cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Штеффи Граф
Биографияһы
Штеффи беренсе Ҙур шлем турниры — Ролан Гарросты ала. Мауыҡтырғыс финалда өс партияла Навратилованы еңә. Штеффи ул ваҡытта был турнирҙың иң йәш еңеүсеһе була (18 йәш тә булмай).
Тик Уимблдондың финалында Навратилова Графтың көсһөҙ урынын таба — бекхендты. Һәм ҡыйынлыҡ менән булһа еңеүгә ирешә. Ошонан башлап Мартина нәҡ Штеффи менән осрашыуға ентекләп әҙерләнә башлай. Улар АҠШ-тың Асыҡ чемпионатында Ҙур шлем турнирының йомғаҡлау финалында осраша.
Миҙгел лидеры ролендә булараҡ үҙенең тәүге сығыштарында Штеффи Граф 75 матчтың 2 уйынында ғына еңелеп, 11 турнирҙы яулай. Уйын миҙгеле аҙағында Штеффи Граф планетаның иң көслө тенниссылары араһындағы йомғаҡлау турнирында донъя чемпионы була.
Артабанғы ике миҙгел ҡатын-ҡыҙҙар теннисында Штеффи Графтың тулы өҫтөнлөк алыуы менән билдәләнә. 1988 йылда, үҙенең иң яҡшы миҙгелендә Штеффи Граф Ҡатын-ҡыҙҙар теннис берекмәһенең (WTA) 12 турнирында, тик өс матчта ғына ҡалышып, еңеп сыға (ике тапҡыр Габриэла Сабатининан һәм миҙгел аҙағында Пэм Шрайверҙан еңелә).
Билдәләп үтер кәрәк, Ролан Гаррос-87 алып Ролан Гаррос-90 тиклем Штеффи Ҙур шлем супертурнирҙарының бөтә финалдарында ла ҡатнаша. Тик Ролан Гаррос-89 финалында Аранче Санчес-Викарио менән булған тигеҙ һәм оҙайлы матчта отолоуы арҡаһында Штеффи Род Лейвер рекордын ҡабатлай алмай.
Был осорҙа Граф Навратилова менән ярышыуын дауам итә, Мартина йәшенә ҡарамаҫтан классификацияһында икенсе урынды һаҡлай. Өс миҙгел (1987-89 йй.) бер рәттән улар Уимблдон финалында үҙ-ара осраша.
Штеффи 1988-89 йылдарҙа ҙур ярыштарҙа Мартинаны даими еңеп килә, әммә Уимблдондың ярымфиналында хата яһай, һәм Мартина Навратилова 9 -сы тапҡыр йылдың иң абруйлы турнирын яулай.
1990 йылда Штеффи Граф классификацияла беренсе урында торһа ла, инде бер урынлы лидер булып һаналмай. Бер юлы дүрт тенниссы — Граф, Навратилова, Селеш һәм Сабатини — иң көслө тенниссы исеменә дәғүәләй.
1991 йылда Граф 186 аҙна рәттән донъяның беренсе ракеткаһы титулын ысҡындырмай, рекорд ҡуя (2008 йылда был ҡаҙаныштарҙы Роджер Федерер үҙа).
1997 йылда Граф теннис Олимпы түбәһендә тороуын 377 аҙнаға тиклем еткерә. Был ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла, шулай уҡ ир-аттар араһында ла абсолют рекорд. 1987 йылдың башынан алып 1997 йылдың авгусына тиклем донъя рейтингы буйынса ике иң көслө тенниссылар иҫәбенә мотлаҡ инә.
Тәүге осрашыуҙа уҡ 15 йәшлек Селеш көслө ике ҡуллы уйыны менән донъяның беренсе ракеткаһына ысын мәғәнәһендә алыш күрһәтә, ә 1990 йылда Графты арттырып уйнай башлай.
Беренсе тапҡыр Селеш 1990 йылда Германияның Асыҡ чемпионатының финалында Графты еңеп сыға. Штеффи Графтың 66 отошһоҙ матчтар серияһы туҡтап ҡала. Кәмендә бер ай тигәндә Ролан Гаррос финалында Селеш тағы Графты еңә. Инде миҙгел аҙағына Селеш классификацияның икенсе позицияһында тора.
.1991 йылдың яҙында югославия тенниссыһы Графты үтеп китеп, рейтингта иң көслөһө була. 1991-92 йыл миҙгелендә улар тик икәү ара ярыша һәм икәүләшеп Ҙур шлем турниры еңеүҙәрен бүлешә (Уимблдон Графта ҡала, ҡалған 3 турнирҙы Селеш яулай).
Граф күҙгә-күҙ осрашыуҙа яҡшыраҡ сығыш яһай һәм биш осрашыуҙың өсәүһендә еңә (дөйөм баланс 10:6 Граф файҙаһына), әммә дөйөм алғанда һөҙөмтәлелек буйынса Селеш көслөрәк булып сыға.
1993 йылдың яҙында Гамбургта турнирҙа Графтың аҡылға зәғиф табыныусыһы Пархе Гюнтер Селешты арҡаһын бысаҡ менән яралай. Йәрәхәт ҙур булмай, әммә Селештың психологик торошо ныҡ насар була, һәм ул ике йыл ярымға сығыштарын туҡтатып тора. 1995 йылдың июлендә Селеш Турға әйләнеп ҡайта, ләкин еңә алмай.
Граф был ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙар теннисында тағы өҫтөнлөк ала. Билдәле тенниссы Шрайвер Пэм был йәһәттән былай тип белдерә: «Беҙ бөтөн быуындың төп интригаһын юғалттыҡ». Барыһы ла Граф-Селеш дуэленың оҙаҡ йылдарға һуҙылыуға һәм Навратилова-Эверт ярышына ҡарағанда ла күренекле булыуға бара ине. Әммә был килеп сыҡмай.
Селеш менән булған трагедиянан һуң Граф 4 турнирҙа — Ролан Гарроста, Уимблдонда һәм 1993 йылда АҠШ-тың Асыҡ чемпионатында, шулай уҡ 1994 йылда Австралияның Асыҡ чемпионатында эҙмә-эҙлекле еңеүҙәр яулай Шулай итеп, ул календарлы булмаған Ҙур шлемды яулай.
1994 йылда Штеффиға төп дәғүәсе булып испан тенниссыһы Санчес-Викарио тора. Әммә Селеш менән булған көсөргәнешле алыш булмай. Графҡа едти дәғүәсе булып француз тенниссыһы Мари Пьерс була. 1994 йылда уйындар бер аҙ һүлпәнәйеп алғандан һуң, 1995-96 йыл миҙгелдәрендә Граф тағы ла һис һүҙһеҙ лидер булып ҡала.
Был осорҙа ул үҙе ҡатнашҡан Ҙур шлем турнирҙарының бөтәһендә еңә. Уның элекке ярышташтары Селеш, Сабатини, Санчес-Викарио, Новотна, Пьерс бик киҫкен уйнамайҙар, ә йәш перспективалы тенниссылар Хингис, Дэвенпорт, Венус Уильямс улай оҫталыҡ кимәленә әле етмәйҙәр.
1995-96 йылдарҙа Граф донъяның беренсе ракеткаһы исемен Селеш менән бүлешә. WTA ойошмаһы 1993 йылдағы һөжүмдән һуң донъя Турына әйләнеп ҡайтҡан Селешҡа ярҙам итергә ҡарар ҡабул итә. Әммә, 1996 йыл аҙағында, майҙанда өлгәшкән һөҙөмтәләренә ярашлы, Граф яңынан яңғыҙы донъяның беренсе ракеткаһы булып ҡала.
