cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әбет
Тарихы
Әбет ауылы Үрге Иткучуҡ (Эткөсөк) һәм Тим-Ганово (Димған, Зимған) тип аталған. 1795 йылда унда 288 кеше йәшәгән 60 йорт хужалығы була. X ревизия буйынса ауыл Тимған ауылы тип атала һәм бары тик 15 ихатанан тора, унда бары тик 41 кеше генә йәшәй. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу 98 йорт хужалығында йәшәгән 463 кеше башҡа башҡорт тораҡ пункттары араһында сағыштырмаса ҙур ауыл булыуын күрһәтә. Әбет шәжәрәһен асыҡлап булмай. Әммә Тимған — Рәхмәттең (1760—1823) Баймухаме-том һәм 1771 йылдан Сәйфулла балалары менән Гилман һәм Ғәбиҙулла-лой, шулай уҡ Аллагуват Тимганов менән улдары билдәле.
Географик урыны
Нөгөш йылғаһының һул ярында, Үсҡаныш йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2002), төп халыҡ — башҡорттар.
Үрге Ирәмәл һыуһаҡлағысы
Ирәмәл һыуһаҡлағысы - Иремельское водохранилище - йәки Үрге Ирәмәл һыуһаҡлағысы — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең һәм Башҡортостандың Үрге Ирәмәл йылғаһындағы яһалма һыу ятҡылығы
Географияһы
Мейәскә тиклем араһы – 30 км, Силәбегә – 130 км, Өфөгә – 260 км.
Координаттары: 54°51'16"N 59°52'37"E
Һыуһаҡлағыс Мейәс йылғаһының һул ҡушылдығы Үрге Ирәмәл (Ирәмәл) йылғаһы ҡойған урында барлыҡҡа килтерелгән. Ул төньяҡ-көнбайышта Үрге Ирәмәл ауылы янында баш ала, Башҡортостан менән Силәбе өлкәһенең сиге буйлап аға һәм Мейәс тамағынан 619 км алыҫлыҡта Ирәмәл һыу ятҡылығына айырым шишмәләр булып тармаҡланып барып ҡоя.
Тасуирламаһы
Мейәстән 25-30 км өҫтәрәк, көньяҡ-көнбайышында  урынлашҡан һәм ҡаланың төп эсәр һыу сығанағы булып ҡала Һыу көҙгөһө майҙаны — 6,1-6,6 км² (төп өлөшө Мейәс ҡала округына, көньяҡ өлөшө — Учалы районына инә). Һыу күләме — 43,1 млн м³ (382 м нормаль баҫым кимәлендә). Тәрәнлеге 5 метрға тиклем. Үрге Ирәмәл һыуһаҡлағысы төньяҡ-көнсығыштан бейек тупраҡ ур (дамба) менән быуылған. Файҙалы һыу менән тәьмин итеүе - йылына 12.3 млн м³
Һыуы таҙа, үтәҙек, минералдары әҙ.
Флораһы һәм фаунаһы
Ярҙары урман һәм болон үҫемлектәре менән ҡапланған, тирә-яғын урманлы матур ҡалҡыулыҡтар уратып алған .1991-2013 йылдарҙа төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт һәйкәле статусына эйә булған
Һыу ятҡылығында ҡорман, алабуға,  сабаҡ,  суртан, ташбаш тереклек итә
Йәшергән (йылға)
Йәшергән Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Миәкә һәм Стәрлебаш райондары биләмәләрендә аға. Йылға башы Башҡортостандың Миәкә районы Петропавловка ауылынан көнбайышта урынлашҡан. Йылға Тәтер йылғаһының уң ҡушылдығы булып тора, уның тамағы Тәтер йылғаһының тамағынан 55 км өҫтәрәк, Йәшергән ауылынан көньяҡта урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 13 км. Йылға буйындағы тораҡ пункттар: Йәшергән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024199
- Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 111102419
- Бассейн коды — 10.01.02.013
- Гө буйынса том номеры — 11
- Гө буйынса сығарылыш — 1
Ноғман (исем)
Ноғман — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ноғман — ғәрәп исеме Нумандан алынған, «ҡан» мәғәнәһен һәм «сәскә төрөн» аңлатҡан ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ноғман Хәмитов (1790 йыл —?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Ноғман Мусин (17 июль 1931 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). 1958 йылдан — КПСС, 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2011) һәм Салауат Юлаев (2007) ордендары кавалеры.
Ноғманнасир Мәҙиәров (1782 йыл —?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Фамилияларҙа
Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы (1 сентябрь 1952 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. Әбйәлил районының И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы лауреаты.
Ноғманов Усман Ноғман улы (5 май1905 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы.
Топонимдарҙа
Ноғман (Силәбе өлкәһе) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына инә.
Пашийка
Пашийка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әүжән-Петровка заводтары
Әүжән-Петровка заводтары — Ағиҙел йылғаһының ҡушылдыҡтары — Оло Әүжән һәм Көхтөр йылғаларындағы металлургия заводтары.
Заводтарға граф П. И. Шувалов 1755—1756 йылдарҙа нигеҙ һала һәм тимер рудниктары, күмер яндырыу, суйын иретеү һәм сүкеш етештереү производстволарынан тулы ҡанлы комплекс булдыра, шулай уҡ Ағиҙел йылғаһында пристанде төҙөү продукцияны Түбәнге Новгородҡа тиклем йөк ташыу өсөн мөмкинлек бирә. Эш көсө сифатында граф Шувалов Калуга губернаһынан үҙенең крәҫтиәндәрен күсереп алып килә. 1760 йылда заводтарҙы Евдоким Демидов һатып ала.
Пугачев ихтилалының башына 1773 йылда завод комплексына ике домна мейесен һәм 12 крица горны и ҡорос иретеү өсөн ике горны, табаҡлы тимер етештереү өсөн һыу тәгәрмәсенә беркетелгән 12 сүкеш инә. 17 октябрҙә Пугачев Әүжән-Петровка заводтарына завод приказчиктарына һәм крәҫтиәндәренә үҙенең указдары менән атаман Хлопушан ы ебәрә. Баш күтәреүселәр өсөн пушкалар һәм йәҙрәләр ҡойоуҙы ойоштороу кәрәк була. Ысын император Петр Федоровичтән ебәрелеүендә завод крәҫтиәндәрен инандырып, Хлопуша был эште атҡарып сыға, бынан тыш, 500 кешенән торған полк булдыра, заводтарҙа 6 пушка, 120 йылҡы малы, үгеҙ көтөүен алып, Бәрҙе биҫтәһенә кире ҡайта. Пугачев Хлопушаға полковник дәрәжәһен бирә. Ырымбур эргәһендә тар-мар ителгәндән һуң, 1774 йылдың яҙында, Пугачев армияһының ҡалдыҡтары 8 апрелдә Әүжән-Петровка заводтарына килә һәм бында 12 апрелгә тиклем ҡала. Урындағы Әүжән полкын үҙенә ҡушып, пугачевсылар Белорет заводына табан йүнәләләр. Ғәскәр киткәндән һуң бушап ҡалған заводтар бер айҙан ихтилалсы-башҡорттар тарафынан үртәлә.
