cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әл-Бохари
Хәтер
Совет власы йылдарында бөйөк аҡыл эйәһе һәм дин белгесе исеме СССР территорияһында онотолоуға дусар ителгәйне. Үзбәкстан бойондороҡһоҙлоҡ алғас имам әл-Бохари исеме кире тергеҙелә. 1998 йылда Хартанг ауылында Үзбәкстан Президенты И. А. Кәримов инициативаһы менән үҙ эсенә мавзолей, мәсет, китапхана  һәм мәҙрәсәне индергән мөһәбәт мемориаль комплекс төҙөлә. 1998 йылдың октябрендә имамдың 1225-йыллығы киң билдәләнә. Үрге Пышма ҡалаһында имам әл-Бохари хөрмәтенә аталған Баҡыр мәсет бар. 2014 йылдың июлендә мәсет эргәһендә имам әл-Бохари кәүҙәһе ятҡан капсула ерләнде. Кәүҙәһе 1998 йылда Сәмәрҡәнд ҡалаһында мемориаль комплекс төҙөгән ваҡытта имам әл Бохари ҡәберенән алына.
Маскат
Маска́т (مسقط) — Омандың баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы. Маскат губернаторлығы үҙәге. Һинд океанының Оман ҡултығы яр буйындағы порт.
Халҡы — 650 мең кеше (2005 йыл).
География
Маскаттың ҡала яны менән бергә территорияһы Баш ҡала районы тип атала, уның майҙаны яҡынса 1500 км².
Тарих
Борон ҡала «Ладан юлы»нда урынлашҡан бәләкәй торама булған. XVI быуатта португалдар тарафынан баҫып алына. 1649 йылда ҡалаға Оман ғәрәп шәйехе хужа була һәм уға баш ҡала статусын бирә. Оман хакимдарының биләмәләре көньяҡҡа ҡарай Мозамбикка тиклем һуҙылған булған, ил ҡолдар һатыу менән байыған.
1803 йылда Оман солтаны ваххабиттар һөжүмен кире ҡаға. XIX быуат уртаһына ҡарай ҡолдар менән сауҙа итеү тыйыла, ҡала бөлгөндөккә төшә, ә солтан үҙенең баш ҡалаһын Занзибар утрауына күсерә.
Иҡтисад
1970 йылдан Оманда модернизация башланғас, Маскатта инфраструктура һәм урбанизация йылдам үҫешә бара. Эргә тирәләге торамалар аҡрынлап мегаполис составына керәләр.
Ҡаланың үҙәк өлөшөн өс төркөмгә бүлергә мөмкин:
Пожва (йылға)
Пожва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Пожвинск ҡултығы) уң ярына 835 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡуба (ҡала)
Ҡуба (Ҡуба; Quba) — Әзербайжандың төньяғында урынлашҡан ҡала.
Ҡала майҙаны — 556 км².
Тарихы
Фаразлауҙар буйынса, хәҙерге ҡала урынында Кавказ Албанияһының Хобота антик ҡалаһы урынлашҡан. Боронғо грек географы Птолемей Кавказ Албанияһының 29 ҡалаһы һәм ауылы араһында Хоботаны ла атай (Χοβωτα).
Кузбәков Рөстәм Сөләймән улы
Кузбәков Рөстәм Сөләймән улы (Кузбеков Рустэм Сулейманович) (27 август 1952 йыл ) — табип. 1991 йылдан «Стәрлетамакстрой» тресы дауаханыһының баш табибы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Һаулыҡ һаҡлау, ветерандар һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Кузбәков Рөстәм Сөләймән улы 1952 йылдың 27 авгусында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Алайғыр ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1975  йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1972 йылда травматология бүлегендә медбрат булып башлай. Артабан тиҙ ярҙам станцияһында фельдшер булып эшләй. 1975 йылда, Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағас, «Стәрлетамакстрой» тресының медицина-социаль часында ординатор, бүлек мөдире, баш табибтың дауалау эше буйынса урынбаҫары булып эшләй. 1991 йылдан «Стәрлетамакстрой» тресы дауаханыһының баш табибы.
Стәрлетамаҡ ҡалаһы 131-се Нахимов һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
Һандса
Һандса йәки һанса (handsa) — өй шарттарында арыш ҡурынан әҙерләнгән алкоголле эсемлек. Эстонияның көньяҡ-көнсығышында йәшәүсе сету тигән халыҡтың милли эсемлеге. Эсемлектең градусы бик ныҡ үҙгәрергә мөмкин, әммә ғәҙәттә ул 40 % — тан аша.
Төрҙәре
Һандсаның сифаты метанолдың йәки төрлө әсеү продукттарының күләменә бәйле булыуы мөмкин. Һандсаны ғәҙәттә ике тапҡыр ҡыуып сығаралар. Был эсемлектең бик күп төрҙәре бар, ләкин уның ике төп төрөн — көрән һәм аҡ һандсаны айырып күрһәтергә мөмкин. Аҡ һандсаны ҡыуыуҙан һуң шунда уҡ эсәләр. Көрән һандсаны ҡулланыу алдынан, ғәҙәттә, имән мискәләрҙә бер нисә ай һаҡлайҙар.
Алкоголде тыйыу тураһындағы Закон
Эстонияла һандса һатыу һәм әҙерләү алкоголь тураһындағы Закон буйынса тыйыла, уға ярашлы көслө алкоголь эсемлектәрҙе (спирттың 22 проценттан ашыуы) өй шарттарында етештереү законһыҙ.
Эстонияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре был законға ҡаршы килә. Мәҫәлән, сету мәҙәниәт активисы Ахто Раудоя былай тип яҙа: «Һәр халыҡтың үҙ йолалары бар, һәм уларҙы<…> бер нисек тә тыя алмаясаҡтар».
Психолог Аво-Рейн Терепинг шулай уҡ һандсаны етештереүҙе яҡлай. Postimees гәзитендә ул үҙенең мәҡәләһендә былай тип яҙа: «Европала ваҡ алкоголь етештереүселәр ҡулай күренеш булып тора, һәм хатта Эстония магазиндарында кибеттәр йыш ҡына башҡа илдәрҙән килгән ваҡ фирмаларҙың ҡаты спиртлы эсемлектәре менән тулған».
Әл-Манар (ислам үҙәге)
Әл-Манар ислам мәҙәни үҙәге (1994 йылдан алып) — мәсет һәм Харьков ҡалаһының мәҙәни ойошмаһы.
Мәсет мәхәлләһе ағзалары
Әл-Манар мәсетенә килеүселәр милләте буйынса бик ныҡ айырыла. Мәсеткә даими рәүештә ғәрәп илдәре вәкилдәре, чечендар, татарҙар, төркмәндәр, тажиктар, үзбәктәр, пакистанлылар, африкандар, урыҫтар, украиндар, шулай уҡ башҡа мосолман илдәре вәкилдәре килә. Уларҙың күпселеген студенттар тәшкил итә.
Бисмиллаһ
Бисмиллаһ (بسم الله), тәсмиә (تسمية), бәсмәлә (بسملة) — Ҡөрьәндең туғыҙынсы Әт-Тәүбә сүрәһенән ғәйре һәр сүрәнең башында торған кәлимә : «Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!» өсөн мосолмандар ҡулланған термин (بِسۡمِ ٱللهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ — Мәрхәмәтле һәм Рәхимле Аллаһ Исеме менән). Уны һәр доғала, намаҙҙа, ниндәй булһа ла хәләл эш башлағанда, мосолмандар яҙған һәр документта (хаттар, килешеүҙәр, мөрәжәғәттәр, васыяттар һәм башҡалар) ҡулланалар.
