cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стефка Костадинова
Спорт ҡаҙаныштары
Стефка Костадинова асыҡ һауалағы ике донъя чемпионатында (1987 һәм 1995 йылдар) еңеү яулаһа, бина эсендә үткәрелгән донъя беренселектәрендә ул биш тапҡыр — 1985, 1987, 1989, 1993 һәм 1997 йылдарҙа иң юғары һөҙөмтәгә өлгәшә, бындай күрһәткес әлегәсә бер кемдә лә булғаны юҡ. Үҙенең тәүге донъя рекордын Костадинова 1986 йылдың 1 июнендә София ҡалаһында ҡуя, ул 2,08 метр бейеклеккә һикерә. Тағы бер йылдан Римдә үткән еңел атлетика буйынса донъя чемпионатында, бер сантиметрға күберәк бейеклекте яулап, үҙ ҡаҙанышын тағы ла яҡшырта.
Һылтанмалар
! colspan="3" style="background:#99ff66;" |Спорт ойошмаларындағы вазифалары
Дуленков (утар)
Дуленков — Ростов өлкәһе Боков районындағы утар.
Боковский ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Утар аша Чир йылғаһы ҡушылдығы Кривая йылғаһы аға.
Тарих
Алпауыт Авраам Дуленков тарафынан Кривая йылғаһының һул ярында 1746 йылда ауылға нигеҙ һалына.
Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе биләмәһендә элек неол ит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйында йәшәгәндәре башлыса емеш-еләк йыйыу, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Дала малсылыҡ менән көн итеүселәр өсөн осһоҙ-ҡырыйһыҙ көтөүлек булып тора. Шул ваҡытта йәшәгән кешеләрҙең ҡәберлек ҡурғандары был территорияларҙа бик күп. Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлек төркөмдәре дәүләт тарафынан һаҡлана.
Боков районындағы Дуленков утары биләмәһендә бер нисә иҫтәлекле археологик ҡомартҡы бар. 73-сө Федераль законға, n 25.06.2002 ярашлы, уларҙы һаҡлау-ФЗ «Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре) тураһындағы» 178-се закон, n 22.10.2004, Өлкә-ЗС «Ростов өлкәһе мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) тураһындағы» Дәүләт башлығының 51-се ҡарарына (21.02.97)ярашлы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлауға алыу һәм уларҙы һаҡлау саралары булдырыла.
Таганрог-Пассажир станцияһы
Һүрәтләнеше
Станция ҡала яны әйләнешендә, шулай уҡ алыҫҡа йөрөүсе поездарҙа пассажирҙар ташыу өсөн тәғәйенләнгән. Станция бинаһы алдында Вокзал яны майҙаны урынлашҡан.
Тарихы
Таганрог-Пассажир станцияһы вокзалы ҡаланың төньяҡ өлөшөндә, Москатов урамында, Таганрог-II тупик станцияһына эште кәметеү өсөн 1970 йылда төҙөлә. Таганрог-Пассажир станцияһы аша Дондағы Ростовтан башлыса Ҡырым һәм Донбасс — Донецк, Горловка, Луганск, шулай уҡ үҙәк Украина, һәм Молдавия йүнәлешендә барыусы пассажирҙар һәм йөк поездары үтә. Станция көн һайын бер нисә пар алыҫҡа йөрөүсе поезд үткәрә: Мәскәү — Адлер, Мәскәү — Кисловодск, Екатеринбург — Симферополь, Дондағы Ростов — Симферополь, Дондағы Ростов — Кишинёв, Адлер — Минск, Адлер — Киев һәм башҡалар. Вокзал бинаһы көньяҡ архитектура өлгөһө булып тора, ул асимметрик планда төҙөлгән. Фасадын бер яғы стенаға инеп торған дүрт ҡырлы ярым колонналар биҙәй. Көтөү залының бейек тәҙрәләре ярымтүңәрәк менән ослана. Үҙәк колонналар теҙмәһе Симферополь һәм Сочи тимер юл вокзалдарындағы архитектура ысулына оҡшаш
2014 йылда Украинала сәйәси кризистың ҡырҡа киҫкенләшеүе менән бәйле, был ил менән тимер юл пассажирҙар бәйләнеше кәмегән. Ҡалған поездарҙың маршруты үҙгәртелгән. Шулай итеп, 2014 йылдан алып Таганрог-Пассажир станцияһы, Таганрогты Дондағы Ростов һәм Украина менән сиктәге Авило-Успенка ауылы (Успенская станцияһы) менән бәйләгән ҡала яны электропоездарын ғына ҡабул итә һәм оҙата,.
Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар
2015 йылға ҡарата, станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар юҡ. Быға тиклем станция аша Украина биләмәһе аша йөрөүсе пассажир поездары үтә.
Астахов (Боков районы)
Астахов — Ростов өлкәһе Боков районындағы утар. Боковский ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Утар янында Кривая йылғаһы аға һәм унан көньяҡ-көнбайышта күл барлыҡҡа килтерә.
Астахов утарында бер генә урам — Баҡса урамы бар.
Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе биләмәһендә неолит осоронда уҡ кешеләр йәщәгәне билдәле. Уларҙың йылға буйында йәшәгәндәре башлыса емеш-еләк йыйыу, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүсе кешеләр өсөн осһоҙ-ҡырыйһыҙ мал көтөүлеге була. Шул ваҡытта йәшәп ерләнгән кешеләрҙең ҡурған ҡәберлектәре был ерҙәрҙә бик күп. Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр төркөмө дәүләт тарафынан һаҡлана.
Боков районы Астахов утарында шундай археологик ҡомартҡылар бар. 73-сө Федераль законы, n 25.06.2002 ярашлы, уларҙы һаҡлау-ФЗ «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре) тураһындағы»178-се закон, n 22.10.2004, Өлкә-ЗС «Ростов өлкәһенең мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) тураһындағы», 51-се ҡарарына ярашлы Ростов өлкәһенең Дәүләт башлығы ҡарары нигеҙендә ул ҡомартҡылар дәүләт һаҡлауына алынған (21.02.97).
Короткевич Владимир Семёнович
Влади́мир Семёнович Коротке́вич (Уладзімі́р Сямёнавіч Каратке́віч) — белорус шағиры һәм яҙыусыһы, әҙәбиәт классигы, драматург, публицист, тәржемәсе. XX быуаттың икенсе яртыһындағы белорус әҙәбиәтендә иң күренекле шәхестәрҙең береһе. Тарихи детектив жанрында әҫәр яҙған тәүге белорус яҙыусыһы. 1930 йылдың 26 ҡырпағай (ноябрь) көнөндә Орша ҡалаһында тыуған (хәҙерге Витебск өлкәһе), 1984 йылдын 25 майай (июль) көнөндә Минскиҙа вафат булған. Иң билдәле әҫәрҙәре: Стах батшаның ҡырағай яуы (Дзікае паляванне караля Стаха), Сал риүәйәт (Сіва́я легенда) повестары, Урағың аҫтындағы башаҡтар (Каласы пад сярпом тваім), Ғайса ергә Гародняла төшкән (Хрыстос прызямліўся ў Гародні), Ольшалағы ҡара һарай Чорны замак Альшанскі романдары, Аҡ ҡанаттар аҫтындағы ер (Зямля пад белымі крыламі) эссеһы.
Панчо Владигеров
Панчо Хараланов Владигеров (13 март 1899 йыл — 8 сентябрь 1978 йыл) — болгар композиторы, пианист, дирижёр һәм музыка педагогы.
Биографияһы
Панчо Хараланов Владигеров 1899 йылдың 13 мартында Швейцарияның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Цюрих ҡалаһында болгар адвокаты Харалан Владигеров (?—1908) һәм табип Элиза Пастернак (Елизавета Леонтьевна Пастернак, 1869—1952) ғаиләһендә тыуған. Малай бала сағында ҡартатаһы, Одессанан күсеп килгән йәһүд-эмигрант Леон Пастернак ғаиләһендә тәрбиәләнә. Ул Цюрихтағы Швейцария юғары техник мәктәбенең (аҙаҡтан Цюрих политтехникумы) математика профессоры, шахматсы һәм һәүәҫкәр-музыкант була. Әсәһенең бер туған ҡустыһы — Пётр Леонтьевич Пастернак (1885—1963), тимер-бетон конструкциялар һәм ҡоролмалар теорияһы өлкәһендә эшләгән совет ғалимы, Цюрих политтехникумын тамамлаған, 1934 йылдан Мәскәү инженер-төҙөлөш институты (хәҙер Мәскәү дәүләт төҙөлөш университеты) профессоры.
