cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ленин Владимир Ильич
Беренсе эмиграцияһы (1900—1905)
1900 йылдың февралендә, һөргөн ваҡыты бөткәндән һуң, Ленин, Мартов һәм Александр Потресов Рәсәй ҡалаларын йөрөп сыға һәм урындағы ойошмалар менән бәйләнеш урынлаштыра. 26 февралдә Ульянов үҙенә һөргөндән һуң йәшәргә рөхсәт ителгән Псков ҡалаһына килә. Бында апрелдә дөйөм Рәсәй эшселәр гәзите "Искра"ны булдырыу буйынса ойоштороу кәңәшмәһе үтә. Унда В. И. Ульянов-Ленин, Степан Радченко, Пётр Струве, Михаил Туган-Барановский, Юлий Мартов, Александр Потресов, Александр Стопани ҡатнаша. Шул уҡ айҙа Ленин йәшерен рәүештә бер көнгә Псковтан Ригаға барып килә. Латыш социал-демократтары менән һөйләшеүҙәрҙә «Искра» гәзитен сит илдән Рәсәйгә Латвия порттары аша индереү мәсьәләләре тикшерелә ref>[http://www.rigacv.lv/articles/lenin-v_rige М. Мистре Ленин в Риге]. 1900 йылдың май башында Владимир Ульянов Псковта сит илгә сығыу өсөн паспорт ала. 19 майҙа ул Петербургка китә, ә 21 майҙа уны полиция тотҡарлай. Ульяновтың Псковтан Подольск ҡалаһына ебәргән багажы ла ентекле тикшерелә, әммә унда китаптарҙан башҡа бер ни тапмай. Шулай итеп, полицияның социаль-демократты ҡулға алыу операцияһы уңышһыҙлыҡҡа дусар була. Инде тәжрибәле конспиратор В. И. Ленин үҙенә ҡаршы ҡулланылырлыҡ бер нәмәгә лә сәбәп бирмәй. Псков жандарм идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, «сит илгә киткәнсе, Псковта йәшәү осоронда ғәйепкә алырлыҡ бер ни ҡылманы». Лениндың Псков губерна земствоһының статистика бюроһында эшләүе һәм губернаны статистик тикшереү программаһын әҙерләүҙә ҡатнашыуы ла уға ныҡлы «ышыҡлау» булып хеҙмәт итә. Баш ҡалаға рөхсәтһеҙ барыуынан башҡа бүтән ғәйебе табылмағанлыҡтан, ун көндән һуң уны ебәрәләр.
1900 йылдың 29 июлендә Ленин Швейцарияға китә, унда Плеханов менән гәзит һәм теоретик журнал сығарыу тураһында һөйләшә. «Искра» гәзите редколлегияһына (һуңыраҡ «Заря» журналы ла сыға башлай) «Освобождение труда» төркөмөнөң эмиграцияла булған өс вәкиле — Плеханов, Павел Аксельрод һәм Вера Засулич, шулай уҡ "Көрәш союзы"нан — Ленин, Мартов һәм Потресов инә. Гәзиттең уртаса тиражы 8000 дана булһа, ҡайһы бер һандары — 10 000-гә тиклем етә. Баҫманы таратыуға Рәсәй империяһы биләмәләрендә йәшерен ойошмалар селтәре булдырыу ярҙам итә. «Искра» редакцияһы Мюнхенда урынлаша, ә Плеханов Женевала ҡала. Аксельрод элеккесә Цюрихта йәшәй. Мартов менән Засулич та Рәсәйҙән килеп етмәй. Мюнхенда аҙ ғына йәшәгәндән һуң Потресов та уны ҡалдырып китә. «Искра» гәзитен сығарыу буйынса төп эштәрҙе Ульянов башҡара. "Искра"ның тәүге һаны 1900 йылдың 24 декабрендә баҫыла. 1901 йылдың 1 апрелендә, Өфөләге һөргөнөн тултырып, Н. К. Крупская Мюнхенға килә һәм «Искра» редакцияһында эшкә тотона".
1900—1902 йылдар арауығында Ленин революцион хәрәкәттә был осорҙа башланған дөйөм көрсөк (кризис) тәьҫирендә «үҙ иркенә бирелгән революцион пролетариат тиҙҙән, бары тик иҡтисади талаптар менән генә сикләнеп, батша самодержавиеһы менән көрәштән баш тартасаҡ» тигән һығымтаға килә.
1902 йылда ''«Что делать? Наболевшие вопросы нашего движения» тигән хеҙмәтендә Ленин үҙенең партия хаҡындағы концепцияһын иғлан итә: ул партияны үҙәкләштерелгән хәрби ойошма'' тип күҙаллай («партия нового типа» — «яңы тип партияһы»). «Беҙгә революционерҙар ойошмаһы бирегеҙ, һәм беҙ Рәсәйҙе түңкәрәсәкбеҙ!» («Дайте нам организацию революционеров, и мы перевернём Россию!») тип яҙа ул. Был мәҡәләһендә Ленин шулай уҡ тәүге тапҡыр үҙенең «демократик централизм» доктринаһын аныҡ итеп әйтеп бирә: революционерҙар партияһының ҡаты (ҡәтғи) иерархик төҙөлөшө — (строгой иерархической организации партии революционеров).
Батша разведкаһының сит илдәге агентураһы Мюнхенда «Искра» эҙенә төшә, шуға ла 1902 йылдың апрелендә гәзит редакцияһы Лондонға күсә. Ленин менән Крупская, Мартов һәм Засулич та шунда китә. 1902 йылдың апреленән 1903 йылдың апреленә тиклем В. И. Ленин Рихтер фамилияһы аҫтында Н. К. Крупская менән Лондонда йәшәй. Улар башта йыһазлы бүлмәләрҙә, аҙаҡтан Британ музейынан алыҫ булмаған йортта фатирҙа тора. Владимир Ильич музей китапханаһында йыш була. 1903 йылдың апрелендә, «Искра» гәзитен баҫыу күсерелеү сәбәпле, Ленин да ҡатыны менән Лондондан Женеваға күсенә. Унда улар 1905 йылға тиклем йәшәй.
РСДРП-ның II съезында ҡатнашыуы (1903 йыл)
1903 йылдың 17 июленән 10 авгусҡа тиклем Лондонда РСДРП-ның II съезы була. Ленин уны әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша: «Искра» гәзитендә һәм «Заря» журналында мәҡәләләр баҫтырыу менән бер рәттән 1901 йылдың йәйенән алып Плеханов менән бергә партия программаһы проекты өҫтөндә эшләй, устав проектын әҙерләй. Программа ике өлөштән тора — программа-минимум һәм программа-максимум; уларҙың беренсеһе батшалыҡты ҡолатыуҙы һәм демократик республика төҙөүҙе, ауылда крепостнойлыҡ хоҡуҡ ҡалдыҡтарын бөтөрөүҙе, атап әйткәндә, крепостнойлыҡ хоҡуҡты юҡҡа сығарғанда, помещиктар киҫеп алған ерҙәрҙе крәҫтиәндәргә кире ҡайтарып биреүҙе, һигеҙ сәғәтлек эш көнө индереүҙе, милләттәрҙең үҙбилдәләнеш хоҡуғын таныу һәм уларҙың тигеҙлеген индереүҙе күҙ уңында тота; программа-максимум партияның аҙаҡҡы маҡсатын — социалистик йәмғиәт төҙөүҙе һәм был маҡсатҡа ирешеү шарттарын — социалистик революцияны һәм пролетариат диктатураһын билдәләй.