1778 йылда, 4 йыл үткәс кенә, заводтар тергеҙелә, әммә элекке етештереүсәнлек кимәленә өлгәшеп булмай. Артабан заводтарға В. С. Демидов, 1796 йылдан — М. П. Губин, 1858 йылдан — Н. Е. Тимашев, 1859 йылдан — Д. Е. Бенардаки хужа булалар. Бенардаки исеме менән заводтарҙың яңырыуы һәм технологик үҫеше бәйле. 1870 йылдарҙа Д. Е. Бенардакиҙың вариҫтары хәлһеҙлеге (банкрот булыу) арҡаһында заводтар дәүләт ҡаҙнаһына тапшырыла. 1897 йылда Түбәнге Әүжән заводы яна, бынан һуң Үрге Әүжән заводын Урал-Волга металлургия йәмғиәте һатып ала, 1900—1918 йылдарҙа заводтар Комаров тимер рудаһы ятҡылыҡтары һәм Көньяҡ Урал тау заводтарының йәмғиәт идаралығы ҡарамағына күсерелә.
Ковалёв Митрофан Иванович
Ковалев Митрофан Иванович (13 июнь 1922 йыл — 28 декабрь 2002 йыл) — юрист, СССР-ҙың енәйәт хоҡуғы һәм криминология белгесе; Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. юридик фәндәр докторы, диссертацияһын енәйәттә ҡатнашыу тураһында яҡлаған (1963); Свердловск юридик институтының енәйәт хоҡуғы кафедраһы профессоры һәм мөдире (1964); РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).
Биографияһы
Митрофан Иванович Ковалев 1922 йылдың 13 июнендә Подпешенский утарында тыуған, артабан был утар Түбән Волга крайының Хопер округы) Серафимовичский районының бер өлөшөнә әйләнә, ә Рәсәй империяһы ваҡытында Царицын губернаһының бер өлөшө булып тора. 1939 йылдарҙа ул Клеть станицаһының урта мәктәбен тмамлай. Шул уҡ йылда И. М. Калинин исемендәге Ленинград юридик институтына уҡырға инә. Әммә Ковалев 1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә саҡырыла, миномет-артиллерия училищеһын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарына 1942 йылдың ғинуарында алына һәм хәрәкәт итеүсе армияла һуғыштың аҙағына тиклем була. Хәрби хеҙмәттәре өсөн ул  I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм алты миҙал менән бүләкләнгән. Гвардия капитаны дәрәжәһендә хәрби хеҙмәтте тамамлай.
1947 йылда, демобилизацияланғандан һуң, Ковалев Мәскәү юридик институтының икенсе курсына ҡабул ителә; 1949 йылда ул юғары юридик белем ала һәм аспирантураға уҡырға инә. 1952 йылда аспирантура тамамлай һәм «Уголовная ответственность за укрывательство» темаһына кандидатлыҡ диссертациялһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. Совет юғары уҡыу йорттарында уҡыта: Һарытау юридик институтының енәйәт хоҡуғы кафедраһы мөдире һәм фәнни эштәр буйынса ректор урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы була. 1954 йылда доцент дәрәжәһен ала. Бынан тыш, Германияла стажировка үтә һәм Канаданың  заккондар сығарыу органдарының почетлы ағзаһы булып тора.
1955 йылдың авгусында РСФСР-ҙың Юғары белем министрлығы ҡарамағындағы Свердловск юридик институтында енәйәт хоҡуғы кафедраһының мөдире вазифаһын биләй. 1963 йылда Ковалев «Соучастие в преступлении» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. Бер йылдан һуң, 1964 йылда ғалимдар уның профессор исемен раҫлай. Икенсе Халыҡ-ара енәйәт хоҡуғы конгресының эшендә ҡатнаша. 1976 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була. 2002 йылдың 28 декабрендә вафат була.
Хеҙмәттәре
Митрофан Ковалев 170-тән ашыу ғилми эштәр авторы һәм авторҙаштары булып тора, шулай уҡ бер нисә монография һәм дәреслектәр, Фәндәр академияһының дәүләт һәм хоҡуҡ академияһы сығарған алты томдан торған «Курс уголовного права» китабы авторҙарының береһе. Ковалев етәкселеге аҫтында 10 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ һәм 57 диссертацияһы яҡлана. Совет енәйәт хоҡуғы һәм енәйәт-башҡарыу хоҡуҡтары проблемалары шулай уҡ — криминология менән шөғөлләнә. СССР-ҙа хужалыҡ килешеү мөнәсәбәттәрен тикшереүсе юридик институтты ойоштороусыларының береһе була. Тикшеренеүҙәрен Уралда, шул иҫәптән, Түбәнге Тагил һәм Магнитогорск металлургия комбинаты, шулай уҡ — Үрге Исәт завод тарында үткәрә.
Коктюль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы
Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы; Әсхәл Әхмәт-Хужа (24 июнь 1942 йыл — 8 ноябрь 2018 йыл ) —шағир, тәржемәсе. 1970 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2002). Әҙәби премиялар лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2007). Әбйәлил районының почётлы гражданы (2007).
Биографияһы
1970 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы, 1983 йылдан КПСС ағзаһы. 30-лап китап авторы.
Әсхәл Әхмәт-Хужа 2015 йылда балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһына лайыҡ була.
Толкуляй
Толкуляй — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Азясь йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы
Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы (1 октябрь 1951 йыл) — дәүләт, комсомол органдары, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. Рәсәй Федераль Йыйылышының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы (2007—2011), Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Һалым полицияһының отставкалағы генерал-лейтенанты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, «Халыҡтар Дуҫлығы» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры.
Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Энгельс Вәрис улы Ҡолмәхәмәтов 1951 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Иҫке Ҡаратаулы ауылында тыуған. 1974 йылда «инженер-механик» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын һәм «хоҡуҡ һаҡлау өлкәһендә юрист-ойоштороусы» һөнәре буйынса СССР Эске эштәр министрлығы Академияһын тамамлаған.
Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007).
Куткус
Куткус — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шайтанка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аденозинтрифосфор кислотаһы — АТФ
Аденозинтрифосфа́т йәки Аденозинтрифосфор кислотаһы (ҡыҫ. АТФ, АТР) — нуклеозидтрифосфат, барлыҡ биохимик процестарҙы энергия менән тәьмин итеүсе берҙәм һәм универсаль сығанаҡ.
Был матдәне асыусы һәм өйрәнеүсе ғалимдар (1929) Гарвард медицина мәктәбе ғалимдары: Карл Ломан, Сайрус Фиске һәм Йеллапрагада Суббарао.
1941 йылда Фриц Липман АТФ-ың күҙәнәктә энергия күсереүсе төп матдә икәнлеген, йәнле тәбиғәттең берҙәм һәм универсаль энергия сығанағы булыуын асыҡлай. .
Күҙәнәктең пластик һәм энергетик алмашыныуҙарында АТФ-тың роле
һәр күҙәнәк составында аденозинтрифосфор кислотаһы (АТФ) бар. АТФ химик структураһы буйынса нуклеотидтарға ҡарай. Унда, һәр нуклеотидтағы кеүек үк, азотлы нигеҙҙең (адениндың), углеводтың (рибозаның) һәм фосфор кислотаһының ҡалдыҡтары бар. Шул уҡ ваҡытта АТФ ҡәҙимге нуклеотидтарҙан ярайһы уҡ айырыла: бер фосфор кислотаһы ҡалдығы урынына унын составына өс ҡалдыҡ инә.
Билдәле булыуынса, күҙәнәктәге матдәләр реакцияһы нормаль булғанда нейтралгә яҡын. Күҙәнәктә АТФ кислота рәүешендә түгел, ә тоҙ рәүешендә була. Тимәк, был шарттарҙа уның фосфор ҡалдығында — ОН урынына кислородтың кире зарядлы атомы (— О) ҡатнаша. Яҡын урынлашҡан бер исемле зарядтар бер-береһенән этәрелә.
АТФ-тың молекуляр структураһы шуға күрә тотороҡло түгел. Үҙенсәлекле ферменттар тәьҫире аҫтында ул гидролизға дусар ителә, йәғни һыу молекулаһын үҙенә ҡуша һәм түбәндәгесә тарҡала:
Аҙаҡҡы фосфат ҡалдығы был осраҡта фосфор кислотаһына әйләнә, ә АТФ аденозиндифосфор кислотаһына (АДФ) әүерелә. Был реакция ваҡытында энергия бүленеп сыға (40 кДж/моль самаһы).
Күҙәнәктә энергия алмашыныуында АТФ төп ролде уйнай. Ул күҙәнәктең һәр функцияһында энергия менән тәьмин итеүҙең туранан-тура сығанағы булып тора.
Хәрәкәт, биосинтез, электр, яҡтылыҡ эшләп сығарыуҙа һәм башҡа башҡа процестар — күҙәнәк активлығының һәр төрө АТФ-тың үрҙә күрһәтелгән гидролиз реакцияһы ваҡытында бүленеп сыҡҡан энергия иҫәбенә бара.
Әммә АТФ-тың запасы күҙәнәктә күп түгел. Мәҫәлән, мускулдағы АТФ-тың запасы 20—30 ҡыҫҡарыуға етә. Ә мускул сәғәттәр буйы эшләй һәм меңдәрсә тапҡыр ҡыҫҡара ала. Бына ни өсөн АТФ-тың тарҡалыуы менән бергә уның өҙлөкһөҙ рәүештә синтезланып тороуы ла зарур.
Тотонолған АТФ-ты тулыландырыу өсөн, углеводтар, липидтар һәм башҡа матдәләрҙең тарҡалыуы һөҙөмтәһендә бүленеп сыҡҡан энергия файҙаланыла. Ҡыҫҡа ваҡытлы, әммә көсөргәнешле эш ваҡытында, мәҫәлән, ҡыҫҡа араға йүгергәндә, мускулдар тик уларҙағы АТФ-тың тарҡалыу иҫәбенә генә эшләй. Йүгереп туҡтағас, кеше ауыр тын ала — был ваҡытта углеводтарҙың һәм башҡа матдәләрҙең тарҡалыуы бара һәм күҙәнәктәрҙә АТФ запасы тулыландырыла.
Шулай итеп, АТФ — күҙәнәкте энергия менән тәьмин итеүҙә берҙәм һәм универсаль сығанаҡ.
Химик үҙсәнлектәре
АТФ-ың систематик атамаһы : 9-β-D-рибофуранозиладенин-5'-трифосфат, йәки 9-β-D-рибофуранозил-6-амино-пурин-5'-трифосфат.
Азотлы нигеҙ (пурин) — аденин — рибозаның 1'-углероды менән β-N-гликозид бәйләнеше барлыҡҡа килтерә. Рибозаның 5'-углеродына эҙмә-эҙ фосфорной кислотаһының өс молекулаһы бәйләнә.
АТФ—макроэрг матдә, йәғни, гидролизгә дусар булғанда бик күп энергия бүлеп сығара ала. Ике макроэрг бәйләнештең һәр береһе өҙөлгәндә 40-60 кДж/моль энергияғы бушата.
Әһәмиәте
Хәрәкәт, биосинтез, электр, яҡтылыҡ эшләп сығарыуҙа һәм башҡа башҡа процестар — күҙәнәк активлығының һәр төрө АТФ-тың үрҙә күрһәтелгән гидролиз реакцияһы ваҡытында бүленеп сыҡҡан энергия иҫәбенә бара.
Башҡа төр функциялары:
Ҡайынлыҡ (Борай районы)
Ҡайынлыҡ (Каинлыково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 243 кеше. Почта индексы — 452971, ОКАТО коды — 80218822001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылға бәйле шәхестәр
Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжминең әсәһе сығышы менән Ҡайынлыҡ ауылынан булған.
Белем көнө
Белем көнө — 1 сентябрь, Советтар Союзында һәм Рәсәй Федерацияһында 1984 йылдан 3018-Х һанлы (01.10.80) «Байрам һәм хәтер көндәре» исемле һәм 9724-XI һанлы (01.11.88) «Байрам һәм хәтер көндәре тураһындағы СССР ҡанундарына үҙгәрештәр индереү» исемле СССР Юғары Советы Президиумы Указдарына ярашлы дәүләт байрамы булып билдәләнә.
Абдулла (исем)
Абдулла — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Билдәле кешеләр
Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы (23 февраль 1922 йыл — 24 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, Советтар Союзы Геройы (1943).
