cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Правый Терсь
'''Прав. Терсь''' — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миклашкина Виска
Миклашкина Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мярэ-Яха
Мярэ-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарамбал
Тарамбал — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 353 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нурҡаев Талип Латип улы
Нурҡаев Талип Латип улы (9 март 1925 йыл — 24 сентябрь 1997 йыл) — нефтсе, 1951—1985 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1944), РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1979). Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы. 1948 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
Талип Латип улы Нурҡаев 1925 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Үҫтем ауылында тыуа.
1938 йылда Мостафа ауылының ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Армияға тиклем «Ҡыҙыл көс» колхозында умартасы булып эшләй.
Хәрби хеҙмәикә 1943 йылдың февралендә саҡырыла 1943 йылдың ноябрь айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 105-се гвардия уҡсылар полкының 34-се гвардия уҡсылар дивизияһының 3-сө Украина фронтының 46-сы армияһы автоматсыһы. Ҡыҙылармеец.
1944 йылдың 17-18 апрелендә комсомол ағзаһы гвардия ҡыҙылармеецы Нурҡаев Талип ун яугир төркөмө составында лейтенант Васильев-Кытин етәкселегендәге Молдавия ССР-ының Суворов районы Раскаецы ауылы эргәһендәге, Днестрҙың уң яғындағы плацдарм өсөн 36 сәғәтлек алышта ҡатнаша. Дошман танкыларына ҡаршы граната менән ул күҙәтеү пунктын һәм засаданан тороп, шәхсән ун һигеҙ гитлерсыны юҡ итә.
Грузияның тау сәнәғәте
Грузияла быуаттар дауамында ҡаҙыу эштәре алып барыла. Бөгөн Грузияның тау сәнәғәте марганец, баҡыр һәм таштың төрлө төрҙәрен етештерә. Грузия иҡтисадында һуңғы йылдарҙа ҙур иҡтисади үҫеш күҙәтелһә лә, тау-байыҡтырыу һәм металлургия секторында үҫеш дөйөм иҡтисад үҫешенән ҡалыша.
Нурҡаев Талип Латип улы
Биографияһы
1997 йылдың 24 сентябрендә вафат була. Октябрьский ҡалаһында ерләнә.
Грузияның тау сәнәғәте
Тарихы
Грузияла беҙҙең эраға тиклем 6-5 мең йыллыҡтарҙа баҡырҙан металл сығарыу башлана, шулай уҡ боронғо замандарҙан алтын сығарыла. Алтын руна тураһындағы легенданың бер интерпретацияһы боронғо Грузияла булған тип фараз ителә, уны һарыҡ йөнө менән алтын эҙләү йәки урындағы алтынды бөртөкләп йыйыу ысулы менән бәйләйҙәр. Өлкән Плиний Көнбайыш Грузияла файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙың башланыуын Сванетиҙа алтын һәм көмөш сығарттырған Колхида батшаһы Савлак менән бәйләй. Грузиндар борон шулай уҡ тимер, баҡыр, еҙ йәки латунь (ҡурғаш һәм цинк ҡатнаш баҡыр иретмәһе) һәм бронза етештергән.
XVII быуатҡа Грузиялағы, бигерәк тә Имеретияла, көмөш рудниктары (Silver mining) байлыҡтың төп сығанағы булып ҡала, XVIII быуат башында Картлиҙа баҡыр сығарыу сәскә атҡан.
Совет осоронда Грузияла бер нисә файҙалы ҡаҙылма, шул иҫәптән мышьяк, барит, бентонит, күмер, баҡыр, диатомит, ҡурғаш, марганец, цеолит, цинк һәм башҡалар сығарыла. Был ҡаҙылмаларҙың күбеһе 2005 йылда ла, әммә аҙ күләмдә, сығарыла. Ил бер быуат дауамында юғары сифатлы марганец мәғдәнен ҙур күләмдә етештереүсе ил була, һуңғараҡ кәмей. Грузияла марганецтың бер өлөшө ферроиретмә етештереү өсөн ҡулланылған. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Грузияла файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу кимәле ҡырҡа кәмей. 2005 йылда файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу тергеҙелһә лә, минераль продукттар Грузияла төбәк күләменән артығыраҡ етештерелмәй.
Грузияның донъяны файҙалы ҡаҙылмаларҙы тәьмин итеүҙәге төп роле — Каспий төбәгенән нефть һәм газды донъя баҙарына еткереү буйынса транспорт маршруты булып хеҙмәт итеүҙә. Каспий диңгеҙе төбәгендә булған йәки төҙөлгән яңы эре экспорт нефть һәм газ торба үткәргестәре Грузия аша үтә. Был Баҡы-Тбилиси-Джейхан, Баҡы-Тбилиси-Эрзурум һәм Баҡы-Супса («Иртә нефттең Көнбайыш маршруты») үткәргес торбалары. Әзербайжан менән Әрмәнстан араһындағы проблемалы мөнәсәбәттәр арҡаһында Әрмәнстан аша маршруттар планлаштырылмаған.
Тармаҡ структураһы
2005 йылда Грузияла 4632 сәнәғәт предприятиеһы араһынан файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һәм карьерҙар менән шөғөлләнгән 148 предприятие иҫәпләнә, был сәнәғәт предприятиеларының дөйөм һанынан 3,2%-ын тәшкил итә. Был 148 предприятиеның етеһе дәүләттеке, ҡалғандары —шәхси кешеләр ҡулында. 2005 йылда сәнәғәттә мәшғүл 94 300 эшсе көсөнән 8 600 кеше эшсе көсө тау сәнәғәте һәм карьерҙарҙы эшкәртеүҙә йәлеп ителгән йәки сәнәғәттә эшсе көстәрҙең 8,6%-ын тәшкил итә. Дәүләт тау — байыҡтырыу предприятиеларында һәм карьерҙарында 5700 кеше, шәхси предприятиеларҙа 2900 кеше эшләгән. 2005 йылда сәнәғәт производствоһында файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙың дөйөм хаҡына 10,4 % тура килә.
Тау сәнәғәте һәм карьерҙар эшкәртеү өсөн продукцияның дөйөм хаҡынан дәүләт предприятиелары продукция хаҡының өстән бер өлөшөн етештергән, ә ҡалған өстән ике өлөшөн шәхси предприятиелар етештергән. Сәнәғәттең төп фондтарының дөйөм хаҡына тау сеймалын табыу һәм карьер предприятиелары өлөшөнә хаҡтарҙың 3,4%-ы тура килгән.
Сауҙа
Грузия төп минераль продукттарының күбеһен экспортлаған. Был ватан марганец мәғдәненән етештерелгән баҡыр мәғдәндәре, концентраттар, ферроиретмәләр һәм азотлы ашламалар. Шулай уҡ ил байтаҡ күләмдә ҡара металл һәм ҡалдыҡтар экспортлай. Грузия импортының төп файҙалы ҡаҙылмалары — нефть һәм газ.
Минераль ресурстар
Грузияла 300-ҙән ашыу файҙалы ҡаҙылма ятҡылығы тикшерелгән, уларҙың яртыһы ғына файҙаланыуға тапшырылған. Һуңғы 100 йыл дауамында Чиатура ҡалаһы эргәһендәге марганец мәғдәне ятҡылыҡтары марганец мәғдәне сығарыуҙың бай сығанағы булып торҙо. Чиатур мәғдәне Зестафони ферроиретмә заводына ташылған.
