cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рус-төрөк һуғыштары
1672—1681 йылдар
Яңы союзға таянып, Мәхмәт IV солтан 1672 йылда Польша менән һуғыш, һөҙөмтәлә Подолияны үҙ контроле аҫтына ала. төрөктәрҙең уңыштары Мәскәүҙә паника тыуҙыра, унда Мәскәү контроле аҫтында булған һул ярҙағы Украинаға төрөктәрҙең баҫып инеүенән ҡурҡалар Рәсәй хөкүмәте Ғосман империяһына һәм Ҡырым ханлығына һуғыш иғлан итә. Дон казакары Алексей Михайлович ҡушыуы буйынса Дон тамағындағы биләмәләренә һөжүм итәләр.
1673 йылда дума дворянины И. С. Хитрово етәкселегендәге урыҫ отряды Дон казактары менән берлектә көньяҡта төрөк ҡалаһы Аҙауға ҡаршы хәрби ғәмәлдәрен дауам итә. 1673 йылдан алып, төрөктәрҙең баҫып алыуын көтмәй, кенәз ромодановскийҙың һәм һул ярҙағы гетман Иван Самойловичтың командованиеһы аҫтында Уң ярҙағы Украинаға төрө вассалы гетман Дорошенкоға ҡаршы походтар ойоштора башлай. һөҙөмтәлә улар 1676 йылдың сентябрендә Чигирин ҡалаһының бирелеүенә һәм Дорошенконың капитуляцияһына өлгәшәләр
Дорошенко урынына төрөк солтаны гетман Юрий Хмельницкийҙы ҡуя һәм Чигиринға походын башлай
1677 йылда төрөк ғәскәрҙәре бер ниндәй һөҙөмтәһеҙ Чигиринды ҡамап маташалар Бужин аҫтында еңелеп, сигенергә мәжбүр булалар
1678 йылда төрөктәр Чигиринды ҡайтарып алыуға өлгәшәләр, урыҫ ғәскәрҙәре Һул яҡ ярҙағы Украинаға сигенәләр
1679-80 йылдарҙа әүҙем хәрби ғәмәлдәр үткәрелмәй һәм һуғыш 1681 йылдың ғинуарында Баҡсаһарай тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана
1686—1700 йылдар
1683 йылда Үҙәк Европала Бөйөк төрөк һуғышы. Ян III Собеский етәкселегендәге союздаш поляк-австрия-германия ғәскәрҙәре Вена тирәһендә төрөк армияһын ҡыйратыуға һәм ғосман ҡамауынан ҡотолоуға өлгәшәләр. Киләһе йылда Ғосман империяһына ҡаршы Европа христиан дәүләттәре Изге лигаһы булдырыла. төрөктәргә ҡаршы союзға Изге Рим империяһы (Габсбургтар Австрияһы), Речь Посполитая һәм Венеция республикаһы инәләр
1686 йылда, урыҫ-полчк һуғышына нөктә ҡуйған Мәңгелек солохо төҙөлгәндән һуң, Изге лигаға батша ҡыҙы Софья Алексеевна идаралығындағы урыҫ хөкүмәте ҡушыла.
Софьяны тәхеттән төшөргәндән һуң тәүге мәлдә йәш батша Петр I ҡырымлыларға ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙе яңыртарға йыйынмай. Тик 1694 йылда ғына көньяҡ походтарын ҡабатлау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Әммә был юлы Перекопты түгел, ә Аҙау ҡәлғәһен яулап алырға маҡсат ҡуйыла. 1695 йылдың яҙында башланған беренсе Аҙау походы шул уҡ йылдың сентябрендә флоттың юҡлығы һәм урыҫ армияһы тәьминәт базаларынан алыҫ булыуы арҡаһында уңышһыҙлыҡ менән тамамлана.
Австрия ғәскәрҙәре лә уңышлы эш итә. Һөҙөмтәлә 1699 йылда австриялылар төрөктәр уңайлы Карловица солохон булдыралар. Урыҫ-төрөк һөйләшеүҙәре оҙағыраҡ дауам итә һәм 1700 йылда Константинополь тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. Килешеү буйынса Аҙау Рәсәйгә күсә.
1710—1713 йылдар
1711 йылдың яҙында Пётр I Урыҫ армияһының Прут походын башлай һәм 1711 йылдың июненә үҙенең ғәскәрҙәрен Яссы тирәһендә туплай. Бөйөк вәзир Балтаджи пашаның ғосман армияһы (120 меңгә яҡын кеше, 440-тан ашыу орудие) 18 июндә Исакчи янында Дунай аша сыға һәм Пруттың һул ярында Ҡырым ханы Дәүләт Гәрәй II-нең 70-меңлек атлылары менән осраша. Петр I 30 июндә төп көстәре менән (38 мең урыҫ, 114 орудие) Пруттың уң яры буйлап китә һәм 7 июлдә Станилештиға барып етә. Ғосмандар Прут аша Фальчи тирәһендә сығалар һәм 8 июлдә Сталинештиҙан көньяҡҡараҡ Урыҫ авангардын һөжүмләйҙәр. Урыҫ ғәскәрҙәре 9 июлдә дошман тарафынан ҡамауға алынған Яңы Станилешти янында нығытылған лагерға сигенәләр. Штурм кире ҡағыла, төрөктәр 8 мең кеше юғалталар, әммә урыҫ ғәскәрҙәренең хәле боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек булмағуы сәбәпле бик киҫкенгә әйләнә. Һөйләшеүҙәр башлана һәм 1711 йылдың 12 июлендә Прут солох килешеүенә ҡул ҡуйыла
Солтан яңы талаптар ҡуйыуы арҡаһында һуғыш хәле 1713 йылға тиклем дауам итә, сөнки Рәсәй талаптар менән риза булмай. Адрианополь солохо килешеүе 1711 йылғы Прут солохо килешеүе шарттарында төҙөлә
1735—1739 йылдар
1735—1739 йылдарҙағы һуғыш Рәсәй һәм Австрия империяларының Төркиәгә ҡаршы союздашлығында үтә. Әлеге һуғыш поляк мираҫы өсөн һуғыш һөҙөмтәһе буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар артыуы, шулай уҡ көньяҡ урыҫ биләмәләренә ҡырым татарҙарының бер туҡтауһыҙ һөжүмдәре менән бәйле була. Бынан тыш, һуғыш Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙгә сығыу буйынса оҙайлы стратегияһына тура килә. Константинополдәге эске сәйәси конфликт менән файҙаланып, Рәсәй Төркиә менән һуғыш башлай
1736 йылда 62 мең кешенән торған фельдмаршал Бурхард Христофор Миних етәселегендәге Урыҫ Днепр армияһы штурм менән Перекоп тирәһендәге- ғосман нығытмаларын, ә 17 июндә Баҡсаһарайҙы яулай. Әммә аҙыҡ-түлектең етешмәүе, шулай уҡ армияла эпидемиялар йышайыуы Минихты сигенергә мәжбүр итә. Шул уҡ йылдың 28 мең кешенән торған генерал-фельдмаршал Петр Ласси етәкселегендәге Дон армияһы Дон флотилияһы ярҙамында Аҙауҙы ҡамап ала.
