cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Маулень
Оло Маулень — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ингаир йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самойловка (Мәләүез районы)
Самойловка (Самойловка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше. Почта индексы — 453874, ОКАТО коды — 80241870007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (63 %).
Тарихы
1894 йылда 30 ғаиләнән торған урындағы крәҫтиәндәр Түләк ауылы башҡорттарынан Ағиҙел йылғаһы буйындағы 250 дисәтинә ерҙе ҡуртымға алған. Унда Самойловка ауылы барлыҡҡа килгән. Быуат аҙағында 21 йортта140 кеше иҫәпләнгән. 1920 йылда Самойловкала 35 йортта 327 кеше йәшәгән.
Урамдары
Исемдәре :
Зыязитдинов Рәфис Миңлеғәли улы
Биографияһы
Рәфис Миңлеғәли улы Зыязитдинов 1952 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Кесе Буҙат ауылында крәҫтиән-колхозсы ғаиләһендә тыуған. Бала саҡ һәм үҫмер йылдары ошо райондың Түбәнге Ибрай ауылында үтә.
1960—1970 йылдарҙа Ибрай ауылындағы башланғыс, Айтуғандағы һигеҙ йыллыҡ һәм Тәтер-Арыҫлан ауылындағы урта мәктәптәрҙә уҡый.
Урта белем алғандан һуң, 1970—1972 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә һәм уны 1978 йылда уңышлы тамамлай.
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә менән тыуған Стәрлебаш районының Тормай ауылындағы урта мәктәптә башлай. Тарих һәм йәмғиәт белеме уҡытыусыһы булыу менән бергә кластан һәм мәктәптән тыш тәрбиәүи эштәрҙе ойоштороусы ла була, тиҙҙән мәктәп директоры вазифаһына үрләтелә. Йәш белгес бер үк ваҡытта күп яҡлы йәмәғәт эштәре менән дә әүҙем шөғөлләнә: ауыл Советы депутаты итеп һайлана, комсомол политмәғарифе селтәрендә пропагандист була, агитколлективты етәкләй, уҡытыусылар һәм ауыл йәштәренең драма түңәрәген ойоштороп алып бара.
Абушахманов Айрат Әхтәм улы
Абушахманов Айрат Әхтәм улы (20 август 1974 йыл) — драма театры артисы, режиссёр. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының баш режиссёры (2019 йылдан 2023 йылдың авгусына ҡәҙәр). «Алтын битлек» премияһы номинанты (2008, 2016). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2012). Театр эшмәкәрҙәре союзы (2006), Рәсәйҙең театр режиссёрҙары гильдияһы (2010) ағзаһы. «Туғанлыҡ» Халыҡ‑ара төрки телле театрҙар фестивале лауреаты (2006, 2012). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт (2020), Д. Сиразиев исемендәге театраль (2009) премиялар лауреаты.
Биографияһы
1974 йылдың 20 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған. Актёр Әхтәм Абушахмановтың улы.
1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы курсы буйынса тамамлай.
1995 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры.
2003 йылда Мәскәүҙәге "Яңы драма театры"нда режиссёр ярҙамсыһы булып эшләй һәм Халыҡ‑ара славяндар институтында уҡыта. 2003 йылда Рәсәй театр сәнғәте институтының (В. В. Долгачёв һәм П. О. Хомский курсы) тамамлай.
2004 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры режиссёры, 2005—2012 йылдарҙа һәм 2019 йылдан — баш режиссёр. Бер үк ваҡытта 2010 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтын уҡытыусы булып эшләй.
Салауат драма театры
«Ете ҡыҙ» Нәжиб Асанбаев
«Алтын битлек» премияһына тәҡдим ителеүе
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия театрында ҡуйылған «Кәкүк ояһы» (Пролетая над гнездом кукушки) спектакле өсөн — «Иң яҡшы режиссёр эше» номинацияһында «Алтын битлек» премияһы (2008).
Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөзҙәр» әҫәре буйынса Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия театрында ҡуйылған спектакле өсөн — «Иң яҡшы режиссёр эше» номинацияһында «Алтын битлек» премияһы (2016).
Ужень
Ужень — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мелеча йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ямная (Стерлина ҡушылдығы)
Оло Ямная (Ямная) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Стрелина йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сорожья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хавы-Тэма
Хавы-Тэма — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юмба ҡылымығының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биҫтау үләне
Баллыҡай, биҫтау үләне (Медуни́ца нея́сная Медуни́ца тёмная, Pulmonária obscúra—  ғаиләһенә күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30см тирәһе. Был үҫемлектең, башҡа сәскәле үҫемлектәрҙән айырмалы булараҡ, сәскәһенең төҫө алһыу төҫтән зәңгәргә әйләнеүе күҙәтелә. Апрель-май айҙарында сәскә ата,  май-июндә орлоғо өлгөрә.
Кочубейҙың айырым йорто
'''Л.В. Кочубейҙың айырым йорто (Ю.С.Нечаев-Мальцовтың)''' — Санкт-Петербургта тарихи бина. Чайковский урамы, 30-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан. 1840 йылда архитектор Роман Кузьмин һәм Геральд Боссе проекты буйынса кенәз Лев Кочубей өсөн төҙөлә. 1883—1884 йылдарҙа Юрий Нечаев-Мальцов өсөн төҙөүсе Леонтий Бенуа тарафынан  яңынан ҡорола.
Беренсе хужалары
XIX быуат башында граф Кочубей йортона ҡараған ер биләмәһе адмирал Григорий Кушелевҡа ҡарай. Участкала ағас ҡоролмалар һәм ҙур баҡса була. 1840 йылдар башында адмиралдың улы таш йорт төҙөй, ул һуңынан граф С.О. Бержинскийға ҡуртымға бирелә. Һуңыраҡ бина С. Строгановҡа — Сәнғәттәр император академияһы президентының бүләһе  граф А. С. Строгановҡа ҡарай.