Чиатур ятҡылығының ресурстары яртыһы тиерлек эшкәртелгән 215 млн тонна марганец мәғдәне тип баһалана. Булған мәғлүмәттәр буйынса, илдә 11 ятҡылыҡ тикшерелгән, нефть запастары 28 млн тонна тәшкил итә. Тағы ла ҙур нефть ятҡылыҡтары бар тип иҫәпләнә.
Грузияла 400 миллион тоннанан ашыу күмер бар тип хәбәр ителә.
Аджариялағы Ҡара диңгеҙ яр буйында тикшерелеп раҫланған 8,5 миллиард кубометр ресурстары булған эре газ ятҡылыҡтары бар, ә потенциаль ресурстар 125 миллиард кубометр тип баһалана.
Илдә шулай уҡ ресурстар бар мышьяк, барит, баҡыр, диатомит, аҡ таш, мәрмәр һәм ҡурғаш-цинк, шулай уҡ цемент етештереү өсөн сеймал бар. Мөһим ятҡылыҡтар араһында Озургетиҙа Аскана бентонит балсығы ятҡылығы, Ахалцих районында Кисатиби диатомит ятҡылығы, Ява районында Квайса цинк ятҡылығы, Амбролаури районында Лухуми мышьяк ятҡылығы һәм Болниси районында Маднеули полиметалл (барит, баҡыр, ҡурғаш-цинк, пирит, көмөш, көкөрт, алтынға эйә кварциттар) ятҡылыҡтары бар.
Индустрия (Ырымбур өлкәһе)
Индустрия — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.
Климаты
Индустрия ҡасабаһы климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, ул яҡынса 150 көн ята.
Тарихы
Ҡасаба 1942 йылда барлыҡҡа килгән, Украинанан эвакуацияланған «Индустрия» совхозы исеме менән аталған. Уға тиклем бында «Заготскот» пункты һәм Мөхәмәтйәр ауылына ҡараған бер нисә йорт булған. 1960 йылдағы исемлектә «Индустрия» совхозының үҙәк усадьбаһы булараҡ телгә алынған.
2016 йылға тиклем ҡасаба Ҡыуандыҡ районының Мөхәмәтйәр ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 260 кеше тәшкил иткән (татарҙар — 79 %), 2010 йылда 296.
Хуэйюань
Биографияһы
Ысын фамилияһы-Цзя (賈), традицион конфуциан белемен ала, даос әҙәбиәте менән мауыға. Егерме йәшендә Даоань менән осраша, ваҡыт үтеү менән уның яратҡан уҡыусыһы булып китә. Риүәйәт буйынса, будда вәғәздәрендә даос трактаттарынан өҙөктәрҙе уңышлы ҡуллана, Был Даоандың хуплауын тыуҙыра. 379—384 йылдарҙа Цзинчжоуҙа вәғәз уҡый, 384 йылда (икенсе версия буйынса — 381 йылда) Дунлинсы монастырында Лушань (пров. Цзянси) тауҙарында йәшәй. Кумараджива менән хат алышҡан.
Агиографик традиция Хуэйюандың менән Алты династияның бөйөк шағиры Тао Цянь (Юаньмин) (365—447) һәм даос Лу Сюцзинь (ысынбарлыҡта 406—477 йылдарҙа йәшәгән) дуҫлығы тураһында хәбәр итә; был житие версияһы традицион ҡытай һынлы сәнғәтенең «Көлөп тороусы өс дуҫ» (даосизм, буддизм һәм конфуцианлыҡ гармонияһын аллегорик һүрәтләү) билдәле сюжет нигеҙенә ята. «Аҡ лотос йәмғиәте» исеме аҫтында билдәле Хуэйюань мәктәбе атамаһы «Аҡ лотос» урта быуат халыҡ дини традицияһының атамаһына барып тоташа. Ҡайһы бер ғалимдарға ярашлы үҙләштереү тик исем менән генә сикләнә: Хуэйюань медитацияны таратҡан һәм элиталы даирәләргә мөрәжәғәт иткән, шул уҡ ваҡытта уның «эйәрсендәре» будда Амитабхи исемен мантрик ҡабатлау өсөн сығыш яһай һәм йәмғиәттең түбәнерәк ҡатламдарына ҡарай.
Безбородко дачаһы
Безбородко дачаһы (Кушелев-Безбородко усадьбаһы, Кушелев дачаһы) — Санкт-Петербургта Неваның уң ярында боронғо усадьба һәм парк ансамбле. Усадьба төп бинаның фасады алдында урынлашҡан арыҫлан скульптуралары менән билдәле.
Санкт-Петербургҡа нигеҙ һалынғанға тиклем осор
Кушелев-Безбородко усадьбаһы булғанға тиклем ерҙәрҙә, XVII быуат аҙағында Охта морононда урынлашҡан швед Ниеншанц ҡәлғәһе комендантының баҡсалары һәм ҡала ситендәге йорто булған. Төньяҡ һуғыш барышында 1703 йылда ҡәлғәне рус ғәскәрҙәре яулап ала. Һуңғараҡ Пётр I уны ҡатыны Екатерина I бүләк итә.
Теплов усадьбаһын төҙөү
Урындағы сығанаҡтар шифалы сифатында баһаланған. XVIII быуатта  рус аҡһөйәктәре араһында сит илгә шифалы һыуға сәфәр ҡылыу модаға инеп китә. Йәшерен кәңәшсе һәм сенатор Григорий Теплов  1770 йылда сит илгә барыу урынына Палюстроволағы ҡала ситенә юллана. Нева яры буйында уға оҡшай һәм ул ҡала ситендә йорт төҙөргә ниәтләй. Императрица Екатерина II рөхсәте менән Теплов Полюстрово биләмәһенең хужаһы була.
Безбородко дачаһы — Джакомо Кваренганың үҙгәртеп ҡороуы
Сенатор вафат булғандан һуң уның улы Алексей Теплов аҡсаға мохтаж була һәм усадьбаны һата. Яңы хужаһы булып Екатерина вельможаһы һәм канцлер Александр Безбородко тора. Ул Тепловҡа шул ваҡыт өсөн ҙур сумма — 22 500 һум аҡса бирә.
Элекке йорт урыныда архитектор Джакомо Кваренга проекты буйынса яңы йорт төҙөлә. Дөрөҫ, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, проектты итальян түгел, ә рус архитекторы Николай Львов әҙерләй. Бина элеккесә төп фасады менән Неваға ҡарай, ләкин хәҙер был  классицизм стилендәге резиденция була. Төп корпустан ике ситтәге флигелгә ярым түңәрәк булып колоннада алып бара. Һуңғараҡ уларҙы ябыҡ галерея итеп үҙгәртәләр, ә барлыҡҡа килгән түр ихатаны Нева буйлап барыусы юлдан ғәҙәти булмаған кәртәләр менән айыралар: флигелдәрҙең фасадтары араһында  ултырған егерме туғыҙ арыҫландың скульптураларын урынлаштыралар. Йыртҡыстарҙың ауыҙҙары йыуан сылбырҙарҙы тотоп тора. Ваҡыт үтеү менән усадьбаны «Арыҫландар менән йорт» тип атайҙар.
