cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәрби дан мемориалы (Кутаиси)
Мәскәүҙең мемориалды тергеҙеү тураһында тәҡдимдәре
Дөйөм рәсәй «Рәсәйҙә грузиндар союзы» йәмәғәт ойошмаһы президенты Михаил Хубутия Мәскәү мэрына үтенесе менән мөрәжәғәт иткән «„Союз“ға һәм мемориалды тергеҙеү эштәрен етәкләү һәм алып барыуҙы ышанып, хөрмәт итеп тапшырыуҙарын үтенгән».
Хәҙерге сәнғәт музейы (Нью-Йорк)
Тарихы
1928 йылда Манхеттендағы офис бинаһының алты залында урынлаша, Рокфеллерҙар ғаиләһенең ҙур булышлығы һәм ярҙамы тейә. Сәнғәт белгесе Альфред Барр музейҙың беренсе директоры була.
Йыйылмаларына XX быуаттың иң билдәле сәнғәт әҫәрҙәре — «Звездная ночь» (Винсент Ван Гог)), «Танец» (Анри Матисс), «Авиньонские девицы», «Спящие крестьяне» (Пабло Пикассо), «Постоянство памяти» (Сальвадор Дали), «Птица в пространстве» (Брынкуши) инә.
Хәрби дан мемориалы (Кутаиси)
Мәскәүҙә мемориалды тергеҙеү
2010 йылдың 2 июнендә Поклонный тауында иң яҡшы һәйкәл проекты «Фашизмға ҡаршы көрәштә беҙ бергә булдыҡ» мемориалы асылған.
Хәҙерге сәнғәт музейы (Нью-Йорк)
Тарихы
1947 йылда МоМА етәкселеге Нью-Йорктың «Метрополитен» музейы менән контракт төҙөй, уға ярашлы, хәҙерге заман сәнғәте разрядынан классик сәнғәт әҫәре разрядына күскән әҫәрҙәр МоМА-нан «Метрополитен»ға тапшырылырға тейеш була.
Хәрби дан мемориалы (Кутаиси)
Мәскәүҙә мемориалды тергеҙеү
Күргәҙмә аҙна дауамына һуҙылған. Иң яҡшы проект өсөн тауыш биреүҙә бар теләүселәр ҙә ҡатнаша алған. Конкурсҡа 20 проект тәҡдим ителгән, конкурс комиссияһы иң яҡшы 6-һын һайлап алған. Конкурста Рәсәй скульпторҙары ла, Грузия скульпторҙары ла ҡатнашҡан.
Сюверня
Сюверня — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының һул ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Хәҙерге сәнғәт музейы (Нью-Йорк)
Хәҙерге көндә
Музейҙа 150 000-дән ашыу әҫәр һәм 4 миллион самаһы кинофильм һаҡлана.
Хәрби дан мемориалы (Кутаиси)
Мәскәүҙә мемориалды тергеҙеү
Проектты «Рәсәй грузиндар союзы» финанслаған.
Сюверня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәрби дан мемориалы (Кутаиси)
Мәскәүҙә мемориалды тергеҙеү
2010 йылдың 21 декабрендә Мәскәүҙә Владимир Путин тантаналы рәүештә «Фашизмға ҡаршы көрәштә беҙ бергә булдыҡ» һәйкәлен асҡан.
Хәҙерге сәнғәт музейы (Нью-Йорк)
Хәҙерге көндә
Коллекцияһы XIX быуат аҙағынан  XXI быуат башына тиклемге донъя сәнғәте әҫәрҙәренән тора. Музейҙың бүлектәре: архитектура һәм дизайн (биналарҙың макеттары һәм рәсемдәре; Л. Мис ван дер Роэ архивы), һынлы сәнғәт һәм скульптура ( постимпрессионизмдан, ХХ быуаттың авангардистик  йүнәлештәренән алып иң заманса сәнғәткә тиклем), һүрәт, баҫма графика һәм иллюстрацияланған китаптар, фотоһүрәттәр, кино, сәнғәт һәм перформанс сәнғәте.
Гуковский Алексей Исаевич
Гуковский Алексей Исаевич (9 декабрь 1895 йыл — 5 март 1969 йыл) — ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре докторы (1939), профессор (1940).
Биографияһы
Алексей Исаевич Гуковский 1895 йылдың 9 декабрендә Одесса ҡалаһында табиптар ғаиләһендә тыуған. Одесса гимназияһын тамамлай. 1913 йылда Мәскәү университетының юридик факультетыа уҡырға инә һәм уны 1918 йылда тамамлай. 1922—1925 йылдарҙа Ҡыҙыл профессура институтында тарих бүлексәһендә уҡый, уның педагог-тәрбиәселәре: Волгин Вячеслав Петрович, Савин Александр Николаевич, Покровский Михаил Николаевич. Ҡыҙыл профессура институтын тамамлағандан һуң социологик секцияның ғилми секретары була, һуңынан Тарихсы-марксистар йәмғиәтендә ҡораллы ихтилалдарҙы,, революция һәм граждандар һуғышын өйрәнеүсе секцияның секретары була. 1920—1930 йылдарҙа-йылда — СССР ФА Тарих институтында, Коммунистик академияның Тарих институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр була, 1931—1937 йылдарҙа — «Граждандар һуғышы тарихы» төп мөхәрририәте секретариатының ғилми кабинеты менән етәкселек итә. Алексей Исаевич 1939 йылда «Борьба с вооруженной интервенцией Антанты на Украине и в Крыму (1918—1919 годы)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1921—1957 йылдарҙа Алексей Исаевич Гуковский СССР-ҙың Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетында, ВЦСПС-тың профуниверситетында, Н. К. Крупская исемендәге Коммунисти тәрбиә академияһында, Мәскәү өлкә педагогия институты, Мәскәү тарих-архив институтында, Горький университетында, Вологда педагогия институтында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында тарих уҡыта. Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик тәрбиә академияһында А. И. Гуковскийға прфессор исеме бирелә.. Ватан тарихы өлкәһендә фәнни кадрҙар әҙерләү менән шөғөлләнә, аспиранттар менән етәкселек итә.
Үҙенең мәҡәләләрен «Красный архив», «Тарихсы-марксист», «Пролетарская революция» журналдарында баҫтырып сығара. Күп ғилми эштәр, китап һәм уҡыу әсбаптар авторы, улар араһында: «Фазы общественного развития» (1926, 1928), «Французская интервенция на юге России 1918—1919 гг.» (1928), «Краткий учебник по истории развития общественных форм» (1928, 1930), «Антанта и Октябрьская революция» (1931), «Ленин об интервенции» (1931), «Рабовладельческое общество» (1933, 1932), «История. Эпоха феодализма» (1933, 1934), «История средних веков» (1935, 1936, 1937), «Первая русская буржуазно- демократическая революция 1905—1907 годов» (1957).
1969 йылдың 5 мартында Мәскәүҙә вафат була.
Ҡыҙылъяр (Өфө районы)
Ҡыҙылъяр (Красный Яр) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1615 кеше. Почта индексы — 450516, ОКАТО коды — 80252830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мэн Утрауы
Мэн Утрауы (Isle of Man, Ellan Vannin ) — Британия тажы милкендәге утрау. Ирландия диңгеҙендә, Англия, Ирландия утрауы, Шотландия һәм Уэльстан яҡынса бер төрлө йырыҡлыҡта урынлашҡан. 979 йылдан эшләп килгән иң тәүге пераланттарҙың береһе Уэльста урынлашҡан.