Панчо Владигеровтың бала саҡ йылдары Болгарияның төньяҡ-көнсығышындағы Шумен ҡалаһында үтә. 1912 йылда атаһы үлеп киткәс, әсәһе балалары менән Берлинға күсенә. 1912—1921 йылдарҙа Берлин юғары музыка мәктәбендә (русса Берлинская высшая школа музыки) һәм Нимес сәнғәт академияһында (артабан Берлин сәнғәт академияһы) үҫмер Павел Фёдорович Юон, Георг Шуман, Леонид Давидович Крейцер, Фридрих Гернсхайм кластарында пианинола уйнарға өйрәнә һәм композицияға уҡый. Саҡырыу буйынса 1918—1920 йылдарҙа Болгария армияһында хеҙмәт иткәндә концерт эшмәкәрлеге менән мәшғүл була.
1920 йылдан билдәле режиссёр Макс Райнхардт етәкселендә пианист һәм композитор булып эшләй. 1932 йылда Владигеров Болгарияға әйләнеп ҡайта һәм баш ҡалалағы София милли музыка академияһында (аҙаҡтан консерватория) уҡыта башлай, 1940 йылдан был уҡыу йортонда профессор. Музыкант үлгәндән һуң консерваторияға уның исеме бирелә.
Пианист булараҡ, Владигеров 1920-се йылдарҙа уҡ бөтөн Европала танылыу ала, быға уның интенсив гастролдәре һәм грампластинкаларға әүҙем яҙылыуы булышлыҡ итә. Концерттарҙа Владигеров үҙенең әҫәрҙәрен дә башҡара, шуға ла улар ҙа музыка һөйөүселәр араһында киң тарала. Опера, балет, симфония, фортепьяно өсөн биш концерт менән бергә композиторҙың ижад һандығында музыкаль яҡтан ул эшкәрткән һәм ноталарға һалған халыҡ йырҙары ла бик күп.
Елань (станица)
Елань — Ростов өлкәһенең Шолохов районы станицаһы. Вешенск ауыл биләмәһе составына инә.
2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәт буйынса халыҡ һаны 96 кеше тәшкил итә.
Географияһы
Елань станицаһы Дон йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан.
Тарихы
Елань ҡаласығына нигеҙ 1699 йылда һалына.
Станица Дон Ғәскәрҙәре Өлкәһенең Донецк округына ингән була. Дон округын бүлгәндән һуң Үрге-Дон округына инә. Революцияға тиклем станица халҡы 10 мең тирәһе кеше тәшкил итә. Станица әүҙем рәүештә сауҙа менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, баржалар менән иген сығарып һата. Граждандар һуғышы йылдарында халҡы Үрге -Дон ихтилалында әүҙем ҡатнаша. Совет власы йылдарында станица бушап ҡала. Хәҙерге ваҡытта яҡынса 50 кеше даими йәшәй, нигеҙҙә, ҡарттар. Йәйге осорҙа халыҡ һанын аҙ һанлы дачала тороусылар тулыландыра. Станицала бер магазин бар, ул да даими эшләмәй. 2014—2015 йылдарҙа «Тымыҡ Дон» романы буйынса шул уҡ исемдәге фильмдың яңы версияһы төшөрөлә, режиссеры Урсуляк. Массовкала Ростов өлкәһенең Шолохов районы халҡы ҡатнашты. Станицаның үҙәгендә декорациялар төҙөлә, улар фильм төшөргәндән һуң тороп ҡала.
Абрамов Алексей Фёдорович
Абрамов Алексей Фёдорович (31 декабрь 1925 йыл — 12 июнь 2010 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсы, танк ротаһы десантсыһы, кесе сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Алексей Фёдорович Абрамов 1925 йылдың 31 декабрендә Башҡорт АССР‑ының Бәләбәй кантоны Яңы Даниловка ауылында тыуған.
1935 йылда ата-әсәһе менән бергә Ҡырғыҙстандың Джалал-Абад ҡалаһына күсеп бара. Шунда урта мәктәптең 7-се класын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, тәүҙә совхозда эшсе булып, һуңынан Кок-Джангактағы шахтала эшләй, электровоз машинисы вазифаһына тиклем барып етә.
Фронтҡа әйләнеп ҡайтҡас, 8-се механизацияланған корпустың 116-сы танк бригадаһында автоматсылар подразделениеһына рядовой уҡсы итеп тәғәйенләнә. Йыш ҡына алыш барышында сафтан сыҡҡан танкистарҙы алмаштыра. 1945 йылдың ғинуар — февраль айҙарында өс тапҡыр Дан орденына тәҡдим ителә.
1945 йылдың 25 ғинуарында Нойенбург ҡалаһы янындағы (хәҙер Польшаның Нове Куявско-Поморск воеводствоһы) һуғыштарҙа ул танк броняһынан немецтарҙың окобын күреп ҡала. Окопта фаустпатрон менән ҡоралланған немец һалдаттары булырға мөмкин. Абрамов танк броняһынан һикереп төшә лә, гранаталар һәм автомат уты менән дошмандың ут нөктәһен юҡ итә. 3-сө дәрәжә Дан орденына тәҡдим ителә.
1945 йылдың 9 февралендә Вилков, Вальдау һәм Пантау районында орудие ҡороусыһы яралана һәм Абрамов уны алмаштыра. Был һуғыштарҙа ул дошмандың ике үҙйөрөшлө пушкаһын, бер танк, дүрт бронетранспортер, өс миномет, 20-ләп немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Абрамов яңынан 3-сө дәрәжәле Дан орденына тәҡдим ителә.
1945 йылдың 24 февралендә Кониц ҡалаһы ситендә барған һуғыштарҙа Абрамов экипажы 2 штурм орудиеһы, танк, 4 БТР, 3 миномет һәм взводҡа яҡын дошман һалдатын юҡ итә. Йәнә 3-сө дәрәжәле Дан орденына тәҡдим ителә.
1945 йылдың октябрендә Абрамов демобилизациялана һәм Ҡырғыҙстанға әйләнеп ҡайта. Кок-Джангак шахтаһында электрослесарь, комсомол ойошмаһы секретары, слесарь-автоматсы, участка механигы хатта тау мастеры булып эшләй. Үҙенең фиҙакәр хеҙмәте өсөн ул 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены һәм «Маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1972 йылдың 27 июлендәге Указы нигеҙендә Абрамов Алексей Федорович 2-се (№ 34719) һәм 1-се дәрәжә (№ 3138) Дан ордендары менән бүләкләнеп, Дан орденының тулы кавалеры була.
1992 йылға тиклем Джалал-Абаде ҡалаһында йәшәй. Советтар Союзы тигән ил тарҡалғас, үҙе кеүек күп кенә рустар шикелле Липецк өлкәһе Задонский районының Донское ауылына күсеп ҡайта.
Йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, Мәскәүгә Еңеү парадтарына бара.
2010 йылдың 12 июнендә вафат була.
Матьяш I (Венгрия короле)
Матьяш I Корвин (Ма́тьяш Ху́ньяди; 23 февраль 1443 йыл, Коложвар, хәҙер Клуж-Напока, Трансильвания — 6 апрель 1490 йыл, Вена, Австрия) — Трансильвания магнаты Хуньяди ырыуынан сыҡҡан венгр короле, ул идара иткән дәүерҙә урта быуат Венгрия короллеге үҙенең ҡөҙрәтенең иң бейек нөктәһенә еткән. Матьяш 1458 йылдың 24 ғинуарында Венгрия короле итеп иғлан ителгән. Шулай уҡ Хорватия (1458 йылдан), Чехия короле лә (1469 йылдан) һәм Австрия герцогы ла (1487 йылдан) булған.
