cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һуҡояш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
2002 йыл — БДУ-ның Нефтекама филиалы директоры Октябрь Кәли улы Вәлитов белемле белгес кәрәклеген әйткәс, Роберт Байымов кәңәше менән Әнисә Муса ҡыҙы Муллағолова БДУ-ның Нефтекама филиалына эшкә барырға риза була. «Нефтекама ҡалаһы, ижтимағи-иҡтисади үҫеше буйынса, Башҡортостандың башҡа ҡалаларынан бер ҙә ҡалышмай, һәләтле ижади кешеләре менән дан тота», ти Әнисә Муса ҡыҙы.
Башта рус, башҡорт, сит телдәр филологияһын берләштергән дөйөм филология кафедраһы ғына була.
2005 йылда, Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәгендәге урта һәм махсус урта белем биреү учреждениеларында башҡорт телен туған тел булараҡ та, дәүләт теле булараҡ уҡытыусы белгестәр етмәгәнлектән, БДУ-ның Ғилми советы ҡарары менән Нефтекама филиалында айырым Башҡорт филологияһы кафедраһы булдырыла.
Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәге төбәге халыҡтарының тарихын, мәҙәниәтен, көнкүрешен өйрәнеү маҡсатында фольклор һәм диалектологя экспедициялар ойошторола. Яңауыл, Тәтешле, Ҡариҙел, Балтас һәм Дүртөйлө райондарында бай материал йыйыла. Студенттар XIX быуаттың күренекле яҙыусыһы һәм мәғрифәтсеһе Ғәли Соҡоройҙоң, халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның, шағирҙар Әнғәм Атнабаев тың, Назар Нәжми ҙең, Шәйехзада Бабич тың тыуған яғында, йорт-музейҙарында булалар.
Бынан тыш, кафедра ойошторған йыллыҡ курстарҙа өс йыл эсендә республиканың төрлө мөйөштәренән юғары белемле 200-ҙән артыҡ белгес квалификацияһын күтәрә. Шулай уҡ башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса интенсив курстар эшләй.
2006 йылдың мартында Нефтекама кафедраһының әүҙем ҡатнашлығында «Ҡала башҡорттары» конференцияһы ойошторола, ә 2007 йылда Тәтешле районы хакимиәте менән берлектә «Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайыш төбәгенең этномәҙәни һәм тел үҙенсәлектәре» темаһына төбәк-ара конференция уҙғарыла.
Шул уҡ йылдың аҙағында кафедраның туранан-тура ҡатнашлығында халыҡ яҙыусыһы З. Биишеваның 100 йыллыҡ юбилейына бағышланған «Башҡортостан халыҡтарының хәҙерге заман рухиәте контексында Зәйнәб Биишева ижады» темаһына республика фәнни-ғәмәли конференцияһы уҙғарыла.
Артабан башҡорт филологтары «Күп теллелек шарттарында тел һәм әҙәбиәт» Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһын үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша.
Конференциялар эше кафедраның редакция-нәшриәт бүлегендә баҫтырып сығарылған йыйынтыҡтарыа лайыҡлы урын тапҡан. Бынан тыш, филиал кафедраһы кәрәкле фәнни, методик һәм белешмә әҙәбиәт менән тәьмин итеү мөмкинлеге бирә.
Әнисә Муса ҡыҙы фәҡәт Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалында ғына үҙен ысын юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте, уны уҡытыу методикаһы белгесе итеп асты. Бында ул башҡорт әҙәбиәте тарихын һәм теорияһын киң өйрәнеү мөмкинлеген алды. Башҡорт әҙәбиәтен боронғо замандан башлап хәҙерге осорға тиклем өйрәнеү бик күп ваҡыт һәм көс талап итә.
Шул белеменә таянып уҙғарған дәрестәре юғары фәнни- методик кимәл менән айырылып тора. Хәҙерге заман әәҙәбиәтте өйрәнеү ғилеменең ҡаҙаныштарын ентекле өйрәнгәнлектән, Муллағолова Ә. М. йыл һайын, юғары уҡыу йорто программалары һәм дәүләт стандарттары үҙгәрештәрен иҫәпкә алып, лекция материалына өҫтәмәләр индерә, яңырта.
Ул үҙенең студенттарының белеменә талапсан ҡарай. Ул фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлегенән ситләшмәй, студенттарҙың фәнни-ғәмәли эшмәкәрлеге, уҡытыу практикаһы менән уңышлы етәкселек итә.
Студенттар Әнисә Муса ҡыҙы етәкселегендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһының һәм тарихын өйрәнеүҙең актуаль мәсьәләләренә бағышланған вуз һәм республика фәнни-ғәмәли конференцияларында әүҙем ҡатнашалар.
Бер туғандары
Әнисә Муса ҡыҙының ғаиләһендә тәрбиәләнгән алты баланың дүртеһе педагогтар. Һеңлеһе Фәнзилә Муса ҡыҙы Байымова Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡыта, «БР мәғариф алдынғыһы». Ул Төбәк-ара башҡорт теле уҡытыусылары конкурсы еңеүсеһе һәм Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары премияһына лайыҡ була.
Салауат (гәзит)
«Салауат» — сәйәси-ижтимағи гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса агентлығы, БР‑ҙың «„Башҡортостан Республикаһы“ нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы. Салауат ҡалаһында 1999 йылдың ноябренән алып аҙнаһына 2 тапҡыр башҡорт телендә сыға.
Тарихы
1997 йылдың 21 октябрендә гәзиттең тәүге һаны нәшер ителә. 1999 йылдың ноябрендә рәсми рәүештә теркәлә. Тәүге йылдарҙа баҫма аҙнаһына бер тапҡыр, ә 2002 йылдың ғинуарынан аҙнаһына ике тапҡыр 4А3 форматы менән сыға.
Гәзиттең мөхәррирҙәре: беренсе мөхәррир — Ирмәк Хәсәнов, унан һуң коллектив менән оҙаҡ йылдар Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы Мөхтәр Сабитов етәкселек итә, 2007 йыл башынан гәзиттең мөхәррире итеп Рима Ҡотлоғәләмова тәғәйенләнә.
Өлгәшкән уңыштары һәм бүләктәре
Гәзит коллективының ижади эшмәкәрлеге дипломдар һәм Рәхмәт хаттары менән билдәләнгән.
