cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәрүәров Фидан Садиҡ улы
Биографияһы
Иҫке Күктау һигеҙ йыллыҡ, Үрге Йәркәй урта мәктәптәрендә белем ала. 1975 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1975 йылдан «Башсельхозтехника» Илеш районы берекмәһендә өлкән инженер-комплектлаусы булып хеҙмәт юлын башлай. Илеш районы колхоздарының техник ярҙам машиналарын техник хеҙмәтләндереү буйынса идарасының урынбаҫары, автомобиль транспорты буйынса директор урынбаҫары, 1998—2000 йылдарҙа «Электрод» директоры, 2000—2001 йылдарҙа «Башавтотранс» филиалы Үрге Йәркәй автотранспорт предприятиеһының директор урынбаҫары, «Башкирнефтепродукт» компанияһының Дүртөйлө филиалы Үрге Йәркәй участкаһы операторы.
Ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының шәжәрәләрен төҙөүсе.
Црау-Дон
Црау-Дон (Нацрау-Дон) — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урсдоннан йылғаһы ҡушылған урындан Урух йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло баҙар
Оло баҙар, шулай уҡ Гранд баҙар, Япмалы баҙар, Ҡапалы чаршы Kapalıçarşı) — донъялағы иң ҙур япмалы баҙарҙарҙың береһе. Истанбулдың иҫке өлөшөндә урынлашҡан һәм 30 700 м² майҙанды биләй. Баҙарҙың 66 урамында 4000-дән ашыу магазин урынлашҡан. Баҙарҙа көн һайын ярты миллиондан ашыу кеше, шул иҫәптән туристар була.
Тауар ассортименты ифрат ҙур — зәргәр әйберҙәр һәм биҙәүестәр, антиквариат, күн-тире, текстиль, келәм-балаҫтар, туристик сувенирҙар, керамика һәм ағас әйберҙәр һ.б. Оло баҙарҙың эсендә ресторандар, ҡоҙоҡтар, фонтандар, мәсеттәр, торлаҡ биналар, хатта зыярат бар. Ғосман осоронда был баҙарҙа сауҙа менән генә түгел, иҡтисади һәм финанс операциялары менән дә шөғөлләнгәндәр, бында банктар эшләгән, биржа булған. XIX быуат уртаһына тиклем Ҡапалы чаршы ҡолдар менән һатыу итеү урыны булған.
Баҙарҙың тарихы һәм архитектураһы
Баҙар Мәхмәт II солтан ваҡытында, 1453 йылда Констинтинополде алғас та, Византия баш ҡалаһының элекке баҙарҙары нигеҙендә төҙөлә башлаған. Солтан бойороғо буйынса ике бидистан (башы ябылған баҙар) һалынған, уларҙы әйләндереп баҙар үҫеп киткән. Артабан Ҡапалы чаршы ҡабат-ҡабат төҙөлә, киңәйә. 1894 йылғы ер тетрәүҙән һуң ныҡлы реконструкция үтә.
Комплекстың уртаһында урынлашҡан иҫке (Sahaflarbedesteni) һәм сандал (Sandalbedesteni) бидистандары иң боронғо өлөштәре һанала. Уларҙың башы көмбәҙле итеп эшләнгән.
Ҡапалы чаршының бөтә ҡапҡаларының һаны — 18, улар араһында Чемберлиташ майҙаны эргәһендәге «Нурғосманийә» тигән үҙәк ҡапҡа айырылып тора, уның башына «Үҙен сауҙаға бағышлағанды Алла ярлыҡай» тигән һүҙҙәр яҙылған. Шулай уҡ Баязит майҙаны эргәһендәге «Баязит» ҡапҡаһы ла әһәмиәтле.
Баҙар эсендәге урамдар иҫке атамаларын һаҡлаған — Ҡалпаҡсылар урамы (Kalpakçılar Caddesi), Наргиләсе урамы (Nargileci Caddesi), Самауыр урамы (Semaver Sokak) һ.б.
2013 йылда Оло баҙарҙа 91 миллиондан ашыу турист була, шулай итеп, баҙар донъяның иң кешеле урындарының береһенә әүерелә.
Бүжәлек (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)
Бүжәлек — Бижеля́к - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Озёрск ҡала округы тимер юл разъезы ҡасабаһы.
Тарихынан
Бүжәлек ҡасабаһы 1896 йылда тимер юлы разъезы янында барлыҡҡа килгән.
1940-сы йылдарҙа № 817-се комбинат (хәҙерге «Маяҡ») һәм Арғаяш ТЭЦ-ы (1940) төҙөлә башлау сәбәпле Бүжәлек тирәһендә мәғдән булмаған материалдар  карьерҙары ойошторола.
Карьер ҡасабаһында мәктәп, медпункт, балалар баҡсаһы, магазин була.
1962 был ҡасаба менән Бүжәлек берләштерелә
Географияһы
Бүжәлек ҡасабаһы Озерский ҡала округы биләмәһендә, Бүжәләк йылғаһы Олағас күленә ҡойған ерҙә урынлашҡан. Озёрскиға тиклем араһы — 27 км
Тасуирламаһы
Рельефы — Урал аръяғы пенепленының Төньяҡ Себер тигеҙлегенә күсә барған төбәге. Иң яҡын бүжәктәр (убалыҡтар) бейеклеге — 305 м һәм 286 м.
Ландшафты — ҡарағай, япраҡлы урмандар биләгән урындар.
Йылға үҙәне һаҙлыҡлы. Күрше тораҡ пункттар грунт һәм шоссе юлдары менән бәйле.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡасабала халыҡ һаны 214 кеше тәшкил итә (103 ир-ат һәм 111 ҡатын-ҡыҙ).
Транспорты
Ҡасабала шул уҡ исемле Бүжәлек тимер юл разъезы урынлашҡан.
Урамдары
Ҡасаба өс урамдан тора.
Этимологияһы
Бүжәлек ҡасабаһы Бүжәлек йылғаһы буйында урынлашҡан. Башҡорт топонимдары араһында Бүжәтау тигән тау ҙа, Бүжән тигән ауыл да бар. Бүжәк (бүжә) - сусаҡлы тау, уба тигәнде аңлатҡан һүҙ.
Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы
Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы (20 декабрь 1928 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-агрономы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1984), профессор (1985), Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Фәрит Шәрифулла улы Ғарифуллин 1928 йылдың 20 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ахун улусының Күсәрбай ауылында тыуған.
1952 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Эш урындары: 1952 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Биология институтында: өлкән ғилми хеҙмәткәр (1964—1965), лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары (1965—1980); Башҡортостан ауыл хужалығы институтының кафедра мөдире (1980—1983, 1988—1994), ғилми эш буйынса проректоры (1983—1990), Башҡорт дәүләт аграр университетының профессоры (1994—2008).
