cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сергеев Алексей Георгиевич
Биографияһы
А. Г. Сергеев етәкселегендә политехник университет техник университет итеп үҙгәртелә (1993), 1996 йылда — Владимир дәүләт университеты (инженер һәм гуманитар кадрҙар әҙерләү буйынса берҙәм уҡытыу-производство комплексы булараҡ булдырыла).
Алексей Георгиевич уҡыу һәм уҡытыу-методика эштәрендә ҙур иғтибар бүлә, даими ғилми етәксе һәм дәүләт бюджет фәнни-тикшеренеү эштәре етәксеһе, гранттар конкурсы еңеүсеһе булып тора. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән 18 монографияһы бар. Уның бер нисә фәнни эштәре сит илдәрҙә баҫыла. ВДНХ-ның 5 миҙалы һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәһе үҙәге миҙалдарына лайыҡ була.
Университеттағы төрлө ғилми йүнәлештәрҙәге 6 диссертация советының береһен етәкләй.
А. Г. Сергеев университетта даими рәүештә фундаменталь йүнәлештәр (математика, физика, биология, химия) үҫеш ала, ә 1993 йылдан башлап, өр-яңы технологиялар (компьютер фәндәре, мәғлүмәт һәм лазер технологиялары) үҫтереү инициаторы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ул «Мехатроника», «Автоматизация, идара итеү» һәм «Сифат, инновациялар, мәғариф» һәм Бөтә Рәсәй сифат ойошмаһы ағзаһы, Рәсәй Мәғариф министрлығы ҡарамағындағы уҡыу-уҡытыу техникаһы буйынса федераль эксперт советы ағзаһы, Владимир өлкәһенең Мәғариф департаменты коллегияһы ағзаһы.
Ҡаҙаныштары
Фән һәм юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн А. Г. Сергеев Владимир ҡалаһының Хеҙмәт Даны китабына индерелгән.
Күкрәккә таға торған «СССР-ҙың юғары белем өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе
Петр I «Рәсәй фәнен һәм иҡтисадын тергеҙеү эшендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1998) миҙалы
В. И. Вернадский исемендәге көмөш юбилей миҙалы(2002)
В. Г. Шухов исемендә алтын миҙал
Халыҡ-ара уйлап табыу, мәғариф, фән һәм яңы технологиялар «Эврика» Салоны дипломдары һәм миҙалдары (Брюссель ҡалаһы)
Дәүләт наградалары
«Хеҙмәт ветераны» (1988)
«РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем (1989)
IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1999).
Әҙәбиәт
https://famous-scientists.ru/1472
Мүк еләге һаҙлығы
Мүк еләге һаҙлығы — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы, БР Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июле Күрһәтмәһенә ярашлы, Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.
Тасуирламаһы
Мүк еләге һаҙлығы — Ағиҙел һәм Еҙем йылғалары араһында урынлашҡан һаҙлыҡ, 2005 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Архангел районы Орловка ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1, 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан төбәк ботаник ҡомартҡы. Уйһыу һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 2 га. Башлыса атмосфера яуым-төшөмлө ҡатнаш һыу менән туйына. Эре түмәрлек, таллыҡ, ҡайын һәм тоташ сфагнум менән ҡапланған иретмә тибындағы һаҙ берләшмәләре бар. Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: һаҙлыҡ мүк еләге, түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, һаҙ хаммарбияһы һ. б..
2001 йылдың 7 сентябрендә Архангел районы хакимиәте башлығы «Орловка ауыл хакимиәте биләмәһендәге мүк еләге һаҙлығын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан итеү тураһында» ҡарарын ҡабул итә.
Һаҙлыҡтың төньяҡ өлөшө ҡулсаһы — 300 метр, ә көньяҡ өлөшө 150 метр самаһы тәшкил итә, дөйөм майҙаны — 6,5 гектар. 2000 йылдар башында мүк еләге 3200 квадрат метрҙы ҡаплаған. Һаҙлыҡ мүк еләге ҡайын менән уратып алынған аҡланда өлгөрә. Ә һәйкәл статусына эйә булмаған икенсе һаҙлыҡта мүк еләге 1400 квадрат метр майҙанындағы тағы бер участкала үҫә
Башҡортостан Республикаһында мүк еләге ҡыуаҡлыҡтары ҙур түгел, хатта уның емештәрен йыйыу тыйылған. Уның түшәлеп үҫкән нәҙек үренделәре 80 сантиметрға тиклем оҙонлоҡта. Япрағы сиратлы, ҡалын тиресәле, ялтыр, ҡара-йәшел төҫтә, аҫ яҡтан күк ҡуныҡ менән ҡапланған. Алһыу-ҡыҙыл сәскәләре сатыр рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Ул май-июнь айҙарында сәскә ата, емеше август — сентябрҙа өлгөрә. Улар ҡуйы ҡыҙыл төҫтә, шар формаһында. Унда витаминдар, органик кислоталар, шәкәр, микроэлементтар бар.
Мүк үләне хәл керетеү үҙенсәлектәренә эйә, ашҡаҙан эшен яҡшырта, уны авитаминоз ваҡытында ҡулланылалар.
Шулай уҡ һаҙлыҡта Бибершгейн ләләһе һәм һалынҡы үҫемлектәр — Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәр бар.
Флораһы һәм фаунаһы
Һаҡлау объекттары: биотөрлөлөгө юғары булған һаҙ үҫемлектәренең эталон берләшмәләре.
— Тәбиғәт комплексын һаҡлау һәм уны рациональ файҙаланыу
— Биотөрлөлөктө һаҡлау
— Проектланған тәбиғәт ҡомартҡыһы Һаҙ иретмәләре (сплавины) карст күлдәре урынында барлыҡҡа килгән. Карст уйпатлыҡтарында һәм упҡындарында формалашҡан һаҙлыҡ үҫемлектәренең (күрән, тал, мамыҡ ҡайын һ.б.) төрлө эталон варианттарынан торған торф һаҙлыҡтарында үҫемлектәрҙең бер нисә төрө: һаҙ мүк еләге, түңәрәк япраҡ ысыҡ үләне һәм һаҙ хаммарбияһы үҫә. Бореаль төрҙәргә бай сфагнум һаҙлыҡтарының булыуы киң япраҡлы урмандар таралыу зонаһы өсөн һирәк күренеш, шуға күрә улар уникаль: ҡомартҡы тәбиғәтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.
Тыйыуҙар
— мелиорация эштәре;
— торф һәм мүк сығарыу;
— ағас һәм ҡыуаҡтарҙы ҡырҡыу;
— эргә-тирәләге биләмәләрҙе һаҙлыҡ сигенә тиклем һөрөү;
— үҫемлектәр йыйыу.
Ишембаев Ринат Сәхиулла улы
Биографияһы
«Башнефть» профессиональ шашка клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары А. Э. Гетманский, Ю. В. Черток). Клуб составында Рәсәй чемпионы (2001, 2006), клуб составында Европа кубогын яулаусы (2001). Башҡортостан йыйылма командаһы составында Рәсәй чемпионы була. «Башнефть» шашка клубы составында күп тапҡыр Европа чемпионы һәм Рәсәй кубогына эйә була. Кадеттар (1989, 1990), йәштәр (1997, 1999) араһында Рәсәй чемпионы.
Уйғырҙар
{{Народ памир-фирғәнә расаһы көньяҡ себер расаһы
Ҡарлуҡ телдәре? боронғо уйғырҙар }} Уйғырҙар (, 维吾尔, Wéiwú'ěr) — Көнсығыш Төркөстандың, хәҙерге ҠР Синьцзян автоном районының, төп халҡы. Дин буйынса — мосолман-сөнниҙәр. Уйғыр теле төрки телдәр төркөмөнә ҡарай. Уйғырҙар — күп өлөшө Ҡытай көнсығышы сигендә урынлашҡан Синьцзян регионында йәшәүсе төрки телле халыҡ..
