cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ванкувер
Тарихы
1867 йылда иглиз диңгеҙсеһе Эдвард Стамп тарафынан асылған лесопилка тирәһендә, аҙаҡ Ванкувер исемен алған Гастаун (Gastown) торамаһы формалаша башлай. Лесопилка хәҙерге Dunlevy Avenue урамының төньяҡ осонда урынлашҡан булған, уның хужалары алышынғас тарихҡа Hastings Mill исеме аҫтында инә. 1870 йылда колониаль хөкүмәт Гастаунды Гранвилль тип үҙгәртә.
1884 йылда Канада тымыҡ океан тимер юлының аҙаҡҡы пункты тип Гранвиль һайлана. 1886 йылда Гранвилдең исеме Ванкувер тип үҙгәртелә һәм уға ҡала статусы бирелә. 1887 йылда тимер юл һалынып бөтә һәм ҡалаға поездар йөрөй башлай. Был ҡаланың бик етеҙ үҫешенә этәргес булып тора. 1886 йылда ҡала халҡының һаны 1000 кеше, 1891 йылда — кеше, 1901 йылға ҡарай —  кеше, 1911 йылға ҡарай —  кеше була.
Экосистемаһы
Ванкуверҙың үҫемлектәр донъяһы башта уртаса дымлы урмандар менән күрһәтелгән, улар ылыҫлы ағастарҙан, сағандан, ольханан һәм шулай уҡ ҙур һаҙлыҡлы территорияларҙан тора. Ылыҫлы ағастар бигерәк тә Британия Колумбияһының яр буйы райондарында таралған.
Бөтә Ванкувер буйлап үҫкән үҫемлектәр һәм ағастар ҡитғаның төрлө өлөштәренән һәм хатта Тымыҡ океан аша Көнсығыш Азиянан килтерелгән. Ҡалала пальмаларҙың төрлө төрҙәре һәм күп һанлы башҡа экзотик үҫемлектәр үҫә, улар араһында чили араукарияһы, япон сағаны, магнолия, азалия һәм рододендрон бар. Ҡайһы бер рододендрондар, ҡырыҫыраҡ климатлы райондарҙан килтерелгән башҡа төрҙәр кеүек, ғәйәт ҙур ҙурлыҡҡа тиклем үҫә. Күп кенә урамдар буйлап сакураның төрлө сорттары үҫә, уларҙы ҡалаға 1930-сы йылдарҙа Япония хөкүмәте бүләк итә.
Климаты
Ванкувер климаты уртаса, йылы. Йәйге айҙарҙан башҡа, яуым-төшөм күп була. Ҡыш йомшаҡ һәм ямғырлы. Ҡағиҙә булараҡ, йәйге айҙар сағыштырмаса ҡоро һәм йылы, июль-августта уртаса ҡоролоҡ күҙәтелә. Йылдың башҡа ваҡытында, бигерәк тә октябрҙән мартҡа ҡәҙәр яуым-төшөм күп була.
Ричмондта Ванкувер аэропорты мәғлүмәттәре буйынса яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 1199 мм тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта яуым-төшөмдөң фактик кимәле рельеф үҙенсәлектәренә бәйле <!-- хотя фактически уровень осадков существенно зависит от конкретного района из-за особенностей рельефа: в деловом секторе он значительно выше. Зимой основная часть дней (опять же, по данным аэропорта Ванкувера) ознаменуется значительными осадками. Летние месяцы — более сухие и солнечные, с умеренной температурой, благодаря теплому морскому бризу. В июле и августе максимальная дневная температура составляет в среднем 22 °C, доходя иногда до 30 °C. Наивысшая температура, когда-либо зарегистрированная — 34,4 °C 30 июля 2009. Снег выпадает в среднем одиннадцать дней в году, три дня из них — более 60 мм. Зи́мы в Большом Ванкувере (Greater Vancouver) — на четвёртом месте по мягкости среди всей Канады, после близлежащих Виктории (Victoria), Нанаймо (Nanaimo) и Дункане (Данкан) (Duncan) (все они расположены на острове Ванкувер). Нижняя планка температуры в Ванкувере опускается ниже 0 °C в среднем 46 дней в году, а ниже −10 °C — два дня в году. В среднем 4.5 дня в году температура остается ниже нуля по Цельсию и днем.-->
Халҡы
Ванкуверҙың бик күп һанлы булмаған төп халҡы составында инглиз-канадалылар өҫтөнлөк итә. Ҡалала иммигранттар һаны йылдам арта бара, улар сығышы менән башлыса Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренән. Ванкуверҙа майҙаны буйынса ҙур ғына ҡытай кварталдары бар. Төньяҡта, тауҙарҙа барлыҡҡа килгән яңы фешенебель торлаҡ районы башлыса япон һәм ҡытай стилендә төҙөлгән, сөнки бында күп кенә байҙар Гонконгтан килеп урынлашҡан.
Иҡтисады
Ванкувер илдең иң ҙур сәнәғәт үҙәктәренең береһе булып тора. Ҡала порты — Канадалағы иң ҙуры һәм иң диверсифицирланғаны, уның сауҙа әйләнеше йылына 75 млрд. ашыу канада долларына барып етә. Ванкуверҙа урман әҙерләүсе һәм файҙалы ҡаҙылмалар сығарыусы компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Һуңғы йылдарҙа программа обеспечениеһы, биотехнологиялар, һәм шулай уҡ йылдам үҫешә барған киноиндустрияның мөһим үҙәктәренең береһе булып бара.
Ванкуверҙың гүзәл урында урынлашыуы уны туризм өсөн төп урындарҙың береһенә әйләндерә. Туристар ҡала баҡсалары һәм парктары (Стэнли паркы, Королева Елизавета паркы, Ван Дусен ботаника баҡсаһы һ.б.) шулай уҡ ҡаланы уратҡан океан, тауҙар һәм урмандар буйлап йөрөйҙәр. Йыл һайын миллиондан ашыу кеше круиз караптарында Ванкувер аша үтә.
Транспорты
Ванкувер үҫешкән ер өҫтө транспорт системаһына эйә, был системаға автобустар, троллейбустар, ҡала яны пассажир тимер юл линияһы (West Coast Express), ер өҫтө еңел метроһы (SkyTrain) һәм пассажир паромы (SeaBus) керә. Шулай ҙа Ванкувер йәмәғәт транспорты үҫешенең кимәле буйынса илдең башҡа ҡалаларынан ҡалыша. Ҡала һәм ҡала яны ер өҫтө траспортының ҙур өлөшө «Транслинк» дәүләт компанияһы тарафынан хеҙмәтләндерелә.
SeaBus пассажир паромы Беррад ҡултығы аша яҡынса 15 минут эсендә үтеп, ҡала үҙәген Норт-Ванкувер (Төньяҡ Ванкувер) ҡалаһы менән тоташтыра. Паром маршруты һәр береһенә 400-әр кеше һыйҙырышлы ике судно менән хеҙмәтләндерелә, улар Британия Колумбияһында 1976 йылда төҙөлгән. Шулай уҡ Ванкуверҙа SkyTrain поездары йөрөй, ул донъялағы еңел тиҙ йөрөшлө метролары араһында тулыһынса автоматлаштырылған иң оҙон транспорт системаһы булып тора.
Ванкувер халыҡ-ара аэропорты (ИАТА коды: YVR, ИКАО коды: CYVR) Фрэйзер йылғаһы дельтаһы утрауында, ҡала үҙәгенән көньяҡҡа табан яҡынса 15 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Бихисап авиакомпаниялар Ванкуверҙан илдең башҡа калаларына, АҠШ, Европа, Азия һәм Океанияға көндәлек рейстар яһайҙар.
Ростов шампан шараптары комбинаты
ЯСЙ Ростов шампан шараптары комбинаты  — шампан һәм бызырлаҡ шараптар етештереүсе комбинат. Ул Дондағы Ростов ҡалаһы предприятиеһы.
Тарих
Дондағы Ростовта шампан шараптары заводы төҙөү ВКП (б) Үҙәк Комитетының һәм СССР Халыҡ комиссарҙары советының 1936 йылдың 28 июлендә Совет шампаны, десерт һәм аш шарап тары етештереү тураһындағы Ҡарарына ярашлы башлана".
1937 йылда заводтың 1-се сираты эшләй башлай, ул нигеҙҙә француз импорт ҡорамалдары менән йыһазландырылған була. Уның ҡеүәте йылына 500 мең шампан шешәһе тәшкил иткән.
1938 йылда заводтың 2-се сираты, 1939 йылда — 3-сө сираты сафҡа индерелә һәм заводтың ҡеүәте проектанған дәүмәлгә еткерелә — йылына 3 млн шешә шампан сығарыла.
