cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урман
Урман һәм кеше әүҙемлеге
Тарихҡа күҙ һалһаҡ, һуңғы 10 мең йылда ул осорҙағы урмандарзың өстән ике өлөшө генә ҡалған, 500 миллион гектар ер ваҡ-төйәк ҡыуаҡтарҙан башҡа бер нәмә лә үҫмәй торған ҡыҫыр сүлгә әүерелгән. Англияла урман ерҙәренең 95 проценты ҡырылһа, Италия, Франция, Испания кеүек илдәрҙә был тәбиғәт байлығының 10-15 проценты ғына ҡалған. Кешелек йәшәйше өсөн мөһим булған тропик урмандар минутына 26 гектар тиҙлек менән юҡҡа сыға бара. 25 йылдан һуң уларҙың бөтөнләй юҡҡа сығыу ҡурҡынысы бар, ти белгестәр. Урмандар әҙәйгән һайын, һауа сафлығын юғалтып ғына ҡалмай, йылғалар һайыға, күлдәр кибә, ер аҫты һыуҙары төпкә китә бара һәм ер йөҙөнә ҡоролоҡ янай. Ер шарындағы урмандарҙың 22 проценты Рәсәйгә тура килә. 722 миллион гектар урманда, 75 миллиард кубометр ағас запасы бар. Рәсәй урмандарының 42,7 проценты техник яҡтан өлгөргән урманға керә. Ләкин һуңғы йылдарҙағы ҙур янғындар нәтижәһендә миллион гектар урман юҡҡа сыҡты.
Урмандың иң яуыз дошманы — янғын. Ҡоролоҡло йылдарҙа илдең теге йәки был төбәгендә урман янғындары ҡабына. Урман янғындары сығыуға йыш ҡына кеше сәбәпсе була, сөнки урман янғындарының 95 % ы тораҡ пункттарынан 20 километрға тиклем булған арала ҡабына. Урман янғындары, нигеҙҙә, урманда булған кешеләрҙең һаҡһыҙлығы арҡаһында килеп сыға.
2011 йыл БМОның Үҙәк ассамблеяһе тәҡдиме менән Халыҡ-ара «Урмандар йылы» тип иғлан ителгән. Был юҡҡа ғына түгел — урман мәйҙаны кәмегәндән кәмей бара. Биологтар билделәп үткәнсә, урман мәйҙанының кәмей барыуы глобаль әһәмиәттәге тиҫкәре процесстарға килтерә. Нәтижә булараҡ, тупраҡ эрозияға дусар була, үсемлектәр һәм хайуандар донъяһы төрлөлөго кәмей, һыу бассейндары һайыға, атмосфера һауаһында углекислы газ арта, сәнәғәт һәм яғыулыҡ маҡсаттарына ярашлы ағас күләме кәмей.
Башҡортостан урмандары
Башҡортостан урмандары имән, йүкә, йыла, уҫаҡ өҫтөнлөк иткән киң япраҡлы ағастарҙан тора. Ағас араларындағы төп үлән үҫемлектәргә еҫле балтырған, төньяҡ райондарҙа — турғай борсағы, еҫле һырмауыҡ, тайтояҡ, турғай йондоҙҡайы, ә көньяҡтараҡ урынлашҡан райондарҙа торна сырмалсығы, ҡыуаҡ сейәһе, ҡолонғойроҡ, ноғот борсағы һәм башҡалар ҡушыла. Киң япраҡлы урмандарҙағы йәш ағастар араһында сәтләүек, зелпе ҡыуаҡтары, миләш үҫә.
Ылыҫлы урмандар Башҡортостандың Урал алдының төньяҡ өлөшөндә осрай, шыршы һәм аҡ шыршынан тора. Ылыҫлы урмандарҙың төп өлөшө таулы райондарҙы биләй. Тауҙарҙың түбәнге өлөшөнде урмандар ҡарағайҙан, ә өҫтәрәк шыршынан тора. Шыршы төптәрендә иһә ҡыҙыл һәм ҡара көртмәленән һәм башҡа ҡуйы тайга үҫемлектәренән торған йәшеллек япмаһы йәйелеп киткән. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк райондарында (Ҡыраҡа тау теҙмәһе, Йылайыр яйлаһы) һәм уның көнсығыш тау алдарында (Ҡырҡтытау, Ирәндек) бәләкәйерәк майҙандарҙа ҡарағас урмандары һаҡланып ҡалған. Ҡарағай урмандарының күп өлөшө ҡырҡылып бөткән һәм уларҙың урынын һөйәлле аҡ ҡайын урмандары баҫып алған. Туғай урмандары тирәк, тал һәм йүкә ағастарынан тора, һаҙлы яр буйҙарында башлыса ҡара ерек үҫә. Тирәклектәр һәм таллыҡтар кешеләр тарафынан тулыһынса йәиһә өлөшләтә юҡ ителгән һәм сабынлыҡ, көтөүлек ерҙәренә әйләндерелгән.
Далалар Башҡортостан территорияһын интенсив рәүештә үҙләштергәнгә тиклем уның тигеҙлек ерҙәренең өстән бер өлөшөн биләгән. Һөрөргә яраҡлы бөтөн ерҙәрҙе үҙләштергәндән һуң далаларҙың майҙаны ҡырҡа кәмене, ә Урал алдында улар бөтөнләй юҡҡа сыҡты. 50-се йылдарҙа сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү Башҡортостандың Урал аръяғы далаларын да юҡҡа сығарҙы. Хәҙер далаларҙың төп массивтары Урал аръяғының тау һәм түбә битләүҙәрендә, шулай уҡ Урал алдының Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулыҡтарындағы тау итәктәрендә һәм Дөйөм Һырттың Төньяҡ армыттарында ғына һаҡланып ҡалған. Далаларҙың өс зона вариантында ла, тау баштарындағы һәм уларҙың иң юғары көньяҡ битләүҙәрендә йоҡа ташлы тупраҡта ташлы ер яратҡан үҫемлектәр (кейәү үләне, ябай оносма, энә япраҡлы ҡәнәфер һәм башҡалар) үҫә. Башҡортостан тигеҙлектәрендә (нигеҙҙә, Урал аръяғының көньяҡ өлөшөндә) урыны-урыны менән татырлауыҡлы далалар һаҡланып ҡалған.
Рыдоложь
Рыдоложь — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Меглинка йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миң (хикәйә)
Миң ― урыҫ совет яҙыусыһы Михаил Александрович Шолоховтың 1924 йылда яҙылған хикәйәһе.
Баҫмалары
«Миң» хикәйәһе тәүге тапҡыр 1924 йылдың 14 декабрендә «Молодой ленинец» гәзитенең 144-се һанында баҫыла; ул түбәндәге йыйынтыҡтарға ингән:, «Новая Москва» нәшриәте, М. 1926; «Республиканың революцион-хәрби советы рәйесе», ВЦСПС нәшриәте, М. 1930. 1923 йылда күренә башлай Шолоховтың хикәйәләре журнал һәм гәзиттәрҙә күренә башлай, һуңынан улар «Дон хикәйәләре», «Зәңгәрһыу дала» (икеһе лә 1926 й.) йыйынтыҡтарында берләштерелә. Был әҫәрҙең төп темаһы — Донда граждандар һуғышы.