Съездың үҙендә Ленин бюро составына һайлана, программа, ойоштороу һәм мандат комиссияларында эшләй, бер нисә ултырышта рәйеслек итә һәм көн тәртибендәге барлыҡ мәсьәләләр буйынса ла тиерлек сығыш яһай.
РСДРП-ның Үҙәк Комитетын һайлағанда Ленин яҡлылар күпселек тауышты ала. Был осраҡлы хәл, артабанғы ваҡиғалар күрһәтеүенсә, партияны бөтөнләйгә «большевиктар»ға һәм «меньшевиктар»ға бүлә.
Беренсе рус инҡилабы (1905—1907)
1904 йылдың аҙағына уҡ, киңәйә барған стачка хәрәкәте фонында, «большевиктар» һәм «меньшевиктар» фракциялары араһында ойоштороу мәсьәләләренән тыш сәйәси йәһәттән дә ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә.
Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдар революцияһын Ленин сит илдә — Швейцарияла ҡаршылай.
Революция осоро
Һөргөнлөктән ҡотолғас, өҙлөкһөҙ революцион эшсәнлеккә бирелә. Ҡулға алыныуҙан ҡасып, эмиграцияла була, Рәсәйҙәге революцион хәрәкәт, социал-демократик партия менән ситтән тороп етәкселек итә, төрлө оппортунистик ағымдар менән көрәш алып бара, күп төрлө сығыштар, теоретик хеҙмәттәр яҙа.
1917 йылдың апрелендә Ленин Рәсәйгә ҡайта һәм, февраль айында уҙған буржуаз-демократик революцияны социалистик революцияға үҫтереү маҡсатын күҙҙә тотоп, эстәлеге менән ҡатлаулы, характеры менән ғәйәт дәрәжәлә киң эшсәнлек алып бара башлай. Октябрь революцияһынан һуң самаһыҙ ауыр шарттарҙа совет дәүләтен төҙөү эшенә керешә. Граждандар һуғышын туҡтатыу, эске ҡаршылыҡтарҙы йыра-йыра, Рәсәй өсөн кәмһетеүле солохты яулау, аслыҡ менән көрәш ойоштороу, хәрәбәләр дәрәжәһендә ҡалған сәнәғәтте, транспортты торғоҙоу, иҡтисадты яңынан, яңы принциптар нигеҙендә ҡороу пландарын әҙерләү, партия эсендә барған дискуссияларға сик ҡуйыу, бәхәсле проблемаларҙы хәл итеү, спекуляция, саботаж, ҡоротҡослоҡҡа ҡаршы көрәш асыу, съездар, кәңәшмәләр, улар өсөн резолюциялар әҙерләү. Сит ил делегацияларын, шулай уҡ Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән килгән "ходок"тарҙы ҡабул итеү, ата-әсәһеҙ ҡалған йәтим балаларға ярҙам ойоштороу, ғалимдәргә хеҙмәт шарттарын булдырып, фән үҫешенә юл асыу, күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне хәл итеү, һәр яҡлап бөлгөнлөк һәм хәйерселек баҫҡан йәш, яңы йәмғиәтте яҡлау һәм уны һаҡлап ҡалыу өсөн, ҡораллы көстәр ойоштороу, социалистик йәмғиәт принциптарын тормошҡа ашырыу юлында аяуһыҙ көрәш алып барыу. Оҙаҡ йылдар дауамында интеллектуаль һәм физик яҡтан ошондай күтәренке эш алып барыу Лениндың сәләмәтлеген ҡаҡшатмай ҡалмаған, әлбиттә, һәм был глобаль күләмдәге проблемалар, уйҙар солғанышында йәшәү уны ҡотолғоһоҙ рәүештә ваҡытһыҙ үлеүгә алып барған. Ленин гигант күләмле революцион һәм ойоштороу эше менән бергә теория, шул иҫәптән философия теорияһы өлкәһендә эшләүҙән дә ситләшмәгән.
Тәнҡит
Ленин күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне сисеү юлдарын эҙләүҙә ғәжәйеп дәрәжәлә тапҡыр рәүештә ике ҡапма-ҡаршы тенденцияны, практик эшсәнлектә, конкрет әйткәндә, милли сәйәсәттә бының ҡотолғоһоҙлоғон, объективлығын иҫтән сығармаҫка кәрәк тигән нәтижә яһай. Ленин теорияла, шулай уҡ ғәмәли эшсәнлегендә лә хаталар ебәрә. Теория өлкәһендә уның империализмдың яҡын киләсәктәге яҙмышы тураһындағы, эшселәр синыфының теләһә ниндәй ижтимағи шарттарҙа ла революционлығы, уны абсолютҡа әүерелдереү кеүек нәтижәләре тарихи ысынбарлыҡ тарафынан иҫбатланманы.
Романга
Романга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Помут
Помут — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының һул ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 156 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сэренг-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһы
Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһы (Троицк татар-башҡорт педагогия техникумы) — 1920—1960 йылдарҙа Троицк ҡалаһында урынлашҡан уҡыу йорто.
Тарихы
1920 йылда Троицк ҡалаһында татар-башҡорт педагогия техникумы булараҡ асыла. Ул элекке «Рәсүлиә» мәҙрәсәһенең бинаһында урынлаша.
1930-сы йылдар уртаһында Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһы тип үҙгәртелә. Ошо уҡ бинала Троицк мәктәпкәсә педагогия училишеһы урынлашҡан.
1953/54 уҡыу йылында училищеның көндөҙгө бүлегенең 9 төркөмөндә 242 кеше белем алған. Тағы ла 49 студент ситтән тороп уҡыу бүлегендә (шул иҫәптән 6 кеше урта мәктәп нигеҙендәге айырым төркөмдә) уҡыған. Был осорҙа 25 уҡытыусы эшләгән, шуларҙың 14-е — юғары, 4-еһе — тамамланмаған юғары һәм 7-һе урта белемгә эйә булған. Бынан тыш икеһе «атҡаҙанған уҡытыусы» маҡтаулы исемен йөрөткән.
Дәрестәр 9 кабинетта алып барылған, бынан башҡа уҡытыусылар бүлмәһе һәм физик культура залы булған. Шулай уҡ уҡыу корпусының 6 бүлмәһе ятаҡ өсөн файҙаланылған, ятаҡ өсөн 72 кеше иҫәпләнгән айырым бина ла булған. 1955/56 уҡыу йылында ике ятаҡта 160 студент йәшәгән. Был осорҙа училище ҡарамағындағы китапханала 15644 дана китап булған.
