cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амбуаз (һарай)
Тарихы
Артабанғы француз монархтары Амбуаз резиденцияһы менән ҡыҙыҡһынмайҙар. Людовик XIII уны ир туғаны Гастонға бүләк итә, ә Людовик XV — министр Шуазелгә. Людовик XIV бында Николя Фуке һәм герцог Лозенды ҡул аҫтында тота. XIX быуатта бында әсир Абд әл-Ҡадирҙы урынлаштыралар.
Бөйөк француз инҡилабы йылдарында Амбуаз һарайының күп өлөшө юҡ ителә. Мәҙәни хазиналарҙы урлау процесын туҡтатыр өсөн, Өсөнсө республика 1872 йылда һарайҙың һаҡланып ҡалған өлөштәрен Орлеан йортоноң ҡарамағына бирә. Әлеге ваҡытта Изге Людовик фонды менән Уның ғали йәнәптәре граф Парижский етәкселек итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Частая (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корма (Рыбинское ҡушылдығы)
Корма  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рыбинское (Волжский русловой уч һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2788 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәйрүзов Рауил Закирйән улы
Фәйрүзов Рауил Закирйән улы (2 апрель 1949 йыл — 10 февраль 1996 йыл) — эске эштәр органдары һәм дәүләт эшмәкәре. Милиция генерал-майоры. 1995—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры һәм 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
Биографияһы
Рауил Закирйән улы Фәйрүзов 1949 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ы Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуа. Башҡорт дәүләт университетын һәм СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы академияһын тамамлай.
Хеҙмәт юлын Өфө приборҙар эшләү заводында слесарь булып башлай, артабан Ҡыйғы районының «Сельхозтехника» берекмәһендә эшләй. 1968 йылдан 1970 йылға тиклем армия сафында хеҙмәт итә, запасҡа ҡайтарылғандан һуң Өфө моторҙар эшләү заводында, «Союз» Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһында, Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй.
1973 йылдан 1985 йылға тиклем — уголовный розыск бүлексәһе инспекторы, начальник урынбаҫары һәм начальнигы, Калинин район Советы башҡарма комитетының эске эштәр бүлеге начальнигы урынбаҫары. 1985 йылдан — Өфө ҡалаһы Эске эштәр идаралығының уголовный розыск бүлеге начальнигы урынбаҫары, Өфө ҡалаһы Октябрьский районының эске эштәр бүлеге начальнигы.
1989 йылда Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының 6-сы бүлеге начальнигы, артабан Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министрының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1995 йылдан 1996 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры вазифаһында эшләй. Башҡортостан Республикаһының Именлек Советы ағзаһы була.
1996 йылдың 10 февралендә вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
23 февраль
23 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 54-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 311 көн ҡала (кәбисә йылында 312).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
''
Кома-Шор (Сейда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Биктимер (Ырымбур өлкәһе)
Биктимер (Биктимирово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.
Тарихы
Биктимер ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Ауылға башҡорттарҙың сәнкем ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һала. Риүәйәт буйынса ауылға Нөгөш буйынан Һаҡмар үҙәненә күсеп килгән Биктимер, Аҡкилде һәм Ҡолбәк нигеҙ һала. Икенсе риүәйәт буйынса Биктимер һәм Ҡабан ауылдарын нигеҙләгән Биктимер һәм Ҡабан ағалы-ҡустылар булғандар. Биктимер ауылы кешеләре тарафынан Һунарсы (Үрге Сәнкем) һәм Сәнкем-Биктимер (Түбәнге Сәнкем) ауылдары нигеҙләнгән. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында Яңы Ғафар (Яңауыл) һәм Солтанбай (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына.
Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы составында була.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 42 % тәшкил итә.
Сугмутен-Ягун (Волокта-Ягун ҡушылдығы)
Сугмутен-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Волокта-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Керенда
Керенда — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шукша йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы
Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы (6 февраль 1879 йыл — 9 февраль 1954 йыл) — башҡорт тел белгесе, фольклорсы һәм этнограф. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Ғәбделәхәт Фазлый улы Вилданов 1879 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Таймый ауылында тыуған.
1899 йылдан алып Турғай өлкәһе мәктәптәрендә, Ғәлекәй мәҙрәсәһендә (Ырымбур ҡалаһы янындағы Сәйет биҫтәһе), 1906 йылдан алып Мерәсем башҡорт училищеһында (Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе) уҡыта.
1912 йылда Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлай.
1914 йылдан алып Үрге Ҡыйғы башҡа милләттәр өсөн китапхана (Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе) мөдире.
1919—1921 йылдарҙа Башҡортостан үҙәк төбәк музейының бүлек мөдире, 1927—1931 йылдарҙа мөдире.
1921—1923 йылдарҙа Америка ярҙам администрацияһы Дыуан-Ҡошсо кантоны һәм Күҙәй кантоны буйынса баш инспекторы, бер үк ваҡытта 1922 йылдан алып Академүҙәктең методика бүлеге мөдире, 1924 йылдан — «Белем» журналы мөхәррире, бер үк ваҡытта 1924—1925 йылдарҙа Өфө 2-се баҫҡыс мәктәбе уҡытыусыһы.
1925 йылдан — Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы эргәһендәге башҡорт телен ғәмәлгә индереү комиссияһы инструкторы. 1936 йылдан Йоматау умартасылыҡ техникумында эшләй. Шул йылда репрессиялана.
1939 йылда азат ителә.
1954 йылда Өфөлә вафат була.
1989 йылда аҡлана.
Чекур
Чекур — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тунтор йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡырым татарҙары теле
200px|thumb|Ҡырымтатар теленең ҡулланыу урындары Ҡырымтатар теле, ҡырым татарҙары теле йәки ҡырым теле (Qırımtatar tili/Къырымтатар тили, Qırım tili/Къырым тили) — ҡырым татарҙарының милли теле. Әлеге ваҡытта ул урыҫ һәм украин теле менән бер рәттән Украиналағы Ҡырым Автономиялы Республикаһының рәсми теле булып һанала (2014 йылдан бирле был биләмә... фактик рәүештә Рәсәй Федерацияһы контроль тота, ). Бынан тыш, Үзбәкстанда, Болгарияла, Төркиәлә, Румынияла һ. б. илдәрҙә ҡырым татарҙары диаспораһында ҡулланыла.
