cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жемчужников Алексей Михайлович
Ижады
1859—1869 йылдарҙа М. А. Жемчужников әҫәрҙәрен баҫтырып сығармай һәм бөтөнләй яҙмай тиерлек. Аҙаҡ яйлап, бигерәк тә Рәсәйгә 1884 йылда әйләнеп ҡайтҡандан һуң,  әҙәбиәткә ҡайта башлай. Жемчужниковтың беренсе шиғырҙар китабы  1892 йылда (2 томда, автобиографик очерктар менән) баҫылып  сыға һәм 1893 йылда Пушкин премияһына лайыҡ була. 1900 йыл, уның әҙәби эшмәкәрлегенең 50-йыллығына Жемчужниковтың  «Песни старости» яңы йыйынтығы донъя күрә. Шул уҡ йылда ул беренселәрҙән булып (Толстой, Чехов, Кони һәм башҡалар менән)  Петербург фәндәр академияһының нәфис һүҙ разряды буйынса почетлы академигы итеп һайлана.
Ғаиләһе
1859 йылда Жемчужников Дьякова Елизавета Алексеевнаға (1833-1875), полковник Алексей Николаевич Дьяковтың (1790—1837), баронесса Мария Ивановна  Д ' Альгейм менән икенсе никахтан булған  (1833 йылда үлгән) ҡыҙына өйләнә. Атаһы вафат булғандан һуң үгәй әсәһе — Дьякова Елизавета Алексеевна (1805 —1886) тәрбиәләй. Никахтан балалары:
Чунцин
Чунци́н  — Ҡытай Халыҡ Республикаһының үҙәк өлөшөндә үҙәк әһәмиәтендәге ҡала. Был категориялағы дүрт административ берәмектән иң ҙуры. 2009 йылда ҡала биләмәләрендә 32,75 миллион кеше теркәлгән; шул уҡ ваҡытта уның төп өлөшө урбанлаштырылған зонанан ситтәрәк йәшәй.
Географияһы
Чунцин тулы һыулы Янцзы йылғаһына Цзялинцзян ҡойған урында нигеҙләнгән. 2006 йылда Санься быуаһы төҙөлөшө тамамланғандан һуң, барлыҡҡа килгән һыуһаҡлағыс Чунцинға тиклем барып еткән, был эре караптарға ҡала портына килергә мөмкинлек биргән. Уңдырышлы Ҡыҙыл Бассейндың көнсығыш ситендә урынлашыуы ҡаланың үҫеүен тиҙләткән. Ҡала өс тау һырттары менән уратылған: төньяҡта Дабашань, көнсығышта Ушань һәм көньяҡта Далушань. Убалы ландшафт арҡаһында Чунцинды «таулы ҡала» (Шаньчэн) тип атайҙар. Ул диңгеҙ кимәленән 243 метр бейеклектә урынлашҡан.
Чунцин көнсығышта Хубэй һәм Хунань, көньяҡта Гуйчжоу, көнбайышта Сычуань һәм төньяҡта Шэньси провинциялары менән сиктәш. Ҡала, ҡала яны һәм өлкә районы аша 80 йылға аға, уларҙың араһында иң ҙурҙары Янцзы, Цзялинцзян, Уцзян, Фуцзян, Чицзян һәм Даниньхэ.
Халҡы
Үҙәк буйһоноуындағы ҡаланың сиктәре көнсығыштан көнбайышҡа табан 470 километрға һәм төньяҡтан көньяҡҡа табан 450 километрға һуҙылған. Уның дөйөм 82 403 км², шуларҙың 1473 км² (1,79 %) урбанлаштырылған зона биләй, ә 80 930 км² (98,21 %) ҡала яны һәм ауыл райондары тура килә. Шул уҡ ваҡытта илдә ҡабул ителгән территориаль бүленештең үҙенсәлектәрен иҫәпкә алырға кәрәк: Ҡытайҙа «тораҡ пункт» тигән рәсми төшөнсә юҡ, ә «үҙәк буйһоноуындағы ҡала» — шул уҡ «провинция» кеүек административ берәмек булып тора. Чунцин үҙәк буйһоноуындағы ҡалаға 31 район, 8 өйәҙ һәм 4 автономлы өйәҙ ҡарай. Шул уҡ ваҡытта Чунцин үҙәк буйһоноуындағы ҡала тотошлай йорттар һәм юлдарҙан тормай.
Чунциндың Статистика департаменты мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылда урбанлаштырылған халҡының иҫәбе 19 706 800 кеше, ә ауыл халҡыныҡы — 11 044 800 кеше.
Климаты
Ҡыҫҡа һәм сағыштырмаса йомшаҡ ҡыш һәм эҫе, һауаның юғары дымлыҡлы йәй. Октябрҙән апрелгә ҡәҙәр һауаның юғары дымлылығы арҡаһында йыш ҡына ҡуйы томандар күҙәтелә. Шунлыҡтан ҡалаға «Томандарҙың баш ҡалаһы» тигән ҡушамат биргәндәр.
Чунцин субтропик зонала урынлашҡан. Йыллыҡ уртаса температура 18,2 °C тәшкил итә. Ҡышын 6-8 °C тиклем төшә, ә йәйен 27 һәм 38 °C араһында тирбәлә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 1000—1100 мм тәшкил итә.
Тарихы
3 мең йыл элек барлыҡҡа килгән. Борон Ба батшалығының баш ҡалаһы булған һәм Цзянчжоу атамаһын йөрөткән. «Чунцин» («икеләтә тантана») атамаһы 1189 йылда барлыҡҡа килгән, был ваҡытта Сун империяһы императоры Сяо-цзундың өсөнсө улы Гунчжоу өлкәһенең начальнигы булып китә һәм «Гун кенәзе» (恭王) титулын ала, һәм шул уҡ йылда атаһы властан киткәс Гуан-цзун исеме аҫтында император булып китә. Ваҡиға хөрмәтенә Гунчжоу өлкә(чжоу) статусынан идаралыҡ (фу) статусына тиклем күтәрелгән; ә был йылда Гуан-цзунға ике тапҡыр статусының күтәрелеүен билдәләргә тура килгәс, ул Гунчжоуҙы Чунцинфу («Ике тантаналы идаралыҡ») тип үҙгәртергә бойорған.
1891 йылда унцин асыҡ порт булып китә, бында таможня булдырыла, караптар йөрөшөндә, сауҙала, финанс эштәрҙә һәм эшкәртеү сәнәғәтендә сәскә атыу күҙәтелә. Әкренләп ул Көньяҡ-Көнбайыш Ҡытайҙы һәм Янцзының үрге ағымын тышҡы донъя менән бәйләүсе ролен уйнай башлаған.
1929 йылда Чунцинға рәсми рәүештә ҡала статусы бирелгән. Япония ғәскәрҙәре баҫып алмағанға тиклем, 1937 йылда Нанкиндан бында Ҡытай Республикаһы хөкүмәте күскән. 1937—1945 йылдарҙағы япон-ҡытай һуғышы осоронда Чунцин дәүләттең баш ҡалаһы ролен үтәгән. 1946 йылдан һәм 1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы иғлан ителгәндән һуң Чунцин үҙәк буйһоноуындағы ҡала булған. 1954 йылда Чунцин провинция (Сычуань) буйһоноуындағы ҡала булып китә.
1997 йылдан Чунцин үҙәк буйһоноуындағы ҡала булып китә. Хакимиәт органдары төбәктең урбанлаштырыуы буйынса әүҙем саралар күргән, дәүләт аҡсаларына магистралдәр төҙөлә, муниципаль берәмектең бөтә территорияһында ҡала инфраструктураһы булдырыла.
