cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишмөхәмәтов Исмәғил Хажиәхмәт улы
Биографияһы
Исмәғил Хажиәхмәт улы Ишмөхәмәтов 1901 йылдың 1 февралендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. 1928 йылда Өфө халыҡ мәғарифы институтын тамамлаған. 1919 йылдан алып БАССР-ҙың Тамъян‑Ҡатай кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Белорет районы), Стәрлетамаҡ һәм Өфө мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.
Фәнни‑педагогик эшмәкәрлеге
Фәнни‑педагогик эшмәкәрлеге Башҡортостанда халыҡ мәғарифын үҫтереүгә, химия буйынса дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яҙыуға, уларҙы башҡорт теленә тәржемә итеүгә, квалификациялы химия белгестәре әҙерләү проблемаларына арналған. Ишмәхәмәтов тәүгеләрҙән булып 1934 йылда латинса-урыҫса‑башҡортса химик реактивтар һүҙлеген, 1950 йылда урыҫса‑башҡортса химик терминдар һүҙлеген төҙөй. 20 фәнни хеҙмәт авторы.
Карл Маркс
Карл Маркс (Karl Heinrich Marx; 5 май 1818 йыл — 14 март 1883 йыл) — философ, социолог, иҡтисадсы, яҙыусы, сәйәси журналист, йәмәғәт эшмәкәре. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмә хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы формалаша. Был йүнәлештәр коммунистик һәм социалистик хәрәкәттең иделогияһына әүерелә һәм «марксизм» атамаһы ала. «Коммунистар партияһы манифесы» (1848 йылда тәүге тапҡыр баҫылған), «Капитал» (1867 йылда тәүгегә баҫылған) әҫәрҙәре авторы. Ҡайһы бер хеҙмәттәре фекерҙәше Фридрих Энгельс менән берлектә яҙылған.
Биографияһы
thumb|left|200px|Маркс тыуған йорт
Үҫмер һәм йәшлек йылдары
Карл Маркс Трир адвокаты Һенрих Маркстың өсөнсө балаһы. Милләте — йәһүд.
Әсәһе — Һенриетта Маркс, ҡыҙ фамилияһы Прессбург (йәки Пресборк, Henrietta Pressburg, Henrietta Presborck), Нимвеген (бөгөнгө Неймеген ҡалаһынан, Нидерланддар).
1817 йылда Карл Маркстың атаһы суд кәңәшсеһе вазифаһын юғалтмаҫ өсөн христианлыҡ (протестантизм) ҡабул итә. Ғаилә ағзалары, шул иҫәптән Карл да, 1825 һәм 1824 йылда суҡына.
1830—1835 йылдарҙа Карл Фридрих-Вильһельм (Friedrich-Wilhelm-Gymnasium (FWG)) гимназияһында уҡый һәм уны 17 йәшендә тамамлай.
Гимназиянан һуң Маркс университетҡа инә, башта Боннда (ике семестр), шунанБерлинда уҡый. Юридик белем алыуҙан тыш тарих һәм философия менән мауыға башлай.
1836 йылда Женни фон Вестфаленға (Jenny von Westphalen) (1814 йылда тыуған) тәҡдим яһай, аҙаҡтан өйләнешәләр.
1849 йылға тиклем
1841 йылда Карл Маркс Берлин университетын экстерн менән тамамлай.
Ул саҡта Маркс Гегель ҡараштары менән мауыҡҡан идеалист була.
Профессор булыу ниәте менән Маркс Боннға күсә, әммә хөкүмәттең реакцион сәйәсәтен күреп, Маркс фән менән шөғөлләнмәҫкә ҡарар итә. Был ваҡытта Рейндың радикаль буржуаһы, һул гегельселәр йоғонтоһо аҫтында, Кёльндә «Rheinische Zeitung» оппозицион гәзит сығара.
1842—1843 йылдарҙа Карл Маркс ошо гәзиттә журналист һәм мөхәррир булып эшләй. Башта Маркс цензураны юҡҡа сығарыу тураһында әйтеп килә, шунан инде хөкүмәтте туранан-тура тәнҡитләй башлай. Уның күп мәҡәләләрен цензура үткәрмәй, йә бик ныҡ төҙәтеп бирәләр.
1843 йылдың башында Маркс прус монархияһын ҡолатырға саҡырып яҙа һәм уны демократия менән алыштырырға өндәй. Хөкүмәт сығырынан сыға һәм 1843 йылдың мартында, Маркс эштән китһә лә, гәзитте ябалар. Маркс гәзиттә эшләгәндә сәйәси иҡтисад, мәсьәләләрен яҡшы белергә кәрәклеге аңлай һәм журналист булып эшләһә лә, ошо фәнде ныҡлап өйрәнергә тотонаthumb|left|Карл Маркс
1843 йылда аристократка Женни фон Вестфален менән өйләнешәләр.
Прус хөкүмәте Марксты үҙ яғына ауҙарыр өсөн хөкүмәттә эш тәҡдим иткәндән һуң йәш ғаилә Парижға күсенә, унда Маркс Һенрих Һейне һәм Фридрих Энгельс менән дуҫлаша. Һуңғыһы менән ғүмере буйы дуҫ булып ҡала. Тап Энгельс Маркстың иғтибарын эшсе синыфтың хәленә йүнәлтә.thumb|Карл Маркс
Парижда Маркс эшсе ойошмалар, радикаль даирәләр һәм шәхестәр менән бәйләнешкә инә.
1845 йылдың февралендә Маркс Париждан һөрөлә һәм Брюсселгә күсенә. Энгельс та унда урынлаша. Брюсселдә Маркс һәм Энгельс «Немец идеологияһы» тигән хеҙмәтен яҙа, бында Гегель идеяларына, гегельселәргә тәнҡит яңғырай. 1847 йылда Маркс менән Энгельс немец эмигранттарының йәшерен ойошмаһы — «Ғәҙелдәр берлеге» (аҙаҡ «Коммунистар берлеге» тип үҙгәртелә) — ағзаһы булып китә. Йәмғиәттең һорауы буйынса улар коммунистик ойошманың программаһын — данлыҡлы "Коммунистар фирҡәһе манифесы"н/0} яҙа, ул Лондонда баҫылып сыға (21 февраль 1848 йыл.)
Февраль революцияһынан һуң (1848 й.) Марксты Бельгиянан ҡыуалар. Парижға китә, ә март революцияһынан һуң Германияға, Кёльнға күсенә. Унда ҡыҫҡа ғына ваҡытта революцион «Neue Rheinische Zeitung» гәзитен аса. Тәүге һан 1848 йылдың 1 июнендә сыға. Мөхәрририәттә: Карл Маркс — баш мөхәррир, Һенрих Бюргерс, Эрнст Дронке, Фридрих Энгельс, Георг Веерт, Фердинанд Вольф, Вильгельм Вольф — мөхәррирҙәрр.
«Neue Rheinische Zeitung» Германиялағы һәм Европалағы революцион хәлдәргә тәрән баһа бирелә.
1849 йылдың 19 майында, Саксонияла, Рейн Пруссияһында, Көньяҡ-Көнбайыш Германияла баш күтәреүҙәр баҫтырылғандан һуң, гәзитте ябалар.
Лондонға эмиграция
Карл Маркс 1849 йылдың 16 майында Германиянан ҡыуыла, ғаиләһе менән Парижға күсенә, әммә бердемонстрациянан һуң унан да һөрөлә. Ахыр сиктә Маркс Лондонға күсенә һәм вафатына тиклем шунда йәшәй һәм тарихи «Капитал» хеҙмәтен, һәм иҡтисади әҫәрҙәрен яҙа.
Бик ауыр йәшәйҙәр, уға матди яҡтан Энгельс ҡына ярҙам итә, әҙләп гонорар килә thumb|Карл Маркс
1864 йылда ул «Халыҡ-ара эшселәр ассоциацияһы» (International Workingmen’s Association, һуңғараҡ Беренсе Интернационал)) — беренсе халыҡ-ара эшселәр ойошмаһы төҙөй
Маркс менән анархистар лидеры Михаил Бакунин коммунистик хәрәкәт тураһында уртаҡ фекер тапмайҙар һәм Гаага конгресында (сентябрь,1872 йыл) анархистар ойошманан ҡыуыла. 1872 Беренсе Интернационал Нью-Йоркҡа күсенә, әммә 4 йылдан Филадельфия конференцияһында тарала.
Карл Маркс Лондонда 1883 йылда 64 йәшендә вафат була. Һайгейт зыяратында ерләнгән.
Төп фекерҙәре
Карл Маркс хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмө хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы формалаша.
Маркстың роле
"' XX быуатта Карл Марксҡа тиклем донъяға йоғонто яһаған башҡа бер кем дә юҡ ' (Жак Аттали )."
1999 йылда BBC үткәргән фекер өйрәнеү мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Маркс мең йылдың иң бөйөк фекер эйәһе тип танылған. АҠШ Конгресы Китапханаһы каталогы буйынса, Марксҡа барыһынан да күберәк бағышлап китаптар яҙылған. Ул тарихта иң ныҡ өйрәнелгән 100 кеше иҫәбендә.
Балалары
Маркстарҙың 7 балаһы булған, дүртәүһе бала саҡта үлгән:
Шулай 1852 йылда хеҙмәтсе Һелен Демут тапҡан баланы ла уныҡы тип һанаусылар бар («Ленхен»).
Иҫтәләген мәңгеләштереү
Карла Маркс тыуған ҡалаһы Трирҙа (Брюккергассе/Brückergasse, 664 — хәҙер Brückenstraße, 10), тыуған йортонда музей ойошторолған.
1919 йылда элекке немец колонияһы Екатериненштадт Марксштадтҡа әйләнә (1942 йылдан — Маркс ҡалаһы, Саратов өлкәһе).
Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң Маркс исеме социалистик илдәрҙә лә бирелә башлай — ГДР-ҙа Хемниц ҡалаһы 1953 йылдан 1990 йылға тиклем «Карл-Маркс-Штадт» булып йөрөй. Берлинда Карл-Маркс-Аллее һәм уның аҫтында шул исемле метро станцияһы бар.
1991 йылдан Маркс исеме бирелгән күп объекттарға элекке исемдәре ҡайтарыла әммә Рәсәйҙә һаман һаҡланған урындар ҙа күп, мәҫәлән, Башҡортостанда, шул иҫәптән, Өфөлә.
Латыштар
Сығыштары
Латыштар балт (латгал, курши, земгал һәм сел) һәм XIII-XVI быуаттарҙа урта быуат Ливонияһы булған осорҙа фин-уғыр (ливтар) халыҡтарының ҡан ҡатнашыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Яҙма латыш теле булғанлығына латыш теленә әйләндерелгән "Отче наш" тигән баҫма дәлил булып тора, ул Мюнстерҙың  "Космография"һынан тәржемә ителгән булған (Cosmographia, 1544), ләкин шулай уҡ 1525 йылда Германияла латыш телендә нәшер ителгән, әммә һаҡланып ҡалмаған «Лютеран мессаһы» ла телгә алына.
Этнонимы
Хәҙерге латыш халҡының "латыштар" тип атала башларлыҡ ойошҡанына тиклем урыҫтар уларҙы латгалдар тигән тар мәғәнәлә атап йөрөткән, ә киң мәғәнәлә уларға туғандаш барлыҡ балт халыҡтарын билдәләгән.
Быны Н.М. Карамзиндың Рәсәй дәүләте тарихы тураһындағы китабында ла табырға мөмкин:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Между сими иноплеменными народами, жителями или соседями древней России, Нестор именует ещё Летголу (Ливонских Латышей), Зимголу (в Семигалии), Корсь (в Курляндии) и Литву, которые не принадлежат к Финнам, но вместе с древними Пруссами составляют народ Латышский.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343" id="CITEREFКарамзин1816—1829">Карамзин Н. <span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343" id="CITEREFКарамзин1816—1829">М.  [https://ru.wikisource.org/wiki/История%20государства%20Российского%20(Карамзин)/Том%20I/Глава%20II Глава II. О славянах и других народах, составивших государство Российское.]  // История государства Российского. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб. : <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;" title="Типография">Тип. Н. Греча, 1816—1829. — Т. 1.