Боссеның үҙгәртеп ҡороуы
1840 йылдарҙа Сергиевский урамындағы  ер участкаһын (хәҙер Чайковский урамы) Лев Кочубей,  канцлер Виктор Павловичтың өлкән улы биләй. 1843—1844 йылдарҙа яңы хужа архитектор Роман Кузьминға йорттоң яңы проектына заказ бирә, төҙөлөш менән башҡа төҙөүсе  — Гаральд Боссе идара итә. Эштәр 1845 йылда башлана һәм 1846 йылда тамамлана. Эзбизташтан һалынған бинаның фасады үҙенсәлекле тәҙрәләр, аркалар, айырылып торған цоколь һәм кәрниз менән Флоренция неоренессансы стилендә биҙәлә. Эске бүлмәләр барокко һәм рококо стилендә эшләнә һәм һылау һәм һынлы сәнғәт менән биҙәлә.
Бенуаның үҙгәртеп ҡороуы
1880 йылдар башында участканың яңы хужаһы булып  Юрий Нечаев-Мальцов тора. 1883—1884 йылдарҙа уның саҡырыуы буйынса Леонтий Бенуа йортто үҙгәртеп ҡороуҙы башҡара. Бай мираҫҡа эйә булған Нечаев-Мальцев,  шул ваҡытҡа ғәмәли статский советник дәрәжәһен ала һәм дәүләттең иң юғары вазифалы кешеләрен, хатта император ғаиләһен саҡырыу мөмкинлегенә эйә булыу өсөн ысын мәғәнәһендә  һарай төҙөргә тырыша.
Нечаев-Мальцев йортто «хазиналар» менән тултырырға тырыша,  уның инициативаһы буйынса  Бенуа рәссам Генрих Семирадскийға төп зал өсөн панно эшләү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Бал залы өсөн Эрнст Липгарт һәм Константин Маковский биҙәктәре менән «ҙур роялгә» заказ бирә. Йортҡа йәнәш фонтан һәм оранжерея менән ҡышҡы баҡса йәнәш тора, оранжереяла канарейкалар менән тропик ҡоштар тотола. Нечаев-Мальцов һөйләүе буйынса, пальма оранжереяла бейек булып үҫеп китә, 20 мең һум аҡса тотоноп, быяла түбәһен ике тапҡыр күтәрергә тура килә.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Хәҙерге заман
2000 йылдар башында бина реставрациялана, интерьерҙарының тарихи биҙәлеше тергеҙелә. 2010 йылда ихатаһы фасадына реставрация үткәреү буйынса конкурс иғлан ителә, башланғыс хаҡы 14 миллион һумдан арта.
Йорттоң интерьерҙарында Виктор Мережконың «Хуторянин» сериалынан күренештәр өлөшөн төшөрәләр.
2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса бинаны Рәсәйҙең Эске эштәр министрлығы биләй, йорт килеүселәр өсөн ябыҡ.
Тасуирламаһы
Боссе проектында эске бүлмәләрҙең декоратив доминантаһы булып беренсе ҡаттағы ҡунаҡ бүлмәһе менән икенсе ҡаттағы ашханалар менән тоташтырыусы баҫҡыс тора. Бенауның маҡсаты бал залын һәм башҡа бүлмәләрҙе биҙәу була. Закасы билдәләүенсә, зал стеналарын алтын ялатылған семәрле ҙур рамдарҙа көҙгөләр менән биҙәү талап ителә. Төҙөлөштә шул ваҡыттағы төп компаниялар һәм оҫталар ҡатнаша, ә биҙәү өсөн тик ҡыйбатлы һәм сифатлы материалдар ҡулланыла. Һылап эшләүҙе билдәле скульпторҙар династияһынан оҫта Иван Дылев башҡара, ул шулай уҡ семәрле панелдәр өсөн эскиздар эшләй.
Семирадскийҙың «Аполлон»  картинаһын төп залдың түшәменә беркетәләр, эш менән француз мастеры Маршом етәкселек итә. Семирадский йорт өсөн шулай уҡ  «Аврора» һәм «Яҙ» композицияларын яҙа. Йорт интерьерында бөтәһе нисә тиҫтә матур панно урынлаша, уларҙың бер нисәһен  Иван Айвазовский эшләй. Леонтий Бенуа десюдепорт һәм плафондар өсөн эскиздар эшләй.
Кьяндица
Кьяндица (Кьянда, Солмас) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының һул ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Насыров Юнер Ярулла улы
Насыров Юнер Ярулла улы (26 август 1935 йыл — 13 октябрь 2002 йыл) — рәссам. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996).
Биографияһы
Насыров Юнер Ярулла улы 1935 йылдың 26 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған.
1962 йылда Тажик ССР-ының Дүшәмбе ҡалаһында М. Олимов исемендәге республика сәнғәт училищеһын тамамлай.
1962 йылдан Нефтекама ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
2002 йылдың 13 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Нефтекама ҡалаһында вафат булып ҡала.
Юнер Ярулла улы Насыров — 200-гә яҡын һынлы сәнғәт һәм графика эштәре авторы.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Өфө картиналар галереяһында, «Академия» (Өфө ҡалаһы) һәм «Мираҫ» галереяларында һаҡлана.
Оло Яшка
Оло Яшка (Яшкин) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пача йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уйвешь
Уйвешь — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Могоча йылғаһының һул ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хоэнштайн (Тюрингия)
Хоэнштайн (Тюрингия) (Hohenstein (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2606 кеше йәшәй. Майҙаны — 60,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99735, 99755 һәм автомобиль коды — NDH.
Сырым Датов ихтилалы
Сырым Датов ихтилалы — 1783—1797 йылдарҙа Сырым Датов етәкселегендәге Кесе йөҙ (жүз) ҡаҙаҡтарының ихтилалы.
