cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Олөйөр мәмерйәләр комплексы
Тасуирламаһы һәм тарихы
Шулай уҡ объекттарҙа даими рәүештә экскурсиялар үткәрелә. Һәр комплексты тәүге асыусы ғалим Владимир Иванович Юрин — спелеоархеолог, Силәбелә тыуып үҫкән. Ул шулай уҡ бик ҙур Һикеяҙтамаҡ комплексын да асты.
Сыбаркүл-Олөйөр мәмерйәһе 2009 йылда Юрин 1-се һанлы Сыбаркүл балалар йорто тәрбиәләнеүселәре менән 75,5 метр оҙонлоғондағы сираттағы тоннелде ҡаҙа. Бында улар яҡынса урта быуаттар осорона ҡараған ат теҙгенен, шулай уҡ, мәмерйә бүреһе кеүек, юҡҡа сыҡҡан хайуандарҙың һөйәк фрагменттарын тапты.
Шулай уҡ Олөйөр йылғаһының яр буйы ҡаяларында иғтибарға лайыҡ тағы бер мәмерйә — П. С. Паллас исемендәге мәмерйә бар. Олөйөр мәмерйәһе эсендә ғалимдар өҫтә генә ятҡан мамонт фаунаһы хайуандарының һөлдәләрен таба.
Тарихи әһәмиәте тыш, резерв үҙенсәлекле тәбиғәт территорияһы булып тора, унда һирәк осрай торған ҡоштар һәм хайуандар иҫәбен алып барыуҙы тормошҡа ашырыу экологик талаптарға тап килә.
Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Һикеяҙтамак мәмерйә комплексы һәм Олөйөр мәмерйәләр комплексы — был һирәк күренеш, донъя практикаһында уның аналогтары юҡ. Бында музей ойоштороу отошло: унда күркәм тәбиғәт ландшафты, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, боронғо кеше эҙҙәре — барыһы ла бар.
Һәр ҡая һәм бер нисә йәнәш ҡая айырым мәмерйә комплексын тәшкил итә. Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләр комплексы, Олөйөр мәмерйәләр комплексы.
Олөйөр тамағындағы элекке башҡорт ауылдары
Ҡыуаҡандарҙың Түбәләҫ ырыуы биләмәләре хәҙерге Һилейә (ҡасаба)һынан алып көнбайышҡа Йүрүҙән йылғаһына тиклем һуҙылған. Көньяҡ-көнсығышта Һатҡы-ҡыуаҡан ырыуҙары, төньяҡ-көнсығышта Әйле ырыуы (хәҙерге Әйле, Ҡолбаҡ ауылдары) биләгән ерҙәргә тиклем, төньяҡтан Тырнаҡлы һәм Ҡаратаулы башҡорттары ере менән сикләнгән. Көнбайыштан Ҡыр-Көҙәй ырыуы (Яхъя, Мусабай, Миндеш ауылдары), көньяҡ-көнбайышта Төркмән-Көҙәй ырыуы (хәҙерге Йүрүҙән, Ҡытау-Ивановск йәки Катав-Ивановск, Ҡытаутамаҡ йәки Усть-Катав) ерҙәре менән сикләнгән. Түбәләҫ ырыуы ерҙәре үҙенең йәмлелеге, байлығы менән күсмә халыҡты арбаған, йәлеп иткән. Мал йөрөтөү өсөн яландар йәйрәп ята, урмандары төрлө йәнлектәргә, һунар ҡоштарына бай, бал ҡорттары солоҡтарға бал йыя. Әй, Йүрүҙән, Зилға (Йүрүҙән ҡушылдығы), Олөйөр йылғаларында мыжғып балыҡ үрсей.
Ҡыуаҡан ерҙәре үҙенең мәғдән байлыҡтары менән рус промышленниктарын йәлеп итә. «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе „һатып“ алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар „законлаштырып“ тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә».
1770 йылдың 27 майында Петер Симон Паллас Олөйөр йылғаһының Әйгә ҡойған ерендә урынлашҡан Биктуған (Салауат районы) тигән башҡорт ауылы йәнәшенән үткән. «Әй янындағы Олөйөр (йылға) ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне» тип яҙған ул. Башҡорттар селитра һәм көкөрт тупланмаларын Һикияҙтамаҡ мәмерйәләрҙән алған да инде.
«П.- С. Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуы хаҡында раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылы тирә-яғы саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә XVIII быуатта башҡорттар бында үҙҙәренә дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал»-, тип яҙған беҙҙең ата-бабалар тураһында Диҡҡәт Бураҡаев.
1740 йылдағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған.
Мәмерйә комплексын барып күреү
Олөйөр мәмерйә комплексына халыҡ аҙ йөрөй. Махсус ойошторолған экскурсиялар ваҡытында мәмерйәләрҙе тулыһынса ҡарап сығып була. II Олөйөр мәмерйәләр комплексы, махсус кейемдәр һәм алдан ҙур ғына әҙерлек кәрәкмәләнлектән, халыҡҡа барыу өсөн уңайлы ла, ҡыҙыҡ та була бара. Мәмерйәләргә барып етер өсөн, текә артылыштарҙы еңергә, бик матур урманда йөрөргә һәм йылғаны кисеп сығырға кәрәк. Шунан һуң юғарырға үрмәләргә тура килә. Кардиокүнекмә һәм барлыҡ мускул төркөмдәренә лә бик шәп физик йөк.
Олөйөр мәмерйәләр комплексын барып күреү өсөн, Өфөнән йә Силәбенән М5 трассаһы буйынса Златоустҡа йүнәләбеҙ, Һатҡыны үткәс, Межевой ҡасабаһына юл тотабыҙ. Алексеевка ауылына барабыҙ. Әй йылғаһы ағымы буйынса яҡынса 1 км үткәс, Олөйөр тамағына етәбеҙ. Автомобилде Әй йылғаһы ярында ҡалдырыу яҡшыраҡ, ҡалған юлды йәйәү үтергә кәрәк. Сөнки бында юл насар, төрлө соҡор һәм рытвиналар, текә төшөү һәм үрмәләү урындары бик уңайһыҙ. Олөйөр мәмерйәләр комплексы йылға тамағынан һыу ағымы буйлап 1,5 километр юғарыла.
Ивангород ҡәлғәһе
Ивангород ҡәлғәһе (Ивангород, Ленинград өлкәһе, Рәсәй), 1492 йылдың йәйендә Нарва йылғаһының уң яҡ ярында төҙөлгән.
