cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөк Теодорих
Остготтар Паннонияны ташлап китә
Әммә өс йылдан һуң 473 йыл остготтар ҡалдырырға мәжбүр була Паннония. Ҡәбиләләр Видимир I һәм ул уға, шулай уҡ уны саҡырғайнылар, киттем. Италия. Теодимир юллана уҡ Византия. Ярашлы Иордан, сөнки остготтар ярылып, йәш теодорих уңыш янамай тип бер кем дә күберәк ағаһы һәм ике туған ағай. Рим һәм византия менән килешеүе төҙөү ерҙәренә таралып ултыра һәм македон теодорих теодимир остготтар отошло булды. Был 474 йылда атаһы король теодорих үлгәнсе һуң юғары булырға әҙер. 474 араһында һәм 476 йыл Теодорих ҡалдырып македонский федератский короле булып китә һәм кире Дунай, ҡала был юлы Түбәнге Мезия, йәшәү пребывать менән тәнәфескә тиклем йылда 488. Бәлки, ырыуҙың бер-тип бойора остготтар Мезия Теодориха күсереп Амал Теодорих Страбон, һәм шулай уҡ юғары исемгә дәғүә итә остготтар империяһын армияһының юғары баш командующийы короле титулында йөрөткәндәр. Узурпатор Василискка ярҙам иткән Теодорих Страбондан айырмалы рәүештә, Теодорих законлы император Зенон яҡлы була Василиск һәм Теодорих Страбон еңелә, ә Теодорих аҙашының бөтә вазифаһы вариҫы булып ҡала. Зенон уны үҙенең дуҫы тип атай, патриций итеп күтәрә һәм юғары баш командующий итеп тәғәйенләй. Шул уҡ ваҡытта федерат-остготтарҙың түбәнге мёзий короллеге таныла һәм уға йыл һайын түләнелә торған субсидия вәғәҙә ителә.
Теодорих империяға ҡаршылаша
Әммә империя хөкүмәтенең йәшәү өсөн кәрәкле түләүҙәрҙе тотҡарлауы һәм Теодорих Страбондың димләүе Теодорихты уның яғына күсергә мәжбүр итә. Теодорих Страбон һәм Бөйөк Теодорих берләшеп эш итә, ләкин һуңғараҡ Зенон Исаврянлы Теодорих Страбонды үҙ яғына ылыҡтыра, һәм остготтар короле Теодомир улы Теодорих яңғыҙ тороп ҡала. Теодорих Эпирға сигенеүҙе хуп күрә. Бында ул тағы ла римлеләр менән һөйләшеүҙәр алып барырға мәжбүр була. Теодорих Эпирҙан ситкә китеп, Рим хеҙмәтенә яңынан барып, үҙенә тәғәйенләнгән Пауталияға күсергә лә риза булғандай була. Ул үҙенең йонсоған ғәскәренә 479—480 йылғы ҡышты Эпирҙа үткәрергә мөмкинлек бирергә генә һәм 6 мең яугире менән Константинополь дошмандары готтарҙан Фракияны азат иткән арала халҡының һуғышҡа һәләтһеҙ өлөшөн һәм йөк тейәлгән арбаларын Рим округтарының ҡайһыһында ҡалдырыу мөмкинлеген белешкән. Күрһәтелгән яугирҙәр һаны үҙенә иғтибар итә: үҙенең шәхси составының яртыһы тиерлек Теодорих «балҡан тарлауыҡтары»нда юғалтҡаны һәм шуның менән идара итә башлаған, йәғни 470 йыл кимәленә төшкәнлеген асыҡ. Һөйләшеүҙәр барған арала Рим хәрби начальнигы Сабиниан короле булған Теодорихтың ағаһы Тиудимундтың айырым хәрәкәт иткән (бында әсәһе һәм һеңлеһе лә була) отрядына һөжүм итә һәм тар-мар итә. Тиудимунд үҙ отрядын хурлыҡлы ташлап ҡасыуы һәм хатта күперҙе юҡ итеүе генә әсәһен һәм үҙен ҡотҡарыу мөмкинлеге бирә.
Һуғыш дауам итә, һәм Сабинианға күп көс ҡушыла, был Теодорихтың хәлен тағы насарайта. Әммә 481 йылда Сабиниан ялған интрига арҡаһында ҡорбан була. Шул уҡ йылда остготтарҙың ике власлығының аҙағы етә: Теодорих Страбон ҡапыл вафат була. Уның ғәскәренең күпселеге Теодорихҡа күсә.
Теодорих — рим консулы
Үҙенең иң ҡурҡыныс дошманынан ҡотолғандан һуң, Теодорих 482 йылда Грецияның Лариса ҡалаһына һөжүм итә. Ул иҫ китмәле бөлгөнлөк алып килгәнлектән, Зенон 483 йылда тыныслыҡ килешеүе төҙөргә тәҡдим итә. Теодорихты тағы ла хәрби түрә һәм патриций итеп күтәрәләр, 484 йылға Боронғо Римдең консулы итеп тәғәйенләйҙәр һәм уға Дакияны һәм Түбәнге Мёзияның ҡайһы бер өлөшөн бирәләр. Теодорихты 484 йылда консул дәрәжәһенә тәғәйенләү уның 451 йылда тыуғанлығын дәлилләй, сөнки консул булыу өсөн — утыҙ өс йәш тулырға тейеш булған (дөрөҫөн әйтер кәрәк, император осоронда был принцип гел үтәлмәгән). Остгот короле рим гражданлығын һәм яңы исем — Флавий Теодорих — ала. Теодорихтың һеңлеһе Амалафрида батша ҡатынының һарай штатына алына.
Теодорих консул булғас, Зенон Кесе Азияла баш күтәргән исаврҙарға ҡаршы сара күрергә ҡарар итә. Теодорих яугирҙәре менәнпереправился Вифинияға аша сыға, ләкин Никомедиянан кире саҡыртыла, сөнки император уның тоғролоғона шикләнеп ҡарай. 486 йылда Зенон һәм Теодорих хатта һуғыш аса бер-беренә. Остготтары Фракия талай. Зенон ярҙамға болғарҙарҙы саҡыра, ләкин улар тар-мар ителә. 487 йылда Теодорих Константинополь ҡалаһына һөжүм йәйелдерә. Готтар ҡала тирәһендәге мөһим ерҙәрен биләй, һыуҙы яба. Зенон бай бүләктәр менән Амалафриданы ағаһына ебәрә. Теодорих сигенә.
Зенон Теодорихты Италияны яуларға ебәрә
488 йылда Теодорих Зенон менән килешеү төҙөй. Одоакрҙы еңһә, Италияла үҙе хакимлыҡ итергә тейеш була. Яугирҙәр һаны 20 000, дөйөм һаны — 100 000 кеше. Теодорих походта үҙенең халҡын күберәк ҡатнаштырырға тырыша. Ул ҡырым готтары менән дә һөйләшеүҙәр алып бара; әммә улар ҡатнашыуҙан баш тарта. Фракия готтары ла үҙҙәрен шулай тота, ләкин уның ғәскәренә гот булмағандар, Фридерихтың ругийҙары һәм айырым римләләр, императорҙың туғандары ҡушыла.
Остготтарҙың Италияға баҫып инеүе
489 йылдың 28 авгусында Теодорих Изонцо алышында Одоакрҙы сигенергә мәжбүр итә. Өс айҙан Верона алышы була. Одоакр 30 сентябрҙә Равеннаға ҡаса. Одоакрҙың хәрби магистры Туфа, яугирҙәре менән, еңеүсегә бирелә. Медиоланда (Милан) остгот короле Теодорихты сановниктар сәләмләй.
Италияға эйә булыу өсөн һуғыш
Һайланма ғәскәр менән Равеннаға ебәрелгән Туфа тағы дошманға ҡушыла; готтарҙың иң шәп ғәскәре ҡырыла, Теодорих италий ерендә тәүге тапҡыр ҡаты тар-мар ителә. Теодорих Тицинда ҡамала. Ҡалған бәләгә өҫтәлеп, Италияға бургундтар һөжүм итә. Одоакр Кремона менән Медиоланда тәртип урынлаштырғасы, бургундтар Лигурияны талай.
490 йылда, вестгот короле Аларих II ярҙамы менән Теодорих еңә. Одоакр Равеннала бикләнә. .
