cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Толпар шыршылыҡтары
Флораһы
Киң япраҡлы урмандарҙың тотош таралыу зонаһында Еҙем йылғаһы үҙәнендәге киң япраҡлы-ҡара ылыҫлы (шыршы, һирәгерәк аҡ шыршы) боронғо урмандар. Икенсе яруста йүкә, ҡайын, һирәгерәк — йыла үҫә. Үләндәр япмаһы башлыса ғәҙәттәгесә. Төньяҡ экспозицияларҙа бореаль типтағы шыршылыҡтар, шул иҫәптән йәшел мүклектәр осрай. Шыршыларҙың йәше — 70—110 йәш. Үҫемлектәр япмаһында түбәндәге үҫемлектәр: Браун күп рәтле абағаһы, йәйелеүсән гудайера, эре сәскәле һәм ысын кәкүк ситеге сәскәһе, кортуза рәүешле кәзә һаҡалы йәки сәүкәбаш һ. б. кеүек һирәк төрҙәре осрай. Реликттар (Роберт яран сәскәһе, себер умырзаяһы, споралы әсе үлән һ.б.) һәм эндемиктар (Крылов айғолағы, татар ҡутырбашы, Урал цицербитаһы һ. б.) киң таралған.
Фаунаһы
Толпар шыршылыҡтарының хайуандар донъяһы: һирәк осрай торған йәнлектәрҙән тыш ҡуян, бүре, айыу, тейен, төлкө, терпе, шәшке, һеләүһен, һыуһар, ҡыр тауыҡтары — ҡор, һуйыр кеүек йәнлек-ҡоштар. Шулай уҡ ваҡ йәнлектәр, төрлө бөжәктәр тереклек итә.
Ауструм
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юлғотло
Юлғотло (Юлгутла) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Юлғотло (Утарауыл) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1816 йылда ) телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Шайтан ҡаласығы
Шайтан ҡаласығы (Чёртово городище) — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә эргәһендә урынлашҡан б.э.т. IV—III быуаттарға ҡараған Өфө ҡаласығы I, Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһыа
Урынлашыуы
Өфө ҡаласығы I — Шайтан ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә «Йәшел сауҡалыҡ» (Зеленая роща) шифаханаһы территорияһында Лысая тауында урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Шайтан ҡаласығының 190 м² яҡын ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ өс яҡтан текә битләүҙәр, көнбайыш яҡтан 2 ур һәм соҡор менән һаҡланған. Тышҡы урҙың оҙонлоғо 97 м, бейеклеге 5 м тиклем.
Ер өйҙәр һәм яртылаш ер өйҙәр торлаҡ булып хеҙмәт иткән, уларҙың 1—1,5 м әйләнәле таш усаҡтары булған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр — соҡорло һыҙаттар менән биҙәлгән, түңәрәк төплөләр, көршәк һымаҡ һауыттар.
Эш ҡоралдары: балсыҡ орсоҡбаштар, таш орлоҡ онтағыстар, яу йәки һунар ҡоралдары: һөйәк уҡ башаҡтары, тимер бысаҡтар табылған.
Яҡында тарихи Өфө ҡәберлеге урынлашҡан, ул Өфө ҡаласығы I менән бер комплекс булараҡ ҡарала.
Шайтан ҡаласығы материалдары Милли музейҙа һәм Дәүләт тарих музейында (Мәскәү) һаҡлана.
Асыш тарихы
Шайтан ҡаласығы XVIII быуатта немец һәм рус энциклопедист ғалимы, XVIII—XIX быуаттарҙың тәбиғәтте өйрәнеүсеһе, географы һәм сәйәхәтсеһе П. С. Паллас тарафынан тасуирланған.
1878 йылда Рәсәй империяһы археологы, этнограф, журналист һәм яҙыусы Башҡортостан тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнгән Ф. А. Нефёдов тикшергән.
1910—12 йылдарҙа В. В. Гольмстен һәм Д. Н. Эдинг, 1973 йылда Ю. А. Морозов өйрәнгән.
Мутавля
Мутавля — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыуһаҡлағысы (Тулвин ҡултығы) һул ярына 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Мартан
Мартан — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 112өзенінің уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Сунжа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Ташлы ауыл Советы (Шаран районы)
Түбәнге Ташлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Түбәнге Ташлы ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Түбәнге Ташлы ауыл Советы советына 3 тораҡ пункт инә:
Никулкина (йылға)
Никулкина  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Покур йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гырдъель
Гырдъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солтанай (Пермь крайы)
Солтанай (Султанай, Аҫтанып ) — Пермь крайының Барҙы районындағы ауыл. Сәрәш ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618163, ОКАТО коды — 57204840003. Ауыл район үҙәге Барҙынан яҡынса 15 км аралыҡта урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 411 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 183 ир һәм 228 ҡатын.
2005 йылда ауылда 475 кеше йәшәгән.
Тарих
1897 йылда сауҙагәр-меценат Мөхәммәтғата Мансуров тарафынан ауылда «Мансуриә» мәҙрәсәһе асыла.
Ҡыуатал
Ҡыуатал (Оло Ҡыуатал) (Куватал) — Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Ҡыуатал йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әҙәш йылғаһының һул ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Семён Дежнёв һәйкәле
Революцияға тиклемге һәйкәл
1898 йылда Дежневтың диңгеҙ аша сығыуына 200 йыл тулыу айҡанлы Азияның көнсығышынындағы иң сигендә торған Оло Таш мороно Дежнев мороно тип үҙгәртелә. 1908 йылда, Приамурье өлкәһенең 50 йыллыҡ юбилейына Дежнев һәйкәлен эшләүгә конкурс иғлан ителә. Һәйкәлде Хабаровскиҙә ҡуйырға ниәтләйҙәр. Һәйкәл проектын эшләүселәр араһында тыуған яҡты өйрәнеүсе, рәссам генерал-майор М. С. Латернер була. Һәйкәлдең барельефтарында тарихи ваҡиғаларҙы дөрөҫ һүрәтләү маҡсатында ул Владивосток порты булышлығында Дежнев исеме менән бәйле урындарға юллана. Латернер юлдан ҡайтҡас, һәйкәлде моряктар өсөн файҙалы булырлыҡ эшләүсе маяҡ итеп яһап, Хабаровскиҙа түгел, ә Дежнев морононда ҡуйырға тәҡдим итә. Әммә ул ваҡытта уның концепцияһының дауамы булмай ҡала.