Ҡәлғәнең тарихы
1492 йылда Фин ҡултығынан 12 саҡрым алыҫлыҡтағы ярында, Нарова йылғаһында, Ливония менән сиктә ҡәлғәгә нигеҙ һалына. Был ҡәлғә Өсөнсө Ивандың бойороғо буйынса швед һәм ливон ғәскәрҙәренән һаҡланыу өсөн ойошторола. Ошонан ҡәлғәнең исеме лә барлыҡҡа килә: «үҙ исеме менән кенәз ҡәлғәне Ивангород тип атай». Ивангород ҡәлғәһе өсөн урын бик уңайлые һайрҙә һайлана — ливондарҙың Нарва ҡәлғәһенә ҡаршы торған Ҡыҙҙар тауы буласаҡ ҡәлғә урыны итеп һайлана. Ҡәлғә был урында өс яҡтан бөгөл яһаған Нарва йылғаһы менән һаҡлана. Башта ҡәлғә дүрт мөйөшлө булып, рельеф формалары менән ярашмаған була. Ҡәлғә күләме бик ҙур булмай, уның тураһында хатта легенда бар, йәнәһе ҡәлғәне бары тик бер ат тиреһенән һуйып алынған оҙон таҫма менән бәйләп ҡуйғандар. Шул уҡ ваҡытта Ивангород ҡәлғәһе үҙе ваҡыты өсөн уникаль ҡәлғә булып тора, сөнки ул быға тиклем бында бер ниндәй ҙә боронғо ҡәлғә һыҙаты йәки ҡаралты булмаған, шунлыҡтар ҡәлғәне төҙөүселәр, мәҫәлән, Новгород һәм башҡа ҡалалаларҙағы кеүек, иҫке ҡоролмаларҙы иҫәпкә алып төҙөмәгән, ә был төҙөлөштө алып барыуҙы күпкә тиҙләткән. Ҡәлғәнең бындай бәләкәй күләме арҡаһында унда етәрлек гарнизонды тоторға һәм урынлаштырырға мөмкин булмай. Ә йылға менән ҡәлғә стеналары араһындағы буш арауыҡ ошмандарға ҡәлғәне ҡамауҙы еңеләйкән, шунлыҡтан ҡәлғә оборона өсөн насар яраҡлы тип табыла.
1496 йылда Стокгольмдан етмеш еңел караптарҙабиш меңлек швед ғәскәре утлы ҡорал менән килә, ғәскәр башында СвантСтуре торған була. Был ғәскәр ҡәлғәне штурмлап ала. Штурм ете сәғәттән артыҡ дауам итә. Воеводалар, кенәз ИванБрюхо һәм Гундоров, швед ғәскәренә бик яҡын торһалар ҙа Ивангород ҡәлғәһендәге гарнизонға ҡәлғәне һаҡларға ярҙам итергә ашыҡмайҙар, сөнки улар ҡәлғәне һаҡлап алып ҡалыу мөмкин түгел тип уйлайҙар. Әммә,шведтар ҡәлғәлә оҙаҡҡа нығына алмай. Свант Стуре тәүҙә Ливон орденына үҙ еңеүен бирергә була, әммә тегеһе риза булмай. Һәм, тиҙҙән, рус ғәскәрҙәренең яҡынлашыуы тураһында ишетеү менән, шведтар ҡаса, үҙе менән 300-гә яҡын тотҡондо алып китә.
Уңышһыҙ тәжрибәне иҫәпкә алып, батша кенәз Михаил Кляпинды һәм Иван Гундорҙы яңы ҡәлғә төҙөргә ебәрә: улар яңы ҡәлғәне төҙөүҙе ойоштора. 1496 йылда ҡәлғәне ремонтлайҙар һәм көнсығыштан ҙур төкәтмә төҙөйҙәр, был төкәтмәгә Оло Баяр ҡалаһы тигән исем бирелә.Яңы ҡәлғә шулай уҡ дүрт мөйөшлө була, уның мөйөштәрендә ҙур тәүңәрәк манаралар урынлашҡан. Ҡәлғәнең өс стеналары уртаһында квадрат манаралар була, уларҙың һәр бер стенаны уртаға тиерлек бүлә. Дүртенсе стена 1492 йылдағы ҡәлғәнең дөйөм стенаһы була. Һуңғы ҡәлғә бик ҙур була һәм ҙур ғәскәрҙе һыйҙыра ала, уның ҡоролмаларын төҙөүҙә шул замандағы иң яңы технологиялары ҡулланыла. Яңы Ивангород ҡәлғәһе 1502 йылдағы ҡамауға сыҙай, бирешмәй.
Вышелей
Вышелей — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иванырс йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бисмарк манараһы (Люденшайд)
Люденшайдтағы Бисмарк манараһы (Bismarckturm in Lüdenscheid) — манара-һәйкәл (мемориаль колонна), 1901—1902 йылдарҙа Германияның Люденшайд ҡалаһында элекке Германия канцлеры Отто фон Бисмарк хөрмәтенә төҙөлгән. Манара 1965 йылдың йәйендә һүтеп алынған.
Тарих
Манара (башня) Германияның «тимер канцлеры» Отто фон Бисмарк хөрмәтенә 1901-1902 йылдарҙа Германияның Люденшайд ҡалаһында төҙөлә. 1869 йылдан алып 1934 йылдарға тиклем Германияла һәм донъяның Европа, Африка, Америка һәм Австралия континеты илдәрендә канцлерға арнап 250-гә яҡын манара төҙөлә. Манаралар иленә ҡарап төрлө архитектура стилендә төҙөлгән. Беҙҙең көндәргә тиклем 175 манара һаҡланып ҡалған. Бисмаркка арнап төҙөлгән манара Рәсәйҙең Калининград өлкәһендә лә бар.
Заветы Ильича (Иглин районы)
Заветы Ильича (Заветы Ильича) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 452421, ОКАТО коды — 80228805006.
Бисмарк манараһы (Люденшайд)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Антонио Вивальди
Анто́нио Лючио Вива́льди (Лучио, Лючио ) (Antonio Lucio Vivaldi; 4 март 1678 йыл — 28 июль 1741 йыл) — итальян композиторы, скрипкасы, педагог, дирижёр; католик руханийы. Вивальди XVIII быуаттағы Италия скрипка сәнғәтенең иң танылған вәкилдәренең береһе. 90 опера авторы. Вивальди башлыса музыкаль ҡоралдар, бигерәк тә скрипка өсөн яҙылған әҫәрҙәре менән билдәле. Иң билдәлеһе — «Йыл миҙгелдәре».
Тере сағында уҡ бөтә Европала скрипкасы булараҡ киң танылыу ала. Вивальди композитор булараҡ танылған булһа ла, вафатынан һуң уның исеме онотола башлай. Вивальди элек-электән башлыса инструменталь концерттары, бигерәк тә скрипка, менән билдәле була. Уның иң билдәле әҫәрҙәре — «Дүрт миҙгел» исеме аҫтында дүрт скрипка концерты улар «Гармонияның уйлап табыу менән бәхәсе» циклына инә. Һуңғы ваҡытта Вивальди әҫәрҙәренең әүҙемләшеүе менән бәйле һығымталар уның бөйөк композитор талантының масштабын асыҡлауға ярҙам итә. Уның күп кенә әҫәрҙәре Венециялағы Оспедале-делла-Пьета сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙар музыкаль ансамбле өсөн яҙылған, унда ул рухани булараҡ 1703 йылдан 1715 йылға тиклем һәм 1723 йылдан 1740 йылға тиклем хеҙмәт иткән. Вивальди операларының Венеция, Мантуа һәм Веналағы мөғжизәле постановкалары уңыш яулай. Император Карл VI менән танышҡандан һуң, Вивальди, карьераһы буйынса үрләү өмөтө менән, Венаға күсә. Әммә Вивальди килгәндән һуң күп тә үтмәй император вафат була, ә композитор үҙе, бер йылдан да аҙыраҡ ваҡыт үткәс, фәҡирлектә вафат була.