Сырым Датов етәкселегендәге ҡаҙаҡтарҙың милли хәрәкәте Рәсәй империяһы хөкүмәтенең ҡаҙаҡ ырыуҙарының эске тормошона ҡыҫылырға маташа башлауына туранан-тура бәйле. XVIII быуат аҙағындағы Кесе йөҙҙәге (жүз) ваҡиғалар Пугачёв ихтилалының шаңдауы була, бында башҡорттар һәм ҡаҙаҡ ырыуҙарының бер өлөшө әүҙем ҡатнашҡан. Тәүге осорҙа ихтилалды тыныс юл менән туҡтатыу маҡсатында Екатерина II ҙур ташламаларға барған, улар Урал (Яйыҡ), Ырымбур һәм Себер казак ғәскәрҙәренең Яйыҡ һәм Иртыш буйҙарында сик буйы һыҙыҡтары файҙаһына тартып алған ерҙәрҙе ҡулланырға рөхсәт иткән.
1775 йылдың 7 ноябрендәге указ менән Сит ил эштәре коллегияһы ҡаҙаҡтарға Яйыҡ менән Волга араһындағы, Каспий диңгеҙе яр буйында, Иртыштың уң яҡ яр буйында көтөүлектәрҙе файҙаланырға рөхсәт биргән. Әммә был ошо территорияларҙы колонизациялау буйынса башҡарылған саралар менән ҡапма-ҡаршы барған, фактик рәүештә был ерҙәр казак хуторҙары һәм ҡаҙна сәсеүлектәре аҫтына биләнгән йәки биләргә ниәтләнелгән. 1782 йылдағы указға ярашлы алдан әйтелгән ерҙәргә малды ебәргәндә уларҙы ҡуртымға алыу өсөн алдан түләү кәрәк булған. Шулай уҡ Урал казактары ғәскәр контролдә тотҡан территория аша үткәндә аманат килтереүҙе талап иткән, ә һуңынан ғәскәр идаралғы казактарға ерҙәрен ҡуртымға бирергә тыйған, шулай итеп ҡаҙаҡтарға Яйыҡ аша «эске биләмәләргә» үтергә фактик рәүештә тыйылған. Оҙаҡламай 1783 йылда ихтилал башланған, ҡаҙаҡ баш күтәреүселәре форпостарға һәм нығытмаларға һөжүм иткәндәр, уларға ҡаршы каратель экспедициялары ебәрелгән.
Кесе жүздә шул уҡ осорҙа эске низағтарҙа барған. Рәсәй подданыйлығына күскәндән һуң хан власының әһәмиәте төшкән, ә хан → солтандар → ырыу старшиналары (бейҙәре) вертикаль феодаль пирамидаһы тарҡалған, һәр бер ырыу башлыҡтары сик буйы йәки үҙәк хакимиәт менән үҙаллы килешергә ынтылған. Был анархик буталсылыҡты бөтөрөү өсөн Ырымбур генерал-губернаторы О. А. Игельстром старшиналар съезын саҡырырға тәҡдим иткән. Әммә съезд башлығы итеп Сырым Датов һайланғандан һуң, ә съезд үҙе Польша сеймын хәтерләтә башлағандан һуң 1789 йылда Игельсторм хан власын тергеҙеүгә өҫтөнлөк биргән , был эске ҡаршылыҡтарҙы көсәйтеүгә килтергән һәм рус хакимиәтенә асыҡ буйһонмауына, сик буйы һыҙыҡтарына һөжүмдәрҙең артыуына, килтергән, шулай уҡ бөтә 1790-сы йылдар дауамында Урта Азия менән сауҙа итеү туҡтатылған. Тик 1797 йылда старшиналар, солтандар менән бихисап сауҙалашҡандан һуң, күпселек ҡаҙаҡ ырыуҙарын тынысландырып булған һәм ихтилал ахырына яҡынлашҡан. Сырым Датов Хиуа ханлығына ҡасып ҡотолорға мәжбүр булған.
Оло Нарыс
Оло Нарыс — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Носка йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Урта Иевка
Урта Иевка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Иевка йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты
Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты — Башҡортостан Урал аръяғының ҙур белем биреү һәм фәнни үҙәге. Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығы бойороғо менән ҡалала  1990 йылдан һәм 1993 йылдан эшләп килгән БДУ һәм БДПИ филиалдарын берләштереү юлы менән төҙөлгән. Бөгөнгө көндә институтта 4 факультет эшләй.
Тарихы
Сибай институтына 1998 йылда нигеҙ һалынған.
Институт биләмәһендә хәтер аллеяһы бар, унда унда Ш. Бабичҡа, З. А. Биишеваға, М. А. Буранғоловҡа, Р. Й. Ғариповҡа, Һ. Л. Дәүләтшинаға, Ш. У. Сибаевҡа бюстар ҡуйылған. Төп корпус бинаһына Аҡмуллаға, Ә. Ә. Вәлидовҡа, Исмәғил Тасимовҡа, Х. М. Йосоповҡа, Кинйә Арыҫлановҡа, М. Л. Мортазинға, М. И. Өмөтбаевҡа, З. Х. Рәсүлевкә, Х. Ф. Әхмәтовҡа — барельефтар, фойела 28 башҡорт полкының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуына арналған монументаль‑декоратив композиция урынлаштырылған. Уҡыу корпусы бинаһына 2012 йылда Ғ. Ш. Илешевкә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Һылтанмалар
ЭБЭ2013  1  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;" id="CITEREFБЭ2013-1-">index.php/component/content/article/2-statya/4971-sibajskij-institut-bgu    2  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="2" style="position: relative;" id="CITEREFБЭ2013-2-">Сибайский институт БГУ
Фархшатова Луиза Азамат ҡыҙы
Фархшатова Луиза Азамат ҡыҙы (8 март 1953 йыл) — радио һәм телевидение ветераны, журналист, сценарийҙар һәм телевизион фильмдар авторы, Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһының «Тамыр» балалар студияһын ойоштороусы. Рәсәй Федерацияһының Кинематографистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2022), Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2012).
