарына эйә булған — ауылдың начальнигы, административ-полиция функциялары менән йорт десятнигы.
1770 йылда Ишембай ауылы ерҙәрендә Рәсәй География департаментының танылған сәйәхәтсеһе, ғалим И. И. Лепёхин етәкселегендәге экспедицияһы булып китә. Экспедиция Көҫәпҡол ауылында булған сағында, Тәйрүк  йылғаһы Ағиҙелгә ҡойған урындан әллә ни алыҫ булмаған урында нефть сығыуына шаһит була.
1904-1905 йылдарҙан алып, Ишембай ауылына яҡын ерҙәрҙә бер нисә геологик экспедиция эшләй.
Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәгән отставкалағы полковник Срослов 1911 йылда Ишембай ауылы менән Көҫәпҡол ауылы араһындағы ерҙәрҙе арендаға ала һәм, Петербургтан геолог саҡыртып, нефть табырға тырыша. Ишембай ауылынан ялланған 3-4 йәш егет 12,7 метр тәрәнлеккә тиклем соҡор ҡаҙа һәм нефть билдәһе булған ҡатламдар булыуын раҫлай. 1913 йылда улар тағы эште дауам итә һәм 16 метр тәрәнлектән 2 биҙрә нефть сығара. 1915 йылда Баҡы нефтселәре ағалы-ҡустылы Нобелдәрҙең вәкиле геолог Андерсен урындағы халыҡтан нефтле ерҙәрҙе һатыуын һорай, әммә урындағы халыҡ был тәҡдимде кире ҡаға.
Граждандар һуғышы аҙағында, 1919—1921 йылдар тирәһендә, Башҡортостан халыҡ комиссарҙары советы башланғысы буйынса, Ишембай ауылы тирәһендәге ерҙәрҙә 57 метрға тиклем тәрәнлектәге 25 скважина быраулана һәм уларҙа нефть эҙҙәре табыла.
1929 йылдың майында тау эштәре бүлеге начальнигы Ф. Н. Курбатов башҡарылған эштәргә анализ яһап, Башҡортостан хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. Башҡортостан совнархозы ГИНИ (Государственный исследовательский нефтяной институт) һәм Геология комитетына Башҡортостанда нефть разведкалауҙы һорап хат яҙа.
1929 йылдың йәйендә Башҡортостан хөкүмәте үтенесен академик И. М. Губкин хуплай һәм нефть институты Ишембай тарафтарына өс геологик партия ебәрә, шуларҙың береһенә геолог А. А. Блохин етәкселек итә. Ишембай ауылында ойошторолған "7 Ноябрь" исемендәге колхозынан 12 кешене нефть эҙләүселәргә ярҙамға бирәләр. Нефть сығарыу эшенә бар тирә-йүндәге ауылдарҙан эшселәр ылыҡтырыла. Эшселәр башта яҡын-тирәләге ауылдарҙа йәшәй, һуңыраҡ улар өсөн скважиналарҙан бер саҡырымдай алыҫлыҡта, артабан Ағиҙелдең уң яҡ ярында төҙөлгән эшселәр ҡасабаһына С. М. Киров исеме бирелә.
1932 йылдың 16 майында иртәнге сәғәттәрҙә ғинуар айынан алып әҙләп кенә йә һыу, йә газ атып торған 703-сө скважина яғынан бөтә тирә-йүнгә көслө геүләү тауышы тарала. Халыҡ ауылға бик яҡын урынлашҡан 703-сө скважина яғына йүгерә. 41 метр бейеклектәге вышка башында торған верховой Кәлимулла Сәлимйәнов (Ишембай Аҡбирҙиндың ейәне) бик юғары атылған нефть фонтанын иң беренсе булып күргән һәм был йылы нефть менән ҡойонған тәүге кеше була, аҙаҡ белгестәр фонтандың 60 метр бейеклектә булыуын әйтеп бирә
1940 йылдың 10 февралендә РСФСР Юғары Советының Указы нигеҙендә Киров исемендәге эшселәр ҡасабаһы Ишембай ҡалаһына әйләндерелә. Күл (Озёрная) һәм Гоголь урамдарынан торған боронғо Ишембай ауылы ла уның составына инеп китә һәм 2002 йылға тиклем рәсми документтарҙа «Һул яҡ яр ҡасабаһы», тип атап йөрөтөлә. Ишембай Аҡбирҙиндың вариҫы Йәһүҙә Ишембаевтың юллауы буйынса ауылға боронғо исеме Иҫке Ишембай булып кире ҡайтарыла.