Биографияһы
Үҫмер сағы
Антонио Вивальди 1678 йылдың 4 мартында Венецияла тыуған, ул ваҡытта Венеция Венеция Республикаһының баш ҡалаһы була. XX быуат уртаһына тиклем Вивальди биографияһын тикшереүселәр композиторҙың тыуған даталарын төрлөсә фаразлай, уның тыуған йылы 1675 йыл булған тип тә иҫбатлағандар була, башҡа даталар ҙа килтерелә. 1963 йылдың ғинуарында инглиз ғалимы Эрик Пол (Eric Paul) тапҡан Изге Иоанн Предтеча сиркәүенең яҙмалары композиторҙың тыуған көнөн тулыһынса билдәләргә мөмкинлек бирә. Тыуғандан һуң шунда уҡ кендек инәһе уны суҡындыра, сөнки ул барыһын да сабыйҙың ғүмеренә хәүеф янауына инандыра. Аныҡ ҡына билдәле булмаһа ла, баланың бындай тиҙ суҡындырылыуы, моғайын, йә һаулығы насар булыуы, йә ул көндө ҡаланы тетрәткән ер тетрәү арҡаһында булғандыр, тип фаразлап була. Ер тетрәү тәьҫире аҫтында әсәһе баштан уҡ Вивальди дин әһеле булыр тип уйлай. Рәсми рәүештә Вивальди ике айҙан сиркәүҙә суҡындырыла.
Антонионың ата-бабалары Брешияла бик хөрмәтле кешеләр була, унда 1655 йылда уның атаһы Джованни Баттиста (1655—1736) донъяға килә. Ун йәшендә Антонио әсәһе менән Венецияға күсеп килә, унда ул парикмахер һөнәрен үҙләштерә. Ул ваҡытта итальян бөҙрәханаларында сиратын көтөп ултырған клиенттар ваҡыт уҙғарһын өсөн төрлө музыка ҡоралдарын тоталар. Джованни, ваҡыты булғанда, скрипкала ла уйнай һәм артабан тулыһынса музыкаға бирелә.
1677 йылда Джованни Камилла Каличкиоға өйләнә (1655—1728) һәм бер йылдан һуң уларҙың Антонио исемле улдары тыуа. Сиркәү яҙмаларына ярашлы, Антонионың өс апаһы — Маргарита Габриэла, Сесилия Мария һәм Дзанетта Анна һәм ике ағаһы — Бонавентура Томасо һәм Франческо Гаэтано була, улар атаһының эшен дауам итеп, парикмахер һөнәрен һайлайҙар.
1685 йылда Джованни Баттистаның исеме «Sovvenno dei musicisti de Santa Cecilia» музыкаль берләшмәһенә нигеҙ һалыусылар исемлегендә барлыҡҡа килә, уның режиссеры — билдәле композитор, бер нисә опера авторы Джованни Легренци була. Артабан Джованни Изге Марк соборы капеллаһында баш скрипкасы була. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул йылдарҙа Джованни Вивальдиҙың тулы исеме Джованни Баттиста Росси икәне билдәле. Антонио атаһына оҡшап ерән сәсле була, шуға күрә уны һуңынан «ерән сәсле рухани» тип атайҙар (итал. il prette rosso). 1689 йылда «La Fedeltà sfortunata» исеме аҫтында опера ҡуйыла, уны Джованни Баттиста Росси ижад иткән, бынан сығып Вивальдиҙың атаһы үҙе лә композитор булған, тип фаразларға була.
Берингия (милли парк)
«Берингия» — Рәсәй Федерацияһының махсус һаҡланыусы тәбиғәт территорияһын үҙ эсенә алған милли парк — федераль дәүләт бюджет учреждениеһы. Чукот автономиялы округының Провидения, Чукот һәм Иультин райондарында урынлашҡан.
Парк 1990 йылдың июнендә СССР президенты Михаил Горбачев һәм АҠШ президенты Джордж Герберт Уокер Буш араһында булған килешеү һөҙөмтәһендә ойошторола. Был килешеү буйынса Беринг боғаҙы тирәһендә совет-америка халыҡ-ара паркты ойоштороу ҡарала. Тәбиғәтте һаҡлау халыҡ-ара союзының Генераль Ассамблеяһы (100-ән ашыу дәүләт вәкилдәре составында) Беринг боғаҙы төбәгенең донъя кимәлен мираҫындағы махсус статусын таный.
Тарихы
1997 йылдың 27 ғинуарындағы Чукот автономиялы округының «О создании на территории Чукотского автономного округа в Провиденском и Чукотском районах природно-этнического парка „Берингия“ (Российская часть)» ҡарарына ярашлы Провидения һәм Чукот райондары биләмәләрендә «Берингия» тәбиғи-этник парк төҙөлә. 20 йыл үткәс парктың территорияһы киңәйтелә һәм 2013 йылдың 17 ғинуарында Рәсәй премьер-министры Дмитрий Медведев ҡарарына ярашлы уның статусы күтәрелә һәм «Берингия» милли паркы ойошторола. Был ҡарар буйынса парк Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ҡарамағына бирелә.
«Берингия» милли паркы федераль дәүләт бюджет учреждениеһының ойошторолоу датаһы тип 2013 йылдың 10 июнендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 947-р һанлы ҡарарын сығарыу тип иҫәпләргә мөмкин. 2013 йылдың авгусында парктың уставы ҡабул ителә һәм учреждение Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ҡарамағына күсерелә.
Парк составы
Парк составына дөйөм майҙаны яҡынса 1,8 миллион гектар булған биш кластер участкаһы керә, шуларҙың өсөһе — Чегитун, Дежнев һәм Мечигмен кластерҙары уртаҡ сиктәргә эйә, ә Колючин кластерына төньяҡтараҡ урынлашҡан Колючин утрауы инә, Провидения кластерына Йөҙйыллыҡ һәм Чукот морондары яр буйында, Нунэанган утрауы индерелгән.
Антонио Вивальди
Биографияһы
Композиторҙың йәш йылдары һәм музыкаль белеме тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Моғайын, атаһы улын скрипкала уйнарға өйрәтә, һәм буласаҡ композитор 10 йәшенән музыкаға ылыға, 1689—1692 йылдарҙа изге Марк соборы капеллаһында атаһын алмаштыра.
Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, Антонио музыка теорияһына һәм композицияға Джованни Легренцинан һабаҡ ала, әммә Легренци 1690 йылда вафат булғанға күрә, күп кенә тикшеренеүселәр был фактты шик аҫтына алалар. Люксембург ғалимы Вальтер Колнедер Легренци стиленең йоғонтоһон Вивальдиҙың тәүге композитор әҫәрҙәренең береһендә — «Laetatus sum…» әҫәрендә үк күрә, уны Вивальди 1691 йылда 13 йәшендә яҙа. Скрипкасының виртуоз уйнауы Антонионың билдәле рим скрипкасыһы Арканджело Кореллиҙың музыкаль стиле тәүге әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡанға күрә, Антонио был оҫтанан скрипкала уйнарға өйрәнгәндер, тигән фараздар тыуа. Әммә бөгөнгө көнгә тиклем быны иҫбатлаусы аныҡ дәлилдәр юҡ, һәм Антонионың сиркәү хеҙмәте даталарының ваҡыт хронологияһы уның 1703 йылда Римда уҡыу осороноң датаһына тап килмәй.
Вивальдиҙың һаулығы насар була — «strettezza di petto» («күкрәктәге тығыҙлыҡ») кеүек симптомдар астманың бер төрө тип аңлатыла. Был уға скрипкала уйнарға, ижад итергә, шулай уҡ музыкаль сараларҙа ҡатнашырға ҡамасауламаһа ла, шулай ҙа тынлы ҡоралдарҙа уйнарға мөмкинлек бирмәй.