Биографияһы
Луиза Азамат ҡыҙы Фархшатова (ҡыҙ фамилияһы - Әхмәҙиева) 1953 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Яңы Байрамғол ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Урта белемде Уральск мәктәбендә ала.
1992 йылдың февралендә Луиза Фархшатоваға 1991 йылда яңыртылған Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы составында «Тамыр» балалар студияһын ойоштороу буйынса мөһим бурыстар йөкмәтелә: ул «Тамыр»ҙың художество етәксеһенән уның директорына тиклем хеҙмәт юлы үтә.
Артабан 2000 йылдың октябренән 2006 йылғаса Луиза Фархшатова «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының генераль директор урынбаҫары һәм телевидение студияһы директоры булып эшләй.
Тулин Сергей Заһит улы
Биографияһы
Риф Заһит улы Ғиззәтуллин 1957 йылдың 11 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Кесе Гәйнә ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1974 йылда, Миәкә урта мәктәбенең 9-сы класынан һуң, Ҡаҙан Суворов хәрби училищеһына уҡырға инә, уны 1976 йылда, ә 1980 йылда Рязань Юғары һауа-десант команда училищеһын тамамлай.
1980-1987 йылдарҙа Карпат яны хәрби округының 39-сы айырым десант-штурмлау бригадаһында (Хыров ҡалаһы) хеҙмәт итә. Эҙмә-эҙлекле разведка взводы командиры, разведка ротаһы командиры, батальон штабы командиры, парашют-десант батальоны командиры вазифаларын биләй.
1990 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай. Гвардия майоры дәрәжәһенә эйә була. 1990—1991 йылдарҙа — 38-се айырым һауа-десант бригадаһы командиры урынбаҫары (Белорус хәрби округы).
1992—1993 йылдарҙа — Югославияла БМО-ның тыныслыҡ урынлаштырыу контингентына ингән 554-се айырым пехота батальоны штаб начальнигы. 1993 йылда гвардия подполковнигы званиеһында 76-сы гвардия һауа-десант дивизияһының 104-се гвардия парашют-десант полкы командиры итеп тәғәйенләйҙәр.
1994 йылдың декабренән 1995 йылдың майына тиклем полктың батальон тактик төркөмө етәксеһе булып Чечняла хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Грозный ҡалаһын штурмлауҙа ҡатнаша, унда 76-сы һауа-десант дивизияһының алдынғы отряды («Көнбайыш» төркөмө составында) менән командалыҡ итә. Был төркөм менән ул Грозныйҙың көньяҡ-көнбайыш ситендә рубежды яулай, дивизияның төп көстәрен ҡалаға алып сыға. Гудерместы ҡамауҙа һәм азат итеүҙә ҡатнаша. Контузия алһа ла сафта ҡала һәм йырып сығырға ынтылған боевиктарҙы тотоп торған йыйылма полк менән идара итә. Чечняла хәрби хәрәкәттәр барышында ике тапҡыр яралана һәм контузия ала.
1995 йылда Грозный ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн Ҡаһарманлыҡ ордены менән бүләкләнә.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1996 йылдың 20 июлендәге 1064-се указы менән, «полктың хәрби хәрәкәттәре менән оҫта етәкселеге, Төньяҡ-Кавказ төбәгендә хәрби бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн», гвардия полковнигы Тулингә «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.
1997 йылдың февралендә Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре Генераль штабының халыҡ-ара хәрби хеҙмәттәшлек Баш идаралығы өлкән офицеры итеп тәғәйенләнә. 1998 йылда Генераль штабының Хәрби академияһына уҡырға инә, уны 2000 йылда уңышлы тамамлай. Генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә.
2000—2001 йылдарҙа — 205-се айырым мотоуҡсылар бригадаһы командиры. 2001—2002 йылдарҙа — 58-се армия (Төньяҡ-Кавказ хәрби округы) командующийы урынбаҫары. 2002 йылдың июнь айында Рязань өлкәһенең хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә.
2007 йылдан — запаста.
2007 йылдан — «Хәрби-сәнәғәт компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең проекттар департаменты директоры, 2008 йылдан — проекттар менән идара итеү буйынса генераль директор урынбаҫары. 2008—2009 йылдарҙа «Арзамас машиналар эшләү заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советына инә. Рязань өлкә грек-рим көрәше федерацияһы рәйесе булып тора.
2009 йылдың 8 октябрендә «Енәйәт язаһын хәрби хеҙмәт буйынса сикләүҙәр рәүешендә бойомға ашырыу: криминал һәм хоҡуҡи аспекттары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ғаиләһе
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар. Ҡатыны — медицина хеҙмәте подполковнигы, хәрби госпиталь табибы, медицина фәндәре кандидаты.
Карапетян Шаварш Владимирович
Карапетян Шаварш Владимирович — (Շավարշ Վլադիմիրի Կարապետյան; 19 май 1953 йыл, Ванадзор, Әрмән ССР-ы, СССР) — һыу аҫтынан йөҙөү буйынса совет спортсыһы, 11 тапҡыр донъя рекордсыһы, 17 тапҡыр донъя чемпионы, 13 тапҡыр Европа чемпионы, 7 тапҡыр СССР чемпионы,СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры(1982). Рәсәй Һыу аҫты йөҙөүе ассоциацияһының Почётлы президенты .«Почёт Билдәһе» ордены, шулай уҡ Халыҡ-ара комитеттың «Ғәҙел уйын өсөн» билдәһе менән бүләкләнгән(Fair Play). Тиҫтәләрсә кешеләрҙе бер нисә аварияла ҡотҡарған.