Телде белеүселәр һаны
Хәҙерге ваҡытта яҡынса 260 000 ҡырым татарҙары Ҡырымда йәшәй, ә 140 000—150 000 тирәһе Урта Азияла (Үзбәкстанда һ. б. илдәрҙә) йәшәй. Сама менән Төркиәлә 5 миллион ҡырымтатар ғаиләһе бар (ҡырым татарҙары Төркиәгә XIX—XX б. эмиграция киткән). Ҡырым татарҙарының диаспоралары Румынияла (24 000 кеше), Болгарияла (3 000 кеше), Польшала, Финляндияла, АҠШта бар.
Диалекттар
Ҡырым татарҙары теле өс диалектҡа бүленә. Ноғай йәки Дала яғы этнолекты — ҡыпсаҡ төркөмдә, Ялыбойлу (Yalıboylus) йәки Көньяҡ яр буйы этнолекты — оғуз төркөмөнә һәм хәҙерге әҙәби тел нигеҙе Урта Ҡырым диалекты —оғуз төркөмөнә инә.
Имлә
Хәҙер Ҡырым Республикаһында ҡырым татарҙары теленең рәсми алфавиты — латин алфавиты. Ләкин совет ваҡытында кирил алфавиты ҡулланылған.
Латин алфавиты
Â â символы хәреф булып һаналмай.
Һуҙынҡы өндәр
Ҡырым татарҙары телендә 8 һуҙынҡы фонема бар:
Тартынҡы өндәр
Ҡырым татарҙары телендә 25 тартынҡы фонема бар:
Исем
Исемдең грамматик категориялары: һан, килеш, эйәлек заты, хәбәрлек (предикативлыҡ).
Исем һаны
Исемдәр һан менән уҙгереше:
Килеш категорияһы
Ҡырым татарҙары телендә 6 килеш.
Эйәлек заты
Һуҙынҡы өн менән тамамлаған нигеҙле һүҙҙәрҙә:
Тартынҡы өн менән тамамлаған нигеҙле һүҙҙәрҙә:
Латин алфавитында
Asan oğlu Üsein masalı
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken. Bir padişalıqta Asan degen adam bar eken. Bu Asannıñ da Üsein degen bir oğlu bar eken. Üseinniñ zenaatı dağdan kiyik ayvanlarnı avlap özüne keçiniş çıqara eken. Künlerden bir kün, er vaqıtki kibi, Üsein öz oqunı alıp avlanmağa ketken. Çoq vaqıt dağ içinde dolaşsa da urmağa bir quş bile tapamağan. Üsein artıq ümütini kesip başlağan, bir vaqıtta bir terekniñ üstünde daa dünyada misli körülmegen acayip bir quş körgen. Üsein oqnıñ cayını çekip, quşnı közlep atqan. Qanatından urıp yaralağan. Quşnı urdım bellep almağa çapıp barğanda, acayip quş insan kibi söylenmege başlağan. — Ey, merametli avcı, saña yalvaram, meni öldürme. Menim canımı bağışla, belki seniñ bir keregine yararım.
Кирил әлифбаһында
Асан огълу Усеин масалы
Бир заманда бар экен, бир заманда ёкъ экен. Бир падишалыкъта Асан деген адам бар экен. Бу Асаннынъ да Усеин деген бир огълу бар экен. Усеиннинъ зенааты дагъдан кийик айванларны авлап озюне кечиниш чыкъара экен. Куньлерден бир кунь, эр вакъытки киби, Усеин озь окъуны алып авланмагъа кеткен. Чокъ вакъыт дагъ ичинде долашса да урмагъа бир къуш биле тапамагъан. Усеин артыкъ умютини кесип башлагъан, бир вакъытта бир терекнинъ устюнде даа дюньяда мисли корюльмеген аджайип бир къуш корьген. Усеин окънынъ джайыны чекип, къушны козьлеп аткъан. Къанатындан урып яралагъан. Къушны урдым беллеп алмагъа чапып баргъанда, аджайип къуш инсан киби сёйленмеге башлагъан. — Эй, мераметли авджы, санъа ялварам, мени ольдюрме. Меним джанымы багъышла, бельки сенинъ бир керегине ярарым.
Башҡорт-татар транскрипцияһы
Асан оғлу Үсеин масалы
Бир заманда бар экен, бир заманда йоҡ экен. Бир падишалыҡта Асан деген адам бар экен. Бу Асанның да Үсеин деген бир оғлу бар экен. Үсеинниң зенааты дағдан кийик айванларны авлап өзүне кечиниш чыҡара экен. Күнлерден бир күн, эр ваҡытки киби, Үсеин өз оҡуны алып авланмагъа кеткен. Чоҡ ваҡыт дағ ичинде долашса да урмаға бир ҡуш биле тапамаған. Үсеин артыҡ үмүтини кесип башлаған, бир ваҡытта бир терекниң үстүнде даа дүньяда мисли көрүлмеген аҗайип бир ҡуш көрген. Үсеин оҡның җайыны чекип, ҡушны көзлеп атҡан. Ҡанатындан урып яралаған. Ҡушны урдым беллеп алмаға чапып барғанда, аҗайип ҡуш инсан киби сөйленмеге башлаған. — Эй, мераметли авҗы, саңа ялварам, мени өлдүрме. Меним җанымы бағышла, белки сениң бир керегине ярарым.
Урыҫса тәржемәһе
Сказка об Асане сыне Усеина
Ҡырым татарҙары теле һәм төрөк теле
Ҡырым татарҙары теле һәм төрөк теле бик яҡын.
