cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яҡут мифологияһы
Һылтанмалар
Персонажи якутской мифологии
Якутская мифология (фольклор якутов)
Лягушка: якутская мифология
[https://sci.e.nlrs.ru/open/73737?ysclid=ldt3kk7th6943684475 Вклад женщин-ученых в этнографическое изучение якутов Contribution of Female Scholars to the Ethnographic Study of the Sakha People]
[https://hu-okts.obr.sakha.gov.ru/pervye-uchenye-iz-jakutov Первые ученые из якутов — П. А. Ойунский, А. Е. Кулаковский, Г. В. Ксенофонтов, Г. У. Эргис.]
Сотник (Кондинское районы)
Почта индексы — 628206, ОКАТО коды — 71116663001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Сәхәбетдинов Зәнфир Абзал улы
Сәхәбетдинов Зәнфир Абзал улы (Сахабутдинов Занфир Абзалович; 7 октябрь 1951 йыл) — комсомол, партия органдары һәм ауыл хужалығы ветераны. 1991 йылдан Шишмә районы «Коммунизм» колхозы рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Зәнфир Абзал улы Сәхәбетдинов 1951 йылдың 7 октябрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Иҫке Муса ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — 1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Шишмә районы 273-сө Ибраһим һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Ҡалмаш (Дим ҡушылдығы)
Ҡалмаш  (Калмашка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Кесе Кайла
Кесе Кайла — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юкса йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Вайсенборн (Хольцланд)
Вайсенборн (Хольцланд) (Weißenborn (Holzland)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1248 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 342 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7639 һәм автомобиль коды — SHK.
Гавриловка (Икса ҡушылдығы)
Гавриловка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Минкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айнов утрауҙары
Айнов утрауҙары — Баренц диңгеҙе ндә утрауҙар төркөмө. Варангер-фьорд ҡултығында урынлашҡандар. Рәсәй ҙең Мурманск өлкәһе Печенга районына инә.
Ике утрауҙы үҙ эсенә ала: Оло Айнов һәм Кесе Айнов. Средний ярымутрауынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Утрауҙар араһындағы тәрәнлеге 17 метрға тиклем еткән боғаҙ бар. Утрауҙарҙа ҡоштар оя ҡора. Утрауҙар Кандалакша ҡурсаулығы ның бер өлөшө булып тора.
Беренсе совет-фин һуғышының йомғаҡтары буйынса Айнов утрауҙары 1920 йылда Печенга өлкәһе менән бергә РСФСР Финляндия составына тапшыра.
1939—1940 йылдарҙа Совет-Финляндия һуғышы барышында СССР Печенга районын биләүгә өлгәшә. Әммә 1940 йылғы Мәскәү килешеүенә ярашлы Рыбачья һәм Урта утрауҙарының көнбайыш өлөштәрен генә үҙ составына алырға ирешә.
1944 йылда Петсамо-Киркенесс операцияһы һөҙөмтәһендә яңы килешеү төҙөлә. Был килешеүгә ярашлы Печенга өлкәһе Айнов утрауы менән бергә РСФСР-ҙың составына кире ҡайтарылған. Был сик тураһындағы ҡарар 1947 йылғы Париж килешеүе менән нығытып ҡуйылған.
Лебеда (Лехта ҡушылдығы)
Лебеда — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лехта йылғаһының уң ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Органик регламент
Регламент ул ерҙәрҙә урыҫ администарцияһы башлығы булған Павел Дмитриевич Киселёв тарафынан индерелә. Килешеү шарттары буйынса, закон сыҡарыусы власть һәр кенәзлектә боярҙарҙан һәм бай ер биләүселәрҙән торған депутаттар йәмғиәте йыйылыштарына буйһона. Башҡарыусы власть руханиҙар, боярҙар һәм ер биләүсе депутаттарҙан торған үҙенсәлекле йыйылыш ҡулында була. Етәксе административ постар боярҙарға бирелә. Шулай уҡ эске таможня системаһы бөтөрөлә, администация Судтан айырыла һәм язалауҙар рөхсәт ителмәй.
Ирек (Шишмә районы)
Ирек (Ирек) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 125 кеше. Почта индексы — 452170, ОКАТО коды — 80257815003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дубровка (Бишбүләк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Ботороз
Оло Ботороз (Большой Бутурус) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урман Йылайыр йылғаһының һул ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө)
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карасу (Каамга ҡушылдығы)
Карасу  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каамга йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әшғариҙар
Әшғариҙар ( Ашари́ты) — мосолман теологияһының төп йүнәлештәренең береһе (сөнни кәләме) вәкилдәре. Нигеҙ һалыусыһы һәм эпонимы — күренекле мосолман аҡыл эйәһе һәм мөтәкәллиме Әбү-л-Хәсән әл-Әшғари (873/874-935), унан һуң был йүнәлештең тәүге быуаттарында күренекле вәкилдәре дауам итә. Уларҙың идеялары башлыса шәфиғиҙәр һәм мәликиҙәр мөхитендә тарала.
Янбаев Шакир Мәхийән улы
Янбаев Шакир Мәхийән улы (19 ноябрь 1925 йыл — 3 июнь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1968 йылдан КПСС, 1972 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Шакир Мәхийән улы Янбаев 1925 йылдың 19 ноябрендә Башҡорт АССР‑ының Йылайыр кантоны Бикбулат ауылында тыуған.
Тәүге хикәйәләр китабы «Үләндәге ысыҡтар» 1966 йылда баҫылып сыға.
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (06.04.1985).
Аношин Иван Семёнович
Аношин Иван Семёнович (17 ноябрь 1904 йыл — 1 сентябрь 1991 йыл) — совет партия һәм хәрби эшмәкәре, 1926 йылдан ВКП(б) ағзаһы; генерал-лейтенант. 1939—1942 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
Биографияһы
Иван Семёнович Аношин 1904 йылдың 17 ноябрендә Һарытау губернаһының Балашов өйәҙе Шепелевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 10 йәшенән көтөүсе, хәлле крәҫтиәндәрҙә батрак була. Башланғыс мәктәпте тамамлай.
1919—1926 йылдарҙа — комсомол ячейкаһы секретары, улус комсомол комитетының яуаплы секретары. 1926 йылдан алып Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итә, ОГПУ-ның сик буйы ғәскәрҙәрендә, аҙаҡтан Махачкалы ҡала партия комитеты эшләй (1930 йылға тиклем). 1930—1932 йылдарҙа ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты Кадрҙар әҙерләү институтында уҡый. 1932 йылда — ВКП(б-ның) Чита ҡала комитетының мәҙәни-пропаганда бүлеге мөдире. 1937 йылда Ҡыҙыл профессураһы Иҡтисад институтын тамамлай һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитетында инструктор булып эшләй.
