cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маска-Ты-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Наиса сиркәүе
Наиса сиркәүе-Грузияла, Ахалкалаки муниципалитетының Чунчха ауылындағы ғибәҙәтхана. Ҡорам X-XI быуаттарға ҡарай. Ярайһы уҡ бейек бина. Манараһы көнбайыш яҡта урынлашҡан. Сиркәүҙең фасадтары күп биҙәктәр менән айырылып тормай. Көнсығыш фасадында арыҫландарға атланған Даниилдың рельефлы һүрәте бар. Бина күп тапҡыр яңынан ҡоролған- ун XIX быуатта төҙөлгән. Бина ныҡ зыян күргән. Сиркәү ихатаһында күп һырланған ҡәбер таштары ята. Ике метр бейеклектәге дүрт мөйөшлө стела бар, әммә уның өҫкө өлөшө юҡҡа сыҡҡан.
Сиркәү 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы категорияһына индерелә
Хатам
Тарихы
Был мозаика традицияһы Иранда боронғо замандарҙа барлыҡҡа килгән. Фарсы энциклопедияһында былай тиелә: «Был сәнғәт төрөнөң барлыҡҡа килеү осоро аныҡ билдәле түгел, ә сығанаҡтар күрһәткәнсә, легенда менән бәйле. Ҡайһы бер оҫталар һаман да хатам сәнғәте Ибраһим пәйғәмбәр мөғжизәһе менән тиңләштерелә тип иҫәпләй». Хатамдан тәүге бәләкәй өлгөләре б.э. VIII быуатына ҡараған Ҡөрьән тышлығында табыла.
Был сәнғәт төрө үҙенең иң юғары үҫешенә Сәфәүиҙәр династияһы (XVIXVII быуат) идара итеү дәүерендә өлгәшә.
Хатам сәнғәте 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң Мәҙәниәт һәм юғары белем биреү министрлығы ҡарамағындағы оҫтаханаларҙа үҫешен дауам итә. Шулай уҡ шәхси мануфактуралар ҙа байтаҡ.
Баш-Кол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вардё
Вард — Норвегиялағы ҡала һәм коммуна.
Географияһы
Варде фюлькала (административ берәмектә) Финнмарк — Варангер ярымутрауында, Норвегияның иң төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Варяг ҡултығының төньяғында оҙонса Варде утрауында (оҙонлоғо 6 км) урынлашҡан.
Транспорт
Ҡала Бөтә Норвегия шоссе юлдары системаһы менән бәйле. Утрау менән материк араһынан туннель һалынған.
Ҡалала (материк өлөшөндә) аэропорт эшләй.
Ҡаланың портына Хюртирутанан пассажир йүнәлешендәге ҡараптар инә.
Хужалыҡтағы әһәмиәте
Гавань, порттар, балыҡ сығарыу функциялар бар. Шунда уҡ Вардехюс, йәки Вардегуз (Vardøhus)  —  Норвегияның һәм донъяның иң төньяҡ урта быуаттарҙан ҡалған ҡәлғә урынлашҡан. Ҡәлғәлә, климатик сәбәптәр арҡаһында Вардела бик аҙ булған бер ағас үҫә, уны һыуыҡтан һәм елдән һаҡлап һәр ҡыш һайын урайҙар.?
Globus радары
1998 йылдан алып ҡалала Globus II (AN/FPS-129 «Stare Have») радары урынлаша. Радарҙың бурысы, Ер эргәһендә осоп йөрөгән суп - сарҙар артынан ҡарау. Әммә, радар Рәсәй сигенә яҡын булғас һәм, Варде радарының американың ракеталарға ҡаршы булған оборона системаһы менән бәйле булыу ихтималы өсөн, станция Рәсәй менән Норвегия  араһында дипломатик бәхәскә сәбәп булды. Рәсәй яғы, станцияның баш бурысы - ул баллистик ракеталарының ебәрелеуе артынан ҡарау, - тип һанай. . Күрәһең, радиолокация станцияһы ПРО АҠШ милли мәнфәғәтендә ҡулланыла ала, был, үҙ сиратында, ПРО-72 килешеүен туранан-тура боҙоу булып тора.
2017 йылдың майында Вардела тағы ла көслөрәк Globus III радарының монтажы башлана.
Вардехус Ҡәлғәһе
Вардела 13-14 быуаттан тарихы күҙәтелгән Вардехус ҡәлғәһе урынлашҡан. Егерменсе быуатта ла ҡәлғә үҙ ролен Икенсе донъя һуғышында уйнай һәм әҙерәк төрмә булып торҙо. Әлеге ваҡытта ул туристар өсөн иҫтәлекле урын.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Маликов Рәйеф Сәлих улы
Маликов Рәйеф Сәлих улы (24 август 1952 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1998—2013 йылдарҙа Нефтекама автозаводының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 2—4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2003), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001), Дуҫлыҡ (2008) һәм Салауат Юлаев (2007) ордендары кавалеры. Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2007).
Биографияһы
Рәйеф Сәлих улы Маликов 1952 йылдың 24 авгусында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Иҫке Дөмәй ауылында тыуған. 1974 йылда хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлай. 1974—1977 йылдарҙа Төмән моторҙар эшләү заводында эшләй. 1977—2013 йылдарҙа Нефтекама автозаводында: тәүҙә цех начальнигы урынбаҫары, 1982—1985 йылдарҙа —цех начальнигы, 1985 йылдан — партия комитеты секретары, 1990 йылдан — етештереү буйынса директор, 1998 йылдан — генераль директор вазифаларын биләй. Рәйеф Сәлих улы етәкселегендә завод «НефАЗ-5299» пассажир автобусы, төрлө тәғәйенләнештәге тағылмалар һәм ярым тағылмалар эшләп сығара, Рәсәйҙә был техниканың төп етештереүсеһе булып һанала.
Тымель-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мольсдорф
Мольсдорф (Mohlsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2812 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7987 һәм автомобиль коды — GRZ.
Бәнү Шәйбә
Бәнү Шәйбә (بنو شيبة; Бану Шайба) — Ҡәғбә, йәғни Харам мәсет ишеге асҡыстарын һаҡлаусы ғаилә.
Тарихы
Ҡәғбә Ҡөрьәндә билдәләнгән тәртиптә иң өлкән шәйехтәрҙең береһе тарафынан идара ителә. Уға шул уҡ ырыуҙан хеҙмәтселәр буйһона, һәм уларҙың барыһы ла «харам ағалары» тип атала.