Хәҙерге осоро
2010 йылдың 8 майында 4-се һанлы мәктәп янында Иҫке Ишембайҙан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға һәйкәл асыу тантанаһы үтә.
Иҫке Ишембай биләмәһендә мул һыулы һәм балыҡлы күлдәр бар.
Хәҙерге ваҡытта сәнәғәт предприятиеларының сәнәғәт ҡалдыҡтарын сығарып ташлау менән бәйле һауаның бысраныу проблемалары бар.
Сәнәғәте
Биҫтә янында машина эшләү предприятиелары — «„Витязь“ машиналар эшләү компанияһы» һәм яуаплығы сикләнгән «Ишембай станоктар ремонтлау заводы» йәмғиәте урынлашҡан. Индустриаль шоссе «Ишембай „Ағиҙел“ нефть базаһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте һәм «Ишембай махсуслаштырылған химик катализаторҙар заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте кеүек эре предприятиелар урынлашҡан Һул яҡ яр сәнәғәт зонаһынан Иҫке Ишембай биҫтәһен айырып тора.
Сугмутен-Яун
Сугмутен-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимпас йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Котоврас йырыны
Котоврас йырыны (Тихая Лощина) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ күл янында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кривичтар
Кривичтар (криви́чи) — көнсығыш-славян ҡәбиләһенең союзы , улар  VIII—X  быуатта Көнбайыш Двина,  Днепр һәм Волга йылғалары башында барлыҡҡа килә
Игенселек, малсылыҡ, һөнәрселек менән шөғөлләнәләр. Төп ҡалалары: Смоленск, Полоцк, Изборск. IX быуаттан — боронғо Рус дәүләте составында. Фараздарҙың береһе буйынса,  боронғо рус халыҡтары составына инә. XI—XII быуаттарҙа кривичтар биләмәһе  Смоленск һәм  Полоцк кенәзлегенә,  төньяҡ-көнбайыш өлөшө Новгород биләмәһенә инә. «Повесть временных лет» йылъяҙмаларында кривичтарҙың үҙҙәренең сығышын полочаниндарҙан ала тип күрһәтелә: "От сихъ же [полочан] и кривичи, иже сѣдять на верхъ Волгы, и на вѣрхъ Двины и на вѣрхъ Днѣпра, ихъже и городъ есть Смолѣнескъ; туда бо сѣдять кривичи (Повесть временных лет)"
Этнонимы
«Кривич» атамаһы төрлө тикшеренеүселәр тарафынан төрлөсә аңлатыла. Бер версия буйынса, ҡала исеме славян-кривичтарҙың нигеҙ һалыусыһы Криванан,  кривой-кәкре  һүҙенән килеп сыҡҡан. Икенсе версия буйынса — балттарҙың тәүге руханийы Криве-Кривейте исеменән,  «кровные» (ҡан буйынса яҡынлыҡ), «кривой» (кеше тураһында, тау-ташлы урын).
Кривичтар төркөмө
Кривичтарҙы псков һәм полоцк-смоленск төркөмгә бүлергә була. Шулай уҡ кривичтар Пелопоннес ярымутарыунда, XIV быуаттың грек «Хроника Мореи» яҙмаһында славяндарҙың бер ҡәбиләһе булараҡ телгә алына.
Кривичтарҙың полоцк-смоленск мәҙәниәтендә славян биҙәүестәре менән бер рәттән балт төрөнөң элементтары бар.
Полоцк кривичтары
Полочаниндар — IX быуатта хәҙерге Витебск өлкәһе территорияһында, Белоруссияның Минск өлкәһе төньяғында ултырыусы кривичтарҙың өлөшө.
Смоленск кривичтары
Трубачев Балкандағы  смоленск халҡын  кривичтарҙың көнсығыш славян тармағы менән бәйләй.
Пелопонес кривичтары
Трубачев Грециялағы Пелопонесста Kryvitsani топонимының  бында ҡасандыр  кривич төркөмө йәшәгәнлеге барлығы тураһында хәбәр итә, тип иҫәпләй.
Йәшәүе
Кривичтар иң эре көнсығыш славян ҡәбиләләре берләшмәләренең береһе булып тора. Улар Белоруссияның төньяғын ғына түгел, шулай уҡ Двина һәм Днепр буйы райондарын, Псковщина һәм Смоленщинаны, шулай уҡ хәҙерге Тверь һәм Мәскәү өлкәһенең көнбайыш өлөштәрен биләй.
