cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арал диңгеҙенең кимәле кәмеүе
Сәбәптәре һәм ҡороуының барышы
2014 йылдың авгусында Арал диңгеҙенең көнсығыш өлөшө тулыһынса ҡорой. Шулай булһа ла артабанғы йылдарҙа ул яңынан һыу менән тула, әммә уның кимәле яҙҙан йәйгә тиклем ныҡ үҙгәреп тора. Иң ҙур майҙан һәм һыу кимәле буйынса күрһәткестәр 2017 йылда була, спутник снимоктар буйынса, ул йылда һыу Һырдарьянан ғына түгел, хатта Амударъянан да килә башлай.
Урындағы ерҙең үҙгәреүе
Арал ландшафты зыян күрә: ҡамыш ҡыуаҡлыҡтарының майҙаны 500 меңдән 18 меңгә тиклем кәмей, дөйөм алғанда, Амударъя һәм Һырдаръя дельталарындағы 50-гә яҡын ҙур күлдәр юҡҡа сыға. Амударъя һәм Һырдаръя үҙәнендәге туғайҙар юҡҡа сығалар. Ҡапыл диңгеҙҙә флора һәм фауна кәмей. 138 төр умыртҡалыларҙан тик 38 генә төр ҡала. Һыуҙың тоҙлолоғо күтәрелә: Ҙур Аралда 10 тапҡырға (100‰), ә Кесе Аралда 2 тапҡырға (18‰). Арал, Казахдарья, Муйнак порттары һыу булмағанға ябылалар. Арал алдында 1980 йылдарҙан алып эшһеҙлек кимәле ныҡ юғары.
Перспективалар
2005 йылда Кокараль быуаһы төҙөлөп бөтә,уға Арал диңгеҙенең төньяҡ өлөшөнөң ҡотҡарып ҡалыр тигән ышаныс бар. Быуа ярҙамында Кесе Аралдың абсолют һыу кимәле 42 метрға тиклем күтәрелә, балыҡсылыҡ хужалығы тергеҙелә башлай. РРССАМ-2 проектты эсендә Бергә боғаҙынан Ауҙы-Кокаралға һыуҙы ебәреп, Кесе Аралда һыу кимәлен 48-50 метрға күтәреү күҙалланған. Һыуҙың күсереүен маҡсаты булып Төньяҡ Аралдың тоҙлолоғон кәметеү булған. 1950 йылдан алып хәҙерге заманға тиклем күп тапҡыр Обь йылғаһынан Арал диңгеҙенә канал төҙөү буйынса проекттар тәҡдим ителгән. Был эш Арал алдында экономиканы үҫтерер ине һәм диңгеҙҙе лә терелтер ине. Әммә ундай төҙөлөш бик күп сығымдар талап итә, шуға ла практик яҡтан тормошҡа ашырыу бик ҡыйын.
Лантаноидтар
Лантаноидтар — Д. И. Менделеев периодик системаһының III төркөмөнә ҡараған 14 химик элементтан торған ғаилә.
Металдар көмөштәй аҡ төҫтә; празеодим, неодим һарғылт төҫмөрлө. Һығылмалылар, электр тогын үткәрәләр, механик юл менән еңел эшкәртеләләр. Һыу менән, тоҙ, көкөрт, азот кислоталары менән реакцияға инәләр. Еңел лантаноидтар — һауала бүлмә температураһында, ауырҙары 180—200°С тиклем йылытҡанда окисланалар. Интерметаллидтар, комплекслы берләшмәләр һ.б. барлыҡҡа килтерәләр.
Лантан, скандий һәм иттрий менән берлектә ерҙә һирәк элементтар төркөмөн барлыҡҡа килтерәләр.
Хеттар
Үҙҙәре йәшәгән һуңғы быуаттарҙа хеттар Суппилулиума Беренсе ваҡытында үҙ йоғонтоһон Яҡын Көнсығышҡа һәм төбәк гегемоны Мысыр менән конфронтацияға ингән ҡеүәтле Яңы Хет дәүләтен төҙөй. Тутмос III хакимлығы ваҡытында улар Мысырға бай бүләктәр ебәрә, әммә фирғәүен Хоремхебо хакимлыҡ иткәндән алып Рамсес II (беҙҙең эраға тиклем XIV—XIII быуат) идара иткәнгә тиклем ике көнәркәш держава Сүриәне контролләү өсөн (Кадеш эргәһендәге һуғыш бының бер өлөшө була) һуғыша. Хет батшалығы «диңгеҙ халыҡтары» («бронза быуат һәләкәте» осоро) һөжүменнә һуң тар-мар ителгәс, хет халҡы бөлгөнлөккә төшә. Айырым неохет дәүләттәре Хет батшалығы сиктәрендә Сүриәлә һәм Анатолияның көньяғында ассириялылар ҡыйратҡанға тиклем йәшәүен дауам итә.
Сығышы
Шулай уҡ хеттар мәҙәниәтенә Вавилон цивилизацияһы ла йоғонто яһай, уларҙан шына яҙыуға өйрәнәләр. Хеттар үҙҙәре тирә-яҡ күршеләре мәҙәниәтенә йоғонто яһай.
Беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡ сигендә Кесе Азиянға килгән хеттарҙың ҡәбилә ҡоролошо тарҡала башлай. Был процесты беҙҙең эраға тиклем XX—XVIII быуаттарҙа төбәккә семит сауҙа колонистарының (ассириялылар һәм, ниндәйҙер кимәлдә, амориҙар) килеүе тиҙләтә. Кесе Азияның көнсығыш һәм үҙәк территорияһында, күрәһең, беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта ҡала-дәүләттәр төрөндәге бер нисә сәйәси берәмек ойошторола (Пурусханда, Амкува, Куссар, Хатти, Каниш, Вахшушана, Ма’ма, Самуха һ. б.). Уларҙың башында батшалар (рубаум) йәки батшабикәләр (рабатум) торған. Кесе Азияның ҡала-дәүләттәре яҙма телде файҙалана һәм ашшур сауҙагәрҙәренән өйрәнгән яҙма теле ҡуллана. Ҡала-дәүләттәр араһында сәйәси гегемония өсөн көрәш бара. Тәүге мәлдә Пурусханда өҫтөнлөк алһа, һуңынан хәл-торош Куссар файҙаһына үҙгәрә. Беҙҙең эраға тиклем XVIII быуаттың беренсе яртыһында Куссар батшаһы Анитта ҙур державаға нигеҙ һала, һуңынан ул Хет батшалығы тип атала.
Этнонимы
Хеттарҙың Nesili йәки Kanesili үҙатамаһы Неса (Каниш) ҡалаһынна килеп сыға, ә Hatti термины Хет батшалығында йәшәүселәрҙе, шулай уҡ был ерҙәрҙә йәшәгән боронғо халыҡты — хаттарҙы билдәләү өсөн ҡулланыла.
Палеогенетика
Ике хетта J2a1 гаплотөркөмө, берәүҙә G2a2b1 гаплотөркөмө табыла. Уларҙың геномында соҡор мәҙәниәте халҡына хас булған ялан генетик компоненты асыҡланмай.
