cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зефиров Василий
Биографияһы
Башҡорттарға һәм тарихи Башҡортостанға арналған әҙәби‑этнографик очерктар һәм хикәйәләр яҙа, уларҙа төбәк тәбиғәтен һүрәтләй, башҡорттарҙың холҡо, көнкүреше һәм йолалары тураһында мәғлүмәт бирә. Өфөлә нәшер ителгән «Оренбургские губернские ведомости» гәзитендә артабанғы мәҡәләләр баҫтырып сығара:
1847 йылда баҫылып сыҡҡан «Башҡорт Йәнтүрә хикәйәләре. Француз яуы тураһында хәтирәләр» тигән әҫәре башҡорт риүәйәте буйынса яҙылған, бында 1812 йылғы Ватан һуғышы һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан башҡорт яугиры Йәнтүрә һәм уның ҡатынының батырлығы тураһында бәйән ителә.
Төп майҙан (Братислава)
Төп майҙан — Братислава Иҫке ҡалаһының үҙәк майҙаны, Братиславаның иң билдәле майҙандарының береһе.
Ҡала үҙәгендә Францискан майҙаны менән йәнәш урынлашҡан, Sedlarskа (Седларский/Шорна) һәм Radničná (Ратушный) урамдары араһында ята.
Тарих
Хәҙерге майҙан урынында ҡасандыр баҙар торған булған.
Майҙандың ошо исемдәре документаль теркәлгән: 1370 й. — Баҙар майҙаны (круп Markt Platz), й 1373 — Форум (Forum), 1404 йылда (1406 й.) — Маркхт (Markcht), 1434 й. (йәки 1436 й.) — Ринг (Ring), 1668 й. — Граждандар форумы (цивитатис Форумы, Forum civitatis), 1850 й. — Франц-Иосиф майҙаны (Franz Josef-Platz), 1879 й. — Төп майҙан йәки Төп ратуша майҙаны (йәки Hauptplatz Haupt-Rathaus-Platz, tér Fő), 1914 й. — Франц-Иосиф майҙаны (tér József Ferenc), Масарик майҙаны (Masaryk-Platz, Чехословакия Республикаһының тәүге осоронда),  1939, 1945 йылдарҙас(Беренсе Словак республикаһы) Һитлер майҙаны тип атала. Социализм ваҡытында (1948—1989) 4 апрель майҙаны (1945 йыл 4 апрель — Братиславаны совет армияһы ғәскәрҙәре азат итеү көнө) тип аталған
Хәҙерге исеме 1989 йылдың аҙағындағы бәрхәт революцияһынан һуң барлыҡҡа килә.
Әһәмиәтле объекттары
Майҙан тарихи һәм мәҙәни һәйкәлдәргә бай, унда бер нисә һарай бар. Иң билдәле тарихи объекттар Иҫке ратуша бинаһы, майҙанында урынлашҡан Япония, Греция һәм Францияның илселектәре биналары.
Венгр вексель- аҡса алмаштырыу банкы, Роланд Һарайы, Палудяй Һарайы, Апонь һарайы, Иҫке ратушаның өлөшө булған Кучерфельд һарайы, Губернатор һарайы, Роланд фонтаны (Максимилиан фонтаны). Майҙанда Майер кафеһы бар.
Хәҙерге заман
Төп майҙанда ХХ быуаттан башлап йыл һайын төрлө мәҙәни саралар, Раштыуа, Пасха байрамдары һәм баҙар-йәрминкәләр үткәрелә.
Ирәкте улусы
Ирәкте (Ирәхтә) улусы (олоҫо) (Ирехтинская волость) — 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе ингән административ-территориаль берәмек
Тарихы
Нуғайбәк (Бәләбәй өйәҙе), Түбәнге Сөн (Александр-Ҡарамалы]), Нөркәй]], Богодар һәм Пучы улустары менән сиктәш булған (1890). 15 ауылда 9001 кеше яшәгән. 1924 йылда бөтөрөлгән.
Ирәкте улусының үҙәге Мәлләтамаҡ ауылында урынлашҡан булған. Башта ауыл ике өлөштән торған: Мәллә йылғаһының уң яғындағыһы Мәлләшәрип тип аталған һәм унда — башҡорттар, һул яғында типтәрҙәр йәшәгән. Улус үҙәге Мәлләшәрип ауылында булған. Һуңғараҡ ике ауыл берләшә һәм Мәлләтамаҡ булып ҡала.
ХХ быуат башында ауылда Ирәкте улусы идаралығы, 2 мәсет, 3 мәктәп, һыу тирмәне, хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән.
Ярты быуатҡа яҡын улус старшинаһы булып Шәриф Кейеков эшләгән. Ул Пугачев күтәрелеше ваҡытында батшабикә Екатерина II-гә тоғро хеҙмәт иткән, караттар башлығы булған, бының өсөн миҙалдар менән бүләкләнеп, Ғәйнә һәм Ирәкте улустарының баш старшинаһы итеп тәғәйенләнә. Шағир Ғәли Соҡорой — Шәриф Кейековтың ейәненең ейәне.
1924 йылда бөтөрөлгән. Улустың һуңғы старшинаһы Урыҫ Шуганы ауылынан Федор Фролов булған.
Голоденка
Голоденка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хвоенка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәгүҙ
Түбәгүҙ, йәки Түбә-Күҙ (Тепегёз, Təpəgöz, Tepegöz, Depegöz)  — төрки мифологияла һыңар күҙле алпамыш (дейеү). Хикәйәттә Түбәгүҙҙең кешене мәмерйәгә, үҙе йәшәгән урынға, ҡыуып индереп, ашарға йыйынғаны һүрәтләнә, әммә кеше уның һыңар ғына күҙенә осло нәмә ҡаҙай һәм һарыҡ тиреһе ябынып, мәмерйәнән сыға. Һүҙ башҡорттарға аңлашылып торған түбә һәм күҙ тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Тирмәләрҙең түбәһендәге түңәрәк тишек тә «түбәгүҙ» тип аталғаны мәғлүм. Түбәгүҙ образы уғыҙҙарҙың ҡаһарманлыҡ тураһындағы эпосы «Ҡорҡот ата китабы»ндағы кеше ашаусы персонаж Депе-Гёз тигәндән килеп сыҡҡан. Эпостың һигеҙенсе бүлегендә «Басат Түбәгүҙҙе үлтерә» тигән ере бар. Сары чобан тигән көтөүсе аулаҡ урында бәрей ҡыҙын осрата һәм уны көсләй. Бәрей ҡыҙы унан ҡанһыҙ, кеше ашаусы ул таба. Был йән эйәһенә кешеләр Түбәгүҙ тип ҡушамат бирә, сөнки уның түбәһендә һыңар ғына күҙе була. Ул көн үҫәһен сәғәтләп үҫә. Етмәһә, уны хәнйәр менән турарға маташҡан һайын ҙурая бара.
Сары чобан улынан баш тарта, шуға Түбәгүҙ Алп Аруз тигән уғыҙ ырыуы башлығында тәрбиәләнә, сөнки ошо ырыу ерендә табып алған булалар. Түбәгүҙ каруандарға ташлана, юлсыларҙы ашай. Тик Алп Аруз улы Басат, ҡына, Түбәгүҙҙең башын, уның үҙенең ҡылысы менән өҙә сабып, үлтерә ала.
