cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үҙәк договор ойошмаһы
Ойошма эшмәкәрлеге башы
СЕНТО ойошторолғас та уның составына ҡағылышлы мәшәҡәттәр тыуа башлай. 1956-57 йылдарҙа Бөйөк Британия, Израиль һәм Франция  Суэц каналын национализациялаған өсөн Мысырға һөжүм итә. Был  бәрелеш һөҙөмтәһендә ғәрәп илдәрендә милләтселек көсәйә. 1958 йылдың 14 июлендә Ираҡта монархияға ҡаршы инҡилап ҡубып, ил 1959 йылдың  24 мартында рәсми нигеҙҙә ойошманан сыға. 1962 йылда Төньяҡ Йәмәндә лә ошондай инҡилап була. Был ил  СЕНТО-ға инмәһә лә,   договор йоғонтоһо таралған территорияла урынлашҡан була. 1958 йылда британ протектораты аҫтындағы  Маскат Солтанлығы  үҙенең диңгеҙ аръяғындағы һуңғы биләмәһен — портлы ҡала Гвадарҙы Пакистанға тапшыра. Әммә  Маскаттың үҙендә, шулай уҡ формаль йәһәттән бойондороҡһоҙ тип һаналған Оман Имамлығында көсөргәнеш арта бара. 1959 йылда Маскат Солтанлығында Оман  сепаратистары әүҙемләшеп,  Оман Имамлығында милли-азатлыҡ көрәше көсәйгәс, британ ғәскәрҙәре маскат солтаны менән бергә Оман Имамлығының ҙур өлөшөн баҫып ала, был ваҡиға 1960-сы йылдарҙа бөтә халыҡ-ара йәмәғәтселектең етди ризаһыҙлығына осрай. 1963-67 йылдарҙа Көньяҡ Йәмәндә лә азатлыҡ хәрәкәте әүҙемләшә.
Блоктың тарҡалыуы
Тиҙҙән Бөйөк Британия Урта һәм Яҡын Көнсығыштағы биләмәләрен юғалта башлай. Кипр (1960), Күвейт (1961), Мальдив  (1965), Көньяҡ Йәмән (1967), шулай уҡ Фарсы ҡултығының көньяғы һәм Көнсығыш Ғәрәбстан илдәре Оман, Катар, Бахрейн,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (1971) бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1971 йылда  Пакистандан Көнсығыш   Пакистан (Бангладеш) айырыла. Йәнә 1960-сы — 1970-се йылдар башында  СЕНТО илдәре араһында фекер айырымлыҡтары башлана. Ҡайһы берҙәре АҠШ һәм башҡа көнбайыш илдәре булышлыҡ иткән Израилде ғәйепләй (1967 йылғы Алты көнлөк һуғыш,  1973 йылғы Ҡиәмәт көнө һуғышы һәм башҡалар өсөн) һәм блокта иҡтисади хеҙмәттәшлекте әһәмиәтлерәк тип һанай. 1974 йылда Төркиә  Кипрҙы баҫып ала. Был ваҡиғаға  СЕНТО ағзаларының күбеһе кире мөнәсәбәт күрһәтә. Ислам инҡилабы һөҙөмтәһендә Иран  СЕНТО-нан сыға, 1979 йылдың мартында Пакистан ла ойошманы ташлай. Һөҙөмтәлә, блокта тик НАТО ағзаһы булған илдәр генә ҡала. Шул уҡ йылды Төркиә хөкүмәте   СЕНТО эшмәкәрлеген туҡтатырға тәҡдим итә, сөнки ойошманың бурыстары юҡҡа сыға. Формаль рәүештә СЕНТО   1979 йылдың авгусына тиклем эшләй.
Солтан Кабус мәсете
Солтан Кабус мәсете йәғни Маскат йәмиғ мәсете — Оман солтанлығының баш ҡалаһы Маскатта урыынлашҡан төп йәмиғ мәсет.
Тарихы
1992 йылда солтан Кабус бин Сәйет фарманына ярашлы, Оман солтанлығында үҙенең «бөйөк мәсете» булырға тейеш булған. 1993 йылда мәсет төҙөү проектына конкурс иғлан ителә, һәм 1995 йылда мәсет төҙөлөшө башлана. Төҙөлөш эштәре алты йыл һәм дүрт ай араны биләй. Ә 2001 йылдың майында Маскат ҡалаһында хәҙерге заман архитектураһының шедеврҙарның береһе — солтан Кабус йәмиғ мәсете үҙ ишектәрен аса.
Архитектураһы
Йәмиғ мәсете Һиндостандан килтерелгән 300 000 тонна ҡомташтан төҙөлә.
Солтан Кабус йәмиғ мәсете 416 мең метр квадрат майҙанды биләй. Мәсет интерьеры аҡ һәм көлһыу мәрмәр менән ҡапланған. Керамик сәскә семәрҙәре арканы һәм башҡа урындарҙы биҙәй.
Иранда эшләнгән фарсы балаҫы төп намаҙ ҡылыу залын биҙәй, уның ауырлығы 21 тонна тәшкил итә. Фарсы балаҫының биҙәктәре 28 төҫтән тора, шул уҡ ваҡытта уны яһағанда тик үҫемлек (тәбиғи) буяуҙары ҡулланылған. Фарсы балаҫының оҙонлоғо — 70 метр, ә киңлеге — 60 метр, ул һуңынан бер балаҫҡа тоташтырылған 58 өлөштән тора. Был балаҫты дүрт йыл дауамында ике сменалап эшләгән 600 ҡатын-ҡыҙ туҡыған. Балаҫты йәйеп һалыу бер нисә айға һуҙылған. Был донъялағы иң ҙур балаҫ тип иҫәпләнә.
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейы
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейы — Ҡырғыҙстан Республикаһы баш ҡалаһы Бишкәктә урынлашҡан музей. Урта Азияла иң ҙур музейҙарҙың береһе.
Тасуирлама
Музей 1926 йылда Ҡырғыҙ АССР-ының тәүге фәнни учреждениеһы булараҡ ойошторолған. Музейҙың бинаһы алдараҡ Ҡырғыҙ АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советының резиденцияһы булып хеҙмәт итә. Музей хәҙерге Ҡырғыҙстан Республикаһының баш ҡалаһы Бишкәктә Ала-Тоо майҙанында хөкүмәт йортонан йыраҡ булмаған урында урынлашҡан. 1927 йылдың 5 мартында музейҙың тәүге экспозицияһы асыла. Башта Үҙәк музей атамаһын йөрөтә, ә 1933 йылда Тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип исеме үҙгәртелә. 1954 йылда музейға Дәүләт тарихи музейы атамаһы бирелә. 1960-сы йылдарҙа тарихи музей 1928 йылда төҙөлгән бинаға күсә.
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейының майҙаны 8 мең м2 тәшкил итә, төп фондтың предметтары иҫәбе — 44 мең дана. Экспонаттарҙың дөйөм иҫәбе — 90 мең дана.
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейында тәүтормош йәмғиәте (таш быуаттан башлап), ҡол биләүселек һәм феодаль ҡоролоштарҙан алып хәҙерге заманға тиклемге араны үҙ эсенә алған экспонаттар, шулай уҡ күсмә халыҡтарҙың, уларҙың игенселеге һәм кәсептәре һәм ҡалаларҙың барлыҡҡа килеүе тураһында эскпонаттар һаҡлана һәм күрһәтелә.