Пәйғәмбәрҙең ышанысына лайыҡтар
Асҡыстарҙың тәүге һаҡсыһын Мөхәммәт Пәйғәмбәр һайлаған һәм, риүәйәт буйынса: «Шәйбә балалары, мираҫ итеп, бөтөнләйгә уны алығыҙ, бының өсөн туҡланыуға әжерен алырһығыҙ», — тип әйткән
Хәҙерге һаҡсылар
2005 йылдан Ҡәғбәтулланың төп асҡыс һаҡсыһы вазифаһын шәйех Ғабдул-Ғәзиз әш-Шәйби үтәй (عبد العزيز الشِيبي) ) . Уның урынбаҫары — Салех әш-Шәйби Ҡәғбә һаҡлаусылар нәҫеле тураһында легендаларҙың береһенә ярашлы, Сванетияның хужалары Геловани тигән кенәздәр династияһы улар затынан барлыҡҡа килгән
Юлдыбай (Күгәрсен районы)
Юлдыбай (Юлдыбай) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 276 кеше. Почта индексы — 453340, ОКАТО коды — 80238885006.
2007 йылдың 10 сентябренә тиклем ауыл 1-се Юлдыбай тип йөрөтөлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1838 йылда ауылда 784 кеше йәшәй. Улар 1184 бот яҙғы иген сәскән. Бында шулай уҡ Юлдыбайҙың улдары мулла Абдулсаттар (1770) һәм Ярмөхәмәт (1750) йәшәгән. VIII һәм X ревизиялар араһында Юлдыбай тип аталған өс ауыл була. 1859 йылда 1-се Юлдыбай ауылы 410 кеше йәшәгән 128 ихатанан, 2-се Юлдыбай 404 башҡорт йәшәгән 40 йорттан тора, 3-сө Юлдыбайҙа ихатала 57 йорт була, унда 142 кеше йәшәй. 2-се Юлдыбай ауылының тағы бер исеме бар — Башҡорт Һатлығы. Һуңғы исеме аҫаба башҡорт Һатлыҡ Аллабирҙин исеменән сыҡҡандыр, күрәһең, ул 1761 йылда Тимашевҡа ер һатыуҙа ҡатнашыу өсөн Һәүен-Ҡыпсаҡ волосы вәкиле итеп һайланған. Өсөнсө ауыл да икенсе исемгә эйә булған — Мораҙым
Топонимдары
Юлдыбай ауылының топонимдар һүҙлеге.
Ли Сы
Ли Сы (яҡынса беҙҙең эраға тиклем 280 йыл — беҙҙең эраға тиклем 208 йылдың сентябре йәки октябре) — император Цинь Ши Хуан һарайында сановник, Цинь дәүләтендә б.э.т. 246 йылдан б.э.т. 208 йылға тиклем баш кәңәшсе вазифаһын биләй. Ул легизм яҡлы була, шулай уҡ күренекле   каллиграф булараҡ та билдәлелек ала. Цинь Ши Хуан вафат булған мәлдә  Чжао Гао менән бергә заговор ойоштора, бының һөҙөмтәһендә власть өлкән улға түгел, ә кинйә улға — Хухайға күсә.
Вазифаһын башҡарған ваҡытта ул Цинь дәүләтенең сәйәсәтен һәм идеологияһын билдәләй, иҫ киткес уңғанлыҡҡа һәм  аналитик талантҡа эйә була, уның фекерҙәре буйынса дәүләт ҡатмарлы бюрократик аппарата идара иткән хәрбиләштергән аяуһыҙ машинаға әйләнә. Уның ҡул аҫтында үлсәмдәр һәм  бизмәндәр тәртипкә килтерелә,  ҡытай яҙмаһы берҙәм стандартҡа килтерелә, берҙәм шрифт индерелә,  ул конфуцианлыҡтың ярһыу дошманы була,  ғалимдар аяуһыҙ репрессияларға дусар ителә.
Тормошоноң тәүге йылдары
Ли Сы Чу батшалығының Шанцай (上蔡) тигән урынында тыуа (хәҙерге Хэнань провинцияһы). Йәш сағында ул утын ҡырҡыусы була, шунан Чула кесе чиновник вазифаһын алыуға өлгәшә. Бер мәл ул ҡомаҡтарҙың бәҙрәфтә уҫал һәм бысраҡ, ә амбарҙа туҡ һәм тыныс булғанына иғтибар итә. Ул кешеләрҙең әһәмиәте уларҙың социаль статусы менән билдәләнеүе, ә был статустың һәр кемгә осраҡлы эләгеүе һәм кешеләрҙең  яҡшыраҡҡа ынтылыуына әхлаҡ сиктәренең булмауы тураһында һығымтаға килә. Ул карьера эшләргә ҡарар итә һәм ныҡышмалы уҡый башлай — аҡһөйәктәр ғаиләһенә ҡарамағанлыҡтан был уның берҙән-бер мөмкинлеге була. Күренекле конфуцийсы тәғлимәт ғалимы Сюнь-цзыла уҡығас, шул замандың иң көслө дәүләте булған Цинь батшалығында бәхет һынап ҡарамаҡ була. Сюн-цзы шәкертенең был ғәмәлен хупламай, дәүләт хеҙмәтендә күп хәүефтәр йәшерен ятҡанын иҫкәртә. Ли Сы быға ҡаршы мыҫҡыллы йылмайып былай ти: «Оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙлек статусында, ауыр һәм йонсотҡос матди хәлдә булыу, бар ғүмереңде  әрләү һәм сәйәсәткә сирҡанып ҡарау, аҡыллы ғәмәлдәр ҡылмауыңдан кинәнес тапҡан булып маташыу  — ғалим өсөн иң яҡшы тәртип ҡылығы түгел, остазым минең», ти (Шицзи,  87-се бүлек).
Цинь дәүләтендә карьераһы
Цинь батшалығында уны төп кәңәшсе Люй Бувэй (吕不韦 ҡурсый, һәм ул император Цинь Ши Хуанда аудиенция алыуға өлгәшә. Император уның Ҡытайҙы берләштереү  идеяһын юғары баһалай һәм уның  кәңәштәренә ҡолаҡ һала башлай.
237 йылда Цинь һарай әһелдәре сит ил кешеләренә күп вазифалар бирелеүенән ҡәнәғәтһеҙ булып, императорға сит ил кешеләрен ҡыуырға тәҡдим итәләр. Чуҙа тыуған Ли ҙа ошо ҡарар йоғонтоһона эләгергә тейеш була. Ул император алдына баҫа ла «килмешәк кәңәшселәрҙең» Цинь дәүләтенә килтергән файҙалары тураһында шул тиклем оҫта итеп һөйләй, хатта «Чжаоның ҡайнар ҡыҙҙарын» да телгә ала. Ҡыуыу тураһында бойороҡ бирелмәй, ә оҫта теле өсөн Ли Сы вазифаһында күтәрелә.
Сыма Цяндең «Тарих яҙмалары»на (史记) ярашлы, Ли Сы күренекле ғалим һәм яҙыусы, принц Хань фэй-цзыҙы юҡ итеүҙе әҙерләгән. Принц Циндең дипломатик аманаты була. Унан көнләшкән Ли Сы Цинь Ши Хуандан уны төрмәгә ултырттырыуға өлгәшә, шунан  уны  ағыу эсергә мәжбүр итә.
