cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гаутама Будда
Үлем/Махапаринирвана
80 йәшендә Будда тиҙҙән Паринирванаға (үлемһеҙлектең һуңғы аҙымы) етеп, ерҙәге тәнен бушатыуын иғлан итә. Тимерсе Кунданан һуңғы аҙығын ҡабул итә.
Риүәйәттәрҙең берәүһенә ярашлы, үлеме алдынан Будда уҡыусыларынан шик йә һорауҙар тураһында һорай, бер нәмә лә булмай. Һуңынан ул
Паринирванаға күсә; һуңғы һүҙҙәре: «Бар ҡушма әйберҙәр ҡыҫҡа ғүмерле. Ҙур тырышлыҡ менән үҙегеҙҙе бушатыуға ынтылығыҙ» була. Будда Гаутаманың мәйете Бөтә ғаләм башлығыныҡы кеүек йола буйынса яндырыла (чакравартина). Мәйет ҡалдыҡтары һигеҙ өлөшкә бүленеп, мотлаҡ күтәрелгән киле аҫтында һаҡлана. Ул һәйкәлдәрҙең беҙҙең заманға тиклем һаҡланыуын фаразлайҙар. Мәҫәлән, Далада Малигава Шри-Ланкала — Будданың теше һаҡланған урын.
Будда уҡыусыларына уҡытыусы артынан түгел, ә ғилем, Дхарма, артынан барыуҙарын васыят итеп ҡалдыра.
Һыр (йыр)
Һыр — башҡорт халыҡ йыры.
Тарихы
Рәсәй батшалары башҡорт яугирҙарын Урта Азия халыҡтарын бойһондороп алыу сәйәсәтендә лә ҡуллана. Ырымбур губернаторы генерал А. Перовский атылып ағып ятҡан Һырдаръя (Сырдаръя) аша сығып, Аҡмәсет ҡалаһын алырға күп тапҡыр уҡталған.
Уңышһыҙлыҡтарға осрау уны туҡтатмай. Маҡсатына өлгәшеү өсөн, тау-таш яуып торһа ла, алға барыуға ҡыҫтай. Аҙыҡ запастары бөтөү сәбәпле, яугирҙар ҙа хәлһеҙләнә, аттары ла быуынһыҙға әйләнә. Һырдаръяны сыға алмай, бик күбеһе аты-туны менән һыуға батып һәләк була. Киләһе йырҙың йөкмәткеһе шул ваҡиғаға бәйле. Оҙайлы барған һуғыштарҙан һуң, ниһайәт, Аҡмәсет яулап алына. Уның урамынан үткәндә йырланған ошо йыр«Әрме», «Һыр», «Аҡмәсет» исемдәре менән йөрөтөлә. Аҡмәсет бөтөнләй баш һалғас, генерал А. Перовский  башҡорт ғәскәре менән уның урамдары буйлап ҡаланы ҡарап йөрөгәндә, ҡурайсылар дәртле көй уйнайҙар. Яугирҙарҙың хатта аттары ла, ошо көйгә тап килтереп, баҫҡан. Генералды данлап махсус уйналған көй ошо көнгәсә Перовский тип йөрөтөлә.
Аҡмәсет тарихынан
Аҡмәсет ҡалаһына 1820 йылда Коканд ханлығында нигеҙ һалынған. . Хәҙер Һырдаръя яғының ике ярында, Астананан көньяҡ-көнбайышҡа табан 830 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1852 йылда А. Перовский ғәскәре яулап алғанға тиклем форт Аҡмәсет тип аталған (ҡаҙаҡса Ақ-Мешіт)
1867 йылдан Һырдаръя өлкәһенең өйәҙ ҡалаһы Перовск булып китә.
1925 йылда ҡаланы Ҡзыл-Орда (Ҡыҙыл Урҙа) тип атай башлайҙар.1997 йылдың 17 июнендә Ҡаҙағстан Президенты Указы менән Ҡзыл-Орда транскрипцияһы Ҡызылордаға әйләндерелә.
Байтирәков Ғабдуллатиф Хәбибулла улы
Байтирәков Ғабдуллатиф Хәбибулла улы (29 март 1873 йыл — 23 апрель 1951 йыл) — Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 4-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (1912—1917). Крәҫтиәндәрҙән. 1904—1905 йылдарҙағы рус‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Башланғыс рус-татар мәктәбен тамамлағас, 1887 йылда Ырымбур татар-башҡорт уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә.
1894 йылдан әрмегә хеҙмәткә алына, унтер-офицер дәрәжәһендә 1899 йылда запасҡа китә. Әрмелә хеҙмәт иткәндән һуң Дәүләкән урман хужалығында эшләй һәм 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышы ваҡытында ҡайтанан әрмегә саҡырыу ала. 1908 йылдан һуғышҡа аттар әҙерләү буйынса мөдир, аҙаҡ Боғаҙы улусы идараһы хеҙмәткәре (йыллыҡ иғәнә 400 һум). Бәләбәй өйәҙе сикләнгән хоҡуҡлы үҙидара йыйылышын асыусы. Ер эшкәртеүсе (4,6 дисәтинә бүлеп бирелгән, 10 дисәтинә үҙ ере була).
1912 йылда Өфө губернияһынан Рәсәй империяһының Дәүләт думаһына 6-сы саҡырылыш депутаты итеп һайлана, мосолман фракцияһына инә, 1917 йылдың майына ҡәҙәр Ер комиссияһы ағзаһы.
Oктябрь революцияһынан һуң Ғабдуллатиф Байтирәков дәүләт эшмәкәрлегенән ситкә китә һәм Өфөлә йәмғиәт һәм корпоратив ойошмаларҙа эшләй. 1920—1921 йй. Бүздәк иген әҙерләү пунктында эшләй. 1924—1929 йылдарҙа — Бүздәк кредит ширҡәте бухгалтеры. Революцияға тиклемге парламентҡа ҡатнашлығы булғанлыҡтан, совет хөкүмәте тарафынан «ышанысһыҙ элемент» тип билдәләнә: 1928 йыл башҡорт халыҡ комиссариаты Байтирәковтың балаларын «халыҡ дошманы» балары тип иҫәпләп, юғары уҡыу йорттарынан сығара. Байтирәков Башнаркоматҡа Эшсе-крәҫтиәндәр инспекцияһына ғариза яҙа : … бындай ҡараш, минеңсә, хаталы, сөнки мине крәҫтиәндәр һайлау сәбәпле мин 4-се Дәүләт дума депутаты булдым, мин үҙем дә крәҫтиән нәҫеленән, ә помещик йәки алып һатар түгел. Мин, Дума ағзаһы булараҡ, уның һул яғында булдым һәм крәҫтиәндәрҙең мәнфәғәтен яҡланым, бының тураһында Дума эшен күҙәтеп барыусылар белә,1917 йылдың майында унан ҡайтҡас үҙемдең улуста йәшәйем һәм йәмғиәт, корпоратив ойошмаларындаэшләйем, ауыл хужалығы менән үҙем шөғөлләнәм. Совет хөкүмәте һайлауҙарында тауыш биреү хоҡуғым бар, урта хәллемен (2 атым һәм 1 һыйырым бар) һәм, шуларға ярашлы, мине ят элемент тип иҫәпләргә урын юҡ…
Инспекция Байтирәковтың баларына уҡырға мөмкинлек бирә, ләкин Башҡорт халыҡ мәғариф комитеты ҡарары менән уҡыуҙан сығарылалар. Байтирәков үҙе 1929 йылда ялған ғәйепләнә һәм һөргөндө Архангельск ҡалаһында 1932 йылға тиклем уҙғара. Һөргөндән ҡайтҡас Ғабдуллатиф Байтирәков Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1951 йылда Өфөлә үлеп ҡала. 1989 йылда үлгәндән һуң реабилитациялана.
