cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дуа Липа
2018 — хәҙерге ваҡыт: Икенсе студия альбомы
2018 йылдың 6 апрелендә Кельвин Харрис менән берлектә «One Kiss» синглын сығара, ул 20 апрелдә Бөйөк Британияның UK Singles Chart хит-парадында беренсе урынға күтәрелә. Липа был тректа вокалсы ғына түгел, ә уның авторҙашы ла була.
2018 йылдың 8 сентябрендә Марк Ронсон менән берлектә «Electricity» синглының релизын сығара. Атаһы менән бергә үҙенең музыкаль фествалендә — SunnyHill Festival сығыш яһай. Августта Косовоға фестивалде уҙғарыу өсөн ҡайтҡанда Приштинаның мэры Шпенд Ахмети уға ҡала асҡысын тапшыра. Сентябрҙә Липа 2018 йылғы Формула-1 Сингапур Гран-приһында сығыш яһай. 19 октябрҙә үҙенең «Dua Lipa» тигән дебют студия альбомының Complete Edition исеме аҫтында суперэксклюзив сығарылышын сығара, уға яңы өс йыр өҫтәлә (улар өҫтөндә эшләгәндә ул төрлө башҡарыусылар менән хеҙмәттәшлек иткән.
Шәхси тормошо
2018 йылдың ғинуарында Липа биш ай дауамында осрашҡан үҙенең егете Пол Клейн менән айырылышҡан. Хәҙерге ваҡытта Айзек Кэрью менән мөнәсәбәттәрҙә.
Филантропия
2016 йылдың йәйендә Дуа атаһы менән бергә Sunny Hill Foundation фондын ойошторған, ул Косово Республикаһы халҡына ярҙамға йүнәлтелгән.
Русь
Русь — Көнсығыш Европала киң этномәҙәни төбәк, көнсығыш славян ерҙәренең тарихи исеме. Был ерҙәрҙә барлыҡҡа килгән йоғонтоло Киев Русе боронғо берҙәм рус халҡын, телен һәм мәҙәниәтен формалаштырыуға нигеҙ була. Уның сәйәси сәскә атыуы X—XI быуатҡа тура килә.
988 йылда Русь көнсығыш христиан йолалары буйынса суҡындырыла.
Исеме
Русь атамаһы русь ҡәбилә (йәки социаль төркөм) исеменән килеп сыҡҡан, ул Боронғо Рус дәүләтенең юғары ҡатламын тәшкил иткән булған. Шулай уҡ төньяҡ Иран, славян һәм башҡа ҡайһы бер этимологиялар бар.
Щетинка (Атемеша ҡушылдығы)
Щетинка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атемеша йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кузель (Сосновка ҡушылдығы)
Кузель — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосновка йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уманкаяга
Уманкаяга (Обманная) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новокшенов Виктор Юрьевич
Новокшенов Виктор Юрьевич (9 октябрь 1951 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1988), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2002).
Биографияһы
1976—79 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында hәм 1996—2013 Өфө дәүләт авиация техник университетының математиканың махсус бүлектәре кафедраһында эшләй.
Новокшеновтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: һыҙыҡһыҙ математик физика, солитондар теорияһы, һыҙыҡлы һәм һыҙыҡһыҙ дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сисеүҙең асимптотик ысулдары, Пенлеве тигеҙләмәләре.
В. Новокшеновтың уҡыусылары араһында — өс фән докторы һәм 20-нән ашыу фән кандидаты.
Хеҙмәттәре
80-дән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы.
Верхние Бусалы
Верхние Бусалы — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡорман
Ҡорман, Тәлпән (йәш ҡорман), Табан балыҡ (Abramis brama, Лещ, подлещик) — карптар ғаиләһенә ҡараған балыҡ.
Оҙаҡ йәшәй. 8—15 йыл. Һыуҙың йылылығы 12—14 градус йылынғас, ярты миллион самаһы ыуылдырыҡ сәсә.
Бенуэ
Бе́нуэ (банту телендә — «һыуҙар әсәһе», la Bénoué) — Көнбайыш Африкағы (Камерун, Нигерия) йылға.
География
Бенуэ йылғаһының инеше Камерун таулығының көнсығыш һырттарында урынлашҡан.
Бенуэ Нигер йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы булып тора, уның оҙонлоғо 1400 км (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 960 км). Йылға бассейны майҙаны — 441 мең км². Һыу сығымы 3170 м³/сек.
Иби ҡалаһынан (ямғырҙар осоронда Гаруа ҡалаһынан) суднолар йөрөй ала. Характеры буйынса — киң үҙәндә ағыусы тигеҙлек йылғаһы. Дымлы саванналарҙың халыҡ тығыҙлығы юғары булған райондар аша аға.
Эре ҡушылдыҡтары: Оква, Мада, Анкве, Шеманкар, Паи, Гонгола (барыһы ла уң) һәм Кацина-Ала, Донга, Темба, Фаро (барыһы ла һул).
Иҫкәрмәләр
}
Окштамка
Окштамка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Смаҡ
Смаҡ (Смаково) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 444 кеше була. Почта индексы — 453875, ОКАТО коды — 80241815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (95 %) йәшәй.
Тарихы
Смаҡ ауылы XVIII быуаттың 40-сы йылдарында барлыҡҡа килгән. Ул Моғотовҡа (1757 йыл) аҫаба ерҙәрен һатыуҙа ҡатнашҡан улустың абруйлы кешеһенең исемен йөрөтә. Нуғай даруғаһының башҡа аҫабалары менән бер рәттән Смаҡ Ҡасаев 1763 йылда Ырымбур губернаторы Д. В. Волковҡа башҡорт ауыл хужалығын киңәйтеү шарттары тураһында хат менән мөрәжәғәт итә (Асфандияров А. 3. Участие башкир в войнах и походах Рос­сии в период кантонного управления 1798—1865 гг. // Из исто­рии феодализма и капитализма в Башкирии. Уфа, 1971.). Смаҡтың улдарының береһе Әзебай (1773—1839) зәүрәт-сотник булып хеҙмәт иткән. Уның улдары Әйүп (улы Ҡотлоюл), Абдүлмәннән, Әбдүлвәхит була.
V ревизия мәғлүмәттәре буйынса Смаҡ ауылында 208 кеше йәшәгән 29 йорт күрһәтелгән. VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 152 кешегә тиклем кәмегән. Был халыҡтың бер өлөшөнөң икенсе Тамъян ауылдарына, айырыуса, яңынан барлыҡҡа килгән ауылдарға (Исламғол) күсеүе менән аңлатыла. 1859 йылда 213 кеше йәшәгән 33 йорт булған. 1920 йылда халыҡ һаны арта — 69 йортта 257 кеше иҫәпләнгән.