Тиҫтә йылдар буйына дауам иткән феодал хаостан һуң, күп ҡатлам реформалар үткәреү юлы менән, венгр дәүләтселеген тергеҙгән. Көнсығыш Европаның тәүге яңырыу (ренессанс) хөкөмдары, рәссамдарҙың һәм архитекторҙарҙың ҡурсалаусыһы. Уның Изге Рим империяһы хакимы (императоры) Фридрих III менән көндәшлеге Габсбургтар менән ҡораллы низағҡа килтергән, һәм Корвин Венаны яулап алған.
«Корвин» йәки «Ҡоҙғон» ҡушаматы уға, дәүләт гербында тап ошо ҡош һүрәтләнгәнлектән, йәбешкән. Венгр телендә уның исеме Hunyadi Mátyás йәки Mátyás király («король Матьяш») булып яңғырай, латинса Matthias Corvinus («ҡоҙғон»), словакса Matej Korvín, чех телендә Matyáš Korvín, румынса Matei Corvin, серб-хорват телендә Matija Korvin. Корвин астероид ы (1442) бар.
Сығышы
Эржебет Силадьи һәм Балҡан ярымутрауы на һөжүм иткән Ғосман империяһы на ҡаршы көрәште етәкләгән һәм шуның арҡаһында абруй яулаған күренекле полководец Янош Хуньядиҙың кесе улы. Матьяштың тәрбиәселәре араһында үҙәк европа гуманизмының алдынғы вәкилдәре — Янош Витез һәм Григорий Сяноцкий булған. Антонио Бонфини мәғлүмәтенә ярашлы, Матьяшты, грек һәм төрөк телдәренән башҡа, «Европаның бөтә телдәренә» өйрәткәндәр; был, әлбиттә, шаштырыу, ләкин ул, ысынлап та, венгр теленән тыш, поляк, чех, немец, һәм латин телдәрен белгән. Серб деспоты Юрий Бранкович һәм уның кейәүе Словения графы Ульрик Циллеи менән төҙөлгән килешеүгә ярашлы, 1451 йылда Матьяш Ульрик Циллеиҙың ҡыҙы Эржебет (Елизавета) менән никахлаша, әйткәндәй, 1455 йылда ҡатыны вафат булған.
1456 йылда Белград янында уның атаһы Янош Хуньяди төрөктәрҙе ваҡытлыса туҡтата алған, әммә тағун (чума) эпидемияһы башланып китеү һөҙөмтәһендә вафат булғас, ә уның уңыштары сабый ғына король Ласло V (Ладислав Постум) артында тороусы әйләнәне борсоуға һалған булған. Хуньяди ғаиләһен власҡа яҡынайтмау маҡсатында, 1457 йылда король Хуньядиҙың өлкән улы — Ласло Хуньядиҙы дәүләткә хыянат итеүҙә һәм Ульрик Циллеиҙы үлтереүгә мөнәсәбәте бар тигән ғәйеп тағып, язаларға бойорған, ә 14 йәшлек Матьяш Хуньяди башта Венала, һуңынан Прагала зинданға ябылған. 1457 йылдың 23 ноябрендә Ласло V ҡапыл үлгәндән һуң, сираттағы король итеп Матьяш Хуньядиҙы һайлау маҡсатында, Хуньяди ғаиләһен эҙәрлекләүгә ҡаршы торған урта милли дворянлыҡ вәкилдәре көрәше тоҡанған.
Тәхеткә ултырыу
1458 йылдың ғинуарында ҡала халҡы һәм сағыштырмаса бай булмаған дворянлыҡ, Буда ҡәлғәһе янында Дунай боҙонда баҫып тороп, Матьяшты Венгрия короле тип иғлан иткән. Шул уҡ ваҡытта Матьяштың әсәһенең туғаны Михай Силадьи 15 мең кешенән торған ополчениеһы менән Ракошмезе йыйылышына килгән һәм ер биләүсе барондарҙы Матьяш Хуньядиҙы король итеп ултыртырға мәжбүр иткән. Яңы иғлан ителгән хаким был ваҡытта, 1458 йылдың февраленә саҡлы, Изге Иштван тажы әлегә Изге Рим империяһы императоры Фридрих III Габсбург (Австриялы) ҡулында булғанлыҡтан, әсәһе Эржебет Силадьи улы өсөн 60 000 алтын флорин йолом (выкуп) түләгәнгәсә, Прагала тотҡонлоҡта булған.
Әммә Матьяштың тәхеткә ултырыуы ла йәмғиәттәге ҡаршы тороуҙы туҡтатмаған: Михай Силадьи (уның тирәһендә барондар төркөмләшкән) һәм гуманист аҡыл эйәһе һәм яңы королдең тәрбиәсеһе эстергом архиепискобы Янош Витез төркөмдәре араһында Хуньядиға тәьҫир итеү ыңғайынан йәшерен көрәш тоҡанған. 1458 йылда Чехия короле булып киткән элекке гусит-чашник Йиржи (Георгий) Подебрад (тап ул, йоломға алмаштырып, Матьяшты азат иткән) менән һөйләшеүҙәр алып барған Янош Витез еңеүсе булып сыҡҡан.
Янош Витездың позицияһы көсәйеүе арҡаһында, ул яңы канцлер булып киткән, ә Йиржи Подебрадтың ҡыҙы Каталина (Катаржина) Подебрад 1463 йылда (14 кенә йәшлек королева бала тапҡан саҡта үлгән, шулай уҡ яңы тыуған сабый ҙа оҙаҡ йәшәмәгән) Матьяш Хуньядиҙың тәүге ҡатыны булған. Үҙ сиратында, үҙенә вазифа һәм регент власы талап иткән Михай Силадьи дәүләт идаралығынан ситләштерелгән һәм төрөк походына ебәрелгән, әйтер кәрәк, шунда һәләк булып ҡалған. Силадьи яҡлаған ҡөҙрәтле Гараи нәҫеле лә властан яҙған. Эре ер биләүселәр — палатин Ласло Гараи һәм трансильван воеводаһы Миклош Уйлаки етәкселегендәге барондар — королдең бындай ҡарарҙарына ҡаршы сыҡҡандар һәм Фридрих III-нө Көнбайыш Венгрияға һөжүм итергә димләгәндәр. Барондарҙың ризаһыҙлығы 1463 йылға саҡлы дауам иткән.
1463 йылда Матьяш Иштван I-нең Изге тажын австрий Габсбургтарынан 80 000 алтын форинт йоломға алған, өҫтәүенә Фридрих III, Матьяшты тәрбиәгә алғанлығын раҫлаған һәм, Матьяш вариҫ ҡалдырмай үлеп-фәлән ҡалған осраҡта, Габсбургтар династияһы венгр тәхетенә эйә булыу мөмкинлеге тураһында әйтелеп кителгән бына ошо килешеү, һуңғараҡ Габсбургтарҙың Венгрия тәхетенә дәғүәләшеүенә нигеҙ булып торған. 1464 йылдың 29 мартында венгр хакимына Изге таж кейҙерелгән.
Эске сәйәсәт
Матьяш Корвин хакимлығы башында уның сәйәсәтен Янош Витез билдәләгән. Матьяш Хуньяди һәм Янош Витез король власын барондарға ҡаршы йүнәлтелгән үҙәкләштереүҙән башлаған һәм урта дворяндарҙан, ҡала бюргерҙарынан һәм хәлле крәҫтиәндәрҙән торған дәүләт аппаратын формалаштырыуҙан башлаған. Аристократтар уҙғарған феодал рекрут наборҙары регуляр ялланған милли ғәскәр — «Ҡара армия» менән алмаштырылған.
