cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вьетнам һуғышы
Шарттары
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында француз администрацияһы Япония менән килешәләр: уның буйынса Францияның колониаль административ аппараты һаҡлана, ә япондарға Вьетнамдың стратегик ресурстары менән ҡулланырға рөхсәт бирелә. Был килшешеү 1944 йылға тиклем үҙ көсөнә эйә була, шул йылды Япония ҡорал менән француз колонияларын тулыһынса баҫып ала. 1945 йылдың сентяберендә Япония капитуляциялана. Ваҡытлыса хөкүмәтһеҙ осорҙо файҙаланып, Во Нгуен Зяп башлығындағы ҡораллы көстәр ярҙамында Вьетминь Ханой һәм башҡа эре ҡалаларҙы баҫып алалар. 1945 йылдың 2 сентяберендә Хо Ши Мин бөтә вьетнам территорияһында бойондороҡһоҙ Вьетнам Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеүе тураһында иғлан итә.
Ләкин Франция үҙенең колонияһын юғалтыуын таныуҙан баш тартҡан. Ул Һиндҡытайға экспедицион корпус ебәрә, һәм уның ярҙамында Вьетнамдың көньяҡ өлөшөндә кире колониаль администрация контролен ҡайтарыуға өлгәшә. Һуңынан Вьетминь һәм Франция араһында һөйләшеүҙәр башлана, әммә уларҙы ике яҡта башлыса үҙенең хәрби көстө артабанда үҫтерер өсөн файҙаланғандар. Вьетнам Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеү механизмы тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуға ирешеүгә ҡарамаҫтан, 1946 йылдың декаберендә Франция Вьетнамда колониаль һуғыш (Беренсе Һиндҡытай һуғышы) аса. Әммә партизандар хәрәкәтен француз армияһы еңә алмай. 1950 йылдан алып АҠШ француз ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтә башлағандар. Артабанғы дүрт йыл дауамында (1950—1954) АҠШтың хәрби ярҙамы 3 миллиард долларға еткән. 1950 йылдан алып Вьетминьға Ҡытай Халыҡ Республикаһы ярҙам итә башлай. 1954 йылға ҡарай хәлдәр француз көстәренә ғәмәлдә өмөтһөҙ булған. Вьетнамға ҡаршы һуғыш Францияның үҙендә бик популярһыҙ булған. Был ваҡытҡа ҡарай һуғышҡа киткән сығымдарҙың 80 % АҠШ ҡаплап торған. Дьенбьенф янындағы ҡаты алышта Франция ауыр еңелеү кисергәндән, 1954 йылдың июлендә Женевала уҙған конференцияла һигеҙ йыл буйы дауам иткән һуғыш бөтөүе тураһында килешеү төҙөлә.
Вьетнамды бүлеү һәм һуғыш башланыуы
Женева килешеүҙәренә ярашлы, Вьетнамдың территорияһы ваҡытлыса 17-й параллель (демилитариязациялау зонаһы — ДМЗ) менән ике өлөшкә бүленгән. Төньяҡ Вьетнам территорияһы Вьетминь контроле аҫтына бирелә һәм Вьетнам Демократик Республикаһы составына инә. Көньяҡ Вьетнамда француздар менән билдәләнгән төбәк администрацияһы идаралыҡ иткән, сөнки килешеүҙәрҙән алда Франция Вьетнамдың бойондороҡһоҙлығын формаль танып өлгөрә һәм унда власта француздар яҡлы император Бао Дай була. 1956 йылдың уртаһына тиклем үткәрелергә тейеш булған дөйөм һайлауҙарынан һуң илдең ҡушылыуы планлаштырылған.
Был осорҙа вьетнам эштәрендә АҠШтың роле бик етеҙ үҫкән. Ҡытайҙа коммунистар еңгәндән һуң, Вьетнамдағы ваҡиғаларҙы АҠШ администрацияһы коммунистик экспанцияның бер өлөшө тип һанаған һәм шуға ла Францияға ҙур хәрби ярҙам күрһәткән. Женева килешеүҙәренән һуң, АҠШ үҙенең ставкаһын Көньяҡ Вьетнамдың премьер-министры Нго Динь Зьемға ҡуялар. 1955 йылдың 16 июлендә Нго Динь Зьем Женева килешеүҙәрен Көньяҡ Вьетнам үтәмәйәсәген, һәм тағы ла дөйөм һайлауҙар булмауын һәм бында антикоммунистик дәүләт урынлашыуын белдерә. Шул уҡ йылдың октяберендә ул референдум үткәрә, унда Көньяҡ Вьетнамға монархия булып ҡалырғамы әллә республикаға әүерелгәме тигән һорау ҡуйылған. Зьем рефендум иғәнәләре буйынса монархияның бөтөүе тураһында һәм үҙен «Вьетнам Республикаһының» тәүге президенты тип иғлан итә.
Нго Динь Зьем күп кенә мөһим дәүләт ҡарарҙарын бер үҙе ҡабул иткән. Дәүләт вазифаларына ул үҙенең туғандарын (мәҫәлән, уның ҡустыһы Нго Динь Ню — йәшерен полицияның башлығы) йәки уға тоғро булған кешеләрҙе ҡуйған. Зьемдың иң тупаҫ хаталарының береһе булып ауылдарҙың үҙидараларын бөтөрөүе була, сөнки был быуаттар буйы дауам ителгән вьетнам йолаларын боҙған. Бындай сәйәсәт төбәк халҡы араһында протест тыуҙырған, һәм Зьемдың хөкүмәте популярлығын юғалтҡан.
Һуғыштың тәүге осоро
Илдең ҡушылыуы буйынса Женева килешеүҙәренең шарттары өҙөлгәс һәм башҡаса тыныс юлдар булмағанлыҡтан, тик 1959 йылдың башында ғына төньяҡ коммунистар Зьемға ҡаршы булған көстәргә ярҙам итеүҙе һайлайҙар. Һәм йылдың уртаһынан алып көньяҡҡа «хәрби кәңәшселәрҙе» ебәрә башлайҙар, улар башлыса ошо яҡта тыуып теләһә ниндәй сәбәп менән төньяҡ өлөшөнә барып эләккәндәр булған. Тәүге осорҙа кешеләрҙе һәм ҡоралды ДМЗ һыҙығыы аша үткәргәндәр, ләкин аҙағыраҡ Лаоста коммунистарҙың хәрби уныштарынан һуң транзит уның территорияһа аша башҡарылған. Шулай итеп «Хо Ши Мин һуҡмағы» барлыҡҡа килгән, ул ДМЗ һыҙығын уратып Лаос һәм аҙыраҡ Камбоджа территорияһы аша Көньяҡҡа Вьетнамға йүнәлгән.
1960 йылдың декаберендә Зьемға ҡаршы булған бөтә төркөмдәр Көньяҡ Вьетнамды Азат итеү Милли Фронтына (КВАМФ) берләшәләр, ул Көнбайыш дәүләттәрҙә Вьетконг исеме аҫтында билдәле булған. Төньяҡ Вьетнам ярҙамында партизандар бик уңышлы һөжүм иткәндәр, һәм АҠШ үҙенең хәрби ярҙамын үҫтерергә мәжбүр була. 1961 йылдың декаберендә АҠШ үҙенең тәүге хәрби көстәренең частарын — ике вертолёт ротаһын ебәрә. Туҡтауһыҙ хәрби кәңәшселәр күбәйтелә. Был осорҙа Көньяҡ Вьетнамдағы һуғыш әле йәмғиәт иғтибарын йәлеп итмәй ҡала, әммә америка президенты Джон Кеннеди администрацияһы Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы «коммунистар агрессияһы» менән көрәшендә бөтә ҡыйыулығын һәм АҠШтың үҙенең создаштарына ярҙам итергә әҙер булыуын совет етәксеһе Никита Хрущёвҡа күрһәтергә тырышҡан. Ҙурайып барған конфликт Һыуыҡ һуғыштың «эҫе нөктәләренең» береһе булып киткән.
