cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Глаубер тоҙо
Асыу
Глаубер тоҙон асыу 1626 йылдың ҡышында билдәләнә, һәм туранан тура 1625 йылда Глауберҙың ауырыуы — сабыртмалы тиф,, ул ваҡытта «венгр биҙгәге» тип аталған сир менән бәйле. Глаубер үҙе быны нисек тасуирлай:
Ауырыуҙан бер аҙ аяҡҡа баҫҡас, мин Неаполисҡа килдем (Нойштадттың латин исеме, немецса — «яңы ҡала»; Германияла бер нисә ҡала ошондай исемгә эйә). Унда йәнә ауырыу өйәнәге башланды, һәм мин был ҡалала ҡалырға тейеш инем. Ауырыу ашҡаҙанымды шул тиклем көсһөҙләндерҙе, хатта ул бер ниндәй ризыҡты ла ҡабул итә лә, эшкәртә лә алмай ине. Урындағы халыҡ миңә йөҙөм баҡсаһы янындағы сығанаҡҡа барырға кәңәш итте. Улар, сығанаҡтағы һыу аппетитымды ҡайтарыр, тине. Уларҙың кәңәшенә ҡолаҡ һалып, мин үҙем менән ҙур икмәк киҫәге алдым; миңә уны ашарға кәрәк, тинеләр, әммә бының миңә нисектер ярҙам итәсәгенә бик аҙ ышандым. Шишмәгә килгәс, мин икмәгемде һыуға мандым һәм уны ҙур ҡәнәғәтлек менән ашаным, ә бынан алда иң нәзәкәтле тәм-томдарға иғтибар итмәй булдыра алманым. Икмәктән ҡалған тышты алып, һыуҙы шишмәнән алып эстем. Ашауым шул тиклем ҡыуандырҙы, ахыр сиктә мин һыу алған икмәк «ксынаяғын» да ашаным. Өйгә имен-аман әйләнеп ҡайттым һәм тәьҫораттарым менән күршеләрем менән уртаҡлаштым. Ошо һыу менән артабан да дауаланһам, ашҡаҙанымдың функциялары тулыһынса тергеҙелер тип уйлағайным. Мин: «Был ниндәй һыу?» — тип һораным. Миңә: «Унда селитра бар», — тинеләр. Глаубер шишмә һыуының химик составы менән ҡыҙыҡһына һәм киләһе ҡышты уны өйрәнеүгә арнай. Ул урындағы дарыуханасы Айснер менән дуҫлаша. Уның лабораторияһын тәжрибә үткәреү өсөн файҙалана. Тикшереүҙәр барышында минераль һыуҙы парға әйләндерә һәм уның ултырмаһын анализлай. Ултырмала быға тиклем билдәһеҙ тоҙ ҡала. Глаубер уны «мөғжизәле» тип атай. Атап әйткәндә, мирбилит тәбиғи минералының исеме латинса атамаһынан килеп сыға.
Күп йылдар үткәс, 1648 йылда, Глаубер кислоталар менән тәжрибә үткәрә, дөрөҫөрәге, көкөрт кислотаһы менән ябай таш тоҙҙо йылытыу юлы менән тоҙ кислотаһы ала. Аҡрын йылытҡанда натрий гидросульфаты реакцияһы барлыҡҡа килә: NaCl + H2SO4 = NaHSO4 + HCl, ә көслөлә — натрий сулфаты: 2NaCl + H2SO4 = Na2SO4 + 2HCl. Ултырманың ҙур үтә күренмәле кристалдары йәш сағында танышҡан «мөғжизәле тоҙ» булып сыҡҡанын күргәс, Глаубер бик ғәжәпләнә. Бер реакция һөҙөмтәһендә Глаубер тоҙ кислотаһы алыу һәм натрий сульфатын синтезлау ысулын да аса.
Химик үҙенсәлектәре һәм ҡулланыу
Сода, гипосульфат, ультрамарин етештереүҙә; быяла сәнәғәтендә, һыуытыу эшендә, медицинала ҡулланыла. Глауберов тоҙо медицинала эскә 15-30-шар г ҡабул итеүгә йомшартыу сараһы булараҡ файҙаланыла.
Нәфис әҙәбиәттә мирабилит
1932 йылда Советтар Союзында Константин Паустовскийҙың «Кара-Бугаз» тигән повесы баҫыла. Был әҫәр Ҡара-Боғаз-Гол ҡултығы аша ябай булмаған глаубер тоҙо сығарыу һәм кеше үҙләштерергә тейеш тәбиғәт байлыҡтары тураһында бәйән ителә. Ошо әҫәр баҫылып сыҡҡандан һуң, яҙыусылар Паустовскийҙы «әҙәбиәтебеҙҙе мирабилиты» тип атай башлайҙар.
Волга тамағы янындағы тоҙло күлдәргә походтарҙа мирабилит табыу мажаралы повестың төп геройы өсөн иң экстремаль шөғөлдәрҙең береһе булып тора.
Аун Сан Су Чжи
До Аун Сан Су Чжи (အောင်ဆန်းစုကြည်; 19 июнь 1945 йыл) — Мьянма сәйәси эшмәкәре, хунтаға оппозицион «Демократия өсөн милли лига»ның лидеры, Нобель премияһы лауреаты (1991).
Биографияһы
Аун Сан Су Чжи Янгон ҡалаһында 1945 йылдың 19 июнендә тыуған. Уның атаһы Аун Сан хәҙерге Мьянма ҡораллы көстәрен нигеҙләүсеһе булған һәм 1947 йылда Британия империяһы менән Бирманың бойондороҡһоҙлоғо хаҡында һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡан, шул уҡ йылда башҡа хөкүмәт ағзалары менән үлтерелә. Аун Сан Су Чжины һәм тағы ла ике улдарын әсәләре — билдәле сәйәсмән Кхи Чжи тәрбиәләй.
1960 йылда Кхи Чжи Һиндостанға илсе итеп тәғәйенләнә һәм ғаиләһе менән шунда күсә. Аун Сан Су Чжи белемен Нью-Дели ҡалаһында дауам итә һәм урындағы колледжын 1964 йылда тамамлай. Һуңынан Оксфорд университетының Санкт-Хью колледжына (Бөйөк Британия) уҡырға инә. 1969 йылда философия, сәйәсәт һәм иҡтисад өлкәләрендә бакалавр дәрәжәһен ала. Университетты тамамланғандан һуң Нью-Йоркта Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында эшләй.
1972 йылда Аун Сан Су Чжи тибет белгесе Михаэль Эйрис менән никахлаша, уларҙың ике улдары була: Александр һәм Ким. 1985 йылда Аун Сан Су Чжи Лондон университетында фәлсәфә докторы дәрәжәһен ала. 1990 йылда ошо уҡ университетта хөрмәтле ағзаһы итеп һайлана.
1988 йылда Аун Сан Су Чжи ауырыу әсәһенә ярҙам итер өсөн Бирмаға ҡайта. Һуңынан ул демократик хәрәкәтте етәкләй башлай.
Сәйәси карьера
1988 йылда Бирманың хәрби етәксеһе генерал У Не Вин отставкаға китә һәм илдә демократия урынлаштырыр өсөн демонстрациялар була. 1988 йылдың 26 авгусында Шведагон пагодаһы янында йыйылған ярты миллион халыҡ алдында Аун Сан Су Чжи илдә демократик власть урынлаштырыу тураһындағы телмәре менән сығыш яһай. Әммә тарихта 8888 ихтилалы исеме аҫтында ҡалған күтәрелештәр ҡаты баҫтырылалар. Сентябрҙә илдәге юғары власты яңы хәрби хунта үҙ ҡулына ала.