Пономарёв Павел Иванович
Пономарев Павел Иванович (1903 йыл—1944 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышыда ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945 йыл, үлгәндән һуң). Капитан.
Һуғышҡа тиклемге осор
Пономарев Павел Иванович 1903 йылда Рәсәй империяһының Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы Иглин районы) Көршәк ауылында кәрҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Сиркәү-мәхәллә мәктәбнең алты класын тамамлаған. 1918 йылға тиклем атаһының крәҫтиән хужалығында  эшләй. Граждандар һуғышы ваҡытында атаһы, Иван Алексеевич, ғаиләһен  Покровка  ауылына ебәреп, үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияға китә. Граждандар һуғышы тамамланғас, ул тыуған яғына ҡайта һәм улы Павел менән бергә районда Совет власын урынлаштырыуҙа, шулай уҡ округта беренсе ауыл хужалығы коммунаһын ойоштороуҙа ҡатнаша, аҙаҡ ул В.И. Чапаев исемендәге колхозға  үҙгәртелә.
1922 йылда п. И. Пономарев  эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына саҡырыла. Көнбайыш хәрби округында артиллерист булып хеҙмәт итә. Урта командирҙар курсын тамамлай. Демобилизациянан һуң  Покровкаға ҡайта, өйләнә. Колхозда эшләй. 30-сы йылдар башында ул ғаиләһе менән  Башҡорт АССР-ы Ҡыйғы районының Петрушино ауылына күсеп килә. Ағас күмере һәм дегет етештереүсе «Ҡыҙыл боевик» артелендә эшләй. 1932 йылда Павел Иванович Златоустҡа күсә. Башта ул тимер юлында кондуктор булып эшкә урынлаша. Намыҫлы һәм яуаплы хеҙмәткәр булараҡ уны 1934 йылда  Көньяҡ-Урал тимер юлы идаралығының станция килемен ҡабул итеүсе вәкил  вазифаһына күсерәләр. Павел Иванович 1938 йылда ВКП(б.) ағзалығына инә. 1939 йылдан 1941 йылға тиклем Златоуст станцияһы тимер юлсыларының  профсоюз мәҙәни бүлеге  мөдире һәм Париж Коммунаһы исемендәге клуб мөдире вазифаларын биләй 1941 йылдың апрелендә П.И. Пономарев  Көньяҡ-Урал тимер юлының Златоуст бүлеге  профсоюз ойошмаһының етәксеһе итеп һайлана.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көндәренән үк П.И. Пономаревҡа тимер юлсы булараҡ бронь бирелә, әммә Павел Иванович  бер нисә тапҡыр хәрби комиссариатҡа мөрәжәғәт иткәндән һуң фронтҡа китеүгә өлгәшә. 1941 йылдың август аҙағында  ул Златоуст хәрби комиссариат тарафынан саҡырыла һәм Сыбаркүлгә ебәрелә, унда  371-се уҡсылар дивизияһы төҙөлә. Немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта сәйәси етәксе  И. П. Пономарев   1941 йылдың 5 декабренән Көнбайыш фронтта 1229-сы уҡсылар полкы 45-миллиметрлы пушкалар батареяһының хәрби комиссар вазифаһында. Мәскәү өсөн алышта ҡатнашыусы. 1941 йылдың 5 декабрендә 30-сы армия составындағы  371-се  уҡсылар дивизияһы  Мәскәү янында клин йүнәлешендәге ҡаршы һөжүмдә ҡатнаша, Клин ҡалаһын азат итә. 1942 йылдың ғинуарынан П.И. Пономарев Калинин (30-сы армия) һәм Көнбайыш (31-се армия) фронттарында Ржев янындағы ҡан ҡойғос һуғыштарҙа ҡатнаша. 1942 йылда Ҡыҙыл Армияның Ржев алышы барышындағы бөтә операцияларҙа ҡатнаша  (Ржев-Вяземский һөжүмендә, Холм-Жирковский оборонаһында, Беренсе һәм Икенсе Ржев-Сычев операцияһында). Хәрби хәрәкәттәр барышында Павел Иванович һәр саҡ үҙенең батареяһының  хәрби тәртиптәрендә була, ә ҡайһы саҡта  орудиеға үҙе тора. Мәҫәлән, 1942 йылдың 21 апрелендә  Ржев районы Горшково ауылы өсөн барған алышта сәйәси етәксе  Пономарев орудие уты менән дошмандың ике станоклы пулеметын һәм бер автомашинаһын юҡ итә. 1942 йылдың 24 июлендә  Волга йылғаһын аша сыҡҡанда винтовканан 12 немец һалдатын һәм бер офицерҙы юҡ итә, ә Зуцов районы Исаково ауылы өсөн һуғышта пушка уты менән дошмандың станоклы пулеметын зарарһыҙландыра. Ржев янындағы һуғыштарҙа Павел Иванович ике тапҡыр яралана.
1942 йылдың көҙөндә хәрби комиссарҙар институты бөтөрөлөү менән  П. Пономарев капитан дәрәжәһен ала һәм 1229-сы уҡсылар полкының  76 миллиметрлы пушкалар батареяһының командиры итеп тәғәйенләнә. 1943 йылғы кампанияла  Павел Иванович Көнбайыш фронттың Ржев-Вяземский һөжүм итеү һәм Смоленск операцияларында ҡатнаша. 1943 йылдың ноябрендә 371-се уҡсылар дивизияһы 33-сө армияға тапшырыла һәм, дошмандың яҡшы нығытылған оборона линияһын өҙөргә тырышып,  Витебск эргәһендә һуғыштар алып бара. 1943 йылдың 14 ноябрендә, дошмандың нығытмаларына  һөжүм итеү ваҡытында,  капитан П. И. Пономарев батарея менән етәкселек итә. Уның  батареяһы тиҙ арала дошмандың  ут нөктәләрен баҫтыра, был уҡсылар частәренә алға барыуға булышлыҡ итә. Дошмандың ҡаршы һөжүмгә күсеүе ваҡытында Павел Иванович орудиеларҙы асыҡ позицияларға күсерә һәм аныҡ ут менән пехотаны үҙйөрөшлө «Фердинанд» ҡоролмаһынан айыра. Немецтар ауыр юғалтыу кисерә һәм сигенергә мәжбүр була. Шул ваҡытта капитан Пономарев турайып тора, пехотаны атакаға күтәрә һәм дошман траншеяларының икенсе һыҙығына штурмға алып бара. 1943 йылдың 15 ноябрендә немецтар, юғалтҡан позицияларын ҡайтарырға тырышып, танктар һәм САУ ярҙамында ҡабаттан контратакаға күтәрелә. Капитан П. И. Пономарев, үҙе орудиеға тороп, бер үҙйөрөшлө ҡоролманы юҡ итә. . Шуға ҡарамаҫтан, дивизия  немецтарҙың оборона һыҙығын  өҙөүгә  ирешә алмай һәм ул оборонаға күсә.
