cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тиволи
Тарих
Борон Тиволи ҡалаһы Тибур тип аталған һәм ул Рим менән Тибуртин юлы менән тоташҡан. Тибур аша Римдан Италияның бөтә көнсығышына юл үткән. Риүәйәт буйынса, Тибур беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта, Троя һуғышынан алда, Амфиарайҙың ике улымы, ейәнеме булған Катилл һәм Корас тарафынан нигеҙләнгән. Уларҙың ағаһы Тибурт хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Икенсе риүәйәт буйынса, ул сикулалар йәки сиканалар тарафынан нигеҙләнгән, һуңынан пеласгтар хакимлығына буйһона һәм, ниһайәт, латиндар ҡулына күсә.
Әтек мәктәбе
Тарихы
1965 йылда мәктәпте 71 уҡыусы тамамлай. Уҡытыу 2 сменала ойошторола. Әтек, Иҫәнғаҙы, Кейекбай, Ҡотан, Яңы Усман, Иҫке Усман ауылдарынан 107 бала уҡый.
Шулай мәктәп тарихы ошонда.
Тиволи
Тарих
Латиндар хакимлығы ваҡытында ҡала Латин союзының эре ҡалаларының береһе булараҡ, бер аҙ ваҡыт Римдың үҙе менән ярышҡан. Б. э. тиклемге 90 йылда Тибур халҡы римгражданлығына эйә була. Тибур ҡалаһы Октавиан Август батшалыҡ иткән саҡта Италияның иң модалы һәм матур урындарының береһе була.
Тибур тирәһендәге хәлле римлеләр бында бай виллаларын төҙөгән. Августың үҙенән башҡа, Меценат, Гораций, Секст Проперций һәм Гай Валерий Катулл йәшәгән.
X быуатҡа ҡарата ғына варварҙар тарафынан таланған Тиволи үҙ байлығын һәм именлеген кире ҡайтарған. Императорҙан байтаҡ хоҡуҡтар алған һәм 1816 йылға тиклем ирекле ҡала булып торған. XVI быуатта ҡала д’Эсте йорто ҡулында булған.
Төҙөлөш сәнғәте
Архитектура тарихына Тиволи исеме алтын хәрефтәр менән яҙып ҡуйылған. Уның антик емереклектәре Италияла бик мөһим тип иҫәпләнә. Боронғо виллаларҙы XVI быуатта уҡ ҡаҙый башлағандар һәм ҡаҙыуҙар әле лә дауам итә. Бик күп антик һындар императорҙарҙың иң ҙур һәм бай Адриан виллаһында табылған. Шулай уҡ бик бай ҡомартҡылар Геркулес ҡорамында һәм Горацийҙарҙың Сабин округында табылған.
1549 йылда кардинал Ипполито II д' Эсте Лигорио Пирроға Тиволи ҡалаһында фонтандарға бай вилла төҙөргә ҡушҡан. Был вилла баҡсаһы хәҙерге ваҡытта бер аҙ ташландыҡ хәлендә булыуға ҡарамаҫтан, Яңырыу дәүеренең һәйкәле булараҡ, бЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. 1920-се йылдарҙа һәм артабан Икенсе донъя һуғышынан һуң бомбаларҙан зыянланған виллала ҙур күләмле реставрация үткәрелә. Вилланың паркы 2007 йылда «Европаның иң матур паркы» бүләген ала.
Малахов Михаил Андреевич
Малахов Михаил Андреевич (20 октябрь 1923 йыл — 6 ноябрь 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, айырым сапер батальонының сапер-разведчигы, гвардия ефрейторы. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Михаил Андреевич Малахов 1923 йылдың 20 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Болотин ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы район хәрби комиссариаты тарафынан армияға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың апреленән ҡатнаша.
1945 йылда М. А. Малахов демобилизациялана. Башҡортостанға ҡайта. Талбазы ауылында, ә унан һуң Ауырғазы районының Трудовка ауылында Киров исемендәге колхозда бригадир булып эшләй.
1988 йылдың 6 ноябрендә вафат була. Башҡортостандың Ауырғазы районы Трудовка ауылында ерләнгән.
Батырлығы
1 Украина фронты 3-сө гвардия армияһы 81-се уҡсылар дивизияһы 196 айырым сапер батальонының сапер-разведчигы ефрейтор Малахов Михаил Украинаның Волынск өлкәһеЧервона ауылы янында (хәҙер Украинаның Волынск өлкәһе Гороховатский районы) 5 июнгә ҡаршы төндә дошмандың мина яланында юл һала һәм дүрт минаны юҡ итә. 1944 йылдың 12 июнендә ҡыйыу сапер дошмандың тимер сымдан ҡуйылған кәртәләрендә һалдаттар үтерлек юл аса һәм хәрби бурысты үтәүгә булышлыҡ итә.
1944 йылдың 18 июнендәге 359718-се бойороҡ буйынса «немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командование ҡуйған бурысты өлгөлө үтәгәне өсөн» ефрейтор Малахов Михаил Андреевич 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 359718).
1944 йылдың 1-5 авгусында Польшаның Якубовица ауылы янында Висла йылғаһы аша Малахов М. А дүрт станоклы пулемёт менән ҡоралланған десантты йылғаның икенсе ярына сығара. 1944 йылдың 4 авгусында ҡурҡыу белмәҫ ҡыйыу сапер-разведчик яралы офицерҙы ҡотҡара.
1944 йылдың 30 октябрендәге № 6119 бойороҡ буйынса «немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командование ҡуйған бурысты өлгөлө үтәгәне өсөн » ефрейтор Малахов Михаил Андреевич ефрейтор 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 21 октябрендә Гавранец тораҡ пункты районында (Чехословакия) Малахов Михаил пулемёт расчетын һәм дошман автоматсыларын юҡ итә, бының өсөн 1944 йылдың 30 ноябрендә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1984 йылдың 16 мартында СССР Юғары Советы Президиумы указы (№ 2108) менән «немец -фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командование ҡуйған бурысты өлгөлө үтәгәне өсөн » Малахов Михаил Андреевич 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.
Наградалары
1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Хәтер
Ауырғазы районы Трудовка ауылындағы урам Дан орденының тулы кавалеры М. А. Малахов исеме менән аталған.
Минйәр
Минйәр — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә Әшә районында урынлашҡан ҡала (1943 йылдың 14 майынан). Административ үҙәк.
Ҡала Минйәр һәм Эҫем йылғалары араһында Көньяҡ Уралдың көнбайышында, Силәбенән - 350 км, ә Өфөнән 125 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Транссиб магистралендәге тарихи киҫемендә Минйәр станцияһы урынлашҡан.
Популяр тау саңғыһы үҙәге (3 күтәргес, бер нисә трасса,фрирайд мөмкинлеге). Минйәр - моноҡалалар исемлегендә.
Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы буйынса төрлө фараздар бар: беренсеһе - төрки телдәрҙән "мең яры"  булған йылға тигәндән - меңъяр (Минйәр). Ҡала 7 тау араһында урынлашҡан һәм һәр береһенән ярҙан ҡараған кеүек күренә:  мең - күп мәғәнәһендә. Икенсе фараз - топоним башҡорттарҙың меңдәр (меңнәр) этнонимынан килеп сыҡҡан тип бәйән ителә.
