cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фәйзуллина Дариға Закир ҡыҙы
Репертуары һәм башҡарған ролдәре
«Нур» театры сәхнәһендә Зифа («Үлтер мине, йәнем!», А. Несин), Журналистка («Ҡибла ҡайҙа», Аманулла), Күрше (М. А. Ғиләжевтең «Бисура» пьесаһы буйынсаса «Керәһегеҙ төштәремә») һ.б. ролдәрҙе башҡара.
Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы
“Почёт Билдәһе” ордены (1976).
Комсомол (Салауат районы)
Комсомол (Комсомол) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Янғантау ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 221 кеше. Почта индексы — 452492, ОКАТО коды — 80247875003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Континенталь конгресс
Континенталь конгресс (Continental Congress) — 13 америка колонияһы депутаттары съезды, революция осоронда Америка Ҡушма Штаттарының етәксе органы.
Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы
Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы (Султанов Мухаметкамиль Шафикович; 11 октябрь 1945 йыл) — совет хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Мөхәмәткамил Шафиҡ улы Солтанов 1945 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ы Илеш районының Һеңрән ауылында тыуған. Ауыл атамаһы Һеңрән башҡорт ырыуы этнонимынан килеп сыҡҡан.
Юғары белемле — 1971 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын бөтөп сыҡҡан, 1981 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1963 йылда колхозда механик булып эшләп башлаған.
1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, институтҡа уҡырға инә. Дипломлы белгес башта Илеш районының Горький исемендәге колхозында баш инженер вазифаһына ҡабул ителә. Артабан райондың «Сельхозтехника» берекмәһендә идарасы урынбаҫары булып эшләй, район Советы башҡарма комитеттының рәйес урынбаҫары вазифаһында эшләй.
1981—1986 йылдарҙа — КПСС-тың Илеш район комитеты икенсе секретары. Хеҙмәт биографияһын артабан райондың ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек идаралығы етәксеһе — район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары булып дауам итә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылда Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы Иглин районы, 208-се Балтика һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссияһы ағзаһы булған.
СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.
Буковский Владимир Константинович
Буковский Владимир Константинович (30 декабрь 1942 йыл, Бәләбәй, Башҡорт АССР-ы, СССР — 27 октябрь 2019 йыл, Кембридж, Бөйөк Британия ) — рус яҙыусыһы, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙағы диссиденттар хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. Көнбайышта СССР-ҙа каратель психиатрияһы практикаһын танытыу менән билдәлелек ала (<span class="ts-Переход noprint" title="#Карательная психиатрия"> ).
Дөйөм алғанда, төрмәлә һәм мәжбүри дауалауҙа 12 йыл үткәрә. 1976 йылда совет властары Буковскийҙы Чили коммунистары лидеры Луис Корваланға алмаштыра, һуңынан Буковский Кембриджға күсенә.
2007 йылда 2008 йылғы Рәсәй президенты һайлауҙарына кандидат була, әммә уның кандидатураһын Үҙәк һайлау комиссияһы теркәмәй. 2008 йылда «Теләктәшлек» Берләшкән демократик хәрәкәтен ойоштороуҙа ҡатнаша, 2009 йылда хәрәкәттең етәксе органы — «Теләктәшлек» Федераль политсовет бюроһы составына инә. 2014 йылда Рәсәй сит ил эштәре министрлығы уға рәсәй гражданлығы биреүҙән баш тарта.
Бала сағы
Эвакуацияла Бәләбәй (Башҡорт АССР-ы) ҡалаһында тыуа. Билдәле журналист һәм совет яҙыусыһы Константин Буковский ; әсәһе тәрбиәһендә үҫә. Эвакуациянан ҡайтҡас, Мәскәүҙә уҡый.
Н. Хрущевтың Сталин енәйәттәре тураһында докладын ишетеп, 14 йәшлек үҫмер Буковский коммунистик идеологияның инанған дошманы була. Уның властар менән беренсе низағы 1959 йылда була: ҡулъяҙма журнал сығарыуҙа ҡатнашҡаны өсөн мәктәптән сығарыла (Н. В. Гоголь исемендәге 59-сы мәктәп). Белем алыуын киске мәктәптә ала.
«Маяковка»
1960 йылда Юрий Галансков, Эдуард Кузнецов менән бергә Мәскәү үҙәгендә Маяковский һәйкәле эргәһендә («Маяковка» йәки «Маяк» ) йәштәрҙең даими йыйылыштарын ойоштороусыларҙың береһе һәм иң йәше була. Бер нисә активист ҡулға алынғас, Буковский тентеүгә дусар була һәм унан ВЛКСМ-ды демократизациялау зарурлығы тураһындағы яҙмалар алына (һуңынан был документты тәфтишсе «комсомолды тарҡатыу тураһында тезистар» тип атай).
Ул ваҡытта Мәскәү университетының биология-тупраҡ факультетында уҡып йөрөүсе Буковскийҙы сессияға индермәйҙәр һәм 1961 йыл һуңында университеттан сығаралар.
1962 йылда А. В. Снежневский Буковскийға «яйлап үҫеүсе шизофрения» диагнозы ҡуйыла (һуңынан Көнбайыш психиатрҙары тикшереп, Буковскийҙы сәләмәт тип таба).
1962 йылда «Маяковка» активистарына суд булғанда уға ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатыу хәүефе килеп тыуа һәм ул һәм Себергә ярты йылға геологик экспедицияға китә.
1963 һәм 1965 йылдарҙағы ҡулға алыу
1963 йылда СССР-ҙа тыйылған Югославия авторы Милован Джиластың «Яңы синыф» китабының фотокүсермәләрен эшләгәне өсөн беренсе тапҡыр ҡулға алына. Уны үҙ аҡылында түгел, тип, ленинградтағы махсус психдауаханаға мәжбүри дауаланыуға ебәрәләр; унда ул генерал Петр Григоренко менән таныша, ә һуңынан уны ла диссиденттар даирәһенә индерә. 1965 йылдың февралендә иреккә сыға.
1965 йылдың декабрь башында Андрей Синявский һәм Юлия Даниэлде яҡлаған «асыҡлыҡ митингыһын» әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша һәм тағы ла ҡулға алынып, мәжбүри рәүештә Люберецкий психиатрия дауаханаһына һалына. Бер нисә айҙан Сербский исемендәге институтҡа ебәрәләр, унда ул 8 ай тотола; шул уҡ ваҡытта эксперт комиссияһы ағзалары уның психик торошо тураһында берҙәм фекергә килә алмай: ике кеше — Буковский ауырыу, икеһе сәләмәт, тип иҫәпләй. Көнбайышта Буковскийҙы яҡлау кампанияһы киң ойошторола, һөҙөмтәлә Мәскәүгә халыҡ-ара Аmnesty international ойошмаһы вәкиле килеп, уны 1966 йылдың авгусында азат итеүгә өлгәшә.
1967 йылда ҡулға алыу
Өсөнсө тапҡыр 1967 йылдың 22 ғинуарында Мәскәүҙең Пушкин майҙанында Александр Гинзбург, Юрий Галансков һәм уларҙың дуҫтарын ҡулға алыуға ҡаршы демонстрация ойошторолған өсөн ҡулға алына. Был юлы психик яҡтан сәләмәт, тип таныла. Мәскәү ҡалаһындағы суд процесында (1967 йыл 30 август — 1 сентябрь, Буковский менән бергә башҡа ҡатнашыусылар — Вадим Делон һәм Евгений Кушев та хөкөм ителә) Буковский үҙен ғәйепле тип таныуҙан баш тартыу ғына түгел, ғәйепләү һүҙе менән дә сығыш яһай — ул самиздатта киү тарала. Суд уны РСФСР Енәйәт кодексының 190.3 статьяһы буйынса өс йылға лагерға хөкөм итә (йәмәғәт тәртибен боҙған төркөм хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыу).