Фәнни тикшеренеү йүнәлештәре: тупраҡтың агрофизик үҙсәнлектәре, Башҡортостан Республикаһында тупраҡтың һыу-физик үҙсәнлектәрен оптималләштереү. Ул БАССР территорияһына тупраҡ-эрозия районлаштырыу үткәрә (1976), республиканың тупраҡ картаһын төҙөй (1975).
Профессор Фәрит Ғарифуллин Башҡорт дәүләт аграр университетындағы кандидатлыҡ (1993—2000) һәм докторлыҡ (2001—2008) диссертацияһы яҡлау буйынса диссертация советтары етәкләй, СССР Юғары аттестация комиссияһының докторлыҡ советы ағзаһы (1986—1989).
1985—1990 йылдарҙа БАССР Юғары Советы депутаты (11 саҡырылыш) була.
Ғалимдың уҡыусылары араһында — 5 фән докторы һәм 8 фән кандидаты.
Хеҙмәттәре
Шул иҫәптән:
Еҙтөймә
Еҙтөймә, Ҡыр миләше (Tanacétum, Пижма)− астра сәскәләр ғаиләһе еҙтөймәләр ырыуына ҡараған күп йыллыҡ үлән үҫемлек.
Таралыуы
Европа, Төркиә, Ҡазахстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Ҡытай, Япония, Кореяның бөтә биләмәләрендә таралған. Юл буйҙарында, баҫыу ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа, урман ситтәрендә үҫә.Урман һәм урманлы дала занаһы үҫемлеге.
Паннэ-Юган
Паннэ-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Киәҙебаш
Киәҙебаш (Киязибаш) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 452723, ОКАТО коды — 80217804007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хыльчую
Хыльчую (Иевка, Хыль-Чоу) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печорская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 139 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каш (йылға)
Каш  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/729/510 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Текучёв Алексей Васильевич
Текучёв Алексей Васильевич (30 март 1903 йыл — 23 май 1987 йыл) — СССР ғалим-телсеһе, педагог, методист, педагогия фәндәре докторы (1952), профессор (1968), РСФСР (1959) һәм СССР Педагогия фәндәре академияһының (1968) ғәмәли ағзаһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР Дәүләт премияһы лауреаты, К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Алексей Васильевич Текучёв 1903 йылдың 30 мартында Волгоград өлкәһенең Үрге Курмояр станицаһында тыуған, күп балалы ғаиләлә өлкән ул була. Атаһы — Василий Иванович, дон казагы, әсәһе — Феодосия Павловна, хужабикә була. Башланғыс мәктәпте тамамлай, артабан гимназияла уҡый, уны беренсе разряд дипломы менән тамамлай. 13 йәшенән эшләй, 16 йәшендә гимназия канцелярияһында күсереп яҙыусы була.
1919 йылда уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге башлана, Алексей Васильевич Ростов өлкәһенең мәктәптәрендә эшләй: башланғыс һәм урта мәктәптә уҡытыусы була, латин теленән дәрестәр алып бара. Алексей Текучёв 1923 йылда Новочеркасскта Дон педагогия институтын тамамлай, һуңынан Ростов дәүләт педагогия институтында уҡыта, Төньяҡ-Кавказ университетында рус теле буйынса ассистент-методис була, шулай уҡ Нахичевань, Ставрополь ҡалаларының юғары уҡыу йорттарында эшләй.
А. В. Текучёв 1932 йылда Мәскәүгә китә, унда йәшәй һәм эшләй, юғары уҡыу йорттарында 1987 йылда вафатына тиклем уҡыта. 1932—1933 йылдарҙа — Мәскәү педагогия институты доценты, тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы. 1933—1941 йылдарҙа В. П. Потемкин исемендәге Ҡала педагогия институтында эшләй. 1939—1965 йылдарҙа профессор, Мәскәү өлкә педагогия институтының рус теле кафедраһы мөдире булып эшләй.
1941 йылда «Методика грамматического разбора» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1951 йылда «Основы методики орфограммы в условиях местного диалекта» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1955 йылда РСФСР Педагогия фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, 1959 йылда — РСФСР Педагогия фәндәре Академияһы<a href="./Тулы%20хоҡуҡлы%20ағзаһы" rel="mw:WikiLink" data-linkid="101" data-cx='{"adapted":false,"sourceTitle":{"title":"Действительный член","pageprops":{"wikibase_item":"Q1404101"},"pagelanguage":"ru"},"targetFrom":"mt"}'>ғәмәли ағзаһы</a>, (1959), 1968 йылда — СССР Педагогия фәндәре академияһы ғәмәли ағзаһы.
1965—1969 йылдарҙа Алексей Васильевич Педагогия фәндәре академияһы Дөйөм педагогика ғилми-тикшеренеү институтының рус теле уҡытыу секторы мөдире булып эшләй, 1970 йылдан 1987 йылға тиклем Мәскәү дәүләт педагогия институтында рус теле уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире, һуңынан 1980 йылдан профессор булып эшләй.
Текучёв А. В. Миртовтың «Дон һүҙлеге» (1928) һәм «Большой диалектологический атлас народных говоров» атласы өсөн күп материалдар йыя, 1965 йылда методист һәм тел белгестәре: Л. В. Щерба, Ф. И. Буслаев, А. М. Пешковский, Ф. Ф. Фортунатов, Д. H. Ушаков, К. Д. Ушинский, Н. М. Каринский, А. В. Миртов тураһында мәҡәләләр баҫтырып сығара.
200-гә яҡын эш авторы булып тора, улар араһында «Методика грамматического разбора» (1939), «Основы методики орфографии в условиях местного диалекта» (1953), «Очерки по методике обучения русскому языку» (1980), «Хрестоматия по методике русского языка: русский язык как предмет преподавания»(1982) эштәре бар. «Методика русского языка в средней школе» дәреслеге өсөн СССР ПФА беренсе премияһы һәм К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнә.
Профессор Алексей Васильевич Текучёв 10 фән докторы һәм 45 фән кандидаты әҙерләгән.
1987 йылдың 23 майында Мәскәүҙә вафат була.
Ҡоҙамыш Яҡшығолов
Биографияһы
Ҡоҙамыш Яҡшығолов Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Сураҡай ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
Шимпанзе
Шимпанзе́ (Pan) — приматтар отрядындағы гоминидтар ырыуы. Гоминидтар ырыуы ике төрҙө берләштерә: ғәҙәти шимпанзе (Pan troglodytes) һәм кәрлә шимпанзе (Pan paniscus). Кәрлә шимпанзе бонобо исеме менән дә билдәле. Бөгөнгө көндә ике төргә лә юғалыу хәүефе янай.