Ҡунаҡтар араһында бигерәк тә Халыҡтарҙың бөйөк күсеше осорона ҡараған экспозициялар, XIX — XX быуат ҡатын-ҡыҙҙар биҙәүестәре һәм ҡырғыҙ халҡының этнография коллекциялары ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейының ҙур өлөшө «Ҡырғыҙстан Рәсәй составында», Ҡырғыҙстанда Октябрь революцияһы, совет осорона (Ҡырғыҙ АССР-ы/ Ҡырғыҙ ССР-ы, бигерәк тә Владимир Ильич Ленин шәхесенә ҙур иғтибар бүленә) Бөйөк Ватан һуғышы йылдары темаһына арналған.
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейының күп кенә коллекциялары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫына кергән.
Иҫке бинаның архитектураһыда күсмә колорит сағылыш таба — тирмәгә хас булған көмбәҙ, уҡ-һаҙаҡҡа оҡшаш тәҙрәләр, декор һәм башҡалар.
Эш ваҡыты
Шишәмбе — йәкшәмбе. Йәйен 9-ҙан 18 сәғәткә тиклем, ҡышын 10-дан 17 сәғәткә тиклем. Телефоны: +996(312)62-60-90
Билдәһеҙ ҡатын (картина)
«Билдәһеҙ ҡатын»  — урыҫ рәссамы Иван Николаевич Крамской картинаһы (1837—1887), 1883 йылда яҙылған һәм Дәүләт Третьяков галереяһы тупланмаһының бер өлөшө булып тора. Картинаның дәүмәле — 75,5×99 см.
«Билдәһеҙ ҡатын» — рәссам Иван Крамскойҙың иң әһәмиәтле һәм билдәле әҫәрҙәренең береһе. Полотноһын шулай тип атап, рәссам уға серлелек һәм интрига ореолы биргән. «Билдәһеҙ ҡатын» образы эстәлегенең идея-художество планында рәссам портрет һәм тематик картина сигендә тороусы әҫәр яҙа алған.
«Билдәһеҙ ҡатын» әлегә саҡлы рәссамдың йомағы булып ҡала. Хаттарында ла, көндәлектәрендә лә ул билдәһеҙ ҡатынды иҫкә алмаған.
Дворян Бестужевҡа (уның исеме күрһәтелмәгән һәм был тарихтың риүәйәткә оҡшашлығына ишара) кейәүгә сыҡҡан Курск крәҫтиән ҡыҙы Матрёна Саввишна картина героиняһының прототибы тигән раҫланмаған бер легенда йәшәй. Крамской уның менән Санкт-Петербургта танышҡан һәм ҡыҙҙың матурлығы уны әсир иткән. Д. Фридрихтың Прагалағы хосуси йыйынтығында, моғайын, тап шул ҡатындың һүрәте төшөрөлгән этюд һаҡлана.
2013 йылдарҙа «3D Живопись» проекты сиктәрендә Царское Село Дежур ат һарайы (конюшня) ихатаһында Александр Таратынов картинаһы һынташта (скульптура) тергеҙелгән.
Морозов Юрий Алексеевич
Морозов Юрий Алексеевич (11 декабрь 1941 йыл) — археолог. Тарих фәндәре кандидаты (1977). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991).
Биографияһы
Юрий Алексеевич Морозов 1941 йылдың 11 декабрендә Башҡортостан АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Археология фәненә уны тарих уҡытыусыһы Г. Н. Матюшин ылыҡтыра.
1960 йылда урта мәктәпте тамалағандан һуң Совет Армияһы сафында Ырымбур өлкәһендә һәм Венгрияла хеҙмәт итә.
1969 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
1971—1973 йылдарҙа һәм 1977 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археология бүлегендә эшләй: 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1996—2004 йылдарҙа ғилми секретарь.
СССР Фәндәр академияһының Археология институты аспирантураһында өс йыл дауамында уҡый. 1977 йылда Мәскәүҙә «Ағиҙел-Яйыҡ йылғалары араһы бура мәҙәниәте ҡәбиләләренең тарихы» («История племен срубной культуры Бельско-Уральского междуречья») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Өфө ҡалаһында Археология һәм этнография музейы асылыуына булышлыҡ итә, 1979—1993 йылдарҙа ошо музейҙың экспозиция залдары мөдире була.
1998—2004 йылдарҙа Рәсәй Археология йәмғиәте Башҡортостан бүлексәһенең ғилми секретары була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Морозов Юрий Алексеевич — 230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре Урал буйының неолиты, энеолиты, бронза быуаты, Бура мәҙәниәтенә арналған. 300‑гә яҡын археологик ҡомартҡы, шул иҫәптән Абдулла ҡаласығын, Баръяҙы ҡаласығын, Ғүмәр тораһы II, Ишҡол ҡурғандарын, Ҡараяҡуп археологик комплексын, Ҡәҙер торамаһын, Литовка торамаһын, Мәҡсүт торамаһын, Таулыҡай ҡурғандарын, Иҫке Ябалаҡлы ҡурғандарын аса.
Новочеркасск электровоздар эшләү заводы
ЯСЙ «Новочеркасск электровоздар эшләү заводы етештереү компанияһы» (НЭВЗ, элек — С. М. Буденный исемендәге завод һәм Новочеркасск паровоздар төҙөү заводы) — совет/Рәсәй магистраль йөк һәм пассажирҙар электровоздары етештереү предприятиеһы. Завод Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһында урынлашҡан.
Завод тарихы
СССР-ҙа тәүҙә электровоздар ҙур булмаған партиялар менән Мәскәү «Динамо» электр машиналарын төҙөү заводы һәм уның менән хеҙмәттәшлек итеүсе Коломна паровоздар төҙөү заводы тарафынан сығарыла. Ватан электровоздарын төҙөү үҙенең ысын үҫешен 1946 йылда Новочеркасскиҙә электровоздар етештереү ойошторолғас башлап ебәрә. Ваҡыт үтеү менән был завод электровоз етештереү буйынса донъялағы иң ҡеүәтле заводтарҙың береһенә әйләнә.
1930-сы йылдар һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Новочеркасскиҙәге завод паровоздар төҙөү заводы булараҡ төҙөлә. Новочеркасскиҙән 10 км алыҫлыҡтағы Яново утары янында 1932 йылдың 8 ноябрендә уны төҙөү башлана. Төҙөлөш башында буласаҡ завод урынында «Паровозострой» тигән яҙыулы ағас көмбәҙ ҡуйылған. Бик ҙур ҡыйынлыҡ менән ҙур төҙөлөш башланып китә: яланғас далала эшселәр өсөн торлаҡ булмаған, транспорт, эшсе көсө етешмәгән. Ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, «Паровозострой» төҙөлөшө Донда ғына түгел, ә бөтә Рәсәйҙә иң эре төҙөлөштәрҙең береһе була.
1934 йылда далала ике биш ҡатлы йорт үҫеп сыға, яңы барлыҡҡа килгән ҡасаба Соцгород исемен ала. Завод тиҙ темптар менән төҙөлә. 1932 йылдан алып 1936 йыл араһында заводтың инструменталь корпусы, модель цехы, тимерлек һәм ҡойоу цехының өлөштәре, төп корпус һәм башҡа объекттар үҫеп сыға.
1936 йылдың 1 майында тәүге партия продукцияһы сығарыу тураһында ҡала рапорт яҙа: заводта өс төр тар колеялы 159 (0-4-0) төрөндәге паровоз сығарыла. 1937 йылда шундай уҡ типтағы 70 паровоз һәм ғәҙәти колеялы 9П тибындағы танк-паровоз сығарыла. Бынан тыш завод торф сығарыуҙа ҡулланылған күтәреү краны сығара башлай.