1938 йылдың 26 апреленән алып ВКП(б) Волга буйы немец АССР-ы өлкә комитетының беренсе секретары вазифаһын башҡара, был вазифаға 1938 йылдың 7 июлендә тәғәйенләнә. 1939 йылдың декабренән 1942 йылдың ноябренә тиклем — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
Һуғыш бөткәс, 1947 йылдың ғинуарына тиклем — Көньяҡ ғәскәрҙәре төркөмөнөң сәйәси идаралығы начальнигы, унан һуң — Мәскәү хәрби округының сәйәси идаралығы начальнигы, 1947 йылдың октябренән — Одесса хәрби округы командующийының сәйәси өлөш буйынса урынбаҫары, 1950—1953 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыш Хәрби округының Хәрби советы ағзаһы. 1955 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһын тамамлай. 1956—1957 йылдарҙа — Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһының Баш хәрби советнигының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһының баш сәйәси идаралығы начальнигының өлкән кәңәшсеһе. Һуңынан Генераль Штабтың Топографик идаралығы начальнигының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, 1961 йылдан — Совет Армияһы һәм Хәрби-диңгеҙ флотының Төп сәйәси идаралығы өлкән инспекторы.
КПСС-тың XVIII (1939) һәм XIX (1952, Хабаровск өлкә ойошмаһынан ) съездарына делегат итеп һайлана; 1939 йылдың 21 мартынан 1952 йылдың 5 октябренә тиклем ВКП(б)-ның Үҙәк Ревизия комиссияһы ағзаһы була (КПСС-тың XVIII съезында XVIII конференцияһы һәм һайлана ). Украина ВКП(б)-ның XVI съезына делегат һайлана (1949), 1949 йылдың 28 ғинуарынан 1952 йылдың 23 сентябренә тиклем Украина КП(б)-ның Үҙәк комитеты ағзаһы була.
РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1941 йылдың көҙөнә тиклем ғәмәлдә булған Волга буйы немецтары АССР-нан һайлана), СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1941—1946 йылдарҙа — Башҡорт АССР-нан Союз Советы ағзаһы ) һәм 2-се саҡырылыш (1946—1950, Махсус һайлау округынан Милләттәр Советы ағзаһы ).
Троекуровский зыяратында ерләнгән.
Мария Бах
Баронесса Мари́я Эми́лия фон Бах (нем. Marie Emilie Freiin von Bach ; 11 март 1896 йыл, Вена — 26 февраль 1978 йыл, шунда уҡ) — Австрия пианисы, скрипкасы, композитор һәм рәссам..
Биографияһы
Мария музыкаль ғаиләлә тыуа: уның атаһы, Роберт Бонавентура Майкл Венцель фон Бах, адвокат була, шулай уҡ һынлы сәнғәт һәм музыка менән шөғөлләнә, әсәһе, Элеонора Жозефа Мария Терезия Огюст Бах, композитор һәм йырсы була. 1897 йылда ғаилә Баденға күсеп килә. Ҡыҙ биш йәштән шәхси педагогта музыка менән шөғөлләнә башлай, бер үк ваҡытта фортепиано һәм скрипкала уйнарға өйрәнә. Атаһының йорт оркестрында икенсе скрипка була. Музыка мәктәбен пианист булараҡ тамамлай, 1919 йылдан 1925 йылға тиклем Вена музыка академияһында уҡый, унда уның уҡытыусылары Йозеф Маркс (композиция), Пауль де Конна (фортепиано) һәм Иван Бутников (дирижер) була.
Марияның манераһы һуңғы романтиктар, Мусоргский, Скрябин һәм Стравинский йоғонтоһо аҫтында формалаша. 1921 йылда тенор һәи оркестр өсөн «Шутовские песни» (Narrenlieder) циклы менән композитор булараҡ тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1920-30 йылдарҙа ул фортепиано квартеты, фортепиано квинтеты, виолончель һәм фортепиано өсөн соната, башҡа камера һәм вокал музыкаһын яҙа
1952 йылда итальян рәссамы Артуро Чьячеллиға кейәүгә сыға, һәм шулай уҡ һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә башлай, башлыса пейзаж яҙа. Һуңынан эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя башлай, хатта музыкант булыуға ҡарағанда ла, ҙурыраҡ танылыу ала.
1978 йылдың 26 февралендә сығып торған көнкүреш газының ағыуланып һәләк була.
Ҡазан кремле
Татарстан Республикаһы Президентының рәсми резиденцияһы; 2000 йылдан ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы объекты.
Кремль биләмәһе планда төньяҡ-көнбайыштан, Казанка йылғаһынан, көньяҡ-көнсығышҡа, 1 май Майҙанына, табан, үҙе торған ҡалҡыулыҡтың һыҙаттарын ҡабатлап һуҙылған дөрөҫ булмаған күпмөйөштө хәтерләтә. Волганың һул ярындағы террасаның бейек морононда һәм Казанканың һул ярында урынлашҡан.
Иң боронғо тарихы
Кремлдең барлыҡҡа килеүе тураһында беҙҙең көндәргә тиклем яҙма мәғлүмәт һаҡланмаған, әммә рәсми фараз буйынса, Ҡазан ҡалаһына X быуат башында нигеҙ һалына. Башта ул Кирмән (Кирмән) тип аталған. Дәлил итеп атарлыҡ ниндәй ҙә булһа яҙма сығанаҡтар юҡ.
XII—XIV быуаттар. Болғар ҡәлғәһе
Иң иртә археологик ҡомартҡылар кремлдең төньяҡ өлөшөндә, Казанкаға яҡыныраҡ урында, боронғо болғар нығытылған ултырағы, һәм, һуңғараҡ быуат дауамында, Ҡазан ханлығы ҡәлғәһе торған ерҙә табылған. Тикшеренеүселәр иң боронғо осорҙоң ағас ҡәлғә ҡоролмаларының йәшен төрлөсә иҫәпләй: ҡайһы берҙәре фекеренсә, булғар сауҙа ултырағы X быуатта уҡ, икенселәре — XII быуатта ғына нығытылған ти. Ғалимдар шулай уҡ нығытмаларҙың характеры буйынса ла бер төрлө фекерләмәй, берәүҙәре таш стеналар өлөшләтә XII быуатта уҡ һалынған ти, башҡалары, бары XV йәки XVI быуаттарҙа, Иван Грозный указы буйынса псков ҙары кремлде реконструкциялағандан һуң ғына, төҙөлгән ти.
XIII быуаттың 2-се яртыһынан XV быуаттың 1-се тиклем яртыһында кремль Алтын Урҙа составындағы Ҡазан кенәзлеге (виләйәте) үҙәгенә әйләнә: 1236 йылда Батый етәкселегендәге монгол ғәскәрҙәре Волга буйы Болғарының сиктәренә баҫып инәләр һәм баш ҡалаһы Болғарҙы бөлгөнлөккә төшөрәләр. Ә 1240 йылда Болғар, рус кенәзлектәре кеүек, тулыһынса Алтын Урҙа тарафынан буйһондорола. Болғарҙарҙың бер өлөшө Казанка райондарына ҡаса һәм Ҡазан ҡалаһынан 45 саҡрым алыҫлыҡта Иҫке Ҡазанға нигеҙ һала. 1370 йылда болғар кенәзе Хәсән хәҙерге Ҡазан кремле урынында, 1445 йылға тиклем болғар кенәздәренең резиденцияһы булып хеҙмәт иткән ҡәлғәгә нигеҙ һала.
