cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Земледелец (Күмертау)
Тарихы
2. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 31 октябрендәге  № 6-2/159 Указы менән «Земледелец тораҡ пунктын Көйөргәҙе районының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп-хисап мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыуҙы» ғәмәлгә ашырмаҫҡа
Географик урыны
1952 йылдың 1 июне мәғлүмәттәре буйынса район үҙәге Ермолаевканан 8 км алыҫлыҡта,  ауыл Советы Иранан 12  км алыҫлыҡта, яҡындағы  Күмертау  тимер юл станцияһынан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
1939—173 кеше; 1959 йылда 738 кеше иҫәпләнә.
Күперле карст күпере
Күперле карст күпере — тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Мәләүез районы Күперле йылғаһы (Нөгөш йылғаһы ҡушылдығы) тәрән тар үҙәнлегендә, Башҡортостан милли паркы территорияһында урынлашҡан. Күпер 2 тороҡло (оҙонлоғо 35 м, киңлеге 4 м, бейеклеге 20 м). Карст мәиерйәһе түбәһе емерелеүҙән барлыҡҡа килгән, корбон эзбизташтарынан тора. Йылға бейеклеге 2, 8, 12 м булған 3 шарлауыҡлы каскад барлыҡҡа килтерә. тирә-яҡтағы ландшафы тау һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандан тора. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: себер зигаденусы, торҡа сәскә.
Ай-Куль-Пеу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нярыль-Унд
Нярыль-Унд — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Веярмолькы йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Сағламер Гүлсүн
Гүлсүн Сағламер (төр. Gülsün Sağlamer; тыуған, Трабзон) — төрөк академигы.
Нярыль-Унд
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сағламер Гүлсүн
Гүлсүн Сағламер төрөк ҡалаһы Трабзонда 1945 йылда тыуған. Тыуған ҡалаһында башланғыс һәм урта мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Истанбул техник университетында (ITU) архитектура мәктәбендә уҡый һәм магистр дәрәжәһен ала. Үҙенең докторант сифатындағы тикшеренеүҙәрен Сағламер 1975—1976 йылдарҙа Кембридж университеты (Бөйөк Британия) Мартин Үҙәгенең архитектура кафедраһында үткәрә.
Һуңынан Гүлсүн Сағламер Истанбулға әйләнеп ҡайта. 1978 йылда ул ассоциацияланған профессор, ә 1988 йылдан — профессор, Истанбул техник университетында эшләй. 1993—1995 йылдарҙа Сағламер Белфаст Квинс Университетында (Төньяҡ Ирландия) саҡырылған профессор була.
Гүлсүн Сағламер Истанбул техник университеты ректоры итеп һайлана һәм был вазифаны 1996 йылдан 2004 йылға тиклем биләй. Ул Төркиәлә. беренсе ҡатын-ҡыҙ-йыл ректор була. Сағламер шулай уҡ Европа ҡатын-ҡыҙ ректорҙар ассоциацияһы (European Women Rectors Association) президенты. 2005—2009 йылдарҙа ул Европа университеттары ассоциацияһының (EUA). һайланған идара ағзаһы. Һуңыраҡ ул Ҡадир Һаса Университеты попечителлек советы ағзаһы һәм технологиялар һәм Төркиә технопарктары советы президенты итеп һайлана. Сағламер —Open House журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы.
Гүлсүн Сағламер — Магдольна Харгиттаиҙың "Women Scientists: reflections Challanges and Breaking Boundries оксфорд баҫмаһында тәҡдим ителгән өс төрөк ҡатын-ҡыҙ-ғалимәләренең береһе.
Ҡасимов Ғәзим Ҡасим улы
Ҡасимов Ғәзим Ҡасим улы (1891 – 19 август 1937 йыл) — дәүләт һәм партия эшмәкәре. Башҡортостан АССР-ының мәғариф һәм юстиция халыҡ комиссары.
Биографияһы
Ҡасимов Ғәзим Ҡасим улы 1891 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бикташ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Яңы Бикташ ауылы) тыуған. Милләте — татар.
1917 йылда Ҡазан университетын тамамлай. 1917 йылда һул эсерҙар партияһы сафына инә. 1917 йылдан Бәләбәй ҡалаһында уҡытыусы булып эшләй.
1918 йылдан Бәләбәй революцион комитеты рәйесе урынбаҫары, бер үк ваҡытта «Ярлы тауышы» гәзитенең мөхәррире була.
1919 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 1919 йылдан Үҙәк мосолман комиссариатының бүлек мөдире һәм «Чулпан» («Сулпан») гәзите мөхәррире, Бәләбәй өйәҙ башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе вазифаларын башҡара. «Татар-Башҡорт Совет Республикаһы проекты» өсөн пропаганда эше менән шөғөлләнә.
1920 йылдан Өфө губерна революцион трибуналында эшләй. 1921 йылдан Өфө губерна асығыусыларға ярҙам комитеты рәйесе була, учреждение Башҡортостанда аслыҡ менән көрәшеү өсөн ойошторола.
1922 йылдың ғинуарынан РКП(б)‑ның Өфө губерна комитеты ҡарамағындағы татар‑башҡорт секцияһының «Урал» гәзите мөхәррире була. Артабан Башҡортостан революцион трибуналы, 1923 йылдан Башҡортостан АССР-ының Баш суды рәйесе вазифаларын үтәй.
1926—1928 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының юстиция халыҡ комиссары, бер үк ваҡытта Башҡортостан АССР-ының прокуроры вазифаларын башҡара.
1928 йылда Ҡазан ҡалаһына күсә. 1929 йылдан ВКП(б)‑ның Татарстан өлкә комитеты хеҙмәткәре була.
1931—1933 һәм 1935—1936 йылдарҙа — Ҡазан дәүләт педагогия институты ректоры.
1933 йыдан Татар АССР‑ының игенселек халыҡ комиссары урынбаҫары, ә 1934—1935 йылдарҙа Татар АССР‑ының коммуналь хужалыҡ халыҡ комиссары вазифаларын үтәй.
1936 йылдың 30 декабрендә репрессияға тарттырылып ҡулға алына. «Милли троцкист ойошмаһында ҡатнашыуҙа» ғәйепләнә. 1937 йылдың 19 авгусында атыла. 1958 йылдың 14 ғинуарында аҡлана.
Камсдорф
Камсдорф (Kamsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2854 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 325-400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7334 һәм автомобиль коды — SLF.
Вож (Түбәнге Цебьюга ҡушылдығы)
Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Цебьюга йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Северная Серта
Северная Серта — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серта йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тебет
Тебет, тебек (кулик-перевозчик)
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Яр буйҙарында йерей. Тауышланып, түбәндән генә бер ярҙан икенсе ярға осоп сыға. Осҡанда ҡанаттары һәм ҡойроҡ ситтәрендә аҡ һыҙыҡтар күренә, йөрөгәндә, өҙлөкһөҙ ҡойроғон бәүелтә, һырты көрәнһыу һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ, түшенең ике яғында һоро таптар бар. Ҡойроғоноң өҫтө арҡыры һыҙыҡлы. Ҡара сәпсәүҙән һырты һоро булыуы менән айырыла.