Король ғәскәрҙәренең барондарҙан бойондороҡһоҙ булыуын тәьмин итеү маҡсатында финанс реформаһы уҙғарылған. Матьяш идара иткән осорҙа регуляр рәүештә һалым (1467) йыйыу ойошторолған, шуға өҫтәп, үҙенең 33 йыл буйы батшалыҡ иткән йылдарында 40 тапҡырҙан артығыраҡ «ғәҙәттән тыш һалым» индереүҙе иғлан иткән. Түбән ҡатлам сығышлы кешеләрҙән торған сауҙагәр һәм Славония баны йәһүд- выкрест Янош Эрнуст етәкселегендәге Казначейство (махсус финанс органы) эше яйға һалынған. Йомғаҡлап әйткәндә, тәхеттең йыллыҡ килеме үҫеше дүрт тапҡырға артҡан һәм миллион форинтҡа еткән булырға тейеш. Икенсенән, ҡаты һалым талауҙары Трансильванияла өс милләт союзы ихтилалына алып килгән. Матьяш, ахыры, молдавия господары Бөйөк Стефан III ихтилалсыларға таяныс булып тора тип шикләнгән, шуның өсөн Молдоваға һөжүм иткән, әммә был Байи янындағы ҡаты алышта уның ҡыйралышы менән тамамланған.
Тышҡы сәйәсәт
Армияһын һәм һалым системаһын яңынан үҙгәртеп ҡороу арҡаһында, Матьяш Корвин Чехияла, Сербияла, Австрияла һуғыш алып бара алған. 1462 йылда ул Словакияла кескәй күләмдәге хәрби операциялар үткәргән һәм Венгрияға алдараҡ Брандыстан сыҡҡан Ян Искра командалығында ялланған гуситтар яулаған бер нисә ҡәлғәне кире ҡайтарған. Тышҡы һуғыштар алып барыу маҡсатында Матьяш заманы өсөн алдынғы махсус «Ҡара армия» булдырған, һәр дүртенсе пехота һалдаты — Көнбайыш Европала тәү тапҡыр — фитилле аркебуза менән ҡоралланған булған.
Ғосман империяһы менән көрәш
1464 йылда Матьяш Хуньяди папа Пий II саҡырыуы менән 1459 йылда Сербияны буйһондорған төрөк-ғосмандарға ҡаршы хәрби походҡа сыҡҡан һәм Босния ҡәлғәһе Яйцены яулап алған. Әммә Рим папаһының үлеме Матьяштың бөтөн европа Тәре яуҙары ойоштороу тураһындағы хыялын һыҙып ырғытҡан һәм хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатырға мәжбүр иткән. Матьяш идара иткән осорҙа, ғөмүмөн, солтан менән килешеү һаҡланған, һәм төрөктәр һирәк (спорадик) һөжүм иткән. Трансильванияға шундай һөжүмдәрҙең береһен 1479 йылда Кеньейрмезё эргәһендә венгр короленең ике полководецы, Пал Кинижи һәм Иштван Батори, кире ҡаҡҡан.
Артабан, венгр короле, төрөк экспансияһын үҙ аллы йәки ситуатив союз ярҙамында туҡтата алмаҫын аңлап, Ғосман империяһының үҫә барған ҡеүәтенә эффектив ҡаршы торор өсөн, бәлки, Венгрия, Чехия, Австрия һәм, ихтимал, шәхси уния нигеҙендә Польша ингән, берҙәм Дунай монархияһын булдырырға һәм хәрби потенциал менән ғосмандарҙы уҙып китергә кәрәк тип фекер йөрөткән. Үҙәк Европа илдәренең яҡынайыу тенденцияһы XIII быуаттан бирле күҙәтелгән, һәм был планда регионды берләштереү роленә дәғүә иткән Габсбургтар һәм Ягеллондар Матьяштың төп көндәштәре булған. Матьяштың бындай позицияһы, король тик үҙ амбицияһын ғына ҡайғырта тип иҫәпләгән фекерҙәштәренең байтаҡ өлөшөндә ризаһыҙлыҡ тыуҙырған, ә күрше христиан илдәренә ҡаршы көрәшкә тырышлығын туплауы (концентрация) Венгрияның ысын дошманынан — Оттоман Портаһынан иғтибарҙы ситләштерә тигән һығымтаға килтергән уларҙы. Феодалдарҙың байтаҡ өлөшө Корвинға ҡаршы сыҡҡан, ә хәрәкәттең рухи илһамландырыусылары Янус Паннониус һәм архиепископ Янош Витез булған. Янош Витез Эстергомға зинданға ябылған, һәм оҙаҡламай шунда вафат булған.
Чехия һәм Австрияла һуғыш
1468—1478 йылдарҙа Чехияны яулап алыу маҡсатында ун йыллыҡ һуғыш барған. Венгрия өсөн был һуғыш Матьяш 1468 йылдың 8 апрелендә Пожониҙа үҙен католик динен яҡлаусы тип иғлан иткән манифест сығарған һәм Подебрадтан булған Йиржиға һуғыш асҡан. Тиҙҙән ул, Польша короленә союз төҙөү тәҡдиме менән һәм уның ҡыҙы Ядвиганың ҡулын һорап, Протасий Оломоуцкийҙы Краковҡа ебәргән, әммә ыңғай яуап алмаған.
1469 йылдың 3 майында Оломоуцта Корвин Чехия короле тип иғлан ителгән, әммә Подебрадтан булған Йиржиның вафатына саҡлы Матьяштың был титулы формаль булып ҡалған. Әммә 1471 йылдың 27 майында Куттенбергта үткән икенсе чех съезы 15 йәшлек Владислав Ягеллонды, Венгрияның буласаҡ короле Уласло II-не (1490 йылдың 15 июленән) һайлаған. Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаршы тороу башланған, әммә Вроцлавты (Борослава, Бреслау) уңышлы баҫып алыу һәм ҡулда тотоу арҡаһында Матьяш поляк-чех армияһы менән килешеү төҙөүгә өлгәшкән. Һөҙөмтәлә, 1478 йылдан Матьяшты ла, Владиславты ла король тип йөрөткәндәр, ә чех биләмәләрен ике хөкөмдар бүлешеп алған: асылда Чехия Владиславҡа, ә Силезия һәм Моравия — Корвинға тейгән.
Үҙәк Европала сауҙа гегемоны булыу өсөн Силезияға эйә булыу мөһим роль уйнаған, әммә сәйәси өҫтөнлөк (доминирование) маҡсатында Австрияны юҡ итеү кәрәк булған. Фридрих III-нөң контрибуция түләүҙән баш тартҡаны менән файҙаланып, 1482 йылда Венгрия Австрияға һуғыш асҡан, һәм был һуғыш Матьяш өсөн уңышлы тамамланған. 1485 йылда ул үҙенең яңы резиденцияһына әйләнгән Венаны яулап алған. Матьяш, хакимлығы аҙағына, элегерәк Габсбургтарҙыҡы булған Австрияны, Славонияны, Штирияны һәм Каринтияны үҙенең биләмәләренә ҡушҡан. 1482 йылда Матьяш Хуньяди Рус дәүләте менән дипломатик бәйләнештәр урынлаштырған (Будаға бөйөк мәскәү кенәзе Иван III-нөң илсе вәкиле Фёдор Курицын килгән).
Матьяш Хуньяди һәм мәҙәниәт
Күҙ яуын алырлыҡ король һарайы, «Дунай ынйыһы» үҙенә бөтөн Европаның ғалимдарын, мәҙәниәт эшмәкәрҙәрен, гуманистарын һәм белемле ябай халыҡты үҙенә тартып торған. Корвиндың данлыҡлы китапханаһы, моғайын, ватикан китапханаһынан ҡала, континентта иң ҙуры булған. Төрлө баһалауҙар буйынса, Матьяш китапханаһында ул заман өсөн иң ҙур һаналған 2500 кодекс һаҡланыуы мөмкин булған; ҡайһы берҙәре бер экземплярҙа ғына (византий императоры Константин Багрянородныйҙың «Церемониялар тураһында» һәм Никифор Каллисттың «Сиркәү тарихы» трактаты) булған. Китап һатып алыу һәм уларҙы күсереп яҙыу өсөн, шулай уҡ боронғо грек теленән латинсаға тәржемә итер өсөн король аҡса йәлләмәгән. 1473 йылдан немец Андреас Гесс Будала китап баҫа башлаһа ла, Корвин китапханаһындағы томдарҙың күпселеге — ул иллюстрацияланған ҡулъяҙмалар. Китаптарҙы йыш ҡына Флоренцияла, ундағы китап һатыусыларға заказ биреп һатып алған һәм улар билдәле флорентий миниатюрсылары тарафынан биҙәлгән. Бер аҙҙан китаптарҙы күсереп яҙыу, биҙәү һәм төпләү маҡсатында Будалағы король һарайында скрипторий булдырылған. Китапхана һаҡлаусы вазифаһын юғары мәғрифәтле гуманистар Марцио Галеотто һәм Тадео Уголетти башҡарған.