Дубовка йырыны (Пяша ҡушылдығы)
Дубовка йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пяша йылғаһының һул ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крива (Улейма ҡушылдығы)
Крива  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улейма йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Айыу сиңерткәһе
Айыу сиңерткәһе — тура ҡанатлылар отрядының ысын сиңерткәләр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Крива (Улейма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Айыу сиңерткәһе
Таралышы
Европала, Төньяҡ Ҡаҙағстанда һәм Көнбайыш Себерҙә таралған.
Ҡылыҡһырлама
Тән оҙонлоғо 7,8 см тиклем, йомортҡа һалғысыныҡы — 4,0 см тиклем. Тәне ныҡ һуҙылған, төҫө йәшкелт һарынан көрәнһыу йәшелгә тиклем, ҡабырғалары буйлап һарғылт һоро буй һыҙатлы. Башы үтә ҡыя маңлайлы. Ҡанаттары рудиментар йәки бөтөнләй юҡ. Алғы һәм урта аяҡтарының аҫты сәнскеле. Артҡы аяҡтары һикереү өсөн түгел, йыуан ботло. Партеногенетик юл м—н үрсей, ата сиңерткә һирәк осрай. Йомортҡаларын тупраҡҡа берәмләп һала. Балағортоноң оҙонлоғо 1,2 см тиклем; 25 көн үҫешә. Төндә әүҙем. Оло заттар һәм балағорттар башлыса сиңерткәләр, шулай уҡ суфый сиңерткәләр, ваҡ ҡуңыҙҙар һәм ҡандалалар менән туҡлана. Башҡортостанда Баймаҡ, Ейәнсура, Йылайыр, Өфө һәм Хәйбулла райондарында ҡыяҡлы—төрлө үләнле һәм ҡылғанлы далаларҙа, ҡоро болондарҙа осрай. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Еләктау
Еләктау (Зиляктау) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452843, ОКАТО коды — 80250860003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (96 %) йәшәй.
Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң түбәндәге башҡорт тораҡ пункттары барлыҡҡа килә: Әрибаш, Артауыл, Еләктау, Көрәш, Мәнәгәз, Новотроицк, Һабансы, Фәнгә.
Урамдары
Башҡортостан Республикаһының һалым хеҙмәте белешмәһе мәғлүмәте:
Керенка (Вежи Айва ҡушылдығы)
Керенка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Веж Айва йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мадаевка (Язовка ҡушылдығы)
Мадаевка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Язовка йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сугмутен-Ягун (Кирилл-Выс-Ягун ҡушылдығы)
Сугмутен-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кирилл-Выс-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калининский (Ауструм ауыл советы, Иглин районы)
Калининский (Калининский) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше. Почта индексы — 452401, ОКАТО коды — 80228805008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төҙөүсе Зенковтар йорто
Төҙөүсе Зенковтар йорто — Алматыла бина, бында Верный ҡалаһының данлыҡлы төҙөүселәре Зенков Павел Матвеевич һәм уның улы Андрей Павлович йәшәгән.
Тарихы
Бина XIX  быуат аҙағында төҙөлгән һәм сауҙагәр И. Д. Лотмановҡа ҡараған. 1888 йылдың октябрендә йортто Верный ҡалаһы башлығы Зенков Павел Матвеечич һатып ала, сөнки ғаиләнең алдағы  йорто 1887 йылда  ер тетрәүҙән емерелә.
Павел Зенков 1915 йылда вафат була, ә 1916 йылда Андрей Павлович фронтҡа мобилизациялана. Йортта Павел Матвеевичтың ҡатыны, Андрей Зенковтың әсәһе, Евдокия Зенкова  ҡала. 1917 йылда ул йортто участкаһы менән бергә ниндәйҙер бохар үзбәгенә һата
Әлеге ваҡытта бинала ҡаланың ашығыс ярҙам станцияһы урынлашҡан.
Архитектураһы
Ҡоролма таш фундаментҡа төҙөлгән бер ҡатлы ағас буранан ғибәрәт. Йорттоң тәҙрәләре семәрле ағас ҡапҡастар менән уратып алынған. Стеналары штукатурланған һәм ағартылған. Бинаның планлаштырылған композицияһы- коридорлы
Бина Верный ҡалаһының XIX быуатта ябай торлаҡ төҙөлөшөнөң өлгөһө булып тора
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Чепца 1-се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Канторович Соломон Ильич
Биографияһы
1910 йылда Харьков университетының медицина факультетына уҡырға инә, әмма студенттар демонстрацияларындә ҡатнашҡан өсөн 3 курстан ҡыуып сығарыла һәм шулай уҡ Харьков тан ҡыуыла.
1917 йылда Ростов университеты ның (Дон университеты) медицина факультетын тамамлай, атабан хәрби табип булып эшләй. 1918 йылдан РКП (б) ағзаһы.
Социаль тәьминәт Халыҡ комиссариатында эшләй, губисполком составында ла эшләй. 1919-1920 йылдарҙа Киев хәрби округының 12-се армияһының санитар хеҙмәтен етәкләй. 1920 йылдан Харьков губерна һаулыҡ һаклау бүлеген етәкләй. УССР Наркомздрав коллегияһы составында була.
1926-1929 йылдарҙа — УССР-ҙың халыҡ һаулыҡ һаҡлау комиссары урынбаҫары; Харьков округ советы башкарма комитеты рәйесе урынбаҫары — Харьков округ план комиссияһы рәйесе (1929 йылдың ғиуарына тиклем).
1929 йылда УССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары.
1937 йылдан — СССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары урынбаҫары.
Эшмәкәрлеген сәнәғәт предприятиеларында, санитар-эпидемиологик станцияларҙа, колхоз бала табыу йорттарында беренсе медицина-санитария часттарын ойоштороуға йүнәлтә, йоғошло ауырыуҙарҙы кәметеү, санитария культураһы тураһында белемде таратыуҙы көсәйтеүгә тырышлығын һалды.
Һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороуҙың актуаль мәсьәләләре буйынса 2 монография авторы. ВУЦИК ҡарары менән эпидемияларғә ҡаршы көрәш сараларын уңышлы үткәргән өсөн УСС Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены белән бүләкләнде.