Тарихы
Эҫем тау инженерҙарының «Алтын китабы»нда («Золотая книга») ошондай мәғлүмәт бар: «Симбирские купцы и промышленники И. Б. Твердышев и И. С. Мясников вслед за основанием медеплавильных заводов, разведав богатые месторождения железных руд, основывают в 1755 году первый чугунолитейный завод Катав-Ивановский, затем в 1758 году Усть-Катавский передельный завод, в 1761 году Симский доменный, в 1771 году Миньярский передельный». Златоуст тарихсылары В. Швецов һәм К. Петровтың «О развитии и основании заводов Симского горного округа» тигән китабында ҡалаға нигеҙ һалынған дата итеп 1771 йыл күрһәтелә.
Бад-Пирмонт
Бад-Пирмонт (Bad Pyrmont) — Германия ҡалаһы, шифахана, Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.
Бад-Пирмонт ҡалаһы Хамельн-Пирмонт районы составына инә. Ҡаланың халҡы 20 770 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Бад-Пирмонт ҡалаһы 61,96 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 2 52 03 003.
Минйәр
Тарихы
1901 йылда 4829 кеше йәшәгән, йәрминкә, 27 сауҙа предприятиеһы, сиркәү, больница, ике мәктәп булған. Заводта 1584 кеше эшләгән — 726 мең бот тимер, 601 мең бот ҡорос, 3250 бот металл әйберҙәр етештергән. Завод «Балашов» келәймәһе менән тимер ҡалай сығарған.
Бад-Пирмонт
Ҡала 9 районға бүленә.
Минйәр
Радио
DFM — 99.0 FM Авторадио — 104.3 FM Дача — 106.7FM Ретро FM 104.0FM Energy 88.2FM
Бад-Пирмонт
Тарих
Урта быуаттарҙа Пирмонт исеме аҫтында (Pyrmont)ул шул уҡ исемдәге графлыҡтың баш ҡалаһы булған. Графлыҡ менән граф Шваленбергтарҙың кесе быуыны идара иткән (Schwalenberg) (1148—1494). Был ырыу юҡҡа сыҡҡас, графлыҡ граф Шпигельбергҡа мираҫҡа күсә. 1557 йылда графлыҡ Липпе йортона, һуңынан 1583 йылда графа Глайхенға күсә. 1625 йылда графлыҡ мираҫ буйынса граф Вальдек биләмәһенә әйләнә. 1712 йылдың ғинуарында Вальдек-Пирмонт биләмәһе император VI Карл тарафынан империя кенәзлеге статусына күтәрелә.
Минйәр
Иҡтисады
«Биянковский щебёночный завод» ЯСЙ-һы, «Минйәр карьеры» (ҡырсынташ карьеры) ЯСЙ-һы, «Уральский механический завод» ЯСЙ-һының Минйәр филиалы.
Күренекле урындары
Минйәр станцияһы янында Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы - Ҡыҙыл ҡая бар.
Бад-Пирмонт
Билдәле кешеләр
1950-се йылдарҙан башлап үҙенең 1970 йылдағы вафатына тиклем Бад-Пирмонтта немец һәм британ физигы һәм математигы, Нобель премияһы лауреаты, квант механикаһын уйлап табыусыларҙың береһе булған Макс Борн ғаиләһе менән йәшәй.
Башҡортостанда умартасылыҡ
Башҡортостанда умартасылыҡ — бал ҡорто үрсетеү, бал, бал ҡорто балауыҙы, инә һөтө, ҡорт елеме һәм ағыуы, сәскә һеркәһе алыу өсөн, башҡорт тоҡом ҡортон таратыу һәм энтомофиль ауыл хужалығы культураларын һеркәләндереү өсөн тәғәйенләнгән Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы тармағы. Башҡортостан Республиканың тау-урман һәм урманлы дала зоналарында умартасылыҡ йүкәнән тауар балы йыйыуға ҡулайлашҡан. Башҡортостан Республикаһының игенселек алға киткән урманлы дала һәм дала зоналарында һеркәләндереү-бал йүнәлеше үҫешкән.
Тарихы
Башҡортостанда умартасылыҡ боронғо кәсеп төрө булып тора, быны Бөрө ҡәберлегендә табылған солоҡсоноң тулы кәрәк-яраҡтары дәлилләй. Табылған әйберҙәрҙең йәше мең йыл ярым иҫәпләнә.
Башҡортостанда умартасылыҡ бер нисә йүнәлеш буйынса үҫешә: ҡырағай (бал һәм балауыҙ алыу), солоҡ, түмәр (бал ҡорттарын түмәрҙәрҙә, төпһөҙ умарталарҙа, сапеткаларҙа аҫрау), рамлы (рамдарын сығарып була торған йыйылмалы рамлы умарталарҙа бал ҡорто үрсетеү).
XIX быуат аҙағында Башҡортостанда беренсе рамлы умартасылыҡ һәм рамлы умарталыҡ ойошторола.
XX быуаттың 50-се йылдарында Башҡорт АССР-ында бал ҡорто ғаиләләрен түмәр умарталарҙан рамлы умарталарға күсереү тамамланмаған. Алыҫ тау-урман зонаһында колхоз-совхоз умарталыҡтарында рамлы умарталар таралған, шәхси хужалыҡтарҙа түмәр умарталар ҙа ҡулланылған. Бөрйән районында солоҡтарҙа ҡырағай бал ҡорто ғаиләлләре үрсетелә. Умартасылар әҙерләү өсөн Ляховский (1892) һәм Ключеревский (1910) өс йыллыҡ умартасылар мәктәбе асыла.
Ғалим — умартасылар Р. Р. Аҙнабаев, Г. С Боровик (Иглин районы), С. Н. Килинбаев, Латипов Р. М. (Күгәрсен районы), К. И. Онищенко (Стәрлетамаҡ районы) уңайлы йылдарҙа һәр ғаиләнән 70-100 килограмм бал алғандар.
XX быуаттың 60-сы йылдарында БАССР-ҙың колхоз һәм совхоздарында 200—220 мең бал ҡорто ғаиләләре иҫәпләнә. Башҡортостан Республикаһы буйынса йәмғиәт умарталыҡтарынан 1,5-2,0 мең тонна бал алына.
Хәҙерге торошо
Башҡортостан умартасылары күргәҙмәләрҙә, умартасылыҡ буйынса республика умартасылар конкурстарында. ҡатнашалар.
1997 йылдың 2 июлендә Башҡортостанда умартасылыҡ тураһында закон ҡабул ителгән. Законда дәүләттең һәм граждандарҙың умартасылыҡты үҫтереүҙә ҡатнашлығы тураһында, һалым, дәүләт контролләүе һәм бал ҡортон һаҡлау, умарталыҡ урынлаштырыу, бал ҡорто ғаиләләре һанын иҫәпкә алыу мәсьәләләре ҡарала.
Республикала умартасылыҡ буйынса агентлыҡ булдырылған; уның район бүлексәләре агентлығына буйһонған сауҙа-әҙерләү пункттары; район-әҙерләү пунктарында умартасылыҡ буйынса инспекторҙар эшләй. Башҡортостан умартасылары Көнө — августың икенсе йәкшәмбеһе.
