cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таш быуат
Б. э. т. I быуатта Тит Лукретий Карус металдарға тиклем кешенең төп һуғыш һәм эш ҡоралы таш булған, тип фаразлай. Был дәүерҙе бүлеү идеяһын француз антикварианы Николя Модель 1734 йылда тәҡдим итә. Был тәҡдим 1836 йылда дат археологы Тумсен тарафынан фәнни нигеҙләнә, ул кеше үҫеше осоронда өс мәҙәни-тарихи дәүерҙе билдәләй: таш, бронза һәм тимер быуат. 1860-сы йылдарҙа инглиз ғалимы Джон Либбок таш быуатты ике дәүергә — палеолит һәм неолит дәүеренә бүлә. 1860 йылдар аҙағында француз археологы Г. Мортилье вағыраҡ бүлеүҙе тәҡдим итә (шеллиан, мустериан, солутреан, ауриньяк, Мадлен, Робенхаузен).
Ҡоралдарҙы төрлө таштарҙан яһайҙар. Таш быуат аҙағында, баҡыр, Бронза һәм Тимер быуатҡа хас металл әйберҙәр эшләргә өйрәнәләр. Таш ҡоралдар таштың төрлө төрҙәренән эшләнгән. Шулай итеп, флинт һәм эзбизташ сланецтар ҡорал һәм киҫеү ҡоралы сифатында ҡулланылһа, ә эш ҡоралдары, мәҫәлән, ҡул тирмәндәре өсөн таштар базальт һәм ҡомташтан эшләнгән. Шулай уҡ ағас, һөйәк, ҡабырсаҡ, болан мөгөҙө киң ҡулланылған.
Был дәүерҙә таш эшкәртеү технологияларын ҡулланыу кешелек эволюцияһына ҙур йоғонто яһай. Кешеләрҙең йәшәү ареалы Көнсығыш Африканан бөтә донъяға тарала. Ҡырағай хайуандарҙы эйәләштерә башлайҙар, баҡыр рудаһынан баҡыр алырға өйрәнәләр. Таш быуат аҙағында ҡайһы бер ҡырағай хайуандарҙы йортлаштырыу бара һәм металл етештереү өсөн баҡыр мәғдән иретеү башлана. Таш быуат кешелек үҫешенең тарихҡаса булған осорона ҡарай, сөнки ул ваҡытта кешелек әле яҙырға өйрәнмәгән була (был тарихи хронологияның традицион башланғысын кәүҙәләндерә). thumb|right|200px|Таш бауаттағы эш ҡоралдары
Терминдың килеп сығышы
Ләкин Ер шарының төрлө ерендә кешелектең үҫеше бер тигеҙ бармаған. Металл дәүерендә лә ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә таш ҡоралдар күп ҡулланылған. Шуға был дәүерҙе «таш быуат» урынына «таш быуаттар» тип билдәләү дөрөҫөрәк булыр. Был дәүерҙең башы менән аҙағы ла бәхәстәр тыуҙыра.
Таш ҡоралдар таштарҙың төрлө төрөнән эшләнгән. Мәҫәлән, саҡматаш менән эзбизташ араһындағы һәүерташ киҫеүсе ҡоралдар һәм ҡоралдар, базальт менән ҡомташтан эш ҡоралдары, мәҫәлән, ҡул тирмәндәре өсөн таштар эшләнгән. Был дәүерҙә шулай уҡ ағас, һөйәк, йомортҡа ҡабығы, болан мөгөҙө ҡулланылған.
Был осорҙа технологияларҙы киң ҡулланыу тәүләп кеше эволюцияһына ныҡлы йоғонто яһаған. Кешене Көнсығыш Африка саванналарынан алып, Ер йөҙөндәге башҡа өлкәләргә тиклем барып еткән. Таш дәүерендә ҡайһы бер ҡырағай хайуандар ҡулға эйәләштерелгән, металл етештереү өсөн баҡыр рудаһын иретеү башланған. Таш быуат кешелек тарихына тиклемге осорға ҡарай, сөнки был ваҡытта әле кеше яҙа белмәгән (ғәҙәттәге тарихи йыл иҫәбе башы).
Археологияла таш быуат
Таш быуат тип аталған дәүерҙең сиктәре шартлы һәм бәхсәле, был региондарға бәйле ҡарала. Ләкин таш быуатты бөтә кешелек үҫешенең бер дәүере тип ҡарарға була, хатта был дәүерҙә ҡайһы бер әлеге ваҡытҡа тиклем технологиялар алға киткәнерәк цивилизациялар йоғонтоһона эләкмәгән мәҙәниәттәрҙә металлургия һаман да барлыҡҡа килмәгән. Шулай ҙа был дәүер 3 млн йыл тирәһе элек Африкалағы тәүгегоминидтан (кешегә оҡшаштар) башланып киткән. Ул көндәлек тормошонда таш ҡоралдар ҡуллана башлаған. Австралопитектарҙың күбеһе таш ҡоралдар ҡулланмаған, ләкин уларҙың мәҙәниәте был дәүергә бәйләп өйрәнелә.
Беҙҙең заманға тиклем тик таш әйберҙәр генә килеп еткән, улар нигеҙендә бөтә дәүерҙе археологик тикшеренеүҙәр алып барыла. Археологтар таш ҡоралдарҙың төрөн, уларҙың тәғәйенләнешен һәм ҡулланыу технологияһын төрлөсә тикшереп ҡарайҙар. Күп осраҡта таш ҡоралдар яртылаш ватыҡ килеш табыла. Эксперименталь археология бүлеге уларҙы яңынан тергеҙеү йәки уларҙың күсермәһен эшләү менән шөғөлләнә.
Палеолит
Был кешелектең иң боронғо тарихи дәүере. Кешенең хайуандар донъяһынан айырылып сығыуы, тәүтормош общинаһы ҡоролошо осоронан боҙлоҡтарҙың һуңғы иреүенә тиклемге дәүер. Терминды археолог Джон Лаббок 1865 йылда уйлап сығарған. Палеолит осоронда кеше көндәлек тормошонда таш ҡоралдар ҡуллана башлаған. Таш быуат- кеше тарихының иң оҙаҡ дәүере (99 % яҡын ваҡыт ) һәм 2,5, йәки 2,6 миллион йыл тирәһе элегерәк башланған. Таш быуатта таш ҡоралдар ҡулланыла, ауыл хужалығын булдырыла һәм б.э.тиклем 10 меңенсе йылдар тирәһендә плейстоцен (геология буйынса) тамланғансы бара Палеолит дәүерен Мезолит алмаштыра, ә ул үҙ сиратында неолитик революция менән тамамлана.
Палеолит осоронда кешеләр ҙур булмаған общиналар, ырыуҙар менән йәшәгән, үлән, емештәр йыйған һәм ҡырағай хайуандарға һунар иткән. Палеолит осоронда таш ҡоралдарҙан тыш, ағас, һөйәк ҡоралдар, тире һәм үҫемлек епсәләре лә ҡулланылған, тик улар беҙҙең заманға хәтле һаҡланмаған. Палеолит осоронда кеше ябай таш ҡоралдар менән файҙаланған Homo habilis төрөнән хәҙерге заман кешеһенә (Homo sapiens sapiens) тиклем үҙгәргән. Палеолит аҙағында (Урта һым Юғары Палеолит) кешеләр тәүге сәнғәт әҫәрҙәрен эшләй һәм дини йолалар үтәй башлаған (үлгәндәрҙе ерләү, дини ғөрөф-ғәҙәттәр) ref name="McClellan"/>. Палеолит осоронда Боҙлоҡ дәүере һәм Боҙлоҡтар араһындағы дәүерҙәр булған, улар осоронда ерҙәге климат йә йылынған, йә яңынан һыуына башлаған.
