cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәһүдтәр
Йәһүд диаспораһының тарихы
Икенсе донъя һуғышы алдынан һәм һуғыш йылдарында немец нацистары һәм уларҙың союздаштары менән коллаборационистары тарафынан маҡсатлы рәүештәалты миллион самаһы йәһүд юҡ ителә.
Израиль дәүләте
Диаспорала йәшәгән йәһүдтәрҙә һәр ваҡыт тарихи ватанға ҡайтыу теләге көслө була. Европала йәһүдтәрҙе «тәре яуҙары» осоронда башланған эҙәрләү уларҙың Изге ергә эмиграцияһын көсәйтә. Йәһүдтәр Испаниянан ҡыуылғас, 1492 йылда был ағым испан йәһүдтәре менән тулылана, улар Цфат йәһүд общинаһын төҙөй.
Хәҙерге заман иммиграцияһының Беренсе алия (עלייה) тигән атама аҫтында билдәлелек алған беренсе көслө тулҡыны 1881 йылда башлана, был юлы йәһүдтәр Рәсәйҙә ҡыйратылыуҙан ҡаса.
Сәйәси сионизм барлыҡҡа килгәс, йәһүдтәрҙең Израиль ерендә үҙ дәүләтен төҙөргә ынтылышы уны тормошҡа ашырыу буйынса ойоштороу эштәре баҫҡысына күсә. Сионизм Яңы замандың антисемитизмына яуап була. Йәһүдтәрҙең үҙ дәүләтен төҙөү өсөн көрәше юлында «Бальфур декларацияһы» ҙур ваҡиға була, был документта Бөйөк Британия исеменән сит ил эштәре министры Фәләстиндә «йәһүд милли усағын» булдырыуға ҡаршы түгеллеген белдерә. 1920 йылдың 24 апрелендә Сан-Ремо конференцияһында «Бальфур декларацияһы» раҫлана. Конференция ҡарарҙары нигеҙендә Милләттәр Лигаһы 1922 йылда Бөйөк Британияға Фәләстингә мандат тапшыра.
Йәһүдтәрҙең Фәләстингә иммиграцияһы ғәрәп милләтселегенең күтәрелеүенә һәм ғәрәптәр менән йәһүдтәр араһы боҙолоуға килтерә. Бөйөк Британия йәһүд иммиграцияһын сикләргә мәжбүр була. Мандат аҫтындағы территорияның бер өлөшө Трансиордания ғәрәп дәүләтен ойоштороу өсөн бүлеп бирелә, унда йәһүдтәргә урынлашыу тыйыла. Ғәрәптәр британ сәйәсәтен берҙәм ғәрәп донъяһы идеяһын тарҡартыу ынтылышы тип баһалай. 1930-сы йылдарҙа Европанан йәһүд ҡасаҡтары тулҡыны ябырылыу ғәрәп ихтилалы менән тамамлана. 1939  йылдың 17 майында британ хөкүмәте Макдональдтың Аҡ китабын нәшер итә, был китап ғәмәлдә йәһүдтәрҙең иммиграцияһын туҡтата. 1945 йылда Бөйөк Британия йәһүдтәр менән низағ уртаһында ҡала.
1947 йылда британ хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тартырға теләй, быны ғәрәптәр менән йәһүдтәр араһында ҡулай ҡарар таба алмауы менән аңлата. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль Ассамблеяһының Икенсе сессияһында (1947 йылдың 29 ноябре) Фәләстинде бүлеү планы ҡабул ителә. Йәһүдтәрҙең күпселеге ҡарарҙы хуплап ҡаршы ала, ә ғәрәп етәкселәре, шул иҫәптән Ғәрәп илдәре лигаһы һәм Фәләстиндең Юғары ғәрәп советы был планға ҡырҡа ҡаршы була.
1948 йылдың 14 майында Тель-Авивта Ротшильд бульварындағы музей бинаһында, Фәләстингә британ мандаты тамамланырға бер көн ҡалғанда йәһүд дәүләте төҙөлөүе тураһында иғлан ителә.