Хетт теле
1915 йылда Бедржих Грозный Анатолия тармағына ҡараған Хет батшалығының бер-береһенә яҡын булған хет һәм лвий яҙма теләренең һинд-европа сығышлы булыуын раҫлай. Һуңыраҡ был телдәрҙән беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта ликий, карий, лидия, сидет һәм Кесе Азияның Рим баҫҡынсылығы дәүерен үткәрә алмаған башҡа телдәре барлыҡҡа килеүе асыҡлана. Хеттар яҙыу өсөн ике яҙма ҡуллана: ассирия-вавилон шына яҙыуының яраҡлашырылған варианты (хетт телендәге түәге текстар өсөн телендә өсөн) һәм үҙенсәлекле силлабо-идеографик яҙманы.
Йәмғиәт
Вавилонда әсирлектә булған Иезекииль израиллеләрҙе хетт ҡатын-ҡыҙҙары менән никахҡа инеүҙә ғәйепләгән.
Ҡалалар
«Барлыҡ хетт ҡалалары халҡы алиһәгә хеҙмәтсе булып тора. Ҡала үҙәгендә ғибәҙәтхана бар. Ҡала төп кеше булып юғары ҡанбаба тора. Донъяуи власы вәкиле икенсе урында тора. Изге ҡалалар йәшенеү ҡалаһы була. Был ҡаланың ҡоймаһы аша атлап ингән үлтереүсе ырыу үсен алыу өсөн тейелгеһеҙгә әүерелә».
Дин
Хеттар, хурриттар кеүек үк, йәшен тәңреһенә — Тешубҡа (Тишуб-Тарку) табына. Улар бер ҡулына перун, икенсе ҡулына ике балта тотҡан итеп һүрәтләнә. Мысыр алъяпҡысында һәм баш кейемендә мысыр тажы кеүек таж бар —был культ барельеф буйынса билдәле. Хетт дине тураһында фекер алышу, шулай ук хеттарҙың сәйәси тарихын өйрәнеү өсен, Рамзес II мелән төҙөлгән Мысыр-Хетт тыныслыҡ килешеүе мөһим документ булып тора. Был килешеүҙә Кхет һәм Мысыр батшалары үҙ ғәскәрҙәре менән сиктәрҙән сыҡмаҫҡа, ниндәйҙер аңлашылмаусылыҡ булғанда һуғыш башламаҫҡа, дошманға ҡаршы көрәштә бер-береңә ярҙам итергә йөкләмә ала, ә килешеү таблицаһында яҙылған бурыстар Аллалар берлеге, ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ, Мысыр ере илаһтары менән хуплана. Улар был һүҙҙәрҙең ныҡлығын раҫлайҙар.
Хеттарҙың ҡатын-ҡыҙ илаһтары ла була. Рамзес II менән Хаттусили килешеүендә бер нисә алиһә телгә алына, әммә береһен — Астартуҙы — Антарату — иҫкә алалар. Рамзес II дәүеренән һуң аллалар әсәһе «бөйөк илаһ» Кибела культы алға сыға.
Амазонкаларҙың килеп сығышы тураһында грек легендаһы бар, уларҙы хеттарға бәйләргә мөмкин. Амазонкаларға Кесе Азияның бик күп билдәле ҡалалары — Смирна, Эфес — төҙөлөшөн ҡайтарып ҡалдыралар. .
Асылда хетт аллалары ҡырағай һәм яугир характерға эйә була. Улар хайуандарҙы ихтирам итә: һүрәттәрҙә бөркөт йыш осрай.
Шуныһы ҡыҙыҡ: хеттар тигеҙ яҡлы өсмөйөшкә өҫтөнлөк бирә, был фигура уларҙа ҡеүәтле көс сығанағы тип һанала. Өсмөйөш мисәттәрҙә урын ала, уға башҡа образдарҙы ла өҫтәйҙәр. Ҡайһы берҙә тигеҙ яҡлы өсмөйөш эсенә күҙ ҡуялар.
Ҡатын-ҡыҙ илаһтар
Хеттарҙың төп ҡатын-ҡыҙ илаһы, күрәһең, Ма, Кибела, Рея исемле Кесе Азияның «бөйөк әсә» прообразы булғандыр; ул оҙон кейемдә, башында таж менән һүрәтләнгән. Богазкеела хетт аллаһының беейк һигеҙ ҡырлы баш кейемендәге һүрәте бар. Хеттарҙа ҡанбабалар һәм жрицалар институты әһәмиәтле булған.
Мөхәббәт, һуғыш һәм уңдырышлыҡ алиһәһе Шавушка хурриттарҙан алынған.
Ҡорамдар
Ҡорамдар семит ғибәҙәтханаларына оҡшаш була. Эюкала һәм Богазкеяла (Изиль-Кая) улар — барельеф менән биҙәлгән тәбиғи ҡаяларараһындағы тәбиғи булған был ҡаялар. Һүрәттәр дини күренештәрҙе сағылдыра. Псевдо-Лукиан бейек платформалағы ҡаоа ҡорамы тураһында бәйән итә. Эюкала ҙур сфинкстар табыла. Уларҙың бер яғында барельефта ике башлы сәмреғош (бөркөт) төшөрөлгән. Был символ Кесе Азия хеттарында бер нисә тапҡыр осрай. Ҡорамдарҙа ҡанбабалар коллегияһы була, ҡайһы берҙә уларҙың һаны бер нисә меңгә етә. Хеттей ҡорамдары һаҡланмаған. Уларҙың күп дини йолалары, ҡорбан килтереү ҡорамдарҙа түгел, ә ҡалҡыулыҡтарҙа һәм имән урманында үткәрелгәндер, тип уйларға нигеҙ бар. Имәнлектәрҙә дини йолаларҙы атҡарыу йәнһеҙ предметтарҙы хөрмәтләү менән бәйле була.
Ҡорбан килтереү
Балаларҙы ла ҡорбанға килтерәләр. Уларҙы хайуан тиреһенә урап, ата-әсәләре урамға ташлай һәм, ул минең балам түгел, ә үгеҙ, тип ҡысҡыра.
Байрамдар
Хеттарҙың йылына ике тапҡыр Мабог (Иераполис) ҡалаһында байрам процессияһы ҡорам аҫтындағы ҡая ярыҡтарына йүнәлә: был ярыҡтарға һыу баҫыу һөҙөмтәһендәге һыу ағып төшә һәм уға диңгеҙ һыуы һибәләр. Псевдо-Лукиан Иераполдә һыу баҫыу тураһында риүәйәт буылыуын белдерә, йөкмәткеһе буйынса ул Вавилон һәм Библияла яҙылғанға оҡшаш; геройҙың исеме — Девкалион Сисифей. Ҡанбабалар ҡая ярыҡтарындағы һыу ағыуын туҡтата. Риүәйәттә һөйләнелеүенсә, Сима — юғары алла Ададтың ҡыҙы ярыҡты диңгеҙ һыуы менән тултырып, унда йәшәгән иблистең юлын быуып, уның һөжүмен туҡтата. Мабогуға килеүсе ҡашын һәм башындағы сәсен ҡыра. Һарыҡ ҡорбан итеп, ул уның итен киҫәктәргә йолҡҡослай. Тиреһен ергә йәйеп, тубыҡланып тора һәм ҡорбандыъбашын һәм тояҡтарын үҙенең башына һалып, аллаларҙан ҡорбанын ҡабул итеүҙе һорай, киләсәктә тағы ла яҡшыраҡ ҡорбан килтерергә вәғәҙә итә. Һуңынан уға сәскә тажы кейҙерәләр.