Теодорих ругий союздаштары менән өҙөлөшә. Бында улар халыҡты ныҡ ҡыҫымға ала, Теодорихтың рим сәйәсәтен күҙҙән төшөрә. Һуңыраҡ әле генә дуҫ булып күренгән Туфа менән Фридерих талаша һәм һуғыша. Туфа һәм Фридерих һәләк була, ругийҙар яңынан Теодорихҡа ҡушыла
Равеннаны баҫып алыу. Одоакрҙы үлтереү
Нығытылған Равеннаны алыуы еңел булмай. Однако и положение осаждённых было безнадёжным. 491 йылдың 9 июленән 10 ҡаршы төндә Одоакр ҡаланан һуңғы тапҡыр сығырға маташа. Одоакрҙың хәрби түрәһе, Туфаның вариҫы Ливила һәм иң яҡшы эрул отрядтары һәләк була. 492 йылдың 29 авгусында Теодорих ҡаланы тулыһынса ҡамай.
25 февраля 493 йылдың 25 февралендә Равенна епискобы Иоанн III, Теодорих һәм Одоакр баш ҡала Равенна һәм Италия менән идара итергә тейеш ти. 493 йылдың 5 мартында остгот короле Равеннаға инә, ә 10 көндән Теодорих табында Одоакрҙы үлтерә. Королдең яҡындары ла үлтерелә; ярымутрауҙа урынлашҡан варварҙар отрядтары таратыла.
Теодорихтың эске сәйәсәте
Италияла империяла үҙәктә лә, өлкә хкаимиәтендә лә барлыҡҡа килгән бюрократик аппарат тейелмәйсә һаҡлана. Римлеләр үҙҙәренең суд, финанс һәм муниципаль учреждениеларын һаҡлап ҡала һәм готтар менән тигеҙ хоҡуҡҡа эйә була. Әммә фәҡәт готтар ғынам ҡорал йөрөткән һәм хәрби хеҙмәткә алынған. Шуны ла әйтер кәрәк: Теодорих готтарҙы ла рим хоҡуғы һәм ҡоролошо нормаларына тап килтерергә тырыша. Уның короллегендә вестгот, бургунд һәм франк дәүләттәрендәге принцип — күплек, йәғни сығышы буйынса үҙ халҡының законын буйһоноу, «шәхси хоҡуҡ» принцибы үткәрелмәгән. Теодорих сығарған «Эдикт» готтар һәм римлеләр өсөн уртаҡ йыйынтыҡ булған. Уның нигеҙендә Феодосий I ҡабул иткән рим кодексының, аҙаҡҡы императорҙарҙың указдары өҫтөлгән ҡыҫҡартылған өлгөһө ятҡан. Әйтер кәрәк, был эдиктҡа ҡайһы бер варвар йолплары ла ҡыҫылған һәм улар рим юридик төшөнсәләре йоғонтоһонда йомшртыла биргән. Италияла яңы вазифалар, мәҫәлән, «гот графтары» барлыҡҡа килгән, әммә улар готтар һәм римлеләр араһында суд эштәре атҡарғанда хакимиәт һәм суд аралашсылары ғына була алған.
Теодорих 500 йылда беренсе тапҡыр күргән Рим һәйкәлдәренә һоҡланып, ул Рим — Мәңгелек ҡала һәм ул һәр ваҡыт айырым өҫтөнлөктәр менән файҙаланырға тейеш тигән. Теодорих Римдә боронғо һәйкәлдәрҙе тергеҙеүгә күп аҡса бүлгән, ҡала идаралығын яҡшыртҡан, сенатҡа оло хөрмәт менән ҡараған, халыҡты Колизейҙа уҙғарылған тантаналы уйындар менән күңел асыуын хәстәрләгән. Баш ҡала итеп Теодорих Римде түгел, әяҡшы итеп нығытылған һәм боронғо азатлыҡтың ҡапма-ҡаршыһы булған — Равенна ҡалаһын һайлаған. Ул ҡаланы иҫ киткес итеп биҙәткән һәм үҙенә зиннәтле һарай төҙөткән. Уның һынланышы бөгөнгө тиклем һаҡланып ҡалған равенна сиркәүҙәренең береһендәге мозаикала күренә. Равеннала Теодорих янында иң шәп һарай кешеләре тупланған; баш ҡала сәйәси эшмәкәрлек үҙәге генә түгел, унда илдең төп аҡыл көсө йәшәгән. Хөкүмәт һалымды дөрөҫ йыйыуға айырым иғтибар бүлгән, иҫке империя системаһы буйынса, Италияның ерле халҡы ғына түгел, күсеп килгән готтар ҙа түләгән.
Теодорих финанс хәлен бик ныҡ алдынғы итмәһә лә, ләкин дәүләт һалымын, сығышына ҡарамай, бар подданныйҙар ҙа түләргә тейеш тигән, сөнки был властың мөһим матди нигеҙен тәшкил иткән. Ярымутрау халҡының юғары һәм урта ҡатламы уның идаралығы осоронда үҙҙәренең хәлен һиҙелерлек яҡшырта алған. Тыныслыҡ сәйәсәте игенселекте, V быуатта бөтөнләй түбән тәгәрәгән сауҙаны байтаҡҡа яңыртҡан. Гот тарихсыдары Италияның сәскә атыуын данлай. Хөкүмәт ғәҙел суд системаһы урынлаштырырға һәм халыҡты фисктң артыҡ талаптарынан, чиновниктарҙың ришүәтселегенән яҡларға тырыша. Король үҙен бар булған көсһөҙҙәрҙең ҡурсалаусыһы итеп иғлан иткән. Теодорих башланғыстарын данлыҡлы башҡарыусы уның беренсе министры (оффицийҙар магистры) һәм баш кәңәшсеһе Кассиодор булған. Аниций Манлий Торкват Северин Боэцийҙың 524 йылда вафатынан һуң, ул дәүләт менән эске идаралыҡта Теодорихтың уң ҡулы була. Кассиодор уның редактировал его указдарын мөхәррирләгән һәм һарайҙы әүҙем романлаштырған. Ғүмере ахырында ул йыйған рескрипттар, хаттар һәм Теодорих грамоталары Теодорих хакимлығын өйрәнеү өсөн мөһим сығанаҡ булып тора.
Теодорих бик ныҡ белемле булған тип әйтеп булмай, әммә уның грамотаһыҙлығы хаҡындағы хикәйәләр ныҡ арттырып ебәрелгән. Йәнәһе, ул документтарға ҡул ҡуйғанда ҡалып ҡулланған тигән хәбәр дөрөҫлөккә тап килмәй. Константинополдә бала сағын һәм йәшлеген император һарайында үткәргән Теодорих шул дәрәжәлә наҙан булмаған әлбиттә. Ул ҡыҙы Амаласунтаға яҡшы рим тәрбиәһе бирергә тырышҡан. Уның туғанының балалары Теодахад һәм Тюрингия короле Герменефредҡа кейәүгә сыҡҡан ҡыҙы Амалаберга яҡшы белемгә эйә булған. Теодорих мәғрифәтле кешеләрҙе, бигерәк тә яҙыусыларҙы, юғары баһалаған. Әҙәби үҙеш түбән торған рим йәмғиәтендә уларҙы эҙләгән; алдынғы батша үҙенең янына хакимлығын данлаған кешеләрҙе туплай алған. Улар араһында Квинт Аврелий Меммий Симмах, Аниций Манлий Торкват Северин Боэций һәм Кассиодорҙы аҡыл эшмәкәрлегенең төп тармаҡтары — хоҡуҡ, фәлсәфә һәм риторика (оҫта телмәр тотоусы) вәкилдәрен атарға була. Теодорихтың мәҙәни эшмәкәрлеге һуңғараҡ остгот яңырыуы атамаһын алған.
Дин азатлығы
Үҙе арианлыҡта торған Теодорих илдә дин азатлығы урынлаштырған, халыҡтың күпселеге никенианлы булған. Теодорих христиан булмаған культтарға ла тыныс ҡараған. Ул емертелгән йәһүд синагогаларын тергеҙергә бойора. Рим беренсе руханиҙары бойондороҡһоҙлоҡ менән файҙаланған, король папа һайлауҙарына йәмәғәт тәртибен һаҡлау маҡсатында ғына ҡыҫылған, рим сиркә-енә баҫым яһалмаған.
