cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пантелеев Александр Васильевич
Төп эштәре
Приуралье, х. м., 1954. Зимний пейзаж, х. м., 1955, Голубые снега, х. м., 1956. Индустриальный мотив, х. м., 1956. Март, х. м,, 1956. Весенняя таль 1956. Сторожевые острова, х. м., 1957—1958. Башкирский рудник, х. м, 1957. Медный рудник, х. м., 1959. Серия «Край Башкирский», 1960: Зимний путь, х. м.; Весенние пастбища, х. м.; Солнечные снега, х. м.; Зимой на речке Куркатаве, х. м.; Горы-увалы, х. м.; Пашня, х. м., 1962. Над снегами, х. м., 1962. Перед снегопадом, х. м., 1962. Ирендык. Бабье лето, х. м, 1962. В Башкирии, х. м., 1963. К геологам, х. м., 1963. Северный Урал, х. м., 1963. Огни вечерней смены, х. м., 1964. Утренние гудки, х. м, 1964. Углеразрез, х. м., 1964. Серия работ «По Средней Азии», х. м., 1966. Лаборатория пространства, х. м., 1966. Натюрморт «Агавы и кактусы», х. м., 1966. В леспромхозе, х. м., 1966. Стройучасток, х. м., 1966. Локатор, х. м., 1966. «Черные рыбы» 1967. «Март. Синие тени.» 1969. Триптих «Индустриальные ритмы», 1970—1974: Смена, х. м.; Химзавод, х. м.; Пусковой объект, х. м. «Натюрморт с апельсинами» 1971. Август в Башкирии, х. м., 1974. Красные телефоны, х. м., 1974. Интерьерҙарҙы биҙәү комплексы БАССР-ҙың Ишембай ҡалаһы нефтселәр Мәҙәниәт һарайы (етәксе), 1959.Өфө ҡалаһында Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводының комплекслы биҙәү эскиздары (етәксе), 1963. Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Синтезкаучук» заводы Мәҙәниәт һарайының экстерьеры фризының мозаикаһы, 1966—1971 (Б. Я. Палех, Н. А. Русских, В. А. Юдин менән берлектә). Өфө ҡалаһында фәнни-тикшеренеү учреждениеһы бинаһының экстерьерында мозаика-панно, 1972—-1974. Эскизы декораций к опере Н. А. Римский-Корсаковтың «Снегурочка» операһына декорация эскиздары, х. м., 1953—1960. «К поэту» 1977. «Флоренция» 1982.
Күргәҙмәләре
Бөтә Союз:
Республика:
Зона:
Тематик:
Мемориаль оҫтахана
1981 йыл дан Пантелеев Александр Васильевич Козленская урамындағы XIX быуатҡа ҡараған 4-се һанлы бер ҡатлы кирбес йортта эшләй. Рәссам тере саҡта был оҫтаханала уның 100-гә яҡын картинаһы һәм 1000-ләп рәсеме һаҡланған.
1993 йылд ың 7 апрелендә Вологда өлкә картина галереяһы филиалының А. В. Пантелеев Мемориаль оҫтаханаһын асыу тантанаһы үтә. Мемориаль оҫтахананың тәүге эшләү йылдарында рәссамдың ижады үҙенсәлектәрен асҡан күп һанлы тематик күргәҙмәләр үтә:
Кабановка (Несь ҡушылдығы)
Кабановка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының уң ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куро-Искитим
Куро-Искитим — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Камышная йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ид-Яха (Пюнга-Лохо ҡушылдығы)
Ид-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пюнга-Лохо йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Ғәйнуллина Мәхмүзә Кәлим ҡыҙы
Ғәйнуллина Мәхмүзә Кәлим ҡыҙы (6 сентябрь 1937 йыл) — ғалим-профпатолог, йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1999). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (1997). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған табибы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022). Нуриман районының почётлы гражданы
Биографияһы
Мәхмүзә Кәлим ҡыҙы Ғәйнуллина 1937 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Яңы Күл ауылында тыуған.
1973 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын уңышлы тамамлағас, ике йыллыҡ клиник ординатурала уҡый.
1975 йылдан Өфөләге Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтында хеҙмәт юлын башлай. 1985—2002 йылдарҙа унда клиниканың баш табибы була.
1987 йылда «медицина фәндәре кандидаты», ә 1999 йылда «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1974—1999 йылдарҙа Башҡортостан телевидениеһындағы «Һаулыҡ» тапшырыуының авторы һәм алып барыусыһы була. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (1997).
2002 йылдан «Эшләп йөрөүселәрҙең репродуктив һаулығын һаҡлау» лабораторияһы етәксеһе.
2022 йылдың декабрендә Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни эштәре нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәтендә эшләгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың һаулығын тикшереүгә бағышланған. 93 фәнни хеҙмәт авторы, 1 монография яҙған.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Мединститутта уҡығанда факультеттың комсомол ойошмаһы секретары, һуңыраҡ институттың ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары була. Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтында эшләгән йылдарында партия бюроһы секретары итеп һайлана (1982—1989), КПСС-тың Киров райкомының бюро ағзаһы була (1989—1990).
Башҡортостандың Профсоюздар Федерация Советы ағзаһы (2000 йылдан), ФНПР Генсоветының Гендер сәйәсәте буйынса эксперт советы ағзаһы (2000 йылдан), Башҡортостан Профсоюздар Федерацияһының Ҡатын-ҡыҙҙың социаль тигеҙлеге мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе (2001 йылдан), Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте идараһы ағзаһы (1998 йылдан).
Прослауха
Прослауха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кулунда йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кабановка (Чарыш ҡушылдығы)
Кабановка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тойғонов Риф Ғәлим улы
Тойғонов Риф Ғәлим улы (псевдонимы — Тойғон; 24 октябрь 1946 йыл — 8 ғинуар 2014 йыл) — башҡорт шағиры һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Сергей Чекмарёв һәм Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премиялар лауреаты, 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе.
Биографияһы
Риф Ғәлим улы Тойғонов 1946 йылдың 24 октябрендә Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы Аҡсура ауылында тыуған. Уның шиғриәткә һөйөүе һәм әҙәби ижадҡа ынтылышы мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ асыҡ төҫ ала, шуға ла ул, 1963 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә бик теләп шөғөлләнеп, шиғри оҫталығын артабан камилләштерә. Уҡыуын бөтөргәс, Совет Армияһына хәрби хеҙмәткә алына. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген «Совет Башҡортостаны» гәзитендә хәбәрсе булып башлай. Уҙған ХХ быуаттың етмешенсе йылдарында Нуриман һәм Иглиндә район гәзиттәрендә әҙәби хеҙмәткәр һәм тәржемәсе булып эшләй.
1987—1989 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Яҙыусылар союзының М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡарамағындағы Юғары әҙәбиәт курстарында уҡый. Был Риф Тойғондоң шағир һәм яҙыусы булып өлгөрөп етеүенә ныҡлы ыңғай йоғонто яһай, ул ижади үҫеш юлында бер нисә баҫҡысҡа өҫкә күтәрелә. Артабан тағы ла «Совет Башҡортостаны» гәзитендә, «Ағиҙел» журналында һәм Башҡортостан телевидение һәм радио комитетының әҙәби редакцияларында эшләү уға бай тормош тәжрибәһе бирә. Өфө «Нур» татар дәүләт театрында һәм Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында әҙәби бүлек мөдире, репертуарҙар йүнәлешендә директор урынбаҫары вазифаларын башҡарыу әҙипкә киләсәк әҫәрҙәре өсөн кәрәкле материал тупларға ярҙам итә. Үҙ яғынан әҙәбиәт донъяһының уртаһында ҡайнап йәшәүсе булараҡ, ул театрҙар репертуарын байытыуға ҙур өлөш индерә.