1937 йылдың 23 июлендә Мәскәүҙә "СССР Наркомздравы етәкселәре эше" буйынса НКВД тарафынан ҡулға алына. Тикшереү ваҡытында Киев төрмәһенә ебәрелә. 1937 йылдың 16 августында вафат була..
1956 йылда үлгәндән һуң аҡлана.
Хлопин Иван Никитич
Хлопин Иван Никитич (1929—2013) — совет металлургия производствоһы новаторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Хлопин Иван Никитич 1929 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантонының Түбәнге Ләмәҙ ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Иглин районы) тыуған. Таутөмән тулы булмаған урта мәктәбенең 7 класын тамамлаған. Совет Армияһында хеҙмәт иткәндән һуң, Силәбе өлкәһенең Үрге Өфәләй ҡалаһында нефть разведкаһында эшләй.
1954 йылда Н. И. Хлопин Өфәләй никель заводына эшкә килә, унда тәүҙә шахта мейестәрен тултырыусы булып эшләй, ә 1961 йылда өлкән тултырыусы — иретеү цехының шахта мейестәрендә бригадир булып китә. Алдынғы металлург булып киткәс, ул артта ҡалған бригадаға күсә һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уны предприятиеның иң яҡшыларының береһенә әйләндерә. И. Н. Хлопин шахта мейестәрендә тышҡы ултырма горнды үҙләштерә, уның ярҙамында конвертер бүлеге өсөн, кәрәкле күләмде арттырмайса металл бирергә мөмкин була. Шул сәбәпле әйләнештәге материалдар тотоноуҙы ҡыҫҡартырға, алынған металл күләмен арттырырға һәм коксты экономиялауҙы арттырырға мөмкинлек тыуа.
VIII биш йыллыҡ (1966—1970) барышында Н. И. Хлопин бригадаһы 14 тапҡыр социалистик ярыш еңеүсе була һәм пландан тыш 150 тонна никель етештерә. Н. И. Хлопин үҙе йылына шартлы рәүештә 8 мең һумлыҡ иҡтисади файҙа килтергән өс рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартындағы указы менән, төҫлө металлургия үҫешендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, Иван Никитич Хлопинға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1980 йылдан хаҡлы ялда, Үрге Өфәләй ҡалаһында йәшәй. Хлопин Иван Никитич 2013 йылдың 28 февралендә 84-се йәшендә вафат була.
Кадомцев Эразм Самуилович
Кадомцев Эразм Самуилович (8 март 1881 йыл, Бөрө, Өфө губернаһы — 6 март 1965 йыл, Мәскәү) — Башҡортостанда революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы.
Биографияһы
1901 йылдан РСДРП ағзаһы, большевик. Өфөлә хәрби эшселәр дружинаһын ойоштороусы. 1905 йылдарҙа хәрби дружиналар штабы начальнигы, Урта һәм Көньяҡ Уралда эшләй. 1906 йылдың мартынан Петербургтағы Большевиктар Үҙәк Комитеты янында хәрби үҙәк ағзаһы, хәрби дружиналарҙың үҙәк инструкторлыҡ мәктәбен ойоштороусы. РСДРП хәрби һәм һуғышсан ойошмаһының 1-се конференцияһы делегаты (1906), унда хәрби һәм һуғышсан ойошмаларҙың Ваҡытлыса бюроһының ағзаһы булып һайлана. 1908 йылда ҡулға алына, һөргөнгә ебәрелә, 1909 йыл аҙағына һөргөндән сит илгә ҡаса.
1910—1915 йылдарҙа «Владимир» ҡушаматы аҫтында Парижда эмиграцияла йәшәй. Рәсәйгә ҡайтып, Уралда, Санкт-Петербургта революцион эш алып бара. Уралда 1917 йылғы Февраль һәм Октябрь революцияларында ҡатнаша. Революциянан һуң большевиктар партияһының Өфө өлкә комитеты ағзаһы, губерна өлкә комитеты, Төркөстан армияһы айырым бүлегенең ағзаһы була. 1919 йылда — РККА-ның Көнсығыш фронтында разведка штабы начальнигы, һуңынан Урал алды округында Вохр ғәскәрҙәре командующийы (ГПУ ғәскәрҙәре). 1921—1922 йылдарҙа — Төркөстан республикаһында һыу хужалығының баш идаралығы начальнигы. 1922 йылда Мәскәүҙә ГПУ ғәскәрҙәре командующийы була.
1923—1925 йылдарҙа — Кинематография буйынса дәүләт комитеты идараһы рәйесе.
1923 йылдан 1926 йылға тиклем совет автотранспорты үҫешендә ҙур роль уйнаған «Автопромторг» йәмғиәте идаралығы рәйесе. Һуңынан Союзтранспортта эшләй, шул иҫәптән СССР юлдары халыҡ комиссариатының автомобиль транспорты үҙәк идараһы башлығы урынбаҫары булып эшләй. Ленин ордены менән бүләкләнә. 1940 йылдан — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.
Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Уның исемен Мәскәүҙең төньяғында, шулай уҡ Мытищила 17-се биҫтәлә урам йөрөтә. Өфө ҡалаһы урамдарының береһе ағалы-ҡустылы Кадомцевтар исеме менән атала.
Айыутоҙаҡлаған (һырт)
Ҡылыҡһырлама
Белорет районында Бирйән һәм Ҡусағаҙы йылғалары (Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары) араһынан көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо 10 км. Төньяҡ өлөшө (киңлеге 4,5 км) күп уйһыулыҡтар менән йырғыланған, бында 5 түбә айырылып тора; көньяҡ өлөшөнә (киңлеге 3 км) йомро түбәләр, текә битләүҙәр хас. Һырттың бейеклеге 500 м ашыу.
Ландшафтары ныҡ айырымланған. Тау-урман тупрағында киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы, асыҡ ылыҫлы һәм ваҡ япраҡлы урмандар таралған.
