cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оскар Уайльд
Биографияһы
1874—1878 йылдарҙа, шулай уҡ стипендияға лайыҡ булып, Оскар Уайльд Оксфорд университетында классик бүлектә уҡый. Бында ул ирланд акцентынан ҡотолоп, инглизсә таҙа һөйләшә башлай. Оксфордта Уайльд мәҙәниәт теоретигы Джон Рёскиндың һәм уның шәкерте Уолтер Пейтерҙың лекцияларын тыңлай. Икеһе лә матурлыҡты данлай, әммә Рёскин уны изгелек менән берлектә генә күрһә, Пейтер матурлыҡта ниндәйҙер яуызлыҡ ҡушылмаһы булыуын да таныған. Университетта уҡыған йылдарҙа уҡ Уайльд Греция һәм Италияны барып күрә, уларҙың мәҙәни мираҫы һәм матурлығына таң ҡала. Оксфордта ул «Равенна» поэмаһы өсөн бик абруйлы Ньюдигейт премияһын ала, уны XVIII быуатта сэр Роджер Ньюдигейт йыл да үткәрелгән поэмалар конкурсында еңгән Оксфорд студенттары өсөн булдыра.
1878 йылда университетты тамамлағас, Уайльд Лондонға күсенә.
Ҡорман (ауыл)
Ҡорман (Курманова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Район үҙәге Арғаяш ауылынан көньяҡҡа табан 2 километр алыҫлыҡта Маяшты күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡорман (Маяшты) — һырҙы башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һырҙы улусы составында була. 1916 йылда ауылда Һырҙы улусы идаралығы, рус-башҡорт уилищеһы, почта бүлексәһе, 4 кибет теркәлгән.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
Ҡарай (Көйөргәҙе районы)
Ҡарай — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл, Яҡшымбәт ауыл советына ҡарай. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 102 кеше. Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80239805002 (2002 й).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Көйөргәҙе районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ауыл эргәһенән Бәләкәй Көйөргәҙе йылғаһы аға.
Топонимик легендалар
Ташлыкүл туғайы. Абдул менән Ҡарайҙан 2 — 3 км алыҫлыҡта Көйөргәҙе буйында Ташлы күл туғайы бар. Унда күл берәү генә түгел, ә бер нисәү. Тик уларҙың береһен дә ташлы күл, йәғни ташы булған күл, тип әйтеп булмай: ғәҙәттә, күлдәр һаҙлыҡлы -батҡыл була. Исемде кем ҡушҡандыр, уныһы беҙгә ҡараңғы. Ташлыкүл туғайынан Көйөргәҙе аша Арүлгән туғайы бар. Ар удмурт милләтле кеше була. Ул ошо туғайҙа үлеп ҡала, туғай исеме шунан ҡалған. Быны миңә йөҙйәшәр Гәрәй Рәжәпов ағай һөйләгәйне.
Һөлөклөкүл. Ул Абдул ауылы янында булған. Хәҙер ҡороған. Ә Ҡарай ауылы янындағы күл Оҙонгүл тип атала. Буйы сама менән 200—300 м, киңлеге — 15 — 20 м. Был күлгә Зайхан шишмәһе ағып төшә. Унда томбойоҡтар үҫә. Мул һыулы матур тәбиғи күл булғас, һөлөгө лә, балығы ла бар.
Ауыл тарихы
1980—1990 йылдарҙа «Ағиҙел» журналында Ә.З.Әсфәндиәровтың «Тыуған ауылың тарихын беләһеңме?» тигән яҙмалары баҫылғайны. Көйөргәҙе районы ауылдарына ҡағылышлы мәҡәләһендә ул былай тип яҙа: «Ҡарай (Аҡбулат) ауылы XVIII быуаттың 60-сы йылдарында ойошҡан. Етенсе ревизия (1816) бында 19 йорт барлығын әйтә. Ә XIX быуат уртаһында 40 йортта 260 кеше йәшәгән. Ҡарай артабан да әллә ни үҫмәй. 1920 йылда ла 39 ғына өй була. Ҡарай Бөрйән волосының Мунаш түбәһенә ҡараған, ә 1864 йылдан Таймаҫ ауыл йәмғиәтенә кергән. Етенсе ревизия ваҡытында Ҡарайҙың улы Байғужаға 71 йәш була. Ауылдың беренсе исеме Пугачев восстаниеһында әүҙем ҡатнашҡан Аҡбулат Раҡаев исеме менән киткән. Аҡбулат 1774 йылда бер мең кешелек ғәскәргә етәкселек иткән».
Быларҙың барыһын да арҙаҡлы тарихсыбыҙ Әнүәр Закир улы Әсфәндиәров архив материалдарына таянып яҙған. Шулай булғас, Ҡарай ауылына 300 йыл тигән һүҙ. Ҡарай хәҙерге Абдулдан 1 саҡрым өҫтәрәк, Ҡыҙыл тау буйында була. Бер аҙҙан һуң улар Көйөргәҙе аша Зайхан тигән ергә күсеп сыға. Көмөштәй таҙа һыулы Зайхан шишмәһе әле лә ағып ята, уны Зайхан бабай ҡаҙған. Улар бынан да күсә: бер өлөшө — 1-се Кинйәабыҙға (Туғай Кинйәһенә), бер өлөшө — Түкәнгә. Уларҙы зайхандар тип йөрөтәләр.Ә бер өлөшө әлеге урыныда ҡала. Ул Ҡарай тип атап йөрөтөлә. Шуны өҫтәп әйтергә кәрәк: Ҡарай халҡы Абдул халҡы менән талашып йәшәмәгән. Ә, киреһенсә, дуҫтар булып, үҙ-ара ҡунаҡҡа саҡырышып, аралашып, бер-береһенә ярҙамлашып йәшәгән. Әле лә шулай йәшәйбеҙ.
Маслов Леонид Романович
Маслов Леонид Романович (1895—1969) — табип һәм совет хәрби эшмәкәре, медицина хеҙмәте генерал-майоры (1943).
Биографияһы
1895 йылдың 22 авгусында Белгород ҡалаһында тимер юлсы ғаиләһендә тыуған.
1915 йылда Тифлис хәрби-фельдшерлыҡ мәктәбен тамамлай, шунан һуң Рус императоры армияһында фельдшер булып хеҙмәт итә. 1920 йылдың июненән алып РККА-ла хеҙмәт итә, Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1929 йылда Ленинград Хәрби-медицина академияһын (ХМА, хәҙерге С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы) тамамлай. 1-се Тымыҡ океан дивизияһының 1-се Чита полкында кесе табибтан алып Никольский-Уссурийский, Иркутск, Киев һәм башҡа хәрби госпиталдарҙың начальнигына тиклем хеҙмәт юлын үтә. 1938 йылдан алып — бригада табип-хирургы, Харьков хәрби-медицина училищеһы коменданты була. Генераль штабтың хәрби академияһы ҡарамағындағы юғары курсын тамамлап, 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Генштаб академияһы янындағы начальниктар составы курстарын тамамлай — Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлешендә медицина хеҙмәте начальнигы булып хеҙмәт итә (1941), шулай уҡ Ҡыҙыл Армия кадрҙар идаралығы һәм төп хәрби-санитар идаралығы начальнигы була (1942). 1942 йылдың 25 мартынан 1943 йылдың 15 ғинуары буйына Хәрби медицина академияһы начальнигы булып эшләй. Һуңынан тағы фронтта була — Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө Украин һәм 2-се Белорус фронттарының хәрби-санитар идаралығы начальнигы булып хеҙмәт итә (1943—1944). 1944—1945 йылдарҙа Киев медицина институтының хәрби-медицина әҙерлек кафедраһы начальнигы (КМИ, хәҙер А. А. Богомолец исемендәге Милли медицина университеты), һуңынан Карпат яны хәрби округында хәрби-санитар идаралыҡ менән етәкселек итә.