1963 йылдың ғинуарында Апбак янындағы алышта партизандар тәүге тапҡыр хөкүмәт көстәрен еңергә өлгшәләр. Буддист кризисынан һуң Зьем режимының урыны тағы ла тотороҡһоҙораҡ булған. Вьетнам халҡының төп өлөшө буддистар, ә Нго Динь Зьем һәм уның янындағы кешеләр — христиан-католиктар булғандар. Күп кенә ҡалала буддист болалары уҙған, бер нисә монах үҙ-үҙҙәрен яҡҡандар, былар бөтәһе лә Европала һәм АҠШта ҙур резонанс тыуҙыра. Америка вәкилдәре дәүләт түңкәрелеше әҙерләгән Көньяҡ Вьетнам генералдары менән бәйләнешкә инәләр. 1963 йылдың 1 нояберендә Зьем үҙенең власын юғалта һәм иртәһенә ҡустыһы менән үлтерелгән.
Зьемды алыштырған хәрби хунта сәйәси тотороҡһоҙ була. Артабанғы йыл ярым буйы Көньяҡ Вьетнамдың баш ҡалаһы Сайгонда бер нисә ай һайын сираттағы түңкәрелеш булып торған. Көньяҡ Вьетнамдың армияһы сәйәси көрәшкә йәлеп ителә, был Көньяҡ Вьетнамды Азат итеү Милли Фронтының партизандарына яңы территорияларҙы баҫып алырға мөмкинлек тыуҙыра.
Көньяҡ Вьетнамда АҠШтың ғәскәрҙәрен рәсми индерер алдынан уларҙың һаны :
Көньяҡ Вьетнамға һуғыштың беренсе этабында Төньяҡ Вьетнамдан күсерелгән хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең һаны :
Дили
Ди́ли (, Díli) — Көнсығыш Тиморҙағы иң ҙур ҡала һәм уның баш ҡалаһы. Кесе Зонд утрауҙары иң көнсығышындағы Тимор утрауының төньяҡ ярында урынлашҡан. Дили — Көнсығыш Тиморҙың төп порты һәм коммерция үҙәге, уның халҡы — 193 563 кеше. Бында Коморо аэропорты урынлашҡан, ул Көнсығыш Тиморҙың милли батыры Николау Лобат хөрмәтенә аталған. Ҡала шулай уҡ үҙ биләмәһенә ҡараған административ Дили районының баш ҡалаһы булып тора.
Тарихы
Бының артынса уҡ 1975 йылдан1999 йылғ а тиклем Индонезия көстәре менән бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшеүселәр араһында партизандар һуғышы бара, һуғыш барышында Көнсығыш Тиморҙың унар меңләп кешеһе һәм ҡайһы бер сит ил граждандары һәләк була. 1999 йылда БМО баҫымы аҫтында Көнсығыш Тиморҙа үҙбилдәләнеш мәсьәләһе буйынса референдум үткәрелә. Һөҙөмтәлә халыҡтың 78,5 % бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә һәм 2002 йылдың 20 майында Дили яңы бойондороҡһоҙ дәүләт Тимор-Лешти Демократик Республикаһының баш ҡалаһы исемен яулай..
Һәйкәлдәр һәм ҡоролмалар
Бик күп биналар Индонезия хәрбиҙәре һәм урындағы боевиктар ойошторған1999 йылғы сыуалыштар арҡаһында юҡҡа сыҡҡан. Әммә ҡалала Португалия дәүерендә төҙөлгән күп йорттар һаҡланған. Португалияның элекке губернаторының резиденцияһы хәҙерге көндә ил премьер-министрының резиденцияһы булып тора. Элек ул Индонезия губернаторы һәм БМО-ның Көнсығыш Тиморҙағы һәм Ваҡытлы хакимиәте тарафынан ҡулланылған. Католик сиркәүе индонезия оккупацияһының ҡаршылыҡ күрһәтеү үҙәгенә әйләнгән. Был хаҡта иҫтәлек итеп Непорочный Зачатие соборы төҙөлгән, унда Көньяҡ-көнсығыш Азияла иң ҙур собор, Дилиҙағы рим-католик епархияһының резиденцияһы урынлашҡан. Шулай уҡ бында 1976 йылғы индонезия аннекцияһына бағышланған билдәле Берләшеү монументы ла урын алған. Һында һүрәтләгән кеше традицион тимор кейемендә, уның ҡул суғында өҙөлгән сынйыр, был һәйкәл емерелмәгән.
Пырмаз
Пырмаз — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Дили
Транспорт
Дили Көнсығыш Тиморҙағы берҙән-бер халыҡ-ара аэропорт — Президент Николау Лобатуҙың Халыҡт-ара аэропорты тарафынан хеҙмәтләндерелә. Шулай уҡ Баукау, Суаи һәм Окусиҙа бер нисә осоу-ултырыу һыҙаты бар, улар эске рейстары өсөн ҡуллана. Дили аэропорттарының осоу-ултырыу һыҙаты һуңғы йылдарға тиклем, Boeing 737 йәки Hercules С-130 кеүек самолеттарҙан ҙур булғанын ҡабул итә алмай ине, ләкин 2008 йылдың ғинуарында Португалияның EuroAtlantic Airways авиакомпанияһы Лиссабондан тура рейстар өсөн Боинг 757 ҡуллана, ул Португалия Республикаһы Милли гвардияһының 140 ағзаһын килтерә. Португалия идаралығы ваҡытында иң оҙон осоу-ултырыу һыҙаттары булған Баукау аэропорты халыҡ-ара рейстар өсөн ҡулланыла, әммә Индонезия баҫып ингәндән һуң, ул индонезия хәрбиҙәре ҡулы аҫтына күсә, һәм ул граждандар транспорты өсөн ябыла.
Туғанлашҡан ҡалалар
Туғанлашҡан ҡалалар булып Дилиҙа иҫәпләнә :
Пырмаз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ирдегән
Оло Ирдегән - Большие Ирдяги - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл
Географияһы
Силәбегә тиклем аралығы – 80 км, Екатеринбургҡа – 180 км.
Ярындағы кеше йәшәгән урындар: Губернское, Кузнецкое ҡасабалары һәм Ҡыштым ҡалаһы.
Кесе Ирдегән күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.
Географик координаттары: киңлеге - 55°28′46.29″N (55.479524), оҙонлоғо - 60°38′3.25″E (60.634236).
Тасуирламаһы
Кәмә төшөрөр урындары юҡ тиерлек
Файҙаланыу
Күл һыуы 1965 йылда барлыҡҡа килтерелгән Ирдегән быуаһына төшә. Быуала сәнәғәт кимәлендә тотоу өсөн балыҡ үрсетелә, улар өсөн 3 ҡышлау быуаһы, 3 үрсетеү быуаһы эшләнгән.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт халҡының ир-ат килеп сыҡҡан: Ирдяги, Большое и Малое, озеро, Аргаяшский район.От распространенного в прошлом у башкир и татар тюркского мужского имени Ирдяк, Ирдеген.
Күл атамаһы, аңлашылыуынса Иртуған тигән исемдән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал. Башҡорт телендәге гидронимдарҙа ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәрҙең һөйләштә нәҙеккә әйләнеүе - йыш күҙәтелгән күренеш. Иртуған атамаһы йылдар үтеү менән Ирдегән рәүешенә ингәндер.
Флораһы һәм фаунаһы
Оло Ирдегән күле ярҙары һөҙәк, ныҡ һаҙлыҡлы, ҡамыш һәм күрән баҫҡан. Һыу ебәге, йылантамыр, екән үҫә. Тирә-яғында урмандар юҡ.
Күлдә суртан, алабуға, ҡорман, карп ғаиләһенән верховка(лат. Leucaspius delineatus), алабалыҡ, рипус, себер сабағы, ротан һәм табан балыҡ тереклек итә.