Штеффи Граф парлы ярыштарҙа ла уңышлы сығыш яһай. 1988 йылдың яҙында тағы Габриэла менән парҙа берләшә (улар элек периодик рәүештә бергә сығыш яһағайны һәм 1986-87 йылдарҙа ике тапҡыр Ролан Гаррос финалына сыҡҡайны).
Граф -Сабатини дуэты еңеүҙәр яулай башлай. Улар бергә Уимблдон-88 еңеп сыға, совет дуэты Зверева-Савченконан ҡалышып, Ролан Гаррос-89 финалында уйнай. Шул уҡ миҙгелдә ваҡыт тығыҙ булыу сәбәпле ике яҡтың килешеүе менән, спортсыларҙың парлы составы тарҡала.
1988 йылда Сеул олимпиадаһында яҡташы Клаудия Коде-Кильш менән парлы разрядта сығыш яһап, бронза яулай. Штеффи шулай уҡ Хелена Сукова, Стаббс Рене һәм Беттина Бунгелар менән һирәкләп сығыш яһай, улар менән дә бер нисә тапҡыр Ҡатын-ҡыҙҙар теннис берекмәһенең (WTA) абруйлы турнирҙарын яулай.
Граф 1999 йылда үҙенең ҡаҙаныштары өсөн Халыҡ-ара Олимпия комитетының (МОК) Олимпия орденына лайыҡ була һәм 2004 йылда Халыҡ-ара теннис даны залына индерелә.
Штеффи Граф өс тапҡыр Олимпия уйындарында ҡатнаша һәм Лос-Анджелеста (1984) (күрһәтмә теннис турниры була), Сеулда (1988 йыл) еңеүсе була, ә Барселона-92 финалында Дженнифер Каприатинан ҡалышып, көмөш миҙал яулай. 1996 йылда Граф Атланталағы сығыштар өсөн ныҡлап әҙерләнә, әммә нәҡ Олимпиада старты алдынан ғына йәрәхәтләнә. Был фактты ул үҙенең карьераһындағы иң ҙур уңышһыҙлыҡ тип иҫәпләй.
Граф ике тапҡыр, 1992 һәм 1987 йылда, Германия йыйылма командаһына Федерация Кубогының чемпион титулын алып килә.
1993 йылда Михаэль Штих менән берлектә Холман Кубогы еңеүсеһе.
Штеффи Графтың уйыны башта атлетлыҡҡа ҡорола. Уның көслө форхенды (уңдан һуғыу) оҙаҡ ваҡыт төп өҫтөнлөгө була. Аяҡтарының йылдам булыуы һәм майҙансыҡ буйлап шәп йөрөүе лә Графҡа өҫтөнлөктәр килтерә. Ул йыш ҡына форхенд үтәү хоҡуғына эйә булыу өсөн йүгерә башлай һәм майҙансыҡтың ҙур ғына өлөшөн аса.
Артабан был бик ҡыйыу элементты техник яҡтан ул яҡшырта башлай. Бынан тыш, Граф бөтә матч дауамында ныҡ иғтибарлы булыуы һәм икеләнмәүсәнлеге менән айырылып тора. Психологик яҡтан уны сығырынан сығарыу бик ҡатмарлы була.
180км/сәғәттә аныҡ һәм теүәл биреү тәртибе лә Графтың уйынында төп элементтарҙың береһе. Граф арсеналындағы берҙән -бер һөжүм яһамаған һуғыуы киҫә һуғыу бекхенды (һулдан һуғыу) ваҡыт үтеү менән етди ҡоралына әйләнә, теүәл һуғып ебәреүе арҡаһында дәғүәсерҙә селтәргә йүгерергә мәжбүр итә.
Оҙаҡҡа һуҙылған карьераһында ул күп тапҡыр йәрәхәттәр ала, әммә һәр ваҡыт, бөтә бәләләрҙе еңеп, майҙансыҡҡа кире әйләнеп ҡайта. 1997 йылда аяҡ һәм арҡаһы менән булған элекке проблемалары киҫкенләшә һәм Граф сығыштарын бер йылға тиерлек туҡтатырға мәжбүр була (1997 йылдың июненән алып 1998 йылдың майына тиклем).
1998 йылда кире ҡайтыуы ауыр һәм ғазаплы була, ләкин 1999 йылда ул яңынан донъяла өсөнсө иң көслөләр рәтенә инә. Ролан Гаррос-99 ярышында Хингисты, Уимблдон-99 финалында Дэвенпортты еңеп, Штеффи Граф күтәренке нотала һөнәри карьераһын тамамлай.
Графтың карьераһы дауамында журналистар уның исемендә байығырға тырыша. Спортсының абруйы шул тиклем керһеҙ, ә ҡаҙаныштары юғары була, шуға ҡарамаҫтан матбуғат Графҡа ҡағылған ниндәйҙер «ҡыҙҙырылған» мәғлүмәт табырға маташа. Шулай итеп матбуғат 1990 йылда спортсының атаһы Петер Графтың шәхси тормошондағы ҡыҙыҡтырғыс ваҡлыҡтарҙы башлап ебәрә.
Киң мәғлүмәт сараларында беренсе биттә Штеффиның атаһының йәш модель ҡосағындағы фотоһүрәтен урынлаштыра.(Был ваҡытта Петер Граф Штеффиның әсәһе менән никахта була). Журналистар был союздың никахтан тыш тыуған балаһы тураһында ла яҙа. Шулай уҡ Графтың табыныусыһы Гюнтер Пархеның Селешҡа ташланыуы ла ҙур шау-шыу ҡуптара, был Графтың абруйына күләгә ташламай ҡалмай.
Үҙ карьераһында Штеффи Граф 21 миллиондан ашыу АҠШ доллары эшләй. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында приздар буйынса был рекордты 2007 йылда американлы Дэвенпорт Линдси уҙып китә.
Карьераһы тамамланғандан һуң тормошо
1989-92 йылдарҙа Штеффиның әҙ билдәле булған тенниссы Александр Мронец романтик мөнәсбәттәре булып ала. 1992—1999 йылдарҙа немец автоуҙышсыһы Михаэль Бартельс менән осраша. Әммә 1999 йылда Графтың донъя теннисы йондоҙо Агасси Андре менән романы башлана. 2001 йыл>дың 22 октябрендә Лас-Вегаста ул Андре Агассиға кейәүгә сыға. 2001 йылдың 27 октябрендә уларҙың улы Джеден Джип тыуа, ә 2003 йылдың 3 октябрендә ҡыҙҙары — Эли Джаз (Jaz Elle} донъяға килә.
Штеффи Граф 8 йылдай тиерлек сығыш яһамай, әммә 2006 йылда яңынан күрһәтмә һәм хәйриә матчтарында ҡатнаша.
Әлеге ваҡытта Штеффи Граф шәфҡәтлелек менән әүҙем шөғөлләнә һәм «Children for Tomorrow» балалар хәйриә фондының башлығы булып тора. Үҙенең исеме маркаһы менән спорт тауарҙары магазинына эйә.
2008 йылда Германияла ҡасаҡ балалар өсөн клиника төҙөргә йыйына. . Бөйөк спортсы Швейцарияның LONGINES маркаһы сәғәттәренең йөҙө булып тора.. Донъялағы иң билдәле фирмаларҙың кейемдәрен һәм интерьер кәрәк-яраҡтарын рекламалай. Бынан тыш, Граф тенниста ҡайһы бер юниорҙарға финанс ярҙамы күрһәтә.
Тыуған илендә Германияла Штеффи Граф исеме менән аталған спорт майҙансыҡтары бар, хатта уның һыны менән һәйкәл дә ҡуйылған. Планета иң яҡшы тенниссыһы булараҡ, тыуған ҡалаһы Брюлдең почетлы гражданы итеп һайлана.