Административ бүленеше
Чунцин административ рәүештә 26 район, 8 өйәҙ һәм 4 автономлы өйәҙгә бүленгән.
Санкт-Петербург дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы
Санкт-Петербург дәүләт ветеринария медицина университеты — ветеринар белгестәр әҙерләү буйынса иң боронғо Рәсәй юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Ветеринария академияһы 1808 йылда Император медицина-хирургия академияһы сиктәрендә булдырылған ветеринария бүлегенә барып тоташа. 1873 йылда ветеринария бүлеге шул уҡ академия ҡарамағындағы институт итеп үҙгәртеп ҡорола, ул 1883 йылда ябыла.
Петроградта институтты ойоштороу Төньяҡ өлкә коммунаһының һаулыҡ һаҡлау комиссариаты коллегияһының 1919 йылдың 21 сентябрендәге ҡарары менән башлана. Составында 6 бүлек булған лаборатория асырға, ә мәғариф комиссариаты менән берлектә Петроградта ветеринария-зоотехник институт ойоштороу тураһында ҡағиҙәне ентекләп эшләргә ҡарар ителә. 1918 йылдың 5 декабрендә Төньяҡ өлкәлә ветеринария юғары уҡыу йортон төҙөү буйынса ойоштороу комиссияһы йыйыла. 1924 йылдан юғары уҡыу йорто Ленинград ветеринария институты тип йөрөтөлә башлай.
Рейтингы
2020 йыл өсөн Рәсәйҙең медицина юғары уҡыу йорттары рейтингында (рейтинг медицина һөнәре ингән юғары уҡыу йорттарын да индерә) Санкт-Петербург дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы 20-сы урынды биләй.
Факультеттары
Ветеринария медицина (көндөҙгө, көндөҙгө-ситтән тороп, ситтән тороп)
Ветеринария-санитар (көндөҙгө)
Биоэкология
Бинаһы
Академия Һөнәрселек йәмғиәтенең 1873—1874 йылдарҙа архитектор Г. И. Винтергальтер проекты буйынса төҙөлгән (1900—1902 йылдарҙа архитектор В. А. Пруссаков проекты буйынса яңынан төҙөлә) элекке ғәриптәр йорто бинаһында урынлаша. Һөнәрселек йәмғиәтенең хәйриә учреждениелары биналары комплексы (составында: ҡарттар йорто; Александр-Невский мәктәбе өй сиркәүе менән; баҡса; кәртә) тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау, ҡулланыу һәм дәүләт контроле буйынса комитеттың (КГИОП) 10-346 от 26.06.2014 номерлы ҡарары менән, төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы сифатында, Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттары (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) Берҙәм дәүләт реестрына индерелгән.
Билдәле тамамлаусылары
- Мурый, Анатолий Александрович — РСФСР-ҙың атҡаҙанған ветеринары
Рочуга (Пёза ҡушылдығы)
Рочуга  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 152 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Заальфельд
Заальфельд (Saalfeld/Saale) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 27008 кеше йәшәй. Майҙаны — 44,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07301–07318 һәм автомобиль коды — SLF.
Рогозиха
Рогозиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Касмала йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Елгома
Елгома (Еглома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Канакша йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Козеюль
Кесе Козеюль — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солтан (Ҡыйғы районы)
Солтан (Султановка) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 242 кеше. Почта индексы — 452508, ОКАТО коды — 80236835003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Леди Гага
Сте́фани Джоа́нн Анджели́на Джермано́тта (Stefani Joanne Angelina Germanotta, 28 март 1986 йыл), Ле́ди Га́га булараҡ киңерәк билдәле (англ. Lady Gaga) — АҠШ йырсыһы, бейеүсе, ди-джей, композитор.
Биш Гремми премияһын, 30 MTV премияһын, Эмми премияһын яулаусы, глэм-рок, диско, электро, R&B, Мадонналар, Майкл Джексондың тәьҫире менән ҡушылған бейеү поп-музыкаһын башҡарыусы.
Уның The Fame (2008) дебютант альбомы халыҡ-ара хитҡа әйләнде.
Сингл һәм уның «Just Dance» 2008 йылдың йәйендә АҠШ һәм Канаданың хит-парадтарына етәкселек итә, ә 2009 йылдың 11 ғинуарында Бөйөк Британияла беренсе урын яулай.
2011 йылдың октябренә Деди Гагиҙың синглдарын һәм альбомдарын һатыу 100 миллиондан артып китә.
Леди Гага (Стефани Джерманотта) исеме вафат булыусы инәһе Джоанны Стефани Джерманотта иҫтәлегенә аталған.
Иҫке Мөхәмәт
Иҫке Мөхәмәт (Старомухаметово) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Ибрай ауыл Советы составына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 460 кеше. Почта индексы — 452503, ОКАТО коды — 80236830003. 2021 йылғы «Айыҡ ауыл» Республика конкурсы еңеүсеһе.
Географик урыны
Юл оҙонлоғо:
Иҫке Мөхәмәт Әй йылғаһының уң ярында, район үҙәге Үрге Ҡыйғынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 22 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 65 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Иҫке Мөхәмәт ауылы 1740 йылдан рәсми мәғлүмәттәрҙә телгә алына. Себер даруғаһы Тырнаҡлы ырыуы һәм улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә тәүге төпләнеүсе Мөхәмәт Ҡосаҡов (Көсөков — Кучу(а)ков) исеме менән аталған ауылға нигеҙ һалған.
XVIII быуатта 11 йортта 67 кеше йәшәгән Яңы Мөхәмәт барлыҡҡа килеүе менән бәйле, ауыл Оло Мөхәмәт тип иҫәпкә алынған. XIX быуаттың 1-се яртыһынан Иҫке Мөхәмәт атамаһы нығына. Иҫке Мөхәмәттә 15, уға ҡараған Ҡолсобай утарында 2 йорт булып, дөйөм халҡы — 70 ир-ат, 53 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Халыҡ Яңы Мөхәмәтте Чувашкин, Торна Морон тип йөрөткән, ә Иҫке Мөхәмәтте — Ҡоҙғон тип атаған. Тәүге төпләнеүсе Мөхәмәт Ҡосаҡов (Көсөков) 1752 йылда Дүшәмбикә мишәрҙәре менән Тырнаҡлы ерҙәренә керҙәшлек килешеүе төҙөгән.