Ли Сы бөтә мәктәптәрҙе ябырға, сәйәси китаптарҙы яндырарға  тәҡдим индерә. Конфуцийсыларҙы ҡаты эҙәрләй. Б.э.т. 214 йылға Конфуцийҙың  бөтә хеҙмәттәре юҡ ителә.
Үлер алдында Цинь Ши Хуан өлкән улы Фусҡа империяны васыят итеп хат ебәрә. Төп алашар Чжао Гао, канцелярия начальнигы булараҡ, хатты мисәт ҡуйып ебәрергә тейеш була. Ләкин ул хатты тотҡарлай һәм хат адресатҡа  барып етә алмай.
Ши Хуан ҡапыл вафат була, әммә Чжао Гао һәм Ли Сы быны бер аҙ ваҡыт йәшерен тота. Улар васыятты үҙгәртә, вариҫ итеп Ли Сы йоғонтоһонда булған кинйә ул Хухайҙы иғлан итә. Ә Фусҡа һәм генерал Мэн Тянгә мәрхүм император исеменән үҙ-үҙҙәрен үлтерергә бойороҡ тапшыра.
Үлеме
Көслө көндәшен алып ташлау өсөн Чжао Гао император алдында Ли Сыға ҡаршы интригалар ойоштора һәм Ли Сы 72 йәшендә бөтә вазифаларынан, маҡтаулы исемдәренән мәхрүм ителә. Ли сыҙы язалау тураһында ҡаршылыҡлы мәғлүмәттәр бар. Сыма Цянь яҙыуынса, ул үҙәк майҙанда бил тәңгәленәдә икегә сабылған, ә «Хуайнань-цзы» һәм «Янь те лунь» раҫлауынса, кәүҙәһе тәгәрмәсле арбалар менән киҫәктәргә  өҙгөләнгән. Империяның дәүләт хыянатсылары тураһындағы закондарына ярашлы, уның бөтә ырыуы өсөнсө быуынға тиклем юҡ ителгән.
Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы
Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы (7 март 1915 йыл — 17 июль 1999 йыл) — башҡорт журналисы, прозаик һәм драматург. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. I дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Муса Мортазин исемендәге премия лауреаты (1994).
Биографияһы
Мөхәммәт Аллаяр улы Хәйҙәров Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Өргөн ауылында 1915 йылдың 7 мартында тыуған. Учалы ауылындағы крәҫтиән йәштәре мәктәбен тамамлағандан һуң, ул Белорет металлургия техникумында уҡын.
1933—1936 йылдарҙа Мөхәммәт Хәйҙәров Учалы районының «Шахта байрағы» газетаһын редакторлай, һуңынан «Ленинсы» республика газетаһының эшсе йәштәр бүлеге мөдире булып эшләй.
1941—1945 йылдарҙа ул Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. I дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары , миҙалдар менән буләкләнә.
1946 йылдан — «Совет Башҡортостаны» газетаһының үҙ хәбәрсеһе. 1949 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
Мөхәммәт Хәйҙәров 1956—1958 йылдарҙа СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡый, М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.
Ул 1947 йылда — Коммунистар партияһы сафына, 1957 йылда — СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп алына.
Ситники (Благовещен районы)
Ситники (Ситники) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 32 кеше. Почта индексы — 453448, ОКАТО коды — 80215825015.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Наил
Наил — башҡорт ир-ат исеме
Этимология
Наил башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, бүләк, мираҫ; вариҫ тигәнде аңлата ;маҡсатына ирешеүсән, ирешә алған
Билдәле кешеләр
Наил Ғәлиев(төп исеме Голов Николай Афанасьевич; 9 октябрь 1928 йыл — 7 февраль 2005 йыл) — баянсы, композитор. 1957—1998 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баянсы-концертмейстры, «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессионал эстрада-инструменталь ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1988) һәм атҡаҙанған (1968) артисы.
Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы, Наил Ғәйетбай (20 июнь 1948 йыл) — шағир, яҙыусы, драматург. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2014—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
Ҡотлогилдин Наил Закир улы (20 сентябрь 1946 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2003 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең генераль директоры. 2003—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Сәнәғәт, танспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе. «Берҙәм Рәсәй» фирҡәһе ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтехимигы, Салауат Юлаев ордены кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (2007).
Заһиров Наил Хәйбулла улы (20 ноябрь 1925 йыл — 27 сентябрь 2014 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан Красноярск төҫлө металдар институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1959 йылдан — уҡыу уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса проректор, 1962—1994 йылдарҙа мәғдән һәм һибелмә ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү кафедраһы мөдире. 2006 йылдан — Себер федераль университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1971). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), СССР-ҙың төҫлө металлургия отличнигы (1970, 1978). I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Байраҡ (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1967) һәм «Почёт Билдәһе» (1961) ордендары кавалеры.
Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы (10 август 1928 йыл — 26 апрель 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-хирургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1995), медицина фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың (1991) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995) һәм һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2002), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).
Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы (23 ноябрь 1928 йыл — 19 март 2011 йыл) — ғалим, музыка белгесе, композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1973). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1968).
Шәймәрҙәнов Наил Әхмәт улы (2 декабрь 1958 йыл) — йырсы һәм композитор. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2019).
Ҡотдосов Наил Яҡуп улы (19 октябрь 1941 йыл — 7 июнь 1995 йыл) — ғалим-зоотехник, яҙыусы һәм журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1964 йылдан КПСС, 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1993). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1980).
Заһиров Наил Ғамил улы (10 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. «Енер хорлдинг» ЯСЙ-нең (компанияның) генераль директоры.
Латфуллин Наил Сәйет улы (9 ғинуар 1952 йыл — 19 ноябрь 1992 йыл) — рәссам. Рәссамдар союзы ағзаһы (1990).
Мәхмүтов Наил Мәзит улы (3 декабрь 1963 йыл) — тыуған яҡты өйрәнеүсе, Башҡортостанда тыуған яҡташтар тураһында китаптар серияһын нәшер итеүсе; Рәсәй химия сәнәғәте профсоюзы республика комитетының иҡтисад эштәре буйынса комиссия ағзаһы; Берҙәм Рәсәй партияһының «Завод» бүлексәһе секретары; иҡтисад фәндәре кандидаты (2007).
Бикбов Ғәйнулла Латип улы
Бикбов Ғәйнулла Латип улы (1889 йыл — 10 июль 1938 йыл) — СССР хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы
Ғәйнулла Латип улы Бикбов 1889 йылда Ырымбур губернаһында тыуған.
1905—1907 йылдарҙа тыуған ауылындағы урыҫ-башҡорт мәктәбе уҡыусыһы. 1907—1910 йылдарҙа — ауыл йәмғиәте писары булып эшләй.
1910—1917 йылдарҙа — хәрби хеҙмәткәр. 1917—1918 йылдарҙа — Амударья флотилияһының эштәр башҡарыусыһы.
