cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Андропов Юрий Владимирович
Партия һәм дәүләт етәксеһе
Тышҡы сәйәсәт өлкәһендә Андропов СССР-ҙың тышҡы сәйәси дошмандары менән уйлап эш ителгән компромистарға ынтылған, әммә СССР һәм АҠШ-тың бер-береһенә асыҡтан-асыҡ ышанмаусанлығы шарттарында ундай компромисс килеп сыҡмаған. Был ваҡытта Европала урта йыраҡлыҡтағы ракеталарҙы урынлаштырыу мәсьәләһе буйынса көрсөк барлыҡҡа килә, Афғанстанда һуғыш дауам итә. 1983 йылдың 8 мартында АҠШ президенты Рональд Рейган сығышында СССР-ҙы «Яуызлыҡ империяһы» тип атай, 1983 йылдың 23 мартында стратегик оборона инициативаһы доктринаһын иғлан итә. 1983 йылдың 1 сентябрендә совет һауа киңлегендә Корея авиакомпанияһының 269 пассажиры булған «Боинг-747» самолётына Сахалин өҫтөндә һөжүм иткән СУ-15 СССР ПВО истребителе киҫкенлектең төп сәбәбе була. 1983 йылдың көҙөндә Андроповтың сәләмәтлеге ҡырҡа насарлана. Юрий Владимирович, Октябрь байрамы уңайынан 7 ноябрь демонстрацияһында мавзолей трибунаһына сыға алмай.
Вафаты
1980 йылдың ғинуарында Андропов Афғанстанға сәйәхәт итә, унда ул сәсәк ауырыуы йоҡтора, шуның арҡаһында күреү мөмкинлеге насарая һәм бөйөр эшмәкәрлеге өҙлөгә.
1983 йылдың июль һәм август айҙарында Андроповтың сәләмәтлеге һаман насарлана бара, һәм ул ваҡытының ҙур өлөшөн ҡала ситендәге йортонда, йыш ҡына урында ятып эшләй. Ә Мәскәүгә ФРГ канцлеры Һельмут Коль килгәс, генераль сәркәтип Кремльгә килә, машинанан бары тик нөгәрҙәре йәки шәхси һаҡсылары ярҙамында ғына сыға ала. Юрий Андроповты күҙәткән табиптар уға һаҡланырға кәңәш итә — хатта аҙ ғына һалҡын тейеү ҙә ауыр һөҙөмтәләргә килтереүе мөмкин тиҙәр.
Үлеменә бер ай ҡалған саҡта Юрий Андроповты, Рональд Рейган менән бергә, Time журналы «йыл кешеһе» (1983) тип таный.
Андропов 1984 йылдың 9 февралендә 70-се йәшендә вафат була. Рәсми версия буйынса, үлем сәбәбе күп йылдар дауамында подагра сире арҡаһында бөйөр эшмәкәрлегенең өҙлөгөүенән тиелә.
Ерләү
. Хушлашыуға күп илдәрҙең хөкүмәт әһелдәре, шул иҫәптән Бөйөк Британия премьер-министры Маргарет Тэтчер һәм АҠШ вице-президенты өлкән Джордж Буш килә.
Ғаиләһе
Нина Ивановна Енгалычева (1914—1994) менән беренсе никахынан (1935—1940) ҡыҙы Евгения (1936) һәм улы Владимир (1940—1975). Оло улының, Владимир Юрьевичтың яҙмышы насар була — урлашҡаны өсөн ике тапҡыр төрмәлә ултыра. Иреккә сыҡҡас, Тирасполгә китә.
Татьяна Филипповна (Лебедева) (1917—1991) менән икенсе никахынан ике бала — улы Игорь (1941—2006) һәм ҡыҙы Ирина (1947) тыуған. Ирина Юрьевна Маяковский исемендәге театр актёры Михаил Иванович Филипповка кейәүгә сыға.
Тарихи ролен баһалау
Андропов интеллектуал, ижад кешеһе ине. Уны Брежневтан ярамһаҡланыуҙы һәм байлыҡҡа ынтылыш яратмауы айырып торҙо, ришүәтселеккә һәм хөкүмәт аҡсаһын үҙләштереүселәргә түҙеп тормаусан булды. Принципиаль мәсьәләләрҙе хәл иткәндә, Андропов ҡәтғи консерватив позицияла торҙо. СССР Дәүләтхәүефһеҙлеге комитеты генералы Филипп Денисович Бобков былай тип иҫкә алды: :
Рихард Зоргеның сәхәбәһе Айно Андреевна Куусинен (Туртиайнен) үҙ туғандарына ла, минең туғандарыма ла бер ҡайсан да ярҙам итмәүен раҫлаусы мемуарҙар яҙған, һәм Андропов бар уңыштарына ла үҙ көсө менән өлгәшкән. Юрий Владимирович үҙ ғаиләһе ағзалары менән һөйләшкәндә лә, уҙенең барыһына ла, протекцияһыҙ ғына ирешеүен, бер кемгә лә бурыслы булмауын, бер ҡайсан да үҙ ғаилә ағзаларының кәңәштәрен тыңламауын һәм тыңламаясағын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Тик бына нәҡ ҡыҙы Ирина протекцияһы буйынса СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты Рәйесе Мәскәүгә философ һәм әҙәбиәт белгесе Михаил Михайлович Бахтинды ҡайтарған, уға Дәүләт премияһын бирҙергән.
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер эксперттар, шул иҫәптән Сергей Назипович Гавров Андропов «рус Дэн Сяопины» булыуы һәм, төрлө реформалар үткәреп, СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуы бик мөмкин ине тип әйтә.