Һыу ҡыуҙырғыс башня (Винница)
Һыу ҡыуҙырғыс башня — Винница ҡалаһының Европа майҙанында тарихи ҡоролма, 1912 йылда төҙөлгән. Күҙәтеү башняһы һәм каланча кеүек ҡулланылған. 1985 йылда тергеҙелгән һәм музей функцияһын үтәй. 1983 йылдың 17 февраленән урындағы әһәмиәткә эйә булған ҡомартҡы статусына эйә. 2000 йылдан ҡала Советы ҡарарына ярашлы, башня ҡала символикаһы исемлегенә индерелгән.
Тарихы
1912 йылда Григорий Артынов проекты буйынса ҡала үҙәгендә һыу ҡыуҙырғыс башня төҙөлә, ул янғын һүндереү каланчаһы функцияһын да башҡара, уның өсөн өҫкө ҡаты ҡулайлаштырыла.
Винницала беренсе һыу үткәргес (уларҙың эшен ошо башня тәьмин итә) оҙонлонғо 1,3 км һәм тәүлегенә 600 м3  һыуҙы етештереүгә һәләтле була. Көньяҡ Буг һыуҙары менән туҡланып, ул тимер торбалар буйлап насостар аша ҡаланы тәьмин итә, һыу системала фильтрлана һәм ҡала билмәһенә өс һыу колонкаһы аша ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ул Винницаның иң бейек бинаһы булараҡ, төп функцияларынан тыш, күҙәтеү пункты булып та хеҙмәт итә.
Һуғыштан һуң башня үҙенең тәүге тәғәйенләнешен юғалта һәм торлаҡ йорт итеп йыһазландырыла. Унда ҡала һыу каналы хеҙмәткәрҙәренең ғаиләләре йәшәй, был 1980 йылға тиклем дауам итә.
1983 йылдың 17 февралендә урындағы әһәмиәткә эйә булған башня ҡомартҡы статусын ала. Евгений Пантелеймонов проекты буйынса реконструкциялана. 1985 йылда уны, архитектура объекты булараҡ,  Өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы ҡарамағына тапшыралар. Ошо мәлдән башня - каланча залдарында революцион һәм хәрби дан Мемориалы музейы экспозицияларының бер өлөшө урынлаштырыла.
Ә 1993 йылдан музей экспозицияһы 1979—1989 йылдарҙа Афған һуғышында һәләк булған яугирҙарҙың Мемориаль иҫтәлектәре менән тулыландырыла, уларҙың хаттары, шәхси әйберҙәре, фотоһүрәттәре һәм обмундированиеларының өлөштәре ҡуйыла.
Архитектураһы
Әлеге ваҡытта башня үҙенең тәүге күренешен һаҡлап ҡалған тиерлек. Был ете ҡатлы һигеҙмөйөшлө, периметрында һуҙылған башня ҡоролмаһы (минималь күсәре — 4 м, максималь — 7 м); беренсе ҡаты постамент  эффектын булдыра, ҡыҙыл кирбестән торған ҡалған биш ҡаты бер-береһе менән пилястралар һәм ялған аркалар менән  бүленгән, бинаны өҫкө ҡоролма-башня менән көмбәҙ тамамлай. Ҡоролманың дөйөм бейеклеге — 28 метр.
Урта быуат башняларының һыҙаттарын каланчаларҙың тар тәҙрәләре, минималь биҙәүҙәр  һәм кирбес стеналарҙың ҡеүәте күрһәтеп тора.
Башняның баштағы проекты менән һәм реконструкциянан һуң булған ҡиәфәте араһында төп айырма — ике метрлы циферблат менән сәғәттең  урынлашыуы: элек ул башняның көмбәҙле  өҫкө ҡоролмаларының дүрт яғында булған, ә реконструкциянан һуң бер ҡатҡа аҫта урынлаштырыла һәм сәғәт һайын  ҡала халҡын һәм ҡунаҡтарҙы матур сың менән  сәләмләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡабан (Ырымбур өлкәһе)
Ҡабан (Кабанкино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.
Тарихы
Ҡабан ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Ауылға башҡорттарҙың ҡара ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һала. Риүәйәт буйынса Биктимер һәм Ҡабан ауылдарын нигеҙләгән Биктимер һәм Ҡабан ағалы-ҡустылар булғандар. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1786 йылда телгә алына.
Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы составында була.
Борисов Денис Иванович
Биографияһы
Денис Иванович Борисов 1978 йылдың 18 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. И. М. Борисовтың улы.
2000 йылда Башҡорт дәүләт университеты математика факультетын отличие менән тамамлай. Артабан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында аспирантурала белем ала, «Асимптотические разложения собственных элементов оператора Лапласа с частой сменой типа граничных условий» (2003, етәксеһе — профессор Р. Р. Ғәҙелшин) кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2008 йылда фән докторы дәрәжәһенә дәғүә итеү диссертацияһын яҡлай, диссертация темаһы: «Спектры дифференциальных операторов с геометрическими, разбегающимися, локализованными и сингулярными возмущениями». («дифференциаль тигеҙләмәләре» һөнәре буйынса).
2011 йылдан — РФА ӨФҮ Математика институты (Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге) төп ғилми хеҙмәткәре. Бер үк ваҡытта (2009 йылдан) — М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның математика һәм статистика кафедраһы профессоры. Ошо уҡ ваҡытта сит илдәрҙә лә эшләй: Штутгарт ҡалаһындағы университетта (Германия, ноябрь 2003 — апрель 2004), Ржеж ҡалаһындағы Ядро физикаһы институтында (Чехия фәндәр академияһы, 2005 ноябрь — апрель 2007), Хемниц ҡалаһындағы Техник университетында (Германия, 2007 май — сентябрь 2007). 2015 йылдан, Өфөләге эшенән тыш, бер үк ваҡытта Градец Кралов (Чехия) университетының тәбиғәт факультеты өлкән ғилми хеҙмәткәре булып иҫәпләнә. Шулай уҡ даими рәүештә Лиссабон Университеты (Португалия), Саннио Университеты (Италия, Беневенто ҡалаһы), Париж 13 Университеты (Франция, Орсэ ҡалаһы) менән хеҙмәттәшлек итә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре математик физика мәсьәләләренең һәм дифференциаль тигеҙләмәләрҙең асимптотик анализына бәйле. Б. остарындағы шарттары йыш үҙгәрә торған эллиптик мәсьәләләр спектрҙарының асимптотик тарҡатыуҙарын төҙөү алымдарын (Р. Р.Ғәҙелшин менән берлектә), төрлө яҡҡа таралыша торған үҙгәртеүҙәре булған сикләнмәгән өлкәләрҙәге эллиптик операторҙарҙы тикшереүҙең дөйөм схемаһын һәм башҡаларҙы уйлап таба.