Шимпанзелар көнсығыш һәм үҙәк Африкала таралған.
Шимпанзе — эре маймыл, буйы 150 см, ауырлығы 45-50 кг һәм артығырыҡ та була. Ҡолаҡ япраҡтары кешенекенә оҡшаған. Ҡара төҫтәге йөн менән ҡапланған. Ҡулдары аяҡтарынан оҙонораҡ. Битендә төктәре юҡ. Ата заттың да, инә заттың да эйәк аҫтында аҡ төктәр була. Африканың тропик урмандарында йәшәй. Күпселек ваҡытын ағастарҙа, көндөң өстән бер өлөшөн ерҙә үткәрә.
Һутлы емештәр, япраҡтар, сәтләүектәр һәм ағас ҡайыры менән туҡлана. Ҡырмыҫҡа һәм термиттарҙы ла ашай.
Фәйез
Фәйез, Фәйзи, Фәйзрахман — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Фәйез, Фәйзи, Фәйзрахман исемдәре бар.
Этимология
Башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Белем, муллыҡ, йомартлыҡ, рәхимлелек, еңеүсе тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Зәғәфүрәнов Фәйзрәхман Зәғәфүрән улы (10 октябрь 1913 йыл — 5 сентябрь 1975 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре, 1950—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
Хисмәтуллин Фәйзрахман Шәйхитдин улы (2 декабрь 1925 йыл — 1998 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, крайҙы өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1977 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил район комитетының беренсе секретары, 1977—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары. КПСС-тың XXIV (1971) һәм XXV (1976) съездары делегаты. Башҡорт АССР-ының 7-11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһын әҙерләүҙә һәм ҡабул итеүҙә ҡатнашыусы.
Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы (21 октябрь 1912 йыл — 18 июнь 1984 йыл) — беренсе башҡорт профессиональ бейеүсеһе, хореограф һәм балетмейстер. БАССР-ҙың (1944) һәм РСФСР-ҙың (1975) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1967).
Вәлиев Фәйзи Ислам улы (1892 — 29 ноябрь 1941) — партия һәм хужалыҡ хеҙмәткәре, шағир һәм яҙыусы. Беренсе бөтә донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы (24 март 1955 йыл) — рәссам, 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004).
Фәйзи Әхмәт Сафа улы (ысын фамилияһы — Фәйзуллин) (1903—1958) — татар совет яҙыусыһы, шағир-лирик, либреттолар яҙыусы, драматург, әҙәбиәт белгесе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). Ғабдулла Туҡай исемендәге ТАССР дәүләт премияһы лауреаты. (1958).
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы (1925—2009) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, сержант, «Батырлыҡ өсөн» миҙалына (1945) лайыҡ булған. Һөнәре — агроном.
Фамилия
Фәйезов Ғәли Биктимер улы (20 июль 1948 йыл) — ғалим-философ, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы баш дәүләт кәңәшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәр.
Фәйезов Абзам Ахун улы (Фаизов Абзам Ахунович) (1903—?)— Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы.
Фәйезов Фәнүз Фәйез улы (1935 йылдың 22 июле, Мишкә районы Ҡыйғаҙытамаҡ ауылы, Башҡорт АССР-ы — 15 ноябрь, 2009, Краснохолмский, Башкортстан Республикаһы) - «Башнефть» етештерү берләшмәһенең Краснохолмский эштәре идараһы быраулаусыһы, Социалистик Хезмәт Геройы.
Фәйезов Фәйзрахман  Вәлетдин улы (16 декабрь 1921 йыл — 19 октябрь 1998 йыл) — БАССР-ҙың Шишмә районы Салауат исемендәге колхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.
Фәйезов Рөстәм Шәриф улы (4 ноябрь 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы һәм бобслей буйынса тренеры. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры, бер үк ваҡытта РСФСР (1987—1991), Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры һәм Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командаһының (2010 йылдан) өлкән тренеры; 2009 йылдан — Өфө ҡалаһындағы 15-се Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең бобслей буйынса тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2001), бөтә Рәсәй категорияһындағы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2006).
Рамсла
Рамсла (Ramsla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 321 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 238 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
Ушаков күпере
Ушаков күпере (1836—1952 йылдарҙа — Строганов күпере, элек — Каменноостровский икенсе күпере) — Оло Невка аша күпер, Санкт-Петербург ҡалаһында урынлашҡан. Оло Невка йылғаһының уң ярына Ташлы утрау менән Диңгеҙ буйы һәм Петроград районындарын тоташтырып тора.
Әлеге ваҡытта шәхси ғаризалар буйынса ғына күпер күтәртелә.
Ках
Ках (Qax, Кахи, კახი) — ҡала, Әзербайжандың Ках районы административ үҙәге. Оло Кавказдың көньяҡ битләүе итәгендә, Курмухчай йылғаһы буйында урынлашҡан.
Ушаков күпере
Урынлашыуы
Ушаков күпер Каменноостровский проспекты һәм Академик Крылов урамын тоташтырып тора.
Ках
Халҡы
1921 йылда Әзербайжан Ауыл хужалығы иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса Ках-Мугал ауылында 1044 кеше йәшәгән, халыҡтың күпселеге әзербайжандарҙан торған, сығанаҡта мугалдар тип күрһәтелгән.
Ушаков күпере
Урынлашыуы
Күпер янындаН. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһы урынлашҡан. Ташлы утрауынан күпер яғына ингән урында Иоанн Предтеча Раштыуаһы сиркәүе урынлашҡан. Шунда уҡ, бинала, тәүҙә күпер вахтаһы булып хеҙмәт иткән «Всецарица» иконаһының бәләкәй ағас сиркәүе тора.
Йылға ағымының юғары өлөшөндә Кантемиров күпере, түбәнге өлөшөндә — 3-се Елагин күпере тора.
Ках
Халҡы
2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Әзербайжанда әзербайжан гражданлығы булған 10 000 самаһы грузин йәшәй. Илдең дөйөм халҡынан был 0,1 процент самаһы. Грузиндарҙың күпселеге Закаталы һәм Ках райондарында йәшәй
Ушаков күпере
Исеме
Иҫке исеме — Строганов күпере — алыҫ түгел урынлашҡан Строганов (граф Строгановтың имениеһы) дачаһы исеменән алынған. Күпергә хәҙерге заманда яңы исем адмиралФ. Ф. Ушаков хөрмәтенә бирелгән. 2010 йылдың 10 февралендә Строганов исеме быға тиклем атамаһыҙ йәйәүлеләр күперенә бирелә, ул Строганов паркы территорияһында алып бара.