Рәсәйҙә
Латыш диаспораһы Рәсәйҙә өс төп төркөмдән барлыҡҡа килә: XIX быуат уртаһынан башлап Латвиянан киткән "иҫке латыштар"; Сталин репрессиялары осоронда депортацияға  дусар булған латыштар (ул саҡта репрессияларға 50 меңгә яҡын кеше дусар ителә тип раҫланыла; һәм совет осоронда үҙ теләге менән күсеп килеүселәр ). Бөтә латыш үҙәктәре бер ойошмаға - Рәсәй Латыш съезына берләшкән. Мәскәүҙә латыш йәкшәмбе мәктәбе бар
1927 йылда Ленинград өлкәһендә (ул ваҡытта буласаҡ Новгород һәм Псков өлкәләрен үҙ эсенә алған) 39 мең латыш булған; 1930/31 уҡыу йылында һәр 658 латышҡа бер мәктәп булған. Өлкә партия мәктәбе ҡарамағында латыштар өсөн бүлек, Герцен исемендәге педагогия институтында латыш секторы, Ленинградта Латыш мәғариф йорто була. 1934 йылда Ленинград радиоһында латыш редакцияһы булдырыла. 1937 йылдың октябрендә ВКП (б) ҡала комитеты ҡарары буйынса Латыш мәғариф йорто бөтөрөлә. Латыш театры 1938 йылдың 3 мартындағы Леноблисполком ҡарары буйынса бөтөрөлә; 1938 йылдың март аҙағына латыш мәктәптәре ғәҙәти мәктәптәргә үҙгәртелә.
Репрессиялар һәм һуғыш һөҙөмтәһендә Ленинград латыштары һаны һиҙелерлек кәмей һәм хәҙер Ленинград өлкәһендә улар бик аҙ йәшәй.
Күсеп килгән латыштарҙың тоҡомдары ойошоп йәшәгән урындар - Себер ( Красноярск крайы һәм Омск өлкәһе ), шулай уҡ Башҡортостан.
Рәсәйҙә билдәле латыштар — революционер Ивар Тенисович Смилга; именлек органдары эшмәкәре: ВЧК рәйесе урынбаҫары Яков Христофорович Петерс һәм Мартын Иванович Лацис, Леонид Заковский (береһе1-се ранг именлек комиссары  исеменә лайыҡ булған бик һирәк кешеләрҙән); хәрби начальник Яков Алкснис —  РККА Хәрби-Һауа Көстәре главкомы һәм башҡалар.
Башҡортостанда
Өфө губернаһына тәүгеләрҙән булып 1878 йылда яңы урынға күсеп килгән Я.Вейнбергс тигән бай була. Ул башҡорттарҙан дисәтинәһен 25-шәр һумдан ер һатып алған. Хәҙерге Иглин районындағы Ауструм ауылы ултырған ерҙә (тәржемәлә - "Восток") тәүге латыш торамаһы ойошторола.
Архангел районының Максим Горький ауылына латыш телен өйрәтеү өсөн Риганан республика бюджеты аҡсаһына уҡытыусы саҡыртылып тора. Республика латыштары үҙҙәренең бейеүҙәрен бейей, байрамдарын билдәләй. Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, балаларҙың художестволы үҙешмәкәр ансамбле ойошторолған
Белоруссияла
Ун туғыҙынсы быуат аҙағы - XX быуат башында Белоруссия территорияһында тиҫтәләгән латыш биләмәләре булған; 1928 йылда БССР биләмәһендә 1 890 латыш крәҫтиән хужалығы булған 1924-1934 йылдарҙа Витебскиҙа халыҡ суды ҡарамағында латыш милли камераһы була.
2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Белоруссияла 1549 латыш көн иткән. Латыштарҙың өстән бер өлөшө тиерлек Витебск өлкәһендә (499 кеше) йәшәгән.
283 кеше Минскиҙа, 190 кеше Минск өлкәһендә, 180 - Гродно өлкәһендә, 150 - Брест өлкәһендә, 136 - Гомель өлкәһендә, 111 кеше Могилев өлкәһендә йәшәгән
Мәҙәниәте
Ҡатын-ҡыҙҙар ҡайҙа булһа ла бер нисә сакт (махсус брошь) менән беркетелгән аҡ йөн япмалар бөркәнеп йөрөгәндәр. Халыҡта биҙәнеү әйберҙәре магик көскә эйә булған, уларҙы ғаилә йолаларында файҙаланғандар. Биҙәүестәр билдәле зат, ырыу, төбәк, социаль йәки кемдәндер алынған сығышты (ҡатын иренең тамғаларын йөрөткән) күрһәткән. Хатта торлаҡ, хужалыҡ кәрәк-яраҡтары ҡоролмалары, өҫкө кейем, ғаилә эштәре һәм календарь рәүешендә лә ырыу билдәләре ҡулланылған.
Хужалыҡта йорт һәм ауыл һөнәрселеге ҙур роль уйнай. Һәр хужа хеҙмәт ҡоралдарынан алып йорт кәрәк-яраҡтарына тиклем барыһын да эшләй белә: ир-ат өсөн был тимерселек, көршәк яһау, балта оҫталығы, мискә эшләү булһа, туҡыу, бәйләү, үреү - ҡатын-ҡыҙҙар шөғөлө. Тимерсе иң абруйлы кеше тип иҫәпләнгән.(Этнография. Л. В. Королькова)
Боронғо йолаларҙың тотороҡлолоғо дымлы һәм һалҡынса климат арҡаһында йөн әйберҙәр эшләүҙә һәм ҡулланыуҙа сағыла. Иң сағыу һәм яратҡан йолалары - йыр һәм бейеү байрамдары, бында улар халыҡ йырҙарын хор менән башҡара
Седов Леонид Иванович
Седов Леонид Иванович ( 1907 йыл, Дондағы Ростов — 5 сентябрь 1999 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, физик, механик һәм математик. СССР Фәндәр академияһы академигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы, икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты.
Биографияһы
1907 йылда Дондағы Ростовта тау инженеры ғаиләһендә тыуған, атаһы — Седов Иван Георгиевич, әсәһе — Раиса Михайловна — мәктәп уҡытыусыһы. 1924 йылда Төньяҡ-Кавказ университетының педагогия факультетына уҡырға инә. 1926 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетына күсә, уны 1930 йылда тамамлай. Буласаҡ академик Лев Понтрягин, үҙенең ҡатыны — Галя Толстова менән бер төркөмдә уҡый.