1918 йылдың май-октябрендә ремонт оҫтаханаһының иҫәпсеһе. 1918 йылдың октябрь-декабрь айҙарында — улус земство идарадығы рәйесе. 1918 йылдың декабренән 1919 йылдың майына тиклем — улус башҡарма комитеты ағзаһы.
1919 йылдың майы-июле — улус земство идаралығы рәйесе. 1919 йылдың июль-сентябре — улус башҡарма комитеты секретары.
1919 йылдың сентябрь-декабре — Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының Үҫәргән кантоны революцион комитеты секретары.
1919 йылдың декабренән — 1921 йылдың майы — Башҡорт АССР-ының Үҫәргән кантоны башҡарма комитетының финанс бүлеге мөдире.
1921 йылдың майы — 1922 йылдың феврале — Башҡорт АССР-ының Үҫәргән кантоны совет халыҡ хужалығы рәйесе.
1922 йылдың февраль-ноябрендә — Башҡорт АССР-ының Үҫәргән кантон башҡарма комитеты рәйесе.
1922 йылдың ноябре — 1924 йыл — БАССР-ҙың Йылайыр кантоны башҡарма комитетының аслыҡ эҙемтәләрен бөтөрөү комиссияһы рәйесе.
1924 йыл — 1925 йылдың майы — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйесе урынбаҫары.
1925 йылдың майы — 1929 йылдың майы — БАССР-ҙың Йылайыр кантон башҡарма комитеты рәйесе, Йылайыр орлоҡ совхозын булдырыу инициаторы һәм төп ойоштороусыһы.
1929 йылдың майы — 1930 йылдың апреле — Йылайыр орлоҡ совхозы директоры урынбаҫары. 1930 йылдың апреле — 1931 йылдың апреле — Тамъян-Ҡатай тоҡомсолоҡ совхозының директоры урыбаҫары. 1931 йылдың апреле — 1932 йылдың марты — Көйөргәҙе ит совхозы директоры.
1932 йылдың марты — 1935 йыл — Башҡорт һөт һәм ит тресы директоры урынбаҫары. 1935—1937 йылдарҙа — Өфө ҡала аҙыҡ-түлек тресының Ҡала яны хужалығы мөдире.
1937 йылдың 13 авгусында репрессияға дусар ителә. 1938 йылдың 10 июлендә атып үлтерелә. 1957 йылдың авгусында аҡлана.
Сәфәров Валерий Фидан улы
Сәфәров Валерий Фидан улы (21 июнь 1950 йыл) — ғалим-архитектор, педагог. 1979 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2007—2012 йылдарҙа «БашНИИстрой» институтының баш архитекторы. Тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы, Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы.
Биографияһы
Валерий Фидан улы Сәфәров 1950 йылдың 21 июнендә хәҙерге Хабаровский крайы Таскан ауылында тыуған.
1973 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлы
Мәскәү архитектура институтын тамамлағандан һуң, «Башкиргражданпроект» институтының архитекторы булып хеҙмәт юлын башлай.
1978 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы.
1979 йылдан Өфө нефть институты уҡытыусыһы.
Шуның менән бер рәттән «БашНИИстрой» институтында ла эшләй.
2007—2012 йылдарҙа институттың баш архитекторы булып эшләне.
1974 й. — Белорет, Мәләүез ҡалалары ҡала төҙөлөшө һәм биҫтәләрендә төҙөлөш проекттары авторы.
1976 й. — Зәй ҡалаһының (Татарстан) ентекле планировкаһын төҙөй.
2001 й. — Нефтекамск ҡалаһының 1-се биҫтәһенең
2002 й. — «Ҡариҙел» кварталының,
2004 й. — Култубан Баймаҡ районы Күлтабан ауылының комплекслы төҙөлөшөнөң
Фәнни тикшеренеү темалары Башҡортостанда ҡала төҙөлөшө тарихына бағышланған.
Юғары уҡыу йорттары өсөн 6 уҡыу ҡулланмаһы авторы.
Шулай уҡ графика һәм һынлы һүрәт сәнғәте өлкәһендә лә живопись ижад итә. 1996 йылда Өфөлә персональ күргәҙмәһе ойошторолдо.
Уҡыусылары араһында хәҙерге көндә коллегаһы — К. А. Донгузов.
Бергилде (йылға)
Бергилде — Биргильда́ - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе йылғаһы.
Географияһы
Тимирязевский ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ, диңгеҙ кимәленән 300 метр тирәһе бейеклектә башлана. Ярҙары һаҙлыҡлы.
Бергилде Шершни һыуһаҡлағысының өҫкө өлөшөнә, Бутаки ауылы янында,  Мейәс йылғаһының һул яры яғынан 382 км урынында ҡушыла. Тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 222 м. Йылғаның оҙонлоғо 36 км.
Ҡушылдыҡтары, шул иҫәптән ҙурҙары — Сура (һулдан) һәм Бишбайтал (уңдан) — һаҙлыҡлы ярлы шишмәләр.
Һыу системаһы объекттарын: Мейәс → Иҫәт → Тубыл → Иртыш → Обь → Карск диңгеҙе.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестрының мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Мейәс Арғужа һыуһаҡлағысынан Силәбе ҡалаһына тиклем, бәләкәй йылға һыу бассейны — Тубыл. Йылға һыу бассейны - Иртыш.
Дәүләт һыу реестрында объект коды — 14010500912111200003656.
Этимологияһы
Бергилде йылғаһының атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата: топоним башҡорт телендәге "бер" һәм "килде" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Башҡорттар тәүге улдарына шундай исем ҡуша торған булғандар.
Дутко Тарас Романович
Тарас Романович Дутко (Тарас Романович Дутко; 27 ғинуар 1982 йыл, Наконечне ауылы, Яворив районы, Львов өлкәһе, Украина) — украин футболсыһы. 2004, 2008 һәм 2016 Йәйге Паралимпия уйындарының чемпионы. 2000 һәм 2012 Йәйге Паралимпия уйындарының көмөш призеры.
Ангош
Ангош — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадниха йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тэгыбыль-Толька
Тэгыбыль-Толька — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 379 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Омиш
Омиш (хорв. Omiš ) — Хорватияла, Сплит-Далматин жупанияһындағы ҡала. Адриатика яры буйының үҙәк өлөшөндә Сплит (25 км) һәм Макарска  (30 км) ҡалалары араһында Цетин йылғаһының диңгеҙгә ҡойған урынында урынлашҡан. Халҡы — 6 565 кеше (2001). Омиш аша адриатик магистраль  үтә,  ҡаланан Хорватиның ҙур ҡалаларына  даими автобустар йөрөй.
Тарихы
Онеон исеме аҫтындағы ауыл рим ваҡыттарынан билдәле булған. VII быуатта райондың бөтә яр буйҙарында славяндар йәшәгән, Макарсканан көньяҡтараҡ диңгеҙгә ҡойған Неретва йылғаһының исеме менән уларҙы неретвандар тип атағандар.