Тауышы
Яңғырауыҡлы итеп, өҙөп-өҙөп һыҙғыра: «тиби-тили-тили-тйтит».
Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы
Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы (28.11.1956, БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылы) — химик, техник фәндәр докторы (2005). БДУ-ның инженер факультетында сифат менән идара итеү кафедраһы мөдире.
Биографияһы
БДУ-ны 1979 йылда тамамлағандан һуң, 1980, 1985—1989 һәм 2005—2011 йылдарҙа Фәндәр академияһының Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеш регуляторҙары ғилми-тикшеренеү институтында (НИТИГ) : 1985 йылдан сектор начальнигы, 2005 йылдан — филиал директоры булып хеҙмәт итә.
1980—1981 йылдарҙа БГПИ, 1989 йылда “Акцент” йәштәр ғилми-техник ижады үҙәгенең баш экологы; 1990 йылдан аҙ тоннажлы химия етештереү предприятиеларында: Өфөләге “Интерролс” совет-америка предприятиеһында техник директор, 1993 йылдан “Фобос” ЯСЙ һәм “Реактивснаб” ғилми-етештереү предприятиеһы директоры булып эшләй<ref.
Ҡуржакүл
Ҡуржакүл - Киржакуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл.
Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы
Биографияһы
1996 йылдан “БашНИПИстром” баш унитар предприятиеһы директоры урынбаҫары, 1998 йылдан —директоры. 2011 йылдан декан, шул уҡ ваҡытта БДУ-ның инженер факультетының сифат менән идара итеү кафедраһы мөдире.
Ғилми хеҙмәттәре
Ғилми хеҙмәттәре органик синтезда, шул иҫәптән, биологик әүҙем ҡушылмалары синтезында, акустик кавитацияны ҡулланыуға бағышланған. Ғәлиәхмәтов ағас эшләнмәләрҙе һаҡлау буйынса экологик яҡтан зыянһыҙ антисептиктар эшләй һәм улар Өфө, Архангельск, Волгоград, Череповец ҡалалары предприятиеларында ҡулланылған. Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы 140-тан ашыу фәнни хеҙмәттәр һәм 20 уйлап сығарыу авторы.
Ҡуржакүл
Географияһы
Ҡуржакүл Силәбе өлкәһенең Сосновка районында, Силәбе ҡалаһынан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Күлдең көнбайыш ярында Ҡуржакүл ауылы, көнсығышында Тинес ҡасабаһы урынлашҡан. Алыҫ түгел, тимер юл аша,Тишке күле ята.
Географик координаттары: киңлеге - 55°30′50″N (55.513994), оҙонлоғо - 61°31′48″E (61.529953)
Тасуирламаһы
Ҡуржакүл күл тәбиғи юл менән барлыҡҡа килгән, тигеҙлектә ята, ҙур түгел, оҙонса һыҙатлы.
Майҙаны - 172 гектар, төбө ләмле. Ярҙары башлыса һөҙәк, һай урындары бар. Ҡом баҫып, һаҙмыртланып тора.
Һыу ҡоштары йәшәй, аҡҡоштар күренә.Һыу үҫемлектәре үрсей.Ярҙарын күрән ҡамыш менән ҡурайлы ҡамыш баҫҡан.
Күлдә алабуға, себер сабағы, табан тереклек итә.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең Долгодеревенское ауылында йәшәгән Фәрит Хәсәнов топонимдың килеп сығыуын башҡорт телендәге диалект "ҡуржа" һәм "күл" һүҙҙәре менән бәйләй. Болғансыҡ, еҫле тигән мәғәнәләр биреүен яҙа. Һыу өҫтө, ысынлап та, ҡужырмаҡлы, еҫ сығып тора, тип билдәләй ул. Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегегендә (1-се том) "ҡуржа" диалект һүҙ тип билдәләнә һәм юшҡын тигән шәрехләү бирә.
Башҡорт телендә шулай уҡ диалект "ҡоржоу" - "артыҡ әсеү" тигән һүҙ ҙә бар. Күлдең һыу сифатына ҡарата ул да тап килеүе ихтимал.
Ломовая (Ковжа ҡушылдығы)
Ломовая (Перечная) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шаар Эржебет
Эржебет Шаар (29 июль 1905 йыл — 29 август 1975 йыл) — Венгрия скульпторы, Михай Мункачи премияһы лауреаты (1962), Венгрия Халыҡ Республикаһының атҡаҙанған скульпторы (1972).
Биографияһы
Эржебет Шаар 1905 йылдың 29 июлендә Будафокта тыуа. Оҫта Жигмонд Кишфалудить-Штроблдә белем ала. Иң яҡшы йәш рәссам булараҡ, «Синей» (1932) премияһына лайыҡ була. Тап шул йылда үҙенең шәхси күргәҙмәһен ойоштора һәм белгестәрҙең иғтибарын йәлеп итә. 1935 йылда скульптор Тибор Вильтҡа кейәүгә сыға. Ҡатын-ҡыҙ фигуралары, мөхәббәтла пар һәм һәләк булған һалдаттар скульптуралары авторы. Тәбиғи ҙурлыҡтарғы скульптура эшләү өсөн еңел полистирол ҡуллана, ул еңел ҡырҡыла. 1970 йылда Будапешттың «Мючарнок» залында күргәҙмәһен үткәрә, ике йылдан һуң Антверпенда һәм Женевала күргәҙмәләре үтә. 1977 йылда, Шаар вафат булғандан һуң, күргәҙмәһе Дуйсбургта Вильгельм Лембрук музейында үтә. Авторҙары билдәле скульптуралары Будапештта, Кечкеметта, Мишкольцта, Печта, Тиханда һәм башҡа ҡалаларҙа һаҡлана. Әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө — Изге король Иштван исемендәге музейҙа.
Йәсәүилек
Йәсәүилек — Әхмәт Йәсәүи нигеҙләгән суфый тәриҡәте. Үҙәк Азия төрки халыҡтарында таралған.
Доктринаһы
Әхмәт Йәсәүи хажиғон (Ходжагон (Хваджаган)) тәриҡәтенең өсөнсө остаҙы, Йософ Хәмидәниҙең вариҫы була. Йәсәүи хажиғон тәриҡәтенең икенсе тармағы — Нәҡшбәндиә тәриҡәтенән айырмалы булараҡ, Зикри жәли (жәһри), йәғни "яңғырауыҡлы зекер"гә бирелгән.
Йәсәүи юлы
Йәсәүи юлы 4 төп этаптан тора:
Йәсәүиә тәриҡәтенең билдәле хәлифәләре араһында Сөләймән Али Баҡырғани булған.