1930 йылдан алып 1947 йылдың аҙағына тиклем ЦАГИ-ла эшләй, С. А. Чаплыгин етәкселегендәге ЦАГИ дөйөм теоретик төркөмө семинарында ҡатнаша. Бер үк ваҡытта 1937 йылдан Мәскәү дәүләт университетында уҡыта.
Техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен 1936 йылда яҡлауһыҙ ала. 1937 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Теория плоских движений идеальной жидкости» темаһына диссертация яҡлай. 1937 йылда Мәскәү университетына эшкә килә, уның менән артабанғы тормошон бәйләй: тәүҙә профессор, һуңынан (1953 йылдан) механика-математика факультетының гидромеханика кафедраһы мөдире..
В. В. Куйбышев исемендәге Хәрби-инженер академияһының теоретик механика кафедраһы мөдире (1938—1941).
Седов 1945 йылда баҫылып сыҡҡан көслө шартлау проблемаһын аныҡ хәл итә. Седов сфера, цилиндрик һәм яҫылыҡ симметрияһы осраҡтарында тулҡын фронты артында газ-динамик дәүмәлдәрҙең таралыуы һәм шартлау тулҡынының таралыу закондарын аса. Шул уҡ ваҡытта газда сферик һәм цилиндрик поршень мәсьәләһен хәл итә. Был тикшеренеү газ машиналары теорияһына ҙур өлөш индерә. Седовтың «Распространение сильных взрывных волн» (1946) хеҙмәте СССР Фәндәр академияһының С. А. Чаплыгин исемендәге премияһына лайыҡ була. Артабан уның уҡыусыларының күп кенә фәнни хеҙмәттәре шартлау тулҡындарының таралыу теорияһына арнала.
1947 йылдан 1956 йылға тиклем Үҙә авиация моторҙары төҙөү институтында эшләй. 1954 йылдан бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһының Математика институтында механика бүлеген етәкләй. 1947—1949 йылдан башлап Ғилми-тикшеренеү институты-1-ҙең фәнни эштәр буйынса начальнигы урынбаҫары (Йылылыҡ процесстары институты). 1950 йылдан 1953 йылға тиклем — Мәскәү физика-техник институтының теоретик механика кафедраһы мөдире. 1953 — 1999 йылдарҙа — МДУ-ның механика-математика факультетында гидромеханика кафедраһы мөдире.
1956 йылда СССР Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Милли комитеттың Тәүге составына инә. Комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй
Ул 1973 йылда ғалимдарҙың «Правда» гәзитенә «академик А. Д. Сахаровтың ҡылығын» ғәйепләгән хатына ҡул ҡуйған СССР Фәндәр академияһы академиктарының береһе була. Хатта Сахаров «Советтар Союзының дәүләт системаһын, тышҡы һәм эске сәйәсәтен дискредитациялаусы бер нисә белдереү яһауҙа» ғәйепләнә, ә уның хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге академиктар тарафынан «совет ғалимының намыҫын һәм абруйын төшөрөү» тип баһалана[1 ][2 ]
1999 йылдың 5 сентябрендә кинәт вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп эше гидро- һәм аэромеханика, тотош мөхит механикаһы һәм оҡшашлыҡ теорияһы буйынса. Түбәндәге проблемаларҙы ентекле өйрәнә:
«Седов ағасы»
Тотош мөхиттәр механикаһы өлкәһендә ғилми мәктәп аса. Уның уҡыусылары араһында академиктар Г. Г. Черный, С. С. Григорян, А. Г. Куликовский.
Наградалары һәм премиялары
Премиялары:
Любовка (Стәрлетамаҡ районы)
Любовка (Любовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 113 кеше. Почта индексы — 453163, ОКАТО коды — 80249892011.
Хаты-Ентарь
Хаты-Ентарь — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амбарский Пасал ҡылымығының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы
Биографияһы
Светлана Фәрит ҡыҙы Хәкимова 1963 йылдың 21 июнендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Иҫке Сәпәш ауылында тыуған. 1991 йылда хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогы Рифҡәт Исрафилов) тамамлай һәм Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй башлай һәм бөгөн дә хеҙмәтен ошо ижади коллективта дауам итә. Амплуаһы — лирик-комик геройҙар.
Йырсы булараҡ концерттарҙа даими сығыш яһай. Светлана Хәкимова башҡорт халыҡ йырҙарын һәм тәү сиратта Салауат Низаметдинов, Сара Садыҡова, Рим Хәсәнов, шулай уҡ башҡа композиторҙар әҫәрҙәрен ҙур оҫталыҡ менән башҡара.
Салауат районының почётлы граждандары
Салауат районының почётлы граждандары — райондың социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫешенә, йәш быуынды тәрбиәләүгә, мәғарифты үҫтереүгә һәм халыҡ һаулығын һаҡлау өлкәһенә ҙур өлөш индергән, оҙаҡ йылдар производствола, йәмәғәт, хәйриә эшмәкәрлегендә һәм башҡа өлкәләрҙә әүҙем эшләгән, халыҡ араһында абруй ҡаҙанған граждандарҙы дәртләндереү сараһы.
Тарихы
«Салауат районының почетлы гражданы» исеме район Советының 2010 йылдың 24 июнендәге 156-сы ҡарары менән булдырыла. Ошо йылдар эсендә был маҡтаулы исемгә 15 кеше лайыҡ була.
Өҫтөнлөктәре
Салауат районының почетлы граждандары исеменә лайыҡ булыусылар: район территорияһында үткәрелгән барлыҡ мәҙәни-киң күләмле сараларға бушлай инә ала; урындағы үҙидара органдары, муниципаль предприятиелар һәм ойошмалар етәкселәренә сиратһыҙ инеү хоҡуғына эйә; ай һайын 200 һум аҡсалата түләү ала.
Шарп (Сосьва ҡушылдығы)
Шарп — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 563 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шишмә тораһы II
Шишмә тораһы II (Чишминская стоянка II) — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Шишмә ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡ уртаһына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Шишмә тораһы II Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Шишмә ауылынан көньяҡҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Өршәк й. бейек булмаған уң ярында урынлашҡан энеолитҡа ҡараған археологик ҡомартҡы.