Этнонимдың тарихы
«Уйғыр» этнонимы иң тәүҙә беҙҙең эра башындағы сығанаҡтарҙа осрай башлай. Башта ул төрки телле телес ҡәбиләләрең береһенең исеме була, ә өсөнсө уйғыр ҡағанаты дәүерендә (8-9 бб.) 19 ҡәбиләне берләштергән конфедерацияға ингән ҡәбиләләрҙең уртаҡ атамаһына әйләнә. Шулай уҡ был осорҙа «уйғыр» этнонимы менән йәнәшә «токкуз огуз». экзоэтноним ы ла киң ҡулланыла. Уйғыр ҡәбиләләре Көнсығыш Төркөстан территорияһына күскәндән һуң (9б.), Турфан, Кумул, Кучи халыҡтары төркөмдәре XVI—XVII бб Көнсығыш Төркөстандың ерле халҡын исламлаштырыу процесы тамамланғанғансы «уйғыр» атамаһында йөрөйҙәр. .Ислам динен ҡабул иткәндән һуң, Көнсығыш Төркөстан халҡы үҙен, төрки сығышлы һәм мосолман динле булыуын берҙәй тип танып, «мосолмандар» йәки «төркиҙәр» тип йөрөтә башлай. Шулай уҡ үҙҙәренең этнографик төркөм (юрту?) исемдәре буйынса ҡашғар, долан, мәсен, тарансы тип тә аталалар. Оҙаҡ ваҡыт уйғыр мөхитендә, ҡаһы саҡ хәҙер ҙә осрап ҡуйған, йәнле телдә ҡулланылған «йәрлик» (яҡташ, урындағы халыҡ) һүҙе теләһә ҡайһы оазистан сыҡҡан уйғыр халҡын тасуирлап биреүҙә ҡулланыла. Дөйөм этник үҙатамаһы булмауға ҡарамаҫтан, уйғырҙар- килеп сығыштарының һәм мәнфәғәттәренең уртаҡлығын аңлаған, дөйөм теле, тарихи йолалары, мәҙәниәте булған, мосолман динле урта быуатта ойошҡан халыҡ. Күрше халыҡтар ҙа уйғыр юрталарын берҙәм халыҡ итеп ҡабул итәләр, урта азия халыҡтары уларҙы ҡашғарҙар, монголдар — хотондар, ҡытайҙар — чантоу тип йөрөтәләр. Ил оҙаҡ ваҡыт Моғул, Ҡашғар атамалары менән рәттән Уйгырстан, Уйғыристан тип йөрөтөлә. Был турала төрлө сығанаҡтарҙа билдәләнелә; Мухаммад Имин Садр Кашгари үҙенең «Асар аль футух» (1790) әҫәрендә илде Уйғыристан тип атай, унда алты ҡала ингәлеген билдәләй.
«Көнсығышта был ил Алты шәһәр (алты ҡала), Уйғыристан йә Ҡашғар тип йөрөтөлә, Европала Бәләкәй Бохара,Көнсығыш Татария, Көнсығыш йә Ҡытай Төркөстаны исеме аҫтында билдәле була, ҡайһы саҡ Ҡашғар иле тип тә әйтәләр.» Этнонимдың юҡҡа сығыуы мосолман йолалары менән бәйле була. Көнсығыш Төркөстан халҡының аҡһөйәктәр, руханиҙар йөҙәндәге уҡымышлы өлөшө үҙҙәренең уйғырҙарҙан килеп сыҡҡанын танығандар. Был турала 19 б. быуатта йәшәгән, урындағы юғары ҡатлам (бектәр) һәм руханиҙар (ахундар) менән яҡшы аралашҡан өйрәнеүселәр, атап әйткәндә, Вәлиханов, боронғо уйғыр нәҫеленән булған төрки халҡының, долон һәм нюгейттарҙың (һуңғылары- моғул нәҫеленән) уйғыр телендә һөйләшеүҙәре тураһында яҙа. . Инглиз илсеһе Беллью Артуш бек (юғары ҡатлам) тураһында яҙғанда уның уйғыр нәҫеленән сыҡҡан татар булыуын билдәләй. . Бартольд шулай уҡ зыялыларҙың үҙҙәрен уйғырҙар тип атауҙы өҫтөн күреүҙәрен дә билдәләп үтә.
Халыҡтың юғары ҡатламы (руханиҙар, аҡһөйәктәр, зыялылар) был этнонимды ҡабул итеүҙә инициатива күрһәтәләр. 1921 йылда Урта Азиялағы милли-территориаль бүленешкә ҡағылышлы Ташкентта үткәрелгән Көнсығыш Төркөстандың төрки халҡы вәкилдәре съезында «уйғыр» үҙатамаһын тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. . «Уйғыр» этнонимы этиологияһының бер-нисә версияһы бар:
Рәшит әд-Дин буйынса легендар Уғыҙ хан «уйғыр» атамаһын үҙенә ярҙам итергә ҡушылған ҡәбиләгә биргән. "Төрки телендә был һүҙ «эйәреүсе, ҡушылыусы» тигәнде аңлата."
Этнографик төркөмдәр
Хәҙерге тарихи уйғыр этносы Көнсығыш Төркөстан регионында ҡатмарлы сәйәси-географик шарттарҙа бер-береһенән алыҫ урынлашҡан төрлө этник сығышлы халыҡтарҙан формалашҡан. Уйғыр этносында төрлө этнографик төркөмдәргә бүленеү һаҡлана (субэтностар) — юрталар (уйғ. юртлар):
Һәр этник төркөмдөң үҙенә хас мәҙәниәте бар. Был төркөмдәрҙең күпселек өлөшө, этно-территориаль төркөм булараҡ, бер-береһенән һиҙелерлек алыҫ арала урынлашҡан, йәшәргә яраҡһыҙ Таҡла-Маҡан сүллеге менән бүленгән боронғо сүллектәрҙә формалашҡан. Ҡайһы бер төркөмдәр алдағы булған ырыуҙар бүленеше һөҙөмтәһендә, йә башҡа этник төркөмдәрҙең тамамланмаған ассимиляцияһы арҡаһында барлыҡҡа килгәндәр.
Тарихы
Яҙма сығанаҡтарҙа уйғырҙарҙың ата-бабалары тураһында б.э III быуат башынан телгә алына (шул уҡ ваҡытта орхон яҙмаларында VIII б.). III—IV бб. уйғырҙар ҡытайҙарҙың нәҫел йылъяҙмаһында гаоцзюй (һүҙмә-һүҙ «бейек арбалар») тигән исем аҫтында билдәле булған ойошмаға ингәндәр. V б. ҡытай сығанаҡтарында был ойошманың теле (тегрег-«арбасылар») тигән яңы атамаһы барлыҡҡа килә. Теле ырыуының байтаҡ өлөшө көнбайышҡа, Ҡаҙағстан далаларына һәм көньяҡ -көнсығыш Европаға күсеп китә. Урта азия далаларында тороп ҡалғандары төркиҙәр тарафынан яулап алынғандар. Теле ырыуының төп йәшәгән ерҙәре Джунгария һәм Семиречье була. Әммә 605 й.,теле ырыуының бер-нисә йөҙ башлығы көнбайыш төрки Чурын ҡағаны тарафынан ҡыйратылғандан һуң, уйғырҙарҙың юлбашсыһы ырыуҙарҙы Хангай тауҙарына алып китә, айырым төркөм хасил була. Ҡытай тарихнамәселәре уларға «туғыҙ ырыу» (токуз-огуз) тигән исем бирә. Тонгга һәм Кара Игах Бюрук татарҙары,Монгол империяһы тарафынан йотолғанға тиклем, башҡа күсмә хандарҙың, бигерәк тә Найман һәм Ҡара Китәйҙең, кәңәшселәре һәм остаздары һаналған. Уйғыр дәүләтселеге күршеләре менән дипломатик мөнәсәбәттә булған, һәм уларҙың дворҙарына үҙенең дәрәжәле кәңәшселәрен ебәреп торған. .