Фриденсдорф
Фриденсдорф (Friedensdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 325 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 165 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6254 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
Саха имләһе
Саха (яҡут) имләһе — саха телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.
1 июль
1 июль — григориан стиле буйынса йылдың 182-се көнө (кәбисә йылында 183-сө). Йыл аҙағына тиклем 183 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Яңы Собханғол мәктәбе
Яңы Собханғол мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл Советы биләмәһенә ҡараған Яңы Собханғол ауылындағы уҡыу йорто. Адресы: Йәштәр урамы, 33
Дондағы Ростов йәмиғ мәсете
Архитектура үҙенсәлектәре
Яңы мәсет 1999 йылдан 2003 йылға тиклем төҙөлә. Мәсетте ҡорғанда яңы төҙөлөш технологиялары һәм боронғо архитектура традициялары иҫәпкә алына. Доға уҡыу өсөн бында бер үк ваҡытта мең ярым кеше килә ала.
Ике ҡатлы мәсет янында 27 метрлыҡ манара күтәрелеп тора. Шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә мәсеттә ғәрәп теле, Ҡөрьән һәм ислам тарихын өйрәнеү буйынса дәрестәр үтә.
Юнысов Наил Кәбир улы
Юнысов Наил Кәбир улы (Юнусов Наил Кабирович; 10 ғинуар 1928 йыл) — ғалим- инженер-геофизик, геология-минерология фәндәре кандидаты (1969), РСФСР-ҙың атҡаҙанған геологы (1978), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1998), Рәсәй Федерацияһы нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1998), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Ленин (1981), Октябрь Революцияһы (1986) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Наил Кәбир улы Юнысов 1928 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны Тәтер-Арыҫлан ауылында тыуған.
1952 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлағандан һуң «Башнефтегеофизика» производство берекмәһендә: өлкән инженер-интерпретатор, сейсмик партия начальнигы, етештереү-техник бүлеге начальнигы, Көньяҡ-Башҡортостан геофизика экспедицияһының баш инженеры һәм начальнигы, трестың баш инженеры, 1975 йылдан — трест идарасыһы. 1957 йылда — Һиндостанда, 1969—1972 йылдарҙа Мысырҙа геофизика (сейсмик) эштәре етәксеһе. 1993—1998 йылдарҙа — «Башнефтегеофизика» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 1998—1999 йылдарҙа — директорҙар советы рәйесе, бер үк ваҡытта, 1980—1992 йылдарҙа — Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. 1998—1999 йылдарҙа — директорҙар советы рәйесе. 2001 йылдан Европа-Азия геофизика йәмғиәтенең Башҡортостанн бүлексәһе рәйесе. 2007—2011 йылдарҙа «MV-ГЕО» ЯСЙ (Өфө) директоры.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни-производство эшмәкәрлеге нефть һәм газ ятҡылыҡтарын разведкалау һәм файҙаланыу өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Уның ҡатнашлығында Башҡортостан Республикаһының геофизика хеҙмәте ойошторола, разведка һәм промысла геофизикаһында геофизика эштәренең һөҙөмтәлелеген күтәрергә булышлыҡ итеүсе алдынғы технологиялар индерелә. Ғалим етәкселегендә геофизик мәғлүмәтте теркәү, эшкәртеү һәм интерпретациялауҙың цифрлы ысулдары эшләнә. Урал алды бөгөлөндә тоҙ аҫты рифоген массивтарын картаға төшөрөү өсөн скважина сейсморазведкаһы ысулы эшләнә һәм булдырыла, был бер нисә нефть ятҡылығын асыуға булышлыҡ итә. Күмертау, Һарытау, Балҡан, Яңы Уҙыбаш нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. Көнбайыш Себерҙә вахта геофизика хеҙмәтен, ике сейсмик экспедицияны ойоштороусы.
Тамушка (Кокшеньга ҡушылдығы)
Тамушка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Томбой-Се (Харасовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хулисса Вильянуэва
Семма Вильянуэва Хулисса (Semma Julissa Villanueva; 12 май 1972 йыл,  Тегусигальпа) — Гондурас прокуратураһының суд медицинаһы департаментын етәкләүсе  гондурас табибы.
Белеме
Хулисса Вильянуэва Гондурастың баш ҡалаһы Тегусигальпала 1972 йылдың 12 майында тыуған. Атаһының тартышыу ауырыуынан яфа сигеүен күреп, медицина өйрәнергә ҡарар итә. Гондураста квалификациялы суд медицинаһы эксперттары етешмәүен белгәс, Вильянуэва патологияла махсуслашырға була.
Карьераһы
Вильянуэва 2002 йылда суд патологы булып эшләй башлай, 2013 йылда ул Гондурас прокуратураһының суд экспертизаһы  департаментының директоры итеп  тәғәйенләнә. 2015 йылда ул илдең суд эшмәкәрлеге эшендә фәнни темаларға бағышланған " Revista Científica Forense en Honduras " фәнни журналын булдырыу инициативаһы менән сыға.
Вильянуэва Гондураста көс ҡулланыу енәйәттәренән ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы яҡлау эшенә әүҙем йәлеп ителә. Балаларға ҡаршы енәйәттәр менән бәйле проблемаларҙы хәл итеү маҡсатында Испания белгестәре менән берлектә ул DNA Prokids исеме аҫтында программа әҙерләй. Вильянуэва Гондурас прокуратураһынан сертификациялы суд-медицина эксперттарын әҙерләүгә өлгәшә. Шулай уҡ ул мигранттарҙың кәүҙәләрен таныу өсөн ДНК анализы эшендә  АҠШ Дәүләт департаменты менән хеҙмәттәшлек итә. Вильянуэва илдә моргтар өсөн компьютерлаштырылған мәғлүмәт базаһын индерә. Вильянуэва Гондураста Арлингтон (АҠШ, Вирджиния штаты) хәрби зыяраты өлгөһөндә беренсе зыярат төҙөтә, унан кәрәк булмаған йәки танылмаған мәйеттәрҙе эксгумацияларға һәм иҫбатлау сифатында ҡулланырға була. Ул бөтөн ил территорияһында асылмаған үлтереүҙәр  буйынса мәғлүмәттәрҙе  эшкәртеү өсөн  кешеләрҙең идентификацион белешмәләренең дөйөм милли реестрын эшләй. Вильянуэва шулай уҡ Гондураста сексуаль бәйләнеүҙәр йәки рәхимһеҙ мөғәләмә ҡорбандарына  үз шәхестәрен асмайынса ғына  судта күрһәтмәләр бирергә мөмкинлек биреүсе Гезелл көҙгөләр менән бүлмәләр булдырыуға  өлгәшә.
Дим (Өфө)
Дим (Дим биҫтәһе) — Өфө ҡалаһының Дим районындағы биҫтә. Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Өфө ҡалаһы ситендә, м5 трассаһы эргәһендә урынлашҡан. Биҫтә аша Транссиб тимер юлы үтә, бында шул исемдәге тимер юл станцияһы урынлашҡан.
Хәҙерге Дим
1940-сы йылдарҙа эшселәр ҡасабаһының майҙаны бары 17 мең м² самаһы, ә халҡы — 5 мең кеше тәшкил итә, улар бөтәһе лә тиерлек шәхси йорттарҙа йәшәгән. 700 йорт биләмәһе һәм дөйөм майҙаны 10,5 мең м² тәшкил иткән бер нисә ике ҡатлы йорт булған. Хәҙерге заманда Дим биҫтәһе 9 микрорайонға бүленә (Дим-1, Дим-2 һәм башҡалар), уның көнбайыш өлөшө башлыса шәхси йорттарҙан тора.