Нева ярында таш пристань төҙөйҙәр. Ситтәрендә сфинкс скульптураларын ҡуялар.
Александр Безбородко тирә-яҡ ерҙәр өсөн күп эшләй. Ауыл хужалығын, оҫтаханалар һәм балыҡ промыслаһын үҫтереүгә булышлыҡ итә.
XIX быуатта усадьба
Безбородко ырыуы яғынан ир-аттар линияһы юғалып барыу сәбәпле 1816 йылда Александр I үҙенең указы менән Александр Кушелевҡа үҙенең фамилияһына Безбородко фамилияһын ҡушырға рөхсәт итә. Ул инде усадьбаның хужаһы була, һәм усадьба Кушелев-Безбородко усадьбаһы тип атала башлай. Әммә һөҙөмтәлә «Кушелев дачаһы» атамаһы нығынып ҡала
XIX быуат уртаһында усадьба модалы дауаланыу  курорты була. Махсус саҡырылған абруйлы табиптар Полюстрово һыуының сифаты тураһында ыңғай баһалама бирә.
Аптека хужаһы Фишер был урында ер участкаһын ҡуртымға ала һәм курорт ҡаласығы төҙөй. Йәй бында тормош ҡайнай. Курорт хеҙмәттәрендә ағас өйҙәр, ресторан һәм һыу инеү урындары була. Бер стакан Полюстрово һыуы ул ваҡытта бер тин тора. XIX быуаттың икенсе яртыһында Полюстрово ауылында күпләп дача төҙөй башлайҙар. Бында композитор Михаил Глинка, рәссам Карл Брюллов, шағир һәм драматург Нестор Кукольник һәм башҡа бик күптәр була.
1855 йылда Александр Кушелев-Безбородко вафатынан һуң усадьба уның улы Григорийға күсә. Был кеше әҙәбиәт менән етди мауыға, атап әйткәндә, «Русское слово» һәм «Шахматный листок» журналдарының нәшерсеһе була. 1858 йылда ул Рәсәйгә «Өс мушкетерҙың» авторы, Александр Дюма-өлкәнде Рәсәйгә килеүгә күндерә. Санкт-Петербургта булған сағында күренекле яҙыусы Кушелев дачаһында йәшәй. Григорий Кушелевта ҡунаҡта Иван Гончаров, Аполлон Майков һәм Алексей Пиемский була.
Елизавета общинаһы
ХХ быуат башына тиклем паркта скульптуралар  аллеяһы, яһалма харабалар һәм   Екатерина II  һыны урынлаша.
Иҫкәрмәләр
2017 йылда «Монолит» компанияһы усадьбаның күләмле реконструкцияһын башлай. Инвесторҙар бинаны ғына түгел, ә паркты ла тергеҙергә вәғәҙә бирә. Сығымдар күләме 500 миллион һум баһаланған.
Әхибйәнов Зәбир Шакир улы
Әхибйәнов Зәбир Шакир улы (9 май 1952 йыл — 13 декабрь 2017 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, майор. 2003—2017 йылдарҙа ДОСААФ-тың Белорет өлгөлө автомобиль мәктәбе начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2012).
Биографияһы
Зәбир Шакир улы Әхибйәнов 1952 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Түбәнге Әүрез ауылында колхозсы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 14 йәшендә тыуған ауылында почта ташыусы булып башлай.
1970 йылда Совет Армияһына алына. Йыл ярым хеҙмәт иткәс, 1972 йылда Бөйөк Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге Силәбе Юғары танк команда училищеһына уҡырға инә. Юғары хәрби белем алғандан һуң 1990 йылға тиклем СССР Ҡораллы Көстәрендә офицер вазифаларында хеҙмәт итә, шул иҫәптән 1984—1990 йылдарҙа Белорет ҡала хәрби комиссариатының бүлек начальнигы ярҙамсыһы була. Майор.
Хәрби хеҙмәттән запасҡа сығарылғандан һуң, 1991 йылдың ғинуарында ДОСААФ-тың Белорет автомәктәбенә эшкә урынлаша: спорт буйынса өлкән методист була, 1992 йылдан автомәктәп начальнигының уҡыу-тәрбиә һәм уҡыу-производства буйынса урынбаҫары була. 2003 йылдың октябрендә Зәбир Әхибйәнов Белорет автомәктәбе начальнигы итеп тәғәйенләнә һәм ғүмеренең һуңғы көнөнәсә ошо яуаплы вазифаны башҡара.
2012 йылда автомәктәп «Рәсәй ДОСААФ-ының өлгөлө автомобиль мәктәбе» почётлы исеменә лайыҡ була, ә мәктәп етәксеһенә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Әхибйәнов Зәбир Шакир улы 2017 йылдың 13 декабрендә көтмәгәндә Белорет ҡалаһында вафат була, тыуған ауылында ерләнә.
Һылтанмалар
‏‎
Тарас Шевченко һәйкәле (Рига)
Тарас Шевченко һәйкәле (укр. пам'ятник Тарасу Шевченку ) — Латвияның баш ҡалаһы Ригала украин шағиры, прозаик, рәссам һәм этнограф Шевченко Тарас Григорьевич хөрмәтенә ҡуйылған монумент.
Тарихы
2015 йылдың 6 ноябрендә  Украинаның премьер-министры Арсений Яценюктың һәм Латвия хөкүмәте башлығы Лаймдот Страуюмдың Латвияға  эш сәфәре  сиктәрендә Ригала, Кронвалд паркында Тарас Шевченконың һәйкәле асыла, ул «Кобзарҙың»  23 йәшлек сағын һүрәтләй.
Һәйкәл Латвияла украин общинаһы арҡаһында асыла. Монументтың авторы булып скульптор Игорь Гречаник сығыш яһай, ул уны Латвиялағы украиндар Конгресы, украин йәмғиәте һәм Латвияла йәшәгән башҡа милләт вәкилдәре тапшырған аҡсаға Украинала төҙөй. Дөйөм алғанда, һәйкәл хаҡы сама менән 85 000 евро тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Стәрле (Ыҡ ҡушылдығы)
Географияһы
Йылға оҙонлоғо 53,3 км, бассейн майҙаны 650 км². Оҙонлоғо 10 км-ҙан әҙерәк булған ҡушылдыҡтарының һаны — 21, уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 54 км. Бассейнда күлдәр һаны — 3, уларҙың дөйөм майҙаны — 0,03 км². Йылғаның башы Балтас ауылынан 7 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, тамағы Татарстандың Аҙнаҡай районы Түбәнге Стәрле ауылынан 1,5 км төньяҡ-көнсығышта. Йылға ҡалҡыу тигеҙлек буйлап аға, бассейндың иң юғары нөктәһе Уразай ауылынан 321,7 м төньяҡ-көнсығыштараҡ. Йылға үҙәне тар, тәрән (4-5 м) һәм оҙон (5 км-ға тиклем) йырындар һәм үҙәндәр менән киҫкеләнгән. Үҙәне боролмалы, тармаҡлы түгел. Йылғаға 16 ҡушылдыҡ йылға ҡоя.
Гидрологияһы
— Әҙ һыулы йылға. Туҡланыуы ҡатнаш, күбеһенсә ҡар менән (60 %-ҡа етә). Йыл эсендә аҡма бүленеше тигеҙ түгел. Йыллыҡ аҡма ҡатламы 90-110 мм, шуларҙың 66 мм-ы яҙғы ташҡын осорона тура килә. Ер аҫты туҡланыуы модуле 3,0-тән 0,1 л/сек км²-ға тиклем тирбәлә.