Үҙ интервьюһында Ҡытайҙың хәҙерге курсына тура килә торған реаль реформалар Дэн Сяопин килеү менән түгел, ә Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән көнәркәшлек иткән Андропов курсы йоғонтоһо аҫтында эшләй башланы, тип белдерҙе Дэн Сяопиндың вариҫы Цзян Цзэминь йәғни шул уҡ фекерҙе әйтте. Цзян Цзэминь һыҙыҡ өҫтөнә алғанса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы үҙенең иҡтисади үҫешендә "андропов юлы"нан китте һәм шуның арҡаһында, Советтар Союзынан айырмалы, юҡҡа сығыу һәм тарҡалыуҙан ҡотолдо. Ысынлап та, Андропов командаһы үткәргән реформалар күпмелер дәрәжәлә иҡтисади һөҙөмтә бирҙе. Рәсми (ныҡ арттырылған) мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1983 йылда иҡтисад үҫеше темптары 4,2 % тәшкил иткән (1982 йылдағы—3,1 процентҡа ҡарата); милли килем 3,1 процентҡа артҡан; сәнәғәт етештереүе — 4 %-ҡа; КХР етәкселеге күҙлегенән төп күрһәткес — ауыл хужалығы продукцияһы — 6 %-ҡа артҡан
Андроповтың Рәсәйҙең иҡтисади үҫешенә ҡарашын актуалләштереү ынтылыштары һуңғы йылдарҙа һиҙелә башланы. Әйтер кәрәк, 2009 йылдың сентябрендә, Андроповтың тыуыуына 95 йыл тулыу уңайынан, «түңәрәк өҫтәл» үткәрелде, унда илдең әйҙәп барыусы иҡтисадсылары Андроповтың «Карл Маркс тәғлимәте һәм СССР-ҙа социалистик төҙөлөштөң ҡайһы бер мәсьәләләре» тураһында фекер алыштылар. Юрий Владимирович мираҫын бер яҡты ла яҡламай ғәҙел өйрәнеү кәрәклеге тураһында һығымта яһалды.
Андропов эшмәкәрлеген тикшереүсе ғалимдарҙа хәҙерге ваҡытта уның фигураһы һис шикһеҙ ҡыҙыҡһыныу уята, Бурлацкий шулай итеп, В. В. Путин, уға тиклем Андропов тәүҙә дәүләт хәүефһеҙлеге органдарында эшләп, шунан дәүләт рәйесе булды. Андропов етәкселегендә дәүләт хәүефһеҙлеге органдарының элекке хеҙмәткәрҙәре беренсе тапҡыр сәләмәт һәм спорт йәшәү рәуеше алып барҙы, һәм Андропов генерал сәркәтип вазифаһында ришүәтселеккә ҡаршы көрәш күрһәтә башланы, бигерәк тә генсек посында. Уның «сәйәси мираҫы Советтарҙан һуң, Рәсәйҙә лә бик кәрәкле булып тора», — тип билдәләп үтәләр. .
Пуданга
Пуданга — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нусдорф плотинаһы һәм шлюзы
Нусдорф шлюзы һәм быуа (Nußdorfer Wehr- und Schleusenanlage) — Вена ҡалаһы янындағы Нусдорф ҡасабыһында, Дунай йылғаһының тәбиғи тармағы — 17.3 км Дунай каналы айырыллып сыҡҡан урында  гидротехник ҡоролма, плотина һәм шлюз.
Ҡоролма 1892 йылдың 18 июлендәге рейхстат законы нигеҙендә төҙөлө. Был закон Вена штадтбаны тигән тимер юлын финасналыуҙы, Дунай каналын сауҙа юлына әүрелдереү һәм ҡышҡы гавань төҙөү, Вена йылғаһын көйләү һәм ошо ике йылға буйлап коллектор төҙөү ҡарала. Нусдорф плотинаһын һәм шлюзен төҙөгәнгә тиклем Дунай канала Беренсе донъя һуғышына тиклем ағып килеүсе боҙ һәм йөҙөп йөрөүсө ҡапҡанан һаҡланған булған (нем.) (48,6 оҙонлоғо м, бейеклеге 5,7 м ауырлығы һәм 440 тонна). Плотина һәм күпер төҙөү архитектура проекты транспорт комиссияһы художество советнигы Вагнер Оттоға  бирелә. Ул плотина өҫтөнән, Рудольф Вейер ижад иткән бронза арыҫландар менән биҙәлгән, ҡеүәтле бағаналар проектлай. 1894 йылдың авгусында төҙөш башлана. Таш һалыу 1897 йылда тамамлана, 1898 йылда ҡорос конструкциялар беркетелә. Отто Вагнер планы буйынса Нусдорф плотинаһы һәм уның өҫтәндәге тимер күпер янында административ бина булырға тейеш. 1899 йылда ташҡын ваҡытында быуа өсөн беренсе һынау була, уның эргәһендә Дунай каналы участкаһын ташҡындан һаҡлай. 1899—1911 йылдарҙа канал стеналарын төҙөкләндереү һәм канал төбөн тәрәнәйтеү эштәре башҡарыла. Икенсе донъя һуғышынан һуң йөҙөп һөрөүсө ҡапҡалар алыштырыла һәм һуғыштан һуңғы емеректәр төҙәтелә. 1964—1970 йылдарҙа Нурдофта шлюздар тергеҙелә. 1971—1978 йылдарҙа йылға үҙәне тергеҙелә.. Отто Вагнер проекты буйынса төҙөлгән, икенсе донъя һуғышынан ҡалған шлюз 1964—1966 йылдарҙа ни өсөн киренән төҙөлөүө билдәле түгел. Бәлки, хәҙерге заман караптары өсөн шлюз бик бәләкәй булған һәм техник үҙенсәлектәре яңырыу талап иткән тигән фараз бар.
2004-2005 йылдарҙа плотина аҫтында Нусдорф электр станцияһы төҙөлә, әммә был плотина күренешен үҙгәртмәй. Бер йылда уның 12 турбинаһы 28 110 000 кВТ*сәғәт электр энергияһы етештерә һәм 10 000 йорт хужалыған тәьмин итә.
2017 йылдың яҙында 322 метрлыҡ плотина аша балыҡтарҙы үткәреү ҡоролмаһы эшләнә.
Ивановка (Бишбүләк районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 60 кеше. Почта индексы — 452040, ОКАТО коды — 80212810005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Келәш (Шишмә районы)
Келәш (Кляшево) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 560 кеше булған. Почта индексы — 452161, ОКАТО коды — 80257000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вогулка (Тагила ҡушылдығы)
Вогулка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил (№1060 Вогульский тоған) йылғаһының һул ярына тамағынан 386 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черной йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аласабыр
Аласабыр(урыҫ. пеганка) диалектарҙа әйтәлештәре: аласыбар, алазыбар, ағалағаҙ.- ҡаҙ ғаиләһенән булған һыу ҡошо
Тауышы
Ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра, башҡ ваҡытта инә өйрәк кеүек бажҡылдай. Инә ҡош бынан башҡа тоноҡ ҡына «ҡор-ҡор» тигән тауыш сығара.
