cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Янгон
Халыҡ
Төп аралашыу теле булып тора бирман теле тора. Өйрәнеү өсөн популяр булып инглиз теленән башҡа ҡытай, япон, француз һәм корея теле тора.
Иҡтисады
Янгон — илдең төп сауҙа, сәнәғәт үҙәге һәм  туризм һәм күңел асыу индустрияһы  үҙәге. Ҡалала Мьянманың  эске тулайым продуктының бишенсе өлөшө етештерелә. 2010—2011 йылғы һалым йылы өсөн рәсми статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Янгондың иҡтисад күләме 8,93  триллион кьят, йәки 23  % милли тулайым продукт тәшкил итә
Ҡала — сауҙаның үҫешенә үҫешмәгән банк секторы һәм инфраструктураның торошо ҡамасаулаһа ла төп аҙыҡ-түлектән алып тотонолған автомобилдәргә тиклем  бөтә тауарҙар өсөн Түбәнге Мьянманың төп коммерция үҙәге. Янгонда Баиннаунг баҙары —  дөгө, фасоль, ҡуҙаҡлы һәм башҡа ауыл хужалығы тауарҙары сауҙаһы үҙәге  урынлашҡан. Шулай уҡ Янгонда илден иң эре порты Тхилава урынлашҡан. Янһонда рәсми булмаған сауҙа өлөшө ҙур, уның төп урыны Даунтаун урамы буйлап урынлашҡан   урам  баҙары булып тора. Әммә 2011 йылдың 17 июнендә ҡала комитеты  урамдарҙа сауҙа итеүҙе  тыйыу тураһында иғлан итә (сәғәт өстән рөхсәт ителә), һәм сауҙаны торлаҡ райондарҙа ғына рөхсәт итә. 2009 йылдың 1 декабрендә Янгон да юғары тығыҙлыҡтағы полиэтиленды һәм пластик пакеттарҙы   файҙаланыу тыйыла
Сәнәғәт байтаҡ эш урындары булдыра. Янгонды, кәм тигәндә, 14 сәнәғәт зонаһы уратып ала, 4300 предприятела 2010 йылға ҡарата 150 000 эш урыны бар. Ҡала тегеү сәнәғәте үҙәге, уның продукцияһы 292 миллион доллар суммаға сит илдәргә сығарыла. 80 % фабрика эшселәре өсөн мәшғүллек даими булып тора. Күптәре уларҙың башҡа райондарҙан Янгонға яҡшы тормош эҙләп килгән 15 йәштән алып 27 йәшкә тиклемге йәш ҡатындар. Сәнәғәт структуралы һәм сәйәси проблемаларҙан яфа сигә. 2008 йылда Янгондың 2 500  фабрикаһы электроэнергияла мохтажлығы  120 MW  тәшкил итә. Ҡаланың мохтажлығы 250 MW алып  530 MW тиклем баһалана. Электроэнергияның хроник етешмәүе сәнәғәт предприятиеларында эш сәғәтен 6 алып киске  8 тиклем сикләргә сәбәп була
Шулай уҡ мәшғүллектең мөһим сығанағы булып төҙөлөш  тора. Индустрияға күп гражданлыҡ хеҙмәткәрҙәренең  һәм күп хөкүмәт учреждениеларының Нейпьидо ҡалаһына күсеүе  кире йоғонто яһай. 2009 йылдың авгусында ҡабул ителгән яңы төҙөлөш нормативтары буйынса, төҙөүселәр  төҙөлгән һәр ҡатҡа  12 парковка урыны төҙөү күҙ уңында тоторға бурыслы. 2009—2010 йылдарҙа төҙөлөш өсөн 334 рөхсәт бирелә (2008—2009 йылдарҙа 582).
Сит ил валютаһы керемдәренең мөһим сығанағы булып туризм тора, хәйер, башҡа Көньяҡ-Көнсығыш Азия  илдәре менән сағыштырғанда, туристар ағымы аҙ  —2007 йылдың сентябрендә  Шафран революцияһына тиклем   250 000 тирәһе. Туристарҙың һаны Шафран революцияһы һәм Наргиз дауылынан һуң кәмей. Күптән түгел сәйәси климаттың яҡшырыуы сит ил туристарын һәм эшҡыуарҙарын күберәе йәлеп итә башлай. 2011 йылда Янгондың халыҡ-ара аэропортының пассажирҙар ағымы 300 000-дән алып 400 000 -гә тиклем тәшкил итә. Әммә, инвестициялап еткермәү арҡаһында 8000 дөйөм ҡунаҡхана урыны һанынан тик 3000 ҡунаҡхана урыны ғына  «туристарҙы урынлаштырыу өсөн яраҡлы».
Мәғариф
Янгонда Мьянманың иң яҡшы белем биреү учреждениелары урынлашҡан. Әммә ҡалала  бай һәм ярлы  мәктәптәр араһында мөмкинлектәрҙең тигеҙһеҙлеге асыҡ сағыла. Ғәмәлдә дәүләт финанслауынан мәхрүм мәктәптәр, ата-әсәләр яғынан ирекле һәм мәжбүри иғәнә йыйыуға мәжбүр була, был ярлы ғаиләнән булған күп уҡыусыларҙың мәктәпте ҡалдырыуына  сәбәп була.
Янгонда 20-гә яҡын колледж һәм университет, шул иҫәптән, Мьянмала  иң боронғо һәм иң билдәле  университет — университеты бар, әммә ул бөгөнгө көндә башлыса аспиранттарҙы әҙерләй һәм бакалавриат программаһын тормошҡа ашырмай.1988 йылда милли ихтилалдан  һуң, хөкүмәт университетты яба һәм студенттарҙың күп өлөшөн Дагоун университеты, Көнсығыш Янгон университеты һәм Көнбайыш Янгон университеты кеүек яңы юғары уҡыу йорттарына күсерә. Шуға ҡарамаҫтан, илдең  иң яҡшы юғары уҡыу йорттары  элеккесә Янгонда урынлаша. Ҡайһы бер һөнәрҙәрҙе тик ҡаланың юғары уҡыу йорттарында ғына алырға мөмкин. Иң популяр булып Беренсе медицина университеты, Янгон технология университеты, Мьянманың Диңгеҙ университеты, компьютер тикшеренеү университеты тора.
Транспорт
Янгон — илдең ҙур транспорт үҙәге
Һауа транспорты
Янгондың халыҡ-ара аэропорты ҡала үҙәгенән 19 км  алыҫлыҡта ята, ул илдең төп һауа гаване булып тора. Унан Азияның эре ҡалаларына — Даккаға, Ханойға, Хошиминға, Гонконгҡа, Токиоға, Пекинға, Сеулға, Гуанчжоуға, Тайбэйға, Бангкокҡа, Куала-Лумпурға, Куньминға һәм Сингапурға тура рейстар башҡарыла, щулай уҡ 20 йүнәлештә эске рейстар башҡарыла, уларҙың иң мөһиме Паган, Мандалай, Хехо, Нгапали һәм Нейпьидоға бара.
Тимер юлы транспорты
Янгондың үҙәк вокзалы — Мьянма тимер юлдарының төп терминалы — 5403 км оҙонлоҡтағы селтәр.
