cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Олонец муйыны
Никольский Шуя погосы
Олонец муйынында Шуя погосы иҫәп буйынса иң аҙ һанлы погост була. Ауылдар башлыса Шуя, Суна йылғалары һәм күлдәрҙең ярҙарында урынлашҡан була. Шуя погосы ауылдарының атамалары әлеге көнгә тиклем һаҡланып ҡалған, ауылдары ла юҡҡа сыҡмаған.
Шуя погосында тимер һәм башҡа төр металл эшкәртеү үҫешкән булған, 1707 йылда Кончезерола баҡыр иретеү заводы төҙөлә (аҙаҡ суйын иретеү заводы), шул уҡ ваҡытта, XVIII быуат башында Лососинка йылғаһы тамағында Олонец Петр заводтары барлыҡҡа килә.
Погостың административ үҙәге Шуя йылғаһы янында урынлашҡан булған. 1560-сы йылдарҙа бында ике сиркәү эшләй: Никола Чудотворец һәм «йылы» Иоанн Предтеча сиркәүе, шулай уҡ бында Никольский мәхәлләһе монастырына ҡараған биш амбар һәм ҡоролмалар торған.
Административ бүленеше
1801 йылдан алып 1922 йыл аҙағына тиклем Олонец муйыны ерҙәре Олонец губернаһы составына ингән була.
Хәрби хәрәкәттәр
XIII быуаттан алып ХХ быуат уртаһына тиклем был территория Швеция һәм һуңынан Финляндияның Бөйөк Новгородҡа, Рәсәйгә һәм СССР-ға ҡаршы алып барылған хәрби хәрәкәттәр аренаһы була.
1581 йылда К. Флеминг етәкселегендә швед отрядының Карелияға ҡаршы походы барышында Олонец муйынындағы күп ауылдар юҡ ителә. 1560 йылда Остречинский погосының иҫәп китабында 267 ауыл һәм 383 йорт ихатаһы яҙылған булһа, швед походынан һуң бында бары тик 98 ауыл һәм 170 йорт ихатаһы ғына тороп ҡалған була. Бола заманының аҙағында 1613—1614 йылдарҙа поляк-литва ғәскәрҙәре Олонецты баҫып алған; бынан һуң бер нисә йыл был территорияны талау менән казактар отрядтары шөғөлләнгән, был турала 1616—1619 йылдарҙа даими рәүештә китаптарҙа: «жильцов побили казаки в разоренье», «двор сожгли и жильца убили казаки в разоренье» тип яҙып ҡуйылған. 1620 йылда Раштыуа погосы монастырь ауылдарын «литва» һәм «немецтар» талаған. 1646—1647 йылдарҙағы китаптарҙа ғына емерелгән хужалыҡтар тергеҙелгән тип билдәләнә.
1560-сы йылдарҙа Шуя погосында 153 ауыл булып, уларҙың торорлоғо 129 булһа, 1582/1583 йылдарҙағы Андрей Плещеев һәм Семен Кузьминдың яҙма китабында погостағы барлыҡ ҡаралтылар ҙа яндырылып юҡ ителгән тип билдәләнә; Кондопогалағы «сиркәүҙе немецтар яндырған», 87 ауыл ғына тороп ҡалған, шулай уҡ «хоромы пожгли немецкие люди» тип яҙылған. Петр Воейков һәм Иван Льговский яҙма китабында (1616—1619 йылдар) һәм Дмитрий Лыков менән Яков Гневашевтың ҡарауылсы китабында (1620 йылда) погостың ике сиркәүе тергеҙелә, әммә элекке монастырь кельялары (хөжрәләре) буш торған тип билдәләнгән.
Ржавка (Ворона ҡушылдығы)
Ржавка  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Хёго
Хёго — Грузияла Кахетия төбәге Тушетия тарихи районындағы ауыл, Омало ауылынан 400—500 метр алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 2050 метр бейеклектә урынлашҡан.
2018 йылда Грузия хөкүмәте ҡарары менән милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусына эйә була.
Тарихы
Хего иконаһы Иоанн Предтеченский сиркәүе ихатаһының ҡаршыһында урман ситендә төҙөлгән. Риүәйәттәр буйынса Иоанн Креститель туғыҙ ауыл халҡының ҡылығы менән ҡәнәғәт булмай, Тушетияның Хего ауылына ҡасып китә. XX быуаттың икенсе яртыһына тиклем Хего ауылында башҡа байрамдар менән бер рәттән иконаның көсөн танып, Креститель Көнө лә үткәрелә.
Биләмәлә Иоанн Креститель иконаһы башнялары һәм комплекс урынлашҡан.
Иоанн Креститель иконаһы
Комплекстағы бөтә биналар төҙөлгән. Комплекс ныҡ зыян күргән. Ҡойманың бейеклеге 2,5 метр. Уның көнбайыш яҡтан инеү урыны бар, ул ослайып тора.
Өс башняның икәүһе тулыһынса һүтеп алынған, өсөнсөһө өс ҡатлы, ул ҡойманың тәньяҡ сигендә тора, планында квадрат формала һәм бөтә Тушетия башнялары кеүек үк түбәһенә ҡарай тарая.
Башнялары
Башнялар һуңғы урта быуатҡа ҡарай. Алты ҡатлы көньяҡ башняһы нигеҙендә трапеция формаһында, биш ҡатлы төньяҡ башня һаҡланып ҡалған. Планында ул һуҙылған тура мөйөшлө. Башнялар араһында һуңғы бина ҡалдыҡтары һаҡланған, көнбайыш стенала ишек уйымы һәм тура мөйөшлө ниша бар
Припять (ҡала)
Тарихы һәм ҡаланың үҫеүе
1970 йылдың 4 февралендә нигеҙ һалынған. Припять ҡала статусын 1979 йылда Украина ССР-ы Юғары Советының № 1264/686 һанлы ҡарары нигеҙендә ала. Ҡалаға нигеҙ һалыуға генераль сәбәп булып Европала иң эре атом электростанцияларының береһе, Чернобыль АЭС-ын — Припятҡа атомсылар ҡалаһы исеме биргән, ҡаланы барлыҡҡа килтереүсе предприятиене төҙөү һәм артабан эксплуатациялау тора. Припять Советтар Союзында туғыҙынсы атом ҡалаһы була. Эвакуацияға тиклем үткәрелгән (1985 йылдың ноябрендә) халыҡ иҫәбен алыу буйынса, 25-тән артыҡ милләт, халыҡ һаны 47 мең 500 кеше була. Йыллыҡ халыҡ һанының артымы ул осорҙа 1500-ҙән артыҡ кеше тәшкил итә, шуларҙан яҡынса 800 кеше яңы тыуған бала, һәм яҡынса 500—600 кеше — Советтәр Союзының төрлө өлкәләренән даими йәшәү урынына килеүселәр. Проект буйынса, иң тәүҙә иҫәпләнгән халыҡ һаны — 75—78 мең кеше. Йәнәш урынлашҡан Чернигов — Овруч участкаһының Янов тимер юл станцияһы, Припять йылғаһындағы йылға судоходствоһы пристане, автомобиль юлдары Припять ҡалаһын Полесьеның уңайлы транспорт магистрале үҙәгенә әйләндерҙе. Припять халҡы 1986 йылдың 27 апрелендә Чернобыль АЭС-һындағы авария арҡаһында эвакуациялана. Чернобыль АЭС-һының хеҙмәтләндереүсе персоналы йәшәү өсөн АЭС-һынан 50 км алыҫлыҡта яңы юлдаш-ҡала Славутич төҙөлә. Хәҙер Припять Чернобыль ситләшеү зонаһында урынлашҡан. Административ бүленеш буйынса ҡала территорияһы Киев өлкәһенең Иванков районына инә. Авариянан һуң ҡала территорияһында радиацион фонды һиҙелерлек кәметеүгә килтереүсе дезактивациялау эштәре үткәрелде. Хәҙер Припять ҡалаһына даими экскурсиялар ойошторола.