Күсей мәктәбе
Күсей мәктәбе (рус. МОБУ ООШ с. Кусеево муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Күсей ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Тарихы
Тулыһынса викидәреслектән уҡығыҙ: Күсей мәктәбе (Баймаҡ районы)
Врев
Ҡаласыҡ территорияһында уба һаҡланып ҡалған, унда Урта быуаттарҙа  ҡәлғә торған булған. Врев уның 1426 йылда  Бөйөк Литва кенәзе Витовттың ҡамауы менән бәйле Псков йылъяҙмаларында телгә алына. Врев урта быуат ҡалаһы булып тора, унда ҡорамдар һәм монастырҙар булған.
Врев ҡалаһы Псковтың Воронич, Остров, Опочка, Выбор, Велье ҡалалары кеүек боронғо Псков ҡалаһы янында ҡәлғә-форпостар иҫәбенә инә. Уларҙың роле көньяҡ-көнбайыштан Псковҡа инеү урынын һаҡлау тора. Улар шулай уҡ Мәскәү, Псков, Литва һәм Польшанан сауҙа  тракты буйынса уңайлы кисеүҙе  тәьмин итеүсе  сауҙа пункттарының  ролен дә уйнай.
Ваҡыт үтеү менән Врев өйәҙ үҙәге булып китә. XX быуатта был ауыл бик ҙур була. Врев менән йәнәш, Мясово ауылында мәктәп урынлаша. Вревта  почта бүлексәһе һәм медпункт эшләй. XXI быуат башында ауылда бөтөнләй тиерлек кеше ҡалмай (мәктәп, мәҫәлән, 1978 йылда ябыла).
Вревтың иң мөһим иҫтәлекле урыны — ҙур зыярат, унда тарихи ҡәберҙәр бар.
Шулай уҡ Врев ауылы территорияһында эшләп килгән зыярат бар, уның ҙур өлөшө  оҙонса теҙмәлә (элекке ҡәлғә валы) ауылға  ингән урында урынлашҡан. Зыярат бик боронғо, әммә иҫке ҡәберҙәр ысынбарлыҡта юҡ ителгән һәм танырлыҡ түгел. Бында иҫке таш тәреләрҙе күрергә мөмкин.
Был зыяратта иғтибарға лайыҡ ҡәберҙәр бар. Мәҫәлән, зыяраттың участкаһында юлдан һул яҡта (ҡәберҙәрҙең төп өлөшө — уңда) күрәҙәсе  Резицкая Мария — «рус Вангаһы» ерләнгән, улар тураһында урындағы легендалар йөрөй. Зыяраттың шул уҡ өлөшөндә Степанов Влас ҡәбере бар. Ул умартасы булған. Уның ҡәбере өҫтөндә ауыр таш плита ята, был уны һуңғы юлға оҙатҡанда айырым хөрмәтләүҙе раҫлай.
1810 йылда Врев ҡаласығы түбәһендә Изге Апостолдар Петр һәм Павел хаҡына сиркәү, ул һуңынан емерелә. Храм янында барон Вревскийҙарҙың ғаилә некрополе урынлаша. Бында Төркөстан крайының генерал-губернаторы,  Төркөстан хәрби округының командиры Вревский Александр Борисович ерләнә. Бында уҡ уның әсәһе Вревская Евпраксия Николаевна (ҡыҙ фамилияһы Вульф) ерләнгән, ул А.С.Пушкин  менән  таныш булған, риүәйәт буйынса, унан шағир «Евгений Онегин» романындағы  Ольга Ларина образын күсергән. Уға, үҙенең иң яҡын танышы  булараҡ, шағир  Ж.Дантес менән буласаҡ дуэле тураһында һөйләгән. Некрополь тәүге революциянан һуңғы йылдарҙа талана һәм туҙҙырыла. Күпселек ерләүҙәр һаҡланмай.
1995 йылда Врев ҡаласығы  А.С. Пушкин музей-ҡурсаулығына индерелә.
Ҡыҙыл балан (Калина красная) фильмы
«Ҡыҙыл балан» (Калина красная) — совет төҫлө нәфис фильмын Василий Шукшин шул исемдәге повесы буйынса ҡуйған, уның һуңғы эше. СССР экрандарына «Мосфильм» киностудияһы төшөргән кинокартина 1974 йылдың 25 мартында прокатҡа сыға. Шукшин ҡуйған алты фильм араһында берҙән-бертөҫлө таҫмаға төшөрөлгән фильм.
Сюжет
Колониянан сыҡҡас, бур-рецидивист Егор Прокудин (Ҡайғы ҡушаматлы) хат аша танышҡан таныш булмаған зәңгәр күҙле Любаның йәшәгән ауылына — әҙерәк донъя ҡарап, хәл йыйып алырға - килә. Әммә ауыл тормошо уны үткән тормошо менән айырылышырға дусар итә. Хәҙер уның дуҫтары, эше, яратҡан ҡатыны бар. Әммә енәйәтселәр, Егорҙың элекке дуҫтары, уның менән яңы тормош башлауы менән тынышырға уйламай.
Етештереү
«Ҡыҙыл балан» фильмының исемен Лидия Федосеева-Шукшин тәҡдим итә. Уның Шукшин менән беренсе осрашҡанында йырлаған йырының исеме шундай булғанйырлай.[273 сығанағы көн күрһәтелмәгән] Степан Разин тураһында бер нисә тапҡыр уңышһыҙ кинокартина төшөрөргә ынтылышынан һуң, Шукшин «Мосфильм» киностудияһына килә һәм хәҙерге заман совет фильмын төшөрөргә һөйләшә.. Был фильм «Калина красная» фильмы була.
Фильмдың күп өлөшө Вологда өлкәһенең Садовая ауылында төшөрөлә. Ун йорттан торған ауыл ул саҡта Мериново тип аталған. Егорҙың сәйханағ килгәне һәм Люба менән һөйләшкәне Тимонино ауылында төшөрөлә. Бының өсөн сәйхананың флигеле төҙөлә һәм махсус автобус туҡталышы төҙөлә. Фильмда Егор сыҡҡан колония — Рәсәйҙең Вологда өлкәһендәге Огненное озер утрауындағы ФКУ ИК- 5 УФСИН (элек — ИК 256/5).
Егорҙың әсәһе Куделиха ролендә Садовая ауылының крәҫтиән ҡатыны Быстрова Ефимия төшөрөлгән, уның тормошо фильмдың сценарийына тап килгән була. Әбей ролде уйнамай, ә бары тик Лидия Федосеева-Шукшинаға үҙенең улы тураһында һөйләй. Ауылдаштары Ефимия вафат булғас, уның һәйкәленә фильмдағы фотоһүрәтен 2003 йылда ҡуйғандар. Төрмәләге концерт конферансьеһы ролендә картина директоры урынбаҫары төшкән директоры урынбаҫары.
Фильм әҙер булғас, уны Госкино комиссияһы совет киноһының талаптарына тура килеү-килмәүен тикшерә, Ашҡаҙан сиренән дауаланып ятҡан Шукшин, фильмдың килешмәгән урындары төҙәтеү өсөн дауахананан ҡасып сыға. Төҙәтеүҙәр етәкселекте ҡәнәғәтләндерә алмай, ләкин картина сығарыла, сөнки ул режиссёрҙың ваҡытһыҙ үлеүенән ҡурҡа.. Бынан тыш, был ваҡыт «Мосфильм» киностудияһының 50 йыллығына тап килә, байрам ваҡытында Политбюро ағзаһы Подгорный Николай совет кино сәнғәтендә реализмға ярҙам күрһәтеү кәрәклеге тураһында һүҙ әйтә.
