cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы
Биографияһы
Рәссамдың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Башҡортостан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Янғын һүндереү идаралығы музейында, Мәскәүҙә «Рәсәй һынлы сәнғәте» Дәүләт музей-күргәҙмә үҙәгендә, Магнитогорск картиналар галереяһында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Эштәре
«Ҡояш ванналары» (шамот утҡа сыҙамлы балсыҡ), таштуҫтаҡ «Сәскәләр» (шамот, эмаль, глазурь), бәләкәй скульптура формалары әйберҙәре, барельефтар, декоратив таштабаҡтар, вазалар һәм башҡалар.
Күргәҙмәләр
Сәлимгәрәев Рафаэль Әғләм улы — 1974 йылдан алып республика, зона, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Вроцлав ҡалаһында (Польша, 1993), Берлин, Дюссельдорф ҡалаларында (Германия, 1994), Өфө ҡалаһында (2007) үтә.
Һылтанмалар
http://www.shrb.ru/decorative/salimgareev.htm
http://eng.bashvest.ru/eng/showinf.php?id=17439
Технология
Технология (τέχνη — сәнғәт, оҫталыҡ, таһыл; — «һүҙ», «фекер», «мәғәнә», «төшөнсә») — һөҙөмтәгә өлгәшеү өсөн кәрәкле ысулдар һәм ҡорал-ҡорамалдар йыйылмаһы ; киң мәғәнәлә — ғәмәли бурыстарҙы хәл итеү өсөн ғилми белемдәрҙе файҙаланыу. Технологияға эш ысулдары, режимы, эш-ғәмәлдәр эҙмә-эҙлелеге инә.
Технология сағыштырмаса яңы, күп ҡырлы термин булып тора, был төшөнсәнең мәғәнәһе даими үҫештә булғанға уға аныҡ ҡына билдәләмә биреү ҙә еңел түгел. XX быуат башына  «технология» термины ҡорамалдар  һәм машиналар, шулай уҡ уларға ҡағылышлы  саралар, процестар һәм фекерҙәр йыйылмаһын да үҙ эсенә ала. Быуат уртаһына төшөнсәгә «кеше үҙе йәшәгән мөхитте үҙгәртеү йә ҡулайлаштырыу өсөн ҡулланған саралар йәки эшмәкәрлек йыйылмаһы» тигән билдәләмә бирелә.
«Технология» төшөнсәһенә аңлатмалар
И. Т. Фролов редакцияһындағы һүҙлек ошондай аңлатма бирә: «технология артефакттарҙың, етештереү операцияларының һәм процестарының, ресурс сығанаҡтарының, мәғлүмәттең социаль системаларының, идара итеүҙең, финанслауҙың һәм башҡа технологиялар менән бәйләнештәрҙең ҡатлаулы үҫеш кисерә торған системаһынан ғибәрәт».
"Collins» тигән мәғәнәүи социологик һүҙлек ошондай аңлатма бирә: «Технология — етештереү эшмәкәрлегендә белемде һәм ғәмәли алымдарҙы ҡулланыу».
Ушаковтың 1940 йылғы аңлатмалы һүҙлегендә «Технология — теге йәки был сеймалды фабрикат, әҙер продукция иткәнсе эшкәртеү ысулы; эшкәртеү процестары  йыйылмаһы».
Башҡорт телендәге һүҙлектәр ҙә технология төшөнсәһенә аңлатма бирә. Ураҡсин һүҙлегендә «Төрлө нәмәне эшләү һәм эшкәртеү ысулдары тураһындағы белем, материалдарҙы эшкәртеү юлдары һәм саралары тураһындағы фән», Экология терминдары һүҙлегендә «билдәләнгән маҡсатҡа ирешеү, практик мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн фәнде файҙаланыу» , Ҡыҫҡаса русса-башҡортса һүҙлектә «етештереү процесында сеймал, материал йәки ярымфабрикатты эшкәртеү, әҙерләү, уның торошо, билдәләре, формаларының үҙгәреүе алымдары йыйылмаһы» тигән аңлатмалар бар.
Тарихы
1772 йылда Иоганн Бекман  «технология» тигән терминды техник ҡулланыуға индерә. Ул Гёттинген университетында үҙе уҡытҡан предметты шулай тип атай.
1822 йылда Император Фәндәр академияһы академигы В. М. Севергин технологияны 10 киҫәккә бүлә :
Янсорка
Янсорка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Окштамка йылғаһының уң ярына тамағынан 7,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Технология
Юғары технологиялар
Хәҙерге замандағы яңы алдынғы технологияларҙы юғары технологияларға (high technology, high-tech) индерәләр. Юғары технологияларҙы һәм уларға ярашлы техниканы ҡулланыуға күсеү хәҙерге осорҙа фәнни-техник революцияның (ФТР) мөһим сынйыры булып тора. Юғары технологияларға фән ҡаҙаныштарын күпләп ҡулланған сәнәғәт тармаҡтары — микроэлектроника, хисаплау техникаһы, робот техникаһы, атом энергетикаһы, самолёттар эшләү, космос техникаһы, микробиология сәнәғәте — ҡарай.
Янсорка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһы инештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Технология
Етештереү технологиялары
Технологиялар йә ниндәй ҙә булһа производство тармағына, йә аныҡ материалдарға һәм уларҙы алыу һәм эшкәртеү ысулдарына бәйле классификациялана. Мәҫәлән, тау эштәре технологияһы, машиналар эшләү технологияһы, төҙөлөш технологияһы, материалдарға бәйлеләре — металдар технологияһы, сусле матдәләр технологияһы, туҡымалар технологияһы.
Химик технологиялар нигеҙендә  химик реакциялар барышындағы процестар ята, улар продукттарҙың  составын, төҙөлөшөн, үҙенсәлектәрен үҙгәртә.
Металдар технологияһы
Металлургия — фәндең һәм техниканың мәғдәндәрҙән һәм башҡа металдарҙан металдар алыуҙы, шулай уҡ металл иретмәләренең химик составын, структураһын һәм үҙенсәлектәрен үҙгәртеү менән бәйле  процестарҙы солғаған өлкәһе. Башланғыс тар мәғәнәһендә — мәғдәндәрҙән металдар алыу оҫталығы. Уға сеймал әҙерләү (байытыу һ.б.) һәм сеймалдарҙан металдарҙы алыу, уларҙан иретмәләр етештереү, металдарҙы термик эшкәртеү, химик-термик эшкәртеү, термомеханик эшкәртеү, металдарҙы баҫым менән эшкәртеү, шул иҫәптән сүкеү, штампылау, йәйеү, һуҙыу һ.б. инә.
Химик технология
Химик технология — «сеймалды һәм аралыҡ продукттарын күпләп химик эшкәртеү процестары, ысулдары һәм саралары тураһындағы фән».
