cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Япто-Яга
Оло Япто-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Народа йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаратал (Дәүләкән районы)
Ҡаратал (Каратал) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 87 кеше. Почта индексы — 453425, ОКАТО коды — 80222816006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡортостан ҡоштары (белешмә китап)
Башҡортостан ҡоштары- ҡоштар тураһында белешмә китап. Китапта Башҡортостанда йәшәгән һәм осраған ҡоштар, уларҙың төйәкләнгән урындары, тереклек итеү шарттары тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирелә. Автор ҡоштарҙың әҙәби башҡорт телендәге һәм ерле һөйләштәрҙәге исемдәре, уларҙың тауыштарының яңғыраштары тураһында ла яҙа. 1986 йылда Өфөлә сыҡҡан был китаптың авторы-  филология фәндәре докторы Ишбирҙин Э. Ф.
Эстәлеге
Китапта 257 ҡош тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирелә. Бынан тыш был китапта Башҡортостандағы ҡоштар исемдәренең алфавит күрһәткесе, китапта килтерелгән ҡош исемдәренең башҡортса-русса-латинса һүҙлеге, «Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы»на индерелгән ҡоштарҙың исемлеге, 43 таблицала бер отрядҡа ҡараған ҡоштарҙың аҡлы-ҡаралы һүрәттәре урын алған. Был белешмә бөтә тәбиғәт һөйөүселәргә, уҡыусылар, уҡытыусыларға һәм башҡорт теле менән ҡыҙҡһыныусыларға тәғәйенләнгән.
Йосопов Сәйфулла Ғәйфулла улы
Йосопов Сәйфулла Ғәйфулла улы (23 апрель 1912 йыл — 7 август 1943 йыл) — совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында дошман амбуразураһын күкрәге менән ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир. Айырым диңгеҙ пехотаһы разведка батальонының отделение командиры.
Биографияһы
Сәйфулла Ғәйфулла улы Йосопов 1912 йылдың 23 апрелендә хәҙерге Башҡортостандың Шишмә районы Сәлих ауылында тыуған. Ауылдағы мәктәпте тамамлағандан һуң Ленинград, Ҡазан ҡалаларында уҡый. Өфөлә НКВД органдарында хеҙмәт итә.
1940 йылдың ғинуарынан Сәйфулла совет-фин һуғышында саңғы батальоны яугиры сифатында ҡатнаша. 1942 йылдың июль айында Төньяҡ-Кавказ фронтындағы 18-се армияның 143-се айырым диңгеҙ пехотаһы батальонына ебәрелә. Һуғыштан һуң күп йылдар дауамында республикала, уның тыуған төйәге — Шишмә районында — Сәйфулла Йосоповтың ҡаһарманлығы тураһында билдәле булмай. Тәүгеләрҙән булып 1985 йылда Матросов подвигын ҡабатлаған Сәйфулла Йосопов хаҡында «Советская Башкирия» гәзитендә башҡорт яҙыусыһы Яныбай Хамматов яҙып сыға. Үҙенең мәҡәләһен ул Советтар Союзы маршалы А. А. Гречконың «Годы войны» исемле китабына һәм Юрий Стрехниндың «Отряд Бороды» тигән китабына таянып яҙа.
Ҡаһарманлығы
Сәйфулла Йосопов — Александр Матросовтың (Шәкирйән Мөхәмәтйәнов) батырлығын ҡабатлаған яугир. 1943 йылдың 7 авгусында Новороссийск эргәһендә бик ҙур десант төшөрөлгән саҡта Сәйфулла Йосопов Долгая бейеклеген һөжүм итеүҙе үҙ өҫтөнә алырға теләк белдерә һәм үҙ ғүмерен ҡорбан итеп, дошман дзотының амбразураһын күкрәге менән ябып, яугирҙарға ҡабаттан атакаға күтәрелергә мөмкинлек бирә /. Атышыу тымғас, төндә, иптәштәре дзотҡа барып етеп, Йосоповтың бик күп пулялар менән тишкеләнеп бөткән кәүҙәһен алып киләләр һәм автоматтарҙан өс ҡат залп биреп, батырҙы алғы һыҙыҡтан яҡын ғына ерҙә, Долгая бейеклегендә, ерләйҙәр. Был тиңһеҙ алышта Йосоповтың командиры В. Калганов ҡаты яралана һәм шул сәбәпле ул Йосоповтың бүләкләү исемлегенә айырым, бик мөһим булған деталдәрҙе, индерә алмай, әммә ул һуңынан барыһын да яҙыусы Ю. Стрехнинға һөйләп бирә һәм Йосоповтың данлы исеме уның «Бороданың отряды» китабында урын ала (Борода — разведчиктар отрядының командиры Калгановтың ҡушаматы). Диңгеҙ пехотаһы разведчиктар батальоны үткәргән операциялары һөҙөмтәһендә совет һалдаттарының эре десанты уңышлы башҡарыла. Тыуған яғында яҡташының батырлығы тураһында әле бер нимә лә билдәле булмай. Йосоповтың батырлығы китаптарҙа, Я. Хамматовтың мәҡәләһендә тасуирланғандан һуң, эҙләнеү эштәре башлана. СССР-ҙың Оборона министрлығының баш кадрҙар идаралығы 1968 йылдың 18 декабрендә республиканың запросына, Йосопов Сәйфулла Ғәйфулла улының 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградланыуы тураһында (1943 йылдың 8 сентябрендәге 18-АР СКФ № 076/Н-се һанлы приказ) хәбәр итә. Орден тапшырылмаған булып иҫәпләнә. Артабанғы эҙләнеүҙәр Йосоповтың наградлау ҡағыҙҙарын табыуға алып килә:
«7 августа 1943 года красноармеец Юсупов добровольно вызвался на штурм ДЗОТа, на высоте Долгая под г. Новороссийском. С криком «За Родину», «За Сталина», он смело вырвался вперед и стал гранатами поражать противника. После израсходования запаса гранат, он хладнокровно и метко короткими автоматными очередями расстреливал румын, появившихся в ходах сообщений; израсходовав весь свой запас, он собрал гранаты у раненых и убитых и сдерживал наседавшего контратакующего противника, смело, дерзко и хладнокровно действовал т. Юсупов в этом бою, уничтожив при этом 4-х румынских солдат... Кроме того, собранные гранаты он успел забросить в амбразуру ДЗОТа противника. Тов. Юсупов смело, храбро и героически вел себя на поле боя и погиб со славою. Достоин награждения орденом Отечественной войны 1 ст. Командир 318 стр. дивизии полковник Бруцкий. Командующий 18 армии генерал-лейтенант Лесемидзе. Член военного Совета армии генерал-майор Колонии. Приказ 18 армии№ 976/Н от 8.9.43 г. награжден Орденом Отечественной войны 1 степени» ..
Следопыттар ҡиммәтле награданы Шишмә райвоенкоматына ҡайтарыуға һәм туғандарына тапшырыуға өлгөшөлөр. Еңеүҙең 45 йыллығы билдәләгән көндәрҙә Сәлих ауылында үткән митингыла 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (2560595-се һанлы) Сәйфулланың һеңлеһе Нәғимә Ғәйфулла ҡыҙы Куликоваға тапшырыла.