Баһа
Премьеранан һуң закондағы бурҙар режиссёрға бер нисә хат һала, улар режиссёрҙы, төрмәнән сығып, элекке бур тормошон ташлаған кешеләрҙе уларҙың элекке «хеҙмәттәштәре» бер ваҡытта ла үлтермәйҙәр, тип тәнҡитләйҙәр.
Немец сценарий яҙыусыһы һәм режиссёры В. Р. Фассбиндер «Калина красная» фильмын үҙенең иң яратҡан ун картинаһы иҫәбенә индергән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ауый
Ауый, Әүей (Ауй) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сахаров Андрей Дмитриевич
Андрей Дмитриевич Сахаров (21 май 1921, Мәскәү — 14 декабрь 1989, Мәскәү) — совет физик-теоретигы, СССР Фәндәр академияһы академигы, тәүге совет водород бомбаһын эшләүселәрҙең береһе. Йәмәғәт эшмәкәре, диссидент һәм хоҡуҡ яҡлаусы; СССР халыҡ депутаты, Европа һәм Азия Совет Республикалары Союзы конституцияһы проекты авторы, 1975 йыл өсөн Нобель премияһы лауреаты.
Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүҙе ғәйепләгәндән һуң барлыҡ совнт наградаларынан һәм премияларынан мәхрүм ителә, 1980 йылда ҡатына Елена Боннэр менән Мәскәүҙән ҡыуыла. 1986 йылдың аҙағында КПСС Үҙәк Комитеты генераль секретары М. С. Горбачев уларға һөргөндән Мәскәүгә ҡайтырға рөхсәт итә. Был донъяла СССР-ҙа исенме төрлө фекер йөрөтөү менән көрәште туҡтатыуҙың мөһим мәле тип баһалана.
Сығышы һәм белеме
Атаһы, Дмитрий Иванович Сахаров — физика уҡытыусыһы, билдәле күнегеүҙәр тупланмаһы авторы — урыҫ, әсәһе Екатерина Алексеевна Сахарова (ҡыҙ фамилияһы — Софиано) — грек сығышлы хәрбиҙәр тоҡомонан булған Алексей Семенович Софианоның ҡыҙы — хужабикә. Әсәһе яғынан өләсәһе Зинаида Евграфовна Софиано — Белгород дворяндары Мухановтар тоҡомонан.
Рухи атаһы (крестный) — билдәле музыкант Александр Борисович Гольденвейзер.
1938 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Сахаров Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә.
Һуғыш башланғас, 1941 йылдың йәйендә хәрби академияға уҡырға инеп ҡарай, әммә сәләмәтлек торошо буйынса ҡабул ителмәй. 1942 йылда Ашхабадҡа эвакуацияланған МДУ-ны отличие менән тамамлай.
Икенсе сығанаҡ буйынса имтихан тапшырыу аспирантурала И. Е. Тамм менән бергә уҡығанда була. Имтиханды С. М. Рытов һәм Е. Л. Фейнберг ҡабул итә, Сахаров бары тик «дүртле» ала.
Салауатметалл
«Салауатметалл» эҫе цинклау заводы — Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһында урынлашҡан, «Салауат Группа» компаниялар төркөмөнөң Рәсәй «Салауатметалл» метал конструкциялары заводының эҫе цинклау цехы. Завод цехы металл изделиеларын эҫе цинклау ысулы мнән коррозиянан һаҡлау өлкәһендә Рәсәй һәм БДБ баҙары лидерҙарының береһе булып тора.
Сахаров Андрей Дмитриевич
Сығышы һәм белеме
1942 йылда Ҡоралланыу халыҡ комиссариаты ҡарамағына йүнәлтелә, унан Ульяновск патрондар эшләү заводына ебәрелә. Шул уҡ йылда броняны тишеүсе сердечниктарҙы тикшереү ҡоралын уйлап таба һәм башҡа тәҡдимдәр индерә.
Салауатметалл
Тарихы
«Салауатметалл» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт 2008 йылда Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһында ойошторола. Шул уҡ йылда металл конструкцияларын эҫе цинклау буйынса цех төҙөлә башлай. Уны төҙөүгә миллиард һум самаһы аҡса һалына. Төҙөлөштө тормошҡа ашырыу өсөн эҫе цинклау линияларын проектлау һәм төҙөү өлкәһендә донъя лидеры булып танылған «KOERNER» австрия компанияһы йәлеп ителә.
2010 йылдың 27 майында Башҡортостан Республикаһы Президенты Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы Салауат ҡалаһына һәм Стәрлетамаҡ районына эш сәфәре барышында «Салауатметалл» ЯСЙ-тә металл конструкцияларын эҫе цинклау буйынса цех төҙөлөшө объекттарында була. Бында әле ҡорамалдар монтажлау көтөлә ине. М. Ғ. Рәхимов эшләүсе цехты ҡарай, производствоны киңәйтеү мөмкинлектәре менән ҡыҙыҡһына.
Сахаров Андрей Дмитриевич
Фәнни эшмәкәрлеге
1944 йылдың аҙағында ФИАН аспирантураһына уҡырға инә (ғилми етәксеһе — И.Е. Тамм). Вафатына тиклем Лебедев исемендәге ФИАН хеҙмәткәре булып ҡала.
Салауатметалл
Тарихы
Металл конструкцияларын эҫе цинклау буйынса цехты сафҡа индереү 2010 йылдың октябренә билдәләнгән була, ләкин ваҡытлыса тотҡарлыҡ килеп сыға һәм производство 2011 йылда эшләтә башлана. Яҡынса 300 яңы эш урыны булдырыла. Предприятиены сафҡа индереү Башҡортостан Республикаһы Президенты Хәмитов Рөстәм Зәки улы тарафынан Башҡортостан Хөкүмәтенең 2011 йылдағы эше тураһында отчетында, «Урал аръяғы — 2012» төбәк-ара инвестиция форумында сығыш яһағанда билдәләнә
Сахаров Андрей Дмитриевич
Фәнни эшмәкәрлеге
1947 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Академик Тамм үтенесе буйынса МЭИ-ға ҡабул ителәҡабул ителгән МЭИ.
Салауатметалл
Тарихы
Рөстәм Хәмитов 2011 йылдың 12 ноябрендә Салауат ҡалаһына эш сәфәре барышында "Салауатметалл"да була, унда цинклау технологияһы һәм уның төҙөлөш һәм сәнәғәт элементтары металын коррозиянан һаҡлауҙа эффективлығы менән таныша.