1938 йәки 1939 йылда завод ҡорал Халыҡ Комиссариаты системаһына күсерелә һәм профилен үҙгәртә. 1940 йылда 122-мм корпуслы һәм 107- мм-лы дивизион пушкалары эшләп сығара. Был эш 1941 йылдың октябренә тиклем, завод Уралға, Воткинск ҡалаһына эвакуацияланғанға тиклем дауам иткән. Унда завод самолетар, артиллерия ҡоралы эшләп сығара, танктар ремонтлай. Оккупация ваҡытында завод емерелгән хәлдә була.
1943—1960 йылдарҙа
Новочеркасскиҙе немецтарҙан азат иткәс, 1943 йылда заводты тергеҙә башлайҙар.
1945 йылдың 6 ноябрендәге Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарына ярашлы завод СССР электротехник сәнәғәт Министрлығына тапшырыла.
Рәсәйҙең Именлек советы
Рәсәй Федерацияһының Именлек советы — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы конституцион кәңәш биреү органы, шәхестең, йәмғиәттең һәм дәүләттең тормошсан мөһим мәнфәғәттәрен эске һәм тышҡы хәүефтәрҙән һаҡлауҙы тәьмин итеүгә, милли именлекте тәьмин итеү буйынса берҙәм дәүләт сәйәсәтен үткәреүгә ҡағылышлы Президент ҡарарҙарын әҙерләүҙе тормошҡа ашыра.
Новочеркасск электровоздар эшләү заводы
1943—1960 йылдарҙа
Тергеҙелгән электровоз заводы эшмәкәрлеген даими ток менән эшләүсе ВЛ22метр электровоздары сығарыу менән башлап ебәрә. Уның частарын иң беренсе булып Коломна һәм Мәскәүҙә эшләйҙәр. Беренсе электровоз 1947 йылдың 7 мартында сығарыла, ә 1948 йылда электровоздар сериялы етештерелә башлай.
Рәсәйҙең Именлек советы
Именлек советы Рәсәй Президенты кешенең һәм граждандың хоҡуҡтарын һәм иректәрен яҡлау, Рәсәй Федерацияһының суверенитетын, уның бойондороҡһоҙлоғон һәм дәүләт бөтөнлөгөн һаҡлау буйынса үҙенең конституцион вәкәләттәрен тормошҡа ашыра алһын өсөн шарттарҙы тәьмин итә. Советтың һәм уның Секретарының вәкәләттәре Рәсәй Президентының 2011 йылдың 6 майындағы 590-сы Указы менән һиҙелерлек киңәйтелде.
Ҡыҫҡартылған атамалары — Рәсәй Совбезы, Рәсәй СБ-һы.
Новочеркасск электровоздар эшләү заводы
1943—1960 йылдарҙа
1952-1956 йылдар дауамында завод сит илдәр өсөн дә электровоздар эшләнгән, шул иҫәптән (Һиндстан, Болгария, Корея илдәренә һәм башҡаларға).
Рәсәйҙең Именлек советы
Тулы атамалары:
Статусы һәм вәкәләттәре
Именлек советын ойоштороу тураһындағы ҡануниәт ҡарары РСФСР Президенты посын булдырыу менән бергә сығарыла: «РСФСР Президенты тураһында» 1991 йыл 24 апрель Законы һәм Конституцияға 1991 йыл 24 май индерелгән төҙәтеүҙәр. 1991 йылдың 25 июлендә Именлек советын ойоштороу буйынса әҙерлек комиссияһы төҙөлә. Советтың статусы һәм уны төҙөү тәртибе 1992 йылдың 5 мартында сыҡҡан «Именлек тураһында» РФ Законының тейешле киҫәге менән билдәләнә. Яңы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы көсөнә ингәнлектән Именлек советының статусы федераль закон менән уға ҡаршы килмәгән сиктәрҙә билдәләнергә тейеш була. Закон ҡабул ителгәс, элгәрге закондың төп статьялары (Именлек советының составы һәм уның составына тәғәйенләү тәртибе тураһында) Президенттың 1993 йыл 24 декабрь 2288-се Указы менән ғәмәлдән сығарыла.
Рәсәй Федерацияһының «Именлек тураһында» 1992 йыл 3 июнь Законы ҡабул ителгәс, Президент Указы менән Рәсәй Именлек советы ойошторола һәм уның тураһында беренсе положение раҫлана.
1992 йылғы законға ярашлы, Именлек советы ултырыштары даими нигеҙҙә кәм тигәндә айына бер тапҡыр үткәрелергә тейеш; ихтыяж тыуғанда сираттан тыш ултырыштар үткәрелә. Ултырыштарҙың көн тәртибен һәм һорауҙарҙы ҡарау тәртибен Совет Секретарының тәҡдименә ярашлы Совет Рәйесе билдәләй.
Именлек советы ҡарарҙары ултырыштарҙа даими ағзаларының күпселек тауышы менән ҡабул ителә һәм Именлек советы Рәйесе раҫлағандан һуң көсөнә инә, де-факто Рәсәй Президенты тарафынан РФ Президенты Указы булараҡ ҡабул ителә.
Составы
Именлек Советын формалаштырыу тәртибе Конституцияға һәм «Именлек тураһында» Рәсәй Законына ярашлы Рәсәй Президенты тарафынан билдәләнә. Именлек советының даими ағзалары һәм ағзалары Президент — Именлек советы Рәйесе тарафынан тәғәйенләнә. Совет Секретары тура уға буйһона һәм Именлек советының эшмәкәрлеген тәьмин итә, уның аппаратына етәкселек итә һәм Именлек советы ағзалары менән эш кәңәшмәләрен үткәрә. Эшмәкәрлектең башҡа мәсьәләләрен Президент хәл итә.
Әлеге ваҡытта Именлек советының даими ағзалары һәм ағзалары персональ нигеҙҙә (ә вазифа буйынса түгел) тәғәйенләнә. Именлек советының даими булмаған ағзаларының һаны төрлө ваҡытта — 7-нән (1996 йылдың йәйе) 19-ға тиклем (2001—2002 йылдарҙа) кеше; улар бөтәһе лә ултырыштарҙа кәңәш биреү тауышы хоҡуғына эйә.
Рәсәй Именлек советы аппаратының етәкселеге
Рәсәй Федерацияһы секретарҙары, уның урынбаҫарҙары һәм ярҙамсылары исемлегендә тәғәйенләү йә вазифанан бушатыу датаһынан һуң Рәсәй Федерацияһы Президентының ярашлы Указының йә бойороғоноң номеры тора.
Именлек советының һәм уның аппаратының структураһы
Именлек советы аппараты Президент Хакимиәтенең үҙ аллы подразделениеһы булып тора һәм Президент Идаралығы статусына эйә.
Төп бурыстарына һәм эшмәкәрлегенең йүнәлештәренә ярашлы Именлек советы ведомство-ара комиссияларҙы — Советтың төп эш органдарын ойоштора. Йөкмәтелгән бурыстарына ҡарап, улар функциональ йәки төбәк билдәһе буйынса, даими йә ваҡытлы нигеҙҙә ойошторола ала.
Именлек советы эшмәкәрлеген ғилми тәьмин итеү маҡсатында уның ҡарамағында ғилми совет ойошторола.
Именлек советы аппаратының структураһы
Именлек советы аппараты тураһында Рәсәй Президентының 2004 йыл 7 июнь сыҡҡан 726-сы Указы менән раҫланған положениеға ярашлы, Именлек советы аппаратының структур подразделениелары булып департаменттар тора. Был структура Именлек советы аппараты тураһындағы положение (РФ Президентының 2011 йыл 6 май сыҡҡан 590-сы Указы) менән дә раҫланған. Положениеға ярашлы, аппараттың ғәмәлдәге структураһы РФ Президенты Хакимиәте Етәксеһе тарафынан раҫланған һәм баҫтырып сығарылмаған.