Кирәмәт
Кирәмәт (Киреметево) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 341 кеше. Почта индексы — 452947, ОКАТО коды — 80237825002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Западный (Благовар районы)
Западный (Западный) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 256 кеше. Почта индексы — 452746, ОКАТО коды — 80 214 819 004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҡылбай
Аҡылбай (Акылбай) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 452827, ОКАТО коды — 80259820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Накипариҙа Изге Георгий сиркәүе
Накипариҙа Изге Георгий сиркәүе - Грузияның төньяҡ-көнбайышындағы Сванетия өлкәһе Местиа муниципалитетының Накипари ауылында урынлашҡан сиркәү. Сиркәү X быуатта төҙөлгән. Изге Георгий сиркәүе башҡа сиркәүҙәрҙән үҙенең фасадының тышҡы зиннәттәре менән айырыла. Ҡорам биҙәлгән, төп композицияһы булып Ҡотҡарыусы композицияһы тора. Сиркәү залының көнсығыш фасады хайуан һүрәттәре менән биҙәлгән. Сиркәүҙе эс яҡтан Теодор исемле кеше 1130 йылда биҙәгән. Бында шулай уҡ XI быуаттың нескә шедевры: изге Георгийҙың алтын һәм көмөш ҡулланып эшләнгән семәрле иконаһы һаҡлана.
Ай-Курус-Ях
Ай-Курус-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 362 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы
Бикҡужина Тутыя Әғзәм ҡыҙы (1 октябрь 1926 йыл — 3 сентябрь 2008 йыл) — ғалим-педагог. 1965—2000 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1972), доцент. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986).
Ғилми эшмәкәрлеге
1972 йылда башҡорт телен уҡытыу методикаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Методиканың ошо өлкәһе буйынса 70-тән ашыу уҡытыу-методик ҡулланма, программа, фәнни мәҡәлә авторы.
Нярымач-Кы
Нярымач-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 404 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотлобай (исем)
Ҡотлобай — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ҡотлобай — ҡотло, бәхетле бала. Бәхет, ырыҫ күңеленә яҡтылыҡ теләп бирелгән исемдәрҙең күбеһенә аҡ, ҡот һүҙе ҡушыла.
Яугирҙар
Минибаев Ҡотлобай Йөҙлөбай улы (1918—1945) — Йәрмәкәй районы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры,Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1945)
Фамилиялар
Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы — (13 март 1956 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Юғары категориялы биология уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф алдынғыһы (1998), «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты гранты конкурсы еңеүсеһе (2011). 2015 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире, 2016 йылдан Бөрйән вики-клубы етәксеһе.
Ҡотлобаева Ҡәҙриә Искәндәр ҡыҙы — (10 март 1909 йыл, Ҡазан — 11 февраль 1997 йыл, Өфө) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан табип-хирург, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының хәрби табибы. Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы. Башҡортостанда санитар авиацияға нигеҙ һалған табиптарҙың береһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1962), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1954). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943) кавалеры.
Ҡотлобаева Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы — (12 май 1886 йыл, Ҡазан ҡалаһы, Рәсәй империяһы − 1966 йыл, Өфө ҡалаһы,Башҡорт АССР-ы) — Ҡазан университетын тамамлаған (1912), мосолман ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге табиптарҙың береһе, акушер-гинеколог. РСФСР-ҙың (1944) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1942), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Ҡотлобай Семён улы Семёнов (1909 йыл —1971 йыл) — архитектор, Мишкә районы Тымбай ауылында тыуған.Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры,һуғыштан һуң Тымбай ете йыллыҡ мәктәбе директоры, 1950 йылдарҙа Мишкә районының «1 Май» колхоз рәйесе, Йошкар-Ола ҡалаһының баш инженеры һәм архитекторы.
Ҡотлобаевтар — башҡорт дворяндары нәҫеле. Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Борай районы) Йәлдәк улусының Кәмил ауылы башҡорттарынан.
Көгөрләүек
Көгөрләүек (Мородунка, )— ржанка һымаҡтар отрядендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Оҙон суҡышы өҫкәрәк кәкрәйеп торған сэпсәү. Күберәк ерҙән йөрөй, һирәкләп ҡыуаҡтарға, төп баштарына ла ҡуна һырт яғы ҡара-көрән таплы һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡ, муйыны һәм түшенең еҫ яғы сыбар. Тебеттән һәм божор сәпсәүҙән суҡышы өҫкә ҡарай кәкре булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ли-ли». Яҙғыһын ата ҡош сырылдап һыҙғыра: «түрүй-түрүй-түрүй».
Вожаль
Вожаль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 693 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Силәбе дәүләт университеты
Силәбе дәүләт университеты — классик университет, Көньяҡ Уралдың алдынғы ғилми үҙәктәренең береһе, 1976 йылда нигеҙ һалынған. Рәсәй Федерацияһының Силәбе ҡалаһында урынлашҡан. Рәсми исеме - "Силәбе дәүләт университеты" федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы.
Тарихы
1974 йылдың 3 апрелендә СССР Министрҙар Советы Силәбе дәүләт университетын булдырыу тураһында 690-сы ҡарар ҡабул итә. 1976 йылдың 4 октябрендә уны рәсми асыу тантанаһы булды, физика-математика һәм тарих-филология факультеттары асыла. Беренсе ректоры итеп СССР педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты   профессор С. Е. Матушкин тәғәйенләнә.
1980 йылда математика, физика, иҡтисад, тарих, филология факультеттары асыла. 1981 йылда 4 һөнәр буйынса аспирантура асыла. Академик В. П. Макеев исемендәге республика ғилми-тикшеренеү үҙәге, Академик Е.И. Забабахин исемендәге Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты ", "Маяҡ" производство берекмәһе, Мейәс машиналар эшләү заводы һәм башҡа өлкәләрҙең алдынғы ғилми ойошмалары һәм предприятиелары менән берлектәге тикшеренеү эше яйға һалына.
1987 йылда Силәбе өлкәһе территорияһында университет ғалимдары тарафынан  уникаль «Арҡайым» ҡаласығы асыла. Ошо уҡ йылда СССР Дәүләт премияһы лауреаты, физика-математика фәндәре докторы, профессор В.Д. Батухтин ректор була. Артабанғы йылдарҙа университеттың структур подразделениелары һаны 19 факультетҡа, 6 институтҡа, 91 кафедраға тиклем арта.
1991 йылда Силәбе дәүләт университетының Вестник журналы сығарылышы башлана, Силәбе ҡалаһында Рәсәй Фәндәр академияһының Урал буйы федераль округы буйынса Силәбе ғилми үҙәге булдырыла. Уның эшендә университет ғалимдары әүҙем ҡатнаша.