Вандалдар менән мөнәсәбәттәре
Ҡартая барған вандал короле Гейзерих Одоакр менән, Сицилия Италия составында булһын өсөн, йыл һайын яһаҡ түләргә илешкән була. Әммә 490 йылда готтарҙың еңеүе хәлде үҙгәртә, — вандалдар килешеүҙең көсө бөткән тип һанай һәм Сицилияны ҡабат үҙҙәренә ҡайтарырға теләй. Теодорихтың төп көстәре Равеннаны ҡамауҙа тотолһа ла, готтарҙың кескәй отряды 491 йылда вандалдарҙың ниәтен елгә осора. Сицилиялағы еңелеүе шул тиклем тәьҫирле була, вандалдар һәм аландар короллеге Карфаген биләмәләр буйынса ла, финанс дәғүәәләренән дә баш тарта.
Моғайын, 500 йылда Теодорих тол ҡалған һеңлеһе Амалафриданы вандал короле Тразамундҡа кейәүгә бирә. Бирнә сифатында Теодорих Лилибей ҡалаһы менән (хәҙерге Марсала) көнбайыш сицилия өлкәһен бирә. 1000 яугир һәм 5000 хеҙмәтсе оҙатыуында Амалафрида Карфагенға килә. 510 һәм 511 йылдарҙа вандал короле остготтар Испаниянан ҡыуған вестготтар яғына сыға. Был ҙур низағҡа әүерелмәй, Тразамунд ғәфү үтенә. Тразамунд вафатына саҡлы Теодорихтың союздашы була.
Артабанғы вандал короле Һильдерих Равенна менән мөнәсәбәттәрен өҙә һәм император лагерына сыға. Тол ҡлған король ҡатыны Амалафрида, тәхеткә ултырыу тәртибенә ҡаршы килгәнлктәндер, моғайын, ярандары менән бергә үлтерелә. Теодорих Карфагенға үс алыу походына әҙерләнә. Ашығыс төҙөлгән 1 мең караптан торған флот 526 йылдың 13 июнендә италий ярҙарынан ҡуҙғалырға тейеш бла; әммә Теодорих сирләп китә һәм шул уҡ йылдың 30 авгусында вафат була.
Вестготтар менән мөнәсәбәттәре
Теодорих 493 йылда Италияның хужаһына әйләнгәндән һуң, ул ҡыҙы Тиудиготоны Аларих II вестготтар короленә кейәүгә бирә. Был никах ике атаҡлы гот король ырыуын — Амалдар һәм Балттарҙы берләштерә. Франктар вестготтарға һөжүм иткәндән һуң, 507 йылғы Вуйе алышында Аларих II һәләк була, Теодорих, Көньяҡ Италияға Византия флоты һөжүм иткәнлектән, ваҡытында ярҙам итеп өлгөрмәй.
Фәҡәт 508 йылда ғына Теодорих үҙенең армияһын Рим Галлияһына походҡа йүнәлтә. 508 йылдың аҙағына тиклем герцог Ибба етәкселегендәге остгот ғәскәре франктар, бургундтар союздаштарын элекке вестгот Провансынан ҡыуып сығара. Альп һәм Рона араһындағы өлкә 509/510 йылдарҙа Остготтар короллегенә ҡушыла. Теодорих резиденцияһы Арль|Арлдә булған галл префектураһын тергеҙә. Аларих II-нең улы, Теодорихтың ейәне Амаларих сабый ғына була, кәзинәге Гезалехтан тыуған икенсе улын вестготтар яратмаған. Һөҙөмтәлә готтар араһында 511 йылға саҡлы дауам иткән оҙайлы һуғыш тоҡана, ахырҙа Бөйөк Теодорих вестготтар короле лә булып китә. Вестгот короллегенең ҡотҡарылған хазинаһы Равеннаға сығарыла. Теодорих башта Иббуҙы, ә һуңыраҡ үҙенең ышаныслы кешеһен, ҡорал йөрөтөүеһен — остгот Теудисты наместнигы итеп ҡуя. 15 йыл хакимлыҡ итеү дәүерендә Теодорих гот берҙәмлеген нығытыу маҡсатында күп эш башҡара. Теодорих вестгот Амал Эвтарихҡа 515 йылда ҡыҙы, милек вариҫы Амаласунтаны кейәүгә бирә.
Бургундтар менән мөнәсәбәттәре
Теодорих 496 йылда ҡыҙы Остроготоны бургунд король улы Сигизмундҡа кейәүгә бирә. Әммә остготтар һәм бургунд короллеге араһында ҡатмарлы мөнәсәбәттәр һаҡлана. 508—509 йылдарҙа остготтар менн һуғышта бургундтар ауыр юғалтыуҙар кисерә. Бөтә яулағандарын ғына юғалтып ҡалмай, Арль һәм Авиньондан да баш тартырға мәжбүр булалар. Уларҙың Оранж (Воклюз) һәм Валансҡа тиклемге ерҙәре бөлгөнлөккә дусар ителә.
Сигизмундҡа 516 йылда атаһы Гундобад тәхете ҡалғандан һуң, гот ҡайны менән бургунд кейәүе араһында татыулыҡ булмай. Шуға ҡарамаҫтан, ике яҡтан да 15 йыл дауамында сик буйында тыныслыҡ һаҡлана. Теодорихтың ҡыҙы үлгәндән һуң, хәл үҙгәрә, Сигизмунд 522 йылда үҙенең улы Сигерихты, Теодорихтың ейәнен үлтерергә бойора. Бургундтарҙа гот партияһының ошондай ахыры бер үк ваҡытта Теодорихтың оборонаға ҡоролған бургунд сәйәсәтенең тамамланыуын аңлатҡан. Хәҙер ул үлтерелгән Амал өсөн ҡан үсе атҡарырға тейеш була, һәм шундай туғанлыҡ бурысына Теодорих һәр ваҡыт етди ҡараған. Остгот һөжүм һуғышы янауы франктарҙы ла хәрәкәткә килтерә, 523-524 йылғы франк-бургунд һуғышында бургундтар ике фронт ҡыҫымында ҡала. Сигизмунд франк һөжүмен ире ҡағып маташҡанда, Тулуин ерәкселегендәге остгот ғәскәре Дюранс һәм Дром араһындағы, хатта Изерға тиклемге, ерҙәрҙе яулай. 522—524 йылдарҙағы ваҡиғалар арҡаһында Галлиялағы остгот биләмәләре ҙурая.
Франктар менән мөнәсәбәттәре
Ҡыҙҙарын королей вестгот һәм бургунд королдәренә кейәүгә бирер алдынан, Теодорих үҙе 493 йылдамы, әллә 494 йылдамы — франк короле Хлодвиг I-нең һеңлеһен Аудофледаға өйләнә, Амаласунта исемле ҡыҙы тыуған, һәм был ул осорҙағы ҡеүәтле королдәр араһында дуҫлыҡты нығытырға тейеш була. Ысынында, ике король дә һәр саҡ туранан-тура низағтан ситләшкән. Ҡайны менән кейәү бер-беренә етерлек күңелһеҙлектәр тыуҙырһа ла, улар асыҡтан-асыҡ һуғышҡа тиклем барып етмәгән. 506 йылда туғыҙ йыл тынлыҡтан һуң алеманндар яңынан франктарға ҡары баш күтәрә һәм Страсбург янындағы алышта тар-мар ителә. Теодорих алеманндарҙы үҙ яҡлауына ала. Равенна франк короленән еңелеүселәрҙе эҙәрлекләмәүен талап итә, Теодорих, алеманндар алдағы көндә франк территорияһы суверенитетын хөрмәт итер тигән гарантия ла бирә. 508 йылдың көҙөндә ҡамауын өҙгәндә, франктар ҡамалған бургундтарҙы яҡлағанда, остготтар һәм франктар бер-беренә ҡаршы тора. 508 йылда Теодорих Галлияға ғскәр кереткәндә, Хлодвиг көньяҡта булмай.
510 йылда Герменефред, Тюринг короллеге короле Теодорихтың туғанының ҡыҙы Амалаберганы кәләш итеп ала. Һөҙөмтәлә готтар франктарға ҡаршы торғанда көслө таяныс булырлыҡ союздаш таба. Теодорихтың вафатына тиклем остгот-тюринг союзы ныҡлы була.