Дим биҫтәһе биләмәһендә 8 мәктәп, 10 балалар баҡсаһы, 2 башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы бар. Димдә Андреев сиркәүе һәм Дим районы мәсете, шулай уҡ Өфө тимер юл транспорты техникумы урынлашҡан. Әлеге ваҡытта (2011 йылдан) Дим биләмәһендә «Көмөш шишмә» һәм «Сағыу» яңы торлаҡ комплексы төҙөлөшө бара. 2013 йылда тимер юл аша автомобиль үткәргес төҙөү тамамланды. Биҫтәнең көньяҡ өлөшөндә, халыҡта «Вьетнам баҙары» тип аталған «Дим баҙары» урынлашҡан.
Карпов Анатолий Евгеньевич
Анатолий Евгеньевич Карпов (23 май 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәй шахматсыһы һәм сәйәсмәне, шахмат буйынса ун икенсе донъя чемпионы (1975—1985), халыҡ-ара гроссмейстер (1970), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1974). Ир-егеттәр араһында шахмат буйынса өс тапҡыр донъя чемпионы (1975, 1978, 1981), өс тапҡыр ФИДЕ-ның донъя чемпионы (1993, 1996, 1998), ике тапҡыр СССР йыйылма командаһы составында донъя чемпионы (1989 һәм 1985), СССР йыйылма командаһы составында алты тапҡыр шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1972, 1974, 1980, 1982, 1986, 1988), өс тапҡыр СССР чемпионы (1976, 1983, 1988), РСФСР чемпионы (1970). Туғыҙ шахмат «Оскары» эйәһе(1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1979, 1980, 1981, 1984). Златоуст (1979) һәм Тула (1998) ҡалаларының почетлы гражданы. Карпов — БДБ сиктәрендә билдәле филателистарҙың береһе.
РФ Дәүләт Думаһының VI һәм VII саҡырылыш депутаты, Думаның халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты ағзаһы, «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы.
Биографияһы
Биш йәшендә шахмат уйнарға атаһы өйрәтә. Златоуст металлургия заводының Спортпавильонының шахмат секцияһында шөғөлләнә. Беренсе тренеры — Дмитрий Артемьевич Зюляркин (1928—2011), ошо заводта инженер булып эшләй. 9 йәшендә Анатолий беренсе разрядҡа эйә була, 11 йәшендә спорт мастерына кандидатлыҡ нормаларын үтәп, 14 йәшендә СССР-ҙың спорт мастеры була.
Үҫмер йылдарында Анатолий беренсе тапҡыр Мәскәүгә — «Ботвинник мәктәбендә» шөғөлләнергә килә.
Жмеринка тарихи музейы
Жмеринка тарихи музейы — Жмеринка ҡалаһы (Украина, Винница өлкәһе) үҙәгендә граф Д. Гейдендың элекке йортонда урынлашҡан музей. 2003 йылда музей ҡала музейы статусы.
Музей бинаһы тарихынан
Гейдендар тоҡомо сығышы буйынса Вестфалиянан икәнлеге билдәле. Рәсәй империяһында был фамилия 1795 йылдан алып бик йыш телгә алына; уның атаһы, Федор Логинович Гейден, хәрби министр вазифаһын биләй, артабан Дәүләт советы ағзаһы һәм Финляндияла генерал-губернатор була. Ҡартатаһы — Логин Петрович Гейден — урыҫ флотының иң оло адмиралы, 1827 йылғы Наварин алышында ҡатнашҡан. Дмитрий үҙе лә ағаһы Александр менән хәрби карьераны һайлайҙар. Дмитрий Гейден Император Санкт-Петербург университетында, артабан Николаев генераль штабы академияһында уҡый (1888—1891), штабс-капитан чинында уҡыуҙы тамамлай.
Батша империяһы ҡолатылғандан һуң украин халҡы үҙ дәүләтселеген булдырған осорҙа Гейден Украина игенселәре союзын етәкләй. Киевта үткәрелгән (1918 йылдың 29 апрелендә) Бөтә Украина игенселәр съезының да инициаторы нәҡ Гейден була. Дмитрий Гейден революцион демократия менән риза булмағандар араһында була, уның фекеренсә, революция тотороҡло тәртипкә тик хаос индерә. Революция йылдарында Сутискилағы уның йорто үртәлә, Винницалағы китапхана талана. Гейден 1918 йылда Ирекле армияға хеҙмәткә инә, аҡгвардиясылар Ҡырымдан эвакуацияланғанда Гейден Сербияға сыға. Загребта 1926 йылда вафат була.
Музей эшмәкәрлеге
Музей ҡарамағында яҡынса 3 мең әйбер һәм экспонаттар. Музейҙа биш экспозицион һәм бер күргәҙмә залдары эшләп килә. Һәр зал үҙ йүнәлешендә эш итә. Бында археология һәм палеонтология табыштарын күреп була, уларҙы эргә-тирәлә ҡаҙыныуҙар ваҡытында тапҡандар, шулай уҡ төрлө документтар, көнкүреш әйберҙәре, хәрби ҡорал, тимер юлы вокзалы эшселәренең эш ҡоралдары ҡуйылған.
Бынан тыш бында Жмеринка флора һҙәм фаунаһы экспонаттарын күреп була. Айырым зал Кесе һәм Оло Жмеринка ауылдары тураһында бәйән итә, был ауылдар ҡалаға нигеҙ һалған. Шулай уҡ Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлының һәм Жмеринка станцияһының үҫеш юлын күрһәткән экспонаттар бар.
Край тарихы менән бәйле шәхестәргә арналған залда билдәле боласы У. Кармалюк, яҙыусы М. Коцюбинский, Композитор П. Чайковский һәм башҡалар тураһында мәғлүмәттәр бирелгән. Тағы ла бер залда тарихи ваҡиғаларға бағышланған материалдар күрһәтелгән: 1917—1920 йылдарҙағы Украин революцияһы, Аслыҡ, индустриялаштырыу һәм коллективлаштырыу осорҙары тураһында. Дүртенсе зал Бөйөк Ватан һуғышы осорона бағышланған.
Бишенсе залда ҡаланың бөгөнгө хәле тураһында материалдар йыйылған: ҡала һәм райондың мәҙәни, социаль һәм иҡтисади тормошо.
Күргәҙмә залы күргәҙмәләр ойоштороу өсөн махсус йыһазландырылған. Бында даими рәүештә ҡала һәм ил өсөн иҫтәлекле даталарға арналған күрҙәҙмәләр ойошторола, шулай уҡ урындағы рәссамдарҙың, оҫталарҙың эштәре күрһәтелә. Ошо уҡ залда урындағы халыҡтың XIX—XX быуаттарҙағы көнкүреште һәм тормошто сағылдырған экспозиция урын алған.
Бик ҙур булмаған, әммә ҡала үҙәгендә урынлашҡан ыҡсым һәм күркәм йорт ҡала халҡының, ҡала ҡунаҡтарының яратҡан урыны. Йыл һайын яҡынса 4 мең кеше музей экспонаттары һәм ҡала тарихы менән таныша.
Ҡудайбергенов Динмөхәммәт Ҡанат улы
Ҡудайбергенов Динмөхәммәт Ҡанат улы (Димаш Ҡудайберген, Құдайберген Дінмұхаммед Қанатұлы, 24 май 1994 йыл, Аҡтүбә, Ҡаҙағстан) — Ҡаҙағстан йырсыһы. Витебскиҙағы «Славянский базар 2015» конкурсының Гран-при эйәһе, «Халыҡтың һөйөклөһө» («Халықтың сүйіктісі») Милли премияһы лауреаты , «Ҡаҙағстан халҡының берҙәмлеген нығытыуға индергән лайыҡлы өлөшө өсөн» Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланған, «ABU TV song» халыҡ-ара фестивале ҡатнашыусыһы. Ҡытайҙағы «Singer 2017» конкурсында икенсе урынды ала.