1953/54 уҡыу йылынының башында училищела 30 кешегә иҫәпләнгән уҡыу оҫтаханаһы төҙөлгән.
Ситтән тороп уҡыу бүлегендә Силәбе өлкәһе һәм Башҡорт АССР-ының район һәм ҡалалары милли мәктәптәренең уҡытыусылары, тәрбиәселәре, пионервожатыйҙары белем алғандар. Был бүлектә уҡыусыларҙың һаны кәмеү сәбәбе менән ул 1955 йылдың 1 февралендә ябыла.
1956 йылда училище икенсе бинаға күсерелә, ә 1960 йылда ябыла.
Бохара Халыҡ Совет Республикаһы
Бохара Халыҡ Совет Республикаһы (БНСР; Buxoro Xalq Sho'ro Jumhuriyati, Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро, ) Бохара әмирлеге бөтөрөлгәндән һуң, 1920 йылдың 2 сентябрендә барлыҡҡа килгән дәүләт.
Боғалыш
Боғалыш  — Бугалыш — Рәсәй, Урта Урал йылғаһы, Ҡариҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.Свердловск өлкәһе Әртә һәм Красноуфимск ҡала округтары биләмәһендә аға. Баш алған урыны Кесе Дегтярканан төньяҡ-көнбайышҡа табан диңгеҙ кимәленән 300 метр самаһы бейеклектә урынлашҡан. . Йылға оҙонлоғо 35 км. Йылға буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Сажино, Попово, Турышовка, Голенищево, Үрге Боғалыш, Урта Боғалыш, Яңы Боғалыш, Боғалыштамаҡ.
Ҡойоусы йылғалар (тамағынан км алыҫлыҡта):
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Бохара Халыҡ Совет Республикаһы
1924 йылдың 19 сентябрендә 5-се Бөтә Бохара Советтары ҡоролтайы БХСР-ҙың Бохара Социалистик Совет Республикаһы итеп үҙгәртелеүе тураһында ҡарар ҡабул итә, артабан, 1924 йылдың 27 октябрендә, был республика Урта Азия совет республикаларының милли-дәүләт бүленеше һөҙөмтәһендә бөтөрөлә.
Боғалыш
Этимологияһы
Гидронимдың килеп сығышы тураһында яҙғанда профессор, топонимдар белгесе А. К. Матвеев башҡорт телендәге боға һүҙен ҡуллана һәм йылғаны Бычья — Боғалыш тип атай. Боға+алыш тигән фараз да осрай.
Бохара Халыҡ Совет Республикаһы
Тарихы
Ф. И. Колесов армияһының уңышһыҙ походынан һуң Совет Рәсәйе хөкүмәте бер нисә декрет менән Бохара бойондороҡһоҙлоғон раҫлай, Совет Рәсәйе менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр булдырыла һәм Бохара ҡәтғи рәүештә Фәрғәнә үҙәнендәге һәм Төркөстандың башҡа өлөштәрендәге баҫмасылыҡҡа теләктәшлек күрһәтеүҙән ҡәтғи баш тарта.
Боғалыш
Этимологияһы
Боға — тоҡом үгеҙе
Бохара Халыҡ Совет Республикаһы
1920 йылғы Бохара операцияһы
1920 йылдың 30 мартында Бохарала һөйләшеүҙәр үткәрелә, уларҙы Михаил Фрунзе етәкселегендәге рәсми совет делегацияһы үткәрә. Әмиргә ультиматум белдерелә, уға ярашлы ул дәүләт биләмәләрендә әйләнешкә совет аҡсаларын индерергә, Ҡыҙыл Армия частарына Бохара биләмәһендә урынлашыу сараларын күрергә һәм «Каған — Тәрмез» тимер юлын эшлекле торошта тоторға тейеш була. Әлеге тимер юлы әмират биләмәләре аша үтә һәм Рәсәй коммуникацияларын бүлгесләй. Әмир был талаптарҙы үтәүҙән баш тартҡандан һуң хәрби операция үткәрелә һәм «революция» ойошторола. Һөҙөмтәлә 2 сентябрҙә Бохараны Ҡыҙыл Армия биләп ала.
БХСР хөкүмәте
Яңы хөкүмәтте 24 йәшлек үзбәк йәдитсеһе Фәйзулла Хужа-оглы (Ходжаев Фәйзулла Ғөбәйҙулла улы) етәкләй. Үҙәк башҡарма Комитеты рәйесе итеп Усман Хужа Пулатходжаев (Усман Ходжаев) тәғәйенләнә.
БХСР властарының вәкәләттәре ярайһы уҡ сикләнгән була. Башлыса ҡарарҙар РСФСР вәкилдәре тарафынан ҡабул ителә, сөнки улар ғәҙәттән тыш шарттарҙа баҫмасылар хәрәкәтенә ҡушылған әмир армияһына ҡаршы көрәшкән Ҡыҙыл Армияға таяна ине. Хөкүмәт ағзалары араһында Мәскәүгә һәм баҫмасылар хәрәкәтенә ҡарата фекер айырымлыҡтары бик ҙур була — Ҡыҙыл Армияны бойондороҡһоҙ Бохара республикаһынан сығарыу талаптарынан алып АССР рәүешендә РСФСР составына инеү кәрәклегенә тиклем.
1921 йылдың 4 мартында БХСР һәм РСФСР араһында дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү төҙөлә. 1921 йылдың сентябрендә Бохара халыҡ совет республикаһы конституцияһы ҡабул ителә.
Яңы режимға ҡаршылыҡ
1920—1923 йылдарҙа БХСР территорияһында әүҙем ҡаршылыҡ (баҫмасылыҡ) барлыҡҡа килә, Ҡыҙыл Армия әмирҙе эҙәрлекләй башлай һәм яйлап Ғиссар, Дүшәмбе, Күләбә һәм Гәрмәлә совет власын урынлаштыра бара. Әмир Ҡыҙыл Армия баҫымы аҫтында Күләбә аша Афғанстанда ҡаса. 1921йылда ер реформаһын һәм радикаль революцион үҙгртеп ҡороуҙарҙы үткәреү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1921—1924 йылдарҙа әмир һәм бәк ерҙәре хөкүмәт тарафынан мәжбүри тартып алына.
1921 йылдың октябрендә Бохараға Ғосман империяһының элекке хәрби министры Әнүәр-паша, экилә, ул Бохарала реформалар үткәреү өсөн Мәскәүҙә РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советынан махсус вәкәләттәр алған була. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Әнүәр паша совет власынан төнөлә һәм берҙәм төрки мосолман дәүләте идәяһын тәҡдим итә. Ҡыҙыл Армия яғына баҫмасыларҙы күндереү урынына ул бөтә илгә таралған баҫмасылар отрядтарын берләштерә һәм тна ҡаршы сыға.