1842 йылда 152 кешегә 200 бот көҙгө ашлыҡ, 464 бот яҙғы иген; ауылда 238 йылҡы малы, 448 эре мөгөҙлө мал, 461 һарыҡ, 25 баш кәзә һәм 25 умарта булған.
Урамдары
Исемдәре :
Иҫтәлекле урындары
Мәләүез районы биләмәһендә йәшәүсе тамъян, ҡыпсаҡ һәм юрматы башҡорт ырыуҙары хөрмәтенә төҙөлгән стела
Йылан
Йылан — Түбәнге Ағиҙел ҡәбиләләре берләшмәһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе. Был төркөмгә ингән ун ҡәбиләнең (йәнәй, гәрәй, ҡырғыҙ, елдәк, ҡанлы, дыуанай, ҡаршин, таҙ, ыуаныш) береһе.
Этноним
Йылан ҡәбиләһе атамаһы, бигерәк тә 922 йылда беҙҙең тарафтарға сәйәхәт ҡылған Ибн Фаҙландың боронғо башҡорттарҙың йыланға табыныуын иҫкә алыуын иҫәпкә алып, йылан этнонимы боронғо башҡорттарҙың йыланды ололауына, хөрмәтләүенә ҡайтып ҡала, тип фаразлана:"«Мы видели, как (одна) группа из них поклоняется змеям, (другая) группа поклоняется журавлям...»."Тарихи әҙәбиәттә боронғо болғарҙарың динендә лә йылан культы булған тигән фекер бар. Әммә йылан этнонимы йыланға бәйле булғанын Кузеев Р.Ғ. осраҡлы ситуация, тип билдәләй. Г. Е. Грумм — Гржимайло йыландарҙы ҡыпсаҡтар менән бәйләп иҫкә ала, йыландарҙың этник сығышы нигеҙендә динлиндәр тора, ти (Кузеев Р.Ғ. китабынан).
Ҡәбилә ҡоролошо
Йылан ҡәбиләһе өс ырыуға бүленә:
Ҡәбилә — йылан, ырыу — эске йылан, иҙел йылан, ҡыр йылан, оран — тоҡсаба, агас — ҡайын, ҡош — ҡарға, тамга — әүернә (х).
Туған теле — башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының танып һәм түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләштәренә ҡарай.
Белгестәр әйтеүенсә, әлеге көндә республика ерлегендә һәм башҡа региондарҙа йәшәүсе 70 меңгә яҡын башҡорт йылан ырыуына ҡарай.
Йылан ҡәбиләһе мифтарҙа
Мифтар кешенең донъяға ҡарашын ғына сағылдырып ҡалмай, ул бөтә яҡлап кеше тормошона йоғонто яһай. Ҡайһы берҙә мифик образдар исем булып та китә. Урыҫ халҡының эпик йырында киң билдәле булған Тугарин Змеевич образы ысынбарлыҡта булған персонаж — ҡай ырыулы кыпсаҡ башлығы Туғархан. Ҡай — йылан. Ҡай монгол телендә йылан тигәнде аңлата. Урыҫтарҙа Змей Горыныч, ирандарҙарҙа — ажи -даха, башҡорттарҙа — аждаха.
Күп башлы дракон образы ғәҙеллек символын һүрәтләй. Ҡытайҙа аждаһа — яуызлыҡ символы түгел, ә ер — тупраҡ, тәрән аҡыллылыҡ һәм уңдырышлылыҡ символы. Ҡыпсаҡтарҙа кайлылар (каепичи) ырыуы булған.
Этник тарихы һәм сығышы
Йылан ҡәбиләһе — төрки -монгол сығышлы ҡәбилә. Кай ҡәбиләһенең тарихы беҙҙең эраның башында Манчжурия яландарында башлана. Ҡытай яҙмаларында «хи» халҡы тураһында һүҙ бара. Хи (яҙыла) — хай (ишетелә)- ҡай — йылан — берүк халыҡ. Был халыҡ һунарсылыҡ иткән, тирмәләрҙә йәшәгән, ғәсҡәрҙәре биш полктан торған, полкты иркин етәкләгән, игенселек менән шөғөлләнгән, бик оҫта уҡсылар, саңғыла шул тиклем шәп йөрөгәндәр, улар артынан етеп булмай, тигән мәғлүмәт бар. Алтынсы быуатта ҡай ҡәбиләһе төрки кағанатынан еңелә, ә 712 йылда үҙҙәре, киреһенсә, ҡытайҙарҙы еңәләр.
Ҡытай хроникалары ҡыдан хәкүмәте тарихы тураһында бәйән итә. X-сы быуатта ҡыдандәр Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала. Башҡорт ҡатай ырыуы — ҡыдандәр нәҫеленән. Ҡатайҙар — ҡай ҡәбиләһенең иң яҡын ҡәрҙәштәре.
Йыландар — иң боронғо төрки ҡәбиләләренең береһе. Уларҙың беренсе мең йылдың икенсе яртыһында Римға һөжүм итеүе тураһында әрмән яҙыусыһы Матвей Эдесс (XII быуат) яҙып ҡалдырған. Һуңынан йылан халҡы «ерәнсәслеләр» илен баҫып ала. Һары, ерән сәсле тип кыпсаҡтарҙы (урыҫса половцы — полома -солома) атайҙар. Ошо һәм башҡа эре процестарҙың башында йылан (ҡай) ҡәбиләһе торған. Ғалимдарҙың фекеренсә, тип яҙа проф. Янғужин Р. З. йыландарҙың тарихы беҙҙең эраға тиклем өсөнсө быуатҡа ҡайтып ҡала. Данлыҡлы ҡәбилә яңы эраның беренсе йыллығының аҙағында уҡ башҡорт этносын тулыландыра.
Кузеев Р.Ғ. тарафынан бик күп тамғалар өйрәнелгән. Барлығы 900 тамға табылған. Тикшеренеү эштәре төньяҡ һәм Түбәнге Ағиҙел ҡәбиләләренең уртаҡлығын күрһәтә. Түбәнге Ағиҙел башҡорттары тамғалары араһында ҡыпсаҡ (ҡара-ҡыпсаҡ) тамғалары барлығы асыҡланды. Шулай уҡ Үҫәргән тамғалары, ҡаршин ырыу араһынан башҡа, барыһында ла бар (110 тамға).