65-тән ашыу публикациялар авторы. Уларҙың ҡайһы берҙәре :
Сабаҡай мәмерйәләре
Сабаҡай мәмерйәләре — Сабаҡай ҡаяһындағы мәмерйәләр, комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы, 1965 йылдан Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе тип иғлан ителә.
Тасуирламаһы
Ташауыл ауылы янында Йүрүҙәндең уң ярында, 3,5 саҡрымдан һуң, Сабаҡай (ҡайһы берҙә уны Сабаҡайташ тип тә атайҙар) ҡаяһы күренә. Унда мәмерйә-бойняларҙың тишектәре ҡарайып торғанлыҡтан, тышҡы йөҙө ҡәлғәне хәтерләтә. Бәләкәй ҡаяның урта өлөшө бик текә, башҡаларының итәгендә таш ишелә. Ҡая аҫҡы пермдең әртә ярусы эзбизташтарынан тора, Өфө яйлаһының көньяҡ-көнсығыш ситендә, Дыуан районы Ежовка ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Йүрүҙән йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Бер мәғлүмәт буйынса, Сабаҡай ҡаяһының бейеклеге — 70 метр самаһы, икенселәре буйынса 90 метр бейеклектәге ике баҫҡыслы текә ҡаянан ғибәрәт, унда Йүрүҙән кимәленән 40 м яҡын бейеклектә 146 м, 28 м һәм 17 метр оҙонлоғондағы 1-се, 2-се һәм 3-сө Сабаҡай мәмерйәләре урынлашҡан.
1-се мәмерйә геологик пластиналарҙың һынылышы нәтижәһендә барлыҡҡа килгән. Урыны менән стенанан иҙәнгә һыу һырҡып сыға, иҙәнендә күләүекттәр ята. Ҡышын стена өҫтө туңа. Ҙур булмаған боҙ массаһы йәй көнө лә һаҡлана. Икенсе мәмерйә - 28, өсөнсөһө 17 метр. Икенсе мәмерйә һәм ҡыуыш — ағым буйлап саҡ ҡына түбәнерәк урынлашҡан.
1930 йылда мәмерйәләрҙең береһендә ғалим А. Э. Линд неолит көнкүреш әйберҙәрен һәм хайуан һөйәктәрен тапҡан.
1965 йылдан алып Сабаҡай ҡаяһы мәмерйәләре төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.
Элек ҡаянан түбәндә Сарапуловка ауылы торған, хәҙер уның урынында аҡлан ғына тороп ҡалған. Урмантауҙан Йүрүҙән йылғаһы буйлап ағас ағыҙғандар.
Сабаҡай яҙыуы ла бар тигән фараз әлегә раҫланмаған.
Ә 2019 йылдың ноябрендә бында, Ташауыл ауылы янында, 6 метрлыҡ бәһлеүән ҡәбере табылыуы тураһында сенсацион яңылыҡ таралды.
Флораһы һәм фаунаһы
Сабаҡай мәмерйәләре тирә-яғы ландшафы һоро урман тупрағында һәм кәҫле-карбонатлы тупраҡта үҫкән ҡоро ҡарағай-ҡайын һәм ҡайын урмандарынан ғибәрәт. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республиканың ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: ысын кәкүк ситеге ҡарағусҡыл ҡыҙыл ҡандала үләне (дремлик), ҡыҙыл ойошһеркә (пыльцеголовник красный), һ. б. үҫә; ыласын-сапсан оя ҡора.
Кинола сағылышы һәм туризм объекты
Билдәле совет фильмы «Вечный зов» Көньяҡ Уралда, Сабаҡай ҡаяһында, төшөрөлгән. Ҡаялағы үҙенсәлекле мәмерйәләр һәм Йүрүҙән йылғаһы бик күп туристарҙы йәлеп итә. Йүрүҙән йылғаһы буйлап Башҡортостандан ғына түгел, илдең төрлө өлкәләренән туристар йөҙөп төшә.
Сығанаҡтар
С Семилеткин, Е Бодрякова, Е Борковая, З Крусанова, И Логачева, ЮП Ненашев, В Папчинская, О Ренева, Е Школьникова и др Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006) : 364
Крожечна
Крожечна — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рыбинское (Волжский русловой уч һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2830 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 147 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бранко Радичевич майҙаны
Бранко Радичевич майҙаны (серб. Бранка Радичевића Трг ) — серб ҡалаһы  Сремски-Карловциның төп майҙаны, ҡала үҙәгенең тарихи өлөшөндә урынлашҡан, Сербияның мәҙәни мираҫы объекты булып тора. Лирик шағир Бранко Радичевич хөрмәтенә аталған
Тарихы
Майҙандың барлыҡҡа килеү тарихы XVI—XVII быуаттарға  ҡарай, ул саҡта Урта  Дунай уйһыулығы  Оттоман империяһы биләмәһендә урынлашҡан булған.
XVII быуат аҙағында Карловици солохона ярашлы ҡала Австрияға күсә. Артабанғы ике быуат дауамында майҙан серб патриоттары һәм зыялыйҙар йыйылған урын була, уның тирәләй күп һанлы дини һәм гражданлыҡ биналары һәм ҡоролмалар барлыҡҡа килә. 1713 йылда Карловицила 200 самаһы йылға серб патриархы күсә, һәм  1762 йылда  майҙанда  Изге Николай соборы төҙөлә, ул Сербияла төҙөлөү мәленә  иң ҙур ҡоролма була. XIX быуат аҙағында майҙанда  Патриарх һарайы төҙөлә, ул  1930 йылдарға тиклем серб патриархы резиденцияһы була.
