cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шарташ (күл)
Этимологияһы
Һыу ятҡылығы атамаһы самодий сығышлы — Сор-То, йәғни «ҡылымыҡлы күл» тигән фараз бар. Һуңыраҡ төрки телдәрҙә (башҡорттар һәм татарҙар), яр буйы ҡаялары төҫөнән сығып, ике төрки һүҙ тамырын: сары — «һары», таш — таш ҡушыу кеүек тип аңлағандар. Тағы ике вариант әйтелә: «һары таш», «шор таш» (урындағы диалект, «шар таш» — һаҙ ташы.
Фидан (исем)
Этимологияһы
Фидан (неологизм), ғәрәпсәнән үҙләштерелгән, фиҙәҡәр, тырыш тигәнде аңлата
Шарташ (күл)
Этимологияһы
Башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын һәм ер-һыу атамаларын өйрәнгән Силәбе топонимисы Шувалов, Шарташ тип алмаһа ла, Шарлаш топонимындағы шар тамырын былай аңлата : {|
Фидан (исем)
Билдәле кешеләр
Ғафаров Фидан Сафа улы (12 октябрь 1947 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың (1984), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм Татарстан Республикаһының (1994) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1981), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2020).
Шарташ (күл)
Этимологияһы
Был ерҙәрҙә борондан башҡорттар йәшәгән, һәм шор түгел, ә шәрә — йәғни, яланғас тигән һүҙ беленә. Рәсәй Фәндәр Академияһының Башҡортостан ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты сығарған 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә шәрә һүҙенең бер нисә аңлатмаһы бар. Шуларҙың икәүһе: өҫтөндә бер нәмәһе лә булмаған, яланғас; үҫентеһе булмаған, бер ни менән дә ҡапланмаған.
Фидан (исем)
Атаһының исеме
Сәфәров Валерий Фидан улы (21 июнь 1950 йыл) — ғалим-архитектор, педагог. 1979 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2007—2012 йылдарҙа «БашНИИстрой» институтының баш архитекторы. Тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы, Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы.
Шарташ (күл)
Тасуирламаһы
Күл ҡара борсаҡ формаһында ҡабарынҡы яғы менән көнсығышҡа ҡарай. Ул төньяҡтан көньяҡҡа 4 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа – на 2-2,5 километрға һуҙылған, көҙгөһө майҙаны — 7,0 кв.км. Хәҙерге яр һыҙаты яҡынса 12 км. Күлдең төбө үҙәгенә табан иңкеүләнәеп төшә. Күлдең уртаса тәрәнлеге – 3 м, ә уртаһында максималь тәрәнлеге – 4,7 м.
Фидан (исем)
Атаһының исеме
Ғафаров Азамат Фидан улы (Азамат Фидан улы Ғафаров) — драма артисы, йырсы, Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия театры актёры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2004) һәм халыҡ (2014) артисы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы
Шарташ (күл)
Тасуирламаһы
Шарташ яҡынса 1 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән күл. Күлдең ҙур ҡаҙаны төбөндә бик күп сапропель ултырмаһы күҙәтелә һәм ул, гранит карьерынан һурҙырылған һыу аша, ауыр металдар менән бысранған. Күл ярҙарында һуңғы неолит дәүеренән кеше йәшәгәнлеге беленә. Күлдең Иҫәт йылғаһына ағымы — Шарташ аҡмаһы — көньяҡ ҡултығы аша, Пески ҡасабаһынан көнбайыштараҡ, үтә. XIX быуат аҙағынан аҡма даими булмаған һәм үҙенең һыуын Иҫәт йылғаһына еткергән. Авария хәлендәге әлеге аҡма һаманға тиклем эшләй. Күлдең һыуы туранан-тура бетон торбалары аша, һуңынан ҡаҙылған канау буйлап барып, ТЭЦ-ҡа илткән юл янында түгелә. Яуым-төшөм аҙ булһа, шишмә кибә, әгәр яуым-төшөм артыҡ күҙәтелһә, һыу Кесе Шәрәташ яғына, Кесе Шәрәташ Торфлығына, тиклем аға.
Шарташ күле районында 1745 йылда раскольник крәҫтиән Ерофей Марков, Шарташ ауылы кешеһе Рәсәйҙәге беренсе алтын ятҡылығын (Берёзово ятҡылығы) аса.
1829 йылда Урал буйлап сәйәхәте ваҡытында немец ғалимы Александр Гумбольдт Шарташ күлен киптереү юлы менән алтынлы шахталарҙы һыу менән баҫыуҙы кәметергә тәҡдим итә. Гумбольдттың абруйы ҙур булғанлыҡтан, урындағы тау белгестәре ҡаршы килеүенә ҡарамаҫтан, уның тәҡдиме ҡабул ителгән. Күлдә һыу кимәле ярайһы кәмегән, күл бөткән тиерлек, әммә шахталарҙағы һыу элекке кимәлдә ҡалған. Шулай итеп XIX быуатта бер нисә тапҡыр күлде, һыуын Пышма йылғаһы бассейнына ағыҙып, ҡороторға маташҡандар. Әлеге ваҡытта был канал («Александров соҡоро») сафта түгел.
Күлдә алабуға, сабаҡ, табан, ҡарабалыҡ, һаҙан, рипус, ташбаш балыҡтары тереклек итә.
Күл буйына Екатеринбург халҡын күпләп ял итеү урындары йәлеп итә. Күл эргәһендәге ҡарағай урманында Шәрәташ таш тирмәләре тип йөрөтөлгән тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан. Күл тирәләй Май ял итеп йөрөүе — «Шәрәташ донъя әйләнәһе йөрөү» традицион маршруты үтә.
Күлдә, башлыса боҙло һыулы, яҡынса 50-ләп шишмә урғыла, һәм был күлгә кибергә бирмәй.
Ырымбур ҡәлғәһе
Ырымбур ҡәлғәһе — Рәсәй ҡәлғәһе, 1743 йылда Урал (Яйыҡ) йылғаһының төбиғи ҡалҡыулығында, «Маячный» тауы тирәһендә Урал һәм Һаҡмар йылғалары ҡушылған ерҙә император яр буйы ҡәлғә ҡоролмаһы булараҡ төҙөлгән. Ҡәлғә хәрби һәм сауҙа функцияларҙы үтәгән.
Шарташ (күл)
Тасуирламаһы
2014 йылдың 23 октябрендә Шарташ күле өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Ырымбур ҡәлғәһе
1744 йылда Ырымбур губернаһы ойошторола, һәм Ырымбур ифрат ҙур крайҙың административ үҙәге булып китә һәм Яйыҡ (Урал), ставрополь казактарын һәм ҡырғыҙ-кайсак, Өфө ҡалаһын һәм эргә-тирәләге биләмәләре менән Һамар ерҙәрен үҙ составына ала. . 1748 йылда ҡалала Ырымбур казак ғәскәре идаралыҡ итә. Урындағы казактар менән етәкселек иткән ғәскәри атаман Ырымбур губернаторына буйһона.
Яңы ҡәлғәгә халыҡты төрлө ташламалар менән ылыҡтыралар: биналар төҙөү өсөн бушлай ерҙәр биреү, һалымдан бер нисә йылға азат итеү. 1760 йылда Ырымбурҙа 2866 йорт иҫәпләнә, уларға башлыса дәүләт хеҙмәтендә торған чиновниктар (хәрби һәм граждан) хужа була. Бынан тыш, ҡала ситендә халыҡ иҫәбендә теркәлмәгән ваҡытлыса өйҙәр тип һаналған аласыҡтар була.