Гумилев считает этот эпизод приходом к власти манихейской теократии:
''…в 795 г. на престол был возведён приёмный сын одного из вельмож Кутлуг, на условиях ограничения власти. «Вельможи, чиновники и прочие доложили: „Ты, небесный царь, сиди спустя рукава на драгоценном престоле, а помощника должен получить обладающего способностями управления мерой с море и гору: …законы и повеления должны быть даны: должно надеяться на небесную милость и благосклонность“. Иными словами, у хана были отняты исполнительская и судебная власть, а политика взята под контроль небесной милости», то есть манихеев. Союз племен превратился в теократию.''
840 йылда власть ҡағанатта 7 йылға Яғлаҡар ҡәбиләһенә күсә. 840 йылдарҙа ҡатмарлы эске сәйәси һәм иҡтисади сәбәптәр, шулай уҡ боронғо ҡырғыҙҙарҙың тышҡы һөжүме арҡаһында уйғыр дәүләте тарҡала. Ҡыйратылған уйғырҙарҙы эҙәрләп, ҡырғыҙҙар отряды Көнсығыш Төркөстанға үтеп инә.
Уйғырҙарҙың бер өлөшө Көнсығыш Төркөстанға һәм Ганьсуҙың көнбайышына күсеп ултыра. Был ерҙәрҙә ике үҙаллы дәүләт төҙөлә: Кянсуй (ганьчжоу) кенәзлеге (хәҙерге Ганьсу провинцияһы) ,үҙәге хәҙерге Чжанъе ҡалаһы янында урынлаша һәм Турфан сүллегендә- Уйғыр идыкутлығы.
Иң тәүҙә уйғырҙар Амур йылғаһының урта ағымына тиклем һуҙылған шивей ҡәбиләһенең ерҙәренә һәм хәҙерге Эске Монголия территорияһындағы хи ҡәбиләһенең ерҙәренә килеп урынлашалар,әммә 847 йылда ҡырғыҙҙар уйғырҙарға һәм шивей ҡәбиләһенә ҡаршы Амурға походҡа йүнәләләр ,ә ҡытайҙар — хи ҡәбиләһенә ҡаршы. Уйғырҙарҙың был өлөшө Көнсығыш Төркөстанға ҡасып китергә мәжбүр була.
Уйғырҙар Ҡашғар илендәге Ҡараханид дәүләтенең көнсығышында һәм турфан идыкуттары дәүләтселегенә ҡараған Кочола, Турфанда йәшәгән, күбеһенсә, иран һәм псевдо-тохар телле халыҡтарҙы ассимиляцияға дусар итәләр. Үҙҙәренең телен, мәҙәниәтен индерәләр һәм ,үҙ сиратында, урындағы халыҡтың сүл эшкәртеү йолаларын, ҡайһы бер һөнәрҙәрен үҙләштерәләр. Был осорҙа Турфанда, Комулда йәшәгән уйғырҙар манихейлыҡ һәм шаманлыҡ динен тотһалар, яйлап будда дине, һуңынан христиан дине лә (несторианство) тарала. Ошо уҡ тарихи осорҙа, X быуаттан башлап, Ҡашғар, Яркенд, Хотан уйғырҙары араһында ислам дине тарала башлай, һәм XVI б. ул Көнсығыш Төркөстандағы башҡа диндәрҙе ҡыҫырыҡлап сығара.
Исламды ҡабул итеү менән, ғәрәп яҙмаһы иҫке уйғыр яҙмаһын да юҡҡа сығара.
Уйғыр архитектураһы
Уйгурскую архитектуру можно условно разделить на два исторических периода — архитектура доисламская и исламская. Среди памятников исламской уйгурской архитектуры — Мавзолей Аппака Ходжи, Мавзолей Тоглук-Тимура, Ид Ках.
Швайштейн Моисей Хаимович
Швайштейн Моисей Хаимович (2 октябрь 1936 йыл) — скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
Биографияһы
Моисей Хаимович (Михаил Ефимович ; Швайштейн 1936 йылдың 2 октябрендә Белоруссия ССР-ның Витебск ҡалаһында тыуған.
1954 йылда Өфө музыка училищеһын (педагогы М. Г. Файн), 1959 йылда — П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын (педагогы М. Б. Питкус) тамамлаған.
Консерваторияны тамамлағандан һуң 1959-1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында оркестр солисы һәм концертмейстеры булып эшләй. 1959 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы.
Концерт эшмәкәрлеге менән бер үк ваҡытта 1962-1972 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында ҡыллы ҡоралдар бүлегендә, 1972 йылдан — Өфө сәнғәт институтында уҡытыусы булып эшләй, 1986 йылдан — ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, профессор (1993).
Уҡыусылары
Швайштейн Моисей Хаимовичтың уҡыусылары — скрипкасылар Л. Айкаев, Л Минибаева, Ф. Ситдиҡова, Н. Кириллова.
Хеҙмәттәре
Моисей Хаимович Швайштейн — 20 ғилми-методик эштәр, ике скрипка өсөн пьесалар йыйынтығы авторы (Өфө, 1982, 1986).
«Мелодия» фирмаһында уның башҡарыуында башҡорт композиторҙарының скрипка музыкаһы яҙылған 2 диск сығарылған.
Репертуары
Сит ил әҫәрҙәре, рус классикаһы, хәҙерге заман, шул иҫәптән башҡорт композиторҙары, әҫәрҙәре.
Кесе Уньва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ача (Немда ҡушылдығы)
Ача  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Стариков Владимир Николаевич
Стариков Владимир Николаевич (15 ғинуар 1940 йыл — 28 апрель 2007 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1991—1994 йылдарҙа Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты проректоры. 1994—2003 йылдарҙа Өфө дәүләт сервис институтының информатика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1996—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының уҡытыуҙың яңы мәғлүмәт технологиялары кафедраһы мөдире һәм 1997 йылдан — Интернет үҙәге директоры. 2003—2007 йылдарҙа. Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс иҡтисад институтының Өфө филиалы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Физика-математика фәндәре докторы (1988), профессор (1990).
Ача (Немда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стариков Владимир Николаевич
Биографияһы
Владимир Николаевич Стариков — 1940 йылдың 15 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Егән ауылында тыуған. 1961 йыл—1966 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡый. 1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡала. 1970 йылдан алып 1973 йылға тиклем СССР ФА БФ-та өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире булып эшләй. 1973 йылдан башлап Төмән индустриаль институының хисаплау математикаһы кафедра мөдире. 1975 йылдан Өфө дәүләт сервис институтының хисаплау үҙәгенең, 1983 йылдан башлап Автоматик проектлау системаһы бүлегенең ғилми етәксеһе, 1990 йылдан — информатика кафедра мөдире вазифаларын башҡара. 1991—1994 йылдарҙа Өфө авиация институтының — проректоры һәм Башҡортостан Республикаһының яңы мәғлүмәт технологиялары үҙәге етәксеһе. 1994—2003 йылдарҙа Өфө дәүләт сервис институтының информатика кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1996—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында : уҡытыуҙың яңы мәғлүмәт технологиялары кафедра мөдире һәм 1997 йылдан башлап Интернет үҙәге директоры. 2003— 2007 йылдарҙа Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының Өфө филиалында фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге математик модель әҙерләүгә, мәғлүмәт технологияларын эшләүгә арналған. Стариков Владимир Николаевич тарафынан скважиналарҙы геофизик тикшереү ысулдары үҫтерелгән, нефть-газ ятҡылыҡтарын Монте-Карло ысулы менән эҙләү, разведкалау һәм эксплуатациялауҙың геолик мәсьәләләре хәл ителгән, уҡытыуҙың компьютер системалары, юғары уҡыу йорттары менән идара итеүҙең автоматлаштырылған системалары һәм башҡалар уйлап табылған. 170-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Ылыҫ
Ылыҫ — күп яланғас орлоҡлоларҙың (ылыҫлылар) — ҡарағай, шыршы, туя һәм башҡаларҙың япраҡ кеүек органдары. Ылыҫта ҡиммәтле биологик компоненттар: хлорофил (1,4 % — ҡа тиклем), витаминдар, макро — һәм микроэлементтар, фитогормондар, фитонцидтар, бактериостатик һәм антигельминт матдәләр бар.