Ҡиәмәт
Хеттарҙың ҡиәмәт тураһындағы күҙаллауы боронғо Мысырһыҡы менән тап килә.
Башаць-кай ҡалаһынан алыҫ түгел некрополь бар. Ҡая ярыҡтарында портик кеүек өс йыуан һәм ҡыҫҡа колонналар менән нығытылған урын бар. Портиктан уң һәм һул яҡҡа ерләү бүлмәләре урынлашҡан, уларҙа ҡаяға ҡағылған ерләү урыны бар.
Хетт һүрәттәрендә баҫҡыстар ҙа осрай, улар мәрхүмдәрҙе кешеләр донъяһынан аллалар донъяһына алып барырға тейеш.
Хәрби эш. Тимер эшкәртеү
Хеттарҙың хәрби уңыштары уларҙың ике инновацияны әүҙем ҡулланыуы менән аңлатыла — хәрби арбалар һәм тимер ҡорал.
Хеттология
Хеттар тарихын өйрәнеү XIX быуатта, ғалимдар Библияла телгә алынған ҡеүәтле халыҡ менән ҡыҙыҡһына башлағас, башлана. Әммә күләмле тикшеренеүҙәр 1906 йылда хатти батшаларының Богазкей архивы асылғас һәм 1915—1916 йылда чех лингвисы Бедржих Грозный хетм яҙмаларын уҡығас мөмкин була. XX быуатта хеттарҙы өйрәнеүсе иң ҙур белгестәрҙең береһе Оливер Герни бул.
Кумай (Колва ҡушылдығы)
Кумай  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 326 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Олеко-Мяро-Яха
Олеко-Мяро-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мяро-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Кумай (Колва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Олеко-Мяро-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кумай (Колва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сирмешән (Суҡ ҡушылдығы)
Сирмешән — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 344 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мерәҫурған
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ФА Шяуляй
«Шяуляй» (Šiaulių futbolo akademija) — Литва футбол клубы. Шяуляй ҡалаһында урынлашҡан. 2007 йылда барлыҡҡа килгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Патын-Еган
Патын-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пиковский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ганс Гольбейн
Ганс Гольбейн (Кинйә Ганс Гольбейн 1497, Аугсбург — 1543, Лондон) — рәссам, иң бөйөк немец рәссамдарының береһе. Был ғаиләнең иң билдәле вәкиле.
Биографияһы
Германияның Аугсбург ҡалаһында тыуған, атаһы рәссам Ганс Гольбейнда (Өлкән) уҡый. Уға Ганс Бургкмэйр йоғонто яһай. Һуңыраҡ ағаһы Амбросий Гольбейн менән Базель ҡалаһына (Швейцария) күсенә. Унда ул шул осорҙоң күп гуманистары һәм ғалимдары, шул иҫәптән Эразм Роттердамский менән таныша. Уның үтенесе буйынса ул әҙиптең «Ахмаҡлыҡты маҡтау» әҫәрен иллюстрациялаған. Гольбейн башҡа китаптарға ла иллюстрациялар эшләй, Библияның немец теленә тәржемәһен нашер итеүҙә ҡатнаша, витраждар һәм буялған портреттар ижад итә.
1516 йылда бургомистр Мейер һәм уның ҡатынының, шулай уҡ рәссам Ганс Гербстерҙың портретын яҙа, киләһе йылда Люцернда Гертенштейн йорто эсендә һәм тышҡы стеналарында фрескалар төшөрә. 1519 йылдың көҙөндә Базелгә ҡайтҡас, йорттарҙың тышҡы фасадтарын биҙәү өҫтөндә күп эшләй.
Гольбейндың Базель осорондағы иң мөһим әҫәрҙәре: юрист Бонифас Амербах портреты; «Христостың һуңғы ыҙаланыуҙары»(10 картина), «Христос тыуыу» һүрәттәре һәм «Мәжүси руханиҙар Христосҡа тәүбә килтерә»; Солотурн ҡалаһы өсөн Изгеләр менән Мадонна; ниһайәт, Мейер ғаиләһе өсөн яҙылған данлыҡлы Мадонна.
Ошо ваҡытта ижад ителгән әҫәрҙәре: Эразм Роттердамский, Доротея Оффенбург портреттары, ағаста яһалған грвюралар: Иҫке Ғәһед (Ветхий Завет) өсөн һәм «Үлем бейеүе» һүрәттәре.
1526 йылда Гольбейн Англияға күсенә һәм унда портреттар ғына төшөрә. 1528 йылда Базель ҡалаһына ҡайтҡас, Гольбейн ратуша залындағы фрескаларҙы тамамлай һәм бер нисә портрет төшөрә.
1532 йылда дини сыуалыштар Гольбейнды яңынан Базелдән Англияға китергә мәжбүр итә, унда хәҙерге ваҡытта Берлинда, Виндзорҙа, Гаагала, Брунсвикта һәм Венала һаҡланған портреттарҙы яҙа. Уның Морретт (Дрезден), сэр Ричард Сутвелл, Томас Уайетт һәм «Яҙмыш тәгәрмәсе» портреттары ошо ваҡытта яҙылған. Король Генрих VIII уны һарай рәссамы итеп тәғәйенләй.
Портретсы булып эшләүҙән тыш, Гольбейн монарх өсөн тантаналы һарай кейемдәре эскиздарын эшләй, Генрих VIII, королева Джейн Сеймур, Эдуард VI, Говард (3-сө герцог Норфолк) һәм башҡаларҙың бер нисә портретын яҙа.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул Базелдә һәм Лондонда йәшәй. 1543 йылда (7 октябрь-29 ноябрь тирәһе) ул Лондонда таралған тағун (чума) сиренән вафат булған.
Рәссам ижадының үҙенсәлектәре
Гольбейн картиналары ентекле һүрәттәр, пластик моделләштереү, кьяроскуроның (яҡтылыҡ һәм күләгә аралашыуы) асыҡлығы, төҫтәр байлығы һәм рәссам бумалаһының киңлеге менән айырыла. Уның һүрәттәрендә сарказм, нескә күрә белеү, тойомлау һәләте һиҙелә, тормош хәҡиҡәте һәм шәхси үҙенсәлектәргә ҡарамаҫтан, уларҙағы форма һәм биҙәлеш матурлығы һоҡландыра. Гольбейндың немец сәнғәтенә, Германияға, милли һыҙаттарын юғалтмайынса, Италиялағы Яңырыуҙың (итал. Renaissance) сәскә атҡан дәүере йоғонтоһон килтереп еткереүе бик юғары баһалана. Уның әҫәрҙәрендә Альбрехт Дюрер портреттарында моронлаған йүнәлештәр һиҙелә.