— Һыуҙың сифат составы йылға оҙонлоғо буйынса үрге ағымында гидрокарбонатлы-сульфат-магнийлынан түбәнге ағымында хлоридлы-гидрокарбонат-натрийлыға тиклем үҙгәрә. Ҡатылығы яҙ 6-9 мг-экв/л-ҙан алып һыу кимәле кәмегән осорҙа 9,0 −12,0 мг-экв/л-ға тиклем тирбәлә. Минераллашыу яҙ 100—200 мг/л-ҙан алып һыу кимәле кәмегән осорҙа 500—1000 мг/л-ға тиклем була.
Хужалыҡта ҡулланыу
— Йылға был төбәк өсөн оло хужалыҡ әһәмиәтенә эйә, Аҙнаҡай ҡалаһы сәнәғәт предприятиелары, шулай уҡ ауыл хужалығы профиле предприятиелары ҡуллана.
— Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Министрҙар Советының 1978 йылдың 10 ғинуарындағы № 25 һәм Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 2005 йылдың 29 декабрендәге № 644ҡарары менән төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт һәйкәле тип танылған.
Абушахманов
Абушахманов — ир-ат фамилияһы. Абушахман исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Абушахманова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Атыу ҡоралы
Атыу ҡоралы — снарядты (минаны, пуляны) тиҙ хәрәкәткә килтереү һәм көбәктән сығарып бәреү, осороу өсөн шартлаусы матдә (дары) йәки махсус янар май ҡушымталары янғанда барлыҡҡа килгән газдың баҫым көсө ҡулланылған кинетик ҡорал. Үҙендә сәпкә тейеү сараһын (артиллерия снаряды, мина, пуля) һәм уларҙы сәпкә осороу ҡулайламаһын (пушка, миномет, мылтыҡ һ. б.) берләштерә.
Тарихы
Тәүге атыу ҡоралы (бамбуктан эшләнгән «утлы һөңгө») X быуатта Ҡытайҙа барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә.
Европала атыу ҡоралы XIV быуатта, техника үҫеше дары энергияһын ҡулланырға мөмкинлек биргәндән һуң барлыҡҡа килгән, тип һанала. Был яңы эраның башланыуын аңлатҡан — артиллерия (шул иҫәптән ҡул артиллерияһы) барлыҡҡа килгән.
Атыу ҡоралының тәүге өлгөләре бер яғы томалап иретеп йәбештерелгән сағыштырмаса ҡыҫҡа тимер йәиһә бронза көпшәләр булып торған. Ҡоралды яһау иң ябай ысул менән башҡарылған: каналға дары һалынған, шунан шунда уҡ тимер йә ҡурғаш пуля индерелгән. Атыусы кеше ҡоралды ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырған йәки яурынына терәгән (ҡайһы саҡ ергә лә терәгәндәр). Яһаҡты тоҡандырыу өсөн көйрәгән филтәне көпшәнең өҫкө яғындағы бәләкәс тишеккә терәгәндәр.
XV быуаттың беренсе сирегендә үк ҡул атыу ҡоралының ҡоролошо камиллаштырыла башлай — көпшәләрҙе оҙонораҡ, төйҙәне бөгөлгән итәләр, тоҡандырыу тишеген көпшәнең өҫкө яғында түгел, ә ҡабырғаһында эшләйҙәр. Ә көбәктең үҙендә төбәү ҡулайламалары барлыҡҡа килә. Бындай ҡоралды Европала кулеврина тип атағандар. Был төр ҡоралдан атыуҙың һөҙөмтәлелеге түбән ҡала килгән, ә яһау ваҡыты бер нисә минутҡа һуҙылған. Яһаҡты тоҡандырыу ысулы ла бик уңайһыҙ булған — көйрәүсе филтә атыусының иғтибарын төбәүҙән ситкә йүнәлткән.
Уҡсы ҡоралы
Уҡсы ҡоралы — пуля йәки башҡа тейҙереү элементтары менән атыу өсөн көбәкле ҡорал. Тейҙереү элементын осороу өсөн энергия сығанағы ниндәй булыуға ҡарап, утлы атыу, пневматик, механик һәм электр уҡсы ҡоралына бүлеп йөрөтәләр.
Пистолеттар
Пистолет (фр. pistolet ← фр. pistole чех píšťala — «пищаль, һыбыҙғы») — ҡыҫҡа көбәкле автоматик булмаған йә үҙьяһаулы (һирәгерәк автоматик) утлы атыу ҡоралы. Ғәҙәттә ҡыҫҡа араға(25-50 метр) бер йәки ике ҡулдан атыу өсөн ҡулланыла. Һөжүм итеү өсөн дә, һаҡланыу өсөн дә ҡулланыла ала. Тәүге пистолеттар шыма көбәкле һәм бер яһаулы булған, ә хәҙергеләре, ҡағиҙә булараҡ, һырлы һәм күләмле магазинлы. Магазин, ғәҙәттә, һапта урынлаша һәм 7-нән (Кольт M1911) 17-гә (Беретта Px4 Storm) тиклем һәм күберәк патрон һыйҙырышлы була.
Пистолет-пулемёттар
Пистолет-пулемёт — өҙлөкһөҙ атыу өсөн пистолет патрондарын ҡулланған шәхси автоматик уҡсы атыу ҡоралы.
Пистолет-пулемёт Беренсе донъя һуғышы йылдарында эшләнгән, танк һәм химик ҡорал менән бер рәттән, позиция һуғышы торошон ҡырҡа үҙгәртеүгә өлөш индерергә тейеш булған. Был төр ҡорал булдырыу идеяһы бер үк ваҡытта бер нисә илдә барлыҡҡа килә һәм тормошҡа ашырыла.
Ул ваҡытҡа пулемёттар уты үҙенең юғары һөҙөмтәлелеген иҫбатлаған була инде, әммә ул йылдарҙағы пулемёттар лафеттан йәки станоктан атҡан, бик ауыр булған. Мәҫәлән, киң билдәле Максим пулемёты станокһыҙ, һыуһыҙ һәм патрондарһыҙ 20 кг тирәһе тартҡан, ә һуғышҡа әҙер рәүештә, станогы менән — 65 кг-дан артығыраҡ. Уны хеҙмәтләндереү өсөн 2—6 кеше кәрәк булған. Нығытмаларҙы һаҡлау өсөн бик яҡшы булһа ла, улар һөжүм итеү өсөн бөтөнләй ярамаған. Шуға бер кеше йөрөтә һәм һөҙөмтәле ҡуллана алған ҡоралдың барлыҡҡа килеүе көтөлгән хәл булған.
Автоматтар
Автомат, йәки автоматик карабин, сит ил әҙәбиәтендә шулай уҡ штурм винтовкаһы — яҡын алышта дошмандың тере көсөн юҡ итеү өсөн тәғәйенләнгән һәм ут асырға һәләтле ҙур тығыҙлыҡлы шәхси автоматик уҡсы атыу ҡоралы.
7,62-мм Калашников автоматы (АК, ГРАУ индексы — 56-А-212, йыш ҡына АК-47 тип яңылыш атайҙар) — Михаил Калашников тарафынан 1946—1947 йылдарҙа эшләнгән һәм Совет Армияһына 1949 йылда ҡоралланыуға ҡабул ителгән автомат.