Шифалы үҙенсәлектәре
Ылыҫ — каротиндың яҡшы сығанағы (140—320 мг / кг), яңы энәләрҙәге йөкмәткеһе йыл дауамында бер ни тиклем үҙгәрә. Ул шулай уҡ С витаминына бай (300 мг% — ға тиклем). Ҡышҡы осорҙа ылыҫта С витамины дәрәжәһе көсәйә — 600 мг% — ҡа етә, йәйҙәрен ҡоро матдәлә алғанда 250 мг% — ҡа тиклем кәмей. Шыршы энәләрен бер ай 8-10 ° C һаҡлау 35 % каротиндың юғалыуына килтерә, ә 5 ° C-тан түбән температурала былай булмай. Шыршы һәм ҡарағайҙың яңы йыйылған энәләрендә шулай уҡ 350—360 мг / кг Е витамины бар.
1 кг ҡоро шыршы һәм ҡарағай энәләрендә түбәндәге витаминдар: К — 12 һәм 20 мг, Р — 900—2300 мг һәм 2180-3810 мг, В1 — 8 мг һәм 19 мг, В2 — 7 мг һәм 5 мг, В3 — 16 мг һәм 28 мг, РР — 142 мг һәм мг 29, В6 — 1,1 мг һәм 2 мг, H — 0,06 мг һәм 0,15 мг, Вс — 7 м һәм 8 м, шулай уҡ кобальт, тимер, марганец һәм башҡа файҙалы минераль матдәләр бар.
Шыршы ылыҫында аминокислоталар, шул иҫәптән алыштырғыһыҙ булғандары күп.
Күпселек үҫемлектәрҙең ылыҫы (аҡ һәм ҡара шыршы, ҡарағай, арша, кипарис һ.б.) фармакологияла, ароматерапияла һәм парфюмерияла ҡулланыла. Ҡарағай һәм шыршы энәләренән витамин препараттары алына.
Блокадалағы Ленинградта ылыҫ
«Ылыҫлы һыу» типик блокада продуктына әйләнә — ул 1941 йылдың декабрендә Оборона Министрлығының махсус лабораторияһында цинганан дауалау өсөн уйлап табыла. Был С витамины күп булған ғәжәйеп дарыу булып сыға — ленинградлыларға ылыҫта ул хатта лимонға ҡарағанда биш тапҡырға күберәк тип аңлаталар.
Урман йөнө
1840 йылдан башлап Европала ҡарағай энәләренән сүсле материал яһала башлай, уның менән мендәрҙәр, матрастар, йомшаҡ йыһаздар, арба яҫтыҡтары, юрғандар, өҫкө кейем ҡатлана. Рәсәйҙә ул «урман йөнө», «ҡарағай йөнө», «ҡарағай мамығы», «Бреслау йөнө» (Бреславль ҡалаһы исеменән) тип аталған. Был сүстәр больницаларҙа мамыҡ урынына ҡулланылған
Кряжим
Кряжим — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадада йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Табылды сейәлектәре
Табылды сейәлектәре (Табулдинские вишарники) — төбәк әһәмиәтендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).
Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Табылды ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Күндерәк һәм Ҡоро Күндерәк йылғаларының һыу айырғысының көнсығыш битләүендә урынлашҡан. Был Башҡортостанда ҡыуаҡлы дала сейәһе үҫкән иң ҙур участкаларҙың береһе, ул 47 гектарҙан ашыу майҙанды биләй. Яһалма урман ултыртмалары (ҡарағас, ҡарағай) менән уратып алынған. Сейә ҡыуаҡлыҡтары, болонло дала участкалары менән сиратлашып килә. Сейә формаһы бик күп төрлө, ҙурлығы буйынса культуралы сорттарынан ҡалышмағандары осрай. Араһынан селекция эше өсөн формаларҙы һайлап алырға мөмкин. Сейәнән тыш, был районда көрән гөлйемеш, әҫпе еләге, шулай уҡ яҙғы умырзая, мәтрүшкә, ер еләге кеүек бик күп дарыу һәм емеш-еләк үҫемлектәре үҫә. Ләкин әлеге ваҡытта, мал көтөү һәм бесән сабыу тулыһынса тыйыу һөҙөмтәһендә, тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә дала кейеҙенең тупланыуы, әҫпе еләге һәм баҙамдың (миндаль) интенсив рәүештә үҫеүе, сейәне ҡыҫырыҡлап сығарыу бара.
Сейәлектәр фәнни, тәбиғәтте һаҡлау һәм хужалыҡ әһәмиәтенә эйә.
Дүртмөйөш
Дүртмөйөш ( τετραγωνον) — ул, өсәүһе бер тура һыҙыҡта ятмаған дүрт нөктәнән (түбәләре), һәм был нөктәләрҙе эҙмә-эҙ тоташтырыусы дүрт киҫектән (яҡтары) торған геометрик фигура (күпмөйөш). ҡабарынҡы һәм ҡабарынҡы булмаған дүртмөйөштәр була, ҡабарынҡы булмаған дүртмөйөш үҙ-үҙе менән киҫешеүсе булырға мөмкин (һүрәтте ҡарағыҙ).
Ҡайһы бер симметрик дүртмөйөштәр
Һүрәттә ҡайһы бер симметрик дүртмөйөштәр, уларҙың бер-береһенә күсеүе, шулай уҡ уларға дуал дүртмөйөштәр күрһәтелгән. Һүрәттәге тамғалауҙар:
Мөйөштәре суммаһы
Үҙ-үҙен киҫмәүсе дүртмөйөштөң мөйөштәре суммаһы 360°-ҡа тигеҙ.
Птолемей тигеҙһеҙлеге
Ҡабарынҡы дүртмөйөштөң a,b,c,d яҡтары һәм e,f диагоналдәре өсөн Птолемей тигеҙһеҙлеге үтәлә: шуның менән бергә тигеҙлек үтәлә шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр ҡабарынҡы дүртмөйөш әйләнәгә ҡамалған булһа йәки уның түбәләре бер тура һыҙыҡта ятһалар.
Гаусс теоремаһы
Әгәр дүртмөйөштә ике пар ҡаршы ятҡан яҡтары параллель булмаһа, уның ике диагоналенең уртаһы, ике пар ҡаршы ятҡан яҡтары киҫешкән ике нөктәне тоташтырыусы киҫектең уртаһы аша үтеүсе тура һыҙыҡта ята (һүрәттә нөктәләр ҡыҙыл төҫ менән күрһәтелгән). Был тура һыҙыҡ Гаусс тура һыҙығы тип атала (һүрәттә ул йәшел төҫ менән бирелгән). Шуның менән бергә Гаусс тура һыҙығы һәр саҡ Обер тура һыҙығына перпендикуляр.