1921 йылда бохара республикаһының бер нисә юғары етәксеһе баҫмасылар яғына күсә — Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе Усманхужа Пулатходжаев, хәрби минстр Ә. Арифов, беренсе Бохара армияһы командующийы М. Ҡолмөхәмәтов һәм башҡалар.
1922 йылдың яҙында Әнүәр-паша Бохара Республикаһының байтаҡ территорияһын баҫып алаБохараны яулай.
СССР составына инеүе
1923 йылдың март айында 1-се Төркөстан иҡтисади конференцияһы ҡарарына ярашлы Төркөстан, Бохара һәм хәрәзм республикаларының иҡтисади берләшеүе барлыҡҡа килә һәм берҙәм иҡтисади үҙәк ойошторола — Урта Азия иҡтисади советы (САЭС).
5-се Бөтә Бохара Советтары ҡоролтайы1924 йылдың 19 сентябрендә Бохара Республикаһының Советтар Союзы составына Бохара Социалистик Совет Республикаһы булараҡ инеүе тураһында иғлан итә. 1924 йылдың 27 октябрендә Урта Азиялағы милли-дәүләтһөҙөмтәһендә бөтөрөлә, уның территорияһы яңы булдырылған Үзбәк ССР-ы, Төркмән ССР-ы һәм Тажик АСРР-ы (1929 йылдан Тажик ССР-ы) составына индерелә. Ходжайлин өлкәһе — Ҡарағалпаҡ өлкәһенә, Төрөкмән өлкәһе — төрөкмән ССР-ына, Хәрәзмдең ҡалған территорияһы Үзбәк ССР-ы составына ҡушыла.
Сев-Я
Сёв-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 475 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙырбаҡ
Ҡыҙырбаҡ (Кызырбак) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Салауат ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452490, ОКАТО коды — 80247853003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар:
Таусыҡтар, түбәләр:
Йола
Йоланың үҙенсәлектәре
Йола ҡәҙимдән килгән тәртип-низамды үҙгәртмәй ҡулланыу, элек-электән килгән социаль тәртип ҡағиҙәләре. Ул рефлексив характерҙа түгел, рациональ һәм логик нигеҙе юҡ, үҙенән-шулай булырға тейешле тип ҡабул ителгән күренеш. Йола ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләүҙең төп ысулдарының береһе, кешеләрҙе теге йәки был социаль һәм мәҙәни тәжрибәгә өйрәтеү, уны быуындан-быуынға тапшырыу, этник һәм социаль төркөмдәрҙе берләштереү сараһы булып иҫәпләнә.
Йола терминын йыш ҡына «ғөрөф-ғәҙәт» термины менән бутайҙар. Ғөрөф-ғәҙәт — йоланың бер төрө генә, билдәле бер социаль мөнәсәбәттәр символы. Шул уҡ ваҡытта йола төрлө объекттарҙы ҡулланыу һәм үҙгәртеп ҡороу ысулы булып тора ала. Донъяла танылған филолог-фольклорсы Владимир Яковлевич ошолай яҙған: "Йола менән ғөрөф-ғәҙәт бер үк түгел. Мәҫәлән, кешеләрҙе яндырып ерләйҙәр икән, был йола, ә ғөрөф-ғәҙәт түгел. Әммә йола ғөрөф-ғәҙәттәр ҡулланып үтәлә, һәм уларҙы айырып ҡарау — методик яҡтан дөрөҫ булмай.
Күп йолалар айырым шарттарға бәйле булһа, хоҡуҡи йолалар йәмғиәттең һәр ағзаһы өсөн мәжбүри талап һанала.
Йола — сауҙа, иҡтисад өлкәһендә
Йола — сауҙа-иҡтисад өлкәһендә — дөйөм танылған ҡағиҙәләр, улар тәғәйен ғәмәлдәге мөнәсәбәттәрҙе системалы һәм бер нигеҙҙә көйгә һалыу өсөн ҡулланыла. Йола закон кимәленә күтәрелмәһә лә, хоҡуҡ мәсьәләләрен дә көйләй. Ғәҙәттә улар белешмә йәки махсус әҙәбиәттә баҫылып тора.
Элек урыҫ телендә «обычный» («обыкновенный») сифаты хәҙерге кеүек «ябай», «ғәҙәти» мәғәнәһендә булмаған, ә «традиция» тигән төшөнсәгә тап килгән.
Башҡорттарҙа — йола ҡулланылышы
Башҡорт телендә йола, ритуалға тап килгән өлөштәренән тыш, мосолмандарҙа осрай торған «адат» (ғәҙәт) төшөнсәһенә тап килә. Егерменсе быуаттың тәүге сирегенәсә, совет осорона тиклем, быуаттар дауамында башҡорттарҙың ғаилә тормошо, милли әҙәбе юридик яҡтан да, әхлаҡи йәһәттән дә Ислам дине, шәриғәт ҡанундары менән көйләнгән. Ғаилә Аллаһ ҡушыуы менән булдырылған илаһи бер мәктәп, милләттең иң кескәй күҙәнәге тип һаналған.
Әйтергә кәрәк, башҡорттарҙа юридик ҡанундар әхлаҡ, йола, ғөрөф-ғәҙәт ҡағиҙәләре менән бер бөтөнлөк тәшкил иткәнлектән, уларҙы күпселек осраҡта хатта айырып алып та булмай. Бары тик ҡайһы берҙәре мотлаҡ үтәлергә тейешлеге, ә ҡайһылары яҡтарҙың ихтыярына ҡуйылыуы менән генә үҙ аллы төркөмләү мөмкинлеге бирә. Бер үк ваҡытта Ислам дине ҡабул ителгәнгә тиклем үк ҡулланылған йола (ғәҙәт) ҡанундары ла (левират, сорорат һ. б.), ҡайһы саҡ шәриғәткә бик үк тап килмәүенә ҡарамаҫтан, һаҡланып ҡала килгән. Шулай уҡ Рәсәй хакимдарының урыҫ, христиан ғаилә нормаларын индерергә тырышыуы: никахҡа инеүҙе, сабыйҙарҙы махсус кенәгәләрҙә теркәү, был хаҡта документтар биреү, йәш цензы һ. б. — ғаилә ҡороу тәртип-низамын, йолаларҙы бер аҙ үҙгәрткән.