Тарих
Беренсе плашкоутлы (понтонлы) күпер Ташлы утрауының көнсығыш осо һәм Яңы Ауыл араһында 1786 йылда барлыҡҡа килә һәм 12 плашкоуттан тора. Реконструкция һөҙөмтәһендә XIX быуат башында улар ун бергә ҡала. Күпер артабан көнбайышҡа, Строганов урамының (хәҙер Академик Крылов урамы) башына, табан күсерелә һәм свайлыға алмаштырыла. Был кисеүҙең буйында ун һигеҙ терәкле аралыҡ бар. Оло Невканың һул ярын янында күпер күтәртмәле ике ҡанатлы, улар ҡул көсө ярҙамында лебедкалар менән күтәртелә. 1847—1853 йылдарҙа бында күп аралыҡлы терәкле ағас ригелле, күтәртмәле күпер булған. 1906—1907 йылдарҙа, 1911 йылда һәм 1935 йылдарҙа күпер үҙгәртеп ҡорола, күперҙе һуңғы тапҡыр 1953—1955 йылдарҙа реконструкциялайҙар (инженерҙар В. В. Демченко, Б. Б. Левин, архитекторҙар П. А. Арешев, В. С. Васильковский проекты буйынса үҙгәртеп ҡорғандар). 1999—2000 йылдарҙағы транспорт сиселешен төҙөгән саҡта күперҙең уң яр буйындағы терәктәр аралары күмелгән.
Конструкция
Күперҙең буйында һигеҙ терәкле аралыҡ бар, үҙәк аралығы — күтәртмәле, ике ҡанатлы, аралыҡ төҙөлөшө — тағатып йәйелмәле системаһында эшләнгән, ҡалған аралыҡтары киҫелмәгән кәкере һыҙатлы балкаларҙан тора.
Күпер терәк-таяныстары гранит менән көпләнгән. Күпер ҡоймаларының суйын тотҡалҡалары биҙәкле — якорь, йондоҙ, имән япрағы һәм лавр веногы композицияларынан тора, башҡарыу стиле -«сталин» классицизмы. Ошо уҡ стилдә күпер баштарында торған колонналары ла биҙәлгән, уларҙа XVIII—XIX быуаттарҙың данлыҡлы флот йөрөтөүселәре Нахимов һәм Ушаковтарҙың бихисап барельефтары һүрәтләнгән.
Асҡар (исем)
Асҡар — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Асҡар башҡорт исеме. Иң бейек тау, ҡая; таяныс, терәк, мәғәнәләренә эйә.
Билдәле кешеләр
Абдразаҡов Асҡар Әмир улы (11 июль 1969 йыл) — опера йырсыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2021), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы, Глинка исемендәге Бөтә Союз конкурсы (IV премия һәм «Өмөт призы»), Ф. Шаляпин исемендәге Халыҡ-ара конкурстың Беренсе премияһы (1993), Преторияла булып үткән Халыҡ-ара Unisa Trensnet конкурсының Беренсе премияһы һәм Алтын миҙалы (1994) лауреаты, Афиналағы Халыҡ-ара Maria Gallas Grand Prix конкурсында Гран-при лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).
Аҡаев Асҡар Аҡаевич (Ҡырғыҙ ССР-ы, Фрунзе (Чүй) өлкәһе, Ҡыҙыл-Байраҡ ауылы) — совет һәм ҡырғыҙ дәүләт, сәйәси һәм фәнни эшмәкәре.
Ауылдар
Асҡар (Башҡортостан) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, район үҙәге. Асҡар (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районындағы ауыл. Асҡар (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Түбәнге Асҡар (Нижнеаскарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Атлян
Атлян — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс ( Поликарпов №846 быуаһы) быуаһына һул ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғазы һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тверь балалар һәм йәштәр ижады һарайы
Тверь балалар һәм йәштәр ижады һарайы социаль-мәҙәни һәм белем биреү үҙәге булараҡ, ҡалала ҙур ихтыяж менән файҙалана. 2008 йылдағы Бөтә Рәсәй өҫтәмә белем биреү учреждениелары араһындағы конкурс һөҙөмтәләре буйынса Тверь балалар һәм йәштәр ижады һарайы Үҙәк Федераль округында 1-се урынды биләй, ә һарай педагогтарының ике белем биреү авторлыҡ программалары Бөтә Рәсәй конкурсы дипломанты була.
Был һарай Тверҙең Үҙәк районында Дарвин үткәүелендәге 3-сө йортта урынлашҡан. Һарай янында Балалар паркы урынлашҡан.
Тарих
Калинин ҡалаһының пионерҙар һарайы 1939 йылдың 12 мартында асылған. 1979 йылда уның яңы бинаһы төҙөлә, бинаның дөйөм майҙаны — 8367 кв. м. Унда төрлө түңәрәктәр һәм мәҙәни саралар өсөн 63 бүлмә бар, оҫтахана, киноконцерт һәм спорт залдары, танц-фойе, обсерватория, планетарий, музей һәм китапхана урынлашҡан.
1992 йылда Пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары һарайы Балалар һәм йәштәр һарайы тип, ә 2000 йылда — Балалар һәм йәштәр ижады һарайы тип атала (ДТДМ).
Музыкаль тәрбиә бүлеге
.
Һылтанмалар
Сайт Тверского Дворца творчества детей и молодежи
Өргөн (күл)
thumb|
Өргөн — Башҡортостандың Урал аръяғында, Учалы районында урынлашҡан күл ) Өргөн күле һәм Өргөн ҡарурманы — тәбиғәт һәйкәле (1965 йылдан ).
Топонимикаһы
Монголса өргөн `киң` тигәнде аңлата; башҡорт телендәге шундай уҡ мәғәнәгә эйә иркен һүҙе менән сағыштырығыҙ.
Тасуирламаһы
Учалы тимер юл станцияһынан төньяҡта 6 км алыҫлыҡта ята. Оҙонса формала, көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған. Оҙонлоғо 4 километрға яҡын, киңлеге 2,9 км, һыу өҫтө майҙаны — 12 кв. км.
Күл тектоник юл менән барлыҡҡа килгән, төбө тигеҙ, уйпатлы. Тәрәнлеге 2-7 метр, көньяҡ өлөшөндә 5-7 метр, 8 метр тәрәнлектәге иң ҙур уйпаттар үҙәк өлөшөнә тура килә. Бәләкәй аялы утрауы бар.
Төбө 2,5 метр ҡалынлыҡта булған сапропель ҡатламынан тора. Һыуының химик составы буйынса гидрокарбонат-кальций-магнийлы тоҙло күлдәр иҫәбенә инә. Һыуы уртаса ҡатылыҡта, рН 8,5. Өргөн күленең тирә-яғында күп кенә үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә. Күл эргәһендә һары умырзаяны һаҡлау буйынса ойошторолған.