1944 йылдың 24 апрелендә Көнбайыш фронт  3-сө Белорус фронты итеп үҙгәртелә. һәм уның ғәскәрҙәре   «Багратион» операцияһына әҙерлек башлай. Белорус стратегик һөжүм итеү операцияһы алдынан  371-се уҡсылар дивизияһы  5-се армия составына индерелә, ә капитан П.И. Пономарев 1233-сө уҡсылар полкының артиллерия башлығы итеп тәғәйенләнә. Белоруссияны азат итеүҙе  3-сө Белорус фронты  Витебск-Орша операцияһынан башлай. 1944 йылдың 23 июлендә  көслө артиллерия әҙерлегенән һуң, 1233-сө уҡсылар полкы үҙенең участкаһында Высочаны ауылы районында дошман оборонаһын өҙә һәм алға ынтыла. Үтеүгә ҡыйын урын булыуға ҡарамаҫтан, артиллерия башлығы капитан Пономарев артиллерияның алға күсеүен тәьмин итә һәм һөжүм итеү барышында уҡсы частәргә етди ярҙам итә. Шул уҡ көндә полк подразделениеһы  Лучёса йылғаһын аша сыға, һәм  һул ярҙағы плацдармды баҫып ала. Баҫып алынған плацдармда дошмандың һөжүмен кире ҡаҡҡанда капитан Пономарев шәхси өлгөһөндә яугирҙәрҙе дәртләндерә, уларҙың  хәрби рухын күтәрә. Павел Иванович үҙенең орудиеларын тура атыуға күсерә,  шәхсән пушканан немец пехотаһын утҡа тота. Дошман ҡаршылығы юҡҡа сыҡҡандан һуң  ул полкты атакаға күтәрә һәм, 20  немец һалдатын юҡ итеп, беренселәрҙән булып Лучёса ауылына барып инә.
1944 йылдың 30 июнендә Богушевск—Сенно—Лепель йүнәлешендә һөжүмде дауам итеп, 5-се   армия Палик күленән көньяҡтараҡ Березина йылғаһын аша сыға һәм, дошман оборонаһын өҙөп, Вилейка ҡалаһы районына сыға, унан  1944 йылдың 5 июлендә Вильнюс фронты операцияһы барышында һөжүм башлай. П. И. Пономарёв Даугавпилс—Вильнюс— Лида сиктәрендә немец оборонаһын өҙөүҙә һәм Вильнюс ҡалаһы өсөн урам һуғыштарында ҡатнаша. Литва ССР-ының баш ҡалаһын азат иткәндән һуң  371-уҡсылар дивизияһы подразделениелары Неманға юнәлә. 1944 йылдың 17 июлендә дивизия Кайшядор районы Дарсунишкис тораҡ пункты эргәһендәге йылғаға сыға. Капитан П. И. Пономарев шәхсән  радист менән йылғаны аша сығырға һәм уң яҡ ярҙан полк артиллерияһы утына төҙәтмәләр бирергә теләк белдерә. Беренсе штурмлаусы батальон менән Павел Иванович Неман аша сыға һәм шәхсән батальонды һуғышҡа әйҙәй. Плацдармды баҫып алып нығынғандан һуң ул рация аша дошмандың ут нөктәләренең координаталарын тапшыра, улар артиллерия тарафынан юҡ ителә. Әммә немецтарҙың һөжүме көсәйә, һәм командование плацдармға артиллерияны күсерергә ҡарар итә. Неман аша 45 һәм 76 миллиметр калибрлы орудиеларҙы уңышлы күсереүгә өлгәшелә. Павел Иванович, батальон позицияларын яҡын барғыһыҙ ҡәлғәгә әйләндереп, атыу ҡоралдарын уңышлы урынлаштыра. Артиллерия ярҙамында десантсылар  18 июль дауамында танктар,  үҙйөрөшлө «Фердинанд» ҡоролмалары менән ҡоралланған  дошмандың 7 көслө һөжүмен кире ҡаға. Контузия алған һәм башы яраланған П.И. Пономарев һуғыш яланын ташлап китмәй һәм батареяның уты менән етәкселек итә. Бер нисә тапҡыр орудиеға үҙе тора, 4 танкты һәм 200-гә яҡын немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
Павел Иванович  госпиталдә оҙаҡ булмай. Бер ай булмаҫ элек Литваның  көньяҡ-көнсығыш райондарында һуғыш алып барған  часенә ҡайта. Каунасс операцияһының тамамланыу фазаһында ҡатнаша, был һуғыш барышында 3-сө Белорус фронты ғәскәрҙәре дошмандың Расейняй-Кибартай-Сувалки сиктәрендәге алдан әҙерләнгән оборона һыҙығына сыға. Юғары Баш командованиеның 1944 йылдың 29 авгусындағы Ставкаһы  ҡарары буйынса  улар оборонаға күсә. 371-се уҡсылар дивизияһы Шакяй ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ прозицияларҙы биләй. 1944 йылдың октябрь аҙағында, немец командованиеһы Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәрен Көнсығыш Пруссия сигенән сығарырға маташа һәм  бер нисә тапҡыр ҡаршы һөжүм итә. Шундай бер  һөжүмде кире ҡаҡҡанда 1944 йылдың 27 октябрендә Павел Иванович  үлемесле яралана. Гришкабудис ҡаласығындағы госпиталгә килтерергә тырышалар, әммә  ул юлда вафат була. Капитан Пономарев Павел Ивановичҡа Неман йылғаһын аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән  Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. П. И. Пономарев Литва Республикаһы Мариямполь өйәҙенең  Гришкабудис ҡаласығында ерләнә.
Хәтер
Советтар Союзы Геройы П. И. Пономарев исеме менән  Силәбе ҡалаһында урам аталған.
Әҙәбиәт
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwhw-заглавие-" style="position: relative;">Подвиги их бессмертных: Справочник о Героях Советского Союза и полных кавалерах ордена Славы из Республики Башкортостан   <span id="ответственный" class="cx-template-editor-param-key">ответственный <span data-key="ответственный" title="Используется для обозначения пометки «составитель», «под (общей) редакцией», «перевод» такого-то и т. п. Примеры: ответственный = под ред. А. Б. Иванова; ответственный = сост. В. Г. Петров; ответственный = пер. с англ. Д. Е. Сидорова. Имя редактора записывается в родительном падеже, инициалы следует ставить перед фамилией." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ответственный" id="mwhw-ответственный-" style="position: relative;">сост. Р. А. Валишин, И. Г. Каримов, А. У. Кунакбаев и др  <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwhw-место-" style="position: relative;">Уфа   <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">издательство <span data-key="издательство" title="Примеры: Наука, Oxford Press, АСТ (или просто АСТ — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издательство" id="mwhw-издательство-" style="position: relative;">Китап   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwhw-год-" style="position: relative;">2000   <span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">страниц <span data-key="страниц" title="Общее количество страниц в источнике. При цитировании не рекомендуется (хотя и допустимо) указывать вместе с полем «страницы»." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="страниц" id="mwhw-страниц-" style="position: relative;">398
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора или список авторов. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Пример: Петров А. Б." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" id="mwiQ-автор-" style="position: relative;">Ушаков А. П.  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwiQ-заглавие-" style="position: relative;">Во имя Родины. Рассказы о челябинцах — Героях и дважды Героях Советского Союза  <span id="ссылка" class="cx-template-editor-param-key">ссылка <span data-key="ссылка" title="Ссылка на источник в интернете. Относится к полю заглавие." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ссылка" id="mwiQ-ссылка-" style="position: relative;"> http://fb2.booksgid.com/content/54/aleksandr-ushakov-vo-imya-rodiny-rasskazy-o-chelyabincah-geroyah-i-dvazhdy-geroyah-sovetskogo-soyuza/1.html    <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwiQ-место-" style="position: relative;">Челябинск   <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">издательство <span data-key="издательство" title="Примеры: Наука, Oxford Press, АСТ (или просто АСТ — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издательство" id="mwiQ-издательство-" style="position: relative;">Южно-Уральское книжное издательство   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwiQ-год-" style="position: relative;">1985
Потеряхин Владимир Александрович
Төп фәнни хеҙмәттәре нефтехимия һәм нефть эшкәртеүҙә каталитик процестарҙы ҡулланыу  менән бәйле.
86-сы йәшендә вафат була
Белеме
1936 йылдан 1947 йылға тиклем Верхотор һәм Воскресенск  урта мәктәптәрендә уҡый
1958 йылда Грозный нефть институтын, 1971 йылда  аспирантураны тамамлай.