XV—XVI быуаттың беренсе яртыһы. Хан ҡәлғәһе
Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң — кремль 1445 йылдан 1552 йылға тиклем йәшәгән Ҡазан ханлығы үҙәге булған. 1445 йылдың көҙөндә урҙа ханы Оло Мөхәммәт 3 000 яугирҙан торған отряды менән Ҡазанды баҫып ала, болғар кенәзе Әлимбәкте язалап үлтерә, шулай итеп, Иҙел Болғары ханлығы емереклектәре урынына Ҡазан ханлығына нигеҙ һала, һәм тиҙ арала Мәскәү кенәзлегенән яһаҡ йыйыуҙың урҙа системаһын яңырта. Хан цитаделе (Арк) ҡалынлығы 9 метрға тиклем имән (бәлки урыны менән таш) диуарҙар менән уратып алынған була, 4 инеү манараһы: Нур-Али (Муралеевы), Алабуға, Төмән һәм Ҙур ҡапҡа булған. (татар. «балаҡ» һүҙенән, Казанка йылғаһын һәм Ҡабан күлен тоташтырыусы ) ҡәлғәне көнбайыштан һаҡлаған; ә насар һаҡланған көньяҡ-көнсығыш яғынан ҡәлғә тәрән соҡор менән уратып алынған булған. Хан һарайы комплексына һарай үҙе (бәлки, Писцовый китапҡа ярашлы, Ҙур палата), мавзолейҙары менән хан мәсете (Мәхмүт хан, Мөхәммәтәмин хан һ. б.), административ һәм хужалыҡ ҡаралтылары ингән.
Андрей Курбский Ҡазанды тасуирлаған яҙма ҡалдырған: «а от Казань-реки гора так высока, иже оком воззрити прикро; на ней град стоит и палаты царские и мечети зело высокие, мурованные, идеже их умершие царие клались, числом памятимися, пять их…» («мурованные» — каменные).
Йәмиғ мәсете, риүәйәттәр буйынса, 8 манаралы булған, мәсет янында мәҙрәсәләр һәм ҙар булған. Мәсеттәрҙең тышҡы төҙөлөшө шул дәүерҙәге Ҡасимов һәм Болғарҙың таш ҡоролмалары кеүек, диуарҙарҙың шыма яҫылыҡтары декор элементтарының нәфис семәрле һәм керамик өҫтәлмәләре менән контраст булыуы яғынан, оҡшағандыр, тип уйларға бөтә нигеҙ бар. Шулай уҡ Кремль эсендә Нур-Али мәсете (хәҙерге Тайницкий манараһына яҡын) һәм, ихтимал, Отучевой мәсете торғаны билдәле.
Тезицкий (ғәр. тезик — «сауҙагәр») ы хан цитаделен ағастан төҙөлгән көньяҡ өлөшөнән айырған. Бында хандың яҡындары күсеп ултырған һәм зыярат булған. Ҡәлғә диуарҙары эсендә, Булаҡтың уң яҡ ярында, Даировы бани (татар.Тәһир мунчасы) урынлашҡан.
XVI быуаттың икенсе яртыһы. Таш кремль төҙөлөшө
Иван Грозный 1552 йылда ҡамауҙа тотҡандан һуң, Ҡазан ҡәлғәһе урынында емереклек кенә ҡалған. Йылъяҙма бәйән иткәнсә, аҡ таштан яңы кремль төҙөү өсөн батша псков ләре Постник Яковлевты һәм Иван Ширяйҙы (Василий Блаженный Соборын төҙөүселәр) саҡырта: «Стены градные разбитые и горелые государь назидати повеле», для чего псковским старостам «да с ними церковному и городовому мастеру Постнику Яковлеву да каменщикам псковским Ивашку Ширяю со товарищи к весне в Казани новый город Казань делати, прибрати двести человек псковских каменщиков, стенщиков да ломцев, сколько будет человек пригоже». Ҡәлғә байтаҡҡа киңәйтелә, (13-тән) 6 башняны таштан эшләгәндәр (бишәүһе сығып-инеп йөрөр өсөн тәғәйенләнгән), әммә XVI быуатта ағас стеналарҙың өстән бер өлөшөн генә (дөйөм оҙонлоғо 1800 метр) таш менән алмаштырыу форсаты тейгән һәм кремль стеналарының һәм башняларының ҙур өлөшөн имәндән төҙөгәндәр. Фәҡәт XVII быуат башында ғына Ҡазан кремленең ағас оборона ҡоролмалары тулыһынса ташҡа алмаштырылған. Диуарҙарын күтәреү менән бергә псков оҫталары Ҡазан кремленең тәүге православие ҡорамдарын: Благовещен соборы, изге Киприан һәм Иустина сиркәүе, Дмитриев башняһы эргәһендәге Дмитрий Солунский сиркәүе, Спас башня эргәһендәге сиркәү, шулай уҡ ике монастырь — Троицк һәм Сергиев ағас сиркәүле Троице-Сергиевский һәм Никола Ратный таш сиркәүе булған Спас-Преображенский, шулай уҡ таш, эзбизташтан,  ағас (XVI быуатта) Преображенский соборын төҙөгән.
Оҙаҡ ваҡыт (быуат ярымдан ашыу) Ҡазан кремлендә, ҡорал һәм боеприпастар һаҡлау өсөн келәт итеп файҙаланылған хан заманының биш таш бинаһы (хан мәсете, хан һарайы һәм мавзолейы) һаҡланған, әммә ваҡыт үтеү менән таушалғанлыҡтан, һүтеп алынған. Инглиз Д. Флетчер XVI быуаттағы рәсәй кремлдәре тураһында иғтибарға лайыҡ хәтирәләр ҡалдырған: «дүрт ҡәлғә — Смоленск, Псков, Ҡазан һәм Әстерхан — бик яҡшы төҙөлгән һәм теләһә ниндәй ҡамауға ла сыҙарлыҡ … уларға яҡын барғыһыҙ тип иҫәпләнә».
Быуаттар киҫелешендәге кремль һәм ҡала тураһында 1599 йылда батша Борис Годуновҡа ебәрелгән фарсы илселеге сәркәтибе Оружбәк (һуңынан Испанияла христианлыҡ ҡабул иткән һәм артабан Дон Хуан Фарсылы тип билдәлелек алған) ҡыҙыҡлы мәғлүмәт ҡалдырған: ''«Беҙ урыҫ батшаһының бик ҙур ҡалаһына килдек. Ул Ҡазан тип атала, һәм унда илле меңдән ашыу христиан халҡы йәшәй. Ҡалала сиркәүҙәр бик күп һәм уларҙа ҙур ҡыңғырауҙар шул тиклем күп, хатта байрам алдынан йоҡлап булмай. … Был ҡаланың бөтә йорттары ла ағас, әммә таш диуарлы ҙур һәм көслө ҡәлғә бар; унда төнгө ҡарауылда тороусы бик күп һуғышсылары бар — нәҡ Испания, Италия һәм Фландриялағы кеүек».''
XVII быуат
1672 йылғы янғындан һуң, кремлде кирбестән төҙөй башлағандар, шул иҫәптән Спас манараһының күп өлөшөн дә, мәскәү төҙөүселәре яңыртҡан (стилистик критерийҙан сығып фекер йөрөткәндә).