Лагерҙарҙа срогын тултырып, Буковский1970 йылдың ғинуарында Мәскәүгә ҡайта һәм шунда уҡ үҙе булмағанда ойоштороған диссиденттар хәрәкәте лидерҙарҙың береһе булып китә. Ҡыҫҡа ваҡыт иректә булғанында (йылдан ашыу) ул әҙәби секретарь булып эшләй, уның эш биреүселәре араһында яҙыусы Владимир Максимов була.
Каратель психиатрияһы
Буковский Көнбайыш хәбәрселәренә бер нисә интервью бирә, унда психиатрик золомға дусар ителгән сәйәси тотҡондар тураһында үҙенең фекерен белдерә һәм каратель медицина проблемаһын аса. Уға, әгәр көнбайышҡа СССР-ҙа кеше хоҡуҡтары боҙолоу тураһында мәғлүмәт биреүен туҡтатмаһа, енәйәт яуаплылығына тарттырыласағы тураһында рәсми янау була. Уны асыҡтан-асыҡ эҙәрлекләйҙәр. Шуға ҡарамаҫтан, ул 1971 йылда сит ил табип-психиатрҙарына хат менән мөрәжәғәт итә һәм уға СССР-ҙа сәйәси маҡсатта психиатрияны яуыз ниәттә ҡулланыуҙы раҫлаған 150 битлек документ ҡушып ебәрә.
Буковский ебәргән документтарҙа икенсе төрлө фекер йөрөткән һәм СССР-ҙа үҙ аҡылында түгел, тип табылған алты кешенең: Петр Григоренко, Наталья Горбаневская, Валерия Новодворская һ. б. суд-психиатрия экспертизаһы һығымталарын ебәрә. Һөҙөмтәлә Көнбайыш психиатрҙары беренсе тапҡыр яуыз ниәттә ҡатнашҡан совет психиатрҙары ҡуйған диагноздарҙың күсермәһен, уларҙың диагностика ысулдары үҙенсәлектәрен өйрәнеү мөмкинлегенә эйә була. Документтар нигеҙендә Британия психиатрҙары төркөмө алты диссидентҡа диагноз бары тик сәйәси сәбәптәр буйынса ғына ҡуйылған, тигән һығымта яһай.
Төбәк
Төбәк (Тюбяково) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 176 кеше. Почта индексы — 453489, ОКАТО коды — 80205852010.
Тарихы
1919 йылда Ҡорманай ауылынан күскенселәр нигеҙ һала
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (93 %).
Пустая Кица
Пустая Кица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Фернандо де Диего
Фернандо де Диего де ла Роза (Fernando de Diego de la Rosa; 2 ноябрь 1919, Гвадалахара — 1 июль, 2005, Сарагоса) — испан тәржемәсеһе, филолог. Инглиз һәм француз телдәренә тәржемәләүсе, шулай уҡ испан әҙәбиәте әҫәрҙәрен эсперантоға ауҙарыусы. Бөтә донъя эсперанто-ассоциацияһының почетлы ағзаһы, Ҙур испан-эсперанто һүҙлеге авторы. Венесуэлала һәм Польшала йәшәй, ғүмеренең һуңғы йылдарын Испанияла үткәрә.
Пустая Кица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саклинь-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таҙтүбә (Дыуан районы)
Таҙтүбә (Тастуба) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Вознесенка ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1148 кеше. Почта индексы — 452540, ОКАТО коды — 80223806002.
Географик урыны
Таҙтүбә ауылы Мәләкәҫ йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 40 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 115 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Таҙтүбә ауылына Троицк өйәҙе Һарт улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә 1787 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән Пермь наместниклығы дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған.
Әй йылғаһының һул ҡушылдығы Кәртйә һәм Суханка (Ҡорйылға?) йылғаһы буйындағы Таҙтүбә ауылы урыҫ дәүләт крәҫтиәндәре иң иртә урынлашҡан ауылдарҙың береһе.
Һарт улусы башҡорттары: «Ҡошсо һәм Дыуан аҫаба башҡорт ерҙәре менән сиктәш ятҡан ерҙәребеҙ алпауыт та, ҡаҙна ере лә түгел, һәм ул эшкәртелмәй буш ятмаһын өсөн, 1787 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса Пермь губернаһының төрлө өйәҙҙәре крәҫтиәндәрен 35 йылға йыл һайын 20 һум һалым түләү шарты менән, индерҙек, Таҙтүбә ауылына нигеҙ һалынды. Һәм бында, яйлап арта барып, килешеү буйынса ниеҙләргә тәҡдим ителгән 50 йорт урынына хәҙер 200 йорт төҙөлдө».
Ыҙанлау буйынса Таҙтүбә халҡына барлығы 13611 дисәтинә уңайлы һәм 450 дисәтинә уңайһыҙ ер бүленә. Ыҙан контораһы «ошо ерҙе ситләтелгән ер рәтенә» индерә, быға башҡорттар протест иғлан итә, әммә иғтибарһыҙ ҡалдырыла. Эш шунда: крәҫтиәндәр 1817 йылға ҡуртым түләүен туҡтата һәм 35 йыллыҡ керҙәшлек ваҡыты тамамланыуға яҡыная. Яҡтарҙың судлашып тартышыуы дауам итә. Өҫтәүенә, күскенсе пермяктарҙың башҡа төркөмдәре Дыуан һәм Ҡошсо улустары башҡорттары менән килешеүҙәр төҙөй. Дыуандарҙан ер алған крәҫтиәндәр һаны 1816 йылда 125 кешегә, 1834 йылда 167 йәнгә етә, икенселәрендә — 1816 йылда 546 һәм 1834 йылда 656 ир-ат йәне. Сөнки 1802 йылдың авгусында Дыуан улусы башҡорттары Таҙтүбә ауылының дәүләт крәҫтиәндәренә 8 мең дисәтинәгә тиклем участкаһы һатһа ла, аҫабаларҙың бер өлөшөнөң ризаһыҙлығы арҡаһында купчий ҡағыҙы эшләнмәй ҡалған була. 1787 йылғы килешеү буйынса күсеп килгән Таҙтүбәнең бүлендеге Иҫке Мусихино (хәҙерге — Вознесенка) дәүләт крәҫтиәндәренең бер өлөшө, айырым дачаларҙа йәшәгәндәрен индермәйсә, (1816 йылғы VII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса — 125, 1834 йылғы рәүиз буйынса — 167 йән ир-ат) аҡсалата түләү шарты менән 50 йылға 1795 йылдың 5 декабрендә һәм 1803 йылдың 23 апрелендә тағы килешеү төҙөгән. .
1795 йылда Таҙтүбә ауылындағы 146 йортта 684, 357 ир-ат һәм 327 ҡатын-ҡыҙ дәүләт крәҫтиәне, 1834 йылда — 823 кеше йәшәгән. Цыгановский ҡасабаһы менән Мусихинский бүлендек ауылы 1870 йылда, Харинский бүлендек ауылы 1877 йылда барлыҡҡа килә (беренсеһендә 1109 йорт, Цыгановский ҡасабаһында 17 ихата). 11 йорттан торған Аптыш лог ауылы Таҙтүбәнең бер өлөшөн тәшкил иткән. Луканинский бүлендек ауылы (14 йорт) Бәләкәй Кошсо улусынан ҡуртымға алынған ерҙә барлыҡҡа килгән. Таҙтүбә ситендәге Зайцев бүлендек ауылы 1898 йылда 26 йорттан торған. Ауыл усадьбаһы 235 дисәтинәгә яҡын ерҙе биләгән.