Рәсәйҙең еңеүҙәре фонында 1737 йылдың июлендә Австрия Төркиәгә һуғыш иғлан итә, әммә бик тиҙ арала бер нисә тапҡыр еңелә. Шулай итеп, Австрияның һуғышҡа инеүе союздаштар өсөн хәлдәрҙе ҡатмарлаштыра ғына һәм Төркиәнең позицияларын, киреһенсә, нығыта.
Август айында Рәсәй, Австрия һәм Төркиә Немировола солох һөйләшеүҙәрен башлай, әммә улар һөҙөмтәһеҙ була. 1738 йылдың дауамында күҙгә күренерлек хәрби ғәмәлдәр үткәрелмәй, әммә урыҫ армияһына Очаковты һәм Кинбурнды тағун ауырыуы эпидемияһы арҡаһында ҡалдырырға тура килә.
1768—1774 йылдар
Үҙҙәрен урыҫ отряды тип исемләүсе һәм поляк боласыларын эҙәрлекләүсе Ғосман империяһы территорияһында урынлашҡан Балта ҡалаһына ингән өсөн Мустафа III солтан 1768 й ылдың 25 сентябрендә Рәсәйгә һуғыш иғлан итә.
1770 йылда Урта ер диңгеҙенә Рәсәйҙең граф Алексей Орлов етәкселегендә Балтия флоты эскадраһы килеп етә. Баш күтәргән Пелопоннес гректарына ярҙам күрһәткәндән һуң эскадра Чесма һәм Хиос тирәһендәге бәрелештәрҙә ғосман флотын еңә. Ошо уҡ йылда урыҫ армияһы төрөктәргә Рябая Могила, Ларга һәм Кагула тирәһендә зыян килтерә.
1772 йыл дауамында һәм 1773 йылдың башы Фокшандарҙа һәм Бухареста солох һөйләшеүҙәре бара, әммә француз илсеһенең ҡотҡоһона бирелеп, Төркиә Ҡырым ханлығының бойондороҡһоҙлоғон танымағанға күрә, 1773 йылдың яҙында һуғыш ҡабаттан яңыра.
1773 йылда урыҫ армияһы Силистрияны һөҙөмтәһеҙ алырға маташа, әммә фон Вейсенштейн төрөктәрҙе Кайнаржи янында ҡыйрата.
Суворов етәкселегендә урыҫ армияһының еңеүенән һуң 1774 йылда Коздуджи янында төрөктәр солох һөйләшеүҙәренә ризалашалар, һәм 21 июлдә Көсөк-Кайнарджа солох килешеүенә ҡул ҡуйыла.
Солох килешеүе буйынса Ҡырым ханлығының Төркиәнән бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Рәсәйгә Оло һәм Кесе Ҡабарҙа, Аҙау, Керчь, Еникале һәм Кинбурн һәм уға яҡын ятҡан Днепр һәм Көньяҡ Буг араһындағы дала эләгә.
1787—1791 йылдар
Төрөк флотының һан яғынан өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан, контр-адмирал Н. С. Мордвинов етәкселегендәге Ҡара диңгеҙ флоты уға -Лиманда һәм контр-адмирал М. И. Войнович етәкселеге аҫтында — Фидониси тирәһендәге бәрелештә (1788) бер-бер артлы еңелеүҙәр алып килә. Флот командующийы итеп адмирал Ф. Ф. Ушаков тәғәйенләнеүҙән һуң Тендра тирәһендә (1791) шулай уҡ төрөк флоты еңелә.
Яңы солтан Сәлим III-гә, Рәсәй менән солох килешеүнә ҡул ҡуйыр алдынан, дәүләтенең абруйын күтәреү өсөн бер генә булһа ла еңеү кәрәк бул, әммә төрөк армияһының хәле тотороҡһоҙ була. Һөҙөмтәлә Ғосман империяһы 1791 йылдың декабрендә Яссы солох килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр була. Килешеү буйынса Очаков һәм Ҡырым Рәсәй артынан ҡала, шулай уҡ ике империя араһындағы сиктәр Днестр йылғаһына тиклем шылдырыла.
1806—1812 йылдар
1806—1812 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы Рәсәй һәм Ғосман империяһы араһындағы һуғыштарҙың бер сылбыры була.
Рәсми рәүештә һуғыш 1805 һәм 1806 йылдарҙың сиктәрендә башлана, тап ошо ваҡытта Ғосман империяһы Рәсәйгә ҡарата дуҫтарса мөнәсәбәттә булған Төркиәнең вассалдары Молдавия һәм Валахия господарҙарын вәкәләттәрен алып ташларға мәжбүр итә. баштараҡ, наполеон меннә мөнәсәбәттәр аңлайышһыҙ булғанда, Рәсәй бер ниндәй ҙә хәрби ғәмәлдәр башҡарырға һәм сик буйында ҙур ғәскәрҙәр тупларға йыйынмай, ул араларҙы яйларға өмөтләнә. Әммә француздар рәсәйгә инәсәге билдәле булғас, тиҙ арала көньяҡ сиктәрҙәге проблемаларҙы хәл итергә була. Рәсәй фельдмаршалы Михаил Илларионович Кутузовтың уңышлы хәрби кампанияһы ғосмандарҙы Бессарабиянан Рәсәй файҙаһына баш тартырға этәрә (1812 йылғы Бухарест килешеүе).
1828—1829 йылдар
Шул уҡ 1827 йылда Рәсәй, Бөйөк Британия һәм Франция берләшкән эскадраһы Наварин бәрелеше барышында төрөк флотын ҡыйрата. 1828 йылдың апрелендә император Николай I Төркиәгә һуғыш иғлан итә, сәбәбе — портаның элекке ике яҡлы килешеүҙәрҙе үтәмәү (1826 йылғы Аккерман конвенцияһы).
Рус армияһының Балкандарҙағы һәм Кавказ аръяғындағы уңышлы ғәмәлдәренән һуң 1829 йылдың сентябрендә ике яҡ араһында Адрианополь солохо төҙөлә, уға ярашлы:
Ҡырым һуғышы (1853—1856)
Рәсәйҙең Британия империяһы, Француз империяһы, Ғосман империяһы һәм Сардиния короллеге коалицияһы менән Ғосман мираҫы, Ҡара диңгеҙ бассейнында, Кавказда һәм Балкандарҙа хакимлыҡ өсөн һуғышы.
