cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әрмет-Рәхим
Тарихы
Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ һәм һөнәрселек менән шөғөлләнгән.
1737 йылда башҡорт ихтилалдарын баҫтырғанда балаларҙың фажиғәле яҙмышын һүрәтләгән, 1737 йылда баҫылып сыҡҡан документ Әрмет ауылының йәше тураһында ситләтелгән дәлил булып хеҙмәт итә ала. 1737 йылда Өфө ландмилицияһының отставкалағы вахмистры (Фельдфебель) Ҡаҙан сауҙагәренә Әрмет ауылынан башҡорт малайы Мәҡсүт Асеевты 1 һум 50 тингә һата. Ул «түҙеп торғоһоҙ аслыҡтан православие христиан диненә суҡындырыла, ә суҡындырылғандан һуң Мәҡсүткә Михаил Сергеев исеме бирелә, уға 7 йәш була».
Хәҙерге осор
Ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек башҡорттар йәшәй (95 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Порядин Геннадий Васильевич
Биографияһы
Порядин Геннадий Васильевич 1966 йыл — Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлай
1966 йылда — Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү дәүләт медицина институтында эшләй башлай. Бында спирантуранан алып (ғилми етәксеһе А. Д. Адо) патологик физиология кафедраһы мөдиренә (1986—2012), уҡыу эштәре буйынса проректорына (2012—2015) тиклем юл үтә. Хәҙерге ваҡытта Порядин Геннадий Васильевич — ошо уҡ уҡыу йортонда кафедра профессоры, ректорҙың кәңәшсеһе.
Порядин Геннадий Васильевич 1969 йылда кандидатлыҡ, ә 1983 йылда — докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, һуңғыһының темаһы: «Механизмы формирования немедленной аллергии человека и пути их коррекции».
2004 йылда Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Порядин Геннадий Васильевич етәкселегендә 24 фән кандидаты һәм 12 фән докторы әҙерләнгән.
Ғалим Порядин Геннадий Васильевич 400-ләп фәнни эштәрҙең, 7 монография, 3 ғилми хеҙмәткәрҙәр һәм табиптар өсөн етәкселек, 12 уйлап табыу авторы.
Патофизиологтарҙың Рәсәй ғилми йәмғиәте президиумы ағзаһы, Рәсәй ғилми йәмғиәтенең патофизиологияны уҡытыу-методик комиссияһының рәйесе, «Патологическая физиология и экспериментальная терапия», «Общая реаниматология», «Клиническая патофизиология», «Вестник РГМУ» журналдары мөхәрририәтенең ағзаһы.
6 июль
6 июль — григориан стиле буйынса йылдың 187-се (кәбисә йылында 188-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 178 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ирхина Валентина Васильевна
Ирхина Валентина Васильевна (1928 — 8 апрель 2015) — совет ауыл хужалығы алдығыһы, Волгоград өлкәһе Клетский районының Верхнебузиновский» совхозы звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
Биографияһы
Ирхина Валентина Васильевна 1928 йылда Волгоград өлкәһе Клетский районы территорияһындағы урыҫ ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ирхина Валентина Васильевна баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй башлай. 1957 йылдан алып «Верхнебузиновский» совхозының 1-се бүлексәһендә тракторсы булып эшләй. 1965 йылда хужалыҡ иҫәбендәге звено ағзаһы була. Ирхина Валентина Васильевна һуңыраҡ картуф үҫтереү звеноһының етәксеһе була. Бер нисә йыл дауамында уның звеноһы социалистик ярышта еңеп сыға.
Һигеҙенсе биш йыллыҡтың йомғаҡтары буйынса «Москвич» автомобиле менән бүләкләнә һәм Хеҙмәт ҠыҙылБайраҡ орденына лайыҡ була.
Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы
Биографияһы
Барый Сәйәрғәли улы Сәйәрғәлиев 1907 йылдың 12 декабрендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Ҡоншаҡ ауылында тыуған.
Ирхина Валентина Васильевна
Биографияһы
1976 йылдың 23 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләр алғаны һәм үҫемлекселектә рекордлы күрһәткестәргә ирешкәне өсөн  Валентина Васильевна Ирхинаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш » алтын миҙалы тапшырыла.
Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы
Биографияһы
1940 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлағандан һуң Дәүләкән педагогия училищеһында уҡыта башлай.
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә, тыныс тормоштағы хеҙмәт эшмәкәрлеге өсөн артабан «Почёт Билдәһе» орденына лайыҡ була.
Ирхина Валентина Васильевна
Биографияһы
Валентина Васильевна Ирхина артабан да ауыл хужалығында эшләүен дауам итә. КПСС-тың XXVI съезына делегат итеп һайлана.
Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы
Биографияһы
1945 йылдан Башҡорт театр-художество училищеһында уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
1951—1964 йылдарҙа Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
Ирхина Валентина Васильевна
Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы
Биографияһы
1960 йылда нәшер ителгән «Башҡорт телендә ярҙамсы һүҙҙәр» монографияһының авторы. Башҡортса‑русса (1958) һәм русса‑башҡортса (1964) һүҙлектәрен төҙөүҙә ҡатнаша.
1964 йылда Өфөлә вафат була.
Кесе Логайка
Кесе Логайка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 918 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Энеида
«Энеи́да» (Aenēis (шулай уҡ инглиз, француз һәм башҡа күп телдәрҙә) рус телендәге атамаһы родительный килеш формаһынан килеп сыҡҡан ) латин телендә яҙылған эпик әҫәр, авторы Вергилий. Б. э. т. 29 һәм 19 йылдар араһында яҙылған, легендар троя геройы, Троя ҡолатылғандан һуң, үҙ халҡының ҡалдыҡтары менән Италияға күскән Эней тарихына арналған.
Поэма Римдең аллалар тарафынан алдан билдәләнгән сығышын күрһәтә, шулай уҡ Энейҙың вариҫы Октавиан Августы данлай. Поэмала Рим менән Карфаген араһындағы мәңгелек дошманлыҡты нигеҙләгән, шулай уҡ латиндар барлыҡҡа килеүе менән бәйле легендалар килтерелә.
Барлыҡҡа килеү тарихы
«Энеида» Вергилийҙың һуңғы әҫәре булған. Был әҫәрҙе яҙыуға оҙаҡ килгән: үҙенең алдараҡ ижад иткән «Георгики» әҫәрендә ул Октавиан Август батырлыҡтарын данлаусы әҫәр яҙасағын вәғәҙәләй
«Георгики» әҫәренән һуң, б. э. .т. 30 йылда Вергилий ысынлап та яңы поэма яҙа башлай. Ун бер йылға һуғыла был хеҙмәт, замандаштары Октавиан/Август тураһында панегирик эпос көткән. Әммә яйлап йәмәғәтселек поэмала Август телгә алына ғына икәнен белгән. Әҫәр Римгә нигеҙ һалыныр алдынан булған боронғо замандарға бағышланған. Төп герой «Цезарь» түгел, ә мифик ырыу башы, ахейҙар яндырғандан һуң Троянан Италияға күсеп килгән бөтә римлеләрҙең ата-бабаһы Эней. Был теманы һайлап, Вергилий үҙе йәшәгән хәҙерге көндө оло ваҡыт арауығы аша баһалау һәм эпос сиктәрендә Рим өсөн әһәмиәтле мифологик персонаждарҙы берләштереү мөмкинлеген алған. Уның поэмаһында Актий һуғышы ла бер ни тиклем сағылыш алған: Эней менән Карфаген батшабикәһе Дидонаның мөхәббәт тарихында тәүге уҡыусылар Марк Антоний һәм Клеопатраның белгертмәй тасуирланған дәртле ғишығын тойомлаған.
