cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡоштарҙың миграцияһы
Ултыраҡ ҡоштар
Ултыраҡ ҡоштар йыл әйләнәһенә бер урында йәшәй. Йәй аҙағында уларҙың ҡайһы берҙәре ҡышҡа бәләкәй генә аҙыҡ запасы әҙерләй. Суҡтурғайҙар кедр һәм имән сәтләүектәрен ерҙәге соҡорҙарға һәм мүк араһына йәки ағас ҡыуыштарына йәшерә. Ҡарабаш турғайҙар һәм шыуышҡаҡ турғайҙар ҡышҡа орлоҡтар һәм бөжәктәр йыя. Уларҙы ағас ҡабығындағы ярыҡтарға һәм ботаҡтарҙағы лишайниктар араһына тығып ҡуя.
Күсеп йөрөүсе ҡоштар
Был ваҡытта башҡа ҡоштар, бәләкәйерәк туптарға йыйылып, аҡрынлап көньяҡҡа күсеп китә. Мәҫәлән, ала ҡарғалар ҡар аҙ яуған йәки еләктәргә һәм башҡа аҙыҡҡа бай райондарҙы эҙләп оса. Уларҙың даими ҡышлау урындары булмай.
Күсер ҡоштар
Күсер ҡоштар көҙөн һалҡын һәм уртаса климатлы өлкәләрҙән бөтөнләй осоп китеп, ҡышты үткәреү өсөн йылы илдәргә йүнәлә. Был төркөмгә бөжәк ашаусы йәки төп туҡланыу урыны һыу ятҡылыҡтары булған ҡоштар инә.
Улар йөҙәрләп һәм меңәрләп тупҡа йыйылып: берәүҙәре — көндөҙ, икенселәре төнөн оса. Юлда ҡоштар туҡлана, ял итә һәм үҙҙәре ғәҙәтләнгән даими ҡышлау урынына барып еткәнсе оса.
Күсер ҡоштарҙың бер өлөшө бала сығарған райондарынан көҙ аҙағында осоп китә. Күп кенә өйрәк һәм аҡҡоштарҙың осоп китеүе уларҙың төп туҡланыу урыны булған һыу ятҡылыҡтарының туңыуына бәйле. Шул арҡала, тыуған яҡтарында туҡланыр аҙыҡ бөткәс, йылы яҡтарға осалар.
Башҡа күсер ҡоштар, мәҫәлән, һандуғастар, һарығоштар, ҡарлуғастар, керәшәләр, оялаған ерҙәрендә һауаның йылы тороуына һәм аҙыҡтың етерлек булыуына ҡарамаҫтан, ҡышлау урындарына йәй аҙағында уҡ осоп китә.
Ҡышлау урындарына барғанда ла, яҙын тыуған ерҙәрендә бала сығарыу өсөн кире әйләнеп ҡайтҡанда ла, ҡоштар һәр йылда ла бер үк юл буйлап оса.
Осоп китеүҙәрҙе өйрәнеү ысулдары
Ҡоштарҙың ҡайҙарҙа ҡышлауын аныҡ белеү өсөн, уларҙың аяҡтарына номер яҙылған еңел балдаҡ кейҙерәләр һәм яңынан иреккә сығарып ебәрәләр.
Балдаҡланған ҡоштоң төрө, аяғына кейҙерелгән балдаҡтың номеры, балдаҡлау ваҡыты һәм урыны кенәгәгә яҙьп ҡуйыла. Беҙҙең илдә ҡошҡа кейҙерелгән балдаҡта «Москва» тигән яҙыу һәм номер була.
Балдаҡланған ҡошто тотоп алһалар йәки һунарҙа үлтерһәләр, балдағын һалдыралар һәм уны унда күрһәтелгән ҡалаға ебәрәләр. Ҡоштоң ҡайҙа, ҡасан ауланғанлығы тураһында хәбәр итәләр.
Ҡоштарҙың йылы яҡҡа осоп китеү, кире ҡайтыу сәбәптәре
Ғалимдар ҡоштарҙың осоп китеүен һәм кире ҡайтыуын уларҙың йәшәү шарттарының электән килгән миҙгел алмашыныуына бәйле булыуы менән аңлата.
Ер шарының тропик өлкәләрендә йәшәүсе ҡоштар күсеп йөрөй. Уларҙың күбеһе йыл һайын ҡоролоҡ йәки ҡойма яуындар булған райондарҙан осоп китә.
Төньяҡ һәм уртаса климатлы өлкәләрҙә йәшәгән ҡоштарҙың тыуған яҡтарына осоп ҡайтыуы уларға оялау өсөн йылдың иң йылы осорон файҙаланырға мөмкинлек бирә. Был ваҡыт ҡош балаларын ашатып һәм ҡарап үҫтереү өсөн бик уңайлы.
Ҡоштарҙың яҙын тыуған яҡтарына осоп ҡайтырға ынтылыуы үрсеү инстинкты менән бәйле. Көҙөн осоп китеүгә сәбәп булып ғәҙәтләнгән аҙыҡтың аҙайыуы, тәүлектең яҡты ваҡытының ҡыҫҡарыуы тора.
Мәймүнә бинт әл-Харис
Мәймүнә бинт әл-Харис (ميمونه بنت الحارث; 594 йылда Мәккәлә тыуған, 671 йылда ? вафат булған) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе.
Биографияһы
Мәймүнә бинт әл-Харистың тыумышында бирелгән исеме  Бәррә булған, мәгәр Мөхәммәт Пәйғәмбәр уға Мәймүнә исеме биргән. Мәжүсилек осоронда  Масуд ибн Әмр тигән кешегә кейәүгә сыҡҡан, әммә унан айырылып  Әбү Рухум ибн Әбд әл-Ғөззәгә барған. Күпмелер ваҡыттан ул тол ҡалған. Мәймүнә — Зәйнәб бинт Һүзәймәнең әсәй бер, атай башҡа һеңлеһе. Уның атаһы Харис — Мәккә ҡалаһының бик абруйлы Бәни Һилал араһы вәкиле. Әсәһе Һинд исемле була, әммә халыҡ уны «ырыҫлынан ырыҫлы ҡарсыҡ» тип йөрөтә, сөнки 6 ҡыҙына шул замандың иң күркле һәм күренекле, олуғ дәрәжәле кешеләре өйләнә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр уға ҡатындың еҙнәһе Ғаббас р.ғ кәңәше буйынса Һижрәнең 7-се йылында өйләнгән. Мәймүнә р.ғ — Рәсүлебеҙҙең иң ахырҙа өйләнгән хәләл ефете. Пәйғәмбәребеҙгә мөхәббәтен, уға никахлы ҡатын булырға теләүен ул үҙе белгертә. Мәймүнә мәһәр алмай. Уға никахланған мәлдә ошо хаҡта үәхи иңә («Әхзәб» сүрәһе, 50-се аят):
Ҡоштарҙың миграцияһы
Ҡоштарҙың йылы яҡҡа осоп китеү, кире ҡайтыу сәбәптәре
Шулай итеп, миҙгелле осоп китеүҙәр — ҡоштарҙың инстинктҡа нигеҙләнгән ҡылыҡтарының береһе ул.