Гепидтар менән һуғыш
Теодорихтың көнсығыш сәйәсәте Италий дәүләте менән Византия империяһы араһындағы сик тураһында бәхәстәрҙең дауамы булып ҡалған. Бында, элек готтар йәшәгән урында, 473 йылда улар киткәндән һуң, гепид ҡәбиләләренең бер өлөшө рәхәтләнеп йәшәп китә. 488 йылда улар Теодорихтың Италияға походына ҡамасаулап маташҡан була. Сирмийҙы биләгән ошо гепидтар төркөмөнән башҡа, тағы Дунайҙан төньяҡҡараҡ урынлашҡанлары ла була. 504 йылда ике төркөм берләшергә маташа. Гепид державаһы Теодорихтың Италияһына ла янарлыҡ ҡеүәтле булыуы мөмкин. Гепид илселәре территорияға булашҡан кеүек һөйләшә Равеннала. 504 йылда Теодорих Сава буйлап түбәнгә комит Питца етәкселегендә ғәскәр төшөрә. Ваҡиғалар бик тиҙ үҫешә: Питца Сирмийҙы яулай, гепид короле Тразарихты ҡыуып ебәрә һәм 488 йылда Вукала ҡаршы торған Трапстилдың әсәһен, ҡатынын әсирлеккә ала.
Паннонияны ҡушыу менән генә тамамланмай: 505 йылда остготтар, Византия сиктәрен боҙоп, Морава үҙәнен баҫып ала. Герта ҡәлғәһендә һун-гепид юлбаҫарҙары башлығы Мунд хәрәкәт иткән була. Магн Аврелий Кассиодор не сообщает былбандит хаҡында бер яҡшы һүҙ әйтеп ҡалдырмаһа ла, гот командирҙарына уның менән килешеү төҙөргә ҡушыла. Сөнки кесе Флавий Сабиниан, византий полководецының улы, составында болғарҙар ҙа булған ҙур ғәскәр менән яҡынлашып килгән була. 2500 яугирҙән торған остгот ғәскәре Горреум Марги янында (хәҙерге Чуприя) еңеүгә өлгәшә. Был һуғышта еңгән остгот ғәскәренең биштән дүрт өлөшө пехотанан торған.
Моғайын, был мәлгә Теодорих геруль короле Родульф менән яҡшы мөнәсәбәт ҡрору хәстәрлеген күргәндер. Остгот короле Родульфты «ҡорал буйынса улым» тип атаған һәм варварҙар йолаһы буйынса ат, ҡалҡан һәм башҡа һуғыш ҡоралдарын бүләк иткән.
Византия менән мөнәсәбәттәре
Бөтә ошо хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә, император бер ниндәй ҙә контрсара ҡулланмаһа ла, Теодорих Анастасий I менән һуғышырлыҡ хәлгә етә. Сирмий һуғышының тиҙ уңышы эҙемтәһе өсөн ҡиммәт түләргә тура килә. Император дипломатияһы, Теодорихтың ҡәбиләләргә ҡарата булған бөтә сәйәсәтен емереп, территориаль юғалтыуҙарҙы артығы менән компенсациялай. 510 йылға тиклем, 5 йыл дауамында, формаль рәүештә тыныслыҡ килешеүе төҙөлгәндән һуң — император остготтарға йә бтөнләй союздаштарына ярҙамға килергә рөхсәт итмәй, йә ваҡытында эшләргә бирмәй. Моғайын, 510 йылда Теодорих император Анастасий менән, Бассиана ҡала округы, тимәк, Сирмий Паннонияһының көнсығыш өлөшө, үрге мёзий үҙәне Дунайҙың уң ҡушылдығы Морава һәм Сингидун ҡала окргы (хәҙерге Белград) Византияға ҡушыла тип килешкәндәрҙер. Шуның менән Равенна, боронғо гот территорияһынан баш тартһа ла, Көнсығыш менән Көнбайыш араһында килешеүгә өлгәшә.
Римлеләр менәән готтар араһында ризаһыҙлыҡ үҫеүе
Италиялағы Остготтар короллеге бәхәсһеҙ «бөйөк держава» була. Уның территорияһы Апеннин ярымутрауы сиктәренән арыраҡ, хәҙерге Прованстың бер өлөшөн, Швейцарияны, Тиролде, Австрияны һәм Далмацияны үҙ эсенә алып, йәйелгән була.
Күрәһең, бөтәһе лә Теодорихтың батшалығына оҙаҡ киләсәк көҫәй. Әммә ялтырауыҡ ҡап аҫтында эске тарҡалыу сығанағы йәшенгән була. Готтар һәс римлеләр араһында ысын татыулыҡ булмай. Готтарҙың хәрби хоҡуҡтары ҡоралланған герман ҡәбиләһенә матди көс өҫтөнлөгөн бирә, һәм ошо уларҙың ҡырағайлығы менән бәйле, йыш ҡына улар һәм италийҙар араһында низағ сығарып тора. Шуның эҙемтәһе булып, мәҙәни һәм дин айымалыҡтары киҫкенләшә, раса дошманлығы барлыҡҡа килә. Иҫке аристократ магнат партияһы баш ҡалҡыта. Сенат оппозиция органына әүерелә. Көнсығыш империяһы менән берләшеү тураһында йәшерен һүҙ ҡуйышыу (заговор) асыла. Боэций дуҫтарын эҙәрлекләүҙән ҡотҡара алмай, үҙе лә ҡулға алына. 523 йылдың көҙөнән Боэций Павия төрмәһендә тотола, һәм күренекле «Фәлсәфәнән йыуаныс табыу» әҫәрен яҙа. Әммә король Боэцийҙы ярлыҡамай. 524 йылда Боэций үлем язаһына хөкөм ителә. Константинополь Теодорихтың эшмәкәрлеген ортодокс никенеяндарҙы эҙәрлекләү тип баһалай һәм и ответили соответствующими карательными ариандарҙы ҡарата язалау менән яуап бирә. 525 йылда сенат рәйесе Симмахты ла кейәүе Боэций яҙмышына тарый.
Теодорих папа Иоанн I-не ирекһеҙләп илсе яһай һәм императорға ебәрә. 525 йылда императорға бик күп италий дин әһелдәре һәм сановниктары килә. Улар императорҙың илтифатлығына өмөт итә. Теодорих күҙлегенән миссия һөҙөмтәһе сиктән тыш яман була. Папа һәм уның ярандары Константинополдә оҙағыраҡ ваҡыт тотҡарлана, уларға ҡәҙер-хөрмәт күрһәтелә. Иоанн I шәхсән Пасха уңайынан императорға таж кейҙереү йолаһын (коронация) үтәй. Равеннаға ҡайтҡандан һуң, илселектең күпселеге, шул иҫәптән папа, төрмәгә эләгә, шунда 526 йылдың 18 майында Иоанн I үлә. Теодорих папа вазифаһфна үҙенең кандидатын үткәрһә лә, дауыллы ваҡиғалар көтөлгәне билдәле була.
Готтар һәм римлеләр араһындағы ижтимағи талаш-тартыш барлығын хөкүмәт терроры асыҡ күрһәтә. 526 йылдың 30 авгусында ҡартайған Теодорих, Арий һымаҡ, дизентерия менән сирләп үлгәндән һуң , ортодокс никениянлыларҙың күпселеге готтар юлбашсыһы туп-тура йәһәннәмгә киткәнлегенә ышанған. Теодорихты Равенна янында ерләйҙәр, ҡыҙы Амаласунта диаметры 11 м һәм ауырлығы 300 кг булған таш менән ябылған ун мөйөшлө нигеҙгә ултыртылған түңәрәк бина рәүешендәге бик матур кәшәнә төҙөтә. Һуңғараҡ ариан короленең һөйәктәрен сығарып ырғытып, кәшәнәһен сиркәүгә әйләндерәләр (хәҙерге көндә унда музей эшләй).
Рецепция
Герман мәжүси риүәйәте Вотандың ҡара аты Равенналағы мәжлестән күктәге ояһына (чертог) алып киткән. Теодорих — герман фольклор геройының, Дитрих Бернскийҙың прообразы.
Беларусь
Беларусь, рәсми исеме — Беларусь Республикаһы (белар. Республика Беларусь (инф.) ) — Көнсығыш Европа дәүләте. 2016 йылдың башына халҡы 9 498 700 кеше тәшкил итә, территорияһы — 207 600 км². Халыҡтың һаны буйынса туҡһан өсөнсө урынды биләй һәм территорияһы буйынса донъяла һикһән дүртенсе урында. Дәүләттең баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы — Минск. Дәүләт телдәре булып беларус теле һәм урыҫ теле тора.