Оҙон мылтыҡтар
Винтовка (башта «винтлы мылтыҡ»; шулай уҡ немец. Gewinde — «киҫеү», «семәрләү») — Ике ҡул менән яурынға терәп атыу өсөн тәғәйенләнгән, көбәгенең эсе һырланған ҡорал. Мылтыҡ — хәҙерге тар мәғәнәлә, атҡанда ике ҡул менән тотоп тороу һәм төҙләү өсөн тәғәйенләнгән, ғәҙәттә, яурынынға терәп, шыма йәки ҡатнаш (шыма һәм һырлы) пуля йәки йәҙрә менән ата торған ҡорал. Сағыштырмаса һуңғы ваҡытҡа тиклем (XX быуат башына) киң мәғәнәлә «мылтыҡ» теләһә ниндәй оҙон көбәкле ҡул ҡоралын аңлата, шул иҫәптән һырлы һәм автоматик, башта был һүҙ рус телендә «ҡорал» һүҙенең синонимы тиерлек була.
Карабиндар
Карабин — ҡыҫҡартылған көбәкле еңел винтовка. Ошо уҡ терминды етештереүселәр шыма мылтыҡтарҙың ҡайһы бер моделдәре тип тә атаған. Карабиндар — атыу ҡоралының махсус өлгөләре, шулай уҡ пехота ҡоралланыуы өсөн ҡабул ителгән винтовка системаһы варианттары, еңеллеге, оҙонлоғо һәм конструкцияның ҡайһы бер деталдәре менән айырыла. Тәғәйенләнеше буйынса улар хәрби, һунар, хеҙмәт (полиция, тактик һ. б.) йәки үҙ-үҙеңде һаҡлау ҡоралы була ала (Рәсәйҙә үҙ-үҙеңде яҡлау өсөн оҙон көбәкле һырлы ҡорал ҡулланыу рөхсәт ителмәй). Рәсәйҙә автоматик ут режимы булған карабиндар айырым атыу ҡоралы класына — автоматтарға бүленә.
Пулемёт
Пулемёт — ерҙәге, һыуҙағы һәм һауа сәптәренә пулялар менән атыу өсөн тәғәйенләнгән ҙур булмаған автоматик ҡорал төркөмө. Пулемёт уты ғәҙәттә терәгес йәки станоктан алып барыла. Шулай уҡ пулемёттар йыш ҡына төрлө самолёттарҙа, бронемашиналарҙа, караптарҙа (кәмәләрҙә) һәм автомобилдәрҙә ҡорал итеп ҡуйыла. 1883 йылда америка уйлап табыусыһы Хайрем Максим (1840—1916) автоматик ҡоралдың беренсе өлгөһөн — Максим пулемётын эшләй. Ул ҡоралдың быға тиклем ҡулланылмаған кире ҡайтарыу энергияһын ҡулланырға ҡарар итә. 1880 йылдар башында Хайрем Максим АҠШ хөкүмәтенә үҙенең пулемётын сафҡа индерергә тәҡдим итә. Әммә Америкала бер кем дә уйлап табыу менән ҡыҙыҡһынмай, шуға күрә Максим Бөйөк Британияға эмиграцияға китә, унда уның асышы башта хәрбиҙәр яғынан да әллә ни ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырмай. Максимдың ҡорал компанияһы күп кенә дәүләттәрҙә үҙҙәренең эшен күрһәтеп, пулемёттар етештерә һәм рекламалай башлай. 45 калибрлы (11,43 мм) пулемёттың күргәҙмә өлгөһө Рәсәйгә 1887 йылда килтерелә, полигонда һынау үтә. 1888 йылдың 8 мартында унан император Александр III атып ҡарай. Хайрем Максим ҡоралының бик яҡшы һәм ышаныслы булыуына өлгәшә, ә 1899 йылдың аҙағында уның пулемёты бер ниндәй етди ҡыйынлыҡһыҙ 15 000 патрон ата ала.
Карап артиллерияһы
Карап артиллерияһы — хәрби караптарҙа урынлаштырылған һәм яр буйында (ҡоро ерҙә), диңгеҙҙә (ер өҫтө) һәм һауа объекттарында ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән артиллерия ҡоралдары йыйылмаһы. Яр буйы артиллерияһы менән бер рәттән диңгеҙ артиллерияһы ла булып та хеҙмәт итә. Хәҙерге концепцияла карап артиллерияһы — артиллерия ҡоролмалары, ут менән идара итеү системалары һәм артиллерия боеприпастары комплексы. Диңгеҙ артиллерияһын ҡулланыу хәрәкәт итеүсе һәм бәүелеүсе платформаһынан башлана, ҡағиҙә булараҡ, хәрәкәт итеүсе сәптәргә атыу ойошторола. Диңгеҙ артиллерияһының был үҙенсәлектәре ҡатмарлы ут менән идара итеү ҡоролмаларын һәм пулемёт менән идара итеү механизмдарын булдырыуҙы талап итә. Диңгеҙ артиллерияһының уртаса ут арауығы ҡоро ер артиллерияһы алыҫлығынан артып китә, шуға күрә оҙонлоғо 30-ҙан ашыу калибрлы орудиелар ҡулланыла. Ҡыҫҡа араға һәм уттың теүәллеге үҫеше арҡаһында ракеталар ҡулланыу мөмкин булмаған урындарҙа, мәҫәлән, диңгеҙ блокадаһының өҙөлөүенә, ярҙамсы судноларҙың емерелеүенә, яр буйын утҡа тотоуға юл ҡуймау, йәғни ярҙамсы бурыстарҙы хәл итеү өсөн карап артиллерияһы ҡоролмалары ҡулланыла.
Туптар
Пушка — артиллерияның бер төрө; һүҙ «пущати» (йәғни «ырғытыу») ҡылымынан килеп сыҡҡан. Көбәкле артиллерияның башҡа төрҙәренән, мәҫәлән, гаубицанан йәки миномёттан, орудие көбәге (40—80 калибр), снарядтың башланғыс тиҙлеге һәм диапазоны менән айырыла, әммә максималь бейеклек мөйөшө бәләкәйерәк. Гаубица һәм пушка көбәге араһындағы шартлы сик уның 40 калибрлы оҙонлоғо һанала. Көбәгенең оҙонлоғо 40 калибрҙан кәмерәк булғанда, орудие пушка-гаубица (гаубица-пушка) тип классификациялана; ҙур булһа — пушка.
Авиация туптары
Самолёт орудиелары — автоматик пушкалар, ҡулайлаштырылған йәки махсус самолёттарҙа ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән пушкалар. Самолёт орудиеларының үҙенсәлекле һыҙаттары булып, уларҙың түбән ауырлығы, юғары ут тиҙлеге, компактлылығы һәм сағыштырмаса ҙур булмаған калибры (45 мм тиклем) тора.