1996 йылдың 9 ноябрендә Аун Сан Су Чжи башҡа «Демократия өсөн милли лига» партияһы менән барған автоколонна 200-гә яҡын ҡораллы кешеләр менән һөжүм ителә. Партия полицияға ғариза яҙа, әммә полиция эҙләнеүҙәре бер нимәгә лә килтермәй.
1988—2010 йылдар араһында төрлө ғәйепләүҙәр менән 15 йыл дауамында өйҙәге тотҡонлоҡта тотолған, уға был ваҡытта партия яҡлылары һәм сит ил кешеләре менән осрашыу тыйылған. 1994 йылдың 26 сентябрендә ул хәрби хунтаның рәйесе генерал Тан Шве менән осраша.
2002 йылдың 6 майында БМО хәрби хунта менән һөйләшеүҙәр алып барғандан һуң, Мьянма хөкүмәте Аун Сан Су Чжины иреккә сығара. 2003 йылдың 30 майында Депайин ҡалаһынан алыҫ түгел урында Аун Сан Су Чжи барған автоколоннаға йәнә ҡораллы һөжүм яһала, күп кенә кешеләр үлтерелә һәм яралана. Аун Сан Су Чжины машина йөрөтөүсеһе ҡотҡара, ләкин тиҙҙән хөкүмәт уны Янгондағы төрмәгә яба, һуңыраҡ өйҙәге тотҡонлоҡта тотола.
2009 йылда БМО-ның Генераль секретары Пан Ги Мун Мьянмаға уның хөкүмәтенән демократик реформалар башланыуын һәм оппозиционерҙарҙы азат итеүҙе ирешер өсөн бара. Мьянманан китер алдынан Пан Ги Мун уға генерал Тан Швеға Аун Сан Су Чжи менән осрашырға рөхсәт бирмәүенә ризаһыҙлыҡ белдерә. 2010 йылдың 13 ноябрендә Аун Сан Су Чжины өйҙәге тотҡонлоҡтан азат ителә. Пан Ги Мун илдең хөкүмәтен демократик юлда булыуын дауам итергә кәрәклеген белдерә һәм Аун Сан Су Чжи менән осрашҡан саҡта уны «бөтә донъя өсөн өмөт символы» тип атай.
2011 йылдың 1 декабрендә Аун Сан Су Чжи Янгонда АҠШ-тың Дәүләт секретары Хиллари Клинтон менән осраша, ә 2011 йылдың 21 декабрендә ул Таиланд премьер-министры Йинглак Чиннават менән осраша.
2012 йылғы Мьянмала парламент һайлауҙарында Аун Сан Су Чжи депутат итеп һайлана.
Факттар
U2 төркөмөнөң «Walk On» йыры Аун Сан Су Чжиға бағышланған.
2006 йылда «New Statesman» журналы менән төҙөлгән «Беҙҙең заман ҡаһарманы» исемлегендә уға беренсе урын бирелә.
2007 йылда Канада парламенты ҡарарына ярашлы Аун Сан Су Чжиға Канаданың хөрмәтле гражданлығы бирелә. 2008 йылда АҠШ-тың юғары бүләге — АҠШ Конрессы алтын миҙалы менән бүләкләнә. Аун Сан Су Чжи шулай уҡ Францияның юғары бүләге — Почётлы легион Ордены менән бүләкләнә.
2011 йылда режиссёр Люк Бессондың «Леди» исемле биографик фильмы сыға. Фильмдың сценарийын Ребекка Фрейн яҙа, төп ролдә — Аун Сан Су Чжи ролен Мишель Йео башҡара.
Аун Сан Су Чжи — Социнтерндың махсус хөрмәтле вице-президенты.
Гросольберсдорф
Гросольберсдорф (Gro?olbersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3000 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 480 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 94 320 943 409 429 һәм автомобиль коды MEK (элек: ZP, MAB).
Лун-Вож (Пейбыр ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каравочка
Каравочка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кардаил йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бузулук. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нефть эшкәртеү заводы
Нефть эшкәртеү заводы — сәнәғәт предприятиеһы, уның төп бурысы — нефт те бензинға, авиация кәрәсиненә, мазутҡа, дизель яғыулығына, майлау материалдарына, майҙарға, битум дарға, нефть коксына, нефть химияһы өсөн сеймал эшкәртеү. Нефть эшкәртеү заводының етештереү циклы ғәҙәттә сеймал әҙерләүҙән, нефтте беренсел ҡыуыуҙан һәм нефть фракцияларын икенсел эшкәртеүҙән тора: каталитик крекинг, каталитик риформинг, кокслаштырыу, висбрекинг, гидрокрекинг, гидротаҙартыу һәм әҙер нефть продукттары компоненттарын ҡатнаштырыу.
Ғәҙәттә нефть эшкәртеү заводында йәки уның эргәһендә эшкәртелмәгән нефть өсөн, шулай уҡ ҙур күләмдәге шыйыҡ продукттарҙы һаҡлау өсөн нефть базаһы бар.
Ул түбәндәге күрһәткестәр буйынса ҡылыҡһырлана:
«Нефть һәм газ» журналы мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылдың 31 декабренә ҡарата донъяла 636 нефть эшкәртеү заводы эшләй, уларҙың дөйөм ҡеүәте 87,75 млн баррель (13 951 000 м3). Һиндостандағы Джамнагар нефть эшкәртеү заводы — нефть эшкәртеү буйынса иң ҙур завод булып тора 2008 йылдың 25 декабренән алып 1,24 миллион баррель (197 000 м3) эшкәртеү ҡеүәтенә эйә.
Тарихы
Нефтте завод ысулы менән эшкәртеү тәүге тапҡыр Рәсәйҙә тормошҡа ашырыла: 1745 йылда мәғдән белгесе Фёдор Савельевич Прядунов Ухта йылғаһы төбөнән нефть сығарыуға рөхсәт ала һәм примитив нефть ҡыуыу заводын төҙөй. Ул хронологик яҡтан донъяла беренсе булып тора. Йылға өҫтөнән 40 бот нефть алып, Прядунов уны 1748 йылда Мәскәүгә алып килә һәм Берг-коллегия лабораторияһында ҡыуа, кәрәсингә оҡшаш продукт ала.
1823 йылда Моздок ҡалаһы эргәһендәге Акки-Юрт ауылы янында нефть ҡыуыу кубы эшләй башлай, уны крепостной крәҫтиән Василий Алексеев Дубинин һәм уның бер туғандары Герасим менән Макар уйлап таба. Бер туған Дубининдар заводы кирбес мейестән һәм әҙер кәрәсин өсөн һауыттарҙан торған ҡоролма. Ул нефтле тимер кубты (яҡынса 492 литр һыя), «һыуытҡыс» (һыуытыу өсөн һыу һалынған ағас мискә) аша үткән уралма торбаны йылыта. Уралма торбала кәрәсин пары йыйыла. Завод 20 йылдан ашыу эшләй һәм артабан Рәсәйҙә һәм башҡа илдәрҙә барлыҡҡа килгән нефть ҡыуыу предприятиеларына нигеҙ һалыусы була.