Таралыуы һәм һаны
Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһында йәһүдтәрҙең беҙҙең эраға тиклем 1000—586 йылдарҙағы һаны килтерелә : XXI быуатта донъяла бөтә йәһүдтәр һаны 12-нән 15 миллионғаса кеше тип баһалана. Үҙен йәһүд тип тойған кешеләрҙең һаны халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренән күпкә айырылырға мөмкин.
Донъяның 110 илендә ойошҡан йәһүд общиналары бар.
Йәһүдтәрҙең этник төркөмдәре
Башҡа этник төркөмдәре:ғәрәп йәһүдтәре; лахлухтар, фарсы һәм бохара йәһүдтәре; грузин йәһүдтәре; тау йәһүдтәре; һинд йәһүдтәре, романиоттар, итальяниҙар (роми), фалашалар һ. б.
.
Яҡын төркөмдәр
Дине буйынса үҙҙәрен йәһүд тип иҫәпләгән этник төркөмдәр — криптойәһүдтәр һәм йәһүдиләшеүселәр.
Криптойәһүдтәр — мәжбүр ителеп христианлыҡҡа йә исламға күскән, йәшерен рәүештә иудаизм элементтарын һаҡлаған төркөмдәр: Йәһүдиләшеүселәр — этник сығышы буйынса төрлө, әммә иудаизм динен тотҡан йә уға ынтылған кешеләр: Ҡараимдар һәм самариҙар ҙа йәһүд этносына яҡын тора.
Йәһүдтәрҙең телдәре
Диаспора илдәрендә иврит төп иудаизм теле булараҡ йәшәй. АҠШ-та, Израилдә, Бельгияла, Бөйөк Британияла, Канадала һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә байтаҡ хәсид общинаһының теле булып идиш хеҙмәт итә. Башҡа йәһүд телдәренән һәм этнолекттарынан сефард, тат (тау йәһүд), йәһүди-арами, йәһүди-иран телдәре һаҡланған. Әлеге ваҡытта йәһүдтәрҙең 45 проценты — инглизсә (АҠШ, Канада, Бөйөк Британия, Австралия, КАР, Израиль һ.б.), 34 процент самаһы — ивритса (Израиль, АҠШ), 13 проценты — урыҫса, 5 процентлабы — испанса, 4,5 процент самаһы — французса, яҡынса 4 проценты идишса, 3,5 самаһы проценты ғәрәпсә һөйләшә, немец, итальян, румын, фарсы, поляк, амхар, португал, венгр, нидерланд, төрөк һәм башҡа телдәр ҙә таралған.
Диндәре
Йәһүдтәрҙең күпселеге иудаизм динен тота (йәһүдиҙәр). «Иудаизм» термины йуда́исмос тигәндән килеп сыҡҡан һәм яхадут (יהדות) йехуди, иудей, йәһүҙи тигәнгә барып тоташа.
Йәһүд халҡының изге китабы — Танах (йәһүд Изге Яҙмаһы) (Танах — аббревиатура: Тора תורה, Невиим נביאים, Ктувим כתובים — Биш китап, Пәйғәмбәрҙәр һәм Яҙмалар). Танах христиандарҙың Изге яҙмаһының (Иҫке Ғәһед) бер өлөшө булып тора һәм исламда ла хөрмәт менән телгә алына.
Традицион мәҙәниәттәре
Йәһүдтәрҙең диаспорала тулы хоҡуҡлы булмаған социаль-иҡтисади статусы уларҙың үҙенсәлекле мәҙәниәте барлыҡҡа килеү сәбәпсеһе була. Бөтә ерҙә лә йәһүдтәрҙең ауыл хужалығында ҡатнашыуы сикләнә, төп шөғөлдәре һөнәрселек һәм сауҙа була, бер өлөшө йүнселлек һәм рибасылыҡ, ирекле профессиялар менән шөғөлләнә. Йәһүдтәрҙең күпселеге йомоҡ община (кегила) булып йәшәй.
