cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Герберц-1 руднигы
«Герберц-1» руднигы (шулай яҙығыҙ «Гербертц-1» тип яҙылғаны ла осрай) — XIX быуат аҙағы − ХХ быуат башында Рәсәй тимер мәғдәне ятҡылығы. Был ятҡылыҡ Питкярантаның (Бөйөк Финляндия кенәзлеге территторияһында) "Яңы мәғдән яланы"составында торған була. Баштан алып был урында ҡурғаш һәм баҡыр эшкәртәләр, әммә был мәғдән элементтары запасы әҙәйгәс, 1890 йылда бында магнетит мәғдән эшкәртнргә дусар булалар, бының өсөн «Ладога» акционерҙар йәмғиәте шахта һала һәм уға, ойоштороусыларҙың береһенең исеме бирелә. Рудник 1903 йылдағы иҡтисади көрсөккә тиклем эшләгән һәм ул а магнетит сығарған. Хәҙерге ваҡытта элекке шахта урындары ҡомартҡы булып, ә ҡалдыҡтары Карелия республикаһының мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарих
Төньяҡ Ладога буйы баҡыр рудниктары XVIII быуат аҙағынан алып билдәле була. XIX быуат уртаһында Питкяранта шахтаһында аҡ ҡурғаш табыла, был табыш Питкяранта ер аҫтын үҙләштереүҙе активлаштырыуға булышлыҡ итә. Бында баҡыр иретеү һәм аҡ ҡурғаш-байыҡтырыу фабрикалары төҙөлә. Әммә 1890-сы йылдарҙа баҡыр һәм аҡ ҡурғаш етештереү төшөмһөҙгә әйләнә. Питкярантаның «Иҫке мәғдән яланы» шахталары аҡ ҡурғаш һәм баҡыр запастарын сарыф итеп бөтөргән һәм тимер мәғдәнен табырға йүнәләләр. 1896 йылда фин геологы магнит разведкалау эштәрен үткәреү барышында Питкярантанан төньяҡта һәм көнсығышта ике яңы мәғдән ятҡылығын таба: «Яңы» һәм Хопунваара яландарын. Ошо ваҡытта Питкярантаның заводы һәм рудниктары АО «Ладога»ның мөлкәтенә әйләнә. Предприятиеның ойоштороусы предприятиелары булып Б. Герберц (B. Herberz) һәм А. Шварц (A. Schwartz) тора. Яңы асылған мәғдән яландарында магнетит табыу шахталары һалына, бер шахта предприятие ойоштороусыларҙың береһе хөрмәтенә уның исеме менән атала. «Герберц-1» руднигында ике вертикаль шахта олоно булдырыла: «көнбайыш» олондоң тәрәнлеге һәм «көнсығыш» олондоң тәрәнлеге. Олондар ауыҙы араһы —. Олондар горизонталь тоннель (квершлаг)менән ер аҫтында 20 метр тәрәнлегендә үҙ-ара тоташҡан. Шахта өс кимәлдән торған штректарҙан тора, улар «көнсығыш» олононан «көнсығыш» олон яғына йәйрәп ята: үрге штректың тәрәнлеге, горизонтҡа һуҙылған оҙонлоғо , урта штректың тәрәнлеге — , горизонтҡа һуҙылған оҙонлоғо һәм түбәнге штректың тәрәнлеге , ә горизонтҡа һуҙылған оҙонлоғо. Шахтаның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге үрге һәм урта штректар горизонтта тирәһе камера яһаған, уның бейеклеге. Горизонттар араһында, төп олондан тыш, 2,5 метр киңлектәге шахта ҡоҙоҡтары булдырылған.
Исмәғил (Бәләбәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Герберц-1 руднигы
Тарих
Шахтанан алыҫ түгел урында ҙур булмаған байыҡтырыу фабрикаһы төҙөлөп, унда мәғдәнде сит ҡушылмаларҙан магнит сепарацияһы ысулы менән таҙарталар. Ошо уҡ фабрикаға Хопунваара рудниктарынан сеймал килтерелә, улар фабрика менән аҫылмалы тимер юл менән бәйле булған. Фабрика шулай уҡ аҫылмалы тимер юл менән Юляристи тимер байыҡтырыу фабрикалары бәйле булған. Байыҡтырылғандан һуң тимер концентраты Маасууни (Масуки) домна мейестәренә ебәрелгән.
2013 йылдың 25 авгусынан Карелия Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы бойороғона ярашлы «Гербертц-1» руднигы дәүләт һаҡлауы аҫтына мәҙәни мираҫ объекты булараҡ ҡуйылған.
Тасуирлама
Рудник Питкярантаның Горький урамынан алыҫлыҡта, Хопунваара юлының Ниетъярви күленә айырылып киткән еренән  алыҫлыҡта урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта «Герберц-1» руднигы урынында ике: «көнбайыш» һәм «көнсығыш» — шахтаның да олоно һаҡланған. «Көнбайыш» шахтаның тамағы емерелгән һәм тәрән соҡорға әйләнгән. «Көнсығыш» тамағынан шахтаны нығытып тотҡан таяу ағастары ҡалдыҡтары күренә. Шахтаның ике олоно ла һыу менән күмелгән. Шул тирәлә торған байыҡтырыу фабрикаһының нигеҙе ҡалдыҡтары ла һаҡланған.
Шахтаның янында эшкәртелгән матдәләр тупланған ике тау бар: уларҙың береһе конус һәм икенсеһе тараҡ теше формаһында (һуңғыһының формаһы стеналарының терәү бүрәнә ләренә бәйле), ул матдәләр араһындамагнетит, сфалерит-марматит, галенит, флюорит, кальцит һәм башҡа минералдар, шулай уҡ скарна һәм ике төр мәрмәр осрай. XХ быуаттың беренсе яртыһында фин геологы П Эскол «Герберц-1» руднигында бындай скарндарҙа бик һирәк осрай торған тапҡан.
2011 һәм 2012 йылдарҙа рудниктың «көнсығыш» олонона спелеодайвер И. А. Козлов төшкән: ул үрге горизонталь штректы һәм ер аҫты горизонтының залын тикшергән.
Рудник биләмәһе техноген-тәбиғәт комплексын барлыҡҡа килтерә, ул дәүләт һаҡлауы аҫтына күренекле урын булараҡ төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статуслы һәйкәлдәрҙең береһе итеп алынған.
Березовый Овраг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иванец Николай Николаевич
Иванец Николай Николаевич (15 ноябрь 1941 йыл, Свердловск) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-наркологы, психиатр, РМФА ағза-корреспонденты (1999), РФА ағза-корреспонденты(2014).
Биографияһы
Николай Николаевич ИванецСвердловскиҙа 1941 йылдың 15 ноябрендә тыуған.
1964 йылда Кемерово дәүләт медицина институты тамамлай, һуңынан ике йыл Кемерово өлкә психиатрия дауаханаһында табип-психиатр булып эшләй.
1966—1968 йылдарҙа — В. П. Сербский исемендәге Бөтә Союз дөйөм һәм суд психиатрияһы ғилми-тикшеренеү институтының клиник ординатураһында псхиатрия буйынса уҡый, артабан шунда уҡ эшләп, кесе ғилми хеҙмәткәрҙән наркология бүлеге етәксеһенә тиклем юл үтә.
1970 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 1975 йылда — «Алкоголь психозы (систематикаһы, клиникаһы, прогнозлау һәм суд-психиатрия мәғәнәләре)» темаһына докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.