Сядата-Яха
Сядата-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Немур-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Мөҡсин
Мөҡсин — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Миң (хикәйә)
Сюжеты
«Миң» хикәйәһендә йәш ҡыҙылармеец командир Николайҙың Германия менән һуғышта атаһын һәм уның артынса уҡ әсәһен юғалтыуы хаҡында бәйән ителә. Уға ата-әсәһенән иҫтәлеккә — аттарға һөйөү һәм аяғындағы йомортҡа дәүмәллек миң ҡалған. Иртән уның Дондан юғарыраҡ урынлашҡан балсыҡ өйҙәге хата фатирына казак килә һәм сираттағы урындағы банданы юҡ итергә тигән бойороҡ килде, тип рәсми хәбәр еткерә. Үрге Донда бандитизм менән көрәшеүҙе һүрәтләгән хикәйәнең иң көсөргәнешле мәле кульминацияһы булып, уе һигеҙ йәшлек ҡыҙыл эскадрон командиры, комсомолец Николка Кошевойҙың атаһы, банда атаманы менән осрашыуы тора. Атаман Николканы үлтерә, ләкин үлтерелгән кешелә улын танығандан һуң, үҙенә ҡул һала.
Сядата-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мөҡсин
Билдәле кешеләр
Мөҡсин Мәҙийәров (тыуыу һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ) — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша, Е. Пугачевтың полковнигы.
Миң (хикәйә)
Яйлашыуы
Михаил Шолоховтың «Шибалка орлоғо» һәм «Миң» хикәйәләре мотивы буйынса 1964 йылда «Ленфильм» киностудияһы «Дон повесы» нәфис фильмын төшөрә. Ҡуйыусы режиссёры В. А. Фетин, А. Витоль сценарийы.
Мөҡсин
Билдәле кешеләр
Мөҡсин Әбдесәләмов — мишәр старшинаһы Мөҡсин Әбдесәләмов отряды һәм поручик В. Лесковский командаһы 1774 йылдың 25 ноябрендә Салауат Юлаевты һәм уның көрәштәштәрен Миндеш ауылында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) ҡулға ала. Батша властары ҡуштаны (ҡара: Зәйнәш Сөләймәнов)
Сядата-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөҡсин
Фамилияла
Мөҡсинов Ирек Шәриф улы (26 март 1932 йыл — 29 октябрь 1999 йыл) — Рәсәй юрисы, дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Конституция Судының беренсе рәйесе (1996—1999). Юридик фәндәр кандидаты (1963), профессор (1997), РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1997).
Атаһының исеме
Хәсәнов Хәлидар Мөҡсин улы (3 сентябрь 1922 йыл — 25 март 2003 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант, ҡыҙылармеец.
Рәимов Риф Мөҡсин улы (1904— 15 февраль 1953), ғалим-тарихсы, партия эшмәкәре. 1937—1941 һәм 1945—1953 йылдар (ҡара: 30 декабрь)
Ауылдар
Мөҡсин (Муксиново) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
Мөҡсин (Муксино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мөҡсинов исемендәге урам - Өфө ҡалаһындағы урам
Ҡоро Ҡомарҙы
Ҡоро Ҡомарҙы (Сухая Каморза - Рәсәй йылғаһы.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Ҡомарҙы (Каморза) атамаһының килеп сығыуын Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата:''Камарза, река, правый приток Уя, бассейн Тобола, Уйский район. От распространенного у башкир древнего тюркского мужского имени Камарзы — «жадный», «пристрастный»''.
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә ошондай аңлатма бирелә:
Себер губернаһы
Себер губернаһы — Рәсәйҙәге иң тәүге һигеҙ губернаның береһе. 1709 йылдың Петр I тарафынан булдырыла һәм 1782 йылғы административ реформаһына тиклем ғәмәлдә була. Губерна ҡалаһы — Тубыл. Губерна составына Урал һәм Себер территориялары инә.
Тарих башы
Ҡушып алғандан һуң тәүге йылдарҙа Себер Посол фарманына (Посольский приказ) ярашлы идара ителә, 1599 йылдан баҫып алынған дәүләт статусын юғалта һәм Ҡазан һарайы Фарманы, ҡарамағына күсерелә, ә 1637 йылда айырым, крайҙың бөтә эштәре менән идара итеүсе, Себер форманы булдырыла.
Себер фарманына буйһондоролған ерҙәр өйәҙҙәргә, улустарға һәм стандарға бүленә. Өйәҙҙәр менән воеводаалар етәкселек итә. Иң юғары территориаль берәмек булып бер нисә өйәҙҙе үҙ эсенә алған разряд тора. 1677 йылға ҡарата Себерҙә 4 разряд ойошторола: Тубыл (1590-се йылдар), Томск (1629), Лена (1638) һәм Йәнәсәй (1677).
Губернаны булдырыу
Петр I батша дәүерендәге үҙгәртеп ҡороуҙар барышында административ бүленеш системаһын камиллаштырыу кәрәклеге барлыҡҡа килә, сөнки ул XVIII быуат башына күп йәһәттән иҫкергән була. Өйәҙҙәр ҙурлығы буйынса бик ныҡ айырылып тора, үҙәк һәм разрядтар араһындағы бәйләнештәр үтә ныҡ ҡатмарлы һәм буталсыҡҡа әйләнә, үҙәктән өйәҙҙәр менән идара итеү ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Өлкә реформаһы барышында 1708 йылдың 18 (29) декабрендәге Петр I указына ярашлы Рус батшалығының территорияһы 8 губернаға бүленә, шуларҙың береһе себер губернаһы була.
Губернаһының административ бүленеше
1719 йылдың 29 майында губерна өс провинцияға бүленә: Вятка (10 908 йорт), Соликамск (13 426 йорт) һәм Тубыл (37 096 йорт) (тубыл провинцияһы указда «Себер ҡалалары» тип исемләнә).
1724 йылдың 26 ноябрендә — Тубыл провинцияһы составынан Йәнәсәй һәм Иркутск провинциялары бүленеп сыға.
1727 йылдың 29 апрелендә— именной указ буйынса Вятка һәм Соликамск провинциялары Ҡазан губернаһына тапшырыла.
1736 йылдың 30 ғинуарында — именной указ буйынса Себер губернаһы тағы ла бүленеүгә дусар ителә: үҙаллы Себер провинцияһына (Йәнәсәй һәм Тубыл провинциялары составында) һәм Иркутск провинцияһына. Себер провинцияһы себер губернаторы идаралығына тапшырыла, ә Иркутск провинцияһы махсус вице-губернатор ҡарамағында була.
Һатып алыу мөмкинлеге паритеты
thumb|250px|Бер кешеғә [[Эске тулайым продукт, һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса хисапланған (АҠШ долларҙа, 2005 йыл)
]] Һатып алыу мөмкинлеге паритеты  (purchasing power parity) — ике (йәки күберәк) аҡса берәмәктәр бәйләнеше. Ҡайһы бер тауарҙар һәм хеҙмәттәр йыйылмаһы һаҡы төрлө илдәрҙен аҡсаһында хисаплана. Һатып алыу мөмкинлеге паритеты теорияһы буйынса 190 һумға АҠШта бер литр һөт алырға мөмкин ????