Именлек советы Секретары Именлек советы Секретарының беренсе урынбаҫары Именлек советы Секретарының урынбаҫарҙары Именлек советы Секретарының ярҙамсылары Именлек советы аппаратының департамент начальниктары Именлек советының Ведомство-ара комиссиялары (2011 йылдың майынан)
Комиссиялар тураһында положениелар Рәсәй Федерацияһы Президентының 2005 йыл 28 октябрь сыҡҡан 1244-се Указы менән раҫланған, комиссияларҙың вазифалар буйынса составтары Рәсәй Федерацияһы Президентының 2006 йыл 12 июнь сыҡҡан 601-се Указы менән раҫланған. Ведомство-ара комиссиялар тураһында яңы положениелар Рәсәй Федерацияһы Президентының 2011 йыл 6 май сыҡҡан 590-сы Указы менән раҫланған. Именлек советы ҡарамағындағы ғилми совет
Ғилми советтың эшмәкәрлеге Рәсәй Федерацияһы Президентының 2011 йыл 6 май сыҡҡан 590-сы Указы менән раҫланған «Рәсәй Федерацияһы Именлек советы ҡарамағындағы ғилми совет тураһында положение» менән көйләнә.
Ғилми советҡа Рәсәй Фәндәр академияһы, тармаҡ фәндәр академиялары, ғилми ойошмалар һәм юғары белем биреү учреждениелары етәкселәре, айырым белгестәр индерелә.
Ғилми совет эшмәкәрлеге мәсьәләләрен оператив ҡарау өсөн уның рәйесе, урынбаҫар һәм секция етәкселәре ғилми советтың президиумын хасил итә, уға ғилми совет рәйесе етәкселек итә.
Серб Республикаһы архивы
Се́рб Республикаһы архивы (Архив Републике Српске / Arhiv Republike Srpske) — архив функцияһын атҡарыусы Серб Республикаһы Хөкүмәте эргәһендәге Мәғариф һәм мәҙәниәт министрлығының административ-хужалыҡ подразделениеһы. Архив 1993 йылда нигеҙләнгән, штаб-квартираһы Баня-Лука ҡалаһында, башҡа ҡалаларҙа бер нисә региональ филиалдары бар.
Эшмәкәрлеге
Ойошманың маҡсаты профессиональ архивлаштырыуҙан, мәҙәни, административ, тикшеренеү эштәрен ойоштороуҙан, халыҡҡа кәрәкле хеҙмәттәр атҡарыуҙан ғибәрәт. Архив эшмәкәрлеге ҡабул иткән «Архив эшмәкәрлеге тураһындағы закон», Серб Республикаһы Хөкүмәте эргәһендәге Мәғариф һәм мәҙәниәт министрлығының инструкциялары һәм норматив положениеларына таянып яйға һалына. Законға ярашлы, архивтың маҡсаты ижтимағи документтарҙы һәм архив материалдарын йыйыу, төрҙәргә бүлеү (сортировка), эшкәртеү, өйрәнеү, һаҡлау, шулай уҡ уларҙы файҙланыу мөмкинлеген биреүҙә. Архив үҙенең эшмәкәрлегендә власть структуралары һәм бер үк ваҡытта республиканың айырым граждандарының мәнфәғәттәрен ҡәнәғәтләндерә. Бында документация һәм архив материалдары нигеҙҙә Серб Республикаһы ижтимағи, мәҙәни, фәнни йәки башҡа яҡтан әүҙемлеге мөһим тип табылған закон сығарыу, башҡарма һәм властың суд тармағы, ҡаҙна (казённы<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">й) учреждениелары, коммерция компаниялары, граждандар берлектәренән һәм башҡа законлаштырылған структураларҙан тапшырыла.
Архив тикшеренеү эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра, нигеҙҙә архивты өйрәнеүгә, тарихҡа һәм юриспруденцияға бағышланған китаптар һәм ғилми хеҙмәттәр баҫып сығарыу менән шөғөлләнә. Баҫтырып сығарыу (публикация) эштәре менән ғәҙәттә Серб Республикаһы архивариустары Ассоциацияһы шөғөлләнә, һәм ул регуляр рәүештә теркәлгән хеҙмәткәрҙәрҙе әҙерләү семинарҙарын ойоштора. Архив башҡа илдәрҙең шуға оҡшаш ойошмалары менән мөнәсәбәттәр урынлаштыра, шулай, Сербия Архивы, Югославия Архивы, Хорват дәүләт архивы, Македония Республикаһы Дәүләт архивы, Будапешт ҡала архивы, Триеста һәм Мариборҙағы Халыҡ-ара архивты өйрәнеү институты, Сербияның бер нисә региональ архивтары менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. Хеҙмәттәшлек итеү башлыса төрлө күргәҙмәләр үткәргәндә архив материалдары менән алмашыуҙан ғибәрәт. Мәҫәлән, 2014 йылда Беренсе донъя һуғышы башланыуҙың 100 йыллығын билдәләү айҡанлы, архив Белградта һәм Сербияның башҡа ҡалаларында, шулай уҡ Македонияның баш ҡалаһы Скопьела «Млада Босна һәм Сараеволағы үлтереү» («Млада Босна и Сараевское убийство») тигән күргәҙмә әҙерләне. Архив Серб Республикаһының Хәҙерге заман милли сәнғәт музейы һәм Серб Республикаһы халыҡ һәм университет китапханаһы менән берлектә Серб Республикаһының мәҙәни мираҫын һаҡлаусы төп институт булып тора.
О<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">йоштороу структураһы
Серб Республикаһы Архивы Серб Республикаһы Хөкүмәте эргәһендәге Мәғариф һәм мәҙәниәт министрлығы структураһына инә. Штаб-квартира Баня-Лука ҡалаһында урынлашҡан, бынан тыш, Добойҙа, Зворникта, Фочела, Соколацта һәм Требинда региональ булексәләр бар. Учреждениеның ойоштороу структураһы һәр береһендә ике бүлеге булған ике секторҙан тора. Архивты директор етәкләй, шулай уҡ һәр сектор менән директор урынбаҫары етәкселек итә.
Дөйөм алғанда, бөтөн архивтарҙың майҙаны 2774 квадрат метр тәшкил итә, 1550 квадрат метрын — архив һаҡлағыстары (складтар) биләй. Баня-Лукала штаб-квартира урынлашҡан төп бина Царска куча йәки Империя йорто тигән атама менән билдәле. Ул 1878 йылда Австро-Венгрия Босния һәм Герцеговинаны оккупациялағанда империя армияһы мәнфәғәттәре өсөн төҙөлгән булған. Яҡтары 58,2 × 13,8 метр булған дүрткел формалы, ике ҡатлы, подвалы юҡ. Бинала ике тапҡыр капитал ремонт эшләнгән, 2003 һәм 2006 йылдарҙа архив документтарын тергеҙеү һәм консервациялау маҡсатында ҡорамалдар һатып алынған. Архивтың региональ бүлексәләре баш бинанан майҙаны һәм һаҡланған документтар һаны буйынса күпкә ҡайтыш. 2013 йылға ҡарата ойошмала 32 хеҙмәткәр эшләгән, шуларҙың 18 юғары белемле, һәм 22 хеҙмәткәр Баня-Лукала эшләй.
Чуйков Юрий Сергеевич
Чуйков Юрий Сергеевич (30 март 1950 йыл) — Рәсәй ғалимы, фән һәм мәғариф эшмәкәре, биология фәндәре докторы (1995), Әстерхан дәүләт университетының биология кафедраһы профессоры, тарихи һәйкәлдәрҙән башлап ҡурсаулыҡтарға тиклем (Богдинско-баскунчак) дәүләт һәм ижтимағи әһәмиәтендәге объекттарҙы проектлаусы һәм туранан-тура башҡарыусы.