1979 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
1985 йыл — туранан-тура ҡатнашып үҙе ойошторған Бөтә Союз наркология проблемалары ғилми үҙәгенең клиник тикшеренеүҙәр бүлеге етәксеһе, ә 1986 йылдан алып — Бөтә Союз наркология ғилми үҙәгенең директоры була.
1991—1998 йылдарҙа М. И. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетының наркология факультетында дипломдан һуң һөнәри белем алыу кафедраһының мөдире, ә 1999 йылдан — ошо университетының психиатрия һәм наркология кафедраһы наркология һәм етәксеһе.
1998—2009 йылдарҙа — Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының наркология ғилми-тикшеренеү институты директоры.
1999 йыл — РМФА-ның ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2014 йыл — РФА ағза-корреспонденты була.
Әлеге көндә — С. С. Корсаков исемендәге психиатрия клиникаһы директор С. исемендәге психиатрия клиникаһында С. Корсаков.
Фәнни эшмәкәрлеге
Клиник психиатрия һәм наркология өлкәһендә билдәле ғалим.
Психофармакология клиник өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара. .
Баяс (йыр, риүәйәт)
Баяс — башҡорт халыҡ йыры. Оҙон көй. Лирик-эпик йыр.
Риүәйәте
Риүәйәттәрҙең береһе буйынса, тирә-яҡта даны таралған йырсы һәм ҡурайсы Баяс йорт старшинаһы була. Баймаҡ районының Күсей ауылында йәшәй. Ябай халыҡтың мәнфәғәтен ҡайғыртыуы менән дә ҙур абруй ҡаҙана.
Ялған ялыу менән Себергә оҙатыла. Каторганан ҡасып ҡайтып, оҙаҡ йылдар тыуған яҡтарында йәшеренеп йәшәргә мәжбүр була. Йырҙы үҙе сығарыуы ла ихтимал. Халыҡ араһында көйөнөң ике варианты бар.
Береһе Ғата Сөләймәнов башҡарыуында бик рәсми яңғырай. Икенсе вариант — лирик, йомшағыраҡ.
Сөләймән Абдуллин, Рәхмәтулла Бүләкәнов, Флүрә Килдейәрова, Тәнзилә Үҙәнбаева һәм башҡалар башҡарыуында халыҡ тарафынан яратып тыңлана.
Риүәйәттең икенсе варианты
Һаҡмар буйында мыҡты кәүҙәле, оҫта йырсы, сәсән телле Баязитдин исемле батыр йәшәгән, ти. Ул үҙенең бер туған апаһы менән бергәләп, билгә һөңгө тағып, уҡ-һаҙаҡ менән ҡоралланып, иң яҡшы уҡсыларҙы йыйып, команда төҙөй ҙә колонизаторға ҡаршы һуғыш башлай.
Улар Урал аръяғы башҡорттары араһына килеп сыға. Командалағы кешеләр төрлө ауылдарға таралып ултыра. Апаһы менән Баяс Ирәндек буйлап күсеп йөрөй. Ирәндектең көнсығыш битендә Баяс сауҡаһы тигән урын бар. Һаҡмар буйындағы Түбәнге Яйыҡбай ауылы ерендә бер тау, Апай тауы тип атала, һөйләүҙәренә ҡарағанда, батырҙар бына ошо ауылдарҙа тороп киткән.
Ил тыныслана башлағас, Баяс үҙе Күсей ауылына урынлашып йәшәй башлай, һылыу ғына ярлы ҡыҙына өйләнә. Ә апаһы Басай ауылына кейәүгә сыға. Йылдар үтеү менән байҙар, Баясты күрә алмай, килмешәк, тип мыҫҡыллай. Ялған ғәйеп тағып, Себер ебәрергә һүҙ беркетәләр.
Баяс, быны һиҙеп, тағы ҡасҡынға әйләнә. Өйө тирәһенә көн-төн йәшерен ҡарауыл ҡуйыла. Ҡасҡынды тота алмағас, «эҙләүҙе туҡтатырға» тигән булып ялған хәбәр тараталар. Шымсылар Баястың ҡатынынан күҙ яҙлыҡтырмай.
Шымсылар һиҙҙермәй генә бының артынан күҙәтеп бара. Түҙемһеҙлек менән көтөп торған Баяс күреү менән ҡатынын ҡосаҡлап ала. Ҡораллы шымсылар килеп, уларҙы шунда тота. Баястың аяҡ-ҡулын бәйләп, хәлдән тайғансы туҡмап, ауылға килтерәләр.
Ни тиклем ҡаты туҡмаһалар ҙа, Баяс дошмандарына бер һүҙ өндәшмәй, сырайын да һытмай. Себергә оҙатҡанда, ике һыбайлы, тимер сынйыр менән етәкләп, урам буйлап үтәләр. Шул саҡта Баяс моңло тауыш менән йырлап ебәрә:
Һауаларҙа уйнай, ай, ыласын ҡош,
Тоякҡайҙары ҡыҙыл буяулы.
Үҙ илкәйҙәремдән, ай, һөрөлгәс,
Кем балаһы кемгә аяулы?..
Баястың зарлы йырҙарын ишетеп, ауыл ярлылары, ҡатын-ҡыҙ, бала-саға сыр-сыу килеп илаша. Шул китеүенән Баяс әйләнеп ҡайтмаған.
Әҙәбиәт
ISBN 978-5-295-04615-5, УДК 30(075) = 512.141 ББК 60я71(2 Рос = Баш)
Малакка солтанлығы
Малакка солтанлығы (Kesultanan Melayu Melaka) — 1400—1511 йылдарҙа Малайзияла (Малакка ярымутрауы) һәм көнбайыш Индонезияла (Суматра утрауы) урынлашҡан мосолман дәүләте.
Тарих
1299 йылда Шривиджая кенәзе Санг Нила Утама Сингапурға нигеҙ һала. Уның вариҫы Парамешвара Сингапурҙан тыш Палембангта һәм Бинтанда хакимлыҡ иткән. Парамешвараның вариҫтары оҙайлы ваҡыт Сингапурҙа идара иткән: улы Шри Три Буана (1372—1386), ейәне Падука Сери Рана Вира Керма (1386—1399) һәм бүләһе Падука Шри Махараджа Парамешвара (1399—1413).
1401 йылда Маджапахит Сингапурҙы яулап ала, Парамешвара төньяҡҡа ҡасып ҡотолорға мәжбүр була һәм 1402 йылда Малакка ҡалаһына нигеҙ һала. 1409 йылда Парамешвара Пасайҙан принцессаны кәләш итеп алғандан һуң солтан Искәндәр Шаһ титулын ала һәм ислам динен ҡабул итә. Тиҙҙән ислам дине солтанлыҡтың барлыҡ биләмәләрендә тарала.
Солтан Аладдин Рият Шаһ хакимлығы осоронда, XV быуат аҙағында, португалдар Малакка менән сауҙа итә башлай. Солтанлыҡ 1511 йылда португалдар тарафынан юҡ ителә.
Ахалцихе ҡәлғәһе
Ахалцихе Рабат ҡәлғәһе (груз. ახალციხის ციხე ) — көньяҡ Грузияла, Ахалцихе ҡалаһында, тарихи Месхетия биләмәһендәге  XVI-XVIII быуаттар ҡәлғәһе.