2000 йыл алдынан немецтар уны «быуат спортсыһы» тип атайҙар. Штеффи Графты йыш ҡына мөһим теннис ярыштарына почетлы ҡунаҡ сифатында саҡыралар. Мәҫәлән, 2009 йылда Ролан Гарроста еңеү трофейын Рәсәй спортсыһы Светлана Кузнецоваға тапшыра.
Граф немец, инглиз, француз һәм испан телдәрен белә.
Воскресенка (Йылайыр районы)
Воскресенка (Воскресенское) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 159 кеше. Почта индексы — 453684, ОКАТО коды — 80227836004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Өфө епархияһы
Өфө епархияһы  — Урыҫ Православие сиркәүенең Башҡортостан Республикаһы Архангел, Белорет, Благовещен, Ғафури, Иглин, Стәрлетамаҡ, Учалы районы территорияларындағы епархия. Башҡортостан митрополияһы составына инә.
Совм. Тота-Яха
'''Совм. Тота-Яха''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нярово-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Өфө епархияһы
1990 йылдан алып епархияны митрополит Никон (Васюков) етәкләй (башта епископ, архиепископ).
Совм. Тота-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө епархияһы
Тарихы
1859 йылдың 21 мартында (2 апрель) епархия икегә бүленә: Ырымбур һәм Өфө, епархия үҙәктәре ошо ҡалаларҙа урынлаша.
19 быуат аҙағына епархияла 366 сиркәү булған. Дини консистория, Дини семинария, Дини ир-егеттәр училищеһы, Епархиаль ҡатын-ҡыҙ училищеһы, ғибәҙәтханалар янында — сиркәү-приход мәктәптәре ғәмәлдә була. Дини уҡыу йорттарsның эшмәкәрлеген үҙ-ара килештереү өсөн 1884 йылда Епархиаль училище советы төҙөлә. «Өфө хәбәрҙәре» гәзите сығарыла. 1913 йылға епархияла 17 монастырь һәм община (6 ир-егеттәр һәм 11 ҡатын-ҡыҙҙар өсөн), 526 сиркәү, 225 часовня була; сиркәү һәм монастырҙар эргәһендә 388 китапхана эшләй.
1920 йылдар башына Өфө епархияһында яҡынса 730 православие ғибәҙәтханаһы һәм 16 монастырь иҫәптә тора.
1937 йылда Өфө епархия идаралығы бөтөрөлә, епархия менән етәкселек итеү Куйбышев епархияһы архиерейына күсә. 40-сы йылдарға барлыҡ тиерлек руханиҙар составы репрессиялана.
1939 йылда совет власы органдары тарафынан Өфө епархияһында, Сергиев сиркәүенән башҡа, бөтә ғибәҙәтханалар ҙа ябыла. Күп кенә бик матур православие сиркәүҙәре емерелә, мәҫәлән, Өфөлә Троицк ғибәҙәтханаһы шартлатыла, уның урынында Дуҫлыҡ монументы төҙөлә. Диндардарҙың приходтарынан барлыҡ сиркәү ҡиммәттәре тулыһынса тиерлек тартып алына.
1942 йылда Өфө епархия идаралығы яңынан тергеҙелә. 1945 йылда епархияла Стәрлетамаҡта һәм Өфөлә үҙәктәре булған бер генә благочиние була. Идаралыҡта яҡынса 40 сиркәү һәм доға йорттары була. 60‑сы йылдарҙа сиркәүҙәрҙең бер өлөшө ябыла һәм 1970 йылға уларҙың һаны 17 була.
1990 йылға епархияла 30 тирәһе сиркәү ғәмәлдә була. 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса епархияла 279 приход һәм 8 монастырь, 250 ашыу руханиҙар иҫәпләнә. Дини белем биреү һәм катехизация, йәштәр, миссионерлыҡ, хәйриәлек һәм социаль хеҙмәт итеү буйынса, йәкшәмбе мәктәптәре менән эш итеү, патриотик тәрбиә һәм спорт, епархия территорияһы менән эшләү буйынса бүлектәре булдырыла. Епархия территорияһында 160 йәкшәмбе мәктәбе, приют, епархия музейы, иконалар эшләү оҫтаханалары ғәмәлдә була. «Өфө епархия яңылыҡтары» гәзите нәшер ителә.
2011 йылда епархияла 287 приход (29 благочиние), 8 монастырь, 6 монастырь скитаһы һәм ихатаһы, 247 руханиҙар була.
2011 йылдың 27 декабрендә Өфө епархияһынан Нефтекама һәм Салауат епархиялары бүленеп сыға, улар һәм Өфө епархияһы яңы булдырылған Башҡортостан митрополияһына инә.
2016 йылдың 4 — 5 июнендә епархия тарихында беренсе мәртәбә Өфө епархияһына һәм Башҡортостан митрополияһына Патриах Кирилл килә.
Күмертау тау колледжы
Тарихы
1958 йылда киске тау‑механика техникумы булараҡ асылған, 1979 йылдан алып тау‑механика техникумы, 1993 йылдан хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә.
Тармаҡтары
Уҡытыу көндөҙгө бүлектә түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла: менеджмент, хоҡуҡ белеме, иҫәпләү техникаһын һәм автоматлаштырылған системаларҙы программа менән тәьмин итеү, компьютер системаларын программалау, биналар һәм ҡоролмаларҙы төҙөү һәм файҙаланыу, электр һәм электр‑механик ҡорамалдарҙы техник файҙаланыу һәм хеҙмәтләндереү, йылылыҡ менән тәьмин итеү, йылылыҡ‑техник ҡорамалдар, автомобиль транспортын техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе, хоҡуҡ һәм социаль тәьминәтте ойоштороу.
Эшмәкәрлеге
Күмертау тау колледжы эргәһендә прелприятие эшселәрен һәм инженер‑техник хеҙмәткәрҙәрҙе 60 һөнәр буйынса әҙерләү, яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү буйынса уҡыу курсы комбинаты эшләй (2001). Китапханаһы, 2 музейы, уҡыу‑производство оҫтаханалары, һауыҡтырыу комплексы, спорт һәм тренажер залдары, кондитер цехы һ.б. бар. 13,5 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2012), улар араһында А.К.Панов.
Платиопозавр
Платиопозавр  — Рәсәйҙә ташҡа әйләнгән пермь осоро темноспондилдәр төркөмө. Иҫке әҙәбиәттә платиопс (Platyops) булараҡ билдәле.
Тасуирлама
Баш һөйәгенең оҙон, ҡырҡа тарайған, яңаҡ осонда ҡалаҡ рәүешле тешле киңәйгән өлөшө айырыла. Күҙ ҡабығының өлөшөндә таҡта һөйәктәрендә һәм ҡолаҡ ҡырҡыуҙары алдында бугрҙар баш һөйәгенең бөтә өлөшөндә урынлашҡан. Тештәре ярайһы уҡ ҙур, айырыуса яңаҡ осонда. Кәүҙәһе ҙур, мыҡты, яҫы. Ҡорһағы ваҡ оҙонса-оҙонса тәңкәләр менән ҡапланған, арҡа тәңкәләре табылмаған. Аяҡтары ярайһы уҡ оҙон, айырыуса артҡылары. Ҡойроғо оҙон түгел, ян-яғынан яҫы. Дөйөм алғанда, оҙон моронло ҙур булмаған (2 метрға тиклем оҙонлоҡтағы) крокодилды хәтерләткән (тышҡы күренеше менән бигерәк тә иртә юра осоронда йәшәгән Pelagosaurus крокодилы менән бик ҙур оҡшашлыҡ күҙәтелә). Моғайын, балыҡ ашаусы йыртҡыс даими рәүештә һыуҙа йәшәгәндер (сөнки крокодилдарҙан айырмалы рәүештә, уны ҡоро ер менән бер нимә лә бәйләмәгән).