Биографияһы
1972 йылда Әстерхан балыҡ сәнәғәте һәм хужалығы техник институтын ихтиолог һәм балыҡсы һөнәре буйынса, 1978 йылда — Мәскәү дәүләт университеты аспирантураһын ситтән тороп уҡып тамамлай.
1973—1992 йылдарҙа Әстерхан дәүләт биосфера ҡурсаулығында эшләй: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.
2000 йылдан алып «Астраханский вестник экологического образования» журналының баш мөхәррире.
1972 йылдан бер үк ваҡытта Әстерхан дәүләт педагогия институтында уҡыта. Әстерхан инженер-төҙөлөш институтының һәм Әстерхан дәүләт университетының экология кафедраһын беренсе ойоштороусы һәм мөдире. Хәҙерге ваҡытта Әстерхан дәүләт университетының экология кафедраһы һәм Әстерхан дәүләт архитектура- төҙөлөш университетының (АГАСУ) янғын хәүефһеҙлеге кафедраһы профессоры.
«Биология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһе Юғары аттестация комиссияһының 1995 йылдың 5 майында ҡарары менән бирелә (диссертацияһы «Зоопланктон Северного Прикаспия и Северного Каспия в условиях изменения уровня моря и антропогенных воздействий»).
Әҫәрҙәре
Юрий Сергеевич Чуйков — 400-гә яҡын хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:
Машкин Фёдор Иванович
Машкин Фёдор Иванович (19 февраль 1930 йыл — 6 март 2002 йыл) — СССР-ҙың партия эшмәкәре. 1965—1991 йылдарҙа КПCC-тың Cтәрлетамаҡ район комитетының 1-се секретары. Башҡорт АССР-ының алтынсы-ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. КПСС-тың XXV, XXVI, XXVII съездары делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Биографияһы
Фёдор Иванович Машкин 1930 йылдың 19 февралендә БАССР-ҙың Дәүләкән районы Шестопаловка ауылында тыуған. 1952 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Эш урындары: 1953−1965 йылдарҙа — БАССР Ауыл хужалығы министрлығының өлкән зоотехнигы, ВЛКСМ өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары, КПСС өлкә комитеты инструкторы, КПСС өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары, Стәрлетамаҡ колхоз-совхоз идаралығы етәксеһе; 1965—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Стәрлетамаҡ район комитетының 1-се секретары.
Стәрлетамаҡ районының Петровка һайлау округынан ете саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты.
Машкиндың район алдындағы ҡаҙаныштары райондың почётлы гражданы исеме менән билдәләнә. Федор Иванович 2002 йылдың 6 мартында вафат була.
Каравдин Владимир Петрович
Каравдин Владимир Петрович (2 август 1932 йыл, Дәүләкән, Башҡорт АССР-ы — 12 август 2011 йыл, Силәбе өлкәһе ) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры, туплы (1954) һәм шайбалы хоккей (1956) буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Биографияһы
Силәбе хоккейы тәрбиәләнеүсеһе.
1949/50 миҙгелендә СССР чемпионатының юғары лигаһында Силәбе ҡалаһының «Дзержинец» клубы өсөн тәү башлап сығыш яһай. Беренсе шайбаны 1950 йылдың 17 декабрендә Мәскәүҙең «Динамо» ҡапҡаһына индерә. Клубтың составында 12 миҙгел уҙғара (яҡынса 292 уйын, 102 шайба индерә һәм 10 голлы тапшырыу бирә).
1955 йылда туп менән хоккей буйынса СССР чемпионатында Свердловск ОДО составында көмөш призер була.
Шулай уҡ Силәбе («Дзержинец», «Авангард»), Свердловск («Авангард», ОДО) футбол командалары өсөн «Б» класында сығыш яһай.
1956 йылда СССР-ҙың йыйылма командаһы составында Бөтә донъя студенттары ҡышҡы уйындары чемпионы була.
1964 −1966 йылдарҙа — Өфөнөң «Салауат» клубында уйнаусы тренер. 1966—1968 йылдарҙа башҡорт клубын етәкләй. "Салауат Юлаев"тың һәм Силәбе "Металлург"ының йәштәр командаһында тренер булып эшләй. 1985 йылдан 1994 йылға тиклем ЧМС балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә футбол командаһы етәксеһе булып эшләй.
2011 йылдың 12 авгусында 79 йәшендә вафат була.
Шмелёв Алексей Николаевич
Шмелёв Алексей Николаевич (11 март 1960 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. 2007—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, 2013 йылдың 20 декабренән —хакимиәт башлығы.
Биографияһы
Алексей Николаевич Шмелёв 1960 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Ленинск ҡасабаһында тыуған. 1986 йылда Ҡазан инженер-төҙөлөш институтын «инженер-төҙөүсе» һөнәре буйынса тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Шулай уҡ — «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәр советы» идараһы рәйесе
Вишнич Филип
Тормош юлы
Вишнич 1767 йылда хәҙерге Босния һәм Герцеговинала Углевик ҡалаһынан алыҫ түгел Трнова ауылында тыуған. Уның ысын фамилияһы Вилич булыуы билдәле. Вишнич тип уны йәки әсәһе Вишняның исеме, йәки Сербияға күскәнсе йәшәгән Меджяши ауылындағы Вишница кварталы буйынса атағандар.
Тыуған ауылында ул өс йыл ғына йәшәй, шунан Вишничтың ғаиләһен унда баҫып ингән төрөктәр ҡыра. Әсәһе генә иҫән ҡала, ҡабаттан тормошҡа сыға, Мирканович ғаиләһенә ҡушылып, Филипты үҙе менән алып, Меджяши ауылына күсенә. Бында Филип серб эпик шағирҙарының төп уйын ҡоралы булған гусляла уйнарға өйрәнә, үҙенең тәүге шиғырҙарын ижад итә. Бәләкәйҙән сәсәк ауырыуы арҡаһында һуҡыр ҡалғанлыҡтан, халыҡ йырҙарын башҡарыу һәм ижад итеү уның өсөн берҙән-бер аҡса эшләү мөмкинлеге була.
Ғосман залимлығына ҡаршы Беренсе серб ихтилалы ваҡытында Вишнич, үҙе һуғышта ҡатнаша алмағанлыҡтан, ватандаштарының һуғышсан рухын күтәрергә тырышып, күп илһөйәр йырҙар ижад итә, үткән алыштарҙы эпик хроникалар рәүешендә теркәй. 1813 йылда төрөктәр ихтилалды баҫтырғас, Грк аулына күсенә, унда Вук Караджичты осрата, ул Вишничты үҙе менән Шишатовац монастырына алып бара, унда бер нисә йырын яҙып ала. Һуңынан Караджич уның ун өс йырын баҫтырып сығара, шул иҫәптән «Почетак буне дахияға ҡаршы», «Чокешиниҙа һуғыш», «Мишаруҙа һуғыш», «Кенәз Иво Кнежевич» һәм башҡалар. Вишничтың шиғриәте йыш ҡына традицион халыҡ ижады сиктәренән сыға: ул булған алыштарҙы һәм күренештәрҙе тарихи дөрөҫлөктә һүрәтләй һәм шул уҡ ваҡытта айырым ҡатнашыусыларҙың, мәҫәлән, азатлыҡ көрәше етәксеһе Ҡарагеоргий йәки кенәз Иво Кнежевич кеүек үҙ халҡының ирке өсөн ғүмерҙәрен бағышлаған кешеләрҙең психологик портреттарын төҙөүгә лә ҙур иғтибар бүлә.