Һуғыш башында рус флоты Синоп бухтаһында төрөк флотын еңеүгә өлгәшә. Әммә союздаштар һуғышҡа ингәндән һуң ситуация үҙгәрә. Артабанғы хәрби ғәмәлдәрҙә союздаштар Ҡырымға десант корпусын индереүгә өлгәшәләр һәм Рәсәй армияһының техник яҡтан ҡалышыу арҡаһында һиҙелерлек зыян килтерәләр, бер йыллыҡ ҡамауҙан һуң Ҡара диңгеҙ флотының төп Рәсәй базаһы булған Севастополь ҡалаһын баҫып алалар. Шул уҡ ваҡытта Камчаткалағы союздаштар десанты уңышһыҙлыҡҡа тарый. Кавказ фронтында Рәсәй ғәскәрҙәре төрөктәрҙе бер нисә тапҡыр еңәләр һәм Карс ҡалаһын яулайҙар. Әммә димломатик изоляцияһы арҡаһында Рбаш һалырға тура килә. 1856 йылғы Париж солох килешеү Рәсәйҙән Ғосман империяһына көньяҡ Бессарабиян һәм Дунай йылғаһының тамағын талап итә. Ҡара диңгеҙҙең, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙарының нейтраллеге һәм ҡоралһыҙландырыуы иғлан ителә.
1877—1878 йылдар
Бер яҡтан, Рәсәй һәм союздаш балкан дәүләттәре араһындағы һәм, икесне яҡтан, Ғосман империяһы менән һуғыш. Сәбәбе — Балкандарҙа милләтселек йүнәлешенең көсәйеүе. Болгариялағы Апрель ихтилалын баҫтырыуҙа күрһәтелгән рәхимһыҙлыҡ Европала һәм бигерәк тә рәсәйҙә Ғосман империяһындағы христиандар хәленә ҡарата теләктәшлек тойғоларын уята. Үҙ-ара килешеп христиандарҙың хәлен яҡшыртыу теләге бойомға ашмай, сөнки төрөктәр Европа менән компромисҡа барырға теләмәй (Константинополь конференцияһы) һәм 1877 йылдың апрелендә Рәсәй төркиәгә һуғыш иғлан итә.
Артабанғы хәрби ғәмәлдәрҙә Рәсәй, төрөктәрҙең пассивлығы менән файҙаланып, Дунайҙы аша сығалар һәм Шипка артылышын баҫып алалар һәм 5 айлыҡ ҡамауҙан һуң иң яҡшы төрөк армияһын — Ғосман паша армияһын — Плевнала баш һалырға мәжбүр итә. Артабанғы Балкандар аша рейдында урыҫ армияһыКонстантинополгә юлды ҡыйған аҙаҡҡы төрөк частарын ҡыйрата һәм Ғосман империяһын еңелеүгә дусар итә.1878 йылдың йәйендә үткәрелгән берлин конгресында Берлин трактатына ҡул ҡуйыла, уға ярашлы Бессарабияның көньяҡ өлөшө Рәсәйгә кире ҡайтарыла һәм Карс, Ардаган һәм Батум Рәсәйгә ҡушылдырыла. Болгарияның бойондорҡһоҙлоғо тергеҙелә; Сербия, Черногория һәм Румынияның территориялары ҙурая, ә төрөк Боснияһын һәм Герцеговинаһын Австро-Венгрия оккупациялай
Кавказ фронты (Беренсе донъя һуғышы)
Беренсе донъя һуғышы барышында Рәсәй һәм Ғосман империялары ҡампа-ҡаршылыҡлы лагерҙарға эләгәләр. Рәсәй Антантаға инә, Төркиә — Дүртәүле союзына, ошоноң менән дәүләттәр араһында конфликт алдан билдәләнеп ҡуя. 1914 йылдың аҙағында төрөктәр Рәсәй территорияһына һөжүм башлайҙар. Һары ҡамыш районында (хәҙер Төркиә) урыҫ Кавказ армияһы Рәсәй Кавказ аръяғына һөжүм иткән Әнүәр пашаның 3-сө төрөк армияһын ҡамап ала һәм тулыһынса ҡыйрата. төрөктәр 90 меңгә яҡын кешеһен һәм 60-тан ашыу орудиеһын юғалта. Кавказ урыҫ армияһы барыһы 20 мең кеше юғалта (һәләк булғандар, яралылар, ауырыуҙар). Урыҫ армияһының артабанғы һөжүме ваҡытында төрөктәр Эрзурум бәрелешендә ҡыйратыла. Урыҫтар Эрзурум менән Трабзонды алалар. Төрөктәр юғалтылған территорияларҙы ҡайтарыу маҡсатында контрһөжүмгә күсәләр, әммә Эрзинджан тирәһендә еңелеләләр. 1916 йылдың уртаһында урыҫ ғәскәрҙәре Битлис ҡалаһын — төрөктәрҙең үҙәк Төркиә юлындағы аҙаҡҡы оборона пунктын — яулайҙар. бынан һуң хәрби ғәмәлдәр 1918 йылға тиклем тиерлек туҡтап тора.
Көньяҡ Төркиәнән тыш урыҫ һәм ғосман ғәскәрҙәре араһында хәрби ғәмәлдәр Персия территорияһында алып барыла. 1914—1916 йылдарҙағы Персия кампанияһы барышында урыҫ армияһы Төркиәне еңә һәм төрөк ғәскәрҙәрен Персиянан ҡыҫырыҡлап сығара.
1918 йылда Рәсәйҙәге революция һөҙөмтәһендә һәм большевистик хөкүмәтенең еңелеүҙе танығандан һуң фронт ғәмәлдән сығарыла. Карс һәм Батум өлкәләре Төркиәгә ҡушыла, Төркиә һәм союздаш Германия ғәскәрҙәре Кавказ аръяғын баҫып алалар. Беренсе донъя һуғышында үҙәк державаларҙың еңелеүенән һуң Кавказ аръяғын Антанта оккупациялай, ә большевиктар Брест килешеүе ғәмәлдән сығыуы тураһында белдерә. Граждандар һуғышы һәм сит ил хәрби интервенцияһы тамамланғандан һуң 1921 йылда РСФСР һәм төркиә араһында Карс килешеүенә ҡул ҡуйыла. Килешеүгә ярашлы Карс, Ардаган ҡалалары һәм Арарат тауы төркиәгә бирелә.
Кесе Охтомица
Кесе Охтомица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Охтомица йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Верхне-Сальский каналы
Верхне-Сальский каналы — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 122 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Нюхсат-Юган
Ай-Нюхсат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюхсат-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Делавэр
Делавэр (Tennessee) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 49. 1787 йылдың 7 декабрендә төҙөлгән. Элек Вермонт республикаһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Беренсе штат, Гәүһәр штат, Зәңгәр әтәс штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Делавэр штатында 907 135 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 179 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 45.
Майҙаны 6445 кв.км, шуның 21,7 % һыу майҙаны. 3 округҡа бүленә: Нью-Касл, Кент и Сассекс. Баш ҡала - Довер.