Корвин китапханаһына христиан сиркәүе "аталары"ның, византий яҙыусылары һәм урта быуаттар схоласттары яҙмалары, һәм Иртә Ренессанс яҙыусыларының ике телле (грек-латин) версиялы әҫәрҙәрен индерә, ләкин уның ул ваҡыттың шуға оҡшаған йыйынтыҡтарҙан төп айырмаһы королдең шәхси ҡыҙыҡһыныуын сағылдырған антик әҙәбиәте авторҙарының грек телендәге бик күп донъяуи китаптарына бай булыуында. Ул тарихсылар — Ливий, Юлий Цезарь, Курций Руф һәм Силий Италик (Матьяштың итальян тарихсыһы Помпоний Лет менән яҙышҡан хаттары һаҡланған, һәм Силийҙы Икенсе пуник һуғышы тураһындағы хеҙмәтен ебәргәне өсөн рәхмәт әйтә) хеҙмәттәрен уҡырға яратҡан. Фәлсәфәне һәм теологияны яҡшы белгәнлектән, ул һарайҙағы дискуссияларҙа тиң ҡатнаша алған. Шулай уҡ ул хәрби фән һәм тактика буйынса хеҙмәттәр менән таныш булған, һәм астрономия һәм астрология менән ҡыҙыҡһынған.
Короллектең төньяғындағы ҡалалар, шулар иҫәбендә хәҙерге Словакия территорияһында урынлашҡандары, Яңырыу үҙәктәренә әйләнгәндәр, ә Венгрия күп кенә күрше дәүләттәргә, Бөйөк Литва кенәзлегенә лә, байтаҡ мәҙәни йоғонто яһаған. 1465 йылда Матьяш Корвин Братиславала Истрополитану Академияһына — Словакиялағы тәүге университетҡа нигеҙ һалған. Матьяш Хуньяди осоронда 1488 йылда Янош Туроциҙың венгрҙарҙы тоҡомдары тип, ә Корвинды — «икенсе Аттила» тип танытҡан «Chronica Hungarorum» китабы сыҡҡан.
Һуңғы йылдары
Венала Тал Йәкшәмбеһен (Вербное Воскресенье) байрам иткәндә, 1490 йылда, король Матьяш сирләп йығылған һәм ике көн интеккәндән һуң, 6 апрелдә, һәләк булған. Изге Стефан вена соборында йыназа уҡығандан һуң, король кәүҙәһе Секешфехервар базиликаһында 1490 йылдың 24 или 25 апрелендә ерләнгән.
Королдең никахтарынан вариҫ тыумаһа ла, Матьяштың берҙән-бер тере вариҫы 1473 йылда никахтан тыш Барбара исемле һөйәркәһенән 1473 йылда тыуған Янош Корвин ғына булған. Матьяштың ғүмере ахырында уны законлы тәхет вариҫы тип танытырға тырышыуы файҙаһыҙ булған.
Хакимлығы әһәмиәте
Тарихнамәлә Матьяш Корвин идара иткән йылдарҙы бойондороҡһоҙ Венгрия короллегенең һуңғы күтәрелеш дәүере тип йөрөтәләр. Дөйөм алғанда, Матьяш үҙәкләштерелгән дәүләт төҙөгән, әммә Ғосман империяһы агрессияһы һәм Венгрия короллегенең үҙендә күҙәтелгән юғары ижтимағи көсөргәнешлек арҡаһында оҙаҡ ваҡыт тотороҡло йәшәй алмаған.
Ауыҙ-тел ижадында уның тураһында «ғәҙел король» тигән иҫтәлектәр һаҡланған — халыҡ араһында «Матьяш үлде, уның менән ғәҙеллек тә үлде» тигән әйтем дә йөрөгән. Замандаштары венгр короле Корвиндың сығышын, үҙе пропагандалағанса, рим императорҙарының Юлий-Клавдийҙар һәм Эней династияһынан тип ҡабул иткән, һәм ул урта быуаттар Европаһының «һуңғы рыцары» данына тулыһынса лайыҡ булған.
Хәрби һәм хеҙмәт даны монументы (Шахты)
Хәрби һәм хеҙмәт даны монументы — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһында Дан майҙанында ҡуйылған монумент.
Тарихы
Хәрби һәм хеҙмәт даны монументы Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһында 1967 йылдың ноябрендә, Октябрь революцияһының 50-йыллығына ҡуйыла. Комплексты төҙөүҙә һәм финанслауҙа ҡала предприятиеләре ярҙам итә. Антрацитовск руда ремонт заводы, «Глубокая» шахтаһы һәм Шахты ГРЭС-ы хеҙмәтсәндәре үҙҙәренең өлөшөн индерә.
Ун һигеҙ метрлыҡ стеланың ике яғынан постаментта, шахтерҙарҙың хеҙмәт батырлыҡтары һүрәтләнгән 35 метр оҙонлоғондағы горельеф ҡуйылған. Стела алдындағы майҙанда, сәскәләр үҫкән аллеяның ике яғынан, Советтар Союзы Геройҙары: Шапкин Н. В., Пульный В. Ф., Татаркин П. Е., Г. К. Горовецтың скульптуралары ҡуйылған. Горельефтың, шулай уҡ Советтар Союзы Геройҙары скульптураларының рәссамдары һәм скульпторҙары: РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре Акользин Б. У., Ганьшин Л. И., Карагодин Н. А. һәм Демидович А. К. Мемориалды төҙөү буйынса эштәр менән Артемовск КПСС район комитеты һәм район советы башҡарма комитеты етәкселек итә. Монумент асылған көндә уның нигеҙенә Мамаев ҡорғанының, Миус-фронты һәм Билдәһеҙ һалдат ҡәберенең изге тупрағы һибелә. Һәйкәл өҫтөнән «Глубокая» шахтаһы, Шахты ҡалаһының 26-сы һәм 37-се мәктәптәре шефлыҡ итә.
Елань Казак музей-мемориаль комплексы
Елань Казак Музей-мемориаль комплексы — Ростов өлкәһенең Шолохов районы Елань станицаһындағы мемориаль комплекс.
Тарихы
Елань Казак Музей-мемориаль комплексы Ростов өлкәһенең Шолохов районы Елань станицаһында 2006 йылда асыла
XVII быуатта, Дон йылғаһының һул ярында, Вешенская станицаһынан алыҫ түгел, казактар Елань станицаһына нигеҙ һала. Революцияға тиклемге станицала 10000-ләп кеше йәшәй. Хәҙер Еландә йөҙгә яҡын кеше йәшәй, халҡының бер өлөшө Вешенская станицаһына күскән.
Ғимаев Рәғиб Насретдин улы
Ғимаев Рәғиб Насретдин улы (1 ғинуар 1935 йыл — 29 ғинуар 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1981—1999 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1999), техник фәндәре докторы, профессор.
Елань Казак музей-мемориаль комплексы
Тарихы
Музей-мемориаль комплексы казак-эшҡыуар Владимир Петрович Мелихов усадьбаһы биләмәһендә урынлашҡан. Комплекс составына инә: музей, Казак-Әсә һәйкәле, генерал Петр Краснов скульптураһы, баш эйеү Тәреһе, аҡ хәрби начальниктар: Е. А. Волошинов, А. М. Каледин, С. В. Денисов, А. М. Назаров, В. М. Чернецов, И. А. Поляковтарҙың барельефы, казактар өсөн фажиғәле урындарҙың иҫтәлекле Тәреһе: Лиенц, Чаталджи, Ҡырым, Новороссийск. Мемориал авторы — скульптор К. Р. Чернявский.