Рудомошь
Рудомошь — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Корчек
Кесе Корчек — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Корчек йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гнейс
Гнейс (от Gneis) — кварц, шпат һәм слюданан торған тау тоҡомо ; метаморфик тау тоҡомо; күләмле, ғәҙәттә, гранитоид составлы, буй-буй кристаллы сланец. Ҡатнашмалары булараҡ, гранаттар, дистен һ.б. осорай. Магматик (ортогнейстар тип атылыусы вулканик) һәм ултырма (парагнейстар) тоҡомдарынан ныҡ (тирән) метоморфизмы нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Тығыҙлыгы 2650-2870 кг/м³, көпшәклелеге 0,5-3,0 %. Кембрийғаса боронғо комплекстларда йыш осорай. Ер тарихында гнейс хасил булыу процессы 2,5 млрд. йылдар элек булған. 2,7-3,1 млрд. йыл элек хасил булған, гранат ҡатнаш эндербит-гнейслар, пироксен-плагиоклаз, амфибол-пироксен-платоклас гнейслар, биотит-амфибол плато-гнейстар осорай. Гнейстарга, мәҫәлән, һелтеләләренә, һирәк осорай торған элементтарҙың (Ta, Nb, Be һ.б.) ҙур мәғдән сығанаҡтары тура килә. Гнейс тоҡомдар, башлыса, ваҡланған таш, бут ташы алыуҙа һәм тышлау ташы булараҡ ҡулланыла.
Пилиса
Пилиса (Пилеса, Плекса) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Ней-Таню-Яха
Ней-Таню-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сармик-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Ҡалҡаш
Яңы Ҡалҡаш (Новый Калкаш) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 226 кеше. Почта индексы — 453171, ОКАТО коды — 80248840006.
Ауыл тарихы
Ауылға 19 быуат аҙағында Стәрлетамаҡ өйәҙе Тәлтем‑Юрматы улусы Ҡалҡаш/Иҫке Ҡалҡаш ауылы башҡорттары үҙ ерҙәрендә Ҡалҡаш ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һала. Ул Стәрле йылғаһы буйында урынлашҡан. 1896 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, 21 йортта 100 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы игенселек менән шөғөлләнгән. Мөгәзәй булған. 1906 йылда таш сығарыу шөғөлө теркәлгән. 1920 йылда Төхвәтулла ауылы (старшина Төхвәт Ибраһимов исеменә бәйле) булараҡ иҫәпкә алынған. 20‑се йылдар аҙағында башлап хәҙерге Яңы Ҡалҡаш исемен һәм статусын йөрөтә. Халҡы: 1906 й. — 274 кеше; 1920—338; 1939—282; 1959—261; 1989—203; 2002—228; 2010—226 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Балалар баҡсаһы, фельд­шер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто бар. .
Å (латин хәрефе)
150px|thumb|Хәреф күренеше Å, å — латин хәрефе. Ул норвег, швед, дан, төньяк фриз, валлон, чаморро һәм истрорумын әлифбаларында, шулай уҡ луле-саами, колтта-саами һәм төньяҡ саами әлифбаларында ҡулланыла. Фин телендә был хәреф швед, дан һәм норвег исемдәрендә генә ҡулланыла.
Был хәрефтең боронғораҡ аналогы — aa диграфы. Артабан икенсе a хәрефе диакритик тамғаһына тип үҙгәртелде.
Әйтелеше
Скандинавия телдәрендә å хәрефтең ике әйтелеше бар: һәм  (данса) йәиһә  (норвегса һәм финса)
Швед теленең эльвдаль диалектында Ą̊ харефе лә ҡулланыла.
A
Драйлебен
Драйлебен (Dreileben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 597 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
Һүренйәк
Һүренйәк, башында Оло Һүренйәк (Сюрюнзяк) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Инйәр йылғаһына һул ярынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бразилияның Милли конгресы
Бразилияның Милли конгресы (Congresso Nacional do Brasil) — Бразилияның закондар сығарыусы органы (парламенты). Ике палатанан тора: юғары — Федераль сенат (81 урын) һәм түбәнге — Депутаттар палатаһы (513 урын). Палаталарҙың вәкәләттәре компетенцияларға ярашлы бүленә.
text
Вәкәләттәр
Ғәмәлдәге Бразилия Конституцияһына ярашлы, Милли конгресс ҡарамағына киләһе мәсьәләләр һәм компетенциялар инә:
Федераль сенат
Федераль сенаттың төп компетенцияһына түбәндәгеләр инә:
Депутаттар палатаһы
Депутаттар палатаһының ғәҙәти компетенцияһына түбәндәгеләр инә:
Пильменьга
Пильменьга (Пыльменьга, Пышенца, Паленца) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.
Смирнов Леонид Иосифович
Смирнов Леонид Иосифович (1889—1955) — СССР ғалим-медигы һәм педагог, совет нейрофизиологияһына нигеҙ һалыусы, медицина фәндәре докторы (1933), профессор (1933), СССР Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1946).
Пильменьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Смирнов Леонид Иосифович
Биографияһы
Леонид Иосифович Смирнов 1889 йылдың 8 мартында Петербургта тыуған.
1900 йылдан алып 1905 йылға тиклем Петербург университетының  физика-математика факультетында, 1910 йылдан  1915 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетында уҡый.
1915 йылдан 1920 йылға тиклем  В.И. Муратов һәм Г.И. Россолимо етәкселегендә Петербург нервы ауырыуҙары клиникаһында  ғилми-тикшеренеү эшендә ординатор вазифаһын башҡара. 1920 йылдан алып 1933 йылға тиклем Курск дауаханаһында нервылар  бүлеге мөдире вазифаһында, Киев психиатрия дауаханаһында прозектор вазифаһында һәм  Киев табиптар белемен камиллаштырыу институтының  нервы ауырыуҙары клиникаһында  ғилми-тикшеренеү эшендә  гистологик лаборатория мөдире вазифаһында була.
1933 йылдан алып 1938 йылға тиклем фәнни-педагогик эштә 2-се Харьков медицина институтының  психоневрология факультетында ғилми-тикшеренеү эшендә   патологик анатомия кафедраһы мөдире булып эшләй,  бер үк ваҡытта Психоневрология акаедмияһында прозектор вазифаһын башҡара. 1938 йылда H. Н. Бурденко  тәҡдиме буйынса Мәскәүгә күсерелә һәм 1938 йылдан  1955 йылға тиклем  Үҙәк нейрохирургия институтында ғилми-тикшеренеү эшендә Морфология бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
Л. И. Смирновтың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге нейрофизиология, морфология психик ауырыуҙар, шул иҫәптән шизофрения, топография өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле, топография, гистогенез һәм мейе ҡабығының гистологияһын, шулай уҡ арҡа һәм баш мейеһе шештәрен  өйрәнә. Л.И.Смирнов етәкселегендә мейе йәрәхәте проблемаларын фундаменталь тикшеренеүҙәре эшләнә, унда тәүге  тапҡыр  баш һөйәге-мейе йәрәхәттәренән һуң баш мейеһендә патологик процестарҙың законлы  эҙмә-эҙлелектең булыуын күрһәтә.