Себер губернаһы
Губернаһының административ бүленеше
1737 йылдың 13 авгусында — Себер губернаһы составында Иҫәт провинцияһы ойошторола. Уның составына Иҫәт, Окуневск һәм Шадринск өйәҙҙәре (дистрикттары) инә. 1744 йылда Иҫәт провинцияһы Ырымбур губернаһына тапшырыла.
Екатерина II дәүерендәге административ реформаһы
1764 йылда Екатерина II тарафынан именной указ буйынса Себер губернаһы составынан Иркутск губернаһын бүленеп сыға.
1780 йылды 7 майындағы именной указ менән беренсе генерал-губернатор тәғәйенләнә: Пермь һәм Тубыл генерал -губернаторы Е. П. Кашкин. Шул уҡ указ (3-сө пункты) менән Пермь наместниклығы етәксеһе, ә 4-се пункты менән Тубыл губернаторы тәғәйенләнә. Беренсе этапта Пермь наместниклығының ойошторолоу этабы бара Ниһайәт, 1782 йылдың 19 ғинуарында Себер батшалығы сираты етә. Ул бөтөрөлә, уның урынында наместниклыҡтар ойошторола, һәм Тубыл наместниклығы рәсми рәүештә Пермь һәм Тубыл генерал-губернаторы ҡарамағына күсә.
1782-1783 губерналар бөтөрөлә. Улар урынына өс наместниклыҡ булдырыла: Тубыл, Иркутск һәм Колыван. Тубыл наместниклығына — Тубыл һәм Томс өлкәләре, Колыван наместниклығына — Колыван өлкәһе (1783—1796 йылдарҙа— губерна), Иркутск наместниклығына — Иркутск, Нерчинск, Охотск һәм Яҡут өлкәләре. 1775—1785 ҡала һәм ауылдар менән идара итеү айырымлана.
1798 йылда наместниклыҡар бөтөрөлә һәм ҡабаттан ике губерна — Иркутск һәм Тубыл — ойошторола. Бер үк ваҡытта, Нерчинск (1805 йылда ошо уҡ исемле өйәҙ итеп үҙгәртелә) һәм Охотск өлкәләрҙән тыш, башҡа өлкәләр бөтөрөлә.
Александр I дәүерендәге административ реформалар
1803 йылда Себер генерал-губернаторлығы ойошторола, уның составына Тубыл губернаһы, Томск губернаһы, Иркутск губернаһы, Колыван өлкәһе, Яҡут өлкәһе, Камчатка өлкәһе (Иркутск губернаһы составында; 1822 йылда Камчата диңгеҙ буйы идаралығы итеп үҙгәртелә), Охотск диңгеҙе буйы идаралығы инә.
Губерналар һәм өлкәләр өйәҙҙәргә һәм комиссарлыҡтарға бүленә.
1822 йылда төбәктең административ-территориаль ҡоролошоноң сираттағы реформа барышында губерналар һәм өлкәләрҙә өйәҙҙәр округтарға алмаштырыла. Урыҫ булмаған халыҡтар өсөн инородецтар идаралыҡтарын булдырыу ҡарала. Себер ике генерал-губернатолыҡҡа бүленә — Көнбайыш Себер һәм Көнсығыш Себер, үҙәге Тубыл (1839йылдан — Омск ҡалаһы) һәм Иркутск ҡалалары.
Николай I батшалығы дәүерендәге үҙгәрештәр
1838 йылда Омск өлкә идаралығы урынына себер ҡырғыҙҙары (ҡаҙаҡтары) менән идара итеү өсөн Сик буйы идаралығы булдырыла.
1849 йылда Камчатка диңгеҙ буйы идаралығынан Иркутск губернаһынан бүленеп сыҡҡан Камчатка өлкәһе булдырыла. Төп Тымыҡ океаны порты Охотскиҙән Петропавловскиға күсеү сәбәпле Охотск сик буйы идаралығы бөтөрөлә, ә Охотск округы Яҡут өлкәһенә ҡушыла.
1851 йылдаЯҡут өлкәһе Иркутск губернаһынан сығарыла һәм үҙаллылыҡ ала. Шул уҡ йылда Иркутск губернаһынан бүленеп Байкал аръяғы өлкәһе һәм Кяхта градоначальствоһы (1862 бөтөрөлә) булдырыла.
Себер батшалығы гербы
Петр Iуказы буйынса 1710 йылда Себер губернаһы мисәте булдырыла, мисәттә өс провинция эмблемалары төшөрөлә, үрге өлөшөндә тубыл провинцияһы эмлемаһы: таж аҫтында артҡы тәпәйҙәрендә йәйә һәм ике уҡ тотҡан ике һыуһар тора.
Себер эмблемаһына 1722 йылда тәүге тапҡыр Рәсәйҙең беренсе геральдисты граф Франциск де Санти геральдик ҡағиҙәләренә ярашлы эмблеманың формаһына, төҫтәренә, фигураларына үҙгәрештәр индерә.
Ошо ваҡыттан алып 1917 йылға тиклем «Себер батшалығы» гербы Рәсәй империяһының дәүләт Гербында почетлы урын биләй.
Рәсәй Дәүләт гербында төшөрөлгән башҡа гербтарҙан айырмалы рәүештә Себер батшалығы гербы «ҡағыҙ», титул гербыбулып ҡала һәм бер ҡасан да себер губерналары һәм ҡалалары гербтары составына индерел.
Ғәлин Мәхмүт Харрас улы
Ғәлин Мәхмүт Харрас улы (1917 — 1995) — билдәле совет дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
Ырымбур өлкәһе Орск өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Ишмөхәмәт ауылында 1917 йылда тыуған.
<!-- Трудовую деятельность начал в качестве работника колхоза «Большевик» (центр с.Ишмухаметово) Баймакского района (1929-1933 гг.), курсант совхозуча Зилаирского зерносовхоза Баймакского района (1933-1934 гг.), тракторист и бригадир тракторной бригады Сибаевской МТС Баймакского района (1934-1936 гг.), бригадир тракторной бригады и механик Сибаевской МТС (1938-1941 гг.), артист-кураист Башгосфилармонии (апрель-июнь 1941 г.).
Призван Ждановским РВК г.Уфы (23.06.1941 г.), слушатель курсов младших лейтенантов при 17-й запасной бригаде (июнь-ноябрь 1941 г.), участник боевых действий на территории Южного (17.01.1942 г. – 06.07.1943 г.), Юго-Западного (10.07.1943 г. – 08.08.1944 г.), 1-го Прибалтийского (11.08.1944 г. – 10.12.1944 г.) и 3-го Белорусского (с 29.12.1944 г.) фронтов, участник освобождения Крыма, Прибалтики, Восточной Пруссии. Многократно получил боевые ранения (10.02.1942 г., 12.03.1942 г., 17.08.1942 г., 16.06.1943 г., 26.07.1943 г., 27.11.1944 г.).
