cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Моталова Замира
Биографияһы
1946 йылда Моталова Замираның звеноһы юғары уңыш ала. 5 гектар майҙанда һәр гектарынан 101 центнер мамыҡ ала. 17 йәшендә ул Социалистик Хеҙмәт Геройы була
СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 19 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм мамыҡтың юғары уңышын алғаны өсөн Замира Моталоваға Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапршырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Артабан да колхозда эшләүен дауам итә. Һуңыраҡ Мотал Ҡәйүмов етәкселеге аҫтында колхозда бригадир итеп тәғәйенләнә.
Добриц
Добриц (Dobritz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2007 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 309 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Оло Корчек
Оло Корчек — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Корчек йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Заяш Владимир Николаевич
Заяш Владимир Николаевич (16 апрель 1955 йыл) — инженер-төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1991 йылдан Октябрьский ҡалаһындағы «Стронег» акционер йәмғиәте директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Владимир Николаевич Заяш 1955 йылдың 16 апрелендә Новосибирск өлкәһенең Болотное ҡалаһында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1977 йылда Куйбышев инженер-төҙөлөш институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1972 йылда эшсе булып башлай. Инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса юғары белем алғас, «Туймазынефтестрой» трестында мастер була. эшләй. 1981—1984 йылдарҙа Совет Армияһы сафында офицер булып хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, Туймазы ҡалаһында «Туймазынефтестрой» трестында бүлек мөдире, төҙөлөш идаралығы начальныгы, ошо уҡ трест управляющийы урынбаҫары. 1990—1991 йылдарҙа «Башгражданстрой» төҙөлөш-монтаж берекмәһендә производство начальнигы урынбаҫары. 1991 йылдан Октябрьский ҡалаһындағы «Стронег» акционер йәмғиәте директоры.
Октябрьский ҡалаһындағы 106-сы Губкин һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
Костарев Николай Сергеевич
Николай Сергеевич Костарев (10 октябрь, 1914, Сочи — 21 ғинуар 1983) — рус совет шағиры, драматургы.
Биографияһы
1933 йылдан алып — Мәскәү план институтының инженер-экономика факультетының студенты. Институтты тамамлағас, Төньяҡ Кавказ тимер юлының Дондағы Ростов ҡалаһы идаралығында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәскәү һәм Сталинград өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша, Көньяҡ фронтта була һәм һуғышты Берлин янында тамамлай. Инженер-майор. Хәрби наградалар менән бүләкләнгән.
Демобилизацияланғас, элекке эш урынына әйләнеп ҡайта. Бер аҙ ваҡыт партия эшендә була. 1959—1969 йылдарҙа — Ростов музыкаль комедия театры (ныне Ростов музыка театры) директоры, 1969—1970 йылдарҙа— Ростов өлкә филармонияһы етәксеһе булып эшләй.
Ижады
Дебюты 1936 йылда була. Новочеркасскиҙың «Знамя коммуны» гәзитендә уның тәүге шиғыры баҫылып сыға. Артабан уның шиғырҙары һәм баснялары өлкә һәм үҙәк гәзит-журналдарында баҫылып тора.
СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1966 йыл).
Николай Костарев — шиғырҙар, баснялар һәм пародиялар йыйынтыҡтар авторы. Ул балалар өсөн егерменән артыҡ китап яҙып сығара.
Йырҙар ижад итеүсе шағир. Композиторҙар В. Мурадели, Д. Покрасс, С. Заславский, Л. Лядова, Е. Птичкин, Г. Капанаков һәм башҡалар менән берлектә 50-нән артыҡ йыр яҙған.
Ул байтаҡ драма әҫәрҙәрен, шул иҫәптән «Украденное солнце» фантастик комедияһың, «О золотом коне и мече-саморубе» әкиәтен, «Схватка в лесу» пьесаһын - ижад иткән, улар барыһы ла илдең сәхнәләрендә ҡуйыла. Балалар өсөн В. Губарев менән берлектә яҙылған «Великий волшебник» музыкаль комедияһы (либреттоһы Н. Костаревтыҡы)  Ростов музыкаль комедия театрында ҡуйыла һәм 1964 йылда Мәскәүҙең Дәүләт Кремль театры сәхнәһендә күрһәтелә.
Һайланған әҫәрҙәре
{0}[13]{/0}} (1936) {0}[13]{/0}} (1936)
Кофанова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күгиҙел
Күгиҙел (Кугидель) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 538 кеше. Почта индексы — 453666, ОКАТО коды — 80206810007.
Исеменең килеп сығышы
Ауылға халыҡ һорауы буйынса яҡын тирәлә аҡҡан Күгиҙел йылғаһы (Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы, күк һәм иҙел һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән ) исеме бирелгән.
Географик урыны
Суҡҡарағас тау йылғаһы буйында, Ирәндек һыртының битләүендә урынлашҡан.
Тарихы
Тораҡ пункты 1929 йылда «Һәүәнәк ит совхозының» малсылыҡ фермаһы ойошторолоу сәбәпле барлыҡҡа килә. Тәүге осор ул «Һәүәнәк совхозының ферма ҡасабаһы» тип йөрөтөлгән. Һуңыраҡ Комсомол ауылы тип исемләнә башлаған, сөнки тәүге нигеҙ һалыусылар һәм төпләнеүселәр башлыса 1920—1930-сы йылдарҙағы комсомолдар һәм йәштәр була. Шулай уҡ 1-се бүлексә, Билал точкаһы исемдәре аҫтында билдәле.
1990-сы йылдарҙың аҙаҡтарында, халыҡтың теләген иҫәпкә алып, ауылдың исеме яҡында аҡҡан йылға исеменән Күгиҙел тип үҙгәртелә.
2007 йылдың 10 сентябренә тиклем рәсми исеме Һәүәнәк совхозы фермаһы.
Бөгөнгө көнө
Ауылда балалар баҡсаһы, ауыл клубы, китапхана, мәсет бар. Мәктәп уҡыусылары Билал ауылы мәктәбендә уҡыйҙар, уларҙы автобус менән йөрөтәләр. Шулай уҡ Билал фельдшер-акушерлыҡ пункты ла Күгиҙел ауылы халҡын хеҙмәтләндерә.
Билал ауылы мәҙәниәт йорто халыҡ араһында ҙур эш башҡара. Төрлө акциялар, байрамдар үткәрелә. «Осҡон» халыҡ бейеү ансамбле, «Ынйылар» фольклор ансамбле ойошторолған. Ҡатын-ҡыҙҙар советы эшләп килә. Күгиҙел ағинәйҙәре (етәксеһе Сания Манапова) өсөн махсус бүлмә бүленгән, улар ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, йолаларҙы тергеҙеү маҡсатында төрлө саралар үткәрә. Күгиҙел ауылы 2021 йылда Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы иғлан иткән «Сәләмәт ауыл» конкурсында ҡатнашты, уның сиктәрендә бик күп файҙалы саралар, байрамдар үткәрелде, шулар иҫәбендә ҡаҙ өмәһе.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда башлыса бөрйән ырыуы башҡорттары йәшәй. Ҡыпсаҡ, тамъян ырыуына ҡарағандар ҙа бар. Аралар: тарамыштар, торналар, игәүҙәр, ҡара ҡурғаштар
Топонимдары
— Күгиҙел ауылы янында боронғо ҡала-ҡәлғә ‒ Ханҡала (Һаңғала) урынлышҡан; — Суҡҡарағас йылғаһы; — Күгиҙел йылғаһы; — Ҡыҙылъяр йылғаһы; — Мунсаҡ, Муллатау, Сейәлетау, Һанҡала, Йәрмәк, Һаҡтау, Аҡтүш, Сыбарат, Йәрмәт тауҙары; — Суҡҡарағас ташы, Ҡоҙғонташ, Тарыуҙыташ (Дарыуташ), Тағанташ ҡаялары; — Матурҡай шишмәһе; — Ғәйзән ҡотоғо; — Бабай һаҙы; — Вәлимә баҫҡан; — Ҡыҙыҡай түбәһе; — Моңдо ҡотоҡ; — Аҙнабикә ташы; Оһҡон ташы; — Фельдшер кисеүе, Оло кисеү, Батырхан кисеүе; — Ҡарағай һаҙ, Иштимер аҙашҡан урмандары; — Шаҙағай юлы, Мәмелә юлы, Сәкәнтау юлы; — Аҡҡуян буйы, Стан буйы, Матурҡай буйы, 33 (гектарына ҡарап ҡушылған), Ҡымыҙный, Ханҡала буйы, Вәлимә баҫҡан, Ханҡала аҫты, Мунсаҡ арты, 75 сабынлыҡ-бесәнлектәр; — Большевиктар соҡоро (зыярат); — Биреле һаҙ, Япар һаҙ.