2001 йылдан сығарылыш уҡыусыларына дипломға берҙәм Европа ҡушымтаһы бирелә. 2004 йылда ректор итеп иҡтисад фәндәре докторы, профессор А. Ю. Шатин һайлана. Силәбе дәүләт университеты Рәсәй классик университеттары ассоциацияһына, Евразия университеттар ассоциацияһына, ЮНЕСКО ҡарамағындағы Халыҡ-ара университеттар ассоциацияһына ағза итеп алына.
2004 йылда Урал федераль округының инвалидтарын уҡытыу буйынса округ уҡыу-методик үҙәге статусы бирелә
2014 йылда университет ректоры итеп психология фәндәре докторы, профессор Д. А. Циринг һайлана
2015 йылдың көҙөндә Силәбе дәүләт университетын Евразия дәүләт гуманитар-педагогия университетын төҙөү менән Силәбе дәүләт педагогия университеты менән берләштереү мәсьәләһе күтәрелә, әммә яҡтар килешеүгә килмәй
2019 йылдың 28 марттында  Силәбе дәүләт университеты ректорын һайлауҙа физика факультеты деканы Сергей Таскаев еңеү яулай. Уның өсөн отчёт-һайлау конференцияһында делегаттарҙың күбеһе тауыш бирә. Ғәмәлдәге ректор Диана Циринг еңелә.
.
Университет структураһы
Университет һигеҙ уҡыу корпусында урынлаша.
Колледжы, өс музей, 64 кафедра, «Арҡайым» үҙәге бар.
Аспирантура 18 ғилми һөнәр буйынса эшләй. Кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса диссертация советтары эшләй.
Университеттың Троицк, Мейәс һәм Ҡустанай ҡалаларында  филиалдары бар.
Университет баҫмалары
1976 йылдан алып университетта студенттарҙың "Университетская набережная" гәзите сыға.
Ғилми журналдар нәшер ителә :
Төп корпусы
Силәбе дәүләт университетының төп корпусы биналар комплексынан ғибәрәт Төп корпус алдында ҙур йәшел зона  — университеттың ботаника баҡсаһы урынлашҡан.
2011 йылда икенсе сиратты төҙөү тамамланған, улар киңәйә университетының төп корпусы. Яңы корпуста урынлашҡан ҙур ашханала, 520. театр залында урын алырға, шулай уҡ башҡа бинала уҡый. Һауа үткәүелде корпусын тоташтыра. 2019 университетының спорт үҙәге төҙөлә башлай.
Яңы корпуста ҙур ашханала, 520 урынға театр залы, шулай уҡ башҡа  уҡыу бүлмәләре урынлашҡан. 2019 университеттың спорт үҙәге төҙөлә башлай.
Йомағолова Венера Әхмәт ҡыҙы
Биографияһы
Венера Әхмәт ҡыҙы Йомағолова 1955 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Яңы Әлдәшле ауылы тыуған.
1982 йылда Ҡазан дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлай.
1995 йылда Мәскүә Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре квалификацияһын күтәреү институтында Б. С. Каплан курстарында уҡыуын дауам итә.
1982 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1987 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында эшләй.
Ижады
Йомағолованың фильмдары Башҡортостандың үҙенсәлекле мәҙәниәтенә, уның тәбиғәтенә арналған. «Башҡортостан» дәүләт телерадио компанияһында ижтимағи-сәйәси һәм нәфис программаларҙа режиссёр ассистенты булып эшләй башлай. Артабан режиссёр, комментатор, телевидениела иртәнге программаларҙың художество етәксеһе, спорт-күңел асыу программалар етәксеһе булып эшләй. Күп кенә музыкаль программалар, композиторҙар, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрһәре тураһында фильмдарҙың авторы була.
Халыҡ-ара телевизион фестивалдәрҙә ҡатнашыу
2000—2006 йылдарҙа «Талпын, күңел!» телевизион тапшырыуҙар авторы. Был тапшырыу өсөн Алта-ата ҡалаһында үткән «Берҙәмлектең иң яҡшы программалары» Халы Халыҡ-ара телевизион конкурсы лауреаты исемен ала.
Фильм 2007 йылда «Еҙем әбейҙәре» фильмы Халыҡ-ара Сычуань телевизион йыр-моң фестивале (Ҡытай) һәм «Prix Visionica» телевизион ижад фестивалендә (Вроцлав ҡалаһы., Польша) лауреат исемен ала.
2004 йылда 41-се Халыҡ-ара «Злата Прага» телевизион фестивалендә Венера Йомағолованың "Ҡараңғылыҡтағы нур"документаль-музыкаль фильмы Вацлав Гавел фондының махсус призына лайыҡ була.
Шул уҡ йылда уның эштәре «Алтын ҡумта» Халыҡ‑ара телевизион фестивале дипломанты (Пловдив ҡалаһы, Болгария) һәм Мәскәүҙә Етенсе Евразия Телефорумында билдәләп үтелә
Волошина Мария Ермолаевна
Мария Ермолаевна Волошина (1926 — 1979) —  совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Чита өлкәһе Улетовский районының  «Берекмә» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Мария Ермолаевна Волошина 1926 йылда Байкал аръяғы крайының Улетовский районы Николаев ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1942 йылда "Берекмә" колхозының трактор бригадаһында учетчик-заправкасы булып эшләй. 1945 йылдан тракторсы булып эшләй. 1948 йылда малсылыҡ фермаһына һауынсы булып эшкә килә. Ул эште бик тиҙ үҙләштерә һәм тиҙҙән производство алдынғыһы булып китә.
СССР Юғары Совет Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән   ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм малсылыҡтағы юғары күрһәткестәре өсөн Мария Ермолаевна Волошинаға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә
Тыуған ауылында йәшәй. 1979 йылда вафат була.
Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
Северная Юра
Северная Юра (Юра) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юра йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шихан (Шыйҙа һырты)
Шихан — кварцит ҡая, Боланды тауы һәм Шыйҙа һырты араһындағы биләндә урынлашҡан.
Географияһы
Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы Баҡал ҡалаһы янында, Рудничный ҡасабаһынан 1,5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Силәбегә тиклем араһы — 180 км, Өфөгә — 190 км, Һатҡыға — 20 км, Баҡалға — 3 км.
Тарихы
1756 йылда Баҡал ҡалаһы тирәһендә тимер мәғдәне сығарыла башлаған. Ошо ваҡыттан алып ғалим-геологтар округта тау тоҡомдарын ныҡлы өйрәнә башлай. Шихан кварцит тауына айырыуса иғтибар бүленә. Ҡаяға Д. И. Менделеев, Д. В. Наливкин, А. Н. Заварицкий, ''А. Ферсман'' килеп китә.
Ул үҙенең тарихында өлкә әһәмиәтендәге геологик ҡомартҡы тип ике тапҡыр иғлан ителә һәм икеһендә лә был статус кире алына.