Хәҙерге көндә С. Йосоповтың ерләнгән урыны, һуңғы төйәге урыны билдәләнде. Быны асыҡлау өсөн сығышы буйынса Башҡортостандан булған Ҡара Диңгеҙ флоты ветераны Геннадий Дубровин (Краснодар крайының Новороссийск ҡалаһында йәшәй) күп көс һала. Дубровин үҙ теләге менән Сәйфулла Йосоповтың ерләнгән урынды билдәләү буйынса эшкә тотона, уның тарафынан Йосоповтың һәм уның бергә ерләнгән 390 иптәшенең исемдәре уйып яҙылған Иҫтәлекле таҡтаташ табылыуы тулыһынса батырҙың яҙмышындағы аҡ таптарҙы юҡҡа сығарҙы. Хәҙер инде 318-се уҡсылар дивизияһының 4-се рота отделениеһының командиры Сәйфулла Йосоповтың һөйәктәре Новороссийскиҙан һигеҙ километр алыҫлыҡта, «Грушовая» нефтебазаһынан көнсығышыраҡ, шәһиттәр ҡәберендә ятҡаны бик яҡшы билдәле.
Сәйфулла Йосопов тураһында бик күп китаптар, мәҡәләләр яҙылған, музейҙарҙа уға бағышланған фотоинформацион мәғлүмәттәр тупланған, уның үлемһеҙ батырлығы хаҡында мәктәп уҡыусылары тикшеренеү эштәре яҙалар. Сәлих ауылында С. Ғ. Йосопов музейы асылған. Уның исеме Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яҡташтар иҫтәлегенә ҡуйылған обелискыға индерелгән. Ураҙбахты урта мәктәбенең уҡыусылары уҡытыусылар етәкселегендә мәктәптә Йосоповтың батырлығына бағышланған Хәрби дан бүлмәһен ойошторғандар.
Һуғыш апофеозы
Барлыҡҡа килеү тарихы
Картина 1871 йыл да яҙыла. Башта ул «Тамерлан тантанаһы» («Торжество Тамерлана») тип атала. Уй-фекер урта быуаттарҙағы хаким һәм полководец Аҡһаҡ Тимер (Тамерлан) ғәскәрҙәре артынан ҡалдырған баш һөйәге пирамидалары менән бәйле була, ләкин картина аныҡ тарихи вағиға эйә түгел.
Тарихҡа ярашлы, бер мәл Тамерланға Бағдад һәм Дамаск ҡатын-ҡыҙҙары мөрәжәғәт итә. Улар ирҙәренең гонаһтар һәм аҙғынлыҡ ҡылыуына зарлана. Шунан Тамерлан 200 меңлек армияһының һәр яугирына фәхеш ирҙәрҙең ҡырҡылған башын алып килергә ҡуша. Приказ үтәлгәс, баштарҙан ете пирамида һалына.
Икенсе версия буйынса, билдәле «Апофеоз войны» картинаһын Верещагин Кашгар хакимы хикәйәте тәьҫирендә ижад итә. Ҡашғарала Вәлихан-тора Европа сәйәхәтсеһен язалай һәм уның башын башҡа язаланған кешеләрҙең баш һөйәгенән һалынған пирамида түбәһенә һалырға бойора. 1867 йыл Верещагин Төркөстанға сығып китә. Унда Төркөстан генерал-губернаторлығндағы К. П. Кауфман прапорщигы була. Ул ваҡытта Рәсәй был ерҙәрҙе яулап ала, һәм Верещагин үлемгә һәм мәйеттәргә ҡарата, үҙ сиратында, миһырбанлыҡ һәм кешелеклек тойғоһо тыуҙыра .Бында билдәле «Төркөстан серияһы» барлыҡҡа килә. Унда рәссам-баталист һуғыш алыштарын ғына түгел, Урта Азияла көндәлек тормош һәм тәбиғәт һәм күренештәрен дә һүрәтләй. Ә 1869 йылда Көнбайыш Ҡытайға сәйәхәтенән һуң, 1864 йылда Цин империяһы власына ҡаршы көрәшкә күтәрелгән мосолман баш күтәреүселәре урындағы Ҡытай халҡын аяуһыҙ ҡырып, юлдарында ерләнмәгән һөлдәләр өйөмдәрен ҡалдыра, «Һуғыш апофеозы» картинаһы күренеше барлыҡҡа килә.
Ләкин «Һуғыш апофеозын» натуранан һүрәтләү тип иҫәпләргә ярамай. Был реаль эскиз-һүрәттәр Верещагиндың «Чугучактағы театр емереклектәре» тигән аҙ билдәле гениаль картинаһынан үҫкәндер, күрәһең. Унда ла бина емереклектәре араһында кешеләрҙең баш һөйәктәре ята. . Был картинаның төп нөсхәһе Дәүләт Третьяков галереяһында һаҡлана.
1864—1865 йылдарҙа баш күтәреүселәр ҡалала Цин гарнизондарын юҡ итеп, ислам динен ҡабул итеүҙән баш тартҡан урындағы ҡытайҙарҙы һәм маньчжурҙарҙы турап ташлағас, төбәктә Цин ғәскәрҙәре ҡалмай. 1877—1878 йылдарҙа ғына Цзо Цзунтан етәкселегендәге Цин ғәскәрҙәре үҙ дәүләтен төҙөгән мосолман ихтилалын баҫтыра, шуға күрә 1869 йылда Чугучакта Верещагин, популяр әҙәбиәттә аңлатыуҙарынса, цин ғәскәрҙәренең түгел, ә баш күтәреүселәрҙең ғәмәлдәре һөҙөмтәһен күрә
Сюжет
« Һуғыш апофеозы» — Верещагиндың иң сағыу әҫәрҙәренең береһе. Картинала емерелгән ҡала һәм күмерле ағас фонында, ҡыҙған дала араһында, кеше баш һөйәктәренән пирамида һүрәтләнгән; пирамида тирәләй ҡоҙғондар өйөрөлә. Картинаның бөтә деталдәре, шул иҫәптән һары полотно колориты — үлем һәм бөлгөнлөк символы. Асыҡ зәңгәр күк картинаның үле булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. «Һуғыш апофеозы» идеяһын шулай уҡ баш һөйәгендәге ҡылыстан һәм уҡ ярыҡтарынан ҡалған йөйҙәр сағылдыра.
Баш һөйәктәреңең бер өлөшө кешеләрҙең һуңғы хис-тойғоларын һаҡлап ҡалған: ҡот осҡос, түҙә алмаҫлыҡ ғазап. Билдәле рус художество тәнҡитсеһе Владимир Васильевич Стасов «Һуғыш апофеозы» тураһында яҙа: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Эш бында Верещагиндың яндырылған ҡоро даланы һәм уның араһында әле серегән, бәлки, ит киҫәген эҙләп тапҡан ҡоҙғондар өйөрөлгән баш һөйәктәре пирамидаһын ниндәй оҫталыҡ менән яҙыуында ғына түгел. Юҡ! Был күренештә төҫтәрҙең виртуаллеге менән сағыштырғанда күпкә ҡиммәтлерәк һәм юғарыраҡ: тарихсының һәм кешелек судьяһының тәрән хисе Василий Верещагин: «Мин ғүмерем буйы ҡояшты бик яраттым. Ә кешеләр бер-береһен үлтермәһә, шатланып тик бер Ҡояшты яҙыр инем».
Картинаның үҙенсәлекле рамаһы шулай уҡ дөйөм уй-фекергә, уйға хеҙмәт итә һәм аҫҡы яғында семәрле яҙыу : «Бөтә бөйөк яулап алыусыларға — үткәндәргә, бөгөнгөһөнә һәм киләсәгенә арнала».
Ҡаратал (Уйылға ҡушылдығы)
Ҡаратал — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының һул ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Увелька йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Венгельсдорф
Венгельсдорф (Wengelsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 905 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6688 һәм автомобиль коды — BLK.
Баязитова Зифа Ғаяз ҡыҙы
Баязитова Зифа Ғаяз ҡыҙы (4 июнь 1951 йыл) — театр актёры. 1979 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1998).
Биографияһы
Зифа Ғаяз ҡыҙы Баязитова 1951 йылдың 4 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Күсей ауылында тыуған.