Биографияһы
Йырсының ата-әсәһе — Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Ҡанат Ҡудайберген улы Айтбаев менән уның ҡатыны Светлана (ҡыҙ фамилияһы — Туләмисова ). Димаш сәхнәгә беренсе тапҡыр спектаклдәге эпизодик ролдә сыға. Балалар музыка студияһында фортепиано класында һәм вокал буйынса уҡый. Ошонда уҡығанда йырсы булараҡ тәүләп биш йәшендә музыка колледжы сәхнәһендә сығыш яһай. Алты йәшендә «Айналайын» республика конкурсының «Фортепиано» номинацияһында лауреат була, 10 йәшендә өлкә сараларында алып барыусы булараҡ ҡатнаша.
2010 йылда «Байҡынурҙың сағыу тауыштары» халыҡ-ара фестиваленең І премияһын яулай. 2012 йылда «Жас қанат» республика йәш башҡарыусылар конкурсының гран-приһын ала, «Восточный базар» халыҡ-ара эстрада башҡарыусылары телеконкурсының І премияһын яулай, бер йылдан «Мейкин Азия» беренсе халыҡ-ара йәш башҡарыусылар фестивалендә еңеүсе була.
2014 йылда «академик йыр» специальносы буйынса А. Жубанов исемендәге Аҡтүбә музыка колледжын тамамлай һәм Ҡаҙаҡ милли сәнғәт университетының «Эстрада сәнғәте» факультетына инә.
Витебскиҙа «Славянский базар-2015» XXIV халыҡ-ара эстрада йыры башҡарыусылар конкурсының гран-прийын яулағас, киң билдәлелек ала. Өс көн йомғаҡтары буйынса йәш йырсы бөтәһе 175 балл йыя. Беренсе көндө ул «Дайдидау» тигән ҡаҙаҡ халыҡ йырын йырлай, ярымфиналда — Константин Меладзеның «Опять метель» композицияһын, өсөнсө көнөнә «S.O.S. d’un terrien en détresse» тигән йырҙы башҡара, уны 1978 йылда «Starmania» рок-операһы өсөн француз йырсыһы һәм композиторы Даниэль Балавуан яҙған. Димаш Ҡудайберген Гран-приға лайыҡ була, шулай уҡ 20 мең долларлыҡ премия менән бүләкләнә.
2015 йылдың 28 октябрендә Истанбулда Димаш «ABU Song Festivals» халыҡ-ара Азия-Тымыҡ океан телефестивалендә Ҡаҙағстан вәкиле була. Уға CNBLUE, Scandal һәм Murat Dalkılıç кеүек башҡарыусылар менән бер сәхнәлә сығыш яһарға насип була.
2016 йылда Димашҡа Ҡаҙағстан Республикаһының Беренсе Президенты — Милләт Лидерының мәҙәниәт өлкәһендәге дәүләт стипендияһы тапшырыла.
2017 йылдың 22 ғинуарында Димаш Ҡудайберген Ҡытайҙың «Singer 2017» программаһында ҡатнаша, Көньяҡ Кореяның «I Am a Singer» реалити-шоуының адаптацияһы булып торған был ярышта тик профессиональ йырсылар ҡатнаша. Димаш Ҡытай тамашасыһын киң диапазоны, уникаль стиле менән әсир итә һәм «S.O.S. d’un terrien en détresse» йыры менән беренсе турҙа еңә. Йырсы ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Ҡытайҙың «Weibo» популяр микроблогтар селтәренең хитына әүерелә. Бер аҙнанан, программаның икенсе этабында, Димаш Витастың «Опера № 2» йыры менән беренсе урынды яулай.
2017 йылдың 27 мартында Димаш Ҡудайберген Top Chinese Music Award’тың «Азияның иң популяр йырсыһы» номинацияһында еңеүсе премияһын ота. Был премия Ҡытайҙа «Грэмми» премияһының аналогы булып тора.
2017 йылдың 15 апрелендә Димаш Ҡудайберген Ҡытайҙа «I am a Singer» конкурсында икенсе урын ала. Димаш үҙенең финалдағы сығышында Ҡытайҙың популяр йырсыһы Шан Венже менән бергә йырлай. Конкурста беренсе урынды Ҡытай йырсыһы Sandy Lam ала.
2017 йылда "Hollywood Music in Media Awards"тың «The Best Original Song of Video Game» номинацияһында композитор Томас Париштың «Moonlight over the sea» тигән йыры менән еңеү яулай.
2017 йылдың 3 декабрендә Ҡаҙағстан йырсыһы Димаш Ҡудайберген Ҡытайҙа «IQIYI awards» версияһы буйынса йыл йырсыһы тип таныла.
Ижады
Хатта иң тәжрибәле музыкаль тәнҡитселәрҙе һәм белгестәрҙе лә Димаштың 6 октавалы ғәжәп киң тауыш диапазоны һоҡландыра, диапазоны бастан алып һыҙғырыу регистрына тиклемге аралыҡты биләй. Ҡудайбергендың уҡытыусыһы Марат Айтимов раҫлауынса, уның тауышы контратенор түгел, сөнки ул түбән ноталарҙы ла ала, уның тауышы лирик тенор, ул фальцет менән дә бик оҫта йырлай.
Димаш төрлө жанрҙарҙағы вокаль әҫәрҙәрҙе төрлө телдәрҙә (ҡаҙаҡ, украин, рус, инглиз, француз, ҡытай һ. б.) башҡара.
2017 йылдың 27 июнендә «Астана Арена» спорткомплексы стадионында #BASTAU live Show тигән тәүге ҙур концертын бирә. Йырсы әле думбырасылар менән көй йырлай, әле Майкл Джексон йырҙарын башҡара. Димаш башҡарыуында поп-музыка короленең легендар «ай» аҙымы менән «Billie Jean» йыры алҡыштарға күмелә. Ҡаҙағстан йырсыһы менән бер сәхнәлә Рәсәй йырсыһы Кристина Орбакайте, швед артисткаһы Лорин, инглиз йырсыһы Софи Элис-Бекстор, Ҡытайҙан Терри Лин сығыш яһай. Ошонда уҡ «Бастау» дуэтының йәш думбырасылары, КешYou, VOX ACAPELLA һәм «Алло» төркөмдәре оҫалығын күрһәтә. Димаштың концерты 30 меңләп кешене йыя.
2017 йылдың 28 декабренән Димаш Ҡудайберген Майкл Джексондың һәм Леди Гаганың дизайнеры Гоко Залди менән хеҙмәттәшлек итә башлай. Йырсы ирҙәр араһында «2017 йылдың иң матур 100 йөҙө» исемлеген инә. Рейтингты «TC Candler» YouTube'тағы каналында баҫтырып сығара, унда Димаш — 76-сы урында.
2018 йылдың 28 ғинуарында Ҡытайҙа Global golden chart awards тантанаһында «Иң яҡшы артист» номинацияһында еңә.
Хәйриәлек
Димаш ҡатнашлығындағы бындай саралар сит илдәрҙә лә үтә.
Ғаиләһе
Димаштың тормошонда өләсәһе менән олатаһы ҙур роль уйнай, улар уны өс айлыҡ сағынан ҡарап үҫтерә. Димаш — ейәндәренең иң өлкәне. Димаштың Раушан исемле һеңлеһе (29.08.2001) һәм Абелмансур исемле ҡустыһы (05.01.2007) бар. Улар Аҡтүбәлә йәшәй.
Тарасовка (Жмеринка районы)
Тарасовка (Тарасівка) — Украиналағы ауыл, Винница өлкәһе Жмеринка районында урынлашҡан. КОАТУУ коды — 0521086303. 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 688 кеше тәшкил итә. Почта индексы — 23161. Телефон коды — 4332. 2,895 км² майҙанды биләй.