Видеояҙмалар
— Күгиҙел ауылы артистары башҡарыуында "Азамат"бейеүе
— Баймаҡ районы Күгиҙел ауылынан 76 йәшлек Баһауитдинова Рәшиҙә Йәмлиха ҡыҙы
Дельменхорст
Тарихы
1247 йыл — Дельма йылғаһы буйында ҙур булмаған  нығытманан йырын менән ҡәлғә  барлыҡҡа килә.
1254 йыл — Дельменхорст исеме тәүге тапҡыр яңғырай.
1371 йыл — Дельменхорст ҡала тип аталыу  хоҡуғын ала, әммә тағы ла күп кенә йылдар сиратлап ҡалаларҙан, ул ваҡытта  Ольденбург һәм ru:Бремен герцоглыҡтарынан бәйле була.
1690 йыл — Дельменхорст үҙ йәрминкәһен булдырыу хоҡуғына эйә була.
1832 йыл — беренсе һәр аҙналыҡ  «Delmenhorster Kreisblatt» гәзите бөгөнгө көнгә тиклем сығарыла.
Дельменхорст, пробка һәм тәмәке индустрияһы ( 1850 йылдан) һәм Бремен-Ольденбург тимер юл участкаһын асыу ( 1867 йылда) арҡаһында XIX быуат аҙағына Везер-Эмс төбәгендә иң эре сәнәғәт  ҡалаһы була. Һуңыраҡ бында шулай уҡ һинд сүсе, йөн һәм линолеум етештерелә.
1903 йыл — Дельменхорст бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә һәм үҙенең ратушаһы хоҡуғына эйә була, ул 1910 йылдан  1914 йылға тиклем төҙөлә.
2000 йыл — ҡала интернациональ 2000 Expo күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Халҡы
XIX быуатта индустриалләштереүгә тиклем Дельменхорст халҡы 1937 (1816 йыл) кеше тәшкил иткән һәм 1900 йылға 16 579 кешегә тиклем артҡан. Халыҡтың артыуының икенсе тулҡыны Икенсе донъя һуғышы тамамланыу менән  башлана,  мәҫәлән, 1950 йылда 57 273 кеше иҫәпләнә. 2010 йылда дөйөм халыҡ һаны 77 174 кеше тәшкил итә, шуларҙың 39 258 ҡатын-ҡыҙ (50,9 %) һәм сит ил кешеләре 5906 (7,7 %). 2009 йылда Дельменхорст ҡалаһындағы 219 кеше  Рәсәй Федерацияһы Гражданлығына эйә булған.
Сәйәсәте
44 ағзанан торған ҡала советы, һәм обер- бургомистр 5 йыллыҡ  срокҡа һайлана. Киләһе һайлауҙар 2011 йылдың сентябрендә үтә
Туғандаш ҡалалар:
Транспорты
Дельменхорст аша  федераль автобандар — А1/А28 һәм E37/E22  үтә
Дельменхорст Бремен аэропортынан 14 км алыҫлыҡта ята һәм Hauptbahnhof Delmenhorst тимер юлы вокзалы бар.
Дельменхорст юғары кимәлдә моторлаштырылған — 1000 кешегә 674 автомобиль (Германияла моторлаштырылыу урта кимәлдә 550/1000 кешегә, ә  Рәсәйҙә 207/1000 кешегә тәшкил итә).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Яра-Яха (Сэрто-Се ҡушылдығы)
Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сэрто-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Девятаев Михаил Петрович
Девятаев Михаил Петрович (8 июль 1917 йыл; Рәсәй империяһы, Тамбов губернаһы, Рязань өйәҙе Торбеево ауылы — 24 ноябрь 2002 йыл; Ҡазан, Рәсәй) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты, лётчик-истребитель, Советтар Союзы Геройы.
Девятаев һәм бер төркөм әсир немец концлагерынан урланған бомбардировщикта ҡаса.
Хәрби лётчик
1938 йылда Ҡаҙан ҡалаһындағы Свердловск район хәрби комиссариатында Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1940 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Беренсе Чкалов хәрби авиация лётчиктар училищеһын тамамлай. .
Фронтта
1941 йылдың 22 июненән ғәмәлдәге армияла. Минск янында Junkers Ju 87-не бәреп төшөрөп, 24 июндә хәрби иҫәп аса. Тиҙҙән Могилёв ҡалаһы эргәһендә һуғышта батырлыҡ күрһәткәндәрҙе Мәскәүгә саҡырталар. Башҡалар менән бергә Михаил Девятаев та Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1941 йылдың 10 сентябрендә районы Ромен районының (237 ИАП составында Як-1-лә) төньяғындараҡ Ju-88 бәреп төшөрә.
1941 йылдың 23 сентябрендә заданиенан ҡайтып килгәндә Киев янында немец истребителдәре Девятаевҡа һөжүм итә. Дошмандың бер истребителен бәреп төшөрә, һул аяғы яралана. Госпиталдән һуң табиптар комиссияһы уны аҡрын йөрөшлө авиацияға билдәләй. Ул төнгө бомбардировка полкында, һуңынан санитар авиацияһында хеҙмәт итә. 1944 йылдың май айында А. И. Покрышкин менән осрашҡандан һуң ғына, ҡабаттан истребителдә осоуға ирешә.
104-се гвардия истребителдәр авиация полкы звено командиры (1-се Украина фронты, 2-се һауа армияһы, 9-сы гвардия истребителдәр авиация дивизияһы), гвардия өлкән лейтенанты Девятаев һауа һуғышында дөйөм алғанда 9 дошман самолётын бәреп төшөрә.
1944 йылдың 13 июлендә Гороховтың көнбайышында (104 ГИАП составындағы Bell P-Aerocobra 39 — Аэрокобрала) FW-190-ды бәреп төшөрә, һәм шул уҡ көндө, үҙе лә бәреп төшөрөлөп, әсирлеккә эләгә.
Әсирлектә
1944 йылдың 13 июле кисендә майор В. Бобров командованиеһы аҫтында Bell P-39 Airacobra истребителдәр төркөмө составында ул дошман авиацияһы һөжүмен кире ҡағыу маҡсатында оса. Львов районындағы һауа һуғышында Девятаевтың самолёты бәреп төшөрөлә һәм яна башлай; иң һуңғы мәлдә лётчик, ҡолаған истребителде ҡалдырып, парашют менән һикерә, әммә һикергәндә самолёт стабилизаторына һуғыла. Аңын юғалтҡан лётчик дошман ҡулындағы территорияға ҡолап төшә, Девятаев әсирлеккә эләгә. Әсирлеккә эләккән өсөн һуғыш ваҡытында атып үлтерелеү янағанын аңлар кәрәк, шуға күрә, дәүләт хәүефһеҙлеге органдары тикшергән ваҡытта, әсирлектә булған хәрбиҙәр барыһы ла тиерлек, аңһыҙ хәлдә әсирлеккә эләктем, тигән.
Самолёт маркаһы мәсьәләһе бәхәсле булып ҡала, Девятаев үҙе Bell P-63 Kingcobra тураһында телгә ала.
Михаил Девятаев, һуң, абверҙың разведбүлегенә, унан — әсирҙәр өсөн Лодзь лагерына күсерелә, шунан әсир лётчиктар төркөмө менән 1944 йылдың 13 авгусында беренсе тапҡыр ҡасырға маташа. Әммә ҡасҡындар тотола, үлтерелергә тейешлеләр тип иғлан ителә һәм Заксенхаузен үлем лагерына оҙатыла. Унда, лагерь робаһына тегелгән яҙыуҙы үҙгәртеп биргән лагерь парикмахеры ярҙамында, Михаил Девятаев «үлтерелергә тейешле» статусын «штрафлы» статусына алмаштыра. Тиҙҙән Степан Григорьевич Никитенко исеме менән Узедом утрауындағы концлагерға ебәрелә. Унда Пенемюнде ракета үҙәгендә Өсөнсө рейхтың яңы төр ҡоралы — «Фау-1» ҡанатлы ракеталары һәм «Фау-2» баллистик ракеталары ентекләп эшләнгән була.
