cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карри (ризыҡ)
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 2600 йылға ҡараған Мохенджо-Даро археологик табылдыҡтары был урындарҙа йәшәүселәрҙең гәрсис (горчица), фенхеля, зира һәм куркума орлоҡтарын төйгөстәр менән иҙеүен, һуңынан аш-һыу әҙерләүҙә ҡулланылыуы тураһында һөйләй. Карри унда европалыларға тиклем яҡынса 4000 йыл элек барлыҡҡа килгән.
Карриҙың төп ингредиенттары булып имбирь, һарымһаҡ һәм куркума; крахмал бөртөктәрен анализлағандан һуң, Ванкуверҙағы Вашингтон университеты археологтары был тәмләткестәрҙе кеше һөйәктәрендә һәм һауыт-һабала ҡулланыу билдәләрен таба. Шулай уҡ куркума һәм имбир ҡалдыҡтары тештәрҙә һәм аҙыҡ өсөн көршәктәрҙә була.
1510 йылда Гоаға португал сауҙа миссияһына нигеҙ һалыу һөҙөмтәһендә Һиндостанға Американан килтерелгән ҡыҙыл борос, помидор һәм картуф эләгә.
Һинд субконтинентында бер ризыҡ та «карри», тип аталмай, әммә британдар соуслы бөтә ризыҡтарҙы ла ошо исем аҫтында йыя. Инглиз аш-һыуына карри XVII быуатта аш-һыуынан эләгә; әсе соустарҙы бешерелгән һәм ҡыҙҙырылған иткә бирә башлайҙар.
Ханна Гласстың «The Art of Cookery» ашнаҡсы китабының 1758 йылда баҫылған баҫмаһында «Һинд карриһы» рецебы бар. Карриҙы 1809 йылда Британия кафеларында бирә башлайҙар, һуңынан уларҙың популярлығы яйлап күтәрелә барып, 1940-сы һәм 1970-се йылдарға ҡарай ул ҡырҡа ныҡ арта.
XIX быуатта карри Кариб ҡултығы утрауҙарында шәкәр плантацияларына килтерелгән һинд эшселәре менән бергә карри барлыҡҡа килә; шулай уҡ британдар уны
Японияға алып килә. Унда карриҙың мауыҡтырғыс төрө барлыҡҡа килә, ул шул тиклем популяр, хатта Япония донъяла Һиндостандан ҡала куркума ҡулланыусыһы
булып  икенсе урында тора. XX быуат уртаһынан карри барлыҡҡа килгән урындарҙан алыҫҡа тарала һәм халыҡ-ара фьюжн-кухняһына инеп китә.
Ослотау
Эзбизтау, Ослотау (Эзвис-Тау, Осло-Тау) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау. Урындағы әһәмиәттәге палеонтологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Географияһы
Ҡыуандыҡ ҡала округында Һаҡмар йылғаһы буйында, хәҙер юҡҡа сыҡан башҡорт ауылы Бикташ эргәһендә урынлашҡан. Йылға буйынан 4 км үрҙәрәк — шулай уҡ башҡорттар йәшәгән Рамаҙан ауылы.
Климаты
Эзбизтау урынлашҡан төбәктең климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер иш. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына сикләнә. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа була. Ҡар ҡатламы йылына уртаса 150 көн ята, ярайһы тотороҡло.
Тасуирламаһы
Тау аҡ эзбизташтан торған осло «бүрекле», 1993 йылда был тау тураһында рәсәй географы, профессор А. А. Чибилёв яҙған тасуирлама буйынса, Кембрий осоро рифтарҙан торған массив матур тау хасил иткән, бейеклеге — Һаҡмар йылғаһы туғайы кимәленән 150 м. Ҡаҙылма фауна ҡалдыҡтары осраған аҡһыл-һоро эзбизташтарҙан тора.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән иткәнсә, Эзбизтау атамаһын Бикташ ауылында йәшәүселәр генә ҡулланған. 1916—1917 йылдарҙа башҡорттар бында эзбиз яндырып, дәүләткә тапшырғандар. Күпселек ауылдарҙа уны Ослотау тип беләләр.
Ҡәҙимселек
Йәдитселәргә ҡаршы тороуҙары
Ҡәҙимселәр үҙ төбәгендәге патриархаль нигеҙҙәрҙе яҡлай, 'йәдит мәктәптәренә'', уҡытыуҙың яңы ысулдарына ҡаршы булалар. Реформа яҡлыларҙы «кафыр» тип атайҙар, ширктә ғәйепләйҙәр. 1908 йылда Эске эштәр министры П. А. Столыпин исеменә ҡултамғаһы булмаған ун ике имам дан хат килеп төшә. Был хатта башта Бөйөк Рәсәйҙең мосолмандарға ҡарата алып барған яҡшы сәйәсәте маҡтала, үҙҙәренең хөкүмәткә буйһоноп, Ҡөрьән һәм шәриғәт ҡушҡанса мәхәлләлә халыҡты тыңлаусанлыҡҡа өндәүҙәрен, маҡтаулы хеҙмәттәрен бәйән ителә. Һуңынан ялыу башлана: Был һуңғы йылдарҙа татарҙар араһында "мөғәллим" тип аталған уҡытыусылар барлыҡҡа килде, айырым бер революционерҙар йәмғиәте был. Бөтә Рәсәй буйынса улар татар ауылдарына тамыр ебәрә, һәм уларҙың күпселеге аҡсаһыҙ уҡыта, йә йәшәгән урындарында аҡса йыйып тотона. Улар дин тураһында һөйләһә лә, үҙ идеяларын таратып, хөкүмәткә ҡаршы ҡотортоу менән шөғөлләнә". Был "мөғәллидәр" таралған урын тип  ҡәҙимселәр  Ғабдулла Барудиҙың «Мөхәммәдиә» мәҙрәсәһен атай: «Мәҙрәсә тип аталһа ла, ул һуңғы йылдарҙа революция сығанағаны әүерелде. Унан сыҡҡан "мөғәллимдәр"  дингә һәм Аллаһыға хеҙмәт итеү битлеге менән татарҙарҙы юлдан яҙҙырыусы революционерҙар", - тип яҙа улар
Мәсеттәрҙә вәғәздәрҙе татарса һөйләү фетнә таратыуға килтерәсәк, тип яҙа улар. Диниә назаратын ҡулдарына төшөрөргә маташалар тип тә ғәйеп ябалар, "Мөхәммәдиә" мәҙрәсәһен тамамлаусыларҙы мулла итеп ҡуймаҫҡа һорайҙар.
Шундай уҡ йөкмәткеле хаттар П. А. Столыпинға 1909 йылдың 8 апрелендә (122 ҡултамға) Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһынан да килә, уны  мещан Ш. Шаһиәхмәтов ойошторған була. Улар ҡалала Мосолман хәйриә ойошмаһын, «Нәжәт» китаханаһын, Приказчиктар йәмғиәтен ябыуҙы юллай. Мәгәр был юллау буйынса бер ниндәй ҙә хәрәкәт булмай, сөнки законһыҙ эштәре юҡ тип табыла.