Туҡланыуы
Балыҡ, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана.
Йәшәү рәүеше
Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы ерҙә, өңдәрҙә. Йыш ҡына төлкө һәм бурһыҡтарҙың ташландыҡ өңдәрен файҙалана. 7-12 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Мамығы өсөн аулайҙар. Ите ашауға яраҡһыҙ.
Курамшин Айрат Миңлеғаян улы
Курамшин Айрат Миңлеғаян улы (10 ноябрь 1947 — 29 март 2012) — Рәсәй тренеры (саңғыла трамплиндан һикереү), спорт функционеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1996)
Курамшин Айрат ҡырҡ йыл тренерлыҡ эше осоронда халыҡ-ара класлы биш спорт мастерын, 40-тан ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙарын — Нагано, Солт-Лейк-Сити, Турин һәм Ванкуверҙа ҡышҡы олимпия уйындарында  ҡатнашыусыларҙы әҙерләй.
Биографияһы
Курамшин Айрат Миңлеғаян улы 1947 йылдың 10 ноябрендә Өфөлә тыуған.
Белорусский (Нижневартовск районы)
Белорусский — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Курамшин Айрат Миңлеғаян улы
Биографияһы
1977 йылда Айрат Миңлеғаян улы Силәбе физик культура инстиутын уңышлы тамамлай.
Белорусский (Нижневартовск районы)
Почта индексы — 628655, ОКАТО коды — 71119000000.
Курамшин Айрат Миңлеғаян улы
Биографияһы
Бала саҡтан спорт менән шөғөлләнә, трамплиндан саңғыла һикереү һәм саңғыла уҙышыу менән мауыға. Саңғы ике бәйгеһендә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. В 1971 году Башҡорт өлкә советының «Хеҙмәт резервтары» клубының тренеры була. 1974 йылдан «Хеҙмәт» ирекле спорт   йәмғиәтенең өлкән тренеры,  1986 йылдан  – профсоюздарҙың физкультура-спорт йәмғиәтенең өлкән тренеры була. Рәсәйҙең саңғы ике бәйгеһендә һәм саңғы менән трамплиндан  һикереү  федерацияһының (1998  йылдан)   һәм «Башҡортостан Республикаһының саңғы ике  бәйгеһе һәм  трамплиндан саңғы менән  һикереү Федерацияһы»  вице-президенты вазифаһын биләй,  2010  йылдан  Рәсәй саңғы ике бәйгеһе һәм саңғы менән трамплиндан һикереү Федерацияһы советы президиумына  индерелә.
Белорусский (Нижневартовск районы)
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Курамшин Айрат Миңлеғаян улы
Биографияһы
Яуаплылығы сикләнгән Сок «Трамплин» йәмғиәте директоры (Өфө), оҙаҡ ваҡыт Өфөлә 33-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе етәксеһе.
30 мартта Өфө ҡалаһында үткән ерләүҙәрҙә трамплиндан саңғы менән һикереү  Федерацияһы президенты А. Т. Уваров, Башҡортостан спорт министры А. И. Иванюта һ. б. ҡатнаша.
Уҡыусылары араһында: Дмитрий Васильев, Сергей Масленников
Оло Шар
Оло Шар — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы, Йылайыр районы биләмәһендә аға. Йылайыр йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км. бассейн майҙаны — 127 км².
Этимологияһы
Шар һүҙенең башҡортса бер нисә мәғәнәһе бар. Шуларҙың береһе — һыуға ҡағылышлыһы — ошолай:
Шар — Әрәмә баҫҡан түмгәкле һаҙлыҡ урын. Тимәк, йылға ла һаҙмырт ярлы, һаҙмырт урындан баш ала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005263
Көрмәҙе
Көрмәҙе (Курмаза) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 354 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Ән-Наср сүрәһе
Ән-Наср сүрәһе (سورة النصر) (Ярҙам) - Ҡөрьән Кәримдең 110-сы сүрәһе, 3 аяттан тора. Сүрәлә Мәккәне яулап алыу тураһында һүҙ бара. Мәккәгә мосолмандарҙың баҫып инеүе ҡөрәйештәрҙең Хоҙайбиә килешеүен боҙоуы арҡаһында килеп сыға. Ҡөрәйештәр Пәйғәмбәр менән килешеү төҙөгән ырыуға һөжүм итә. Пәйғәмбәр ғ.с. 10 мең ғәскәр туплай һәм ярҙамға ашыға, Мәккәгә йүнәлә. Был Һижрәнең 8-се йылында, Рамаҙан айында була (м. 630 йылдың декабре). Мәккә һуғышһыҙ баш һала. Шул рәүешле мосолмандар, ҡан ҡойошһоҙ һәм яуһыҙ ғына, Ислам тарихында иң ҙур еңеүгә өлгәшә. Мәккәне алыу бик ҙур дини һәм сәйәси әһәмиәткә эйә була.
Ғәрәпсәһе
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
Тәржемә
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
Кокури
Кокури — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кызыл-Шин (Бугузун) йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе (Оло Лоха ҡушылдығы)
Малая — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоха йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүжән (Ҡаҫмарт ҡушылдығы)
Бүжән —  (Бужан) — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Ҡаҫмарт йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән РФ территорияһы буйынса мәғлүмәттәр буйынса :
Сайга (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Красный Октябрь (Шишмә районы)
Красный Октябрь (Красный Октябрь) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 13 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 452157, ОКАТО коды — 80257820004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
ЮХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
ЮХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә — Юғары хоккей лигаһы беренселегенең тәүге миҙгеле. Элек ул Рәсәй хоккей лигаһы исеме аҫтында үткәрелә ине. Йәй ЮХЛ көслөгө буйынса Рәсәйҙә өсөнсө урында килгән лига ярыштарын үткәреү хоҡуғын РХФ-нан һорап ала.