Таҙтүбә ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
Игенселек, умартасылыҡ, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Сиркәү, училище, күн, шәм, 2 һабын етештереү, 3 май һығыу заведениеһы, 6 һыу тирмәне, 17 сауҙа кибете, почта станцияһы булған. Йәрминкә үткәрелгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
Үҫешкән игенселек, өс баҫыулы сәсеү әйләнеше булған. Баҫыуҙарҙы тиреҫ менән ашлағандар, бер дисәтинәгә 300 йөк тирҫ сығарғандар. 100 һуҡҡыс, 20 америка һуҡҡыстары һәм елгәргестәр булған. XIX быуат аҙағында 6 һыу тирмәне булған.
Май аҙағына тиклем баҫыуҫа мал йөрөгән, артабан сентябргә тиклем мал ауыл янында, иген урылғандан һуң, ҡамылда утлаған. Үҙҙәре әҙерләгән бесән етрлек булһын өсөн, ҡуртымға сабынлыҡтар алғандар.
1905 йылда 617 йортта — 4639, 1920 йылда 494 ике йортта — 2785 кеше. Ауылдың үҙ сиратында күп кенә бүлендек ауылдары булған. Ул ауылдарҙың шулай уҡ бүлендек ауылдары булған.
Әлеге ваҡытта Таҙтүбә ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, врач амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Таҙтүбә ауылында урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәәле: Оло Таҙтүбә тауы түбәнге пермь риф ултырмаларынан барлыҡҡа килгән. 1985 йылда тәбиғәт һәйкәле тип иғлан ителгән.
Ҡарашар (Черношарские) һаҙлығы, бында ерек, тал ағастары үҫә. «Шар» топонимдарҙа һаҙ мәғәнәһендә осрай.
Һылтанмалар
С. Ю. Серебренникова, М. В. Водолеева. Русское село Тастуба. Прошлое и настоящее. С.-П., 2015]
Трапезниковка
Трапезниковка (Трапезниковка) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452538, ОКАТО коды — 80223819002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көнбайыш славян телдәре
Көнбайыш славян телдәре — һинд-европа телдәре ғаиләһенә ҡараған славян тармағы составындағы төркөм, унда поляк теле һәм кашуб, серб-лужиц, чех теле, словак теле, шулай уҡ юҡҡа сыҡҡан полаб теле инә. Үҙәк һәм Көнсығыш Европала — Польшала, Чехияла, Словакияла, шулай уҡ Германияның Бранденбург федераль ере территорияһындағы Түбәнге Лужицала һәм Саксония федераль ер территорияһындағы Үрге Лужицала таралған. Бынан тыш, көнбайыш славян телдәрендә һөйләшеүселәр Европаның башҡа илдәрендә лә йәшәй (юғарыла аталғандар менән сиктәш: Украинала, Белоруссияла, Литвала, Австрияла, Венгрияла йәки улар менән сиктәш булмаған илдәрҙә: Францияла, Сербияла, Рәсәйҙә һ. б.), Америка илдәрендә (АҠШ-та, Канадала, Аргентинала) һәм Австралияла йәшәй.
Дөйөм һөйләшеүселәр һаны 60 миллиондан ашыу кеше.
Көнбайыш славян телдәренә боронғо заманда барлыҡҡа килгән һәм уларҙы башҡа славян телдәренән айырып торған дөйөм һыҙаттар хас. Фонетика өлкәһендә: tl, dl тартынҡылары ҡушылмаларарының һаҡланыуы; артҡы аңҡау өсөн h-ның š-гә күсеүе һымаҡ икенсеһе һәм өсөнсө палатализация һөҙөмтәләре; kv, gv (hv) берләшмәләренең һаҡланыуы; праславян *tj, *kt һәм *dj берләшмәләренән һаҡланып ҡалған c, dz (йәки z) тартынҡыларының булыуы; һүҙ башындағы ирен тартынҡыларынан һуң l эпентезаһының булмауы.
Хәҙерге көнбайыш славян телдәренең яҙмаһы латин алфавитына нигеҙләнгән, (чех телендәге) иң боронғо ҡомартҡы XIII быуатҡа ҡарай.
Классификацияһы
Көнбайыш славян телдәрен өс төркөмсәгә бүләләр, улар араһындағы айырма һуңғы праславян дәүерендә барлыҡҡа килгән:
Поляк, полаб, кашуб, ә элегерәк тағы башҡа ҡәбилә телдәрен үҙ эсенә алған лехит төркөмсәһе хәҙерге ваҡытта поляк һәм кашуб телдәренән генә ғибәрәт, кашуб теле йыш осраҡта поляк теленең диалекты тип ҡарала. XX быуатта юҡҡа сыҡҡан словин идиомы кашуб теленең архаик диалекты тип ҡарала. Һуңғы ваҡытта, XX—XXI быуаттар сигендә поляк телеең силез диалектына үҙ аллы тел статусы биреү хәрәкәте билдәләнә, уның кодификацияһын булдырыу буйынса тырышлыҡ һалына. Күп лингвистар фекеренсә, лужиц төркөмсәһе үҙ эсенә тупланған ике әҙәби телдән: үрге лужиц менән түбәнге лужиц әҙәби телдәренән ғибәрәт берҙәм серб-лужиц теле булып тора. Шул уҡ ваҡытта Г. Шустер-Шевц түбәнге лужиц менән үрге лужиц телдәрен ике үҙ аллы тел тип ҡарай. Бынан тыш Сербияла һәм Хорватияла таралған көньяҡ русин телен көнсығыш телле диалекттың (ҡайһы бер карпат-русин элементтары һаҡланған) даими көнбайыш славян йәки көньяҡ-көнбайыш славян һыҙаттары өҫтөнлөк иткән үҙенсәлектәре ҡылыҡһырлай.
Ареалы һәм һаны
Иң таралған көнбайыш славян телдәре — поляк (35 миллион), чех (9,5 миллион) һәм словак (4,5 миллион) телдәре. Аҙ һанлы кашуб халҡы Польша биләмәһендә йәшәй. Хәҙерге осорҙа полаб теле үле телдәр иҫәбенә инә. Ул айырым һүҙҙәр һәм латин һәм немец документтарында булған урындағы атамалар, XVII—XVIII быуатта йәшәгән йәнле телмәр өлгөләрен һаҡлаған кескәй яҙмалар нигеҙендә тергеҙелә.
Лужиц телдәре Германия территорияһында ҙур булмаған утрауҙар рәүешендә һаҡланған. Лужиц сербтарының һаны — 150 меңгә яҡын. Уларҙың үҙ мәктәптәре, үҙ баҫмалары булдырылған, Гумбольд исемендәге Берлин университетында славян бүлеге бар.