Юлмөхәмәтов Абдулла Мөхәмәтйән улы (16 ғинуар 1931 йыл — 20 апрель 2019 йыл) — журналист, партия органдары хеҙмәткәре. 1965—1980 йылдарҙа Бөрйән районы «Таң» гәзите мөхәррире, 1980—1991 йылдарҙа КПСС-тың Бөрйән район комитеты инструкторы, кабинет мөдире.
Абдулла Әхмәт (тулы исеме Абдулла Сафиулла улы Әхмәтов; 25 март 1905 йыл — 28 октябрь 1976 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан татар яҙыусыһы, драматург һәм публицист. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Солтанов Абдулла Афзал улы (25 сентябрь 1928 йыл) — үҙешмәкәр башҡорт йырсыһы, ҡурайсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).
Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы (10 март 1896 йыл — 3 декабрь 1968 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте, партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1918—1923 йылдарҙа Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһы хөкүмәте ағзаһы.
Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы; Ғабдулла Дәүләт (20 декабрь 1894 йыл — 12 декабрь 1963 йыл) — башҡорт милли һәм революцион хәрәкәте эшмәкәре.
Абдулла Сурағолов (Ғабдулла Сурағол улы Яугилдин; 1773—1845) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 14-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик.
Ғисмәтуллин Абдулла Төхфәтулла улы (14 март 1883 йыл — 10 июнь 1938 йыл) — ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифы комиссары, Башҡорт АССР-ының Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
Кейекбирҙин Абдулла Ғәлләм улы (Каикбердин Абдулла Галлямович) (1914 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, артиллерист.
Атаһының исеме
Вәлиев Фәрит Абдулла улы (21 июнь 1952 йыл) — ғалим-химик‑органик. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы (20 март 1958 йыл — 1 декабрь 2008 йыл) — Мәскәү өлкәһе Эске эштәр баш идаралығы тиҙ хәрәкәт итеүсе махсус отрядының (СОБР) мөһим эштәр буйынса өлкән оперуполномоченныйы, отставкалағы милиция подполковнигы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1995).
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы (27 декабрь 1900 йыл — 2 апрель 1972 йыл) — педагог. СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) ағзаһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949).
Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы (22 декабрь 1924 йыл — 6 июнь 2017 йыл) — халыҡ йырсыһы, йыраусы, сәсән. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт традицион башҡарыу мәктәбенең сағыу вәкилдәренең береһе. Халыҡ-ара һәм төрлө республика конкурстары еңеүсеһе һәм лауреаты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы (15 июль 1916 йыл — 10 декабрь 1944 йыл) — совет-фин һуғышында 1939—1940) ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, танкист, үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы (29 декабрь 1901 йыл — 3 июль 1996 йыл) — ғалим-селекционер, БССР Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1950). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1957), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963).
Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы (2 ноябрь 1895 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ауылдар, ҡалалар
Абдулла (Ғафури районы) (Абдуллино) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
Абдулла (ҡала) (Абдулино) — Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан ҡалаһы. Абдулла ҡала округының административ үҙәге.
Абдулла (Ауырғазы районы) (Абдуллино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
Абдулла (Мәсетле районы) (Абдуллино) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы ауыл. Абдулла ауыл Советы үҙәге.
Топонимикала
Абдулла тауы — Рәсәйҙең Көньяҡ Уралдағы тау.
Фирнау
Фирнау (Viernau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2024 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98547 һәм автомобиль коды — SM.
Үлемһеҙ полк
Хәрәкәт 2012 йылда Томск ҡалаһында журналистар Сергей Колотовников һәм Игорь Дмитриев тарафынан башлана. Шунда уҡ, Томскиҙа, хәрәкәт «Үлемһеҙ полк» исемен ала, полк Уставы булдырыла. Уставта хәрәкәттең коммерцияға ҡарамаған һәм сәйәси булмаған, дәүләттән азат граждандар башланғысы принциптары булараҡ билдәләнә. Быға тиклем башҡа ҡалаларҙа икенсе исемдәр аҫтында оҡшаш акциялар үткәрелә. Хәҙер халыҡ хәрәкәте үҙ эсенә 80-дән ашыу дәүләттте ала.
«Үлемһеҙ полк» менән бер рәттән исеме һәм маҡсаттары буйынса яҡын — «Рәсәйҙең үлемһеҙ полкы» хәрәкәте — тағы ла хәрәкәт бар, был хәрәкәт сараларҙың дәүләт-идеологик йүнәлешен көсәйтергә тырыша.
Тарих башы
«Үлемһеҙ полк» исеме барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк СССР-ҙың башҡа ҡалаларында бындай акциялар үткәрелә. Улар араһында иң тәүгеләрҙән — 1965 йылда 121-се мәктәбе (Новосибирск) уҡыусылары ветерандарҙың фотолары менән ҡала урамдары буйлап үтә. 1981 йылда Ростов өлкәһендәге Тацинская станицаһында Революция Көрәшселәре майҙанында һәләк булған балалары фотолары менән әсәләр үтә (идея режиссеры Юлия Синельникова). 1985 йылда Пермь өлкәһендәге Соликамск ҡалаһында ла ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәренең һәләк булған туғандарының фотоларын тотоп урамдарға сыҡтылар. Липецк өлкәһендәге Конь-Колодезь ауылында 1985 йылдан алып йыл һайын ошо акция үткәрелә.
Советтарҙан һуңғы йылдарҙа бындай саралар Рәсәйҙә генә түгел, ҡайһы бер башҡа илдәрҙә лә үткәрелә. 1999 йылда Иерусалимда Еңеү көнөндә һәләк булған һалдаттарҙың портреттарын тотоп сығалар. 2006 йылда Ухтала үҫмерҙәр Мәңге утҡа һалдаттарҙың портреттарын алып киләләр. Бындай саралар Кузбасста, Төмәндә, Ҡаҙанда, Кемеровола һәм тағы ла егермеләп төбәктә үткәрелә. 2009 йылда «Һеҙҙе сафта алмаштырырбыҙ!» исеме аҫтында Севастополдә вариҫтар маршы үткәрелә.