Йыландар — Ағиҙел үҙәнендә көн күреүсе ҡырғыҙҙар, каңлыларҙың күршеләре, улар һәм ҡыпсаҡтар менән миграция ваҡытынан алып һәм Дәшт -и- Ҡыпсаҡ дәүеренә тиклемге тормоштары менән дә бәйле. Йылан ырыу араларының ҡайһы бер ҡыпсаҡ этнонимиялары был ырыу XIII—XIV быуаттарҙа ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең бер өлөшө булыуы мөмкинлеген иҫбатлай ала. Кузеев Р.Ғ. 1953 йылда бер йылан ырыуы ҡартының: беҙ йылан — ҡыпсаҡтары, тигән һүҙҙәрен иҫкә төшөрә.
Боронғо риүәйәттәрҙән: әлеге йәшәгән ерҙәргә йылан ҡәбиләһе Волга йылғаһы яғынан йәки Ҡырымдан килгән.
Ҡыпсаҡтарҙың боронғо тарихындағы бер эпизод йылан ырыуының этник сығышын асыҡлай. В. В. Бартольд Н. Маркварттың китабына яҙған рецензияһында ҡыпсаҡтарҙың Алтайҙа көн күргән сағында, уларҙы йылан халҡы еңгән, тип яҙа. Ҡыпсаҡтар Алтайҙа Йылан (ҡытай транскрипцияһында Чжи — лян) үҙәнендә йәшәгәндәре тарихта билдәле факт. Тағы ла бер мәғлүмәт: Г. Е. Грумм — Гржимайло йыландарҙы ҡыпсаҡтар менән бәйләп иҫкә ала, йыландарҙың этник сығышы нигеҙендә динлиндәр тора, тип һанай ул (Кузеев Р.Ғ. китабынан). Шулай итеп, йылан ырыуының сығышы аныҡ билдәле булмаһа ла, уларҙың ҡыпсаҡтар берләшмәһенә ингән иң боронғо төрки ҡәбилә икәне бәхәсһеҙ.
XVII—XVIII быуаттарҙағы үҙгәрештәр
Башҡорт ерҙәрен талау факттары XVII быуат архив документтарында юҡ тиерлек. Ә бит нәҡ XVII быуатта башҡорт ерҙәрен үҙләштереү, талау, тартып алыу киң ҡулланылған, тик ул ваҡытта акттар тейешле кимәлдә теркәлмәгән булған. XVIII быуат документтары был процесты бик асыҡ күрһәтә.Ҡанлылар, мәҫәлән, 1722 йылда үҙ ерҙәрен 10 һумға һатҡан. Күп кенә башҡорттар ихтилалдарҙы аяуһыҙ баҫҡандан һуң үҙ ерҙәренән ҡыуылғандар. Бик күп ерҙәр припущенниктар индереү сәбәпле юғалтылған. Шуның өсөн Түбәнге Ағиҙел ауылдары ҡатнашҡа әйләнгән: башҡорт — татар, башҡорт — мари, башҡорт — удмурт ауылдары. Ыҡ ҡәбиләләре менән бергә төньяҡ — көнбайыш башҡорттарының һаны XVIII быуатта 90-100 мең кеше тәшкил иткән, шул уҡ ваҡытта Башҡортостандың ҡалған территорияһында был һан 200 меңгә еткән. XIX быуатта көнбайыш һәм көнсығыш Башҡортостанда был күрһәткестәр ҡырҡа үҙгәрә: көнбайышта башҡорттарҙың һаны күбәйә башлай. Был үҙгәрештәрҙең, Кузеев Р.Ғ. билдәләүенсә, төп сәбәбе — башҡорттар араһына күпләп татар, типтәр, мишәр, удмурт, мари, сыуаштарҙың күсенеп килеүе. Ырыу ара эттнонимдарының үҙгәреүе лә ошо сәбәптәр арҡаһында икәне бәхәсһеҙ.
Йәшәү территорияһы
Түбәнге Ағиҙел ҡәбиләләре территорияһы көньяҡтан төньяҡҡа тар ғына оҙонса дуға формаһындағы буйҙан ғибәрәт. Уларҙың урынлашҡан ерҙәренең көньяҡ сиктәре Ыҡ, Өҫән, Сөн, Баҙы, Сәрмәсән, Ҡармасан йылғаларының тамағында булһа, төньяҡ сиктәре — Ағиҙелдең уң яҡ ярынан Танып йылғаһының урта ағымына тиклем йәйелә. Урман зонаһында ла, ялан яғында ла һәр ҡәбиләнең үҙ биләме булған. Айырыуса тығыҙ булып уйпат урындарҙа урынлашҡандар. XVIII быуатта Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә, Өфө ҡалаһынан алып Ағиҙел йылғаһы тамағына тиклем, тик башҡорттар ғына йәшәгән.
Башҡорттар борондан биләгән территорияларҙа ҡәбилә — ырыу булып йәшәгән — был уларҙың статусы үҙенсәлеге булып торған. Шуға күрә 1865—1866 йылдарға тиклем административ улустар ырыу буйынса ойошторолған. Мәҫәлән, Эске йылан улусы 1680 йылда Йылан улусын икегә (Эске-Йылан һәм Тышҡы-Йылан ырыуҙары) бүлгәндән һуң ойошторола. 1700 йылда ике улустан өсөнсөһө айырыла: Иҙел-Йылан улусы. Эске-Йылан улусы үҙ сиратында алты аймаҡтан — Бикмәт, Ыуаныш, Күзбай, Күрзә, Баҙраҡ, Өсболон — тора. 1865—1866 йылдарҙа ғына улустар территориаль берәмектәргә үҙгәртеп ҡорола.
XVIII быуат аҙағында — XIX быуатта йылан ҡәбиләһе йәшәгән ер биләмәләре административ рәүештә Бәләбәй, Боғорослан, Бөрө өйәҙҙәре улустары составына ингән, кантон идаралығы системаһына күсерелгәндән һуң — 5-се (10 −11-сы), 10-сы (12-13-се) башҡорт кантондарына ингән.
Йылан ҡәбиләһенең аҫаба ерҙәренә хоҡуҡтары урыҫ батшалыҡ хөкүмәте тарафынан грамоталар менән 1574, 1626, 1658, 1685, 1753, 1766, 1793 йылдарҙа раҫланған. Шәжәрәләр башҡортарҙың биләгән ерҙәренә хужа булыуына, аҫабалығына юридик күҙлектән дәлилләү өсөн ышаныслы документ булып һаналған. Мәҫәлән, Эске йылан ырыуы башҡорттары быуындан быуынға 1618 йылғы документты тапшыра килгәндәр:"«Лета 7126 июля в 4-й день в государеве Цареве и великого князя Михаила Федоровича всея Руси грамоте писано: в Казань к воеводам и князьям Володимиру Тимофеевичу Долгорукову и Семену Никитичу Гагарину да дьяку Андрею Подлесову били челом государю царю и великому князю Михаиле Федоровичу всея Руси, уфимские башкирцы Казанской дороги Яски-Илянской волости Мухамет Абдулов, Базайка Байметов с товарищи…»"Хәҙерге ваҡытта йылан ҡәбиләһе биләгән ерҙәрҙә Башҡортостан Республикаһының Борай, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Туймазы, Саҡмағош, Шаран һәм башҡа райондары, шулай уҡ Татарстан Республикаһының Баулы районы урынлашҡан.