Сапсан
]]
Сапсан — ҡарға ҙурлығындағы ыласындар ҡаиләһендәге йылғыр йыртҡыс ҡош
Түбәгүҙ
Был бүлек 1815 йылда баҫылып сыҡҡан була, ул эпостың иң тәүге баҫмаһы. Уны нәшер иткән немец шәрҡиәтсеһе Генрих Фридрих фон Диц ҡулъяҙманы «Китаби Деде Коркуд» дастанында таба, XVI быуаттан Германиялағы Дрезден китапханаһында һаҡланған булған ул.
Оло Австралия ҡултығы
Оло Австралия ҡултығы — Австралия ҡитғаһының көньяҡ яр буйындағы Һинд океаны ҡултығы.
Түбәгүҙ
Түбәгүҙ тураһындағы мифта Одиссей һәм Полифем тураһындағы мифтар менән оҡшаш урындар бар.
Сапсан
Ҡылыҡһырлама
Осҡанда оҙон һәм осло ҡанаты, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә салына. Текә ултыра. Һырты ҡара көрән, кәүҙәһенең аҫ яҡы уҡ башағы һүрәтендәге ҡара көрән таптар менән сыбарланған кҡрәнһыу һары. Күҙҙәре эргәһенән мыйыҡҡа оҡшаған һыҙыҡтар үтә. Шоңҡарҙан бәләкәйлеге, балабандан дөйөм ҡара төҫө менән айырыла. Ер йөҙөндәге тере заттарҙан иң етеҙе. 322 км сәғәтенә оса, йәғни секундына 90 метр.
Оло Австралия ҡултығы
География
Оло Австралия ҡултығы көнсығышҡа ҡарай Көнбайыш морононан (Көнбайыш Австралия штаты) Көньяҡ-Көнбайыш моронона (Тасмания утрауы) тиклем һуҙылған. Ҡултыҡ яр буйының оҙонлоғо околояҡынса 1160 км. Майҙаны яҡынса 1335 мең км². Иң ҙур тәрәнлеге — 5670 м. Төп порт — Аделаида.
Сапсан
Тауышы
Тауышы көслө: «ҡыяҡ- ҡыяҡ- ҡыяҡ».
Оло Австралия ҡултығы
География
Яр буйында ҡаялар (бейеклектәре 60 м барып етә), ҡомло пляждар һәм ҡаялы террасалар бар. Уилсон бухтаһына Денмарк йылғаһы ҡоя.
Түбәгүҙ
Мифтың килеп сығышы
1815 йылда Г. Ф. фон Диц тикшеренү үткәреп, Гомерҙың Полифемы уғыҙ мифтарындағы Түбәгүҙҙән алынған тигән һығымта яһай. Хәҙерге заман Лондон университетының Шәрҡи тикшеренеүҙәр институты тикшеренеүсеһе Сирил С. Мунди Дицтың һығымтаһын хаталы һәм эпос тураһында яңылыш фекер тыуҙыра тип белдерә. Мунди Полифем һәм Түбәгүҙ мифтары араһында тура бәйләнеш юҡ, мәгәр «Түбәгүҙ» исеме гректан сыҡҡандыр тип фараз итә
Оло Австралия ҡултығы
Тарих
Оло Австралия ҡултығы тәүге тапҡыр европалылар менән 1627 йылда өйрәнелгән. Был ваҡытта голланд диңгеҙсеһе Тиссен ҡултыҡтың көнбайыш сиктәре буйлап үткән. Һуңыраҡ, 1802 йылда инглиз тикшеренеүсеһе капитан Мэтью Флиндерс, уның яр буйын картала һүрәтләй.
Сапсан
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл 8-се бит
Түбәгүҙ
Мифтың килеп сығышы
XIX быуатта ҡаҙаҡ этнографы Ч. Ч. Валиханов, уның артынан урыҫ шәрҡиәтсеһе Н. В. Остроумов, ҡырғыҙ-ҡаҙаҡ далаларында һыңар күҙле алпамыштар тураһында мифтар йөрөүе тураһында яҙып сығалар. Улар "Одиссея"лағы Полифем һәм бигерәк тә «Ҡорҡот ата Китабы» менән ауаздаш булыуы белдерелә. Төрки телле фольклорҙа киклоптар йыш ҡына ике төрлө — ир һәм ҡатын образында һынландырыла. Ҡайһы бер төрки-монгол халыҡтарында Түбәгүҙ тураһындағы миф төрлө жанрҙа таралған — әкиәттәр ҙә, легендалар ҙа бар.
«Уғыҙнамә»
Был әҫәр «Дастан Улухан Ата Битикчи» тип атала, VIII быуатта, Һарун-әр-Рәшид хакимлығы осоронда ғәрәпсәгә тәржемә ителә. Әбүбәкер төрки дастандар, Уғыҙ хан һәм һуңғараҡ «Китаби Деде Коркуд» эпосына ингән Түбәгүҙ тураһында яҙа. Әҫәр шулай уҡ «Уғыҙнамә» тигән исем менән билдәле, тик төп нөсхәһе беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. Был әҫәрҙәге Түбәгүҙ тураһындағы хикәйәт Парижда һаҡланған уйғыр телендәге "Уғыҙнамә"нән айырыла.
«Ҡорҡот ата китабы» дастаны
Түбәгүҙ тураһында Дрезден китапханаһында һаҡланған иң боронғо ҡулъяҙма «Ҡорҡот ата китабы» дастанында телгә алына, ул XVI быуатта яҙып алынған булған. Түбәгүҙҙе Басат үлтергәне тураһындағы («басат депе гёзи олдюрдюги бойи бейан едер ханум ей») бүлекте 1815 йылда немец теленә немец шәрҡиәтсеһе Генрих Фридрих фон Диц тәржемә итеп, төрки нөсхәһе менән ҡушып сығарған. Шул рәүешле Көнбайыш Түбәгүҙ тураһында белгән.
Басаттың Түбәгүҙҙе үлтереүе тураһында һигеҙенсе бүлек йөкмәткеһе
Дастандың һигеҙенсе бүлеге Басат тарихынан башлана. Дошмандар ҡыҫымы аҫтында уғыҙҙар тыуған ерҙәрен ҡалдырырға мәжбүр була. Сигенеп барғанда Әл Аруз тигән ырыу башының бәләкәй улы юғала. Баланы инә арыҫлан таба һәм имеҙеп аҫрай. Күпмелер ваҡыттан уғыҙҙар кире ҡайта. Уғыҙ хандың ат ҡараусыһы арыҫлан бәйелле бер кешене күргәнен әйтә, теге аттарға һөжүм итә икән. Аруз хан, бәлки был минең юғалған улымдыр, тип малайҙы уғыҙҙар төйәгенә алып килтертә. Ҡорҡот Ата уға Басат тип исем ҡуша.
Ваҡыт уҙғас, көтөүсе шишмә буйына килә һәм ялтырап ойоп ятҡан ит киҫәге күрә. Бәрей ҡыҙы осоп килеп төшә лә, итте алырға ҡуша һәм уғыҙҙарға бәлә килтерҙең, тип ҡабатлай. Ғәжәпкә ҡалған көтөүсе иткә һуға, тегеһе үҫеп китә, көтөүсе һарыҡтары янына ҡаса. Шишмә янына Баяндур хан етәкселегендә уғыҙҙар килеп сыға. Былар ҙа теге ит өйөмөн күрә. Бер уғыҙ атынан төшөп һуғып ебәрә. Теге үҫә башлай. Аруз хан үҙе теге иткә ҡағылғас, ярыһы асылып китә лә түбәһендә бер генә күҙе булған малай килеп сыға. Аруз Баяндур хандан: «Миңә бирегеҙ уны, үҙемдең улым Басат менән бергә үҫтерермен», — ти Баяндур рөхсәт итә.