Унитар дәүләт, президент республикаһы. 20 июль, 1994 йыл. Президент посын Александр Лукашенко алды. Һуңынан шулай уҡ 2001, 2006, 2010 һәм 2015 йылдарҙағы һайлауҙарҙа ул, еңеп сығып, Президент булып ҡалды.
6 өлкәгә бүленгән. Минск ҡалаһы республика буйһоноуындағы ҡала статуслы.
Төньяҡ-көнбайышта республика — Литва, Польша, төньяҡта — Латвия, көнсығышта — Рәсәй Федерацияһы, көньяҡта — Украина менән сиктәш.
Һатып алыу һәләте 2013 йылда 166,786 млрд доллар тәшкил иткән (яҡынса йән башына 17 620 АҠШ доллары). Аҡса берәмеге — беларус һумы.
1919 йылдың 1 ғинуарында Беларусь Совет Социалистик Республикаһы төҙөлә. Ул совет республикаларының дүртәүһе араһында 1922 йылдың 30 декабрендә СССР төҙөү тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйыусыларҙың береһе. 1991 йылдың 19 сентябрендә был ил «Республика Беларусь» тип атала башлай, һәм ошо ваҡытта уның яңы гербы, флагы, шулай уҡ яңы Конституцияһы һәм граждандар паспорты булдырылды. 1991 йылдың 8 декабрендә РСФСР һәм Украина араһында БДБ төҙөү тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Беларусь Республикаһы БМО, БДБ, ОДКБ, ЕврАзЭС, Союздаш дәүләттең һәм ЕАЭС-тың ойоштороусыһы.
Атамаһы
Исеме Белая Русь (Ruthenia Alba) һүҙенән килеп сыҡҡан. Хәҙерге ваҡытта уның исеме нисек барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә версия бар. Этно-дини теория буйынса Бөйөк Литва кенәзлегендәге христиан славяндар йәшәгән ер Белая Русь, тип, ә мәжүси (язычник) балттар йәшәгән ер Черная Русь тип аталған.
Башҡа теориялар буйынса был ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтар аҡ кейемдәр кейеп йөрөгәнгә күрә һәм сәстәре аҡһыл-һары төҫтә булғанға, был ерҙе Белая Русь тип атағандар тип фараз ҡылына.
Географияһы
Көнсығыш Европала урынлашҡан. Латвия, Литва, Польша, Рәсәй Федерацияһы һәм Украина менән сиктәш. Майҙаны — 207 600 км².
Иң боронғо тарихы
Юғары палеолитка Беларусьтың Бердыж һәм Юровичи тораҡтары ҡарайҙар.
Беренсе сәйәси берләшмәләрҙең барлыҡҡа килеүе VI—IX быуаттарға ҡарай. Был процесс славяндарҙың таралып ултырыуы менән тығыҙ бәйләнгән булған. Урындағы балттарға килеп ҡушылған славяндарҙан яңы ҡәбиләләр союзы, шул иҫәптән кривичтәр, дедовичтәр, радимичтар, ятвягтар, литвалар һәм башҡалар, барлыҡҡа килеп, улар был ерҙәрҙәге беренсе дәүләттәрҙең барлыҡҡа килеүенең башында торғандар.
Боронғо урыҫ дәүләте
IX быуаттың аҙағында Рюриктәрҙең Боронғо урыҫ дәүләте барлыҡҡа килгән. Уның барлыҡҡа килеүендә «варягтарҙан гректарға» сауҙа юлы төп ролде уйнаған. Был юл хәҙерге Беларусь территориялары аша үткән. Боронғо урыҫ дәүләтенең башлыҡтары урындағы кенәздәрҙең ҡәбиләләре менән ҡаты яуҙарҙа алышҡандар. 988 йылдар тирәһендә бөйөк кенәз Владимир Урыҫ дәүләтен суҡындырған, һәм 992 йылда Полоцкиҙа, ә 1005 йылда Туровта епархия барлыҡҡа килгән.
XI быуатта Киевтән Полоцк кенәзлеге айырылып сыға. XII быуат уртаһында Боронғо урыҫ дәүләте тарҡала һәм тиҫтә ярым урыҫ кенәзлектәренә бүленә. 1237—1240 йылдарҙа татар-монголдарҙың ябырылыуы арҡаһында күп кенә урыҫ ерҙәре бөлгөнлөккә төшә, тик беларус ерҙәре генә именлектә ҡала.
Бөйөк Литва кенәзлеге
XIII быуаттың 40-сы йылдарында ҡайһы бер литва һәм урыҫ ерҙәрен кенәз Миндовг баҫып алыу сәбәпле Бөйөк Литва кенәзлеге барлыҡҡа килә. Был бик ҡатмарлы хәрби-политик шарттарҙа үтә, сөнки көнбайыштан һәм көньяҡтан монголдар, ә көнбайыштан тәре йөрөтөүселәр баҫыша. 1251 йылда Миндовг христиан динен ҡабул итә, ике йылдан һуң король тажын башына кейә. 1260 йылда тәре йөрөтөүселәрҙе һуғышта еңгәс, ул, христианлыҡты ташлап, яңынан мәжүсилеккә ҡайта һәм Тевтон һәм Ливон ордендары менән көрәшеүен дауам итә.
XIV быуаттың башында Бөйөк Литва кенәзлегенең баш ҡалаһы Вильнола була. Был кенәзлек төрлө милләт кешеләренән һәм төрлө дингә табыныусыларҙан тора. Урыҫ ерҙәренең бер өлөшөнән һәм Жемайтиянан барлыҡҡа килгән Литва кенәзлеге бик йыш ҡына тәре йөрөтөүселәр һәм татар-монголдар менән бәрелешеп тора. Улар Гедимин, Ольгерд һәм Витовт кенәздәр идара иткән йылдарҙа үҙ кенәзлектәренең биләмәләрен төрлө һуғыштарҙан һуң бик күпкә ҙурайталар.
1385 йылда Крев берләшмәһе (унияһы) барлыҡҡа килә, уның башында Польша короле Ягайло тора. 1387 йылда Литваны католиклыҡҡа керетәләр, ләкин Ягайло барыбер Литвала власты үҙ ҡулында тота алмай. Ул үҙенең ике туған ҡустыһы Витовтҡа власты бирә. Витовттың ҡырҡ йыл буйы Бөйөк Литва кенәзлегенең башында торған сағында кенәзлек бик ҙур көскә эйә була.
1529 йылда Беренсе Бөйөк Литва кенәзлеге статуты урынлаштырыла.
Речь Посполитая осоро
1569 йылда, Ливония һуғышы барышында, Бөйөк Литва кенәзлеге Польша короллеге менән Люблин берләшмәһен төҙөй. Был берләшмә илде конфедерацияға, Речь Посполитая барлыҡҡа килеүгә, илтә. Люблин берләшмәһе арҡаһында кенәзлек үҙенең күп кенә ерҙәренән, закон сығарыу органдарынан мәхрүм ителә. Урындағы элита үҙенән-үҙе поляк телен, мәҙәниәтен һәм экономикаһы торошон ҡабул итергә мәжбүр була. 1697 йылда кенәзлектә эш башҡарыу теле булып поляк теле ҡабул ителә, ул көнбайыш урыҫ телен бөтөнләй алыштыра.
Дәүләт дине булып католицизм ҡабул ителә, тик бик күп беларус ерҙәрендә православие тороп ҡала. Брест сиркәү берләшмәһе ҡарары буйынса 1596 йылда православие иерархтары Римдең өҫтөнлөгөн таныйҙар һәм католицизм менән ризалашалар. Был үҙгәртеүҙәр православныйҙар араһында ҙур ҡәнәғәтһеҙлектәр тыуҙыра, улар униат сиркәүенә ҡаршы сығалар. Шуға ҡарамаҫтан, ахыр сиктә, XVIII быуаттың аҙағында, хөкүмәт алып барған сәйәсәткә буйһоноп, күптәр католик булып китәләр.
XVII—XVIII быуаттарҙа барған үҙ ара ыҙғыштар арҡаһында Речь Посполитая көсһөҙләнә, ул Рәсәй империяһының йоғонтоһо аҫтына инә. Һөҙөмтәлә кенәзлек Рәсәй, Пруссия, Австрия илдәренә бүленеп инә. Бөйөк Литва кенәзлеге тулыһынса Рәсәй империяһында ҡала.