Самолётта ҡасыу
1945 йылдың 8 февралендә совет әсирҙәренең 10 кешенән торған бер төркөмө Heinkel He 111 Н-22 немец бомбардировщигын ҡулға төшөргәндән һуң Узедом (Германия) утрауындағы концлагерҙан ҡасып китә. Штурвал артында Девятаев була. Тимер тәре һәм Алтынлы Немец тәреһе кавалеры обер-лейтенант Гюнтер Хобом (Günter Hobohm) пилотлығында истребитель арттарынан ҡыуа сыға, әммә самолёт курсын белмәгәнлектән, уны осраҡлы ғына табыу мөмкин була. Самолётты заданиенан ҡайтып килгән һауа асы полковник Вальтер Даль күрә, әммә боеприпастары булмағанлыҡтан, "яңғыҙ "Хейнкель"де бәреп төшөрә алмай" э шулай итеп, немец командованиеһының бойороғон үтәй алмай.
Фронт һыҙығы районында, совет зенит орудиелары утҡа тотҡанлыҡтан, самолёт ирекһеҙҙән төшөргә мәжбүр була. «Хейнкель» Польшаның Старгард-Щециньски гмины Голлин ауылынан (фараз буйынса, хәҙерге Голина (Старгардский повят) Golina, Stargard County) көньяҡтараҡ, 61-се совет армияһының артиллерия часы урынлашҡан ерҙә ҡорһағына ултырған. Һөҙөмтәлә, 300 километрҙан ашыу ара үтеп, Девятаев командованиеға Узедомдағы йәшерен үҙәк, нацист рейхының унда етештерелеүсе һәм һынау үтеүсе ракета ҡоралы «Фау-2», диңгеҙ яры буйында урынлашҡан старт ҡоролмаларының теүәл координаталары тураһында стратегик мөһим мәғлүмәт алып килә. Девятаев килтергән мәғлүмәт бик теүәл була һәм Узедом полигонына атаканың уңышын тәьмин итә.
Әсирлеккә эләгеү хәлен һәм ҡасыу шарттарын тикшереү маҡсатында, Девятаев фильтрация лагерына — -ның "7-се Махсус лагеры"на  — урынлаштырыла.
1945 йылдың март һуңында, 10 ҡасҡындың 7-һе (Соколов, Кутергин, Урбанович, Сердюков, Олейник, Адамов, Немченко) тикшергәндән һәм дауалағандан һуң, 777-се уҡсылар полкының бер ротаһына (башҡа мәғлүмәт буйынса — 397-се уҡсылар дивизияһының 447-се Пинский уҡсылар полкына) беркетелгән һәм фронтҡа оҙатылған (хатта бер күҙен юғалтҡан Немченко ла, уҡсылар ротаһына санитар сифатында булһа ла, фронтҡа барыу мөмкинлеген ала). Өс офицер — Девятаев, Кривоногов һәм Емец — хәрби исемдәрен раҫланыуын көтөп, һуғыш тамамланғансы, хәрби хәрәкәттәр зонаһынан ситтә ҡала.
1945 йылдың сентябрендә Девятаевты немец ракета техникаһын үҙләштереү буйынса совет программаһы етәксеһе итеп тәғәйенләнгән Сергей Павлович Королёв килеп таба, һәм консультациялар өсөн Пенемюндеға саҡырта. Бында Девятаев совет белгестәренә ракеталарҙың узелдары етештерелгән урындарҙы һәм старт майҙансыҡтарын күрһәтә.
Һуғыштан һуң
1945 йылдың ноябрендә Девятаев запасҡа сыға (шуға саҡлы ул күпмелер ваҡыт Псков өлкәһе Невель колония-торағы территорияһындағы лагерҙа тотолған була) һәм элекке хәрби әсир булараҡ, эш эҙләгәндә ҡыйынлыҡтарға осрай. 1946 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1950-се йылдар башында) ул Ҡаҙанға ҡайта һәм Ҡаҙан йылға портында йөк ташыусы булып эшкә урынлаша, һуңынан капитан-механикка уҡый, әммә күпмелер ваҡыт фәҡәт хеҙмәткәрҙәр катерында ғына йөҙә алған. Ҡайһы бер баҫмаларҙа Девятаев «Тыуған илгә хыянат» иткән тигән хәбәр таратыла һәм шуның өсөн лагерға оҙатыла, ләкин 9 йылдан амнистияға эләгә.
1950-се йылдар аҙағында Девятаевҡа «Ракета» теплоходын — һыу аҫты ҡанаттарына эйә совет һыу кәмәләренә һынау үткәреү эше ҡушыла; ул оҙаҡ йылдар йылға кәмәләре капитаны булып эшләгән, һәм «Метеор» теплоходының тәүге капитаны булған. Ғәмәлдә ғүмеренең аҙағына тиклем йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан, хәтирәләре менән бүлешкән, Узедом утрауында күп тапҡырҙар ҡасыу ваҡиғаһының башҡа ҡатнашыусылары менән осрашҡан, ике автобиографик китап — «Полёт к солнцу» (1972) һәм «Побег из ада» (1988) баҫтырып сығарған.
Михаил Девятаев 1959 йылдан КПСС ағзаһы, ғңмеренең аҙағына тиклем Ҡазан ҡалаһында йәшәй. Көсө еткәнсегә саҡлы хеҙмәт итә. 2002 йылдың йәйендә, үҙе тураһында документального фильм төшөрөлгән саҡта, Пенемюнде аэродромына килә, иптәштәрен хәтерләп шәмдәр ҡуя һәм немец осоусыһы Г. Хобом (ул ҡасаҡтарҙы ҡыуып етергә һәм «Хейнкель» бомбардиовщигын бәреп төшөрөргә тейеш булған) менән осраша. Михаил Девятаев Ҡазанда Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары мемориаль комплексы урынлашҡан Ар зыяраты участкаһында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Һуғыштан һуң 12 йыл үтеүгә, аэродромда 1957 йылдың С. П. Королёв инициативаһы буйынса Михаил Девятаевҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә (ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, награда совет ракеталар төҙөлөшөнә өлөш индергәне һәм беренсе совет Р-1 ракетаһы - «Фау-2»-нең күсермәһе өсөн тапшырыла. ).
Ленин ордены, ике Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, I һәм II дәрәжәле Ватан һуғышы ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Мордва Республикаһының, шулай уҡ ҡалалары: рәсәй (Ҡаҙандың Почётлы гражданы) һәм немец Вольгаст һәм Цинновиц ҡалаларының Почётлы гражданы.
Елгәргес
Елгәргес (Ве́ялка) — игенде кәбәгенән таҙарта торған ауыл хужалығы машинаһы. Шулай уҡ елгәргән ваҡытта иген ҡоротҡос бөжәктәрҙән дә таҙара. Иген культураларын урып-йыйыу эше тамамланғас, һуҡтырғас, елгәреүгә тотоналар.
Ябай ысул менән елгәргән ваҡытта иген көрәк (һоҫҡо) ярҙамында һауаға сөйөлә, орлоҡ кире аҫҡа төшә, ә кәбәкте ел ситкә осора.
Ваҡыт уҙыу менән техника ҡулланыла башлай, иләк өҫтәндә әйләнеп торған вентиляторҙарҙан килгән һауа кәбәкте ситкә осора.
Ҡытай
Боронғо Ҡытайҙа тәүге тапҡыр вентиляторы әйләнеп, кәбәкте осороп торған елгәргес ҡулланылған. Был хаҡта 1313 йылда Ҡытайҙа тәүге китап баҫтырып сығарған Ван Чжэнь ауыл хужалығы тураһында «Нун Шу» тигән йыйылма хеҙмәтендә яҙған
Европа
Нортумберлендтағы саксон ауылдарында, мәҫәлән, монах Беда һүрәтләгән Ад Джефринда (хәҙерге Йиверинг) ауылында үткәрелгән ҡаҙыныу эштәрендә үтәләй ел өрөп торһон өсөн ике яҡ остан ишектәр ҡуйып эшләнгән амбарҙар табылған
Европала 1700 йылдарға тиклем ҡытай техникаһы ҡулланылмай «Диңгеҙ вентиляторы» тип атала башлаған елгәргестәрҙе 1720 йылдар арауығында голланд диңгеҙселәре Европаға алып ҡайта. Яҡынса шул уҡ ваҡытта шведтар ошондай уҡ өлгөләрҙе килтерә
Һоро
Һоро — ҡыҙыл, йәшел һәм күк төҫтәрҙең бер төрлө миҡдарҙа ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән төҫ.