Зенит туптары
Зенит пушкаһы(зенит орудиеһы, шулай уҡ жаргонда зенитка) — лафетта махсуслаштырылған артиллерия орудиеһы, замансараҡ версия булараҡ, берҙәм үҙйөрөшлө тәгәрмәсле йәки ҡарышлауыҡ сынйырлы шассиға ҡуйылған һәм бик ҙур бейеклек мөйөшө менән («зенитҡа ут асыу», тимәк, дошман авиацияһы менән көрәшеү өсөн тәғәйенләнгән «зенит орудиеһы» атамаһы. Беренсенән, снарядҡа юғары башланғыс тиҙлек һәм теүәллек хас, был йәһәттән зенит орудиелары йыш ҡына танкыға ҡаршы орудиелар сифатында ҡулланыла. Зенит орудиеларының бер өлөшө, сафтан сығарылғандан һуң, таулы ерҙәрҙә тыныс шарттарҙа ҡулланыу өсөн ҡар ишелмәләренә ҡаршы орудие итеп үҙгәртелә.
Казылгах
Казылгах — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тарбат-Ега
Тарбат-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 432 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эшенберген
Эшенберген (Eschenbergen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 745 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99869 һәм автомобиль коды GTH.
Ярташлы
Ярташлы (Ярташлы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 199 кеше. Почта индексы — 452116, ОКАТО коды — 80202837006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Муйнаҡ ауыл Советы
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
Йылайыр яйлаһының көнбайыш өлөшөндә, Үрге Муйнаҡтан Түбәнге Муйнаҡҡа барған юл өҫтөндә, Муйнаҡ ауыл Советының юҡҡа сыҡҡан Хәсән утары (Шәмсит утары булараҡ та билдәле була) урынлашҡан була.
Нагор-Юган
Нагор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының һул ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куяча
Куяча — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Правый Терсюк
Правый Терсюк — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терсюк йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гараж
Гара́ж — автомобиль, мотоцикл һәм башҡа транспорт сараларын һаҡлау өсөн ҡоролма. Ҡайһы ваҡыт уларҙы ремонлау өсөн ҡулланыла. Гараж торлаҡ йорттоң өлөшө йәки айырым төҙөлгән ҡоролма булыуы мөмкин.
Гараж төҙөүҙә төрлө материал ҡулланыла: ағас, кирбес, бетон, металл. Гараждар, башҡа төҙөлөш объекттары кеүек, бер типтағы проект йә индивидуаль проект буйынса төҙөлә.
Парковка — автомобилдәрҙе ҡыҫҡа ваҡытҡа һаҡлау урыны.
Классификация 42.13330.2011 һ. ҠЙ ярашлы:
Гоголь Николай Васильевич
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Николай Васильевич Гоголь 1809 йылдың 20 мартында (яңыса 1 апрелендә) Рәсәй империяһының (хәҙер Украина) Полтава губернаһына ҡараған Полтава һәм Миргород өйәҙҙәре сигендә, Псёл йылғаһы буйында урынлашҡан Оло Сорочинцы ауылында тыуған. Уға исемде Изге Николай хөрмәтенә ҡушҡандар
Ҡарйәләр
Ҡарйәләр  (أصحاب القرية (Әсхәб әл-Ҡарйә — «ауыл халҡы») йәки (أهل أنطاكية (әһлү Антакиәтән) — «Антакья кешеләре») — Антакьяла (Антиохия) Аллаһтың рәсүлдәрен инҡар иткән ҙур булмаған ауыл кешеләре.
Тарихы
Ҡөрьәнгә ярашлы, был халыҡҡа ике пәйғәмбәр, һуңынан тағы ла берәү ебәрелә. Пәйғәмбәрҙәр Аллаһ тарафынан ебәрелгәнен тип һөйләгәндә, ауыл халҡы уларҙы ялғанлауҙа ғәйепләй һәм таш бәреп туҡмарға янай башлайҙар. Был мәлдә ауыл ситенән бер ир килеп етә һәм халыҡты Аллаһҡа ышанырға, уның илселәрен тыңларға саҡыра. Яуап итеп, халыҡ был кешегә һөжүм итә һәм үлтерә, ә Аллаһ уны йәннәткә алыныуы тураһында хәбәр менән ҡыуандыра. Ҡайһы бер дин белгестәре уны ғазап сигеүсе (мученик) тип иҫәпләй. Бынан һуң Аллаһтың рәсүлдәре унан китергә мәжбүр була һәм Аллаһ торба тауышы менән ошо халыҡты юҡ итә.
Мөфәссирҙәр был тораманы Антиохияға тиңләштерә.
Ҡайһы бер мөфәссирҙәр, улар араһында Ибн Ҡасир ҙа, Антиохия менән тиңләштереүҙе кире ҡаға, быны ҡаланың емерелеүе тураһында тарихи мәғлүмәттәр булмауы менән аңлата. Улар шулай уҡ, Ҡөрьәндәге «илселәр» термины һәр ваҡыт пәйғәмбәрҙәргә ҡарата, ә уларҙың уҡыусыларына түгел, әйтелә торған булған. Ҡайһы бер дин белгестәре Ҡөрьәндәге был тарихты Павел һәм Варнаваның Апостолдар тураһындағы вәғәзе менән бәйләй.
Грек-Төрөк һуғышы (1919—1922)
Икенсе грек- төрөк һуғышы (1919—1922) терминын һуғышта ҡатнашҡан ике яҡ ҡулланмай. Грек тарихсылары был ваҡиғаларҙы Кесе Азия походтары (Μικρασιατική εκστρατεία йәки  — Кесе Азия кампанияһы); Төркиә тарихсылар уны Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта Көнбайыш фронт (тур. Kurtuluş Cephesi Savaşı Batı ) йәки Төрөк-грек фронты (тур. Türk-Cephesi Yunan ) Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш тың айырылғыһыҙ өлөшө тип һанала. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, тап ошо хәрби кампаниялар һәм һуғыш гректарҙың ирредентист пландарына ярашлы була һәм азатлыҡ өсөн көрәш тип атала. Грек ғәскәренең Кесе Азияға һөжүме грек хөкүмәте инициативаһы буйынса түгел, ә уның союздаштары инициативаһы буйынса башлана. Грек ғәскәренең тәүге уңыштары булыуға ҡарамаҫтан (улар 1921 йылдың йәйенә Кесе Азия ның көнбайышын тулыһынса тиерлек баҫып ала) һуғыш Грецияның тулыһынса тар-мар ителеүе менән тамамлана. Һуғыштан һуң ике дәүләт грек һәм төрөк халҡы менә алмашыу ойоштора.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Кемал яҡлыларҙың гректарға ҡаршы һуғышында, элекке әрмәндәргә ҡаршы һуғыштағыса (1920), большевиктар Рәсәйенең кемалистарға 1920 йылдың көҙөнән алып, ике йыл дауамында аҡсалата һәм хәрби-техник ярҙам күрһәтеүе төп ролде уйнай.
Ғосман империяһының ҡолауы
Ғосман империяһының Беренсе донъя һуғышында еңелеүе һәм Мудрос солохона ҡул ҡуйғандан һуң еңеүсе державалар был илдең билмәләрен, шул иҫәптән ваҡытында Ғосман империяһының тәүге үҙәге булған территорияларҙы ла бүлгеләргә тотона. Грецияға еңеүселәр Көнсығыш Фракия (әлегә Истамбулһыҙ ғына ғына) һәм Кесе Азияның грек халҡы йәшәгән көнбайыш райондарын вәғәҙәләй.