Тәүге төпләнеүсе Мөхәмәт шулай уҡ 1773—1775 йылдарҙағы ваҡиғалар буйынса ла билдәле. Сөнки Салауат Юлаевтың туғандарына Шайтан-Көҙәй улусына төрмәнән йәшерен рәүештә тапшырылған хаты властар ҡулына эләгә. Хатында автор үҙенән һорау алғанда иптәштәрен һатмауын белдерергә һәм уларҙы ла «беҙҙең өҫтән бушты һөйләмәгеҙ» тип иҫкәртергә маташҡан. Туғандарына мөрәжәғәт итеп, Салауат карателдәр ҡулында тотолған ғаиләһе тураһында хәстәрлек күреүҙәрен һораған. Майҙың тәүге көндәрендә Өфөгә Балаҡатай улусынан Салауаттың туғаны Сағыр Үтәшев килгән була. Салауат уны күренекле пугачёвсылар өсөн ваҡытлыса төрмәгә әүерелгән Өфө ҡалаһы магистратураһы тәҙрәһенән күреп ҡала. Ҡайҙандыр яҙыу кәрәк-ярағын табып, Салауат хат яҙа, һәм төрмә һаҡсыһы Чудиновҡа бабаһы Сағыр Үтәшевкә хатты тапшырыуын үтенә. Әммә Сағыр Үтәшев хатты, Һарт старшинаһы ярҙамсыһы Әбдрәш Әлкәевкә тапшырырға ҡушып, Өфөнән ҡайтып барыусы Тырнаҡлы улусы башҡорто Мөхәмәт Көсөковҡа бирә. Өйгә ҡайтышлай, 20 саҡрым алыҫлыҡта, яза отряды урынлашҡан Атау ауылы (Атаевка) янында Мөхәмәт Көсөков, көтмәгәндә Тырнаҡлы улусы Баймөхәмәт ауылы башҡорто Истыбай Сағыровтың ҡатыны билбауының аҫҡарына йәшерелгән хатты сығарып, отряд командирына тапшыра. Мөхәмәт ҡабат Өфөгә оҙатыла, Сағыр Үтәшевте лә эҙләп табалар, Чудинов та ҡулға алына. Һорау алғанда Мөхәмәт шуны күрһәтә: «сотник Сағыр Үтәшев миңә иҫке төркисә яҙылған хатты Себер даруғаһы Өфө өйәҙе Һарт улусы старшина ярҙамсыһы Әбдрәш Әлкәевкә бирергә ҡушты. Һалырға урын тапмағас, Сағыр уны Болтай ҡатынына бирҙе, һәм ул билбауы аҫҡарына йәшерҙе. Сағыр хатты Әбдрәшкә алып бар тигәс, мин ризалаштым. Хат кемдән һәм унда ни яҙылғанын мин Сағырҙан һораманым, һәм ул да миңә һөйләмәне. Шунан, берәүгә лә күрһәтмәйенсә, ҡатындан хатты алып, Атау ауылында торған капитан ебәргән тәржемәсегә (толмач) бирҙем». Мөхәмәттең артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
1834 йылда төп ауылда 20 йортта 122 кеше, яңы ауылда — 12 йортта 52 кеше иҫәпкә алынған.
Халҡы
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы Бөтә Рәсәй йәниҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы, Иҫке Мөхәмәттә башҡорттар йәшәй (97 %)%).
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда Иҫке Мөхәмәттә - 19 йортта 179 кеше, икенсеһендә, Яңы Мөхәмәттә, 8 йортта 50 кеше йәшәгән. Бер башҡорт суҡындырылған.
1870 йылда Иҫке Мөхәмәттә 34 йортта 177 кеше йәшәгән.
1795 йылдан 15 хужалыҡта 123 кеше, 1865 йылда 34 хужалыҡта — 177 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда Иҫке Мөхәмәттә 59 йортта 322 кеше, Тора Моронда — 18 йортта 81 кешк иҫәпкә алынған.
Әлеге ваҡытта Иҫке Мөхәмәт ауылы халҡы «Кустарь», «Өмөт», «Сирень», «Йәйғор» предприятиеларында хеҙмәт итә.
Иҫке Мөхәмәт ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Ауылдың үҙенсәлеге
Иҫке Мөхәмәттә ике тиҫтә йылдан ашыу пляж волейболы популярлаштырыла. Хәҙер унда пляж волейболы фестивалдәре лә үткәрелә, былтыр уның сираттағы 23-сө сараһы уҙғарылды.
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар: Әй
Шишмәләр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Ҡорама тегеү
Ҡорама тегеү, ҡорама техникаһы, ҡорама мозаикаһы, текстиль мозаикаһы (пэчворк, patchwork — «ҡорамаларҙан тегелгән изделие») —туҡыма киҫәктәренән (ҡорамаларҙан) мозаика принцибы буйынса бөтөн изделие тегеүгә нигеҙләнгән ҡул эше төрө. Эш барышында яңы төҫтәрҙән һүрәт, биҙәктән торған, хатта яңы фактуралы полотно эшләнә. Хәҙерге заман оҫталары шулай уҡ ҡорама техникаһында күләмле-киңлекле композициялар төҙөй. Ҡорама туҡымаһының барлыҡ йөйҙәре лә уның тиҫкәре яғында урынлашҡан. Рәсәйҙә ҡорама техникаһы һырылған изделиелар (ҡорама юрғандар) һәм башҡа әйберҙәр теккәндә күптән файҙаланыла.
Тарихы
Ҡорамаларҙы тоташтырып тегеп, туҡыма аппликацияһы ярҙамында туҡыма полотноһы булдырыу, һырылған әйберҙәр әҙерләү әллә ҡасандан уҡ күп донъя халыҡтарында булған. Кеше туҡыма менән эшләгән урындарҙа, моғайын, туҡыма киҫәктәрен һәм ҡалдыҡтарын сәсмәләрен файҙаланыу ихтыяжы тыуғандыр, шуға ла теге йәки был рәүештә ҡорама тегеү барлыҡҡа килгәндер. Б. э. т. яҡынса 980 йыл ғәзәл тиреһе киҫәктәренән эшләнгән Мысыр орнаменты билдәле. Токио музейҙарының береһендә шул уҡ осорҙа ҡорама менән биҙәп тегелгән костюм күрһәтелә. 1920 йылда Могао (Мең Будда) мәмерйәһендә яҡынса X быуатта ғибәҙәт ҡылыусыларҙың кейем киҫәктәренән йыйып тегелгән келәм табылған
Англия
XVI быуатта Англияға һинд мамығынан төрлө биҙәкле сағыу туҡымалар килә башлаған. Сигеү йәки биҙәкле туҡыманан тегелгән юрған йорт интерьерының модалы монаяты иҫәпләнгән. 1712 йылда Англияла һинд туҡымаларын һатыуҙы тыйыу арҡаһында килеп сыҡҡан ситса дефициты һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Шул рәүешле хөкүмәт илдә йөн һәм ебәк туҡымалар етештергән мануфактураларҙы һаҡлап ҡалырға ниәтләгән. Ситса Англияға ялған контрабанда юлы менән эләккән, һәм уның хаҡы ҡапыл артҡан. Ситсанан кейем бескәндән һуң ҡалған ҡырҡындыны ситкә ташламағандар, ә башҡа әйберҙәр эшләү өсөн файҙаланғандар. Йөн йәки етен туҡымалар аппликация техникаһында эре фрагменттар менән биҙәлгән. Иң ваҡ ҡалдыҡтарҙы бер-береһе менән тегеп, берҙәм туҡыма яһалған.