1947 йылда армиянан китә. СССР Оборона Минстрлығының Хәрби-медицина музейында (хәҙерге Хәрби-медицина музейы) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1969 йылдың 3 авгусында Ленинградта вафат була, Богословский зыяратында ерләнгән (32-се участкала).
Ленин ордены менән бүләкләнә, өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, шулай уҡ күп миҙалдар һәм сит ил наградалары менән бүләкләнгән.
Иҫәкәй (Ишембай районы)
Иҫәкәй (Исякаево) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 251 кеше. Көҙән ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453232, ОКАТО коды — 80231850004.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Тарихы
Иҫәкәй — башлыса юрматы ҡәбиләһе башҡорттары, ҡармышевтар нигеҙ һалған тораҡ пункты. XVIII быуат башынан V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 33 йортта 123 башҡорт һәм бер ихатала 1748 йылда индерелгән 6 типтәр йәшәгәне билдәле, 1859 йылда ауылда 408 кеше һәм 35 ихата булған. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 807 кеше һәм 177 йорт хужалығы күрһәтелгән.
Ауыл халҡының береһе Дәүләткүл Йомағузин — 1812 йылдағы Ватан һуғышында ҡатнашыусы һәм ике көмөш миҙал кавалеры, 1839 йылда әле тере була
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Таналыҡ (археологик ҡомартҡы)
Таналыҡ — бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы. Беҙҙең эраға тиклемге 15-14 быуаттарға ҡарай. Хәйбулла районының Хворостянка ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 километр өҫтәрәк Таналыҡ йылғаһының һул ярындағы төп ҡалҡыулыҡ морононда урынлашҡан. Хәҙер уны Таналыҡ һыуһаҡлағысы баҫҡан.
1995 йылда Г. Н. Гарустович һәм А. Ф. Йәминов аса, ТТӘИ, БДУ, БДПИ, СГПИ һәм Башҡортостан Республикаһының Милли музейы ойошторған берлектәге экспедиция (етәксеһе Н. А. Мәжитов) тарафынан өйрәнелә.
Табыштар
Яҡынса 6,5 мең м² майҙан асып тикшерелә. Тораҡта каркас-бағана конструкциялы 10 торлаҡ, усаҡтар, ҡоҙоҡтар, хужалыҡ соҡорҙары табыла.
Керамика алакүл мәҙәниәте, бура мәҙәниәте (орнаментһыҙ йә баҫып һыҙылған оҙонса түңәрәк, шыма йә кәкерсәкле һыҙыҡтар), абаш мәҙәниәте, черкаскүл мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан ғибәрәт.
Ҡомартҡының төньяҡ һәм көнсығыш өлөшөндә 5 ҡәбер асыҡланған. Һөйәктән һәм таштан (уҡ башаҡтары, иген ҡырғыс, суҡмарҙар һ.б), шулай уҡ металл эшкәртеү эҙҙәре (мәғдән киҫәктәре, шлак, таш сүкештәр, һандал, игәү плиталары), хайуан һөйәктәре табылған.
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының милли музейында һаҡлана.
Има (Кама ҡушылдығы)
Има  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1342 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Энс (йылға)
Энс (Enns) — Үҙәк Европалағы йылға, Дунайҙың уң ҡушылдығы. Йылғаның оҙонлоғо 320 км. Йылғаның тамағы районында һыуҙың уртаса тотонолоуы 210 м³/сек тәшкил итә.
Энс йылғаһының башы Түбән Тауэрн тауҙарында, Австрия федераль ерҙәре Зальцбург биләмәһендә урынлашҡан. Артабан йылға төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә Штирия биләмәһе буйынса Көнсығыш Альп тауҙар теҙмәләре араһындағы үҙәнлектән ағып үтә.
Штайрҙан төньяҡта Энс йылғаһы Үрге һәм Түбәнге Австрия араһында сик барлыҡҡа килтерә, улар урта быуаттарҙа «Энстан юғары Австрия» һәм «Энстан түбән Австрия» булараҡ билдәле булғандар. Энс йылғаһы Маутхаузен һәм Энс ҡалалары янында Дунай йылғаһына ҡушыла. Энс йылғаһы үҙәне буйлап Гезойзе милли паркы (Штирия ере, Австрия) урынлашҡан. Дөйөм алғанда парк йылға үҙәненең 110 километрын биләй. Энс йылғаһы ярында Энс ҡалаһы - Австрияның боронғо ҡалаһы урынлашҡан.
Суваляш
Суваляш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/115/59/12    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылайыр яйлаһы
Йылайыр яйлаһы — Башҡортостандың көнсығышында урынлашҡан яйла.
Географияһы
Башҡортостандың Күгәрсен, Йылайыр һәм Ейәнсура райондарына тура килә.
Тасуирламаһы
Яйла палеоген дәүерендә мезозой осорона ҡайтып килгән урындағы пенеплендың ҡалҡыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклеге — 300—600 м. Көнсығыш өлөшөндә рельефы тигеҙ, көнбайышында — тау-теҙемле. Күпселегендә ултырма һәм вулкансал тоҡомдарҙан һалынған. Йырын-үҙән оҙонлоғо 1 кв. км-ға 1-2 км тәшкил итә.
Көнсығыш өлөшөндә рельефы тигеҙ, көнбайышында тауҙар теҙмәһе урынлашҡан.
Исламда фәрештә
Фәрештәләр — Аллаһтың вәкилдәре, күҙгә күренмәй торған зат. Уларҙың вазифаһы — Аллаһҡа ғибәҙәт итеү.
Йылайыр яйлаһы
Тасуирламаһы
Ере һоро тау‑урман тупраҡлы булған урындарҙа ҡайын, имән, саған, йүкә, йыла, ҡарағас ҡатыш ҡарағай урмандары үҫә. Типик һәм һелтеле ҡара тупраҡтарында болондар һәм ҡыуаҡлы далалар урынлашҡан. Яйланың көнсығыш сите буйлап имән һәм йүкә урмандарының сиге үтә.
Исламда фәрештә
Аллаһы тәғәләнең бик күп фәрештәләре бар, уларҙың иҫәбе-хисабы юҡ. Улар Аллаһтың итәғәтле ҡолдары. Уның ҡушҡандарын һүҙһеҙ башҡарыусылар. Улар кешеләр кеүек түгел. Кәүҙә төҙөлөштәре юҡ. Нурҙан яратылғандар. Ғәҙәттә кеше күҙенә күренмәйҙәр.