Карпат
Беренсе гипотеза файҙаһына кривичтарҙың, башлыса — Белоруссия территорияһында йәшәгән VI—VII быуаттарҙа Днепр үренән килеүсе аҡ хорваттар, сербтар һәм хорутандар ҡәбиләләренән (древлянин, полянин (днепр) һәм дреговичтар менән бер рәттән)  полочаниндарҙың килеп сығыуына күрһәткән йылъяҙмалар һөйләй.
Польшаның төньяғы
Икенсе гипотеза хәҙерге тел белгестәре эштәренә  нигеҙләнә. Атап әйткәндә, В.Н.Топоровтың сағыштырма анализы кривич диалектының төньяҡ-көнбайыш славян диалекты төркөмөнә ҡарауын күрһәтә.
Теле
Кривич ҡәбиләһе теле диалект яҡтан бүлгеләнгән һәм бөтә башҡа һуңғы славян диалекттарына ҡаршы тора. Кривич ҡәбилә теле бүленә:
Мәҙәниәте
Кривичтарҙың ҡәберҙәренең айырым һыҙаты оҙон ҡурғандар — вал рәүешле тупраҡ   өйөмдәре. Барлыҡ оҙон ҡурғаннарҙа мәйетте яндырыу йолаһы буйынса ҡәберлектәр бар. Кривичтарҙың ҡурған мәҙәниәте Днепр буйы синхрон славян мәҙәниәтенән айырыла. Кривичтарҙың башҡа артефакттары булып бронза сикә балдаҡтары, быяла мунсаҡтар, бысаҡтар, һөңгө баштары, ураҡтар, керамика тора. Кривичтар йәшәгән урында бағана конструкциялы өйҙәр, торлаҡ уртаһында иҙәнгә батырып эшләнгән усаҡтар менән ултыраҡтар өҫтөнлөк итә.
Антропология
Кривичтар өсөн оҙон кәүҙә, долихокефалия, тар йөҙ, сығып торған танау,  — валдай тибына хас,  һәм,  дөйөм алғанда, нордик раса менән характерлана. В.В.Бунак 1932 йылда кривичтарҙың төньяҡ төр вәкиле булараҡ аллемандар менән, ә көнсығыш кривичтарҙың сублапоноид халҡы менән  оҡшашлығы тураһында һығымтаға килә.
Тарихы
Славяндар хәҙерге Белоруссияның тик иң көньяғында, Припять йылғаһы бассейнында ойошоп йәшәгән. Был ваҡытта славяндарҙың балт биләмәләренң үтеп инеүе күҙәтелә
VIII—IX быуаттарҙа славян халыҡтарының балт ерҙәрендә күпләп йәшәүе башлана
Белоруссия территорияһында өс көнсығыш славян ҡәбиләһе — кривичтар, радимичтар һәм дреговичтар йәшәй.
Төньяҡ кривичтар Русь Новгородын булдырыу башында тора. Көнбайыш кривичтар Полоцкты төҙөй, ә көньяҡ кривичтар — Смоленскты (Гнездовый)улар бөтәһе боронғо Рус дәүләте составында була.
Бөтә төбәктәрҙә кривичтар варягтар менән тығыҙ бәйләнештә була. Византия императоры Константин VII Багрянородный кривичтарҙың кәмә эшләүен һөйләй, уларға ултырып урыҫтарҙың Царьградҡа барыуын әйтә
Киевт Русе барлыҡҡа килгәндән һуң кривичтар Волга- Ока йылғалары араһында славян колонизацияланыуын башлай (хәҙерге Тверь, Владимир, Новгород, Рязань, Ярославль һәм Новгород өлкәһе, төньяҡта Мәскәү, шулай уҡ Вологодчина ) , мөмкин булған ерҙә ассимиляцияға дусар була, бәлки, ә урындағы фин ҡәбиләләрен ҡыҫырыҡлап сығара.
Кривичтарҙың көньяҡ-көнбайыш, Полоцк тармағы шулай уҡ полочанин тип атала. Дреговичтар, радимичтар һәм ҡайһы бер балтик ҡәбиләләре менән бергә кривичтарҙың был тармағы белорус этносының нигеҙе булып тора.