Тарихы
Хәҙерге көнбайыш славян тел ареалының һәм дөйөм көнбайыш славян тел һыҙаттарының формалашыуы праславян теле үҫеше тарихы, айырыуса уның һуңғы этаптары менән, тығыҙ бәйләнгән. Б.э.т. беренсе мең йыллыҡ аҙағына боронғо славяндар Карпат тауҙарынан төньяҡтараҡ Үҙәк Европаның көнсығышында яҡынса бер территорияла йәшәгән. Б.э. IV быуатына праславян ареалы көнбайышта Одер йылғаһы бассейнына һәм көнсығышта Днепр йылғаһының урта ағымы бассейнына тиклем, Балтик диңгеҙенең көньяҡ ярҙарына, төньяҡта Мазур күлдәренә һәм көньяҡта Припять һаҙлыҡтарына тиклем киңәйгән.
V быуаттан алып славяндар, урындағы балтик ҡәбиләләрен ассимиляциялап һәм ҡыҫырыҡлап, үрге Днепр һәм Припять райондарына йүнәлә, ә VI быуатта славяндар ағымы балтик буйы фин ҡәбиләләре йәшәгән территорияға барып етә. Был ваҡытта славяндар, халыҡтарҙың Бөйөк күсеүе осоронан герман ҡәбиләләре ҡалдырған территорияларҙы биләп, тағы ла көнбайышҡараҡ таралып ултыра йәки Одерҙан алып Эльба йылғаһының урта һәм түбәнге бассейнына тиклемге ерҙәрҙә германдар менән аралаш ултыра — славяндар ултырған ерҙәрҙең ситке көнбайыш районы булып Ютландия ярымутрауына нигеҙ һалыу, Эльба йылғаһының түбәнге ағымындағы ерҙәре һәм Богем урманы тора. VI быуаттан славяндарҙың бер өлөшө көньяҡ-көнбайышта карпат һәм судет артылыштары, көньяҡ-көнсығышта румын уйһыулығы (Валахия) аша — көньяҡҡа күсенә башлаған. Славяндар хәҙерге Чехия, Моравия, Словакия һәм бер ни тиклем Паннония биләмәләрен (Паннонияның славян халҡы, күрәһең, тарҡау булған һәм оҙаҡламай күсмә авар ҡәбиләләренә буйһонған) биләй. Артабан көньяҡ-көнбайышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай юл тотоп, славян ҡәбиләләре VI быуатҡа Көнсығыш Альпта һәм VI—VII быуаттарҙа, грек ҡалаһы Пелопоннесҡа тиклем, Балҡан ярымутрауының күп өлөшөндә таралып ултырған. Славяндарҙың күсеү юлдары тураһында көнбайыш һәм көньяҡ праславян ареалдарындағы оҡшаш этнонимдар һөйләй: көнбайыш сербтар (лужиц), (чех) хорваттары, мордвалар һәм дудриттар (емеш-еләк) — көньяҡ сербтар, хорваттар, (полаб) моравтары һәм ободриттары — көньяҡ (аҡ) сербтар, хорваттар, (серб) моравандары, көньяҡ славян ҡәбиләһе ободриттар. Славяндар б.э. беренсе мең йыллығының икенсе яртыһында Үҙәк Европаға хәҙерге Польша (балтик прус ҡәбиләләре биләгән төньяҡ-көнсығыш райондарынан тыш), Чехия, Словакия һәм Көнсығыш Германия ҡәбиләләре күсеп ултырыуы барышында территорияһының күпселек өлөшөн үҙ эсенә алған көнбайыш славян ареалы барлыҡҡа килә. Был территорияла бодричтар, лютичтар, сербтар, поморяндар, поляндар, мазовшандар, висляндар кеүек эре ҡәбилә союздары урынлашҡан.
Б.э. I мең йыллыҡтың икенсе яртыһында славяндар Үҙәк һәм Көнсығыш Европаның ҙур территорияһында таралып ултыра башлағанға тиклем боронғо славяндар теле сағыштырмаса бер төрлө булған. Праславян ареалында диалект айырмалыҡтары барлыҡҡа килеүе, моғайын, б. э. I мең йыллығы уртаһында ғына күҙәтелә башлай. Тәүҙә көнбайыш һәм көнсығыш һуңғы праславян ареалдарын ҡапма-ҡаршы ҡуйылышы формалаша. Көнбайыш праславяндары диалекты хәҙерге көнбайыш славян телдәренең формалашыу нигеҙенә әүерелгән, ә көнсығыш праславяндар диалекты нигеҙендә хәҙерге көнсығыш славян һәм көньяҡ славян телдәре барлыҡҡа килгән. Яҡынса Буг йылғаһының үрге һәм урта ағымында боронғо фонетик изоглоссалар шәлкеме үткән урын һуңғы праславян теленең көнбайыш һәм көнсығыш ареалдары араһындағы сик тип фаразлана. Б.э. яҡынса I мең йыллығы уртаһында *tl, *dl тартынҡылары берләшмәһендә шартлаулы компонентын юғалтыу; 2-се һәм 3-сө палатализация процесында *х-ның š-ға күсеүе; *kvě, *gvě артҡы тел өндәренең һаҡланыуы йәки юғалыуы; *tj, *kt и *dj берләшмәләренең һыҙғырыусыларға (свистящие) йә шышылдаусыларға үҙгәреүе; p, b, m, v ирен тартынҡыларынан һуң l эпентеза үҫешенең булыуы йәки юҡлығы кеүек фонетик күренештәрҙә көнбайыш һәм көнсығыш праславян ареалдары араһындағы айырма асыҡ күҙәтелә. Шуның менән бергә күрһәтелгән изофондар күрше диалект ареалы территорияһы өлөшөнә инеүе лә мөмкин булған. Шулай итеп, мәҫәлән, праурта словак теле ареалында *tl, *dl > l күсеүе күҙәтелә, ә төньяҡ словен телендә *tl, *dl һаҡланыуы, кашуб һәм төньяҡ поляк ареалындағы ҡайһы бер лексемаларында, боронғо новгород ареалындағы кеүек, *dl > gl күсеү һ.б. барлыҡҡа килгән. l эпентетик күренеш бөтә праславян ареалында формалашҡан, һәм уны бер нисә позицияла юғалтыу пра көнбайыш славян һәм пра македон-болгар диалекттарында икенсел булып тора тигән ҡараш йәшәй.
Славяндар праславян ареалының Судет һәм Карпат аръяғының көньяғына, пра көнбайыш славян ареалының көньяҡ өлөшө (хәҙерге Чехия һәм Словакия биләмәләре) һәм пра көньяҡ славян ареалының төньяҡ-көнбайыш өлөшөнә (праславян диалекттары нигеҙендә хәҙерге словен теле формалашҡан өлкә) күсеп ултырғандан һуң да, улар араһында тығыҙ бәйләнештәр һаҡланған. Был ҡайһы бер фонетик, грамматик һәм лексик һыҙаттарҙың уртаҡлығында сағыла. Атап әйткәндә, словен ареалында tl, dl төркөмөнөң өлөшләтә һаҡланыуы, stati (< stojati), batise (< bojati se) тибындағы тартып индереү (стяжение) билдәләнә. Бынан тыш, пра көнбайыш славян (прачех-словак) ареалының көньяҡ өлөшөнөң һәм пра көньяҡ славян ареалының уртаҡлығы *tort > trāt, *tolt > tlāt, *tert > trēt, *telt > tlēt күсеү кеүек боронғо тел күренеше үҫешендә сағыла. Пра көнбайыш-славян ареалының көньяҡ өлөшө менән пра көньяҡ славян ареалы араһында иртә бәйләнеш эҙҙәре, шулай уҡ иртә славян миграцияларының сағылышы урта словак диалекты һөйләштәрендә билдәләнгән көньяҡ славянизмдар булыуында ла күҙәтелә. XI быуат аҙағында — X быуат башында Паннонияға күсмә ҡәбиләләрҙең, хәҙерге венгрҙарҙың ата-бабаларының баҫып ингәненән һуң, арауыҡтағы праславян этнолингвистик берлегенең сағыштырмаса берҙәмлеге өҙөлә. Көнбайыш славян һәм көньяҡ славян ареалдары араһындағы гипотетик күсеү диалекты юғала. Пра чех-словак диалекты һәм прасловен диалекттары бер-береһенән айырымланып үҫешә башланы.