Йылайыр яйлаһы
Тәбиғәт ҡомартҡылары
Яйлала Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркы, Эйек заказнигы (тыйыулығы) һәм Шайтантау заказнигы ойошторолған. Оло һәм Кесе Энәк йылғаларында шишмә бағыры ҡурсалана, Дөр‑Дөр тауындағы дөр-дөр сәскә ҡыуаҡлығы, Аҙаҡлы йылға тамағындағы Кесе Һүрәм йылғаһы үҙәне, Әлйән, Канонников һәм Маяҡтау тауҙары — тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән
Исламда фәрештә
Иң мәшһүр фәрештәләр
Бөйөк фәрештәләрҙән тыш тағы ла төрлө вазифалар үтәүсе фәрештәләр бар:
Шехадет Şehadet شہادت Shahada
Тербун районы
Тербун районы — Рәсәй Федерацияһы Липецк өлкәһенең көньяҡ-көнбайышындә урынлашҡан административ-территориаль берәмек (район) һәм муниципаль берәмек (муниципаль район).
Административ үҙәге — Тербуны ауылы.
Географияһы
Майҙаны 1170,07 км² (райондар араһында 12-се урын биләй). Райондың төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 32 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 51 км.
Район территорияһы ҡалҡыулыҡлы, тигеҙһеҙ, ер өҫтө йырындар, йылғалар менән киҫелгән, йылға үҙәндәре күп һанлы убаларға бай. Тупраҡ япмаһы: көньяҡта типик тупраҡтан һәм төньяҡта салат тупраҡтан (тоҙлолоғо бөтөрөлгән тупраҡ) ғибәрәт. Эрозия процестары бик көслө.
Төп йылғалар — Олым, Олымчик һәм Кобылья Снова. Күл-быуалар, урман майҙандары бик аҙ.
Район өс өлкә менән сиктәш: Орел (Ливен районы). Курск (Касторка районы), Воронеж (Семилуки районы) һәм Липецк өлкәһенең үҙендә — Долгоруков, Задонье, Хлевенск һәм Воловка райондары менән.
Тарихы
Район 1928 йылдың 30 июлендә Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкә (ЦЧО) составында ойошторола. (1930 йылға тиклем Ельцы округына инә). 1934 йылдың 31 декабрендә Воронеж өлкәһе составына инә, 1935 йылдың 18 ғиуарынан — Курск өлкәһенә. 1954 йылдың 6 ғинуарында Липецк өлкәһе булдырылғандан һуң, уның составына индерелә.уның составына индерелә.
Административ-муниципаль ҡоролошо
Тербун муниципаль районы ауыл биләмәһе статусы менән 15 муниципаль берәмекте үҙ эсенә ала. Тербун районында 75 тораҡ пункты иҫәпләнә.
Бейғол
Бейғол (Бейгулово) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 172 кеше. Почта индексы — 450514, ОКАТО коды — 80252875002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хмелёвка (Волга ҡушылдығы)
Хмелёвка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 2060 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ипрари сиркәүе
Ипрари сиркәүе (იფრარის მთავარანგელოზზის ეკლესია), Самегрело — Земо Сванети төбәгенең Местия муниципалитетындағы XI быуат сиркәүе. Ауыл бейек тауҙағы тарихи һәм мәҙәни төбәк Сванетияның өлөшө булып тора. Архитектура яғынан әҙ билдәле булған Ипрари сиркәүендә 1096 йылда Теодор төшөргән фрескалар бар, ул урта быуат грузин монументаль һынлы сәнғәтенең өлөшө булып тора. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.
Архитектура
Ипрари тура мөйөшлө һәм  4.75 × 2.6 м2 үлсәмле ябай  йорт, көнсығышҡа ҡарай апсидалар менән тамамлана. Квадрат блоктарҙан төҙөлгән. Фасады ярлы һәм ябай. Берҙән-бер инеү урыны көнбайыштан. Интерьеры ике тәҙрә менән яҡтыртыла, береһе апсидала, икенсеһе инеү урыны өҫтөндә. Алтары залдан өс аркалы тишекле таш алтарь менән айырыла. Сиркәүҙең диуарҙары ябай. Эске диуарҙары XI быуаттан XV быуатҡа тиклем эшләнгән мемориаль граффитинан тора.
Фрескалары
Архитектураһы әһәмиәткә эйә түгел, ләкин Ипрари сиркәүенең интерьеры юғары сифатлы фрескалаға эйә, уларҙы урындағы община 1096 йылда король рәссамы Теодорға заказ бирә, Теодорҙың Сванетиялағы тағы ике сиркәү өсөн фрескалар эшләгәне билдәле.
Фрескалары интерьерҙа архитектура үҙенсәлектәренә тап килһен өсөн ойошторола, төрлө декоратив мотивтар стена композицияларын ҡаймалау һәм демаркациялау өсөн ҡулланыла. Тышҡы апсиданың өҫкө һәм түбәнге кимәлдәрендә сиркәү иерархтары төркөмө, изгеләрҙең һүрәттәре күрһәтелгән. Түшәмдәге һәм стеналағы фрескалар шулай уҡ ике кимәлдә урынлашҡан, улар Иисусты суҡындырыуҙы һәм уның алдында тубыҡланып торған Изге Георгийҙы,  Архангел Михаилды, Иисус Навинды төньяҡ стенала һүрәтләй, көньяҡ стенала Иисустың Раштыуаһын, Архангел Гавриилды, Теодор Стрателатты, Изге Аннаны һүрәтләй.
Көнбайыш стеналағы фрескаларын билдәһеҙ рәссам башҡарған, улар бпйтаҡ кимәлдә юҡҡа сыҡҡан
Иконаһы
Сванетиялағы башҡа урта быуат сиркәүҙәре кеүек үк Ипрари сиркәүе христиан сәнғәте әйберҙәренең хәүефһеҙ һаҡлау урыны була. 1910 йылда грузин ғалимы Тагашвили бик күп боронғо сиркәү әйберҙәре тураһында хәбәр итә. Ипрари иконостасында Архангел Михаилды һүрәтләгән XII-XIII быуаттар иконаһы һаҡланған
Пина (Кызурова ҡушылдығы)
Пина  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кызурова йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Магнитогорск дәүләт университеты
Магнитогорск дәүләт университеты (МаДУ), Магнитогорск классик университеты — Магнитогорский государственный университет — Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында 1932—2014 йылдарҙа эшләгән юғары уҡыу йорто.
ХХ быуатта
Уҡыу йорто 1932 йылдың 1 октябрендә киске индустриаль педагогик институт булараҡ ойошторола. Институтта беренсе көндән математика, физика, химия һәм тарих факультеты асыла, һәм шул уҡ йылдың ноябренән рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһы өҫтәлә.
1938 йылда, киске факультет педагогик институтҡа үҙгәртелә, өс факультет : физика-математика, тарих һәм филология һаҡланып ҡала, 1947 йылда сит ил телдәре факультеты ҡушыла, 2004 йылдан ул лингвистика һәм тәржемә факультеты тип атала.
1959 йылда педагогика һәм башланғыс белем методикаһы факультеты асыла.
1962 йылда педагогика һәм мәктәпкәсә тәрбиә биреү психологияһы факультеты, сәнғәт һәм графика факультеты ойошторола.
Сәнғәт-график факультеты, социаль һөнәрҙәр, индустриаль-педагогик факультеттар, психология, социаль педагогика, информатика тарих, кадрҙарҙы яңынан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү бүлектәре асыла.