Ауылдың тарихы һәм бөгөнгөһө
Тарасовка ауылы Винница өлкәһендә бай тарихлы боронғо ауылдар иҫәбенә инә, тәүге тапҡыр XVIII быуат башында телгә алыныуы билдәле. Боронғо ултыраҡ Тарасовка ауылынан көньяҡ-көнбайышыраҡ урынлашҡан булған, ул урын «Попов быуаһы» тип йөрөтөлә. 1986 йылда П. И. Хавлюк тарафынан асылған. Риүәйәт буйынса, ауыл татар-монгол ябырылыуы арҡаһында юҡҡа сыға. Ауылдың исеме буйынса фараздарҙың береһе: «Попов быуаһы» ыҙаны тирәһендәге Таращан монастыры атамаһынан алынған.
Ауылда Изге Апостол һәм Евангелист Иоанн Богослов ғибәҙәтханаһы эшләп килә, Украина православие сиркәүенең Винница епархияһы Жмеринка благочиниеһына ҡарай.
Бөгөнгө көндә Тарасовка — ауыл советы үҙәге, совет составына ике ауыл инә: Будьки, Вознивцы. 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 688 кеше йәшәй.
Ауыл тәбиғи һыу сығанаҡтарына бай, улар күп урындарҙа өҫкә сығалар әм ауыл аша үткән Мурафа йылғаһын байыталар, 1970 йылда «Заря коммунизма» колхозы йылғала майҙаны 180 га булған быуа төҙөй. Икенсе донъя һуғышында 289 ауыл кешеһе ҡатнашҡан.
Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары хөрмәтенә һәм Аслыҡ ҡорбандары иҫтәлегенә обелискылар ҡуйылған. Мәктәп, ике магазин, клуб, почте бүлексәһе бар.
Урындағы фермер бик күркәм ял итеү базаһын төҙөгән, унда шарлауыҡ, ҡулдан эшләнгән ҙур таш күпере бар. XVIII быуатта бер километр тирәһе оҙонлоҡтағы өс имән таҡталарынан немецтар тарафынан эшләнгән һыу үткәргес торбаһы аша шифалы һыу килә. Әлегә тиклем был урын «немец» атамаһы менән йөрөтөлә. Улар унда шулай уҡ спирт заводы (гуральня) төҙөгән, һуңынан был завод янған, урынында бик күп ҡап-ҡара көл ҡалды, тип иҫләй ауыл ҡарттары. Заводтың фундаменты әле лә һаҡланып ҡалған.
Шулай уҡ ауылда ҙур булмаған костёл һаҡланып ҡалған (элек бында поляктар күпләп йәшәгән).
Билдәле шәхестәр
Урындағы советтың адресы
23161, Винница өлкәһе, Жмеринка р-ны, Тарасовка ауылы, Шевченко урамы, 17, тел. 3-12-31
Виеру Григоре Павлович
Григоре Виеру (Grigore Vieru; 14 февраль 1935 йыл — 18 ғинуар 2009 йыл) — СССР һәм Молдова шағиры. Молдова Яҙыусылар союзы ағзаһы. Молдавия комсомолының Борис Главан исемендәге республика премияһы лауреаты (1967).
Тәүге йылдары
Григоре Виеру 1935 йылдың 14 февралендә Бессарабияның Хотин өйәҙе Перерыта ауылында (хәҙер Молдова Республикаһы Бричан районы) Павел һәм Евдокия Виеру ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә берҙән-бер бала була.
Тыуған ауылында ете класс тамамлай һәм артабан белемен Липканы ҡалаһында икенсе урта мәктәбендә дауам итә.
1958 йылда Иона Крянгэ исемендәге Кишинев дәүләт педагогия институтының тарих һәм филология факультетын тамамлай. Студент сағында, 1957 йылда «Alarmă» (балалар өсөн шиғырҙар «Шом») исемле беренсе китабы сыға. Шул уҡ йылда «Ленин осҡоно» гәзите мөхәррире вазифаһында эш башлай.
1959 йылдың 8 июнендә Раиса Накуға өйләнә. 1960 йылдың 16 июнендә Григоре Виеруның улы тыуа, уға Теодор исемен ҡушалар.
Ижады
«Молдаван китабы» нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй, бында уның балалар өсөн ике шиғырҙар йыйынтығы сыға — «Făt-Frumos curcubelul» һәм «Bună ziua, fulgilor!». 1963 йылда балалар өсөн шиғырҙар йыйынтығы « Mulţumim pentru pace» («Тыныслыҡ өсөн рәхмәт») һәм шиғырҙар, йырҙар, әкиәттәр йыйынтығы — «Făguraşi» нәшер ителә. 1965 йылдың 19 июнендә Григоре Виеру ғаиләһендә икенсе улдары Кэлин тыуа, ә 1967 йылда ул Молдавия комсомолының Борис Главан исемендәге республика премияһы менән бүләкләнә.1968 йылда рус телендә «Һинең исемең» («Исеме твое») шиғырҙар йыйынтығы сыға. Был китапты республика әҙәби тәңҡитселәре юғары баһалай.
1973 йылда Г. Виеру совет яҙыусылары делегацияһы составында Румынияға бара, «Secolul XX» («XX быуат») румын гәзите мөхәррирҙәре менән осраша. Һуңынан «Әсәй» исемле (шиғырҙар, 1975), мәктәпкәсә йәштәге бала өсөн «Albinuţa» («Бал ҡорто») (1980), «Fiindcă iubesc» («Сөнки яратам») (шиғырҙар, 1979) китаптары сыға.
1984 йылда «Мелодия» фирмаһы «Дискоклуб» серияһында Виеру шиғырҙарына Сильвия Кирияк, София Ротару, Штефан Петраке, Анастасия Лазарюк башҡарыуындағы Анатолий Кирияк йырҙар йыйынтығын сығара. Григоре Виеру шиғырҙарына («Adio», «Amor», «Молодость-цветок», «Песня о моей жизни», «Нежная мелодия», «Романтика»") йырҙарҙы София Ротару башҡарҙы.
Күп кенә молдаван композиторҙары Григоре Виеру шиғриәтенән илһам алған: Шағир үҙе йыр көйҙәре авторы була («Să creşti mare»), «Poftim de intraţi») һәм уның «Cine credе» йырҙар йыйынтығы сыға. Яҙыусының башҡа шиғырҙары ла йырға һалына — «Павлик Морозов: ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге галстук» (Pavlik Morozov: Cravata lui cea purpurie…), «Гүзәл Молдова» (Moldovă frumoasă), «Беҙ колхозда йәшәйбеҙ» (Noi vom trăi în comuna, Злата Ткач музыкаһы), «Ҡыҙыл Октябрь» (Octombrie cel roşu, Злата Ткач музыкаһы), «Беҙҙең флаг» (Steagul nostru, Валерий Ротару музыкаһы), «Пионерҙар килә» (Trec pionerii, Павел Ривилис музыкаһы).
Сәйәси эшмәкәрлеге
80-се йылдар аҙағында Румыния һәм Молдавияны берләштереү Хәрәҡәтенең иң актив ҡатнашыусыларының береһе була. 1989 йылда Молдавия ССР-ның халыҡ депутаты итеп һайлана. Кишиневта күп һанлы патриотик митингтарҙа ҡатнаша.
2001 йылдан һуң хакимлыҡ иткән Коммунистар партияһына оппозицияла була.
Вафаты
2009 йылдың 15 ғинуарынан 16-на ҡараған төндә Басарабяска — Кишинев трассаһында Яловен районы Дэнчень ауылынан алыҫ түгел ерҙә автомобиль аварияһына эләгә. Виеру үҙе пассажир була, руль артында Милли академия халыҡ бейеүе «Жок» ансамбленең директор урынбаҫары Георгий Мунтяну була. Кишинев ҡалаһы полицияһы авария сәбәбе тиҙлекте арттырыуҙа һәм машина йөрөтөүсенең арығанлығында тип белдерҙе.