Конко-Шор
Конко-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Микит-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йылан заказнигы
Тасуирламаһы
Дүртөйлө районы Әңгәсәк ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 1 саҡрым алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң яр буйында урынлашҡан. Рельефы һыубаҫар туғайҙарҙан, уйһыулыҡтарҙан тора. Дөйөм майҙаны — 3,9 мең гектар. Урман — 70,1%-ын, һаҙлыҡ — 29,0 % тәшкил итә. Әрәмәлектәр менән уратып алынған Оло Йылан һыубаҫар туғай күле ҡураулыҡта тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Йүкә, йыла, ҡарама, саған, уҫаҡ ҡатыш аҡ шыршы, имән, ҡайын, ҡарағай, ҡарағас һәм шыршы үҫкән ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандар таралған, гөлйемеш, ерек, эт муйылы күп. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының  Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: Литвинов торна борсағы, өсҡалаҡ күк көпшә, сатырлы ҡышһөйәр, һары күбәләк сәскәһе, шифалы бесәй үләне үҫә.
Фаунаһына 10 ер-һыу хайуандары төрө, һөйрәлеүселәрҙең — 7 төрө, 215 төр ҡош һәм 54 төр имеҙеүселәр инә. Башҡортостан Республикаһының ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк осраусы 35 төр ҡош иҫәпләнә.
Күп төр ҡоштар һәм йәнлектәр йәшәй: аҡ ҡуян, аҫ, ҡабан, себер ҡоралайы, үрғуяны, һеләүһен, ябай төлкө, ҡашҡабаш, ҡор, сытырҙаҡ сөрәгәй, тартай, һаҙғыраҡ сөрәгәй, һуна өйрәк. 1960 йылдарҙа бында Татарстандан килтерелгән йофар йәшәүгә яраҡлашҡан. Әлеге ваҡытта һаҙлыҡлы күл участкаларында уның йәшәү эҙҙәре теркәлә. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән ҡама, ялман, ала ҡаҙ, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, мөншөгөр, ышылдаҡ аҡҡош, быуа тәлмәрйен йәшәй. БР-ның һәм РФ-ның Ҡыҙыл китаптарына индерелгән урыҫ йофары (выхухоль), бөркөт, көйөлдө, ҙур ҡарағош (подоролик), ҡом һайыҫҡаны төйәкләй.
Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.
Жданов Николай Васильевич
Жданов Николай Васильевич (1860 — һуң 1917) — земство эшмәкәре, Һамар губернаһынан III Дәүләт думаһы ағзаһы.
Биографияһы
Шәхси дворян. Бөгөлмә һәм Һамарҙа йорт хужаһы, Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙендә һәм Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙендә ер биләүсеһе (7000-ләп дисәтинә).
Ул Һамар гимназияһында урта белем ала, ә юғары белемде — Мәскәү университетының медицина факультетында ала.
Бөрйән аэропорты
Бөрйән аэропорты (аэропорт "Бурзян" авиакомпании "Башкирские авиалинии") — «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһы
Жданов Николай Васильевич
Биографияһы
Табип була. Күп йылдар дауамында Бөгөлмә өйәҙе һәм Һамар губернаһы земство йыйылыштарының гласныйы итеп һайлана Төрлө йылдарҙа була: Бөгөлмә өйәҙенең почетлы мировой судьяһы, төрмә тураһында попечителлек комитетының (Попечительное о тюрьмах общество)  өйәҙ бүлексәһе директоры, халыҡ айыҡлығы тураһында  попечителлек  өйәҙ комитетының ағза-ярыштырыусыһы, епархиаль училище советы өйәҙ бүлексәһе ағзаһы, шулай уҡ Бөгөлмәлә юғары башланғыс училищеһының почетлы попечителе, 2-се ҡала приход училищеһының попечителе һәм Бөгөлмәлә Изге Николай хәйриә йәмғиәте рәйесе.. Надворный советник чинына тиклем етә.
Һамарҙа типография һәм Һамар-Златоуст тимер юлының Шафран  станцияһы эргәһендә ҡымыҙ шифаханаһы  хужаһы. 1905 йылда Октябрь манифесы  иғлан ителгәндән һуң 17 октябрь Союзына   инә, Бөгөлмәлә партия бүлеге рәйесе була.
Бөрйән аэропорты
Тарихы
В. Ә. Бикбаева һәм Б. Ғ. Йәғәфәровтың «Бөрйәндең боронғо замандан алып тарихы» китабынан хәтирәләр:
Жданов Николай Васильевич
Биографияһы
1907 йылда Һамар губернаһынан  III Дәүләт думаһы ағзаһы булып һайлана. Октябристар фракцияһы инә. Дәүләт думаһының 8-сы бүлек секретары була. Эскелек менән көрәш саралары тураһында комиссия рәйесе иптәше (4-се сессиянан), янғынға ҡаршы көрәш буйынса саралар тураһында комиссия секретары (5-се сессиянан), шулай уҡ халыҡ мәғарифы буйынса һәм юл бәйләнеше тураһында комиссиялар ағзаһы булып тора.