Химик технология XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә, ул саҡта был фән айырым химик производстволарҙы, уларҙың төп ҡорамалдарын, матди һәм энергия баланстары тасуирлау менән шөғөлләнә. XX быуаттың 30-сы йылдарына химия сәнәғәте ныҡлы үҫә, химик технологиялар барышын, уларҙың ҡулай варианттарын эшләү һәм ғәмәли ҡулланыу законсалыҡтарын өйрәнеү ихтыяжы тыуа. Химик технология төрлө химик, физик-химик һәм механик процестарҙы берҙәм комплексҡа берләштерә һәм тормошҡа ашыра :
Машиналар эшләү технологиялары
Машиналар эшләү технологияһы төрлө машиналарҙың һәм приборҙарҙың технологик процестарын, шул иҫәптән уларҙы конструкциялауҙы һәм етештереүҙе үҙ эсенә ала. Техник хисаплауҙар,  материалдарҙы һәм уларҙы эшкәртеү ысулдарын һайлау, сифат контроле, деталдәрҙе һәм узелдарҙы эшләү һәм тоташтырыу ысулдары, машиналар эшләү заводтарын проектлау һәм уларҙа производстволарҙы ойоштороу ҙа ошонда инә.
Төҙөлөш технологияһы
Эш бик күп өлөштәрҙән тора, уларҙың иң ябайы — ойоштороу йәһәтенән бүленмәй торған һәм технологик бер төрлө эш операцияһы. Тулайым төҙөлөш барышына етештерелеүсе конструктив  элементтар (ҡыйыҡ ябыу, изоляциялау), эш барышында ҡулланылған  материалдар (ер эштәре, таш эштәре, бетон эштәре) буйынса атап йөрөтөлгән эш төрҙәре инә. Төҙөлөш барышында башҡарылған эштәр комплекстары нулле, ер өҫтө, биҙәү йә махсус циклдарға ҡарай. Нулле циклға — аҫҡы ҡаттың иҙәненән түбәндә барған төп эштәр, ер өҫтө эштәренә — унан өҫтәгеләр, биҙәү циклына — тышҡы күренешкә ҡараған эштәр, махсусҡа — эске селтәрҙәрҙе ҡороу һәм  приборҙар урынлаштырыу менән бәйле эштәр инә.
Электр менән бәйле технологиялар
Электр зарядтарының барлығы, үҙ-ара тәьҫирләшеүе һәм хәрәкәте менән бәйле күренештәр тупланмаһы. Термин инглиз тәбиғәт фәндәре белгесе Уильям Гилберт тарафынан  «Магнит, магнит есемдәре һәм ҙур магнит — Ер тураһында» (1600 год) тигән хеҙмәттә индерелә, был хеҙмәттә магнит компасының эш итеүе тураһында һөйләнелә һәм электрланған есемдәр менән ҡайһы бер тәжрибәләр тасуирлана. Ғалим башҡа матдәләрҙең дә электрланыу мөмкинлеген асыҡлай.
Күлтабан (күл)
Күлтабан (Яугүл ) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы күл.
Технология
Акустик технологиялар
Тауыш тураһында фән, тауыштың физик тәбиғәтен һәм уның барлыҡҡа килеүе, таралыуы, ишетелеүе һәм тәьҫире менән бәйле проблемаларҙы өйрәнә. Акустика  физиканың (механика) һығылмалы тауыш тирбәлештәрен һәм түбәнгенән башлап юғарғыға тиклем йышлыҡтағы тулҡындарын  өйрәнеүсе йүнәлеше  булып тора.
Күлтабан (күл)
Урал йылғаһы бассейнына ҡарай. Сибай ҡалаһынан 10 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Технология
Электроника технологиялары
Электрондарҙың электромагнит ҡырҙар менән тәьҫирләшеүе һәм электромагнит энергияһын үҙгәртеү өсөн (башлыса мәғлүмәт ҡабул итеү, тапшырыу, эшкәртеү һәм һаҡлау өсөн) электрон приборҙар һәм ҡулайламалар эшләү ысулдары тураһындағы фән.
Күлтабан (күл)
Күл өҫтө майҙаны — 7,2 м.кв, оҙонлоғо — 3,5 км, уртаса киңлеге — 2,2 км, уртаса тәрәнлеге — 4 м, сөмгөл урында — 5,1 м. Тектоник күл, олотау свитаһы тоҡомдарында (андезибазальттар һәм уларҙың туфтары, туфлы ҡомташтар) барлыҡҡа килгән.
Технология
Нанотехнология
Фундаменталь һәм ҡулланма фәндең һәм техниканың дисциплина-ара өлкәһе, бирелгән атом структуралы продукттарҙы айырым атомдарға һәм молекулаларға идара итеү юлы менән етештереү һәм ҡулланыу ысулдары, шулай уҡ теоретик нигеҙләү, тикшеренеүҙәрҙең, анализдың һәм синтездың  ғәмәли ысулдары тупланмаһы менән эш итә.
Күлтабан (күл)
Күлдең төбө яҫы һәм тигеҙ, соҡоро түңәрәк. Һыуы шишмәләр, яуым-төшөм менән тулылана. Күлдең төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ өлөшө һаҙланған.
Технология
Биотехнология
Тере организмдарҙы, уларҙың системаларын йә булмаһа уларҙың йәшәү эшмәкәрлеге продукттарын технологик бурыстарҙы үтәү өсөн ҡулланыу мөмкинлектәрен,  шулай уҡ ген инженерияһы ысулы менән кәрәкле үҙенсәлектәргә эйә булған тере организмдарҙы хасил итеү мөмкинлектәрен өйрәнеүсе дисциплина. Биотехнология генетикаға, молекуляр биологияға, биохимияға, эмбриологияға һәм күҙәнәк биологияһына, шулай уҡ ҡулланма дисциплиналарға — химик һәм мәғлүмәт  технологияларына,  робот техникаһына нигеҙләнә.
Күлтабан (күл)
Һыуы гидрокарбонат—натрийлы.
Күл тирәһендәге ландшафт ҡайын, һирәк ҡарағай урманынан тора.
Технология
Космос технологиялары
Космос техникаһы  объекттарҙы йә тере йән эйәләрен космосҡа осороу,  Ергә төшөрөү, космоста эшләү менән бәйләнгән. Бөтә космос аппараттары, шул иҫәптән яһалма Ер юлдаштары, космос телескоптары, планета-ара автоматик станциялар, орбиталь станциялар, шулай уҡ уларҙа урынлашҡан ҡорамалдар космос техникаһы булып тора. Йөрөткөс ракеталар, шаттлдар, төшөрөлөүсе аппараттар һәм туранан-тура космоста эшләмәгән, әммә уның менән бәйләнгән башҡа техника ла космос техникаһына инә.
