cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Түбәнге Кама, 1991)
Тарихы
Туҡай бюсы — Баҡый Урмансының иҗад емеше. Шағирҙың 75 йыллыгына бронзанан эшләп тамамлаган. Түбәнге Кама ҡалаһына скульптор үҙе иҫән вакытта бүләк итеп ҡалдырған. 1986 йылдың февралендә техник фәндәр докторы, Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Татарстан Республикаһының аткаҙанган химигы Азат Зыятдинов (1939 — 2017), скульпторҙың Ҡазандағы оҫтаханаһынан шағир бюсын РАФ машинаһында Түбәнге Камаға алып кайтыуын ойоштора. Бюсты 1991 йылдың сентябрь айында Ҡояшлы (хәзерге Туҡай)   Туҡай исемендәге китапхана янындағы баҡсаға (скверга) баҫтырып ҡуйғандар. 2006 йылда бюст яңыртылған.
2015 йылдың 14 авгусында, «2015 йыл — Татарстанда Парктар һәм скверҙар йылы» уңайынан, Туҡай һәйкәле тирәһе гүзәл паркка әйләндерелә. Паркның майҙаны 3,2 га. Парк менән бер рәттән, йәнәшәлә Туҡай исемендәге ҡала китапханаһына ла республика бюджеты иҫәбенә  үткәрелә. Үҙгәртеп ҡоролган паркты һәм һәйкәлде асыу тантанаһында Татарстан Республикаһы Президенты Рөстәм Миңлеханов, Татарстан Республикасы Дәүләт советы депутаты Разил Вәлиев һ. б. рәсми кешеләр ҡатнаша.
Тасуирламаһы
Бейек алты ҡырлы гранит постаментҡа йәш Ғабдулла Туҡайҙың бюсы урынлаштырылған. Постаменттың алғы ягында ғәрәп теле һәм кирилл хәрефтәре менән шағир тураһында мәғлүмәт яҙылған мемориаль такта беркетелгән.
Халтако-Яха
Халтако-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья ҡушылдығының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әлмән районы
Әлмән районы (Альменевский район) — Ҡурған өлкәһендәге муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Әлмән ауылы.
Географияһы
Район Ҡурған өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Силәбе өлкәһе һәм өлкәнең Сафакүл, Щучье, Шумиха, Мишкә, Ҡуртамыш һәм Целинный райондары менән сиктәш.
Тарихы
Революциянан һуң район территорияһы Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына инә, ә 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, буласаҡ район биләмәләре Ялан-Ҡатай районына, ә 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Ялан-Ҡатай районы Әлмән һәм Сафакүл райондарына бүленә. 1943 йылда был райондар Ҡурған өлкәһе составында була. 1963 йылда Әлмән районы бөтөрөлөп, 1965 йылда яңынан тергеҙелә.
Халҡы
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы районда башлыса урыҫтар (40 %), башҡорттар (32,8 %), татарҙар (23,4 %) йәшәй.
Район искен татарҙары төркөмөнөң тығыҙ йәшәгән ере. Улар нигеҙлегән ауылдар: Әлмән, Иванков (Аманкүл), Өскүл, Тоҙауыл, Вишняк (Сейәле), Алакүл ауылдарында көн күрә. Башҡорт ауылдарының иң эреләре: Тәңрекүл, Юламан, Асҡар, Зәйнәкәй (Зәйнеғәбдин), Мир (Ҡатай), Убалы, Шәрип, Искәндәр, Ҡаҙаҡҡол, Подъяс (Бүҙаяҙ), Байғәнә, Бохар (Айыу аулы), Поляна (Иҫке Юламан) һәм башҡа кесерәк ауылдар. Башҡорт Республикаһының Ялан кантоны булған саҡта Тәңрекүл (Тарғул) кантон үҙәге булып торған.
Көньяҡ-көнбайыш яғында бер нисә урыҫ ауылы ултырған: Парамон, Рыбное, Чистое. Шулай уҡ ҡайһы бер ауылдарҙа ҡаҙаҡтар (Мир һәм Ягодное) һәм сыуаштар (Аҫҡар) күпләп йәшәйҙәр.
Административ-территориаль ҡоролошо
Район составына 12 ауыл биләмәһе (ауыл советтары) керә, улар 33 ауылды берләштерә:
Иҡтисады
Район иҡтисады ауыл хужалығы аҙыҡ-түләге бәйле. Район иҡтисадына иң ҙур өлөш индереүсе предприятие булып Юламан ауылындағы «Зауралский» ауыл хужалығы коперативы тора. Ул иген культуралары игеүгә һәм һыйыр малдары үрсетеүгә ҡулайлашҡан.
Маттерка
Маттерка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андозеро күле (Андога йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәхих әл-Бохари
«Сәхих әл-Бохари», әл-Бохари Сәхихе (صحيح البخاري) — сөнниҙәрҙең алты төп хәҙистәр йыйынтығының береһе (Күтүб әс-ситтә). Хәҙистәр урта быуат ислам дине белгесе Мөхәммәт әл-Бохари тарафынан, ике быуат дауамында был хәҙистәр телдән-телгә тапшырылып килгәндән һуң, йыйылған. Сөнниҙәр өсөн "Сәхих әл-Бохари " хәҙистәрҙең иң ышаныслы өс йыйынтығының береһе булып тора. Ҡайһы бер дин белгестәре «Сахих әл-Бохари» ҙы Ҡөрьәндән ҡала иң ышаныслы ислам китабы тип иҫәпләй. Ғәрәп һүҙе сахих ул хаҡ, дөрөҫ тип тәржемә ителә.
2021 йылдың декабрендә Татарстандың Лайыш суды «Сәхих әл-Бохари»ҙы экстремистик баҫма тип таный, ә 2022 йылдың 5 июлендә Татарстандың Юғары Суды тәҡдим ителгән ҡарарҙы раҫлай һәм 29 августа ошо нигеҙҙә РФ Юстиция Министрлығы «Сахих әл-Бохари» йыйынтығын экстремистик материалдар исемлегенә индерә.
Атамаһы
Ибн әс-Сәләх хәбәренә ярашлы «Сәхих әл-Бохари»ның дөрөҫ атамаһы шулай: «Әл-жәмиғ әл-мүснәд әс-сәхих әл-мөхтәсәр мин үмүр рәсүли-Ллах үә сүнәни-һи үә ғәйәми-ҙи». Ибн Һажәр әл-Әсҡәләни шул уҡ исемде телгә ала, бары «үмүр» һүҙен «хәҙис» менән алмаштыра.
Диана Будисавлевич
Диана Будисавлевич (ҡыҙ фамилияһы Obexer; 15 ғинуар 1891 йыл — 20 август 1978 йыл) — югослав табибы һәм Австрия сығышлы гуманитар хеҙмәткәре, нацистарҙың концлагерынан 12 000 баланы ҡотҡара.
Биографияһы
1917 йылда Инсбруктың хирургия клиникаһында ординатор булып эшләгән, тыумышы менән серб милләтле, югослав табибы Юлий Будисавлевичкә (Julije Budisavljević; 1882—1981) кейәүгә сыҡҡан. 1919 йылда ул Загреб университетының медицина мәктәбенә профессор итеп тәғәйенләнгән һәм ҡатыны менән Загребҡа күсеп килгән. Икенсе бөтә донъя һуғышына тиклем улар ҡаланың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡандар.
Һуғыш барышында, 1941 йылдың апрелендә, Югославияны немец ғәскәрҙәре баҫып алған һәм серб, йәһүд һәм сиғандарҙы тотоп һәләк итер өсөн Хорватияла күп һанлы концентрацион лагерҙар асҡандар. Үлем лагерҙарында тотҡонлоҡта балалар барлығын белеп ҡалған Диана «port louis Diana Budisavljević» тигән акцияны башлап ебәргән. Ул Югославиялағы һәм бигерәк тә Ясеновац лагерында булған балаларҙы һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡотҡарыу буйынса ҡулынан килгәндең барыһын да эшләгән. Үҙенең Австрия иленән сыҡҡанлығынан һәм иренең эштәге мөмкинселектәренән файҙаланып, ул балаларҙы, уллыҡҡа алдырыу маҡсатында, Югославиянан Австрияға депортациялаған. Был эшкә Ҡыҙыл Тәре ойошмаһының хорват бүлеген дә йәлеп иткән.