Төньяҡ Америка
ға һырылған әйберҙәр 1620 йылдарҙа күскенселәр менән бергә килеп эләккән. Туҡыма етмәгәнлектән, һырылған юрғандар иҫке кейем киҫәктәре ярҙамында эшләнгән. Туҡымаларҙың артабанғы дефициты һырылған изделиеларҙы ҡораманан (квилт) яһау традицияһын нығытты. Улар ваҡыт үткән һайын ҡатмарлаша, һәр оҫтабикә үҙенә генә хас биҙәк һәм төҫтәр комбинацияһы менән квилт яһарға тырыша. Ғәҙәттә Америка хужабикәләре квилттың өҫкө өлөшөн ҡышын теккән. Яҙ көнө квилт яһарға бөтә күрше ҡатын-ҡыҙҙар йыйылған, кистәрен, эштән һуң, уларға ирҙәр ҙә ҡушылған. 1750 йылға тиклем төҙөлгән Америка квилттары ҡорама тегеү техникаһында эшләнгән. Ваҡыт үтеү менән ҡорама биҙәктәр эшләүҙең традицион блоктары барлыҡҡа килгән. Уларҙың күптәренең атамалары көндәлек тормошҡа бәйле («Бысҡы теше», «Айыу тәпәйе», «Ямау өсөн кәрзине»); ошо биҙәкте уйлап тапҡан урын («Огайо һәм Техас йондоҙо»); Изге Яҙмалағы тарихтар менән ассоциациялар («Яҡуп баҫҡысы»). Һуңыраҡ (1850 йылға тиклем) аппликация популяр булып китә. Боронғо ҡорама техникаһында тегелгән юрғандар бик аҙ һаҡланған, сөнки улар аппликациялы квилттар айырым осраҡтар өсөн тәғәйенләнгән ваҡытта көндәлек тормош предметтары булған. 1876 йылда Филадельфияла үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә яңы крейзи (инглиз crazy, «тиле», шулай уҡ «Спираль», «Карусель», «Роза» исемдәре менән билдәле) техникаһында эшләнгән: сигеү менән биҙәлгән инглиз эшләнмәләре күрһәтелә. Крейзи техникаһы төрлө формалағы һәм төҫтәге зиннәтле туҡыма (парча, бәрхәт, ебәк) киҫәктәренән, һүрәттәрҙән ирекле рәүештә йыйылған композициялар эшләргә мөмкинлек биргән. Уларҙы берләштергән йөйҙәр төрлө сигеүҙәр менән биҙәлгән, әйберҙәр аппликациялар һәм туҡымалағы һүрәттәр менән тулыландырылған. 1879 йылда яңы ҡул эше төрөн «Петерсон» журналы һүрәтләгән. Был йүнәлеш ҡорама тегеүҙә «ҡупшыландырылған квилт» йәки (көнсығыш мотивтарын киң ҡулланыу арҡаһында) «япон ебәге» тип атала. Изделиелар биҙәү өсөн генә тәғәйенләнгән, сөнки ҡорамалар, тоташтырып тегелмәй, бик аҙ йөйҙәр менән беркетелгән, ситтәре сасаҡ, суҡ, помпон, селтәр менән биҙәлгән, ә ҡатлам ултырғанлыҡтан, уларҙы йыуыу мөмкинлеген бирмәгән. Унан да файҙалыраҡ әйберҙәр дини түңәрәктәрҙә булдырылған, был осраҡта крейзи стилендәге туҡымаға йөн һәм кизе-мамыҡ туҡымалар өҫтәлгән. Яңы техника, теләгән һәр кемгә, ҡорама тегеү өсөн сигелгән һүрәттәр һәм ҡулдан эшләнгән ебәк блоктан торған әҙер йыйылмалар менән тәьмин иткән һәм Америка сауҙаһында тотош йүнәлеш булдырған. 1910 йылдарға крейзиның популярлығы кәмей бара, һәм ҡорама тегеүҙең ҡәҙимге төрҙәренә урын бирелә. Йылдар буйына тегеүҙең ысын алымдарын ҡулланған ҡайһы бер дини общиналарға модалы күренештәр ҡағылмаған: амиш һәм менонит секталарынан квилт оҫталары тарафынан традицион биҙәктәр һәм бер төрлө төҫтәге туҡымалар бөгөн дә файҙаланыла.
1970 йылдарҙа Америка Ҡушма Штаттарында ҡорама тегеүгә ҡыҙыҡһыныу тергеҙелә. Квилт-клубтар популярлыҡ яулай, махсуслаштырылған магазиндар һатып алыусыларға биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең был төрө өсөн кәрәкле бөтә материалдарҙы, тематик китаптар һәм журналдар тәҡдим итә. 1971 йылда Ив Сен-Лоран, модала барлыҡҡа киләсәк фольклор романтизмы менән мауығыуҙы башлап, ҡорама тегеү менән биҙәлгән модель эшләгән.
Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә
Рәсәйҙә элек-электән һатып алынған туҡымаға ла, йорт шарттарында етештерелгәненә лә (XVIII быуатҡа тиклем илдә өйҙә етештерелгән туҡыма ҡулланылған) һаҡсыл мөнәсәбәт таралған булған. «Домострой» ҡағиҙәләр китабында күлдәк бесеү, киҫәктәрҙе сорттарға айырыу һәм һаҡлау һәм әҙер әйберҙе ямау буйынса ентекле инструкция бар. Билдәле булыуынса, XVII быуатта старообрядсылар араһында «подручник» тип аталған ҡорама келәмдәр таралған була. Ул келәмдәр һүрәтендә символ рәүешендә туғыҙ фәрештә чины һынландырылған.
Традицион урыҫ ҡорама тегеүенә нигеҙҙе файҙаланмайынса ҡулдан йыйыу, ҡорамаларҙы теләһә нисек (внахлёст) тоташтырыу, үлсәме буйынса төрлө деталдәрҙе ҡулланыу хас .
XX быуат башында ҡораманан тегеү коллаж менән бергә яңы тасуирлау саралары эҙләү менән шөғөлләнгән рәссам-авангардсыларҙың һәм футуристарҙың иғтибарын йәлеп итә. Октябрь социалистик революцияһынан һуң тегеүҙең был төрө дәүләт яҡлауы аҫтындағы биҙәү-ҡулланма сәнғәте төрҙәре исемлегенә индерелмәй. Һуңынан ҡорама ҡорау ярлылыҡ билдәһе тип, Совет иле кисергән һуғыш һәм емереклек осорҙарын хәтерләтеү кеүек ҡабул ителә. Биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең был төрөнә ҡыҙыҡһыныу 1990-сы йылдарҙа тергеҙелә, шул ваҡытта уны өйрәнеү ҙә башлана. Ул таралған шөғөл генә түгел, биҙәү сәнғәтенең үҙ аллы жанрына ла әүерелә.
Әзербайжанда боронғо ҡорама тегеү техникаһы — Ғорама тип атала.
Башҡортостанда
Башҡортостан Республикаһында ла ҡорама тегеү эшмәкәрлеге киң ҡолас алды: тергеҙелә һәм камиллаштырыла. Ҡорама бәйрамдары, фестивалдәре ойошторола.
Төҫтәр гаммаһы
Ҡорама тегеү техникаһында иң ҡатмарлы мәлдәрҙең береһе — әҫәрҙәге төҫтәрҙең аһәңле һәм төплө сағылышына өлгәшеү. Был ҡыйынлыҡты еңеп сығыу өсөн ҡайһы бер йәш оҫталар төҫтәр түңәрәген ҡуллана. Әлеге ваҡытта буласаҡ изделиеның гаммаһын иҫәпләп сығарыу мөмкинлеген биргән махсус компьютер программалары бар.
Туҡыманы ҡырҡыу
Туҡымаларҙы бесеү өсөн осло оҙон башлы ҡайсылар, йөйҙәрҙе киҫеү өсөн — бәләкәй ҡайсылар ҡулланыла. Шулай уҡ туҡыманы, махсус ҡатар (подкладка) өҫтөнә һалып, билдәләр һыҙылған тәгәрмәсле ҡырҡҡыс тәгәрмәс ярҙамында киҫергә мөмкин.