Күлтабан (күл)
Был күлдә алабуға, сабаҡ, суртан һ. б. балыҡтар үрсей.
Технология
Хәрби технологиялар
Хәрби хәрәкәттәрҙе алып барыу һәм тәьмин итеү, ғәскәрҙәрҙе күнектереү һәм техниканың тейешле кимәлдәге әҙерлеген тәьмин итеү өсөн тәғәйенләнгән технологиялар.
Күлтабан (күл)
Топонимика
Был күлдең халыҡта төрлө атамалары бар — Күлтабан (аяҡ табанына оҡшауына бәйле), Ҡылтабан («Ете ҡыҙ» легендаһына бәйле) һәм Яугүл («Сыңрау торна» легендаһына бәйле).
«Сыңрау торна» легендаһы
Борон Урал арты башҡорттары илендә бик көслө батыр йәшәгән. Уның етәм тигән еренә еткерә ала торған күк толпары булған. Был ҡаһармандың көсөнә тиң булыр батыр, зирәклегенә, аҡыллылығына оҡшаш кеше булмаған. Иленә килгән яуҙарҙы аяуһыҙ ҡырған, үҙ халҡын, ерен-һыуын дошманға бирмәгән. Тыуған иле өсөн йәнен ҡорбан итергә лә әҙер торған. Шундай бәһлеүән булыуы өҫтөнә ул шәп ҡурайсы ла, йырсы ла булған. Ирәндеккә менеп ҡурай уйнаһа, тауышы тау буйлап ултырған ауылдарға гөрләп ишетелеп торған. Батырҙың ҡатыны ҡурғаш кеүек ауыр кәүҙәле ул таба. Бала ай үҫәһен көн үҫә, йыл үҫәһен ай үҫә.
Технология
Транспорт технологиялары
Кешене һәм матди әйберҙәрҙе күсереп йөрөтөү өсөн ҡулланылған транспорт саралары менән бергә транспортлау барышында ҡатнашҡан ҡорамалдар, ысулдар һәм ғилми белемдәр тупланмаһын өйрәнеүсе фән.
Күлтабан (күл)
«Сыңрау торна» легендаһы
Яҙҙың матур бер көнөндә йәш батыр ҡайны йортона китә. Ыҙмаға етер алдынан толпарын туғайға ебәрә был. Таң менән атын алырға тип барһа, ғәжәп моңло тауыш ишетеп, аптырап ҡала. Түҙмәй, йүгерә-атлай тауыш килгән яҡҡа китә. Яҡынлашҡас, күренмәй генә күҙәтә башлай. Ни күрһен, бер төркөм ваҡ ҡына күк торналар аҡлан уртаһында түңәрәккә баҫып уйнайҙар. Урталарындағы яңғыҙ торна моңло тауыш сығарып ҡысҡырыу менән, ҡалғандары, уға ҡушылып ҡанат ҡағып түңәрәк буйлап әйләнәләр. Егет торналарҙың сыңлап сыҡҡан моңло тауыштарын йотлоғоп, отоп алғансы тыңлай. Шунан, онотолоп ҡуймаһын тип, ҡабатлай-ҡабатлай, тиҙ генә күк толпарын менә, уктай атылып, ҡайны йортона ҡайта. Аттан һикереп төшөү менән, ҡурайын алып, инде көй булып етешкән торна сыңрауын уйнап та ебәрә. Халыҡ йыйыла. Олоһо ла, йәше лә, бала-саға ла ҡалмай. Бер аҡ һаҡаллы ҡарт: «Был бит сыңрау торналар тауышы. Улар уйнаған ерҙә яу булыр, халыҡ ҡырылыр, тигән ата-олатайҙар», — ти.
Технология
Мәғлүмәт технологиялары
XX быуат аҙағында һәм XXI быуат башында мәғлүмәт  технологиялары кеше эшмәкәрлегенең төрлө өлкәләрендә киң ҡулланыу таба, улар араһында :
Күлтабан (күл)
«Сыңрау торна» легендаһы
Батыр ашығыс рәүештә атаһы янына ҡайтып китә. Атаһына ҡайны йортонда күргән хәлдәрҙе түкмәй-сәсмәй һөйләп бирә. Атаһы улына ҡоралдарын тапшыра. Һәм ғәскәр тупларға ҡуша була. Тирә-яҡҡа оран һалып, йәш батыр ғәскәр туплаған, яуға әҙерләнгән.
Технология
Мәғлүмәт технологиялары
Мәғлүмәт технологияларына техник саралар, программа саралары, ойоштороу-методик тәьминәт һәм стандартлаштырыу инә.
Күлтабан (күл)
«Сыңрау торна» легендаһы
Ысынлап та, күп тә үтмәй илде яу баҫа. Батыр егет уҡсылары менән дошмандарҙы аяуһыҙ ҡырған. Яуҙы баҫтырғас, бер нисә көн буйы байрам булған. Егетте ил батыры итеп данлағандар. Шунан бирле сыңрау торналарҙың моңо, ҡурайға һалынып, «Сыңрау торна» исеме менән йөрөтөлә. Ә яғаһында һуғыш булған күл Яугүл тип атала.
Технология
Техник саралар
Компьютер техникаһы һәм коммуникация техникаһы сараларын айыралар.
Процессорҙар бирелмәләрҙе эшкәртә һәм һөҙөмтәләрҙе ҡулланырлыҡ хәлгә килтереп үҙгәртә. Уларға текстар, һүрәттәр, аудио һәм видео мәғлүмәттәр инә. Мәғлүмәтте сығарыу өсөн башлыса дисплейҙар, принтерҙар, динамиктар һәм ҡолаҡсындар, факс-машиналар, һәр төрлө күп функциялы ҡулайламалар ҡулланыла.
Мәғлүмәтте һаҡлау өсөн магнитлы дискылар, таҫмалар, флеш-хәтер ҡулайламалары һ.б. ҡулланыла.
Коммуникация техникаһы мәғлүмәтте алыҫ араға тапшыра. Коммуникация саралары үҙ аллы ла, компьютер техникаһы саралары менән берлектә лә эшләй ала.
Социаль технологиялар
Социаль технологиялар кешеләрҙең социаль тәртибенә идара итеү мәсьәләләрен сисеү буйынса ҡулланма белемдәр һәм ысулдар системаһынан ғибәрәт, улар социаль планлаштырыу һәм социаль проектлау барышында эшләнә һәм файҙаланыла. Социаль технологиялар социаль структураларҙы булдырыу һәм үҙгәртеү менән шөғөлләнә. Социаль технологиялар социология, социаль ойоштороу һәм идара итеү теорияһы, шулай уҡ психология кеүек социаль фәндәрҙең теоретик эшләнмәләренә нигеҙләнә, ижтимағи системаларҙың эш итеүендәге ғәмәли тәжрибәләрҙе файҙалана. Социаль технологиялар шәхси социаль бурыстар менән шөғөлләнә, глобаль ижтимағи үҙгәрештәр менән шөғөлләнмәй. «Социаль технология» төшөнсәһе түбәндәге өлкәләргә ҡағылғанда тар мәғәнәлә ҡулланыла : Киң мәғәнәлә социаль технология был махсуслаштырылған технологиялар йыйылмаһын билдәләй.