Әммә ялыуҙар дауам итә.
Ҡәҙимселәрҙең батша хакимиәтенә тоғро хеҙмәте уларҙың матди мәнфәғәттәре менән бәйле була. Улар йәдитселәр арҡаһында табышлы урындарын юғалтыуҙан ҡурҡалар. Ҡәҙимселәрҙе хөкүмәт тә ныҡ яҡлай. 1917 йылға тиклем мәғариф империя мәнфәғәттәренә хеҙмәт итә, шовинистик рухта була. Быны VII дворян съезы (1911 йыл) ҡарары ла раҫлай: «Хөкүмәт мәктәбе башҡа милләттәр өсөн эшләргә тейеш түгел, унда бер ниндәй ташламаһыҙ дәүләт теле хакимлыҡ итергә тейеш. Уҡытыу урыҫ телендә барырға тейеш.».
Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы
Төхфәт Йәнәби, Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы (14 февраль 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет журналисы, шағир һәм яҙыусы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Төхфәт Йәнәби (Төхфәтулла Кәлимулла улы Кәлимуллин) 1894 йылдың 14 февралендә Миәкә районы Йәнәби ауылында донъяға килгән. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Аҙаҡ Стәрлебаш мәҙрәсәһенә күсә. Йәге оҙон ялдарҙа Ҡаҙағстанда балалар уҡыта. 1917 йылда әрме сафына саҡырыла. Ҡыпсаҡ-Ете ырыу (хәҙерге Көйөргәҙе районы) хәрби комиссариатында эшләй. Артабан Мәскәү ҡалаһында Свердлов исемендәге университетта белем ала. Үҫәргән кантонына партия эшенә ҡайта. 1921 йылда башпрофсовет президиумы ағзаһы, Башпрофсоветтың мәҙәниәт бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1922—1924 йылдарҙа Арғаяш кантонында яуаплы эштәрҙә эшләй.
1924 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең сәркәтибе, яуаплы сәркәтибе булып 1937 йылғаса эшләй.
1937 йыл репрессияға эләгә. 1938 йыл Өфө ҡалаһында атып үлтерелә. 1956 йыл аҡлана.
Мәңгеләштереүҙәр
Өфө ҡалаһының Инорс биҫтәһендә Төхфәт Йәнәби исемендәге бульвар бар. Бөгөн тыуған ауылында музейы эшләй, мәктәп алдында бюсы тора.
Һарытау өлкәһе халыҡтарының милли ауылы
«һарытау өлкәһе халыҡтарының милли ауылдары» этнография комплексы — һарытау ҡалаһының Еңеү паркында урынлашҡан асыҡ һауалағы музей, «милли традициялары һәм йолалары менән танышыу мөмкинлеген биргән, көнкүреш, йорт төҙөү үҙенсәлектәре, өлкәнең күренекле кешеләр тураһында белем биреүсе һәм халыҡтарҙың милли традициялары һәм йолалары менән танышыу мөмкинлеген биргән» музей.
Был комплекс Һарытау өлкәһе халҡының милли составы билдәләү маҡсатында эшләнгән, сөнки был өлкәлә 135 милләте йәшәй (2010 йыл).
Милли ауыл осрашыу урыны һәм төрлө мәҙәни саралар, концерттар, милли байрамдар үткәреү урыны булып тора. Бының өсөн сәхнәле махсус майҙансыҡбар. Байрам көндәрендә бик күп ихаталар ҡунаҡтар өсөн үҙ ишектәрен аса. Был көндәрҙә өйҙөң эске биҙәүе һәм милли аш-һыуы менән танышырға мөмкин. Ғәҙәти көндәрҙә ауыл комплексы килеүселәргә милли ризыҡтарын тәҡдим итә.
Тарих
«Төҙөлөшөн тамамлау планлаштырыла чечено-ингуш милли-мәҙәни комплексы, Сыуаш „Ентеш“ ихатаһы һәм чечен-ингуш ихатаһы төҙөлөп бөтөү алдында тора.
Кёрёш-Марош
Кёрёш-Маро  (Körös-Maros Nemzeti Park) — Көньяҡ-көнсығыш Венгрияның Бекеш территорияһындағы Көньяҡ Альфёльд төбәгендә урынлашҡан милли парк.
Парк майҙаны — 501.34 км, паркка 1997 йылда нигеҙ һалына. Иң ҙур ҡалалары — Сарваш һәм Деваванья. Парк Тиса йылғаһының ике ҡушылдығы — Кёрёш һәм Марош — исемдәре менән аталған.
Парк 13 төбәктән тора, уларҙың ҡайһы берҙәре 1975 йылдан, дрофиндар популяцияһын һаҡлау маҡсатында милли парк ойошторолғанға тиклем үк, һаҡ аҫтына алынған. Парктың һа аҫтына алынған территориялары Румыния (көнсығышта), Тиса (көнбайышта), Кёрёш (төньяҡта) һәм Марош (көньяҡта) арауығында урынлашҡан. Төп һаҡлау объекты — Кёрёш һәм Марош тармаҡтарының, күлдәрҙең, һыубаҫар урмандарҙың һыу ландшафтары; шулай уҡ бында оя ҡора торған күп һанлы ҡоштар популяциялары бар. Национальный парк Кёрёш-Марош сохраняет оставшиеся ценности уникального ландшафта, простирающегося от подножия румынских гор до Тисы. Большая часть из них по-прежнему связана с водой: водная система и заводи рек Кёрёсёк и Марош, пойменные леса, болота Саррет и связанные с ними засоленные луга также остались прежними.
В этой местности, находящейся под охраной национального парка с 1997 года, встречаются редкие животные и растения, которые размножаются только здесь в Венгрии или где значительная часть их стад находит здесь свои условия жизни.
Милли парктың биләмәләре
Милли парктың территориаль берәмектәре Кёрёш-Марош үҙәнендә утрауҙар рәүешендә ҡалған. Улар төньяҡта - Корёсоком, көньяҡта - Марош һәм көнбайышта Тиса менән тоташа. Йылғаның күп кенә урындарында ылыҫлы урман, тал һәм арса ҡыуаҡлыҡтары осрай, ә үҙән һәм болон ҡалдыҡтары элекке уйһыу-һаҙлыҡ донъяһын хәтерләтә. Кёрёсёк йылғаһында бик күп һыу ҡоштары көн күрә. Һөтимәрҙәр араһынан ҡама йыш осрай.
Хортобадь-Береттио йылғаһының 20 километрлыҡ участкаһы шулай уҡ бик күп ҡоштарҙы йәлеп итә.
1975 йылда Венгрияла ау эттәре популяцияһын яҡлау өсөн Девавани ҡурсаулығы булдырыла. Милли паркта ҡорҙарҙы яҡлау буйынса эш күбеһенсә асыҡ һауала үткәрелә ..