Припяттән эвакуация тураһында белдереү, 1986 йылдың 27 апреле
Иғтибар, Хөрмәтле иптәштәр ! Халыҡ депутаттарының Ҡала советы, Припять ҡалаһы Чернобыль атом электростанцияһындағы авария менән бәйле, ҡалала уңайһыҙ радиацион хәл килеп тыуҙы тип хәбәр итә. Партия һәм совет органдары, хәрби часть кәрәкле саралар күрә. Әммә, кешеләрҙең тулы хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өсөн, һәм, иң беренсе сиратта, балаларҙың, ҡала халҡын Киев өлкәһенең яҡындағы халыҡ йәшәгән пункттарына ваҡытлыса эвакуациялау кәрәклеге тыуа. Бының өсөн һәр йортҡа бөгөн, егерме етенсе апрелдә, ун дүрт ноль-ноль сәғәттән башлап милиция хеҙмәткәрҙәре һәм горисполком вәкилдәре оҙатыуында автобустар бирелә. Үҙегеҙ менән документтарҙы, иң кәрәк әйберҙәрҙе, шулай уҡ, беренсе осраҡҡа, аҙыҡ-түлек алырға тәҡдим ителә. Предприятиеләр һәм учреждениеләр етәкселәре тарафынан, ҡала предприятиеләренең нормаль эшләүен тәьмин итеү өсөн урынында ҡала торған эшселәр исемлеге билдәләнде. Эвакуация осоронда бөтә кешеләр йәшәгән йорттар милиция хеҙмәткәрҙәре тарафынан һаҡланасаҡ. Иптәштәр, торлағығыҙҙы ваҡытлыса ҡалдырып торғанда, зинһар өсөн тәҙрәләрҙе ябырға, электр һәм газ приборҙарын һүндерергә, һыу крандарын бикләргә онотмағыҙ. Ваҡытлыса эвакуация үткәргән ваҡытта тыныслыҡ, ойошҡанлыҡ һәм тәртип һаҡлауығыҙҙы һорайбыҙ.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта ҡалала емерелгән энергоблоктан ҡойолған һәм сағыштырмаса оҙаҡ йәшәүсе радиоактив элементтарҙан торған радиоактив саң күп. Был саң канауҙарҙа, уйымдарҙа йыйыла. Саң тупраҡҡа, ағастарға, йорттарға ныҡлап үтеп ингән. Ҡаланан көньяҡта Припять ҡалаһын һәм эргә-тирәһен дезактивациялаған ваҡытта аҡтарып ташланған Ерән урман урынлашҡан; әлеге ваҡытта урман тергеҙелә һәм тупраҡтан радиацияны үҙенә һеңдерә. Ҡаланы аварияға тиклем дә уның тирә яғында үҫкән ҡара әрем баҫҡан. Тирә-яҡ мөхит тәьҫирендә бушап ҡалған биналар авария хәленә киләләр. Ҡаланың иң боронғобиналары (шулай уҡ бөтә кирбес биналар) бөтәһенән дә тиҙерәк емереләләр, мәҫәлән ҡаланың иң иҫке биналарының береһе — беренсе урта мәктәп бинаһы, 2005 йылда емерелде һәм 2013 йылда ике тапҡыр емерелде. Шулай уҡ ҡаланың һаҡланыу проблемаһы булып, 80-се йылдар аҙағында уҡ башланған мародёрҙар һәм вандалдар тулҡыны тора. Мародёрҙар электр щиттарының, почта йәшниктәренең эсендәге нәмәләрҙе ҡуптарып алалар, тимер витраждарҙы һәм тәҙрәләрҙе һурып алалар (Мәҫәлән: «Энергетик» Мәҙәниәт Йортоноң, сауҙа үҙәгенең, «Полесье» ҡунаҡханаһының, һ.б. төп витраждарын), квартираларҙан мебелдәрҙе һөйрәп сығаралар. Вандалдар тәҙрәләрҙе ваталар, тростарҙы бысып лифттәрҙе төшөрөп ебәрәләр (ҡайһы бер лифттәрҙе хәҙер ҙә этаждар араһында тотҡарланып ҡалған көйө табалар). 80-се йылдар аҙағында һәм 90-сы йылдар башында Припять ҡалаһына ликвидаторҙар йөрөнөләр, улар ҙа дезактивация барышында йөк машиналарына электроприборҙар (һыуытҡыстар, телевизорҙар һ.б.), шәхси әйберҙәр (кейем-һалым һ.б.) тейәнеләр, әҙерәк кимәлдә ағыулы мебелдәрҙе Славутичҡа алып киттеләр. Дезактивация үткәргәндән һуң, ситләшеү Зонаһындағы ҡайһы бер ҡала биналары һәм ҡоролмалар төрлө ойошмалар тарафынан ҡулланылдылар, ләкин бөгөнгө көндә уларҙың бөтәһе лә тиерлек ташланғандар. Әлеге мәлдә (2017 й.) Припять территорияһындатик бер нисә генә объект эшләй — был махсус кер йыуыу йорто, һыуҙы тимерһеҙләндереү һәм фторлау станцияһы, махсус техника гаражы, шулай уҡ ҡалаға ингән ерҙә контроль-үткәреү пункты (КПП). Припять туристар һәм бөтә донъяның ғалимдары өсөн теләп барған урындарҙың береһе. Припять ҡалаһы эргәһендә көн һайын Славутич ҡалаһынан Семиходы станцияһына электричкалар йөрөй. Чернобыль зонаһының ҡалған кеше йәшәгән пункттарынан айырмалы рәүештә, Припять һәм Чернобыль ҡалалары торама пункт статусын юғалтманылар. Припять формаль рәүештә, үҙенең ҡала советы булмағанлыҡтан, Киев өлкә советына ҡараған өлкә әһәмиәтендәге ҡала булып иҫәпләнә Бөгөнгө көндә Припять ҡалаһы ябыҡ һәм асыҡ һауалағы совет ҡала-музейына әйләндерелгән.