Омиш неретвандарҙың иң ҙур ҡалаларының береһе булған, омиш юлбаҫарҙарына был һыуҙарҙа ирекле йөҙөү өсөн хатта венецианлылар ҙа яһаҡ түләргә мәжбүр булған. Уратып алған өлкә Пагания тип аталған.
XV—XVI быуаттарҙа Омиш тирәһендәге ерҙәр тағы ла көрәш аренаһына әйләнә, был юлы Венеция менән Ғосман империяһы араһында, һөҙөмтәлә Омиш Венецияға ҡушыла.
1797 йылда Омиш, бөтә Хорватия кеүек үк, Австрияға ҡушыла.
Югославия тарҡалғандан һуң 1990 йылда Омиш — бойондороҡһоҙ Хорватияның өлөшө.
Шәрип (Әбйәлил районы)
Шәрип (Шарипово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 241 кеше. Почта индексы — 453627, ОКАТО коды — 80201843002.
Тарихы
Ауыл һоҡланғыс тәбиғәте менән дан тота. Уны тирә-яҡлап мәғрүр тауҙар,йылғалар, бейек ҡарағайҙар, ҡарағастар уратып алған. Элек ауыл урынында үтеп сыҡҡыһыҙ ҡуйы урман булған. Уға тәү башлап нигеҙ һалыусы Шәрип исемле бай булған. Фаразлауҙарға ҡарағанда, ул ауыл урынына 1700 йылда килә. Башта ул утар һалып сыға. Ул бик бай була: 200-ҙән ашыу йылҡыһы, 100-ҙәрләгән ваҡ малы була. Сығышы менән Шәрип бабай Буранғол ауылынан. Эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып был яҡтарға килеп төпләнә. Яйлап ауыл ҙурая һәм Шәрип исемен йөрөтә башлай.
Кандалеп (Ангурепа ҡушылдығы)
Кандалеп — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангуреп йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маска-Шор (Лабогей-Ю ҡушылдығы)
Маска-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабогей-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Мольшлебен
Мольшлебен (Molschleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1112 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Һаҙый (исем)
Һаҙый — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Һаҙый исеме бар.
Этимология
Һаҙый исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Юлбашсы, тура юл күрһәтеүсе, тура юлға әйҙәүсе тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Һаҙый Сәғҙи (тулы исеме Мөхәммәтһаҙи Ғәйнан улы Сәғәҙиев; 25 март 1883 йыл — 26 ғинуар 1933 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, журналист.
Ханов Һаҙый Йыһанур улы (1895 йыл) — БАССР-ҙың Юғары суды ағзаһы, тройка рәйесе.
Һаҙый Таҡташ, Мөхәммәтһаҙый Хәйрулла улы Таҡташев (Һади Такташ, Мөхәммәтһади Хәйрулла улы Такташев; 1 ғинуар 1901 йыл — 8 декабрь 1931 йыл) — шағир, татар совет шиғриәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Арыҫланов Һаҙый Мөхәмәҙи улы (29 март 1925 йыл — 21 август 1998 йыл) — СССР һәм Рәсәй журналисы, «Стерлитамакский рабочий» гәзитенең баш мөхәррире (1966—1990). Экология мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр авторы. СССР Журналистар союзы ағзаһы (1957). СССР Журналистар союзы премияһы лауреаты (1975). РСФСР-ҙың (1979), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975).
Сәғәҙиев Мөхәммәтһаҙи Ғәйнан улы (Һаҙый Сәғҙи) (1883 йыл — 1933 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, журналист.
Вәлиев Һаҙый Вәли улы — БАССР-ҙың 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Стәрлетамаҡ районы, 76-сы Түбәнге Уҫылы һайлау округы буйынса.
Хашаба Һаҙый — ФК Пирамидз (نادي بيراميدز‎) — Мысыҙың Ҡаһирә ҡалаһындағы египет футбол клубының футбол директоры.
Фамилия
Закир Һаҙый, Һаҙыев Закир Һаҙый улы (15 март 1863 йыл — 1932 йыл) — XX быуат башы яҙыусыһы.
Мөнир Һаҙый (Һаҙыев Мөхәммәт-Мөнир Мөхәммәт-Ғәҙей улы; 10 декабрь 1876 йыл — 10 август 1913 йыл) — башҡорт тарихсыһы, дин әһеле. Ырымбур губернаһы ғилми архив комиссияһының мөхбир ағзаһы (1911).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Һаҙый Таҡташ исемендәге әҙәби премия — Татарстан Республикаһының дәүләт премияһы.
Бөтә Рәсәй дәүләт юстиция университеты
Бөтә Рәсәй дәүләт юстиция университеты (2015 йылдың майына тиклем — Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығының Рәсәй хоҡуҡи академияһы [РПА Минюста России]) — юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы. Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығының Мәскәүҙә урынлашҡан белем биреү һәм ғилми учреждениеһы, төрлө ҡалаларҙа 15 филиалы бар. Хоҡуҡ һаҡлау органдары һәм юридик хеҙмәттәр өсөн белгестәр әҙерләүсе, тар йүнәлешле махсуслаштырылған юридик юғары уҡыу йорто.
Университетты ойоштороусы — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте. Ойоштороусы функцияларын һәм вәкәләттәрен Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы тормошҡа ашыра.
Тарихы
1970 йылда КПСС Үҙәк Комитетының һәм СССР Министрҙар Советының ҡарары менән Бөтә Союз юридик фәндәр институты Бөтә Союз юстиция хеҙмәткәрҙәренең белемен камиллаштырыу институты (ВИУРЮ) тип үҙгәртелә. СССР Министрҙар Советының 1990 йылдың 6 мартындағы 250-се ҡарары менән ВИУРЯ һәм элекке Бөтә Союз совет закондар сығарыу ғилми-тикшеренеү институтының хоҡуҡи мәғлүмәт ғилми үҙәге һәм ғилми бүлектәре (ВНИИСЗ) базаһында СССР Юстиция министрлығының Хоҡуҡи академияһы ойошторола.
РСФСР Хөкүмәтенең 1991 йылдың 2 декабрендәге 28-се ҡарары менән Бөтә Союз юстиция хеҙмәткәрҙәренең белемен камиллаштырыу институты СССР Юстиция министрлығының Хоҡуҡи академияһы итеп үҙгәртелә. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1992 йылдың 8 майындағы 295-се ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығының Рәсәй академияһы ойошторола.
1998 йылдан, юридик факультет булдырылғандан һуң, юғары уҡыу йорто квалификация күтәреү менән генә шөғөлләнмәй, ә белгестәр әҙерләй. 2010 йылда академия өҫтәмә һынауҙар үткәреү хоҡуғы бирелгән 11 юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә.
Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығының 2015 йылдың 25 февралдәге «юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығының «Рәсәй хоҡуҡи академияһы»ның һәм уның филиалдарының исемен үҙгәртеү тураһында» 41-се бойороғо менән, Академия юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Бөтә Рәсәй дәүләт юстиция университеты (РПА Минюста России)» тип үҙгәртелә.