Уғыҙҙар Түбәгүҙгә ҡаршы йыйылып килгәс, ул күреп ҡалып, ағасты йолҡоп ала ла төркөм өҫтөнә ташлай, иллеләп кешене онтап үлтерә. Түбәгүҙҙең ҡулынан уғыҙҙар башлығы Һазан хандың туғаны Ғарагөнө, Алп Рөстәм, Ушун һоджа оглу кеүек алпамыш һәм уның ике туғаны һәләк була. Һәләк булған яугирҙәр араһында Аруз хандың улы, Басаттың ағаһы Ғыйан Сәлджик тә була. Түбәгүҙ уғыҙҙар йәшәгән ерҙәргә ете тапҡыр һөжүм иткәндән һуң тегеләр Түбәгүҙгә яһаҡ түләргә булалар һәм кәңәш һорап аҡыл эйәһе Ҡорҡот атаға мөрәжәғәт итәләр. Ҡорҡот атаны Түбәгүҙ менән һөйләшергә алып барғас, тегеһе көнөнә үҙенә ашарға алтмыш кеше биреү шарты ҡуя. Ҡорҡот ата, былай уғыҙҙар ҡалмаясаҡ, тип баш тарта. Ул көнөнә ике кеше һәм биш һарыҡ килтерергә вәғәҙә итә. Түбәгүҙ ризалаша ла, йәнә ике кешене үҙенә ашарға бешерергә ебәрергә ҡуша. Түбәгүҙгә ике уғыҙҙы — Япағлы һоджа менән Бунлу һоджа тигән ҡарттарҙы ебәрәләр.
Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙы
Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙы (29 май 1958 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Рәсәй Федерацияһының (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Түбәгүҙ
Басаттың Түбәгүҙҙе үлтереүе тураһында һигеҙенсе бүлек йөкмәткеһе
Дүрт улы булғандар бер улын биреп, өсәүһен ҡалдыра, өс уллылар береһен биреп, икеһен ҡалдыра, ике уллылар береһен бирә. Ниһайәт сират Ғаппаған тигән кешегә килеп етә, ә ул бер улын ҡорбан иткән була инде. Бер генә улы ҡалған була. Шул саҡ яуҙан Аруз улы Басат ҡайтып төшә. Егеттең ата-әсәһе Түбәгүҙ тураһында һөйләп бирә һәм берәй әсирен Түбәгүҙгә Ғаппаған улы урынына биреүҙе һорай. Басат ризалаша. Ағаһының үлемен ишеткәс, Басат Түбәгүҙҙән үс алырға була.
Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙы
Биографияһы
Лилиә Сабих ҡыҙы Вәлинурова 1958 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Яҡшый ауылында тыуған. 1980 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң 1981 йылға тиклем һәм 1984 йылдан алып шунда уҡ эшләй. 2001 йылдан башлап уҡытыу‑методика үҙәге директоры, бер үк ваҡытта 2004 йылдан — Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының инновацион иҡтисад кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2014 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының Иҡтисад, финанстар һәм бизнес институты директорының инновациялар буйынса урынбаҫары.
Түбәгүҙ
Басаттың Түбәгүҙҙе үлтереүе тураһында һигеҙенсе бүлек йөкмәткеһе
Ҡылысын, уҡтарын биленә тағып, Басат Түбәгүҙ йәшәгән Салахан ҡаяларына табан юл тота. Ҡояшта ҡыҙынып ятҡан Түбәгүҙҙе күргәс, Басат уның яурынына уҡ атып ебәрә. Әммә уҡтар яурынға тейеп, онталып ҡына тора. Түбәгүҙ иһә бер ни һиҙмәй, ашарға бешергән ҡарттарға, себен тешләй, тип зарлана. Ниһайәт, уҡты күреп ҡала ла, Басатты тотоп ала ла, уны итегенең ҡунысына тығып, ҡарттарға ҡурырға ҡуша, үҙе йоҡларға ята. Басат итекте ҡырҡып килеп сыға һәм ҡарттарҙан Түбәгүҙҙең яраларлыҡ урынын һорай. Ҡарттар Түбәгүҙҙең күҙе генә иттән икәнен әйтә. Басат уларҙан бысаҡты утта ҡыҙҙырып биреүҙәрен һорай һәм Түбәгүҙҙең һыңар күҙенең ҡабағын аса ла, ысынлап та иттән икәнен күрә.
Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре төбәк иҡтисадына, хәҙерге иҡтисадтың инвестицион һәм инновацион процестарына арналған. Ғалим тарафынан социаль‑иҡтисади системаларға инвестициялар йәлеп итеүҙе баһалау методикалары, инновацион-инвестицион процестар менән һөҙөмтәле идара итеү моделе эшләнә. 220‑нән ашыу фәнни һәм уҡытыу‑методик хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр, авторы.
Түбәгүҙ
Басаттың Түбәгүҙҙе үлтереүе тураһында һигеҙенсе бүлек йөкмәткеһе
Басат ҡулына бысаҡты тотҡас, Мөхәммәткә тәбрик әйтеп, Түбәгүҙҙең күҙенә ҡаҙай. Теге ауыртыуҙан аҡырып ебәрә, Басат ситкә ырғып, мәмерйәгә инә. Түбәгүҙ Басаттың мәмерйәлә икәнен аңлап, ике аяғын ике яҡҡа тарбайтып, мәмерйә ауыҙына ултыра. Һарыҡтар мәмерйәнән сыға башлай. Басат тиҙ генә бер һарыҡты һуйып, тиреһен өҫтөнә ябына. Түбәгүҙ Басаттың тире ябынып сығырға уйлағанын һиҙә, әммә егет уның ҡулына һарыҡ башы һоноп, мәмерйәнән сыға. Түбәгүҙ Басатҡа йөҙөгөн бирә лә бармағына кейергә ҡуша, уҡ та, ҡылыс та уны ала алмаҫ, тип әйтә. Басат йөҙөктө кейгәнен белгәс, уға ташлана, әммә егет ялтанып ҡала. Артабан Түбәгүҙ Басатҡа үҙенең ҡаҙнаһы ятҡан көмбәҙенә инеп мөһөрөн ҡалдырырға ҡуша. Басаттың көмбәҙ аҫтына инеүе була, Түбәгүҙ көмбәҙ емерелеп төшөрлөк итеп һуға. Әммә Басат «Лә илаһи иллалаһ, Мөхәммәт рәсүлуллаһ» тип шәһәҙәт әйтеп, уның аҫтынан килеп сыға. Түбәгүҙ Басатты йәнә ҡапҡанға эләктерергә уйлап, мәмерйәгә инеп ҡылысын алып сығырға ҡуша, тик шул ҡылыс ҡына үҙен үлтерә алғанын әйтә. Басат һауаға сынйырлап ҡуйылған ҡылысты күрә. Ул ҡылысҡа үҙ ҡылысы менән ҡағыла, үҙ ҡылысы икегә ярылып сыға. Ҡылысҡа ағас менән ҡағыла — тегеһе сарпылып төшә. Шунда Басат ҡылыс һабына уҡ ата, теге ергә килеп төшә лә, Басат уны күтәреп ала.