Күлдә, суртан, , , , ҡарабалыҡ,  ,  ,   балыҡтары бар.
1965 йылда Өргән һәм уның тирә-яғы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Рәсем:Urgun_pano_s.jpg
Өргөн күле буйындағы һаҡлау биләмәһе
Һаҡланған биләмә зонаһы — 3398,0 га. Һаҡланыусы объекттар:
Айырым һаҡланған тәбиғәт территорияһының (ООПТ) тәғәйенләнеше:
Күл буйында Илсеғол ауыл биләмәһе составына ингән Мулдаш (Өргөн) ауылы, шулай уҡ «Өргөн» туристик комплексы» ял базаһы урынлашҡан.
Яҡуп (Кушнаренко районы)
Яҡуп (Якупово) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 130 кеше. Почта индексы — 452236, ОКАТО коды — 80240840004.
Бәбәк (ботаника)
Бәбәк(эмбрион) (ботаника) — яңы спорофиттың — юғары төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең үҫеш циклында енси булмаған (диплоид) быуындың башланғысы.
Яҡуп (Кушнаренко районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бәбәк (ботаника)
Бәбәк булыуы юғары төҙөлөшлө споралы үҫемлектәргә лә, орлоҡло үҫемлектәргә лә хас.
Бәбәк зиготанан —енси процесс барышында ике гамета ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән күҙәнәк тәнбарлыҡҡа килә.
Бәбәктең күп өлөшө яһаусы туҡыманан тора.
Бәбәк төҙөлөшө
Орлоҡло үҫемлектәрҙә бәбәк орлоҡ тың бер өлөшө булып тора.
Бәбәк төҙөлөшө түбәндәгесә:
Яланғас орлоҡло үҫемлектәрҙә орлоҡ өлөштәре икәүҙән ун һигеҙгә барып етә. Хатта бер төр эсендәге үҫемлектәрҙә лә һаны төрлөсә булырға мөмкин.
Бер өлөшлөләрҙә орлоҡ өлөшө берәү була, ике өлөшлөләрҙеке — икәү. Әммә ҡағиҙәнән ситләшеү осраҡтары ла бар: мәҫәлән, магнолия н ың ҡайһы бер төрҙәре н дә икәү ҙә, өсәү ҙә булырға мөмкин. Ә дегенерия үҫемлеге орлоҡтарында орлоҡ өлөштәре, өсәү йәки дүртәү ҙә була ала, әммә бер ҡасан да икәү булмай. ).
Ҡайһы бер ныҡ махсуслашҡан бер өлөшлөләрҙә орлоҡ өлөшө бөрөсәне һаҡлаусы ҡалҡанға (колеоптиль) әйләнгән. Орлоҡ шытҡанда колеоптиль ҡаты өҫкө өлөшө менән тупраҡты тишеп сыға һәм тәүге яралғы япраҡты барлыҡҡа килтерә.
Сәскәле үҫемлектәрҙең байтаҡ вәкилдәрендә бәбәк дифференцияланмаған, йәғни күҙәнәктәре махсуслашмаған була. Ҡайһы бер осраҡта был ябайлыҡ билдәһе булып тора, икенсе осраҡтарҙа — редукция, йәғни киренән ябайлашыу билдәһе (вторичностый упрощенность) булып тора. Орхидеяларҙа, шулай уҡ, күп кенә паразит үҫемлектәрҙә, мәҫәлән, шомбояларҙа (Заразиховый) һәм сапрофит үҫемлектәр, мәҫәлән арса сәскәлеләрҙең грушанка ғаиләһендә бәбәк ябайлашҡан (редукцияланған) була. Әммә был билдәнең ябайлығы беренселме, икенселме икәнен асыҡлауы ауыр.
Сунгай
Сунгай (Колбиха) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 305 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡондорош
Ҡондорош (Кондуруш) — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһының Йылайыр һәм Баймаҡ райондары биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Йылайыр йылғаһының уң яҡ яры буйлап 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км тәшкил итә.
Баймаҡ районы Ишмырҙа ауылы янында элекке йәйләү урыны Ҡондорош буйы исемен йөрөтә. I Бөрйән улусы, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Баймаҡ районы территорияһы) составына Ҡондорош исемле ауыл ингән. Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районында Кундуровка ауылы бар. 1800 йылғы рәүиз мәғлүмәттәрендә Кундуровка ауылы телгә алына, унда яһаҡлы татарҙар һәм хеҙмәтле казактар йәшәй, барыһы 230 кеше.
Этимологияһы
Л. Рашоньи Мағаш, Иҙәш, Ҡондорош, Бигәш атамаларын венгр теле менән бәйләй, уның ватандашы Д. Немет та этнонимия өлкәһендә башҡорт-венгр изоглостарын таба. Ж. Ғ. Кейекбаев венгрҙар менән бәйле атамалар төркөмөн тағы ла киңәйтә. Гидрономия өлкәһендә тикшеренеүҙәр башҡорт топонимияһында фин-уғыр сығышлы топонимдарҙың булыуын иҫбатлай.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005089
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ)— 112200508
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Айгамуга
Айгамуга (Даргон-Ком, Сангути-Дон) — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы/Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урух йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төхвәт (исем)
Төхвәт — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Төхвәт — «ҡиммәтле бүләк» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Төхвәт Йәнәби (14 февраль 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет журналисы, шағир һәм яҙыусы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Сәйәси золом ҡорбаны.
Төхвәт Аслаев (15 июнь 1922 йыл — 28 октябрь 1995 йыл) — педагог-методист, башҡорт теле белгесе, профессор, педагогия фәндәре кандидаты (1969), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт билдәһе» ордендары кавалеры, РСФСР (1957) һәм БАССР (1955) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
Төхвәт Ченәкәев (ысын исеме Төхвәтулла Ғиззәтуллин; 1893—1959) — уҡытыусы, шағир, халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы. «Мәғариф эштәре» (хәҙерге «Башҡортостан уҡытыусыһы») журналының беренсе мөхәррире (1920—1924).
Төхфәт Морат Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы; (21 ғинуар (3 февраль) 1906 йыл — 27 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир, журналист һәм уҡытыусы. 1927 йылдан «Башкнига» ширҡәте мөхәррире, «Үктәбер» (хәҙерге «Ағиҙел») журналы хеҙмәткәре, 1936—1941 йылдарҙа Хәйбулла районының Аҡъяр башҡорт урта мәктәбендә директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1994).
Фамилияларҙа
Төхвәтуллин Фәтих Насир улы (16 март 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа АБСР-ҙың эске эштәр һәм милләттәр буйынса халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Төхвәтуллин Ришат Айрат улы (3 март 1989 йыл) — эстрада йырсыһы (лирик тенор). Башҡортостан Республикаһының (2018) һәм Татарстан Республикаһының (2020) атҡаҙанған артисы.