Младший лейтенант 1020-го стрелкового полка 269-й стрелковой дивизии 3-й армии Юго-Западного фронта (ноябрь 1941 г.); младший лейтенант, командир взвода 21-го отдельного истребительного батальона 21-й армии Сталинградского фронта (04.09.1942 г.); старший лейтенант, заместитель командира минометной роты Отдельного учебного стрелкового батальона 87-й стрелковой дивизии 51-й армии Южного фронта (05.07.1943 г.); старший лейтенант, командир стрелковой роты 1164-го стрелкового полка 346-й Дебальцевской стрелковой дивизии 51-й армии 4-го Украинского фронта (28.12.1943 г.); капитан, командир роты 1166-го стрелкового полка 346-й стрелковой Дебальцевской Краснознаменной дивизии 1-го гвардейского стрелкового корпуса 51-й армии 4-го Украинского фронта (08.05.1944 г.); гвардии капитана, командир роты 82-го гвардейского стрелкового Севастопольского полка 32-й гвардейской стрелковой Томанской Краснознаменной Ордена Суворова дивизии 11-го грвардейского стрелкового корпуса 2-й гвардейской армии 1-го Прибалтийского фронта (28.10.1944 г.); гвардии капитана, заместитель командира 2-го стрелкового батальона 82-го гвардейского стрелкового Севастопольского полка 32-й гвардейской стрелковой Томанской Краснознаменной Ордена Суворова дивизии 11-го грвардейского стрелкового корпуса 2-й гвардейской армии 3-го Белорусского фронта (08.05.1944 г.). Демобилизован в 1946 г.
Алтай теле
Алтай теле — алтай халҡының төп теле. Алтай Республикаһының рәсми теле. 1948 йылға тиклем ойрот теле тип аталған. Электән көняҡ һәм төньяҡ алтай телдәре бер тел — алтай теле тип һаналған. Ләкин, хәҙерге заман төрки телдәр квалификацияһы буйынса, улар ике айырым тел булып һаналалар. Хәлде рәсми рәүештә айырым көньяк һәм төньяк һөйләштәре Рәсәйҙең аҙ һанлы халыҡтарның (кумандин, челкан һәм тубалар) айыр телдәр тип һанала.
Ғәлин Мәхмүт Харрас улы
Биографияһы
Место службы: 1164 сп 346 сд 10 ск 51 А 4 УкрФ -->
Алтай теле
Бөтә Рәсәй 2022 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 65 534 кеше алтай телен белеүҙәре хаҡында бәйән ителә.Күрһәткестәр буйынса, уларҙың ун меңе төньяк-алтай һөйләштәрендә, ә ҡалғаны көньяҡ-алтайҙыҡында һөйләшә, шул уҡ ваҡытта уларҙың күбеһе алтай-кижи һөйләмендә. Ҡайһыбер мәғлүмәттәр буйынса, 2 % алтайҙар ғына алтай телендә ирекле һөйләшә. Көньяк Алтай телендә 2 һөйләш бар :
Ғәлин Мәхмүт Харрас улы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Кавалер медали «За отвагу» (04.09.1942 г.), кавалер медали «За отвагу» (05.07.1943 г.), кавалер Ордена Красного Знамени (28.12.1943 г.), кавалер Ордена Красного Знамени (08.05.1944 г.), кавалер Ордена Александра Невского (28.10.1944 г.), кавалер Отечественной войны II степени (22.02.1945 г.), кавалер Ордена Отечественной войны I степени (06.04.1985 г.).
Алтай теле
XIX быуат уртаһыннан 1923 йылға тиклем әҙәби тел; Һәр бер һөйләште нисә кеше белеүе тураһында теүәл мәғлүмттәр юҡ.Яҡынса, һөйләштәрҙең һәр ҡайһыһында 3 меңтирәһе кеше һөйләшә. Башҡалар төп алтай телендә һөйләйҙәр. Ҡытайҙа Ҡанас күле янында, һөйләшеүселәр теленгитлар һәм синцзян кыргыҙҙарына максималь якын булған, көньяк-алтай теленә яҡын диалекттар осрай. «-z-» урынына интервокаль «-j-» булыуы сәбәпле, көньяк-алтай теленең хакас телдәренә кереүе шикле, ул кыргыз-ҡыпсаҡ теле булырға кәрәк.
Алфавит Ҥ, Ј, Ӧ, Ӱ хәрефтәре менән 1840 йылдарҙа кириллица нигеҙендә үҫеш ала, ә 1928—1938 йылдарҙа латин теле кулланыла, ә унан һүң яңынан кириллица.
XIX быуаттың яҙма ҡомартҡылары — алтай-ойроттарҙы христианлаштыру ваҡытында булдырылган текстарҙың, изгеләр кыйссалары, доғалыҡтарҙың тәрҗемәләре. 1869 йылда Ҡазанда алтай теленең теүәл грамматикаһы баҫыла; 1884 йылда — алтай теленең беренсе һүҙлеге. Әҙәби телдең үҫешенә яҡыусы- мәғрифәтсе М. В. Чевалковтың ижады ҙур роль уйнай.
Әҙәби тел алтай диалектына нигеҙләнә. Октябрьреволюцияһына тиклем, әҙәби тел, хәҙерге ваҡытта региональ әҙәби телфункцияһын башҡарыусы, телеут диалектыүҙенсәлектәренә нигеҙләнгән.
Халыҡ тарихы
Алтайҙарҙы ике этнографик төркөмгә буләләр: Көньяҡ алтайҙар (алтай кижи), көньяҡ алтай телендә һөйләшәләр (1948 йылға тиклем ойроттар) һәм төньяҡ алтайҙар, төньяҡ алтай телендә һөйләшәләр. Көньяҡ алтайҙар Катунь йылғаһы буйында йәшәйҙәр. Уларҙың араһында телеуттар, теленгиттар һәм телестар бар, улар 2002 йылғы халыҡ иҫәбен лағанда айырым халыҡ итеп һаналған. Төньяҡ алтайҙар араһында кундиндар (Бей йылғаһының урта ағымы), челкандар (Лебедь йылғаһы бассейыны) һәм тубаларҙар (Бей йылғаһының һул яҡ яры һәм Телец күленең төньяҡ-көнбайыш ярҙары) уларҙа 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа айырым халыҡ булып иҫәпләнә. Революцияға тиклемге әҙәбиәттә төньяҡ алтайҙар черен татарҙары булараҡ билдәле. Алтай әҙәби теле көньяҡ алтай теленең нигеҙендә барлыҡҡа килә (ике вариантта- алтай теле һәм телеут теле) шулай уҡ төньяҡ алтайҙар өсөн тубалар әҙәби теле лә эшләнә. Алтайҙар- төрк халҡы. Күпселек Алтай Республикаһында йәшәйҙәр. Революцияға тиклем 1917 йылда урыҫ халыҡтары араһында алтай татарҙары тигән исем аҫтында билдәдәлек алғандар.
2002 йылғы Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләрендә 67 239 кеше үҙҙәрен алтайҙар тип яҙған. Алтай республикаһында — 62 192 кеше, Алтай крайында- 1880 кеше. Кемеров өлкәһенең төп төрк халҡы, совет ваҡытында шулай уҡ алтайҙар тип иҫәпләнгән, әхәҙер уларҙы телеут йәки шор тип атайҙар. 1989 йылдарҙа Казахстанда 689, ә Үзбәкстанда 191 алтай йәшәгән.
Хиршфельд (Тюрингия)
Хиршфельд (Тюрингия) (Hirschfeld (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 130 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 265–292 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7554 һәм автомобиль коды — GRZ.