Дүртмөйөштөң яҡтары һәм диагоналдәре араһында нисбәт
Яҫылыҡта ирекле рәүештә алынған дүрт нөктә араһында парлап алынған алты алыҫлыҡ түбәндәге нисбәт менән бәйле: Был нисбәтте билдәләүсе күренешендә күрһәтергә мөмкин: Иҫкәрмә. Һуңғы билдәләүсе 288 ҡабатлаусыһына тиклем аныҡлыҡ менән Кэли-Менгер билдәләүсеһе ярҙамында ҡабырғаларының оҙонлоҡтары аша тетраэдр күләме квадраты өсөн аңлатма булып тора. Әгәр тетраэдр яҫылыҡҡа һалынһа, ул саҡта уның күләме нулгә тигеҙ һәм ул дүртмөйөшкә әйләнә. Ҡабырғаларының оҙонлоғо дүртмөйөштөң яҡтарының йәки диагоналдәренең оҙонлоғо була.
Бретшнайдер нисбәттәре
Бретшнайдер нисбәттәре' — ябай (үҙ-үҙе менән киҫешмәгән) дүртмөйөштөң яҡтары a, b, c, d һәм ҡаршы ятыусы мөйөштәре һәм диагоналдәре e, f'' араһындағы нисбәт:
Дүртмөйөштөң урта һыҙыҡтары тураһында теоремалар
G, I, H, J — ABCD ҡабарынҡы дүртмөйөшөнөң яҡтарының уртаһы, ә E, F — диагоналдәренең уртаһы булһын, ти. Өс GH, IJ, EF киҫектәрен ярашлы рәүештә дүртмөйөштөң беренсе, икенсе һәм өсөнсө урта һыҙыҡтары тип атайыҡ. Уларҙың тәүге икәүһен шулай уҡ бимедианалар тип тә атайҙар (bimedians )
Дүртмөйөш эсендәге өсмөйөштәрҙең туғыҙ нөктәһе әйләнәләре
Ирекле ҡабарынҡы ABCD дүртмөйөшөндә уны ике диагонале бүлгән өсмөйөштәренең туғыҙ нөктә әйләнәләре, бер нөктәлә киҫешәләр.
Әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштәр
1) Птолемейҙың беренсе теоремаһы: 2) Птолемейҙың икенсе теоремаһы:
Һуңғы формулала числителдәге a һәм d, b һәм c эргәләш яҡтар парҙары үҙҙәренең остары менән e оҙонлоғондағы диагоналгә таяналар. Ошоға оҡшаш раҫлау знаменатель өсөн дә дөрөҫ. 3) Диагоналдәре оҙонлоҡтары өсөн формулалар (Птолемейҙың беренсе һәм икенсе теоремаларынан эҙемтәләр):
ABCD
дүртмөйөшөнә оҡшаш дүртмөйөштөң түбәләре булып торалар (йәғни башҡа бер әйләнәлә яталар, сөнки бирелгән ҡамалған дүртмөйөштөң түбәләре ниндәйҙер әйләнәлә яталар). Аҙаҡ килеп, был дүрт өсмөйөштөң центроидтары өсөнсө әйләнәлә яталар.
Әйләнәгә ҡамалған диагоналдәре перпендикуляр булған дүртмөйөштәр (ҡамалған ортодиагоналле дүртмөйөштәр)
Әгәр ҡамалған дүртмөйөштөң M нөктәһендә киҫешеүсе диагоналдәре перпендикуляр булһа, ул саҡта уның ике пар антимедиатрисаһы M нөктәһе аша үтә.
Иҫкәртеү. Был теоремала антимедиатриса тип һүрәттә уңдағы дүртмөйөштөң FE киҫеген аңлайҙар (өсмөйөштөң яғына урта перпендикулярға (медиатриса) оҡшаш рәүештә). Ул дүртмөйөштөң бер яғына перпендикуляр һәм бер үк ваҡытта уға ҡаршы ятыусы яғының уртаһы аша үтә.
Әйләнәне ҡамаусы дүртмөйөштәр
Ярымпериметр p төшөнсәһе индереп,, булыуын табабыҙ. Артабан булыуын күрергә була. Ошонан сығып, Ул саҡта «Майҙан» параграфындағы (1) формула буйынса табабыҙ
Ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөш
Ҡамалған-ҡамаусы дүртмөйөштәр — бер үк ваҡытта ниндәйҙер әйләнәне ҡамаусы, шулай уҡ ниндәйҙер әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштәр. Уларҙың икенсе төрлө атамалары — бицентрик дүртмөйөштәр (Bicentric quadrilateral), хорда-тейеүсе дүртмөйөштәр (chord-tangent quadrilateral) йәки ике-әйләнәле дүртмөйөштәр (double circle quadrilateral).
Үҙсәнлектәре
AB+CD=BC+AD и. Бирелгән дүртмөйөштөң ярашлы рәүештә ҡамаусы һәм ҡамалған әйләнә радиустары R һәм r һәм был әйләнәләрҙең үҙәктәре I һәм O араһындағы алыҫлыҡ x өсөн (см. рис.) дүртмөйөшлө аналогты сағылдырыусы нисбәт үтәлә Эйлер теоремаһы (өсмөйөш өсөн оҡшаш Эйлер формулаһы бар)  : йәки йәки йәки
Диагоналдәре перпендикуляр булған дүртмөйөштәр
Уларҙың оҙонлоҡ үҙсәнлектәре бик оҡшаш (таблицаны ҡарағыҙ) Бында тамғалауҙар: a, b, c, d — уларҙың яҡтары оҙонлоҡтары, R1, R2, R3, R4 - был яҡтар һәм диагоналдәренең киҫешеү нөктәһе аша үтеүсе әйләнәләрҙең радиустары, h1, h2, h3, h4 — диагоналдәренең киҫешеү нөктәһенән яҡтарына төшөрөлгән бейеклектәр.
Ҡайһы бер дүртмөйөштәрҙең диагоналдәре үҙсәнлектәре
Түбәндәге таблицала, ҡайһы бер иң төп дүртмөйөштәрҙең диагоналдәре киҫешеү нөктәләрендә урталай киҫешәләрме, диагоналдәре перпендикулярмы, диагоналдәре тигеҙме, һәм диагоналдәре мөйөштәрен урталай бүләме икәнлеге күрһәтелгән. Исемлек дөйөм осраҡтарға ҡағыла, һәм дүртмөйөштәрҙең аталған аҫкүмәклектәрен ҡарап сыға.
''Иҫкәртеү 2: Дельтоидтың бер диагонале икенсеһен урталай бүлә. Икенсе диагонале уның ҡаршы ятыусы мөйөштәрен урталай бүлә. Дөйөм дельтоидтың диагоналдәре тигеҙ түгел, ләкин сикһеҙ күп һанда (оҡшаш булмаған) дельтоидтар бар, уларҙың диагоналдәре нең оҙонлоҡтары тигеҙ (һәм дельтоидтар ниндәй ҙә булһа башҡа аталған дүртмөйөш түгелдәр)''.
Майҙан
Иҫкәртеү. Дүртмөйөштөң  беренсе һәм икенсе урта һыҙыҡтары — ҡаршы ятҡан яҡтарының урталарын тоташтырыусы киҫектәр.
(1)
бында p — ярымпериметр, ә дүртмөйөштөң ҡаршы ятыусы мөйөштәренең ярымсуммаһы (Ҡайһы ҡаршы ятыусы мөйөштәре парын алыуҙың әһәмиәте юҡ, сөнки бер пар ҡаршы ятыусы мөйөштәре ярымсуммаһы \theta тигеҙ булһа, ул саҡта икенсе  пар ҡаршы ятыусы мөйөштәре ярымсуммаһы  була һәм ). Ошо формуланан ҡамалған дүртмөйөштәр өсөн Брахмагупта формулаһы килеп сыға.