1917 йылдан һуңғы яҙмышы билдәһеҙ. Өйләнгән була.
В. П. Чкалов мемориаль музейы (Чкаловск)
'''В. П. Чкалов мемориаль музейы''' — күренекле осоусы, Советтар Союзы Геройы В. П. Чкалов иҫтәлегенә арналған мемориаль комплекс.
Был комплекс лётчик тыуып-үҫкән йорт-музейҙан һәм XX быуаттың 30-сы йылдарындағы самолеттар коллекцияһы торған павильон-ангарҙан ғибәрәт.
Түбәнге Новгород өлкәһе Чкаловск ҡалаһында Чкалов урамы, 5-се йортта урынлашҡан.
Төҙөлөү тарихы
1938 йылдың 15 декабрендә Валерий Павлович Чкалов самолетты һынау ваҡытында һәләк була. СССР Хөкүмәте Чкалов иҫтәлеген мәңгеләштереү өсөн лётчик йортонда музей булдырырға ҡарар ҡабул итә. Музей 1940 йылдың 7 июлендә асыла.
1956 йылда Горький һыуһаҡлағысы барлыҡҡа килә һәм музей йортон һыу баҫыу урынынан ситкә күсерәләр.
Экспозиция
Музей 1904 йылдың 2 февралендә Чкалов тыуған өйҙә асыла. Йортто 1896 йылда легендар лётчиктың атаһы Павел Григорьевич — Волга буйындағы Түбәнге Новгородтың типик өйҙәре кеүек һалған була.
Музейҙың беренсе бүлмәһе — Чкаловтар ғаиләһенең элекке аш бүлмәһе. Бүлмәнең экспозицияһы Чкаловтың бала сағы һәм йәшлегенә арналаған. Унда лётчиктың сумка-ранецы, снаряд гильзаһынан Валерий эшләгән латун көрөшкә, ул яратып уйнаған лото, сана ҡуйылған. Бүлмәнең стенаһында — Валерий ата-әсәһенең, беренсе уҡытыусыларының фотолары, үҙе төшөргән мәктәп һүрәте бар.
Экспозицияның киләһе бүлеге Валерийҙың Череповец техучилищеһында уҡыған йылдары тураһында һөйләй. Музей Чкалов тормошоноң был осорона ҡараған экспонаттарын тапҡан: училище мастерҙары фотолары, училище бинаһы, уның биләмәһе, «Баян» пароходы фотолары бар. «Баян» менән Чкалов тормошондағы боролош бәйле. Чкалов тәүге тапҡыр уның палубаһынан Волга өҫтәнән осоп барған гидросамолетты күрә. Шунда уның лётчик булыу хыялы барлыҡҡа килә.
Йондоҙ (мәғәнәләр)
Йондоҙ — күп мәғәнәле һүҙ.
В. П. Чкалов мемориаль музейы (Чкаловск)
Экспозиция
Ошо уҡ бүлмәлә лётчиктың пробканан эшләнгән шлемы тора. Был шлемды кейеп, Чкалов беренсе тапҡыр самолетты үҙе йөрөтоп оса.
Икенсе бүлмәнең экспонаттары уның авиациялағы оҫталыҡ үҫеше тураһында һөйләй. Музейҙың стендтарында — фото, документтар, һүрәттәр бар. Бында зыян күргән мотор цилиндры, Валерий Павлович үҙ ҡулы менән маршруттар билдәләгән осоу картаһы бар.
Киләһе бүлмәләге экспонаттар Чкаловтың ике тапҡыр легендар туҡтауһыҙ осошо тураһында һөйләй. Витринала Чкаловтың осоусы костюмы, файҙаланған зажигалкаһә, тәмәке төрөпкәһе, бәкеһе бар. Айырыуса иғтибарҙы йәлеп иткәне — «тинлек тәңкә», уны лётчик үҙенең салбар кеҫәһенән таба — Америкала бер эшҡыуар лётчикка ул тәңкәне 100 долларға һатып алырға тәҡдим итә.