Үҙенең портреттары өсөн рәссам башта бик ентекле ҡәләм эскиздары эшләгән, уларҙың ҡайһы берҙәре һаҡланып ҡалған. Күләгәләр һәм яҡтылыҡ күмер, аҡбур һәм сангин менән төшөрөлгән. Эскиздарҙа Гольбейн ҡулдарҙы ентекләп төшөрмәй,башлыса, персонаждың йөҙөнә иғтибар итә.
«Үле Христос табутта» картинаһы тураһында Ф.М.Достоевскийҙың «Идиот» романы геройы кенәз Мышкин «уны күргән ҡайһы берәү хатта уға инаныуҙан баш тартыр хәлгә етеп ҡуйыуы бар» тигәнерәк фекер әйтә.
Былар ҡыҙыҡлы
Рәссам хөрмәтенә сигеү стиле һәм көнсығыш келәмдәренең төрө аталған, сөнки Гольбейн уларҙы йыш ҡына портреттарында һүрәтләгән.
Гольбейн исеме менән Меркурийҙағы кратер аталған; Был атама 1979 йылда раҫланған.
Чесноковка (Липовка ҡушылдығы)
Чесноковка — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Липовка йылғаһының һул ярына тамағынан 6,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туҡтағолов Артур Бәҙри улы
Туҡтағолов Артур Бәҙри улы (2 ғинуар 1967 йыл) — йырсы, музыкант-аккомпаниатор. 1990 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, 2000 йылдан «Далан» фольклор-эстрада төркөмөнөң художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).
Биографияһы
Артур Бәҙри улы Туҡтағолов 1967 йылдың 2 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Кесе Сурай ауылында тыуған. 1993 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогы Ғ. Ғиләжев) тамамлай.
1990 йылдан башлап «Каруанһарай» фольклор төркөмөндә эшләй, ә 2000 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының «Далан» эстрада төркөмө етәксеһе. Уны тамашасы дәррәү ҡаршы ала, сөнки был төркөм үҙенең шаян, дәртле көйҙәре, рухлы йырҙары менән бик тиҙ арала халыҡ күңелен әсир итә. Артур Туҡтағоловтың һәр йыры оптимистик рух һәм ыңғай энергия менән һуғарылған. Уның сәхнәләрҙе дер һелкетеп сығыш яһауы һәр кемдә һоҡланыу ҡатыш ғорурлыҡ хисе уята.
Репертуарҙары
Бәхти Ғайсиндың, Заһир Исмәғилевтың, Рәмил Хәкимовтың, Р. М. Яхиндың йырҙары, башҡорт халыҡ йырҙары «Ир егет» («Джигит»), «Карауанһарай», «Әй һәйлүк» («Айхайлюк»), «Сәриә» («Сария»).
Туҡтағолов Артур Бәҙри улы йөҙҙән артыҡ йырҙың авторы һәм башҡарыусыһы. Шулар араһында Рәми Ғәрипов һүҙҙәренә яҙылған «Ай һай, Салауат» («Ай хай, Салават»), Дилә Булгакова һүҙҙәренә яҙылған «Атай йорто» («Отчий дом»), Сафуан Әлибай һүҙҙәренә яҙылған «Сал Урал» («Седой Урал») йырҙары.
Серзва
Серзва (Серзева) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тинева йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Курныловка
Курныловка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клюден
Клюден (Klüden) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 299 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — BK.
Төньяҡ Кавказ федераль округы
Төньяҡ Кавказ федераль округы (СКФО) — Рәсәй Федерацияһы европа өлөшөнөң көньяғын, Төньяҡ Кавказдың үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрен үҙ эсенә алған федераль округ.
Төньяҡ Кавказ федераль округы составына федерацияның ете субъекты инә. км² (Рәсәй Федерацияһы территорияһынан 1 %) һәм халҡы 10 205 730 кеше (Рәсәй Федерацияһы халҡының 6,97 %, 2023 йылдың 1 ғинуарына). Төньяҡ Кавказ федераль округының (СКФО) административ үҙәге — Пятигорск ҡалаһы.
Тарихы
Башта Төньяҡ Кавказ федераль округы тип Рәсәй президенты Владимир Путиндың 2000 йылдың 13 майындағы 849-сы һанлы указы менән булдырылған федераль округ аталған, әммә шул уҡ йылдың 21 июнендә был округ атамаһы үҙгәртелә, һәм үҙенең хәҙерге — Көньяҡ федераль округы тигән исемен ала.
Хәҙерге формаһында — айырым федераль округ сифатында — Төньяҡ Кавказ федераль округы, Көньяҡ федераль округ составынан субъекттарҙың бер өлөшөн айырып алыу юлы менән, Рәсәй президенты Дмитрий Медведевтың 2010 йылдың 19 ғинуар указы менән ойошторола. Яңы округҡа рәсәйҙең 7 төбәге инә (ҡара: исемлек). Округ үҙәге итеп Пятигорск ҡалаһы билдәләнә (ул бер үк ваҡытта федерация субъектының административ үҙәге булып тормай һәм был федераль округтың берҙән-бер үҙәге), әммә 2010 йылдың апреленән 2011 йылдың июненә тиклем Президенттың СКФО-лағы тулы хоҡуҡлы вәкиленең резиденцияһы ваҡытлыса Ессентукиҙа урынлаша. 2010 йылдың сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте СКФО-ның 2025 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫешенең Комплекслы стратегияһын раҫлай.
Округ составы
Төньяҡ Кавказ федераль округы, өлкәләре булмаған, үҙ составына 6 республиканы һәм 1 крайҙы алған илдәге берҙән-бер федераль округ.
Дөйөм карта
Картаның легендаһы:
Географияһы
Төньяҡ Кавказ федераль округы Рәсәйҙең федераль округы майҙаны буйынса иң бәләкәйе. Ҡоро ер буйынса ул Көньяҡ федераль округ, шулай уҡ Абхазия, Әзербайжан, Грузия , Көньяҡ Осетия менән сиктәш. Ҡаҙағстан менән округ һыу аша ғына сиктәш.
Көнсығышта федераль округ Каспий диңгеҙе менән сикләнгән, көньяҡта — Грузия һәм Әзербайжан менән бергә Төп Кавказ һырты һәм сиктәре менән, көнбайышта һәм төньяҡта — Рәсәй эсендәге административ сиктәрендә (Көньяҡ Федераль округ). Округтың донъя океанына сығыу юлы юҡ.
Халҡы
Росстат мәғлүмәттәре буйынса, округта халыҡ һаны 10 205 730 кеше тәшкил итә. 2023), Рәсәй халҡының 6,97 % тәшкил итә. Халыҡтың тығыҙлығы — 59,88 кеше/км² (2023), Рәсәй үлсәме буйынса юғары, Үҙәк федераль округтан ғына ҡалыша (61,89 кеше/км2). Ҡала халҡы — 50,51 % (2022). Округ өсөн Рәсәй федераль округтары өсөн халыҡ иҫәбенең рекордлы артыуы хас. Округ Рәсәйҙә иң күп ғүмер оҙайлығына эйә: 2019 йылда көтөлгән ғүмер оҙайлығы 76,64 йәш тәшкил итте, ләкин 2021 йылға, дөйөм динамикаға ярашлы, 73,79 йәшкә тиклем кәмене.