Мәймүнә бинт әл-Харис
Биографияһы
«Әй Пәйғәмбәр ғәләйһисссәләм, дөрөҫлөктә, Беҙ һин мәһәрҙәрен биргән ҡатындарыңды һәм һин эйә булған (йәғни, кафырҙар менән һуғышта әсир төшөп, һиңә насип булған) кәнизәктәрҙе һәм һинең менән бергә Мәккәнән Мәҙинәгә һижрәт иткән атаң менән бер туған ир ҡәрҙәшеңдең ҡыҙҙарын, атаң менән бер туған ҡыҙ ҡәрҙәшеңдең ҡыҙҙарын, әсәң менән бер туған ир ҡәрҙәшеңден ҡыҙҙарын, әсәң менән бер туған ҡыҙ ҡәрҙәшеңден ҡыҙҙарын, һәм үҙен Пәйғәмбәргә мәһәрһеҙ генә бағышлаған, үҙең өйләнергә теләгән мөьминә ҡатындарҙы никахлауҙы һиңә хәләл иттек. Һуңғыһы (йәғни, мәһәрһеҙ никахланыу) һиңә генә хас, башҡа мөьминдәргә хас түгел».
Ҡоштарҙың миграцияһы
Ҡоштарҙың йылы яҡҡа осоп китеү, кире ҡайтыу сәбәптәре
Йәшәү районын йылына ике тапҡыр шулай алмаштырыу күп кенә төр ҡоштарҙың иҫән ҡалыуы өсөн дә файҙалы яраҡлашыу булып тора. Ҡоштар йыл буйы үҙҙәренә етерлек аҙыҡ таба ала.
Ҡоштарҙың осоп китеүе һәм кире әйләнеп ҡайтыуы ҡатмарлы инстинктлы ҡылыҡ булып һанала һәм ул аҙағына тиклем өйрәнелмәгән әле.
Мәймүнә бинт әл-Харис
Биографияһы
Баҡый донъяға ул 80 йәшендә, Һижрәнең 51-се йылында күсә.
Ул 70-ләп хәҙис ҡалдырған.
Ете Ҡойо районы
Ете Ҡойо районы (Yedi Quyu rayonı, Еди Къую районы), 1944 йылдан бирле урыҫса рәсми исеме Ленино районы (Ленінський район, Ленинский район) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Ете Ҡойо ауылы (1944 йылдан бирле урыҫса рәсми исеме Ленино.
Райондың майҙаны — 2919 км². Халыҡ тығыҙлығы — 23.85 кеше/км².
Телефон коды — +380 6557.
Халыҡ
2012 йылда бында 63 191 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы :
Вата (Нижневартовск районы)
Вата — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 638 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628636, ОКАТО коды — 71119927002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Кудрейка
Кудрейка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 279 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кошбулак
Кошбулак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коксу йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Кудрейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кошбулак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Революция проспекты (Воронеж)
Революция проспекты — Воронеж ҡалаһының үҙәк урамы, Үҙәк район аша үтә. Революцияға тиклемге атамаһы — Оло Дворян урамы, шулай уҡ хәҙерге ваҡытта ла ҡулланыла. Оҙонлоғо — 2,3 км. Урам ҡаланың тарихи үҙәк урамы булып тора.
Тарих
Революция проспектында 200 йылдан ашыу элек 1774 йылдың планына ярашлы даими йорттар төҙөлә башлаған. Әле һаҡланған боронғо биналарының күбеһе XIX быуаттың икенсе яртыһында — ХХ быуаттың башында төҙөлгән. Бөйөк Ватан һуғышы барышында Воронежды азат итеү өсөн көрәш барғанда бик күп биналар емерелгән, уларҙың күбеһе ХХ быуат уртаһында яңынан тергеҙелә.
Иҫтәлекле урындар һәм киҫелештәре
Революция проспекты һәм Феоктистов урамы киҫешкән ерҙә Благовещен кафедраль соборы — ҙурлығы буйынса Рәсәйҙә Храм Христа Спасителянан һуң икенсе урында торҡан ҡорам. Урамда Платоновҡа, Никитинға (Карл Маркс урамы менән киҫешкән урында), Петр I Петр ҡала скверында ҡуйылған һәйкәлдәр урынлашҡан. Ҡурсаҡ театры янында әҙәби герой Бимға ҡуйылған һәйкәл.
Проспект менән Карл Маркс урамы сатында «Пролетарий» кинотеатры урынлашҡан.
Тереғолов Филарит Шәрип улы
Тереғолов Филарит Шәрип улы (26 ғинуар 1945 йыл) — педагог. Педагогия фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1995).
Биографияһы
Тереғолов Филарит Шәрип улы 1945 йылдың 26 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Шишмә районы Шишмә ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Шишмә ҡасабаһында тыуған.
1968 йылда Бөрө педагогия институтын тамамлай. Шул йылда Шишмә районының Иҫке Муса урта мәктәбендә уҡытыусы булып хеҙмәт юлын башлай. 1970 йылда Иҫке Муса урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. 1971—1974 йылдарҙа БАССР Мәғариф министрлығы инспекторы, 1977 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1981 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия университетында: 1982—1984 йылдарҙа башланғыс белем факультеты, 1993—1999 йылдарҙа педагогика һәм психология факультеты, 2004—2006 йылдарҙа мәғарифтың етәксе хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы, шул үк ваҡытта 1984—1985 йылдарҙа педагогика, 1994—2004 йылдарҙа педагогик теориялар һәм технологиялар кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Тереғолов Филарит Шәрип улы 1993 йылда Силәбе дәүләт университетында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның фәнни эшмәкәрлеге алдынғы педагогик тәжрибәне өйрәнеү һәм файҙаланыу, формалаштырыусы биосоциаль педагогика проблемаларына арналған арналған. Тереғолов шулай уҡ үҙе нигеҙләгән теорияның педагогикала билдәле ағымдар һәм концепциялар менән үҙ-ара бәйләнеше буйынса теоретик эштәр циклы башҡара. Филарит Шәрип улы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһен практикаға индереүгә ҙур иғтибар бирә. Уның тарафынан «алдынғы педагогик тәжрибәне өйрәнеү, дөйөмләштереү һәм йәйелдереү өсөн методик тәҡдимдәр» төҙөлә (Өфө, 1991). Педагогик юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн «Передовой педагогический опыт. Проблемы теории и практики» махсус курс программаһы баҫтырып сығара (1991). «Башҡортостан Республикаһының 1993—1998 йылдарға мәғариф үҫеше программаһы» конкурсы еңеүсеһе һәм уның авторҙарының береһе. Башҡорт дәүләт педагогия университеты ҡарамағындағы диссертация Советы ағзаһы, аспиранттарҙың һәм дәғүә итеүселәрҙең кандидатлыҡ эштәре менән ғилми етәкселек итә (6 кеше).
Филарит Шәрип улы Тереғолов тарафынан социогеном тураһында тәғлимәт нигеҙләнә, Йыһан барлыҡҡа килеүҙең топологик‑генетик теорияһы эшләнә. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997)
Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).
Леонидовка (Шишмә районы)
Леонидовка (Леонидовка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 48 кеше. Почта индексы — 452168, ОКАТО коды — 80257815004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәйбәт
Ғәйбәт (, غِيبَةٌ) — ситтән тороп хөкөм итеү, берәй кеше тураһында ғәйбәт һөйләү, хәбәр таратыр өсөн кешенең шәхси серҙәрен асыҡларға ынтылыу.
Ғәйбәттең асылы
Ғәйбәт — «кеше тураһында уның артында насар һәм мыҫҡыллы нәмәләр һөйләү, яманлау». Был һүҙ «ғәйеп — билдәһеҙ, йәшерен» тигән һүҙ менән бер тамырҙан яһалған. Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә ғәйбәт төшөнсәһе йыш ҡына үлгән кешенең итен ашау менән сағыштырыла
Мөхәммәт Рәсүлуллаһ ғәйбәт һөйләүсене лә яратмаған, тыңларға ла рөхсәт итмәгән, уларҙың гонаһтары уртаҡ, тип әйтә торған булған. Башҡаларҙың ғәйептәрен тикшергәнсе, һәр кем үҙенең етешһеҙлектәрен бөтөрһөн, яҡшы кеше рәтенә инергә тырышһын — был пәйғәмбәрҙең васыяты.