Кокорев Василий Александрович нигеҙ һалған завод ярайһы уҡ алға китә. 1857 йылда В. А. Кокорев, Н. Е. Торнау һәм Н. А. Новосельский 2 миллион һумлыҡ капитал менән "Каспий аръяғы сауҙа ширҡәте"нә нигеҙ һала, һуңынан уларға эшҡыуар П. И. Губонин да ҡушыла. Ширҡәт Баҡы янындағы Сурахань ҡалаһында яҡтыртыу майы етештереү буйынса завод төҙөү өсөн 12 дисәтинә ер һатып ала. Завод отошһоҙ була, һәм тиҙҙән Василий Кокорев «консультациялар биреү өсөн» Эйхлер Василийҙы (Вильгельм) саҡыра. Эйхлер Кокаревҡа сеймал сифатында кирҙы һәм Германияла эшләнгән технологик проектты файҙаланыуҙан баш тартырға, ә заводты нефттең үҙен эшкәртеүгә күсерергә тәҡдим итә. Эйхлер шулай уҡ кәрәсинде лә таҙартырға кәңәш итә. Либих проекты буйынса төҙөлгән завод бөтөрөлә, ә шул уҡ территорияла төҙөлгән яңы завод ағалы-ҡустылы Дубининдар схемаһы буйынса проектлана.
1863 йылда Кокорев Сураханға Менделеев Дмитрий Ивановичты саҡыра. Менделеев Эйхлер менән бер нисә тәжрибә үткәрә. Ҡыуыу кубтарының конструкцияһына һиҙелерлек үҙгәрештәр индерелә, ағымлы һыуытҡыстар етештереүгә ҡуйыла һәм яңы таҙартыу технологияһы эшләнә. Үткәрелгән тикшеренеүҙәр һәм үҙгәртеп ҡороуҙар һөҙөмтәһендә, кәрәсиндың хаҡы төшә башлауға ҡарамаҫтан, Сурахан заводы килем бирә башлай.
Нефть эшкәртеү заводтарының профилдәре
Бөгөнгө көндә профилдәр араһындағы сиктәр юйыла бара, предприятиелар күп яҡлы була бара. Мәҫәлән, нефть эшкәртеү заводында каталитик крекинг булыуы пропилендан полипропилен етештереүҙе яйға һалырға мөмкинлек бирә, ул крекинг ваҡытында өҫтәмә продукт булараҡ байтаҡ миҡдарҙа алына.
Рәсәй нефть эшкәртеү сәнәғәтендә, нефть эшкәртеү схемаһына ҡарап, нефть эшкәртеү заводтарының өс профилен айыралар: яғыулыҡ, яғыулыҡ-май, яғыулыҡ-химия.
Яғыулыҡ профиле
Яғыулыҡ профилендәге нефть эшкәртеү заводтарында яғыулыҡтың һәм углеродлы материалдарҙың төрлө төрҙәре: мотор яғыулығы, мазут, яғыулыҡ газдары, битумдар, нефть кокстары һәм башҡалар төп продукция булып тора.
Ҡоролмалар йыйылмаһына инә: мотлаҡ — май дистилляцияһы, реформалау, гидроэлектростанция; өҫтәмә — вакуумлы дистилляция, каталитик крекинг, изомерлаштырыу, гидрокрекинг, кокслау һ. б.
Нефть эшкәртеү заводтарына миҫалдар: Мәскәү нефть эшкәртеү заводы, Ачинск нефть эшкәртеү заводы һ. б.
Яғыулыҡ-май профиле
Яғыулыҡ-майлау профилендәге заводтарҙа яғыулыҡтың төрлө төрҙәре һәм углерод материалдарынан тыш нефть майҙары, майҙар, ҡаты парафиндар һәм башҡалар етештерелә.
Ҡоролмалар йыйылмаһы яғыулыҡ етештереү өсөн һәм майҙар етештереү өсөн ҡулайламалар инә.
Миҫалдар: Омск нефть эшкәртеү заводы, Ярославнефтеоргсинтез, Лукойл-Нижегороднефтеоргсинтез һәм башҡалар.
Яғыулыҡ-нефть химияһы профиле
Яғыулыҡ-химия профилендәге нефть эшкәртеү заводтарында яғыулыҡтың төрлө төрҙәре һәм углерод материалдарынан тыш нефть химияһы продукцияһы: полимерҙар, реагенттар һәм башҡалар етештерелә.
Ҡоролмалар йыйылмаһына яғыулыҡ етештереү өсөн һәм нефтехимия продукцияһы етештереү өсөн ҡулайламалар (пиролиз, полиэтилен, полипропилен, полистирол етештереү, индивидуаль ароматик углеводородтар етештереүгә йүнәлтелгән риформинг һ.б.) инә.
Миҫалдар булып Газпром Нефтехим Салауат, Башнефть-Өфөнефтехим тора.
Сеймал әҙерләү
Тәүҙә аппаратураның коррозияһына килтереүсе, крекингты әкренәйтеүсе һәм эшкәртеү продукттарының сифатын түбәнәйтеүсе тоҙҙар һәм башҡа ҡушылмаларҙы айырыу өсөн махсус ҡулайламаларҙа нефтте һыуһыҙландырыу һәм тоҙһоҙландырыу үткәрелә. Нефттә тоҙҙоң 3-4 мг/л һәм һыу яҡынса 0,1 % ҡала. Һуңынан нефть беренсел ҡыуыуға ебәрелә.
Беренсел эшкәртеү — ҡыуыу
Нефттең шыйыҡ углеводородтарының ҡайнау температураһы төрлөсә. Ҡыуыу ошо үҙенсәлеккә нигеҙләнә. Ректификация колоннаһында 350 градусҡа тиклем йылытҡанда, температура артҡан һайын, нефттән төрлө фракциялар бүленеп сыға. Беренсе нефть эшкәртеү заводтарында нефть түбәндәге фракциялар ҡыуып алынған: тура ҡыуылған бензин (28 — 180 °C температурала ҡайнай), реактив яғыулыҡ (180—240 °C) һәм дизель яғыулығы (240—350 °C). Нефть ҡыуыуҙың ҡалдығы мазут булған. XIX быуат аҙағына тиклем уны нтештереү ҡалдыҡтары булараҡ ташлағандар. Нефтте ҡыуыу өсөн ғәҙәттә биш ректификация колоннаһы файҙаланыла, уларҙа эҙмә-эҙлекле төрлө нефть продукттары бүленә. Беренсел нефть ҡыуыуҙа бензин күп түгел, шуға күрә күберәк автомобиль яғыулығы алыу өсөн икенсел эшкәртеү үткәрелә.
Икенсел эшкәртеү — крекинг
Бензин фракцияларын, шулай уҡ артабан ароматик углеводородтар — бензол, толуол һәм башҡаларҙы сығарыуға сеймал алыу өсөн нефтте икенсел эшкәртеү беренсел нефть ҡыуыу продукттарын термик йәки химик каталитик тарҡатыу юлы менән үткәрелә. Был циклдың иң таралған технологияларының береһе — крекинг (ингл. cracking — тарҡатыу).
1891 йылда инженерҙар В. Г. Шухов һәм С. П. Гаврилов термик крекинг-процесты өҙлөкһөҙ тормошҡа ашырыу өсөн донъялағы тәүге сәнәғәт ҡулайламаһын тәҡдим итә: өҙлөкһөҙ эшләгән торба реакторы, унда торбалар буйлап мазут йәки башҡа ауыр нефть сеймалын мәжбүри әйләндереү ғәмәлгә ашырыла, ә торба-ара арауыҡҡа йылытылған яғыулыҡ газдары ебәрелә. Крекинг-процеста сығым 40 — 45-тән 55 — 60 процентҡа тиклем тәшкил итә. Уларҙан артабан бензин, кәрәсин, дизель яғыулығын әҙерләргә мөмкин. Был процес мазуттан майлағыс майҙар етештереү өсөн компоненттар алырға мөмкинлек бирә.
Клаус процесы (көкөртлө водородты элементлы көкөрткә әйләндереү)
Клаус ҡоролмаһы нефть эшкәртеү предприятиеларында көкөрт алыу өсөн көкөртлө водородты эшкәртеүҙә әүҙем ҡулланыла.