Ҡадиров Ғабдрахман Фәйзрахман улы
Ҡадиров Ғабдрахман Фәйзрахман улы (27 ғинуар 1941 йыл — 31 июль 1993 йыл) — Башҡортостанда йәшәгән билдәле совет спортсыһы, мотоциклда боҙҙа уҙышыу буйынса алты тапҡыр донъя чемпионы. Мотоспорт буйынса СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965), халыҡ‑ара категориялы судья (1991). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1991). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1969).
Биографияһы
Ғабдрахман Фәйзрахман улы Ҡадиров 1941 йылдың 27 ғинуарында Мәскәү өлкәһенең Шатура ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була. Әсәһе ғүмер буйы ташсы-төҙөүсе булып эшләй, улар 1946 йылдан Архангельск өлкәһе «Ҡыҙыл маяҡ» балыҡсылыҡ колхозында, артабан Башҡортостандың Туймазы районы Илсембәт ауылында, 1948 йылдан Белорет ҡалаһында йәшәй.
Донъя чемпионы исемдәрен ул 1966 йылда — Мәскәү, 1968 йылда — Өфө, 1969 һәм 1971 йылдарҙа — Инцель (Германия), 1970 һәм 1974 йылдарҙа Несше (Швеция) ҡалаларында яулай. Ер йөҙөндә спортта бындай юғары ҡаҙаныштарға башҡа бер кемдең дә өлгәшкәне юҡ.
Артабанғы йылдарҙа Ғабдрахман Ҡадиров үҙен яҡшы тренер һөм ярыштар судьяһы итеп тә күрһәтә. Боҙҙа мотоциклда уҙышыу буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа Башҡортостандан берҙән-бер судья ул булған.
1993 йылдың 31 июлендә вафат була, Өфөлә ерләнгән.
Спортсының ҡатыны — Башҡортостандың популяр эстрада йырсыһы Нәзифә Ҡадирова.
Хәтер
,
Һыуъяҙы
Һыуъяҙы (Суяска) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе,Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ҡыйҙыш йылғаһының уң ҡушылдығы. Ҡыйҙыш йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.
Исеменең килеп сығышы
Топонимист Н. И. Шуваловтың һүҙлегендә ошондай аңлатма бирелә: "От башкирских слов: су — «вода», «река», и яз, уяз — «долина», «низменность», «равнина», «степь», то есть «равнинная или степная речка», -ка — русская частица"
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы
Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы (1 февраль 1932 йыл — 28 ғинуар 2010 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1955 йылдан Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1962 йылдан инженер-конструктор, 1964 йыдан — өлкән мастер, 1974 йылдан — цех начальнигы урынбаҫары, 1993—1994 йылдарҙа бүлек начальнигы урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
Биографияһы
Флүр Ғәлимйән улы Ғәлимйәнов 1932 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Илекәй ауылында тыуған.
Һыуъяҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000812
Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1949 йылда «Осҡон» колхозында колхозсы булып башлай.
Һыуъяҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200081
Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы
Биографияһы
Дүрт йыл Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Артабан ул үҙенең бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеген машиналар эшләү тармағын үҫтереүгә арнай.
Һыуъяҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Бассейн коды — 14.01.05.002
Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы
Биографияһы
1955 йылда Өфө авиация институтын тамамлай, шул уҡ йылдан Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә («УМПО») — инженер-конструктор, һуңынан — өлкән мастер, цех начальнигы урынбаҫары, баш инженеры булып эшләй, үҙен юғары квалификациялы, грамоталы белгес, оҫта ойоштороусы, талапсан етәксе итеп таныта.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улына, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Һыуъяҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы
Биографияһы
Уға «Почётлы мотор эшләүсе» исеме бирелгән.
Һыуъяҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Пласилья
Пласилья (Placilla) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Кольчагуа провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 2 114 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 146,9 км². Халыҡ һаны — 8416 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 57,29 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 63 км көньяҡ-көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 14 км көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Күсермә яһау аппараты
Күсермә яһау аппара́ты (ҡыҫҡаса копи́р;күп күсермә яһау аппара́ты; ксе́рокс) — ҡағыҙҙа йәки башҡа материалдарҙа документтар, фотографиялар, һүрәттәр һәм башҡа ике камералы күренештәрҙең күсермәһен эшләү өсөн тәғәйенләнгән сара. Полиграфия машиналарынан айырмалы  китап, брошюра һәм башҡаларҙың ҙур булмаған тиражын баҫтырырға мөмкинлек бирә. Махсус машиналарҙан тыш күсермә яһау аппаратттарына  факсимиле аппараты, дупликатор  һәм  бер-береһенә тоташтырылған  сканер менән принтер, шулай уҡ берҙәм күп функциялы ҡоролма эсендә булғандары ла инә.
Сифаттары
Күсермә яһау аппараттарының сифаттары:
Һүрәтте (күренеште) яһау ысулдары
Күсермә яһау аппараттарында баҫтырыуҙың электрографик ысулы, ҙур тираж булғанда трафарет ҡулланыла. Шулай уҡ (факсимиле аппараттарында һәм ҡыйбат булмаған төҫлө күсермә яһау аппараттарында) һиптертеп баҫтырыу  һәм термобаҫтырыу ысулы ҡулланыла. Һүрәт эшләүҙең башҡа ысулдары киң ҡулланылмай йәки күсермә эшләү техникаһы баҙарында урын тапмай.
Сығанаҡ материалды эшкәртеү буйынса күсермә аппараттар аналог йәки цифрлы була. Улар һүрәттең төп нөсхәһенән күсермәгә тапшырылыу ысулы менән айырыла. Аналог аппараттарында (электрографик), төп нөсхәнән күсеп йөрөгән көҙгәләр системаһы һәм объектив аша яҡтылыҡ фотобарабанға ебәрелә. Цифрлыла  төп нөсхәнән һүрәт башта фотосензитив элементтар ярҙамында контролләүсе хәтеренә сканирлана (фотодиод),  билдәле алгоритм буйынса эшкәртелә (ҡайһы ваҡытта хаталар ҙа була ), шунан принтер аша сығарыла. Был осраҡта принтер күсермә яһаусы аппараттың айырылғыһыҙ бер өлөшө булып тора  (күп функциялы ҡоролма — МФУ йәки многофункциональный аппарат — МФА).
Цифр күсермә аппараттары  монохром һәм күп төҫлө була.
Оло Сепатка
Оло Сепатка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шола йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тальбей-Яха (Нганораха-Яха ҡушылдығы)
Тальбей-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нганораха-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саванка
Саванка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ратыня йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Палемондар
Палемоновичтар йәки Палемондар — Бөйөк Литва кенәзлегендә Палемон вариҫтары тип һаналған легендар кенәз нәҫеленең шартлы исеме. Палемоновичтар тураһындағы риүәйәт XVI быуатҡа ғына ҡарай һәм ышаныслы сығанаҡтарҙа ниндәй ҙә булһа раҫлауҙар табылмай.