Төйрәүестәр (булавка) һәм энәләр
Машинала, алдан типсемәй генә, теккәндә бер күсәрле (одностержневой) булавкалар файҙаланыла. Күпселектә был маҡсатҡа элмәк һымаҡ ҡолаҡлы, бик нескә һығылмалы булавкалар тура килә. Башҡа төр төйрәүестәр (элмәк урынына пластик шарлы инглиз булавкалары) изделиены тулыһынса йыйғанда уңайлы.
Линейка
Тейешле һыҙыҡтар, үлсәмдәр һәм төрлө мөйөштәрҙе яһау уңайлылығын биргән билдәләр төшөрөлгән универсаль линейка туҡыманы алдан әҙерләнгән шаблондарһыҙ бесергә мөмкинлек бирә.
Әҙерлек
Йыш ҡына ҡорама туҡыма тегеүҙә кизе-мамыҡ туҡыма ҡулланыла. Кар ҡырҡҡанда еңел, тегеү барышында шыумай, ҡул менән һалынған складкаларҙы тота һәм ҡорама тегә башлаусылар өсөн идеаль материал булып тора. Мамыҡ-ҡағыҙ туҡымаларҙың етешһеҙлеге — уңа һәм йыуғанда ултыра. Етен еңел тегелә, ултырмай тиерлек, ныҡ, эсләү йәки фон өсөн бик популяр материал. Етен туҡымалар бик ныҡ бөгәрләнә һәм үтекләү ҙә ярҙам итмәй. Ебәк үҙенең нәфис фактураһы, тәбиғи ялтырауы, сағыу буяуҙары арҡаһында изделиеларҙа бик отошло күренә. Әммә ул йыуғанда һәм юғары температуралар йоғонтоһонда ныҡ ултыра, бесеү һәм тегеү өсөн ҡатмарлы, киҫкән урындары тиҙ һүрелә. Ҡорама эшләнмә йыйғанда йөн туҡыма һирәк осрай, әммә уның өҫтөнлөктәре лә күп: гигроскопик, туҡыма йылы япмалар, мендәрҙәр, кейем тегеүгә яраҡлы. Ҡалын йөн туҡымаларҙың ситтәре һүрелмәй, йөндән эшләнгән әйберҙәр формаһын яҡшы тота. Йөн киҫәктәрен машина менән «кәкерсәк» («зигзаг») йөйө ярҙамында тоташтырырға мөмкин. Яһалма һәм ҡатнаш туҡымалар матур күренә, улар бөгәрләнмәй һәм яҡшы йыуыла, әммә дым туплаусан. Вискоза туҡымалары тегеүҙә лә ҡатмарлы: хәрәкәтсән структуралы булғанлыҡтан туҡыма шыуып төшә, өҫтәүенә ныҡ бөгәрләнә һәм йыуғанда ултыра, вискозаны мотлаҡ крахмалларға кәрәк. Ҡулдан биҙәкләнгән йәки буялған туҡыма (кизе-мамыҡ, ебәк, етен) өҫтәп тегелгән әйберҙәр ҡыҙыҡлы күренә.
Бесеү
Ҡорама түшәмде йыйыуҙа бесеүҙең юғары аныҡлығы уңыш нигеҙе булып тора. Бесеү ябай геометрик фигуралар рәүешендәге шаблондар ярҙамында, ҡырҡыу һәм йөй һыҙыҡтары билдәләнгән ҡатырғанан йәки үтә күренмәле пластиктан эшләнә: улар һүрәтте күреү мөмкинлеген бирә. Һатыуҙа ҡуша тегеп сығыу линияһын билдәләү өсөн уйымлы ҡораманың металл шаблондары була. Йөйҙәргә 5 мм-ҙан алып 1 (мамыҡ-ҡағыҙ туҡыма) һәм унан күберәк сантиметрға тиклем (еңел һүрелеүсән туҡыма) өҫтәлә. Туҡымаларға шаблондар һалғанда буй еп йүнәлеше иҫәпкә алына. Дүртмөйөшлө деталдәрҙең буй ебе яҡтарҙың береһе менән, өсмөйөштәрҙә, алтымөйөштәрҙә — перпендикуляр нигеҙенә тура килергә тейеш.
Полотноны йыйыу
Ҡорама теккәндә полотно ваҡ деталдәрҙән эрерәктәренә тиклем йыйыла. Эшләнмәнең деталдәрен эҙмә-эҙлекле ҡушып теккәндә биҙәк блоктары барлыҡҡа килә. Ҡорамаларҙы ҡулдан йәки машинала йыйырға мөмкин. Туҡыманың тиҫкәре яғында ҡул менән йыйыу өсөн шаблон ярҙамында берләштерелгән ике деталь билдәләнә, төйрәүестәр ярҙамында беркетелә һәм һипләү йөйө менән ҡуша тегелә. Еп ипләп кенә йөйҙөң башында һәм аҙағында теүәл беркетелә. Ике деталь епте киҫмәйенсә тегеү машинаһында йөҙләгәндә киләһе деталдәрҙе («флажок», «сылбыр» тип йөрөтөлгән) тоташтырыуға күсәлә. Тегенеү тамамланғас, килеп сыҡҡан сылбырҙың ептәре киҫелә. Йыйыуҙың тағы бер төрө — ҡатырға шаблонға һуҙылған туҡыманы ҡулдан йыйыу «Өләсәйем баҡсаһы» («Бабушкин сад») тибындағы блоктар өсөн ҡулланыла. Ҡатырға әҙерләнмәләргә («Өләсәйем баҡсаһын» йыйғанда алты мөйөштәр ҡулланыла) әҙерләү өсөн ҡорамаларҙы тарттырып беркетәләр. Туҡыма менән әҙерләмәнең уң яғы эскә йыйыла һәм ҡулдан йәшерен йөй менән тегелә.
Туҡыманы йыйыуҙың ябай һәм тиҙ ысулдарының береһе — һыҙаттар тегеү. Туҡыма ҡыуышлыҡтары өлөшләтә еп буйынса шаблон ярҙамында беселә һәм эҙмә-эҙлекле нигеҙгә ҡушып тегелә. Нигеҙ сифатында кизе-мамыҡ йәки етен туҡыма, ҡағыҙ (теккәндән һуң алына), флизелин ҡулланыла. Һыҙаттың ҡыйшайыуына юл ҡуймау өсөн йүнәлеште һәр ваҡыт үҙгәртеп (мәҫәлән, беренсе һәм икенсеһе — өҫтән аҫҡа, икенсеһе һәм өсөнсөһө — аҫтан өҫкә һәм шулай артабан) тегелә. Йөйҙөң ҡарараҡ туҡыма яғына үтекләнә. Йөй эргәһенән арттырылған туҡыма, мөмкин булһа, туҡыманың ҡара яғына үтекләнә. Йөйҙәрҙе үтек менән бер яҡҡа үтекләү изделиеға ныҡлыҡ бирә. Bargello техникаһы туҡыма һыҙаттарын йыйыуға нигеҙләнгән: тегелгән һыҙаттар арҡыры йүнәлештә киҫелә, һуңынан шыуҙырыу ярҙамында яңынан полотноға йыйыла. Бындай алым контраст төҫмөрҙәрҙе һайлап алынған туҡымаларҙы файҙаланғанда төҫтәрҙең яйлап күсеүе, «һуҙылыуы» йәки «салыуы» талғын күсеү эффектын тыуҙыра.
Йыйыу процесын еңеләйтеү һәм тиҙләтеү өсөн геометрик фигуралар селтәре (квадрат йәки өсмөйөш) тамғаланған ҡораманы тегеү өсөн елемһеҙ флизелин сығарыла.