Басат йәнә үлмәй ҡалғанын белгәс, Түбәгүҙ күҙе ауыртыуына зарлана башлай, Басаттан кем балаһы икәнен һораша башлай. Басат Гюнортаждан икәнен (Ҡарабахта тип фаразлайҙар), башлыҡтары Баяндур-хан, әсәһе — Ғаба агаж, атаһы — ажарлы арыҫлан, үҙе Басат исемле, Аруз улы икәнен әйтә.Түбәгүҙ, беҙ туған, үлтермә, тип һорай. Тик Басат ағаһы өсөн ҡон ҡайтарасағын белдерә. Шунда Түбәгүҙ һамаҡлай:
Был һүҙҙәрҙән һуң Басаттың асыуы ҡабара, Түбәгүҙҙе тубыҡланырға мәжбүр итә һәм үҙенең үк ҡылысы менән башын өҙә саба. Шунан һуң Юклы Ҡоджа менән Янаглу Ҡоджаны уғыҙҙарҙан һөйөнсө һорарға йүгертә. Ә Ҡорҡот ата Басаттың ҡаһарманлығына дан йырлай.
«Ҡорҡот ата»
Әзербайжан яҙыусыһы Анар Түбәгүҙ тураһындағы мифты үҙенең «Деде Коркут» тигән китабында файҙалана (1980 йылда баҫылған). Был китапта Түбәгүҙ — юлбаҫар һәм Азых мәмерйәһендә, «Ҡанлы тарлауыҡ» тигән ерҙә каруандарҙы талап йәшәй. Уғыҙҙарҙың бер хакимы Бейбур ебәргән каруан грек иленән ҡайтып килгәндә шул тарлауыҡ аша үтеп барған Түбәгүҙҙең күҙенә салынған. Теге сауҙагәрҙәрҙе тотоп, тауарҙарын тартып ала. Бер сауҙагәр генә ҡотола һәм Бейбурҙың улына хәбәр итә. Уныһы Түбәгүҙ мәмерйәһенә сабып бара ла алышҡа саҡыра. Алышҡанда Түбәгүҙҙең күҙен һуҡырайта, сауҙагәрҙәрҙе мәмерйәнән сығара. Түбәгүҙ асыуынан эзбизташ бағананы бәргеләй башлай һәм ул емерелеп килеп төшөп, шуның аҫтында ҡала
Түбәгүҙ сәнғәттә
Түбәгүҙ образы бик күп сәнғәт әһелдәренең иғтибарын йәлеп итә. Мәҫәлән, 1956 йылда әзербайжан рәссамы Микаил Абдуллаев «Китаби Деде Коркут» дастанына бер нисә иллюстрация эшләй. Улар араһында Түбәгүҙгә бағышланғандары ла бар.
Түбәгүҙ тураһында йәнһүрәттәр
1988 йылуда «Азербайджантелефильм» студияһында ҡыҫҡа метрлы — «Басат — Түбәгүҙҙе еңеүсе» тигән йәнһүрәт төшөрөлә. Ҡорҡот ата ҡаһарман йәш егетте күреп, уға Басат исеме бирә. Тиҙҙән Басат һыңар күҙле Түбәгүҙ тигән алпамышты еңә. Был фильм өсөн режиссёр Вағиф Бейбутов 1991 йылда Әзербайжан Республикаһының Дәүләт премияһы менән бүләкләнә. Йәнһүрәткә музыканы Бабаев Рафиҡ Фарзи оғлы яҙған.
2003 йылуда «Азанфильм» студияһында режиссёр Ариф Маһеррамов «Басат һәм Түбәгүҙ» тигән йәнһүрәт төшөрә.Түбәгүҙҙең тауышын Әзербайжанд халыҡ артисы Яшар Нури яҙҙырған.
Башҡорт көнкүрешендә «түбәгүҙ» һүҙе
Башҡорт телендә лә әзербайжан телендәгенә мәғәнәһе буйынса тотошлайы менән тап килгән «түбә» һәм «күҙ» һүҙҙәренән яһалған ҡушамат бар. «Түбәгүҙ» ҡушаматы ҡайһы бер төбәктәрҙә генә осрай, көнкүрештә ҡулланыла, тик ул яуыз кешеләргә ҡарата түгел, ә алабарман, күҙ алдындағын күрмәгән иғтибарһыҙ кешеләргә төбәп әйтелә. «Күҙ түбәгә сығыу» тигән идиома иһә ғәҙәттән тыш аптырау, ғәжәпләнеү тигән мәғәнә бирә.
Грязнов Иван Никифорович
Иван Никифорович Грязнов (1725 йыл— 15 июль 1774 йыл) — 1773-1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Иҫәт провинцияһында ихтилалдың етәксеһе. 1773 йылдың ноябрь—декабрендә Е. И. Пугачевтың армияһы өсөн пушкалар һәм боеприпастар етештереүҙе ойоштороусыларҙың береһе. 1774 йылдың ғинуарынан баш күтәреүселәр хәрәкәте менән Силәбене ҡамауға алыу һәм баҫып алыу менән етәкселек итә.
Ихтилалға тиклем
Сығышы менән сауҙагәрҙәр ғаиләһенән, бер мәғлүмәттәр буйынса — Семберҙән, икенселәре буйынса — Екатеринбург тау ведомствһынан. Пугачев ихтилалы башлағанға тиклем Грязнов сауҙагәр булараҡ бөлгөнлөккә төшә һәм үҙенең сауҙа эше булмай, һуңғы бер нисә йылда Урал металлургия заводтарында приказчик булып хеҙмәт итә. Силәбе властарына һәм халҡына яҙылған хаттарынан һәм өндәмәләренән Грязнов белемле булыуы һиҙелә, илдәге хәлдәргә үҙ ҡарашы, үҙ фекере була. Кәүҙәһе ныҡ, ҡуңырыраҡ йөҙлө, һаҡалы һәм сәстәре ҡара, әммә пеләш булған.
Пугачев ихтилалында ҡатнашыу
Иван Грязнов пугачевсыларға ихтилалдың иң башында, 1773 йылдың октябрендә, беркетелгән завод крәҫтиәндәр отряды составында ҡушыла һәм Ағиҙел йылғаһындағы Стәрлетамаҡ пристаненың һәм Табын ҡаласығын баҫып алыуҙа ҡатнаша. В. В. Мавродин һәм Ю. А. Лимонов уны башҡорттарҙың, завод крәҫтиәндәренең һә Иҫәт казактарының берләштерелгән отрядтарының етәксеһе итеп күрһәтәләр, шул уҡ ваҡытта тарихсы М. И. Минеев дөйөм етәкселек атаман Хлопушала булған тип һанай, башҡорт тарихсыһы С. У. Таймаҫов фекеренсә, отрядтар менән башҡорт старшинаһы Ҡасҡын Һамаров етәкселек иткән.