«Үлемһеҙ полк» исеме аҫтында тәүге акция
2011 йылда Томскиҙа журналистар Сергей Лапенков Сергей Колотовкин һәм Игорь Дмитриев ветерандарҙың Еңеү көнө парадында йылдан-йыл әҙерәк ҡатнашыуын күреп, ғәҙеллекте тергеҙеү йәһәтенән фотографиялар аша булһа ла ошо байрамды күрергә тейеш тип ҡарар итәләр. Совет осорнда ла шундай йола булған: кешеләр үҙҙәренең туғандарының фоторәсемдәрен һәләк булыусы яугирҙар мемориалына алып килер булғандар. 2012 йылдың 9 майы әлеге рәүештәгә хәрәкәттең тыуған көнө тип һанала, нәҡ ошо көндө урындағы телерадиокомпанияһы ярҙамында) Томск ҡала халҡы урамдары буйлап колонна үтә. «Үлемһеҙ полк» тип аталған акцияла алты меңдән артыҡ кеше ҡатнашһа, уларҙың ике меңдән ашыуы һуғышта ҡатнашыусыларҙың портреттарын килтерә.
Акция географияһының киңәйеүе (2012—2014)
Федераль һәм төбәк киң мәғлүмәт сараларында, Томскиҙағы парад яҡтыртыла һәм ошо йылдан алып төрлө ҡалаларҙан һәм илдәрҙән координаторҙар берләшмәһе булдырыла башлай. 2012 йылдың декабрендә үҙҙәрендә акцияны ойошторорға Рәсәйҙең 15 ҡалаһы теләк белдерә. 2013 йылдың февраленә был һан 30-ға тиклем арта, бындай теләкте дүрт ил вәкилдәре белдерә (Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан, Израиль). 2013 йылда акция 120 ҡала һәм ауылда үткәрелә. Томск ҡалаһындағы ҡатнашыусыларҙың полк һаны күпкә арта ). 2014 йылда ҡалаларҙың һаны 500-гә тиклем арта — «Үлемһеҙ полк» ул йылда ете донъя илдәренең 500 ҡалаһында үтә.
2012 йылдан башлап "Үлемһеҙ полк"тың Халыҡ йылъяҙмаһы башлана. Рәсми сайтта ветерандарҙың вариҫтары үҙҙәренең ғаилә тарихы индерә.
2013 йылда Земцов николай СССР-ҙың халыҡ артисы Василий Лановой менән бергә "Үлемһеҙ полк"тың йөрөшөн Мәскәүҙә Поклонный тауҙа тәүге тапҡыр үткәрә, унда бер мең кеше тирәһе ҡатнаша.
Йәмәғәт хәрәкәтен формалаштырыу, логотип
2014 йылдың ғинуарында Томск ҡалаһында «Үлемһеҙ полк» ойоштороусылары «Үлемһеҙ полк» йәмәғәт хәрәкәтен коммерцияға ҡарамаған ойошма булараҡ теркәйҙәр һәм танытма алалар. Халыҡ хәрәкәте менән "Үлемһеҙ полк"ының Штабы етәкселек итә.
2014 йылдың майында "Үлемһеҙ полк"ы координаторҙары (Григорий Кунис (Санкт-Петербург), Сергей Лапенков (Томск), Елена Скорнякова (Силәбе)) төркөмө менән осрашыу үткәрәләр. Ойоштороу комитеты "Үлемһеҙ полк"ы акцияһын хуплап ҡарар сығара һәм Рәсәй федерацияһы субъекттарының башҡарма властарына урындағы үҙидара органдарына мөмкин тиклем «Үлемһеҙ полк» төбәк-ара тарихи-патриотик хәрәкәтенә ярҙам күрһәтергә тәҡдим итә. Осрашыу һөҙөмтәләре буйынса «Үлемһеҙ полк» 2015 йылда Еңеүҙең 70-йыллығына арналған байрам программаһына индерелә.
2014 йылда биш осло йондоҙ фонында һауаға ынтылған Торна «Үлемһеҙ полкы» хәрәкәтенең рәсми символы булып китә. Торна эскизы авторы — рәссам Алексей Шелепов (Барнаул). Уның идеяһы — сәйәси һәм пропагандистик символдарҙан алыҫлайтылған, әммә шуға ҡарамаҫтан тарихи күсәгилешлелек сиктәрендәге эмблема.
Акцияның глобаль кимәлгә сығыуы (2015 йылдан)
2015 йылдан башлап «Үлемһеҙ полк» акцияһы Рәсәйҙә Еңеү Көнөн байрам итеү мөһим элементтарының береһенә әүерелә. Бер үк ваҡытта сараның интернационалләшеүе күпкә киңәйә (ҡара: «илдә, ҡалала үткән акция»). 2015 йылда «Үлемһеҙ полк» акцияһы ун ете донъя илдәрендәге 1150 тораҡ пункты, ә 2016 йылда — 42 илдә. 2015 йылда Мәскәү ойоштороусылары «Үлемһеҙ полк» акцияһын Ҡыҙыл майҙан үткәрергә тәҡдим итә.
Рәсәй Президентының рөхсәте менән 2015 йылдың 9 майында тәүге тапҡыр Ҡыҙыл майҙанда «Үлемһеҙ полк» акцияһы үткәрелә. Йөрөштә 150 мең кеше ҡатнашырға ниәт белдерә. Полиция мәғлүмәттәренә ярашлы йөрөштә 500 мең кеше ҡатнаша, шул иҫәптән Рәсәй Президенты Владимир Путин. Йөрөштөң үткәрелеүе дәүләт бюджетында яҡынса 7 000 000 һум аҡса бүленә
2015 йылдың 30 сентябрендә «Рәсәй үлемһеҙ полкы» дөйөм Рәсәй ижтимағи-патриотик хәрәкәте теркәлә. Уны булдырыу идеяһын 60 Рәсәй субъекты хуплап сыға (2015 йылдың 2 июнендә Смоленск өлкәһе Вязьма ҡалаһындағы йыйылыш вәкилдәре). Эмблемала — Георгий Победоносец («Үлемһеҙ полк» акцияһы логотибынан айырмалы рәүештә).
Һуңғараҡ ике оҡшаш исемле хәрәкәт үҙ-ара аңлашып «9 май йөрөшөн ойоштороу һәм үткәреүҙең берҙәм принциптары буйынса»(2019 йыл) билдәле бер консенсусҡа киләләр.
2017 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡала һәм ауылдарҙа хәрәкәт уставын тупаҫ боҙоуҙар күҙәтелмәне.
«Үлемһеҙ полк» патриотик акцияһының попечителлек советы рәйесе СССР-ҙың халыҡ артисы Лановой Василий Семенович тәғәйенләнә. Хәрәкәт гимнын композитор Максим Дунаевский һәм шағирә Мария Левашко ижад иттеләр.