Агапонов Николай Нефёдович
Биографияһы
Николай Нефёдович Агапонов 1940 йылдың 9 апрелендә Силәбе өлкәһенең Троицк ҡалаһында тыуған.
Белеме
1969 йылда Воронеж урман техник (хәҙерге Воронеж дәүләт урман техник университеты) институтын «Урман сәнәғәте машиналары һәм механизмдары» һөнәре буйынса тамамлап, «инженер-механик» квалификацияһына эйә була.
1984 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2005 йылда ауыл хужалығы фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Диссертация Милли Украина урман техник университетында яҡлана.
Эшмәкәрлеге
1975—1981 йылдарҙа Николай Агапонов кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, 1981—1994 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994—1999 йылдарҙа Ҡырым тау-урман ғилми-тикшеренеү станцияһында төп ғилми хеҙмәткәр була. 1999—2000, 2004—2006 йылдар осоронда ошо уҡ ғилми-тикшеренеү станцияһы директоры була. 2006—2007 йылдарҙа — Украинаурман хужалығы һәм аргоруманмелиорация ғилми-тикшеренеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре (Харьков).
2007—2011 йылдарҙа Украинаның Биоресурстар һәм тәбиғәтте файҙаланыу Милли университетының (Симферополь) Ҡырым агротехник университеты көньяҡ филиалында педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. «Урман хужалығы эштәре механизацияһы», «Һаҡлаусы урман үҫтереү», «Урман мелиорацияһы», «Урманагроландшафттар», «Урманды рекреацион файҙаланыу», «Урман сәйәсәте» дисциплиналарынан уҡыта, квалификациялы бакалавр һәм специалист кимәленән — «Урман хужалығы». 2004 йылдан аспирантура етәкләй, бер нисә фән кандидаты әҙерләгән.
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — ташлы ерҙә һәм тау шарттарында урманмелиорация эштәрен механизациялау:
Ғилми эшмәкәрлеге
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 5 монография, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу һәм патент авторы.
Керенка (йылға)
Керенка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/551/59 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Керенка (река)
Сугмутен-Ягун (Тлятты-Ягун ҡушылдығы)
Сугмутен-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тлятты-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каменка йырыны
Каменка йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольшанка йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үлем язаһы
Үлем язаһы — дәүләт индергән ҡанундарға ярашлы һәм суд ҡарары үҙ көсөнә кергән хәлдә йәки (тарихи) башҡа дәүләт йәки хәрби органдарының ҡарары буйынса яза рәүешендә, кешенең ғүмерен өҙөү.
Хәҙерге цивилизация йәмғиәтендә үлем яҙаһы күп кенә юрисдикцияларҙа законһыҙ һанала, ә башҡаларында — бары тик бик ауыр енәйәт ҡылған өсөн генә законлы уголовное наказание иҫәпләнә. Әммә Ҡытайҙа шаҡтай киң ҡулланылған бындай яза аҙыраҡ хилаф ҡылған өсөн дә хөкөм сығарыла: ришүәт алыу, сутенёрство, ялған килем күрһәтеп һалым түләмәү, браконьерство (айырым алғанда, Амур юлбарыҫын алыу) һәм башҡалар. Рәсәй һәм совет юридик практикаһында, төрлө ваҡытта төрлөсә аталып, үлем язаһын билдәләү өсөн эвфемизм ҡулланыла: "социаль яҡлауҙың юғары сараһы ", «юғары яза сараһы», ә унан һуңғы ваҡыт, «ғәҙәттән тыш яза», сөнки рәсми тип һаналды, үлем язаһы СССР-ҙа ҡулланылмай тип иҫәпләнһә лә, тик, үтә ауыр енәйәтсел эш ҡылған өсөн, айырым осраҡта ҡулланыла. Донъяла иң ныҡ таралған үлем язаһы төрө атып үлтереү. Шулай уҡ киң таралған аҫыу, үлемле инъекция, электрик ултырғыс, баш киҫеү һәм таштар бәреп үлтереү язалары бар. [[Файл:Capital punishment in the world.svg|thumb|450px|Үлем язаһы хәҙерге ваҡытта.
]]
Тарих
Үлем язаһы — ул иң боронғо яза төрө. Башта талион принцибын тормошҡа ашырыу барышында барлыҡҡа килә: «око ҙа око, зуб ҙа зуб». Был принцип нигеҙендә кеше үлтергән кешегә ғәҙел яза булып үлем язаһы иҫәпләнгән. Бынан тыш, күп кенә ширҡәттәрҙә ҡан ҡойоу йолаһы үҙ ролен уйнаған, дәүләт исеменән башҡарыла торған үҙгәртеүҙә үлем язаһын алмаштырыу ишараһы.
Хәҙерге донъяла үлем язаһы
Үҫешкән илдәрҙә үлем язаһы алдынан һәр ваҡыт төрлө кимәлдәге оҙайлы суд процесы була, ғәйепләнеүсегә апелляция биреү мөмкинлеге бирелә. Был йыш ҡына хөкөм ҡарары менән уны башҡарыу (йәки ярлыҡау, шулай уҡ хөкөм ителеүселәрҙең башҡа сәбәптәрҙән һәләк булыуы) араһында йылдар, хатта тиҫтәләрсә йылдар үтеүенә килтерә. Мәҫәлән, АҠШ-та (Джорджия штаты) Джек Олдермен ҡатынын 1975 йылдың 14 июнендә 24 йәшендә үлтергән өсөн үлем язаһына хөкөм ителә һәм 2008 йылдың 16 сентябрендә генә 57 йәшендә, 33 йылдан ашыу ваҡыт үткәс кенә язалана. Атып үлтереү билдәләнгән ваҡытта дәүләттең вәкиле тарафынан ғына башҡарыла ала, юғиһә был ғәмәл кеше үлтереү тип һанала һәм закон буйынса язаға тарттырыла. Хәҙерге замандың күпселек дәүләттәрендә үлем язаһы асыҡтан-асыҡ башҡарылмай, йәғни унда закон менән күрһәтелгән кешеләр генә ҡатнашырға хоҡуҡлы.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа үлем язаһы суд ҡарары менән ғүмерлеккә иректән мәхрүм итеүгә йәки оҙайлы ваҡытҡа иркенән мәхрүм итеүгә алмаштырылыуы мөмкин. Суд тарафынан үлем язаһына хөкөм ителгән кешене дәүләттең юғары вазифалы кешеһе тарафынан ғәфү ителеүе мөмкин.