Әҙер продукцияның барлыҡҡа килеүе
Бензин, кәрәсин, дизель яғыулығы һәм техник майҙар химик составы буйынса төрлө маркаларға бүленә. Кәрәкле составтағы әҙер продукция алыу өсөн алынған компоненттарҙы ҡушыу етештереүҙең һуңғы стадияһы булып тора. Шулай уҡ был процесс компаундлау йәки блендинг тип атала.
Нефть эшкәртеү заводтарының дәүләт иҡтисады һәм хәрби-стратегик тормошондағы әһәмиәте
Нефть эшкәртеү заводы булмаған дәүләт, ҡағиҙә булараҡ, заводы булған күршеләренән бойондороҡло була. Новополоцкиҙа һәм Мозырҙағы 2 ҙур нефть эшкәртеү заводы дәүләт бюджетының ярайһы уҡ ҙур өлөшөн формалаштыра. Быны Белоруссия миҫалында күҙәтеп була. Рәсәйҙә нефть ҡыуыу предприятиелары йыш ҡына төбәк бюджеттарының байтаҡ өлөшөн тәшкил итә.
Гроспоствиц (Үрге Лужица)
Гроспоствиц (Үрге Лужица) (Gro?postwitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2856 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 241 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2692 һәм автомобиль коды BZ.
Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы
Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы (31 декабрь 1908 йыл — 11 апрель 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби табип, медицина хеҙмәте майоры. Ҡыҙыл Байраҡ (1953) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) ордендары кавалеры. Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың ағаһының улы.
Биографияһы
Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров 1908 йылдың 31 декабрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (һуңыраҡ — БАССР-ҙың Красноусол, артабан — Ғафури районы) Еҙем-Ҡаран ауылында Әбделмәнов Нурғәни улы Мәһәҙиҙең ғаиләһендә тыуа.
Граждандар һуғышы йылдары осоронда аҡтар яғында һуғышҡан Мәһәҙи Әбделмәновты ҡыҙылдар атып үлтерә. Шағир Мәжит Ғафури ағаһының улын, ҡустыһы Ғәббәсте, үҙенең ғаиләһендә тәрбиәләй. Уҡырға зирәк егет медицина белеменә эйә була.
1937 йылда Ленинградта (Санкт-Петербург) Ҡыҙыл Армияның С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын тамамлай.
Хәрби хеҙмәте
Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров БАССР-ҙың Республика хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. 1932 йылдың 1 сентябренән, Ленинградта Ҡыҙыл Армияның С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһында уҡый башлағанынан бирле, хәрби хеҙмәттә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 6-сы армия составына ингән 45-се уҡсылар дивизияһы 108-се айырым пулемёт батальонында хеҙмәт итә.
Артабан медицина хеҙмәте майоры Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы милитаристик Япония менән һуғышта ҡатнаша. Алыҫ Көнсығыш фронтының 69-сы Медицина-эвакуация хеҙмәтенең 99-сы даими хәрби-санитар поезында яралыларҙы дауалай.
Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров 1962 йылдың 18 майында хәрби хеҙмәтен Смоленск ҡалаһында тамамлай.
Батырлыҡ ордены
Батырлыҡ ордены (Орден Мужества) — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы. Рәсәй Федерацияһы Президентының 1994 йылдың 2 мартындағы «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары тураһында» 442-се Указына ярашлы булдырыла. Награда эскизы авторы — Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы Е. И. Ухналёв.
Орден менән йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙа, енәйәтселек менән көрәштә, стихиялы бәлә-ҡазалар һәм башҡа ғәҙәттән тыш хәлдәр ваҡытында фиҙакәрлек, ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ, шулай уҡ хеҙмәт йәки гражданлыҡ бурысын үтәгән саҡта ғүмере өсөн хәүеф менән бәйле шарттарҙа, ҡыйыу һәм тәүәккәл ғәмәлдәр күрһәткән Рәсәй Федерацияһы граждандары бүләкләнә. Награда статуты буйынса Батырлыҡ ордены менән сит ил граждандары ла бүләкләнә ала.
2014 йылға ҡарата Батырлыҡ ордены менән бүләкләнеүселәр 100 меңдән ашҡан. Орден статутына ярашлы ҡабаттан бүләкләү ҡаралған; өс һәм дүрт орден кавалерҙары бар.
Тарихы
СССР Юғары Советы Президиумының 1988 йылдың 28 декабрендәге Указына ярашлы «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены булдырыла. Юридик фәндәр кандидаты М. А. Рогов билдәләүенсә, орден статуты буйынса кешеләрҙе ҡотҡарғанда, йәмәғәт тәртибен һәм социалистик милекте һаҡлауҙа, енәйәтселек, стихиялы бәлә-ҡазалар һәм башҡа ғәҙәттән тыш хәлдәр менән көрәштә батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән СССР граждандарын бүләкләү ҡаралған.
1991 йылдың 25 декабрендә, РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡабул иткән законға ярашлы, РСФСР Рәсәй Федерацияһы тип үҙгәртелә. 1991 йылдың 26 декабрендә СССР ғәмәлдән сығарыла, Рәсәй уның эсенән үҙаллы дәүләт булараҡ бүленеп сыға. 1992 йылдың 21 апрелендә Рәсәй халыҡ депутаттары съезы үҙгәртеүҙе раҫлай һәм РСФСР Конституцияһына тейешле төҙәтмәләр индерә, улар шул уҡ көндө, 1992 йылдың 16 майында, үҙ көсөнә инә. Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 2 мартындағы 2424-1 Указына ярашлы, Рәсәй наградлау системаһында дәүләт наградалары тураһында закон ҡабул ителгәнгә тиклем, СССР-ҙа ғәмәлдә булған ҡайһы бер отличие билдәләре, шул иҫәптән «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены һаҡланып ҡала.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1994 йылдың 2 мартындағы 442-се «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары тураһында» Указына ярашлы, башҡа наградалар менән бер рәттән Батырлыҡ ордены ла булдырыла. Тарихсы, тарих фәндәре кандидаты А. И. Гончаров уны «Шәхси батырлыҡ өсөн» совет орденының аналогы итеп ҡылыҡһырлай, ә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа, Батырлыҡ ордены хоҡуҡи йәһәттән «Шәхси батырлыҡ өсөн» орденының вариҫы тип билдәләнә, сөнки уларҙың статуттарында бик күп оҡшашлыҡтар бар. Батырлыҡ орденын булдырыу барышында награданың формаһы һәм уның исеме тураһында бәхәстәр бара. А. И. Гончаров билдәләүенсә, яңы награданың эш атамаларының береһе булып «Ялҡынлы йөрәк» «(Пылающее сердце») тора, ул Американың «Пурпурное сердце» миҙалына аналогия буйынса бирелә.. Эскиздарҙы эшләүҙә атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре А. М. Авербах, Дәүләт тарих музейының өлкән ғилми хеҙмәткәре В. А. Дуров, тарих фәндәре докторы И. В. Можейко, тарих фәндәре кандидаты П. К. Корнаков ҡатнаша. Бүләкләү билдәһе формаһын Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Геральдика советы рәйесе Георгий Вадимович Вилинбахов тәҡдим итә, ә ордендың һуңғы эскизы Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы Евгений Ильич Ухналев тарафынан эшләнә (1931—2015). Ухналев шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Дәүләт гербының, президент власы билдәләренең һәм Рәсәй Федерацияһының бер нисә юғары дәүләт нагрдаһының авторы булараҡ билдәле.