Вергилий, прицепсҡа оҡшамаған яғы килеп сығырынан ҡурҡып, Октавиан тураһында панегирик поэма яҙыуҙан баш тартҡан. Әммә "Энеида"ла ла Рим хакимы бик мөһим урын биләй. Бәлки, тап Октавиан поэмаға идея биргәндер, уға мөрәжәғәт итеп, «һинең „Энеида“ң» ти). Поэма лейтмотивтарының береһе — Юлийҙарҙың илаһи сығышы, Августың, уның дошмандарын изгене хурлаусылар, тип һанау мөмкинлеген биргән бөйөк миссияһы.
Һуңғараҡ, б. э. т. 23 йылда, Вергилий Августы "Энеида"ның өҙөгө менән таныштырырға ризалашҡан. Ул принцепсҡа һәм уның ғаиләһенә поэманың 2-се, 4-се һәм 6-сы китаптарын уҡып ишеттергән. Августың һеңлеһе Октавия, поэмала мәрхүм улы Марк Клавдий Марцелл тураһында иҫкә алғаны өсөн, Вергилийҙы ун мең сестерций менән бүләкләгән.
Б. э. т. 19 йылға «Энеида» тамалана тиерлек. Вергилий, «Энеида»һын бөтөн әҫәргә әйләндереү маҡсатында, өс йылға Грецияға һәм рим провинцияһы Азияға юллана. Ул яҙыусылыҡ эшенән баш тартып, ҡалған ғүмерен философияға арнарға ниәтләнгән). Вергилий Афинаға барып етә, Августы осрата һәм уның менән Римгә ҡайтырға була. Ҡояш эҫеһе һуғып, Вергилий сирләп китә. Карапта ауырыуы көсәйә, Брундизияла түшәккә йығыла һәм бер нисә көндән вафат була.
12 китаптан торған әҫәр тамамланмай ҡалған: уның сағыу яҙылған финалы юҡ, 58 юл яҙылып бөтмәй ҡалған. Вергилий уны мөхәррирләргә ниәт иткән, ләкин өлгөрмәгән.
Август ҡушыуы буйынса «Энеида», төҙәтеүҙәр индерелмәй, тулыһынса баҫтырыла. Тәүге ике китаптың урындары алмаштырылғанға оҡшаған. «Битвы и мужа пою…» («Arma virumque cano…») тип башлана. Вергилий иҫән саҡта әҫәр ошондай юлдарҙан башланған булған :
Я тот, который некогда на изящной свирели спел Песню и, покинув леса, я заставил соседние пашни Повиноваться крестьянину, сколь бы жаден он ни был, — Это мое творение мило земледельцу. А теперь пою Страшные битвы Марса и мужа…
Сюжеты
Поэманың башында дауыл Энейҙың караптарын Боронғо Ливия ярҙарына һуҡлыҡтыра. Карфаген батшабикәһе Дидона уларҙы яҡшы ҡаршы ала, сәфәрсе уға Трояның тар-мар ителеүе һәм оҙайлы сәйәхәте — нисек итеп Критта ҡалырға тырышҡаны, унан ҡыуылыуы һәм төшөнә кергән пенаттар уға Италияға табан йөҙөргә, унда яңы дәүләткә нигеҙ һалырға бойорғаны тураһында һөйләй. Дидона ҡунағына ғашиҡ була. Эней ҙа уны яҡын күрә, ләкин тиҙҙән Юпитер уға юлын дауам итергә бойора, ә ташланған батшабикә, үҙенә ҡул һалып, яҡты донъя менән хушлаша. Эней Кампания ярҙарына яҡынлаша һәм ер аҫты донъяһына төшә. Унда Римдең Август дәүеренә тиклемге бөйөк киләсәген күрәҙәлек итеүсе атаһының күләгәһен осрата. Артабан Эней Тибр йылғаһы тамағында туҡтала һәм үҙе эҙләгән ер икәнен аңлай. Ул уорындағы батша Латин менән союз төҙөй, уның ҡыҙы Лавинияға өйләнергә теләй. Тик уның элекке кейәүе Турн һуғыш башлай. Поэманың икенсе яртыһын шул һуғышты тасуирлау алып тора. Ахырҙа Эней ҡара-ҡаршы алышта дошманын үлтерә. Ошо урында поэма өҙөлә.
Йырҙары буйынса эстәлеге
Гомер өлгөһөнә эйәреп, Вергилий хронологик хикәйәләүҙе төрөл тайпылыуҙарға һәм алдағы ваҡиғаларға мөрәжәғәт итеп, даими өҙә.
Тәржемәләре
«Энеида»ны милли телдәргә әүҙем тәржемә иткәндәр: 1400 йылда гэль теленә, XV быуатта — француз һәм испан телдәренә прозаик тәржемәләр. 1500 йылда француз теленә тәүге шиғри ауҙарыу донъя күрә. 1552 йылда Жоашен дю Белле IV китабын тәржемә итә. Һуңғараҡ «Энеида» шотланд (1513 йыл), немец (1515 йылда —прозала, 1610 йылда — шиғырҙарҙа), итальян (1581 йыл) телдәренә тәржемә ителә. 1646 йылда голланд драматургы Йост ван ден Вондел поэманы түбәнге немец теленә тәржемә итә. Фридрих Шиллер немец теленә "Энеида"ның II һәм IV китаптарын тәржемә итә.
Поэманы рус теленә XVII быуатта ғына тәржемә итәләр. Тәүгеләрҙән ьулып поэманың I китабын Санковский Василий Демьянович 1769 йылда тәржемә иткән, 1772 йылда II, аҙаҡ III китапты тамамлай. Поэманан ҙур булмаған фрагменттарҙы Ломоносов та тәржемә иткән.