Милли парктың күргәҙмә үҙәге - Рехейи үҙәге ( Деваванья һәм Эчсегфальва араһында), унда шулай уҡ тәбиғәт ҡомартҡылары күргәҙмәһе, уларҙың фотолары күрһәтелә, шулай лекциялар уҙғарыла. Бында профессиональ гидтар эшләй,  велосипедтарҙы прокатҡа алып була. Körösvölgy үҙәгендә милли парктың хайуандар донъяһы һәм һаҡлау бурыстары менән танышып була. Даими рәүештә "Көнъяҡ Тисаның тәбиғәт ҡомартҡылары" исем аҫтында экспозиция ойошторолған ..
Кис-Саррет милли паркы биләмәһендә бик ҙур һаҙлыҡ барлыҡҡа килгән. Бихауграй быуаһында бик күп балыҡ үрсегүә күрә, бында ҡоштар айырыуса йыш оялай. Имеҙеүселәр араһында ҡаманың һаҡланып ҡалған иң көслө йорт популяцияларының береһе йәшәй.
Һаҡ аҫтындағы биләмәләрҙе барып күрергә мөмкин, төп урындарҙа мәғлүмәти стендтар ҡуйылған. Махсус һаҡланған биләмәләргә милли парктың рөхсәте менән барырға мөмкин ..
Тәҙкирә
Тәҙкирә ) (تذکرة — «что-то, что заставляет вспомнить» или «меморандум» ) —XX быуатта Ғосман империяһында сәскә атҡан бибилиографик һүҙлек йәки бибилиографик йыйынтыҡ төрө . Айырыуса шағирҙар төҙөгән тәҙкирәләр киң таралған, тик улар ҙа хөкүмәт эшмәкәрҙәре һәм сәнғәт әһелдәре менән тығыҙ бәйләнештә торған . Тәүләп X быуатҡа тиклемге ғәрәп әҙәбиәтендә барлыҡҡа килгән тәҙкирә фарсы әҙәбиәтенә, унан һуң төрки  әҙәбиәткә (тимуридтар, унан һуң Ғосман империяһы әҙәбиәтенә ) килеп инә.Фарсы телендә яҙылған тәҙкирәләрҙән иң билдәлеһе- Фәридуддин Аттарҙың «Тәҙкирәт әл-Әүлиә»һе. Сағатай (төрки) телендә яҙылған тәҙкирәләрҙән иң мөһиме тип Алишер Навоиҙың «Маджолис ун-нафоис» тигән әҫәрен атайҙар.
Ғосман империяһы тәҙкирәләре
Ғосман империяһы шағирҙары тәҙкирәләре XVI—XX быуаттарҙа Анатолияла яҙылған. Уларҙа шағирҙар һәм уларҙың әҫәрҙәре тураһында ла мәғлүмәт бар, уларҙың сәсмә һәм шиғри әҫәрҙәре тәҙкирәне ҡабатланмаҫ жанрҙар рәтенә сығара. Хәҙерге заман ғалимдары өсөн улар— ҡиммәтле мәғлүмәт сығанағы, субъектив һәм объектив материалдар тупланмаһы булараҡ уларҙы эгодокумент (авторҙың үҙе тураһында) тип тә атайҙар. Библиографик белешмәлә шағирҙың тыуған урыны, һөнәре, уға бәйле ҡыҙыҡ хәлдәр, шәхесенә һәм характерына бәйле комментарийҙар, ҡасан, ҡайҙа вафат булғаны яҙыла, шулай уҡ ҡайһы бер шиғырҙарынан өҙөктәр килтерелә.
Тағы бер күренекле хеҙмәт— Кастамонуҙан Латифиҙың (1491—1582) «Тезкиретуш-шуара» («Воспоминания поэтов») тәҙкирәһе, хронология буйынса был икенсе тәҙкирә, был күсермәләре иң күп һаҡланып ҡалған әҫәр. Ул 1546 йылда тамамланғас та Сөләймән I солтанға бүләк ителгән .Тағы бер миҫал— Ашиҡ Чәләбиҙең «Мешаирюш-шуара»һы («Чувства поэтов»), 1568 йылда тамамланған әҫәрҙә 427 шағирҙың тормош юлы һәм ижадына урын бирелгән. Хронология буйынса был өсөнсө һәм һаҡланып ҡалынған күсермәләре буйынса икенсе урындағы тәҙкирә. Дүртенсе тәҙкирәне Бағдадта йәшәгән фарсы шағиры Ахди яҙған, шағир уны «Гюльшен-и Шуара» (Розовая кровать поэтов) тип атаған. Алдағы өс тәҙкирәнән айырмалы унда тик шул осорҙа йәшәгән шағирҙар тураһында ғына яҙылған. Ул 1563 йылда тамамланған һәм шаһзәдә (принц) Сәлимгә арнала (ул Сәлим II солтан исеме менән билдәле).
Бынан тыш билдәле тәҙкирәләр :
Шахсей-вахсей
Шахсей-вахсей (( - Шаһ Хөсәйен, вах, Хөсәйен ) - шиғыйҙарҙың мөхәррәм айындағы 10-сы көндә, Ғәшүрәлә, фажиғәле рәүештә йыртҡыстарса һәләк ителгән   Хөсәйен ибн Ғәли иҫтәлегенә үткәрелгән мәтам йолаһында башҡарылған ғибәҙәт, шәһиттәр көнө. Йола үҙе лә "шахсей-вахсей" тип атала.
Тарихы
Шиғыйҙар Кәрбәләне Мәккә, Мәҙинә, Иерусалим һәм Ән-Нәжәфтән ҡала иң мөһим изге ҡалаларының береһе тип һанайҙар, сөнки бында миләди 680 йылда (һижри 61 йылдың 10 мөхәррәмендә)Кәрбәлә яуы ваҡытында Йәзид I, Али ибн Әбү Талиптың улы, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ейәне имам Хөсәйен ибн Ғәли (Али)ҙе йыртҡыстарса язалап, башын ҡырҡалар.
Хөсәйен һәм тағы ла 72 кеше, уларҙың 23-ө уның туғандары була, һуғышта һәләк булалар. Хөсәйендең башын алтын батмуҡа һалып тәүҙә Ғөбәйҙуллаһ ибн Зиядҡа, ә артабан Дамаскыға (Димәшккә) хәлиф Йәзидкә ебәрәләр
Сөнниҙәрҙә был көн ураҙа тоторға тырышалар. Сөнниҙәрҙән айырмалы, шиғыйҙар 10 мөхәррәмдә урамға күмәкләп сығып "Шаһ Хөсәйен, вах Хөсәйен" тип ауаз һалып, хәнйәр, ҡылыс менән үҙ-үҙәренә төрлө яралар һалалар, сылбырҙар, ауыр нәмәләр менән тәндәренә һуғалар, театрлаштырылған мистерия ойошторалар. Европа кешеләренә был ауаздар "шахсей-вахсей" тип ишетелеп, йоланың атамаһы рәүешле ҡулланышҡа инеп киткән  (риүәйәттәр буйынса, Хөсәйенгә 34 ҡырҡылған яра, 33 сәнселгән яра һалынған була); шунда уҡ,  уйнатыласаҡ, а тормошонан бер эпизод һүрәтләнә, шулай уҡ һуңғы эпизодтары һәм хөсәйен үлтерелә. Хөсәйен көнө рәсми рәүештә хәтер көнө менән 16 быуаттан шиғыйҙар был көндө рәсми рәүештә имам Хөсәйенде иҫләү көнө тип билдәләй
Убъенная
Убъенная — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының һул ярына тамағынан 437 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Випра
Випра (Wippra) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 1612 кеше йәшәй. Майҙаны — 46,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — ML.