Көнбайыш славян ареалының перифериялағы үҫешендә йыш ҡына төп ареалдың тел үҫешенән тайпылыу аша барған, ҡайһы бер тел үҙгәрештәре периферияға ҡағылмай йәки яй үткән. Миҫал өсөн, полаб телендә редукцияланғандарҙың үҫеше үҙенә хас үҙенсәлектәре менән айырылып тора.
Немец теленең урта быуаттағы экспансияһы һөҙөмтәһендә көнбайыш славян диалекттарының бер өлөшө бер нисә быуат дауамында немец теле тарафынан ҡыҫырыҡланып, юҡҡа сыҡҡан. Улар иҫәбендә майн венедтарының диалекты, уның ҡайһы бер һыҙаттары ономастика мәғлүмәттәре буйынса тергеҙелә.
Көнбайыш славян телдәрендә праславян сығышлы өндәрҙең тап килеүе :
Яҙма ҡомартҡылар
Көнбайыш славян телендәге боронғо яҙма ҡомартҡыларға X быуаттың икенсе яртыһы менән билдәләнгән Киевские листки һәм Фрейзингские отрывки инә. Иҫке славян телендә яҙылған был ҡулъяҙмалар бер нисә көнбайыш славян (моравизм, йәки богемизм) үҙенсәлегенән ғибәрәт. Киевские листки, моғайын, Чехия (Моравия) территорияһында йәки Балҡанға килгән Чехия (йәки Моравия) яҙыусыһы (писец) тарафынан яҙылғандыр.
Тел үҙенсәлектәре
Көнбайыш славян телдәре праславян дәүерендә көнбайыш славяндарҙың ҡәбилә диалекттарында формалашҡан бер нисә дөйөм фонетик һыҙат менән характерлана. Был һыҙаттар уларҙы көнсығыш славян һәм көньяҡ славян телдәренән айырып тора : Поляк һәм кашуб телдәрендә был һыҙат даими түгел: kropla (капля), Korablewo тибындағы кашуб топонимдары. Был изофон боронғо көнбайыш славян-болгар төбәгенеке булып тора, l-нең юҡлығы көнбайыш славяндарҙың ата-бабалары телдәренә лә, болгар ата-бабалары теленә лә хас булған. Шулай уҡ көнбайыш славян телдәре (әҙәби словак телен һәм урта словак диалектын иҫәпкә алмағанда) уларҙы көнсығыш славян телдәре менән берләштергән боронғо фонетик үҙенсәлек — башланғыс ort, olt үҙгәреше менән ҡылыҡһырлана. Әгәр акут интонацияһы аҫтында, көньяҡ славяндарҙыҡы кеүек, rat, lat-ҡа үҙгәрһә, көнбайыш һәм көнсығыш славян телдәрендәге кеүек циркумфлекс ort, olt-тан rot, lot-ҡа күсә.
Праславян осоронда барлыҡҡа килгән дөйөм фонетик һыҙаттар менән бер рәттән, көнбайыш славян төркөмө телдәренә һуңыраҡ үҙ аллы үҫешкән ваҡыттарында барлыҡҡа килгән ҡайһы бер дөйөм үҙгәрештәр хас. Күп кенә осраҡтарҙа был үҙгәрештәр көнбайыш-славян ареалының периферия райондарына ҡағылмаған :
Эске айырылыуы (дифференциация)
Ҡайһы бер тел һыҙаттары төньяҡ көнбайыш славян (лехит) телдәрен көньяҡ (чех-словак) телдәренә ҡаршы ҡуя. Лехит, чех-словак төркөмсәләре үҙенсәлектәре осраған серб-лужиц телдәре улар араһында күсеү урынын биләй. Лехит төркөмсәһендә көнбайыш кашуб һәм полаб телдәрен көнсығыш поляк теленә ҡаршы ҡуйыу билдәләнә. Праславян дәүерендә лехит һәм чех-словак төркөмсәләрендә төрлөсә ғәмәлгә ашырылған тел үҙгәрештәренә йәки праславян берләшмәһе тарҡалғандан һуң йәки тарҡалғандан һуң шунда уҡ түбәндәгеләрҙе индерәләр :
Монза (Нельша ҡушылдығы)
Монза — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нельша йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ славян телдәре
Төньяҡ славян телдәре — славян телдәренең төрлө төркөмдәрен билдәләү өсөн ҡулланылған термин.
Көнбайыш славян һәм көнсығыш славян телдәре
«Төньяҡ славян телдәре» термины көнбайыш славян телдәре һәм көнсығыш славян телдәрен бергәләп көньяҡ славян телдәренә ҡаршы ҡуйғанда ла берләштерә ала.
IX быуатта славяндарҙың көньяҡ төркөмө мадьярҙарҙың Урта дунай уйһыулығы территорияһына баҫып инеүе һөҙөмтәһендә башҡа төркөмдәрҙән айырыла, был дөйөм славян ареалы телдәренең ике өлөшөнөң үҙ аллы тел булып үҫеүенә сәбәпсе була. Төньяҡ һәм көньяҡ славян телдәре араһындағы бүленеш киң танылыу алмаһа ла һәм, славян телдәре классификацияһында, ҡағиҙә булараҡ, төшөрөлөп ҡалдырылһа ла, төньяҡ славян телдәре термины йыш ҡына көнсығыш һәм көнбайыш славян телдәренең ҡыҫҡартылған билдәләмәһе сифатында барлыҡҡа килә.
XIX быуатта термин панславистар даирәләрендә популяр була, бигерәк тә Рәсәйҙә, унда ул поляктар, чехтар һәм урыҫтар араһында тығыҙ бәйләнеш идеяһына ҡарай, был Польшаның Рәсәй составында булыуын дәлилләргә тейеш була.
Көнбайыш һәм көнсығыш славяндарҙың «үҙәк көнсығыш европа» уртаҡ генетик субстраты
Хәҙерге генетик тикшеренеүҙәр көнбайышта Польшала һәм көнсығышта Волгаға тиклемге географик арауыҡта йәшәгән көнбайыш һәм көнсығыш славян популяцияларының күпселеге араһында тәрән генетик туғанлыҡ булыуын, был көнбайыш һәм көнсығыш славяндарҙың күпселегенең генетик гомогенлығын (бер төрлөлеген) иҫбатлай. Көнбайыш һәм көнсығыш славяндарҙа уртаҡ «үҙәк көнсығыш европа» генетик субстраты бар. Популяция эсендә генетик төрлөлөк көнбайыш һәм көнсығыш славяндарҙың айырым тармаҡтары араһындағы төрлөлөктән юғарыраҡ, был дөйөм генетик субстраттың өҫтөнлөгөн иҫбатлай, шуға күрә көнбайыш һәм көнсығыш славяндарҙың генетик туғанлығы лингвистик туғанлыҡ менән билдәләнмәгән, ә дөйөм славянлыҡҡа тиклемге сығышына бәйле.