Сахаров Андрей Дмитриевич
Фәнни эшмәкәрлеге
1948 йылда махсус төркөмгә индерелә һәм 1968 йылға тиклем термоядро ҡоралын эшләү өлкәһендә хеҙмәт итә, «Сахаров слойкаһы» тип аталған схема буйынса беренсе совет водород бомбаһын проектлауҙат һәм эшләүҙә ҡатнаша. Бер үк ваҡытта Сахаров Тамм менән бергә 1950—1951 йылдарҙа идара ителеүсе термоядро реакцияһы буйынса тикшеренеүҙәр уҙғара. Мәскәү энергетика институтында ядро физикаһы, сағыштырмалыҡ теорияһы һәм электричество буйынса курстар уҡый. Физика-математика фәндәре докторы (1953 йыл). Шул уҡ йылда 32 йәшендә СССР Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана һәм йәше буйынса С. Л. Соболевтан ҡала, икенсе йәш академик була. Уға рекомендацияны академик И. В. Курчатов һәм СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Ю. Б. Харитон һәм Я. Б. Зельдович яҙа. В. Л. Гинзбург фекеренсә, Сахаровтың мөхбир ағзаһы баҫҡысын аша атлап шунда уҡ академик булып китеүендә милләте лә ниндәйҙер роль уйнай :
1955 йылда академик Т. Д. Лысенконың эшмәкәрлегенә ҡаршы төҙөлгән "Өс йөҙҙөң хаты"на ҡул ҡуя.
Валентин Фалин фекеренсә, Сахаров, ҡоралланыу ярышын туҡтатырға тырышып, Американың диңгеҙ яры буйына ҡеүәтле ядро боеголовкаларын урынлаштырыу проектын тәҡдим итә.
Сахаровтың иҫәпләүҙәре буйынса, бындай бомба шартлау һөҙөмтәһендә яр буйындағы бөтөн нәмәне юҡҡа сығарырлыҡ гигант тулҡыны-цунами барлыҡҡа киләсәк.
Хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге
1950 йылдар аҙағында ядро ҡоралын һынауҙы туҡтатыу өсөн әүҙем сығыш яһай. Өс мөхиттә һынауҙарҙы тыйыу тураһындағы Мәскәү килешеүен төҙөүгә өлөш индерә. Ядро ҡоралын һынау һөҙөмтәһендә буласаҡ ҡорбандарҙың үҙен аҡлауын мәсьәләһенә, ғөмүмән, киләсәк хаҡына кешеләрҙе ҡорбан итеүгә мөнәсәбәтен Д. Сахаров түбәндәгесә белдерә: 1960 йылдар аҙағында СССР-ҙа хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәте лидерҙарының береһе була. Шул ваҡыттан алып КГБ күҙәтеүе аҫтында тора, тентеүҙәргә, матбуғат биттәрендә кәмһетеүҙәргә дусар ителә.
1966 йылда КПСС Үҙәк Комитетының генераль секретары Л. И. Брежневҡа егерме биш мәҙәниәт һәм фән эшмәкәренең Сталинды аҡлауға ҡаршы яҙған хатҡа ҡул ҡуя.
1968 йылда «Размышления о прогрессе, мирном сосуществовании и интеллектуальной свободе» брошюраһын яҙа, ул күп кенә илдәрҙә баҫылып сыға. Йәйгеһен брошюра "The New York Times"та баҫылып сыҡҡас, уны Арзамас-16 йәшерен объектында эшләүҙән ситләтәләр. 1968 йылдың 26 авгусында, совет ғәскәрҙәре Чехословакияға индерелгәндән һуң биш көн үткәс, Сахаров Александр Исаевич Солженицын менән таныша: академик Евгений Фейнбергтың фатирында йәшкерен осрашып, улар үҙнәшерҙә киң таралған үрҙә атап үтелгән брошюра һәм Ҡыҙыл майҙанда үткән демонстрация тураһында фекер алыша.
Шул уҡ ваҡытта New York Times-та баҫыла башлай (Сахаровтың материалдары башҡа баҫмаларҙа ла сыға), мәҡәләләрендә АҠШ менән партнерлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырырға саҡыра, "Сталин терроры"н, СССР-ҙың Чехословакияға баҫып инеүен, икенсе төрлө фекер йөрөтөүселәргә ҡарата сәйәси репрессияларҙы, совет режимына лояль ҡарашлы интеллигенцияны һ.б. ғәйепләй
1970 йылда "Мәскәү Кеше хоҡуҡтары комитеты"н ойоштороусыларҙың береһе була (Андрей Твердохлебов һәм Валерий Чалидзе менән бергә).
1971 йылда совет хөкүмәтенә «Памятная записка» менән мөрәжәғәт итә.
1960 йылдарҙа — 1970 йылдар башында диссидентлыҡта ғәйепләнеүселәр процестарына йөрөй. Шундай бер сәфәре ваҡытында 1970 йылда Калугала (Б. Вайль— Р. Пименов процессы) Елена Боннэр менән таныша һәм 1972 йылда уға өйләнә. Сахаров һуңыраҡ үҙенең көндәлегендә былай тип яҙа: «Люся миңә (академикка) күп фекерҙәр әйтте, унһыҙ мин күп нәмәне аңламаҫ һәм эшләмәҫ инем. Ул яҡшы ойоштороусы, минең мейе үҙәгем».
1970—1980 йылдарҙа совет матбуғатында А. Д. Сахаровҡа ҡаршы (1973, 1975, 1980, 1983) кампаниялар уҙғарыла.
1973 йылдың 29 авгусында «Правда» гәзитендә СССР Фәндәр академияһы ағзаларының Сахаровтың эшмәкәрлеген ғәйепләгән хаты баҫыла («Письмо 40 академиков»). 31 августа шул уҡ гәзиттә Сахаров һәм Солженицынды ғәйепләгән «Яҙыусылар хаты» донъя күрә.
1973 йылдың сентябрендә СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы И. Р. Шафаревич А. Д. Сахаровты яҡлап «асыҡ хат» яҙа.
1974 йылда Сахаров матбуғат конференцияһы йыя һәм СССР-ҙа сәйәси тотҡондар көнө үтеүе хаҡында белдерә.
1975 йылда «Ил һәм донъя тураһында» китабын яҙа. Шул уҡ йылда Сахаровҡа Нобель Тыныслыҡ премияһы бирелә. Совет гәзиттәрендә фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең А. Сахаровтың сәйәси эшмәкәрлеген ғәйепләүсе коллектив хаттары баҫыла.
1977 йылдың сентябрендә үлем язаһы проблемаһы буйынса ойоштороу комитетына хат менән мөрәжәғәт итә, унда бөтә СССР-ҙа һәм бөтөн донъяла уны бөтөрөү өсөн сығыш яһай.
1979 йылдың декабрендә һәм 1980 йылдың ғинуарында Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүгә ҡаршы мөрәжәғәттәр менән сығыш яһай, улар көнбайыш гәзиттәренең передовицаһында баҫыла.
Горькийға һөргөн
1980 йылдың 22 ғинуарында эшкә барышлай ҡулға алына, һуңынан ҡатыны Елена Боннэр менән бергә судһыҙ Горькийға — ул ваҡытта сит ил граждандары өсөн ябыҡ ҡалаға һөргөнгә ебәрелә. Сахаров быны үҙенең Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүгә ҡаршы булыуына бәйләй. Бынан алдараҡ, 1980 йылдың 8 ғинуарында, СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменән, барлыҡ дәүләт наградаларынан ; шулай уҡ СССР Министрҙар Советы ҡарары менән Сталин (1953) һәм Ленин (1956) премиялары лауреаты исеменән мәхрүм ителә (СССР Фәндәр академияһының ағзаһы булып ҡала. Сахаровты академик исеменән мәхрүм итеүгә ҡаршы булып академик Капица, СССР Фәндәр академияһы президенты Кельдышҡа шәхси әңгәмәлә: «1933 йылда Гитлер Эйнштейнды Пруссия фәндәр академияһынан сығара…», — ти.