Кешенең артында, уға оҡшамаҫлыҡ, хатта ысын булһа ла, һөйләшеүҙәр ғәйбәт булып иҫәпләнә. Ислам дине был ғәмәлдәрҙе тыя һәм уларҙы иң яман ғәмәлдәрҙең береһе итеп ҡарай. Исламда ғәйбәт иң ҙур гонаһтарҙың береһе булып тора.
Стина Вирсен
Стина Вирсен Хеденгрен (Stina Wirsén Hedengren; 5 июнь 1968 йыл) — швед рәссамы, график, иллюстратор, яҙыусы.
Биографияһы
1992 йылда сәнғәт, һөнәрселек һәм дизайн колледжын тамамлай. Профессиональ иллюстратор булып эшләй.
«Dagens Nyheter» швед гәзитенең баш рәссамы.
2000 йылдан алып халыҡ-ара кимәлдә семинарҙар һәм лекциялар үткәрә.
Ай-Вонт-Игол
Ай-Вонт-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вонт-Канын-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Стина Вирсен
Ижады
Хәҙер Стина Вирсен Швецияның иң билдәле рәссам-иллюстраторҙарының береһе булып тора.
Ай-Вонт-Игол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Стина Вирсен
Ижады
Төп иғтибарын 2 йәштән 6 йәшкә тиклемге балаларға бүлә. Донъяның төрлө илдәрҙәндә балалар менән эшләй, мәҫәлән, Әбү-Дәби, Токио, Болонья, Умео, Швеция һәм башҡа илдәрҙә.
Ай-Вонт-Игол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стина Вирсен
Ижады
Бер нисә балалар китабы яҙа һәм иллюстрациялай, анимацион фильмдар авторы. Төрлө модалы брендтар, ресторандар һәм универмагтар, гәзиттәр һәм журналдар, реклама кампаниялары өсөн рекламалар төҙөү менән шөғөлләнә.
Швед иллюстрацияһында бөтөн бер йүнәлешкә нигеҙ һалыусы. Уның драматик һәм шул уҡ ваҡытта ирмәк һүрәттәре китаптың атмосфераһын һәм геройҙарының кәйефен аныҡ сағылдыра.
Каганович Лазарь Моисеевич
Каганович Лазарь Моисеевич (22 ноябрь 1893 йыл — 25 июль 1991 йыл) — СССР-ҙың дәүләт, хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, И. В. Сталиндың яҡын арҡалашы.
РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1923—1924), Үҙәк Комитеты ағзаһы (1924—1957), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1924—1925, 1928—1946), ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1924—1925, 1928—1939), РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1926—1930), Үҙәк Комитеты Политбюроһы (Президиум) ағзаһы (1930—1957).
Революцияға тиклем биографияһы
Киев губернаһының Радомысль өйәҙе Ҡабандар ауылында (һуңынан — Киев өлкәһе Полесье районы Дибров ауылы, 1999 йылда Чернобылдең ябыҡ зонаһына ингән аыул булараҡ бөтөрөлә) йәһүд крәҫтиәне Моисей Гершкович ғаиләһендә тыуа. Ғаиләлә барыһы 13 бала була, алтауһы вафат була. Каганович үҙе һөйләүенсә, уның атаһы ауылдан алыҫ булмаған ыҫмала заводында эшләгән: «Бик ярлы йәшәнек — элек һарай булған насар ғына өйҙә. Бөтәбеҙ ҙә бер бүлмәлә етәүләп ширлектә йоҡланыҡ». Әммә Рой Медведев, шаһиттарҙың хәтирәләренә һылтанып, Кагановичтың атаһы мал сауҙагәре булған, тип раҫлай. Таганрог коммерсанты Гирша Фельдмандың ҡыҙы Изабелла Аллен-Фельдман, уның атаһы XIX быуат аҙағында оло Каганович менән эш итә, ул ваҡытта Моисей Каганович 1-се гильдия сауҙагәре була һәм баш ҡалаларҙа йәшәү хоҡуғына эйә була, мәҫәлән. Киевта, тип яҙа. Беренсе донъя һуғышы башында оло Каганович бер нисә уңышһыҙ хәрби операцияларҙан һуң бөлгөнлөккә төшә.
Лазарь Каганович үҙенең тыуған ауылында ике класлы халыҡ мәктәбен тамамлай, артабан яҡында ғына урынлашҡан Мартыновичи ауылында уҡыуын дауам итә. 14 йәшенән Киевта төрлө заводтарҙа, аяҡ кейеме фабрикаларында һәм итек оҫтаханаларында итексе булып эшләй. Бер тирә «Лазарь Бродский» тирмәнендә йөк ташыусы булып хеҙмәт итә, унлап йәш йөк ташыусыларҙан торған төркөм менән бергә предприятие администрацияһы алдында протест акцияларын ойошторған өсөн эштән ҡыуыла. Йәһүд йәштәре, күп кенә хоҡуҡтарҙан мәхрүм булыу айҡанлы, бик тиҙ революцион агитацияға бирелә. 1905 йылда большевиктар сафына баҫҡан өлкән ағаһы Михаилдың йоғонтоһо аҫтында Лазарь 1911 йылда РСДРП(б)-ға инә. 1914—1915 йылдарҙа — Киев РСДРП комитеты ағзаһы. 1915 йылда ҡулға алына һәм тыуған яғына һөрөлә, әммә тиҙҙән йәшерен рәүештә Киевҡа кире әйләнә. 1916 йылда Стомахин фамилияһы аҫтында Екатеринославта аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй, Итекселәр союзын ойоштора һәм уның рәйесе була. Район партия комитеты етәксеһе һәм Екатеринослав большевиктар партияһы комитеты ағзаһы. Рәсми версияға ярашлы, провокаторҙың хыянаты арҡаһында Мелитополгә күсергә мәжбүр була, унда Гольденберг фамилияһы аҫтында эшләй һәм бында ла Итекселәр союзын һәм большевистик төркөмөн ойоштора. Һуңынан Юзовкаға (хәҙерге Донецк күсә), унда Борис Кошерович исеме аҫтында Новороссийск йәмғиәтенең аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй, большевистик ойошмаһы етәксеһе була һәм Итекселәр союзын ойоштора.
Революция һәм Граждандар һуғышы (1917—1922)
1917 йылғы февраль революцияһынан һуң Юзовкала большевиктар ойошмаһын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша, Комитет һәм Совет ағзаһы итеп һайлана, рәйес урынбаҫары була. Мартта Бахмутта Донбасс Советтары район конференцияһына делегат итеп һайлана. Март аҙағында Киевҡа партия эшенә китә.