Иртә палеолит мәҙәниәттәре
Африка: 2,5—1 млн йылдар элек
Европа: 1,2 млн — 600 мең йыл элек
Урта палеолит
Был осор 200 мең йыл элек башланған, был ваҡытта неандерталь төрө кешеләре йәшәгән (120—35 мең йыл элек). Уларҙан ҡалған иң яҡшы өйрәнелгән ҡомартҡылар Мустьер мәҙәниәтенә ҡарай. Неандерталь төрө кешеләре 300 мең йыл элек юҡҡа сыҡҡандар, улар урынын Африканан килгән кеше төрө алған. Был турала Марокола Джебель-Ирхудтағы асыштар, Флорисбадтағы кешенең баш һөйәге Homo sapiens clade (ранний тип человека разумного) тураһында һөйләй. Неандерталь мәҙәниәтен бик түбән кимәлдә торған тиһәләр ҙә, улар төрө кешеләре ололарҙы ололаған, үлгәндәрҙе махсус ерләгән, был уларҙың абстракт уйлау һәләте лә булыуы тураһында һөйләй.
1997 йылда Мюнхен университеты ғалимдары тәүләп неандерталь кешеһе ДНК-һының шифрын уҡый— неандерталь кешеләре менән хәҙерге заман кешеләренең тәүбабаһы- кроманьон кешеһе гендары ныҡ айырыла, тимәк улар туған түгел.
Бер аҙ ваҡыт (35—45 мең йыллап) неандерталь һәм кроманьон кешеләре бер тирәлә йәшәгән һәм үҙ-ара дошман булғандар. Бордо университеты профессоры Жан-Жак Юблен шундай һығымтаға килгән.
Урта палеолит мәҙәниәттәре
Европа
Үрге палеолит
35—10 мең йыл элек һуңғы Боҙлок осоро тамамлана, хәҙерге кешенең ата-бабалары бөтә Ер шары буйлап тарала. Уларҙың мәҙәниәте сағыштырмаса тиҙ үҫешә.
Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка ул саҡта Евразия менән тоташҡан булған. Климат үҙгәреү сәбәпле, донъя океаны кимәле күтәрелә һәм Америка менән Азия араһында әлеге Беринг боғаҙы барлыҡҡа килә. Боронғо Америка кешеләре (палеоиндейцы) 13,5 мең йыл тирәһе элек үҙаллы мәҙәниәт булып ойоша. Ер йөҙөндә ул дәүерҙә башлыса һунарсы- йыйыусылар ҡәбиләләре йәшәй.
Үрге палеолит мәҙәниәттәре
Дания
Төньяҡ Америка
Мезолит
Палеолит менән неолит араһындағы осор (б.э.т. X—VI -се меңйыллыҡ). Һуңғы Боҙлок эрей башлағас, ерҙә климат үҙгәреүе сәбәпле, кешеләргә был шарттарға яраҡлашырға кәрәк була. Был осорҙа микролиттар— бәләкәй таш ҡоралдар булдырыла. Бынай таш ҡоралдарҙы Европаға Яҡын Көнсығыштан да алып киләләр. Бәләкәй таш ҡоралдар һунар итеүҙә лә бик файҙалы була, ҡайҙы бер ерҙәрҙә уларҙы балыҡ тотоуҙа ла ҡулланалар (Лепенский Вир). Был дәүерҙә һунарсылар этте ҡулға эйәләштергән тигән фараз әйтелә.
Кешелек тарихында билдәле тәүге һуғыш мезолит осоронда «Зыярат 117» тип йөрөтөлгән Мысырҙағы платола була.
Мезолит мәҙәниәттәре
Германия
Дания
Төньяҡ Скандинавия
Франция
Испания
Төньяҡ Африка
Неолит
Яңы таш быуатта неолитик революция дәүерендә ауыл хужалығы һәм малсылыҡ, көршәк яһау һөнәре һәм тәүге ҙур кеше тораҡтары булдырыла (Чатал-Гуюк һәм Иерихон). Тәүге неолит мәҙәниәттәре б.э.т. 7000 йыл тирәһендә «уңдырышлы ярымай» өлкәһендә (Яҡын Көнсығыш) барлыҡҡа килә. Ауыл хужалығы һәм цивилизация Урта диңгеҙ буйына, Һинд йылғаһы үҙәнендә, Ҡытайҙа, Ҡөньяҡ-Көнсығыш Азияла үҫешә башлай.
Халыҡтың күбәйеүенә бәйле үҫемлек аҙығына ихтыяж да арта, был ауыл хужалығының үҫешенә килтерә. Ер эшкәртеү өсөн таш ҡоралдар ҡуллана башлайҙар, ә үҫтерелгән уңышты таш ҡоралдар ҡулланып йыялар. Тәүге таш ҡоролмалар төҙөлә (Иерихон стенаһы, Стоунхендж). Былар неолит осоронда кешеләр һаны күбәйеүе, матди ресурстарҙың күбәйеүе тураһында һөйләй, тимәк ҙур проекттарҙы тормошҡа ашырырға мөмкинлектәр ҙә барлыҡҡа килгән. Ниндәйҙер кимәлдә был хәл социаль иерархия һәм элиталар килеп сығыуға нигеҙ һалған. Ҡайһы бер Һуңғы Неолит осоро йәмғиәттәр ҡатмарлы иерархиялы ҡәбиләләр булып формалашһа ла (мәҫәлән, боронғо Гавай утрауҙары), күпселек неолит йәмғиәттәре сағыштырмаса ябай булған һәм уларҙың элитаһы булмаған. Дөйөм алғанда, неолитик мәҙәниәттәрҙә палеолитик һунарсылар һәм йыйыусыларҙыҡына ҡарағанда иерархиялы йәмғиәттәр күберәк булған. Неолит осоронда даими сауҙа барлыҡҡа килгән, кешеләр тауарҙарҙы йөҙҙәрсә километр алыҫлыҡҡа йөрөтә башлаған. Скара-Брей (Шотландиянан йыраҡ түгел Оркней утрауҙары) — неолит ауылдарының яҡшы бер миҫалы. Был ауылда таш карауаттар, кәштәләр, хатта бәҙрәфтәр булған.
Неолит мәҙәниәттәре
Көнбайыш Европа,Үҙәк Европа һәм Төньяҡ Европа (беҙҙең эраға тиклем) :
Дания:
Франция:
Швейцария:
Россия:
Дини хөрәфәттәр
Хәҙерге заман тикшеренеүселәре яҙма тарихҡа ҡәҙәре кешеләрҙең төрлө йолалары һәм хөрәфәттәре булған тип иҫәпләйҙәр. Борон кешеләр үлем һәм ерләү менән бәйле йолалар башҡарғандар. Әлбиттә төрлө ерҙә улар төрлөсә булған.
Урта палеолит осоронда уҡ кешеләр үлгәндәрҙе ерләй башлағандар. Үлгән кешенең тәнен, уның ҡәберен биҙәү өсөн үҫемлек һеркәләренән төрлө буяуҙар, охра (һары буяу) һәм башҡаларҙы ҡулланғандар. Таш быуатта үлгәндән һуңғы тормош идеялары һәм кешеләрҙең дини тойғолары формалаша башлай. Шулай уҡ ямғыр теләү, һунарға әҙерлек, сирлеләрҙе дауалау йолалары булған.
Урта Грязная
Урта Грязная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Грязная йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Толпар (хоккей клубы)
«Толпар» хоккей клубы — Өфө ҡалаһында 2009 йылда ойошторолған шайбалы хоккей буйынса йәштәр командаһы. Хоккей клубы башҡорт халыҡ эпос персонажы Толпар иҫтәлегенә аталған. 2009 йылдан башлап Йәштәр хоккей лигаһында ҡатнаша. ЙХЛ чемпионатының ике тапҡыр бронза миҙалсыһы, даими миҙгел еңеүсеһе. «Салауат Юлаев» хоккей клубының йәштәр командаһы.
Тарихы
2009 йылда нигеҙләнгәнгә тиклем, Өфөлә «Салауат Юлаев-2» командаһы Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында сығыш яһай. Был команда 1999 йылда нигеҙләнә. Ул үҙ дивизионында әллә ни уңыштарға өлгәшмәй, тик һуңғы йылында ғына «Урал—Көнбайыш Себер» зонаһында икенсе урынды ала. Йәштәр командаһының төп клуб менән исемдәре оҡшамаҫҡа тейеш ине — был ЙХЛ ойоштороусыларының төп шарттарының береһе. Шуға күрә элекке «Салауат Юлаев-2» исемен тиҙ генә үҙгәртергә кәрәк ине. Йәштәр командаһының исеме өсөн варианттар бик күп була. Көйәрмәндәр араһында ҙур популярлыҡты «Аҡбуҙат», «Башҡорт ҡорттары» һәм «Толпар» ала. Клуб етәкселеге һуңғы вариантта туҡтарға була.
Александр Семак етәкселегендә (2009—2013)
Тәүге ЙХЛ миҙгелендә команданың баш тренеры итеп билдәле хоккейсы Александр Семак була. Көнсығыш конференцияһында был клуб икенсе урынды ала. Харламов кубогы өсөн плей-оффта тәүҙә «Алмаз» һәм «Омские Ястребы» хоккей клубтарын үтә. Ярымфиналда «Кузнецкие Медведи» хоккей клубына серияла 2-3 иҫәбе менән отола. Ә бронза миҙалдары өсөн серияла «Толпар» хоккейсылары Силәбенән «Белые Медведи» хоккейсыларынан көслөрәк була һәм ЙХЛ-дың тәүге миҙгелен бронза миҙалдары менән тамамлайҙар.
Киләһе йылда «Толпар» даими миҙгелдә 121 мәрәй йыйып беренсе урынды яулай. Кирилл Полозов 77 (32+45) мәрәй Борис Михайлов бүләген ала, ә Рафаэл Хәкимов миҙгелдең иң яҡшы ҡапҡасыһына бирелә торған Владислав Третьяк бүләгенә лайыҡ була. Был команда чемпион булырлыҡ ине. Ярымфиналда Магнитогорскиҙан «Стальные Лисы» командаһына хәл иткес бишенсе уйындың өҫтәмә ваҡытында ғына еңелә. «Толпар» бронза миҙалы өсөн серияла дәғүәсеһен ота миҙгелде уңышлы тамамлай. Дөйөм алғанда, был миҙгел команда өсөн тарихында иң уңышлы була.
2011/12 йылдар миҙгелендә «Толпар» даими чемпионатты үҙ дивизионында икенсе урында тамамлай. Команданың һөжүмсеһе Артем Гәрәев 82 мәрәй менән Лиганың иң һөҙөмтәле уйынсыһы исемен һәм Борис Михайлов исемен йөрөткән бүләкте ала. Харламов кубогының конференциялар сирекфиналында Өфө хоккейсылары «Кузнецкие Медведи» хоккей клубына серияла 0-3 иҫәбе менән отола. 2012/13 йылдар миҙгелендә «Толпар» плей-офф уйындарына конференцияла етенсе урындан эләгә. Беренсе раундта «Стальные Лисы» командаһын 3-0 иҫәбе менән еңһәләр, конференциялар ярымфиналында шул уҡ айырма менән буласаҡ чемпионға «Омские Ястребы» хоккей клубына еңелә.
Венер Сафин етәкселегендә (2013—2015)
2013 йылдың 30 апрелендә Александр Семак менән килешеүҙең ваҡыты уҙа һәм 4 майҙа «Салауат Юалев» элекке баш тренеры Венер Сафин менән ике йылға контракт төҙөлә. Уның етәкселегендә «Толпар» плей-оффҡа Көнсығыш конференцияһында бишенсе урындан сыға. Һөжүмсе Алексей Митрофанов 92 мәрәй менән Борис Михайлов исемендәге һәм 40 шайба менән Борис Майоров исемендәге бүләктәрҙе яулай. Өсөнсө тапҡыр «Толпар» уйынсыһы ЙХЛ даими миҙгелендә иң күп мәрәй йыйған уйынсы була. Харламов кубогының беренсе раундында Өфө хоккейсылары Екатеринбург ҡалаһынан «Авто» хоккей клубын 3-0 иҫәбе менән ота. Ә киләһе конференциялар сирекфиналында «Мамонты Югры» командаһына биш уйында отола.
2014 йылдың август айында Өфөлә Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы үтә. «Толпар» хужа команда булараҡ шунда ҡатнаша. Сафин егеттәре төркөмдә икенсе урынды ала, ярымфиналда АҠШ-тан «Су-Сити Маскетирс» хоккей клубын 4-6 иҫәбе менән отоп, финалға сығалар. Шунда улар икенсе Рәсәй командаһы «Спартак» хоккей клубына еңелә. ЙХЛ даими чемпионатында «Толпар» тағы ла миҙгелде бишенсе урында тамамлайҙар. Степан Хрипунов лигала иң күп һөҙөмтәле пас бирә. Плей-оффта Башҡортостан командаһы бер-бер артлы «Ладья» һәм «Мамонты Югры» хоккей клубтарын серияла 3-1 иҫәбе менән ота. Конференциялар ярымфиналында иһә буласаҡ чемпионға «Чайка» клубына өс уйында отола. Ошолай итеп Венер Сафин «Толпар» баш тренеры ролен тамамлай.
2015—әлеге ваҡыт
2015 йылдың 5 май көнөндә «Торос» менән ике тапҡыр Братина кубогын еңгән Руслан Сөләймәнов менән килешеү төҙөлә. Әммә ул команда менән оҙаҡ эшләмәй: уға «Южный Урал» хоккей клубы контракт тәҡдим итә. Сөләймәновтың урынына Алик Гәрәев ҡуйыла. «Толпар» даими чемпионатты бик уңышлы тамамлай — Өфө хоккейсылары конференцияла өсөнсө урында урынлашалар. Тик плей-оффта улар беренсе раундта уҡ «Снежные Барсы» командаһына өс уйында отола һәм миҙгелде тамамлайҙар.
2016 йылдың 28 июнендә «Торос» менән Братина кубогын еңгән тағы бер белгес Константин Полозов клубтың баш тренеры итеп ҡуйыла. Алик Гәрәев уның ярҙамсыһы була. Команда уйынсыларының уртаса йәше түбәнәйә. Шуға күрә «Толпар» тәү тапҡыр үҙ тарихында Харламов кубогы өсөн плей-офф уйындарына эләгә алмай ҡала. 2017 йылдың 2 май көнөндә Алик Гәрәев яңынан команданың баш тренеры итеп ҡуйыла, ә уға Константин Полозов, Денис Хлыстов һәм Андрей Василевский ярҙам итәсәктәр. Денис Хлыстов миҙгел барышында Нефтекаманан «Торос» хоккей клубында Руслан Сөләймәновтың тренер штабына керә. Даими миҙгелде «Толпар» конференцияла бишенсе урында тамамлай, ә плей-оффтың тәүге раундында Екатеринбургтан «Авто» хоккей клубына серияла 0-3 иҫәбе менән отола.
2018/2019 йылдар миҙгелендә «Толпар» Көнсығыш конференцияһында өсөнсө урынды яулай. Плей-оффта тәүҙә «Реактор» хоккей клубын серияла 3-1 иҫәбе менән ота, ә аҙаҡтан «Авто» хоккей клубына шул уҡ иҫәп менән еңелә. Миҙгел тамамланғас, 21 майҙа команданың баш тренеры итеп Олимпия чемпионы Михаил Васильев ҡуйыла, ә Алик Гәрәев «Торос» хоккей клубына эшкә күсә.
Йәштәр хоккей лигаһының даими чемпионаттарында
Иҫкәрмәләр: У — уйындар, Е — төп ваҡытта еңеү, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеү, БСЕ — буллиттар серияһында еңеү, БСО — буллиттар серияһында отолоу, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоу, О — төп ваҡытта отолоу, ШИ — индергән шайба, ШҮ — үткәргән шайба, ±Ш — шайбалар айырмаһы, М — мәрәйҙәр, %М — мәрәйҙәр проценты.
«Толпар» Йәштәр донъя кубогында
2014 йылда Өфөлә Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы үтә. Шунда «Толпар» хужа команда була. Төркөм этабында бер тапҡыр ғына еңелә, ә турнирҙың финалында «Спартак» хоккей клубына еңелә.
Стадион
«Толпар» үҙенең өйҙәге уйындарын Салауат Юлаев спорт һарайында һәм Өфө-Аренала үткәрә. Өфөнөң төп боҙ майҙансығында ул 2009—2010 йылдарҙа уйнай. Шул йылда «Толпар» уйындарына бөтәһе 87 000 тамашасы килә, ә сирекфиналдың бер осрашыуында 8 500 кеше. Был ике күрһәткес тә Лигала иң юғары була. Ә артабан тик спорт һарайында ғына дәғүәселәре менән осраша. Салауат Юлаев исемен йөрөткән спорт яһалмаһы Өфө ҡалаһында, Зорге урамы 41 йортта урынлашкан. «Салауат Юлаев» спорт һарайы беренсе тамашасыларҙы 1967 йылдың 28 ноябрендә аренаны асыу матчы «Салауат Юлаев» менән «Торпедо» командалары араһында уйында ҡабул итә. Спорт һарайы 3 500 кеше һыйҙыра ала.
Баш тренерҙар
«Толпар» командаһының бөтә тренерҙары:
Составы
«Толпар» хоккей клубының составы команданың рәсми сайтында тулыһынса бар.
Капитандар
«Толпар» командаһының бөтә капитандары:
Нича-Капой-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Енәйәт һәм гражданлыҡ суды палаталары
Енәйәт һәм гражданлыҡ суды палаталары, шулай уҡ Аппеляция суды — Рәсәйҙә урындағы суд апелляция органдары.
Тохта (йылға)
Тохта  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Енәйәт һәм гражданлыҡ суды палаталары
Тарих
«Бөтә Рәсәй империяһының губерналарына идара итеү өсөн учреждениеларға» (1775) ярашлы, һәр губерна ҡалаһында булдырыла. Енәйәт суды палатаһы ҡарамағына — түбәнге судтарҙың бәхәсле эштәре һәм айырыуса ҡурҡыныс енәйәттәр буйынса ҡарарҙар, Гражданлыҡ суды палатаһы ҡарамағына Юғары хөкөм, Ҡала магистраттары һәм ратушалары, Дворян опекаһы, түбәнге земство, етемдәр, өйәҙ судтары ҡарарҙарына апелляциялар инә.
Тохта (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Енәйәт һәм гражданлыҡ суды палаталары
Тарих
Палаталарҙың эшмәкәрлеге Сенат, Дәүләт Советы, Юстиция министрлығы указдары һәм гражданлыҡ ҡануниәте м н көйләнә. Суд реформаһын (1864) үткәргәндән һуң яйлап бөтөрөлә; бер нисә губерна йәки өлкәне үҙ эсенә алған һәр суд округында Суд палаталары ойошторола.
1781 йылда алып Ырымбурҙа — Енәйәт суды палатаһы, Өфөлә Гражданлыҡ суды палатаһы эшләй. 1865 йылда 17 майындағы указға ярашлы, Ырымбур губернаһы Ырымбур һәм Өфө губерналарына бүленгәс, палаталар енәйәт һәм гражданлыҡ бүлексәләре булған берҙәм Ырымбур суд палатаһына берләштерелә.
1866 йылда шулай уҡ бүлексәләре булған Өфө суд палатаһы асыла (1867—78 йылдар Өфө губурнияһы гражданлыҡ эштәрен Ырымбур палатаһы ҡарай). Составы: рәйес, рәйес иптәше, палата ағзалары һ.б. Палаталарҙың суд ҡарарҙары ген. губернаторҙар, губерна идаралары, Сенат тарафынан раҫлана. «Өфө һәм Ырымбур губерналарында суд реформаһын тулы күләмдә индереү тураһында» указға ярашлы, палаталар бөтөрөлә һәм округ судтары индерелә.
Лог Бычий
Лог Бычий — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Буланиха йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карасу (Чулышман ҡушылдығы)
Карасу — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урта Маганакова
Урта Маганакова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Олма (Кулой ҡушылдығы)
Олма — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡкүл ауыл Советы (Ғафури районы)
Аҡкүл ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. Аҡкүл ауыл Советы төньяҡтан Ғафури районының Бурлы ауыл Советы, көнсығыштан Табын ауыл Советы, көньяҡтан Мораҡ ауыл Советы һәм Бельский ауыл Советы, көнбайыштан Ауырғазы районы менән сиктәш.
Вернигероде
Вернигероде (Wernigerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 34383 кеше йәшәй. Майҙаны — 125,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38855 һәм автомобиль коды — HZ.
Нил Армстронг
Нил Олден Армстронг  (5 август 1930 йыл — 25 август 2012 йыл) — Америка астронавы, лётчик-һынаусы, аэрокосмос инженеры, университет профессоры, АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ флоты лётчигы һәм Айға аяҡ баҫҡан беренсе кеше.
1969 йылдың 20 июлендә Нил Армстронг һәм Базз Алдрин Saturn V ракетаһы ярҙамында Айға осоролған бәләкәй генә космос карабында Айға төшә. Ракета «Apollon-11» тип атала. Улар икеһе лә Айҙа атлайҙар, һәм миллионлаған кеше уларҙы телевизорҙан күрә. Пардью университетында авиацион техника өлкәһендә «техник фәндәр бакалавры» дәрәжәһен һәм Көньяҡ Калифорния университетында «аэрокосмик инженерия магистры» дәрәжәһен ала. 1970 йылда Пардью университетында «Почётлы техник фәндәр докторы» исеменә лайыҡ була. 1971 йылдан 1979 йылға тиклем Цинциннати университетының аэрокосмик инженерия профессоры була.
Айға аяҡ ул шундай һүҙҙәр әйтә: Ул «Кеше өсөн был бер бәләкәй генә аҙым, әммә бөтә кешелек өсөн — ғәйт ҙур һикереш».
Бала сағы
Нил Армстронг Огайо штатында тыуған һәм бала сағы башҡа ерҙәрҙә үткән. Осоуға теләге булыуын 2 йәшенде үк аңлай. Уны атаһы Кливленд Милли һауа уҙышына ала. Йәш сағында ул йорт эштәрендә ата-әсәһенә ярҙам итә, ул быны һеңлеһе Июнь һәм ҡустыһы Дин менән эшләй. Нил Армстронг шулай уҡ китап уҡырға ярата. Беренсе синыфта уҡығанда 90 китап уҡып сыға. Шуға ул икенсе синыфты уҡып тормай, өсөнсөгә бара.
6 йәшендә ул беренсе аэроплан осошон яһай. Ул самолёттар төҙөй һәм өйҙә аэродинамик торбала һынауҙар үткәрә. Ул аптекала эшләй һәм осоу дәрестәрен ала. 16 йәшендә осоусы танытмаһын, водитель танытмаһынан алдараҡ ала. Пардью университетында авиация техникаһын өйрәнгән ваҡытты, 1949 йылда уны АҠШ хәрби һауа көстәре сафына армияға алалар.
Карьера
thumb|left|Айҙа кешенең беренсе аҙымы Уҡыуын тамамламаҫ элек, 1949 йылда буласаҡ асторонавт Армстронг Флоридаға Пенсакола Naval Air Station саҡырыла. 20 йәшенде ул эскадрилияла иң йәш осоусы була. Аэронавтика инженерияһында уҡыған ваҡытта, 1950 йылда Корея һуғышы башлана, ул унда 78 хәрби осош яһай. Бер мәртәбе уның самолёты бәреп төшөрөлә һәм шулай уҡ ул 3 Һауа миҙалына лайыҡ була. Һуңынан ул тәжрибеле һынаусы лётчик була.
Джемини-8 космос карабында, осош командиры булараҡ, үҙенең беренсе космос миссияһын 1966 йылдың 16 мартында башҡара. Ул Джемини-8 космос карабын ул ваҡытта орбитала булған Agena карабы менән уңышлы тоташтыра. Тоташыу шыма ғына булһа ла, берләшкән космос караптары ауышлыҡ бирә. Армстронг тоташҡан караптарҙы ысҡындыра һәм карап менән ҡулдан идара итә. Әммә, нәтижәлә ашығас рәүештә Тымыҡ океанға төшөргә мәжбүр булалар.
Космосҡа осоу
1966 йылдың маотында «Джемини-8» космос карабының командиры итеп тәғәйенләнә. Астронавт Дэвид Скотт менән осош ваҡытында пилотһыҙ «Аджена» космос карабы менән беренсе тоташыу үткәрәләр. Осош, астронавтарҙың ғүмеренә хәүеф янаған, карабтың двигатель системаһындағы өҙөклөк өсөн туҡтатыла.
Айға төшөү
1969 йылдың июлендә «Аполлон-11» космос карабы командиры була, космос карабының төп маҡсаты Айға төшөү була. 20 июлдә Айға аяҡ баҫҡан беренсе кеше була. Айға яаҡ баҫҡас ул үҙенең тарихи һөйләмен әйтә (Тауыш өҙөмтәһен  тыңлағыҙ):
Армстронг юлдашы Базз Олдрин менән Ай өҫтөндә 2 сәғәт 21 минут 40 секунд була.
Шәхси тормошо һәм үлеме
Армстронг Джанет Шеронға 1956 йылдан бирле өйләнгән була, 1994 йылда айырылышалар, Марк, Эрик һәм Карен исемле өс балалары була. Һуңынан Карол Хелд Кнайтҡа өйләнә, 1994 йылдан 2012 йылда үлгәнсе уның менән йәшәй. Армстронг 2012 йылдың 25 августтында Огайо штаты Цинциннати дауаханаһында операциянан һуң вафат була. Уға 82 йәш була.
Риянов Рәйес Мәсәлим улы
Риянов Рәйес Мәсәлим улы (ижади псевдонимы Рәйес Риян; 14 март 1934 йыл — 30 март 2015 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир. 2002 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Рәйес Мәсәлим улы Риянов 1934 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районының Бағаҙытамаҡ (хәҙерге Ҡариҙел) ауылында тыуған. Иртә атайһыҙ ҡала. Шунан һуң Рәйес менән өс балаһын эйәртеп әсәһе тыуған ауылына — Ураҙбахтыға күсенә.
Рәйес бала саҡтан «Ҡариҙел» колхозында эшләй, артабан Ураҙбахты (Үрге Өфө) һал ағыҙыу контораһында эшләй: һалсы, һалдарҙы булдырыусы, һалсылар бригадиры була. Уны урман ҡырҡыусы кеүек тә беләләр.
Өс йыл Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Ҡазан дәүләт университетының журналистика факультетында ситтән тороп уҡып сыға.
Хәләл ефете Мансура менән ике ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләгән.
Ижады
Рәйес Риянов иртә яҙа башлай: шиғырҙарын, яҙмаларын «Ҡыҙыл таң» гәзитенә ебәрә. Һуңыраҡ «Совет Башҡортостаны», «Советская Башкирия» гәзиттәре биттәрендә лә күренә башлай. 1959 йылда, әүҙем эшсе хәбәрсе булараҡ, уны матбуғатҡа эшкә саҡыралар. Тәржемәсе, хаттар бүлеге мөдире, яуаплы секретарь була. Ҡариҙел район гәзитендә 20 йылға яҡын эшләй, мөхәррир урынбаҫары вазифаһын да үтәй.
70-се йылдар башында Яр Саллыла ҡала гәзитендә эшләй, шулай уҡ ҡала радиотапшырыуҙарын ойоштороусыһы була.
Ун йылға яҡын «Кызыл таң» республика гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булып, Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышындағы алты районды хеҙмәтләндерә.
Яҙыусы күп кенә әҫәрҙәрҙе күркәм, матур Ҡариҙел районына, уның тырыш, рухлы хеҙмәтсәндәренә бағышлаған. Уның очерктары, һүрәтләмәләре нескә итеп яҡташтарының рухи донъяларын, уйҙарының таҙалығын күрһәтә. Ул бер нисә роман, шулай уҡ поэмалар һәм риүәйәттәр, трагикомедия авторы. Уның башҡорт телендә — «Ҡар бүләк», татар телендә «Ҡариҙел», «Болангыр» романдары яҙылған. 2000 йылдың аҙағында «Тамғалы ҡаялар» (Ҡариҙел районы тарихы буйынса яҙмалар) тигән китабы донъя күрә. Был китаптың рус һәм татар телдәрендә текстары бар. Ул «Рухелбаян» драмаһы авторы.
Шағир һүҙҙәренә Ж. Фәйзи, Х. Булатов, А. Лоҡманов, Р. Хәкимов, И. Хәсәнов, Р. Васфиев, Ф. Ҡотдосов музыка яҙған.
Яңы Петровка ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Яңы Петровка ауыл Советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Административ үҙәге — Яңы Петровка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы
Шәрәфетдин Йософ улы Хәмитов (Шәрәфи бай булараҡ та билдәле) — 1-се гильдия сауҙагәре. Борай ихтилалының етәксеһе.
Биографияһы
Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы 1864 йылда Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Борай ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт. Шәжәрәһе: Баязит (1725—1775) → Хәмит (1752—1821) → Ғәбделхәким → Йософ → Шәрәфетдин. Ҡартатаһы Ғәбделхәким Башҡорт ғәскәрендә хорунжий булып хеҙмәт итә.
1914 йылда 1-се гильдия сауҙагәре Шәрәфетдин Хәмитов инициативаһы буйынса Борай ауылында яңы таш мәсеткә нигеҙ һалына башлана, әммә Граждандар һуғышы башланыу менән уның төҙөлөшө туҡталып ҡала.
1917 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу анкетаһында Шәрәфетдин Хәмитовтың хужалығында 1 ярма ярғыс, 3 һыу тирмәне һәм Ағиҙел буйында 1 иген пристане теркәлгән. Иген, он, ярма һатыу менән шөғөлләнгән.
1918 йылдың 18 февралендә Борайҙа Шәрәфетдин Хәмитов етәкселегендә 10-сы кантон булып Башҡортостан автономияһына ҡушылырға теләк белдереп, большевиктарға ҡаршы Борай ихтилалы ҡабына. Был күтәрелешкә Борай, Минчар һәм башҡа ауылдарҙың халҡы ҡушыла. Борай башҡорт милли шураһы ойошторола, ул автономия составында 8 улусты берләштергән Борай кантоны төҙөлөүен иғлан итә. Дүртөйлөнән Сәхибзада Мәҡсүтов та Хәмитов Шәрәфетдингә ҡушыла. Ихтилалға күтәрелгән ҡораллы отрядтың иҫәбе 1000—1200 кешегә барып етә. Улар губерна прод-управаһы илдең үҙәгенә оҙатырға әҙерләгән ярты миллион ботҡа яҡын игенде ҡулға төшөрәләр. Бөрө ҡалаһынан килгән ҙур булмаған ҡыҙыл гвардия отрядына баш күтәреүселәр ҡаршылыҡ күрһәтә. 1918 йылдың 27 мартына ҡаршы төндә Ҡыҙыл гвардия тарафынан ихтилал баҫтырыла, ә Борай башҡорт кантоны бөтөрөлә. Икмәк продразверстка фондына кире ҡайтарыла. Борай халҡына 1,5 млн. һум контрибуция һалына.
1918 йылда Шәрәфетдин Хәмитов ғаиләһе менән башта Себергә, артабан Ҡытайға күсеп китергә мәжбүр була. Ҡытайҙа йәшәй, мануфактура аса.
Ғаиләһе
1917 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу анкетаһына ярашлы, Шәрәфетдин Хәмитовтың ике ҡатыны (береһенә 52 йәш, ә икенсеһенә 28 йәш); 2 улы (7 һәм 5 йәш), әсәһе (100 йәш) теркәлгән. Улдарының береһе Ғабдрахман Һаҡмари (1917—2009) 1960-сы йылдарҙа Төркиәнән АҠШ-ҡа күсеп төпләнә, балалары — Наил һәм Наилә. 1945 йылда совет армияһы Ҡытайға ингәс, тағы бер улы Насретдинды (1922—?) харбин ҡалаһынан СССР террриторияһына алып китәләр, уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Ҡыҙы Сатика Истанбулда төпләнә, уның балалары Төркиәлә йәшәүсе Фәрит Бичури һәм Финляндияла тороусы — Фәриҙә Хәмит.
Олма (Олма ҡушылдығы)
Олма (Чёрная) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Олма йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клавдий Птолемей
Клавдий Птолемей (Κλαύδιος Πτολεμαῖος,, яҡынса 100 — яҡынса 170) — һуңғы эллинистик астроном, астролог, , механик, оптик, музыка теоретигы һәм географ. Мысыр Искәндәриәһендә йәшәй һәм эшләй (ысынлыҡта — 127—151 йылдар араһында), унда астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә.
Софиева Пәриханым
Пәриханым Софиева (Pərixanım Sofiyeva, ფარიხან სოფიევა; ) — мосолман донъяһында депутат итеп һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ.
Клавдий Птолемей
Классик антик монография авторы (ҡара: «Альмагест»), ул антик күк механикаһы үҫеше һөҙөмтәһе була һәм шул ваҡыттағы Греция һәм Яҡын Көнсығыштың астрономик белемдәренең тулы йыйылмаһын үҙ эсенә ала. Ғилемдең башҡа өлкәләрендә лә — оптикала, географияла, математикала, шулай уҡ астрологияла тәрән эҙ ҡалдыра.
Софиева Пәриханым
Тормошо
Грузияның әзербайжандар йәшәгән төбәгендә урынлашҡан Каражалар ауылында тыуған. Батшалыҡ осоронда уҡ бик популяр булған Пәриханым Софиева 1918 йылғы һайлауҙарҙа үҙе йәшәгән төбәктән Грузия социалист-федералистар партияһынан партияһыҙ депутат булараҡ Грузия парламентына үтә.
Оҙон ғүмерле булһа ла, был осоро тураһында ентекле мәғлүмәт юҡ.
Клавдий Птолемей
Биографияһы
Птолемей Клавдий — эллинизмдың ҙур фигураларының береһе. Астрономияла мең йыллыҡтар дауамында — Гиппархтан (б. э. тиклем II быуат) Бируниға тиклем (б. э. X—XI быуаты) Птолемейға тиң кеше булмай.
Софиева Пәриханым
Тормошоноң иртә осоро
Пәриханым ғаиләһендә 9 бала була. Ул берҙән-бер ҡыҙ. Пәриханым ағалары тураһында хәстәрлек күрә. Батшалыҡ осоронда популяр булып, ул банктарҙан кредит алып, ауылда етемдәр приюты аса. Грузия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң парламентҡа һайлана.
Клавдий Птолемей
Биографияһы
Птолемей шәхесен һәм хеҙмәттәрен тарих бик сәйер ситләтеп үтә. Уның тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында уға замандаш авторҙар бер ҙә телгә алмайҙар. Беҙҙең эраның беренсе быуатында тарихи хеҙмәттәрҙә Клавдий Птолемей Птолемеевтар династияһы менән бәйләнә, әммә хәҙерге тарихсылар, был исемдәр тап килеү арҡаһында килеп сыҡҡан хата тип иҫәпләй (Птолемей исеме элекке Лагид батшалығы биләмәһендә бик популяр булған). Рим исеме (ырыу исеме) Клавдий (Claudius), Птолемей Рим гражданы булыуын күрһәтә, һәм уның ата-бабалары, моғайын, император Клавдийҙан Рим гражданлығы алғандыр.
Софиева Пәриханым
Тормошоноң иртә осоро
Тарихсы Ираклий Хвадагиани, тикшеренеүсе Грузия Демократик Республикаһы осорон тикшереүсе Тифлис губернаһы депутаттары исемлегендә мосолман ҡатын-ҡыҙ исемен күреп ҡала. Башта тарихсы быға ышанмай, әммә һуңыраҡ грузин социалист-федералистарының рәсми гәзитендә шул уҡ исемгә тап була һәм был мәсьәләне өйрәнеү менән шөғөлләнә. Шулай итеп, Пәриханым Софиева, мосолман донъяһында беренсе ҡатын-ҡыҙ депутат, хәҙерге тарихҡа билдәле була.
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Ваҡытлы хөкүмәт осоронда Кавказда урындағы үҙидара системаһын реформалау һәм һайлауҙарға әҙерлек башлана. Процесс ауыр сәйәси катаклизмдар фонында бара, һәм ғәмәлдә Грузияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеүгә тиклем барып етмәй. 1918 йылдың 28 майынан алып аҙағына тиклем Грузияның төп өйәҙҙәрендә урындағы үҙидара органдарына һайлауҙар үтә. 1919—1920 йылдарҙа урындағы үҙидара органдарына һәм быға тиклем үҙәк хөкүмәт контроле аҫтында булмаған башҡа өйәҙҙәргә һайлауҙар үтә. Тифлис өйәҙендә һайлауҙар көҙ аҙағына тиклем кисектерелә, сөнки ауыл хужалығы эштәрендә мәшғүл һайлаусыларҙы мобилизациялау мөмкин булмай. Һайлау системаһына ярашлы, өйәҙҙәр һайлау округтарына бүленә, унда граждандар пропорциональ исемлектәр буйынса билдәле бер һанда депутаттар һайларға тейеш була. Һуңғы һайлауҙар Тифлис өйәҙенә буйынса һайлаусыларҙың күпселеген әзербайжандар тәшкил иткән Караязы округында үтә. Көтмәгәндә Пәриханым Софиева, партияһыҙ әзербайжан мосолман ҡатыны, социал-демократтар һәм социал-федералистар кандидаттарын, «Ғүммәт» ойошмаһын, национал-демократтар һәм эсерҙарҙы еңеп сыға, һәм Тифлис өйәҙ урындағы үҙидара органында Ҡараяҙы округының тауыш биреү хоҡуғына эйә булған бишенсе вәкиле була.
Клавдий Птолемей
Биографияһы
Птолемейҙың тормошо тураһында төп мәғлүмәт сығанағы булып уның үҙенең хеҙмәттәре тора, улар ян-яҡтан һылтанмалар буйынса хронологик эҙмә-эҙлелектә теҙелгән. Һуңғы антик һәм Византия авторҙарының ярты-йорто биографик мәғлүмәттәре ышаныслы була алмай, ләкин Феодор Мелитениоттың (XIV быуат) Птолемейҙың Үрге Мысырҙағы Птолемаида Гермиеванан килеп сығышы тураһында белдереүе иғтибарға лайыҡ. Птолемейҙың киң эрудицияһы һәм эшендә алда эшләүселәрҙең хеҙмәттәрен әүҙем ҡулланыуы, күрәһең, уның Искәндәриә китапханаһы ресурстарын әүҙем файҙаланыуы менән бәйле.
Софиева Пәриханым
Тормошоноң иртә осоро
Уның депутат булараҡ эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт аҙ. Әммә, билдәле булыуынса, ул хөкүмәтте үҙ ауылы янында тимер юл төҙөргә күндерә. Хвадагиани һөйләй: "Беҙҙең заманда ла ҡатын-ҡыҙҙы депутат итеп һайлау еңелдән түгел, 1918 йылда мосолман ҡатын-ҡыҙын депутат итеп һайлау — башҡа ла килмәгән эш кеүек. Уның ниндәй абруйға эйә булғанлығын күҙ алдына ла килтереүе ауыр."
Грузин ССР-ы осоро
Һуңынан Грузияны большевиктар оккупациялаған 1921 йылда Софиевтар ғаиләһенең бөтә мөлкәте конфискациялана. Пәрихандың туғанының тол ҡатыны Рашханда Софиева әйтеүенсә, Пәрихан большевиктарҙы һәм совет хакимлығын күрә алмай. Оло йәшкә тиклем үҙе менән немец маузерын йөрөтә. «Ҙур таҙартыу» Сталин кампанияһы осоронда Пәрихандың 8 ағай-ҡустыһының 5-е атып үлтерелә һәм күпләп ерләнгән урында ерләнә. Уларҙың ҡалдыҡтары әлегә тиклем табылмаған. Хвадагиани архивтарҙа ағалы-ҡустылыларҙың документтарын табырға тырыша, әммә уңышһыҙ. Моғайын, улар коллективлаштырыуға ҡаршы булған өсөн йәки сағыштырмаса бай кешеләр булған өсөн атып үлтерелгәндер. 1930 йылдарҙа был "халыҡ дошманы"тип танылыу өсөн етерлек була. Ағай-энеләре үлтерелгәндән һуң Пәриханым бөтә ғүмерен туғандарының балаларын тәрбиәләүгә һәм белем биреүгә бағышлай. Был нәҫелдән күп кенә интеллигенция вәкилдәре сыҡҡан. Атап әйткәндә, НАНА Ғәсән Алиев исемендәге география институты директоры Рәмис Мамедов Пәрихан Софиеваның ейән йәшендәге туған балаһы.
Вафаты
Пәриханым Софиева 1953 йылда, бер туғанының ҡулға алыныуы тураһында хәбәр алғандан һуң, миокарда инфарктынан вафат була.
Клавдий Птолемей
Астрономия
Птолемейҙың төп хеҙмәте булып «Великое математическое построение по астрономии в тринадцати книгах» (йәки ябай һәм дәрәжәле итеп «Бөйөк», грекса «Мэгисте») тора, ул боронғо грек донъяһының математик һәм астрономик белемдәр энциклопедияһы булып тора. Гректарҙан ғәрәптәр аша урта быуат Европаһына юл үткәндә «Megale syntaxis» («Бөйөк төҙөү») исеме «Альмагест»ҡа үҙгәрә. Птолемейҙың хеҙмәте әле лә ошо ғәрәпләштерелгән исем аҫтында билдәле.
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы (2 ғинуар 1932 йыл — 14 октябрь 2014 йыл) — шағир. Әнғәм Атнабаев исемендәге премия лауреаты (2003).
Клавдий Птолемей
Астрономия
Альмагестта Птолемей боронғо Греция һәм Вавилондың астрономик белемдәре йыйылмаһын яҙа, унда бик ҡатмарлы геоцентрик донъя моделен әйтеп бирә (әгәр ҙә Гиппарх ентекләп әҙерләгәнде тапшырған булмаһа). Был системаны төҙөгәндә ул үҙен бик оҫта механик итеп күрһәтә, сөнки күк яҡтыртҡыстарының тигеҙһеҙ хәрәкәтен (планеталарҙың артҡа табан хәрәкәте менән) түңәрәк буйынса бер нисә тигеҙ хәрәкәт комбинацияһы рәүешендә (эпициклдар, деферент, экванттар) күрһәтә алған. Америка фән тарихсыһы М. Клайн «Птолемей теорияһының мәңге һаҡлана торған әһәмиәте шунан тора, ул ҡатмарлы һәм хатта серле физик күренештәрҙе рациональ төшөнөүҙә математиканың ҡеүәтен ышаныслы күрһәтте» тип билдәләй.
Софиева Пәриханым
Хәтер
Ҡаражала ауылында элеккесә Софиевтар нәҫеле иң күп һанлы булып ҡала. Пәриханды күргәндәрҙең береһе, уның туғаны Рашханд Софиевтың тол ҡатыны, уның тураһында былай ти :
Клавдий Птолемей
Астрономия
Альмагест шулай уҡ йондоҙло күк йөҙө каталогын үҙ эсенә ала. 48 йондоҙлоҡтан торған исемлек күк сфераһын тулыһынса ҡапламай: унда Птолемей Искәндәриәлә булғанда ғына күрергә мөмкин булған йондоҙҙар ғына була.
Птолемей системаһы көнбайыш һәм ғәрәп донъяһында, Николай Коперниктың гелиоцентрик системаһы төҙөлгәнгә тиклем, ғәмәлдә дөйөм ҡабул ителгән була.
Софиева Пәриханым
Хәтер
Пәриханымдың туғанының улы Бекзад Софиев Ҡаражала ауылында тарих уҡытыусыһы булып эшләй. Уның һүҙҙәренсә, төбәктең бөтә өлкән йәштәге кешеләре Пәриханымды белә һәм уның тураһында яҡшы фекерҙәр әйтә : "Ул кешеләргә ярҙам итергә бик яратты, бер ҡасан да арыманы. Ул Робин Гуд кеүек ине."
Ауыл зыяратының бер өлөшө Софиевтар ғаиләһенә бүленгән. Атып үлтерелгән ағай-энеләренең ҡәберҙәре булмағанлығына әсенептер, Пәриханым үҙен ябай ҡәбергә ерләргә васыят итә.
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы
Биографияһы
Ҡаһим Әүхәт улы Әүхәтов 1932 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Иҫке Күрҙем ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) тыуған. Атаһы — Әүхәт Ғәбсалиҡов (1903—1942), крәҫтиән. 1942 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм шул уҡ йылда һәләк була.
Клавдий Птолемей
Астрономия
«Подручные таблицы» эшендә Птолемей, «Альмагестта» килтерелгәнгә ҡарағанда практик ҡулланыу өсөн уңайлыраҡ, яҡшыртылған теория нигеҙендә эшләнгән астрономик таблица, шулай уҡ ҡулланыу буйынса инструкция килтерә. Был таблицалар планеталар торошон һәм башҡа астрономик күренештәрҙе теләһә ниндәй датаға иҫәпләргә мөмкинлек бирә. Таблицаларҙың формаһы астрономияла хәҙерге ваҡытҡа тиклем стандарт булып ҡала.
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы
Биографияһы
Әсәһе — Нуриәсмә Ситдыҡ ҡыҙы (1903—1955), крәҫтиән. Ире фронтҡа киткәндән һуң, бер үҙе биш бала тәрбиәләй. Ул насар күрә, ғәмәлдә һуҡыр, һәм шуның өсөн бер ҡайҙа ла эшләй алмай. Биш балаһынан икәүһе генә тере ҡала, Ҡаһим һәм һеңлеһе Рәйсә (1940 йылғы), ҡалғандары аслыҡтан вафат була.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем Ҡаһим  Күрҙем ауылында ете йыллыҡ мәктәптә уҡый. Уҡытыусылары бәләкәй сағында уҡ уның әҙәбиәткә, белемгә ынтылышын күрәләр. Өсөнсө класта ярты йыл уҡығас уға (атаһы фронтта вафат була) уҡыуҙы ташларға тура килә.
Клавдий Птолемей
Астрономия
«Альмагест» һөҙөмтәләрен ҡыҫҡаса ябайлаштырып яҙған, «Планета гипотезалары» тип исемләнгән, ғәрәп теленә тәржемәлә генә тулыһынса һаҡланып ҡалған ике китабында, астрономик теорияны артабан камиллаштырыу һөҙөмтәһе күренә. Нәҡ ошо эшендә Птолемей, төрлө яҡтыртҡыстар өсөн айырым абстракт геометрик моделдарға ярашлы, донъяның төҙөк механик картинаһын төҙөргә тырыша. Хеҙмәтендә шулай уҡ яҡтыртҡыстарға тиклем алыҫлыҡты һәм уларҙың үлсәмен билдәләү өсөн яңы алымдар эшләнгән.
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы
Биографияһы
1952—1955 йылдарҙа ГДР-ҙа Бранденбург ҡалаһында хеҙмәт итә. Армияла хеҙмәт иткән осорҙа шағирҙың әсәһе вафат була, ә һеңлеһе Ҡаҙаҡ ССР-ына (хәҙерге Ҡаҙағстан Республикаһы) йәшәргә китә. 1958 йылдың мартында Ҡаһим Әүхәт улы комсомол путевкаһы буйынса Ҡаҙаҡ ССР-ының Караганда ҡалаһына, Караганда өсөн металлургия комбинаты төҙөлөшөнә ебәрелә. Шунда ул үҙенең буласаҡ ҡатыны, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Архангел районы, Аҙау ауылы ҡыҙы Зәкирә Ғәбиҙулла ҡыҙы Әбдрәхимованы (1928—1998) осрата. 1959 йылдың көҙөндә йәштәр өйләнешә һәм шағирҙың тыуған ауылына әйләнеп ҡайта. Шағир ауылында клуб мөдире булып эшләй. 1962 йылда йәш ғаилә яңынан Ҡаҙағстанға китә, унда дәүләттән фатир ала. Ләкин тыуған яғы тарта һәм ғаилә тыуған ауылына тағы кире ҡайта.
Ҡаҙаҡ ССР-ынан ҡайтҡандан һуң, Ҡаһим Әүхәт улы Иҫке Күрҙем ауыл Советы секретары булып эшләй. 1966 йылда шағир беренсе тапҡыр шиғырҙарын «Ҡыҙыл таң» республика гәзитенә ебәрә. 1970 йылда шағир ялан бригадиры вазифаһына тәғәйенләнә. 1973 йылдың яҙында Ҡаһим Әүхәт улы Әнғәм Ҡасим улы Атнабаев (ауылдашы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры) менән осраша. Әнғәм Ҡасим улы уға үҙенең шиғырҙар китабы өҫтөндә эш башларға кәңәш итә.
Клавдий Птолемей
Математика
Әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштөң диагоналдәре ҡабатландығы тураһындағы теореманан сығып (Птолемей теоремаһы, Птолемей тигеҙһеҙлеге), Птолемей 1½° һәм ¾° дуғаның хордаһын билдәләй һәм улар буйынса 1° дуғаның хордаһын яҡынса иҫәпләй. Был ваҡытта ул үҙенең теоремаһына нигеҙләнә, уға ярашлы, ҙур хорданың бәләкәй хордаға сағыштырмаһы улар тартып торған дуғаларҙың сағыштырмаһынан бәләкәйерәк. 0-дән 180°-ҡа тиклемге дуғаларға ярашлы хордалар таблицаһын төҙөй; градустың минуттарға һәм секундтарға бүленешен индерә.
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы
Биографияһы
Уның шиғырҙары республика гәзит һәм журналдарында («Ағиҙел», «Йәш көстәр», «Ҡыҙ ыл таң») баҫылып сыға. 1980 йылда уның «Баҫыу йыры» исемле тәүге шиғырҙар китабы баҫылып сыға. Рецензенты билдәле әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе Ким Әбүзәр улы Әхмәтйәнов, ә редакторы башҡорт шағиры, әҙәбиәтсе Рауил Сәхиулла улы Шаммасов була.
Клавдий Птолемей
Оптика
Биш китаптағы «Оптика» трактатында күҙҙәр таратҡан нурҙар сәбәбе булып торған күреү тәбиғәте тураһында дөйөм антиклыҡ ҡарашҡа эйәрә. Беренсе китабында (беҙҙең көндәргә килеп етмәгән) күреү һәм яҡтылыҡ тураһында дөйөм фекерләүҙәр килтерелә. Икенсе китапта үҙләштереү аспекттары ҡарала һәм төрлө күреү алдауҙары тасуирлана. Атап әйткәндә, "Альмагест"тағынан айырмалы рәүештә, горизонтта яҡтыртҡыстарҙың үлсәме артҡан кеүек тойолғандың дөрөҫ психологик аңлатмаһы бирелә. Өсөнсө китабында — сағылыу закондары һәм яҫы һәм ҡабарынҡы көҙгөләр үҙенсәлектәре тасуирлана, дүртенсеһендә — башҡа геометрия көҙгөләре. Бишенсе бүлектә тәүгә яҡтылыҡтың һыныу закондары ҡарала һәм "Альмагест"та телгә алынмаған атмосфера рефракцияһы (күк йөҙө есемдәренән килә торған яҡтылыҡ нурҙарының Ер атмосфераһы аша үткәндә һынып күренеүе) күренеше һүрәтләнә. Һүрәтләнгән һыныу законы Снелл законына бик яҡын, әммә ҙур мөйөштәр өсөн айырыла. Шул уҡ ваҡытта Птолемей таблицала үлсәү һөҙөмтәһе булараҡ, үҙенең закондарына тап килгән һандарҙы килтерә.
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы
Биографияһы
1983 йылда «Ауылым үрҙәре» исемле икенсе китабы донъя күрә, ә 1984 йылда шағир «Ҡыҙыл таң» гәзите премияһы лауреаты була.
Клавдий Птолемей
Музыка
Птолемей — өс китаптағы «Гармоника» трактаты авторы (өсөнсө китаптың аҙағы һаҡланмаған), унда үҙенең заманы музыкаһында тауыш юғарылығы системаһы (гармония) теорияһын — тауышты системалауҙан алып («бергә ҡушылған» яңғыраш-ψόφοι һәм «бүленгән» яңғыраш-φθόγγοι, йәғни билдәле бейеклектәге тауыштар), интервалдарҙы (оҡшаш яңғырашлы «гомофондар», төрлө яңғырашлы «анизотондар»), мелос төрҙәрен (бөтәһе һигеҙ; уларҙың күпселегенең мәғәнәһе «Птолемей буйынса» уникаль) һәм беренсе консонанстар төрөнә тиклем метаболалар (кварта, квинта һәм октава) һәм уларҙан сығарылған музыкаль көйҙәр (Птолемейҙың көй тәғлимәте — антиклыҡта берҙән-бер тулы) төҙөй.