Түңәрәкләтелгән деталдәр («Никах балдағы», «Эскесе юлы», «Ваҡыт һәм энергия») менән блоктарҙы йыйғанда туҡыма ситтәр йыйыла, урта нөктәләр билдәләнә һәм уларҙың мөйөштәре берләштерелә. Уйымлы деталде ыҡсым итеп ултырталар һәм булавкалар менән ҡабарынҡы киҫелешле деталгә тоташтыралар. Машинала йөҙләгәндә ҡабарынҡы киҫелешле деталь өҫ яҡтан урынлаштырыла.
"Витраж"ды йыйғанда ҡораманан яһалған туҡыманың киҫәктәре ҡуша эләктерелә, йөйҙәр бау, таҫма, тар буй һыҙаттар менән йәшерелә. Был йыйылманың классик вариантында фигуралар контуры төп һүрәткә ҡарата ҡапма-ҡаршы булған материал уратып тегелә.
Һылтанмалар
В Башкирии завершился республиканский конкурс «Корама туй» 13 НОЯБРЯ 2022]
Ушаков Дмитрий Николаевич
Ушаков Дмитрий Николаевич (24 ғинуар 1873 йыл — 17 апрель 1942 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың тел белгесе, рус теленең орфография реформаһын ойоштороусыларҙың береһе, СССР Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (1939). «Толковый словарь русского языка» һүҙлегенең баш мөхәррире һәм авторҙашы.
Биографияһы
Дмитрий Николаевич Ушаков 1873 йылдың 24(12) ғинуарында Ташкент ҡалаһында тыуған. Атаһы Мәскәү хәрби госпиталдең өлкән ординаторы, әсәһе Анна Дмитриева Успение сиркәүе протопресвитер (дәрәжә) Дмитрий Петрович Новскийҙың ҡыҙы. Уға ике йәш саҡта атаһы вафат була, әсәһе яғынан олатаһы — рухани ғаиләһендә тәрбиәләнә. Олатаһы йортонда башланғыс белем алғас, 1882 йылда Дмитрий Ушаковты Беренсе Мәскәү алтынсы класлы прогимназиумдың әҙерлек класына, ә 1889 йылда — Бишенсе Мәскәү гимназияһының етенсе класына (хәҙер — 91-се Мәскәү мәктәбе) бирәләр.
1891 йылда Ушаковҡа бирелгән өлгөрөү тураһында таныҡлыҡта былай тиелә: «Мәскәүҙең Бишенсе гимназияһында уҡыған сағында уның тәртибе бик яҡшы буллы, дәрестәргә йөрөүҙә һәм әҙерләүҙә, шулай уҡ яҙма эштәрҙе бик яҡшыға башҡарҙы һәм ҡыҙыҡһыныусанлығы маҡтауға лайыҡ».
1895 йылда Мәскәү университетының тарих-филология факультетын 1-се дәрәжә дипломы менән тамамлай. Ф. Ф. Фортунатов тәрбиәләнеүсеһе Ушаковҡа «Склонение в Гомере» тигән йомғаҡлау очеркы темаһын тәҡдим итә. Университетта сағыштырма лингвистика һәм Санскрит кафедраһында профессорлыҡҡа әҙерләнеү өсөн ҡалдырыла.
Ф. Ф. Фортунатовтан тыш Ушаков Мәскәү университетында филолог Ф. Е. Корш һәм тарихсы В. О. Ключевскийҙы үҙенең уҡытыусылары тип һанай. Фортунатов уҡыусылары-филологтар А. А. Шахматов, М.M. Покровский, А. И. Томсон, Н. Н. Дурново, А.M. Пешковский һ. б. даирәһенә инә.
Урта мәктәптә уҡыта; шул уҡ ваҡытта фәнни журналдарҙа рус крәҫтиәндәренең йолалары һәм ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында этнографик мәҡәләләр баҫтырып сығара.
1900—1901 йылдарҙа магистратура имтихандарын тапшыра һәм ике һынау лекцияһы менән сығыш яһай: беренсеһе — «Рус халыҡ эпосын өйрәнеүҙә төп йүнәлештәр» темаһына, икенсеһе — «Рус әҙәби теле нигеҙе булараҡ Мәскәү диалекты» темаһына. 1901 йылдан — Мәскәү университетының рус теле магистры һәм приват-доценты.
1907 йылдан 1930 йылға тиклем Д. Н. Ушаков Мәскәү университетының тарих-филология факультетының рус теле кафедраһы профессоры.
Шулай уҡ 1907-1918 йылдарҙа Юғары ҡатын-ҡыҙҙар педагогия курстарында, 1909-1919 йылдарҙа Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында, 1910—1919 йылдарҙа В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында , 1919-1922 йылдарҙа Юғары хәрби-педагогия училищеһында, 1924-1925 йылдарҙа Брюсов әҙәби институтында, 1920-1925 йылдарҙа Дәүләт һүҙ институтында, 1932-1933 йылдарҙа ОГИЗ редакция-нәшриәт институтында; Мәскәү театрҙарында орфоэпия дәрестәре бирә.
1903 йылда Мәскәү диалектология комиссияһын ойоштороусыларҙың береһе, уның баҫмаларының баш мөхәррире була. 1915 йылда Ф. Е. Корш вафат булғандан һуң Ушаков комиссия рәйесе була, 1931 йылда ул бөтөрөлгәнгә тиклем. Институт эшләгән осорҙа (1934—1941) МиФЛИ-ла рус теле кафедраһы мөдире була.
Бөйөк Ватан һуғыш ваҡытында Ташкентта эвакуацияла була. 1942 йылдың 17 апрелендә вафпт була, Ташкенттың Боткин урамындағы зыяратта ерләнә.
Ушаков Һүҙлеге
Һүҙлек өҫтөндә эш башлағансы уҡ Д. Н. Ушаков тел ғилеме, диалектология, орфография, орфоэпикя, лексикография һәм рус теле тарихы хеҙмәттәре менән билдәле була. 1911 йылда яҙған «Рус орфографияһы» китабында рус әҙәби телмәрендә орфография менән әйтелеш араһындағы бәйләнеш анализлана. Был хеҙмәттә Д. Н. Ушаков беренсе тапҡыр рус орфографияһын реформалау кәрәклеген нигеҙләй, ә 1917—1918 йылдарҙа орфографик реформаны төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша.
XX быуаттың тәүге ике тиҫтә йылында Рәсәйҙә барған революцион социаль үҙгәртеп ҡороуҙар рус теленең лексикаһын һиҙелерлек үҙгәртә. 1920-се йылдарҙа уҡ рус теленең аңлатма һүҙлеге өҫтөндә эш башлана. Ул Ушаков Дмитрий Николаевич тарафынан төҙөүсе һәм баш мөхәррир булараҡ башҡарыла.
1935 йылдан алып 1940 йылға тиклем 4 томлыҡ «Рус теленең аңлатмалы һүҙлеге» баҫылып сыға. XX быуатта рус теленең үҫешен тасуирлауҙа ҙур бушлыҡ тултырған һүҙлек тыуа. Был һүҙлекте белгестәр XIX—XX быуат һүҙлек баҫмалары исемлегендә мотлаҡ булырға тейеш, тип һанай, йәғни унан башҡа хәҙерге рус теленең картинаһы тулы түгел була. Һүҙлек 90 меңдән ашыу һүҙҙе үҙ эсенә ала һәм уҡыусыларҙың киң даирәһе өсөн тәғәйенләнә.