Төркөм:Төҫ
Елгәргес
Грек мифологияһында
Елгәргес һоҫҡо (liknon) Дионис йола ғөрөф-ғәҙәтендә һәм Элевсин мистерияларында һүрәтләнгән
Мәҡәл
Мәҡәл - тормош тәжрибәһенән сығып, ыҡсым ғына итеп әйтелгән тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙ ; ысынбарлыҡтағы төрлө күренештәр тураһында ҙур тормош тәжрибәһенән сығып әйтелгән, ыҡсым формалы, тәрән мәғәнәле жанр. Башҡорт фольклорындағы афористик ижад төрө, тормош тәжрибәһенән сығып, ыҡсым ғына итеп әйтелгән тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙ. Башҡа халыҡтарҙағы кеүек үк, башҡорт мәҡәлдәре лә халыҡтың борон-борондан килгән тормош тәжрибәһен, фәлсәфәүи һәм әхлаҡи ҡараштарын тәрән мәғәнәле һәм ритм яғынан асыҡ, ныҡлы ойошҡан хикмәтле һүҙ ярҙамында биреү ихтыяжынан тыуған. Шуға күрә лә мәҡәлдәрҙең әле булһа халыҡ телендә боронғолар һүҙе, ата-бабалар һүҙе, бабайҙар һүҙе тип йөрөтөлөүе лә бик тәбиғи. Мәҡәлдәрҙә дидактика элементтары, өгөт-нәсихәт, кәңәш биреү мотивтары төп урынды тора. Тыңлаусы өсөн мәҡәл һәр ваҡыт бәхәсһеҙ хәҡиҡәт рәүешендә һөйләшеүгә һығымта яһаған саҡта әйтелгән, йыш ҡына бәхәс, аңлашылмаусылыҡ ваҡытында фекерҙе нығытыу, ҡеүәтләү өсөн килтерелгән.
Мәҡәл өлгөләре
Мәҡәлдәр - һүҙ сәнғәтенең аҫыл өлгөләре. Уларҙың гүзәллеге, күркәмлеге һәм йыйнаҡлығы, тапҡырлығы кешеләрҙең күңелендә мәңге һаҡланыуына сәбәпсе булып тора. Шуға аралашыу барышында, һүҙ ыңғайы тура килгәндә, алдан бер ниндәй әҙерлекһеҙ башҡа һүҙҙәр менән бер рәттән ҡапылдан бик урынлы ҡулланылалар. Үтә тапҡырлығы, ҡыҫҡалығы менән мәҡәлдәр башҡа жанрҙарҙан айырылалар ҙа инде.
Мәҡәл борон-борондан тормошта осрай торған төрлө күренештәрҙе художестволы һынландырып сағылдырған. Шуға күрә халыҡтың күңелендә мәҡәлдең нығынып ҡалыуының төп сәбәптәренең береһе - уның художестволылығы йәки күркәмлеге, тапҡырлығы, кинәйәнең көслө булыуы...
Мәҡәлдәрҙә тормош фәлсәфәһе сағылып ҡалған. Быуындан быуынға тапшырыла килгән күҙәтеүҙәр, тәжрибә ярҙамында халыҡ үҙен уратып алған тирә-йүндең, күренештәрҙең, хәл-ваҡиғалар сылбырының төп үҙенсәлектәренә, уларҙың үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән булыуына төшөнә барған. ''"Барҙан юҡ булмай", "Таштан йүкә һуйылмай". "Әтәс ҡысҡырмаһа ла, таң ата", "Үлемһеҙ донъя юҡ, кисеүһеҙ йылға юҡ"'' кеүек мәҡәлдәр бының асыҡ миҫалы була ала.
Мәҡәл, ғәҙәттә, сағыштырыу, аллегория, йәнәшәлек, метафора ярҙамында ойоша. Мәҫәлән: йөҙ күрке -һаҡал, һүҙ күрке - мәҡәл; ир-егеттең оялыуы - имән ағасының бөгөлөүе; яҡшы һүҙ - йән аҙыҡы, яман һүҙ - баш ҡаҙығы; ҡар башына ҡар етер, хан башына хан етер; ағас күрке - япраҡ, әҙәм күрке - сепрәк һ.б.
Бөтә мәҡәлдәр ҙә поэтик образлылыҡҡа нигеҙләнгән тип әйтеү дөрөҫ булмаҫ ине. Уларҙың күбеһе ысынбарлыҡты, тирә-йүнде борон-борондан күҙәтә, өйрәнә килеү һөҙөмтәһендә тыуған һығымта, дөйөмләштерелгән фекер рәүешендә әйтелә. Бындай мәҡәлдәр үҙҙәренең тура мәғәнәһендә лә, күсмә мәғәнәһендә лә ҡулланылырға мөмкин. Мәҡәлдә дөйөмләштереү көсө юғары булғай һайын, уның күсмә мәғәнәһе лә, ҡулланыу мөхите лә киңерәк була. "Себеште көҙ һанайҙар", "Беҙ ҡапсыҡта ятмай" кеүек бер ҡарауға ябай ғына күренгән мәҡәлдәрҙең ҙур дөйөмләштереү көсөнә эйә булыуы яҡшы күренеп тора. Ә бына "Ағасты - еле, кешене һүҙ боҙор", "Илле йылда ил яңырыр", "Илсегә үлем юҡ", "Үҙ илең - алтын бишек", "Ырыулының уғы юғалмаҫ", "Көҙгө ҡатыҡ, көмөш ҡашыҡ - кейәүем менән ҡыҙыма, яҙғы ҡатыҡ, ярыҡ ҡашыҡ - улым менән киленемә", "Көҙгө боҙға көҙгө ҡалынлығы булһа ла ышан, яҙғы боҙға яҫтыҡ ҡалынлығы булһа ла ышанма" һымаҡ мәҡәлдәр, нигеҙҙә, үҙҙәренең тура мәғәнәһендә генә ҡулланыла. Әммә улар быуаттар буйына туплана килгән тормош тәжрибәһенең, күҙәтеүҙәрҙең һығымтаһы булараҡ әйтелеүҙәре менән ҡиммәтле, ысынбарлыҡты дөйөмләштереп һүрәтләүҙәре менән көслө.
Мәҡәлдәрҙең йөкмәткеһе һәр ваҡытта ла тулы бер фекер тәшкил итә, шуға күрә ул тамамланған фраза, һөйләм рәүешендә бирелә. Фекер мәҡәлдең логик кәүҙәләнешен, ә һөйләм уның синтаксик яғын билдәләй. Мәҡәл заман һынауын үткән, иҫбатланған, бәхәсһеҙ дөрөҫлөктө сағылдырғанлыҡтан, уларҙың күпселеге ысынбарлыҡты объектив раҫлауға ҡоролған була. Синтаксик яҡтан ҡарағанда, мәҡәлдәр, нигеҙҙә, хәбәр һөйләм, теркәүесһеҙ ҡушма һөйләм формаһы ала: "Аҡсалының ҡулы уйнай, аҡсаһыҙҙың күҙе уйнай", "Сәләм бирмәгән бер оятлы, яуап бирмәгән мең оятлы", "Атың барҙа ер таны, атаң барҙа ир таны", "Ҡымыҙ тилертә, һаумал һимертә", "Бала баҡмаҡ - йән сыҡмаҡ", "Ҡарт ҡыҙ кейәүҙән ҡурҡмаҫ", "Яҡшы һүҙ балдан татлы" һ.б.
Фекерләүҙең мәҡәлдәрҙә киң таралған икенсе бер төрө - шартлылыҡ. Уны сәбәп-нәтижә бәйләнешенең бер төрө булараҡ баһаларға мөмкин, сөнки бындай мәҡәлдәрҙә әйтеләсәк төп фекер икенсеһенең үтәлеүе йә үтәлмәүе өсөн төп шарт булып тора. "Яҡшы менән юлдаш булһаң - эшең бөтөр, яман менән юлдаш булһаң - башың бөтөр", "Етен сәсһәң күлдәк кейерһең", "Халыҡ теләһә, хан дөйәһен һуйҙырыр", "Ир хәстәрле булһа, ҡатын таҫтарлы булыр".