Миҙгел 2015 йылдың 17 сентябрендә «Мордовия» һәм «Ростов» хоккей клубтары араһында башланды. Осрашыу 2:3 иҫәбе менән һуңғыларҙың файҙаһына тамамланды. Улар даими чемпионатты ла еңәләр: «Ростов» хоккей клубы иҫәбендә 48 уйындан һуң 113 мәрәй була. Миҙгел 2016 йылдың апрель айында Федерация кубогы өсөн финал уйындары менән тамамлана. Кубокты һәм беренселектең тәүге миҙгеле чемпионы исемен «Тамбов» хоккей клубы еңә, улар финал уйындарында 4:1 иҫәбе менән «Ростов» хоккейсыларынан көслөрәк булалар.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
Миҙгел алдынан беренселек составынан «Ямальские Стерхи» һәм «Союз» хоккей клубтары сыҡһа, кирә йүнәлештә ЙХЛ беренселегенән «Юниор-Спутник» һәм «Кристалл-Юниор» командалары килә.
Яңы боҙ һарайҙары
«Сокол» хоккей клубы миҙгел алдынан яңы ғына төҙөлгән 7500 кешегә тәғәйенләнгән Чебоксары-Аренаһына күсә. «Тамбов» командаһы 1,5 йыл «В Радужном» боҙ аренаһында уйнағас, реконструкцияланған «Кристалл» боҙло спорт һарайында уйындарын декабрҙән башлап үткәрә башлай.
Беренсе этап
Тәүге этапта һәр команда ҡалған 8 клуб менән дүртешәр осрашыу үткәрә. Шул дүртәүҙең икәүһен өйөндә, икәүһен ҡунаҡта уҙғара. Тимәк тәүге этапта һәр команда 32 уйын үткәрә. Беренсе этап 17 сентябрҙә башлана һәм 17 декабрҙә тамамлана. «Ростов» тәүге этаптың еңеүсеһе тип билдәләнә.
Икенсе этап
Тәүге этапта 1-5 урындарҙы яулаған командалар «А» төркөмөнә берләшәләр, ә 6-9 урындар алған командалар «Б» төркөмөнә берләшәләр. Командалар үҙ төркөмө эсендәге һәр команда менән тағы ла дүрт осрашыу үткәрә, икенсе төркөмдөкөләр менән осрашмай. Тимәк, «А» төркөмө командалары икенсе этапта 16 осрашыу үткәрһә, «Б» төркөмө ағзаларына 12 генә уйын тура килә. Тәүге этапта йыйылған мәрәйҙәр һаны һаҡланып ҡала. Ике төркөмдә лә икенсе этап уйындары 9 ғинуарҙа башлана һәм 24 февралдә тамамлана.
Плей-офф
Плей-офф ярыштарында 6 команда ҡатнаша: «А» төркөмөнән бөтәһе лә һәм «Б» төркөмөндәге иң көслө команда. Тәүге төркөмдә тәүге ике команда тура ярымфиналға китәләр, ә ҡалған 4 команда сирекфиналдан башлай. «А» төркөмөнөң өсөнсө командаһы «Б» төркөмөнөң тәүге командаһы менән осрашһа, икенсе парҙы тәүге төркөмдә 4-се һәм 5-се урын алған командалар төҙөй. Сирекфиналдар һәм ярымфиналдар парҙа бер команданың өс еңеүенә тиклем дауам итә. Ә финалды еңер өсөн берәй команда дүрт тапҡыр үҙенең дәғүәсеһен оторға тейеш. Финалда еңеүсе команда ЮХЛ беренселеге чемпионы исемен яулай һәм Федерация кубогы менән бүләкләнә.
Сирекфиналдар
3. «Тамбов» — 6. «Алтай» 3:0 (7:4, 2:1, 5:0)
4. «Славутич» — 5. ЦСК ВВС 3:1 (5:2, 6:2, 3:4 Б, 3:1)
Финал
1. «Ростов» — 3. «Тамбов» 1:4 (2:4, 1:6, 1:4, 2:1, 1:2)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
ЮХЛ беренселеге бүләктәрен тапшырыу церемонияһы
Иң яҡшы тренер:
Волга-Бөгөлмә тимер юлы
Волга-Бөгөлмә тимер юлы — Рәсәй империяһының, һуңынан РСФСР-ҙың тимер юлдарының береһе. Шәхси капитал — «Волга-Бөгөлмә тимер юлы» акционерҙар йәмғиәте (хакимиәте Симбирскиҙа) средстволарына төҙөлгән.
Тарихы
1900 йылдың 1 ноябрендә Волганың һул ярында Часовня-Пристань станцияһынан (хәҙерге Волга аръяғы районы (Ульяновск)) Мәләкәскә (хәҙер Димитровград) тиклем тауар поезы йөрөй башлай.
1907 йылда хакимиәте Симбирскиҙа булған «Волга-Бөгөлмә тимер юлы» акционерҙар йәмғиәте барлыҡҡа килә, ә бара тоған юл Мәләкәстән Бөгөлмәгә тиклем оҙайтыла.
1908 йылдың ноябренән Түбәнге Часовня — Мәләкәс тармағы буйынса пассажирҙар хәрәкәте асыла.
1914 йылда Волга-Бөгөлмә тимер юлын төҙөү һәм уны, һул яҡ Симбирскты Урал һәм Себер менән бәйләүсе, Һамар-Златоуст тимер юлы менән тоташтырыу тамамлана. 1914 йылдың 15 авгусында уның буйынса хәрәкәт асыла.
Волга-Бөгөлмә тимер юлын Мәскәү-Ҡазан тимер юлының Симбирск тармағы менән тоташтырыу өсөн Волга аша күпер кәрәк була. Ул 1912 йылда төҙөлә башлай. Проектын оло ғалим, Петербург тимер юлдар инженерҙары институтының профессоры Н. А. Белелюбский эшләй. Күпер аша беренсе (ваҡытлыса) пассажирҙар хәрәкәте 1916 йылдың 1 декабрендә асыла. Волга аша тимер юл күпере асылыу (Император күпере) Симбирскиҙы ике тимер юлдың: Мәскәү-Ҡазан һәм Волга-Бөгөлмә үҙәге итә.