Төрҙәре
P. rickardi өлгөлө төрөн 1880 йылда Уралда баҡырлы ҡомташтарҙың айырым ҡалдыҡтары буйынса В. Твелвтриз тасуирлаған. Башҡа ике төрө — P. stuckenbergi һәм P. watsoni тулыраҡ билдәле. Штукенбергтың платиопозавры һөлдәһе буйынса тулыһынса тиерлек билдәле. Икенсе яҡтан, Уотсон платиопозавры (1932 йылда И. А. Ефремов тасуирлаған) баш һөйәге буйынса билдәле, унан да бигерәк, Шихово-Чирка ятҡылығында был төрҙәге бик күп хайуандарҙың ҡалдыҡтары табылған.
Яҡын туғандары
Шуныһы ҡыҙыҡ, Көньяҡ Американың пермь осоро ҡатламдарында платиопозаврға бик яҡын темноспондилдәр табылған. Тәүгеләрҙән булып 1948 йылда төньяҡ Бразилияла Педра де Фого пермь ултырмаларынан Л. Прайс тарафынан һүрәтләнгән прионозух (Prionosuchus plummeri) булған. Тағы бер Көньяҡ Америка платиопозавры — Australerpeton cosgriffi була, ул Бразилияның көньяғында Рио до Растола табылған. Ул — ҙур булмаған хайуан, баш һөйәгенең оҙонлоғо 40 см. Тышҡы яҡтан австралерпетон төрө платиопозавр менән оҡшаш, уның да кәүҙәһе шулай уҡ яҫы һәм мороно оҙон. Ҡорһаҡ тирәһендә дермаль тәңкәләре ҡалдыҡтары тасуирлана. Шул уҡ Рио до Расто ултырмаларында һүрәтләнгән Bageherpeton longignathus 32 см оҙонлоҡтағы аҫҡы яңағы менән билдәле.
Платиопозаврҙың Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙағы табылдыҡтары Пермь осоронда Гондвана һәм төньяҡ континенттар араһындағы бәйләнештең булыуын раҫлай.
Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)
Әбделмәмбәт — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Хәлил ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 576 кеше. Почта индексы — 453583, ОКАТО коды — 80219820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Әбделмәмбәт ауылы Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан, сағыштырмаса ҙур тораҡ пункты, 263 кеше йәшәгән 46 ихатанан тора (1795 йыл). X ревизияға йорт хужалығы (25) һәм халыҡ һаны (116) кәмегән. Был 1838 йылда халыҡтың бер өлөшө 183 кеше йәшәгән 31 ихатанан торған яңы ауылға, Хөсәйен ауылына, нигеҙ һалыуы менән бәйле. Ауыл урядник Хөсәйен Әлмөхәмәтов (уның балалары Заһиҙулла, Ғәбиҙулла, Фәйзулла, Йыһангир) исеменән алынған. Әбделмәмбәттең улы зауряд-хорунжий Яманғол билдәле.
Йәрмөхәмәт Ишкинин, Әбделмәзит Юлымбәтов 1805—1807 йылдарҙа Пруссия һәм Польша территорияларында Францияға ҡаршы һуғышта ҡатнаша. 1812 йылда күрһәткән ҡыйыулығы өсөн Исламғол Ҡормошев, Әбүбәкер Арыҫланғолов һәм хорунжий Кинйәбай Тимеров көмөш миҙалдар менән бүләкләнә.
Бөтә кеше лә йәйләүгә сыҡҡан. Уларҙың 500 аты, 300 һыйыры, 125 һарығы һәм 70 кәзәһе була. Шул уҡ 380 кеше йылына 66 сирек (528 бот) яҙғы иген сәскән.
Падун (Поперечной ҡушылдығы)
Падун — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поперечная йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Химик тигеҙләмә
Беренсе химик тигеҙләмәне Жан Бегин 1615 йылда төҙөй.
Химик реакция тигеҙләмәһе реагент һәм матдәләрҙең сифат (йәғни ниндәй матдәләрҙең реакцияға инеүе) һәм миҡдары (йәғни был матдәләрҙең ҡалдыҡһыҙ ниндәй масса нисбәтендә реакцияға инеүе) тураһында мәғлүмәт бирә. Уны төҙөү стоихиометрия закондарына, иң элек, химик реакцияларҙа матдәләр массаһы һаҡланыу законына нигеҙләнә. Тигеҙләмәләрҙән тыш химик реакцияларҙың тулы һәм ҡыҫҡа схемалары — реагенттар һәм матдәләр тәбиғәте, йәғни химик реакция тураһында сифат мәғлүмәтен биреүсе шартлы яҙмалар ҡулланыла.
Тарихы
Башта химик тигеҙләмәләр тураһында бер ниндәй ҙә күҙаллауҙар булмай, химик закондарҙың төп закондары әлегә билдәле булмай, ләкин химия үҫешенең алхимик осоронда уҡ химик элементтарҙы символдар менән билдәләй башлайҙар.
Химияның артабанғы үҫеше менән химик элементтарҙың символикаһы, химик формулаларҙы ҡулланып математик яҙма тураһында фекерҙәр үҙгәрә. Химик тигеҙләмәләрҙе беренсе булып 1615 йылда химия буйынса тәүге дәреслектәрҙең Tyrocinium Chymicum («Начала химии») береһендә Жан Бегин (Jean Beguin) тәҡдим итә.
Төҙөү ҡағиҙәләре
Химик реакция тигеҙләмәләрен төҙөү өсөн, реагент продукттарҙың һәм реакция продукттарының формулаларын белеүҙән тыш, коэффициенттарҙы дөрөҫ һайларға кәрәк. Быны ҡатмарлы булмаған ҡағиҙә ҡулланып эшләргә мөмкин. Тигеҙләмәнең һул яғына реакцияға ингән матдәләрҙең формулаларын яҙалар, уларҙы «плюс» билдәһе менән берләштерәләр. Тигеҙләмәнең уң яғына реакция һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән матдәләрҙең формулаларын яҙалар, улай уҡ «плюс» билдәһе менән берләштерәләр.. Тигеҙләмәнең яҡтары араһында тигеҙлек билдәһе йәки уҡ ҡуйыла. Шунан коэффициент табыла — формула алдында торған һан. Бер элементлы атомдарҙың һаны һул яҡта ла уң яҡта ла бер тигеҙ булырға тейеш.
Реакцияларҙың төрлө типтарын билдәләү өсөн түбәндәге символдар файҙаланыла :
Масса һаҡланыу законы һәр элементтың реакция алдынан матдә миҡдары реакциянан һуң һәр элементтың матдә күләменә тигеҙ тип белдерә. Шулай итеп, химик тигеҙләмәнең һул һәм уң яҡтарында элемент атомдары бер үк һанда булырға тейеш. Химик тигеҙләмә электронейтраль булырға, йәғни тигеҙләмәнең һул һәм уң яҡтарындағы зарядтарҙың суммаһы нулгә тигеҙ булырға тейеш.