1773 йылдың ноябрь аҙағында Стәрлетамаҡ ҡәлғәһе тирәһенән ихтилалсылар отрядының бер өлөшө заводчиктар Твердышев һәм Мясниковтар хужа булған Богоявленск баҡыр иретеү заводына килеп етә. Мавродин фекере буйынса, «завод крәҫтиәндәре пугачевсылар отрядын ихлас күңел менән ҡаршы алалар…Был партияны Сембер сауҙагәре Иван Никифорович Грязнов етәкләгән… тип фаразларға нигеҙ бар» Аҙаҡ Грязновтың отрядына киләсәктә Грязновтың иң яҡшы иптәше булып киткән Григорий туманов етәкселегендәге Воскресенка баҡыр иретеү заводы крәҫтиәндәре үҙ ирке менән ҡушылалар. Таймаҫов килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Богоявленск заводын старшина Ҡанбулат Юлдашев етәкселегендәге 500 кешенән торған башҡорт отряды алған, ә Воскресенка заводын — Чика-Зарубин отрядтары.
Богоявленск һәм Воскресенка заводтарының алыныуы 1773 йылдың ноябрь аҙағына ҡарай, шул уҡ ваҡытта, Ю. А. Лимонов фекере буйынса, Иван Грязнов Бәрҙеләге Пугачевтың ставкаһына ноябрь башында уҡ килгән һәм пушкаларҙы һәм йәҙрәләрге ҡойоуҙы эргә-тирәләге заводтарҙа ойоштороуҙы тәҡдим итә. Бәрҙелә завод крәҫтиәндәренән һәм эшселәрҙән Грязнов оҫталарҙы табып ала, улар араһында « механик фән белгән» Василий Макшонцев, «суйын ҡойоу припастарын белгән» Василий Алимпеев,һыҙмасы Логинов Василий булалар. Воскресенка заводына ебәрелгән оҫталар Пугачев ғәскәренә 11 орудие, шулай уҡ йәҙрәләр һәм бомбалар яһайҙар.
Иҫәт провинцияһында. Силәбене ҡамау
Һатҡы һәм Златоуст заводтарында үҙенең отрядын 700 кешегә тиклем еткереп, йылдың 3 (14) ғинуарында Грязнов Силәбенән 70 саҡрымда ятҡан Кундравин биҫтәһенә килә, бында башҡорттарҙың һөжүменә ҡаршы торорлоҡ отряд булдырғандар һәм «император Петр Федоровичҡа» ант бирергә әҙер булалар. Шулай уҡ баш күтәреүселәргә Ҡыштым һәм Касли заводтары, Верхнеувельск биҫтәһе, Коель һәм Сыбаркүл ҡәлғәләре ҡушыла. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Грязновтың отрядтары 6 мең тирәһе кешенән торған армияға әүреләләр.
8 ғинуарға ҡараған төндә 4 меңлек отряд етәкселегендә Грязнов Силәбегә яҡыная, ҡалаға ике өндәмә ебәрә -— воевода иптәшенә ҡаршылыҡты туҡтатыу буйынса һәм Силәбе халҡына «законлы батшаға» буйһоноу буйынса.
Оло Распаиха
Оло Распаиха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Распаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 8,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы
Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы (15 ноябрь 1930 йыл — 6 март 2017 йыл) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010).
Биографияһы
Рамаҙан Исмәғил улы Үтәғолов 1930 йылдың 15 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында тыуған. 1948 йылда Баймаҡ ҡалаһындағы 1-се урта мәктәбен тамамлай. Юлалы башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып эшләгәндән һуң, Магнитогорск педагогия институтының тарих факультетында белем ала (1949—1953). Институттты тамамлағандан һуң Баймаҡ ҡалаһына ҡайта һәм 1-се һәм 2-се ҡала мәктәптәрендә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире була (1953—1958). Артабан Баймаҡ район мәғариф бүлегендә башта — инспектор, һуңынан мөдир булып эшләй (1958—1966). Сибай ҡалаһына күскәндән һуң Сибай ҡала партия комитетында идеология бүлеген етәкләй, Сибай мәктәп-интернаты (1970—1979), коррекцион мәктәбе (1985—1992) директоры була.
Йәмәғәт эштәрендә ҡатнашыуы
Рамаҙан Исмәғил улы Үтәғолов, тарихсы булараҡ, ғүмеренең байтаҡ өлөшөн, бигерәк тә хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң (1992 йылдан), Баймаҡ районының һәм Сибай ҡалаһының йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Уның тыуған яҡты өйрәнеүгә бағышланған мәҡәләләре республика матбуғатында баҫыла килә, Баймаҡ районы «Октябрь байрағы», Сибай ҡалаһындағы «Атайсал» гәзиттәрендә әленән-әле уның мәҡәләләре донъя күрә. Рамаҙан Исмәғил улы ике ҡала музейҙары менән дә тығыҙ бәйләнештә була, уларға ярҙам күрһәтә. Йыш ҡына мәктәп уҡыусылары менән осраша, бик йыш китапханаларҙа була, уларҙың эшмәкәрлеге менән ҡыҙыҡһына.
«Сибай» халыҡ үҙәгенең тәүге етәксеһе.
"Башҡорт энциклопедияһы"ның 7 томында — 54 мәҡәлә, Баймаҡ энциклопедияһында — 30, Сибай энциклопедияһында — 22 мәҡәлә авторы. Шулай уҡ ул Баймаҡ районы Темәс ауылы энциклопедияһы авторҙарының береһе. 14 китап, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү тематикаһы буйынса яҡынса 80 мәҡәлә авторы. 1-се һәм 2-се Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты.
Ялым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фридрихсталь (Тюрингия)
Фридрихсталь (Тюрингия) (Friedrichsthal (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 231 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99735 һәм автомобиль коды — NDH.
Мечевая
Мечевая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Явсорская Виска йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суслопаров Иван Алексеевич
Ива́н Алексе́евич Суслопа́ров (1897 йыл 19 октябрь, Крутихинцы ауылы, Вятка өйәҙе, Вятка губернаһы, Рәсәй империяһы — 16 декабрь 1974, Мәскәү, СССР) — СССР хәрби эшмәкәре, дипломат һәм разведчик, артиллерия генерал-майоры (1940). СССР-ҙың Франциялағы илселеге янында хәрби атташе (1939—1941), Францияла союздаш көстәр штабында совет хәрби миссияһы начальнигы (1944—1945). Беренсе донъя һуғышында, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1945 йылдың 7 майында Реймста Совет командованиеһы исеменән, вәкәләттәргә эйә булмайынса, Германия капитуляцияһы тураһындағы актҡа ҡул ҡуя, ул СССР һәм Рәсәй тарихнамәһендә «капитуляцияның алдан килешеү протоколы» булараҡ билдәлелек ала, сөнки аҙаҡ Юғары баш командующий И. В. Сталин талабы буйынса 1945 йылдың 8-нән 9 майына ҡараған төндә Берлиндың Карлсхорст биҫтәһендә капитуляцияға икенсе тапҡыр ҡул ҡуйыла.
Биографияһы
Иван Алексеевич Суслопаров, Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының үҙәк архивында һаҡланған шәхси эштәр материалдары, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, 1897 йылдың 19 октябрендә (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа икенсе дата күрһәтелә — 26 сентябрь 1897 йыл) Вятка губернаһының Вятка өйәҙе Нагорская улусы Крутихинцы ауылында <references group="комм."/>Деревня Крутихинцы впоследствии входила в состав Куменского сельсовета Кумёнского района Кировской области; в настоящее время не существует. крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. По национальности — русский.