Ай-Емын-Кеу-Шор
Ай-Емын-Кеу-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хуута йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Баязитова Зифа Ғаяз ҡыҙы
Биографияһы
Унан һуң Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында эшләй башлай.
Ай-Емын-Кеу-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Баязитова Зифа Ғаяз ҡыҙы
Ролдәре
Сәриә («Бөркөт ҡанаты», Г. Исхаҡов; дебют, 1973), Гөлйемеш («Байрамбикә», Р. С. Янбулатова), Сара («Ҡара сәскәләр», В. Г. Ғәлимова, С. Джемаль романы буйынса), Зилиә («Илама, һылыу!» — Н. Ғәетбаев), Ямал («Ҡыр ҡаҙҙары», Р. А. Сафин), Жихан («Башмағым»), Фекла Ивановна («Өйләнеү» — «Женитьба», Н. В. Гоголь), Коринкина («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр», А. Н. Островский), Фәриҙә («Париж егете Әлфәнис» Л. В. Вәлиев).
Ай-Емын-Кеу-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әңгәсәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Әңгәсәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Әңгәсәк ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Һарыһыу (күл)
Һарыһыу (Sarısu) (Һары күл) — Әзербайжандағы бик ҙур күл, Имишли һәм Сабирабад райондары биләмәһендә урынлашҡан.
Күл Имишли (башҡортса Емешле) һәм Сабирабад райондары аша Кура (Kür -Күр) йылғаһы буйлап көньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Уның майҙаны 65,7 км², максималь оҙонлоғо — 22 км, максималь киңлеге — 3 км, тәрәнлеге 6 метрға етә. Был төбәктәге дүрт ҙур күлдең береһе, илдә иң ҙуры. Күлдең һыуы сөсө. Һарыһыу (Аҡкүл) тигән күлдән килгән ҡылымлыҡтан, ер аҫты һыуҙарынан һәм яуым-төшөмдән тулылана. Күлдән һыу Кура йылғаһына төшә. Һыуын Кураға ағыуҙы Мурадбейли һыу түгеүсе станцияһы көйләй.
Күлде уратҡан тәбиғәт
Имишли районынан башланған күл бында Мил (Mil düzü) һәм Муған тигеҙлектәре аша ағып үтә. Мил тигеҙлеге диңгеҙ кимәлендә ята. Ярымсүллек. Һауаһы ҡоро, йәйҙәре эҫе. Тәбиғәте Муғандыҡына оҡшаған.
Күл бер осо менән барып сыҡҡан Сабирабад районы Муған (Muğan düzü) тигеҙлегендә урынлашҡан. Тигеҙлек диңгеҙ кимәленән түбәндәрәк ята. Тупрағы көрәндең төрлө төҫөндә, ялан яҡҡа хас, урыны менән тоҙло. Бында үҫемлектәр донъяһы ярымсүллеккә ярашлы. Әрем, эфемерҙар, тоҙло ер үләндәре үҫә. Далаһында йәйрән, сысҡан, йылан һәм башҡа хайуандар осрай. Мамыҡ сәскән баҫыуҙар бар. Һуғарырға һыуҙы Һарыһыуҙан алалар.
Күл кеше йәшәгән райондарҙан шоссе менән айырылған, ул һыуҙы бысраныуҙан кәртәләп тора. Көньяҡ өлөшө элек нефть сығарғанда бысранып торған булған.
Һарыһыуҙың яр буйҙары һаҙмырт һәм һаҙлыҡтарҙан тора. Күлдәге һыу күләме яҡынса 60 млн м³. Яҙлы-көҙлө һыу кимәле күтәрелә. Ҡышҡыһын яҡынса 11 көн туңып тора. Һарыһыуҙың һыуы ныҡ ҡаты, көслө минералләшкән.
Күл һаҙанға һәм воблаға бай. Ҡоштар йылы яҡҡа киткәндә ошонда ҡунып китеүе менән әһәмиәтле (ҡоштарҙың миграцияһы). Күлдең уңайлы шарттары ҡышҡы осорҙа 300—350 меңләп ҡошто йәлеп итә.
Һарыһыу балыҡ тотоу һәм был яҡтың ҡоро тәбиғәтендә баҡсаларҙы һәм баҫыуҙарҙы һуғарыу — ирригация өсөн файҙаланыла.
Һарыһыу атамаһы гидронимдарҙа
Ҡаҙағстанда Ҡарағанда, Кызылорда һәм Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәләре аша аҡҡан Һарыһыу тигән йылға бар. Төркиәнең Анталья ҡалаһында шулай уҡ ҙур булмаған йылға Һарыһыу тип атала. Уның да һыуы һары. Атама ҡаланың ошо йылға аҡҡан бер биҫтәһенә лә бирелгән. Чечняла, Ҡырымда ла шундай атамалы йылға һәм төбәк бар.
Инжир
Инжи́р (Fícus cárica) — туттар ғаиләһе фикус ырыуына ҡараған япраҡ ҡойоусы субтропик үҫемлек. Кария фикусы инжирҙың тыуған төйәге — Кесе Азия провинцияһының боронғо Кария тау өлкәһе тигән урын исеме менән аталған. Урта Азияла, Кавказда, Сочиҙа, Карпат тауҙарында, Ҡырымда һәм хатта Рәсәйҙең урта һыҙатында (сорттарҙы дөрөҫ һайлағанда һәм тәрбиәләгәндә) асыҡ тупраҡта емеш биргән үҫемлек булараҡ үҫтерелә.
Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә, Кавказ аръяғында, Ҡырымдың Көньяҡ ярҙарында, Карпат тауҙарында, Краснодар крайының Ҡара диңгеҙ буйында, Урта Азияла, Иран таулығында киң таралған.
Инжир — иң боронғо культуралы үҫемлектәрҙең береһе һанала. Культурала инжир башта Ғәрәбстанда үҫтерелгән, унан Финикия, Сүриә һәм Мысыр үҙләштергән. Б. э. т. XIII быуатта Пилос батшалығының ауыл хужалығында мөһим роль уйнаған. Америкаға тик XVI быуат аҙағында ғына эләгә.
Диндә
Тәүрат китабында инжир ағасының япрағы Әҙәм менән Һауаның тән яланғаслығын ҡаплар өсөн ҡулланылған. Тәүрат китабынан тыш, инжир Иҫке һәм Яңы Гәһедтә күп тапҡыр телгә алына. Ғайса пәйғәмбәрҙең бер ҡиссаһы — өсөнсө йыл емеш бирмәгән һәм йөҙөм баҡсаһының хужаһы уны ҡырҡып алырға теләгән йөҙөм баҡсаһындағы емешһеҙ инжир тураһындағы ҡисса. Библия инжиры башлыса диңгеҙ ярҙары тигеҙлегендә йәки Иорданияның эҫе үҙәнендә үҫкән.
Боронғо Римда ҡырағай фига ағасы, руминаль инжир ағасы дини һәм мифологик әһәмиәткә эйә булған; уны ҡатын-ҡыҙ символы тип иҫәпләнгән смокваның ирҙәр аналогы итеп хөрмәт иткәндәр. Фига емештәрен алыу өсөн, культуралы инжир ағасы ботаҡтарына ҡырағай инжир ағасының ботаҡтарын элгәндәр; был операция «капрификация» (caprificatio) исеме аҫтында билдәле булған, уның тураһында Плиний һәм Теофраст яҙып үтә.
Ҡөрьәндә шулай уҡ инжир менән бәйле Әт-Тин сүрәһе бар.
Ботаник тасуирламаһы
Аҡһыл һоро төҫтәге, шыма ҡабыҡлы ағас.