Ғимаев Рәғиб Насретдин улы
Биографияһы
Рәғиб Насретдин улы Ғимаев 1935 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Ибрай ауылында тыуа. Милләте — башҡорт.
Елань Казак музей-мемориаль комплексы
Тарихы
Музей Дон аҡ казактарының иҫтәлеген мәңгеләштерә. Тарихи музей экспозицияһында, казактарҙың мәҙәниәтен, хәрби хеҙмәтен, тарих битен күрһәткән, уларҙың тормошоноң төрлө этаптары материалдары ҡуйылған. Улар араһында: фотолар, шәхси әйберҙәр, китаптар, шәхси көндәлектәр, Дон казагы — генерал-лейтенант Евгений Иванович Балабиндың документтары, иләүес, боронғо һандыҡтар, плакаттар һәм башҡалар. Музей менән йәнәшә винтовка тотҡан, хәрби форма кейгән казактың һәм винтовка менән тубығында торған казактың бронза скульптуралары ҡуйылған.
Ғимаев Рәғиб Насретдин улы
Биографияһы
1958 йылда Өфө нефть институтын тамамлай, 1963 йылға тиклем Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй, һуңынан 1976 йылдан Өфө нефть институтының нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире, технология факультеты деканы була. 1981 йылдан 1999 йылға тиклем — Башҡорт дәүләт университеты ректоры, бер үк ваҡытта аналитик химия һәм дөйөм химик технологиялар кафедраһы мөдире.
Елань Казак музей-мемориаль комплексы
Тарихы
Музейға ингән ерҙә Дон атаманы, Рәсәй Императоры армияһы генералы Петр Николаевич Красновҡа бронза һәйкәл ҡуйылған. Генерал таштар менән көпләнгән бейек пьедесталда баҫып тора итеп һүрәтләнгән, хәрби формала, өҫкә күтәргән уң ҡулында батша биргән дәрәжә билдәһе булған махсус таяҡ. Әсә-казак һәйкәле бейек булмаған постаментҡа ҡуйылған йәш ҡатын-ҡыҙ-казак фигураһынан ғибәрәт. Уның янында төрлө йәштәге ике бала скульптураһы урынлашҡан.
Ғимаев Рәғиб Насретдин улы
Биографияһы
Рәғиб Ғимаев — нефть һәм газды химик эшкәртеү өлкәһендә исеме донъя күләмендә билдәле белгес, нефть сеймалы нигеҙендә углерод материалдарын алыу буйынса фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы. Уның ғилми хеҙмәттәре нефть дисперс системаларында фаза күсеүен, нефть продукттарының юғары ароматизацияланған компонеттарының шыйыҡ кристалл торошона күсеүен, нефть ҡалдыҡтарының термик крекинг теорияһын, нефть сеймалынан яңы материалдар — энәле кокс, нефть пектары, углерод туҡымалары, сорбенттары һ.б. алыуҙы тикшереүгә бағышлана. Ғалим тарафынан нефть эшкәртеүҙә һәм нефть химияһында физик-химик процестарҙа акустика тирбәлеүен ҡулланыу раҫлана. Уның тәҡдим иткән технологиялары «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә, Өфөнәң нефть етештереү заводтарында, Рәсәйҙең һәм элекке СССР-ҙың ҡайһы бер предприятиеларында ҡулланыла.
Ул уйлап табыу буйынса 150-ҙән ашыу патент, Мәскәүҙә, Өфөлә, Ҡазанда нәшер ителгән 300 ғилми хеҙмәт һәм монография авторы ла. Уның уҡыусылары араһында тиҫтәләгән техник фән кандидаттары һәм докторҙары бар.
3-сө бер мандатлы Бөрө һайлау округынан Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана, «Рәсәй төбәктәре» депутат төркөмө ағзаһы. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советына Өфөнөң Орджоникидзе районынан 52-се Институт һайлау округы, Киров районының 24-се Совет һайлау округы депутаты була.
Оҙайлы ауырыуҙан һуң 2016 йылдың 29-нан 30-на ҡараған ғинуар төнөндә Өфөлә вафат була.
Иван Вазов
Ива́н Ми́нчов Ва́зов (9 июль 1850 йыл — 22 сентябрь 1921 йыл) — киң билдәле болгар шағирҙарының береһе, йыш ҡына «болгар әҙәбиәте аҡһаҡалы» тип нарыҡлана. Уның ижадында ике тарихи эпоха — болгар милли яңырыуы һәм бойондороҡһоҙ Болгарияның аяҡҡа баҫыу осорҙары сағылыш тапҡан. Болгария Фәндәр академияһы академигы, Болгария Яҙыусылар союзының почётлы рәйесе, 1897 йылдың 7 сентябренән 1899 йылдың 30 ғинуарына тиклем Болгария Халыҡ партияһынан мәғариф министры була.
Биографияһы
Иван Вазов Сопот ҡалаһы сауҙагәре Минчо Вазов ғаиләһендә 1850 йылдың 9 июлендә (иҫке стиль буйынса 27 июнендә) тыуған. Етеш тормошло һәм бай сауҙагәр нәҫеле вәкилдәре ғаиләһендә патриархаль йолалар, дингә хөрмәт менән ҡарау, илһөйәрлек тойғолары көслө була. Юҡҡа ғына Ивандың ике ағаһы: Георги Вазов һәм Владимир Вазов — генералдар, ә тағы бер ағаһы Борис Вазов — йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмән. Борис Вазов билдәләүенсә, Вазовтар сығышы менән ул ваҡыттағы Көнбайыш Македонияның (хәҙерге Греция) Нестрам биләмәһендәге Яновени ауылында йәшәгән Кирко Иванов Арнаудовҡа барып тоташа, ул Сопотҡа 18-се быуат аҙағында, Али-паша Янинский хакимлек иткән осорҙа күсеп килә. Иван Вазов училище тамамлай, йәштән үк рус әҙәбиәте менән таныша, шулай уҡ грек һәм төрөк телдәрен өйрәнә.
Вазов — Халыҡ партияһы ағзаһы һәм Константин Стоилов кабинетында халыҡ мәғарифы министры (1897 йылдан) була.
Иван Вазов Софияла 1921 йылдың 22 сентябрендә 12:30 сәғәттә, өйөндәге төшкө аш ваҡытында апаһы Выла һәм ҡыҙ туғаны Сыбка эргәһендә яҡты донъянан китә. Мәрхүм янына министрҙар Стоян Омарчевский, Михаил Турлаков һәм Александр Радолов килә. Табип Сарафовҡа иһә әҙиптең үлемен раҫларға ғына ҡала.
24 сентябрҙә Иван Вазов кәүҙәһе һалынған табутты билдәле болгар әҙиптәре баш ҡаланың Святая Неделя сиркәүенә алып бара. Левкий епискобы Варлаам Константинов һәм 65 священник ҡатнашлығында христиан дине буйынса йыназаны митрополит Видинский (Неофит Караабов) уҡый. Мәрхүм менән хушлашырға батша килә, министрҙар, баш ҡала мэры, башҡа дәүләттәрҙең илселәре, депутаттар һәм яҙыусылар йыйыла.
Ижады
Иван Вазовтың әҙәби эшмәкәрлегенең башы 1870-се йылдарҙағы милли-революцион хәрәкәт дәүере менән тап килә: был ваҡытта Болгариялағы иҡтисади һәм сәйәси ысынбарлыҡ фонында буржуаз-демократик революция шәүләһе күренә башлай. Румыниялағы болгар эмигранттары араһында йәшәгән әҙип ике йыйынтыҡ: «Знамя и гусли» (1876) һәм «Печали Болгарии» (1877) баҫтыра, уларҙа болгар халҡының ауыр тормошон һүрәтләй һәм иҙеүселәргә ҡаршы көрәшкән гайдуктарға һәм воеводалар батырлығына дан йырлай.
Үҙенең социаль-сәйәси идеалын Вазов «Яңы ер» («Новая земля», 1903) романының төп геройы Странский образында матур итеп асып бирә. Был әҫәр — эпик трилогияның һуңғы китабы, тәүгеһе «Наша родня» исеме менән 1884 йылда донъя күрһә, «Под игом» тип аталған икенсеһе 1889 йылда баҫыла.