XXI быуатта
Йылдан-йыл факультеттар һәм белем биреү тармаҡтары өҫтәлә бара. Хәҙерге мәлдә, 2000 йылдан университетта 20 яңы һөнәр биреүгә лицензия алынған, 7 һөнәр буйынса аспирантура белеме бирелә.
2003 йылда Магнитогорск дәүләт университеты базаһында Көньяҡ Урал төбәк «Интернет-мәғариф» үҙәге төҙөлә, ул йыл һайын белем биреү учреждениеларының 1000-гә яҡын хеҙмәткәренең квалификацияһын арттырыуҙы тәьмин итә. МаДУ төпкөл уҡыу йортонан Көньяҡ Урал төбәгенең көслө ғилми һәм педагогик кадрҙар үҙәгенә әүерелә һәм Рәсәй Федерацияһында иң эреләре рәтенә инә.
Хәҙерге ваҡытта университетта — 14 факультет, 57 кафедра, күп һанлы лабораториялар, оҫтаханалар, махсуслаштырылған кабинеттар һәм кластар булған юғары уҡыу йорто, уларҙа 612 уҡытыусы эшләй. Университеттың барлыҡ бүлексәләре компьютер техникаһы менән йыһазландырылған һәм интернетта берҙәм локаль селтәргә берләшкән. Университетта белем биреү процесына юғары уҡыу йортона инергә әҙерлек, 37 тармаҡ буйынса юғары һөнәри белем биреү, юғары уҡыу йортонан һуңғы һөнәри белем (аспирантура һәм докторантура) һәм өҫтәмә белем (белгестәр һәм идара итеү хеҙмәткәрҙәренең квалификацияларын күтәреү) инә.
Додо сиркәүе
Додо мәмерйә комплексы (დოდოს რქა) йәки Додо сиркәүе - Давид Гареджа монастырь комплексында тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы
Тарихы
Додо сиркәүенә VI  быуаттың беренсе яртыһында Давид Гареджаның уҡыусыларының береһе нигеҙ һала. XIII-XVIII быуаттарҙа сиркәү бер нисә тапҡыр монголдар, сәлжүктәр һөжүменә дусар була
Архитектура үҙенсәлектәре
Сиркәү төрлө осорҙағы (VI-XVIII б.б.) бер нисә мәмерйә комплексынан тора. Төп залы XI-XIII быуаттарға ҡарай. Сиркәүҙең иң мөһим һәм иң боронғо өлөшө ҡаяның мөйөшөндә урынлашҡан.
Сиркәүҙең төп залы тарихи һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә булған фрескалар менән биҙәлгән. Үҙәк алтарҙың фрескаһы Иисустың фатихаһын һүрәтләй. Шулай уҡ Архангел Михаил һәм Гавриилдың һүрәттәре бар.
Чебоксар һыуһаҡлағысы
Чебоксар һыуһаҡлағысы — Рәсәйҙәге һыуһаҡлағыс.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312112100000019.
Има (Порыш ҡушылдығы)
Има  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Порыш йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Өфө трамвайы
Өфө трамвайы — Өфө ҡалаһында трамвай системаһы.
1945 йылға тиклем
1898 йыл — Инженер Коншин Өфөлә беренсе электр трамвайы төҙөү буйынса тәҡдим яһай.
1911 йыл — Өфө ҡала думаһы ҡалала трамвай хәрәкәтен ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә.
1913 йыл — Инженерҙар Васильев һәм Штудер ҡала думаһына трамвай линияһын төҙөү төҙөү маҡсаты менән мөрәжәғәт итә.
1934 йыл — 5 мартта СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы Өфөлә трамвай линияһын төҙөү буйынса ҡарар ҡабул итә.
1936 йыл — ошо йылдың яҙында Зенцов урамында (хәҙер Ленин урамы) трамвай линияһын төҙөү башлана. Август айында 5 моторлы һәм шулай уҡ 5 прицеплы вагондар һатып алына.
1937 йыл — 23 ғинуарҙа һынау өсөн трамвайҙы ебәреп ҡарайҙар. 24 ғинуар төнөндә Ленин урамы буйлап Почтамт бинаһынан Пермь урамына тиклем трамвай хәрәкәте асылды. Регуляр хәрәкәт 1 февралдә башлана.
1938 йыл — ғинуар айында ҡар таҙартҡыс алына. Был йылға файҙаланыуҙа 8 моторлы һәм 5 прицеплы вагондар була. Сентябрҙә файҙаланыуға Буденный урамынан (был урамда трамвай депоһы урынлашҡан була) яңы типографияға (хәҙер Октябрь проспекты башы) тиклем участка индерелә.
1940 йыл — трамвай юлдарының оҙонлоғо өс маршрутта 21 километрға тиклем барып етә, улар буйлап 17 Х вагон һәм 15 һәм 17 М прицеплы вагон йөрөй. Бабушкин урамынан (типография) "Ит комбинат"ына тиклем участка разъезлы, бер яҡлы була.
1945 йыл — Шота Руставели урамындағы разъезлы бер яҡлы юл бөтөрөлә, сөнки Трамвай урамы буйлап «Ит комбинаты» туҡталышынан хәҙерге ваҡыттағы «Трамвай урамы» туҡталышына тиклем яңы тармаҡ асыла. Бының өсөн хәҙерге Калинин һәм Матросов парктарындағы урман массивтары һирәгәйтелә.
1946—1991 йылдар
1952 йыл — Революцион (Зенцов урамы менән киҫешкән урын), Аксаков, Свердлов урамдары буйлап «Икмәк заводы»на тиклем линия төҙөлә. МТВ-82 модификациялы тәүге ике вагон алына.
1956 йыл — 2-се трамвай депоһы нефть заводының структура берәмеге (цехы) булараҡ асыла. 2-се трамвай депоһынан («Колхоз баҙары»нан алып) «Монтажсылар урамы»на тиклем линия һалына.
1957 йыл — Ульянов урамы боролошонан Космонавтар урамына тиклем линия төҙөлә.
1958 йыл — «НУНПЗ»-ға тиклем линия төҙөлә һәм «Космонавтар урамы» ҡулсаһынан «Ағиҙел» Башҡорт художество предприятиеһы"на тиклем (Шумавцов урамы аша һәм «Гастелло исемендәге стадион»ға тиклем линия һалына.
1959 йыл — « Загородный станция»һында ҡулса төҙөлә.
1961 йыл — беренсе 10 РВЗ-6 модификациялы вагондар алына. Өфө тимер вокзалы алдындағы майҙанда кирегә әйләнгән ҡулса бөтөрөлә, ә линия «Товар дворы»на (хәҙер «Дзержинский урамы») тиклем оҙайтыла.
1962 йыл — Октябрь проспекты буйлап Трамвай урамынан Космонавтар урамына тиклем участкала линия асыла.
1966 йыл — Ветошников урамына тиклем линия төҙөлә һәм 16-сы «Хлебзавод — Ветошников урамы» маршруты асыла.
1969 йыл — Оло Гражданлыҡ һәм Рихард Зорге урамдары буйлап линия асыла, улар буйлап 5-се, -сы, 10-сы, 14-се маршруттар асылды.