Яңы пландар менән дәртләнеп эшләп йөрөгән Риф Тойғон 2014 йылдың 8 ғинуарында көтмәгәндә вафат булды. Шишмә районының Урта Хәжәт ауылында ерләнгән.
Ижади эшмәкәрлеге
Риф Тойғон ижады башҡорт әҙәбиәтендә үҙенсәлекле урын алып тора. Ул тиҫтәгә яҡын шиғыр һәм проза китаптары авторы. 2000 йылда Төркиәнең Малатья ҡалаһында уҙғарылған төрки телле илдәр шағирҙәренең III халыҡ-ара фестивалендә әҙип Башҡортостан вәкиле булып уңышлы сығыш яһаны. Уны шулай уҡ 2012 йылда Төркиәнең Тарсус ҡалаһында үткән XI «Шиир Акшамлари» (Шиғриәт кистәре) халыҡ-ара фестивалендә лә яҡшы ҡабул иттеләр.
Күренекле башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы Ғәли Сәйетбатталов әҙиптең әҫәрҙәренең телен ентекләп тикшерә һәм был турала үҙенең күп томлы «Башҡорт теле» тип исемләнгән монографик хеҙмәтендә бары тик ыңғай фекерҙәр яҙа. «Ғөмүмəн алғанда, Тойғондоң „Туҡталҡа“ повесы һəм бүтəн əҫəрҙəре башҡорт əҙəбиəтен, əҙəби телебеҙҙе үҫтереүҙə билдəле əһəмиəткə эйə», ти ғалим.
Волков Александр Лукич
Волков Александр Лукич (карел. Aleksandr Lukič Volkov, 25 декабрь 1928 йыл - 4 апрель 2020 йыл) - Карелия Республикаһының халыҡ яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
Биография
Совет-фин һуғышы йылдарында (1941-1944) ғаилә Свердловскиға эвакуациялана, унда Александр хеҙмәт эшмәкәрлеген йөксө булып башлай. Карелияға ҡайтҡас, колхозда ат ҡараусы, унан урман киҫеүсе булып эшләй.
1948-1988 йылдарҙа, Петрозаводск кооператив техникумын тамамлағандан һуң, сауҙа ойошмаларында эшләй, Карелия-Фин ССР-ы профсоюздары комитеты рәйесе, Петрозаводск ҡала советы депутаты итеп һайлана. 1966 йылдан 1991 йылға тиклем «Кареллесторг»ты етәкләй.
1959 йылда Карелия дәүләт педагогия институтын тамамлай. Шул уҡ йылды уның беренсе шиғыр йыйынтығы баҫылып сыға, 1966 йылда «Oma Mua» газетаһы конкурсы һөҙөмтәләре буйынса шиғырҙары карел телендә баҫыла.
1993 йылда — урыҫ телендә «Бәләкәй Дессойла» тигән тәүге шиғыр китабы, ә 1997 йылда карел теленең левик диалектында «Pieni dessoilu» китабы сыға.
1998 йылда «Igaine tuli» («Мәңгелек ут») шиғыры журналисттар һәм әҙәбиәтселәрҙең карел һәм вепс телдәрендә иң яҡшы китап конкурсында еңеүсе була.
1990-сы йылдарҙан «Карьялайне сана» әҙәби берләшмәһен етәкләй.
2000 йылдан РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы.
А. С. Пушкин, А.Блок, А. Ахматова, А. Твардовский һәм башҡа урыҫ шағирҙәренең карел теленә тәржемәләре авторы.
2001 йылда уның «Vellen suvain» («Энесенең йөрәге») китабы Карелия Республикаһы Йыл китабы дипломына һәм Карелия Республикаһы башлығы премияһына лайыҡ була. 1999-2001 йылдарҙа Карел халҡы берлеген етәкләй.
Сампо премияһы лауреаты.
1920 йылдың 4 апрелендә Петрозаводскийҙа вафат була. Тыуған ауылы Эссойлала ерләнгән.
Һылтанмалар
Төркөм:Тәржемәселәр
Ләмәҙ ауыл Советы (Иглин районы)
Ләмәҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының Муниципаль берәмекадминистратив-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Мишина (йылға)
Мишина  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Первое куле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ләмәҙ ауыл Советы (Иглин районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мишина (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәйҙең ете мөғжизәһе
Рәсәйҙең ете мөғжизәһе — Рәсәйҙең ете мөғжизәһен эҙләү маҡсатындағы проекты. «Известия» гәзите, «Россия-1» телеканалы һәм «Маяк» радиостанцияһы тарафынан ойошторола. Ете «ил мөғжизәһен» һайлауҙар SMS-тар һәм интернет аша уҙғарыла.
Конкурс өс этапта үтә. Беренсе этапта (2007 йылдың 1 октябренән 2008 йылдың 1 февраленә тиклем) варианттарҙы ҡабул итеү һәм улар буйынса тауыш биреү үткәрелә. Һөҙөмтәлә Рәсәйҙең 7 федераль округынан 49 мөғжизә (һәр федераль округынан 7-шәр мөғжизә). 2008 йылдың 1 февраленән 1 майына тиклем икенсе этап үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә конкурс финалистары араһынан 14 финалист һайлап алына. Шул уҡ йылдың 1 майынан 10 июненә тиклем суперфинал үтә һәм Рәсәйҙең 7 мөғжизәһе һайлана. 2008 йылдың 12 июнендә, Рәсәй көнөндә, Ҡыҙыл майҙанда конкурс еңеүселәре иғлан ителә.
Рәсәйҙең ете мөғжизәһе
Рәсми церемонияла иғлан итеү тәртибе буйынса.
Алыҫ Көнсығыш федераль округы
Шулай уҡ Гейзерҙар үҙәне (конкурс еңеүселәренең береһе).
Волга буйы федераль округы
Шулай уҡ Көңгөр мәмерйәһе һәм Новгород кремле (конкурс финалистары)
Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы
Шулай уҡ Петергоф һәм Елгә ашалыу бағаналары (еңеүселәр), шулай уҡ Кирилл-Белозерск монастыры (финалист).
Себер федераль округы
Шулай уҡ Байкал (еңеүсе), Новосибирск зоопаркы һәм «Бағаналар» тәбиғәт ҡурсаулығы (финалистар).
Урал федераль округы
Шулай уҡ Тубыл кремле (финалист).
Үҙәк федераль округы
Шулай уҡ Василий Блаженный Соборы (еңеүсе).
Көньяҡ федераль округы
Шулай уҡ Мамай ҡурғаны «Ватан-әсә» менән бергә һәм Эльбрус (еңеүсе), шулай уҡ Вовнушки һарай-ҡәлғәһе (финалист).