Шул уҡ ваҡытта шампан шараптары заводы алты төр шарап : ҡоро, ярым ҡоро, татлы, ярым татлы, мөшкәтле һәм цимлян бызырлаҡ шарабы - эшләп сығарған. 1940 йылда шарап эшләү техникаһы һәм сеймал базаһы үҫешеү менән бәйле рәүештә хеҙмәт етештереүсәнлеге күтәрелә, завод 3 миллион урынына 4 миллион 200 мең шешә шампан етештергән.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Дондағы Ростов немец оккупацияһы аҫтында ваҡытлыса торғанда завод 85 миллион һумлыҡ зыян күрә. 1943 йылдың февраль айында ҡаланан 60 км алыҫтараҡ завод тергеҙелә башлай. 1944 йылдың аҙағында завод йылына 1 миллион шешә совет шампаны сығара.
1948 йылдың утыҙынсы сентябрендә завод тулы ҡеүәтенә етә һәм 3 миллион шешә шампан етештерә башлай.
1961—1964 йылдарҙа заводтың төп продукцияһы булып Совет шампаны һәм Цимлян бызырлаҡ шарабы тора. 1960 йылдарҙа Ростов шампанын ГФР-ға, Венгрия, Польша, Чехословакия, Югославия һәм башҡа илдәргә экспортлай башлайҙар.
1986 −1992 йылдар осоронда комбинат Совет шампаны, алһыу бызырлаҡ, Ростов бызырлаҡ, «Бызырлаҡ Дон», «Херес» шараптары сығарған.
Етештереү
Комбинаттың ҡеүәте йылына 13 миллион шешә тәшкил итә.
Шарап материалдары цехы йөҙөм етештереүсе хужалыҡтарҙан килгән виноматериалды һаҡлауға тәғәйенләнгән. Комбинат ғәҙәттәге йөҙөм сорттары Алиготе, Рислинг, Шардонены Дон, Ставрополь һәм Краснодар крайҙарынан һатып ала, шулай уҡ БДБ һәм Европа илдәренән дә комбинатҡа килтерә.
Шампанизация цехы  икенсел әсетеү өсөн акратофорҙар һәм өҙлөкһөҙ шампанизация линиялары менән йыһазландырылған. Илдә беренсе булып шампанды һәм бызырлаҡ шараптарҙы металл резервуарҙарҙа — Фролов-Багреев акратофорҙарында етештерә башлайҙар. 1964 йылда өҙлөкһөҙ шампанизация ысулы индерелә, һәм ул хәҙерге көнгә тиклем комбинатта ҡулланыла. Бызырлаҡ шарап, шампан өҙлөкһөҙ ағым менән ҙур һауыттарҙа (акратофорҙа) даими баҫым (5-6 кгс/см2) аҫтында етештерелә. Бызырлаҡ шараптар һәм шампан әсеү барышында тәбиғи рәүештә күмер кислотаһы менән туҡландырыла.
Ҡойоу һәм биҙәү цехы өс диния менән йыһазландырылған. Шампан һәм бызырлаҡ шараптар ҡойоу линияларының етештереүсәнлеге сәғәтенә 10 мең шешә тәшкил итә.
Антони Гауди
Анто́ни Пла́сид Гильéм Гауди́-и-Корне́т (шулай уҡ Анто́нио; Antoni Plàcid Guillem Gaudí i Cornet, Antonio Plácido Guillermo Gaudí y Cornet; 25 июнь 1852 йыл, Реус, Каталония — 10 июнь 1926 йыл, Барселона) — испан (каталон) архитекторы. Күпселек проекттары Барселонала төҙөлгән.
Биография
Антони Гауди-и-Курнет 1852 йылдың 25 июнендә Реуста (Таррагона янында, Каталония) эшсе ғаиләһендә тыуған. Гауди өйләнмәгән.
XIX быуаттың 70-се йылдарында Гауди Барселонаға күсә. 1878 йылда Архитектура мәктәбен тамамлай.
1870—1882 йылдарҙа архитекторҙар Эмилио Сала һәм Франциско Вильяр ярҙамсыһы булып эшләй. Европала ошо ваҡытта неоготика бик популяр була.
Беренсе проекттары — Висенс Йорто (Барселона) һәм Эль Каприччо (Комильяс, Кантабрия); Кальвет йорто (Барселона).
1926 йылда 73 йәшендә, трамвай бәрелеп, вафат була.
Сикхизм
Сикхи́зм (пандж. ਸਿੱਖੀ, «сикхӣ», «дауам итеүсе, уҡыусы») — монотеистик дин, Пенджабта гуру (дин әһеле) Нанак (1469—1539) тарафынан нигеҙләнә.
Сикхизм тарихы
Сикхизм дини йүнәлеш булараҡ Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанда XVI быуаттың башында килеп сыҡҡан. Нигеҙ һалыусыһы гуру Нанак 1469 йылда Райбхол-ди-Тальванди (хәҙерге ваҡытта Нанкана-Сахиб, Лахор округы, Пакистан Пенджабы) ҡалаһында тыуған.
Гуру Нанак күп сәйәхәт ҡылған, теүәл һаны билдәһеҙ булһа ла, әммә танылғандары: Күп йылдар буйы дин таратып, донъя ғиҙеп, гуру Нанак «дин йортон» Картапурҙа (Пенджаб) ойоштора, сикх общинаһы ла унда килеп сыға. Ныҡ ойошҡан сикх общинаһы ваҡыт үтеү менән үҙ аллы төркөмгә әйләнә, идеологияһы, ҡанундары, башлыҡтары була.
Иман нигеҙҙәре
Сикхизм — индуизм һәм ислам араһында килеп сыҡҡан, башҡа диндәргә оҡшмаған һәм күсәгилешлелекте танымай.
Сикхтар Берҙәм Аллаға ышана, ул сикһеҙ ҡеүәтле, уның ысын исеме билдәһеҙ.
Алла ике яҡтан ҡарала — Ниргун (Абсолют) һәм Саргун (һәр кеше эсендәге шәхси алла). Булдырыуға тиклем алла Абсолют булған, һуңынан үҙен сағылдыра. Тыуҙырыуға тиклем ожмах, тамуҡ, өс донъя ла булмаған, тик формаһыҙ ғына. Алла үҙен кәүҙәләндерегә булғас (Саргун булараҡ), тәүҙә исемен, һуңынан тәбиғәтен таба.
Аллаға табыныу ысулы булып медитация тора. Башҡа аллалар, шайтандар, йәндәр табыныуға лайыҡлы түгел.
Кеше менән үлемдән һуң нимә булырын икенселәй күрә: ожмах та, тамуҡ та юҡ, гонаһ, сауап, яңы тыуыуҙар тураһындағы төшөнсәләр дөрөҫ түгел. Үлемдән һуң кеше йәне бер ҡайҙа ла булмай, Тәбиғәттә иҙелә һәм Аллаға кәйләнеп ҡайта, бар асыл кеүек һаҡлана, юғалмай.
Сикхизм ҡағиҙәләре
Дини сикхтарға яҡшы кеше булырға, иман һәм һөйөүҙе эҙләп, таратырға, ынтылыштарында ирекле булыу, башҡаларҙың азатлығын хөрмәт итеү ҡушыла. Мәрхәмәтлеккә берәү ҙә көсләмәй. Ихлас һәм яҡшы эштәр үҙҙәре барлыҡҡа килә, хоҙай тарафынан бүләк ителә. Һөйөүҙе көндәлек тормошта белдерер кәрәк, шунда алланың тәбиғәте сағыла. Сикхтар яҡшы мөнәсәбәттә, ҡыуаныста, өмөтләнеп йәшәргә тейеш. Доғаларында сикхтар хужаһы булған эт тормошон һорай, сөнки уны ҡараған кеше бар, шуға хеҙмәт итә.
Һәр бер кешелә алла бар, рухи үҫешкә юл асыҡ.
Сикхтарҙа биш боҙоҡлоҡ (гонаһ): нәфселек, асыу, ҡомһоҙлоҡ, башҡа кеше ихтыярына буйһоноу, мин-минлек. Биш яҡшы сифат: намыҫлылыҡ, шәфҡәтлелек, уртасалыҡ, баҫалҡылыҡ, мөхәббәт.
Йолалар
Гуру Нанак Дев сикхтарға йолаларҙың файҙаһы юҡ, тип өйрәткән. Әммә һуңынан, дингә ылығыусылар күбәйеү сәбәпле, ғәҙәт һәм йолалар барлыҡҡа килә.
