cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡотлоғужа
Ҡотлоғужа (Кутлугуза) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 314 кеше. Почта индексы — 453057, ОКАТО коды — 80221810004.
Этимологияһы
Ҡотлоғужа ауылының исеме Ҡотлоғужа тигән андронимдан килеп сыҡҡан. Ҡотлоғужа Сәпәрғолов (Сәфәрғолов) Юрматы улусының старшинаһы булған. Был вазифала XVIII быуаттың уртаһынан билдәле.
Тарихы
Ауыл XVIII быуаттың 30-сы йылдарында барлыҡҡа килгән. 1747 йылда аҫаба башҡорттар үҙ ерҙәренә типтәрҙәрҙе индергән. Ун йылдан һуң башҡорттарҙан һатып алған ерҙәргә мишәрҙәр инә башлай.
1770 йылда Урал буйлап сәйәхәте барышында ауылда академик И.И. Лепёхин булып иткән. Ул башҡорт һабантуйын тасуирлаған, шул уҡ ваҡытта халыҡтың игенселек менән шөғөлләнеүен, һәр кемдең үҙ ихтыяжына ярашлы иген сәсергә тырышыуын билдәләгән.
Ауыл старшинаһы Ҡотлоғужа Сәфәрғолов Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында баш күтәреүселәр отрядына етәкселек иткән. Ихтилалда уның ҡарамағындағы 190 ихата халҡы ҡатнаша. Ул саҡта Сәфәрғолов Тәлтем-Юрматы улусы старшиналарының береһе була. Крәҫтиәндәр һуғышы тураһындағы документтар йыйынтығында был ауыл ике тапҡыр телгә алына. 1812 йылда Ҡотлоғужа, Игенйылға, Һаҫыҡкүл ауылдары халҡы һәм Табын ҡәлғәһе казактары уларҙың ерҙәрен Богоявленск заводына бүлеп алырға маташҡанда межалау түрәләренә ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә. Тәүге төпләнеүсенең улдарының исемдәре: Байназар (1751-1820 йй.), Ҡотлоғәлләм (1757-1826 йй.), Байморат (1768-1823 йй.), Мерәҫ (1774-1831 йй.) Ҡотлоғужиндар.
Ошо ауыл кешеләре Уҫман Мәүлитов, Хәмзә Әбделфәйезов һәм Мөхәмәткәрим Хәмитов 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
1920 йылда 188 йортта 960 кеше йәшәгән, шул уҡ ваҡытта бында башҡорттар күпселекте тәшкил иткән. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек һәм башҡа кәсептәр менән шөғөлләнгән.
1839 йылда 148 башҡорт 125 ат, 60 һыйыр, 30 һарыҡ һәм 20 кәзә аҫраған. Уларҙың 60 умартаһы булған. Өс йылдан улар 160 бот ужым һәм 872 бот яҙғы иген сәскәне теркәлгән.
ХХ быуат башында 2 сәскес булған. Һатыу өсөн таштан аҡ ҡом етештергәндәр. Кешеләрҙең бер өлөшө Богоявленскиҙағы Пашков заводында эшләгән, икенселәре ылаусылыҡ менән шөғөлләнгән. XIX быуат аҙағында ике бакалея кибете асылған булған
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тәбиғәте
Ҡотлоғужа ауылы үҙенең Баш һыуы тип аталған шишмәһе менән дан тота. Ундағы һыу иҫ киткес таҙа һәм тәмле. Ер өҫтөнә сыҡҡансы шишмә һыуы тәбиғи фильтрация үтә. Баш һыуы шишмәһен тере һыу тип атайҙар, табиптар уны бөйөр ауырыуҙарын дауалағанда һәм иҫкәрткәндә ҡулланырға кәңәш итә. Һыу үҙенсәлекле составы арҡаһында төрлө таштарҙы иретә. Физик-химик составы буйынса баланслы шишмә һыуы уны эскән кешеләргә шифа бирә. Шишмәнең даны күптән инде райондан ситкә сыҡҡан - унда Силәбе, Ырымбур һәм башҡа өлкәләрҙән дә килеп һыу алалар. Шишмәне төҙөкләндереү өсөн ауыл халҡы 2021 йылда Рәсәй Президенты грантын алыуға өлгәшә.
Лонг-Бич
Лонг-Бич (ингл. Long Сау ) — АҠШ-та Калифорниялағы  ҡала. Лос-Анджелес окрунының көньяҡ өлөшөндә, Тымыҡ океандың яры буйында урынлашҡан, Лос-Анджелестың эшлекле үҙәгенән  30 км алыҫлыҡта ята. Көньяҡтан Лонг-Бич Ориндж округы менән сиктәш. Халҡы һаны буйынса АҠШ-та 38-се урында. Калифорнияла 6-сы урында, Лос-Анджелес округында 2-се урында тора. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡы 492  682 кеше тәшкил иткән. Сигнал-Хилл ҡалаһын тулыһынса Лонг-Бич ҡалаһы уратып алған.
Лон-Бич порты донъяла иң ҙур порттарҙың береһе. Ҡалала нефть сәнәғәте үҫешкән, нефть ер аҫтында ла, диңгеҙ төбөндә лә табыла. Ҡалала төрлө предприятиелар, самолет, автомобиль запас частары, электроника һәм йорт фурнитураһын етештереү буйынса заводтар урынлашҡан.
Ҡалала Epson компанияһы бүлексәһенең  штаб-фатиры урынлашҡан. Ҡаланың барлыҡҡа килеүенә юғары технологияларҙың һәм аэрокосмос сәнәғәтенең   үҫеше  булышлыҡ итә.
Демографияһы
2010 йылда халҡы 462 257  кеше тәшкил итә.
Раса составы:
Төрлө расалы латиноамериканлылар халыҡтың 40,8 % тәшкил итә.
Спорты
Лонг-Бич ҡалаһында ҡала трассаһы 1976—1983 йылдарҙа   Формула-1  АҠШ-Көнбайыш Гран-при үткәреү өсөн ҡулланылған. Шулай уҡ, был трассала америка уҙыштар серияһы ярыштары уҙғарыла: IndyCar (элек ChampCar), Америка Ле-Ман серияһы,  Formula DRIFT һәм Formula E
Туғандаш ҡалалар
Лонг-Бич түбәндәге ҡалалар менән туғандаш (2007 йылдың октябренә ҡарата) :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Иҫке Русса (курорт)
Курорт төҙөү
1882 йылда курортта ауырыу балалар дауалау колонияһы асыла. Уны асыу өсөн Петербург университеты профессоры Д. И. Менделеев, И. Е. Андреевский, В. И. Ламанский курортта дауаланыусыларға лекциялар уҡып аҡса йыя. Үҙ йәшәйешенең утыҙ йылы (1912 йыл) эсендә колония бер нисә мең баланың һауығыуына булышлыҡ итә. Рәсәйҙә бындай учреждение беренсе була. 1916 йылда курорт Иҫке Руссаның көньяҡ-көнсығыш ситендә 47 дисәтинә ер биләй, унда бик күп ағастар ултыртыла, өс дисәтинә — тоҙло күл өҫтө була, курорт биләмәһендә бейеклеге 4 сажинлы Муравьев фонтаны атылып тора. Күл тирәләй йөрөү өсөн ябыҡ галерея бара, унда — эсәр минераль һыулы ял итеү өсөн павильон эшләнгән. Шифахана биләмәһендә газлы минераль һыу һатыла. Курортта 112 ванна була, бындағы ләм Петербург, Мәскәү, Рыбинск, Кострома,Тверь, Ревельск, Бежецк, Луганск ҡалаларына оҙатыла. Ылыҫлы тоҙҙо Одесса, Рига, Невель, Бөйөк Луки. ҡалаһын аебәрәләр. Аш тоҙо иретмәһе йәки башҡа юғары концентрациялы һелте — Рязань, Витебск, Либава, Могилев ҡалаларына оҙатыла.