2016 йылда Төбәк — ара эҙләнеү эштәре үҙәге ойоштора, уның бурысы — кешеләргә үҙаллы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында туғандарының, хәбәрһеҙ юғалғандарҙың яҙсышын асыҡлауҙа ярҙам итеү. Үҙәктең эш барышында хәрби әсирәҙрҙең карточкалары табыла, ерләү урындары асыҡлана,«Мемориал» йәмәғәт хәрәтендә һалдаттар тураһында мәғлүмәттәр табыла, хәрби ғәмәлдәр журналдарынан күсермәләр эшләнә.
Халыҡ йылъяҙмаһын тулыландырыу дауам итә. 2015 йылға ҡарата 250 000-дән ашыу тарих индерелә, 2016 йылға — 350 000. 2019 йылдың майына ҡарата сайтта 440 меңгә яҡын ғаилә тарихын һаҡлана. Йылъяҙмаға Бөйөк ватан һуғышы фронттарында һәм дошман тылында һуғышҡандарҙың, концлагерҙар тотҡондары, һуғыш балалары тарихтары индерелә. Был мәғлүмәт базаһын һуғышта ҡатнашыусыларҙың вариҫтары тултыра.
2019 йылдың акция 9 майҙа «Үлемһеҙ полк» акцияһында Санкт-Петербургта 1 миллиондан ашыу кеше ҡатнаша.
«Үлемһеҙ полк» акцияһының ҡағиҙәләре
«Үлемһеҙ полк» Төбәк-ара патриотик-тарих йәмәғәт хәрәкәте Уставына ярашлы, хәрәкәттең төп бурысы — һәр ғаиләлә Бөйөк Ватан һуғышы быуыны тураһында хәтер һаҡлау булып тора. Хәрәкәттә ҡатнашыу — ирекле, акцияла ҡатнашыусыға йөрөшкә ҡушылырға йәки портрет менән транстпарантты йәки фоторәсемде Мәңгелек утҡа, башҡа иҫтәлекле урынға алып килеү рөхсәт ителә. Теләгән кешеләр үҙенең туғанының исемен Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар исемлегенә индерә ала.
Бер үк ваҡытта уставта ҡайһы бер сикләүҙәр бар. Акцияла ҡатнашыусыларға «Үлемһеҙ полкы» акцияһын реклама майҙансығы булараҡ һәм транспаранттарҙа ниндәй ҙә булһа корпоратив, сәйәси йәки хәрәкәттең маҡсатына тура килмәгән символиканы ҡулланыу тыйыла. . Уставҡа ярашлы, акция коммерцияға ҡарамаған, сәйәси һәм дәүләттеке булмаған булырға тейеш.
Акцияны ойоштороусыларҙың ҡыҙыл флагтар һәм Сталин портреттары парадта тыйылыуы тураһында белдереүҙәре тәнҡиткә дусар ителде. КПРФ башлығы Геннадий Зюганов,, кем ҡаршы коммунистик символикаһына ҡаршы — «советтарға һәм урыҫтарға ҡаршы» тип белдерҙены һәм акция ны #ЦветПобедыКрасный тип иғлан итте.
Ойоштороусылар һәм финанслау
«Еңеү волонтерҙары» хәрәкәте түбәндәге дәүләт ярҙамы төрҙәрен ала:
Акциялар үткән илдәр
«Үлемһеҙ полк» акцияһы 80-дән ашыу дәүләт һәм территорияларҙы берләштерә: Тажикстан һәм Үзбәкстан властары 2017 йылда төрлө сәбәптәр буйынса акцияны үткәреүҙән баш тарттылар. Тажикстанда акциянан баш тартыуҙы ислам ҡанундары менән аңлаттылар: уларға ярашлы, мосолмандарға урамда һәләк булғандарҙың портреттары менән йөрөгә тыйыла. Шуға ҡарамаҫтан, бер нисә йөҙ ирекмән ике илдә лә рөхсәт ителмәгән акцияларға сыҡтылар.
ДНР-ҙа Бөйөк ватан һуғышында Еңеүҙең 72-йыллығын билдәләйҙәр. Артем урамы буйлап элекке һәм хәҙерге хәрби техникаһы парады үтә, улар артынан 50 меңгә яҡын кеше «Үлемһеҙ полк» акцияһына сыға. Фоторәсемдә араһында Донбасста барған һуғышта һәләк булғандарҙың да фотолары була.
2019 йылдың 6 майында «Үлемһеҙ полк» акцияһы тәүге тапҡыр Аляскала Анкоридж ҡалаһында үтә. Колоннала 100 тирәһе кеше ҡатнаша
Летинская
Летинская — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ома йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Перша (Усьва ҡушылдығы)
Перша — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының уң ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юғары ҡатын-ҡыҙҙар политехник курстары
1915 йылда — Ҡатын-ҡыҙҙар политехник институты. 1918 йылда — Икенсе Петроград политехник институты (ир-егеттәр ҙә алына ).
Директоры — Щукин Николай Леонидович.
1924 йылда институт бөтөрөлә.
Тарихы
Курстарҙы ойоштороу буйынса хәстәрләүҙе "Ҡатын-ҡыҙҙарҙың техник белеме өсөн иғәнә эҙләү йәмғиәте" үҙ өҫтөнә алған (Устав 20 мартта Эске эштәр министрлығы тарафынан раҫланған). Журналистка һәм феминистка, Бестужев курстарын тамамлаған Прасковья Ариян төп башлап йөрөүсе булған. Ул техник училищелар уҡытыусылары һәм Философова, Конради кеүек билдәле феминисткалар менән бәйләнеш булдыра. Курстар 1906 йылдың 15 ғинуарында С. Ф. Целибеевтың килем йорто бинаһында ( Загородный проспект, 68-се йорт  һәм Серпухов урамы, 2-се йорт мөйөшөндә) урынлашҡан. 800-гә яҡын тыңлаусы булған(1912 й.).
1915 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар политехник институты үҙгәртелә. 1918 йылдан - Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағында Икенсе Петроград политехник институты. 1918 йылда Васильевка утрауының 10-сы линияһы, 3-сө йортҡа күсә, уны элек Ҡатын-ҡыҙҙар патриотик институты биләгән булған.
1924 йылда бөтөрөлә. Студенттар башҡа юғары уҡыу йорттарына: М. И. Калинин ис. Беренсе политехник институтҡа, Ленинград юғары художество-техник институтына (элекке Художество академияһына),  Граждандар инженерҙары институтына күсерелгән.
Уҡыу түләүле булған. 1906-1907 йылдарҙа йыллыҡ хаҡы 100 һум тәшкил иткән + 10 һум «һыҙма әсбаптарын файҙаланған өсөн »; 1907 йылдан — 125 һум.