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы (16 декабрь 1894 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы халыҡ комиссары.
Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы (8 июнь 1923 йыл — 16 август 2010 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1957—1968 йылдарҙа «Башкирэнерго» берекмәһенең 2-се Өфө йылылыҡ электр үҙәге (ТЭЦ) мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1983).
Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы 7 март 1931 йыл — 9 ноябрь 2016 йыл) — партия, дәүләт һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1955 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары, секретары, 1960—1963 йылдарҙа — беренсе секретары; 1965 йылдан Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 1969 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире. 198—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 6—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), ике «Почёт Билдәһе» (1960, 1967) ордендары кавалеры.
Ялан һары
Ялан һары (лат. Buteo rufinus, урыҫ. Курганник) — һарҙар ырыуы, ҡарсығалар(Accipitridae) ғаиләһенән булған йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда аҡ таплы киң ҡанаттары күҙгә ташлана. Һырты ерәнһыу көрән, ҡорһаҡ яғы һәм түше буй — буй таптар менән сыбарланған һарғылт һоро. Бер аҙ йомағараға оҡшаған. , унан сыбар ҡорһағы, һарғылт төҫө, яланғас аяҡтары менән айырылып тора. Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡыйй-ҡыйй-ҡыйй». Яланда ҡоро таҡырҙарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар, кеҫәртке һәм йыландар менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ояһы ҡая таштарҙа, һирәкләп ағас баштарында була. Ҡара таплы 2—3 бөртөк йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Таралыуы
[[Файл:Buteo rufinus distribution map.png|thumb|300px|left|
]]
Ильинск ҡәлғәһе
Ильинск ҡәлғәһе — Ырымбур далаларындағы ҡәлғә, 1773 йылдың ноябрендә Пугачев көрәштәренең береһе булған Хлопушаның һөжүменә дусар булған.
Шул арала Себер линияһынан генерал-майор Станиславский Ильинск ҡәлғәһенә ярҙамға Заевтың 3 ротаһын ебәрә. Пугачев уның юлын киҫергә ниәтләнә, әммә Заев үтеп өлгөрә һәм, 1773 йылдың 27 ноябрендә Ильинск ҡәлғәһен яулап ала. Ҡәлғәлә ҡалған һалдаттар Хлопуша менән киткән була, Заве бында тик бер яралы офицерҙы һәм бер нисә һөргөнгә ебәрелгән конфедератты тап итә; иген келәттәре асыҡ торалар, ондәң һәм кипкән икмәктең бер өлөшө ишек алдында түгелеп ята, шулай уҡ ҡапҡа төбөндә пушка тороп ҡалған. Заев өс бастионда берешәр пушка ҡуя (дүртенсеһе ҡоралһыҙ ҡала), һаҡсыларҙы ҡуя һәм һөжүмгә әҙерләнә.
1773 йылдың 28 ноябрҙә, эңер төшкәс, Пугачев ҡәлғәғә яҡынлаша; уның разъездарын һаҡсылар үрҙәрҙән утҡа тотолалар; бушҡа ғына боласылар, атмағыҙ, сығығыҙ әйҙә, бында батша, тип ҡысҡырмаһындар, яуап итеп пушканан аталар, ә бер сәғәттән Пугачевтың төркөмө, һибелеп, ҡәлғәғә ынтыла, әммә уларҙы артиллерия уты туҡтата.
Һалдаттар, бигерәк тә конфедераттар, сабауылға рөхсәт һорайҙар, әммә Заев уларҙың хыянатынан ҡурҡып, рөхсәт бирмәй. 1773 йылдың 29 ноябрендә Пугачев ҡәлғәне ҡабаттан һөжүмләй, был юлы ҡоралланмаған бастион яғынан; түҙә үртәү өсөн арбала бесән йөгөн һәм 2 пушка һөйрәп алып киләләр, Заев әлеге бастионға ике пушка күсереп алып килергә ҡуша, әммә өлгөрөп булмай, ағас бастион йәҙрәләр менән емерелә һәм фетнәселәр ҡәлғәғә бәреп инәләр; һалдаттар ҡасалар.
Заев, офицерҙарҙың күпселеге һәм 200 һалдат үлтерелә, ҡайһы берҙәре әсиргә алына һәм Пугачев алдына килтерелә; һалдаттарҙы көсләп тубыҡландыралар һәм уларҙы Пугачев ярлыҡай; артабан Пугачев капитан Камешковтан һәм прапорщик Вороновтан, ни өсөн улар үҙҙәренең батшаһына ҡаршы сыҡтылар, тип һорай, тегеләре: «Һин беҙгә батша түгел; беҙҙә, Рәсәйҙә, әбей батша императрица Екатерина Алексеевна һәм батша тәхет вариҫы Павел Петрович, ә һин ҡараҡ һәм самозванец», -тип яуап бирәләр. Уның артынса капитан Башаринды алып киләләр, Пугачев, уның менән һүҙ көрәштереп тә тормайынса, аҫып ҡуйырға бойора, әммә әсиргә эләккән һалдаттар ярлыҡау үтенә башлайҙар һәм Пугачев уны ғәфү итә һәм бөтәһен дә казакса сәстәрен алырға ҡуша. Пугачев төркөмөн тулыландыра һәм, яралыларҙы ҡәлғәлә ҡалдырып, Верхнеозерный ҡәлғәһенә табан юллана.
Ҡырғыҙстан географияһы
Ҡырғыҙстан — диңгеҙгә сығыу юлы булмаған Үҙәк Азия иле. Милли биләмә көнсығыштан көнбайышҡа яҡынса 925 саҡрымға һәм төньяҡтан көньяҡҡа табан 454 саҡрымға һуҙыла.
Ҡырғыҙстан көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта — Ҡытай, төньяҡта — Ҡаҙағстан, көнбайышта — Үзбәкстан һәм көньяҡта Тажикстан менән сиктәш. Фирғәнә үҙәнендәге Үзбәкстан менән Тажикстан араһындағы сиктәр үтергә ауыр. Сталиндың Үҙәк Азияны биш республикаға бүлеүе арҡаһында күп кенә этник ҡырғыҙҙар Ҡырғыҙстанда йәшәмәй. Өс анклав булдырыла, улар юридик яҡтан Ҡырғыҙстан территорияһының бер өлөшө булып тора, әммә географик яҡтан бер нисә километр алыҫлыҡта: икеһе — Үзбәкстанда һәм берәүһе — Тажикстанда.