Революциянан һуң
1918 йылда курорт һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты ҡарамағына тапшырыла. 9-12 мартта 1919 йыл курортҡа һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары Н. А. Семашко килә. Был йылда 1930 кеше курортта дауалана, уларҙан 120 кеше Ҡыҙыл Армияның командирҙары һәм урындағы яугирҙар, Граждандар һуғышы геройҙары һәм улар араһында Я. Ф. Фабрициус, Н. С. Григорьев була. 1921 йылда был курортта рәссам Б. М. Кустодиев дауалана. Ҡала буйлап экскурсия ваҡытында ул бик күп этюдтарын яҙа, улар нигеҙендә артабан картиналарын ижад итә. 1925 йылдан алып курорт йыл әйләнәһенә 11 ай дауамында эшләй башлай. Рәсәйҙә тәүге тапҡыр шулай курорт йыл әйләнәһендәге эшмәкәрлеккә күсә.
Яйлап курорт үҫә бара. 1940 йылда ете йоҡо корпусы була. 11 мең кеше шифаханала дауаланыу үтә, амбулаторияла — 8800 кеше дауалана. Һуғыш алдынан стационар урындар һаны 1100 урын тәшкил итә. Иң яҡшы ҡорамалдар менән һыу һәм ләм менән дауалау хеҙмәте эшләй, ярҙамсы дауалау-диагностик лабораториялар һәм кабинеттар, яҡшы бальнео-гидроминераль хужалыҡ эшләй. Курорт тирәләй матур парк урынлашҡан.
Һуғыш йылдарында
23 июнь, 1941 йылда һуғыштың икенсе көнөндә курорт базаһында 20-17 эвакогоспитале йәйелдерелә. Уның начальнигы итеп Виноградов Василий Константинович (курорттың баш табибы) тәғәйенләнә. Комиссары Лохов Иван Степанович (курорт директоры 1937 йылдан алып) була.
1941 йылдың июлендә курорттың үҙәк корпусында Ленинград өлкә комитеты секретары М. Н. Никитин партизандар командирҙарын ҡабул итә, үс алыусыларҙың беренсе бригадаһын формалаштыра.
1944 йылдың 18 февралендә Иҫке Русса немец ғәскәрҙәренән азат ителә. Эвакуации курорт директоры И. С. Лохов ҡайта. Шифахана территорияһында масштаблы тергеҙеү эштәре башлана.
1946 йылдың 25 декабрендә шифахана тәүге ауырыуҙарҙы ҡабул итә, унда 50 койка йәйелдерелә, 5 ванна һәм ләм аппликациялары өсөн 5 кушетка ҡуйыла.
50-90-сы йылдар
Курортта яңынан торлаҡ корпустары, һыу һәм ләм дауаханаһы төҙөлә, яңы коммуникациялар һалыу, бальнео-ләм ҡорамалдары тулыһынса алмаштырыла, яңы скважиналар быраулана, ике яңы эсәр дауалау һыу төрө табыла.
Хәҙерге йылдар
1994 йылдың мартында «Иҫке Русса» курорты Ябыҡ типтағы акционерҙар йәмғиәте тип атала. . 2008 йылда курорт 180 йыллыҡ юбилейын билдәләй.
Кесе Шора
Кесе Шора — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Шора йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Рассоха (Вежма ҡушылдығы)
Түбәнге Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вежма йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Воймига (Ирмес ҡушылдығы)
Воймига  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирмес йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләт (Асҡын районы)
Дәүләт (Давлятовка) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше. Почта индексы — 452883, ОКАТО коды — 80204842007.
Тарихы
Дәүләт ауылы архив мәғлүмәттәрендә 1870, 1895 йылдарҙа күрһәтелмәгән. XX быуат баштарында барлыҡҡа килгән тип әйтергә мөмкин. 1920 йылда 42 йортта 223 башҡорт йәшәгән.