Филип Вишнич 1834 йылда шул уҡ Грк ауылында үлгән, һуңыраҡ ул ауылға шағир хөрмәтенә Вишничево исеме бирелгән.
Хәтер
Һәр ноябрь тыуған ауылы Трновала, ҡасандыр шағирҙың йорто торған урында «Вишнич көндәре» мәҙәни фестивале уҙғарыла. Танылған ғалимдар, шағирҙар һәм яҙыусылар унда Филип Вишничты иҫкә алыу, уның әҫәрҙәренә хөрмәт белдереү өсөн йыйыла.
Ҡайһы бер ҡалаларҙа шағирҙың унда булып киткәнен белдергән яҙмаларҙы күрергә була, мәҫәлән, Биелина китапханаһы бинаһында, Биелина һәм Углевик ҡалаларының гербтарында.
Сербияла һәм Серб Республикаһында Филип Вишнич исемен йөрөткән урамдар һәм мәктәптәр бар.
Шағир Босния һәм Герцеговинаның милли валютаһында — 20 маркалы ҡағыҙ аҡсаһында төшөрөлгән.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында уның рәсеме 50 серб динары ҡағыҙ аҡсаһына төшөрөлгән булған.
«100 иң билдәле серб» китабына индерелгән. .
Богатян ауышлығы проспекты
Богатян төшөү юлы— Дондағы Ростов ҡалаһы проспекттарының береһе.
Тарихы
Риүәйәт буйынса, 1695 йылда, Аҙауға беренсе походы ваҡытында, Дон йылғаһының уң яры буйынса юл буйында, Пётр I шишмә янында туҡтап һыу эсә һәм шишмәне «Бай сығанаҡ» тип әйтә Шул ваҡыттан алып был сығанаҡ шулай Богатый тип атала, уның исеменән һуңынан бында барлыҡҡа килгән слобода Богатяновка була. 1749 йылда император Елизавета Петровна указы буйынса, «Богатый колодезь» тип аталған ыҙан ҡаршыһында сит ил менән сауҙа алып барыу өсөн таможня ойошторола. Икенсе йылына Дон буйында «Бай сығанаҡ» ҡаршыһында пристань төҙөлә. Ә 1761 йылда таможняға күршелә, Старочеркассктан алыҫ булмаған бөтөрөлгән Изге Анна ҡәлғәһенә алмашҡа, Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе төҙөлә. XIX быуаттың уртаһына тиклем сығанаҡ өс ҡоҙоҡтан ғибәрәт була. 1865 йылда Ростов ҡала идаралығы, шулай уҡ сауҙагәрҙәр — Т. П. Кукса, С. Н. Кошкин һәм Г. В. Дмитриев, сығанаҡтан һыу үткәргес төҙөргә килешеү төҙөйҙәр. Ошо уҡ йылдың аҙағында унан беренсе һыу биреү тормошҡа ашырыла.
1870-се йылдарҙа, 1835 йылда бөтөрөлгән Ростов ҡәлғәһенең уры һүтеп ташланып, соҡорҙары күмелгәс, ҡаланың Ҙур проспекты (хәҙерге Ворошилов проспекты) төҙөлә башлай. Сама менән ошо йылдарҙа ҡала планында Богатян проспекты барлыҡҡа килә. Тиҙҙән унда Коммерция училищеһы бинаһы һәм «Йәһүд дауаханаһы» (хәҙерге ваҡытта Дауахана № 4) төҙөлә. XIX быуат аҙағында колбаса заводы һәм башҡа заводтар, оҫтаханалар, электр трамвайы депоһы барлыҡҡа килә. 1901 йылдан башлап проспект буйлап трамвай хәрәкәте башлана. Беренсе урыҫ революцияһы йылдарында Богатян ауышлығында Владикавказ тимер юл оҫтаханалары эшселәре парады үтә. Октябрь революцияһынан һуң, һуғыш алды биш йыллыҡтары осоронда, проспектта вагон ремонтлау заводы, ветеринария дауаханаһы, ипподром төҙөлә. «Бай сығанаҡ» янында һыу станцияһы барлыҡҡа килә. Уның һыуы, атап әйткәндә, «Спартак» бассейнын тултырыу өсөн хеҙмәт итә. Совет осоронда проспект Киров проспекты тип атала башлай, әммә һуңынан тағы тәүге исемен ала. Архитектор Л. Волошинова һәм сәнғәт белгесе В. Черницын арҡаһында 1988 йылдың авгусында, Дондағы Ростов ҡалаһына нигеҙ һалыу менән бәйле һәм гидротехник ҡоролма ҡомартҡыһы булараҡ, «Бай сығанаҡҡа» паспорт эшләнә. 1996 йылда Киров районы хакимиәте ярҙамы менән, архитектор Б. Пивторак проекты буйынса сығанаҡ реконструкциялана. Шул уҡ йылдың көҙөндә «Бай сығанаҡты» асыу тантанаһы үтә һәм унда мемориаль таҡта ҡуйыла.
Шуныһы ҡыҙыҡлы, Богатян ауышлығы менән Оло Баҡса урамы киҫешкән ерҙә Покров баҙары майҙаны урынлашҡан, унда архитектор Н. Соколов проекты буйынса XX быуат башында Покров ғибәҙәтханаһы төҙөлгән. 1930-сы йылдар аҙағында С. Кировҡа һәйкәл төҙөлөү һәм Киров скверын төҙөүҙе планлаштырыу менән бәйле, ғибәҙәтхананы һүтәләр.
Новомирский (Азов районы)
Новомир — Ростов өлкәһе Азов районындағы ҡасаба.
Калиновка ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 45 км (юлдар буйлап) көньяҡтараҡ урынлашҡан. Уның янында Краснодар крайы сиге үтә.
Комиссаровка (Ҡыҙыл Сулин районы)
Комиссаровка — Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районындағы утар.
Комиссаровка ауыл биләмәһе составына инә.
Тарих
Комиссаровка утары Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Казак есаулы Дмитрий Комиссаров утарға нигеҙ һалған. Дон Ғәскәре өлкәһе хәрби канцелярияһының 1798 йылдың 22 ғинуары билдәләмәһе буйынса йөҙ башы есаулға Илья Попов утарынан өҫтәрәк 39 крәҫтиәнен Лихая йылғаһы буйына күсереп ултыртырға рөхсәт бирелгән.
Бер аҙ ваҡыт ауыл Черкасск округының Федоровка улустарына ҡараған ауыл. ХХ быуат башында бында 426 йортта 1686 кеше йәшәй. Ауылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, сауҙа кибеттәре булған.
Комиссар ауылы кешеләренең бер өлөшө ер һөрөү менән, икенсе өлөшө таш күмер сығарыу менән шөғөлләнә. Бында күмерҙе ауылға нигеҙ һалғас та сығара башлағандар. Күмерҙе сығарыу өсөн башта тупраҡтың йоҡараҡ ҡатламы алынған, аҙаҡ күмер ятышынан ҙур киҫәктәр ватып алғандар һәм йорт ихтыяжы өсөн ҡулланғандар.
Граждандар һуғышы йылдарында ауыл кешеләре П. Ф. Романютенко етәкселегендә отряд ойошторалар. Был отряд башҡа төркөмдәр менән бергә совет власын яҡлай.
Һуғыштан һуң бергәләшеп ер эшкәртеү ширҡәте рәйесе П. З. Берков етәкселегендә «Ҡыҙыл партизан хеҙмәте» колхозы ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы бөтәһен дә юҡҡа сығара.