Белем биреү эшмәкәрлеге
Университет түбәндәге белеме биреү программалары буйынса әҙерлек алып бара:
Университет янында фәнни тикшеренеүҙәр үҙәге (ЦНИ), ике диссертация советы эшләй.
Нәшриәт эшмәкәрлеге
Әлеге ваҡытта университеттың 15 институты (филиалы) бар]:
Юридик клиника
Юридик клиниканың төп тәғәйенләнеше булып социаль ярҙамға мохтаж граждандарға, академия студенттарының даими эшләүсе базаһын ойоштороуҙа, шулай уҡ «Халыҡҡа юридик ярҙам күрһәтеү» дисциплинаһы буйынса практик дәрестәр үткәреүҙә түләүһеҙ хоҡуҡи ярҙам күрһәтеү тора.
Хоҡуҡи ярҙам күрһәтеү университеттың уҡытыусылары һәм өлкән курс студенттары тарафынан бары тик бушлай тормошҡа ашырыла.
Асаева Гөлназ Рөстәм ҡыҙы
Асаева Гөлназ Рөстәм ҡыҙы (2 июнь 1998 йыл) ― Башҡортостандың эстрада йырсыһы.
Биографияһы
Гөлназ Рөстәм ҡыҙы Асаева 1998 йылдың 2 июнендә Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Атаһы ― Башҡортостандың (2021) һәм Татарстандың атҡаҙанған артисы Рөстәм Асаев. Уның менән айырылышҡандан һуң, ҡыҙҙың әсәһе — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы йырсы Лилиә Биктимерова артабанғы яҙмышын Башҡортостандың халыҡ артисы шулай уҡ йырсы Фәдис Ғәниев менән бәйләй, һәм ҡыҙ ошо ғаиләлә үҫеп, буй еткерә. 2015 йылда уның энеһе Кәрим тыуа.
14 йәшендә Гөлназ үҙен йыр ижадына етди бағышларға була. Бер нисә йыл эсендә генә иҫ киткес вокалы ҡыҙ булған ғәжәйеп уңыштарға өлгәшә. Ул башҡорт һәм татар телдәрендә йырлай.
Йыш ҡына Фәдис Ғаниев, Айгөл Закирова, Алина Ғәҙелшина һәм Рөстәм Асаев кеүек танылған артистар менән бергә сығыш яһай. Уның йырҙарын йәштәр ҙә, өлкәндәр лә тыңлай, концерттарында зал һәр ваҡыт туп-тулы була.
Гөлназ ислам динен тота, тәмәке тартыуға һәм алкоголь ҡулланыуға бик кире ҡарай, сәләмәт йәшәү рәуеше алып барыуҙы өҫтөн күрә.
Шәхси тормошо
Бер ваҡыт матбуғатта Гөлназдың йырсы Радик Юлъяҡшин (Элвин Грей) менән етди мөнәсәбәттәре булыуы тураһында хәбәрҙәр булды. 2017 йылдың мартында, соло концерттарының береһендә Гөлназ Элвин Грей янына сәхнәгә менде, уға ҙур роза букеты бүләк итеп, тексында кейәүгә сығыу тураһында әйтелгән йыр йырланы. Бынан һуң журналистар артистар туйға әҙерләнә имеш тигән уйҙырма мәғлүмәт таратты. Бик тиҙҙән Гөлназ быны кире ҡаҡты һәм, уның йәшендә кейәүгә сығыу тураһында бер генә һүҙ ҙә лә була алмай, тип белдерҙе.
2020 йылдың 18 июлендә Гөлназдың йырсы Вилли (Вилдан Шәмсетдинов) менән никахы булды.
Бильбичан
Бильбичан — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тызыл йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,3 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пышега (Сула ҡушылдығы)
Пышега  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сула йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эйә (рух)
Эйә (рух) (уға тиң: әфәнде, хаким йәки урынды ҡурсалаусы рух, локус рухы, урын рухы, урынды ҡурсалаусы рух, урын генийы) — тәүтормош диндәренең дөйөм ҡулланылған һәм шулай уҡ бөтә юғары диндәргә илаһтар синонимы сифатында күскән хәҙерге фольклор термины.
Образдың үҫеше
Примитив халыҡтарҙа был термин төрлө мәғәнәлә ҡулланыла, ахыр сиктә ул барлыҡҡа килгән, әммә илаһи төшөнсәгә ҡарата ҡулланыла. Уның иң иртә мәғәнәһе — теге йәки был төр хайуан йәки үҫемлек рухы, йәғни шундай уҡ башланғыста уның менән эш иткән, малды ҡулланған йәки уның менән бергә идара иткән хайуан. Был мәғәнәлә эйә тәү сиратта, физик һәм аҡыл яғынан өҫтөнөрәк теге йәки был хайуан йәки үҫемлек формаһында бирелә. Мәҫәлән, айндарҙа айыу эйәһе — ҙурлығы һәм көсө буйынса башҡаларҙан өҫтөн булған айыу. Төньяҡ Америка индейҙарының ҡондоҙҙар эйәһе (өлкән ағаһы) — ғәжәйеп көслө һәм ҙур, ҙурлығы аласыҡ дәүмәлле. Урыҫ мифологияһында януар-эйә сифатында Буянда «барса йыландарҙан да өлкәнерәк Йылан, ҡоҙғондар араһында иң олоһо, барлыҡ ҡоҙғондарҙың өлкән ағаһы, тимер суҡышлы һәм баҡыр тырнаҡлы мәңгелек Ҡоҙғон, бөтә бал ҡорттарынан да өлкәнерәк бал ҡортоноң анаһын» табабыҙ.
Артабан был рух кешегә оҡшаған йәғни ысын «кеше» булып тора, ул кәрәк булған осраҡта ғына үҙ төрөнөң йәнлек формаһын ҡабул итә йәки уны бөтөнләй юғалта. Был осраҡта уға буйһонған хайуандар ырыуҙаштары йәки ҡәбиләләштәре үҙ ирке менән буйһонмаған, ә хужаларса эш иткән инвентары иҫәпләнә. Эйәһе булмаған хайуандар йәки үҫемлектәр юҡ: ваҡ ләпәкәй ҙә, юлбарыҫ та, ҡамыш та, пальма ла тиң эйәгә буйһона.