Күп кенә мәҡәлдәрҙә фекер теләк рәүешендә лә бирелергә мөмкин. "Баҫһаң баҡыр өҙөрлөк, типһәң тимер өҙөрлөк бул", "Дауға барма, яуға бар", "Ҡурҡаҡ менән юлдаш булма, көйһөҙ менән моңдаш булма" кеүек мәҡәлдәр быны бик асыҡ раҫлап тора.
Мәҡәлдәрҙең төп сығанағы - халыҡтың көндәлек тормош-көнкүреше, уның быуаттар буйы туплана килгән тормош тәжрибәһе. Башҡорт мәҡәлдәренең нигеҙендә лә халыҡтың тарихи үткәне, тормош-көнкүреш тәртибе, кәсеп-һөнәре сағылып ҡалған. Тапҡыр һүҙ һәм мәҡәлдәр башҡорт халҡының рухи культураһының һәм телмәр байлығының айырылмаҫ бер өлөшөн тәшкил итә, шуға күрә лә уларҙың танып-белеү әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. "Ҡурай тартһаң, көй булыр, бүрәнә тартһаң, өй булыр", "Ерен һатҡан - гүрен һатҡан", "Барма бейгә - үҙе килер өйгә, барма ханға - үҙе килер малға" кеүек мәҡәлдәрҙә, мәҫәлән, башҡорт халҡының тарихына һәм тормош-көнкүрешенә бәйле уйланыуҙарының ятыуын күрмәү мөмкин түгел.
Мәҡәлдәрҙең тағы бер мөһим үҙенсәлеге - уларҙың вариантлы булыуы. Айырым осраҡтарҙа бер үк фекер мәғәнәләре яғынан бер-береһенә оҡшаш булған мәҡәлдәр аша бирелергә мөмкин. "Ерле - ерендә, екәне - күлендә", "Илле - илендә, йүкәһе - күлендә", "Илле - илендә, ерле - ерендә" кеүек мәҡәлдәрҙе, мәҫәлән, үҙ-ара варианттар тип ҡарарға кәрәк. "Бер ат арҡаһында мең ат һыу эскән" һәм "Бер ҡуй арҡаһында мең ҡуй һимергән", шулай уҡ "Аш ашҡа - урыны башҡа" һәм "Аш ашҡа - дуҫ башҡа" һымаҡ мәҡәлдәр ҙә варианттарҙы тәшкил итә. Күренеүенсә, вариантлы мәҡәлдәр синтаксик яҡтан бер төрлө була. Шуға күрә лә халыҡ ижадында мәғәнәләре һәм төҙөлөшө менән оҡшаш булған мәҡәлдәрҙең бер-береһе менән берләшеү тенденцияһы аша ла йәшәй. "Һәр ҡунаҡтың үҙ көйө була", "Һәр табындың үҙ йыры була" кеүек мәҡәлдәр, мәҫәлән, икеһе ике мәҡәл булып та, бер мәҡәл рәүешендә лә осрай.
Мәҡәлдәрҙең йөкмәткеһе
Йөкмәткеһе буйынса, йәғни идея-тематик яҡтан, башҡорт халыҡ мәҡәлдәре түбәндәге төркөмдәргә бүленә:
Ғөмүмән, әйтелгәндәрҙең бөтәһен дә иҫкә алғанда, В.Г. Белинскийҙың "Поэзия мәҡәлдән башлана" тигән фекере инҡар итеп булмай торған хәҡиҡәт дәрәжәһенә күтәрелә. Беҙҙең мәҡәлдәребеҙ ҙә, башҡа бик күп халыҡтарҙың мәҡәлдәре шикелле, бик боронғо замандарҙа барлыҡҡа килгән. Уларҙың шиғри формаһы, образдары тиҫтәләгән быуын кешеләренең быуаттар буйы һуҙылған ижад эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тыуған, үҫкән, камиллыҡ алған. Һүҙ сәнғәтенең аҫыл үрнәктәре булған мәҡәлдәр быуаттан быуатҡа, быуындан быуынға күсеп, халҡыбыҙҙың үткән тормошо, ижад ҡеүәһе тураһында хәбәр алып килеүсе йәнле шаһиттар ул. Башҡорт халҡының милли культураһын уның тәрән мәғәнәле, үҙенән-үҙе хәтергә һеңеп бара торған юғары образлы мәҡәлдәренән тыш күҙ алдына килтереү мөмкин түгел.
30 октябрь
30 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 303-сө көнө (кәбисә йылында 304-се). Йыл аҙағына тиклем 62 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ал
Ал — ҡыҙыл һәм аҡ төҫ ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан төҫ.
Чурчхела
Чурчхела — (киптерелгән төшөмһөҙ емеш, груз. ჩურჩხელა) — грузиндарҙың милли тәм-томо. Башҡа исемдәре - "Аджинджухуа" (Абхазия), "Татлы суджук" (Әрмәнстан). Төркиәлә  Pestil Cevizli SucukSucuk Pestil Cevizli исеме менән билдәле: һүҙмә-һүҙ грек сәтләүеге менән суджук тип тәржемә ителә. Чурчхела күп кенә Кавказ халыҡтарының яратҡан  тәм-томо һанала. Уны епкә теҙелгән сәтләүектәрҙе он менән ҡуйыртылған йөҙөм һутында әҙерләйҙәр.
Глюкоза һәм фруктозаға (30-52 %), үҫемлек майҙарына, аҡһым ға, органик кислоталарға (1,1-2 %), азотлы һәм феноллы матдәләргә, витаминдар ға бай булыуы арҡаһында юғары туҡлылығы менән айырыла.
Чурчхеланың кахетин, имеретин һәм башҡа сорттары билдәле.
Кахетин чурчхелаһы виноград һуты ҡулланып әҙерләнә, өҫтәүенә, уның айырып алынған матдәләргә бай прессланған фракцияһы алына. Һутты 30  минут буйы  ҡайнатҡандан һуң, 10-12 сәғәткә һыуытырға ҡуялар. Ялтырап торған һутты фильтр аша үткәрәләр һәм   30-40 % шәкәрләнгәнсе ҡаҙанда быҡтыралар. Кәрәк булһа,  аҡбур йәки мәрмәр оно (5 г/литр) ҡушып, кислотлығын кәметәләр. Ҡуйыртылған һутты 5-6 сәғәт тоталар һәм ултырмаға төшкәнен ҡойоп алалар. Һуңынан  30 °C -ҡа тиклем йылыталар, аҙаҡ бойҙай оно ҡушып өҙлөкһөҙ бутайҙар һәм кәркле ҡуйылыҡҡа еткерәләр. Массаның әҙерлеген епкә теҙелгән эслекте төшөрөп тикшерәләр. Масса епкә нығыраҡ йәбешһен өсөн,  2-3 сәғәтэсендә киптереп алалар, бынан һуң епкә теҙелгән эслекте массаға төшөрөүҙе  1,5 - 2 см ҡалынлыҡтағы ҡатлам барлыҡҡа килгәнсе ҡабатлайҙар. Чурчхеланы15 -17 тәүлек буйы ҡояшта киптерәләр. Һуңынан чурчхеланы йәшниктәргә тултыралар, һәр ҡатлам араһына сепрәк һалалар һәм ҡоро һалҡынса урынға ҡуйып,  2-3 ай буйы өлгөрөп етеүен көтәләр.. Өлгөрөү ваҡытында  шоколад тәменә тартым тәм ала. Эслек өсөн грек сәтләүеге, миндаль, фундук, йөҙөм;  өрөктөң, персиктың төштәрен ҡулланалар. Емештәрҙең төштәрен тышы һыҙырылып сыҡҡансы һыуҙа тоталар, унан һуң еңелсә шәкәрле иретмәлә бешерәләр.
Кахетин чурчхелаһынан тыш, Грузияла уның башҡа сорттарын да әҙерләйҙәр. Уларҙы әҙерләү технологияһы эслегенең составы, ҡулланылған ондоң сифаты һәм һутты әҙерләү режимы буйынса айырыла.