Ҡөрьәндә
Ҡөрьән сүрәләрендә бисмиллаһ айырым аят итеп иҫәпкә алынмай. Беренсе сүрә — Әл-Фатихала ғына беренсе аят булып бәсмәлә тора. Был сүрә тураһында Әл-Хижер сүрәһенең 87-се аятында, Әл-Фәтихала ете аят, тип әйтелгән, тимәк, Бисмиллаһ — уның беренсе аяты булып тора. Был ғибәрә шулай уҡ ән-Нәмл («Ҡырмыҫҡалар») сүрәһенең 30-сы аятында ла әйтелә. Ҡыҫҡа ғына «бисмиллаһ» (Аллаһ хаҡына) Һуд сүрәһенең 41-се аятында осрай (11:41). «Һеҙҙең Аллағыҙ хаҡына» (би-сми-раббикә) ғибәрәһе Ҡөрьәндә дүрт тапҡыр, «данларға», йәки «уҡырға» тигән бойороҡтан һуң килә. Аллаһ Исемензекер) итеү 13 тапҡыр, ә Әр-Рәхман (Шәфҡәтле) сүрәһенең 78-се аятында Аллаһ Исемен тәбрикләү тураһында әйтелә (тәбәрәкә- смү- раббикә).
Тарихынан
Ғәрәптәргә Ислам дине иңгәнсе, яһилиәт осоронда, улар төрлө илаһтарға, һындарға табынғандар. Шуға күрә берәй шулар исеме менән, Бисмил-Лат һәм Бисмил-Ғүззү, тип эшкә тотонғандар.
Мөхәммәт Пәйғәмбәргә Рисаләт иңгәс, ул Бисмиллаһ (Аллаһ исеме менән) тип әйтә торған булған. Мәгәр Ән-Нәмл сүрәһе иңгәндән һуң Ул тулы итеп «Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!» тип әйтә башлаған һәм Ҡөрьәндә шулай итеп нығынған.
Каллиграфия
Бисмиллаһ кәлимәһе Ислам, ғәрәп каллиграфияһында бик яратып һәм йыш ҡулланыла.
Мал салыу
Малды һуғымға салыр алдынан Бисмиллаһ тип әйтеү итте хәләл итә. Әммә Ислам ҡағиҙәләре буйынса харам тип һаналған малды (мәҫәлән, сусҡаны) Бисмиллаһ тип салыу уны хәләл итмәй.
Ҡандра
Ҡандра (Кандры) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше. Почта индексы — 452793, ОКАТО коды — 80 251 827 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға 1906 һәм 1910 йылдар араһында, Бәләбәй өйәҙендә Һамар—Златоуст (хәҙерге Куйбышев) тимер юлы төҙөлгәндән һуң, Ҡандра станцияһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1937—1956 йылдарҙа Ҡандра районының административ үҙәге булып иҫәпләнә.Ауыл Туймазы нефть ятҡылығын үҙләштереү барышында үҫеш ала. 50‑се йылдарҙа Ҡандра 18 быуаттың 1‑се яртыһында нигеҙләнгән Ҡандра-Әмин ауылы менән берләшә. 1955 йылдан алып Ҡандра исемен йөрөткән ҡала тибындағы ҡасаба булып иҫәпләнә. 1962—2002 йылдарҙа Туймазы ҡалаһы составында, 2005 йылда хәҙерге статусын ала. Халҡы: 1920 й. — 170 кеше; 1939 — 3065; 1959 — 8362; 1989 — 10785; 2002 — 12077; 2010 — 10885 кеше. Башҡорттар, татарҙар, урыҫтар йәшәй (2002). Ҡандрала икмәк комбинаты урынлашҡан. 2 урта, 1 төп (2‑се урта мәктәп филиалы) мәктәп, муз. мәктәбе, уҡыусылар йорто, 3 балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто (“Рябинушка” урыҫ халыҡ фольклор ансамбле, “Дуҫтар” башҡ. халыҡ фольклор ансамбле), 2 китапхана бар. .
Овраг Прямой
'''овр. Прямой''' — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новгород агиографияһы
Новгород агриографияһы (шулай уҡ төньяҡ рус агиографияһы) — Бөйөк Новгородта һәм уның тирә-йүнендә урындағы изгеләргә арналған агиографик сығанаҡтар төркөмө.
Тарих
Новгород ерҙәрен христианлаштырыу башланған ваҡыттан алып новгород агиографияһының башланыуын күҙәтергә мөмкин. Владимир Ярославичтың Изге София соборында ерләнгәненән һуң, ғибәҙәтхананы нигеҙләгән кеше булараҡ, йыназа уҡылырға тейеш була. Әммә Новгород сиркәүҙәре ҡорола башлаған ул заманда изгеләргә йыназа уҡыу, башлыса, грек теленән тәржемә ителгән ғибәҙәт китаптары буйынса грек изгеләренә генә бағышлап үткәрелгән була, ә был саҡта кенәз Борис һәм Глеб, шулай уҡ Феодосий Печерскийҙарҙан башҡа рус изгеләренә йыназа уҡылмаған була. Бары тик XII быуат аҙағында ғына, Новгород сиркәүҙәрҙең үҙаллылыҡ хоҡуҡтарын алып, иҡтисади ҡеүәте нығынғанлыҡ арҡаһында йәмғиәттә ихтирамлы урын биләгәндән һуң ғына, урындағы пантеон һәм изгеләр тураһындағы тейешле әҙәбиәтте булдырыуҙың кәрәклеге мөһим тип табыла.
XV быуат Новгород агиографияһының сәскә атыу ваҡыты була. Архиепископтар Евфимий II һәм Ионаның ул осорҙағы мәҙәни сәйәсәте агиографияның ҡеүәтле үҫешенә булышлыҡ итә һәм Новгород рухи традицияларыың беренсел булғанлығын күрһәтеүгә йүнәлтелә. Урындағы изгеләргә иконалар булдырыу һәм изгеләрҙең тормошон тасуирлап яҙыр өсөн ритор Пахомий Серб саҡырыла. Тап Пахомий Серб күп һанлы агиографик ижад емештәренең авторы булған була, шул иҫәптән, Новгород владыкалары Моисей, Иоанн, II Евфимий һәм Иона житиеларын да ул яҙған була.
Ағалы-энеле Лихудтар тарафынан яҙылған һәм 1706—1707 йылдарҙа грек телендә эшкәртелгән Варлаам Хутынскийҙың житиеһын Новгород агиографияһының тамамланыуы тип иҫәпләргә мөмкин, һуңынан был житие рус теленә тәржемә ителә.
Үҙенсәлектәре
Новгород агиографик әҙәбиәтен реконструкциялау өсөн тәүге материалдарҙы йылъяҙмалар бирә, уларҙа изге кешеләр тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт яҙылған була. Урындағы житие йолаһына индереүҙең өлгөһө булып апостол Андрей Первозванныйҙың йөрөүе тураһындағы әҫәр тора. Новгород житиелары фольклор сығанаҡтарына яҡын тороуҙары менән билдәле. Шулай итеп, легендар мотивтарҙы архиепископ Иоанн, Римлян Антоний, Иоанн Клопский һәм башҡаларҙың житиеларында табырға мөмкин.