Сикхтарҙың ерләү йолаһы — мәйет яндырыу (кремация). Яндырғандан һуң, көлдө йылғаға йәки каналға ташлайҙар. Үлгәндәргә һәйкәл төҙөмәйҙәр. Үлемдән һуң йән аллаға кире ҡайта һәм уның менән берләшә.
Сикх дәүләте
1716—1799 йылдарҙа сикхтарҙың үҙ дәүләте — Сикх конфедерацияһы булған. Дәүләт мисалдарға бүленгән, уларҙың дөйөм һаны 12 еткән (70 мең атлы ғәскәр).
Бөйөк Моголдар империяһының XVIII быуат башында тарҡалыу сәбәпле сикхтар дәүләте барлыҡҡа килә. Пенджаб сикхтары Моголдар власына ҡаршы сығып, уңыш ҡаҙаналар. Сикхтар империяһы иң ҙур сағында үҙ эсенә:
Имашев Урал Булат улы
Имашев Урал Булат улы (17 ғинуар 1945 йыл — 3 февраль 2018 йыл) — ғалим-химик, йәмәғәтсе. 1981—1992 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының органик химия кафедраһы мөдире, 1992—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Нефтехимик эшкәртеү проблемалары институты директоры. 1992—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Д. И. Менделеев исемендәге Химиктар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1995), химия фәндәре докторы (1980), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1995). Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премия лауреаты (2006). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Театр эшмәкәрҙәре Ғәлиә менән Булат Имашевтарҙың улы.
Биографияһы
Урал Булат улы Имашев 1945 йылдың 17 майында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Учалы ауылында тыуған. 1968 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң ошо юғары уҡыу йортонда эшләй (өҙөклөк менән), 1981 йылдан алып органик химия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1991—1992 йылдарҙа — проректор, 1992—1997 йылдарҙа Нефтехимия эшкәртеү проблемалары институты директоры һәм «Нефтехимпереработка институты»ның генераль директоры.
Ғалим 2018 йылдың 3 февралендә Өфөлә вафат булды.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре һыҙыҡлы һәм циклик ацеталдәр, углеродтың көкөртлө окисы нигеҙендәге тиоэфирҙар химияһы һәм технологияһы проблемаларына арналған. Имашев тарафынан ацеталдәрҙең гетеро- һәм гомолитик реакцияларының законлыҡтары билдәләнә, полифункциональ гетероорганик берләшмәләр алыуҙың яңы ысулдары табыла, юғары һөҙөмтәле эреткестәр, пластификаторҙар, коррозия ингибиторҙары производствоға индерелә. Ул, мазутты яңы катализаторҙар һәм тулҡынлы резонанс тәьҫирен файҙаланып, эшкәртеүҙең технологик процессын һәм фәнни нигеҙҙәрен эшләй.
Эрмонела Яхо
Эрмонела Яхо (Ermonela Jaho, 1974, Тирана, Албания) — албан опера йырсыһы, сопрано.
Яхо йыр серҙәренә Тиранала өйрәнә. Һуңынан итальян опера йырсыһы Катя Риччарелли ойошторған конкурста еңеп, Яхо бер йыл буйы Мантуя ҡалаһының академияһында шөғөлләнә ала, унан һуң биш йыл буйы Римдағы Изге Цецилия академияһында вокал һәм фортепиано курстарында уҡый. Яхо бер нисә билдәле халыҡ-ара конкурста еңеүсе була. Улар араһында Миланда үткән Пуччини исемендәге конкурс (1997), Анконалағы Спонтини конкурсы (1998), Уэксфорд Фестивалендә иң яҡшы йырсы номинацияһында еңә (2000).
Һуңғы йылдарҙа Яхо ҙур уңыш менән Америка һәм Европаның төп опера театрҙары сәхнәләрендә сығыш яһай: Лондондағы Король операһы, Нью-Йорктағы Метрополитен-Опера, Гранд-Опера Парижда. Яхо репертуарында лирик һәм драматик характерлы опера партиялары бар. Йырсының иң яҡшы ролдәр иҫәбенә түбәндәгеләр ингән: Виолетта (Верди, «Травиата»), Мими (Пуччини, «Богема»), Анна Болей (Доницетти, «Болей Анна»).
2011 йылдың 8 ғинуарында Эрмонела Яхо Мәскәүҙә П. И. Чайковский исемендәге Концерт залында сығыш яһай.
Антиклыҡ
Антиклыҡ (Антика,  — боронғолоҡ ) — грек-рим боронғолоғон — Боронғо Греция һәм Боронғо Рим цивилизацияһын аңлатҡан термин.
Дөйөм осорҙарға бүлеү
Ваҡыт мәғәнәһендәге осорҙар геосәйәси контекста икенсе төрлө булырға мөмкин. Мәҫәлән, Боронғо Грецияла цивилизация Рим империяһындағыға ҡарағанда алдараҡ сәскә ата. Бынан тыш, Көнсығыш Рим империяһында антик цивилизация һуңыраҡ тыуа һәм һуңыраҡ һүнә. Антик мәҙәни мираҫ хәҙерге роман халыҡтарының көнкүрешендә, мәҙәниәтендә, телендә һәм ғөрөф-ғәҙәттәрендә ярайһы уҡ тарҡалыуы һаҡланған, уларҙан Урта диңгеҙ буйындағы башҡа халыҡтарға (көньяҡ славяндар, ғәрәптәр, төрөктәр, берберҙәр, йәһүдтәр) күскән.
Шулай уҡ классик антиклыҡтың күп элементтары (ғөрөф-ғәҙәттәр, закондар, йолалар һ.б.) Көнсығыш Рим (Византия) империяһының Кесе Азия йәҙрәһендә XI быуатта сәлжүк төрөктәре килгәнгә тиклем һаҡлана.
Антиклыҡты һәм тәүантиклыҡты осорҙарға бүлеү
Боронғо Греция тарихын 5 осорға бүлеү ҡабул ителгән, улар бер үк ваҡытта мәҙәни осорҙар ҙа булып тора:
Крит-микен осоро — антиклыҡтың башланыу тарихы
Крит-микен (б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағы — б.э.т. II мең й.). Миной һәм микен цивилизациялары. Тәүге дәүләт берәмектәре барлыҡҡа килеү. Диңгеҙселек үҫеше. Боронғо Шәреҡ цивилизациялары менән сауҙа һәм дипломатик бәйләнештәр урынлаштырыу. Оригиналь яҙыу барлыҡҡа килеү. Крит һәм материктағы Греция өсөн был дәүерҙә үҫештең төрлө осорҙары айырыла, сөнки дәүләтселек ул саҡта грек булмаған халыҡ йәшәгән Крит утрауында б.э.т. III мең йыллыҡта ахей гректары һөжүменә дусар булған Балҡан Грецияһына ҡарағанда алдараҡ барлыҡҡа килә. Асылда, крит-микен осоро — антиклыҡтың алды.
Миной цивилизацияһы (Крит)
Асылыуының һәм атамаһының тарихы
1900 йылдың 16 мартында инглиз археологы Артур Эванс тарафынан асыла һәм Криттың мифик батшаһы, легенда буйынса, Дедал төҙөгән лабиринттың хужаһы Минос исеме менән атала. Шул уҡ легенда буйынса, боронғо гректар яһаҡты кешеләтә түләгән, ә тегеһе уларҙы ҡатыны Пасифая донъяға килтергән Минотавр исемле ғифриткә ашатып торған.
Тасуирламалары Мәҙәни бәйләнештәре
Миной теленең генетик яҡтан ҡайһы төркөмгә инеүе асыҡланмаған.
Байыуы
Миной цивилизацияһы б.э.т. XV быуатта Тира утрауында вулкан урғылыуҙан бик ҙур зыян күрә, шуның арҡаһында һәләкәтле цунами башлана. Бәлки, ошо һәләкәт Атлантида тураһындағы мифҡа нигеҙ булғандыр, тип фараз ителә.
Археологик ҡаҙылмалар күрһәтеүенсә, Криттағы миной цивилизацияһы вулкан урғылғандан һуң кәм тигәндә 100 йыл самаһы йәшәгән.
Янартау атылғандан һуң власты ахейҙар тартып ала. Микен мәҙәниәте (Крит менән материктағы Греция) барлыҡҡа килә, ул миной һәм грек элементтарын берләштерә. XII быуатта Микен мәҙәниәте дорийҙар тарафынан юҡ ителә, улар Крит утрауын биләй.