Биографияһы
Шава́рш Влади́мирович Карапетя́н 1953 йылдың 19 майында ҡалаһында Кировакан (хәҙерге — Ванадзор) тыуған. 1964 йылда ғаиләһе менән Ереванға күсеп килә, ул шунда урта мәктәптең 8 синыфын һәм автомеханика техникумын тамамлай. Шаварш Владимирович интервьюларының береһендә, уның атаһы яҡынса дүрт йәшендә тәүге тапҡыр автомобиль йөрөттөрөп ҡараған, ә ете йәшендә инде Шаварш «Победа» автомобилен ҡала буйлап үҙаллы йөрөтә алған.
1975—1976 йылдарҙа Баҡы ПВО округында хәрби хеҙмәт үтә. 1991 йылда Мәскәүгә күсеп киләләр, сөнки был ваҡытта, Карапетян үҙе хәбәр итеүенсә, 1993 йылда Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоҡ алыуы сәбәпле, был илдә ауыр иҡтисади хәл килеп тыуған була.
16 сентябрь, 1976
1976 йылдың 16 сентябрендә иртәнге яҡта Шаварш Карапетян ағаһы һәм дуҫы менән йүгереп йөрөп ҡайтып килгән. Улар осраҡлы ғына троллейбус һыуһаҡлағысҡа төшөп киткән ергә килеп сығалар. килеп төшөр. Карапетян шунда уҡ һыуға һикерә. Сығарған кешеләрҙе кәмәгә ултырған ағаһына тапшырып тора. Троллейбуста 92 кеше булған, 10 метр тәрәнлектә, Шаварш бер ни күренмәгән урында, 46 кешене һөйрәп сығара, уларҙың егермеһе тере ҡала. Бер сығарғаны кеше түгел, урындыҡ булып сыға. Карапетяндың һүҙҙәре буйынса, йыш ҡына шул урындыҡ төшөнә инә, сөнки тағы бер кешенең ғүмерен ҡотҡара алыр инем тип ныҡ көйөнгән була.
Тәне быялаларға ҡырҡылып бөткән егет шул хәлдән һуң ҡаты ауырып китә, пневмония, сепсис һыулығын ныҡ ҡаҡшата
15 февраль, 1985
1985 йылдың 15 февралендә Карапетян булған кешеләрҙе янғындан ҡотҡарыуҙа ҡатнаша. Еревандың Спорт-концерт комплексында ут сыға һәм Карапетян беренселәрҙән булып ярҙам күрһәтергә ташлана. Ҡотҡарыу операцияһы барышында тәне бешә һәм йәрәхәттәр ала.
Спорттағы рекордтары
1976 йылдың 16 сентябрендәге ваҡиғаларҙан һуң һауығып,1977 йылда спортҡа ҡайтыу менән Карапетян тағы ла бер рекорд ҡуя — 400 метр дистанцияға акваланг менән йөҙөп, был өлкәлә донъяның иң көслө спортсыһы икәнен иҫбатлай : 6,2 секундҡа 3 минутта шул араны үтә. Тик спорт карьераһын артабан дауам итә алмай — ауырыу эҙемтәләре ҡатмарлаша. Ул үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры булып эшләүгә күсә.
Васькина (Сосновка ҡушылдығы)
Васькина (Тиновка) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосновка йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хавы-Яха
Хавы-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Шуга ([[Обь ҡушылдығы)|Шуга]] йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кьярда
Кьярда — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кьяма йылғаһының уң ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сарлаҡ (Мәләүез районы)
Сарлаҡ (Сарлак) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 334 кеше. Почта индексы — 453853, ОКАТО коды — 80241850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Перил
Оло Перил — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 68,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фазыл (исем)
Фазыл (исем) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Фазыл ғәрәп, инглиз телдәренән — һәйбәт, инсафлы, намыҫлы (ғалимдар эпитеты) тигән төшөнсәне аңлата.
Билдәле кешеләр
Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы (1906 йыл — 3 август 1968) — СССР партия һәм дәүләт эшмәкәре. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Фазыл Кәрим улы Туйкин (тулы исеме — Әхмәтфазыл Әхмәткәрим улы Туйкин; 10 июнь 1887 йыл — 15 февраль 1938 йыл) — башҡорт сәсәне, драматург, шағир.
Ҡаҙнабаев Фазыл Ғәйнулла улы (10 февраль 1922 йыл — 14 ғинуар 1992 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Көсөков Раил Фазыл улы (28 март 1952) — опера йырсыһы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2009), Башҡортостандың халыҡ артисы (2000), Ғәлимов Сәләм исемендәге премия һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика конкурсы лауреаты.
Хисмәтуллин Зөлфәр Фазыл улы (11 июль 1923 йыл — 6 апрель 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1964 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973).
Ғәниев Ривнер Фазыл улы (1 апрель 1937 йыл) — механика һәм машиналарҙы өйрәнеү өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1994), К. Э. Циолковский исемендәге Космонавтика Фәндәр академияһы академигы (1991), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почётлы академигы, техник фәндәр докторы (1968), профессор (1969), 2009 йылдан 2015 йылға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Благонравов исемендәге машиналар өйрәнеү институты (ИМАШ РАН) директоры.
Фамилия
Фазылов Хәтип Сәрүәр улы (25 апрель 1960 йыл) — рәссам, йәмәғәтсе. 2004 йылдан «Рәсәй Рәссамдар союзы» Бөтә Рәсәй ижади йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы төбәк бүлексәһе рәйесе.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Фазыл Искәндәр исемендәге Рус дәүләт драма театры («РУСДРАМ») — Абхазия республикаһының Сухум ҡалаһындағы драма театры.
Болан күҙе
Болан күҙе, еҫле ромашка (Рома́шка паху́чая, Ромашка безъязычковая, Matricária discoidea) — астра сәскәлеләр ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 15-30 см тирәһендә. Июнь-август айҙарында йәшкелт һары сәскә ата.