«Наша родня» романында Иван Вазов болгар халҡының 1860-сы йылдарҙағы тормошон һүрәтләй: азатлыҡ идеяһы был осорҙоң сәйәси төн ҡараңғылығында йыраҡ йондоҙ булып ҡына йымылдай. Лопушан монастырында яҙылған «Под игом» романы болгарҙарҙың төрөк хакимлығына ҡаршы ҡаты азатлыҡ көрәше осорон сағылдыра. Әҫәрҙең төп сюжеты — Урта Горциялағы 1876 йылдағы ихтилалды баҫтырыу. Автор Болгарияның азат ителеүҙән алдағы тормошон сағыу биҙәктәр менән һүрәтләүгә өлгәшкән; ул революцион һәм эвоюцион йүнәлеш вәкилдәрен революцион хәрәкәттә күрһәтеү менән бергә төрлө синфи төркәмдәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәрен дә романдың үҙәгенә ҡуя. Әҫәр геройы Огнянов революция яғына ауыштырған «чорбаджи» Марк тормошон Вазов үҙенсәлекле һөйөү менән шаҡтай тулы итеп тасуирлай. Яңы шарттарҙа ла шундай уҡ ҡаһарманлыҡ менән көрәшкән йәш быуындың революцион кәйефенә ауаздаш булған «Под игом» романы киң билдәлелек ала һәм уҡыусылар араһында ныҡ популяр була.
«Новая земля» романында иһә Вазов азат ителгән Болгария тормошон һүрәтләй. Әҫәрҙә инде ойошоп өлгөргән төрлө сәйәси төркөмдәрҙең: консерватор-русофилдар (русҡа табыныусылар) менән либерал-русофобтарҙың (рустарға ҡаршыларҙың) көрәше күрһәтелә. Автор күңеле менән рус батшаһына табыныусылар, уның ниәттәрен тормошҡа ашырыусы консерваторҙар яғында. Роман геройы Странский яҙыусы тарафынан һәләтле консерватор, намыҫлы гражданин һәм ысын патриоттың бар яңғай сифаттарына эйә булыусы итеп күрһәтелә. Уға ҡаршы персонаж — либералдар вәкиле доктор Доганский бары тик кире сифаттар менән һүрәтләнә. Был роман аша Вазов бер яҡтан үҙен консерватив ағым яҡлы итеп күрһәтһә, икенсе яҡтан, үҙ сәйәси фирҡәһенең ихлас ағзаһы булараҡ, уның абруйын ныҡлап күтәрергә ынтыла.
Әйтелгән трилогияһынан тыш Вазов, беллетрист (прозаик) булараҡ, тағы ла түбәндәге әҫәрҙәрен ижад иткән: ике томдағы «Драски и шарки» (1843—1895) романы; «Великата рилска пустыня» (1892); «Казаларската царица»; «Легенда при Царевец» һәм башҡалар.
Яҙыусының таланты күп яҡлы. Ул шулай уҡ лирика өлкәһендә, эпоста һәм драма жанрында ла уңышлы эшләй.
Лирик әҫәрҙәренән уның «Звукове» (1893), «Скитнишки песни» (1899), «Под нашето нобе» (1903), «Люняка ми замириса» (1920) шиғри йыйынтыҡтары киң билдәле, ә иң яҡшыһы — «Епопея на забровените» тип исемләнгәне.
Библиография
Творчество Вазова в алфавитном порядке (не включены переводы зарубежных поэтов): Из этого сборника на русском: «Сюжет этой поэмы является народный обычай в районах вокруг Берковица — своего рода нравственное линчевание, которое местные крестьяне использовали в турецкое время против тех своих односельчан, которые вместе с турецкими властями их притесняли; которым не могли отомстить другим образом». — примечание Вазова.
Легенди при Царевец Поэмы про истории Второго Болгарского царства; Царевец — холм в столице Тырново, где находились царские дворцы. В этих поэмах Вазов использовал прежде всего первую новую историю Болгарии, написанную чехом Константином Иречеком. Тот в свою очередь использовал греческих хронистов — Никита Хониат, Георгий Акрополит, Георгий Пахимер, Никифор Григорас; хронику последнего болгарского патриарха Евтимий Тырновский; «Историю славяноболгарскую» монаха Паисий Хилендарски. В кавычках даны ссылки, используемые Вазовым в начале каждой поэмы. «Помену Бог дом и род царей Болгарских и ме посла на помощ и обновленiе царство Болгарское…» — Паисий «В болгарских храмах долгое время произносились анафемы на Иванко, убвший Асен I» — К. Иречек Разгром рыцарской армии IV крестоносного похода в пасхальное воскресенье 1205 г. возле Адрианополис (ныне Эдирне в Турции). Вождь рыцарской армии Балдуин был взят в плен и стал узником в башни в Тырнов, названная в его чести. Согласно преданию, царица влюбилась в ним, но и за-за его отказа, тот был казнен. «Калоян мстил грекам за то зло, которое учинил болгарам Василий II Болгаробойца, и сам себя называл Ромеобойцем. И вправду, никто не учинил грекам столько страданий» — Акрополит Жена Калояна. После его смерти в 1207 г., женилась на эго племянника Борил. «Ирина имела прекрасную внешность и величавую осанку. Иван-Асен II страстно любил её, не меньше, чем Антоний любил Клеопатру» — Акрополит. «Это наказание было вполне заслужено» — Никифор Григорас «Однажды среди дня, случилось солнечное затмение, когда Солнце было в знаке Рак. Скоро умер и болгарский царь» — Акрополит «И она (Мария Палеолог) вступила в брак с ним, разделив с ним царские почести» — Пахимер «Георгий Тертер не был в состоянии противопоставится этим варварам (татарам). Чтобы сохранить свой престол, он был вынужден в 1285 г. отдать свою дочь в жену Чаки, сына Ногая» — Иречек «Голову узурпатора Чоки Светослав послал его врагам в Крым. Патриарх Йоаким III, уличенный в союз с татарами, по приказанию Светослава, был сброшен со скалы в Тырнов. После этого решительного шага, Светослав, как освободитель от азиатских нашественников, взошел на престол Асеневской династии» — Иречек Дочь Ивана-Александра и второю его жену еврейки Сары, была отданна в жену Мураду I, и является матерью Баязида I, покорителя Балкан. Легенда, что оборона города Тырнов была передана евреем. «Накануне 9 марта (святые 40 мучеников), и болгары и турки верили, что в этот храм совершаются чудеса» — Иречек. На русском: На русском: Из того же сборника на русском:
Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары болгар телендә
В 1914 г. были впервые изданы все произведения Вазова. Рассказы были объединены по годам их создания, и поэтому сюжетной связи между рассказами в некоторых сборниках нет.
рус телендә
Переводы на русский язык появлялись также в журналах и газетах:
Хәрби Дан мемориалы (Заветное)
Хәрби Дан мемориалы — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ростов өлкәһенең Заветинский районы Заветное ауылын азат иткәндә һәләк булған һуғышсыларға мемориал.
История
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Заветинский районы биләмәһен немецтар баҫып ала. 1942 йылдың авгусынан 29 декабргә тиклем Заветинский районының Заветное ауылында Анхара йырыны эргәһендә «Асыулы Дон» партизандар отряды хәрәкәт итә. Подпольелә бик күп урындағы халыҡ һуғыша. Район ер бүлеге агрономы Борис Федорович Коротков та отрядта һуғышсы була. Немец-румын ғәскәре бында үҙен хужа итеп тоя алмай. Оккупанттар тәғәйенләп ҡуйған староста, тәғәйенләнеп бер аҙна үткәс тә үлтерелә. Ярты йылдан һуң оккупанттар ауыл һәм район биләмәһенән ҡыуып сығарыла. Заветное ауылын азат итеү өсөн барған, 1942 йылдың 28 декабрендә тамамланған һуғыштарҙа, 26-сы танк бригадаһының 3-сө гвардиясы Сталинград механизацияланған корпусы командиры Н. А. Дорошкевич, 256-сы танк бригадаһы командиры К. Л. Панченко һәм башҡа һуғышсылар батырҙарса һәләк булалар.
