cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт шиғриәте
Характеристика
Беренсе строфаның йәнәш рифмалар системаһына нигеҙләнгән, тәүге өлөшө үҙ-ара рифмалашыуҙан торған һәм киләһе шиғырҙың һуңғыһына ауаздаш булған мүсәммәттәр төркөмө көнсығыш шиғриәтенә эйәреп яҙылған шиғырҙар тәшкил итә. Башҡорт поэзияһында иң әүҙем ҡулланылған мүсәммәт строфалары булып мүрабба (аааа ббба рифмалы системаға нигеҙләнгән дүрт юллыҡтар) иҫәпләнә. Мүрабба М. Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт-әт -төрөк», Й. Баласағуниҙың «Ҡутадғу белеғ» трактатында, Ҡ. Ғәлиҙең «Ҡисса-и Йософ» һ. б. осрай.
Күпер
Төҙөлөшө
Күперҙәр өсөн материалдар — металл (ҡорос һәм алюмин солосы), тимер-бетон, бетон, тәбиғи таш, ағас, арҡандар.
Башҡорт шиғриәте
Характеристика
Строфаны булдырыуҙа рифма компоненты мөһим роль уйнай. Башҡорт шиғриәтендә рифманың 4 төрө бар: йәнәш (аа) («Тауға менеүе ауыр» Р. Назаров), юл араһы (абвб), ситке (абаба), әйләнмә (абба).
Юлдағы баҫымлы ижектәрҙең яҡынса тигеҙлегенә һәм улар араһындағы баҫымһыҙ ижектәрҙең ирекле урынлашыуына нигеҙләнгән тоник шиғырҙың бер формаһы булған акцентлы шиғыр Р. Ниғмәтиҙең В. В. Маяковский шиғырҙарының тәржемәләрендә, Ш. Бабичтың «Халҡым өсөн», «Ант», Ғ. Сәләмдең «Йөрәк түрендә», Ә. Үтәбаевтың «Урланған Урал», «Азатлыҡ», «Хәнйәр») ҡулланыла.
Маҡтаулы исемдәр
1939 йылда Башҡорт АССР-ында «Башҡорт АССР-ның Халыҡ шағиры», 1996 йылда — «Башҡортостан Республикаһының Халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исемдәр булдырыла. Был маҡтаулы исемгә «башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүҙә айырыуса ҙур ҡаҙаныштарға эйә булған, халыҡ араһында тәрән идеялы һәм юғары художестволы әҫәрҙәре менән ҙур популярлыҡ яулаған, әүҙем ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлек алып барған күренекле шағирҙар» лайыҡ була.
Күпер
Тарих
Йылға аша бүрәнә һалып күпер эшләү боронғо заманда уҡ билдәле булған. Һуңынан төҙөлөш материалы итеп таш ҡулланғандар. Бындай күперҙәрҙе ҡол биләүселек ҡоролошонда төҙөгәндәр. Баштараҡ күпер терәген, һуңғарак бөтә конструкцияны таштан эшләгәндәр. Күпер төҙөүҙә Боронғо Римлеләр ҙур уңыштарға ирешә. Улар көмбәҙ формаһындағы күпер төҙөй һәм төҙөлөштә цемент ҡуллана. Күперҙәр (дөрөҫөрәге акведуки) Рим ҡалаһын һыу менән тәьмин итеү өсөн файҙаланылған. Боронғо Рим күперҙәре бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған.
Башҡорт шиғриәте
Маҡтаулы исемдәр
«Башҡорт АССР-ның Халыҡ шағиры» исеме Мәжит Ғафуриға, Рәшит Ниғмәтигә, Мостай Кәримгә, Сәйфи Ҡудашҡа бирелә.
Күпер
Тарих
Урта быуаттарҙа ҡалалар һәм сауҙа үҫеше күперҙәр төҙөүгә ихтыяжды арттыра. Инженер аҡылы киң арала һөҙәк көмбәҙле, тарыраҡ терәүле күперҙәр төҙөргә мөмкинлек бирә.
Башҡорт шиғриәте
Маҡтаулы исемдәр
«Башҡортостан Республикаһының Халыҡ шағиры» исеме Рәми Ғарипов, Назар Нәжми, Рауил Төхвәт улы Бикбаев, (Башҡортостан Гимны авторы), Атнабаев Әнғәм Ҡасим улы, Кәримов Марат Наби улы, Йосопов Тимербай Йосоп улы, Филиппов Александр Павлович, Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы, Ҡәҙим Аралбайға бирелә.
Күпер
Тарих
XVIII быуат аҙағында күпер төҙөлөшөндә металл ҡулланалар. Беренсе металдан эшләнгән күпер Бөйөк Британияла Северн йылғаһы аша 1779 йылда һалына.
Башҡорт шиғриәте
Маҡтаулы исемдәр
1943 йылда БАССР-ҙа БАССР-ҙың Халыҡ сәсәне (Башҡортостандың Халыҡ сәсәне) исеме булдырыла. Маҡтаулы исемгә: М. А. Буранғолов, Ф. Д. Дәүләтшин, С. Ә. Исмәғилев лайыҡ була.
Күпер
Тарих
Ун алты-ун етенсе быуаттарҙа ҙур суднолар үтә алған тағы ла ҙурыраҡ күперҙәр кәрәк була. XVIII быуатта күпер арауығының бейеклеге 100 метрҙан ашыуға етә. Нева аша бер аркалы Иван Кулибиндың ағас күпер проекты тормошҡа ашырылмай ҡала.
Башҡорт шиғриәте
Фән
Башҡорт поэзияһы мәсьәләләре, уның тарихы менән Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, Башҡорт дәүләт  университеты, М. Аҡмулла исемендәге башҡорт дәүләт педагогия университетының филология факультеттары ғалимдары шөғөлләнә.
Күпер
Тарих
XVIII быуат аҙағынан металл төҙөлөш өсөн ҡулланыла. Беренсе металл күпер Бөйөк Британияның Колебрукдейл ҡалаһында Северн йылғаһында 1779 йылда төҙөлә. Уның арауығының бейеклеге яҡынса 30 метр тәшкил итә, түшәмдәре суйын аркалар була.
Башҡорт шиғриәте
Фән
Башҡорт шиғриәтендә шиғыр төҙөлөшөн, поэзия, строфика, рифма мәсьәләләрен, жанр формаларын, шиғырҙың композиция алымдарын, поэзияның башҡорттарҙың фәлсәфәһе менән бәйләнешен өйрәнәләр.
Күпер
Тарих
XIX быуатта тимер юлдарының барлыҡҡа килеүе ҙур йөктәргә сыҙамлы күперҙәр төҙөүҙе талап итә, был күпер төҙөлөшөн үҫтереүгә этәргес бирә. Яйлап күпер төҙөлөшөндә төп материалдар сифатында ҡорос һәм тимер раҫлана. Густав Эйфель 1877 йылда Португалияла Дуро йылғаһы аша суйын аркалы күпер төҙөй. Был күпер арауығының бейеклеге 160 метр тәшкил итә. XIX быуат аҙағында Европала иң оҙоно булып Сызрандағы Волга аша Николай Аполлонович Белелюбский проекты буйынса төҙөлгән һәм оҙонлоғо 1443 м булған күпер тора. 1900 йылда Париждағы Бөтә донъя күргәҙмәһендә миҙал Красноярскиҙағы Йәнәсәй аша күпер менән бүләкләнә (Проскуряков Лавр Дмитриевич проекты буйынса).