Сухокарасук
Сухокарасук — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бызовка йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Ырымбур ҡәлғәһе
Ҡала исемен һайлау
«Ырымбур» атамаһы «Ohren» (ишетеү һәләте) һәм «Burg» (ҡәлғә) немец һүҙҙәренән аңлатыла, йәғни, Рәсәй империяһының көньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә "күҙ-ҡолағын"кәүҙәләндерә. Икенсе версия буйынса «Ырымбур» Орск ҡалаһы тирәһендә аҡҡан Орь йылғаһы исеменән алынған. Ҡәлғә XVII быуат эсендә Яйыҡ казак ғәскәренең сик буйы заставалары линияһында төҙөлгән. Ул Бөйөк ебәк юлында урынлашҡан. Ҡыш осоронда бынан сана юлы менән император өҫтәленә балыҡ осетровый путь ташығандар. Урал йылғаһы буйлап Ырымбур губернаһы аша елкәнле хәрби һәм йөк суднолары Каспий һәм Арал йүнәлешендә йөрөгән. Ҡәлғә бейек урында урынлашыуына күрә, эргә-тирәләге далалар 30-40 километрға күренеп торған. Төнгө ориентир өсөн Маяҡ тауында факел юлды күрһәтеп торған. Ҡәлғә Европа һәм Азия сиктәрендә, Урал йылғаһы аша сыҡҡан урында урынлашҡан.
Ҡала гербы
Документта телгә алынған өс халыҡ — башҡорттар, ҡырғыҙҙар һәм Яйыҡ ҡарағалпаҡтары тип фаразлап була. Бынан тыш, ҡалҡандағы бүленештәр өс бургомистрҙы һәм алты ратсгерҙы күрһәтеү ихтималлығы бар, әммә ул ваҡытта Ырымбурҙа магистрат та, ратсгерҙар ҙа булмай. Герб авторҙары — профессор И. С. Бекенштейн һәм Ырымбур экспедицияһы етәксеһе, Орск ҡалаһын нигеҙләүсе И. К. Кирилов. Уларҙың тырышлығы менән Ырымбур ҡалаһының икенсе гербә барлыҡҡа килә: тау башында ултырған ҡара төҫтәге бер башлы бөркөт. Ырымбур карталарында һәм пландарында әлеге ике герб тә бирелә.
Сухокарасук
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Ырымбур ҡәлғәһе
Ҡала гербы
Ырымбур гербының авторы — кенәз Щербатов, әлеге герб 1776 йылда уҡ Ырымбур ялан батальонына бүләккә тапшырыла.
Ҡәлғә урынын һайлау
Ырымбур ҡәлғәһе Әбелхәйер хандың үтенесе буйынса төҙөлә башлай. XVIII быуаттың беренсе яртыһында Азиялағы ҡеүәтле Жуңғар ханлығы ҡаҙаҡтаға һөжүм итеп, күп кенә ерҙәрен тартып ала, мөлкәтен тәләфләй. Шуға күрә Әбелхәйер хан Рәсәй подданныйлығына инергә теләй һәм 1730 йылда Петербургка илселәр юллай. Шулай уҡ ул Урал ҡушылдығы Орь йылғаһында, сауҙа ҡарауандарын һөжүмдәрҙән һаҡлап ҡалыу маҡсатында, урыҫ ҡәлғәһе төҙөлөүен үтенә. 1734 йылда Сенат обер-секретары И. К. Кирилов экспедицияға йүнәлтелә. Шулай уҡ кирилов эшләнәһе эштәрҙең планын төҙөй. Батшабикә Анна Иоанновна буласаҡ ҡәлғәгә үҙе исем уйлап таба — Оренбург. Бург немец телендә ҡәлғә, Орь — нығытылған пункты торасаҡ Орь йылғаһы тамағы. 1734 йылда экспедиция раҫлана. Уның составына хәрби һәм граждан белгестәре индерелә, уларҙа край менән идара итеүҙе ойоштороу йөкмәтелә. Экспедицияла һуңынан Ырымбур крайы тарихы буйынса бер нисә китап яҙған П. И. Рычков та ҡатнаша. Казактар һәм һалдаттар отрядтың хәүефһеҙлеген тәьмин итә.
Сухокарасук
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ырымбур ҡәлғәһе
Ҡәлғә урынын һайлау
1735 йылдың август башында экспедиция тәғәйенләнгән урынға барып етә, 15 августа — хәрби ҡәлғәгә, 31 августа ҡалаға нигеҙ һалына.
Орь йылғаһы тамағында ҡала тиҙҙән төҙөлөп бөтә, бындай мөһим үҙәк өсөн урын яңылыш һайланғаны асыҡлана: бында төҙөлөш материалдарын алып килеү бик ҡатмарлы, яҙғы ташҡында әлеге төбәк те һыу баҫа. Унан башҡа, ҡәлғә тораҡ пункттарҙан алыҫ урынлашҡан була, шуға күрә Рәсәйҙең үҙәк райондары менән бәйләнештәр булдырыу ҡыйынға тура килә. Ырымбурға юл башҡорт йәйләүҙәре аша үткәнгә күрә, улар яғынан һөжүмдәр буласағы күҙаллана. Ырымбур ҡалаһын икенсе урынға күсереү проблемаһы килеп тыуа. И. К. Кириловтың вафатынан һуң (1737 йылдың 14 апреле) край менән идаралыҡ итеү билдәле тарихсы һәм географ, дәүләт эшмәкәре В. Н. Татищевҡа йөкмәтелә. Уның тәҡдиме буйынса, 1739 йылда Ырымбурҙы Урал ағымы буйлап 184 километрға аҫтараҡ төҙөү тураһында Указ сыға. Алдан төҙөлгән ҡәлғә Орск ҡәлғәһе тип нарыҡлана.
1740 йылда яңы төҙөлөш йәйелдерелә. Әммә тиҙҙән В. Н. Татищев баш ҡалаға саҡыртыла, Ырымбурға ул башҡаса әйләнеп ҡайтмай. Һөҙөмтәлә икенсе Ырымбурҙы ла шул уҡ яҙмыш көтә.
1742 йылда Ырымбур крайына ғәмәли статский советник И. И. Неплюев килә, тиҙҙән ул беренсе Ырымбур губернаторы итеп тәғәйенләнә. Төбәктәге хәлдәр менән танышҡандан һуң, Неплюев крайҙың хәрби-стратегик яҡтан ҡоролошо менән шөғөлләнергә һәм бының өсөн бер нисә ҡәлғә төҙөргә кәрәк тип таба. Тәүге сиратта ул ҡәлғәләрҙе ҡаҙаҡ далалары сигендә төҙөргә була, сөнки был яҡты нығытырға, Яйыҡ аръяғынан һөжүмдәрҙе туҡтатырға, башҡорттарҙы ҡаҙаҡтарҙан айырырға һәм уларҙың бергә уҡмашыуына ҡаршы торороҡ юлдар эҙләй башлай. 1742 йылдың йәйендә Неплюев сик буйҙарын тикшергәндән һуң шәхсән үҙе Яйыҡ, Уй һәм Тубыл йылғалары буйлап төҙөләсәк ҡәлғәләрҙең һәм редуттарҙың планын билдәләй. Неплюевтың планы буйынса 1743 йылда 8 ҡәлғә төҙөлә: Таналыҡ, Уртазым, Ҡыҙыл, Троицк, Ҡаракүл, Крутояр һәм Усть-Уйск һәм 18 редут. Әлеге ҡәлғәләрҙәең һәм редуттарҙың урынында хәҙерге көндә ошо уҡ исемдәр аҫтында тораҡ пункттары бар. Неплюев фекеренсә, Татищев яңы ҡәлғә өсөн бигүк уңайлы урын һайламаған, уны 1736 йылда төҙөлгән Бәрҙе ҡәлғәһе урынында төҙөргә кәрәк булған. Бында төҙөлөш материалдарын һәм ташты алып килеүгә уңайлыраҡ, эргә-тирәлә бик һәйбәт а бесәнлектәр һәм балыҡҡа бай күлдәр бар. Урыҫ сауҙагәрҙәренә лә Урта Азия яғынан килеп етеүе күпкә еңелерәк булыр ине. 1743 йылдың 11 апрелендә инде икенсе батшабикә Елизавета Петровнаның Указына ярашлы, хәҙерге Ырымбурҙың урынында — Урал йылғаһының текә ярында, Һаҡмар йылғаһы тамағына яҡын — өсөнсө Ырымбур төҙөлә башлай. Татищев нигеҙләгән ҡәлғәгә Красногорск ҡәлғәһе тигән исем бирелә.