Табылдыҡтар
Тупраҡтан 880 әйбер сыҡҡан. 271-е балсыҡ һауыт өлөштәренән ғибәрәт, уларҙың 67-һе тешле мөһөр баҫып биҙәлгән.
Саҡматаштан һәм йәшмәнән эшләнгән әйберҙәр: 102 уҡ башағы, 6 ҡырғыс, 3 бысаҡ һымаҡ пластина, 2 төйгөс, арҡыры балта табылған. Табылдыҡтар араһында шулай уҡ ҡара төҫлө биҙәге булған тура мөйөш рәүешендәге тальк «үтек», һөйәк тишкес һәм хайуан һөйәктәре булған.
Ҡомартҡы Урал алдына Суртанды мәҙәниәте ҡәбиләләренең килеп улты­рыу процесын сағылдыра.
Шишмә тораһы II материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Асыш авторҙары
1980 йылда врхеолог археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов тарафынан асыла һәм 1981—82 йылдарҙа өйрәнелә.
Уаско (провинция)
Уаско провинцияһы  (Provincia de Huasco) — Чилиҙың Атакама өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Валенар.
Үҙенә 4 коммуна берләштерә.
Майҙаны — 18 201,5 км². Халыҡ һаны — 66 491 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 3,65 кеше/kм².
Географик урыны
Провинция Атакама өлкәһенең көньяғында урынлашҡан.
Провинцияның сиктәштәре:
Административ бүленеш
Үҙенә 4 коммуна берләштерә.
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Тадибе-Яха
Тадибе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асылыкүл (тәбиғәт паркы)
Тасуирламаһы
Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы 1993 йылдың 19 ғинуарында 15-се «Асылыкүлдә һәм уның менән сиктәш территорияла үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығы ҡарамағында „Асылыкүл“ дәүләт милли паркын ойоштороу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Был ҡарар Асылыкүлде 1965 йылда комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан итеү һәм ошо статусҡа эйә булған саралар күлдең һәм эргә-тирәләге ландшафттарҙың экологик торошон насарайтыу процесын туҡтата алмау сәбәпле ҡабул ителә. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 8 авгусындағы 274-се ҡарары менән элекке «Асылыкүл» дәүләт милли паркы сиктәрендә «Асылыкүл» тәбиғәт паркы дәүләт бюджет учреждениеһы булдырыла, ул БР Экология министрлығы ҡарамағына тапшырыла.
Парк Башҡортостандың Урал буйының ике ландшафт районы — Бәләбәй ҡалҡыулығы һәм Ағиҙел буйы тигеҙлеге биләмәһендә урынлашҡан. Уға республикалағы иң ҙур күл Асылыкүл, Берҡаҙан‑Ҡамыш төбәге, Алға сығанағы, Пыжьяновка шарламаһы инә. Күл өҫтө майҙаны −23,5 км², оҙонлоғо −7,1 м, уртаса киңлеге −3,3 м, уртаса тәрәнлеге −5,1 м (иң ҙур тәрәнлеге −8,1 м), һыу күләме — 119,0 млн м³, яр буйы оҙонлоғо — яҡынса 20 км. Асылыкүл Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм республиканың 150 тәбиғәт ҡомартҡыһы иҫәбенә инә. Парк урман-дала зонаһында урынлашҡан.
Үҫемлектәр донъяһы
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең 40-тан ашыу төрө бар. Ҡатнаш бүтәгәле‑ҡылғанлы дала үҫемлектәре донъяһы таралған.
Дала кәҫле ҡыяҡлылары: ялбыр ҡылған, дөйә ҡылған, сүллек һолобашы;
Ҡуҙаҡлылар: мөгөҙйемеш астрагал, болон торна борсағы, себер йылҡы борсағы;
Үлән, сәскәләр: һары умырзая, һары томбойоҡ, һары етен, дала шалфейы;
Ҡыуаҡтар: ялан сейәһе, ҡара ҡарағат, тәпәш миндаль;
Үҙенсәлекле үҫемлек төрҙәре: Гельм астрагалы, мурт арышбаш, Разумовский тәңкәғуҙағы, ябай оносма, һырылыусан ҡанүлән үҫкән петрофит дала урындары бар.
Болон үҫемлектәре: урман айрауығы, ботаҡлы айрыҡ, үрентеле ҡондораҡ, болон тимофеевкаһы.
Ағастарҙан: йүкә‑имән‑ҡайын ҡатнаш урмандар таралған.
Һыу буйы үҫемлектәре донъяһы: күл ҡуһаһы, һары томбойоҡ, сатырлы һыусәсәк, көтөүсе ҡумыҙынан тора.
«Алға» («Гөлбикә») шишмәһе тирә-яғында 30‑ға яҡын үҫемлек төрө үҫә.
Күлдең көнбайыш ярында һәм Берҡаҙан‑Ҡамыш төбәгендә һаҙ үҫемлектәре өҫтөнлөк итә. Флораһында ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлектәрҙең 500‑ҙән ашыу төрө:
Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 27 һирәк төрө, шуларҙың 7-һе: Залесский ҡылғаны, ялбыр ҡылған, дөйә ҡылған, урыҫ сыбар сәскәһе, шырт еҙүлән, орҡалы әшәлсә РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Хайуандар донъяһы
Имеҙеүселәр класынан мышы, ҡабан, ҡоралай, ҡыҙыл төлкө, үрғуян, аҡ ҡуян, бүре, ҡарһаҡ йәшәй. Бөтә ерҙә — ябай һуҡыр сысҡан, йомрандар, ирләндәр, бер нисә төр ҡыр сысҡандары. Һирәкләп һыу ҡомаҡтары, йәтсә һәм көҙән осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына хайуандарҙың 21 һирәк төрө индерелгән, шуларҙың 8 төрө Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына ингән.
Ҡоштар донъяһы
«Асылыкүл» тәбиғәт паркы зонаһына ингән Берҡаҙан һаҙлығында XX быуат башында һирәк осраған бөҙрә берғаҙандар оя ҡорған.
Һуйыр, ҡор, сел, күсәр ҡоштар күп.
Һыу ҡоштарының төрлө төрҙәре: һоро ҡаҙҙар, өйрәктәр, аҡҡоштар күпләп туплана. Башҡортостан өсөн һирәк осраған өйрәктәр — пеганкалар һәм көйөлдөләр осрай. Ташлы битләүҙәрҙә ыласын-сапсандар оя ҡора. Күл ҡаҙ һымаҡтар һәм башҡа һыу ҡоштары өсөн оя ҡороу, ял итеү һәм туҡланыу урыны булып тора.
Күлдең ихтиофаунаһы
Бында суртан, һыла (зөгәй), һаҙан (карп), сабаҡ, ҡыҙылғанат, ҡарабалыҡ, сиг, рипус, ялтыр сабаҡ, табан балыҡ, опто, сәнске, этбалыҡ, алабуға, ҡыҫала йәшәй, трек һымаҡтарҙан шамбы осрай.
Паркта һөйрәлеүселәрҙән: кеҫәртке, дала ҡара йыланы, шулай уҡ ер-һыу хайуандары — әрмәнделәр, быуа һәм осло моронло тәлмәрйендәр йәшәй. Умыртҡаһыҙҙар донъяһы байтаҡ. Күбәләктәрҙең генә 25-тән ашыу төрө осрай.
Шетогорка
Шетогорка (Шатогорка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гнилой Ручей
Гнилой Ручей — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульянов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Безенчук йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хушму
Хушму — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 897 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Аллаяров Алик Рәшит улы
Аллаяров Алик Рәшит улы (3 июль 1973 йыл) — тележурналист. Журналистар союзы ағзаһы (1995). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2004).
Биографияһы
Алик Рәшит улы Аллаяров 1973 йылдың 3 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1997 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһында эшләй башлай: башта — махсус хәбәрсе, артабан — «ТВ студияһының мәғлүмәт программалары» ижади берекмәһе етәксеһе, сәйәси күҙәтеүсе, Мәғлүмәт программалары хеҙмәте начальнигы урынбаҫары, продюсер.
2004 йылдан «Башҡортостан» ТРК ДУП-ының баш мөхәррире, 2008 йылдан башлап «Салауат Юлаев» хоккей клубының матбуғат хеҙмәте етәксеһе. Ижтимағи-сәйәси һәм социаль темаларға тапшырыуҙар, Өфө ҡала балалар һәм үҫмерҙәр приюты тураһындағы «Хыялдар тормошҡа аша» («Мечты сбываются») телесюжеттар циклы авторы.
Мостафа (Баҡалы районы)
Мостафа (Мустафино) — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 821 кеше булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шегультан
Шегультан (Оло Шегультан) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 537 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Сауҙагәр Солодов тирмәне
Сауҙагәр Солодов тирмәне — Дондағы Ростовта  XIX быуаттың өсөнсө сирегендәге   сәнәғәт архитектура ҡомартҡыһы, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Тарихы
Тирмән 1870 йылда төҙөлгән. Сатыр менән тамамланған ике ҡатлы бинанан ғибәрәт. Бинаның фасады ҡала өсөн хас булмаған псевдоготика һәм Ренессанс стилендә  штукатурлап биҙәү ҡулланып башҡарылған. Бинаның архитектура-художество фасады беренсе ҡат йөҙө менән ойошторолған: унда аныҡ тәҙрә ҡапҡастары һәм юғары уйымдарҙың архивольттары урынлашҡан. Икенсе ҡатта сығынтылары менән кәрниздәре бар. Фасадттың уникаль үҙенсәлеге шулай уҡ икенсе ҡаттың елпеүес ҡиәфәттәге көмбәҙҙәр менән ситке уйымдар булыуында. Тирмән дан 80   ат көсөндәге бер пар машинаһы, 48 эшсе менән эшләп килгән, унда айына   300 мең ботҡа яҡын он  әҙерләгәндәр. Һуңынан, 1875 йылда, тирмән Степан Иванович Иванов милегенә күскән. Әммә алдан иҫәп яҙмаларҙың булмауы арҡаһында тирмән  1885 йылда ғына телгә алына, ә был ваҡытта Солодов фамилиялы икенсе хужаға ҡарай.
Берлингтон (Вермонт)
Берлингтон (ингл.   Burlington ) — Америка Ҡушма Штаттарындағы Вермонт штатының иң ҙур ҡалаһы, Читтенден округының үҙәге. Ҡалаға 1785 йылда нигеҙ һалынған. Берлингтон Шамплейн күле һәм Йәшел тауҙар араһындағы тау битләүҙәрендә, Канада сигенән (Вермонт-Квебек янында) көньяҡҡа табан 72 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала Монреалдән 151 километр көньяҡта тора. Берлингтондан көнсығышҡа табан Йәшел тауҙар һуҙылған. Ҡала халҡы 42 282 кеше тәшкил итә (2013 йыл).
Берлингтон Берлинг ғаиләһе исемен алған, уларҙың ғаиләһе тирә-яҡтағы ерҙәрҙе иң беренсе булып үҙләштергән. 1763 йыл ауылға нигеҙ һалыу йылы булып һанала, әммә ҡалаға халыҡтың күпләп күсеп килеп ултырыуы Берлингтонда ағас бысыу предприятиеһы һәм судоверфь барлыҡҡа килгәс кенә башланып киткән. Британлыларҙы һөжүм итеүселәрҙән гарнизон һаҡлаған. 1812—1814 йылда Инглиз-америка һуғышы тоҡанып киткәс, Берлингтондан британия флотына ут атҡандар.
Берлингтон — Вермонт штатының ҙур мәҙәни үҙәге. Бында 1791 йылда Вермонт университеты нигеҙләнгән, 1878 йылда — Шамплейн колледжы барлыҡҡа килгән. Университеттың иҫке бинаһына(«Mill Old») нигеҙҙе генерал Лафайет һалған. Ҡаланан көньяҡҡа табан 11 км алыҫлыҡта 18 гектар майҙанлы территорияла Шелберн музейы тора. Төньяҡ Американың баш күтәреүселәренең бер юлбашсыһы Итен Аллендың өйө һәм ҡәбере үҙенә туристарҙы йәлеп итә.
2006—2012 йылдарҙа Берлингтон ҡалаһының мэры Боб Кисс була, ул һул йүнәлешле прогрессив Вермонт партияһынан ҡуйылған. 2012 йылдың 6 мартында АҠШ Демократик партияһы вәкиле — Миро Вейнбергер ҡаланың мэры була.
Географияһы
Берлингтон Шамплейн күленең көнсығыш ярында урынлашҡан.
Климат
Берлингтонда дымлы континенталь климат (Dfb Кеппен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса)бында ҡыш һыуыҡ, ә йәй йылы һәм дымлы. Уртаса айлыҡ температура ғинуарҙа −7,4 C°, июлдә — 21,4° С. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөмдәр һаны 937 мм тәшкил итә, ә йәйге айҙар иң дымлы ваҡыт булып тора. Шамплейн күле йоғонтоһо арҡаһында ҡар шквалдары булырға мөмкин,ҡайһы саҡ 12 сәғәт эсендә 33 см-ға тиклем ҡар яуған саҡтар була. Йылына уртаса ҡарлы яуым-төшөм 206 см тәшкил итә, тик был һиҙелерлек әһәмиәттең йылдан-йыл үҙгәреп тороуы мөмкин.
Факттар
1947 йылдың 15 октябренән Америка азатлыҡ поезы Берлингта туҡтай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ошмас
Ошмас — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цепел йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Әри (Бисерть ҡушылдығы)
Әри — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерт йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Әри йылғаһын Үрге Әри, Түбәнге Әри, Әри башы, Судницын, Илята ауылдары һыулай.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Максимовка (Стәрлетамаҡ районы)
Максимовка (Максимовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 341 кеше. Почта индексы — 453148, ОКАТО коды — 80249824001.
Тамтлада-Яха
Тамтлада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ун ике имам
Тарихы
Пәйғәмбәрҙең һәм имамдарҙың һүҙҙәре һәм ғәмәлдәре хаҡ, берләшмәлә уларға оҡшау өсөн өлгө булып тора; һөҙөмтәлә, улар хаталарҙан һәм гонаһтарҙан азат булырға, илаһи указ йәки Пәйғәмбәр бойороғо менән һайланырға тейеш.
Шиғыйҙар теологияһына ярашлы, ерҙә ислам берләшмәһендә власть хоҡуғына эйә булған имам һәр саҡ бар. Алла Илсеһе Ғәдир хәҙисендә әйткән хәҙрәте Али ибн Әбү Талип Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең законлы вариҫы һәм беренсе имам була. Хөсәйен ибн Алиҙан башҡа, һәр имам элекке имамдың улы булған, Хөсәйен ибн Али (Ғәли) - Хәсән ибн Алиҙың ҡустыһы.
Әүмеш (Әбйәлил районы)
Әүмеш  — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Таштимер ауыл советына ҡарай. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 121 кеше. Почта индексы — 453622, ОКАТО коды — 80201837003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Әүмештең тағы бер исеме бар — Алсынбай. Тәүге исеме антропоним — ауылға нигеҙ һалыусы һәм гидроним — Әүмеш шишмәһе исеменән, икенсеһе — тәүге төпләнеүсенең улы Алсынбай Әүмешев исеменән (уның балалары Вәлит, Ҡәйепҡол, Кинйәғол —уның улдары Хәмит, Хәлит, Сабит) алынған. Алсынбай 1740—1819 йылдарҙа йәшәгән.
1795 йылда ауылда 20 хужалыҡ була, унда 102 кеше йәшәй. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 366 кеше 58 йортта йәшәгән һәм 1920 йылда 100 йорттан торған. Ауылда йәшәүселәр араһынан Амангилде (балалары Ғайса, Лоҡман), Аҙнагилде, Яугилде Татлыбаев, Сибай Тауымбаев XIX быуаттың беренсе яртыһында тирмә һәм кантон идаралығында хеҙмәт итеүҙәре менән айырылып тора.
14-се башҡорт полкы яугиры, ике көмөш миҙал кавалеры Әбделвәхит Әбделсәләмов Парижда үҙенең хәрби юлын тамамлай.
258 кеше йәшәгән 33 йорттоң 25-е йәйләүгә сыҡҡан. Кесе Ҡыҙыл һәм Оло Йылға йылғалары үҙәндәре буйлап күсеп йөрөйҙәр. Уларҙың 315 аты, 270 һыйыры, 185 һарығы һәм 6 кәзәһе була. 33 йортҡа 608 бот яҙғы иген сәселгән, шул иҫәптән Аҙнабай Искәндәров — 100 бот.
Чамжелька
Чамжелька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Польта йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернушки (Псков өлкәһе)
Чернушки — Псков өлкәһендәге Локнян районындағы элекке ауыл.
Тасуирламаһы
Ауыл Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзы Геройы Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы (Александр Матросов) ҡаһарманлыҡ ҡылған булыуы менән билдәле.
Чернушки ауылы Чернушка йылғаһы буйында, хәҙерге Локнян районы Самолуков улусы территорияһында урынлашҡан. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Чернушкиҙа коллектив хужалыҡ булған, унда йәшәүселәр етен үҫтергәндәр. Немец ғәскәрҙәре ауылға яҡынлашҡас, ҡайһы бер кешеләр ауылдан яҡындағы ҡарағай урманына һәм тирә-яҡ һаҙлыҡтарға ҡасҡан. Чернушкиҙа ҡалғандар үлтерелә йәки әсирлеккә ҡыуып алып кителә.
1943 йылдың 27 февралендә 91-се айырым Себер доброволецтар бригадаһының 2-се батальоны Чернушки һәм Черная ауылдарында дошман урынлашҡан нығытмаға һөжүм итәләр. Һуғыш ваҡытында Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы ҡаһарманлыҡ күрһәтә,кәүҙәһе менән дзот амбразураһын ҡаплай. Һуғыш ваҡытында Чернушки ауылы тулыһынса емерелгән.
Александр Матросов һәләк булған урында мемориаль комплекс ҡуйылған. Башта мемориал дзот һәм обелискынан торған. Обелиск тура мөйөшлө параллелепипед, өҫкә табан башына шар ҡуйылған киҫелгән пирамидаға әйләнә, һәм уға «Бында Советтар Союзы Геройы А. Матросов һәләк булған» тип яҙылған мемориаль таҡтаташ беркетелгән.