Финалистар (ТОП-21)
7 еңеүсенән тыш, тағы ла 14 финалист билдәләнә:
Х (кириллица)
{| align=right cell-padding=11px Хх [ха] — Башҡорт алфавитының утыҙынсы хәрефе.
Рыжаков Дмитрий Иванович
Рыжаков Дмитрий Иванович (27 ноябрь 1927 йыл — 7 июнь 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-педагогы һәм патофизиологы, медицина фәндәре докторы, профессор, Новгород дәүләт медицина академияһының атҡаҙанған профессоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).
Биографияһы
Дмитрий Иванович Рыжаков 1927 йылдың 27 ноябрендә Горький өлкәһенең Дерябино ауылында тыуа.
1941 йылда, ун дүрт йәшендә Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Д. И. Рыжаков хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1943 йылдан 1948 йылға тиклем Горький йылға училищеһында уҡый.
1949 йылдан 1954 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге Горький медицина институтында уҡый, уны отличие менән тамамлап, табип-педиатр һөнәре ала. 1954 йылдан 1957 йылға тиклем Горький медицина институты ҡарамағында аспирантурала уҡый. 1957 йылдан Горький медицина институтында уҡытыу эшмәкәрлеген башлай. 1958 йылдан Ҡаҙағстанда сиҙәм ерҙәр эштәрендә медицина институты студенттары отрядын етәкләй.
1971 йылдан 1977 йылға тиклем Д. И. Рыжаков Горький медицина институтында Үҙәк ғилми-тикшеренү лабораторияһын ойоштора һәм тәүге етәксеһе була. 1972 йылдан 1990 йылға тиклем ун һигеҙ дауамында Д. И. Рыжаков уҡыу-уҡытыу буйынса — проректор, бер үк ваҡытта 1977 йылдан 2007 йылға тиклем, утыҙ йыл дауамында, патологик физиология кафедраһы мөдире вазифаһын биләй. 2007 йылдан 2018 йылға тиклем Новгород дәүләт академияһының профессор-консультанты.
1957 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «К анатомии артерий гортани человека» темаһы буйынса диссертация яҡлай, 1970 йылда медицина фәндәре докторына «Пересадка почки и сопутствующие изменения в крови реципиента: (Экспериментальные исследование)» темаһы буйынса диссертация яҡлай" . 2002 йылда Д. И. Рыжаковҡа Новгород дәүләт медицина академияһының атҡаҙанған профессоры исеме бирелә.
Д. И. Рыжаков 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8-гә яҡын уйлап табыу авторы, уның етәкселегендә утыҙ дүрт докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана. 1976 йылдан Д. И. Рыжаков патофизиологтарҙың Түбәнге Новгород ғилми йәмғиәтенең алыштырғыһыҙ рәйесе һәм патофизиологтар ғилми йәмғиәтенең Бөтә Союз (1991 йылдан —Бөтә Рәсәй) идаралығы ағзаһы булып тора.
2003 йылдың 6 декабрендә «фәнни эшмәкәрлектә ҡаҙаныштары өсөн» Д. И. Рыжаковҡа Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре маҡтаулы исеме бирелә.
2018 йылдың 7 июнендә Түбәнге Новгородта вафат була.
Эбелебен
Эбелебен (Ebeleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2907 кеше йәшәй. Майҙаны — 40,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
Мәһәҙей
Мәһәҙей (Магадеево) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 319 кеше. Почта индексы — 453591, ОКАТО коды — 80219810003.
Географик урыны
Ауыл Ағиҙелдең ҡушылдығы Мәмбәтһыпы йылғасығы буйында урынлашҡан. Алыҫлығы:
Тарихы
Мәмбәт йылғаһы ярында (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы), 1795 йылда бишенсе ревизия алдынан Мәһәҙей ауылына нигеҙ һалына.
Беренсе күскенсе тураһында мәғлүмәт юҡ. Әммә уның улы (Әхмәр Мәһәҙеев) һәм ейәндәре (Рәхмәтулла, Әбделнасир Әхмәровтар) билдәле. Улына 1834 йылда 83 йәш була.
Ауыл барлыҡҡа килгәндә 45 кеше йәшәгән 7 ихата, 1859 йылда — 97 ир-ат һәм 90 ҡатын-ҡыҙ менән 36 йорт булған.
1842 йылда 24 йортта 95 ат, 58 һыйыр, 30 һарыҡ, 15 кәзә була. Ауылда 1842 йылда 145 кеше йәшәгән. Игенселек булмаған тиерлек: 24 бот ужым ашлығы һәм 232 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән.
Наполеонды Рәсәйҙән ҡыуып сығарып, Европа илдәрендә еңеп сығып, уның империяһының баш ҡалаһы Парижды алып, 15-се полк яугирҙәре Әбүтәлип Һырлыбаев, Ишмурҙа Яулыбаев, Әхмәров Абдулғафар һәм Юлбирҙе Баргутов еңеү менән ҡайтаралар.
Баязит Ҡунаҡҡужин 1828 йылда Бессарабияла илдең көньяҡ-көнбайыш сиктәрен һаҡлауҙа хеҙмәт итә.
1920 йылда 71 йортта 365 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Башҡорттар йәшәй (2002).
Урамдары
Урам исеме :
Ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары
Ҡорлаҡты йылғаһы, Оролоҡарағай яланы, Алтымөйөш яланы, Ирек ҡотоғо, Арҡа буйҙары тураһында Викидәреслектә….
Элгеләү тауы — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Мәһәҙей ауылында урынлашҡан тау. Мәһәҙей тирәһендәге иң олпат тауҙарҙың береһе. Бөрйән районының халыҡ фольклор ансамбле «Элгеләү» исемен йөрөтә. .
Оло Бешәке (Большой Апшак) — Рәсәй Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы йылғаһы. Бағыр балығының тәбиғи резерваты (йәғни тәбиғи байлыҡтар дәүләт тарафынан махсус һаҡлауға алынған урын). Уң ҡушылдығы —Кесе Бәшәке менән бергә Көньяҡ Ҡыраҡа һыртының Оло Бәшәке тауынан (Большой Апшакай, 862 м) диңгеҙ кимәленән 550—600 м бейеклектәге урындан, Мәһәҙей ауылы эргәһендәге Элгеләү тауының артында, Яңыйорт тип аталған ерҙән башланғыс ала.
Кучуманда
Кучуманда — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мамыҡас
Мамыҡас( урыҫ.длиннохво́стая сини́ца (Aegithalos caudatus (Linnaeus, 1758), устаревшее название — лат. Acredula caudata)
Диалекттарҙа әйтелештәре
Мамыҡ турғай, уҡҡойроҡ
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Өҙлөкһөҙ сырҡылдашып ағас ботаҡтарында һикерешеп йөрөйҙәр. Йомшаҡ ҡауырһыны ҡабарып тора. Дөйөм төҫө аҡ. Арҡаһы ҡара. Яуырындарындағы һыҙыҡтары һәм ҡойроғоноңартҡы өлөшө алһыу. Сыбар ҡойроғо оҙон, ике яҡ ситенән аҡ һыҙаттар үтә. башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. left|upright|thumb| Мамыҡасты ҡала шарттарында ла осратырға мөмкин
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы:"серр- серр"
Йәшәүе
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр. уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған
Үрсеүе
Ағаста йәки ҡыуаҡта оя яһай. Алһыу күк төртөктәр менән сыбарланған 10-12 бҡртҡк аҡ йомортҡаһы була.