Хеҙмәт итеүе
1948  йылдан 1951 йылға тиклем  армияла хеҙмәт итә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  — «Восток» колхозында колхозсы (хәҙерге Ишембай районында) rodina.pomni-yanaul.ru/gorod-salavat/p.htm
1951 йылда  дүрт йыллыҡ армия хеҙмәтенән һуң. Потеряхин Владимир Ишембай тимер юл вокзалының перронында төшә. Верхотор ауылындағы  ата-әсәһенә бара  һәм ике аҙна ял итеп алғандан һуң, эшкә сығып китә.
1951 йылдан  1988 йылға тиклем Салауат нефть химияһы комбинатында төрлө инженер вазифаларында эшләй: 1951 йылда  — катализатор фабрикаһында оператор ярҙамсыһы, һуңынан катализатор фабрикаһының смена начальнигы, өлкән инженер-технолог, тикшеренеүҙәр бүлеге мөдире урынбаҫары, начальник урынбаҫары, цех начальнигы, Тәжрибә заводының фән буйынса директор урынбаҫары. 1971 йылдан — Өфө нефть институтының Салауат филиалы уҡытыусыһы; 1984—1988 йылдарҙа. — Бөтә союз ғилми-тикшеренеү институтының   үҙе ойошторған органик синтез лабораторияһында эшләй (Салауат ҡалаһы).
Эшенә параллель юғары уҡыу йортонда (1958) һәм аспирантурала уҡыуын тамамлай, 1971 йылда, тәжрибә-тикшеренеү цехында етәксе булып, ул  И. М. Губкин исемендәге  дәүләт нефть һәм газ университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Яҙыусылыҡ һәм журналистик эшмәкәрлеге
А. Потеряхиндың «Башкирские березы» шиғри китабы профессионалдар тарафынан юғары баһалана. Тыуған ауылының юбилейына ҡарата шиғырҙар яҙған, улар музыкаға һалынған һәм Верхотор ауылы гимнына әүерелгән.
Библиографияһы
100-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм 11 монография авторы, уйлап табыуға 20 авторлыҡ таныҡлығы
Потеряхин, В. А. Башкирские березы : Стихотворения. Публицистика. Юморист. рассказы / Владимир Потеряхин. Сменялись годы за годами … : Стихотворения. Сатира / Николай Краснощеков.-Уфа: Реактив, 2001.-206с.
Потеряхин, В. А. Гигант ремонтно-строительной индустрии, 30 лет / В. А. Потеряхин. Уфа : Реактив, 2000
Потеряхин, В. А. Изящные идеи: Сб. науч. статей/ В. А. Потеряхин, Г. И. Мещеряков, О. В. Потеряхина. — Уфа: Монография, 2002. — 123с.
Потеряхин, В. А. Мировой эфир : Аналит. обзор / В. А. Потеряхин, О. В. Потеряхина. — Уфа : Реактив, 1999
Потеряхин, В. А. Система химических элементов : (История и соврем. проблемы) / В. А. Потеряхин. — Уфа : Реактив, 1999 На стыке веков / В. А. Потеряхин Салават : Фобос, 2008
Потеряхин, В. А. Мироздание : (материя, вселенная, человек) / В. А. Потеряхин. — Салават : [б. и.], 2009
АБАКУМОВ Алексей Алексеевич
Суҡ муйыл (йыр)
Суҡ муйыл — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй, бейеү көйө характерындағы шаян йыр.
Тарихы
Башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән урыҫ ғалимы С. Г. Рыбаков 1894 йылда Верхнеурал өйәҙе Ҡобағош ауылында йәшәүсе ҡурайсы М. Мырҙағоловтан, шулай уҡ Орск өйәҙе Ташбулат ауылы ҡурайсыһы М. Ҡараҡаевтан тәүге тапҡыр «Суҡ муйыл» йырын, уның легендаһын һәм инструменталь варианттарын яҙып ала һәм «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» («Урал мосолмандарының, уларҙың көнкүреше тураһында очерктар менән, музыкаһы һәм йырҙары») китабында баҫтырып сығара.
«Суҡ муйыл» йырының шиғри тексы 1937 йылда БАССР-ҙың Әбйәлил районындағы Асҡар ауылынан Б. М. Мәһәҙиеванан, Баймаҡ районы кешеһе Х. Мулдаҡаевтан яҙып алынған һәм «Башҡорт халыҡ ижады» («Башкирское народное творчество») китабында баҫтырыла (1954). Йырҙың варианттарын Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, Х. Ф. Әхмәтов яҙып ала.
Легендаһы
Егет атын муйын ағасына нығытып бәйләй ҙә ҡасып барған яралы януарҙы эҙәрлекләргә була. Бүре һуҡмағында бер нисә урынға тағы ҡапҡан ҡороп, арманһыҙ булып, табышын йөкмәгән егет бейәһен ҡалдырған урынға килә, әммә атының һөйәктәрен генә күрә. Атының ерҙә ятып ҡалған эйәрен, йүгәнен тотоп ауылға ҡайта егет.
Һүҙ менән аңлата алмай егет, был турала йырлап һөйләй. Артабан был шаян йыр «Суҡ муйыл» тигән халыҡ йырына әйләнә.
Йырҙың тәрбиәүи әһәмиәте шунда: тормош юлында ҡыйынлыҡтарға тарығанда, уңышһыҙлыҡтарға ситтән шаярыу ҡатыш ҡараған осраҡта, барыһы ла еңелерәк үтә.
Йыр тураһында мәғлүмәттәр
Шиғри текстың 4 юлын үҙ эсенә алған йырҙың көйө ҡабатланыусы 2 һөйләмдән торған периодтан ғибәрәт. Көйҙөң үҙенсәлеге ярты тонға һәм кварта һикерештәре (терцовые и квартовые скачки) менән берләшмәһе аныҡ ритм бирә.
Музыка белгесе М. П. Фоменков «Суҡ муйыл» көйөн ҡатнаш хор өсөн эшкәрткән. «Суҡ муйыл» көйө Л. Б. Степанов һәм З. Ғ. Исмәғилевтең « Сыңрау торна» балетында, М. М. Вәлиев һәм Н. И. Пейконың «Айһылыу» операһында ҡулланылған.
Башҡарыусылар
Йырҙы башҡарыусылар — А. М. Айытҡолов, Камил Вәлиев, Зәки Мәхмүтов, Вәлит Мөхәмәтғәлин, Әлим Ҡәйүмов, Айнур Әминев, Арыҫлан Күсәмешев, «Каруанһарай» төркөмө.
Ғатауллина Лира Даян ҡыҙы
Ғатауллина Лира Даян ҡыҙы  (25 май 1926 йыл — 26 ғинуар 2003 йыл) — ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1968), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981).
Биографияһы
Лира Даян ҡыҙы Ғатауллина 1926 йылдың 25 майында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Иҫке Таҙлар ауылында тыуған.
1958 йылда «Определение активности ревматического процесса во внеприступной фазе у детей» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы, яҡлай ә 1965 йылда — «Распространение, клиника и дифференцированная оценка активности ревматического процесса у детей г. Уфы Башкирской АССР» темаһына докторлыҡ диссертацияһы.
1971—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Педиаторҙары йәмғиәте рәйесе.
Өфө ҡалаһында профессор Ғатауллина Л. Д. башланғысы менән ике махсуслаштырылған кардиоревматология бүлеге асыла.
1967 йылда Башҡорт АССР-ы Өфө Киров һайлау округынан РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана. Уның тырышлығы менән 1972 йылда Өфөлә Республика балалар клиник дауаханаһы ойошторолған.