Урамдары
Урам исеме
Ғилемханова Зәйтүнә Ғилемхан ҡыҙы
Ғилемханова (Малюта) Зәйтүнә Ғилемхан ҡыҙы (14 август, 1922, БАССР, хәҙерге Салауат районы, Лағыр ауылы — 2015, Өфө ҡалаһы) — гвардия сержанты, приборсы, зенитсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
Ғилемханова (Малюта) Зәйтүнә Ғилемхан ҡыҙы 1922 йылдың 14 авгусында хәҙерге Салауат районының Лағыр ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1937 йылда Башҡорт кооператив техникумына уҡырға инә. 1940 йылда Дыуан районына товаровед итеп ебәрелә. 1942 йылдың 25 апрелендә үҙ теләге менән фронтҡа китә. "Аяғымда — ярымботинка, өҫтөмә һырыған фуфайка, беретка, юбка кейгәнмен. Инәйем бәләкәй йәшел кәстрүлгә һары май һалып биргәйне. Фронт юлын үткәнсе, шул кәстрүл эргәмдә булды." Уны элекке Чкалов (хәҙерге Ырымбур) өлкәһендәге Орск ҡалаһының кесе авиация белгестәрен әҙерләүсе 22-се хәрби мәктәбенә приборсылар ротаһына ебәрәләр. 1942 йылдың декабрендә 9-сы запас һауа полкында хеҙмәт итә башлай Зәйтүнә. Һалҡын ғинуар айын бик ҡыйынлыҡ менән үткәрәләр. "Фронтҡа тауар вагондарына тейәп алып киттеләр. Бомба эләгеп, вагондар яна, уларҙы ысҡындыралар ҙа — алға. Ҡайһы бер ҡыҙҙар юлда уҡ яҡты донъя менән хушлашты… Вагон эсе ҡар. Һикеләр бар, тик өҫтө боҙ. Мейес бар, утын юҡ. Йылынырлыҡ бер нимә, тәғәм ризыҡ, тамсы һыу юҡ. Аяҡтарҙа 45-се үлсәмле ботинка, урап ебәрергә сылғау ҙа юҡ, исмаһам. Унарлаған ҡыҙ, һырығышып, бөршәйешеп, бер-беребеҙҙе йылытып ятҡан булабыҙ. Күңелдәрҙе күтәрер өсөн, йырлашабыҙ. Туҡтаһаҡ, иң элек утын эҙләйбеҙ, тапһаҡ, тимер мейескә яғып ебәрәбеҙ. Ҡайҙа барғаныбыҙҙы ла белмәйбеҙ. Юлдар күп ваҡыт ябыҡ була. Ҡазанға ғына ай ярым барҙыҡ. Ошо арала аяҡтар ҡуша туңды." 1943 йылдың 22 апрелендә фронтҡа китер алдынан митинг була. Шул митингыла ҡыҙ саф башҡорт телендә сығыш яһай: «Беҙҙең Горбунов исемендәге авиация заводында эшләнгән бомбардировщиктар һынатмаҫ»,- ти ул. Шул уҡ йылдың 25 апрелендә уны 36-сы гвардия бомбардировкалаусы авиаполкка тәғәйенләйҙәр. Украинаны, Польшаны, Чехословакияны, Германияны азат итеүҙә ҡатнаша. Воронеж һәм Беренсе Украина фронты составында Берлинғаса барып етә. Был полк ҡыйыу лётчиктары менән дан тотҡан. Һуғыш аҙағына полк байрағын Суворов һәм Кутузов ордендары биҙәй, уға почётлы «гвардия полкы», «Берлин полкы» тигән исемдәр бирелә. Һуғыш тамамланыуын Зәйтүнә Берлин янындағы Зорау аэродромында ишетә. "1945 йылдың 9 майын мин поста ҡаршыланым. 8 майҙан 9 майға ҡараған көндө, киске сәғәт 6-ла мин гвардия байрағын ҡарауыллау дежурствоһына баҫтым. Көн матур, өйҙәр йәмле, баҡсалар сәскәгә төрөнгән. Төнгә табан тирә-яҡта атыу йышайҙы. Атыш ишетелә, һөжүм юҡ. Төнгө сәғәт 2-лә 2-се Һауа армияһынан телеграф хәбәре килә: Еңеү! Йүгереп йөрөп хәбәр һалам: «Еңеү!» … 9 майҙа ла лётчиктар оса ине әле. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, шатлыҡлы көндә лә өс экипажды ерләнек." 1945 йылдың 23 июнендә демобилизациялана. Белемгә ынтылған ҡыҙ Мәсәғүт уҡытыусылар институтында уҡый. 1962 йылға тиклем иптәше Иван Малюта менән төрлө хәрби округтарҙа күсеп йөрөйҙәр. 1962 йылдан 1983 йылға саҡлы, хаҡлы ялға киткәнсе, Зәйтүнә Ғилемхан ҡыҙы Өфөлә йәшәй, «Башпотребсоюз» сауҙа ойошмаһында эшләй. 2015 йылдың көҙөндә вафат була, Өфөлә ерләнгән.
Ғаиләһе
Хеҙмәттәше, 3-сө эскадрилья командиры, осоусы Иван Александрович Малюта менән һуғыштан һуң өйләнешеп, Ирина исемле ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр. 1948 йылдың ноябрендә донъяға килгән Ирина апай ғүмер бары врач-фтизиатр булып эшләне. Үҙенең дә ҡыҙы һәм улы бар. Зәйтүнәнең бер бөртөк энеһе Ғәлимйән Ғилемханов (1928) «Әй» совхозында инженер-механик булып эшләне, һуңынан Өфөгә күсеп килде. Тормош иптәше Ләйҙә апай менән ҡыҙы һәм улына табип һөнәрен алырға ярҙам иттеләр. Һеңлеләре Жәмғиә, Шәмсинур, Венера. Шәмсинур Ғилемханова-Йәнекәева врач-невропатолог булып эшләне, Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы әлеге көндә лә Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында табип-офтальмолог булып эшләй.
Ҡылтабан (Быҙаулыҡ районы)
Географияһы
Боровка (Һамар ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡылтабан Кенәле-Ырымбур һыҙығында тимер юл станцияһы, Ырымбурҙан төньяҡ-көнбайышҡа 273 км арыраҡ.
Тарихы
Тораҡ пункт 1885 йылда Һамарҙан Ырымбурға йүнәлгән юлда тимер юл станцияһын төҙөгәндә нигеҙләнгән.
Иҡтисады
Оҙаҡ ваҡыт ағас эшкәртеү сәнәғәте эшләп килә, мебель фабрикаһы һәм башҡа предприятиелар бар, ағас әҙерләү менән шөғөлләнәләр. Ҡайһы бер магазиндар, шул иҫәптән маркет «Магнит», «Пятерочка», баҙар сауҙа менән шөғөлләнә.
Мәҙәниәт һәм белем алыу
Ҡасабала мәктәп бар. Китапхана, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Быҙаулыҡ ҡарағайлығы милли паркы музейы, шулай уҡ космонавт Юрий Романенко йорто (ул Ҡылтабанда 1944 йылдың 1 авгусында тыуған) эшләп килә.
Йыл һайын казак мәҙәниәте фестивалдәре һәм байрамдары үткәрелә
Иҫтәлекле урындары
Бөйөк Ватан һуғышында фронттарҙа һәләк булған яугир-яҡташтарға арналған обелиск һәм аллея. Ҡасаба янында, Боровка йылға бассейны биләмәһендә — Быҙаулыҡ ҡарағайлығы милли паркы
Санто-Доминго (Доминика Республикаһы)
Санто-Доминго (Santo Domingo de Guzmán) — Доминика Республикаһының баш ҡалаһы,  уның иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Ҡалаға нигеҙ һалынғандан алып 1502  йылға  тиклем  Яңы Изабелла исеме менән атала (La Nueva Isabela),  1961 йылдан алып  1936 йылға тиклем  Сьюдад-Трухильо тип атала (Ciudad Trujillo).
Тәбиғәт шарттары
Санто-Доминго Доминика Республикаһының көньяғында, Гаитиҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡала Кариб диңгеҙенең яр буйы тигеҙлеге участкаһын биләй. Климат дымлы, тропик. Уртаса айлыҡ һауа температураһы йыл дауамында + 24 алып +27 °с градусҡа тиклем тирбәлә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 1460 мм тәшкил итә. Ҡойма ямғырҙар миҙгеле ноябрҙән декабргә тиклем дауам итә, тик һәр йылда уҡ түгел. Ошо уҡ осорҙа йыш тропик циклон була. Декабрь — апрелдә яуым-төшөм бик аҙ. Тәбиғи үҫемлектәр донъяһы ярайһы уҡ ярлы, нигеҙҙә саванна өсөн хас булған ваҡ япраҡлы ҡыуаҡтар үҫә.