Телекоммуникация технологиялары
Элемтә төрө, мәғлүмәтте  электромагнит сигналдар ярҙамында, мәҫәлән, тимер сым аша, сүсле-оптик кабель йә радио аша тапшырыу ысулы.
Рождествено (музей-усадьба)
Рождествено — Ленинград өлкәһе Гатчина районының Рождествено ауылындағы музей-усадьба,  Ленинград өлкәһе дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһының «Музей агентлығы»  филиалы.
Музейҙа ауыл тарихына һәм уның тирә-яҡтарына, шулай уҡ күренкеле яҙыусы, шағир, драматург, тәржемәсе, энтомолог Владимир Набоковҡа арналған экспозициялар бар.
Тарихы
Музей урынлашҡан усадьба йорто XVIII быуат аҙағында «ҡала башлығы йорто» булараҡ төҙөлә. Бинаның архитекторы билдәһеҙ, бер нисек тә раҫланмаған фекерҙәр буйынса И. Е. Старов, Ф. И. Волков йәки Н. А. Львов булыуы мөмкин тип әйтелә.
1797 йылдың февралендә император Павел I указы буйынса усадьба һарай яны кәңәшсеһе Ефремов Николай Ефремович биләмәһенә күсә. Йорт эргәһендә парк, хужалыҡ ҡаралтылары төҙөйҙәр.
1856 йылда имение Петербург ҡалаһына ҡаҙнаһына һалына, ә 1857 йылда уны Ю. Д. Манухина һатып ала. 1872 йылдан 1878 йылға тиклем усадьба беренсе гильдиялы сауҙагәр К. Я. Бушҡа ҡарай.
1890 йылдың сентябрь айында имениены  ғәмәли статский советник, алтын сәнәғәтсеһе Иван Васильевич Рукавишников һатып ала. Бынан һуң йортта  ремонт үткәрелә, ә  усадьбала ҡош аҙбары, ат аҙбары, теплица, теннис корты төҙөлә. 1901 йылда В.И. Рукавишниковтың улы Василий имениеның  хужаһы була, ә 1916 йылда —  В. И. Рукавишниковтың ир туғаны Набоков Владимир Владимирович.
1917 йылдан һуң усадьбала ветеринария техникумының  ятағы урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинала нацистарҙың юл бүлеге урынлаша, ә һуғыштан һуң йортта ауыл мәктәбе урынлаша.
1957 йылда Рождествено ауылы китапханаһы эргәһендә  «Рождествно ауылы һәм уның тирә-яғының үткәне  һәм бөгөнгөһө» күргәҙмәһе асыла, уның базаһында 1959 йылда В.И. Ленин исемендәге колхоз тарихының йәмәғәт музейы ойошторола. 1973 йылда колхоз Рукавишниковтарҙың элекке усадьбаһын яңы музей өсөн ала. 1974 йылда йорттоң өс бүлмәһендә  яңы экспозиция,  шулай уҡ «Набоков тыуған илендә» экспозицияһы асыла. 1987 йылда музей В.В.Набоковтың дәүләт Рождествено тарихи-әҙәби һәм мемориаль музей тип үҙгәртелә.
1995 йылда бина янғын һөҙөмтәһендә ныҡ зыян күрә. Тергеҙеү эштәре музей директоры, архитектор Александр Александрович Семочкин етәкселегендә алып барыла. 2002 йылда усадьба тарихы хаҡында һөйләүсе экспозиция асыла.
Берәтәк (Бөрйән районы)
Берәтәк (Бретяк) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 424 кеше. Почта индексы — 453587, ОКАТО коды — 80219804002.
Транспорт
Ауыл аша Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы үтә.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Аҫҡар ауыл советына ҡарай. Район үҙәгенән төньяҡ‑көнбайышта 71 саҡрым һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнбайышта 185 саҡрым алыҫлыҡта Берәтәк йылғаһы тамағында урынлашҡан. Ауылға XVIII быуат уртаһында Нуғай даруғаһы Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. XIX быуат аҙағында утар булараҡ барлыҡҡа килгән мәғлүмәттәр ҙә бар. Берәтәктамаҡ, Оло Берәтәк исемдәре менән билдәле була. Ауыл халҡы Үрге Әүжән-Петровск заводы өсөн урман әҙерләү менән шөғөлләнгән. Халҡы: 1900 йылда — 58 кеше; 1920 йылда — 27 кеше; 1939 йылда — 139 кеше; 1959 йылда — 401 кеше; 1989 йылда — 380 кеше; 2002 йылда — 422 кеше; 2010 йылда — 424 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Төп мәктәп (Аҫҡар урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, мәсет бар.
Кальча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шишкобойка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Явсорская Виска
Явсорская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ома йылғаһының уң ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гайги Вайгель
Эрзяларҙың фольклор йырҙарын, үҙҙәре ижад иткән таҡмаҡтарҙы, йола һәм автор йырҙарын башҡаралар, ансамбль репертуарына милли уйындар ҙа индерелгән. Коллектив Мордва Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаты. Атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы (2014).
Тарихы
Коллектив 1953 йылда барлыҡҡа килә. Беренсе составындағы йырсыларҙан ике инәй-өлөсөй генә һаман да сәхнәгә сыға. 1970 йыл ансамбль өсөн бик әһәмиәтле була: улар Мәскәүҙә билдәле «Мелодия» тауыш яҙҙырыу студияһында йырҙарын грампластинкаға яҙҙыра. Прасковья Кузьминична Крамойкина ансамблдә һәр ваҡыт башлап йырлаусы була. Башҡа йырсыларҙан Дарья Леонтьевна Антошкина, Фёкла Ефимовна Мокейкина эрзя руцяһын сигеү, репертуар һайлау, онотолоп барған боронғо ауыл йолаларын йыйыу һәм тергеҙеү менән шөғөлләнә. Улар башҡа фольклор коллективтары өсөн костюмдар әҙерләүҙә лә ярҙам итә. Бер нисә йылдан һуң ансамбль Кочкуров районының визит карточкаһына әйләнә.
70-се йылдарҙа Р. С. Зорькина ансамбль етәксеһе була. Хәҙер ул «Ламзурь» фольклор ансамблендә йырлай. 1983 йылдан Яңы Пырманың фольклор ансамбленә Мария Дмитриевна Бояркина етәкселек итә бвшлай, тап ошо ваҡытта ансамблгә яңғырауыҡлы «Гайги вайгель» исеме бирелә.