Музейҙың артабанғы бүлмәһе — элекке ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү бүлмәһе. Бындағы экспонаттар Чкаловтың тыуған иленә ҡунаҡҡа ҡайтыуҙары тураһында һөйләй. Тәҙрә янында ҙур имән өҫтәл, унда ҡара һауыты һәм яҙыу приборҙары, телефон, тартылып бөтмәгән бер пачка папирос, китаптар этажеркаһы. Бүлмә уртаһындағы өҫтәлдә һауыт-һаба, ә стена янында ябай тимер карауат, ул байка юрған менән ҡапланған. Витринала Чкаловтың туғандарына алып ҡайтҡан бүләктәре һәм ил хеҙмәтсәндәренең легендар лётчикка биргән бүләктәре тора. Улар араһында бигерәк тә АНТ-25 самолет моделе айырылып тора. Был моделде Павлов ҡалаһы оҫталары 74 бәкенән яһаған. Һуңғы бүлмә — Чкаловтарҙың элекке йоҡо бүлмәһе. Был бүлмәләге экспонаттар В. П. Чкаловтың һуңғы көндәре тураһында һөйләй. Витринала уның һуңғы тапҡыр осҡанда кейгән кейеме һәм асылмаған парашюты һаҡлана. Бүлмәнең стенаһында — атаҡлы лётчик менән хушлашыу минуттарын сағылдырған фотолар.
Йорт янында павильон-ангар бар, ул 1957 йылда төҙөлә. Бында 1930-сы йылдар авиация техникаһы: АНТ-25, И-16, И-17, у-2 самолеттары, шулай уҡ В. П. Чкаловтың шәхси «Паккард» автомобиле тора.
Ҡалтыман
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
59-сы гвардия уҡсылар полкы
59-сы гвардия уҡсылар полкы — Бөйөк Ватан һуғышында СССР 21-се гвардия уҡсылар дивизияһы хәрби часы.
Формалашыу тарихы
СССР Дәүләт оборона комитетының 1941 йылдың 11 авгусындағы 459сс һанлы ҡарарынБашҡорт АССР-да (Волга буйы хәрби округы) бойомға ашырыу сиктәрендә 1941 йылдың сентябрь-октябрендә ойошторола :Башҡортостан хеҙмәтсәндәре, бөтә совет кешеләре кеүек, Ҡыҙыл Армия сафтарына ҙур илһөйәрлек күтәрелеш тойғолары менән килде. Призыв пункттарында, предприятиеларҙа, колхозда — бар ерҙә лә фронтҡа китеүселәрҙе оҙатыу Ватаныбыҙға һөйөү һәм тоғролоҡ демонстрацияһына әүрелде… …Повестка көтөп тормай хәрби хеҙмәткә бурыслыларҙың күбеһе военкоматҡа фронтҡа ебәреү үтенесе менән килделәр. …Йылы август көнө. Өфөнөң Киров районы призыв пункты. Госбанк Үрге Тәтешле бүлеге идарасыһы В. С. Ихсанов иҫләй: 1941 йылғы сентябрҙең беренсе көндәрендә беҙҙең Үрге Тәтешле ауылынан 14 кеше фронтҡа алынды. Минең етәкселегем аҫтында ошо төркөм Өфөгә 361-се уҡсылар дивизияһы составына юлланды. Беҙ тыуған ауылыбыҙҙан киткән 1941 йылдың 4 сентябрҙең ҡояшлы көнөн бер ҡасан да онотмам. Ауылдаштарым һәм күрше ауылдарҙа йәшәүселәр беҙҙе армияға оҙатыу митингына йыйылды..
Ойоштороу ваҡытында хәрби һәм һан яғынан составы
1941 йылдың сентябрь аҙағында часть шәхси состав менән комплектлана. Теүәл һаны аныҡланмаған, частың дислокация урындары — Өфө, Шишмә, Сәфәр, Булгаков, Нижегородка. Дивизияның рядовой составы башлыса хеҙмәткә бурыслылар Башҡортостанда йәшәүселәр ине. Рабочий из Туймазынан эшсе Леонид Маринов 1200-се полктың пулеметчигы булып китә.
Кесе командирҙар составы шулай уҡ запастан саҡырылды…Стәрлетамаҡ МТС-ның элекке комбайнеры өлкән сержант Василий Чулин 1200-се полктың взвод командиры ярҙамсыһы…итеп тәғәйенләнә. Юғары Башҡомандованиеһы Ставкаһының (СВГК) 1941 йылдың 11 ноябрендәге 004279-сы һанлы директиваһы буйынса 361-се уҡсылар дивизияһы составында 39-сы резерв армияһына индерелә Һәм Өфө ҡалаһы тирәһенән Ярославль өлкәһенең Пошехонье-Володарскиға яңы дислокация урынына күсеү тураһында бойороҡ ала.