Грецияның Иртә Эллада осоро
Б.э.т. III—II мең йыллыҡтарҙа Балкан Грецияһында пеласгтар, лелегтар, карийҙар йәшәй. Ил, Геродот әйткәненсә, Пеласгия тип атала. Аҙаҡ грек тарихсылары был халыҡтарҙың мәҙәниәте күпкә юғарыраҡ кимәлдә булһа ла, уларҙы варвар тип атай (хәйер, боронғо гректар ул саҡта был терминды линвистик маҡсатта ғына, йәғни грек теле булмаған телдәр атамаһы итеп кенә ҡулланғандыр).
Иртә Эллада дәүере тораҡтары ике төргә — аҡһөйәктәр йәшәгән цитаделдәргә (мәҫәлән, Лерна) һәм ер эшкәртеүсе крәҫтиәндәр йәшәгән ҡасабаларға (мәҫәлән, Рафина, Зигуриес) бүленгән. Бөтә цитаделдәр оборона ҡоролмалары менән уратылған.
Был осорҙа һөнәрселек барлыҡҡа килә (балсыҡтан кәрәк-яраҡ эшләү, тимерлектәр).
Тораҡтарҙың цитаделдәргә һәм ябай ҡасабаларға бүленеүе б.э.т. III мең йыллыҡтың икенсе яртыһында синыфтарға бүленеш барлыҡҡа килеүе тураһында һөйләй. Был цивилизация Европалағы башҡа мәҙәниәттәрҙән өҫтөн тора, ләкин Балкан Грецияһы буйлап ҡәбиләләрҙең хәрәкәт итеүе үҫешкә ҡамасаулай.
Беренсе ахей дәүләттәре барлыҡҡа килеү
Тәүге ахей ҡәбиләләренең килеүе б.э.т. II мең йыллыҡта грек халҡы хасил булыуына башланғыс һала. Урта Эллада осорона (XX—XVII) ҡараған археологик табылмалар был дәүерҙә мәҙәниәттең Иртә Эллада осорона ҡарағанда түбәнерәк тороуын күрһәтә. Был осор ҡәберлектәрендә металл әйберҙәр юҡ, улар урынын яңынан таш ҡоралдар биләгән, ерләү кәрәк-яраҡтары бик ярлы һәм бер төрлө. Быны йәмғиәттең синыфтарға бүленмәгәнлеге менән аңлатырға мөмкиндер. Шулай уҡ монументаль биналар ҙа был дәүерҙә юҡ. Ҡаҙаныштарҙан көршәксе әйләнгесе менән хәрби яу арбаһы барлыҡҡа килгән.
Урта Элладаның бөтә тораҡтары, ҡағиҙә булараҡ, ҡалҡыуҙа урынлаша һәм нығытыла, мәҫәлән, Мессениялағы Мальти-Дорион ҡаласығы. Уның уртаһында һарай урынлашҡан, уны һөнәрселәрҙең оҫтаханалары уратҡан, ҡалған өлөшөн ябай кешеләрҙең йорттары һәм келәт биналары тәшкил итә.
Урта Эллада осороноң аҙағында материктағы Грецияла мәҙәни күтәрелеш башлана, тәүге дәүләт берәмектәре барлыҡҡа килә, синыфтар тыуа башлай, ауыл хужалығының ҡаҙаныштары һөҙөмтәһе булараҡ халыҡ һаны арта. Ваҡ тораҡтар һаны ла, ҙур ҡалалар ҙа күбәйә. Был осорҙоң атамаһы Арголидала урынлашҡан ҙур Микен ҡалаһы исеменән алынған.
Микен цивилизацияһы вәкилдәре булған ахейҙар Критҡа һәм Кесе Азия утрауҙарына б.э.т. XVI быуаттарҙа күсеп килгән, улар фессалия ахейҙарынандыр тип фараз ителә
Б.э.т. XVII—XVI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән Микен, Тиринф, Пилос дәүләт-ҡалалары Крит менән тығыҙ мәҙәни һәм сауҙа бәйләнештәрендә торған. Микен мәҙәниәте Миной цивилизацияһынан күпте алған. Ләкин уның үҙенә генә хас үҙенсәлектәре лә байтаҡ. Микенда сауҙа ныҡ үҫешкән булған. Мысырҙа, мәҫәлән, микен керамикаһы табылған.
Б.э.т. XV—XIII быуаттарҙа ахейҙар Критты һәм Кикладаны, Эгей диңгеҙендәге күп утрауҙарҙы баҫып ала, Грецияның төпкөл төбәктәрендә тораҡтар төҙөй. Һуңғары улар урынында данлыҡлы антик ҡала-дәүләттәр — Коринф, Афина, Дельфи, Фива үҫеп сыға. Был осор микен цивилизацияһының сәскә атҡан осоро тип иҫәпләнә.
Ахейҙар Кавказға, Сицилияға, Төньяҡ Африкаға диңгеҙ юлдары һала.
Гераклидтарҙың ҡайтыуы
Илиада менән Одиссеяла һүрәтләнгәнсә, төрлө халыҡтар йәшәгән ҡала общиналары барлыҡҡа килеүгә эллин ҡәбиләләренең күсенеүҙәре сәбәпсе була. Был күсенеү Гераклидтарҙың ҡайтыуы йәки дорийҙарҙың Пелопоннесҡа күсенеүе тип йөрөтөлә.
Гераклидтар ҡайтап, метрополиялар буласаҡ иң боронғо колонияларҙы нигеҙләгәс, эллин халҡы Грецияла бөтөнләйгә төпләнә. Ошо ваҡыттан Греция тарихта эллиндар иле булараҡ урын ала.
Шиғри сығанаҡтар
Эллин йәмғиәттәре Гомерҙың Илиада һәм Одиссея тигән поэмаларында сағыу һәм тулы һүрәтләнгән. Илиада менән Одиссея Х—IX быуаттарҙа ижад ителгән. Поэмаларҙағы тарихи материалды дәүерҙәр һәм осорҙаар буйынса һалып сығыу мөмкинлеге юҡ; уларҙың күбеһе автор йәшәгән заманға ҡарай.
Йәмғиәттә, айырыуса ғаиләлә һәм айырым кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙә, ырыу-ҡәбилә ҡоролошо ҡалдыҡтары төҫмөрләнә, әммә ҡала общинаһы ла нығынған, уға идара итеү хаким, аҡһаҡалдар ҡоро һәм халыҡ араһында бүленгән. Хакимдарҙың халыҡҡа иҡтисади бәйлелеге, халыҡ алдында әйтелгән һүҙҙең көсө, ораторҙар булыуы, хакимға ҡаршы йүнәлтелгән тәнҡит өлгөләре ул саҡта ҡала общиналарында йәшәгән халыҡтың власть органдары ҡулындағы өнһөҙ масса йә тыңлаусан ҡорал булмағанлығын дәлилләй. Халыҡтан хакимға буйһоноусанлыҡ талап ителһә, хакимдан да халыҡты ҡайғыртыу, мәсьәләләрҙе хәл иткәндә ғәҙеллек, һуғышта ҡаһарманлыҡ, тыныс осорҙа аҡыллы кәңәштәр һәм һоҡланғыс телмәрҙәр һөйләй белеү талап ителә. Хакимдың шәхси һыҙаттары — халыҡтың уны хөрмәт итеүе һәм уға буйһоноуының мөһим шарты. Йәмғиәттә дәүләт мәнфәғәттәре башҡа бөтә мәнфәғәттәрҙән өҫтөн торған, һәр кемдең ҡаҙаныштары, уңыштары, яҡшы яҡтары дәүләттә йоғонтоло булыу хоҡуғын биргән.
Гомер һүрәтләгән йәмғиәт составы буйынса күп төрлө: унда ябай кешеләр ҙә, аҡһөйәктәр ҙә бар, иреклеләрҙән тыш ҡолдар бар, ә иреклеләр бер-береһенән хәллелеге, һөнәре буйынса айырыла. Хужалар менән ҡолдар араһындағы мөнәсәбәттәргә патриархаль ябайлыҡ һәм яҡынлыҡ хас, ҡатын-ҡыҙҙар менән ирҙәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙә, һуңғыраҡ тарихи осорҙарҙан айырмалы, тиң хоҡуҡлыҡ бар. Гесиодтың поэмалары Гомерҙың әҫәрҙәрендә һөйләнгәндәрҙе тулыландыра төшә.
Полистар осоро
(б.э.т. XI—IV бб.) Грек донъяһының этник тупланғанлығы. Дәүләтселектең демократик һәм олигархик төрҙәренә эйә булған полис структураларының барлыҡа килеүе, сәскә атыуы һәм көрсөккә төшөүе. Боронғо грек цивилизацияһының ғәйәт ҙур мәҙәни һәм фәнни ҡаҙаныштары.