1933 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай һәм уға ғилми профессор исеме бирелә. 1946 йылда СССР Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты булып һайлана. Л. И. Смирновтың фәнни етәкселегендә һигеҙгә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән алты монография, шул иҫәптән «Патологическая анатомия и патогенез травматических заболеваний нервной системы» (1947—1949) һәм «Гистология, гистогенез и топография опухолей мозга» (1951)(1951) монографиялары яҙыла.
Л.И.Смирнов 1955 йылдың 8 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була, Дон зыяратында ерләнә.
Чека (йылға)
Чека — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ҡарағанды йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002288
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200228
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Вырваж (Чугор ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәйет (Татарстан)
Сәйет (Сәет, Саитово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.
География
Ауыл Урғуҙа йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бишинде-Останково административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, тимерлек, икмәк магазины, 2 бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Саллы районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 16 башҡорт һәм 186 яһаҡлы татар; 1859 йылда — 576 керҙәш; 1870 йылда — 460 башҡорт һәм 72 татар; 1912 йылда — 885 типтәр һәм татар иҫәпләнгән.
Еҙҡаҙған
Еҙҡаҙған (Жезқазған, Джезказган (старая транскрипция до 8 сентября 1992 года), Жезказга́н) — Ҡаҙағстаның Ҡарағанды өлкәһендә урынлашҡан ҡала.
1997 йылдың майына тиклем Еҙҡаҙған өлкәһе үҙәге булған (өлкә шул ваҡыттан йәшәүҙән туҡтаған), әлеге ваҡытта  — Ҡарағанды өлкәһенең өлкә буйһоноуындағы ҡала.
Дөйөм мәғлүмәт
Ҡара Кенгир йылғаһы буйында урынлашҡан. 1939 йылда Кенгир эшселәр ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килтерелгән, ә 1941 йылда Оло Еҙҡаҙған тигән атама бирелгән. 1954йылдың 20 декабрендә ҙур эшсе ҡасабаһы Ҡаҙаҡ  ССР-ы Юғары Советы Президиумы указы менән Оло Еҙҡаҙған ҡала статусы ала.
Илдәге иң эре металлургия үҙәктәренең береһе. Ҡала менән Астана, Алматы, Ҡарағанды, Ҡыҙылурҙа араларында тура тимер юл бәйләнеше бар, Ҡарағандыһәм Ҡыҙылурҙа араһында шулай уҡ автомобиль юлы һалынған.
Халҡы (2012) 89 072 кеше. 1954 йылға тиклем Оло Еҙҡаҙған атамаһын йөрөтә, артабан Еҙҡаҙған тип кенә ҡалдырыла.
Ҡаҙаҡ теленән «Жезқазған» тәржемәһеҙ ҙә аңлашыла - «Еҙ ҡаҙған» урын.
Революцияға тиклемге осор
Еҙҡаҙғандың ер аҫты байлыҡтары тураһында кеше борондан, бронза дәүеренән  белә. Баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары һәм уларҙы ҡаҙып сығарыу тураһында беренсе тапҡыр Геродот тарафынан телгә алына.
Рәсәйҙә беренсе тапҡыр Санкт-Петербургта сыҡҡан «Дневные записки путешествия капитана Рычкова в Киргиз-Кайсацкие степи в 1771 году» тигән яҙмаларында телгә алынған. Яҙма баҫылып сыҡҡас, ул тарафҡа бер нисә экспедиция ойошторола. Экспедициялар бик бай ҡара ҡурғаш һәм баҡыр ятҡылыҡтары булыуын раҫлай. үҙәк ҡаҙағстан экспедицияһында ебәреү тураһында фараз хәҙерге дәлилләй.
1847 йылда Екатеринбург сәнәғәтсеһе Н. А. Ушаков «Джезказганское Медное Месторождение» тип был урындарҙы теркәгән булһа ла, етерлек аҡсалары булмау сәбәпле әллә ни уңып китә алмаған. 1909 йылда Англия һәм Франция акционер компаниялары Ушаковтан һуң хужа булып алған Рязановтарҙан 30 йылға был урындарҙы арендаға ала.
1914 йылда Карсакпай ҡалаһында байыҡтырыу фабрикаһы һалына, 1917 йылда ҡорамал тейәгән тәүге поезд килә.
Совет осоро
1939 йылда Кенгир ауылы урынында эшселәр ҡасабаһына нигеҙ һалына. 1941 йылда атамаһы Оло Еҙҡаҙған Джезказган тип үҙгәртелә. Әммә Еҙҡаҙған барлыҡҡа килгән көн тип 1954 йылдың 20 декабре иҫәпләнә, ошо көндә Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы Президиумы указы менән ҡала статусы бирелгән. Ул ваҡытта Рудник ҡасабаһы менән бергә һанағанда ҡасабала 30 меңдән ашыу кеше иҫәпләнгән.
Шул ваҡыттан алып ҡала ныҡлы үҫешә башлай. Совет осороноң һуңғы йылдарында ҡалала 138 мең кеше йәшәгән, ә торлаҡ фонды  1640 мең м² тәшкил иткән. Ул Еҙҡаҙған өлкәһе үҙәгенә әүерелә.
Бойондороҡһоҙлоҡ алғас
1992 йылдың 8 сентябрендә урыҫ телендәге Джезказган транскрипцияһы Жезказган тип үҙгәртелә
СССР тарҡалғандың тәүге йылдарында ҡала ныҡ бөлгөнлөк кисерә. Бары 2000 йылдан әкренләп үҫеш башлана.