бында p — ярымпериметр, e һәм f -дүртмөйөштөң диагоналдәре.
Тарихы
Борон египетлылар һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар дүртмөйөштөң майҙанын табыу өсөн дөрөҫ булмаған формуланы ҡулланғандар — уның a, b, c, d ҡаршы ятыусы яҡтары ярымсуммаһы ҡабатландығын :
Тура мөйөшлө булмаған дүртмөйөштәр өсөн был формула майҙандың артығыраҡ ҡиммәтен бирә. Был формула тура мөйөшлө тиерлек ер участкалары майҙанын иҫәпләү өсөн генә ҡулланылған тип фараз итергә була. Тура дүртмөйөштөң яҡтарын теүәл үлсәмәгәндә, был формула бирелгән үлсәмдәрҙе уртасалау иҫәбенә һөҙөмтәне яҡшыртырға мөмкинлек бирә.
Әҙәбиәт
[[Категория:{| align="right"
Бәҙер һуғышы
Бәҙер һуғышы (غزوة بدر) — мосолмандар һәм мәжүси ҡорайыштар араһындағы һуғыш, Һижрәттең икенсе йылында Рамаҙан айының 17-се көнөндә, йома көндә (624 йыл, 17 март) Хижазда, Бәҙер ҡоҙоҡтары янында килеп сыҡҡан. Ғәмәлдә һынылыш барлыҡҡа килтергән һуғыш. Был һуғышта еңеү Исламдың таралыуын көсәйтә
Ҡорайыштар менән һуғыш сәбәптәре
Мөхәммәт Пәйғәмбәргә рисаләт килгәс, Мәккәлә мосолмандарҙы мәсхәрәләү, ҡыйырһытыу, үлем ҡурҡынысына дусар башлана. Мөхәммәт Пәйғәмбәр мосолмандарҙы Хәбәшстанға, унан һуң Йәсрибкә (Мәҙинәгә) күсерергә мәжбүр була. Мәҙинәләр Ислам ҡабул итеү сәбәпле, мосолмандарҙың хәле арыулана: ғәскәр барлыҡҡа килә, ләкин ҡорайыштарҙың ғәскәре күберәк һанлы була.
Мәҙинә ҡалаһы янынан Мәккә каруандары йөрөгән, мосолмандар башта шуларға һөжүм итәләр. Шул рәүешле ҡорайыштарҙың башлыҡтарына баҫым яһалган, мосолмандарҙың Мәккәлә тартып алынған малдарының бер өлөшө кире ҡайтарылған.
Һуғыштың үҙенсәлектәре
Ҡатмарлығына ҡарамаҫтан, ҡорайыштарҙың бер мең тирәһе яугирынан (Г. Лебон 2000 тип күрһәтә ) 70 кеше генә һәләк була (Ибн Исхаҡ әйтеүенсә — 50 кеше), ә 300 тирәһе мосолмандарҙан — 14. Йәғни, һуғышта ҡатнашыусыларҙың 6,4 %ы ғына һәләк була. Шулай ҙа, бәғзе мосолмандар, мәҫәлән, Сәғит ибне Мүғәз, дошманнарҙы иҫән ҡалдырыу менән риза булмағандар. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡайһы берәүҙәрҙең һуғышҡа үҙ теләге менән инмәгәнен белгәнгә күрә, күп ҡорбан килтереүҙе тыя.
Яҙмаларҙа был һуғышта фәрештәләрҙең ҡатнашыуы ла әйтелә. Фәрештәләр ҡатнашҡан берҙән-бер һуғыш була был (уларҙың булыуын мөшриктәр ҙә таныған, мәҫәлән, Әбү Суфыян).
Был һуғышта мосолмандарҙың төп дошмандарының береһе — Әбу Йәһел (Жәһел) үлтерелә.
Әсирҙәргә мөнәсәбәт
left|230px|thumb|[[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр исеме]] Әсирҙәрҙән ике кешегә яза бирәләр — улар мосолмандарға дошманлыҡтары менән айырылып торған Укбә ибне Әбү Мүғәйт һәм ән-Нәдр ибне- л-Харис. Әсирҙәрҙе сәхәбәләр араһында бүлешәләр. Мөхәммәт Пәйғәмбәр әсирҙәргә йомшаҡ мөғәмәлә итергә ҡуша. Мосолмандар был әмерҙе үтәйҙәр: үҙҙәре хөрмә ашағанда ла, әсирҙәргә икмәк ашатҡандар (хөрмә фәҡирҙәр аҙығы булып һаналған).
Әсирләрҙе бер кеше өсөн меңдән алып дүрт меңгәсә дирһәмгә азат иткәндәр. Ә аҡсаһыҙ фәҡирҙәрҙе түләүһеҙ иреккә ебәрәләр.
Черга (йылға)
Черга  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Черга №696 йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнсығыш марка
Көнсығыш марка (Ostmark; Marchia orientalis), шулай уҡ Бавария көнсығыш маркаһы исеме аҫтында билдәле) — IX—XII быуаттарҙа көньяҡ-көнсығыш Германияла булдырылған һәм Австрия герцоглығына тиклем ойошторолған тәүге осорҙағы феодаль дәүләт (марка). X быуат аҙағынан башлап был дәүләт өсөн Көнсығыш марка һәм  Австрия маркграфлығы исемдәре тиң дәрәжәлә ҡуллана.
Тарих
Тәүге тапҡыр славян ерҙәре сиктәрендә буфер маркграфлығын булдырыу ниәте IX быуат башында башҡарыла. Карл Бөйөктөң аварҙар менән һуғыштарынан һуң франктарҙың сиктәре көнсығышҡа табан күсерелә. Дунай буйлап Вена урманына тиклем халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенән һуң күбеһенсә славяндар көн күргән территория Бавария герцоглығы составына инә. Был ерҙәрҙә Бавариялы көнсығыш марка формалаша, төп маҡсаты уның немец колонизациялауы, христианлаштырыу һәм славян халыҡтары барымталарынан сиктәрҙе һаҡлау. Көнсығыш марканан көньяҡҡа шулай уҡ маркалар һәм кенәзлектәр — Штирия герцоглығы, Каринтия герцоглығы, Крайна һәм Истрия — булдырылалар, улар Германия һәм көньяҡ славяндар араһында буфер зонаһы булып хеҙмәт итәләр. 870 йылдарҙа Бавариялы һәм башҡа маркалар 896 йылда Изге Рим империяһы императоры булған Арнульф Каринтийский хакимлығы аҫтында берләштереләләр. 892 йылда Урта Дунай буйына империяға славяндарға ҡарағанда етди ҡурҡыныс тыуҙырған венгрҙар күсенә. 907 йылда Пресбург аҫтындағы алышта (хәҙер Братислава) немец ғәсҡәрҙәре венгрҙар армия тарафынан тар-мар ителәләр. Венгрҙар Энса тиклем территорияны баҫыа алалар һәм Бавария маркаһы ҡолатылыуына килтерә. Венгрҙар барымталары X быуаттың уртаһына тиклем дауам итәләр. Тик 955 йылда ғына Лех йылғаһындағы алышта Германия императоры Оттон I Бөйөк хәл иткес еңеү яулай һәм Австрия территорияһын азат итә.
Яҡынса 960 йылда Бавария составынан Көнсығыш марка  ҡабаттан бүленеп сығарыла. Был ваҡытта уның территорияһы хәҙерге Түбәнге Австрия көнбайыш өлөшөн һәм Үрге Австрияның көнсығыш өлөшөн биләй. Германия сиктәрен Венгрия ерҙәре менән һөҙөмтәле оборонаһын ойоштороу маҡсатында кенәзлектәр булдырыла.