Тарихы
Элекке литва кенәздәре тураһында бик аҙ билдәле, сөнки Литва дәүләте тарихы буйынса ышаныслы документтар юҡ һәм ил тарихы күберәк легендалар буйынса билдәле. Ҡайһы бер тарихи документарҙа X—XII быуаттарҙа йәшәгән төрлө литва кенәздәренең исемдәре осрай. Бер нисә тарихи сығанаҡта кенәз Палемон тураһында легенда һаҡланған, унда литваларҙың сығышы, шулай уҡ ҡайһы бер ырыуҙар тураһында бәйән ителә. Әлеге легендала Палемон вариҫтары телгә алына, уларҙы шартлы рәүештә Палемоновичтар (йәки Палемондар) династияһына берләштерәләр. Әммә йыш ҡына был кенәздәр тураһында мәғлүмәттәр дөрөҫлөккә тап килмәй.
Литваларҙың сығышы тураһында легенданың барлыҡҡа килеүе
Ян Длугош (1415—1480), литваларҙа рим тамырҙары, тип яҙып ҡалдырған, әммә тәрәнгә төшмәгән. Күскенселәрҙең юлбашсыһы тип ул Вилли кенәзен күрһәтә, уның исеме менән Вильна ҡалаһы аталған. Длугош күсенеү ваҡытын Юлий Цезарь дәүеренә илтә һәм литваларҙың ата-бабалары граждандар һуғыштарынан ҡотолмаҡсы булғандар. Длугоштың версияһын Матвей Меховский ҙә ҡеүәтләй. Әммә Мартин Бельский был легенданы ысынбарлығында шикләнә башлай. Птолемей хеҙмәттәренә таянып, ул литвалар элек герулдар һәм аландар йәшәгән ерҙәрҙән күсенгән, тип фаразлай, улар германдар һәм гректарға иңгә-иң терәп көн күргән, тип һанай.
Әлеге ваҡытта легенда йөкмәткеһенә ингән алты ҡулдан яҙылған йылъяҙмаһы бар: Археология йәмғиәте, Словацкий, Рачинский, Ольшевская, Румянцевская, Евреиновская йылъяҙмалары. Бынан тыш, легенда белорус-литва йылъяҙмаһының өсөнсө редакцияһында ла бар — «Быховец Хроникаһы». Шулай уҡ легенда Мацей Стрыйковскийҙа бар, ул беҙҙең ваҡытҡа килеп етмәгән белорус-литва йылъяҙмаларын әүҙем файҙалана.
Палемон тураһында легенда
Легенда буйынса ырыуға нигеҙ һалыусы палемон исемле бер Рим кешеһе була, император Нерондың туғаны, ул императорҙың аяуһыҙлығынан биш йөҙ затлы кешеләр ғаиләләре менән Неман тамағына һыу буйлап йөҙөп килә, артабан Неман буйлап Дубиса һәм Юра йылғаларына тиклем барып етә. Бында улар төпләнә һәм ошо ерҙе Жемайтия (түбән ер), тип атайҙар. Әлеге легенданы Стрыйковский бер аҙ үҙгәртә: күсенеүҙе 401-се йылға күсерә һәм быны литваларҙың ата-бабалары Аттиланың ҡанһыҙлығынан ҡасҡан, тип аңлата. Был легенда XV һәм быуаттарҙа юғары литва аҡһөйәктәренең Римда йәшәүсе кешеләрҙән килеп сығыуын һәм Литва дәүләтселегенең Рим дәүләтселеге менән бәйле булыуын иҫбат итеү маҡсатында уйлап сығарылған, тип ҡабул ителә.
Палемон тураһындағы легенда тарихнамәлә ярайһы уҡ киң ҡарала. «Быховец хроникаһы» баҫтырылып сыҡҡанға тиклем күп кеше, легенданы Стрыйковский уйлап сығарған, тигән фекерҙә була, әммә В. Н. Татищев уға тиклем дә легенданың ҡайһы бер элементтары электән тарихсыларҙың хеҙмәттәрендә осрауына иғтибар итә. XVIII быуатта уҡ легенданың ысынбарлығында шикләнеүселәр була. Н. М. Карамзин, литваларҙың килеп сығышы тураһындағы хәбәрҙәр «уйҙырмаларға нигеҙләнгән», тип яҙып ҡалдыра.
«Быховец хроникаһы» табылғандан һуң уны Теодор Нарбут тикшерә. Ул риүәйәттең дөрөҫлөгенә бик ышана, әммә ул литваларҙың рим сығышлы булыу версияһын иңҡар итә, литваларҙы ул герулдарҙың вариҫтары тип һанай. Әммә һуңғараҡ Литва тарихы буйынса йыйылма хеҙмәт сығарған И. Ярошевич, Набуттың күп кенә фекерҙәре менән килешеүенә ҡарамаҫтан, литваларҙың Италиянан күсенеүе тураһындағы легенданы «әкиәт» тип атай. .
Совет тарихнамәһендә «Быховец хроникаһын» 1966 йылда урыҫ телендә баҫылып сыҡҡандан һуң өйрәнә башлай. Тикшеренеүселәҙең береһе Б Н. Флори фекеренсә, литвалар сығышы буйынса легенда Гаштольдтар башланғысы менән булдырыла .Башҡа тикшереүсе А А. Чемерицкий фекеренсә, әлеге легенда Русьҡа ҡарата Литваның өҫтөнлөгөн күрһәтеү маҡсатында уйлап сығарыла. Әммә был тезис менән Н. Н. Улащик ризалашмай, сөнки был тезис Новогрудка кенәзлегенең (йәғни Русь) беренсе планға сығыуы менән кире ҡағыла.
Кенәз Палемоновичтар
Легенда буйынса Палемон литва кенәздәре династияһы башында тора. Уның өс улы күрһәтелгән: Борк, Кунос һәм Спера. Стрыйковский шулай уҡ Доспронгусты Палемондың улы һәм Девялтов кенәзе тип иҫәпләй. Легенда буйынса, Юрборк ҡалаһына Борк нигеҙ һала, Кунос — Кунас ҡалаһына (Каунас?). Спера Жемайтия сиктәренән тыш буласаҡ Литва территорияһында йәшәй. Кунотың ғына вариҫтары ҡала, уның ике улы булыуы билдәле: Литва-Завилей кенәзлегенә нигеҙ һалған Кернус һәм Жемайтияла кенәзлек иткәнГимбут. Кернус үҙенән һуң Поята исемле ҡыҙын ҡалдыра, уны ул Литва-Завирей кенәзлеген мираҫ итеп алған кенәз Живибунд II кейәүгә бирә.