Явзора
Явзора (Явзера, Явюра) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беспаленко Татьяна Ивановна
Беспаленко Татьяна Ивановна (1 март 1921 йыл — 12 июнь 2017 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 6 майындағы Указы менән 1947 йылда юғары бойҙай һәм кукуруз уңышын алған өсөн звено башлағы Беспаленко Татьяна Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ьаьбяна Беспаленконың дөйөм хеҙмәт стажы Михойловская станицаһының Ленин исемендәге колхозда (хәҙер «Михайловское» АСХО) 43 йыл тәшкил итә, шуларҙың 20 йылы дауамында звено башлығы булып эшләй.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Курганинск ҡалаһында йәшәй. 2017 йылдың 12 июнендә вафат була.
Ғаиләһе
Улдары:
Хәтер
2017 йылда Михайловская станицаһында Дан аллеяһында Беспаленко Татьяна Ивановнаның бюсы асыла
Һабыр (Йылайыр районы)
Һабыр (Сабырово) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 527 кеше. Почта индексы — 453691, ОКАТО коды — 80227832001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 18 быуаттың 1-се яртыһында Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл Үҫәргән ырыуының арҙаҡлы шәхесе, 1771-1772 йылдарҙа Пугачев ғәскәрендә башҡорт полктары командиры булған, Үҫәргән улусы старшинаһы Һабыр Ҡотломбәков исеме менән аталған. 1774 йылдың майында ул Бөрйән улусы старшинаһы Төркмән Йәнсәйетов, Бөрйән улусы батыры Мораҙым Абралов һәм Тәнгәүер улусы батыры Юлдыбай менән Уртаҙым, Таналыҡ ҡәлғәләрен, шулай уҡ Преображен заводын (хәҙер Йылайыр ауылы) алыуҙа ҡатнаша. .
Тораҡ пункты шулай уҡ Сәғит, Бәкер, Көйөргәҙе, Ахун исемдәре менән теркәлгән. 1795 йылда 46 йортта 272 кеше йәшәгән. 1816 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында 74 ихатала 673 башҡорттоң (407 ир-егет һәм 266 ҡатын-ҡыҙ) йәшәүе теркәлә. Улар араһында йорт старшинаһы, ике ҡатын менән йәшәгән 40 йәшлек Көсөкбай Түләбаев була. Уның улдары: Динмөхәмәт, Хәмзә, ҡыҙы Сәлимә. Был рәүиздә ауыл кешеләре араһында IX Башҡорт кантоны начальнигының ярҙамсыһы, Рәсәй дворяндары нәҫеленән булған аҫаба башҡорт Иҫәнғол Мәмбәт улы Ҡәйепов (1773 й. т.) билдәләп үтелә. Уның улдары: Йәрмөхәмәт, Мөхәмәткәрим, Ғәделлатиф, Йәғәфәр, Әхмәтәзарый. Үләбай Һабыров (1791—1814) 1812 йылғы Ватан һуғышында һәләк була
1834 йылғы VIII рәүиз материалдарында ауылда 926 кешенең йәшәүе теркәлә, әммә 1859 йылғы Х рәүиз ауыл ихаталары һанының кәмеүен билдәләй, шуға бәйле йәшәүселәр ҙә аҙая (164 ир-егет һәм 174 ҡатын-ҡыҙ). Был күренеш ауыл кешеләренең ҡайһы берҙәре яңы ауылдарға нигеҙ һалыуы менән бәйле була. Тимербай, Ишмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Шәмсетдин, Юлбарыҫ тигән ауылдар ҡалҡып сыға.
Азем Галица
Азем Бейта (алб. Azem Bejta), Азем Галица булараҡ киң билдәле (1889, Галица,  —, ) — албан милләтсеһе, баш күтәреүсе-качактарҙың һәм 1915-1924 йылдарҙағы Косово менән Албанияның ҡушылыуы өсөн ҡораллы көстәрҙең башлығы
Ул Ғосман империяһына ҡаршы ихтилал ваҡытында үлтерелгән Бейта Галицаның улы була. Азем 1910 йылда төрөктәргә ҡаршы һуғышыусы партизандарға ҡушыла.
Балҡан һуғышы һәм Беренсе донъя һуғышының тәүге этабы ваҡытында Косоволағы серб властарына ҡаршылыҡта лидерҙарҙың береһе була. 1915 йылдың ҡышында сербтар Австро-Венгрия һәм болгар армиялары менән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Качактар оккупанттар менән һуғыш аса, әммә австро-венгрия властары 300 мәктәп аса, албансыларға флаг йөрөтөү хоҡуғын, ғөрөф-ғәҙәтенә һәм Косовоның христиан һәм мосоломан мәҙәниәтенә хөрмәт гарантиялағас ҡына, Галица уларҙың власын таный.
1918 йылда сербтар, хорваттар, словендар Короллеге армияһы Косовоның Үҙәк державаһы ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлай, Азем Галица Югославия армияһына һәм полицияһына ҡаршы диверсиялар яһай башлай.
Азем Галица көнбайыш Косоволағы Юникта буфер зонаһын булдырыуға ирешә. Әммә Югославия армияһы Юниктағы баш күтәреүселәрҙең ҡаршылығын баҫтыра. Азем Галица алышта үлемесле яра ала һәм 1924 йылдың 15 июлендә һәләк була. Уның ҡатыны, Шоте, ире үлгәс, иренең ғәскәрҙәр өҫтөнән еткәселеген үҙ өҫтөнә ала һәм көрәште дауам итә.
Галицаның үлеменән һуң Албанияла власҡа Әхмәт Зогу килә, ул комитетты тарата һәм Косоволағы тынғыһыҙ кәйефтәрҙе оҙаҡ йылдарға кәметә.
Кешенең йөҙөүе
Йөҙөү — кешенең һыуҙа аяҡ-ҡулдары ярҙамында, ҡағиҙә булараҡ, бер ниндәй яһалма аппаратһыҙ хәрәкәте. Йөҙөү — күңелле һәм файҙалы эшмәкәрлек төрө. Уның төп маҡсаты — ванна ҡабул итеү, тәнде һыуытыу, балыҡ тотоу, ял, физик күнегеүҙәр йәки спорт ярыштары.
Тарихы
Йөҙөү тарихҡа тиклемге осорҙан билдәле. Йөҙөүселәрҙең иң тәүге һүрәттәре таш быуатҡа ҡарай, улар 7000 йылдан ашыу элек төшөрөлгән. Тәүге яҙмалар б. э. т. 2000 йылдан алдараҡҡа ҡарай. Уларҙың ҡайһы берҙәре Гилгәмеш, Илиада, Одиссей, Библия (Иез. 47:5, Ғәмәлдәр 27:42, Исаия 25:11), Беовульф һәм башҡа сагаларҙа телгә алына. 1538 йылда тел ғилеме буйынса немец профессоры Николаус Винманн йөҙөү буйынса «Йөҙөүсе йәки йөҙөү сәнғәте буйынса диалог» (Der Schwimmer oder ein Zweigespräch über die Schwimmkunst) тигән тәүге китап яҙа. Европала йөҙөү буйынса ярыштар яҡынса 1800 йылда башланған, башлыса брасс ҡулланыла. 1873 йылда Джон Артур Треджен йөҙөү буйынса көнбайыш ярыштарына индейҙарҙан ҡабул ителгән треджен стилен индерә. Уларҙа йөҙөүҙең шундай уҡ стиле кроль тип аталған. Ул ваҡытта инглиздәр һыу сәсрәтеп йөҙөүҙе яратмайҙар. Индейҙар кролдә вертикаль тирбәлеү хәрәкәттәре ҡулланған. ә тредженда аяҡтар ҡайсы һымаҡ горизонталь хәрәкәттәр яһай. Йөҙөү хәҙерге Олимпия уйындары программаһына индерелә (1896 йылда Афинала). 1902 йылда Ричард Кавилл көнбайыш донъяла кролде индерә. 1908 йылда йөҙөү буйынса халыҡ-ара ассоциация, Халыҡ-ара йөҙөү федерацияһы (FINA) ойошторола. Баттерфляй 1930-сы йылдарҙа барлыҡҡа килә һәм тәүге мәлдәрҙә, 1952 йылда айырым стиль тип танылғанға тиклем, брастың варианты тип иҫәпләнгән.