1970 йылдың 30 мартынан 1987 йылдың 26 февраленә тиклем Бөтә Союз «Белем» ойошмаһының Башҡортостан республика бүлексәһе президиумының идара ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп фәнни эштәре ревматизмды диагностикалауға, дауалауға һәм профилактикалауға, төрлө социаль мөхиттә йәшәүсе балаларҙың һаулыҡ торошон өйрәнеүгә йүнәлтелгән, төрлө ауырыуҙар ваҡытында балаларҙың йөрәкҡан тамырҙары системаһын өйрәнгән. Профессор БАССР уҡыусылары араһында ревматизмдың таралыуын һәм клиник үҙенсәлектәрен билдәләгән, һәм шулай уҡ, патологик процесс әүҙемлеген иҫәпкә алып, ревматизмды дауалау алымдарын эшләй. Ҡойо- һәм бальнеотератияның был ауырыуҙы дауалауҙа файҙаланыу мөмкинлеген күрһәтә, республика балалары өсөн физик үҫеш стандарттарын эшләй. Ошо эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә Республикала балалар ревматизмы ике тапҡырға кәмей.
Ғатауллина Л. Д. 70-тән күберәк фәнни эштәр авторы.
Әзербайжан мәғарифы
Әзербайжан мәғарифы төшөнсәһе ӘР ҡануниәтенә ярашлы уның биләмәләрендә эшләгән мәғариф учреждениелары системаһын, уларҙың үҙенсәлектәрен (уҡытыу кимәлдәрен) һәм эш тәртибен үҙ эсенә ала. Әзербайжанда мәғариф өсөн яуаплы махсус орган Әзербайжандың Мәғариф министрлығы була.
Тарихы
Совет дәүеренә ҡәҙәре, Әзербайжандағы мәғарифтың төп өлөшөн ислам диненә өйрәтеү тәшкил иткән. Биш йәш тирәһенән алып 20-ләгән йәшкә тиклем теләгән кешеләр мәҙрәсәләрҙә уҡый алған. XVII-XVIII быуаттарҙа мәҙрәсәләр мәсеттәрҙән айырыла башлаһа ла, дини мәғариф көсөн юғалтмай. 1865 йылда Бакуҙа тәүге техника мәктәбе һәм ҡыҙҙар өсөн тәүге мәктәп асылды. Ун туғыҙынсы быуаттың аҙағында әзербайжан балалары өсөн донъяуи (дин уҡытылмаған) мәктәптәр асыла башлай; шулай ҙа, батша ваҡытында Кавказ биләмәләрендә университеттар булдырыу йә урта мәктәптәрҙә әзербайжанса уҡытыу ҡырҡа тыйылған. Әзербайжанлы балаларҙың һәм ҡатындарҙың күпселеге өсөн мәғарифҡа юл ябыҡ булған.
Совет осорондағы Әзербайжандың мәғариф системаһы Мәскәүҙәге үҙәк власть тарафынан раҫланған ҡалыпҡа ярашлы булдырылған булған. Барлыҡ мәғариф учреждениелары дәүләт контроле өҫтөндә булған, бөтөн кимәлдәрҙә лә марксизм-ленинизм идеологияһын һәм тәғлимәтен өйрәнеү мәжбүри булған.
Бойондороҡһоҙлоҡ дәүеренең иң башында Әзербайжанда латин әлифбаһы кире ҡайтарыла. Бынан тыш мәғариф системаһының төҙөлөшө үҙгәреш кисермәгән тиерлек. Бойондороҡһоҙ Әзербайжанда элекке осорҙа тыйылған дини мәғариф тергеҙелгән, мәктәп программаларынан идеологияға бәйле материал сығарылған. Һәр бер баланың 11 йыл буйы мәктәптә бушлай уҡырға хоҡуғы бар, кәмендә 9 синыфта уҡыу мәжбүри була. Совет осороноң аҙағында уҡыусыларҙың 18 проценты самаһы урыҫса уҡыһа ла, әлеге мәлдә (1988 йылдан алып) уның мәғарифтың төп теле булараҡ роле ҡырҡа төштө. Сит тел итеп инглиз теле уҡытыла, икенсе сит тел итеп урыҫ теле уҡытылырға мөмкин.
Хәҙерге Әзербайжан Республикаһында мәғариф системаһы
Әзербайжанда мәғариф йәмғиәттең һәм дәүләттең үҫешенең нигеҙе, стратегик мәғәнәгә эйә булған даирә булып һанала. Әзербайжандағы мәғариф системаһы демократик һәм донъяуи, милли һәм халыҡ-ара ҡиммәттәр һәм принциптарға нигеҙләнә. Әзербайжанда йәшәгәндәрҙең барыһы ла 11 йыл буйы тулы урта белем алыу хоҡуғына эйә. Был хоҡуҡ ӘР Конституцияһында ла,  мәғариф тураһындағы ҡануниәттә лә нығынған.
Әзербайжан Конституцияһының 42-се статьяһына ярашлы, мәғариф хоҡуғы ошоларҙан ғибәрәт:
Мәғариф теле
Әзербайжан теле, илдең берҙән-бер рәсми теле, мәғарифтың төп теле булып тора. Унан тыш ҡайһы бер райондарҙа уҡыу аҫаба халыҡтарҙың телдәрендә (ауар, цахур, лезги, талыш һ.б.) алып барыла.
Университеттар
Баку Дәүләт Университеты (1919 йылда Әзербайжан Университеты исеме менән ойошторолған) белемдең барлыҡ даирәләренә ҡағылышлы (физиканан алып шәрҡиәткәсә) белем бирә һәм илдәге иң ҙур китапханаға эйә була. Унда 11 меңдән ашыу студент белем ала, 600-ҙән ашыу уҡытыусы эшләй. Нефтехимия, геология һәм уларға бәйле даирәләрҙә белем Нефть һәм Химия институтында алына. 1920 йылда барлыҡҡа килгән был уҡыу йортонда 15 мең тирәһе студент уҡый, бер меңгә яҡын уҡытыусы эшләй.
Пролетар районы (Дондағы Ростов)
Тарихы
1779 йылдың 14 ноябрендә Рәсәй императоры Екатерина II Грамотаһы менәнҠырымдан килгән күскенсе әрмәндәргә Изге Димитрий Ростовский рус ҡәлғә стеналары янында, «Полуденка ыҙаны янында айырым ҡалаға» нигеҙ һалырға рөхсәт ителгән. Шулай Ҡырым ханлығынан күсерелгән христиандар Дондың түбәнге ағымында Hop-Нахчиван тип аталған ҡала барлыҡҡа килтерәләр.
1782 йылда Hop-Нахчиван халҡы 4 мең кеше тәшкил итә. 1828 йылдың февралендә ҡала рәсми рәүештә Рәсәй империяһы составына индерелә һәм исеме үҙгәртелә: уның исеменән «Нор» ҡушымтаһы алып ташлана, ҡала «Дондағы Нахчиван» тип атала башлай. Был осорҙа ҡаланың сәнәғәт базаһы йылдам үҫешә башлай, сауҙа, һөнәрселек үҫешә, тәүге уҡыу йорттары асыла. 1825 йылда Нахичевань ҡалаһының 33 фабрикаһы була инде — балыҡ, туң май иретә торған, араҡы, күн, кизе-мамыҡ һәм башҡалар.
Ике ҡала араһындағы сик — Ростов һәм Нахичевань — һәр ваҡыт була һәм шартлы рәүештә тип һанала. Дөйөм алғанда, уҙған быуаттың егерменсе йылдар башында, Дон баш ҡалаһында 350 меңдән ашыу кеше йәшәгән. Ике ҡала бер ҡала итеп берләштерелеп, уға Дондағы Ростов исеме бирелә, һәм был турала хөкүмәт ҡарары бик урынлы була. 1928 йылдың 28 декабрендә Театр майҙаны буйлап үткән айырып торған сик юҡҡа сығарыла, ә 1929 йылда Нахичевань территорияһында ҡаланың иң эре райондарының береһе — Пролетар районы барлыҡҡа килә.