1970 йыл — Ибраһимов бульвары буйлап линия асыла. «Госцирк ҡулсаһы» һүтелә, 1945—1950 йылдарҙа был ҡулса «Балалар санаторийы» исеме аҫтында селтәрҙең ике юллы участкаһы көньяҡ өлөшөнөң аҙаҡҡы пункты була, һуңынан 10-сы һәм 14-се маршруттар өсөн әйләнеүле ҡулсаға әйләндерелә. 10-сы, 14-се, 19-сы һәм 20-се маршруттары «Госцирк» аша ҡулсала әйләнә башлай. 18-се «Төҙөлөшлө — Яҡутов исемендәге парк» маршруты, 19-сы «Дзержинский урамы — Госцирк», 20-се «Опера театры — Госцирк» маршруттары асыла.
1971 йыл — Минһажев урамынан Ырымбур урамына тиклем Диагональ урамы (хәҙер Октябрҙең 50 йыллығы урамы) буйлап участка һүтелә. Менделеев урамына тиклем линия төҙөлә, 16-сы маршрут «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы"на тиклем оҙайтыла. 21/22-сы ҡулса «Госцирк — Йәшел сауҡалыҡ шифаханаһы» маршруттары асыла.
1972 йыл — «Химпром»ға тиклем 23-сө «Космонавтар урамы — Инициатива урамы» маршруты асыла. «Опера театры — Йәшел сауҡалыҡ шифаханаһы» йүнәлешендә 24-се маршрут ебәрелә.
1975 йыл — «ВАЗ» Автоүҙәге» линияһы асыла, 3-сө һәм 8-се маршруттары оҙайтыла.
1986 йыл — трамвай юлдары оҙонлоғо 156 км тәшкил итә (Өфө өсөн иң ҙур дәүмәл). ӨДНТУ-ның 2-се һәм 4-се корпустары араһында линияны бөтөрәләр һәм уны Ҡулса урамына күсерәләр. Маршрут асылды 3к «ВАЗ» автоцентры» — «Монтажлаусылар урамы», 8к «ВАЗ» автоцентры» — «Космонавтар Урамы» маршруттары асыла.
1991 йылдан һуң
1995 йыл — трамвай юлдары оҙонлоғо 156 км тәшкил итә, маршруттар һаны 23, пассажирҙар ташыуы йылына 90,17 миллион тәшкил итә.
1996 йыл —«Инициатива урамы» буйлап һәм «НУНПЗ» һәм «Загородный станцияһы» араһындағы участкала хәрәкәт ябыла, 23-сө маршрут бөтөрөлә, ә 6-сы маршрут «ВАЗ» автоцентры»на тиклем йөрөй башлай. 11-се һәм 17-се маршруттар бөтөрөлә. 9к маршрутына 20-се һан бирелә.
2004 йыл — Октябрь проспектында «Госцирк» һәм "Аграр университет"ы араһында трамвай линияһы бөтөрөлә. 2-се, 2а, 20-се, 23-сө маршруттар ябыла. Ошо уҡ йылдың йәйендә. "Монтажсылар урамы"нан "НУНПЗ-ға тиклем трасса юҡҡа сығарыла. 12-се маршрут "Монтажсылар урамы"на тиклем ҡыҫҡартыла.
2005 йыл — Тимер юл вокзалын реконструкциялау менән бәйле «Дзержинский урамы»на тиклем хәрәкәт туҡтатыла. 7-се, 10-сы, 19-сы маршруттарҙың хәрәкәте туҡтатыла. Йыл йомғаҡтары буйынса, «Өфө ҡалаһының электротранспорт идаралығы» МУП-ы 20 трамвай маршрутын хеҙмәтләндерә.
2006 йыл — ошо йылдың июнь айында Өфө ҡалаһының тимер юлы вокзалы реконструкциялау менән бәйле ябылыуы арҡаһында Ибраһимов бульвары буйлап һәм «Тимер юлы вокзалы»на ваҡытлыса туҡтатыла. Шул уҡ йылдың сентябрь башында Өфө шоссеһында юл участкаһы ябыла. 4-се, 8-се, 14-се, 17-се маршруттары үҙгәртелә. 9-сы маршрут юҡҡа сығарыла һәм 4-се маршрут итеп үҙгәртелә.
2007 йыл — 17 июндә хәрәкәт тергеҙелә, әммә трамвайҙар «Тимер юлы вокзалы»на тиклем генә йөрөй башлай. Элек улар «Дзержинский урамы»на тиклем йөрөгән. Һөҙөмтәлә Ленин урамы буйлап юлдарҙы алып атшлағандан һуң «Тимер юлы вокзалы»на тиклем йөрөгән маршруттар (1-се, -се, 10-се, 19-сы) Ибраһимов бульвары буйлап, 5-се һәм 5-се к маршруттары — «Үҙәк баҙар»ы аша йөрөй башлай. 18-се маршрут «Йәшел сауҡалыҡы» шифаханаһы» туҡталышына тиклем оҙайтыла. 5к һәм 22-се маршруттары «Госцирк» артындағы быға тиклем махсус маҡсаттарҙа ғына ҡулланылған «Лесопарковый проезд» туҡталышынан кире яҡҡа хәрәкәт итәләр.
2008 йыл — МУЭТ шыумалы составы исемлегенә ярашлы баланста 224 вагон тора. Ошо йылда юлдарҙың оҙонлоғо ҡыҫҡартыла башлай. Август-сентябрҙә Октябрь проспектында һәм Черниковкаға ингән урында, «Аграр университеты»нан «Космонавтар урамы»на тиклем трамвай юлдары тулыһынса һүтелә. Ике боролошло ҡулса төҙөлә: төньяҡта — «Трамвай урамы» туҡталышында М. Калинин һәйкәле тирәләп һәм һәм көньяҡ — «Госцирк» янында.
2010 год — «Гастелло исемендәге стадион» туҡталышында Вологда урамы яғынан боролошло ҡулса төҙөлә. Һөҙөмтәлә 6-сы маршрут «ВАЗ» автоүҙәге»нән «Гастелло исемендәге стадион»ға тиклем оҙайтыла.
2014 йыл — «Комсомольская правда» гәзитенә МУЭТ генераль директоры Аскар Фазлыев биргән интервьюһынан: ҡалала транспорт революцияһын Рәсәй урамынан башлаясаҡтар. Трамвай рельстары «Госцирк» һәм «Ҡала мәҙәниәт һарайы»н бәйләйәсәк. 2016 йылдың яҙында төҙөлөш башлауы планлаштырыла. Һөҙөмтәлә трамвайҙы Блюхер урамынан ебәреп (башта уйлағансы — тиҙ йөрөшлө түгел, ә ғәҙәти трамвай), ҡулсаны ябасаҡтар. Менделеев урамындағы трамвай линияһын төҙөү киләһе этап булып: 2017 йылда «Сәй фабрикаһы»н Глумилино толаҡ районындағы әҙер рельстар менән тоташтырған линияның төҙөлөшө башлана. Яҡынса ошо уҡ ваҡытта Менделеев урамын С. И. Зорин исемендәге 1-се һанлы трамвай депоһы менән бәйләйәсәктәр, шулай уҡ Ленин урамына — Ибраһимов бульварынан Революцион урамына тиклем участкала тармаҡты кире ҡайтаралар. Киләһе аҙым — «Уфаводоканал» районында Рәсәй урамынанҺупайлыға тиклем һәм артабан микрарайон буйлап. Шулай уҡ Трамвай урамынан Черниковкаға һәм Затонға тиклем яңы линия планлаштырылған. Сығымдарҙың бер өлөшөн үҙ өҫтөнә ҡала ҡаҙнаһы ала, ҡалғанын инвесторҙарҙан алырға уйлайҙар.