Сәлихов Ғөбәйҙулла Ғәлим улы
Сәлихов Ғөбәйҙулла Ғәлим улы (Салихов Губайдулла Галимович 1914 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант.
Биографияһы
Сәлихов Ғөбәйҙулла Ғәлим улы 1914 йылда хәҙерге Башҡортостандың Миәкә районы Сурай ауылында тыуа. 1941 йылдың 11 декабрендә Миәкә район хәрби комиссаритаы тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының пулемет эскадроны взводы командирының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
294-се кавалерия полкының пулемет эскадроны взводы командирының ярҙамсыһы өлкән сержант Сәлихов Ғөбәйҙулла Ғәлим улы 1942 йылдың 22 июлендә Курск өлкәһендә барған ҡыҙыу һуғышта һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһенең) Тербун районы Озерки ауылында ерләнгән.
Дары баҙы (Азов)
Дары баҙы — Ростов өлкәһе Азов ҡалаһындағы XVIII быуат хәрби-инженерлыҡ сәнғәте ҡомартҡыһы. Азов тыуған яҡты өйрәнеү музейының филиалы. Федераль әһәмиәтле ҡомартҡы.
Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Азов ҡалаһы, Лермонтов урамы, 6.
Тарих
Азовтағы беренсе дары баҙы 1770 йылда дары һаҡлау өсөн төҙөлгән ағас йорт. Уның эсендә дарылы мискәләрҙе һалыу өсөн яһалған һикеләр. Был йорт 1797 йылдан һуң иҫкерегәнлек арҡаһында һүтелеп алынған.
1799 йылда Изге Анна бастионындағы ағас баҙ урынында инженер Делаваль проекты буйынса кирбес мөгәрәп һалынған. Уның стеналарының ҡалынлығы метр ярым, бейеклеге — 12 метр, ә тәрәнлеге — 5 метр, һыйҙырышлығы — 60 тонна. Йорттоң түбәһе өс ҡат ыҫмала менән һыланған, балсыҡ һәм сирәм менән ҡаплап эшләнгән. Баҙға снаряд төшөп шартлаған саҡта бындай төҙөлөш шартлауҙы амортизацияларға мөмкинлек биргән.
Төҙөлөштөң нигеҙе өсөн кирбесте, диңгеҙ ҡабырсаҡтарынан блоктар яһап, Азовта эшләгәндәр. Шундай уҡ блоктар менән йорттоң тышын да ҡаплағандар.
Азов ҡәлғәһендә барлығы дүрт дары баҙы булған. Улар изге Петр, Полугар, Алексеевский ҡапҡалары янында һәм Изге Анна бастионында урынлашҡан булған. Тәүге өс дары баҙы хәҙерге вакытҡа тиклем һаҡланып ҡалмаған. Изге Анна бастионындағы дары баҙы ла 1806 йылда артиллерия хәрби келәтенә (цейхгауз) әйләндерелгән.
Йортто һуңғы үҙгәртеп ҡороуҙар ваҡытында стеллаждарҙы һүткәндәр, бинаны ике ҡатҡа бүлгәндәр.
1810 йылдан алып Азов ҡәлғәһе аҡрынлап ташландыҡ хәлгә килә башлаған. XIX быуатта баҙҙы бөтөнләй түбәһе ҡапланғансы ер менән күмгәндәр.
ХIХ—XX быуат башында Дары баҙына йәйгелеккә боҙ һалып ҡалдырғандар һәм аҙыҡ продукттарын боҙолоуҙан унда һаҡлағандар.
1967 йылда Азов ҡалаһында «Дары баҙы» тигән музей асылған. Музейҙың экспозицияһында рәссам Арсен Чернышовтың «1696 йылда Петр I ғәскәрҙәренең төрөк ҡәлғәһе Азовты алыуы» тарихи диарамаһы ҡуйылған. Музейҙа артиллерия арсеналын һаҡлау ҡорамалдары ҡуйылған күргәҙмә эшләй, һуғыш ҡоралдары тарихын сағылдырыусы материалдар ҡуйылған.
Музей ишеге алдында половецтарҙың таш һындары менән ҡурған төҙөлөп ҡуйылған, йорто янында XVII быуат аҙағында ҡойолған рус пушкаһы тора.
Чойда
Чойда — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1398 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Идризи Вальдете
Вальдете Идризи (Valdete Idrizi) — Косовоның ҡатын-ҡыҙ сәйәсмәне һәм граждан активисы. Косово демократик партияһы ағзаһы. «Построение общества Митровица» (Community Building Mitrovica, CBM) коммерцияға ҡарамаған, маҡсаты — Косовска-Митровица ҡалаларындағы албан һәм серб диаспоралары араһындағы низағтарҙы бөтөрөүгә, улар араһында диалог урынлаштырыуға ярҙам итеүсе ойошма (НКО) башлығы.
Биографияһы
Косовск-Митровица ҡалаһының төньяҡ өлөшөндә тыуып үҫә. Косово һуғышы ваҡытында сербтар тарафынан ҡыуыла.
Һуғыштан һуң сит ил донорҙары ярҙамында «Митровица йәмғиәте төҙөү» НКО-һына нигеҙ һала. Ойошма офисы буфер зонаһында, KFOR һағы аҫтында, ҡаланың ике — көньяҡ һәм төньяҡ, албан һәм серб өлөшөн берләштереүсе Ибар күпере эргәһендә урынлашҡан. Вальдете Идризи албан һәм серб телдәрендә журнал нәшер итә. Рок-музыка мәктәбенә нигеҙ һалған һәм уға Косовск-Митровица ҡалаһының көньяҡ һәм төньяҡ өлөшө балалары йөрөй. Төньяҡ Митровицалағы Приштин университетында серб-албан балалары өсөн инглиз теле курстары ойоштора.
2011 йылдың 22 декабрендә CiviKos Platform башҡарма директор итеп һайлана. Вазифаһын 2012 йылдың 16 ғинуарында башҡара башлай.
Косовск-Митровицаның көньяҡ өлөшөндә йәшәй.
Наградалары
2008 йылда албандарҙы һәм сербтарҙы яраштырыу буйынса тыныслыҡ хеҙмәте өсөн АҠШ Дәүләт департаментының ҡаһарманлыҡ өсөн IWOC Халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. Soroptimist International of Europe (SIE) ойошмаһының SIE Award 2009 һәм Women International Film ' s & Showcase ойошмаһының Television TheWIFTS Peace Award 2016 премияларын ала.
Ржакса (Ворона ҡушылдығы)
Ржакса  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кириллов (Өфө районы)
Кириллов (Кириллово) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 773 кеше. Почта индексы — 450069, ОКАТО коды — 80252825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәҙисә бинт Хүвәйлид
Хәҙисә (Хәдиджә) бинт Хүвәйлид (ғәр. خديجة بنت خويلد‎, 555—619) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең беренсе һәм вафатына тиклем берҙән-бер ҡатыны булған. Башҡа ҡатындарға Пәйғәмбәребеҙ ул баҡыйлыҡҡа күскәс кенә өйләнгән.