Япрағы эре, сиратлы, 3-5-7 бармаҡса айырсалы йәки айырым, ҡаты, ҡойолоусы япраҡ ҡолаҡсынлы. Япраҡ ҡуйындарында ҡыҫҡа генератив үрентеләр, ике типтағы сәскәлектәр — каприфигтар һәм фигалар (сиконий) үҫешә. Улар төрлө ағастарҙа үҫешә, күсәренең өҫкө өлөшөндә һәм эсендә ваҡ күркһеҙ айырым енесле сәскәләр урынлашҡан ҡыуышлыҡ булған шар һымаҡ-овал формала үҫеүе менән ҡылыҡһырлана. Каприфигтар — составында ата сәскәләр булған ваҡ сәскәлектәр: сәскә формулаһы 12px һәм Фигалар — ҡыҫҡа бағаналы инә галл сәскәләре: 18px.
Инжирҙың, яһалма сығарылған партенокарпик сорттарҙан тыш, бик ҡыҙыҡлы һеркәләнеү: ул һеркәне ата ағасынан инә ағастарына күсергән ҙур булмаған ҡара бластофаг һағыҙаҡтары ярҙамында үтә. Бластофагтар үҙҙәре инжирһыҙ үрсей алмайҙар. Инә һағыҙаҡ инжир сәскәлеге эсендә ҡанатһыҙ иркәк менән аталанғас та ата сәскәлектең осондағы тишек аша тышҡа сыға. Өҫтәүенә үҙенең тәненә ата сәскәләренән һеркә ҡабул итә. Ата сәскәлектәрҙе эҙләп һағыҙаҡтар инә сәскәлектәрҙең бер өлөшөнөң эсенә инәләр. Улар индергән һеркә емешлек ауыҙына эләгә һәм шуның һөҙөмтәһендә сәскәләр һеркәләнә. Палеонтология мәғлүмәттәренә ҡарағанда, бындай һеркәләндереү системаһы кәм тигәндә 34 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән.
Фигалар эсендә орлоҡтары булған һутлы, татлы, груша һымаҡ ҡуш емештәргә әйләнә. Улар ваҡ төксәле йоҡа тиресә менән ҡапланған була. Осонда тәңкәләр менән ҡапланған бәләкәй генә тишек — күҙ бар. Инжир ҡуш емештәре, сортына ҡарап, һарынан алып ҡара-күк төҫкә тиклем булалар. Йышыраҡ һарғылт йәшел емештәр осрай.
Химик составы
Инжирҙың яңы емештәрендә 24 процентҡа тиклем (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 75%), киптерелгәндәрҙә 37 процентҡа тиклем шәкәрҙәр (глюкоза, фруктоза) бар. Емештәрендә — органик кислоталар, дуплау матдәләре, аҡһымдар, майҙар, япраҡтарында кумариндар (уларҙың иң мөһимдәре — псорален һәм бергаптен) бар.
Инжирҙың яңы емештәрендә 1,3 процентҡа тиклем аҡһымдар, 11,2 % шәкәрҙәр, 0,5 % ҡына кислоталар бар. Киптерелгән фигаларҙа аҡһым өлөшө — 3-6 %-ҡа, шәкәр — 40-50 %-ҡа тиклем арта, был уларға тәрән татлы тәм бирә һәм туйыу тойғоһон уята (киптерелгән емештәрҙең калориялылығы — 100 граммға 214 ккал). Уларҙа витаминдар (β-каротин, B1, B3, PP, C), минераль матдәләр ҙә (натрий — 100 граммға 18 мг, калий — 268, кальций — 34 тиклем, магний — 20 тиклем, фосфор — 32 тиклем) бар. Киптерелгән инжирҙа калий финиктарҙағы кеүек күп тиерлек, калий күләме буйынса уларҙан сәтләүектәр генә өҫтөн. Өлгөрмәгән емештәрендә әсе һөт һымаҡ һуты бар, шуға күрә ашарға яраҡһыҙ.
Хужалыҡ өсөн әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Инжирҙы яңы йыйылған, киптерелгән һәм консерваланған килеш ҡулланалар. Яңы емештәрҙән ҡайнатмалар һәм джем бешерәләр. Емештәрендә бик күп ваҡ орлоҡтар бар, ә тәме үтә йәки уртаса татлы. Әгәр һәр емештә 900-ҙән ашыу орлоҡ булһа — был бик яҡшы, йомшаҡ инжир. 500-ҙән кәмерәк булһа — уртаса. Орлоҡһоҙ сорт та бар, ул һағыҙаҡтар ярҙамында һеркәләнеүгә мохтаж түгел, әммә уның ҡуш емештәре тәмле һәм һутлы түгел.
Киптереү өсөн күберәк асыҡ төҫтәге, алтынһыу ҡабыҡлы һәм аҡ итләсле, диам. яҡынса 5 см булған емештәр ҡулланыла. 3-4 көн ҡояш аҫтында киптерәләр.
Андалусияның Коинында ғәҙәттәгесә инжир икмәге бешерелгән.
Культурала инжир уңышы мул — гектарынан 20 тоннаға тиклем. Инжир талымһыҙ: ярлы ерҙәрҙә, таш ишелмәләрендә, ҡаяларҙа, таш стеналарҙа үҫә ала. Ләкин ҡеүәтле ағастар йылға үҙәндәрендә, яҡшы һыу тәьмин ителгән шарттарҙа осрай. Инжир ағасы икенсе — өсөнсө йылда емеш бирә башлай, 30-60 йәшкә тиклем, ә ҡайһы бер осраҡта 300 йәшкә тиклем йәшәй. Күпселек урындарҙа фига ағасы сәскәләрен яһалма һеркәләндереү өсөн капрификация үткәрелә.
Дарыу итеп ҡулланыу
Сентябрь-октябрь айҙарында емештәрҙе алғандан һуң йыйып, киптерелгән инжир япраҡтарын ҡулланалар (Folium Ficusi caricae) дарыу сеймалы сифатында ҡулланалар. Сеймалдан алопецияны һәм витилигоны дауалау өсөн ҡулланылған «Псоберан» препараты алына.
Элек-электән фигалар медицинала ҡулланыла. Уларҙы йүткереүҙән, тамаҡ ауырыуҙарынан дарыу итеп ҡулланғандар, шул сәбәпле ҡуш емештәрҙе ҡайнар һыу йәки ҡайнар һөт менән бешергәндәр. Емештең итсәһе яҡшы тир сығарыу һәм тән температураһын төшөрөү тәьҫиренә эйә. Тимер инжирҙа алмаға ҡарағанда күберәк, шуға күрә уны тимер дефицитлы анемия менән яфаланыусы ауырыуҙарға тәҡдим итәләр. Япраҡтарында кумарин булғанға күрә (организмдың ҡояш радиацияһына һиҙгерлеген күтәреүсе матдә), улар ҙа ҡулланылыш таба. Инжир туҡлыҡлы, һыуһынды ҡандыра. Инжир йөрәк тибеше йышайғанда, бронхиаль астма, йүткереү, күкрәк ауыртҡан ваҡытында файҙалы; уны баҙам менән бергә ашау ныҡ ябыҡҡанда ярҙам итә. Киптерелгән инжир эсте йомшарта. Инжир сиробы балалар өсөн тоник булып тора: ул уларҙың аппетитын арттыра һәм аш һеңдереүҙе яҡшырта. Инжир сиробы шулай уҡ мускулдар ревматизмы, тире ауырыуҙарында, бөйөрҙәге һәм бәүел ҡыуығындағы таштар ауырыуҙары булғанда, ҡатын-ҡыҙҙың енси ағзаларында һалҡын тейгәндә, бауыр күләме ҙурайғанда һәм ауыртҡанда ярҙам итә.