Таралыуы
Болан күҙе ныҡ таралған әрһеҙ үлән, урмандарҙа юл буйҙарында, ишек алдында, ташландыҡ ерҙә һ.б. урында үҫә. Үҫемлектең тыуған яғы — Төньяҡ Америка. XIX быуатта Рәсәйгә килтерелгән һәм тиҙ арала таралып киткән.
Хоэс-Кройц
Хоэс-Кройц (Hohes Kreuz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1388 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 347 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
Улука
Улука — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 189,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәсихәттәр
Нәсихәттәр — билдәле башҡорт мәғрифәтсеһе Ризаитдин Фәхретдиновтың ислам дине ҡағиҙәләренә таянып яҙылған, дөйөм әхләҡи ҡиммәттәргә эйә әҫәрҙәре йыйынтығы.
Тәүге тапҡыр «Нәсихәттәр I» (малайҙарға), «Нәсихәт II» (ҡыҙҙарға), «Нәсихәт III» (өлкәндәргә) 1903 йылда баҫылып сыға: Бынан һуң бер нисә тапҡыр башҡорт, татар, рус телдәрендә яңынан нәшер ителә.
2003 йылда Өфөлә башҡорт телендә «Ғилем» нәшриәтендә баҫыла.
2018 йылда башҡорт телендә Мәскәүҙә «Мир знаний» нәшриәтендә сыға.
Йөкмәткеһе
Башҡорт халҡының алдынғы ҡарашлы оло шәхесе, үҙ заманының иң мәҙәниәтле һәм уҡымышлы кешеләренең береһе, Көнсығыш һәм көнбайыш мәҙәниәттәре менән яҡшы таныш күренекле ғалим Ризаитдин Фәхретдинов йәш быуынды тәрбиәләүгә, халыҡты ағартыуға ҙур өлөш индергән мәғрифәтсе. Уның «Ғаҡидә», «Ғаилә», «Ир балалар өсөн нәсихәт», «Ҡыҙҙар өсөн нәсихәт», «Ололар өсөн нәсихәт», «Тәрбиәле әсә», «Тәрбиәле ата», «Тәрбиәле бала», «Шәкертлек әҙәбе», «Әҙәбе тәғлим» исемле әҫәрҙәре тәрбиәүи әһәмиәткә эйә. Был китаптар уҡыу йорттарында педагогик әсбап итеп тә ҡулланылған.
Балалар өсөн нәсихәт
«Ир балалар өсөн нәсихәт» — 35, ә «Ҡыҙ балалар өсөн нәсихәт» 27 бүлексәнән тора. Бүлексәләр бер үк баш аҫтында бирелһә лә, был ике китап ир һәм ҡыҙ балаларҙың енси үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып яҙылған. Тәүге бүлексәләрҙә ата-әсә, туғандар, күршеләр, өй эсендәгеләр, мөғәллим һәм мөғәллимәләр, шәкерттәр, дуҫтар менән аралашыу ҡағиҙәләре ентекләп өйрәтелә. Автор гигиена, тәнде, өҫ-башты таҙа тотоу, йорт-ерҙә тәртип һәм таҙалыҡ булдырыуҙың, гимнастиканың һаулыҡ һәм күңел көрлөгө өсөн файҙаһын аңлата. Йөҙ, күҙ, ауыҙ, танау, ҡолаҡ, ҡул, баш, сәс тәрбиәһе кеүек һәр ағзаға айырым бүлексәләр бағышлана. Автор ашау-эсеү, мәжлес, табын ҡағиҙәләре лә балаларға кесе йәштән һеңдерелергә тейеш тип иҫәпләй. Р. Фәхретдинов балаларға ултырыу әҙәбен, хатта урамда, тимер юл, пароходта йөрөү тәртибен дә өйрәтә.
Ризаитдин Фәхретдинов бигерәк тә туғандар менән араларҙы боҙоп ҡуйыуҙан ҡурҡырға өйрәтә. Оло туғандарығыҙҙы хөрмәт итегеҙ, кеселәре тураһында ҡайғыртығыҙ, улар ата-әсәгеҙҙән ҡала иң яҡын кешеләрегеҙ, тип яҙа ул китабында. «Ҡулығыҙҙа булған әйбер менән туғандарығыҙҙы ҡыҙыҡтырып ҡаратып ҡуймағыҙ, уларға ла өлөш сығарығыҙ. Һәр ваҡыт уларға шәфҡәтле булығыҙ»,- тип донъя малы өсөн туғандар менән ыҙғышыуға юл ҡуймаҫҡа өндәй.
Урта Шубная
Урта Шубная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Шубная йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Нәсихәттәр
Балалар өсөн нәсихәт
Белем алыу һәм һөнәр үҙләштереү тураһында Ризаитдин Фәхретдиновтың: «Мөбәрәк динебеҙгә зарар килтермәҫлек, әхләгегеҙҙе боҙмаҫлыҡ һәм белгәндәрегеҙ менән тәкәбберләнмәҫлек шарт менән нимә генә булһа ла уҡығыҙ, нимә генә булһа ла өйрәнегеҙ һәм ни булһа ла белегеҙ. Былар өсөн һис кем алдында ғәйепле булмаҫһығыҙ һәм бер ваҡытта ла үкенмәҫһегеҙ. Бәлки һеҙ ата-әсә, бөтә ҡарындаштар һәм ҡәбилә, ҡәүем һәм милләт өсөн олуғ шәрәф эшләнгән һәм бөйөк ядкәр ҡалдырған кеше булырһығыҙ», — тигән нәсихәте бөгөн генә хәҙерге заман балаларына төбәп яҙылған кеүек яңғырай. "Ир балаларға нәсихәт"ендә ҙур тормош тәжрибәһе туплаған остаз әллә ниндәй ҙур байлыҡ, дәрәжәләргә ирешһәгеҙ ҙә элек бергә уҡыған иптәштәрегеҙ менән үҙегеҙҙе һауалы, тәкәббер тотмағыҙ, итәғәтле булығыҙ, тип өйрәтә.