Важ-Картуй-Шор
Важ-Картуй-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Назаров Пётр Фёдорович
Назаров Петр Федорович (25 декабрь 1921 йыл — 19 апрель 1988 йыл) — совет рәссамы, педагогы, РСФСР Рәссамдар союзының Ленинград ойошмаһы ағзаһы.
Биографияһы
1921 йылдың 25 декабрендә Кочки ауылында (хәҙерге Новосибирск өлкәһе Кочки районы) итексе ғаиләһендә тыуған. 1931 йылда, әсәһе үлгәндән һуң, ғаилә Красноярск ҡалаһына күсенә. Бында 1939 йылда Петр Назаров урта мәктәпте тамамлай һәм ағас комбинатына эшкә урынлаша. Бер үк ваҡытта дәүләт страховкалау бухгалтерҙарының бер йыллыҡ курстарында шөғөлләнә. 1940 йылдың майында курсты тамамлағандан һуң Березовка ауылына район финанс бүлегенә эшкә ебәрелә.
1940 йылдың ноябрендә Ҡыҙыл армия сафына саҡырыла. 1941 йылдың июненән 1945 йылға тиклем Бөйөк Ватан һуғышында Көньяҡ-Көнбайыш, Көнбайыш, 3-сө Белорус фронттарында 5-се армияла рядовой сифатында ҡатнаша. Ковель һәм Луцк эргәһендәге оборона алыштарында, Мәскәү алышында ҡатнаша, Ржев -Вязьма һөжүм операцияһында ҡатнаша, уның барышында Джацк һәм Вязьма ҡалалары, 1943 йылдың сентябрендә Смоленск азат ителә. 1943—1944 йылдарҙа 3-сө Белорус фронты составында Орша, Витебск, Белорус һәм Көнсығыш Пруссия һөжүм операцияларында, немец ғәскәрҙәренең Земланд төркөмөн бөтөрөүҙә ҡатнаша.
1946 йылда демобилизациялана, Ленинградҡа килә һәм Ленинград художество-педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1950 йылда тамамлай. Шул уҡ йылда И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте академия институтының һынлы сәнғәт факультетына уҡырға инә. Петр Белоусов, Михаил Платунов, Валерий Пименов, Рудольф Френтцта уҡый. 1956 йылда институтты һынлы сәнғәт рәссамы квалификацияһы менән Рудольф Френч оҫтаханаһында тамамлай, диплом картинаһы — «Ленин Кашино ауылында беренсе ауыл электр станцияһын асыу тантанаһында. 1920».
Институтты тамамлағандан һуң 1956—1959 йылдарҙа Ленинградтың төрлө учреждениеларында һәм ойошмаларында рәссам булып эшләй, ә 1959 йылдан — РСФСР Художество фондының Ленинград бүлексәһенең һынлы сәнғәт-биҙәү сәнғәте комбинатында эшләй. Бер үк ваҡытта 1957 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Портреттар, жанрҙар һәм тематик картиналар, пейзаждар, натюрморттар яҙа. Рәссамдың манераһы төрлө яҙыу фактураларын ҡулланыу, төҫтө төҙөүҙә декоративлыҡ, дөйөмләштерелгән һүрәт һәм пленэр һынлы сәнғәт алымдарын оҫта үҙләштереү менән ҡылыҡһырлана. Әҫәрҙәрҙең төҫө туйындырылған, картина йылы һәм һалҡын тондар һәм яҡты-күләгә контрастары мөнәсәбәтенә нигеҙләнгән. 1970 йылда П. Назаров РСФСР рәссамдар союзының Ленинград ойошмаһына ҡабул ителә, В. И. Мухина исемендәге Ленинград юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһының дөйөм һынлы сәнғәт кафедраһында уҡыта башлай.
Назаров ижад иткән әҫәрҙәр араһында «Зимка» (1960), «Ҡышҡы кис» (1961), «Яҙ. Ташҡын» (1962), «Ладогала эвакуация. 1942 йыл» (1964), «Йәш эшсе» (1965), «Яҙ. Түмһәләктәр» (1972), «Псков», «Яҙ» (икеһе лә 1975), «Флокстар» (1979), «Алабуғалар» (1980) һәм башҡа картиналар. 1981 йылда Ленинградта рәссамдың шәхси күргәҙмәһе үтә.
1988 йылдың 19 апрелендә Ленинградта 67-се йәшендә вафат була.
П. Ф. Назаровтың әҫәрҙәре Рәсәй, Франция, Бөйөк Британия, АҠШ һәм башҡа илдәрҙең музейҙарында һәм шәхси коллекцияларында һаҡлана.
Мәскәй (йылға)
Мәскәй (Маскайка) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡамбулат йылғаһының уң ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500112111200001070
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200107
— Бассейн коды — 14.01.05.001
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Выбор (гәзит)
«Выбор» — Салауат ҡалаһының аҙнаһына ике тапҡыр урыҫ телендә донъя күргән ижтимағи-сәйәси гәзите.
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «„Башҡортостан Республикаһы“ Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.
Гәзит ҡаланың социаль, иҡтисади, мәҙәни һәм спорт тормошо хаҡында дөрөҫ һәм ышаныслы мәғлүмәт кенә биреп ҡалмай, уларға төплө анализ яһай. Баҫма биттәрендә төрлө факттарға аңлатмалар, уҡыусыларҙың уй-фекерҙәре, уларҙан килгән хаттар даими урын ала. «Выбор» шулай уҡ ҡала Советының һәм ҡала хакимиәтенең рәсми документтарын баҫтырып сығара.
Тарихы
Совет хөкүмәте ҡарарына ярашлы, 1948 йылда «18-се комбинат»ҡа (хәҙер Газпром Нефтехим Салауат берекмәһе) нигеҙ һалынғас, унда эшләүселәр өсөн махсус ҡасаба төҙөү планлаштырыла. Ошо йылдың июнь айында тәүге барак ҡалҡып сыға, ә көҙгә инде тәүге урам барлыҡҡа килә. 1949 йылда был нефтехимиктар ҡасабаһына башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев хөрмәтенә «Салауат» исеме бирелә, һәм ул яҡындағы Ишембай ҡала Советына бойһондорола. Нәҡ ошо Салауат эшселәр ҡасабаһында 1952 йылдан «Сталинская новостройка» исемле гәзит сыға башлай.