Гомер (полис алды) осоро, б.э.т. XI—IX бб.
Был осор «ҡараңғы грек осоро» булараҡ билдәле. Микен (ахей) цивилизацияһы ҡалдыҡтарын тулыһынса юҡ итеү, ырыу-ҡәбилә мөнәсәбәттәрен тергеҙеү, уларҙың иртә синфиға әүерелеүе, полис алды йәмғиәт структуралары хасил булыу.
Архаик Греция (б.э.т. VIII—VI бб.)
Антиклыҡтың беренсе осоро. Бронза быуаттың байыуы менән йәнәш башлана. Антиклыҡ башланған ваҡыт тип б.э.т. 776 йылда боронғо Олимпия уйындарын булдырыу датаһы алынған.
Полис ҡоролошо барлыҡҡа килеү. Бөйөк грек колониялаштырыуы. Иртә грек тираниялары. Эллин йәмғиәтенең этник ойошоуы. Етештереүҙең бөтә өлкәләрендә тимер ҡуллана башлау, иҡтисади күтәрелеш. Тауар производствоһы нигеҙҙәрен һалыу, хосуси милекселек ярала башлау.
Классик Греция (б.э.т. V—IV бб.)
Б.э.т. V—IV быуаттар — полис ҡоролошоноң сәскә атыу осоро. Грек-фарсы һуғыштарында (б.э.т. 500—449 йй.) гректарҙың еңеүе һөҙөмтәһендә Афинаның абруйы күтәрелә, Делос берләшмәһе төҙөлә, уның башында Афина була. Перикл хакимлыҡ иткән осор (б.э.т. 443—429 йй.) Афинаның иң ҡеүәтле, сәйәси тормошонда демократия урынлашҡан, мәҙәниәте сәскә атҡан ваҡыты була. Афина менән Спарта араһында Грецияла гегемонлыҡ итеү өсөн көрәш һәм Афина менән Коринф араһында сауҙа юлдары өсөн дәғүәләшеү Пелопоннес һуғышы башланыуға (б.э.т. 431—404 йй.) сәбәп була. Ул Афинаның еңелеүе менән тамамлана.
Беренсе эллинлыҡ осоро (б.э.т. 334—281 йй.)
Александр Македонскийҙың грек-македон ғәскәрҙәре походтары, уның ҡыҫҡа ғүмерле донъя державаһының күп һанлы эллин дәүләттәренә тарҡалыуы. Юғары эллинизм ҡан ҡойғос пуник һуғыштар ваҡытына тура килә (улар Римдың иғтибарын Урта диңгеҙ буйының көнсығыш төбәктәренән ситкә йүнәлтә) һәм 168 йылда римлыларҙың Македонияны яулап алып, Коринфты ҡыйратҡанына тиклем йәшәй. Был йылдарҙа Родос сәскә ата, Аттал I (241—197 йй.) һәм Евмен II (197—152 йй.) ваҡытында бай Пергам батшалығы ҙәр әһәмиәт яулай, Птолемей Мысырында мәғрур һәйкәлдәр ижад ителә. Беренсе эллин осоронда батшаны илаһилаштырыу йолаһы башлана.
Өсөнсө эллин осоро (б.э.т. 150—27 йй.)
Эллин дәүләтселегенең кризисы һәм тарҡалыуы.
Рим империяһы
Рим империяһы (б.э.т. 27 й. — б.э. 476 й.)
Антиклыҡтың географияһы
Балкан Грецияһы борон 88 мең км² самаһы майҙан биләгән. Төньяҡ-көнбайышта — Иллирия, төньяҡ-көнсығышта Македония менән сиктәш булған, көнбайыш сиген — Ион (Сицилия), көньяҡ-көнсығышын — Миртой, көнсығышын Эгей һәм Фракия диңгеҙҙәре йыуған. Өс төбәктән — Төньяҡ Грециянан, Урта Грециянан һәм Пелопоннестан — торған. Төньяҡ Грецияны Пинд тау теҙмәһе көнбайыш (Эпир) һәм көнсығыш (Фессалия) өлөштәргә булгән. Урта Грецияны Төньяҡ Грециянан Тимфрест һәм Эта тауҙары айырып торған, ул ун өлкәне эсенә алған (көнбайыштан көнсығышҡа): Акарнания, Этолия, Озоль Локридаһы, Дорида, Фокида, Эпикнемид Локридаһы, Опунт Локридаһы, Беотия, Мегарида һәм Аттика. Пелопоннес ҡалған Греция менән тар ғына (6 км самаһы) Коринф муйыны аша тоташа.
Аркадия Пелопоннестың үҙәк өлкәһе була, ул көнбайышта Элида, көньяҡта Мессения һәм Лакония, төньяҡта Ахайя, көнсығышта Арголида, Флиунтия һәм Сикиония менән сиктәш була; ярымутрауҙың ситке төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Коринфия урынлаша. Утраулы Грецияны бер нисә йөҙ утрау хасил итә (иң ҙурҙары — Крит менән Эвбея), улар өс ҙур архипелагты хасил итә: Эгей диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышында — Киклада, уның көнсығышы һәм төньяғында — Спорада һәм Кесе Азияның көнбайыш ярында — Ион утрауҙары. Балкан Грецияһы — башлыса таулы ил (уны Динар Альпының ике тармағы киҫеп үтә), яр һыҙаты ныҡ йырғысланған, ҡултыҡтар күп (иң ҙурҙары — Амбракия, Коринф, Мессен, Лакон, Арголид, Сарон, Маллия һәм Пагасия).
Иң ҙур грек утрауы — Пелопоннес менән Эвбейҙан көньяҡ-көнсығышта ятҡан Крит. Эгей диңгеҙендәге күп һанлы утрауҙар ике архипелагты хасил итә — көньяҡ-көнбайышта Киклада һәм көнсығыш менән төньяҡта Спорада. Көнбайышындағы иң әһәмиәтле утрауҙары — Керкира, Левкада, Кефалиния һәм Закинф.
Антиклыҡ һәм хәҙерге заман
Антиклыҡ ҡалдырған эҙ бөгөнгә тиклем килеп еткән.
Киң мәғлүмәт сараларын һәм уҡыусыларҙы ҡыҙыҡһындырған темаларҙы анализлау күрһәтеүенсә, XX—XXI быуаттар сигендә йәмғиәттә антик мираҫҡа ҡыҙыҡһыныу арта. Бөтә донъяла археологик тикшеренеүҙәр йәнләнә, уларҙың һөҙөмтәләре шунда уҡ йәмәғәтселек иғтибарына еткерелә бара. Мәҫәлән, төрөк археоогтары ете йыл инде хәҙерге Төркиәнең төньяҡ-көнбайышындағы Антадрос тигән антик ҡалала тикшеренеүҙәр алып бара — легендар киммерийҙарҙың тораҡтарын табырға тырыша. Римдағы Француз мәктәбе менән Бордо университеты археологтары 2006 йылдың йәйендә Рим катакомбаларында Боронғо Римда христианлыҡ башы осорона ҡараған ҙур некрополде ҡаҙа башлай.
Ваҡыт үткән һайын антиклыҡның әһәмиәте нығына бара. Латин теле бөтә Европа ғалимдарының теленә әйләнә, грек теленә һәм грек фекер эйәләренә иғтибар арта. XIX быуатта «грек мөғжизәһе» теорияһы барлыҡҡа килә — ул классик Греция сәнғәтенең абсолют камиллығын сағылдыра. Пифагор теоремаһы, Евклид геометрияһы, Архимед законы мәктәптә фәндәрҙе уҡытыу нигеҙенә әүерелә. Ерҙең шар рәүешендә булыуынан сығып, уның күләмен иҫәпләп тапҡан антик географтарҙың хеҙмәттәре бөйөк географик асштар өсөн айырым әһәмиәткә эйә була. Антик фекер эйәләренең философик ҡараштар тупланмалары Яңы дәүер фәйләсүфтәрен илһамландыра.
XVIII быуатта, Бөйөк француз инҡилабы башланыр алдынан, материалист философтар Лукрецийға мөрәжәғәт итә. Уның донъяның атомдарҙан яралыуы; тәбиғәттең һәм кеше йәмғиәтенең алла ҡыҫылышынан тыш эволюцияһы; кешеләрҙе дөйөм файҙа өсөн берләштерә торған тәбиғи килешеү; алла түгел, кешеләр сығарған, шул уҡ дөйөм файҙаны күҙҙә тотҡан, файҙа килтереүҙән туҡтаһа, уны үҙҙәре үк юҡҡа сығара торған закон тураһындағы тәғлимәте заман ихтыяждарына яуап бирә. Шулай уҡ халыҡ власы, тиңлек, азатлыҡ, ғәҙеллек идеяларына ла ауаздаш була. Әлбиттә, 18 быуат лозунгыларына әүерелеп, был төшөнсәләр антиклыҡ осорондағыға ҡарағанда күпкә киңерәк мәғәнәне ала.