Тарихы
Төрөк ҡәлғәһе Джакели тоҡомонан  ислам ҡабул иткән   Месхетия  хакимдары тарафынан XVI һәм XVII быуаттар сигендә төҙөлә башлай. Ахалцихе (Ломсия) ҡалаһын ғосман ғәскәрҙәре 1578 йылда баҫып ала һәм ярты быуаттан һуң Аъхалцихе пашалығы үҙәге була. Күренекле хәрби тарихсы В. Потто, 1828-1829 йылдарҙа рус-төрөк һуғышына арналған  «Кавказ һуғышы» китабының IV томында Ахалцихе ҡәлғәһен шулай һүрәтләй:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Ахалцихе ҡәлғәһе ике бүлемдән тора: таш менән уратып алынған текә яланғас ҡая цитаделде тәшкил итә, ә бер аҙ түбәнерәк бейек ҡаяла төҙөлгән һәм башнялар менән ҡапланған ике рәт стеналар менән тирәләтеп алынған Үрге ҡәлғә йәнәш тора. Ҡырҡ орудие быуаттар буйы тығыҙ массаға әйләнгән был стеналарҙы һаҡлап торған, уға ялан артиллерияһы ла көсһөҙ була. Ҡәлғәлә ҡаҙна биналары, паша йорто һәм төп Ахалцихе мәсете урынлаша. Мәсеттә мосолман Көнсығышының бай китапханаһы булған. Ҡәлғәлә тик мосолмандар ғына йәшәгән һәм шуға күрә ул ят халыҡтың хыянатынан гарантияланған. 1828 йылдың авгусында Ахалцихе янында генерал И.Ф.Паскевич командованиеһы аҫтында рус ғәскәрҙәре (9 мең кеше) һәм Киос-Магомет паша командованиеһы аҫтында төрөктәрҙең 30- меңлек армияһы менән ҙур алыш була. Төрөк ғәскәрҙәре ҡыйратыла һәм сигенә, ҡәлғәне рус ғәскәрҙәре яулай. 1829 йылдың февралендә  төрөк ғәскәрҙәре ҡәлғәне кире яуларға  тырыша. Генерал Муравьев етәкселегендәге Ахалцихе ҡәлғәһе  оборонаһы   1829 йылдың 20 февраленән алып 4 мартына тиклем  дауам итә. Беренсе штурмды кире ҡағып, гарнизон тағы 12 көн тора, шунан һуң  өҫтәмә көстәр килә, һәм  төрөктәр сигенергә мәжбүр була.
Реконструкцияһы
2011 йылдың майында ҡәлғәлә реконструкция башлана. Грузия хөкүмәте  был маҡсатҡа  дәүләт бюджетынан  34 миллион лари бүлә. Проект сиктәрендә ҡәлғә биләмәһендә Әхмәҙиә мәсете, мәсет манараһы, мәҙрәсә, Джакели замогы, мунсалар, ҡәлғә стеналары һәм православие сиркәүе яңыртыла. Поцхови йылғаһына алып барған туннель  тергеҙелә. Проект сиктәрендә  ҡәлғәлә  шулай уҡ ике урам төҙөкләндерелә, күпер йүнәтелә, биналарҙың фасадтары һәм ҡыйыҡтары тергеҙелә
2012 йылдың 16 авгуында яңыртылған Ахалцихе ҡәлғәһен асыу тантанаһында Грузия президенты Михаил Саакашвили Рабат ҡәлғәһе  йылына 100 меңгә тиклем турист ҡабул итә аласаҡ тип хәбәр итә. Урындағы Ахалцихе муниципалитеты вәкилдәре мәғлүмәттәре буйынса ҡәлғәгә  көн һайын 1500 алып  2000 тиклем  туристар, шул иҫәптән сит ил кешеләре килә.
Тасуирламаһы
Ахалцихе ҡәлғәһенең майҙаны 7 гектар, ике өлөшкә бүленә: Үрге (тарихи) һәм Түбәнге (хәҙерге). Үрге ҡәлғәлә Самцхе-Джавахет төбәгенең тарих музейы, ул Джакели нәҫеле замогында урынлашҡан, Әхмәҙиә мәсете (Ахмедийе), мәҙрәсә, пашаның кәшәнәһе,  IX быуат православие сиркәүе, амфитеатр һәм цитадель урынлашҡан.
Ҡәлғәнең түбәнге өлөшө биләмәһендә башлыса туристарҙы хеҙмәтләндереү объекттары: ҡунаҡханалар, ресторандар, ике кафе-бар, шарап баҙы, брендлы магазиндар, шулай уҡ никах йорто  урынлашҡан. Туристарға ярҙам өсөн мәғлүмәт  үҙәге булдырылған, унда ҡәлғәгә килеүселәргә  брошюралар һәм   грузин, инглиз һәм рус теле ндә белешмәләр тәҡдим итәләр
Яҡын Тулупиха
Яҡын Тулупиха — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Меня йылғаһының һул ярына тамағынан 8,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сарычмень
Сарычмень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кокса йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Русне (ҙур ауыл)
Русне (лит. Русна — Литваның Шилут районындағы ҙур ауыл, Русна староствоһы административ үҙәге. Курш ҡултығында һәм Нямунас түбәнге ағымында төп балыҡсылыҡ үҙәге. Ҡаланың тарихи үҙәге Литва Республикаһы мәҙәни ҡиммәттәр регистрына индерелгән, дәүләт тарафынан һаҡлана (код 2933 ).
Географияһы
Нямунас (Неман) дельтаһының иң ҙур Русне утрауында урынлашҡан. Был урында йылға ике ҙур тармаҡҡа — рәсәй-литва сиге үткән тәрән һыулы Скирвите һәм һай һыулы Атмат, шулай уҡ Балтик диңгеҙе Курш ҡултығына ҡойоусы башҡа бик күп ваҡ ҡылымыҡтарға бүленә. Ҡасабаның бер өлөшө диңгеҙ кимәленән түбән урынлашҡан һәм Литваның иң түбән нөктәһе булып тора.
Атаманың этимологияһы
Тораҡ пункттың атамаһы Нямунас йылғаһы тармаҡтарының береһе, Русне, исеменән барлыҡҡа килгән. Исем «русноти» (rusnosti) — яй аға һүҙенән килеп сыҡҡан.
Тарихы
Яҙма сығанаҡтарҙа Русне тураһында иң тәүге телгә алыу 1365 йылға, Тевтон орденының бөйөк магистры Винрих фон Книпроде Клайпеда халҡына, утрауҙа төҙөлөш эштәрен, мал үрсетеү һәм урман киҫеүҙе рөхсәт иткәндән бирле, ҡараған. 1419 йыл тирәһендә Русне улусына нигеҙ һалынған, сиркәү һәм пастор йорто төҙөлгән. 1422 йылда Мельн килешеүе йомғаҡтары буйынса Русне Тевтон ордены территорияһында булған. Был ҡалала Литва һәм прусактар араһында сауҙа, тауар алмашыуы булған. 1583 йылда мәхәллә мәктәбе булдырылған, баҙар эшләгән. XVII быуатта ҡала Төньяҡ һуғышынан зыян күргән. 1674 йылда һөт фермаһы һәм һыра ҡайнатыу эшенә нигеҙ һалынған. 1709—1710 йылдарҙа тағун киҙеүе таралған. 1750 йылда Руснела 4254 кеше йәшәгән. Ҡала Ете йыллыҡ һуғыш осоронда зыян күргән. Үҙағас менән сауҙа итеү үҫешә башлағандан, 1759 йылдан һуң, ҡала сәскә атҡан. 1809 йылда таштан Евангелие-лютеран сиркәүе төҙөлгән. XIX быуатта пар менән эшләгән бысҡылар төҙөлә башлаған. XX быуат башына булып ҡалала округ суд палатаһы, суд бинаһы, почта, телефон һәм телеграф, урта мәктәп, өс ҡунаҡхана, 7 ресторан, 2 финанс учреждениеһы, ликер-араҡы заводы, 3 шарап ҡайнатыу йорто винокурня, 10 урман бысҡыһы лесопилка, һыра ҡайнатыу урыны пивоварня, 2 тирмән, 3 судно агентлығы, 3 тимерлек, 5 йөк компанияһы, келәттәр, икмәкхана һ. б. булған.