Йыландарҙың бөгөнгөһө
Бер боронғо яҙмала «Кеше үҙ халҡы араһында урын алырға тейеш. Үҙ урынын тапмайынса, икенсе мөхиттә көн итеүсе тамуҡта яныр», тигән юлдар бар, тимәк, бындай төшөнсә әүәлге замандарҙа ла актуаль булған…
Башҡорт ғалимдары коллективы билдәле тарихсы — журналист Салауат Хәмиҙуллин  етәкселегендә башҡорт ырыуҙары тарихы («История башкирских родов») буйынса монографиялар өҫтөндә эшләй. Этәргес көс булып тарихсы — ғалим Әнүәр Әсфәндийәровтың төньяҡ — көнсығыш этник башҡорттарҙың үҙ этносынан айырылыу арҡаһында килеп тыуған проблеманы асып һалған «Башҡортостан ауылдары тарихы» китабы тора. Темаға методологик яҡтан Урта Волга һәм Урал халыҡтарының көнкүрешен, мәҙәниәтен, этник тарихын һәм халыҡтың сығышын өйрәнгән этнограф Кузеев Р.Ғ. индергәнен иҫәпкә алып, йәш ғалимдар коллективы райондарҙағы крайҙы өйрәнеүселәр ҡатнашлығында үҫеп килгән йәш быуынды ырыу — ҡәбиләләр интституты менән таныштырыуҙы маҡсат итеп ҡуйҙы.
Архив документтары, этнографик мәғлүмәттәр һәм генетик тикшеренеүҙәр — ошо өс юҫыҡта алып барылған эш ифрат ҙур һөҙөмтә бирә. Иран, ғәрәп, ҡытай телендәге ышаныслы яҙма сығанаҡтары, уҙған быуаттарҙағы ревизия ҡағыҙҙары, Совет осорондағы халыҡ һанын алыу кампанияһы мәғлүмәттәре, метрик яҙыуҙары, шәжәрәләр — барыһы ла монографияларҙы ныҡлы дәлилдәр, факттар менән байыта.
Һәр кеше үҙ халҡының мәҙәниәтен, үткәнен һәм бөгөнгөһөн өйрәнергә, тыуған яғының тарихын белергә хоҡуҡлы. Үкенескә күрә, оҙайлы ваҡыт йылан ырыуы башҡорттары йәшәгән райондарҙа уҡыу татар телендә барғанлығы арҡаһында халыҡ нәҫел-нәсәбен, ауылдарҙың тарихын белмәй ине:"-«Мин 1946 йылдан 1953 йылға тиклем мәктәптә белем алдым һәм ошо ваҡыт арауығында татар телендәге уҡыу әсбаптары менән генә ҡулландым. Берәй генә башҡорт китабын да уҡығаным йәки күргәнем булһасы… Татарса уҡыныҡ, татарса йырланыҡ, татарса йәшәнек… Үҫә бара мин телебеҙҙең бөтөнләй үк татарса түгеллеген дә аңланым һәм, Аллаға шөкөр, ваҡыты етеп, ғалимдарыбыҙ беҙҙең башҡорт булыуыбыҙҙы иҫбатланы.» (Борай районы аҡһаҡалы, шәжәрәләр төҙөү менән шөғөлләнеүсе Әлфис Мөғәллимов сығышынан)."Район — ҡалаларҙа монографиялар буйынса презентациялар үткәрелә. 1990 — сы йылдарҙа халыҡта үҙ ырыуына, үҙ булмышына ҡарата уянған ҡыҙыҡһыныу аҙаҡҡы ваҡыт төньяҡ — көнсығыш райондарында яңы һулыш алды: Ҡатнашыусыларҙың барыһына ла монографияның йылан ырыуына бағышланған серияһы бушлай таратылды. Рухы булған һәр башҡорт, үҙенең аҫылына ҡайтырға теләгән һәр кем был китапты оло бүләк итеп ҡабул итте. Мәктәптәрҙә, республика, ҡала-район кимәлендә үткәрелгән ғилми — практик конференцияларҙа уҡыусылар үҙ шәжәрәләре өҫтөндә эшләүен, боронғо ҡәбиләләрҙең береһе булған йылан ырыуының нәҫеленән булыуҙарын иҫбат итә.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
Күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, профессор Әхмәтзәки Вәлиди Туған — Суҡлы — ҡай (йылан) ырыуы башҡорттары нәҫеленән була. Был турала Ә. Вәлиди «Хәтирәләр» китабында яҙа, тик бер нәмә лә үҙенең ырыуы хаҡында белмәүен ҙур үкенес менән белдерә. Тарихсы Салауат Хәмиҙуллин, Вәлиди йәшәгән ваҡытта әле күп кенә сығанаҡтар билдәле булмағанын һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Ястребиха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кунгурка (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пондолка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уяръяга
Уяръяга (Уяр) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вельт йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хе-Яха
Хе-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының һул ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урдинаран Антонио
Антонио Урдинаран, ҡушаматы «Баск» (Antonio Urdinarán; 30 октябрь 1898 йыл, Монтевидео — 8 июнь 1961 йыл) — Уругвай футболсыһы, ҡапҡасы. 1924 йылғы Олимпияда чемпионы (турнирҙарҙа уйнамай), 3 тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы. Ике тапҡыр Олимпия чемпионы һәм 1930 йылғы Донъя чемпионы Сантос Урдинарандың өлкән ағаһы.
Биографияһы
Антонио Урдинаран юғары кимәлдәге футболда «Дефенсор» (хәҙер — «Дефенсор Спортинг») клубында уйнай башлай. 1916 йылда Антонио Уругвай командаһы менән бергә тарихта беренсе тапҡыр футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионатына бара. Ул резерв уйынсы була, ләкин өсөнсө матчҡа старт составында сыға. Әммә 17 июлдә Буэнос-Айрестың «Химнасия и Эсгрима» стадионында башланған Аргентина — Уругвай командаларының хәл иткес уйыны бишенсе минутта уҡ өҙөлә һәм икенсе көндө Авельянедала «Расинг» стадионында дауам иткән уйынға Урдинаран сыҡмай.