Йәш сағы Венециялағы "Ospedale Pietà " консерваторияһы
1703 йылдың сентябрендә Вивальди Венеция тирәһендәге «Pio Ospedale della Pjeta» исемле балалар йортонда «скрипка оҫтаһы» булып хеҙмәт итә. Венецияла шундай уҡ дүрт учреждение була. Уларҙың маҡсаты ауыр хәлдә ҡалған балаларҙы, шулай уҡ ғаиләләре уларға ярҙам итә алмаған етемдәргә йәшәү урыны һәм белем биреү була. Был учреждениелар Республика иҫәбенә финанслана. Малайҙар сауҙа һөнәренә өйрәнә һәм 15 йәше тулыу менән уҡыу йортон ташлап сыға. Ҡыҙҙар музыкаль белем алалар, улар араһынан иң талантлылары Вивальди ойошторған оркестрҙа һәм хорҙа шөғөлләнәләр. Вивальди ул ваҡытта уҡ бик көслө скрипкасы булып һанала. Балалар йортонда эшләй башлаған саҡта уға 25 йәш тула. Нәҡ ошонда ул үҙенең күпселек әҫәрҙәрен ижад итә. Бында ул 30 йыл эшләй. Оспедалдәге уҡыусылары араһында иң һәләтлеһе Анна Мария даль Виопин була.
Вивальди уҡыусылар өсөн Библия текстарында концерттар, кантаталар, вокаль музыка яҙа. 60-тан ашыу булған был әҫәрҙәр төрлө: уларға яңғыҙ, хор һәм оркестр өсөн киң күләмле хор әҫәрҙәре инә. 1704 йылда Вивальди шулай уҡ скрипканан тыш альт буйынса ла уҡыта башлай. Үҙ заманында Вивальди ҡабул иткән маэстро ди Коро вазифаһы күп ваҡыт һәм эш талап итә. Уға һәр байрамға яңы оратория йәки концерт төҙөргә, шулай уҡ етемдәргә музыка теорияһын өйрәтергә һәм билдәле бер музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәтергә тура килә.
Вивальдиҙең йыш ҡына Ospedale директорҙар советы менән мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Совет йыл һайын уны уҡытыусы вазифаһында тотоу-тотмау тураһында тауыш биреүҙе ойоштора. Тауыш биреү бер тауыштан бик һирәк була; һәм 1709 йылда уны хупламайҙар. Бер йыл штаттан тыш эшләгәндән һуң композиторҙы ҡабаттан эшкә алалар (1711 йыл). Вивальди бер йыл булмаған осорҙа уның ысын баһаһын аңлайҙар, күрәһең. 1716 йылда ул музыкаль етәксе итеп тәғәйенләнә һәм учреждениеның бөтә музыкаль эшмәкәрлеге өсөн яуаплы була.
1705 йылда Венецияла Джузеппе Сала нәшриәтендә уның 12 сонатаһы баҫылып сыға. 1709 йылда Венецияла Бортоли нәшриәтендә баҫылған Вивальдиҙың икенсе опусы чембало (итальянса клавесин) оҙатыуында скрипка өсөн 12 сонатаһын үҙ эсенә ала. 1706 йылда Вивальди тәүге тапҡыр күмәк кеше француз илселеге һарайында сығыш яһай. Виртуоз скрипкасылар аталы-уллы Вивальдиҙарҙың исемдәре итальян картографы Винченцо Коронелли әҙерләгән «Венеция буйынса белешмә» баҫмаһында ла телгә алына. Был осорҙа Вивальди Пьяцца-Брагоранан күрше Сан-Проволо мәхәлләһендәге ҙурыраҡ йортҡа күсә. 1711 йылда «L’estro armonico» (Гармониялы илһамr) исемле 12 концерты баҫтырыла. Шул уҡ йылда ныҡлы йыллыҡ эш хаҡы ала һәм тәрбиәләнеүселәрҙең концерттарының төп директоры була, 1713 йылдан- «Пиета» («Ospedale della Pietà») ҡатын-ҡыҙҙар консерваторияһы директоры .Был йылдарҙа йәш Вивальди уҡытыу һәм композиторлыҡ эшмәкәрлеген берләштереп, тырышып эшләй. Уның исеме тыуған Венецияла билдәлелек ала, ул ваҡытта Венецияға сәйәхәтселәрҙең күпләп килеүен иҫәпкә алғанда, Вивальдиҙың популярлығы Венециянан ситтә лә тарала. Әйтәйек, 1709 йылда "Пиета"ла оратория менән таныштырғанда Вивальди Дания короле Фридрих IV менән таныша, һуңынан уға 12 скрипка сонатаһын бағышлай.1712 йылда Венецияла булған сағында Антонио немец композиторы капельмейстер Готфрид Генрих Штёльцель (Gotfried Heinrich Stölzel) менән осраша. Шулай итеп, Штёльцель Вивальди менән шәхсән бәйләнешкә ингән беренсе немец музыканты була.
Вивальдиҙың 1718 йылдан башлап гастролдәрҙә йыш булыуына ҡарамаҫтан, Пиета уға айына ике концерт яҙыу бурысы өсөн ике йехин түләй, шулай уҡ оркестр менән биш тапҡырҙан да кәм түгел күнекмәләр үткәрергә тейеш була. «Пиета» яҙмаларынан күренеүенсә, композиторға 1723 һәм 1733 йылдар араһында 140 концерт өсөн аҡса түләнгән.
Композиторлыҡ эшмәкәрлегенең башы. Венеция (1713—1718)
Вивальди Үҙенең карьераһын опера композиторы булараҡ башлай. 1713 йылда өс актлы «Виллалағы Оттон» («Ottone in villa») операһын яҙа, уның премьераһы шул уҡ йылдың 17 майында Виченцала «Театро-делле Грази» (Teatro delle Grazie) операһында үтә. Был опера ҡатмарлы сюжет интригалы опера-серианың үҙенсәлекле өлгөһө булып тора. Доменико Лалли либреттоһына яҙған, һуңынан Вивальди уның менән бер нисә тапҡыр хеҙмәттәшлек итеп, рим тарихы эпизодтарының береһен тергеҙә. Ғөрөф-ғәҙәткә ярашлы, кастрат йырсылары ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ ролдәрен башҡарып, солист сифатында сығыш яһай. Уларҙың сығышы ир-ат тауыштарының көсөн һәм сағыулығын ҡатын-ҡыҙҙарҙың еңеллеген һәм хәрәкәтсәнлеген берләштерә. Постановка бик уңышлы үтә, уға венециан импресариолары иғтибар бүлә. Тиҙҙән Вивальди Сан-Анджело театры хужаһы Модоттонан яңы операға заказ ала. Модотто менән ул үҙенең һуңғы «Фераспе» операһына (1739) тиклем дуҫлыҡ ептәрен өҙмәй. 1714 йылда ул үҙенең икенсе операһын ижад итә — «Orlando finto pazzo», либреттоһын Грацио Браччьоли яҙа, әлеге опера итальян шағиры Лудовико Ариостоның данлыҡлы «Френус Роланд» шиғырын ирекле эшкәртеүҙе кәүҙәләндерә. Тиҙҙән композитор латин текстарына ике оратория яҙа — 1714 йылда «Фараондар аллаһы Моисей» һәм 1716 йылда "Тантана итеүсе Юдифь. Беренсе ораторияның партитураһы һуңынан юғала. Изге сесилия консерваторияһында оратория тексты һаҡланып ҡалған, унда ролдәрҙе башҡарыусылар исемлеге бар, исемлектән бөтә партияларҙы, шул иҫәптән ир-егеттәр партияларын, тәрбиәләнеүсе ҡыҙҙар башҡарыуы күренә. «Тантана итеүсе Юдифь» ораторияһы Вивальдиҙең иң яҡшы әҙәрҙәре иҫәбенә инә. Композиторҙың таланты танылыуы менән бергә уның уҡыусылар һаны ла арта бара, әммә яңы уҡыусылар ҙә, композиторлыҡ эштәрҙең күплеге лә уны театрҙағы эштән айыра алмай. 1715 йылда ул Сан-Анджело театрынан заказ ала — «Nerone fatto Cesare» («Цезарь булып киткән Нерон») операһындағы 12 ария. 1716 йылда Вивальди ошо уҡ театр заказы буйынса тағы ла бер опера ижад итә — «L’incoronazione di Dario» («Дарийҙың коронацияһы»). Ошо уҡ йылда ул «La costanza trionfante degl’amori e de gl’odii» («Постоянство, торжествующее над любовью и ненавистью») операһын яҙа, был операны ул Сан-Моизе театры өсөн ижад итә, уның менән дә Вивальди артабанғы йылдарҙа хеҙмәттәшлек итә. Әлеге опералар премьералары 1716 йылғы карнавалда үтә. Вивальди Венецияла ғына түгел, башҡа тарафтарҙа ла танылыу таба: 1718 йылда уның опера «Scanderbeg» («Скандербег») операһы Флоренция театры сәхнәһендә ҡуйыла.