XVIII быуат
Рәсәй дәүләтен киңәйтеү арҡаһында, Ҡазан кремле хәрби функцияһын юғалта, әммә Иҙел буйының административ һәм мәҙәни үҙәге булараҡ нығына. 1708 йылда Ҡазан губернаһы, ойошторола, һәм был кремлдең тышҡы архитектура күренешендә лә сағыла; артабанғы быуаттар дауамында ундағы Губернатор һарайы, урындары биналары, юнкер училищеһы, яңы архиерей йорто, дини консистория бинаһы, Благовещен соборы ла яңыртып ҡоролған.
1774 йылдан архитектор В. И. Кафтырев ғали йәнәптәре раҫлаған Ҡазан ҡалаһы төҙөлөшөнөң даими планын тормошҡа ашыра башлай, кремлдә Присутственный урындары ансамбле төҙөү ҡаралған була. Кремль эргәһендәге майҙан һәм урамдарҙың комплекслы төҙөлөшө башлана. Кремль йүнәлтеүсе нөктә хеҙмәтен үтәй — унан радиус барплыҡҡа килтереп киң урамдар һуҙыла.
XIX быуат
1800 йылда нәшриәтсе һәм мәғрифәтсе Максим Невзоров Ҡазан губернаһы төп ҡәлғәһенең киң һүрәтләмәһен ҡалдырған: «унда Благовещен йәмиғ сиркәүе, Спас-Преображенский 2-се класлы ирҙәр монастыры, Киприан һәм Иустиния сиркәүе, Сиркәүҙәр идараһы йәғни дини консистория менән архиерей йорто, һәм уларға тоташтырылған бөтә хеҙмәттәре менән генерал-губернатор йорто, артиллерия цейхгаузы, гауптвахта, иҫке оберкомендант йорто, казематтары, ағас иҫке провиант һәм тоҙ магазиндары». Наполеон яуы осоронда Ҡазан кремле биләмәһендә пушка эшләү һәм ремонтлау заводы урынлашҡан. XIX быуат аҙағына кремлдең эске архитектура комплексы ла, уны уратып алған хәҙерге заман ҡала ансамбле лә барлыҡҡа килгән.
XX быуат
1917 йылғы революциянан һуң, 1920—1930 йылдарҙа, дингә ҡаршы көрәш осоронда, Ҡазан кремлендә Спас монастырының ҡыңғыраулығы һәм собор ғибәҙәтханаһы емертелгәндә, Благовещен соборы ҡыңғырауы, изге Киприан һәм Иустиния сиркәүе, Спас башняһы янындағы Спас сиркәүе, иконостас, хөрмәт ителгән иконалар һәм кремль сиркәүҙәренең ҡомартҡылары юғалмай. Совет осоронда кремлде археологик өйрәнеү дауам итә (1917 йылдан: Н. Бороздин, Н. Калинин, 1976 йылдан — А. X. Халиков), был тема ҡазан университеты профессоҙары Н. П. Загоскин, П. А. Пономарёв һәм башҡа ҡазан крайҙы өйрәнеүселәре тарафынан XIX быуатта уҡ өйрәнелә башланған була. 1960-сы йылдарҙа Татар реставрация оҫтаханаһы ойошторола. 1992 йылда Татарстан Республикаһы барлыҡҡа килеү менән ҡазан кремле Татарстан Республикаһы Президентының резиденцияһынә әйләнә.
1993—1994 йылдарҙа «Ҡазан Кремле комплексын реконструкциялау һәм үҫтереүҙең төп йүнәлештәре» тигән документ эшләнә. 1994 йылдың 22 ғинуарында Татарстан Республикаһы президенты указы менән, «Ҡазан Кремле» Дәүләт тарихи-архитектура һәм һынлы сәнғәт музей-ҡурсаулығы барлыҡҡа килгән, һәм Кремль комплексын планлы ғилми өйрәнеүҙең һәм реставрациялауҙың башланғысы була. Оборона диуарҙарының ҙур өлөшө, шулай уҡ өс башня — Преображенский, Тайницкий, Воскресенский яңыртып ҡорола. Быға тиклем емерелгән һәм һүтелгән башняларҙың нигеҙҙәре археологтар тарафынан өйрәнелә, һәм артабан уларҙы консервациялау һәм музейлаштырыу башҡарыла. Шулай уҡ Кремлдең XV—XVI быуатҡа ҡараған боронғо өлөшөндәге бер нисә объект консервациялана һәм музейлаштырыла: хан һарайы комплексының вәкиллектәр биналары, хан мәсете, ҡазан хандары төрбәләре ҡалдыҡтары. Ҡаҙыныуҙар барышында табылған хан мәйеттәре ҡалдыҡтарын ҡабаттан ерләү маҡсатында мавзолей төҙөү башланған. Шулай уҡ ҡаҙыныу эштәре барышында табылған Троицк монастыры, зыяраты, Спас-Преображенский монастырының некрополе һәм «мәмерйәсеге» табыла; унда асфальт һәм ваҡ таш ҡатламы аҫтында (Преображенский соборын 1930 й. шартлатҡандан һуң) урындағы халыҡ бик хөрмәт иткән ҡазан изгеләренең ҡәберлектәре һаҡланып ҡалғанлығы асыҡлана. Фундаменттарын нығытыу ярҙамында Сөйөмбикә манараһын (үҙәктән 2 метр оҙонлоҡҡа тиерлек тайпылыш менән) ҡолауҙан һаҡлап алып ҡалалар. Был осорҙа Губернатор һарайы (фасад анфилады планлаштырылыуы һәм төп фасад алдындағы түр майҙанды тергеҙеү менән) һәм Һарай сиркәүе тулыһынса яңынан тергеҙелә.
2000 йылдың 30 ноябрендә Бөтә донъя мираҫы буйынса ЮНЕСКО Комитеты сессияһында ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Ҡазан кремле төҙөлөшө татар һәм урыҫ ҡала төҙөлөшө сәнғәте ҡаҙаныштарын үҙенә йыйған, һәм ошо иҫтәлек хөрмәтенә кремлдең Благовещен соборы скверында урыҫ һәм татар төҙөүселәренә һәйкәл ҡуйылған.
Ҡаҙан кремленең архитектура ансамбле
1. Ҡазан кремленең Спас башняһы (сығыу-инеү юлы булған манара) 2. Көньяҡ-көнбайыш түңәрәк манара 3. Преображенский сығыу-инеү юлы булған манара 4. Күп ҡырлы манара (һаҡланмаған) 5. Исемһеҙ түңәрәк манара 6. Төньяҡ-көнбайыш түңәрәк манара (һаҡланмаған) 7. Йәшерен (Тайницкий) сығыу-инеү юлы булған манара 8. Төньяҡ түңәрәк манара (һаҡланмаған) 9. Воскресенский сығыу-инеү юлы булған манара 10. Төньяҡ-көнсығыш түңәрәк манара (һаҡланмаған) 11. Дмитриевский сығыу-инеү юлы булған манара (һаҡланмаған) 12. Консистор түңәрәк манараһы 13. Көньяҡ-көнсығыш түңәрәк манара 14. Ҡазан кремленең Благовещенский соборы 15. Спас-Преображенский монастырының Никола Ратный сиркәүе 16. Преображенский соборы (Спас-Преображенский монастыры) 17. Гауптвахта 18. Сөйөмбикә манараһы 19. Һарай сиркәүе 20. Губернатор һарайы 21. Артиллерия ихатаһының Төньяҡ корпусы 22. Консистория 23. Архиерей йорто 24. Артиллерия ихатаһының Төп корпусы 25. Юнкер училищеһы 26. Манеж 27. Губерна канцелярияһы ( бинаһы) 28. Ҡолшәриф мәсете 29. Артиллерия ихатаһының Көнбайыш корпусы 30. Артиллерия ихатаһының Көньяҡ корпусы
Диуарҙары һәм манаралары
XVIII быуаттың 1-се яртыһында яңыртып төҙөлгәндә, Спас һәм Йәшерен (Тайницкий) манараларында өҫтәмә кирбес ҡаттар төҙөлгән, шулай уҡ Преображенский, Консистор һәм икенсе исемһеҙ Көнбайыш манара кирбес өҫтәмә менән тамамланған. XIX быуатта Дмитровский башняһы һүтелә һәм уның урынында арҡа барлыҡҡа килгән, ә Восресенский манараһы ҡапҡа башы сиркәүен юғалта.