Бал ҡортоноң башҡорт популяцияһы бүтән төрлө бал ҡорттарынан ҡышҡа сыҙамлылығы, төрлө ауырыуҙарға (европа сереге, бал һуты менән ағыуланыу һәм нозематоз) бирешмәүе менән айырыла. Шулай уҡ, урындағы бал ҡорттары ҡыҫҡа ғына бал йыйыу осоронда (мәҫәлән, йүкәнән) ҡыҙыу эшләй, йыл әйләнәһенә ашарлыҡ бал туплай. күпләп бал йыйыу һәләте көслө. Башҡорт бал ҡорттары баллы күҙәнәктәрҙе көпләгәндә бал менән кәрәҙ күҙәнәктәренең ҡапҡасы арһында һауа ҡалдыра. Һөҙөмтәлә баллы кәрәҙҙәр аҡ төҫтә сифатлы була. Ошо рәүешле балдың «ҡоро» көпләнеүе юғары баһалана.
Мәғлүм булыуынса, башҡорт бал ҡортона халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә миҙалдар бирелгән. 1965 йылда Бухарест ҡалаһында умартасыларҙың XX халыҡ-ара конгресында көмөш миҙал, 2001 йыда Мәскәү ҡалаһында Рәсәйҙеү ауыл хужалығы күргәҙмәһендә көмөш миҙал һәм 2002 йылда Мәскәү ҡалаһында умартасыларҙың «Алтын көҙ» халыҡ-ара күргәҙмәһендә алтын миҙал бирелде.
Көньяҡ дала райондарында башҡорт бал ҡорттары һаны әҙ булыуы менән айырыла. Бал ҡорттары иң бай төбәк — Уралдың төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ райондары. 2001 йылда Башҡортостанда бал ҡорто ғаиләһенең дөйөм һаны 255 мең самаһы тәшкил итә (11 йыл эсендә уртаса — 233 мең), ә бер бал ҡорто ғаиләһе уртаса 16 кг бал йыйған.
Хәҙерге ваҡытта республикала солоҡ кәсептәрен тергеҙеү буйынса эштәр башҡарыла. Мәҫәлән, 2004 йылда «Шүлгәнташ» ҡурсаулығында 200-гә яҡын солоҡ ҡорто ғаиләһе иҫәпләнә (1927 йылда −908 ғаилә).
Тильтильма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Яманйылға (йылға)
Яманйылға  — Нуриман районы биләмәһендә ағыусы йылға. Ҡариҙел ҡушылдығы. Оҙонлоғо 47 км. Бассейн майҙаны - 721 км²
Атамаһы яман тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан.
Дөйөм оҙонлоғо 60 км, шуның 40 км ер аҫтынан аға. Дәүләт тарафынан һаҡлана.
Һүрәтләмә
Йылға бассейны көслө карст туҡланыуы ала. Йырҙаның карст ултырмалары төрлөсә: буранка һымаҡ, ҡаҙандар, упҡындар, срҡорло ямдар. Яр буйлап һыу аҡмаған йырындар, сағылдар, ҡоро үҙәндәр күп. Йылғаға бик күп ваҡ йылғалар, карст шишмәләре һәм күлдәре ағып төшә.
Тамағында өҫкө протрезой ҡомлоҡтары зонаһы үҫешкән. Башынан 8 км үткәс, карбонат тоҡомдары таралыуы зонаһына барып тоташа. Йылға ер аҫты йырҙаһына - карст каналына күсә. Ул 40 м тәрәнлектә ята. .
Артабан ул 40 км дауамында карст юлдарынан аға. Тамаҡҡа 16 км етәрәк ер өҫтөнә сыға. Яманйылғаға уң яҡтан Түбә шишмәһе ҡушылғас, һыу ҡапыл арта төшә.
Яр буйлап бер нисә кеше йәшәмәгән ауыл бар: Матур Аҡлан, Урау Йырын, Түбә һ.б. Ә Йылға тамағында урынлашҡан Яманйылға Тамағы ауылында кешеләр йәшәй.
Йылғаның хәҙерге торошо
Йылғаның тулылығы миҙгелдәрҙең нисек килеүенә бәйле. Яҙғыһын ул тулы һыулы була.
Һыуы механик һәм бактерицид яҡтан таҙартылып, ҡулланыу баҙарына сығарыла. Уның 1 литрҙағы составы түбәндәгесә:
Хакенштедт
Хакенштедт (Hakenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 577 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 144 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Башспирт
«Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан Рәсәй этил спирты һәм спиртлы продукция етештереүсе предприятие. 2008 йылда Илдә араҡы етештереү күләме буйынса дүртенсе урында.
Фирманың тулы атамаһы — Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Башспирт»; алдағы исеме — «Башспирт» дәүләт унитар предприятиеһы. Штаб-фатиры — Өфө ҡалаһында.
Тарихы
2000 йылда Башҡортостандың ете завод-етештереүсе «Башспирт» дәүләт унитар предприятиеһы берҙәм структураһына берләшә: Бәләбәй спирт-араҡы комбинаты, Ишембай шарап-араҡы заводы, Бөрө спирт-араҡы комбинаты, Ермолай спирт-араҡы комбинаты, Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинаты, Өфө спирт-араҡы комбинаты, Өфө шарап-араҡы заводы.
«Башспирт» ААЙ директорҙар советының 2006 йылдың 9 авгусындағы ҡарары менән филиалдар юҡҡа сығарыла: Ишембай ҡалаһындағы Ишембай шарап-араҡы заводы, Өфө ҡалаһындағы Өфө шарап-араҡы заводы «Ирәмәл». Ишембай шарап-араҡы заводы «Башспирт» ААЙ филиалы — «СТАЛК» Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинатының шарап-араҡы производствоһына үҙгәртеп ҡорола.
2012 йылда Nemiroff компанияһы "Башспирт"тың Бәләбәй, Стәрлетамаҡ һәм Өфө спирт-араҡы комбинаттарында араҡы сығара башлай. Предприятие Башҡортостандың иң яҡшы етештереүселәре исемлегенә инә.
Структураһы
«Башспирт» ААЙ дүрт филиалды үҙ эсенә ала :
Тюринто-Ях
Тюринто-Ях — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ури-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Соег
Соег — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохтома йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тундра-Юган
Тундра-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вандм-Тор куле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пелота
Пело́та (pilota) — баск милли спорт төрө, хәҙерге заман сквоштың прототибы.
Уйын ҡағиҙәләре
Уйынсы (пелотасы) йән көскә диаметры 6,5 см булған ҡаты тупты яланғас ҡул менән ташлай йәки махсус ракетка — тоҙаҡ (әҙерәк бөгөлгән, суҡыш һымаҡ, «хиестрой», «чистерой» битаһы) ярҙамында 9 метр бейеклектәге стенаға һуға. Көнәркәш һауанан тупты йәки майҙансыҡтың (60×16 м) өҫтөнә бер һуғылыуҙан һуң кире ҡағырға тейеш.
Туп ҡаты каучуктан яһалған, тығыҙ туғыма һәм ныҡ тартылған күн менән уратып тегелгән. Ул «пелота» тип атала, һәм уның буйынса уйын ошо атаманы ала.
1900 йылғы Парижда үткән Олимпия уйындары программаһына индерелә һәм 1992 йылғы Барселона ҡалаһында уҙған йәйге Олимпия уйындарында күрһәтелә.