Рәсәй империяһында
Бөйөк Литва кенәзлеге ерҙәре Рәсәйҙә бер нисә губернияны тәшкил итә. Улар Төньяҡ-көнсығыш крайы тип аталып йөрөтөлә. Витебская һәм Могилевская губерналары Беларус генерал-губернаторствоһын тәшкил итә. Ул йыш ҡына Беларусь тип атала башлай. Был ерҙәрҙә крепостное право һәм рекрутлыҡ индерелә. 1812 йылғы һуғышта Беларусь крайы һуғышсылары ике ҡаршы тороусы армиялар яҡлы булып һуғышта ҡатнашалар.
1830 йылғы Польша ихтилалынан һуң Рәсәй хәҙерге Беларусь ерендә русификация үткәрә башлай. Был Польша католиктарының йоғонтоһонан беларустарҙы сығарыу маҡсатында үткәрелә. 1839 йылда униат сиркәүе православие менән ҡушыла һәм Бөйөк Литва кенәзлеге статуты бөтөнләйе менән юҡ ителә. Был эш 1863 йылдағы поляктарҙың ихтилалынан һуң Төньяҡ-көнбайыш крайының генерал-губернаторы М. Н. Муравьев-Виленский тарфынан ҙур тырышлыҡ менән үтәлә. 1866 йылда беларус теле Рәсәй империяһында бөтөнләй тыйыла.
Русификация политикаһы беларус телендә яҙыусы күп кенә яҙыусыларҙы килтереп сығара (Винцент Дунин-Марцинкевич, Франтишек Богушевич, Янка Лучина һәм башҡалар). Социаль-иҡтисади модернизация һөҙөмтәһендә сәнәғәт үҫә башлай, демография йәнләнә. 1863—1864 йылдарҙағы поляк ихтилалы беларус халҡын үҙен-үҙе аңлауына, аңының үсеүенә, тарихта үҙенең тотҡан урынын аңлауға килтерә.
1914 йылда башланған Беренсе донъя һуғышында Рәсәй империяһы Антантаға ҡушылып һуғыша башлай. 1915 йылдың август-сентябрь айҙарында Германия Көнбайыш Беларусьны оккупациялай һәм әлеге участокта фронт тигеҙләшеп тора.
1917 йылда Февраль революцияһы һөҙөмтәһендә Рәсәй империяһы юҡҡа сыға һәм Петроградта власть Ваҡытлы хөкүмәткә күсә.
1917 йылғы революция һәм Совет-поляк һуғышы
1917 йылдағы Октябрь революцияһынан һуң Рәсәйҙең оккупацияға эләкмәгән ерҙәрендә власть Советтар ҡулына күсә. Минскиҙә ноябрь айында Көнбайыш өлкәһендә эшсе һәм һалдат депутаттары Советының съездары үтә. Минск һәм Вилен губернияларында крәҫтиәндәрҙең III съезы һәм Көнбайыш фронт һалдаттарының II съезы үтә. Улар Көнбайыш өлкәһенең һәм фронтының Советтәренең башҡарма комитетын һәм Халыҡ комиссарҙары Советын ойоштора. 1917 йылдың декабрендә Беренсе бөтә беларус съезы башлана. Ул, бөтә власть Башҡарма Комитет ҡарамағына бирелә тип, декларация яһай. Шуның һөҙөмтәһендә большевиктәр съезда эшләүҙән баш тарталар һәм улар Ҡөнбайыш өлкәһенең Халыҡ комиссарҙары ҡарары буйынса съезды ҡыуалар.
1918 йылдың мартында Брест-Литовскиҙә тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса Беларусьтың оккупацияға эләкмәй ҡалған ерҙәренең күп өлөшө Көнбайыш Беларусь менән бер рәттән Германия контроле аҫтына эләгә. 1918 йылдың мартында Беларусь Халыҡ республикаһы иғлан ителә. Версаль тыныслыҡ килешеүе буйынса Германия элекке Рәсәй империяһына ингән Польша, Финляндия, Литва, Латвия, Эстония һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоғон раҫлай. Тик Беларусь ғына бынан мәхрүм ҡала. Немец ғәскәрҙәре ҡайтып киткәс, Беларусьтың ҙур өлөшө Ҡыҙыл армия тарафынан баҫып алына. Был ерҙәрҙе үҙҙәренеке тип һанаған Польша менән 1919 йылдың яҙы һәм көҙөндә совет -поляк фронты асыла. В. И. Лениндың күрһәтмәһе буйынса 1919 йылдың 1 ғинуарында Смоленскиҙә Беларусь Совет Социалистик Республикаһы иғлан ителә. Ул РСФСР составындағы республика булып һанала һәм баш ҡалаһы Минскигә (Ҡыҙыл Армия тарафынан һуғышһыҙ-ниһеҙ ун һигеҙенсе йылдың декабрендә уҡ алынған була) күсерелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында ул РСФСР составынан сығарыла һәм Беларусь Совет Социалистик Республикаһына әйләнә. 1919 йылдың 3 февралендә илдең Конституцияһы ҡабул ителә.
27 февраль, 1919 йыл. Беларусь республикаһы составынан Смоленский, Витебский, Могилевский губерналары РСФСР составына ҡайтарыла, ә ҡалған ерҙәрендә Литва Совет Республикаһы һәм Литва-Беларусь Совет Социалистик Республикаһы төҙөлә. 1919 йылдың мартында Литваның Тариба ғәскәрҙәре немец ғәскәрҙәре булышлығында Литвала һуғыш асып ебәрәләр. Уның һөҙөмтәһендә 1919 йылдың 19 июлендә Литва-Беларусь йәшәүҙән туҡтай.
Ҡыҙыл Армия Беларусьтың ҙур өлөшөн баҫып алғандан һуң, 1920 йылдың 31 июлендә Минскиҙә ҡабат Беларусь Социалистик Совет Республикаһы иғлан ителә. 1922 йылда, СССР төҙөлгәс, ул яңынан Беларусь Совет Социалистик Республикаһы исемен йөрөтә башлай. Ригалағы килешеү буйынса Көнбайыш Беларусьтың ерҙәре Польшаға ҡушыла. Был килешеүгә ризаһыҙлыҡ белдергән партизан отрядтары Көнбайыш Беларусьта 1925 йылға тиклем Польшаға ҡаршы һуғышып йөрөй.
1920—1930 йылдар
1924 йылдың мартында Витебский, Гомельский, Смоленский губерналарының 15 өйәҙен СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты тарафынан Беларусь Совет Социалистик республикаһына ҡушалар. Был ҡарар БССР-ҙың ғәҙәттән тыш съезында ҡабул ителә. БССР территорияһы 110 584 км²-ға, халҡы — 4,2 млн-ға тиклем арттырыла. Халыҡтың 70,4 % беларустар тәшкил итә.
1920 йылдарҙың урталарында БССР-ҙа ҙур әүҙемлек менән беларусизация үткәрелә, беларус теле һәм мәҙәниәте тергеҙелеп, ҙур үҫеш башлай.
1920—1930 йылдарҙа Совет Беларусьта индустриализациялаштырыу бик ҙур әүҙемлек менән бара, промышленностың һәм ауыл хужалығының яңы тармаҡтары үҫешә башлай.
Индустриализациялаштырыу башында БССР-ҙа СССР-ҙағы халыҡтың 3,4 % ғына йәшәй һәм 1,6 % сәнәғәт продукцияһы сығарыла. Унда еңел, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү һәм химия сәнәғәте була, ә икенсе бишйыллыҡ ваҡытында — машиналар төҙөү һәм төҙөлөш материалдары етештереү уҫә башлай. Байтаҡ иғтибар туҡыу промышленносына бирелә, сөнки уны үҫтереү тиҙ арала эшһеҙлекте бөтөрөү һәм ауыл хужалығында эшләүселәрҙең артыҡ күплеген бөтөрөү проблемаларын хәл итә. Тәге ике бишйыллыҡ ваҡытында Гомель ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы «Гомсельмаш», «Знамя индустриализации» тегеү фабрикаһы, Витебскиҙә КИМ, Оршанскийҙә етен комбинаты, Кричевский цемент заводы, Могилевский авторемонт заводы, Гомель быяла заводы, Белгэс-тың тәүге ике сираты төҙөлә. 11 ҙур торф эшкәртеү заводы барлыҡҡа килә. Өс бишйыллыҡ ваҡытында БССР-ҙа сәнәғәт производствоһы 23 тапҡырға арта (Көнбайыш Беларусьны ҡушып иҫәпкә алғанда 8,1 тапҡырға). Икенсе бөтә донъя һуғышы алдынан БССР бөтә союз сығарған фанераның 33 % сығара, 27 % шырпы һәм металл киҫеүсе станоктарҙың 10%-ын эшләп сығара.