Ҡайһы бер әҫәрҙәре
«Богородица иконаһы знамениеһы тураһында хикәйәт»
Был әҫәрҙә Новгород ҡалаһы кешеләренең ҡаланы ҡамауҙа тотҡан суздаль кешеләрен еңеүе тураһында һөйләнелә. Әҫәр архиепископ Иоаннды данлай һәм Новгородтың Богородица һәм күктең ҡурсалауы аҫтында булыуы тураһында бәйән итә. Кенәз Андрей Боголюбский, киреһенсә, «яуыз фирғәүен» итеп һүрәтләнә. Хикәйәттә шул осорҙағы ваҡиғаларҙың Новгородтың сәйәси бойондороҡһоҙлоғо нигеҙе менән бәйле булыуы һүрәтләнә.
«Новгород архиепискобы Иоанндың шайтанға ултырып Иерусалимға сәйәхәте тураһында повесть»
Был повесть Новгород архиепискобы Иоанндың изгелеген данлауға арналған. Сюжет нигеҙен урта быуаттар әҙәбиәтенә хас булған яҡты һәм ҡара көстәрҙең дини көрәше мотивтары тәшкил итә.
«Новгород посаднигы Шило тураһында повесть»
Шулай уҡ Иоанн исеме менән бәйле әҫәр — «Новгород посаднигы Шило тураһындағы повесть». Уның нигеҙендә — ростовщик-монах Шилоның 1320 йылда Новгород ҡалаһында Покров сиркәүен төҙөүе тураһындағы риүәйәт ята. Был әҫәрҙә автор динде боҙоусылар менән бәхәсләшә, мәрхүмдәрҙе ерләгәндә доға уҡырға кәрәклеген иҫбатлай.
Пожевка (Пожва ҡушылдығы)
Пожевка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пожва йылғаһының һул ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Месси күпере
Месси күпере (Ura e Mesit «урта күпер») — Албанияның төньяҡ-көнбайышында, Шкодер ҡалаһынан 5 км төньяҡ-көнсығыштараҡ Меси ауылы янындағы күпер. Мәҙәни ҡомартҡы булараҡ күпер Албанияның Пострибе муниципалитетын донъяның төрлө тарафтарынан килеүсе туристар өсөн иҫтлекле урынға әйләндерҙе. Сит ил туристары өсөн йоморо формалағы күперҙең аркалары ҡыҙыҡлы. Күперҙән тирә-яҡҡа иҫ киткес матур панорама асыла.
Кир йылғаһының ике ярын тоташтырып тороусы күпер яҡынса 1770 йылда, XVIII быуатта  урындағы ғосман пашаһы Мәхмүд тарафынан төҙөлә. Төҙөлөш ике фзала башҡарыла. Беренсеһендә урталағы арка һәм уның янындағы арка төҙөлә, артабан ҡалған 11 арка төҙөлә. Төҙөлөштөң маҡсаты — Шкодер ҡалаһын Дришти ҡалаһы менән һәм илдең төньяғындағы башҡа ҡалалар менән тоташтырыу була.
13 аркалы күперҙең оҙонлоғо 108 м, киңлеге 3,4 м, бейеклеге 12,5. Был төбәктә ғосман осоронда төҙөлгән иң оҙон күперҙәрҙең береһе. Күпер Кир йылғаһы үҙәнендә Приштиныға булған юлдың дауамы булып төҙөлә.
Ваҡыт үтеү менән, күпер һыу баҫыуҙарҙан зыян күргән. Күперҙең уң яҡтағы аркаларында ярыҡтар барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көндә күпергә емерелеү ҡурҡынысы янай.
Бергидат
Бергидат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мендель йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кенәзйылға
Кенәзйылға (Князь-Елга) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше. Почта индексы — 452260, ОКАТО коды — 80 230 804 004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Олена Токар
Олена Токар (21 июнь 1987 йыл, Новотошкивське, СССР) — опера йырсыһы (сопрано).
16 март
16 март — григориан стиле буйынса йылдың 75-се (кәбисә йылында 76-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 290 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кесе Решемка
Кесе Решемка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2413,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Овраг Сосновый Дол
'''овр. Сосновый Дол (овр. Оло)''' — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡандра-Ҡотой
Ҡандра-Ҡотой (Кандры-Кутуй) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 713 кеше. Почта индексы — 452765, ОКАТО коды — 80251827003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ҡандра- Ҡотой-Ҡандракүл буйында урынлашҡан ауыл. Ауылға 1795 һәм 1816 йылдар араһында Бәләбәй өйәҙе Ҡаңлы улусы Ҡандракүл ауылы башҡорттары үҙ ерҙәрендә бүлендек ауыл булараҡ нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе лә билдәле. Ул- Ҡотой Көҙәймәтов. 1865 йылда 48 йортта 272 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет (1887 йылда төҙөлгән), бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. Ауыл халҡы балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Халҡы: 1906—580 кеше; 1920—804; 1939—847; 1959—669; 1989—718; 2002—704; 2010—651 кеше. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002). Төп мәктәп (Ҡандра урта мәктәбе № 1 филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Ауылдың билдәле шәхестәре: Р. М. Буранғолова, Р. М.Ғәйфуллина. .
Цехановецкий Болеслав Павлович
Цехановецкий Болеслав Павлович (1857 йыл — 1917 йыл) — ғәмәли статский советник, Иркутск вице-губернаторы, Пермь вице-губернаторы (1901—1904), Смоленск вице-губернаторы, Өфө губернаторы (1905 йылдың 27 июненән ноябрға тиклем).
Биографияһы
Болеслав Павлович Цехановецкий сығышы менән Витебск губернаһы дворяндарынан. Император хоҡуҡ белеме училищеһы курсын тамамлағандан һуң, титуляр советник чинында юстиция министрлығы департаментына хеҙмәткә ебәрелә һәм 1878 йылдаң майында Хөкүмәт Сенатының өсөнсө департаментының беренсе бүлегенә йүнәлтелә. Киләһе йылда Финанстар министрлығына күсерелә һәм артабан министрлыҡатың юрисконсультына командировкалана. 1881 йылда Финанс министрлығының махсус йөкләмәләр чиновнигы булып тора. 1883 йылдың 7 майынан Полоцк дворяндарының өйәҙ етәксеһе һәм Полоцк өйәҙенең крәҫтиәндәр эше присутствиеһы буйынса рәйес, шулай уҡ Лепель округының почетлы мир судьяһы була. 1892 йылдың 13 авгусында Б. П. Цехановецкий Таврия губерна присутствиеһының мотлаҡ ағзаһы итеп тәғәйенләнә, 1897 йылдың 12 июленә тиклем ошо вазифала тора һәм артабан Юғары бойороҡҡа ярашлы Иркутск вице-губернаторы булып китә. Оҙайлы ваҡыт Иркутск губернаторы вазифаһын башҡара; 1898 йылдың декабрендә өс йылға Иркутск округ судының почетлы мир судьяһы итеп тәғәйенләнә; 1901 йылдың 1 ғинуарында статский советник чины бирелә.
1901 йылдың 21 сентябрендә Пермь вице-губернаторы итеп күсерелә. Ошо вазифаһын үтәгәндә бер нисә тапҡыр губернатор вазифаһын башҡара. 1902 йылдың 14 июлендә Ҡыҙыл Тәре ойошмаһының Пермь бүлексәһе ағзалары йыйылышында урындағы бүлексә рәйесе итеп һайлана.
1903 йылдың 27 ноябрендә дәүләт крәҫтиәндәрен ергә урынлаштырғаны өсөн отличие билдәһе йөрөтөү хоҡуғы ала; 1901 йылдың 1 ғинуарында 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләнә.