Европа театры һәм әҙәбиәте антиклыҡҡа даими мөрәжәғәт итә. Антик сюжеттарҙы эшкәртеү һөҙөмтәһендә Шекспирҙың «Антоний һәм Клеопатра», «Юлий Цезарь», Расиндың «Андромаха», «Федра», «Британик», Корнелдең «Медея», «Гораций», «Помпей» әҫәрҙәре барлыҡҡа килә. Тотош пьесалар тергеҙелә. Мәҫәлән, Шекспирҙың «Хаталар комедияһы» — Плавттың «Менехмалар» әҫәрен, ә Мольерҙың «Һаран»ы — Плавттың «Ҡумта»һын ҡабатлай.
Мольер, Лопе де Вега, Гольдони комедияларындағы хеҙмәтселәр Плавт әҫәрҙәрендәгесә хужаларына мөхәббәт мажараларын йәшерергә ярҙам иткән аҡыллы, тапҡыр ҡолдарға оҡшаш. Антик романдар тәржемә ителә, уларға оҡшаш яңылар ижад ителә. Бик күп антик образдар, сюжеттар — аллалар, алиһәләр, батырҙар, алыштар һәм мәжлестәр — рәссамдар һәм скульпторҙарҙы ижадҡа илһамландыра.
Рим хоҡуҡиәте башҡа көнбайыш илдәренең хоҡуҡиәте нигеҙенә ята.
Ғәлиев Вил Барый улы
Ғәлиев Вил Барый улы  (1 сентябрь 1932, Ахун, Учалы районы) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), СССР Газ сәнәғәте министрлығы (1968), СССР Нефть сәнәғәте министрлығы (1978), СССР‑ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте ойошмаларын төҙөү министрлығы (1982) отличнигы.
Антиклыҡ
Антиклыҡ һәм хәҙерге заман
Антик донъя әле лә рухи һәм интеллектуаль эшмәкәрлектең төрлө өлкәләре өсөн әһәмиәтен юғалтмаған. Тарихсылар, социологтар, культурологтар уға мөрәжәғәт итә. Антик донъя, яралғанынан алып юҡҡа сыҡҡанына тиклем билдәле бер йомоҡ ҡулса кеүек, культурологтар өсөн эталон булып хеҙмәт итеүҙән туҡтамай.
Ғәлиев Вил Барый улы
Биография
1955 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң Башҡортостан нефть үткәргестәре идаралығы предприятиеларында эшләй.
Антиклыҡ
Рәсәйҙә антик мәҙәниәттең йоғонтоһо
Боронғо Руста Византиянан һәм көньяҡ славян илдәренән христианлыҡ менән бергә килгән православие әҙәбиәте тәүге антик йоғонто сығанағы була. Антик мифология Боронғо Руста мәҙәни йөкмәткеһен юғалта һәм христианлыҡҡа ҡаршы торған мәжүси дин кәүҙәләнешенә әйләнә<ref''>Живов В. М., Успенский Б. А.'' Метаморфозы античного язычества в истории русской культуры XVII—XVIII вв. // Античность и культура в искусстве последующих веков. М., 1984. С. 204—285. . Антик философтарҙың дөйөм текстан өҙөп алынған цитаталары христиан идеяларының дөрөҫлөгөн раҫлау өсөн ҡулланыла, антик илаһтар мәжүсилекте фашлағанда иблис тип, йә булмаһа тарихи шәхес булараҡ телгә алына. Антик тарих сиркәү ҡараштары аша ҡабул ителә.
Ғәлиев Вил Барый улы
Биография
1962—1984 йылдарҙа һәм 1992 йылдан алып Өфө дәүләт нефть техник университетында (1968 йылдан алып етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы).
Антиклыҡ
Рәсәйҙә антик мәҙәниәттең йоғонтоһо
Антик авторҙарҙың, мәҫәлән, Платондың, ҡайһы бер философик концепциялары, православие яҙыусылары тарафынан асылы менән христианса тип ҡарала һәм шунлыҡтан һаҡлауға лайыҡ тип табыла. Улар боронғо урыҫ китаптарына инә (авторын күрһәтеп йә исемһеҙ).
XI быуатта Руста боронғо донъя тарихын һүрәтләгән византий хроникалары билдәле була. Һуңынаныраҡ урыҫ уҡыусыһына Александр Македонский тураһындағы романдар һәм Троя һуғышы тураһындағы әҫәрҙәр килеп етә. XVII быуатта хәл үҙгәрә, ә Петр I осоронан дәүләт антик мәҙәниәт тураһындағы белемдәрҙе махсус рәүештә киң таратырға тотона. Антиклыҡ урыҫ мәҙәниәтенең бер өлөшөнә әйләнә. XVIII быуатта антик авторҙар тәржемә ителә, Державин, Горацийҙың «Һәйкәл»енә оҡшатып, үҙенең «Һәйкәл»ен ижад итә. Рим әҙәбиәтен А. С. Пушкин яҡшы белә. Төп нөсхәгә бик яҡын тороу йәһәтенән уның тәржемәләренә тиңдәр юҡ. Д. С. Мережковский, Л. Андреев антик сюжеттарға мөрәжәғәт итә.
Ғәлиев Вил Барый улы
Биография
1985—1992 йылдарҙа Төмән индустрия институтында (1987 йылдан алып торба үткәргестәр һәм һаҡлағыстар төҙөү кафедра мөдире) уҡыта.
1995—2001 йылдарҙа Республика тармаҡ хеҙмәтте һаҡлау һәм экология уҡыу-аттестация үҙәгендә эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефть продукттары өсөн резервуарҙар проектлау менән бәйле. Ғәлиев эшләгән күтәреү һәләте түбән һәм баҫылған тупраҡтарҙа резервуарҙар төҙөү өсөн нигеҙ проекттары Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре нефть сәнәғәте предприятиеларында индерелгән.
210-дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 29 уйлап табыу авторы. И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1982).
Ғүмәров (йыр)
«Ғүмәров» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр 1930 йылда Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районында И. В. Салтыков тарафынан яҙып алына, «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында Заһир Исмәғилев яҙмаһында баҫылып сыға. Йыр варианттарын С. Ә. Ғәлин, Р. Л. Ғәбитов, Х. С. Ихтисамов, Ф. Х. Камаев, Л. Н. Лебединский, К. Й. Рәхимов, Н. Д. Шоңҡаров, Хөсәйен Әхмәтов һәм башҡалар яҙып ала. Лирик-драматик характерҙағы йыр.
Йырҙың риүәйәте
.
Беренсе вариант
Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Рәхмәт ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы) кешеһе Ғәлиәкбәр Ғүмәров исеме менән аталған. Ғүмәров (версияларҙың береһе буйынса, күбәләк һәм тиләү ырыуҙарының старшинаһы булған), халыҡты ҡыҫырыҡлауҙарҙан яҡлап, урындағы власть менән низағҡа инә һәм Боғаҙаҡ күле янында йәшенеп йөрөргә мәжбүр була. Йырҙы ул вафаты алдынан сығара.
Икенсе вариант
Ғүмәров Күбәләк-Тиләү волосында бик данлыҡлы һәм билдәле шәхес, уҡымышлы, зиһенле, белемле, тап­ҡыр, тәүәккәл кеше була. Шуға күрә лә уны 48 ауыл­ды берләштергән Күбәләк-Тиләү волосы йыйынында старшина итеп һайлайҙар. Уға был ваҡытта ни бары 17 йәш була. Ә бит элек иң тәүҙә аҡһаҡалдарҙың, оло­ларҙың һүҙе үткән. Тимәк, егет ысынлап та хәтәр зирәк булған. Ғүмәровты старшина итеп һай­лау ваҡиғаһы ун туғыҙынсы быуаттың икенсе ярты­һына тура килә. Ғүмәровты Боғаҙаҡ күленә батырып үлтерәләр, ә уның ҡатыны Мәүлиха өс бала менән тол ҡала, дүртенсеһенә ауырлы була. Дүртенсе балаһы тыуғас, уның бер апһыны таныша килгән һәм, сәй эскәндә сәйгүнгә ағыу һалып, Мәүлиханы ағыулап үлтерә. Был ваҡытта уға ни бары 26 ғына йәш була. Уның балалары Бибиямал, Ғәлиастан, Маһи­ра, Хәйҙәр үкһеҙ етем ҡала. Ғүмәровтың әсәһенең исе­ме Гөлзар була.