Ҡырғыҙстан рельефында Тянь-Шань һәм Памир тау системалары өҫтөнлөк итә, улар бергә милли территорияның яҡынса 65 процентын биләй. Алай һыртының бер өлөшө илдең көньяҡ-көнбайышында өҫтөнлөк итә, ә көнсығышта төп Тянь-Шань һырты Көньяҡ Ҡырғыҙстан менән Ҡытай сиге буйлап үтә, артабан көнсығышҡа табан Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы‎на тиклем һуҙыла. Уның уртаса бейеклеге — 2750 метр, Еңеү түбәһендә 7439 метрҙан алып Ош ҡалаһынан алыҫ түгел Фирғәнә үҙәнендә 394 метрға тиклем тәшкил итә. Ил территорияһының 90 проценты самаһы диңгеҙ кимәленән 1500 метрҙан ашыу бейеклектә ята.
Топографияһы һәм дренажы
Ҡырғыҙстандың тауҙары геологик яҡтан йәш, шуға күрә физик рельефы ҡырҡа күтәрелгән түбәле, тәрән үҙәндәр менән бүленгән. Шулай уҡ боҙлоҡтары байтаҡ, уларҙың иң ҙуры — Иныльчек боҙлоғо. Иҫәпләүҙәр буйынса, Ҡырғыҙстандың 6500 айырым боҙлоғонда яҡынса 650 куб километр һыу бар һәм Ҡырғыҙстан территорияһының 8048 квадрат километрын йәки 4,2 процентын биләй. Чуй, Талас һәм Фирғәнә үҙәндәре тирәләй генә игенселек өсөн яраҡлы тигеҙлектәр бар.
Стихиялы бәлә-ҡазалар йыш һәм төрлө була. Текә тау битләүҙәрендә саманан тыш мал көтөү һәм урмандарҙы ҡырҡыу арҡаһында ишелмәләр һәм ташҡындар күбәйә, улар һирәкләп тотош ауылдарҙы баҫа. 1992 йылдың авгусында көслө ер тетрәү һөҙөмтәһендә Жалал-Абад ҡалаһының көньяҡ-көнбайышында бер нисә мең кеше йортһоҙ ҡала.
Файҙалы ҡаҙылмалар
Илдең минераль-сеймал базаһын затлы, төҫлө һәм һирәк металдар, мәғдән булмаған сеймал, яғыулыҡ-энергетика ресурстары ятҡылыҡтары тәшкил итә. Ҡырғыҙстанда файҙалы ҡаҙылмалар сеймалының күп төрҙәре бар. Уның территорияһында мәғдән һәм металл булмаған файҙалы ҡаҙылмаларҙың бер нисә мең ятҡылығы асыҡланған. Файҙалы ҡаҙылмаларҙың төп төрҙәре араһында: алтын, терегөмөш, һөрмә, аҡ ҡурғаш, вольфрам, күмер, металл булмаған сеймал.
Алтын
Әлеге ваҡытта республика территорияһында яҡынса 2500 алтын сығанағы табылған. Уларҙың күпселеге бик ваҡ. Республиканың дөйөм алтын запасы — 500 тоннанан ашыу.
1992 йылда Кумторҙа иң ҙур алтын ятҡылығы асыла (ҡырғыҙ. Ҡом-Төр; алтын запастары буйынса донъяла 7-се урында ), 1996 йылда эшкәртелә башлай. Был ятҡылыҡ Ысыҡ-Күл өлкәһенең Джети-Уғыҙ районында урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта Макмал, Кумтор, Солтон-Сары, Терек, Тереккан, Жамгыр, Иштамберди файҙаланыла.
Республикала һөрмә запасы 7 ятҡылыҡта тупланған (264 000 тонна).
Ҡадамжай һөрмә комбинаты республикала иң эреһе булып тора. Ул 1936 йылда файҙаланыуға тапшырыла. Комбинат СССР-ҙа металл һөрмә етештереү буйынса иң ҙуры була һәм донъяла бындай профилле иң эре заводтарҙың береһе һанала: 1991 йылға тиклем продукция сығарыу йылына 17 000 тоннаға етә (донъя етештереүенең 10 проценты). Сәнәғәт комплексы продукцияһы 14 төр металл һермәһенән һәм уның берләшмәләренән тора. Ҡадамжай һөрмә комбинаты асылғандан һуң, СССР һөрмәне ситтән индермәй һәм тулыһынса үҙе етештерә. Оҙаҡ ваҡыт был комбинатта етештерелгән һөрмә был металдың донъя эталоны була.
Терегөмөш
Ҡырғыҙстан терегөмөш запасы булған илдәр иҫәбенә инә, шулай уҡ уны етештереү буйынса донъяла Ҡытай ҙан ҡала икенсе урынды биләй. Республикала ике терегөмөш ятҡылығы файҙаланыла: Айдаркен (элек Хайдаркан) һәм Новое.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Донбасстағы Никитов терегөмөш комбинатын немец ғәскәрҙәре баҫып алғас, илде терегөмөш менән Айдаркен һәм Чаувая рудниктары тәьмин итә. Айдаркендың һәм Яңы Айдаркен һөрмә-терегөмөш ятҡылығы базаһында 70 йылдан ашыу Айдаркен терегөмөш комбинаты эшләй.
Айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре
Ҡырғыҙстанда төрлө статуслы 88 махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһе бар: тәбиғәт ҡурсаулыҡтары, тәбиғәт парктары, заказниктар, биосфера биләмәләре. Уның дөйөм майҙаны га, йәки км² (республика майҙанының 7,38 %). Бөгөнгө көндә эшләй:
1998 йылда гектар майҙанда Ысыҡ-Күл биосфера биләмәһе ойошторола, ғәмәлдәге ҡануниәт буйынса ул милли кимәлдә һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусына тиңләштерелә. 2001 йылдан ЮНЕСКО ҡарары менән Ысыҡ-Күл өлкәһе бөтә донъя биосфера резерваттары селтәренә индерелә.
Һары-Селек дәүләт биосфера ҡурсаулығы 1979 йылда ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы ҡарары менән халыҡ-ара биосфера резерваттары селтәренә индерелә. Бында бөтә тәбиғәт объекты һәм комплексының мониторингы тормошҡа ашырыла. Ҡурсаулыҡ территорияһында метеопост йыһазландырылған һәм эшләй.
Иргәйел
Иргәйел — башҡорт әкиәттәрендәге традицион кире персонаж, кәрлә (үҙе бер ҡарыш, һаҡалы мең ҡарыш) рәүешендә һүрәтләнелә.
Рауил
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Рауил ауылы Оло Ҡыҙыл йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ул тирә-яҡтан тауҙар менән уратып алынған. Төньяҡтан — Бейәғаҙа, көньяҡтан — Бәләғаҙа, көнсығыштан — Торпай, көнбайыштан — Ирәндек алды тау теҙмәләре, көньяҡ-көнсығыштан Айранды тауы урынлашҡан.