Фестиваль һәм конкурстарҙа ҡатнашыу
«Гайги вайгель» — Мордва Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты, район, республика, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара конкурстар һәм фестивалдәр дипломанты һәм лауреаты. Эрзянь Раськень Озкс һәм «Торамась терди» («Зов Торамы») байрамдарында күп тапҡырҙар ҡатнаша. Ансамбль «Эрзя туйы» традицияларын тергеҙә, унда кәләш һәм кейәү, ҡунаҡтар һәм туғандары өсөн дә, шулай уҡ кәләш өсөн махсус һамаҡлау өсөн (причетание) (авардемат, лайшемат) айырым йырҙар бар.
Репертуары
Репертуары бик күп боронғо эрзя йырҙарынан тора : «Маштыть, авакай» («Сумела, матушка»), «Ох, авакай, чиямак» («Ох, матушка, засватай меня»), «Дованть колмо церанзо» («У вдовы трое сыновей»), «Вирьга юты Машура» («По лесу проходит Машура»), «Бути саемс, Ваня леляй, саемак» («Если женишься на мне, дядя Ваня, то женись»), «Пиже садсо» («Во зелёном саду») һәм башҡа йырҙар.
Шиллингштедт
Шиллингштедт (Schillingstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 240 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 146 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99625 һәм автомобиль коды — SOM.
Никольский ауыл Советы (Нуриман районы)
Никольский ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Никольский ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2014 йылда ауыл Советы составына тергеҙелгән Тирәкле ауылы индерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2014 йылдың 28 мартындағы 77-з һанлы "Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон"ының 2-се статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһында" законында былай тип әйтелә: Статья 1
2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Закондың 2 статьяһының 1 бүлегенә … түбәндәге үҙгәрештәр индерергә:
2) 41 пункттың «д» подпунктын "Вознесенский, " һүҙенән һуң "Тирәкле, " һүҙе менән тулыландырырға
Александро-Свирский монастыры
Изге Троица Александро-Свирский монастыры — Ленинград өлкәһендәге православие ирҙәр монастыры, XVI һәм XVII быуаттарҙың архитектура ҡомартҡыһы булараҡ билдәле.
Рощинский күле ярында, Лодейное Поле ҡалаһынан 21 км алыҫлыҡта, урынлашҡан.
Тарих
Троицкий бүлеге өлөшөндәге аш бүлмәле ҙур булмаған Покровский сиркәүе — монастырҙың иң боронғо ҡоролмаһы. Ул Александр Свирскийҙың үҙе ҡатнашлығында 1533 йылда батша Василий I ярҙамы менән төҙөлгән.
XVII быуат уртаһында монастырға Введено-Оятский монастыры беркетелә.
1764—1786 йылдарҙа монастырҙың Троицк бүлеге Олонецкий, Каргопольский, Новгород епархиялары викарийҙарының резиденцияһы була.
Нахавня
Нахавня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының уң ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Александро-Свирский монастыры
Тарих
1873 йылда Свирский монастыры Олонецкий һәм Петрозаводский епископлығы ҡарамағында тора, ә монастырҙа наместниклыҡ ойошторола. 1890 йылдн алып монастырь руханийы - архимандриттың айырым эшләү һәм йәшәү урыны була.
Нахавня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александро-Свирский монастыры
Тарих
Совет власы йылдарында монастырь ГУЛАГ системаһының Свирьлаг холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры, балалар һәм инвалидтар йорто итеп файҙаланыла. Бер аҙ ваҡыт монастырҙа техникум урынлашып тора, ә Троицк бүлегендә 1953—2009 йылдарҙа Свирь психиатрия дауаханаһы урынлаша.
1997 йылда монастырь тергеҙелә башлай. Лодейное Поле һәм Тихвин епискобы Мстислав фатихаһы менән 2012 йылда Байрам архиерей хоры булдырыла. Хор составын БДБ илдәрендә юғары музыка йорттарын тамамлаусылар тәшкил итә. Улар XIX—XX быуаттарҙағы рус, белорус һәм украин халыҡ йырҙарын, боронғо византия сиркәү йырҙарын башҡара.
Александро-Свирский монастыры ихатаһы 2015 йылда Санкт-Петербург ҡалаһы Невский районының Веселый ҡасабаһы биләмәһендә тора.
Бивалют кәрзин
Бивалю́т кәрзин — Рәсәй Банкы менән ҡулланылған операцион ориентир. 2005 йылда индерелә. Хәҙерге көнғә: 0,45 × курс евро + 0,55 × курс доллара = кәрзин хаҡы һумдарҙа.
Шумиха (Том ҡушылдығы)
Шумиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кальчан
Кальчан — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Куньяк йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Ужа
Ужа, Туҡмаҡ (Узя) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 242 кеше. Почта индексы — 453885, ОКАТО коды — 80241870010.
Кальчан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Ужа
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кальчан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ужа
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек урыҫтар (68 %) йәшәй.
Ярбозерка
Ярбозерка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ужа
Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә ауылдың атамаһы уның янынан аҡҡан Ужа йылғаһынан алынған, тип аңлатыла. Икенсе исеме Туҡмаҡ
Ярбозерка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ужа
Урамдары
Исемдәре :
Ярбозерка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Большие Топки
Большие Топки — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Речка йылғаһының һул ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варшава урамы (Санкт-Петербург)
Варшава урамы — Санкт-Петербургтың Мәскәү районынындағы эре магистрале. Тимер юл линияһы тоташтырғыстан Галстяный урамына тиклем Новоизмайл проспектына параллель үтә.
Тарихы
Урам һуғыштан һуңғы Ленинрадты төҙөү планына ярашлы Варшава тимер юлы һыҙығы буйлап көнсығыш яҡлап һалына. 1954 йылдың 14 июлендә тимер юлы һәм Варшава вокзалы исемдәренә ярашлы үҙ исемен ала — Варшава урамы. 1967 йылда шоссе Корпусное һәм шоссе (Аэропорт) тимер юл станциялары участкаһы һүтелә һәм поездар Балтик линияһына күсерелә.
Башта Варшава урамы Корпусное шоссенан алып Көньяҡ шоссеға (хәҙер — Краснопутилов урамы) тиклем бара.
Бөтә урам оҙонлоғо тиерлек Новоизмайлов һәм Пулков мердианы округтарының сиктәре үтә.
Генераль план буйынса Варшава урамын Обвод каналына сығыусы Парфенов урамына тиклем дауам итеү планлаштырыла. Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса комитеты мәғлүмәттәренә ярашлы, тейешле булған биләмәләргә юл тотоп булмай. 2019—2020 йылдарҙа Варшава вокзалы янында төҙөлгән торлаҡ йорттар Обвод каналына сығыусы юлды бикләй.