Континенталь беренселектәге тулы дебюты бер йылдан һуң була. Антонио Көньяҡ Америка чемпионатының өйҙәге уйынында Чили командаһына ҡаршы бер матч уйнай. Киләһе ике уйында майҙанға сыҡмай, әммә тапҡыр континент чемпионы була. Был мәлдә «Баск» «Насьональ» өсөн уйнай һәм Уругвай чемпионатында алты тапҡыр еңә.
1922 йылда Бразилияла үткән турнирҙа ла Антонио Урдинаран угурвайҙарҙың төп һаҡсыһы була. Был чемпионат — баһалау йәһәтенән Америка кубогы тарихында иң ғауғалыларҙың береһе. Уругвай йыйылма командаһы һуңғы матчта Парагвайға 0:1 иҫәбенә еңелеп бара һәм Бразилия арбитры Педро Сантостың ғәҙел баһаламауына ҡаршылыҡ күрһәтеп, башҡа матчатарҙың һөҙөмтәһен дә көтмәй турирҙы ташлап сыға. Ғәмәлдә улар Бразилияға ҡаршы «алтын матч»ҡа дәғүә итә алған була.
1922 йылдың 17 декабрендә Антонио Урдинаран Уругвай йыйылма командаһында Аргентинаға ҡаршы һуңғы уйын үткәрә.
1924 йылда Антонио футболдан китеп, ата-олаталарының тыуған иленә — Испанияға күсенергә ҡарар итә. Шул уҡ йылда Уругвай командаһы Олимпия уйындарында ҡатнашыу өсөн Парижға бара. Мадридта Антонио Урдинарандың йәшәүен белгән һәм турнирға заявкала ике буш урыны булған Эрнесто Фиголи командаға Парижды йәшәгән, Уругвай дделегацияһына ярҙам иткән архитектор һәм элекке футболсы Леонидас Чьяппараны һәм һәр саҡ телефон аша бәйләнештә торған, кәрәк ваҡытта Олимпия баш ҡалаһына килергә әҙер булған Антонио Урдинаранды индерә. Ләкин уның ярҙамы кәрәк булмай һәм Антонио 1924 йылда Мадридта ятып ҡына Олимпия чемпионы исеменә лайыҡ була. Был бер үк ваҡытта ағалы-ҡустылы Урдинарандар Уругвай командаһы заявкаһында булған берҙән-бер формаль туринир. Сантос уйынсы булараҡ чемпион исемен ала.
Хайминская
Хайминская (Хайминская-Виска) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Демьянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мауыҡ (Силәбе өлкәһе)
Мауыҡ — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ҡасаба. Мауыҡ ҡасабаһы Кәҫле районының Мауыҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге булып тора.
Географияһы
Силәбенән төньяҡ-көнбайышҡа 138 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Мауыҡ ҡасабаһы район үҙәгенән, Кәҫле ҡалаһынан көнбайышҡа 19 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта 500 метр алыҫлыҡта бәләкәй генә быуа бар. Мауыҡ ҡасабаһы күрше тораҡ пункттар: Үрге Өпәйле ҡалаһы, Вишневогорск ҡасабаһы, Ҡыштым ҡалаһы, Кәҫле ҡалаһы менән шоссе юлдар менән бәйләнгән. Ҡасаба янында йыланташ сығарыу буйынса Мауыҡ карьерҙары урынлашҡан.
Этимологияһы
Башҡорт теленә хәҙер ҡулланылған зәңгәр һүҙе фарсы теленән алынып, ХХ быуатта ғына килеп ингәнсегә тиклем иҫке китапса (ғәрәп теленән алынған) мауи һүҙе ҡулланышта булған. Мауыҡ - мауи+ыҡ, йәғни, зәңгәр йылға тигәнде аңлатҡан булыуы ихтимал
Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә Мауыҡ - күңелдәге көслө тартылыу, теләк мәғәнәһе лә бар.
Тарихы
Ҡасаба 1894 йылда төҙөлгән. Шулай уҡ Мауыҡ транспорт инфраструктураһында мөһим пункт булған, сөнки Кәҫле һәм Үрге Өпәйле ҡалалары араһында урынлашҡан.
Биктимеровтар
Биктимеровтар — кантон башлыҡтары. Нуғай даруғаһы Бөрйән улусының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Сибай (Иҫке Сибай) ауылы башҡорттарынан.
Дөйөм характеристика
Биктимеровтар нәҫелен башлап ебәреүсе Биктимер Мотаев була, ул тархан Мотай Айытҡоловтың улы. Биктимер Мотаев Бөрйән улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан, Е. И. Пугачёв полковнигы. Йылайыр ҡәлғәһе янында һуғыша, Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була. Уның улы:
Абдрахман Биктимеровтың улы — Әсәҙулла Биктимеров (1804 — ?) — хорунжий, 1828—1831 йылдарҙа 6-сы башҡорт кантоны башлығы вазифаһын башҡара. 9-сы башҡорт кантоны башлығы Таһир Ҡыуатовтың ҡыҙы Зәбирә менән никахлаша.
Хонде-Яха (йылға)
Хонде-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгута ҡылымығының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рыльский Максим Фадеевич
Биографияһы
Макси́м Фаде́евич Ры́льский Киевта 1895 йылдың 19 мартында тыуған. Ул атаҡлы зат вариҫы. Атаһы — Фадей Розеславович Рыльский бай поляк дворяны Розеслав Рыльскийҙың и кенәз ҡыҙы Трубецкаяның улы.
1902 йылда Максимдың атаһы вафат була, ғаилә Киевтан Романовкаға күсенә. Максим башта өйҙә генә уҡый, 1908 йылдан Киевтағы шәхси гимназияла белем ала.
1915—1918 йылдарҙа Киев университетының медицина факультетында, артабан Халыҡ университетының тарих-филология факультетында уҡый. Әммә революция арҡаһында береһен дә тамамлай алмай.
1919—1929 йылдарҙа төрлө урындарҙа уҡытыусы булып эшләй.
Рыльский бик иртә яҙа башлай, тәүге шиғыры 1907 йылда баҫыла, беренсе йыйынтығы 1910 йылда сыға.
1920-се йылдарҙа «Украина неоклассиктары» берекмәһенә инә. Башҡа неоклассиктар кеүек үк, Рыльский башта сәйәси хәлдәргә битараф була, әҙәбиәттәге сәйәси күренештәрҙе тәнҡитләй. Шуға күрә 1931 йылда ҡулға алына. Бынан һуң ул совет власын ҡабул итеүен белдереп күп яҙа, шул арҡала репрессияларҙан ҡотолоп ҡала. Күп ҡәләмдәштәре лагерҙарҙа һәләк була.
Рыльскийҙың ижады ике үҙаллы йүнәлешкә бүленә — рәсми тематика һәм лирика. Һуңғылары әле лә украин әҙәбиәтендә классика тип һанала.