1961 йылда районға Дондағы Ростов составына идерелгән Александровская станицаһы ҡушыла.
Иҡтисады
Нахичевань ҡалаһының күп тармаҡлы, тарихи формалашҡан сәнәғәт-иҡтисади базаһы Пролетар районының үҫеше өсөн нигеҙ булып тора. Бөгөнгө көндә Пролетар районында алты меңдән ашыу хужалыҡ итеүсе субъекттар бар, шуларҙың байтаҡ өлөшөн бәләкәй бизнес субъекттары тәшкил итә, утыҙ ике эре һәм урта предприятие, уларҙың күбеһе тотороҡло һәм һөҙөмтәле эшләй.
Иң уңышлы эшләгән предприятиеләргә Ябыҡ Акционер Йәмғиәте (ЯАЙ) «Ростовгазоаппарат» производство коллективы, ЯАЙ «Эмпилс», Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте (ААЙ) «Колфа», ААЙ «Ростов он заводы» ААЙ «Дон кондитер фабрикаһы», ЯАЙ «Ростов уйынсығы», ААЙ «Красный Аксай», ААЙ «Ростшампанкомбинат» һәм башҡа бик күп предприятиелар инә. Бында ҡаланың төп йәшәйеште тәьмин итеү системалары, идара итеү системаһы, хужалыҡ һәм торлаҡ-коммуналь инфраструктураһы тупланған: ҡала Һыу каналы, Горэлектросеть, Горгаз, Электросвязь.
Мәҙәниәте
Пролетар районында бик күп һанда уҡыу йорттары, спорт залдары, мәҙәниәт учреждениеләре, театр һәм концерт майҙансыҡтары бар.
Боронғо Нахичевань бөгөнгө көндә лә урамдарының һәм күркәм ихаталарының, торлаҡ йорттар һәм йәмәғәт биналарының ҡабатланмаҫ үҙенсәлеге, йәшеллектең, парк һәм майҙандарының күплеге менән әсир итә. XVIII быуат аҙағында — XIX быуаттың беренсе яртыһында төҙөлгән күп капиталь ҡоролмалар уникаль тип танылды, тергеҙелделәр һәм дәүләт яҡлауы аҫтындалар, бында хәҙер модерн, барокко, урыҫ классицизмы стилендә башҡарылған төҙөлөш һәм архитектура ҡомартҡылары 150-нән ашыу иҫәпләнә.
Пролетар районының архитектура ҡомартҡылары араһында: Егор Красильников йорто, Нахичевань ҡала театры бинаһы, Гайрабетов йорто, Лусеген Попов йорто, М. Горький исемендәге Ростов академия драма театры, Сагиров йорто, Кечекьян йорто.
Таганрог троллейбусы
Таганрог троллейбусы — Таганрог ҡалаһының йәмәғәт транспорты.
Эшләй башлаған ваҡыты — 25 декабрь 1977 йыл. 2010 йылда ҡалала 7 маршрут булған. Троллейбустар паркын берҙән- бер депо хеҙмәтләндерә, ул трамвай-троллейбус идаралығы составына инә.
Тарих
Беренсе троллейбус линияһы 1977 йыл аҙағында ҡаланың ике тимер юл вокзалын тоташтыра, ул КПСС-тың ҡала комитеты беренсе секретары Б. Ф. Зубрицкий тырышлығы менән булдырылған. СССР-ҙың энергетика машиналар төҙөү министры В. В. Кротов троллейбус депоһын төҙөүгә аҡса бүлгән, бының төп шарты — ҡала властары «Ҡыҙыл Котельщик» заводы территорияһын киңәйтергә ярҙам итергә тейеш булыу.
Маршруттар
2014 йылдың 1 ғинуарына эшләүсе маршруттар:
Юл хаҡы
2015 йылғы мәғлүмәт буйынса: 2009 йылда пассажирҙар ағымы түбән булғанлыҡтан түләү системаһы үҙгәртелә. Кондукторҙарҙың байтаҡ өлөшө ҡыҫҡартыла, пассажирҙар алғы ишектән сыға һәм юл хаҡын түләй. Тик барлыҡ троллейбустарҙа ла беренсе ишек аша сығыуҙы ойоштороу техник сәбәптәр арҡаһында мөмкин булмай (мәҫәлән, «ЗиУ» троллейбустарында).
1 октябрь, 2010 йыл. Түләүҙәр системаһы менән бәйле контролде көсәйтеү трамвайҙарҙағы кеүек унификациялана —троллейбусҡа инеү һәм түләү беренсе ишектә, ә троллейбустан сығыу — икенсе һәм өсөнсө ишектә башҡарыла. Әммә троллейбус водителдәре даими рәүештә автобустар һәм маршрут таксиҙары менән ярышыу арҡаһында һәм пассажирҙар сыҡҡанда юл хаҡын түләү күп ваҡытты алғанға күрә был унификациялы алымдан баш тарттылар.
Грек алфавиты
Гре́к алфави́ты — грек теленең һәм башҡа грек төркөмө телдәренең алфавиты. Ул даими рәүештә б.э.т. IX быуат аҙағынан йәки б.э.т. VIII быуат башынан ҡулланыла. Грек алфавиты, күрәһең, тартынҡы һәм һуҙынҡы өндәрҙе үҙ эсенә алып улар өсөн айырым билдәләр ҡулланған тәүге алфавит булып тора. Алфавитта 24 хәреф бар, классик дәүергә тиклем ҡайһы бер диалекттарҙа тағы ла бер нисә хәреф — (дигамма),  (стигма),  (хета),  (сан),  (коппа),  (сампи). Классик грек телендә быларҙың тәүге өсәүе һандарҙы яҙыу өсөн ҡулланылған.
Тарих
Грек алфавиты финикия яҙыуы нигеҙендә үҫешкән һәм иртә грек яҙыуы системалары (һыҙыҡлы Б яҙыуы һәм кипр яҙыуы) менән бәйләнмәгән. Яҡынса 55000 боронғо һәм урта быуат грек ҡулъяҙмалары һаҡланып ҡалған.
Хәреф атамалары
Финикия алфавитының һәр бер хәрефе шул уҡ хәрефтән башланған һүҙ менән аталған. Шул рәүештә беренсе хәреф — алеф («үгеҙ»), икенсе хәреф — бет («йорт»), өсөнсө хәреф — гимель («дөйә») һ. б. тип исемләнгән.
Был хәрефтәрҙе грек телен яҙыу өсөн ҡулланғанда, уларҙың атамалары грек фонологияһы тик аҙ ғына үҙгәртелә. Шулай итеп алеф, бет, гимель хәреф атамалары үҙ мәғәнәләрен юғалтып грек телендә альфа, бета, гамма тип атала башлай. Һуңыраҡ алфавитҡа яңы хәрефтәр өҫтәлгәс йәки булғандары үҙгәртелгәс, уларға мәғәнәле атамалар бирелгән. Мәҫәлән, омикрон һәм омега хәреф атамалары «бәләкәй о» һәм «ҙур о» тип аңлатыла.
Әһәмиәте
Яҙманың консонант-вокал формаһы буларыҡ грек алфавитының барлыҡҡа килеүе, айырым билдәләр - хәрефтәр - фонем билдәләре ниндәйҙер фонда аңлауҙы талап итмәй, һәр шәхестең шәхси үҙаллы үҫешенә килтерә, уҙе менән бәйле һәм үҙенә төбәлгән ҡараш, донъяға ҡарашын, донъя төҙөлөшөн аңлауға ышаныслы аҙым яһауға килтерә (Ҡарағыҙ. Havelock E. A. The Literate Revolution in Greece and Its Cultural Consequences. Ptinceton, N.J.:Princeton University Press, 1981
Грек алфавиты Европала һәм Яҡын Көнсығышта киң таралған һәм күпселек донъя илдәренең яҙыу системаларында, шул иҫәптән латин алфавиты һәм кириллица, ҡулланылған күп кенә алфавиттарға нигеҙ булып хеҙмәт иткән.