Октябрь революцияһында әүҙем ҡатнаша, Гомелдә ихтилал менән етәкселек итә. Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарында большевиктар исемлеге буйынса үтә. 1917 йылдың декабрендә Советтарҙың Бөтә Рәсәй III бөтә съезы делегаты була. Советтар съезында Каганович Бөтә Рәсәй Башҡарма комитетына (ВЦИК) һайлана. 1918 йылдың ғинуарынан алып Петроградта эшләй. ВЦИК-тың башҡа ағзалары менән бергә 1918 йылдың яҙында Мәскәүгә күсенә, унда ул Ҡыҙыл Армияны ойоштороу буйынса Бөтә Рәсәй коллегияһының ойоштороу-агитация бүлеге комиссары булып китә. 1918 йылдың июне РКП(б) Үҙәк Комитеты уны Түбәнге Новгородҡа ебәрә, унда ул губком агитаторы, агитация бүлеге мөдире, губком һәм губерния башҡарма комитеты рәйесе була. ЧОН коммунары. 1919 йылдың сентябрендә Көньяҡ фронттың Воронеж участкаһына ебәрелә. Воронежды яулағандан һуң — Воронеж губревкомы, ә һуңынан губерна башҡарма комитеты рәйесе. 1920 йылдың сентябрендә партия уны Урта Азияға ВЦИК-тың һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының Төркөстан комиссияһы ағзаһы итеп ебәрә, шул уҡ ваҡытта ул РКП(б) Үҙәк Комитетының Төркөстан бюроһы ағзаһы һәм Төркөстан фронты Реввоенсоветы етәкселәренең береһе, шулай уҡ Ташкент ҡала советы рәйесе була.
1921 йылда ВЦСПС-та, Мәскәү һәм һуңынан Үҙәк күнселәр союзы комитеты инструкторы һәм секретары була. 1922 йылдың башында партияның Үҙәк Комитеты уны Төркөстанға РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп тәғәйенләй. 1922 йылда Лазарь Каганович ойоштороу-инструктор мөдире итеп тәғәйенләнә. XII съезда РКП(б) Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. XIII съездан һуң, 1924 йылдың 2 июненән 1925 йылдың 30 апреленә тиклем — РКП(б) Үҙәк Комитеты секретары. Украина Компартияһының Үҙәк Комитеты генераль секретары итеп һайланғандан һуң был вазифаларынан бушатыла.
Украина етәкселегендә
1924 йылда, Лениндың вафатынан һуң, партия эсендә киҫкен көрәш башлана, Сталинға РСФСР-ҙағы иң ҙур республика һаналған Украинала үҙенә ярҙам тәьмин итергә кәрәк була. Сталиндың тәҡдиме буйынса нәҡ Каганович 1925 йылда Украина КП (б) Үҙәк Комитеты секретары итеп һайлана.
Ул осорҙа Украинала милли сәйәсәттә ике курс үткәрелә: «украинлаштырыу», йәғни украин мәҙәниәтен, телен, мәктәбен дәртләндереү, украиндарҙы идара итеү органдарына йәлеп итеү һәм икенсеһе — «буржуаз һәм ваҡ буржуаз милләтселек» менән көрәш алып барыу. Әлеге ике курсты бер-береһенән айырыу еңелдән булмай, бигерәк тә эре сәнәғәт үҙәктәрендә, һәм Каганович, күренеүенсә, икенсе йүнәлешкә нығыраҡ тартыла, сөнки ул украин милләтселегенә ҡырҡа ҡаршы була. Йыш ҡына уның һәм Украина Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе Влас Чубарь араһында ызғыштар булып ала. Шулай уҡ уға ҡаршы УКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы һәм Украина мәғариф наркомы Александр Шумский тора. Шумский 1926 йылда Сталинға тиклем барып етеп, Кагановичты Украинанан эштән алыуҙы талап итә. Сталин, Шумскийҙың ҡайһы бер дәлилдәре менән ризалашһа ла, шул уҡ ваҡытта Кагановичҡа теләктәшлек күрһәтеп, Үҙәк Комитеты Политбюроһына махсус хат юллай. Эш, киреһенсә, Шумскийҙы наркомпрос вазифаһынан бушатыу һәм УССР-ҙан саҡыртып алыу менән тамамлана.
Каганович Украина сәнәғәтен тергеҙеү һәм үҫештереү буйынса байтаҡ эштәр башҡара. Совет Украинаның Коммунистар партияһы етәксеһе булараҡ Каганович ҙур булмаған Көнбайыш Украина партияһының да етәксеһе була. Поляк дәүлете составына ингән Көнбайыш Украина халҡы араһында милли хәл-торош һәм кәйефтәр УССР-ҙағы хәлдәрҙән бик ныҡ айырыла. Каганович Мәскәүгә киткәндән һуң Чубарь уның сәйәсәтен тәнҡитләп сығыш яһай. Лазарь Моисеевичкә ҡаршы оппозиция көс туплай. Чубарь һәм УССР-ҙан СССР Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе Г. И. Петровский Сталинға Кагановичты Украинанан саҡыртып алыу үтенесе менән киләләр. Баштараҡ Сталин ҡаршы килә, әммә 1928 йылда уға Кагановичты Мәскәүгә ҡайтарырға тура килә.
Каганович һәм Шахта эше
Украина Коммунистар партияһы (б) Үҙәк Комитетының генераль секретары Л. М. Каганович 1928 йылдың 26 апрелендә Сталинға былай тип яҙа: «''Атап әйткәндә, ГПУ ролен ошолайыраҡ көсәйтер кәрәк тип уйлайым, һәр эре треста ГПУ вәкилдәре, транспорттағы ГПУ органдары һымаҡ, эре чиновниктар булырға тейеш. Әлеге үҙгәртеп ҡороуҙы Үҙәк Комитеттының һәм Үҙәк контроль комиссияһы күҙәтеүе һәм туранан-тура етәкселеге аҫтында үткәрер кәрәк, юғиһә, ысынында эш структураһы һәм алымдары элеккесә ҡалыуынан ҡурҡам''м».
Кагановичтың күтәрелеүе
1930 йылдың башында Каганович Мәскәү өлкә комитетының, ә һуңынан — ҡала комитетының да беренсе секретары, шулай уҡ ВКП(б) Үҙәк Комитетының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып китә. Үҙәк Комитеты секретары һәм ауыл хужалығы бүлеге мөдире булараҡ 1929—1934 йылдарҙа колхоз-совхоздарҙың хужалығын нығытыу эшенә һәм кулактар ойошторған саботажға ҡаршы көрәшкә туранан-тура етәкселек итә.
30-сы йылдарҙың беренсе яртыһы — Кагановичтың властағы иң һөҙөмтәле осоро. 1933 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитетында ауыл хужалығы бүлеген етәкләй һәм колхоз-совхоздарҙа МТС-тарҙы ойоштороу менән шөғөлләнә. Беренселәрҙән булып Ленин ордены менән бүләкләнә (Мәскәү өлкәһендә ауыл хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн). 1933—1934 йылдарҙа партияны таҙартыу буйынса Үҙәк партия комиссияһы рәйесе булараҡ «партия сафтарын таҙартыу» менән етәкселек итә. 1934 йылдың 21 сентябендә Мәскәү өлкәһенең суд-прокуратура хеҙмәткәрҙәре кәңәшмәһендә программалы телмәре менән сығыш яһай. XVII Съезынан һуң, 1934—1935 йылдарҙа, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комиссияһы рәйесе була.