Инжир емештәре «Кафиол» дарыу составына инә.
Бүлмә үҫемлеге
Рәсәйҙең урта һәм төньяҡ райондарында инжирҙы бүлмәләрҙә үҫтерәләр. Уның ҡышҡылыҡҡа ҡойолоусы айырсалы матур япраҡтары бар. Бүлмә эсендә емеш бирә ала, улар йышыраҡ йәй аҙағында йәки көҙ көнө, ҡайһы берҙә яҙ көнө өлгөрә. Инжирҙы ҡышҡы (япраҡһыҙ) һәм йәйге (йәшел) һабаҡсалар менән үрсетәләр. Бер-ике йыллыҡ үрентенән ҡышҡы һабаҡсаларҙы ҡырҡып алып, иртә яҙҙа, бөрөләре асылғансы, еңел ҡомло ергә ултырталар. Йәшел һабаҡсаларын яҙ аҙағында — йәй башында ҡомға ултырталар һәм дымлы мөхиттә тамырланғансы стакан йәки башҡа быяла япма аҫтында тоталар. Теге йәки был һабаҡсалар йылы урында еңел тамырлана. Тамырланған һабаҡсаларҙы көршәккә ултырталар.
Йәйен һыуҙы күпләп ҡойоп асыҡ тәҙрә төбөндә тоталар, ә ҡышын — уртаса һыу һибеп һалҡын урында. Өс йәшкә тиклем йыл һайын яҙын, үҫә башлағансы, кәҫле серетмәле ергә күсереп ултырталар. Ҙур үҫемлектәрҙе ике-өс йылдан һуң киң, ауырыраҡ ергә күсереп ултырталар.
Әҙәбиәт
Инглиз телендә:
Оло Висим (Висима ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡатын-ҡыҙ-әсә һәйкәле (Донецк)
Һәйкәл Донецк төбәгенең әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау буйынса үҙәге генераль директоры Владимир Кириллович Чайка инициативаһы буйынса ҡуйыла. Һәйкәл постаментында проект авторҙары араһында шулай уҡ уның исеме лә күрһәтелгән. Проектты эшләүҙә шулай уҡ А. И. Проскурня ҡатнаша.
Һәйкәл ҡатын-ҡыҙҙың тулы һынынан ғибәрәт. Әсә бәләкәй балаһын ҡулында тотоп тора.
Скульптураның бейеклеге — ике метр. Скульптура ҡомташтан эшләнгән.
Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы
Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы (15 ғинуар 1887 йыл — 1936 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәренең береһе, «Башҡорт хөкүмәтенең теле» гәзите мөхәррире. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Ғабдрахман Ризаитдин улы Фәхретдинов 1887 йылдың 15 ғинуарында Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙенең (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Кисеүсат ауылында тыуған. Күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе Ризаитдин Фәхретдиновтың улы. 1891 йылда Ғабдрахман Фәхретдиновтың атаһы Өфөгә күсеп килә, Мосолмандар диниә назаратында ҡазый булып хеҙмәт итә. 1906 йылда Ырымбур ҡалаһына күсә. «Ваҡыт» гәзитендә мөхәррир ярҙамсыһы, унан «Шура» журналы мөхәррире булып эшләй.
Ғабдрахман Өфө һәм Ырымбур ҡалаларында белем ала. Атаһы менән бергә «Ваҡыт» гәзите, «Шура» журналы редакцияһында эшләй. 1916 йылда Беренсе донъя һуғышына мобилизацияланып, Румын фронтында баш мулла булып хеҙмәт итә. 1917 йылдың декабрендә III Дөйөм Башҡорт ойоштороу ҡоролтайында ҡатнаша. Йыйын мәлендә ҡоролтай рәйесе Зәки Вәлидиҙең ярҙамсыһы була. Атаһы Ризаитдин Фәхретдинов менән бергә Башҡортостан автономияһының юғары закондар сығарыу органы — Кесе ҡоролтай (предпарламент) составына һайлана. Башҡорт хөкүмәте ҡулға алынғандан һуң, 1918 йылдың мартынан, Ғабдрахман Фәхретдинов Ырымбур губкомы янындағы Мосолман эштәре буйынса комиссариатта эшләй. Бында ул матбуғат эштәре буйынса бүлекте етәкләй. 1918 йылдың июлендә, Ырымбур Дутовтың ҡулына күскәс, Стәрлетамаҡҡа ҡаса.
1918 йылдың декабрендә, Дутов менән мөнәсәбәте тамам боҙолоп, Башҡорт хөкүмәте Ырымбурҙан күсенергә мәжбүр була. Артабанғы документтарҙа Ғабдрахман Фәхретдиновтың исеме осрамай. Ул Ырымбурҙа ҡалған булһа кәрәк. Ул икенсе тапҡыр Башҡорт хөкүмәтенә, дөрөҫөрәге Башревкомға, эшкә 1919 йылдың сентябрендә инә.
1919 йылдың 24 сентябрендә Ғабдрахман Фәхретдинов Башҡорт Совет Республикаһының Социаль тәьминәт халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Сентябрь-октябрь айҙарында Өфө губернаһы властарынан автономияға ингән башҡорт волостарын ҡабат ҡайтарыу буйынса комиссия составында эшләй. Бер үк ваҡытта, комиссар Илдархан Мутин урынына, республиканың Социаль тәьминәт комиссары вазифаһын башҡара. 1920 йылдың апреленән Башҡортостандың Дәүләт нәшриәте коллегияһы ағзаһы, артабан нәшриәт мөдире урынбаҫары булып эшләй. 1923—1924 йылдарҙа БАССР хөкүмәтендә (Башсовнарком) тәржемәсе булып эшләй. Хөкүмәт ҡарарҙары, бойороҡтарын башҡортсаға тәржемә итеү эше менән шөғөлләнә.
20-се йылдар башында Ғабдрахман Фәхретдинов башҡорт халҡының тарихын өйрәнә, материалдар туплай. Ошо эштең һөҙөмтәһе булып, 1925 йылда уның «Башҡорт тарихы» тигән китабы донъя күрә. Ул хеҙмәтендә боронғо дәүерҙәрҙән алып хәҙерге көндәргә, йәғни Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы барлыҡҡа килгән ваҡытҡа тиклем, башҡорт халҡының тарихына байҡау яһай. «Ғабдрахман Фәхретдиновтың „Башҡорт тарихы“ иһә, йәш республиканың рәсми рәүештә үҙ тарихына ғәҙел бер ҡараш ташлау ынтылышы өлгөһө булып тора», — ти милли матбуғат тарихын өйрәнеүсе Р. Рәжәпов.
Атаһы, Үҙәк диниә назараты мөфтөйө Ризаитдин Фәхретдиновтың, вафатынан һуң, 1936 йылдың июлендә НКВД органдары Ғабдрахман Фәхретдиновты ҡулға ала. Уны атаһының контрреволюционерҙар менән бәйләнешен йәшереүҙә ғәйепләйҙәр. Ярты йыл тирәһе НКВД органдары ҡулында, Өфө төрмәһендә ултыра. 1936 йылдың аҙағында шунда вафат була.
Ғиззәтулла (исем)
Ғиззәтулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғиззәтулла исеме бар.
Этимологияһы
Ғиззәтулла — башҡорттарға һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән таралған исем. Хоҙаның даны, көсө тигәнде аңлата.
Фамилияла
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы (16 сентябрь 1974 йыл) — йырсы, композитор, продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2016), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).
Ғиззәтуллин Ринат Сәхи улы (19 март 1949 йыл) — ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).
