cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биллеғылыс (Өршәк ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поносова-Молло йорто
'''Е. А. Поносова-Молло йорто''' — Өфө ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы, Киров районында Карл Маркс урамы, 6-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
Был айырым торған йорт 1910 йылда төҙөлгән. Уны төҙөү буйынса заказсы сауҙәгәр һәм тау заводы хужаһы С. С. Манаев була, йортто ул Өфө сауҙәгәр ҡатыны Елена Александровна Поносова-Молло өсөн төҙөтә. Йорттоң проектын инженер-архитектор К. А. Гуськов эшләй, ә төҙөлөш урындағы оҫталар һәм эшселәр көстәре менән алып барыла. Был бина Өфөләге иң беренсе «модерн» стилендә төҙөлгән йорт була. Ул үҙ эсендә барокко һәм ренессанс элементтарын берләштерә.
Йорт ике ҡатлы бинанан тора, бина фасадтары Карл Маркс урамына сыға. Йортҡа инеү урыны фасад һәм үҙәк өлөшөнөң тап уртаһында тора. Бинаның тышҡы яҡҡа сығарылған тупһаһы бар, тупһа ике квадрат формаһындағы колонналы һәм өс мөйөшлө фронтанлы портиктан ғибәрәт. Фасад рустовка (юнылған таш), ҡатмарлы кәрниздәр, һырлы биҙәүестәр һәм тәҙрә ҡапҡастары менән матурланған. Айырым торған йорттоң комплексына шулай уҡ баҡса, фонтан һәм кәрәк-яраҡ өсөн бүлмәләр ингән.
1919 йылда был бинала Василий Чапаевтың 25-се уҡсылар дивизияһы штабы урынлашҡан, был ваҡиға хаҡында бина тышындағы мәрмәр таҡтаһы хәтерләтә. 1920-се йылдар уртаһынан 1936 йылға тиклем бинала Октябрь революцияһы музейы урынлаша. Артабан — Ғалимдар йорто, Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге президиумы. Хәҙерге көндә бинала Археология һәм этнография музейы урынлашҡан.
Бинаны реставрациялау
1980 йылда архитектор Р. Сәлимовтың проекты буйынса бина реставрациялана.
«Рәсәй мәҙәниәте (2006—2010 йылдар)» Федераль маҡсатлы программаһы буйынса Поносова-Молло йортон реставрациялауға һәм уны Археология һәм этнография музейы булараҡ реконструкциялауға Башҡортостан Республикаһы бюджетынан 17 миллион һум аҡса бүленгән.
Саля (Пьян ҡушылдығы)
Саля — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Посоха Антонина Ивановна
Антонина Ивановна Посоха (25 декабрь 1932 йыл, Гришково ауылы, Көнбайыш өлкә) — Ҡурған өлкәһенең Петухово районы Гагарин исемендәге совхоздың баш зоотехнигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Антонина Ивановна Посоха 1932 йылдың 25 декабрендә Гришково ауылында (хәҙер Смоленск өлкәһенең Холм-Жирковский районы Нахимовское ауыл биләмәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1950 йылда Высоковск ауыл хужалығы техникумын тамамлай, шунан һуң Ҡурған өлкәһенә күсеп китә, унда Петухово ҡошсолоҡ совхозына эшкә урынлаша. 1968 йылдан алып — Петухово районы Гагарин исемендәге совхоздың баш зоотехнигы. Ҡурған ауыл хужалығы институтын тамамлай (1970).
1945 йылдан КПСС ағзаһы.
Совхозда ҡоштарҙы ситлектәрҙә тотоуҙы һәм алдынғы технологияларҙы индерә, һөҙөмтәлә йомортҡа һалыусанлыҡ күпкә арта. Совхоз 1966 йылда 6 миллион йомортҡа етештерһә, 1971 йылда йомортҡа етештереү 23,5 миллионға тиклем арта.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән, ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм игенселек һәм малсылыҡ продукцияһын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса биш йыллыҡ планын үтәгәндә юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне өсөн, Посоха Антонина Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Хҙмәтсәндәр депутаттарының Ҡурған өлкәһе Петухово район Советына күп тапҡырҙар депутат итеп һайлана.
1988 йылда хаҡлы ялға сыға. Петухово районы Октябрь ауыл советының Октябрь ауылында йәшәй.
Бадалов Павел Петрович
Бадалов Павел Петрович (Павло Петрович Бадалов; 10 декабрь 1925 йыл — 4 июль 2013 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, биология фәндәре докторы, Украина урман өйрәнеү академияһы (Лесоводческая академия наук Украины; Лісівнича академія наук України) академигы.
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағандан һуң курьер, һуңынан Тбилиси дәүләт опера театрында яҡтыртыусы булып эшләй. 1943 йылда РККА- ға хәрби хеҙмәткә саҡырыла. БөйөкВатан һуғышында моторист- авиамеханик булып хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәтен тамамлағандан һуң, Ленинградта С. М. Киров исемендәге урман техник академияһына (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты) уҡырға инә һәм уны 1956 йылда «урман хужалығы инженеры» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылда Псков өлкәһе Усвят урман хужалығының Калошин урмансылығында лесничий булып эшләй башлай. 1959 йылда Бадалов Тверь өлкәһе Селигер урман хужалығын етәкләй.
Һуңынан Украина ССР-ына күсә, унда 1963 йылдан алып Кировоград өлкәһе Весёлобоковеньковский селекция-дендрология тикшеренеү станцияһының фән буйынса директор урынбаҫары була. 1971 йылда был станцияның директоры вазифаһын биләй. 1965 йылда Бадалов Урман техник академияһында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1971 йылдан алып Украинаның Харьковтағы Г. Высоцкий исемендәге урман хужалығы һәм агро урман мелиорация тикшеренеү институтының «урман культуралары, селекция һәм орлоҡ белеме» һөнәре буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй 1987 йылда Украина ауыл хужалығы академияһында (хәҙер Биоресурстарҙы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университет) Киевта «Биологические основы культуры орехов рода Juglans L. в степной части Украины : отдаленная гибридизация, селекция, апомиксис» темаһына «Урман культуралары, селекция, орлоҡсолоҡ һәм ҡалаларҙы йәшелләндереү» һөнәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1989 йылда өлкән (1989—1995), баш (1995—1999) һәм әйҙәүсе ғалим булып (1999—2002) Укрниилх селекция лабораторияһында эшләй.
Бадалов Павел Петрович 2003 йылдан алып — Харьков милли техник ауыл хужалығы институтының урман комплексын йыһазандырыу кафедраһында доцент (2008), артабан профессор (2009) була. «Урман комплексы ҡорамалдары», «Инженер механикаһы», «Ағас эшкәртеү технологиялары» буйынса белгестәр әҙерләй, «Урмансылыҡ һәм тупраҡ ғилеме», «Агро урман мелиорацияһы», «Ағас ғилеме» һәм башҡа уҡыу дисциплиналары буйынса уҡыта.