Гипотетик юҡҡа сыҡҡан төркөм
Шулай уҡ «төньяҡ славян телдәре» термины, традицион көнбайыш славян, көнсығыш славян һәм көньяҡ славян телдәренә ҡарамаҫтан, славян телдәренең фаразланған дүртенсе төркөмөнә ҡарауы мөмкин.
Бәғзе славистар фекеренсә, бындай төркөм ҡасандыр булған һәм хәҙер юҡҡа сыҡҡан бер төркөм славян диалекттарын үҙ эсенә алған, уларҙы көнбайыш славян, көнсығыш славян телдәре төркөмдәренә индереп булмай. Боронғо Новгород диалектында башҡа бер славян телендә лә һаҡланмаған праславян архаизмдары булған, тимәк, уларҙы был төркөмдөң өлөшө тип иҫәпләргә нигеҙ бар. Төньяҡ көнбайыш славян һәм көнсығыш славян диалекттарының бер өлөшөнөң (һуңыраҡ уларҙан лехит телдәре, шулай уҡ боронғо Новгород һәм боронғо Псков диалекттары формалаша) үҫешенең билдәле бер тарихи этабында ҡайһы бер уртаҡ һыҙаттары була.
Яһалма телдәр төркөмө
Яһалма төньяҡ славян телдәре — славян телдәре нигеҙендәге яһалма телдәр төркөмө. Миҫалдар:
Бензилпенициллин
Бензилпенициллин (G пеницилинды (PCN G) йәки ябайыраҡ әйткәндә, пеницилинды (PCN)) — 6-аминопенициллан кислотаһының N-фенилацетамиды. бәшмәге пенициллдан (Penicillium: Penicillium chrysogenum, Penicillium notatum һәм башҡа бәшмәктәр ырыуынан) алынған антибиотик. Йәшәү эшмәкәрлеге барышында бәшмәктәр пенициллиндың төрлө формаларын: фармакологик планда иң әүҙеме бензилпенициллин һәм, тәүгеһенән айырылмалы рәүештә, бензиль төркөмө урынына башҡа радикалдар туплаған пенициллиндың башҡа төрҙәрен синтезлай. Шулай итеп, молекуляр структураһы буйынса, пенициллин — уның үҙенән төрлө (натрий, калий, новокаин һәм башҡа) тоҙҙар алынған кислота. Пенициллинлы антибиотиктар ғаиләһе үҙ эсенә бензилпенициллинды (пенициллин G), феноксиметилпенициллин (пенициллин V) һәм башҡаларҙы ала.
Башҡа β-лактамар кеүек, пенициллиндар бактерияларҙың, шул иҫәптән цианобактерияларҙың үрсеүенә ҡамасаулап ҡына ҡалмайҙар, шулай уҡ мүк хлоропластарыныңбүленеүенә ҡамасаулай. Әммә һуңғылары пенициллинға сәп — пептидогликанов күҙәнәк булмағанлыҡтан, юғары көпшәле үҫемлектәре пластидаларының бүленеүенә йоғонто яһамай.
Тарихи мәғлүмәттәр
Күп кенә боронғо мәҙәниәттәр, шул иҫәптән, боронғо мысырҙар һәм гректар, антибиотик булғанлыҡтан, үңәҙҙе һәм ҡайһы бер үҫемлектәрҙе инфекцияларҙы дауалау өсөн ҡулланған. Мәҫәлән, Боронғо Мысырҙа, Ҡытайҙа һәм Һиндостанда күгәргән плесневелый икмәкте, яра һәм эренле шешкә ябып, дезинфекция өсөн ҡулланғандар. Боронғо фәйләсуф һәм ғалимар хеҙмәтендә үңәҙҙе дауалау маҡсатында файҙаланыу телгә алына. 1963 йылда этноботаника буйынса белгес Энрике Облитас Поблет XV—XVI быуаттарҙа үңәҙҙе индейҙар ҡулланғанын һүрәтләгән.
Пенициллин — беренсе антибиотик — микроорганизмдарҙың эшмәкәрлеге нигеҙендә алынған.
1870-се йылдар башында бер үк ваҡытта үңәҙҙе тикшереү менән медиктар Алексей Герасимович Полотебнов һәм Вячеслав Авксентьевич Манассеин шөғөлләнә, Penicillium glaucum бәшмәген өйрәнеп, йәшел үңәҙҙең төп, атап әйткәндә, бактериостатик, үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләй. Полотебнов, үңәҙҙең эренле яраны һәм сей яраны дауалау тәьҫирен аңлап, тире ауырыуҙарын дауалау өсөн үңәҙҙе файҙаланыуҙы тәҡдим итә. Уның «Йәшел үңәҙҙең патологик әһәмиәте» хеҙмәте 1873 йылда баҫылып сыға. Әммә ул мәлдә уның идеяһы артабанғы ғәмәли ҡулланышҡа инә алмай.
1896 йылда итальян табибы һәм микробиолог һәм Гозио Бартомелео Рenicillium-дан гә ҡаршы әүҙем микофенол кислотаһын бүлеп сығара. 1897 йылда француз хәрби табибы Эрнест Дюшено пенициллинды таба. Ул ғәрәп ат ҡараусыларының, аттарының арҡаһындағы яраһын эшкәртеү маҡсатында, үңәҙ ҡулланғанын күргән Penicillium бәшмәктәре ырыуы менән эшләүсе Дюшен, үңәҙҙе морской свинкаларҙа һынағанда, уның тифы таяҡсаларын емереүен билдәләгән. Әммә уның хеҙмәттәре ғилми берләшмәнең иғтибарын йәлеп итмәгән.
1904 йылда рус ғалимы М. Г. Тартаковский, йәшел үңәҙ бүлеп сығарған матдәләр тауыҡ холераһын ҡуҙғытыусы вибриондың үҫешен баҫа, тип хәбәр итә.
Вольский Виталий Фридрихович
Виталий Вольский (Віталь Вольскі [ .]) (исем — Виталий Фридрихович Зейдель (Віталь Фрыдрыхавіч Зэйдэль) (1901, Санкт-Петербург — 1988, Минск) — белорус совет яҙыусыһы, драматург, әҙәбиәт белгесе, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Филология фәндәре кандидаты. Белоруссия ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1971).
Бензилпенициллин
Тарихи мәғлүмәттәр
1913 йылда америка ғалимдары Карл Альсберг һәм Отис Фишер Блек Penicillium puberulum-тан микробтарға ҡаршы торорлоҡ үҙенсәлектәргә эйә булған (1936 йылдарҙа, химик структураһы асыҡланғас, уның пеницилл кислотаһы булғаны асыҡлана) ағыулы субстанция алыуға ирешкәндәр.
Вольский Виталий Фридрихович
Биографияһы
1920—1926 ул йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1925 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Бензилпенициллин
Тарихи мәғлүмәттәр
1928 йылда Александр Флеминг Penicillium notatum төрө бәшмәге штаммынан осраҡлы ғына тышҡы мөхиттән үңәҙ бәшмәге йә споралар эләгеүе бактериаль культураһына бактерицидлы йоғонто яһаусы пенициллин бүлеп сығарғанын асҡан.
Вольский Виталий Фридрихович
Биографияһы
В. Ф. Вольский 1988 йылдың 22 авгусында Минскта вафат була.
Бензилпенициллин
Тарихи мәғлүмәттәр
Флеммингтың пенициллин тураһында мәҡәләһе 1929 йылда сығыуға ҡарамаҫтан, уны химик бүлеп сығарыу һәм етештереү ысулдары булмау сәбәпле, баштараҡ энтузиазм менән ҡабул итмәгәндәр. 1942 йылда, пенициллиндың бөтә америка запасының яртыһы тиерлек  — бер аш ҡалағы  — ни бары бер пациентты, Анна Миллеры, дауалау өсөн ҡулланыла. 1942 йылдың июненә АҠШ-та булған пенициллин запасы ун пациентты дауалау өсөн генә етерлек булған.