Ошо уҡ осорҙа (1934 йыл) Каганович — бер үк ваҡытта — ВКП(б) Үҙәк Комитетының Транспорт комиссияһы рәйесе була. Сталин Ҡара диңгеҙгә ял итергә киткән саҡта нәҡ Каганович ваҡытлыса партия етәксеһе булып ҡала. 1935 йылдың 28 февралендә Сталин Кагановичты юлдар наркомы итеп тәғәйенләй, бер үк ваҡытта ул Үҙәк Комитеты секретары вазифаһын да үҙ артынан һаҡлап ҡала. Күренекле партия етәкселәрен хужалыҡ наркоматтарына тәғәйенләү Граждандар һуғышы осоронан ҡалған йола. Ҙур ил өсөн тимер юлы транспорты мөһим генә түгел — ул иҡтисади үҫеште тотҡарлаусы халыҡ хужалығының «бушаҡ урыны» була. Тимер юлы ташыуҙары планын арттырып үтәү һәм тимер юлы транспорты эшен ойоштороу һәм хеҙмәт тәртибен индереү өсөн 1936 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. 1935—1955 йылдарҙа Мәскәү метрополитены Каганович исемен йөрөтә башлай (Каганович метро төҙөлөшенә етәкселек итә), 1957 йылға тиклем «Охотный ряд» станцияһы уның исемен йөрөтә; беренсе совет троллейбусына уның хөрмәтенә «ЛК» маркаһы бирелә — Каганович тарафынан Мәскәүҙә троллейбус линиялары ебәрелә. Шулай уҡ Каганович балалар тимер юлын булдырыу идеяһы авторы (Мәскәү тирәһендәге Кратово ҡасабаһы).
1937 йылдан бер үк ваҡытта — ауыр сәнәғәт наркомы, 1939 йылдан — яғыулыҡ тәьмин итеү сәнәғәте наркомы, 1939 (12 октябрҙән) —1940 йылдарҙа — СССР нефть сәнәғәте наркомы. 1938 йылдың авгусынан бер үк ваҡытта — СССР Совнаркомы рәйесе урынбаҫары. Каганович Политбюро буйынса хеҙмәттәштәренә яҙған хаттарында Сталинға ҡарата айырыуса арыу-талыу белмәгән ярамһаҡланыу менән айырылып тора:Беҙҙә бында эштәр хөрт түгел. Ҡыҫҡа ғына тасуирлағанда, мин, Сочиға Калинин килгән саҡта беҙ Микоян менән әйткәнебеҙҙе, ҡабатлап әйтә алам. Ҡайтыр алдынан ул беҙҙән, нимә тип Хужаға әйтергә, тип һораны. Беҙ уға, «ил һәм партия шул тиклем илһамланған, хатта уҡсы — ял итә, ә эштәр бара — армия ата» тип әйт, тинек. Мәҫәлән, быйылғы йылда иген әҙерләү менән бында нисек эштәр — был иҫ китерлек, быға тиклем булмаған беҙҙең еңеү — Сталинизмдың еңеүе
Ғөмүмән, Хужаһыҙ бик ауыр… Әммә, үкенескә ҡаршы, Хужаға ҙур һандағы эштәр өйөргә һәм уның ялын юҡҡа сығарырға тура килә, шул уҡ ваҡытта Уның һаулығы һәм дәртлелеге беҙҙең өсөн, шул тиклем Уны яратыусылар өсөн, һәм бөтә ил өсөн ни тиклем ҡиммәтле икәнен һүҙ менән генә аңлатып булмай. Бына, брат, сәйәсәттәге бөйөк диалектика, бына ниндәй камиллыҡҡа эйә беҙҙең Бөйөк иптәшебеҙ һәм Атабыҙ.
Мәскәү реконструкцияһы
1935 йылда Каганович Мәскәү реконструкцияһының генераль планын төҙөү буйынса һәм «пролетар баш ҡалаһының» архитектура биҙәлеше менән туранан-тура етәкселек итә. Мәскәү метрополитены төҙөлөшөнең беренсе сиратын етәкләй.
Мәскәүҙе реконструкциялауҙа Кагановичтың роле ифрат ҙур. Ул шәхсән үҙе архитекторҙарға күрһәтмәләр бирә, улар менән йыйылыштар үткәрә, әммә реконструкциялау барышында күп кенә боронғо тарих биналар һүтелә.
1932—1933 йылдар
1932 йылдың 22 октябрендә Сталин инициативаһы буйынса Политбюро Украинала һәм Төньяҡ Кавказда иген әҙерләү өсөн ғәҙәттән тыш комиссиялар булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Украина буйынса комиссияны Молотов етәкләй, Төньяҡ Кавказда — Каганович, әммә ғәмәлдә ул Молотов комиссияһында ла, ауыл хужалығы бүлеге мөдире булараҡ, әүҙем ҡатнаша. Тиҙҙән Каганович Төньяҡ Кавказға китә.
Каганович комиссияһы иген әҙерләү планын үтәмәгән станицаларҙы «ҡара таҡталарға» индерә башлай, уның һөҙөмтәһендә:
а) кисекмәҫтән тауарҙар ташыуҙы һәм урында тулыһынса кооператив һәм дәүләт сауҙаһын туҡтатыу һәм кооператив нөктәләренән бөтә булған тауарҙы алып сығыу;
б) колхоздар, колхозсылар, шулай уҡ яңғыҙаҡтар өсөн тулыһынса колхоз сауҙаһы тыйыу;
в) төрлө кредитлауҙы туҡтатыу һәм ваҡытынан алда кредиттарҙы һәм башҡа финанс йөкләмәләрен түләттереү;
г) РКИ органдары тарафынан колхоз, кооператив һәм дәүләт аппараттарын төрлө сит һәм дошмандарса элементтарҙан таҙартыу һәм тикшереү үткәреү;
д) ОГПУ органдары тарафынан контрреволюцион элементтарҙы, иген әҙерләүҙә һәм сәсеүҙә саботаж ойоштороусыларҙы сығарып ташлау ҡарала.
Каганович комиссияһы эшләгән осорҙа «ҡара таҡталарға» барыһы 15 станица индерелә, уның һөҙөмтәһендә аслыҡтан йөҙҙәрсә кеше үлә. Шулай уҡ «саботаж» менән көрәш барышында ай ярым эсендә генә (1 ноябрҙән 10 декабргә тиклем) Төньяҡ-Кавказ крайы территорияһында 16 864 кеше ҡулға алына («кулак һәм советтарға ҡаршы элементтар»).
Бының менән генә сикләнеп ҡалмай, Каганович ҡайһы бер станицаларҙан дәүләт поставкаларын түләй алмаған кешеләрҙе «төньяҡ өлкәләргә» һөрөүҙе ойоштора. Өс станицанан ғына — Полтава, Медведов һәм Урупск — 45 600 кеше һөрөлә (47500 кешенән).
1937—1938 йылдар
1937 йылғы ВКП(б) Үҙәк Комитетының февраль-март пленумындағы докладында Каганович юлдар наркоматында ғына түгел, ә, ғөмүмән, йәмғиәттә, репрессияларҙың кәрәклеге тураһында әйтә. Уның һүҙҙәре буйынса, «ҡоторонған, илебеҙҙә социализмдың ҡеүәтле үҫешенә асыуы килгән һәм Совет власы менән көрәштә ҡанһыҙ ысулдар ҡулланған разведчик-шпиондар бандаһы менән эш итәбеҙ». Тимер юлы хужалығының бөтә тармаҡтарында тиерлек (тимер юлдарҙы проектлау, реконструциялау, эксплуатация) «ҡоротҡос» эшмәкәрлек фаш ителеүгә ҡарамаҫтан, Каганович «беҙ әлегә шпион-япон-немец-троцкист-ҡортоҡос үҙәгенә барып етмәнек, уларҙың бер нисә ячейкаларына барып етмәнек» һәм «бында ғәйепһеҙҙәр эләгеүе мөмкин тип илаулауҙар урынһыҙ», тип белдерә.
ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы булараҡ Каганович бик күп «лимиттарҙы» (0044-се һанлы НКВД бойороғо буйынса репрессияланғандарҙың квотаһы) раҫлай. Мәҫәлән,1938 йылдың 26 апрелендә Сталин, Молотов, Ворошилов һәм Ежов менән берлектә ВКП(б) Иркутск өлкә комитеты секретарының (в. в. б.) беренсе категория буйынса (4 000 кешене атып үлтереү) өҫтәмә лимиты буйынса мөрәжәғәтенә ыңғай резолюция ҡуя.
1937 йылда Каганович СССР-ҙың ҡайһы бер төбәктәре буйлап партия һәм совет етәкселәре араһында таҙартыу үткәреү маҡсатында сәфәр ҡыла (Киев, Ярославль, Иваново, Көнбайыш өлкәләре). Киевта, Каганович килеп киткәндән һуң, Тарих институты аспиранты Николаенконың ялыуы буйынса бер нисә өлкә комитеты хеҙмәткәрҙәре, шулай уҡ Киев тарихи музейы директоры ҡулға алыналар. Һуңынан Николаенко психик яҡтан ауырыу тип таныла.
5 марта 1940 йылдың 5 мартында Каганович Сталин, Молотов һәм Ворошилов менән берлектә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының әсирлеккә төшкән поляк офицерҙарын, полицейскийҙарҙы, пограничниктарҙы, жандармдарҙы һәм башҡаларҙы атып үлтереү тураһындағы ҡарар аҫтында үҙенең ҡултамғаһын ҡуя (Катынь атып үлтереүе).
Совнарком рәйесенең яңы урынбаҫарҙары (Микоян, Булганин, Каганович, Вознесенский) Сталиндың тоғро көрәштәре булалар. Совнарком ҡарарҙарының күпселек өлөшө Сталиндың яҡын даирәһе тарафынан алдан тикшерелә. Һәм мин Каганович аппаратындағы кешеләр Молотовтың һәм уның ярҙамсыларының һәр аҙымын күҙәтеүе тураһында бик яҡшы беләм. Тегеләр ҙә, дөрөҫөн әйткәндә, тиҙҙән уларға шул уҡ менән яуап бирә башлайҙар.
1980-се йылдарҙа Каганович репрессиялар буйынса былай тип әйтә: Арттырып ебәреүебеҙҙә, беҙ ғәйепле, ысынбарлыҡта дошмандар, булғанына ҡарағанда күберәк, тип уйлағайныҡ. Мин был мәсьәлә буйынса партияның ҡарарҙарына ҡаршы сыҡмайым. Хаталар булды — Сталиндың ғына түгел, ә беҙҙең бөтәбеҙҙең дә, Сталин етәкселегендә, дөйөм алғанда, хаталар булды. Хәҙер, ҡаты ҡулдың, көрәштең һәм ҡаңһыҙлыҡтың хәжәте булмағас, еңел һүҙ йөрөтөргә.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуы һәм һуғыштан һуңғы осор (1941—1957)
Һуғыш башында Каганович юлдар наркомы вазифаһында була. Формаль рәүештә Юлдар наркоматына (НКПС) етәкселек итмәгән саҡта ла ул наркоматҡа кураторлыҡ итеүен дауам итә. 1942 йылдың 25 мартында ГКО «НКПС тураһында» исемле ҡарар ҡабул ителә, әлеге ҡарарҙа «Каганович һуғыш шарттарында эште үтәй алмай», тип яҙыла һәм ул вазифаһынан бушатыла, әммә ысынында (ҡыҫҡа өҙлөктәрҙе иҫәпкә алмағанда) Каганович НКПС етәкселегендә 1944 йылға тиклем ҡала. Сәнәғәт предприятиеларын һәм халыҡты илдең көнсығыш райондарына ебәреү өсөн өҙлөкһөҙ тимер юлы ташыуҙарын тәьмин итеүҙә Кагановичтың хеҙмәте баһалап бөткөһөҙ ҙур. 1942 йылда — Төньяҡ-Кавказ, һуңынан Кавказ аръяғы фронттарының Хәрби советы ағзаһы. Ставка ҡушыуы буйынса Кавказ оборонаһын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың 4 октябрендә Туапсе тирәһендә Ҡара диңгеҙ төркөмөнөң командалыҡ пункты бомбаға тотола, бер нисә генерал шул урында һәләк була, ә нарком ярсыҡ менән яралана. 1942—1945 йылдарҙа Дәүләт оборона комитеты ағзаһы. Һуғыш аҙағына хужалыҡ вазифаларына күсә: 1944 йылда — Совнарком рәйесе урынбаҫары, 1947 йылда — Украина коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары һәм Политбюроһы ағзаһы.
Һуғыштан һуң Каганович юлбашсының ышанысын юғалта башлай. Сталин Каганович менән һирәгерәк осраша, киске аш табынына саҡырмай. КПСС Үҙәк Комитетының Төньяҡ-Кавказ, Кавказ аръяғы фронттарынан һуң Үҙәк Комитеты Президиумының һәм хатта Үҙәк Комитеты Бюроһы киңәйтелгән составына инә, әммә Сталин үҙе шәхсән һайлап алған иң ышанысылы партия етәкселәренән торған «пятеркаһына» Кагановичты индермәй.
Кремль табиптарын ҡулға алғандан һуң СССР-ҙа ҡабаттан антисемит кампанияһы башлана. Ҡайһы бер көнбайыш китаптарында (мәҫәлән, А. Авторхановтың «Сталин үлеменең серҙәре») Каганович СССР-ҙа йәһүдтәрҙе эҙәрлекләүгә ҡырҡа ҡаршы булған тигән фараздар күҙәтелә, йәнәһе, ул Сталинға «табиптар эшен» ҡабаттан тикшереү талабын ҡуйған.
1953 йылдың мартынан — СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1952 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы. Ул бер нисә мөһим министрлыҡты контролдә тота. Каганович Берияны ҡулға алыу һәм ситләштереү буйынса Хрущевтың һәм Маленковтың тәҡдимен хуплай. Артабан Лазарь Моисеевич яңы пенсия ҡануниәтен әҙерләү менән шөғөлләнә, уның һөҙөмтәһендә бөтә халыҡ ҡатламдары пенсия ала башлай.
1955 йылдың 25 ноябрендә Мәскәү метрополитенына В. И. Ленин исеме бирелә (Л. М. Каганович тәҡдиме буйынса). Шул уҡ ҡарар менән Кагановичтың ҡаҙаныштары билдәләнә һәм Охотный ряд станцияһына Каганович исеме бирелә.
1955—1956 йылдарҙа хеҙмәт һәм эш хаҡы мәсьәләләре буйынса СССР Министрҙар Советының дәүләт комитеты рәйесе була, 1956 йылдан 1957 йылға тиклем — Төҙөлөш материалдары сәнәғәте министры.
Вазифаларҙан бушатылыуы. Ғүмеренең һуңғы йылдары (1957—1991)
Дмитрий Волкогонов билдәләүенсә, Калининға һөрөлгән Каганович яртылаш легаль рәүештә баш ҡалаға килеп йөрөй һәм хәтирәләр китабын яҙыуҙа элекке хеҙмәттәштеренән ярҙам алыу өсөн бәйләнештәр булдыра. Документаль мәғлүмәттәр буйынса, Мәскәүҙә йәшәй (Тверҙә түгел).
1991 йылдың 25 июлендә, 97 йәшендә, вафат була.
Ғаиләһе
Өлкән ағалары — Каганович Израиль (1884—1973), Михаил Каганович (1888—1941) һәм Юлий Каганович (1892—1962). Мария Марковна Приворотскаяға өйләнгән була (1894—1961). Ҡыҙҙары, Мая Лазаревна Каганович (1923—2001), архитектор, атаһының хәтирәләрен — «Иҫтәлекле яҙмалар» — 1997 йылда баҫтырып сығара. Бынан тыш, Каганович үгәй улы Юрийҙы тәрбиәләп үҫтергән (1931—1976).