Чурчхеланы  Ҡара диңгеҙ буйы, Краснодар крайы, Грузия курорт ҡалаларында йыш осратырға мөмкин. Шулай уҡ Украина ла ла һатыла.
2011 йылдың сентябрендә Грузия властары чурчхелаға  һәм башҡа бер нисә милли ашамлыҡҡа патент юллай.
Ҡамшаҡ
Ҡамшаҡ (Ҡамшаҡты) (Камсак (Камсакты)) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ур йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Ерекле һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
''С. М. Стрельниковтың'' "Географические названия Оренбургской области" тигән китабында "Ҡамсаҡ - ҡаҙаҡ телендә «ҡамыс» (ҡамыш) һәм -аҡ — аффиксы менән яһалған һүҙ", тип аңлатыла. Ырымбур башҡорттары һөйләшендә был атама - "Ҡамшаҡ".
Мүзәк ауыл Советы (Краснокама районы)
Мүзәк ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек.
Почта индексы 452935
Географик торошо
Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы муниципаль районының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 27 км. Раздолье ауыл Советы, Николо-Берёзовка ауыл Советы,  Нефтекама ҡалаһы округы, Яңауыл районы муниципаль берәмеге менән сиктәш.
Тарихы
1918 йылда ойошторола.«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мальта
Мальта, Мальта Республикаһы (Repubblika ta' Malta, Republic of Malta) — Урта диңгеҙ буйындағы Мальта утрау дәүләте.
2004 йылдың 1 майынан Мальта — Европа берлеге ағзаһы.
Этимологияһы
«Мальта» атамаһының килеп сығышы аныҡ асыҡланмаған. Иң киң таралған версияһы — «Мальта» һүҙе μέλι, meli «бал» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Боронғо гректар утрауҙы (Melitē) тип атағандар, йәғни «татлы бал». Ысынлап та утрауҙа бал ҡорттарының эндемик төрө йәшәй һәм бында уникаль бал етештереү ойошторола. Римляндар утрауҙы «Мелита» тип йөрөтәләр, әлеге грек һүҙен дә латинлаштырыу һөҙөмтәһе тип йәки шул уҡ  һүҙен грекса әйтелеше тип ҡабул итеп була.
Башҡа фаразға ярашлы, «Мальта» һүҙе «Малет» финикия һүҙенән килеп сыҡҡан, йәғни Мальтаның күп кенә боғаҙҙарына һәм бухталарына ҡарата ҡулланған «һыйыныу урыны» йәки «порт» һүҙҙәренән. Хәҙерге әйтелештә «Мальта» һүҙе Антонин Итинерарияһында телгә алына.
Тарихы
Мальта Европанан Азия һәм Африкаға илткән диңгеҙ юлдарының үҙәгендә ята һәм элек-электән баҫынсыларҙы үҙенә йәлеп итә. Б. э.т. VIII быуатта Мальтаны финикийҙар һәм улар менән бер үк ваҡытта тиерлек гректар үҙләштерә башлайҙар. Б. э. т. IV быуаттан алып XIII быуатҡа тиклем уны алмашлап, бер-бер артлы, карфагендар, римляндар, сүриәләр, ғәрәптәр, нормандар, испандар баҫып алалар.
1530 йылда император Карл V мальтаны иониттрҙың рух-рыцарь ордены ҡарамағына тапшыра, шул ваҡыттан ул Мальта ордены тип исемләнә башлай.
1798 йылда Мальтаны Мысырға юлланған Наполеон Бонапарт етәкселегендәге француз армияһы баҫып ала. Наполеон утрауҙа орден хакимлығын юҡҡа сығара. 1798 йылдың 16 (27) декабрендә Рәсәй императоры Павел I Мальта орденының бөйөк магистры итеп һайлана. Император Мальта утрауы Рәсәй яҡлауы аҫтында ҡабул итеү тураһында указ сығара. Император ҡушыуы буйынса, Фәндәр академияһы календарында Мальта утрауы «Рәсәй империяһы губернаһы» тип күрһәтелә. Павел I гроссмейстер званиеһын нәҫелдән-нәҫелгә күсерергә, ә Мальтаны Рәсәйгә ҡушырға теләй. Утрауҙа император Урта диңгеҙҙә һәм Европа көньяғында Рәсәй империяһының мәнфәғәттәрен тәьмин итеү өсөн хәрби-диңгеҙ базаһын булдырырға планлаштыра. 1800 йылдың 5 сентябрендә инглиздәр, үҙ сиратында, Мальтаның баш ҡалаһы Валлеттаны яулап алалар һәм унда британ флагын күтәрәләр. Утрауҙың хәрби губернаторы итеп Александр Болл тәғәйенләнә. Павел I үлтерелгәндән һуң уның улы утрауға дәғүә итеүҙән баш тарта. 1814 йылғы Париж солохо буйынса Мальта Бөйөк Британия ҡарамағына күсә. Инглиздәр уны үҙ колонияһынаһәм хәрби-диңгеҙ базаһына әүрелерәләр. . Инглиздәр үҙ колонияларын әйләнә һәм уның хәрби-диңгеҙ базаһы.
Үҙенең мөһим стратегик урынлашыуы арҡаһында 1940 йылдың июненән 1942 йылдың декабренә тиклемге Мальта Оборонаһы союздаг армияларының Күсәр илдәре державаларын еңеүҙә иң мөһим урындарҙың береһен ала. 1942 йылдың 15 апрелендә король Георг VI «Мальта утрау-ҡәлғәһен, уның халҡын һәм уның яҡлаусыларын» Георгий тәреһе (ҡыйыулыҡ өсөн иң юғары гражданлыҡ бүләге) менән бүләкләй.
2004 йылда Мальта Европа берлегенә инә.
Географик мәғлүмәттәре
Мальта архипелагы — барынан элек, Мальта һәм Гозо утрауҙары. Архипелагка Изге Павел һәм Фильфла кеше йәшәмәгән утаруҙар, аҙ кеше йәшәгән Комино утрауы, шулай уҡ бик бәләкәй Коминотто һәм Филфолетта утрауҙары инә. Мальта оҙонлоғо — 27 км, киңлеге — 15 км. Гозо ике тапҡырға кәмерәк, ә Комино утрауының оҙонлоғо барыһы 2 км. Мальта — Европала даими рәүештә аҡҡан йылғалары һәм тәбиғи күлдәре булмаған берҙән-бер ил булып тора. Мальта — Европала берҙән-бер сөсө һыу сығанаҡтары булмаған ил.
Иң юғары нөктәһе — Шул-Дмейрек түбәһе (диңгеҙ кимәленән 253 метр) — мальта утрауының көньяҡ-көнбайыш ярында урынлашҡан.
Климаты
Мальтаның климаты — Кеппен климаттар классификацияһы буйынса Урта диңгеҙ (Csa). Ҡыш бик йомшаҡ, ямғырлы, йәйҙәр ҡоро һәм эҫе. Уртаса йыллыҡ температура көн дауамында 23 °C һәм төндәрҙә 16 °C. Иң һыуыҡ ай ғинуарҙа температура төндә — 7-12 °C, көндөҙ — 12—20 °C Иң эҫе август айында төндә — 20-24 °C, көндөҙ — 28-34 °C. Рекордлы иң һыуыҡ температура — 2,6 °C һәм иң эҫе — 43,1 °C. 2011 йылда"International Living" журналы Мальтаны донъяла иң яҡшы климатлы ил тип таный.
Сәйәси ҡоролош
Мальта — парламент республикаһы. мальта Конституцияһы 1964 йылда артабанғы үҙгәрештәр менән ҡабул ителә. Закон сығарыу власы парламентҡарамағында, ул Президенттан һәм 69 депутаттан торған Вәкилдәр палатаһынан тора. Ағзалары 5 йылға пропорциональ вәкиллек нигеҙендә дөйөм тауыш биреү аша һайлана. Дәүләт башлығы — Президент. Башҡарма властыПремьер-министр етәкселегендәге парламент башҡара. ғәмәлгә ашырыла етәкселегендә хөкүмәт Премьер-министры.