Объекттар
Йорт 3: сауҙа үҙәге « Мебель континеты», Петербургтың ҙур мебель үҙәге булып тора. 11 йорт: Ленинград элемтә ғилми-тикшеренеү институты бүлексәһе. 1985 йылда был бинала һуғышта һәм блокадала һәләк булған ғилми-тикшеренеү хеҙмәткәрҙәре иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. (архитекторы — Е. П. Линцбах, скульпторы — Г. П. Постникова).
50 йорт: «Алмаз» Үҙәк диңгеҙ конструкторлыҡ бюроһы. Унда музей, 1934 йылдан алып судно төҙөү үҫеше һәм проектлау тарихы тураһында һөйләүсе экспозициялар барлыҡҡа килгән. Корабль моделдәре һәм фотолары, ҡотҡарыусылар, янғын һүндереүселәр һәм башҡалар тураһында һөйләүсе стендтар ҡуйылған.
Транспорт
Ленин проспекты менән Галястан урамы араһында 13, 31, 150, 155, 301, 431-се автобустар һәм маршрут таксиҙары йөрөй; Галстяный һәм Краснопутиловский урамдары араларында — 17-се троллейбус. Йәмәғәт транспорты хәрәкәте урамдың күпселек өлөшөндә юҡ.
М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты
'''М.К. Аммосов исемендәге төньяҡ-көнсығыш федераль университеты (саха. М. К. Аммуоhап аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет)''' —   Якутск ҡалаһында урынлашҡан күп тармаҡлы федераль университет;  Саха Республикаһында  (Яҡутстан)һәм Чукот автономиялы округында эре юғары уҡыу йорто, Рәсәйҙең Төньяҡ-Көнсығышында   фәнни-мәғариф үҙәге. Университет илдең 10 федераль вузының береһе булып тора, улар геосәйәси мәсьәләләрҙе хәл итеүгә һәм ҙур төбәк-ара инвестиция проекттарының кадрҙар ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелгән.
Университет Яҡутстанда, Ҡаҙағстанда һәм Ҡырғыҙстанда эшләгән совет дәүләт һәм партия эшмәкәре Максим Кирович Аммосов хөрмәтенә аталған.
Ягатонюй
Ягатонюй — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярбияга йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты
Тарихы
Урындағы халыҡтан кадрҙар әҙерләү өсөн Якутскиҙа уҡыу йортон асыу кәрәклеге хаҡында Борогонский улусы башлығы Алексей Аржаков яҙған. 1789 йылдың сентябрендә 18 ул императрица Екатерина II  якут халҡы өсөн училище ойоштороу тураһында планын тәҡдим итә.
XX быуат башында Якутскиҙа уҡыу йорттарында булған уҡыусылар һаны: реаль училищела - 119, ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында - 126, дини семинарияла - 58, ир-егеттәр дини училищеһында - 117, ҡатын-ҡыҙҙар училищеһында - 80, семинарияла - 36. Революцияға тиклемге осорҙа якуттар Рәсәйҙең башҡа өлөштәрендә университеттарҙа һәм институттарҙа белем алған. Яҡутстан өлкәһендә Томск, һуңынан Иркутск университеттарын асыу буйынса әүҙем пропаганда үтә. Өлкәлә йәшәүселәрҙең күбеһе был вуздарҙы ойоштороуҙа ҙур матди өлөш индерә.
Саха дәүләт педагогия институты
1934 йылда яҡут дәүләт педагогия институты асылды. 22 йыл эсендә институт 2535 уҡытыусы әҙерләй.
Институтты тамамлаусылар араһында танылған ғалимдар, педагогтар, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрҙәр: Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Г. Ф. Крымский, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Н. Ғ. Соломонов, Д. Красильников, Н. Ефимов, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы М.А. Алексеев, КПСС-тың Юғары Советы Президиумы рәйесе Г. И. Чиряев, ЯАССР-ның Юғары Советы Президиумы рәйесе А.Я. Овчинникова. Уның кафедраларында А. Е. Мординов, И. М. Романов, А. Д. Егоров, Л. Харитонов, Ф. Сафронов докторлыҡ диссертацияларын яҡлай. Һуңынан студенттар араһынан докторлыҡ диссертацияларын А. И. Кузьмин, Н. С. Иванов, Г. П. Башарин, Н. К. Антонов, Г. Ф. Крымский, Г. Л. Еловская, Н. Г. Соломонов, Е. И. Коркина, В. Ф. Афанасьев, Д. А. Данилов, В. М. Анисимов, И. С. Портнягин, Д. Е. Донской, И. Е. Томский, В. С. Луковцев, Н. Г. Самсонов, П. А. Слепцов, Н. Е. Егоров, Н. Д. Дьячковский, Н. В. Емельянов, М. С. Воронкин, Г. Г. Макаров һ.б. яҡлайҙар һәм профессор булып китәләр.
Яҡут дәүләт университеты
Яҡут дәүләт университеты (ЯДУ) 1956 йылдың 23 авгусындағы СССР Министрҙар Советы ҡарары менән ойошторола. СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1984 йылдың 28 апрелендә Якутия дәүләт университеты Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнә. 1990 йылдан университет М.К. Аммосовтың исемен йөрөтә. 1991 йылда Мәғлүмәт иҫәпләү үҙәге базаһында Яңы мәғлүмәт технологиялары үҙәге ойошторола. 1999 йылда Интернет-технологиялар үҙәген булдырыуға Сорос грантын ота. 2005 йылда 92 юғары уҡыу йортонан университеттарҙың рейтинг классификацияһында ЯДУ 30-сы урын яулай.
Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты
2009 йылдың 21 октябрендә Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев "Төньяҡ-Көнбайыш, Волга буйы, Урал һәм Алыҫ Көнсығыш федераль округтарында федераль университеттар булдырыу тураһында" ғы Указға ҡул ҡуя. 2009 йылдың 17 ноябрендә ЯДУ-ның ғилми советы "Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты" юғары профессиональ белем биреү федераль автономиялы белем биреү учреждениеһын булдырыу тураһында "ҡарар ҡабул итә. 2010 йылдың 26 апрелендә РФ Мәғариф һәм фән министрлығының   "М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты" юғары профессиональ белем биреү федераль автономиялы дәүләт мәғариф учреждениеһы тураһында 435-се бойороғо сыға.
2012 йылдың 30 июнендә Санкт-Петербургта Федерация Советының Фән, мәғариф, мәҙәниәт һәм мәғлүмәт сәйәсәте буйынса комитеты, РФ Дәүләт Думаһының Фән һәм фән буйынса комитеты, РФ Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты, Рәсәй Фәндәр академияһы институттары, Халыҡ-ара сифат һәм маркетинг академияһы, "Нанотехнологиялар. Экология. Производство "VI" Рәсәй Федерацияһында юғары белем һәм фәнде үҫтереү проблемалары һәм перспективалары " Бөтә Рәсәй конференцияһы үткәрелә, шулай уҡ  «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто һәм ғилми-тикшеренеү институты» конкурсына йомғаҡ яһалды.