1978 йылда Белорусия политехник институтының архитектура кафедраһы уҡытыусыһы Всеволод Лагуновский мемориалды реконструкциялау проекты әҙерләгән. Шул уҡ йылда үҙ теләге менән студент отряды реконструкция үткәргән. Монумент эргәһендәге дзот Чернушка янындағы һуғыш ваҡытында булғанынса тергеҙелгән.
1948 йылда Александр Матросов Бөйөк Лукиға күсереп ерләнә. 1971 йылда Бөйөк Лукиҙа Александр Матросов исемендәге Хәрби Комсомол Дан музейы асыла. 1985 йылда Бөйөк Луки ҡалаһындағы мемориал янында мәңгелек ут ҡабыҙыла, уға газ махсус контейнерҙан бирелеп тора. 2009—2010 йылдарҙа комплекста ремонт эштәре алып барыла, мәңгелек утҡа газ үткәргес аша газ биреү планлаштырыла.
Йәнгел тораһы
Йәнгел тораһы (Янгельская стоянка) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Селивановка ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан таш быуат археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Йәнгел тораһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Селивановка ауылынан көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта Йәнгел йылғаһының уң төп ярында бейеклеге 20 м тәшкил иткән ҡаяла урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Торама майҙаны — 500—600 м², шуның 284 м² ере ҡаҙып тикшерелгән.
Башлыса кремнийҙан һәм йәшмәнән эшләнгән 16740 әйбер, керамика табылған.
Неолит — энеолит ҡатламында керамика фрагменттары һәм таш әйберҙәр килеп сыҡҡан. Табылған әйберҙәр бында йәшәгән халыҡтың һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнгәненә шаһитлыҡ итә. Ҡомартҡы Йәнгел мәҙәниәтен айырып күрһәтеү өсөн эталон булып тора.
Йәнгел тораһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан ..
Асыш тарихы
Йәнгел тораһы 1963 йылда СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы, СССР Фәндәр академияһы Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре докторы, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы Г. Н. Матюшин тарафынан асыла һәм 1966—69, 1976 йылдарҙа өйрәнелә.
Ошья (Колва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әртә (йылға)
Әртә — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙелгә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡолдобаев Рәхимйән Лоҡман улы
Ҡолдобаев Рәхимйән Лоҡман улы (7 декабрь 1931 йыл — 31 март 1994 йыл) — механизатор. Бөрйән районы «Ҡыҙыл таң» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981).
Биографияһы
Рәхимйән Лоҡман улы Ҡолдобаев 1931 йылдың 7 декабрендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. Урындағы мәктәптә һигеҙ класс тамамлағас, Ҡурғашлы ауылына йөрөп уҡып, тракторсы һөнәрен үҙләштерә. Шунан алып, хаҡлы ялға сыҡҡансы, тракторҙа эшләй. Илленсе йылдарҙа Аҫҡар ауылында, икенсе йылына Янһарыла тракторсы була. 1954 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алынып, 3 йыл Красноярск ҡалаһында хеҙмәт итә. Тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайтыу менән, яратҡан һөнәренә тотона. «Ҡыҙыл таң» колхозында яҙлы-көҙлө ер һөрә, тырмата, иген сәсә, ә инде ҡыш көндәре колхоз малдарына аҙыҡ өсөн бесән ташыһа, шулай уҡ айырым хужалыҡтарҙың утын-бесәнен ташып бирергә лә өлгөрә, йәй көндәре мал аҙығы әҙерләшеүҙән дә ситтә ҡалмай. Һәр йыл һайын бер үк эштәр менән йыл артынан йылдар уҙып, 40 йыл ғүмере тракторҙа үтә. Уның тырыш хеҙмәте район советы, республика хөкүмәте тарафынан лайыҡлы баһалана. Был хаҡта уның күп һанлы Почет грамоталары, дипломдары, маҡтаулы исемдәре, Рәхмәт хаттарына лайыҡ була. Намыҫлы һәм тырыш хеҙмәте өсөн Рәхимйән Лоҡман улының исеме 1983 йылда Бөрйән районының Почет китабына индерелә. 1994 йылдың 31 мартында ҡаты ауырыуҙан вафат була.
Ғаиләһе
Иҫке Монасип ауылы ҡыҙы Буранова Зөһрә Мөьмин ҡыҙы менән яҙмышын бәйләй, 37 йыл ғүмер итеп, 6 бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Ҡыҙы Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
Көньяҡ Каква
Көньяҡ Каква — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шиврей
Шиврей (Серова) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чебачья (Ларь-Еган ҡушылдығы)
Чебачья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маасайҙар
Масаи (Маасайҙар) — Кенияның көньяғындағы һәм Танзанияның төньяғындағы саваннала йәшәгән ярым күсмә африкан нилотик ерле халыҡтары. Маасайҙар — Көнсығыш Африканың иң билдәле ҡәбиләләренең береһе. Хәҙерге цивилизация үҫешенә ҡарамаҫтан, улар, йылдан-йыл ҡатмарлашһа ла, традицион йәшәү рәүешен тулыһынса тиерлек һаҡлап ҡалған. Маасай телендә һөйләшәләр.
Тасуирламаһы, тарихы
Маасайҙар һаны яҡынса 900 000 кешенән миллионға тиклем, уларҙың 350 000-453 000 кешеһе Кенияла йәшәй. Дөрөҫөн әйткәндә, был статистиканың теүәллеге шикле, сөнки районда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәһеҙ, сөнки халыҡтың паспорттары юҡ. Билдәле булыуынса, цесе себене осошо аша йоҡо ауырыуы эпидемияһынан һуң был кешеләр һаны һиҙелерлек кәмегән.
Маасай тел төркөмдәренең нилотик ғаиләһенә ҡарай һәм, моғайын, 1500 йылдан һуң Судандағы Нил үҙәненән Кенияның үҙәк һәм көньяҡ-көнбайышына күсеп, үҙҙәренең йорт малын алып килгәндер. Башҡа африка ҡәбиләләре цивилизациялар ҡороп, батшалыҡтар ойошторһа ла, маасайҙар бер ҡасан да үҙҙәренең ярым күсмә йәшәү рәүешенән ситләшмәгән. Һуңғы йылдарҙа урбанизация, шулай уҡ Масай-Мара һәм Серенгети милли ҡурсаулыҡтарын булдырыу арҡаһында күскенселәр өсөн ҡулай булған биләмәләр һиҙелерлек кәмей.