Канинская Яжма
Канинская Яжма — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №995 исемһеҙ күл - Оло Яжма йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һары (Яңы Һары ауыл советы)
Географияһы
Станция округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнсығыштараҡ туранан яҡынса 35 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климаты
Һары станцияһының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь.. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Станция 1916 йылдамы, бәлки 1917 йылдалыр, Ырымбур — Орск тимер юл линияһы төҙөлөшө барған саҡта ойошторолған. Революция, граждандар һуғышы Хәлил һәм Орск яғына линияны дауам итергә ҡамасаулай, һәм Һары станцияһы оҙайлы ваҡыт тупикта ҡала. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Яңы Һары ауыл Советына ингән, уның үҙәге булған; муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.
Этимологияһы
Станция атамаһы (дромонимы) Һары йылғаһынан килеп сыҡҡан. Ә гидроним буйынса төрлө фараздар төрлө булһа ла хәҡиҡәткә иң яҡыны — уның ярҙарындағы һәм эргә-тирәһендәге һары балсыҡ күп булыуы һәм ташҡын ваҡыттарында һыуға ла төҫ биреүе булған тигән фараз.
Халҡы
2002 йылдан даими йәшәгән халыҡ һаны 942 кеше (урыҫ 76 %), 2010 йылда 944.
Дэн Сяопин
Дэн Сяопин (ҡытайса 鄧小平|邓小平; Dèng Xiǎopíng, тыумыштан Дэн Сяньшэн (ҡытайса 鄧先聖|邓先圣;Dèng Xiānshèng); 22 август 1904 йыл, Сычуань провинцияһының Гуанъань өлкәһе Пайфан ауылы — 19 февраль 1997 йыл, Пекин) — Ҡытайҙың дәүләт, сәйәси һәм партия эшмәкәре. Илдең өлкән быуын сәйәсмәндәре вәкиле, Ҡытай революцияһының иң абруйлы ветерандары ингән «үлемһеҙ һигеҙ» төркөмө ағзаһы була. Бер ҡасан да ил етәксеһе вазифаһын биләмәй, әммә 1970-се йылдар аҙағынан 1990-сы йылдар башына тиклем Ҡытайҙың фактик етәксеһе була.
Мәҙәни революциянан һуң иғлан ителмәгән граждандар һуғышы хәлендә булған һәм өҙгөләнгән илде мираҫҡа алып, Дэн Ҡытайҙың икенсе быуын етәкселәренең ядроһына әүерелә. Ул яңыса фекерләү авторы була, «Ҡытай үҙенсәлеге менән социализм» принцибын эшләй, иҡтисади реформалар инициаторы була һәм илдең донъя баҙарының бер өлөшө булып китеүенә өлгәшә.
Йәшлек йылдары
Сычуань провинцияһының Гуанъань өлкәһе Пайфан ауылында интеллигент ғаиләһендә тыуған. Атаһы Дэн Вэньмин, белем алыуҙың мөһимлеген аңлап, өлкән улын Чунциндәге иң яҡшы мәктәптәрҙең береһендәге әҙерлек курсына яҙҙыра. Мәктәптә Дэн исемен үҙгәртә һәм үҙен Дэн Сисянь тип йөрөтә башлай (Ҡытайса: 鄧希賢|邓希贤|Dèng Xīxián). 1919 йылда 80 студент менән бергә Дэн (Хо Ши Мин, Чжоу Эньлай һәм Пол Пот кеүек башҡа күп кенә революционерҙар һымаҡ) Францияға уҡырға китә. Был саҡта уға ни бары 15 йәш тулған була. Францияла уға аҡса етмәй һәм унда үткәрелгән ваҡытының күп өлөшөн ул тәүҙә тимер рудниктарында, һуңынан «Рено» автомобиль заводында эшләй, янғын һүндереүсе һәм официант була. Дэн Сяопин Францияла булғанда әсәһе вафат була, атаһы бер нисә тапҡыр өйләнеп ҡарай, әммә һәр никахы уңышһыҙ була.
Францияла өлкән иптәштәре йоғонтоһо аҫтында Дэн марксизм идеялары менән мауыға һәм пропаганда эшенә ҡушыла. 1921 йылда ул Ҡытай Коммунистик йәштәр союзына, 1923 йылдың икенсе яртыһында — Ҡытай Коммунистар партияһы сафына инә. Тиҙҙән йәштәр союзының Европа бүлексәһе лидерҙарының береһенә әйләнә. 1926 йылдың ғинуарында ашығыс рәүештә Франциянан ҡайтып китә. Икенсе көндө «Рено» заводында эшләгән ҡытайҙар ятағын полиция килеп баҫа. Тентеү яһаған хеҙмәткәрҙәр докладынан күренеүенсә, ике иптәше менән 22 йәшлек Дэн йәшәгән бүлмәлә «ҡытай һәм француз телендә коммунизмды пропагандалаған күп кенә брошюра („Ҡытай эшсеһе“, „Сунь Ятсендың васыяты“, Николай Бухариндың „Коммунизм әлифбаһы“ һ.б.), Ҡытай гәзиттәре, шул иҫәптән Мәскәүҙә нәшер ителгән гәзиттәр табыла…»". Был ваҡиғаға ҡағылышлы ике фараз таралыу алған, беренсеһе: йәнәһе, француз полицияһы, Францияла дәғүәсе ҡытай йәштәр ойошмаһы лидеры булған ниндәйҙер Хо Лучиҙы үлтерергә маташыуҙы йоштороуҙа ғәйепләп, Дэнға енәйәт эше асҡан булған; икенсеһе: компартия етәкселеге уны Советтар Союзына уҡырға ебәреү өсөн саҡыртып ала.
1926 йылда Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетында уҡый. Был ваҡытта СССР-ҙа Яңы иҡтисади сәйәсәт (НЭП) тирәләй киҫкен бәхәс барған була, һәм Дэн урыҫ большевиктарының ҡараштары, шул иҫәптән Николай Бухариндың капитализмдан социализмға күсеү осорона ҡағылған фекерҙәре менән яҡындан таныша.
1926 йылдың сентябрендә тыуған иленә ҡайта.
Сәйәси карьераһының башы
Тыуған иленә ҡайтҡас, Дэн Сяопин подпольщик булып китә. 1928 йылда Гуансиҙа гоминьдан хөкүмәтенә ҡаршы ихтилалға етәкселек итә. Ихтилал бер аҙҙан тарҡала, ә Дэн Ҡытай Совет Республикаһы иғлан ителгән Цзянси ҡалаһына күсә. Был йылдарҙа Дэн ваҡиғалар үҙәгендә була, сәйәси хеҙмәткәр һәм хәрби дипломат тәжрибәһе туплай. Граждандар һуғышында йәш Дэн Ҡытай коммунистарының "бөйөк походы"нда ҡатнаша, 1934 йылдың декабрендә ул ҡабаттан КПК Үҙәк Комитетының Секретариат мөдире итеп тәғәйенләнә.
Политкомиссар булараҡ, Дэн 1937—1945 йылдарҙағы япон-ҡытай һуғышының һәм Гоминьданға ҡаршы көрәштә бер нисә уңышлы хәрби операция ойоштора. 1947 йылдың ноябрендә ул Чан Кайши штабы урынлашҡан Сычуань провинцияһындағы гоминьдансылар көстәренә ҡаршы һөжүм менән етәкселек итә. 1 декабрҙә провинцияның Чунцин ҡалаһы алына, Чан Кайши быға тиклем үҙенең штабын Чунциндан Чэндуға күсереп өлгәрә. Әммә Гоминьдандың Ҡытайҙағы ошо һуңғы терәге лә 1948 йылдың 10 декабрендә коммунистар ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына, ә Чан Кайши шул уҡ көндә Тайванға ҡасып ҡотола.
ҠХР ойошторолоуҙан «мәҙәни революция»ға тиклем
1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан һуң Дэн илдең көньяҡ-көнбайыш райондарына эшкә ебәрелә, бында ул партия комитетының беренсе секретары вазифаһын биләй.
Мао Цзэдун сәйәсәтен хуплай һәм яңы хөкүмәттәге бер нисә мөһим вазифаға тәғәйенләнә. 1952 йылдың июлендә Мао Дэнды Пекинға Дәүләт административ советы премьеры урынбаҫары итеп күсерә.
1953 йылдың йәйендә Дэн Ҡытай Халыҡ Республикаһы Финанс-иҡтисади комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары һәм финанс министры итеп тәғәйенләнә.
1954 йылдың апрелендә Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының Секретариаты һәм ойоштороу бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Сентябрҙә Дәүләт Советы премьеры урынбаҫары итеп раҫлана. 1955 йылдың апрелендә КПК Үҙәк Комитетының Политбюро ағзаһы итеп һайлана.
1956 йылдың сентябрендә КПК Үҙәк Комитетының VIII съездан һуң үткән тәүге пленумында Политбюро ағзаһы, Политбюроның Даими комитеты ағзаһы һәм КПК Үҙәк Комитетының Генераль секретары итеп һайлана.
Мао ҡушыуы буйынса 1957 йылдың февраль — сентябрь айҙарында «партияны таҙартыу» һәм «сәскә атһын йөҙ сәскә…» дөйөм Ҡытай кампанияһын үткәрә, шунан һуң интеллигенцияға ҡаршы репрессив кампанияны етәкләй.
Йәберҙә булыуы
1966 йылда Ҡытайҙа «Мәҙәни революция» башлана, уның барышында Дэн, уны барлыҡ вазифаларынан төшөрәләр.
1966 йылдың авгусында Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының Дэн биләгән Генераль секретарь вазифаһы бөтөрөлә. 1967 йылдың 1 апрелендә «Жэньминь жибао» гәзите һәм «Хунци» журналында баҫылған мәҡәләләр Дэн тураһында беренсе тапҡыр асыҡ матбуғатта «партияла Лю Шаоциҙан һуң иң билдәле икенсе кеше, власта тороп, капиталистик юл менән бара» тип яҙып сыға. 1967 йылдың 29 июлендә Дэнды ҡатыны менән митингҡа көс менән алып сығалар, унда уларҙы кәмһетәләр һәм туҡмайҙар, шунан һуң өй һағы аҫтына ябалар.
Хунвейбиндар, Дэндың улы Дэн Пуфанды тотоп алып, уны тәүҙә язалайҙар, һуңынан өсөнсө ҡаттың тәҙрәһенән ташлайҙар, һөҙөмтәлә ул инвалид булып ҡала.
Власҡа ҡайтыуы. Яңы йәбер
Яман шеш менән ауырыусы премьер Чжоу Эньлай үҙенең алмашсыһы итеп Дэнды һайлай һәм Маоны уны сәйәсәткә ҡайтарырға күндерә. 1973 йылдың мартында Дэн Чжоу Эньлай хөкүмәтенең вице-премьеры итеп тәғәйенләнә, КПК-ның X съезында партия Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана, декабрҙә Мао Цзэдун тәҡдиме менән КПК Үҙәк Комитеты Политбюроһы составына индерелә.
1975 йылдың ғинуарында Мао Цзэдун тәҡдиме менән КПК Үҙәк Комитеты пленумы Дэн Сяопинды КПК Үҙәк Комитеты Рәйесе урынбаҫарҙарының береһе һәм Политбюроның Даими комитеты ағзаһы итеп һайлай. Бынан һуң Халыҡ вәкилдәренең Бөтә Ҡытай Йыйылышы сессияһы Дэнды премьерҙың беренсе урынбаҫары итеп раҫлай. Дэн иғтибарын ил иҡтисадын тергеҙеүгә йүнәлтә.
Шулай ҙа Дэн бик һаҡ эш итергә тырыша, сөнки ысынбарлыҡта «мәҙәни революция» тамамланмаған була. Маоның ҡатыны Цзян Цин етәкләгән «дүртәү бандаһы» партияла власть өсөн әүҙем көрәш алып бара. «Дүртәү бандаһы» Дэнды үҙ властары өсөн беренсе ҡурҡыныс итеп күрә. «Мәҙәни революцияны» үҙенең төп сәйәси инициативаһы тип һанаған Мао Цзэдун да Дэндың «мәҙәни революцияның» «файҙалы» йомғаҡтарын шик аҫтына ҡуйыуы мөмкин тип шикләнә һәм уға төрлөсә ҡаршылыҡ күрһәтә. 1975 йыл аҙағында Дэнды халыҡ алдында үҙ-үҙен тәнҡитләп сығыш яһарға мәжбүр итәләр. Ул үҙенең «хаталарын» танырға мәжбүр була. Тиҙҙән Дэн менән «Дүртәү бандаһы» араһындағы ҡаршылыҡ асыҡ дошманлыҡҡа әүерелә. Мао Цзэдун Дэндың үҙ-үҙен тәнҡитләүен ҡабул итеүҙән баш тарта һәм КПК Үҙәк Комитетына «Дэн Сяопиндың хаталарын асыҡтан-асыҡ тикшерергә» тәҡдим итә.
Дэндың сәйәси карьераһында бик мөһим роль уйнаған Чжоу Эньлай 1976 йылдың ғинуарында вафат була, уның үлеме Дэнды Үҙәк Комитеттағы ярҙам-терәктән мәхрүм итә. Ерләү сараларынан һуң «Дүртәү бандаһы» Мао рөхсәте менән «Дэнды тәнҡитлә һәм уңдар менән көрәш» исеме аҫтында кампания башлай. Хуа Гофэн Чжоу Эньлайҙың вазифаһын ала. Шул уҡ йылдың 2 февралендә Үҙәк Комитет Дэнды тышҡы бәйләнештәр өлкәһенә эшкә күсереү тураһында ашығыс директива ҡабул итә, был ғәмәлдә Дэнды партия аппаратынан ситләтеүҙе аңлата. Яҙмышының хәл ителеүен көтөп, артабанғы айҙарҙы Дэн өйөндә үткәрә. 3 мартта Мао «мәҙәни революция»ның легитимлығын раҫлаусы директива иғлан итә, унда Дэн Сяопиндың илдең эске проблемаһы булыуы айырым билдәләнә. Үҙәк Комитет һәм бөтә провинциаль партия комитеттары был директиваны хуплай һәм, Маоға эйәреп, Дэнды тәнҡитләү кампанияһын башлай.