Хәҙерге заманда
С. И. Зорин исемендәге трамвай депоһында файҙаланыуҙа 80  вагон иҫәпләнә: 2-се һанлы трамвай депоһында пассажирҙар файҙаланыуында 75 вагон иҫәпләнә: 2007 йылда 2-се һанлы депо маршруттарына яңы «INECON» (АО «INECON GROUP» (Чехия)) вагондары сыға. 2008 йылдың аҙағында Усть-Ҡатау вагодар төҙөү заводының 71-619А вагоны һатып алына 2009 йылды ң йәйендә 71-623-00, ә 2012 йылдың йәйендә ошо уҡ заводтың 71-623-02 4 яңы вагоны алдырыла. РВЗ-6М2 вагондары, контакт селтәре вышкаһынан башҡа, 2009 йылда иҫәптән сығарыла. Вагондарҙың береһе 1-се һанлы депола һәйкәл итеп ҡуйылған.
Йөрөү хаҡы
2017 йылдың 1 ғинуарынан:
Йөрөү хаҡы ҡулаҡса менән 20 һум тәшкил итә. Багаж ташыуы хаҡы — 13 һум.
Транспорт карталары буйынса йөрөү хаҡы:
Бер тапҡыр йөрөү: Айлыҡ тарифтары: Юл хаҡы кондукторға түләнә, ул булмаған саҡта — водителгә (төшкән саҡта).
Цедень
Цедень — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шава йылғаһының һул ярына тамағынан 8,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Изге Китаптар
Изге Китап (الكتب المقدسة) Исламда - Аллаһ тарафынан ислам тәғлимәте буйынса иңдерелгән текстар. Ғәмәлдә, хәҙерге көндә тик Ҡөрьән  генә исламда изге китап булып ҡала, ә уға тиклемге бөтә изге Яҙмалар ваҡытлыса булған тип һанала һәм ғәмәлдән сығарылған.
thumb|left|200px|[[Әл-Фатиха — Ҡөръәндең беренсе сүрәһе]] Аллаһы Тәғәлә дин һәм шәриғәт хөкөмдәрен бәйән итеп,Пәйғәмбәрҙәр аша йөҙ ҙә дүрт (104) китап иңдергән. Пәйғәмбәрҙәр ошо китаптар ярҙамында ҡәүемдәрен изге ғәмәлдәргә өндәгән. Иң беренсе Китап Әҙәм ғәләйһиссәләмгә 10 ҡағыҙ (бит), Шис ғәләйһиссәләмгә 50 ҡағыҙ (бит),Иҙрис ғәләйһиссәләмгә — 30, Ибраһим ғәләйһиссәләмгә 10 ҡағыҙ (бит) иңдергән. Муса (пәйғәмбәр) ғәләйһиссәләмгә Тәүрат китабын, Дауыт ғәләйһиссәләмгә Зәбур китабын, Ғайса ғәләйһиссәләмгә Инжил, һәм Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһиссәләмгә Ҡөрьән китабын иңдергән.
Ҡөрьән алдағы бар китаптарҙы ла эсенә алған китап. Донъялыҡ өсөн дә, ахирәт өсөн дә кәрәкле хөкөмдәр бар.
Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улы
Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улы (Абсалямов Сабир Шафикович) (1922—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы уҡсыһы. Һуңғы хеҙмәт урыны — 62-се гвардия кавалерия полкы. Ҡыҙылармеец
Биографияһы
Сабир Шафиҡ улы Әбсәләмов 1922 йылда БАССР йәғни Оло Башҡортостандың Стәрлетамаҡ кантонында тыуған (хәҙерге — Ишембай районы, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Петровск, ә 1930 йылдан — Маҡар районы тип йөрөтөлгән).
1941 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ы Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
1942 йылдың июнь айында хәбәрһеҙ юғалған
Хәтер
Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ишембай районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Пирина
Пирина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 677 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сүлмәшке
Сүлмәшке (Сульмашка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Таныпҡа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәғәҙиев Хәбир Әхмәтдин улы
Сәғәҙиев Хәбир Әхметдин улы (Сагадиев Хабир Ахметдинович 1905 йыл — 19 сентябрь (башҡа мәғлүмәттәр буйынса ноябрь) 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Белоруссия ерҙәрендә барған яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
Visa
'''Inc Visa. ''' ( йәки ) — түләү операция хеҙмәттәрен күрһәтеүсе, америка трансмилли компанияһы. Бер үк исемле ассоциацияһының нигеҙе булып тора. 2013 йылдың 20 сентябренән алып уның акцияларының хаҡы Доу-Джонс индексын иҫәпләүҙә ҡатнаша.
VISA International Service Association (рекурсив акроним) — халыҡ-ара түләү системаһы. Ассоциация хәҙерге ваҡытта үҙ эсенә ике компанияны ала (элек дүртәү ине): Inc Visa. (АҠШ, Фостер Сити), сауҙа маркаһына һәм ғәмәли технологияларға, һәм Visa Europe Services Inc. (Бөйөк Британия, Лондон), ул Европа банктары менән идара итә һәм Visa Inc. лицензиялары буйынса эшләй.
Visa карталарының дөйөм әйләнеше 8,3 триллион АҠШ доллары тәшкил итә. Visa карталары донъяның 200-ҙән ашыу илендәге сауҙа нөктәләрендә түләү өсөн ҡабул ителә. Ойошма 15 500 финанс ойошмаһын ҡулланыусы инновацион түләүле продукттар һәм технологиялар әҙерләүҙә үҙәк роль уйнай (2019 йылдың 31 мартына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса). 31.12.2018 мәғлүмәттәре буйынса 3,4 миллиард ашыу Виза карталары иҫәпләнә, улар 53,9 миллиондан артыҡ сауҙа нөктәләрендә түләү өсөн ҡабул ителә .[6]\
Түләү системаһының нигеҙе булып VisaNet - секундына 65 000-дән ашыу транзакция эшкәрткән глобаль инновацион процессинг селтәре тора.
VISA MasterCard- тан башлыса доллар операцияларына йүнәлеш алыуы менән айырылып тора, ә MasterCard — доллар һәм евро операция йүнәлештәре менән.
Тарих
1958 йылда «Бэнк оф Америка» зәңгәр-аҡ-алтын "БанкАмерикард" картаһын сығарҙы.BankAmerica карталарының милли популярлығы артыу менән уларға ярҙам итеү өсөн айырым «BankAmericard Service Corporation» ойошмаһы ойошторола, унда BankAmericard карталары менән бөтә операциялар тупланған була, һәм улар карталар биреү лицензияларын башҡа банктарға һата башлай. Һуңғыһына карталар менән эш итеү нормаларына һәм ҡағиҙәләренә буйһонорға тура килгән. Статусы буйынса ул берекмә була, уның ағзалары банк була.