Украинаның Кировоград өлкәһе Весёлые Боковеньки ауылында 2013 йылдың 4 июлендә вафат булған һәм шунда ерләнгән.
Наградалары
Богдан Хмельницкий һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендарыы менән, шулай уҡ «Берлинды алған өсөн», «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «варшава ҡалаһын азат иткән Өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. «Украинаның Атҡаҙанған урман белгесе».
Шуйка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
Шуйка  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Козельцева Елена Борисовна
Козельцева Елена Борисовна (ҡыҙ фамилияһы Листова; 22 май 1914 йыл — 25 май 2010 йыл ) — Дәүләт именлеге органдары полковнигы, М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында именлек органдары яғынан өлкән куратор (1948—1980).
Биографияһы
Елена Борисовна Козельцева 1914 йылдың 22 майында Иваново ҡалаһында тыуған. Әсәһен иртә юғалта, Воронежда өләсәһе менән йәшәй, атаһы Маяковский исемендәге театрҙа актёр булып эшләй. Үҙ йәшенә йыл өҫтәп, эшкә китә. Авиация заводында фрезерлаусы булып эшләй. 9 кеше араһынан Мәскәүгә уҡыу өсөн һайлап алына. 1939 йылда Елена Борисовна Мәскәү инженерҙар транспортының эксплуатация институтында «Паровоз хужалығы» факультетын «Ҡорамалдар һәм төҙөлөш механизацияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Уҡытыусы Штанге һәм академик В.Н. Образцовтың уҡыусыһы. Бүлеү буйынса Юл бәйләнеше  халыҡ комиссариатына эләгә. Машинист хоҡуғына имтихан бирә,  «өлкән инженер» вазифаһына тәғәйенләнә.
Именлек органдарында
Е. Б. Козельцеваның үҙенең хәтирәләре буйынса, ул ун туғыҙ йәшендә китаптар уҡып,  хеҙмәттәшлек итеү тәҡдиме менән  эске эштәр халыҡ комиссариаты бүлегенә мөрәжәғәт итә, һәм кеше етмәгән бүлеккә алына , ләкин рәсми мәғлүмәттәр буйынса 1939 йылда, йәғни 25 йәштә штаттағы хеҙмәткәр булып алына. 1939—1941 йылдарҙа комиссар П.Н.Кубаткин етәкселеге аҫтында Мәскәү ҡалаһы һәм Мәскәү өлкәһенең НКВД Идаралығында эшләй. 1941—1942 йылдарҙа — генерал Л.М.Доваторҙың кавалерия корпусының айырым бүлегендә оперуполномоченный. 1942—1943 йылдарҙа партизандар хәрәкәтенең Белорус штабында. Бөтә һуғыш дауамында күп тапҡыр фронт һыҙығын аша сыға һәм немец ғәскәрҙәре тылында эшләй. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1943—1948 йылдарҙа — Үҙәк аэрогидродинамик институтта куратор, әммә Козельцева хәтирәләре буйынса, ул һуғыштың аҙағында чекистар мәктәбен ойоштороу буйынса НКГБ Үҙәк аппаратында була. Бындай мәктәптәрҙе асыуҙа Белоруссия, Балтик буйында  (мәҫәлән, Литва) һәм СССР-ҙың башҡа райондарында була. Литвала «урман туғандарының» мәктәпкә һөжүм итеүе шаһиты була. Көнбайыш Украинала эшләй.
Шипов (Иглин районы)
Шипов (Шипово) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Почта индексы — 452414, ОКАТО коды — 80228803007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көнсығыш Кавказ
Ороним сиктәре
Көнсығыш Кавказ Казбектан алып Каспий ярҙарына тиклем һуҙыла. Меридиональ (арҡыры) йүнәлештә төньяҡтан көньяҡҡа табан төньяҡ үҙәндән гигант баҫҡыстар кеүек күренгән Лесистый хребет, Пастбищный хребет, Скалистый, Боковой хребет һырттары теҙелеп киткән.
Тышкескен
Тышкескен — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнсығыш Кавказ
Ороним сиктәре
Эске таулы Дағстан төньяҡтан һәм төньяҡ-көнбайыштан Анди һәм Салатау һырттары менән, төньяҡ-көнсығыштан Гимри һырттары араһында сикләнә. Тышҡы Дағстан тип аталған яғы Андий һәм Гимри һырттары аръяғында урынлашҡан.
Дәүләттәр
Көнсығыш Кавказдың төньяҡ өлөшө Рәсәйгә ҡарай (Осетия, Ингуш, Чечен республикалары, Дағстан), ә көньяғы — Грузия Һәм Әзербайжан биләмәләре.
Козельцева Елена Борисовна
Мәскәү дәүләт университеты кураторы
1965 йылдың 5 декабрендә Пушкин майҙанында партия вәкилдәре танып ҡалған демонстрацияға килеүсе айырым студенттар эргәһенә килә һәм уларға   кисекмәҫтән майҙанды ҡалдырырға тәҡдим итә (үҙен Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультеты хеҙмәткәре тип таныта). Демонстрациянан һуң уның айырым ҡатнашыусылары — Э. Молчанов, Д. Зубарев, О. Воробьев менән «профилактик әңгәмә» алып бара (һуңғыһы әңгәмәнән һуң Сербский исемендәге  суд психиатрия институтына тикшереүгә ҡуйыла).
Аралашыу даирәһе
Беренсе сиратта И Г. Петровский, М. В. Келдыш, А Н. Тихонов һәм Р. В. Хохловты телгә алып, Козельцева былай тип яҙа: «Был кешеләр КГБ-ның еткереп тороусылары һәм агенттары ғына түгел, улар ғалим һәм юғары кимәлдәге тәрбиәселәр булды».
Шуның менән бергә Е.Б.Козельцеваның аралашыу даирәһе совет фәне элитаһы менән генә сикләнеп ҡалмай. Мәҫәлән, тип хәтерләй продюсер Александр Чепарухин, шул уҡ ваҡытта «хипарь» һәм университет дискотекаларын ойоштороусы уның тыуған көнөнә сәскә букеты һәм  һуҡмыш иптәше менән килә ала һәм генерал В.М.Чебриков менән йөҙгә-йөҙ осраша ала ине, тип хәтерләй.
Эш алымдары
Е.Б.Козельцева һүҙҙәре буйынса Мәскәү дәүләт университетында 25 йыл өлкән куратор вазифаһы ваҡытында һыҙымдарҙың күсермәһен алып сит ил кешеһенә  аҡсаға һатырға маташыусы  бер физикты ғына ул ҡулға ала, икенсе бер мәҡәләһендә ул быны физика факультеты  студенты була, уны аэропортта сит ил паспорты менән төшөрөп алалар, тип һөйләй.