Ҡул пелотаһы
Ҡул пелотаһын (esku-pilota, pelota a mano) XIII быуаттан башлап Басктар илендә уйнайҙар, оҙаҡ ваҡыт дауамында пелотаның был төрөн Мексикала, Көньяҡ Америкала, Италияла, Кубала, АҠШ-тың күпселек штаттарында уйнайҙар. Ҡул пелотаһы сквошҡа оҡшаш: игрокиуйынсылар минималь һаҡлауҙы ҡулланалар йәки бөтөнләй яланғас ҡул менән уйнайҙар. Традицион рәүештә (профессиональ нигеҙҙә һымаҡ) был төр уйынды ир-егеттәр уйнай. Өс яҡлы бәләкәй майҙансыҡта, бергә бер йәки паранан параға ҡаршы уйнайҙар. Туптың стандарт ауырлығы — 92-95 грамм.
Палета (резина туп менән)
Палетаны (баск һәм испан телдәрендә бер үк атама) резина тупты ҡыҫҡа, әммә киң ағас ракетка менән кире ҡағып уйнайҙар. Ир-егеттәрҙә, ҡатын-ҡыҙҙарҙа уйнайҙар. Пелотаның был төрө Аргентинала барлыҡҡа килә, урындағы ир-егет уйынсылары халыҡ-ара ярыштарҙа өҫтөнлөк итә.
Палета (күн туп менән)
Был палетаның төрө юғарыла тасуирланғанға оҡшаған, әммә бында резина туп урынына традицион күн туп ҡулланыла, был төр менән башлыса ир-егеттәр уйнай.
Баск пелотаһы буйынса донъя чемпионаттары
1952 йылдан башлап Баск пелотаһы халыҡ-ара федерацияһы баск пелотаһы буйынса донъя чемпионаттары ойоштора.
Чемпионат миҙалдары
Чемпионат миҙалдарының ағымдағы иҫәбе:
Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы
Биографияһы
Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы Ғәйнанова 1927 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантоны Мырҙалар улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Бишәүҙәр ауылында тыуған.
Йәш кенә көйө фермаға һауынсы булып эшкә бара.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1974 йылда һәр һыйырҙан уртаса йыллыҡ һауым 2860 килограмм, 1975 йылда — 3179 килограмм тәшкил итә. Ул ваҡытта фермаларҙа механикалаштырылған хеҙмәт булмағанлыҡтан, бындай күрһәткестәр яҡшы тип һанала.
1976 йылда «Һарғамыш» совхозы Бишәүҙәр фермаһының бригадиры итеп тәғәйенләнә.
Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙының тырышлығы арҡаһында ферма совхозда алдынғы коллективтарҙың береһенә әйләнә, һәм уға «Коммунистик хеҙмәт коллективы» тигән почётлы исем бирелә.
Ғаиләһе
Тәүге тормош иптәше Марселдән ике балаһы була. Икенсе иптәше Абралдың дүрт балаһын ҡарап үҫтерешә. Ул балалар ҙа уны ихтирам итә. Тағы уртаҡ бер балаһы тыуа. Бөтәһе 7 бала тәрбиәләй.
Тулма
Тулма (Тувла) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шеноша йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дьячков Александр Васильевич
Дьячков Александр Васильевич (25 октябрь 1921 йыл — 8 сентябрь 1961 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, кесе сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Александр Васильевич Дьячков 1921 йылдың 25 октябрендә Башҡорт АССР-ының Благовещен районы  Николаевка  ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. Башланғыс мәктәпте, механизаторҙар курсын тамамлай. Тракторсы булып эшләй.
1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылдың февраленән хәрәкәт итеүсе армияла.
Демобилизацияланғандан һуң 1946 йылда А.В.Дьячков тыуған ауылына ҡайта, А. Жданов исемендәге колхозда тракторсы булып эшләй.
1961 йылдың 8 сентябрендә вафат була. Башҡортостандың Благовещен районы Николаевка ауылында ерләнгән. .
Батырлығы
861-се уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы  (294-сы уҡсылар дивизияһы, 52-се армия, 2-се Украина фронты) 1944 йылдың 20 авгусында румын ҡалаһы Яссынан төньяҡтараҡ  дошман контратакаһын кире ҡаҡҡанда  ҡыҙылармеец Дьячков Александр шәхси  ҡоралынан ете дошман пехотасыһын юҡ итә. 1944 йылдың 21 авгусында Яссы ҡалаһы өсөн урам һуғыштарында  ҡул һуғышы алышында ҡыйыу яугир-разведчик  тиҫтәгә яҡын дошман һалдатын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 8 сентябрендәге Указы менән «немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн»  ҡыҙылармеец Дьячков Александр Васильевич 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 155044).
861-се уҡсылар полкы йәйәүле разведка взводының бүлек командиры (294-сы уҡсылар дивизияһы, 52-се армия, 1-се Украина фронты) кесе сержант Дьячков Александр 1945 йылдың 28 ғинуарында  Гёрлиц тораҡ пункты (Германия) янында «серҙәге» немецты эләктерә, уның күрһәтмәләре дошман контратакаһын кире ҡағыуға алдан әҙерләнергә ярҙам итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 19 февралендәге  Указы менән «немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» кесе сержант Дьячков Александр Васильевич 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 28017).
1945 йылдың 16 февралендә Польша ҡалаһы Вроцлавтан төньяҡ-көнсығыштараҡ Хундсфельд ҡалаһы өсөн һуғышта, кесе сержант А. В. Дьячков разведчиктарҙың төркөмөн етәкләп, тауышһыҙ ҡарауыл посын бәреп төшөрә һәм дошмандың терәк пунктына баҫып инә, был ҡаланы азат итеүҙә  полкҡа уңыш килтерә, 1945 йылдың 18 апрелендә ул ҡабаттан 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1959 йылдың 24 декабрендәге указы менән «немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» Дьячков  Александр Васильевич,  Дан орденының тулы кавалеры булып, 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 3720).
Сонгиш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черногорияла футбол
Черногорияла футбол элек югослав һәм серб футболының бер өлөшө була. 2006 йылдың 21 майындағы бойондороҡһоҙлоҡ тураһындағы референдумдан һәм 3 июндә Черногорияны бойондороҡһоҙ дәүләт иғлан иткәндән һуң, оҙаҡламай үҙ футбол союзы ойошторола. ФИФА һәм УЕФА-ға Черногория ни бары 2007 йылда ғына инә. Шунлыҡтан 2010 йылдағы футбол буйынса Донъя чемпионатының һайлап алыу турнирында тик 2008 йылда ғына ҡатнаша ала.
Тарихы
Черногорияла футбол командалары 1919 йылда Югославияның футбол союзы менән бергә барлыҡҡа килә. Черногориянан уйынсылар Югославия йыйылмаһы составында сығыш яһай. Мәҫәлән, югославтар 1930 һәм 1962 йылғы донъя чемпионаттарының ярымфиналына, ике тапҡыр Европа (1960 һәм 1968) чемпионаттарының финалына сыға. 1992 йылда Югославия тарҡалыу менән, уйынсылар СРЮ йыйылма командаһы составында (һуңынан Сербия һәм Черногория йыйылмаһы командаһы) сығыш яһай башлай. Һуңғы тапҡыр улар, Драгослав Евричты үҙ составына алып, Сербия һәм Черногория составында 2006 йылғы донъя чемпионатында уйнай. 2007 йылдан Черногория ФИФА һәм УЕФАға инә, ә уның клубтары һәм йыйылма командаһы был ойошмалар эгидаһы аҫтында ярыштарҙа ҡатнаша.