Һөнәр булараҡ
Ҡайһы бер һөнәрҙәр йөҙә белеүҙе талап итә. Мәҫәлән, галиотис һәм ынйы аулаусылар, һыу аҫты һунарсылары кеүек үк, үҙҙәренә аҡса эшләү өсөн, йөҙә һәм сума белергә тейеш.
Йөҙөү һыуҙа бәләгә тарыған кешеләрҙе ҡотҡарыу өсөн кәрәк. АҠШ-тың күпселек штат тары һәм ҡалаларында бассейндарҙа һәм пляждарҙа һаҡта тороусы ҡотҡарыусылар отрядтары әҙерләнгән. Ҡотҡарыу маҡсатында бер нисә махсус йөҙөү стиле эшләнгән, уларҙы ошо һөнәр кешеләренә, шулай уҡ яр буйы һағы хеҙмәткәрҙәренә өйрәтәләр. Һыуҙа ҡотҡарыусылар башҡа күп илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә бар.
Диңгеҙҙәге үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы тәбиғи йәшәү мөхитендә күҙәтеү өсөн диңгеҙ биологияһы өлкәһендәге белгестәргә йөҙә белеү мотлаҡ. Фәндең башҡа өлкәләре ғалимдары ла ҡайһы берҙә үҙҙәренең эшендә йөҙәләр. Мәҫәлән, Конрад Лоренц хайуандарҙың тәртибен тикшереү ваҡытында ҡаҙҙар эргәһендә ҙур араны йөҙөп үткән.
Йөҙөү шулай уҡ хәрби маҡсаттарҙа ла кәрәк, ғәҙәттә махсус бүлексәләр, мәҫәлән, Хәрби-диңгеҙ флотының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәре тарафынан ҡулланыла. Йөҙөү маҡсатҡа яҡынайыу, мәғлүмәт йыйыу, диверсия йәки һуғыш һәм маҡсаттан ситкә китеү өсөн ҡулланылырға мөмкин. Бер үк ваҡытта операция һауанан һыуға десантлауҙы йәки һыу аҫтындағы кәмәнән сығыуҙы үҙ эсенә алыуы мөмкин. Америка хәрби көстәренең, диңгеҙ пехотаһының һәм яр буйы һағының яңы хеҙмәткә алыныусылары эре һыу ятҡылыҡтары менән даими бәйләнештә булыу кәрәклеге арҡаһында йөҙөүҙең төп ысулдарын камил белергә һәм һыуҙа иҫән ҡалыу буйынса әҙерлек үтергә тейеш.
Йөҙөү шулай уҡ профессиональ спорт төрө булып тора. Ҡайһы бер компаниялар халыҡ-ара кимәлдәге ярыштарҙа юғары һөҙөмтәләр күрһәткән йөҙөүселәргә бағымсылыҡ итә. Күп кенә эре ярыштарҙа рекордтар ҡуйыу өсөн приздар ҡуйылған. Профессиональ йөҙөүселәр шулай уҡ һыуҙағы балетта сығыш яһаусы артист сифатында аҡса эшләй ала.
Хәрәкәт итеү ысулы булараҡ
Альтернатив алымдар булмаған осраҡта ҡыҫҡа араларға йөҙәләр. Күп һанлы мигранттар йылға һәм диңгеҙ аша йөҙөп сыға, атап әйткәндә, Рио-Гранде һәм Көнбайыш Бугты еңел үткәндәр. Сәйәси ҡасаҡтарҙың Балтик диңгеҙен йөҙөп сығыу осраҡтары билдәле, күп кешеләр, үҙҙәре күҙалламаған һәм килергә тейеш булмаған урындарҙа ярға сығыу маҡсаты менән, караптарҙан һыуға һикергән. Йөҙөү «Рәхим итегеҙ» (2009) фильмы сюжетында төп урынды биләй. 1980-се йылдарҙа сигенеүсе меңәрләгән Ираҡ һалдаты Шатт әл-Ғәрәп йылғаһы аша уның түбәнге ағымында йөҙөп сыға. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Американың буласаҡ президенты Кеннеди Джон Фицджералд, үҙенең торпеда катерын һыу батырылғандан һуң, моряктары менән бер утрауҙан икенсеһенә йөҙөп сыҡҡан. Уның ҡустыһы сенатор Эдвард Кеннеди Чаппаквиддик утрауынан йөҙөп сығыуын белдерә (1969 йылдың 19 июлендә автомобиль һәләкәтенән һуң).
Ял итеү һәм физик күнегеүҙәр төрө булараҡ
Йөҙөүҙең киң таралған маҡсаттары — ял итеү, физик күнегеүҙәр һәм спорт күнекмәләре. Күңел асыу өсөн йөҙөү һыуҙың бөтә тәнгә еңел тәьҫире менән ләззәтләнеп, рәхәтләнеп ял итеүҙең яҡшы ысулы булып тора.
Йөҙөү физик күнекмәләрҙең бик яҡшы төрө булып тора. Кеше тәненең тығыҙлығы һыу тығыҙлығына бик яҡын булғанлыҡтан, быуындарға һәм һөйәк тәргә йөктө кәметә. Йөҙөү йыш ҡына йәрәхәттәрҙән һуң реабилитациялау ваҡытында һәм мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн күнегеү сифатында файҙаланыла.
Йөҙөүҙә резистив йөҙөү һәйбәт күнегеү булып тора. Ул ишеүҙе анализлағанда һәм нығытҡанда йөҙөүсене бер урында тотоу өсөн йә иһә сикләнгән арауыҡта йөҙөүҙә күңел асыу йәки терапия маҡсатында ҡулланыла. Йөҙөү машинаһында ҡаршы һыу ағымына йәки һығылмалы ҡулайламалар ярҙамында йөҙөүсене стационар торошта тотоу өсөн резистив йөҙөү башҡарылырға мөмкин.
Йөҙөү тәү сиратта оҙаҡҡа һуҙылыуы арҡаһында аэроблы күнегеү булып тора, Ул мускулдарға, мускулдар анаэроб эшләгән ҡыҫҡа спринтер дистанцияларҙан тыш, кислородтың даими килеүен талап итә. Күпселек аэроблы күнегеүҙәр кеүек үк, ул стресстың зарарлы тәьҫирен кәметә, тип иҫбатлайҙар. Йөҙөү кәүҙә торошон яҡшыртырға ярҙам итә һәм көслө буй-һынды үҫтерә, унда кешене йыш ҡына «йөҙөүсе буй-һынлы» тип атайҙар.
Һуңғы йылдарҙа америка яҙыусылары Кейт Рю һәм Даниэл Старттың бестселлерҙары баҫылып сығыуға бәйле, шулай уҡ «ҡырағай йөҙөү» булараҡ билдәле асыҡ һыуҙа йөҙөүҙең популярлығы артыуы күҙәтелә.