Беҙҙең көндәрҙә биш Комиссаровка ауылы кешеһе яугир-афғансы, кесе сержант Игорь Пивоваров һалдат бурысын үтәгәндә батырҙарса һәләк булған. Ул Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән.
Әҙәбиәт
Мякинченк, В. //Советтар власы.- 1991.- 16 ғинуар.
Сәйәхов Фәнил Лотфрахман улы
Сәйәхов Фәнил Лотфрахман улы (5 март 1934 йыл — 20 ноябрь 2002 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы; 1995–2002 йылдарҙа Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының Башҡортостан Республикаһындағы фән‑ара бүлеге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1996), физика-математика фәндәре докторы (1985), профессор (1987); Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1978), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1990).
Биографияһы
1958 йылда Мәскәү дәүләт университетын, 1964 йылда — Башҡорт дәүләт университетының аспирантураһын тамамлай, кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, дисперслы системалар электрофизикаһы өлкәһендә белгес;
1959 йылдан алып ул Башҡорт дәүләт университетында дөйөм физика кафедраһы мөдире (1965-1975) ғәмәли физика һәм геофизика кафедраһы мөдире (1984 йылдан) булып эшләй.
Фәнил Сәйәхов электромагнит ҡырҙарҙың күп фазалы системалар менән үҙ-ара тәьҫир итешеү физикаһы өлкәһендә эшләй. Ул поляр мөхит термодинамикаһын эшләй һәм йәбешкәк углеводородлы шыйыҡсаны юғары йышлыҡтағы электромагнит ҡырҙа фильтрлауҙың математик моделен дөйөмләштерә. Яңы фәнни йүнәлеш булдыра — юғары йышлыҡлы электромагнит гидродинамика. Ул — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының физика-математика фәндәре бүлеге ағзаһы.
Хеҙмәттәре
Фәнил Лотфрахман улы Саяхов — 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы шул иҫәптән:
Һылтанмалар
http://www.anrb.ru/blog/Item/2012/25
Кашар тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музейҙың тарихы
1969 йылдың 27 декабрендә район хеҙмәтсәндәр депутаттары советы ҡарары буйынса музей асылған. Музейҙы булдырыуға һәм үҫтереүгә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы А. М. Руденко һәм В. А. Бирюлин ҙур өлөш индергәндәр. Музей архивында Кашар районы граждандарына музей өсөн экспонаттар: фотографиялар, боронғо китап-гәзиттәр, эш ҡоралдары, көнкүреш әйберҙәре- йыйыуҙа ярҙам һорап яҙған мөрәжәғәт плакаты һаҡланған.
Хәҙерге ваҡытта музейҙың төп фондында 1169 берәмек әйбер һаҡлана. Унда йыйылған: 2009 йылдың апрелендә музей Рәсәй Федерацияһы музейҙарының берҙәм мәғлүмәт базаһына индерелде. 9 май 2009 йылда музей яңы бинаға урынлашҡан.
Ходченкова Светлана Викторовна
Ходченкова Светлана Викторовна (21 ғинуар 1983 йыл) — Рәсәй театр, кино һәм телевидение актёры.
Биографияһы
Светлана Викторовна Ходченкова (кейәүҙә — Яглыч) 1983 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Оҙаҡ ваҡыт әсәһе менән Железнодорожный ҡалаһында йәшәгән. 16 йәшендә күпмелер ваҡыт модель агентлығында эшләп алған.
Кинолағы дебюты — Станислав Говорухиндың «Благословите женщину» фильмында роль (2003). Был роль өсөн ул «Ника» кинопремияһына күрһәтелә. Карьераһын «Талисман любви» тарихи телесериалында күрәҙәсе Кассандра роле менән дауам итә (2005).
2005 йылда Борис Щукин исемендәге театр институтын, М. Борисов курсын тамамлай. Шул уҡ йылда режиссёр Станислав Говорухиндың  «Не хлебом единым» таҫмаһында Надежда Дроздова ролен башҡара. 2007 йылда Ходченкова режиссёр Павел Санаевтың «Нулевой километр» фильмында төшә. 2009 — 2013 йй. режиссёр Марюс Вайсберг менән эшләй: йырсы Вера Брежнева һәм актриса Анастасия Задорожная менән бергә «Любовь в большом городе» трилогияһында уйнай.
2011 йылда актрисаның Голливудта дебюты була  — «Шпион, выйди вон!»  картинаһын Светлана үҙенең америка коллегалары Гэри Олдмен, Колин Фёрт һ.б. менән на Венеция кинофестивалендә күрһәтә.
Ходченкова һуңынан тағы бер америка картинаһы «Росомаха: Бессмертный» фильмында уҫал Ҡара йылан ролен башҡара.
Шунан «Василиса», «Чемпионы», «Кровавая леди Батори» фильмдарында уйнай.
2016 йылдың 29 декабрендә экрандарға «Викинг» тарихи фильмы сыҡты, унда Ходченкова төп ролдәрҙең береһен башҡара.
«Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. Рәсәй кинематографистары берлеге ағзаһы.
Серков Андрей Игнатьевич
Серков Андрей Игнатьевич (1 август 1919 йыл — 2 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Андрей Игнатьевич Серков 1919 йылдың 1 авгусында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Преображенск заводы ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы Йылайыр ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 5 синыфты һәм киномеханиктар курсын тамамлаған. Кинотеатрҙа эшләгән.
1939 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Кесе лейтенант Серков 1944 йылдың 2 ғинуарында Глыбочка ауылы (Киев өлкәһе, Белоцерков районы) янында батырлыҡ күрһәтә. Яуҙа һәләк була.
Белоцерков районы Фурсы ауылында ерләнә. Йылайыр ауылының кинотеатр бинаһында мемориал таҡта ҡуйылған, Геройҙың исемен был ауылдың мәктәбе һәм урамы, шулай уҡ Белая Церковь ауылының 6-сы мәктәбе йөрөтә. .
Батырлығы
78-се уҡсылар полкы элемтә ротаһының телефон взводы  командиры (74-се уҡсылар дивизияһы, 40-се армия, 1-се Украина фронты) кесе лейтенант Серков 1944 йылдың 2 ғинуарында Глыбочка ауылы  (Киев өлкәһе Белоцерков районы) янында дошман уты аҫтында боҙолған  бәйләнеште тергеҙә һәм дошман һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша. Ҡаты яралана, әммә һуғышыуын дауам итә. Дошман танкыһы янына гранаталар бәйләме менән шыуышып килеп уны шартлата. Серков ошо алышта һәләк була.
1944 йылдың 25 авгусында үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Новочеркасск казактар училищеһы
Новочеркасск казактар училищеһы — Рус Император, Дон һәм Рус армияһының Дон (шулай уҡ Әстерхан) казак частарына офицерҙар әҙерләүсе хәрби-уҡыу йорто.
Граждандар һуғышы ваҡытында училище Ирекле армия өсөн төп һыйынырлыҡ урыны булып тора, унда илдә беренсе булып һуғышсыларҙы кейем-һалым, һуғыш кәрәк-ярағы, ҡорал менән тәьмин итеү ойошторола. Училище тулы составында фронтта ҡыҙыл ғәскәрғә ҡаршы йыш ҡына хәрәкәт итеүсе хәрби часть була.
Училище тарихы
1862-1865 йылдарҙа Рәсәйҙә хәрби реформа үткәрелә, ул ғәскәрҙең структуралары менән эффективлы идаралыҡ итеү формаларын булдырыуға йүнәлтелә. 1864 йылда ил 10 хәрби округҡа бүленә; 1865 йылда тағы 3 округ ойошторола. Рус Император армияһына офицер кадрҙары әҙерләү маҡсатында хәрби округтарҙа округ юнкер училищелары асыла.