Ҡатын-ҡыҙҙар политехник институты тәүге ун йылда 50-гә яҡын архитекторҙар, дизайнерҙар һәм инженерҙар сығарған бындай тәүге ойошма була.
Ҡатын-ҡыҙ инженерҙарҙың тәүге сығарылышы 1912 йылда була; улар: 1) Соколова А. И. (электромеханик), 2) Ничипуренко А. Ф. (электромеханик), 3) Иваницкая А. А. (химик).
Архитектура бүлексәһе
Элементар математика, юғары математика, башланғыс геометрия, теоретик механика, геодезия, физика, органик булмаған химия, ғәмәли механика, ҡануниәте, архитектура формалары, дөйөм архитектура, махсус архитектура, ордерҙар, һынлы сәнғәт тарихы, эстетика, кешенең художестволы топографияһы, архитектура һыҙмаһы, рәсем төшөрөү, акварель, конструктив һыҙмалар, ҡалыптар төҙөү, композиция һәм декоратив сәнғәт, модель эшләү, әүәләп һын яһау, проектлау.
Мотлаҡ булмаған дәрестәр
Кеше гигиенаһы, йәмәғәт гигиенаһы, геология, сәйәси иҡтисад, философия, француз, немец, инглиз телдәре.
Уҡытыусылар
Уҡытыусылар араһынан бер шәхес тураһында айырым әйтеп кителгән, был - архитектор Покровский Владимир Александрович. 1906 йылдың майынан архитектура проекттары буйынса, ә һуңынан һүрәттәр буйынса ла дәрестәр алып барған. 1908 йылдың ғинуарында Покровский 12 кешенән торған Йәмғиәт Советына инә,  унда  78 Йәмғиәт ағзаһының 77-һе уның өсөн  тауыш бирә.
Курстар директоры Н.Л. Щукин булмаған саҡта Покровский уның вазифаһын башҡарған. 1907 йылдың ноябренән 1911 йылдың майына тиклем архитектура факультеты деканы (һайлауҙар өс йыл һайын үтә). Уҡытыусылар Советы ултырышында үҙен ошо вазифанан бушатыуҙы һорағас, Покровскийҙың эшмәкәрлеген баһалау ултырыштар журналына индерелгән яҙманан күренә :«Совет выражает глубокое о сём сожаление и приносит В. А. искреннюю благодарность за понесённые громадные труды на пользу Курсов в столь тяжёлый период организации Курсов»
Куличек (Тубыл ҡушылдығы)
Куличек — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы
Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы (1 май 1911 йыл — 20 сентябрь 1999 йыл) — педагог. 1963—1972 йылдарҙа Сибай педагогия училищеһы директоры. 1939—40 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Ленин (1960), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1942, 1943, 1963) ордендары кавалеры. Сибай ҡалаһы, Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Бәҙри Мөжәүир улы Мәмбәтҡолов 1911 йылдың 1 майында Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Темәс ауылында тыуған.
Атаһы Беренсе донъя һуғышында һәләк була. 1925 йылда башланғыс мәктәпте, дүрт йылдан Темәстәге педагогик йүнәлештәге II баҫҡыс мәктәпте тамамлай.
1929—1931 йылдарҙа ауыл хужалығын коллективлашыу компанияһында әүҙем ҡатнаша. Ошо йылдарҙа ул педагогик хеҙмәт юлын башлай.
1930—1934 йылдарҙа башланғыс синыфтарҙа уҡыта. Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, мәғариф бүлегендә эшләй. Тәүҙә инспектор, артабан мөдир вазифаһын башҡара. 1940 йылда Совет-фин һуғышында ҡатнаша.
1941 йылдың авгусында йәнә хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм фронтҡа оҙатыла. Билдәле 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының Таһир Күсимов етәкләгән 275-се полктың 2-се эскадроны командиры булып хеҙмәт итә.
Башҡорт кавалерия дивизияһының тәүге бәрелеше Курск өлкәһе Тербуны—2 тирәһендә 1942 йылдың 2-8 июлендә була. Дивизия Брянск фронты 8-се кавалерия корпусы составында һуғыша. Хәрби частар килеп етеүгә дошман Олым йылғаһының уң ярында яҡшы нығытылған оборона булдыра. Йылға яры шул тиклем текә, тайғаҡ була, ҡыуаҡлыҡ менән ҡапланған, ә кавдивизия частары йылғаның һул ярында, асыҡ һәм тигеҙ ерҙә, урынлашҡан. Немецтар йылға аша сыға башлайҙар, уларҙың төп көсө Кусимовтың 275-се полкына йүнәлтелә, ҡаты һуғыш башлана. Ошо киҫкен мәлдә Мәмбәтҡолов эскадроны хәрби задание ала: урау юл менән шым ғына йылғаның уң ярына сығырға һәм тылдан немецтарға һөжүм итергә. Эскадрон заданиены үтәй, немецтар өсөн һөжүм бөтөнләй көтөлмәгән була, ҙур юғалтыуҙар менән немецтар сигенергә мәжбүр булалар.
Был бәрелештә эскадрон командиры Мәмбәтҡолов яраланыуына ҡарамаҫтан, яугирҙары менән етәкселек итеүен дауам итә. Ҡыҫҡа бәрелештән һуң эскадрон фашистарҙың тылына төпкәрәк инә һәм уларҙың төп көстәренә һөжүм итә. Әлеге алышта күрһәткән батырлығы өсөн Бәҙри Мәмбәтҡолов «Ҡыҙыл Йондоҙ» орденына лайыҡ була.
Икенсе хәрби эпизод Сталинград алышында күҙәтелә: 1942 йылдың 28 ноябрендә немецтар 163,5 м бейеклектә нығыналар һәм үҙ көстәрен Блиновская утары янына туплай башлайҙар. Полк командиры Кусимов Мәмбәтҡоловтың эскадронына урау маневры менән бейеклекте алырға ҡуша. Дошмандың көслө ҡаршылашыуына ҡарамаҫтан, эскадрон һуғыша-һуғыша бейеклекте яулай һәм шунда нығына. Алыш көн дауамында бара. Дошман һаман яңы көстәр йәлеп итә. «Өлкән лейтенант Бәҙри Мәмбәтҡолов эскадроны дошман танкылары һәм пехотаһы ҡамауында ҡала. Командир үҙе ҡаты яралана, әммә ауыртыныуына сыҙап, алыш менән етәкселек итә… Дошман Мәмбәтҡоловтың взводтарынан айырылған төркөмдө әсирлеккә алырға тырыша, әммә үҙ командиры менән илһамланған яугирҙар 3 сәғәт дауамында дошман контратакаларын кире ҡаға» , — тип яҙа корпус командиры А. Белов.