Ҡаланың үҫеше тарихы
Санто-Домингоға 1496 йылдың 5 авгусында билдәле диңгеҙсе Христофор Колумбтың ҡустыһы Осама йылғаһы яры буйында  Бартоломео Колумб нигеҙ һала. Тәүҙә ҡаланың исеме Яңы Изабелла тип атала, әммә һуңынан Изге Доминик хөрмәтенә Санто-Доминго тип атала башлай.
Санто-Доминго европалылар нигеҙ һалған Американың иң боронғо даими тораҡ пункты була. XVI быуатта был ҡала Яңы Донъяның бөтә испан  колонияларының баш ҡалаһы була, бында испан короленең резиденцияһы урынлаша. Әммә испандар Перуҙы һәм Мексиканы баҫып алғандан һуң, утрау колониаль биләмәләре, шул иҫәптән Гаити колонизаторҙар өсөн элекке әһәмиәтен юғалта. XVIII быуатта Санто-Доминго портына Африканан ҡара тәнле ҡолдарҙы алып килә башлайҙар, Гаити утрауҙарындағы плантацияларҙа эшсе көстәр кәрәклеге тыуа. 1794 йылда, Гаитиҙа Африка тотҡондарының ихтилалынан  һуң, бөтә утрау территорияһы баш күтәреүселәр ҡулында була, һәм испандарға Санто-Домингоға китергә тура килә. 1795 йылда Базелдә ҡул ҡуйылған килешеүгә, ҡала Франция биләмәһенә күсә.
1801 йылда Санто-Домингоны Гаити революционерҙарының ҡораллы отрядтары баҫып ала, улар ҡоллоҡто бөтөрөү  һәм утрауҙың француздарҙан бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшкә сыға. 1803 йылда башта еңелгән, әммә көрәште дауам иткән баш күтәреүсе халыҡ баҫымы аҫтында француз колонизаторҙары Гаити сиктәрен  ҡалдырып китергә мәжбүр була. Утрауҙың бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән һуң,  1804 йылда испандар уның көнсығыш өлөшөн биләү хоҡуғын үҙҙәренә ҡалдыра һәм Санто-Домингола ныҡлап төпләнә.
1844 йылда Санто-Доминго Доминика Республикаһының баш ҡалаһы статусын ала. Әммә илдә республика идараһын индергәндән һуң да баш ҡалала һәм Гаитиҙың  башҡа тораҡ пункттарында әленән-әле ихтилал тоҡана, сөнки Испания ил территорияһына ҡул һуҙыуын туҡтатмай.
1916 йылда ҡаланы АҠШ ғәскәрҙәре баҫып ала. Оккупация осоро Доминика Республикаһының яңы Конституцияһы 1924 йылда йылда ҡабул ителгәнгә  тиклем дауам  итә.
1936—1961 йылдарҙа Санто-Доминго ҡалаһы илдә диктаторлыҡ власын башҡарған Доминика Республикаһы президенты Р. Трухильо хөрмәтенә Сьюдад-Трухильо исеме менән атала.
1930 йылда Санто-Доминго һәм уның тирә-яҡтары көслө дауылдан һуң етди емерелеүгә дусар була. Артабанғы тиҫтә йыл эсендә баш ҡаланың архитектура йөҙө тергеҙлә. 1940—1950 йылдарҙа ҡаланың иҡтисады кимәле ярайһы уҡ юғары була, бында яңы юлдар һалына, ҙур сәнәғәт предприятиеларын төҙөүгә, шулай уҡ халыҡ мәғарифы һәм һаулыҡ һаҡлау системаһын үҫтереү өсөн ҙур финанс средстволары бүленә
1950-се йылдарҙа Санто-Доминго халҡы  араһында Р. Трухильо сәйәсәте менән ризаһыҙлыҡ көсәйә. 1956, 1959, 1960 йылдарҙа ҡалала  юғары ҡатлам вәкилдәренә ҡаршы ҡораллы сығыштар булып үтә. 1965 йылда ҡаланы революцион кәйефле баш күтәреүселәр ғәскәре яулай, улар илдә конституцион тәртип  булдырыуҙы һәм Санто-Доминго территорияһында урынлашҡан АҠШ ғәскәрҙәре ярҙамына таяныусы  реакцион хунтаны властан төшөрөүҙе талап итә. 1960 йылдар аҙағында илдә сәйәси хәлде көйләү  һөҙөмтәһендә  баш ҡалала сәнәғәт үҫешә башлай, әммә инфляция һәм эшһеҙлек арҡаһында халыҡтың йәшәү кимәле  ярайһы уҡ түбән булып ҡала. 1980 йылдар уртаһында Санто-Доминго ҡалаһында урындағы халыҡтың хаҡтар артыуына һәм коррупция властарының иҡтисади сәйәсәтенә ҡаршы протест менән йәмәғәт сыуалыштары булып ала. 1990 йылдарҙа хөкүмәт тарафынан коррупция менән көрәш һәм иҡтисад көрсөгөн бөтөрөү  программаһы тәҡдим ителә, уны тормошҡа ашырыу Санто-Домингоның хужалыҡ тормошо өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була.
Халҡы, теле, дине
Санто-Доминго ҡалаһының халҡы 2 200 000 ашыу кеше тәшкил итә. Ҡала халҡының 70% күберәге  — мулаттар, яҡынса 10 % — негрҙар, ҡалғандары  — европалылар. Европалылар, ҡағиҙә булараҡ, йәмғиәттең юғары ҡатлам вәкилдәре. Дәүләт теле - испан. Баш ҡала халҡының диндарҙар араһында  католиктар өҫтөнлөк итә (95 % ашыу).
Транспорты
2008 йылдың 27 февралендә Санто-Домингола ҡала метрополитенының беренсе линияһын рәсми асыу үткәрелә. Метро ике линиянан тора, береһе Уинстон Черчилль проспектының Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты менән киҫелешендә башлана һәм Апалы-һеңлеле Мирабаль проспектында тамамлана. Юл хаҡы 30 песо тора.