Вольский Виталий Фридрихович
Биографияһы
Улы Артур Вольский (1924—2002) — белорус яҙыусыһы, ейәне Лявон Вольский — белорус музыканты (1965 йылда тыуған).
Бензилпенициллин
Тарихи мәғлүмәттәр
1940—1941 йылдарҙа австралия бактериологы Хоуард Флори һәм биохимиктар Эрнст Чей һәм Норман Хитли пенициллинды айырыу һәм башта уны Англияла һәм, һуңынан, АҠШта сәнәғәт етештереү технологияһын булдырыу өҫтөндә ентекле эшләй. Улар пенициллинды беренсе тапҡыр 1941 йылда бактериаль инфекцияларҙы дауалау өсөн ҡулланған. 1945 йылда Флеминг, Флори һәм Чейн, «пенициллинды һәм уның төрлө йоғошло ауырыуҙарға шифалы йоғонтоһон асҡан өсөн», Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.
Вольский Виталий Фридрихович
Ижады
1926 йылдан баҫтырыла башлай. Ул белорус фольклоры мотивтары буйынса, героик халыҡ характерҙарын шиғырлап пьесалар яҙа: «Чудесная дудка» (1938), «Дед и журавль» («Дзед і жораў», 1939), «Нестерка» (1940), «Машека» (1946). Уның пьесалары юмор менән яҙылған, телдең байлығы һәм сағыулығы менән айырыла.
Бензилпенициллин
Тарихи мәғлүмәттәр
СССР-ҙа 1942 йылда микробиологтар З. В. Ермольева һәм Т. И. Балезина пенициллиндың тәүге өлгөләрен алған. Зинаида Виссарионовна Ермольева пенициллинды сәнәғәт етештереүҙе ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Ул сығарған пеницилин-крустозин ВИЭМ препараты Penicillium crustosum төрө бәшмәге штаммынан алынған.
Пенициллин оҙаҡ ваҡыт бөтә технологик яҡтан алдынғы илдәрҙең клиник практикаһында киң ҡулланылған төп антибиотик булды. . Һуңынан, фармакология үҫеше менән, башҡа антибиотик төркөмдәре (тетрациклин, аминогликозид, макролид, цефалоспорин, фторхинолон, грамицидин һәм башҡа) бүленгән һәм синтезланған. Әммә хәҙерге фармацевтика баҙарында антибиотиктар төркөмөнөң күп төрлө һәм күп патоген бактерияларҙың пенициллинға булыуына ҡарамаҫтан, пенициллиндар инфекция сирҙәре терапияһында элеккесә лайыҡлы урын биләй, сөнки хәҙерге ваҡытта теге йәки был антибиотикты тәғәйенләгәндә, патоген микрофлораның (лаборатор шарттарҙа билдәләнә) уның тәьҫиренә һиҙгерлеге, шулай уҡ антибиотикты ҡулланыуҙың минималь өҫтәмә эффекттары төп күрһәткес булып тора.
Вольский Виталий Фридрихович
Ижады
Виталий Вольский балалар өсөн Белоруссияның табигате һәм хайуандар дөньяһы тураһында бер нисә очерк һәм хикәйәләр китабы яҙған: «По лесным стежкам» (1948), «В лесах над Берёзой» (1955), «Месяц за месяцем» (1956), «Чайки над Нарочью» (1959), «Родной край» (1961), «Три путешествия в страну белорусов» (1967), «Полесье» (1970); сит ил тәҫирендә яҙылған китаптары: «Африканское путешествие» (1963), «Эль Махриб» (1965). Уның тарафынан белорус әҙәбиәте һәм театры тарихы буйынса эштәр («Феодализм осоронда белорус әҙәбиәте тарихы буйынса очерктар») яҙылған.
Бензилпенициллин
Фармакологик тәьҫире
Бензилпенициллин — биосинтетик пенициллиндар төркөмө антибиотигы. Микроорганизмдарҙың күҙәнәк көбөһө синтезының ферментлы иҫәбенә бактерицидлы тәьҫир итә.
Вольский Виталий Фридрихович
Ижады
И. В. Гетеның "Рейнеке-Лис"ын белорус теленә тәржемә итә. Виталий Вольский сценарийҙарына нигеҙләнеп, «Беловежская пуща» (1946) и «Нестерка» (1955) кинофильмдары һәм«Нестерка» мультфильмы ҡуйылған.
Бензилпенициллин
Фармакологик тәьҫире
Түбәндәге бактерияларға әүҙем ҡаршы тора:
Вольский Виталий Фридрихович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
БССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1971). Ул 2 орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. - Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
Бензилпенициллин
Фармакологик тәьҫире
Пенициллиназ эшләп сығарыусы бензилпенициллин тәьҫиренә Staphylococcus spp. штаммдары тотороҡло. Әсе мөхиттә емерелә.
Вольский Виталий Фридрихович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Почёт Билдәһе» ордены (1964)
Бензилпенициллин
Фармакологик тәьҫире
Бензилпенициллиндың новокаин тоҙо, калий һәм натрий тоҙҙары менән сағыштырғанда, түбән иреүе һәм инъекция урынында барлыҡҡа килеүе арҡаһында оҙағыраҡ тәьҫир итеүе менән характерлана.
Фармакокинетикаһы
Мускулдар эсенә инъекция индерелгән осраҡта, тиҙ арала ҡаҙалған урындан ҡан йөрөшөнә күсә һәм организмдың биологик шыйыҡлыҡтарында һәм туҡымаларында киң тарала, әммә арҡа мейеһендәге елек шыйыҡсаһына аҙ күләмдә үтеп инә. Бензилпенициллин плацентар кәртә аша яҡшы үтеп инә. Ғәҙәти шарттарҙа, ҡулланғандан һуң, бензилпенициллин арҡа мейеһе шыйыҡсаһында аҙ миҡдарҙа табылһа ла, гематоэнцефалик барьерҙың (ГЭБ) үткәреүсәнлеге көсәйеү фонында мейе тышлығы шешкәндә, ликворҙа антибиотик тупланыуы күтәрелә. T½ — 30 мин. Һейҙек менән сығарыла. Мускулдар эсенә ҡаҙағандан һуң, ҡанда максималь тупланыуы 30-60 минут үткәс күҙәтелә, ә антибиотиктың мускул эсенә йә тире аҫтына бер тапҡыр инъекцияһынан һуң 3-4 сәғәт үткәс, ҡанда антибиотиктың бары тик эҙҙәре генә табыла. Бензилпенициллиндың ҡанда тупланыуы һәм әйләнеше индерлгән дозаның дәүмәленә бәйле. Шуға ҡарамаҫтан, тейешле терапевтик тәьҫирен һәм ярайһы уҡ юғары концентрацияын тәьмин итеү өсөн, бензилпенициллин инъекцияһын һәр 3-4 сәғәт һайын ҡабатларға кәрәк. Эскә ҡабул иткәндә антибиотик насар һеңгәнен иҫәпкә алырға кәрәк, сөнки ашҡаҙан һуты һәм эсәктәрҙең микрофлораһы эшләп сығарған бета-лактамаза арҡаһында өлөшләтә емерелә, ә вена эсенә индергәндә, бензилпенициллин концентрацияһы тиҙ кәмей.