Сығышы
Мөхәммәттең (с.ғ.с) тәүге хәләл ефете — Хәҙисә (Хәдиджә бинт Хүвәйлид) Мәккәнең ҡеүәтле ҡөрәйеш ырыуынан булып, бик бөтмөр, эшлекле, кешелекле, намыҫсан булараҡ даны таралған бай ҡатын. Таһира тигән ҡушаматы булыуы уның саф күңелле, пак шәхес булыуын иҫбатлай.
Мөхәммәт (с.ғ.с) менән ғаилә ҡороуы
Хәҙисә Инәбеҙ сауҙа менән шөғөлләнгән, кеше яллап, каруан оҙатҡан, сит яҡтарҙан ҡыҙыл мал ҡайтартҡан. Яллаған кешеләре араһынан Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм башҡаларға ҡарағанда табышлыраҡ эшләүе, бик намыҫлы, тоғро һүҙле булыуы менән Хәҙисә Инәбеҙҙең иғтибарын йәлеп иткән.
Хәҙисә Инәбеҙ был ваҡытҡа ике тапҡыр тол ҡалып, дүрт бала әсәһе булған. Шул уҡ ваҡытта ҡалала кәләш итеп алырлыҡ уға тиңләшерлек, унан да ҡыҙмалы зат күренмәгән. Күптәр уға күҙ һалған. Ҡатын-ҡыҙ үтә лә түбәнһетелгән бер мәлдә уның йәмғиәттә шундай урын яулауы әйтеп бөткөһөҙ гүзәл сифаттарға эйә булыуын күрһәтә. Пәйғәмбәребеҙ иһә, белеүебеҙсә, иртә атай-әсәйһеҙ ҡалып, дәрәжәле булһа ла урта хәлле генә туғандары араһында буй еткергән, үҙ көсөнә генә таянып тормош көткән. Әммә Хәҙисә Инәбеҙҙең күңелендә тап уға ҡарата мөхәббәт уты тоҡанған һәм туғандары аша ошоно белгерткән.
Рәсүлебеҙҙе аҫрап, егет ҡорона еткергән ағаһы Әбү Талиб Хәҙисәне (р.ғ.) уға әйттергән, һәм кешелек затының иң күркәм ғаиләһе барлыҡҡа килгән. Мәһәргә егерме баш йәш дөйә бирелгән. Был ваҡытта Мөхәммәт ғәләйһиссәләмгә — 25, уның хәләл ефетенә — 40 йәш.
Ғаиләлә алты бала донъяға килә. Ҡыҙҙары Фатима, Өммөгөлсөм, Зәйнәб һәм Руҡайя. Ике улдары — Ҡасим менән Ғабдулла сабый сағында уҡ мәңгелек донъяға күсә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡыҙ балалары ла ҡыҫҡа ғүмерле була һәм бары тик Фатима, атаһынан һуң бер нисә генә айға ҡалып, фаныйлыҡтан үтә.
Хәҙисә р.ғ. - тәүге мөслимә
Рәсүлебеҙгә үәхий (откровение) иңә башлауҙың тәүге шаһиты ла, уға Ислам таратыуҙа тәүге ярҙамсы һәм арҡалаш та була Хәҙисә Инәбеҙ.Иң беренсе булып Пәйғәмбәребеҙгә иңдерелгән динде Хәҙисә Инәбеҙ ҡабул итә һәм артабан вафатына тиклем ошо ауыр вазифаны үтәүҙә иң яҡын арҡалашы ла, байлығы менән ярҙам итеүсе лә була. Пәйғәмбәрҙе төрлөсә ҡыйырһытҡан саҡта Хәҙисә Инәбеҙ иренең бар ғазаптарын бергә күтәрешә, кәңәшсеһе лә була, хатта буп-буш ҡалған тауар келәттәренә бер саҡ барып ингәс, Пәйғәмбәребеҙҙе йыуатыр йылы һүҙен дә таба.
Пәйғәмбәребеҙҙең нәҫел ебен дауам итергә тейешле улдары вафат булыу ҡайғыһын да күтәрә. Хәҙистәрҙә риүәйәт ителеүенсә, Ябраил фәрештә бер килгәнендә Пәйғәмбәребеҙгә Хәҙисә бинт Һүвәйлидте ожмахта тыштан һис бер тауыш инмәҫ мәрйен йорт бүләк ителәсәге менән һөйөндөрөргә ҡуша. Хәҙисә Инәбеҙ менән йәшәгәндә Мөхәммәт ғәләйһиссәләм башҡа бер кемгә лә өйләнмәй, оло мөхәббәт менән 25 йыл йәшәй. Хәләл ефетенең вафатын ул бик ауыр кисерә һәм ғүмеренең ахырына тиклем уның яҡты рухын хөрмәтләп йәшәй.
Инәбеҙ Ғәйшә раҙыяллаһу ғәнһә хәтерләүенсә, Хәҙисә Инәбеҙҙең әхирәттәрен Пәйғәмбәребеҙ оло хөрмәт менән, ҡәҙерләп ҡаршы алып торорға ҡушҡан.
Швецов Пётр Филимонович
Швецов Пётр Филимонович (27 ғинуар 1910 йыл — 9 июнь 1992 йыл) — СССР-ҙың ғалим-гидрогеологы, геокриолог, геология-минералогия фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, профессор (1953), СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1952).