Вивальдиҙың прогрессив опера стиле уға консерватив музыканттар менән бәйле ҡайһы бер проблемалар тыуҙыра, мәҫәлән, һәүәҫкәр музыкант [[Бенедетто Марчелло] менән. Вивальдиҙың 1737 йылда үҙенең ҡурсалаусыһы маркиз Бентивогьоға яҙған хатында ул 94 опера яҙыуына һылтана. Әммә Вивальдиҙың 50-гә яҡын операһы ғына табыла, ҡалған операларға ҡағылышлы документация юҡ. Әйтергә кәрәк, Вивальди, һис шикһеҙ, үҙ заманында бик күп опералар яҙған булһа ла, ул бер ҡасан да Алессандро Скарлатти, Иоганн Адольф Хассе, Леонардо Лев, Бальдассаре Галуппи кеүек бөйөк замандаш композиторҙарының данына ирешә алмай.
Уның иң уңышлы опералары — La Costanza trionfante һәм «Farnace», уларҙың һәр береһе сәхнәлә алты тапҡыр тергеҙелә. Дөйөм алғанда, 1713 йылдан алып 1718 йылға тиклемге осорҙо күп тикшеренеүселәр композитор ижадының иң һөҙөмтәле этабы тип һанай: ошо биш йыл эсендә ул бөтәһе һигеҙ опера яҙа.
Әҫәрҙәре
Антонио Вивальди — бик күп әҫәрҙәр ижад иткән композитор. Ул 90 опера авторы, шул иҫәптән «Неистовый Роланд» (Orlando furioso), «Нерон, ставший Цезарем» (Nerone fatto Cesare, 1715, шунда уҡ), «Коронация Дария» (L’incoronazione di Dario, 1716, шунда уҡ), «Джустино» (Giustino, 1724; шулай уҡ «Юстин»), «Обман, торжествующий в любви» (L’inganno trionfante in amore, 1725, шунда уҡ), «Фарнак» (1727, шунда уҡ, һуңынан «Фарнак, правитель Понта» тип атала), «Кунегонда» (1727, шунда уҡ), «Олимпиада» (1734, шунда уҡ), «Гризельда» (1735,"Сан-Самуэле" театры, Венеция), «Аристид» (1735, шунда уҡ), «Тамерлан» (1735, Филармония театры, Верона), «Оракул в Мессении» (1738, театр «Сант-Анджело», Венеция), «Ферасп» (1739, шунда уҡ); оратории — «Моисей, бог фараона» (Moyses Deus Pharaonis, 1714), «Торжествующая Юдифь» (Juditha Triumphans devicta Holo-fernis barbarie, 1716), «Поклонение волхвов» (L’Adorazione delli tre Re Magi, 1722), «Монтесума» (Motezuma, 1733).
Континуо бассо оҙатыуында төрлө музыка ҡоралдары өсөн 100-ҙән ашыу соната; кантаталар, серенадалар, симфониялар, Stabat Mater һәм башҡа сиркәү әҫәрҙәре авторы.
Вивальди һынлы сәнғәттә
Вивальдиҙы һүрәтләгән бер нисә сәнғәт әҫәре һаҡланып ҡалған. Мәҫәлән, 1723 һәм 1725 йылдарҙа француз рәссамы Франсуа Морелон де ля Кавэ композиторҙың портреттарын яҙа. Әммә иң билдәле төҫлө портрет — Вивальдиҙың фараз ителгән портреты ғына, сөнки унда уның фамилияһы яҙылмаған. Унда бөйөк композитор һүрәтләнгән тигән фараз портрет Венецияла табылып, скрипкасыны һүрәтләгәнгә генә эшләнгән (ә Вивальди вивальди виртуоз скрипкасы булған). Был портреттың башҡалар портреттарға бер-оҡшаш булмауы һәм композиторҙың инициалдары булмауы төҫлө портретта, ысынлап та, Вивальди һүрәтләнеүенә шик тыуҙыра. Картиналарҙың береһе Болоньяла Халыҡ-ара музыка музейында (Museo internazionale e biblioteca della musica) һаҡлана. 1723 йылда итальян рәссамы Пьер Леоне Гезци композиторға «Ерән рухани» («Красный священник») тигән карикатура төшөрә.
Хәтер
Антонио Вивальди исеме бирелгән:
Савун-Еган
Савун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тлоктлы-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Камзолка (Хопер ҡушылдығы)
Камзолка (Рянза) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 806 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡазан
Ҡазан (Ҡаҙан; Казан قزان, Казань) — Татарстан Республикаһының баш ҡалаһы. Рәсәй Федерацияһының Волга буйындағы ҙур иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси үҙәге.
Халыҡ һаны
Ҡазанда йәшәгән халыҡ һаны — 1,130 млн кеше, майҙаны — 425,3 км². Ҡала халҡының үҫеше түбәндәге теҙемдә күрһәтелгән.
Милли состав
Ҡазан — күп милләтле ҡала. Унда халыҡтың күпслеге татарҙар, урыҫтар һәм сыуаштар.
Ҡала исеме
«Ҡазан» атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә фараз бар:
Мэр
Ҡала менән мэр идара итә. 2005 йылдың 17 ноябренән был вазифаны Илсур Метшин башҡара.
Тимер юлы вокзалы
Вокзал комплексы ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Вокзал аша йылына 8 миллион кеше үтә.
Метрополитен
Ентекле:Ҡаҙан метрополитены 2005 йылдан алып эшләй ҡаҙан метрополитены
Юғары уҡыу йорттары
Ҡазанда 55 юғары уҡыу йорто эшләй.
Волга буйы федераль университеты (элекке Ҡазан дәүләт университеты)
1804 йылдың 17 ноябрендә нигеҙ һалынған. Уҡыу йортон тамамлаусылар араһында — С. Т. Аксаков, М. А. Балакирев, П. И. Мельников-Печерский, Лев Толстой, В. Хлебников бар. В. И. Ульянов-Ленин да бында уҡый әммә университетты бөтөрмәй, революцион төркөмдә ҡатнашыуы менән бәйле ҡыуыла.
Хәҙерге ваҡытта университтета 14 факультет бар, уның составына шулай уҡ А. М. Бутлеров исемендәге Химия институты, көнсығыш телдәр институты, тел институты, Яр Саллы һәм Зеленодольск ҡалаларындағы ике филиал инә.
Ҡазан авиация университеты
9 факультетты, 58 кафедраны, 57 лабораторияны, 10 фәнни-техник үҙәкте, 3 ғилми-тикшеренеү институтын үҙ эсенә ала. Университетта 15 мең студент уҡый.