Монтивил улдарынан башлап, йылъяҙмалар мәғлүмәттәрҙе төрлөсә бирәләр. Евреин йылъяҙмаһына ярашлы, Жемайтияла Монтивилдың вариҫы Немонос була. Икенсе уның улы, Скирмонт (Скилмонт), атаһы тарафынан Жемайтиянан ситкә ебәрелә. Вилия һәм Неман йылғаларын аша сыҡҡас, ул Новогрудок ҡалаһына нигеҙ һала, был ҡала Новогрудок кенәзлегенең үҙәге булып китә. Әммә ҡайһы бер йылъяҙмаларҙа Монтивил улдары менән буталсыҡ сыҡҡан. Красинский йылъяҙмаһында Монтивилдың улдары — Немонос һәм Скирмонт йәки Викинт (Выкынт) һәм Ердивил (Эрдивил). Ольшевский йылъяҙмаһында Эрдивил менән Кримунт (Скирмунт) күрһәтелгәндәр, әммә һуңынан Скирмунт урынында Выкынт барлыҡҡа килә. Быховец хроникаһында Эрдивил менән Выкынт ҡына күрһәтелә. Стрыйковский фекеренсә. Монтивилдың өс улы була — Эрдивил, Неман һәм Выкынт. Шулай уҡ ул выкынт һәм Неман Полоцкиға поход яһағандар, тип күрһәтә. был походта Неман һәләк була. Литва һәм Жомойтис хроникаларында Эрдивил Радивил тип исемләнә. Виюк-Коялович фекере буйынса, выкынт жемайтияла хакимлыҡ итә, Эрдивил — Новогрудокта, Неман тураһында бер нәмә лә яҙмай. Бынан тыш, ул Выкынт һәм Неман нәҫел ҡалдырмай, тип билдәләй.
Литва кенәздәре тураһында ысынбарлыҡҡа тап килгән мәғлүмәттәр XIII быуатта барлыҡҡа килә. Уларҙың ҡайһы берҙәреЛитва һәм Галиция кенәздәре араһындағы 1219 йылғы килешеүҙә телгә алына. телгә алынған кенәздәрҙең береһе, Миндовг (1263 йылда вафат була) Бөйөк Литва кенәзлегенә нигеҙ һалыусы була.
Генеалогияһы
Ырыу генеалогияһы литва йылъяҙмалары нигеҙендә тергеҙелә, унда бик күп хаталар һәм хронологик уйҙырмалар. Күп кенә кенәздәрҙең йәшәүе тураһында документаль дәлилдәр юҡ.
Себьюяга
Себьюяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы
Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы (15 март 1928 йыл — 14 октябрь 2000 йыл) — педагог. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971), БАССР-ҙың Белорет районы Уҫманғәле ауылында тыуған. Юғары белемле. 1958 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
2000 йылдың 14 октябрендә Белорет районының Йөйәк ауылында вафат булған.
Биографияһы
Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы БАССР-ҙың Белорет районы Уҫманғәле ауылында 1928 йылдың 15 мартында тыуған. 1937 йылда, Рамаҙанға 9 йәш тулғанда, атаһы Бирғәли Ғәйнетдинов контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына.
«Дошман балаһы» тигән ҡушамат балалыҡ менән иртә хушлашыуға килтерә. Береһенән-береһе бәләкәй 5 бала ҡалған ғаилә бик күп яфалар, рәнйетелеүҙәр, аслыҡ-яланғаслыҡ кисерә. Иң кесе ҡустыһы Хәйерлезаман астан үлә.
Шулай ҙа Рамаҙан уҡыуын ташламай, йәйҙәрен леспромхозда миҙгелле эштәрҙә эшләп, өҫ-башын йүнәтә, үҙ көсө менән ул саҡта урта белем алыр өсөн түләрлек аҡса туплап, Инйәр урта мәктәбен тамамлап сыға. Тел, әҙәбиәт дәрестәрен ярата, бигерәк тә немец теле уға еңел бирелә.
1951 йылда уны Белорет районының Арышпар мәктәбенә немец телен уҡытырға ебәрәләр.
Ул К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтына ситтән тороп уҡырға инә. Уны тамамларға ике йыл ҡалғанда, 1957 йылдың 20 июлендә, СССР Министрҙар Советы ҡарары менән дәүләт педагогия институты Башҡорт дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Юғары уҡыу йортонда уҡығанда ул бигерәк тә ғалим Жәлил Кейекбаев лекцияларын яратып тыңлай, уның менән яҡындан аралаша, уның немец теле буйынса һабаҡтарын ғүмер буйына иҫтә тота
1955 йылда Р. Б. Ғәйнетдиновты Белорет районының Аҙналы (Мышы) ауылы мәктәбенә директор итеп ебәрәләр. Ул унда 1958 йылдың йәйенә тиклем эшләй. Яңы уҡыу йылын ул Белорет районының Йөйәк ете йыллыҡ мәктәбендә директор вазифаһында башлай.
Ут та, телефон бәйләнеше лә, юлдар ҙа булмаған төпкөл ауылда ул уҡыу-уҡытыу процесын алдынғы ысулдар ҡулланып яйға һала, мәктәпкә яңы бина төҙөтә, токарь станогы алып, хеҙмәт дәрестәрендә үҫмерҙәр менән ағастан төрлө кәрәк-яраҡ эшләйҙәр. Движок юллап алып, мәктәпкә ут үткәрәләр.
Уға мәктәп кәрәк-яраҡтарын һал менән дә, ҡыштарын ат менән дә ташырға тура килә, сөнки иң яҡын тимер юл станцияһына — Инйәргә 40 саҡрымға яҡын тау-урман юлдарынан ғына барып етеп була. Йәйҙәрен йыш ҡына арба менән дә үткеһеҙ була. . Йөйәк мәктәбенең элекке директоры уҡытыусы-ветеран Ҡасим Арыҫлан улы Әлибаев хәтирәләренән: "Рамаҙан Бирғәле улы етәкләгән мәлдә мәктәптең яҡшы даны ауылда ғына түгел, тирә-яҡтарға ла тарала. Эҙләнеүсән, ҡыҙыҡһыныусан, яңылыҡҡа ифрат ныҡ ынтылған мәктәп директоры уҡытыусыларға ла, уҡыусыларға ла бер минут буш торорға бирмәй торғайны. Нәҡ ошо осорҙа мәктәп янында киң бүлмәле яңы ятаҡ бинаһы ҡалҡып сыҡты. Балалар һаны 50-нән ашып китте. Уҡытыу бүлмәләре етмәй башлағас, төкөтмә һәм яңы ятаҡ төҙөттөрҙө тынғыһыҙ етәксе Рамаҙан Бирғәле улы. 1975—1985 йылдарҙа Ғәбдөк, Ҡолмас ауылдарынан тыш, Берештамаҡ ауылынан да уҡыусылар килә башланы, сөнки уҡыу йәһәтенән дә, ятаҡта йәшәү буйынса ла Йөйәктәге кеүек уңайлы шарттар бер ауылда ла булмағандыр. Уҡыусылар һаны ул йылдарҙа 280-гә барып етте.."
1970 йылда ул В. И. Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы миҙалы менән бүләкләнә.
Тырыш хеҙмәте өсөн 1971 йылдың 15 октябрендә БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Рамаҙан Бирғәли улы мәктәп директоры булып эшләгән йылдарҙа уҡыусыларында белем алыуға ынтылыш тәрбиәләй һәм, төпкөл ауыл булыуға ҡарамаҫтан, юғары һәм урта белем алыусылар арта бара.Ул эшләгән ваҡытта Йөйәк мәктәбендә уҡығандар араһында:
Ғаилә хәле
Атаһы Бирғәли Ғәйнетдиновтың эшен 1957 йылдың 12 авгусында БАССР-ҙың Юғары Суды Президиумы яңынан ҡарай, ул тулыһынса аҡлана.
Ҡатыны Факиһа Ситдиҡ ҡыҙы менән 5 балаға ғүмер биреп, эш һөйөүсән итеп үҫтерәләр. Ҡыҙҙары Гүзәл һәм Зилә — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрҙәре.