Төҙөлөш бик тиҙ бара. 1743 йылдың көҙөндә үк ҡала-ҡәлғә башлыса төҙөлөп бөтә. План буйынса ул күп мөйөш формаһында була, төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙылған, соҡорҙар менән тирә-яҡтан уратылған була.
Ҡәлғә структураһы
Ырымбур ҡәлғәһе овал буйлап тупраҡтан торған һәм бут таш менән нығытылған ур менән уратыла.
Ҡәлғәлә 10 бастион һәм 2 полубастион була: I Нагорный (полубастион), II Сауҙа, III Бәрҙе, IV Провиант, V Воскресенск, VI Губерна, VII Галофей, VIII Фон Штокман, IX Никольск, X Неплюев, XI Успенск, XII Преображенск (полубастион). 1818 йылда Кенәз Волконский бастионын төҙөү планлаштырыла.
Тәүге ун йыллыҡта ҡала уры 12 фут уртаса бейеклектә була (3,5 метрҙан ашыу).тәрәнлеге уртаса 12 фут. киңлеге 35 фут. Яйыҡ йылғаһы яғынан ҡәләғә ябылмаған килеш эшләнгән, сөнки был яҡтан 24-28 метр бейеклектәге текә яр етерлек тәбиғи һаҡ булып тора, тип һанайҙар. Һуңыраҡ был яҡтан редант төҙөйҙәр, әммә ул да оҙаҡ ҡулланылмай. Ҡалаға дүрт ҡапҡа асыла: Һаҡмар, Орск, Чернореченск һәм Урал. (Водяной). Орск ҡапҡаһынан башҡа, бөтә ҡапҡалар һуңғараҡ исемдәрен алмаштыра.
Ивановка (Мәләүез районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше. Почта индексы — 453861, ОКАТО коды — 80241865009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ырымбур ҡәлғәһе
Ҡәлғә структураһы
1744 йылда беренсе каруанһарай (балсыҡ менән һыланған ситән) эшләй башлай.
1750 йылдар уртаһына ҡарата ҡаланың көнсығыш яғынан казак биҫтәһе төҙөлә башлай. Биҫтәгә Георгий исеме бирелә, әммә был биҫтәне Ҡалмыҡ тип йөрөтәләр, сөнки тап ошонда казактарға яҙҙырылған һәм суҡындырылған ҡалмыҡтарҙы күсерәләр. 1773 йылдың көҙөндә, пугачевсылар Ырымбурға яҡынлай башлағас, биҫтә губернатор ҡушыуы буйынса үртәлә.
Меновой дворы
1745 йылда Яйыҡ йылғаһының һул ярында меновой дворы барлыҡҡа килә. Был саман өйө 1749 йылҡы ташҡындан емерелә, шуға күрә 1750 йылдан алып яңы кирбес бинаһы төҙөлә. Сауҙа йәй осоронда ғына бара, ҡышҡыһын каруанһарайҙа сауҙа итәләр, был йорт 1750—1754 йылдарҙа яңы урында төҙөлә.
Ырымбур ҡәлғәһе Рәсәй хакимлығын раҫлау өсөн мөһим сауҙа үҙәге булып китә. Бында Хиуанан, Бохаранан, Хәрәзмдән һәм башҡа Урта Азия ҡалаларынан сауҙагәр карауандары килә. Сауҙагәрҙәрҙең хәүефһеҙлегенә бик ҙур иғтибар бирелә, артабан 1744 йылда Яйыҡтың икенсе ярында Аҡса алмашыу дворы ойошторола. Ошо уҡ ваҡытта Ырымбур ҡәлғәһе Урал тау заводтарының хәүефһеҙлеген тәьмин итергә кәрәк була, сөнки улар йыш ҡына башҡорттар тарафынан һөжүмләнә. Ырымбур ҡәлғәһе Рәсәй дәүләтенең көньяҡ- көнсығыш сиктәрен һаҡлаусыҡәлғәләр системаһының төп пукты булып тора.
Пугачев болаһы
XVIII быуаттың аҙағында, ҡала Пугачев ихтилалы ваҡытында 6 ай дауамында ҡамауҙа ҡалған ғында Ырымбур үҙ тарихында иң ҙур тетрәнеү кисерә. Ырымбур ҡәлғәһе А. С. Пушкиндың «Пугачев болаһы тарихы» һәм урыҫ әҙәбиәтенең классик әҫәре «Капитан ҡыҙы» повесында телгә алына. Екатерина II заманында Емельян Пугачев етәкселегендәге ихтилал империя өсөн етди ҡурҡыныс тыуҙыра.
1773 йылдың көҙөндә Е. Пугачевтың отрядтары Яйыҡ ҡаласығынан Ырымбурға табан юлланалар. Юл ыңғайы баш күтәреүселәрҙең һаны арта бара — хәрәкәткә башҡорттар, казактар,мишәрҙәр, ҡалмыҡтар, ҡаҙаҡтар, алпауыт крәҫтиәндәре ҡушылалар.
1773 йылдың 5 октябрендә баш күтәреүселәр армияһы Яйыҡ йылғаһына яҡынлаша. Пугачевсылар Яйыҡ үҙәндәрендә лагерь ҡоралар, һуңынан уны Бәрҙе ҡәлғәһенән көньяҡҡа табан күсерәләр. Һыуыҡтар төшкәс, ихтилалсылар башлыса Бөрҙегә күсә. Ырымбур эргәһендәге Бөрҙе биҫтәһе Пугачевтың төп нығытмаһы булып тора. Емельян Пугачев үҙен император Петр III тип таныта.
1773 йылдың 12 октябрендә Ырымбур губернаторы ҡәлғә гарнизоны көстәре менән ҡамаусыларға ҡаршы торорға маташа, әммә алышта бер нисә тиҫтә кеше юғалтып, сигенергә мәжбүр була.
Ырымбур ҡамауы башына баш күтәреүселәрҙең һаны 2360 кеше тәшкил итә. Уларҙың 20 пушкаһы, бер нисә мискә дарыһы була. Пугачевсылар Ырымбур ҡәләғәһен пушкаларҙан утҡа тоталар һәм уны штурм менән алырға маташҡандан һуң, оҙайлы ҡамау тактикаһына күсәләр.
Ырымбур гарнизонына ярҙамға Ҡазандан генерал Кар етәкселегендәге ғәскәрҙәр юллана, әммә был отряд Юзей ауылы тирәһендәге алыштарҙа ҡыйратыла. Пугачевсыларға ҡаршы ҡуйылған башҡа ғәскәрҙәр ҙә тар-мар ителә. 13 ноябрҙә полковник Чернышев ике мең яугирҙары менән ҡамауға эләккән ҡалаға яҡынлашҡас, уны ихтилалсылар хәйлә менән тоҙаҡҡа эләктерәләр. Һөҙөмтәлә Чернышев үҙе һәм уның отрядындағы офицерҙар әсирлеккә эләгә һәм язалана.
1773—1774 йылдарҙағы ҡыш осоронда хөкүмәт баш күтәреүселәргә ҡаршы байтаҡ көс йүнәлтә — А. И. Бибиков етәкселегендәге бер нисә кавалерия һәм пехота полктары. Ихтилалсылар сигенергә мәжбүр була. 1774 йылдың 22 мартында Татищев ҡәлғәһе тирәһендә улар бик ҙур юғалтыуҙар кисерә. бынан һуң Ырымбур ҡамауҙан азат ителә. Артабан баш күтәреүселәр башҡа уңышһыҙлыҡтарға тарыйҙар. 1774 йылдың сентябрендә Е. Пугачев ҡулға алына, А. В. Суворов уны Мәскәүгә оҙатып килә. Болотный майҙанында язалана.