Тарих фәндәре кандидаты А. П. Скогорев билдәләүенсә, Иван Суслопаров ауыл мәктәбенең 3 класын тамамлаған, шунан һуң тегенсе өйрәнсеге, ә һуңынан ялсы булып эшләгән. 1912 йылда егет шулай уҡ ҡала мәктәбенең бер класын тамамлаған тип яҙалар М. А. Алексеев, А. И. Колпакиди һәм В. Я.Кочик. .
1916 йылдың майында Император рус армияһына саҡырыла. Беренсе донъя һуғышында, Төньяҡ фронтта хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, 109-сы запас полктың, һуңынан — 14-се айырым полктың отделение командиры, кесе унтер-офицер дәрәжәһенә тиклем хеҙмәт итә<. Армияны демократлаштырыуға килтергән Февраль революцияһынан һуң Суслопаров рота комитеты рәйесе, шулай уҡ полк комитеты ағзаһы итеп һайлана.
Октябрь революцияһы мәленә Суслопаров Петроградта була. Большевиктар яғында 1917 йылдың 25 октябрендә (7 ноябрь) Петроградта Октябрь ҡораллы ихтилалында ҡатнаша.
1918 йылдан Ҡыҙыл Армияла. Граждандар һуғышы йылдарында «Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты» исемендәге 30-сы Иркутск уҡсылар дивизияһы составында Көнсығыш һәм Көньяҡ фронттарҙа һуғыша. Һуғыш тамамланғандан һуң Ҡыҙыл армияла хеҙмәтен дауам итә. Киев берләшкән хәрби училищеһын (1925) һәм Дзержинский исемендәге артиллерия академияһының инженер-команда факультетын тамамлай (1938). Комбриг (19.11.1938).
1939 йылдың октябрендә И. А. Суслопаров Парижда хәрби атташе итеп тәғәйенләнә; раҫланыуынса, дипломатик эште Көнбайыш Европалағы совет разведка селтәре етәкселеге, шул иҫәптән данлыҡлы «Ҡыҙыл капелла» менән берләштергән.
1940 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында генерал званиелары индерелгәс, И. А. Суслопаровҡа артиллерия генерал-майоры дәрәжәһе бирелә.
Урал
Урал — Көнсығыш Европа һәм Көнбайыш Себер тигеҙлектәре араһында һуҙылған Рәсәй Федерацияһында һәм Ҡаҙағстандағы географик төбәк. Урал тау системаһы был төбәктең төп өлөшө булып тора.
Урал Европа менән Азия сиктәрендә урынлашҡан. Урал тауҙары һәм уға яҡын булған ҡалҡыулыҡтар төньяҡта Төньяҡ Боҙло океандан алып көньяҡта Ҡаҙағстандың ярым сүл райондарына тиклем һуҙылған.
Суслопаров Иван Алексеевич
Биографияһы
1944 йылдың йәйендә И. А. Суслопароты тағы ла Парижға ебәрәләр, унда союздаш ғәскәрҙәр штабында совет хәрби миссияһы начальнигы була.
Урал
Урал 5 географик зонаға бүленә — Поляр Урал, Поляр тирәһендәге Урал, Төньяҡ Урал, Урта Урал һәм Көньяҡ Урал.
Суслопаров Иван Алексеевич
Биографияһы
1945 йылдың 6 май кисендә генерал Суслопаров Реймстағы Көнбайыш союздаш ғәскәрҙәрҙең Юғары баш командующийы Дуайт Эйзенхауэрҙың ставкаһына саҡырыла, ул немец генералы Йодлдың Реймсҡа союздаштарға (шул иҫәптән СССР-ға) бирелеүгә ҡул ҡуйыу өсөн килеүе тураһында хәбәр итә. Суслопаровҡа Советтар Союзы исеменән Германияның капитуляцияһы тураһында актҡа ҡул ҡуйырға тәҡдим иткән Эйзенхауэр үтенесе буйынса, Суслопаров тәҡдим ителгән тексты кисекмәҫтән Мәскәүгә тапшыра һәм ҡул ҡуйыуға рөхсәт көтә. Капитуляция тураһында актҡа ҡул ҡуйыу мәленә (1945 йылдың 7 майында 2 сәғәт 30 минутҡа билдәләнгән) рөхсәт алынмай, һәм Суслопаров, яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алып, документҡа СССР исеменән ҡул ҡуя — актта 4-се статья бар, ул уны «Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы төҙөгән йә улар исеменән төҙөлгән икенсе генераль документ менән» алмаштырырға мөмкинлек бирә. Ҡул ҡуйыу тантанаһы тамамланғандан һуң ғына Мәскәүҙән совет вәкиленә актҡа ҡул ҡуйыуҙы тыйған яуап килә.
Урал
Һыу айырғыс булған төп һырттан һәм киң уйһыулыҡтар менән айырылған һырттарҙан тора. Уралдың иң бейек түбәһе — «Исследовательский» һыртындағы «Народная» тауы (1859 м). Төньяҡ-көнбайышта Урал Пай-Хой һырты һәм Вайгач утрауы аша Яңы Ер утрауҙары тауҙарына күсһә, көньяҡта иһә бейеклеге 657 метрға тиклем еткән Мугоджары тауҙары теҙмәләре дауам итә.
Суслопаров Иван Алексеевич
Биографияһы
Совет хөкүмәте капитуляция актына яңынан ҡул ҡуйыуҙы талап итә, ул 1945 йылдың 8 майынан 9 майына ҡараған төндә Карлсхорста, Берлин биҫтәһендә башҡарыла. Тантанала Суслопаров ҡатнаша. Бында ул Сталиндың Реймстағы үҙенең ҡылыҡтары буйынса бер ниндәй ҙә дәғүәләре булмауын белә.
Урал
Көньяҡ Уралда тау рельефының киңлеге 120 саҡрымға етә. "Уралып ятҡан Урал-тау" мөһим һыу айырғыс булып, Башҡортостан еренән 300 саҡрым самаһы һуҙыла. Иң бейек тауҙары — Ямантау (1640 м), Оло Ирәмәл (1582 м).
Суслопаров Иван Алексеевич
Биографияһы
Һуғыштан һуң генерал И. А. Суслопаров Хәрби дипломатик академияла уҡытыусы булып эшләй. 1955 йылдың мартында отставкаға сыға. И. А. Суслопаров Мәскәүҙә 1974 йылдың 16 декабрендә вафат була. Введенский зыяратында ерләнгән (29 участка).
Урал
Төньяҡ Уралда — тау тундраһы, көньяҡтараҡ — тау-тайга урмандары. Ылыҫлыларҙан кедр, ҡарағас, ҡарағай, аҡ шыршы, шыршы үҫә. Көньяҡ Уралда имән, ҡайын, йүкә, уҫаҡ, саған да бар.
Ҡоштары иһә өс йөҙләп төр: бөркөт, шоңҡар, ҡыйғыр, ҡарсыға, ҡарағош, ябалаҡ, һупайҙы, тумыртҡа, кәкүк, ҡарлуғас, күгәрсен, һоро торна, ҡауҙы, бүҙәнә, ҡор, һуйыр, сел, сөрәгәй, сәпсек...
Үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау өсөн Урал биләмәләрендә Печора-Илич, Висим, Илмән, Башҡорт ҡурсаулыҡтары булдырылған.
Билдәле шәхестәре
Сергей Светлаков шоумен, телевидение алып барыусыһы, актер, продюсер, сценарист
Александр Масляков телевидение алып барыусыһы, телепродюсер
Семен Альтов яҙыусы-юморист
Алексей Балабанов кинорежиссер, продюсер, сценарист
Юрий Лоза йырсы, композитор
Александр Малинин йырсы
Игорь Алтушкин Эшҡыуар, Рус баҡыр компанияһына нигеҙ һалыусы һәм директорҙар советы рәйесе. Меценат һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Хөсәйен (исем)
Хөсәйен — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Агишев Хөсәйен Буранбай улы — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы (6 ғинуар 1914 йыл — 8 ғинуар 1993 йыл) — башҡорт совет композиторы. 1946—1974 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы художество етәксеһе. 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1968). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1949, 1954) ордендары кавалеры.
Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы, Хөсәйен Ҡунаҡбай (12 февраль 1912 йыл — 15 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, батальон замполиты, кесе лейтенант. Шағир һәм журналист, тәржемәсе. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Мәжитов Хөсәйен Йәләй улы (19 апрель 1928 йыл — 3 ноябрь 1989 йыл) — башҡорт йырсыһы (баритон). Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1975). .
Ямашев Хөсәйен Минһажетдин улы (6 ғинуар 1882 йыл — 13 март 1912 йыл) — революцион хәрәкәт эшмәкәре, публицист.
Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы (10 май 1913 йыл — 13 ноябрь 1986 йыл) — театр һәм кино актёры. 1948—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй. 1955 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1983) һәм Башҡорт АССР-ының (1969) халыҡ артисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).Бер нисә фильмда, шул иҫәптән «Алтын атлы һыбайлы» фильмында төшә.
Хөсәйен Нуршарг (фарс. حسین نورشرق) — классик фарсы йырсыһы, шағиры, Шәреҡ илдәре менән бағланыштар буйынса белгес, Мәскәү консерваторияһының фарсы проекттарын ойоштороусы.
Сәддам Хөсәйен 28 апрель 1937 йыл — 30 декабрь 2006 йыл) — Ираҡтың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 1979—2003 йылдарҙа Ираҡ президенты, 1979—1991 һәм 1994—2003 йылдарҙа Ираҡтың премьер-министры, Баас Ираҡ партия бүлегенең генераль секретары, Ираҡ революцион командование советы рәйесе. Маршал (1979).
Хөсәйен Хәсән улы Яубаҫаров (19 ғинуар 1925 йыл — 4 ноябрь 1997 йыл) — мәғариф эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Фамилияларҙа
Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов (10 апрель 1928 йыл — 27 июль 2021 йыл) — әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2008), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1980). Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм Почёт (1999) ордендары кавалеры.
Топонимдарҙа
Яңы Хөсәйен (Новохусаиново) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
Хөсәйен (Әлшәй районы) (Хусаин) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
Хөсәйен (Дәүләкән районы) (Хусаиново) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Хөсәйен (Әбйәлил районы) (Хусаиново) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Хөсәйен (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл
Мәҙәниәттә
Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы — Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһындағы филармония. 2009 йылдан композитор Хөсәйен Фәйзулла улы Әхмәтов исемен йөрөтә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Хөсәйенбәк кәшәнәһе — тарихи һәм архитектура ҡомартҡыһы. XIV быуаттың беренсе яртыһына ҡарай.
Хөсәйениә мәҙрәсәһе — Хөсәйениә мәсете нигеҙендә, XIX—XX быуаттарҙа Рәсүлиә (Троицк), Ғосмания (Өфө), Ғәлиә (Өфө), Мөхәмәдиә (Ҡазан) мәҙрәсәләре менән бер рәттән — башҡорт һәм татар халыҡтарының күренекле белем алыу үҙәге булып тора.
Мәшәҡәт (хикәйә)
Мәшәҡәт — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 27 апрелендә «Осколки» журналының 17 һанында А.Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Савга
Савга — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Мәшәҡәт (хикәйә)
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Мәшәҡәт» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 27 апрелендә «Осколки» журналының 17 һанында А.Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығында баҫыла, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙысының әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә.
Савга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Мәшәҡәт (хикәйә)
Тарих
Хикәйәлә яҙыусының Во имя Святого Митрофания сиркәүендә хорҙа йырлаған осоро тураһында яҙылған. Уның ағаһы Ал. П. Чехов: «Антон Павлович, сиркәү клиросында тороп, ҡатындарға ҡағыҙҙа һәм просфорала „һауҙар өсөн“ һәм „мәрхүмдәр өсөн“ проскомидияларын яҙа, һәм ошо саҡта яҙған исемдәр уға „Мәшәҡәт“ хикәйәһен яҙырға ярҙам итә…», — тип хәтерләй.
Тәнҡит
Л. Н. Толстой «Мәшәҡәт» хикәйәһен Чеховтың иң һәйбәт хикәйәләренең береһе тип атай.
Савга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәшәҡәт (хикәйә)
Тәнҡит
Тәнҡитсе А. Басаргин 1900 йылда яҙыусының әҫәрҙәрен нәшер итеүсе А. Ф. Маркс баҫмаһындағы икенсе томына яҙған рецензияһында «үпкәләтмәҫлек юмор» һәм «һау һәм шат күңеллелек стихиялы» әҫәр тип хикәйәгә үҙ баһаһын бирә.
Сюжет
Әбей дьяк менән ризалаша, аҡсаһын түләй ҙә миһрабтағы дьякон яғына йүнәлә.
Оло Речка (Чусовая ҡушылдығы)
Оло Речка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая йылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдулманнаф Ырыҫҡолов
Абдулманнаф Ырыҫҡолов (1795—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Абдулманнаф Ырыҫҡолов (Абдулманнаф Ырыҫҡол улы Нөркәев) Ырымбур губернаһы Бүләкәй-Көҙәй улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Күл (Иҫке Мәсетле) ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Һыуосҡан шарлауығы
Һыуосҡан шарлауығы(рус. ручей Хуускан, Водопадное) — Бесәйүлгән йылғаһының башы булған шарлауыҡ. Һыуосҡан шарлауығы төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы.Волга буйы федераль округы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районына ҡарай. Яҡтыкүлдән төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Һүрәтләмә
Статусы: Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе
Категория ООПТ: Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Нигеҙ һалынған: 12.02.1997
Административ-территориаль бүленеш структураһында урыны: Волга буйы федераль округы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы
Дөйөм майҙаны: 2 041,0 га
Һаҡланыу объекты: ландшафт, флораһы, үҫемлектәр япмаһы.
Һаҡланған тәбиғәт биләмәһен булдырыуҙы һәм уның әһәмиәтен нигеҙләү: Биләмәгә туристәр һәм ял итеүселәр күп килә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы тәбиғәтте һаҡлау, ғилми һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.
Географик урыны
Географик урыны: Яҡтыкүлдән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 4,5 км
Сиктәре : Күсем урман хужалығы участкаһының 74-сы, 75-се, 83-се, 84-се, 99-сы, 100-се квадраттары.
Координаталары:Киңлек: 53.634 Оҙонлоҡ: 58.552 (градусы).