Спорт төрө булараҡ
Спорт йөҙөүе — ҡатнашыусыларҙың, үҙенең тәне мөмкинлектәрен генә файҙаланып, билдәләнгән араны иң тиҙ үтеүгә ярышы ул. Төрлө дистанцияларға йөҙөү ярыштарҙың кимәленә ҡарай. Мәҫәлән, хәҙерге Олимпия уйындарында йөҙөү программаһына 50, 100, 200, 400, 800, 1500 метр арауыҡты ирекле стилдә йөҙөү инә; арҡала йөҙөү, брасс һәм баттерфляй менән 100 һәм 200 метр; 200 метрға комплекслы йөҙөү (йәғни баттерфляй менән 50 метр, арҡала 50 метр йөҙөү, брасс менән 50 метр һәм ирекле стилдә 50 метр); 400 метрға комплекслы йөҙөү (баттерфляй менән 100 метр, арҡала 100 метр йөҙөү, брасс менән 100 метр һәм ирекле стилдә 100 метр) һәм 10 километрға марафон. Урта мәктәптәрҙең күбеһендә ирекле стилдә 50, 100, 200 һәм 500 метр, арҡала 100 метр, брасс менән 100 метр, баттерфляй менән 100 метр һәм комплекслы йөҙөү буйынса 200 метрлыҡ дистанцияларға йөҙөү ҡаралған. Ярыштар программаһына шулай уҡ ҡатнаш эстафеталар индерелә, уларҙа дүрт этаптың һәр береһендә: арҡала йөҙөү, брасс, баттерфляй һәм ирекле стиль кеүек йөҙөү стилдәре берләштерелә. Шул уҡ ваҡытта һәр йөҙөүсе үҙ этабында бер стилдә генә йөҙә. Ҡатнаш стилдәге эстафеталар — 800 метрҙан, ирекле стилдәге ҡатнаш эстафеталар 400 метрҙан артмаҫҡа тейеш, шул уҡ ваҡытта эстафетаның һәр ҡатнашыусыһы бер дистанцияла йөҙә. Спорт йөҙөүе өсөн бассейндар үлсәмдәре йә 25, йә 50 метр тәшкил итә (АҠШ-та һәм ҡайһы бер илдәрҙә 25 йәки 50 ярд оҙонлоғондағы бассейндар осрай). Бассейндың бер сигенән икенсеһенә тиклем ара әйләнеш тип атала, шуға күрә тренер 100 йәки 200 метр урынына «дүрт түңәрәк» тип әйтергә мөмкин. Типик йәмәғәт, мәктәп һәм шәхси бассейндарҙың оҙонлоғо 25 метр, олимпия ярыштары һәр саҡ илле метрлыҡ бассейндарҙа үтә.
1896 йылда ҡабаттан ойошторолғандан алып йөҙөү хәҙерге Олимпия уйындары программаһына инә. Ул, һыуға һикереү, синхрон йөҙөү һәм һыу полоһы кеүек башҡа һыу дисциплиналары менән бер рәттән, халыҡ-ара йөҙөү Федерацияһы (ФИНА) тарафынан халыҡ-ара кимәлдә көйләнә, ә һәр илдең йөҙөү буйынса үҙ милли федерациялары бар, мәҫәлән, Бөтә Рәсәй йөҙөү федерацияһы.
Йөҙөү төрҙәре
Йөҙөү стиле йөҙөүсенең кәүҙә торошо һәм башҡарылған хәрәкәттәренең эҙмә-эҙлелеге менән билдәләнә. Заманса спорт йөҙөүҙә башлыса түбәндәге стилдәр ҡулланыла: кроль, арҡала йөҙөү, брасс һәм баттерфляй. Һәүәҫкәр йөҙөүҙә, был дүртәүҙән тыш башҡа төрҙәре лә ҡулланыла.
Һәүәҫкәр йөҙөүгә бер нисә стиль яраҡлы. Һәүәҫкәр йөҙөүселәрҙең күбеһе баш һыу аҫтында булмаған стилдәргә өҫтөнлөк бирә, ә ҡулдар, киреһенсә, һәр ваҡыт һыу аҫтында була. Һәүәҫкәрҙәр йөҙөүҙә ҡулланылған стилдәр араһында — саженки, брасс, ҡырын килеш йөҙөү, башты һыуға батырмайынса кроль, «эт стиле», диңгеҙ («тәлмәрйен») стилдәре, «траджен» — аяҡтары брасс, ҡулдары кролде файҙалана. Ирекле стиль һәм баттерфляй юғарыраҡ тиҙлек менән йөҙөргә мөмкинлек бирә.
Ни бары ҡулдар йәки аяҡтар ярҙамында ғына — дельфинса, колхидо-иберия стилендә генә йөҙөргә мөмкин. Бындай стилдәрҙе махсус маҡсаттарҙа, уҡыу һәм күнекмәләр яһау өсөн, аяҡтары киҫелгән һәм фалиждан яфаланған кешеләр өсөн ҡулланырға мөмкин.
Һыуҙа булыу хәүефе
Кешенең һыуҙа булыуы үлем осраҡтарына килтерергә мөмкин. Һыуҙа үҙ теләгең менән булғанда ла, хәүефле хәлдәрҙә лә йөҙә белергә кәрәк.
Һыуҙа теркәлгән үлем осраҡтарының күбеһе түбәндәге категорияларға бүленә:
Өлкән йәштәге кешенең үпкә һе тулыһынса үҫешкән була, шуның арҡаһында, әгәр ул тыныс булһа һәм аҙ ғына тырышлыҡ һалһа, аҡмаған һыуҙа батмаҫҡа мөмкин. Бәләкәй бала, киреһенсә, һыуға эләккәс, йә тиҙ генә батасаҡ, йә булмаһа, батмаҫ өсөн, даими тырышлыҡ һалырға мәжбүр буласаҡ.
Һирәгерәк таралған осраҡтар булып тора:
Һәр бассейнда хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өсөн ҡорамалдарҙың булыуы, шулай уҡ ҡотҡарыу операцияларына әҙерләнгән махсус хеҙмәткәрҙәрҙең дежур итеүе һәм күҙәтеүе мөһим әһәмиәткә эйә. Был талап йөҙөү буйынса бөтә ярыштарҙы уҙғарыуға һәм даими эшләүсе бассейндарҙың күбеһенә ҡағыла.
Йөҙөргә өйрәтеү
Йөҙөргә өйрәнеү өсөн балалар, ғәҙәттә, йөҙөү техникаһын һәм үҙ-үҙенә ышанысты үҫтереүгә өйрәткән йөҙөү дәрестәре ала. Ҡағиҙә булараҡ, балалар 4 йәшкә тиклем үҙаллы йөҙә белмәй.
Швецияла, Данияла, Норвегияла, Эстонияла һәм Финляндияла бишенсе класс уҡыусылары өсөн (Эстонияла — дүртенсе класс өсөн) бөтә балалар йөҙөргә өйрәнергә, шулай уҡ һыуҙа ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә үҙҙәрен нисек тоторға кәрәклеген белергә тейеш, тип билдәләйҙәр. Ғәҙәттә, балаларҙың 200 метр араға йөҙә алыуы талап ителә. Шуның 50 метрҙан ашыуы арҡала — тәрән һыуға беренсе тапҡыр эләккәндән һуң. Швеция уҡыусыларының 95 проценты йөҙә белһә лә, һыуға батып үлеү балалар араһында үлемдең өсөнсө сәбәбе булып ҡала.
Нидерландта һәм Бельгияла мәктәптә йөҙөү дәрестәре (schoolzwemmen, йөҙөү мәктәптәре) хөкүмәт тарафынан хуплана. Күпселек мәктәптәрҙә был дәрестәр ҡаралған. Был илдәрҙә элек-элекке традиция һаҡлана, брасс менән йөҙөү стилен голланд теленән тәржемә иткәндә мәктәп стиле (schoolslag) тип атайҙар. Балаларҙы брасс алымының техник яҡтан дөрөҫ булмаған вариантына өйрәтәләр. Францияла йөҙөү бөтә башланғыс мәктәптәрҙә уҡыу программаһының мотлаҡ өлөшө булып тора. Балалар, ғәҙәттә, 2-се, 3-сө һәм 4-се кластарҙа йылына бер сиректә йөҙөргә өйрәнәләр.