Хәрби эпизодтар
1941 йылдың 17 декабре төнөндә полк 361-се уҡсылар дивизияһы составында поход маршы менән ике тәүлек эсендә 80 км үтеп, Рыбинск районына барып сыға, артабан хәрби эшелондар составында 361-се уҡсылар дивизияһы составында Торжок ҡалаһынан көньяҡҡараҡ ташлана . Дошман авиацияһы Лихославль һәм Торжок станциялары араһында 1200-се полк эшелонына удар эшләргә маташа.
Икенсе эшелонда булған 1200-се полкы дивизияның уң флангын тәьмин итергә һәм Павлушково, Храпыня йүнәлешендә уңышты үҫтереү буйынса әҙер булырға тейеш була.
143-сө танк батальоны 1204-се полкы подразделениеһы менән берлектә дошман оборонаһын йырып сығыу өсөн тәғәйенләнгән була. 1204-се полкының, Павлушково районына сығыу менән, алышҡа индерелгән 1200-се полк ҡарамағына күсеүе алдан ҡаралған була. Тәүге позициялары уға Дмитровское ауылынан көньяҡҡараҡ күрһәтелә, артиллерия әҙерлеге башланыу менән ул шул районды биләргә тейеш була.
Торжок районынан 40 километрлыҡ марш эшләп, 361-се уҡсылар дивизияһы составындағы полк 1941 йылдың 25 декабрь иртәһендә һөжүм башлар өсөн күрһәтелгән позицияны биләй.
1941 йылдың 27 декабрендә подполковник Д. В. Михайлов полктарға икенсе көнгә бурыс ҡуя: һөжүмде үҫтерер өсөн уңыш төҫмөрләнгән йүнәлештә — Павлушково, Грешнево — һуғышҡа икенсе эшелонды — 1200 полкты индерергә.
1941 йылдың 28 декабрь көнө иртәнсәктән алып 361-се уҡсылар дивизияһы частары һөжүмен яңырталар. Дошман дивизия частарының алға хәрәкәт итеүен туҡтатырға тырышып, 312-се пехота полкы ҡалдыҡтары, шулай уҡ 62-моторлаштырылған полк һәм белофиндар батальоны подразделениелары менән ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә.
361-се уҡсылар дивизияһының 1200-се полкы көньяҡҡа табан хәрәкәт итә һәм 1941 йылдың 29 декабренең иртәһенә Храпыня терәк пунктына барып етә һәм 206-се пехота дивизияһының һул фланглы 214 полк подразделениеларының ойошҡан уты менән туҡтатыла. Ошо уҡ ваҡытта Храпыняның төньяҡ-көнбайыш ситенә 355-се дивизияһының һул фланглы полкы подразделениелары сыға. Күршеһе менән берлектә полк дошманды Храпыня терәк пунктында, ә һуңынан Грешневола ҡыйрата.
1941 йылдың 30 декабрендә кискеһен разведка начальнигы 361-се уҡсылар дивизияһы командирына Павлушково — Степино шоссеһы буйлап көньяҡ йүнәлештә дошман автомобилдәр, ылауҙар, ғәскәрҙәрҙең хәрәкәт итеүе тураһында хәбәр итә. Был мәғлүмәттәрҙе ул дошман тылында эш иткән разведка төркөмдәренән ала. Подполковник Д. В. Михайлов дошмандың сигенгән частарын ҡыйратырға һәм уларҙы ике аралағы оборона рубежына тиклем сигенеүенә юл ҡуймаҫҡа ҡарар итә.
1942 йылдың 1 ғинуарында иртәнсәк 39-се армия штабы элемтә офицеры 361-се уҡсылар дивизияһы команда пунктына командарҙарға хәрби әмерҙе еткерә.
1942 йылдың 3 ғинуар көнө иртәндән, артиллерия әҙерлектән һуң, 1202-се полкы уң флангта һөжүмгә күсә.
1942 йылдың 3 ғинуар көнөнөң аҙағында 361-се уҡсылар дивизияһының частары Воскресенское, Зыбино рубежына сығалар.
1942 йылдың 4 ғинуар көнө кисен 361-се уҡсылар дивизияһының командиры частар алдына бурыс ҡуя: 1200-се полкы Харламов районын алырға һәм, Бахмутово районында Ржев — Рига шоссе юлын ҡырҡып, Волгаға сығырға һәм тотҡарламайынса уны Соломиново районында аша үтергә, 1204-се полкы — Яңы Коростелево, Яңы Фильково йүнәлешендә һөжүм итергә, Волганы Ножкино районында аша сығырға һәм Кокошкино ауылын яулап алырға тейеш. 1202 полк икенсе эшелонды тәшкил итә.