Делавэр 7.12.1787 көндә бернсенән булып АҠШ Конституцияһын раҫланы.
Сырая (Чет ҡушылдығы)
Сырая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Отыльматыль-Кикя
Отыльматыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға 13 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Толька ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Scolopacidae
Һаралйындар йылға, күл ярҙарында һәм башҡа дымлы урындарҙа тереклек итә. Ҡоро урындарға яраҡлашҡандары ла бар.
Арғужа һыуһаҡлағысы
Арғужа һыуһаҡлағысы — Аргази́нское водохрани́лище - яһалма һыу ятҡылығы, 1939—1946 йылдарҙа Мейәс йылғаһында Арғужа һыуһаҡлағысы өсөн плотина төҙөгәндә барлыҡҡа килгән. Һыуһаҡлағыс Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районында төҙөлгән. Силәбе өлкәһенең иң ҙур һыуһаҡлағысы. Һыу баҫтырған ваҡытта Арғужа күле һыуһаҡлағыс эсенә инеп ҡалған.
Тасуирламаһы
Һыу өҫтө майҙаны — 84,4 км². Һыуҙың тулы күләме — 0,9661 км³. Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 2800 км². Диңгеҙ кимәленән бейеклеге  — 270 м.
Һыуһаҡлағыс күп йылдарға көйләнә. Яр һыҙаты тотороҡло түгел, сөнки һыу кимәле алмашынып торе до 6 метров), бормалы, ҡултыҡтары күп, ярҙарына бик яҡын булып ҡарағай һәм ҡайын урмандары үҫә. Утрауҙары күп.
Файҙаланылыуы
Силәбе ҡалаһы өсөн төп эсәр һыу сығанағы булып хеҙмәт итә.
Рекреация әһәмиәтенә эйә: һыуһаҡлағыс ярҙарында ял йорттары урынлашҡан.
Балыҡ тотоу өсөн популяр урын. Һыуһаҡлағыста төрлө балыҡтар тереклек итә: суртан, опто, себер сабағы (сабаҡ), алабуға, шамбы,алабалыҡ, ҡорман, ҡарабалыҡ, һыла, этеш. Арғужа һыуһаҡлағысы рипус үрсетеү буйынса төп һыу ятҡылығы булып тора.Һирәкләп карп, бикре, йәйғорло бағыр һәм кумжа (Оло Ҡыялым йылғаһынан инә, ул һыуһаҡлағыстан саҡ ҡына өҫтәрәк Мейәс йылғаһына ҡоя).
Тораҡ пункттар
Һыуһаҡлағыс ярҙарында урынлашҡан ауылдар:
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса Арғужа тигән ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа. "Ар" (арыу, яҡшы) һәм хужа (ғужа) тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тигән аңлатма бирә. .
Атама мәҙәниәттә
Башҡорт халыҡ йыры "Арғужа" ( Арғужа ) хәҙерге заманда һыуһаҡлағысҡа әйләнгән ошо атамалы күл тураһында.
Золя Эмиль
Эмиль Золя (Émile Zola; 2 апрель 1840 йыл — 29 сентябрь 1902) — француз яҙыусыһы, публицист һәм сәйәси эшмәкәр.
XIX быуаттың икенсе яртыһында реализмдың иң әһәмиәтле ҙур вәкилдәренең береһе — әҙәбиәттә натуралистик хәрәкәттең юлбашсыһы һәм теоретигы. Тәү сиратта Икенсе империя осорондағы француз йәмғиәтенең барлыҡ ҡатламдарын да тасуирлаған 20 томлыҡ «Ругон-Маккара» циклы менән билдәле. Уның әҫәрҙәре күп тапҡырҙар кино һәм телевидение экрандарына сығарыла.
Шау-шыулы "Дрейфус эштәре"ндә мөһим роль уйнай, шул арҡаһында Англияға күсергә мәжбүр була.
Прованстағы бала сағы һәм үҫмер йылдары
Эмиль Золя 1840 йылдың 2 апрелендә Парижда, итальян сығышлы Франция гражданлығын ҡабул иткән инженер Франсуа Золя (итальянса Дзоля кеүегерәк уҡыла) һәм уның француз сығышлы ҡатыны ғаиләһендә тыуа. 1843 йылда Эмилдең атаһы Экс-ан-Прованс каналын төҙөүгә контракт һәм ғаиләһен шунда күсерә. Финанс партнерҙары менән бергә ул уйланған прроекттарын тормошҡа ашырыу өсөн Прованста компания төҙөй. 1847 йылда ҡаланы һыу менән тәьмин итеү өсөн канал һәм быуа ҡоролмаһы төҙөү башлана, әммә шул уҡ йылда Франсуа Золя үпкә шешенән вафат була. Ире үлгәндән һуң Эмилдең әсәһе әҙ генә пенсияға бик фәҡир йәшәй. 1851 йылда ул мәрхүм Франсуа Золяның компанияһына ҡаршы кредитоорҙар башлаған суд процесын күҙәтеү өсөн улы менән Парижға ҡайта. 1852 йылда компанияны банкрот тип иғлан итәләр, ә киләһе йылда канал хужаһын алмаштыра.
Эмиль ул ваҡыт өсөн бик һуң — ете йәшендә генә — белем ала башлай. Әсәһе уны Экс-ан-Прованта Бурбон колледжы ҡарамағындағы пансионға урынлаштыра, унда ул биш йыл белем ала. Прованста дине белемгә эйә була.
Экс-ан-Прованста Эмиль Золяның яҡын дуҫтарының береһе рәссам Прованс Поль Сезанн була, был дуҫлыҡ 1880 йылдар уртаһына тиклем дауам итә. Шул уҡ ваҡытта Золя Альфред де Мюссе, дер Альфред де Виньи һәм Виктор Гюго әҫәрҙәре менән мауыға. Шиғырҙар ҙа яҙып ҡарай, әммә улар хәҙерге ваҡытта юғалған. Экс-ан-Прованс һәм тотош төбәк уның буласаҡ «Ругон-Маккара» циклындағы романдары өсөн сығанаҡ була. Ҡала китапҡа уйлап сығарылған Плассан атамаһы менән ингән.
Кесе Порма
Кесе Порма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дедкова Рассоха
Дедкова Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сула йылғаһының уң ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Минск телебашняһы
Минск телебашняһы — Белоруссияның баш ҡалаһы Минсктағы телебашня. Минск ҡалаһы, Коммунистик урамы, 6 адресы буйынса урынлашҡан, шунда уҡ (телеүҙәк бинаһында) ОНТ һәм СТВ белорус телеканалдары редакциялары урынлашҡан.
Тарихы
1956 йылдың 1 ғинуарынан алып Минск телебашняһынан Республика телевизион студияһы трансляциялай башлай. Ышаныслы ҡабул итеү радиусы 70 км-ға етә.