Чемпионат
Беренсе Лига — эске чемпионаттың төп ярыштары, унда 12 команда ҡатнаша. Турнир еңеүсеһе УЕФА чемпиондары лигаһының беренсе раундында үтә, ә икенсе һәм өсөнсө урынды алыусылар УЕФА-ның Европа лигаһына ебәрелә. Ун икенсе урындағы команда турнир йомғаҡтары буйынса икенсе лигаға төшә (уның урынына Икенсе лига чемпионы үтә), унынсы һәм ун беренсе урынды алыусылар Икенсе лиганың икенсе һәм өсөнсө призёрҙары менән ҡапма-ҡаршы матчтар уйнай. Был матч еңеүселәре киләһе миҙгелдә Беренсе лигала сығыш яһарға хоҡуҡ ала.
Подгорицанан «Будучност» клубы иң билдәле команда булып тора: был Черногория командаһы ғына Югославия чемпионатында сығыш яһай.
Кубок
2006/2007 йылғы сезондан Кубок өсөн ярыштар үткәрелә башлай. Европа лигаһына Кубогын еңеүсеһе сығыш яһай.
Камалетдинов
Камалетдинов — төрки фамилия.
Хельмштедт
Хельмштедт (Гельмштедт, Helmstedt, Helmstidde) — Германия ҡалаһы. Германияның район үҙәге, Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.
Райондары составына инә Хельмштедт районы срүоставына инә. Ҡаланың халыҡ һаны 23 937 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Хельмштедт ҡалаһы 46,97 км² майҙанды биләй. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың рәсми коды — 010 54 1 03.
Хельмштедт ҡалаһы 4 районға бүленә.
Тарих
Ҡала тарихы 800 йылда башлана. Ошо йылда изге Людгер бында монастырға нигеҙ һала. Был ваҡиға хәҙерге замандағы ҡала гербында сағылыш тапҡан. Һуңынан монастырҙың руханиҙары итеп башҡа епископтар тәғәйенләнгән, шул иҫәптән изге Альтфрид Мюнстерский, изге Людгерҙың туғаны.
Уралтау
Уралтау  (Урал + тау) — Көньяҡ Уралдағы иң оҙон һырттарҙың береһе. Көньяҡ Уралда — Башҡортостанда һәм Силәбе өлкәһендә төп һыу бүлеүсе һырт. .
Дөйөм мәғлүмәт
Был тау Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ, Бөрйән, Әбйәлил, Белорет, Учалы райондары һәм Силәбе өлкәһе аша 290 км оҙонлоҡҡа һуҙылған. Һыртының киңлеге үҙәк өлөштә 10 — 20 км. Һырттың бейеклеге Уралдың көнбайыш һырттары менән сағыштырғанда ҙур түгел һәм уртаса 1000 метрҙан артмай.
Уралтау һыртының иң бейек түбәһе — Башҡортостандың Белорет районындағы Әрүәк-рәз тауы (1068 м), уның атамаһы тауҙың итәгенән ағып сыҡҡан Әрүәк һәм Рәз йылғалары исемдәренән ҡушылып барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ бейеклеге 1000 метрҙан ашҡан тауҙар — Ишәмбәт (1013 м) һәм Ҡурташ (1019 м)
Уралтау — Көньяҡ Урал йылғаларының төп һыу бүлеүсеһе, көнсығышҡа табан аҡҡандары — Яйыҡ йылғаһына һәм көнбайышҡа аҡҡандары Ағиҙел йылғаһына килеп ҡушыла, ә уныһы үҙ нәүбәтендә Чулманға (Камаға) ағып төшә.
Уралтауҙың тоҡом составы көнбайыш тауҙар составынан (мәҫәлән, Әүәләк, Ирәмәл һ.б.) шаҡтай айырылып тора. Тау нигеҙҙә метаморфик сланецтарҙан һәм кварциттарҙан тора, структураһы бөтә оҙонлоғонда даими. Тектоник яҡтан ул Уралтау антиклинорийы булып тора. Рельефы — тәпәш һәм уртаса бейеклектәге ҡалҡыулыҡтарҙан, талғын күтрелеп бейегәйгән түбәле тауҙарҙан ғибәрәт. Тау баштарында денудацион ҡая таштар ҡалдыҡтары — останецтар ҡалҡып сыҡҡан.
Тауҙарҙа вертикаль дифференциация күренеше һиҙелә. Һырттың төньяҡ, бейек өлөшөн аҡһыл-ылыҫлы ҡатнаш урмандар ҡаплаған. Үҙәк өлөшө ҡарағай һәм ҡайын урмандары менән айырылып тора, тупраҡтары көлһыу һәм һоро. Көньяҡта, тауҙың түбәнәйгән һәм тигеҙләнгән өлөшөндә, һоро урман тупраҡтарында ҡарағай, ҡайын һәм уҫаҡ урмандары өҫтөнлөк итә
Соломон Гуггенхайм музейы
Соломон Гуггенхайм музейы (Solomon R. Guggenheim Museum) — АҠШ-та сәнғәт музейы. Меценат һәм коллекционер Соломон Гуггенхайм тарафынан булдырылған. Нью-Йорк ҡалаһында, «музейҙар миле» булараҡ билдәле булған районда урынлашҡан. Донъяла иң боронғо һәм кеше күп йөрөгән хәҙерге заман сәнғәте йыйылмаһы.
Тарихы
Соломон Р. Гуггенхайм 1890-сы йылдарҙан элекке оҫталарҙың эштәрен йыя. 1926 йылда ул рәссам Хилла фон Ребай таныша. Хилла уны Европа авангард сәнғәте, айырым әйткәндә, абстрактлы сәнғәт менән таныштыра. Фон Ребай фекеренсә, был сәнғәт төрө рухи һәм утопия аспектына (предметһыҙ сәнғәт) эйә булған. Гуггенхайм үҙенең коллекциялау стратегияһын тулыһынса үҙгәртә, мәҫәлән, Василий Кандинский эштәренә иғтибарын йүнәлтә. Ул Нью-Йоркта «Плаза» отелендәге фатирында үҙенең коллекцияһы менән йәмәғәтселекте таныштыра башлай. Коллекция арта барыу менән, ул хәҙерге сәнғәтте аңлатыуға булышлыҡ итеү маҡсатында, 1937 йылда Соломон Р. Гуггенхайм фондын булдыра. Башта С. Гуггенхайм, Германиянан эмиграциялаған баронесса Хилла фон Ребайға «Предметһыҙ һынлы сәнғәт музейын» (Museum of Non-Objective Painting) ойошторорға тәҡдим итә. Йәмәғәтселеккә үҙенең коллекцияһын асып, Гуггенхайм америкаларҙы Василий Кандинский һәм Пит Мондриан кеүек абстракционистарҙың ижади эҙләнеүҙәренә иғтибарҙы йәлеп итергә өмөт иткән.