Милли составы
Төньяҡ Кавказ федераль округы — урыҫтар (дөйөм алғанда славяндар ҙа) күпселек халыҡты тәшкил итмәгән берҙән-бер округ (өстән бер өлөшө). Округтың алты төбәгендә ерле (титуллы) милләт рус милләтенән өҫтөнлөклө һанда, Ингушетияла — ингуш һәм чечендарҙан ҡала өсөнсө урында, ә Дағстанда — һигеҙенсе урында. Халыҡ араһында күпселеген рустар тәшкил иткән берҙән-бер төбәк төбәк — Ставрополь крайы.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Төньяҡ Кавказдың алты республикаһында (Дағстан, Ингушетия, Ҡабарҙы-Балҡар, Ҡарасай-Черкесия, Төньяҡ Осетия-Алания, Чечен республикаһы) 621 887 кеше үҙ милләтен урыҫ тип билдәләгән. Был республикаларҙа милләт тураһында һорауға бөтәһе 6 606 378 кеше яуап биргән, шул рәүешле Төньяҡ Кавказ республикаларында үҙ милләтен билдәләгән урыҫтарҙың өлөшө 9,41%-тан кәмерәк тәшкил иткән.
Росстат мәғлүмәттәре буйынса, 2020—2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, округтың милли составы түбәндәгесә :
Телдәре
Этно-тел составы буйынса түбәндәге төркөмдәр һәм ғаиләләр өҫтөнлөккә эйә:
Төньяҡ Кавказ федераль округы төбәктәренең этнотел составы (%-ҙа, 2010 йыл):
Ҙур ҡалалары
Төньяҡ Кавказ федераль округының иң ҙур ҡалаһы булып Махачкала, тағы бер нисә ҡала (Ставрополь, Владикавказ, Грозный, Нальчик, Хәсәүйорт) шулай уҡ округтың административ үҙәк — Пятигорскиҙан ҙурыраҡ, Төньяҡ Кавказ федераль округының өс үҙәгенең береһе булып тора Округтың иң ҙур торама пункты булмаған Пятигорск ҡалаһы — СКФО-лағы иң ҙур логистик үҙәк КавМинВоды
Перляк
Перляк — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 706 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Олеко-Нгынян-Се
Олёко-Нгынян-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгынянсе-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡ манара (Түбәнге Новгород кремле)
Аҡ манара Түбәнге Новгород кремле. Тау аҫтындағы Иваново һәм Зачатьевский манаралары араһында урынлашҡан.
Тарих
Манара XVI быуат менән даталана. 1620 йылда үҙгәртеп ҡорола.
XIХ быуатта манара тышҡы аҡ ташлы фасады төҫөнөң исемен ала. XVII—ХVIII быуаттарҙа Кремль эсендәге Симеоновский монастыры исеме буйынса Симеоновский манараһы тип йөрөтөлә, .
1889 йылда бында Түбәнге Новгород губерна ғилми архив комиссияһы архивы була. Урта ҡатындағы бойницалар  тура мөйөшлө тәҙрәгә әүерелә.
1923 йылда Аҡ манара барлыҡ архив документтары менән бергә эстән яна, шул уҡ ваҡытта манараның конструкция элементтары янғындан етди зыян күрмәй.
Тасуирлама
Манара дүрт ҡатлы түңәрәк формалы. Реставрация эштәре барған саҡта элекке реконструкция эҙҙәре табылмай.
Манараның ике ишеге бар — ер менән кимәл (икенсе ярус тәңгәлендә) ишек һәм стенаның хәрби майҙансығы  ишеге (ул манараның дүртенсе ҡатына айырым баҫҡыслы).
Кремлдең башҡа түңәрәк манаралары араһында был манара бик күп хәрби бойницалары булыуы менән айырылып тора. Икенсе ярустың эске арауығында манара түңәрәктән квадратҡа әйләндереп төҙөлгән. Квадраттың тышҡы өс яғында бойницалар ҡуйылған. Өсөнсө ҡат түңәрәк формала, уларҙың стенаһындағы тура мөйөшлө уйымдарында тар ғына бойницалар эшләнгән. Манараның өҫөкө ҡатында кремль системаһына ярашлы «тешле» ҙур һәм бәләкәй хәрби тәҙрәләр ҡуйылған.
Иҫкейорт (Ишембай районы)
Иҫкейорт — Башҡортостандың Ишембай районының көнсығыш яғында ятҡан тау. Рәүҙәк һәм Кесе Рәүҙәк йылғалары араһында Сәфәртуйҙан көнсығыштараҡ урынлашҡан. Иң бейек түбәһе- 608,5 м. Иҫкейорт тауынан көньяҡ-көнсығыштараҡ Биктәр тауы (629 м) күренеп тора. Көньяҡта 6 км алыҫлыҡта Бөгөмәле тауы (672 м) ята. Иҫкейорттан төньяҡ-көнбайыштараҡ 5 км алыҫлыҡта элек Сәфәртуй ауылы булған.
Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо ҡомташтар, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаларынан тора.
Тау атамаһы «иҫке» һәм «йорт» — «өй», «йәшәгән урын», «йәйләү урыны», элекке ауыл урыны тигәндән алынған.
Керчь (ат)
Керчь (Кирич, Ҡорос) — Башҡортостандың Миәкә районы Илсеғол ауылынан Бөйөк Ватан һуғышына алынып Илсеғол ауылына әйләнеп ҡайтҡан айғыр ат.
Тарихы
Колхоз рәйесе Харис Зарипов Өфө ат заводынан Керчь исемле ат һатып ала. Атты ауыл кешеләре башҡортслап «Кирич», «Ҡорос» тип тә йөрөтәләр. Айғыр ат һуғыш башланыр алдынан Миәкәлә үткән һабантуйҙарҙы гел беренселекте алып булған. Аттың маңлайында ап-аҡ йондоҙ, башы ғорур күтәрелгән, оҙон муйынлы, бейек кәүҙәле, оҙон, төҙ аяҡлы, киң күкрәкле, шыма тояҡлы, тип хәтерләйҙәр был атты ауыл кешеләре.
Керчтың үткән яу юлы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Керчь һуғышҡа алына. Һуғыш михнәттәрен хужаһы гвардия мойоры Фәттәхов Ибраһим Ислам улы менән бергә үтә. Иҙел, Дон ,Висла,Одер, Шпрее йылғаларының кисеп сыға, ике мәртәбә яраланы. Хатта ысын яугир кеүек хәрби лазеретта ла ятып сыға, тағы ла яугирҙар сафына баҫа.
Яугир ат барлыҡ хәрби командаларҙы ла яттан белә: кәрәк саҡта ята, хәүефле урындарҙы сабып үтә. Немец самолеттарының тауышын кешенән алда һиҙеп иҫкәртә.
Һуғыштың михнәтле юлдарында ныҡ ябыҡҡан саҡтары ла була. Яугирҙар ни күрһә, Керчь та шуны күрҙә. Хужаһын бер нисә тапҡып ут эсенән алып сыға.
Керчтың хужаһы гвардия майоры Ибраһим Фәттәхов 4 тапҡыр орден, 3 тапҡыр миҙал менән наградлана.