Башҡорт шиғриәте
Фән
Башҡорт шиғыр төҙөлөшөнө теорияһы мәсьәләләрен хәл итеүгә Әхмәтйәнов Ким Әбүзәр улы, Бикбаев Рауил Төхвәт улы, Ҡунафин Ғиниәт Сәфиулла улы, Ғайса Хөсәйенов, Стеблева И. В. ҙур өлөш индерәләр.
Күпер
Тарих
XX быуатта тимер-бетондан күперҙәр төҙөлә башлай. Был материал ҡорос менән ыңғай сағыштырыла, сөнки даими буяу талап ителмәй. Нур арауығында 50 метрға тиклем тимер-бетон ҡулланылған, Аркалы — 250 метрға тиклем. Металл ҡулланылыуын дауам итә — XX быуатта ҙур металл күперҙәр төҙөлә — Канадалағы Изге Лаврентий йылғаһы аша нурлы күперҙәр (оҙонлоғо 549 м), АҠШ-та Килл ван Килл боғаҙы аша (503,8 м), шулай уҡ АҠШ-тың Сан-Франциско ҡалаһындағы «Алтын ҡапҡа» күпере (төп аралыҡ оҙонлоғо 1280 м).
Башҡорт шиғриәте
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр
Башҡорт шағирҙары үҙ әҫәрҙәрен БР журналдарында: «Әҙәби Башҡортостан», «Бельские просторы », «Ағиҙел» һ.б. баҫтыралар.
Башҡорт шағирҙары Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берләшмәһенә тупланған. Улар Төркиәнең Тарсус ҡалаһында үткән Халыҡ-ара «Шиир акшамлари» («Әҙәби кисәләр») фестивалдә ҡатнашалар, Өфө ҡалаһында үткән әҙәби кисәләрҙә, ҡала китапханаларында сығыш яһайҙар, республиканың төпкөл райондарына ла баралар.
Күпер
Фольклорҙа
Көнсығыш славяндарҙың эпостарында һәм әкиәттәрендә Смородина йылғаһы аша Калинов күпере барлыҡҡа килә, ул, бер аңлатма буйынса, тереләр донъяһын үлгәндәр донъяһы менән бәйләй. «Күперҙәр төҙөү» идиомаһы «танышыу, кәрәкле бәйләнештәр урынлаштырыу» тигәнде аңлата, ә «күперҙәрҙе яндырыу» — ниһайәт, кем менәндер бәйләнештәрҙе өҙөү, сигенеү мөмкинлегенән мәхрүм итеү тигәнде аңлата. Файҙаһыҙ аргумент тураһында әйтергә мөмкин: күперҙәге ике кәзә кеүек. Башҡорт халҡының «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында:
Классификация
Ваҡытлыса күперҙәр. Улар һыу өҫтөндә ҡалҡып, йөҙөп йөрөүсе күперҙәр. Понтон күперҙәр тип йөрөтөлә.
Төрҙәре буйынса
Үткәреүсәнлек буйынса күперҙәр түбәндәгеләргә бүленә:
Шулай уҡ торба үткәргестәре күперҙәре лә бар.
Күтәрелә торған күперҙәр
Күперҙәрҙең үҙенсәлекле тибы — күтәрелә торған күперҙәр. Күтәрелгән торошта күпер суднолар үтеүгә ҡамасауламай. Санкт-Петербург ҡалаһы үҙенең күтәрелә йәки айырыла торған күперҙәре менән дан тота, унда Большой Обуховский күперенән башҡа, Нева йылғаһы аша һалынған бөтә ҡалған күперҙәр ҙә күтәрелә торған күпер.
Күтәрелә торған күперҙәрҙең айырым конструкциялары:
Виннипег (күл)
Ви́ннипег — Канаданың Манитоба провинцияһындағы эре күл.
Антти Пильстрём
Антти Пильстрём (Antti Pihlström; 22 октябрь 1984 йыл) — фин хоккейсыһы. Ситке яҡ һөжүм итеүсеһе. 2016 йылдан Йокерит командаһында сығыш яһай.
Виннипег (күл)
География
Виннипег ҡалаһынан яҡынса 55 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. 1990-сы йылдарҙан Виннипег һыуһаҡлағысына инә. Виннипег күле — майҙаны буйынса Канадала 5-се, ә донъяла 12-се сөсө күл. Күл сағыштырмаса бик һай (уртаса тәрәнлеге 12 м тәшкил итә ).
Көнсығыш яр буйында кеше аяғы баҫмаған тайга урмандары үҫә һәм бихисап шишмәләр аға. Был төбәк тиҙҙән ЮНЕСКО-ның бөтә донъя тәбиғәт мираҫы исемлегенә индерелеүе мөмкин. Күл төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 416 километрға һуҙылған. Яр буйы ҡомло оҙон пляждарҙан, ҙур эзбиз ҡаяларҙан тора. Күлдә бер нисә йөҙ утрауҙар бар, башлыса уларҙа кешеләр йәшәмәй. Һыу йыйыу бассейны яҡынса 984200 км² тәшкил итә, был территорияға Канаданың Альберта, Саскачеван, Манитоба, Онтарио һәм АҠШ-тың Миннесота һәм Төньяҡ Дакота штаттары керә.
Антти Пильстрём
Биографияһы
Антти Пильстрем 1984 йылдың 22 октябрендә Финляндияның ҙурлығы буйынса дүртенсе булған Вантаа ҡалаһында тыуған. Һөжүм итеүсе хоккейсы. Финляндия йыйылма командаһы составында донъя чемпионы исемен яулай. Спорт карьераһы 2003 йылда башлана. Урындағы «Эспоо Блюз» клубында уйнай. Һуңынан Финляндияның өс командаһын алыштыра. НХЛ−да ике миҙгел сығыш яһағандан һуң, үҙен Швеция беренселегендә лә һынап ҡарай. 2011 йылдан КХЛ чемпионатында ҡатнаша.
Виннипег (күл)
География
Күлгә ҡойған йылғалар: Саскачеван, Ред-Ривер, Виннипег, Бладвейн, Поплар, Манигатоган, Беренс, Мукутава, Блэк-Ривер.
Күл буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Гранд-Рапидс, Беренс-Ривер, Гранд-маре, Хекла, Гимли, Джекхед-Харбор.
Тәбиғәтте һаҡлау
Күлдең яр буйында ике заказник һәм провинциаль тәбиғи парк ойошторолған.
Аюрведа һәм гомеопатия төньяҡ-көнсығыш институты
Аюрведа һәм гомеопатия төньяҡ-көнсығыш институты (NEIAH) — Һиндостан хөкүмәтендә Ministry of AYUSH ойошмаһы ҡарамағында автономиялы ойошма. Ул Маудиангдиангта, Шилонгта, Мегһалайяла урынлашҡан.
Уны рәсми рәүештә Ministry of AYUSH ойошмаһы дәүләт министры Шрипад Йессо Наик 2016 йылдың 22 декабрендә асҡан.