1943 йылдың июнендә Хилла фон Ребай АҠШ-тың шул ваҡыттағы иң билдәле архитекторы 76 йәшлек Фрэнк Ллойд Райтҡа яңы музей бинаһы төҙөлөшөнә заказ яһай. Төҙөлөш өсөн Үҙәк парктың ғәйәт ҙур йәшел массивы янындағы 88-се менән 89-сы урамдары араһындағы Бишенсе авенюла участка бүленгән. Ғәҙәти булмаған түңәрәк формалы ап-аҡ бинаны проектлап, Райт музей архитектураһының барлыҡ ғәмәлдәге моделдәренән ситләшкән. Музейға килеүселәр лифтта иң юғары ҡатҡа күтәрелеп, эске өҙлөкһөҙ спираль буйлап аҫҡа төшә һәм пандустың үҙендә лә һәм уға тоташҡан залдарҙағы экспозиялар менән таныша бара тип күҙалланған. Райт әйтеүенсә, төҙөлөш тамамланғас, күршеләге Метрополитен музейы кәртә-ҡура һымаҡ күренәсәк, тигән. Музей бинаһы ысынлап та, бихисап һоҡланыулы баһаларға күмелеп, XX быуат архитектураһының өлгөләренең береһенә әүерелә.
1950-се йылдарҙа музейға килеүселәрҙең һанын, даирәһен киңәйтеү маҡсатында фигуралы әҫәрҙәр (һынлы сәнғәттән тыш, скульптуралар һәм фотографиялар) һәм хатта XIX быуат аҙағындағы постимпрессионистарҙың эштәре менән тулылана башлай. Түңкәрелгән пирамидаль башня рәүешендәге музей бинаһының төҙөлөшө 1959 йылда тамамлана, был ваҡытҡа ҡарай Соломон Гуггенхайм һәм Фрэнк Райт иҫән булмаған ине. 1961 йылдан 1988 йылға ҡәҙәр Томас Мессер музей менән етәкселек итә. 2013 йылда музейға 1,2 миллион кеше килгән. Йыйылмаларҙың бер өлөшө башҡа Гуггенхайм фонды музейҙарында (мәҙәлән, Бильбаола) күрһәтелә.
Бөрө кантоны
Бөрө кантоны (Бирский кантон) — Башҡорт Автономиялы Республикаһына ингән башҡорт милли кантоны.
Соломон Гуггенхайм музейы
Күргәҙмәләр
2005 йылда Рәсәй! күргәҙмәһе тамашасыларға XIII быуаттан хәҙерге заманға тиклемге Рәсәй сәнғәте шедеврҙарын, шулай уҡ Рәсәй батшалары һәм сәнәғәтселәре тарафынан йыйылған донъя кимәлендәге коллекциялар, О. Кипренский, Д. Левицкий, К. Брюллов, А. Иванов, И. Репин, И. Крамской, Н. Ге, М. Врубель, В. Серов, К. Малевич, М. Шагал, А. Дейнека, А. Лактионов һәм башҡа танылған рәссамдарҙың әҫәрҙәре тәҡдим ителде. Быға тиклем, масштабтары һәм шедеврҙар күплеге буйынса АҠШ-та Рәсәй сәнғәте күргәҙмәләре ойошторолмаған. Рәсәй яғынан проекттың кураторы З. И. Тереғолова була.
Бөрө кантоны
Административ үҙәге — Бөрө ҡалаһы.
Соломон Гуггенхайм музейы
Билеттар
Өлкәндәр өсөн тулы билеттың хаҡы — $25, суденттар һәм пенсионерҙар (65 йәштән алып) — $18, 12 йәшкә тиклемге балалар — бушлай. Шәмбе көнө 17:45 сәғәттән 19:45 сәғәткә тиклем — инеүгә ирекле түләү (желательно $10, сират 17:15 сәғәттән формалаша, һуңғы билет 19:15 сәғәттә һатыла).
Бөрө кантоны
Тарих
1922 йылда 18 июлендә БАССР составында Бөрө өйәҙенең 43 улусынан ойошторола. Административ үҙәге — Бөрө ҡалаһы. Майҙаны — 24328 км² (1922). БашҮБК Президиумының 1923 йылда 10 февралда ҡарары менән Бөрө кантоны территорияһында 17 улус, Бөтә Рәсәй ҮБК-ның 1924 йылда 15 декабрҙә декреты менән 25 улус, Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1926 йылда 14 июнендәге декреты менән 20 улус (һуңыраҡ Ҡалмыҡ улусы Нуриман, Ҡайынлыҡ улусы Яңы Ҡайынлыҡ тип үҙгәртелә) ойошторола. Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең га) 539,9 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 245, һоло — 159,6, ҡарабойҙай — 46,6, бойҙай — 19,8, тары — 16,2, картуф — 8,9, етен — 3,6, киндер — 3,2; һыйыр малы һаны — 250419 баш, йылҡы — 139409, һарыҡ — 512813, кәзә — 14763, сусҡа — 35994. 5 урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте заводы, 3 шарап ҡыуыу заводы, 2 күн заводы, спирт-араҡы, кирбес һуғыу һәм быяла заводтары эшләй. 90 баҙар була (1927). 1‑се баҫҡыс 425 мәктәп (1926; шуларҙан башҡорт телендә уҡытыу 136, мари — 58, сыуаш — 1, татар — 101, удмурт — 20, урыҫ телендә — 109 мәктәптә алып барыла); 16 дауахана һәм 18 амбулатория (1930); 75 уҡыу өйө (1928) иҫәпләнә. Кантон 1930 йылда 20 августа бөтөрөлә, уның территорияһы Асҡын (өлөшләтә Асҡын, Байҡыбаш, Балыҡсы, Тәтешле улустары), Байҡы (Байҡы, өлөшләтә Балыҡсы), Баҡалы (өлөшләтә Исмаил), Бөрө (өлөшләтә Мәскәү, Пономарёвка, Сурай), Борай (өлөшләтә Борай, Киҙгәнбаш, Красный Холм, Ҡыҙылъяр, Яңы Ҡайынлыҡ, Нуриман), Дүртөйлө (өлөшләтә Исмаил, Мәскәү, Нуриман, Әсән), Ҡалтасы (өлөшләтә Борай, Калегин, Красный Холм, Яңы Ҡайынлыҡ), Мишкә (Мишкә, өлөшләтә Байҡыбаш, Киҙгәнбаш, Сурай), Николо-Берёзовка (Яңы Ҡабан, өлөшләтә Калегин, Яңы Ҡайынлыҡ), Иҫке Балтас (Иҫке Балтас, өлөшләтә Асҡын, Байҡыбаш, Киҙгәнбаш, Тәтешле), Топорнин (өлөшләтә Мәскәү, Пономарёвка), Саҡмағош (өлөшләтә Исмаил, Мәскәү, Әсән), Яңауыл (өлөшләтә Ҡыҙылъяр, Тәтешле, Яңауыл улустары) административ райондары составына инә.
Тозам-Ротыпь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөрө кантоны
География
Майҙаны — 24328 км² (1922). Төньяҡта Пермь губернаһы, көнсығышта Екатеринбург губернаһы һәм Мәсәғүт кантоны, көньяҡта Бәләбәй кантоны һәм Өфө кантоны, көнбайышта Вятка губернаһы һәм ТАССР менән сиктәш була.
Ғибәҙәт (Ислам)
Ғибәҙәт (عبادة — «табыныу») — уҡыла: әл-ғибәдә — ҡәҙер итеү, лексик яҡтан — йомшаҡ күңелле булыу, баш эйеү, буйһоноу; ‘Иба́дат) — Ислам тәғлимәте буйынса, Аллаһы Тәғәлә ҡушҡан йәки хуплаған ғәмәлдәрҙе башҡарыу һәм Аллаһ тыйған ғәмәлдәрҙән ҡасыу тигән мәғәнәгә эйә булған Ислам төшөнсәһе
Термин Ҡөрьәндә телгә алына.