Батырлыҡ ордены нигеҙенә «Рупперт тәреһе» һалына, йәғни түңәрәк эсендә тәре. Рәсәй император армияһында шундай формала төрлө билдәләр була, мәҫәлән, 1812 һәм 1855 йылдарҙы ополчение тәреләре һәм Александр хәрби училищеһының күкрәк билдәһе, ләкин, А. И. Гончаров билдәләүенсә, «ул бер ҡасан да Рәсәй ордендарына хас булмай». Е. И. Ухналев орден билдәһенә өҫтән һалынған алтынға ялатылған Дәүләт гербын урынлаштырырға уйлай, әммә Рәсәйҙәге 1990 йылдар башындағы иҡтисади хәл тулыһынса был проектты тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирмәй, сөнки ундай рәүештә Батырлыҡ ордены күпкә ҡиммәт хаҡҡа төшөр ине.
Орден статуты
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2010 йылдың 7 сентябрендәге «Рәсәй федерацияһының наградлау системаһын камиллаштырыу буйынса саралар тураһында»ғы 1099-се Указы менән раҫланған орден статутына ярашлы Батырлыҡ ордены менән «кешеләрҙе ҡотҡарыуҙа, йәмәғәт тәртибен һәм социалистик милекте һаҡлауҙа, енәйәтселек, стихиялы бәлә-ҡазалар һәм башҡа ғәҙәттән тыш хәлдәр менән көрәштә фиҙакәрлек, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән, ә шулай уҡ хәрби, гражданлыҡ һәм хеҙмәт бурысын ғүмере өсөн хәүеф менән бәйле шарттарҙа ҡыйыу һәм тәүәккәл ғәмәлдәр башҡарған өсөн Рәсәй Федерацияһы граждандары бүләкләнә».
Орден статуты менән шулай уҡ «Рәсәй Федерацияһы сиктәренән тыш стихиялы бәлә-ҡазалар, яңғындар, катастрофалар һәм башҡа ғәҙәттән тыш хәлдәр ваҡытында Рәсәй Федерацияһы граждандарын ҡотҡарыуҙа фиҙакәрлек, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн» сит ил граждандары бүләкләнә алыуы билдәләнә.
Статутҡа ярашлы, орден менән үлгәндән һуң да бүләкләү ҡаралған. Өс батырлыҡ орденына лайыҡ булған кеше «тағы ла бер тапҡыр ҡаһарманлыҡ йәки фиҙакәрлек күрһәткән» осраҡта Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә тәҡдим ителә ала.
Батырлыҡ ордены билдәһе күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа ордендары булған осраҡтарҙа Нахимов орденынан һуң урынлаша. Статут буйынса шулай уҡ айырыуса мөһим осраҡтарҙа һәм көндәлек тормошта йөрөтөү өсөн Батырлыҡ орденының миниатюр күсермәһе;ул Нахимов орденының миниатюр күсермәһенән һуң урынлаштырыла.
Хәрби кейемдә орден таҫмаһы Нахимов ордены таҫмаһынан һуң урынлаштырыла. Гражданлыҡ кейемдә Батырлыҡ ордены таҫмаһы розетка рәүешендә күкрәктең һул яҡында тағыла.
Тасуирламаһы
Батырлыҡ ордены көмөштән яһала, остары түңәрәтелгән тигеҙ яҡлы тәренән ғибәрәт, тәренең ситтәре рельеф күтәрмәле һәм нурлы. Тәренең үҙәгендә Рәсәй Федерацияһының рельефлы Дәүләт гербы төшөрөлгән{. Артҡы яғында, горизонталь буйынса, стилләштерелгән хәрефтәр менән «МУЖЕСТВО» һүҙе һәм ордендың һаны ҡуйылған. Ситенән — рельфлы күтәрмә. Тәре остары араһы 40 мм тәшкил итә. Орден билдәһе элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалып менән тоташтырыла. Ҡалып ситтәренән аҡ буйҙар үткән ҡыҙыл төҫтәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫманың киңлеге — 24 миллиметр, буйҙарҙың киңлеге 2 миллиметр тәшкил итә.
Батырлыҡ орденының миниатюр күсермәһе ҡалыпта йөрөтөлә. Тәре остары араһы — 15,4 миллиметр, ҡалыптың аҫҡы мөйөштән урге яҡтың яртыһына тиклем бейеклеге — 10 миллиметр, һәр ҡабырғаның оҙонлоғо — 16 миллиметр, аҫҡы мөйөштө булдырған һәр яҡтың оҙонлоғо — 10 миллиметр.
Бүләкләүҙәр
«Коммерсантъ Власть» баҫмаһы билдәләүенсә, 2014 йылға ҡарата Батырлыҡ ордены менән 80 меңдән ашыу кеше бүләкләнгән. Башҡа сығанаҡтарға ярашлы, Батырлыҡ ордены менән бүләкләнгәндәрҙең дөйөм һаны 100 меңдән ашыу.
Батырлыҡ ордены кавалерҙары өсөн айырым ташламалар ҡаралмаған. Батырлыҡ ордены менән бүләкләнгән хәрбиҙәр армиянан отставкаға киткән саҡта бер тапҡыр ике оклад күләмендәге ярҙам алалар.
Орден менән бүләкләнеүселәр араһында күпселектә хәрбиҙәр, хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәре һәм ҡотҡарыусылар. «Коммерсантъ Власть» журналында, Батырлыҡ ордены менән бүләкләнеүселәрҙең күпселеге Төньяҡ Кавказдағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашыусылар, тип белдерә ; мәҫәлән, 1995 йылдың ғинуарында Грозныйҙы штурмлау ваҡытында автоматик рәүештә бөтә һәләк булғандар һәм яраланған хәрбиҙәр орден менән бүләкләүгә тәҡдим ителгән.
Батырлыҡ ордены менән ябай граждандар бүләкләнгән осраҡтар ҙа илдәле. Төрлө йылдарҙа орден менән, шул иҫәптән үлгәндән һуң, табиптар бүләкләнә: педиатр һәм хирург Л. М. Рошаль ), дәүләт эшмәкәре дипломат В. И. Чуркин ), мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәре йырсы И. Д. Кобзон), хәрби журналист Е. Е. Поддубный ; Украина көнсығышындағы конфликт барышында һәләк булған журналистар А. Д. Волошин, А. С. Клян, И. В. Корнелюк, А. А. Стенин ), спортсы тенниссы А. Э. Чесноков. ), Мәскәүҙәге 263-се һанлы мәктәп педагогы А. Н. Кирилов ).
Батырлыҡ орденының иң йәш кавалеры — 7 йәшлек Евгений Табаков. Ул орден менән 2008 йылдың 28 ноябрендә (үлгәндән һуң) бүләкләнә : малай фатирға баҫып ингән көсләүсенән үҙенең өлкән апаһы Янаны яҡларға маташа, әммә енәйәтсе ҡулынан һәләк була.
Күмәк бүләкләү
Тәүге күмәк бүләкләү беренсе чечен һуғышы осорона тура килә: орденға 137-се гвардия парашют полкының 3-сө көсәйтелгән парашют-десант батальны составы тулыһынса тәҡдим ителә. Әлеге батальон 1994 йылдың 1 декабренән алып 1995 йылдың 5 мартына тиклем Чечен Республикаһы территорияһында хәрби бурыстар башҡара. Һуңынан батальон артынан «Батырлыҡ батальоны» исеме нығытыла. Башҡа күмәк бүләкләү осраҡтары ла билдәле.