39 станциянан торған Янгондың 45,9 км оҙонлоҡтағы ҡулса тимер юлы Янгондың биҫтәләрен тоташтыра. Линия буйлап барған поездарға көн һайын 150 000-гә яҡын  билет һатыла
Автотранспорт
Янгондың дөйөм автомобилдәр юлының оҙонлоғо 4 456 км тәшкил итә (2011 йылдың мартына ярашлы). Күп юлдар аяныс хәлдә  һәм машиналар ағымын хәл итә алмай. Ҡала халҡының күп өлөшө шәхси машинаға эйә була алмай һәм йәмәғәт транспорты менән файҙалана. Яҡынса 3000 маршрутта айырым пассажир ташыусыларҙың 6 300 автобусы йөрөй, улар көнөнә  яҡынса  4,4 миллион  пассажир ташый. Бөтә автобустар һәм 80 % таксиҙар  Янгонда 2005 йылғы хөкүмәт указына ярашлы тәбиғи газда эшләй. Ҡалал ике ҡала -ара автовокзал эшләй
Кийма
Кийма — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жарлы йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әзербайжан милләтенең этногенезы
Әзебайжандарҙың этногенезы — көнсығыш Кавказ аръяғында һәм төньяҡ-көнбайыш Иранда бик күп һанлы һәм төрлө-төрлө этник һәм тел элементтары нигеҙендә хәҙерге әзербайжан этносының формалашыу процесы. Хәҙерге әзербайжан этносының формалашыуы, "Көнсығыш тарихы"на (2002) ярашлы, ғәмәлдә оҙон быуаттарға һуҙылған процесс, һәм ул XV быуат аҙағына тамамланған.
Килеп сығышы
Әзебайжандарҙың этногенезы процесында Атропатена һәм Кавказ Албанияһының боронғо автохтон халҡы ҡатнаша. Был башлыса б. э. т. I меңйыллыҡта баҫып ингән киммерийсылар, иран телле скифтар һәм массагеттар — б. э. I меңйыллыҡта һундар, шулай уҡ төрки телле хазарҙар, болғарҙар, I меңйыллыҡтың икенсе яртыһынан уғыҙ һәм бәшнәк ҡәбиләләре менән ҡатнашҡан иран телле һәм Кавказ Албанияһы халыҡтары, булған.
Британника энциклопедияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, көнсығыш Кавказ арты халҡы һәм бәлки хәҙерге Иран территорияһында йәшәгән иран телле мидийҙар әзербайжандарҙың ҡатнаш этник сығышының иң боронғо элементы булып тора. Бындағы халыҡ Иранда Сәсәниҙәр династияһы (б. э. III—VII бб.) хакимлығы осоронда фарсилашҡан. Халыҡтың төркиләшә башлауы XI быуатта төбәкте төрөк-сәлжүктәр баҫып алғандан һуң һәм артабан да төрки халыҡтарҙың күсеп килеүе миграция ағымы, бигерәк тә XIII быуаттағы монгол-татар баҫып алыуы (монгол ғәскәрендә тупланған күпселек ҡәбиләләр, шулай уҡ монгол баҫып алыуы арҡаһында күсергә мәжбүр булған) .бәйле булған. Этник әзербайжандарҙың өҫтөнлөклө нәҫел компонентаһының береһе, тип Британника XI быуатта Әзербайжанды уғыҙҙар яулаған ваҡытта килгән төркиҙәрҙе иҫәпләй.
Албан халҡының байтаҡ өлөшө ислам ғәрәп баҫып алыуы осоронда ислам диненә күсә, ә һуңғараҡ төркиләшеүгә дусар ителә, һәм артабан әзербайжан халыҡтарының формалашыу нигеҙе була. Дж. Бурнутян, Кавказ аръяғын төркиҙәр баҫып алғанға саҡлы албан ҡәбиләләре башта зороастрий Фарсыстаны тарафынан йотолоуынан, ә һуңынан ғәрәптәр тарафынан исламлаштырылыуынан сығып, Кавказ албандары хәҙерге әзербайжандарҙың туранан-тура ата-бабалары түгел, тип билдәләне. Немец кавказологтары Йост Гипперт һәм Вольфганг Шульце фекере буйынса, алуан провинцияһы Утикта йәшәгән теле албан яҙма теле нигеҙендә ятҡан албан ҡәбиләһе гаргарҙар йә һуңғараҡ Алазани йылғаһының төньяғына күсенгән, йә хәҙерге Әзербайжандың төрки телле төп халҡы менән ҡушылған. .
Әзербайжандар этногенезы компонентында төрки теллеләрҙең роленә килгәндә, төрки телле уғыҙ ҡәбиләләре союзы төркөттәрҙең урындағы уғыр һәм иран телле сармат ҡәбиләләре менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. (Ҙур совет энциклопедияһына ярашлы, төрки телле һәм боронғо монгол ҡәбиләләренең иран телле саҡ-массагет ҡәбиләләренең бер өлөшө менән ҡушылыу һөҙөмтәләре). Һуңыраҡ XI быуатта уға эйәреп Кавказ артына төрки телле ҡәбиләләр тулҡыны урғылған уғыҙ мөхитенән сәлжүк ырыуы айырылып сыҡҡан. Ларус, Ҙур энциклопедик һүҙлеккә ярашлы: «әзербайжандар XI быуатта төркиләшкән боронғо иран телле халыҡ тоҡомо». Владимир Минорский, үҙ сиратында, былай тип билдәләй «V-XI быуаттарҙа уғыҙ урҙалары, тәүҙә ваҡ төркөмдәр менән, ә аҙаҡтан байтаҡ һанда, Сәлжүкидтәр заманында Әзербайжанды баҫып ала. Һөҙөмтәлә, Әзербайжандың һәм Кавказ аръяғы күрше төбәктәренең иран телле халыҡтары төрки теллегә әйләнгән; шул уҡ ваҡытта әзербайжан төрки теленең иң характерлы һыҙаттары, фарсы интонацияһы, вокал гармониянан баш тартыуы кеүек характерлы һыҙаттары төркиләштерелгән халыҡтың төрки сығышлы булмауын сағылдыра» Рәсәйҙә әзербайжандарҙың килеп сығышы тураһындағы һүрәтләүҙәр XIX б. аҙағында — первой половине XX б. башында уҡ барлыҡҡа килә. Шулай, этнограф Николай Зейдлиц редакцияһында Кавказ статистика комитетының 1870 йылдағы Кавказ крайын тасуирлауында былай тип күрһәтелгән: «..губернаның тарихи очергы күрһәтеүенсә, кеше ырыуының төрлө раса '' вәкилдәре ингән. Губернаның көнсығышы, шәһиттәр өҫтөнлөклө урында тороуынан сығып, Р. Х. тиклем VI меңйыллыҡта, Нуширванк осоронда уҡ, ата-бабалары Каспий диңгеҙе ярҙары буйлап Дербендҡа саҡлы таралған иран ҡәбиләһенә ҡараған һинд-европалылар (арийҙар) төп элемент булып тора. Шемаха өйәҙе биләмәләрендә хәҙерге татарҙар составына албандар — моғайын, удиндар ингән..''».
Рәсәй империяһында баҫылып сыҡҡан Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедияһында «Әдербейжан татарҙары — төрөк-сәлжүктәрҙең һәм Хүләгү-хандың (XIII быуат) төрөк-монгол армияһының, шулай уҡ байтағы төркиләшкән ирандарҙың тоҡомдары», тип яҙылған, ә 1926 йылғы на ярашлы, «хәлифәт тарҡалған ''дәүерҙә Көнсығыш Кавказ аръяғына төрөк элементы инфильтрацияһы башлана. Төп халыҡ (албандар) йә юҡ ителә йә тауҙарға ҡыҫырыҡлана, йышыраҡ баҫып алыусыларға ҡушылып бөтә. XIII быуатта монгол баҫҡынсылығы һәм артабанғы Аҡһаҡ Тимер, төрөкмәндәр, төрөк-ғосманлылар яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә Көнсығыш Кавказда тулыһынса төрки (әзер) элементы  раҫланған''».