Рафаэль Санти
Рафаэ́ль Са́нти (Raffaello Santi, Raffaello Sanzio, Rafael, Raffael da Urbino, Rafaelo; 28 март 1483 йыл — 6 апрель 1520 йыл) — бөйөк итальян рәссамы, график һәм архитектор, умбрий мәктәбе вәкиле.
Шихан (Шыйҙа һырты)
Тасуирламаһы
Шихан ҡаяһы ҡыҙыл-көрән төҫтәге тау ҡалдығы. Уның йәше йөҙҙәрсә миллион йыл тәшкил итә. Ҡая ярғыланып бөткән ҡаты кварцит тоҡомдарынан тора. Шихандың бейеклеге — 60 метр самаһы.
Ҡая башында бер нисә ҡарағай үҫә. Ҡая нигеҙе тигеҙ урында, эргәһендә тауҙар һәм ҡалҡыулыҡтар юҡ, шуға күрә Шихан Баҡал ҡалаһынан күренеп тора. Көньяҡ, төньяҡтан һәм көнбайыштан ҡаяға яҡын урынлашҡан ауылдарға һәм рудниктарға алып барған грунт юлдары һалынған.
Рафаэль Санти
Урбино. Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Рафаэль бик иртә ата-әсәһен юғалта. Әсәһе, Марджи Чарла, 1491 йылда, ә атаһы, Джованни Санти, 1494 йылда вафат була. Шағирҙың атаһы герцог Гвидобальдо да Монтефельтро (Урбинский) һарайында рәссам һәм шағир була, беренсе рәссам тәжрибәһен Рафаэль атаһының оҫтаханаһында ала. Иң тәүге эше — «Мадонна с младенцем» фрескаһы әлегә тиклем йорт-музейҙа һаҡлана.
Шихан (Шыйҙа һырты)
Тасуирламаһы
Бөтә яҡтан да Шиханды карьерҙар уратып алған, әүҙем ер аҫты эштәре зонаһында урынлашҡан, шуға күрә уны ер «убыу» хәүефе бар
Этимологияһы
«Шихан» — башҡорт телендә осло башлы сусаҡ тау тигәнде аңлата, Башҡортостанда пермь осоронан ҡалған һәм хәҙерге ваҡытта ер өҫтөнә яланғасланып ҡалҡып торған рифтар, һәм был шихандарҙың атамалары бар: иң билдәлеләре Йөрәктау, Торатау, Шәкетау, Ҡуштау
Рафаэль Санти
Урбино. Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Тәүге эштәренә «Хоругвь с изображением Святой Троицы» (1499—1500 йылдар тирәһе) һәм Читта ди Кастеллолағы Сант-Агостино сиркәүе өсөн эшләнгән «Коронование св. Николы из Толентино» (1500—1501) алтарь образы ҡарай.
Уҡыуы
1501 йылда Рафаэль Перуджаға Пьетро Перуджино. оҫтаханаһына килә, шуға күрә иртә осор эштәре Перуджино стилендә башҡарылған.
1502 йылда Рафаэльдың тәүге мадоннаһы — «Мадонна Солли» барлыҡҡа килә, Рафаэль ғүмер буйы мадонналарҙы яҙасаҡ.
Дини темаға яҙылмаған беренсе картиналары — «Сон рыцаря» һәм «Три грации» (икеһе лә — 1504 тирәһе).
Рафаэль яйлап үҙ стилен булдыра һәм тәүге шедеврҙарын — «Обручение Девы Марии Иосифу» (1504), «Коронование Марии» (1504 йылдар тирәһе) Одди миһрабы өсөн ижда итә.
Ҙур миһраб полотноларынан тыш ҙур булмаған картиналар: «Мадонна Конестабиле» (1502—1504), «Святой Георгий, поражающий дракона» (1504—1505 йылдар тирәһе) һәм портреттар — «Портрет Пьетро Бембо» (1504—1506) яҙа.
1504 йылда Урбинола Бальдассар Кастильоне менән таныша.
Флоренция
1504 йыл аҙағында Флоренцияға күсеп килә. Бында ул Леонардо да Винчи, Микеланджело, Бартоломео делла Порта һәм башҡа күп флоренция оҫталары менән таныша. Леонардо да Винчи һәм Микеланджелоның һынлы сәнғәт техникаһын ентекле өйрәнә. Леонардо да Винчиның юғалған «Леда и лебедь» картинаһынан Рафаэлдың рәсеме һәм Микеланджелоның «Св. Матфеем» рәсеме һаҡланған. "…Леонардо һәм Микеланджелоның эштәрендә күргән алымдар уны үҙенең сәнғәте һәм манераһы өсөн иҫ киткес файҙа алыу өсөн тағы ла ныҡышмалы эшләргә мәжбүр итә.
Флоренцияла беренсе заказы Аньоло Донинан ҡатыны һәм ҡыҙы портреттарына була, һуңғыһы Рафаэль тарафынан «Джоконда» йоғонтоһо аҫтында яҙыла. Нәҡ ошо мәлдә Аньоло Дони өсөн Микеланджело «Мадонна Дони» тондоһын ижад итә.
Рафаэль миһраб полотнолары «Мадонна на троне с Иоанном Крестителем и Николаем из Бари» (1505 тирәһе), «Положение во гроб» (1507) һәм портреттар — «Дама с единорогом» (1506—1507 тирәһе) яҙа.
Рафаэльдың популярлығы арта бара, ул изгеләрҙең образдарына күп заказдар ала— «Святое семейство со св. Елизаветой и Иоанном Крестителем» (1506—1507 тирәһе). «Святое Семейство (Мадонна с безбородым Иосифом)» (1505—1507), «Св. Екатерина Александрийская» (1507—1508 тирәһе).
Ватикан
1508 йылдың икенсе яртыһында Рафаэль Римға күсеп килә (ул ҡалала бөтә ғүмерен үткәрә) һәм Браманте ярҙамы менән папа һарайының рәсми рәссамы була. Уға фрескалар менән Станца делла Сеньятурҙы биҙәү йөкмәтелә. Был станца өсөн Рафаэль кешенең дүрт төр эшмәкәрлеген сағылдырған фрескалар: дини фәндәр, юриспруденция, философия һәм шиғриәт — «Бәхәсте» (1508—1509), «Аҡыл, Көс һәм Уртасалыҡты» (1511), иң күренекле «Парнасты» (1509—1510) һәм «Афина мәктәбен» (1510—1511) яҙа.
«Парнаста» данлыҡлы боронғо грек, итальян һәм боронғо рим шағирҙары араһында туғыҙ муза менән Аполлон һүрәтләнә. "Бельведер яғына ҡараған стенала, ул Парнас һәм Геликон шишмәһе булған урында, тау битләүендә лавр ағастарының күләгәле сауҡалығын һүрәтләй, һауала сикһеҙ күп яланғас амурҙар лавр ботаҡтарын өҙөп, таж үрә, уларҙы бөтә убаларға таратып ташлай, унда барыһы ла илаһи һулыш менән солғанған — фигураларҙың матурлығына, рәсем сәнғәтенең дәрәжәлелегенә иғтибарлы ҡараған һәр кем ғәжәпләнә, нисек инде кешелек даһилығы ябай буяуҙар менән рәсемдең камиллығы арҡаһында һынлы сәнғәт һүрәтенең тере кеүек тойолоуына өлгәшә.