Политбюро ВКП(б) Политбюроһы секртетары Б Г. Бажанов 1920-се йылдарҙа үҙенең хәтирәләрендә былай тип яҙа : «Лазарь Моисеевич Каганович Сталин осоронда власта ҡала алған ике-өс йәһүдтең береһе булыуы менән айырылып тора. Антисемитизм сиктәрендә был хәл Кагановичтың бөтә туғандарынан, дуҫ-иштәренән тулыһынса баш тартыуы арҡаһында ғына мөмкин була. Мәҫәлән, чекистар Сталин алдында Кагановичтың ағаһы, авиация сәнәғәте министры Михаил Моисеевич тураһында һүҙ ҡуҙғатҡас һәм Сталин Лазарь Кагановичтың фекерен һорағас, бер ниндәй дәлилһеҙ үлтереү әҙерләнгәнен белә тороп, Лазарь Каганович, был тикшереү органдарының эше һәм уның уға ҡағылышы юҡ, тип яуап бирә. Ҡотолғоһоҙ ҡулға алыу алдынан Михаил Каганович үҙ-үҙен атып үлтерә.».
Әммә Лазарь Каганович, Бажановтың хәтирәләре ысынбарлыҡҡа тап килмәй, тип һөйләй. '''Л. М. Каганович:''' Был эш Лубянкала түгел, Совнаркомда булды. Бының хаҡта бик күп алдайҙар, алдайҙар. Хәҙер минең ҡараш тураһында һәм Сталин менән һөйләшеү тураһында, йәнәһе мин әйткәнмен, был тәфтишсенең эше тип. Был алдаҡ. Хәл былай булды. Мин ултырышҡа килдем. Сталин ҡағыҙ тотҡан һәм миңә, бына Һеҙҙең ағайығыҙға, Михаилға, халыҡ дошмандары менән берлектә, күрһәтмәләр бар, ти. Мин, был тотошлайы алдаҡ, ялған, тинем. Шул тиклем ҡапыл әйттем, ултырып та өлгөрмәнем. «Был ялған. Минең ағайым 1905 йылдан большевик, эшсе, ул ышаныслы партиясы, партияға, Үҙәк Комитетҡа һәм Һеҙгә, иптәш Сталин, тоғро»--тинем. Ә Сталин әйтә: «Ә бына… күрһәтмәләр нисек һуң?» «Күрһәтмәләрҙең дөрөҫ булмағандары ла була. Мин Һеҙҙән, иптәш Сталин, күҙгә-күҙ осрашыу һорайым. Мин быларҙың береһенә лә ышанмайым. Күҙгә-күҙ осрашыуҙы үтенәм», — тип яуапланым.
Ул күҙҙәрен өҫкә күтәрҙе. Уйланды ла: «Йә, ярай, Һеҙ күҙгә-күҙ осрашыуҙы һорағас, ойошторорбоҙ», — тине.
Мине ике көндән саҡырттылар (быларҙы мин Һеҙгә документаль рәүештә һөйләйем, мин әлегә бер ҡайҙа ла быны һөйләгәнем юҡ). Ләкин был факт, шулай булды. Маленков, Берия һәм Микоян мине бер кабинетҡа саҡырттылар, улар унда ултыралар ине. Мин килдем. Улар миңә: «Беҙ Һеҙгә йәмһеҙ нәмә тураһында әйтергә саҡырғайныҡ бит» — тинеләр. Мин әйтәм: «Ә ни өсөн мине саҡырманығыҙ. Мин унда булырмын тип иҫәп тотҡайным». Улар: «Ҡарале, унда шундай эштәр асылды, беҙ һине борсомҫҡа булдыҡ» — тинеләр. Баяғы күҙгә-күҙ осрашыуҙа уға күрһәткән Ванниковты саҡырғандар. Ә Ванников үҙ ваҡытында Михаилдың урынбаҫары булды. Әйткәндәй, элегерәк Ванниковты ҡулға алырға йөрөгәндә, Михаил бик ныҡ уны яҡлашты. Ванников хатта Михаилдың дачаһында йәшенеп ятты, йоҡлап йөрөнө шунда. Улар бик яҡын кешеләр ине. Ә Ванниковты ҡулға алғас, ул Михаилға күрһәткән.
Бына шулай Ванниковты һәм башҡаларҙы саҡырғандар, күҙгә-күҙ осрашыу ойошторғандар. Былар бер нәмәне күрһәтә, ә Михаил ҡыҙыу кеше булды, йоҙроҡлап тиерлек уларға ташлана. Ҡысҡыра: «Ҡәбәхәттәр, һеҙ алдайһығыҙ» һәм башҡалар. Ну, былар алдында бер нәмә тураһында һөйләшеп булмай, ҡулға алынғандарҙы сығаралар, ә Михаилға: «Һин бар әле, ҡабул итеү бүлмәһендә ултырып тор, беҙ һине тағы бер тапҡыр саҡырырбыҙ. Ә беҙ әле фекер алышып алабыҙ», тигәндәр.
Һөйләшә генә башлағандар, ҡабул итеү бүлмәһенән килеп инәләр һәм Михаил үҙ-үҙен атып үлтерҙе, тиҙәр. Ул ысынлап та ҡабул итеү бүлмәһенә сыҡҡан, кемдер, бәҙрәфкә, ти, кемдер, коридорға, ти. Уның янында револьверы була, һәм ул үҙ-үҙен атып үлтерә. Ул бик ҡыҙыу, темпераментлы кеше ине. Өҫтәүенә, ул бик тәүәккәл кеше ине һәм шундай ҡарарға килә: тикшереү төрмәһенә бармайым. Тикшереү төрмәһенә барыуҙан үлем артығыраҡ.
Хәтер
Кагановичтың исеме территориаль берәмектәренә һәм тораҡ пункттарына бирелә, атап әйткәндә, Мәскәү өлкәһендә Каганович ҡалаһы була (1938—1957)
1938 йылда уның исеме менән Павлодар өлкәһендәге район йөрөтөлә башлай. 1957 йылда район Ермаковский итеп үҙгәртелә.
Новосибирскиҙа хәҙерге ваҡытта Железнодорожный районы Каганович исемен йөрөткән.
1938—1943 йылдарҙа Луганск өлкәһендәге Попасная ҡалаһы Каганович исемендәге тип йөрөтөлгән.
Украинала, Киев өлкәһендә, Беренсе Кагановичи (1934) һәм Икенсе Кагановичи (Кагановичтың тыуған урыны) тораҡ пункттары була.
1957 йылда Кагановичтың исеме уның хөрмәтенә ҡушылған объекттарҙан төшөрөлә. Хәҙерге ваҡытта уның исемен Белгород өлкәһендәге ҡасаба һәм ҡасаба территорияһындағы майҙан йөрөтә. Шулай уҡ, ҡайһы бер фаразадарға ярашлы, Ҡырымда Лазаревка ауылы Кагановичтың исемен йөрөтә.
2018 йылда Екатеринбургта Рәсәй тимер юлдары тарихына арналған һәйкәл ҡуйыла, унда Каганович Феликс Дзержинский менән бергә һүрәтләнгән.
Кесе Лоха
Кесе Лоха — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоха йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Субботино (Ҡурған өлкәһе)
Субботино (Субботино) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Субботино ауыл советы составына керә.