1773—1774 йылдарҙағы ваҡиғаларҙан һуң Ырымбур ҡәлғәһе оҙайлы ваҡыт хәрби әһәмиәтен юғалтмай. тағы ла оҙаҡ һаҡлана. XIX быуаттың беренсе яртыһында халыҡтың күпселеген элеккесә казактар һәм һалдаттар тәшкил итә. Гарнизо бөтөрөлгәндән һуң Ырымбур ҡәлғәһе юҡҡа сығарыла.
Һаҡланып ҡалған ҡәлғә фрагменттары
1862 йылда ҡәлғә бөтөрөлә, урҙары һәм соҡорҙары юҡ ителә. Хәҙерге ваҡытта ҡәләгәнән бер нисә фрагменты тороп ҡалған. бөтөрөп булмай ҡәлғәбеҙҙән. IX Николаевск бастионының (ҡайһы бер схемаларҙа IV һан аҫтында күрһәтелгән) уры һаҡланып ҡалған, Ырымбур президен кадет училищеһы клубының артында урынлашҡан. Ер аҫты ҡыуышлығының ишеге шартлатылған, ҡәлғә тимерлеге 1990-се йылдарҙа һүтелгән. Бина дәүләт һағы аҫтында була. Водяной ҡапҡаның ҡалдыҡтары, ҡәлғә манараһы һаҡланған, шулай уҡ гарнизон хәрби госпитале әлегә тиклем эшләп килә. Госпиталдең корпустары Е хәрефе формаһында төҙөлгән — императрица Бөйөк Екатерина хөрмәтенә. Элекке гарнизон гаупвахта бинаһында хәҙерге көндә Ырымбур тарихы музейы урынлашҡан. 2020 йылда үҙ тарихи урынында Орск ҡапҡалары тергеҙелә, уларҙы һаҡланып ҡалған һүрәттәрҙән, схемаларҙан һәм тасуирламаларҙан тергеҙәләр. Орнаменты һәим гербы менән ҡапҡалар теүәл рәүештә тарихи аналогты ҡабатлай, ҡәҙимге ҙурлыҡта эшләнә: ҡапҡалар фасадының киңлеге — яҡынса 8,5 м, бейеклеге — 7,7 м, уйымының бейеклеге һәм киңлеге — 4,2 м.
Дейеү
250px|thumb|right|Дейеү Дейеү — башҡорт мифологияларында яуыз йән эйәһе, күп башлы ғифрит.
Дейеү күп халыҡтарҙың мифологияһында осрай. Иран мифологияһындағы дэв образына барып тоташа. «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Заятүләк менән Һыуһылыу» эпостары, «Киҫекбаш китабы» дастаны, «Ҡыҙ, егет, дейеү», «Ҡарт менән дейеү», «Һаламбай» әкиәттәре персонажы. Кешеләргә ир-егет булып, һирәгерәк ҡатын-ҡыҙ ҡиәфәтендә күренә. Дейеү батшалығы Ҡафтау аръяғында, күктә, ер йәки һыу аҫтында урынлашҡан. «Урал батыр» эпосы мифтары буйынса дейеү пәрейҙәре ер аҫтында, диңгеҙ, күл төптәрендә үҙ ҡалаларында йәшәгән. Күп осраҡта һанһыҙ байлыҡҡа эйә. Дауылға, әбейгә, энәгә әйләнә ала. Кешеләрҙе ашай йәки әсирҙә тота, мал-тыуарын талап алып китә. Ҡыҙҙарҙы урлап, уларға өйләнгәндәр. Башҡорт мифологияһында өс, алты, ете, туғыҙ, ун ике башлы дейеүҙәр осрай. Һәм көсө башы һанына бәйле.
Ер өҫтөндә улар күренмәү һәләтенә эйә булғандар, ә кешеләргә кеше, башҡа хайуандар ҡиәфәтендә генә күренгәндәр. Шулай итеп, сибәр ҡыҙға әйләнеп улар кешеләргә кейәүгә сыға, йәки өйләнә алғандар.
Шулай уҡ, улар кешеләрҙе төрлө тәм-томдар менән һыйлағандар, тик был аҙыҡты бисмилла менән ҡапһаң, имеш, дейеү бәрейе ризығы ат тиҙәгенә әүерелгән.
Ҡайһы бер мифтар буйынса дейеү-бәрейҙәре ике төргә бүленә: дейеү һәм бәрей.
Фәҡәт ҡаһарман батыр ғына, дейеүҙең башын киҫеп, уны юҡ итә ала. Дейеүҙең йәне тәненән айырым, мәҫәлән, бейә эсендәге һандыҡҡа йәшерелгән күгәрсендә булыуы мөмкин. Аждаһа, бәрей, шүрәле, ялмауыҙ дейеүҙең сифаттарына эйә.
Ош (Ҡырғыҙстан ҡалаһы)
Ош (Ош) — Ҡырғыҙ Республикаһының республика ҡарамағындағы ҡалаһы, Ош өлкәһенеңадминистратив үҙәге.
Ош — халыҡ һаны буйынса Ҡырғыҙстандың Бишкәктән һуң икенсе ҡалаһы, илдең көньяғындағы иң ҙур ҡала, рәсми рәүештә «көньяҡ баш ҡала» тип йөрөтөлә.
2018 йылдың 18 декабрендә Ош төрки донъяның 2019 йылғы мәҙәни баш ҡалаһы тип иғлан ителде.
Этимологияһы
Теүәл этимологияһы билдәле түгел. Әммә топоним буйынса ҡайһы бер фараз бар:
1) Шундай бер риүәйәт бар: ҡайһылыр походтарының береһендә Сөләймән батша ғәскәр башында килгән, ә уның алдынан һабан егелгән үгеҙҙәр вол барған. Үгеҙҙәр данлыҡлы тауға килеп еткәс, батша был урынды ял итеп алырға привал бик уңайлы тип таба һәм ул малдарҙы туҡтатыу өсөн: «Хош!» — "Булды, ярайһы!"тип ҡысҡырған һәм ошо һүҙҙәр бласаҡ ҡалаға исем биргән, имеш.
2)топоним «خوش»('huwuš) «һәйбәт, яҡшы» тигән фарсы килеп сыҡҡан. Һәм был «хош ҡала» (күңелгә ятышлы, хуш) тигәнде аңлата.
Географияһы
Ош ҡалаһы Ҡырғыҙстандың көньяғында Бишкәктән (М43 автомобиль юлы буйлап 700 км) 300 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Ҡала Фирғәнә үҙәненең көнсығыш өлөшөндә, Алай тау һырттары итәгенән 870 метрҙан алып 1110 метрға тиклем бейеклектә Аҡ-Буура (Аҡбура) йылғаһы ағып сыҡҡан ерҙә урынлашҡан.
Халҡы
2015 йылдың 1 ғинуарынан баһаһы буйынса, ҡала халҡына 243 300 кеше тәшкил итте. Ә 2012 йылда биҫтәлә йәшәгән халыҡ менән бергә ҡала халҡы 500 000 кеше тип баһаланды.
Ҡала хакимиәтенә, Ош ҡалаһының үҙенән башҡа, ҡала ситендә урынлашҡан халҡының дөйөм һаны 27 мең кешенән торған 11 ауыл (Алмалыҡ, Арек, Гулбаар-Толойкон, Жапалак, Кенеш, Керме-Тоо, Озгур, Орке, Пятилетка, Толойкон, Тээке) ҡарай.
2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Батша һәм сырғыҙҙар ҡала халҡының 43,05 %, ә үзбәктәр — 48,31 % тәшкил итте. Шулай Ош ҡалаһында рус, төрөк, татарҙар, уйғырҙар, тажик, әзербайжандар һәм башҡа этностар йәшәй.
Батша һәм совет осоронда хәҙерге ҡаланың үҙәк өлөшө шартлы рәүештә урындағы халыҡ — ул заманда башлыса үзбәктәр — йәшәгән «иҫке ҡала»ға (үҙәк баҙар, мәсет һәм уның тирәһендәге биләмәләр) һәм халыҡтың күпселеге урыҫ һәм урыҫ теллеләрҙән торған «яңы ҡала»ға (сиркәү/Мәҙәниәт йорто, хәрби гарнизон, пьянбазар, дәүләт хакимиәте) бүленгән.