Манаралар араһындағы тәүҙә, юнылған ҡыйыҡ ябылып, тура тештәр менән тамамланған булған, ә XVII—XVIII быуаттарға арҡа менән биҙәлгән хәрби диуар эшләнгәс — фасады «ҡарлуғас ҡойроҡло» күренеш алған. Диуарҙар һәм манаралар эзбизташ иретмәһе ярҙамында ҡорола.
Кремль манаралары
Артабан сәғәт уғы буйлап кремль манаралары һанап кителә.
Ҡолшәриф мәсете
Ҡолшәриф мәсете —Татарстан Республикаһының һәм Ҡазандың төп йома мәсете (2005 йылдан); Ҡазан кремле биләмәһендә урынлашҡан.
Мәсет бинаһын төҙөү 1996 йылда, XVI быуатта Ҡазан ханлығы баш ҡалаһының легендар күп манаралы мәсетен, Урта Иҙелдең дини мәғрифәтселек һәм фәндәр үҫеше үҙәген тергеҙеү эше булараҡ, башлана. Мәсет 1552 йылдың октябрендә, Яуыз Иван ғәскәре Ҡазанды штурмлағанда, емерелә. Ҡазанды обороналау етәкселәренең береһе, мәсеттең һуңғы имам сәйете Ҡолшәриф, хөрмәтенә аталған.
36 метр бейеклектәге көмбәҙе батшаның "Ҡазан кәпәс"е образына оҡшатып, декоратив деталдәр, формалар менән биҙәлгән. Дүрт төп манараһының һәр береһенең бейеклеге 58 метр. Мәсеттең тышҡы күренешенең архитектур-нәфис эшләнеше мәсет архитектураһын урындағы традициялар менән яҡынайтыусы мәғәнә элементтарын асыу ярҙамында өлгәшелгән. Аҡ мәрмәрҙән һәм граниттан төҙөлгән, көмбәҙе һәм манаралары (йәшел-зәңгәр) фирүзә төҫөндә.
Благовещен соборы
XVI быуатта псков төҙөүселәре Иван Ширяй һәм Постник Яковлев төҙөгән. Планда аҡ таштан һалынған һәм сатраш көмбәҙле собор тәүҙә хәҙерге ваҡытта, бер нисә яңынан тергеҙеү һөҙөмтәһендә киңәйтелгән ҡорамдан ике тапҡырға тиерлек бәләкәй булған. Көмбәҙе Мәскәү кремленең Успенский соборы кеүек 6 түңәрәк терәккә таянған. Соборҙың көмбәҙе XVI быуатта тоҡа шлем формаһында булған. XVI быуат аҙағында бинаға: болдор (күтәрмә, паперть) менән тоташтырылған Изге Пётр һәм Феврония Муромлылар хаҡына төньяҡ һәм Изге кенәздәр Борис һәм Глеб хаҡына көньяҡ эргә төкәтмәләре соборҙың куб күренешендәге үҙәк күләмен уратып төҙөлгән.
XVIII һәм XIX быуат быуаттарҙағы үҙгәртеп төҙөүҙәр собор күренешен, бигерәк тә көнбайыш яғын ҡырҡа үҙгәртте. Луковичный шлемовидный 1736 йылда торҡа формаһындағы көмбәҙҙәре һуған рәүешле көмбәҙ менән алмаштырылды, ә үҙәк көмбәҙе украин барокко стилендәге «мунса» рәүешендә тамамланды. Собор йәнәшендә 1694 йылда ҡазан митрополиты Маркелл дәүерендә төҙөлгән Христос Раштыуаһы сиркәүе торған. 1821 йылға Христос Раштыуаһы сиркәүе ныҡ иҫкергәнлектән, техник комиссия уның урынына яңы йылы бина төҙөргә тәҡдим итә. 1836 йылда Ҡазан ҡалаһына килгән император Николай I Раштыуа сиркәүе урынына, Благовещен соборын көнбайышҡа табан киңәйтеп, унда яңы дөйөм аш-һыу бүлмәһен трапезная төҙөргә тәҡдим итә. Ҡазан губерна архитекторы (1834—1844) Фома Петонди (1794—1874) проекты буйынса собор көнбайышҡа, төньяҡҡа һәм көньяҡҡа киңәйтелгән, шул сәбәпле, бер ҡатлы дөйөм аш-һыу бүлмәһе һәм XVIII быуатта төҙөлгән иҫке күтәрмә һүтеп алынған. Был реконструкция соборҙа ғибәҙәттәр атҡарыуҙы күпкә уңайлы итә, ләкин уның баштағы гармониялы күренешен ныҡ үҙгәртә. Шул ваҡыттан бирле, әгәр революциянан һуң Петонди проекты буйынса төҙөлгән күтәрмәне емергәндәрен һәм 1928 йылда революцияға тиклемге Ҡазандың иң ҙур ҡыңғырауы һаҡланған күркәм 5 яруслы XVII быуат ҡыңғыраулығын юҡ иткәндәрен иҫәпкә алмағанда, собор экстерьеры үҙгәрмәгән. Ул ҡыңғырауҙың ауырлығы 1 500 бот (яҡынса 570 24 кг) тәшкил иткән.
Сөйөмбикә манараһы
Башняның төҙөлөү ваҡытын ғалимдар төрлөсә билдәләйҙәр. «Ҡазан тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларында. С. С. Айҙаров, А. Х. Халиҡов, М. Х. Хәсәнов, И. Н. Әлиев мөхәррирләүендә» тигән абруйлы хеҙмәттә манара 1645—1650 йылдарҙа төҙөлгән тиелә. Манара 1552 йылдан һуң башня сифатында барлыҡҡа килгән фаразы яҡлылар Сөйөмбикә манараһын Мәскәү кремленең Боровицкий башняһына оҡшата. XIX быуатта билдәле ҡазан крайҙы өйрәнеүсеһе, Ҡазан Император университетының профессоры Н. П. Загоскин төҙөлөү ваҡыты асыҡ, хан дәүеренә ҡайтып ҡала, тип иҫәпләгән. Башня мәскәү кенәздәре менән яҡшы мөнәсәбәттәр урынлаштыра алған Шәғәле хан осоронда төҙөлөүе мөмкин. Мәскәү кенәзе, манара төҙөтөү маҡсатында, Ҡазанға Мәскәү кремлен төҙөгән оҫталарҙы ебәргәндер, тип фаразлайҙар, шуның һөҙөмтәһендә Сөйөмбикә манараһының Боровицкий башняһына оҡшаш булыуы бик мөмкин, тиҙәр.