Казак юнкер училищелары Ырымбур (1867), Новочеркасск (1869), Ставрополь (1870) ҡалаларында асыла. Ырымбур училищеһында Ырымбур, Урал һәм Семиречье казак ғәскәрҙәре юнкерҙары , Новочеркасск училищеһында — Дон һәм Әстерхан казак ғәскәре юнкерҙары , Ставрополь училищеһында — Терек һәм Кубань казак ғәскәре юнкерҙары уҡый.
Билдәле булған уҡытыусылар һәм уҡып сығыусылар
''См. шулай уҡ:''
Сергей Тюленин исемендәге сквер (Дондағы Ростов)
Сергей Тюленин исемендәге сквер — Дондағы Ростов ҡалаһында Хеҙмәтсәндәр урамы менән Стачка проспекты киҫешкән урында урынлашҡан йәшел зона.
Тарихы
2016 йылда Сергей Тюленин исемендәге ярым ташландыҡ скверҙы капиталь реконструкциялау тураһында хәбәр сыға. Ашалған юлдар, эскәмйәләр, территорияның яҡтыртыу системаһы реставрацияға ҙәм тергеҙеүгә мохтаж. Күп ағастарҙы дауаларға кәрәк. Скверҙа йәшел үҫентеләр ултыртыу планлаштырыла һәм яҡынса 150 яңы ағас, шул иҫәптән, төрлө декоратив ҡыуаҡтар һәм шаршылар ултыртыу күҙаллана. Йәйәүлеләр аллеяһы төҙөкләндереләсәк, балалар майҙансыҡтары булдырыласаҡ, эскәмйәләр һәм фонарҙар ҡуйыласаҡ. Сквер территорияһында мәғлүмәт яҙылған исемле таҡтаташ ҡуйылырға тейеш. Уға төп инеү урыны Стачка проспекты яғынан буласаҡ. Реставрация буйынса эшмәкәрлектең төп маҡсаты булып скверҙы ғаилә ялын үткәреү өсөн уңайлы урын итеп эшләү тора. Паркты йыһазландырыуға 12 миллион доллар кәрәк булыуы ихтимал.
Яңыртылған йәйәүлеләр аллеяһының киңлеге 3 метр тәшкил итәсәк. Биләмәне төҙөкләндереү эштәре 2017 йылдың 30 апреленә тиклем тамамланырға тейеш.
Чертково (Ростов өлкәһе)
Чертково — ҡасаба. Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһендәге Чертков районы Чертков ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Рәсәй Федерацияһы менән Украина сигендә (Луганск өлкәһе Меловский районы Меловое ҡасабаһы) урынлашҡан.
Географияһы
Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Чертков районының көнбайышында Украина менән сиктәш урынлашҡан ҡасаба.
Ҡасаба аша Төньяҡ-Кавказ тимер юлы (Чертково станцияһы) тимер юл магистрале үтә, ул ҡасабаны ике өлөшкә — Рәсәй (Чертково ҡасабаһына) һәм Украинаға (Луганск өлкәһе Меловский районы Меловое ҡасабаһына) бүлә.
1991 йылдан алып Рәсәй һәм Украина дәүләт сиге Халыҡтар дуҫлығы урамы буйлап үтә, ул үҙенә күрә бер айырыу һыҙаты булып тора, уның йоп яғы — Рәсәй йорттарына, таҡяғы — Украина йорттарына ҡарай. Шуға ярашлы төрлө ҡасабала төрлө сәғәт бүлкәте һәм ваҡыт айырмаһы күҙәтелә. .
Ҡасаба биш километрлы сик зонаһында урынлашҡан, шуға күрә уға ингән ерҙә «Чертково» таможня посы тора.
Тарих
Дон ғәскәре өлкәһе тораҡ пункттар исемлегендә 1873 йылда Воронеж-Ростов тимер юлы Чертков станцияһы беренсе тапҡыр телгә алына. 1876 йылда Чертково станцияһыкартала билдәләнә.
1905 йылда, Рәсәйҙәге беренсе рус революцияһы ваҡытында, бында тимер юл участкаһы хеҙмәткәрҙәре һәм эшселәренең революцион көрәше менән етәкселек итеүсе комитет ойошторолған.
1929 йылдан алып эшселәр ҡасабаһы статусына эйә. Чертково ауыл тораҡ пункты 1993 йылда ҡала тибындағы ҡасаба тип үҙгәртелә.
Климат
Чертковола уртаса континенталь климат. Ҡыш уртаса һалҡын, йәй эҫе һәм оҙайлы.
Новочеркасск рухи училищеһы
Новочеркасск рухи училищеһы— Рус православие сиркәүенең Новочеркасскиҙә урынлашҡан башланғыс уҡыу йорто (Рухи училищеһы).
Сескутов Юрий Васильевич
Сескутов Юрий Васильевич (13 ноябрь 1927 йыл — 26 сентябрь 2008 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1979 йылдарҙа Салауат техник быяла заводының директоры һәм генераль директоры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1977). Ленин (1966) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры, Салауат ҡалаһының почётлы гражданы.
Новочеркасск рухи училищеһы
Тарих
XIX быуат уртаһында Ермак проспектында генерал-майор Шушков рус стилендә ике ҡатлы айырым йорт төҙөгән; бина Новочеркасскиға характерлы архитектура өлгөһө булып тора. Этештереүҙе епархия идаралығының булды һәм уны төҙөкләндереү рухлы булған ул. 1863 йылда йорт Епархия идаралығы тарфынан һатылып алына һәм унда рухи училищеһы урынлаша. 1902 йылдың 31 авгусында ике ҡатлы йорт тулыһынса яңынан ҡорола һәм уның беренсе ҡатында Хоҙай Әсәһе Мария Покровы хөрмәтенә йорт сиркәүе булдырыла. 1902 йылдың 22 сентябрендә Покровский сиркәүе архиепископ Дон һәм Новочеркасск архиепискобы Афанасий тарафынан изгеләндерелә. 1915 йылда архиепископ Митрофан (Симашкевич) Новочеркасск рухи училищеһының Покров туғанлыҡ уставын раҫлай. Уставтың маҡсаты булып унда тәрбиәләнеүселәргә «матди һәм рухи тәрбиәләүгә булышлыҡ күрһәтеү, уларға Новочеркасск училищеһында дини-әхлаҡи тәрбиә биреү» тора ''.
Сескутов Юрий Васильевич
Биографияһы
Юрий Васильевич Сескутов 1927 йылдың 13 ноябрендә Һарытау губернаһының Вольск ҡалаһында тыуған.
Новочеркасск рухи училищеһы
Тарих
Октябрь революцияһынан һуң училище ябыла, сиркәү көмбәҙҙәрен һәм башындағы һуғанға оҡшаш манараһын юғалта. Бында ҡарауһыҙ ҡалғанкескәй балалар өсөн колония ойошторола. Сиркәү бинаһы тамаша залы, конференц-зал, китапханаға әйләнә. Ҡарауһыҙ ҡалған балаларҙы заводта тимер ҡойоу эшенә һәм башҡа сәнәғәт һөнәрҙәренә өйрәтеп, буласаҡ станоктар эшләү заводына нигеҙ һалына. Был предприятие 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы алдынан завод статусын ала. Һуғыштан һуң бында Новочеркасск станоктар эшләү заводының идаралығы урынлаша. Әлеге ваҡытта бында"Центр-Инвест" банкының офисы эшләй. Бина ҡаланың архитектура һәм мәҙәни мираҫы булып тора.