2016 йыл мәғлүмәте буйынса, институт Аюрведа һәм медицина хирургияһы бакалавры һәм Гомеопатик медицина һәм хирургия бакалаврына дүрт йыл ярым дәрәжә курсын тәҡдим итә.
Күсей ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Күсей ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ойоштороу ваҡыты: 1930 йыл.
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы"на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Беренсе ауыл Советы 1918 йылдың 2 декабрендә булдырыла. Советҡа Басай, Иҫәнбәт, Туҡтағол, Күсей ауылдары инә, барыһы 1082 кеше. Советтың 1919 йылда һайланған беренсе хеҙмәткәрҙәре — Нәжмитдин Игебаев (рәйесе), Мөхәмәтйән Байназаров (рәйес урынбаҫары), Солтанәхмәт Мусин (сәркәтип) һәм Х. Әхмәтов. Совет территорияһында «Ирәндек» КПП-һының Күсей һәм Басай бүлексәләре урынлашҡан.
Ауыл Советы етәкселәре
Күсей ауыл Советының адресы: 453644, РБ, Баймаҡ районы, Күсей ауылы, Б. Вәлид урамы, 1-се йорт. Башлығы — Йыһаншина Сәриә Рәшит ҡыҙы.
Ҡазан ветеринария институты
Ҡаҙан ветеринария институты (1873—1918) — Казанский ветеринарный институт — Рәсәй империяһының юғары уҡыу йорто
Тарихы
Ҡазан ветеринария институты 1873 йылда ойошҡан һәм 1873 йылда асылған. Уҡытыусыларҙың төп Советы профессорҙарҙан тора, улар араһында беренсе директор, поляк ветеринария медицинаһына нигеҙ һалыусы, Варшава ветеринария мәктәбе директоры П. Т. Зейфман да була. Университет менән тығыҙ хеҙмәттәшлеккә өҫтәп, ул Европа юғары уҡыу йорттарына ебәреп, уҡытыусылар өсөн йыл һайын фәнни әҙерлек алыуҙы индерә. Был традицияларҙы институттың барлыҡ лидерҙары, танылған ғалимдар Иван Ланге, K. M. Гольцман, Т. Г. Болем дауам итә.
Уҡытыу шарттары һәм өйрәнелгән фәндәр
Ветеринария институты ветеринар һәм ветеринария медицинаһы магистры дәрәжәләрен бирергә хоҡуҡлы була, был университет кандидаттарына һәм магистр дәрәжәләренә бөтә хоҡуҡтары менән туранан-тура килгән булған. Институт профессорҙары һәм доценттары барлыҡ хоҡуҡтар буйынса университет профессорҙары һәм доценттары менән тиң һанала. Махсус фәндәр уҡытыусылар ветеринария медицинаһы магистры дәрәжәһенә эйә булырға тейеш. Институттың педагогик коллективы 3 ординар профессорҙан (институт директорын да индереп), бер экстраординар, 3 доцент, зоотомия кафедраһы проекторы һәм ғалим-тимерсенән тора. Институт педагогик коллективы махсус фәндәр өйрәнеү өсөн яуаплы була: зоотомия (практик күнегеүҙәр менән), гистология, физиология, дөйөм патология, патологик анатомия һәм гистология (практик күнегеүҙәр менән); шәхси патология һәм терапия; дөйөм, шәхси һәм оператив хирургия, акушерлыҡ; ветеринария полицияһы менән эпизоотология, дөйөм медицина, суд ветеринарияһы; сүкеү теорияһы (практик күнегеүҙәр менән); терапевтик, хирургия һәм йоғошло клиникалар үткәреү; зоогигиена, экстерьер, фармакогнозия, фармация, рецепттар менән фармакология, ауыл хужалығы (ялансылыҡ һәм болонсолоҡ), йылҡысылыҡ, малсылыҡ һәм мал-тыуар продукттарын өйрәнеү. Өҫтәмә фәндәр — теология, химия (органик булмаған, органик һәм физиологик), физика, ботаника, зоология, сағыштырма анатомия — күпселек осраҡта был фәндәрҙе ы Ҡаҙан университеты профессорҙары, институт доценттары булараҡ уҡыта.
Институтта уҡыу курсы 4 йыл була. Институтты тамамлағас, студенттар ветеринария табибы йәки туранан-тура ветеринария медицинаһы магистры дәрәжәһе өсөн имтихан бирә алалар. Һуңғы осраҡта, уларҙан, шулай уҡ ветеринария дипломы булған, ләкин магистр дәрәжәһен алырға теләүселәрҙән кеүек үк, ветеринария медицинаһының махсус фәндәрендә оло белемгә эйә булыу ғына түгел, ә уның әҙәбиәте менән дә яҡшы таныш булыу талап ителә. Һынау уҙғандар махсус фәндәрҙең берһендә диссертация тәҡдим итергә һәм уны яҡларға тейештәр.
Ҡазан ветеринария институтында (1891 йылдың 1 ғинуарына) 100 шәкерт була. 1890 йылдағы сығарылыштың 39 уҡыусыһы ветеринар дәрәжәһен ала.
Революциянан һуң Ҡазан ветеринария институты өҙлөкһеҙ киңәйә бара һәм уның нигеҙендә Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы ойошторола (род. 1986).
Солоновка (Песчаная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Шишмә
Яңы Шишмә (Новочишма) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 175 кеше. Почта индексы — 453036, ОКАТО коды — 80203834006.
Халыҡ һаны
1939 йылда —281 кеше; 1959—305; 1989—205; 2002—160; 2010—166 кеше йәшәгән. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса татарҙар 79 % тәшкил итә.
Гетманщина
Гетманщина (Гетьма́нщина; рәсми документтарҙа — Войско Запорожское, Військо Запорозьке) — хәҙерге Украина, Рәсәй (Стародубье), Белоруссия (Лоев) һәм Приднестровье территорияһындағы казак ерҙәрҙенең бер өлөшөнөң тарихи атамаһы. Уларҙа тарихтың төрлө ваҡыттарында Запорожье ғәскәрҙәре гетманының власы хакимлыҡ итә.
Гетманщина 1648 йылда тоҡанған Хмельницкий ихтилалынан башлана. Башта Украинаның һул һәм уң яҡ яры менән Приднестровьены, шулай уҡ Запорожьены ялмап ала. Барабаш һәм Пушкарь ихтилалынан һуң, Түбәнге Запорожье ғәскәрҙәренең атамандары араһында гетманға ышанмаусылыҡ нығына, һөҙөмтәлә Сечь бары тик гетманға формаль рәүештә генә буйһона башлай. 1686 йылда Рус батшаһы һәм Речь Посполитая араһында, Мәңгелек солох килешеүе төҙөлгәс, Днепрҙың уң ярында, Польшала ҡалған Гетманщина бөтөрөлә, һәм был атама, ҡағиҙә булараҡ, әлеге тарихи осороға ҡарата бары тик Һул ярға, Киевҡа һәм уның тирә-яғына ҡарата ғына ҡулланыла. Шуға ҡарамаҫтан, 1760 йылдарға тиклем гетман власы институттары Едисан урҙаһы ерҙәрендә, йәғни Приднестровье һәм Брацлавщина, Петрик Иваненко тарафынан Ғосман империяһынан алынған һәм [[Ҡырым ханлығы|ҡырым хандары яҡлауы аҫтындағы территорияла булған.
