cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мария Склодовская-Кюри
Биографияһы
Мария Склодовская 1867 йылдың 7 ноябрендә Варшавала уҡытыусы Владислав Склодовский ғаиләһендә тыуған. был ғаиләлә унан тыш тағы өс ҡыҙ: Зофия (1862),, Бронислава (1865) һәм Хелена (1866) һәм улдары Юзеф (1863) үҫкән. Ғаилә бик ауыр шарттарҙа көн иткән, әсәләре туберкулез менән оҙайлы сирләп үлгән. Аталары ауырыу ҡатынын дауалау һәм биш балаһын ҡарау өсөн бик күп тырышып эшләгән. Әсәһе үлгәндән һуң, Марияның бер апаһы ла вафат булған.
Тажикстан
Совет Тажикстаны
1990 йылдың 24 авгусында демократик һәм милләтселек йүнәлешендәге бер төркөм депутаттарҙың йоғонтоһо аҫтында Тажик ССР-ы Юғары Советының яңы саҡырылышы үҙенең икенсе сессияһында уҡ "Тажик Совет Социалистик Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларация" ҡабул итә. Атап әйткәндә, Декларацияла был документтың республиканың яңы Конституцияһын эшкәртеү һәм яңы Союз килешеүен төҙөү өсөн нигеҙ булып тороуына күрһәтелә. «Август путчы » мәлендә Тажик ССР-ы президенты ГКЧП һәм уны хуплаған көстәр яҡлы була, уның был аҙымына ҡарата республика Юғары Советының бер өлөшө, исламистар һәм бойондороҡһоҙлоҡ яҡлы башҡалар ҡырҡа ризаһыҙлыҡ белдерә. Оппозиция тарафынан күп кеше ҡатнашҡан митингылар ойошторола, унда президенттың отставкаға китеүе һәм коммунистар партияһының тарҡатылыуы тураһынғы талаптар ҡуйыла. 1991 йылдың 31 авгусында республика Юғары Советының сираттан тыш сессияһында депутаттар президентҡа ышанмаусылыҡ күрһәтә, һәм Каххар Мәхкәмов республика президенты посынан отставкаға ебәреүҙәрен һорап ғариза бирә, уның вазифаһын Юғары Совет рәйесе Кадритдин Аслонов үтәй башлай. 7 сентябрҙә Тажик ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының пленумында Каххар Мәхкәмов уны ҮК-ның беренсе секретары вазифаһынан бушатыуҙарын һорай, уның был отставкаһы ла ҡабул ителә. 1991 йылдың 9 сентябрендә Юғары Совет республиканың СССР составынан сығыуы тураһында иғлан итә. Шулай итеп, Тажикстан « Суверенитеттар парады » һөҙөмтәһендә Советтар Союзы составынан сығыусы 11-се республика була.
Сәйәси ҡоролошо
Тажикстандың дәүләт ҡоролошо 1994 йылдың 6 ноябрендә ҡабул ителгән конституция менән билдәләнә. Тажикстан президент республикаһы.
Мария Склодовская-Кюри
Биографияһы
Мария мәктәптә уҡыған саҡта уҡ бик тырыш, хеҙмәт һөйөүсе бала булған. Һәр бер эште ул, йоҡоһон ҡалдырып булһа ла, урынына еткереп башҡарған. Шунлыҡтан ул хатта, уҡыуын тамалағас, ауырып та алған һәм оҙаҡ ҡына һаулығын нығытыу менән булышҡан.
Тажикстан
Сәйәси ҡоролошо
1994 йылдан президент вазифаһын Эмомали Рахмон биләй, ул 1999, 2006 һәм 2013 йылдарҙа ҡабаттан һайлана. 1994 йылда президент итеп һайланғанға тиклем Эмомали Рахмон Коммунистар партияһы ағзаһы булып тора һәм, шуға ярашлы, ағзалыҡ иғәнәләрен түләй. Уны президент итеп һайлауға бәйле, партия етәкселеге менән килешеү буйынса, уның партия ағзалығы ваҡытлыса туҡтатыла.
Закондар сығарыу власын ике палаталы парламент — Тажикстандың Юғары Йыйылышы тормошҡа ашыра.
Мария Склодовская-Кюри
Биографияһы
Мария мәктәптән һуң артабан белем алырға уйлаған, тик ул ваҡытта Рәсәй империяһы составына ҡараған Привислин крайында ҡатын-ҡыҙҙарҙы юғары уҡыу йорттарына алмағандар.Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Мария аҫтыртын рәүештә ҡатын-кыҙҙар өсөн «Летучий университет» тигән юғары курстарҙы тамамлаған. Мария һәм Бронислава, сиратлап гувернантка булып эшләп, артабан белем алырға һөйләшкәндәр. Бронислава Парижда медицина институтында уҡыған саҡта Мария, гувернантка булып эшләп, үҙ аҡсаһына апаһын уҡыткан. Бронислава 1891 йылда врач булып эшләп, һеңлеһен уҡытыр өсөн аҡса таба башлағас, Мария 24 йәшендә ниһайәт Париждағы Сорбонна университетына уҡырға инә.
Тажикстан
Сәйәси ҡоролошо
ОБСЕ-нан һәм ҡайһы бер башҡа ойошмаларҙан килгән күҙәтеүселәр 2005 йылдағы һайлауҙарҙы, партиялар урынына, күбеһенсә һайлау комиссияһы һәм властар контроле аҫтында булыуын билдәләп, халыҡ-ара стандарттарға тап килмәй, тип таный. Оппозицияла торған партиялар һайлау көрәше осоронда мутлашыуҙарға һәм закон боҙоуҙарға юл ҡуйылыуына ҡарата протестар менән сығыш яһай.
Мария Склодовская-Кюри
Биографияһы
Латин кварталының һалҡын мансардаһында йәшәгән ҡыҙ бер үк ваҡытта уҡый ҙа, эшләй ҙә. Йүнләп ашарына булмаһа ла, ял итеренә ваҡыты етмәһә лә Мария университеттың иң яҡшы уҡыған студенты булған. Ул ике диплом — диплом физика буйынса диплом һәм математика буйынса диплом алып сыҡҡан. . Уҡыған саҡтағы уның хеҙмәт һөйөүсәнлеге һәм һәләте уға иғтибарҙы тартҡан һәм уға университетта үҙаллы тикшеренеүҙәр алып барырға рөхсәт ителгән.
Тажикстан
Сәйәси ҡоролошо
Тыштан демократик булып күренһә лә сәйәси режим асылы буйынса авторитар булып ҡала. Күп кенә күҙәтеүселәр һәм халыҡ-ара хоҡуҡ яҡлы ойошмалар фекеренсә, граждандарҙың хоҡуҡтары даими боҙола, судтың бойондороҡһоҙлоғо бөтөнләй юҡ, үҙ фекерең белдереүгә ҡарата ҡаты сикләүҙәр ҡулланыла. Президент һәм парламент һайлауҙар буйынса бөтә кампанияларҙа ла дәүләттең һайлау процесында ҡыҫылыуы күҙәтелә. Тажикстандағы граждандар һуғышы рәсми рәүештә 1997 йылдың июлендә хөкүмәт һәм ОТО араһында тыныслыҡ һәм милли килешеү урынлаштырыу тураһында дөйөм Килешеүгә ҡул ҡуйыу менән тамамланһа ла оппозицияға ҡараған партиялар эшмәкәрлеген сикләү тик 1999 йылдың авгусында ғына ғәмәлдән сығарыла. 2000-се йылдар башынан килеп сығышы һәм идеологияһы буйынса интернациональ булған «Хизб-ут-тахрир-аль-исламийя» («Партия исламского освобождения» (ПИВТ)) партияһы тыныс тормошто төп болғатыусы була. Ойошманың эшмәкәрлеге тыйыла, шул ойошмаға ҡараған булыуы шик аҫтына ҡуйылған йөҙләгән кеше ҡулға алына, тиҫтәләгән функционер төрлө ваҡытҡа төрмөгә ябыла. ПИВТ-ның айырым етәкселәре (рәйес урынбаҫары Ш. Шәмсетдинов) хөкөмгә тарттырыла, ДПТ-ның лидеры М. Искәндәров әлегә тәфтиш тикшереүе аҫтында. 2015 йылдың 29 сентябрендә Тажикстан Республикаһының Юғары суды ил территорияһында "Тажикстандың ислам яңырыуы партияһының" эшмәкәрлеген тыйҙы. Тыйылғанға тиклем ПИВТ советтарҙан һуңғы осорҙа ислам йүнәлешендәге берҙән-бер легаль рәүештә эшләүсе партия була.
Сәйәси партиялар:
Мария Склодовская-Кюри
Биографияһы
Сорбоннала уҡығанда, Мария Варшаваға ҡайтырға һәм уҡыу йорттарында уҡытыуҙы планлаштыра. Әммә буласаҡ ире менән осрашҡандан һуң, был планы үҙгәрә.
Пьер Кюри менән осрашыуы
1894 йылдың башында поляк эмигранттары Ковальскийҙар йортонда Мария Склодовская Пьер Кюриҙы осрата. Юзеф Ковальский Мрияға Пьер үҙенең лабораторияһнда эшләтергә йыйынғанын хәбәр итә. Пьер ул саҡта Сәнәғәт физикаһы һәм химияһы муниципаль мәктәбендә лаборатория етәксеһе була. Был ваҡытҡа ул ҡаты матдә кристалдар физикаһы һәм матдәләрҙең магнит һыҙаттарының температураға бәйле булыуы тәжрибәләр үткәргән була; температураны белдергән «Кюри нөктәһе» термины уныың исеме менән үҙгәргән. Тәүге осрашыуҙа Мария әлегә Казимир Зоравский менән мөнәсәбәте тәьҫиренән сығыып бөтмәгән була, ә Пьер бала сағынан йылы хистәр кисергән ҡыҙының үлеменә ҡайғырған була. Пьерға нескә, һары сәсле, һоро үҙле ҡыҙ оҡшай, һәм ул Марияға лабораторияһында кескәй бүлмә тәҡдим итә, артабан уның коллегаһы ғына булып ҡалмай лар өйләнешә.
Тажикстан
Географик мәғлүмәттәр
Тажикстан территорияһының 93 процентын тауҙар биләй. Үлән һәм ярым ҡыуаҡлыҡ үҫемлектәре өҫтөнлөк итә.
Насыров Морат Исмаил улы
Морат Исмаил улы Насыров (1969 йылдың 13 декабре, Алматы — 2007 йылдың 19 ғинуары, Мәскәү) — совет, Ҡаҙағстан һәм Рәсәй эстрада йырсыһы, йырҙар авторы. Милләте буйынса — уйғыр. «Мальчик хочет в Тамбов», Алёна Апина менән «Эти лунные ночи» дуэтын, «Я — это ты», «Обманула» хиттарын, шулай уҡ Дисней йәнһүрәттәре «Черный Плащ» (1992—1994 йылдарҙа) һәм «Утиные истории» (1994 һәм 2004 йылдарҙа) йырҙарының рус версияһын башҡарыусы.
Тажикстан
Климаты
Илдең климаты субтропик, һауа температураһының тәүлек һәм миҙгелле тирбәлеүе, яуым-төшөм, ҡоро һауа һәм бәләкәй болотлолоҡ менән. Ғинуарҙың уртаса температураһы республиканың көньяҡ-көнбайыш һәм төньяғындағы үҙәндәрҙә һәм тау итәктәрендә +2...−2 °C-ҡа тиклем тирбәлә һәм көньяҡ өлөшөндә түбән төшә. Абсолют минимум температура Памирҙа (Булункуль) -63 °C-ға тиклем. Июль айындағы уртаса температура көньяҡ-көнбайыш үҙәндәрҙә 0 градусҡә тиклем һәм Памирҙа унан да түбәнерәк була. Иң юғары температура +48°C градус тәшкил итә (Түбәнге Пяндж).
Гидрологияһы
Уғата ҙур күлдәре: Ҡаракүл, Сарезское озеро, Искандеркуль, Кайраккум һыуһаҡлағысы.
Насыров Морат Исмаил улы
Биографияһы
Морат Исмаил улы Насыров 1969 йылдың 13 декабрендә, Алматыла, уйғыр ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Хәтирә Нияз ҡыҙы Насырова (1937 йылғы) пластмасса әйберҙәр фабрикаһында, атаһы Исмаил Насыров (1926—2003) таксист һәм шағир була, Ҡөрьәнде яттан белә, халыҡ йырҙарын йырлай, уйғыр халыҡ музыка ҡоралдарында уйнай. Морат иң бәләкәйе була, уның ике өлкән апаһы һәм ике өлкән ағаһы була; ағаларының исеме — Наджат һәм Ришат, апайҙары — Фәриҙә һәм Марита.
Тажикстан
Файҙалы ҡаҙылмалар
Тажикстандың төньяғында, Согдий өлкәһендә, донъяла иң ҙур көмөш ятҡылыҡтарының береһе Оло Конимансур урынлашҡан. Шулай уҡ Тажикстандан ҡиммәтле таштар, уран (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, донъя запастарының 16 проценты), алтын, күмер, алюмин һәм полиметалл мәғҙәндәре ятҡылыҡтарына бай.
Мария Склодовская-Кюри
Пьер Кюри менән осрашыуы
Мария тәүге тәҡдимде кире ҡаға, сөнки ул һаман тыуған еренә ҡайтыу теләге менән йәшәгән була. Пьер икеләнмәйенсә уның менән Польшаға күсергә риза булыуын белдерә. 1894 йылдың йәйендә Склодовская Варшаваға ҡайтып китә, туғандарын күрә һәм Ягеллон (Краков) университетына эшкә урынлашырға өмөт итә, әммә эшкә фәҡәт ир-егеттәрҙе генә алған булалар. Пьер уға оҙон хаттар яҙа. Октябрҙә Склодовская Парижға килә һәм кандидатлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эшләй. .
Тажикстан
Сәғәт бүлкәте
Тажикстан халыҡ-ара стандарт буйынса UTC+5 тип билдәләнгән сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. 1991 йылдан алып сәғәттәрҙе йәйге һәм ҡышҡы ваҡытҡа күсереү ҡулланылмай. Ошо уҡ сәғәт бүлкәтендә Үзбәкстан, Төркмәнстан, Пакистан, Мальдив, шулай уҡ Рәсәйҙең бер нисә төбәге урынлашҡан.
Мария Склодовская-Кюри
Пьер Кюри менән осрашыуы
1895 йылдың 26 июлендә Пьер һәм Мария никахһыҙ өйләнешәләр. Туй Париж ҡала янында үтә. Йәштәр дини йолаларҙан һәм балдаҡтарҙан баш тарта, ә туй күлдәге урынына Склодовская ҡара күк костюм кейә. Кюри Иль-де-Франсҡа велосипедтарҙа туй сәфәренә йүнәләләр. Гласьер урамындағы фатирға урынлашалар.
Насыров Морат Исмаил улы
Биографияһы
Алма-атаның 111-се мәктәбен тамамлаған, математика һәм физика фәндәрен яратҡан. Мәктәптән һуң әрмелә хеҙмәт итә. Музыка менән Ашхабадта, әрмелә, дивизияның музыка коллективында шөғөлләнә башлай.
Музыкаль карьераһы
Әрменән һуң Гнесин музыка училищеһын вокал класы буйынса тамамлай.
Тажикстан
Административ бүленеше
Тажикстандың административ-территориаль бүленеше Тажикстандан Республикаһының 1995 йылдың 4 ноябрендәге 101-се һанлы "Тажикстан Республикаһының административ- территориаль ҡоролошо мәсьәләләрен хәл итеү тәртибе тураһындағы" Конституция Законы һәм төрлө йылдарҙа Законға индерелгән өҫтәмәләр менән билдәләнә.
Мария Склодовская-Кюри
Пьер Кюри менән осрашыуы
Ҡыҙҙары Жолио-Кюри Ирен 1897 йылдың 12 сентябрендә тыуа. Пьерҙың атаһы Эжен Кюри, пенсиялағы доктор, Иренды тәрбиәләүҙә мөһим роль уйнай. Ирен ата-әсәһе юлын дауам итә, физика һәм химия буйынса ғалим була. Ире Фредерик Жолио-Кюри менән берлектә ул яһалма радиоактивлыҡ күренешен аса, һәм 1935 йылда химия өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ була.
Тажикстан
Административ бүленеше
Был законға ярашлы, Тажикстандың административ-территориаль берәмектәре һәм тораҡ пункттары:
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
«Ялта-91» конкурсында Гран-при ала, жюри (Игорь Крутой, Владимир Матецкий, Лайма Вайкуле, Яак Йоала) уны юғары баһалай. Унда йырсы Алла Пугачеваның «Волшебник-недоучка» йырын башҡара. Игорь Крутой уға хеҙмәттәшлек итергә тәҡдим итә, әммә Насыров бынан баш тарта. Контракт уға үҙенең йырҙарын башҡарырға ҡамасаулаясаҡ, тип уйлай.
Тажикстан
Административ бүленеше
Райондар ауыл һәм ҡала райондарына бүленә, улар республика, өлкә йәки ҡала буйһоноуында була ала.
Мария Склодовская-Кюри
Танылыуы
Пьер, Сорбоннала яңы асылған физик химия кафедраһы мөдире взифаһына үтмәһә лә, 1900 йылда Женева университетына саҡырыла. Ирле-ҡатынлы Швейцарияға күсерә әҙер була. Ләкин Пьерҙың эшен оҡшатҡан Анри Пуанкаре уны Сорбоннала эшкә ҡалдырырға тырыша. Ә Мария, өҫтәмә аҡса табыу маҡсатында, Севр юғары ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбендә физика уҡыта.
Тажикстан
Административ бүленеше
Тажикстандың тораҡ пункттары ҡала һәм ауыл биләмәләренә бүленә.
Мария Склодовская-Кюри
Танылыуы
1903 йылдың 23 июнендә Мария Сорбоннала үҙенең докторлыҡ диссертацияһын «Исследование радиоактивных веществ» тигән докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Яңы элементтар — полоний һәм радий тураһында мәғлүмәт хәбәр итә. Һуңыраҡ Эрнест Резерфорд Пьер өлөшләтә цинк сульфиды менән ҡапланған үҙҙәре бүлеп сығарған радий иретмәһе һалынған колбаны сығарғанын хәтерләп һөйләгән. Колбалағы ялтырап торған радиоактив матдә ҡунаҡтарға көслө тәьҫир иткән. Шул уҡ йылды Пьер Кюри Лондон король йәмғиәте алдында, радий үҙенсәлектәрен күрһәткән эффектлы тәжрибәләр менән оҙатылған лекцияһын уҡый. Ирле-ҡатынлының ҡаҙаныштары химия өлкәһендә мөһим йыл асышы өсөн Дэви миҙалы менән билдәләнә.
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
Буласаҡ продюсеры Арман Дәүләтйәров менән Насыровты "А-Студио"ның гитарасыһы Баглан Садвакасов таныштыра. 1995 йылда Насыров үҙенең яҙмаларын «Союз» студияһына күрһәтә. Йырсының тауышы продюсерҙарға оҡшай һәм улар «Это лишь сон» синглын сығара, «Шаг» йыры радиоэфир хитына әүерелә. Әммә 3 йыр ингән сингл насар һатыла. Студия йырсыны CD-ла сығармай, бары тик кассетаға яҙҙыра.
Тажикстан
Административ бүленеше
Тажикстандың тораҡ пункттары ҡала һәм ауыл тораҡ пункттарына бүленә.
Мария Склодовская-Кюри
Танылыуы
Шул уҡ 1903 йылда Мария һәм Пьер Кюри физика буйынса Нобель премияһы — «профессор Анри Беккерель асҡан радиация күренештәрен бергәләп өйрәнеп, фәнгә сиктән тыш хеҙмәт күрһәткәнен таныу билдәһе булараҡ» — менән бүләкләнә. Беккерель премияны Кюриҙар менән бүлешә. Мария үҙенең хеҙмәттәрендә радиоактивлыҡты асыу өҫтөнлөгө Беккерелдеке тип таныған. Пьер Кюри Марияның радийҙың атом массаһын табыуҙағы ҡаҙнышын һыҙыҡ өҫтөнә алған Һөҙөмтәлә Мария ла коллегалары менән Нобель премияһына лайыҡ булған. Мария 1935 йылда ҡыҙы Ирен Нобель премияһына лайыҡ булғанға тиклем, берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ лауреат булып ҡалған. Премия тапшырғанда бәхәс сыға: радиоактив матдәләр тураһындағы хеҙмәт ҡайһы дисциплинаға — физикаға әллә химияға ҡараймы. Премияны физика буйынса бирәләр, Академия киләсәктә — химия буйынса премия булырын да күҙаллай. Награданы Швеция короле Оскар II тапшырған. Тантаналы сарала фәҡәт Анри Беккерель генә була: ирле-ҡатынлы Кюри бушамағанлыҡтарын һәм сәләмәтлек торошона һылтана, уларҙың наградаһын француз министры ала.
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
1997 йылда «Кто-то простит» тигән тәүге альбомы сыға. Уны презентациялауҙа Алла Пугачева ҡатнаша. Альбомға атама биргән йырҙы ул радионан ишеткән була. Ул башҡарыусы менән ҡыҙыҡһына башлай һәм беренселәрҙән булып уға ярҙам ҡулы һуҙа.
Мария Склодовская-Кюри
Танылыуы
Премия аҡсаһына Кюриҙар лабораторияһына кәрәкле аппаратура һәм фатирҙарына ванна һатып ала. Был ваҡытта уларҙың ҡулдары радиоактив өлгөләр менән даими контактта булғанлыҡтан, радиобиологик яралар менән ҡапланған була. Һәм был радийҙы медицина практикаһында ҡулланыу идеяһына алып килә. Пьер Кюри был фекерен Нобель телмәрендә еткерә (1905 йылдың 5 июне): был аҡытҡа ирле-ҡатынлы нығынған була һәм Стокгольмға килә. В июле 1905 йылдың июлендә Пьер Кюри Француз фәндәр академияһына ҡабул ителә.
Тажикстан
Административ бүленеше
Ҡалалар республика, өлкә һәм район әһәмиәтендәге була ала.
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
Насыровты концерттарға саҡыралар, телевидениенан күрһәтәләр. Ул 1997 йылдың апрелендә «Сюрприз для Аллы Пугачевой» тигән концерттың гала-концертында ҡатнаша һәм "Волшебник-недоучка"ны йырлай. Дәүләтйәровтың әйтеүе буйынса, Насыров карьераһы башланғандан алып тик тере тауышҡа йырлай, был йәһәттән продюсерҙар менән бәхәскә инеп тә бөтә.
Мария Склодовская-Кюри
Танылыуы
Икенсе ҡыҙҙары Кюри Ева Дениза 1904 йылдың 6 декабрендә тыуа. Был осорға ғаиләнең матди хәле һиҙелерлек нығынған була. Пьер Сорбоннала физика рофессоры була, ә Мария ире лабораторияһы мөдире булып эшләй. Ҡыҙҙарын гувернанткалар ҡарай. Ева журналист, музыкант һәм йәмәғәт эшмәкәре була, 102 йәшкә етә. Ул әсәһе тураһында АҠШ-та бестселлерға әйләнгән һәм АҠШ-тың милли китап премияһына National Book Award for Nonfiction лайыҡ булған әҫәр яҙа. 1962 йылдан 1965 йылға тиклем Грецияла ЮНИСЕФ ойошмаһын етәкләй. Ғаиләләрендә Ева ғына Нобель премияһын алмаған.
Тажикстан
Административ бүленеше
Тажикстан ҡалалары:
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
1996—1997 йылдарҙа «Союз» студияһының концерт бүлегендә Александр Иратов, Алена Апинаның продюсеры һәм ире эшләй, ул Насыровҡа һәм Алена Апинаға бергә гастролдәргә йөрөргә тәҡдим итә. Программа «Тамбовҡа электричка» тип атала. Һуңынан «Лунные ночи» йыры сыға, ул «Евровидение-1975» еңеүсеһе Голландия төркөмө Teach-In музыкаһына яҙыла, Насыров уны Апина менән бергә йырлай. 1997 йылдың көҙөндә «Лунные ночи» тигән программа барлыҡҡа килә, уны йырсылар «Россия» дәүләт үҙәк концерт залында, 1998 йылдың 1 һәм 2 апрелендә ойоштора. Насыровтың репертуарында мөхәббәт тураһында яңы йырҙар барлыҡҡа килә, уларҙың иң билдәлеһе «Я — это ты». Һуңынан ул «Моя история» тигән альбом сығара.
Мария Склодовская-Кюри
Ире үлгәндән һуң
1906 йылдың 19 апрелендә урам аша сығып барған Пьер Кюриҙы атлы экипаж тапап үтә. Мария ауыыр депрессия хәлендә була. Уны Париж университетына тәғәйенләйҙәр, 1906 йылдың 5 ноябрендә ул беренсе занятиеһын үткәрә, университет һәм Франция тарихында тәүге һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-преподаватель була. 1908 йылда ул профессор була һәм кафедра ҡабул итә.
Тажикстан
Иҡтисад һәм финанстар
Иҡтисади азатлыҡ индексы мәғлүмәттәре буйынса, Тажикстан 2021 йыл йомғаҡтары буйынса 134-се урынды биләй (рейтингҡа индерелгән 178 ил араһында), уның эске иҡтисади сәйәсәте башлыса ирекһеҙ тип таныла. Элекке СССР илдәренән Тажикстандан түбәнерәк кимәлдә Төркмәнстан ғына тора. Ә бизнес алып барыу еңеллеге индексы буйынса Тажикстан 106-сы урынды биләй (190 ил араһында).
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
1997 йылда «Алтын граммофон» премияһын «Мальчик хочет в Тамбов», 1998 йылда «Я это ты, ты — это я» йыры өсөн ала.
Мария Склодовская-Кюри
Ире үлгәндән һуң
1910 йылда Мария Кюри кандидатураһы Француз фәндәр академияһына һайлана. Быға тиклем ҡатын-ҡыҙҙар Академияға һайланмағанлыҡтан, уны тәҡдим итеү бәхәс тыуҙыра. Һөҙөмтәлә Мария Кюри кандидатураһы, ике тауыш артыҡ булыу сәбәпле, 1911 йылдың ғинуар һайлауҙарында кире ҡағыла (башҡа мәғлүмәт буйынса — бер тауыш менән). Бынан һуң Мария кандидатураһын академияға һайлауға ҡәтғи ҡаршы була. Шулай уҡ 1910 йылда ул хөкүмәт тәҡдим иткән Почётлы легион орденынан да баш тарта. 1911 йылдан башлап вафатына тиклем Мария Склодовская-Кюри физика буйынса Сольвеевский конгрессы делегаты булған.
Тажикстан
Иҡтисад һәм финанстар
Иҡтисадтың төп секторы булып дәүләт секторы ҡала. Дәүләт эре сәнәғәт предприятиеларының күп өлөшөн контролдә тота.
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
2000 йылда Насыров был ваҡытта модаға ингән латин-америка ритмдары менән мауыға һәм «Все это было не со мной» тип аталған өсөнсө альбомын сығара. 2002 йылда «Разбуди меня» тигән альбом сыға, альбомдың тәүге йыры улына — Аким Насыровҡа, ә «Алина» трегы — Алина тигән һеңлеһенә арналған. Шеff менән берлектә «Царица» композицияһын яҙа, ул Имя — Шеff тигән альбомға ла ингән.
Мария Склодовская-Кюри
Ире үлгәндән һуң
1910—1911 йылдарҙа Мария Кюриҙың Пьер Кюриҙың уҡыусыһы, физик Поль Ланжевен менән роман була. Ул Мариянан 5 йәшкә йәш, өйләнгән һәм 4 балаһы була. Полдең ҡатыны Жанна Марияның Полгә яҙған хаттарын еҙнәһе ярҙамында Le journal журналында баҫтыра. Низағ ҡупҡан саҡта, Мария Сольвеевский конгресында була (1911) «Излучение и кванты». Кюриҙы асыулы халыҡ ҡаршы ала, уға ҡыҙҙары менән яҙыусы Камилла Марбо фатирына китергә тура килә. Кюриҙы гәзит аша эҙәрлекләү башлана. Бер гәзиттә уны йәһүд тип, икенселәрендә — урыҫ йәки немка тип яҙалар, уны атеизмда ғәйепләйҙәр. Ланжевен бер журналисты дуэлгә саҡыра, 1911 йылдың 25 ноябрендәге дуэлдә ике яҡ та атыуҙан баш тарта.
Тажикстан
Дөйөм торошо, төп күрһәткестәре
Тажикстандың өҫтөнлөклө тармаҡтары күҙлегенән сәнәғәт тармаҡтары түбәндәгеләргә бүленә:
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
2004 йылда уйғыр телендәге Ҡалдим Ялғуз («Остался один») альбомы өҫтәндә эште тамамлай. Диск өсөн материалды үҙе яҙа. Студияла Насыров альбомда ҡулланылған бөтөн музыка ҡоралдарында ла уйнай.
Мария Склодовская-Кюри
Ире үлгәндән һуң
1911 йылда Мария Кюри «химия үҫешендә юғары ҡаҙныштары өсөн: радий һәм полоний элементтарын асыу, радийҙы бүлеп сығарыу һәм был шәп элементтың тәбиғәтен һәм берләшмәлрен өйрәнеү» Нобель премияһына лайыҡ була. Мария Кюри беренсе — һәм бөгөнгө көндә лә берҙән-бер — ике тапҡыр Нобель премияһы лауреаты. Стокгольмда һөйләгән докладында ул яңы элементтарҙы ире менән бергә асҡанлығын әйтә.
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
Шунан һуң Насыров бер альбом да сығармай, ләкин уның яңы йырҙары төрлө йыйынтыҡтарға инә.
Мария Склодовская-Кюри
Ире үлгәндән һуң
Мария Кюри Нобель премияһының донъяла абруйын күтәрергә ярҙам иткән. МАтбуғатта уларҙың ауыр шарттарҙа асыш яһауы, Мария Кюриҙың шәхси тормошо тураһында күп яҙалар. Шулай уҡ матбуғатта радийҙың ғәҙәти булмаған үҙенсәлеге — яман шештән дауалауы тураһында ла яҙғандар. Икенсе Нобель премияһын тапшырыу ҙа ғәйбәттәргә кәртә булмай. Мария ҡыҙы Ирен менән Швецияға премия тантанаһына бара һәм докладын ире иҫтәлегенә бағышлай.
Тажикстан
Дөйөм торошо, төп күрһәткестәре
Аҡса берәмеге —тажик сомоны; 2016 йылда уртаса курс: АҠШ-тың 1 долларына 8 сомоны тура килә. Ваҡ аҡса — дирам, сомониҙың йөҙҙән бер өлөшө. Илдең үҙәк банкы — Тажикстандың Милли банкы аҡсалар эмиссияһын ҡулланырға хоҡуҡлы.
2015 йыл йомғаҡтары буйынса инфляция темпы —5,8% (донъяла 183-сө урын). 2015 йылдың декабренә милли алтын-валюта резервтары күләме 430,3 млн доллар (АҠШ) тәшкил итә.
Мария Склодовская-Кюри
Ире үлгәндән һуң
1911 йылдың декабрендә бөйөрөнә операция эшләтә. Францияға ҡайтырға теләмәгәнлектән, Мария физик Герта Маркс Айртон саҡырыуы буйынса бер ни тиклем Англияла йәшәргә ҡарар итә, үҙен Склодовская тип таныта. Герта Марияға ярҙам ҡулы һуҙған берҙән-бер ғалим була. Ланжевен ҡатыны менән яраша, әммә Мария менән яҡшы фән һәм дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һуңғы көндәренә тиклем һаҡлай.
Радий институттары
Беренсе донъя һуғышы башланыр алдынан, 1909 йылда Париж университеты һәм Пастер институты Парижда радиоактивлыҡты тикшереү маҡсатында Кюри Радий институты асыла. Радий институтында ике бүлек — радиоактивлыҡты фундаменталь тикшереү һәм ауырыуҙарҙы дауалауҙа радиацияны ҡулланыуҙы тикшереү бүлектәре була. 1914 йылдың июлендә ойоштороу эштәре тамамлана, һәм Мария Кюри радиоактивлыҡты фундаменталь тикшереү бүлеге директоры итеп тәғәйенләәнә.
Шуға оҡшаған радий институттары Лондонда (London Radium Institute), Ленинградта В. Г. Хлопин исемендәге радий институты, Венала Радий институты (Institute for Radium Research, Vienna).
Беренсе донъя һуғышы
1914 йылдың 1 авгусында Францияла дөйөм мобилизация иғлан ителә. Германия империя армияһы баш ҡалаға яҡынлашҡанын аңлағанлыҡтан, Мария француз хөкүмәте күскән Бордо ҡалаһына ҡурғаш футлярҙағы ҡиммәтле радийҙы илтә.
Беренсе донъя һуғышы фронттарында хәрби хәрәкәттәр башланыу менән, Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре комитетының Радиология хеҙмәте директоры итеп тәғәйенләнгән Мария Склодовская-Кюри, күсереп йөрөтөлә торған рентген аппараттарын ҡороу һәм хеҙмәтләндереү эшенә тотона. Мария Кюри шулай уҡ ике Нобель премияһына килгән бөтә аҡсаһын хәрби заёмға һала. Күсерелмәле рентген пункттары хирургтарға операция үткәрергә ярҙам итеп, госпиталлдәр буйлап йөрөгән. Мария хәрби медиктарҙы радиология ҡулланырға өйрәткән, рентген нурҙары ярҙамында яралының тәнендә урынлашҡанын пуляны тапҡандар. Һуғыш йылдарында Мария һәм Ирен, улар өйрәткән медиктар миллиондан ашыу яралы һалдаттарҙың рентген снимогын төшөргән
Кюри институында ассистент-рентгенологтар әҙерләү курстары ойошторолған, Мария 1916 йылдан курстарҙа уҡытҡан. Йыйылған тәжрибәһен ул 1920 йылда «Радиология и война» тигән монографияһында дөйөмләштергән.
Һуғыштан һуңғы йылдар
1920 йылда француз хөкүмәте Мария Кюри өсөн стипендия булдыра, унан элгәре стипендиат Луи Пастер булған. Ул Кюри (радий) институтында уҡытыуын дауам итә, где руководила работами студенттарҙың эштәренә етәкселек итә һәм радиологияны медицинала ҡулланыуға ярҙам итә. 1923 йылда Пьер Кюриҙың биографияһын баҫтыра. Склодовская-Кюри һуғыш аҙағында бойондороҡһоҙлоҡ алған тыуған иленә, Польшаға, йыш ҡайта. Польша тикшеренеүселәренә косультациялар ойоштора.
.
Һуңғы йылдары
Күп йылдар дауамнда радий менән эшләгәнлектән, Мария Кюриҙың сәләмәтлеге һиҙелерлек ҡаҡшаған. Катаракта һәм бөйөр эшмәкәрлеге проблемалыға әйләнә. 1934 йылдың яҙында Мария Бронислава менән автомобилдә сәйәхәт иткәндә һыуыҡ үткәрә. Температура оҙаҡ ваҡыт төшмәй, табиптар киҙеү (грипп), тип иҫәпләгән һәм Санселльмоз санаторийына ебәрәләр (Пасси, Үрге Савойя).
Мария Кюри 1934 йылдың 4 июлендә Санселльмоз янында вафат була. 1934 йылдың 6 июнендә О-де-Сенда ире Пьер Кюри эргәһенә ерләйҙәр.
1995 йылдың 20 апрелендә (тантаналы церемонияға Польша президенты Лех Валенса ла саҡырыла) Франция президенты Франсуа Миттеран ҡушыуы буйынса, Пьер һәм Марии Кюриҙың кәүҙәләре Париждағы Пантеонға күсерелеп ҡуйылды.
Радиоактивлыҡты асыу
1897 йылдың аҙағында Мария Кюри магнетизм буйынса тикшеренеүҙе тамамлай һәм диссертацияһына тема эҙләй башлай. Шул вҡытта ирле-ҡатынлы Кюри физик уран элементы берләшмәләре тәрәнгә үтеп инә алыусы нурҙар таратыуын асҡан Анри Беккерель менән таныша. Беккерель фекере буйынса, тышҡы тәьҫир ярҙамында барлыҡҡа килгән рентген нурланыуынан айырмалы, ул урандың эске үҙенсәлеге. Мария тема менән ҡыҙыҡһыныыып китә һәм был күренеште тикшереүгә арналған докторлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эш башлай.
XIX быуат аҙағына уран тоҙҙары менән эшләүсе тикшеренеүселәр улар янына яҡын урынлашҡан фотографик пластинка билдәһеҙ сәбәптән яҡтырғанын белеп ҡала.
Беккерелдең тикшеренеүҙәре Пьер һәм Мария Кюриҙарҙың хеҙмәте өсөн нигеҙ булып тора.
Висмут радиоактив түгел, шуға ирле-ҡатынлы Кюри яңы элементты, Мария Склодовскаяның тыуған иле хөрмәтенә, полоний тип атайҙар, Польша (Polōnia) Мария Склодовскаяның тыуған иле хөрмәтенә.
1898 йылдың ноябрендә ирле-ҡатынлы Кюри настуран менән тәжрибәләр яһауға күсәләр һәм химик үҙенсәлектре буйынса тулыһынса полонийҙантайырылып торған бер радиоактив матдә табалар.
Мария һәм Пьер Кюри, Гюстав Бемон (фр.Gustave Bémont) 1898 йылдың 19 декабрендә Париж фәндәр академияһына яңы элементты «радий» тип атағандарын хәбәр итәләр. 1899 йылдың 30 ғинуарында «Revue générale» баҫмаһында Мария Кюри «Лучи Беккереля и полоний» тигән мәҡәлә баҫтыра, һәм тәүләп «радиоактивлыҡ» һәм «радиоактив элемент» тигән терминдар ҡуллана.
Радий һәм полонийҙы асыу яңы радиоактив элемент табыу сиратн башлай һәм радиоактивлыҡты өйрәнеүсе фән барлыҡҡа килеүенә нигеҙ һала.
Һуғыштан һуң Мария катаракта менән сирләй, һәм был, моғайын, нурланыш ауырыуының иртә симптомы булғандыр. Ул операция эшләтә, әммә был турала белдермәй.
Радиотерапия асышы радий тиҙ арала сәнәғәт масштабында етештерелеүсе баҙар продуктына әйләнгән, ә 1 грамм радий хаҡы 1904 йылда француз франкына еткән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ике Нобель премияһынан тыш, Мария Склодовская-Кюри лайыҡ булған:
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
2005 йылдың 28 июнендә ул 50 йәмәғәтселек вәкилдәре иҫәбендә "ЮКОС"тың элекке етәкселәренә хөкөмгә ярҙам хатына ҡул ҡуя.
«Скалолаз и Последний из Седьмой колыбели» (2007) — Насыровтың иң һуңғы эштәренең береһе. Йыр Рәсәй Дәүләт кинематография симфоник оркестры ҡатнашлығында яҙыла.
Үлеме
2007 йылдың 19 ғинуарынан 20-һенә ҡараған төндә Насыров Вучетич урамындағы 5-се ҡаттағы фатиры балконынан ҡолай. Үлем сәбәптәре билдәле түгел. Боткин больницаһы табиптары йырсы ҡанында наркотик та, алкоголь дә тапмай. Насыров Алматы ҡалаһында, «Заря Востока» зыяратында ерләнгән.
Наградалары
«Алтын граммофон» премияһы лауреаты:
Тажикстан
Дөйөм торошо, төп күрһәткестәре
Тажикстан ҙур гидроэнергетик потенциалға, ҙур минераль ресурстар ятҡылыҡтарына һәм ҙур туристик потенциалға эйә аграр-индустриаль ил. Оҙайлы һуғыш, уның менән бәйле емерелеүҙәр һәм кеше юғалтыуҙары иҡтисадтың ҡырҡа түбәнәйеүенә килтерә (1995 йылда ЭТП 1991 йылғы күрһәткестәрҙән 41 процент ҡына тәшкил итә). Һуңғы тыныс йылдарҙа иҡтисад һәм йәшәү кимәле һиҙелерлек күтәрелә.
Ауыл хужалығына ЭТП-ның 18,9 проценты, сәнәғәткә 21,9 проценты тура килә, хеҙмәтләндереү секторы 59,2 проценты (2009 йылда).
2018 йылдың 1 апреленә Тажикстандың тышҡы бурысының дөйөм суммаһы 2,859 млрд доллар һәм эске бурыс 770 млн доллар тәшкил итә. Бурыстың байтаҡ өлөшө халыҡ-ара баҙарҙарҙа дәүләт облигацияларын һатыуҙан барлыҡҡа килә. Тажикстандың тышҡы бурысы ағымдағы йылдың беренсе кварталында 20 миллион долларға кәмей.
Энергетика
Тажикстанда электр энергияһының төп өлөшө ГЭС-тарҙа етештерелә. Гидроэлектростанцияларҙың дөйөм ҡеүәте яҡынса 4950 МВт тәшкил итә. 2010 йылда етештереү яҡынса 20 млрд кВт·сәғ тәшкил итә.
Ил гидроэнергетика өлкәһендә ярайһы уҡ ҙур потенциалға эйә, әммә был потенциал бик аҙ ҡулланыла. Гидроэнегоресурстарҙың дөйөм күләме 527 млрд. кВт/сәғ. тип баһалана, шул иҫәптән техник яҡтан ҡулланыу мөмкин булғаны 202 млрд. кВт/сәғ., ә иҡтисади йәһәттән төҙөлөшкә ылыҡтырыу мөмкин булғаны — 172 млрд. кВт/сәғәт.
Тажикстандағы ГЭС-тар:Тажикстандың ГЭС паркы түбәндәгесә:
Слудна
Слудна — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пышега йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Сандагаш
Сандагаш — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртабуртя йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тажикстан
Энергетика
Тажикстан хөкүмәте ғәмәлдәге гидроэнергетика объекттарын реконструкциялау һәм модернизациялау, консервацияланған объекттарҙы төҙөүҙе тамамлау, яңы ГЭС-тар һәм сик буйҙарында электр тапшырыу линияларын төҙөү буйынса киң пландар әҙерләй.
ГЭС-тарҙың булған каскадтарын киңәйтеү һәм Зеравшан, Пәнж һәм башҡа йылғалар ресурстарын үҙләштереү күҙ уңында тотола.
Һуңғы йылдарҙа илдә электр энергияһына ҡытлыҡ һиҙелә. Тажикстандың электр энергияһы системаһы көрсөк хәлендә. Был хаҡта Бөтә Донъя Банкының «Ҡышҡы осорҙа Тажикстандағы Энергетик көрсөк: ихтыяж һәм тәҡдим балансын тәьмин итеүҙең альтернатив варианттары» тикшеренеүендә әйтелә.
Тажикстан халҡының яҡынса 70 проценты ҡышын бөтә ерҙә электр энергияһы дефицитынан яфалана, тип билдәләнә. «2700 гигаватт-сәғәт кимәлендә баһаланған электр энергияһы дефициты, йәғни электр энергияһына дөйөм ихтыяждың яҡынса дүрттән бер өлөшө иҡтисади юғалтыуҙарға килтерә, иҫәпләүҙәргә ярашлы, улар йыл һайын 200 миллион долларҙан ашыу тәшкил итә», - тип билдәләнә тикшеренеүҙә. 2009 йылда Тажикстандың Үҙәк Азияның Энергетика системаһы (ЭСЦА) аша электр энергияһын коммерциялы поставкалау сиктәрендә күрше илдәр менән үҙ-ара эш итеүе туҡтағас, электр энергияһына ҡытлыҡ һиҙелерлек арта.
Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылға Тажикстан халҡының кәм тигәндә 26,5 проценты ярлылыҡ сигендә йәшәй. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, был һандар түбәнәйтелгән, ғәмәлдә Тажикстан халҡының кәм тигәндә 62 проценты ярлылыҡ сигендә йәшәй.
Сәнәғәт
Тажикстан сәнәғәте түбәндәгеләр:
2011 йылда Дүшәнбе ҡалаһында аккумуляторҙар етештереү буйынса бәләкәй берлектәге Тажик-Канада предприятиеһы асыла.
2014 йылдың декабрендә Хатлон өлкәһенең Дангарин районында Үҙәк Азияла иң ҙур туҡыу предприятиеһы төҙөлә башлай, уның беренсе сираты 52 мең тоннанан ашыу мамыҡ-сүс эшкәртә ала. Предприятие Тажикстан һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһының берлектәге инвестиция проектына ярашлы төҙөлә. Предприятиены 2018 йылда файҙаланыуға тапшырырға ниәтләйҙәр.
Ауыл хужалығы
Тажикстанда үҫтерелгән иң мөһим культура - мамыҡ, әммә бойондороҡһоҙлоҡ йылдарында уны етештереү кәмей. 2014 йылда республикала 417,9 мең тонна мамыҡ йыйыла. 2014 йылда ауыл хужалығы производствоһы 1232,6 мең тонна туҡыма һәм иген, 1342,4 мең тонна йәшелсә, 465 мең тонна баҡса культуралары, 313,2 мең тонна емеш-еләк, 167,1 мең тонна йөҙөм, 990,2 мең тонна картуф етештерә.
Республикала 2014 йылда 81 мең тонна һыйыр ите, 778,3 мең тонна һөт һәм 291,6 миллион берәмек йомортҡа етештерелә. 1990-сы йылдарҙа республика малсылығы һуғыштан ныҡ зыян күрә, әммә 2000-се йылдарҙа тармаҡ тергеҙелә башлай, ҡайһы бер күрһәткестәр буйынса (һыйыр малы, һарыҡ һәм кәзә, йөн һәм һөт етештереү) хатта 1991 йыл кимәленә ҡарата үҫеш күҙәтелә.
Тышҡы сауҙа
Бөтә мәғлүмәттәр АҠШ долларында бирелә.
Экспорт 0,939 млрд, импорт 3,04 млрд (2017 йылда).
Төп экспорт тауарҙары: алюмин (166 млн), алтын (156 млн), цинк мәғдәне (143 млн), ҡурғаш мәғдәне (1112 млн), эшкәртелмәгән мамыҡ (63,2 млн), шулай уҡ емеш-еләк, йәшелсә һәм туҡыу сәнәғәте тауарҙары.
Төп экспорт илдәре: Ҡаҙағстан - 32%, Төркиә - 21%, Швейцария - 17%, Алжир - 8,8%. Рәсәй өлөшө - 2,6%.
Төп импорт тауарҙары: нефть продукттары (188 млн), бойҙай (166 млн), тәбиғи газ (109 млн), шулай уҡ илгә машиналар һәм ҡорамалдар, кейем, аяҡ кейеме һәм әҙер химик тауарҙар индерелә.
Төп импорт илдәре: Ҡытай 43%, Рәсәй 23%, Ҡаҙағстан 15%, Төркиә 5,1%.
Ярлылыҡ
Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылға тәжикстанда йәшәгән халыҡтың кәмендә 25 проценты фәкирлек сигендә көн итә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, был һан бик түбәнәйтелгән һәм халыҡтың 62 процентҡа яҡыны фәкирлектә йәшәй.
2019 йылдағы Covid пандемияһы хәлде тағы ла ҡатмарлаштырған. С. Айни, тәүгеләрҙән булып тажик телендә реалистик совет прозаһына башланғыс һалып, революцияны ҡабул итә.
Халҡы
Элекке СССР илдәре менән сағыштырғанда Тажикстандатитуллы милләт һанының бик тиҙ артыуы күҙәтелә. 1959 йылда тажиктар һаны Тажикстан халҡының 53,1 процентын тәшкил итһә, 1989 йылда был һан 62,3 процент булып китә. 2002 йылда ул 79,9 процентҡа тиклем, 2010 йылда тажик милләте вәкилдәре 84,3 процентҡа тиклем арта.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Тажикстан дәүләтендә кеше йәшәй, 2015 йылдың 1 октябренә был һан  кешегә етә. Ир-егеттәр һаны кеше тәшкил иткән, ә ҡатын-ҡыҙҙар  кеше.Тажикстан Президенты эргәһендәге Статистика буйынса агентлыҡ мәғлүмәттәренә ярашлы 2018 йылдың 1 ғинуарына республикала 8 931 200 кеше йәшәй.
Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, "Тыныслыҡ фондының" тикшеренеү үҙәге һәм Американың «Foreign Policy» журналы төҙөгән дәүләттәрҙең һәләтһеҙлек рейтингында Тажикстан 55-се урынды биләй. Тажикстандың күрһәткесе —84,6, бындай рейтинглы дәүләттәрҙе властарҙың хәлде контролдә тотоу һәләте бик етди шик тыуҙырған илдәр категорияһына индерә.
1989—2000 йылдар осоронда урыҫ телле граждандарҙың миграцияһы, артабан тажик-үзбәк кешеләренең дә күсенеүе һөҙөмтәһендә, Тажикстанда дөйөм алғанда ҡала халҡы ғына түгел, ә илдең эре ҡалаларында, баш ҡала Дүшәнбене лә индереп, халыҡ һаны кәмей. СССР тарҡалғандан алып ил халҡының милли составы ла һиҙелерлек дәрәжәлә үҙгәрә. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, урыҫтарҙың һаны көтөлгәнгә ҡарағанда күпкә түбән була. 1989 йылда республикала 388,5 мең урыҫ йәшәһә, 1996 йылдағы дәүләт иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса урыҫтарҙың һаны 189,5 мең кеше була, 2000 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу урыҫтарҙың ни бары 68,2 мең кеше булыуын күрһәтә. Шулай итеп, миграцияның бер өлөшө һәм үлем осраҡтарының ҡайһы берҙәре ( бигерәк тә ҡораллы бәрелештәр ваҡытындағылары) рәсми статистика тарафынан иҫәпкә алынмаған. Халыҡ составында үзбәктәр һаны 17 проценттан кәмерәк, ҡырғыҙҙарҙың һаны кәмемәгән — 1%. Шул уҡ ваҡытта халыҡ иҫәбен алыу саралары араһында тажиктар артҡан: 1989 йылда тажиктар 3172,4 мең кеше (62,3 процент), 2000 йылда — 4898,4 мең кеше (79,9 процент), 2010 йылда — 84,3 процентҡа тиклем еткән.
Рәсми статистика мәғлүмәттәре буйынса, йыл һайын Тажикстан халҡы 2,2 процентҡа, йәғни 200 мең кешегә арта. 2018 йылдың 26 майына Дүшәнбелә 9 миллионынсы бала тыуған.
Был мәғлүмәттәрҙең барыһы ла Тажикстандың тау һәм экологик туризм иле булыуын раҫлай.
Дин
Тажикстан донъяуи дәүләт булып тора. Илдең күпселек халҡы сөнни йүнәлешле ислам динен тота. Илдең көнсығыш өлөшөндә Памир халыҡтары халыҡтың төп өлөшөн тәшкил иткән Таулы-Бадахшан автономиялы өлкәһендә (ГБАО) исламдың үҙенсәлекле шиғый ағымдарының береһе булған исмаилизм киң таралған. Тажикстанда традицион шығый йүнәлешенә ҡарағандар күп түгел. Улар — Тажикстанға Урта Азия илдәренән килеп төпләнгән иранлыларҙың аҙ һанлы диаспораһы (Урта Азия ирандарының күпселеге Үзбәкстанда йәшәй), шулай уҡ Иран һәм Афғанстандан аҙ һанлы иммигранттар. Илдә традицион шығый йүнәлешендәге бер генә мәсет тә һәм мәҙрәсә лә юҡ. Тажикстан әле лә зороастризмға эйәреүселәрҙең байтаҡ өлөшө йәшәгән илдәрҙең береһе булып тора.
Тажикстанда 85 мосолман булмаған дини берекмә теркәлгән. Уларҙың төп өлөшөн христиандар тәшкил итә. Шулай уҡ илдә 4 бахаист общинаһы, бер зороастрий һәм бер йәһүд общинаһы теркәлгән. Тажикстанда Урта Азиялағы берҙән-бер "Тажикстандың ислам яңырыуы партияһы" сәйәси дини партия булараҡ теркәлгән һәм эшләй.
Илдәге христиандарҙың күпселеге православие динен тота. Тажикстан территорияһында Рус православие сиркәүенең Дүшәнбе епархияһының кәм тигәндә 6 мәхәлләһе эшләй. Протестанттар (10 мең), "Сонмин Сунбогым" миссияһы пресвитериандары (1,5 мең). ), адвентистар, баптистар (Тажикстандың Инжил христиан-баптистары союзы), лютерандар һәм башҡалар.
Телдәре
Тажикстан Республикаһының дәүләт һәм рәсми теле булып тажик теле тора, ҡайһы бер лингвистар уны фарсы теленең этнолекты тип иҫәпләй. Тажикистанда рәсми рәүештә танылған һәм иң киң таралған яҙма булып тажиҡ кириллицаһы тора, ул 1940 йылда ҡабул ителә һәм 1952 һәм 1998 йылдарҙа камиллаштырыла. Илдә тажик теленең ғәрәп-фарсы яҙмаһына ҡайтарыу яҡлылар күп, хатта фарсы йәки фарсы теленең атамаларын ҡайтарыу яҡлылар ҙа күп.
Ил Конституцияһына ярашлы урыҫ теле "милләт-ара аралашыу теле" булараҡ рәсми рәүештә танылған. Ул эш ҡағыҙҙарын тултырыуҙа ҡулланылмай.
Мәғариф
Совет осоронан ил тотош белем биреү учреждениелары селтәрен мираҫ итеп ала; бойондороҡһоҙлоҡ йылдарында юғары уҡыу йорттары ла, студенттар ҙа һаны ҡырҡа арта. Әммә юғары белем биреүҙең сифаты юғары түгел.
БМО-ның Иҡтисади Һәм социаль мәсьәләләр буйынса департаментының халыҡ һаны бүлеге иҫәпләүҙәре буйынса, Тажикстанда яҡынса 15 йәштән олораҡ кеше бер телдә уҡый һәм яҙа ала, был өлкәндәрҙең дөйөм һанынан 99,77% тәшкил итә. Шуға ярашлы, яҡынса кеше һаман да наҙан булып ҡала.
Фән
Тажикстан территорияһында фән урта быуаттарҙа уҡ ҙур уңыштарға өлгәшә, әммә хәҙер ғәмәлдәге ғилми ойошмалар совет осоронда ойошторола. Бойондороҡһоҙлоҡ осоронда фәнни өлкә ауыр кризис кисерә: уйлап табыуҙарға йыл һайын патент ғаризалары һаны 1994-2011 йылдарҙа 193-тән 5-кә тиклем кәмей. Юғары уҡыу йорттарыфәнгә тос өлөш индерә, унда 2011 йылда 6707 ғилми хеҙмәткәр эшләй, шуларҙың 2450-фәнни дәрәжәһенә эйә була.
Донъя астрофизикаһы үҫешенә Тажикстан ғалимдары индергән өлөш өсөн Ҡояш системаһының бәләкәй планеталарының береһе Тажикстан хөрмәтенә аталған.
Мәҙәниәт
Илдә, бигерәк тә ерле халыҡ ҡатын-ҡыҙҙары араһында, традицион милли кейем һаҡлана. Тажикстандың төрлө төбәктәрендәге тегенселәр һәм сигеүселәр йорттары ҡатын-ҡыҙ кейемен биҙәү өсөн заманса фабрика туҡымаларын һәм урындағы ҡулдан эшләнгән сигеүҙәрҙе ҡуллана. Ир-егеттәр башлыса европа стилендәге фабрика кейемен кейә. Ҡайһы бер ир-егеттәр өҫкө милли кейем кейә (ҷома. Лымыҡ), һәм баш кейемдәре (тоқи. Тоқи ).
Тажикстан территорияһында боронғо урта Азияның ултыраҡ көнсығыш иран халҡының һәм күсмә ҡәбиләләрҙең мәҙәниәт ҡомартҡылары һаҡланған. Тажикстан сәнғәтен үҫтереү өсөн уның Көнсығыш һәм Көнбайыш араһындағы сауҙа юлдарында урынлашыуы, Иран, Һиндостан, Көнсығыш Төркөстан, Ҡытай, Урта диңгеҙ илдәре, шулай уҡ Евразия далалары халыҡтары һәм халыҡ ҡәбиләләре менән мәҙәни-иҡтисади бәйләнештәр булдыр
Тажик халҡының художество мәҙәниәте Бохара, Сәмәрҡәнд, Балх, Худжанд, Истаравшан, Хулбук һәм Урта Азияның башҡа ҡалаларында формалашҡан һәм үҫешкән. Ул башҡа халыҡтар мәҙәниәте, бигерәк тә Үзбәкстан мәҙәниәте менән тығыҙ бәйле, шуға күрә боронғо һәм урта быуат сәнғәте ҡомартҡыларының күбеһе уларҙың дөйөм мәҙәни-художество мираҫы булып тора.
Хәҙерге Тажикстандың төп критерийы — милли мәҙәни традицияларҙы һәм үҙенсәлектәрҙе һаҡлау, йәмғиәттә глобаль мәҙәниәт ҡаҙаныштарын файҙаланыу.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Иранда түңкәрелеш (1953) — Ирандағы 1953 йылдағы дәүләт түңкәрелеше. Уның һөҙөмтәһендә илдең демократик нигеҙҙә һайланған Иран Милли фронты хөкүмәте ҡолатыла. Ойоштороусылары — Бөйөк Британия һәм АҠШ-тың махсус хеҙмәттәре.
Тажикстан
Классик әҙәбиәт
Фарсы-тажик әҙәбиәте — шиғриәт, проза, ҡулъяҙмалар, миниатюралар — бер нисә быуат дауамында үҫешә. Урта Азияла тәүге мосолман тажик дәүләте — Сәмәниҙәр әмирлеге (874 —1005 йылдар) барлыҡҡа килгәндән һуң тажик әҙәбиәтенең иң сағыу үҫеш осоро күҙәтелә. Тап ошо ваҡытта тажик милләтенең формалашыуы башлана. Сәмәниҙәр фәнгә һәм шиғриәткә ҙур йоғонто яһай. Ул ваҡыттағы күренекле шағирҙар һәм ғалимдар, мәҫәлән, Рудаки, Абуали ибн Сина (Әбүғәлисина), Фирҙәүси, Унсури, Дакики, Сәмәниҙәр һарайында эшләй. Ул саҡта фарсылар һәм тажиктар уртаҡ тамырлы берҙәм халыҡ була, шуға күрә әҙәбиәт, сәнғәт, фән дә дөйөм байлыҡ була. Был идеологик база ҡайһы бер территориялар һәм халыҡтар өсөн берҙәм була, был дөйөм алғанда мәҙәниәт үҫешенең уртаҡлығын тәьмин итә.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Тәүшарттар
1951 йылдың 15 мартында Иран парламенты — мәжлес илдең быға тиклем Англия капиталы контролдә тотҡан нефть сәнәғәтен дәүләт ҡулына алыу (национализациялау) тураһында ҡанун ҡабул итә. Ил биләмәләрендә нефть эҙләүҙе, артабан уны сығарыуҙы башлап ебәргән инглиз бизнесмены Уильям Д’Арсиҙың Иран өсөн ҡырҡа файҙаһыҙ килешеүенә (концессияһына) нигеҙләнеп, Англия-Иран нефть компанияһы (хәҙер «BP» — «British Petroleum») Ирандың үҙ нефтен табыуҙағы табыштағы өлөшөн түләүҙән ситләшә. Башта американдар һәм инглиздар Иран премьер-министры Мөхәммәт Мосаддыҡ менән һөйләшеүҙәр алып бара, әммә улар бер ниндәй һөҙөмтә лә бирмәй.
Тажикстан
Классик әҙәбиәт
X быуат аҙағында Фирҙәүси бөтә донъяға билдәле булған "Шаһнәмә" героик эпопеяһын ижад итә, ул күләме һәм йөкмәткеһе буйынса хәҙерге әҫәрҙәрҙән байтаҡҡа өҫтөнөрәк. XI быуат романтик эпос кеүек жанрҙың барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә. Унсури, Айюки, Гунгури, Омар Хайямдың был стилдә яҙған бер нисә поэмаһы барлыҡҡа килә, әммә XII быуатта ижад иткән Низамиҙың "Хамсеһе" йомғаҡлау һәм матурлыҡ билдәһе булып тора.
Шағирҙар, ғалимдар, сәйәхәтселәр, сауҙагәрҙәрҙең сәйәхәт итеүенә һәм иллюстрациялы миниатюраларҙың кешенән кешегә тапшырылыуына бәйле фарсы-тажик әҙәбиәте ғәйәт ҙур территорияла үҫешә һәм халыҡҡа еткерелә.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Тәүшарттар
1952 йылда Иран Бөйөк Британия менән дипломатик бәйләнештәрен өҙә. Бынан һуң Бөйөк Британия БМО-ның Халыҡ-ара судына, артабан ялыу менән — БМО-ның Именлек Советына мөрәжәғәт итә, әммә Лондондың резолюция проектын ҡабул итеүгә СССР һәм Һиндостан ҡаршы төшә. Быға бәйле Англия-Иран нефть компанияһы Иран нефть продуктарына донъя кимәлендә бойкот ойоштора. Һөҙөмтәлә Иран "ҡара алтын"ын үҙаллы һата алмай. Нефть сығарыуҙың көндәлек күләме 1950 йылдағы 666 мең баррелдән 1952 йылда 20 мең кимәленә төшә. Мосаддыҡ Иран нефтен һатыу буйынса Советтар Союзы менән һөйләшеп ҡарай, әммә ул замандарҙа СССР-ҙың нефть ташыусы көслө танкерҙар флоты булмағанлыҡтан, уның был ниәте аҡланмай.
Тажикстан
СССР осоро әҙәбиәте
Пантюркизмдың милләтселек идеялары йоғонтоһон еңеп сыҡҡан тажик совет әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеүе шағирҙар Әбүләсим Лахути (1887-1957), Сәҙриддин Айни (1878-1954) һәм Пайрава Сөләймән (1890-1933) исемдәре менән бәйле.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Тәүшарттар
1953 йылдың 16 апреленә Мосаддыҡты ҡолатыу планы әҙер була. Уның артында АҠШ-тың Дәүләт секретары Джон Фостер Даллес һәм уның Дәүләт департаментына эшкә күптән түгел генә Үҙәк разведка идаралығы — ЦРУ башлығы вазифаһынан күскән урынбаҫары Уолтер Беделл Смит тора. План буйынса американдар Британияның Иранда разведка селтәрен яҡшы ойошторған Йәшерен разведка хеҙмәте — SIS менән берлектә эш итергә тейеш була. Көнбайыштың махсус хеҙмәттәре Ирандың премьер-министры посына кандидат итеп Мосаддыҡ тарафынан 1951 йылда эске эштәр министры вазифаһынан бушатылған генерал Фазлолла Захедиҙы әҙерләй.
Тажикстан
СССР осоро әҙәбиәте
Октябрь революцияһы тажик әҙәбиәте тарихында яңы бит аса. Әҙәбиәт тарихы тажик совет әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Садриддин Айни яҙған "Азатлыҡ маршы" (1918) менән башланып китә. Революциянан һуңғы тәүге йылдарҙа ижадтары 1920-се йылдар аҙағындағы барған социаль йүнәлештәге үҙгәрештәр менән бәйле яҙыусыларҙың бер быуыны әҙәбиәткә килә: Пайрав Сөләймәни (1899—1933), Мөхәмәтжан Рахими (1901—1968), Джалол Икрами (1909—1993), Сухайли Джавхари-заде (1900—1964), Мөхетдин Әмин-заде (1904—1966). 1920 йылдар шиғриәтендә сит илгә күсенеп киткән һәм тажик совет әҙәбиәтен башлап ебәргән Иран шағиры Әбделҡасим Лахути (1887 — 1957) айырым бер урын биләп тора.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Операция
ЦРУ-ла боронғо грек мифологияһында һүрәтләнгән Троя һуғышында ҡатнашыусы ике персонаж хөрмәтенә операцияға «Аякс» (TP-AJAX) тигән шартлы исем бирелә (Бөйөк Аякс һәм Бәләкәй Аякс). Британияның махсус хеҙмәте SIS-а операция «Boot» тип исемләнә, мәғәнә яғынан «тибеп ебәреү» тигәнде аңлата.
Тажикстан
СССР осоро әҙәбиәте
Садретдин Айни тәүгеләрҙән булып революцияны ҡабул итә, тажик телендә реалистик совет прозаһына башланғыс һала.
1930-сы йылдар республика тормошон үҙгәртеп ҡороу йылдары була. 1930-сы йылдар башында тажик әҙәбиәте Мирзо Турсун-Заде (1911-1977), Әбүсәлом Дехоти (1911-1962), Рәхим Жәлил (1909-1989), Хәким Кәрим (1905-1942), Мирсаид Миршәкәр (1912-1993), Сәтим Олуғ-Зод (1911-1997) Мумин Ҡаноат (1932-2018) һәм башҡа исемдәре менән тулылана. Тажик яҙыусылары социалистик йәмғиәт төҙөүселәрҙең яңы кешеләр образдарын булдыра. Әҙәбиәттә социалистик реализм ысулы нығына.
Совет власы йылдарында тажик әҙәбиәтенә шағирҙар Абдусалом Дехоти, Мирзо Турсун-заде, Мөхәмәтжан Рахими, Мөхиддин Әмин-заде, Сухайли Джавхаризаде, Хәбиб Йософфи, Мирсаид Миршакар, Лютфи, Шанбе-заде һәм Тилло Пулади, М. Дийори, Мумин Каноат, Бозор Собир, Лоик Шерали һәм башҡалар; прозаикалар Рахим Джалил, Джалол Икрами, Хаким Карим-заде, Бахром Фируз, Дододжон Раджаби һәм башҡалар килә
Иранда түңкәрелеш (1953)
Операция
Әммә барлыҡ хәл-ваҡиғаларҙы тулыһынса контролдә тотоуына ныҡлы ышанған Мосаддыҡ тиҙҙән хаталар ебәрә башлай. Ул полицияға «Туде» партияһы коммунистарына митингтар үткәреүгә юл ҡуймаҫҡа һәм йорттар стеналарындағы шахҡа ҡаршы йөкмәткеле плакаттарҙы алып ташларға бойороҡ бирә. Бынан һуң партияның әүҙем ағзалары һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре араһында бәрелештәр башлана. Шулай итеп премьер үҙ яғында булған айырыуса абруйлылаларҙан ҡолаҡ ҡаға.
Тажикстан
СССР осоро әҙәбиәте
.