Ғиззәтуллин Ибраһим Ғәзизулла улы (15 сентябрь 1918 йыл — 13 май 1992 йыл) — башҡорт прозаигы, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. III дәрәжә Дан (1943), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1985) ордендары, хәрби миҙалдар менән наградланған, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1968). Республикала ғына түгел, элекке Советтар Союзында ла «Башҡорт Маресьевы» исеме аҫтында киң билдәлелек алған ҡаһарман шәхес.
Ғиззәтуллин Абдулла Ғөбәйҙулла улы (5 май 1904 йыл — 15 март 1945 йыл) — Совет һалдаты. Гвардия сержанты. Үҙәк фронттың 61-се армияһы составындағы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 1941 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһында формалашҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 60-сы гвардия кавалерия полкының отделение командиры, Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған 78 яугиренең береһе.
Ғиззәтуллин Фәйзи Карам улы (Гизатуллин Файзи Карамович; 18 март 1959 йыл) — спортсы, ғалим-хоҡуҡ белгесе. Тимераяҡта шыуыу спорты буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). Юридик фәндәр кандидаты.
Ғиззәтуллин Рим Рифғәт улы (2 ноябрь 1958 йыл) — химик. Техник фәндәр докторы (2004).
Семкина (Оеш ҡушылдығы)
Семкина  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оеш йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әсән ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Административ үҙәге — Әсән ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ташаир
Ташаир — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амдерма (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҡай (Ауырғазы районы)
Тарихы
Баҡай ауылы XVIII быуаттың 30-сы йылдарынан билдәле. Ауылға 1785 йылда яһаҡлы татарҙар нигеҙ һала. V рәүиз ваҡытына Солтанморат ауылынан 20 хеҙмәтле татар күсеп ултыра.
1902 йылда Түрһәғәҙе йылғаһы буйындағы ауыл Баҡай Түрһәғәҙе тип аталған, ул 9 йорттан торған, унда 66 татар йәшәгән. Уның икенсе исеме Бәләкәй Дүртөйлө. 1930 йылға тиклем Стәрлетамаҡ кантонының Өршәк-Мең улусына инә. 20-се быуат башында 1927 йылда Солтанморат ауылынан сыҡҡан һәм 60-сы йылдарҙа район картаһынан юғалған бер нисә ауыл кешеһе күсереп ултыра.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (71 %).
Урамдары
Үҙәк урам (Центральная улица)
Ибистар
Ибистар (Threskiornithinae) — ибистар ғаиләһенә ҡараған ҡауҙы һымаҡтар отрядынан, оҙон кәкре суҡышлы һыу ҡоштары
Тышҡы күренеше
Ибистарҙың ҙурлығы 50 сантиметрҙан 110 см тиклем етәләр. Уларҙы оҙон, нәҙек суҡышлы, башының, муйын тирәһенең йөнһөҙ булыуҙары менән айыралар. Оҙон һәм нәҙек суҡышы ләмле ерҙә һәм һыу төбөндә соҡонорға,ә ҡоро ерҙә таш ярыҡтарында эҙләнергә ярҙам итә. Киң ҡанаттары тиҙ һәм көслө осошто тәьмин итә.
Таралышы
Ибистар тропик, субтропик һәм уртаса йылы киңлектәрҙә йәшәйҙәр. Уларҙың йәшәү мөхите булып күл йәки яй аҡҡан йылғаның яр буйҙары һәм тропик урмандарҙың асыҡ йәки ҡуйы урындары тора.Ҡайһы бер төрҙәре далаларҙа һәм саванналарҙа йәшәйҙәр. Урман ибистарының һаҡланған популяцияһы хатта ташлы ярымсүллектәрҙә лә йәшәй. алалар.. Был төрҙәрҙең һыу ятҡылығына бәйлелеге бик аҙ.
Эсттар
Э́сттар (лат. Aesti) — хәҙерге Эстонияның урта быуат халҡының көнбайыш европа (башлыса латин) сығанаҡтарында ҡабул ителгән атамаһы. Боронғо рус сығанаҡтарында уға Истер (ПСРЛ Т.XXXIII c.142) тап килә, ә һуңғы телгә алыуҙарҙа — «чудь».
Ибистар
Туҡланыуы
Күп төрҙәре һыу бөжәктәре һәм уларҙың ҡарышлауыҡтары, шулай уҡ ҙур булмаған ҡыҫала һымаҡтар, моллюскылар, һирәк кенә балыҡ һәм һыу хайуандары менән туҡланалар.Һыуҙан алыҫ ҡоро урындарҙа йәшәгән төрҙәре саранча, ҡуңыҙ, үрмәксе,ҡусҡарҙар һәм ҡайһы берҙә кеҫәрткеләр, йыландар һәм сысҡандар менән туҡлана. Бөтә ибистар ҙа оҙон осло суҡышын ерҙә йәки ләмдә соҡонор өсөн файҙаланалар.
Эсттар
Боронғо Эстонияның халҡы
Эстония территорияһында Пулли һәм Кунда торамаларында табылған иң боронғо артефакттар кунда археологик мәҙәниәтенә ҡарай. Неолит осоронда уларға алмашҡа нарва мәҙәниәте халыҡтары килә. Уларҙың барыһының да этник сығышы билдәһеҙ.
Антика авторҙары эстийҙары
Висла эргәһендә йәшәүсе Aestii — Тациттың «Германдарҙың килеп сығышы һәм Германияның урынлашыуы тураһында» трактатында телгә алынған халыҡ.
Ибистар
Тарих
Боронғо Мысыр мәҙәниәтендә ибистар мөһим роль уйнай. Улар Тот батшаһын ибис башы менән һүрәтләгән. Бының сәбәбе булып ибистарҙың күпләп йыл һайын Нил ташҡанда Мысырға килеүе һаналған. Ибистарҙың һындары, хатта мумияландырылған кәүҙәләре ҡәберҙәрҙә осраған. Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге атамаһы изге ибис (aethiopicus Threskiornis) ялған булыуы ла мөмкин, сөнки египетлеләрҙең тап уны изгеләштереүҙәре тураһында мәғлүмәттәр юҡ.. Моғайын, улар хөрмәт иткән ҡош урман ибисы булғандыр (Geronticus eremita).
Эсттар
Антика авторҙары эстийҙары
Тацит тасуирламаһы буйынса, эстийҙар — боронғо балттарҙың көнбайыш ҡәбиләләренең береһе булыуы мөмкин. Был ҡәбилә гәүһәр йыйған һәм уны Рим империяһына һатҡан.
Антик авторҙарында эсттарҙы телгә алыуҙар бик ҡыҫҡа, шунлыҡтан уларҙың килеп сығышын һәм йәшәү ареалын билдәләүе мөмкин түгел.
Урта быуат эсттары
Хәҙерге Эстония биләмәәрендә йәшәүсе халыҡ булараҡ эсттартәүге тапҡыр XIII быуат ливония хроникаларында (айырым әйткәндә, Генрих Латвийскийҙа) тасуирлана. Генрих Латвийский үҙенең хроникаһында эсттарҙың фин-уғыр сығышлы халыҡ тип билдәләмәй һәм уларҙың телдәре тураһында яҙмай. Уларҙың антик латин авторҙарынан ҡалған атамаһын урта быуат авторҙары уны хаталы рәүештә «көнсығыш», «ост» («Көнсығыш ер» — Эстланд) терминынан барлыҡҡа килгән тип уйлағандар.
Эстонияла тәүге тапҡыр 1857 йылда элекке атама maarahvad (maarahvas, һүҙмә-һүҙ «ер халҡы», йәғни Мара алиһәһе кешеләре, бында Maaema — ер-әсә) урынына «Perno postimees» гәзитен ойоштороусыһы Йохан Вольдемар Яннсен «eesti rahvas» (эстония кешеләре), һуңыраҡ «ээстласед» яңы атамаһын индергән.