1967 йылдың 6 октябрендә Минск телеүҙәге тәүге тапҡыр радиореле линияһы буйынса Мәскәүҙән СЕКАМ-3Б системаһы буйынса тулы төҫлө телевизион сигнал ҡабул итә, хотя в то время в Минске было только 5 цветных телевизоров , Минск ҡалаһында ул ваҡытта 5 кенә төҫлө телевизор була. Уларҙың икеһе радиореле линияһын һәм эфирҙы контролләү өсөн Минск телеүҙәгендә ҡуйылған була, һәм телеүҙәк хеҙмәткәрҙәре төҫлө телетапшырыуҙы күрә алған беренсе кешеләр булалар.
1974 йылдың 13 сентябренән телеүҙәк даими төҫлө тапшырыуҙар алып бара.
1976 йылда инде радиотелевизион тапшырыуҙар үҙәге ҡаланан ситкә сығарыла һәм башня күсмә телевизион станциялар эше һәм Минсктан яңы үҙәккә программалар тапшырыу өсөн генә ҡулланыла башлай. Шуға күрә уны тағы ла баш ҡалала республика радиотелефон бәйләнеше булдырыу өсөн файҙаланырға ҡарар ителә. Бының өсөн 13 июль иртәһендә уникаль операция үткәреп вышканы 40 метрға тиерлек ҡыҫҡарталар — башня өҫтөндә вертолет эленеп тора, монтажлаусылар тростарҙы нығыталар һәм бер минуттан машина, секцияны күтәреп, уны Комсомол күле районында махсус йыһазландырылған майҙансыҡҡа күсерә. Һүтеүҙе бындай осраҡтарҙа ҡулланыла торған «шыуышыусы» кран ярҙамында башҡарырға ла мөмкин булыр ине, әммә быға күп ваҡыт китер ине һәм, шул уҡ ваҡытта, күп тонналы йөктө ул бейеклеккә күтәреү мөмкин түгел ине. Шуға күрә Минскта беренсе тапҡыр был операцияны монтаж эштәре өсөн тәғәйенләнгән «МИ-10К» вертолеты үҙ өҫтөнә ала (был эште Мәскәүҙең Ф. Белушкин, Н. Селиверстов, Г. Провалов һәм баш инженер А. Чубарев составындағы тәжрибәле экипаж башҡара). Артабан, 160 метр самаһы бейеклектә диаметры 20 метрға яҡын булған 8 бишәр тонналыҡ таждан торған майҙансыҡ монтажлана, унда яңы төр бәйләнеш эше өсөн кәрәк булған антенна ҡуйыла.
Квайенфельд
Квайенфельд — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. 2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 545 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98631 һәм автомобиль коды — SM.
4-се Украин фронты
4-се Украин фронты — Бөйөк Ватан һуғышында совет ғәскәрҙәренең оператив-стратегик берләшмәһе.
1945 йылдың 24 июнендә 4-се Украина фронтының йыйылма полкы Мәскәүҙә Ҡыҙыл Майҙандағы Еңеү Парадында ҡатнашҡан.
1-се формалаштырыу
1943 йылдың 20 октябрендә көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә 1943 йылдың 16 октябрендәге ВГК Ставкаһы бойороғона ярашлы Көньяҡ фронты исемен үҙгәртеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Үҙ эсенә шул иҫәптән 2-се һәм 3-сө гвардия, 5-се удар, 28-се, 44-се, 51-се һәм 8-се һауа армияларын алған. Артабан уның составына Приморье һәм һәм 4-се һауа армияһы индерелгән.
1943 йылдың октябрь аҙағында — ноябрь башында 4-се Украин фронты ғәскәрҙәре Мелитополь операцияһын тамамлайҙар, уның барышында 300 километрға тиклем алға баралар һәм Днепрҙың түбәнге ағымына Перекоп муйынына барып сығалар.
Стратегик һөжүм барышында Уң яр буйы Украинала 1943—1944 йылдың ҡышында улар үҙҙәренең уң ҡанаты менән 1944 йылдың ғинуар-февралендә Никополь-Кривой Рог операцияһында ҡатнаша. 3-сө Украин фронты менән берлектә дошмандың Днепрҙағы Никополь плацдармы юҡҡа сығарыла.
1944 йылдың апрель-май айҙарында 4-се Украин фронты һәм Айырым Приморье армияһы ғәскәрҙәре Ҡара диңгеҙ флоты һәм Азов хәрби флотилияһы менән берлектә Ҡырым стратегик операцияһын башҡаралар һәм 200-меңлек тиерлек дошман группировкаһын тар-мар итеп, Ҡырымды азат итәләр.
1944 йыл дың 31 майында ВГК Ставкаһының 1944 йылдың 16 майындағы директиваһына ярашлы 4-се Украин фронты бөтөрөлә, ә уның ялан идаралығы хеҙмәтләндереү частары һәм тыл учреждениелары менән ВГК Ставкаһы резервына индерелә.
2 -се формалаштырыу
1944 йылдың 6 авгусында ВГК Ставкаһының 1944 йылдың 30 июлендәге бойороғона ярашлы 1-се гвардия, 18-се һәм 8-се һауа армиялары составында ҡабаттан тергеҙелә. Артабан төрлө ваҡытта фронт составына и 38-се һәм 60се армиялар инә.
1944 йылдың сентябрь — октябрендә 4-се Украин фронты 1-се Украин фронты менән берлектә Көнсығыш- Карпат стратегик операцияһында ҡатнаша, уның барышында Карпат аръяғы Украина һәм Чехословакияның бер өлөшө азат ителә, Словак милли ихтилалына ярҙам күрһәтелә.
1945 йылдың ғинуар — февраль айҙарында 4-се Украин фронты ғәскәрҙәре 2-се Украин фронты менән берлектә Көнбайыш-Карпат стратегик операцияһын үткәрәләр, Польшаның көньяҡ райондарын азат һәм Чехословакияның күпселек өлөшөн азат итәләр. Краковтан көньяҡҡараҡ һөжүм итеп, көньяҡтан совет ғәскәрҙәренә Варшава-Берлин йүнәлешендә һөжүм итергә мөмкинлек бирә.
Март-май башында фронт ғәскәрҙәре Моравия-Острав һөжүм операцияһы һөҙөмтәһендә немец баҫҡынсыларынан Моравия-Острав сәнәғәт районын таҙарталар һәм Чехословaкияның үҙәгенә үтеү өсөн шарттар тыуҙыралар. Һуңынан улар Прага стратегик операцияһында ҡатнашалар, уның һөҙөмтәһендә Чехословакия территорияһы тулыһынса азат ителә.
1945 йылдың 25 авгусында 1945 йылдың 9 июлендәге СССР-ҙың НКО-һы бойороғона ярашлы фронт тарҡатыла, уның идаралығы Карпат буйы хәрби округына бирелә.