Ошо бихисап хужаларҙан беренсе планға тәүтормош кешеһенә миһырбанлы ҡарағандары һәм, дөрөҫөн әйткәндә, уның беренсе аллалары сыға. Йәшәү өсөн кәрәкле бөтә нәмәне ебәрә. Кешегә диңгеҙ хайуандарын ебәргән нивхи-айн-ороч бөйөк илаһы (косатка эйәһе) шундай миҫал булып тора ала. Нивхи халҡы уны «ызь» — «эйә» тип атаған. Үҙҙәренең хужа-хужалары ла битараф йәки хатта дошманлыҡ хисе кисергән заттарға хас күренештәр арҡаһында, иртә баҫҡыстағы дошман эйәләр алла булып китмәй, улар ҙа, һуңғы баҫҡыстарҙағы кеүек, яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ илаһтары бер-береһенә ҡаршы килеп, һуңғыларҙағы кеүек айырым роль уйнамай. Күрәһең, изге төрҙәр араһында кешеләргә хөсөтлөк ҡороусы мөртәттәр, аҡылдан яҙғандар, әҙәм аҡтыҡтары — һәм, киреһенсә, юлбарыҫтар, крокодилдар, йыландар кеүек иң дошман төрҙәр, йышыраҡ шәфҡәт күрһәтеүселәр булараҡ ҡарала.
Һуңғы күҙаллауҙар буйынса, тамаша буйынса тәбиғәт йәки күренештәрҙең айырым өлкәһенең, хатта айырым территорияларҙың (урман, йылға, сауҡалыҡ һ. б.) үҙ эйәһе була. Шулай итеп, ер, күк, һыу, диңгеҙ, ел, ҡояш, ай хужалары ғына түгел, ә иҫәпһеҙ шишмә, ҡая, түбә, сауҡалыҡ хужалары һ. б. килеп сыға. Улар ҙа элекке категория эйәләре кеүек кеше һәм ҡайһы берҙә йәнлек формаһын ҡабул итеүсе антропоморф йәнлектәр. Кешеләр кеүек үк, улар ҙа күп һанлы, ғаиләләре һәм ырыуҙары менән йәшәй һәм кешеләр кеүек үк, вафат булалар. Йәнлек булып күренгәнлектән, йә кеше күҙенән йәшенеүҙе кәрәк тип һанағанлыҡтан, улар күренмәй.
Төшөнсәнең артабанғы эволюцияһы уның барлыҡҡа килеү тарихынан асыҡлана. Эйә термины генезисы, бер яҡтан, боронғо ырыу союзы төшөнсәһендә, икенсе яҡтан, тәүтормош тәбиғи философияһында йәшеренә. Ырыу башлығын белмәгән примитив ырыу йәмғиәттәрендә эйә һүҙе һәр ғаилә йәки хужалыҡ башлығы түгел, ә һунарҙа йылдамлыҡ, көс, ҡыйыулыҡ, телмәр оҫталығы, айыҡ аҡыл — ғаилә-ырыу союзына матди байлыҡ һәм ярҙам биреүсе сифаттар менән айырылып торған индивид ҡына күҙ уңында тотола. Бер ниндәй формаль һәм нәҫелдән килгән өҫтөнлөклө хоҡуҡтар менән солғап алынмаған был кеше үҙ мөхитендә ҙур роль уйнай. Тыныс ваҡытта һунарсылыҡ юлбашсыһы булараҡ, бындай хужа йыш ҡына ырыуҙаштарын туйындыра, ә улар араһында иң аҡыллыһы булараҡ — низағтарҙа һәм һуғыштарҙа һәр кем тарафынан танылған юлбашсы булараҡ тәбиғи судья. Иң һуңғы осорҙа был тәбиғи хужа бөтә патриархаль нәҫел идаралығы башлығына, тағы ла һуңыраҡ ҙур ырыу агрегатына әүерелә ҡөҙрәтле хакимға, хужаға, хужалар хужаһына, юлбашсыға һ. б. әйләнә.
Был эволюцияға ярашлы, кеше иерархияһында титулдар һәм уларҙың ғәҙәттән тыш иерархияла булыуы тураһында күҙаллауҙар үҙгәрә. Төшөнсәләрҙе беренсе өлкәнән икенсеһенә күсереү тәүтормош философияһы ҡарашынан тәбиғи килеп сыға. Һуңғыһы ике нигеҙҙә ята: бөтә булғандың сәбәптәре барлығында һәм бөтә кешегә кәрәкле буйынса оҡшашлығында, бының һөҙөмтәһендә аңлы рәүештә, ихтыяр көсөнән башҡа бер ниндәй сәбәп тә юҡ. Хайуандар, үҫемлектәр, таштар һәм башҡалар — быларҙың барыһы ла кеше кеүек күңелгә, аҡылға һәм ихтыярға эйә, тимәк, үҙ мөхитендә кешеләрҙәге кеүек үк күренекле һәм буйһондороусан булырға тейеш. Был күренештәрҙең күбеһе, теге йәки был хужа кешегә мәрхәмәт күрһәтеү менән махсус шөғөлләнә, тигән фекергә килә. Миллионлаған ябай балыҡ билдәле бер миҙгелдә, кешегә табыш булыу өсөн махсус рәүештә диңгеҙҙән йылғаға йөҙөп килеп ыуылдырыҡ сәсә. Иҫәпһеҙ ҡош көтөүҙәре билдәле бер ваҡытта ҡауырһынын ҡоя һәм үҙҙәренән үҙҙәре ас ҡырағайҙың ҡулына бирелә. Болан көтөүе, бер кеше язаһыҙ боғаҙҙарынан алһын өсөн, тәрән ҡар эсенә бата; һәр ҡыш һайын кеш алмашыу өсөн ҡиммәтле тире кейә; аҙыҡ табыуҙа кәрәкле яҡтылыҡ менән тәьмин итеү өсөн көн һайын ҡояш тоҡана; ҡот осҡос юлбарыҫ көсһөҙ үткенсегә ҡағылмай, йыртҡыс косатка йәнлектәрҙе туранан-тура һунарсы һалдауына ҡыуа. Эйәләр, быларҙың барыһын да, күрәһең, кешегә йәшәргә мөмкинлек биреү өсөн, башҡаралыр. Айырым ырыу хужаларының автономиялы һәм үҙ-ара бер ниндәй ҙә уртаҡлығы булмаған кеүек, был эйәләрҙең башта үҙ-ара бер ниндәй ҙә уртаҡлығы юҡ.
Барлыҡ тәүтормош мифологиялары рухтарҙы хужалыҡ тормошон ихлас алып барған ҡарттар һәм әбейҙәр рәүешендә һүрәтләй. Улар бөтәһе лә табыныусылары шөғөлөнә эйә. Ҡояштың чукча эйәһе боландар тота, тайганың нивх хужаһы — айыуҙар рәүешендәге эттәр, тауҙарҙың ороч эйәһе мышыға һунар итә һ. б. Яйлап, социаль шарттар үҙгәреү менән генә, эйәләр образы ла үҙгәрә. Улар үҙ мөхитендә беренселәрҙән булып көтөү, һунарсы эйәләренән, үҙ-ара һуғыш алып барыусыларҙан, бер-береһен юҡ итеүселәрҙән, йыш ҡына ҡан ҡорбаны талап итеүсе кешеләрҙән үс алыусы бер бөтөн өнһөҙ иерархиялы хакимдарға әүерелә.