Конференция һәм конкурстың финал өлөшө эшендә илдең 50-нән ашыу төбәгенән 140-тан ашыу кеше ҡатнашты. М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты (ректоры - педагогия фәндәре докторы Елена И. Михайлова) "Иң яҡшы социаль-йүнәлеш алған юғары уҡыу йорто" номинацияһында еңеүсе була.
М.К. Аммосов исемендәге төньяҡ-көнсығыш федераль университеты "Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто һәм ғилми-тикшеренеү институты" конкурсы лауреаттары исемлегенә инә
26 июндә Рәсәй Хөкүмәте бойороғо менән А. Н. Николаев М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты ректоры итеп биш йылға тәғәйенләнә.
Структураһы
Университет составына 5 ғилми тикшеренеү институты, 12 институт, 5 факультет, Мирный ҡалаһының политехник институты, Нерюнгри ҡалаһының Техник институты һәм 2010 йыл аҙағында Анадырь ҡалаһындағы Чукотка филиалы, шулай уҡ 2 колледж һәм 1 лицей инә.
- Инфраструктура технологиялары колледжы
- Юридик колледж
Төньяҡ-көнсығыш инклюзив белем биреү үҫешенең фәнни-инновацион үҙәге
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлеге
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ТКФУ эшмәкәрлегенең төп аспекттарының береһе булып тора. Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты донъяның тиҫтәләгән университеты, колледж, ғилми-тикшеренеү үҙәктәре менән хеҙмәттәшлек итә. Университеттың уникаль геосәйәси хәле тәү сиратта Азия-Тымыҡ океан һәм Арктик төбәктәр илдәре ингән үҙ-ара эш итеүҙең өҫтөнлөктәрен билдәләй. ТКФУ Корея Республикаһы, Япония, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, АҠШ, Канада, Финляндия, Швеция, Норвегия, Исландия, Бөйөк Британия, Германия, Франция, Польша, Швейцария, БДБ һәм башҡалар менән уңышлы хеҙмәттәшлек итә
Рейтингтары
2019 йылда "Өс университет миссияһы" халыҡ-ара рейтингында 1001-1100-сө урынды ала һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 33-сө урынды биләй.
Яҡут дәүләт университетын тамамлаусылар
Саввинова Гөлнара Егоровна —  М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһы Төньяҡ-Көнсығыш халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтының Культурология кафедраһы доценты
Абай (исем)
Абай — башҡорт ир-ат исеме. Төрки халыҡтарҙа ҡулланыла.
Этимология
Абай боронғо төрки теленән — 1. иғтибарлы, һаҡ, һиҙгер; 2. «оло ир туған» мәғәнәһендәге дөйөм төрки туғанлыҡ термины аба (аға) һүҙенә иркәләү ялғауы ай ҡушып яһалған исем.
Билдәле кешеләр
Абай Ҡонанбаев (, 1845—1904) — ҡаҙаҡ шағиры, философ, композитор, мәғрифәтсе, аҡыл эйәһе, йәмәғәт эшмәкәре, ҡаҙаҡ яҙма әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе классигы, мәҙәниәтте мәғрифәтле либераль ислам нигеҙендә рус һәм Европа мәҙәниәтенә яҡынайтыу рухында реформалаусы. Ысын исеме — Ибраһим, өләсәһе Зере биргән Абай (Абай «иғтибарлы», «һаҡ») ҡушаматы ғүмерлеккә йәбешеп ҡала. Абайҙың туғаны — Шәкәрим Кудайбердиев шулай уҡ билдәле ҡаҙаҡ шағиры.
Ауылдар
Абай (Абай районы) (Абай; 1961 йылға тиклем — Чурубай-Нур йәки Чурбай-Нура ҡасабаһы (Шерубай-Нұра)) — Ҡаҙағстандың Ҡарағанды өлкәһендәге ҡала. 1949 йылда Ҡарағанды күмер бассейнының көнбайыш участкаларын эшкәртеү менән бәйле эшселәр ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән. 2002 йылдан — Абай районы үҙәге. Ҡарағандынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 30 км алыҫлыҡта, Ҡарабас тимер юлы станцияһынан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала аша Ҡарағанды — Еҙҡаҙған — Ҡыҙылурҙа автомобиль трассаһы үтә, ҡала тибындағы Шахтинск, Сарань ҡасабалар менән төҙөк юлдар менән бәйле. Ҡарабас ҡасабаһы Абай янында Жартасс һыу үткәргесе үтә. Абай Ҡонанбаев хөрмәтенә аталған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Абай Ҡонанбаев һәйкәле (Алматы) һәйкәле Алматыла Абай майҙанында 1960 йылда ҡуйыла. Авторы: скульптор Х. И. Наурызбаев, архитекторы И. И. Белоцерковский
Абай йылғаһы — Үҙәк Алтайҙа (Рәсәй, Алтай Республикаһы) йылға. Катунь йылғаһы бассейнында урынлашҡан.
Абай Ҡонанбаевтың әҙәби-мемориаль музейы — ҡаҙаҡ шағиры, ҡаҙаҡ яҙма әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Абай Ҡонанбаевтың 95 йыллығына бағышлап 1940 йылдың 16 декабрендә Семипалатинск ҡалаһында асылған әҙәби-мемориаль музей
Егричка (тәбиғи парк)
Егричка тәбиғи паркы (сер. Тәбиғи парк Јегричка) — Сербиялағы тәбиғи парк, Бачка-Паланка, Темерин, Врбас һәм Жабаль общиналары сиктәрендә Воеводина территорияһында урынлашҡан. 11.144 гектар һәм 81 ар ерҙе биләй. III категориялағы әһәмиәтле тәбиғәт объекты булараҡ, дәүләт яҡлауы аҫтына алынған. Шул уҡ ваҡытта Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы классификацияһына ярашлы, V категориялағы объект (һаҡланылған ландшафт/акватория). Тәбиғи парк шул исемдәге йылғяғында ятаҡан баҫыуҙарҙан ағып төшкән аның урта ағымында ята.
Көнкүреш ҡалдыҡтары, ташланты һыуҙар, ҡамыш урыу һәм яндырыу, тирә-яғында урынлашҡан баҫыуҙарҙан ағып төшкәнпестицидтар һәм браконьерлыҡтың, әлбиттә, тәбиғи паркҡа зыян килтереүе ихтимал.