Грек ирредентизмы
Гректар өсөн һуғышта ҡатнашыуҙың төп милли мотивтарының береһе Византия империяһын тергеҙеү була. Хәҙерге грек дәүләте 1830 йылда барлыҡҡа килгәндән алып, бындай сәйәси идеялар Греция сәйәси тормошонда мөһим роль уйнай. Грек сәйәсмәндәре бер нисә тапҡыр «Греция короллеген киңәйтеүҙең тарихи ҡотолғоһоҙ булыуы» тураһында сығыш яһай. Мәҫәлән, 1844 йылда грек сәйәсмәне Иоаннис Коллетис йыйылыштарҙың береһендә: "Эллинизмдың ике бөйөк үҙәге бар. Афина — короллектең баш ҡалаһы. Константинополь — бөтә гректар өсөн хыял һәм өмөт ҡалаһы " тип белдерә.
Һуғыш башы
Грек ғәскәре 1919 йылдың 15 майында Мудрос солохоноң 7-се статьяһына ярашлы, Антанта эскадраһының көслө яҡлауы аҫтында Смирнаға килеп төшә. Италияның Смирнаны Англия һәм Францияға ҡаршы барып, үҙ оккупация зонаһына индереү теләге грек ғәскәрҙәрен ебәреүгә бер һылтау була. Итальяндар 19 майҙа ойошторған сыуалышта 71 төрөк һәм бер нисә грек һалдаты һәләк була. Был төрөк халҡының асыуын ҡабарта, май аҙағында улар партизан отрядтарын төҙөй башлай. Әммә 1919 йылдың июнь аҙағында ғына элекке төрөк офицеры Мостафа Кәмал-паша етәкселегендә гректарға етди ҡаршылыҡ күрһәтелә башлай.
1919 йылдың 25 июлен дә гректар Адрианополде ала һәм июнь-июлдә Кесе Азияла плацдармды киңәйтә, улар Ушак, Бандырма һәм Бурсаны ала. 1919 йылдың көҙөндә грек ғәскәрҙәре көньяҡта Меандр, көнсығышта һәм Ванчико араһындағы территорияны контролдә тота, ә Кәмалдың отрядтары уларҙы ара-тирә борсоп торорлоҡ ҡына була. Шул уҡ ваҡытта гректар ары материкка инеп китмәй, сөнки быға союздаштарының санкцияһы булмай.
Грецияла хәл
Кесе Азияла хәрби хәрәкәттәр барған осорҙа Грецияның үҙендә хөкүмәт башлығы Элефтериос Венизелос һәм сит эштәргә ҡыҫылмау өсөн сығыш яһаған король яҡлылар араһында эске көрәш бара. Был көрәш шундай аяуһыҙ була ки, хатта Кесе Азиялағы көрәш ваҡытлыса икенсе планға күсә. 1920 йылдың 10 авгусында Антанта илдәре менән солтан хөкүмәте араһында Севр килешеүе төҙөлә. Севр килешеүе буйынса Грецияға Көнсығыш Фракия Истамбулға 30 км етәрәк, Имброс һәм Тенедос утрауҙары, Смирна Греция идаралыға күсә, ә биш йылдан унда Грецияға ҡушылыу буйнса референдум үтергә тейеш була.Грек премьеры Венизелос Килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң Венизелосҡа һөжүм итәләр, ләкин ул иҫән ҡала. Грецияла эске сәйәси көрәш яңынан көсәйә, уның барышында сәйәси үлтерештәргә барып етәләр. 1920 йылдың көҙөндә гректар Кәмал ғәскәрҙәрен элеккесә ҡыҫырыҡлап бара. Кәмал Севр килешеүенә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнашмай һәм уны танымай ҙа. Грек короле Александр 1920 йылдың 25 октябрендә үлеп китә. Венезелос партияһы һайлауҙарҙа еңелгәндән һуң, 1920 йылдың 14 ноябрендә тәхеткә Константин I (1920 йылдың декабре) ултыра. Сираттағы йыл гректарҙың уңышы менән һәм фронттың тағы ла нығыраҡ оҙонайыуы менән тамамлана. Тик гректар өсөн тышҡы сәйәсәттә хәлдәр насарая башлай: Грецияға союздаштары ярҙам итмәй башлай, король Константин Германия яҡлы, улар Антантаның дошманы тип иҫәпләй.
Инөнү янында алыш. Кәмал яҡлыларҙың халыҡ-ара хәле
Гректар 1921 йыл башында хәрби яҡтан элеккесә көслө була, ә Кәмал үҙ ғәскәрен артыуын дауам итә.
Грецияның король хөкүмәте яңынан һөжүмгә күсерҙән алда III армия корпусына разведка өсөн рейд эшләргә ҡуша. Тулы булмаған ике грек дивизияһы Инөнүгә, Эскишәһәргә яҡын ғына ергә барып етә, 200 төрөк һалдатын әсирлеккә ала. 10 ғинуарында дивизияға позицияларына кире ҡайтырға бойороҡ бирелә, кемалистар үҙҙәрен еңеүсе тип иғлан итә. Дакин Дуглас, хәҙерге Британия тарихсыһы был хәрби-сәйәси ваҡиғалар тураһында ҡыҫҡа ғына ике һөйләм яҙа: «1921 йылдың ғинуарында өсөнсө корпус (грек армияһы) Эскишәһәргә разведка операцияһы яһай, төрөк көстәренең ҡаршылығын еңә, әммә бойороҡҡа ярашлы Прусаға кире китә. Һөжүм өсөн (гректар өсөн) ваҡыт килеп етмәгән була». 1921 йылдың 23-31 мартында «яҙғы һөжүм» ваҡытында Мостафа Кәмал-пашаның ғәскәрҙәренән Инөнүҙе алырға тырышҡан III грек корпусы тактик еңелеүгә осрай. Әммә А.Кондулистың I грек корпусының еңеүе арҡаһында гректарҙың һөжүме уңышлы тамамлана.
1920 йылдың көҙөндә үк Кәмалдың 1920 йылдың апрелендәге үтенесе буйынса Совет Рәсәйе тарафынан уның яҡлыларға күпләп аҡсалата һәм хәрби-техник ярҙам күрһәтелә башлай. Мәскәүҙә 1921 йылдың 16 мартында РСФСР менән ВНСТ араһында «Дуҫлыҡ һәм туғанлыҡ» тураһындағы килешеү төҙөлә. Был Анкаралағы хөкүмәтте донъяның ҙур державаһы яғынан беренсе таныу була. Килешеү буйынса Совет Рәсәйе хөкүмәте Кәмал хөкүмәтенә ҡайтарылмай торған финанс ярҙамы, ҡорал бирергә вәғәҙәләй. Совет хөкүмәте 1921 йыл дауамында кемалистарға 10 алтын һум, 33 меңдән ашыу винтовка, 58 миллион самаһы патрон, 327 пулемет, 54 артиллерия орудиелары, 129 мең артыҡ снаряд, мең ярым ҡылыс, 20 мең противогаз, 2 диңгеҙ истребителе һәм башҡа «бик күп башҡа хәрби-яраҡтар» ебәрә.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ, 1921 йылдың 2 июлендә сит ил эштәре халыҡ комиссары РСФСР-ҙың сит ил эштәре халыҡ комиссары Чичерин грек хөкүмәтенә күп кенә гәзиттәрҙә Греция Рәсәйгә һуғыш иғлан иткән тип яҙылғанына «ныҡ ғәжәпләнеү» белдерергә мәжбүр булған; шул уҡ йылдың 6 июлендә Грецияның сит ил эштәр министры Бальтацци был хәбәрҙе кире ҡаға.