«Афина мәктәбе» —иҫ киткес башҡарылған күп фигуралы (50- гә яҡын персонаж) композиция, унда боронғо философтар һүрәтләнә, уларҙың күбеһенә Рафаэль үҙ замандаштарының йөҙ һыҙаттарын бирә, мәҫәлән, Платон Леонардо да Винчи образында, Гераклит Микеланджело образында, ә уң яҡ ситтә торған Птолемей фреска авторына ныҡ оҡшай. "Унда бөтә донъяның аҡыл эйәләре күрһәтелә, улар бер-береһе менән төрлө юҫыҡта бәхәсләшә… Улар араһында баҫҡыста ятыусы Диоген да туҫтағы менән бар, был фигура үҙенең битарафлығында ныҡ уйланылған һәм матурлығы һәм уның өсөн ҡулайлы кейеме менән маҡтауға лайыҡлы. Үрҙәге телгә алынған астрологтарҙың һәм табличкаларҙа циркуль менән һәр төрлө фигуралар һәм тамғалар һыҙыусы геометрҙарҙың матурлығы ысын мәғәнәһендә һөйләп бөтөргөһөҙ.
Папа Юлий Икенсегә Рафаэльдың эше бик оҡшай, хатта ул эше тамамланмаҫтан алда уҡ рәссамға өс станца биҙәргә йөкмәтә, өҫтәүенә, унда биҙәктәр һала башлаған рәссамдар, шул иҫәптән Перуджино һәм Синьорелли был эштән ситләтеләләр. Буласаҡ эштең күләменең ҙур булыуын иҫәпкә алып, Рафаэль уҡыусыларын йыя, улар заказдың күп өлөшө уның эскиздары буйынса үтәй, Константиндың дүртенсе станцаһын тулыһынса уҡыусылары биҙәй.
1513 йылда Юлий Икенсене алмаштырған Лев X шулай уҡ Рафаэлды юғары баһалай.
1513—1516 йылдарҙа Рафаэль папа заказы буйынса Библиянан сюжеттар менән ун шпалер өсөн ҡатырғалар эшләү менән шөғөлләнә, улар Сикстин капеллаһы өсөн тәғәйенләнә. Иң уңышлы ҡатырғаһы «Чудесный улов» (беҙҙең көндәргә тиклем барлығы ете ҡатырға етә).
Папанан тағы бер заказы эске ватикан ихатаһына сыҡҡан лоджиялар була. Рафаэлдың проекты буйынса улар 1513—1518 йылдарҙа 13 аркада ҡиәфәтендә төҙөлә, уларҙың 52 фрескаһын Рафаэлдың уҡыусылары уның эскизы буйынса библия сюжетына биҙәй.
1514 йылда Браманте вафат була, һәм Рафаэль шул ваҡытта төҙөлөп ятҡан Изге Петр соборының баш архитекторы була. 1515 йылда ул боронғо ҡомартҡыларҙың төп һаҡлаусыһы вазифаһын ала.
Миһраб һынлы сәнғәте
Ватиканда эштең күплегенә ҡарамаҫтан, Рафаэль миһраб образдарын башҡарыуға сиркәүҙәрҙең заказдарын үтәй: «Святая Цецилия» (1514—1515), «Несение креста» (1516—1517), «Видение Иезекииля» (1518 йылдар тирәһе).
Оҫтаның һуңғы шедевры булып мөһабәт «Преображение» (1516—1520) картинаһы була, унда барокко һыҙаттары күренә. Өҫкө өлөшөндә Рафаэль тарафынан Инжилға ярашлы, Фавор тауында Христостың Петр, Иаков, Иоанн алдында үҙгәреү мөғжизәһе һүрәтләнә. Апостолдар һәм ен алыштырған үҫмер менән картинаның аҫҡы өлөшө Рафаэльдың эскиздары буйынса Джулио Романо тарафынан тамамлана.
Рим мадонналары
Рафаэль Санти үҙенең остазы Пьетро Перуджино өлгөһөндә Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе, сабыйын тотҡан Мария образының мадонналарҙа бик күп һынландыра. Уларҙың һәр ҡайһыһы композицион алымдарҙың һәм образдың психологик сағылышының төрлөлөгө менән айырылып тора.
Тәүҙәрәк яҙылған мадонналарында Рафаэль башлыса умбрий мәктәбе үрнәктәренә эйәрә, һәм уның ижадында Италия сәнғәтендә «кватроченто» исеме менән йөрөтөлгән осор тулыһынса сағылыш таба. Атап әйткәндә, идиллик образдар оялсанлыҡ, тартыныусанлыҡ, иркен булмауҙан, шулай уҡ ҡоролоҡтан һәм бер төрлөлөктән азат түгел. Флоренция осорона ҡараған мадонналарҙа фигураларҙың үҙ-ара бәйләнеше күпкә тәбиғи була бара. Уларға шулай ҡатмарлыраҡ пейзажлы фондар хас. Тәүге планға иһә әсәлек хистәренең күп яҡлы сағылышы ҡуйыла: был ҡурҡыу-шомланыу хисенән алып бер үк ваҡытта Марияның улы өсөн ғорурлыҡ тойҡоларына тиклем хистәрҙе сағылдыра. Әсәлектең ошондай гүзәл яҡтарын сағылдырыу — рәссамдың Римгә килгәндән һуң ижад иткән мадонналарында төп эмоциональ күренеш булуараҡ билдәләнә. Римдә ул унға яҡын мадонна яҙа. Үҙенең мөһабәтлеге менән «Мадонна Альба» (1510) «Мадонна Фолиньо» (1512), «Мадонна с рыбой» (1512—1514), «Мадонна в кресле» (1513—1514 тирәһе) айырылып тора. Шулай ҙа Рафаэлдың иң камил ижад емеше булып данлыҡлы «Сикстинская мадонна» картинаһы (1512—1513) була. Был картинаға Юлий II Пьяченцтағы Изге Сикст монастыры сиркәүе миһрабы өсөн заказ бирә. «„Сикстинская Мадонна“ ысын мәғәнәһендә симфониялы. Был полотно линияларының һәм массаларының осрашыуы һәм үрелеше үҙенең эске ритмы һәм гармонияһы менән таң ҡалдыра. Әммә был ҙур полотнола иң феноменаль яғы — рәссамдың оҫта итеп бөтә линияларҙы, бөтә формаларҙы һәм төҫтәрҙе иҫ киткес ярашлылыҡҡа туплау, ул рәссамдың төп теләгенә хеҙмәт итә — беҙҙе ҡарарға, Марияның һағышлы күҙҙәренә өҙлөкһөҙ ҡарарға мәжбүр итә»"
Портреттары
Бик күп дин темаһына картиналарҙан тыш, Рафаэль портреттар ҙа яҙа. 1512 «Папа Юлий Икенсенең портретын» яҙа. «Шул уҡ ваҡытта, бөйөк билдәлелек яулап, ул май менән папа Юлийҙың портретын яҙа, ул шул тиклем тере һәм оҡашған була, хатта портретты күреү менән кешеләр тере папаны күргән һымаҡ ҡурҡып китәләр»" . Папа тирәләй кешеләр заказы буйынса «Портрет кардинала Алессандро Фарнезе» (1512 тиәһе), «Портрет Льва X с кардиналами Джулио Медичи и Луиджи Росси» (1517—1518 тирәһе).