Мәҙәни әһәмиәте
Санто-Домингола архитектура ҡоролмалары үҙ эсенә готика, ғәрәп һәм роман, шулай уҡ ренессанс  стилдәре элементтарын ала. Колониаль дәүерҙә ҡалала Росарио сиркәүе (1496 йыл); Осама ҡәлғәһе (көнбайыш ярымшарҙа беренсе, 1507 йылда); Торе-дель-Оменахе башняһы (1507 йылдан); Каса -дель-Альмиранте һарайы (1514 йыл); 1514 йылда Христофор Колумбтың улы Диего  төҙөгән Алькасар замогы;  Каса-де-Энгомбе һарайы (1535 йыл);  Санта-Мария-ла-Менор католик соборы (1520 йыл) унда 1922 йылға тиклем  Христофор Колумбтың кәшәнәһе булған; шулай уҡ  Сан-Николос һәм Сан-Франциско сиркәүҙәре (XVI быуат)  төҙөлгән. XVI быуаттан Санто-Доминго даими планға  ярашлы төҙөлгән. Ҡала диуарҙары Санто-Домингола быуат ярымдан ашыу күтәрелгән — 1543 1702 йылдан йылға тиклем. Баш ҡаланың архитектура иҫтәлекле урындарына  шулай уҡ монастырҙар һәм госпиталдәр инә, улар  ҙур булмаған таш биналарҙан  ғибәрәт. Ҡала биләмәһендә испан баҫып алыусыларының нығытмаларының  ҡалдыҡтары һаҡлана. 1990 йылдан Санто-Доминго колониаль ҡалаһы   ЮНЕСКО яҡлауы аҫтында. 1913 йылда Санто-Доминго ҡалаһында театр бинаһы төҙөлә, ә 1943 йылда ҙур ҡунаҡхана «Ярагуа»  төҙөлә. 1930 йылда һәләкәтле дауылдан һуң төҙөлгән заманса торлаҡ һәм офис биналары, ҡағиҙә булараҡ, тимер блоктарҙан тора. 1992 йылда ҡалала Колумб маяғы төҙөлгән (ул 1496 йылда төҙөлгән боронғо маяҡ урынында урынлашҡан). Ошо уҡ йылда Христофор Колумбтың кәүҙәһе менән кәшәнәне Санта-Мария-ла-Менор соборынан күсереп алып бында урынлаштырлар. Санто-Доминго — Көнбайыш ярымшарҙа беренсе университет ҡалаһы. Баш ҡалала Америкала иң боронғо Санто-Доминго университеты урынлашҡан. Ул 1538 йылда дини семинарияһы базаһында асылған. Студенттар унда Испания король  Филипп II күрһәтмәһе буйынса 1558 йылда уҡый башлай. Башта университет Фома Аквинский хөрмәтенә атала һәм Доминика монастыры ҡарамағында була. Университетта дүрт факультет — медицина, юридик, теология һәм философия факультеттары асыу планлаштырыла. Бында хатта   Панама, Куба, Мексика, Венесуэла һәм башҡа илдәрҙән сит ил студенттары килә башлай. Хәҙерге ваҡытта университет янында студенттар ҡаласығы төҙөлгән. Ҡаланың тарихи үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Музейҙар
Санто-Доминго ҡалаһында шулай уҡ Тарих академияһы, Нәфис сәнғәттәрҙең  милли  мәктәбе, Милли консерватория урынлашҡан.
Ҡаланың эре музейҙары:
Наҙлы Эджевит
Фатма Наҙлы Эджевит (4 ғинуар 1900 йыл — 14 август 1985 йыл; Төркиә) — педагог һәм рәссам-реалист. Төркиә премьер-министры Бюлент Эджевиттың әсәһе.
Йәшлеге
Фатма Наҙлы 1900 йылдың 4 ғинуарында шул саҡта Ғосман империяһының баш ҡалаһы Истанбулда тыуған. Атаһы яғынан ата-бабалары хәрби булған, атаһы — Әмин Саргут  полковник, ә әсәһе яғынан олатаһы  Кират Паша — Ғосман солтаны ярҙамсыһы.
1915 йылда ҡыҙҙар өсөн Шапа педагогия мәктәбен тамамлағандан һуң,  беренсе төрөк рәссам ҡатын-ҡыҙы Миһри Мүшфик Ханым кәңәше буйынса  һынлы сәнғәт   менән шөғөлләнергә ҡарар итә.
1915—1922 йылдарҙа ҡыҙҙар өсөн Нәфис сәнғәт мәктәбендә уҡый Сәнғәт мәктәбе өсөн сығарылыш имтихандары төрөк бойондороҡһоҙлоғо һуғышы арҡаһында ғәмәлдән сығарылғанға күрә, ул уҡытыусы сертификатын ала.
Наҙлы ҡыҙҙар өсөн Бешикташ урта мәктәбендә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Артабан ата-әсәһенә эйәреп, Кастамон һәм Кесе Азияға китә һәм 25 йылға рәссам  карьераһын туҡтата. Тәүҙә ул Кастамонда, шунан — Болуҙа һәм Измитта уҡыта.
1924 йылда кейәүгә сыға һәм Анкараға күсенә. Бер йылдан Бюлент исемле ул таба, ул артабан  сәйәси партияның лидеры була, һуңынан тағы дүрт тапҡыр Төркиәнең премьер-министры була. Эджевит уҡытыусыларҙың музыка мәктәбендә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй, артабан был мәктәп Хасеттепе Университетының Анкара дәүләт консерваторияһы булып китә. Бынан тыш, ул Истанбулда юғары мәктәптә уҡыта. Уҡытыусы карьераһы 19 йыл дауам итә.
Ижади эшмәкәрлеге
Уның импрессионизмы Төркиәнең хәрби рәссамдары традицияларына нигеҙләнгән. 1948 йылдан 1975 йылға тиклем Эджевит үҙ эштәрен сәнғәттәрҙең һәм скульптураларҙың Дәүләт күргәҙмәһенә ҡуя. Ул май, акварель, күмер һәм аҡбур менән эшләй. 1975 йылда, 75 йәшендә, Истанбул археология музейы дирекцияһының миҙалына лайыҡ була.
Билдәле әҫәрҙәре
2000 йылдың апрелендә Истанбулда үткән аукционда Наҙлы Эджевиттың «Бебек» картинаһы коллекционерға шул саҡтағы аҡса менән 12 миллиард төрөк лираһына һатыла.
2003 йылда шул ваҡытта Төркиәнең премьер-министры Рәжәп Тайип Эрдоған, премьер вазифаһын башҡарып һәм интерьерын яңыртып, уның «Саладжак» эшен резиденцияһы холлына элергә һорай
Вафаты
1985 йылдың июнендә сәләмәтлеге менән проблемалары арҡаһында Эджевитты Истанбулда дауаханаға һалалар. Һуңынан уның улы Бюлент Эджевит йәшәгән Анкараға күсерәләр. 1985 йылдың 14 авгусында Хаджеттепе Университетының дауаханаһында 85 йәшендә вафат була. Анкараның Джебеджи Асри зыяратында ерләнгән
Чага
Чага (Ча́га, берёзовый гриб, Трутови́к ско́шенный, Inonotus obliquus) — ҡайын ороһо, ҡыуа. Ҡайын һәм ерек олононда үҫеүсе ҡара төҫтәге бәшмәк. Ҡыу бәшмәктәр семьяһынан. Ауырлығы 5 кг-ға етә, саң һеркә таратып ишәйә.
Таралыуы
Чага бәшмәге, йәки ҡайын ороһо — ҡайын һәм ерек олононда үҫеүсе ҡара төҫтәге бәшмәк. Башкортостанда киң таралған, көньяҡ Уралда, Урал аръяғы райондарында, Һаҡмар тирәһендә йышыраҡ осрай. Дауалау маҡсатында халыҡ медицинаһында бик борондан ҡулланылып килә. Чага бәшмәген йыл буйына әҙерләргә мөмкин. Иң уңайлыһы: көҙгөһөн йәки ҡышҡыһын йыйыу. Уны башҡа бәшмәктәр менән бутарға ярамай. Чаганың тышы ҡытыршы була.