Станциялары һәм тармаҡтары
- Мәләкәс — Бөгөлмә (1907)
- Түбәнге Часовня — Мәләкәс (1908 йылдан)
- Үрге Часовня — Мәләкәс (1914 йыл)
- Мәләкәс — Шишмә (1914 йыл)
- Симбирск — Үрге Часовня (Волга аша күперҙән сығып), (1916 йыл, октябрь)
- 1921 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы составына инә.
- 1936 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Куйбышев тимер юлы составында.
Станциялары:
- Симбирск-1 (Ульяновск-1)
- Часовня-Пристань (Канау слободаһы, хәҙер Волга аръяғы районы (Ульяновск)
- Түбәнге Часовня (Часовня слободаһы, Волга аръяғы районы (Ульяновск))
- Үрге Часовня (Юғары Терраса, Волга аръяғы районы (Ульяновск))
- Сарҙаҡлы (рус. Чердаклы)
- Бряндино станцияһы
- Мәләкәс (Димитровград)
- Норлат
Квеш
Квеш — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Басмасовская протока йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Волга-Бөгөлмә тимер юлы
Станциялары һәм тармаҡтары
- Шентала
Квеш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волга-Бөгөлмә тимер юлы
Станциялары һәм тармаҡтары
- Быҙаулыҡ
- Бөгөлмә
- Шишмә
Төп инженер ҡоролмаһы — Император күпере, 1916 йылдың 5 октябрендә асыла. Күпер схемаһы 60 + 55 + 12 × 158,48 + 60 м, дөйөм оҙонлоғо 2800 м. Исемдәре — «Азатлыҡ» күпере, Симбирск. Проект авторы инженер Н. А. Белелюбский инженерҙар Пшеницкий А. П. һәм О. А. Маддисон ҡатнашлығында.
Ҡорманай
Ҡорманай — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өйәҙе №2448 йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Выя (Тагил ҡушылдығы)
Выя (Ағиҙел Выя) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил йылғаһының һул ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черной йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вандерслебен
Вандерслебен (Wandersleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1679 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Большетархово
Большетархово — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 515 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628642, ОКАТО коды — 71119904001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Игнашкин (Бишбүләк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
28 август
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Рәсми булмаған
}}
Малоузенка
Малоузенка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 582 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Кесе (Ентала ҡушылдығы)
Малая — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ентала йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ала ҡаҙ
Таралышы
thumb|left|Инә ҡош [[себештәре менән]] Евразияла һәм Африканың Урта диңгеҙ ярҙарында таралған. Башҡортостанда башлыса Баймаҡ, Учалы, Әбйәлил райондарында һәм Ағиҙел менән Кама йылғалары араһында киң таралған.
Грация Деледда
Грация Деледда (Grazia Deledda; 27 сентябрь 1871 йыл, Нуоро, Сардиния — 15 август 1936 йыл, Рим) — Италия яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты. Венералағы Деледда кратерына уның исеме бирелгән.
Биографияһы
Грация Деледда 1871 йылдың 27 сентябрендә Сардиниялағы Нуорола тыуа.
Ала ҡаҙ
Ҡылыҡһырлама
Йорт ҡаҙы ҙурлығында. Парлашып һәм күмәкләшеп йәшәйҙәр. Йорт ҡаҙына оҡшаған. Дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Түшенең аҫ яғында, ҡабырғаларында һәм ҡанаттарында нәҙек аҡ һыҙаттар бар. Ҡойроғоноң өҫтө һәм аҫты аҡ, осо ҡара. Суҡышы һәм күҙҙәре алһыу.
Грация Деледда
Биографияһы
Атаһы ер биләүсе була. Грация башланғыс мәктәп тамамлай. Кескәй генә хикәйәләр яҙып, уларҙы «L’ultima moda» мода журналы нәшриәтенә ебәреп тора. Тиҙҙән «Fior di Sardegna» тигән тәүге новеллаһын яҙа (1892). 1900 йылда Грация кейәүгә бара, ире Пальмиро Мадезани (Palmiro Madesani) Сардинияның баш ҡалаһы Кальяриҙа Оборона министрлығы хеҙмәткәре була. Артабан ғаилә Римға күсә. 1926 йылда Деледдаға әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы тапшырыла. Грация Нобель премияһын алғас та күп эшләүен дауам итә. «La casa del poeta» (1930, «Шағир Йорто») һәм «Sole d’estate» (1933, «Йәйге ҡояш») тигән хикәйә йыйынтыҡтары тормошҡа оптимистик ҡарашты сағылдыра.
Грация Деледда Римда 1936 йылда 64 йәштә вафат була.
Ала ҡаҙ
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 75—90 см, ауырлығы 2,1—4,5 кг (һирәк — 6 кг тиклем), ҡанаттарының ҡоласы 150—180 см. Ҡауырһын ҡапламы аҡһыл һоро, ҡорһағы ваҡ ҡара таплы. Башы бәләкәй, маңлайында арҡыры аҡ һыҙат бар. Суҡышы йыуан, тоноҡ алһыу, осо аҡ. Муйыны оҙон. Аяҡтары асыҡ ҡыҙыл.
Грация Деледда
Ижады
Деледда веризм мәктәбенә ҡарай. Яҙыусы булараҡ формалашыуына урыҫ әҙәбиәте, беренсе сиратта Толстой, Горький, Чехов, Гоголь, Достоевский, Тургенев әҫәрҙәре менән танышыу ҙур йоғонто яһай. Уның ижадын Луиджи Капуана һәм Джованни Верга, шулай уҡ Enrico Thovez, Pietro Pancrazi, Renato Serra кеүек йәш яҙыусылар юғары баһалай.
Ала ҡаҙ
Тауышы
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡа-ғаңҡ».