1930-сы йылдарҙа әүҙем коллективизациялаштырыу башлана. 1936 йылға тиклем Беларусь Совет Социалистик Республикаһында рәсми беларус һәм урыҫ телдәренән башҡа, тағы ла поляк һәм идиш телдәре йөрөй. БССР-ҙа 1932—1938 йылдарҙа Польша милли автономиялы Дзержинский поляк милли районы була.
Телдәр реформаһы буйынса 1933 йылда «тарашкевица» яҙыуынан баш тарталар, республикала беларус теле файҙаланыуға тапшыралар. Ул 30 фонетик һәм морфологик үҙенсәлектәре менән урыҫ теленә яҡын тора. Сталин репрессиялары ваҡытында беларус интеллигенцияһының күп кенә вәкилдәре, зыялылар, аң-белемгә эйә һәм ижади элитаһы, көслө бай тормошло крәҫтиәндәре атылып үлтерелә йәки Себергә һәм Урта Азияға һөргөнгә ебәрелә. 540—570 шағирҙарҙың 440—460 (80 %) шағиры репрессияға эләгә. Әгәр ҙә уларҙың иҫәбенә илдәрен ташлап сығырға мәжбүр булғандарын да индерһәң, 500 автор репрессияланған (90 %), был СССР-ҙа репрессияланған әҙәбиәтселәр (2000) һанының дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә. Лагерҙар аша үткән кешеләрҙең һаны 600—700 мең кеше, атып үлтерелгәндәре — кәмендә 300 мең кеше тәшкил итә. Репрессияланған кешеләрҙең күбеһен поляктар тәшкил иткән, улар күбеһенсә 1938 йылда тарҡатылған Поляк милли районынан булғандар һәм Ҡаҙағстан менән Себергә күсерелеп ебәрелгәндәр.
Көнбайыш Белоруссия һәм уның янындағы Украина, Литва һәм Польша территорияһының ерҙәре Польша властары тарафынан 4 воеводствоға: Белосток, Виленский, Новогрудский һәм Полесскийға — бүленгән.
Көнбайыш Беларусь территорияһында Польша хөкүмәте Рига килешеүҙәре нигеҙҙәрен һаҡламай, илендәге бөтә этник төркөмдәрҙең бер тигеҙ булыуҙары тураһындағы хоҡуҡтарын боҙа. 1923 йылда 400 беларус мәктәбенең бары 37-һе генә һаҡланып ҡала. Бер үк ваҡытта Көнбайыш Беларусьта 3380 поляк мәктәбе асыла.
1938—1939 йылдарҙа бары 5 беларус дөйөм белем биреү мәктәбе тороп ҡалған. 1300 православие сиркәүе католик сиркәүенә халыҡтың ризаһыҙлығынан башҡа үҙгәртелгән. «Беларусь тарих энциклопедияһы» мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Көнбайыш Беларусь ерҙәренә поляк колонистары һәм чиновниктары мәңгелеккә килеп урынлашҡан. Уларҙың һаны 300 меңгә яҡын булған. Уларға «Польшаға дошман ҡарашлы» тип табылған кешеләрҙең имениелары тартып алынып бирелгән.
Икенсе бөтә донъя һуғышында Беларусь
Нацистик Германия һәм СССР араһында 1939 йылдың сентябрендә Молотов- Риббентроп Пакты төҙөлөп,Польшаға [//ru.wikisource.org/wiki/Закон СССР от 2.11.1939 о включении Западной Белоруссии в состав СССР и воссоединении её с БССР] 1939 йылдың сентябрендә һөжүм иткәндән һуң, 1939 йылдың 2 ноябрендә СССР Законы буйынса Көнбайыш Беларусь (үҙ эсенә Белосток өлкәһен алып) БССР составына индерелә. Был ҡушылыу һөҙөмтәһендә Көнбайыш Беларусьтың 130 мең халҡы репрессиялана, 30 меңгә яҡыны атып үлтерелә.
1941 йылдың 22 июнендә Германия Советтар Союзына һөжүм итә. Беренсе баҫымдарға БССР территорияһы эләгә, һәм һуғыштың тәүге айҙарында уҡ ул оккупация аҫтында ҡала. Оккупация йылдарында Беларусь территорияһында Европалағы иң көслө партизандар хәрәкәте барлыҡҡа килә.
Июнь—август, 1944 йыл. «Багратион» операцияһы ваҡытында БССР территорияһы Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителә. 1945 йылда БССР Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын ойоштороусы илдәрҙең береһе була. Шул уҡ ваҡытта барлыҡ мәсьәләләрҙе Беларусь, Светтар Союзының башҡа делегациялары менән ярашып, хәл итә. 1945 йылда Польшаға Белосток ерҙәре ҡайтарылып бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Беларусьтың хәҙерге сиктәренең эсендә йәшәгән 2,5—3 млн самаһы халҡы ҡырыла, шулар эсендә 715 мең еврей булған.
Һуғыштан һуңғы Беларусь
Һуғыш тамамланғандан һуң, Беларусь территорияһында тағы бер нисә йыл советтәргә ҡаршы партизан төркөмдәре хәрәкәт итә. Улар Польшаның Армия Крайова, шулай уҡ беларус төркөмдәре булалар. Улар менән Көнбайыштың специаль хеҙмәттәре бәйләнешкә сығырға маташалар. НКВД отрядтәре уларға ҡаршы язалау операциялары алып баралар.
1986 йылда Беларусь һәм Украина ССР-ы сиктәрендә тағы ла бер афәт — Чернобыль катастрофаһы була. Радиация, БССР-ҙың байтаҡ өлкәләренә инеп, уны ҡаҡшата, зыян килтерә.
27 июль, 1990 йыл. Беларусь ССР-ның дәүләт суверенитеты тураһындағы Декларация ҡабул ителә.
25 август, 1991 йыл. Декларацияға Конституцион Закон статусы бирелә. Ә 19 сентябрҙә БССР «Беларусь Республикаһына» әйләнә. Был йылдың декабрендә СССР тулыһынса йәшәйешен туҡтата.
Беларусь Республикаһы
Беларусь, СССР иленән сыҡҡандан һуң, парламент республикаһы булып китә. Илдең Юғары Советының беренсе рәисе — Станислав Шушкевич. 1994 йылда Беларусь Республикаһының Конституцияһы ҡабул ителә, шулай уҡ тәүге тапҡыр президент һайлауҙары үтә. Президенты итеп Александр Лукашенко һайлана, ә Беларусь парламент республикаһынан парламент-президент республикаһына әйләнә. 1995 йылда илдә референдум үткәрелә, уның һөҙөмтәһе буйынса урыҫ теле, беларус теле менән бер рәттән, дәүләт теле статусын алды. Референдум арҡаһында герб менән флаг үҙгәртелде, Конституция системалы һәм тупаҫ боҙолған саҡта ил Президенты парламентты таратыу хоҡуғына эйә була. Шулай уҡ Президент тарафынан Рәсәй экономикаһы менән интеграциялашыуға илдең политик курсы яйлана.
1997 йылда Беларусь үҙ территорияһындағы 72 межконтиненталь ядро башлы СС-25 ракеталарын үҙенән ситкә сығарҙы. Беларусь ядро ҡоралһыҙ ил статусын алды.
1996 йылда Беларусьта Президент менән парламент араһында ҡаршылыҡтар сығыу арҡаһында ил политик кризисҡа инә. Президент инициативаһы менән илдә референдум үткәрелә, Конституцияға өҫтәлмәләр, үҙгәрештәр индерелә. Улар Президенттың хоҡуҡтарын киңәйтә һәм парламент-президент илен Президент идараһындағы илгә әйләндерә. Ҡайһы бер дәүләттәр һәм халыҡ-ара органдар (ОБСЕ, Совет Европы һәм Европейский союз) был референдумдың һөҙөмтәләрен, референдум ҙур етди боҙоуҙар менән үткәрелде тип, рәсми рәүештә танымайҙар. Референдумдан һуң Президент һайлауҙарына биш йыллыҡ ваҡыт яңынан һанала башлай, һәм киләһе Президент һайлауҙары 2001 йылда ғына үткәрелә. Һайлауҙарҙың беренсе турында Александр Лукашенко еңеп сыға.