1919 йылда Версаль килешеүе йомғаҡтары буйынса Русне башта француздар идаралығына ҡараған Клайпеда крайына күскән. 1923 йылдың ғинуарында литва ирекмәндәре был районды яулаған, ә бер йылдан һуң Милләттәр Лигаһы автономиялы район сифатында Клайпеда крайын Литваға тапшырған. 1939 йылдың мартында Русне тағы немец идаралығына күскән. 1944 йылдың октябрендә ҡаланы Ҡыҙыл армия частары биләгән, халыҡтың күпселек өлөшө ҡаланы ташлап киткән. 1946 йылдан алып 1990 йылға тиклем Литва ССР-ы, 1991 йылдан — Литва составына инә. 1946 йылдан алып 1993 йылға тиклем ҡала статусына эйә булған. 1949 йылда Русне составына Скирвителе ауылы индерелгән. 1995 йылдан — Русне староствоһыадминистратив үҙәге
2005 гйылдың 1 июлендә Литва президенты махсус декрет менән ҡала гербын раҫлаған.
Иҡтисады
Урындағы халыҡтың ғәҙәти төп шөғөлө — балыҡ үрсетеү һәм балыҡсылыҡ, балыҡ эшкәртеү заводы бар, бәләкәй суднолар ремонтлау башҡарыла, совет осоронда Шилут май-сыр етештереү цехы эшләгән. Һыу баҫыуҙан һаҡланыу өсөн Русне территорияһында польдерҙар, һыу йыйнау станциялары һәм дамбалар системаһы эшләй, ә Неман тармаҡтары ярҙары тимер-бетон плиталарменән нығытылған. 1961 йылда балыҡ үрсетеү хужалығы булдырылған, 1962 йылда ихтиология станцияһы асылған.
Мәҙәниәте
1952 йылдан ҡасабала Русне һаңғырау балалар өсөн махсус мәктәп-интернаты эшләй. 1955 йылдан балалар баҡсаһы, 1957 йылдан — дауахана асылған.
Второй Нюрок
Второй Нюрок — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нюр йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Назрань
Назрань (На́на-На́ьсаре, Наьсаре); Назрань, 1944—1957 йылдарҙа — Коста-Хетагуров) — Рәсәй ҡалаһы, Ингушетияның иң ҙур ҡалаһы, Назрань районының административ үҙәге.
Республика әһәмиәтендәге ҡала. Назрань ҡалаһы ҡала округын барлыҡҡа килтерә.
Этимологияһы
XIX быуат уртаһында Назрань ауылы булараҡ телгә алына. Топонимды антропонимдан сыҡҡан тип фаразлайҙар — халыҡ риүәйәттәрендә тәүге төпләнеүсенең исеме Нясара тип телгә алына.
Географияһы
Ҡала Сунжа йылғаһының һул ярында, республиканың көнбайыш өлөшөндә, Төньяҡ Осетияның административ сиге буйында урынлашҡан. Баш ҡаланан— Магастан — төньяҡ-көнбайышҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1781 йылда нигеҙләнгән. Рәсми документтарҙа 1810 йылда телгә алына.
1863 йылда бында Ингушетияла иң беренсе дини булмаған уҡыу йорто асылған. 1893 йылда вокзал асылған.
1944 йылда, ингуш халҡы депортацияһынан һуң Чечен-Ингуш АССР-ы бөтөрөлөүе менән ауыл Төньяҡ Осетия составына индерелә, һәм осетин шағиры К. Л. Хетагуров исеме хөрмәтенә Коста-Хетагуров тип үҙгәртелә. Чечен-Ингуш АССР-ы тергеҙелгәндән һуң 1957 йылда ауылға Назрань исеме кире ҡайтарыла.
1967 йылда ҡала статусы бирелә. .
Административ бүленеше
Назрань ҡалаһы дүрт административ округҡа бүленә :
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәр буйынса
2010 йылғы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәр буйынса :
Омшанка
Омшанка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Синоним
Синоним — мәғәнәләре яғынан бер- береһенә тап килгән йәки яҡын булған һүҙҙәр. Синоним һүҙҙәрҙе һөйләмдә бер- береһе менән алмаштырып була.
Омшанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге
Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының берҙәм исемлеге Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2000 йылдың 24 мартындағы 255-се һанлы, ҡарары менән раҫланған, шулай уҡ 2008 йылдың 13 октябрендәге 760 -сы һанлы, 2010 йылдың 18 майындағы 352-се һанлы 2010 йылдың 17 июнендәге 453-се һанлы, 2010 йылдың 2 сентябрендәге 669-сы һанлы, 2011 йылдың 26 декабрендәге 1145-се һанлы, 25 август 2015 йылдың 25 авгусындағы 880-се һанлы ҡараҙарына ярашлы үҙгәртелгән. Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының берҙәм исемлеге, Рәсәй Федерацияһының 1999 йылдың 30 апрелендә ҡабул ителгән 82-ФЗ һанлы «Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы халыҡтарының хоҡуҡ гарантиялары тураһында» федераль законына ярашлы, Дағстан халҡының этник составының уникаллеген иҫәпкә алып, уның территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың һаны буйынса, Дағстан Республикаһы Дәүләт Советы аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының һанын һәм уларҙың башҡа үҙенсәлеген билдәләй, шулай уҡ, артабан Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле)халыҡтарҙың берҙәм исемлегенә индерә, әммә 2015 йылдың 25 авгусына ҡарата Дағстан халыҡтарының берҙәм исемлегенә индерелмәгән. Сөнки Дағстан Дәүләт Советының 2000 йылда раҫланған Дағстан халыҡтарының исемлегенә, йәниҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, аварҙар составында күрһәтелгән арчин һәм һәм анд-цез халыҡтарын (андийҙар, ахвахтар, багулалдар, бежтиндар, ботлихтар, гинухтар, годобериндар, гунзибтар, каратиндар, тиндиндар, хваршиндар, цездар (дидойҙар), чамалиндар), шулай уҡ даргиндар составында күрһәтелгән ҡайтағтарҙы һәм кубачиндарҙы аҙ һанлы ерле (төп) халыҡтары исемлегенә рәсми рәүештә индермәгән.
Сорғолдо
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (96 %) йәшәй.
Тарихы
VIII ревизиянан һуң шулай уҡ исемле йылға буйында аҫаба башҡорттар ауылы Сорғолдо барлыҡҡа килә. 1834 йылда Аҡсәйет ауылынан Сурғолдо йылғаһы бассейнына 18 башҡорт күсеп килә һәм ауылға нигеҙ һала. Һуңынан 1841 йылда ошонда уҡ губерна властарының бойороғо буйынса Аҡсәйеттән тағы 8 ир-егет, Түбәнге Ҡоҙаштан 4 ир, Илмәт ауылынан 5 ир күсерелә. Ике йылдан һуң тағы ла Аҡсәйетовтан бында 8, Түбәнге Ҡоҙаштан 5, Илмәттән 3 ғаилә күсеп килә.
Һөҙөмтәлә 1850 йылға Сорғолдо ауылы 16 ихата, унда 49 ир-ат һәм 51 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Барыһы ла Ирәкте улусының аҫаба башҡорттары. Был ауыл башҡорт кантонының 18-се йорто составына ингән. 1870 йылда 28 йортта 158 башҡорт булған.