Тыуған яғына әйләнеп ҡайтыуы
Еңеү көнөн Керчь Бранденбург ҡалаһында ҡаршылай. Һуғышта ҡатнашҡан аттарҙы кере ҡайтарыу тәртибе булмаһа ла Керчты тыуған иленә ҡайтарыуҙы Советтар Союзы маршалы Будённый Семён Михайловичтан һорайҙар. Шулай итеп, Кировобад ҡалаһынан вагонда Башҡортостанға оҙатыла. Керчь Башҡортостанға ҡыйтарыла тип хәбәр иткәс, уны алырға тип дивизияла хеҙмәт иткән Солтан Илекәевты, Мәжит Рәхмәтуллинды Өфөгә ебәрәләр.
Керчь ауылға яҡынлашыу менән, кешнәп ебәрә һәм вагон тәртәһен емереп ауыл яғына сығып саба. Атты бала-саға, халыҡ уратып алып, иҫтәре китеп ҡарап тора, атты муйынынан ҡосаҡлай. Ат шул тиклем матур- көмөш йүгәнле, ҡупшы бейек эйәрле. Шулай итеп ул Илсеғол ауылында тағы бер тапҡыр Еңеү көнө килә. Ат артабан тыныс тормошта «Большевик» колхозында хеҙмәт итә.
Хәтер
2015 йылдың 5 майында Миәкә районы Илсеғол ауылында, РБ Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары Виталий Обращенко һәм Руфина Шаһапова, миниципаль район хакимиәте башлығы ришат Айтуғанов ҡатнашлығында, аттың иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында таҡтаташ асыла.
«Әйҙәгеҙ һуң, Башҡорт атлы дивизияһының иҫән-имен илгә ҡайтарылған аты — Керчҡа һәйкәл ҡуяйыҡ! Республика Башлығының грантын юллайыҡ, рәссам-скульптор табайыҡ һәм Керчты тағы ҡайтарайыҡ! Ат кәрәк бит беҙгә, яугир ат кәрәк! Уның ҡото беҙгә кире ҡайтырға тейеш!», — тигән уйҙар менән йәшәй Илсоғол халҡы.
Шлама
Шлама (Шламка) — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондурча йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Азаматов Дамир Мостафа улы
Азаматов Дамир Мостафа улы (5 май 1940 йыл — 27 ноябрь 2020 йыл) — ғалим-философ. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡытыусыһы, профессор-консультанты. Философия фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003).
Биографияһы
Ғалим 2020 йылдың 27 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Фәнни хеҙмәттәре Башҡортостан ижтимағи, сәйәси һәм философия фекеренә, мәғрифәтселек тарихына, медицина һәм һаулыҡ һаҡлауҙың социаль- философик проблемаларына арналған. 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, 15 монография, 4 яҡлаулы докторант, 36 фәндәр кандидаты етәксеһе /
Ленин урамы (Өфө)
Ленин урамы. Өфө ҡалаһының Совет, Ленин һәм Киров райондары биләмәһендә урынлашҡан. Сафронов пристане менән тамамланып,  төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙыла. Был  тарихи ҡала үҙәгенең төп урамы.
Йомағужа (Стәрлебаш районы)
Йомағужа (Юмагузино) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 164 кеше. Почта индексы — 453172, ОКАТО коды — 80248825003.
Ленин урамы (Өфө)
Тарихы
Өфөлә иң боронғо урамдарҙың береһе. Ул XVIII—XIX быуаттар сигендә ҡала киңәйә башлағас, ситтәге урам булараҡ барлыҡҡа килә. Башта урам ике төрлө урамдан торған. Көньяҡ өлөшө — Ушаков паркынан алып Ҙур Успенскийға тиклем (хәҙер Коммунистик урам) шәфҡәт күрһәтеүсе Иван Федорович Базилевский хөрмәтенә Базилевский тип аталған. Төньяҡ өлөшө Лазарет урамы тип йөрөтөлгән, сөнки ул урам барлыҡҡа килгән саҡта, унда ҡала лазареты урынлашҡан булған. Лазарет урамы ҡала үҙәген Сафронов пристане һәм тимер юл вокзалы менән тоташтырған.
Йомағужа (Стәрлебаш районы)
Тарихы
Ауылға нигеҙҙе йөҙ башы, Тәлтем-Юрматы улусы старшинаһы Йомағужа Ҡәйепов һала, һәм ауыл Йомағужа тип атала. V ревизия материалдарында 9 йорттан торған был ауылда 105 кешенең йәшәүе теркәлә. 1816 йылдағы VII Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарына ярашлы уның улдары: хорунжий Ҡорманғол (1780 й. т.) (уның улдары: Хисмәтулла, Ғүмәр), йорт старшинаһы ярҙамсыһы Мәһәҙей (1783 й. т.), игеҙәктәр: Илъяс һәм Әүәлмәһәҙей (1785 й. т.), йөҙ башы Ниғмәтулла (1792 й. т.), (уның улдары:Сәйетбаттал, Хәбибулла, Мостафа). 1842 йылда 74 аҫаба башҡорттоң йәшәүе теркәлә. Аҙағыраҡ был тораҡ пункты ҡатнаш милләтле ауылға әйләнә. 1859 йылда 25 ихатала 111 кешенең йәшәүе билдәле.
Оболенская Вера Аполлоновна
Вера Оболенская Аполлоновна (Vicky); 1911 йылдың 24 июне, Баҡы — 1944 йылдың 4 авгусы, Плётцензее, Берлин) — Францияла антифашистик Ҡаршылыҡ хәрәкәте геройы.
Ленин урамы (Өфө)
Тарихы
Ике урам да бер урам булып берләштерелә һәм Үҙәк урам тип атала. 1918 йылдан алып П.И.Зенцов хөрмәтенә атала. 1937 йылдан урам хәҙерге исеме менән йөрөтөлә. .
Оболенская Вера Аполлоновна
Биографияһы
Вера Аполлоновна Оболенская Макаров Аполлон Аполлоновичтың улы Аполлон Аполлонович Макаров ғаиләһендә тыуған.
Ленин урамы (Өфө)
Транспорт
Ленин урамында беренсе тапҡыр 1937 йылда Почтамт бинаһынан Пермь урамына тиклем трамвай линияһы ебәрелә. Артабан Почтамттан Революция урамына тиклемге линиялар алына, ә һуңынан  (2000 йылдар уртаһында ) — Революция урамынан Ибраһимов бульварына тиклем аралыҡтағы трамвай линиялары бөтөрөлә.
Оболенская Вера Аполлоновна
Биографияһы
1920 йылдан Францияла эмиграцияла йәшәй. Мәктәпте тамамлағандан һуң манекенщица, һуңынан машинистка булып эшләй.
1924 йылда рәссам Зинаида Серебрякова уның портретын төшөрә.
Ленин урамы (Өфө)
Транспорт
Әлеге ваҡытта трамвай Ибраһимов бульварынан тимер юл вокзалына ҡарай йөрөй.
Оболенская Вера Аполлоновна
Биографияһы
1937 йылда кенәз Николай Александрович Оболенскийға (1900—1979), Беренсе донъя һуғышы йылдарында Петроград ҡала башлығы булған генерал-майор Александр Николаевич Оболенскийҙың улына кейәүгә сыға. Вера 1938 йылда Вераның улы тыуа, олатаһы хөрмәтенә уға Аполлон тигән исем ҡушалар.