«Энеида»ның тәүге рус тәржемәләре бер нисә. «Еней»ҙың тәүге тулы тәржемәһен һарай яны шағиры Петров Василий Петрович алты стопалы ямбта ике юллыҡта эшләгән. Тәржемәнең беренсе йыры ҡулъяҙма рәүешендә 1768—1769 йылдарҙа тарала. Был эш, күрәһең, Екатерина II лаирәһендә йәйелдерелгән. 1770 йылда Екатерина II француз телендә яҙған «Антидот» әҫәре аноним рәүештә баҫыла. Бында батшабикә Петровтың үҙен һәм тәржемәһен маҡтап телгә алған. Петров поэманың тулы тәржемәһен тиҫтә йыл үткәс, 1781—1786 йылдарҙа тамалаған. Уны замандаштары әүҙем тәнҡитләгән. Майков Василий Иванович эпиграмма яҙған: Коль сила велика Российского языка! Петров лишь захотел — Виргилий стал заика.
Жуковский Василий Андреевич, Гнедич Николай Ивановичтан «Энеида» Дидо Фирмен нәшер иткән латин баҫмаһын алып тора. «Разрушение Трои» исеме аҫтында поэманың айырым фрагментын рус теленә гекзаметр үлсәмен ҡулланып тәржемә итә һәм баҫтырып сығара. Жуковским шул шиғри үлсәм менән тәжрибәләр үткәргән.
Поэманың тағы бер тулы тәржемәһен йөҙ йылдан һуң, 1852 йылда, Шершеневич Иосиф Григорьевич баҫтырған.
Ун йылдан һуң бер бер артлы Вергилийҙың өс тәржемәһе — Соснецкий Иван Ермолаевичтың (1878) дүрт стопалы амфибрахий менән тәржемәһе, һуңынан Афанасий Афанасьевич Фет (1888) һәм Квашнин-Самарин Николай Дмитриевичтың (1893) тәржемәләре.
XX быуат башында Брюсов Валерий Яковлевич, Соловьёв Сергей Михайлович (1933) менән берлектә, тәржемә иткән, ләкин уны «буквализм» өсөн тәнҡитләйҙәр. Иң яңы академик тәржемә булып Ошеров Сергей Александрович тәржемәһе һанала.
"Энеида"ның ҡайһы бер өлөшләтә тәржемәләре XIX быуатта рус телендә поэманың китаптары буйынса баҫмалар күп була. Текст тәржемә итеп тә, төп нөсхәһендә лә бирелгән
I книга
III книга
V книга
VI книга
VII книга
VIII книга
IX книга
Сборные книги
Туҡай (Туймазы районы)
Тукай (Тукаево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 601 кеше. Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452789, ОКАТО коды — 80251830005.
Турищева Людмила Ивановна
Турищева Людмила Ивановна (7 октябрь 1952 йыл) — совет гимнасы. Дүрт тапҡыр олимпия чемпионы, донъяның һәм Европаның күп тапҡыр чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970). Владислав Растороцкийҙа күнегә.
Туҡай (Туймазы районы)
Тарихы
1783 йылда 93, 1795 йылда 138, 1834 йылда 301, 1858 йылда 545, 1870 йылда 658, 1895 йылда 1447, ә 1920 йылда 1586 типтәр йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр татарҙар (52 %) башҡорттар (44 %).
Турищева Людмила Ивановна
Биографияһы
Уны ҙур гимнастикаға 1962 йылда тренер Ким Ефимович Вассерман килтерә. Мәктәптәргә барып, һәләтле балаларҙы эҙләп йөрөгәндә Людмилаға иғтибар иткән тренер өс тапҡыр уларҙың өйҙәренә килә. Ким Ефимович Люданың ата-әсәһен дә, үҙен дә ҡыҙыҡайҙың спорт гимнастикаһы менән шөғөлләнергә тейешлегенә инандырырға тырыша. Ниһайәт, күндерә. Людмила Турищева К. Е. Вассерман менән йыл ярым шөғөлләнә. Шул саҡта уҡ буласаҡ чемпион ҡыҙҙың тырышлыҡ, яуаплылыҡ, күнегеүҙәрҙе башҡарғанда бөхтәлек һәм теүәллек, элементтарҙы, комбинацияларҙы өйрәнгәндә ныҡышмалыҡ кеүек һыҙаттары иғтибарҙы йәлеп итә. Гимнастика залында шөғөлләнгән тәүге йылында уҡ Людмила Турищеваның көслө ихтыярлы булыуы күренә. Ун йәшлек уҡыусы ҡыҙ тәүге тренеры Ким Ефимович Вассермандың уны мәшһүр спортсы итеп үҫтерәсәгенә, үҙенең бөтә донъяла билдәлелек яулаясағына ышана.
Туҡай (Туймазы районы)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Турищева Людмила Ивановна
Биографияһы
1964 йылда Ким Ефимович Вассерман үҙенең төркөмөндәге ҡыҙҙарҙы, шул иҫәптән Людмила Турищеваны ла, Владислав Растороцкийға тапшыра (Растороцкий тик ҡыҙҙарҙы ғына күнектерә, ә Вассерман үҙенә малайҙарҙы алып ҡала).
Беренсе алтын Олимпия наградаһын Людмила 16 йәшендә, 1968 йылда Мехиколағы Олимпия уйындарында яулай. СССР йыйылма командаһында Зинаида Воронина, Наталья Кучинская, Лариса Петрик, Ольга Карасёва һәм Любовь Бурда менән бергә Турищева команда беренселегендә еңеүгә өлгәшә. 1970 йылда Люблянала Людмила беренсе тапҡыр донъяның абсолют чемпионы була, 1971 йылда Европаның абсолют чемпионы титулын яулай. Тиҙҙән спортсы Грозныйҙан Дондағы Ростовҡа күсә, Ростов педагогия институтына уҡырға инә, бик юғары кимәлдә сығыш яһауын дауам итә.
Оло Гүрҙебаш
Оло Гүрҙебаш (Большие Гурды) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маты йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Турищева Людмила Ивановна
Биографияһы
Мюнхенда XX Олимпия уйындарына спортсы совет йыйылма командаһының лидеры булараҡ килә, команда һәм шәхси беренселектә ике алтын награда яулай. 1973 йылда — тағы ла Европаның абсолют чемпионы, бер йылдан донъяның абсолют чемпионы була.
Оло Гүрҙебаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турищева Людмила Ивановна
Биографияһы
1974 йылда Ростов педагогия институтын тамамлай.
Монреалдә үҙенең өсөнсө Олимпиадаһында совет гимнастика йыйылма командаһының капитаны Турищева команда беренселегендә алтын миҙал, ирекле күнекмәләрҙә һәм таянып һикереүҙә ике көмөш, абсолют беренселектә бронза миҙал яулай. Олимпия уйындарынан ҡайтҡас та ул ҙур спорттан китә һәм тренер булып эш башлай. Үҙенең спорт карьераһында Людмила Турищева төрлө турнирҙарҙа һәм ярыштарҙа бөтәһе 137 тапҡыр награда ала.
Аспиндза замогы
Аспиндза ҡәлғәһе — һыртта төҙөлгән һәм ҡойма менән тоташҡан өс башнянан тора. Ҡәлғә ныҡ емерелгән, әммә уның ҡоролмаларын ике осор — X—XI һәм XIII—XIV быуат ҡалдыҡтарынан айырырға була.