Тарих
Революцияға тиклем Субботино ауылының ерҙәре Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (83 %) йәшәй .Ауылдың башҡортса атамаһы Һыулы. Ауыл 1950 йылдарҙа юҡҡа сыҡҡан  Шәфей ауылы ерҙәрендә урынлашҡан. .
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто,мәсет, китапхана бар.
Воронкова Любовь Фёдоровна
Воронкова Любовь Фёдоровна (4 сентябрь (17 сентябрь) 1906 йыл — 20 ғинуар 1976 йыл) — яҙыусы, балалар өсөн китаптар һәм тарихи повестар циклы авторы. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Любовь Фёдоровна Воронкова 1906 йылдың 4 (17) сентябрендә Мәскәүҙә тыуған, ҡала училищеһында, аҙаҡ Строганов училищеһында уҡый. Ғаиләһе Мәскәүгә яҡын Коськово ҡасабаһына күсенгәс, Любовь Воронковаға уҡыуын ҡалдырырға тура килә. Мәскәүгә ҡайтҡас, Любовь Федоровна журналист булып эшләй, илдәр буйлап күп йөрөй, ауыл эшсәндәре тураһында яҙа.
Беренсе шиғырҙары «Комсомольская правда» гәзитендә баҫылып сыға. Тәүге хикәйәләр китабы «Шурка» 1940 йылда баҫылып сыға. Артабан һуғыш тураһында китаптары, шул иҫәптән «Девочка из города» повесы сыға.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында тарихи темаларға яҙа: Македония батшаһының бала сағы һәм үҫмер йылдары, уның баҫып алыу походтары тураһында. Урта Азия буйынса сәйәхәтенән һуң, Любовь Федоровна үзбәк балаларының тормошо тураһында «Сад под облаками» китабын яҙа.
1976 йылдың 20 ғинуарында вафат була. Мәскәүҙә Ваганьковский зыяратында ерләнгән (участка № 2).
Балалар өсөн тарихи повестары
Любовь Воронкованың бөтә тарихи повестары ла, берәүһенән башҡа («В глуби веков»), төрлө рәссамдарҙың ҡыҙыҡлы иллюстрациялары менән башта «Пионер» журналында баҫылған; «Сын Зевса» повесы журналдағы вариантында икенсе исем менән — «Юность Александра» тип аталған була.
Воронкованың өс повесының тәүге айырым баҫмалары («Сын Зевса», «В глуби веков», «Герой Саламина») күренекле рәссам Игорь Ильинский тарафынан иллюстрациялана.
Сәйетләр районы
Сәйетләр районы (Нижнегорский район, Нижньогірський район, Seyitler rayonı, Сейитлер районы) — Ҡырым Республикаһы территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Сәйетләр.
Райондың майҙаны — 1212 км². Халыҡ тығыҙлығы — 47,01 кеше/км².
Телефон коды — +380 6550.
Халыҡ
2012 йылда бында 50 725 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы:
Алис Кунке
Алиса Ба Кунка (Alice Bah Kuhnke; 21 декабрь 1971 йыл, Мальмё) — Швеция сәйәсмәне, тележурналист.
2014 йылдың октябре — 2019 йылдың ғинуарында Швецияның Лёвен етәкселегендәге «ҡыҙыл-йәшел» министрҙар кабинетында мәҙәниәт һәм демократия министры.
Биографияһы
Атаһы — гамбиец. Әсәһе — швед. Векшала уҡығанында мәктәп уҡыусылары араһында иң яҡшы спринтер ҡыҙҙарҙың береһе була. 2003 йылда Стокгольм университетының политология факультетын тамамлай.
2001—2004 йылдарҙа Skandia страховка компанияһында департамент директоры вазифаһында эшләй.
2007 йылдан ғәҙел сауҙа өсөн көрәшеүсе «Rättvisemärkt3» ойошмаһының генераль сәркәтибе була. 2009 йылдың сентябренән ÅF компанияһында тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм социаль яуаплылыҡ мәсьәләләре өсөн яуаплы хеҙмәткәр.
Сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
2013 йылда MUCF — йәштәр эштәре буйынса дәүләт агентлығының генераль директоры итеп тәғәйенләнә.
Дәүләткә ҡарамаған ойошмаларҙа һәм консультатив советтарҙа төрлө вазифалар биләй. Шул иҫәптән, швед сиркәүҙәренең синодында тора (2006—2010) һәм Үҫмерҙәр христиан ассоцияцияһының (YMCA—YWCA) швед бүлексәһендә вице-президент була.
Йәшелдәр партияһына ингәндән һуң өс көндән үткәс, 2014 йылдың 3 октябрендә Лёвен етәкләгән һул центрик хөкүмәтенең мәҙәниәт министры итеп тәғәйенләнә.
Шәхси тормошо
2002 йылдан алып швед актеры һәи йырсыһы Йоханнес Ба Кунка менән никахта тора.
Соватова
Соватова — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гришина йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәҙәш
Ғәҙәш — Гадяшка — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ғәҙәш йылғаһы Иҙәш йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
РФ территорияһы буйынса Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән мәғлүмәттәр :
Бабил медицинаһы
Бабил медицинаһы —  Бабилдағы медицина. Боронғо Бабил табиптары айырым   социаль ҡатлам тәшкил иткән. Бабил медицинаһы дин менән тығыҙ бәйле булған.
Дин менән бәйләнеш
Табиплыҡ ҡурсаусыһы  тип  Гула алиһә һанала, ул дауалау серҙәрен иң юғарғы өс илаһтан  (Ану, Энлиль һәм Эа) өйрәнгән тип ҡарала. Тағы өс алла — Иштар, Син һәм Шамаш — медицинаға туранан-тура ҡағылышлы була,  сөнки улар Сулпан,  Ай һәм  Ҡояш аллалары булып тора. Риүәйәттәргә ярашлы,  Иштарҙың һүрәте ауырыуҙы һауыҡтыра алған. Нергал алла  инфекцияларға һәм биҙгәктәргә идара иткән.
Дауалау ысулдары
Табип сирҙе тәбиғи сәбәптән башланған тип тапһа һәм ауырыуҙың һауығырына ышанһа,  ул пациентҡа ниндәй дарыуҙар кәрәклеген яҙып биргән. Әгәр сирҙе еңә алмаҫын аңлаһа, дауалауға тотоноп та тормаған. Дарыу рецептары таҡтаташтарға  шына яҙыу менән яҙылған. 2015 йылға уларҙың шифрын сисеү тамамланмаған була әле. Ғәмәли табиптар һыҙланыуҙы баҫырға тырышҡан, ә тылсымсы табиптар ауырыуҙы һауыҡтырыу маҡстаын ҡуйған.
Рецептарҙа күп төрлө үҫемлектәр,  минералдар һәм хайуандар донъяһы продукттары  ҡулланылған. Үҫемлектәрҙән айырыуса   финик япраҡтары һәм емештәре, борсаҡ, һуған, ҡыяр, салат-латук һәм һарымһаҡ  файҙаланылған. Хайуандар донъяһынан алынған продукттарҙан бал, моллюск ҡабырсаҡтары,  ҡан, тиҙәк,  һары май, һарыҡ-кәзә тиреһе,  балыҡ майы һ.б. киң ҡулланылған. Дарыу формаларынан   төймәләр, шәмдәр, тампондар, майҙар һәм  онтаҡтарға өҫтөнлөк бирелгән.
Боронғо Бабил табиптары  теште хирургик дауалау ысулдарын белмәгән, улар тик һыҙлауҙы баҫа торған  пасталар һәм үлән мастикалары ғына тәҡдим иткән.