cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оран
Мәҫәлән, Бөрйән, Ҡыпсаҡ (көнсығыш), Үҫәргән ҡәбиләләрендә (ҡайһы бер ырыуҙарында) — «Тоҡсаба»; әйлеләрҙә — «Салауат»; Ҡаңлы, Ҡыпсаҡ (көнбайыш), Меңле ҡәбиләләрендә — «байһонғор»; үҫәргәндәрҙең ҡайһы бер ырыуҙарында — «Мөйтән» һ. б.
Нарт эпосы
Осетиндарҙа
Осетин версияһында нарттар өс фамилияға: Ахсартагката, Бората һәм Алагатаға бүленә. Тәүгеләре — яугирҙәр. Уларҙың нәҫеле бай түгел, ләкин көс-ғәйрәткә эйә. Икенсе ырыу, Бората, Ахсартагката менән даими дошманлаша. Улар бай, ләкин тап улар нарттарҙың һәләк булыуына сәбәпсе була. Алагата нәҫеле эпоста һирәк телгә алына; Алагата — йола буйынса барлыҡ йола (ритуал) предметтарын һаҡлаусы. Рухтарға һәм алиһәләргә арналған бер байрам да уларһыҙ үтмәй.
Жорж Дюмезилдең өс функциялар теорияһына ярашлы, өс ырыу-кастаға был бүленеш боронғо һинд-европалылар йәмғиәтенең социаль төҙөлөшөн сағылдыра, шуға ла ул осетиндарҙа — төбәктәге берҙән-бер һинд-европа халҡында ғына бирелә.
Абхаз-адыг халыҡтарында
Адыг-абхаз версияһында нарт эпосының йөкмәткеһе төрлө булһа ла, унда мөһим урындарҙың береһен Тыуған илде фиҙаҡәр һөйөү темаһы биләй. Тыуған илдең яугир-һаҡсылары тураһында йырҙар йырлайҙар һәм данлайҙар, һәм шуның менән бергә игенселәр, көтөүселәр һәм хеҙмәтсәндәр ҙә хөрмәтләнә һәм дан ҡаҙана Нарттар илендә. Шуға күрә нарттар риүәйәттәрендә тормоштоң матди нигеҙе тулы күләмдә күрһәтелгән. Бынан тыш, эпоста ҡатын-ҡыҙға ихтирамлы мөнәсәбәт, оло һәм кесе быуын тураһында хәстәрлек күреү һәм уны тәрбиәләү кеүек темалар ҙа етерлек тулы бирелгән. Хикәйәттәрҙә үҙҙәренең хеҙмәтенән һәм Тыуған илен һаҡлау хәстәрлегенән азат булғанда — йыйындарҙа үткәрәләр, унда улар джигитовка (егеттәр ярышы), уҡтан атыу, таш ырғытыу, көрәш һәм башҡалар буйынса ғына түгел, бейеү, йырлау, һүҙгә маһирлыҡ һәм зирәклекте һынау буйынса ла ярыштар ойоштора.
Шулай уҡ күп кенә нарт хикәйәттәрендә тимер культы бар һәм тимерҙән эш ҡоралдары бик киң ҡулланыла. Был йәһәттән уның тимер һәм эш ҡоралдары, унан эшләнгән ҡорал менән тулыһынса бәйле булған Тлепша тураһында хикәйәттәр етди миҫал булып тора. Шулай уҡ нарт хикәйәттәрендә айырым урында — ат. Ул һәр нарт геройының айырылмаҫ дуҫы булып тора һәм, геройҙың үҙе кеүек үк, ғәҙәттән тыш көскә һәм мөмкинлектәргә эйә һәм көслө булып сығыш яһай. Эпостағы ат бөтә хайуандар араһында аристократ булараҡ сығыш яһай һәм кеше телендә һөйләшә. Ул хужаһына, уны ҡыйыулыҡҡа һәм дуҫлыҡҡа тоғролоҡҡа һынамайса, ышанмаясаҡ.
Адыг-абхаз халыҡтары риүәйәттәрендә, нарттарҙан алда — «иныждар» (алпамышалар) һәм «испылар» (иргәйелдәр), һәм ҡайһы бер риүәйәттәрҙә уларҙың юлдары киҫешә. Нарттар дәүере мифик-эпик осор булып тора. Нарт эпик мәҙәниәтен йөрөтөүселәр ҡарашы буйынса был осор, нарттарҙың үҙе кеүек үк, ысынбарлыҡта булған. Миҫал өсөн, адыгтарҙың нарттар тураһындағы хикәйәттәре — «нартхэм я лъэхъэнэ» (нарттар заманы) тип телгә алыуҙан башланған.
Нарт эпосының адыг версияларын иң беренсе һәм иң етди йыйыусыларҙың береһе ҡабарҙы кенәзе — Кази Мусабиевич Атажукин була, ул 1864 йылда нарттарҙың тураһында ҡайһы бер хикәйәттәр урынлаштырылған тәүге китабын сығара.
Адыг Нарт эпосы текстары корпусының төп үҙенсәлеге шунда: һаҡланып ҡалған әҫәрҙәрҙең күбеһе шиғри формала теркәлгән. Шул уҡ ваҡытта һәр йырҙың («пшыналъэ») башҡа көйгә оҡшамаған (ноталар теркәлгән), үҙ, көйө бар. Шулай уҡ әҫәрҙең шиғри формаһы һәр ваҡыт проза әҫәренән өҫтөн булыуы билдәле. Хикәйәтсе шиғри форманы аныҡ ҡына хәтерләмәй, әҫәрҙең сюжетын, ҡатнашыусыларын һәм ваҡиғаларын хәтерендә тотһа, прозаик формала башҡарған.
Балҡарҙарҙа һәм ҡарасайҙарҙа
Ҡарасай һәм балҡар хикәйәттәренә ярашлы, нарттар — ҡурҡыу белмәҫ яугир баһадирҙар, тимерселек эше аллаһы Алтын Дебеттың тоҡомдары. Улар Бөйөк Тейриҙың юғары аллаһы тарафынан билдәле бер маҡсат — ерҙә тәртип урынлаштырыу, алпамышаларҙы (эмеген) һәм аждаһаларҙы (ялмауыҙ) юҡ итеү, донъяны кешеләргә ҡамасаулаған юҡ-барҙан таҙартыу маҡсаты менән булдырылған. Шуға күрә нарттарҙың төп шөғөлө — һуғыш. Әлбиттә, улар төрлө хәшәрәттәр менән генә түгел, башҡа халыҡтар менән дә һуғыша, бер-береһе менән бәрелешә. Тыумыштан яугирҙәр, улар өйҙә оҙаҡ ултыра алмай, яманһыулай, эстәре боша, берәү оран ташлаһын ғына, бөтәһе лә походҡа йәки сапҡынға әҙер тора.
Нарттар 4 затҡа — ырыу башлыҡтары: Аликовтар (Аликлар), Схуртуковтар (Усхуртуклар), Бораевтар (Боралар) һәм Индиевтар (Индийлар) исемдәре буйынса бүленә. Һәр ырыуҙың үҙ баһадирҙары бар. Аликлар нәҫеленә, мәҫәлән, Алтын Дебеттың өлкән улы — Алауған һәм уның улы Ҡарашауай, Усхуртукларға — нарттарҙың башлығы Ерюзмек һәм уның улдары: Сосурук, Сибилчи, Бюрче, Бораевтарға — Бора батыр һәм, бәлки, Созар, Индиевтарға ете ағалы-энеле ҡарай, уларҙың исемдәре аталмаған.