Ғәмәлдә, башҡорт йәмғиәтендә үҙидара ҙур ҡеүәткә эйә булып, йәмәғәт фекере, аҡһаҡалдар йола, ғөрөф-ғәҙәттәрҙең теүәл үтәлешен ҡәтғи күҙәткән, рәсми судтарға мөрәжәғәт итеү күпселектә ер мәсьәләләренә генә ҡағылған
Башҡорттарҙа йола хужалыҡ итеүҙең традицион формалары — игенселек, йәйләү-ҡышлау, малсылыҡ, солоҡсолоҡ — үҙенсәлектәренә, тарихи шарттарға, мәҙәни һәм социаль традицияларға бәйле. Йола йәмәғәт тормошоноң төрлө яҡтарын, атап әйткәндә, хужалыҡ эшмәкәрлеген, ижтимағи һәм ғаилә-никах мөнәсәбәттәрен, йәмәғәт ағзаларының үҙ-ара, башҡа ырыуҙар, ҡәбиләләр һәм халыҡтар менән мөнәсәбәтен көйләгән. Башҡорт йәмәғәтендә бер-береңә ярҙамлашыу һәм ҡунаҡсыллыҡ (мосафирҙарға айырыуса йылы мөнәсәбәт) йола ҙур урын тотҡан. Ҡарғатуй, һабантуй, майҙан кеүек халыҡ байрамдары һәм мосолман байрамдары, йыйын, ҡоролтай кеүек саралар, халыҡ уйындары, ултырмалар һ.б. йола менән тығыҙ бәйле. Күп йолалар халыҡтың ауыҙ-тел ижадында һаҡланып ҡалған.
Түбәнге Ичежа
Түбәнге Ичежа — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 267 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Алекс Фергюсон
Сэр Александр Чепмен Фергюсон (Sir Alexander Chapman Ferguson; 31 декабрь 1941 йыл), Алекс Фергюсон  булараҡ билдәле (Alex Ferguson, английское произношение: [ˈfɜːɡəsən ˈælɪks]) — шотланд футболсыһы һәм  футбол тренеры. 1986 - 2013 йылдарҙа «Манчестер Юнайтед» инглиз клубының баш тренеры. Британия футболы тарихында иң титуллы тренер булып тора. Донъя футболы тарихында иң бөйөк тренер тип һанала. The Times гәзите версияһы буйынса һуғыштан һуңғы осор иң яҡшы тренерҙар исемлегендә дүртенсе урынды биләй, шулай уҡ World Soccer һәм FC ESPN версияһы буйынса бөтә замандарҙа барлыҡ халыҡтарҙың иң яҡшы тренерҙарҙы исемлегендә беренсе урында. 1954 йылда УЕФА барлыҡҡа килгәндән алып Европа фцтболф үҫешенә иң ҙур йоғонто яһаған 10 тренер исемлегенә инә.
Өлкөндө
Өлкөндө (Улькунды) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы ауыл. Өлкөндө ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1255 кеше. Почта индексы — 452533, ОКАТО коды — 80223840001.
Алекс Фергюсон
«Манчестер Юнайтед» 26 йыл дауамында етәкләй, ошо ваҡытта рекордлы еңеүҙәр яулай, шул иҫәптән Премьер-лигала 13 еңеү һәм Чемпиондар лигаһында - икәү. Фергюсон етәкселегендә «Юнайтед» алдағы йөҙ йыллыҡ тарихы эсендәгегә ҡарағанда  күберәк трофейҙар яулай. 2010 йылдың 19 декабрендә Фергюсон сэр  Мэтт Басбиҙың клубтың баш тренеры вазифаһында булыу оҙайлығы буйынса рекордын үтеп китә.
Өлкөндө
Географик урыны
Өлкөндө ауылы район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 25 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 100 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Алекс Фергюсон
1999 йылда Фергюсонды Елизавета II рыцарь дәрәжәһенә күтәрә. 2002 йылда ул Инглиз футболының Дан залына индерелә. Шулай уҡ «Абердин» футбол клубының баш тренер булараҡ яулаған ҡаҙаныштары өсө Абердин ҡалаһының почетлы гражданы итеп ҡабул ителә.
Өлкөндө
Топонимикаһы
Өлкөндө ойконимы этимологияһы «Ҙур ҡаласыҡ» тигәнде аңлатыуы ихтимал, йәғни, Оло һәм кәнде (ҡала, ҡәлғә). Оло һүҙе кәнде тигәнгә эйәреп йомшаҡ әйтелешкә күсә, ә кәнде үҙ сиратында, лабиалләшеп, көндө тигәнгә әүерелә. Быға тарихи табыштар ҙа дәлил булып тора:
Тарихы
Өлкөндө ауылына 1781 йылда Өфө өйәҙе Дыуан улусы аҫаба башҡорттарының мишәрҙәр менән керҙәшлек килешеүе нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Дыуан ырыуы башҡорттары биләмәләрендә тәүге мишәр ауылдарының береһе.
Баҫылып сыҡҡан сығанаҡта ауылдың нигеҙләнеүе тураһында: «1762, 1787, 1805 йылдарҙағы килешеүҙәр буйынса Мырҙалар һәм Дыуан улустары башҡорттарынан мәңгелеккә һатып алынған ерҙәре бар». Архив материалдарында әйтелеүенсә, XIX быуаттың 1-се яртыһында Өфө өйәҙендә 3-сө мишәр кантонының 15-се йортона ҡараған Өлкөндө ауылы мишәрҙәренең ата-бабалары «башҡорт еренә тәүгеләрҙән булып 1762 йылда башҡорттар менән төҙөлгән килешеү буйынса Ҡыҙылъяр ауылында, Мырҙалар улусы дачаларында килеп урынлаша, һуңынан 1781 йылда Дыуан улусы башҡорттары менән килешеү төҙөй һәм 1864 йылдан шунда йәшәй. Бында 27 типтәр ҙә йәшәй, ләкин рәүиз иҫәбе буйынса Ҡыҙылъяр ауылында тип күрһәтелгән». Ысынлап та, рәүиздәр буйынса мишәрҙәр Өлкөндө ауылында, ә типтәрҙәр — Ҡыҙылъяр ауылында иҫәпләнә. 9-сы команда составындағы типтәрҙәрҙең ер хоҡуҡтары түбәндәгесә: «Ерҙе Мырҙалар улусы аҫаба башҡорттарынан, ихатанан йылына 50 тин һалым (оброк) түләү шарты менән, 1762 йылда һатып алғандар; Өлкөндө ауылы мишәрҙәре менән берлектә шул уҡ шарттарҙа ер биләйҙәр». Уларға ер һатылмаған, типтәрҙәр ҙә, мишәрҙәр ҙә керҙәш итеп индерелгән; аҫаба хужа башҡорттарға ҡуртымға бирелгән ер өсөн һәр йорттан йылына 50-шәр тин (мишәрҙәр — 20 тин) түләнә. Һуңыраҡ Өлкөндө ауылы Ҡыҙылъяр («Улькунды тож») тип тә аталған. Ауыл ике, Мырҙалар һәм Дыуан, улустарының аҫабалыҡ сигендә урынлашҡан була. Килешеүҙәрҙән күренеүенсә, мишәрҙәр 1762 йылдан алып — Ҡыҙылъяр ауылында, ә 1781 йылдан Өлкөндөлә йәшәгән. Өлкөндө ауылы кешеләре ике улус керҙәштәре була. Һәм 1875 йылда уларҙың ҡуртымға алған ерҙәренең бер өлөшөн тәбиғи ориентир буйынса Таҙтүбә ауылы крәҫтиәне А. Н. Бунаков һатып ала. Ул саҡта ер майҙаны яҡынса 15 мең дисәтинә тип баһалана (ысынында иһә Бунаков ҡулында 45 мең дисәтинә була). 1889 йылда Н. В. Ремезов үҙенең китабында халыҡтың мофталаға тарыуын, фажиғәһен, күрһәткән. .
Өлкөндө мишәрҙәре элегерәк Таҙтүбә, Ярославка, Һикәяҙ ауылдарында йәшәгән тигән мәғлүмәт тә бар.
Златоуст өйәҙе буйынса 1898 йылда баҫылған статистик мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, Йылантөп ауылы Өлкөндөнән бүленеп сыҡҡан. Халыҡ һаны 1859 йылғы X рәүиз йомғағы буйынса — 59 йортта 85 мишәр ир-ат теркәлгән. Йылантөп Дыуан ауылынан 6 саҡрымда, Кошелевка йылғаһы башында урынлашҡан. Билдәләп китер кәрәк, бүлендек ауыл булһа ла, халыҡ иҫәбе төп ауыл кешеләре менән бергә бирелгән. 1870 йылда был бүлендек ауылдар араһында теркәлмәгән. XX быуат башында ғына ул үҙ аллы ауылға әйләнгән. 1920 йылда Йылантөп ауылындағы 150 йортта 753 кеше йәшәгән
Өлкөндө ауылының XIX быуаттағы үҫеше
1816 йылда Өлкөндө ауылында 230 йән ир-ат мишәр һәм 12 йән типтәр йәшәгән. 1834 йылда 284 йортта йәшәүсе 775 мишәр, 58 типтәр иҫәпкә алынған.
1842 йылда 775 мишәргә 280 сирек ужым һәм 723 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. Картуф тураһында әле белмәгәндәр. Игенселек системаһыҙ. Тиреҫ ашлама булараҡ ҡулланған. Ауылда бер нисә һуҡҡыс һәм елгәргес була. Йәшелсә баҡсалары булған. Урындағы тоҡом малын үрсеткәндәр. Үҙҙәре етерлек бесән әҙерләгән. Урман ауылдан 7 саҡрым алыҫлыҡта, өлөшләтә ауыл эргәһендә. Мәнфәғәттәренә ярашлы, йыл һайын 20 дисәтинә биләмәлә урман йыҡҡандар.
1859 йылда ауылда 786 ир-ат йәшәгән. 1865 йылда 273 йортта 1657 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 2 мәсет, ат тирмәне була.
1870 йылда 273 йортта 853 ир-ат һәм 804 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
1897 йылда ауылда 7 кибет, тирмән, 2 мәсет булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Өлкөндө ауылында 2 мәсет, мәҙрәсә, 5 бакалея кибете, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған.
1920 йылда Өлкөндө ауылындағы 456 йортта 2472 мишәр йәшәгән.
Өлкөндө халҡы «Урал Сервис» ЯСЙ-ндә, «Ударсы» крәҫтиән (фермер) хужалығында хеҙмәт итә. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Өлкөндө ауылында татарҙар йәшәй.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар, күлдәр: Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Тәбиғәт һәйкәле — ерек һәм тал күпләп үҫкән
Тарихи һәйкәл — ике боронғо ҡаласыҡ: Соҡортауҙа Чудский һәм Өлкөндө йәки Ҡош ҡаласығы (Шайтан — Чёртово)
Манин Юрий Иванович
Манин Юрий Иванович (16 февраль 1937, Симферополь, СССР) — совет һәм америка математигы, алгебраик геометр, педагог.
Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1991; 1990 йылдан — СССР Фәндәр академияһының). Нидерланд фәндәр Король академияһы, Геттинген Фәндәр академияһы, «Леопольдина» академияһы, Франция фәндәр академияһы (2005), Америка фән һәм сәнғәт академияһы һәм Папа фәндәр академияһы (Ватикан) (1996) ағзаһы. Сорбонна, Осло Университеты һәм Уорикский университетының Почетлы докторы. Коммутатив булмаған алгебраик геометрияға һәм квант информатикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Симферополдә, Ҡырым педагогия институты студенттары Иван Гаврилович Манин (1913—1943) һәм Ревекка Зиновьевна Миллер ғаиләһендә тыуған. Атаһы география факультетын тамамлай һәм шунда уҡ уҡытыусы итеп ҡалдырыла. Әсәһе филология факультетын тамамлай һәм һуңғараҡ яҙыусы, декабрист А. А. Бестужев тураһында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бала сағын Симферополдә Субхи урамындағы 16-сы йортта әсәһе яғынан өләсәһе һәм олатаһы йортонда уҙғара. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән ғаилә пединституты менән Махачкалаға, унан Чарджоуға һәм Мирзачулгә эвакуациялана. 1943 йылдың көҙөндә атаһы фронтта хәбәрһеҙ юғала (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1941 йылда) ).
1945 йылда әсәйе менән Симферополгә ҡайта (Һуңыраҡ әсәһе Ҡырым нәшриәтендә нәфис әҙәбиәттең баш мөхәррире була, ләкин космополитизмға ҡаршы көрәш кампанияһы барышында эштән бушатыла). Мәктәп йәшендә Юрий Иванович Манинға Виноградовтың «Основы теории чисел» китабы ҙур йоғонто яһай; 15 йәшендә ул Виноградовҡа үҙе тапҡан түңәрәк эсендәге бөтөн нөктәләр һаны өсөн формула дөйөмләштерелеүен ебәрә.
1953 йылда урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай һәм Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә.
1958 йылда Мәскәү дәүләт университетын, һуңынан шунда уҡ Игорь Ростиславович Шафаревичтың ғилми етәкселеге аҫтында аспирантураны тамамлай.
Физика-математика фәндәре буйынса 1961 йылда кандидатлыҡ, ә 1963 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.
1960—1992 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтында алгебра бүлегендә эшләй.
1965—1992 йылдарҙа Мәскәү университетында эшләй. 1967 йылда юғары алгебра кафедраһы профессоры була.
1993 йылда Германияға күсә һәм Макс Планк Йәмғиәтенә ҡабул ителә.
2002 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Төньяҡ-көнбайыш университеты (АҠШ) профессоры.
2005 йылдан Макс Планк математика институтының атҡаҙанған профессоры (Бонн).
Уның киң билдәле булған уҡыусылары В. Г. Дринфельд һәм В. А. Исковских.
Ағалы-ҡустылы Стругацкийҙарҙың «За миллиард лет до конца света» фантастик повесынан Вечеровскийҙың прототибы.