Турищева Людмила Ивановна
Биографияһы
1977 йылдан Людмила Ивановна Турищева — еңел атлетика буйынса мәшһүр спортсы Валерий Борзовта кейәүҙә. Туйҙан һуң Киевҡа күсә. Ҡыҙы Татьяна (1978) — модельер, ире менән Торонтола йәшәй.
Аспиндза замогы
Ҡәлғә борон бөтә Кура үҙәне тарафынан контролдә була. Картли батшалығы Византия менән Грузияның башҡа биләмәһе менән бәйле була. Ҙур оборона ҡоролмаһынан ҡаралтылар аҙ ҡалған. Бөгөн бойницаларының тишектәре һаҡланған ҙур һаҡсы башняны күререгә мөмкин. Замок стенаһы ҡалдыҡтары бар, әммә ул ерҙән ни бары 1-1,5 м күтәрелеп тора. Икенсе ҡәлғә ҙур аркалы инеү урыны менән — ҙурыраҡ күләмдә. Ҡәлғәнең емереклектәре вулкан сығышлы ҙур булмаған таш һыртта урынлашҡан. Хәҙерге заман кешеһенә ҡәлғәне яҡлаусыларҙың алыштары тураһында мәғлүмәттәр килеп етмәгән. Барыһынан да бигерәк башнялар сит ил баҫҡынсыларының яҡынлашыуы тураһында хәбәр итеп күҙәтеү өсөн ҡулланылған.
Турищева Людмила Ивановна
Биографияһы
1978 йылдан КПСС ағзаһы. 1986 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Дәүләт физик культура институты аспирантураһын тамамлай (гимнастика теорияһы һәм методикаһы кафедраһы). Шул уҡ йылды педагогия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә «Ҡатын-ҡыҙ гимнастарҙың башҡарыу оҫталығы компоненттары һәм уларҙы баһалау методтары» диссертацияһын яҡлай.
Аспиндза замогы
2006 йылдың 7 ноябрендә замок Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә
Турищева Людмила Ивановна
Ҡыҙыҡлы факттар
1975 йылда Лондонда Донъя кубогына сығыш яһағанда Людмила Турищева күнегеүҙәрҙе төрлө бейеклектәге брустарҙа яһай. Сығышы тамаланып килгәндә снаряд конструкцияһы тотороҡһоҙ булыуын һиҙеп ҡала. Ләкин Людмила күнегеүҙе уңышлы тамамлай, ул һикереп төшөү менән артынан брус конструкцияһы ҡыйралып төшә. Людмила Турищева, үҙен тулыһынса ҡулда тотҡанлығын күрһәтеп, судьялар менән тамашасыларҙы сәләмләй ҙә бер ни ҙә булмағандай, хатта дөбөрҙәп ҡойолған брустарға әйләнеп тә ҡарамайынса сығып китә.
Вежайка (Онолва ҡушылдығы)
Вежайка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Онолва йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Новороссия
Новороссия (Новороссия крайы) — XVIII быуаттың икенсе яртыһында Рәсәй империяһына рус-төрөк һуғыштары һөҙөмтәһендә ҡушылған Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйындағы киң тарихи-мәҙәни төбәк. Новороссияның айырылып торған һыҙаты — уның халҡы, инфраструктураһы һәм тормош рәүеше сағыштырмаса ҡыҫҡа тарихи осорҙа формалаша, ә төбәк үҙе иһә үҙләштерелмәгән яландан тәүҙә Рәсәй империяһының, һуңыраҡ — Украина ССР-ының иҡтисадын тотоп тороусы ҡеүәтле сәнәғәт районына әүерелә.
Административ йәһәттән был ерҙәр төрлө ваҡытта Новороссийск губернаһын һәм Новороссийск-Бессарабия генерал-губернаторлығын барлыҡҡа килтерә. XX быуат башының административ-территориаль бүленешенә ярашлы, Новороссия үҙ эсенә тар мәғәнәлә Херсон, Екатеринослав һәм Таврия губерналарын, киң мәғәнәлә — шулай уҡ Бессарабия, Ставрополье губерналарын, Дон ғәскәрҙәре өлкәһен үҙ эсенә ала. Новороссия атамаһы XX быуат башына тиклем ҡулланыла, әммә Граждандар һуғышынан һуң терминды ҡулланыу тыйыла. Ошо ерҙәр Украина составына ингәндән һуң Новороссия урынына «Яңырыу» «Көньяҡ Украина» һәм «Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы» терминдары лексиконға инә.
2014 йылда термин Украинаның Көньяҡ-Көнсығышындағы Рәсәй мәнфәғәтендәге ҡаршылыҡтар барышында яңы ҡулланылыш ала. Украинаның көнсығышында ҡораллы низағ башланғандан һуң тарихи «Новороссия» исеме аҫтында 2015 йылда Минск килешеүҙәрен имплементациялау өсөн эшмәкәрлектәре ваҡытлыса туҡтатылған Донецк һәм Луганск халыҡ республикаларының конфедератив берлегенә инә.
Тарих
Элек Рустә Ҡырағай ялан тип атап йөрөтөлгән был ерҙәрҙе Ҡырым ханлығы һәм уның сюзерены Ғосман империяһы менән һуғыш барышында Рәсәй империяһ ы яйлап үҙенә ала бара. XV—XVII быуаттар дауамында Новороссия урынында Ҡырым ханлығы, көнбайышта — Молдова кенәзлеге, төньяҡ өлөшөндә — Речь Посполитаяға буйһонған Запорожье казактары ере була. Переяславск радаһы һәм Гетманщинаның Рус батшалығы составына инеүенән һуң, батшалыҡ көньяҡҡа киңәйеүен һәм территорияны колонизациялау процесын әүҙемләштерә башлай. Крайҙа иң тәүҙә Запорожье казактарынан һәм батша хеҙмәтендәге кешеләр гарнизонын тәшкил иткән хәрби биләмәләр төҙөлә. Уларҙың күбеһе нығытма острогтары һәм станицалары булып, ҡырым-нуғай баҫҡынсылығына ҡаршы тора һәм яңылары, дала эсендә, Изюм һыҙаты кеүек, төпкөлдә урынлашҡан нығытма һыҙаттары булдыра.
1764 йылда барлыҡ ир-егеттәрҙе туплаған Новосерб хәрби корпусының дислокация территорияһы Новороссийск губернаһы тип үҙгәртелә. Уға Славяносербия һәм Украин линияһы ла инә. Великороссия һәм Малороссия менән бер рәттән булыуын күҙ уңында тотоп, Екатерина Икенсе уны Новороссия тип атай. Башта Новороссия Бахмут өйәҙе, Миргород һәм Полтава полктары (Гетманщинанан) территорияларын биләй. 1765 йылдан губерна үҙәге Кременчуг була. Новороссияны киң ҡолас менән үҙләштереү XVIII быуат һуңында кенәз Потемкин етәкселегендә алып барыла. Был маҡсатта ул Екатерина II -нән сикләнмәгән вәкәләттәр ала. Ул идара иткән осорҙа Новороссияға тарихи Запорожье ла ҡушыла, яңы үҙәк — Екатеринослав (1776) төҙөлә. 1778 йылда Новороссияның иң көньяҡ-көнбайыш ҡалаһы булып Херсон тора. 1783 йыл Новороссия Ҡырым иҫәбенә үҫә. Административ йәһәттән Новороссийск губернаһы Екатерина II идара иткән осорҙа 1764—1775 йылдарҙа йәшәй.
Павел I үҙенең указы нигеҙендә 1796 йылдың 12 декабрендә үҙәге Екатеринослав (Павел І ваҡытында Новороссийск тип атала) булған Новороссийск губернаһын тергеҙә. Унда өйәҙ ҡалалары булып Бахмут, Екатеринослав, Елизаветград, Константиноград, Мариуполь, Полиол, Павлоград, Перекоп, Ростов, Симферополь, Тирасполь, Херсон тора. Ул 1802 йылға тиклем йәшәй, һуңынан Николаевск, Екатеринослав һәм Таврида губерналарына бүленә. 1803 йылда Николаевск губернаһы Херсон губернаһына әйләндерелә.
1805 йылда Новороссийск-Бессарабия генерал-губернаторлығы формалаштырыла, уның беренсе идара башлығы Дюк Ришелье була. Губернаторлыҡ 1873 йылға тиклем йәшәй, уның һуңғы губернаторы край менән 1874 йылға тиклем идара Иткән Коцебу була. Граждандар һуғышы йылдарында был территорияла Украин Халыҡ Республикаһы, совет республикалары (Одесса Совет Республикаһы, Донецко-Криворожск Совет Республикаһы, Таврида Совет Социалистик Республикаһы) һәм Аҡ Хәрәкәт отрядтары араһында көрәш бара. 1919—1920 йылдарҙа Рәсәйҙең Көньяғы (Рәсәйҙең Көньяғының Аҡ гвардия Ҡораллы Көстәре (ВСЮР) тарафынан контролләнгән территорияларҙағы автономиялы дәүләт берәмеге) ВСЮР баш командующийы бойороғо менән административ йәһәттән дүрт өлкәгә бүленә, уның береһе Новороссийск өлкәһе, йәғни үҙәге Одесса булған Новороссия була (ҡалған өсөһө: Харьков, Киев, Төньяҡ Кавказ өлкәләре). 1919 йылда Новороссия территорияһында Махно отрядтары идара итә.
Новороссияның рус булмаған халыҡ күберәк йәшәгән территорияларында 1920—1930 йылдарҙа аҫабалаштырыу сәйәсәте үткәрелә һәм уның барышында ошо ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтың (украин, немец, грек, болгар һ.б.) теле, мәҙәниәте элементтары индерелә. 1930 йылдар һуңында аҫабалаштырыу бөтөрөлә, уның урынына руслаштырыу килә. Бөйөк Ватан һуғышы барышында һәм ул тамамланғандан һуң немец күскенселәре һәм ҡырым татарҙары -тулыһынса, гректар һәм башҡалар өлөшләтә Себергә, Ҡаҙағстанға, Үзбәкстанға һөрөлә.
Губернаторҙары
Рәсәй империяһында Новороссия беренсе губернаторҙары һәм ҡала башлыҡтары (Г. А. Потёмкин, И. Н. Инзов һәм башҡалар) юғары Европа мәҙәниәтле, ҙур ойоштороу һәләтенә һәм дәүләт инициативаһына эйә булыуҙары менән айырылып тора.
Халҡы
Новороссиялағы ерҙәр украиндарға, урыҫтарға, немецтарға, сербтарға, болгарҙарға, әрмәндәргә, гректарға һ. б. таратыла. Шулай уҡ йәһүд колонистарын урынлаштырыу ынтылышы ла була. Ҙур булмаған казак һәм татар биләмәләре урынында йәки уларға яҡын ерҙәрҙә Екатеринослав (хәҙерге Днипро), Николаев, Херсон, Елизаветград (хәҙерге Кропивницкий), Одесса, Тирасполь, Аҡъяр, Аҡмесджит, Мариуполь кеүек ҡалалар төҙөлә.
Саптаряков Абдулхай Сабирйән улы
Саптаряков Абдулхай Сабирйән улы (1922 йыл — 6 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы ҡылыссыһы.
Биографияһы
Абдулхай Сабирйән улы Саптаряков (башҡа сығанаҡтар буйынса фамилияһы Саттаряков .) 1922 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Рудник Юлалы ҡасабаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 6 июлендә Курск өлкәһендә (хәҙер Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) Тербуны районында яуҙа батырҙарса һәләк була. Яугирҙың һуңғы төйәге Икенсе Тербуны ауыл биләмәһендәге туғандар ҡәберлеге. Юғалтыуҙар исемлегендә Рудник Юлалы ҡасабаһында йәшәгән уның ир туғаны Сәмиғуллин Абдулла күрһәтелгән.
2-се Тербунылағы юғалтыуҙар исемлегендә (өҫтәмә исемлек) 26-сы итеп Сабтарряков Төхвәт Мөхтәр улы теркәлгән, бөтә мәғлүмәттәр (тыуған йылы, тыуған урыны, кавалерия полкы һаны, һәләк булыу датаһы, ир туғаны Сәмиғуллин Абдулла) Саптаряков Абдулхай Сабирйән улы мәғлүмәттәренә тап килә, тик был документта һәләк булған урыны аныҡлаштырылған — Тербуны районы Бурдино ауылы һәм хәрби һөнәре башҡа — ПТР (танкыға ҡаршы ҡорал) номеры.
Ярат мәктәбе
Ярат мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Ярат ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Тарихы
Ярат ауылында беренсе башланғыс мәктәп 1930/1931 уҡыу йылында асыла. Ул ваҡытта мәктәптә ни бары 2 класс була. Беренсе уҡытыусы — 1-се Этҡол ауылынан Азаматов Хәкимйән (1930—1931 йылдарҙа эшләй). 1957 йылда колхоз аҡсаһына ете йыллыҡ мәктәптең яңы бинаһы һәм оҫтаханаһы төҙөлә.
2005 йылда мәктәп үҙенең 75 йыллыҡ юбилейын билдәләй.
Великополка
Великополка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Созим йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ломоватка
Кесе Ломоватка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ломоватая йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ботай
Ботай (Бутаево) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 453552, ОКАТО коды — 80211816002.
Еҙем-ҡатайҙар
Ауылда Еҙем-ҡатай ырыуы башҡорттары йәшәй. 2012 йылда улар үҙҙәренең йыйынын үткәргән. 2018 йылда был ауылда дөйөм VII Ҡатай ырыуы йәштәре йыйыны үткәрелә
Төпкөлдә көн итһәләр ҙә, ауылда йәштәр ҡалмай барһа ла, бында йола тотоп, татыу йәшәйҙәр. Байрамдарҙа ҡатнашалар, төрлө халыҡ кәсептәрен күрһәтәләр. Ауыл ағинәйҙәре, килендәре кейеҙ баҫыу серҙәренә йәштәрҙе өйрәтәләр. Ауылда ҡорт тоталар, баҡса үҫтерәләр.
Ауылда Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары иҫтәлегенә 2016 йылда һәйкәл асылған. Уны ауыл халҡы үҙ аҡсаһына төҙөткән.
Халыҡ иҫәбе
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда йәшәгән халыҡтың күп өлөшө — башҡорттар (98%).
Географик урыны
Ботай ауылы Белорет районының төпкөл ауылдарының береһе. Уның аша саф һыулы, балыҡҡа бай Еҙем йылғаһы аға.
Һалҡын сәй
Һалҡын сәй (шулай уҡ боҙ менән дә) — сәйҙе өҫтәлгә биреүҙең бер төрө. Һалҡынлыҡ тойғоһо биреүсе эсемлек булараҡ, һалҡын сәй Рәсәй һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә һәм Прибалтикала сағыштырмаса яңыраҡ, 2000 йылдан һуң ғына, ҙур билдәлелек алды. Һалҡын сәйҙе башлыса йәй көнө — көньяҡ, субтропик һәм тропик региондарҙа йыл әйләнәһенә ҡулланалар.
Тарихы
Һалҡын сәй ҡара ла, йәшел дә булырға мөмкин. Ҡайһы берҙә ҡатнаш, төрлө тәм биргән (лимон, ҡурай еләге һ.б.) тәбиғи һәм махсус эшләнгән һалҡын сәйҙәр сығарыла. Һалҡын сәйҙе шул көйө лә, боҙ киҫәктәре һалып та эсәләр.
Һалҡын сәйҙе өй шарттарында ябай сәй эсемлеген һыуытып та, шулай уҡ махсус әҙерләнгән һалҡын сәй ҡатнашмаларын (концентрат, онтаҡтар) һыуҙа иҙеп тә әҙерләйҙәр. Шулай уҡ судан раузаһы (гибискус) япраҡтарынан әҙерләнгән каркаде сәйенән дә һалҡын сәй әҙерләйҙәр.
Һалҡын сәйҙе эсеү, бигерәк тә уның татландырылмаған төрҙәрен, газлы эсемлектәргә ҡарағанда отошлораҡ. Сөнки сәйҙә газдар юҡ, шәкәре аҙ һәм антиоксиданттары булмай.
Терентьев Александр Александрович
Терентьев Александр Александрович (2 май 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-биохимигы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2005), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (2014).
Биографияһы
Терентьев Александр Александрович 1942 йылдың 2 майында Әстерхан ҡалаһында тыуған.
1966 йылда Әстерхан дәүләт медицина институтын тамамлай.
Терентьев Александр Александрович 1969 йылда — медицина фәндәре кандидаты исеменә дәғүә итеп кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Диссертацияһының темаһы: «Сравнительные биохимические исследования эмбрио-специфических альфа-глобулинов сыворотки крови человека и некоторых животных».
Терентьев Александр Александрович 1974 йылдан алып — Н. И. Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү дәүләт өлкә тикшеренеү медицина лабораторияһында (МОЛГМИ) (хәҙер — Рәсәй милли медицина тикшеренеү университеты) хеҙмәт итә. Был медицина учреждениеһында доценттан алып кафедра мөдиренә (2000 йыл) тиклем юл үтә.
1990 йылда Терентьев Александр Александрович докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, диссертацияһының темаһы: «Стероидсвязывающие онкофетальные белки человека (идентификация, выделение, характеристика, клинические аспекты)»
2005 йылда Терентьев Александр Александрович Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы  итеп һайлана.
2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Тере күҙәнәк аҡһымдарын динамик протеомика һәм аҡһым селтәрҙәре анализлауҙа математика моделләү ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә.
Терентьев Александр Александрович — 300-гә яҡын ғилми эш, 3 монография һәм 3 китап авторы, 34 уйлап табыу һәм патент танытмалары бар, биохимияның төрлө бүлектәре буйынса 14 уҡытыу-методик әсбаптар яҙған, улар барыһы ла студенттарҙы уҡытыуҙа киң ҡулланыла.
Терентьев Александр Александровичтың етәкселегендә һигеҙ кандидатлыҡ һәм дүрт докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Иргень
Иргень — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының һул ярына тамағынан 261 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Таганрог)
Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Таганрог дәүләт әҙәбиәт һәм тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығы филиалы.
Музейҙың адресы: 347900, Ростов өлкәһе, Таганрог ҡалаһы, Фрунзе урамы, 41.
Тарихы
Музей XIX быуат аҙағында Антон Павлович Чехов тәҡдиме менән булдырылған. 1902 йылда Император сәнғәт Академияһы Чехов һорауы буйынса музейға рус рәссамдарының 8 картинаһын, шул иҫәптән Ю. И. Федерстың, С. И. Васильковскийҙың, В. И. Штембергтың картиналарын, ебәргән. А. П. Чехов музейға үҙенең әйберҙәрен, шулай уҡ Лев Толстойҙың факсимилеле портретын ебәргән һәм музейға аҡсалата ярҙам күрһәткән.
1989—1996 йылдарҙа был йортта реставрация эштәре үткәрелгән. 1995—1996 йылдарҙа музейҙа әлеге мәлдә күрһәтелеүсе экспозиция төҙөлгән.
Көнсығыш металл коллекцияһына Япония, Ҡытай һәм Һиндостан культ әйберҙәре, йортта ҡулланылған көндәлек тормош әйберҙәре инә. Коллекцияның төп нигеҙен генерал П. Т. Ренненкампфтың шәхси әйберҙәре тәшкил иткән. Ренненкампф Октябрь революцияһынан һуң большевиктар тарафынан Петропавловский ҡәлғәһенән азат ителгән һәм, ҡатыны Вера Николаевна Леонутованың тыуған ҡалаһы Таганрогҡа килеп, мещан Ф. Смоковников фамилияһы аҫтында йәшәгән.
31 марттан 1 апрелгә ҡараған төндә, генерал Таганрог хәрби-революцион трибунал ҡарары буйынса атып үлтерелгән. 1920 йылда уның ғаиләһе Таганрогты мәңгелеккә ташлап киткән һәм Париж ҡалаһында нигеҙләнгән. Генерал П. Т. Ренненкампфтың шәхси коллекциялары, ҡайһы бер версиялар буйынса, генерал үлгәндән һуң үткәрелгән конфискациянан һуң ,музейға ҡуйылған, башҡалары буйынса — уны ҡатыны Парижға күсеп китер алдынан үҙе музейға тапшырған.
Археология коллекцияһында яҡынса 78 580 экспонат бар. Экспозицияның бер өлөшө археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында Төньяҡ-Көнсығыш Приазовьела табылған таш быуат иҫтәлекле материалдарҙан тора. Археологик табылдыҡтарҙың ҡалған өлөшө таганрог музейына 1903 йылда Император Археология комиссияһы тарафынан бүләккә бирелгән.
Музей фондында төрлө һөйәк, бронза һәм таштан эшләнгән ҡаҙылдыҡ экспонаттар бар. Улар Түбәнге Гнилово ҡаласығы, Танаис. Красный Кут хуторы, Кобяков боронғо ҡәберлек (I—II быуаттар), Волгодонский районы Семенкин хуторы һәм Семикаракорский ҡаласығында табылған материалдарҙан тора.
Куричиҙа табылған XI—XIII быуаттар материалдары Төньяҡ-Көнсығыш Приазовьеның боронғо Русь тарафынан колонизацияланыу тарихын раҫлай. .
Алтын Урҙа тарихын Семенкин хуторы янындағы, Неклиновский, Матвей Ҡурғаны һәм Цимлянский райондарындағы боронғо ҡәберлектәрҙә табылған материалдар сағылдыра. .
«Көнсығыш» коллекциялары араһындағы иң ҙур экспонат — алтын менән ялатылған бронза Будданың лотос формаһында эшләнелгән тәхеттә ултырған лотос кеүек һыны.
Музей йорто
Н. Д. Алфераки һарайы федераль әһәмиәткә эйә архитектура иҫтәлеге. Ул 1848 йылда һалынған. Һарай Таганрог йорт хужаһы Н. Д. Алферакиға ҡарай. Проекттың авторы- Петербург сәнғәт академияһы профессоры- архитектор Андрей Иванович Штакеншнейдер. Үҙ заманында Алфераки һарайы ҡаланың мәҙәни үҙәге булған; Алфераки, таганрог юғары йәмғиәтен саҡырып, унда грандиоз ҙурлыҡтағы балдар үткәргән.
Николай Дмитриевич Алфераки йәшәгән һарай янында коридор системалы флигель төҙөлгән булған. Унда үҙҙәренең уҡытыусылары һәм гувернерҙары менән бергә өлкән Алферакиҙың улдары — Николай, Ахиллес, Сергей һәм Михаил йәшәгән.
70-се йылдарҙың аҙағында һарай барлыҡ кварталы менән бергә сауҙагәр Негропонте ҡулына күскән. Ул һарай комплексын өлөшләтә һатҡан. Һарайҙы һәм уның янындағы баҡсаны «Коммерция йыйылышы» тигән клуб өсөн сауҙагәрҙәр йәмғиәте һатып алған. Һарайҙа төрлө концерттар ойошторолған. Шуларҙың береһендә, Петербург консерваторияһы профессоры Л. С. Ауэр һәм композитор Танеевтың концертында А. П. Чехов та булған. Таганрогҡа килгән сағында был һарайға П. И. Чайковский ҙә килгән. Һарайҙағы тормош, клубтағы атмосфера, баҡсала ял итеүҙәр Чеховтың «Ионыч», «Маска», «Моя жизнь» тигән хикәйәләрендә сағылыш тапҡан
Сәғитов Марат Усман улы
Сәғитов Марат Усман улы ( 8 июль 1925 йыл — 15 ноябрь 1988 йыл) — астроном-ғалим, гравиметрист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Физика‑математика фәндәре докторы (1976), профессор (1977). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1979), СССР-ҙың геодезия һәм картография отличнигы (1986).
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша: 2-се Украина, 1-се һәм 2-се Белоруссия, Прибалтика фронтарында һуғыша, Прибалтиканы, Румынияны һәм Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары менән бүләкләнә.
1951 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1954 йылдан Мәскәү дәүләт университетының П. К. Штернберг исемендәге Астрономия институтында эшләй. 1961—1967 һәм 1973–1987 йылдарҙа шул уҡ институтта бүлек мөдире, ә 1967–1975 йылдарҙа — фән буйынса директор урынбаҫары вазифаларын башҡара.
1988 йылдың 15 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була, Кунцево зыяратында ерләнә.
Марат Сәғитов — 110‑дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы, уның фәнни тикшеренеүҙәре Ерҙең һәм башҡа планеталарҙың гравитация ҡырын тикшереүгә, локаль гравитация ҡырҙарының нескә структураһын өйрәнеүгә, Донъя океанының гравитация ҡырын тикшереү методикаһын камиллаштырыуға бағышланған. Марат Сәғитов СССР-ҙа тәүге тапҡыр тартылыштың даими дәүмәлен билдәләү буйынса эксперимент уҙғарыла.
Звартноц (аэропорт)
Тарихы
Аэропорттың һаҡланмаған терминалы 1961 йылда төҙөлгән.
1991 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән һуң, йөк ағымы арта.1998 йылда йылына  100 000 тонна йөк ташыу һәләте менән  яңы йөк терминалы асыла.
2001 йылда Әрмәнстан хөкүмәте әрмән сығышлә аргентиналы Эдуардо Эрнекянға ҡараған аргентина  компанияһының  «Америка Корпорасьон» тарафынан аэропорт  менән идаралыҡ тураһында 30 йылға килешеү төҙөй. Килешеү сиктәрендә компания аэропорттың яңыртыу буйынса эштәр башҡара.
2004 йылдан яңы терминал төҙөлә һәм 2007 йылдың 1 июнендә асыла,  ә 2011 йылдың 16 сентябрендә тағы ла бер терминал асыла.
2017 йылда аэропорт 2 448 250 пассажирҙы хеҙмәтләндергән, 10 621 рейс башҡарған һәм 22 324 тонна йөк  эшкәрткән
Аэропорт 225 Ан-225, Boeing 747-400 һәм Airbus_A380 һауа судноларын хеҙмәтләндереүгә иҫәпләнгән.
2013 йылдың 30 ғинуарында Arabian Reach ойошмаһы тарафынан Дубайҙа үткәрелгән конкурс һөҙөмтәһендә «Звартноц» аэропорты  «Балтия һәм БДБ-ның иң яҡшы аэропорты» исеменә лайыҡ була.
Киңәйтелеүе
2004 йылда 100 миллион долларға төшкән яңы терминал төҙөлә. Терминалдың майҙаны — 19 200 м², үткәреү һәләтлеге — йылына 2 миллион пассажир.
2006 йыл 14 сентябрендә осоп килеүселәр өсөн тәғәйенләнгән яңы зал асыла, ә 2007 йылдың 1 июнендә халыҡ-ара яңы зал асыла.
Аэропорт төҙөлөшөнөң беренсе фазаһы тамамланыу менән осоу-ултырыу һыҙаты 54 000 м2  һәм майҙаны 45 000 м2 тәшкил итәсәк, шуларҙың 25 000 метр2 яңы терминалдар биләйәсәк. 1000  машина һыйҙырышлы яңы парковка зонаһы төҙөләсәк.
Осоп килеү залы ике тапҡырға арттырыла, ул сәғәтенә 1000  ашыу пассажир ҡабул итә ала. . Көтөү зонаһы модернизацияланған, яңы терминал территорияһында бушлай Wi-Fi бар,   пошлинаһыҙ сауҙа магазиндары   һәм ресторандар эшләй.
Ултырыу һыҙаты 09/27 II категориялы  курс -глиссад  системаһы менән йыһазландырылған 2008 йылдың пассажирҙар өсөн яңы терминал төҙөлә. Проект 2011 йылдың сентябрендә тамамлана. 2000 метр2 майҙаны менән 800-ҙән ашыу машина һыйҙырырға һәләтле яңы ер аҫты парковкаһы төҙөлгән. Терминалдың төҙөлөшө тамамланыу менән "Звартноц" аэропорты  Кавказ төбәгендә  B категорияһы талаптарына яуап биргән берҙән-бер аэропорт була. Әлеге ваҡытта аэропорт йылына 3,5 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндереүгә һәләтле,  проектты тормошҡа ашырыуға 160 миллион доллар аҡса тотонолған, был сумманың бер өлөшө —  Азия үҫеш банкыһы ссудаһы  Яңы терминал  2011 йылдың 16 сентябрендә эшл.әй башлай
Хөкүмәт аэропортта йүнәтеү-тергеҙеү эштәрен финанслауҙы дауам итә
Хәүефһеҙлек системаһы
Халыҡ-ара һауа стандарттарына тап килһен өсөн, аэропорт етәкселеге хәүефһеҙлек системаһын яҡшырта. 150  күҙәтеү камераларыурынлаштырылған. Бинаны Әрмәнстан ҡораллы көстәре һаҡлай.
Модернизациялау процесында автоматлаштырылған теркәлеү системаһы һәм пассажирҙар ағымының биометрик контроле программаһы ҡуйылған. Көтөү залы өс баҫҡыслы хәүефһеҙлек системаһы — пре-контроль (билет),  паспорт контроле һәм рентген күҙәтеүе менән һаҡланған.
Терминалдары
"Звартноц" аэропорты өс терминалдан тора. 1-се терминал 1971 йылда төҙөлгән һәм 2011 йылда ябылған. терминал ике бинанан тора — осоп килеү  залы  һәм ебәреү залы. 3-сө терминал дәүләт башлыҡтары һәм рәсми дәүләт делегациялары  өсөн тәғәйенләнгән
1-се терминал (хәҙер эшләмәй) — түңәрәк формала. Килеүселәр өсөн зал аҫҡы ҡатта урынлашҡан, ҡараңғы һәм тар булған. Осоп килеүселәр өсөн тәғәйенләнгән зал икенсе терминал бинаһына күсерелә. Икенсе терминалдың осоп китеүселәр өсөн тәғәйенләнгән залы асылғас, ултырыуға сығыу урындары 1-се терминал менән күпер ярҙамында тоташтырыла.
Терминалда ултырыуға 9 сығыу урыны бар, улраҙың өсәүһе телетрап, 21 теркәү пункты,  2 багаж таҫмаһы менән йыһазландырылған. Терминал 2011 йылда ябылған, терминалдың деконструкцияһы буйынса эштәр башланған, башняһы йүнәтелгән һәм урынында ҡаласаҡ.
Өс терминал асылды. 2 этап: 2006, 2007, 2011 йыл. Терминал йылда 3,5 миллионға тиклем кешене хеҙмәтләндерә ала. Теркәлеү пункты икенсе ҡатта  урынлашҡан, 42  торош урыны бар. Аэропорт заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған.
Ер өҫтө транспорты:
Аэропорттың рәсми  "Звартноц" сервисы — был Airport Taxi  хеҙмәте, ул аэропорт йүнәлешенән ҡаланың теләһә ҡайһы нөктәһенә илтә һәм кире юлды хеҙмәтләндерә. Ҡала буйлап ташыуҙар менән шөғөлләнмәй.
2017 йылдан автобус маршруты  эшләй: "Звартноц" аэропорты — Ереван үҙәге. Автобус һәр ярты сәғәт һайын иртәнгә сәғәт 7 алып 22 сәғәткә тиклем һәм сәғәт һайын 22 сәғәттән 7 сәғәткә тиклем йөрөй. Маршрутты Elitebus автобусы хеҙмәтләндерә, бер йүнәлешкә йөрөү хаҡы 300 драм тора
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Дмитриевский Вячеслав Иосифович
Дмитриев Вячеслав Иосифович (1902—1988) — совет ғалимы һәм ҡалаҡлы машиналар конструкторы.
Биографияһы
Дмитриев Вячеслав Иосифович 1902 йылдың 30 июнендә Мәскәүҙә семье фортепьяно көйләүсе-мастер ғаиләһендә тыуған. 1925 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай.
1930 йылға тиклем Үҙәк Аэрогидродинамика институтында (ЦАГИ), аҙаҡ (1988 йылға тиклем) Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институтында (ЦИАМ) эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институты (ЦИАМ) менән бергә Өфөгә эвакуациялана. 1942—1943 йылдарҙа Өфө авиация институтының авиация двигателдәре конструкцияһы кафедраһы мөдире. 1938 йылда В. И. Дмитриевский Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институты ғилми советының беренсе составына инә. 1940 йылда барлыҡ конструкторлыҡ һәм тикшеренеү эштәре буйынса В. И. Дмитриевскийгә диссертация яҡламайынса техник фәндәр докторы дәрәжәһе бирелә. 1941 йылда турбокомпрессорҙар эшләгәне өсөн Дәүләт премияһы бирелә. 1945 йылда ул профессор ғилми исеме ала. 1962 йылдан хаҡлы ялда, ләкин 1988 йылда вафат булғанға тиклем Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институтында профессор-консультант сифатында эшләүен дауам итә. Вячеслав Иосифович Дмитриевский тыуған ил фәне һәм техникаһы тарихына ватан авиация двигателдәре төҙөү пионерҙарының береһе булараҡ инеп ҡала, ул поршенле һәм турбореактив авиация двигателдәре өсөн ҡалаҡлы машиналар төҙөүсе.
Әлбияҙ
Әлбияҙ (Алпияз) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.
Географияһы
Башҡортостандың Мишкә районында, Бөкләнде ауылынан көнбайыштараҡ урынлашҡан урмандан баш ала. Көньяҡҡа табан аға.
Йылға Шаҙы йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк, Ҡайраҡ ауылы янында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Йылға исеме ике һүҙҙән — Әлбәй (Әлибай) антропонимы һәм уяҙ тигән һүҙҙәр ҡушылыуынан килеп сыҡҡан.
Вәхитов Зәйнулла Вәхит улы
Вәхитов Зәйнулла Вәхит улы (1906 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.