1904 йылдың 20 ғинуарынан — Смоленск вице-губернаторы. Рәсәй буйынса хайуандарҙы яҡлау йәмғиәтенең Смоленск бүлексәһенең 1904 йылдың 4 апрелендәге дөйөм йыйылышында бүлек рәйесе итеп һайлана.
1904 йылдың 16 апреленән Лепель өйәҙенең мир судьяһы итеп ҡалдырыла. 1905 йылдың 27 июненән Өфө губернаһы губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1905—1907 йылдарҙағы революция осоронда Өфө тимер юлы оҫтаханаларының баш күтәргән эшселәре алдында сығыш яһай, һуңыраҡ унда ғәскәр индерә. Тәфтиш аҫтында булмаған сәйәси тотҡондарҙы азат итә. Революция хәрәкәте эшмәкәрҙәре менән һөйләшеүҙәр алып бара, демонстрацияларҙа ҡатнаша.
Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы
Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы (Шарафутдинова Назира Хамзиновна; — 2 июнь 1949 йыл) — ғалим-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014), атҡаҙанған табибы (2002) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2006), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004).
Биографияһы
Нәзирә Хәмзә ҡыҙы Шәрәфетдинова — 1949 йылдың 2 июнендә Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында тыуған. 1977 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай, 1982 йылда — аспирантурала уҡый. 1983 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль гигиенаны ойоштороу кафедраһы ассистенты, 1993 йылдан алып — өлкән уҡытыусы, 1995 йылдан — доцент. 1998 йылдың ғинуарынан медицина фәндәре докторы. 2000 йылдан дипломдан һуң белем биреү курсы специальносы буйынса «һаулыҡ һаҡлау ойоштороу һәм йәмәғәт һаулығы» кафедраһы мөдире вазифаһына һайлана. 2007 йылдан — йәмғиәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу сестринский менеджмент курс эштәре менән кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта 2000—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетының дипломдан һуң белем биреү институтында директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре Башҡортостан Республикаһында халыҡ һаулығы торошон өйрәнеүгә, дауалау-иҫкәртеү учреждениелары эшенең һөҙөмтәлелеген күтәреүгә, һаулыҡ һаҡлауҙы фәнни нигеҙләүгә арналған. Нәзирә Хәмзә ҡыҙы етәкселегендә 1 докторлыҡ һәм 28 кандидат диссертацияһы яҡланған. Республика, Рәсәй кимәлендә уҙғарылған симпозиумдарҙа һәм конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша. 600-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Крюков каналы
Крюкова каналы — канал. Ул Рәсәйҙең асыҡ һауалағы музейы тип аталған, төрлө һәйкәлдәргә һәм иҫтәлекле урындарға, шул иҫәптән, төрлө каналдарға бай Санкт-Петербург ҡалаһында төҙөлгән, ярҙары гранит менән көпләнгән күркәм канал.
Тарих
Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы Крюков каналы хәҙерге Хеҙмәт майҙаны районындағы Адмиралтейство каналынан алып Фонтанка йылғаһына тиклем ҡаҙып соҡолған канал.
Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы
Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы (15 июнь 1915 йыл — 17 август 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия старшинаһы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы эскадронында взвод командиры. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943), (1945), 1-cе (1989) һәм 2-се (1985) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры
Крюков каналы
Тарих
Башта канал 1719 йыл-1720 йылдарҙа Санкт-Петербург ҡалаһының ҙур Нева йылғаһынан алып Мойка йылғаһына тиклем һыу транспортын йөрөтөү маҡсатында булдырылған була. 1738 йылдан алып был каналдың исеме уны төҙөүгә ялланған һәм каналды бик яҡшы итеп соҡоған подрядсы Семен Крюков исеме менән аталып йөрөтөлә башлай. Ҡаланың хәҙерге Хеҙмәт майҙаны аша Благовещенский күперен төҙөү барышында Крюков каналының бер өлөшө ундағы торба эсе аша үтә, ул бөгөнгө көнгә тиклем ҡалала һаҡланған.
Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы
Биографияһы
Ғүмәр Ғибәт улы Нагаев 1915 йылдың 15 июнендә Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Турат (хәҙер Иләс) ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хәйбулла районы «Ҡыҙыл юл» колхозында тракторҙа эшләй. 1937 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Житомир өлкәһенең Овруч ҡалаһында артиллерист булып хеҙмәт итә. 1939 йылдың авгусында Алыҫ Көнсығышта япондарға ҡаршы Халхин-Гол өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Япон милитаристарын ҡыйратҡас, көҙ көнө хәрби хеҙмәттән ҡайта һәм тыуған колхозында эшләй башлай. 1941 йылдың аҙағында яңынан хеҙмәткә алына һәм Дим станцияһында ойошторолған кавалерия дивизияһына эләгә.Полигонда хәрби әҙерлек үткәндән һуң, 1942 йылдың мартында Воронеж өлкәһендә һуғышҡа инә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы эскадронында контрразведка взводының командиры булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың ноябрендә яралана. Госпиталдә дауаланғандан һуң, Башҡорт кавалерия составында яу юлын дауам итә. Ауыр һуғыш операцияларында -Украина һәм Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Фашистик Германияны еңгәндән һуң, Иран менән Төркиә сиктәрендә хеҙмәт итә.
Крюков каналы
Тарих
1830 йылдан алып Санкт-Петербург ҡалаһының Мойка йылғаһынан алып Фонтанка йылғаһына тиклемге участкаһы Крюков каналы тип атала башлаған. Был канал шулай уҡ һыу коммуникациялары өсөн соҡолған була, тик үҙенең тәғәйенләнешен аҡлай алмай. 1801-1807 йылдарҙа Крюков каналы ярҙарын Санкт-Петербург ҡалаһы хакимиәте бойороғона ярашлы гранит таштар менән матурлап көпләп ҡуйғандар. Крюков каналы Рәсәйҙең төньяҡ баш ҡалаһы булған Санкт-Петербург ҡалаһын матурлап биҙәп тора, канал аша бер нисә күпер һалынған. Уларының да күренеше бик матур. Ҡалаға Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән һәм шулай уҡ сит илдән килгән туристар ҡаланың был каналы һәм башҡа каналдары менән һоҡланып туя алмай.
Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы
Батырлығы
Ғүмәр Ғәбит улы Ворошиловград өлкәһенең Чернухино станцияһы өсөн барған алыштарҙа ҡыйыулығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. Дивизияның контрразведка бүлеге составында бандеровсыларға ҡаршы көрәшә.Уларҙың башлығы Романовты һәм уның 25 кешеһен ҡулға алыуҙа ҡатнаша. Ошо хәрби бурысты намыҫ менән үтәгәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Крюков каналы
Географик мәғлүмәттәр
Санкт-Петербург ҡалаһындағы Крюков каналының оҙонлоғо әллә ни ҙур түгел, бары тик 1,5 километр тәшкил итә, ә киңлеге 20 метр, тәрәнлеге Фонтанка йылғаһы тамағында 2 метр тәшкил итә.Санкт-Петербургтың билдәле Адмиралтейство каналы менән бергә был күркәм Крюков каналы Яңы Голландия утрауын Икенсе Адмиралтейство утрауынан айырып тора.
Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы
Һуғыштан һуңғы яҙмышы
1945 йылда демоблизациялана, тыуған ауылына ҡайтып, тракторҙа эшләй башлай. Ике йылдан һуң, колхоз рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1960 йылдан «Аҡъяр» совхозының Юлбарыҫ бүлексәһендә етәксе булып эшләй. Аҙаҡ «Степной» колхозы рәйесе булып эшләп, хаҡлы ялға сыға
Ғаиләһе
Өйләнгән.Өс ул, өс ҡыҙ тәрбиәләп, уҡытып, тормош юлына аяҡ баҫтырған.
Пожевка (Чермоза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
12 июнь
12 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 163-сө (кәбисә йылында 164-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 202 көн ҡала.
Самтавро монастыры
Самтавро монастыры — Самтавро Преображенский сиркәүенән һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың изге Нина монастырынан торған комплекс Мтквари һәм Арагви йылғаларының ҡушылған урынында  урынлашҡан (Мцхета ҡалаһы, Грузия). Монастырь Грузияның католикос-патриархы, Мцхета һәм Тбилиси архиепискобының ҡарамағында тора.
12 июнь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Самтавро монастыры
Ғибәҙәтхана күп тапҡыр емерелә һәм тергеҙелә. XI быуаттың беренсе яртыһында  Георгий Iбатшалығы осоронда, католикос-патриарх Мелхиседека I  указы буйынса  ҡорам киңәйтелә, көньяҡ ҡапҡа эшләйҙәр һәм үҙенсәлекле орнамент менән биҙәйҙәр. Шулай уҡ ҡорам интерьерын да биҙәйҙәр.
Тәре-көмбәҙле Самтавро-Преображенский сиркәүе, Изге Нинаның кесе сиркәүе, XV—XVII быуаттар манараһы, XVIII быуат цилиндрик башня-ҡәлғәһе, XV быуат иконостасы, XVII быуат фрескалары һаҡланған. Көньяҡ ҡапҡала  Михаил-архангел сиркәүе, ҡорамдың төньяҡ яғында ике сиркәү бар. Көнсығышында  — Изге Иоанн Креститель сиркәүе, көнбайышында  Изге Иоанн Златоуст сиркәүе. Ҙур алтарҙың һул яғында ҡорбан салыу урыны, уңда Изге Мириан һәм Изге Нина сиркәүе тора.
Самтавро ҡорамында күп изге әйберҙәр: 1870 йылда батша Георгий XII үҙенең ейәндәренә иғәнә иткән мөғжизәле Божья Матерь Иверская  иконаһы, мөғжизәле изге Нина иконаһы, изге батша Мириан һәм Нина ҡәберҙәре, изге Шио Мгвимский һәм Гавриил Самтаврийский мәйеттәре, Бодбенан изге Нина ҡәберенән таш киҫәге һәм башҡа ҡомартҡылар бар.
Бобыльская
Бобыльская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чачамга йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Богацкая Любовь Антоновна
Любовь Антоновна Богацкая (1917 йылдың 20 авгусында, Белгород өлкәһе Колотиловка ауылында тыуған — 1994 йылдың 14 июнендә вафат булған) — Белгород өлкәһе Ракитянский районы «Краснояружский» тоҡомло мал заводы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (22.03.1966).
Биографияһы
Любовь Богацкая 1917 йылда Колотиловка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1933 йылда «Дубино» совхозында тыуған. Һуңыраҡ «Краснояружский» совхозына быҙау ҡараусы булып эшкә күсә. 1938 йылда һауынсы булып эш башлай. Һуғыш йылдарында бөтә мал-тыуар көнсығышҡа илдең төпкөлөнә оҙатыла. 1943 йылда көтөү тыуған яғына кире ҡайтарыла.
Мал бик ябыҡ, интеккән хәлдә була. Любовь Антоновна ошо ҡатмарлы йылдарҙа ла бер һыйырҙан йылына 1500—2000 кг һөт һауып ала. Биш йыл үтеүгә уның төркөмөндә 10 һыйыр иҫәпләнеп, һәр һыйырҙан йылына 4000 килограмдан ашыу һөт һауып алған. 1950—1953 йылдарҙа һөт һауыу рекордлы була, һәм ул бер баш һыйырҙан 5200 кг һөт һауып ала башлай. Ғәҙел һәм намыҫлы хеҙмәте өсөн Богацкая күп тапҡыр бүләкләнә.
Малсылыҡта юғары продуктлылыҡҡа өлгәшкәне өсөн, 1966 йылдың 22 март указы менән Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән бүләкләнеп, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Артабан хаҡлы ялға сыға.
Белгород өлкәһе хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы депутаты итеп һайлана.
1994 йылдың 14 июнендә вафат була.
Өлкән Эдда
«Өлкән Э́дда» (йәки «Сэ́мунд Э́ддаһы», йәки «Йыр Э́ддаһы») — ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан авторы Сэмунд Мудрый тип иҫәпләнгән XIII быуаттың икенсе яртыһындағы боронғо исланд ҡулъяҙмаларында һаҡланған скандинав мифологияһы һәм тарихы менән бәйле аллалар һәм геройҙар тураһында боронғо исланд йырҙарын туплаған шиғри йыйынтыҡ. Шул уҡ ваҡытта, үҙҙәре башҡарған йырҙарға авторлыҡ хоҡуғы тураһында белдергән исланд скальдтары исемдәре билдәле. Уларҙың ауыҙ-тел ижадында күпме ваҡыт йәшәүе, ҡайҙа һәм ҡасан барлыҡҡа килеүе билдәһеҙ. Михаил Стеблин-Каменский фекере буйынса, героик йырҙарҙың күп өлөшө көньяҡ немец хикәйәттәренә нигеҙләнгән.
Арон Гуревич фекеренсә, йырҙарҙың инглиз-саксон һәм герман эпостарындағы кеүек киң эпопеяға йәйелдерелмәүе уларҙың архаик булыуын раҫлай. Шул уҡ ваҡытта ул Тацитҡа һәм Гот тарихсыһы Иорданға һылтана, һуңғыһы ниндәйҙер боронғо йырҙарҙы телгә ала (латин. in priscis eorum carminibus) ), унда ырыуҙың башланыуы һәм готтарҙың «Скандза» утрауынан сығыуы хаҡында бәйән ителә. Гуревич боронғо йырҙарҙың барыһы ла килеп еткәненә ышанмай, ә тарихтың төрлө осорҙарында һаҡланып ҡалған һәм яҙылған ҡайһы берҙәренең мәсихсе диненең йоғонтоһона бирелгәненә шикләнмәй.
Композицияһы
«Өлкән Эдда» бер нисә йырҙан тора һәм ул формаһы, аҙағы рифмалы шиғыр менән алмаштырылған континенталь халыҡтарҙан айырмалы, Исландияла айырыуса оҙаҡ һаҡланған тоник аллитерация шиғырынан ғибәрәт. Автор йәки авторҙар тарафынан, әгәр ундайҙар булһа, бик күп кеннингтар ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта "Эдда"ның теле артыҡ биҙәкле түгел, ә ябай. Жанр яғынан йырҙар күрәҙәлектәрҙән, әйтемдәрҙән, мифологик ғәмәлдәрҙән һәм ябай хикәйәләрҙән ғибәрәт. Йырҙарҙа аллалар һәм геройҙарҙың яҙмышы, уларҙың телмәре һәм ҡылыҡтары бәйән ителә. Йырҙарҙың ҡайһы бер сюжеттары бер-береһен ҡабатлай, рифмаһыҙ йәки ритмһыҙ яҙылған, башҡа йырҙар сюжетына оҙата, шуға күрә уларҙың береһен генә уҡыу аңлауҙы ҡыйынлаштырыуы мөмкин.