«BankAmericard» атамаһы был түләү системаһының артабанғы үҫешен сикләүе ихтимал. Атамаһы АҠШ-тың Көнсығыш яр буйында, Канадала, Бөйөк Британияла һәм Мексикала популяр булмаған. Сәбәптәре: унда ул ваҡыттағы донъялағы иң эре банк атамаһы булған; АҠШ Вьетнам һуғышы арҡаһында сит илдәрҙә популяр булмай. Был илдәрҙә банктар урындағы тауар билдәләре менән файҙаланған. Шуға күрә түбәндәге критерийҙарға тап килгән исемде табырға ҡарар ителә: ҡыҫҡа, график эшкәртеүе еңел, иҫтә ҡалырлыҡ, бөтә телдәрҙә лә бер төрлө яңғырай, ниндәй ҙә булһа телдә башҡа мәғәнәһе булмай, был сауҙа атамаһын теркәргә мөмкинлек бирә. Һөҙөмтәлә VISA һүҙе һайлана. Карта яңы логотип менән беренсе транзакцияны 1976 йылдың 26 июлендә башҡарыла. Урындағы атамаларҙы ҡулланыу туҡтатыла: BankAmericard, Chargex, Carte Bleue, Bank Union, Banco Credito һәм Sumitomo Card, маркетинг бәйләнешен ябайлаштыра. «BankAmericard» исеме «Bank of America» карталарының исеме булараҡ ҡына ҡала. .
2007 йылдың октябрендә«Visa Inc.» корпорацияһы айырым юридик шәхес булараҡ ойошторола, компанияның туранан-тура йәки ситләтелгән филиалдары булып Visa U.S.A., Visa International, Visa Canada һәм Inovant тора. Visa Europe филиалға әйләнмәй, ә Европа финанс ойошмалары — ассоциация ағзалары милкендә һәм идараһында ҡала.
Рәсәйҙә Visa тарихы 30 йылдан ашыу. Беренсе Рәсәй финанс Visa институты 1988 йылда «Интурист» асыҡ акционерҙар йәмғиәте була. 1988 йылдың мартында Интуркредиткард компанияһы «Visa» программаһы менән эшләү өсөн махсус ойошторола. Беренсе Visa пластик карталарын «Интурист» асыҡ акционерҙар йәмғиәте 1988 йылдың сентябрендә Сеулдағы Олимпия уйындарына юлланыусы совет олимпия йыйылма командаһына бирә.
1989 йылда СССР-ҙың Һаҡлыҡ банкы беренсе совет, хәҙер Рәсәй, Visa ағза-банкы була. Шул ваҡыттан алып Рәсәй Visa ағзаһы булған банктар һаны даими арта бара.
Виза карталары ҡабул ителгән тәүге банкомат Мәскәүҙә 1992 йылда «Мосбизнесбанк» тарафынан ҡуйыла. 2000 йылда Мәскәүҙә Visa International Suvice Assocotion вәкиллеге асыла. 2012 йылдың 18 декабрендә компания Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкы тарафынан 11-се һанлы түләү системаһы операторҙары реестрына индерелә.
Бөгөнгө көнгә компанияның Рәсәйҙәге клиенттары - 220-нән ашыу банк. Рәсәйҙә бөтәһе 130 миллиондан ашыу карта сығарылған, улар бөтә ил буйынса 2 миллиондан ашыу сауҙа-хеҙмәтләндереү предприятиеларында ҡабул ителә.
Рәсәй Visa CEMEA төбәгенең төп баҙары булып тора.
2019 йылдың апреленән Visa 3 мең һумға тиклем (хәҙер 1 мең һумға тиклем) карта һатып алыу өсөн контактһыҙ коридорҙы киңәйтә, уларҙы PIN-код индермәйенсә эшләргә мөмкин.
Әлеге ваҡытта VISA International 6 төбәккә бүленгән:
Викиликс
2010 йылдың 7 декабрендә Visa Eurоpe WikiLeaks-ҡа түләүҙәрҙе туҡтата башлай. Ентекләп өйрәнмәйенсә, компания «был бизнестың характерын һәм Visa-ның эш ҡағиҙәләренә ҡаршы килеү-килмәүен тикшереүҙе көтә» тип белдерә. Үҙ сиратында, Wikileaks сайтына кредит һәм дебет карталары аша иғәнә биреүсе IT-компания Datacell Visa Europe компанияһына ҡаршы юридик саралар күрәсәген белдерҙе. 8 декабрҙә Аноним хактивистар visa.com DDoS һөжүмен үткәрә, һөҙөмтәлә сайт һүндерелә. Alcause «Teller AS финанс компанияһы (Visa яллаған) Wikileaks һәм Sunshine Press (Wikileaks өсөн иғәнә йыйыу буйынса юридик шәхес) эшмәкәрлегендә бер ниндәй ҙә тәртипһеҙлектәр тапмай», Visa Europe 2011 йылдың ғинуарында «үҙенең тикшереүен тамамлағансы йәшерен ҡойолған сайтҡа [secret-spilling site] иғәнәләрҙе ҡамасаулауын дауам итәсәк» тип белдерә. .
БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссары Нави Пиллай, Visa сайт хеҙмәттәрен инҡар итеп, «Wikileaks-тың һүҙ азатлығы хоҡуғын боҙа ала» тип белдерҙе.
Исландия судтары Валитор (Visa һәм MasterCard менән бәйләнгән компания) кредит картаһы ярҙамында сайтҡа иғәнә биреүҙе тыйған законды боҙоу тураһында ҡарар ҡабул итә. Судьялар, иғәнәләр сайтҡа 14 көн эсендә кире ҡайтарылырға тейеш, юғиһә компанияға кисектереүҙең һәр көнө өсөн 6000 доллар күләмендә штраф һалынасаҡ, тигән ҡарар сығарҙы.
Рәсәй ойошмаларына инеүҙе ҡамасаулау
2014 йылдың 21 мартында АҠШ-тың Финанс министрлығы Рәсәйҙең ҡайһы бер физик шәхестәренә һәм ойошмаларына ҡарата санкциялар индерә. АҠШ ҡануниәтен үтәү маҡсатында Visa Халыҡ-ара сервис ассоциацияһы бындай ойошмалар өсөн Visa селтәренә инеүҙе туҡтата. Тәүге зыян күреү иҫәбендә — «Рәсәй», «Инвесткапитальбанк», «SMP Bank», «Finservice», «Sobinbank» һәм башҡа банктарҙың клиенттары. Рәсәйҙең ете банкы Visa һәм Mastercard ғәмәлдәре арҡаһында зыян күргән дә инде.
2018 йылдың 8 ғинуарында виза Европа партнеры Wave Crest менән аңлашылмаусанлыҡтар арҡаһында Европала алдан түләнгән биткойн карталарын хеҙмәтләндереүҙе туҡтатыу тураһында иғлан итә.