Күпселек урындарҙа йөҙөү дәрестәре урындағы власть органдары ҡарамағында булғандары кеүек, шәхси компаниялар ҡарамағында ла урындағы бассейндар менән тәьмин ителә. Күп кенә мәктәптәр үҙҙәренең физик белем биреү буйынса уҡытыу программаларына үҙ бассейнында йәки яҡындағы йәмәғәт бассейнында йөҙөү дәрестәре индерә.
Бөйөк Британияла «топ-осоу схемаһы» 11 йәштән өлкәнерәк йөҙә белмәгән уҡыусыларҙы интенсив көндәлек дәрестәр алырға саҡыра. Улар — башланғыс мәктәптә Бөйөк Британияның йөҙөү буйынса 25 метрға милли уҡыу стандартына өлгәшмәгән балалар. Уларға уҡыу сирегендә ике аҙна дауамында көн һайын ярты сәғәтлек дәрестәр бирелә.
2005 йылға ҡарата Канадала һәм Мексикала дәүләт мәктәптәренең уҡыу программаларына йөҙөүҙе индереү буйынса бәхәс бара.
Һыу инеү костюмы
Ғәҙәти көндәлек кейем, ҡағиҙә булараҡ, һыу инеүгә ярашһыҙ, хатта хәүефле лә. Күпселек культураларҙа бөгөн йәмәғәт урындарында һыу ингәндә һыу инеү кейемдәре ҡулланалар.
Хәҙерге заман ирҙәр йөҙөү костюмы, ҡағиҙә булараҡ, трусик, шорты, спорт бридждары, лайкранан эшләнгән йөҙөү костюмдары, эластан/спандекстан йәки джинсы һымаҡ гидрокостюмдар (асыҡ диңгеҙ ҙә, океан да йәки күл дә йөҙөп йөрөгәндә һаҡланыу өсөн) рәүешендә эшләнә. Шулай уҡ һыуға һикереү өсөн плавкиларҙа йәки шорттарҙа йөҙөргә мөмкин. Ғәҙәттә, кәүҙәһенең өҫкө өлөшө асыҡ ҡала, йәки йөҙөүсе ҡояштан һаҡланыу өсөн һаҡлағыс футболка йәки неопрендан топ йөрөтә. Донъяның ҡайһы бер илдәрендә йолалар һәм закондар йәмәғәт бассейндары өсөн тап булыуын талап итә.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәҙерге һыу инеү кейеме, ҡағиҙә булараҡ, йә түшен һәм янбаш өлкәһен уратып алған ике өлөштән, йә булмаһа тәненең был ике өлкәһен һәм улар араһындағы кәүҙәне ҡаплаусы бер бөтөн туҡыма киҫәктән тора. Юбкалар һирәк осрай, ғәҙәттә ҡыҫҡа була. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә улар кәрәк, мотлаҡ талап — оҙон итәк.
Спортсыларҙың һыу инеү кейемдәре тиҙлекте арттырыу өсөн яҡшыртыла бара. Тиҙлек те арттырыу өсөн йөҙөүселәр резина йәки пластмасса ҡушымталы костюмдар кейә, улар һыуҙы кәүҙәһе янында бер аҙ киңәйтә һәм уға тиҙерәк йөҙөргә ярҙам иткән тартым барлыҡҡа килһен өсөн шарттар булдыра.
Гидрокостюмдар йылылыҡ һаҡлай һәм йөҙөүсәнлектең артыуын да тәьмин итә. Күп спортсыларҙың, башлыса ир-егеттәрҙең, аяҡтарының йөҙөүсәнлеге юҡ. Йөҙөү гидрокостюмының ҡул өлөшөндә бик йоҡа неопрен ҡатламы бар, был уларҙың һығылмалылығын арттыра, аяҡтарында ҡалыныраҡ ҡатлам. Был йөҙөүсегә аяҡтарының вертикаль хәрәкәте амплитудаһын арттырырға ярҙам итә, һөҙөмтәлә уларҙың хәрәкәте рациональ була. Бындай конструкция брасс яраҡһыҙ (аяҡтары үтә ҡаты), ләкин кроль/ирекле стиль өсөн бик уңайлы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Йоплоҡ
Йоплоҡ — бөтөн һандың 2-гә тигеҙ бүленеүен-бүленмәүен күрһәткән һыҙаты.
Билдәләмә
Йоп һан — 2-гә тигеҙ бүленгән бөтөн һан, мәҫәлән  …−4, −2, 0, 2, 4, 6, 8…
Был билдәләмә буйынса, ноль һаны ла — йоп.
Таҡ һан — 2-гә тигеҙ бүленмәгән бөтөн һан, мәҫәлән:  …−3, −1, 1, 3, 5, 7, 9…
һандарҙың йоплоҡ билдәһе
Унарлы яҙыуҙа һандың һуңғы цифраһы йоп (0, 2, 4, 6 йәки 8) һан булһа, барлыҡ һан да йоп була, юғиһә был һан таҡ булып тора. Миҫал өсөн,
Йоп һандар: 22, 78, 1522, 8111300.
Таҡ һандар: 15, 511, 87247, 18950239.
Тарих һәм мәҙәниәт
Һан йоплоғо борон-борондан билдәле; төрлө мәҙәниәттәрҙә ул мистик мәғәнәгә эйә булған. Боронғо Ҡытай фәлсәфәһендә йоп һандар Инь төшөнсәһенә, так һандар Ян төшөнсәһенә бәйле.
Төрлө илдәрҙә сәскә бүләк иткәндә, уларҙың һанына бәйле йолалар бар. АҠШ-ла, Европала һәм ҡайһы бер Көнсығыш илдәрендә бүләк иткән сәскә һаны йоп булырға тейеш, тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә иһә сәскә һаны таҡ булырға тейеш – йоп һанлы сәскәне мәйетте күмеүгә генә килтерергә тейешле.
Башҡорт мифологияһында йоп һандар бөтөнлөк һәм ырыҫ төшөнсәлеренә бәйле. Таҡлыҡ иһә башҡортта етешһеҙлек, кәмселек һәм яңғыҙлыҡ мәғәнәһенә эйә. Был йола «Ғәйепһеҙ дуҫ эҙләмә - таҡ ҡалырһың» тигән әйтемдә лә сағыла. .
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Әстерхан)
Ғабдулла Туҡай һәйкәле Әстерхан ҡалаһында  Совет районының  Александров һәм Нахимов урамдары сатындағы  Ғабдулла Туҡай исемендәге скверҙа  ҡуйылған
Тарихы
Бөйөк татар халыҡ шағиры, әҙәби тәнҡитсе, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре Ғабдулла Туҡайға арналған һәйкәл 2013 йылдың 27 майында  асыла. Һәйкәл асыу тантанаһында Әстерхан өлкәһе  губернаторы А. А. Жилкин һәм Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе Ф.Х. Мөхәмәтшин етәкләгән Татарстан Республикаһы делегацияһы ҡатнаша. А. А. Жилкин һәм Ф. Х. Мөхәмәтшин ҡыҙыл таҫманы ҡырҡып, һәйкәлде аса.
1911 йылда Әстерханда йәшәгән татар шағиры һәйкәле «Дуҫлык»  йәмәғәт ойошмаларының һорауы буйынса төҙөлгән  һәм Татарстан Республикаһы хөкүмәте тарафынан ҡалаға  бүләк ителгән. Һәйкәл кеше йәшәгән микрорайонда, күптәнге татарҙар йәшәгән урында — элекке татар  слободаһында ҡуйылған. Һәйкәлдең проектын Баҡый Урмансы төҙөгән, ә уны бронзала уҡыусыһы Владислав Андреев тормошҡа ашырған. Һәйкәл Ҡазанда ҡойолған. Һәйкәл асылғандан һуң уның янында Ғабдулла Туҡайҙың шиғырҙарын уҡыйҙар, Ҡазан артистарының һәм урындағы татар общинаһы коллективтарының үҙешмәкәр концерттары үткәрелә.