1-се строфаның өсөнсө юлын: «Тиләү менән Табын тотто һабын», — тип тә йырлайҙар. Ғөмүмән, был йыр­ҙы Күбәләк-Тиләү яҡтарында белмәгән кеше һирәктер. 2-се куплет Ғүмәров менән Мәүлиханың мөхәббәте ха­ҡында.
Хәҙерге көндә старшина Ғүмәровтың нәҫелдәре Рәхмәт һәм башҡа ауылдарҙа йәшәй.
«Ғүмәров» йырының һуҙып йырланған төп ижеге ике тапҡыр үҙгәртеп ҡабатлана, ул мажор пентатоникаһының төп тондарын һалмаҡ характерҙа уратып йырлауҙан ғибәрәт. Һуңғы фраза йырҙың драматизмын көсәйтеп ебәрә. Йырҙы Заһир Исмәғилев һәм Хөсәйен Әхмәтов тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.
Йырҙың өҫтәмә варианты ла башҡорт халыҡ ижадының тарихи йырҙар төркөмөнә ҡарай.
Башҡарыусылар
«Ғүмәров» йырын Ғ. Х. Ирназарова, Ғата Сөләймәнов башҡара.
68-се диңгеҙ уҡсы бригадаһы
68-диңгеҙ уҡсы бригадаһы — СССР-ҙың Бөйөк Ватан һуғышындағы хәрби берләшмәһе.
Пятигорск ҡалаһында 1941 йылдың декабрь аҙағында — 1942 йылдың ғинуар башында Каспий флотилияһы составынан, хәрби-диңгеҙ уҡыу йорттары курсанттарынан формалаша. 1942 йылдың 8 мартында Таганрог ҡалаһын (Волкова Гора, Матве́ев Курга́н ҡалаһы) азат итеү операцияһында һуғышта ҡатнаша, унда ҙур юғалтыуҙар кисерә. ''«Өс көнлөк һуғыш барышында 68-се диңгеҙ уҡсылар бригадаһы үлтерелгән һәм яраланған 2100 кешеһен юғалта. Уңышһыҙ һөжүмдән һуң 68-се диңгеҙ уҡсылар бригадаһы командиры-2-се ранг капитаны Г. К. Иванов бригада менән бригада етәкселек итеүҙән ситләтелә, уның урынына полковник Шаповалов тәғәйенләнә. Һуғыш йомғаҡтары буйынса 8 марттан 17 мартҡа тиклем 68-се диңгеҙ уҡсылар бригадаһы 2532 кешеһен юғалта, шул иҫәптән 639 кеше үлтерелә һәм 1893 кеше яралана»'' 1942 йылдың апрелендә Таганрогтан көнсығыштараҡ оборона алышы алып бара, 1942 йылдың июлендә Ростовтың нығытылған районында ҡаршы тороу һуғыштары алып бара.
1942 йылдың август уртаһында бригаданың ҡалған өлөшө Вербин ҡасабаһы эргәһендә Ағиҙел йылғаһының һул ярын биләй, артабан Туапсе́ оборона операцияһында, шул иҫәптән Сарай-тау өсөн һуғышта ҡатнаша. 1943 йылдың 12 ғинуарында дошман ғәскәрҙәре сигенеү менән, немец частәрен Три Дуба һәм Кутаисская йүнәлештәрендә эҙәрлекләп, һөжүмгә күсә.
1943 йылдың яҙында бригада Краснодар һөжүм операцияһында, ә һуңынан Тамань ярымутрауына һөжүмдә ҡатнаша. Апрель башында яңынан ойоштороу өсөн резервҡа сығарыла.
1943 йылдың 1 майында 68-се диңгеҙ һәм 10-сы уҡсылар бригадаһы базаһында Урта азия хәрби округында 29-сы уҡсылар дивизияһы ойошторола.
Тулы исеме
68-се айырым диңгеҙ уҡсылар бригадаһы.
Флейта
Фле́йта — ағас тынлы төркөмөнөң тынлы музыка инструменттарын берләштергән исем. Иң боронғо музыка инструменттарының береһе. Башҡа тынлы инструменттар менән сағыштырғанда, флейтаның тауышы һауаны ҡыр аша үтеп сыға. Флейтала уйнаусы музыкант флейтасы тип атала.
Тарихы
Һыҙғыртҡыс иң боронғо флейтаның бер төрө. Артабан һыҙғыртҡыстарҙы көпшә формаһында бармаҡтар менән баҫырға тишектәр менән эшләй башлайҙар. Бындай флейтала ябай ғына көйҙәрҙе уйнарға мөмкин була. Археологик табыштар флейтаны Б.Э.Т 35-40 мең йыл элек эшләгәндәр тип билдәләй, шулай итеп флейта иң боронғо музыкаль инструмент булып иҫәпләнә.
Арғыры флейта Мысырҙа биш мең йыл элек билдәле булған һәм Яҡын Көнсығышта бөгөнгө көнгә тиклем төп музыка ҡоралы булып ҡала. Европаға флейта XV—XVII быуаттарҙа тарала.
Блокфлейта
Блокфлейта (Blockflöte — блоклы флейта) — буй флейтаның төрө. Тынлы ағас музыка инструменты һыҙғыртҡыслылар ғаиләһенән. Баш яғынан блок ҡуйыла. Туғандаш инструменттар: һыбыҙғы, вистл. Блокфлейтаның тыш яғынан — ете бармаҡ ярығы, эс яҡтан бер ярыҡ — октава клапаны бар.
Арҡыры флейта
Арҡыры фле́йта (флейта; итал. flauto flatus — «ел, иҫеү»; flûte, flute, Flöte) — сопрано регистрындағы ағас тынлы музыка инструменты. Тауыш юғарылығы ирен менән гармоник тауыштар сығарыу аша үҙгәрә, шулай уҡ клапандар ярҙамында тишектәр асыла. Заманса флейталар ғәҙәттә металлдан (никель, көмөш, алтын, ағалтын), һирәгерәк — ағастан, ҡайһы саҡта — быяла, пластика һ.б. материалдан яһала.
Окница (йылға)
Окница (Вікниця (Окниця), Окница/Ocniţa) — Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Молдавия (Днестр буйы Молдова Республикаһы) биләмәләре аша аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Флейта
Флейта-пикколо
Фле́йта-пи́кколо (йыш ҡына пикколо йәки кесе флейта тип атала; итал. flauto piccolo или ottavino, petite flûte, kleine Flöte) — ағас тынлы музыка инструменты, арҡыры флейтаның төрө, тынлылар араһында иң юғары тауыш хас. Ғәҙәти флейтанан ҡыҫҡараҡ, бер октаваға юғарыраҡ яңғырай.
Окница (йылға)
Украинаның Винница өлкәһендәге Крыжополь районының Одаи ауылы янында башлана. Артабан көньяҡҡа йүнәлеш ала һәм Файгород ҡасабаһын үткәндән һуң Пищанка районына сыға. Уның Трибусовка һәм Грабаровка ауылдарынан һуң Днестр буйы Молдова Республикаһы Каменка районы буйлап көньяҡҡа табан аға. Бында йылға үҙенә исемдәш Окница ауылын үтеп китә. Каменский районының Кузмин ауылы янында Днестрға ҡоя.
Флейта
Сиринга
Сири́нга (греч. σῦριγξ) — боронғо грек музыка инструменты, буй флейта төркөмөнән. Был термин тәү тапҡыр Гомерҙың «Илиада»һында осрай (X,13). Бер көпшәле (σῦριγξ μονοκάλαμος) һәм күп көпшәле сиринга (σῦριγξ πολυκάλαμος) билдәләйҙәр; һуңғыһы Пан флейтаһы тип атала.
Ирланд флейтаһы
Ирланд флейтаһы (Irish flute) — арҡыры флейта, ирланд (шотланд, бретон һ.б.) халыҡ музыкаһын уйнағанда ҡулланыла — төп 6 ярығы ҡапланмаған, башҡарыусы үҙ бармаҡтары менән ҡаплай.
Кена
Ке́на (кечуа qina, quena) — буй флейта, Латин Америкаһының Анд төбәгендә таралған. Ғәҙәттә ҡамыштан яһала. Өҫкө яҡтан — алты, аҫтан бармаҡтар өсөн бер ярыҡ эшләнә.
Һыбыҙғы
Һыбыҙғы — урыҫ тынлы инструменты, буй флейта төрө. Ике көпшәле булыуы мөмкин.