Ржев тирәһендә
1942 йылдың 8 ғинуарында контрһөжүмдән һуң оператив паузаһыҙ Ржев — Вязьма операцияһы башлана — Мәскәү аҫтындағы алыштың ослау периоды.
Калинин фронтының 39-я армияһына 29-сы армия менән берлектә дошмандың Ржев төркөмөн уратып алып ҡыйратырға һәм 1942 йылдың 12 ғинуары көнө аҙағынаҡалана яулап алыу бурысы ҡуйыла.
361-се дивизияһына Лигостаево, Медведево, Захарово йүнәлешендә һөжүм итергә һәм 1942 йылдың 12 ғинуар көнө аҙағына 381-се дивизия менән берлектә Ржевтың көньяҡ-көнсығыш өлөшөн яулап алырға бойорола.
Беренсе эшелонда 1202-се һәм 1204-се полктар була, икенсеһендә — 1200-се.
Хәрби ҡаҙаныштары өсөн 1942 йылдың 17 мартындағы оборона халыҡ комиссарының 078-се һанлы бойороғона ярашлы 59-сы уҡсылар полкы итеп үҙгәртелә.
Утлы ҡулсала
1942 йылдың 2 июлендә фашистар Нарезки ауылын яулау маҡсатында дивизияның һул флангында һөжүмгә күсәләр, улар 59-сы уҡсылар полкын дивизияның төп көстәренән айырырға теләйҙәр. Дошмандың һөжүме йүнәлешендә 8-се уҡсылар ротаһы оборона тота. Ут әҙерлеге ваҡытында командир һәм рота политругы яраланалар.
Великолус операцияһы
59-сы уҡсылар полкында командованиены үҙ өҫтөнә подполковник Русс Петр Иванович ала
Юғалтыуҙар тураһында донесениеларҙа
1941 йылдың 26 декабренән алып 1942 йылдың 1 майына тиклем 21-се гвардия уҡсылар дивизияһының 59-сы уҡсылар полкы буйынса юғалтыуҙар исемлеге
Шәхси состав юғалтыуҙар Үҙәк бюроһына ебәрелгән 21-се гвардия уҡсылар дивизияһының кире ҡайтарылмай торған юғалтыуҙар исемлегенә ярашлы:
Иҫкәрмәләр
<references group="ссылка"/>
Әҙәбиәт
''Василевский А. А.'' 21-я гвардейская. — Уфа: Китап, 1995. — 300 с. — 2 500 экз. — ISBN 5-295-01494-0.
Хоҙай
Алла, Хоҙай, Тәңре, Аллаһ, Илаһ '''3.22.1. Имена богов, апостолов, пророков, святых'''. С прописной буквы пишутся слово Бог (в значении единого верховного существа) и имена богов во всех религиях. Напр.: Иегова, Саваоф, Яхве, Иисус Христос, Аллах, Шива, Брахма, Вишну, имена языческих богов, напр.: Перун, Зевс, Молох, Осирис, Ра, Астарта, Аврора, Вакх, Дионис. Так же пишутся собственные имена основателей религий. Напр.: Будда (но: будда — вероучитель; лицо, достигшее духовного просветления), Мухаммед (Магомет, Магомед), Заратуштра (Заратустра); апостолов, пророков, святых, напр.: Иоанн Предтеча, Иоанн Богослов, Николай Чудотворец, Георгий Победоносец.
С прописной буквы пишутся все имена лиц Святой Троицы (Бог Отец, Бог Сын, Бог Дух Святой) и слово Богородица, а также все слова, употребляющиеся вместо слова Бог (напр.: Господь, Спаситель, Создатель, Всевышний, Вседержитель, Творец, Богочеловек) и слова Богородица (напр.: Царица Небесная, Пречистая Дева, Матерь Божия), а также прилагательные, образованные от слов Бог, Господь, напр.: благодать Божия, Господняя (Господня) воля, на всё воля Божия, храм Божий, Божественная Троица, Божественная литургия (но в переносном значении — строчная буква, напр.: божественный голос, божий одуванчик, божья коровка).
Примечание 1. В текстах церковно-религиозных (молитвах, проповедях и т. п.) и религиозно-философских с прописной буквы пишутся местоимения, заменяющие слова Бог, Божий. Напр.: Да святится имя Твое, да будет Его святая воля.