Германия Францияны 1940 йылда оккупациялау менән В. А. Оболенская ире менән бергә Ҡаршылыҡ Хәрәкәтенә ҡушыла һәм йәшерен түңәрәкәтәрҙең береһенә инә. Был түңәрәк икенсе төркөм менән берләшкәндән һуң «Граждандар һәм хәрбиҙәр ойошмаһы» (Organisation Militaire et Civile; ҡыҫҡартылған атамаһы - OCM) тип аталған.
Ленин урамы (Өфө)
Транспорт
Ленин урамы  транспорты автобус һәм маршрут таксиҙарынан тора.
Оболенская Вера Аполлоновна
Биографияһы
Йәшерен ойошмала Вики булараҡ билдәле булған Вера Оболенская Жак Артюи түңәрәгенең, ә 1941 йылдың декабрендә ул ҡулға алынғандан һуң, — OCM-дың яңы лидеры полковник Альфред Туниҙың иң яҡын тарафдаштарының берһе була, ойошманың Генераль секретарь вазифаһын башҡара.
«Йәшерен ойошмала эшләп, ул оккупанттарҙың көстәре тураһында мәғлүмәт йыя, немецтар тарафынан Атлантик төҙөлөшөнә килтерелгән совет хәрби әсирҙәренә ярҙам итә …
''Уның зирәклеге, алдан күрә белеү һәләте һәм һирәк кешелә осрай торған тәбиғи тыныслығы подпольщиктарҙы күп тапҡыр ҡотҡарып алып ҡалырға ярҙам иткән. Ул феноменаль хәтергә эйә булған: бер нимә лә яҙып ҡуймайынса, бөтә исемдәрҙе, адрестарҙы, паролдәрҙе хәтерендә тотҡан.''
''1943 йылдың йәйенә йәшерен „Граждандар һәм хәрбиҙәр ойошмаһы“ рәттәрендә 63 мең кеше торған. Улар йәшерен „Нотр-Дам Берҙәмлеге“ һәм генерал Шарль де Голль» етәкләгән «Һуғышыусы Франция Азат Франция» ойошмалары менән тығыҙ бәйләнештә хәрәкәт иткән .''
Башҡа йәшерен ойошмалар төркөмдәре менән бәйләнеш һәм берләшеп хәрәкәт итеү Вера Оболенская ҡарамағында булған. Нацистар ойшмаға үҙҙәренең агентын индерергә маташҡан, әммә Викиның һиҙгерлеге арҡаһында был ниәттәре томошҡа ашырылмай.
1943 йылдың 17 декабрендә Вера Оболенская йәшерен конспиративная фатирында ҡулға алына.
1944 йылдың июлендә союздаштар Нормандияға осоп төшкәндән һуң В. А. Оболенскаяны Берлинға, күсерәләр, 1944 йылдың 4 августа 13:00 сәғәттә Плётцензее төрмәһендә гильотина язаһына дусар итәләр.
Абовян урамы (Ереван)
Абовян урамы (Աբովյան փողոց) — Еревандың Кентрон районында үҙәк урам, баш Республика Майҙанынан алып Александр Мясникян проспектына тиклем. Ҡаланың иҫтәлекле урыны.
Тарихы
1920 йылда күренекле әрмән шағиры Хачатур Абовян хөрмәтенә атала. Бынан алда (1868—1920 йылдарҙа) булған исеме — Астафьевский — Эриван губернаторы Михаил Астафьев (1860—1920) хөрмәтенә бирелә.
1868 йылға тиклем Крепостной тип атала.
Еревандың иң боронғо урамдарының береһе, Александр Таманяндың (1924) генераль планы буйынса ҡала төҙөкләндерелгән ваҡытта һаҡлана, урам киңәйтелә, турылана.
Г.Амирян йортонда (№ 10) 1928 йылдың 26 июлендә Максим Горький төн үткәрә (мемориаль таҡтаташ ҡуйылған)
1933 йылда был урам йүнәлеше буйынса Еревандың беренсе трамвай линияһы үтә.
Был урамдағы биналарҙы төҙөкләндереүҙә танылған Әрмән эшҡыуары һәм билдәле йәмәғәт эшмәкәре Хачатур Сукиасян ҡатнаша.
Төҙөлөшө
Изге Анна сиркәүе (Саят-Нова проспекты, 15)
Ереван медицина университеты (Корюн урамы, 2)
Урындағы ҡара туфтан (тау тоҡомо) эшләнгән «ҡара йорттар» урамға билдәлелек өҫтәй.
Иҫтәлекле урындар
Хачаторы Абовян һәйкәле (1950, скульпторы Сурен Степанян) Аветика Исаакян һәйкәле Ҡарабале һәйкәле (1991) скульпторы Левон Токмаджян) 19-сы быуаттағы бинала ишектәр 14-се йорт - Николай Буниатянға мемориаль таҡтаташ
Карабала тураһында легенда
1930 йылдарҙа Калабаның билдәле эксцентригы, ошо урамда ҡыҙҙарға тере сәскәләр бүләк итеп ваҡыт үткәрә.
Билдәле кешеләре
1-се йорт - Туманян (мемориаль таҡта) 3 / 1 йорт - Каро Алабян Д д д 8 - Әрмәнстандың КП (б) үҙәге беренсе секретары А Ханджян (мемориаль таҡтаташ) 13-сө йорт - СССР-ҙың һәм армдың атҡаҙанған тренеры. ССР А. Мнацаканян (мемориаль таҡтаташ) 20-се йорт - СССР-ҙың халыҡ артисы М. Симонян (мемориаль таҡтаташ) 21-се йорт — Әрмән ССР-ының халыҡ артисы А. Багдасарян (мемориаль таҡтаташ) 22-се йорт - А. Мартиросов (мемориаль таҡтаташ) 31-се йорт - кинорежиссер һәм актер А. Мартиросян (мемориаль таҡтаташ) 32-се йорт - тарихсы һәм лингвист Г. Капанцян (мемориаль таҡтаташ), биолог В. Казарян, Рәсәй табип-тикшеренеүсеһе Ә.Кечек (мемориаль таҡта), рәссам Габриэль Гюрджян (мемориаль таҡтаташ) 39-сы пункт - академик Мхитар Джрбашян, Эдуард Агаян 42-се йорт - рәссам С. Агаджанян (мемориаль таҡта) 48-се йорт - СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры Р. Манукян (мемориаль таҡтаташ)
Собольщиков-Самарин Николай Иванович
Николай Иванович Собольщиков-Самарин — (ысын фамилияһы Собольщиков;, Санкт-Петербург — 20 июль,1945, Горький) — СССР һәм Рәсәй театр режиссеры, актер, антрепренер, уҡытыусы, театр эшмәкәре. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1934). Хеҙмәт Геройы. Ленин ордены менән бүләкләнгән.