Химик реакцияла йәҙрә реакцияһы булмағанлыҡтан, химик элементтар реакция аша үҙгәрешһеҙ үтә. Шулай итеп, химик тигеҙләмәнең һәр өлөшө ниндәй ҙә булһа элементтың (йәки нуклидтың, төрлө изотоптар иҫәпкә алынһа) бер үк һандағы атомдарын күрһәтергә тейеш. Зарядты һаҡлау законында әйтелгәнсә, дөйөм электр заряды өсөн дә шундай уҡ хәл. Был талаптарҙы ҡәнәғәтләндергән тигеҙләмә баланслы тигеҙләмә тип атала. Баланслы тигеҙләмәләр, ҡағиҙә булараҡ, натураль һандың иң түбән коэффициенттары менән яҙыла. Ләкин ҡайһы берҙә, әгәр ул башҡа таҡмаҡтарҙы ябайлаштырһа, фракциялы коэффициент ҡабул итеү отошло булырға мөмкин.
Символдар =/→/⇄/⇌
+Q — йылылыҡ бүленеп сыға тигәнде аңлата, ә −Q яҙыу йылылыҡ йотоу тигәнде аңлата. Бындай тигеҙмәләләр термохимик тигеҙмәләләр тип атала. Әгәр аҙағында +Q тора икән, тимәк, реакция экзотермик, ә әгәр −Q — эндотермик.
тимәк, реакция бармай. ≠ тамғаны ҡалдырып, тигеҙләмәнең уң яғын яҙып була, мәҫәлән:
Коэффициенттар
Ҡағиҙә булараҡ, химик тигеҙләмәләр иң бәләкәй бөтөн һандар коэффициенттары менән яҙыла. Химик формула алдынан коэффициент булмаһа, ул бергә тигеҙ тип фараз ителә. Матди балансты тикшереү, йәғни һул һәм уң яҡтағы атом дар һаны түбәндәгесә булырға мөмкин: иң ҡатмарлы химик формула алдына 1 коэффициент ҡуйыла.
Артабан формула алдына коэффициенттар шулай итеп ҡуйыла, һәр элементтың атомдар һаны тигеҙләмәнең уң яғында ла һәм һул яғында ла тигеҙ ҡуйыла. Әгәр коэффициенттарҙың береһе — кәсер икән, бөтә коэффициенттарҙы кәсер коэффициенты уртаҡ бүленеүсе алдында торған һанға ҡабатларға кәрәк.
Әгәр формула алдында коэффициент 1 икән, уны төшөрөп ҡалдыралар.
Химик тигеҙләмәләге атомдар һанын тигеҙләүҙең бер ысулы — коэффициенттарҙы һайлау.
Метан яныу химик реакцияһында коэффициенттарҙың урынлашыуы:
Һул һәм уң яҡтағы углерод атомдарының һаны бер төрлө. Тигеҙләшергә тейешле киләһе элемент — водород. Һул яҡтан 4 водород атомы, уң яҡтан — 2, водород атомдары һанын тигеҙләү өсөн һыу алдына 2 коэффициент ҡуйырға кәрәк, һөҙөмтәлә:
Коэффициенттарҙың ниндәй ҙә булһа химик тигеҙләмәлә урынлашыуын тикшереү кислород атомдарының һанын иҫәпләү юлы менән эшләнә, әгәр һул һәм уң өлөштәрҙә кислород атомдарының һаны бер төрлө булһа, коэффициент дөрөҫ ҡуйылған:
CH4 һәм CO2 молекулалары алдынан 1 коэффициент төшөрөлә.
Химик тигеҙләмә стоихиометрик коэффициенттарға яраҡлы ҡиммәттәр биреү юлы менән тигеҙләнә. Ябай тигеҙләмәләрҙе тикшереү, йәғни һынау һәм хата юлы менән тигеҙләргә мөмкин. Икенсе ысул һыҙыҡлы тигеҙләмәләр системаһын сисеүҙе күҙҙә тота.
Ҡатмарлыраҡ осраҡтар өсөн һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаһын төҙөү ярҙамында реакцияларҙы тигеҙләүҙең математик ысулы һәм Гарсиа ысулы (Гаусстың математик ысулы аналогы) ҡулланыла.
Окисланыу-ҡайтарыу реакциялары
Окисландырыу-ҡайтарыу реакциялары — ул атом-окисландырыусы һәм атом-ҡайтарыусы реакцияларҙы тәшкил иткән атомдарҙың окисланыу хәле үҙгәргәндә барлыҡҡа килгән ҡапма-ҡаршы химик реакциялар, улар электрондарҙы окисланыусы атом менән атомдың кәмеүе араһында яңынан бүлеү юлы менән тормошҡа ашырыла. Һәр окисланыу-ҡайтарыу реакцияһы бер үк ваҡытта һәм бер-береһенән айырылмайынса барған ике ҡапма-ҡаршы әүерелеү — окисланыу һәм тергеҙеү берҙәмлегенән тора.
Окисландырыу-ҡайтарыу реакцияһы тигеҙләмәһен төҙөгәндә ҡайтарыусыны, окисландырыусыны һәм бирелгән һәм ҡабул ителгән электрондар һанын билдәләргә кәрәк. Ғәҙәттә, коэффициенттарҙы электрон баланс ысулын йәки электрон-ион баланс ысулын (ҡайһы берҙә һуңғыһын ярым реакция ысулы тип атайҙар) файҙаланып һайлайҙар.
Ионлы тигеҙләмәләр яҙмаһы
Ионлы тигеҙләмәләр — ул химик тигеҙләмәләр, уларҙа электролиттар диссоциациялы иондар рәүешендә яҙылған. Ионлы тигеҙләмәләр алмаштырыу реакцияларын һәм һыу эретмәләрендә алмашыныу реакцияларын яҙып алыу өсөн файҙаланыла. Миҫал, алмашыу реакцияһы, кальций хлориды һәм көмөш нитратының көмөш хлориды ултырмаһын барлыҡҡа килтереп тәьҫир итешеүе:
тулы ионлы тигеҙләмәләр:
Оло Башҡортостан
Оло Башҡортостан — ВЦИК-тың 1922 йылдың 14 июнендәге декреты нигеҙендә барлыҡҡа килгән яңы сиктәрҙәге Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы. Һөҙөмтәлә Башҡортостандың Көнсығыш менән Көнбайышы бергә ҡушыла. Оло Башҡортостан барлыҡҡа килеү менән СССР-ҙа йәшәгән башҡортарҙың 87%-ы Башҡорт АССР-ына берләшә, шул арҡала төп милләт сағыштырмаса һан күләме буйынса 2,5 тапҡырға үҫә. Оло Башҡортостан тигән атама 1930 йй. кантон-улус административ бүленеш бөтөрөлгәнгә тиклем ҡулланылған.
Тарих
ВЦИК ҡарар итә: «I. Өфө губернаһын бөтөрөргә, Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Златоуст өйәҙҙәрен БАССР составына индерергә...» Махсус төҙөлгән комиссияның докладында республика X быуаттан алып йәшәгән халыҡтар, Башҡортостанды колонияға әүерелдереү, башҡорт ерҙәрен талау, баш күтәреүҙәр тураһында төплө тарихи белешмәләр бирелә. Унда төп халыҡ — аҫаба башҡорттарҙың Дим, Ағиҙел, Ыҡ йылғаларының түбәнге өлешөндә, Өфө губернаһынын Бәләбәй, Бөрө, Миңзәлә өйәҙҙәрендә йәшәүен раҫлаусы тарихи документтар булыуы әйтелә.
Башҡортостанды яулап алыу өсөн йөҙҙәрсә мең урыҫтар күсереп ултыртылған Өфө, Стәрлетамаҡ, Көнбайыш Башҡортостан —башҡорттарҙың борондан килгән ере, тик уның Башҡорт республикаһына индерелмәгән булыуы билдәләнә.
Автономияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Әхмәтзәки Вәлиди Башҡортостан автономияһы сиктәренең ысынбарлыҡтағы картаһын төҙөгән. Был ерҙәр 1922 йылда барлыҡҡа киләсәк Оло Башҡортостан территорияһынан да киңерәк, сөнки уның эсенә Миңзәлә өйәҙе, Златоуст, Верхнеурал өйәҙенең бер өлөшө, шулай уҡ Троицк, Силәбе һәм Шадрин өйәҙҙәренең башҡорт улустары ингән булған. Граждандар һуғышы ваҡиғалары менән бәйле Бөтөн башҡорт ҡоролтайының проекты тулыһынса тормошҡа ашырылмайса ҡалған, һәм автономиялы республика тик «Бәләкәй Башҡортостан» сиктәрендә генә барлыҡҡа килгән.
Граждандар һуғышы тамамланыу алдынан Башҡорт хөкүмәтенең бурысы булып республика территорияһын элекке Башҡорт кантондары нигеҙендә киңәйтеү мәсьәләһе торған. рәйесе Муллаян Дәүләтша улы Халиҡов Муллаян етәкләгән Комиссия Оло Башҡортостан составына Магнит (Әтәс) тауының тирә-яғындағы ерҙәрҙе (хәҙерге Магнитогорск ҡалаһы), Ырымбур ҡалаһын, тотош Өфө губернияһын, шул иҫәптән — Өфө ҡалаһын, Златоустың тау-завод районын, Архангель клинын, Ыҡ йылғаһы буйындағы Миңзәлә өйәҙенең башҡорт улустарын индереүҙе тәҡдим иткән.
Хәмиҙуллин С. И. һәм Таймаҫов Р. С. раҫлауынса, Оло Башҡортостандың барлыҡҡа килеүендә 1920 йылда Өфө губернаһында тоҡанған баш күтәреүселәренең Башҡордстанға Өфө губернаһын индереүҙе талап итеүсе лозунгылары ҙур роль уйнаған.
Территорияһы
Оло Башҡортостан «Бәләкәй Башҡортостан», Силәбе губернаһына бирелгән Ялан кантонынан башҡа, һәм Бәләбәй, Бөрө, Өфө өйәҙе һәм бөтөрөлгән Өфө губернаһының бер өлөшө булған Златоуст өйәҙе территорияларын үҙ эсенә алған. Автономиялы Республиканың баш ҡалаһы - Өфө.
1924 йылда Туҡ-Соран кантоны, Башҡорт АССР-ы составынан сығарылып, Ҡырғыҙ Автономиялы Социалистик Совет Республикаһына (1920—1925) бирелгән.
Административ яҡтан, Оло Башҡортостан Республикаһы территорияһы 8 кантондан торған: Арғаяш, Бәләбәй, Бөрө, Йылайыр, Мәсәғүт, Тамъян-Ҡатай һәм Өфө.
Дәүләт идараһы органдары
Башҡордстан һәм Өфө губернаһы дәүләт органдарының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының РКП(б) обкомы, Үҙәк Башҡарма Комитеты (ЦИК), Халыҡ Комиссарҙары Советы (СНК), халыҡ комиссариаты барлыҡҡа килгән. Берләшкән ваҡытта яңы учреждениелар составында бөтөрөлгән Өфө губернаһы вәкилдәре күпселекте тәшкил иткән. Республиканың халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе посын Халиҡов Муллаян Дәүләтша улы Дһаҡлап ҡала. Башҡортостан үҙәк башҡарма комитетының яңы рәйесе итеп Хафиз Ҡушай улы Ҡушаев тәғәйенләнә, 1922 йылдың сентябренә тиклем Башҡортостан өлкә комитеты менән Андрей Илья улы Жеханов етәкселек иткән, аҙаҡ - Борис Николай улы Нимвицкий.
Күмертау авиация техник колледжы
Күмертау авиация техник колледжы - Күмертау ҡалаһындағы уҡыу йорто.
Тарихы
1985 йылда Өфө авиация техникумы филиалы булараҡ асыла, 1989 йылдан алып Күмертау авиация техникумы, 2011 йылдан ӨДАТУ‑ның Күмертау филиалы составында.
Эшмәкәрлеге
Монтаж, слесарь һәм механик оҫтаханалары, китапханаһы, спорт комплексы бар. 2000—05 Күгәрсен районы Мораҡ ауылы филиалы эшләй. 3,5 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2012). Колледж бинаһы алдында М.В.Ломоносовҡа һәйкәл ҡуйылған (1985).
Тайлашка (Сангилька ҡушылдығы)
Тайлашка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернов дачаһы
Чернов дачаһы, йәки Сосновка — Санкт-Петербургта Нева районында архитектура эклектикаһы дәүеренең ҡомартҡыһы, Нева йылғаһының уң яҡ ярында, Йылға вокзалы ҡаршыһында урынлашҡан. Адресы: Октябрь яр буйы урамы, 72-се йорт.
Йорт 1889—1893 йылдарҙа А. И. фон Гоген проекты буйынса генерал А. И. Чернов өсөн псевдорус стилендә төҙөлгән. Төҙөүҙә архитекторҙар. А. И. Кузнецов һәм Г. И. Люцедарский ҡатнашҡан.
Баҡса янындағы дача
Чернов дачаһы Баҡса-парк идаралығы ҡарамағында була..
2003 йылда автомобиль юлдары ҡулсаһына йәнәш территорияларҙы төҙөкләндереү буйынса эштәр үткәреү менән бәйле, Октябрь яры буйының йөрөү   өлөшө полотноһының вертикаль күрһәткесе үҙгәрә һәм баҡса  майҙаны түбәнәйә, шуның арҡаһында һыу баҫыу  һәм газондар, ағастар,  ҡыуаҡлыҡтарҙың бурһыу ҡурҡынысы килеп тыуа. Баҡса-парк идаралығы баҡсаны йүнәтеү һәм проект-смета эштәрен финанслауға ғариза әҙерләй.
Был хәл ҡаланың инвестиция-тендер комиссияһының баҡсаны йүнәтеүгә һәм һаҡлауға аҡсалар бүлмәй Октябрь яры буйын реконструкцияһының проектын ҡабул итеүҙән килеп сыға.
2007 йылда реставрация
2003 йылдан һуң паркта косметик ремонт үткәрелә, юлдарға ҡырсын һибелә. 2007 йылда паркта тергеҙеү эштәре үткәрелә. Эш планы:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ишбарс
Ишбарс (Ишпарсово; боронғо атамаһы Яманһаҙ) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йыл 1 ғинуарына халыҡ һаны 771 кеше булған. Почта индексы — 453152, ОКАТО коды — 80249868002.
Ялшанка (Яйыҡ ҡушылдығы)
Ялшанка (Елшанг) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2293 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хётенслебен
Хётенслебен (Hötensleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3811 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39393 һәм автомобиль коды — BK.
Яҡтыкүл алабалығы
Алабалыҡтар (Согедопйае), һөмбаш һымаҡтар отрядына ҡараған балыҡтар ғаиләһе. Яҡынса 11 төрө билдәле.
Таралыуы
Төньяҡ Боҙло океан, Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙың төньяҡ өлөшө бассейнында йәшәй.
Ғәҙәти алабалыҡ (Обыкновенный сиг йәки Сиг проходной, ) — һөмбаш балыҡтар (Salmonidae) ғаиләһендәге балыҡ төрө. Халыҡ-ара Ҡыҙыл китап исемлегенә индерелгән. Һөмбаштар ғәиләһендәге иң күп төрлөлөгө (полиморф) менән айырылып торған төр. Синонимдары: Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы исемлегенә ике төрсәһе индерелгән: Волхов алабалығы (урыҫ. Сиг волховский, лат. Coregonus lavaretus baeri, Kessler, 1864) һәм Баунт алабалығы (Сиг баунтовский, i, Muchomedijarov, 1948).