Грация Деледда
Ижады
Грация тыуған яғындағы тормош ысынбарлығын теүәл һүрәтләй, уҡыусыны үҙенсәлекле йомоҡ тормош рәүеше, әүәлдән һаҡланып ҡалған ғөрөф-ғәҙәттәр һәм йолалар менән таныштыра, халыҡтың наҙан, тиҙ ышаныусан, фантазияға бай холоҡ-фиғелен һүрәтләй, тыуған яғының тауҙарын, күркәм болон-яландарын тасуирлай. Унда үҫкән кешеләр ҙур ҡалаларҙы бик алыҫта һәм сит бер нәмә тип иҫәпләй, унда йәшәүселәрҙың хатта һөйләше лә ят тойола. Деледданың билдәле романдарының береһе булған «Айырылышыуҙан һуң» (Dopo il divorzio, 1902) әҫәрендә автор уҡыусыны киләсәккә алып китә, әлегә көсөнә инмәгән айырылыу тураһындағы закон эшләй башлағас, Италияла уның ниндәй эҙемтәләргә килтереү ихтималлығын һүрәтләй. Романдың геройы суд хатаһының ҡорбаны була, ул бер ҡәрҙәшен үлтереүҙә ғәйепләнә һәм 27 йылға ултыртып ҡуйыла. Хөкөмдөң хата булғаны асыҡланғас, ул ваҡытынан алда тыуған еренә ҡайтыу мөмкинлеген ала, әммә ирен бик ныҡ яратҡан һөйөклө ҡатыны Джованна, яңы закондан файҙаланып, икенсе кешегә кейәүгә сығырға ризалашҡан була. Ҡасандыр бер-береһен өҙөлөп яратҡан ике кешенең осраҡлы осрашыуы уларҙа элекке хистрәен дөрләтеп ебәрә. Джованна беренсе иренә ҡабат ҡайта, әммә йәмәғәтселек уны законлы иренә хыянат иткән насар ҡатын тип битәрләй.
Ала ҡаҙ
Йәшәү рәүеше
Ҡамыштан, ҡаты үлән һабаҡтарынан ҡалҡыулыҡтарҙа, түңгәктәрҙә оя ҡора, төбөнә япраҡ, үлән, мамыҡ түшәй. Ояһы ерҙә, ҡамыш араларында. 2—10 аҡ йәки һарғылт аҡ йомортҡа һала. Инә ҡош 27—28 көн баҫа
Грация Деледда
Ижады
«Элиас Портолю» (Elias Portolu, 1903) романында Сардиния пейзажы һәм көнкүреше менән бергә халыҡ араһынан сыҡҡан кешенең психологияһы һүрәтләнә. Ул онотолоп китеп ағаһының ҡатыны менән ҡушыла, әммә выжданы ғазаптарға дусар итә, ул монастырға китергә, гел генә доғалар уҡып, ураҙалар тотоп, донъя рәхәтлектәренән ваз кисеп, гонаһын юйырға йыйына, ағаһы мәрхүм булып, ҡатын ирекле булып ҡалғас та, уның менән осрашыуҙан ҡаса.
Ала ҡаҙ
Йәшәү рәүеше
Ҡамышлы ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ите һәм мамығы өсөн аулайҙар.
Туҡланыуы
Көндөҙгө ҡош. Һыуҙа һәм уның тирәһендә үҫкән үҫемлектәр м‑н, көҙөн башлыса бойҙай, борсаҡ, һоло, ҡарабойҙай һ.б. культуралы үҫемлек орлоҡтары менән туҡлана. Үлән, орлоҡ, иген, һыу бөжәктәре менән дә туҡлана.
Грация Деледда
Ижады
Деледда хикәйәләр яҙыуын дауам итә; 1901 йылда сыҡҡан йыйынтығы «Ҡараңғылыҡ королеваһы» (La regina d élle tenebre) тип атала.
Серебрянников Александр Георгиевич
Серебрянников (Серебренников) Александр Георгиевич  (1 июнь 1904 йыл — 8 июль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (27.08.1943, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Александр Георгиевич Серебрянников (Серебренников) 1904 йылдың 1 июнендә  (хәҙер Башҡортостан Республикаһы  Йүрүҙән станцияһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ның Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол ауылында) эшсе ғаиләһендә тыуған.
1942 йылдың майынан хәрәкәт итеүсе армияла. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
25-се гвардия уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 13-сө армия, Үҙәк фронт), гвардия өлкән сержанты Серебрянников Орел-Курск йүнәлешендәге һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. Яуҙа һәләк була.
Курск өлкәһенең Поныров районы Ольховатка ауылында ерләнгән.
Батырлығы
1943 йылдың 7 июлендә Орел-Курск йүнәлешендәге һуғыштарҙа дошмандың ҙур һөжүмен кире ҡаҡҡҡанда ғәҙәттән тыш батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Взвод командиры ҡаты яралана, киҫкен хәл килеп тыуа. Серебрянников үҙ инициативаһы менән взвод менән командалыҡты ҡабул итә һәм дошмандың аяуһыҙ һөжүмен кире ҡағыу буйынса етәкселек итә. Был алышта шәхсән 50-нән ашыу автоматсыны юҡ итә, үҙенең взводы менән дошмандың 8 атакаһын кире ҡаға. Автоматсылар төркөмө 8-се уҡсылар ротаһының траншеяларына үтеп инеүгә өлгәшә, гвардия өлкән сержанты Серебрянников взводты контратакаға күтәрә, дошманды юҡ итә. Ике тапҡыр яралана, һуғыш яланынан китмәй һәм ғүмеренең һуңғы минутына тиклем взвод менән етәкселек итә. Һуңғы һөжүмде кире ҡаҡҡанда һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 27 авгусындағы указы менән Серебрянников Александр Георгиевичҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Хәсәнов Сафа Хөзәм улы
Хәсәнов Сафа Хөзәм улы  (26 июнь 1916 йыл — 24 сентябрь 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының миномёт взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Сафа Хөзәм улы Хәсәнов 1916 йылдың 26 июнендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Өмөтбай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған тыуған.
Мәктәптә 7 класс тамамлай. Башҡорт. КПСС ағзаһы. Бригадир, хисапсы, колхоз рәйесе булып эшләгән. Стерлетамаҡта совет-партия мәктәбен тамамлаған.
1938—1940 йылдарҙа һәм 1941 йыллың декабренән алып Ҡыҙыл Армияла. Сафа Хөзәм улы 1942 йылдың майынан, кесе лейтенант курстарын тамамлағандан һуң, фронтҡа
саҡырыла.