Ололар өсөн нәсихәт
«Ололар өсөн нәсихәт» 15 бүлексәнән һәм 11 өгөттән төҙөлгән. Р.Фәхретдинов "Нәсихәт"ен өйләнеүҙең маҡсатын асыҡлауҙан башлап китә һәм башҡа бүлексәләрҙә нисек итеп ышаныслы ғаилә башлығы һәм яҡшы холоҡло ҡатын булырға өйрәтә («Ир әҙәбе», «Ҡатын әҙәбе» һ.б.). Буласаҡ хәләл ефетегеҙҙең байлығына, уның дәрәжәһенә генә ҡарап түгел, холоҡ-фиғелен белеп, үҙегеҙгә тиң булырҙай кешене һайлағыҙ, «күркәм тормош мөхәббәткә, мөхәббәт тәбиғәт берлегенә бәйләнгән өсөн тормош иптәшегеҙ менән тәбиғәтегеҙ тура килгәненә иғтибар итегеҙ, йәғни ни ҡәҙәр ауыр булһа ла тәбиғәтегеҙгә оҡшаш кешеләрҙе табырға тырышығыҙ», тип кәңәш бирә.
Урта Шубная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нәсихәттәр
Ололар өсөн нәсихәт
Әгәр инде Аллаһ балалар бирһә, уларға яҡшылыҡ һәм әҙәп өйрәтеп, тәрбиәләргә кәрәклекте иҫкәртә.
«Ата һәм әсә ҡағиҙәләре» бүлексәләрендә 22 өгөт-нәсихәттә баланы тыуғандан алып өйләнгәнгә тиклем нисек ҡарарға, уға ниндәй тәрбиә бирергә икәнлеге аңлатыла. Артабан үҙләштергән һөнәреңә, белемеңә тырышлығыңды ҡушып хужалығыңды, ғаилә иҡтисадын нисек алып барырға өйрәтә. Тапҡан малды исраф итмәй, ғаиләң кәрәгенә тотонорға, насар маҡсатта тотонмаҫҡа, лотерея һәм башҡа ҡомарлы уйындар уйнап, туҙҙырмаҫҡа кәңәш бирә.
Китаптың һуңғы өлөшөндә бирелгән 11 өгөттә Ризаитдин Фәхретдинов кешеләр араһында таралған ҡайһы бер боҙоҡлоҡтарҙан, алама ғәҙәтле кешеләрҙән йыраҡ булырға өндәй. Һигеҙенсе өгөттә ул ҡайһы бер мосолмандар араһында ла тарала башлаған кешене түбәнлеккә төшөрә торған эскелеккә, иҫерткес эсеүсе кешеләргә кире ҡарашын белдерә һәм: «Был боҙоҡ ғәҙәт ни ҡәҙәр ҡыҙғаныс һәм күңелдәргә йәрәхәт бирәсәк хәлдер», — ти. Олуғ аҡыл эйәһе Р.Фәхретдиновтың өгөттәрендәге әҙәп, әхлаҡ, кешелеклелек, изгелек, ғәҙеллек, намыҫ һәм башҡа төшөнсәләр хаҡындағы фекерҙәренең әһәмиәте бик ҙур, уларҙа ислам ҡанундары менән бер рәттән быуаттар буйы тупланған ата-бабалар тәжрибәһе, халыҡтың рухи, мәҙәни ҡиммәттәре һәм традициялары сағылыш тапҡан.
Ризаитдин Фәхретдиновтың халыҡ педагогикаһына таянып яҙылған "Нәсихәттәр"ендә дөйөм фекерҙәр һәм идеялар ғына тупланмаған, ә фәнгә нигеҙләнгән, ғәмәлдә тормошҡа ашырылған педагогик ҡанундар бирелгән.
Усманова Кәримә Ишбулды ҡыҙы
Усманова Кәримә Ишбулды ҡыҙы (28 ноябрь 1971 йыл) — журналист. 2010 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең республиканың көньяҡ-көнсығыш төбәге буйынса үҙ хәбәрсеһе. 2015 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2021).
Биографияһы
Кәримә Ишбулды ҡыҙы Усманова 1971 йылдың 28 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Күсей ауылында тыуған.
2010 йылдан «Башҡортостан» гәзитендә эшләй.
Төрлө йылдарҙа «Йәншишмә» һәм «Башҡортостан» гәзитенең йыл лауреаты була, «Башҡорт эшҡыуарлығы» конкурсында II урынды яулай, төрлө йылдарҙа «Һөнәрмән», «Талантлыны данлай Башҡортостан» конкурстары еңеүсеһе була. 2014 йылда «Моя земля — Россия» Бөтә Рәсәй конкурсында ауылдар темаһын яҡтыртғаны өсөн Рәхмәт Хаты менән бүләкләнә.
Власовка (йылға)
Власовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/218/10 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лапсарь
Лапсарь — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нумтосё
Нумтосё  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибрай Алтынсарин
Ибрай Алтынсарин (Ыбырай Алтынсарин) ( — ) — ҡаҙаҡ педагог-мәғрифәтсеһе, яҙыусы, фольклорсы, йәмәғәт эшмәкәре, этнограф. Әсбаптар авторы («Казахская хрестоматия» (1879; 2 баҫмаһы — 1906) һәм «Начальное руководство к обучению казахов русскому языку» (1879), мәҫәлдәр һәм хикәйәләр авторы, Л. Н. Толстой, И. А. Крылов әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе.
Кириллица нигеҙендә ҡаҙаҡ текстарын яҙыу өсөн алфавит варианттарын төҙөгән.