Григоре Виеру Кишинев ҡалаһы «Ашығыс ярҙам» машинаһында больницаға алып киләләр, бында ул төндә — 2009 йылдың 18 ғинуарында сәғәт 1:20 вафат була. 2009 йылдың 20 ғинуары шағирҙың үлеме айҡанлы Молдавияла Матәм көнө тип иғлан ителә.
Исемен мәңгеләштереү
Кишиневта шағир исеме проспектҡа бирелгән һәм Классиктар аллеяһында уға бюст ҡуйылған. 2010 йылдың 31 авгусында шағир хөрмәтенә бюст шулай уҡ Страшеналарҙа ла ҡуйыла. Г. Виеруға һәйкәл Бухареста Херестрэу паркында ла урынлаштырылған.
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы (ижади псевдонимы З. Әйле; 10 апрель 1971 йыл) – журналист. 2010 йылдан «Киске Өфө» гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы. 2015 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018).
Аҙау походтары
1695 һәм 1696 йылдарҙағы Аҙау походтары — Рәсәйҙең Ғосман империяһына ҡаршы хәрби кампанияһы; батша ҡыҙы Софья Алексеевна хөкүмәтенең Ғосман империяһы һәм Ҡырым ханлығы менән башлаған һуғыштың дауамы; Пётр I тарафынан уның батшалыҡ осоро башында башлана һәм төрөк Аҙау ҡәлғәһен яулау менән тамамлана. Аҙау походтарында урыҫ ғәскәрҙәре составында башҡорттар ҡатнаша.
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы
Биографияһы
Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы Ниғәмәтйәнова 1971 йылдың 10 апрелендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Лағыр ауылында тыуған.
Аҙау походтары
1695 йылғы беренсе Аҙау походы
Батша ҡыҙы Софья хөкүмәте ҡолатылғандан һуң төрөктәргә һәм татарҙарға ҡаршы хәрби ғәмәлдәр туҡтатылып тора. Урыҫ ғәскәрҙәре татарҙарҙың һөжүмдәрен кире ҡағыу менән генә сикләнә. 1694 йылда хәрби ғәмәлдәрҙе тергеҙергә ҡарар ителә, был юлы ҡырым татарҙарына ҡаршы түгел, ә төрөктәрҙең Аҙау ҡәлғәһенә. Поход юлы ла үҙгәртелә: сүллек далалары аша түгел, ә Волга һәм Дон райондарынан үтә.
1695 йылдың ҡышында һәм яҙында Донда транспорт суднолары төҙөлә: Аҙауға барып етеү маҡсатында аталғылар (ишкәкле һәм елкәнле ағас караптар), ғәскәрҙәрҙе, боеприпастарҙы, аҙыҡ-түлекте һәм артиллерияны ташыу өсөн диңгеҙ кәмәләре һәм һалдар.
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы
Биографияһы
1994 йылда ҡулына диплом алғас, хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған яғында дауам итә: Салауат районының башҡорт телендә айырым һәм үҙ аллы нәшер ителә башлаған «Йүрүҙән» гәзитендә хәбәрсе, артабан яуаплы сәркәтип була. Райондағы хәл-ваҡиғаларҙы сағылдырған көнүҙәк материалдарын республика баҫмаларына ла тәҡдим итә.
Аҙау походтары
1695 йылғы беренсе Аҙау походы
1695 йылдың яҙында 3 төркөм менән П. Гордон етәкселегендәге (43 орудие һәм 10 мортир менән 9500 кеше), А. М. Головин (7000 кеше) һәм Ф. Лефорт (13 000 кеше) армияһы көньяҡҡа табан юл ала. Петр поход барышында беренсе бомбардир һәм бөтә кампания етәксеһе вазифаларын биләй. Днепрҙа ҡырым татарҙарына ҡаршы воевода Б. П. Шереметтев армияһы эш итә, уға шулай уҡ Мазепа казактары ла беркетелә.
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы
Биографияһы
1995 йылда йәш журналист туған телебеҙҙә шулай уҡ сағыштырмаса яңы сыға башлаған «Йәшлек» республика гәзитенә хәбәрсе итеп саҡырыла. «З. Әйле» ҡултамғаһы менән донъя күргән тәрән йөкмәткеле һәм ҡыйыу мәҡәләләр тиҙ арала авторҙы бөтә Башҡортостанға таныта, һөнәрҙәштәре араһында абруйын күтәрә. Йыл ярымдан һуң ул редакцияның ижтимағи-сәйәси бүлеге мөдире итеп үрләтелә. Был вазифаны ла тиҙ арала үҙләштерә, артабан йәштәр баҫмаһының баш мөхәррир урынбаҫары була.
Аҙау походтары
1695 йылғы беренсе Аҙау походы
Июнь аҙағында төп көстәр Аҙау ҡәлғәһен (Дон тамағында урынлашҡан була) ҡамай. Гордон көньяҡтан ҡаршы тора, Лефорт унан һулға, Головин (уның отрядында батша була) — уңға. 2 июлдә Гордон етәкселегендәге ғәскәрҙәр ҡамау эштәрен башлай. 5 июлдә уларға ҡалған корпустар ҡушыла. 14 һәм 16 июлдә урыҫтар ике ҡалансаны (Дон йылғаһының ике ярындағы ике таш башня, уларҙы судноларға йылғаға сығыуҙы ҡамасаулаған тимер сынйыр тоташтыра) баҫып алыуға өлгәшә. Кампания барышында был ысынында иң уңышлы ғәмәл була. Ҡәлғәлә Хәсән Арыҫлан-бей етәкселегендәге 7-меңлек төрөк гарнизоны урынлашҡан була. 5 августа Лефорттың пехота полктары 25000 казак ярҙамында ҡәлғәне алырға маташалар, әммә уңышһыҙ. Урыҫтар яғынан юғалтыуҙар (һәләк булғандар һәм яраланғандар) 1500 кеше тәшкил итә. 25 сентябрҙә ҡәлғәне икенсе тапҡыр һөжүмләйҙәр. Ф. М. Апраксин Преображенск һәм Семеновск полктары һәм 1000 Дон казактары менән ҡәлғәгә бәреп инә, әммә үҙ-ара аңлашмаусанлыҡ арҡаһында Апраксинға сигенергә тура килә. 2 октябрҙә ҡамау алып ташлана. 3000 стрелец «Новосергиевск ҡалаһы» тип исемләнгән оборона ҡалансаларында ҡалдырыла.
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы
Биографияһы
Бер үк ваҡытта, «Йәшлек» гәзитенә ҡушымта итеп, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының «Ҡоролтай» исемле махсус баҫмаһын шәхсән әҙерләп биш йыл дауамында нәшер итә.
Аҙау походтары
П. Шереметевтың Ҡыз-кәрмәнгә походы
Баяр һәм воевода П. Б Шереметев етәкселегендәге айырым корпус (25 мең кешеменән Мазепа казактары ярҙамында (яҡынса 35 мең казак) 30 июлдә төрөктәрҙән дүрт ҡәлғәне тартып ала: Ҡыз-кәрмән, Мустрит-кәрмән, Аслан-кәрмән һәм Тауан утрауындағы Мөбәрәк-кәрмән.
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы
Биографияһы
Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының журналистика бүлегендә уҡыған һәм Башҡорт йәштәре иттифағының әүҙем ағзалары булған студенттар менән бергә «Оран» исемле гәзит сығарыуҙы ойоштора.
2003 йылда республика журналистарының «Салауат эҙҙәре буйлап» тип аталған автоэкспедицияһында ҡатнаша, Эстонияның Палдиски ҡалаһынан урап ҡайтҡас, үҙ тәьҫораттарын тиҙ арала уҡыусыларына еткерә.
Аҙау походтары
1696 йылғы икенсе Аҙау походы
Баяр А. С. Шеинға бирелгән ҡоро ер ғәскәрҙәре етәкселеге үҙгәртеп ҡорола: ғәскәрҙәр өс дивизияға («генераллыҡтар») бүленә, улар менән П. Гордон, А М. Головин һәм Ригимон етәкселек итә. Флот етәкселегенә Ф. Лефорт тәғәйенләнә.