Тарлык (йылға)
Тарлык  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 903 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ромадановка йырыны
Ромадановка йырыны — Башҡортостандың Ишембай районындағы йырын, Ромадановка ауылының көнсығыш ситендә Ҡартышла йылғаһы (Тор йылғаһы бассейны) үҙәнендә урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан алып). Болон һәм болон-дала үҫемлектәре менән ҡапланған.
Тасуирламаһы
Йырын битләүҙәрендә һәм төбөндә, ҡороған йылға урынында, тәбиғи яланғаслыҡта өҫкө йөҙөнә тимерле ҡомташ конкрециялары ятҡан ҡом һәм аҡ балсыҡ ултырмалары сыға. Был конкрецияларҙа кайнозой эраһының олигоцены дәүерендә үҫкән һоҡланғыс, яҡшы һаҡланған ағас япраҡтарының эҙҙәре ята. Табылдыҡ тикшеренеүселәргә был төбәктә ер ҡабығының барлыҡҡа килеү хәрәкәттәренә аныҡлыҡ индерергә мөмкинлек биргән. Ромадановка йырыны – ғилми ҡиммәткә эйә булған геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (стратиграфик, палеонтологик, минералогия, мәғдән-петрографик, палеогеографик, геоморфологик типта). Бында көндөҙгө өҫкө ҡатламда палеогендың олигоцен ҡатламдарының иң яҡшы киҫелештәренең береһе асыҡ күренә, улар күмерле Урал алды серияһы ултырмаларын түшәй.
Дөйөм ҡалынлығы 6 метрлыҡ олигоцен ҡатламдарының эталон киҫелештәренең береһе. Ҡомташтарҙан, балсыҡтан, балсыҡлы ҡомдарҙан тора. Уларҙа олигоцен флораһы үҫемлектәре (күбеһенсә мәңге йәшел һәм яланғас орлоҡло Fagus speritus, Potomogeton speritus һ.б. ағас япраҡтары) эҙҙәре менән тимерле ҡомташ конкрециялары бар. Миллиондарса йыл элек бында үҫкән йылы яратыусы үҫемлек төрҙәрен билдәле совет палеонтологы А.Н. Криштофович тарафынан билдәләнгән: гинкго, граб, каштан, һаҙ кипарисы, платан һәм башҡалар.
Тәүге тапҡыр А.П.Тяжёва тарафынан тасуирлана (1937), Г.В.Вахрушев (1940), В.Л.Яхимович (1958) өйрәнә.
Статусы
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се «Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында»ғы ҡарары менән һаҡланыусы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Башҡортостан Республикаһы министрҙар кабинетының 1999 йылдың 26 февраленедәге  «Башҡортостан Республикаһында айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары тураһында положениеларҙы раҫлау тураһында» 48-се ҡарары менән республика әһәмиәтендәге махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлегенә индерелә.
Осипова Мария Борисовна
Осипова Мария Борисовна Марыя Барысаўна Осіпава (народжаная Сакаўцова); 27 декабрь 1908 йыл, Рәсәй империяһы, Могилёв губернаһы, Серковец усадьбаһы — 5 февраль 1999 йыл, Белоруссия, Минск) — СССР подпольщицаһы. Немец-фашист ғәскәрҙәре ваҡытлыса оккупациялаған осорҙа Минск ҡалаһындағы тәүге йәшерен ойошма етәкселәренең береһе . Белоруссия юғары комиссары Вильгельм Кубены юҡ итеүҙе ойоштороусыларҙың береһе. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Мария Борисовна Осипова (ҡыҙ фамилияһы Соковцова) урындағы быяла заводы эшселәре Борис Титович һәм Агафья Ивановна Соковцовтар ғаиләһендә тыуа. Белорус милләтенән. Мария Борисовна 13 йәшенән Дретунь ҡасабаһы быяла заводында эшләй. Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып барған. Район пионерҙар ойошмаһы рәйесе була. 1924 йылда ул РКСМ-дың 6-сы съезы делегаты итеп һайлана һәм шунда буласаҡ ире Яков Осипов менән таныша.
1933 йылда Мария Борисовна ғаиләһе менән Минск ҡалаһына күсеп килә һәм В. И. Ленин исемендәге Юғары ауыл хужалығы партия мәктәбенә уҡырға инә, 1935 йылда уны, 1940 йылда Минск юридик институтын уңышлы тамамлай. 1928 йылдың 23 июленән ВКП (б) ағзаһы, уҡыған дәүерендә Мария Борисовна институттың партия комитеты секретары була. Вузды тамамлағандан һуң, уны Белорус ССР-ы Юғары судына эшкә ебәрәләр.
Минск ҡалаһын немец-фашист ғәскәрҙәре оккупациялауының беренсе көндәрендә Минск юридик институты уҡытыусыһы А. А. Соколова менән берлектә институт ятағында Мария Борисовна иң тәүге йәшерен антифашистик төркөм ойоштора. Баштараҡ ойошмала 14 ағза иҫәпләнә. 1943 йылдың сентябренә Ганна Чёрная төркөмөндә 50-ләп әүҙем ҡатнашыусы була. Тәүге ваҡытта подпольщиктар листовкалар әҙерләй һәм Совинформбюро хәбәрҙәренән сводка тараталар, йәһүдтәрҙе йәшерәләр, совет хәрби әсирҙәренә ярҙам итәләр. 1941 йылдың авгусында партизандар менән бәйләнеш булдырғандан һуң, төркөм разведка-диверсия эшенә әүҙем йәлеп ителә. 1941 йылдың аҙағында Белоруссия КП(б)-һының Минск йәшерен ҡала комитеты Чёрнаяның төркөмө менән бәйләнеш булдыра. Һәм шул ваҡыттан Мария Борисовна ла Минск йәшерен ойошмаһы етәкселеге һәм «Дима» (командиры Д. И. Кеймах), «Местные» (командиры С. А. Ваупшасов), «Дядя Коля» (командиры. М. Никитин), «Зализняк» (командиры И. Ф. Титков), К. К. Рокоссовский исемендәге 200-сө бригадалары партизандары араһында элемтәселәрҙең береһе була. Немецтар оккупациялаған Минск ҡалаһында «Звезда» гәзитен баҫтырыуға ла үҙ өлөшөн индерә. Подпольщиктар А. И. Серова йортоноң сарҙағында хәрби әсирҙәр лагерҙары һәм йәһүд геттолары ҡасҡындарын йәшергән. Бында шулай уҡ немецтарҙан урланған ҡорал һәм дарыуҙарҙы ла һаҡлағандар, артабан партизандарға оҙатҡандар.
М. Б. Осипованың йәшерен эшмәкәрлегенең иң юғары ҡаҙанышы апогея тип тыныс халыҡ һәләк булған өсөн ҙур яуаплылыҡ ятҡан Белоруссияның генераль комиссары Вильгельм Кубены юҡ итеүҙе тормошҡа ашырған операцияһында ҡатнашыуы була. 1943 йылдың август аҙағында «Дима» партизан отрядының агентура эштәре буйынса командиры урынбаҫары Н. П. Фёдоров (псевдонимы «Ҡыңғырау») ҡушыуы буйынса Мария Борисовна Кубе йортонда эшләүселәр араһынан агент эҙләй башлай. 1943 йылдың 3 сентябрендә «Ҡара» ойошмаһы ағзаһы Н. В. Похлебаев уны генераль округының «Белорутения» генераль округы комиссары йортонда хеҙмәтсе булып эшләүсе Е. Г. Мазаниктың апаһы Валентина Щуцкая менән таныштыра. Щуцкая аша Осипованың Мазаник менән осрашыуы ойошторола. Оператив вербовка барышында подпольщиктарға Елена Мазаникты хеҙмәттәшлеккә күндереү өлгәшелә. 1943 йылдың 20 сентябрендә, ғүмерен ҙур хәүеф аҫтына ҡуйып, М. Б. Осипова партизан отрядынан Минск ҡалаһына ҡыҙыл көртмәле һалынған кәрзин эсендә химик шартлатҡыслы мина килтерә һәм Мазаникка тапшыра. Үҙенең йоҡо бүлмәһендә, матрасы аҫтына һалынған мина шартлап, 1943 йылдың 22 сентябрь төнөндә Белоруссия генераль комиссары Кубе юҡ ителә. Шунан алдағы кистә М. Б. Осипова һәм Е. Г. Мазаник Минск ҡалаһынан партизандар янына китә, һәм был уларҙы ҡулға алыныуҙан ҡотҡара. 1943 йылдың 12 октябрендә уларҙы самолётта Мәскәүгә килтерәләр. Операцияның бөтә деталдәре асыҡланғандан һуң, СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 29 октябре Указы менән Осипова Мария Борисовнаға, Мазаник Елена Григорьевнаға һәм тағы операцияла әүҙем ҡатнашыусы Троян Надежда Викторовнаға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Фашист оккупанттары менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнеүсе йәшерен ойошма ағзаларын аҡлау М. Б. Осипованың ҙур ҡаҙанышы булып тора. Мария Борисовна, яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алып, өс йөҙҙән ашыу антифашистик хәрәкәт ҡатнашыусыһын яҡлай. Хаҡлы ялға киткәндән һуң, ул йәштәрҙе патриотик рухта тәрбиәләү менән шөғөлләнә, ветеран хәрәкәтендә ҡатнаша.
Мария Борисовна 1999 йылдың 5 февралендә вафат була. Минск ҡалаһының Көнсығыш (Мәскәү) зыяратында ерләнгән.
Капинсавис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барҙы
Барҙы (Барда, Барҙа, Ҡажмаҡты ; Барда) — Пермь крайы Барҙы районындағы башҡорттар нигеҙ һалған ауыл.
Тарихы
Барҙы районы музейында, Барҙы ауылына 1740 йылда нигеҙ һалынған, тигән мәғлүмәт бар. Был кәм тигәндә 100—150 йылға кәметелгән, йәиһә икенсе райондағы Барҙыға ҡараған һан был. Барҙының йәшен билдәләү өсөн уға нигеҙ һалыусыларҙы белергә кәрәк. Халыҡ телендә уларҙы «ун бер Әхмәт» тип йөрөтәләр. Маркс урамы элек Барҙыла «Әхмәттәр урамы» тип аталған. Әлегә беҙгә был данлыҡлы кешеләрҙең тик береһенең генә исеме билдәле. Ул – Ғәйнә улусының атаҡлы старшинаһы Туҡтамыш Ишбулатовтың олатаһы Байбулат. Был исем Ғабдулла Һөйәрғолов һөйләп яҙҙырған шәжәрә-риүәйәттән билдәле. Әммә унда Байбулаттың Барҙыға нигеҙ һалыуы тураһында әйтелмәй. Барҙыға нигеҙ һалыусыларҙың береһе — Байбулат үҙен: «Беҙ Болғар иленән, Кама аръяғынан», — тип әйтә торған булған.
Ойконимия
Ғәйнәне ойошторған Барҙы атамаһына килһәк, уның мәғәнәһен урыҫ ғалимы А. Матвеев, балыҡ исеме «бәрҙе»нән алынған, тип яҙа. Әммә был аңлатманы етдигә һанап булмай. Ғәйнә кеүек, Барҙының да эҙе тәрәнгә барып тоташа. Был исемде йөрөткән ауылдар ҙа байтаҡ. Әзербайжанда район үҙәге, Урта Азияла ауыл, Пермь өлкәһенең Кишерть районында шундай исемле ауыл һәм йылға, Ҡариҙел йылғаһы буйында Барҙы һырты бар. Элекке Дыуан улусында Юғары Бартым, яһаҡлы сирмештәр йәшәгән Яңы һәм Түбәнге Барҙы ауылдары булған. Иҫке төрки телендә яҙылған китаптарҙа «вә-әл-әрдә», «вә-әл-әрди», «фи-әл-әрди» һүҙҙәре осрай. Һуңғыһындағы «фи» киҫәген «б»ға алыштырһаң (ғәрәп телендә шулай әйтелә), йәнә «Бәрҙе» килеп сыға. Ләкин был һүҙ «бәрҙе» балығын түгел, ә хөкүмәт йәки етәксе орган тигән мәғәнәне бирә. Шунан сығып, беҙ Барҙы (бөгөнгөһө генә түгел, ә археологик иҫтәлеккә әүерелгәндәрен дә индереп) үҙе тирәһендәге төбәк өсөн мәркәз ролен үтәгән, тип әйтә алабыҙ.
Барҙы атамаһының этимологияһын «барҙы-барлы» рәүешле лә аңлатып була. Был осраҡта ул барлыҡ-байлыҡҡа эйә кеше тигән мәғәнәне, ҡәбилә-ырыу исемен белдерә. Барҙы, Ҡаҙмаҡты һәм Барҙы районында аҡҡан Тол йылғаһы тураһында, уларҙың исемдәре хаҡында күп бәхәс алып барыла. 1980 йылда Өфөлә «Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр, легендалар», 1983 йылда Ҡаҙанда «Пермские татары», 1987 йылда «Татар халыҡ ижады. Риүәйәттәр һәм легендалар» тигән китаптар баҫылып сыҡты.
Милли составы
Милли состав (2002): башҡорттар — 62,6%, татарҙар — 31,3%, урыҫтар — 5,0%.
Дадиани һарайы
Дадиани һарайы — Грузияның Зугдиди ҡалаһында Дадиани нәҫеленә ҡараған мегрель хакимдары резиденцияһы.
Тарихы
XVII быуатта Грузияла булып киткән итальян миссионеры Арканджело Ламберти түбәндәгеләрҙе яҙып ҡалдыра: «Кенәздең 50-нән ашыу һарайы бар, әммә иң матуры Зугдидила урынлашҡан: ул бик яҡшы таштан һалынған, эске бүлмәләре фарсы стилендә биҙәлгән».
Әлеге ваҡыттағы һарай 1873-78 йылдарҙа кенәз ҡатыны Екатерина Дадиани өсөн төҙөлгән. Һарай проектын эшләгәндә архитектор Эдгар Дж. Райс Алупкалағы Воронцов һарайын өлгө итеп ала. Икенсе һарай Леонид Васильев проекты буйынса уның улы, һуңғы мегрель хакимы өсөн 1880-се йылдарҙа төҙөлә.
Николай Дадиани тәхеттән баш тартҡандан һуң (1866) уның апаһы Саломе әсәһе менән Парижға китә, унда ул 1868 йылдың 18 майында маршал Мюрат ейәне — принц Ашиль Мюратҡа кейәүгә сыға. Ашиль Мюрат Мегрелияға бонапартистарҙың бер нисә ҡомартҡыһын, шул иҫәптән Наполеондың үлгәндән һуң эшләнгән өс битлектең береһен алып килә. Хәҙерге ваҡытта был битлек һарай комплексының бер өлөшөн биләгән тарихи музейға ҡуйылған.