Телде яҙыуҙан башҡа, грек алфавиты хәрефтәре математикала һәм башҡа фәндәрҙә халыҡ-ара билдәләр булараҡ, шулай уҡ элементар киҫәксәләрҙе, йондоҙҙарҙы һәм башҡа объекттарҙы атағанда ҡулланыла.
Грек алфавиты нигеҙендәге яҙыуҙар
Грек яҙыуы Яҡын Көнсығыш, Ҡара диңгеҙ буйы һәм уларға яҡын өлкәләрҙә, мәҫәлән Ҡушан империяһында бактрия, төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған ором (төрки-румия), Эпирҙың төрки-грек телдәрен яҙыу өсөн ҡулланылған. Кириллица һәм башҡа алфавиттар менән бер рәттән, бынан алдараҡ Грецияның һәм уға яҡын ерҙәрҙең славян диалекттарында, ғағауз һәм арумын телдәрендә ҡулланылған.
СССР гректары менән 1920—1930-сы йылдарҙа грек алфавитының ҡыҫҡартылған варианты ҡулланылған, унда η, ξ, ς, ψ, ω хәрефтәре булмаған. Был алфавитта гәзиттәр һәм китаптар нәшер ителгән.
Архаик хәрефтәр
* Был символдар күпселек компьютерҙарҙа дөрөҫ күренмәй, сөнки улар тик яңыраҡ ҡына Юникодҡа индерелгәндәр.
Башҡа телдәр өсөн ҡулланылған хәрефтәр
Ҡайһы бер саҡтарҙа, мәҫәлән грек алфавитын грек теленән айырлған телдәрҙе билдәләү өсөн ҡулланылғанда, өндәрҙе сағылдырыу өсөн уға өҫтәмә хәрефтәр индерелгән. Ваҡыт үтеү менән был осраҡтарҙа йыш ҡына айырым алфавиттар (мәҫ. этруск, копт йәки кириллица) барлыҡҡа килгәндәр. Әммә һирәк ҡайһы саҡта алфавит нигеҙҙә грек булып ҡалған һәм был осраҡта тейешле хәрефтәр киңәйтелгән грек яҙыуының бер өлөшө булараҡ иҫәпләнергә мөмкин.
Айырым осраҡтар
Төрлө ваҡытта грек алфавитында фонемалар йәки аллофон /j/ булған, төрлө сәбәптар арҡаһында уларҙы айырым билдә менән яҙыу зарурлығы юғала. XIX быуатта ғына, һуңғы алмашыныуҙарҙы аңлау өсөн, ғалимдар боронғо грек алфавиты фонемаларын тергеҙә.
Грек лигатураһы
Ҡулъяҙмаларҙа һәм баҫмаларҙа грек лигатураһы киң ҡулланыла:
Фәндәрҙә ҡулланыу
Фәндәрҙә ғәҙәттә тик формаһы буйынса латин хәрефтәренә тап килмәгән хәрефтәрҙе ҡулланалар (таблицала формалары латн хәрефтәренә тап килгәндәре алһыу төҫ менән күрһәтелгән):
Баҡыев Әхмәт Вәхит улы
Баҡыев Әхмәт Вәхит улы (15 ғинуар 1939 йыл — 13 август 2016 йыл) — ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—1989 йылдарҙа Өфө нефть институтында ситтән тороп һәм киске уҡыу буйынса проректор. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1998), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989).
Грек алфавиты
Фәндәрҙә ҡулланыу
Фәндәрҙә шулай уҡ хәрефтәрҙең вариатив формалары ҡулланыла: Υ урынына ипсилон ϒ, θ урынына тета ϑ һ. б.
Баҡыев Әхмәт Вәхит улы
Биографияһы
Әхмәт Вәхит улы Баҡыев 1939 йылдың 15 ғинуарында БАССР-ҙың Боҙаяҙ районы Шишмә ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы) тыуған. 1960 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хань (династия)
Хань империяһы (урыҫса Империя Хань, ҡытайса 漢朝, ябай 汉朝, пиньин телендә: Hàn cháo, палл.: Хань чао; б.э.т.206 —220 яңы эра) — Ҡытай тарихындағы Цинь империяһы һәм «Өс батшалыҡ» осорҙары араһындағы Лю династияһы хакимлек иткән дәүер. Үҙенең дөрөҫ эске сәйәсәте арҡаһында был империя Ҡытай тарихында иң оҙон ғүмерле булыуы менән билдәле. Уның идара тәжрибәһе һәм институттары киләсәк өсөн өлгө булыуы менән бер рәттән ҡытайҙарҙың төп этник төркөмө нәҡ ошо тарихи осорҙа дәүләт исеме менән «хань» атамаһын ала.
Хань империяһында хакимлек иткән династияны башлаусы Лю Бан. Баш ҡалаһы Чанъань булған был тәүге осор (б.э.т.206 — 9 яңы эра) «Тәүге осор Хань» (ҡытайса 前漢) йәки «Көнбайыш Хань» (ҡытайса 西漢) тип йөрөтөлә. Был империя тарихы Хань династияһының тарихи хроникаһы —«Ханьшу яҙмалары»нда сағылдырылған.
Баҡыев Әхмәт Вәхит улы
Биографияһы
1960 йылдан алып, шул уҡ институтта (хәҙер ӨДНТУ): ситтән тороп уҡыу факультеты деканы (1969 йылдан), ситтән тороп һәм киске уҡыуҙар буйынса проректор (1969 йылдан), кафедра мөдире (1989—1999), кафедра профессоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының физика-математика һәм техник фәндәр бүлеге академик-секретары, геология, физика-математика һәм техник фәндәр секцияһы рәйесе урынбаҫары (1996 йылдан), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының нефть һәм газ бүлеге академик-секретары (2000—2006), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Ер һәм тәбиғәт ресурстары бүлеге академик-секретары (2006 йылдан)
Грек алфавиты
Һандрҙы яҙыу өсөн ҡулланыу
Грек хәрефтәре һандарҙы яҙыу өсөндә ҡулланылған. Классик ионик системала алфавиттың тәүге 9 хәрефе 1 алып 9 тиклемге цифрҙарға, артабанғы 9 хәреф 10 ҡабатлаусыға һәм һуңғы 9 хәреф 100 ҡабатлаусыға тура килә. Шунлыҡтан алфавиттың 24 хәрефенә тағы ла өс хәреф — дигамма, коппа һәм сампи өҫтәлә.
Баҡыев Әхмәт Вәхит улы
Биографияһы
Инженер-механик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһыны академигы (1998), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1986), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989).
Хань (династия)
Лю династияһының хакимлек итеүе 8—23 йылдар араһында уның ҡатын-ҡыҙҙар яғынан туғаны булған Ван Мандың власты үҙ ҡулына тартып алыуы арҡаһында өҙөлөп тора. 16 йылға һуҙылған был осорға «Синь империяһы» тигән атама бирелгән.
Грек алфавиты
Һандрҙы яҙыу өсөн ҡулланыу
Грек иҫәпләү системаһы хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған, әммә ул сикле рәүештә, мәҫәлән китап бүлектәрен рим иҫәпләү системаһы һымаҡ билдәләр өсөн файҙаланыла.
Баҡыев Әхмәт Вәхит улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Нефтегазохимия аппараттары төҙөү мәсьәләләрен өйрәнә.