Богеншперк
Богеншперк (Grad Bogenšperk) — Словенияла Яңырыу дәүерендәге замок, Литиянан көньяҡ-көнсығышҡа табан Двор ҡасабаһы менән йәнәш ҡалҡыулыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1511 йылда ер тетрәү һөҙөмтәһендә Лихтенбеорг менән йәнәшәләге  Ваген (Wagen) ғаиләһе ҡәлғәһе емерелә, һәм улар Богеншперк һарайын төҙөй башлай. 1533 йылда замок Ваген ғаиләһе милеге булараҡ телгә алына, ул үҙенең исемен шуларҙан ала. 1672 йыл һарайҙы билдәле словен ғалимы Янез Вайкард Вальвазор һатып ала. Вальвазор һарайҙа бай китапхана булдырыу һәм баҡырҙа  гравировкалау буйынса оҫтахана ойоштора. Ул шулай уҡ һарайҙы яңырта, ҡоҙоғон тәрәнәйтә һәм Изге Богоматерь сиркәүен төҙөй. 1692 йылда Вальвазор замок һатырға мәжбүр була, шунан һуң уның хужаһы бер нисә тапҡыр алмашына. Һуңғы хужаһы (1853 йылдан Икенсе донъя һуғышына тиклем) кенәздәр Виндишграц (Windischgraetz) була, һуғыштан һуң һарай хәрби госпиталь итеп файҙаланыла, аҙаҡ унда иезуиттар йәшәй.
1972 йылдан башлап һарай әле-әле  реставрациялана. Хәҙерге ваҡытта һарайҙа музей эшләй.
Архитектураһы
Замок Яңырыу дәүере өсөн хас булған XVI быуат архитектураһына эйә. Дүрт мөйөшөндә башнялар урынлашҡан, уларҙың икеһе (көньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш) түңәрәк формала, ә башҡа ике башня  квадрат нигеҙгә эйә. Төньяҡ фасадта 1558 йылғы Ваген гербы һәм Лихтенберг гербы урынлашҡан, көнбайышында — Франческо Рабба стилендә Богоматерь,  ә көньяҡта — Галло  ғаиләһе гербы. Эске биләмәһе Вальвазор ваҡытында уҡ планлаштырылған. Көньяҡкөнбайыш башняның беренсе ҡатында ҙур булмаған типография менән көнбайышындағы башня булмаған Вальвазор кабинеты урынлашҡан.
Социалистический
Социалистический (Социалистический) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452420, ОКАТО коды — 80228845006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ростсельмаш
Ростсельмаш — Рәсәй компанияһы, донъялағы биш иң ҙур ауыл хужалығы өсөн техника сығарыусы иҫәбенә инә. Составында 13 предприятие. Производство майҙандары Канада, Рәсәй, Америка Ҡушма Штаттарында, Украина һәм Ҡаҙаҡстанда бар.
1929—1940 йылдар
Ростсельмаштың рәсми тыуған көнө тип 1929 йылдың 21 июле иҫәпләнә. Был көндө, әле төҙөлөш теүәлләнмәгән ваҡытта, беренсе 5 цех эшләй башлай,тәүге продукция - крәҫтиәндәр өсөн тәгәрмәстәр, арҡыры тырмалар, трактор һабандары һәм сәскестәр сыға башлай.
Завод ауыл хужалығы ҡоралдары сығарырға тейеш булһа ла, бер йыл үтеүгә Ростсельмашта иген урып-йыйыу машиналары сығарыу производствоның төп йүнәлешенә әйләнә.
1930 йылдың 30 июнендә һынауҙы уңышлы үткән беренсе Рәсәй комбайны — «Колхоз» сығарыла башлай.
1931 йылдың йәйендә төҙөлөп ятҡан комбайндар цехының тәжрибә оҫтаханаһында  камилыраҡ конструкциялы ике комбайнды йыялар, улар «Сталинец» исеме ала. Яңы комбайндар Америка комбайндары менән бергә һынау үтә. Ростсельмаш машиналары яҡшыраҡ эшләй һәм сит ил комбайндарынан айырмалы  икмәк кенә түгел көнбағыш, кукуруз, тарыны ла йыя ала.
1932 йылдың ғинуар айында  Ростсельмаштың комбайндар йыйыу цехы асыла,  май айында илебеҙ баҫыуҙарына беренсе эшелон менән «Сталинец-1» комбайны оҙатыла. Рәсәй ошо ваҡыттан алып комбайндарҙы һатып алыуҙы туҡтата, хатта сит илдәргә сығара башлай.
1937 йылда Париждағы Бөтә донъя сәнәғәт күргәҙмәһендә Ростсельмаш Европа өсөн асышҡа әйләнә, унда «Сталинец-1» комбайны ебәрелә. Юлда алып барғанда уҡ Рәсәй комбайны Франция халҡының ҡыҙыҡһыныуын уята, кешеләр төркөм-төркөм булып йыйылышып,  яңы машинаны күрергә килә. «Сталинец-1» комбайнына Париждағы күргәҙмә һөҙөмтәләре буйынса иң юғары награда — «Grand Prix» дипломы  һәм күргәҙәмәнең алтын миҙалы бирелә.
Ростсельмаш комбайндары агросәнәғәт комплексында ысын мәғәнәһендә революция яһай. Иң шәп комбайнерҙар уларҙа ураҡта эшләп, донъя рекордтары ҡуя. Мәҫәлән, Чкалов өлкәһендә (Ырымбур) бер сезонда   (элек - 378 га)урып йыйыла,    яғыулыҡ экономиялана. Ике «Сталинец-1» комбайн тағылмаһында        алмаштырыла, ҡул көсө менән эшләгәндә бының өсөн 3323 кеше кәрәк булыр ине.
1938 йылда Мәскәүҙә үткән ауыл хужалығы күргәҙмәһендә Ростсельмаш беренсе дәрәжә диплом ала.
1940 йылдың 14 июнендә төп конвейерҙа  50-меңенсе  «Cталинец-1» комбайны йыйыла.
1941—1949
Һуғыш башланғас, заводтың меңәрләгән эшсеһе фронтҡа үҙ теләге менән китә, станоктар  янына уларҙың ҡатындары, һеңлеләре, балалары баҫа. Цехтар тиҙ арала хәрби продукция сығарыуға күсерелә. Станоктар фундаментһыҙ, ҡалын таҡталар өҫтөнә, тиҙ генә һүтеп алып, икенсе урынға күсерерлек итеп ҡуйыла. Немец ғәскәрҙәре Ростовҡа яҡынлашҡанда,эшселәр фронт өсөн кәрәкле продукция сығара һәм шул уҡ ваҡытта оборона ҡоролмалары һәм бомбоубежищелар төҙөй.
1941 йылдың 13 октябрендә заводты һүтеп,Ташкентҡа ебәреү башлана. Эвакуация иҫ киткес ҙур эш була. Предприятие территорияһы бер туҡтауһыҙ хәрәкәт иткән йөктәр менән тула, уларҙы төрлө ысул менән- катоктар, хатта авиация ҡулланып та алып киләләр. Завод ҡорамалдарын эвакуациялар өсөн 3500 вагон кәрәк була. 1941 йылдың 19 октябрендә директор Титаренко М.М. етәкселегендәге эшселәрҙең һуңғы төркөмө  Урта Азияға табан ҡуҙғала.