Миномёт взводы командиры гвардия кесе лейтенанты С. Х. Хәсәнов Гомель өлкәһе Брагин районын азат иткән осорҙа батырлыҡ күрһәткән.
1943 йылдың 27 сентябрендә взвод тәүгеләрҙән булып Днепр йылғаһын аша сыға, баҫып алынған плацдармда дошмандың өс ут нөктәһен туҡтатып, эскадронға Днепр йылғаһын аша сығырға мөмкинлек бирә. Нивки ауылы өсөн һуғышта дошмандар уратып алған взвод сәғәт ярым дауамында дошман һөжүмен батырҙарса кире ҡаға.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы «Фронтта немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштең хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне һәм шунда батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн» гвардия кесе лейтенанты Хәсәнов Сафа Хөзәм улына, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1946 йылдан алып өлкән лейтенант Хәсәнов С. Х. - запаста, 1969 йылға тиклем Стәрлебаш районында колхоз, ауыл советы рәйесе булып эшләй.
1973 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районының Йәлембәт ауылында вафат була һәм ерләнә.
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.
Әл-Мәғүн сүрәһе
әл-Мәғүн сүрәһе (سورة الماعون) (Хәйер-саҙаҡа), Ҡөрьән Кәримдең 107-се сүрәһе, 7 аяттан тора, Мәккәлә үәхи ителгән.
Ғәрәпсәһе
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
Транскрипцияһы
Бисмил-ләһир-рахмәнир-рахим!
Тәржемә
Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
Көньяҡ-Көнсығыш Азия договоры ойошмаһы
СЕАТО (SEATO, Seato, OTASE, СЕАТО) — Көньяҡ-Көнсығыш Азия Договоры Ойошмаһы, Көньяҡ-Көнсығыш Азия договоры ойошмаһы  (South-East Asia Treaty Organization, Организа́ция Догово́ра Ю́го-Восто́чной А́зии, Organisation du Traité de l'Asie du Sud-Est, องค์การสนธิสัญญาป้องกันภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้, সিয়াটো, Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á), йәки Манила пакты (Manila Pact), Азия-Тымыҡ океан төбәге илдәренең  1955—1977 йылдарҙа йәшәгән хәрби-сәйәси блогы.
Манила пактын төҙөү
Көньяҡ-Көнсығыш Азияны Коллектив Һаҡлау Договорына  (Көньяҡ-Көнсығыш Азия Договоры, Southeast Asia Collective Defense Treaty), йәки СЕАТО ойошмаһын төҙөү тураһында Манила договорына (Манила пакты) 1954 йылдың  8 сентябрендә ҡул ҡуйыла. 1954 йылдың  2 декабрендә ратификациялау ярлығын Таиланд индерә. 1955 йылдың 1 февралендә  АҠШ Сенаты ратификациялай, ә  4 февралдә уға  АҠШ президенты ҡул ҡуя. 1955 йылдың 19 февраленә ратификацияланған ярлыҡтарҙы  документҡа ҡул ҡуйған бөтә илдәр ҙә индерә, ләкин рәсми йәһәттән  СЕАТО ойошмаһы  1956 йылда барлыҡҡа килә.
СЕАТО составы
СЕАТО партнёрҙары булалар:
СЕАТО-ның маҡсаттары һәм принциптары
АҠШ тәҡдиме буйынса ойошторолған хәрби-сәйәси төркөм асылда Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы милли-азатлыҡ хәрәкәттәре (башлыса коммунистик һәм башҡалар)  менән көрәшкә йүнәлеш тота. НАТО-нан айырмалы, СЕАТО договоры ҡатнашыусыларының берәйһенә һөжүм автоматик рәүештә башҡаларға ла һөжүм тип ҡаралмай,  һәр ҡатнашыусы  СЕАТО-лағы күмәк эш-ғәмәлде булдырмай ҡалырға хоҡуҡлы. Әммә,  Манила договорына ярашлы (4-се статья), СЕАТО-ла ҡатнашыусылар, «договор йоғонтоһо аҫтындағы районда» уларҙың берәйһенә ҡарата ҡораллы «агрессия» яһалған осраҡта,  «был дөйөм хәүефте еңеп сығыу өсөн үҙ конституцион процедураларына ярашлы эш итергә» һәм  «агрессия янағанда» консультациялар бирешергә йөкләмә ала. Манила договоры башҡа илдәргә лә ҡағыла ала, сөнки был договорҙың 8-се статьяһына ярашлы,   СЕАТО-ның тәьҫир итеү зонаһына  «тотош Көньяҡ-Көнсығыш Азия районы», шул иҫәптән договорлашҡан Азия илдәренең бөтә территориялары һәм  «Тымыҡ океандың төньяҡ киңлектәге 21 градус 30 минуттан төньяҡтараҡ ятҡан өлөштәренән тыш, Тымыҡ океандың тотош көньяҡ-көнсығыш өлөшө» инә. 1954 йылғы Женева кәңәшмәһенең Вьетнамдағы, Лаостағы һәм Камбоджалағы хәлде сәйәси көйләү принциптары һәм уларҙың суверенитетын хөрмәт итеү тураһындағы ҡарарҙарына ҡаршы барып,  Манилалағы кәңәшмәлә ҡатнашыусылар  Манила договорының йоғонтоһон Көньяҡ Вьетнамға, Лаосҡа һәм Камбоджаға таратҡан өҫтәмә протоколға ҡул ҡуя.
СЕАТО-ның төҙөлөшө
Министрҙар советы СЕАТО-ның юғарғы органы була, уның сессиялары йыл  һайын үткәрелә. Генераль секретарь етәкселегендәге Вәкилдәр советы даими эшләгән орган була. Министрҙар советына  Хәрби кәңәшселәр комитеты («Хәрби планлаштырыу комитеты») буйһона. НАТО-нан айырмалы,  СЕАТО-ла берләштерелгән  командование булмай. Штаб-фатиры  Бангкокта  (Таиланд) урынлашҡан була. СЕАТО сиктәрендә хәрби-диңгеҙ, хәрби-һауа һәм ҡоро ер  манёврҙары үткәрелә.