Эскадрон командиры, иҫһеҙ рәүештә, ваҡытлыса немец тылында ятып ҡала:
Яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн өс «Ҡыҙыл Йондоҙ», «Ватан һуғышы» ордендары һәм миҙалдар менән наградлана.
1945 йылдың ғинуарынан алып Баймаҡ РОНО-һында инспектор булып эшләй. 1947 йылда Түбә ҡасабаһының 2-се мәктәбенә директор итеп күсерелә. Ситтән тороп Магнитогорск уҡытыусылар институтын, Силәбе педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.
1963 йылда яңы асылған Сибай педагогия училищеһына директор итеп тәғәйенләнә. Ул бында 1972 йылға тиклем эшләй.
Намыҫлы хеҙмәте юғары баһалана. Республикала иң тәүгеләрҙән булып Ушинский исемендәге миҙал, Ленин ордены менән наградлана, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы исемдәрен ала.
1999 йылда үлеп ҡала. Сибай ҡалаһы зыяратында ерләнгән. Баймаҡ һәм Сибай ҡалаларында унын исемен йөрөткән урамдар бар.
2011 йылда Бәҙри Мөжәүир улының тыуыуына 100 тулыу айканлы Сибай ҡалаһында үҙе йәшәгән өйгә мемориал тактаташ ҡуйылды.
Белоруссия сәнәғәте
Белоруссия сәнәғәтенең төп тармаҡтары: машиналар эшләү, электр энергетикаһы һәм металл эшкәртеү, калий тоҙо сығарыу, химия һәм нефть химияһы сәнәғәте, урман һәм ағас эшкәртеү, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте.
Дөйөм характеристикаһы
Иҡтисади ҡатмарлылыҡ индексы буйынса Белоруссия Массачусетс технология институты рейтингында донъяла 30-сы урынды биләй һәм Гарвард университеты ның Халыҡ-ара үҫеш үҙәге рейтингында күрше 5 илдән (Латвия, Рәсәй һәм Украина) өсәүҙе уҙып китә һәм 31-се урында тора.
Батша пушка
Рәсәйҙә пушкалар
XIV быуатта ырғытыу сараһы булараҡ дары уйлап сығарыу артиллерияны төп утлы атыу ҡоралы итеп ҡулланыу дәүере башланыуға алып килә. Боронғо бик ябай ырғытыу ҡоралдарына алмашҡа пушкалар килә, әммә сәнәғәттең һәм техниканың үҫеш кимәле түбән булғас, пушкалар ҙа камиллыҡтан алыҫ тора. Башта уларҙың көбәген — тимерҙән, ә дарыһын тупраҡ төҫөндәге паста консистенциялы йә йомшаҡ итеп яһағандар. Пушкаға уны ҡаҙна өлөшөнән ҡорғандар. Зарядлы патрон тотҡалы һауыт рәүешендә булған. Атыу өсөн патронлы зарядты пушканың көбәгенә махсус шыналар менән беркетеп ҡуйғандар. Пушкаларҙан залп биргән саҡта йыш ҡына был патрондар шартлаған һәм ярсыҡтары менән пушка янындағы кешеләрҙе яралаған. Ошо арҡала пушканан атыусы һалдаттар атыр алдынан соҡорға йәшенгән. XV быуатта дарыны бөртөклө итеп эшләргә өйрәнгәндәр, был дарыны пушканың көбәгенә көбәк ауыҙы аша тығыҙлап, төйөп һалырға мөмкинлек биргән. Тимер йәки таш йәҙрәне сепрәккә йә сүбәккә төрөп, көбәккә тыҡҡандар һәм дарыға барып тейгәнсе төйгәндәр. Пушкаларҙың калибры ҙурая барған, сөнки артиллерияның әһәмиәте торған һайын артҡан. Ҙур калибрлы ҡорал бомбард тип аталған һәм ҡәлғәләрҙе ҡамағанда ҡулланылған. Мәскәү пушка эшләү ихатаһы оҫталары бер нисә ауыр пушка ҡоя.
Белоруссия сәнәғәте
Дөйөм характеристикаһы
Сәнәғәттең мөһим тармаҡтары (сәнәғәт етештереү күләмендә өлөшө буйынса):
Батша пушка
Рәсәйҙә пушкалар
Ватан артиллерияһы XVI быуатта барлыҡҡа килә, ә XVIII быуат башында Рәсәйҙә 9500 пушканан атыусы була. Ҡорал яһау ҡалыптары камиллаштырыла: пушкаларҙы ҡалыптың һүтелә торған 12 өлөшөндә яһайҙар, шулай уҡ ике буйға бүленә торған ҡалыптар ҙа ҡулланыла. Ҡоралды ҡалыпҡа һалыу горизонталь рәүештә алып барыла. Пушканың моделдәрен ағастан эшләгәндәр һәм уны күп тапҡырҙар ҡулланғандар. Махсус төҙөлгән биналарҙа компактлы ҡорал ҡойоу заводтарын урынлаштырғандар, шулай уҡ дары баҙҙары төҙөгәндәр.
Ҡойоу
Батша Федор Иванович бойороғо буйынса 1586 йылда ҡорал оҫтаһы Чохов Андрей бронзанан Батша-пушканы ҡойған. Тәҡдимде батшаның ҡәйнеше, ул ваҡытта ғәмәлдә ил менән идара иткән Борис Годунов биргән. Бер версия буйынса, пушканы батша Федор Иванович үҙенең хөрмәтенә Батша-пушка тип атаған, ләкин күп тикшеренеүселәр пушканың исеме уның ҙурлығына бәйле тип иҫәпләй.
Белоруссия сәнәғәте
Сәнәғәт продукцияһының мөһим төрҙәрен етештереү динамикаһы
Сәнәғәт продукцияһының мөһим төрҙәрен етештереү        : Сәнәғәт продукцияһы етештереү буйынса предприятиеларҙың уртаса йыллыҡ ҡеүәтен файҙаланыу :
Батша пушка
Ҡойоу
Батша бойороғо буйынса, пушканы Ҡыҙыл майҙандағы Лобное Местонан сығыш яһағанда һәм батша указдарын уҡығанда кешеләр таң ҡалһын өсөн уның йәнәшенә ҡуйғандар. Пушка Рус дәүләтенең хәрби көс-ҡеүәтен кәүҙәләндереү, һаҡлау символы була, Покров соборы һәм Спас ҡапҡаһын һаҡлауҙы кәүҙәләндерә, шулай уҡ Борис Годуновтың билдәлелеген арттыра.