Айырыуса Бальдассаре Кастильоне портреты (1514—1515) айырылып тора. Күп йылдар үткәс, был портретты Рубенс күсерә, Рембрандт тәүҙә һүрәткә төшөрә, ә һуңынан был картина йоғонтоһо аҫтында үҙенең «Автопортретын» яҙа. Станца эштәренән ситкә китеп, Рафаэль «Портрет Биндо Альтовити» портретын(1515) яҙа.
Рафаэль һуңғы тапҡыр үҙен «Автопортрет с другом» эшендә төшөрә (1518—1520), Рафаэль ниндәй дуҫының ҡулбашына ҡулын һалғаны билдәһеҙ, шуға тикшеренеүселәр күп әҙ ышандырырлыҡ версиялар ҡуялар.
Фарнезин виллаһы
Банкир һәм сәнғәтте ҡурғаусы Агостино Киджи Тибр ярында вилла төҙөй һәм антик мифологияның сюжеттарына фрескалар менән биҙәү өсөн Рафаэльды саҡыра. 1511 йылда «Триумф Галатеи» фрескаһы барлыҡҡа килә. "Рафаэль был фрескала пәйғәмбәрҙәр һәм сивиллаларҙы төшөрә. Был уның иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе була. Ысынлап та, унда һүрәтләнгән ҡатын-ҡыҙ һәм балалар үҙҙәренең тормошсанлығы һәм колоритының камиллығы менән айырыла. Был әйбере Рафаэльға тере сағында ла, үлгәндән һуң да киң танылыу килтерә.
Ҡалған фрескаларҙы Рафаэльдың эскиздарына уҡыусылары биҙәп бөтөп ҡуя. Күренекле эскизы «Свадьба Александра Македонского и Роксаны» (1517 тирәһе) һаҡланып ҡалған (1517) (фреска үҙе Содома тарафынан биҙәлә).
Архитектураһы
"Рафаэльдың архитектор булараҡ эшмәкәрлеге айырым әһәмиәткә эйә, ул Браманте һәм Палладио ижадын бәйләүсе звено булып тора. Браманте үлгәндән һуң Рафаэль Изге Петр соборының баш архитектор вазифаһын биләй (яңы базилик планын төҙөй) һәм Браманте башлаған лоджиялар менән ватикан һарайын төҙөп бөтә. Римда уның тарафынан Сант-Элиджо-дельи-Орефичи сиркәүе (1509 йылдан) һәм Санта-Мария-дель-Пополо (1512—1520) сиркәүенең нәфис Киджи капеллаһы төҙөлә. Рафаэль шулай уҡ беренсе ҡатында юнылмаған икенсе ҡатының ике ҡатлаулы ярым колонналары менән Видони-Каффарелли (1515 йылдан) палаццоһын төҙөй (өҫтән төҙөлгән), Бранконио дель Аквила(1520 йылда тамамлана, һаҡланмаған) бай пластикалы фасад (икеһе лә — Римда), Флоренцияла (1520 йылдан Рафаэль проекты буйынса архитектор Дж. да Сангалло) Пандольфини, формалары күркәм тыйнаҡлығы һәм интерьерҙарының шәхсилеге менән айырыла. Был әҫәрҙәрендә Рафаэль фасад декорының рәсем һәм рельефын участканың һәм күрше төҙөлөштөң үҙенсәлектәре менән, бинаның күләме һәм тәғәйенләнеше менән бәйләй, һәр һарайға мөмкин тиклем күберәк ҡупшы һәм индивидуаль ҡиәфәт бирергә тырыша. Рафаэльдың иң ҡыҙыҡ, әммә өлөшләтә башҡарылған архитектура ниәте булып рим виллаһы Мадама (1517 йылдан төҙөлөштө Кесе А. да Сангалло дауам итә, тамамланмай ҡала) тора, ул тирә яҡтағы ихата- баҡсалар менән һәм ҙур террасалы парк менән тәбиғи бәйләнгән
Һүрәттәре һәм гравюралары
Рафаэльдың 400-гә яҡын һүрәте һаҡланған. Улар араһында әҙерлек һүрәттәре һәм картиналарға һыҙмалар, шулай уҡ үҙ аллы әҫәрҙәре лә бар.
Рафаэль үҙе гравюра менән шөғөлләнмәгән. Әммә Раймонди Маркантонио Рафаэльдың һүрәттәре буйынса күп һанлы гравюралар булдырған, шуның арҡаһында Рафаэльдың юғалған бер нисә картинаһы беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә. Рәссам үҙе Маркантониоға рәсемдәрен гравюрала ижад итеү өсөн бирә. Маркантонио уларҙы күсермәй, ә улар нигеҙендә яңы сәнғәт әҫәрҙәре ижад итә, ул бының менән Рафаэль үлгәндән һуң да шөғөлләнә.
«Суд Париса» гравюраһы Манены билдәле «Завтрак на траве» әҫәрен ижад итергә дәртләндерә.
Уҡыусылары
Рафаэльдың күп һанлы уҡыусылары булһа ла, уларҙы береһе лә күренекле рәссам булып китмәй. Иң талантлыһы Джулио Романо була. Рафаэль үлгәндән һуң ул порнографик һүрәт циклын булдыра, был янъял тыуҙыра, шуның өсөн ул Мантуяға күсергә мәжбүр була. Уҡытыусыһы стилендә башҡарылған әҫәрҙәрен, ҡайһы саҡта уның эскиздары буйынса ла башҡарылғандарын замандаштары баһаламай. Джованни Нанни Неаполгә күсеп килә, әммә йәшләй вафат була. Перин дель Вага рәссам булып китә, Флоренцияла һәм Генуяла эшләй.
Шиғырҙары
Үҙенең ваҡытындағы күп рәссамдар кеүек, мәҫәлән, Микеланджело һымаҡ, Рафаэль да шиғырҙар яҙа. Сонеттар менән оҙатылған күп кенән һүрәттәре һаҡланған. Түбәндә А. Махов тәржемәһендә рәссамдың һөйгән йәренә арналған бер сонет килтерелә. Амур, умерь слепящее сиянье
Двух дивных глаз, ниспосланных тобой.