976 йылда Көнсығыш марка маркграфы 1246 йылға тиклем Австрияла идара иткән Бабенбергтар династияһына нигеҙ һалыусы Леопольд I була. Уның вариҫтары булған саҡта марка территорияһы көнсығыш йүнәлешендә Лейта йылғаһына тиклем венгрҙарҙан тартып алынған ерҙәр иҫәбенә киңәйә. 996 йылда беренсе мәртәбә марканың боронғо немец атамаһы иҫкә алына Ostarrîchi. Ошо һүҙҙән хәҙерге Австрия (Österreich) исеме килеп сыҡҡан.
Көнсығыш маркаһы йәки Австрия макграфы 1156 йылға тиклем император Фридрих I Барбаросса дәүләткә герцоглыҡ статусын һәм Бавариянан иреклек бүләк иткәнгә тиклем Баварияның номиналь сюзеренитеты аҫтында ҡала. Ошо мәлдән Көнсығыш марка исеме Австрияға ҡарата башҡа ҡулланмай.
«Көнсығыш марка» йәки «Остмарк» терминдары Өсөнсө рейхта Австрияға ҡарата 1938 йылдағы аншлюстан һуң ҡуллана, һуңыраҡ Альпы һәм Дунай рейхсгауҙарына алмаштырыла.
Ғәбитов Мансур Хажмөхәмәт улы
Ғәбитов Мансур Хажмөхәмәт улы (1916 йыл - ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Ғәбитов Мансур Хажмөхәмәт улы 1916 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуа. Башланғыс белемде ауыл мәктәбендә ала. 15 йәшенән колхозда мал көтә башлай. Һуңынан колхоз «Ҡыҙыл байраҡ» промколхозы тип үҙгәртелә. Мансур ҡап, септә һуға, дуға бөгә, көрәк, күнәк эшләй. 1941 йылдың декабрендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Дим станцияһында тиҙләтелгән программа буйынса хәрби әҙерлек үтә һәм 1942 йылдың апрель башында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғышҡа инә. Дон фронты составында Воронеж йүнәлешендә ҡаты бәрелештә 9 июнь көнө беренсе тапҡыр ауыр яра ала. Тамбов ҡалаһында 3 ай госпиталдә дауаланып сыҡҡас, Курск дуғаһы йүнәлешенә ебәрәләр. Курск фронты 28364-се уҡсылар дивизияһының 6-сы гвардияһы составында һуғыша. Аяуһыҙ алыштарҙың береһендә Мансур Ғәбитовтың уң яҡ күҙе яралана. Рязань ҡалаһында ай ярым дауаланып сыҡҡас бер айға отпуск бирәләр. Аҙаҡ тағы ла фронтҡа китә. Ленинград блокадаһын өҙөүҙә ҡатнаша. Немецтарҙы Польша еренә тиклем ҡыуып сығарғас, яңынан Ленинградҡа килеп хеҙмәтен дауам итә. 1945 йылда тыуған ауылы Ғәлиәкбәргә әйләнеп ҡайта. Промартелдә бригадир, аҙаҡ һатыусы ла булып эшләй. Ҡатыны Йәнғәлина Мәрйәм менән 3 ҡыҙ, 3 ул тәрбиәләп үҫтерәләр.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ғәбитов Мансур Хажмөхәмәт улы СССР оборона министры тарафынан 1985 йылдың 6 апрелендә I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Үрге Йәркәй
Үрге Йәркәй (Верхнеяркеево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9710 кеше. Почта индексы — 452260, ОКАТО коды — 80230884001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Үрге Йәркәй 1935—1963 йылдарҙа һәм 1965 йылдан Йәркәй ауыл Советы үҙәге. Өфөнән төньяҡ‑көнбайышта 160 саҡрым һәм Бүздәк тимер юл станцияһына төньяҡҡа табан 102 саҡрым алыҫлыҡта Баҙы йылғаһы буйында, Мәскәү—Өфө, Баҡалы—Үрге Йәркәй, Шаран— Яңы Балтас—Андреевка автомобиль юлдарында урынлашҡан. Ауылға XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Ҡазан даруғаһы Йылан улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә Ялан исеме менән нигеҙләй. Аҙаҡ Йәркәй тип тәүге төпләнеүсе Йәркәй Ейәнсурин исеме менән аталған. 1718 йылда керҙәшлек килешеүе буйынсаса  яһаҡлы татарҙар килеп ултыра. Улар һуңынан типтәрҙәр ҡатламына күскән. 1795 йылда 55 йортта 318 кеше йәшәгән (мишәрҙәр менән бергә). 1816 йылда керҙәш башҡорттар күсеп килә. 1865 йылда 132 йортта 1014 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡҡ, умартасылыҡ менәнн шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, 6 һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, мәҙрәсә, 2 тирмән, почта бүлексәһе, бакалея һәм мануфактура кибеттәре теркәлгән; йәрминкәләр үткәрелгән. 1917 йылда Түбәнге Йәркәй бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң, хәҙерге исеме менән йөрөй. Халҡы (мең кеше): 1906 йылда — 1,5; 1920 йылда — 1,1; 1939 йылда — 1,8; 1959 йылда — 2,6; 1989 йылда — 8,4; 2002 йылда — 9,3; 2010 йылда — 9,7 кеше. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002). Аграр‑технологик колледж, 3 урта (шул иҫәптән Үрге Йәркәй урта мәктәбе № 1) һәм музыка мәктәбе, коррекция мәктәп‑интернаты, 8 балалар баҡсаһы, балалар ижад үҙәге, үҙәк район дауаханаһы һәм китапханаһы, мәҙәниәт һарайы (7 үҙешмәкәр халыҡ коллективы), 2 ДЮСШ, ат спорты һәм физкультура‑һауыҡтырыу комплексы, балалар китапханаһы, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, М.Гәрәев музейы, мәсет бар.