Пыжатка
Пыжатка — урыҫ халыҡ музыка инструменты, ағас флейта, Курс өлкәһе өсөн ғәҙәти.
Вистл
Вистл (англ. tin whistle, һүҙмә-һүҙ «ҡалай һыҙғыртҡыс») —буй флейта, тыш яғынан алты тишек, Ирланди я, Шотланди я, Англи я халыҡ музыкаһында киң ҡулланыла.
Тарихы
Флейтаның беренсе төрө булып һыҙғыртҡыс тора. Ваҡыт үтеү менән унда бармаҡ өсөн ярыҡтар эшләй башлайҙар. Ябай һыҙғыртҡыс һыҙғыртҡыслы флейтаға әйләнә бара, төрлө музыка әҫәрҙәрен башҡарыу мөмкилеге тыуа. Беренсе археологик табылмалар б.э.т. 35 — 40 мең йыл элек булған, тип баһалана, шуҡа күрә иң боронғо музыка инструменттарынан һанала.
Буй флейта Египетта биш мең йыл элек билдәле булған, хәҙерге заманда ла Яҡын Көнсығышта төп тынлы инструмент. Европала XV—XVII бб. киң билдәле булған.
5-6 бармаҡлыҡ ярыҡлы арҡыры флейта Ҡытайҙа 3 мең йыл элек, Һиндостан менән Японияла — ике мең йылдан ашыу була.
XVII быуат аҙағына француз оҫталары тарафынан камиллаштырыла. XVIII быуат аҙағына арҡыры флейта буй флейтаны алмаштыра, симфоник оркестрҙарҙа һәм инструменталь ансамблдәрҙә төпләнә.
Хәҙерге заманда оркестрҙарҙа — ябай ҙур флейтала, һирәгерәк — альт флейтаһында, унан да һирәгерәк бас флейтаһында уйнайҙар.
Учалы йәмиғ мәсете
Учалы йәмиғ мәсете — Учалы ҡалаһында урынлашҡан ислам мәҙәни-белем биреү үҙәге. 1994 йылда асылған. Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты ҡарамағында була.
Мәсет 2 ҡатлы, ҡатмарлы планлы. Манараһы (көмбәҙе менән бергә бейеклеге — 27 м) бер яруслы, мәсет бинаһына терәтеп төҙөлгән, уратма балконы бар.
Мәсеттә 2 намаҙ залы; стеналары Ҡөрьән сүрәләре һәм орнаменттар менән биҙәлгән.
Учалы йәмиғ мәсете эргәһендә ғәрәп телен һәм ислам нигеҙҙәрен өйрәнеү буйынса балалар һәм өлкәндәр өсөн курстар эшләй. Мәсет ҡаланың дини үҙәге булып тора, унда мөхтәсибәт ултырыштары, мосолман байрамдары үткәрелә.
Имам‑хатиптары
Учалыла шулай уҡ Зәйнулла Рәсүлев мәсете бар.
Джейн Остин
Джейн О́стин (Джейн О́стен варианты ла киң таралған; (Jane Austen, /dʒeɪn ˈɒstɪn/ 16 декабрь 1775 йыл — 18 июль 1817 йыл) — Англия яҙыусыһы, сатирик. Британия әҙәбиәтендә реализм йүнәлешенә башлап юл ярыусы әҙип.
Ғаиләһе
Джейн Остин 16 декабрь 1775 йылда Стивентон (графство Хэмпшир) ҡаласығында донъяға килә. Атаһы, Джордж Остин, приход руханийы була. Был уҡымышлы кеше сығышы менән боронғо кент ғаиләһенән була. Ҡатыны, Кассандра Ли, шулай уҡ боронғо, ләкин ярлы нәҫелдән сыҡҡан. Джейндан башҡа ғаиләлә алты малай һәм бер ҡыҙ, һеңлеһе Кассандра була. Ул заманда балалар кңпләп үлһә лә, Остин балалары иҫән ҡала. Оло ағаһы, Джеймс (1765—1819), әҙәбиәткә тартыла: шиғырҙар яҙа, проза, шулай ҙа атаһыныү юлынан китә. Икенсе ағаһы, Джордж (1766—1838) тураһында ғаиләлә һөйләргә яратмайҙар: ул аҡылға зәғиф була, һөйләшергә лә өйрәнмәй. Уның өсөн Джейн телһеҙҙәр яҙмаһын үҙләштерә. Өсөнсө ағһын, Эдвардты (1767—1852), үҙҙәренең балалары булмаған бай туғандары Остин Найттар балалыҡҡа ала.
Джейн Остиндың дүртенсе ағаһы, Генри Томастың (1771—1850) яҙмышы сағыу һәм ваҡиғаларға бай була. Был бик ҡыҙыҡһыныусан, ләкин тормошҡа яраҡлашмаған кеше үҙ ғүмерендә бик күп һөнәр алмаштыра: армияла хеҙмәт итә, банкир була, башта уңышлы ғына эшләй, һуңынан бөлә, дини хеҙмәт юлына баҫа. Ул гильотинала язаланған француз дворянының тол ҡатыны Элизе де Фейдкә өйләнә. Элизаның Джейнға тәьҫире көслө була. Элиза арҡаһында ҡыҙ француз телен өйрәнә һәм француз авторҙары Ларошфуко, Монтен, Лабрюйер менән таныша, шулай уҡ театрға ғашиҡ була.
Ҡалған ике ағаһы, Фрэнсис Уильям һәм Чарльз Джон, хәрби моряктар, һәм адмирал чинына тиклем үрләй. Джейн бигрәк тә һеңлеһе Кассандра менән яҡын була. Уға үҙенең хыялдары менән бүлешә, серҙәрен һөйләй. Кассандра апаһының кемгә тоғороғолоҡ һаҡлағанын да белә, Джейн Остин Кассандраның ҡулында үлә.
Кассандра, апаһы кеүек үк, кейәүгә сыҡмай. Уның һөйгәне, рухани Томас Фаул, һары ауырыуынан Вест-Индияла (Америка) үлеп ҡала (унда егет туйға аҡса эшләр өсөн китә). Был ваҡытта Кассандрға егерме дүрте тула.
Үҫмер сағы
Яҙыусы тураһында мәғлүмәт күпкә әҙерәк. Замандаштар уның тышҡы киәфәте тураһында ла төрлөсә фекерҙә. Джейн «үҙе лә матур түгел, ун ике йәшендә үк тәкәббер, еңмеш», тип һөйләй ике туған һеңлеһе Филадельфия ҡара фр. тел.). Әхирәте анна Лефройҙың ағаһы уның тураһында: «Ул һөйкөмлө, матур, әҙәпле, тик биттәре түңәрәгерәк»,-ти  Был Джейн тураһындағы һүҙҙәр, Кассандра эшләгән портретҡа тап килә.
Джейн Остин биҙәнергә, балдарға йөрөргә, күңел асырға ярата. Уның хаттарында төрлө фасон баш кейемдәре, күлдәктәр һәм кавалерҙар тураһында күп яҙылған. Күңел асырға яратҡан ҡыҙ шул уҡ ваҡытта үҙ заманы өсөн ярайһы ғына уҡымышлы була.
1783— 1786 йылдар һеңлеһе Кассандра менән Оксфордта, Саугемтонда Һәм Редингта уҡыйҙар. Джейн яҡшы мәктәпкә эләкмәй. Беренсеһендә, мәрхәмәтһеҙ директор арҡаһында Кассанра менән сабыртмалы тиф йоҡтороп саҡ үлмәй ҡалалар. Редингалағы мәктәп директоры, киреһенсә, үтә йомшаҡ күңелле кеше була, тик уҡыусыларҙың белем алыуын бик әҙ ҡайғырта. Джордж Остин ҡыҙҙарын өйгә алып ҡайта һәм белемде үҙе бирергә ҡарар итә һәм уңышҡа өлгәшә. Уҡыуҙа дөрөҫ йүнәлеш биреп, ул ҡыҙҙарҙа әҙәби тоя белеүҙе уята, классик авторҙар менән таныштыра. Улар Шекспир, Голдсмит, Юм әҫәрҙәрен уҡыйҙар. Романдар менән мауығып китеп, Ридчарсон, Филдинг, Стерн, Мария Эджуорт, Фанни Берни һымаҡ авторҙар китаптарын уҡыйҙар. Каупер, Томсон, Томас Грей һымаҡ шағирҙарҙы яраталар. Джейн Остин шәхес булараҡ интеллектуаль шарттарҙа үҫешә — ғаиләлә даими әҙәби уҡыуҙар, уҡылғанды һәм донъя хәлдәре тураһында фекер алышыу ғәҙәти хәл була.