Биографияһы
Пётр Филимонович Швецов 1910 йылдың 27 ғинуарында Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Ҡазан ҡасабаһында фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1935 йылда Орджоникидзе иссемендәге Мәскәү геология-разведка институтын гидрогеология һәм инженерлыҡ геологияһы һөнәре буйынса тамамлай. 1933 йылда, әле студент-практикант булараҡ, СССР Фәндәр академияһының Алыҫ көнсығыш комплекслы экспедицияһы составында БАМ трассаһының туңған тупрағын тикшереүҙә ҡатнаша. 1935 йылдың яҙында МГРИ-ҙы тамамлағас, Швецов Главсевморпути тау-геология идаралығының Анадырь туңлыҡ станцияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Был вазифала ул 1936 йылдың октябренә тиклем эшләй. Ундағы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе буйынса 1938 йылда могорафия баҫтыра. Бынан һуң ярты йыл Шпицберген геология-разведка экспедицияһы начальнигы урынбаҫары булып эшләгәндән һуң, П. Ф. Швецов тыңлыҡты өйрәнеүгә нигеҙ һалыусы профессор И. М. Сумгин тарафынан СОПС Саха экспедицияһы начальнигы итеп саҡырыла, ә СССР Фәндәр академияһы буйынса — отряд начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1939 йыл дың яҙында һәм йәйендә һабаҡташы В. П. Седов менән бергә Тас-Хаяхта һыртының гигант тарындарын тикшереү менән шөғөлләнә башлай. Уның һөҙөмтәләре буйынса бер нисә монография һәм мәҡәлә яҙа һәм 1941 йылда баҫтырып сығара. Яҙылған кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап өлгөрә алмай, сөнки Совет Армияһына алына һәм Сталинград алышында «Курск дуғаһында», шулай уҡ «Багратион операцияһында» ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Петр Филимонович демобилизациянан һуң СССР Фәндәр академияһының А. В. Обручев исемендәге Туңлыҡты өйрәнеү институтының туңлыҡ-гидрогеологик экспедиция тикшереүҙәрендә әүҙем ҡатнаша: 1946—1948 йылдарҙа — Оймякон яйлаһында ҡышлай, 1952—1953 йылдарҙа Яно-Индигирка диңгеҙ буйы уйһыулығында эшләй. Тикшереү материалдары буйынса фундаменталь монография яҙа һәм уны 1951 йылда баҫтыра. Был эш 1952 йылда Дәүләт премияһына лайыҡ була. Был 1953 йылда ул СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Швецов фәнде ойоштороусы ла була. Ул 1951—1963 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының А. В. Обручев исемендәге Туңлыҡтарҙы өйрәнеү институтын етәкләй, ғилми кадрҙар әҙерләүгә ҙур иғтибар бирә, сөнки СССР-ҙың ВАК пленумы ағзаһы була. Шул уҡ ваҡытта ул СССР-ҙың Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса комитет секцияһы ағзаһы, ВСЕГИНГЕО, ПНИИИС, СССР Фәндәр академияһының Һыу проблемаһы институты ғалимдар советы эшендә ҡатнаша. Ул СССР Госстрой НТС-ы составына, СССР Фәндәр академияһының Ер криологияһы, СССР Фәндәр академияһының инженеры геологияһы һәм геотермияһы буйынса ғилми советтарға инә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Швецов Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының Литосфера институтында эшләй. 1989 йылда вафат була. Троекуровский зыяратында ерләнә.
Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы
Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы (19 ноябрь 1958 йыл) — ғалим-инженер, техник фәндәр докторы (2005), профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008).
Биографияһы
1958 йылдың 19 ноябрендә БАССР-ҙың Баҡалы районының Иҫке Балыҡлы ауылында тыуа. Бөгөлмә индустриаль-педагогика техникумын экстерн булып тамамлағандан һуң хеҙмәт эшмәкәрлеген 1978 йылда Баҡалы ауылында 2-се һөнәрселек училищеһында производствоға өйрәтеү мастеры булып башлай.
1978—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультетында уҡый. 1988 йылда шул уҡыу йортонда аспирантураны тамамлай. Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ВЛКСМ комитеты секретары, ассистент, өлкән уҡытыусы, 1983-1985 йылдарҙа тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы доценты булып эшләй. 1988 йылдан 1992 йылға тиклем — Башҡорт дәүләт паграр университетының комсомол комитеты секретары.
1992-1993 йылдарҙа — ректор ярҙамсыһы;
1993-1994 йылдарҙа — теоретик һәм прикладной механика кафедраһы мөдире;
1994-1995 йылдарҙа Германия Федератив республикаһында (Бавария) менеджер сифатында стажировка үтә.
Артабан "Миловка" уҡытыу-тәжрибә хужалығы директоры-проректор вазифаһын башҡара.
1996-2000 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының производство буйынса проректоры;
2000-2001 йылдарҙа — йәшәйеш, тракторҙарҙа һәм автомобилдәрҙә эшләү хәүефһеҙлеге кафедраһы мөдире;
2001-2012 йылдарҙа — БДАУ-ҙың «Ауыл хужалығын механизациялау» факультеты деканы;
2012 йылдан – йылылыҡ техникаһы һәм предприятиеларҙы энергия менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире;
1989 йылда техник фәндәр буйынса кандидат диссертацияһын, ә 2004 йылда "Ауыл хужалығы технологиялары һәм техник хеҙмәтләндереү саралары" темаһы буйынса техник фәндәр докторы диссертацияһын яҡлай.
Һылтанмалар
Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы
Сытырман (Ашҡаҙар ҡушылдығы)
Сытырман  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ашҡаҙар йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жалонь
Жалонь (Жалонь, Жолонь) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Житомир, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 113 километр.
Чумбулка
Чумбулка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Куржина йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоро Панда
Сухая Панда — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Панда йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зәйтүн майы
Зәйтүн майы — зәйтүн ағасының емештәренән һығып алынған үҫемлек майы Olea europaea. Олеин кислотаһы эфиры менән майлы кислоталарҙың триглицериды ҡушылмаһынан хасил. Сортына ҡарап, һарғылт төҫтән башлап, ҡуйы йәшел төҫтә булыуы мөмкин. Тәме әскелт. Иреү температураһы 7-10 °C.
Клазомена (Иония) — иң боронғо май һығыу урыны. Зәйтүн ағасы ҡырағай хәлдә Урта диңгеҙҙән төньяҡ-көнсығышҡа табан, Кесе Азияғаса осрай. Ҡасан һәм ҡайҙа иң башлап баҡса ағасына әйләндереүҙәре бәхәсле һорау. Әммә миноя цивилизацияһының сәскә атауы уның менән бәйле икәне мәғлүм. Крит утрауында табылған зәйтүн майы өсөн махсус һауыттар (прото-амфоралар) беҙҙең эраға тиклем 4-се меңйыллыҡ уртаһына ҡарай.
Боронғо Египет зәйтүн майын Криттан һәм Ханаандан һатып алған. Был турала мәғлүмәт Эбланың архив документтарында (б.э. тиклем 3-сө меңйыллыҡ уртаһы) теркәлгән. Май ашарға аҙыҡ итеп кенә түгел, һабын эшләү өсөн һәм дини йолалар үтәү (май шәмдәре) өсөн ҡулланыла. Беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта зәйтүн майын финикийҙар Карфагендан Испания ярҙарына, ә боронғо гректар — Италияға ташый. Латинса исеме (oleum) боронғо грек теленән үҙләштерелгән.
Зәйтүн ағасы — гректарҙың милли ағасы. Был үҫемлекте Аҫина (Афина Паллада) уйлап тапҡан тип һанала. Аҫина ҡалаһының исеме, риүәйәт буйынса, ошо алланың исеменән алынған. Аттикала йәшәүселәр уны тоҙ сығанаҡтары менән ылыҡтырырға маташыусы Посейдондан өҫтөн күрәләр. Зәйтүн майының (лаҙи) дауалау үҙенсәлектәрен Гиппократ та таныған. Был май менән бөтә эллин атлеттары ыуынған. Плиний, Италиянан килтерелгән майҙы өҫтөнөрәк күргән, тиҙәр. Француз Пьер-Жозеф Аморё «Traité de l’olivier» исемле китабында (Монпелье, 1784) зәйтүн ағасы һәм майы тарихы, май һығыу ысулдары тураһында тәжрибәләрҙе туплай һәм дөйөмләштерә. Хәҙерге заманда был ризыҡ тураһында мәғлүмәт Франция, Испания, Греция һәм башҡа Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙең махсус музейҙарында һаҡлана.