Урамдары
Исемдәре:
Октябрҙең 50 йыллығы урамы 50 лет Октября (улица)
Еңеүҙең 70 йыллығы урамы (70-летия Победы (улица))
8 Март урамы (8 Марта ( лица))
9 Май урамы (9 Мая (улица))
Абдуллин урамы (Абдуллина (улица))
Баймаҡ урамы (Баймакская (улица))
Баҡалы урамы (Бакалинская (улица))
Башҡорт урамы (Башкирская (улица))
Китапхана тыҡрығы (Библиотечный (переулок))
Яҙғы урам (Весенняя (улица))
Ғәббәс Рафиҡов урамы (Габбаса Рафикова (улица))
Ғабдрахман Сираев урамы (Габдрахмана Сираева (улица))
Гагарин урамы (Гагарина (улица))
Дзержинский урамы (Дзержинского ( улица))
Дуҫлыҡ урамы (Дружбы (улица))
З.Биишева урамы (З.Биишевой (улица))
Йондоҙло урамы (Звездная (улица))
Йәшел урам (Зеленая (улица))
Инкубатор урамы (Инкубаторная (улица))
Ҡазан урамы (Казанская (улица))
Калинин урамы(Калинина (улица))
Киров урамы (Кирова (улица))
Коммуналь урамы (Коммунальная (улица))
Коммунистик урамы (Коммунистическая (улица))
Комсомол урамы (Комсомольская (улица))
Космонавтар урамы(Космонавтов (улица))
Ҡыҙылармеецтар урамы (Красноармейская (улица))
Куйбышев урамы (Куйбышева (улица))
Куйбышев тыҡрығы (Куйбышева (переулок))
Ленин урамы (Ленина (улица))
Ломоносов урамы (Ломоносова (улица))
М.Гәреев урамы (М.Гареева (улица))
М.Ғәфүри урамы (М.Гафури (улица))
М.Йәлил урамы ((М.Джалиля (улица))
Матросов урамы (Матросова (улица))
Механизаторҙар урамы (Механизаторская (улица)
Тыныслыҡ урамы (Мира ( улица))
Йәштәр урамы (Молодежная (улица))
Күпер урамы (Мостовая (улица))
Яр буйы урамы (Набережная (улица))
Нефтселәр урамы (Нефтяников (улица))
Ылау урамы (Обозная (улица))
Беренсе май урамы (Первомайская (улица))
Ялан урамы (Полевая (улица))
Пушкин урамы (Пушкина (улица))
Р.Зорге урамы (Р.Зорге (улица))
Р.Хәйри урамы (Р.Хайри (улица))
Йәйғор урамы (Радужная (улица))
Революция урамы (Революционная (улица))
Рәсәй урамы (Российская (улица))
Рощинск урамы (Рощинская (улица))
С.Юлаев урамы (С.Юлаева (улица))
Ст. База территорияһы (СТ База ( территория))
Баҡса урамы (Садовая (улица))
Сәлимә Ғәзизова урамы (Салимы Газизовой (улица)
Свердлов урамы (Свердлова (улица))
Ирек урамы (Свободы (улица))
Совет урамы Советская (улица))
Ҡояшлы урамы (Солнечная (улица))
Ҡарағай урамы (Сосновая (улица))
Спорт урамы (Спортивная (улица))
Төҙөүселәр урамы (Строительная (улица))
Трансформатор урамы (Трансформаторная (улица))
Ульянов урамы (Ульянова (улица))
Урал урамы (Уральская (улица))
Фадеев урамы (Фадеева (улица))
Фрунзе урамы (Фрунзе (улица))
Һ.ДәүләтшинА урамы (Х.Давлетшиной (улица))
Х.Сәйрән урамы (Х.Сарьян (улица))
Х.Таҡташ урамы (Х.Такташ (улица))
Ылыҫлы урам (Хвойная (улица))
Хоҙайбирҙин урамы (Худайбердина (улица))
Чапаев урамы (Чапаева (улица))
Чеверев урамы (Чеверева (улица))
Чеверев тыҡрығы (Чеверева (переулок))
Ш.Бабич урамы (Ш.Бабич (улица))
Шолохов урамы (Шолохова (улица))
Юбилей урамы (Юбилейная (улица))
Гәрәбә урамы (Янтарная (улица))
Йәркәй Йәнсурин урамы (Яркея Янчурина (улица))
Роберт Миннуллин исемендәге урам (им. Роберта Миннуллина (улица))
Сағанлы (Бәләбәй районы)
Сағанлы (Чеганлы) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 148 кеше. Почта индексы — 452027, ОКАТО коды — 80209813006.
Восток (Илеш районы)
Восток (Восток) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше. Почта индексы — 452273, ОКАТО коды — 80230852002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Литва тарихы
Боронғо тарих
Археологик тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, хәҙерге Литва биләмәләрендә тормош башланыуы беҙҙең эраға тиклемге X-IX быуаттар аҙағына ҡайтып ҡала. Боронғо кешеләр торған урындар илдең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә табылған. Б. э. т. 8-се — 6-сы быуаттар арауығында Неман, Вилия һәм Меркис йылғалары үҙәндәрендә ауылдар барлыҡҡа килә. Уларҙа йәшәүселәр, саҡматаш башаҡлы уҡ-һаҙаҡ ҡулланып, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән, ҡармаҡ һәм ау менән балыҡ тотҡан, тирене ҡырғыс менән эшкәрткән. Уларҙың кейеме үҙ заманы өсөн килешле булған.
Урта быуаттар
Боронғо йылъяҙмаларға ярашлы, XI—XIII быуаттағы Литва үрге һәм урта Неман буйҙарында, Вилия йылғаһының үрге ағымында ятҡан ерҙәрҙә урынлашҡан була. Илдең этник нигеҙен Көнсығыш литва ҡурғандары мәҙәниәте вәкилдәре тәшкил итә тип һанала. Йылъяҙмаларҙа телгә алынған Литваның күршеләрендә өлөшләтә лив (Балтик буйы-фин төркөмөндәге аҙ һанлы халыҡ) һәм славяндар (көнсығыш славян ҡәбиләләренә ҡараған кривичтар менән дреговичтар, мазовшандар, көнбайыш славяндар нәҫелдәре поморяндар йәшәгән.
Урта быуат яҙыусылары литваларҙы (литвиндарҙы, урыҫса литовцы, литвины) көндәлек тормошта киң күңелле, эскерһеҙ, кеселекле һәм ҡунаҡсыл, ә һуғышта — ҡырыҫ һәм уҫал, хатта йыртҡыс итеп һүрәтләй. IX һәм X быуаттарҙа литвиндар башлыса йәнлектәргә һунар итеү, балыҡ тотоу, һирәк-һаяҡ игенселек менән шөғөлләнгән; мәғлүмәттәр шулай уҡ солоҡсолоҡ һәм малсылыҡ булыуына ишаралай: улар йылҡы ите ашаған. Диңгеҙ буйындағы славян-балтия ҡалалары һәм кривич ерҙәре менән сауҙа бәйләнештәре булған: улар төрлө йәнлек тиреләрен һәм балауыҙҙы тимерҙән эшләнгән әйберҙәргә һәм ҡоралға алмаштырған. Литвалар араһында социаль ҡатламдарға хас яңы мөнәсәбәт сатҡылары сағыштырмаса иртә барлыҡҡа килә: улар — күп һанлы ялсылар тотҡан айырым төркөмдәр (ырыуҙар), нәҡ уларҙың вәкилдәре урындағы кенәздәр (кунигастар) итеп һайлана. Ялсылар (ҡолдар) башлыса әсирҙәрҙән була. Жрецтар — Мәжүсилек, урыҫса язычество вәкилдәре башҡалар менән аралашмай, үҙенә башҡа ҡағиҙәләр буйынса йәшәгән ижтимағи төркөм — каста булмай, уға инеү ирекле ҡала. Күп һанлы жрецтар халыҡта оло ихтирам һәм әһәмиәт менән файҙалана. Төп телдә улар вайделот (лит.Vaidila) атамаһы менә йөрөтөлә; ҡатын-ҡыҙ жрецтар —вайделоткалар ҙа була. Литвалар аллаларға хайуандарҙы, ә тантаналы осраҡтарҙа кешеләрҙе лә ҡорбан иткән. Юғары ҡатлам вәкилдәре вафат булғас, уларҙы яратҡан әйберҙәре һәм ялсы-ҡолдары менән бергә күмгәндәр. Теге донъялағы тормошто литвалар ерҙәге тормоштоң дауамы тип күҙ алдына килтергән.
XIII быуатҡа тиклем литваларҙы бергә тупларлыҡ сәйәси власть һәм ҡала-үҙәктәр булмай. XII быуаттың икенсе яртыһынан сығанаҡтарҙа литва кнәздәре телгә алына, әммә уларҙың йоғонтоһо таралған майҙандар бик ҙур булмай. Сәйәси ойошманың юҡлығы XII быуат аҙағында — XIII быуат башында, литвалар менән сиктәш биләмәләргә немецтар күсеп ултырып, һәр йыл һайын яңы ерҙәр ала башлағас, үҙен һиҙҙерә. Башта балт ҡәбиләләре һәр ҡайһыһы үҙ аллы бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалырға тырыша; быға хәле етмәгәндәре яҡындағы күрше дәүләттәр, мәҫәлән, славян кнәздәре Святополк менән Мествин ҡанаты аҫтына һыйына. Был немецтарҙың яңы ерҙәр яулауын бары тик ваҡытлыса ғына туҡтата, XIII быуат аҙағына улар прустарҙы, латыштарҙы һәм жемгалуларҙы тулыһынса үҙенә бойһондора.