1654 йылда Гетманщина урыҫ батшаһының протекторатын ала. 1663 йылдан Рус батшалығы составында сәйәси-административ йәһәттән айырым хоҡуҡтарға эйә булһа ла, Малороссия приказына буйһона. Гетман Мазепаның Төньяҡ һуғышында Карл XII ярҙам итеүе һөҙөмтәһендә гетманларҙың йоғонтоһо һиҙелерлек кәмей:
Малороссия коллегияһын етәкләгән Степан Вельяминов менән сеймда танылыу тапмаған наказлы гетман Павел Полуботко араһындағы бөтмәҫ талаш 1726 йылда Санкт-Петербургта коллегияны ябып, яңы гетман һайлап, Гетманщинаны тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул итеүгә килтерә. 1728 йылда был вазифаға Петр I батшалыҡ иткән осорҙа Василий Кочубейҙы яҡлаған Даниил Апостол һайлана.
Петр II һәм Анна Иоанновна хакимлығы осоронда гетман хоҡуҡтары киңәйтелә: «Хәл иткес пункттар» төҙөлә; Төркиәлә йәшәүсе запорожецтарға Рәсәйгә ҡайтырға рөхсәт ителә, был кошевой Иван Белецкийға Ҡырым ханлығы тыйыуға ҡарамаҫтан, Аҡ Сиркәүгә килеп, рус антын ҡабул итергә мөмкинлек бирә. Даниил Апостол гетманлығы осоронда запорожецтар слобода биләмәләрендә төйәкләнергә рөхсәт ала. Даниил Апостол 1734 йылда вафат булғандан һуң, Петербург яңы гетман һайларға ашыҡмай, әммә Апостол тере ваҡытта төҙөлгән «Хәл иткес пункттар»ҙы үтәй. Эрнст Бирон ваҡытында Малороссия идараһы тураһында указ раҫлана, ул гетман канцелярияһы функцияларын 16 йыл дауамында башҡара һәм ғәмәлдә икенсе Малороссия коллегияһы булып тора.
Гетманщина батшабикә Елизавета Петровна указына ярашлы тергеҙелеп, граф Кирилл Разумовскийға 1750 йылда ер һәм гетман титулын бирә, әммә 1764 йылдағы указы менән Запорожье ҙәскәре гетманы вазифаһы бөтөрөлә: һуңғы гетман Кирилл Разумовскийға генерал-фельдмаршал чины бирелә, ә Малороссия менән идара итеү граф Петр Румянцевҡа йөкмәтелә. Шуға ҡарамаҫтан, Рәсәйҙә Гетманщинаның административ-территориаль бүленеше 1782 йылға тиклем һаҡлана. Артабан административ реформа барышында 1781 йылғы Рәсәй империяһы губерналары тураһында положение үҙ көсөнә инеп, йөҙ-полк административ ҡоролошо бөтөрөлә.
Атамаһы
Хәҙерге ваҡытта Гетманщина атамаһы аҫтында 1649 — 1764 йылдарҙа Запорожье ғәскәрҙәре гетманы власы аҫтында булған запорожье казактарының төрлө хәрби-сәйәси берләшмәләре күҙаллана. Ошо үткән тарихҡа бәйле, тарихи һәйкәлдәрҙә гетманға буйһонған казак ерҙәренә ҡағылышлы төрлө номенклатура тураһында иҫтәлектәр һаҡлана. Ҡағиҙә булараҡ, рәсми документтарҙа Гетманщина Запорожье һәм Малороссия ғәскәре булараҡ билдәле, әммә Хмельницкий осорондағы ҡайһы бер танытмаларҙа, атап әйткәндә, Ғосман империяһы менән дипломатик яҙмаларҙа һәм килешеүҙәрҙә, Рус Дәүләте телгә алына. Юрий Хмельницкий, Георгий Дука һәм Филипп Орликтың Запорожье ғәскәрҙәренең ирке, пакттары һәм конституцион хоҡуҡтарының 14-се статьяһында Гетманщина Украина тип атала
Иҫәптәге казактар болаһы, халыҡтың баш күтәреүе
1648 йылда иҫәптәге казактар полковнигы Богдан Хмельницкий, Запорожье түбәне казактарының һәм Запорожьела тороусы иҫәптәге казактар корпусы ярҙамында Речь Посполитаяла ихтилал күтәрә<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.AF.D0.BA.D0.BE.D0.B2.D0.B5.D0.BD.D0.BA.D0.BE_.D0.9D._.D0.9D..E2.80.941997.E2.80.94.E2.80.94207..26nbsp.3B.3Cspan_class.3D.22ref-info.22_title.3D.22.D0.BD.D0.B0_.D1.83.D0.BA.D1.80.D0.B0.D0.B8.D0.BD.D1.81.D0.BA.D0.BE.D0.BC_.D1.8F.D0.B7.D1.8B.D0.BA.D0.B5_.22_style.3D.22font-size.3A85.25.3B_cursor.3Ahelp.3B_color.3A.23888.3B.22.3E(.D1.83.D0.BA.D1.80.).3C.2Fspan.3E_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false">. Ҡырым ханы Ислам III Гәрәйҙе Богдан үҙ яғына ауҙарыу өсөн Хмельницкий уға үҙенең илселәрен ебәрә. Улар ханға королдең запорожецтар менән Ҡырымға<span class="mw-ref" id="cite_ref-golXI_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false"> һөжүм итеү тураһындағы пландарын еткерә. Хан тура яуап бирмәй — Польшаға рәсми рәүештә һуғыш иғлан итмәйенсә, ул Перекоп мурзаһы Туғай-бейгә Хмельницкий менән сығыш яһарға ҡуша.
1648 йылдың 18 апрелендә ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Желтые Воды, Корсун, Пилявцы һәм Зборовоны еңеп, 1649 йылда баш күтәреүселәр, батша менән Ян-Казимир Зборовский менән килешеү төҙөй.
Зборовский килешеүе
Был килешеү статьяларына ярашлы: Киев, Чернигов, Брацлав воеводстволарында урядтарҙы православие шляхтаһы вәкилдәре биләргә тейеш була; иҫптәге казактар исемлеге 40 меңлек ғәскәргә етә, ул 16 хәрби-административ берәмектән — полктарҙан формалаша; польша ғәскәре һәм йәһүдтәр Киев, Чернигов һәм Брацлав воеводстволарында булмаҫҡа тейеш була.
Был воеводстволар крәҫтиәндәренең Збровский килешеүе һөҙөмтәләренән күңеле ҡайта. Килешеү буйынса улар шляхтаға (православие, католик) буйһонорға тейеш була. Шуға күрә 1651 йылда һуғыш дауам итә. Берестечка эргәһендәге алышта король Ян-Казимир гетман Богдан Хмельницкий ғәскәрен еңә. Шул уҡ йылда Запорожье һәм Речь Посполитаяның үҙәк власы араһында гетман власын Киев воеводствоһы менән сикләгән Белоцерковский солохо төҙөлә. 1652 йылда Хмельницкий реванш ала һәм поляк ғәскәрен Батог эргәһендә ҡыйрата. 1653 йылда король Ян-Казимир ғәскәре Жванец эргеһендә ҡамауға эләгә. Ҡырым ханлығы менән союздың ышанысһыҙ булыуы, Тимоша Хмельницкийҙың Сучава кампанияһының барып сыҡмауы Хмельницкийҙы Рус дәүләте менән союздашлыҡ тураһындағы һөйләшеүҙәрҙе активлаштырырға мәжбүр итә.