Йәнлек хужалары һәм биләмә хужалары менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығы булмаған бындай типтағы хужалар булдырыу ҙа сәбәпселектең боҙолоуы менән аңлатыла. Мәҫәлән, күп ҡәбиләләрҙә һуғыш илаһы һуғыш яланында мәйеттәрҙе суҡырға осоп килгән йыртҡыс ҡоштар эйәһе кеүек. Ел эйәһе — нивхтарҙа ҡеүәтле һыҙғыртҡыс, йә иһә ваҡыты-ваҡыты менән иреккә сығарылыусы һәм һуңынан ҡабат бикләнелеүсе ел тоҡтары эйәһе һ. б. Шулай итеп, эйә — тәүтормош кешеһенең аңында ысынбарлыҡ төшөнсә. ысынбарлыҡтағы эйәһе булмаған. Шуға күрә был термин һәр ваҡыт ике һүҙҙән — эйә һүҙенән һәм уның объектынан тора. Тел ҡанундары бында иң һуңғы дини терминдарҙы аңлау һәм дини күҙаллауҙарҙың артабанғы эволюцияһы өсөн ҙур әһәмиәтле айырым роль уйнай. Ғәҙәти телмәрҙә йә бер йә икенсе һүҙ төшөп ҡала: мәҫәлән, бер телдә «Эйә-тау» йәки икенсе телдә «Тау эйәһе» урынына йә Тау, йә Эйә тип әйтелгән.
Шәхси терминдар урынына дөйөм терминдар, мәҫәлән, семит Ваалы — бер яҡтан, йәһүдтәрҙең дөйөм алла төшөнсәһенә тап килгән, әммә ысынында иһә,культ деталдәренән күренеүенсә, ҡояштың боронғо эйәһен кәүҙәләндергән. Икенсе яҡтан, эйә һүҙе төшөрөлөп ҡалдырылғанда, тәбиғәт өлкәләре һәм көстәре — тау, ер, ҡояш, күк һ. б. илаһтары барлыҡҡа килгән. Һуңынан, мөхит һәм психология шарттары үҙгәргәндә, илаһ-кеше территорияһынан ысынбарлыҡта сығышы онотолған үҙ аллы илаһтарға әйләнгән. Был һуңғы эволюцияла башҡа сәбәп тә роль уйнаған. Ырыу ҡоролошо емерелеп, ҙур биләмәләрҙә таралғандан һуң, берҙәм власть иерархтары булған эре социаль агрегаттар барлыҡҡа килгәс, халыҡ күпләп хәрәкәт иткәндә, элекке терминдары һаҡланһа ла, урындағы эйәләр, элекке йөкмәткеһен юғалтып, тоноҡланырға, эйә булған объекттары юҡҡа сығырға һәм тәбиғи рәүештә аныҡ булмағанға, дөйөмгә, билдәһеҙгә әйләнергә тейеш булған.
Урындағы күп кенә эйәләр, үҙ ҡарамағында булған хайуандарҙы юҡ иткән мәҙәниәт үҫеше һөҙөмтәһендә үҙ абруйын юғалта: улар эйәләренә, сауҡалыҡтарға, шишмәләргә, ҡыуыштарға — грек һәм римлеләрҙең шиғри даһиҙарының серле, идара ителмәгән ваҡ биләмәләренә әүерелгән. Хатта ошо биләмәләр элекке эйә йәненең тәне, күҙгә күренгән тышлығы кеүек ҡабул итеүгә лә барып етә. Урындағы халыҡ һаман илаһи тәбиғәтте һаҡлауын дауам итһә лә, һуңыраҡ был урындар даһиҙары ла (Ҡытайҙағы сауҡалыҡтар, изге шишмәләр һәм башҡалар) онотола барған. Һуңыраҡ, монотеизм ҡабул ителгәндән һуң, беренсе христиандар ҡарашында грек Олимпының элекке рухтары ҡәҙимге шайтандарға әүерелгән һымаҡ, урман, һыу, йорттарҙың элекке эйәләре һ. б. — йә индифферент, йә мәкерле заттарға — йорт, һыу эйәләренә, шүрәлеләргә һ. б. әүерелә.
Славян мифологияһында
Славян мифологияһында урын эйә-рухтары үҫешкән була. Урыҫтарҙа, Украинаның көнсығышында һәм Белоруссияның төньяҡ-көнсығышында улар — мифологик персонаждарҙың күпселеге: йорт һәм хужалыҡ ҡаралтылары рухтары — йорт, ихата, мунса, аҙбар, әүен, ырҙын лапаҫы, ҡаҙ ояһы (гуменник), бесәнлек (пунник), тирмән, ҡоҙоҡ эйәләре; тәбиғи локус эйәләре — шүрәле йәки урман эйәһе, баҫыу, һаҙлыҡ, туғай, ыҙан эйәләре. Уларҙан тыш, ваҡ йән эйәләре йәки рухтар — ейес арты, баҙ, ҡыуаҡлыҡ, аҡ бәшмәклек, мүклек эйәһе һәм башҡалар телгә алына. Шулай уҡ уларҙың инә аналогтары ла бар: инә йорт, әүен, ырҙын эйәләре, ирнә шүрәле, һыу, һаҙ инәләре бар. Кеше эйә-рухты хөрмәт итергә, уның биләмәләрендә эшмәкәрлек алып барыуға рөхсәт һорарға, уға бүләктәр бирергә тейеш булған. Көнбайыш Украинала һәм Көнбайыш Белоруссияла билдәле бер урын менән бәйле рухтар, нигеҙҙә, уның хужаһы түгел, унда ваҡытлыса булып ҡына китәләр.
Көньяҡ славяндарҙа шулай уҡ эйә персонаждар бар: болгарҙарҙа йылан рәүешендәге (болг. стопан) йорт эйәһе, сербтарҙа баҫыуҙы йәки виноград баҡсаһын насар һауа торошонан һаҡлаусы йылан (серб. Змија чуваркућа), болгарҙарҙа һыу ендәре (болг. топик). Был рухтарҙың үҙ урынында булыуы уларҙың ғәҙәти тормошон тәьмин итә. Эйә-рухтар ата-бабалар рухы булараҡ хөрмәт ителгән.
Көнбайыш славяндарҙа эйә-рухтар тураһында ҡараштар көсһөҙерәк үҫешкән: улар — йыш ҡына йылан рәүешендәге йорт рухы, рыцарҙар — һарай хужалары, ташландыҡ ҡаралтыларҙа йәшәгән өрәктәр, шахталар һәм рудниктар эйәләре (рухтары). Көнбайыш славяндарының мифологик күҙаллауҙарында тәбиғи локустарҙың эйәләре юҡ.
Көнсығыш славяндарҙа шүрәле хайуандарҙың эйәһе булараҡ та ҡаралған. Серб-хорват бүре пастыры (вучји пастир/vučji pastir), украин лісун һәм урыҫтарҙа Георгий Победоносец йәки славян традицияһында — Егорий Храбрый бүре хужалары һаналған.