СЕАТО-ның генераль  секретарҙары исемлеге:
Блок эшмәкәрлегенең башы
Блок АҠШ-тың Вьетнамдағы граждандар һуғышына ҡыҫылыуын хуплай, әммә был ҡыҫылыу әүҙемләшкәс (1965 йыл), ойошмала уның ағзаларының бер фекергә килә алмауына бәйле  кризис билдәләре күренә башлай. Халыҡ-ара хәлдәрҙә көсөргәнешлелек кәмей барыуы ла быға үҙ өлөшөн индерә. Договорға ҡул ҡуйған мәлдән үк Францияның ҡыҙыҡһыныуы һүрәнләнә бара. Франция  1965 йылдан Совет  сессияларына йөрөмәй, шунан  СЕАТО-ның хәрби эшмәкәрлегендә ҡатнашыуҙан баш тарта, ә 1973 йылда 1974 йылдың 30 июненән ойошмаға  аҡсалата иғәнәне түләмәйәсәге тураһында белдерә, шулай итеп, уның ағзаһы булыуҙан туҡтай.
Бөйөк Британияның СЕАТО ағзаһы булыуға мәнфәғәте көслөрәк була, ләкин 1957 йылда Малайяға үҙаллылыҡ бирелгәндән,   1963 йылда Малайя, Сингапур,  Сәбәх (Төньяҡ Борнео) һәм  Саравак  штаттарынан Малайзия Федерацияһы ойошторғандан, әммә айырыуса Индонезия менән Малайзия араһында 1963—1966 йылдарҙағы бәрелештәрҙән һуң уның да ҡыҙыҡһыныуы кәмей.
СЕАТО-ны таратыу
1971 йылда Пакистандың көнсығыш өлөшөнөң айырылып сығыуы һәм был  территорияла бойондороҡһоҙ  Бангладеш Халыҡ Республикаһын иғлан ителеү  Исламабадҡа  ойошмала ҡатнашыуҙың мәғәнәһен ҡалдырмай. 1972 йылдың 7 ноябрендә  Пакистан  СЕАТО-нан сыға. Америка ғәскәрҙәрен Вьетнамдан сығарғас, СЕАТО-ның абруйы бөтә. СЕАТО күмәк хәүефһеҙлекте ойошторорға һәләтһеҙ булып сыға. 1975 йылда Таиланд блоктан сыға, быға күп йәһәттән  Һинд-Ҡытай илдәрендә власҡа коммунистар килеүе  (Төньяҡ Вьетнамдың Көньяҡ Вьетнамды еңеүе, 1975 йылдың апрелендә Кампучияла власҡа  «ҡыҙыл кхмерҙар» килеүе, шул уҡ йылдың декабрендә коммунистик баш күтәреүселәрҙең  Лаоста монархияны  ҡолатыуы) сәбәпсе була. Көньяҡ-Көнсығыш Азияла  коммунистик көстәрҙең нығына барыуы шарттарында  СЕАТО-ның Министрҙар советы  ағза илдәрҙең ризалығы менән ойошманы таратыуға әҙерлек тураһында ҡарар сығара (1975 йылдың сентябре). 1976 йылда  Вьетнамдың ике өлөшөнөң берләшеүе тураһында иғлан ителә, ә 1977 йылдың 30 июнендә  СЕАТО формаль таратыла.
Северная Боровка
Северная Боровка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Боровка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Милли олимпия комитеты
Милли олимпия комитеты (Национальный олимпийский комитет, НОК) — халыҡ-ара олимпия хәрәкәтендә ҡатнашҡан илдең вәкиллекле ойошмаһы. Илдәге олимпия хәрәкәтенең етәксе органы. Илдең Милли олимпия комитеты Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) тарафынан рәсми танылһа ғына, был ил  Олимпия уйындарында ҡатнашырға хоҡуҡлы була. Милли олимпия комитеты составына  олимпия спорт төрҙәренең 5 милли федерацияһы инһә генә, был милли олимпия комитеты рәсми таныла ала. Һәр Милли олимпия комитеты үҙе урынлашҡан ҡитғаның Милли олимпия комитеттары ассоциацияһына (АНОК) инә: Милли олимпия комитеттары кәм тигәндә ике йылға бер тапҡыр Милли олимпия комитеттары ассоциацияһы сиктәрендә халыҡ-ара олимпия хәрәкәтендәге эш-ғәмәлдәрҙе көйләү һәм туплау йәһәтенән тәжрибә уртаҡлашыу маҡсатында  бергә йыйыла.
Корта
Корта — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2484 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 135 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Большой Ларьяк
Большой Ларьяк — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 44 кеше йәшәй.
Ҡормай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Большой Ларьяк
Почта индексы — 628650, ОКАТО коды — 71119920002.
Ҡормай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Большой Ларьяк
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Саниев Ильяс Сәғит улы
Саниев Ильяс Сәғит улы (Саниев Ильяс Сагитович) (10 март 1953 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Саниев Ильяс Сәғит улы 1953 йылдың 10 мартында Татар АССР-ының Баулы районы Шалты ауылында тыуған. Милләте буйынса татар, юғары белемле — 1975  йылда  Ҡазан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1975 йылда, Ҡазан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, агроном булып башлай, Совет армияһы сафтарына саҡырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, артабанғы хеҙмәт юлы ауыл хужалығы менән бәйле. 1977—1987 йылдарҙа Туймазы районы XXI партсъезд исемендәге колхозда агроном, баш агроном, колхоз рейесе булып эшләй. 1987—1988 йылдарҙа райондың агросәнәғәт берекмәһе рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1988 йылдар «Туймазы» агросәнәғәт комбинатының генераль директоры булып эшләй. 1992 йылдан «Туймазы» агросәнәғәт компанияһының генераль директоры булып эшләй.
Кузьминка (Шишмә районы)
Кузьминка (Кузьминка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 108 кеше. Почта индексы — 452140, ОКАТО коды — 80257875006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ванс (Германия)
Ванс (Германия) (Wahns) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 454 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Кесе Үҙән (йылға)
Кесе Үҙән  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сорайдын куле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 638 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Деб
Кесе Дёб — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Деб йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Леба (Тагила ҡушылдығы)
Леба — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил (№1062 Нижне-Тагил суқоймасы) йылғаһының уң ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.