Яңы административ-территориаль ҡоролош формалашыуы
Киев, Чернигов, Брацлав воеводстволары ерҙәрендә Польша административ ҡоролошо бөтөрөлә. Воеводстволар, поветтар бөтөрөлөп, улар урынына үҙ территориаль бүленеше булған полктар ойошторола. 1649 йылда Гетманщинаның барлыҡ территорияһы 16 полкка (Уң яҡ ярҙа — 9, Һул яҡ ярҙа — 7) бүленә. Полк территорияһындағы иң ҙур ҡалаларҙың береһе полк ңҙәге була. Һәр полкты полк советында һайланған йәки гетман тарафынан тәғәйенләнгән полковник етәкләй. Ул үҙ ҡулы аҫтында хәрби, суд һәм административ власты туплай, йәғни хәрби етәксе генә булмай, ә барлыҡ халыҡ менән идара итә. Полк территорияһы 10 — 20 йәки унан да күберәк йөҙгә бүленә. Йөҙҙәр, полктар кеүек үк, майҙаны һәм халыҡ һаны буйынса айырыла. Мәҫәлән, составына бер-нисә мең казак ингән йөҙҙәр була Йөҙҙәрҙең административ үҙәге булып ҡалалар, ҡаласыҡтар һәм ҙур ауылдар тора. Йҡҙ территорияларындағы хәрби-административ власты йөҙ баштары башҡара. Йөҙ хәрби канцеляриялары, йөҙ судтары һ.б. була.
Шул ваҡыттан уҡ ҡайһы бер ҡалалар: (Киев, Нежин, Чернигов, Переяслав, Стародуб, Глухов, Полтава, Батурин һ.б.) магдебург хоҡуғына эйә була. Улар менән баштарында войттар торған магистраттар идара итә. Башҡа ҡалаларҙа казак хакимиәте була. Ауылдарҙа крәҫтиәндәр эштәрен крәҫтиән йәмғиәте һайлаған старосталар, казактар эштәрен һайлап ҡуйылған атамандар алып бара.
Запорожье Сечы дәүләт эсендә айырым административ берәмек булып тора.
Переяслав Радаһы
1654 йылдың ғинуарында Переяславта Переяслав радаһы үтә,унда Гетманщинаның «рус правлавие батшаһының дәрәжәле ҡулы аҫтына» күсеүе тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шул уҡ йылдың мартында күсеү шарттары, йәғни март статьялары шарттары буйынса килешеү төҙөлә.
Речь Посполитаяның Рус батшалығы менән граждандар һуғышы
Запорожье ғәскәренең үтенесен ҡарап, Земство соборы һәм батша казактарҙың Польша тажына тоғролоғон боҙоуы шул ваҡыттағы халыҡ-ара ҡағиҙәләрҙе һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен боҙоуы булып тороуын һәм, һис шикһеҙ, Речь Посполитая менән Рус батшалығы араһындағы һуғышҡа алып киләсәген яҡшы аңлай. Рус дипломатияһы был хәл-тороштан сығыу юлын таба. Аҡыллы чиновниктар фекеренсә, Польша короленең (Ян Казимир диндәрҙе тиң күреү тураһындағы антын боҙоуҙа ғәйепләнә) антын боҙоуына бәйле, православие динендәге казак халҡы королгә тоҡролоҡ антынан азат ителә, һөҙөмтәлә батша хөкүмәте баш күтәреүселәрҙе түгел, ә «ирекле кешеләрҙе» һыйындырып, үҙ яҡлауына ала.
1653 йылдың 2 ноябрендә үк Рус батшалығы Мәскәүҙә тантаналы рәүештә көнбайыш руссия ерҙәре, йәғни хәҙерге Украина, белоруссия, Польшаның көньяҡ-көнсығыш территорияһының бер өлөшө булған Пшемысль, Хелмды азат итеү өсөн Рус-поляк һуғышын иғлан итә
1654 йылдың йәйендә Рус батшалығының Речь Посполитая менән һуғышы башлана. казак ғәскәрҙәре Гомель, Чичерск, Яңы Быхов, Рогачев һәм башҡа ҡалаларҙы, батша ғәскәрҙәре Смоленск һ.б. ҡалаларҙы ала.
1654 йылдың һуңында Речь Посполитая союздаштары һәм ҡырым ханлығы Гетманщинаға һөжүм итә, һөҙөмтәлә Подольела 200 меңдән ашыу кеше һәләк булы һәм ҡоллоҡҡа алып кителә. Хмельницкийҙың һәм Василий Борисович Шереметьевтың татарҙарға, полчктарға ҡаршы сыҡҡан ғәскәре 1655 йылдың ғинуарында Охматов эргәһендә ҡамауға алына.
1655 йылда батша һәм казак ғәскәрҙәренең һөдүм операциялары дауам итә. Гетман Хмельницкийҙың һәм Василий Васильевич Бутурлиндың ғәскәре 1655 йылдың октябрендә Львов ҡалаһын ҡамауға ала. Шулай уҡ 2655 йылғы кампанияла наказлы гетман Даниил Выговскийға Люблин, рава һ.б. ҡалларҙы алыу насип була.
1656 йылда Речь Посполитая ерҙәре өсөн көрәштә Гетманщинаның Швеция менән альянсы
1656 йылдың октябрендә Швеция короллеге көсәйеүгә бәйле, Рус батшалығы Речь Посполитая менән Вилен килешеүе төҙөй. Гетман Хмельницкий, Польша менән солохҡа риза булмайынса, Польша тажына дәғүә иткән кенәз Георгий Ракоци һәм швед короле Карл X Густав менән хәрби союз төҙөй. Кенәз вөкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙә Хмельницкий «Вислаға тиклем бөтөн Русь» талабын ҡуя. 1657 йылда семиград-казак союзы ғәскәрҙәре Речь Посполитаяға баҫып инеп, ланцут, Тарнобжег, Бохня, Краков ҡалаларын ала, ә король Карл Густавьың швед ғәскәрҙәре менән берләшкәс, Брест, Варшава ҡалаларына эйә була. Әммә Данияның Швецияға ҡаршы һуғышҡа сығыуына бәйле, Карл Густав һөжүмде туҡтатып, Польшаны ҡалдырырға мәжбүр була. Кенәз Георгий Ракоци менән полковник Антон Жданович Речь Посполитаяла ҡала алмай. Был ваҡытта гетман Хмельницкий ҡаты сирләй, 1657 йылдың 5 авгусында ул вафат була.