Төркмәнстанда эшмәкәрлеген туҡтатыу
2019 йылдың 13 апрелендә Төркмәнстандың Сит ил иҡтисады буйынса дәүләт банкы Visa Electron түләү карталарын биреүҙе һәм алмаштырыуҙы туҡтата. Илдең ҡайһы бер төбәктәрендә Visa карталарының башҡа төрҙәрен сығарыу һәм алмаштырыу туҡтатылды.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
1980—1990 йылдарҙа Visa клиенттарға беренсе элиталы карталар тәҡдим итә, банкоматтарҙың беренсе глобаль системаһын булдыра, яңы смарт-карталар һәм алдан түләнгән карталар эшләй.
Универсаль коммерцияны күҙҙә тота:
VisaNet — Visa процессинг түләү селтәре. Апрелендә. 2012 йылдың апреленә ҡарата VisaNet аша бөтә донъя буйынса секундына 24 000 Visa картаһы транзакцияһы (тәүлегенә 130 миллион транзакция) үткәрелә.
Корпорацияның структураһы
2007 йылдың 3 октябренә тиклем Visa составына донъяның 4 төрлө теркәлгән субъекты инә, уларҙа яҡынса 6000 кеше эшләй: Visa International Service Association («VISA»), Visa U.S.A.Inc., Visa Canada Association һәм Visa Europe Ltd. компанияһының баш компанияһы. Һуңғы өс структура Visa International Service Association төркөмө ағза статусына эйә була. Донъяның ҡалған өлөшө (Visa Latin America [LAC], Visa Asia Pacific, Visa Centre һәм East Europe, Middle East and Africa (CEMEA)) виза сиктәрендәге департаменттар тарафынан идара ителә.
Акционерҙар
2017 йылдың мартына институциональ инвесторҙар араһында иң эре акционерҙар: :
IPO һәм реструктуризация
2006 йылдың 11 октябрендә Visa бизнестарҙың ҡушылыуын һәм Visa Inc асыҡ компанияһын булдырыу тураһында иғлан итә. Үҙгәрештәр ваҡытында Visa Canada, Visa International һәм Visa U.S.A. бер бизнес-структураға берләштерелә. Көнбайыш Европалағы операциялар өсөн яуаплы филиал айырым тармаҡҡа әүерелә, уның менән Visa Inc акцияларының пакеттары булған бер нисә Европа банкы идара итә. Транзакцияла бөтәһе 35-тән ашыу банк ҡатнаша, улар төрлө күләмдә аҡса һала.
2007 йылдың 3 октябрендә Visa Visa Inc. компанияһын үҙгәртеп ҡороуҙы тулыһынса тамамлай. Яңы компания IPO-ға табан мөһим аҙым була. Киләһе аҙым 2007 йылдың 9 ноябрендә, Visa Inc. компанияһы SEC-ҡа $10 млрд суммаға IPO үткәреү тураһында мәғлүмәттәр биргәндә яһала. 2008 йылдың 25 февралендә Visa компанияһы акцияларының яртыһын ғына IPO тәшкил итәсәге тураһында белдерә. IPO 2008 йылдың 18 мартында башлана. Visa акцияға 44$ менән 406 миллион акция һата (көтөлгән 42 доллар хаҡынан 2 долларға юғарыраҡ).
Операция
VISA түбәндәге өс төр карта сығара:
Бөйөк Стефан III
Бөйөк Стефан III  (шулай уҡ Степан Бөйөк һәм Изге, Ștefan cel Mare și Sfânt, Штефан чел Маре ши Сфынт; 1429  — 2 июль, 1504) — господарь, Молдова кенәзлегенең иң күренекле хакимдарының береһе.
Ил менән 47 йыл идара итә. Был осорҙа ул Молдова кенәзлегенең бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшә. Ғосман империяһы, Польша, Венгрия кеүек көслө көндәштәренә ҡаршы тора. Бөйөк Стефандың полководец, дипломат һәм сәйәсмәнлек һәләттәре арҡаһында Молдова кенәзлеге уҙаллылығын һаҡлай һәм Көнсығыш Европала мөһим сәйәси көс булып таныла. Валахия господаре Влад Цепештың союздашы була.
Тәхеткә килеү
Петр III Арон, Бөйөк Штефандың ике туғаны, тәхеткә ынтылып, бер туған ағаһын үлтерә. Петр Арон үҙенән элгәре ултырған хакимдар кеүек, кенәзлек тураһында әҙ уйлай, уның иҡтисади үҫешен, һаҡланыу торошон хәстәрләмәй. Хатта сағыштырмаса ҙур булмаған Төркиә яһағы ла Молдова өсөн күтәрә алмаҫтай ауыр була.
1457 йылда Штефан Молдоваға алты меңлек ғәскәр менән инә. Уның төп көстәрен Валахия господаре Влад Цепеш бирә. Петр Арондың ғәскәре Должешть янындағы алышта 12 апрелдә еңелә. Ул үҙе Польшаға ҡаса. Штефанды Молдова иле Йыйылышы тәбрикләй һәм митрополит Феоктист үҙ фатихаһын бирә.
Илде нығытыу
Яҙма сығанаҡтар раҫлауынса, кенәзлектә игенселек, малсылыҡ, йәҙәм үҫтереү һәм умартасылыҡ үҫешә. Шулай уҡ балыҡсылыҡ продукттары тураһында ла әйтелә. Молдова кенәзлеге ҡалаларында сит ил сауҙагәрҙәре менән сауҙа итеү ойошторола. Бөйөк сауҙа юлын тергеҙеү ҡалаларҙың иҡтисади -ҫешенә булышлыҡ итә. Штефан хакимлығы осоронда шулай уҡ һөнәрселек тә киң йәйелә. Металл эшкәртеү, ҡорал эшләү, көршәкселек, туҡыма туҡыу кеүек шөғөлдәр күбәйә. Господарь грамоталарында илдә мәғҙән сығарыу эштәре лә теркәлгән. Ятҡылыҡтар Молдова, Бистрица, Прут йылғаһы буйҙарында була.
Бөйөк Штефан бик ҡаты финанс сәйәсәте алып бара. Ул заманда ике серия тәңкәләр баҫыла: грошь (грошь) һәм ярым грошь (жумэтате де грошь), улар өсөн Сучаве тәңкә ихатаһында 1457—1476 һәм 1480—1504 йылдарҙа юғары пробалы көмөш ҡулланыла.
Венециан документтар буйынса, Бөйөк Штефан ососронда молдова флоты Урта Ер диңгеҙендә була һәм Венеция менән Генуяға йөрөй.
Молдова тарихында Бөйөк Штефандың урыны
Бөйөк Штефан 1504 йылдың 2 июлендә вафат була. Ул үҙе төҙөткән Путна монастырендә ерләнгән. Бөйөк Штефан хаким иткән осорҙа Молдова бик ныҡ үҫешә. Уның менән халыҡ-ара аренала иҫәпләшә башлайҙар. Туҡтамаҫ һуғыштар алып барылыуға ҡарамаҫтан Молдова иҡтисади яҡтан да алда бар. Штефан сәйәси аренала оҫта эш итеп, иле мәнфәғәтен яҡлап, уҙен бик яҡшы дипломат булараҡ иҫбатлай.
Штефандың полководец булараҡ һәләте инҡар иткеһеҙ — ул Ғосман империяһы, Польша, Венгрия кеүек көслө илдәргә ҡаршы тора. Уның тарафынан яңы ҡәлғәләр төҙөлә — Сороки, Иҫке Орхей, Хотин һәм Четатя-Албэ.