Они сулят то хлад, то летний зной,
Но нет в них малой капли состраданья.
Как потерял свободу и покой.
Ни ветер с гор и ни морской прибой
Не справятся с огнём мне в наказанье.
Готов безропотно сносить твой гнёт
А их лишиться — равносильно смерти.
Мои страдания любой поймёт,
И жертвой стал любовной круговерти.
Рафаэлдың үлеме
Вазари Рафаэлды аҙғын тормош алып барыуҙан вафат була тип яҙа, әммә заман тикшеренүселәре фекеренсә рәссамдың үлеменең сәбәбе ҡаҙыу эштәре ваҡытында рим биҙгәге йоҡтороуҙан була. Рафаэль 1520 йылдың 6 апрелендә Римда 37-се йәшендә вафат була. Пантеонда ерләнә. Уның кәшәнәһендә ошондай эпитафия бар: «Бында бөйөк Рафаэль ята, ул тере саҡта тәбиғәт еңелеүҙән ҡурҡа, ә ул вафат булғандан һуң, ул үлемдән ҡурҡа» (Ille hic est Raffael, timuit quo sospite vinci, rerum magna parens et moriente mori).
Иң ҡиммәт һүрәт
2012 йылдың 5 декабрендә Нью-Йорктағы Сотбис аукционында Рафаэльдың "Преображение"картинаһына «Голова молодого апостола» (1519—1520) һүрәте һатыла. Хаҡы 29 721 250 фунт стерлинг була, башланғыс хаҡынан ике тапҡырға артыҡ хаҡ ҡуйыла. Был график эштәр өсөн иң ҙур сумма.
Арыҫланғолов Фәнил Тимерхан улы
Арыҫланғолов Фәнил (Фаил) Тимерхан улы (1 апрель 1954 йыл) — музыкант, баянсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989).
Биографияһы
1981 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театрының баянсыһы, 1994 йылғаса — музыкаль бүлек мөдире. (1989).
Ижады
БАДТ-ның «Ҡанатланып ос һин,Толпарым!» (1990, Ф. М.Бүләков), «Тиле йәшлек» (1991,И.Ә.Абдуллин) һ.б. спектаклдәрен музыкаль яҡтан биҙәгән. Рәсәй, Италия, Финляндия, Япония илдәрендә гастрольдәрҙә була.
Йәғфур
Йәғфур (يعفور — «ғәзәл»; Я’фур) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең легендар ишәгенең ҡушаматы.
Тарихы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ишәге абруйлығы шикле ғәрәп дини әҫәрҙәренең персонажы булып тора, шуға күрә күпмелер ваҡыт мосолмандар араһында бәхәс ҡоралы булып ҡала. Тарихсы Әт-Тәбәриҙә Йәғфур тигән ишәк Мысыр хакимы Мөкәүкис тарафынан Мәрйәм әл-Кибтия менән бергә ебәрелгән бирнәнең бер өлөшө, тип телгә алына.
Йәғфур тирәләй барлыҡҡа килгән апокрифик легендаларҙа уның Библияла телгә алынған пәйғәмбәрҙәрҙең бөтә ишәктәре менән дә генеалогик ҡәрҙәшлек булдырылған. Йәғфур тураһындағы легендаларҙа ул кешесә һөйләшә белгән һуңғы ишәк итеп һүрәтләнә.
Исем-атамаларҙа
Артабанғы тарихта ишәк Йәғфур образы символик мәғәнәгә эйә булып китә һәм, бәлки, ҡайһы берҙә ир-ат исеме булараҡ та ҡулланылғандыр. Мәҫәлән, йәғфуриҙәр тигән шәжәрәлә нигеҙ һалыусының исеме шуға оҡшаш (867—997), ә Сүриәлә, Дамаск ынан алыҫ түгел, Йәғфур исемле ҙур булмаған ҡала бар.
Каннавурф
Каннавурф (Kannawurf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 860 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 138 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6578 һәм автомобиль коды — SOM.
Лопа
Лопа — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унд күле-күл-Ундоша йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
26 декабрь
26 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 360-сы көнө (кәбисә йылында 361-се). Йыл тамамланыуға 5 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Сфагнум һаҙлыҡтары
Тасуирлама
Дымлы уйһыу һаҙлыҡтарҙа, йәғни торф барлыҡҡа килтерә торған мүк ерҙе ҡалын ҡатлам булып ҡаплап үҫешә. Мүк ҡатламы аҫтында кислородһыҙ әсе һыу ята.
Сфагнумлы һаҙлыҡтарҙа һыу әсе, кислород һәм туҡлыҡлы матдәләр йөкмәткеһе ярлы, бындағы шарттарҙың күбеһе нормаль йәшәү шарттары менән һыйышмай, тере йән эйәһе, шул иҫәптән бактериялар тарҡала. Әлеге шарттар ауған ағастарҙың, сәскәләренең һеркәһе һәм башҡа органик матдәләрҙең тарҡалыуына ҡамасаулай, улар меңәр йылдар дауамында һаҙлыҡ өҫтөндә ҡала ала.
Йыш ҡына сфагнум һаҙлыҡтары ҡабарынҡы формала, сөнки сфагнум һаҙлыҡтарҙың үҙәгендә яҡшы үҫә — унда һыу әҙерәк минераллашҡан була.
Һаҙлыҡтарға юғалыу ҡурҡынысы янай: ерҙәрҙе үҙләштереү, һыу алмашыныуындағы үҙгәрештәр һәм түккән бысраҡ һыуҙар быға сәбәпсе булып тора
Рәсәй субъекттарында сфагнумлы һаҙлыҡтарҙы дәүләт ҡурсыуына ала башлау күҙәтелә, мәҫәлән, Төньяҡ-Осетия Аланияла тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында махсус ҡарар ҡабул ителгән. Ҡомартҡылар араһында сфагнум һаҙлыҡтары ла телгә алына.
Башҡортостанда торф һаҙлыҡтарын һаҡлау
Башҡортостанда 2018 йылда шуғаса булған 164-кә өҫтәп тағы 15 яңы тәбиғәт паркы ойошторолдо - улар республиканың туғыҙ районында урынлашҡан торф һаҙлыҡтары биләмәләре. 2015 йылдан республикала Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының үҫеш программалары сиктәрендә торф һаҙлыҡтарын һаҡлау буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре алып барыла. Был тәбиғәт объекттары урман-дала зонаһында урынлашҡан, уларҙың туғыҙы Урал алдында (Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә райондары), алтауһы - Урал аръяғында (Әбйәлил, Учалы райондары). Был объекттар тәбиғәтте һаҡлау сараларын ҡабул итеүҙе талап итә.