Икенсе донъя һуғышынан һуң донъяла үлем язаһын ҡулланыуҙы кәметеү һәм бөтөрөү тенденцияһы күҙәтелә. Был йәһәттән БМО-ның Генераль Ассамблеяһы 1948 йылдың 10 декабрендә ҡабул иткән Кеше хоҡуҡтарының ғөмүми декларацияһының 3-сө һәм 5-се статьяларының нормалары мөһим роль уйнай, унда һәр кемдең йәшәүгә хоҡуғы бар һәм бер кем дә ғазаплауға, аяуһыҙ, кешелекһеҙ йәки хурлыҡлы мөғәмәләгә йәки язаға дусар ителмәйәсәк тигән һүҙҙәр яҙылып үтелгән. Мәскәү дәүләт университетының енәйәт хоҡуғы һәм криминология кафедраһы авторҙары фекеренсә, «был контекста үлем язаһы тупаҫ һәм кешелекһеҙ язаға ҡағыла». Бынан тыш, үлем язаһын бөтөрөү БМО Генераль Ассамблеяһының 1977 йылдың 8 декабрендәге һәм 1980 йылдың 15 декабрендәге резолюциялары, шулай уҡ 1989 йылдың 15 декабрендә БМО Генераль Ассамблеяһы тарафынан ҡабул ителгән Гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһындағы пактҡа икенсе факультатив протоколы менән тәҡдим ителә.
1978 йылда Испанияла һәм 1981 йылда Францияла үлем язаһы бөтөрөлә. 1990 йылдан алып 40-ҡа яҡын ил һәм территория үлем язаһын тулыһынса бөтөрә, шул иҫәптән:Әзербайжан, Албания, Ангола, Әрмәнстан, Болгария, Бөйөк Британия, Венгрия, Гонконг, Греция, Грузия, Ирландия, Италия, Канада, Кипр, Кот-д’Ивуар, Ҡырғыҙстан , Латвия , Литва, Маврикий, Мальта, Мексика, Мозамбик, Молдавия, Непал, Парагвай, Польша, Румыния, Сербия, Словакия, Словения, Төркмәнстан, Украина, Хорватия, Черногория, Чехия, Швейцария, Эстония, Көньяҡ Африка Республикаһы.
2018 йылға 106 ил бөтә енәйәттәр өсөн үлем язаһын бөтөрә (шул иҫәптән 2015 йылда — 4). Бынан тыш, 6 ил, дөйөм ауыр енәйәттәр өсөн үлем язаһын индереү мөмкинлеген иҫәпкә алмағанда, һуғыш ваҡытында ҡылынған айырыуса ауыр енәйәттәр өсөн генә һаҡлап ҡалған. Ҡайһы бер дәүләттәр үлем язаһын ғәмәлдән сығарҙы, йәғни һуңғы 10 йыл дауамында үлем язаһын ҡулланмағандар һәм артабан да мораторийҙы үтәргә йыйыналар, йә рәсми рәүештә язалауҙарға мораторий иғлан иткәндәр. 2018 йылда 56 дәүләт үлем язаһын һаҡлап ҡалған, әммә 2015 йылда уларҙың барыһы ла башҡарылмаған. 2015 йылда БМО ағзаһы булған 193 дәүләттең 169-ында язалауҙар булмай.
Донъяла йыл һайын башҡарылған үлем язаларының теүәл һаны билдәһеҙ, сөнки үлем язаһын бик йыш ҡулланған ҡайһы бер илдәр (мәҫәлән, Ҡытай һәм КХДР) язалауҙар һаны буйынса бер ниндәй статистика алып бармайҙар. Раҫланған мәғлүмәттәр буйынса (тулыһынса тиерлек түгел) 2015 йыл аҙағында бөтә донъяла кәм тигәндә 20 292 кеше үлем язаһының үтәлеүен көткән.
1965 йылдан алып 50-нән ашыу ил үлем язаһы тәғәйенләнергә мөмкин булған енәйәттәр исемлеген киңәйтә. 2000 йылға 21 илдә илдең именлеге менән бәйле енәйәттәр өсөн үлем язаһына тарттырылар(шпионаж, хыянат һ.б.). 13 ил терроризм, һауала пиратлыҡ өсөн (әгәр ул кешеләрҙең үлеменә килтерһә), аманаттарҙы үлтергән өсөн үлем язаһын индерә. Ҡайһы бер илдәр был язаны кешене урлап һәм был уның үлеменә килтерһә, шул енәйәтсе өсөн үтәлә. Наркотиктарға бәйле енәйәттәр өсөн 21 илдә үлем язаһы янай. 13 илдә иҡтисади енәйәттәр өсөн үлем язаһы ҡаралған (коррупция, дәүләт аҡсаһын урлау, таможня хеҙмәткәрҙәренә һөжүм итеү, ҡораллы талау). Ҡайһы бер ислам илдәре мосолман булмаған һәм мосолман ҡатын-ҡыҙ араһында зина ҡылыу, көсләү, гомосексуаль бәйләнеш, енси мөнәсәбәттәр өсөн үлем язаһы билдәләгән.
Чермода
Чермода — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тунтор йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарағужа
Ҡарағужа — топоним.
Сьюзен Полгар
Сьюзен (Жужа) Полгар (Susan Polgar, тыуғанда ) (19 апрель 1969 йыл) — Венгрия, һуңынан Америка шахматсыһы, 1996—1999 йылдарҙағы һигеҙенсе донъя чемпионы. ФИДЕ-ның атҡаҙанған тренеры (2004).