Тышҡы дошмандарға — башҡа халыҡтарға һәм имәнес заттарға ҡаршы көрәштә бөтә нарттар берҙәм сығыш яһай. Әммә уларҙа ырыу-ара дошманлыҡ бар. Ил күләмендә власть һәм өҫтөнлөк өсөн ике ырыу — Аликлар менән Усхуртуклар көрәшә, һәм уларҙың дошманлығы Ҡарашауайҙың Ерюзмек ҡыҙы Агундаға өйләнгәндән һуң ғына туҡтатыла.
Ингуштарҙа һәм чечендарҙа
Хикәйәттәрҙең күбеһе Ингушетияның бейек тау ауылдарында теркәлгән. Уларҙың тәүгеләре 1870-се йылдарҙа ингуш ғалим-этнографы Ч. Э. Ахриев тарафынан нәшер ителә. Нарталар ҡайһы берҙә ике төркөмгә бүленә: ыңғай (һәйбәт, изге, юғары әхлаҡлы) нарттар һәм кире (уҫал, мәкерле) орхустойлылар.
Башлыса, нарттар ҡеүәтле батырҙар итеп һүрәтләнә. Улар — позитив, изге күңелле персонаждар. Ләкин фрагменттарҙа һаҡланған чечен һәм ингуш версияларында башҡаларҙан айырма бар. Нарт геройҙарының исемдәре, нигеҙҙә, ике өлөштән тора, сөнки вайнахтарҙың башта кешенең атаһының исемен, һуңынан үҙенең исемен атау ҡабул ителгән. Мәҫәлән, «Хамчий Патарз» — «Хамчиҙың улы Патарз» тигәнде аңлата.
Боткий Ширтка нарт түгел, ул кәңәшсе һәм аҡыл эйәһе ролендә. Ғүмеренең күп өлөшөн үлеләр донъяһында йәшәй. Йыш ҡына, нарттар менән низағлашҡандан һуң, үлеләр донъяһына китә, ә тегеләре, үҙ сиратында, уның кәңәштәренә һәм күрһәтмәләренә мохтаж булғанлыҡтан, унан ярҙам һорарға мәжбүр була. Боткий Ширтка ер аҫты донъяһынан тирмән алып килгән, уның ярҙамында Села Сата унан ҡайсы, энә, уймаҡ һәм һыра әҙерләү рецепты алып килгән. Ширтканың образы мәжүси ингуш (вайнах) динендә сағылыш тапҡан. Үҙҙәренә тере туғандары биргән бөтә нәмәне алып бөтөү менән, ингуштар октябрь аҙағында иҫкә алыу йолаһынъ (марс-пхьор) атҡара. Села Сата менән дә шундай уҡ хәл. Ул эпос персонажы ғына түгел, ингуш пантеондағы алиһә лә булып тора.
Маго-Ерда ҡибәҙәтханаһы янында Нарт юлбашсыһы Сеска Солсаның ғибәҙәтханаһы урынлашҡан. Риүәйәткә ярашлы, ғибәҙәтхана балҡып торған, төндә уның янында шул тиклем яҡты булған, хатта тегергә мөмкин булған.
Кавказдың башҡа халыҡтарында
Нарттар шулай уҡ Дағстан халыҡтарында һәм рачиндар, свандар, хевсурҙар һ.б. кеүек грузин субэтник төркөмдәрендә лә телгә алына. Уларҙа нарттар фәҡәт әкиәттәрҙә генә осрай. Был ҡөҙрәтле көскә эйә исемһеҙ баһадир-алпамышалар. Дағстан халыҡтарының әкиәттәрендә ғәҙәттә нарт берәү генә түгел, ә ете нарт. Улар урманда, түбәләре күккә терәлгән башняларҙа йәшәй. Уларҙың торлағы тимер ҡойма менән кәртәләнгән.
Эпос геройҙары
Сослан/Сосруко/Сеска Солса/Сасрыква — нарт хикәйәттәренең төп геройҙарының береһе. Бөтә халыҡтарҙа был таштан тыуған нарт. Сосландың Осетин хикәйәттәрендә Сосландың грек мифтарынан Ахилл менән оҡшаш хәле күҙәтелә. Ахилдың йомшаҡ урыны үксәһендә, ҡалған тәненә зыян килтереү мөмкин түгел. О етин Сосланының йомшаҡ урыны — тубығында. Икенһе лә йомшаҡ урындарына һуғыу арҡаһында һәләк булған. Оҡшаш сюжет күп һинд-европа халыҡтарында осрай.
Бала саҡтан был герой ҡыйыулыҡ, көс һәм үҙаллылыҡ күрһәтә. Абхаз версияһында ул йөҙ ағай-эне араһында кесе туған булған, әммә ағаларынан көслөрәк тә, тапҡырыраҡ та булған.
Шулай уҡ Сатана/Сатаней-Гуаша/Сели Сата тураһында цикл да мөһим. Абхаз һәм адыг версияларында ул романтик ҡатын-ҡыҙ, матурлыҡ, аҡыл һәм мәңге шиңмәҫ йәшлек символы. Осетин версияһында ул ергә яҡынайтып күрһәтелә. Осетиндарҙа ул нарттар ырыу башлығы — Урузмагтың ҡатыны, хужабикә, бөтмәҫ-төкәнмәҫ хәйлә ҡора белгән ҡатын-ҡыҙ.
Ты обезглавишь сотни чудовищ, Сотни сокровищ нартам раздашь. …Спи моё счастье, храбрый мой львёнок, Славен и звонок будет твой путь. Будешь ты светом рода людского, Здравицы словно скажут тебе.
Бадыноко (Шабатнуко) — эпоста мәжлес менән бейеү яратмаған берҙән-бер герой. Ул былай ти:
Никогда я не стремился К угощениям богатым, К песнопениям весёлым. …доспехи боевые Я надел для дел высоких: Мой удел — защита правды.
Насонова Валентина Александровна
Валентина Александровна Насонова (6 июль 1923 йыл — 2 февраль 2011 йыл ) — СССР һәм Рәсәй ревматологы. Рәсәй ревматологтар Ассоциацияһының почетлы президенты. Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы.
Биографияһы
1946 йылда Мәскәү стоматология институтын, терапия кафедраһында клиник ординатураны тамамлай. 1-се Мәскәү медицина институтында терапия һәм һөнәри ауырыуҙар кафедраһында эшләй.
1958 йылдан — РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ревматизм дәүләт ғилми-тикшеренеү институтында (1982 йылдан — СССР / РАМН Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ревматизм ғилми-тикшеренеү институты, 2012 йылдан — Федераль дәүләт бюджет фәнни учреждение (ФГБНУ) «В. А. Насонов исемендәге ревматология ғилми-тикшеренеү институты»).
Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Улы — Насонов Евгений Львович, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, ФГБНУ «В. А. Насонов исемендәге ревматология ғилми-тикшеренеү институты» директоры.