Заветное район үҙәгендә, уларҙың ерләнгән урынында, мемориал асыла. Заветное ауылы урамдары геройҙарҙың исеме менән аталған.
Заветное ауылы КПСС район комитеты кәңәшмәһендә, ауыл халҡы инициативаһы буйынса, азат итеүсе яугирҙәргә һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ставрополь ҡалаһында архитектор Г. Д. Ломановтың сәнғәт оҫтаханаһында скульптор Ф. И. Перетятько монументтың гипс макетын эшләй һәм уны дөйөм күҙәтеүгә тәҡдим итә. Заветное ауылы халҡы макетты хуплай.
Хәрби Дан мемориалы ауыл халҡы йыйған аҡсаға эшләнә һәм 1969 йылдың яҙына эшләп бөтөлә. Мемориал ауыл уртаһында, пионерҙар Йорто эргәһендәге аллеяла, 9 майҙа, Бөйөк Еңеүҙең 34-йыллығын байрам иткән көндә асыла. Мемориалда ике стела тора, улар менән йәнәшә ҡулына автомат ҡыҫып тотҡан яугир һәйкәле ҡуйылған. Стеланың икенсе яғында боронғо урыҫ яугире скульптураһы урынлаштырылған.
Фундаменттың стеналағы уйымында киләсәк быуынға, 2017 йыл кешеләренә, яҙма мөрәжәғәт көпләп ҡалдырылған. 1973 йылдың 9 майында Заветное ауылында Хәрби Дан мемориалы туғандар ҡәберлегенә, башҡа туғандар ҡәберлектәренән, тағы 34 яугир күсереп ерләнә. Һәр яугирҙең шәхесе асыҡланған.
Мемориал эргәһендәге плитала ауылды азат итеү өсөн һәләк булған яугирҙәрҙең фамилиялары соҡоп яҙылған. Улар араһында: Панченко Константин Лукьянович, Старков Владимир Павлович, подполсы Коротков Борис Федорович, гвардия майоры Дорошкевич Николай Антонович һәм башҡалар.
Оҙон каньон (карьер)
Оҙон каньон — Ростов өлкәһенең Каменский районы биләмәһендә урынлашҡан, һыу баҫҡан карьер.
Тарихы
Оҙон каньон урынында элек таш сығарылған карьер урынлашҡан булған. 1970-се йылдарҙа, экскаватор ярҙамында эш башҡарған ваҡытта, ниндәйҙер планлаштырылмаған хәл килеп тыуа, карьергә һыу тула башлай. Карьергә һыу шундай ҙур тиҙлек менән тула, эшселәр бригадаһы карьер төбөнән техниканы алып өлгөрмәй, техника һыу аҫтында ҡала һәм әле лә шунда.
Һүрәтләнеш
Оҙон каньон Ростов өлкәһе объекттары араһында иң ҙур һыу баҫҡан карьер тип иҫәпләнә. Уның биләмәһендә оҙонлоғо 2 километр 200 метр тәшкил иткән күл барлыҡҡа килә. Карьер Чистоозёрное ҡасабаһынан алыҫ түгел, Каменск-Шахтинский ҡалаһынан 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Күлдең иң ҙур киңлеге 100 метр тәшкил итә. Һыу ятҡылығының тәрәнлеге яҡынса 30-50 метр. Күлде ер аҫты һыуҙары тулыландыра, хатта һауа температураһы бик юғары булғанда ла ятҡылыҡта һыу һалҡынса булып ҡала. Объекттың ярҙары ҡаялы һәм текә, бейеклеге 40 метрға етә.
Төньяҡ Кавказ тимер юлы музейы
Төньяҡ Кавказ тимер юлы музейы — Ростов тимер юл техникаһы музейының асыҡ һауалағы экспозиция майҙаны, элекке Гниловская тимер юл станцияһы (хәҙер — туҡталыш пункты) юлдарында, Дондағы Ростовтың көньяҡ-көнбайыш ситендә урынлашҡан. Музейҙа күсмә составтың 60-тан ашыу берәмеге ҡуйылған. Төньяҡ Кавказ тимер юлының тимер юл техникаһы музейы 2003 йылдың 1 авгусында, тимер юлсылар көнө алдынан асыла.
Экспозиция
Экспозиция юлының дөйөм оҙонлоғо 1900 метр тәшкил итә. Музей коллекцияһында күсмә составтың 53 берәмеге иҫәпләнә: Паровоз Э, Паровоз ФД, Паровоз Л, П36, паровоз ТЭ, Паровоз СО, паровоз Су сериялы паровоздар, тепловоздар ТЭ3, ТЭП60, ТЭП10, ТЭМ1М, электровоздар ВЛ8, ВЛ22М (1947 йылғы сығарылыш), ВЛ41, ВЛ61, ВЛ80, ВЛ82, ВЛ84, ЧС4, ЭР22 электропоезының ике баш һәм бер тағылма вагоны; тендерҙар Лп-138, ИС20-286, ИС20-320, вагондар, юл техникаһы, 1935 йылғы мотовоз, дрезиналар, танк һәм артиллерия тягачтары, XX быуат башында төҙөлгән ике күсәрле вагон-боҙлоҡ,  юл техникалары. 50 экспонат эшләй торған хәлдә. Экспозиция юлы буйында семафор, тимер юл светофоры һәм һыу колонкаһы ҡуйылған. Бынан тыш, 1930-сы йылғы мотодрезина эшләй торған хәлгә килтерелгән, һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы йылытылған тауар вагоны эске интерьеры менән тергеҙелгән. Күргәҙмәлә эшләүсе телетайптар, телефондар, төрлө осорҙағы тимер юл карталары, өлкәнең күренекле эшмәкәрҙәре тураһында һөйләгән документтарҙың төп нөсхәһе һәм фотокүсермәләр бар.
Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлеге
Дәүләт тәбиғәт заказниктары
Барыһы Башҡортостан Республикаһында 29 дәүләт тәбиғәт заказниктары булдырылған, дөйөм майҙаны 383 224,9 га, шул иҫәптән, 17 зоологик, 9 ботаник, 3 ландшафт. Һуңғы мәғлүмәттәргә ярашлы, Оло Ямантау тауында һирәк осраған файҙалы үләндәр популяцияһы заказнигы бөтөрөлгән.
Тәбиғәт ҡомартҡылары
2020 йылдың 2 сентябренә ҡарата Башҡортостанда 197 тәбиғәт ҡомартҡыһы иҫәпләнә.
Донской тәбиғәт паркы
Донской тәбиғәт паркы — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ростов өлкәһенең Азов, Цимлян, Мясниковский, Неклиновский райондары биләмәләрендә урынлашҡан.
Донской тәбиғәт паркы Ростов өлкәһе Администрацияһының 2005 йылдың 8 сентябрендәге № 120 номерлы ҡарары нигеҙендә ойошторолған.
Тәбиғәт паркы статусы Ростов өлкәһе хөкүмәтенең 2016 йылдың 11 майындағы № 337 номерлы ҡарары менән раҫлап ҡуйылған.
Парк «Дон дельтаһы» (Азов, Мясниковский, Неклиновский райондарының 27047,75 гектар ере), «Островной» (Цимлян районының Волгодонск эргәһендәге 13907,38 гектар ере) биләмәлеренән тора.
Һүрәтләмә
Донской тәбиғәт паркы Ростов өлкәһе Администрацияһының 2005 йылдың 8 сентябрендәге № 120 номерлы ҡарары нигеҙендә ойошторолған. Парк ике өлөштән тора: "Дон дельтаһы"нан (Азов, Мясниковский, Неклиновский райондарының 27047,75 гектар ере) һәм «Островной» (Цимлян районының Волгодонск эргәһендәге 13907,38 гектар ере) биләмәһенән тора. Дөйөм майҙаны 40,955 мең гектар тәшкил итә.
Донской тәбиғәт паркы Ростов өлкәһе биләмәһендә һаҡланыусы берҙән-бер парк. Статусы буйынса төбәк әһәмиәтендәге һаҡланыусы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы.