cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Криштиану Роналду
Иртә йылдары
Криштиану 1985 йылдың 5 февралендә Мадейра утрауының Фуншап ҡалаһында тыуа. Ашнаҡсы Мария Долореш душ Сантуш Авейру (1954) һәм баҡсасы Жозе Диниша Авейру (1954—2005) ғаиләһендә дүртенсе бала була. Уның өлкән ағаһы Угу (1975), апалары Эльма (1974) һәм Лилиана Катя (1976) була. Лилиана йырсы булып китә, Португалия «Ronalda» сәхнә исеме менән сығыш яһай.
Малайҙы Криштиану тип атарға әсәһенең апаһы тәҡдим итә. Тыуғанда бирелгән икенсе исеме — Роналду — Рональд Рейган хөрмәтенә ҡушыла, Криштиануҙың атаһы ул ваҡыттағы Америка президентының фанаты була.
Криштиану 2-3 йәштән футбол уйнай башлай. Алты йәшендә урындағы башланғыс мәктәпкә бара, ә урта синыфтарҙа «Баррейруш» мәктәбендә уҡый, яҡшы билдәләргә өлгәшә. Тәбиғәтте ярата, әммә инглиз телен үҙһенмәй. 14 йәшендә Роналданы Лиссабон мәктәбенән уҡытыусыға ултырғыс ташлағаны арҡаһында сығаралар.
«Андоринья»
Тиҙҙән утрауҙың ике иң көслө клубы: «Насьонал» һәм «Маритиму» Криштиануға иғтибар итә. Роналдуның крестныйы «Насьонал» футбол клубында үҫмерҙәрҙең тренеры була һәм йәш футболсыны үҙ клубында күрергә теләй. Әммә атаһы улының «Маритиму»ға күсеүен теләй. Ике клуб вәкилдәренең дә «Андоринья» президенты менән осрашыуын ойошторорға ҡарар итәләр, әммә «Маритиму» тренеры килмәй. Һөҙөмтәлә Криштиану 20 тупҡа һәм ике комплект юниорҙар формаһына алмаштырыла.
«Насьонал»
Роналду «Насьонал»ға күскәндә, уға ун йәш була. Клуб тренеры уның ҡаҡсалығына иғтибар итеп, мускул массаһын йыйыу өсөн күберәк ашарға ҡуша. Ошо этапта уҡ Роналду яҡшы техника, юғары тиҙлек, тура пас һәм туп менән оҫта идара итеүен күрһәтә, әммә остаздары футболсының артыҡ индивидуализмы һәм тәкәбберлеге менән осраша. 1995/96 йылдар миҙгпелендә Роналду «Насьонал» менән бергә 10-12 йәшлектәр араһындағы чемпионатта еңә. Йәш футболсыға «Порту» һәм «Боавишта» иғтибар итә. Роналдуҙың крестныйы баш ҡаланың «Спортинг» клубы менән бәйлнешкә сыға. Тиҙҙән клуб үҙ скаутын футболсы булараҡ ҡарауға ебәрә.
«Спортинг» академияһы
1997 йылдың апрелендә Криштиану «Спортинг»ҡа юллана. Клубы тренерҙары уның уйыны менән тәьҫирләнә һәм йәштәр клубы директоры Аурелиу Перейруны скаутты ҡарраға саҡыра. 17 апрелдә Криштиануҙы «Спортинг»ҡа саҡыррыға ҡарар ителә. «Насьонал» «Спортинг»ҡа йәш уйынсы Франконың күсеүе өсөн 4,5 миллион португал эскудоһы (22,5 мең евро) бурыслы булған була. Роналдуҙың трансферы бурысты ҡаплау мөмкинлеге бирә. Август аҙағында Криштиану тулыһынса Лиссабонға күсә. Ял көндәрендә ул «Спортинг» матчтарында туптарҙы биреп тороуы менән аҡса эшләй.
Тыумыштан йөрәк эшмәкәрлеге етешһеҙлеге һөҙөмтәһендә Роналдуҙа 15 йәшендә тахикардия булыуы асыҡлана. Хирургик ҡыҫылыш талап ителә. Һөҙөмтәлә Криштиануға лазер ярҙамында йөрәгенең етешһеҙлек булған участкаһын тергеҙәләр һәм бер нисә көндән дауахананан сығаралар. Операция футболсының спорт күрһәткестәрендә сағылыш тапмай. 16 йәшендә ул клуб тарихында бер миҙгелдә "Спортинг"тың барлыҡ составында ла (16 йәшкә тиклем,17 йәшкә тиклем, 18 йәшкә тиклем һәм резерв командаһы) уйнаған берҙән-бер футболсы була. 2001 йылдың авгусында Роналду айына 2000 евро эш хаҡы түләнгән беренсе профессиональ контрактына ҡул ҡуя.
«Спортинг»
2002 йылдың июлендә тренер Ласло Бёлёни, Роналдуның дриблингы менән тәьҫирләнеп, уны беренсе команданың миҙгел алды спаррингтарында ҡатнашырға саҡыра. «Спортинг» «Риу-Майор»ҙы 5:0 иҫәбенә еңә. Был матчтан һуң Бёлёни Роналдуны, уның тиҙлеген яҡшыраҡ файҙаланыр өсөн үҙәктән флангыға күсерергә ҡарар итә. 3 августа «Реал Бетис»ҡа ҡаршы контроль матчта Криштиану алмашҡа сыға һәм гол индереп, командаһына еңеү яуларға ярҙам итә (3:2). Шул уҡ ваҡытта ул 17 йәшкә тиклемге футболсылар өсөн Европа йәштәр чемпионатында Португалия йыйылма командаһы өсөн дә уйнай.
14 августа Криштиану «Интернационал» командаһына ҡаршы уйында клуб өсөн Чемпиондар лигаһы квалификацияһында рәсми матчтарҙа дебют яһай. 2002 йылдың 18 авгусында үҙенең профессиональ карьераһында — Португалия Суперкубогында беренсе трофейына эйә була, әммә матчта ҡатнашыу насип булмай. 7 октябрҙә Роналду «Морейренсе» менән уйында Португалия чемпионатында дебют сығышын үткәрә. Криштиану дубль эшләй һәм командаға 3:0 иҫәбенә еңергә ярҙам итә. 17 йәш 8 ай һәм 2 көн булғанда «Спортинг» тарихында иң йәш гол индереүсе булып таныла.
Нюча-Хетта
Нюча-Хетта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрмәкселәр
Үрмәкселәр (үрмәкес Araneae, ) — быуынтығаяҡлылар тибының үрмәксе һымаҡтар класына ҡараусы отряд булып тора.
Үрмәкселәрҙе өйрәнеүсе фән Арахнология тип атала. Үрмәкселәрҙең ҙурлығы 0,8 мм-ҙан 12 см-ға тиклем етә. Төҫө йыш ҡына үҙе йәшәгән мөхит төҫөндә була.
Үрмәкселәрҙең ау сөйәлдәре һәм биҙҙәре була. Үрмәксе ауы һүнар итеү урыны, йомортҡаларға кокон эшләү урыны, йәш үрмәкселәрҙе таратыу, йәшеренеү һәм ҡышлау урыны булып тора. Үрмәкселәр араһында бер урында йәшәүсе һәм күсеп йөрөүсе төрҙәр бар.
Үрмәкселәр төрлө бөжәктәр, ямғыр селәүсендәре, ҡусҡарҙар, кеҫәрткеләр, тәлмәрйендәр, сысҡандар, ҡоштар, сүмесбаштар, ваҡ балыҡтар менән туҡлана.
Тышҡы төҙөлөшө
Тәне ике бүлектән тора: баш-күкрәк тип аталған бәләкәй алғы өлөшө һәм артҡы өлөштәге шыма шар формаһындағы ҡорһағы урталағы ныҡ беленеп торған нәҙек кенә ҡыҫым — бил (лат. petiolus s. pediculus) менән айырыла.
Тәне хитиндан торған тышҡы һөлдә менән һаҡлана.
Беренсе пар ауыҙ ағзалары — яңаҡтар, йәғни хелицерҙар (chelicerota, chelae, mandibulae), һәр яңаҡ осонда хәрәкәтсән үткер тырнаҡлы ҡыҫҡа йыуантыҡ быуынтыҡ була. Яңаҡтар төбөндә ағыу эшләп сығарыусы ағыу биҙҙәре урынлашҡан. Үрмәксе яңаҡтарын ҡорбанының тәненә батырғанда, уға яңаҡ тырнаҡтарындағы тишектәр аша ағыу һиптерелә һәм табыш һәләк була.
Икенсе пар — аяҡ-һәрмәүестәр, йәғни педипальпалар (palpi). Улар 6 быуынтыҡтан (coxa, trochanter, femur, patella, tibia и tarsus) тора. Енси яҡтан өлгөргән ата заттарында педипальпаларҙың тарсусы копулатор аппаратҡа — цимбиумға әүерелгән.
Аяҡ-һәрмәүестәрҙә тейеп һиҙеү ағзалары составына инеүсе һиҙгер төктәр бар. Хелицералар араһында түмһәләк өҫтөндә (rostrum) һурыусы ауыҙ тишеге урынлашҡан. Түмһәләк аҫтан күкрәгенең ирен тип аталған (pars labialis) алғы сығынтыһы (sternum), ә ян-яҡтарын ике максилляр пластинка (lamina maxillares) менән сикләнгән.
Педипальпалар артында баш-күкрәккә дүрт пар аяҡтар беркетелгән. Уларҙың һәр береһе ете быуынтыҡтан тора: янбаштан (соха), суҡмар һөйәгенән (trochanter), боттан (femur), касанан (patella), енсектән (tibia), тәпәй алдынан (metatarsus) һәм тәпәйҙән (tarsus) тора. Тәпәйҙәрҙең аҫ яғында шыма йәки тешәлгән тырнаҡтар бар.
Баш-күкрәктең алғы ҡабарынҡы маңлай өлөшөндә һигеҙ ябай күҙ (күпселек төрҙәрҙә) урынлашҡан. Scytodidae, Segestriidae, Dysderidae, Oonopidae ғәиләләренә ҡарағандарҙың күҙҙәре алтау. Һирәгерәктәрҙә (Nops һәм Caponina ырыуҙары) күҙҙәр икәү. Ғәҙәттә был күҙҙәр тура йәки ҡыялап ике рәт булып урынлашҡандар.
Ҡайһыларында (Pholcus podophthalmus E. Sim.,) күҙҙәр ян-яҡлап өсәрләп яҡынлашҡандар һәм мөгөҙ һымаҡ үҫентеләрҙә урынлашҡан. Күҙҙәр ябай, ике төрлө: маңлай күҙҙәр йәки төп тип аталған алғы күҙҙәрҙең урта пары махсус ҡоролма ретина менән йыһазландырылған;
ҡалған күҙҙәр ғәҙәттә өҫтәмә тип атала (арҡы урта парҙар — түбә күҙҙәре) һәм эске сағылдырыусы ҡатламға эйә (tapetum lucidum).
Ҡорһаҡтары башлыса формаһы буйынса овал, һирәгерәк түңәрәк, мөйөшсөл йәки төрлө үҫентеләре бар (Gasteracantha, Phoroncidia ырыуҙары). Ҡайһы берҙәрендә бик оҙонса, ҡортҡа оҡшаш формала (Ariamnes flagellum Dol.). Аҫтан уның нигеҙе янында енси тишек урынлашҡан. Ата заттарҙа ябай арҡыры ек формаһында. Инә заттарҙа ҡалын хитин пластинка—кәкерәйгән үҫентеле (clavus s. ovipositor) эпигина (epigynum s. sarum) менән уратып алынған.
Туҡланыуы
Үрмәксе — йыртҡыс, уның ҡорбандарын һәләк итерлек яйланмалары бар. Төрлө себендәр йыш ҡына үрмәксенең табышына әүерелә.
Ҡорһағының артҡы осонда өс пар үрмәксе ебе сөйәлдәре күренеп тора. Үрмәксе ебе биҙҙәре бына шул сөйәлдәргә асыла. Биҙҙәрҙән бүленеп сығыусы ярым шыйыҡ матдә һауала ҡата һәм үрмәксе ептәрен барлыҡҡа килтерә. Үрмәксе уларҙы артҡы аяҡтарындағы тараҡ һымаҡ бәләкәй тырнаҡтары ярҙамында бер дөйөм епкә тоташтыра.
Ау селтәре
Үрмәксе ептәрен ҡыуаҡ ботаҡтары араһында, ҡоймалар янында һәм башҡа урындарҙа вертикаль рәүештә һуҙып, әүернәле инә үрмәксе ҙур ау селтәре үрә. Тәүҙә йәбешмәүсән йыуан ептәрҙе үҙәктә бергә килеп тоташыусы нурҙар рәүешендә һуҙып, күп мөйөшлө рам төҙөлә. Был нигеҙгә үрмәксе, спираль рәүешендә урынлаштырып, оҙон нәҙек һәм бик йәбешкәк еп ҡушып үрә.
Үрмәксенең табыш аулауы
Табышын һағалағанда үрмәксе, ғәҙәттә, үрмәксе ебенән зшләнгән йәшерен ояһында, ау селтәре янында боҫоп тора. Ау селтәренең уртаһынан уға сигнал ебе һуҙыла.
Себен, бәләкәй күбәләк йәки осоп йөрөгән башҡа берәй бөжәк ау селтәренә килеп эләккәс һәм унда тулай башлағас, сигнал ебе тирбәлергә тотона. Ошо билдә буйынса үрмәксе ояһынан табышы өҫтөнә ташлана һәм уны ебе менән тығыҙ итеп сырмап ала.
Ул табышына өҫкө яңаҡтарындағы бәләкәй тырнаҡтарын батыра һәм ҡорбаны тәненең эсенә ағыу ебәрә. Шунан һуң үрмәксе табышын бер ни тиклем ваҡытҡа ҡалдырып тора һәм ояһына инеп йәшеренә.
Аш һеңдереү системаһы
Аш һеңдереү өс этапта бара: организмдан тышта (ҡорбанының тәне эсендә), эсәктә һәм күҙәнәктәрендә.
Ағыу биҙҙәренән сыҡҡан шыйыҡлыҡ табышты үлтереп кенә ҡалмай, ә уға аш һеңдереү һуты булараҡ та тәьҫир итә. Бер сәғәт самаһы ваҡыт үткәс, үрмәксе табышы янына яңынан килә һәм уның эсендәге өлөшсә эшкәртелгән шыйыҡ аҙыҡты һура. Табышынан бары хитин япма ғына тороп ҡала. Үрмәксе ҡаты аҙыҡты ашай алмай. Шулай итеп,
— үрмәкселәрҙә аш һеңдереүҙең тәүге этабы организмдан ситтә башҡарыла,
— һәм улар шыйыҡ аҙыҡ менән генә туҡлана алалар,
— аҙыҡты көслө мускуллы йотҡолоҡтары һәм һурғыс ашҡаҙандары (насос һымаҡ эшләй) менән һурып алалар.
Урта эсәктең баш-күкрәк өлөшөндә 5 пар оҙон һуҡыр тамамланған үҫентеләре бар. Был үрмәксе һымаҡтарға бик күп аҙыҡ һеңдерергә мөмкинлек бирә. Ҡорһаҡ өлкәһендә урта эсәк парлы биҙҙәр — бауырҙары бар. Улар аш һеңдереү ферменттарын бүлеп кенә ҡалмай, ә аш һеңдереү урыны булып та хеҙмәт итә (бауыр күҙәнәктәре фагоцитозға һәләтле).
Үрмәкселәр, йыртҡыс булараҡ, ерҙәге экосистемаларҙа бөжәктәр һанын көйләүсе иң мөһимдәрҙең береһе булып тора. Уларҙы йыл һайын 400-ҙән алып 800 миллион тоннаға тиклем юҡ итәләр.
Шул бер үк ваҡытта 10 ғаиләгә ҡараған үрмәксе һымаҡтарҙың 60-тан ашыу төрө үҫемлек ризыҡтары, башлыса һеркә һәм нектар менән туҡлана. Һикереүсе үрмәксе Bagheera kiplingi акацияның йәшел өлөштәре менән туҡлана.
Һулыш алыу системаһы
Үрмәкселәрҙең һулыш алыу системаһы ярайһы уҡ үҙенсәлекле. Ҡорһаҡтарының алғы өлөшөндә тышҡы мөхиткә асылған бер пар үпкә тоҡсайы бар. Тоҡсайҙарҙың стеналары бик күп һанлы япраҡ һымаҡ бөрмәләр барлыҡҡа килтерә. Тоҡсайҙарҙың стеналары бик күп һанлы япраҡ һымаҡ бөрмәләр барлыҡҡа килтерә.
Ҡан бөрмәләр араһындағы һауа кислородына байыға. Үпкә тоҡсайҙарынан тыш, үрмәксенең ҡорһағында ике шәлкем һулыш көпшәләре — ябай трахеялар бар. Улар оҙон көпшә формаһында һәм һулыш алыу юлдарынан (һулыш алыусы) ағзаларға туҡымаларына кислород ташыйҙар. Дөйөм һулыш тишеге аша тышҡа асылалар.
Ҡан әйләнеше
Үрмәкселәрҙең ҡан әйләнеше системаһы ябыҡ түгел. Йөрәктәре ҡорһаҡ бүлегенең арҡа яғында урынлашҡан. Тышҡы формаһы менән оҙон көпшәне хәтерләтә. Унан ҙур ҡан тамырҙары китә.
Өс пар тишеге булған йөрәктең алғы осонан алғы артерияларға аорта китә. Артерияларҙың аҙаҡҡы тармаҡтарынан үрмәксенең тән ҡыуышлығына ҡан (гемолимфа) ағып сыға ла бөтә эске ағзаларҙы йыуып, уларға туҡлыҡлы матдәләр һәм кислород килтерә.
''Остиялар — йөрәктәге тишектәр. Улар аша ҡан йөрәккә инә, ләкин кире сыға алмай. Бының өсөн йөрәк ҡыҫҡарғанда тишектәрҙе көпләй торған клапандар бар. Ҡайһыларында был тишектәр ябылырға һәләтле. Тишектәр ғәҙәттә йөрәктә парлап'' симметриялы урынлашалар (метамерно).
Гемолимфалағы һулыш пигменты — составында баҡыр атомы булған зәңгәр төҫтәге гемоцианин.
Нервы системаһы
Нервы системаһы үҙәк нервы системаһы — баш-күкрәктәге ике нервы төйөнөнән торған баш мейеһенән һәм периферик нервы системаһынан — унан айырылып киткән күп нервыларҙан тора. Улар баш мейеһенән үрмәксенең аяҡтарына, күҙҙәренә һәм башҡа ағзаларына бара. Баш мейеһе баш-күкрәк күләменең 20 проценттан 30 процентҡа тиклемен биләй ала.
Һиҙеү (сенсор) ағзалары
Үрмәкселәр үҙҙәре йәшәгән мөхитте тойоу өсөн бер нисә һиҙгер ағзаларға эйә. Үрмәкселәрҙең ҡолағы юҡ. Үрмәксе аяҡтарындағы нескә төксәләр ярҙамында (трихоботриа) ишетә. Төксәләр ярҙамында үрмәксе тауыш тулҡындары тыуҙырған һауа хәрәкәтен тоя тауыш сығарыу урынын бик теүәл билдәләй.
Төрлө ғаиләгә ҡараған үрмәкселәренең күҙҙәре ныҡ айырыла. Ауһыҙ һунар итеүсе үрмәкселәрҙә, бүре үрмәкселәре (Lycosidae), һеләүһен үрмәкселәре (Oxyopidae) һәм һикереүсе үрмәксе һымаҡтар (Salticidae) күреү бик яҡшы үҫешкән.
Һикереүсе үрмәкселәр кеше кеүек үк тиерлек күрә ала. Тәжрибәләр күрһәтеүенсә, улар хатта төҫтәрҙе лә айыра ала. Ҡараңғыла тереклек иткән мәмерйә үрмәкселәре бөтөнләй күрмәй йәки бик насар күрә. Улар юҫыҡланыуҙа тулыһынса тауышҡа һәм тейеп һиҙеү кеүек ҡуҙғытҡыстарға бәйле.
Үрмәкселәр аяҡтарында урынлашҡан махсус һиҙгер төктәр ярҙамында еҫ һиҙә. Үрмәксенең ауыҙында тәм һиҙеү һиҙеү рецепторҙары юҡ. Ҡорбанының ашарға яраҡлымы-юҡмы икәнлеген, тәмен аяҡтарында урынлашҡан химик һиҙгер төктәр ярҙамында асыҡлай.
Бүлеп сығарыу системаһы
Бүлеп сығарыу системаһы: мальпиги көпшәләре — урта һәм артҡы эсәк сигендә һуҡыр барып бөтөүсе парлы үҫентеләр. Улар тән ҡыуышлығындағы гемолимфанан тереклек процесында барлыҡҡа килгән тарҡалыу продукттарын һурып ала. Унан эсәктәр һәм аналь тишек аша тышҡа сығарыла.
Үрмәкселәрҙең төп тарҡалыу продукты булып кристалл гуанин тора.
Үрсеүе
Үрмәкселәр айырым енесле. Уларға енси диморфизм хас: инә зат ғәҙәттә ирҙәрҙән ҙурыраҡ була. Тышҡы аталандырыусы һәм эске аталандарыусы төрҙәре билделе. Аталандырылмайынса үрсеүсе төрҙәре лә билдәле. Ата заттарҙың копулятив аппараты педипалдарҙа. Ҡушылғандан һуң ата зат ҡасып өлгөрмәһә, инә зат уны ашарға мөмкин.
Көҙөн инә заттар ебәк һымаҡ нәфис үрмәксе ебенән үрелгән махсус моҡсай — коконға йомортҡалар һала. Коконды ул төрлө аулаҡ урындарға: ағас төптәренең ҡабығы йәки таш тар аҫтына үрә. Кокон йомортҡаларҙы кибеүҙән һәм дошмандарҙан һаҡлай.
Ҡышҡа табан инә үрмәксе үлә. Ә йомортҡалар йылы коконда ҡышлай. Яҙын уларҙан йәш үрмәкселәр сыға. Йәш үрмәкселәр ау эсендә ышыҡланалар, аҙаҡ ау ярҙамында ел осоп таралалар.
Үҫеүе, үҫеше һәм ҡау һалыуы
Үҫештәре тура, ҡау һалыу юлы менән бара.
Үҫеш этаптары: йомортҡа → Нимфа I → нимфа II → Нимфа III → →… → енси яҡтан өлгөрөп еткән зат.
Бөтә быуынтығаяҡлылар кеүек, үрмәкселәрҙә лә ҡаты тышҡы һөлдә — экзоскелет бар. Ул хайуан үҫкән һайын һуҙыла алмай тиерлек (йомшаҡ ҡарынсыҡтан башҡа).
Шуға күрә үҫеү өсөн уларға иҫке хитин панцирҙы әленән-әле ташлап торорға кәрәк. Уның урынына яңы ҙурыраҡ һөлдә барлыҡҡа килә. Һәр төләгән һайын үрмәке 1,5-2 тапҡырға ҙурайып өлгөрә.
Төрөнә ҡарап үрмәкселәр тереклек осоронда 5—10 тапҡыр ҡау һалырға мөмкин. Йәшәү аҙағынараҡ төләү йышлығы кәмей.
Ҡау һалыр алдынан үрмәкселәр ышыҡ урынға йәшеренәләр һәм ашауҙан баш тарталар. Аяҡтары һәм ҡорһаҡтары ҡараңғы төҫ ала. Иҫкеһе аҫтында яңы экзоскелет барлыҡҡа килә.
Экзоскелет алмашыныу 20 минуттан бер нисә сәғәткә тиклем һуҙылырға мөмкин. Ҙурайған һайын төләү ваҡыты арта бара.
Таралыуы һәм йәшәү мөхите
Үрмәкселәр бөтә ер шарында йәшәй, әммә йылы яҡтарҙа төрҙәр һаны күберәк. Үрмәкселәрҙең барыһы ла тиерлек ҡоро ер хайуандары. Һыуҙа йәшәүсе көмөш үрмәксе лә иҫкәрмә булып тора. Әммә һыу эсендә лә ул атмосфера һауаһына мохтаж.
Үрмәкселәрҙең бер нисә төрө һыу өҫтөндә һунар итә. Үрмәксе һымаҡтарҙың ҡайһы берҙәре оя, ышыҡ урын һәм өң төҙөй. Икенселәренең даими йәшәү урын юҡ. Үрмәкселәрҙең күбеһе төнгө хайуандар.
Таксономия
Үрмәкселәр отряды ике аҫотрядтан тора:
Mesothelae — бер генә ғәиләне үҙ эсенә ала (Liphistiidae)
Үрмәкселәрҙең Бөтә донъя каталогы буйынса 2017 йылдың 8 авгусына отряд 37 өҫғәиләнән, 112 ғәиләнән, 4057 ырыуҙан, 46 806 төрҙән тора. Ун бер ғәиләнең урыны аныҡ ҡына түгел.
Уң Рассоха (Поча ҡушылдығы)
Уң Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Каменка (Ағиҙел ҡушылдығы)
Кесе Каменка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғиниәт
Ғиниәт (Ғиниәтулла) — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ғиниәт (Ғиниәтулла) — «изгелек», «мәрхәмәтлелек», «яҡшылыҡ» мәғәнәләрен аңлатыусы мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ғиниәт Ҡунафин (22 ноябрь 1946 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), филология фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019). Ғиниәт Насыров (5 ғинуар 1929 йыл — 11 июнь 1980 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, 1941—1949 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Карл Маркс исемендәге колхоздың звено етәксеһе, 1958—1961 йылдарҙа рәйес урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Ғиниәтулла Ишбаев (20 июль 1961 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған нефтсеһе. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016). Башҡорт АССР-ының Учалы районы Уральск ҡасабаһында тыуған.
Ғиниәт Ушанов(5 май 1894 йыл — 5 март 1947 йыл) — театр актёры, режиссёр, ҡурайсы, бейеүсе һәм йырсы. Башҡорт АССР-ының халыҡ һәм атҡаҙанған артисы, Беренсе бөтә донъя һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Фамилияларҙа
Ғиниәтуллин Марат Ғиндулла улы (8 март 1953 йыл) — зоотехник, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999), Башҡорт дәүләт аграр университетының умартасылыҡ кафедраһы мөдире.
Ғиниәтуллина Светлана Ғәйнулла ҡыҙы Гиниятуллина Светлана Гайнулловна; 7 июль 1975 йыл) — драма актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2008).
Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы (17 октябрь 1936 йыл) — нефть һәм газ сығарыу тармағы ветераны. 1964—1987 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1986). Ғиниәтуллин, Талха (Ғиниәтуллин Талха Йомабай улы, псевдонимы Анатолий Генатулин 20 апрель 1925 йыл — 7 ноябрь 2019 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2010), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Рус телендә ижад иткән СССР һәм Рәсәй әҙибе. 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Милләте башҡорт. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе)
Октя́брьский райо́ны — Ырымбур өлкәһенең үҙәгендә урынлашҡан район.
География
Октябрьский районы Ырымбур өлкәһенең Ырымбур, Александровка, Шарлыҡ, Төйлөгән, Һаҡмар, Башҡортостандың Көйөргәҙе һәм Күгәрсен райондары менән сиктәш.
Халҡы
Халыҡ һаны — 20035 кеше. Милли состав:, , , , украиндар.
Транспорт
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы үтә.
Пермь
Пермь (Пермь) — Пермь крайының үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 13-сө урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе, Омск, Һамар, Дондағы Ростов, Өфө, Красноярск ҡалаларынан һуң).
Географияһы
Кама йылғаһы ярында урынлашҡан.
Уҡыу йорттары
Ябылған уҡыу йорттары
Транспорты
Пермь — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Вольферштедт
Вольферштедт (Wolferstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 743 кеше йәшәй. Майҙаны — 15 км2. Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6542 һәм автомобиль коды — MSH.
Краснознаменка (Ырымбур өлкәһе)
Краснознаменка—Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең һәм райондың үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ—көнсығыш тарафта туранан яҡынса 12 километр алыҫлыҡта, Аҡһаҡал йылғаһының ҡушылдығы Амплейка буйында урынлашҡан.
.
Климаты
Ауылдың климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Революцияға тиклем Курск һәм башҡа губерналарҙан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған, 1901 йылғы сығанаҡта Аҡһаҡал йылғаһы исеме буйынса Аҡһаҡал утары (Аксакальский хутор) булараҡ билдәләнгән. Борон бер янғын килеп сыҡҡан да, ауыл әле йәшәп ятҡан урынға күсенгән.
Совет осоронда «Красное знамя» («Ҡыҙыл байраҡ») колхозы буйынса Краснознаменка тип үҙгәртелә. Халыҡ телендә Знаменка тип йөрөтөлә.
2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Краснознаменка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Уима (йылға)
Уима  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Краснознаменка (Ырымбур өлкәһе)
Этимологияһы
Октябрь революцияһына тиклем Аҡһаҡал утары (хутор Аксакальский), халыҡ араһында Аксакалка йәки хатта Сакалка тип атап йөрөтөлгән. Совет осоронда Октябрь революцияһы символы - ҡыҙыл байраҡ башта колхозға, шунан инде уның буйынса янындағы торамаға ла күсеп, Краснознаменка булып киткән.
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса даими рәүештә 537 кеше (урыҫтар 75%), 2010 йылда - 457 йәшәгән.
Уима (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суарес Клементина
Клементина Суарес (Clementina Suárez; 12 май 1902 йыл, Хутикальпа, Гондурас — 1991 йыл, Тегусигальпа, Гондурас) — Гондурас  шағирәһе, Гондураста шиғри йыйынтыҡ нәшер иткән беренсе ҡатын-ҡыҙ. Шағирәнең бойондороҡһоҙ йәшәү рәүеше һәм тәрән интим шиғриәте уға замандаш булған Гондурас йәмғиәте стереотиптарын емерә.
Биографияһы
Клементина Суарес 1902 йылдың 12 майында Хутикальпала Луис Суарес һәм тыумыштан Селайя-Бутильо Амелия ғаиләһендә тыуған. Бишенсе класҡа тиклем дәүләт мәктәбендә уҡый. 1923 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Суаресҡа йортон ташлап китергә һәм эш эҙләп ауылдан ҡалаға күсергә тура килә. Ул Трухильо, Ла Сейба, Сан-Педро, Тела һәм, ниһайәт, Тегусигулпа ҡалаларында йәшәй һәм эшләй һәм һәр ваҡыт шиғырҙар яҙа. Ниһайәт, Суарес яҙыусы Антонио Росаға эшкә инә. Ике йыл бергә йәшәү осоронда уларҙың ике ҡыҙы тыуа. Тиҙҙән һуңғыбалаһы тыуғандан һуң, 1929  йылда Клементина Росаны ҡалдыра һәм Гильермо Бустильо-Рейнеға кейәүгә сыға, уның менән дә кәмендә бер йылдан һуң   айырылыша.
Үҙен һәм балаларын туйындырыу өсөн официант булып эшләй һәм әҙәби эшмәкәрлеген дауам итә. Шағирә, үҙенең кәүҙәһе менән тормошта ғына түгел, шиғриәттә лә һоҡланып, шорты һәм бикини кейә. Уны ирекле, бойондороҡһоҙ һәм асыҡ ҡатын-ҡыҙ итеп ҡабул итәләр. Баш ҡала йәмғиәте уның үҙен тотошо менән  хайран ҡала. Ул «ҡатын-ҡыҙ» тәртибе менән бәйле стереотиптарға ҡаршы сыға. Суарес Гондураста шиғри йыйынтыҡ баҫтырып сығарған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. 1970 йылда ул Рамон Роса исемендәге Милли әҙәби премия ала. 1991 йылдың декабрендә Тегусилагьпала вафат була.
Уралмаш
«Уралмашзавод» («Уралмаш» машиналар эшләү компанияһы ААЙ) — Екатеринбургтағы иң эре һәм билдәле предприятие. Машиналар эшләү сәнәғәте флагманы.
Быралау, тау сәнәғәте, металлургия, цемент етештереү, энергетика, төҙөлөш һәм транспорт тармаҡтары өсөн төрлө йыһаз сығара.
2007 йылда ОРМЕТО-ЮУМЗ менән берләшә.
Гобинд Сингх
Гобинд Сингх (Говинд, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, тыуған ваҡыттағы исеме Гобинд Раи; йыл—  йыл) — унынсы һәм һуңғы сикх гуруһы. Хальсу общинаһының реформаторы, киләсәк Сикх дәүләтенә нигеҙ һалыусы. Гобинд Сингх бөйөк яугир, талантлы шағир һәм юлбашсы.
Биографияһы
1675 йылдан 1708 йылға тиклем Гобинд Сингх сикхтар гуру сифатында була. Гуру Гобинд яҡшы яугир (яҡшы уҡсы) ғына түгел, шулай уҡ күп телдәрҙе, шул иҫәптән фарсы, санскрит, брадж бхашу, ғәрәп и пенджаб телдәрен белгән бөйөк шағир ҙа була. Сикхтар өсөн брадж телендә бик күп изге гимндар һәм пенджаб телендә «Чанди ди Вар» шиғырын яҙа, был әҫәрҙәрҙә Маркандей-пуранданан изгелек һәм яуызлыҡ алышы эпизоды һүрәтләнә. Фарсы һәм санскрит классик әҙәбиәте, астрономия, география һәм башҡа фәндәр менән яҡшы таныш була. Гобинд Сингх сикхтарҙың «Ади Грантх» әҫәрен яттан иҫләп яҙа.
Гобинд — туғыҙынсы Гуру Тегх Баһадураның берҙән-бер улы. Малайға 9 йәш булғанда, ул атаһының бойороғо буйынса атаһының вазифаһын мираҫ итеп ала, атаһы ислам динен ҡабул итеүҙән баш тартҡан өсөн Бөйөк Могол Аурангзеб бойороғона ярашлы язалап үлтерелә. Атаһын язалағандан һуң Гобинд Сингх, тирандарҙы ҡурҡыта алмаған милләт булдырасаҡмын һәм, ғәҙеллекте, тыныслыҡты һәм дөйөм кешелек тигеҙлеген тергеҙергә тырышып, тормоштоң бөтә өлкәләрендә иҙеүселәргә ҡаршы торасаҡмын, тип иғлан итә.
Моголдар менән асыҡ бәрелештәр күҙәтелмәгән «тыныслыҡ» осоронда Гобинд Гималайҙағы Сирмур кенәзлегендә була, унда көс ҡулланмау проблемаһына яңы ҡараш теологик тәғлимәткә (ахимстар) һәм сикхтың әхлаҡи кодексына нигеҙ һала. Сикхтар общинаһының ҡеүәте үҫә барыуы ҡалаға һөжүм итеүсе урындағы раждарҙы борсоуға һала, ләкин улар кире ҡағыла.
Хәрби кампаниялар
Гуру Гобинд моголдарға 14 ҙур алышта ҡатнаша һәм уларҙың күбеһендә еңеү яулай (мәҫәлән, 1686 йылда Гобинд Сингх 2000 ябай кешенән торған ғәскәр менән яҡшы ҡораллы могол һалдаттарының 20 меңлек профессиональ армияһына ҡаршы сыға һәм уларҙы еңә:
Хальсуға нигеҙ һалыу
Бер нисә еңеүҙән һуң гуру Анандпурға юллана һәм 1699 йылдың 30 мартында (13 апрель) сикх общинаһын үҙгәртеп ҡора, хальсуға нигеҙ һала. Әлеге кастаһыҙ туғанлыҡ бер үк ваҡытта сикхтарҙың берләшкән армияһы булараҡ эш итә. Риүәйәт буйынса, хальсуны булдырыу һәм пахулға бағышлау тантанаһы түбәндәгесә була: Гобинд йыйылған халыҡ алдына сыға һәм дхармаға үҙ ғүмерен ҡорбан итергә әҙер булғандарға алға сығырға тәҡдим итә. Риүәйәт буйынса, ул беренсе ирекмәнде сатырға алып китә һәм ҡанға батҡан ҡылыс менән әйләнә һәм шул уҡ һорауҙы ҡабатлай. Биш кеше гуру менән киткәнгә тиклем, ошо хәл ҡабатлана. Әлеге биш кеше төрлө касталар вәкилдәре була һәм улар сатырҙан иҫән-һау сығарыла. Ул был тоғро кешеләрҙе Панч Пьяре («Яратҡан Биш Кеше») тип атай, улар менән ритуаль эсемлек (амрита — Аллалар эсемлеге) тәмләй һәм уларҙы тәүгеләр булып хальсуға индерә; үҙе әлеге общинаның алтынсы ағзаһы була. Гуру шулай уҡ уларға яңы фамилия бирә — Сингх («арыҫлан») — һәм биш К традицияһын (К хәрефенә башланған синх инаныу атрибуттары) индерә:
Нәҫелдән килгән гуру вазифаһын бөтөрөп, Гобинд власты бөтә хальсуға тапшыра. Хальсуның нигеҙләнеүе сикхизмды барлыҡҡа килтерә — Һиндостандың өсөнсө дине.
Һуңғы йылдары һәм үлеме
Хальсаның нигеҙләнеүе сикхтарҙы Гуру урынына дәғүәселәргә ҡаршы туплай. Дошмандарҙың реакцияһы оҙаҡ көттөрмәй. 1700—1701 йылдарҙа раджа һәм моголдарҙың берләшкән армияһы Анандпурға һөжүм итә. 1704—1705 йылдарҙа Анандпур бер нисә ай ҡамауҙа булғандан һуң, ҡалала аслыҡ башлана, хәлдәр бик ныҡ киҫкенләшә. Әммә хальсау сигенгәндән һуң Могол ғәскәре Мукстар янындағы алышта ҡыйратыла.
Император
Импера́тор (imperātor — «башлыҡ», «хөкөмдар», от imperō — «ҡушам», «хакимлыҡ итәм»; урта быуаттарҙағы латин теле буйынса «хәрби етәксе », «полководец» терминдары менән тиңләштерелә. Һуңғараҡ — хәҙерге мәғәнәлә  «император») — монарх титулы, империя башлығы.
Иң башта ул рим легиондары башлығының титулы булған. Императри́ца — ҡағиҙә булараҡ, идара итеүсе император ҡатыны, ҡайһы берҙә— үҙе үк империя хакимы булырға, йәиһә опекун-бала исеменән идара итеүсе булырға мөмкин.
Гобинд Сингх
Һуңғы йылдары һәм үлеме
Әммә община ҡаты юғалтыуҙар кисерә: сикхтарҙың күбеһе алыштарҙа һәләк була. Гобинд Сингх ғаиләһенә лә ауыр һынауҙар төшә. Уның ике өлкән улы, 17 һәм 13 (йәки 18 һәм 14) йәшлек улдары атаһы менән йәнәш һуғыша һәм 1704 йылдың декабрендә һуғышта һәләк була. 9 һәм 7 (йәки 8 һәм 5) йәшлек кесе улдары могол командующийы Вәзир Ханға әсирлеккә эләгә һәм, исламға күсеүҙән баш тартып, язалауҙарға дусар ителә һәм диуарға тере килеш тығыла. Улар менән бергә әсирлеккә эләккән өләсәләре Мата Гуджра, Гобиндтың әсәһе, ауыр ҡайғынан мәрхүм була.
Император
Рим императоры Август (Б. э. т. 27 йыл — б. э. 14 йылы) осоронан император титулы монархия характерын ала башлаған. Принцепс Тиберий ваҡытында (I быуат башында) Рим менән идара итмәгән Рим дәүләтенең һуңғы хакимы Квинт Юний Блез була.
Европа традициялары буйынса «император» титулы һәр саҡ дәүләттең мөһим урынға дәғүәһе булып тора һәм тарихи яҡтан тап Рим  исеме менән бәйле.
Гобинд Сингх
Һуңғы йылдары һәм үлеме
Гобинд Сингх Аурангзебҡа ебәргән хатында «Еңеү тураһында мөрәжәғәтнамә» («Зафарнама») ул падишаһты сикхтар менән килешеүҙәрҙе үтәмәүҙә, һуғыштың вәғәҙәләрен боҙоуҙа ғәйепләй. Шулай уҡ әлеге хатта Бөйөк Моголдар Империяһының тиҙҙән юҡҡа сығыуы тураһында яҙыла. Бынан Һуң Аурангзеб сикхтар менән солох төҙөүгә ыңғайлай, әммә тиҙҙә, 1707 йылда, вафат була. Дели ҡалаһында власть өсөн көрәш башлана, унда еңгән Аурангзебтың вариҫы Муаззам Батша улы (Баһадир Шаһ I), Гобинд Сингх менән шәхси осрашыу үткәрергә ҡарар итә. Тегеһе уның Көньяҡ Һиндостанда Декан төбәгендә осрашырға ризалаша. Әммә 1708 йылда Гобинд унда килгәс, һөйләшеүҙәр кисектерелеүе билдәле була.
Император
Көнбайышта Рим империяһы ҡолағандан һуң император Көнсығышҡа, император Флавий Зенонға ебәрелгән, һәм 800 йылға тиклем Европала бер император — византияныҡы ғына булған.
Гобинд Сингх
Һуңғы йылдары һәм үлеме
Күпмелер ваҡыттан һуң Нандедела Годавари йылғаһы ярында уны ике афған (мосолман фанатиктары) ҡыуып етә һәм күкрәгенә яралай. Гобинд уларға ҡаршы тора һәм уларҙың береһен үлтерә (икенсеһен һаҡсыһы үлтерә), һөҙөмтәлә Гобинд иҫән ҡала һәм тиҙҙән һауыға башлай, әммә һаҡһыҙлығы арҡаһында (йәйәне тартҡан саҡта) яра асыла һәм 1708 йылдың 17 октябрендә ҡан ағыуҙан вафат була. Гобинд гуру үҙенең вафаты алдынан халҡына «Сәхиб Грантхы» тигән изге китабын уҡырға васыят итеп ҡалдыра, әлеге китапты үҙенең вариҫы тип иғлан итә. Гобинд Сингхтың уҡыусылары сикхтарҙың биләмәләрен 12 мисәлгә (яугирҙар берләшмәһенә) бүләләр, шулай итеп конфедерация барлыҡҡа килә.
Ғәҙел һуғыштың фәлсәфәүи теорияһы
Гобинд Сингх ғәҙел һуғыш теорияһының философы тип иҫәпләнә. Түбәндә ғәҙел һуғыш нигеҙенең биш шарты.
Коо
Коо — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Император
Бөйөк Карл империяһы тарҡалыуы һөҙөмтәһендә, император титулы формаль рәүештә юҡҡа сыҡмаһа ла, ғәмәлдә императорҙар  ниндәй булһа ла һиҙелерлек ҡеүәткә эйә булмаған.
Гобинд Сингх
Ғәҙел һуғыштың фәлсәфәүи теорияһы
Дхарма Юдх (изге һуғыш) өсөн ошо биш шарт үтәлгәс, яугир, уң эше өсөн изге үлемдән башҡа бер нәмә юҡлығына инанып, һуғышҡа бара ала. Гобинд изге һалдаттар армияһын булдыра. Үҙен һәм эйәрсәндәрен ул рәхмәтнамә ҡағиҙәләре менән бәйләй — эсмәҫкә, тәмәке тартмаҫҡа, дошмандарының ҡатын-ҡыҙҙарына бәйләнмәҫкә һәм башҡалар.
Коо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Император
962 йылда Германияла Оттон I «Рим императоры» булып тәхеткә килеп, Изге рим империяһына нигеҙ һалғандан һуң, ситуация үҙгәргән. Византияның тарҡалыуына килтергән Дүртенсе тәре походы бер нисә дәүләт барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була. Ул дәүләттәрҙең: Латин империяһы, Нике империяһы һәм Трапезунд империяһы хакимдары үҙҙәрен византия императоры титулының вариҫы тип һанаған.
Гобинд Сингх
Ғәҙел һуғыштың фәлсәфәүи теорияһы
Үҙен ул Хальсу ағзаларына тиң тип һанай һәм һәләк булыу мөмкинлеген таный.
Коо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Император
1261 йылда Византия тергеҙелгәндән һуң, Никея һәм Латин империяһы (Византия эсенә инә) йәшәүҙән туҡтай. Шулай итеп, был мәлдән башлап өс (Изге Рим, Византия һәм Трапезунд) империя булып китә.
Ғосман төрөктәре баҫымы тәүҙә Византия (1453), ә һуңғараҡ Трапезунд империяһының (1461) ҡолауына килтергән. Константинополде баҫып алғандан һуң, ғосман солтандары үҙ титулдарына «ромейҙар императоры» тигән һүҙбәйләнеш индергән. Шулай итеп, Рим һәм Византияның күсәгилешлелегенә (вариҫлыҡҡа) дәғүә иткән. Әммә был ул мәлдәге  европа тарихи-мәҙәни парадигмаһына һыйҙырырлыҡ  хәл булмаған. Европала төрөктәрҙе ундай итеп ҡабул итә алмаған. Ғосман империяһы хакимдарын көнсығышта ҡабул ителгәнсә — башлыса «солтан » тип атағандар.
Шулай итеп, XVIII быуат башына тиклем Европала бер генә империя — хакимы европа монархтары араһында оло абруйға эйә булған Изге Рим империяһы ғына булған. Әммә Пётр I, ул мәлдә — Бөтә Рустең Хакимы, Батшаһы һәм Бөйөк Кенәзе, Төньяҡ һуғышында еңгәндән һуң, илдең абруйы артыуын раҫларға теләп, 1721 йылда үҙен «Бөтә Рәсәй Императоры» тип иғлан итә. Урыҫ монархтарына ҡарата был титул  шунда уҡ танылмаһа ла, XVIII быуат уртаһына тулыһынса раҫлана.
XIX быуатта Европала иң күп империялар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, 1804 йылда Беренсе Француз республикаһында (башында француз императоры торған Бөйөк Карл империяһын тергеҙеү маҡсатында) император титулы Наполеон Бонапартҡа бирелгән. 1804 йылда ул, I империя менән идара итеп, «француздар императоры» Наполеон I тип таныла.
Шулай уҡ 1804 йылда уның өлгөһөндә Изге Рим императоры Франц II  үҙен Австрия императоры тип иғлан итә. Ә 1806 йылда ул Изге Рим империяһы императоры титулынан баш тарта, һәм Изге Рим империяһы юҡҡа сыға.
Европа традицияһына эйәреп, XIX быуатта бойондороҡһоҙлоҡ алған ҡайһы бер Латин Америкаһы хакимдары үҙҙәрен император тип иғлан иткән. 1804 йылда бүленеп сыҡҡан Франция колонияһы, Наполеонға оҡшатып, Гаити империяһын (1804—1806) иғлан иткән. Ул барлығы ике йыл, 1806 йылға тиклем генә, йәшәп ҡалған.
Гаити хакимы Сулук Фостен I (1849—1859) үҙен император итеп иғлан итә. Шулай уҡ Бразилия империяһы ла барлыҡҡа килә. Бынан тыш, ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Мексикала ла империя булдырылған (Беренсе Мексика империяһы — 1822—1823 һәм Икенсе Мексика империяһы — 1863—1867).
1876 йылда инглиз королеваһы Виктория Британия Һиндостаны императрицаһы тип иғлан ителә. 1936 йылда итальян фашистик хөкүмәтенең Абиссинияға (Эфиопия империяһы) баҫып алыу һуғышы башланғас, Италия короле Виктор Эммануил III-гә Эфиопия императоры (инглиз королдәренә   — Һиндостан императорҙарына оҡшатып) тигән титул бирелә.
«Империя» термины шулай уҡ бер нисә көнсығыш монархиялары хакимдарына ҡарата ҡулланыла (Иран,, Корея, Монголия, Япония, Американың Колумбҡа тиклемге дәүләттәре, Эфиопия, Африка һәм Океанияның колониялаштырылғанға тиклемге дәүләттәре). Шул уҡ ваҡытта был илдәрҙең дәүләт телдәрендә титул атамаһы imperātor тамырынан яһалмаған.
«Империя» термины формаль рәүештә Яңы осорҙа башҡа континенттарҙа колонияларға эйә булған — Португалия империяһы, Испания империяһы, Голландия һ. б. империяларға ҡарата ҡулланыла. Әммә был дәүләттәрҙең хакимдары бер ҡасан да император титулына эйә булмаған. Инглиз подданныйҙарына һәм башҡа европалылар өсөн королева булып ҡалған һәм «Һиндостан императрицаһы» булараҡ тәхеткә килгән инглиз королеваһы Виктория был рәттә айырым күренеш булып билдәләнә.
Император титулы менән йөрөтөлгән берҙән-бер ғәмәлдәге монарх — Япония императоры (ысынында тэнно; элегерәк, табулаштырылған осорҙа, микадо һүҙе ҡулланылған).
XX быуаттың һуңғы императорҙары араһында Эфиопия империяһы, Вьетнам империяһы, Маньчжоу-го, Корея империяһы императорҙары, һәм шулай уҡ Үҙәк Африка Республикаһының үҙ-үҙен иғлан иткән императоры (1976—1979) Жан-Бедель Бокасса булған.
Император титулы бик күп әҫәрҙәрҙә, шул иҫәптән китаптарҙа («Дюна» йыһанындағы батша-императорҙар), фильмдарҙа («Звёздные войны» фильмындағы Галактика Империяһы императоры Палпатин) һәм (Кешелек Императоры, Warhammer 40,000) ҡулланыла.
Рим империяһы
Көнбайыш Рим империяһы (476, sm: Iordan «Gotica») ҡолатылғандан һуң, император титулы Көнсығышта — Византия империяһында һаҡланған. Артабан Көнбайышта уны Бөйөк Карл (800), һуңынан герман короле Оттон I (962) тергеҙгән.
Франк империяһы
-->
Изге Рим империяһы
Изге Рим империяһы үҙенең барлыҡҡа килеү тарихында берҙәм дәләттең аяҡҡа баҫыу процестары бер ҡасан да тамамланып ҡуймаған, һәм ул бер нисә йөҙ территориаль-дәүләт ойоштормаларын берләштергән ҡатмарлы феодаль иерархик структуралы үҙәкләштерелмәгән ҡоролма булып ҡалған. Империя башында курфюрстар коллегияһы һайлаған император торған. Шуның менән бергә император титулы нәҫелдән тапшырылмаған, ә император власы бер ваҡытта ла абсолют булмаған һәм Германияның юғары аристократияһы менән сикләнгән, ә XV быуат аҙағынан — империяның төп ҡатламдары талаптарын яҡлаған рейхстаг эшмәкәрлегендә сағылған.
Рәсәй империяһы
Боронғо урыҫ телендә «император» титулы урынына рим императорҙарының титулдарының береһе — «цезарь»ҙан балыҡҡа килгән «царь» ҡулланылған, шуға ярашлы, сит ил дәүләттәре менән ҡатнашҡан документтарҙа латин телендә «царь» һүҙе урынына «император» һәм «империя» атамаһы урынына «Русское царство» тигән һүҙбәйләнеш ҡулланылған. Мәҫәлән, Соловьёв үҙенең «История»һында: «Ахырҙа, 1410 йылда псков посадниктары һәм боярҙары рыцарҙар менән Киремпе янына йыйылған һәм, боронғоса, псков ихтыярынса, тыныслыҡ килешеүе төҙөгән; 1417 йылда Ригаға бөйөк кенәз илсеһе ике псков сановниктары менән килгән һәм ирекле сауҙа һәм Орден дошмандарын псков ерҙәренән, ә псковтарҙы — орден биләмәләренән үткәрмәү мәсьәләлрәе буйынса килешеү төҙөгән; үпкәләүҙәр ығы-зығыларын ҡылыс менән түгел, ә судта хәл итергә кәрәк тиелгән; бөйөк кенәз Василий был грамотала Мәскәү бөйөк короле, урыҫ императоры тип аталған», тип яҙған.
Пётр I осоронда Рәсәй батшалығындағы үҙгәрештәр, шул иҫәптән рәсми документтарҙа «Российское царство» термины урынына «Российская империя» терминын файҙаланыуға күсеүгә килтерә. Рәсәй Императорҙары 1721 йылдан 1917 йылға тиклем идара иткән. Пётр I 1721 йылда үҙен Рәсәйҙең тәүге рәсми императоры тип иғлан иткән. Һуңғы император Николай II 1917 йылғы Февраль революцияһы һөҙөмтәһендә тәхеттән баш тартҡан. Император юғары самодержавие власына (1906 йылдан — Дәүләт думаһы һәм Дүләт советы менән бергә закондар сығарыу власына) эйә, рәсми рәүештә «Император Ғали йәнәптәре» «Его Императорское Величество» (ҡыҫҡартылған формаһы — «Государь» йәки «Е. И. В.»).
Гана империяһы
Династии Кайамага
Канем-Борно Империяһы
Был дәүләт тураһындағы мәҡәләлә хакимдары тураһында ла мәғлүмәт бирелгән
Пуэрто-Риконың бойондороҡһоҙлоҡ фирҡәһе
thumb|160px|PIP
Пуэрто-Риконың бойондороҡһоҙлоҡ фирҡәһе (испан телендә: Partido Independentista Puertorriqueño, PIP; инглиз телендә: Puerto Rican Independence Party) — Пуэрто-Риконы Америка Ҡушма Штаттарына бойһонмаған дәүләт итеп төҙөү өсөн көрәшкән сәйәси фирҡә булараҡ билдәле.
Фирҡә — илдәге өс төп сәйәси фирҡәләрҙең береһе һәм теркәлгән бөтә фирҡәләр араһында йәше буйынса икенсе урында тора.
Таһиров
Таһиров — әзербайжан, башҡорт һәм татар фамилияһы. мәғәнәһә саф, пак, гонаһһыҙ тигәнде аңлата
Венера (мифология)
Венера (venus, род. п. veneris «мөхәббәт») — рим мифологияһында матурлыҡ, дәртле мөхәббәт, уңдырышлылыҡ һәм сәскә атыу алиһәһе.
Боронғо грек Афродитаһына тап килә.
Атрибуттар
Алиһәнең символы булып күгәрсен һәм ҡуян (үрсемлелек билдәһе булараҡ) тора, үҫемлектәрҙән уға мәк, роза һәм мирт арналған.
Нәҫеле
Рим легендаһы буйынса Венера ҡамауҙағы Троянан ҡотолоп ҡалған һәм Италияға ҡасҡан Эней ҙың әсәһе була. Уның вариҫтары Римға нигеҙ һала, шуға күрә Венера Рим халҡының тәү әсәһе тип хөрмәт ителә.
Тарихы
Венера культына Ардейҙа һәм Лавинияла (Лацио төбәге) нигеҙ һалына.
Беҙҙең эраға тиклем 293 йылда Рим ҡалаһында Венераның беренсе билдәле ғибәҙәтханаһы төҙөлә (был ғибәҙәтханала Венера Обсеквенс хөрмәт ителә, ә б.э.т. 295 йылда самниттар менән һуғыш барышында бағышлана; шул уҡ ваҡытта, Сицилия утрауында, Эрикс тауындағы Афродита йәки Венера Эриксинская ғибәҙәтханаһы күпкә боронғораҡ тип һанала, ул мифҡа ярашлы Элим йәки Эрикс етәкселегендә ҡасҡын трояндар нәҫеле (Диодор Сицилийский (IV 83) килтергән миф вариантына ярашлы, Эрикс урындағы Сицилия батшаһы булған),  бында килгән  икенсе Троя ҡасағы-Эней (Вергилий, «Энеида» v 759) ҡатнашлығында  нигеҙләнгән; шулай уҡ Венера Фрутистың дөйөм латин культы билдәле, һәм сығанаҡтарҙа Латин Федерацияһының был алиһәгә бағышланған ғибәҙәтханаһы телгә алына, ул Фрутинал (Paulus-Festus s. v. p. 80 L; Страбон V 3, 5) тип атала һәм 18 августа Vinalia Rustica фестивале байрам ителә башлай.
Б.э.т. 215 йылда Капитолийҙа икенсе Пун һуғышында Тразимен күле янындағы алышта еңелеү хөрмәтенә Венераның ғибәҙәтханаһы төҙөлә.
Венера сәнғәттә
Рус традицияһында мөхәббәт алиһәһенең Византия аша килгән грек исеме ҡулланыла — Афродита, шул уҡ ваҡытта Көнбайыш Европа рәссамдарының, яҙыусыларының һәм тәнҡитселәренең күпселеге Венера варианты яҡлы. Был ике вариантты синоним тип ҡарарға мөмкин.
Венера һынлы сәнғәттә
Венераның тыуыуы. Боттичелли. 1485—1486 йылдар. Флоренция, Уффици
Купидон уятҡан Венера. Доссо Досси. Яҡынса 1500 йыл
Венера Урбинская. Тициан. 1536 йыл тирәһе Флоренция, Уффици
Йоҡлап ятҡан Венера. Джорджоне. 1508—1510 йылдар, Дрезден
Венера һәм Марс. Паоло Веронезе. 1570-се йй. Метрополитен-музей
Венера көҙгө менән. Веласкес. 1657 й. Лондон, Милли галерея
Венераның тыуыуы. Адольф Бугро. 1879 й. Париж, Орсе музейы.
Марс менән Венера шахмат уйнай. Падованино. 1530—1540 йылдар Landesmuseum für Kunst und Kulturgeschichte Augusteum, Ольденбург.
Венера Вертикордия. Россетти. 1864 й. Галерея һәм Рассел-Коутс музейы, Борнмут.
Венераның тыуыуы. Жан-Леон Жером. 1890 й. Шәхси йыйылыш
Венера, Фавн һәм путти. Никола Пуссен. 1630-сы йылдар. Эрмитаж
Бүре утрауы
Бүре утрауы (Бирю́чий О́стрів) — көньяҡта, Федотов морононоң киңәйтелгән өлөшөндә, Азов диңгеҙенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Федотов морононоң тар төньяҡ өлөшө менән бергә Бүре утрауы Утлюк ҡултығын барлыҡҡа килтерә. 1929 йылда Федотов морононоң төньяҡ өлөшөнән тар боғаҙ менән айырыла.
Ҡоро ерҙән өлкәнең төп территорияһы менән тура бәйләнеше булмаһа ла, Украинаның Херсон өлкәһенә ҡарай, уларҙы Утлюк ҡултығы айырып тора.
Морон оҙонлоғо яҡынса 20 км (11 диңгеҙ миле), иң ҙур киңлеге — 5 км. Морондоң төньяҡ-көнбайыш һәм көнбайыш ярҙарында бер нисә һай бухта һәм лиман урынлашҡан. Ҙур булмаған суднолар йыш ҡына морондоң көньяҡ-көнбайыш осонда бухталарҙа — Рыбачий бухтаһында (төньяҡ бухта) һәм Маячный (көньяҡ) бухтаһында туҡтай, ул судноларға төньяҡ-көнсығыш елдәренән.иң яҡшы ышыҡ урын булып тора.
Морондоң көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш яры буйлап тәрәнлеге 5 метрҙан кәм булған һай урындар ята.
Иҫтәлекле урындары
Морон территорияһында Аҙау-Сивашский милли тәбиғәт паркы (элекке Аҙау-Сивашский ҡурсаулығы) урынлашҡан.
Көньяҡ-көнбайыш морондоң осонда Бүре маягы төҙөлгән.
Тарихы
Күп кенә табыштар буйынса ғалимдар ҡасандыр был морон әйләнә тирәһендә батша скифтары йәшәгән тип иҫәпләй. Бәлки, тап ошо морон беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡта ҡайһы бер скиф тәңкәләрендә һүрәтләнгән.
Атамаһы (рус телендә «Волчий остров») «Бүре утрауы» тип тәржемә ителә.
Степной (Мәсетле районы)
Степной (Степной) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Оло Аҡа ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 190 кеше. Почта индексы — 452554, ОКАТО коды — 80242810003.
Эрвин Шрёдингер
Александр Рудольф Йозеф Эрвин Шредингер (1887 йыл дың 12 авгусы — 1961 йыл дың 4 ғинуар ы) — Австрия теоретик физигы, квант механикаһы на нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1933). Австрия Фәндәр академияһы ағзаһы (1956), шулай уҡ донъяның ҡайһы бер фәндәр академияһы ағзаһы, шул иҫәптән СССР Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1934).