Ростсельмашты Ташкентта урынлаштырыу өсөн ҡаланың төрлө ерендә дүрт майҙан бирелә. Ләкин урын етмәгәнлектән, ҡорамалдарҙың бер өлөшөн Ташкенттан 60 км  алыҫлыҡтағы Чирчик ҡалаһына ебәрергә туры килә. Шулай итеп, Үзбәкстанда  Ростсельмаштың дүрт филиалы барлыҡҡа килә— 3  Ташкентта һәм и 1 Чирчикта.
Ҡорамалдар Ташкентҡа килеп еткәс, 33-сө көндә  предприятие яңынан фронт өсөн продукция сығара башлай. Станктарҙы һәм конвейерҙарҙы йыйыу асыҡ һауала, йә булмаһа  ҡулайлаштырылған һарай һәм башҡа биналарҙа бара. Туҡтауһыҙ эшләүҙең 35-се көнөнә беренсе суйын ҡойола. 3 ай эсендә ҡола ялан 12 мең кв. м майҙанда завод цехтары ҡалҡып сыға. Ростсельмаш фронтҡа  82 мм калибрлы миналар корпусы,   РС (катюша) снарядтарына боеголовкалар,  50, 100 һәм 250 килограмлы фугаслы авиабомбалар (ФАБ) бирә. Һуғыштан һуң Ташкентта ҡалған ҡорамалдар һәм белгестәргә таянып, Таштекстильмаш заводы булдырыла, бөгөн ул Үзбәкстан иҡтисадының алдынғы предприятиеһы. Чирчикта бөтә Үзбәкстанды металл менән тәьмин итеүсе айырым металлургия заводы эшләй.
1943 йылдың 14 февралендә Көньяҡ фронт ғәскәрҙәре Дондағы Ростов ҡалаһын азат итә. Ҡала, шулай уҡ Ростсельмаш һәм уның ҡасабалары, бик ныҡ емерелгән була,  фашистар уларҙы ҡаланы ҡалдырып китерҙән алда,  һигеҙ көн буйы  туҡтауһыҙ шартлата. Предприятиеға 180 млн һумлыҡ зыян килтерелә. Ҡаланы азат итеүҙән һуң 10 көн үткәс, 23 февралдә, емерек Ростовта Ростсельмаштың беренсе 33 станогы эшләй башлай. Шул уҡ ваҡытта хәрби продукция сығарыуға ла әҙерлек башлана, танктар, тракторҙар, автомашиналар ремонтлау яйға һалына. Эште башлап ебәрер өсөн 150 мең кубометр емереклектәрҙе таҙартырға, 21 млн кирбес, 37 мең кубометр бетон һалырға, 8 мең тонна металл конструкцияларын,  185 мең кубометр түбә материалдарын ҡорорға туры килә. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә производство майҙаны әҙер була.
Предприятиены ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыу эштәре барғанда, сельмаш белгестәре А.А. Красниченко, В.В. Прошунин һәм И.И. Попов  «Сталинец-6» комбайнының конструкцияһын эшләй, 1947 йылдың 30 апрелендә уңыш йыйыу машиналары цехында  ошо моделдең беренсе комбайндары эшләнә. Уны эшләүсе конструкторҙар Сталин премияһы менән бүләкләнә. 1948 йылдың 30 апрелендә  Ростсельмаш тулыһынса аяҡҡа баҫа. Шул йылды 7190 комбайн, ә бер йылдан һуң, 1949 йылда предприятие һуғышҡа хәтле булғандан күберәк продукция сығара башлай. Дүртенсе биш йыллыҡта (1946-1950 йылдарҙа)  34114 комбайн сыға.
1950—1972
1950-се йылдарҙа ил халыҡ хужалығында сәнәғәт предприятиеларының махсуслашыуы башлана.
1955 -се йылдың авгусынан ЦК КПСС-тың Үҙәк комитетының июль айындағы ҡарары менән, Ростсельмаш иген урып-йыйыу комбайндарын сығарыуға махсуслаша. Һабан һәм кукуруз йыйыусы комбайндар сығарыу туҡтатыла.
1955 йыл аҙағында яңы «Ростсельмаш-8» комбайнын сығарыу башлана. «Сталинец-1», «Сталинец-6» кеүек үк ул завод конструкторҙары тарафынан эшләнә. Комбайндың урғысы киңерәк була, һуҡҡысы күберәк игенде эшкәртә ала. Штифтлы барабан бильный барабанға алмаштырыла. Эти усовершенствования делали его более производительным Был камиллаштырыуҙар уның етештереүсәнлеген арттыра. «РСМ-8» комбайны 1 йыл(декабрь 1956, декабрь — 1958, ғинуар) сығарыла һәм дана сығарыла.
1958 йылдың мартында Ростсельмаш биш ай эсендә үҙйөрөшлө  комбайндар сығара башларға яңы яуаплы задние ала. 15 март 17сәғәт 30 минутта баш конвейерҙан һуңғы  «РСМ-8» комбайны сыға. Шуның менән таҡҡыс иген урыу комбайндары осоро бөтә һәм  үҙйөрөшлө ауыл хужалығы техникаһы осоро башлана.
1958 йылдың 12 июлендә, «РСМ-8» комбайны сыҡҡандан һуң йөҙ көн үтеүгә, Ауыл хужалығы минстрлығы ҡабул итеүсеһе беренсе 27 үҙйөрөшлө комбайнды ҡабул итеп ала ( Изаксон етәкселегендәге  Таганрог конструкторҙары эше).
1973—1984-сы йылдар
1973 йылдың авгусында Ростсельмаш иң күпләп сығарылған СК-5 «Нива» иген йыйыу машинаһын сығара башлай. Был комбайн нигеҙендә таулы ерҙәр өсөн модификациялар һәм дөгө йыйыу өсөн модификациялар эшләнә.
Бынан тыш, был дәүерҙә томат йыйыу комбайндары, етен һуҡҡыс, ярма культураларын йыйыу ҡоролмалары эшләп сығарыла. Шул уҡ ваҡытта предприятиела реконструкция бара. 1970-е йылдарҙа Ростсельмашта тулыһынса реконструкция үтә.
1979 йылда үҙенең 50 йәшлек юбилейын Ростсельмаш үҙ тармағында алдынғы урында ҡаршылай.
Реконсрукциянан һуң Ростсельмаш ил ауыл хужалығын шул заман өсөн алдынғы техника менән тәьмин итергә әҙер предприятиеға әйләнә. 1984 йылда 2 миллионынсы комбайн эшләп сығарыла.
1985—1999
1980-се йылдар уртаһында завод янында Завод-втуз булдырыла.
1985—1999 г.г. күп кенә яңы моделдәр эшләп сығарыла(мал аҙығы йыйыу комбайны «Дон 680», энергоҡулланма «Дон 808», Дон-1500 һәм башҡа.
1990 -се йылдарҙағы илдәге сәйәси-иҡтисади үҙгәрештәр компанияның эшмкәрлегенә йоғонто яһамай ҡалмай. Ростсельмаш өсөн ауыр осор етә.
2000—2017- се йылдар
2000 йылда инвестор, «Новое Содружество» иҡтисади берләшмәһе, табыла.
2005 йылда Ростсельмаш SIMA-2005 (Франция) инновациялар конкурсында миҙал ала.
2007 йылдың яҙында Ростсельмашта 5 класс етештереүсәнлекле ACROS 530 сыға башлай.
2007 йылдың көҙөндә Ростсельмаш Канадала «Бюлер Версатайл» трактор заводын һатып ала.
2008 йылда Ростсельмаш составына мал аҙығы йыйыусы, таҡма һәм аҫма техника сығарыусы Klever компаняһы инә.