Ибистар
Тарих
XVI быуатта урман ибисы Европаның таулы төбәктәрендә һәм Альп тауҙарында ла осрай торған булған. Ибистарҙың был берҙән-бер европа төрөнөң юғалыуы һунарға, климат һыуыныуа һәм улар йәшәгән мөхиттең емерелеүенә бәйле, тип аңлатыла.
Юғалыу ҡурҡынысы һәм һаҡлау
Ҡасандыр юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған урман ибистарына беҙҙең көндәрҙә юғалыу ҡурҡынысы янай. Биреджикелағы кескенә популяцияһынан һәм башҡа ҡайһы бер Сүриәләге парҙарынан тыш, урман ибисы тик Мароккола ғына осрай. Унда был ҡоштарҙың һаны көслө һаҡлау саралары арҡаһында ғына артҡан,әммә әле һаман Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау берлеге (МСОП) уларҙы хәүефле төрҙәргә индерә. Шулай уҡ ибистар Австралияланың көнсығыш өлөшөндә күпләп йәшәйҙәр, Квинсланд штатында улар күп осрайҙар.
Классификацияһы
Ибистар ғаиләһенә 13 ырыу һәм 29 төр инә,шуларҙың береһе юғалған :
Юғалған төрҙәре
Xenicibis xympithecus — осмай торған ҡош Ямайкала йәшәгән һәм 10 мең йыл самаһы элек юҡҡа сыҡҡан.. Тулыһынса кешеләр тарафынан юҡ ителгән.
Кредит
Кредит (creditum — үтес, credere — ышаныу) йәки кредит мөнәсәбәттәре — иҡтисади мөнәсәбәттәр субъекттары араһында ҡиммәт тең хәрәкәтенә ҡағылышлы хасил була торған ижтимағи мөнәсәбәттәр. Кредит мөнәсәбәттәре кредиттың төрлө формалары (коммерция кредиты, банк кредиты һ. б.), үтес, лизинг, факторинг һәм башҡалар аша сағылдырыла ала.
Кредиттың башҡа билдәләмәләре : Джонн Милль билдәләүенсә, кредит — ул «бер кешегә икенсе кешенең капиталы менән файҙаланырға рөхсәт итеү».
Элен Спарроу
Элен Спарроу (5 июнь 1891 йыл — 13 ноябрь 1970 йыл) — Франция табипы һәм микробиологы.
Кредит
Кредиттың асылы
Ҡиммәт мөнәсәбәттәренең айырым формаһы булараҡ кредит бер иҡтисад субъектының ирекле ҡиммәттәре күпмелер ваҡытҡа ҡайтанан етештереүҙең яңы циклына инмәүе арҡаһында хасил була. Кредит ярҙамында ул уны файҙаланмаған субъекттан (кредиторҙан) өҫтәмә аҡсаға мохтаж икенсе субъектҡа (үтес алыусыға) күсә.
Элен Спарроу
Биографияһы
Элен (Елена) Спарроу 1891 йылдың 5 июнендә Рәсәй империяһы Киев губернаһы Богуславта инглиз сығышлы чиновник Леопольд Спарроу һәм уның ҡатыны табип ҡыҙы Кс. Стефанская ғаиләһендә тыуған.
Кредит
Кредиттың функциялары
Кредиттың функциялары: ҡайтанан бүлеү, әйләнештең кредит ҡоралдарын булдырыу; ҡайтанан етештереү һәм дәртләндереү.
Элен Спарроу
Биографияһы
Киев лицейында уҡый, уны алтын миҙалға тамамлай. 1909 йылда Изге Владимир Киев император университетының медицина факультетына уҡырға керә һәм уны ла уңыш менән 1915 йылда тамамлай.
Артабан Беренсе донъя һуғышы фронтына табип булып бара, бында тиф, сәсәк, ваба, дизентерия ауырыуҙары менән көрәштә ҡатнашҡан. Бында хирург Роберт фон Кюгельген менән таныша һәм 1917 йылда уға кейәүгә сыға. 1917 йылда Юрьевта профессор Александр Зелиславович Былина етәкселегендәге Юрьев университетының клиникаһында эшләй.
Кредит
Кредиттың функциялары
Ҡайтанан бүлеү функцияһы ярҙамында ваҡытлыса бушаған ҡиммәттәрҙе ҡабат бүлеү мөмкинлеге тыуа. Был ғәмәлдәр предприятиелар, тармаҡ, дәүләт (милли иҡтисад), донъя хужалығы (донъя иҡтисады) кимәлендә барырға мөмкин. Ҡайтанан бүлеү ҡиммәтте кире ҡайтарыу шартында тормошҡа ашырыла.
Элен Спарроу
Биографияһы
1918 йылда Киевҡа ҡайта, бында Владимир Карлович Линдеман етәкселегендә Бактериологик институтында эшләй. Алексей Кронтовский һәм Л. Полев менән берлектә туҡыма үрсетеүендә эпидемик тифты тикшергән.
Кредит
Кредиттың функциялары
Әйләнештең кредит ҡоралдарын булдырыу функцияһы банк системаһы барлыҡҡа килеүгә бәйле. Банктарҙарғы иҫәптәрҙә аҡсаны һаҡлау мөмкинлеге, ҡулаҡсаһыҙ хисаплашыуҙар үҫеше, үҙ-ара йөкләмәләрҙе иҫәпкә алышыу арҡаһында әйләнештең һәм түләүҙең кредит саралары барлыҡҡа килә.
Элен Спарроу
Биографияһы
Совет-поляк һуғышы барышында, 1920 йылдың июнендә поляк ғәскәрҙәре менән бергә Польшаға сыға.
Кредит
Кредиттың функциялары
Кредиттың ҡайтанан етештереү функцияһы ике яҡлы: 1) үтес алыусы эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген (етештереүҙе) алып барыу өсөн кәрәкле капиталға эйә була, кредит ярҙамында ҡайтанан етештереүҙе дауам итә; 2) кредит ярҙамында төрлө предприятиелар өсөн тауар етештереү шарттарының яҡшылары ла, насарҙары ла (сифат, үҙҡиммәт, хаҡ) ҡайтанан булдырыла.
Кредиттың дәртләндереү функцияһы, етештереүсе субъекттың үҙ аҡсаһы булмаһа ла, уның өсөн производствоһын үҫтереү мөмкинлеге тыуыу менән бәйле. Кредит артабанғы үҫеш өсөн ҡеүәтле этәргес булып тора.
Элен Спарроу
Биографияһы
1924 йылда Францияның баш ҡалаһы Парижда Александр Михайлович Безредка етәкселегендә эшләй.
Кредит
Кредиттың формалары
Процент ставкаһы күләменә бәйле ыңғай процент ставкалы, процентһыҙ (процент ставкаһы нулгә тиң) һәм кире процент ставкалы кредиттар була.
Үтескә бирелгән ҡиммәттең әйбер формаһына бәйле кредиттың тауар, аҡса һәм ҡатнаш формаһы була.
Кредиттың әһәмиәте
Кредит хужалыҡ эшмәкәрлеге алып барыу өсөн кәрәкле средстволарҙың үҙ-үҙен көйләүе өсөн бик әһәмиәтле. Кредит ярҙамында предприятиелар теләһә ҡайһы ваҡытта нормаль эште тәьмин итеү өсөн кәрәкле суммаларға эйә була ала.
Кредит предприятиеларҙың әйләнештәге средстволарын тулыландырыу өсөн дә мөһим.
Төп фондтарҙы ҡайтанан тулыландырыу йәһәтенән кредиттың әһәмиәте бик ҙур. Кредит файҙаланып, предприятие производствоны тиҙ арала камиллаштыра, етештереүҙе арттыра ала.