Командованиеһы
Командующийҙары:
Хәрби советы ағзалары:
Штаб начальниктары:
Берләшмәләр
1944 йылдың 1 ғинуарынан
1944 йылдың 1 апреленән
1944 йылдың 1 октябренән
1945 йылдың 1 ғинуарынан
1945 йылдың 1 апреленән
Мосолмандар
Ер шарында йәшәгән кешеләрҙең 1,3 миллиардтан ашыуы мосолмандар. Уларҙың 23 % — Көньяҡ Азияла, 16,7 % — Африкала, 15 % — Ғәрәп илдәрендә, 14,2 % — Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәрендә, 4,2 % — Урта Азия илдәрендә, 4,2 % — Ҡытайҙа, 4,2 % — Иранда, 4,2 % — Төркиәлә, 1,7 % — Европа илдәрендә, 1,3 % — Афғанистанда, 0,5 % — Төньяҡ Америкала, 0,25 % — Көньяҡ Америкала, 0,008 % Австралияла йәшәй.
Дон магистраль каналы
Дон магистраль каналы — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимлянск һыуһаҡлағысынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 112 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буранбай (исем)
Буранбай — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Буранбай — ҡушма исем, ике үҙ аллы һүҙҙән яһалған (буран һәм бай), буранда тыуған мәғәнәһендә. Баланың тыуыу шарттары, ул тыуған көндөң, айҙың, йылдың атамаһы, көндөң торошо — барыһы ла исем һайлауға йоғонто яһай алған. Башҡорт халҡында ир балаларға йыш ҡушылған исемдәрҙең береһе.
Билдәле шәхестәр
Буранбай Сыуашбаев — хәрби эшмәкәр. 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Буранбай Исҡужин (15 ғинуар 1952 йыл — 14 апрель 2007 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик һәм драматург. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Буранбай сәсән — (ысын исеме Ҡотошов/Ҡотдосов Буранбай Һөйөндөк улы; Һөйөндөков Буранбай Ҡотдос улы) (1781 йыл—1868 йыл) — йырсы, ҡурайсы һәм сәсән.
Фамилиялар
Буранбаев Вара Бәшәр улы (28 июнь 1924 йыл — апрель 2015 йыл) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. Яҙыусы-тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышы һәм хеҙмәт ветераны. Сәғит Мифтахов (1990), Батыр Вәлид (2000) исемендәге премиялар лауреаты. Баймаҡ ҡалаһының һәм Баймаҡ районының Почётлы гражданы (1998).
Халыҡ ижадында
Буранбай (йыр) — башҡорт халҡының киң билдәле тарихи йырҙарының береһе. Тәүге тапҡыр 1894 йылда уның һүҙҙәрен рус этнографы, фольклорисы С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Эткол ауылында (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылы) йәшәүсе Толомғужа Ғөбәйҙуллиндан яҙып ала һәм «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫтыра
Һанайһары
Һанайһары — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Риүәйәте
Бер ҡарттың һигеҙ ҡыҙы һәм Һанайһары исемле улы булған. Һанайһары үҫеп, егет булғас, һунарға йөрөй башлаған. Бер һунарында ул күл буйында бер ҡыҙҙы күреп ҡалған. Ҡыҙ күлгә сумған. Егет уның кире сыҡҡанын алты көн көткән. Етенсе көн ҡыҙ күлдән сыҡҡан да сәсен тарай башлаған. Егет шым ғына арттан килгән дә ҡыҙҙың сәсенән урап тотоп алған. Ҡыҙ күлгә сумған. Һанайһары ҡыҙҙың сәсен ысҡындырмаған. Улар һыу аҫты батшалығында йәшәй башлаған. Тәүҙә егет һөйгәне менән бәхетле булған, ләкин аҙаҡ ерҙе һағынып моңая башлаған. Улар ергә сығып йәшәй башлаған.
Ҡыҙҙы урыҫ байы күреп ҡалған да уны үҙенә кәләшлеккә алырға булған. Ул Һанайһары менән һуғыша башлаған. Бай егеткә сәнскән. Ҡыҙ хәнйәрҙе алған да байға сәнскән. Шунан үҙен үлтергән.
Шул ваҡыттан тороп ҡалған Һанайһары менән Шайтанһары тигән ике тау. Ә егеттең тыуған яғын һағынып йырлаған йыры «Һанайһары» исеме менән таралып киткән.
Кирилл-Ҡармасан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡарағай (Белорет районы)
Географияһы
Егәҙе йылғаһы буйында урынлашҡан. Уға яҡын Каратаев мейестәре, Ҡарағай ауылы, Могильник, Ҡарантау тауы урынлашҡан.
Географик урыны
Юлдар алыҫлығы:
Тарихы
1952 йылда — Ҡарағай кордоны Башҡортостандың Егәҙе ауыл Советына ингән.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдыү 12 декабрендәге N 6-2/396 һанлы «Айырым тораҡ пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһында» Указы менән иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташланылған.
Ай-Паннэ-Юган
Ай-Паннэ-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паннэ-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мәһәҙиев
Мәһәҙиев — фамилия.
Вермонт
Вермонт (Delaware) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 45. 1791 йылдың 4 мартында төҙөлгән. Элек Дакота территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Йәшел тауҙар штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Вермонт штатында 626 431 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 25,2 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 46.
Майҙаны 24 900 кв.км, шуның 3,55 % һыу майҙаны.
Александр затлы ҡыҙҙар институты
Училище тарихы
1797 йылдарға тиклем уҡытыу һәм тәрбиә биреү ҡоролошо һәм ойошторолоуы шулай уҡ бер төрлө була.
Архитектураһы
1821—1824 йылдарҙа элекке бинаны үҙгәртеп төҙөгән ваҡытта Джакомо Кваренги фасадтарҙың декорын һаҡлай, әммә интерьерҙарҙың биҙәлешен үҙгәртә (1-се ҡат коридорҙарында тәүге рәүеше һаҡланған). 1941 йылда немец-фашист авиацияһы һөжүмдәре һөҙөмтәһендә көньяҡ-көнбайыш корпус емерелгән.
Архитектор бинаның ике фасадын биҙәүҙе төрлөсә хәл итә. Төп корпус ярым түңәрәк барлыҡҡа килтерә, бынан ҡалаға юл башлана. Неваға сыҡҡан өс корпустың фасадтары бина ҡабырғаһына терәлеп торған һигеҙ ҡуш колонна портигын файҙаланып, ҡупшыраҡ биҙәлгән. Бинаның планында иртә классицизм үҙенсәлектәре ҡулланылған.
Училище XVIII быуатта
1765 йылда Мещан ҡыҙҙары училищеһында 61 кеше булған. Мещан училищеһының мәғариф планы Художество Академияһы программаһына ярашлы була. Ҡабул итеү барышында (50 һум) банкыға һалынған, һәм уҡытып сығарғанда ҙур ғына сумма бирнәгә бирелгән. «Мещанкалар» училищены тамамлағандан һуң Советтың опекаһы аҫтында ҡала, киләсәктә һарай хеҙмәтселәре була.