Миндәк (Учалы районы)
Миндәк (Миндяк) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. Миндәк ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 2282 кеше булған. ОКАТО коды — 80253848001.
Географик урыны
Ауылдан төньяҡ-көнсығыштараҡ Миһиле күле урынлашҡан.
Тарихы
Благодатный алтын ятҡылығын үҙләштереүгә бәйле, XX быуаттың 30-сы йылдарында Миндәк руднигы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. XX быуаттың 50-60-сы йылдарында Миндәк XVIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән Килмәк ауылы һәм 1847 йылда барлыҡҡа килгән сотник Рафиҡ Сәғитов исемен йөрөткән Рафиҡ ауылы менән ҡушылған. 1938 йылдан алып эшселәр ҡасабаһы, 2005 йылда ауыл статусын ала.
2004 йылдың 17 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу тураһында» 125-з һанлы Башҡортостан Республикаһы Законы менән Миндәк эшселәр ҡасабаһы (Миндәк ҡасаба советы) тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, ауыл биләмәһе категорияһына индерелә.
Миндәк ауылында 2 урта мәктәп, балалар баҡсаһы, балалар сәнғәт мәктәбе, участка дауаханаһы, 2 фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, 2 клуб, китапхана, 3 мәсет, сиркәү бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ревизия материалдары
1834 йылда Миндәк ауылында ла ревизия (рәүиз) һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Инфраструктура
Миндәк автостанцияһы.
Транспорт
Автобус юлы.
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар Тауҙар
Аксин
Аксин (Axien) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 565 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6922 һәм автомобиль коды — WB.
Оло Вануйта
Оло Вануйта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кинйәбулат (исем)
Кинйәбулат — башҡорт, фарсы сығанаҡлы ир-ат исеме.
Этимологияһы
Кинйәбулат — «кинйә» (башҡортса төпсөк бала) һәм «булат» (фарсы) һүҙҙәренән яһалған ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Кинйәбулат Ҡаныҡаев (1788 йыл —?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Фамилияларҙа
Кинйәбулатов Ирек Лотфый улы (15 июль 1938 йыл — 2 июнь 2016 йыл) — башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм публицист, 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014), Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Зәйнәб Биишева (2000), Сергей Чекмарёв (2000), Рәми Ғарипов (2001), Фәтих Кәрим (2006), Мәжит Ғафури (2007), Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев (2007) һәм Назар Нәжми (2014) исемендәге премиялар лауреаты. Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы. Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы (15 сентябрь 1920 йыл — 17 июнь 2012 йыл) — башҡорт балалар шағиры. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика премияһы лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1991).
Кинйәбулатов Ғәзимулла Ғиҙиәтулла улы (27 июнь 1919 йыл — 23 август 1994 йыл) — публицист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1964 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы (1986). Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
Топонимдарҙа
Кинйәбулат (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кинйәбулат нефть ятҡылығы — 1943 йылдың сентябрендә Башҡортостандың Ишембай ҡалаһынан алыҫ түгел ятҡан Кинйәбулат ауылы янында асылған ҙур нефть ятҡылығы. Башҡортостанда нефть сығарыу һәм эшкәртеү сәнәғәтенә һиҙелерлек этәргес биргән ятҡылыҡ.
Старица (Обь ҡушылдығы)
Старица  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 2935 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан ҡыҙы
Башҡортостан ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының ҡатын-ҡыҙҙар һәм ғаилә өсөн тәғәйенләнгән башҡорт телендәге журналы, 1968 йылдың ғинуарынан башлап сыға. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Дəүлəт Йыйылышы — Ҡоролтай, Башҡортостан Республикаһы Хɵкүмəте.
КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты
КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты — Советтар Союзы Коммунистар партияһының (КПСС-тың) 1919—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ында эшләгән үҙәк органы.
Тарих
XIX быуаттың 90-сы йылдары аҙағында Өфөлә беренсе социал-демократик берекмәләр барлыҡҡа килә. 1898 йылда нигеҙен сәйәсик һөргөнсөләр (О. В. Варенцова, В. Н. Крохмаль, А. И. Свидерский, А. Д. Цюрупа) һәм башҡалар тәшкил иткән социал-демократик төркөм барлыҡҡа килә. 1900 йылда Өфө паровоз ремонтлау оҫтаханаларында И. С. Якушев етәкселегендә эшселәрҙең марксистик түңәрәге эшләй башлай.
1901 йылда социал-демократик төркөм һәм түңәрәк Өфө эшселәр комитетына берләшә, ә 1903 йылдың ғинуарында РСДРП-ның Өфө комитеты барлыҡҡа килә.
1917 йылдың 2 мартында Өфөлә социал-демократтарҙың йыйылышында ваҡытлы РСДРП-ның берләшкән (большевиктәр һәм меньшевиктәр) ойошмаһының Өфө комитеты һайлана. 14 марттан башлап комитет «Вперёд» газетаһы сығара башлай, ә 4 августан — «Алға».
Өфө комитетында 1917 йылдың май айынан Баһаутдин Йәләлетдин улы Нуриманов етәкселегендә башҡорт-татар төркөмө эшләй башлай. Фәтхи Әхмәҙи улы Әхмәҙуллин һәм башҡалар был төркөмдөң ағзалары булалар. 1917 йылдың 8 ноябрендә Өфө губернаһында Совет власы урынлаша һәм Свидерский Алексей Иванович етәкселегендә Өфө губерна революцион комитеты төҙөлә. 1919 йылдың 21 февралендә  на I Бөтә Башҡорт хәрби съезында (Башревком) Башҡортостан Совет республикаһының ваҡытлы хәрби революцион комитеты ойошторола.
1922 йылда, ЦК РКП(б)-ның Оргбюро Постановлениеһе сыҡҡандан һуң, было принято решение об объединении Башҡортостан обкомын һәм РКП(б)-ның Өфө губкомын берҙәм Автономиялы Башҡортостан Совет Республикаһының партия өлкә комитетына (Башобком РКП (б)) берләштерергә ҡарар ителә. Ойошма исеменең артабанғы үҙгәрештәре партия исеме үҙгәрештәре менән бәйле: РКП (б) — ВКП (б) — КПСС.
1929 йылда 632 тәүге партия ойошмаһында 15107 ағза иҫәпләнә. Репрессия һөҙөмтәһендә Башобком ағзалары һаны 1933 йылдағы 40 меңдән 1938 йылға 20 меңгә тиклем кәмей. 1937 йылдың октябрында ғына ВКП(б)-ның Башҡортостан обкомы ағзаларының 41%-ы партия сафынан сығарыла.
1948 йылдың 1 ғинуарына ВКП (б)-ның Башобкомы ағзалары һаны 78886-ға етә. 1987 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты 227,7 мең кешенән тора һәм РСФСР-ҙа иң ҙур ойошмаларҙың береһе була.
1991 йылдың 6 ноябренән Рәсәй территорияһында КПСС эшмәкәрлеге тыйыла.