Некрасов һәйкәле (Санкт-Петербург)
Некрасов һәйкәле — Санкт-Петербургта Литейный проспекты 37-се йорт янындағы скверға ҡуйылған Н. А. Некрасов һәйкәле бюсы. Санкт-Петербург менән үҙенең тормошо һәм ижады менән тығыҙ бәйләнгән рус әҙәбиәте классигы танылған яҙыусы Николай Алексеевич Некрасовҡа бағышланған. Проект авторы — скульптор В. В. Лишев. Был — Санкт-Петербургтың Монументаль пропаганда тураһындағы Ленин планы буйынса ҡуйылған берҙән бер һаҡланып ҡалған һәйкәл. Некрасов һәйкәле федераль кимәлдәге мәҙәни мираҫ объекты булып һанала.
Тарихы
Был һәйкәл В. В. Лишев тарафынан Лениндың Монументаль пропаганда планы сиктәрендә төҙөлгән икенсе әҫәре (беренсеһе Яңы Ладога ҡалаһында Карл Маркстың гипс бюсы була, хәҙер юҡҡа сыҡҡан) Бронза бюсты ҡойоу эше 1 Дәүләт оҫтаханаһында мастер В. 3. Гаврилов тарафынан башҡарылған. Һәйкәл-бюст 1922 йылда Некрасов урамы һәм Грек проспекты мөйөшөндәге Прудка баҡсаһында урнаштырыла. 1946 йылда, шағирҙың тыуыуына 125 йыл тулыуҙы байрам иткәндә, бюсты Литейный проспектына күсерәләр һәм һуңғы 20 йылда Николай Алексеевич Некрасов йәшәгән 36-сы йорт янындағы скверға ҡуялар. Шул уҡ ваҡытта элек дәүләт министры милке булған 36-сы йортта Некрасовтың мемориаль музей-фатиры асыла. Был сквер Некрасовтың «Парад подъездында уйланыу» («Размышления у парадного подъезда») әҫәрендә сағыла :
Вот парадный подъезд.
По торжественным дням,
Одержимый холопским недугом,
Целый город с каким-то испугом
Подъезжает к заветным дверям …
Тасуирлама
Некрасовтың был һәйкәле реалистик шәкелдә эшләнгән тыйнаҡ бронза бюст булараҡ танылған. Бюст ҡара-һоро лабрадориттан тора, нигеҙе ҡыҙыл граниттан һалынған, тура мөйөшлө аҫҡуймаға ҡуйылған. Аҫҡуйманың алғы яғында ҡабарынҡа хрефтәр менән «Н. А. Некрасов» тип яҙылған. Өҫтәмә бронза таҡтала тыуған һәм вафа булған көндәре күрһәтелгән: «1821-1877». Скульптураның уң яғында авторҙың имзаһы күренә: «Леп. В. В. Лишев»; артҡы яғында «1-я Гос. Мас. Худож. литья / отл. В. З. Гаврилов» тигән яҙыу бар. Бюстың бейеклеге 0,77 м, постаменттың бейеклеге — 2,3 м.
Яңы Моҡатай
Яңы Моҡатай (Новомукатовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 453162, ОКАТО коды — 80249880005.
Кожемякина Валентина Яковлевна
Кожемякина Валентина Яковлевна (1936) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Валентина Яковлевна Кожемякина 1936 йылдың 20 июнендә Новосибирск өлкәһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында колхоз фермаһында һауынсы булып эшләй. 1953 йылда ғаиләһе Кубанға күсеп килә, ҡыҙ урман хужалығына урман киҫеүсе булып эшкә урынлаша. 1955 йылдың июнендә Вардан ҡасабаһында «Черноморец» совхозының һөт фермаһында һауынсы булып эшләй башлай. Тиҙҙән Валентина Яковлевна совхозының, ә аҙаҡ — Сочи ҡалаһы Лазаревский районының алдынғы һауынсыһы була. 1960 йылдар башында Сочи «Овощепром» тресының «Черноморец» совхозы фермаһының иң алдынғы һауынсылар иҫәбенә инә
СССР Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 12 мартындағы Указы менән 1981 йылда етештереүҙе арттырыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә һәм дәүләткә иген һәм ауыл хужалығының башҡа продукттарын һатыуҙа күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн Кожемякина Валентина Яковлевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — халыҡ депутаттарының Сочи ҡала советы депутаты итеп һайлана.
Ятаған
Ятаған (ятага; ятаға, йатаған) — ҡыллы музыкаль инструмент.
Тарихы
«Мәскәүҙәге Дашков этнография музейында һаҡланыусы музыкаль инструменттарҙың иллюстрациялы һүрәтләнеше» (1909) тигән китапта халыҡ музыкаһын өйрәнеүсе, фольклорисы А. Л. Маслов: «Ятаған — Ырымбур ҡырғыҙҙары ҡулланған музыкаль инструмент, корпусының киҫелеше оҙон квадраттан торған, бер яҡҡа бөгөлгән еңелсә тупаҡ мөйөшлө инструмент. Ике ҡабырға декаһы бөтөн, ҡалған икәүһенең һәр ҡайһыһы үҙҙәре ике өлөштән тора, улар бер-береһенә ҡарата 9:25 нисбәтендә урынлашҡан. Аҫҡы декала 25 тауыш сығарғыс эшләп ҡуйылған, улар биш йондоҙ рәүешендә урын алған. Саҡ ҡына ҡабарып торған өҫкө деканың бөгөлгән еренә ҡылдарҙы бәйләү өсөн ете ағас сөй нығытылған плапка беркетелгән, был сөйҙәр икенсе осҡа баҡыр дүңгәләктәр ярҙамында нығытылып ҡуйылған. Еҙ ҡылдарҙың һәр ҡайһыһы дүңгәләктәрҙең эргәһендә махсус аҫлыҡ менән терәтеп ҡуйыла. Аҫҡы деканың остарынан әллә ни ҙур булмаған кәкерсәктәр сығып тора, улар биҙәүес ролен генә түгел, бер үк ваҡытта, инструментты ҡуйыу өсөн таяу та булып тора. Ятаған тышҡы яғы менән япондарҙың бик ҙур котоһын хәтерләтә. Ятағандың декаһы һары төҫкә буялған, ағас сөй кеүек ҡара төҫкә буялған ваҡ деталдәренән башҡаһы ҡыҙыл төҫтә.Ятағандың ҡоролошо билдәһеҙ. Үлсәме түбәндәгесә: ҙур булмаған оҙонлоғо 102 см, ҙур булмаған яҫылығы 14 см, бейеклеге лә сама менән шул саҡлы, әммә резонаторҙың ҡалынлығы ике тапҡырға тиерлек кәмерәк».
Ошоға оҡшаш музыка ҡоралдары Боронғо Ҡытайҙа, Японияла, Кореяла, шулай уҡ төрки халыҡтарында ла булған. Мәҫәлән, татарҙарҙа — ятаған/елтага, ҡаҙаҡтарҙа — жетыген, ҡалмыҡтарҙа — ятха (ятка), монголдарҙа — ятага, хакастарҙа — чатха.
Һүрәтләнеше
Формаһы буйынса һалып ҡуйылған оҙонса арфаны хәтерләтә. Ятағандың иң боронғолары ағастан (күбеһенсә ҡарағайҙан) соҡоп эшләнгән йәшниккә оҡшаған була. Шуның өҫтөнән тынлы ҡылдар тарттырыла, тағы ла һарыҡтың бәкәл һөйәгенән эшләнгән күсереп йөрөтмәле сөйҙәр (таяуҙар) ҡуйыла, улар һәр ҡылды икегә айырып тора. Шулай итеп, һәр ҡыл ике нотаны белдерә, ә таяуҙарҙы күсереү һөҙөмтәһендә, был музыка ҡоралы бөтөнләйе менән төрлө характерҙа булған башҡарыу өсөн тәғәйенләнә. Традицион рәүештә, ятағанда ултырып уйнайҙар, был саҡта ятағандың бер осон тубыҡҡа һалалар, икенсеһен — иҙәнгә, аяҡтарҙы бөкләйҙәр. Шулай уҡ профессиональ башҡарыу өсөн, инструментты таяуҙарға ла ҡуйырға мөмкин.