Е. Б. Козельцева үҙенең ваҡытында бер нисә студент ҡыуыла тип иҫәпләй,  «уларҙың береһе Ленин тәғлимәтен ревизиялай, икенсеһе шулай уҡ шундай нәмә менән шөғөлләнә.... Әммә был инде мин биргән нәмә түгел. Улар менән партия органдары шөғөлләнә, һәм шунан һуң инде уларҙың ҡыуылыуын бер кемдә туҡтата алмаҫ ине». Әгәр ҙә инде Краснопевцев төркөмө эше тураһында һүҙ бара тип фаразлаһаҡ  (МДУ-ла Сталиндың вафатынан һуң иң шау-шыулы сәйәси  эш), 1957 йылдың 14 авгусында тәүҙә 9  кеше ҡулға алына, ә һуңынан ҡыуыла, уларҙың күпселеге теге йәки был дәрәжәлә Мәскәү дәүләт университетының тарих факультеты менән бәйле була.
Отставкала
Отставка алдынан бер өлгәшмәүсе, химия факультеты студенты, илдең бер партия етәкселәренең ейәне менән әңгәмәлә һаҡһыҙлыҡ ебәрә: «иғтибарға ал, олатайың мәңгелек түгел, һинең үҙеңә тормошта юл ярырға тура килә, яҡшы белгес булырға кәрәк». Бынан һуң, Е.Б. Козельцева һүҙҙәре буйынса, 1980 йылдың 1 февралендә полковник дәрәжәһендә отставкаға ебәрелә. Тышҡы бәйләнештәр буйынса проректор урынбаҫары вазифаһына инә, һуңғараҡ журналистика факультетында эшләй.
Ғүмере аҙағында
Билдәле ғалимдар менән аралашыу тураһында ҡыҫҡа хәтирәләр авторы. 2010 йылда 97-се йәшендә вафат була.
Наградалары
18 орден һәм миҙал менән бүләкләнә, шул иҫәптән:
Рәшит Ниғмәти
Рәшит Ниғмәти (тулы исеме Рәшит Ниғмәтулла улы Ниғмәтуллин, 27 ғинуар 1909 йыл — 13 октябрь 1959 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1959). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944), ике «Почёт Билдәһе» (1949, 1955) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Рәшит Ниғмәти 1909 йылдың 27 ғинуарында Рәсәй империяһының Һамар губернаһы Николаевск өйәҙе Диңгеҙбай ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Шәжәрәһе: Ҡадир → Бикбау бей → Тәүкәй → Ҡотлогилде → Бикйән →Үтәгән → Юлымбәт → Диңгеҙбай → Өркөнбай → Ниғмәтулла → Рәшит.
1916—1918 йылдарҙа мәҙрәсәлә белем ала. Йәшләй етем ҡала: 1918 йылда әсәһе, 1921 йылда атаһы үлә. Етем ҡалғас, Һамар, Украина балалар йорттарында тәрбиәләнә. 1924 йылда Өфөгә килә һәм Ленин исемендәге мәктәпкә урынлаша. 1930 йылда Өфө рабфагын тамамлай. 1931 йылдан Туймазы районының «Ленин юлы» гәзитендә эш башлай. 1933—1936 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта хәрби хеҙмәттә була, шунан ҡабат Туймазы районына эшкә ҡайта.
17 йәшенән шиғыр яҙа башлай. 30-сы йылдарҙа шиғырҙары танылыу ала. 1933 йылда «Кереш» исемле тәүге шиғри йыйынтығы сыға. Яңы тормош ҡороу, «иҫкелек ҡалдыҡтары» менән көрәш яҙыусының төп темаһы була. 1938 йылда Яҙыусылар союзына алына, унда яуаплы сәркәтип эшенә тәғәйенләнә. Китап нәшриәтендә мөхәррир була. «Дауылдар тыуҙырған ғүмер» (1938), «Йәмле Ағиҙел буйҙары» (1940), «Минең баҡсала» (1941) шиғыр һәм поэма йыйынтыҡтары башҡорт халҡының 20-30-сы йылдарҙағы тормошона арналған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Өфөнән алыҫ түгел Алкин ауылында сапер эшенә өйрәтеүсе итеп тәғәйенләнә. 1943 йылда 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына барғас, үпкәһе шешеп ауырый. Өфөлә госпиталдә дауалана, хәрби хеҙмәттән бушатыла.
Һуғыш осорондағы ижадында публицистик шиғырҙар өҫтөнлөк ала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яҙылған «Һинең кәләшеңдең хаттары» поэмаһы авторға ил кимәлендә билдәлелек килтерә. Шулай уҡ ошо йылдарҙа «Башҡортостан һүҙе» поэмаһы, «Мөхәббәт һәм нәфрәт» шиғри йыйынтығы донъя күрә һәм уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителә. 1946 йылда «Октябрь» (хәҙерге «Ағиҙел») журналының яуаплы сәркәтибе итеп тәғәйенләнә. Һуғыштан һуңғы ижадынан «Большевик» (1951), «Һаҡмар ҡыҙы» (1952) поэмалары билдәлелек яулай.
Р. Ниғмәти драматург булараҡ та таныла. «Табип Ғимранов» (1950), «Ағиҙел ярында» (1950), «Урман шаулай» (1942), «Уның йондоҙо» (1948) пьесалары авторы.
Р. Ниғмәти тәржемәсе булараҡ эшләй: «Игорь полкы хаҡында һүҙ»ҙе, А. С. Пушкин, Н. А. Некрасов, В. В. Маяковский, С. П. Злобин, Д. А. Фурманов, В. П. Катаев әҫәрҙәрен башҡортсаға тәржемә итә.
Башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүҙәге хеҙмәте өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944), ике «Почёт Билдәһе» (1949, ?) ордендары менән бүләкләнә. 1959 йылдың 26 февралендә Рәшит Ниғмәтигә «Башҡорт АССР-ының халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Әҙәбиәт
''Могила народного поэта Башкортостана Рашита Нигмати. Крупской имени, сад''.
Сарга (Пьян ҡушылдығы)
Сарга — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 397 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ковальский Антон Филиппович
Антон Филиппович Ковальский (1906 — 14 апрель 1945) — 134-се гвардия айырым сапер батальоны саперы (11-се гвардия танк корпусы, 1-се гвардия танк армияһы, 1 Украина фронты), гвардия ефрейторы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Антон Филиппович Ковальский 1906 йылда хәҙерге Ғафури районының Урыҫ Һаҫыҡкүле ауылында тыуған.
Украин. ВКП(б) ағзаһы. Һуғышҡа тиклем колхозда балта оҫталары бригадиры булып эшләй.
1942 йылдың ғинуарында Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға алына.