1797 йылда императрица Мария Федоровна Мария Фёдоровнаның күрһәтмәһе буйынса, дворян һәм мещан ҡыҙҙарын тәрбиәләү ысулдары ҡәтғи бүленә. Училищеға 10-11 йәштәге ҡыҙҙар ҡабул ителә һәм 6 йылға тиклем уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартыла, сөнки батшабикә мещан ҡыҙҙарын уҡытыу уларҙы тәрбиәле ҡатындар, әсәләр һәм хужабикәлеккә өйрәтеү менән сикләнергә тейеш" тип һанай.
Иң яҡшы уҡыусылар Ҡышҡы һарайҙағы байрамдарға дворян институты тәрбиәләнеүселәре менән бергә саҡырыла.
XIX быуат училищеһы
1842 йылда Мещан училищеһы Санкт-Петербург Александр училищеһы исеме менән атала башлай, унда «хәрби хеҙмәте менән дворянлыҡ алған хәрби һәм граждандар ведомствоһы штаб- һәм обер-фицерҙары, шулай уҡ руханиҙар ҡыҙҙарын ҡабул итергә бойороҡ бирелә».
1859 йылда Смольный затлы ҡыҙҙар институтының һәм Александр училищеһының класс инспекторы итеп К. Д. Ушинский тәғәйенләнә, уға ошо ҡатын-ҡыҙҙар учреждениеларында үҙгәртеп ҡороуҙар проектын төҙөргә ҡушыла. Училище профессиональ-педагогик йүнәлеш ала.
XX быуат
1910-сы йылдарҙа Александр институтында дөйөм белем биреү предметтарынан тыш педагогика, закондар сығарыу, гигиена фәндәре уҡытҡандар.
Октябрь революцияһынан һуң институт бөтөрөлә. Бинала ЛДУ-ның Географик факультеты урынлаша. XX быуат аҙағында биналар комплексы Ленинград өлкәһе Хөкүмәтенә административ ихтыяждар өсөн тапшырыла. Бынан тыш, әле бында «Смольный» Күргәҙмә залы урынлашҡан.
Һылтанмалар
Мещанское (Александровское) училище на Архитектурном сайте Санкт-Петербурга Citywalls.ru
Мерәҫ (Краснокама районы)
Мерәҫ (Мрясово) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 81 кеше. Почта индексы — 452947, ОКАТО коды — 80237825004.
Күҫтәр
Күҫтәр тауы — Башҡортостандың Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәмәт ауылы территорияһында урынлашҡан тау.
Мерәҫ (Краснокама районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күҫтәр
Тарихы
Тау атамаһы тарихи ваҡиғаларға бәйле. 1675 йылда батша хөкүмәте башҡорттарға тимерлек тотоуҙы, ҡорал һәм дары эшләүҙе тыйһа ла, башҡорттар тимер эше менән булышыуын ташламай, әммә был шөғөлөн кеше күҙенән йәшерә. Бөгөн Күҫтәр тип аталған тауҙа ла йәшерен тимерлек була, тимерсене Кустар-хәҙрәт тип йөрөтәләр.
Этимологияһы
Тау атамаһы «кустарь» һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фараз йәшәй.
Әһәмиәте
Фольклор материалдарынан мәғлүм булыуынса, тауҙың Лағыр ҡаршыһындағы ососнда әүлиә ерләнгән.
Кесе Порста
Кесе Порста — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыроталка
Сыроталка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тонгул йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Груша
Гру́ша, Армыт (Pýrus) — розалар ғаиләһенән япраҡ ҡоя торған емеш ағастары ырыуы. 60 тан артыҡ төрө бар. Культуралы сорттарның күп өлөшөн китереп сығарған ябай груша төрө киң таралған. Груша ағасы 15—20 м бейеклектә, пирамидаға оҡшаған ябалдашлы була. Яҡтылыҡ һәм йылылыҡ ярата, ҡоролоҡҡа һәм эҫегә сыҙам. Ҡышҡа сыҙамлылығы алмағасҡа ҡарағанда түбәнерәк, әмма температуруның ҡышҡы үҙгәрештәрен еңелерәк кисерә. Япраҡтары ваҡ, тығыҙ, ялтырауыҡлы. Сәскәләре аҡ йә иһә йәшкелт төҫмөрлө, сәскә төбөнән айырымланған шәмәхә-алһыу һеркәлек һәм бағанасыҡтары бар.
Урта һыҙатта 10—17 майҙа иртә сәскә ата. Үҙенән-үҙе һеркәләнмәй. Емештәре, сортына ҡарап, оҙонса һәм түңәрәк, аҡһыл-йәшел йә иһә һарғылт, ҡояшка ҡараған яғында аҙ ғына алһыу төҫтә була, ағастың күп йыллыҡ өлөшөндә, күбеһенсә балдаҡсаларында формалаша. Уссури грушаһы менән гибридлаштырылғандары бер йыллыҡ үрентеләрҙә дә уңыш бирә ала. Иртә өлгөрөшлө (йәйге) сорттары август аҙағында, көҙгө сорттары сентябрь уртаһында өлгөрә.
Сорттары һәм емеше
Емештәре, тулыһынса өлгөргәс, һарғылт төҫкә керә, күп сорттарының емеш йомшағы һыуһыл була. Составында 80 % һыу, 10 % шәкәр, 0,2—0,4 % органик кислоталар, дуплау матдәләре, В, С витаминдары бар; йәшел килеш һәм эшкәртеп (киптереп, компот, ҡайнатма, һут) ҡулланалар. Груша тупраҡҡа талымһыҙ, ләкин тупраҡ аҫты яҡшы үткәреүсән булырға тейеш. Ҡоролоҡҡа сыҙам, һыу һибергә кәрәкмәй. Ерле һәм ҡырағай сорттар орлоғонан үҫтерелгән ялғанмаға ялғау юлы менән үрсетәләр. Алмағастан айырмалы булараҡ, емеш биреүендә ҡабатланыуҙар булмай, уның сәскә бөрөләре температуруның ҡышҡы һәм яҙғы үҙгәрешенән әҙерәк зыян күрә. Селекциянең ҡышҡа иң сыҙам элекке сорттары: йәйгеләре — «Бессемянка», «Волжская десертная», «Тонковетка», көҙгөләре — «Бергамот осенний», «Казанская крупноплодная». Һәүәҫкәр баҡсасылар йәйге сорттардан — «Космическая», «Северянка», «Лада», көҙгөләрҙән — «Любимица Яковлева», «Нарядная Ефимова», «Память Яковлеву» сорттарын, башҡа төбәктәрҙән күсерелгән, шулай уҡ Г. И. Розанова тарафынан Татарстан ауыл хужалығы фәнни-тикшеренү институтында сығарылған иң яҡшы элиталы груша сорттарын үҫтерәләр. Ерле сорттарҙан «Бергамот осенний» сорты яҡшы һанала, емештең юғары сифатлы булыуы, ерле шарттарға (ҡышҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙам) яйлашыуы менән айырылып тора. Был сорт, башҡаларҙан айырмалы булараҡ, уҙ ағасы тамырынан тамыр үрентеләре ебәреп үрсей. «Осенняя Яковлева» сорты ла яҡшы тип иҫәпләнә, ләкин ул ҡышҡа сыҙамһыҙыраҡ.