Заманса ҡулланылышы
Башҡортостан Республикаһында был музыка ҡоралы тәүгеләрҙән булып традицион музыкаль башҡарыу кафедраһы профессоры, проект етәксеһе Айрат Миңнеәхмәт улы Ҡобағышев тарафынан тергеҙелә, 2007 йылда ул музыка ҡоралдары эшләү оҫтаһы Ғәлимова Гөлнур Рәшит ҡыҙы менән берлектә тергеҙеү эшенә бик ентекле тотоналар. Бөгөнгө көндә ятаған ағас корпуслы, сығып торған декаһы булған ялпаҡ ҡумта рәүешендә күҙ алдына баҫтырыла. Аҫҡы декала резонатор тишектәре, йыш ҡына, таяуҙар урынлашҡан. Ятағандың оҙонлоғо сама менән 1200 мм. Инструмент 7 һәм унан да күберәк тимер тынлы ҡылдарҙан тора. Күпселектә, уң ҡул менән уйнайҙар. Һулы менән түбәндәге алымдар: вибрато, тарттырғыстар, глиссанд башҡарыла.
Инструментты оҙаҡ ваҡыт төрлө сәбәптәр арҡаһында ҡулланмайҙар, беренсе тапҡыр уны 2013 йылда оҫта һәм йырау Илдар Шакиров ҡуллана. Был музыка ҡоралы әллә нисә тапҡыр үҙгәртеүҙәргә дусар була, һәм, хәҙерге көндә профессиональ сәхнәлә йыш яңғырай.
2014 йылда Башҡортостанда ошо уҡ инструмент атамаһына тап килгән исемде йөрөткән берҙән-бер фольклор-этнотөркөм барлыҡҡа килә, ул үҙенең сығыштарында ятаған аранжировкаһын киң ҡуллана башлай. Әлеге көндә «Йатаған» төрлө көйләүгә ҡорорлған: 9 һәм 13 ҡыллы 2 киң диапозонлы инструмент ҡуллана.
Капцов Валерий Александрович
Капцов Валерий Александрович (13 ноябрь 1939 йыл — СССР һәм Рәсәй ғалимы, хеҙмәт гигиенаһы өлкәһе белгесе, РАМН ағза-корреспонденты (2004), РФА ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
Валерий Александрович Капцов 1939 йылдың 13 ноябрендә Ташкентта тыуған
1971 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағас, Мәскәү медицина стоматология институтының дөйөм гигиена кафедраһына ассистент итеп ебәрелә.
1975—1980 йылдарҙа — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медик-биологик проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Ул бында йыһанға осош барышында медицина эксперименттарын тәьмин итеү һәм йыһанға осоу факторҙарының туҡыма оксигенизацияһына, микроциркуляцияға, тәм тойоу һәм ишетеү анализаторҙарына йоғонтоһо, үҙәк нервы системаһының үҙгәреше проблемаларын өйрәнә, шулай уҡ космонавтарҙы медицина тикшереүе аҫтында тотоуҙы камиллаштырыу ысулдары мәсьәләләре менән булыша.
1980—1993 йылдарҙа — медицина хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәт гигиенаһы лабораторияһының етәксеһе, артабан СССР МФА-ның Хеҙмәт гигиенаһы һәм һөнәри ауырыуҙарҙы ғилми-тикшеренеү институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары була (1988—1993 йылдарҙа).
1986 йылда — докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.
1993—2005 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй тимер юл гигиенаһын ғилми-тикшеренеү институтының директоры.
2004 йылда РАМН-ның ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2014 йыл — РФА ағза-корреспонденты.
Әлеге ваҡытта — Бөтә Рәсәй тимер юл гигиенаһын ғилми-тикшеренеү институтында кафедра мөдире, Сеченов университетының медик-профилактика гигиенаһы кафедраһында профессор.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлеше ― зарарлы сәнәғәт производствоһының төрлө тармаҡтарында эшләүсе кешеләрҙең хеҙмәт шарттарын һәм һаулығы торошон өйрәнеү.
500-гә яҡын эш авторы, 50-нән ашыу китап, ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы уның ҡатнашлығында һәм редакцияһы аҫтында әҙерләнгән.
Уның етәкселегендә 16 кандидатлыҡ һәм 9 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.
Оло Асауҙы
Башҡортостандың Тәтешле районы биләмәһенән аға. Ошо йылға буйында Асауҙы исемле ауыл да бар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рассольная (Байдач ҡушылдыгы)
Рассольная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдач йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шоте Галица
Шоте Галица (Shote Galica), тыумыштан Чериме Халил Радишева (Qerime Halil Radisheva; 4 октябрь 1895 йыл, Радишеве,  —, ) — Бөтә албан биләмәләрен берләштереү һәм Албанияның демократик милли хөкүмәтенә ярҙам итеүҙе маҡсат итеп ҡуйған баш күтәреүсе качактар хәрәкәтенең албан милләтсеһе. Ул «Албанияның халыҡ геройы» тип иғлан ителә. Көрәштә Черим тигән ир-ат исеме аҫтында ҡатнаша.
Шоте алты бер туған ағалы-ҡустының һеңлеһе була, 1915 йылда Азем Галицаға кейәүгә сыға. Шоте Галица ун ике йыл ҡораллы көрәш алып бара. 1919 йылда көнбайыш Косовола ихтилалда ҡатнаша һәм 1921 йылдан алып 1923 йылға тиклем Юникта серб һалдаттарына ҡаршы көрәшә. 1925 йылда ире һәләк булғандан һуң, партизан армияһының лидерлыҡ ролен үҙ өҫтөнә ала. 1927 йылдың июлендә ул партизан һуғышынан сыға һәм бер нисә ай үткәс, төньяҡ Албанияла вафат була. Көрәш осоронда ул 22 ғаилә ағзаһын юғалта.
Уның билдәле цитатаһы: Ғилемһеҙ тормош, ҡоралһыҙ һуғыш кеүек.
Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы
Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы (15 февраль 1933 йыл — 2 июнь 2014 йыл) — ғалим-геолог, геология-минералогия фәндәре кандитаты (1974), БАССР-ҙың атҡаҙанған геологы (1986), СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).
47-се армия (СССР)
1944 йылдың мартынан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы составында (47-се армия) Владимир-Волынь йүнәлешендә һөжүмдә ҡатнаша. 1944 йылдың 18 июлдән 2 авгусына тиклем дивизия Люблин-Брест операцияһы барышында Украина, Белоруссия, Польшалағы ҡалaларҙы һәм ауылдарҙы азат итеүҙә ҡатнаша. Калиш һәм Люблин ҡалаларын алған өсөн дивизия получила II дәрәжә Суворов орденына лайыҡ була; 58-се һәм 62-се гвардия кавалерия полктары һәм 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы
Биографияһы
Басир Дәүләтбай улы Мәһәҙиев 1933 йылдың 15 февралендә БАССР-ҙың Ейәнсура районы Абҙан ауылында тыуған. 1956 йылда Мәскәүҙә М. И. Калинин исемендәге төҫлө металдар һәм алтын институтын тамамлай. 1956—1978 йылдарҙа Силәбе һәм Свердловск өлкәләрендә, Әбйәлил районында геология-разведка партияларында, Өфөлә тематик партия геологы, өлкән геологы, партия начальнигы, 1978—1992 йылдарҙа «Башкиргеология» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш геологы булып эшләй. 1992—1997 йылдарҙа Башҡортостандың Геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе була.