Төшөнсә
«Дини йолалар тураһында фән» (‘ильм әл-‘ибәдәт) мосолман хоҡуғының биш өлөшөнөң береһен (фиҡһ) тәшкил итә. Ғибәҙәт, йола практикаһы булараҡ, «рухи практиканан» айырыла (мөғәмәләт).
Ул түбәндәге йолаларҙы үҙ эсенә ала:
Юғарыла һанап үтелгән дини бурыстарҙы үтәү ғибәҙәттең айырылғыһыҙ өлөшө булып һанала. Теоретик яҡтан ғибәҙәт сөнниҙәрҙең һәм шиғыйҙарҙың ҡағиҙәләре бер төрлө, әммә ғәмәлдә айырмалар бар.
Гуменюк Наталья Петровна
Наталья Петровна Гуменюк (Наталія Петрівна Гуменюк; тыуған ) — украин журналисы, яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Громадское телевидение» етәксеһе (2015—2019).
Биографияһы
Наталья Петровна Гуменюк 1983 йылдың 21 июлендә Биробиджанда тыуған. Дүрт йәшендә астроном булырға хыяллана, ә туғыҙ йәшендә  хәрби конфликттар менән  мауыға, гуманитар хеҙмәткәре булырға хыяллана.
2013 йылда «Громадское телевидение» проектына нигеҙ һалыусыларҙың  береһе була. 2014 йылдың февралендә, «Громадское телевидение» телеканалында э эшләү менән бер рәттән «Аристократтар» радиоһында «Интернационал» программаһын алып бара. 2014 йылдың мартында Docudays UA кинофестивале еңеүселәрен бүләкләү тантанаһы алып бара. Украинаның көнсығышында хәрби хәрәкәттәр зонаһында ҡораллы низағ ваҡиғаларын яҡтырта. 2015 йылдың ғинуарында «Громадское телевидение» телеканалында хеҙмәтте етәкләй. 2015 йылдың майында «Громадское телевидение» каналында етәксе Роман Скрыпинды алмаштыра. Гуменюк 2015 йылдың июлендә төшөрлгән Би-би-си «Глобальный вызов» программаһында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-эксперт була.
2015 йылдың йәйендә дәүләттең «Ҡаҙаныштары өсөн» орденынан баш тарта. 2016 йылда Docudays UA кинофестиваленең һәм «Честь профессии» журналистар премияһының жюри составына инә. «Честь профессии» премияһының жюри ағзалары менән бер рәттән Роман Скрыпиндың булыуы менән бәйле, Наталья Гуменюк протест йөҙөнән конкурстың күҙәтеү совтетынан сығып китә.
2019 йылдың 9 ноябрь Владимир Зеленский Гуменюкты Украина Президенты ҡарамағындағы журналистарҙы һәм һүҙ азатлығын яҡлау мәсьәләләре буйынса совет составына индерә.
2019 йылдың 20 декабрендә «Громадское телевидение» каналында Гуменюкты етәксеһе вазифаһында Юлия Банкова алмаштыра. Бынан һуң партнерлыҡ буйынса баш мөхәррирҙең урынбаҫары булып эшләй һәм Hromadske International проектын етәкләй. 2020 йылдың февралендә Гуменюк журналист Ангелина Карякина контрактын оҙайтмауы сәбәпле, «Громадское телевилениенан» китеүе тураһында иғлан итә.
2020 йылдың май айында  «Ижтимағи ҡыҙыҡһыныу журналистикаһы  лабораторияһы» проектын төҙөй. 2020 йылдың 2 сентябренән — Украина милли ижтимағи телерадиокомпанияһында стратегик планлаштырыу буйынса  яңылыҡтар шеф-редакторы, унда Гуменюкты Ангелина Карякина саҡыра.
Абруйы
2017 йылда Гуменюк Res Publica гәзите, Visegrad Fund, Financial Times и Google ойошмаһы төҙөгән  New Europe 100 исемлегенә индерелә.
2019 йылда «Фокус» аҙналығы төҙөгән  «Украинаның 100 иң абруйлы ҡатын-ҡыҙы» исемлегенә индерелә.
Шәхси тормошо
Ире — «Ямғыр » телеканалында эшләүсе Рәсәй журналисы Пётр Рузавин
Тярсоре-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы
Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы (15 август 1937 йыл, Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районы Иҫке Байыш ауылы) — башҡорт СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-механик, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991) һәм вице-президенты (1991).
Техник фәндәре докторы (1984), профессор (1986), РФ (1997) һәм БАССР-ҙың (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), СССР нефть сәнәғәте отличнигы (1970), Почётлы нефтсе (2002).
«Башҡортостан Республикаһының энергоресурстарҙы транспортлау проблемаһы институты» дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры (1978—2015), «Башҡортостан Республикаһының энергоресурстарҙы транспортлау проблемаһы институты» дәүләт унитар предприятиеһының ғилми етәксеһе (2015 йылдан).
Белеме
Өфө нефть институты (1958).
Карьера үҫеше
Лаборант, инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, проекттың баш инженеры, НИИтранснефть секторы етәксеһе (1957—1970); лаборатория мөдире, бүлек мөдире, ВНИИСПТнефть директор урынбаҫары (1970 й.), директоры (1978 й.).
2002—2015 йылдарҙа «Энергоресурстарҙы транспортлау проблемаһы институты» дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры. 1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының вице-президенты.
Фәнни, инженерлыҡ һәм уҡытыу эшмәкәрлеге
Инженер һәм фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлеше: нефть һәм нефть продукттарын магистраль үткәргес торба аша транспортлау системаһының ышаныслылығын тәьмин итеү.
Үткәргес торба системаһында күп фазалы мөхит механикаһы, аралыҡ конструкцияларының үткәреү һәләтенә күсеш процестары һәм баҫымлы күренештәр йоғонтоһо, газ-шыйыҡ ҡатышмаһын һурҙырып ағыҙыуҙың хәүефһеҙ технологияларын эшләү, металл конструкцияларын тутығыуҙан һаҡлау дәрәжәһен күтәреү технологияһы һәм ысулдары өлкәһендә фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр ойоштороу инициаторы һәм етәксеһе.
Удар тулҡындарҙың таралыуын, цилиндр тышсаның һәм металл структураһының көсөргәнешле-деформацияланған торошон тикшереүгә өлөш индерә, шулар нигеҙендә принципиаль яңы технологиялар булдырыла. Торба үткәргес транспорты объекттарында шартлау энергияһын ижади маҡсатта файҙаланыу идеяһын тәҡдим итә.
Әсғәт Ғәлимйән улы Ғүмәров үткәргес торбаларҙың ышаныслылығын тәьмин итеү проблемалары буйынса фәнни мәктәп булдыра. Уның уҡыусылары араһында 40-тан ашыу фән кандидаты һәм докторҙары бар. Уҡыусылары менән берлектә, шартлатҡыс матдәләр ҡулланып, принципиаль яңы технологик процестар һәм техник саралар булдырған.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
РФ фән етәкселәре Гильдияһы советы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Эксперт советының яуаплы сәркәтибе, нефть һәм газ сәнәғәтендә металдарҙы тутығыуҙан һаҡлау буйынса Халыҡ-ара ассоциация президенты (1990), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының «ЭНТАс» экологик фәнни-техник ассоциацияһы президенты, «ИПТЭР» дәүләт унитар предприятиеһы ҡарамағындағы диссертация яҡлау буйынса махсуслаштырылған советтың рәйесе.
«Рәсәй-Һиндостан» дуҫлыҡ Йәмғиәтенең вице-президенты, уның төбәктәрҙәге үҙәк етәкселәре советы президенты, «Башҡортостан-Һиндостан» дуҫлығы Йәмғиәтенең рәйесе.
Хеҙмәттәре
800-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 145 РФ патенттары бирелгән.
Байраҡлы мәсете (Белград)
Байраҡлы мәсете (сер. Бајракли џамија / džamija Bajrakli, төр. Bayraklı Camii) — Белград ҡалаһындағы ғәмәлдәге берҙән-бер мәсет (Сербия).
Тарихы
Мәсеттең исеме төрөк теленән Bayrak  — «флаг», Bayraklı — «флаглы» килеп сыҡҡан.
Сербияны австралиялылар оккупациялаған ваҡытта (1717—1739), мәсет рим-католик сиркәүе итеп үҙгәртелә; ләкин төрөктәр Белградты яңынан яулап алғандан һуң, йәнә мәсеткә әйләнә.
2004 йылдың 18 мартында Косовалағы ыҙғыштар ваҡытында, албанлылар серб сиркәүҙәрен яндырғанға яуап итеп, яндырыла. Һуңынан тергеҙелә.
Төрөктәр хакимлығы аҫтында ҡалған XVII быуаттағы Белградтың ентекле тасуирламаһы һаҡланған, уны ғосман сәйәхәтсеһе-һүрәтләүсеһе Эвлия Челеби яҙған, ул үҙенең китабында ҡалала ислам архитектураһы объекттарының күп булыуын билдәләй. XIX быуаттың икенсе яртыһында Байраҡлы мәсетен тарихсылар Константин Иречек һәм Джузеппе Барбанти-Бродано, шулай уҡ географ һәм этнограф Феликс Каниц һүрәтләй. Фараз ителеүенсә, Байраҡлы мәсете XVII быуатта төрөк солтаны Сөләймән II (1687—1691) ҡарары буйынса иҫке намаҙ уҡыу урынында төҙөлә. Замандаштары әйтеүенсә, уны тәүҙә Чохажи-хажи Алия, ә һуңынан Хөсәйен-чохажи тип атайҙар. Хәҙерге исемен мәсет XVIII быуат аҙағында XIX быуат башында ала. Ҡаланың төп мәсете булараҡ, унда мөвәҡәт, һижрәт буйынса изге көндәрҙе билдәләүсе кеше хеҙмәт итә. Уға сәғәт механизмын хеҙмәтләндереү, манараға флаг элеү йөкмәтелә, был ҡаланың бөтә намаҙ уҡый торған урындарында намаҙ башланыуын аңлата.
XIX быуатта серб Обреновичтар династияһы — кенәз Михаил һәм король Александр идара иткән осорҙа — мәсеттә әленән-әле тергеҙеү эштәре бара.
1868 йылда реставрацияларҙың береһе башлана, кенәз Михаил мәғариф һәм сиркәү эштәре министрына ҡалала булған мәсеттәрҙең иң ҡулайлыһын табырға һәм уны мосолмандар намаҙының ғәмәлдәге урыны булһын өсөн тейешле саралар күрергә ҡуша. Мәсет бинаһын ғына түгел, ә уның эске ихатаһындағы ҡаралтыларҙы ла ремонтлау планлаштырыла. Мәғариф һәм сиркәү эштәре министры 1868 йылдың 10 майында Сербия Кенәзлегенең Дәүләт советына түбәндәге йөкмәткеле акт ебәрә: Белградта йәшәгән һәм үҙҙәренең эштәре менән шөғөлләнгән мосолмандар дини йыуанысһыҙ ҡалмаһын өсөн, Уның Ғали йәнәптәре бындағы мәсеттәрҙең береһен ғибәҙәт йолаларын башҡарыу өсөн тәртипкә килтерергә рәхим итеп бойороҡ бирҙе. Был юғары бойороғона ярашлы иң маҡсатлыһы тип «Байраҡлы» мәсете һайланды, һәм төҙөлөш министры, минең үтенес менән, уны һәм уның эргәһендәге хужа йәшәйәсәк йортто ҡарарға белгестәр ебәрҙе…. Кенәз Михаилдың 1868 йылдың май айында сығарылған күрһәтмәһенә ярашлы, мәғариф һәм сиркәү эштәре министры хужаға йылына 240 талер, ә мәзингә 120 талер түләргә бурыслы, ә мәсетте хеҙмәтләндергән башҡалар мәсеткә ҡараған күсемһеҙ килемдәр (ваҡыфтар) менән файҙалана ала. Байраҡлы мәсетенә беренсе имам һәм беренсе мәзин шул уҡ 1868 йылда тәғәйенләнә.
Ике донъя һуғышы осоронда мәсеттә реставрация эштәре ҡала мэрияһы тарафынан да үткәрелә, ә 1935 йылда ул тәүге тапҡыр Белградтың боронғо биналарын һаҡлау тураһындағы дәүләттең Указы менән һаҡ аҫтына алына. Икенсе донъя һуғышынан һуң да мәсетте Белград ҡалаһының халыҡ комитеты һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын ғилми өйрәнеү һәм һаҡлау Институты бер нисә тапҡыр реставрациялай, ә 1960 йылдарҙан башлап Белград ҡалаһының мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау институты яҡлай. 2004 йылдағы боҙолған урындарҙан һуң таш фасадты һәм тәҙрәләрҙе төҙөкләндерәләр. Хәҙер мәсет тулыһынса тергеҙелгән һәм эшләп тора.
Архитектураһы
Үҙенең архитектураһы яғынан мәсет кәмбәҙе, манараһы, ҙур стеналары һәм күп булмаған тәҙрә,ишектәре менән берҙәм куб формаһындағы бина. Төҙөлөш материалдары сифатында башлыса таш ҡулланылған, ә фасадтың ҡайһы бер сегменттары таш һәм балсыҡтан эшләнгән. Мәсеттең нигеҙе квадрат, ә көмбәҙ менән һигеҙмөйөшлө яҡтылыҡ ҡыуышлығын киреһенсә көнсығыш стилендәге аркалар һәм ябай биҙәкле терәткесле нишалар тотоп тора. Фасадта тәҙрәләр ассимметрик урынлашҡан, ләкин яҡтылыҡ ҡыуышлығының һәр һигеҙ яғында берәр тәҙрә бар. Көмбәҙҙең элементтары һәм тәҙрә уйымдары бинала һыныҡ аркалар менән тамамлана. Мәсеттең тышҡы төньяҡ-көнбайыш стенаһына конус башлы тар түңәрәк манара төкәтеп төҙөлгән. Өҫтә, манара әйләнәһендә балкон үтә. Унан мәзин диндарҙарҙы намаҙға саҡыра. Мәсеттең залында, ишек ҡаршыһында ислам диненең намаҙ өсөн изге урыны (михраб) урынлашҡан, бинаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, изге Мәккә ҡалаһы юнәлешендә бай биҙәкле көмбәҙ менән ҙур булмаған ниша тора. Михрабтан уң яҡта, көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә, ағас кафедра урынлашҡан (мөнбәр). Инеү урынының өҫ яғында ағас галерея урынлашҡан (мәхфил), унан балконға сығырға мөмкин.