Сәйәси партиялар һәм профсоюздар
Лейбористар һәм Милли партиялар мальтаның иң эре партиялары итеп иҫәпләнә һәм парламент һайлауҙарында һайлаусылар тауыштары өсөн әүҙем ярышалар. Башҡа ваҡ партиялар парламентта партиялары күрһәтте һәм:
Тышҡы сәйәсәте
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң (1964 йылда) бер нисә йыл дауамында мальта Бөйөк Британия һәм башҡа НАТО илдәре менән тығыҙ бәйләнеш сәйәсәтен үткәрә. Лейбористар партияһының еңеүенән һуң Мальтала НАТО офисы ябыла, шулай уҡ илгә АҠШ-тың Алтынсы флоты походтары туҡтатыла.
Ҡораллы көстәре
Архипелагтың ҙур булмаған территорияһына һәм иғлан ителгән нейтралитетҡа ҡарамаҫтан Мальта дәүләтенең үҙ армия подразделениелары бар, уларға бер нисә ҙур булмаған ҡоро ер, һауа һәм диңгеҙ берләшмәләре инә, шулай уҡ хәрби бюджет ҡарала. Ҡораллы көстәрҙең төп бурысы — илде эске һәм тышҡы хәүефтән һаҡлау.
Административ бүленеше
1993 йылда Мальта 68 урындағы советтарға (муниципалитеттарға) бүленә. Был 68 урындағы совет урындағы үҙидараның төп формаһы булып тора һәм урындағы советтар һәм милли хөкүмәт араһында башҡа идара органы юҡ. 6 округтағы (төп утрауҙа — 5) һәм 3 региондағы (төп утрауҙа — 2) кимәлдәр статистика маҡсаттарында ҡулланыла.
Валлетта
Мальта республикаһының баш ҡалаһы, дәүләттең иҡтисади һәм сәйәси үҙәге. Ҡала рыцарь, флотоводец, ҡалаға нигеҙ һалыусы һәм уны төрөктәрҙән һаҡлаусы, Иоаниттар орден магистры Жан Паризо де ла Валлетта (Jean Parisot de Valette; 1494—1568 йылдың 21 августы, Мальта) хөрмәтенә исемләнгән. Валлетта тарихы Жан де ла Валлетта рыцарҙәр отрядтары Күркәм Сөләймән етәкселегендәге төрөк ғәскәрҙәре һөжүмен кире ҡағыуҙан башлана. Еңеү өсөн Мальта халҡы йәнен аямай алыша, һәм магистр дошман һөжүменә ҡаршы торорлоҡ яҡшы нығытылған ҡала төҙөргә була. 1566 йылдың 28 мартында бөйөк магистр шәхсән үҙе яңы ҡала нигеҙенә беренсе таш һала.
Валлетта Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән. Нәҡ ошо ҡалала Изге Иоанн кафедраль соборы урынлашҡан, унда бихисап орден рыцарҙары һәм бөйөк магистрҙар ерләнгән. Бында Бөйөк магистрҙың Һарайы, хөкүмәт учреждениелары, эре юридик консультанттар офистарының күпселеге урынлашҡан. Валеттаны шаяртып «юристар ҡалаһы» тип йыш ҡына йөрөтәләр.
Мдина
Тәүҙә Мдин һәм яҡындағы Рабат боронғо Рим ултырағының берҙәм өлөшөн тәшкил итәләр. Ғәрәп хакимлығы осоронда Мдина күләме кәметелә; ғәрәптәр юғары фортификацион нығытмалар һәм үр өҫтәйҙәр. Ул ваҡыттағы ҡала Төньяҡ Африкалағы мавритан ҡәлғәләрен хәтерләтә. Бынан тыш, «Мдина» исеме лә Мәҙинә ғәрәп һүҙенән килеп сыҡҡан. Изге Иоанн Орден рыцарҙары килгәндән һуң ҡала йөҙө ныҡ үҙгәрә, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер йорттар, мәҫәлән, Palazzo Falzon (1233) рыцарҙар килгәнгә тиклем үк төҙөлгән була. Тап ошонда рәсми церемония үткәрелә, уның барышында Бөйөк Магистр Фра Филипп Вилье (Philippe de Villiers de L’Isle-Adam; 1464, Бове — 21 август 1534, Мальта) Орденға тапшырылған утрауҙарҙы һәм ундағы халыҡтарҙы яҡлауҙы үҙ өҫтөнә ала. Артабан ҡалала бик күп барокко стилендәге һарайҙар, сиркәүҙәр һәм һарайҙар төҙөлә.
Халҡы
Мальта халҡы 429 344 кеше тәшкил итә (2015 йыл). Халыҡ тығыҙлығы —. Халыҡ тығыҙлығы буйынса Мальта донъяла бишенсе урынды биләй. Шул уҡ ваҡытта Мальта Европа берлегендә — иң аҙ кеше йәшәгән дәүләт.
Мальтаның төп телдәре мальта (ғәрәп теленең тунис диалектына оҡшаш) һәм инглиз теле, шулай уҡ итальян теле бик киң таралаған.
Күпселекте мальтиҙар (95,7 %) тәшкил итә, өҫтөнлөк дин — католицизм (97,3 %).
Африка һәм Европа араһында урынлашҡан Мальта легаль булмаған иммигранттар өсөн күпер булып тора. Һуңғы ваҡытта, башҡа иммигранттар (ливийҙар, ғәрәптәр, мароккандар) менән бер рәттән, африкан халҡы һаны ҡырҡа арта.
Мальта Бөйөк Британия һәм башҡа Европа илдәре пенсионерҙары өсөн популяр эмиграция урыны булып тора.
2001 йыл башынан алып 2006 йылдың июненә тиклемге осорҙа мальтала никахтаҙың бишенсе өлөшө мальталар һәм сит ил граждандары араһында теркәлгән. Улар араһында беренсе урында (22 %) рәсәйлеләр менән никахтар биләй: 140 мальта ир-егете рәсәй ҡатын-ҡыҙын ҡатынлыҡҡа алған, ә 36 мальта ҡаты-ҡыҙы рәсәй ирҙәренә кейәүгә сыҡҡан. Икенсе урында мароккандар менән, өсөнсө урында британ ҡатын-ҡыҙҙары менән никахтар. 2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса, мальтала 89 949 иммигрант йәшәй, йәғни ил халҡының 19,3 %
Иҡтисады
Мальта иҡтисадының төп тармағы — туризм. Бер туҡтауһыҙ туристар ағымы йыл һайын арта бара. Мальта инглиз телен өйрәнеү буйынса иң эре донъя үҙәктәренең береһе булып тора һәм студенттарҙы бөтә донъянан ҡабул итә. Шулай уҡ мальтала юғары квалификациялы эшселәр көсөн талап иткән бер нисә эре предприятие урынлашҡан: микрочиптар етештереү (ST Electronics), аҡса билдәләрен баҫтырыу (De La Rue), самолеттарҙы хеҙмәтләндереү (Lufthansa Technics), программалау һәм башҡалар. Ҡала һәм тәбиғәт ландшафттаының төрлөлөгө арҡаһында мальта нәфис фильмдар төшөрөү өсөн популяр урын булып һанала. Мальтала «Гладиатор», «Мюнхен», «Код Да Винчи» һәм башҡа фильмдар төшөрөлгән.
2008 йылдың 1 ғинуарынанмальта лираһына урынына әйләнешкә евро индерелә.
Транспорты
Төп транспорт төрө — автомобиль. Хәрәкәт һул яҡлы.
Автобус бәйләнеше барлыҡ тораҡ пункттарын үҙ-ара бәйләй, әммә туранан-тура түгел, ә боронғо Валлетта ҡапҡалары янында урынлашҡан үҙәк автовокзал аша. 2011 йылдың йәйендә яңы автобустар һатып алынғандан һуң юл хаҡы ҡиммәтләнгән.
Автобустар кондиционерҙар менән йыһазландырылған һәм расписание буйынса йөрөйҙәр, расписание бөтә туҡтау урындарында эленгән: эре туҡтау урындарында электрон таблолар бар. Башлыса автобустар сәғәтенә 3 тапҡыр йөрөйҙәр.
Мальта. Гоцо һәм Комино утрауҙары араһында паромлы кисеүҙәр бар. Сицилия утрауына тиклем диңгеҙҙә тиҙ йөрөшлө Jean de La Valette катамаранында етеп була''. Юл ваҡыты — 1,5 сәғәт.