Биографияһы
1868 йылдың 9 апрелендә (иҫке стиль буйынса 28 мартта) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Иртә йәштән башлап үҙешмәкәр спектаклдәрҙә сығыш яһай. 1883 йылдан Санкт-Петербург һәм уның янындағы биҫтәләрҙә клуб сәхнәһендә спектаклдәрҙә уйнай һәм сәхнәгә ҡуя. 1884 йылдан Петрозаводск һәм Новгородта театрҙарҙа сығыштар яһай. 1892 йылда Петербургтағы Василеостров эшселәр театрында актёр һәм режиссёр була.
Ошо уҡ йылдың авгусында Түбәнге Новгородҡа ҡайтып китә, унда сәхнәлә сығыш яһай һәм режиссура менән шөғөлләнә (1892—1899), бер йылдан үҙ етәкселегендә Артистар ширҡәте ойоштора. 1897 йылда ҡуртымға яңы театр бинаһы ала һәм антрепренёр була. 1901—1907 йылдарҙа Һарытау һәм Ҡазанда опера һәм драма театрҙары ойоштора, улар менән Рәсәйҙең төрлө ҡалалары буйлап гастролдәрҙә була. Әстерханда антреприза тота, өс йыл Дондағы Ростовта антрепренер булып эшләгән. Шулай уҡ Тверь, Ярославль, Екатеринодар, Һамар, Сембер, Царицын һәм Одессала (1917—1924) эшләй, һуңғыһында эшләгәндә революция башлана.
1917 йылдың яҙында Н. И. Собольщиков-Самарин Одессала революцион «Вронсобсам» сатира театры аса (В. М. Вронский менән берлектә), ә йәй — «Йылмайыуҙар» миниатюра театры ойоштора. 1921 йылда, интервенттар киткәс, Одесса театрының директоры һәм баш режиссеры итеп тәғәйенләнгән. 1924 йылда Түбәнге Новгородҡа күсеп, шунда ҡалған ғүмерен актёр, режиссёр, художество етәксеһе һәм консультанты булып үткәрә.
Горькийҙавафат була. Бугровский зыяратында ерләнгән
Ғаиләһе
Ҡатыны — Славатинская, Инна Евгеньевна (1929 йылда вафат), ҡыҙы — Собольщикова-Самарина Антонина Николаевна (1892—1971).
Хәтер
Н. И. Собольщиков-Самарин исемендәге премия — Түбәнге Новгород өлкәһендә иң маҡтаулы театр бүләге. Уны мәҙәниәт үҫешенә ҙур өлөш индергән, күренекле эштәре юғары сәнғәт ижады үрнәгенә әйләнгән театр сәнғәте әһелдәренә бирәләр
Муюлды
Муюлды — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртабуртя йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
6-сы Башҡорт уҡсылар полкы
6-сы Башҡорт уҡсылар полкы — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.
Тарихы
1918 йылдың 18 июнендә Башҡорт хәрби шураһы тарафынан әҙерләнгән планға ярашлы, Башҡортостан автономияһында йәшәгән башҡорттарҙан ете пехота һәм ат полкы, шулай уҡ бер артиллерия бригадаһын, шул иҫәптән 6-сы пехота полкын ойоштороу күҙаллана. 6-сы пехота полкы Стәрлетамаҡ өйәҙендә формалашып, бынан тыш уның составына Уҫы өйәҙе башҡорттарын йәлеп итергә ниәтләгәндәр.
Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 16 октябрендәге приказына ярашлы Ырымбур ҡалаһында 6-сы Башҡорт пехота полкы булараҡ ойошторола. Стәрлетамаҡ өйәҙе башҡорттарынан формалашҡан. Полкты ойоштороу эше менән подпоручик Әүхәҙи Ишмырҙин шөғөлләнгән, аҙаҡ уның командиры итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың 25 октябрендә 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы тип үҙгәртелә.
Башҡа башҡорт уҡсылар частарынан айырмалы рәүештә, 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы Башҡорт Хөкүмәтенә тура буйһоноуында булған. Полк ҡарамағында Юрматы кантоны ирекле отряды була. 1918 йылдың икенсе яртыһында Ҡыҙыл Армия Башҡортостан автономияһы биләмәләренә яҡынлашҡас, 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы фронтҡа юллана һәм 1919 йылдың февраленә ҡәҙәр Стәрлетамаҡ фронты алыштарында ҡатнаша.
1919 йылдың ғинуарында Башҡорт айырым корпусының 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә. Ғинуар аҙағына ҡарай полк составында 550 кеше иҫәпләнә, улар 1 пулемет, 450 мылтыҡ менән ҡоралланған.
Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы ҡыҙылдар яғына күскәс, 1919 йылдың 18-20 февралендә 5-се һәм 6-сы уҡсылар полктары, һуңынан 1-се һәм 2-се уҡсылар полктары фронт һыҙығы аша тәүгеләрҙән булып үтә. 1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы Совет власы яғына күскәндән һуң полк таратыла.
Таҙлар (Ейәнсура районы)
Таҙлар (Тазларово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453382, ОКАТО коды — 80226837001.
Тарихы
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Хәсән улы Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Шишәй менән Бишәй хәҙерге Хәйбулла районы ауылдарын нигеҙләй. Аҫҡаҡтың улдары Бикбау, Үтәғол, Ҡыуат, Буранғол (Ырымбур өлкәһендә) ауылдарына нигеҙ һала. Ҡунаҡтың улдары Тирәкле, Сиреғол ауылдарында йәшәй. Абаҙа улдары Ҡаҙанболаҡ, Аҡбулат, Ергәйеш, Һунарсы, Сәнкем ауылдарында төпләнгән. Сураштың нәҫеле Абҙан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған. Ҡыҙрас улдары Аҫҡар, Таҙлар, Аҡҡондоҙ, Үрген, Ҡужанаҡ, Кинйәбулат ауылдарында төйәкләнгән. Ауыл 1758 йылдан алып билдәле. 1866 йылда 32 йортта 136 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. 1891 йылда Таҙлар утары (12 йортта — 62 кеше) булған, ул һуңынан Таҙлар менән бергә иҫәпкә алынған. 1920 йылда Таҙлар (Курноскин) исеме менән теркәлгән. XX быуаттың 70‑се йылдарында ауылға Киселёв утары ҡушылған.
Хәҙерге осор
Таҙлар ауылы — административ үҙәк. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, магазиндар бар.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 184 кеше, 1920 йылда 226 кеше иҫәләнгән. 2009 йылда 1170 кеше тәшкил итә. Башҡорттар, урыҫтар йәшәй.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (65 %), урыҫтар (30%).
Географик урыны
Таҙлар ауылы Кесе Һүрәм йылғаһы тамағында урынлашҡан.
Макс Эйве
Махгилис (Макс) Эйве (Machgielis «Max» Euwe, МФА : ; 20 май 1901 йыл — 26 ноябрь 1981 йыл) — Нидерланд шахматсыһы һәм математигы, шахмат буйынса бишенсе донъя чемпионы (1935—1937), халыҡ-ара гроссмейстер (1950). Эйва матчта Александр Алехинды еңеп донъя чемпионы була, әммә ике йылдан һуң матч-реваншта еңелә. Эйве 1940 йылдар һуңына тиклем донъяның иң көслө шахматсыларының береһе булып ҡала, ә карьераһы тамамланғас, информатика өлкәһендә юғары кимәлдә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә башлай.