Ош ҡалаһы хакимиәтенә 11 ҡала яны ауылы (дөйөм халыҡ һаны 25 295 кеше) буйһона, уларҙың күпселек халҡын ҡырғыҙҙар (23 520 кеше йәки 93,0 %), ә үзбәктәр — аҙсылыҡты (1567 кеше йәки 6,2 %) тәшкил итә.
Уҡытыу теле
Рус телле халыҡтың тарихи тыуған иленә сығыуҙарына ҡарамаҫтан, 2011/2012 уҡыу йылында ҡаланың 56 урта белем биреү учреждениелары араһынан 10-нда уҡытыу рус телендә, 11-ндә — рус һәм ҡырғыҙ телдәрендә алып барылған.
Сағыштырыу өсөн, 2006/2007 уҡыу йылында ҡаланың 56 мәктәбенең 15-ндә уҡытыу теле ҡырғыҙ теле (7853 уҡыусы), 8 мәктәптә — уҡытыу урыҫ телендә (7658 уҡыусы), 14 мәктәбендә — уҡытыу теле үзбәк теле (10 073 уҡыусы), 16 мәктәптә — 2 уҡытыу теле (25 608 уҡыусы), в 3-х мәктәп — 3 мәктәптә 3 уҡытыу теле (4378 уҡыусы) булған.
Климаты
Климаты — континенталь, ҡоро. Ғинуарҙың уртаса температураһы — Цельсий буйынса −2 °, июлдең — +25/+26 градус с буйынса. Районда яуым-төшөм — йылына 400—500 мм.
Тарихы
Ош Урта Азия мосолмандарының дини үҙәктәренең береһе булып тора. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан иң боронғо мәсеттәре, шулай уҡ традицион ғибәҙәт ҡылыу урыны булып торған Сөләймән-Тоо (Тахт-и-Сулайман, Соломон тәхете) менән билдәле.
Боронғо дәүерҙәрҙә
Ҡала тау итәгендәге оазиста урынлашҡан. Сөләймән-Тау битләүендә бронза дәүеренә ҡараған игенселәр ауылы табылған.
Ош Ҡырғыҙстандың иң боронғо ауылдарының береһе булып тора. Хәҙер рәсми рәүештә ҡала тарихын 3000 самаһы, тип иҫәпләү тәҡдим ителгән.
Әммә тарих фәнендә ҡаланың йәшен уның тарихи акттарҙа тәүге тапҡыр телгә алыныу йылы буйынса иҫәпләү ҡабул ителгән. Йылъяҙмалар буйынса ҡала б.э. IX быуат, тип билдәләгәндә лә, уны илдең иң боронғо ҡалаһы тип һанарға мөмкин.
XI—XII быуаттарҙа Ош Ҡараханиҙарҙың төрки ҡағанаты составына, ә һуңынан — Көнбайыш Ҡараханиҙар ҡағанатына ингән. 1141 йылда ҡараҡытайҙар монгол ҡәбиләләре тарафынан яулап алынған, ә 1210 йылда Хорезмшаһтар дәүләте составына ингән.
1220 йылда Сыңғыҙ-хандың ҡоторонған ғәскәр өйөрө орда Ош ҡалаһын баҫып ала, һәм биләмә Сығатай улусы составына инә. 1340 йылда Моголистандың бер өлөшө булған, ә 1380 йылда Аҡһаҡ Тимер империяһына ингән.
Рәсәй империяһы составында
1876 йылда Коканд ханлығы баҫып алынғандан һуң, Ош Рәсәй империяһы составына (ҡара: Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләре) Фирғәнә өлкәһе Ош өйәҙенең административ үҙәге булараҡ инә.
Совет осоронда
1918 йылдан Ош Төркөстан АССР-ы составына ҡушыла. 1924 йылдың 14 октябрендә РСФСР составына ингән Урта Азияны милли-территорияларға айырыу һөҙөмтәһендә тәүҙә Ҡара-ҡырғыҙ автономиялы өлкәһе барлыҡҡа килә, ә 1925 йылдың 25 майында ул Ҡырғыҙ автономиялы өлкәһе тип үҙгәртелә.
1926 йылдың 1 февралендә уның статусы һәм атамаһы Ҡырғыҙ Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы тип үҙгәртелә, ә 1936 йылдың 5 декабрендә союздаш Ҡырғыҙ Совет Социалистик Республикаһы сифатында РСФСР составынан сығарылған.
1925—1936 йылдарҙа Ош РСФСР-ҙың иң көньяҡ ҡалаһы исемлегенә ингән, 1939 йылда ул Ош өлкәһенең үҙәге булған.
Совет власы йылдарында ҡала эре сәнәғәт үҙәгенә әүерелә. Бында кизе-мамыҡ һәм ебәк комбинаттары, гренажный Гренаж: (франц. grainage, от graine — Грена) получение здоровой жизнеспособной грены (яиц) от бабочек тутового и дубового шелкопряда, мамыҡ таҙартыу һәм кирбес заводтары, тимер-бетон эшләнмәләре заводы, тегеү һәм аяҡ кейеме фабрикалары, аҙыҡ-түлек, машиналар етештереү һәм металл эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары эшләгән.
1950 йылда археолог Заднепровский Юрий Александрович Сөләймән тауҙың көньяҡ битләүендә боронғо кешеләр йәшәгән ҡалдыҡтар таба, һәм хәҙерге Ош территорияһында хатта 3 мең йыл элек тә йәшәгән тигән һығымта яһай.
1990 йылда Ош һәм Өзгөн ҡалаларында ҡырғыҙҙар менән үзбәктәр араһында милләт-ара бәрелештәр булды. Ҡала яны колхоз яландары биләмәләрендә, үзбәктәр ҡаршы булғанды иҫәпкә алмай, ҡырғыҙҙарға шәхси төҙөлөш өсөн участка бүлеүҙән башлана. Ҡалаға совет ғәскәрҙәрен индереү һөҙөмтәһендә генә бәрелештәр тиҙ тамамлана, әммә ҡала ике аҙна тирәһе комендант сәғәте шарттарында йәшәй.
Бойондороҡһоҙ Ҡырғыҙстан
2000 йылда Ҡырғыҙстан президенты Асҡар Аҡаев бойороғо менән Ош ҡалаһының 3000 йыллығы тантаналы билдәләнә. Шунан башлап 5 октябрҙә Ҡала көнө үткәреү традицияһы барлыҡҡа килә.
2003 йылдың июнендә Ош ҡалаһына республика әһәмиәтендәге ҡала статусы бирелә.
2005 йылғы власть көрсөгө осоронда Ош оппозиция контроле аҫтына күскән тәүге ҡалаларҙың береһенә әүерелә.
2008 йылдың 3 ноябрендә ҡабул ителгән 238-се «Республика һәм өлкә әһәмиәтендәге ҡала биләмәһендә урынлашҡан административ-территориаль берәмектәрҙе юҡҡа сығарыу тураһында» законына ярашлы, Ош ҡалаһында Жапалаҡ аил округы юҡҡа сығарыла.
2010 йылдың йәйендә, апрель революцияһы һәм үҙәк власының көсһөҙләнә барыуы сәбәпле, күп һанлы ҡорбандарға һәм Үзбәкстандың күрше өлкәләре территорияһына ҡасаҡтар ағымына килтергән ҡырғыҙҙар менән үзбәктәр араһындағы бәрелеш була. Емерелгән объекттарҙың дөйөм һаны 888 тәшкил итте, шуларҙың 718 — торлаҡ йорттар.
Ош ҡалаһы статусы тураһында тәүге закон ҡабул ителгәндән һуң 10 йыл үтеүгә, 2013 йылдың 12 декабрендә, «Ош ҡалаһы статусы тураһында» тигән 219 һанлы яңы закон ҡабул ителә.