Һайланма фәнни хеҙмәттәре
9 монография һәм 500-гә яҡын ғилми хеҙмәт авторы. Фәнни хеҙмәттәре системалы ҡыҙыл сөсө ауырыуы, ревматоидлы артрит, микрокристаллик артрит, остеоартроз һәм башҡа ауырыуҙарға арналған.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Почёт Билдәһе» ордены
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» II дәрәжә Орден миҙалы (2009)
- Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997)
Нежданова Антонина Васильевна
Нежданова Антонина Васильевна (1873 — 1950) — рус һәм совет опера йырсыһы (лирик-колоратура сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1936). Хеҙмәт Геройы (1925). I дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943). Сәнғәт фәне докторы (1944).
Биографияһы
Нежданова Антонина Васильевна 1873 йылдың 4 (16) июнендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 1873 йылдың 17 (29) июлендә )  Одесса янындағы Кривая  Балка ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
Бала сағында сиркәү хорында йырлаған. 1883—1891 йылдарҙа Одессаның Мария гимназияһында уҡыған. 1885 йылдың ноябренән 1886 йылдың башына тиклем  Император рус музыка йәмғиәтенең (хәҙер — А.В.нежданова исемендәге Одесса музыка исемендәге милли академия)  фортепиано класында уҡый. Музыка уҡытыусыһы С. Рубинштейн булған. Гимназияны тамамлағандан һуң Одесса ҡатын-ҡыҙҙар училищеһында рус һәм немец теле уҡытыусыһы була. Гастролдәргә йөрөүсе рус һәм итальян йырсылары ҡатнашлығында спектаклдәргә йөрөй (М. И. Фигнер, М. Баттистини, Дж. Гальвани), (башлыса халыҡ йырҙарын) һәүәҫкәр кисәләрҙә, хәйриә концерттарында йырлай.
Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)
Кузнецк ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендә Арғаяш районындағы муниципаль берәмеге.
Нежданова Антонина Васильевна
Биографияһы
Йырсыға ҙур билдәлелекте М.И.Глинка  «Жизнь за царя» операһында Антонида роле һәм  Н. А. Римский-Корсаковтың «Царская невеста» операһында Марфа роле килтерә
Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)
Административ үҙәге — Кузнецк ауылы
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендә Силәбе өлкәһе «Арғаяш муниципаль районының һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһындағы» 292-ЗО Законы менән билдәләнгән.
Нежданова Антонина Васильевна
Биографияһы
1912 йылда уның карьераһында берҙән-бер тапҡыр Европала — Париж операһында Дж. Вердиҙың «Риголетто» операһында Джильда партияһын башҡара. Опера партияларынан тыш шулай уҡ камера вокаль әҫәрҙәрен башҡара, йыш ҡына ансамблдә  ире Н.С. Голованов менән бергә сығыш яһай. Йырсының киң репертуарына (700-ҙән ашыу әҫәр) С. В. Рахманинов, П. И. Чайковский, Л. ван Бетховен, Ф. Шуберт, И. Ф. Стравинский һ. б. әҫәрҙәре инә, ҙур урынды  урыҫ, белорус һәм украин халыҡ йырҙары, романстар биләй. С.Н. Василенконың Тарихи концерттарында ҡатнаша. Сит илдәрҙә (1922) һәм СССР ҡалаларында концерттар бирә.
Тәнҡит фекере буйынса, йырсының тауышы асыҡ, дөрөҫлөгө һәм колоратура техникаһы менән айырылып тора. Тыумыштан матур тауышҡа эйә булмаған йырсы, тикшеренеүселәр фекере буйынса, ныҡышмалы дәрестәр һөҙөмтәһендә үҙ тауышының диапазонын шаҡтай киңәйтә, барлыҡ регистрҙарҙа  тулы яңғырашлы, киң кантилена, иҫ киткес виртуозлыҡҡа ирешә.
Төрлө йылдарҙа сәхнәлә йырсының партнерҙары П. Словцов, Л. Собинов, Ф.Шаляпин була
1917 йылдан алып киң музыкаль-йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара. Эшселәр, крәҫтиәндәр, Ҡыҙыл Армия яугирҙәре өсөн шефлыҡ концерттарында  ҡатнаша
Геращенко Антон Иванович
Анто́н Ива́нович Гера́щенко (2 май 1937 йыл — 7 декабрь 2012 йыл ) — рус совет яҙыусыһы, прозаик һәм журналист, СССР Яҙыусылар союзы, артабан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Тормош юлы
1937 йылдың 2 майында Ташкент ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Атаһы Иван Геращенко, Ҡыҙыл Армия офицеры, Бөйөк Ватан һуғышы барышында 1944 йылдың февралендә Керчь ярымутрауын азат иткәндә һәләк була.
Нежданова Антонина Васильевна
Биографияһы
1924 йылдан радиола сығыш яһай. Грампластинкаларға яҙыла.
Геращенко Антон Иванович
Тормош юлы
Һуғыштан һуң, 1948 йылда, буласаҡ яҙыусының әсәһе балалары менән үҙенең тыуған Кубань еренә ҡайтып китә. Ғаилә Кубандең Каневская станицаһында төпләнеп йәшәй башлай. Антондың әсәһе һуғыш ваҡытында ауыр эштән имгәнә һәм хеҙмәт инвалиды булып ҡала.
Нежданова Антонина Васильевна
Биографияһы
1936 йылдан Ҙур театрҙың опера студияһында, К.С. Станиславский исемендәге Опера студияһында,  1943-1950 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында уҡыта (1943 йылдан — профессор). Уның уҡыусылары араһында — И. И. Масленникова, А Д. Масленников, М.. П. Максакова, Т.А. Воскресенская, Л. О. Гриценко, Р. В. Котова, Л. В. Лубенцова, Н. Добриянова (Болгария) һәм башҡалар.
Вокал сәнғәте буйынса күп кенә мәҡәләләр авторы. Уның редакцияһы аҫтында 11 вокаль әҫәрҙәр йыйынтығы сыға.
Геращенко Антон Иванович
Тормош юлы
Артабан ул Совет Армиһына саҡырыла һәм унда хеҙмәт итә. Демобилизацияланғас, «Ростсельмаш» заводында төҙөүсе булып эшләй. Шунда ул үҙенең тәүге хикәйәләрен һәм очерктарын яҙа башлай.
Нежданова Антонина Васильевна
Биографияһы
Нежданова Антонина Васильевна 1950 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә вафат була. 29 июндә Новодевичье зыяратында ерләнә (участка № 3).
Геращенко Антон Иванович
Тормош юлы
1962 йылда ситтән тороп М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтына уҡырға инә, артабан Төньяҡ Кавказ граждандар авиацияһы идаралығының «Воздушный путь» гәзитендә журналистлыҡ эшенә күсә.
1968 йылда Геращенко Әҙәбит институтын тамамлай һәм 1982 йылға тиклем «Дон» журналында әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.
Геращенко оҙаҡ йылдар буйына үҙ әҫәрҙәрен гәзит-журналдарҙа баҫтыра алмай. Ниһайәт, уға дон яҙыусыһы Анатолий Калинин ярҙам итә. Ул Геращенконың «Улица Стачек» хикәйәһенә инеш һүҙ яҙа һәм уның тәҡдиме менән был хикәйә «Литературная Россия» гәзитендә баҫылып сыға. Артабан ошо уҡ гәзиттә Геращенконың башҡа хикәйәләре, шул иҫәптән «Своды» һәм «Лысый курган» әҫәрҙәре баҫыла.
Артабан эшсе йәштәр тураһындағы «Трава зелёная» (1971), «Личное счастье» (1972)повестары (айырым баҫма итеп)— «Одержимость» тип аталып сыға), «Баллада об окраине» (1975), хәҙерге заман ауыл йәштәре тураһында «Завязь» (1977), эшселәр тураһында «Яблоневый цвет» (1978 нәшер ителә.
1976 йылда Геращенконы СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр.
Ул шулай уҡ балалар өсөн китаптар ҙа яҙа. 1975 йылда уның Кубандағы Граждандар һуғышы тураһында фантастик-мажаралы «Бомбар-I» повесы, ә 1985 йылда «повесть о необыкновенном путешествии» «Долгий путь домой» тигән китабы баҫылып сыға.
Оҙаҡ алты 1975—1981 йылдар буйынса Геращенко Атоммашты төҙөүселәр хаҡында «Ярь» романын яҙа, унда сәнәғәт эше һәм әхлаҡ проблемаларын асып һала. 1981 йылда роман Мәскәүҙең «Современник» нәшриәтендә баҫыла.
Геращенко шулай уҡ әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре лә яҙа. Уның Виктор Астафьев, Валентин Овечкин, Иван Зубенко, Николай Смирнов, Григорий Гасенко, Руслан Тотров һәм башҡалар тураһында мәҡәләләре бар.
Советтар Союзы һәм СССР Яҙыусылар союзы тарҡалғандан һуң ул иң тәүгеләр иҫәбендә Рәсәй Яҙыусылар союзына инә.
1990-2000-се йылдарҙа Геращенко әҫәрҙәр яҙыуын дауам итә. Ул «Ростов-папа» исемле автобиографик роман яҙа. Был әҫәрендә ул Ростовтағы 1960-1990-сы йылдарҙағы тормош хаҡында яҙа, дон яҙыусыларының образдарын тыуҙыра, шулай уҡ миллионер Георгий Махоркин, партноменклатура кешеләрен һәм ағалы-энеле Толстопятовтарҙың бандаһын {һүрәтләй}.
2012 йылдың 7 декабрендә вафат була.
Мөхәммәт Риза Пәхләүи
Мөхәммәт Риза Пәхләүи (26 октябрь 1919 йыл — 27 июль 1980 йыл) — династияһынан 1941—1979 йылдарҙа хакимлыҡ иткән Ирандың утыҙ бишенсе һәм һуңғы шаһы. Күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып индерә (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ хакимлығының 2535 йылы тип иғлан итә); әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡты юҡҡа сығарырға мәжбүр була. 1973 йылда Иранда бер партиялы авторитар режим урынлаштырыла, бөтә граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, ә бөтә башҡа йәмәғәт берекмәләре тыйыла; шулай уҡ йәшерен полиция ойошторола. 1979 йылғы Ислам революцияһы шаһты бәреп төшөрә, ул илдән ҡыуыла һәм Ҡаһирәлә, һөргөндә йәшәп, вафат була. Һуңғы шаһтарҙың Реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында аятолла Хөмәйни етәкселегендә власҡа исламсы фундаменталистар килә.
Биографияһы
Мөхәммәт Риза 1919 йылдың 26 октябрендә Тәһранда ул ваҡытта Фарсы казак бригадаһы командиры, ә һуңғараҡ — иран ҡораллы көстәре баш командующийы, хәрби министры һәм премьер-министры булып киткән полковник Ризахан ғаиләһендә тыуа. 1925 йыл аҙағында Ризахан Әхмәт-шаһ Каджарҙы тәхеттән төшөрә һәм, династияһына «Пәхләүи» фамилияһын ҡабул итеп, үҙен иран шаһы тип иғлан итә.
1838 йыл
1838 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Мөхәммәт Риза Пәхләүи
Икенсе Бөтә донъя һуғышы һәм хакимлығының башы
1941 йылдың сентябрендә, Иранды инглиз һәм совет ғәскәрҙәре оккупацияланыуынан, атаһы Риза Пәхләүиҙең тәхеттән баш тартыуы һәм һөрөлөүенән һуң, Мөхәммәт Риза Пәхләүи Иран шаһиншаһы тип иғлан ителә һәм 1942 йылда, союз килешеүенә ҡул ҡуйып, Бөйөк Британия һәм СССР менән хеҙмәттәшлек итеү теләген белдерә. 1943 йылдың 9 сентябрендә шаһ үҙенең указы менән нацистик Германияға һуғыш иғлан итә. 1946 йылда совет ғәскәрҙәре Ирандың төньяғынан сығарыла.
Башта шаһ ил менән идара итеүгә аҙ ҡыҫыла, хөкүмәт мәжлескә отчёт бирә. Шаһ тәжрибәһеҙ һәм баҙнатһыҙ хаким тип һанала. 1949 йылдың 4 февралендә шаһҡа уңышһыҙ һөжүмдән һуң, хәлдәр үҙгәрә. Тәһран университетындағы тантаналы церемония ваҡытында, Фахр-Арай өс метр алыҫлыҡтан атып, шаһтың яңағын еңелсә яралай. Фахр-Арайҙы офицерҙар шундуҡ атып үлтерә. Иранда хәрби хәл-торош индерелә. Үлтереүсе ағза булып торған Ирандың халыҡ партияһы закондан тыш тип иғлан ителә, оппозиция эшмәкәрҙәре ҡулға алына. 1949 йылда, дәүләт идаралығында шаһҡа, мәжлесте таратыу хоҡуғын рөхсәт иткән киң вәкәләттәр биреп, конституцияға үҙгәрештәр индереүҙе хуплай.
Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы
Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы (, Ишембай) — Рәсәй спортсыһы (рус һәм халыҡ-ара шашка). 2012 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (Белоруссия). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (Польша). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Франция), халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призёры (шашка тиҙ) (18.11.2012, Суздаль ). мини-кадеттар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (11-14 йәш) (2012 ғинуар, Слоним). Халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (13 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында) (Днепродзержинск, 2012). «Азия балалары» халыҡ-ара спорт уйындарының көмөш призёры (Якутск, 07-13.07.2012). Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Тренеры — Мильшин Владимир Иванович
Мөхәммәт Риза Пәхләүи
1950-се йылдар башындағы сәйәси көрсөк
Икенсе Бөтә донъя һуғышынан һуң, илдә өҫтөнлөклө урынды биләгән Бөйөк Британия һәм уны ҡыҫырыҡлап сығарырға тырышҡан АҠШ араһында Иранға йоғонто өсөн киҫкен көрәш тоҡана. Инглиз-Иран нефть компанияһы килемдәрен британия акционерҙары һәм Иран араһында бүлеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Шул уҡ ваҡытта Иранда нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы саҡырыуҙар башлана. 1951 йылдың мартында премьер-министр Али Размара ҡаршы булыуын белдерә, дүрт көн үтеүгә ул мәсеттән сыҡҡан сағында атып үлтерелә.
Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы
Әйүпова Руфина Ишембай ҡалаһында А.Вәлиди исемендәге 2 -се Башҡорт Республика гимназияһында уҡый. Әле Башҡорт дәүләт медицина университетының 1 курсында белем ала. Дөйөм белем биреү учреждениеһы йыйылма командалары араһында гимназия йыйылмаһы составында «Чудо — шашки» Бөтә Рәсәй ярыштары финалының еңеүсеһе (Адлер, 28.05 — 07.06. 2010 й.). 16 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионы (Кострома, Рәсәй.) 17 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Польша, Дабка.) 19 йәшкә тиклем ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионаты призёры (Пинск, Беларусь). Уның һеңлеһе Регина — 2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй кубогына (блиц) бронза призёры.
Мөхәммәт Риза Пәхләүи
1950-се йылдар башындағы сәйәси көрсөк
1951 йылдың апрелендә шаһ премьер-министр итеп дәүләт милкенә әйләндереү өсөн сығыш яһаусы Мөхәммәт Мосаддыҡты тәғәйенләй, ә 1 майҙа, мәжлес уны бер тауыштан ҡабул иткәндән һуң, Инглиз-Иран нефть компанияһын национализациялау тураһындағы законға ҡул ҡуя. Национализациялағандан һуң, британ белгестәре ҡайтып китеү һәм Британия эмбарго индереү сәбәпле, нефть сығарыу туҡтап ҡала тиерлек. 1952 йылдың 16 июлендә, Мосаддыҡ үҙенә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр һәм армияны буйһондороуҙы талап иткәне өсөн, шаһ уны отставкаға ебәрә. Был Тәһранда дөйөм забастовкаға һәм ихтилалға сәбәп була. 1952 йылдың 22 июлендә шаһ Мосаддыкты тағы ла премьер-министр итеп ҡуйырға мәжбүр була.
Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы
Әҙәбиәт
Руфина — чемпионка мира: юная спортсменка выиграла чемпионат мира по международным шашкам // Подметки +.- 2012.- 18 янв.- С.4.
Мөхәммәт Риза Пәхләүи
1950-се йылдар башындағы сәйәси көрсөк
1952 йылдың октябрендә Мосаддыҡ хөкүмәте Англия менән мөнәсәбәттәрен өҙә. 1953 йылдың февралендә Мосаддыҡ, монарх идара итергә түгел, тәхеттә ултырырға тейеш, тип, шаһҡа Иранды ҡалдырып китергә тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта британдар, нефть килемдәрен Америка менән бүлешеүгә ризалыҡ биргәс, уларҙың ярҙамына таянып, Мосаддыкты ҡолатыуға өлгәшә. Планлаштырылған түңкәрелеш Аякс операцияһы атамаһын ала. 16 — 18 августа шаһ Бағдадта (Ираҡ), 18 — 22 августа — Римдә (Италия) ваҡытлыса һөргөндә була. 1953 йылдың авгусында тәхеткә бәйле хәрбиҙәр, генерал Ф. Захеди етәкселегендә, инглиз-американдар ярҙамында түңкәрелеш ойоштора һәм Мосаддыҡтың Милли фронт хөкүмәтен ҡолата. Шул ваҡыттан алып ғәмәлдә шаһ илдәге тулы власҡа эйә була.
1954 йылдың 19 сентябрендә Иран хөкүмәте Халыҡ-ара нефть консорциумы менән килешеүгә ҡул ҡуя (21 октябрҙә мәжлес хуплай). Уның буйынса Халыҡ-ара нефть консорциумының (ҡыҫҡартып: МНК) 95 % акцияһы 8 компанияға ҡарай: 40 % — «British Petroleum» тип үҙгәртелгән элекке АИНК-ға ; 14 % — инглиз-һолланд «Royal Dutch Shell»; 35 % — америка "ҙур биш"е ҡулында («Стандарт ойл оф Нью-Джерси», «Сокони мобил ойл», «Стандарт ойл оф Калифорниа», «Тексако», «Галф ойл корпорейшн») һәм 6 % — француз «Компани франсез де петроль» компанияһында. Иран 50 % саф табыш ала. Килешеү ғәмәле 25 йылға  — артабан 1994 йылға тиклем оҙайтыу шарты менән1979 йыл аҙағына тиклем билдәләнә. Килешеү 1951 йылғы нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы ҡарарҙы ғәмәлдә юҡҡа сығара.
1957 йылда − ЦРУ-ның һәм Моссадтың ярҙамы менән САВАК йәшерен сәйәси полицияһы ойошторола.
1950-се йылдар
1955 йылдың 11 октябрендә Иран Бағдад пактына ҡушыла.
1957 йылда үҙе Иран Британияның элекке колонияһы Бахрейнды үҙенең территорияһы тип иғлан итә. 1971 йылда Бахрейнда, халыҡтың күпселеге Бөйөк Британияға буйһонмау һәм Иранға инмәү өсөн тауыш биргән референдумдан һуң, яңы дәүләт хасил була һәм Иран Бахрейн менән дипломатик мөнәсәбәт урынлаштыра.
1960 - 1970-се йылдар
1960 -1970-се йылдарҙа Ирандың тышҡы сәйәсәтендә принципиаль үҙгәрештәр һәм яңы йүнәлеш барлыҡҡа килә. Беренсенән, шаһ социалистик илдәр менән иҡтисади хеҙмәттәшлек күләме масштабын ҡырҡа киңәйтә. Был Көнбайыштың Иранда сәнәғәттең нигеҙ база тармаҡтарын үҫтереүгә ярҙам итергә теләмәгәнлегенән; СЭВ илдәре менән тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек шарттарының отошло булыуынан; Тәһрандың ҡаршы торған ике система араһында баланста булыуы тышҡы сәйәсәтен үҙаллы үткәреү мөмкинлеген күберәк биргәнлектән; Фарсы ҡултығы районында конфликт килеп тыуған осраҡта Төньяҡ Иран сигендә тылдар тәьмин итергә тырышыуынан; Урта Көнсығышта совет сәйәсәтенең формалашыуына Бағдадтың йоғонтоһон нейтралләштереү өмөтөнән килеп сыға. Исфахан металлургия комбинаты совет-иран хеҙмәттәшлегенең төп объекты була. Иран-Европа контракттары менән Трансиран газ үткәргесе буйлап Иран газын Кавказ аръяғына һәм шундай уҡ күләмдәге Себер газын Көнбайыш Европаға һатыу ике ил өсөн дә мөһим әһәмиәткә эйә «быуат килешеүе» була, Тәһранға «Европаға тәҙрә» асыу мөмкинлеген бирә. Совет-иран хеҙмәттәшлеге менән параллель рәүештә Ирандың Көнсығыш Европа илдәре, бигерәк тә нефть сығарыу ҡорамалдары етештереү буйынса артыҡ ҡеүәттәргә эйә Румыния, менән хеҙмәттәшлеге үҫешә. Икенсенән, Тәһран  төҙөүҙә һәм нефть сығарыусы илдәрҙең Көнбайыштың сәнәғәт йәһәтенән үҫешкән илдәре менән тиң хоҡуҡлы булыуы, иң тәүҙә нефткә хаҡтарҙы һәм уны сығарыу хоҡуғы өсөн аҡса бүлеүҙе арттырыу буйынса әүҙем көрәшә. 1973 йылда нефтте 20 йыл дауамында МНК ҡарамағына поставкалауы һәм һуңғыһы (МНК) килемдең 60 % Тәһран файҙаһына билдәләнгән сумма күсереп тороу йөкләмәһен үтәү килешеүе менән МНК мөлкәте бирелә. Һөҙөмтәлә нефткә хаҡ артыуы һәм МНК-ның Иран милли нефть компанияһына аҡса бүлеүе арҡаһында Ирандың табышы 1972 йылдағы 2,4 миллиард долларҙан 1974 йылда 20 миллиардҡа саҡлы үҫә.
Өсөнсөнән, шаһтың тышҡы сәйәсәтендә империалистик ынтылыштар ғына түгел, Ирандың хәрби ҡеүәтен үҫтереү, хатта донъя иҡтисадын күпмелер дәрәжәлә Тәһрандан бойондороҡло итерлек, планетаның «кәрәсин мискәһе» — Фарсы ҡултығында үҙ контролен урынлаштырыу планы менән нығытылған империалистик һыҙаттары (1970-се йылдарҙа хәрби сығымдар 20 тапҡырға артҡан) барлыҡҡа килә. Донъяла иң көслө һауа мендәрендәге флот төҙөп, өсөнсө донъяла иң камил ПВО системаһы булдырып, хәрби-һауа көстәре һәм вертолёттар паркы буйынса, АҠШ-тан башҡа, бөтөн НАТО илдәрен уҙып, Иран донъяның иң мөһим нефть транспорт артерияһы булған Ормуз боғаҙында өҫтөнлөккә өлгәшергә тырыша. Боғаҙҙың икенсе ярында булыу маҡсатында, шаһ Омандағы эске конфликтҡа ҡыҫыла һәм был солтанаттағы партизандарға ҡаршы үҙенең ғәскәрҙәрен ебәрә. Башҡа ғәрәп дәүләттәре менән Тәһрандың мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Шаһ белудждарҙың сепаратизмынан ҡурҡа, шул арҡала Паҡстан һәм Афғанстан менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүгә ҙур көс сарыф итә. 1971 йылдың 1 декабрендә, инглиз ғәскәрҙәрен Фарсы ҡултығынан сығарғандан һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — ОАЭ барлыҡҡа килгәндән һуң, иран ғәскәрҙәре инглиздәр килгәнгә тиклем был утрауҙар иран территорияһына ингән тигән сәбәп менән ның өс утрауын: Абу-Мусаны, Томбе Бозоргты һәм Томбе Кучекты яулап ала (инглиз-иран һөйләшеүҙәре һәм ҡайһы бер ғәрәп илдәренең был ыңғайҙан протестары 1972 йылдың октябренә тиклем дауам итә).
Шаһ Фарсы ҡултығындағы монархиялар яҡлы була. Йемендәге (1962—1970) граждандар һуғышы барышында Иран монархистарға ярҙам күрһәтә. Шуға оҡшаған сәйәсәт Оманда үткәрелә, 1973 йылда бында экспедицион корпус ебәрелә, һәм ул Дофар провинцияһында монархияға ҡаршы партизан хәрәкәтен баҫтырыуҙа мөһим роль уйнай.
Шаһ Советтар Союзы менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен хуплай. Мөхәммәт Риза өс тапҡыр —1956, 1965 һәм 1972 йылдарҙа СССР-ға килә.
1963, 1966 һәм 1972 йылдарҙа СССР менән Иран араһында иҡтисад һәм техник өлкәләрҙә, төрлө сәнәғәт объекттарын төҙөү буйынса хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуя һ. б.
Мосолман лидерҙары араһында беренсе булып Мөхәммәт Риза Израиль менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра, шуның өсөн уны радикал мосолман руханиҙары «сионистар сәйәсәте булышсыһы» пособнигы тип тәнҡитләй.
Ираҡ менән көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һаҡлана. 1975 йылда Сәддам Хөсәйен менән Алжир килешеүенә ҡул ҡуйыла. Әммә конфликт, революция һәм репрессиялар иран армияһын көсһөҙләндергәндән, шаһты ҡолатҡандан һуң ғына, асыҡтан-асыҡ һуғышҡа әйләнә; Сәддам Хөсәйен Иранға һөжүм итә.
Шаһтың эске сәйәсәте һәм радикаль реформалар серияһы
1963 йылда шаһ «Аҡ революция» тип аталған радикаль иҡтисади һәм ижтимағи реформаларҙың ҙур программаһын башлай. Баштараҡ ул үҙ эсенә 6 пунктты алһа, артабан уларға тағы ла 13 пункт индерелә. Программаға, тормошҡа ашырыу барышында хөкүмәт, нефть экспорты табышын файҙаланып, алпауыттарҙан ер участкаларын һатып алып, уны баҙар хаҡынан 30 % түбәнерәк хаҡҡа ер эшкәртеүсе крәҫтиәндәргә һатыуҙы ойошторған ер реформаһы индерелә. 1970 йылда 1,2 млн крәҫтиән ғаиләһе (иран крәҫтиәндәренең яртыһы тиерлек) ер ала. Урмандар һәм көтөүлектәр милли милеккә әйләндерелә. Индустриалләштереү киң йәйелдерелә, дәүләт ярҙамы менән заманса металлургик, машиналар эшләү, нефть химияһы, автомобилдәр, суднолар һәм самолёттар эшләү предприятиелары барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта дәүләт предприятиеларының бер өлөшө, эшселәрҙең табыш алыуҙа ҡатнашыу программаларын таратыу юлы менән хосусилаштырыла.
Радикаль реформалар күмәк халыҡтың һәм мосолман шиғисыларының оппозицияһын тыуҙыра. Шаһ үҙе күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ власының 2535 йылы тип иғлан итә) индергә; әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡтан баш тартырға мәжбүр була. 1973 йылда Иранда власҡа, авторитетҡа өнһөҙ буйһоноуға нигеҙләнгән авторитар бер партиялы режим урынлаштырыла, бөтөн граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, һ.б. төрлө йәмәғәт берләшмәләре тыйыла.
Шаһты ҡыуып ебәреү һәм уның вафаты
1979 йылғы Ислам революция Иран шаһын ҡолата һәм ул илде ташлап китә. Һуңғы шаһтарҙың реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында власҡа башында аятолла Хөмәйни торған ислам фундаменталистары килә. Тәүҙәрәк Мөхәммәт Риза Мысырға йүнәлә, һуңынан Мароккола, Багамда һәм Мексикала һөргөндә йәшәй. Ирандың ислам властары уны биреүҙәрен талап итә, был арала элекке монархтың һаулығы насарая. Уға диагнозы ҡуйыла. Мөхәммәт Ризаның АҠШ-ҡа дауаланырға килеүе 1979 йылдың ноябрендә Ирандағы Америка илселеген мосолман экстремистарының баҫып алыуына һәм киҫкен халыҡ-ара көрсөккә килтерә. Ҡолатылған шаһ АҠШ-тан китә һәм Панамаға, һуңғараҡ яңынан Мысырға килә һәм бында уға доктор Майкл Дебейка ашығыс медицина ярҙамы күрһәтә, шул иҫәптән спленэктомия, эшләй, ләкин шулай ҙа Вальденстрёмдың макроглобулинемия (неходжкинский лимфомаһы тибы) өҙлөгөүе һөҙөмтәһендә 1980 йылдың 27 июлендә, 60 йәшендә вафат була. Мысыр президенты Әнүәр Садат милли иғлан итә һәм дәүләт кимәлендәге ерләү тураһында бойороҡ бирә. лә Мөхәммәт Ризаны һуңғы юлға оҙатҡанда Пәхләүи ғаиләһенең тәрән ҡайғыһын уртаҡлашыуҙа Әнүәр Садат, Ричард Никсон һәм Греция короле Константин II ҡатнаша. Ирандың һуңғы шаһиншаһы Ҡаһирәнең әр-Рифаи мәсетендә һы — Мысыр һәм Судандың короле Фәруҡ I йәнәшендә ерләнә. Шуныһы ҡыҙыҡ, һөргөндә саҡта, Мөхәммәт Риза Англияла табырға өмөт итә. Англия һе, шаһтың Яҡын Көнсығышта британ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыуын иҫәпкә алып, Британия уға ярҙамдан баш тартырға тейеш түгел тип иҫәпләй. Премьер-министр Маргарет Тэтчер фекеренсә, шаһ «Бөйөк Британияның ышаныслы һәм файҙалы дуҫы була», шуның өсөн ул шаһҡа шәфҡәтле ҡарашта була. Әммә бындай хәл яңы ислам республикаһы менән мөнәсәбәттәргә кире тәьҫир итерен аңлағанлыҡтан, Форин-офис коллегияһы шаһты Англияла һыйындырыу сәйәси яҡтан дөрөҫ булмаясаҡ, тигән ҡарарға килә. Ирандағы элекке британ илсеһе Денис Райтҡа айырым бурыс йөкмәтелә — Багам утрауҙарының береһендә ул шаһ менән осрашырға тейеш һәм уны британ хөкүмәте ҡарарын ҡабул итергә кәрәклегенә ышандырырға тейеш була (Тэтчер хөкүмәте ил сигендә шаһты индереүҙән баш тартыу ситуацияһында ҡалырға теләмәй), — был йөкләмәне Денис Райт уңышлы үтәй. Быға бәйле шаһтың әсе төңөлөүен, өмөтө өҙөлөүен бер нимә лә тарҡата алмай.