Иҫке Баҙан
Иҫке Баҙан (Старобазаново) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 483 кеше. Почта индексы — 452471, ОКАТО коды — 80213834001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әминов Файзрахман Абдрахман улы
Әминов Файзрахман Абдрахман улы (10 август 1908 йыл — 20 ноябрь 1984 йыл) — рәссам һәм иллюстратор. 1945 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1984). Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972).
Биографияһы
Файзрахман Абдрахман улы Әминов 1908 йылдың 28 июлендә (10 авгусы) Пермь губернаһы Көңгөр ҡалаһында тыуған. 1930 йылда Пермь сәнғәт техникумын тамамлай. 1931—1933 йылдарҙа Пермь ҡала театрында рәссам-биҙәүсе булып эшләй, һуңынан Ленинград ҡалаһына эшкә күсә, ошо ҡалала ғүмеренең аҙағынаса йәшәй һәм ижад итә. 1948 йылда И. Е. Репин исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институты дипломын ала, бында ул һынлы сәнғәт профессоры Рудольф Френцтың оҫтаханаһында шөғөлләнә. СССР Рәссамдар союзына инә. 1952—1953 йылдарҙа Ленинград Юғары художество-сәнәғәт училищеһында уҡыта. 1984 йылдың 20 ноябрендә Ленинград ҡалаһында вафат була.
Ижады
1933 йылдан алып 1950 йылдар аҙағында тиклем тематик картиналар жанрында эшләй, портреттар сериялары өҫтөндә эшләй, шул иҫәптән Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһармандары портетарын ижад итә. Героик тематика дауам итеп, йөкмәтке буйынса дараматик темаларға тотона, 1959 йылда ул «Салауат Юлаев», «Муса Йәлил», «Иптәштәрҙең хушлашыуы» әҫәрҙәре өҫтөндә эшләй. 1960 йылда ул татар әҙәбиәте классигы Ғабдулла Туҡай әҫәрҙәре мотивтары буйынса акварель серияһын ижад итә («Кәзә менән һарыҡ» әкиәте, «Һыуһылыу» поэмаһы), шулай уҡ уның «Пеләш» шиғырына график табаҡтар (тушь, перо) эшләй. Туҡайҙың «Шүрәле» поэмаһына 1960—1970 йылдарҙа эшләнгән иллюстрацияларҙа автор «Сәнғәт донъяһы» рәссамдар берекмәһенең ҡаҙаныштарын һәм татар китап графикаһы традицияларын синтезлауға өлгәшә. Туҡайға Әминовтың ҡайһы бер станок эштәре лә арналған («Туҡай Кырлайҙа», «Шүрәле урманы»). Шулай уҡ рәссам Ленинград татар интелегенцияһы вәкилдәренең портеттарын ижад итә.
1940 йылдан алып ул өлкә, зональ, сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Уның шәхси күргәҙмәләре Ырымбур һынлы сәнғәт музейында (1972), ТАССР-ҙың һынлы сәнғәт музейында (Ҡазан, 1972); Алишер Навои музейында (Ташкентта) һәм Мәскәүҙә үткәрелә (1978).
Рождественка (Шаран районы)
Рождественка (Рождественка) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830019.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Середчиха
Середчиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 3368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Акыль-Чор
Кесе Акыль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Акыль-Чор йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ручей (Оло Чеца ҡушылдығы)
Ручей  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чеца йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Олбани округы (Вайоминг)
Олбани (ингл.   County Albany ) — округ. Вайоминг штатының (АҠШ) округы. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны округта 36  299 кеше була (01.04.2000 йылда — 32 кеше 014). Округтың административ үҙәге— Ларами ҡалаһы. Ҡалала Вайоминг университеты бар.
Тарих
Олбани округы 1868 йылдың 16 декабрендә ойошторолған, ул ваҡытта Вайоминг ерҙәре Дакота Территорияһындағы Ларами округы майҙанына ҡараған була. Олбани Вайоминг Территорияһының округы булып рәсми рәүештә 1869 йылдың 19 майында һанала.
Географияһы
АҠШ халыҡ иҫәбен алыу Бюроһы мәғлүмәттәре буйынса округтың дөйөм майҙаны 11 160 км 2, шул иҫәптән:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Овруч районы
Овруч районы (Овруцький район) — Украинаның Житомир өлкәһе төньяғындағы административ берәмек. Административ үҙәге — Овруч.
Географияһы
Овруч районы – Житомир өлкәһенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә  урынлашҡан украина полесьеһының ҙур сик райондарының береһе. Төньяҡта Беларусь республикаһының Лельчицкий, Ельский һәм Наровлянский, көнсығышта – Народичский, көньяҡта – Житомир өлкәһенең Коростенский, Лугинский һәм Олевский райондары менән сиктәш. 1923 йылда ойошторолған. Майҙаны – 3,2 мең. кв. км. Районда – Овруч ҡалаһы (район үҙәге), ҡала тибындағы Першотравневый биҫтәһе һәм 144 ауыл тораҡ пункттары.
Полесье уйһыулығында һәм Словечанск-Овруч тәпәш тауҙар теҙмәһендә кряж, Ясенец, Жерев, Норинь ҡушылдыҡтары булған (Припять йылғаһы бассейны) Словечна йылғаһы сиктәрендә ята. Райондың төньяҡ өлөшө өҫтө – уйһыу, яҫы тигеҙлек; көньяҡ – күтәрелә барған тулҡынлы урман тигеҙлеге, йырын һәм тар үҙәктәр менән бүлгеләнгән. Рельефтың үркәс һәм пас, текә битләүле ҡаялар рәүешле формалары (Городец ауылы эргәһендәге бейек нөктәһе диңгеҙ кимәленән 316 м) осрай. Төньяҡта байтаҡ участкалар һаҙлыҡлы.
Тупрағы нигеҙҙә кәҫле көлһыу, ҡомһол, балсыҡлы һәм торфлы һаҙлыҡлы. Ҡатнаш урмандар (ҡарағай, ерек, имән, ҡайын, уҫаҡ) райондың 67% территориияһын биләй. Район файҙалы ҡаҙылмаларға, ҡыйбатлы төҙөлөш ценные материалдарына: кварцитҡа, гранитҡа, ҡомлоҡтарға, йәшмәгә, (һаҙлыҡта табылған) тимер мәғдәненә, торфҡа, утҡа сыҙамлы балсыҡҡа, кварцлы ҡомға, пирофиллитлы сланецтарға бай. Уларға нигеҙләнеп районда кварцит табыла, ҡырсынташ, кирбес етештерелә. Овруч кварцит етештереү ҡаҙылма запастары — 62,5 млн.т. (1980 й.).
Тарихы
Овруч районы 1923 йылда барлыҡҡа килгән. 1962 йылдан бирле (Словечанский районы ҡушылған) хәҙерге сиктәрендә. Район үҙәге — Овруч ҡалаһы. 946 йылда кенәзбикә Ольга, Искоростенде тар-мар итеп, Древляндар иленең үҙәгенн бында күсергәндән һуң, Овруч тәүге тапҡыр сығанаҡтарҙа телгә алына. Олег Святославович Овручтың тәүге биләмә удельным кенәзе булған. 1362 йылдан Овруч Бөйөк Литва кенәзлеге составына ингән. ХVІ быуат аҙағында Волынь һәм Киев кенәзлеге Польшаға (Овруч һәм Житомир староствалар булараҡ индерелгән) ҡушылған. Овруч өйәҙ ҡалаһы булған. Өйәҙ составына Коростень, Олевск, Народичи, Базар һ. б. ингән. Польшаны йәғни Речь Посполитаяны икенсе тапҡыр бүлгәндән һуң (1793 й.) бөтә Уң яр Украина Рәсәйгә ҡушылған. 1797 йылда Овруч яңы ойошторолған Волынь губернаһының өйәҙ ҡалаһына әйләнгән.