Һуңыраҡ СССР һәм Рәсәй ғалимдары, уларҙың көнбайыш коллегалары кеүек, шулай уҡ тел һәм этно-мәҙәни ассимиляция һөҙөмтәһендә әзербайжан этносы формалашҡан. 1950 йылда С. Т. Еремян былай тип яҙа: «төрөк күсмә ҡәбиләләре ''Кура-Аракса уйһыулығының ҡышҡы көтөүлектәрендә нығынғанда, боронғо Албанияның мосолманлашҡан ерле халҡы килмешәк халыҡ тарафынан ассимиляцияланған. Хәҙерге әзербайжан халҡы шулай барлыҡҡа килә''». С. А. Токаревҡа ярашлы: «әзербайжандарҙың килеп сығышы — ''сағыштырмаса асыҡ мәсьәлә. Был ҡатнаш составлы халыҡ. Уның боронғо ҡатламын, моғайын, Көнсығыш Кавказ аръяғының ерле халҡы — каспийҙар һәм албандар, шулай уҡ Төньяҡ Иран мидийҙары тәшкил итә. Сәсәниҙәр дәүерендәге иран мәҙәниәтенең өҫтөнлөгө менән бәйле, халыҡ иранлашҡан булған, ә XI быуатта, сәлжүк баҫып алыуы йылдарында ла дауам иткән» һәм был ''монголдар баҫып яулап алғандан һуң да дауам иткән.
Шул уҡ ваҡытта, ул: «хәҙерге әзербайжандар — кавказ Албанияһы боронғо ҡәбиләләренең һәм көньяҡ Әзербайжан иранлыларының төркиләшкән вариҫтары''. Әзербайжандарға төрки тел килтергән башҡа ата-бабалары — уғыҙ ҡәбиләләре, үҙ сиратында, ҡатмарлы төрки-иран синтезы продукты булып тора''», тип билдәләй.
Көнсығыш Кавказ аръяғына төрөк-сәлжүктәрҙең үтеп инеүе урындағы халыҡтың байтаҡ өлөшөн төркиләштергән, һәм XI—XIII быуаттарҙа төрөк телле әзербайжан этносының формалашыуы башлана, нигеҙҙә XV быуат аҙағында, Сәфәүиҙәр хакимлығы дәүерендә, тамамланған. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Сәфәүиҙәр хакимлығы осоронда, әзербайжан халҡының тулыһынса формалаштырыу факторы булараҡ, шиғисылыҡ шиизм (XVI быуат) ҡабул ителгән. Лев Гумилёв фекеренсә, XVI быуатта төрөктәр һәм әзербайжандар араһында этник сик ҡуйылған, әммә ул ваҡытта тулыһынса билдәләнмәгән. Новосельцев быны шуның менән бәйләй «Сәфәүиҙәр Ираны һәм Ғосман империяһы араһында ҡуйылған сик төп һыҙаты буйынса төрөктәр һәм әзербайжандар араһындағы этник сикте лә сағылдыра». . Төрки ҡәбиләләрҙең Кавказ аръяғына күсенеүе, Әзербайжан территорияһына ярым күсмә ҡәбиләләре (Мугань) һәм падарҙар (ҡайһы бер көнбайыш төбәктәре) күсенгәнгә тиклем, XVI—XVII быуаттарға саҡлы, дауам иткән. Шнирельман фекеренсә, Төньяҡ Әзербайжан төрөктәренең берләшеүе 1920—1930 йылдарға саҡлы дауам иткән.
Генетик тикшеренеүҙәр
Митохондриялы, йәғни әсәй яғынан нәҫелдәшлек әрмәндәр һәм әзербайжандар, һинд-европалылар һәм төрөктәргә түгел, ә телдәре үҙгәргән башҡа төрлө кавказ һәм иран халыҡтарына яҡын туған, шунан сығып, был ғына әрмән һәм әзербайжан телдәренең сығышын аңлатып бирә алмай. Шулай итеп, ул был телдәрҙең сығышын аңлатып бирмәй әлегә.
Антропологик мәғлүмәттәр
Антропологик яҡтан әзербайжандарҙың күпселек өлөшө европеоид расаһының каспий ына ҡарай. Был ярым типҡа ҡумыҡтар, цахурҙар, тат-мосолмандар, шулай уҡ курдтарҙың һәм төркмәндәрҙең бер өлөшө ҡарай. Каспий тибын ғәҙәттә урта диңгеҙ расаһының йәки һинд-иран йәғни һинд-афған расаһының айырым төрө тип ҡабул ителә. XIX быуат урыҫ антропологы Пантюхов Иван Иванович, Кавказ антропологик типтарын тасуирлап, әзербайжандарҙың (ул саҡтағы терминология буйынса «әзербайжан татарҙары») буйын 1658 мм, баштарының горизонталь әйләнәһен 540, баш һөйәге күрһәткестәрен 77,4 (мехатицефалдар) тип билдәләй. Ул шулай уҡ әзербайжандарҙа иң йыш ныҡ тештәр, барыһында тиерлек, 80-92 % араһында тирбәлгән, ҡуңыр күҙҙәр осрай һәм Кавказ халыҡтары араһында уларҙа иң ҡыҫҡа эсәк каналы — буйҙың 440 %. Антропологик тип тураһында Пантюхов:
Фарсылар тибына курдтар һәм әдербейжан татарҙары, шулай уҡ удиндар, таттар һәм ҡарапапахтар тура килә… Әдербейжан татарҙарында, үҙҙәре урында идара иткән ваҡыттарҙа әрмәндәр менән күрше булып йәшәгәнлектән, йыш ҡына әрмәндәргә бик яҡын торған бик ҡатнаш тип һәм баш һөйәге күрһәткесе осрай. Татарҙарҙың төп тибына һис шикһеҙ, уларҙы Загурский һәм башҡа этнографтар ҡаратҡан монгол расаһы менән бер ҙә уртаҡлығы булмаған оҙонса башлылыҡ хас тине.
Пантюхов «Кавказ расаһы» тигән икенсе эшендә:
Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик һүҙлеге долихоцевалий таралыуына ҡарата «хәҙерге кавказ халыҡтарының бик һирәгендә генә долихоцефаль элемент (натухайҙар, әдербейжан татарҙары) бар, күпселеге юғары дәрәжәле брахицефалийҙар менән ҡылыҡһырлана (мәҫәлән, абхаздар, грузиндар, әрмәндәр, тау йәһүдтәре, дағстандар, ҡумыҡтар)».ЭСБЭ әзербайжандарҙы телдәре буйынса төрөк һәм раса буйынса иранлылар тип билдәләй, һәм түбәндәгесә тасуирлай:
Эккерт буйынса баш күрһәткесе 79,4 (мезоцефалдар), Шантр буйынса — 84 (брахицефалийҙар). Күҙҙәре ҡара, горизонталь киҫелешле, көмөрө оҙон танау, ирендәре йыш ҡына ҡалын, йөҙҙәрендә етдилек, мөһимлек сағыла.