«Air Malta» — Мальта авиакомпанияһы. Лука муниципалитетында, Мальта халыҡ-ара аэропортында, урынлашҡан. 36 йүнәлеш буйынса Европаға һәм Төньяҡ Африкаға рейстар башҡарыла.
Шулай уҡ Ливия (Триполи) һәм Италия (Поццалло) менән паромлы бәйләнеш булдырылған.
Мәғарифы
Мәктәпкә балалар 5 йәштән уҡый башлайҙар. Мәктәп мәғарифы ун бер йыл дауам итә һәм башланғыс һәм урта мәктәпкә бүленә. Артабан уҡыусылар ике йыллыҡ профессиональ белем алалар, уны Мальта сәнғәт, фән һәм технологиялар колледжы (Malta College of Arts, Science and Technology (MCAST)) тәҡдим итә. Һөнәр алғандан һуң мальта граждандары хеҙмәт баҙарына бара ала йәки юғары белем алыу өсөн Мальта университетына уҡырға инәләр.
Мәҙәниәте
Күренекле итальян рәссамы Маттиа Прети Мальта ордены рыцарҙарына ҡабул ителә һәм һуңғы йылдарын Мальтала үткәрә. ХХ быуаттың беренсе яртыһында халыҡ-ара танылыу тапҡан берҙән-бер мальта скульпторы — Антонио Шортино.
«The Limestone Heritage Park&Gardens» музейы Мальталағы биналарҙың һәм ҡоролмаларҙың төҙөлөшө тарихына арналған, төҙөлөштә традицион мальта материалы — эзбизташ ҡулланылған.
Мальта милли үҫемлеге — палеоцентаурея. Был үҫемлек тик мальта территорияһында үҫә һәм боҙлоҡ осоро реликттарына ҡарай. Халыҡ атамаһы — «диңгеҙ ҡолаҡтары»: палеоцентаурея диңгеҙгә яҡын урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙа үҫә. Хәҙерге ваҡытта Мальтаның сәскә символын тәбиғи шарттарға ҡарағанда. ҡала түтәлдәрендә осратып була.
Күсер ҡоштарға һунар
Мальтала күп кенә күсер ҡоштарға спорт һунары ойошторолғанға күрә, уларҙың популяцияһы ҡырҡа кәмей. Утрауҙарҙа 12 мең һунарсы теркәлгән. Мальталылар ниндәй булһа ла ҡоштарға һунар итәләр, шул иҫәптән йәшелғош, һөҙһөт, иволга, буревестник, ҡауҙы, селәр һымаҡ ҡоштар. Был ҡоштар Көнбайыш Европала юғалыу ҡурҡынысы аҫтында торалар, мәҫәлән, кесе подорлик, ялан көйгәнәге. Мәргән атыуҙа ярышыу өсөн ҡарлуғастарға һунар итәлә. Һунар юл буйҙарынан, ауылдағы биналар ҡыйыҡтарынан, йәнле ҡала урамдарында ойошторола. Һирәк осрай торған ҡоштарҙан ҡарасҡылар эшләйҙәр, ә ҡалғандарын йәшерәләр, сөнки Европа берлегендә 2009 йлда ҡабул ителгән ҡоштарҙы һаҡлау директиваһы бар, уға ярашлы һунарға күп һанлы сикләүҙәр индерелгән.
Күгәрсендәр
Күгәрсендәр — күгәрсен һымаҡтар отрядының берҙән бер хәҙерге ғаиләлеге; күберәк күкшел, күк йәки аҡ төҫтәге, ҙур бөрләтәүле гөрләй торған ҡоштар. Яҡынса 41 ырыуға бүлгеләнгән 300 төрҙән тора. Ғаиләгә Евразияла һәм Америкала таралған күгәрсендәр һәм әберсендәр инә. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, һәм Австралияла төрҙәрҙең күп төрлөлөгө күҙәтелә. Төрҙәрҙең күбеһе урманлы урындарҙы үҙ итә, йышыраҡ дымлы тропик урмандарҙы һайлайҙар. Ҡайһы бер төрҙәр, әйтәйек, күкһел күгәрсен ҡала шарттарына бик ныҡ ҡулайлашҡан, һәм донъяның бар ҡалаларында ла таралған.
Эволюция
Ғаилә ҡәнәғәтләнерлек берҙәм төркөмдө сағылдыра. Дөйөм биологик морфология һыҙаттары буйынса ғаилә ырыуҙаш башҡа ҡоштар менән асыҡ бәйләнештәр булдырмай. Яҡын ҡәрҙәшлеге булған ҡоштарҙан тик дронттар ғына булған (улар XVII — XVIII быуаттарҙа кешенең һаҡһыҙ эш итеүе һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡҡан). Ҡаҙыу эштәре тикшеренеүҙәре ваҡытында күгәрсендәргә оҡшаған байтаҡ ҡына ҡоштарҙың ҡалдыҡтары табылған, уларҙың күгәрсендәр менән дөйөм мөнәсәбәте бар, шулай ҙа уларҙың башҡа ҡоштар менән бер ниндәй ҙә уртаҡ билдәләре юҡ түгел. Күгәрсендәр менән тутыйғоштарҙың һәм селдәрҙең ырыуҙаштар икәненә күҙаллауҙар килтерелгән, уларҙы тышҡы ҡиәфәттәре буйынса оҡшашлыҡтарын конвергентн эволюция менән бәйләйҙәр. Тағы ла уларҙың туҡланыуҙары яғынан оҡшашлығы ла дөйөм эволюция оҡшашлығына ҡарағанда нығыраҡ һиҙелә икән.
Тасуирлама
Ҡоштарҙың оҙонлоҡтары 15 см-ҙан 75 см-ғаса, ә ауырлыҡтары 30 грамдан 3 кг-ғаса. Ғаиләлектең иң эре вәкиле тип беҙ моронло тажлы күгәрсен Goura victoria иҫәпләнә. Ул төр Папуа-Яңы Гвинеяла йәшәй. Иң бәләкәй күгәрсен — Австралияла таралыусы гәүһәр һыҙатлы әберсен(Geopelia cuneata). Ауырлығы ни бары 30 грамм ғына. Ҡыҫҡа ғына муйынлы, бәләкәй башлы, тән төҙөлөшө тығыҙ. Ҡанаттары киң, оҙон, остары түңәрәк. Елпеү ҡауырһындары 11, икенсел ҡауырһындар һаны 10-15 бөртөк. Ҡойроғо оҙон, остары осланған, киң, шулай уҡ түңәрәкләнгәндәре лә бар, ғәҙәттә 12-14 ҡаурыйҙан тора (ҡайһы бер төрҙәрҙә 18-гәсә). Суҡышы, ғәҙәттә, ҡыҫҡа (һирәк кенә уртаса оҙонлоҡтағылары ла осрай), йоҡаҡ ҡына төпкә табан киңәйеүсән. Төптә йомшаҡ тиресәләр менән ҡапланған (балауҙ). Күҙҙәре янында уратылып тиреһе яланғас. Күп төрҙәр ҡиәфәте менән ата һәм инә ҡоштар бер береһенән айырылмай. Шуныһы бар — ата ҡоштар бер аҙ эрерәк була. Мамыҡтары ҡуйы, тығыҙ, башлыса һоро, көрән йәки һарғылт-аҡ. Тропиктарҙағы төрҙәр асыҡ төҫтә булалар.
Аяҡтары ҡыҫҡа, дүрт бармаҡлы (ҡсәүһе ал яҡта, береһе арт яҡҡа ҡарай), ерҙә йөрөү өсөн уңайлы яраҡлашҡан. Ҡайһы бер төрҙәр башҡа ғаиләләргә бик оҡшаған. Мәҫәлән: Күркәләргә, тутыйғоштарға һәм ҡырғауылдарға.
Башҡа ҡайһы бер ҡоштарҙағы кеүек күгәрсендәрҙең үт ҡыуығы юҡ. . Урта быуаттың ҡайһы бер натуралистары күгәрсендәрҙә үт юҡ тип яңғылыш һығымталар яһағандар. Был һығымта организмдағы 4 шыйыҡса теорияһына бәйләп ебәрелгән .Ысынында күгәрсендәрҙең үте бар, был турала Аристотель дә әллә ҡасан уҡ яҙып ҡалдырған. Күгәрсендәрҙә үт ашҡайнатыу трактында уҡ бүленә башлай икәне раҫланған.