1943 йылдың февраленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Гвардия ефрейторы А. Ф. Ковальский 1944 йылдың 19 июлендә Көнбайыш Буг йылғаһын кискәндә һуғышта батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 14 апрелендә алыштарҙың береһендә һәләк була. .
Батырлығы
«134-се гвардия айырым сапер батальоны (11-се гвардия танк корпусы, 1-се гвардия танк армияһы, 1 Украина фронты) саперы гвардия ефрейторы А. Ф. Ковальский 1944 йылдың 19 июлендә, дошмандың туҡтауһыҙ артиллерия уты һәм һауанан авиация менән бомбаға тотоу шарттарында Көнбайыш Буг йылғаһын аша сыҡҡанда, үҙенең саперҙар взводы менән бер сәғәт эсендә емерелгән күперҙе тергеҙә һәм танк өсөн урап үтә торған юл эшләй. Биш сәғәт дауамында Ковальский, һыу эсендә тороп, кисеүҙе тотоп тора. Бригаданың бөтә хәрби машиналарының өҙлөкһөҙ үтеүен тәьмин итә.
1944 йылдың 23 июлендә төндә, дошмандың автомат һәм миномет уты аҫтында Сан йылғаһы аша сыҡҡанда, рулевой булараҡ, пехотаны батальонға тиклем аша сығара, ә 1944 йылдың 24 июлендә Сан йылғаһы аша күпер төҙөгәндә, дошмандың миномет уты һәм бомбаға тотоуы аҫтында терәүҙәр ҡуйыу буйынса ҡуйылған заданиены үтәп сыға».
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 23 сентябрендәге указы менән, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, гвардия ефрейторы Антон Филиппович Ковальскийгә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4572) тапшырыла.
Хәтер
Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Урыҫ Һаҫыҡкүле ауылында А. Ф. Ковальский уҡыған мәктәп бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Коспаш
Коспаш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаньва йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү паркы (Дондағы Ростов)
'''А.М. Горький исемендәге ҡаланың үҙәк паркы.''' (1917 йылға тиклем — Ҡала баҡсаһы) — Дондағы Ростовта үҙәк парк. Ҡаланың Ленин районында урынлашҡан. Парк 1813 йылда барлыҡҡа килгән һәм Дондағы Ростовта иң боронғо парктарҙың береһе булып һанала.
Тарихы
Парк ҡала ситендә, балканың текә ярында барлыҡҡа килә. Территорияһы ҡала сүплеге сифатында ҡулланыла. М. Горький исемендәге парктың тарихи барлыҡҡа килеү датаһы 1813 йыл тип иҫәпләнә. 1813 йылға тиклем Таганрог (Буденновский) һәм Николаев  (Семашко тыҡрығы) проспекттары араһында  ҡала башлығы Андрей Ященконың баҡсалары һуҙылып китә, ул  1813 йылда участкаларын ҡала магистратына бүләк итә, ә төрлө ҡала клубтары бүлеп бирелгән ерҙәрҙе төҙөкләндерә, ағастар ултырта, газон булдыра. Баҡса сылбырҙары булдыра, һуңыраҡ уларҙы берләштереп ҙур баҡса ойошторалар. 1890 йылда инде эре йәшел массив  формалаша. Урындың рельефына ярашлы өҫкө һәм аҫҡы парк булдырыла. Ундай бүленеше бөгөнгө көндәргә тиклем һаҡланған.
Баҡса территорияһында Кузнецкий (Пушкин) урамында 1840 йылдан ағастан беренсе ҡала театры  булған. 1864 йылда беернсе ағас клуб бинаһы төҙөлә, уның залы, ике ҡунаҡ бүлмәһе һәм бильярд бүлмәһе була. 1893 йылда уны ҡала баҡсаһына инеү урынында Ротонданың таш бинаһы алмаштыра. . Ҙур Баҡса янында эстрада сығыштары өсөн ағастан эстрада төҙөлә. XIX быуат аҙағында Ҡала баҡсаһы архитектор Николай Дорошенко проекты буйынса кәртәләп алына һәм Ҙур Баҡса яғынан ҡәлғә ҡапҡалары рәүешендә ҡапҡалар төҙөлә.
1868 йылда архитектор Владимир Шкитко беренсе фонтанды төҙөй, уның урынында хәҙер «Селдәр» скульптураһы менән түтәл-фонтан урынлыштырылған. Яңы фонтанды Ростовта һыу үткәргескә нигеҙ һалыусы сауҙагәр Тимофей Кукса аса (1867) .. Урта террасала беседка һәм скульптуралар менән бассейн төҙөлә. Парктың аҫҡы өлөшөндә ташлы ҡыуышлыҡ, тере аҡҡоштар менән   һыу ятҡылығы («аҡҡош күле»), фонтандар төҙөлә. Сит илдәрҙән декоратив пальма һәм тамариск килтерелә. Төҙөкләндереү буйынса байтаҡ эштәр һуңыраҡ — 1926—1927 йылдарҙа ла башҡарыла.
Һыуосҡан төбәге
Һыуосҡан, төбәк (Хуускан, урочище) — Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш битләүендәге участканан торған тәбиғәт ҡомартҡыһы (1997).
Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү паркы (Дондағы Ростов)
Тасуирламаһы
М.Горький исемендәге паркта Үрге һәм Түбәнге гөл баҡсаһы бар. Уларҙа төрлө ағас тоҡомдары ултыртылған аллеялар, уйын майҙансыҡтары, аттракциондар ҡаласығы, шахмат павильоны, кафе урынлашҡан. Ротонда һәм 7 фонтан («Көнсығыш», «Ҡыуышлыҡ», «Көнбайыш», «Алтын балыҡ», «Маяҡ», «Нептун», «Селдәр») һаҡланып ҡалған, улар тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Түбәнгә гөл баҡсаһының төп түтәле мөһим йыл ваҡиғаларының календары булып тора.
Һыуосҡан төбәге
Тасуирламаһы
Яҡтыкүлдән төньяҡ-көнбайышҡа табан 4,5 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан һырт участкаһы. Күсем участка урмансылығына инә. Дөйөм майҙаны — 2041 га. Һырт түбәләренән ҡаялы тарлауыҡ буйлап шарлауыҡтар һикәлтәһе барлыҡҡа килтереүсе Һыуосҡан шишмәһе ағып сыға, уларҙың иң ҙуры 4 м бейеклеккә етә. Ландшафы ҡайын, ҡарағай, уҫаҡ ҡатыш урмандарҙан һәм урман-далаларҙан тора. Тарлауыҡ битләүендә ҡара көртмәле һәм ҡыҙыл көртмәле ҡатыш йәшел мүкле ҡарағайлыҡ, соҡорло урындарҙа йыла һәм ҡарама ағастарының реликт ултыртмалары осрай. Һырттың өҫкө өлөшөндә ҡарт ҡарағастар һәм ҙур булмаған шыршы ағастары үҫә.
Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү паркы (Дондағы Ростов)
Тасуирламаһы
Ҡаланың үҙәк паркы —  традицион байрам сараларын, концерттар үткәреү һәм ял итеү урыны булып тора. 2010 йылда күп һанлы аттракцион төҙөлә». Паркта көн һайын асыҡ һауала сәнғәт галереяһы эшләй, унда Ростов рәссамдарының  картиналары һәм  биҙәү-ҡулланма сәнғәте оҫталарының  изделиелары ҡуйыла. Ял һәм байрам көндәрендә паркта конкурстар, фестивалдәр, профессиональ һәм үҙешмәкәр коллективтартың  сығыштары уҙғарыла
Һыуосҡан төбәге
Тасуирламаһы
Төбәк флораһы үҫемлектәрҙең бик күп һирәк төрҙәрен үҙ эсенә ала: ебәк ҡаҙ үләне, шырт ебәк ҡаҙ үләне, күп һабаҡлы борсаҡ. Гельм минуарцияһы, ебәк ҡаҙ үләне, кавказ күрәне, ҡырҡһабаҡ кәрешкә, Литвинов торна борсағы, шырттөклө еҙүлән Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү паркы (Дондағы Ростов)
Тасуирламаһы
Паркка төп инеү урыны Ҙур Баҡса урамы яғында  урынлашҡан. Инеү урынында гранит постаментта В.И. Лениндың бронза һыны тора. Һәйкәлдең һул һәм уң яғынан ҡала башлығы А.М. Байковтың скульптуралары һәм сәскәләр менән биҙәлгән  киң аллея китә. Парктың ҡапма-ҡаршы яғында Бөйөк Октябрь революцияһы һәйкәле тора. Аттаркциондар ҡаласығы Пушкин урамының һәм Семашко тыҡрығының мөйөшөн биләй. Парктың көнсығыш өлөшөндә планетарий обсерваторийы —телескоп, фильмдар ҡарау өсөн залы һәм музейы менән ҙур булмаған ике ҡатлы   бина урынлашҡан.
Һыуосҡан төбәге
Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы экологик, фәнни һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.
Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү паркы (Дондағы Ростов)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шулка
Шулка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡаз ан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәбаш разъезы
Рәбаш разъезы (Разъезда Рябаш) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 47 кеше. Почта индексы — 452021, ОКАТО коды — 80209819012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аманат (залог)
Аманат (امانت, «аманат-ун» — «өмөт, ышаныс менән тапшырылған нәмә») — килешеүҙе тәьмин итеү өсөн залогҡа тапшырылған кеше.
Тарих
Башҡорттарҙа аманатлыҡ институты Монгол империяһы заманынан билдәле. Әбүбәкер Нурйән улы Усманов, Р. Ғ. Кузеев һәм башҡалар фекеренсә, Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һәм уны колониялаштырыу башланғандан һуң барлыҡҡа килә.
Башҡорттарҙан килешеүҙе тәьмин итеү өсөн беренсе яҙылған кеше — Сураман бей (16 быуат уратаһы) була, уның хаҡында бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян һәм үҫәргән ырыуҙары шәжәрәһендә телгә алына (19 быуат).
Рәсәй хакимиәте аманатлыҡ институтын һуғыш һәм ихтилалдар ваҡытында файҙалана. Аманат итеп, ҡағиҙә булараҡ, абруйлы кешеләрҙең туғандары, һәр даруғанан 12 кеше алынған; өҫтәмә рәүештә лә йыйғандар.
Аманаттар Ҡаҙанда Аманат һарайында (аманацкий двор) тотолған, ә 17 быуаттан алып — Бөрө, Кунгур, Минзәлә, Өфө һәм хәҙерге Башҡортостандың башҡа урындарында тотолған.
1662 йылда Аманаттарҙың бер өлөшөн язалап хәбәре башҡорт ихтилалының (1662-64) көсәйеүенә сәбәп була.
Аманаттар ғүмеренә хәүеф-хәтәр янауға ҡарамаҫтан, 1681—1684 йылдарҙа һәм 1704-11 йылдарҙа ихтилалдар туҡталмай.
1728 йылда аманатлыҡты бөтөрөү ғаризаларына яуап итеп, Сенат бөтә Аманаттарҙы Өфөғә күсерергә бойора һәм эштәрҙә уларҙы файҙаланыуҙы тыя.
Екатеринбургта Аманат һарайында (аманацкий двор) 300 аманат — башҡорт ырыуҙарының балалары һаҡланған.
Бер нисә йәмәғәтселәр 2006—2010 йылдарҙа Мортаза Рәхимовтың улы Уралға ҡаршы енәйәт эш Аманатлыҡҡа үҙ-ара оҡшаш булған тип әйтәләр (ул аша шантаж).
Семьянка
Семьянка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дадья-Лефкими-Суфлион
Дадья-Лефкими-Суфлион милли урман паркы (Εθνικό Πάρκο Δάσους Δαδιάς-Λευκίμμης-Σουφλίου. Δαδιάς-Λευκίμμης-Σουφλίου) — Грецияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Көнсығыш Македония һәм Фракияның Эврос периферия берәмегендәге милли парк. 2006 йылда ойошторола.
Тасуирламаһы
1980 йылда уның территорияһы һаҡланыусы тип таныла, ә 2006 йылда милли парк булдырыла. 2014 йылдан алып Дадья-Лефкими-Суфлион паркы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә кандидат булып тора.
Флораһы
Дадья-Лефкими-Суфлион милли паркының үҙәк һәм көнсығыш өлөшөндә ылыҫлы урмандар урынлашҡан, уларҙа калабрий ҡарағайы (Pinus brutia) һәм ҡара ҡарағай өҫтөнлөк итә, шул уҡ ваҡытта япраҡлы урмандар, ҡатнаш урмандар һәм маквис ҙур булмаған майҙандарҙы ғына биләй. Үҙ сиратында, төньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта венгр имәндәре (Quercus frainetto), австрия имәндәре Quercus cerris һәм ҡабарынҡы имәндәр (Quercus pubescens) кеүек имәндәрҙең бер нисә төрөнән торған туйралыҡтар өҫтөнлөк итә. Аралыҡ зоналарында имән һәм ҡарағайҙан торған ҡатнаш урмандар үҫә. Икенсе яҡтан ҡарағанда, парктың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә күбеһенсә ҡаты япраҡлы үҫемлектәр, мәҫәлән, грек ҡайын еләге (Arbutus adrachne), киң япраҡлы филлирея (Phillyrea latifolia), ағас һымаҡ эрика (Erica arborea) һәм крит ладаннигы (Cistus creticus) осрай.