Руина
Богдан Хмельницкийҙың талабы буйынса, ул үҙе тере саҡта уҡ 1657 йылда гетман итеп уның 16 йәшлек улы - Юрий Хмельницкий һайлана. Әммә Богдан Хмельницкий вафат булғас, казак старшинаһы Юрий гетман вазифаһын башҡара алмай, тип иҫәпләй; Юрий гетманлыҡтан баш тарта. 1657 йылдың сентябрендә Чигиринда рада уҙа, унда старшина гетман булаваһын Иван Выговскийға тапшыра.
Гадяч договоры
1658 йылда гетман Выговскийға ҡаршы иҫәптәге казактарҙың Полтава һәм Миргород полктары, улар менән бергә Запорожье Сечы баш күтәрә. Выговский, Ҡырым ханлығы менән союз төҙөп, татарҙар ярҙамында бунтты баҫтыра.
Үҙенең власын нығытырға тырышып, 1658 йылдың сентябрендә Иван Выговский Речь Посполитая менән Гадяч договоры төҙөй, уға ярашлы Гетманщина "Бөйөк Рус кенәзләге" атамаһы аҫтында Речь Посполитая федерацияһының өсөнсө субъектына әүерелә.
Гадяч договоры 1659 йылда Речь Посполитая сеймы тарафынан ратификациялана, әммә уның төп - сиркәү унияларын бөтөрөү, Рус кенәзлектәре воеводстволарында православие шляхтаһынынң айырым хоҡуғы һ.б. тураһындағы төп статьялары ратификация процесында уҡ юҡҡа сығарылып, Гетманщинала выговский идараһына киҫкен ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра.
Гетманщина ерҙәрен Речь Посполитая составына кире ҡайтарырға тырышыу казактарҙы яңы граждандар һуғышының яңы тулҡынына алып килә. Унда Запорожье казактары ғына түгел, батша армияһы ла, шулай уҡ Ҡырым татарҙары ла ҡатнаша.
Һөҙөмтәлә 1659 йылда Выговский казак клейнодтарын һала. Аҡ сиркәү эргәһендәге радала гетман итеп ҡабаттан Юрий Хмельницкий һайлана. Ул Гадяч договорын ғәмәлдән сығарып, Польша һәм Литва менән унияларҙы өҙөп, Рус батшалығы менән Переяслав договоры шарттарына кире ҡайта.
Территорияһы
Гетманщина шартлы рәүештә Ямполь-Черновцы (хәҙерге ҡала тибындағы ҡасаба)-Мурафа (хәҙер Шаргородский районындағы ауыл)-Ҡыҙыл (хәҙер Жмеринск районындағы ауыл)-Винница — Пилявцы сиктәрендә була. 17-се быуат һуңында «гетманщина» термины Киев менән бергә Украинаның һул ярына ҡарата ҡулланыла Енциклопедія, 2009, Т. 2: «Г−Д». . Гетманщина ерҙәре үҙ эсенә хәҙерге Украинаның Полтава, Чернигов, өлөшләтә Киев, Черкасск һәм Сумск өлкәләрен, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Брянск өлкәһенең бер өлөшөн үҙ эсенә ала
Үрге Корпиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарабаш өйрәк
Ҡарабаш өйрәк (Морская чернеть) (лат. Aythya marila) —
һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парла^шып һәм күмәклә¬шеп йәшәйҙәр; Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, муйыны, түше, ҡойроғо ҡара, арҡаһы аҡһыл һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һәм ҡабырғалары аҡ. Көҙгөһөн ата өйрәк, инәһе һы¬маҡ, өҫ яҡтаң һорғолт көрән, ҡорһағы һорғолт аҡ була. Суҡышының төбө аҡ. Ала өйрәктән һоро арҡаһы һәм бүрке булмауы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы, тупаҫ: «ҡарр-ҡарр».
һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙғыһын төньяҡҡа үтешләй, ә көҙгөһөн көньяҡҡа үтешләй генә туҡтап китәләр. Беҙҙең яҡта ояламай. Ите әсән аулайҙар.
Шапошников Борис Михайлович
Шапошников Борис Михайлович (2 октябрь 1882 йыл — 26 март 1945 йыл) — Рәсәй империяһы һәм совет хәрби начальнигы, дәүләт эшмәкәре, хәрби теоретик. Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Профессор (1935). Советтар Союзы Маршалы (1940).
Б. М. Шапошников СССР-ҙың Ҡораллы Көстәрен төҙөү теорияһына һәм практикаһына, уларҙы нығытыу һәм камиилаштырыуға, хәрби кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индерә. Ул хәрби фәнде үҫтереү, Беренсе донъя]] һәм Граждандар һуғышы тәжрибәһен дөйөмләштереү өҫтөндә күп һәм уңышлы эшләй. СССР хәрби доктринаһының төп ҡәғиҙәләрен сағылдырған уставтарҙы эшләү комиссияһында ҡатнаша. Иң билдәле «Армия мейеһе» хеҙмәтендә ул буласаҡ һуғыштың характеры тураһында төп ҡағиҙәләрҙе билдәләй, һуғышта армия менән етәкселек итеүҙәге үҙенсәлектәрен тәрән асып һала һәм Ҡораллы көстәр менән идара итеүҙә Юғары башкомандование органы булараҡ, Генераль штабтың роле, функцияһы һәм структураһы тураһында аныҡ күрһәтмә бирә. Уның һығымталарының дөрөҫлөгөн Бөйөк Ватан һуғышы раҫлай. Б. М. Шапошников хәрби тарихта оператив-стратегик мәсьәләләрҙе яҡшы белгән күренекле хәрби теоретик, талантлы практик кеүек билдәләнә. Әммә «Армия мейеһе» тигән атаманы Шапошников XIX быуат башындағы— XX быуат аҙағындағы инглиз журналисы һәм хәрби теоретик Спенсер Уилкинсондан үҙләштерә.
И. В. Сталиндың ҙур ихтирамы менән файҙалана. Борис Михайловичҡа Сталин башҡаларға өндәшкән кеүек «иптәш Шапошников» тип түгел, ә исеме һәм атаһының исеме менән өндәшә. 1930 йылдар аҙағынан алып ул И. В. Сталиндың хәрби мәсьәләләр буйынса баш кәңәшселәренең береһе була.
Бөйөк Ватан һуғышы барышында СССР Ҡораллы Көстәр сафынан сығарылған (ауырыуҙан һуң үлем сәбәбле) берҙән-бер Советтар Союзы Маршалы.
Биографияһы
Борис Михайлович Шапошников Рәсәй империяһы Өфө губернаһының ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Михаил Петрович (1837—1912), сығышы менән Ырымбур казактарынан, шәхси ялланып хеҙмәт итә. Әсәһе Пелагея Кузьминична, уҡытыусы булып эшләй. Б. М. Шапошников Красноуфимск сәнәғәт һәм Пермь реаль училищеһында уҡый, уны 1899 йылда тамамлай.
Батша армияһындағы хеҙмәте
1901—1903 йылдарҙа Б. М. Шапошников Мәскәү Алексеевка хәрби училищеһында уҡый, уны 1-се разряд менән тамамлай, конкурстан тыш барыусы дүрт фельдфебелдән һуң исемлектә бишенсе була һәм подпоручик чины ала. Ташкентта 1-се Төркөстан уҡсылар батальонында хеҙмәтен башлай, 1903—1907 йылдарҙа унда ярты рота менән етәкселек итә.
1907 йылдан 1910 йылға тиклем Генераль штабтың Академияһында уҡый (Император Николаев хәрби академияһы), уны тамамлағандан һуң штабс-капитан була. Академияны тамамлағас, 2 йыллыҡ рота менән цензлы етәкселек итеүҙе үҙенең батальонында үтә, аҙаҡ ул 1-се Төркөстан уҡсылар полкына әйләнә. 1912 йылда Ченстоховта 14-се авалерия дивизияһы штабының өлкән адъютанты булып күсерелә.
1914 йылдың авгусынан алып Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 14-се кавалерия дивизияһының штаб адъютанты вазифаһында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, тактиканы яҡшы белеүе менән бер рәттән, шәхси батырлыҡ күрһәтә. 1914 йылда башына контузия ала. 1915 йылдың ғинуар-ноябрь айҙарында — Төньяҡ-Көнбайыш фронтында 12-се армияның разведбүлек штабында өлкән адъютант ярҙамсыһы. 1915 йылдың ноябренән 1916 йылдың май айына тиклем — Айырым йыйылма казак бригадаһының штаб начальнигы. 1916 йылда хәрби ҡаҙаныштары өсөн Юғары мәрхәмәт менән билдәләнә.
1917 йылдың авгусында Төркөстан дивизияһының штаб начальнигы вазифаһын биләй. 1917 йылдың сентябрь айында Б. М. Шапошников полковник дәрәжәһенә күтәрелә һәм 16-сы гренадер Мингрель полкының командиры итеп тәғәйенләнә.
1917 йылдың ноябрь айында Хәрби-революцион комитеттар делегаттары съезында Кавказ гренадер дивизияһының етәксеһе итеп һайлана. 1918 йылдың ғинуар-март айҙарында госпиталдә дауалана.
Ҡыҙыл Армияла хеҙмәте
1918 йылдың март айында Б. М. Шапошников демобилизациялана һәм 2 айҙан һуң үҙ ирке менән Ҡыҙыл армия сафына баҫа. 22 майҙан Юғары хәрби советтың Оператив идаралығының начальник ярҙамсыһы була. 1918 йылдың 7 сентябренән алып октябрь аҙағына тиклем — РВСР Штабының разведбүлек етәксеһе. 30 сентябрҙән алып — РККА-ның Юғары хәрби инспекцияһының хәрби бүлегендә хеҙмәт итә. 1919 йылдың 4 мартынан алып — Украина ССР-ның Наркомвоенмор штаб начальнигының беренсе ярҙамсыһы. 1919 йылдың 15 авгусынан — разведка бүлеге начальнигы, 12 октябрҙән — Республика Реввоенсоветының Оператив идаралығы начальнигы.
1919 йылдың октябрь айында Деникин ғәскәрҙәрен тар-мар итеү буйынса план әҙерләүҙә ҡатнаша. Көньяҡ-Көнбайыш, Көнбайыш фронттарында һәм Ҡырымда 1920 йылдағы кампаниялар пландары авторҙарының береһе.
Граждандар һуғышы ваҡытында Борис Шапошников фронттарға һәм армияларға төп директивалар, бойороҡтар һәм күрһәтмәләр әҙерләй. 1921 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.
Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, 1921 йылда — РККА штабы начальнигының беренсе ярҙамсыһы. 1925—1927 йылдарҙа — Ленинград хәрби округының, 1927 йылдың май айынан — Мәскәү хәрби округы командующийы.
1928—1931 йылдарҙа — РККА штабы начальнигы. 1930 йылда ВКП(б) сафына инә. 1931 йылдың июленән — Волга буйы хәрб округы ғәскәрҙәре командующийы. 1932—1935 йылдарҙа М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академия начальнигы, профессоры һәм хәрби комиссары.
1935 йылдың 20 ноябрендә 1-се ранглы командарм дәрәжәһен алып, 1935—1937 йылдарҙа ҡабаттан Ленинград хәрби округы ғәскәрҙәре менән командалыҡ итә.
1937 йылдың 10 майынан — РККА-ның Генераль штабы начальнигы. 1940 йылдың 7 майында Шапошниковҡа «Советтар Союзы Маршалы» хәрби дәрәжәһе бирелә. 1940 йылдың август айында һаулығы буйынса Генштаб начальнигы вазифаһынан бушатыла һәм СССР Оборона Халыҡ Комиссарының нығытылған райондарҙың төҙөү буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1939 йылдың 10 сентябренән 1941 йылдың 9 апреленә тиклем — СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Оборона комитеты ағзаһы.
1937—1945 йылдарҙа Мәскәү өлкәһенән 1-се саҡырылыш СССР юғары Советының депутаты була. Элегерәк СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма комитетының ағзаһы. 1937 йылдың июнендә, М. Н. Тухачевскийҙы, И. Э. Якирҙы, И. П. Уборевичты үлем язаһына хөкөм иткән Махсус суд составына ҡатнашыуға инә. 1939 йылдың 21 мартынан ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты ағзаһына кандидат.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән — 1941 йылдың 23 июненән алып 16 июлгә тиклем СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы янында эвакуация буйынса Советта тора. 10 июлдән ВГК Ставкаһы ағзаһы. 1941 йылдың 30 июленән көнбайыш йүнәлешендәге баш командующий штабы начальнигы. 29 июлдә тағы РККА-ның Генштаб начальнигы итеп тәғәйенләнә. Уның туранан- тура ҡатнашлығында Ҡыҙыл армияның 1941—1942 йылдарҙағы контрһөжүмен әҙерләү һәм алып барыу буйынса тәҡдимдәр әҙерләнә. 1942 йылдың 11 майында Керчь аҫтындағы Ҡырым фронты тар-мар ителгәндән һуң РККА-ның Генштаб начальнигы вазифаһынан бушатыла, был вазифала уны А. М. Василевский алмаштыра. 1942 йылдың июненән 1943 йылдың майына тиклем — СССР оборонаһының халыҡ комиссары урынбаҫары. 1943 йылдың июнендә Хәрби академияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1945 йылдың 26 мартында, Еңеү көнөнә 44 көн еткермәй, ауыр сирҙән вафат була (ашҡаҙан рагынан). Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда ерләнә. Б. М. Шапошников Бөйөк Ватан һуғышы барышында СССР ҡораллы көстәр сафынан төшөп ҡалған берҙән-бер Советтар Союзы Маршалы була.
Ғаиләһе
Ҡатыны— Шапошникова Мария Александровна (тыумыштан Вьюкова) (1899—1975)—1930 йылдан 1948 йылға тиклем Ҙур театр солисы (сопрано) Репертуары: «Ҡарһылыу»(үҫмер), «Лакм» (Элле), «Ҡарға дама» (Прилепа), «Һыу инәһе» (Ольга), «Риголетто» (Джильда), «Севилья цирюльнигы» (Розина), «Богема» (Мюзетта), «Евгений Онегин» (Татьяна), «Дүрт деспот» (Лючетта), «Фигароның туйы» (Сюзанна), «Кенәз Игорь» (Ҡыпсаҡ ҡыҙы).