Күп тапҡыр орден кавалерҙары
Статус буйынса Батырлыҡ ордены менән күп тапҡыр бүләкләү ҡаралғанға күрә, күп тапҡыр наградалар кавалерҙары ла бар. Ике тапҡыр, өс һәм дүрт тапҡыр Батырлыҡ ордены кавалерҙары билдәле. Тикшеренеүсе К. А. Щеголев үҙенең «Современные награды России. Традиции и преемственность» (2009) исемле хеҙмәендә, 2003 йылға ҡарата 716 кеше күп тапҡыр әлеге наградаға лайыҡ булған, тип билдәләй, шул иҫәптән, ике тапҡыр — 682 кеше (шуларҙың 56-һы — үлгәндән һуң), өс тапҡыр — 35 кеше, шулай уҡ ул өс тапҡыр кавалерҙар исемлеген килтегән, шул уҡ ваҡытта әлеге исемлек тулы булмауы бар, тип өҫтәй. Үҙ сиратында, Дәүләт думаһы депутаты Н. М. Безбородов килтергән мәғлүмәттәргә ярашлы, Батырлыҡ ордены менән 2001 йылдың 20 декабренә ҡарата орден менән ике тапҡыр бүләкләнеүселәр һаны 850.
Дүрт тапҡыр Батырлыҡ ордены менән бер нисә кеше бүләкләнгән, улар араһында:
Геральдик йоғонтоһо
Батырлыҡ ордены менән бер үк ваҡытта «Һәләкәттән ҡотҡарған өсөн» миҙалы ордены булдырыла, проект авторы — П. К. Корнаков. Миҙалдың тасуирламаһы рәсми рәүештә Рәсәй Федерацияһы Президенты тарафынан 2010 йылдың 7 сентябрендә 1099-сы Указы менән раҫлана. Миҙалдың алғы яғында Батырлыҡ ордены билдәһенең рельефлы һүрәте төшөрөлгән.
Әлеге ике ордендың үҙ-ара бәйләнешенә А. И. Гончаров та иғтибар итә, ул шулай уҡ башҡа оҡшашлыҡтарҙы билдәләй, мәҫәлән, таҫма төҫтәре.
Автомобиль номеры
Автомобиль номеры (теркәү билдәһе, номер билдәһе) — транспорт сараһының (автомобиль һәм башҡа ҡоро ер транспорт сараларының) шәхси теркәү билдәһе. Ғәҙәттә, был номер бирелгән илдең (йәки территорияның) теркәү номеры һәм хәреф коды яҙылған металл пластинанан ғибәрәт.
Тарихы
Автомобиль номерҙары ғәҙәттә автомобиль борттарында, машинаның алғы һәм артҡы яғында металл йәки пластмассаның яҡтылыҡты кире ҡайтарыусы табағында (номер билдәһе) йәки ҡағыҙ нигеҙендә һүрәтләнә һәм транспорт сараһының алғы йәки артҡы быялаһы аҫтында урынлаштырыла. Йыш ҡына автомобиль номеры транспорт сараһы теркәлгән дәүләттең административ берәмеген күрһәтә. Күп кенә дәүләттәрҙә номерҙарҙы үҙәк теркәү учреждениеһы бирә, ә Канада, Австралия, Германия, Пакистан һәм АҠШ-та номерҙарҙы урындағы хакимиәт бирә. Әлеге ваҡытта донъяла номер билдәләренең өс төп өлгөһө бар:
Донъяның 25 иле номер билдәләренең үҙ милли стандартына эйә булып ҡала, әммә яйлап бөтә донъя стандарттарына күсә.
АҠШ-та һәр штат үҙенең номер билдәләрен бирә. Нью-Йорк штаты 1901 йылда номер билдәләрен индерә. Башта нормалаштырылған номер билдәләре булмай, һәм машинаның һәр хужаһы уларҙы үҙе эшләргә бурыслы була.
Теләгән һандар һәм хәрефтәр комбинацияһы менән теркәлеү билдәләре
Теләгән һандар һәм хәрефтәр комбинацияһы менән теркәү билдәһе — махсус автомобиль номерының рәсми атамаһы, ул рәсми булмаған рәүештә престижлы, матур, элиталы, блатлы, статуслы һ. б.
2006 йылдың июлендә Йоркширҙа «М1» номеры өсөн 331,5 мең фунт стерлинг түләнә. 2007 йылда Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә Талал Хури (Talal Khouri) 25,2 миллион дирһәмгә 5 һанлы номер, ә 2008 йылда 1 миллион дирһәмгә 13 һанлы номер һатып алған. Шунда уҡ 2008 йылда Сәйет Абдул Ғаффар Хури (Saeed Abdul Ghaffar Khouri) 1 һанлы номерҙы 52 миллион 200 мең дирһәмгә һатып алған. 2009 йылда Бөйөк британияла Набиль Бишара (Nabil Bishara) ҡатынына  513 меңгә долларға  һатып алған.
2017 йылда Швейцарияла «VS-1» номер билдәһе өсөн түләнгән максималь сумма теркәлгән, ул 160 100 швейцар франкы (159 000 евро) тәшкил иткән. Бындай хаҡты Швейцарияның Вале кантонынан автоһәүәҫкәр түләгән. Швейцария кантондары властары күптән инде үҙенсәлекле автомобиль номерҙарын һатыу буйынса аукциондар үткәреүҙе ҡаҙнаға керемдең мөһим сығанағы тип ҡарай, сөнки автоһәүәҫкәрҙәр бындай номерҙар өсөн теләһә ниндәй аҡса түләргә әҙер.
Әмиров Родион Руслан улы
Әмиров Родион Руслан улы — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе.
Уйын карьераһы
Родионды ЙХЛ клубы «Толпар»ға сығарылыш миҙгеле барышында уҡ йәлеп итә башлайҙар. Даими чемпионаттың ун ике матчының беренсеһен Әмиров октябрҙә үткәрә, ә профессиональ кимәлдә дебют шайбаһы бер аҙ һуңыраҡ — 2018 йылдың 14 февралендә ул Усть-Каменогорскиҙың «Алтайы» менән осрашыуҙа шайба индерә һәм икенсе көндө шулай уҡ шайба индерә. ЙХЛ-дың 2018/19 йылдар миҙгеле — беренсе тулы миҙгел була, һәм Әмиров 25 (13+12) мәрәй менән яҡшы статистика күрһәтә. Был күрһәткес буйынса ул команда форвардтары араһында алтынсы була. Әммә бер мөһим аныҡлыҡ менән: уның «Толпар» буйынса бөтә партнерҙары 50 матч үткәрә, ә Әмиров —.ни бары 31.
2019/20 йылдар миҙгелендә үҙенең тәүге матчтарын КХЛ-да «Салауат Юлаев» командаһы составында уйнай. Дебют миҙгелендә даими миҙгелдә бөтәһе 21 матч үткәрә, 2 мәрәй йыя (0+2). Шул уҡ миҙгелдә ЮХЛ-да өфөләрҙең фарм-клубы — Нефтекаманың «Торос» клубы матчтарына йәлеп ителә.
17 йәштән 20 йәшкә тиклем Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. 2020 йыл аҙағында Рәсәй йыйылма командаһы өсөн тәүге матчтарын үткәрә.
Ауырыуы һәм үлеме
2022 йылдың февралендә хоккейсының баш мейеһендә яман шеш табылыуы билдәле була. Германияла дауалана. 2023 йылдың 14 авгусында 22 йәшендә вафат була.
Кардаил
Кардаил — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бузулук йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 128 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бузулук. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лун-Вож (Пытыр-Ю ҡушылдығы)
Лун-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пытыр-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы
Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы (10 октябрь 1937 йыл — 2002 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1980), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985).
Биографияһы
Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов 1937 йылдың 10 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Байғусҡар ауылында тыуған.
1956 — 1961 йылдарҙа К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.
1961 йылда Хәйбулла районының Целинный һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә эшкә ебәрелә. Бында ул математика уҡыта һәм директор урынбаҫары булып эшләй. Хәйбулла район комсомол комитетының икенсе секретары, бер аҙҙан беренсе секретары итеп һайлана.
Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов мәктәп эшенә яңынан ҡайта. Әбеш, Аҡъяр мәктәптәрендә директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1966 йылда Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу (хәҙер Башҡортостан мәғарифты үҫтереү) институтына методист, 1967 йылда Халыҡ мәғарифы министрлығына мәктәптәр инспекторы итеп күсерәләр. Мәктәптәр эшен өйрәнгәндә ул уҡытыусыларҙың белем сифатын күтәреүгә, матди базаны нығытыуға, уҡытыу-тәрбиә эшен яҡшыртыуға, мәктәп, ғаилә һәм йәмәғәтселек хеҙмәттәшлеген үҫтереүгә ҙур иғтибар бирә.
Уның етәкселегендә был йылдарҙа институт уҡытыусыларҙың белемен, методик оҫталығын юғары кимәлгә күтәреүсе ойошмаға, педагогик үҙәккә әйләнә.
1976 йылда Башҡортостан һөнәрселек-техник белем биреү идаралығы башлығы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Бында ул яңы эш — һөнәрселек-техник белем биреү системаһына дөйөм урта белем биреүҙе индереү мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
1984 йылдың июненән Өфө ҡала Советы башҡарма комитетының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.
1990 йылда Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов республика Халыҡ мәғарифы министрлығына эшкә күсерелә, уның милли мәктәптәр бүлеге башлығы, кадрҙар бүлегенең педагогия училищелары буйынса баш белгесе вазифаларын башҡара. 1996 йылдың февралендә республиканың «Салют» балалар санаторийы эргәһендәге урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә.
2002 йылда Өфөлә вафат була.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов Башҡортостан Халыҡ мәғарифы министрлығы, уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты, РСФСР Педагогия йәмғиәтенең Башҡортостан бүлеге тарафынан ойошторолған фәнни-ғәмәли конференцияларҙы, педагогик уҡыуҙарҙы үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша.
Лун-Вож (Пожёг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гросрёрсдорф
Гросрёрсдорф (Gro?rohrsdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6826 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 279 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1900 һәм автомобиль коды BZ.
Һынлы сәнғәт
Живопись, һынлы һүрәт сәнғәте  — һынлы сәнғәттең бер төрө, күргән образдарҙы төҫлө буяуҙар ярҙамында ҡағыҙҙа һүрәтләү; Ысынбарлыҡтағы төрлө күренеш һәм предметтарҙы буяуҙар менән һүрәтләй торған һынлы сәнғәт төрө һәм ошо сәнғәт төрөнөң әҫәре ; төрлө төҫтәге майлы буяуҙар менән төшөрөлгән һүрәт.
Һынлы сәнғәт 5 төргә бүленә: станоклы, ҙур күләмле, биҙәү, театр биҙәү, миниатюра. Станок менән төшөрөлгән һүрәтте төшөрөлгән урынынан икенсе урынға күсерергә мөмкин. Дөйөм алғанда, был картиналарҙы яҙғанда мольберт (станок) файҙаланыла. Мольберт ҡулланылған һүрәт сәнғәтендә күбеһенсә майлы буяуҙар һүрәтләнә, әммә башҡа төрлө буяуҙы ҡулланыуҙары мөмкин (темпера, акрил һәм башҡалар). Картиналар рамға тарттырылған йәки йәбештерелгән киндер туҡымала яҙыла. Элек уның урынына ағас таҡталар һәм йоҡа материалдар да киң ҡулланылған.
Ҡағыҙҙағы төҫлө һүрәттәр (акварель, гуашь, пастель һәм башҡалар) формаль (мәҫәлән, урыны буйынса коллекцияла) графикаға һанала, әммә был һүрәттәр йыш ҡына живопись кеүек ҡабул ителә. Барлыҡ башҡа ысулдар менән эшләнгән төҫлө һүрәттәр графика тип атала, шул иҫәптән компьютер технологиялары ярҙамында төшөрөлгән һүрәттәр ҙә.
Киң билдәле живопись һүрәттәренә йоҡа материалдарҙа: киндер, ағас, полотно һәм башҡаларҙа эшләнгән һүрәттәр инә.
Шулай уҡ киндерҙә, картонда һәм башҡа шундай материалдарҙа майлы буяуҙар менән төшөрөлгән һүрәттәр ҙә живопистең бер төрө тип иҫәпләнә.
Һынлы сәнғәт
Академик һүҙлектәрҙә «живопись» (буяу менән һүрәт төшөрөү) «живописать» һүҙенә бәйләп аңлатыла — сағыу, тормошҡа оҡшаш итеп һүрәтләү. Урыҫ телендәге «живопись» һүҙе был сәнғәт төрөн майлы буяуҙар менән эшләү техникаһында станоклы һүрәт булараҡ формалашҡан саҡтағы реализм тенденцияһын күрһәтә. Был оҙайлы һәм күп яҡлы процесс Рәсәйҙә, көнбайыш Европа илдәрендәге кеүек үк, сәнғәт академияларының барлыҡҡа килеүе менән бәйле була.
Шуға ярашлы, живопись (һынлы сәнғәт) — кешенең ижади эшмәкәрлеге, «тормоштоң төрлө күренештәрен: тәбиғәтте, кеше, хайуандар донъяһын, кешеләрҙең йәмәғәт йә шәхси тормошонан ваҡиғаларҙы ҡабатлау һәләте…»" .Һынлы сәнғәт, беренсенән, спектрҙың һәм валёрҙарҙың хроматик (төҫлө) тондарының йылы- һалҡын мөнәсәбәттәре ярҙамында төҫөн тапшырыуға һәм объекттарҙы яҡтыртыуға нигеҙләнгән . Икенсенән, ысынбарлыҡты матур ҡабул итеү тәбиғәткә алыҫ ҡарашҡа нигеҙләнгән, унда иң мөһиме — объектты киңлек һәм еңел һауа мөхитенә бәйле ҡабул итеү. Матур һүрәтте (живописный образ) полотно өҫтөнә, ағас таҡтаға, картонға йәки ҡағыҙға күсергәндә, һүрәттең өҫкө йөҙөн өс үлсәмле арауыҡҡа оҡшаталар. Был һынлы сәнғәт менән графика сәнғәтенең төп айырмаһы. Был «алыҫ визуаль образ» төшөнсәһе.
Төрҙәре
Сәнғәттең традицион тарихында һынлы сәнғәттең бер нисә төп төрө айырыла: станоклы һынлы сәнғәт (йәғни картиналар), монументаль-декоратив биҙәү (фрескалар һ. б.), театр-декоратив сәнғәт, цифрлы һүрәттәр, миниатюра. . Станок һынлы сәнғәткә рәссамдың станокта (йәғни мольбертта) эшләнгән һәм күргәҙмәлә, музейҙа, йәғни мөхиткә ҡарамай, үҙаллы күрһәтеү өсөн тәғәйенләнгән әҫәрҙәре инә.
Шуға күрә станоклы һынлы сәнғәт әҫәрҙәре (шулай уҡ графика) өсөн рама кәрәк була. Монументаль- декоратив һынлы сәнғәт дөрөҫөрәге роспись (һүрәт менән биҙәү) тип атала, сөнки ул биҙәлгән әйберҙең айырылғыһыҙ өлөшө булараҡ уйланылған һәм ижад ителә. Мозаика сәнғәтен шул уҡ сәбәптәр, ижади ысул һәм техника үҙенсәлектәре арҡаһында монументаль- декоратив сәнғәт төрө тип иҫәпләнә.