Ауырыуҙары һәм ҡоротҡостары
Груша ҡоротҡостарға һәм ауырыуҙарға алмағасҡа ҡарағанда сыҙамлырак. Төп бәшмәк ауырыуы — ҡутыр, ҡортотҡосо — груша емешашары. Груша тәбиғи ябалдашын яҡшы формалаштыра, шуға күрә формалаштырып кисеү кәрәкмәй. Груша — оҙаҡ йәшәүсе культура (60—70 йылға тиклем емеш бирә).
Пальчена
Пальчена — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға 62 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Кондый-Кы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәңкелдәк ҡаҙ
Сәңкелдәк ҡаҙ, ҡыр ҡаҙы, ҡашҡа ҡаҙ(пискулька)— йорт ҡаҙынан бәләкәйерәк ҡош.
Күмәкләшеп һәм парлашып йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө ҡара-һоро. Ҡорһағы, ҡойроҡ төбө аҡ, маңлайында аҡ ҡашҡаһы бар. Ҡорһағы һәм түше эре ҡара таплы. Күҙ ҡабаҡтары һары. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙғылт һа, ры. Башҡа ала ҡаҙҙарҙан бәләкәйерәк кәүҙәһе менән айырыла.
Тауышы көслө генә сәңкелдәү: «клиңк-клиңк».
Тау йылғаларында һәм күлдәрендә йәшәй. Үлән, орлоҡ, иген менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө осоп үтешләй генә туҡталып китәләр. Беҙҙең яҡта оя ҡормай. Ите һәм мамығы өсөн аулайҙар.
Ҡуржакүл (ауыл)
Ҡуржакүл (Киржакуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл.
Географияһы
Ҡуржакүл Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы Тинес ауыл биләмәһенә ингән ауыл.
Райондың төньяҡ өлөшөндә, Ҡуржакүл буйында урынлашҡан. Рельефы — ярымтигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); иң бейек урыны — 238 метр. Урманлы-далалы ландшафт.
Күрше тораҡ пункттары менән ауыл грунтлы һәм шоссе юлдар һалынған. Район үҙәгенә тиклем (Долгодеревенское ауылы) — 25 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Тинес ҡасабаһы) — 9 км.
Тасуирламаһы
Ауылдың тирә-яғын күп һанлы һаҙлыҡтар уратып алған, 2 км төньяҡ-көнбайыш алыҫлыҡта ҡайын урманы урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға ХХ быуаттың тәүге яртыһында нигеҙ һалынған.
1963 йылда Новостройка ҡасабаһы менән ҡушылған, шул уҡ йылда территорияла Мөслим совхозы бүлексәһе урынлашҡан. Хәҙерге осорҙа унда «Нива» СХПК-һы эшмәкәрлек алып бара.
Ауылдың китапханаһы бар.
Этимологияһы
Топонимдың килеп сығыуын Силәбе өлкәһенең Долгодеревенское ауылында йәшәгән Фәрит Хәсәнов башҡорт телендәге диалект «ҡуржа» һәм «күл» һүҙҙәре менән бәйләй. Болғансыҡ, еҫле тигән мәғәнәләр биреүен яҙа. Һыу өҫтө, ысынлап та, болғансыҡ, еҫ сығып тора, тип билдәләй. Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегегендә (1-се том) «ҡуржа» диалект һүҙ тип билдәләнә һәм юшҡын тигән аңлатма бирә.
Башҡорт телендә шулай уҡ «ҡоржоу» — «артыҡ әсеү» тигән диалект һүҙ ҙә бар. Күлдең һыу сифатына ҡарата ул да тап килеүе ихтимал.
Дым (Вашка ҡушылдығы)
Дым  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 462 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Квашвиц
Квашвиц (Quaschwitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 67 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 455 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
Кизи Кен
Кеннет Элтон «Кен» Кизи (Kenneth Elton "Ken" Kesey ; 17 сентябрь 1935 йыл — 10 ноябрь 2001 йыл) — Америка яҙыусыһы. Атап әйткәндә, «Пролетая над гнездом кукушки» роман авторы булараҡ билдәле. Кизи бит һәм хиппи быуынының иң төп яҙыусыһы тип һанала, ошо хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә һәм уларҙың мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһай.
Иртә йылдары
Ла-Хунта (Колорадо штаты), май яҙыу заводы хужаһы ғаиләһендә тыуа. 1946 йылда Спрингфилдҡа (Орегон штаты) күсенә. Кизиҙың йәш сағы атаһының Вилламетт үҙәнендәге фермаһында үтә. Ул унда әҙәпле, тәҡүәле американдар ғаиләһендә үҫә һәм тәрбиәләнә. Мәктәптә, һуңынан колледжда Кизи спорт менән мауыға, хатта көрәш буйынса штат чемпионы була. Мәктәпте тамамлағандан һуң синыфташы Фэй Хэксби менән өйҙән ҡаса. Һуңынан Фэй контрмәҙәниәт идеологының мәңгелек юлдашына әъерелә һәм уға дүрт бала табып бирә.
1957 йылда Кизи Орегон штаты университетының журналистика факультетын тамамлай. Әҙәбиәт менән мауыға башлай, Вудро Уилсон Милли стипендияһы менән бүләкләнә һәм Стэнфорд университетының яҙыусылыҡ оҫталығы курстарына алына.
Кизиҙың иртә йылдары тураһында Чак Кайндер «Медовый месяц» романында яҙа (2001).
Кизи һәм Башҡортостан
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында Кен Кизиҙың «Пролетая над гнездом кукушки» романы буйынса Айрат Әбүшаһманов башҡорт телендә «Кәкүк ояһы» спектаклен сәхнәләштерә.
Түбәнге Дон каналы
Түбәнге Дон каналы — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимлянское ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Пеу
Ай-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Мүзәк
Мүзәк (Музяк) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 544 кеше. Почта индексы — 452935, ОКАТО коды — 80237815001.
Ғәлиева Гүзәл Ғабдуллайән ҡыҙы
Ғәлиева Гүзәл Ғабдуллайән ҡыҙы (1 март 1955 йыл) — башҡорт шағиры, журналист һәм тәржемәсе, 1987 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.