Паркта үҫемлектәрҙең 360 — 400-ләгән төрө теркәлгән, шуларҙың 25-е — орхидеялар. Бында осрай торған үҫемлектәр араһында Греция өсөн эндемик төрҙәрҙең ике төрө бар: Minuartia greuteriana һәм Onosma kittanae. Шулай уҡ паркта һирәк осрай торған үҫемлектәр төрҙәре үҫә, мәҫәлән, Cephalanthera epipactoides, Salix xanthicola, Zygophyllum album, Eriolobus trilobatus.
Һөтимәрҙәр
Паркта һөтимәрҙәрҙең 60-65 төрө иҫәпләнә. Европа илектәре (Capreolus capreolus), ҡама (Lutra lutra), бүре (Canis lupus), урман бесәйе (Felis silvestris), ҡабан (Sus scrofa), таш һыуһар (Martes foina), йәтсә (Mustela nivalis) һәм бурһыҡ (Meles meles) кеүек йәнлек төрҙәре йәшәй.
Ҡоштар
Паркта көндөҙгө йыртҡыс ҡоштарҙың 36 төрө һәм 166 башҡа ҡош төрө теркәлгән. Таҙғара (Aegypius monachus), ябай ҡарсыға (Neophron percnopterus), аҡ башлы сип (Gyps fulvus), ябай һар (Buteo buteo), һунағара (Circaetus gallicus), карлик бөркөт (Hieraetus pennatus), бәләкәй яңғырауыҡ (Clanga pomarina), осоед (Pernis apivorus), ҡара төйлөгән (Milvus migrans), ҡорға һунар итеүсе ҡарсыға (Accipiter gentilis), һаҙ көйгәнәге (Circus aerignosus), бүҙәнәгә һунар итеүсе ҡарсыға (Accipiter nisus), европа тювигы, бөркөт, балобан, ҡара аист, һоро ағуна.
Балыҡтар
Парк һыуҙарында 17 төр балыҡ табылған.
Бәрҫеүән (йылға)
Бәрҫеүән (Берсувань, Берсианка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙелгә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
XVIII быуаттың 30-сы йылдар аҙағына тиклем йылға буйында Ҡазый мәсете урынлашҡан булған.
Этимологияһы
Гидронимдың килеп сығышын Азат Камалов «бер» һәм диалекттағы «ҫеүән» — тиҙ, шәп һүҙҙәренә бәйләп аңлатһа, иран телендә bard/berd — таш, ҫew — ҡом, таш тигәнде аңлата, ә -ән/-ан — һүҙ барлыҡҡа килтереүсе аффикс. Шуға ла Бәрҫеүән йылғаһы үҙенең атамаһын ташлы-ҡомло урында урынлашҡан булыуынан алған тип раҫларға ерлек бар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыңрау торна (мәғәнәләре)
Сыңрау торна:
Оҙондара
Оҙондара йәки Оҙондерә (әзерб. Uzundərə — «оҙон тарлауыҡ» ; ) — халыҡ ҡатын-ҡыҙҙар бейеүе, йыш ҡына туйҙарҙа башҡарыла. Кавказ артында таралған. Борондан — кәләштең йола бейеүе.
Музыкаль һүрәтләмәһе
Музыкаль күләме — 6/8 (шулай уҡ 7/8 күләмлеһе бар, беренсе нота ике тапҡырға оҙонораҡ). Темп — уртаса. Көйө — шуштер. Бейеү көйө өсөн мелизматика байлығы, үҫтереү талғынлығы хас. Көй үҫешенең типик алымы — ике-, өс– һәм дүрт тактлы көйҙө төрлөләндереү.
Килеп сығышы
Таулы Карабахтың Узундере ерлегендә килеп сыҡҡан (әзерб. Uzundərə — «оҙон тарлауыҡ») (Агдам районының Агдам һәм Каруанд ауылы араһында). Туй алдынан был тарлауыҡ аша үткәрелгән кәләш бейеүе. Бөгөн бейеү Әзербайжанда, карабах әрмәндәре араһында таралған. «Әзербайжан халыҡ бейеүҙәре» йыйынтығында карабах әрмәндәре менән әзербайжандарға яҡын йәшәү сәбәпле үҙләштергән, тигән фекер бар.
Әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ
Әбү Мөхәммәт Ғабдуллаһ ибн Йософ әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ, әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ булараҡ билдәле; Аль-Адид Лидиниллах) — Фатимиҙар хәлифәлегенең һуңғы хәлифәһе.
Оҙондара
Килеп сығышы
Туй ваҡытында ҡыҙҙың ата йорто менән хушлашыу ваҡытында башҡарылған. Хәҙер йола әһәмиәтен юғалтып, Әзербайжан ҡатын-ҡыҙҙар бейеүенең иң билдәлеһе.
Әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ
Тарихы
Әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ 1160—1171 йылдарҙа идара иткән. Уның вафатынан һуң 1171 йылда Фатимиҙар империяһы тарҡала, ә уның урынында яңы мосолман сөнни дәүләте — күренекле Солтан Сәләх әд-Дин Йософ ибн Әйүп әл-Әйүби нигеҙ һалған Әйүбиҙәр солтанлығы барлыҡҡа килә.
Биографияһы
Әл-Ғәдид үҙенең кесе йәштәге ағаһы Әл-Фәйез вафат булғандан һуң 1160 йылда хәлифә тип иғлан ителгән, үҙенә лә 11 йәштәр тирәһе булған. Был ваҡытта Фатимиҙар династияһының йоғонтоһо шул тиклем көсһөҙ була, хатта тәре йөрөтөүселәр Мысырға һөжүм башлай.
Оҙондара
Башҡарыу
Бейеүҙе туй мәжлестәрендә, байрам сараларында башҡаралар. Ғәҙәттә, ҡатын-ҡыҙҙар ғына бейей, әммә парлы башҡарыу ҙа мөмкин. Бейеүҙе еңел, талғын һәм тыйнаҡ бейейҙәр. Түңәрәк буйлап йөрөү хәрәкәттәре талғын.
Әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ
Биографияһы
Шевар ибн Мөжир, Сүриә әмире Нур әд-Дин Мәхмүт вәкиле, әл-Ғәдид һарайында вәзир вазифаһына өлгәшә (1163—1169) һәм дәүләттең ғәмәлдәге хакимы була һәм Сүриә ғәскәренә таянып, илде хаостан һаҡлап ҡала. Мысырҙың именлеге Нур әд-Дин кәрәк булғанда Шеварға Ширкүх етәкселегендәге Сүриә ғәскәрҙәрен бирә алыуы менән тәьмин ителгән.
Оҙондара
Башҡарыу
Бейеү барышында әзербайжан ҡатын-ҡыҙҙар бейеүҙәренең Биҙәге күпмелер тәртибе чередуются өс төп элемент төп өлөштәре ҡулланыла: түңәрәк буйлап йөрөү, «һүҙме» (әзерб. ваҡ аҙымдар), «хырдалыҡ» кеүек алға йәки тирә-яҡҡа ваҡ хәрәкәттәр. Бейеү ваҡытында ҡул хәрәкәтенә ҙур иғтибар бирелә. Бейеү тамашасыларға баҫалҡы баш эйеү менән тамамлана.
Әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ
Биографияһы
Әммә, ахыр сиктә, Ширкүх Шеварҙы үлтерә һәм 1169 йылда уның урынын биләй, ә Ширкүх үлгәндән һуң, уның туғаны Сәләх әд-Дин Мысыр вәзире була.
Оҙондара
Мәҙәниәттә сағылышы
Бейеү көйөн әзербайжан композиторы Узеир Гаджибеков «Быныһы булмаһа, тегенеһе» музыкаль комедияһының «Ни ҡәҙәр оло булһам да» («Мен не гедер, не гедер годжа олсам да») йырында ҡуллана.
Әл-Ғәдид Ли-Диниллаһ
Әйүбиҙәр династияһы барлыҡҡа килеү
Әл-Ғәдид билдәһеҙ шарттарҙа 1171 йылда вафат булғас, Сәләх әд-Дин тәхеткә уның вариҫтарының береһен дә ултыртмай, ә мәлик титулы алып, үҙаллы идара итә башлай һәм Әйүбиҙәр династияһына нигеҙ һала (1171—1260).
Оҙондара
Мәҙәниәттә сағылышы
«Оҙондара» бейеүен тағы 1941 йылда төшөрөлгән «Сабухи» әзербайжан фильмының 39:30 минутында күрергә була.
Арам Хачатуряндың «Гаянэ» балетының дүртенсе актында Оҙондара көйөн ишетергә мөмкин.
Музыка шулай уҡ «Эт һәм бесәй» (урыҫ. «Пёс и кот») совет йәнһүрәтендә яңғырай.
Костанок
Костанок — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/879/183/30    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Еңеү паркы (Һарытау)
Еңеү паркы — Һарытау ҡалаһында, ҡаланың Волга районындағы Соколов тауында урынлашҡан мемориаль комплекс.
Тарихы
Еңеү паркына 1975 йылда, Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең 30 йыллығы хөрмәтенә, нигеҙ һалына. Бының өсөн Соколов тауында 80 гектар территория бүленә. Паркка нигеҙ 1975 йылдың 19 апрелендә өмә ваҡытында һалына, планлаштырылған «Торналар» монументының нигеҙенә символик ташты КПСС өлкә комитетының беренсе секретары Алексей Иванович Шибаев һала.
Костанок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Еңеү паркы (Һарытау)
Тарихы
Ете йылдан һуң, 1982 йылда, архитектор Менякин Юрий Иванович проекты буйынса 40 метрлыҡ «Торналар» монументы — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған һарытаулыларға һәйкәл ҡуйыла (һуғыштың тәүге көндәрендә генә Һарытау ҡалаһынан 130 меңдән ашыу кеше үҙ теләге менән фронтҡа киткән). Был ваҡытта инде паркта ағастар ултыртылған, уңайлы шарттары булған төп аллея була, паркта хәрби дан музейы эшләй.
1999 йылдың 9 майында Еңеү паркында Һарытау дәүләт хәрби дан музейын тантаналы асыу була, унда хәрби һәм ауыл хужалығы техникаһының уникаль экспозицияһы ҡуйыла, бөгөнгө көндә 180-дән ашыу экспонат иҫәпләнә. Улар араһында иң билдәле совет һәм Рәсәй хәрби техникаһы өлгөләре. Һарытау дәүләт хәрби дан музейының Еңеү паркы территорияһында беренсе экспонаты — палуба штурмовигы ЯК-38, Паркка инер алдынан пьедесталға урынлаштырылған.
Костанок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Еңеү паркы (Һарытау)
Хәҙерге ваҡытта
Хәҙер парк территорияһында Һарытау дәүләт хәрби дан музейы эшләй, ул килеүселәрҙе Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы хәрби техниканың һәм ҡоралдың ғәйәт ҙур коллекцияһы, шулай уҡ хәҙерге заман ҡоралы өлгөһөләре менән таныштыра. Ауыл хужалығы техникаһы экспозицияһында һабандан алып комбайнға тиклем барыһы ла, шул иҫәптән ялан станы ла ҡуйылған. 2014 йылдың июленән алып музейҙа аудиогид эшләй. Ике йөҙҙән ашыу экспонат индивидуаль тауышлы оҙатыу алған.
2003 йылда паркта Һарытау өлкәһе халыҡтарының ысын өйҙәре, тирмәләре, замоктары менән Һарытау өлкәһе халыҡтарының милли ауылы асыла. Бында урыҫтарҙың ғына түгел, ә татарҙарҙың, әрмәндәрҙең, башҡорттарҙың, грузиндарҙың һәм Һарытау өлкәһендә йәшәгән башҡа халыҡтарҙың үткәне атмосфераһын тойорға мөмкин.
Еңеү паркы — ҡала халҡының һәм ҡунаҡтарҙың яратҡан ял итеү урыны. Улар өсөн юлдар, ял итеү урындары һәм күҙәтеү өсөн майҙансыҡтар эшләнгән.
2015 йылдың 9 майында паркта хеҙмәт даны музейы асыла.
Муринов Юрий Ильич
Юрий Ильич Муринов (4 март 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм физик химия уҡытыусыһы, химия фәндәре докторы (1982), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты(1992), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985).
Биографияһы
Юрий Ильич Муринов 1942 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһында тыуа.
1958—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Химия факультетында Физик һәм аналитик химия кафедраһында уҡый һәм уны отличие менән тамамлап, физик-химик һөнәрен алып сыға.
1967 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институтында фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай: 1967—1982 йылдарҙа — ғилми хеҙмәткәр һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1982—2019 йылдарҙа утыҙ ете йыл дауамында Ю. И. Муринов Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институтында Координацион химия лабораторияһы мөдире. Төп эшмәкәрлегенән тыш Башҡорт дәүләт университетының химия факультетында уҡыта: 1985—1990 йылдарҙа — органик булмаған химия кафедраһы мөдире, 1990 йылдан — ошо кафедра профессоры. Ю. И. Муриновтың төп фәнни эшмәкәрлеге термодинамика һәм полидентат органик берләшмәләрҙең экстракцион-сорбцион тигеҙлектә реакция һәләте механизмдарын өйрәнеү өлкәһендәге фундаменталь тикшеренеүҙәргә бәйле.
1970 йылда Ю. И. Муринов — химия фәндәре кандидаты, 1982 йылда химия фәндәре докторы була. 1986 йылда уға профессор исеме бирелә.
Ю. И. Муринов етәкселегендә һәм уның туранан-тура ҡатнашлығында медицина һәм ветиринария (ҡортсолоҡ, малсылыҡ), ауыл хужалығы (теплица үҫемлектәре үҫтереү һәм йәшелсәселек) өлкәһендә дарыу препараттары эшләү өсөн бик күп һанлы тикшеренеүҙәр үткәрелә. Ю. И. Муринов дауалау препараттары эшләү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Ю. И. Муринов СССР ВДНХ-һының алтын һәм көмөш миҙалдарына лайыҡ була Ул алты йөҙҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән бер нисә монография, егерме биш патент һәм уйлап табыу авторы. Уның ҡатнашлығында өс докторлыҡ һәм егерме өс кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1985 йылда Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумы Указы менән «фәнни эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары өсөн» Юрий Ильич Муринов Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре исеменә лайыҡ була.
1993 йылдың 28 мартында Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Барон (хикәйә)
Барон — хикәйә. Авторы — Антон Павлович Чехов. «Барон» 1882 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Мирской толк» журналының 47-се һанында шул уҡ йылдың 20 декабрендә А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Барон» хикәйәһе 1882 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Мирской толк» журналының 47-се һанында шул уҡ йылдың 20 декабрендә А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға. Ул шулай уҡ 1884 йылда сыҡҡан «Сказки Мельпомены» йыйынтығына ла индерелгән. Был йыйынтыҡҡа индерер алдынан хикәйә яңынан эшкәртелә, «барон» һүҙе был эшкәртелгән вариантта титулды аңлатмайынса ҡушаматты аңлата, барондың театрға һөйөүе артыу темаһы көсәйтелә.
Сюжет
Хикәйәлә Барон ҡушаматлы суфлер һүрәтләнә. Был ҡушаматты ул егерме йыл буйына йөрөтә. Барон — алтмыш йәштәрҙәге тәпәшәк, ябыҡ буйлы ҡарт. Яҙыусы суфлерҙың тышҡы ҡиәфәтен бик тәфсирләп, былай тип яҙа: «Оҙаҡламай тура мөйөшкә әйләнәсәк уның муйыны умыртҡа бағанаһына ҡарата йәйенке мөйөш яһап тора. Ул ҙур, ибәтәйһеҙ башлы, һытыҡ күҙле, шешек танаулы һәм көңгөр эйәкле. Моғайын, бутафор япмаған шкафта спирт торғанлыҡтандыр, бөтә бите күгәреңкерәп тора. Хәйер, ҡаҙна спиртынан башҡа, барон ҡайһы саҡта йыш ҡына йыуыныу бүлмәһендә тороп ҡалған бутылкалар һәм стакан төптәрендә тапҡан шампан шарабын да эскеләй. Уның яңаҡтары һәм күҙ аҫтындағы шеше һәленеп төшкән һәм, киптерергә эленгән иҫке сепрәк кеүек, дерелдәп тора. Башына кеймәгән саҡта һәр саҡ сәхнәнең өсөнсө кулисаһындағы боҙолған газ фонаре мөғөҙөнә элә торған ҡолаҡсынлы тире бүрегенең йәшел эслегенән уңып сыҡҡан буяуға пеләш башының өҫтө йәшел төҫкә ингән. Тауышы шартлаған кәстрүл тауышы кеүек зыңғырҙап тора».
Барон һәр саҡ өс урында йөрөй: йә касса бүлмәһендә, йә суфлер будкаһында, йә ирҙәр бәҙрәфендә. Касса бүлмәһендә Барон йоҡлай, суфлер будкаһында суфлер булып эшләй, ә антракт ваҡытын ирҙәр бәҙрәфендә үткәрә. Уның янындағы артистар Баронға түбәнһетеп ҡарай, уны әҙәмгә һанамай, әгәр ул суфлер будкаһынан шымыраҡ тауыш менән әйтһә, уны әрләй һәм штраф биреү йә булмаһа отставкаға сығарып ебәреү менән янай.
Ҡасандыр Барон артист була алған булыр ине, ләкин уның сәхнәлә сығыш яһарға ҡыйыулығы етмәй. «Әгәр ул сәхнәгә сыҡһа, һәр ваҡыт театрҙың түбәненән алып юғарыһына тиклемге ҡаттарҙа һерәйешеп торған баштар унан көлөрҙәр, мыҫҡыл итерҙәр кеүек тойола. Әгәр уға сәхнәгә дебют менән сығырға тәҡдим итһәләр, ул ағарына, ҡыҙарына башлай һәм ҡото алыныуҙан телһеҙ ҡала». Сәхнәлә уйнарға тәҡдимдәр булһа ла, ул быны «ҡартайғансы, хәйерсегә ҡалғансы һәм суфлер будкаһына инеп ултырғансы» һаман кисектереп тора.
Барон бик тырышып эшләй, спектакль алдынан, яңылышып ҡуймаҫ өсөн, пьесаны бер нисә тапҡыр уҡып сыға, ә беренсе ҡыңғырау шалтырау менән ул будкаға инеп китабының биттәрен ҡараштырып ултыра. Бөтә театрҙа унан да тырыш берәй кешене табыуы бик ҡыйын.
Бер тапҡыр театрҙа уның менән бәйле гауға ҡуба. Сәхнәлә «Гамлетты» ҡуялар, театр тамашасылар менән туп-тулы. Бер йәш кенә ерән сәсле артисҡа Гамлет ролен биргәндәре өсөн Барондың бик ныҡ асыуы килә. Сәхнәлә спектакль барған саҡта Барондың асыуҙан ҡулдары ҡалтырана, китабының биттәре бутала. Бер мәлде ул актёрҙы Гамлетты уйнарға өйрәтә башлай, шунлыҡтан актёр ни эшләргә белмәй туҡталып ҡала. Бер минут буйына театрҙа тынлыҡ урынлашып тора. Тап ошо мәлдә Барон башы менән суфлер будкаһының сигенә шап итеп барып бәрелә, юғары ҡаттағы раектан: «Браво, барабансы!» — тип ҡысҡыралар. Залда ултырған тамашасылар оркестрҙа йоҡомһорап ултырған барабансы был тауышты сығарҙы тип уйлай. Барон ҡурҡышынан бик ныҡ ҡыҙарына, ул үҙен театрҙан ҡыуып сығарырҙар тип ҡурҡа. Ул эстән генә үҙен әрләй: «Их, һин тутыҡ келә, һиңәме ни инде кеше өйрәтергә! Әгәр иң хөрт лакейҙы елкәһенә биреп ҡыуып сығарған кеүек, ҡыуып сығармаһындар тиһәң, бары тик суфлер булып ҡына тик ултыр…».
Шүктәй
Шүктәй (Шуктеево) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 452425, ОКАТО коды — 80228872008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)