Сахаров Горький ҡалаһында өс оҙайлы аслыҡ иғлан итә. 1981 йылда ул Елена Боннэр менән бергә Лиза Алексееваның (Сахаровтарҙың килене) ире эргәһенә сит илгә сығыу хоҡуғы өсөн ун ете көнлөк аслыҡ үткәрә.
Икенсе тапҡыр 1984 йылдың майында Е. Боннэрҙы енәйәти эҙәрлекләүҙәргә протест белдереп аслыҡ иғлан итә (26 көн). 1985 йылдың апрель — октябрендә Е. Боннэрҙың йөрәгенә операция эшләтергә сит илгә сығыу хоҡуғы өсөн өсөнсө (178 көн) аслыҡ иғлан итә. Был ваҡыт эсендә Сахаровты күп тапҡыр дауаханаға һалалар (беренсе тапҡыр — ихтыярынан тыш, аслыҡ иғлан итеүенең алтынсы көнөнә; аслыҡты туҡтатыуы тураһында белдереүенән һуң (11 июль) уны дауахананан сығаралар; ҡабат асығыуын дауам итә башлағас (25 июлдә), ике көндән ҡабат үҙ ихтыярынан тыш дауаханаға урынлаштыралар) һәм көсләп ашаталар (ашатырға тырышалар, ҡайһы берҙә быға өлгәшәләр).
Сахаров Горькийҙа һөргөндә булған ваҡытта донъяның күп илдәрендә уны яҡлап кампаниялар ойошторола. Мәҫәлән, Аҡ йорттан биш минутлыҡ юлда, Вашингтонда совет илселеге урынлашҡан майҙан (хәҙерге Рәсәй илсеһе резиденцияһы) Сахаров майҙаны тип үҙгәртелә. Донъяның барлыҡ баш ҡалаларында 1975 йылдан башлап даими рәүештә «Сахаров тыңлауҙары» уҙғарыла.
Һөргөндән ҡайтыуы
1986 йыл һуңында — ете йыл тиерлек һөргөндә булғандан һуң — илдә үҙгәртеп ҡороуҙар башланғас, азат ителә. 1986 йылдың 22 октябрендә Сахаров үҙен депортациялауҙы һәм ҡатынын һөргөнгә ебәреүҙе туҡтатыуҙы һорай (быға тиклем М. С. Горбачевҡа, «айырым осраҡтарҙан тыш», әгәр ҡатынының йөрәген дауалау рөхсәт ителһә, йәмәғәт сығыштарын туҡтатып, фәнни эшмәкәрлеккә генә иғтибар йүнәлтергә вәғәҙә итеп мөрәжәғәт иткән була), үҙенең йәмәғәт эшмәкәрлеген туҡтатыуын вәғәҙәләй (шул уҡ иҫкәрмә менән). 15 декабрҙә көтмәгәндә уның фатирына телефон үткәрелә (һөргөн ваҡытында фатирында телефон булмай), сығыр алдынан КГБ хеҙмәткәре: «Иртәгә һеҙгә шылтыратырҙар», — ти. Икенсе көндө (16 декабрь), ысынлап та, М. С. Горбачев шылтырата һәм Сахаров менән Боннэрға Мәскәүгә ҡайтырға рөхсәт итә.
Аркадий Вольский әйтеүенсә, Сахаровты Андропов ҡайтарырға теләгән була: «Юрий Владимирович Сахаровты Горькийҙан сығарырға әҙер, әммә ул үҙе ғариза яҙһа һәм был хаҡта һораһа ғына… Әммә Сахаров ҡырҡа баш тарта: „Юҡҡа ғына ''Андропов мин унан нимәлер һорар тип өмөтләнә. Үкенеү юҡ''“. Һуңынан, Горбачёв Үҙәк комитеттың генераль секретары булғас, ул үҙе шәхсән Сахаровҡа шылтырата…». Академик Исаак Халатников үҙенең хәтирәләрендә Сахаров тураһында хәстәрлек күргән Анатолий Петрович Александровҡа Андропов, был һөргөн уның өсөн иң «йомшаҡ» яза булыуын, сөнки Политбюроның башҡа ағзалары ҡаты сарала күреүҙе талап итеүен белдерә.
1988 йылдың ноябрь-декабрендә Сахаров беренсе тапҡыр сит илгә сыға. Унда ул АҠШ президенттары Р. Рейган һәм Дж. Буш, Франция президенты — Ф. Миттеран, Бөйөк Британияның премьер-министры М. Тэтчер менән осраша.
СССР халыҡ депутаттарының беренсе съезы ваҡиғалары
1989 йылда СССР Фәндәр академияһынан СССР халыҡ депутаты итеп һайлана, шул уҡ йылдың май — июнендә Кремлдең Съездар һарайында СССР Халыҡ депутаттарының Беренсе съезында ҡатнаша.
СССР-ҙың яңы Конституцияһы проекты
1989 йылдың ноябрендә «яңы конституция проектын» тәҡдим итә. Уның нигеҙендә шәхестең һәм барлыҡ халыҡтарҙың дәүләтселеккә хоҡуғын яҡлау ята. Тере сағында берҙән-бер мәҡәләһе — «Комсомольская правда» (Вильнюс) 12 декабрь, 1989 йыл.
1989 йылдың 14 декабрендә, сәғәт өстә А. Д. Сахаров Кремлдә Төбәк-ара депутаттар төркөмө йыйылышында (СССР Халыҡ депутаттарының II съезы) һуңғы тапҡыр сығыш яһай.
Вафаты
Андрей Дмитриевич Сахаров кисәһе 1989 йылдың 14 декабрендә, 69-сы йәшендә Чкалов урамындағы үҙ фатирында ҡапыл йөрәге туҡтауҙан вафат була. Сахаровты шәхсән белгән Анатолий Собчак һәм Сергей Григорьянц, уны үлтергәндр, тип раҫлай.
Мәскәүҙең Востряков зыяратында ерләнгән.
Вартанян Гоар Левоновна
Вартанян Гоар Левоновна (Գոհար Լևոնի Վարդանյան; тыумыштан Пахлеванян; 1926—2019) — легендар йәшерен совет разведчигы.
Биографияһы
Вартанян Гоар Левоновна 1926 йылдың 25 ғинуарында Ленинакан (бөгөнгө Гюмри) ҡалаһында тыуа. 1930 йыл башында Вартанян Гоар Левоновналар ғаиләһе Иранға күсеп килә. Вартанян Гоар Левоновна Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында үҙенең фекерҙәше һәм буласаҡ ире — Вартанян Геворктың антифашистик төркөмөнә инә, уның менән бергә разведка эштәре алып бара. 1943 йылда был төркөм составында «Большая тройка» лидерҙарының хәүефһеҙлеген Тәһран конференцияһы барышында һаҡлау операцияһында ире Вартанян Геворк менән бергә әүҙем ҡатнаша.
1946 йылдың 30 июнендә Геворк Вартанян һәм Гоар Вартанян Тәһран ҡалаһында туйҙарын үткәрә. Улар икеһе бергә тағы ла алты йыл дауамында Иранда эшләй. 1951 йылда был разведчиктарҙың үтенесе буйынса уларға юғары белем алыу мөмкинлеге бирелә, һәм Гоар Левоновна Вартанян Ереван университетының сит ил телдәре факультетын тамамлай. Бындағы уҡыуҙы һәм махсус әҙерлек мәктәбен тамамлағандан һуң, артабан ирле-ҡатынлы Вартаняндар, төрлө фамилиялар һәи исемдәр аҫтында йәшеренеп, байтаҡ сит илдәрҙә күп йыллыҡ йәшерен эшмәкәрлектәрен дауам итәләр.
Вартанян Гоар һәм Геворктың йәшерен разведка эше, коллегаларының әйтеүенсә, «Вартаняндар дуэты шул тиклем күп төрлө һәм күпте эсенә алған разведкалау эшен башҡарҙы, улар эшенең сере бер ваҡытта ла асылмаясаҡ» оҙаҡ ваҡыттар буйына үҙенең йәшерен серен сисмәйәсәк.
Вартанян Гоар Левоновна 2019 йылдың 25 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була. Легендар разведчик ҡатын — Вартанян Гоар Левоновна Мәскәү ҡалаһының Троекуров зыяратында ире менән йәнәш ерләнгән.
Наградалары
Вартанян Гоар Левоновна Ҡыҙыл Байраҡ һәм Рәсәйҙең II дәрәжә Ватан һуғышы Почет ордены менән һәм бик күп миҙалдар менән бүләкләнгән.
Форт-Лодердейл
Форт-Лодердейл (ингл. Fort Lauderdale ) — Майами һәм Уэст-Палм-Бич ҡалалары араһында ятҡан көньяҡ Флориданың көнсығыш яры буйында урынлашҡан курорт ҡалаһы. Халыҡ һаны — 165 521 кеше (2010). Ҡаланың тарихы беренсе юл һалыусы Уильям Кули исеме менән бәйле.
Ҡала популяр туристик объект була ҡала, 2006 йылда унда 10,35 миллион кеше булған. Форт-Лодердейлды ҡайһы берҙә «Америка Венецияһы» тип атайҙар.
Ҡала Майаминан 23 миль (37 км) алыҫлыҡта ята. Форт-Лодердейлда һәм уның тирә яғында 4100-ҙән ашыу ресторан һәм 120 төнгө клубтар бар.
Исеменең килеп сығышы
Форт-Лодердейл исемен Икенсе Семиноль һуғышы барышында Ҡушма Шаттар тарафынан төҙөлгән бер нисә форттан алған. Форттың исеме тәүге фортты төҙөүсе һалдаттар отряды менән командалыҡ иткән майор Уильям Лодердейл хөрмәтенә аталған. Әммә ҡаланың үҫеше конфликттың тамамланыуы менән бәйле форт киткәс, 50  йылдан һуң башлана.
Иҫтәлекле урындары
Форт-Лодердейлдың Атлантик океанға туранан-тура яҡынлығы, матур тәбиғәте, һыу аҫты донъяһының төрлөлөгө һәм уңайлы тәбиғи бухталар был ҡаланы яхта спорты менән шөғөлләнеүселәр өсөн  популяр урын итә. .
Яхта инфрастуктураһының юғары кимәле бөтә донъяға билдәле яхталарҙың раштыуа парадтарын һәм яхта-катер — Fort Lauderdale International Boat Show  күргәҙмәләрен үткәреү өсөн  булышлыҡ итә.
1960 йылдан башлап яхта күргәҙмәһе йыл һайын үткәрелә, һәм был тармаҡта иң күләмле сараларҙың береһе булып тора.
Этимгән
Этимгән (Этимганова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Һаҡҡол ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Ағаскүлдең төньяҡ яр буйында урынлашҡан.
Тарихы
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (91 %) йәшәй.
Чурок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чембар (Ворона ҡушылдығы)
Чембар  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының һул ярына тамағынан 392 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Батҡанлыбаш
Батҡанлыбаш (Батканлыбаш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фондеранцев Герасим Ефимович
Фондеранцев Герасим Ефимович (1899 йыл — 1982 йыл, июнь) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Майор Гәрәй Нафиҡовтан һуң 294-се полк командиры. Подполковник. Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ (1943), Александр Невский (1943), III дәрәжә Суворов, Монголия Халыҡ Армияһына 50 йыл (1971) һ.б. ордендар кавалеры.
Биографияһы
Герасим Фондеранцев 1899 йылда Украинаның хәҙерге Кировоград өлкәһе Александрийский районы Яңы Прага ауылында тыуған. 1918 йылда Украиналағы Николаев ҡалаһы РВК-һы тарафынан армияға алынған. 1918 йылдан 1920 йылға тиклем Ҡыҙыл Армия сафында граждандар һуғышында ҡатнашҡан.
1941 йылдың 7 сентябренән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың 20 сентябренән Вязьма янында оборонала торорға тейешле 45-се кавалерия дивизияһының 52-се кавалерия полкы командиры була (дивизияның иҫән ҡалған яугирҙары Вязьма янындағы ҡамауҙан сыға).
1942 йылда 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында һуғыша. 1942 йылдың ноябрендә Сталинград өсөн барған ҡаты алыштар ваҡытында дивизия күп юғалтыуҙар кисерә, 275-се кавалерия полкы командиры Таһир Тайып улы Күсимов һәм 313-се кавалерия полкы командиры Ғариф Дәүләт улы Маҡаев ҡаты яралана, дивизия командры М.М.Шайморатов бойороғо менән 294-се һәм 275-се полк бергә ҡушыла. Декабрҙә берләштерелгән отряд командиры итеп Герасим Евграфович Фондеранцев тәғәйенләнә.
Полктың лейтенант А.Атаев етәкселегендәге беренсе эскадроны яугирҙары 1943 йылдың 21-22 ғинуарында Белая Калитва ҡалаһы (Ростов өлкәһе) янындағы бик мөһим бер ҡалҡыулыҡты дошманға бирмәй алыша (30 батыр ҡалҡыулығы).
1943-се йылдың февралендә Донецк һәм Ворошиловград (Луганск) өлкәләренә дошман тылына рейд ваҡытында Фондеранцев 294-се кавалерия полкын етәкләй.
1944 йылдың 14 ғинуарында йәрәхәтләнә.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң отставкаға тиклем Белоруссияның бер өлкәһендә хәрби коамиссар булыа эшләй.
Подполковник.
1982 йыл июнендә вафат булған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы
Бәләкәй Байыҡ
Бәләкәй Байыҡ (Малобаиково) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 148 кеше. Байғужа ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453223, ОКАТО коды — 80231815007.
Тарихы
Байыҡ XVIII быуатта нигеҙ һалыусыһының исеме менән Сәйтәк тип атала. Быуат аҙағында ауылда 18 йорт хужалығы һәм 111 кеше йәшәгән. 1816 йылда Байыҡ исемен ала (18 ихатала 105 аҫаба башҡорт йәшәгән). Быуат уртаһында ауылда 175 кеше һәм 22 йорт хужалығы була. 1850 һәм 1858 йылдар араһында бүлендек ауыл - Бәләкәй Байыҡ барлыҡҡа килә. Оло Байыҡта 22 йорт (122 кеше) ҡалған, Бәләкәй Байыҡта — 8 йорт (45 кеше). 1920 йылда беренсеһендә 193 кеше һәм 43 йорт, икенсеһендә — 36 йортта 183 кеше күрһәтелгән. Байыҡтар малсылыҡ, умартасылыҡ, бер аҙ игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл аша Тимерле йылғаһы ағып үтә, унда Гидротехник ҡоролма урынлашҡан.