Фәнни ҡаҙаныштары
Математика һәм физиканың өр-яңы асыштарына әүҙем ҡыҙыҡһыныу Ю. И. Маниндың ғилми эшмәкәрлегенең төп үҙенсәлеге булып тора. Уҡыусылары һәм коллегалары менән хеҙмәттәшлектә ул алгебраик геометрия (шул иҫәптән — коммутатив булмаған), дифференциаль тигеҙләмәләр, кодтар теорияһы, һандар теорияһы, категориялар теорияһы, математик физика, суперсимметрия, квант төркөмдәре, көҙгө симметрияһы, квант иҫәпләмәләре буйынса хеҙмәттәр яҙа. Бөтә күрһәтелгән өлкәләрҙә уның идеялары бөгөнгәсә ҙур әһәмиәткә эйә.
Мәҫәлән, ул алгебраик төркөмдәр теорияһын эшләүгә мөһим өлөш индерә; параметрға бәйле алгебраик күп төрлөлөктәрҙә дифференциаль операторҙар ысулын эшләй, уның нигеҙендә функциональ ҡырҙар өсөн Мордель проблемаһын хәл итә; М. Атья, В. Г. Дринфельд һәм Н. Хитчин менән берлектә Янг — Миллс инстантондарының алгебра-геометрик тасуирламаһын эшләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
2000 йылда Европа математика конгресында пленар доклад яһай.
Кальфёрде
Кальфёрде (Calvörde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3711 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 52 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
Порт-Амня
Порт-Амня — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының һул ярына тамағынан 318 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сэрто-Се
Сэрто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы
Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы (22 сентябрь 1940 йыл — 10 октябрь 2016 йыл)— химик. Химия фәндәре докторы һәм профессор (1994). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1990), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1996).
Биографияһы
Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы 1940 йылдың 22 сентябрендә Өфөлә Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт драма театрының билдәле аристары Хөсәйен Ҡудашев һәм Фәриҙә Камалетдинова ғаиләһендә тыуған. 1958 йылда урта мәктәпте көмөш миҙалға тамамлағандан һуң БДУ‑ның химия факултетына уҡырға инә, уны 1963 йылда ҡыҙыл дипломға тамамлай. Шул уҡ йылда физика һәм аналитик химия кафедраһы янында аспирантура асыла һәм кафедраның иң яҡшы беренсе тамалаусыларының береһе була. 1968 йылда «Хромотографическое определение примесей некоторых серу-содержащих соединений в воздухе» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1994 йылда «Физико-химические закономерности получения углеродных волокон из нефтяного сырья» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Башҡорт дәүләт университетында Ҡудашева 1966 йылдан алып эшләй, башта ассистент, һуңынан өлкән уҡытыусы, доцент була. 1979 йылдан 1986 йылға тиклем химия факультеты деканы, һуңынан дөйөм химик технология һәм аналитик химия кафедраһы мөдире була. 2004 йылдан 2012 йылға тиклем аналитик химия кафедраһын етәкләй.
Түбәнге Шунда
Түбәнге Шунда — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 354 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елкән (ҡая)
Елкән ҡаяһы — Краснодар крайында, Ҡара диңгеҙ ярында, Геленджиктан 17 км көньяҡ-көнсығышта, Прасковеевка ауылынан (диңгеҙ яры буйлап 500 метр самаһы өҫтәрәк) һәм Джанхот утарынан (4,5 километр) алыҫ түгел урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Ҡая диңгеҙ ярында вертикаль торған ҡомташ пласынан ғибәрәт. Ул төп ҡаянан убылған соҡор менән айырыла. Формаһы буйынса ҡая дүрт мөйөшлө елкәнде хәтерләтә һәм атамаһын тап шунан алған да инде. Ҡаяның ҡалынлығы метрҙан ашыу, бейеклеге 25 метрҙан ашыу тәшкил итә, ә оҙонлоғо — 20 метрҙан ашыу (төрлө сығанаҡтарҙа оҙонлоғо 25 метрҙан бейеклеге 30 метр тураһында әйтелә), шул уҡ ваҡытта ҡаяның дүрттән өс өлөшө диңгеҙ ярына перпендикуляр рәүештә диңгеҙҙә урынлашҡан.
Елкәндә яҡынса 2,5 метр бейеклектә билдәһеҙ сығышлы тишек бар. Бик күп юл күрһәткестәрҙә уның Кавказ һуғышы ваҡытында тау артиллерияһы уғы тейеүҙән барлыҡҡа килеүе тураһында яҙыла. Әммә бындай варианттар шик аҫтына алына: Ҡара диңгеҙ яр буйын тикшереүсе С, Васюков, 1903 йылда ҡаяны тикшергәндән һуң, уға «…броненосецтан моряктар ата, 4 снаряд ебәрәләр, ләкин стена ҡаҡшамай, шул уҡ ваҡытта ҡаяны бер нисек тә тишә алмаған йәҙрә эҙҙәре бар…», тип яҙа.
Ҡаяла шул уҡ кимәлдә тағы ла бер бәләкәй генә тишек бар, уны күрер өсөн. Джанхот ҡасабаһы яғына сығырға кәрәк.
Ҡая бурсаһында яры яғынан бейек булмаған (француз системаһы буйынса 4) ҡаяға үрмәләү маршруты эшләнгән. Маршрут (2015 йылдың авгусына ҡарата) иҫке, урыны менән ҡойолоп тора, ҡайһы бер урындарҙа ырғаҡ саҡ эләгеп тора (шлямбурҙар ҙа тутлаған) — шуға ул үтеү өсөн тәҡдим ителмәй.
Барлыҡҡа килеүе
Был үҙенсәлекле ҡаяның барлыҡҡа килеүенә диңгеҙҙең ҡоро ер эсенә инеүе, эрозия, шулай уҡ төрлө ҡая тоҡомдарының ныҡлығы сәбәп булып тора.
Хәҙерге статусы
Ҡаяға 1971 йылдың 24 ноябрендә Геленджик ҡала хакимиәте тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын бирә. Уны һаҡлау һәм тәрбиәләү Дивноморск ауыл советына йөкмәтелә.
Ронга (Уфтюга ҡушылдығы)
Ронга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфтюга йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Секванг-Сос
Секванг-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хултым-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы
Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы (1 август 1938 йыл) — дерматовенеролог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Түкән ауылынан.
Биографияһы
БАССР‑ҙың Көйөргәҙе районы Түкән ауылында тыуған.
1969 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын (хәҙерге ваҡытта университет) тамамлағас, Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы ҡала тире-венерология диспансерына эшкә ебәрелә. Унда дүрт йыл эшләгәндән һуң, Өфө ҡалаһындағы шундай уҡ диспансерға күсерелә.
1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында һәм артабан Башҡорт дәүләт медицина университетында хеҙмәт юлын дауам итә. 2002 йылдан алып өҫтәлмә профессиональ белем биреү институтының дерматовенерология курсы мөдире вазифаһын башҡара.