2012 йылда 988 км оҙонлоғонда «Еҙҡаҙған — Саҡсауыл — Шалҡар — Бейнеү» тимер юл тармағы һалына башлай, ул Ҡытай һәм Европаға транзит юл булараҡ ҡулланылыр тип ниәтләнгән
2017 йылға тиклем ҡала үҫешенең генераль планы ҡабул ителгән
Климаты
Климаты ярымсүл (ҡырҡа континенталь), ҡоро. Территорияһына саң бурандары хас. Ҡыш һыуыҡ, ә йәй эҫе һәм ҡоро. Оҙон ҡоро көҙ һәм ҡыҫҡа яҙ. Диңгеҙ һәм океандарҙан алыҫ ятыуы климаттың ҡырҡа континенталь булыуына килтерә. Вегетация осоро оҙайлы, ҡояш йылыһы етерлек булыуы күп кенә ауыл хужалығы һәм баҡса культураларын етештереүгә мөмкинлек бирә.
Йәнйегет
Йәнйегет (Янзигитово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 406 кеше. Почта индексы — 453656, ОКАТО коды — 80206849007.
Тарихы
1816 йылда Таулыҡай ауылы кешеләре нигеҙ һалған. Тәүге нигеҙ һалыусы зауряд-сотник Йәнйегет Таулыҡаев исеме менән йөрөтәлә. 1816 йылда 142 кеше йәшәгән, 4859 йылда — 204 кеше, 1920 йылда — 289 кеше, 1989 йылда — 289 кеше, 1999 йылда — 383 кеше. 1920-се йылдарҙа бында ауыл Советының үҙәге урынлашҡан. Малсылыҡ — халыҡтың боронғо шөғөлө.
1839 йылда ауыл халҡының 300 йылҡы малы, 300 эре мал, 113 һарыҡ һәм 63 кәзәһе булған. сәсеүлек ере 18 дисәтинәлә 231 бот ярауай бойҙайын сәскәндәр.
1929 йылда ауыл Сталин исемендәге колхозға ингән, 1936 йылда — Киров исемендәге колхозы, 1957 йылдан алып «Сибай» совхозының Йәнйегет бүлексәһенә ингән ..
Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы
Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы (15 март 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. 1973 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, 1974 йылдан Салауат, 1991 йылдан — Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры актёры, бер үк ваҡытта 1994—2008 йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы Башҡортостан республика мәҙәниәт техникумы уҡытыусыһы. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1983) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы.
Йәнйегет
Географик урыны
Рамай йылғаһы янында урынлашҡан.
Ауылдың билдәле шәхестәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты.
Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы
Биографияһы
1973 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының (Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы) театр факультетын тамамлай. һәм үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында башлай.
1974—1990 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт театрында, 1990 йылдан — Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.
Стәрлетамаҡта Республика Башҡорт мәҙәниәт техникумында «Сәхнә теле» курстары алып бара.
Театрҙағы ролдәре
Н. Асанбаевтың «Күктән төшкән бәхет» комедияһында — Шәһиҙә, В. Гуркиндың «Кадриль» комедияһында — Шәмсиә, Д. Гурьяновтың «Запах легкого загара» драматик фаразлауында — Рәғиҙә, И. Садыковтың «Хужа Насретдиндың биш ҡатыны» комедияһында — Жәннәтәй, А. Цагарелиҙың «Ханума» комедияһында — Ханума, И. Йомағоловтың «Пылкие любовники» комедияһында — Хәниә, Р. Кинйәбаевтың «Ә Торатау һаман тора…» комедияһында — Гөлзифа, М. Буранғоловтың «Шәүрәкәй» мелодрамаһында — Сабира, М. Файзиҙең «Ғәлиәбаныу» музыкаль драмаһында — Ғәлимәбаныу, М. Кәримдең «Ҡыҙ урлау» комедияһында Камила һәм башҡалар.
Һылтанмалар
http://lagerevo.ucoz.ru/index/znamenitye_ljudi_sela/0-28
Сабля (Кубрь ҡушылдығы)
Сабля  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубрь йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Новый Мир (Стәрлебаш районы)
Новый Мир (Новый Мир) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 453189, ОКАТО коды — 80248818002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Штапельбург
Штапельбург (Stapelburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1391 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 242 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38871 һәм автомобиль коды — HZ.
Нейта-Яха
Нёйта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 255 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пима (Пюла ҡушылдығы)
Пима — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пюла йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рене Декарт
Рене́ Дека́рт (René Descartes, Renatus Cartesius — Картезий; 31 март 1596 йыл, Лаэ (Турень провинцияһы), хәҙер Декарт (департамент Эндр һәм Луара) — 11 февраль 1650 йыл, Стокгольм) — француз математигы, философы, механигы, физигы һәм физиологы, аналитик геометрияны һәм хәҙерге заман алгебраик символикаһын барлыҡҡа килтереүсе, философияла радикаль шик ысулы, физикала механицизм авторы, рефлексологияла тәүге аҙымдар яһаған кеше; француз ғалимы һәм философы, дуализм вәкиле.
Биографияһы
Декарт Францияла Лаэ (La Haye en Touraine), хәҙерге Декарт (Descartes), ҡалаһында фәҡирлеккә төшкән боронғо дворяндар тоҡомло ғаиләлә өсөнсө бала булып 1596 йылдың 31 мартында тыуған. Бер йәшендә әсәһе үлеп ҡала атаһы Ренн ҡалаһында судья булып эшләй һәм Лаэла һирәк була, баланы әсәһе яғынан өләсәһе тәрбиәләй. Рене бала сағында бик сирләшкә була, ҡыҙыҡһыныусанлығы менән айырылып тора.
Башланғыс белемде Декарт Ла Флештағы иезуит коллежында ала, уҡытыусыһы Жан Франсуа була. Белемде иезуиттар мәктәбендә ала һәм хәрби хеҙмәтте үтә. Коллежда Декарт буласаҡ рухани һәм Францияның фәнни тормошона йүнәлеш биреп торасаҡ Марен Мерсенн менән таныша. Дини белем Декартта, нисек кенә ғәжәп тойолмаһын, ул саҡтың күренекле философтарына ышанмау уята.
1612 йылда у Декарт коллеж тамамлап, күпмелер ваҡыт Пуатьела хоҡуҡ нигеҙҙәрен өйрәнә, шунан Парижға китеп, математикала эҙләнеүҙәрҙе ғәмһеҙ ваҡыт уҙғарыуҙар менән аралаштырып, бер аҙ йәшәп ала. Шунан хәрби хеҙмәт (1617) — башта революция ялмаған Голландияла, артабан Германияла, Прага өсөн һуғышта (Утыҙ йыллыҡ һуғыш). 1618 йылда Голландияла Декарт атаҡлы физик һәм натурфилософ Исаак Бекман менән таныша, тап уның йоғонтоһонда ғалим булып китә лә инде. Декарт бер нисә йыл Парижда ғилми эш менән шөғөлләнә, виртуаль тиҙлек принцибфн аса, әммә ул ваҡытта быны аңларлыҡ кеше булмай әле.
Шунан йәнә Ла-Рошель өсөн һуғышта ҡатнаша. Францияла Декарттың хөр фекерләүе иезуиттарға килеп етә, һәм уны көфөрлөктә ғәйепләй башлайҙар. Шуның өсөн Декарт Голландияға күсеп (1628), 20 йыл йәшәй.
Ул Европаның иң ҙур ғалимдары менән хат алыша, медицинанан алып метеорологияға тиклем төрлө фәндәрҙе өйрәнә. Ниһайәт, 1634 йылда тәүге, программа булырлыҡ «Донъя» тигән китабын (Le Monde) тамамлай, ул ике — «Яҡтылыҡ тураһында трактат» һәм «Кеше тураһында трактат» тигән өлөштәрҙән тора. Әммә китап уңышһыҙ ваҡытҡа юлыға — бер йыл элек кенә инквизиция Галилейҙы саҡ үлтермәй ҡала. Шуның өсөн Декарт үҙе тере сағында китапты сығармаҫҡа була. Ул Мерсеннға Галилейға хөкөм тураһында былай тип яҙа:
Әммә Декарттың башҡа китаптары донъя күрә тора:
Кардинал Ришельё Декарттың хеҙмәттәренә ыңғай баһа бирә һәм Францияла баҫырға рөхсәт итә, ә Голландияның руханиҙары ҡарғыш белдерә (1642); Оран принцының яҡлауы булмаһа ғалимға бик ауырға тура килер ине.
1635 йылда Декарттың никахһыҙ ҡыҙы Франсина тыуа (хеҙмәтсеһенән). 5 йәшендә бала скарлатинанан үлеп ҡала, Декарт быны үҙ ғүмерендәге иң ҙур ҡайғы тип баһалай. 1649 йылда туҡтауһыҙ талауҙарҙан биҙрәгән Декарт швед королеваһы Кристинаның саҡырыуы буйынса Стокгольмға күсенә. Унда барыу менән ауырып китеп, пневмониянан үлеп ҡала. Үлеменең сәбәбе тип пневмония фараз ителгән. Декартты мышьяк менән ағыулап үлтергәндәр тигән фараз да бар, сөнки ауырыу билдәләре шуға оҡшаш була. Бындай фаразды Айки Пиз (немец ғалимы ), артабан Теодор Эберт та белдерә. Декарттың йоғонтоһонда королева Кристина католиклыҡҡа күсмәҫ тип, католик агенттар үлтергәндер тип уйлайҙар (1654 йылда королева шул инанысты ҡабул итә).
Ғүмеренең ахырына Декартҡа сиркәүҙең дошманлығы көсәйә. Үлгәндән һуң Декарттың әҫәрҙәре «Индекс» тигән исемлеккә индерелә, Ә Людовик XIV махсус бойороҡ менән Декарттың философияһын («картезианлыҡ») Францияның барлыҡ уҡыу йорттарында ла өйрәтеүҙе тыя.
Үлгәндән һуң 17 йыл үткәс мәрхүмдең һөйәктәре Стокгольмдан Парижға күсерелә һәм Сен-Жермен де Пре аббатлығындағы часовняла ерләнә. Ҡәбере әле лә шунда.
Математика
1637 йылда Декарттың төп фәлсәфәүи-математик хеҙмәте — «Ысул тураһында фекерләүҙәр» донъя күрә.
Китапта аналитик геометрия аңлатып бирелә, ә һалынмаларында — алгебра, геометрия, оптика буйынса эҙләнеүҙәр һөҙөмтәләре һәм башҡа күп мәғлүмәттәр.
Китабындағы Виет математик символикаһының бөгөнгө замандыҡына бик яҡын булыуын айырым билдәләргә кәрәк.
«Ысул» Декартты шунда уҡ математика һәм оптикала бик абруйлы итә.
Механика и физика
Декарттың физика буйынса эҙләнеүҙәре башлыса механика, оптика һәм Ғаләмдең дөйөм ҡоролошон өйрәнеүгә ҡайтып ҡала. Декарттың физикаһы, уның метафизикаһынан айырмалы рәүештә, материалистик була: Ғаләм тулыһынса хәрәкәт итеүсе материянан тора. Бүленмәҫ атомдарҙы һәм бушлыҡтарҙы Декарт танымай. Ябай материянан тыш ул Декарт күренмәҫ нескә материялар барлығын раҫлай һәм улар ярҙамында йылылыҡты, тартыу көсөн, электҙы һәм магнетизмды аңлатырға ынтыла.