Символдары
1908 йылдың 22 октябрендә батша ғали йәнәптәре Ош ҡалаһының гербын раҫлаған — Сөләймән тауҙың силуэты Ош ҡалаһы гербында ла үҙәк урынды биләй. Тауҙың силуэты өҫтөндә алтын нурҙарын таратыусы ҡояш һүрәтләнгән, бөтә композиция, гербтың аҫҡы өлөшөнә «ОШ» яҙыуы ҡуйылып, күк төҫтәге ҡырғыҙ биҙәге менән уратылған.
Иҡтисад
Үҙәк Азияла иң ҙур һаналған һәм совет осоронан бирле эшләп килгән кизе-мамыҡ комбинаты (ХБК) ҡала ойоштороусы предприятиеларҙың береһе булып тора. Әлегә тиклем ебәк комбинаты («Ош-Жибек» АЙ), тейәүсе насостар заводы, туҡыу комбинаты («Туҡыусы» АЙ) эшләп килде. Ош ТЭЦ-ы ҡаланы электр энергияһы менән тәьмин итә.
«Киләсәк» АЙ — Ош ит комбинаты, икмәк етештереүсе «Ош-Нан» АЙ, тәмәке эшкәртеү ферментациялау заводы эшкәртеү сәнәғәтенә ҡарай.
Сауҙа
Ҡалала үҙәк баҙарҙа тарихи сауҙа үҙәге булып ҡала үҙәгендә Ак-Буура йылғаһының һул ярындағы Баҙар урамында урынлашҡан үҙәк баҙар тора. Постсовет осоронан һуң баҙар майҙандары күпкә киңәйҙе, хәҙер сауҙа шулай уҡ яҡын локацияларҙа: «Шейит-Дёбё», «Тешик-Таш» (Ленин урамы) һәм Ҡара-Суй һәм Раимбәков урамындарында ла алып барыла
Ҡала янында, ҡаланан 22 км алыҫлыҡта (Ҡара суй районының Сарай ауыл идаралығы), Фирғәнә үҙәнендәге иң ҙур күмәртә-ваҡлап һатыу итеүсе «Тураталы баҙары» бар.
Әлеге ваҡытта ла күп яңы сауҙа үҙәктәре: «Киләсәк», «Датка», «Фрунзе» һ. б. асыла.
Транспорты
Урында төп транспорт төрө — автомобиль.
Ҡалала 56 автобус маршруттары бар, унда төрлө һыйҙырышлы яҡынса 1000 автобус, башлыса аҙ кеше йөрөтөрлөк Mercedes миниавтобустары (10-16 кеше) хеҙмәтләндерә. яңы автобустар ҡала уҡыусылар 2016 йылдың 30 декабрендә ҡала автопаркына 30 ярым түбән иҙәнле яңы ЛиАЗ-5293.60 килтерелде, бынан тыш Ҡытайҙа етештерелгән автобустар эксплуатациялана. 1977 йылдан бирле ҡалала троллейбус системаһы ғәмәлдә.
Ҡала яны һәм ҡала-ара бәйләнештәр башҡарыу өсөн — № 1 (ҡала үҙәгендәге"Иҫке" автовокзал) һәм № 2 («Яңы» тигән ҡала яны автовокзалы). 2015 йылдың сентябрендә үҙәк автовокзалдың бөтә маршруттары быға тиклем ғәмәлдә булмаған 2-се автовокзалға күсерелә.
Ҡалала шулай уҡ йөк ташыу хеҙмәтен күрһәтеү төп функцияһы булып торған «Ош-1» һәм «Ош-2» тимер юл станциялары бар. Совет осоронда Жалалабад һәм Андижан тимер юл станциялары вокзалдарынан ҡуҙғалыусы составтарға «Ош-1» станцияһында беркетелгән пассажирҙар вагондары ҡушылған. 1993 йылда пассажирҙар йөрөтөү туҡтатыла, урындағы Ош — Жалалабад араһында пассажирҙар хеҙмәтләндереү 2000 йылда тергеҙелә.
«Ош» аэропорты, урындағы һәм халыҡ-ара рейстарҙы ҡабул итеп һәм оҙатып, әүҙем эшләне.
Мәҙәниәт, мәғариф, иҫтәлекле урындар
Ош ҡалаһы уртаһында матур булып ҡалҡып тороусы изге Сөләймән тау. Ҡырғыҙстанда ЮНЕСКО (2009 йылдан алып) исемлегенә ингән берҙән-бер объект.
Мәғариф
Бишкәктән һуң, Ош ҡалаһы илдең иң ҙур белем биреү. үҙәге булып тора. Илдең иң эре юғары уҡыу йортО — Ош дәүләт университетында 15000 ашыу студент уҡый.
Сәнғәттә
Ош ҡалаһына бағышланған:
Биктимер (исем)
Биктимер — башҡорт ир-ат исеме.
Фамилияла
Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы (14 август 1913 йыл — 24 февраль 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссылар эскадроны отделениеһы командиры. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биктимеров Әнүәр Нурислам улы (1920 йыл — 2000 йыл) — селекционер, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биктимерова Лилиә Рафаил ҡыҙы (12 ғинуар 1981 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
Ауылдар
Биктимер — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
Биктимер — Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы ауыл. Ҡаҫмарт йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.
Сәнкем-Биктимер — Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы бөткән ауыл.
Яңы Биктимер (Новобиктимирово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл.
Иҫке Биктимер (Старобиктимирово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Биктимер археологик комплексы — ҡара-абыҙ мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡылар төркөмө.
Даньковка
Даньковка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серебряная йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Михаль
Михаль — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №239 Ик йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ханнанов Рәсих Нурғәли улы
Ханнанов Рәсих Нурғәли улы (28 октябрь 1931 йыл — 28 сентябрь 2020 йыл) — журналист, шағир һәм яҙыусы. 1957 йылдан СССР Журналистар союзы, 1959 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы, 1960 йылдан — КПСС ағзаһы. 1992—1994 йылдарҙа Ҡыҙыл таң республика гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Шәһит Хоҙайбирҙин (1994) һәм Әнғәм Атнабаев (2005) исемендәге лауреаты.
Биографияһы
Рәсих Нурғәли улы Ханнанов 1931 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Ҡырмыҫҡалы ауылында тыуған.
Урта белем алғандан һуң, 1949—1951 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы район мәҙәниәт йортонда киномеханик булып эшләй.
1957 йылдан матбуғат өлкәһендә хеҙмәт һала: башта «Хеҙмәткә дан» район гәзитендә, ә 1962 йылдан «Ҡыҙыл таң» республика гәзитендә эшләй. Был баҫмала әҙәби жеҙмәткәр, үҙ хәбәрсе, 1971 йылдан — мөхәррир урынбаҫары, 1992—1994 йылдарҙа мөхәррир була.
Журналистика ветераны һәм әҙип Рәсих Нурғәли улы Ханнанов 2020 йылдың 28 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ижады
Рәсих Нурғәле улы бик иртә, мәктәптә уҡыған саҡта уҡ, яҙыша башлай. Тәүге шиғырҙарын мәктәп стена гәзитендә сығара, унан һуң уларҙы район гәзитендә баҫтыра, яҡташы, ул саҡта уҡ танылған яҙыусы Фәрит Иҫәнғоловтың кәңәше менән хикәйәләр яҙа башлай. Илленсе йылдар аҙағы — алтмышынсы йылдар башында уның әҫәрҙәре мабуғатта йыш күренә.
«Һин онотма» исемле беренсе йыйынтығын әҙерләй. Китап донъяға сыҡҡас, ундағы шиғырҙарҙың күбеһе, көйгә һалынып, йырҙарға әйләнә.
Рәсих Ханнанов ваҡытлы матбуғаттағы эшмәкәрлеге менән бер рәттән, повестар, хикәйәләр, нәҫерҙәр, пьесалар, йыр өсөн шиғырҙар, робағиҙар ижад итә. Уның «Йәшлек ҡанаттары», «Диңгеҙ ҡарлуғасы», «Ҡыр ҡыҙҙары киткәндә», «Юл буйынса күк сәскә», «Күңел нуры», «Көтөгөҙ мине, тирәктәрем!», «Әйтем юҡҡа әйтелмәй», «Ҡатынға бүләк» кеүек йыйынтыҡтары донъя күрә.