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы
Биографияһы
2010 йылда Башҡортостан Республикаһынан, Рәсәй Федерацияһының 35 төбәгенән һәм донъяның 18 иленән 850-нән артыҡ делегат ҡатнашҡан III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына әҙерлек һәм уны үткәреү барышында Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәтенә етәкселек итә.
Аҙау походтары
1696 йылғы икенсе Аҙау походы
Юғары указға ярашлы, ғәскәргә ингән холоптар азатлыҡ ала. Ҡоро ер армияһы ике тапҡырға арта һәм 70 мең кеше тәшкил итә. Уға шулай уҡ Запорожье һәм Дон казактары һәм ҡалмыҡ атлылары инә.
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы
Биографияһы
2010 йылдан «Киске Өфө» гәзитенең бүлек мөдире булып һөнәри эшмәкәрлеген дауам итә. Бөгөн дә ул — ойоштороусыһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте булған ошо баҫманың беренсе категориялы хәбәрсеһе.
Аҙау походтары
1696 йылғы икенсе Аҙау походы
1696 йылдың 16 майында урыҫ ғәскәрҙәре ҡабаттан Аҙауҙы ҡамап ала.
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы
Шәжәрәһе
Ҡәбилә берләшмәһе — Әйле. Ырыу — Тырнаҡлы. Аймаҡ — Туҡтаһындар. Ара — Оҙон бармаҡтар Ағас — тирәк. Оран — һандал. Ҡош — шоңҡар. Тамға — һәнәк.
Аҙау походтары
1696 йылғы икенсе Аҙау походы
20 майҙа Дон тамағында казактар галераларҙа төрөк йөк суднолар ҡарауанына һөжүм яһайҙар. Һөҙөмтәлә 2 галера һәм 9 бәләкәй судно юҡҡа сығарыла, ә бер ҙур булмаған судно тартып алына. 27 майҙа флот Аҙау диңгеҙенә сыға һәм ҡәлғәне тәьмин итеү нөкәтәләренән айыра. Килеп еткән төрөк хәрби флотилияһы алышҡа инергә ҡыймай.
10 һәм 24 июндә төрөк гарнизонының сабауылдары кире ҡағыла. Был гарнизон 60 мең татар менән нығытылған булған, улар лагерь булып Аҙауҙан көньяҡҡараҡ Кагальник йылғаһы аръяғында торған.
16 июлдә ҡамауға әҙерләнеү эштәре тамамлана. 17 июлдә 1500 Дон казактары һәм Запорожье казактарының бер өлөшө үҙ белдеге менән ҡәлғәгә баҫып инәләр һәм ике бастионда йәшеренеп ултыралар. 19 июлдә, оҙайлы артиллерия туптан атыуҙан һуң, Аҙау гарнизоны бирелә. 20 июлдә шулай уҡ Лютих ҡәлғәһе лә бирелә.
23 июлгә ҡарата Пётр I ҡәлғәлә яңы нығытмалар планын раҫлай, сөнки улар алыш һәҙәмтәһендә бик ныҡ ҡыйратылған була. Аҙауҙа диңгеҙ флоты өсөн уңайлы гавань булмай, шуға күрә 1696 йылдың 27 июлендә Таган ҡултығында күпкә уңайлыраҡ гавань һайлана. Ике йылдан шул урында Таганрог ҡалаһына нигеҙ һалына.
Воевода Шеин икенсе Аҙау походындағы ҡаҙаныштары өсөн беренсе урыҫ генералиссимусы исемен ала.
Башҡорттарҙың Аҙау походтарында ҡатнашыуы
1-се Аҙау походы уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. 2-се походта урыҫ ғәскәрҙәренең дөйөм һаны яҡынса 65 мең тәшкил итә, шул иҫәптән 3 меңгә яҡын башҡорттар, ҡалмыҡтар һәм Яйыҡ казактары. Ҡоро ер яғынан ҡәлғәне урыҫ армияһы ҡамап ала, төрөктәр үҙенең флоты һәм союздашы булған Аҙауҙы азат итергә тырыша. 1696 йылдың 14 июнендә казактар аталғыларға тейәлеп, Ҡырым ханы ғәскәрҙәре ярҙамында Дон йылғаһының тамағына килеп ингән десантлы төрөк флотын (яҡынса 4 мең кеше) һөжүмләй. Төрөктәр ике карабын юғалтып, диңгеҙгә сигенә һәм башҡа әүҙем ғәмәлдәр үткәрмәй. Кубань татарҙарының атакалары казактар һәм башҡорттар тарафынан кире ҡағыла. 17 июлдә казактар ҡәлғәне һөжүмләп ҡарайҙар, үрҙе яулайҙар, әммә өҫтәмә көстәр булмау сәбәпле кире сигенергә мәжбүр булалар. 19 июлдә, һөйләшеүҙәрҙән һуң, Аҙау ҡәлғәһе бирелә.
Рәсәй тарихында киң билдәле шәхес Алдар-батыр ҙа батша Петр I алып барған Аҙау походтарында ҡатнашып, ҙур батырлыҡтар күрһәткән. Алыштар алдынан ҡаршы торған армиялар араһында көс һынашыу йолаһы үткәрелгән. Шундай көрәштә башҡорт уҙаманы, данлыҡлы Алдар Иҫәкәев (Алдар Иҫәнгилдин) айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Яу алдынан батырҙар көрәшендә черкес батырын еңеп, дан ала. Батша уны ике мәртәбә тарханлыҡ дәрәжәһенә сығара.
Аҙау походтарында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 62 башҡорт яугирына тархан титулы бирелә.
Аҙау походтарының әһәмиәте
Аҙау кампанияһы һуғыш барышында артиллерияның һәм флоттың мөһимлеген күрһәтә. Әлеге һуғышта флот һәм ҡоро ер ғәскәрҙәренең үҙ-ара уңышлы бәйләнеше асыҡ күренә (бигерәк тә инглиздарҙың Квебекты (1691) һәм Сен-Пьерҙы (1693) штурмлауҙағы уңышһыҙлыҡҡа осрау миҫалдарында).
Походтарҙы әҙерләүҙә Петр ойоштороу һәм стратегик һәләттәрен асыҡ күрһәтә, уңышһыҙлыҡтарҙан һығымталар яһауға һәм ҡабаттан һөжүм итеү өсөн көстәр йыйыуға һәләтле булыуын асыҡ сағылдыра.
Уңыштарға ҡарамаҫтан, өлгәшелгән һөҙөмтәләр буйынса эштәрҙең тамамланмағанлығы күренә: Ҡырымды йәки һис юғында Керчты яулап алмайынса Ҡара диңгеҙгә сығыу мөмкин түгел. Аҙау ҡәлғәһен тотоп тороу өсөн флотты төҙөүҙе дауам итергә һәм дәүләтте заманса диңгеҙ караптары менән тәьмин итерлек белгестәр әҙерләргә кәрәк була. 1696 йылдың 20 (30) октябрендә Баяр Думаһы тейешле ҡарар ҡабул итә: «Морским судам быть…». Ошо датаны урыҫ регуляр хәрби-диңгеҙ флотының тыуған көнө тип һанарға була. Караптар төҙөү буйынса киң программа раҫлана — 52 (һуңғараҡ 77) карап; уны тәьмин итеү өсөн яңы йөкләмәләр индерелә.
Рәсәйҙең хәл-торошон нығытыу һәм "Изге лига"ның ғәмәлдә булыуын раҫлау маҡсатында «Бөйөк илселек» булдырыла.
Төркиә менән һуғышты Константинополь солох килешеүе (1700) тамамлай.
Танкв-Я-Сос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пышей
Пышей — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.