1910 йылда Приамурье генерал-губернаторы П. Ф. Унтербергер, Чукоткаға «Шилка» карабында барған саҡта, Император Гаванында 20 ҡарағас бүрәнә һатып ала, һәм уның төҡдиме буйынса карапта йөҙөп барған саҡта уҡ һәйкәл буласаҡ тәрене эшләй башлайҙар. Август айында «Шилка» Науканға килә. Тәрене морондоң текә ҡаяһына ҡуйыу мөмкин булмағанлыҡ, уны Наукан ултырағының төньяҡ сигендәге Ингегрук сопкаһына ҡуйырға булалар. Тәрене унда күтәреп алып барыу бик ауырға төшә, был операцияға 40 кеше йәлеп ителә. Ике көндән һуң ун биш метр оҙонлоғондағы тәрене тау башына мендерәләр, әммә һауа шарттары насарая башлауҙан уны урынлаштырыу мөмкинлеге юҡҡа сыға. Шул уҡ ваҡытта эскимостар америка шхунаһының ҡыйралышы тураһында хәбәр килтерә. «Шилка» ватылған шхунаның командаһын эҙләргә сығып китә. Ҡотҡарылған америка экипажы Аляскаға килтерелә, аҙаҡтан 1 сентябрҙә рус экспедицияһы кире Науканға килә һәм һәйкәлде урынлаштыра. Һәйкәл ике ҡарағас ҡамыт менән таттырылған дүрткелләп йышылған ҡарағас бүрәнән эшләнгән һәм ҡаҙылған соҡорға баҫтырылған. Тәренең аҫҡы өлөшөн эре таштар менән баҫтырып, көпләп ҡуйғандар. Түбәнге таш көпләнгән өлөшө ҙур. Диңгеҙ яғынан һәйкәлгә баҡыр табличка беркетелгән һәм унда рус һәм инглиз телдәрендә : ''Памяти Дежнева. Крест сей воздвигнут в присутствии Приамурского генерал-губернатора генерала Унтербергера, командою военного транспорта «Шилка», под руководством командира, капитана 2 ранга Пелля и офицеров судна 1 сентября 1910 года. Мореплаватели приглашаются поддерживать этот памятник.'' тип яҙылған. Һәйкәлде ҡуйыуҙа ярҙам иткән эскимостарға рәхмәт йөҙөнән төҙөлөш материалдары һәм аҙыҡ ҡалдырылған һәм уларға һәйкәлде һәр саҡ ҡарап торорға ҡушҡандар.
1928 йылда тәре-һәйкәл һүтелгән, сөнки урындағы власть тәрене дин һәм самодержавие символы тип аңлаған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Юша (һырт)
Юша  — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы, Көньяҡ Урал тау һырты. Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан.
Юша һырты Көньяҡ Уралдың Белорет районы өлөшөндә Кесе Инйәр һәм Инйәр йылғалары араһында ята. Ул Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһенә инә.
Оҙонлоғо — 9 км, киңлеге — 3 км. Иң бейек түбәһе — 1109 Ҡайынтүбә тауы. 857-нән 1109 метрға еткән 5 түбәһе бар — Ҡараташ (1103 м), Дүнәнһуйған (1093 м) — Аҡһарыҡ, Васильевская Поляна.
Юша түбәнге һәм урта рифей свиталарын тәшкил иткән машаҡ һәм юша тау тоҡомдарынан тора. Тәүгеһендә — кварц ҡомлоҡтар, конгломераттар, аргиллиттар, базальттар, риолиттар өҫтөнлөк итһә, юша тоҡомдарына алевролиттар, ҡомташтар, балсыҡлы һәүерташтар (сланцтар) инә.
Ландшафты — күләгәлә үҫә алған ылыҫлы ағас урмандары, бейек ҡаялар аҫтындағы тундра тупраҡлы болондар, тупрағы көрәнһыу, урмандарға хас сифатлы.
Топонимикаһы
Башҡорт телендә юша һүҙенең ике мәғәнәһе бар:
1) ҡыҙыл, һары, йәшел төҫтәге балсыҡлы тау тоҡомо;
2) йүшә һүҙенең диалект варианты — Ағас башына боҙланып ҡатҡан ҡар, лүшә.
Шулай уҡ урындағы диалекттарҙа йәшмә һүҙенең синонимы булараҡ билдәле. Учалы районын шуға күрә Юшалы тип атарға тәҡдим итәләр
Тарихы
Юша тауының иң бейек түбәләренең береһе Дүнәнһуйған тураһында халыҡ хәтерендә әсе тарихты бәйән иткән риүәйәт бар :
Биләғош (һырт)
Биләғош — Рәсәй, Башҡортостан, (Көньяҡ) Уралдағы һырт.
Белорет районында Рәүәт йылғаһы (Инйәр й. басс.) тамағынан Төлмәй йылғаһы киңлек ағышына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Тәбиғәте
Оҙонлоғо 26 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге яҡынса 2 км, үҙәк өлөшөнөкө — 6 км, төньяҡ өлөшөнөкө — 3 км, абсолют бейеклеге 934 м. 3 түбәһе асыҡ күренә. Рельефы ныҡ йырғыланған.
Көнбайыш битләүҙәре текә, урыны менән йылға үҙәндәренә тиклем төшә; көнсығышы — батынҡы, итәге һөҙәк, 20‑гә яҡын юғалыусы йылғалар (Рәүәт йылғаһы ҡушылдыҡтары) башлана. Һырттың көньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә күп таш ишелмәләре осрай, ҡаялы һикәлтәләр юҡ. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, конгломераттарынан, алевролиттарынан һәм аргиллиттарынан тора. Ландшафтары ныҡ айырымланған: аҡһыл һоро урман тупрағында киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы урмандар, һоро урман тупрағында киң һәм ваҡ япраҡлы урмандар, йоҡа ҡатламлы ташлы тупраҡта ҡоро болондар (көнсығыш битләүҙәрендә) һәм бейек үләнле тау болондары таралған. Һырт Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.
Бәләғош һыртының көнбайышын тәбиғи урмандар - ҡарағай, киң япраҡлы ағастар, киң болондар биләй
Тарихынан
Ошо тау буйына урынлашҡан, унан исемен алған Бәләғош - башлыса урмансылар ауылы булған.Тау урмандар менән ҡапланған, утынға ғына түгел, төҙөлөшкә, мебелгә тотонорлоҡ ағастар үҫә.
"1954 йылға тиклем 14 ауыл — Инйәр, Ҡаҙмаш, Рәмәште, Мәнәү, Рәүәт, Түбәнге Төлмәй, Ноҡат, Бәләғош, Берештамаҡ, Асы, Соран, Ҡалашты, Кәртәле, Кѳҙйылға урман пункттары Белорет металлургия комбинатың урман контораһы тип йѳрѳтѳлә".
Этимологияһы
Тауҙың атамаһы ике өлөштән тора - "бәлә" һәм "ҡош". Урындағы халыҡта фараздар төрлө. Урыҫ телендә ошондай аңлатма бирелә : "Белягуш, хребет на правобережье Инзера к З от хребта Нары. Вторую часть названия гуш (в местном произношении гош) башкиры довольно часто связывают со словом кош — «птица», которое в сложных словах выступает и в форме гош (ср. байгош — «неясыть», карагош — «стервятник»). Первая часть названия обыкновенно остается без толкования, только в одном случае было сказано, что здесь скрыто слово бил — «поясница» и переводить надо «Птица с поясницей». Все это, конечно, очень походит на народную этимологию. Интересно совпадение основ в двух неясных оронимах — Белягуш и Белятур."
Ырымбур өлкәһенның Һарыҡташ районында ла урыҫ телендә Белегуш тип йөрөтөлгән йылға бар. Ырымбур топонимдар белгесе ''Б. А. Моисее''в "Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки" тигән китабында ошондай фекер әйтә: .
Борис Моисеев, шулай итеп, был топонимды башҡорт теленән ингән билән һәм ҡуш һүҙҙәре менән бәйләй, йәғни, ҡуш билән. Ихтимал, был ысынбарлыҡҡа тап киләлер. Урындағы башҡорттар әйтелешендә атама "Биләғош" булып яңғырай.
Артаниха
Артаниха — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1112 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәки
Шәки (Şəki) — Әзербайжандың төньяғында урынлашҡан ҡала.
Волленберг Николай Львович
Волленберг Николай Львович (1892—1937) — совет разведчигы һәм махсус хеҙмәттәр эшмәкәре, дәүләт хәүефһеҙлеге майоры; Башҡорт АССР-ының Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе (1921—1922). Башҡорт АССР-ының ГПУ — ОГПУ -ның бүлеге начальнигы (1922—1926). Ҡаҙаҡ ССР-ы буйынса СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ тулы хоҡуҡлы вәкиле (1928—1930). Иранда СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ резиденты (1933—1934). Данцигта СССР-ҙың НКВД ГУГБ-ның резиденты (1934—1936).
Шәки
Географияһы
Оло Кавказдың ҡарлы түбәләре ҡайһы бер урындарҙа 3000-3600 метрға етә. Шәки климатын циклондар һәм антициклондар, төрлө һауа массалары һәм урындағы елдәр билдәләй. Шәкиҙә уртаса йыллыҡ температура - 12 градус. Июндә, августа уртаса тәүлек температураһы - 20-25 градус йылы. Диңгеҙ кимәленән 500-850 метр бейеклектәге таулы урмандар ҡаланың ныҡ йылыныуына юл ҡуймай. Тау урмандары ҡаланы һыу баҫыуҙан һаҡларға мөмкинлек бирә. Урмандарҙа сәтләүек, бук үҫә. Хайуандар донъяһы бай. Көрән тупраҡлы ерҙәр бөтә территорияла таралған. Киш һәм Гуржан йылғалары - ҡаланың төп йылғалары.
Волленберг Николай Львович
Биографияһы
1892 йылда Витебск губернаһындағыДинабург ҡалаһында (хәҙерге Даугавпилс, Латвия) хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.
1910 йылдан алып Ҡара диңгеҙ флотында сауҙа судноларында матрос булып хеҙмәт итә. 1914 йылдан Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылдан алып Белоруссияла Ҡыҙыл гвардияны ойоштороусыларҙың береһе, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1920 йылдан — Могилёв һәм Гомель ЧК-һы рәйесе. 1921 йылдан башлап СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советтары ҡарамағындағы Башҡорт АССР-ның Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе. 1922 йылдан алып РСФСР-ҙың НКВД-һы ҡарамағындағы ГПУ — Башҡорт АССР-ында СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эргәһендәге ОГПУ бүлеге начальнигы.
1926 йылдан Иҡтисад идаралығы начальнигы ярҙамсыһы (ЭКУ), 1927 йылдан СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советтары ҡарамағындағы ОГПУ-ның Көнсығыш бүлеге начальнигы урынбаҫары. 1928 йылдан Ҡаҙаҡ АССР-ында СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советтары ҡарамағындағы ОГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле. 1930 йылдан СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советтары ҡарамағындағы ОГПУ-ның Иҡтисад идаралығы начальнигы урынбаҫары.
1933 йылдан — СССР-ҙың тышҡы разведкаһында резидент һәм Ирандағы СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советтары ҡарамағындағы ОГПУ резидентураһының етәксеһе (полпредство атташе вазифаһы аҫтында). 1934 йылдан Данцигта СССР-ҙың НКВД ГУГБ-ның резиденты (СССР-ҙың вице-консулы вазифаһында Гроднев фамилияһы аҫтында).
1937 йылда Мәскәүҙә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.
Яланайыр
Яланайыр (Сабаҡлы; Ялнаир) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Сабаҡлы йылғаһы (Гөбөрлө ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 97 % тәшкил итә.
Түбәнге Рассоха (Нытва ҡушылдығы)
Түбәнге Рассоха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нытва йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зәңгәр шыршылар паркы (Дәүләкән районы)
Комсомол ауылы эргәһендә ултыртылған зәңгәр йәки сәнскәкле шыршылар паркы (Парковые насаждения голубой ели около села Комсомольский) — парк культуралары, зәңгәр шыршы үҫентеләре, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).
Таралыу тарихы
Сәнскәкле шыршының ғәҙәти булмаған үҙенсәлекле зәңгәрһыу төҫө был ағас төрөнөң икенсе исемен — "зәңгәр шыршы"ны билдәләй. Зәңгәр (күк) шыршыларҙың тыуған ере — Төньяҡ Америка. 1879 йылда немец дендрологы Энгельман уны Европаға алып ҡайта һәм шунда уҡ тарала. Рәсәй империяһыында күп кенә алпауыттар уны үҙҙәренең баҡсаһына ултырта. Уҙған быуатта Мәскәү, Ленинград, Краснодар һәм башҡа ҡала парктарында ултыртылған зәңгәр шыршылар һаҡланған. 1900—1905 йылдарҙа немец күскенселәренең береһе Яков Иоганнович Мартенц Дәүләкәндән 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан утар биләмәһендә зәңгәр (күк) шыршылар ултырта. Үҫентеләрҙе Германиянан килтергән, тип фаразлана.
Тасуирламаһы
Әлеге ваҡытта был урында 0,25 гектар майҙанда 52 ағас һаҡланған. 80 йәштә шыршы 20 м бейеклеккә һәм диаметры 30 см етә, бер ағас 1700 тубырсыҡ бирә. Шыршы участкаһын республика ғалимдары өйрәнә, үткән быуаттың уртаһында ҡиммәтле орлоҡ базаһы сифатында әүҙем файҙаланыла. Шул саҡта уҡ биологтар, шыршылар көсәйтелгән һаҡланыуға мохтаж, тигән һығымтаға килә. 1965 йылда, дендролог А. С. Сахарованың (1917-1986) тикшеренеүҙәре нигеҙендә һәм уның, шулай уҡ Б. И. Федорако (1908-1967) һәм Е. В. Кучеров тәҡдиме буйынса был ултыртылған зәңгәр шыршылар ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын ала.
Комсомол ауылы эргәһендәге зәңгәр шыршы участкаһы — ҡалаларҙы һәм ауылдарҙы йәшелләндереү маҡсатында был ҡиммәтле декоратив тоҡомдо үрсетеү өсөн яҡшы орлоҡсолоҡ базаһы. Шыршы паркы кәртәләнгән һәм һаҡлана.
Дәүләкән шыршылары Өфө ҡала советы, баш ҡалала Ленин һәйкәле янындағы, бер нисә ҡала һәм район хакимиәттәре алдындағы биләмәләрҙе биҙәй.
Бәләтәр
Бәләтәр, Бәләтүр — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Урынлашҡан урыны
Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылынан төньяҡтараҡ Ағиҙел һәм Алағуян (Ағиҙел й. ҡушылдығы) йй. араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 20 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге — яҡынса 6 км, абс. бейеклеге 790 м (Серекәй тауы). Рельефы Алағуян һәм Бөһөндө (Ағиҙел й. ҡушылдығы) йй. үҙәндәре, биләндәр һәм сағылдар м‑н йырғыланған, урыны м‑н таш ишелмәләре күҙәтелә. Йылға селтәре ныҡ бөгөлләнә. Һырттың төньяғында йомро формалы түбәләр, көньяғында конус һымаҡ түбәләр айырылып тора, битләүҙәре текә. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, һәүерташтарынан тора.
Ландшафтары аҡһыл һоро тау-урман тупрағындағы ҡайын, ҡайын-ҡарағай һәм ҡайын-уҫаҡ-ҡарағай урмандарынан ғибәрәт; ҙур майҙанды йүкә һәм имән урмандары биләй, ҡарағас урмандары осрай. Тау араһындағы уйпатлыҡтарҙа һаҙмат урындар бар, көньяҡ-көнбайышта — төрлө үләнле урман болондары.
Билдәһеҙ кеше хикәйәһе
Билдәһеҙ кеше хикәйәһе — А. П. Чехов тексы. 1893 йылда «Русская мысль» журналының 2-се һәм 3-сө һандарында (февраль һәм март айҙары) баҫылып сыҡҡан. Үҙгәрештәр яһалып, яҙыусының әҫәрҙәре йыйынтығының алтынсы томына индерелгән.
Тарих
Повесть 80-се йылдарҙа йәшәгән кешеләргә арналған (алдан уйланған атамаларының береһе — «Һикһәненсе йылдарҙа»). Уйланған әҫәрҙең геройы — террорист, был саҡта ул көн үҙәгендә торған мөһим мәсьәлә була. 1881 йылдың 1 мартында батшаға һөжүм итеү арҡаһында «Народная воля» революцион народниктар ойошмаһы етәкселеге тармар ителеүгә ҡарамаҫтан, ХIХ быуаттың 80-се йылдарында был ойошманың эшмәкәрлеге дауам итә. 1887 йылдың апрелендә А. И. Ульянов һәм уның иптәштәрен хөкөм итеү процесы бара, шул уҡ йылдың майында улар язаға тарттырыла. 1887 йылдың июнендә народная волясылар Г. А. Лопатин һәм шағир П. Ф. Якубовичтарҙың суд процесы бара, уларҙы ла үлем язаһына хөкөм итәләр, аҙаҡтан язаны каторга менән алыштыралар. «Билдәһеҙ кеше хикәйәһе» әҫәренең ижади идеяһында Чехов менән таныш булған революцион хәрәкәттә ҡатнашыусыларҙың яҙмышы күрһәтелергә мөмкин була.
Чехов тере саҡта «Рассказ неизвестного человека» серб-хорват теленә тәржемә ителә.
Сюжет
«Билдәһеҙ кеше» (элек үҙен флот лейтенанты тип атап йөрөтөүсе кеше) Санкт-Петербургҡа етди дошман араһына инергә бара. Еңел аҡыллыраҡ бай кешенең ғаиләһендә, хеҙмәтсе битлеге аҫтында ул ялсы булып хеҙмәт итә. Һуңынан ул үҙенең был миссияһын һәм тормошоноң мәғәнәһеҙлеген аңлап, хеҙмәтсе булып эшләүҙе дауам итеүҙән баш тарта.
Анализ
Тәржемәсе Хью Аплин был повесты «бөйөк әхләҡи таҙалыҡҡа» эйә булған ҡатын-ҡыҙ персонаждарының авторы яҙыусы И. С. Тургенев әҫәрҙәре менән сағыштыра. Луи де Берньер «Рассказ неизвестного человека» хикәйәһен бик шәп әҙәби әҫәр тип таба.
А. В. Луначарский А. П. Чеховтың актив геройҙарҙы күрһәтмәүен бик йәл тип таба.
Әҙәбиәт
Журнал «Образование», 1903, № 9, стр. 85—91.
Дельяшор
Дельяшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Макариха йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нин-Еган
Нин-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кыртып-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мереджи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Плевна геройҙары һәйкәле
Плевна геройҙары һәйкәле (скульпторы һәм архитекторы Владимир Иосифович Шервуд, инженер-полковник А. И. Ляшкин) — Плевна аҫтында 1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышында һәләк булған рус гренадерҙарына ҡуйылған һәйкәл. Һәйкәл Мәскәүҙең Ильинский скверында (Ильинские ворота майҙанында) тора.
Рус-төрөк кампанияһы барышына ҙур йоғонто яһаған Плевна өсөн бик ҡаты алыштар алып барылған.
Сиркәү Мәскәү археология йәмғиәте һәм Мәскәүҙә торған Гренадер корпусының һалдаттары һәм офицерҙары инициативаһы менән ҡорола, уны төҙөү өсөн 50 мең һумға яҡын аҡса йыйыла.
Төҙөлөү тарихы
Сан-Стефанский килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң, генерал Ганецкий иң беренсе булып Плевна аҫтында һәләк булған гренадерҙарға һәйкәл ҡуйыу тураһында әйтә. Шунда уҡ илдәге халыҡтың үҙ ирке менән аҡса йыйыу башлана. Генерал Ганецкий үтенесе буйынса Копаная Могила ҡурғаны торған ер Гренадер корпусына мәңгелеккә милеккә бирелә. Гранадерҙар Рәсәйгә ҡайтыуға (1878 йыл аҙағынаса), һәйкәл өсөн 27 мең һумға яҡын сумма йыйыла. Һәйкәл ҡуйыу буйынса махсус комиссия ойошторола, ул һәйкәл проектына конкурс программаһын төҙөй. 1880 йылдың йәйендә (16-21 июндә) МУЖВЗ залында һәйкәлдең ун проекты тәҡдим ителә. Һөҙөмтәлә беренсе премияға архитектор А. И. Вальберг (1844—1881) лайыҡ була. Шуға ҡарамаҫтан, комиссия бөтә проекттар ҙа «ваҡиғаларҙың бөйөклөгөн… тулыһынса яҡтыртмаған» тип таба.
Һәйкәлдең яңы проекты итеп И. Е. Забелин О. Шервуд кандидатураһын тәҡдим итә (был ваҡытта Шервуд Император тархи музейы бинаһын төҙөүҙе тамамлаған була).
Сиркәү-һәйкәл тарихы
Һәйкәл башта 20 метрҙан ашыу бейеклектәге сиркәү булырға тейеш була. Бындай һәйкәлдең смета хаҡы 70 мең һум тәшкил итә, был йыйылған аҡсанан күпкә артыҡ була. Александр II был проектты раҫлауғ ебәргән комиссия батша аҡса өҫтәп бирер тип өмөтләнә, әммә император тағы ла өҫтәп аҡса йыйырға ҡуша. 1881 йылдың яҙына йыйған аҡса 29 мең һумдан артмаған. Яңы Александр III батша 1881 йылдың 4 авгусында йыйылған аҡсаға һәйкәл төҙөргәҡуша. Шервуд 1882 йылда һәйкәлдең ябайлаштырылған проектын күрһәтә, уның буйынса һәйкәлдең үлсәме бәләкәйтелә, скульптура төркөмөн горельефтар менән алмаштыра, шулай ҙа проекттың тәүге характерын һаҡлап ҡала; 19 ноябрҙә проект хуплана. Шервуд суйындеталдарҙы эшләнгән ағалы-энеле Бромли заводында, горельефтарҙы — «Георг Поль һәм К» фабрикаһында, тәрене — Постников фабрикаһында, һигеҙ мөйөшлө сатырҙы ағалы-энеле Смольянинов фабрикаһында, витраждарын Шервуд үҙе яһаған һүрәттәр буйынса — Луи Опелдең һынлы сәнғәт оҫтаханаһында эшләтәь. 1884 йылда 1 гильдия сауҙагәре һәм Ҡорҡарыусы Христос ҡорамының старостаһы И. А, Кононов үҙ аҡсаһына часовняның майолик иконостасын эшләтә. 1885 йылдың башында Мәскәүҙән һәйкәлде Болгарияға бушлай алып барыуға рөхсәт алына. Әммә 1886 йылдағы Болгар кризисы башланыу арҡаһында ике ил араһындағы мөнәсәбәттәр насарая һәм Мәскәү генерал-губернаторы В. А.. Долгоруков тырышлығы менән Плевна геройҙары һәйкәле 1887 йылда Лубянский скверында урынлаштырыла.
Плевна сиркәүен асыу тантанаһы 1887 йылдың 28 ноябрендә Плевна аҫтындағы һуғыштың ун йыллығына үткәрелә. Тантана Гренадер корпусы частары парады менән асыла, парадты генерал-фельдмаршал бөйөк кенәз Николай Николаевич ҡабул итә; ҡала башлығы А. Алексеевҡа Мәскәүҙәге сиркәү-һәйкәл тапшырыу тураһындағы акт тапшырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ханча
Ханча (кор. 한자 /hɐːn.tɕɐ/) — корей теленең яҙыуында ҡулланыла торған ҡытай иероглифтары. Был ханы (хань, ҡытай яҙыуы) тигән ҡытай һүҙенең корей телендәге иң киң билдәле уҡылышы.
Ханча корей теленең лексикаһын 50 процентҡа яҡын өлөшөн тәшкил иткән ҡытай сығышлы һүҙҙәрҙе яҙғанында ҡулланыла.
Көньяҡ Кореяла һанса нигеҙҙә гәзит-журналдарҙа һәм фәнни әҙәбиәттә ғына ҡулланыла.
Төньяҡ Кореяла ханча ҡулланыштан төшөп ҡалған.
Намаҙлыҡ
Намаҙлыҡ — намаҙ уҡығанда иҙәнгә йәйә торған келәм.
Мәғлүмәт
Намаҙҙың нәфис өлгөләре биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре булып тора. Уны бәрхәттән, эслек ҡуйып, йоҡа туҡыманан тегәләр, һирәкләп һуғалар, нағыш һалалар. Ғәҙәттә композицияһы орнаменттан (ҡайһы берҙә мосолман каллиграфияһы элементтары менән) ғибәрәт; уның нигеҙен арка мотивы — шартлы рәүештә мәсетте символаштырған михраб тәшкил итә. Арка тирәһендәге арауыҡты спираль һымаҡ бөгөлгән һабаҡ рәүешендәге орнамент («ислими», «масал»; диндарҙарҙы орлоҡтан үҫеп сыҡҡан көслө шытым менән сағыштырыу) биҙәй, ул туҡтауһыҙ үҫеп, яңырып торған тормошто сағылдыра. Арка өҫтөндә ҡап уртала намаҙ ваҡытында ҡәғбә яғына күрһәтергә тейеш булған иң сағыу биҙәктәрҙең береһе урынлашҡан; намаҙ уҡыусының ҡарашы шул биҙәккә төбәлгән була. Арка эсендәге киңлек (намаҙ уҡыусының тубыҡланған, башын иҙәнгә терәгән урыны) биҙәлмәй. Намаҙлыҡты һәр мосолман ҡатыны эшләй белгән; уны йыш ҡына ҡәҙерле кешеләргә бүләккә әҙерләгәндәр. Башҡортостанда 20 быуат аҙағында халыҡ оҫталары эшләй; ҡайһы бер райондарҙа кейеҙ намаҙлыҡ баҫалар. Хәҙерге намаҙлыҡтарҙы, традицион форманы һаҡлап, профессор рәссамдар М.Ә. Ниғмәтйәнова, Р. Р. Юлдашбаева һ.б. эшләй. Намаҙлыҡ өлгөләре Михаил Нестеров исемендәге башҡорт художество музейында, Милли музейҙа, Венгрия этнография музейында (Будапешт) һаҡлана.
Көҫәпҡол (Ишембай)
Көҫәпҡол ауылы — Ишембай ҡалаһы биҫтәһенең төньяҡ өлөшөндә, Тәйрүк йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Төньяҡ-көнсығыштан Тәйрүк аръяғы урман паркы менән сиктәш.
Тарихы
Биҫтәгә Юрматы улусының Көҫәпҡол ауылы булараҡ нигеҙ һалына, беренсе теркәлеүе 1770 йылда була (И. И. Лепехин ауылға килә).
Ауыл исеме Азатбаев Көҫәпҡол (яҙылыуы варианттары — Азятев, Азятов, Азатеев) исеменән, ул Азнай ырыуынан, Юрматы тоҡомонан, пугачев болаһында ҡатнашҡан. 1773 йылдың октябрендә Сайран Сәйетов менән бергә Пугачевҡа меңләгән башҡорт отряды — юрматыларҙы алып килә. 1774 йылдың майында Ҡаранай Моратов Стәрлетамаҡ пристанен ҡамай, талай һәм яндыра. 1790 йылда старшина булып хеҙмәт итә.
Рәсми документтарҙа ауыл Үрге һәм Түбәнге Көҫәпҡолға бүленә. № 2662. Стәрлетамаҡ өйәҙе, 3-се стан, уң яҡ яр яғына ҡарай: Үрге Ҡөҫәпҡол Тәйруҡ йылғаһы эргәһендә урынлашҡан, өйәҙ ҡалаһынан 18 саҡрым алыҫлыҡта, стан йортонан 28 саҡрым алыҫлыҡта, 58 хужалыҡ, ир-егеттәр һаны — 119, ҡатын-ҡыҙҙар — 108. Ауыл халҡы игенселек һәм малсылыҡтан тыш ҡортсолоҡ, арба һәм сана яһау менән шөғөлләнгән (1859 йылғы X иҫәп алыуҙа ауылда башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр йәшәгән, ир-егеттәр — 110, ҡатын-ҡыҙҙар — 113). № 2663. Стәрлетамаҡ өйәҙе, Түбәнге Көҫәпҡол ауылы, Тәйрүк йылғаһы буйында урынлашҡан, өйәҙ ҡалаһынан 18 саҡрым, стан йортонан 28 саҡрым, хужалыҡтар иҫәбе 49, ир-егеттәр — 143, ҡатын-ҡыҙҙар — 1132. Ауылда мәсет, училище, ике һыу тирмәне булған. Ауыл халҡы игенселек һәм малсылыҡтан тыш ҡортсолоҡ, йөк ташыу һәм сана яһау менән шөғөлләнгән (1859 йылғы X иҫәп алыуҙа ауылда башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр йәшәгән, ир-егеттәр — 110, ҡатын-ҡыҙҙар — 113).
— Башҡортостандың тораҡ пункттары. Өфө губернаһы. 1 К. 1877. — Өфө..Китап, 2002. — 365 б.
1770 йылда академик Иван Лепехин етәкләгән Фәндәр академияһы экспедицияһы Көҫәпҡол ауылынан биш саҡрым алыҫлыҡта «тау нефтенең» бәләкәй генә сығанағын таба. Көҫәпҡол һәм Ишембай ауылдары янында беренсе нефть эҙләү XIX быуат аҙағында шәхси эшҡыуарҙар тарафынан башлана. Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәгән отставкалағы полковник А. И. Срослов 1911-14 йылдарҙа Ишембай ауылынан алып Көҫәпҡол ауылына тиклемге ерҙәрҙе ауыл общинаһынан ҡуртымға ала, һәм улар һалған 12,7 метрлыҡ шахта нефть тоҡомоноң бай ике ҡатламын киҫеп үтә.
Көҫәпҡол нефть ятҡылығы 1934 йылда асыла, был, Ишембай нефть ятҡылығынан ҡала, Уралда икенсе ятҡылыҡ була, ә БАССР сәнәғәт файҙаланыуына индергәндән һуң нефть сығарыу буйынса СССР-ҙа өсөнсө урынға сыға.
1935-40 йылдарҙа Көҫәпҡол ауыл советы үҙәге Ишембай районы составында.
1937 йылдың 20 мартынан «Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында ҡарары»
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының Президиумы ҡарар итә:
Башҡорт АССР-ының яңы райондар составын түбәндәгесә ойошторорға:
1940 йылдың 10 февралендәге «Башҡорт АССР-ының Ишембай районын бөтөрөү һәм Ишембай эшселәр ҡасабаһын ҡалаға әүерелдереү тураһында РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы» :"2. Ишембай ҡалаһына Ишембай районының Көҫәпҡол һәм Смаҡай тораҡ пункттарын индерергә"Хәҙерге ваҡытта нефть һәм газ сығарыла.
Иҡтисад
Халыҡҡа хеҙмәт мәшғүллеге менән тәьмин итеү буйынса төп предприятиелар Төньяҡ урамында тупланған.
Краснов Георгий Васильевич
Краснов Георгий Васильевич (30 ғинуар 1937 йыл — 3 сентябрь 2012 йыл) — сыуаш яҙыусыһы, прозаик һәм драматург, педагог, журналист. Сыуаш Республикаһының халыҡ яҙыусыһы.
Биография
Георгий Васильевич Краснов 1937 йылдың 30 ғинуарында хәҙерге Сыуаш Республикаһының Ядрин районы Салугин ауылында тыуған. Цивильск сельхозтехникумын, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетында уҡый. Хәрби хеҙмәтен Германияла уҙа. Воркута шахтаһында хеҙмәт һала, колхозда агроном була.
Чебоксарға күсеп барып, сыуаш радиоһы баш мөхәррире һәм Телерадиокомитет рәйесе урынбаҫары, Сыуаш республикаһы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары, «Тыван Атыл» журналының баш мөхәррире, Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе булып эшләй.
1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Артабан Г. С. Лебедева исемендәге Сыуаш милли лицейында уҡыта. 1995 йылдан Сыуаш дәүләт университеты профессоры.
Георгий Васильевич лирик, мажаралы, фантастик жанрҙарҙа ижадын һынай. Ул ун роман, ун пьеса, күп кенә повест һәм хикәйә авторы.
Китаптары
Сыуашса:
Ҡорто (Өпәйле ҡушылдығы)
Ҡорто (Курта) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өпәйле йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Өлкәлә йәшәп килгән ҡайһы бер фараздар буйынса, атама башҡорт телендәге ҡор һүҙенән барлыҡҡа килгән, йәғни, ҡорло. Урындағы һөйләш үҙенсәлектәре арҡаһында ул Ҡорто рәүешенә ингән.
Әшә
Әшә (Ашинский) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 121 кеше. Почта индексы — 452408, ОКАТО коды — 80228830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Автобиография
Автобиография — (грекса — autos — үҙем, bios — тормош, grapho — яҙам) — кешенең үҙ тормошо хаҡында яҙғандары. Әҙәби жанр булараҡ, бындай яҙмалар авторҙың үҙ башынан үткән хәлдәрҙе, тормошондағы айырым хәл-ваҡиғаларҙы сағылдыра. Автобиография яҙыусының үҙ кисерештәре, үҙ баһалары һәм фекерҙәренә таянған булыуы менән биографиянан айырыла. Шуның менән автобиография, жанр булараҡ, мемуар жанрына яҡын тора. Ләкин мемуар автор үҙе шаһит булған кешеләр һәм ваҡиғалар тураһында. Автобиография иһә, күпселек осраҡта мин исеменән һөйләгәнгә күрә, авторҙың үҙе тураһында була. Икенсе төрлө әйткәндә, нәфис әҙәбиәттә автобиография тип яҙыусының үҙ тормошон тасуирлап яҙған әҫәрҙәрен әйтәләр. Мәҫәлән, рус яҙыусыһы Владимир Маяковскийҙың «Мин үҙем», татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың «Иҫемдә ҡалғандар», башҡорт яҙыусылары Мәжит Ғафуриҙың «Тәржемәи хәлем», Дауыт Юлтыйҙың «Автобиография», Рәшит Ниғмәтиҙең «Үҙем тураһында», Зәйнәб Биишеваның «Үткән юлдар, уҙған йылдар...», Мостай Кәримдең «Үҙем тураһында», Назар Нәжмиҙең «Кем уйлаған» тигән яҙмалары шундай автобиографиялар. Авторҙың үҙ тормошондағы айырым ваҡиғаларға нигеҙләнеп яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙе автобиографик әҫәр тип атайҙар. Бының үрнәктәре булып рус әҙәбиәтендә Лев Толстойҙың «Бала саҡ», «Үҫмер саҡ», «Йәш саҡ», Максим Горькийҙың «Бала саҡ», «Малайлыҡта», «Минең университеттарым» трилогиялары, башҡорт яҙыусыларынан Мәжит Ғафуриҙең «Шағирҙың алтын приискыһында», Сәғит Агиштың «Мәхмүтов», Мостай Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», Рәшит Солтангәрәевтың «Ауылым минең - яҙмышым минең» автобиографик әҫәрҙәре тора.
Яңы Тушҡыр
Яңы Тушҡыр (Новотошкурово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452989, ОКАТО коды — 80208843004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Базарная Солянка
Базарная Солянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солянка йылғаһының уң ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шарыгина Анна Борисовна
Шарыгина Анна Борисовна (Ганна Борисівна Шаригіна; 1978 йыл) — украин феминисткаһы һәм LBGT активисткаһы. . «Сфера» ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһы, Харьковта лесбий феминистик ойошмаһы, «Киев Прайд» йәмәғәт ойошмаһы, Кивета гей-парад ойоштороусы
Биографияһы
Анна Шарыгина 1978 йылда тыуған. 2006 йылда Docudays Кеше хоҡуҡтары буйынса урта мәктәпте тамамлай. Йәмәғәт эшмәкәрлеген Рәсәйҙең «Волга» лесбий форумында үтә. Һуңынан Лайма Гейдар менән «Феминизм» украин порталында психологи консультацияа лып бара.
Анна Шарыгина Вера Чемыгина менән берлектә ун йылдан ашыу lbgt украин ойошмаһында һәм лесбий йәмғиәттәре эшендә ҡатнаша. Улар беренсе тапҡыр Киев буйлап тиңлек хәрәкәтен үткәрә. Фекерҙәштәре менән Харьковта «Сфера» лесбий ойошмаһын төҙөй. Анна Шарыгина Харьков Милли университеты аспирантураһын тамамлаған, уның ғилми тикшеренеүҙәренең темаһы — гендер оҡшашлығы һәм сексуаль ориентация.
Беренсе прайд-парад 2013 йылда Киевта үтә. 2014 йылда тәнәфес була. Икенсе бындай тиңлек өсөн урам буйлап йөрөү 2015 йылда полиця оҙатыуында, бер нисә йәмәғәт ойошмаһы хуплауында үтә. Әммә ул акцияла ҡатнашыусыоарға ҡаршы булыусылар арҡаһында 15 минут ҡына дауам итә Шулай уҡ был сараға тәүге тапҡыр өс drag-queen ҡушыла. Ун кеше, шул иҫәптән ваҡиғаларҙы һаҡлаған милиция хеҙмәткәрҙәре яралана.
Активистка украин лесбийҙары өс баҫымдан яфа сигә, тип белдерә : ҡатын-ҡыҙ булараҡ, гомосексуаль ҡатын-ҡыҙ булараҡ һәм ЛГБТ хәрәкәтендә эске дискриминацияла:
2019 йылда Анна Шарыгина Харьковта мартта үткәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙҙар теләктәшлеге аҙнаһын ойоштороусылар араһында була:
2020 йылдың ғинуарында Анна Майк Помпеоны Украинаға килеп тә ЛГБТ хәрәкәте лидерҙары менән осрашмағаны өсөн тәнҡитләй.
Анна Шарыгина шулай уҡ Украина Юғары Советында ойошторолған һәм 300 халыҡ депутаты ингән «Ҡиммәттәр, дәрәжә, ғаилә» фракция-ара берекмәһенә лә ышанмай. Депутат берләшмәһенең маҡсаты «украин йәмғиәтенең мәңгелек ҡиммәттәрен һаҡлау һәм сәйәси мода өсөн тәбиғи нигеҙ хоҡуҡтарын юҡ итергә тырышуға ҡаршы тороу».
Бәрдә
Бәрдә (Bərdə) — Әзербайжандың төньяғында урынлашҡан ҡала.
Нөрәй ауыл Советы (Шаран районы)
Нөрәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Нөрәй ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Нөрәй ауыл Советы составына 8 тораҡ пункты керә:
Мемуар
Мемуар — (французса memoires — иҫтәлек, хәтирә) — автор үҙ исеменән үҙе күргән хәл-ваҡиғалар, кешеләр тураһында һөйләгән иҫтәлектәр яҙмаһы. Мемуарҙы, әҙәби жанр булараҡ, икенсе төрлө хәтирә тип тә йөрөтәләр. Мемуар факттарҙы тулы килеш һәм дөрөҫ сағылдырыуы менән көндәлек жанрына тартым. Рус әҙәбиәтенән мемуар жанрына миҫал итеп А. Герцендың «Үткәндәр һәм уйҙар», В. Короленконың «Минең замандаштың тарихы», Илья Эренбургтың «Кешеләр. Йылдар. Тормош» кеүек әҫәрҙәрен килтерергә мөмкин. Башҡорт әҙәбиәтендә мемуар жанрының иң сағыуы һәм күренеклеһе — Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың «Хәтирәләр» китабы. Шулай уҡ Сәйфи Ҡудаштың «Хәтерҙә ҡалған минуттар», Мостай Кәримдең «Ғүмер миҙгелдәре» әҫәрҙәре мемуар жанрына ҡарай.
Глеб Васильевич фон Анреп
Глеб Васильевич фон Анреп (Бөйөк Британия һәм Мысыр — Gleb Vassilievitch von Anrep; 1889—1955) — Рәсәй, һуңынан британия физиологы, академик Иван Павловтың уҡыусыһы. 1920 йылдан — эмиграцияла (тәүҙә Бөйөк Британия, һуңынан Мысырҙа). Лондон король йәмғиәте ағзаһы (1928). Британия физиология йәмғиәте ағзаһы(1913), Э. Шарпей-Шефер премияһы лауреаты.Юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы өлкәһендәге бер нисә асыштың авторы; Глеб фон Анреп хөрмәтенә «»<span class="ts-Переход noprint" title="#Вклад в науку">[⇨] аталған.
Биографияһы
Глеб фон Анреп гимназияны тамамлағандан һуң, 1908 йылда Император Хәрби-медицина академияһына (ИВМ, хәҙер — С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы) уҡырға инә. Академик Павловтың (1896 йылда ул физиологияһы кафедраһы менән етәкселек итә) эшмәкәрлеге менән ҡыҙыҡһына һәм физиология буйынса шөғөлләнә. 1912 йылда Павловтың тикшеренеү лабораторияһында тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнә башлай. 1913 йылда, институттың һуңғы курсында уҡығанда, бер нисә студент менән «хәрби министрҙың хәрби армия һалдаттары менән бер тигеҙ честь биреү тураһындағы бойороғона буйһонмағаны өсөн» институттан сығарыла, әммә шул уҡ йылда ул Император Юрьев университетын (хәҙер — Тарту университеты) тамамлап, медицина белеме алып сыға.
Беренсе донъя һуғышы башында Глеб фон Анреп мобилизациялана, ялан госпитале врачы булып эшләй, хәрби батырлығы өсөн Георгий тәреһенә лайыҡ була. 1916 йылда яраланғандан һуң, демобилизациялана һәм тағы шул уҡ йылдың март айынан академик Павлов етәкселегендә ғилми эш менән шөғөлләнеү өсөн Император Хәрби-медицина академияһының физиология кафедраһында эшләй башлай.
1918 йылда — Деникин армияһында, 1920 йылдан — Бөйөк Британияла эмиграцияла була. Күпмелер ваҡыт Лондон университеты колледжының ассистенты вазифаһында эшләй. Лондон университетында диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһен ала. 1926 йылдан алып — Кемблидж университетында доцент вазифаһын башҡара, физиология буйынса лекциялар уҡый. 1928 йылда Бөйөк Британия Лондон Король йәмғиәтенең алдынғы мөхбир ағзаһы итеп һайлана. .
Фәнгә индергән өлөшө
Анреп юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы өлкәһендә бер нисә асыш эшләй, шулар араһында — «статистик иррадиацияһы» күренеше һәм баш мейеһе ҡабығының ныҡ тормозланыу көсөргәнеше була. Бынан тыш, уашҡаҙан аҫты биҙен төрлө ярһыу процестарынан тергеҙеү процесстары өйрәнә, төкөрөк биҙе эшмәкәрлеген, йөрәк ритмына рефлектор йоғонто яһауҙы өйрәнә.
Мысырҙа анреп кардиология өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, шул иҫәптән, аденозин, нитрит һәм папавериндың кеше коронар артерияларына йоғонтоһон өйрәнә. Был осорҙа ул донъяла бер нисек тә дауалап булмаған йөрәк ишемия ауырыуын дауалауға күп эштәрен бағышлай.
Глеб фон Анреп хөрмәтенә «» тип аталған йөрәк эшмәкәрлегенең үҙенән-үҙе рәтләнеү механизмын аса, был асыш аортала ҡан баҫымы күтәрелеүе арҡаһында йөрәк тибешенең көсәйеүе һәм һөҙөмтәлә йөрәк тарафынан ҡан күләмен элеккесә сығарыуҙы аңлата. Был эффект тураһында 1912 йылда донъяла тәүге тапҡыр Анреп яҙып сыға.
Библиография
Юғары нервы эшмәкәрлеге, аш эшкәртеү һәм ҡан әйләнеше физиологияһы тураһындағы күп эштәрҙең авторы, шул иҫәптән:
Деля-Керка-Шор
Деля-Керка-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Грешник-Йоль йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҙлауыҡ
Баҙлауыҡ (Lampyridae, Светляки́) — Рәсәйҙең урмандарында, еүеш болондарында осрай торған, июнь-июль айҙарында төнөн яҡтырып күренә торған йомшаҡ тәнле ҡуңыҙ ; ҡарһаҡ өлөшөндә яҡтыртыу сигменты булған ҡаты ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе.
Яҡтыртыу органы тиренең тышҡы ҡатламында урынлашҡан, яҡтыртыуҙы фотоген күҙәнәктәр башҡара. Был күҙәнәктәр аҫтында һөт кислотаһы кристалдары урынлашҡан. Трахеялар буйлап фотоген күҙәнәктәргә кислород килә һәм окислау процессында яҡтылыҡ бүленеп сыға.
Алатау (һырт)
Алатау — тау һырты, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
Ҡылыҡһырлама
Ишембай һәм Белорет райондары буйлап Үрек йылғаһының үрге ағымынан Оло Шешәнәк йылға (Еҙем йылғаһы ҡушылдығы) тамағына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо 40 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 4—5 км, көньяҡ өлөшөнөң — 2—3 км, абсолют бейеклеге 845 м. Алатау — Еҙем һәм Нөгөш йылғалары бассейны һыу айырғысы.
Ете яҫы түбәһе айырылып тора. Төп һырттан ваҡ йылғаларҙың һыу айырғысы булған күп һанлы ваҡ армыттар китә.
Рельефы асимметриялы: көнбайыш битләүҙәре текә, көнсығышы — һөҙәк. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитлы ҡомташтарынан тора. Улар үҙәк һәм төньяҡ өлөшөндә яланғаслана.
Көнбайыш битләү итәктәрен төрлө үләнле урман аҡландары биләй. Өҫтәрәк икенсел ҡарағай-ҡайын урмандары үҫә.
Улар 550 м бейеклектә ҡарағайлы киң япраҡлы (йүкә, урыны менән йыла, имән), түбәләрҙә киң япраҡлы урман менән алмашына.
Көнсығыш битләүҙәрен ҡарағай, шулай уҡ ҡарағас ҡатыш ҡайын-уҫаҡ урмандары ҡаплаған. Һырт түбәләрендә каҙак артышы менән үҫемлектәрҙең таулы урман-дала төрө таралған.
18 быуаттың 2‑се яртыһынан алып урмандары Вознесенка (Ырғыҙлы) заводында файҙаланыла, был уларҙың төрҙәр составының үҙгәреүенә килтерә (ылыҫлы ағастар урынында икенсел уҫаҡ һәм ҡайын урмандары барлыҡҡа килә).