Алыҫлығы :
Урамдары
Урам исеме :
Варшава университеты
Варшава университеты (Uniwersytet Warszawski) – Польшаның баш ҡалаһы Варшавала 1816 йылдың 19 ноябрь (ҡырпағай) көнө нигеҙ һалынған асыҡ университет.
Варшава Король Университеты (1816–1831)
1816 йылдың ноябрь (ҡырпағай) айында урыҫ батшаһы Александр I Станислав Костка Потоцкий һәм Станислав Сташиц инициативаһы менән ризалашып, 1808 йылда нигеҙ һалынған Хоҡуҡ һәм Идара Фәндәре Мәктәбен (Szkoła Prawa i Nauk Administracyjnych) һәм 1809 йылда барлыҡҡа килгән Табиптар Мәктәбен (Szkoła Lekarska, Akademicki Wydział Lekarski) берләштереп, Варшава  Король Университетына (Królewski Uniwersytet Warszawski) нигеҙ һала.
Биоценология
Биоценология (биоценоз һәм λόγος — һүҙ, тәғлимәт, фән) — биология, шулай уҡ экология фәндәрендә үҙәк төшөнсәләрҙең береһе.
Варшава университеты
Варшава Король Университеты (1816–1831)
Польшала ошо ваҡытта университет исемендә Король һүҙен ҡулланыу сәбәбе шунда: Рәсәй Империяһы менән Польша Короллеге шәхси берләшмә (unia osobowa) айҡанлы, Рәсәй императоры Польша ерҙәрендә король (Król) статусына эйә булған.
Биоценология
Үҫемлектәр, хайуандар, микроорганизмдар бергәлектәренең уртаҡ йәшәү урынындағы йыйылмаһын (тере тәбиғәт) өйрәнеүсе, йәғни биоценоздар тураһында фәнни дисциплина.
Төп өйрәнеү объекты — биоценоз.
Варшава университеты
Варшава Король Университеты (1816–1831)
Студенттарҙың күпселеге ҡатнашҡан ҡырпағай ихтилалынан һуң университет ябыла.
1857–1869
1857 йылда Медицина-хирургия академияһы (табиблыҡ һәм фармация факультеттарынан тора), 1862 йылда иһә Варшавалағы Төп Мәктәп (Szkoła Główna Warszawska) асыла. Төп мәктәп ошо дүрт факультеттан тора : Уҡыу йорто ректоры вазифаһын Юзеф Мяновский (Józef Mianowski) башҡарған. Мәктәп 1869 йылда, ғинуар ихтилалынан һуң ябыла.
Варшава Император Университеты (1870–1918)
Ошо исемле университет 1870 йылда барлыҡҡа килә. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында университет Дондағы Ростовҡа күсерелә һәм 1918 йылда барлыҡҡа килгән Дондағы Ростов Университетына нигеҙ була.
1915–1939
1915 йылдың яҙында генерал Ганс фон Безелер поляк телле Варшава Университетын яңынан асып ебәреп, уның рәсми Статутын ҡабул итә. 1920 йылда Варшава университетының Инжил теологияһы бүлеге асыла, унда Польшалағы протестант сиркәүҙәре, бигерәк тә Польша Инжил-Лютеран Сиркәүе өсөн руханиҙар (пасторҙар) һәм дин уҡытыусылары, шулай уҡ башҡа кадрҙар ҙа әҙерләнелә.
Шайтанка (Кеть ҡушылдығы)
Шfйтанка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 1208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Варшава университеты
1915–1939
Егерменсе быуаттың утыҙынсы йылдарының башында Варшава университеты Польшалағы иң ҙур юғары уҡыу йорто булып китә: унда 250-гә яҡын профессор һәм доцент уҡыта, ә уҡыусылары һаны 10 меңдән дә арта. 1935 йылда, Юзеф Пилсудский вафат булғас, Университет Сенаты уҡыу йорто исемен Варшавалағы Юзеф Пилсудский университеты (Uniwersytet Józefa Piłsudzkiego w Warszawie) тип үҙгәртә.
Шайтанка (Кеть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Биоценология
Фитоценоз (грек һүҙе. phyton — үҫемлек, koinos — дөйөм: Пачоский, 1915; Gams, 1918) — биоценозды тәшкил иткән төрлө үҫемлек популяцияларынан торған бергәлек.
Варшава университеты
1939–1945
Польша ерҙәре Өсөнсө Рейх тарафынан алынғас, илдең бөтөн университеттары ябыла. Университет китапханалары һәм йыһазландырыуының күпселеге Германияның төп биләмәләренә күсерелә. Университеттың биналарында жандармерия командалары урынлаша. Оккупация хөкүмәте юғары рәүештәрҙә уҡытыуҙы тыйыуға ҡарамаҫтан, профессорҙарҙың күпселеге уҡытыуҙы үҙ йорттарында дауам итә. Польша Ҡаршылыҡ Хәрәкәтенең мөһим бер өлөшө булған серле уҡытыу структурҙары тап шулай барлыҡҡа килә. 1944 йылда ошондай уҡытыуҙа 300-ләгән уҡытыусы һәм 3500 тирәһе студент ҡатнаша, студенттарҙың күпселеге ҡаршылыҡ хәрәкәтенең ҡораллы көстәрендә лә хеҙмәт иткәне билдәле. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында университеттың 63 профессоры вафат була, университет биналарының 60%-ы, ә фондтарының 70-80 проценты юҡҡа сыға.
Биоценология
Биоценоздың беренсел биомасса етештерә торған автотроф системаһы (бергәлектәге функциялары буйынса продуценттар).
Шайтанка (Кеть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варшава университеты
1945 йылдан һуң
Һуғыштан һуң уҡыу йортона Варшава Университеты тигән исем ҡайтарыла. 1945 йылдың аҡъюлайында 4 меңләгән студент уҡыуҙы башлай.
Биоценология
Зооцено́з (грек. zoon — хайуан, живое существо, koinos — дөйөм) — биоценозды тәшкил иткән хайуан популяцияларының бергәлеге.Консументтар.
Варшава университеты
1945 йылдан һуң
Министрҙар Шураһының 1949 йылдың ҡарасайҙың 24 көнөндә ҡабул ителгән ҡарарына ярашлы, Медицина һәм Фармация факультеттары нигеҙендә айырым уҡыу йорто, Табиблыҡ (һуңынан Медицина Академияһы) барлыҡҡа килә. 1950 йылда Гуманитар факультет өс яңы берәмеккә бүленә, шулай итеп Фәлсәфә-Ижтимағи, Тарих һәм Филология факультеттары барлыҡҡа килә. 1954 йылда Инжил теологияһы һәм Католик теологияһы бүлектәре нигеҙендә яңы уҡыу йорттары төҙөлә: Христиан Теологияһы Академияһы һәм Католик Теологияһы Академияһы.
Биоценология
Микоциноз — бәшмәктәр бергәлеге. Гетеротрофтар. Редуценттар.
Микробоценоз — микроорганизмдар популяцияларының бергәлеге (бактериялар, протистар).Гетеротрофтар. Редуценттар.
Сәүҙә бинт Зәмғә
Сәүҙә бинт Зәмғә (Сәүдә бинт Зәмғә)(ғәр. سودة بنت زمعة‎, ингл. Sawda bint Zamʿa) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең икенсе ҡатыны, уға Рәсүлебеҙ Хәҙисә р.ғ. вафатынан һуң, 53 йәшендә, Мәҙинәгә күскәс өйләнә.