енең «Төрөктәр» мәҡәләһенә ярашлы, әзербайжандар ''«оҙон буйҙары менән мезоцефаллеләр (баш күрһәткесе 80,4) һәм башҡа күп билдәләре, йөҙҙәре йөнтәҫ, оҙонса йөҙҙәре, танау, тоташ ҡашлы булыуы һ. б. менән аныҡ ҡына ирандарға яҡын тора»''. Шулай уҡ Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик һүҙлеге «баш һөйәге формаһы буйынса фарсылар, курдтар, әзербейжандар бик ныҡ оҡшаған (баш һөйәге киңлеге күрһәткесе 77—78)» тип билдәләй.
XIX быуаттағы тикшеренеүҙәр
Әзербайжандарҙың антропологик үҙенсәлектәрен анализлап, СССР һәм Рәсәй ғалим-антропологы Валерий Павлович Алексеев былай тине:
Афғанстан һәм Төньяҡ Һиндостан халыҡтарында каспий төркөмө популяцияһының үтә яҡын морфологик оҡшашлыҡтары билдәләгәнлектән, әзербайжандарҙың ата-бабаларын бер үк ваҡытта нуристандарға һәм Төньяҡ Һиндостандың күп халыҡтарына нигеҙ һалған халыҡтар араһынан эҙләр кәрәк… Хатта палеоантропологик мәғлүмәт булмаған хәлдә лә, соматологик материалдар әзербайжандарҙың ысын ата-бабаларын Алғы Азияның боронғо халыҡтарынан эҙләргә һәм әзербайжандарҙың этногенезында хәл иткес бәйләнештәрҙе көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә эҙләргә кәрәклеген күрһәтә. Төрөк телендә һөйләшкән халыҡтар менән контакт һәм шуға бәйле төрөк телмәренә күсеп китеү ҙә хатта әзербайжан халҡының антропологик үҙенсәлектәре формалашыуына һиҙелерлек йоғонто яһамаған.
Совет һәм рәсәй антропологы, антропологик дерматоглифика өлкәһендә белгес, Генриетта Леонидовна Хить «Кавказ халҡының дерматоглификаһы һәм расогенезы» тигән докладында ''«Кавказ төрөктәре (әзербайжандар, ҡарасәйҙәр, балҡарҙар) дерматоглифика буйынса адығтар менән ҡушылған айырым гомоген кластер барлыҡҡа килтерә. Әммә, соматология билдәләре буйынса, бер-береһенә бик оҡшаған ҡарасәйҙәр һәм балҡарҙар осетиндар, чечендар һәм ингуштар менән берләшә, ә әзербайжандар дерматоглифик яҡтан бөтә кавказ халыҡтары системаһында ла, ғөмүмән, айырымланыбыраҡ тора»''.
Дусмәмбәт йырау
Айҙәмәт ир Дусәмбәт ун бишенсе быуаттың һуңғы сирегендә Дон йылғаһы диңгеҙгә ҡойған ерҙә урынлашҡан Аҙау ҡалаһында тыуған. Дусәмбәт шул осорҙағы яугир-шағирҙарҙың иң сағыуҙарынан иҫәпләнә. Ижады ҡаһарманлыҡҡа бағышланған. Ул яуҙа һәләк була.
Әҫәрҙәре 1883 йылда Петербургта сыға, унан һуң Ҡазанда, Махачкалала һәм Алматыла нәшер ителә. 1992 йылда Ҡазан ҡалаһында "Татар поэзияһы антологияһы"нда, 2001 йылда Өфө ҡалаһында "Башҡорт шиғриәте антологияһы"да баҫылды.
Астафьев Александр Иванович
Александр Иванович Астафьев (1816 йыл — 1863 йыл) — хәрби публицист, Рәсәй Император Армияһының генерал-майоры.
Вась-Еган
Вась-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Криволуцкий Пасал ҡылымығының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Астафьев Александр Иванович
Биографияһы
Ул Беренсе Мәскәү кадеттар корпусында курсты тамамлай, унан 1835 йылда 8-се артиллерия бригадаһына прапорщик булып сығарыла. 1844 йылда Николаев генераль штаб академияһын тамамлағас Генераль штабка ҡабул ителә.
Вась-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Астафьев Александр Иванович
Биографияһы
1854 йылда полковник дәрәжәһендә Николаев академияһының штаб офицеры вазифаһына билдәләнә һәм 1863 йылға, сәләмәтлеге арҡаһында генерал-майор дәрәжәһендә отставкаға киткәнгә тиклем, унда ҡала.
Вась-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Астафьев Александр Иванович
Бүләктәре
— 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (1851) император тажы менән (1852)
— 15 йыл намыҫлы хеҙмәте өсөн айырым ихтирам итеү билдәһе (1854)
— 20 йыл намыҫлы хеҙмәте өсөн айырым ихтирам итеү билдәһе (1859)
Ҙаһири мәҙһәб
Ҙаһири мәҙһәб ( — әҙ-Ҙа́һирийя; Захири́тский ма́зхаб) — Дауыт Ибн Али әҙ-Ҙаһири IX быуатта нигеҙләгән мосолман хоҡуҡи мәктәбе — мәҙһәб.
Тарихы
Ибн ән-Нәдимгә ярашлы, Дауыт ибн Али хоҡуҡи практикала Ҡөрьән һәм сөннәтте һүҙмә-һүҙ аңлатып, йәшерен мәғәнә (батин) күреү һәм уларҙы аллегорик йәки рациональ аңлатыу мөмкинлеген инҡар итеп, тик «тышҡы»ға (ҙаһир) таянған беренсе фаҡиһ була
Хоҡуҡ методологияһы мәсьәләләрендә (ысул әл-фиҡһ) ҙаһири фаҡиһтар логик-рационалистик алымдарҙы (әр-раий, истихсан, истисхаб һ.б.) ҡулланыуға ҡаршы була. Һуңғараҡ бик сикләнгән сиктәрендә ҡыяс һәм ижмә ҡулланыуға юл ҡуйыла.
Огинский каналы
Огинский каналы, Днепр-Неман каналы (Агінскі канал, Дняпроўска-Нёманскі канал) — 1767—1783 йылдарҙа төҙөлгән Белоруссиялағы канал,  Ясельда  (Припять бассейны) һәм Щара (Неман бассейны) йылғаларын тоташтыра, шулай итеп  Балтик диңгеҙе менән Ҡара диңгеҙҙе тоташтыра. Каналдың өлөшө булып  Выгонощан һәм Вулька күлдәре тора. Каналдың оҙонлоғо яҡынса 55 км (шул иҫәптән Выгонощан күле буйлап 5 км). Выгонощан күле Щара йылғаһы менән 2,5 километрлыҡ тишек  менән тоташҡан. Каналда ике пристань булған — Огинский һәм Телехан. Башта канал Телехан каналы тип аталған.
Тарихы
Канал төҙөлөш инициаторы Михаил Казимир Огинский хөрмәтенә аталған (kanal wieki Pinski czyli port Oginski). Төҙөлөш ун ике миллионға төшә, уларҙың ҙур өлөшөн Бутримович Матей — судья һәм Пинск ҡылыссыһы бирә. Нәҡ Матей Бутримович барлыҡ ойоштороу эштәрен башҡара: белгестәрҙе саҡыра, эшселәрҙе яллай.