Цинмин — Мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу байрамы үткәрелгән көндәрҙә халыҡ Чжоу Эньлайҙы оло хөрмәт менән хәтерләй, был Дэндың сәйәси тормошо йәнләндереп ебәрә. Халыҡ матәме Тяньаньмэнь майҙанындағы инцидентҡа әүерелә, быны «Дүртәү бандаһы» контрреволюцион провокация тип баһалай. Банда ағзалары Дэн Сяопинды инцидентты ойоштороуҙа ғәйепләй, һәм Мао уны бөтә вазифаларынан бушата, шулай ҙа партияла ағза итеп ҡалдыра. 7 апрелдә Дэн ҡулға алына. Икенсе көндә «Жэньминь жибао» гәзитендә Тяньаньмэнь майҙанындағы хәлдәр тураһындағы мәҡәлә Дэн «контрреволюцион элемент» тип иғлан ителә.
Реабилитация
1977 йылдың июлендә КПК Үҙәк Комитеты пленумы Дэнды Үҙәк Комитет, Политбюро һәм Даими комитет ағзаһы, Үҙәк Комитет һәм Хәрби совет Рәйесе урынбаҫары, дәүләт Советы премьеры урынбаҫары һәм Халыҡ-азатлыҡ армияһының Генераль штабы начальнигы вазифаларында тергеҙә. КПК-ның август айында уҙған XI съезында ул партияла һәм дәүләттә әһәмиәте буйынса Хуа Гофэн һәм Е Цзяньиндан һуң өсөнсө лидер булараҡ ҡарала.
1977 йылда Дэн «Мәҙәни революция» барышында ебәрелгән хаталарҙы төҙәтеү кәрәклеге тураһында белдерә. 1977 йылдың декабрендә Дэн һәм уның союздашы Е Цзяньин Үҙәк Комитеттың ойоштороу бүлеге мөдире вазифаһына Ху Яобанды тәғәйенләүгә өлгәшә, ул иһә «мәҙәни революция» ҡорбандарын реабилитациялауҙы, артабан 1957 йылдағы уң элементтарға ҡаршы кампания башлай.
Власты туплауы
КПК Үҙәк Комитетының 1978 йылдың ноябрь — декабрь айҙарында уҙған Эш кәңәшмәһендә Дэн яҡлылар Хуа Гофэн төркөмөнән өҫтөнлөк ала, һәм Дэн Сяопин Ҡытайҙың ғәмәлдәге лидерына әйләнә.
1978 йылдың ноябренән ҡыҫҡа сәйәси либералләштереү осоро башлана, һуңыраҡ ул «Пекин яҙы» исемен алға. «Пекин яҙы» барышында «мәҙәни революция»ны асыҡтан-асыҡ тәнҡитләүгә рөхсәт бирелә. Дэн әкренләп оппоненттарынан ҡотола башлай. «Мәҙәни революция»ны асыҡтан-асыҡ тәнҡитләүҙе дәртләндереп, ул вазифаларына һәм әлеге хәлдәренә «мәҙәни революция» ваҡытында ирешкәндәрҙең позицияларын көсһөҙләндерә һәм бер үк ваҡытта үҙе кеүек уның барышында зыян күргәндәрҙең позицияларын көсәйтә. Ошоға бәйле Дэндың халыҡ алдында популярлығы көндән-көн арта.
Дэн әүҙем нигеҙҙә Вьетнамға ҡаршы хәрби операцияны яҡлай, 1980 йылдың мартына тиклем генштаб начальнигы вазифаһында ҡалып, был операцияны планлаштыра һәм уны дипломатик йәһәттәп яҡлау ойоштороу маҡсатында бер нисә сит илдә булып ҡайта. Һуғыш һөҙөмтәһендә армия өҫтөнән шәхси контролен нығыта.
Дэндың күтәрелеүе Мао шәхесенә ҡағылған тарихи һәм идеологик мәсьәләләрҙең асыҡтан-асыҡ тикшерелә һәм был йүнәлештә барлыҡ һорауҙарҙың бирелә алыуын аңлата. Дэн төплө һәм ныҡлы реформалар башларға ынтыла. 1982 йылда КПК Үҙәк Комитеты тигән документ ҡабул итә. Унда Мао «бөйөк марксист, пролетар революционер, хәрби етәксе һәм генерал» һәм бәхәсһеҙ дәүләткә нигеҙ һалыусы һәм Ҡытайҙың Халыҡ-азатлыҡ армияһын  ойоштороусы  итеп иғлан ителә. Дэн белдереүенсә, «ул 3/10-кә насар, әммә 7/10-гә яҡшы булған». Документ «мәҙәни революция» өсөн бөтә ғәйепте һәм яуаплылыҡты «Дүртәү бандаһы»ның контрреволюцион көстәренә һәм Линь Бяоға йөкмәтә.
Ҡытай донъяға асыла
Дэн арҡаһында Ҡытайҙың Көнбайыш менән мөнәсәбәттәре һиҙелерлек яҡшыра. Дэн сит илдәргә йыш сыға һәм көнбайыш лидерҙары менән бер нисә дуҫтарса осрашыу үткәрә. 1979 йылдың ғинуар-февралендә ул Америка Ҡушма Штаттарында була һәм Аҡ йортта президент Джимми Картер менән осраша, уға Вьетнамға ҡаршы планлаштырылған хәрби операция тураһында хәбәр итә. Был осрашыу алдынан АҠШ, Тайвань Ҡытай Республикаһы менән дипломатик бәйләнештәрен өҙөп, ҠХР менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра.
Ҡытай-Япония мөнәсәбәттәре ла һиҙелерлек яҡшыра. Дэн тиҙ үҫешеүсе һәм иҡтисади ҡеүәтле ил булған Японияның тәжрибәһен Ҡытайҙың алдағы иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙары өсөн өлгө итеп ҡарай.
1984 йылдың 19 декабрендә Ҡытай һәм Бөйөк Британия араһында Гонконг мәсьәләһе буйынса берләштерелгән декларацияға ҡул ҡуйыу икенсе ҡаҙаныш була, уның буйынса Гонконг 1997 йылда Ҡытайға кире ҡайтарыла. Дэн Ганкогтың Британияның 99 йыллыҡ хакимлығы осоронда барлыҡҡа килгән сәйәси һәм иҡтисади системаһын 50 йыл дауамында үҙгәртмәҫкә ризалаша. Португалия менән дә шундай уҡ килешеүгә ҡул ҡуйыла, уның буйынса һуңғыһы Ҡытайға Макаоны ҡайтарырға йөкләмә ала. Дэн Тайвань менән ҡабаттан ҡушылыу тураһында һөйләшеүҙәргә нигеҙ итеп «бер ил — ике система» принцибын иғлан итә.
Советтар Союзы менән заманында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу өсөн Дэн бер ни ҙә эшләмәй. Ҡытай, СССР-ҙы гегемонизмда ғәйепләп, уға ҡарата элекке сәйәсәтен дауам итә.