Ғаиләһе
Шаһ өс тапҡыр өйләнә. Уның тәүге ҡатыны Мысыр короле Фуад I-нең ҡыҙы Фәүзиә була. Икенсе ҡатыны - яртылаш немец сығышлы Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри үҙ заманының иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙарының береһе. Улдары булмаған өсөн, тәүге ике ҡатыны менән айырылыша. Тәүге ҡатыны Фәүзиәнән Шаһназ исемле ҡыҙы була.
Шаһтың өсөнсө ҡатыны, уға ике ул һәм ике ҡыҙ тыуҙырған Фәрәх Диба, Тәбриз әзербайжан ҡыҙы, 1967 йылда булараҡ, таж кейҙерелеп, тәхеткә ултыртыла. Уның иҫтәлегенә Риза Кир Пәхләүи атлы өлкән улы, атаһы вафат булғандан һуң, Пәхләүи йортоноң башында тора һәм юҡҡа сыҡҡан иран шаһ тәхете вариҫы булып һанала. Кесе улы Али Риза Пәхләүи 2011 йылдың 4 ғинуарында Бостондағы йортонда үҙ-үҙен атып үлтерә.
Шаһ аҡса купюраларында
Мөхәммәт Риза Пәхләүи, 1944 йылдан башлап, Ирандың бөтөн сығарылыш аҡса купюраларында ла һүрәтләнгән. Аҡсаларҙағы портреттары уның йәшен сағылдырған һәм үҙгәргән: башта өлкәнәйә барғандар, артабан уның менән бергә ҡартайғандар.
Ислам революцияһынан һуң шаһ менән көрәш
1979 йылда Ислам революцияһы еңгәндән һуң, аятолла Хөмәйниҙең яңы ислам власы Ирандың бөтөн купюраларында ла һүрәтләнгән шаһтың портреттарын бер (портретын) йәки ике (портретын һәм еүеш тамғаһын) сатраш тамға менән, ғәҙәттә ҡыҙыл буяу менән.
1979/1980 йылдарҙағы
Артабан, 1980 йылда яңы власть күрә алмаған яуыз шаһтың портреттарын ғәҙәти генә һыҙып ташлау ҡәнәғәтләнерлек түгел тип тапҡан. Пәхләүиҙең банкноталарҙағы һынланышын, уның силуэтын ҡабатлаған бормалы-һырмалы ҡара һүрәт менән ҡапларға бойоролған. Ирандың Үҙәк банкында баҫтырылған, әммә әйләнешкә сығарылмаған 1974 йылғы банкнота үрнәктәренең күп һаҡланып ҡалыуы арҡаһында был эш маҡсатҡа ярашлы тип табылған.
Янгу-Яха
Янгу-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 330 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы
Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы  (19 февраль 1899 йыл — 1947 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1929—1931 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Таймаҫ Шафиҡ улы Шафиҡов 1899 йылдың 19 февралендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡолой улусы (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Ҡуйһары ауылында тыуған.
1919 йылдың февраленән алып июнь айына тиклем Колчак армияһына мобилизацияланып хеҙмәт итә. Ошо уҡ йылдың авгусынан алып 1922 йылдың апреленә тиклем Ҡыҙыл Армияла хәрби хеҙмәттә була.
1922—1924 йылдарҙа ауыл Советы рәйесе, 1924 йылдан алып 1926 йылға тиклем волость башҡарма комитеты рәйесе вазифаларын башҡара.
1926—1928 йылдарҙа Арғаяш кантоны башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, кантон комитеты административ бүлеге мөдире вазифаларын атҡара.
1929 йылдан 1931 йылға тиклем БАССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты (БашЦИК) Рәйесе, 1933—1937 йылдарҙа Йомағужа МТС-ының сәйәси бүлеге мөдире булып эшләй.
1937 йылдың сентябрендә ҡулға алына. 1939 йылда иреккә сығарылғандан һуң Арғаяш районының Мөхәмәтҡолой МТС‑ында участка агрономы, директор урынбаҫары, директор, артабан Әйбәт ауылындағы колхоз рәйесе, мал әҙерләү базаһы мөдире була.
ВКП(б) Үҙәк Комитетының партия хеҙмәткәрҙәре курстарында (1928—1929), Мәскәү ҡалаһында Социалистик ер эшкәртеү академияһының малсылыҡ факультетында (1931—1933) белем ала.
Лопухова Ольга Борисовна
Лопухова Ольга Борисовна (12 июнь 1952 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1980).
Биографияһы
Ольга Борисовна Лопухова 1952 йылдың 12 июнендә Тамбов ҡалаһында тыуған.
1976 йылда Воронеж сәнғәт институтын (педагогы — В. Н. Дубинский) тамамлай һәм Воронеж йәш тамашасылар театрында эшләй башлай.
Артабан түбәндәге театрҙарҙа эшләй: Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһында уҡыта.
Саҡат
Саҡат (Сакатово) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы биләмәһе составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 204 кеше. Почта индексы — 452661, ОКАТО коды — 80207825002.
Географик урыны
Саҡат ауылы Сөн йылғаһы ҡушылдығы Саҡат йылғаһы буйында, район үҙәге Баҡалы ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 23 километр һәм Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 56 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Саҡат ауылына Бәләбәй өйәҙе Ҡырғыҙ улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән типтәрҙәр нигеҙ һалған. Саҡат ауылы тураһында мәғлүмәт 1786 йылдан билдәле.
1865 йылда 47 хужалыҡта 288 кеше йәшәгән.
1906 йылда шулай уҡ мәҙрәсә, һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.