Бенилюкс
Бенилюкс (Benelux, Benelux Unie, Union Benelux ) — Көнбайыш Европала сәйәси, иҡтисади һәм таможня союзы — ул өс монархияны: Бельгияны, Нидерландты һәм Люксембургты үҙ эсенә алған хөкүмәт-ара ойошма. Франция һәм Германия менән ҡоро ер сиктәре бар. Союздың исеме һәр ҡатнашыусы ил исемдәренең башланғыс хәрефтәренән барлыҡҡа килгән. Башта ул Бенилюкс Тңтаможня союзын билдәләү өсөн файҙаланыла. Премьер-министрҙары: Софи Вильмес, Марк Рютте, Ксавье Беттель. Донъяла халыҡ иң тығыҙ ултырған райондарҙың береһе.
Өлкән Эдда
Композицияһы
Тикшеренеүселәр йырҙарҙың төрлө стиллегенә, шиғырҙары фажиғәле, комик, асыҡтан-асыҡ дидактик яғы прозаик өҫтәмәләр менән алмашыныуына иғтибар итә. Йомаҡтар күрәҙәлектәр, ә монологтар диалогтар менән алмашына. Йомаҡтар күрәҙәлектәр, ә монологтар диалогтар менән алмашына. Эдда йырҙарын шартлы рәүештә аллалар тураһындағы һәм геройҙар тураһындағы йырҙарға бүләләр. Илаһтар тураһындағы йырҙарҙа бай мифологик материал тупланған, бәһлеүәндәр тураһындағы йырҙарҙа батыр үҙе, уның изге исеме һәм үлгәндән һуңғы даны төп урынды биләй.
Бенилюкс
Тарихы
Бенилюкс илдәрендәге интеграция процестары Беренсе донъя һуғышынан һуң башлана.
Бельгия-Люксембург иҡтисади союзын (БЛИС) ойоштороу тураһында килешеүгә 1921 йылдың 25 июлендә ҡул ҡуйыла һәм 1922 йылдың 1 майында үҙ көсөнә инә. Ул таможня пошлиналарын бөтөрөүҙе, һан менән контингентлауҙы һәм ошо илдәр араһындағы сауҙала башҡа ҡаршылыҡтарҙы, шулай уҡ өсөнсө илдәргә ҡарата берҙәм таможня тарифын билдәләүҙе һәм Бельгия менән Люксембург араһында хеҙмәтләндереүҙәрҙең ирекле әйләнешен күҙ уңында тота.
1930—1932 йылдарҙа БЛИС менән Нидерландты иҡтисади йәһәттән яҡынайтыу мөмкинлектәре ҡарала. Атап әйткәндә, 1932 йылдың 18 июлендә Бельгия, Нидерланд һәм Люксембург үҙ-ара сауҙа әйләнешендә таможня пошлиналарын артабан бөтөрөүҙе күҙ уңында тотҡан Конвенцияға ҡул ҡуя. Әммә иҡтисади көрсөк эҙемтәләре һәм Бөйөк Британия етәкселегендәге ҡайһы бер илдәрҙең баҫымы үҙ кире йоғонтоһон яһай һәм Концепция положениелары тормошҡа ашырылмай.
Өлкән Эдда
Йөкмәткеһе
Өлкән Эдда йөкмәткеһе буйынса ике өлөшкә бүленә: аллалар тураһында йырҙар һәм батырҙар тураһында йырҙар.
Бенилюкс
Тарихы
1943 йылдың 21 октябрендә Лондонда урынлашҡан Бельгия, Нидерланд һәм Люксембургтың эмиграция хөкүмәттәре һуғыштан һуңғы осорҙа үҙ-ара түләүҙәрҙе көйләү һәм улар араһындағы иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе нығытыу маҡсатында валюта килешеүенә ҡул ҡуя (1946 йылдың 24 майында үҙ көсөнә инә).
Өлкән Эдда
Илаһтар тураһында йырҙар
Аллалар хаҡындағы йырҙар Вёльва күрәҙәлеге (Völuspá) менән асыла, унда Имир тәненән донъяның нисек барлыҡҡа килеүе, астар (Один, Тор, Бальдр), вандар һәм ётундар низағтары һәм илаһтарҙың артабанғы үлеме тасуирлана.
Бенилюкс
Тарихы
1944 йылдың 5 сентябрендә өс ил хөкүмәте Лондонда 1948 йылдың 1 ғинуарынан үҙ көсөнә ингән 1947 йылдың 14 мартындағы Протокол менән тулыландырылған һәм аныҡланған Таможня конвенцияһына ҡул ҡуя. Ошо датанан Бенилюкс илдәре араһында сауҙа бөтә пошлиналарҙан азат ителә, ә өсөнсө илдәргә ҡарата Көнбайыш Европала берҙәм, иң түбән тышҡы таможня тарифы индерелә.
Өлкән Эдда
Илаһтар тураһында йырҙар
Оҙондоң телмәрҙәре (Hávamál) — әхлаҡи-этик кодекс элементтары. Мәҫәлән, ҡунаҡсыллыҡ, тыйнаҡлыҡ, эсемлек эсеүҙә сама белеү һәм әҙәплелек кеүек сифаттар өҫтөнлөк итә. Гуннлед менән Один тураһында эпизод телгә алынғанға күрә, Оҙондоң Телмәрҙәренең аллалар тураһындағы йырҙарына ҡарай.
Бенилюкс
Тарихы
Конвенция һәм Протоколға ярашлы Административ таможня советы, Иҡтисади союз Советы, Сауҙа килешеүҙәре советы ойошторола, ә 1947 йылдың мартынан Брюсселдә Генераль секретариат булдырыла. Артабанғы этапта 1949 йылдың 15 октябрендә Алдан иҡтисади союз тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Документта ҡатнашыусыларҙың һаны һәм башҡа сикләүҙәрҙе бөтөрөү юлы менән илдәр араһында сауҙаны артабан либералләштереү, сауҙа һәм валюта сәйәсәтен координациялау ҡарала.
1950—1953 йылдарҙа Бенилюкс илдәрендәге интеграция процестары был илдәрҙе солғап алған иҡтисади көрсөк менән бәйле әкренәйә.
Өлкән Эдда
Илаһтар тураһында йырҙар
Вафтруднир телмәрҙәре (Vafþrúðnismál) Один һәм ётун Вафтруднир араһындағы тәрән аҡыллылыҡ бәйгеһе тураһында бәйән итә. Һуңғыһы килмешәккә бер нисә (мәҫәлән, илаһтар донъяһы сигендә туңмаған сик буйы Ивинг йылғаһы, Сурт алпамыша һуғышҡан урын тураһында) һорау биргән. Яуап итеп Один Имир тәненән донъя булдырыу, ётундар һәм турстарҙың (Аургельмир, Трудгельмир, Бергельмир) барлыҡҡа килеүе һәм Ньёрд тураһында һорай. Вафтруднир Одиндың үлеме Фенрирҙан булыуын пәйғәмбәрлек итә.
Бенилюкс
Тарихы
1953 йылдың 24 июлендә Гаагала өс ил иҡтисади һәм социаль сәйәсәтте координациялау процесын тиҙләтеү тураһында протоколға ҡул ҡуя.