Музей
Һарай тирәләй ҙур Зугдид ботаника баҡсаһы йәйрәп ята, уны Саломеның әсәһе, Екатерина Александровна Чавчавадзе-Дадиани — Нина Грибоедованың бер туған апаһы, Европа баҡсасыларынан яҙҙыртып алған үҫентеләр ярҙамында барлыҡҡа килтерә. Баҡса 26,4 гектар майҙанды биләй.
Милек тураһында
1990-сы йылдар уртаһында принц Ашиль Мюрат һәм кенәз ҡыҙы Саломеның бүләһе — принц Ален Мюрат менән уның йәмәғәте принцесса Вероника (ҡыҙ фамилияһы де Шабо-Трамекур) һәм уларҙың ҡыҙы Матильда төпләнеп йәшәү өсөн Зугдиди ҡалаһына күсенеп ҡайта. Улар «Мюраттар Грузияла» фондын ойоштора, артабан Европа суды аша кенәз Дадианиҙарҙың мөлкәтен, һарайҙы ла индереп, үҙҙәренә алырға тырыша. Әммә Дадиани һарайҙарын ҡотҡарыу фонды Грузияла ла бар икән. Был Фонд вәкилдәре, 1919 йылда Дадианиҙарҙың вариҫтары рәсми рәүештә һарай комплексынан баш тартҡан, тип белдерә. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
2007 йылдың 26 майында Зугдиди ҡалаһында булған сағында Грузия президенты, кенәз Дадианиҙарҙың һарайын тергеҙеү буйынса эштәр башҡарыласаҡ, тип белдерә:
''«Беҙ Грузияның берҙән-бер һаҡланып ҡалған һарайын — кенәз Дадианиҙарҙың һарайын Зугдидила йәшәүселәр ҙә, шулай уҡ бөтә Грузия ла ғорурланһын өсөн ҡайтанан тергеҙергә йыйынабыҙ… Һарайҙы тергеҙеү эштәрен яҡын айҙарҙа башлаясаҡбыҙ. Был бик ҡиммәтле проект, әммә мин, был һарай — Грузияның ғорурлығы һәм уның тарихының ярайһы уҡ ҙур ғына өлөшө, тип иҫәпләйем.».''
Болотнов Анатолий Миронович
Болотнов Анатолий Миронович (18 ноябрь 1953 йыл) — математик. Физика-математика фәндәре докторы (2003). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2016).
Биографияһы
Анатолий Миронович (Болотнов 1953 йылдың 18 ноябрендә Смоленск өлкәһе Родьковка ауылында тыуған. 1985 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм 1988 йылдан алып шунда уҡ уҡыта (2005 йылдан башлап мәғлүмәт технологиялары кафедраһы мөдире ).
Фәнни эшмәкәрлеге Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы электрохимик системаларҙағы электр ҡырҙарын тикшереүгә һәм уларҙың математик моделен әҙерләүгә арналған. А. М. Болотнов төрлө составлы мөхитле һәм һыҙыҡһыҙ монотон булмаған поляризация характеристикалы өс ҡырлы күп элементлы электрохимик системаларҙа электр ҡырҙарының математик моделдәрен; металдарҙы коррозиянан электромеханик һаҡлау, төҫлө металдарҙы гальваник эшкәртеү технологияһы һәм электролиз процесы алгоритмдарын һәм цифрлы тикшереү программаларын эшләй.
80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Төп ғилми публикациялары:
Псков кривичтары
Тарихтары
VIII-X быуаттарҙа Псков ҡалаһы кривичта нәҫел үҙәктәренең береһе итеп һайлап алына, уға VIII быуатта нигеҙ һалына.
Кривичтар формалашыуҙың башы - беҙҙең эраға беренсе меңйыллыҡтың өсөнсө сиреге, ә тәүге йәшәү төбәге Псковта булып һанала, һуңыраҡ смоленлыдар (Днепрҙа) һәм полоцлыдар (Двинала) төркөмдәре тарала, йылъяҙма таныҡлыҡтары буйынса улар айырым княздәргә эйә булған һәм үҙ-ара берҙәм ырыу берлеген төҙөмәгән кривичтар төркөмдәрен тәшкил иткәндәр. Ғилми хеҙмәткәр Седов фекеренсә, Псков кривичтары словендар һәм весьтар менән берлек төҙөгәндәр, был фекергә уны йылъяҙмала княздәрҙең бергә иҫкә алыныуҙары этәргән.
IX-XIII быуаттарҙа Псков һәм Смоленск-Полоцк кривичтары үҙ үҫә.
Мәҙәниәт
Псков кривичтары Псков оҙон ҡурғандары мәҙәниәте менән тәҡдим ителгәндәр.
Псков кривичтарына иҫкергән тип иҫәпләү йолаһы башҡа кривичтарына оҡшаш: күмелгән урындар мәйеттәрҙе байыҡтырыу йолаһы күмелгән буйынса юғары кургандар рәүешендәге күп төрбәләр менән тәҡдим ителгән.
Псков кривичтары йолаһының үҙенсәлектәренең береһе булып славян ҡәбиләләренең башҡа ҡәүемдәре айырып ҡарап тороусы, ләкин Балтик буйы-фин ҡәүемдәре менән яҡынайтыусы, ерләү урынын ҡорор алдында сайланган урында, үҙенән һуң көл-күмер ҡатламы ҡалдырған усаҡ ҡабызу булған. Был ғәмәлҙә тикшеренеүселәр күмелгән урынды изгеләндерергә (яҡтыртырға) тиешле ритуалды күрә.
X быуат аҙағына — XI быуат башына мәйет яндырыуҙан мәйет күмеүгә ашыу булған. XII ғасырҙа ҡурған соҡорҙарында мәйеттәр урынлаштырыу йолаһы тарала башлай, ә XIII асырға инде был ғөрөф-ғәҙәт өҫтөнлөк үк итә башлай.
Ҡатын-ҡыҙға хас биҙәнеү әйберҙәре берҙәм славян тибындағы аҫылмалы балдаҡтар, уаҡ, төрлө-төрлө төҫтәге пыялаҙан яһалған муйынсалар, шулай уҡ йөҙөктәрҙән торған. Башҡа көнсығыш славян ҡәбиләләре ареалдарындан айырмалы булараҡ, балт һәм Балтик буйы-фин ҡәүемдәренә хас күкрәк һуғыу өсөн даға рәүешендәге эләктермәләр йыш осорай.
М.И. Артамонов тикшереүҙәре күрһәткәнсә, Псков оҙон ҡурғандарында шаҡтай аҙ һанлы әйберҙәр табылған, уларҙың да күбеһе балт тибына ҡарай.
Антропология
Антропологик төр буйынса Псков кривичтары барынан да бигерәк ятвягларға оҡшаш.
Сығанаҡтар
Төркөм:Көнсығыш славян ҡәбиләләре Төркөм:Псков өлкәһе тарихы
Тёплая (Чардым ҡушылдығы)
Тёплая  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чардым йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡара Яҡуп ауыл Советы (Шишмә районы)
Ҡара Яҡуп ауыл Советы (2004 йылға тиклем Ҡара Якуп ауыл Советы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы, ст. 1, ч.189 (Йөҙ ҙә һикһән туғыҙынсы часы Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з һанлы Законы менән индерелә), унда түбәндәге юлдар бар:
ст. 2 «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу», п.2, ч.31
2. түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең исемдәрен алмаштырырға:
31) Шишмә районы буйынса:
а) «Лесной ҡасаба Советын» - «Лесной ауыл Советына»;