Улы — Игорь Борисович (1918—1991) — инженер ғәскәрҙәре генерал- лейтенанты, хәрби фәндәр докторы, профессор. Хәрби академияның Генераль штабы кафедраһы етәкселәренең береһе. Уның ҡатыны — Слава Александровна Шапошникова (1928) — актриса, Щукин исемендәге училищены бөтә. А. С. Пушкин исемендәге һәм Маяковский исемендәге театрҙарҙа эшләй. «Азат итеү» киноэпопеяһында Б. М. Шапошниковтың ҡатыны Мария Александровна ролен башҡара.
Хәтер
Маршалы шапошников мәскәүҙә ҡораллы көстәре үҙәк музейы наградаһы
32 йорттағы яҙыу:
«''Был өйҙә 1898 йылдан алып 1901 йылға тиклем Советтар Союзы Маршалы Б. М. Шапошников йәшәгән''».
«''Бында 1900—1901 йылдарҙа РККА генераль штабының начальнигы, СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары урынбаҫары Советтар Союзы Маршалы Б. М. Шапошников эшләгән''».
Бунгур (Аба ҡушылдығы)
Бунгур — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аба йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарға (Мишкә районы)
Ҡарға (Каргино) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 556 кеше. Почта индексы — 452358, ОКАТО коды — 80243830003.
Яңы Һаҡмар (Ейәнсура ауыл советы)
Яңы Һаҡмар  (Новосакмарск)—Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Ейәнсура ауыл Советына ҡараған ауыл.
Географияһы
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнбайыштараҡ яҡынса 29 километр алыҫлыҡта, Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Климаты
Яңы Һаҡмар ауылының климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
XХ быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында нигеҙ һалынған тип һанарға мөмкин булған мәғлүмәттәр бар. Башлап килеп ултырыусылар араһында украиндар күпселекте тәшкил итә. Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеге, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә .2016 йылға тиклем Яңы Һаҡмар ауылы Ҡыуандыҡ районының Ейәнсура ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Халҡы
2002 йылдың даими йәшәгән халыҡ иҫәбе 218 кеше (урыҫтар 79 %), 2010 йылда 184 кеше булған.
Юзя
Юзя — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зандерслебен
Зандерслебен (Sandersleben (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1988 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6456 һәм автомобиль коды — MSH.
Узун-Оюк (Чулышман ҡушылдығы)
Узун-Оюк — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Шәрәй
Яңы Шәрәй (Новошареево) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 258 кеше. Почта индексы — 453036, ОКАТО коды — 80203834007.
Мерәҫ ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Мерәҫ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ойоштороу ваҡыты: 1976 йылдың март айы.
1975 йылда Октябрҙең 50-йыллығы исемендәге колхоздың 4-се бригадаһы нигеҙендә «Таналыҡ» колхозын булдырғандан һуң Мерәҫ ауыл советы ойошторола. Ауыл Советын Мерәҫ һәм Бәхтегәрәй ауылдары инә, барыһы 894 кеше.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл Советы етәкселәре
Зәкирова Ф., Хәмитова Ф., Сыңғыҙова Р. (ике тапҡыр), Хәмитов Х., Солтанова Н., Ишмырҙин Р., Үҙәнбаев А,, Нәҙербаев С., Байрамғолов Р. .
Ауыл Советының адресы: 453660, РБ, Баймаҡ районы, Мерәҫ ауылы, А.Игебаев урамы, 1-се йорт. Хәкимиәт башлығы: Хәфизова Таңсулпан Миңнеәхмәт ҡыҙы.
Тырсь-Яга
Тырсь-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Неклей-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Яутла
Яутла — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирюм йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тулҡын (ойошма)
«Тулҡын»  — Бөтә башҡорт йәштәр берлеге (1917—1919). ВЛКСМ барлыҡҡа килгәнгә тиклем Рәсәйҙә милли йәштәр берлектәренең иң эреһе була.
Дөйөм тасуирлама
«Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәр берлеге 1917 йылдың 18 декабрендә Ырымбур ҙа  III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында ойошторола. Шәйехзада Бабич, Хәбибулла Ғәбитов, Ғәбделхәй Иркәбаев, Нуриәғзәм Таһиров һәм башҡалар был ойошманы булдырыу фекерен ҡуҙғата.
Ойошманың төп маҡсаттары һәм бурыстары түбәндәгеләр була: Берлек ағзалары Ырымбурҙа мәҙәни саралар — әҙәби кисәләр, концерттар, спектаклдәр — ойоштора. Мәҫәлән, улар Ырымбурҙа «Люкс» кинематограф бинаһында III Бөтә башҡорт йыйыны делегаттары өсөн «Башҡортостан кистәре» тигән концерт үткәрә,  бында Ш. Бабич «Ғазазил» тигән балладаһынан өҙөктәр уҡый, ҡыллы оркестр һәм ҡурайсылар ансамбле ҡатнаша, һәүәҫкәр артистар башҡорт, мишәр, типтәр йырҙарын һәм бейеүҙәрен башҡара. «Тулҡын» ойошмаһы халыҡ араһында агитмасса  эштәре алып бара, уларҙы Башҡортостан автономияһы н төҙөүҙә әүҙемерәк ҡатнашырға саҡыра. Һуңыраҡ берлектең нәшриәт һәм музыка-драма бүлектәре асыла, улар Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт ғәскәре һалдаттары өсөн, шулай уҡ Башҡорт республикаһының улустарында һәм кантондарында киң мәҙәни саралар үткәрә.
Башҡорт хөкүмәте ҡулға алынғандан һуң, 1918 йылдың 17 февралендә, А. С. Дәүләтшин етәкселеге аҫтында «Тулҡын» ағзаларының бер өлөшө Башҡортостандың Ваҡытлы революцион советын ойоштороуҙы башлай һәм Башҡортостан совет автономияһын төҙөүҙе хуплай. Шулай ҙа йәштәр берлеге ағзаларының күпселеге Башҡорт хөкүмәтен һәм Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында раҫланған милли-территориаль автономияны яҡлауын дауам итә.
1918 йылдың 1 сентябрендә Ырымбурҙа Бөтә башҡорт йәштәр конференцияһында берлек башҡарма комитетының яңы составы һайлана. Мөхәмәтгәрәй Ҡарамышев —  уның рәйесе,  Хәбибулла Ғәбитов секретары була.
Иҫке Әлмәт (Мөслим районы)
Иҫке Әлмәт (Әлмәт) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы. Әмәкәй ауыл советы составына керә.
География
Ауыл Ҡәлмиә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Әлмәт — Бүләр улусы башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Бүләр улусы һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә. 1870 йылда ауылда ике һыу тирмәне, мәсет һәм мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — Мөслим районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 16 ихатала 107 башҡорт, 1816 йылда — 22 йортта 90 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 2 йорт хужаһы), 1848 йылда 28 йортта 159 башҡорт; 1859 йылда 236 башҡорт иҫәпләнгән. 1870 йылда 45 ихатала — 270 башҡорт, 1905 йылда 95 йортта 519 кеше, 1912 йылда 123 ихатала — 634 башҡорт йәшәй.
Эяла
Эяла, эялла, ияла (Моря́нка) (лат. Clangula hyemalis) — Аллаһы Тәғәләгә зикер әйтеүсе өйрәк.