2009 йылда 7 класс етештереүсәнлекле роторлы TORUM комбайнын сығара башлай. Роторлы комбайн менән бер үк ваҡытта предприятиела тағы ике тип машина- мал аҙығы йыйғыс комбайна универсаль үҙйөрөшлө сапҡыс (КСУ) етештерелә.
2009 йылда Ростсельмаш Red Ball Америка компанияһы активының бер өлөшөн һиптергестәр сығара башлау өсөн ала.
2010 йылдың 12-13 июлендә Ростсельмаш (Рәсәй)һәм Gregoire Besson (Франция) компаниялары ер эшкәртеү буйынса донъя рекорды ҡуялар.
2011йылда Ростсельмаш контроль пакетын тотҡан Buhler Industries Inc компанияһы Канадала сәсеү һәм ер эшкәртеү техникаһын етештереүсенең активын ала(Ezee-On Manufacturing). Был Ростсельмашҡа йыл буйы ауыл хужалығында кәрәк була торған бөтә төр ауыл хужалығы техникаһын етештереү мөмкинлеген бирә.
2012 йылда Ростсельмаш баҙарға VERSATILE ҡеүәте 575 ат көслө — C 3 и D 2 ике яңы сериялы тракторын сығара.
2014 йылдың ғинуарында Олимпия хәрәкәтендә беренсе тапҡыр факел тотоп барыусы булып иген йыйыу комбайны сығыш яһай. Дондағы Ростовта Олимпия уты эстафетаһында ACROS 580 ҡатнаша.
2014 йылдың октябрендә Ростсельмаш яңы RSM 161 иген йыйыу комбайнын сығара башлай. Комбайндың рәсми презентацияһы Мәскәүҙә «Агросалон» күргәҙмәһендә үтә.
Феникс (мифик ҡош)
Феникс (грек. φοῖνιξ, лат. phoenix) — оҙаҡ йәшәүсе мифик ҡош, үлгәндән һуң терелә ала. Боронғо Мысыр мифологияһында бенну тип аталған, ә антик мифологияла Ҡояш символы менән бәйле була. Ҙурлығы һәм ҡиәфәте буйынса бөркөт һымаҡ , сағыу ҡыҙыл йәки алтын-ҡыҙыл ҡауырһынлы итеп һүрәтләнгән. Мифтың киң таралған версияһы буйынса, үҙенең үлемен алдан күреп, феникс үҙ-үҙен яндыра, шунан һуң көлдән яңынан барлыҡҡа килә. Феникс үҙ төрөнөң берҙән-бер, уникаль төрө тип һаналған. Күсмә мәғәнәлә феникс — мәңге яңырыу, үлемһеҙлек символы.
Ростсельмаш
2000—2017- се йылдар
2014 йылда Ростсельмаш Forbes рейтингында 198 юлда тора: Рәсәйҙең иң ҙур 200 шәхси компанияһы
Феникс (мифик ҡош)
Америка фольклорсыһы Стит Томпсондың «Халыҡ әҙәбиәте мотивтары күрһәткесе» каталогында феникс тураһында мифтар «B32» мотив тип билдәләнә.
Ростсельмаш
2000—2017- се йылдар
2016 йылда «Ростсельмаш» компанияһы Дондағы Ростовта тәүге Versatile-2375 тракторҙарын сығара башлай, был тракторҙарҙы сығарыу Канаданан Рәсәйгә күсерелә
2017 йылда Ростсельмаш заводы техника етештереүҙе арттыра. Ғинуарҙа 500-ҙән артыҡ комбайн етештерелгән, был күрһәткес былтырға ҡарағанда 70 % артығыраҡ.Әлеге ваҡытта Ростсельмаш продукцияһы баҙарҙа иң яҡшыһы тип иҫәпләнә.
Феникс (мифик ҡош)
Феникс, «азат ителгән йән», Ч. Г. Юнг һүҙҙәре буйынса, кешелектең яңырыуы символына әүерелә.
Мифология
Феникс тураһындағы мифты б.э. т. V быуатта Геродот яҙмаларында телгә алына. Ул был ҡош Ғәрәбстандан, 500 йыл ата-әсәһе менән йәшәй, ә улар үлгәс, Мысыр ҡалаһы Гелиополдағы Ҡояш аллаһы ғибәҙәтханаһына килә һәм унда ата әсәһенең кәүҙәһен ерләй. Феникстың үҙ-үҙен яндырыуы һәм артабанғы яңырыуы тураһында Геродот телгә алмай, ә мифты үҙе ысынбарлыҡҡа оҡшамаған, тип иҫәпләй. Шулай уҡ Тацит та легенда уйлап сығарылған тип иҫәпләй, әммә Павел Фабий һәм Луций Вителлийҙың консуллығына (яҡынса б. э. 35 йылында) күптәр феникстың килеүен күргән, тип яҙа. Тацит хикәйәһендә феникс 500 йылға бер тапҡыр бала сығара, шунан һуң үлә. Легенда башҡа антик авторҙар тарафынан да телгә алына, уларҙың күбеһенә феникстың үҙ-үҙен яндырыуы ингән. Ҡайһы бер боронғо сығанаҡтарҙа феникс яҡтылыҡ балҡышында юҡҡа сығыуы, ә һуңынан башҡа урындарҙа барлыҡҡа килеүе ихтимал тигән мәғлүмәттәр бар:
Ростсельмаш
2000—2017- се йылдар
"Ростсельмаш"тың 13 предприятиеһы донъяла эшләп сығарылған ауыл хужалығы техникаһының 17 % һәм Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһендә сығарылған ауыл хужалығы техникаһының 65 % етештерә.
Феникс (мифик ҡош)
Мифология
Христиан донъяһында феникс мәңгелек тормошто, терелеүҙе, иманды, даимилыҡты символлаштыра; ул Ғайса (пәйғәмбәр) символы. Иртә христианлыҡта феникс даими рәүештә ерләү таштарында осрай: бында уның мәғәнәһе — үлемде еңеү, үлеләрҙән терелеү. Руста феникстың аналогтары булған: жар-птица һәм финист.
Геральдикала
В геральдика ла феникс ялҡындан күтәрелгән итеп һүрәтләнә; Елизавета I, шулай уҡ Шотландия королеваһы Мария Стюард та фениксты үҙ эмблемаһы сифатында һайлайҙар.
Ростсельмаш
Һылтанмалар
Ростсельмаш — Википедия https://ru.wikipedia.org/wiki/Ростсельмаш
Ростсельмаш | Forbes.ru www.forbes.ru/profile/268889-rostselmash
Ростсельмаш (значения) — Википедия https://ru.wikipedia.org/wiki/Ростсельмаш_(значения)
Антоним
Антоним — ҡапма-ҡаршы мәғәнә аңлатҡан һүҙҙәр. Мәҫәлән: аръяҡ — бирьяҡ; ҡыйын — рәхәт; тиҙ, шәп — әкерен; шатлыҡ —ҡайғы; һуң — башта.
Әҙәбиәт
Төркөм:Лексика
Вырваж (Галя ҡушылдығы)
Вырваж  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Галя йылғаһының уң ярына тамағынан 7,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төп башҡорт һүҙҙәре
Төп башҡорт һүҙҙәренең күбеһен дөйөм төрки сығанаҡлы, бөтә төрки халыҡтары өсөн дә тарихи уртаҡ булған һүҙҙәр тәшкил итә. Ул һүҙҙәрҙең күбеһен тормощ- көнкөрештә иң кәрәкле төшөнсәләрҙе белдереүе менән айырылып тора. ''Ағас, ағыу. аяҡ, бар. баҫыу, муйын һ.б.''