Таш быуаттың тәүтормош һунарсыларының петроглифтары, геоглифтары, ҡаялағы һүрәттәре «монументаль һынлы сәнғәттең» иң боронғо миҫалдары булып тора, мәҫәлән, Ласко, Альтамира, Шовет, Шүлгәнташ мәмерйәләренең һүрәттәре. Әммә улар синкретик (тылсымлы, ритуал, эпистемологик, аралашсы) функцияға эйә. Бындай образдарҙың эстетик сифаттары һәм художество-образлы мәғәнәһе әлегә тиклем асыҡланмаған, шунлыҡтан морфологик яҡтан билдәләнмәгән. Монументаль һынлы сәнғәт, мозаика йәки сграфотто туранан-тура биналарҙың һәм башҡа ҡоролмаларҙың стеналарында һәм түшәмдәрендә башҡарыла. Элек дымлы гипста (фреска) минераль һыулы йәки елемле буяуҙар менән биҙәү өҫтөнлөк иткән. Италияла, XVI быуат башына тиклем, «саф фреска» деталдәрен темпера менән буяп сығыу ғәҙәте булған. «Таҙа фреска» техникаһы рәссамдың айырым оҫталығын талап итә, шуға күрә башҡа технологиялар ҙа, мәҫәлән, ҡоро штукатурка өҫтөнә майлы буяуҙар менән һүрәт төшөрөү — секко ҡулланыла. Монументаль һынлы сәнғәт өсөн был бик ҡулай булмаған техника.
Живопись менән графика араһындағы айырма
Үтә күренмәле акварель буяуҙар ярҙамында яһалған төҫлө (полихром) һүрәттәр һынлы сәнғәткә түгел, ә графикаға ҡарай, сөнки был осраҡтарҙа һүрәттәр (материал ғына түгел) ҡағыҙҙың аҡ фонында яһала. Сангина йәки пастель менән төҫлө һүрәттәр ҙә графика сәнғәтенә ҡарай, әммә башҡа сәбәптәр — һүрәт төшөрөү ысулы һәм техникаһы арҡаһында. Компьютер технологиялары, веб-дизайн продукттары, анимация һәм график дизайндың башҡа формалары, граффити, урам сәнғәте, ғәмәли графика һәм визуаль аралашыу ысулдары ярҙамында эшләнгән һүрәттәр автономиялы классификация һәм морфологияны күҙ алдында тота. Һүрәттең алдан уйланылған тәрәнлеге, һүрәтләнгән объекттарҙың тирә- яҡ мөхиттәге күләме, уларҙың төҫө, яҡтыртылыуы, әйберҙең материалы, әлбиттә, һынлы сәнғәттә лә, графикала ла төрлө булырға мөмкин, шуға күрә ижади практикала ике төр өсөн сиктәш формалар: график һынлы сәнғәт, һүрәттәр, төҫлө графика, грисаль, акварель һәм гуахе йәшәп килә. Әммә рәссамдың һәм графиктың натураны «күреү» ысулының төп айырмаһы һаҡлана, әммә ижади процес барышында үҙгәрештәр була. Донъяның һынлы сәнғәт күҙлегенән ҡарағанда иң матур юғары сағылышы тип француз импрессионистары сәнғәтен атарға була. Әммә һәнлы сәнғәт алдында торған мәсьәләләр төрлө, сәнғәт төрҙәре араһында төрлө мөнәсәбәттәр була, шуға күрә һынлы сәнғәттең мөмкинлектәре лә күп төрлө у.
Техника һәм материалдар
Һынлы сәнғәт пигментты бәйләүсе матдәләр (төҫлө матдә), өҫкө йөҙҙәге пигментты беркетеүҙең технологик ысулдары менән айырыла.
Уны теләһә ниндәй нигеҙҙә башҡарырға мөмкин: таш, гипста, киндер туҡымала, ебәктә, ҡағыҙҙа, күндән (шул иҫәптән хайуандың йә кешенең тәнендә — татуировка), металл, асфальтта, бетонда, быялала, керамикала һ. б. башҡарыла ала.
Буяуҙарҙы тәбиғи һәм яһалма пигменттарҙан әҙерләргә мөмкин.
Һынлы сәнғәттең традицион алымдары: анкаустик, темпера (йомортҡа менән), стена (эзбиз), йәбештереү һәм башҡа төрҙәр.
XV быуаттан майлы буяу (майлы буяу) популярлыҡ яулай, ул быуаттар буйы иң популяры булып ҡала. Майлы буяу пигментты төҫлө пигмент менән бәйләү һөҙөмтәһендә алына. Буяу ҡатламы, ҡалынлығына ҡарап, ике көндән өс көндән бер нисә айға тиклем кибә.
Майлы буяу махсус грунт эшләүҙе талап итә. Ғәҙәттә ике өлөштән тора — аҫҡы ике йәбештереү ҡатламы (балыҡ елеме, желатин) майға туҡымаға йәки ағасҡа һеңергә бирмәй һәм артабан өс-биш өҫкө ҡатлам — йәбештереүҙе, йәғни буяуҙың грунт менән тоташыуын яҡшырта, уға ғәҙәттә елем, аҡбур, глицерин инә. Майлы буяу менән эшләү өсөн наураль һәм синтетик щеткалар, шулай уҡ башҡа ҡоралдар — мастихиндар, шпатулдар ҡулланыла. Майлы буяу кипкәндән һуң, картинаны япма лак менән ҡапларға мөмкин. Был буяу ҡатламын һаҡлау өсөн дә, уның өҫтөндәге сағылдырыусы ялтырауыҡ бер төрлөлө булһын өсөн дә эшләнә.
Башҡа төрҙәре: штукатурка өҫтөн һыу буяуҙары менән буяу — сеймал (фреска) һәм ҡоро (секко), балауыҙ биҙәү (энкавистика), йәбештереү эмаль, керамик буяуҙар менән буяу (бәйләүселәр — ҡушылмалы күҙлек, флюс, глазурь — керамикаға ут төртөү юлы менән нығытыла), силикат буяуҙар (бәйләүсе — ирегән быяла) һ.б. XX быуатта полимерҙар бәйләүсе синтетик буяуҙар (акрил, виник һ. б.), эшләү еңеллеге, киптереү тиҙлеге һ. б. арҡаһында бик популяр булып китә.
Жанрҙары
Дини һынлы сәнғәт
Тарихи һынлы сәнғәт жанры — ренессанста барлыҡҡа килгән һәм реаль ваҡиғалар сюжеттары буйынса ғына түгел, шулай уҡ мифологик, Библия һәм Инжил картиналарын да үҙ эсенә алған һынлы сәнғәт жанры. Билдәле бер кешеләр йәки үткән замандың барлыҡ кешелек ваҡиғалары өсөн мөһим һүрәтләнгән.
Хәрби һынлы сәнғәт — һуғыш һәм хәрби тормош темаларына арналған һынлы сәнғәт жанры. Хәрби жанрҙа төп урынды ҡоро ер күренештәре, диңгеҙ алыштары һәм хәрби походтар биләй. Рәссам алыштың айырыуса мөһим йәки характерлы мәлен төшөрөргә, һуғыш батырлыҡтарын күрһәтергә, йыш ҡына хәрби ваҡиғаларҙың тарихи мәғәнәһен асырға тырыша.
Пейзаж Ҡалын яҙылыш— һынлы сәнғәт жанры, унда һүрәттең төп предметы булып тора, йәки ниндәйҙер кимәлдә кеше тәбиғәте тарафынан үҙгәртелгән. Боронғо замандан уҡ йәшәй, әммә урта быуаттарҙа әһәмиәтен юғалта һәм Яңырыу дәүерендә яңынан барлыҡҡа килә, яйлап иң мөһим һынлы сәнғәт жанрҙарының береһенә әйләнә. Айырым төрө: марина (диңгеҙ күренештәре).