47-се армия (СССР)
1941 йыл
47-се армия 1941 йылдың 1 авгусында Кавказ аръяғы округының 1941 йылдың 26 июлендәге бойороғо нигеҙендә Кавказ аръяғы округы составында 28-се механизацияланған корпусы базаһында СССР-ҙың Иран менән сик буйын ҡаплау маҡсатында булдырыла. Башта армияға инә 236-се уҡсылар дивизияһы, 63-сө һәм 76-сы тау-уҡсылар, 6-сы һәм 54-се танк дивизиялары, 116-сы һәм 456-сы артиллерия полктары, 347-се истребителдәр авиация полкы һәм башҡа частар инә.
Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы
Биографияһы
Басир Мәһәҙиев Башҡортостан Республикаһының геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу өлкәһендәге закондар системаһын әҙерләү, дәүләт сәйәсәтен булдырыу һәм камиллаштырыу эшенә тос өлөш индерә.
47-се армия (СССР)
1941 йыл
23 августа армия Кавказ аръяғы фронты составына индерелә, 30 декабрҙә әлеге фронт Кавказ фронты тип атала башлай һәм йылдың аҙағына тиклем дәүләт сиктәрен ҡаплау бурысын үтәй.
Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы
Биографияһы
100-гә якын ғилми хеҙмәт авторы. Тынғыһыҙ һәм фиҙакәр хеҙмәте өсөн уға «Башҡортостандың атҡаҙанған геологы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1980 йылда СССР-ҙың Дәүләт премияһы, 1986 йылда Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнә.
47-се армия (СССР)
1942 йыл
Ғинуар аҙағында армия Керчь ярымутрауына күсерелә һәм унда Ҡырым фронты составына индерелә.
Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы
Биографияһы
2014 йылдың 2 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. Ейәнсура районының Абҙан ауылы зыяратында ерләнгән.
47-се армия (СССР)
1942 йыл
Майҙың тәүге яртыһында армия фронттың башҡа армиялары менән бер рәттән Керчь ҡалаһы йүнәлешендә һөжүмгә күскән дошман ғәскәрҙәре менән алыша һәм оҙайлы алыштарҙан һуң Керчь ярымутрауын ҡалдыра һәм Тамань ярымутрауына күсеп тора.
20 майҙа армия — Төньяҡ-Кавказ фронты, 17 августа — Новороссийск обороналау районы, ә 5 сентябрҙә — Ҡара диңгеҙ ғәскәрҙәре төркөмө составына индерелә (2-се формирование Кавказ аръяғы фронты).
19 августан алып 26 сентбргә тиклем армия Новороссийск операцияһында ҡатнаша.
1943 йыл
Ғинуарҙан марттың тәүге яртыһына тиклем армия Төньяҡ Кавказ фронты составына Новороссийск тирәһендә һәм Ҡырым станицаһы йүнәлешендә һөжүм алыштар алып бара.
Март уртаһында 47-се армияһының ялан идаралығы Төньяҡ Кавказ фронты резервына сығарыла һәм Майкоп тирәһенә күсерелә, унда армия үҙенең составына яңы ғәскәрҙәр ҡабул итә (үҙенең частарын һәм берләшмәләре 18-се һәм 56-сы армиялар составына тапшырыла.
3 апрелдә армия ВГК Ставкаһы резервына күсерелә һәм тиҙҙән Россошь ҡалаһы тирәһенә күсерелә.
10 апрелдән армия — Резерв фронты, 15 апрелдән — Дала хәрби округы, ә 9 июлдә — Степной фронты составына күсерелә.
1 августа 47-се армия Воронеж фронтына тапшырыла һәм Белгород-Харьков операцияһында а һәм Украинаны азат итеүҙә ҡатнаша.
1944 йыл
20 ғинуарҙа армия 1-се Украин фронты составына индерелә.
Февралдә 47-се армияның ялан идаралығы Сарны ҡалаһы тирәһенә күсерелә һәм 25 февралдә яңы булдырылған 2-се Белорус фронтына тапшырыла.
10 мартҡа ҡарата 47-се армия 77-се һәм 125-се уҡсылар корпустары, 39-се уҡсылар дивизияны айырым һәм бер нисә айырым частарҙы үҙ эсенә ала.
Армия Ямны — Дубровица рубежында обороналау алыштарын алап бара, ә марттың икенсе яртыһында Ковель йүнәлешендә һөжүм итә.
5 апрелдә армия Белорус фронтында составына индерелә (16 апрелдә 1-се Белорус фронтты (2 формирование) итеп үҙгәртелә).
Люблин-Брест операцияһы барышында армия башҡа ғәскәрҙәр менән берлектә дошман оборонаһын йырып үтә, 6 июлдә Ковель ҡалаһын азат итә һәм, Көнбайыш Буг йылғаһын аша сығып, Польша территорияһына аяҡ баҫа.
Август айында армия һөжүмен дауам итә һәм ай аҙағында Варшава тирәһендә Висла йылғаһына сыға. Армия,10 сентябрҙә һөжүмде дауам итеп, дүрт көн дауамындағы ҡаты алыштарҙан һуң 14 сентябрҙә Прага ҡәлғәһен яулап ала.
1945 йыл
Армия Варшава-Познань һәм Көнсығыш-Померания операцияларҙа ҡатнаша. 63-сө гаубица артиллерия бригадаһы ярҙамында Помераниялағы бер нисә ҡаланы яулай, Шнайдемюль ҡалаһында дошман төркөмөн тар-мар итә, һуңынан Шеттин йүнәлешендә юллана. .
Берлин һөжүм операцияһы барышында 25 апрелдә армия 2-се гвардия танк армия менән берлектә Потсдам тирәһенә сыға һәм унда 4-се гвардия танк армияһы менән тоташа. шулай итеп, Берлин дошман төркөмө тулыһынса ҡамауҙа ҡала.
8 майға ҡарата армия Бранденбургтан төньяҡ-көнбайыштараҡ Эльбаға барып сыға.
Һуғыштан һуңғы осор
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң 47-се армия 1945 йылдың 10 июнендә Германиялағы совет оккупацион ғәскәрҙәре төркөмө составына инә. Галле ҡалаһында дислокациялана. Армия тарҡатыу 1946 йылдың 5 февралендә тарҡатыла.
Ибн Мәжа
Әбү Абдулла Мөхәммәт Ибн Йәзид әл-Ҡәзвини (ابو عبد الله محمد بن يزيد القزويني; Ибн Маджа) Ибн Мәжа булараҡ билдәле ;, , хәҙ. Иран — 28 февраль 886,, хәҙ. Иран) - фаҡиһ, хәҙистәр белгесе - мөхәддис. Сөнниҙәрҙең алты төп хәҙистәр йыйынтығы "Күтүб әс-ситтә"нең береһе Ибн Мәджаһ Сүнәне авторы.
Биографияһы
Уның тулы исеме: Әбү Абдулла Мөхәммәт Ибн Йәзид ибн Мәжит әл-Раби әл-Ҡазвини. Ҡәзвин дә 824 йылда тыуған.
Хәҙистәр йыйыу өсөн Ибн Мәжа Ираҡ, Хижәз, Шам һәм Мысыр буйлап йөрөп сыға
Әҙ-Ҙәһәби мәғлүмәте буйынса Ибн Мәжа 887 йылдың 19 февралендә Рамаҙандың һуңғы көндәрендә Ҡәзвиндә вафат була. Уның туғандары Әбү Бәкер, ағаһы Әбү Ғабдулла һәм уның улы Абдулла бин Мөхәммәт Бин Йәзид менән бергә ерләүҙе үҙ өҫтөнә алалар.
Хеҙмәттәре
Әҙ-Ҙәһәби Ибн Мәжаның түбәндәге әҫәрҙәрен телгә ала:
Ай-Гун-Еган
Ай-Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының һул ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.