Бәшмәкте балта менән сабып алалар. Сүп-сарҙан таҙартҡандан һуң ул киҫкеләп ваҡлана ла 50-60 градус йылылыҡтағы мейестә киптерелә.
Мейес башында ла киптерергә мөмкин. Ҡоро ерҙә һаҡлағанда чага бәшмәге 2 йылға тиклем шифаһын юғалтмай.
Составы
Чаганың 12,3%  тирәһе өлөшө минераль матдәләргә тура килә. Унда бик күп микдарҙа калий бар. Шулай уҡ, бәшмәктең составында: ҡуҙғалаҡ, ҡырмыҫҡа, һеркә, винил, май кислоталары табылған; полифенол, тритерпеноидтар, ыҫмалалар, флавоноидтар, агарцин кислотаһы,  алкалоидтар, полисахаридтар, стерин, лигнин,  марганец, тимер, кремний, алюминий, кальций, магний, медь, цинк тоҙҙары,  биологик актив матдәләр бар.
Яман шештәргә ҡаршы шифаһы составындағы птерин тигән матдәһенә бәйләнгән.
Дауаһы
Чага иммунитетты нығыта, матдәләр алмашыныуҙы яйға һала. Арығанда, организмды нығыта, тонусын күтәрә, эшкә һәләтлелеген көсәйтә.
Уны «биоген стимулятор» тип тә атайҙар. Сөнки, әһәмиәте киң дәирәлә:
Халыҡ медицинаһында чага төнәтмәһе яман шештән ҡулланылыуы билдәле. Медицина фәне күрһәтеүенсә, был дауа яман шеш сирен бөтөрмәй, әммә сирле кешенең хәлен бер аҙ яҡшырта, ауыртыу-һыҙланыу кәмей.
Чага бәшмәгенән әҙерләнгән «бефунгин» исемле дарыу дарыуханаларҙа һатыла. Һәм, нигеҙҙә, үрҙә күрһәтелгән ауырыуҙарҙан ҡулланыла.
Төнәтмәне әҙерләү: кипкән чага бик ҡаты була, шуға күрә чага киҫәге тәүҙә һалҡын һыуҙа 3-5 сәғәт ебетелә, шунан ваҡлана. Ит турағыс аша үткәрергә мөмкин. Ошолай иҙелгән чага бәшмәген 1 литр 45-50 градуслы ҡайнатылған һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 2 тәүлек тоторға.
Төнәтмәне көнөнә 5-6 тапҡыр, ашарҙан 30 минут элек, ярты стакан эсергә. Был дауаны эсеп дауаланғанда ҡаҡланған, тоҙланған, ҡурылған ашамлыҡ, консервалар ашау, борос-гәрсис ҡулланыу, спиртлы эсемлектәр эсеү тыйыла. Ит-май сикләнһен. Нигеҙҙә, һөт һәм йәшелсә ашы менән генә туҡланыу кәңәш ителә. Чаганан дауаланғанда пениңилин антибиотигын, глюкоза шәкәрен ҡаҙатырға ярамай.
thumb|left
«МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты
«МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты (Мәскәү инженер-физик институты) — Рәсәйҙең тәүге ике милли тикшеренеү университетының береһе (МИСиС менән бер рәттән), 2009 йылдың 8 апрелендә Мәскәү инженер-физика институты базаһында ойошторолған.
Тарихын 1942 йылдың 22 ноябрендә нигеҙ һалынған Мәскәү механика боеприпастар институтынан ала. Дәрестәр 1943 йылдың 1 ғинуарында башлана. Институттың тәүге маҡсаты - Советтар Союзының хәрби һәм атом программалары өсөн белгестәр әҙерләү. 1945 йылда - Мәскәү механика институтына, ә 1953 йылда Мәскәү инженер-физика институтына үҙгәртелә. 1993 йылдан - Мәскәү дәүләт инженер-физика институты (техник университеты). 2003 йылдан - Мәскәү инженер-физика институты (дәүләт университеты). 2009 йылда университет милли тикшеренеү университеты статусына федераль конкурс еңеүселәренең береһе була һәм "МИФИ" милли тикшеренеү ядро университеты тип үҙгәртелә
Биш-100 Проектта ҡатнашыусы (донъяның алдынғы ғилми-белем биреү үҙәктәре араһында Рәсәйҙең алдынғы университеттарының конкурентлыҡҡа һәләтен күтәреү проекты).
Тулы исеме — юғары белемдең федераль дәүләт автономиялы белем биреү учреждениеһы «МИФИ»  милли тикшеренеү ядро  универстеты
Тарихы
1942 йылдың 22 ноябрендә СССР Халыҡ Комиссарҙары советының  1871—872с ҡарары буйынса Мәскәү боеприпастар заводы базаһында   Мәскәү боеприпастар механика институты  төҙөүгә ҡул ҡуйыла. Институтҡа эвакуацияланған Мәскәү полиграфия институты бинаһы тапшырыла.
Институтта 1)Көпшә һәм шартлатҡыстар,  2)Снаряд, мина, авиабомбалар һәм 3)Патрон һәм гильзалар факультеты ойошторола.  Шулай уҡ 21 кафедра  ойошторола, шул иҫәптән: физика,  юғары математика, метал өйрәнеү фәне һәм металлургия, сопромат, башланғыс геометрия һәм графика; химия, транспорт машина һәм ҡоролма деталдәре, металл һалҡын эшкәртеү кафедраһы, информатика һәм идара итеү процесы кафедраһы, электротехника, сит телдәр, физкультура һәм хәрби әҙерлек, марксизм-ленинизм һәм политэкономия нигеҙҙәре Шулай уҡ  баллистика, снарядтар, мина һәм авиабомбалар  етештереү технологиялары кафедралары эшләй башлай
1993 йылдың 22 ноябрендә Рәсәй юғары уҡыу йортоноң бойороғо менән «Мәскәү дәүләт инженер-физика институты (техник университеты)»  тип  үҙгәртелә.
2001 йылдың 13 декабрендә РФ Мәғариф министрлығы бойороғо менән «Мәскәү инженер-физика институты (дәүләт университеты)» тип үҙгәртелә.
2008 йылдың 7 октябрендә Рәсәй Президенты Указы менән «Мәскәү инженер-физика институты (дәүләт университеты)» юғары һөнәри белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы базаһында Милли тикшеренеү ядро университеты ойошторола.
2011 йылдан — Юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «МИФИ»  милли тикшеренеү ядро университеты (МИФИ НИЯУ).