Фәнни эшмәкәрлеге енси юл аша йоҡҡан инфекциялар, микроспория, тире ауырыуҙарының һәм башҡа эпидемиологияһын, клиник үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, уларҙы дауалауға, иҫкәртеүгә арналған.
Уның ҡатнашлығында микроспория, псориаз менән ауырығандарҙы дауалау ысулы һәм Microsporum canis үрсетеү өсөн туҡлыҡлы мөхит булдырыла.
Хәбиров Радий Фәрит улы
Хəбиров Радий Фəрит улы (20 март 1964 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән. 2019 йылдың 19 сентябренән — Башҡортостан Республикаһы Башлығы. Хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2008). Александр Невский ордены кавалеры (2021).
Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы
Биографияһы
170‑кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.
БР дерматовенерологтары йәмғиәте рәйесе (2004 йылдан алып).
Хәбиров Радий Фәрит улы
Биографияһы
Улдарына 6 йәш тулғанда ғаилә Ишембай ҡалаһына күсенгән.
1981—1982 — Витязь компанияһының Ишембай транспорт машиналары эшләү заводында фрезеровщик өйрәнсеге.
Классик һәм грек-рим көрәше буйынса спорт мастерлығына кандидат (ДЮСШ № 2, Ишембай) )
1982—1984 — СССР Ҡораллы Көстәре сафында хеҙмәт итә.
1984—1989 — Башҡорт дәүләт университетының юридик факультеты студенты.
1989—1992 — Башҡорт дәүләт университеты юридик факультетының дәүләт хоҡуҡиәте һәм совет төҙөлөшө кафедраһы ассистенты, БДУ-ның студенттар профсоюз комитеты рәйесе.
1992—1994 — Билкент университеты магистранты, Анкара, Төркиә.
1994—1998 — Башҡорт дәүләт университеты юридик факультетының өлкән уҡытыусыһы.
1998—2002 — Башҡорт дәүләт университеты юридик факультетының деканы, доцент.
2002—2003 — Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының директор вазифаһын башҡарыусы, артабан — директоры.
Сентябрь 2003 — июль 2008 — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе.
27 август 2008 — декабрь 2008 — Рәсәй Федерацияһы Президентының Эске сәйәсәт буйынса идаралығының Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы һәм сәйәси партиялар менән бәйләнеш буйынса департаменты директоры.
2009 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Президенты Эске сәйәсәт буйынса идаралығының начальник урынбаҫары.
19 сентябрь 2016 — Рәсәй Федерацияһы Президенты Эске сәйәсәт буйынса идаралығының начальник урынбаҫары вазифаһынан китеү тураһында ғариза яҙа.
25 ғинуар 2017 — Мәскәү өлкәһе Красногорск ҡала округы башлығы вәкәләттәрен ваҡытлыса башҡарыусы
28 март 2017 — 11 октябрь 2018 йыл — Мәскәү өлкәһе Красногорск ҡала округы башлығы
2019 йылдың 8 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Башлығы итеп һайланды.
2019 йылдың 19 сентябренән — Башҡортостан Республикаһы Башлығы.
2020 йылдың 27 ғинуарында Радий Хәбиров Рәсәй Федерацияһы Дәүләт советының президиум ағзаһы итеп раҫланды.
2021 йылдың 10 сентябрендә Рәсәй Президенты Александр Невский ордены менән бүләкләне.
Оло Учалы (күл)
Оло Учалы, Оло Асыуҙы (Большие Учалы) — Башҡортостандың Учалы районындағы күл. Учалы ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан Район үҙәге Учалы ҡалаһынан төньяҡтараҡ, Учалы ауылынан көньяҡтараҡ урынлашҡан. Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡарай. Көнбайышта ятҡан Ҡарағайлы күле менән тоташҡан.
Тасуирламаһы
Төньяҡтан көньяҡҡа күлдең оҙонлоғо 3 км самаһы, күл өҫтө майҙаны яҡынса 3,06 км². Иң тәрән урыны 6 метр.. Тектоник сығышлы (икенсе фараз буйынса — карст-суффозион ). РКүл рельефы тигеҙ түгел, уның көнсығыш өлөшөндә улаҡ үтә. Күлдең төбө мәтеле һәм сапропель ултырма-ҡатламдар менән ҡапланған.
Биологияһы
Күлдә суртан, йәйен, Ҡорман, һаҙан, судак, Опто (балыҡ), Табан (балыҡ), ташбаш һәм сабаҡ тереклек итә. Планктондан Оло Учалы һәм күрше Ҡарағайлы күлендә эвглен ылымығы Phacus caudatus билдәләнә.
Экологияһы
Оло Учалы күле экологик яҡтан бысранған. Техно-Николь заводы (эллеке Учалы төҙөлөш материалдар заводы, Учалы картон-рубероид заводы) күлгә ҡалдыҡтарҙы түгә. Яҡындағы Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты эшмәкәрлеге йоғонтоһо арҡаһында: 1970—1980-се йылдарҙағы карьерҙағы өҙлөкһөҙ шартлатыуҙар, сульфид саңы яуып торғанлыҡтан, күлдәге был ултырмалар аномаль химик составҡа эйә. Һуңғы ярты быуатта был ҡатламдарҙа ауыр металдар тупланыуы: баҡыр өсөн 1 килограмға 300 миллиграмм, цинк — 1000-6000, ҡурғаш — 70 һәм кадмий — 4 (Урал күлдәрендә уларҙың типик (хас-фоновый) тупланмаһы 48, 79, 21 һәм 0,37 мг/кг тәшкил итә). Күл төбөндәге ҡатламдарҙың күҙәүекле һыуҙарында сульфат-ион концентрацияһы артҡан SO_4^{2-}, 2825 мг/л тиклем барып етә, эсәр һыуҙарҙа булырға тейешле сиктән (ПДК- предельно допустимая концентрация) байтаҡҡа артығыраҡ.
Немец музейы
Немец тәбиғи фәндәр һәм техника ҡаҙаныштары музейы (Deutsches Museum von Meisterwerken der Naturwissenschaft und Technik), йәки Неме́цк музе́йы (Deutsches Museum) — Мюнхенда урынлашҡан донъялағы иң ҙур тәбиғәт белеме һәм техника музейы. Бында 50-нән ашыу фән тармағын сағылдырған яҡынса 28 000 экспонат йыйылған. Техника һәм тәбиғәт белеме донъяһынан музей экспонаттарының киң коллекциялары менән йыл һайын 1,5 миллиондан ашыу кеше таныша.
Тарих
Оскар фон Миллер (1855—1934) инициативаһы буйынса 1903 йылдың 28 июнендә Немец инженерҙары союзы йыйылышында Германияның Мюнхен ҡалаһында Немец музейына нигеҙ һалына. 1906 йылда ваҡытлы биналарҙа экспозиция асыла. Тәүге экспонаттар Баварияның математик-физик коллекцияларынан торған. 1906 йылда Изар йылғаһындағы утрауҙа музей бинаһының фундаментына нигеҙ һалына.