Ауылдың барлыҡҡа килеүенә 250—260 йыл самаһы. Ауыл халҡы тәүҙә Еруба йәки Убалы ер тигән урында төйәк иткән. Хәҙерге ауылдан Оло Ҡыҙыл йылғаһы аша сыҡҡас, көнбайышта, тау теҙмәләренең береһендә Ялпаһаҙ, Бейәгән, Һәбекәй исемле үҙәктәр йәйрәп ята. Шуларҙың Бейәгән (Бейә бәйләгән) үҙәгенең һул яғында, ауыл ҡарттары һөйләп ҡалдырыуынса, Еруба ауылы шул ерҙә урынлашҡан булған. Әле лә нигеҙ таштары бар. Бер нисә саҡрымға һуҙылған Бейәгән үҙәгенең уртаһынан йылға аға. Мал көтөү өсөн, бигерәк тә тибенгә йөрөгән аттарға уңайлы үләнле ере һәм һөжүм иткән дошмандан йәшеренер урындарҙың булыуы ҡыҙыҡһындырған инде ауыл халҡын.
1736—1740 йылдарҙа ауыл халҡы Ҡараһаҡал яуында ҡатнашҡан өсөн Еруба ауылы яндырыла һәм, халыҡ икенсе ауылға күсенә. Ғалим Ә. Әсфәндиәровтың мәғлүмәттәре буйынса, был ауыл Ташъяр тип аталған була. Ул ауылдың ҡайһы тирәлә булыуы аныҡ ҡына билдәле түгел. Шулай ҙа ололарҙың һөйләүенсә, ауыл Оло Ҡыҙыл йылғаһының һул яғында, Рауил ауылының хәҙерге урынынан бер-ике саҡрым көнбайыштараҡ, Бейәғаҙа тауы эргәһендә ҡая таштар тапҡырында булған, тиҙәр.
Ауылға 18 быуаттың 2‑се яртыһында Нуғай даруғаһы Тамъян улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе йорт старшинаһы Рауил Мостафин исеме менән аталған. Шулай уҡ Йәрәбә, Ташъяр исемдәре менән билдәле булған.
Билдәле шәхестәре
-->
Тверь тимер юлсылар мәҙәниәт йорто
Тверь тимер юлсылар мәҙәниәт йорто — Октябрьский тимер юлы социаль өлкә дирекцияһының подразделениеһы.
Тверҙәге төйөн станцияһында тимер юлсылар мәҙәниәт йорто станцияһы 1924 йылда асыла, уның өсөн 1849—1951 йылдарҙа тимер юл казармалары яңыртып төҙөлә; был моментҡа тиклем Тверь станцияһында Николаев тимер юлының ағартыу бүлегенә ҡараған 2-III Интернационал конгресы исемендәге клуб эшләгән була. Клуб асылғандан алып «Октябрь» тип йөрөтөлә, ә хәҙерге атамаһы — 1986 йылдан.
1924 йылдың мартында клубта 15 түңәрәк эшләй, унда 500-ҙән ашыу кеше шөғөлләнә. Клуб 1930—1940 йылдарҙа бик ныҡ үҫешә, уға бер ай эсендә 5 000 ашыу кеше килә башлай. Шул уҡ ваҡытта тимер юлда эшләүсе элекке Александр Невский сиркәүенең, Спас-Преображенский соборы хорҙарының солистарынан клубта опера коллективы булдырыла, улар филармонияның симфоник оркестры оҙатыуында төрлө спектаклдәр ҡуя. Коллектив репертуарында А. Даргомыжскийҙың «Русалка» (1937) һәм П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» (1938) опералары була; клуб сәхнәһендә бер нисә тапҡыр «Күк блуза» коллективы сығыш яһай. 1941 йылда мәҙәниәт йортонда концерт бригадаһы ойошторола, улгоспиталдәрҙә, һуғышҡа китеүсе яугирҙәр алдында сығыш яһай. 1942 йылдың 26 февраленән алып клуб бинаһында эвакуациялау госпитале урынлаша. 1982 йылдарҙа клуб бинаһында Тверь тимер юлсылары музейы һәм фәнни-техник китапханаһы урынлаша. 1988 йылдан алып мәҙәниәт йортонда «Салам» (етәксеһе М. Саламов) профессиональ тауыш яҙыу студияһы эшләй, студия «Иң яҡшы йыл студияһы» номинацияһында ([./https://ru.wikipedia.org/wiki/1996_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1996 йыл]) « Йондоҙ» премияһына лайыҡ була, бында эстраданың профессиональ башҡарыусылары (Ф. Киркоров, А Пугачева, Л. Агутин, М. Шуфутинский һәм башҡалар) үҙҙәренең йырҙарын яҙҙыра.
Бина бейеклеге — 3 ҡатлы, дөйөм майҙаны 2127 квадрат метр. Бинала 3 тамаша залы бар, уларҙа 1050 кешегә ултырыу урыны тора, бинала мәҙәни-ял саралары үткәреү өсөн 12 бүлмә бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Руханиҙар
Руханиҙар (Духовенство) - теге йәки был диндең профессиональ ғибәҙәт ҡылыусыларынан торған кешеләрҙе,  йәмәғәт ҡатламын йәки социаль төркөмдө билдәләү өсөн йыйылма термин. Ғәҙәттә, монотеистик диндәргә  генә ҡулланыла.
Христианлыҡта
Православ сиркәүҙәрендә руханиҙарға (клир) ирҙәр генә инә. Руханиҙарға өс дәрәжә бирелә: диакон, священник (иерей) һәм епископ (архиерей). Архиерейлыҡ тик монахтар өсөн генә билдәләнә.
Протестант сиркәүҙәренә руханиҙарға һәм донъяуиҙарға ҡәтғи бүленеш юҡ. Вазифалар буйынса епископ, пастор һәм пресвитер айырыла, әммә улар вазифа тип түгел, ә сан тип ҡабул ителә.
Православиела руханиҙарҙың никахҡа ингәне лә була ( аҡ руханилыҡ), шулай уҡ ҡара руханилыҡ тип аталған никахһыҙлыҡҡа монах нәҙере биргәндәре лә бар.
Православиела һәм католицизмда сиркәү хеҙмәткәре термины ҡулланыла (католицизмда шулай уҡ тәғәйенләнгән хеҙмәткәр).
Православиела сиркәү хеҙмәтселәренә түбәндәгеләр ҡарай:
Католик динендә Икенсе Ватикан соборына тиклем:
Ислам
Ислам руханиҙары — шартлы термин, сөнки «исламда функциональ һәм структур йәһәттән христиан сиркәүенә оҡшаш руханиҙар институттары юҡ».