Алабалыҡ ныҡ үҙгәреүсән, бик күп төрсәләргә һәм популяцияларға эйә булған, ғәйәт күп формаларҙан тороусы балыҡ төрө.
Айырма, бер яҡтан ауыҙ торошона, баш ҙурлығына, томшоҡтарының көмөрөлөгөнә ҡағыла.
Икенсе яҡтан, айырма айғолаҡ һөҙгөстәрендәге үҫентеләргә бәйле. Айғолаҡ һөҙгөстәрендәге үҫентеләр һаны 15−60 араһында була ала.
Шулай уҡ һөҙгөс үҫентеләре шыма йәки кирткәсле була ала. Тән оҙонлоғо, бейеклеге буйынса бик ныҡ айырылалар. Алабалыҡтың йылға йәки күл формалары, эре, ваҡ, үрләүсе формалары бар.
Айғолаҡ һөҙгөстәрендә үҫентеләре (жаберные тычинки) 30-ға тиклем булғандары бентос һәм ваҡ балыҡ менән туҡлана. Былары йыртҡыстар. Һөҙгөстәрендәге (жаберные тычинки) үҫентеләре 30-ҙан күберәк булғандары планктон һөҙөп туҡланалар.
Төрсәләре(подвиды):
Яҡтыкүл алабалығы (Сиг озера Банное) — һөмбаш балыҡтар (Salmonidae) ғаиләһендәге балыҡ төрө. Төп популяцияһы (Маточное стадо) Яҡтыкүлдә генә тереклек итә; балыҡ үрсетеү маҡсатында ғына файҙаланыла.
Тарихы
Балыҡтарҙың яңы төрҙәрен Башҡортостандың тәбиғәт шарттарына яраҡлаштырыу, затлыраҡ балыҡтарҙы үрсетеү, йылғаларҙағы һәм күлдәрҙәге балыҡ запасын арттырыу маҡсатында тиҙ үҫә торған ҡиммәтле балыҡтар килтергә ҡарар ителә.
Ундай балыҡтарға ҡиммәтле промысла балығы — ала балыҡ (сига) инә. Ала балыҡтың бер нисә төрө бар: лудога, пелядь (сырок), рипус һәм башҡалар.
1933 йылда Әбйәлилдәге Мауыҙҙы (Яҡтыкүл) күленә Чуд күле алабалығы ебәрелә.
Уның төп йәшәгән урыны — Чуд, Ладога күлдәре (Чуд алабалығы, урыҫ. Сиг чудский, лат. Coregonus lavaretus maraenoides, Poljakow, 1874).
Туймазы төбәгендәге Ҡандра күлендә иһә был төр ала балыҡ 1958 йылдан башлап үрсетелә.
Башҡортостан Республикаһында Башҡортостандың Урал аръяғы күлдәрендә осрай, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән күл сабағы Асылыкүл һәм Ҡандракүлдә климатҡа яраҡлаштырылған.
Ҡылыҡһырлама
Алабалыҡ бәрҙегә оҡшаған. Арҡаһында ҡара төртөктәре бар, тәңкәләре ныҡ. Ауыҙы ҙур, тештәре тигеҙ, аҙауҙары өҫкө һәм аҫҡы яңаҡтарында урынлашҡан.
Һаҙанға оҡшағаныраҡ һимеҙ, итле, көмөш һымаҡ аҡ төҫтәге балыҡ. Арҡаһы киң, йәшкелт-ҡара төҫтә, эс яғы иһә ап-аҡ. Кәүҙәһе ҡабырғаларынан ҡыҫылған, эре тәңкә менән ҡапланған. Үтә ҙур түгелдәр, оҙонлоғо 40-55 см, ауырлығы 1—3 кг. Уртаса, ғәҙәттә, 40-50 см, массаһы 700—800 г тирәһе була. Әммә 50-60 см оҙонлоҡтағы 1-1,2 кг һәм 4-5 кг-ға еткән заттары ла осрай. Ләмле һыу төбөн яратмаған­лыҡтан, ҡырсынташлы, ылымыҡ­һыҙ, ҡомло тәрән ерҙә йәшәй. Башҡа йыртҡыс балыҡтарҙан айырмалы, күҙҙәре ҙур, төнөн дә яҡшы күрә.
Яратҡан аҙыҡтары — ташбаш, сабаҡ, күкен. Күп ашауы һәм тиҙ ҙурайыуы менән дан алған. Һөмбаштар ғаиләһенә ҡараған алабалыҡ балыҡсылыҡ хужалы­ғында ла тотола. Енси яҡтан алабалыҡ — 4-8 йылда өлгөрә. Көҙ һәм ҡыш айҙарында ыуылдырыҡ сәсә. Ваҡ, һары төҫтәге ыуылдырығын ҡырсынташлы-ҡомло ергә һала. Үрсемлелеге — 20-50 мең ыуылдырыҡ. Селбәрәләр яҙын, боҙ ирер алдынан сыға. Ғүмер оҙонлоғо — 7-10 йыл. Был балыҡты урындағы башҡорттар сиға, сиғом тип атайҙар.
1958 йылдың апрель айы аҙаҡтарында Ҡандракүлгә тәжрибә рәүешендә 500 мең ваҡ ала балыҡ сырҙыларын ебәрәләр. Был күл тәрәнлеге һәм таҙалығы менән ала балыҡҡа бик оҡшап төшә. Уларҙың ҙурлығы тәүге йылда уҡ 10—15 сантиметрға етә. Икенсе йылында 25 сантиметр оҙонлоғондағы балыҡтар ҙа күренә башлай.
Алтмышынсы йылдар башында күлгә тағы ла 10 миллион ҡиммәтле балыҡ ебәрелә. Хәҙер бында сига күпләп үрсей. Ала балыҡ Башҡортостан һыуҙарын үҙ итә, бик яҡшы үрсеп китә, хатта эрерәк тә булып үҫә. Ладога күлендә ошо балыҡ төрөнөң иң ҙуры ике килограмм самаһы тартһа, Мауыҙҙыла иһә 5 килограмғаса ауырлыҡты тәшкил итә.
1960 йылда Баймаҡ районының данлы Талҡаҫ күлендә миллиондарса ала балыҡ сырҙылары ебәрелә.
1965 йылда Ладоганан 27 миллион ала балыҡ ыуылдырығын Өфө балыҡ заводына самолет менән алып ҡайталар.
Шуныһы ҡыҙыҡлы: ала балыҡтар яҙын түгел, ә ҡара көҙҙә — 6—8 ноябрҙә, бик һуң булһа, 9 ноябрҙә һары ыуылдырыҡ һала.
Өфө балыҡ үрсетеү заводы хәҙер Мауыҙҙыны үҙенең заповеднигы итеп тота. Бында һәр йыл көҙҙән ала балыҡ ыуылдырығы йыйып алына һәм башҡа урындарға оҙатыла.
Муравей (Вишера ҡушылдығы)
Муравей  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 362 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Узлиха
Узлиха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ракуль күле - Томилиха йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бродовиков Геннадий Матвеевич
Бродовиков Геннадий Матвеевич (20 сентябрь 1916 йыл — 18 декабрь 1980 йыл) — 1938 йылда Хәсән күле янындағы һәм 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһындағы һуғыштарҙа, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнашҡан Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, сержант, Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Геннадий Матвеевич Бродовиков 1916 йылдың 20 сентябрендә Чита өлкәһенең Нерчинский районы Котельниково ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Урыҫ. Башланғыс белемле. Чита өлкәһенең Холбонский электр станцияһында электромонтер булып эшләй. Бала саҡтан һунарға йөрөй һәм мәргән атырға өйрәнгән була. Ворошилов уҡсыһы. Саңғысы. Снайперҙар һәм шартлатыусылар курсын тамамлай (армияла).