Таралыу даирәһе
Зәйтүн майы буйынса Халыҡ-ара кәңәшмәнең (IOC) Мадридтағы штаб-квартираһы етештерелгән бөтә майҙың 95 % контролдә тота. Был ойошма Евросоюз ярҙамында бөтә донъя буйынса майҙың был төрөн популяризациялау менән шөғөлләнә, шуға күрә Европанан тыш башҡа илдәрҙә был аҙыҡты ҡулланыу даирәһе үҫә бара. Донъя буйынса зәйтүн майын етештереү һәм ҡулланыу статистикаһы түбәндәге таблицала күрһәтелгән:
Зәйтүн ағасы яҡынса 500 йыл, хатта ҡайһы берҙәре 1500 йыл һәм унан да оҙағыраҡ йәшәй. Иерусалимдағы Зәйтүн тауындағы ағастарҙың ғүмере 2000 йылдан артығыраҡ икәне билдәле[12].
Дон (автомобиль юлы)
«Дон» М4 федераль автомобиль юлы — (Федеральная автомобильная дорога М4 «Дон») -  Рәсәйҙең  Мәскәү - Воронеж - Дондағы Ростов - Краснодар - Новороссийск федераль әһәмиәтле автомобиль юлы. автомобиль юлыдың оҙонлоғо 1540 км самаһы. Хәрәкәттең йәнлелеген 2016 йылда 68,7 млн транспорт сараһы тәшкил итте, был шунан алдағыһынан 30 % күберәк
Мәскәүҙән Краснодарға тиклем юлдың төп өлөшө - Европа маршрутының бер киҫеме булып тора .Краснодарҙан Джубгаға тиклем маршрут, Джубганан Новороссийскиға тиклем  составында. Бынан тыш М4  юлында Европа маршруты  участкаһы бар,  ул Новошахтинскиҙан  Павловская станицаһы (Краснодар крайы)  развязкаһына тиклем дауам итә, шулай уҡ  юлы (европа маршруты  өҙөгө)  Воронеждың көнсығыш өлөшөнән  Рогачёвка ауылы янындағы развязкаға тиклем бара. Мәскәү өлкәһендә Яңы Усман һәм Рогачевка янында, шулай уҡ Адыгея Республикаһы сигенән Саратовская станицаһы юлына сыҡҡансы автомагистраль режимы һаҡлана, башҡа киҫемдәрҙә — ҡәҙимге  юл режимы (1Б -нан 2-се категорияға тиклем). Хәрәкәт һыҙаттары:2.
2013 йылдың 16 октябренән «Дон» М4 трассаһының өс участкаһында (51—71-се км, 76—103-се км һәм 113—120-се км) Мәскәү өлкәһендә максималь массаһы   3,5 тоннанан артмаған еңел һәм йөк автомобилдәре өсөн 130 км/сәғ тиҙлек рөхсәт ителгән.
Юл төҙөү тарихынан
Ҡаты япмалы Мәскәү — Воронеж — Дондағы Ростов (маршрут № 5) маршруты буйынса автомобиль юлы проектын ГИПРОДОРНИИ эшләгән һәм 1959-1967 йылдарҙа өсөнсө категория техник талаптарына ярашлы төҙөлгән: юл полотноһы менән киңлеге  һәм хәрәкәт өсөн ике һыҙат һалынған. Әйтергә кәрәк, юлдың айырым участкалары XIX быуаттың 2-се яртыһында төҙөлгән булған, Кашира — Воронеж  участкаһы  1957—1961 йылдарҙа реконструкцияланған
1980—1990 йылдарҙа юлды заманға ярашлы үҙгәреүҙәр дауам итә.
1984 йылда Мәскәү өлкәһендә светофорһыҙ магистраль юл төҙөлә башлай. 1990 йылға Домодедово районында  оҙонлоғонда ике комплекс файҙаланыуға тапшырыла.
Юл торошо
Йәй көнө ял итергә Кавказ яғына барыусылар, шул уҡ ваҡытта көньяҡ райондарҙан Мәскәүгә, Санкт-Петербургҡа йәшелсә-емеш ташыған фуралар хәрәкәте көсәйә. Шуға күрә тығындар барлыҡҡа килеүсән.
Файрушин Иван Сергеевич
Файрушин Иван Сергеевич (15 декабрь 1950 йыл — 4 июль 2006 йыл) — график. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Мәскәү халыҡ‑ара китап күргәҙмә‑йәрминкәһе (1981), бөтә Рәсәй “Китап сәнғәте” (“Искусство книги”; 1987), миниатюр китаптар (1991) конкурстары дипломанты.
Биографияһы
Иван Сергеевич Файрушин 1950 йылдың 15 декабрендә БАССР‑ҙың Бөрө районы Бахтыбай ауылы тыуған. 1980 йылда Мәскәү полиграфия институтының баҫма продукцияның нәфис-техник биҙәү факультетын уңышлы тамамлағандан һуң “Китап” нәшриәтендә биҙәүсе булып эшләй башлай.
1993 йылдан алып “Восток” нәшриәтендә эшләй.
1994—95 йылдарҙа “Светлячок” журналында, 1998—2006 йылдарҙа “Бельские просторы” журналының художество мөхәррире булып эшләй.
Башлыса китап графикаһы өлкәһендә эшләй. Уның ҡатнашлығында С.Алексеевтың “Урыҫтар тарихынан йөҙ хикәйә” (“Сто рассказов из русской истории”; 1980), Ғ.Й.Рамаҙановтың “Байраҡ хаҡында поэма” (1987) китаптарын, “Сәләм һиңә, Башҡортостан" шиғырҙар йыйынтығын, “Башҡортостан халыҡтарының әкиәттәре” (“Сказки народов Башкортостана”; 1993), И.М.Гвоздикованың “Салауат Юлаев. Документаль сығанаҡтарҙы тикшереү” (“Салават Юлаев. Исследование документальных источников”; 1992) һәм “Башҡортостан Е.И.Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында һәм унан алда” (“Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е.И.Пугачёва”; 1999) китаптарын, “Мостай Кәрим. Тормошо һәм ижады” (“Мустай Карим. Жизнь и творчество”; 2000) фотоальбомы биҙәлә.
Файрушин Иван Сергеевич 2006 йылдың 4 июлендә Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнә.