Өлкән Эдда
Илаһтар тураһында йырҙар
Гримнир телмәрҙәре (Grímnismál) Одиндың торлағы Вальгалланы һүрәтләй, унда ҡыйығы ҡалҡан, ә һөңгөләр атлама (стропила) булып тора. Унда эйнхерияның һәләк булған яугирҙәре Сехримнирҙан килтерелгән бешкән сусҡа ите ашап, бал эсеп һыйланалар. Артабан Игдрасиль донъя ағасы һәм Имир тәненән донъяның яралыуы хаҡында бәйән ителә.
Бенилюкс
Тарихы
1953 йылдың 9 декабрендә улар өсөнсө илдәр менән сауҙа иткәндә импортҡа һәм экспортҡа ҡарата берҙәм сауҙа сәйәсәте үткәреү тураһында Протоколға ҡул ҡуя. Был Протоколға ҡул ҡуйыу Бенилюкс илдәре эсендә импорт тауарҙар менән сауҙа итеү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Һуңынан Берҙәм сауҙа сәйәсәте тураһындағы протокол положениелары тулыһынса Бенилюкстың Иҡтисади союзы тураһында килешеү тексына инә.
Өлкән Эдда
Илаһтар тураһында йырҙар
Скирнирҙың сәфәре (Skírnismál) тип һөйләй Скирнирҙың (Ньёрд улы Фрейрҙың хеҙмәтсеһе) Ётунхеймда, ҡалҡыулыҡтар һәм көтөүселәр төйәгендә, йәшәүсе бәһлеүән ҡыҙ Гердты яусылауы тураһында бәйән итә. Туй бүләге — 11 алтын алма. Герд баш тартҡанға, Скирнир: «ер аҫтында йәшәүсе тролдәр һиңә кәзә һейҙеген эсергере», — тип ҡарғай. Шул саҡта ғына ҡыҙ Фрейрҙың кәләше булырға ризалаша.
Бенилюкс
Тарихы
1954 йылдың 8 июлендә - өс ил араһында капиталдың ирекле хәрәкәте тураһында килешеүгә, ә 1955 йылдың майында ауыл хужалығы сәйәсәтен яйлап көйләү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
1955 йылдың 5 майында Бенилюкстың Парламент-ара консультация советы ойошторола.
Өлкән Эдда
Илаһтар тураһында йырҙар
Харбард тураһындағы йырҙар (Hárbarðsljóð) геройы кисеүҙә Харбард менән бәхәскә инеүсе Тор була. Торҙың оппоненты үҙенең Валландта һәм Альгрён утрауында («йәшел») булыуы хаҡында һөйләй. Кесе Эддала Харбард Одиндың исемдәренең береһе.
Бенилюкс
Тарихы
1956 йылдың июнендә социаль страховкалау өлкәһендә эшсе көстәрҙе ирекле күсереү һәм берҙәм сәйәсәт тураһында протоколға ҡул ҡуйыла.
Өлкән Эдда
Илаһтар тураһында йырҙар
Хюмир тураһында йыр (Hymiskviða) Торҙың мажаралары тураһында хикәйәләү дауам итә. Был юлы ул Эливагар йылғаһынан көнсығышында йәшәгән Хюмирҙан һыра ҡайнатыу өсөн ҙур ҡаҙан (öl) ала. Ётун һунарсылыҡ һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән, шулай уҡ үгеҙ башын ҡаптырғыс итеп ҡулланып, киттарға (hval) һунар иткән.
Бенилюкс
Тарихы
Бенилюкс үҫешкән һайын берҙәм документта хеҙмәттәшлек итеү ысулдарын һәм формаларын формалаштырыу һәм өлгәшелгән һөҙөмтәләрҙе теркәү зарурлығы килеп тыуа. Европа иҡтисади берләшмәһен булдырыу был эште тиҙләтә. Яңы халыҡ-ара төркөм барлыҡҡа килеү менән бәйле Бенилюкс илдәренә үҙ Союзының киләсәген билдәләргә кәрәк була, был уларҙы 1958 йылдың 3 февралендә Иҡтисади союз тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуға килтерә лә инде. Бенилюкс секретариаты фекеренсә, Европа иҡтисади берләшмәһен булдырыуға ҡарамаҫтан, Бенилюкстың бөтә өс иле лә ингән был Союзды һаҡлап ҡалыу түбәндәге фекерҙәр менән бәйле:
Өлкән Эдда
Илаһтар тураһында йырҙар
Локиҙың ыҙғышы (Lokasenna) табын ваҡытында Локи Хюмирҙың хеҙмәтсеһе Фимафенгтың ғүмерен ҡыйыуынан башлана, шуның өсөн ул ҡыуыла, ләкин кире әйләнеп килә һәм һыйланып ултырған астарҙы хурлай. Ньёрдҡа: «Ауыҙыңа һейҙек», — ти ул ҡыйыу рәүештә һәм уны а ғәйепләй. Тор Локаны Мьёлльниры менән ҡурҡытырға тырыша, һәм тегеһе һөмбаш балыҡ образында Франангр фьордына сума. Асы уны баҫтырып тота, эсәк менән бәйләй һәм йөҙө өҫтөнә ағыулы йылан элеп ҡуя.
Бенилюкс
Тарихы
Европа иҡтисади союзын төҙөү тураһында договорҙың 223-сө статьяһында шулай тиелә:
Ошо Килешеүҙең положениелары ошо төбәк союздарының ниндәй маҡсатта ошо Килешеүҙе ҡулланыу иҫәбенә ирешелмәгән булыуына ҡарап Бельгия менән Люксембург, шулай уҡ Бельгия, Люксембург һәм Нидерланд араһында төбәк союздарын булдырыу һәм тамамлау өсөн ҡамасауламай.
Өлкән Эдда
Илаһтар тураһында йырҙар
Альвис телмәрҙәре (Alvíssmál) астарҙың ҡыҙын яусыларға килгән ер аҫты донъяһының төҫө ҡасҡан кешеһе Альвис менән Торҙың ҡаршы тороуы хикәйәләнә. Килгән кеше алты төр аҡыллы йән эйәләре: кешеләр, астар, вандар, ётундар, альвтар һәм юғары аллалар (uppregin) тураһында бәйән итә. Һуңынан ул кешеләрҙең, вандарҙың, ётундарҙың һәм альвтарҙың исемдәрен ҡабатлай, әммә аллаларҙы (goðum) һәм гномдарҙы (dvergar) өҫтәй. Альвис өсөнсө тапҡыр кешеләрҙе, ётундарҙы, гномдарҙы, альвтарҙы, аллаларҙы һәм Хель халҡын телгә ала. Альвисты ҡояш ҡалҡҡанға тиклем тотоп тороп, Тор еңә.
Бенилюкс
Тарихы
1957 йылдың 25 мартында Франция, Германия Федератив Республикаһы, Италия һәм Бенилюкс илдәре Европа иҡтисади союзын булдырыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. 1957 йылдың июль уртаһында Бельгия, Нидерланд һәм Люксембургтың иҡтисади союзы тураһында килешеү проекты өҫтөндә эш башлана. Килешеүгә 1958 йылдың 3 февралендә Гаагала ҡул ҡуйыла. Уның менән бер үк ваҡытта Күсмә осор тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Өлкән Эдда
Батырҙар тураһында йырҙар
Вёлунд тураһында йыр — ул валькирия Херверға өйләнгән һәм Ульфсъяр күлендә йәшәгән фин коннунгының улы тураһында хикәйәләй. Бер аҙҙан валькирия уны ташлап киткән һәм ул, конунг Нидуд ҡулына эләккәнсе, айыуҙарға һунар иткән. Әммә Вёлунд ирек чулай һәм рәнйетеүсеһенән аяуһыҙ үс ала.