Халыҡ һаны
Саҡат ауылында башҡорттар (57 %), татарҙар (40 %) йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөгөнгө ауыл
Әлеге көндә Саҡат ауылында мәсет бар.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар, күлдәр:
''Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр, юл:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡылар: Ҡамышлытамаҡ ауыл Советы биләмәһендә Ҡамышлытамаҡ боронғо ҡәберлеге табылған.
1839 йыл
1839 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Оло Покур
Оло Покур — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кондрашкина ҡылымығының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 168 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ухтым
Ухтым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Питекантроп
Австралопитек һәм неандерталь кешеләре араһындағы ҡаҙылма кешеләр төрө. 700  — 27 мең йыл элек йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта пикантроп Homo erectus (Европала Гейдельберг кешеһе һәм Ҡытайҙа синантроп менән бер рәттән) хәҙерге заман кешеләренең ата-бабаһы тип һанала.
Хохломка
Хохломка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Узола йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уҡ
Уҡ (Стрела) — ян менән ата торған төҙ нәҙек таяҡ, бер башы - осло, икенсе яғы ҡанат һымаҡ ҡулайламалары булған, таяҡ формаһындағы һуғыш ҡоралы.
Тәғәйенләнеше
Уҡ дошманға алыҫтан тороп һөжүм итергә уңайлы яу ҡоралы. Уҡты үҙен генә ҡулланып булмай, уны алыҫҡа атыр өсөн йәйә кәрәк. «Уҡ» һаҡланыу сараһы ла, йәшәү сығанағы ла булған. Уҡ менән файҙаланып һунарға йөрөгәндәр. Уның менән ҡош-ҡорт, ваҡ хайуандарҙы атып алыуы еңел. Уның көслө тауышһыҙ булыуы ла иғтибарға лайыҡ, йәнлектәрҙе күпләп ҡурҡытмаған.
Эшләнеше
Йыш ҡына улар тигеҙ генә сыбыҡтарҙан йәки яраҡлы ағастан сыра ярып, юнып эшләнгән. Шулай уҡ ҡамыш та ҡулланылған. Мәргән атыр өсөн уҡтың төп-төҙ булыуы талап ителгән, ғәҙәттә, ут өҫтөндә йылытып, турайтып алғандар. Изгинов һәм төҙәтеүҙәр талап теүәл күҙәткәне өсөн уны атыу өсөн прямизна улар,
Елемле уҡтар иң яҡшыһы булған. Дүрт сыраны балыҡ елеме менән йәбешетереп эшләнгәндәре урыҫса «каленый» тип аталған, ул төркиҙәрҙең "ҡалын" тигән һүҙенән килеп сыҡҡан. Ул йылдар буйы төҙ килеш һаҡланған.
Уҡ остары киң таҫмалы йәки ромб формаһындағы биҙәкләп һуғылған тимерҙән эшләнгән, уҡ хәрәкәтен көйләү өсөн осона ҡаҙ ҡаурыйы беркетелгән. Бер һаҙаҡта ғәҙәттә 15-тән алып 30-ға тиклем уҡ һаҡланған.
Ҡауырыйлы уҡ өсөн ҡаҙ, өйрәк, бөркөт, өкө һәм башҡа эре ҡоштар ҡауырһыны ҡулланылған. Этнография буйынса материалдарҙан күренеүенсә, ҡауырһын оҙонлоғо уҡтың ҙурлығына, ауырлығына, төрөнә, маҡсатына бәйле булған. Һыу ҡоштарының ҡанаты ямғыр аҫтында ла дымланмағанң Еңел уҡтарға һәм йыраҡҡа ата торғандары өсөн бәләкәйерәк ҡауырһын һайлағандар. Йыртҡыс ҡоштарҙың йәки һайыҫҡан ҡойроғон төҙ атыу өсөн ҡулланғандар.
Хәрби ян өсөн уҡтың оҙонлоғо 75 - 90 см самаһы  һуған (бик һирәк - оҙонораҡ), йыуанлығы –  7-10-ы мм тиклем. Һунар уҡтары оҙонлоғо 120 см -ға еткән. Кавалерия офицеры Мишель Комб фамилиялы француз 1812 йылдың 5–6 сентябрендә былай тип яҙып ҡалдырған:  «Русская армия<...> прикрывала свое отступление частой цепью стрелков, составленной из казаков, калмыков и башкир. Последние были вооружены луками и стрелами, свист которых был для нас нов, и ранили нескольких из наших стрелков. Шея лошади капитана Депену, из моего полка, была пронзена под гривой одной из этих стрел, имевших приблизительно четыре фунта в длину. Это около 120см.
Башҡорт уҡтары төрҙәре
Башҡорт уҡтары эшләнешенә ҡарап төрлө атама йөрөткән: ҡырма уҡ, һыҙма уҡ, беҙ уҡ, күкәй уҡ, сыраҡ уҡ.
Уҡ
(Салауат Юлаев шиғыры)
Һауаларға уҡ сойорғоттом, Ҡарлуғасҡа тейҙе уҡҡынам. Аяҡҡайым янына ҡолап төшкәс, Меҫкен ҡошто йәлләп юҡһынам. Һауаға атҡан уҡҡайым Тау, урмандар аша уҙһасы. Ҡарлуғасҡай ҡошто үлтергәнсе, Бер дошмандың йәнен өҙһәсе.
Немкова Татьяна Ивановна
Немкова Татьяна Ивановна (22 ноябрь 1937 йыл — 9 март 2012 йыл) — Белорет металлургия комбинатының 5-се ҡорос сым-арҡан етештереү цехы эшсеһе. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. КПСС-тың 24-се съезы делегаты (1971). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Татьяна Ивановна Немкова 1937 йылдың 22 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Үҙән ауылында тыуған. Урта белемле.
1981 йылда 25-се профессиональ-техник училищеға производствоға өйрәтеү мастеры итеп күсерелә.
1992 йылда хаҡлы ялға сыға, Белорет ҡалаһында йәшәй. 2012 йылдың 9 мартында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Биш йыллыҡ пландарҙы һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә өлгәшкән юғары производство ҡаҙаныштары, предприятиела күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн, Т. И. Немкова Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971), I (1986), II (1981), III (1975) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.
Гадари-кал
Гадари-кал — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Андийское Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1840 йыл
1840 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә.
1841 йыл
1841 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ибраһимов Рәхим Кирәй улы
Ибраһимов Рәхим Кирәй улы (15 август 1904 йыл — 20 декабрь 1971 йыл) — Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм БАССР Юғары Советы Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. СССР-ҙың, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ленин (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (1936) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
Дәүләт эшмәкәрлеге
Рәхим Кирәй улы Ибраһимов — Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороусыларҙың береһе. СССР Юғары Советы депутаты (1937—1946), РСФСР Юғары Советы депутаты (1938—1947), БАССР Юғары Советы депутаты (1938—1951) итеп һайлана. Дәүләт хеҙмәтендәге ҡаҙаныштары өсөн Ленин (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (1936) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары менән бүләкләнә.
1971 йылдың 20 декабрендә Өфөлә вафат була.
Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты
Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты (БашЦИК) — Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының 1920—1938 йылдарҙағы юғары закондар сығарыу һәм башҡарма власть органы.
1938 йылда БАССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты (БашЦИК) БАССР Юғары Советы Президиумы итеп үҙгәртелә.
Суртан (Стәрлетамаҡ районы)
Һылтанмалар
Чуртан
Янгы-Яха
Янгы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.