2016 йылдан — Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «МИФИ»  милли тикшеренеү ядро университеты (Милли тикшеренеү ядро университеты) тип үҙгәртелә
Рейтингтары
2013 йылда юғары уҡыу йорто Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы үткәргән, эксперттар фекеренсә, иң яҡшы программаларҙың береһе (юл карталары) араһында Рәсәй Федерацияһының алдынғы университеттарының халыҡ-ара конкуренцияға һәләтлелеген күтәреү буйынса конкурста 15 еңеүсенең береһе була.
2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы юғары уҡыу йортона сығарылыш уҡыусыларын әҙерләү кимәле иң юғары тигәнде аңлатҡан «В» рейтинг класын бирә; ул БДБ илдәрендә берҙән-бер юғары уҡыу йорто була, был рейтингта «А» класын («иҫ киткес юғары кимәл»), МДУ ала.
2016 йылдың июнендә МИФИ тәүге тапҡыр QS Британияның БРИКС рейтингы илдәренең иң яҡшы 50 университеты исемлегенә индерелә.
Структураһы
Структура бүлектәре
Башҡа белем биреү структуралары
Айырымланған структур бүлексәләре (филиалдары)
Балаково инженер-технологик институты
Волгодон инженер-техник институт
Обнинск атом энергетикаһы институты
Озёрск технология институты
Төньяҡ технология институты
Филиалдары: техникум һәм колледждар
Красноярск сәнәғәт колледжы
Риппах
Риппах (Rippach) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 689 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 129 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6686 һәм автомобиль коды — BLK.
Даниловка (Ухтома ҡушылдығы)
Даниловка  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтома йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Падозерка
Падозерка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Березовка йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Полоцк кенәзлеге
Полоцк кенәзлеге - (По́лоцкое кня́жество), (Полацкае княства) — Боронғо рус дәүләте - Киев Русенән айырылып сыҡҡан кенәзлек, ә һуңғараҡ бойондороҡһоҙлоҡ ала. XIV быуаттан Бөйөк Литва кенәзлеге составында була. Баш ҡалаһы — Полоцк (Полотеск), хәҙерге ваҡытта Белоруссияның Витебск өлкәһендәге район үҙәге.
Кенәзлектең барлыҡҡа килеүе
Беҙҙең эраның беренсе мең йыллығы уртаһында рутендарҙың (русин) Двинала ҙур баш ҡалаһы булыуы тураһында телгә алына.
Саксон Грамматиктың «Даттарҙың ғәмәлдәре» («Деяния датчан») тигән әҫәрендә (XII—XIII бб. сиге) Полоцкиҙы хәйлә юлы менән Полоцк батшаһы Веспасийҙы үлтереп,  V—VI быуаттарҙа конунг Фродо I  яулап алыуы һүәртләнә,  «сөнки ҡаланы көс менән алып булмай(viribus inuictam [sc. urbem])»
Йылъяҙмаларҙа Полоцк тәүге тапҡыр 862 йылда телгә алына:
IX быуат аҙағында кенәз Олегтың (Вещий Олег)  Киевҡа күсеүе арҡаһында  Новгород кенәздәре өҫтөнән Киев кенәздәре идара итә башлай. X быуат аҙағында (980 йыл) Новгород кенәзе Владимир I Святославич Полоцкиҙы талай, кенәз Рогволодты үлтерә һәм ихтыярһыҙлап, уның ҡыҙы Рогнеданы ҡатыны итеп ала һәм ҡаланы үҙ биләмәләренә ҡуша.
Лаврентий йылъяҙмаһында Лаврентьевская летопись 987 йыл самаһында  Рогнеда Рогволодовна ирен үлтерергә маташа, әммә был килеп сыҡмай, Владимир Святославич баярҙар кәңәше менән («Не убивай её ради дитяти сего, но воздвигни отчину отца её, и отдай ей с сыном твоим») тар-мар ителгән  Полоцк кенәзлеген тергеҙергә була , бының өсөн ул  Заславль (Изяславль) ҡәлғәһен төҙөп, шунда Изяслав исемле сабыйы менән  Рогнеданы күсерә. Изяслав Владимирович һуңынан Полоцк кенәздәре тоҡомон башлап ебәрә. Ул емертелгән Полоцк ҡалаһын, ҡалҡыуыраҡ ергә күсереп, тергеҙә.
Исланд сагалары бәйән итеүенсә, Полоцкиҙы 1000 йылдар тирәһендә исланд викингы-нәсрани Торвальд Кодранссон христианлыҡҡа йәлеп итә.
Кенәзлектең айырымланыуы
Кенәзлектең Киевтан айырымланыуы Изяслав ваҡытында уҡ башлана. Полоцкиҙың үҙенең Рогволодович-Изяславичтар династияһы, уларҙың биләмәһе итеп Полоцк беркетелгән була. Полоцкая ерҙәре был ваҡытҡа ярайһы киңәйә, Днепр яҡын булыуы Ҡара диңгеҙгә сығырға мөмкинлек бирә. Төрлө кәсептәр, тимер етештереү сәскә ата. Шул уҡ ваҡытта Изяславтың улы Брячислав һәм һәм атаһының туған Ярослав (Мөбрый) араһында ер өсөн низағтар занимала достаточно большую территорию Северо-Западной Руси, располагаясь в бассейне р. Западная Двина, верховьях р. Березина (приток Днепра, ғүмер барына сығып тора. Брячислав ҡалаһын төҙөй, [[Витебск һәм Усвят ҡалаларын килешеү буйынса үҙ биләмәһенә ҡуша.
Всеслав идаралығы
Полоцк кенәзлегенең иң сәскә атҡан ваҡыты Брячиславтың улы Всеслав заманына тура килә (1044—1101).
Ул үҙ кенәзлеге сиктәрен киңәйтә, Балтик буйы ҡәүемдәрен, төньяҡтан дреговичтарҙы үҙенә буйһондора.
Всеслав Брячиславич яңы ҡалалар төҙөү, боронғоларын тәртипкә килтереү, шулай уҡ сик буйы ҡәлғәләрен нығытыу менән шөғөлләнә, кенәзлегендә православиеға өҫтөнлөк бирә.
Кенәзлектең таралыуы
Всеслав биләмәләрен («отчина») улдарына бүлеп бирә, улар артабан ерҙәрҙе бүлгеләргә тотона һәм берҙәм, ҡеүәтле кенәзлек ваҡ өлөштәргә бүленеп, ҡотолғоһоҙ рәүештә тарҡала. Башта алтыға бүленгән булһалар, һуңынан күберәк өлөштәргә тарҡалалар (Минск, Витебск, Друцк, Изяслав, Логойск, Стрежевск һәм Городцов кенәзлектәре). Иң өлкән улы Давыдта Полоцк ҡала.
XII-XV быуаттар
1132 йылда Изяслав улдарының береһе - Василько Святославич Полоцк кенәзлеген йыйнай, әммә элекке ҡеүәтен ҡайтара алмай.
XII быуатта Рогволод Борисович һәм Ростислав Глебовиче араһында тәхет өсөн аяуһыҙ көрәш тоҡана. 1150 - 1160 йылдарҙа Рогволодтың кенәзлекте берләштереү ниәте башҡа Изяславичтар арҡаһында һәм ситтән кенәз Юрий Долгорукий һәм башҡалар ҡыҫылыуы сәбәпле лә, килеп сыҡмай.
XIII быуатта немец рыцарҙары Полоцк яһаҡсыларын яулап ала.
1252 йылға Полоцк һәм башҡа ҡалалар Литва кенәзе тарафынан яуланыла.
XIII быуат аҙағында Тевтон ордены, Литва һәм Смоленск кенәздәре араһында Полоцк ерҙәре өсөн көрәш ҡыҙа һәм Литва еңеп сыға. Скиргайло Ольгердович — Полоцк ерҙәренең формаль рәүештә һуңғы кенәзе. 1392 йылда Полоцк кенәзлеге Бөйөк Литва кенәзлегенең административ берәмегенә әйләнә.
1504 йылда кенәзлеге Полоцк воеводствоһы тип үҙгәртелә.
Ҡыҙылъяр (Ғафури районы)
Ҡыҙылъяр (Кызыл Яр) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 49 кеше. Почта индексы — 453061, ОКАТО коды — 80221816006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Заречье ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Заречье ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Воскресенск ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Иҫке Атнағол
Иҫке Атнағол (Староатнагулово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 83 кеше. Почта индексы — 452347, ОКАТО коды — 80243845004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Монталегри
Монталегри (порт. Montalegre ; []) — Португалияның ҡала тибындағы ҡасабаһы, шул уҡ исемдәге муниципалитеттың Вила-Реал округы составына ҡарай. Иҫке административ бүленеш буйынса Траз-уж-Монтиш һәм Алту-Дору провинцияһына ҡараған булған. Алту-Траз-уж-Монтиш иҡтисади-статистик субрегионына ҡарай, ә ул үҙ сиратында Төньяҡ төбәгенә инә. Халыҡ һаны 2001 йылға — 1,8 мең кеше (ҡасабала), 12,8 мең кеше (муниципалитеттарҙа). Ҡасаба 806 км². майҙанды биләй. Ҡасабаның ҡурсалаусыһы тип Ииисус Христос (порт. Cristo ) һанала. Ҡасаба байрамы йыл һайын — 9 июнь.
Урынлашыуы
Ҡасаба Вила-Реал ҡала округының административ үҙәге булған Вила-Реалдан төньяҡта 58 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Муниципалитет сиктәштәре:
Тарих
Ҡасабаға нигеҙ 1273 йылда һалына.
Муниципалитет составы
Муниципалитетҡа түбәндәге райондар инә :
Кесе Баранзас
Кесе Баранзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Баранзас йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дальняя Ласта
Дальняя Ласта (Южн. Ласта, балка Худушная) — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы,Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барманцак күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ынйы сәскә
Ынйы сәскә (Ла́ндыш ма́йский, Convallária majális) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 15-30 см. Апрель-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Ынйы сәскә урманда, урман ситендә, ялан-туғайҙарҙа үҫә. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа бик һирәк осрай. Шуға ла һаксыл файҙаланыу талап ителә.
Пала (Чидвии ҡушылдығы)
Пала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чидвия йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Желтуха (Нерль ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Пала (Чидвии ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Желтуха (Нерль ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кулинич Богдан Григорьевич
Кулинич Богдан Григорьевич (Богдан Григорович Кулинич; 9 ғинуар 1992 йыл, Черкассы) — Украина футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы.
Шәфәҡ Пейви
Шәфәҡ Пейви (10 июль 1976 йыл, Анкара)  — төрөк дипломаты, сәйәсмән һәм публицист. Оппозициялағы Халыҡ-Республика партияһынан Истанбул провинцияһы вәкиле булған Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе ағзаһы. Төркиә парламентына һайланған беренсе инвалид- ҡатын-ҡыҙ, инвалидтар хоҡуғы буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Комитетының ағзаһы. 2012 йылда АҠШ Дәүләт департаментының Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙарҙың батырлыҡ премияһына лайыҡ була.
Карьераһы
Уҡыуҙы тамамлау менән Пейви ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығында эшләй, Алжир, Мысыр, Иран, Ливан һәм Сүриә кеүек илдәрҙә тышҡы бәйләнештәр һәм гуманитар ярҙам өсөн яуаплы була. Венгрияла Үҙәк Европала БМО UNHCR пресс-секретары сифатында, аҙаҡ кеше хоҡуҡтары буйынса БМО баш комиссары идаралығында  департамент етәксеһе була Пейви шулай уҡ аҙнаһына бер сыға торған ике телле Истанбул әрмән-төрөк «Агос» гәзитенең күҙәтеүсеһе булып эшләй,  өс китап яҙа, Гарвард университеты, Лондонда Сәнғәттәрҙең Король академияһы һәм Норвегия  дизайнер советы  менән берлектәге проекттарҙы тормошҡа ашыра. Уның һәм әсәһе Айшә Онал менән берлектә тимер юл һәләкәте тураһында яҙылған 13 Numarali Peron (платформа № 13) китабы, Төркиәлә бестселлер була. Пейви «Иранда ҡасаҡтарҙың хоҡуғы» китабын яҙғанда Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты Ширин Эбади менән хеҙмәттәшлек итә.
Сит илдә ун биш йыл йәшәгәндән һуң, Пейви, 2011 йылда Төркиәгә ҡайта һәм парламентына кандидатураһын ҡуя. 2012 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында эшен ҡалдырып, ул Истанбул провинцияһынан (Мәрмәр диңгеҙ төбәгенән) һәм халыҡ-республика партияһынан төрөк  парламенты депутаты итеп һайланып, беренсе инвалид ҡатын-ҡыҙ — төрөк парламенты ағзаһы була. Үҙенең депутатлыҡ эштәре сигендә ул Төркиә комитеты —ЕС — Урта диңгеҙ берлегенең Евро-урта диңгеҙ Парламент Ассамблеяһы комитеты, энергетика, һыу һәм тирә-яҡ мөхит буйынса  комитет ағзаһы, шулай уҡ төрөк парламентынан Көньяҡ Корея һәм Норвегия диңгеҙ берлегенең парламент ассамблеяһы  менән дуҫлыҡ йәмғиәтенең ағзаһы һәм вице-рәйесе була. Артабан ул илдең экологик һәм социаль сәйәсәте өсөн яуаплы итеп тәғәйенләнә.
Вендемарк
Вендемарк (Wendemark) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 234 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 23 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Кесе Казалых
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зельмень
Зельмень (Амта-Зильмен, Арша-Зельман) — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы,Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ысыҡ үләне
Ысыҡ үләне (Рося́нка круглоли́стная, Drósera rotundifólia) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Тупраҡ өҫтөндә һуҙылған һабағы 1-4 см. Ибнь-август айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.