Овруч менән ошо Овруч өйәҙендә тыуып үҫкән танылған казак хәрәкәте эшмәкәрҙәре: Украинаның һетманы Иван Евстафьевич Выговский, гетман войска Запорожье ғәскәре һетманы Григорий Лебеда, Богдан Хмельницкий һәм Иван Выговскийҙың тарафдашы Юрий Немирич исемдәре бәйле. Бында украин халҡының 1648-1657 йылдарҙағы милли-азатлыҡ һуғышы етәкселәре Иван Богун һәм Максим Кривонос; күренекле полководецтар А.В. Суворов һәм Михаил Илларионович Кутузов булған. 1648 йылда башында Иван Голытьба торған казак полкы барлыҡҡа килгән. Овручлылар овруч полковнигы Дацка Васильевич (Децик) етәкселегендә поляк-шляхта хакимлығына ҡаршы сыҡҡан халыҡ ихтилалында ла (1664-1665 йй.); С.Палия етәкселегендәге казак-крәҫтиән ихтилалында  (1702-1704 йй.) һәм «Колиивщина» милли-азатлыҡ ихтилалында (1768 й.) ҡатнашҡан. 1812 йылдың 7 сентябрендә Овручта Полтава губернаһының халыҡ ополчениеһы полкы урынлашҡан булған. В годы Революция һәм граждандар һуғышы йылдарында ҡалала Григорий Иванович Котовский, Василий Назарович Боженко, Украина ВЦВК рәйесе Г.И.Петровский,  рәйесе  Влас Яковлевич Чубарь булып киткән.
Ҡарсыға ябалаҡ
Ҡарсыға ябалаҡ, юлаҡлы ябалаҡ, һыҙма ябалаҡ, һырлы ябалаҡ(ястребиная сова) (Surnia ulula)
Овруч районы
Тарихы
1941 йылдың 22 авгусында район гитлерсы ғәскәрҙәр тарафынан оккупацияланған. Бында күп һанлы партизан отрядтары формалашҡан һәм хәрәкәт иткән.1943 йылдың 16-17 ноябрендә Овруч 4-се гвардия һауа-десант дивизияһы ярҙамы менән О.Сабуров партизан соединенеһы тарафынан азат ителгән.
Ҡарсыға ябалаҡ
Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан бәләкәйерәк. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары һәм оҙон ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Ҡанаттарын йыш-йыш ҡына һелтәп, шым оса. Ҡайһы ваҡыт бер урында «бейей», һырты аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара арҡыры тоташ һыҙыҡлы аҡ төҫтә. Күҙҙәре һары. Осҡан ҡош ҡарсығаны хәтерләтә. Ҡыҫҡа ҡойроғо, оҙон ҡанаты менән айырыла.
Овруч районы
Тарихы
1962 йылда Овруч районы составына Словечан районы ингән.
Ҡарсыға ябалаҡ
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «улйүйүйү» йәки «ки-ки-ки».
Овруч районы
Тораҡ пункттары
Ауылдар: Антоновичи | Базаровка | Барвинково | Бегунь | Белка | Белокаменка | Бережесть | Бирковское | Богдановка | Бондаревка | Бондари | Великая Фосня | Великая Хайча | Великая Черниговка | Великие Мошки | Великий Кобылин | Верпа | Верхняя Рудня | Веселовка | Возляково | Возничи | Выступовичи | Гаевичи | Гладковичи | Гладковичская Каменка | Городец | Гошев | Гуничи | Гусаровка | Девошин | Долгиничи | Дубовый Гай | Дубы | Думинское | Заболоть | Задорожок | Заречье | Заськи | Збраньки | Збраньковцы | Игнатполь | Ильимка | Каменевка | Камень | Кирданы | Клинец | Кованка | Козули | Колосовка | Коптевщина | Кораки | Кореневка | Корчовка | Кошечки | Красиловка | Красносёлка | Левковичи | Левковичский Млынок | Листвин | Личманы | Лукошки | Лучанки |Людвиновка| Малая Фосня | Малая Хайча | Малая Черниговка | Малые Мошки | Малый Кобылин | Мамеч | Мацки | Млыны (Игнатпольский сельсовет)| Можары | Мочульня | Мощаница | Мышковичи | Нагоряны | Невгоды | Нивки | Нижняя Рудня | Новая Рудня | Новосёлки | Новые Веледники | Норинск | Оленичи | Остров | Островы | Павловичи | Павлюковка | Папирня | Переброды | Песчаница | Побычи | Подвеледники | Подрудье | Покалев | Полесское | Полохачев | Потаповичи | Прибытки | Привар | Прилуки | Радчицы | Ракитное | Раковщина | Рудня (Игнатпольский сельсовет) | Рудня (Руднянский сельсовет) | Селезовка | Семёны | Скребеличи | Слобода | Слобода-Новоселицкая | Слобода-Шоломковская | Словечно | Смоляное | Сорокопень | Средняя Рудня | Старые Веледники | Сташки | Стуговщина | Сырковщина | Сырница | Текловка | Толкачи | Тхорин | Усово | Хлупляны | Чабан | Червонка | Червоносёлка | Черевки | Черепин | Черепинки | Шоломки | Ясенец | Яцковичи
Ҡарсыға ябалаҡ
Йәшәү рәүеше
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ваҡ ҡоштар, сысҡандар менән •туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас башын¬да, һирәкләп ағас ҡыуыштарында оялай. З—4 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Овруч районы
Тораҡ пункттары
Магдин, Першотравневый ҡасабалары
Ҡарсыға ябалаҡ
Һылтанмалар
left
Овруч районы
Иҡтисады
Районда тау-сәнәғәт, приборҙар сығарыу, төҙөлөш материалдары етештереү һәм ауыл хужалығы етештереү һәм эшкәртеү сәнәғәт предприятиелары эшмәкәрлеге үҫешкән. Иң ҙур предприятиеларҙан: ВАТТ ГЗК «Кварцит» (1936 й., кварцит табыу, Первомайское ҡала тибындағы ҡасабаһы), АООТ «Овручс һөт-консерва комбинаты» (1952 й.), ВАТТ «Приборостроитель» (1971 й.), Овруч дәүләт урман хужалығы (1936 й.), Словечан дәүләт урман хужалығы (1960 й.), АООТ «Игнатпольский карьеры», ВАТТ ГППК «Толкачовский» (1946 г.), Овруч ҡырсынташ заводы, «Овручский завод продтоваров» ҡуртымға алынған предприятиеһы (1948 й.), ВАТТ «Овруч икмәк заводы». Районды ауыл хужалығы продукцияһының төп өлөшө менән 16 мең ауыл хужалығы участкаларын эшкәртеүсе 30 (2004 й.) ауыл хужалығы формированиеһы тәьмин итә. Шулпар араһында иң эреләре: «Великофоснянское» СФП, «Заречанское» ПСП, «Бондаровское» СТОВ, «Бигунь ПСП, „Веледники“ ПСП, „Словечно“ СТОВ,  „Украина“ ПСП.
Транспорты
тимер юл станциялары: Овруч, Игнатполь, Хайча, Норинск, Веледники, Толкачевск. Райондағы автомобиль юлдары оҙонлоғо — 1946 км.