Хань (династия)
25—220 йылдарҙы үҙ эсенә алған һәм баш ҡалаһы Лоян булған икенсе хакимлек дәүере «Һуңғы Хань» (ҡытайса 後漢) йәки «Көнсығыш Хань» (ҡытайса 東漢) тип атала. Уның тарихын Хоу Ханьшу яҙып ҡалдырған.
Баҡыев Әхмәт Вәхит улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Геометрик һәм механик яҡтан оҡшаш булмаған, йоҡа ҡатламдарының механик деформацияланыу һәм емерелеү механикаһын өйрәнә. Уның был фундаменталь тикшеренеүҙәре нефтегазохимия аппараттарын етештереү өсөн практик мәсьәләләрҙе хәл итергә булышлыҡ итә. Нефть эшкәртеү объекттарында эҫегә сыҙамлы, мартен класлы хром-молибден ҡоростан иретеп йәбештереүҙең яңы технологияларын индерә.
Хань (династия)
Көнбайыш Хань
Чжанго батшалыҡтары юғары ҡатлам вәкилдәренең әлегерәк баҫып алынған дәүләттәрҙе тергеҙеүгә йүнәлтелгән фетнәләре Цинь империяһының ҡолауына килтерә. Бөйөк Ҡытай стенаһын төҙөүҙә ҡатнашҡан 900 эшсенең көслө ямғырҙар арҡаһында эшкә һуңлау осрағы быға сәбәп була. Ул саҡтағы ҡанундар буйынса бының өсөн үлем язаһы ҡаралған була. Эш урынына килеп, ошо хәлгә төшөү урынына улар баш күтәреүселәр отряды ойоштора, уға тиҙ арала 300 меңгә яҡын кеше ҡушыла.
Баҡыев Әхмәт Вәхит улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Баҡыев Ә. В. яңы физик принципҡа нигеҙләнгән ике фазалы үҙәктән ынтылыусы көстәр ҡулланылған юғары эффектлы йылы алмаштырыусы ҡоролма уйлап таба. Газ үткәреү торбаларының металы емерелеүен кәметеү мәсьәләһен хәл итә.
Нефтегазохимия аппараттарын төҙөү һәм яңы технологиялар буйынса фәнни мәктәп төҙөй. Баҡыев — 260-тан күберәк фәнни эштәр авторы, шул иҫәптән 30 монография, 13 патент авторы..
Хань (династия)
Көнбайыш Хань
Династияны башлаусы Лю Бан сығышы менән крәҫтиән була. Ул етәкләгән баш күтәреүселәр баш ҡала Сяньянды баҫып ала һәм Цинь династияһын бәреп төшөрә. Лю Бан яңы династияға нигеҙ һала. Тарихта ул Беренсе, йәки Оло, йәки Тәүге, йәки «Көнбайыш Хань династияһы» тигән атама менән йөрөтөлә.
Беренсе Хань императорҙары осоронда дәүләт менән идара итеү Цинь Шихуан өлгөһөндә ныҡ үҙәкләштерелгән була. Ил административ берәмектәргә бүленә, улар менән император тәғәйенләгән түрәләр (чиновниктар) идара итә. Уларға эш хаҡы түләнә, хеҙмәт баҫҡыстары менән үрләү танылғанлыҡ һәм күренеклеккә түгел, ә белемгә һәм сиратлап үткәрелгән имтихандарҙы уңышлы үтеүгә бәйләнгән була.
Алдағы хакимдәр нәҫеленән айырмалы рәүештә, Хань императорҙарының конфуцианлыҡтың патерналистик идеологияһын (бар власҡа эйә булған етәксе үҙ ҡулы аҫтында эшләгәндәр өсөн ҡулай хеҙмәт һәм ял шарттары тыуҙыра) алға ҡуйыуы халыҡты император тирәһендә тығыҙ туплай, был үҙ сиратында империяны күсмә тормош алып барған хунну баҫҡынсылары һөжүмдәренән һаҡлау өсөн Бөйөк Ҡытай стенаһын төҙөү кеүек оло башланғыстарҙы тормошҡа ашырырға булышлыҡ итә.
Өсөнсө император У-ди династияның башҡа вәкилдәренә ҡарағанда оҙағыраҡ хакимлек итә. Ул билдәле бер ваҡытҡа ҡытай сиктәрен баҫҡынсылар һөжүменән ҡурсалауға өлгәшкән ғәйрәтле һәм ҡаһарман хөкөмдар булып тарихҡа инеп ҡалған. Конфуциан белемлелек һәм граждандар хеҙмәте был осорҙа дәүләттең мөһим ҡиммәттәре итеп таныла. Урта Азия халыҡтары менән дипломатик берләшмәләр урынлаштырыу ниәтенән У-ди ойошторған «Чжан Цян миссиялары» ҡытайҙарҙың көнбайыш донъяһы тураһындағы мәғлүмәттәрен бермә-бер киңәйтә.
Көрсөк
[[Файл:Bronze horse with lead saddle, Han Dynasty.jpg|thumb|left|250px|Хань империяһы осоронда
бронзанан яһалған һын]] Баҫҡынсыларға даими ҡаршы тороу һәм көнбайыш биләмә сиктәрен киңәйтеү хәстәр-мәшәҡәттәре илде ярлыландыра, һалым һәм йыйымдарҙың артыуына килтерә. Шул уҡ ваҡытта императорҙарҙың һәр яңы быуыны үҙ һарайындағы аҫтыртын эш-хәлдәр һәм ғәйбәт шауҡымында дәүләт тормошоноң мөһим мәсьәләренә торған һайын иғтибарын кәметә бара.
Чэн-ди һәм Пин-ди хакимлек иткән осорҙар уларҙың ҡатындары араһындағы көндәшлек һәм айырып ҡарарлыҡ вәриҫтең булмауы менән билдәләнә. Мәҫәлән, Чэн-динең яңы һөйәркәһе талабы менән үҙенең башҡа ҡатындарҙан тыуған улдарын юҡ итергә фарман биреүе —императорҙың көсһөҙлөк билдәһе. Ике хакимдең вафаты ла көтмәгәндә була, һәм күп имеш-мимеш хәбәрҙәр тыуҙыра. Пин-ди үлгәндән һуң ваҡытлыса хаким итеп уның кейәүе, сығышы менән көслө Вандар нәҫеленән булған Ван Ман тәғәйенләнә. Император титулын ҡабул иткәс, ул дәүләткә янаған упҡындан ҡотолоу маҡсатында күп кенә үҙгәртеүҙәр үткәрә, үҙ яғына халыҡтың ярлы ҡатламын ауҙарырға тырыша. Шәхси хосусилекте һәм ҡоллоҡто ҡыҫыуы арҡаһында батша йәмғиәттең юғары өлөшөн үҙенә ҡаршы ҡуя.
Хуннуларҙың һөжүмдәренән һаҡланыу буйынса ойошторолған хәрби хәрәкәттәргә түгелгән сығымдарҙы ҡаплауға йүнәлтелгән иҡтисад реформалары тейешле һөҙөмтә бирмәй. «Империя дәүеренә тиклемге йолаларға ҡайтыу» тиң аңлатылған үҙгәртеүҙәре тора-бара сәйәси буталсыҡҡа һәм тәртипһеҙлектәргә килтерә. Провинцияларҙа башлыҡтары үҙҙәрен «император» тип атаған күп һанлы баш күтәреүселәр төркөмдәре барлыҡҡа килә. Ахырҙа уларҙың «ҡыҙыл ҡаштар» исемен алған иң тәүәкәлдәре баш ҡалаға баҫып инә. Ван Ман әсиргә алына, уның башын өҙәләр, кәүҙәһен киҫәктәргә сапҡылайҙар. Был хәлдәр аҙаҡ шулайыраҡ һүрәтләнә:
Астар бер-береһен ашаны. Үлгәндәр бер нисә йөҙ меңгә етте. Баш ҡала емереклектәргә әйләнде.