Күрһәткестәре
Бензилпенициллинға һиҙгер микроорганизмдар тыуҙырған ауырыуҙарҙы: һәм пневмония, плевраның эмпиемаһы, сепсис, септицемия, пиемия, киҫкен һәм ярым киҫкен септик эндокардит, менингит, киҫкен һәм хроник остеомиелит, үт юлдары һәм һейҙек юлдары инфекцияһы, ангина, тиренең, йомшаҡ туҡымаларҙың һәм яры көптәренең слизистых оболочек эренле инфекцияһын, рожа, дифтерия, скарлатина, түләмә сибирская язва, актиномикоз, акушер-гинекология практикаһында эрен-шеш, тамаҡ, танау, ауыҙ ҡыуышлығы, күҙ сирҙәрен, гонорея, бленнорея, сифилисты дауалағанда антибиотик ҡулланалар.
Көтөлмәгән тәьҫирҙәре
Аҙыҡты эшкәртеү системаһы яғынан: эсе китеү, күңел болғаныу, ҡоҫоу.
Үҙәк нерв системаһы яғынан: бензилпенициллин ҙур дозаларҙа ҡулланғанда, айырыуса арҡа мейеһенә һәм индергәндә, нейротоксик реакциялар: күңел болғаныу, ҡоҫоу, рефлектор тың күтәрелеүе, менингизм,  көҙән тартыу судорога, кома билдәләре күҙәтелеүе мөмкин.
Аллергия реакцияһы: тән температураһы күтәрелә,, тире сабыртмаһы йә , лайлалы яры эҫмәһе, быуындар һыҙлауы, эозинофилия, ангионевротик. Анафилактик шок кеше ғүмерен ҡыйыуға алып килеүе мөмкин. Бындай осраҡта вена эсенә кисектермәйсә адреналин ҡаҙар кәрәк.
Йөклөлөк һәм имеҙеү осоро
Йөклөлөк осоронда дарыуҙың кәрәкмәгәнен күрһәтеүсе билдә хәүефе менән сағыштырғанда фәҡәт көтөлгән файҙаһы мөмкинлеге булған осраҡта ҡулланырға мөмкин. Бала имеҙеү осоронда пенициллин менән дауалау кәрәк булғанда, был мәсьәлә балаға күкрәк һөтөн имеҙеүҙе ваҡытлыса туҡтатып торғандан һуң ғына ( туҡталмаһын өсөн пациент ҡатын имсәген һауып торорға тейеш) хәл ителә. Бының бөтә сәбәбе шунда, пенициллин һөт биҙҙәре аша әсә һөтөнә һәм балаятҡы аша яралғыға яҡшы үтеп инә, һәм кире эҙемтәләр тыуҙырыуға һәләтле — пенициллин тәүгә ҡулланғанда уҡ балаларҙа ауыр аллергия реакцияһы тыуҙырырға һәләтле.
Айырым күрһәтмәләр
Бөйөр функцияһы боҙолған, йөрәк, аллергия реакцияһына (айырыуса дарыуҙарға аллергия), бирешеүсәнлеге, цефалоспоринға (бигерәк тә аллергия үҫеше мөмкин булғанда) һиҙгерлеге юғары булған пациенттарға һаҡлыҡ менән ҡулланалар. Ҡуллана башлағандан бирле 3-5 көн үтеүгә эффект билдәләнмәһә, башҡа антибиотиктар йәки ҡатнаш терапия ҡулланыуға күсергә кәрәк. Бәшмәк суперинфекцияһы үҫеше мөмкинлеге менән бәйле, бензилпенициллин менән дауалағанда бәшмәккә ҡаршы тора алырлыҡ препарат тәғәйенләү маҡсатҡа ярашлы. Бензилпенициллинды субтерапевтик доза ҡулланыу йәки алдан туҡтатыу йыш ҡына йоғошло сирҙәрҙең резистент штамдарын барлыҡҡа килтергәнен иҫәпкә алырға кәрәк. Инъекциялар өсөн тәғәйенләнгән порошок рәүешендәге бензилпенициллин исемлегенә индерелгән.
Бензилпенициллиндың синонимдары
Angicilline, Capicillin, Cilipen, Conspen, Cosmopen, Cracillin, Crystacillin, Crystapen, Deltapen, Dropcillin, Falapen, Lanacillin, Novopen, Panavlon, Pentallin, Pharmacillin, Pradupen, Rentopen, Rhinocillin, Solupen, Solvocillin, Supracillina, Veticillin һ. б..
Биосинтезы
Пенициллиндың биосинтезы өс стадияла башҡарыла:
Тулы синтезы
Химик Джон Шиэн (Sheehan) Массачусетс технологик институтын (MIT) 1957 йылда пенициллиндың тулы химик синтезын яһаған. Шиэн пенициллин синтезын өйрәнеүгә 1948 йылда тотонған һәм тикшеренеүҙәр барышында пептидтар синтезының яңы методтарына, шулай уҡ яңы һаҡлағыс төркөмдәренә тотонған. Шиэн ентекләп эшләгән синтез методы пенициллинды күпләп сығарыуға ярамаһа ла, интермедиаттарҙың береһе (6-аминопенициллан кислотаһы, 6-APA) синтезы пенициллин молекулаһы ядроһы булып тора. 6-APA ядроһына төрлө төркөмдәрҙе ҡушыу пенициллиндың яңы формаларын алыу мөмкинлеген биргән.
Унан алынған дарыуҙар
6-APA пенициллины молекулаһы ядроһын бүлеү яңы ярым синтетик бензилпенициллиндан да яҡшыраҡ (биологик үҙләштереү мөмкинлеге, микробҡа ҡаршы тороу спектры, стабиллек) үҙенсәлектәргә эйә антибиотиктар алыу мөмкинлеген биргән. Тәүге иң мөһим алынған дарыу ампициллин була, ул антибиотиктарҙың сығанаҡ препараттары менән сағыштырғанда, киңерәк бактериаль әүҙемлек спектрына эйә. Шул иҫәптән артабанғы тикшеренеүҙәр β-лактамазаға бирешмәүсән антибиотиктар, флуклоксациллин, диклоксациллин һәм метициллин, алыу мөмкинлеген биргән. Был антибиотиктар бета-лактамаза синтезлаған бактерияларға ҡаршы эффектлы, әммә, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән метициллин-резистентлы алтын төҫлө золотистый стафилококка көсө етмәй (MRSA).
Силова-Яха
Силова-Яха (Силовая) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 192 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пал-НАй-Ай-Юган
Пал-НАй-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Моур-Вош-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы
Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы — 1921—1929 йылдарҙа Һамар ҡалаһында урынлашҡан уҡыу йорто.
Тарихы
Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы 1921 йылда асылған. Директор вазифаһын Һаҙи Кәримов башҡарған. Был уҡыу йорто ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йөҙләгән белгес әҙерләп сығарған, улар милли мәғариф системаһынан тыш башҡа өлкәләрҙә лә хеҙмәт иткәндәр.
1929 йылда Урта Волга крайының партия комитеты уҡыу йортон Пенза округының Кузнецк ҡалаһына күсерергә ҡарар итә. Артабан Кузнецк татар-башҡорт педагогия училищеһы тип үҙгәртелә. 1934 йылда Ульяновск татар педагогия училищеһына (1930 йылда асылған) ҡушылған. 1942 йылда училище Куйбышев өлкәһе Ҡамышлы ауылына күсерелгән. 1956 йылда ябылған.