Географик үҙенсәлеге
Тәбиғи парк Бачка төбәгендә урынлашҡан, унда йылға, һаҙлыҡ һәм быуа биотоптары бихисап. Паркты ҡамыш һәм үлән баҫып бара. Парк яҡынса 70 метр бейеклектә урынлашҡан. Климаты уртаса континенталь, йылы һәм оҙон йәй, ә ҡышы йыш ҡына ҡырыҫ була. Егричка йылғаһы ағып ята, уның ҙур ғына өлөшө, тәбиғи үҙенсәлектәргә бәйле, закон тарафынан һаҡланар.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Паркта 80 төр һаҙлыҡ һәм һыу үҫемлектәре үҫә, уларҙың күбеһе закон тарафынан һаҡлана — аҡ томбойоҡ (Nymphea alba), һаҙлыҡ абағаһы (Thelypteris palustris), һыу сәтләүеге (natans Trapa), ябай пузырчатка (Utricularia vulgaris) һ. б.
Хайуандар донъяһына яҡынса 150 төр теркәлгән йәнлек төрө ҡарай, уларҙың күбеһе һирәк осрай һәм юғалыу ҡурҡынысы аҫтында — мөншөгөр (botaurus stellaris), ҡара сыпҡай (podiceps nigricollis),мәрйенгүҙ (aythya nyroca), ҡашыҡморон (Anas clypeata), һоро ҡаҙ (anser Anser), ҡамышҡара (Circus aeroginosus), һыу бүҙәнәһе (parva Porzana), шиҡылдаҡ (svecica Luscinia), аҡтамаҡ сарлаҡ һәм ҡара һаҙ сарлағы (Chlidonias hybridus, Ch. niger). Егричкала ҡаманың үрсеүе балыҡ фондының сәләмәт, таҙа мөхиттә йәшәүенә күрһәтә. .
Һаҡланыу саралары
Егричка тәбиғи паркы территорияһында тәбиғәтте һаҡлау саралары маҡсатында пестицидтар бик аҙ ҡулланыла, ҡамыш урыу тыйыла, паркҡа килгән кешеләр уға зыян килтермәһен өсөн саралар күрелә һәм көнкүреш ҡалдыҡтары йыйыла. Шулай уҡ паркта фәнни-тикшеренеү эштәре алып барыла, туризм һәм ял итеүҙе ойоштороу юлға һалынған, яр буйҙары һәм битләүҙәр төҙөкләндерелә, шулай уҡ үҫемлек һәм хайуан төрҙәренә мониторинг үткәрелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Черногория иҡтисады
Черногория күсмә иҡтисадлы илдәр тибына ҡарай. Дәүләт Югославия һуғыштары, Югославиялағы тарҡалыу һәм БМО-ның иҡтисади санкциялары һөҙөмтәһендә сәнәғәттең түбәнәйеүе эҙемтәләренән аяҡҡа баҫып килә. Һуңғы өс тиҫтә йыл эсендә Черногория иҡтисадының төп тармағы булып туризм тора.
Иртә осор
Илдә индустриялаштырыу XX быуат башында ғына башлана, ул ваҡытта ил Черногория кенәзлеге тип йөрөтөлә. Бының сәбәбе булып халыҡ һанының аҙ булыуы, файҙалы ҡаҙылмаларҙың ҙур ятҡылыҡтарының булмауы, инфраструктураның көсһөҙлөгө тора. Әммә иҡтисади артта ҡалыу ыңғай эҙемтәләре була — Черногория экологияһы сәнәғәт ҡалдыҡтары менән быусранмай. Илдә тәүге фабрикалар XX быуаттың беренсе ун йыллығында барлыҡҡа килә. Әммә Балҡан һуғыштары, Беренсе һәм Икенсе донъя һуғыштары арҡаһында сәнәғәт үҫеше туҡтай. Донъя һуғыштары араһындағы тәнәфестә ауыл хужалығы милли иҡтисадта үҙенең өҫтөнлөклө урынын һаҡлап ҡала.
Югославия составында
Икенсе донъя һуғышынан һуң Черногория Югославия составына инә һәм иҡтисадтың йылдам үҫеше башлана. Илдә урбанизация һәм индустриялаштырыу тиҙ бара. Индустриаль сектор электр энергияһы, ҡара металлургия, күмер сығарыуға нигеҙләнә, 80-се йылдар аҙағында халыҡ-ара суднолар йөрөү һәм бигерәк тә туризм үҫеш ала.
1991 йылдан һуң
Югославия тарҡалғандан һуң алдан гарантияланған баҙарҙарҙы һәм ҡулланыусыларҙы юғалтыу сәнәғәттең бөлгөнлөккә төшөүенә килтерә, сөнки етештереү кәмей һәм 1989 йылда башлап ебәрелгән хосусилаштырыу программаһы өҙөлә. Югославия баҙарының тарҡалыуы һәм 1992 йылдың майында БМО-ның иҡтисади санкцияларының индерелеүе сәбәпле, Черногория Икенсе донъя һуғышынан һуң иң ҙур иҡтисади һәм финанс көрсөгө кисерә. 1993 йылда черногорҙарҙың 2/3 өлөшө фәҡирлек сигенән түбән йәшәй. БМО санкцияларын индереүҙән финанс юғалтыуҙар яҡынса 6,39 миллиард АҠШ доллары на тиң. Был осор гиперинфляция менән билдәләнә, ул кешелек тарихында көсө буйынса икенсе була (1994 йылдың ғинуарында 3 миллион процент).
Географик үҙенсәлектәре арҡаһында (Черногория Адриатик диңгеҙгә сыға ала һәм Албания менән Скадар күле буйлап һыу сиге бар) ил контрабандистар эшмәкәрлеге үҙәгенә әйләнә. Черногорияла етештереү тулыһынса тиерлек туҡтай, һәм республикала төп иҡтисади әүҙемлек беренсел кәрәкле продукттарҙың контрабандаһы тирәләй туплана, хаҡтар ҡырҡа күтәрелә. Был асылда легалләштерелгән практикаға әйләнә һәм йылдар дауамында дауам итә.
Сербия менән союздан сығыу
1997 йылда Мило Джуканович Черногория демократик социалистар партияһын (ДПС) етәкләй һәм Сербиянан айырылыу сәйәсәт үткәрә башлай. Черногория хөкүмәте инфляцияға ҡаршы көрәш һылтауы менән түләү сараһы булараҡ немец маркаһының һәм серб динарының бер үк ваҡытта йөрөүен раҫлай. 2000 йылда марка Черногорияның берҙән-бер валютаһы менән раҫлана, ә 2002 йылда республика евроға күсә. Бынан тыш, Черногория хөкүмәте федераль хөкүмәттән Черногориялағы бөтә иҡтисади власты үҙенә тапшырыуҙы талап итә. Шуның арҡаһында Сербия һәм Черногорияның беоләшмәһен — ике республика конфедерацияһын барлыҡҡа килтерә, унда Черногория хөкүмәтенә ҙур иҡтисади азатлыҡ бирелә.