1943 йылда УССР Фәндәр Академияһы академигы, 1958 йылда СССР Фәндәр Академияһы академигы (1958) итеп һайлана. 1944—1964 йылдарҙа Украина Фәндәр Академияһының Сәнғәт ғилеме, фольклор һәм этнография институты директоры була.
1943 йылдан ВКП (б) ағзаһы.1946 йылдан СССР Юғары Советы депутаты.
«Розалар һәм виноград» («Розы и виноград»; 1957), «Алыҫтағы күк йөҙө» («Далёкие небосклоны»; 1959), «Ҡышҡы яҙмалар» («Зимние записи»; 1964) һәм башҡа бик күп шиғыр йыйынтыҡтары, әҙәбиәт ғилеме, фольклористика, сәнғәт ғилеме өлкәһендәге хеҙмәттәр ижад итә.
1964 йылдың 24 июлендә Киевта вафат була һәм шунда ерләнә.
Башҡортостанда эвакуацияла
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эвакуацияла Өфөлә йәшәй һәм эшләй (1941—43). «Ҡайғы һәм бәхет тураһында һүҙ» («Слово о скорби и счастье»; 1962) поэмаһы һәм байтаҡ шиғырҙарын Башҡортостанға, Өфөгә, халыҡтар дуҫлығына арнаған. М. Рыльскийҙың шиғырҙарын Хәким Ғиләжев, Сәйфи Ҡудаш, Мәҡсүд Сөндөклө, Ғәйнан Әмири һәм башҡалар башҡорт теленә тәржемә иткән.
Илһам
Илһам — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Илһам исеме башҡорт халҡына ғәрәптәрҙән ислам дине йоғонтоһонда килгән, ғәр. — дәрт, теләк; илһам мәғәнәһенә эйә.
Билдәле кешеләр
Вәлиев Илһам Фәһим улы (19 июль 1975 йыл) — опера йырсыһы (тенор), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2009).
Ғәлин Илһам Илүс улы (16 ноябрь 1969 йыл) — биналар төҙөүҙә ҡулланылған төҙөлөш материалдарын, аҙыҡ-түлек етештереү буйынса шәхси эшҡыуар, бер мандатлы 17-се һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Шакиров Илһам Ғилметдин улы (15 февраль 1935, CССР, РСФСР, Татар АССР-ы, Ворошилов районы, Яңы Бүләк — 2019 йыл 16 ғинуар, РФ, ТР, Ҡазан) — йырсы (баритон), Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһының художество етәксеһе (1992-2012)''. ТАССР халыҡ артисы (1969), Ҡарағалпаҡстан АССР-ы (1981), РСФСР (1983) халык артисы, Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1970)
Фамилиялар
Илһамов Марат Әҡсән улы (8 апрель 1934 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1991), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1998), физика-математика фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Башҡортостандың (2003) һәм Татарстандың (2012) Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премиялары лауреаты. «Почёт Билдәһе» (1976), Дуҫлыҡ (1995), Салауат Юлаев ордендары (2004) кавалеры.
Ханой
— Вьетнамдың баш ҡалаһы һәм халҡының иҫәбе буйынса илдәге икенсе ҡала. Илдең төп сәйәси, мәғариф, мәҙәниәт үҙәге һәм әһәмиәте буйынса Хошимин ҡалаһынан һуң икенсе сәнәғәт үҙәге. 1902 йылдан 1953 йылға тиклем Француз Һинд -Ҡытайҙың баш ҡалаһы, 1954 йылдан 1976 йылға тиклем Вьетнам Демократик Республикаһы (Төньяҡ Вьетнамдың).
Урынлашыуы
Расположен на берегу реки [Хонгха. Географические координаты 21.03333°N, 105.85°W. Халҡы — 2009 йылға ҡарата 6448837 кеше. 2008 йылдың 1 авгусынан Ханой майҙаны, уға яҡын ятҡан район һәм территорияларҙың ҡушылыуы арҡаһында, өс тапҡырҙан да күберәккә артып китә. Бөгөн Вьетнамдың баш ҡалаһы 3 345 км² дөйөм майҙанға эйә. Территорияһының ҙурлығы буйынса Ханой доняның 17 ҡалаһы ингән исемлеккә инә.
Тарихы
Ҡаланың тарихы 1010 йылдан, император Ли Тхай Тойҙың Дайла ҡәлғәһе эргәһендә ҡала төҙөргә һәм унда дәүләттең баш ҡалаһы Дайковьетты Хоалынан күсереп ултыртырға тигән бойороҡ биргәндән һуң башлана. Яңы ҡала тигән исем ала. «Ханой» исеме 1831 йылда, император Минг Манг бойороғонан һуң, файҙаланыла башлай. Ҡала шулай уҡ, исемен дә йөрөтә. . Ханой эре сәнәғәт үҙәге лә (машиналар төҙөү, химия, еңел сәнәғәт буйынса). 1961—1962 йылдарҙа Ханойҙың генераль планы совет архитекторы Игорь Александрович Алфёров етәкселегендә төҙөлә. Американың сәйәхәтселәр өсөн сығарылған Travel + Leisure журналы хәбәр итеүенсә, 2006 йылда Ханой туристар өсөн иң матур һаналған, ун Азия ҡалаһы исемлегенә инә. 2010 йылдың 1-10 октябрендә Ханойҙа ҡаланың 100 йыллығына арналған юбилей сараһы уҙа.
Климаты
Ҡаланың климаты субэкваториаль, муссонлы. Һауа шарттары апрелдән ноябргә тиклем эҫе һәм еүеш, ә декабрҙән мартҡа тиклем ҡоро, һалҡын була. Еүеш миҙгел осоронда көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш ел муссондар килтерә. Был ваҡытта тынсыу һәм эҫе һауа була һәм көн һайын тиерлек ямғыр яуа. Ҡоро миҙгелдә материктан ҡоро һәм сағыштырмаса һалҡын һауа килтергән төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш еле иҫә. Был осорҙа яуым-төшөм һирәк була. Июлдең уртаса температураһы яҡынса 29,5 °C-ҡа, ғинуарҙыҡы 17 °C-ҡа тиң. Ҡайһы саҡтарҙа 6—7 °C-ҡа тиклем һыуытыуы ла ихтимал.