Кредит шулай уҡ банк системаһында ликвидлыҡты көйләү, дәүләт сығымдарын һөҙөмтәле финанслау механизмын булдырыу өсөн дә әһәмиәтле.
Месопотамияла
Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта уҡ Месопотамия дәүләттәрендә кредит мөнәсәбәттәре киң таралған булған. Хаммурапи кодексының 117-се статьяһында әйтелеүенсә, кеше бурыс ҡоллоғонда өс йылдан артыҡ була алмаған, шул мөҙҙәт үткәс тә уны иреккә сығарыу зарур булған. 116-сы статьяға ярашлы, әгәр ирекле кешенең кредитор тарафынан бурыс ҡоллоғона алынған улы кредиторҙың йортонда насар мөнәсәбәт арҡаһында вафат булһа, бының өсөн кредиторҙың улын үлемгә дусар итеү мөмкин булған.
Боронғо Мысырҙа
Боронғо Мысырҙа уңыш банктары уңыштың үҙен килтереп биргәнгә тиклем банк чиновниктарының уңыш килтерелере тураһындағы яҙмалары нигеҙендә үҫешкән.
Күккәй (Уйылға ҡушылдығы)
Күккәй (Кокуй) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төлгөҙбаш ауылы күлдәре
Төлгөҙбаш (рус. Тульгузбаш) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 265 кеше[1]. Почта индексы — 452884, ОКАТО коды — 80204804004.
Тарихы
Төлгөҙбаш ауылы, уның ҽр-һыу атамаларының барлыҡҡа килҽү тарихы матҽриалдары Йәрис Рәфҡәт улы Зәйдуллин ҽтәксҽлҽгҽндә «Тыуған яҡты өйрәнҽү» түңәрәгҽ ағзалары тарафынан йыйылып, 1994 йылда ҡағыҙға тҽркәлгән. Төлгөҙбаш ауылы ХХ быуат башында барлыҡка килгән. 1903-1904 йылдарза Татарстандан Ғатаулла ҡарт, Ҡаҙансы яҡтарынан Басир Насиров, Шафиҡ Вәхитов, Хәлиҡ, Шәислам Әбдрәзаҡов килеп ултырғандар. Был тирәләге ерҙәрҙең хужаһы баяр Жуковскииҙан ер һатып алғандар. Улар урмандарҙы төпләп йорт һалған, ер эшкәрткән. Беренсе һалынған йорттар бик кескенә йәки ҡабыҡ менән ябылған булған. Ауылда ике мунса булып, ауыл халҡы шунан файҙаланған. Нурғаян Фәтхуллин бабайҙарҙың баҡса артында шишмә булған, ләкин тирә-яҡтағы ағастарҙы кисеү менән ул ҡороған. Төлгөҙбаш ауылы шул исемдәге йылға башынан 3 километр йыраҡтараҡ урынлашҡан. Беренсе кешеләрҙең уйлап еткермәүҙәре һөҙөмтәһендә ауыл халҡы бары тик ҡоҙок һыуынан ғына файзалана, мал һуғарыу өсөн быуа һыуын файҙаланалар. Хәҙер Төлгөҙбаш — ҙур ауыл. Унда 88 хужалыҡ, тулы булмаған урта мәктәп, ауыл мәҙәниәт йорто, медпункт, өс кибет, почта бүлеге бар. Ауылдың тәбиғәте бик матур. Тиҫтәләрсә йылдар буйы хужалыҡ итеү һөҙөмтәһендә күп нәмәләр үҙгәрһә лә, тәбиғәттен матур өлгөләре кешеләрҙе үҙенә йәлеп итеп тора.
Сығанаҡтар
"Йәнтөйәк"гәзите № 42, 2 июнь 2004 йыл.
Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол
Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол (Малоказакку́лово, икенсе атамаһы Зәйнәкәй) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 309 кеше. Почта индексы — 453748, ОКАТО коды — 80253810001.
Тарихы
Ҡаҙаҡҡол ауылы халҡы икенсе ауыл — Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол (Зәйнәкәй) ауылына ла нигеҙ һала. Ул 1850—1859 йылдар араһында барлыҡҡа килә. X рәүиз буйынса унда 42 йортта 188 кеше иҫәпкә алынған. Шулай итеп төп Ҡаҙаҡҡол ауылы юҡҡа сыға, унда бер хужалыҡ та ҡалмай. 1920 йылда 43 йортта 183 кеше йәшәгән. Ауылдың исеме төп ауылда вафат булған отставкалағы зауряд-яҫауыл Зәйнекәй Бикбауов исеме менән аталған. Ул күсенеп йөрөгән урында - утарҙа - яңы ултыраҡ барлыҡҡа килә. Уның улдары Абдулла, Рәхмәтулла, Ғәйнулла, Ғөбәйҙулла Зәйнәкәй ауылында йәшәгән. Уның халҡы күсенеп йөрөү урынына Ҡалуй ауылы халҡы менән бергә — Ҡыялар, Киткән һәм Һарнаҡаҙған йылғалары буйына сыҡҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Наркевич Иван Иосифович
Наркевич Иван Иосифович (16 август 1938 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. «Востокнефтепроводстрой» тресының 7-се төҙөлөш-монтаж идаралығы бульдозеристы. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. СССР нефть-газ объектарын төҙөү министрлығының почетлы хеҙмәткәре (1988).
Биографияһы
Иван Иосифович Наркевич 1938 йылдың 16 авгусында Польшаның Вилейка воеводлығы Постава поветы Лучай гмины Пуховки ауылында (хәҙер Белоруссияның Витебск өлкәһе Глубокий районы) тыуған. Урта белемле.
1957—1960 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Эш урындары: 1960 йылдан алып «Ленгидропроект» институтының 2-се комплекслы геология экспедицияһында тракторсы булып эшләй, ә һуңынан — Үҙәк комплекслы сейсмик экспедицияһында. 1964 йылдан алып —Тайга Көнбайыш-Себер тимер юлындағы Тайға тимер юлы станцияһы депоһында слесарь, 1966 йылдан — Яҡут АССР-ында «Нефтепроводмонтаж» тресының 8-се төҙөлөш-монтаж идаралығы слесаре. 1968 йылда Башҡортостанда күсә һәм «Востокнефтепроводстрой» тресының 7-се төҙөлөш-монтаж идаралығында бульдозерсы булып эшләй.
1970 йылдан башлап таҙартыу машинаһы машинисы. Ухта—Торжок, Урта Азия— Үҙәк, Түбәнге Варта—Ҡурған—Куйбышев, Уренгой—Помары—Ужгород магистраль нефть һәм газ үткәргес торбалар, компрессор һәм нефтте ҡыуыусы станциялар, шулай уҡ Урта Азияла, Ырымбур, Төмән, Свердловск өлкәләрендә, Яҡут АССР-нда һәм СССР-ҙың башҡа төбәктәрендә нефть һәм газ объекттарын, торлаҡ һәм юлдарҙы төҙөүҙә ҡатнаша.
1998 йылда пенсияға сыға. Өфө ҡалаһында йәшәй.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Нефть һәм газ объекттарын төҙөүҙәге күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн И. И. Наркевич Хеҙмәт Даны орденының I (1987), II (1983), III (1974) дәрәжәләре һәм миҙалдары менән бүләкләнә.
Башкирэнерго
Тарихы
1933 йылда Өфөлә «Башэнергокомбинат» булараҡ нигеҙ һалына. 1958 йылдан СССР‑ҙың Европа өлөшө Берҙәм электр энергияһы системаһы составында, 1954 йылдан «Челябэнерго», 1956 йылдан Татэнерго, 1957 йылдан «Оренбургэнерго», 1966 йылдан «Пермэнерго» энергосистемалары менән параллель эшләй.