Ул алты пьеса, ике музыкаль комедия, очерктар, мәҡәләләр, рецензиялар, фельетондар авторы. Рәсих Ханнанов ижадында йырҙар айырым урын алып тора. Х. Әхмәтов, Р. Хәсәнов, Т. Шәрипов, А. Ҡобағошов, С. Низаметдинов, А. Ғабдрахманов, М. Имашев, Ә. Дауытов кеүек композиторҙар менән берлектә ике йөҙҙән ашыу йыр ижад итте. Уларҙың байтағы халыҡҡа киң билдәле, хатта халыҡтыҡы булып киткәндәре лә бар. «Яңғыҙ аҡҡош күлдәрҙә», «Минең әсәй гөл ярата ине» йырҙары Татарстанда «Йылдың иң яҡшы йыры» тигән исем алды. «Минең Өфөм — Уралдың саф гөлө», баш ҡалабыҙҙың 425 йыллығына арналған конкурста еңеп, Өфөнөң байрам гимнына әйләнде.
Неросовей-Тане
Неросовей-Тане — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сафари клубы
Ойошманың бурыстары
Сафари клубын (атамаһы тәүге ойоштороу кәңәшмәһе үткән Кения курортынан алынған) ойоштороуға 1975—1976 йылдарҙа Анголала власты  совет яҡлы марксистик МПЛА партияһы ҡулға алыуы этәргес бирә. Халыҡ-ара  разведкалар альянсы  совет экспансияһына ҡаршы тороу һәм Африкала антикоммунистик хәрәкәткә һәр яҡлап ярҙам күрһәтеү маҡсатын ҡуя  . Бынан тыш, уставта иҡтисади эшмәкәрлек  (атап әйткәндә, Көньяҡ Африка Республикаһы предприятиеларына инвестициялар яһау) һәм аныҡ хәрби ярҙам күрһәтеү ҙә ҡарала.
Төҙөлөшө һәм ҡатнашыусылары
Клубты ойоштороу тәҡдимен   француз Тышҡы документация һәм контрразведка хеҙмәте директоры  Александр де Маранш бирә. Уның менән бергә ойошманы булдырыу тураһындағы  пактҡа Сәғүд Ғәрәбстанының Дөйөм разведка хеҙмәте директоры Кәмал Әдхәм, Мысырҙың Дөйөм разведка хеҙмәте директоры Кәмал Хәсән Али, Марокко разведкаһы начальнигы Әхмәт Длими, Ирандың САВАК махсус хеҙмәте еткәсеһе  Нематолла Насири ҡул ҡуя.
Сафари клубының оператив үҙәге 1976 йылдың 1 сентябренән  Ҡаһирәлә эшләй. Структураһына штаб, секретариат, планлаштырыу бүлеге һәм оператив  бүлек инә. Сафари клубын финанслау өсөн  Сәғүд миллиардеры Аднан Хашогги яуаплы була. Клубтың финанс  операциялары  Лондондың Халыҡ-ара кредит һәм коммерция банкы (BCCI) аша үткәрелә.
Дөйөм алғанда, Сафари клубында тәьминәт бурыстары түбәндәгесә бүленә:  Франция технологиялар бирә, Сәғүд Ғәрәбстаны — финанс, Мысыр, Марокко һәм Иран ғәскәрҙәр менән ҡорал ҡуя.
АҠШ-тың Үҙәк разведка идаралығы  формаль яҡтан Сафари клубына инмәй. Илдең ҡануниәтендәге ҡаты сикләүҙәр һәм Джимми Картер хакимиәтенең либераль сәйәсәте бының сәбәпсеһе була.
Заир һуғышында
Артабан Сафари клубы аша Анголаның коммунизмға ҡаршы УНИТА хәрәкәтен  5 миллион АҠШ доллары күләмендә финанслау ойошторола.
Африка Мөгөҙөндәге һуғышта
1977—1978 йылдарҙа барған Эфиопия—Сомали һуғышында ла Сафари клубы әүҙем ҡатнаша . Клуб  Сомалиға ярҙам итә, сөнки Сиад Барре режимы, СССР менән араһын өҙөү шартына күнеп, хәрби ярҙамды алырға ризалаша. Сәғүд Ғәрәбстаны Сомали армияһына Мысырҙан ҡорал  һатып алып бирә. Иран  Сомалиға иҫке бронетехникаһын оҙата.
Африка Мөгөҙөндәге һуғыш «Сафари клубы» менән АҠШ хакимиәте араһында етди ыҙғышҡа сәбәп була. Иран шаһы  Мөхәммәт Риза Пәхләүи  Сомали яғында булырға өндәй. АҠШ президентының милли хәүефһеҙлек буйынса ярҙамсыһы  Збигнев Бжезинский Клуб ағзалары ҡарарын яҡлай һәм  президент  Картерға  Сомалиға ярҙам йөҙөнән  авианосецтарҙы шул яҡҡа борорға тәҡдим итә. Картер,  Сиад  Барреның  агрессивлығына асыуланып, был тәҡдимдән баш тарта.
Яҡын Көнсығышта аралашсылыҡ
«Сафари клубы» Мысыр менән Израиль араһында алып барылған һөйләшеүҙәрҙең ыңғай һөҙөмтәгә өлгәшеүендә ҙур роль уйнай. Ул президент Садаттың Иерусалимға сәфәрен (1977), Кэмп-Дэвид  осрашыуын (1978) һәм солох договорын төҙөүҙе (1979) ойоштороуҙа ҡатнаша.
Был процесс  Марокко разведкаһы аша  Ицхак  Рабиндың Әнүәр   Садатҡа яҙған хатын (унда Ливияның һөжүмгә әҙерләнеүе тураһында хәбәр ителә)  тапшырыуҙы ойоштороуҙан башлана. Артабан  Мароккола  Израиль һәм Мысыр разведчиктарының йәшерен һөйләшеүҙәре үтә. Һуңынан Теодор Шекли  Картер заманындағы ЦРУ  директоры Стэнсфилд  Тэрнерҙың  ЦРУ менән Моссад араһында айырым мөнәсәбәттәр булыуы тураһында белдереүен инҡар итә.
Рейган ваҡытында Иранһыҙ
1979 йылда Ирандағы Ислам инҡилабы Сафари клубына шаңҡытҡыс тәьҫир яһай . САВАК архивтарында табылған   документтар билдәлелек алғас,  шуға тиклем йәшерен йәшәп килгән Клубтың барлығы асыла. Иранды юғалтҡас  (һәм генерал Насири аҫылғас) та, Клуб эшмәкәрлеген дауам итә.
1981 йылда, АҠШ-та власҡа   Рональд  Рейган хакимиәте килгәс, АҠШ менән мөнәсәбәт ҡырҡа үҙгәрә. Сафари клубының оператив системаһын ЦРУ-ның яңы директоры Уильям Кейси үҙ ҡарамағына ала. Сафари клубының етди оператив, сәйәси һәм финанс  ҡеүәте Рейган Доктринаһында файҙаланыла. Клубты нигеҙләгән Александр де Маранш   1980-се йылдарҙа  Рейгандың сәйәси советнигы була.
Сафари клубының координациялау системаһы "Демократик Интернационал" ойошмаһын  төҙөүҙә ҡулланыла. Африкала Заир плацдармынан   Жонас  Савимби  армияһын тәьмин итеү көйләнә. СССР менән көрәштә афған мөжәһиттәренә ярҙамлашыу мөһим йүнәлешкә әйләнә. Сафари клубы тәжрибәһе  Никарагуа  контрастарына ярҙам ойоштороуҙа ҡуланыла. Шулай итеп, ойошма эшмәкәрлегенең географик даирәһе бик ныҡ киңәйтелә.
Сафари клубы Һалҡын һуғыштың ун биш йыллап дауам иткән һуңғы өлөшөндә социалистик лагерҙы һындырыуҙа мөһим урын алып тора.