Административ бүленеше
2016 йылға Ханойға:
Иҡтисады
Ханойҙа илдең эре банкылары һәм компаниялары урынлашҡан —Вьетнам дәүләт банкы (Хоанкьем (Ханой)|Хоанкьем), Vietnam Bank for Agriculture and Rural Development (Бадинь (Ханой)|Бадинь), Vietinbank (Хоанкьем), Вьетнамдың инвестициялар һәм үҫеш банкы|Bank for Investment and Development of Vietnam (Хоанкьем), Vietcombank (Хоанкьем), PetroVietnam (Бадинь), Petrolimex (Лонгбьен), [[Vietnam Electricity (Бадинь), Vietnam Airlines (Лонгбьен), Viettel Group (Намтыльем), Vietnam Posts and Telecommunications Group (Донгда), Vietnamobile, Vinacomin (Донгда), Vietnam Railway Corporation, Bao Viet Holdings (Хоанкьем), FPT Group (Каузай).
Понжа
Понжа — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Убанги
Уба́нги — Үҙәк Африкала Конго йылғаһының төп ҡушылдығы.
География
Үҙенең тәүге 370 км оҙонлоғонда йылға көнбайыш йүнәлешендә аға, артабан киң элмәк яһап көньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм һуңынан Үҙәк Африка Республикаһының баш ҡалаһы Банги аша үтә. Банги ҡалаһынан 100 км-ҙан һуң һәм үҙенең тамағына тиклем Конго Демократик Республикаһы һәм Конго Республикаһы араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә. Банги ҡалаһынан 550 км аҫтараҡ һәм Мбандака ҡалаһынан 90 км көньяҡ-ҡөнбайыштараҡ Убанги Конго йылғаһына ҡоя.
Үҙәк Африка Республикаһында, бигерәктә Банги ҡалаһынан түбәнерәк ағымында суднолар йөрөшлө һәм илдең иң мөһим транспорт артерияларының береһе булып тора, сөнки ямғырҙар осоронда күп юлдарҙы һыу баҫа.
1960-сы йылдарҙан, кибеп барыусы Чад күлен тулытырыу маҡсатында, Убанги һыуҙарын Шари йылғаһы үҙәненә бороу проекттары буйынса фекер алышыуҙар бара.
Курляк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ветхотоп-Ега
Ветхотоп-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)
«Динамо» Рига (Hokeja klubs „Dinamo” Rīga) профессиональ хоккей клубы — Рига ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 2008 йылда төҙөлә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша.
Тарих
«Динамо» хоккей клубы 2008 йылда Ригала ойошторола. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында уйнай. 2016/17 йылдар миҙгелендә «Динамо» КХЛ-да иң насар миҙгелен үткәрә — Рига хоккейсылары Көнбайыш конференцияһында һуңғы булалар һәм плей-оффҡа үтә алмайҙар.
Стадион
2007 йылда апреленда «Арена Рига» универсаль спорт-концерт комплексы асылған. «Арена Рига» базаһында «Динамо» Рига һәм «Рига» (Рига) хоккей клубтары. Йыл һайын Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уҙғарыла. Төп аренаның хоккей майҙаны, трибунаһы (10 300 урынлыҡ), спортсмендар һәм тренерҙар өсөн ял бүлмәләре, судьялар өсөн айырым бокс, мед. кабинеты, 2 боҙ ҡойоу машинаһы өсөн гараж, конференц‑залы булған пресс‑үҙәк, аппарат‑студиялы комплекс, ресторан һ.б. бар.
Хальмерская (Подлей ҡушылдығы)
Хальмерская — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Подлей йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карина Ари
Карина Ари (Carina Ari; 14 апрель 1897 йыл — 24 декабрь 1970 йыл), артист исеме  Мария Виктория Карина Янссон (Maria Jansson Viktoria Karina) — швед бейеүсеһе. Бейеүсе карьераһы 1939 йылдан 1913 йылға тиклем башлыса Парижда үтә. Ауырыу сәбәпле сәхнәне ҡалдырып, ул кейәүгә сыға һәм Аргентинаға китә һәм унда скульптор булып эшләй. Күренекле сәнғәт эшмәкәрҙәренең бюсын булдыра. 1951 йылда хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, ҡарт бейеүселәргә ярҙам итә, Швецияла яңы китапханалар аса.
Биографияһы
Мария Карина Виктория Янссон 1897 йылдың 14 апрелендә Швецияла Стокгольмда тыуған. Йәш сағында бейеүсе булырға хыялланған ҡыҙ 1911 йылда швед Король операһының бейеү мәктәбенә уҡырға инә һәм уны  1913 йылда тамамлай.
1913 йылда уҡыуҙы тамамлағандан һуң, Янссон швед Король балетының кордебалетына эшкә инә. Балеттың художество етәксеһе булып шул саҡта рус хореографы Михаил Михайлович Фокин тора. Хореограф артистарҙың һәләтен хөрмәт итә һәм Янссонды Шопениана спектакле кордебалетына ала, ә киләһе йылда  Шахерезада спектаклендә уға ҙур булмаған роль бирә. Балет труппаһы эшмәкәрлеге 1918 һәм 1919 йылдарҙа  Беренсе донъя һуғышы ваҡытында туҡтап ҡала. Мария Янссон «Парк Тиволи» театрында Фокин спектаклдәрендә шөғөлләнә. Сығыштарының береһендә Янссон исемен Карина Ари тип үҙгәртә.
1919 йылда Карина Ари Король балеты труппаһын ҡалдыра һәм Копенгаген янындағы Данияның Шарлоттенлунд ҡалаһына китә, унда Фокинда балет сәнғәтен өйрәнә. Уҡыуҙы тамамлап, хореографтан үҙенең хореография оҫталығына ыңғай баһа алғас, Стокгольмға ҡайта. 1920 йылда Мориц Стиллерҙың Schaname балеты мотивтары буйынса фильм төшөрөүҙәрендә ҡатнаша. Балет күренештәрен төшөрөүҙә Король балеты артистары йәлеп ителә. Төшөрөүҙәр тамамланғандан һуң, Ари Стокгольмға, шунан һуң Парижға китә. Артабан Ари Опера-Комик труппаһында балет солисы була. Труппаның музыкаль директоры Дезире-Эмиль- Энгельбрехт  (Désiré-Émile Inghelbrecht) була. 1925 йылда Ари уға кейәүгә сыға. 1928 йылда Ари Париж операһының Rayon de Lune балетында бейей. Киләһе йылда үҙенең балет труппаһын ойоштора, хорегораф булып унда Монтренан Fête des Narcisses тора. 1929—1930 миҙгелендә Алжир милли театрында балетмейстер-репетитор булып эшләй. Парижға ҡайтып, 1933 йылға тиклем Опера-Комикта  балет труппаһы  етәксеһе була. 1935 йылдан 1937 йылға тиклем Стокгольмда Король операһында сығыш яһай. Уның һуңғы сығышы Опера-комикта 1939 йылдың 30 мартында үтә.