Белем биреү
ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы Постановлениеһе менән 1941 йылдың 14 майынан Өфөлә партия комитеттары секретарҙәрен һәм парторгтарҙы әҙерләүсе өлкә партия курстары асыла. 1944 йылдың октябрендә курстар ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты эргәһендәге йыллыҡ Өлкә партия мәктәбенә үҙгәртелә. ВКП(б)Үҙәк Комитетының 1946 йылдың 2 авгусындағы Постановлениеһе менән йыллыҡ Өлкә партия мәктәбе ике йыллыҡ партия мәктәбенә, 1953 йылда - КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты эргәһендәге өс йыллыҡ партия мәктәбенә үҙгәртелә. 1956 йылдың июлендә КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты эргәһендәге өс йыллыҡ өлкә партия мәктәбе КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты эргәһендәге дүрт йыллыҡ партия мәктәбе итеп үҙгәртелә.
КПСС Үҙәк Комитетының 1958 йылдың 8 ғинуарындағы постановлениеһенә ярашлы, дүрт йыллыҡ партия мәктәбе Өфө юғары партия мәктәбе тип атала башлай. ВПШ элекке Өфө Уҡытыусылар институты бинаһында урынлаша. Уҡытыу көндөҙгө бүлектә һәм ситтән тороп ике йүнәлештә: ауыл хужалығы предприятиеләре экономикаһы һәм сәнәғәт предприятиеләре экономикаһы, ойоштороу, планлаштырыу алып барыла. Юғары партия мәктәбен 260 кеше тамамлай. КПСС Үҙәк Комитетының 1960 йылдың 10 майындағы постановлениеһе менән юғары партия мәктәбе бөтөрөлә. Өфө юғары партия мәктәбенең ситтән тороп уҡыу бүлеге КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты эргәһендәге ЗВПШ уҡытыу-консультация пунктына үҙгәртелә. Уҡытыу-консультация пунктының бурысы булып ситтән тороп уҡыусыларҙы Башҡорт АССР-ы буйынса уҡытыу тора. КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге ЗВПШ уҡытыу-консультация пункты 1981/82 уҡыу йылында бөтөрөлә.
1931 йылда ВКП(б) Үҙәк комитетының 1931 йылдың 11 мартындағы һәм ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 1931 йылдың 25 майындағы  постановлениеһе нигеҙендә Башҡортостан коммунистик университет барлыҡҡа килә. БКУ республика райондары өсөн партия һәм совет кадрҙарын әҙерләү менән шөғөлләнә. Уның өс бүлеге: көндөҙгө, киске, ситтән тороп уҡыу һәм партия активын әҙерләү курстары була. БКУ янында фәнни эшмәкәрҙәр әҙерләүсе аспирантура эшләй. БКУ БАССР Наркомпросы ҡарамағында була. БКУ структураһы: кафедралары менән уҡыу өлкәһе, административ-хужалыҡ өлкәһе, секретариат, ревизион комиссия, студенттар ойошмалары.
Башҡортостан коммунистик университет ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1933 йылдың 21 сентябрендәге Постановлениеһе нигеҙендә Башҡортостан юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбенә (БВКСХШ) үҙгәртелә.
Беренсе секретарь
Партияның Өфө губерна комитеты (Губком), Башҡортостан өлкә комитеты (Обком), Башҡортостан республика комитеты (Реском) юғары дәрәжә — бересе секретарь вазифаһын биләгән шәхестәр исемлеге.
Аҡбулат ауыл Советы (Мишкә районы)
Тарихы
Аҡбулат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Яҡупов Нух Мәхмүт улы
Нух Мәхмүт улы Яҡупов (Нух Мәхмүт улы Якупов) — Татарстан ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор, Рәсәй инженер академияһы ағзаһы, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
Нух Мәхмүт улы 7 монография, уйлап табыуға 26 патент, 99 баҫма эш һәм 2 уҡыу әсбабы авторы.
Һылтанмалар
Якупов Нух Махмудович
Коминтерн (Дәүләкән районы)
Коминтерн (Коминтерн) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 453426, ОКАТО коды — 80222837003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡиммәт
Ҡиммәт — төшөнсәһе бер нисә төрлө билдәләмәгә эйә булған иҡтисади күренеш.
Иҡтисад теорияһында ҡиммәт  — милекселәр араһында тауар менән ирекле алмашыу барғанда һанлы нисбәттәрҙең нигеҙе. Төрлө иҡтисади мәктәптәр ҡиммәттең тәбиғәтен төрлөсә аңлата: эш ваҡытын йәмғиәт ихтыяжына ярашлы сарыф итеү, ихтыяж менән тәҡдим балансы, етештереү сығымдары, сикке файҙалылыҡ һәм башҡалар менән.
Бухгалтер хисабында һәм статистикала ҡиммәт — объектты һатып алыуға йәки әҙерләүгә тотонолған сығымдар дәүмәленең аҡсалата  сағылышы, йәғни хаҡы.
Көндәлек һөйләштә  ҡиммәт — тауарҙың хаҡына баһа биреү («ит ҡиммәт торамы?», «хаҡы ҡиммәт булды»).
Ҡиммәт теориялары
Классик иҡтисадсылар, мәҫәлән,  Адам Смит һәм Давид Рикардо, алмашыу ҡиммәтен (тауарҙарҙың башҡа тауарҙарға алмаштырылыу һәләте) һәм ҡулланыу ҡиммәтен (продукттың файҙалылығы, ниндәй ҙә булһа ихтыяжды ҡәнәғәтләндереү һәләте) айырым ҡарай. Уларҙың ҡиммәттең хеҙмәт теорияһының төп элементтары нәҡ алмашыу ҡиммәтенең тәбиғәтен анализлауға йүнәлтелгән. Был теория Карл Маркстың иҡтисад буйынса хеҙмәттәрендә иң тулы сағылышты таба.
Австрия иҡтисади мәктәбе яҡлылар ҡиммәттең хеҙмәт менән тасуирланыуын инҡар итә. Улар иғтибарҙы алмашыу өсөн төп этәргес көс булараҡ тауарҙың файҙалылығына  (ҡулланыу ҡиммәтенә) йүнәлтә.
Ҡиммәттең хеҙмәт теорияһы
Был теорияға ярашлы, ҡиммәттең нигеҙендә тауарҙы ҡайтанан етештереү өсөн ижтимағи зарур эш ваҡыты (хеҙмәт түгеү) ята. Маркс билдәләгәненсә, тауарҙарҙың ҡиммәте (хаҡы) уларҙы етештергәндә түгелгән эш ваҡытына ғына түгел, хәҙерге шарттарҙа шундай уҡ тауарҙарҙы етештереү өсөн күпме эш ваҡыты киткәненә лә бәйле. Шул уҡ ваҡытта конкрет хеҙмәт түгел, ә абстракт хеҙмәт — ябайлаштырылған һәм ағымдағы типик етештереү шарттары өсөн уртасалаштырылған хеҙмәт күҙҙә тотола. Ваҡыт берәмеге эсендәге ҡатмарлы, квалификациялы хеҙмәт ябай, квалификацияһыҙ хеҙмәткә ҡарағанда күберәк ҡиммәт барлыҡҡа килтерергә һәләтле.
Сикке файҙалылыҡ теорияһы
«Сикке файҙалылыҡ» термины иҡтисад фәненә Фридрих фон Визер (1851—1926) тарафынан индерелә. Был теорияға ярашлы, тауарҙарҙың ҡиммәтлелеге уларҙың кеше ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә алыу һәләтен субъектив баһалауға нигеҙләнгән сикке файҙалылыҡ менән билдәләнә. Теге йәки был уңайлыҡтың сикке файҙалылығы оҡшаш тауарҙар араһынан һайлап ҡулланылған нәҡ  ошо уңайлылыҡтың һуңғы берәмеге килтергән файҙаны белдерә. Субъекттың ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә барған һайын сираттағы яңы әйберҙең файҙаһы ла кәмей бара.
Субъектив ҡиммәт — тауарҙы ҡулланыусы менән һатыусының шәхсән баһалауҙары; ә объектив ҡиммәт — алмашыу нисбәттәре, баҙарҙағы конкуренция барышында формалашҡан хаҡтар ул. Шул уҡ ваҡытта тауарҙың һирәк осрауы уның ҡиммәт факторы тип иғлан ителә.
Госсен закондары сикке файҙалылыҡ теорияһының бер төрө булып тора.
Сығымдар теорияһы
Ҡиммәтте етештереү сығымдарына бәйләгән теориялар ҙа ярайһы уҡ киң таралған. Әммә улар аҡса күләмендә сағылған хаҡтар менән эш итергә мәжбүр. Шулай уҡ «хеҙмәттең хаҡы» ла сығымдарға инә. Аҡса ҡиммәтенең тәбиғәтен һәм хеҙмәт хаҡы формалашыуҙы аңлатыу  был теориялар өсөн ҡатмарлылыҡ тыуҙыра.
Ҡиммәтте продукцияға күсереү
Ҡиммәттең объективлығын таныған теориялар (ҡиммәттең хеҙмәт теорияһы, сығымдар теорияһы) өсөн сығымдар хаҡын етештереү һөҙөмтәләренә күсереү хас. Сығымдарҙы продукция хаҡына тулыһынса йә өлөшләтә күсереү мәсьәләһе мөһим һанала.
Вангулян-Шор
Вангулян-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Народа йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ымһанай
Ымһанай (Ымханай, Омханай) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау. Урындағы әһәмиәттәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән
Географияһы
Ымһанай тауы Ҡыуандыҡ ҡала округында Һаҡмар йылғаһы буйында, күпселек башҡорттар йәшәгән Оло Сурай (Сурай) ауылы янында, төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Тарихи рәүештә башҡорт ерҙәрендә торған был төбәк Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһында булһа, 1917 йылдан тарихи атайсалы — Башҡортостанға ла инеп ала. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. Ырымбур өлкәһе үҙе 1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөй. 1959 йылда Оло Сура ауылы, тимәк, Ымһанай тауы ла Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Тасуирламаһы
Йәштәр йыйыла торған тау. 1993 йылда был тау тураһында рәсәй географы, профессор А. А. Чибилёв яҙған тасуирлама буйынса, был тау «эрозиялы матур ҡаялы тау ҡалдығы (останец). Ҡая түбәһенән Һаҡмар үҙәненә киң күренеш асыла. Сурайға килгән рәссамдар ғәҙәттә мольберттар менән тауҙа урынлаша. Тауҙар мәктәп уҡыусылары һәм студенттар өсөн геологик экскурсиялар үткәреү урындарының береһе булырға мөмкин. Ҡалдыҡтың ҙурлығы 300×150 м самаһы, сағыштырмаса бейеклеге 35 метр самаһы» ..
Этимологияһы
Тауҙың атамаһы бер башҡорттоң яңы ғына донъяға килгән ҡыҙының исеменән килеп сыҡҡан тигән риүәйәт бар, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ымһанай — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме тип аңлата ул
Ченчерь
Ченчерь — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 562 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямпиль районы (Винница өлкәһе)
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 39 328 кеше йәшәй.
Алтын-валюта резервтары
Алтын һәм валюта резервтары — дәүләт аҡса-кредит көйләү органдары контроле аҫтында булған юғары ликвидлы активтар. Аҡсалата алтын тәңкәләрҙән һәм сит ил валютаһындағы фондтарҙан, махсус һыҙма хоҡуҡтарынан, ХВФ-тағы резерв позицияһынан тора.
Һилүҙәк
Һилүҙәк (Селюзяк) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һыуһарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Алтын-валюта резервтары
Сит ил валютаһындағы фондтар
Сит ил валютаһындағы фондтарға түбәндәгеләр инә:
Һилүҙәк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Алтын-валюта резервтары
Сит ил валютаһындағы фондтар
ҡиммәтле ҡағыҙҙар кредиты буйынса операциялар сиктәрендә контрагенттарға күсерелгән ҡиммәтле ҡағыҙҙар (башҡа ҡиммәтле ҡағыҙҙарға алмашҡа бирелә) халыҡ-ара резервтар составында иҫәпкә алына, шул уҡ ваҡытта РЕПО-ның туранан-тура операциялары өсөн залог булып хеҙмәт иткән ҡиммәтле ҡағыҙҙар резервтарҙан алына. РЕПО-ның кире операциялары йәки ҡиммәтле ҡағыҙҙар буйынса кредиттар өсөн залог сифатында алынған ҡиммәтле ҡағыҙҙар халыҡ-ара резервтарға индерелмәй.
Халыҡ-ара йылмайыу көнө
right|200px|thumb Халыҡ-ара йылмайыу көнө — рәсми булмаған халыҡ-ара йылмайыу байрамы. Октябрь/Ҡарасай айының беренсе йомаһында билдәләнә.
Алтын-валюта резервтары
Халыҡ-ара валюта фондында резерв позицияһы
ХВФ-тағы резерв позицияһы — Халыҡ-ара валюта фондында дәүләт квотаһының валюта компоненты.
Тарихы
Элек дәүләт резервтары алтын менән булдырыла, әммә Бреттон-Вудс конференцияһы һөҙөмтәһендә Америка Ҡушма Штаттары, АҠШ долларын һәм алтынды конверсиялауҙы тәьмин итеү бурысы менән бәйле, донъя валютаһы булараҡ АҠШ долларына ярҙам күрһәтә. Алтын стандарттан ирекле конверсияға күсеү процесында АҠШ доллары алтын менән бер рәттән глобаль аҡса төрөнә әүерелә.Артабан, 1971 йылда Бреттон-Вудс системаһы тарҡалғандан һуң, АҠШ АҠШ долларын алтынға әйләндереүҙән баш тарта, әммә донъя хисаплашыуҙарында АҠШ долларының өлөшө өҫтөнлөклө булыуын иҫәпкә алғанда, АҠШ доллары төп резерв валютаһы булып ҡала, ә үҙәк банктарҙың күпселеге аҡш долларында ҙур күләмдә халыҡ-ара резервтарҙы тотоуын дауам итә. Донъяла халыҡ-ара резервтарҙың валюта структураһының үҙгәреүе XX—XXI быуаттар башында АҠШ менән Бөйөк Британияның үҙ валюталарын нығытҡанын күрһәтә. Евро төҙөп кенә Европаның алдынғы континенталь илдәре бындай сиктән тыш көсәйеү тенденцияһына ҡаршы тора алды, Рәсәй ҙә быға әүҙем ҡаршы тора.
Халыҡ-ара резервтар кимәле
Иҫкәрмәләр:
2022 йылдың июнь аҙағына Ҡытайҙың валюта резервтары 3,07127 триллион АҠШ доллары тәшкил итә, был май айы менән сағыштырғанда 56,51 миллиард АҠШ долларына кәмерәк, тип хәбәр итә Ҡытай Халыҡ банкы.
Хәсән ибн Сабит
Хәсән ибн Сабит Әл-Хәҙрәжи (حسان بن ثابت;Хассан ибн Сабит; вафаты 674) — ғәрәп ы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәһе, ансар, «Рәсүл шағиры» ҡушаматын йөрөткән.
Биографияһы
Мәҙинәлә тыуған, хәҙрәжи ҡәбиләһенән булған. 60 йәшендә ислам динен ҡабул иткән. Исламды ҡабул иткәндән Һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән ситкә китмәй.
Шиғри талантҡа эйә була һәм Мөхәммәт ғәләйһиссәләм менән мосолмандар хөрмәтенә шиғырҙар яҙа. Сәләмәтлеге насар булыу сәбәпле һуғыштарҙа ҡатнашмай, әммә үҙенең шиғырҙары менән мосолман яугирҙәренең хәрби рухын күтәрә. Төрлө бәхәстәрҙә ҡатнаша, үҙенең шиғырҙары менән мосолмандарға идеологик ярҙам күрһәтә.
Яҡынса 120 йәшендә вафат була.
Оло Кара
Оло Кара — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Караөзенінің уң ярына тамағынан 257 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Кёцшау
Кёцшау (Kötzschau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1986 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6231 һәм автомобиль коды — SK.
Оло Кара
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Степановка (Шегарка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зекер
Зекер  — Исламда Аллаһы тәғәлә исемен данлап, ҡат-ҡат ҡабатлап салауат әйтеү. Зекерҙе намаҙ һуңынан әйтәләр, Пәйғәмбәрҙең тыуған көнө — мәүлидендә, дини мәжлестәрҙә йәки яйы килгән һәр осраҡта зекер әйтелә. Экстазға инеп зекер әйтеү Исламда башлыса суфыйсылыҡ йолаһы булараҡ үҫешкән.
Ғәрәпсә «Ҙикр» тип яҙылып, шулай әйтелһә лә, башҡорт теленә иҫке төркиҙән «Зекер» тип килеп ингән.
Зекерҙең башҡа мәғәнәһе
Башҡорт халҡында нимәнелер ололап, маҡтап әйтеү ҙә «зекер әйтеү» тип аталыуы мөмкин. Мәҫәлән, халыҡ йырында шундай һүҙҙәр бар:
Зекерем һин, Урал, тәсбихем һин,
Зекер төрҙәре
Зекер тауыш менән дә (жәһри йә жәли) йәки үҙ алдыңа ғына(хәфи) әйтелеүе лә мөмкин. Шулай уҡ яңғыҙ ҙә, йәмәғәт менән дә башҡарыла.
Дини нигеҙҙәре
.
Аңлашылыуынса, зекер — Аллаһы тәғәләне иҫкә алып, ҡат-ҡат әйтеү,ҙурлап, данлап доға уҡыу. Бындай зекер әйткәндә тәсбих (тиҫбе) ҡулланалар.
Әҙәби әҫәрҙәрҙә лә сағылыш тапҡан был. Мәҫәлән, «Ҡайһы бер кеше ҡиблаға ҡарап ултырып зекер әйтә» (Мәжит Ғафури)
Тәнҡитле сығыштар
Тауышланып, хәрәкәтләнеп зекер әйтеү суфыйҙарҙа киң таралған. Улар өс стадия бар тип һанай — тел зекере, йөрәк зекере һәм экстаз. Мәүләүиҙәр, мәҫәлән, экстазға бирелеп өйөрөлөп бейей, рифәийә тәриҡәтенекеләрҙе «олоусы дәрүиштәр» тип йөрөтәләр. Быны йыш ҡына суфыйҙарҙың тормош рәүеше итеп ҡабул итә башлайҙар. Саманан тыш ҡыланып, экстазға бирелеп зекер әйтеүҙе Мөхәммәт 'Әбдү һәм Рәшит Риҙа кеүек реформатор-модернистар тәнҡитләп сыҡҡан.
Иҙел-Урал мосолмандары араһына суфыйсылыҡ килеп ингәс, шулай уҡ хәрәкәтләнеп, тауышланып зекер әйтеү таралып китә. Быны шулай уҡ күптәр ҡабул итмәй.
Татар халыҡ шағиры Ғабдулла Туҡай Ырымбурҙа бер ҡысҡырып зекер әйтеп өйөрөлөп йөрөгәндәрен күреп, дини фанатизмды тәнҡитләп, «Ишан» тигән шиғыр яҙған:
''Күҙен йомған, муйын бөккән, башында салма сорналған;
Шағирҙың замандашы Вафа Бәхтийәров хәбәр итеүенсә, шиғыр «ҡамсылы ишан» тип йөрөтөлгән Миңлебай ишан тураһында.
"«Ҡамсылы ишан Фатих Әмирхандарға ҡаршы ғына тора ине… 1907 йылдың ахырында бер көндө кис менән Фатихтарҙа булдыҡ. Беҙ сыҡҡанда, ҡапҡа төбөндә байтаҡ егеүле аттар тора ине. Һораштырғас, ҡамсылы ишандың мөридтәре менән ғибәҙәт мәжлесе икәнен белдек. Беҙ ҙә кереп ҡарарға булдыҡ. Беҙ кергәндә өйҙөң залында мөридтәр иҙәнгә түңәрәкләнеп ултырғандар, түңәрәк уртаһында ҙур салма кейгән ҡамсылы ишан ултыра. Шау килеп, „яһу, яһу, яһу“ дип ҡысҡырып ултырыусылар араһынан бер нисәһе һикереп тооп, шул түңәрәк эсендә ҡысҡырып йөрөй башланы… Түбәндәге шиғыр ҙа шул уҡ Миңлебай — ҡамсылы ишан тураһында яҙылды». )"
Сығанаҡтар
Туҡай
Официант йорто
Официант йорто — Петергофтағы тарихи бина. 1851—1861 йылдарҙа төҙөлгән төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Әлеге ваҡытта бинала Санкт-Петербургтың Петродворцовый районы урынлашҡан. Адресы: Калинин урамы, 7.