2004 йылда илдә яңынан референдум үткәрелә,уның һөҙөмтәһендә ил Конституцияһынан Президетлыҡ срогын сикләүҙәр алып ташлана һәм Александр Лукашенко буласаҡ Президент һайлауҙарында ҡатнашыу хоҡуғына эйә була.
19 март, 2006 йыл. Александр Лукашенко өсөнсө тапҡыр яңынан ил Президенты булып һайлана. Шунан һуң оппозиция куп кешеләр ҡатнашлығында протест акциялары үткәрә
19 декабрь, 2010 йыл. Дүртенсе Президент һайлауҙары үткәрелә. Унда Александр Лукашенко дүртенсе срокка Президент булып үтә. 2001 һәм 2006 йылдарҙағы илдә үткән һайлауҙарҙың һөҙөмтәһен танымаған кеүек үк, был һайлауҙарҙың да һөҙөмтәһен ОБСЕ, АҠШ һәм Европа союзы танымай. Илдә протест акциялары булып үтә.
2011 йылда финанс кризисы башлана. Ул яңы протест акцияларына килтерә.
2014 йылда Беларусьта валюта — финанс кризисы булды.
2015 йылдың октябрендә илдә бишенсе Президент һайлауҙары үтте. Александр Лукашенко, рекордлы 83,49 % тауыш яулап, тағы ла Президент булып һайланды. Дөйөм протест акциялары үтмәгәс, был юлы Европа Берләшмәһе санкциялары алып ташланды. ЕС тарафынан санкцияларҙы юҡ итеү 2015 йылдың йәйендә бер нисә сәйәси тотҡонлоҡто, шул иҫәптән Николай Статкевичты азатлыҡҡа сығарыу арҡаһында булды.
Билдәле шәхестәр
Planned
Бугуй
Бугуй (Бугуй) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Субботино ауыл советы составына керә.
Тарих
Революцияға тиклем Бугуй ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1922 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Бугуй ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Бугуй ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (59 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто бар.
Сельма Лагерлёф
Сельма Оттилия Ловиза Лагерлёф (Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf) (20 ноябрь 1858 йыл, Морбакка, лен Вермланд, Швеция — 16 март 1940 йыл, шунда уҡ) — швед яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы алған беренсе (1909) һәм Нобель премияһына лайыҡ булған өсөнсө ҡатын-ҡыҙ (Мария Кюри менән Берта фон Зутнерҙан ҡала).
Бала сағы һәм йәшлеге
Сельма Оттилия Ловиза Лагерлёф 1858 йылдың 20 ноябрендә Морбакка (Mårbacka, Лен Вермланд) ырыу усадьбаһында тыуа. Атаһы — Эрик Густав Лагерлёф (1819—1885), отставкалағы хәрби, әсәһе Элизабет Ловиса Вальрот (1827—1915) уҡытыусы була. Лагерлёфтың поэтик һәләттәренең үҫешенә үҙәк Швецияның иң күркәм төбәктәренең береһе булған Вермландтағы бала сағы ҙур йоғонто яһай. Морбакка — яҙыусының иң сағыу бала саҡ иҫтәлеге, ул уны әҫәрҙәрендә ҙур һөйөү менән һүрәтләй, айырыуса «Морбакка» (1922), «Бала мемуарҙары» (1930), «Көндәлек» (1932) кеүек автобиографик китаптарында уға ҙур урын бирә.
Өс йәшендә буласаҡ яҙыусы бик ҡаты ауырып китә. Ул фалиж арҡаһында түшәктә генә ятып тора. Ҡыҙыҡай үҙенә әкиәттәр, риүәйәттәр, ырыу ваҡиғалары тураһында һөйләгән өләсәһе менән Нана апаһына ныҡ эҫенә. Сельма 1863 йылда өләсәһенең вафатын ауыр кисерә, уға тотош бер донъяның ишеге шартлап ябылғандай тойола.
1867 йылда Сельма Стокгольмға махсус дауаханала дауаланырға килә, бында уға хәрәкәт итеү һәләтен ҡайтаралар. Был ваҡытҡа инде ул ижад итеү тураһында хыяллана башлаған була. «Әкиәт тураһында әкиәт» (1908) тигән автобиографик новеллаһында Лагерлёф бала сағында ижадҡа яһалған тәүге аҙымдары тураһында һөйләй. Әммә аяғына баҫҡас та елкәһенә йән аҫрау хәстәрлеге Ята, сөнки ғаилә ул заманға фәҡилеккә төшә. 1881 йылда Лагерлёф Стокгольмдағы лицейға, Юғары уҡытыусылыҡ семинарияһына, инә һәм 1884 йылда тамамлай.
Шул уҡ йылды Швецияның көньяғындағы Ландскрунда ҡыҙҙар мәктәбенә уҡытыусы булып эшкә инә. 1885 йылда атаһы мәрхүм була, ә 1888 йылда һөйөклө Морбакка бурыс ҡаплау өсөн һатып ебәрелә, усадьбала сит кешеләр йәшәй башлай.
Әҙәби ижадының башы
Был ярайһы уҡ ҡатмарлы йылдарҙа Сельма «Йёст Берлинг тураһында сага» тигән тәүге романы өҫтөндә эшләй башлай. 1880-се йылдарҙа әҙәбиәттә реализмға алмашҡа неоромантик йүнәлеш килә, был юҫыҡта яҙылған әҫәрҙәрҙә дворян усадьбаларында тормош, патриархаль боронғолоҡ, ер эшкәртеүселек тасуирлана, бындай тормош ҡала (сәнәғәт) йәшәү рәүешенә ҡаршы ҡуйыла, ергә һәм уның тере традицияларына бирелгәнлек алғы планға сыға. Йәш яҙыусының романы нәҡ ошо йүнәлештә яҙыла.
1890 йылдың яҙында «Идун» гәзите уҡыусыларҙың күңеленә хуш килерлек әҫәргә конкурс иғлан итә. 1890 йылдың авгусында Лагерлёф тамамланмаған әҫәренең бер нисә бүлеген ебәрә һәм беренсе премияға лайыҡ була. Романын яҙып бөткәс, ул 1891 йылда нәшер ителә. Китапҡа Дания тәнҡитсеһе Георг Брандес иғтибар итә, әҫәр киң танылыу ала. Лагерлёф ысынбарлыҡтың һәм тәбиғәттең теүәл күсермәһен биреү менән мауыҡмай, ул фантазияға, әкиәтилеккә өҫтөнлөк бирә, боронғоға мөрәжәғәт итеп, байрамса сағыулыҡ, романтика һәм мауыҡтырғыс мажаралар менән тулы әҫәр яҙа. Романда тасуирланған хәл-ваҡиғаларҙың күбеһе яҙыусыға бала саҡтан таныш Вермланд легендаларына нигеҙләнә.
Яҙыусы артабан да әкиәт манераһында яҙыуын дауам итә, фольклор материалына, башлыса халыҡ риүәйәттәренә таяна («Күҙгә күренмәҫ ептәр» (1894), «Кунгахелла королевалары» (1899) новеллалар йыйынтыҡтары, «Иҫке поместье тураһында риүәйәт» (1899), «Арне әфәнденең аҡсаһы» (1904) романдары). Күп кешеләр яуызлыҡтан, ҡарғыш-ҡәһәрҙән яфа сикһә лә, Лагерлёф фекеренсә, донъяны изгелек һәм мөхәббәт йәмләй, юғары көс, хатта мөғжизә ярҙамында яҡшылыҡ еңеп сыға. Был бигерәк тә «Христос тураһында легендалар» (1904) тигән новеллалар йыйынтығында асыҡ күренә.
Әҙәби ижад үрендә һәм донъяла танылыуы
Сельма Лагерлёфтың төп әҫәре — «Нильс Хольгерссондың Швеция буйлап мөғжизәле сәйәхәте» (Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige) (1906—1907) тигән әкиәт китабы. Тәүҙә уны дәреслек кеүек итергә уйлай. Демократик педагогика рухында яҙылып, китап балаларға Швеция тураһында, уның географияһын һәм тарихын, легендаларын һәм мәҙәни традицияларын һөйләй.