Грек армияһы һөжүме
1921 йылдың йәйендә грек армияһы Афьонкараһисар—Кютахья—Эскишехир һыҙығында һөжүмгә күсә һәм 27 июнь- 10 июлдә төрөк ғәскәрен еңә. Грек ғәскәрҙәре Афьонкарахисар, Эскишехир һәм Көтахья ҡалаларын ала. Әммә Кәмал ғәскәрҙәре ҡамауҙан ҡотола һәм Сакарья йылғаһы аръяғына Анҡараға сигенә.
Грек армияһының тактик еңеүе һуғышты тамамлауҙы аңлатмай, грек армияһы Анҡараға табан хәрәкәт итергә мәжбүр була.
Сакарья алышы
Гректар һөжүмен дауам итә һәм 1921 йылдың авгусында туранан-тура Анҡараға янай. Ай аҙағына гректар Анкара янында була, әммә егерме ике көнлөк Анкара янындағы тауҙарҙағы алыш (23 август — 13 сентябрь, 1921 йыл) һөҙөмтәһендә төрөктәрҙең оборонаһын өҙә алмай һәм Сакарья йылғаһы аръяғына сигенергә мәжбүр була. Грек-төрөк фронты Эскишехир — Афьонкараһисар һыҙығына сигенә. Сакарья янындағы алыш өсөн Кәмалға Ғази — «Изге һуғыш яугиры» титулын бирәләр.
Фронтта сағыштырмаса тынлыҡ урынлаша һәм сәйәси интригалар әүҙемләшә. Франция Кәмал хөкүмәтен таный, был уның хәлен яҡшырта. 1922 йылда Франция, Италия һәм Британия Кесе Азиянан грек ғәскәрҙәрен сығарыу планын тәҡдим итә. Кәмал был тәҡдимде кире ҡаға. Шул уҡ ваҡытта Грецияла коалицион хөкүмәт 1922 йылдың майында власҡа килгәс, хәлде аңламайынса, Кәмалға баҫым яһар өсөн Истанбул ды алыу планын ҡора башлай. Был операция, гректар раҫлауы буйынса, союздаш тыйыүы арҡаһында ғына тормошҡа ашырылмай ҡала.
Грек ғәскәренең тар-мар ителеүе
Кесе Азияла гректар ҡулында киң плацдарм булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың позициялары стратегик яҡтан перспектииаһыҙ була, сөнки уңышҡа ирешкән хәлдә лә гректар уларҙы дошман күргән халыҡ йәшәгән ҙур илде контролдә тота алмаҫ ине. Бынан тыш союздаштарҙың бер өлөшө (Франция, Италия), был ваҡытта инде Кәмал менән йәшерен килешеү юлы менән үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртып, төрөктәргә матди ярҙам күрһәтә башлай. 700 километрҙан ашыу фронтты йөҙ мең грек һалдаты тотоп тора. Ҡайһы бер грек һалдаттары 1912 йылдан алып туҡтауһыҙ һуғышта була, армия насар тәьмин ителә, сәйәси интригалар командованиены көсһөҙләндерә.
1922 йылдың 26 авгусында төрөк ғәскәрҙәре көтмәгәндә Афьонкараһисарҙан көньяҡ-көнбайыштараҡ һөжүмгә күсә, гректарҙы ҡамап, Измирҙан (Смирнанан) бүлергә тырыша. Фронт шунда уҡ тиерлек таркала, грек дивизиялары айырым-айырым һуғыша, берәм-берәм еңелә. Греция хөкүмәте Греция Измир(грек.Смирна) менән уның тирә-яғы булһа ла Греция ҡулында ҡалһын өсөн Британия хөкүмәтенән төрөктәр менән солох төҙөүҙе һорай.
Әммә һөжүм дауам итә, 1922 йылдың 2 сентябрендә төрөктәр Эскишәһәрҙе ала. Был операция ваҡытында яңы ғына грек армияһының баш командующийы итеп тәғәйенләнгән генерал Трикупис (төрөктәрҙән үҙенең тәғәйенләнеүен белә) штабы менән төрөктәргә әсиргә эләгә. 6 сентябрҙә төрөктәр Балыкесир, 7 сентябрь — Манисала һәм Айдынды гректарҙан азат итә. Эскишәһәрҙе юғалтҡандан һуң грек хөкүмәте отставкаға китә, гректар Смирнаны (төрөк.Измир) эвакуацияларға тырыша. Бер үк ваҡытта тиерлек бөтә Кесе Азиялағы плацдармдарҙы ла ҡалдырыу тураһында бойороҡ бирелә.
Смирналағы (Измирҙағы) вәхшәт
Ҡала яндырыла. 60-260 мең кеше үлтерелгән, аныҡ ғына һанды бер кем дә белмәй. Иҫән ҡалған христиандар ҡаланы ташлап китергә мәжбүр була.
Хәрби хәрәкәттәр тамамлана
Октябрь айында Истамбулға төрөк ғәскәрҙәре юллана. Чанаккале районында төрөктәр генерал Харингтон етәкселегендәге аҙ һанлы Британия ғәскәрҙәре, бынан тыш француз һәм итальян частары торған һыҙыҡҡа барып етә, сит ил ғәскәрҙәре был районды 1922 йылдың сентябрь урталарында ташлап китә.
1922 йылдың 15 сентябрендә Британия хөкүмәте кемалистарға ҡаршы һуғышырға ҡарар ҡабул итә һәм Британия доминиондарына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Хәрби ярҙам күрһәтергә Яңы Зеландия һәм Ньюфаундленд ҡына риза була, ә Канада һәм Көньяҡ Африкала Дарданелл боғаҙы өсөн һуғышта ҡатнашыуҙан баш тарта. Шулай ҙа Ллойд Джордж кабинеты 1922 йылдың 29 сентябрендә генерал Харингтонға Төркиәнән Дарданелл боғаҙынан төрөк ғәскәрен алыуҙы талап итергә ҡуша. Бының урынына Харингтон төрөктәр менән һөйләшәүҙәр алып бара башлай, улар һөҙөмтәһендә 11 октябрендә Кәмал яҡлылар өсөн отошло шарттарҙа ваҡытлыса килешеү төҙөлә, һәм британдарға Төркиә менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн Лозанна конференцияһын саҡырырға тура килә.
Һүғыштың һөҙөмтәһе
Төркиәнән бер миллион ярым самаһы грек мәжбүри Грецияға күсерелә, (шулай уҡ мәжбүри) 600 000 мосолман, шулай уҡ мосолман гректар, Грециянан Төркиәгә күсерелә. Тулыһынса тар-мар ителгән грек армияһында 40 мең кеше һәләк була, бынан тыш 50 меңдән ашыу яралана. Тыныс халыҡ араһында юғалтыуҙар айырыуса күп була- ике яҡтан да йөҙәрләгән мең кеше һәләк була, ә матди юғалтыуҙар бөтөнләй иҫәпкә алып бөтөрлөк булмай. Шуларҙы иҫәпкә алып, 1922 йылдың көҙөндәге ваҡиғаларҙы гректар «Кесе Азиялағы катастрофа» тип атарға мәжбүр була
Мостовиха
Мостовиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шойна йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.