Ҡаҙаҡ халҡының донъяуи белеме башына нигеҙ һалған. Дүрт ике класлы урыҫ-ҡаҙаҡ училищеларын, бер һөнәри училище, Ҡаҙағстанда тәүге ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы, биш улус мәктәптәрен, урыҫ крәҫтиәндәренең балалары өсөн ике училище асҡан. Шулай уҡ Троицкиҙа уҡытыусылар мәктәбен нигеҙләгән, һуңыраҡ ул Ырымбурға күсерелгән.
Биографияһы
1841 йылдың 20 октябрендә (яңы стиль буйынса 1 ноябрҙә) Рәсәй империяһы Турғай өлкәһе Николаевск өйәҙе Араҡарағай улусында тыуған.
Атаһы вафат булғандан һуң ҡартатаһы билдәле бей Балғожа Жанбуршин ғаиләһендә тәрбиәләнгән.
Бала саҡтан уҡ белемгә үҙаллы уҡыуға ынтылған, Рәсәй йәмғиәтенең зыялы өлөшө менән йыш аралашҡан.
1850 йылда Ырымбур сик буйы комиссияһы ҡарамағындағы мәктәп-интернатына уҡырға ебәрелә. Ырымбурҙа уҡыу йылдарында шәрҡиәтсе В. В. Григорьев менән таныша. 1857 йылда алтын миҙал менән мәктәпте тамамлай. Артабан үҙенең ҡартатаһы Балғожала өс йыл дауамында писарь булып эшләй.
Бер ни тиклем ваҡыт Ырымбур өлкә идаралығында эшләй, бында Н. И. Ильминский менән танышҡан.
1860 йылда өлкә идаралығы уға Турғай ҡалаһында ҡаҙаҡ балалары өсөн мәктәп асырға бойорған, был мәктәптә ул урыҫ теле уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнгән. 1861 йылдан Турғай мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай.
1864 йылда беренсе халыҡ мәктәбен асҡан.
Статский советник чинын алған. Бер ни тиклем ваҡыт дауамында шулай Турғай өйәҙ идаралығында эштәр башҡарыусыһы булып хеҙмәт иткән, өйәҙ башлығының һәм ваҡытлыса өйәҙ судъяһының ярҙамсыһы вазифаларын үтәгән.
1879 йылдан һәм үҙенең үлеменә тиклем Турғай өлкәһендә ҡаҙаҡ мәктәптәре инспекторы булған.
1883 йылда Николаевс (Ҡустанай) өйәҙенә күскән. Бында Ҡустанайҙан өс километр алыҫлыҡта Тубыл йылғаһы бөгөлөндәге утрауҙа (аҙаҡ «Инспектор күле» тип аталған бәләкәй күл буйында) йорт һалған. Бында Ибрай Алтынсарин ғүмеренең аҙағынаса йәшәгән һәм эшләгән.
1886 йылда Ибрай Алтынсариндың аҡсаларына башҡорт мәғрифәтсеһе Зәйнулла Рәсүлев етәкләгән «Рәсүлиә» мәҙрәсәһе уҡыу корпусының һәм ятағының ағас биналары төҙөлгән.
1889 йылдың 17 июлендә (яңы стиль буйынса 29 июлендә) вафат булған, Тубыл йылғаһы ярында үҙенең йортонан алыҫ булмаған урында атаһының ҡәбере янында ерләнгән.
Аббасов Азат Зиннәт улы
Аббасов Азат Зиннәт улы (19 ғинуар 1925 йыл — 11 октябрь 2006 йыл) — опера йырсыһы, СССР-ҙың (1977), РСФСР-ҙың (1966) һәм Татар АССР-ының халыҡ артисы, Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
Азат Зиннәт улы Аббасов 1925 йылдың 19 ғинуарында Татар АССР-ы (хәҙер Татарстан Республикаһы) Алабуға ҡалаһында тыуған. Ҡазан авиация техникумын тамамлап, вертолет заводында конструктор булып эшләй. 1944 йылда Сәлих Сәйдәшев кәңәше буйынса Мәскәү консерваторияһының татар милли опера студияһына уҡырға керә. Уны тамамлағас, 1950 йылда Ҡазанға ҡайта һәм 1990 йылғаса Муса Йәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры солисы булып эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
Белгестәр билдәләүенсә, йырсының тауышы лирик-драматик тенор. Театрҙа эшләү дәүерендә төрлө билдәле операларҙа 100-ҙән ашыу партия башҡара. Шуларҙан айырыуса Самат («Самат», Хөснулла Вәлиуллин), Alfredo Gérmont («La traviata», Джузеппе Верди), Сергей («Катерина Измайлова», Дмитрий Шостакович) бигерәк тә уңышлыларҙан һанала.
Ҡыҙыл Селек (ауыл)
Ҡыҙыл Селек (Кизилчилик) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге Кәртәле районы ауылы. Еленино ауыл биләмәһенә инә.
Географияһы
Ауыл аша Ҡоройылға (Сухая) аға. Район үҙәге Кәртәлегәтиклем ара — 52 км.
Тарихы
Коллективлаштырыу осоронда, 1929 йылда, элекке 3 утар (Григорьев, Слинкин, Ткаченко) урынына Неплюевка ауылынан күсеп килеүселәр һайлаған урында нигеҙләнгән
Ошо уҡ йылда улар «1 Май» колхозын ойошторалар
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Ҡыҙыл Селек топонимын былай аңлата: Кизил-Чилик, река, левый приток Гумбейки, бассейн Урала, поселок, гора, Нагайбакский район. село, Карталинский район.
Кизил-Чилик — «река, где растет красная ива» (кызыл — «красный», чилик — «мелкий кустарник из рода ивы, мелкая ива»). Речка Сухая, левый приток Зингейки, прежде именовалась тоже Кизил-Чилик, ее название перешло на село Кизилчилик Карталинского района. ..