Хайльбад-Хайлигенштадт
Хайльбад-Хайлигенштадт (Heilbad Heiligenstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 16610 кеше йәшәй. Майҙаны — 61,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
Навидад (Чили)
Навидад (Navidad) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Карденаль-Каро провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 615 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 300,4 км². Халыҡ һаны — 5470 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 18,21 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 105 км төньяҡ-көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 52 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Калешевка
Калешевка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Меглинка йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы
Үтәбай-Кәрими (Үтәбаев) Рауил Алексей улы (30 август 1933 йыл — 4 март 2005 йыл) — уҡытыусы, ислам белгесе, шәрҡиәтсе, тәржемәсе. 1988—1992 йылдарҙа Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Калешевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы
Биографияһы
1950—1952 йылдарҙа Мәскәү Шәрҡиәт институтында уҡый.
1956 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлай.
Хеҙмәт биографияһы 1956 йылда Омск өлкәһендә башлана, урта мәктәптәрҙә уҡытыусы, халыҡ мәғарифы бүлегенең милли мәктәптәр инспекторы булып эшләй.
1960—1963 йылдар арауығында һәм 1980 йылдан башлап Өфөлә Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында, 1963 — 1980 йылдарҙа Өфөлә һәм [Өфө районы] урта мәктәптәрендә эшләй.
1988 йылдан алып ТТӘИ‑лә өлкән ғилми хеҙмәткәр.
1992 — 1994 йылдарҙа Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсә мөҙәрисе, директоры.
Башҡортостанда һәм Татарстанда Ризаитдин Фәхретдин тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе еткереүсе булды. 1984 йылдың ғинуарында Башҡортстан Фәндәр академияһында сығыш яһап, күренекле шәрҡиәтсе уның исемен киң йәмғәтселеккә мәғлүм итте. Рауил Үтәбай-Кәрими уның "Жәүәмиғүл кәлим шәрхе" китабын кириллица менән сығарып, ҙур эш башҡарҙы.
1996 — 1997 йылдарҙа Төркиәлә, Истамбулдың әл‑Фәтих университетында уҡыта. Ислам тарихы, мәғрифәтселек, Р.Ф. Фәхретдиновтың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһындағы һәм башҡа хеҙмәттәр авторы. Шәреҡ ғалимдары хеҙмәттәрен башҡорт, урыҫ һәм татар телдәренә тәржемәләй.
Үтәбай-Кәрими 2005 йылдың 4 мартында Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.
Ай тотолоу
Ай тотолоу (диалекттарҙа ай эрәнйеү, ай ауырыу) — ышаныуҙар буйынса, ай тотолоу айҙың кеше гонаһтарынан рәнйеүе, ауырыуы менән бәйле. Шуның өсөн ай тотолһа, балаларҙы, малдарҙы ҡысҡырталар. Ышаныуҙар буйынса, ошоно күреп, ишетеп, гонаһһыҙ заттарҙы йәлләп, ай күккә кире ҡайта, имеш. Ҡайһы бер легендалар буйынса, ай тотолоу айҙың яман заттар тарафынан урланыуы менән бәйле. Был осраҡта айҙы яман заттан ҡотҡарыу өсөн күберәк тимер - томор һуғалар, мылтыҡ аталар, доға ҡылалар, йәғни ҡурҡытыу ысулы ҡулланыла. thumb|350px|
Ай һүҙе башҡорт телендә
Башҡорт телендә ай, ай башы, ай битен йыуа, ай күрҙе, ҡояш алды, ай ҡолаҡланыу, ай тотолоу, ай ҡалҡыу ай алған кеүек һүҙбәйләнештәр бар.
Ай һүҙенә бағышланған исемдәр
Айһылыу, Айбикә, Айсолтан, Айбулат, Айым, Айгөл, Айнур, Айназ, Айзат һ.б
Сәнғәттә
Мостай Кәримдең "Ай тотолған төндә" драмаһынан кино төшөрөлгән, шулай уғ БДАДТ-та спектакеле лә ҡуйылды.
Урал дәүләт тимер юлдары университеты
Урал дәүләт тимер юлдары университетына (УрГУПС) 1956 йылдың 23 июнендә Тимер юлдар министрлығының күҙаллауы буйынса СССР Министрҙар Советы тарафынан Свердловск ҡалаһында һалына. 1994 йылға тиклем «Урал тимер юл транспорты инженерҙары электромеханик институты» (УЭМИИТ) булараҡ билдәле була;1994-1999 йылдарҙа исемен йөрөткән «Урал дәүләт тимер юлдары академияһы» (УрГАПС) исемен йөрөткән.
Университет булдырыу ул замандарҙа Урал тимер юлдарында электрификация буйынса белгестәргә ихтыяж булыуға бәйле була. Башта «Тимер юл транспортын электрлаштырыу» һәм «Автоматика, телемеханика һәм тимер юл транспорты элемтәһе» һөнәрҙәре буйынса әҙерлек алып барыла.
Юғары уҡыу йорто тарихы
Юғары уҡыу йылы өсөн студенттарҙы тәүге тапҡыр йыйыу бик яуаплы бурыс була. Сөнки институтҡа уҡырға саҡырыу иғланы 1956 йылдың июлендә генә бирелә. Был ваҡытта башҡа уҡыу йорттарында имтихандар башланған була. Шуға ҡарамаҫтан, 225 урынға 638 ғариза бирелгән була. Институтҡа 228 абитуриент ҡабул ителә, шул иҫәптән 93 медалист. Беренсе уҡыу йылында студент контингенты сикле булыу сәбәпле, әлегә факультеттар һәм деканаттар ҙа булмай, шуға күрә уҡыу процесы менән туранан-тура ректорат етәкселек итә. Башта студенттар менән биш кафедранан: юғары математика. химия, графика, йәмғиәт фәндәре һәм физик тәрбиә кафедраларынан 16 штатлы уҡытыусы шөғөлләнә. Һуңғараҡ физика, теоретик механика, материалдар технологияһы, электротехниканың теоретик нигеҙҙәре, сит ил теле, электр машиналары, электр тартыуы, электр тимер юлдарында энергия һаҡлау, элемтә һ. б. кафедралар асыла.
1958 йылда электромеханика һәм электротехника факультеттары, 1959 й. — ситтән тороп уҡыу, 1966 й. — төҙөлөш факультеты булдырыла. Шул уҡ йылда тимер юлдарҙы файҙаланыу кафедраһы ойошторола, һуңынан йөк ташыу менән идара итеү факультетына үҙгәртелә. 1968 йылда вагондар һәм вагон хужалығы менән идара итеү кафедраһы ойошторола һәм шулай уҡ тимер юл транспорты етәкселеге һәм белгестәренең квалификацияһын күтәреү факультеты асыла. 1971 йылда механик факультеты барлыҡҡа килде. 1975 төҙөлөш конструкциялары һәм төҙөлөш эштәре кафедраһы эш башлай.
1980-се йылдарҙың икенсе яртыһы бөтә совет йәмғиәте тормошон үҙгәртеп ҡороу менән билдәләнә, һәм ул белем биреү өлкәһенә лә ҡағылды. Институтты үҙгәртеп ҡороу буйынса беренсе аҙымдарҙы яңы ректор — Анатолий Васильевич Перепелюк башлай. 1987 й. майында коллектив йыйылышында яңы ректор уҡыуҙы компьютерлаштырыу кимәлен арттырыу яҡлы икәнен әйтә. Был өлкәлә артта ҡалыуҙы бөтөрөү буйынса саралар билдәләнә. Шулай уҡ яңы ректор уҡыу корпусының дүртенсе сиратын, спорт комплексын, лаборатор-тикшеренеү комплексын һәм уҡытыусылар өсөн торлаҡ йорто булдырыу бурысын ҡуя.
Рейтингтары
2014 йылда агентлыҡтын «Эксперт РА» агентлығы юғары уҡыу йорто Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы вуздары исемлегенә индерә, уға «Е» рейтинг класы бирелә.