1940 йылда ул Аргентинаға Буэнос-Айрес ҡалаһына күсеп китә, унда скульптор эшен үҙләштерә. Мәҙәниәт эшмәкәрҙәре Серж Лифарь, Рольф де Мареның бюстарын башҡара. 1951йылда икенсе ире Ян Хенрик Мольцер (Jan Henrik Molzer) үлгәндән һуң, хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, ауырыуҙарға һәм ҡарттарға, сәхнәне ҡалдырған бейеүселәргә матди ярҙам күрһәтә.
Карина Ари 1970 йылдың 24 декабрендә Буэнос-Айреста вафат була. Уның исемен Стокгольмдағы Dansmuseet швед бейеү музейының китапханаһы йөрөтә, унда Төньяҡ Европаның бейеү әҙәбиәте тупланған. 1973 йылдан «Карина Ариана» фонды йылына 2000 самаһы стипендия тапшыра.
Сергеевка ауыл Советы (Бүздәк районы)
Ауыл советы Сергеевский — Бүздәк районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452719. ОКАТО коды — 80217835000. Бүздәк ауыл Советы менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Сергеевка ауылы— административ үҙәк, Көнсығыш, Туктаркүл, Заготскот Хужалығы ауылдары
Тарихы
Утвердить границы Буздякского сельсовета согласно представленной схематической карте.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Сергеевка ауыл Советын алып ташларға.
Дорка (йылға)
Дорка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/85/7 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Урдинаран Сантос
Урдинаран Сантос, ҡушаматы «Vasquito» (Бәләкәй баск) (Santos Urdinarán; 30 март 1900 йыл, Монтевидео — 14 июль 1979 йыл) — Уругвай футболсыһы, һөжүмсе. 1930 йылғы Донъя чемпионы.
Биографияһы
Сантос Урдинаран 1900 йылдың 30 мартында Монтевидео ҡалаһында тыуа. Ул үҙ карьераһында бер генә — «Насьональ» (1919—1933 йылдар) клубы составында ғына уйнай. Уң һөжүмсе позицияһында була. 1923 йылда рәсми матчта тәүге дебюты менән сығыш яһай. Шул уҡ йылда ул Copa América турнирының бер өлөшө була. Был уйында уны ҡулланмаһалар ҙа, ул алмаш уйынсы сифатында барыбер ҙә еңеүсе команданың бер өлөшө булып тора. Сантос — Уругвай йыйылма командаһының икенсе уйынсыһы. Карьераһы дауамында егерменән ашыу матч үткәрә, ике гол индерә. Уҙған быуаттың 20-се йылдарында донъя футболының иң шәп йыйылма командаһы лидерҙарының береһе тип һанала. 1924 йылғы Олимпия чемпионы, өс тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы, «Баск» ҡушаматлы Антонио Урдинарандың ҡустыһы. Улар сығыштары менән баск булғанлыҡтан, был ҡушамат уларға ныҡлы йәбешә, Сантосты, кесе булғанлыҡтан «Бәләкәй баск» тип йөрөтәләр.
1930 йылдағы донъя чемпионатында Сантос Урдинаран бер матч — Перуға ҡаршы уйынында Уругвайҙың старт йыйылма командаһы өсөн уйнай.
Бынан тыш, Сантос Урдинаран — ике тапҡыр (1924, 1928) Олимпия чемпионы һәм өс (1923, 1924, 1926) тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы.
Биш тапҡыр Уругвай чемпионы: 1919, 1920, 1922, 1923, 1924.
1979 йылдың 14 июлендә 80-се йәшендә Монтевидео ҡалаһында вафат була.
Мәскәүҙәге Торба майҙанында (хикәйә)
Мәскәүҙәге Торба майҙанында  — хикәйә. Антон Павлович Чехов 1883 йылда яҙған. Хикәйә тәүге тапҡыр «Будильник» журналының 43-сө һанында 1883 йылда "Калейдоскоп «Будильник» бүлегендә: «Мәскәүҙәге Торбала» аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Мәскәүҙәге Торба майҙанында» хикәйәһе 1883 йылда яҙылған. Хикәйә тәүге тапҡыр «Будильник» журналының 43-сө һанында 1883 йылда «Калейдоскоп „Будильника“» бүлегендә : «Мәскәүҙәге Торбала» аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһында ла баҫыла.
Хикәйәгә Чеховтың ҡаланың Драчевкалағы (хәҙер Торба урамы), хикәйәлә һүрәтләнгән, үҙҙәренән алыҫ булмаған баҙар янында торған саҡтағы тәьҫораттары ингән. Чехов: «Хикәйә бары тик Мәскәү тураһында. Байтаҡтан бирле еңел әйбер яҙа алмағанлыҡтан ғына уны яҙҙым», — тип иҫләй.
Тәнҡит
«Одесский листок» баҫмаһында рецензия яҙыусы Ив. П. Чеховтың очерк тибындағы хикәйәләре тураһында былай тип яҙа: «Тормош үҙе — сюжетһыҙ төрлө анекдотлы хәлдәр, картиналар очерктарын берләштереүсе — (мәҫәлән, „Мәскәүҙәге Торба майҙанында“) претензияһыҙ, әммә авторҙың шул тиклем иҫ киткес тәрән мәғәнәгә эйә күҙәтеүсәнлеген һәм талантын сағылдырыусы билдә».
В. А. Гольцев «Дети и природа в рассказах А. П. Чехова» мәҡәләһендә Чехов тарафынан хикәйәлә Торба майҙанындағы баҙарҙың шул тиклем тере, сағыу һәм күңелдәргә үтеп инерлек һүрәтләнеше бирелеүҙе күрә.
Сюжет
Хикәйәлә Мәскәүҙең Рождественский монастыры янындағы Торба майҙаны һүрәтләнә. Ял көндәрендә бында баҙар була. Унда һәр төрлө ризыҡ: ҡыҫала, балыҡ, тере ҡоштар, кейем-һалым — һаталар.
А. Чехов ҙур оҫталыҡ менән һатыу барышын, һатыусыларҙы һүрәтләй. Ҡайһы бер һатыусылар тауарҙарына ысын хаҡ ҡуя белмәй, ә кешеһенә ҡарап, кемгә бер үк тауарҙы бер нисә тингә, кемгә — һумға һатып тора.
Иң ҡыҙыҡлыһы — баҙарҙың балыҡ һатыу бүлегендә. Унда унлаған ир кеше рәт булып, теҙелешеп ултыра. Уларҙың йәшкелт һыулы күнәктәре эсендә төрлө балыҡтар менән бергә баҡалар, ҡусҡарҙар, тритондар йөҙөшә. Йылға ҡуңғыҙҙары улар өҫтөндә һикерешә.