Төҙөүселәрҙең төп ҡоралы булып бысҡы, балта һәм көрәктәр тора. Транспорт сифатында ат һәм үгеҙ егелгән арбалар ҡулланыла. Яҡты үҫтереү өсөн рәхмәт йөҙөнән Речь Посполитая Огинскийға һәйкәл планлаштыра (был хатта 1768 йылғы конституцияла сағыла), уға Лагишин урынын һәм Мышковце ауылын бүләк итә. Каналды ҡарау өсөн хаҡ үтеп барыусы караптарҙан алына. Канал 1783 йылда файҙаланыуға тапшырыла. XIX быуатта пароходтар көн һайын киләһе маршруттар буйынса йөрөй: Пинск — Телехан һәм Пинск — Слоним (көнөнә ике тапҡыр). Бынан тыш, Ясельда һәм Огинский каналы буйлап Выгонощан күленә тиклем диңгеҙ судоходствоһын ат һәм кешеләр тарта. Канал арҡаһында тирә-яҡ ауылдарҙың әүҙем үҫеше башлана.
Огинский каналы тәрән булмай, шуға күрә ҡоро йылдарҙа уның буйлап хәрәкәт һәм ағас ағыҙыу ҡыйынлаша. Шуға күрә 1795 йылдың 23 февралендә Павел I  указына ярашлы   «Рәсәй подданныйҙарына күберәк файҙа килтереү маҡсатынан, каналды ремонтлауға тотонорға» ҡарар ителә һәм бының өсөн  60 мең һум аҡса бүленә. Ремонт 1799 йылдан 1804 йылға тиклем дауам итә. Реконструкциянан һуң уның киңлеге-10 метр, шлюздың оҙонлоғо һәм 34 метр,  киңлеге 5,2 м  була; канал 0,7 м тиклем һыуға батып тороу кимәле менән караптарҙы үткәрә ала. 1804 йылдың 23 февралендәге (6 марты) Александр I указы менән штаттар һәм канал буйлап үтеүсе караптар һәм һалдарҙан һалымдар раҫлана.
1837 йылғы Гродно статистика комитетының ведомостарынан билдәле булыуынса, Огинский каналы буйлап ташылған тауарҙарҙың хаҡы 1836 йылда (тоҙ, бойҙай, етен орлоғо, һоло, борсаҡ, арыш, һеркә, балсыҡ һәм фаян һауыт-һаба, кирбес, тәмәке һ.б.)                                                              1,5 млн һум тәшкил итә. Канал буйлап шулай уҡ сит илдән тимер (унан әйберҙәр) һәм хатта ювелир изделиелары ташылған, көньяҡтан ебәк һәм шарап килтерелгән.
Канал Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ныҡ зыян күрә. Бөтә гидротехник ҡоролмалары шартлатыла һәм яндырыла.
Көнбайыш Белоруссия Польшаға ҡушылғандан һуң Польша властары һыу артерияһын әүҙем яңыртырға тотона. Канал тиҙ арала тергеҙелә, яңыртыла  (1926 һәм 1928 йылдарҙа) һәм 1939 йылға тиклем уңышлы файҙаланыла. Гортоль ауылы ҡаршыһында уның аша металл күпер һалына, ул пароходтар үткән ваҡытта айырыла. Канал нигеҙҙә ағас ағыҙыу өсөн ҡулланыла, әммә бында ике яҡҡа ла пар двигателдәр менән пассажир суднолары ла йөрөй.
1939 йылдан 1941 йылға тиклем канал тик ағас ағыҙыу һәм һирәкләп суднолар йөрөү өсөн файҙаланыла.
1942 йылда совет партизандары һәм немец ғәскәрҙәре араһында алыштар һөҙөмтәһендә каналдың навигация системаһы емерелә һәм ҡабаттан тергеҙелмәй.
Һуғыштан һуң уға «союз әһәмиәтендәге объект» статус биреп, һыу системаһын тергеҙеү планлаштырыла (Каспий һәм Ҡара диңгеҙҙән  Балтик диңгеҙенә иң ҡыҫҡа юл сифатында), ләкин был планды тормошҡа ашырырға насип булмай. Канал тулыһынса 1960 йылда, ҡалған шлюздары һәм плотиналары шартлатылғандан һуң, яраҡһыҙ була.
Хәҙерге торошо һәм перспективалары
Канал туристик объектҡа әйләнә, ләкин ул әлегә тиклем тергеҙелмәгән, һәм уны тергеҙеү тураһында мәсьәлә  асыҡ ҡала. Каналдың торошо уның дауамы буйынса насар (1-се километрҙан алып  45-се км тиклем), каналдың тик ике участкаһы ғына: Телехан халҡының ял итеү урыны — канал составына ингән Вулька  күле, һәм 10-сы шлюз ҡалдыҡтары менән Выгонощан күле  нормаль хәлдә. Каналдың 15-се километрҙан Вулька күленә тиклем ара бигерәк тә аяныслы.
1980 йылда Выгонощан күленән сығыу урынында канал тупраҡ дамба менән ябыла.
Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы
Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы (25 ғинуар 1939 йыл — 21 апрель 2005 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981, 1986) һәм Почёт Билдәһе (1976) ордендары кавалеры.
Огинский каналы
Хәҙерге торошо һәм перспективалары
2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса   канал файҙаланылмай. Каналдың күп урындарында киңлеге ун метрҙан, ә тәрәнлеге ярты метрҙан артмай. Икенсе донъя һуғышынан һуң төҙөлгән коммуникациялар һәм күперҙәр каналды караптар йөрөү өсөн файҙаланырға мөмкинлек бирмәй.
Каналды тергеҙеү буйынса күп тапҡыр проекттар тәҡдим ителә, әммә улар һөҙөмтәһеҙ тип таныла. Яҡынса иҫәп-хисап буйынса, каналды реконструкциялауға 40 миллиардтан ашыу белорус аҡсаһы талап ителә. 2007 йылда һауа шарттары менән бәйле (ҡоролоҡ артабанғы урыны менән ҡойма ямғырҙар менән) Огинский каналы Щара йылғаһы менән бергә бәлә-ҡаза зонаһына әйләнә, шуның арҡаһында балыҡ, бигерәк тә суртандар кәмей. Был инцидент каналға һәм Щара йылғаһына һаҙлыҡтарҙағы иҫкергән һыу эләккәндән һуң була, был балыҡтың күпләп һәләк булыуына килтерә.
Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
1962—1965 йылдарҙа БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр урта мәктәп-интернатында урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1965 йылда ВЛКСМ-дың Баймаҡ райкомына секретарь вазифаһына тәҡдим ителә. Ике йылдан Өфөгә, ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары итеп үрләтелә (1966—1971). 1971—1976 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. Артабан партия органдарында эшләй: 1976—1977 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡала комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире, 1977—1982 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары. 1977 йылдан алып РСФСР-ҙың «Белем» йәмғиәтенең Башҡортостан республика ойошмаһы идараһеның президиумы ағзаһы (1985 йылға тиклем), 1980—1985 йылдарҙа — БАССР-ҙың X саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1982 йылдан 1990 йылға тиклем — БАССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесенең урынбаҫары. 1985—1990 йылдарҙа — БАССР-ҙың XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1990—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай секретариатында ойоштороу бүлеге мөдиренең урынбаҫары.
Йонос (Салауат районы)
Йонос (Юнусово) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Әлкә ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 248 кеше. Почта индексы — 452481, ОКАТО коды — 80247805005.
Огинский каналы
Хәҙерге торошо һәм перспективалары
Каналды реконструкциялауҙа уның күпмелер өлөшөн генә тергеҙеү  күҙаллана (Выгонощан күле —   Выгонощи ауылы — КПП заказнигы), йәғни каналдың биш километр ғына  тиерлек өлөшөн. 10-сы шлюздың мәжбүри реконструкцияһы уның ҡапҡаһының яраҡһыҙ хәлгә килеүе һәм уның Выгонощан күленән Щара йылғаһына һыу үткәреүе менән бәйле. Был Выгонощи - Телехан Вулька ауылының участкаһында канал торғон һыу менән канауға әйләнә. Вулька күленең кимәле уның Выгонощан күле яғынан туҡланыуы булмағас кәмей башлай. Выгонощан һәм Бобровичи күлдәре араһындағы юлдар киҫелешендә канал 50 сантиметрлы тишектән ғибәрәт,  ә Выгонощан күле яғынан һәу кимәле тишек торбаһынан түбән.
Йонос (Салауат районы)
Тарихы
Шуҡшиҙе йылғаһы буйындағы (1816 йылда Сукрумеда шишмәһе күрһәтелгән) Йонос ауылында 1795 йылда 20 хужалыҡта 117 кеше йәшәгән.
Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
Бер нисә йыл Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар союзы идараһы ағзаһы була.
Вазифа Хәмит ҡыҙы Байтурина 2005 йылдың 21 апрелендә вафат була.
Огинский каналы
Хәҙерге торошо һәм перспективалары
Неманды Днепр бассейны менән тоташтырған каналды XVIII быуат инженер фекеренең мөғжизәһе тип атайҙар. Уның ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә инеүгә өмөтө ҙур.
Йонос (Салауат районы)
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1816 йылда Йонос ауылында 21 хужалыҡта 140 кеше йәшәгән, шуларҙан Ҡыр-Көҙәй ырыуының 2 һәм Шайтан-Көҙәй ырыуының 6 ир-егетен, бер ниндәй килешеүһеҙ-ниһеҙ, керҙәш итеп алғандар.
1816 йылғы VII рәүизендә ауылға нигеҙ һалыусының 67 йәшлек улы Сәркиш Йоносов һәм уның улдары Битенбай, Зәйнетдин, Сөләймән һәм Сәлих иҫәпкә алынған.
1859 йылғы X йәниҫәптә 40 хужалыҡта 254 кеше йәшәй.
1895 йылда 60 хужалыҡта 191 ир-ат һәм 145 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1920 йылғы совет йәниҫәбе Йонос ауылының 78 хужалығында 190 ир-ат һәм 196 ҡатын-ҡыҙ йәшәгәнен күрһәтә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Иҫке һарай (Кентербери)
Иҫке һарай (Архиепископ һарайы булараҡ та билдәле) ― тарихи бина,  Кентерберий  соборы территорияһында урынлашҡан. Кентерберий архиепискобының төп резиденцияһы сифатында хеҙмәт итә.
Тарихы
1647 йылда, Англиялағы граждандар һуғышы ваҡытында  һарай Парламент яҡлылар тарафынан яулап алына .Һарайҙың күпселек  биналары  1650 йылдарҙа һүтеп алына. Ул  19-сы быуатҡа тиклем буш ҡала.
Реставрация
1896 йылда Иҫке һарай архитектор В.Д. Карое тарафынан тергеҙелә. Архиепископ Фредерик Темпл беренсе архиепископ була, ул 1647 йылдан даими һарайҙа йәшәй. Өс ҡатлы эйелгән бина монахтарҙың ашау урынының көнбайыш өлөшөнән тора. Һарайҙың көньяғында ике асыҡлыҡтағы 14-се быуат тәҙрәһе бар. 16-сы быуат ҡапҡалары шулай уҡ беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған, әммә хәҙер улар бикле
Статусы
1967 йылда һарай рәсми рәүештә I дәрәжә мәҙәни мираҫ объекты булып танылды.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шаһиев Абдулла Фәйзрахман улы
Шаһиев Абдулла Фәйзрахман улы (23 февраль 1907 йыл — 4 май 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы пулемётсыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы,
Биографияһы
1932 йылда ғаиләһе менән Тажик ССР-ына күскән, Куляб ҡалаһында эшләгән. Һуғыш алдынан Төркмән ССР-ының Ташрабат ауылында йәшәгән.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың сентябрендә йәнә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Башта Урта Азияла ойошторолған 4-се кавалерия корпусының 61-се кавалерия дивизияһы составында һуғышҡан. Сталинград һуғышында ҡатнашҡан.
Яторемб-Яха
Яторемб-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вэбарка-Паха ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Шаһиев Абдулла Фәйзрахман улы
Биографияһы
1943 йылдың көҙөнә ҡарай 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (16-сы гвардия Чернигов квалерия дивизияһы) 58-се гвардия кавалерия полкының пулемётсыһы булып хеҙмәт иткән. Днепр йылғаһы аша үткәндә батырлыҡтар күрһәткән: 1943 йылдың 3 октябрендә Белорус ССР-ы Гомель өлкәһенең Брагин районында Днепрҙың уң ярына сыҡҡан һәм ике сәғәт дауамында позицияһын тотҡан, өс тиҫтәгә яҡын дошман һалдатын юҡ иткән.
Яторемб-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Шаһиев Абдулла Фәйзрахман улы
Биографияһы
Был алышта күрһәткән ҡаһарманлыҡтары һәм батырлыҡтары өсөн СССР Юғары Советының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указға ярашлы Ленин ордены һәм Алтын Йондоҙ ордены менән бергә Советтар Союзы Геройы званиеһына лайыҡ булған. Бүләктәр Мәскәүҙә 1944 йылдың майында тапшырылған.
1944 йылда Ҡурған өлкәһе Шадринскиҙа урынлашҡан 1-се Атлылар армияһы исемендәге Ҡыҙыл байраҡ кавалерия училищеһына уҡырға ебәрелгән. 1945 йылда кесе лейтенант Шаһиев отставкаға ебәрелгән.
Һуғыш тамамланғандан һуң Төркмән ССР-ына ғаиләһенә ҡайтҡан. Муҡры тимер юл станцияһындағы көкөрт преприятиеһының үҙәк складының мөдире булып эшләй. Сираттағы ревизия барышында складта 170 меңдән ашыу һумға юғалтыуҙар асыҡланған. 1956 йылдың 21 авгусында Чарджоу өлкә суды тарафынан 12 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1959 йылдың 2 ғинуарындағы указына ярашлы Абдулла Шаһиев эшләгән складта урлауҙар өсөн ул «Советтар Союзы Геройы» маҡтаулы исеменән һәм башҡа бүләктәренән мәхрүм ителгән.
1968 йылда иреккә сыҡҡас, Үзбәк ССР-ының Зарафшан ҡалаһында йәшәй. 1976 йылдың 11 июлендә Зарафшан ҡала суды тарафынан хөкөмө юҡҡа сығарылған. Һуңыраҡ Ҡаҙаҡ ССР-ының Жамбыл өлкәһендә Чу ҡалаһында йәшәй.
1984 йылда Шаһиевтарҙың ғаиләһе РСФСР-ға күсә, Удмурт АССР-ы Сарапул районы Сигаево (Шығай) ауылында йәшәгәндәр. 1986 йылдың башында Башҡорт АССР-ы Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылына күскән.
1968 йылда иреккә сыҡҡандан алып башта Шаһиев, аҙаҡ уның балалары Герой званиеһын һәм башҡа бүләктәрен ҡайтарауҙы һорап төрлө инстанцияларға мөрәжәғәт иткәндәр.1991 йылда Башҡортостандың Краснокама районы хакимиәте тарафынан ебәрелгән һораунамә ыңғай һөҙөмтә биргән.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1992 йылдың 3 апрелендәге указына ярашлы, уға «Советтар Союзы Геройы» маҡтаулы исеме һәм башҡа бүләктәре (ордендар менән миҙалдар) кире ҡайтарылған.
1992 йылдан Ағиҙел ҡалаһында йәшәгән. 1992 йылдың октябрендә уға «Советтар Союзы Геройы» маҡтаулы исеме бирелеү тураһында танытма һәм башҡа бүләктәре (ордендар менән миҙалдар) рәсми рәүештә тапшырылған.
1993 йылдың 4 майында Ағиҙел ҡалаһында вафат булған. Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылы зыяратында ерләнгән.
Муллағол Диуана
Муллағол Диуана — Сәңкем-Ҡыпсаҡ ырыуынан сыҡҡан сәсән, шағир.
Фирүзә
Фирүзә ( — фирүзә — «бәхет килтерә торған таш», йәки  — еңеү килтерә торған таш) — зәңгәр йәки йәшкелт зәңгәр төҫтәге минерал, биҙәү әйберҙәре эшләү өсөн ҡулланыла.
Брунау
Брунау (Brunau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 638 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
Исҡужа исем
Исҡужа — башҡорт ир-ат исеме, шулай уҡ башҡа мосолман татар,ҡаҙаҡ төрки халыҡтарҙа бар.
Билдәле кешеләр
Исҡужа Юмашев. Бөрйән старшинаһы.
фамилия
Исҡужин Мөхәмәтғәле Ғәли улы (1927 йылдың 23 марты, Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы) Урта Мотал ауылы — 2000 йылдың 22 феврале, Өфө ҡалаһы) — педагог, башҡорт милли мәғарифы өлкәһендәге йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1995).
Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы (1952—2009) — псевдонимы — Буранбай Исҡужин; 15 ғинуар 1952 йыл — 14 апрель 2007 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик һәм драматург. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы (1911—1936) — ғалим һәм йәмәғәт эшмәкәре.1911 йылдың 3 ғинуарында (иҫке стиль буйынса — 1910 йылдың 22 декабрендә) Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Мәҡсүт ауылында донъяға килгән.
Исҡужин Рудик Ғәзиз улы‎ — дәүләт эшмәкәре. СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт эшмәкәре. 1972—1992 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, 2004—2013 йылдарҙа Рәсәйҙең Федерация Советы ағзаһы.1950 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Күмертау районы (хәҙерге Көйөргәҙе районы) Таймаҫ ауылында тыуған.
Исҡужин Таһир Сәлим улы (1956—2015) — (1956—2015) — башҡорт хоҡуҡ белеме ғалимы, юридик фәндәр кандидаты (1997), 2004—2015 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының кафедра мөдире. «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы[1].
Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы (1891—1930) — ҡурайсы, халыҡ йырсыһы.1891 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Темәс ауылында тыуған.
Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы (1928—2003) — халыҡ йырсыһы.уҡытыусы, ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы (1965) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. 1965 йылда Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.
Ауылдар
Исҡужа (Йылайыр районы) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл.
Исҡужа (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Вяжа
Вяжа — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольховая йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асы (шифахана)
Асы́ (Асы) — Башҡортостандың Белорет районында урманлы зонала урынлашҡан бальне-терапевтик тау яны шифаханаһы. Асы ауылында, Өфөнән 180 саҡрым алыҫлыҡта, Инйәр йылғаһы ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейклеге — 220 м.
Шифахана эргәһендә «Асытау» саңғы трассаһы бар
Тарихы
Шифахана 2001 йылда асыла. Дауалау-һауыҡтырыу корпусы архитектор Кирайдт Рудольф Иванович проекты буйынса төҙөлгән.
Ауыл атамаһы башҡортса «әсе» йәки «асы» тигәнде белдерә, был иһә ерле халыҡтың һыуҙы дауалау өсөн файҙаланғанлыҡтары тураһында һөйләй. Ауыл кешеләре был һыуҙы элек-электән ашҡаҙан ауыртҡанда ҡулланған, шулай уҡ аяҡ-ҡул, быуындар һыҙлағанда ванналар ҙа яһағандар.
Асы минераль сығанаҡтары тураһында беренсе булып академик Ф. Н. Чернышев (1889 йыл) яҙып сыға. Ике йылдан һуң, Белорет больницаһы табибы Эрман һыуҙы анализдар өсөн Берлин университетына (1901 й.) ебәрә. Үҙенең химик составы буйынса Асы һыуы Германиялағы билдәле Киссенгон сығанаҡтары һыуына яҡын булыуы асыҡлана.
Климаты
Ғинуар айындағы уртаса температура — 15,7°С. Йәй йылы — июлдә уртаса температура +17,4°С. Йыллыҡ яуым-төшөм кимәле яҡынса 582 мм. Йыллыҡ уртасы һауаның шартлы дымлылығы — 75 процент.
Дауалау
шифаханаһы Төп медицина профиле — һөйәк-мускул, тире, нервы системаһы ауырыуҙарын дауалау. Башҡа йүнәлештәре: аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙары, матдәләр алмашыныуы, ҡан әйләнеше системаһы боҙолоуы.
Дауалау факторы: минераль һыу, шулай уҡ: тауҙың саф һауаһы, тайга, матур пейзаж. Тоҙло йылға ҡоҙоғоноң минераль сығанаҡтары һул яҡ ярҙа урынлашҡан. Уларҙан ни бары 2 саҡрым алыҫлыҡта 17 сығанаҡ бар, шуларҙың 14 — минераль сығанаҡ. Минераль һыу ике төрлө: аҙ минераллы (2.3-2.4 г/куб. дм) сульфатлы-хлоридлы натрий составлы һыу, уны эсеп дауаланалар; юғары минераллы (18.8 г/куб.дм) хлоридлы натрий составлы һыу бальне-дауалау өсөн ҡулланыла. Аҙ минераллы һыуҙың температураһы — Цельсий буйынса 15 градус, юғары минераллы һыуҙыҡы — 8.
Никольск ауыл Советы (Краснокама районы)
Административ үҙәге — Никольск ауылы.
Почта индексы 452933
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
Милли составы: мариҙар
Слиозберг йорто
Слиозберг йорто — Минск ҡалаһында XIX быуат башындағы тарихи бина, архитектура ҡомартҡыһы (номеры 711Е000001). Адресы: Революция урамы, 13-сө йорт.
Тарихы
XIX быуатта 1881 йылдағы ҙур ҡала янғынына тиклем участкала ике  ҡатлы йорт һәм башҡа ҡоролма булған, әммә улар янғында ныҡ зыян күргән. Шул ваҡыттағы хужаһы мещан Давид Мовшевич Слиозберг  йортто тулыһынса яңынан үҙгәртеп төҙөй. 1910 йылдағы торошо буйынса, беренсе ҡатында бер нисә магазин һәм кибет урынлаша,  ә ҡалған бинаһылары торлаҡ була. 1920 йылдан һуң йорт национализациялана, биналары коммуналь фатир итеп яңынан ҡорола. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йорт зыян күрмәй. Һуғыштан һуңғы йылдарҙағы йүнәтеү эштәрендә эске планировкаһы юғала, үтеү юлы аркаһы төҙөлә, балкондары һүтеп алына. 2010—2012 йылдарҙа йорт яңынан реставрациялана,  балкондар тергеҙелә.
Архитектураһы
Ике яҡлы ҡыйыҡ менән ябылған өс ҡатлы бина симметрик фасадҡа эйә, уның үҙәгендә үтеү аркаһы бар. Үҙәк өлөшө ике яҫы лизена менән бүленгән. Беренсе һәм икенсе ҡаттар араһында кәрниз бүлкәте үтә. Беренсе ҡат тәҙрәләре тура мөйөшлө, ә икенсе һәм өсөнсө ҡаттың тәҙрәләре йәйәгә оҡшаған. Икенсе ҡат тәҙрәләрен тура сандриктар биҙәй. Ҡыйыҡ аҫтынан күп ҡатлы кәрниз үтә. Фасадтың ҡабырғаһына бер ҡатлы төкәтмә терәлеп тора
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Алһыу мәсет (Ҡазан)
Алһыу мәсет (Ал мәчет; Унынсы йәмиғ, татар зыяраты эргәһендә, тәпәш бохар, Йәшел) — Ҡазандың Яңы-Татар слободаһындағы мәсет. 1906 йылда сауҙагәр Ғәликәйев Мөхәмәтсадыҡ аҡсаһына төҙөлгән. 1931 йылда. ябыла. Архитекторы билдәһеҙ. Исемен стеналарының төҫө буйынса ала. Мәжит Ғафури урамы, 67-сы һанлы йортта урынлашҡан.
1998 йылда элекке мәсет бинаһы Ислам динен ҡабул итеүгә 1000 йыл исемендәге Мәҙрәсәгә тапшырыла.
Мәсет тарихы
1905—1906 йылдарҙа 1-се гильдиялы сауҙагәр Ғәликәйев Мөхәммәтсадыҡ Мөхәммәтсафа улы мәсеттең әлеге бинаһын төҙөй. Татарстан Республикаһы Үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән 1931 йылдың 22 июлендә мәсет ябыла, бинаһы тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай (профилакторий). Ике ҡат тәҙрәле зал, арка тәҙрәләрен ҙур турамөйөшлөгә үҙгәртеп, түшәм таяуҙары менән ике ҡатҡа бүленә. Үрге цилиндры һәм манараның сатыры һүтелә. Татар ССР-ы министрҙар кабинетының № 337 ҡарары менән 31.07.1991 архитектура ҡомартҡыһы булып таныла. 2000 йылда тергеҙелә.
Мәхәллә тарихы
Шиһабетдин Мәржәни хәбәр итеүенсә, Алһыу мәсет урынында Тәпәш мәсет булған, ул 1808 йылда сауҙагәр М. А. Апанаев аҡсаһына төҙөлгән.
Архитектураһы
Мәсет төньяҡ фасадҡа төкәтеп эшләнгән манараһы менән заллы мәсет тибына ҡарай. Ике ҡатлы тәҙрәле кирбестән һалынған тура мөйөшлө мәсеттең бинаһы дүрт яҡлы ҡыйыҡлы. Инеү урыны манараның нигеҙендә төньяҡ яғында урынлашҡан. Аҫлы-өҫлө тәҙрәле өҫкө тәпәш ҡатлы залы көмбәҙле ике рәт тәҙрәләр менән яҡтыртыла. Манара нигеҙенең дүрт ҡырлы өлөшөндә вестибюль бар. Көнбайыш һәм көнсығыш яҡтан уға ике кимәл тоташа, уларҙың уң яғында өҫкө тәпәш ҡатҡа баҫҡыстар һәм манараның бормалы баҫҡысы урынлашҡан, ә һул яҡта — эш бүлмәһе. Өҫкө өлөштәге өсмөйөшлө ауыштар һәм нигеҙҙәге түңәрәк уйымдар менән киҫелгән пирамидаль форма дүрт ҡырлы өлөштән һигеҙ ҡырлы ярусҡа күсеү юлы булып хеҙмәт итә, яруста тар балкон урынлашҡан. Һуңғы ярус матур сталактит кәрниз һәм бейек ҡытыршы сатыр менән балконлы бейек булмаған һигеҙ ҡырлы ҡоролма менән осланған, балкондың ҡоймаһы семәрле ҡалай менән көпләнгән. Фасадтың биҙәлеше милли-романтик юнәлештә «көнсығыш» мотивтары өҫтөнлөк иткән эклектика стилендә үтәлгән.
Яны-Хилым-Я
Яны-Хилым-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Яйылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Калоса
Калоса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Яны-Хилым-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Калоса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Яны-Хилым-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калоса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Столбово солохо
Столбово солохо — Столбовский мир — йыл — Столбово (Тихвин янында) ҡул ҡуйылған солох килешеүе, ул 1610—1617 йылдарҙағы рәсәй-швед һуғышына нөктә ҡуя.
Тыныслыҡ солохо Рәсәй батшалығы (батша Михаил Федорович) һәм Швед короллеге (король Густав II Адольф) араһында, инглиз короле Яков I аралашсылығы ярҙамында, төҙөлә. Алдан һөйләшеүҙәрҙе урыҫ яғынан кенәз Данило Мец, швед яғынан Якоб Делагарди үткәрә.
1617 йылғы тыныслыҡ килешеүе
1616 йылдың ғинуарында, Рәсәй батшалығы һәм Швеция короллеге араһында хәрби хәрәкәттәр туҡтағандан һуң, Рәсәй һәм Швеция делегациялары Иҫке Руссала тыныслыҡ һөйләшеүҙәре үткәрергә йыйылалар. Аралашсы булып Англия кешеһе Джон Мерик һәм Голландия илселәре сығыш яһай. Әммә ике айҙан һуң, килеп тыуған ҡаршылыҡтар арҡаһында, һөйләшеүҙәр өҙөлә, һәм февраль айында делегация ағзалары үҙ илдәренә ҡайтып китә.Сама менән бер йыл үткәс, 1616 йылдың декабрендә швед яғы инициативаһы буйынса, улар Тихвин янындағы Столбово ауылында яңынан йыйылалар. Был юлы Джон Мерик берҙән-бер аралашсы була.
1617 йылдың ғинуарында ҡыҙыу бәхәстәр менән үткән ике айҙан һуң һөйләшеүҙәр тамамлана, ә шул йылдың 27 февралендә ҡул ҡуйылған документ Столбово трактаты (шартнамәһе) исемен ала. Шартнамә тексы нигеҙендә Новгород ерҙәре ике дәүләт араһында бүленгән: Смута йылдарында яулап алынған Бөйөк Новгород һәм бөтә Новгород вотчинаһы, шул иҫәптән Иҫке Русса, Ладога, Порхов, Гдов өйәҙҙәре менән, шулай уҡ Сумер улусы (хәҙерге Ленинград өлкәһенең Самро күле районы) һәм шведтар тарафынан был территорияла яулап алынған хөкүмәт һәм сиркәү милке кире ҡайтарыла; Швед короллегенә Ивангород, Ям, Копорье, Корела, тотош Нева һәм Орешек өйәҙҙәре китә. Бынан тыш, Мәскәү шведтарға айына 20 000 көмөш тәңкә түләргә мәжбүр була (XVII быуат башында бер һум 49 грамм көмөш тотҡан, тимәк, 20 000 көмөш тәңкә 980 кг көмөшкә тиң булған). Мәскәү Ливония һәм Карелия ерҙәренә дәғүәләрҙән баш тарта.
Килешеүҙең әһәмәте
Столбово солохо Рәсәйҙе Балтик диңгеҙенән тулыһынса өҙә, был Густав Адольфҡа Швеция армияһы һәм дипломатияһы өсөн ҙур еңеү тип һанарға мөмкинлек бирә.