Хойкевальде
Хойкевальде (Heukewalde) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 222 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Фәләстин
«Фәләстин», йәғни «Филистия» (ארץ פלשת, [Э́рец-П(е)ле́шет]) атамаһы хәҙерге Израилдең Урта диңгеҙ яры буйы территорияһында борон замандарҙа йәшәгән пелештиҙәр (פלישתים, плишти́м, һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «баҫҡынсылар») менән бәйле.
Географияһы
Тарихи яҡтан Фәләстин түбәндәге географик өлкәләргә бүленә: Яр буйы тигеҙлеге (Урта диңгеҙ буйы), Галилея (төньяғы), Шомрон (урыҫ. Самария; Йәрүсәлимдән төньяҡтараҡ ятҡан урта өлөшө) һәм Йәһүҙиә (Йәрүсәлимде лә индереп, көньяғы), Иордан йылғаһының көнсығыш яры. Библия ла ошо географик төшөнсәләр менән эш итә. Хәҙерге заманда Йәһүҙиә менән Шомрон территорияһын урыҫ телле сығанаҡтарҙа «Иордан йылғаһының Көнбайыш яры» тип атау ҡабул ителгән. Галилея, Шомрон һәм Йәһүҙиә ерҙәре тауҙарҙан, үҙәндәрҙән һәм сүллектәрҙән тора.
Илдең көньяғындағы тауҙар — Йәһүҙиә платоһы, урта төшөндә — Шомрон тауҙары (Гризим, Эйвал), артабан Тавор; диңгеҙ кимәленән 562 м юғары), Кесе Хермон (515 м), Кармәл (551 м), төньяҡта — Хермон (2224 м). Диңгеҙ кимәленән ныҡ түбән булған тәрән уйпаттарҙа Кинерет күле (Тивериада күле; диңгеҙ кимәленән 212 м түбән) һәм Үле диңгеҙ йәйелгән. Үле диңгеҙҙең яр буйы Ер шарындағы иң түбән ҡоро ер булып тора — 2015 йыл аҙағына диңгеҙҙең йөҙө диңгеҙ кимәленән 430 м түбән була һәм йыл һайын яҡынса бер метрға түбәнәйәүен дауам итә.
Иртә тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыллыҡта был территория Ҡәнғән (урыҫ. Ханаан) тип йөрөтөлә һәм унда ҡәнғән ҡәбиләләре йәшәй.
Беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта илгә Криттан һәм Урта диңгеҙҙең башҡа утрауҙарынан «диңгеҙ халыҡтары» баҫып инә, улар шулай уҡ Мысырға ла һөжүм итә һәм Урта диңгеҙҙең көньяҡ яр буйында, хәҙерге Ғәззә секторы (Газа секторы) төбәгендә төпләнә. Шул тирәләге семит телле халыҡтар уларҙы плиштим, һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә «баҫҡынсылар», йәғни пелештиҙәр тип атай.
Беҙҙең эраға тиклем XI быуатта боронғо йәһүд ҡәбиләләре Исраил батшалығын нигеҙләй, батшалыҡ беҙҙең эраға тиклем 930 йылда ике дәүләткә тарҡала. Шулай итеп, Исраил батшалығы (беҙҙең эраға тиклем 722 йылғаса йәшәй) һәм Йәһүҙиә батшалығы (беҙҙең эраға тиклем 586 йылғаса йәшәй) барлыҡҡа килә.
Антиклыҡ
Артабан төбәкте боронғо Әһәмәниҙәр фарсы дәүләте баҫып ала, шунан ул Птолемейҙарҙың һәм Селевкиҙарҙың эллинистик дәүләттәренә инә (беҙҙең эраға тиклем III—II быуаттарҙа).
Маккавиҙар ихтилалы еңгәндән һуң (беҙҙең эраға тиклем 167—140 йылдар) унда Хасмони батшалығы (Йәһүҙиә) барлыҡҡа килә, ә Йәрүсәлим Помпей тарафынан баҫып алынғас (беҙҙең эраға тиклем 63 йыл), Йәһүҙиә территорияһы Римдың вассалына әйләнә, идумиҙар династияһынан Ирод I батшалыҡ иткәндә ул шул уҡ атама менән йөрөй. Беҙҙең эраның 6 йылында Йәһүҙиә провинцияһы булараҡ Римдың туранан-тура хакимлығы аҫтына индерелә.
Римлыларға ҡаршы беҙҙең эраның 132 йылында булған Бар-Кохба ихтилалын баҫтырғандан һуң, римлылар бик күп йәһүдте илдән ҡыуа һәм Йәһүҙиә провинцияһына Фәләстин Сүриәһе тигән исем бирә. Йәһүдтәрҙең төп өлөшө ошо ваҡытта Йәһүҙиәнән Галилеяға күсә.
395-614 йылдарҙа Фәләстин Византия провинцияһы була.
614 йылда Фәләстин Фарсия тарафынан баҫып алына һәм Сәсәниҙәр империяһы составына индерелә.
Ғәрәп хакимиәте аҫтында (638—1099)
636 йыл тирәһендә Фәләстинде Византиянан мосолмандар тартып ала.
Артабанғы алты быуатта был территория Өмәйәләрҙән Ғәббәсиҙәргә, шунан тәре йөрөтөүселәргә һәм ҡабат мосолмандарға күсә.
Фәләстиндә ғәрәп хакимлығы дүрт осорға бүленә:
Тәре йөрөтөүселәр осоро (1099—1291)
1099 йылда тәре йөрөтөүселәр бында Йәрүсәлим короллеген нигеҙләй. Ләкин 1187 йылда уҡ Сәләхетдин ибн Әйүп Йәрүсәлимде яулай. Әммә Өсөнсө Тәре яуы ваҡытында тәре йөрөтөүселәр Аккон (Акко), Ашкелон (урыҫ. Аскалон) һәм башҡа ҡалаларҙы ҡабат үҙенә ҡайтара. Йәрүсәлим үҙе мосолмандар ҡулында булһа ла, Йәрүсәлим короллеге тергеҙелә. Аккон баш ҡала ителә.
1260 йылдың йәйендә Фәләстингә монголдар бәреп инә. 1260 йылдың 3 сентябрендә Айн-Ялут эргәһендә алышта уларҙы мысыр мосолмандары — Ҡутуз менән Бейбарс етәкселеге аҫтындағы мәмлүктәр ҡыйрата. Был еңелеү монголдар алдында Төньяҡ Африкаға юлды ябы, ә Мысыр төбәктең иң ҡеүәтле державаһы була. Шунан мәмлүктәр Фәләстиндә тәре йөрөтөүселәр менән һуғыша башлай. 1291 йылдың 18 майында — Аккон, 19 майҙа Тир ҡолай. Сидон — июндә, Бәйрүт 31 июлдә баш һала. Ғосман империя һы дәүеренә тиклем Фәләстин Мысыр хакимлығы аҫтында була.
Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында (1516—1917)
1517 йылда Фәләстин территорияһын Сәлим I солтан (1512—1520) етәкселегендәге төрөк ғосмандары баҫып ала. 400 йыл буйы ул бик ҙур Ғосман империяһының бер өлөшө булып тора.