1978 йылдың сентябрендә Дэн Төньяҡ Кореяға бара. Сәфәр маҡсаты был дәүләт етәкселегенә Ҡытайҙың Япония һәм Ҡушма Штаттар менән үҙ мөнәсәбәттәрен яҡшыртырға ниәтләүе тураһында хәбәр итеү була. Төньяҡ Кореяның был пландарҙы Советтар Союзы менән яҡынлашыу өсөн ҡулланыуы мөмкинлегенән ҡурҡып, Ҡытай 1978 йылдың 10 сентябрендә Ким Ир Сенға КНДР ойошторолоуының 30 йыллығын байрам итеүгә  юғары кимәлдәге ҙур делегация ебәрә. Дэн Ким менән бер нисә тапҡыр осраша, Ҡытайҙың модернизациялауға ихтыяжын аңлата һәм Төньяҡ Кореяны Ҡытай менән яҡшы эш мөнәсәбәттәре һаҡлауға мәжбүр итә. Һуңыраҡ Ким хатта Ҡытайҙың Көнбайышҡа асылыу планын Көнсығыш Европа илдәре тәнҡитенән яҡлай.
Иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙар
Тышҡы донъя менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртып, Дэн Ҡытайҙа иҡтисади реформалар үткәреүҙе өҫтөнлөк итеп ҡуя. Дэн идара иткән осорҙа илдең эске социаль, сәйәси һәм иҡтисади системалары етди үҙгәрештәр кисерә. «Дүрт модернизация» (оборона сәнәғәтен, ауыл хужалығын, фәнде һәм сәнәғәт производствоһын модернизациялау) принцибының өҫтөнлөгө тураһында беренсе булып премьер Чжоу Эньлай үҙ фекерен белдерә. Дэн «дүрт модернизация» принцибын бөтә реформаларҙың нигеҙе тип иғлан итә. Өҫтөнлөклө йүнәлеш итеп «социалистик баҙар иҡтисады»стратегияһы һайлана. Дэн раҫлауынса, Ҡытай социализм үҫешенең беренсе баҫҡысында тора, һәм партияның бурысы — «Ҡытай спецификаһы булған социализм»ды артабан үҫтереү. Идеологик принциптар иҡтисадта минималь роль уйнай башлай, ваҡыт үтеү менән был үҙенең һөҙөмтәлелеген иҫбатлай. 1992 йылдың мартында КПК Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышында Дэн Сяопин шулай тип белдерә : Бөтә был нәмәнең ниндәй исем — социализм йәки капитализм — йөрөтөүе тураһында идеологик һәм ғәмәли абстракт бәхәстәр менән үҙ-үҙеңде тотҡарларға ярамай.
Дэн Сяопин беренсе булып урта хәлле йәмғиәт төҙөү идеяһын тәҡдим итә. 1979 йылдың 6 декабрендә Япония премьер-министры Масаеси Охира менән осрашыу ваҡытында ул, «илдең заманса модернизацияһына өлгәшеү өсөн Ҡытай уртаса хәлле йәмғиәт төҙөргә тейеш», тип билдәләй. Ҡытай эксперттары «урта хәлле йәмғиәт» һәм «ҡытай модернизацияһы» яңы төшөнсәләр икәнлеген аңлата. Ә уртаса хәлле йәмғиәт — халыҡ өсөн туҡланыу һәм кейем проблемаһын хәл итеү һәм тулы хәллелек араһындағы үҫеш этабы ул.
Күп кенә реформалар провинциаль етәкселәр тарафынан әҙерләнә һәм тормошҡа ашырыла, уларҙың ҡайһы берҙәренә хатта үҙәк хөкүмәттең ризалығы ла алынмай. Әгәр реформалар уңышлы булһа, улар, дөйөм дәүләт масштабындағы реформаларға әүерелеп, киңерәк территорияларҙа ҡулланыла. Был СССР-ҙағы Үҙгәртеп ҡороуға бөтөнләй оҡшамаған була: Советтар Союзында үҙгәртеп ҡороуҙарҙың барыһы ла тиерлек өҫтән төшөрөлгән күрһәтмәләр буйынса үткәрелә, ә Ҡытайҙа киреһенсә, реформалар аҫтан башлана һәм өҫтәгеләр тарафынан хуплана.
Ауыл хужалығында «халыҡ коммуналары»ның күпселеге таратыла, крәҫтиәндәр башлыса ғаилә подрядына күсә. Реформаның икенсе этабында (1984—1992) хужалыҡ итеүҙең план системаһы бөтөрөлә һәм баҙар иҡтисадына күсеү тормошҡа ашырыла.
Дэн шулай уҡ Ҡытайҙа «айырым иҡтисади зоналар» булдырыу инициаторы була, улар аша сит ил компаниялары һәм инвестициялары йәлеп ителә.
Күп кенә реформалар «Азияның иҡтисади юлбарыҫтары» исемен алған Көньяҡ Корея, Сингапур, Гонконг һәм Тайвань тәжрибәһенең йоғонтоһо аҫтында үткәрелә.
Тяньаньмэнь майҙанындағы 1989 йылғы ваҡиғаларҙа Дэндың роле
Тяньаньмэнь майҙанындағы протест ваҡиғалары 1989 йылдың апрель уртаһында Михаил Горбачевтың Ҡытайға сәфәренән һәм Ху Яобандың вафатынан һуң башлана. Барыһына ла либераль ҡараштағы сәйәсмәне булараҡ билдәле Ху нәҡ Дэн баҫымы аҫтында либерализмдан баш тартырға мәжбүр була. 1989 йылдың 20 майында хөкүмәт хәрби хәл иғлан итә, әммә протестар туҡамай. Үҙ-ара кәңәшләшкәндән һуң ил етәкселеге көрсөктө армия ярҙамында хәл итергә ҡарар ҡыла. 27-се һәм 28-се армиялар һалдаттары ҡаланы контролгә алыу өсөн танктарҙа Пекинға индерелә. Баш ҡала урамдарында армия менән Пекин юғары уҡыу йорттары студенттары араһында бәрелештәр башлана, был ике яҡтан да ҡорбандарға килтерә.
Тяньаньмэнь майҙанындағы ваҡиғалар ваҡытында Дэн Сяопин Ҡытай Коммунистар партияһының иң тәнҡитләнгән лидерҙары иҫәбендә була — йыйылыусылар ергә бәләкәй шешәләр менән һуға («Сяопин» исеме ҡытай телендә яңғырашы буйынса «бәләкәй шешә» һүҙбәйләнешенә оҡшаш). Ул шулай уҡ был сығыштарҙы баҫтырыу инициаторҙары араһында ла була. Һөҙөмтәлә сыуалыштар аяуһыҙлыҡ менән баҫтырыла (төрлө сығанаҡтар буйынса 400-ҙән 2600-гә тиклем кеше үлтерелә һәм 7000-10000 тирәһе яралана тип иҫәпләнә). Шунан һуң властар активистарҙы ҡулға ала башлай, ҡаршылыҡтарҙа ҡатнашҡан студенттар язалана йәки төрмәгә ултыртыла. Телевидениела һәм гәзиттәрҙә цензура индерелә, сит ил матбуғаты тыйыла. Сыуалыштарҙы аяуһыҙ баҫтырыу Ҡытай Халыҡ Республикаһы етәкселегенә ҡарата сит илдәр тәнҡите тулҡынын тыуҙыра. Уарҙың матбуғаты ваҡиғалар өсөн яуаплылыҡты башлыса Дэн һәм Дәүләт Советы премьеры Ли Пэнға йөкмәтә. Тәнҡитселәр Дэнды бар төрлө сәйәси азатлыҡты быуыуҙа ғәйепләй.