Бенилюкс
Тарихы
Килешеүҙе ратификациялау барышында ауыл хужалығы баҙары тураһындағы мәсьәлә буйынса парламент дебаттарының етди фекер айырымлыҡтары асыҡлана, был уның 1960 йылдың 1 ноябренә тиклем үҙ көсөнә инеүен тотҡарлай. Ратификация барышында 1960 йылдың 1 июленән Бенилюкс илдәре араһында заттарҙың хәрәкәт итеүенә контроль бөтөрөлә. 1960 йылдың 19 сентябрендә уға ҡул ҡуйыла, ә 1963 йылдың 1 октябренән Бенилюкс илдәре граждандарының сит илдә булыу хоҡуҡтарын көйләүсе конвенция үҙ көсөнә инә. Был конвенция Союздың бер ил граждандарының икенсе ил территорияһында, был илдә йәшәү средстволары булыуын раҫлаған осраҡта, йәшәү ирке булыуын күҙ уңында тота.
Бенилюкстың Иҡтисади союздың эшмәкәрлеге Европа иҡтисади союзы ойошторолғанға тиклем әүҙем була, 1958 йылдың 1 ғинуарынан уға өс ил дә инә. Һуңынан Бенилюкс сиктәрендә хәл итеүе ҡыйын булған күп мәсьәләләр Европа иҡтисади союзы кимәлендә хәл ителә.
Өлкән Эдда
Батырҙар тураһында йырҙар
Һельга тураһында йыр Яусылау темаһы яңғырай һәм Атли геройы менән бай йөкмәткеле ил Sváfaland (Швабия) барлыҡҡа килә.
Бенилюкс
Тарихы
Ауыл хужалығы продукцияһын индереп, өс ил араһында тауарҙарҙы ирекле йөрөтөүгә булған бөтә ҡаршылыҡтар 1968 йылдың 1 июленә Европа иҡтисади союзы сиктәрендә бөтөрөлә. Тауарҙарҙы, капиталды һәм хеҙмәттәрҙе ирекле күсереүгә 1974 йылдың 1 ғинуарына өлгәшелә. Өсөнсө илдәргә ҡарата берҙәм сауҙа сәйәсәте үткәреү Союздың ҙур ҡаҙанышы булып тора.
Маҡсаттары
Бенилюкстың төп маҡсаттары:
Өлкән Эдда
Батырҙар тураһында йырҙар
Грипирҙың әүлиәлелеге (Grípisspá) уның нисек аждаһа Фәфнирҙы, кәрлә Регинды еңеп, йоҡлап ятҡан валькирияны уятасаҡ бөйөк яугир буласағы хаҡында Сигурда әйткән риүәйәттәрҙән тора. Әммә түҙемһеҙ Сигурд алыҫыраҡ киләсәген белергә теләй. Грипир тешен ҡыҫып герой бәхетенә ҡамасаулаясаҡ Брюнхильда тураһында хәбәр итә.
Бенилюкс
Географияһы, демографияһы һәм телдәре
Нидерланд һәм француз телдәре Бенилюкстың һәм уның институттарының рәсми телдәре булып тора. Ағза-дәүләттәрҙең дөйөм халҡынан (27,6 миллион кеше) 22,6 миллионы (82 проценты) Нидерландта һәм Фландрияла йәшәй, унда нидерланд теле дәүләт теле булып тора. Француз телле Валлонияла 3,5 миллион (12,5 процент) йәшәй, шул уҡ ваҡытта Брюссель баштөбәгенең күпселеге (уның халҡы 3,8 процент тәшкил итә) француз телендә һөйләшә, ә формаль рәүештә иһә төбәк ике телле тип иҫәпләнә. Люксембургта (1,74 %) өс рәсми тел: француз, немец һәм люксембург телдәре (көнбайыш герман, урта немец мәҙәни диалекты, мозель-француз теленә ҡарай). Бельгияның немец берләшмәһе менән бергә был немец телендә һөйләшкән кешеләрҙең яҡынса 2 % тәшкил итә.
Министрҙар кабинеты
Өс сит ил эштәре министрынан торған Министрҙар комитеты юғары орган булып тора (йылына бер нисә ултырыш). Ул Бенилюкс төҙөү тураһында Килешеү шарттарының үтәлешен контролдә тота һәм Килешеү менән уға бирелгән вәкәләттәр: ҡарарҙар, рекомендациялар, директивалар, конвенциялар сиктәрендә ҡарарҙар ҡабул итә.
Эшсе төркөмдәр
Эш төркөмдәре ултырыштарында тармаҡ министрҙары осраша. Әгәр билдәле бер эшмәкәрлек өлкәһендәге эшсе төркөм Министрҙар комитеты ҡарары буйынса ойошторолһа, уның ҡарарҙары Министрҙар комитеты ҡарарҙары кеүек үк сәйәси һәм юридик көскә эйә.
Иҡтисади союз советы
Иҡтисади союз советы башҡарма орган булып тора, төрлө комиссияларҙың эшмәкәрлеген көйләй һәм министрҙар комитетына буйһона.
Өлкән Эдда
Батырҙар тураһында йырҙар
Фафнирҙың телмәрҙәре (Fáfnismál) Сигурдтың Фафнирҙың йөрәгенә Грам ҡылысын (sverð) ҡаҙап үлтереүе тураһында бәйән итә. Аждаһа (ormr) үлер алдынан, алтындан һәләк булыуын пәйғәмбәрлек итеп, Сигурдаға ләғнәт уҡый. Шулай уҡ ул Бильрёстың емереләсәген фаразлай. Килеп еткән Регин үҙенең туғаны тейеш, үлеп барыусы Фафнирҙың ҡанын эсергә тотона. Сигурд та эсеп ҡараған, һәм ҡоштарҙың телен аңлай башлаған, ә тегеләре уға Региндың хыянаты тураһында һөйләгән. Сигурд шул саҡта үҙенең компаньонының башын киҫкән. Шунан һуң ул, Фафнирҙың өңөнә кире ҡайтып, уның бөтөн байлығын үҙенә алған. Сигрдриваның телмәрҙәре (Sigrdrífumál) Зигфридтың (Sigurðr) Францияға (Frakkland) сәйәхәтен һүрәтләй, ул унда Один, Гуннар конунгты еңгәне өсөн тылсым ҡулланып, йоҡлатҡан яугир ҡыҙ валькирия Сигрдриваны осрата. Сигрдрива үҙенең азат ителеүе өсөн бүләккә Сигурдҡа туғандары менән айырылышыуға, иҫәрҙәр менән бәхәскә һәм сихырсылар менән зина ҡылыуға ҡаршы әхлаҡи ҡанундар хәбәр итә.
«Сигурд тураһында йыр»ҙың өҙөгө (Brot af Sigurðarkviðu) Рейндан көньяҡтараҡ урманда Зигфридты (Сигурд) иптәше Гуннар (Gvnnar) һәм Хёгни мәкерле үлтереүен хәбәр итә. Быға яуап итеп Гудрун (Gvþrvn) илаһтарҙы үс алырға өндәй. Ҡоҙғон кеше үлтереүселәргә Атли ҡылысынан һәләк буласаҡтарын иҫкәртә.
Бенилюкс
Комиссиялар
Бенилюксты булдырыу тураһындағы килешеү нигеҙендә төрлө өлкәләр буйынса комиссиялар һәм махсус комитеттар булдырыла: