cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡағараҡ
Үрсеүе
Оя ҡороу өсөн һайлаған күлдәр күп  төрлө. Иң мөһим сикләүсе фактор булып йүгереп килеп осор өсөн һыу ятҡылығының оҙонлоғо тора (ғәҙәттә 15-20 метр кәм түгел). Ҡағараҡтар ҡайһы берҙә бөтөнләй бәләкәй күлдә оя ҡоралар, ләкин ул һәр ваҡыт янындағы ҙур күл менән тоташҡан була, хәүеф тыуғанда ҡағараҡтар унда йөҙөп сығалар. Ҡоштар  күберәк күрше һыу ятҡылығында туҡланғанлыҡтан, оя ҡорған күлдә балыҡтың һәм башҡа аҙыҡтың булыуы мотлаҡ түгел, әммә, ҡағиҙә булараҡ, улар аҙыҡ өҫтөнлөк иткән күлдәрҙә оя ҡоралар. Ваҡ күлдә бер пар ғына оя ҡора, әммә ҙурыраҡтарында,  айырыуса тәрән һәм күп йырғыланған ярҙары булған күлдә 3-4 пар ояларға мөмкин. Ҙур күлдәрҙә оя биләмәһе  50-150 га, ә оялар араһы яр һыҙаты буйынса 200-300 м тәшкил итә. Ваҡ күлдәрҙә оя араһы 50-100 м булырға мөмкин. Парҙар йыл һайын бер үк һыу ятҡылығында оя ҡоралар һәм күпселек осраҡта ояларын даими ҡулланалар (мотлаҡ түгел). thumb|left|300px|Ҡағараҡ себештәре менән
Ҡағараҡ бер нисә төр оя ҡора. Беренсе, иң киң таралған төрө сағыштырмаса ҡоро һәм аныҡ ярҙары булған тәрән олигатроф (органик матдә түбән кимәлдә) күлдәр өсөн, шулай уҡ төрлө ҙурлыҡтағы һай һыулы һәм ярҙарында ҡуйы күрән үҫкән төрлө ҙурлыҡтағы кулдәр өсөн дә. Оя яр буйында  һыу ситендә (ҡағиҙә булараҡ, 30-50 см-ҙан да алыҫ түгел) бөтөнләй асыҡ  урынлаша, шуға күрә ҡош тиҙ генә һыуҙан ояһына сыға йәки хәүеф тыуғанда ояһынан һыуға төшә ала. Ояға яҡшы күҙгә ташланып торған юл алып бара, уның буйынса баҫып ултырған ҡош һыуға шыуып төшә. Ҡайһы осраҡта ундай юл икәү була: оҙоно ояға инергә, ҡыҫҡаһы  — һыуға сығыр  өсөн. Оя ҡорор өсөн, ғәҙәттә, моронса, яртылаш һыуға сумған түңгәк йәки бәләкәй утраусыҡ һайланыла, әммә бөтөнләй тигеҙ ярҙа ла оя ҡора. Оя ҡороуҙа парҙың ике аҡзаһы ла ҡатнаша, ләкин төп эште ата ҡош башҡара. Оя тығыҙ төйөлгән сфагнум дан, күрән һабаҡтарынан йәки арктофилдәрҙән торған ялпаҡ өйөм, ҡайһы берҙә уға һыу төбөнән ылымыҡтар үрелеп алып  өҫтәй. Түбәһендә яҡшы айырылып торған улаҡ бар. Ҡағиҙә булараҡ, түшәменә һыу һеңгән була, шулай уҡ бөтөнләй ҡоро булыуы ла ихтимал  (бейегерәк ярҙа). Оя үлсәмдәре (см): диаметры 30-40, улаҡ диаметры 20-25, улаҡ тәрәнлеге 3-4. Ояның икенсе һирәк осраған төрө 10-60 см тәрәнлектәге һай һыуҙарҙа күрән  һәм арктофил араһында урынлаша. Бындай оя тупаҫ киҫелгән конусҡа оҡшаш була һәм һабаҡтарҙан, һыу үҫемлектәре япраҡтарынан төҙөлә. Оя төбө һыуға батып тора йәки үләндәргә эләгеп тора. Конустың өҫкө улаҡ яһаусы майҙандың диаметры 30-40 см һәм йәш йәки былтырғы үҫемлек һабаҡтары түшәлгән. Оя түшәме һәр ваҡыт еүеш. Өсөнсө типтағы оя урман һәм дала зонаһында урынлашҡан ҙур ҡамышлы күлдәр өсөн. Ул ҡарт тығыҙ ҡамыш һыныҡтарында урынлаша.
Ғәҙәттә ояла ике, һирәгерәк бер һәм тағы ла һирәк кенә өс йомортҡа була. Йомортҡа һуҙынҡы эллипс формаһында. Төҫө ҡатмарлы: төп ерлек ҡара, йәшкелт зәйтүн төҫтән зәйтүн-һоро төҫкә тиклем; аныҡ дөрөҫ булмаған формалағы һирәк ҡара һор таплы һәм төрткөлө һүрәтле. Ҡайһы берҙә төрткөләр юҡ тиерлек. Йомортҡа ҡабығы әҙерәк май ялтырауыҡлы. Йомортҡа күләме 75×45 мм, ауырлығы 120 г. Баҫыу тәүге йомортҡанан алып башлана. Йомортҡа баҫыуҙа парҙың ике ағзаһы ла ҡатнаша, әммә инә ҡош күпкә оҙағыраҡ ултыра. Хәүеф тыуғанда оялағы ҡош шым ғына һыуға шыуып төшә һәм парына ҡушылып  оянан алыҫ китмәй йөҙөп йөрөй. Хәүефле хәл бөткәс кире ояһына ҡайта. Ҡағиҙә булараҡ, хәүефле мәлдә ҡоштар күлдән осоп китмәйҙәр. С ебеш сығарыу 28-30 көн дауам итә. Яңы моронлаған себештең ауырлығы 75 г, ә оҙонлоғо яҡынса 170 мм. Йомортҡанан сыҡҡан себештәр ояла ауымбаҡ себештәренә ҡарағанда оҙағыраҡ - ғәҙәттә 2 - 3 тәүлеккә ҡалалар. 60 - 70 көнлөк ҡошсоҡтар аҙыҡты үҙ-аллы таба башлайҙар. Яҡынса шул уҡ ваҡытта (сентябрь уртаһы - аҙағы) һәм улар оса башлайҙар һәм тыуған күлде ташлап инәләренән айырылып икенсе күлгә осоп китеп үҙ-аллы йәшәй башлайҙар.
Ҡағараҡ һәм кеше
Ҡағараҡты ите һәм мамығы өсөн аулайҙар. Берн конвенцияһы ның 2-се Ҡушымтаһына индерелгән. Дарвин, Нижнесвирск, Полистов һәм Рдейск ҡурсаулыҡтары,  Ленинград һәм Новгород өлкәләре заказниктары һаҡлай. Германия ла шәхси авиарийҙарҙа (вольер) үрсетелә. Шуға ҡарамаҫтан, ярайһы уҡ киң таралған ҡағараҡтың һаны тайпылышһыҙ кәмей.
Систематика
Ҡағараҡтың ике төрсәһен (ярым төр) айыралар, улар башындағы һәм муйынындағы һоро төҫтөң үҫеү дәрәжәһенә, һәм тамағындағы һәм муйыны аҫтындағы металл ялтырауығының баҙыҡлығына бәйләнгән:
«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Иҫке Оскол)
«Хәрби дан ҡалаһы» һәйкәл-стелаһы — Белгород өлкәһенең Иҫке Оскол ҡалаһындағы һәйкәл. 2011 йылдың 10 сентябрендә асылған. Һәйкәл постаментының көнбайыш яғында ҡала гербы, көнсығышында — Рәсәй Федерацияһы Президентының ҡалаға «Хәрби дан ҡалаһы» маҡтаулы исеме биреү тураһындағы Указы тексы урынлаштырылған. Композицияла шулай уҡ 16 өҫтәмә барельеф урынлаштырылған, улар һәйкәл мөйөштәренең дүрт пилонында тора. Унда Иҫке Оскол ҡалаһының хәрби тарихы сағылдырылған. Һәйкәл ҡала үҙәгендә, Төньяҡ-көнсығыш районында, урынлашҡан.
Тарих
Иҫке Оскол ҡалаһына «Хәрби дан ҡалаһы» маҡтаулы исем бирелеү айҡанлы, ҡалала иҫтәлекле билдә урынлаштыу программаһын тормошҡа ашырыуға тотоналар. «Оскольский край» гәзите хәбәр итеүенсә, Еңеү майҙанындағы мемориал комплексы ҡоролмаһын эшләүҙең иң мөһим этабы 2011 йылдың 12 июлендә башҡарыла: унда — 12 метр бейеклектәге стела ҡуйыла.
10 авгусҡа ҡарата төп эштәр тамамлана, ҡала коммуналь хеҙмәттәре һәм «Белгородэнерго» МРСК үҙәге һәйкәл тирә-яғын тәртипкә килтерә һәм биҙәй.
21 августа МУП «Оскол юлдары» плитә эштәрен башҡара.
31 августа стела брезент япма менән ҡаплана һәм ҡала хакимиәте стеланы Ҡала көнөнә — 10 сентябрҙә тантаналы асыу тураһында иғлан итә.
10 сентябрҙә 10:00 сәғәттә һәйкәл асыу тантанаһы ҡала округы хакимиәте башлығы, төбәк һәм федераль парламенттың депутаттары алдында үткәрелә. Был байрам хаҡына майҙандағы 35 ағас сағыу гирляндалар менән биҙәлә.
Мәҙәни әһәмиәте
Иҫке Оскол ҡала округы Хакимиәте уйынса, стела ҡала граждандарының Бөйөк Ватан һуғышы барышында күрһәткән ҡаһарманлығының дөйөм әһәмиәтен күрһәтеү маҡсатында булдырыла.
Варнава (Мокша ҡушылдығы)
Варнава  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Донгуз (Алая ҡушылдығы)
Донгуз (Донгуз йырыны) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алай йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбүзәров
Әбүзәров — фамилия.
Родисхайн
Родисхайн — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 2,32 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Безмошица
Безмошица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карел Гавличек-Боровский
Карел Гавличек-Боровский (Karel Havlíček Borovský [ˈkarɛl ˈɦavliːtʃɛk ˈborofskiː] ; Карел Гавличек, Гавел Боровский псевдонимы ; 1821 йылдың 31 октябре, хәҙерге Гавличкув Брод ҡалаһы янындағы Борова ҡасабаһы — 1856 йылдың 29 июле, Прага) — чех сәйәсмәне, шағир, публицист; чех журналистикаһына, сатираға һәм әҙәби тәнҡиткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Вацлав Гавел уны беренсе чех диссиденты тип атаған.
Биографияһы
Сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Немецкий Брод (хәҙерге Гавличкув Брод) урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Прагалағы Чарльз университетында (1838 — 1840), унан һуң теологик семинарияла уҡыған, унан ирекле фекер йөрөтөү өсөн ҡыуылған (1841).
1848 йылғы революция башланғас, ул "Прага" газетаһын ҡалдырып, «Халыҡ газетаһы» сығара башлай, баҫма Чехия либералдарының танылған һәм популяр органына әүерелә. 1848 йылда ул Чехия Сеймына һәм Австрия Парламентына һайлана. Ул Прагалағы Бөтә Славян конгресын ойоштороусыларҙың береһе була, Польша һәм Хорватия яҙыусыларын конгресста ҡатнашырға йәлеп итеү өсөн Польшаға һәм Хорватияға бара. Ул илдә ойошҡан реакцион режимға ҡаршы, Май заговорында (Майский заговор (1849)) ҡатнашыусы булараҡ, ул 1849 йылдың апрелендә судҡа бирелә. Шул уҡ йылды, ул мәҡәләләрҙең йөкмәткеһен ғәйепләгән суд барышында еңеүгә ҡарамаҫтан, ҡулға алына һәм йәшерен рәүештә, хөкөмһеҙ һәм тикшереүһеҙ, Бриксенға (Тирол, хәҙерге Италияла Брессанон) һөргөнгә ебәрелә.
Туберкулез менән сирләгән Гавличҡа Прагаға, ҡатынының етди ауырыуы арҡаһында, 1855 йылдың апрелендә, үҙенең дә үлеме алдынан (ҡайтыуына ҡатыны үлгән була инде) кире ҡайтырға рөхсәт итәләр. Һуңғы сәйәхәтендә уны биш меңгә яҡын талантын хөрмәтләүселәр оҙатып бара.
Скрипчинский Любовь Владимировна
Уның фәнни хеҙмәттәре йылғаларҙың һыубаҫар туғай ерҙәрен үҙләштереү һәм дөгө үҫтереү мәсьәләләренә арналған.
Биографияһы
Л. В. Скрипчинский 1936 йылда Новочеркасск инженер-мелиорация институты (хәҙер Новочеркасск дәүләт мелиорация академияһы) юғары уҡыу йортон тамамлай һәм 1965 йылға тиклем был уҡыу йортонда эшләй. 1945 йылдан алып Любовь Владимировна Скрипчинский КПСС ағзаһы. 1961 йылда «Төньяҡ Кавказ һәм Волга йылғаһының һыубаҫар туғайҙары — дөгө сәсеп үҫтереү өсөн төп резерв» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1965 йылдан алып Любовь Владимировна Скрипчинский Украина һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты) ауыл хужалығы мелиорацияһы кафедраһында Ровно ҡалаһында эшләй, унда 1973—1975 йылдарҙа был уҡыу йортоноң гидромелиорация кафедраһын етәкләй. Ошо уҡ Украина һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты) юғары уҡыу йортонда Л. В. Скрипчинский үҙ фәнни мәктәбен булдыра. 1980 йылда Кишиневтағы Һыу резервтарын комплекслы файҙаланыу Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының (ЦНИИКИВР) ғилми консультанты була.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, ғалимә Одессала йәшәй. Любовь Владимировна Скрипчинский 1998 йылда Одесса ҡалаһында вафат була.
Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), миҙалдар менән бүләкләнгән.
Ҡаҙ өмәһе
Ҡаҙ өмәһе- башҡорттарҙың йола байрамы. Көҙгөһөн ҡаҙҙарҙы салып йолҡоу өсөн үткәрелгән өмә. Ҡаҙ өмәһе – ул матур итеп аралашыу, күңел асыу, үзеңде күрһәтеү ҙә булып тора. Ҡаҙ мамығынан мендәр, түшәк, яҫтыҡтар яһайҙар, итенән аш-һыу өсөн бик һәйбәтләп файҙаланалар.
Башҡорт йәштәре ҡаҙ өмәһен айырыуса көтөп ала торған булғандар. Ҡаҙ өмәһен бигерәк тә ҡыҙҙар көтөп алған. Шунан ситтә ҡалмаҫ өсөн, улар бәпкәләре күп булған апайҙарға йәйҙән үк һүҙ һалып ҡуйғандар. Был ғаиләгә оҡшарға, ярарға тырышкандар. Йолҡонған ҡаҙҙарҙы көйәнтәгә аҫып ҡыҙҙар шишмәгә, һыу буйына мәкегә алып төшкәндәр. Шул һыуҙа ҡаҙҙарҙы йыуғандар. Ғәҙәттә, ҡурайҙар тағып, ҡыҙҙар менән бергә егеттәр ҙә шишмәгә төшкән. Ҡаҙҙарҙы йыуып ҡайтыуға, хужабикә ҡаҙ майында ҡоймаҡ, тәбикмәк бешереп, сәй әҙерләп көтөп торған.
Киске мәжлес тамамланғас, йортта йәштәр уйыны ойошторолған.
Альбум София
София Альбум (Sofia Ahlbom, 25 ноябрь 1803 йыл — 8 июнь 1868 йыл) — швед рәссамы, фотограф, яҙыусы, феминистик хәрәкәттә ҡатнашыусы.
Биографияһы
София Альбум 1803 йылда Вестероста ювелир ғаиләһендә тыуа. Ул бала саҡтан сәнғәткә күп яҡлы талант күрһәтә, рәсем һәм гравировкаға уны ювелир Грандель өйрәтә.
Софияның атаһы 1822 йылда вафат була, йәшәү өсөн аҡсаһыҙ ҡалмаҫ өсөн апаһы Густава менән ҡыҙҙар өсөн мәктәп аса, шулай уҡ заказсылар өсөн гравюралар эшләй. Ул ташта Стокгольм һәм Висбю картаһын соҡоп төшөрә.
Бер бай ҡатындың кәңәше буйынса София әсәһе һәм һеңлеһе Менән Стокгольмға күсә. Бында уның баҡыр, көмөш һәм алтын буйынса гравер эше яҡшы түләнә. 1842—1843 йылдарҙа Парижда эшләй. 1863—1866 йылдарҙа гравировканан башҡа. ул шул ваҡытта үҫешкән фотография менән профессиональ шөғөлләнә.
Софияның таланттары асыҡлана: уны Стокгольмда Navigationsskolan («Навигация мәктәбенә») картограф булып эшләргә саҡыралар. Уға миҙалдарҙағы Stockholms Slöjdskola («Стокгольмской школы искусств и ремёсел») һәм Krigsakademien vid Karlberg («Военной академии в Карлберге») яҙыуҙар ҡарай. 1861—1864 йылдарҙа ул Швед лордтар палатаһы геральдикаһы китабы өсөн яҙыуҙар эшләй.
София Альбум шулай уҡ яҙыусы була, шиғырҙар һәм проза баҫтыра. Уға әҙәби даирәләрҙә яҡшы мөнәсәбәттә булалар, атап әйткәндә, уның ижадын яҙыусы Фредрика Бремер  үҙенең китабында Livet i gamla världen (1862 г.) телгә ала.
Эштән тыш, София йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. Ул ваҡытта Швецияла ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлылығы, атап әйткәндә, профессиональ уҡытыусылар өсөн хөкүмәт пенсияһы мәсьәләләре күтәрелә башлай. Был идея 1855 йылда Юсефина Деланд инициативаһы менән Svenska lärarinnors pensionsförening (Уҡытыусы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн пенсия тәьминәте фонды») тормошҡа ашырыла, әммә башҡарыусыларҙың компетенциялары булмау сәбәпле, байтаҡ хәүеф була. София Альбум Юсефинаны Деланды фонд секретары вазифаһында алмаштыра һәм 1859—1864 йылдарҙа эшләй. Фондтың эшен яҡшы ойоштороу проектты ябыуҙан ҡотҡара.
Головин колоннаһы
Головин бағанаһы — Тверҙә 1867 йылда Головин валы төҙөлөү хөрмәтенә халыҡ аҡсаһына төҙөлгән һәйкәл. Һәйкәл шулай уҡ Затьмачья ҡалаһы кешеләрен һыу баҫыуҙан һаҡлаусы ҡала башлығы А. Ф. Головинский аҡсаһына төҙөлгән.
Колонна өс тапҡыр урынын алыштыра; баштағы урыны элекке Старицкая заставаһында, Голвин валы башланған ерҙә тора, артабан уны валдың икенсе ситенәдәге Никола сиркәүе янына баҫтыралар; ниһайәт, 1960 йылдарҙа уның Еңеү обелискыһы төҙөлөшө менән бәйле булғанлығынан, Тьмаки йылғаһы күперҙәре араһына урынлаштыралар. Хәҙерге көндә колонна шул урында, Покровский сиркәүе янында, тора.
Һәйкәл дүрт ҡабырғалы, өҫтөнә шар ҡуйылған ҡара гранит (мәрмәр) колоннанан ғибәрәт. Башта был шар еҙ шар булған, ләкин әлеге ваҡытта ул юғалтылған һәм яңы шар менән алмаштырылған. Һәйкәлдең өҫкө өлөшөндә яҙылған:«Валъ Головинскiй. Валъ построенъ иждивенiемъ Тверского Городского Головы Потомственнаго Почётнаго Гражданина и Кавалера Алексъя Федоровича Головинскаго». <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> «Валъ Головинскiй. Валъ построенъ иждивенiемъ Тверского Городского Головы Потомственнаго Почётнаго Гражданина и Кавалера Алексъя Федоровича Головинскаго».
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ерыкла (Калмантая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вачка (Вад ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Симбугино
Тарихы
Симбугино ауылы Симбушино, Михайловка булараҡ та билдәле.
1920 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Өфө өйәҙе Новоселовка улусына инә (ЦИА РБ. Ф Р-473. Оп. 1. 956-957. б.).
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 17 июнендәге Указына ярашлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыу тураһында тураһында» Симбугино менән менән бергә:
Бүздәк районы Ғафури ауыл Советының тимер 1411 км юл будкаһы; Бурный Поток ауылы, Елановка ауылын, Кирзавод ҡасабаһы, Михайловка ауыл Советының Әнгәсәк ауылы, Дүртөйлө районы Мәскәү ауыл Советының Алға ауылы; ауыл Абдул ауыл Советының Туғай Кинйәһе ауылы, Күмертау районы Көйөргәҙе ауыл Советының Назар ауылы; Төмәнәк ауыл Советының Алексеевка ауылы, Туймазы районы Татар-Олҡан ауыл Советының Урдяк-Николаевка ауылы бөтөрөлә.
Географик урыны
Батҡаҡ йылғаһы буйында, Топоринка ауылы янында урынлашҡан.
Алыҫлығы (БАССР, 1969):
Халҡы
1920 йылдың халыҡ иҫәбен алыу буйынса М.И.Роднов мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда ике милләт йәшәй:
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, ауылда 98 кеше йәшәгән. Өҫтөнлөк милләт — урыҫтар (Башҡорт АССР-ы, 1969).
Ибраһимов Фәттәх Әҙелмырҙа улы
Ибраһимов Фәттәх Әҙелмырҙа улы (1892—1937) — Граждандар һуғышында ҡатнашыусы (1918—1921). Бөрйән-Түңгәүер кантонының хәрби комиссары (1921 - 1922). БАССР-ҙың почетлы таусыһы.
Ибраһимов Фәттәх Әҙелмырҙа улы 1892 йылдың 22 мартында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең Әлмөхәмәт ауылында (хәҙерге Әбйәлил районы) тыуған. 1917 йылғы революцияға тиклемге биографияһы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
«1920 йылдың 5 июнендә Башҡорт кавалерия бригадаһы Пиняево ауылына һөжүм иткән ваҡытта ул бер эскадрон менән дошман батареяһының артына үтеп инә һәм ҡапыл ябырылып, уларҙы ҡасырға мәжбүр итә һәм кешеләре менән бергә ике орудиены, боеприпастары, 2 пулемёт һәм ике ылауҙы ҡулға төшөрә», — тиелә. Ҡыҙыл Байраҡ ордены уға 1922 йылда тапшырыла. Фронттан ҡайтҡас, 1922 йылға тиклем Бөрйән-Түңгәүер кантонының хәрби комиссары булып хеҙмәт итә. Артабан Иркутск ҡалаһында Себер тау институтында уҡып, тау инженеры һөнәрен үҙләштерә. Баҡырүҙәк һәм Ишбирҙе мәғдәнлектәрендә эшләй, артабан Түбә мәғдән идаралығының (рудоуправление) идарасыһы вазифаһын башҡара. БАССР-ҙың почетлы таусыһы исемен ала.
1930-сы йылдар аҙағында эҙләнеү партияһы начальнигы булып эшләй. Репрессия елдәре Фәттәх Ибраһимовты ла урап үтмәй, 1937 йылдың 21 авгусында ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 8 декабрендә Өфөлә атып үлтерелә.
Сабай (Бүздәк районы)
Сабай (Сабаево) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 732 кеше. Почта индексы — 452716, ОКАТО коды — 80217000000.
Чирок (Емец ҡушылдығы)
Чирок  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емец йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гөлфиә
Этимологияһы
Гөлфиә исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда килеп ингән, фарс. — гөлгә оҡшаш мәғәнәһен аңлата.
Билдәле шәхестәр
Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы (16 октябрь 1953 йыл) — башҡорт журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2006) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты. Бөтә донъя башҡорттары (III, IV) Ҡоролтайы (Конгресы) делегаты, башҡарма комитеты кәңәшмәһе ағзаһы һәм башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары.
Исхакова Гөлфиә Заһит ҡыҙы (Вәлиева) (15 февраль 1957 йыл, ТАССР, Әлмәт районы, Кәләй) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, ансамбль етәксеһе, шағирә, Удмуртияла (Воткинск) йәшәп, татар телендә ижад итә. Татарстан (2007) һәм Удмурт Республикаһы (2007) яҙыусылар, РФ журналистар (2014) союзы ағзаһы. Сәжидә Сөләймәнова (2016), Риза Шәфи (2008) исемендәге премиялар лауреаты.
Динисламова Гөлфиә Әлфәт ҡыҙы (1963) — Башҡортостан Республикаһы Ағиҙел ҡалаһы мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, мәғариф алдынғыһы.
Ҡаҙан Император университеты
Ҡаҙан император университеты (1804—1917) — Императорский Казанский университет — Рәсәй империяһы императорының ун ике университетының береһе.
Тарихы
Император университеты барлыҡҡа килеү датаһы тип Александр I Раҫлау грамотаһына ҡул ҡуйған 1804 йылдың 5 декабре иҫәпләнә. Бер үк ваҡытта Император университетының университетҡа киң үҙидаралыҡ — профессорҙарҙы, декандарҙы, ректор һайлау мөмкинлеге һәм башҡа өлкәләрҙә үҙаллылыҡ биргән Ҡаҙан университеты Уставына ҡул ҡуйылған.
Блаженной памяти Августейшая Прабабка Наша Государыня Императрица Елизавета Петровна, шествуя по стезям великого Преобразователя России, между прочими славными подвигами благоволила основать в Казани 1758 года Гимназию и даровать ей некоторые права, незадолго пред тем Московскому Университету пожалованные. Предположив, сообразно просвещения настоящих времен, в сём самом месте учредить Университет, дабы существование сего благотворного заведения соделать навсегда неприкосновенным и даровать ему возможность к достижению важного назначения образования полезных граждан на службу Отечества и распространения в нём нужных познаний. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source">
Рәсәйҙең иң тәүге университеттарының береһе. Рәсми рәүештә 1814 йылда 4 бүлексә менән асылған: әхлаҡи һәм сәйәси фәндәр, физика һәм математика, табиплыҡ йәки медицина, телмәр фәндәре, шулай уҡ көнсығыш телдәре кафедраһы була. 28 профессор, 12 адъюнкт, 3 лектор һәм 3 сәнғәт уҡытыусыһы эш башлай.
Химия, математика һәм лингвистик мәктәптәре менән донъя кимәлендә танылыу алыуҙан тыш, Ҡаҙан университетының ғорурлығы, XIX быуаттың тәүге яртыһында Европалағы шәрҡиәтте өйрәнеү үҙәге була (1854 йылда Ҡаҙан университетының шәрҡиәт бүлексәһе Петербург университетына күсерелә).
Раҫлағандан алып тотош ун йыл буйына университет үҙенең Уставы менән файҙалана алмай, ә гимназия директоры ''И. Ф. Яковкин'', Уставҡа һылтанып үҙ хоҡуҡтарын яҡлаған өс профессорҙы эшенән бушата — был власҡа ҡаршы сығыу тип баһалай. . Уға попечитель С. Я. Румовский ышана һәм ҡурсалай. Университетта башлыса аҙ һанлы сит ил профессорҙары уҡыта.
Был осорҙа университет (1804—1814) Ҡаҙан гимназияһының юғары синыфтары уҡыусыларынан ғына тора. Үҙ ғалимдары булмағанлыҡтан, сит илдекеләр менән тулыландырырға тура килә: Браун, Бартельс, Литтров, Броннер һәм.
Ҡаҙан университеты статусында төп үҙгәрештәр тәүге попечителе ''С. Я. Румовский'' вафат булғандан һәм Ҡаҙан уҡыу округының яңы попечителе итеп М. А. Салтыковты тәғәйенләнгәндән һуң булған. Бөтә яманлыҡтарҙың сәбәбе Яковкин икәнен Салтыков аңлай, шул ваҡытта уҡ уның менән тәүге бәрелеш була. Михаил Александрович немец профессорҙар менән яҡынлаша, улар, ысынлап та, университет составында иң яҡшы белгестәр булған. Шуғаса университетҡа бүленгән бик күп аҡсалар ҡайҙа киткәне лә иҫәптә булмаған. 1814 йылдың башында ла мәрхүм попечитель ҡул ҡуйып өлгөргән бойороҡ буйынса Яковкин мәғариф министрлығынан байтаҡ аҡса алырға өлгөргән. Әммә был уның һуңғы тантанаһы була.
Устав ҡулланыла башлай һәм, һәм тантанаһынан һуң классик университет составындағы дүрт бүлексә «тулыһынса асыла». Университетҡа Профессорҙар советы идара итә башлай.
Иң яҡшы профессорҙар булып элеккесә немецтар ҡала, әммә улар ҙа етмәй. Уҡыу башлыса латин телендә алып барыла, ә студенттар был телде лә, немец телен дә етерлек белмәй. Әммә Ҡаҙан математик мәктәбенә башланғыс һалған Лобачевский һәм Симонов кеүек профессорҙарының лайыҡлы вариҫтары булған бер нисә студент табыла. Урыҫлашҡан немец профессоры К.Фукс шулай уҡ университеттың башҡа профессорҙарынан, башта натуралист, һуңынан «терапия һәм медиктар» профессоры булараҡ айырылып сыҡҡан.
1816 йылда профессорҙарҙың үҙ белгеслегенән тыш буш торған кафедраларҙа ярты окладҡа эшләргә рөхсәт иткән ҡарар ҡабул ителә. Был лекциялар күп файҙа килтерә алмай, шулай ҙа буш торғандан яҡшыраҡ була. Салтыков осоронда университетты тамамлаған рус профессорҙары барлыҡҡа килә (Г. И. Солнцев)) студенттар һаны (1814 йыл) бик тиҙ үҫә һәм дүрт тапҡырға тиерлек арта (1819—161 кеше).
1818 М. А. Салтыков үҙ теләге менән Сит ил эштәре коллегияһында ғына ҡалыу шарты ҡуйып вазифаһын ҡалдыра һәм отставкаға китә.
1819 йылда ревизор булып ''М. Л. Магницкий килергә йыйынғанын һәм халыҡ мәғарифы министры итеп А. Н. Голицын'' тәғәйенләнеү тураһында имеш-мимештәр Михаил Александровичты тиҙләтеп отставкаға китергә мәжбүр итә.
Ревизия үткәргән университеттың М. Л. Магницкий бик насар һығымталар яһай һәм университетты ябырға кәрәк тип белдерә, әммә император Александр I бының менән ризалашмай һәм уның үҙенә был етешһеҙлектәрҙе төҙәтергә ҡуша. 1819 йылда Ҡаҙан уҡыу округы попечителе вазифаһын ҡабул итеп, Магницкий үҙенә оҡшамаған профессорҙарҙы эштән ҡыуа, хоҡуҡ профессоры һәм ректор Г. И. Солнцевты тәбиғи фәндәрҙе «Инжилдән сығып уҡытмаған өсөн» университет судына бирә.
Күп тә үтмәҫтән, 1826 йылда генерал П. Ф. Желтухин үткәргән университет ревизияһы һөҙөмтәһендә Ҡаҙан университетындағы Магницкийҙың был эшмәкәрлеге йүнәлешенең емергес булыуы рәсми рәүештә таныла. Магницкийҙы 1827 йылда М. Н. Мусин-Пушкин алмаштыра, ул университетты ихлас яратҡан һәм үҙенә уның абруйын күтәреү бурысын ҡуйған. Уға етди ярҙамсы 1827 йылдан 1846 йылға тиклем университеттың ректоры булып эшләйәск билдәле геометр Н. И. Лобачевский йөҙөндә табыла.
Лобачевский ректор булған саҡта Ҡаҙан университетынан Н. Н. Зинин, А. М. Бутлеров, О. М. Ковалевский, В. П. Васильев кеүек күренекле ғалимдар сыға.
1825 йылда университеттың төп корпусы төҙөлә, ә 1830 йылда университет комплексы ансамблен: китапхана бинаһы, химия лабораторияһы, анатомик театр, астрономик обсерватория, клиникалар һәм башҡаларҙы төҙөү тамамланды.
1834 йылдан Учёные записки Казанского университета ғилми журналы сыға башлай.
1835 йылда индерелгән Николай I уставы буйынса өс факультет ойошторола: философия (телмәр һәм физика-математика бүлеге), юридик һәм табиплыҡ.
1837 йылда университетта Рәсәйҙә беренсе ҡытай теле кафедраһы ойошторола.
1844 йылда Ҡаҙан университеты профессоры Карл Клаус яңы химик элемент — рутенийҙы аса (уны Рәсәй хөрмәтенә шулай атайҙар) — был батша Рәсәйендә асылған берҙән-бер химик элемент була.
1835 йылғы университет уставы йоғонтоһонда студенттар һаны ла бик тиҙ арта. 1848 йылғы тарихи ваҡиғалар арҡаһында иһә был һан 1850-нән 309-ға тиклем төшә. Ҡырым кампанияһынан һуң студенттар һаны тағы ла арта башлай, Ҡаҙан университетында 1856 йылда 680 студент уҡый.
1835 йылдан алып Көнсығыш телдәрен бөтә университетының философия факультеттарында уҡытылған, Ҡаҙан университетында иһә был күпкә көсәйтелгән — 1837 йылда ҡытай теле кафедраһын ойошторолған, 1839 йылда фарсы һәм әрмән телдәре инә, 1842 йылдан — санскрит теле өйрәнелә башлай.
1850 йылда Санкт-Петербург университетында Шәрҡиәт факультеты асылыу менән бәйле, Ҡаҙан университетының бөтә материалдары һәм коллекцияһы тулыһынса баш ҡалаға ебәрелә.
Инде Ҡаҙан университетында Шәрҡиәт телдәре буйынса уҡытыу туҡтатылғас та, 1861 йылда ғәрәп һәм төрки-татар теле уҡытыу индерелә. Ҡаҙан университетында себер губерналарына табиптар һәм уҡытыусылар әҙерләү өсөн 50-гә тиклем ҡаҙна стипендияһы булдырыу ҡаралған булған.
1863 йылда Александр II индергән устав буйынса дүрт факультетын ойошторолған:
1884 йылдың 1 ғинуарына — 892, 1891 йылдың 1 ғинуарына — 714, 1892 йылдың 1 ғинуарына — 737, 1893 йылдың 1 ғинуарына — 803 студент була.
XX быуат башында
XX быуат башында Ҡаҙан университетында бер нисә яңы клиника төҙөлгән. Быға булышлыҡ күрһәткән астроном В. П. Энгельгардт исеме бирелгән астрономик обсерватория асыла. Уҡытыусылар персоналы 200-гә тиклем арта. Студенттар һаны 2000 кешегә тиклем етә. Университет типографияһы иһә оҙайлы ваҡыт Рәсәй көнсығышына хеҙмәт күрһәтә.
Фән һәм тормош өсөн университетта булған ғилми йәмғиәттәр — химия, математика, шәрҡиәт, археология, тарих һәм этнография, лингвистика, тәбиғәтте өйрәнеүселәр йәмғиәте,, невропатолог һәм психиатрҙар йәмғиәте, юридик йәмғиәт, табиптар йәмғиәте, педагогик йәмғиәт күп көс һалған.
Мосолмандарҙың уҡытылыуы
Ҡаҙан Император университеты эшләп килгән осор дауамында Ҡаҙан мәғариф өлкәһе империяның көнсығышында йәшәгән халыҡтар ихтыяждарына яраҡлаштырылған, һәм Ҡаҙан университеты улар менән «бөйөк урыҫ» (великорус) халҡы араһында бәйләнеш булараҡ ҡаралған. 1836 йылда Ҡаҙан медицина университетына Ырымбур мосолмандарынан 20 уҡыусы ҡабул итеү маҡсатында махсус ҡағиҙәләр эшләнә, быға тиклем улар Ҡаҙан гимназияһында курс тамамларға тейеш була; 1849 йылда был кешеләргә медицина факультетында ғына уҡырға рөхсәт бирелеүе раҫлана; 1863 йылда Ҡаҙанда ғына түгел, бүтән гимназияларҙа лә тулы курс тамамлаған мосолмандарға Ҡаҙан университетына инергә рөхсәт итәләр.
Ректорҙар
В императорский период существования Казанского университета было 18 ректоров :
Шулай уҡ ҡарағыҙ
История Казанского университета
Безузная
Безузная (Безужна) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Адамовка (Әлшәй районы)
Адамовка (Адамовка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 452113, ОКАТО коды — 80202861002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса украиндар 100 процент тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Адамовка ауылына 1908 йылда нигеҙ һалына.
Сыбаркүл районы
Сыбаркүл райо́ны — Рәсәйҙен Силәбе өлкәһендә район.
Административ үҙәк — Сыбаркүл ҡалаһы(район составына инмәй).
Майҙан — 2879 км². Районда күлдәр күп: Сыбаркүл, Большой Кисегач, Мисәш, Еловое, Теренкуль, Еланчик һәм башҡалар.
Тарих
Район 1935 йылда тыуҙы.
Хеопс пирамидаһы
Хеопс Пирамидаһы (ғәр. هرم هيوس) (Хуфу), Гизаның Бөйөк пирамидаһы — Мысыр пирамидаларының иң ҙуры, Боронғо Мысырҙың архитектура сәнғәте ҡомартҡыһы; беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған «Донъяның ете мөғжизәһе»нең берҙән-бере һәм уларҙың иң боронғоһо: уның йәше яҡынса 4500 йыл тип билдәләнә.
Гиза платоһында Мысырҙың баш ҡалаһы ситендә һәм Нил дельтаһында урынлашҡан; платоның Боронғо батшалыҡтың өс фараоны — төҙөлөшкә заказ биреүселәр тип күҙалланған Хеопс, Хефрен (Хафра) һәм Микерин (Менкаура) — исемен йөрөткән ҙур пирамидаларының иң төньяҡтағыһы. Был пирамидалар Мемфис (Боронғо батшалыҡтың баш ҡалаһы) һәм Гелиополь ҡалаһы ситендә, Ҡаһирәгә нигеҙ һалынғанға тиклем мең йыл элек төҙөлә. Өс мең йылдан ашыу ваҡыт дауамында (Англияла Линкольн соборы төҙөлгәнгә тиклем, 1300 йылдар тирәһе) Бөйөк пирамида Ерҙә иң бейек төҙөлөш булып тора. 1979 йылдан, «Мемфис һәм уның некрополдәре — Гизанан Дахшурға тиклем пирамидалар районы» пирамидалар комплексының башҡа пирамидалары кеүек үк ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы булып тора.
Пирамидаларҙың йәше
Бөйөк пирамиданың архитекторы тип Хемиун — вәзир һәм Хеопстың туғаны һанала. Шулай уҡ ул «фирғәүендең барлыҡ төҙөлөштәре идарасыһы» титулын йөрөтә. Егерме йыл барған (Хеопс идара иткән осор) төҙөлөш беҙҙең эраға тиклем 2540 йылдар самаһы элек тамамланған, тип күҙаллана.
Пыжьянка
Пыжьянка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь-Ега йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чурбаш
Чурбаш — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 818 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бремер Фредрика
Фредрика Бремер (Fredrika Bremer; 17 август 1801 йыл — 31 декабрь 1865 йыл) — швед яҙыусыһы, сәйәхәтсе, абруйлы феминистка, уҡытыусы-мәғрифәтсе.
Биографияһы
Фредрика Бремер 1801 йылдың 17 авгусында Финляндия Герцоглығында шул саҡтағы швед провинцияһының Або ҡалаһында бай сауҙагәр ғаиләһендә тыуа. 1804 йылда өс йәшендә ғаиләһе менән Стокгольмдан 20 миль алыҫлыҡтағы атаһы һатып алған имениеға күсә. Фредерика унда 1820 йылға тиклем тиерлек йәшәй. Ул һәм уның һеңлеләре алған тәрбиә бик ҡаты була; ата-әсәһе, бигерәк тә атаһы, ҡаты һәм тупаҫ була һәм балаларының темпераментына ла, һәүәҫлектәренә лә бер ниндәй ҙә иғтибар итмәй. Даими оялыу һәм бер төрлө, насар шарттар теремек Фредрикаға көслө тәьҫир итә: ул үҙендә файҙаһыҙға батып барған ниндәйҙер көстәрҙе тоя, һәм ул ауырый башлай. 1821 йылда бөтә ғаилә Францияның көньяғына юллана. Был ваҡытҡа Фредерика Шиллер әҫәрҙәре менән таныша, улар уға бик көслө тәьҫир итә. Сит илдән ҡайтҡас та уның тормошо әүәлгесә дауам итә, һәм берҙән-бер күңел асыуы булып әҙәби ижад ҡала.
Ғаилә баҫымына ҡарамаҫтан, Фредрика бер ҡасан да никахҡа инмәй һәм ғүмерен әҙәбиәткә арнай. 1820—1830 йылдарҙа аноним рәүештә хикәйәләр йыйынтығын баҫтыра; был йыйынтыҡтар өсөн Швед академияһы уны бәләкәй алтын миҙал менән бүләкләй. 1840-сы йылдарҙа Бөйөк Британияла эшселәр хәрәкәтен яҡлап сығыш яһай.
1849 йылдан 1851 йылға тиклем Кубаға һәм АҠШ-ҡа сәйәхәт итә, Рольф Эмерсон, Генри Лонгфелло, Натаниэль Готорн менән осраша. Һуңыраҡ Швейцария, Италия, Фәләстин, Греция буйлап сәйәхәт итә, ошо илдәргә барыуы тураһында юл яҙмалары ҡалдыра.
Фредрика Бремер 1865 йылдың 31 декабрендә Стокгольм янындағы Эрст фамилия һарайында вафат була.
Әҫәрҙәре
Уның феминистик Герта, или История одной души (1856). романы айырыуса ҙур баһа ала.
Мәҙәниәттә
Олкоттың үҙ заманында билдәле булған «Маленькие женщины» романында героинялар Фредрика Бремерҙың прозаһын уҡый.
Роза (Тюрингия)
Роза (Тюрингия) (Rosa (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 770 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98590 һәм автомобиль коды — SM.
Бремер Фредрика
Мәҙәниәттә
Швецияла йәшәгән Куба яҙыусыһы Рене Васкес Диас Фредрика Беремерҙың Кубала сәйәхәте тураһында биографик Фредрика в раю романын (1999) яҙа.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Вера ярымутрауы
Веры ярымутрауы (Пинаев ) — Рәсәйҙәге ярымутрау, Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә Түргеяҡ күленең көнбайыш ярында урынлашҡан. Һыу кимәле юғары булғанда утрауға әйләнә, һыу кимәле түбәнәйгәндә яр муйыны менән тоташа, ярымутрауға әүерелә. Ярымутрауҙың майҙаны 0,08 квадрат километр (8 гектар).
Элек ярымутрау Емельян Пугачевтың көрәштәше, крәҫтиән Пинаев фамилияһы буйынса Пинаев ярымутрауы тип атала. Ул император Екатерина II ваҡытында ярымутрау мәмерйәһендә йәшенеп йәшәгән. Хәҙерге исемен легенда буйынса XIX быуаттың башында ярымутрауҙа йәшәгән старообрядсы дәрүиш Веранан ала.
Веры ярымутрауында археологик ҡомартҡылар комплексы (мегалиттар — камералы кәшәнәләр, һәм ) — Вера утрауы мегалиттары (ҙур таш киҫәктәренән ҡоролмалар) урынлашҡан. Мегалиттар яҡынса 6000 йыл элек, беҙҙең эраға тиклем 4-меңенсе йыллыҡта төҙөлгән булғандар
Ярымутрауҙы һәм XVIII—XIX быуаттың старообрядсылары ҡалдыҡтарын, хөжрә, зыярат һәм сиркәү ҡалдыҡтары рәүешендә, беренсе тапҡыр 1909 йылда Николай Финляндский тасуирлай.
2004 йылдан алып ярымутрауҙа даими рәүештә фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә. Археологик эштәр барышында ярымутрауҙа 38 археологик ҡомартҡы урынлаштырылған, шул иҫәптән: камералы кәшәнә, беҙҙең эраға тиклем 4-се меңйыллыҡтағы таш эшкәртеү урыны. Неандерталецтар туҡталҡаһы табылған (60-100 мең йыл элек). Утрауҙа асыҡ һауа аҫтында археологик музей-ҡурсаулыҡ һәм мегалиттар музейы асыу планлаштырыла.
Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы
Биографияһы
Әнисә Хәйретдин ҡыҙы Дилмөхәмәтова 1933 йылдың 27 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Мерәй ауылында тыуған.
1952 йылда Башҡорт театр‑художество училищеһын тамамлағандан һуң (Х.Бохарский курсы) — Баймаҡ колхоз‑совхоз театры (ҡара: Сибай башҡорт драма театры), 1954—1989 йылдарҙа Башҡорт академия драма театры артисы.
Әнисә Дилмөхәмәтова ижадына лирик тоналлек яҡын. Ул ижад иткән образдар һөйкөмлө, сөнки күңел йылыһы менән башҡарылған, актрисаға ябайлыҡ, эскерһеҙ тойғолар хас: Луиза («Мәкер һәм мөхәббәт», Ф. Шиллер; 1952, дебют, БАДТ), Ләлә («Аҫылйәр», М. Фәйзи), Дилбәр («Йырланмаған йыр», М. Кәрим). Байтаҡ эштәре трагик пафослы, улар үткерлек һәм көнүҙәк һыҙаттар биреү менән иғтибарҙы йәлеп итә: Любовь Шевцова [«Батырҙар», А. А. Фадеевтың «Йәш гвардия» («Молодая гвардия») романы буйынса В.Ғ.Ғәлимов инсценировкаһы), Пальмира («Мөхәммәт. Нур һәм шәүлә», Вольтерҙың «Магомет» пьесаһы буйынса), Алиман («Әсә, Ер‑әсә», С. Т. Айытматовтың «Әсә — Ер‑әсә» («Материнское поле») повесы буйынса Л. В. Вәлиев инсценировкаһы). «Йософ һәм Алмаҡай», «Йылан ҡабығы», «Артур һәм Нэнси», «Ҡаһым түрә» (И. И. Дилмөхәмәтов менән авторҙашлыҡта) һәм башҡа пьесалар авторы.
Әнисә Хәйретдин ҡыҙы Дилмөхәмәтова 2015 йылдың 12 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ведяжа
Ведяжа — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәшһәд (ерләү урыны)
Мәшһәд (مشهد; Машхад (место погребения)) — шиғыйҙарҙа шәһиттәрҙе ерләү урыны.
Ҡулланылышы
Мәшһәд һүҙе абруйлы кешеләр, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең туғандары һәм көрәштәштәре — сәхәбәләр, шиғый имамдары, ҙур дин әһелдәре, әүлиәләр һ.б. ҡәберҙәре өсөн киң таралған атамаһына ҡушымта булып тора. Мәшһәдтең икенсе атамалары ла бар — ҡүббә, маҡам, мазар, имамзада. Ғәҙәттә, мәшһәд зыярат ҡылыу объекты булып тора.
Манхар бланко
Манхар бланко (Manjar blanco) — испан телле  илдәрҙә бер нисә төрлө тәм-томдоң атамаһы Испанияла  был бланманже. Америкала, бигерәк тә (Көньяҡ Америка) шулай тип татлы аҡ һөт пастаһы атала, ул һылау йәки эслек өсөн ҡулланыла. Был исем Латин Америкаһында ҡайһы берҙә дульсе де лече йәки йәки cajeta (кахета) менән үҙ-ара алмаштырып ҡулланыла, ләкин был терминдар, ғәҙәттә, тәм-томға ҡарай, әҙерләүе һүртәләнеүенән  айырылып тора.
Испания
Манхар бланко Испанияла һәм Европаның башҡа өлөштәрендә  күберәк бламанже кеүек билдәле булған десертҡа ҡарай, ул желатинға оҡшаған консистенция була. (ысынбарлыҡта, хәҙерге заман төрҙәренә йышыраҡ желатин ҡушып яһайҙар). Урта быуаттарҙа был ризыҡты тауыҡ йәки балыҡ, дөгө, шәкәр һәм һөт (йәки  миндалле һөт) һәм башҡа ингредиенттарҙан әҙерләгәндәр (моғайын, был ашамлыҡҡа  мосолман Испанияһының һәм мосолман Сицилияһы аш-һыуының йоғонтоһо булғандыр). Хәҙер Испанияла был ризыҡтың төп ингредиенттары булып һөт миндаль, кукуруз крахмалы йәки шәкәр һәм желатин  тора. Ашамлыҡтың испан варианттары йыш ҡына  француз йәки инглиз аш-һыуынан айырылып тора.
Көньяҡ Америка
Manjar blanco исеме Перу, Колумбия һәм Чилиҙа билдәле. Ул һөткә әҙ-әҙләп шәкәр ҡушып күләмен кәметеп һәм ҡуйыртып яй ғына бешерелгән традицион әҙерләнә торған ошоға оҡшаш ашамлыҡтарға ҡарай. Ҡайһы бер өлкәләрҙә өҫтәмә ингредиенттар ҡушыла: ванилле борсаҡтар, цитрус һуты, дәрсен һәм хатта дөгө. Көймәһен өсөн ғәҙәттә һыуға ултыртып бешерәләр. Һөҙөмтәлә ҡуйыртылған һөткә оҡшаған, әммә бик ҡуйы аҡ йәки һарғылт төҫтәге  паста барлыҡҡа килә
Манхар бланко икмәккә һылау өсөн, йәки төрлө ҡамыр ризыҡтарының электәре, мәҫәлән, альфахор һәм teja (тех) өсөн ҡулланыла.
Колумбия
Манхар бланко — Колумбияла натильянс менән бер рәттән традицион раштыуа ашамлығы. Уны һөт, дөгө һәм шәкәрҙән яһайҙар; тейешле текстураһы булғансы ҡатышманы оҙаҡ бешерәләр. Был тәм-томдо Раштыуа ваҡытында магазиндарҙа һаталар, әммә күптәре йорттарында үҙаллы әҙерләүҙе хуп күрә.
Завьяловка
Завьяловка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карабулакөзенінің һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пенза дәүләт аграр университеты
Тарихы
СССР Министрҙар Советының 1950 йылдың 21 сентябрендәге 15192/Р номерлы ҡарары менән Юғары белем министрлығына, Пенза ҡалаһында урман техник техникумы базаһында, Пенза ауыл хужалығы институты ойошторорға рөхсәт ителә. 1995 йылдың 16 ноябрендә институт Пенза дәүләт ауыл хужалығы академияһы итеп үҙгәртеп ҡорола. Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығының 2016 йылдың 1 декабрендәге 536-сы бойороғо менән Пенза дәүләт ауыл хужалығы академияһы Пенза дәүләт аграр университеты итеп үҙгәртелә.
Университет ректорҙары
Төрлө йылдарҙа университет менән етәкселек иткән ректорҙар (директорҙар) :
Диссертация советы
Университет янында ике диссертация советы бар:
- Диссертация советы Д 220.053.01
Түбәндәге һөнәрҙәр буйынса фән кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүселәрҙең, фән докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүселәрҙең кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлауҙы ҡабул итә:
- Диссертация советы Д 220.053.02
Белем сифатын баһалау
«Рәсәй бөгөн» халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығы тарафынан Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығы ярҙамында үткәрелгән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, белем биреү сифатын бойондороҡһоҙ баһалау күрһәткесе кимәле буйынса, университет Рәсәйҙең 503 юғары белем ойошмаларының дөйөм рейтингында 23-сө урында, һәм Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағындағы 54 юғары белем ойошмалары рейтингында 3-сө урында
Белузейяга
Белузейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ГУЛАГ архипелагы
ГУЛАГ — һүҙбәйләнешенән алынған аббревиатура. «ГУЛАГ Архипелагы» атамаһы, бәлки, А. П. Чеховтың китабына аллюзиялыр
Яҙылыу һәм нәшер итеү тарихы
әҫәрен Солженицын СССР-ҙа 1958 йылдан алып 1968 йылға тиклем осорҙа (1968 йылдың 2 июнендә тамамланған) йәшерен рәүештә яҙған, беренсе томы 1973 йылдың декабрендә Парижда баҫылып сыҡҡан.
1973 йылдың 23 авгусында автор сит ил хәбәрселәренә ҙур интервью бирә. Шул уҡ көндө яҙыусының ярҙамсыларының береһе Ленинградта йәшәүсе Елизавета Воронянскаяны ҡулға ала. Допрос барышында уны «ГУЛАГ архипелагы» китабының бер дана ҡулъяҙмаһы ҡайҙа икәнлеген әйтергә мәжбүр итәләр. Өйгә ҡайтҡас, ул аҫылына. 5 сентябрҙә Солженицын был турала белә һәм "Архипелаг"ты көнбайышта («ИМКА-Пресс» эмигрант нәшриәтендә) баҫтыра башларға ҡуша. Ошо ваҡытта яҙыусы СССР етәкселегенә "Советтар Союзы юлбашсыларына хат"ы аша мөрәжәғәт итә. Хатында ул коммунистик идеологиянан баш тартырға һәм СССР-ҙы рус милли дәүләтенә әйләндереү аҙымдарын яһарға саҡыра. Август аҙағынан башлап көнбайыш матбуғатында диссиденттарҙы, атап әйткәндә, Солженицынды яҡлаған бик күп мәҡәләләр баҫыла.