Дэндың Тяньаньмэнь эмайҙанындағы ваҡиғаларға ҡыҫылыуы уның әлегә илдә власҡа эйә булыуын иҫбатлай. Бындай хәлдәрҙе иҫкәртеү һәм илдәге социаль хәлде тотороҡландырыу маҡсатында Дэн студент сыуалыштары активистарын эҙәрлекләүен дауам итә.
Ҡытайҙы өйрәнеүсе тарихсы профессор Юрий Михайлович Галенович фекеренсә, — «1989 йылда Ҡытайҙа Дэн Сяопин бер төн эсендә ҠХР һәм ҠПК-ның юҡҡа сығыуынан ҡурҡа. Уларҙы һаҡлап ҡалыу өсөн ул үҙ халҡына ҡаршы бронетехника һәм ҡораллы һалдаттар ҡуллана. Улар уны власта һаҡлап ҡалды, уның шәхсән хакимлығын һәм Ҡытайҙа уның яҡлыларҙың власын, КПК номенклатураһы хакимлығын да һаҡлап алып ҡалды».
Отставкаға сыҡҡандан һуң
1989 йылда Үҙәк хәрби совет рәйесе вазифаһынан отставкаға киткәндән һуң Дэн рәсми рәүештә бөтә вазифаларынан да баш тартырға ҡарар итә. 1992 йылда ул сәйәси сәхнәнән бөтөнләйгә юғала. Әммә Ҡытай һаман да «Дэн Сяопин дәүере»ндә йәшәүен дауам итә. Отставкаға киткәндән һуң да Дэн, илдең эске һәм тышҡы сәйәсәтенә хәл иткес йоғонто яһап, Ҡытайҙың рухи лидеры булып ҡала. Дэнды «Ҡытай иҡтисади реформаларының һәм социалистик модернизациялауҙың баш архитекторы» тип атайҙар. Ул өлкән быуындың башҡа сәйәсмәндәренә нисек итеп хаҡлы ялға китеү кәрәклегенең яҡшы өлгөһөн күрһәтә. Лидерҙарҙың үҙ вафатына тиклем етәксе вазифалар биләүен дауам итеү практикаһын да нәҡ ул юҡҡа сығара. Уны йыш ҡына исем-шәрифенә бер ниндәй титул да ҡушмай ябай ғына итеп «иптәш Дэн» тип йөрөтәләр.
Тяньаньмэнь майҙанындағы 1989 йыл ваҡиғалары арҡаһында Дэндың власы һәм йоғонтоһо көсһөҙләнә, һәм Дэн реформаларына ҡаршы торған сәйәсмәндәр фракцияһы алғы планға сыға. Иҡтисади идеяларын өҫтөнлөклө итеп раҫлау өсөн, 1992 йылдың ғинуар — февралендә Дэн үҙенең данлыҡлы Көньяҡ турнеһына юллана. Ул Гуанчжоу, Шэньчжэнь һәм Чжухай ҡалаларына бара, ә Ҡытай Яңы йылын Шанхайҙа ҡаршылай. Сәфәр барышында Дэн бик күп сығыш яһай һәм халыҡтың хуплауын яулай. Ул Ҡытайҙа иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙарҙың мөһимлеген күрһәтә һәм асыҡлыҡ сәйәсәтенә һәм иҡтисади реформаларға ҡаршы булғандарҙы тәнҡитләй.
Дэндың сәйәси оппоненттары контроле аҫтында булған Ҡытай матбуғаты тәүҙә Дэндең сәфәрен иғтибарһыҙ ҡалдыра. Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының генераль секретары Цзян Цзэминь дә әллә ни ҙур ярҙам күрһәтмәй. Ошондай шарттарҙа Дэн Хуан «Фупин» псевдонимы менән иҡтисади реформаларҙы яҡлап бер нисә мәҡәлә яҙа һәм уларҙы Шанхайҙа сыҡҡан «Цзефан жибао» (解放日报) гәзитендә баҫтыра. Сәфәр тураһында халыҡ шунан белеп ҡала һәм Дэнға үҙенең яҡлауын белдерә. Цзян Цзэминь Дэнды асыҡтан-асыҡ хуплай һәм, ниһайәт, турне тамамланғандан һуң бер нисә ай үткәс, уның тураһында Ҡытайҙың үҙәк баҫмалары яҙып сыға. Цзян Цзэминдең Дэн сәйәсәтенә тоғролоғо Цзяндың позицияһын нығыта һәм ул Дэндың вариҫы булып китә, тип иҫәпләй эксперттар. Икенсе яҡтан, көньяҡ турне Дэндың фекерҙәштәренә юғары вазифалар биләргә мөмкинлек бирә һәм Ҡытайҙы иҡтисади үҙгәртеп ҡороу юлынан алып китә. Өҫтәүенә, был сәфәр Дэндың Ҡытай сәйәсәтендә һаман да төп фигура булыуын күрһәтә. Дэн Сяопин интригалар ярҙамында бер юлы Ҡытай Коммунистар партияһының ике генераль секретарын — Ху Яобанды һәм Чжао Цзыянды властән ситләтеүгә өлгәшә.
Дэн Сяопиндың үлеме
Дэн Сяопин 1997 йылдың 19 февралендә 93-сө йәшендә вафат була. Үлеменең рәсми сәбәбе — Паркинсон ауырыуы фонында үпкә инфекцияһы. Васыятына ярашлы, уның кәүҙәһе яндырыла, көлө диңгеҙ өҫтөндә һибелә. Дэн Сяопин рәсми рәүештә «бөйөк марксист, бөйөк пролетар революционер, дәүләт эшмәкәре, хәрби етәксе һәм дипломат; Ҡытай Коммунистар партияһының, Ҡытай Халыҡ-азатлыҡ армияһының һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһының төп етәкселәренең береһе; Ҡытай иҡтисади реформаларының һәм социалистик модернизациялауҙың бөйөк архитекторы» тип иғлан ителә.
2004 йылдың авгусында Ҡытай Халыҡ Республикаһында уның тыуыуына йөҙ йыл тулыуҙы киң билдәләйҙәр.
Шәхси тормошо
Дэн Сяопиндың тыуған ауылында уның нәҫелдән килгән имениеһы урынлашҡан.
Рим (исем)
Рим — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа осрай. Славян телдәрендә йыш ҡулланыла.
Этимологияһы
Рим исеменең тарихы Италияның баш ҡалаһы Римға тура килә. Был исемдең барлыҡҡа килеүе билдәле түгел. Грек тарихсылары үҙ сиратында исем грек теленән тип иҫәпләй. Рим ҡалимы Сервий Гонорат ҡала исеме Тибр йылғаһының боронғо исеменә – Rumon тап килә, тип иҫәпләй. Rumon ағым йәки йылғалағы ҡала тип тәржемә ителә.
Ауыл, ҡала
Рим (Roma ) — ҡала, 1870 йылдан Италияның баш ҡалаһы, Лацио өлкәһенең һәм Рим провинцияһының административ үҙәге. Тибр йылғаһында урынлашҡан.