Фәлсәфә өлкәһендә
Бер нисә йылын сәйәхәттә үткәргендән һуң. Нидерланд короллегенә күсеп китә. Шунда ул үҙенең иң танылған ғилми хеҙмәттәрен ижад итә. Декарт, физика, математика һәм космология фәндәре өлкәһендә шөғөлләнеп, үҙен ҙур ғалим итеп таныта. Был фәндәр буйынса ул өр-яңы фекерҙәр әйтә. Уның космология буйынса әйткән фекерҙәре айырыуса әһәмиәтле. Ул, Коперниктың ҡараштарына ҡушылып, Ҡояш системаһының нисек (Алланың ҡатнашлығынан башҡа) килеп сығыуы тураһында яҙып сыға. Декарттың материя тураһындагы ҡараштары шаҡтай ҡаршылыҡлы. Материяны ул һуҙылған аралыҡ рәүешендә генә аңлай. Уның сифаттары: оҙонлоҡ, киңлек һәм бейеклек. Материя, Декарттың ҡарашынса, матдәгә ҡайтып ҡалмай, дөрөҫөрәге, ул матдә түгел, бәлки, юғарыла әйтелгәнсә, һуҙылған аралыҡ. Уның сиге юҡ (был фекер урта быуаттар философтарының ҡараштарын юҡка сығара), ул сикһеҙ бүленеүгә лә дусар (был фекере иһә Демокриттың атом теорияһын инҡар итә, сөнки атом «бүленмәҫ киҫәксә» тигән мәғәнәне аңлата). Декарт хәрәкәтте Ньютонса аңлатырға тырыша. Йәғни хәрәкәт материянең әүәлдән үк булған сифаты түгел. Материяны хәрәкәткә килтереү өсөн, йәнәһе, ниндәйҙер этәреүсе көс кәрәк булған. Улайһа, был осраҡта ниндәй көс күҙҙә тотола һуң? Был һорауға яуап юҡ. Ғөмүмән, материя менән хәрәкәт берлектәге күренештәр түгел, тип һанау механистик материализмға характерлы хасийәт. Декарт кешенең тәне һәм йәне араһындағы мөнәсәбәтте лә үҙенсә аңлатырға тырыша. Уныңса, йән менән тән айырым есемдәр. Хайуан йән тигән нимәнән мәхрүм, ә кешегә ул Алла тарафынан бирелгән, тип фекер йөрөтә Декарт. Декарт танып белеү теорияһына ла үҙенсәлекле ҡараштарын өҫтәй. Декартты агностиктар рәтенә керетеп ҡарау дөрөҫ булмаҫ ине. Ләкин ул бар нәмәне белеү тигән ҡарашты икеләнеберәк бәйәләй. Декарт заманында, бигерәк тә унан һуң, танып белеүҙә скептицизм, агностицизм көс йыя башлаған була. Был, айырыуса, Юм филосоияһында урын таба. Ул — донъя тураһындағы барлыҡ белемдәрҙе шиккә ҡуйып: «Мин хатта үҙем тураһында ла — йәшәйемме йә иһә йәшәмәйемме — берни ҙә әйтә алмайым»,— тигән булған. Декарт был мәсьәләне (Юмга тиклем үк инде) башҡаса сисә алған. «Мин фекерләйем, тимәк, мин йәшәйем» тигән фәнни ғибәрә ҡалдырған. Декарттар заманында танып белеү теорияһы өлкәһендә ике ҡапма-ҡаршы концепция барлыҡҡа килә: сенсуализм һәм рационализм. Әгәр дә сенсуализмды башлап ебереүсе Джон Локк тип ҡараһалар, рационализм башында Декарт торған, тип һанарға кәрәктер. Әгәр ҙә сенсуализм өсөн индуктив методты абсолютлау хас булһа, рационализм өсөн дедуктив методты алға ҡуйыу характерлы. Декарттың рационализмға тартымлы булыуын аңлау ауыр түгел, сөнки ул математик булған. Ошо фәндәге алымдарҙы ул философияға ла күсерергә тыпышҡан. Декарттың ғилми тәғлимәте философия фәненең үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Декарттың филосоияһы — дуализм. Шунлыҡтан уның йоғонтоһо материализмда ла, шулай ук идеализмда ла һиҙелә. Тыумыштан килгән идеялары, интуитив характерҙағы аксиомалары, ҡайһы бер мәсьәләләрҙе аңлауҙа агностик ҡараштарға бирелеүе һ. б. шундай тайпылыштары Декартты идеализм йүнәлешенә китерә алған. Ә тәбиғәт тураһындағы фекерҙәре, төрлө теологик ҡараштарҙы тәнҡитләп сығыуы уны, һис шикһеҙ, материалистик ҡараштағы ғалимдәр рәтенә баҫтыра алған.
Декарттың фәлсәфәгә индергән төп ҡаҙанышы — рационализмдың донъяны танып белеү өлкәһендә төп ысул булыуын күрһәтеүе. Картезианлыҡ үҫешендә ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш барлыҡҡа килә:
Декарттың донъяға ҡарашы картезианлыҡ тип аталған тәғлимәткә нигеҙ һала:
Радикаль шик ысулы
Француздар һәр саҡ скептиклығы менән айырылып торған, шул уҡ ваҡытта белем алыуҙа математик теүәллекә ынтылыуҙары менән дә билдәлеләр.
Илаһиҙың барлығын раҫлауҙары
Виндельбандтың әйтеүенсә, Декарттың Илаһи Көс барлығын раҫлауын «антропологик (психологик) һәм онтологик ҡараштар берлеге» тип алырға була.
Ике субстанция — рух һәм материя — Декарттың һәр яҡтан камил көс барлығын раҫлаған тәғлимәтендә яралтылған һәм тамамланған субстанциялар булып тора; бары тик Илаһиҙың субстанцияһы ғына сикһеҙ һәм төп субстанция булып тора.
Этик ҡараштары
Декарттың этик ҡараштарын Фуллье уның әҫәрҙәре һәм хаттары буйынса тергеҙә. Был өлкәлә лә теологияны рациональ фәлсәфәнән айырып ҡарап, Декарт әхлаҡи хәҡиҡәттәрҙе лә аңдың «тәбиғи нуры» менән һуғарылған, тип раҫлай (la lumière naturelle).
Экзистенциаль парадигма
Мамардашвили ҡарашынса, Декартты экзистенциаль традицияға нигеҙ һалыусылар рәтенә индерергә мөмкин.
Ҡарғалы (Ейәнсура районы)
Ҡарғалы (Каргала) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453383, ОКАТО коды — 80226834006.
Тарихы
Ауылға 20-се быуат башында Орск территорияһында Ырымбур өйәҙенең Ҡарғалы ауылы кешеләре тарафынан Яңы Ҡарғалы исеме менән нигеҙ һалына. 20-се йылдар аҙағында хәҙерге исемен йөрөтә. 2006 йылда Ҡарғалыға Үрге Бикбирҙе ауылы һәм Көйөбәр ауылдары (1908 йылда һәм 1911 йылда нигеҙләнгән) ҡушыла
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (41 %), татарҙар (59 %).
Ревизия материалдарында
1816 йылда Ҡарғалы ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Вырья (Мель ҡушылдығы)
Вырья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мель йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яҡшы-Аҡъяр
Яҡшы-Аҡъяр (Бәхете-Бай) — Рәсәй йылғаһы.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем.. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Танкал
Танкал — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Семёнов Борис Фёдорович
Семёнов Борис Федорович (1929—2010) — СССР ғалимы һәм педагогы, вирусолог һәм иммунолог, медицина фәндәре докторы, профессор, СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы  (1991; 1984 йылдан ағза-корреспонденты). СССР Министрҙар Советы премияһы (1981) һәм Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә Хөкүмәт премияһы лауреаты (2005). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981).
Биографияһы
Борис Федорович Семёнов 1929 йылдың 2 июнендә Түбәнге Новгородта тыуа.
1948 йылдан 1953 йылға тиклем  Беренсе Мәскәү дәүләт медицина институты ның санитар-гигиена факультетында уҡый, 1953 йылдан 1956 йылға тиклем СССР Медицина фәндәре академияһында аспирантурала уҡый. 1956 йылдан алып 1958 йылға тиклем Полиомиелит һәм вируслы энцефалит Институтында фәнни эштә кесе ғилми хеҙмәткәр була, академик П. Чумаков  уҡыусыһы.
1958 йылдан 1964 йылға тиклем СССР Һаулыҡ һаҡлау Мәскәү вирус препараттары буйынса ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эшендә —өлкән фәнни хеҙмәткәр һәм фәнни-тикшеренеү лабораторияһы мөдире вазифаһында. 1964 йылдан алып 1974 йылға тиклем СССР Медицина фәндәре академияһы полиомиелит һәм вируслы энцефалит ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, был институттың фән буйынса директор урынбаҫары, ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире вазифаһын башҡара.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
Б.Ф.Семёновтың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге биохәүефһеҙлек, иммунология, вирусология һәм вируслы иммунопатология һәм бактериаль инфекциялар  өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле. Б Ф. Семёнов яңы вакцина булдырыуҙа һәм яңы вакциналарҙы япон һәм талпан энцефалитын профилактикалауҙа, шулай уҡ полиомиелитҡа ҡаршы вакцинаны практик эшмәкәрлеккә индереүҙә ҡатнаша.
Б Ф. Семёнов СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының  Иммунодиагностик һәм аллерген препараттар комитеты рәйесе, Бөтә  Союз иммунологтары ғилми йәмғиәте идаралығы  һәм Бөтә Союз микробиологтар, эпидемиологтар һәм паразитологтар ғилми йәмғиәте ағзаһы, И.И.Мечников исемендәге микробиологтар, эпидемиологтар һәм паразитологтар Бөтә Рәсәй фәнни-практик йәмғиәте идаралығы рәйесе, РМФА -ның вакцинология буйынса Ғилми советы рәйесе, Үҙ-ара иҡтисади ярҙам итеү советының (СЭВ) «Биотехнология в медицине» проблемаһы буйынса Координация үҙәге етәксеһе һәм  Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) эксперты булып тора.
1957 йылда «Изучение токсических свойств вирусов группы орнитоза-пситтакоза, выделенных в СССР» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын, 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1969 йылда уға ғилми профессор исеме бирелә. 1984 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, ә 1991 йылда — мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Б. Ф. Семёнов етәкселегендә өс йөҙ алтмышҡа яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән ун ике монография яҙыла, ун бер фән докторы һәм егерме бер кандидаты әҙерләнә. Ул «Вакцинация: Новости вакцинопрофилактики» һәм «Микробиология, эпидемиология и иммунобиология» фәнни-медицина журналдарының баш мөхәррире, шулай уҡ Ҙур медицина энциклопедияһының «Вирусология» мөхәрририәт бүлегенең мөхәррире була.
Татарстан Республикаһының Милли музейы
Татарстан Республикаһының милли музейы (Татарстан Республикасы Милли музее) — фәнни-тикшеренеү һәм мәҙәни-белем биреү учреждениеһы, Татарстандың алдынғы музей үҙәге һәм Иҙел буйының ҙур мәҙәни-тарихи музейы.
Тарихы
Ҡазанда бик күп крайҙы өйрәнеү һәм фәнни коллкцияһы булған асыҡ (публика) музейҙы асыу идеяһы Ҡазан федераль университеты уҡытыусылары араһында тыуа. 1870-се йылдар аҙағында профессор Загоскин Николай Павлович Ҡазан император университеты ҡарамағындағы Археология, тарих һәм этнография йәмғиәте (ОАИЭ) ултырыштарында Ҡазан ҡала музейын асыу тәҡдиме менән сығыш яһай .1879 йыл башынан Йәмғиәт ағзалары урындағы крайҙың үткән һәм бөгөнгө көнкүреше менән яҡындан танышыу маҡсатында Өфө ҡалаһында асыҡ музей ойоштороу менән шөғөлләнә башлай
1886 йылда Ҡазан һөнәрселек һәм ауыл хужалығы күргәҙмәһендә уны ойоштороусы Урыҫ техник йәмғиәтенең 1886 йылдың 31 авгусы ултырышында Ҡазан реаль училищеһы директоры Орлов Александр Петровичтың музей проекты ҡарала. Губерна земствоһы һәм Ҡала думаһы гласныйы, Археология, тарих һәм этнография йәмғиәте (ОАИЭ) ағзаһы, Ҡазан университеты профессоры Осокин Николай Алексеевич ҡатнашлығында Ҡала педагогия музейы проекты Ҡала думаһы тарафынан хуплау таба. 1890 йылдың 15 (27) майынан 16 (28) сентябренә тиклем Ҡазанда уҙған Бөтә Рәсәй фәнни-сәнәғәт күргәҙмәһе байтаҡ сығымдарҙы ҡапланы һәм ҡалаға уникаль экспонаттар бүләк итте. Казанский городской голова С. В. Дьяченко в своей речи на торжественном её закрытии обратился с призывом оказать помощь делу организации городского музея. Шулай уҡ музей ҡала халҡына тарихи боронғолоҡтоң шәхси, университет һәм йәмәғәт йыйылмаларын тәҡдим итте.
Ризположенский Рафаил Васильевич музейҙың яңы проектын һәм уставын яҙҙы. 1891 йылдың майында Ҡазан ҡала думаһы ултырышында Милли музейҙы ойоштороу буйынса Комиссия һайлана. Музей төҙөүгә аҡса йыйыу буйынса яҙылыу үткәрелә, барлығы 5000 һумдан ашыу аҡса йыйыла. Аҡсаны Ҡазандың билдәле сауҙагәрҙәре һәм сәнәғәтселәре И. И. Алафузов, П. В. Щетинкин, Я. Ф. Шамов, И. В. Александров, М. Т. Атлашкин, В. Е. Соломин, М. С. Королькова һәм башҡалар бирә. О. С. Александрова-Гейнстың ҙур бүләге, музей Воскресенск урамында урынлашырға тейешлеген талап итеп, биргән 500 000 һум көмөш аҡсаһын да ҡушып, Каруанһарай бинаһында музей ойошторорға ҡарар ителә.
1891 йылда ағаһы — вице-адмирал И. Ф. Лихачёв бүләк иткән Ҡазан археологы, тарихсыһы, коллекционеры Андрей Фёдорович Лихачёвтың ҙур 40 меңлек йыйынтығы ҡала музейы коллекцияһының нигеҙен тәшкил итә.
Музейҙың уставы 1894 йылда раҫлана, ә 1895 йылдың 5 апрелендә уны асыу тантанаһы була.
Музейҙы асыу тантанаһында Ҡазан университеты һәм Ҡазан ветеринария институты профессорҙары, уҡытыусылары һәм студенттары, Ҡала думаһы ағзалары, Ҡазан губернаһы губернаторы Пётр Алексеевич Полторацкий, Волга буйы федераль округы попечителе В. А. Попов һәм башҡа бик күп чиновниктар, архимандрит Филарет һәм башҡа руханиҙар, ҡала урта уҡыу йорттары вәкилдәре, шулай уҡ музейҙы ойоштороусылар ҡатнашҡан.
Тәүге музей коллекцияларын булдырыуҙа шулай уҡ университет ғалимдары: А. А. Штукенберг, Н. П. Загоскин, П. И. Кротов, Н. Ф. Высоцкий, Н. Ф. Катанов һәм башҡалар ҡатнашҡан. Улар араһында — В. И. Заусайлов, О. С. Александрова-Гейнс, Ғ.Ғәлиев (Баруди), Д. И. Образцов һ. б. торған, О. С. Александрова-Гейнс, Г. Галеев (Баруди), Д. И. Образцов и другие.
Музей Каруанһарайҙың беренсе һәм икенсе ҡаттарында урынлашҡан һәм тәүҙә дүрт бүлектән торған: уҡыу, тарихи-этнографик, тәбиғи-тарихи һәм А. Ф. Лихачёв исемендәге музей («А. Ф. Лихачёв музейы» өсөн махсус бағыусылыҡ (попечительство) булдырылған, унда ҡала башлығы, ҡала думаһы гласныйҙары һәм Лихачёвтар нәҫеле вәкиле ингән). Бүлек директорҙары итеп Ҡазан университеты профессорҙары ҡуйылған, ә Музей советының беренсе рәйесе итеп (музей директоры) ҡала башлығы С. В. Дьяченко һайланған.
Музей эшләгән йылдарҙа уның исеме бер нисә тапҡыр үҙгәртелә: 1918 йылдан — Губерна музейы, 1921 йылдан — АТССР-ның Үҙәк музейы, 1944 йылдан — ТАССР-ның Дәүләт музейы, 1982 йылдан — ТАССР-ҙың берләшкән дәүләт музейы (ТР), 2001 йылдан — Татарстан Республикаһының Милли музейы.
Музей фондтары
Музейҙың хәҙерге заман фондтары 580 085 предметытөп фондҡа ҡараған 960 мең һаҡлау берәмегенә эйә була. Улар, Волга буйы һәм Урал буйы халыҡтары тарихын өйрәнеү өсөн әһәмиәткә эйә булғанлыҡтан, тыуған яҡты өйрәнеү тематикаһын системалы рәүештә солғап ала.
Фондтар структураһы :
Иң ҡиммәтле (уникаль) коллекциялар :
Музей комплексы
Хәҙерге ваҡытта музейҙың киләһе майҙандары бар:
Музей эшмәкәрлеге
Музейҙа 348 хеҙмәткәр эшләй, шуларҙың 79-ы — ғилми хеҙмәткәр. Музейҙың ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге, башлыса, тарих, тәбиғәт белеме, этнография һәм әҙәбиәт өлкәһендә алып барыла.
1939 йылдан алып музейҙа Ғилми совет эшләй. Бынан тыш, музейҙың һәм берекмәнең төрлө яҡлы эшмәкәрлеген көйләүсе ғилми-методик, экспозиция советтары, Берекмә советы һәм башҡа структуралар эшләй. Уларҙың эгидаһы аҫтында традицион ғилми-ғәмәли конференциялар, уҡыуҙар, «Тыуған яҡты өйрәнеү шаршамбылары» уҙғарыла.
2001 йылда Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинеты раҫлаған концепцияға ярашлы, музей нигеҙендә эре мәҙәни-педагогик үҙәк булдырыу, һәм музей клубтары һәм түңәрәктәре эшмәкәрлеген берләштереүҙе күҙ уңында тота. Татарстан Республикаһы Милли музейын яңыртып ҡороу (реконструкция) проекты 6000 м² ашыу майҙанда экспозиция булдырыуҙы күҙ уңында тота.
Музейҙың филиалдары
1981—2005 йылдарҙа музей республиканың 80-дән ашыу музейы ингән музей берекмәһендә баш музей булып иҫәпләнде.
Үҙгәртеп ҡороуға бәйле, Татарстан Республикаһының Милли музейында хәҙер 10 филиал һәм бүлек, шулай уҡ Юғары Ослан районында филиалы һәм Кама Тамағы районында бүлеге бар. Бынан тыш, ТР Милли музейы республиканың филиалдары һәм 400-ҙән ашыу йәмәғәт музейҙары өсөн (ведомстволарына ҡарамай) ҙур ғилми һәм методик үҙәк булып тора.
Татарстан Республикаһының Милли музейы филиалдары :
Татарстан Республикаһы Милли музейының структур подразделениелары бүлектәр хоҡуғында :
Әҙәбиәт
1. Адлер, Б. Национальный музей / Б. Адлер// Казанский музейный вестник, 1921, № 1/2. — С. 3 −12.
2. Воробьев, Н. И. Естественно-исторический отдел Казанского центрального музея/ Н. И. Воробьев // Казанский музейный вестник,1922, № 2.- С. 172—177.
3. Дьяконов В. М. 60 лет музея. Доклад на сессии ученого Совета 7 мая 1955 г. — Казань, 1955. 4. Загоскин Н. П. Обозрение возникновения и организации Казанского городского музея//Отчет Совета Казанского городского научно-промышленного музея за 1895—1900 годы. Казань, 1901; 5. Муханов, Г. С. Музейный век вместил тысячелетие /Г. С. Муханов //Научный Татарстан,1995, № 3. — С. 16-22.
6. Муханов, Г. С. История Государственного музея Республики Татарстан в зеркале XX века / Г. С. Муханов. — Казань, 1997. — 30 с.
7. Mukhanov G. S., G.R. Nasipova. The Multitude of Cultures in the museums of Kazan//Museum international. — 2006, № 231, september. — 107—110 p