Эшләү дәүерендә “Башҡортостан”, “Слово” һәм башҡа нәшриәттәр менән хеҙмәттәшлек итә. 1979 йылдан алып Бәтә Союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Уның Эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Марий Эл Республикаһы Т. Евсеев исемендәге Милли музейы (Йошкар‑Ола) коллекцияларында, Рәсәйҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Шимановский Шавель Наумович
Шимановский Шавель Наумович (10 май 1917 йыл — 10 февраль 2005 йыл) — нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1943 йылдан «Башнефть» берекмәһенең өлкән инженеры, 1952 йылдан Ҡалтасы нефть промыслаһы директоры, 1955—1979 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1977). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1959, 1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Ишембай ҡалаһының почетлы гражданы (1999)
Биографияһы
Шевель Наумович Шимановский 1917 йылдың 10 майында Киев губернаһының Радомыльск өйәҙе Горностайполь ҡалаһында тыуа. 1943 йылда Мәскәү нефть университетын тамамлай.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң «Башнефть» берекмәһендә эшләй: тәүҙә өлкән инженер була, 1952 йылдан Ҡалтасы нефть промыслаһы директоры, 1955—1979 йылдарҙа — «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы.
Производство эшмәкәрлеге нефть ятҡылыҡтарын разведкалау һәм эшкәртеү менән бәйле. «Ишембайнефть» идаралығы начальнигы булып эшләгән осоронда Ишембай ҡалаһы инфраструктураһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә.
2005 йылдың 10 февралендә Ишембай ҡалаһында вафат була.
Ғаиләһе
Тормош иптәше — Анна Алексеевна. Улы Анатолий, ҡыҙҙары Ольга һәм Наталья.
Шимановскийҙар ғаиләһе династияһының «Башнефттә» дөйөм хеҙмәт стажы 200 йылдан ашыу тәшкил итә.
Калинушкин Николай Александрович
Биографияһы
Николай Александрович Калинушкин  1948 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында  тыуа. 1972—1977  йылдарҙа Мәскәү Юғары художество-сәнәғәт  училищеһының монументаль сәнғәт факультетында (С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү художество-сәнәғәт институты, скульптура бүлексәһе) профессорҙар А. С. Кондратьев һәм Г. А. Шульц оҫтаханаһында белем ала.
1977 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1991 йылдан 2004 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы идараһы рәйесе булып эшләй.
1977—1985 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетында рәсем һәм скульптура фәнен, 1992 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтының живопись факультетында уҡыта. 1996 йылдан — сәнғәт институты доценты.
1993 йылда — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы», 1998 йылда «Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы» исемдәренә лайыҡ була.
Николай Калинушкиндың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт  художество музейы  (Өфө), Рәсәй Художество күргәҙмәләре дирекцияһы  (Мәскәү), Рязань өлкә художество музейы, Ҡурған  художество музейы, Төмән һынлы сәнғәт музейы, «Восток» фонды традицион һәм хәҙерге заман  сәнғәте галереяһы (Өфө), Башҡортостан халыҡтарының этнография музейы (Өфө) тупланмаларында, шәхси йыйынтыҡтарҙа һәм сит илдәрҙә: «Дантеско» фонды тупланмаһында (Верона, Италия) һәм шәхси коллекцияларҙа (Германия, Словакия, АҠШ, Франция) һаҡлана.
1989 йылдан Николай Калинушкин инициативаһы буйынса Өфөлә, унан һуң Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында скульптура буйынса симпозиумдар үткәрелә. Сара ҡала урамдары һәм майҙандарына скульптура әҫәрҙәре урынлаштырып,  художество мөхите өҫтәү, ҡалаларҙы эстетик яҡтан көсәйтеү идеяһынан сығып эшләнә. Шулай итеп, Өфөнө биҙәп торған ансамблдәр, айырым һәм төркөмлө статуялар барлыҡҡа килә (Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры, Машина эшләүселәр мәҙәниәт һарайы эргәһендә, Революцион урамда һ.б.).
Скулптор әҫәрҙәренең урынлашҡан ерҙәре:  «Дантеско» фонды галереяһы (Италия), М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), Пожалостин исемендәге  Рязань дәүләт художество музейы, Переяславль-Залесский, Аҙау, Дондағы Ростов, Элиста художество музейҙары.
Әҫәрҙәре
Николай Александрович Калинушкин республикала скульптура сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә, айырыуса ХХ быуаттың 90-сы йылдарында уңышлы эшләй. Был осор нәҡ уның ижады һәм  педагогик эшмәкәрлеге менән бәйләнгән,  Рәсәйҙә билдәле оҫталарҙы – Фирдант Нуриәхмәтов, Владимир Лобанов, Руслан Ниғмәтуллин һәм башҡаларҙы ул уҡытҡан.
Николай Александровичтың таланты  скульптураның портрет, медальер сәнғәте, монументаль сәнғәт кеүек жанрҙарында сағылыш таба. Портреттарҙа Калинушкин  персонаждың шәхесен төрлө  пластик саралар менән һынландыра. Скульптор бик күп мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең портреттарын бик ихласлап башҡара  («Михаил Нестеров», «Рәми Ғарипов», «Борис Домашников» һ.б.).
Күргәҙмәләре
Айырыуса мөһим күргәҙмәләре һәм арт-проекттары: Скульптура симпозиумдары: Рәсәйҙекеләр — 1988, 1989, 1990, 1991, 1992 йылдарҙа Өфөлә, 1989, 1994 йылдарҙа Пензала, 1990 йылда Дондағы Ростовта, 1992, 1993 йылдарҙа Рязандә, 1992 йылда Аҙауҙа,  1996 йылда Ҡазанда.
Халыҡ-ара — 1997 йылда Элистала (Рәсәй), 1998 йылда Нефтекамала (Рәсәй), 1999 йылда Өфөлә (Рәсәй), 2003 йылда Мәскәүҙә Үҙәк Рәссам йортонда (Рәсәй)
Хәтер
2011 йылдың 25 ғинуарында Өфөлә СССР Рәссамдар союзы ағзаһы  Калинушкин Николай Александровичҡа Өфө ҡалаһының Менделеев урамындағы ул 1997—2004 йылдарҙа йәшәгән 138-се йортта иҫтәлекле таҡтаташ асыла.
Авзалов Талип Авзал улы
Авзалов Талип Авзал улы (Авзалов Талиб Авзалович) (1901—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкы яугиры, хеҙмәт иткән һуңғы урыны — 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы штабы. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Талип Авзал улы Авзалов 1901 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Илеш районы) Илеш ауылында тыуған.
1941 йылда Илеш районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Гвардия ҡыҙылармеецы Авзалов Талип 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының (16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы) 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкында хеҙмәт итә.
1943 йылдың 24 февралендә Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе Ивановка районы Юлино-2 станцияһында хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Авзалов Талип Авзал улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Илеш районы Ябалаҡ ауыл Советы биләмәһендәге Илеш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Тураҡай
Тураҡай (Туракаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Арғужа һыуһаҡлағысы (элекке күл) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Тураҡай (1-се Раҡай, Сәгәй, Әбдрәшит) — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 4-се йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
Ҡолман
География
Ауыл Туҡ буйында урынлашҡан.
Тарих
Риүәйәт буйынса, ауыл 1630—1640 йылдарҙа йә унан иртәрәк нигеҙләнгән. Ауылда йәшәүсе Агиш исемле кешенең улдары Ҡолман һәм Ҡоръяу 1764 йылғы Нуғай даруғаһы документында телгә алыналар.
Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Ҡолман ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.
Сәлихов Хәлим Сәлих улы
Сәлихов Хәлим Сәлих улы (Салихов Халим Салихович 1917 йыл — ?), 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1943 йылдың 24 февралендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
Биографияһы
Сәлихов Хәлим Сәлих улы 1917 йылда Өфө губернаһының Бөрө өйәҙендә, хәҙерге Башҡортостандың Балтас районында тыуа. 1941 йылдың 2 декабрендә Балтас район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Орудие командиры вазифаһында хеҙмәт итә.
Ҡыҙылармеец Сәлихов Хәлим Сәлих улы 1943 йылдың 24 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһе Юлино-2 станцияһы янында барған яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
Сант-Андреа (Мантуя)
Сант-Андреа базиликаһы (ит. Andrea di Basilica Sant') — апостол Андрей Первозванный хөрмәтенә Мантуя ҡалаһында төҙөлгән базилика.
Альберти проекты
Баштан базилика бенедикт монастыры биләмәһендә төҙөлә. Готика осоронда уҡ бында монастырь сиркәүен төҙөйҙәр. Ул сиркәүҙең бары тик бер стенаһы һәм һуңғы готика осороноң 1414 йылғы ҡоролмаһы-кампанила ғына һаҡланып ҡалған.
XV быуатта сиркәү ҡороу инициаторҙары булып ҡала хужаһы Лодовико III Гонзага һәм уның улы, кардинал Франческо Гонзага була. Ғибәҙәтхана асыуҙың маҡсаты — базилика ҡалала улар ғаиләһенең власын күрһәтеп торорға һәм шулай уҡ уларҙың вәкилдәренә кәшәнә булып хеҙмәт итергә тейеш була.
Ул ваҡытта яңы төр ҡорам төҙөүҙең иң ҙур абруйлы оҫтаһы Леон Баттиста Альберти була. Һәм Мантуя ҡалаһында яңы ғибәҙәтхана проектын яһау тап уға тапшырыла. Проект булдырыла, һәм 1472 йылда ҡорам төҙөлә башлай. Мөһабәт ҡорам был ҡалаға ғибәҙәт ҡылыуға килеүселәр өсөн төп урын булып тора. Риүәйәттәр буйынса, Голгофала булған йөҙ башы Лонгин йыйып алған Ғайса Мәсихтең ҡаны һалынған флакон торған.
Архитектор-төҙөүселәр һәм төҙөлөш
Төҙөлөш тулыһынса бары тик XVIII быуатта ғына тамамлана. Тәреләр араһында, ниһайәт, архитектор Юварра Филиппо Юварра 1732 йылда барокко стилендәге сиркәү башын төҙөп бөтөрә.
Мөһабәт ҡорам килеп сыға, әммә ул гармонияһыҙ була, сөнки төрлө архитекторҙар төрлө ваҡытта төрлө стиль элементтарын ҡулланғанлыҡ ҡорамға ошондай күренеш бирә. Бары тик базиликаның интерьеры ғына Альберти уйлағанса йыһазландырыла.
Ҡорамдың тасуирламаһы
Ғибәҙәтхана латин тәреһе формаһында төҙөлә. Уның айырым түбәләренең тәреһе араһында сиркәүҙең бары тик бер башы ғына күтәрелеп ҡуйыла. Алтарь өлөшө апсиданы барлыҡҡа килтерә. Төп фасады боронғо Рим триумф аркаһы рәүешендә башҡарыла. Арка арауығы өс өлөшкә велтен пилястрҙары менән бүленгән: ҡабырға өлөштәре бәләкәйерәк, ә үҙәк өлөшөндә өҫтәлмә инеү урыны һәм скульптуралар өсөн уйымдар эшләнгән. Ғибәҙәтхана ишеге велетен уйым-аркаһы менән акцентланған.
Ҡорам Гонзагалар ырыуының кәшәнәһе булмай. Әммә бында кватроченто дәүеренең бөйөк рәссамдарының береһе — Андреа Мантеньяның ҡәбере тора. Ғибәҙәтхананың төп сиркәүе күренекле маньерист Джулио Романоның фрескалары менән биҙәлгән.
Храм органы
Хәҙерге замандағы ҡорам органы — сағыштырмаса һуңғараҡ ҡуйылғаны. Ул 1850 йылда Бергамо ҡалаһында ағалы-энеле Серацци оҫтаханаһында яһала. Музыка ҡоралында ике мануал бар һәм уларҙың берәүһе аяҡтар менән файҙаланыуға тәғәйенләнгән.
Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең ботаника баҡсаһы
Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең ботаника баҡсаһы (РФА УрБ ББ) — Екатеринбург ҡалаһындағы ботаника баҡсаһы. 1936 йылдың 28 авгусында ойошторола.
Ҡаланың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, 8 март, Мәскәү, Николай Островский урамдары һәм урау юл менән сикләнгән. Метроның иң яҡын станциялары — Чкаловская һәм Ботаническая.
Баҡса биләмәһе кәртәләнгән, халыҡ өсөн расписание буйынса асыла. Биләмәлә йәшел ултыртылған ағастар, оранжереялар, административ биналар урынлашҡан.
Тәғәйенләнеше һәм эш йүнәлештәре
Учреждениеның рәсми сайты уның эшендә төп йүнәлештәрҙе түбәндәгесә билдәләй :
«Урта Урал өсөн яңы ағас һәм үлән үҫемлектәр төрҙәрен интродукциялау һәм уларҙың яраҡлашыуын өйрәнеү. Уралдың һирәк һәм юҡҡа сыға барыусы төрҙәренең коллекцияларын булдырыу»;
«Уралдың, Рәсәйҙең күрше төбәктәренең тәбиғәт флораһының төрлөлөгөн өйрәнеү һәм уны һаҡлау, тергеҙеү һәм рациональ ҡулланыу ысулдарын фәнни нигеҙләү»;
«Уралдың һәм Рәсәйҙең күрше төбәктәренең төп урман барлыҡҡа килтереүсе төрҙәре экологияһын, генетикаһын һәм географияһын өйрәнеү, уларҙы оптималь ҡулланыу һәм тергеҙеү ысулдарын һәм технологияларын эшләү»;
«Урал флораһы генофондын һаҡлау һәм тергеҙеү ысулдарын фәнни нигеҙләү, айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре системаһын булдырыу»;
«Урманды һаҡлауҙың һәм техноген- бысранған биләмәләрҙе рекультивациялауҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләү»;
«Аң-белем таратыу эше (экскурсиялар, лекциялар һ. б.)».
Баҡса составында ике бүлек айырылған— ботаника бүлеге һәм урмансылыҡ фәне бүлеге. Алты лабораторияһы бар.
Үҙенсәлектәре
Баҡса биләмәһендә яҡынса 4 мең таксон үҫтерелә. Банандар, әфлисундар, лимондар, гранаттар, папайя һәм фейхоа бар.