Варшава университеты
1945 йылдан һуң
1968 йылда университеттың Белосток ҡалаһындағы филиалы асыла, артабан уның нигеҙендә үҙ аллы Белосток университеты барлыҡҡа килә.
ПХР ваҡытында университет мөһим бер оппозиция үҙәге булғаны ла билдәле. 1966 йылдың ҡарасайында Лешек Колаковский университетта  „Rozwój kultury polskiej w ostatnim 10-leciu” (Һуңғы 10 йыл буйы поляк мәҙәниәте үҫеше), шуның өсөн Польшаның Берләшкән Эшселәр Фирҡәһенән сығарыла. 1968 йылдың буранайында университетта демонстрациялар үткәрелә, унда студенттарҙың күпселеге әүҙем ҡатнаша. Һөҙөмтәлә вазифаларҙан ошо кешеләр бушатыла: Стефан Жулкевский, Зигмунд Бауман, Лешек Колаковский, Бронислав Бачко һәм Мария Һиршович. 1980–1981 йылда университет етәкселегенең хоҡуҡһыҙ шәхси ҡарарҙарын тикшергән комиссия эшләй, уны университеттың буласаҡ ректоры Клеменс Шанявский етәкләй.
"Solidarność" ойошмаһы барлыҡҡа килгәндән һуңғы осорҙа ректор тәүге тапҡыр демократик рәүештә һайлана. Академик берләшмә һуғыш хәле ваҡытында вазифаһынан бушатылған билдәле медиевист (урта быуаттар тарихы белгесе) – проф. Хенрик Самсоновичты Henryk Samsonowicz) ректор итеп һайларға тигән ҡарарға килә.
Анджей Богуславский 1981 йылдың 13 аҡъюлайынан алып 1982 йылдың майайҙың 16 көнөнә тиклем арест өҫтөндә тотолған. Клеменс 12 na 13 grudnia 1981 i zwolniony po 24 godzinach. 1982 йылдың һабанайында университеттың өс деканы: Йоанна Мантель-Нецько, Ядвига Пузынина (Университет Сенатының Ирекһеҙләнгәндәрҙең эштәре комиссияһы башлығы һәм сәркәтибәһе) һәм Ханна Сьвида-Земба арестҡа тотолғас, университетта эшләгән бөтә кешеләрҙең тикшереүҙәре башлана. 1984 йылда министр Клеменс Шанявскийҙың ректор вазифаһына һайлағанын раҫламай.
1980 йылда Варшава Университеты музейы яңынан асыла; тәүбашта ул Казимир һарайында урынлаша, 2000 йылда иһә Тышкевичтар һарайына күсерелә. 1994–1998 йылдарҙа Повисле биҫтәһендә Варшава Университеты китапханаһының яңы бинаһы төҙөлә, 1999 йылда китапхана тулыһынса яңы бинаға күсә; 2007 йылда университеттың һанлы китапханаһы (e-bUW) барлыҡҡа килә.
Факультеттары
Әлеге мәлдә университет 20 факультеттан тора:
Студент ойошмалары
Варшава Университеты нигеҙендә Польшаның төп студент ойошмалары эшләй:
Төп кампус
Университеттың тарихи биналарында әлеге мәлдә лә уның идара органдары, ректорат һәм ҡайһы бер факультеттар Krakowskie Przedmieście биҫтәһендә урынлаша. Был кампусҡа инеү урыны булып тарих ҡомартҡыһы, Варшава университетының Төп ҡапҡаһы, тора. Төп кампустың биналары: Төп кампусҡа инмәгән, әммә уның тирәһендә урынлашҡан биналар:
Висла аръяғы (Powiśle) биҫтәһендәге биналар
Төп кампустан түбәнерәк урында, Powiśle биҫтәһендә, Университет Китапханаһының яңы бинаһы төҙөлгән. Ул бина эсендә шулай уҡ Хоҡуҡ һәм Администрация бүлегенең бер өлөшө урынлаша. Беднарска (Bednarska) урамында Шәрҡиәт факультетының Кореанистика бүлексәһе, ә Броварна (Browarna) урамында Хәҙерге филология һәм Ҡулланма лингвистика факультеттарының ҡайһы бер бүлексәләре урынлаштырылған. Киләсәктә ошо биҫтәлә университеттың башҡа биналары ла төҙөләсәк.
Охота (Ochota) биҫтәһендәге кампус
Охота биҫтәһендә, Варшава университетынан башҡа, Медицина университеты һәм Польша Фәндәр Академияһы биналары ла урынлашҡан. ВУ-ның түбәндәге берәмектәренең биналары Охота биҫтәһендә урынлаша:
А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институты
Максим Горький исемендәге әҙәбиәт институты (Литинститут, ЛИ имени А. М. Горького) федераль (СССР осоронда Бөтә Союз) әҙәби хеҙмәткәрҙәр әҙерләү өсөн юғары уҡыу йорто. Мәскәүҙә, Тверь бульварындағы усадьбала урынлашҡан. 1933 йылда нигеҙ һалына, хәҙерге исеме 1936 йылда бирелә. 1992 йылға тиклем ведомство ҡарамағы буйынса СССР Яҙыусылар союзына ҡараған, 1992 йылдан 2014 йылға тиклем Мәғариф һәм фән министрлығы, 2014 йылдан алып — Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында.
Совет осоро
Советтар Союзында профессиональ әҙәбиәтселәр әҙерләү өсөн уҡыу йортон булдырыу идеяһы 1932 йылда актуалләшә: СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты властар ҡарарын Максим Горькийҙың ижади эшмәкәрлегенең 40 йыллығына ҡарата асырға ниәтләй, ә М. Горький власть ҡарарҙарын тормошҡа ашырыу менән шөғөлләнгән. 1933 йылдың ҡышында яҙыусы буласаҡ институттың уҡыу программаһын төҙөп, уны Иосиф Сталинға шәхсән раҫлауға ебәрә. 1933 йылдың 6 февралендә «Вечерняя Москва» гәзите Максим Горький исемендәге Әҙәбиәт институты тураһында положениеның проектын баҫтыра. Документҡа ярашлы, институт өс бүлектән торорға тейеш ине: яҙыусылыҡ ижады, юғары уҡыу йортоноң әҙәбиәт белгестәрен һәм әҙәби тәнҡитселәрен әҙерләү, аспирантура менән ғилми-тикшеренеү бүлектәре.
Сәүҙә бинт Зәмғә
Мөхәммәт с.ғ.с менән ғаилә ҡороғанға тиклемге тормошо
Сәүдә Инәбеҙ тәүгеләрҙән булып Ислам ҡабул итеүселәрҙән. Эҙәрлекләүҙәргә сыҙамай, динен һаҡлар өсөн ул хәләл ефете Сакран ибн Әмир менән Хәбәшстанға (Эфиопияға) сығып киткән була. Бар мал-мөлкәте, йорттары Мәккәлә ҡала. Яңы урында Сакран ибн Әмир ауырып китә һәм кире ҡайтырға мәжбүр була. Ошонда ул вафат була, һәм Сәүдә биш балаһы менән тол ҡала. Ифрат ипле, алсаҡ, тоғро һәм диндар, ярайһы уҡ оло йәштәге (ул саҡта кеше ҡыҫҡа ғүмерле булыуын иҫтә тотоп) был ҡатын ниндәй һынауҙарға осраһа ла Исламдан сыҡмай, сабырлыҡ менән балаларын тәрбиәләй.