1941 йылдың июне — НКВД частарының береһендә разведвзводтың өлкән сержанты. 1941—1942 йылдарҙа ҡамауға эләккән частар составында оккупацияланған Белоруссия территорияһында була. Партизан берләшмәһе диверсия операцияларында ҡатнаша. Ҡыҙыл Армияның команда составының һәм НКВД кешеләренең бәлиғ булмаған балаларын (30-ҙан ашыу кеше) ҡамауҙан сығарыу буйынса махсус операцияла ҡатнаша. Операция барышында һәләк булған командирын алмаштыра һәм балаларҙы фронт линияһы аша сығара. Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ орденына тәҡдим ителә, әммә һуңынан ҡулға алына. Ярты йылдан ашыу тотҡонда тотола. Приговор буйынса НКВД-ның личный составынан сығарыла, өлкән сержанттан рядовойға күсерелә, бөтә наградалары алына (Хәсән күлендәге һәм Халхин-Голдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡанфы өсөн бирелгән «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары, фин һуғышындағы хәрби хәрәкәттә ҡатнашҡаны өсөн бирелгән Ҡыҙыл Йондоҙ ордены), һәм ул рядовой сифатында фронтҡа ебәрелә. Шәхси хәтирәләре буйынса, Г. М. Бродовиков улын фронт аша сығарғаны өсөн Ҡыҙыл Армияның ҙур хәрби етәкселәренең береһенең юллауы арҡаһында ғына иҫән ҡала. Г. М. Бродовиков хәрби начальниктың фамилияһын атамай (сығанаҡ — Новоульяновск ҡалаһының 1-се урта мәктәбе уҡыусыһы тарафынан яҙып алынған хәтирәләре, мәктәптең тыуған яҡты өйрәнеү музейы).
1946 йылда старшина Г. М. Бродовиков демобилизациялана. Башҡортостанға килә, Бәләбәй районының Приют ҡасабаһында йәшәй. Артабан Ульяновск өлкәһенең Новоульяновск ҡалаһында йәшәй һәм элекке һөнәре буйынса электрик булып эшләй. Майҙаны 27 кв метр булған фатирҙа цемент заводынан (Ульяновск цемент заводы) бер километр алыҫлыҡта йәшәй. Фотола Геннадий Матвеевич ике Дан ордены менән, сөнки өсөнсө орденын ул юғалта. Фотоһүрәттәре, уның тураһындағы мәҡәлә Новоульяновск ҡаланының 1-се урта мәктәбенең тыуған яҡты өйрәнеү музейы экспозицияһына урынлаштырылған.
1980 йылдың 18 декабрендә вафат була. .
Батырлығы
2-се Белорус фронты 50-се армия 362-се уҡсылар дивизияһы 1206-сы уҡсылар полкы пулеметсыһы сержант Геннадий Бродовиков 1944 йылдың 3 июлендә Белоруссияның Минск өлкәһе Червинский районындағы Чернов һәм Гребенка ауылдары өсөн барған һуғышта ҡул пулеметы менән алты дошман һалдатын атып үлтерә һәм яугирҙар менән бергә унлаған дошманды әсир итеп ала.
Сержант Геннадий Матвеевич Бродовиков СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 июлендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн 3-сө дәрәжә Дан ордены менән (№ 69060) бүләкләнә.
2-се Белорус фронты 70-се армия 330-сы уҡсылар дивизияһының 1111-се уҡсылар полкы йәйәүле разведка взводының отделение командиры сержант Г. М. Бродовиков 1945 йылдың 6 февраленән 8 февраленә тиклемге осорҙа Польшаның Кроново ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта ятҡан Штонск тораҡ пункты районында ҡамауға эләккән дошман группировкаһын юҡ итеү мәлендә шәхси ҡоралынан һигеҙ дошман һалдатын һәм ике офицерын атып үлтерә һәм ике дошман һалдатын әсир итеп ала.
2-се Белорус фронты 49-сы армия 330-сы уҡсылар дивизияһының 1111-се уҡсылар полкының отделение командиры сержант Г. М. Бродовиков разведка төркөмө менән Польшаның Бытув тораҡ пунктынан төньяҡ-көнбайышҡараҡ 20 километрҙа урынлашҡан дошман пунктына үтеп инә, шәхси ҡоралынанике гитлерсыны атып үлтерә һәм ҡиммәтле документтарҙы ҡулына төшөрә. 1945 йылдың 23 мартында ҡурҡыу белмәҫ яугир Польша ҡалаһы Гданскиҙан төньяҡ-көнбайыштараҡ 10 километрҙа урынлашҡан Глюккау тораҡ пункты районында разведчиктар менән дошман траншеяларына бәреп инә, һигеҙ фашисты юҡ итә, өс гитлерсыны әсиргә ала.
Бүләктәре
Дан орденының өс дәрәжәһе
Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы
Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы-педагог,Ишембай ҡалаһында 3-се һанлы башҡорт мәктәбенең (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) беренсе директоры була (1935—1937). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
Биографияһы
1911 йылда тыуған. Педагог. Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлаған.Бөйөк Ватан һуғышына ҡәҙәр Ишембай ҡалаһында 3-се һанлы башҡорт мәктәбенең (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) беренсе директоры була (1935—1937). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
3-сө башҡорт мәктәбендә
1935-се йылда Стәрлетамаҡ районы мәғариф бүлегенә ҡараған Ишембай ҡасабаһындағы рус мәктәбендә 7 класҡа тиклем башҡорт һәм татар кластары асыла. Нефтселәр ҡасабаһы йылдам үҫә, уҡыусылар һаны тиҙ арта бара. Яҡын тирәләге башҡорт ауылдарынан килгән балаларҙы, ҡасаба эшселәренең балаларын уҡытыр өсөн яңы башҡорт мәктәбен төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1937 йылда дүрт ай эсендә мәктәптең яңы бинаһы төҙөлә, 1 сентябрҙән әҙер булған кластарҙа балаларҙы уҡыта башлайҙар.
1937 йыл илебеҙ тарихында иң ауыр осорҙарҙың береһе. Директор Арыҫлановты яҡшы эшләгәне өсөн маҡтап, райондың етәкселеге бүләкләп тора. Тик оҙаҡламай И. Арыҫланов та сәйәси репрессиялар шауҡымына эләгә. Уны граждандар һуғышы ваҡытында аҡтар яғында хеҙмәт иткән кешене эшкә алғаны, уҡытыу- тәрбиә эшендә, коллектив менән етәкселектәге етешһеҙлектәр өсөн тигән һылтау табып, вазифаһынан бушаталар.
1941 йылда һуғыш башланғансы, Ибраһим Ғариф улы ошо уҡ мәктәптә математика фәненән уҡыта.
Фронтҡа 1941 йылда китә. 5-се һауа десанты бригадаһында һуғыша, өс тапҡыр ҡаты яралана. Һуңғы тапҡыр ҡаты йәрәхәтләнгәс, Арыҫлановты тылға, госпиталгә оҙаталар. 2606-сы госпиталдә, үҙе уҡытҡан мәктәптә, яралы директор ятҡанын белгән уҡытыусылар менән балалар бик ныҡ шатлана. Арыҫланов һаулығы буйынса башҡаса фронтҡа ебәрелмәй.
Һуғыштан һуң эшмәкәрлеге
Һуғыштан һуң ул 1952 йылда Татарстанға, Әлмәт ҡалаһына күсеп китә. 1971 йылда пенсияға сыҡҡансы «Татспецстрой» тресының 2-се төҙөлөш-монтаж идаралығында прораб булып эшләй.