Манара 7 ҡаттан тора: планда өс ҡаты квадрат һәм асыҡ, йөрөй торған, галереяларға эйә, ҡалған дүртеһе — һигеҙ мөйөшлө. Манара алты ҡырлы кирбес сатыр менән тамамлана (бейеклеге 58 метр йәки 34 сажин 6 фут 6 метр), һәм 1917 йылға тиклем алтынлатылған «алма»ға урынлаштырылған ике башлы ҡарағош менән осланған була (ҡазан татарҙары риүәйәттәренә ҡарағанда, шар эсендә татар тарихы һәм мәҙәниәте менән бәйле мөһим документтар ятҡан булған тиелә). Һәр ҡаттың ситтәре ҡалаҡсыҡтар йәки нескә ҡырлы кирбес менән биҙәлгән. Манараның түбәнге ҡатында — үтәнән-түтә сығыу-инеү юлы. Көнбайыш һәм көнсығыш фасадтарҙа аҫҡы ҡаттың лары коринф ордерына хас икешәр колонналы, бейеклеге уртаһында үтә «типик рус горизонталь валиктары менән» арҡырыға киҫелгән. Диуарҙары кирбес, иретмәһе эзбизташ, нигеҙ свайы имәндән. 1917 йылдан 1930-сы йылдарға тиклем — рәсәй гербы ярым айға алмаштырыла, ә 1930-сы йылдарҙа ярым ай алына, 1990-сы йылдарҙа манараға яңынан ярым ай ҡаҙала. Манара донъяның ҡолап барған ҡырҡ башняһы исемлегенә индерелгән. Тайпылыш вертикаль буйынса 2 метр тәшкил итә. Тайпылыш бинаның бер өлөшөндә нигеҙҙең ултырыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көндә манараның ҡолауы туҡтатылған.
Һарай (Введенский) сиркәүе
«Ҡазан тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларында. С. С. Айҙаров, А. Х. Халиҡов, М. Х. Хәсәнов, И. Н. Әлиев мөхәррирләүендә» тигән абруйлы хеҙмәтендә авторҙар, Һарай сиркәүе «Ҡазан ханлығы осоронда Нур-Әли мәсете торған урынға һалыған» тип әйтергә тырышалар, әммә был фараз һуңғы сығанаҡтарға таяна (ҡаланың 1768 йылғы планы экспликацияһында ғибәҙәтхана «элекке мәсет сиркәүгә әйләндерелгән» тип күрһәтелгән) һәм Введенский сиркәүенең тарихы фараздарының береһе булып тора (XIX быуатта Изге Рух төшөүе Сошествия хөрмәтенә изгеләндерелгән).
Введенский сиркәүе 1815 йылғы янғындан ныҡ зыян күрә һәм бик оҙаҡ ваҡыт емерек хәлдә була. 1836 йылда Ҡазанға килгән Николай I бойороғо буйынса, "батша хәҙрәттәре"нең 1852 йылда раҫланған проекты буйынса сиркәү Губернатор һарайы янындағы һарай сиркәүе булараҡ тергеҙелә. 1859 йылда сиркәү Изге Рух хөрмәтенә изгеләндерелә. Яңы ҡорамда элекке Введенский ҡорамының конструктив схемаһы һәм стилистик үҙенсәлектәре тергеҙелә, уның Ҡазандағы архитектур аналогы тип, шулай уҡ ябылған арҡа галереялы һәм күләме һикәлтәле схемалы итеп эшләнгән емерелгән Кизический монастырының Введенский соборын — Новоиерусалимский монастырын («Архиерей дачаһы») әйтергә була. Изге ғазап сигеүсе батшабикә Александра приделы менән Күктәрҙән төшөүсе Изге Рух һарайы сиркәүе үҙе икенсе ҡатта урынлашҡан, ә беренсе ҡатта Николай Чудотворец хөрмәтенә бағышланған придел, XIX быуат уртаһында Анна Давыдовна Боратынская бүләк иткән ҡорам иконаһы була.
4 һәм 8 ҡырлы күләмдәрҙең сиратлашыуы, әлбиттә, күҙәтеүсе манараны биҙәү муллығы буйынса күпкә уҙып китеп, сиркәүҙең һикәлтәле структураһы Сөйөмбикә манараһының һикәлтәле архитектураһына ауаздаш.
Хәҙер бында Татар халҡының дәүләтселеге тарихы һәм Татарстан Республикаһы музейы урынлашҡан.
Президент һарайы
Ҡазан губернаторы һарайы боронғо ҡазан хан һарайы, XVIII быуатта — обер-комендант йорто булған кремлдең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Бина XIX быуаттың 40-сы йылдарында псевдовизантий стилендә төҙөлгән. «Император фатирҙары өсөн бүлмәләре булған хәрби губернатор йорто» проектын Мәскәү ҡалаһындағы Ҙур Кремль һарайы һәм Ҡотҡарыусы Христос ҡорамы проект авторы, билдәле мәскәү архитекторы К. А. Тон төҙөгән Һарай төп корпустан һәм ихата яғынан килеп тоташҡан хеҙмәттәр циркумференцияһынан тора. Һарай төҙөү менән 1842 йылғы ҡала янғынынан һуң Ҡазанды яңыртып төҙөгән Петербургтан ебәрелгән архитектор А. И. Песке етәкселек иткән. Интерьерҙарын биҙәү архитектор М. П Коринфский, «Ҡазан император университеты» комплексы архитекторҙарының береһе етәкселеге аҫтында үтәлә. Төп фасад үҙәге — өс дүрт ҡырлы арҡалы фронтон менән тамамланыусы ризалит, хан һарайы архитектураһы менән оҡшаштыр, моғайын. Бина арҡа ишек уйымдарына эйә һәм ике ордерлы колонналы ике күтәрмәнән тора. Беренсе һәм икенсе ҡаттар ордерлы пилястралар һәм арҡалы тәҙрә уйымдары менән бүленә. Планда фасад ярымтүңәрәктән һәм һарайҙың эске ихатаһына үтеп инеү урынынан ғибәрәт. Бинаның эклектик декорында урыҫ классицизмы элементтары (коринф ордеры менән бүлеү, 1-се ҡатта рустовка йәки таштан һалынғанды хәтерләүеүсе алым, дөйөм симметрия) менән бергә барокко (төп ризалит колонналары шәлкемдәре өҫтөндә антаблемент раскреповка, ҡыйыҡ портиктары характеры) һәм боронғо рус архитектураһы (2 ҡатта тәҙрә ҡуш арҡалаҙың аҫылмалы кескәй герҙәре, үҙәк ризалиттың дүрт ҡырлы, Һарай сиркәүенә арҡалы, аҫылма һымаҡ үткәүелдең фигуралы таяныстары) элементтары аралашҡан.
Совет осоронда бинала Татар АССР-ының Юғары Советы Президиумы һәм Министрҙар Советы эшләгән. Хәҙерге заманда Татарстан Республикиаһы Президенты резиденцияһы.
Спас-Преображенский монастыры
XVI быуатта изге Варсонофий нигеҙләгән. Ҡазан ханлығы осоронда ҡәлғә диуарҙары артында урынлашҡан, хәҙер музейлаштырылған Спас монастыры комплексы емереклектәре ятҡан территорияла зыярат булған. Был территория артабанғы быуаттарҙа ла некрополь хеҙмәте үтәүен дауам иткән: «боронғо монастырь некрополендә XV—XX быуаттар дауамында меңдән күберәк кеше (шул иҫәптән Ҡазан ханлығы осорондағы ҡәберлектәр) донъя мәшәҡәттәренән тыныслыҡ тапҡан. Шулай итеп, ул күп ҡатлы (6-8 кимәлгә тиклем) һәм күп милләтле ».
Монастырҙың төньяҡ өлөшөндә туғандаш корпус; монастырҙың көнсығыш яғынан XIX быуат формаларында реконструкцияланған Никола Ратный сиркәүенең кирбес ҡоймаһы (совет осорондағы хәрби частың сәйханаһы булып хеҙмәт иткән); 1930 йылдарҙа шартлатылған Преображенский соборының иҙән аҫты йорто подклеть; 1917 йылдан һуң, түбәнге ҡатындағы изге Варвара сиркәүе менән, емерелгән монастырь манараһы нигеҙе һәм изге Киприан һәм Иустиния хаҡына.сиркәүенең нигеҙе һаҡланған.
Пушка һарайы комплексы
Пушка ихатаһы ансамбле дүрт корпустан тора. Бында Рәсәйҙең артиллерия ҡоралдары етештереүсе һәм ремонтлаусы иң ҙур артиллерия ихаталарының береһе урынлашҡан. Ҡазан Арсеналы рус ҡоралының 1812 йылғы һуғышында еңеүенә үҙ өлөшөн индерҙе. 1815 йылғы янғындан һуң артиллерия етештереү кәмей барған, ә 1850 йылда Ҡазан Арсеналы юҡҡа сыға. 1998 йылда бында XVII быуат аҙағына ҡараған ҡойоу соҡоро табыла, һәм ул реставрация эштәренән һуң килеүселәр өсөн 2017 йылда асыла. Хәҙер ул 2013 йылда асылған Пушка ихатаһы Музейы территорияһында урынлашҡан. «Яугир Рухы» Ҡорал Музейы ла Пушка ихатаһы комплексы составында тора.
Архиерей йорто
1555 йылда Ҡазан епархияһы раҫланғандан алып 1917 йылғы революцияға тиклем, Ҡазан епархияһында идара итеүсе православие епископтары резиденцияһы (Ҡазан губернаһы һәм элгәрге «Ҡазан батшалығы» биләмәһе менән тап килеүсе) Ҡазан кремлендә урынлашҡан. Архиерей йорто XIX быуатҡа хас типовой административ бинанан ғибәрәт. Үҙәк һәм ҡабырға ризалиттары көнсығыш диуарға ҡарай. Кремлде Пугачёв ҡамағандан һәм янғындарҙан һуң, архиерей йорто оҙаҡ йылдар дауамында йәшәргә яраҡһыҙ, һәм уға етди реставрация кәрәк була. 1836 йылда Ҡазан ҡалаһына килгән император Николай I указы буйынса, Архиерей йортон тергеҙеү өсөн аҡса бүленгән, һәм 1841 йылда инде Ҡазан һәм Свияжск архиепискобы Владимир (Ужинский) ҡазан архиерейҙарының ҡала сите резиденцияһынан — Воскресенский Новоиерусалимский монастырынан — Кремлгә күсеп килгән.
Юнкер училищеһы
Төп Кремль урамының һул яғында XIX быуат уртаһында юнкер училищеһы өсөн, XVIII быуатта юҡҡа сығарылғанға саҡлы Троицк монастыры (16 быуатта нигеҙләнгән), һуңыраҡ XVIII—XIX быуаттарҙа —1812-1815 йылдарҙа яңы пушкалар һәм уларҙың частарын әҙерләүсе, һәм армияла зыян күргәндәрен йүнәтеүсе Рәсәйҙең иң эре пушка арсенал һәм артиллерия ихатаһы торған. Бинаны архитектор П. Г. Пятницкий (Ҡазан университеты биналары архитекторы) «һуңғы рус классицизмы стилендә», аныҡ симметрик планлаштырыу, үҙәк коридорҙың ике яғында бейек яҡты уҡыу бүлмәләре, бинаның ҡәтғи экстерьеры һәм фасадты биҙәү элементтары: профилләнгән тәҙрә йөҙлөктәре һәм беренсе ҡатында рустовка шуға күрһәтә. Төп инеү урыны аҫылмалы металл фронтон менән айырылып тора.
Гауптвахта бинаһы
Спас баняһына төп инеү урынынан уң яҡта, көньяҡ-көнсығыш мөйөштә, урынлашҡан. Бина XIX быуатта, XVIII быуатта таш цейхгауз — йәнәштә урынлашҡан губерна канцелярияһының хәрби мөлкәт келәте урынына, төҙөлгән. Бина архитектураһы һуңғы дәрәжәлә аскетик күренешендә.
Ҡазан кремлендә археологик тикшеренеүҙәр
Археологик тикшеренеүҙәргә башланғысты XIX быуатта төҙөлөп ятҡан юнкер училищеһы урыныда нигеҙ соҡорон тикшереүсе ҡазан крайҙы өйрәнеүселәре Ҡазан университеты профессоры Николай Загоскин һәм Павел Пономарев һалған. 1920-се йылдарҙа Н. Ф. Калинин һәм Н. А. Башкиров байтаҡ археологик ҡаҙыуҙар үткәргән. 1971 йылдан алып Л. С. Шавохин һәм Альфред Халиҡов етәкселегендә алып барылған системалы тикшеренеүҙәр мәҙәни ҡатламдың стратиграфияһын билдәләргә мөмкинлек бирҙе. 1990-сы йылдарҙа бер нисә археологик тикшеренеү үткәрелде, атап әйткәндә, Благовещен соборы элекке төп хан мәсете урынында төҙөлгән тигән фараз раҫланманы: собор аҫтында элекке Ҡазан ханлығы осорона ҡараған ниндәй ҙә булһа төҙөлөш фундаменттары булыуы асыҡланманы.
Пролетарский һыуһаҡлағысы
Пролетарский һыуһаҡлағысы — Рәсәйҙең  көньяҡ Европа өлөшөндәге  иң ҙур һыуһаҡлағыс. Ростов өлкәһенең Маныч йылғаһы үҙәнендә, Ставрополь крайында һәм Ҡалмыҡ Республикаһында төҙөлгән. Нормаль терәк кимәле (НПУ) —  12,84 м. Майҙаны —   510 км². Нормаль терәк кимәленең күләме — 2310 млн м³
1933 йылда ваҡытлыса Яңы Маныч дамбаһын төҙөгәндән һуң тултырыла башлай. 1936 йылда Пролетарская станицаһы янында быуа төҙөлә (хәҙер — Пролетарск ҡалаһы). Шул йылда уҡ Невинномысский каналы төҙөлә башлай, ул Оло Егорлыкты  Кубань менән тоташтыра. Канал төҙөү 1948 йылда тамалана һәм 1954 йылға  Пролетарский һыуһаҡлағысының  һыу кимәле 11,9 метрға тиң проект билдәһенә етә.
1952 йылда Яңы-Маныч  дамбаһы тарафынан  көнсығыш һәм көнбайыш бүлеккә бүленә.
Көнбайышта Весёловский һыуһаҡлағысы менән сиктәш. Пролетарск ҡалаһы Пролетарский һыуһаҡлағысы быуаһынан 9,5 км алыҫлыҡта, Всеселовский һыуһаҡлағысы (Чепрак ҡултығы) яры буйында урынлашҡан тигән хата фекер бар. Һыуһаҡлағысты автомобиль һәм тимер юл күпере киҫеп үтә.
Һыуһаҡлағыс суднолар йөрөү, һуғарыу һәм балыҡсылыҡ өсөн ҡулланыла.
Көнбайыш бүлеге
Һыуһаҡлағыстың көнбайыш бүлегенең оҙонлоғо 19 км, киңлеге 1 км   алып 3 км тиклем, тәрәнлеге 4,3 метрға тиклем тәшкил итә. . Һыу кимәле көнсығыш өлөшөнә ҡарағанда  юғары. Һыу Егорлык йылғаһынан килә.
Һыу кимәле
Һыу кимәленең тирбәлеше Кубань һыуҙарының артыуы-кәмеүе менән билдәләнә. Ҡобан һыуҙары һыуһаҡлағысҡа  1948 йылдан инә башлай. Һыу кимәле максималь күтәрелеше апрель-май айҙарына, минимумы октябрь-ноябрь айҙарына тура килә. Апрель-май айында һыу тулғандан һуң һыу кимәленең кәмеүе күҙәтелә. Һыуһаҡлағыстың көнбайыш бүлегендә Новотроицкий һыуһаҡлағысынан һыу ағыу менән бәйле август-сентябрҙә һыу әҙерәк күтәрелә. Был һыу ағыуҙар һуғарыуға булған һыуҙың сығымдары миҙгелле кәмәүе менән бәйле. Һыу кимәле тирбәлешенең уртаса йыллыҡ амплитудаһы: көнбайыш бүлектә 27 см;  көнсығыш  бүлектә — 33 см. 1993—1996 йылдарҙа Пролетарский һыуһаҡлағысына каналдар буйлап 8,9 -9,3 миллион м3 һыу инә.
Боҙ режимы
Беренсе боҙ күренеше уртаса декабрҙең беренсе декадаһында  күҙәтелә. Декабрь айының өсөнсө декадаһында боҙ тора. Боҙ уртаса 81-91 көн ята, минималь тороуы — 5-13 көн.
Гидрохимик режимы
Һыуһаҡлағыстың көнбайыш бүлеге тоҙғолт (0,5 — 3,8 ‰). Көнсығыш бүлектә тоҙлолоҡ 20-33 процентҡа тиклем арта. Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай һыуһаҡлағыстың  һыу составы сифаты  сульфат натрийҙан  хлорид-натрийға үҙгәрә. Һыуһаҡлағысты тултырыу башта уның составына ингән һыу ятҡылыҡтарын сөсөләнеүенә булышлыҡ итә. Әммә 1960—70-се йылдарҙан башлап көнсығыш бүлеге һыуҙарының минераллашыуы   ҡырҡа арта башлай. Был сөсө һыу күләмен ҡыҫҡартыуҙар (1960 йылда 700 млн м³ урынына 300 млн м³), һыуһаҡлағыстың көнсығыш бүлегенә һыу инеүҙе ҡаплаусы Яңы-Маныч дамбаһын тупраҡ өйөмө менән ябыу менән бәйле була. Был көнсығыш бүлектә һыу кимәленең 1,5 м тиклем кәмеүенә һәм үҙәк өлөштә уның минераллашыуының 22,0-27,0 г/л, ә ҡайһы бер райондарҙа 33,0-35,0 г/л тиклем артыуына килтерә.
Флораһы һәм фаунаһы
Манычтың дымланыуы, һыуһаҡлағыс йырҙаһының йыл дауамында даими тулыуы, айырым участкаларында минераллашыуының байтаҡ кәмеүе үҫемлек һәм хауандар донъяһына ыңғай йоғонто яһай. Быуа ара участкаларҙа һәм йылға ҡойған урындарында ҡамыш үҫемлектәр күренә, юғары төр үҫемлектәр һаны артҡан.
Быуаларҙа  ҡорман, тарань,табан балыҡ, күстерә, һаҙан, толстолобик һәм  башҡа балыҡтар тотола. Балыҡ тотоу ҙур түгел һәм кәмеүгә бара. Һыуһаҡлағыстың айырым участкаларындағы тоҙланыу кире йоғонто яһай.
Галка (Бакчар ҡушылдығы)
Галка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакчар йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 145 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мугай
Мугай — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Левая (Кичуга ҡушылдығы)
Левая — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичуг йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Таежная
Кесе Таёжная — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юкса йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Супра (Кондинское районы)
Супра — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Көҫәп Солтанғолов
Көҫәп Солтанғолов (Көҫәп батыр; ? — 9 сентябрь 1738) — башҡорт старшинаһы. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе. Батыр.
Биографияһы
Көҫәп Солтанғолов сығышы менән Нуғай даруғаһы Түңгәүер улусы башҡорттарынан. Түңгәүер улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1737 йылдың мартында өс Ҡыҙыл йылғалары бассейнында Нуғай һәм Ҡазан даруғалары вәкилдәренең ҡоролтайы була, унда Көҫәп Солтанғолов, Рысай Иғембәтов, Сәйетбай Әлкәлин, Солтанморат Дүскәев һәм башҡа ихтилал етәкселәре ҡатнаша. Был съезда йәнә ихтилалды башларға һәм Урта йөҙ ҡаҙаҡтарына ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә кәрәк тигән ҡарар ҡабул ителә.
1737 йылдың яҙында Бөрйән улусы старшинаһы Рысай Иғембәтов һәм Тамъян улусы старшинаһы Сәйетбай Әлкәлин менән берлектә Нуғай һәм Себер даруғаларында ихтилалға етәкселек итә. Апрелдең икенсе яртыһында Көҫәп Солтанғолов үҙенең отряды менән Табын ҡәлғәһе тирәһендә хәрәкәт итә.
1737 йылдың июнь-июлендә Көҫәп Солтанғоловтың 300 кешенән торған отряды Ҡазан даруғаһында, Өфө ҡалаһы һәм Табын ҡәлғәһе янында хөкүмәткә тоғро старшиналарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
1737 йылдың көҙөндә Көҫәп Солтанғолов, Рысай Иғембәтов һәм Сәйебай Әлкәлин етәкселегендәге 1 меңгә яҡын кешенән торған баш күтәреүселәр отряды Нуғай һәм Себер даруғаларында Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы генерал‑майор Л. Я. Соймонов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 1737 йылдың сентябрендә Көҫәп Солтанғоловтың отряды тоғро старшиналарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша, ә октябрҙә Өфө ҡалаһы тирәһендәге ауылдарға һөжүмдәр яһай.