Ҡаҙанлытамаҡ
Ҡаҙанлытамаҡ (Казанлытамак) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше. Почта индексы — 452038, ОКАТО коды — 80209804004.
8 май
8 май — григориан стиле буйынса йылдың 128-се (кәбисә йылында 129-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 237 көн ҡала.
Крамник Владимир Борисович
Биографияһы
Владимир Борисович Крамник 1975 йылдың 25 июнендә Краснодар крайының Туапсе ҡалаһында тыуа. 11 йәшендә Ботвинник-Каспаров шахмат мәктәбенә инә.
Ҡаҙанлытамаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Крамник Владимир Борисович
Биографияһы
Халыҡ-ара гроссмейстер (1991 йыл). 16 һәм 18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында донъя чемпионы. Донъя беренселегенең дәғүәселәр ярыштарында ҡатнаша (1993 йылдан). Халыҡ-ара ҙур турнирҙар һәм матчтар еңеүсеһе.
2000 йыл Крамник Лондонда Гарри Каспаровты еңеп «классик» донъя чемпионы була. 2004 йылда был исемде Петер Леко менән уйнап яҡлай. 2006 йылда берләштереү уйындарында ФИДЕ-ның донъя чемпионы Веселин Топаловты еңә. «Классик шахмат» һәм ФИДЕ буйынса донъя чемпионы исемен яулап, шахмат буйынса донъяның 14-се чемпионы була. 2007 йылда Мехикола Ананд Вишиҙан еңелеп, чемпион титулын юғалта. 2008 йылда Боннда үткән донъя беренселегендә Анандтан еңелә.
2011 йылдың майында Ҡазанда Владимир Крамник шахмат буйынса донъя чемпионы титулына дәғүә итеүсләр турнирында ҡатнаша. «Классикала» көсөргәнешле алыштан һуң сирек 1/4 турнирҙа Теймур Раджабовты тай-брейкта еңә (төп партияларҙан һуң иҫәп 2:2, рапид 2:2, блиц 2½:1½). Әммә ярымфиналда — һәм тағы тай-брейкта — Рәсәйҙең икенсе шахматсыһы Александр Грищуктан еңелә (төп партиянан һуң иҫәп 2:2 (дүрт тигеҙ иҫәп), рапид — 2:2 (дүрт тигеҙ иҫәп), блиц — 0½:1½ (аҡтар менән уйнағанда еңелә, ҡаралар менән тигеҙ иҫәпкә уйнай).
2019 йылдың 29 ғинуарында карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә.
Туснолобова-Марченко Зинаида Михайловна
Туснолобова-Марченко Зинаида Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Морозова; 23 ноябрь 1920 йыл — 20 май 1980 йыл) — СССР-ҙың хәрби табибы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1957).
Фронтта 8 ай хеҙмәт итеү дәүерендә медицина хеҙмәте старшинаһы З. М. Туснолобова 123 яралыны һуғыш яланынан алып сыға. 1943 йылдың 2 февралендә, Курск өлкәһе Горшечное станцияһы өсөн барған алышта ҡаты яраланып, туңып, тәүлек буйына мәйеттәр араһында ята. Туңыу арҡаһында аяғын һәм ҡулын юғалта.
Биографияһы
1920 йылдың 23 ноябрендә Витебск губернаһы Полоцк өйәҙе Шевцово утарында (хәҙерге Белоруссия Витебск өлкәһе Россонский районы) Морозовтарҙың крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
8 май
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Туснолобова-Марченко Зинаида Михайловна
Биографияһы
1930 йылдарҙа атаһы, репрессияларҙан ҡурҡҡанлыҡтан, Себергә күсеп китә һәм фамилияһын алмаштыра. Уның ағаһы, Морозов Семён Михайлович (1890—1937), беренсе донъя һуғышы инвалиды, Георгий кавалеры, Россонский районының «Икенсе биш йыллыҡ» колхозы рәйесе, репрессияға тарттырыла.
8 май
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Туснолобова-Марченко Зинаида Михайловна
Биографияһы
Тулы булмаған урта белемле. Кемерово өлкәһе Ленинск-Кузнецкийҙа «Ленинскуголь» тресында лаборант-химик булып эшләй.
1942 йылдың апреленән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында. 1942 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Шәфҡәт туташтары курстарын тамамлай.
1942 йылдың 6 ноябрендә полк командиры Воронеж фронты 60-сы армияһы 303-сө уҡсылар дивизияһы 849-сы уҡсылар полкы санитаркаһы, медицина хеҙмәте гвардия старшинаһы, З. М. Туснолобованы, 19 июлдән 23 июленә тиклемге осорҙа 26 һалдатты ҡотҡарғаны өсөн I дәрәжә Ватан һуғышы орденына тәҡдим итә, ләкин уға Ҡыҙыл Йондоҙ ордены бирелә. Шул уҡ батырлығы өсөн, бер ни тиклем ваҡыт үткәндән һуң, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
8 ай эсендә фронтта һуғыш яланынан барлығы 123 яралыны сығара.
1943 йылдың февралендә З. М. Туснолобова Курск өлкәһе Горшечное станцияһы өсөн барған һуғышта яраланған взвод командирына ярҙам күрһәтергә тырыша. Ул лейтенант янына шыуышып китеп барғанда, аяҡтары ҡаты яралана. Был ваҡытта немецтар контратакаға күсә. З. М. Туснолобова үлгәнгә һалышып маташа, әммә бер немец һалдаты күреп ҡала һәм аяҡтары менән типкеләп, приклад менән һуғып, санитарканы үлтерергә тырыша.
Төндә тере икәнлеге тойомланған санитарканы разведка төркөмө таба, совет ғәскәрҙәре урынлашҡан урынға килтерелә һәм өсөнсө көндә ялан госпиталенә күсерелә. Аяҡ-ҡулдары ныҡ туңғанлыҡтан, көслө гангрена үҫешкәне беленә. Бер нисә ай дауалана, һигеҙ операция үткәрә, һәм ғүмере ҡотҡарыла. Ләкин туңғанлыҡтан, аяҡ-ҡулдары киҫелә ампутация .1-се Балтик буйы фронты (1944 й. майы) яугирҙәренә өндәмә-хат авторы. З. М. Туснолобова ошо хатына 3 меңдән ашыу яуап ала, һәм тиҙҙән «Зина Туснолобова өсөн!» тигән лозунг күп килеп кенә совет танктары, самолёттары һәм орудиелары борттарында яҙыла. Атап әйткәндә, Советтар Союзы Геройы Петр Андреевтың самолёты фюзеляжында — «Зина Туснолобова өсөн» тигән яҙыу була.
Һуғыштан һуң, беренсе төркөм Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды З. М. Туснолобова Полоцк ҡалаһында йәшәй, КПСС-тың ҡала комитеты ағзаһы була, йәмәғәт эштәрен алып бара.
1965 йылдың көҙөндә Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты З. М. Туснолобова-Марченконы Флоренс Найтингейл миҙалы менән бүләкләй. Шулай итеп, ул ошо почётлы наградаға лайыҡ булыусы өсөнсө совет шәфҡәт туташы була.
1980 йылдың 20 майында Полоцк ҡалаһында вафат була.
Ғаиләһе
Ире — Иосиф Петрович Марченко, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, лейтенант. Һуғыштан һуң «Пищевик» артелендә цех начальнигы, баш инженер, ә һуңынан — директор булып эшләй. Уларҙың ике балаһы була :
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Полоцк ҡалаһының почётлы гражданы.