Һыуосҡан_шарлауығы Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш битләүендә, Күсем тауында (1080,6 м) Айыуталаған ҡыуышында урынлашҡан. Шарлауыҡ йырып сыҡҡан урын Һыуосҡан тарлауығы тип атала. Был тарлауыҡ Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш битләүен 3 километрға тиклем араҡыҡта ярып, батып үтә.
Бесәйүлгән йылғаһы 1041,4 м бейеклектәге түбәнән аҫтараҡ Һыуосҡан шишмәһе булып башланғыс ала ла, ҙур-ҙур ҡая-таштарҙан ағып төшөп, бейеклектәре 3-4 метрға еткән шарлауыҡтар шарлауыҡтар каскады ( иң бейеге 4 м тиклем) барлыҡҡа килтереп аҫҡа атыла.
Шарлауыҡтың хәле йылдан-йыл миҙгеленә бәйле. Йәйгеһен сылтырап аға. Яҙғыһын һәм июнь айында ҡар ирегән мәлдә ҡеүәтле гөрләп, урғылып аға.
Бында бик дымлы, урыны менән һаҙланған, йәйен үлән ныҡ бейек булып үҫә. Ҡаҙаяҡтар, шишмә ситендә ҡуйы муйыл әрәмәләре баҫҡан.
Түбәнән уң ҡулауыҡ Күсем тауының яйлаһына (яҫы таулыҡ) — Һыуосҡан төбәгенә алып сыға. Һыуосҡан төбәге Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы (1997). Яҡтыкүлдән төньяҡ‑көнбайышҡа табан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 2041 га. Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш битләүендәге участканан тора.
Үҫемлектәр япмаһы
Ҡырҡтытауҙың Күсем түбәһен (1080,6 м) һәм 1041,4 метр бейеклектәге түбәне үҙ эсенә ала. Икеһе лә таулы урманлы дала ландшафтына ҡарайҙар. Флора бик бай һәм һирәк осрай торған үҫемлектәр күп.
Биләмәлә биләмәһендә Башҡортостан Республиканың Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: күп һабаҡлы кәрешкә, ебәк ҡаҙүлән, Гельма минуарцияһы, кавказ күрәне, шырт еҙүлән, Литвинов сырмалсығы һәм башҡалар.
Дәүләтҡол (Мәләүез районы)
Дәүләтҡол (Давлеткул) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше. Почта индексы — 453883, ОКАТО коды — 80241880003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (93 %) йәшәй.
Тарихы
Дәүләтҡол ауылына 1783—1795 йылдар араһында нигеҙ һалына. V ревизияны 230 кеше йәшәгән 36 йорт менән ҡаршы ала. 55 йылдан һуң 38 йорт (бер йортта 9-ға яҡын кеше) билдәләнә. Ауыл 1783 йылғы документтарҙа телгә алынған Юрматы улусы сотнигы Дәүләтҡол Итйемәсовтың (Итжимясов) исемен йөрөтә. Уның улы Бикбулат Дәүләтҡолов (1751—1826). Бикбулаттың улы Һөйәрғол һәм ейәндәре Ишморат, Ишмөхәмәт, Мөхәмәтғәли.
Ишбулды Йыһангиров — 1-се башҡорт полкы яугиры, уның составында Парижға тиклем барып еткән. Ике миҙал менән бүләкләнгән (Асфандияров Л. 3. Башкирские полки в Париже // Сб. Сохраним выцветшие строки… Уфа, 1988.).
1842 йылда 256 кешегә 416 бот ужым икмәге һәм 1224 бот яҙғы икмәк сәселә. Ауылда 426 ат, 377 эре мөгөҙлө мал, 236 һарыҡ һәм 26 кәзә булған. 62 умарта һәм 16 солоҡ тотҡандар.
Урамдары
Урам исемдәре :
Артиллерия тауы
Артиллерия тауы  (русса, Артиллерийский курган), Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Мясников районы Бөйөк Сала ауылы нан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Мемориаль комплекс Дондағы Ростов ҡалаһынан алыҫ түгел Бөйөк Сала ауылында, 1941 йылдың ноябрендә һуғыш барған һәм шул һуғышта Сергей Васильевич Вавилов артиллеристар менән командалыҡ иткән ерҙә ҡаһарманлыҡ күрһәткән Советтәр Союзы Геройы А. (Мамрий) Оганян хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәл[1]. Комплекс тимер — бетон постаментҡа ҡуйылған 76 мм калибрлы танкка ҡаршы пушканан ғибәрәт. Һәйкәл алдында Дондағы Ростов өсөн һуғышҡан хәрби частар һәм подразделениелар яҙылған дүрт сфера тора. Һәйкәл 1972 йылдың 8 майында асылған. Һәйкәлдең архитекторы һәм авторы — Эдвард Каладжжян [1]. 1975 йылдың 8 майында мемориаль комплекс киңәйтелгән. Леонид Брежневтың Ҡотлау хаты һәйкәлдең таш кубына гравировка менән яҙып ҡуйылған, бөтә комплекс «Ростов һуғышы геройҙарына» тип атала.
Йөкмәткеһе
Тарих
1941 йылдың көҙөндә немец ғәскәрҙәре Төньяҡ Кавказға һөжүм итә. Танк һөжүме 17 ноябрҙә башлана, Дон үҙәнендә ауһыҙ ҡан ҡойғос оборона һуғышы бара. Был һуғышта 56-сы артиллерия подразделениеһы дошман һөжүмен кире ҡағыуҙа айырыуса мөһим роль уйнай. Лейтенант Андрей Оганян артиллеристары 17-19 ноябрҙәге алышта дошманға бик ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтә. Бөйөк Сала ауылынан алыҫ булмаған ерҙәге Бербер-Оба таулы урынын позиция итеп һайлап, артиллеристар өс тәүлек буйына дошман танктары һөжүмен винтовкаларҙан атып, гранаталар һәм шартлатҡыс бутылкалар ташлап, кире ҡаға[ 1], бөтәһе 20-нән ашыу немец танктарын юҡ итә. Артиллеристар батареяһы командиры Андрей Оганянға һәм комиссар Сергей Вавиловҡа был алышта һәләк булғандан һуң Советтәр Союзы Геройы исеме бирелә. Геройҙар һәм уларҙың һуғышта һәләк булған иптәштәре Бөйөк Сала ауылы зыяратындағы туғандар ҡәберендә ерләнгән[1].
Хат
Хат һәйкәлдә гравировка менән яҙылған.
«Бои за Ростов осенью 1941 года были историческими. Здесь наша Красная Армия атаковала оборону. Установленный вами памятник напомнит новым поколениям советских людей о самоотверженном героизме их отцов и дедов, послов всех братских народов нашей страны, которые поддержали призыв партии Ленина защитить нашу Родину от врага. Никогда память людей не будет искоренена их делами, значение которых было огромным для нашей страны и всего человечества. — Л. Брежнев»
Галерея
Артиллерия тауында 1941 йылда Дондағы Ростов өсөн һуғышҡан геройҙар хөрмәтенә һәйкәл-3.JPG Артиллерия тауында 1941 йылда Дондағы Ростов өсөн һуғышҡан геройҙар хөрмәтенә һәйкәл-6.JPG Артиллерия тауында 1941 йылда Дондағы Ростов өсөн һуғышҡан геройҙар хөрмәтенә һәйкәл-5.JPG