Яҡын һәм Урта Көнсығышта XX быуат уртаһына тиклем йәһүдтәрҙә полигамия йәшәп килә (норматив моногамия ашкеназдарҙа X быуатта индерелә). Туғанлыҡ атайҙан алып барыла, әммә милләт йәһүд әсәйгә ҡарап билдәләнә. Матди мәҙәниәттең дөйөм йәһүд һыҙаттары иудаизм нимә ҡушһа, шуға бәйле: туҡланыуҙа кашрут, ирҙәрҙең һәм ирле ҡатындарҙың һәр ваҡыт баш кейемендә йөрөүе һ.б.
Яңы заманда Европа илдәренең күпселегендә улар йотола, йәһүдтәргә хас мәҙәни һыҙаттарын юғалта, ҡатнаш никахтар йышая.
Бер үк ваҡытта йәһүдтәрҙең бергә тупланыуы көсәйә бара.
Башҡортостандың һыу ресурстары
Башҡортостандың һыу ресурстары — Башҡортостан Республикаһының һыу сығанаҡтарын берләштергән бол, тәбиғәт байлығы. Республикабыҙҙың иң ҙур йылғаларының күпселеге Каспий диңгеҙе бассейнына ҡарай. Улар — Урал һәм Ағиҙел йылғалары. Ағиҙелдең иң ҙур ҡушылдыҡтары — Ҡариҙел, Дим, Эҫем, Ашҡаҙар, Шәп Танып. Башҡа ҙур йылғаларҙан Йүрүҙән, Ыҡ, һаҡмарҙың үр ағымы, Таналыҡ. Уй менән Миәс йылғалары Төньяҡ Боҙло океан бассейнына инә.
Ер өҫтө һыуҙарының барлыҡҡа килеү шарттары
Беҙҙә йылға һәм күлдәрҙе һыу менән туйындырыусы төп сығанаҡ — ул атмосфера яуым-төшөмө һәм аҙыраҡ дәрәжәлә ер аҫты һыуҙары, яуым-төшөмдөң иң күп миҡдары Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүҙәренә тура килә. Шуға ла иң ҙур йылғалар шул төбәктән башлана.
Башҡортостан йылғалары — күбеһенсә яҙын ныҡ ташыусы йылғалар. Көҙөн ямғыр һыуынан йылға кимәленең бер ни тиклем күтәрелеүе күҙәтелә. Көньяҡ Урал йылғаларына һыу кимәленең йыш күтәрелеү режимы хас.
Ағиҙел
Республикабыҙҙың иң ҙур йылғаһы — Ағиҙел. Урыҫтар Волганы яратҡан кеүек, башҡорттар ҙа Ағиҙелдәрен яраталар.
Рәшит Ниғмәти. Йәмле Ағиҙел буйҙары
Аҡ һыуҙарын көмөш кеүек ялтыратып аҡҡанғалыр башҡорттар шундай исем биргән уға. Аҡ төҫтө йылғаға уның һыуында ирегән эзбизле тоҡомдар бирә. Ағиҙел Яңы Хөсәйен ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 6 километрҙа Әүәләк һырты менән Оло Ирәмәл тауы араһынан ағып сыға. Үрге ағымында ул һырттар араһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан юл ала. Бында ул тауҙарҙы йырып аҡҡан тарлауыҡлы тау йылғаһын хәтерләтә. Иҙел 1 километр араға 2 м ауышлыҡ менән аға, ағым тиҙлеге секундына 1 метрҙан күберәк. Йылға үҙәне үрге ағымында шул тиклем матур, туристарҙың һыуҙағы маршрутының бынан үтеүе һис тә ғәжәп түгел.
Урта ағымында Ағиҙел тауҙар ҡосағынан ысҡынып, инде тынысла-ныбыраҡ төньяҡҡа табан юл тота. Бында ул — тигеҙлек йылғаһы. Ауышлығы 1 километр араға 0,15 метрға тиклем кәмей, ағым тиҙлеге 0,3 м/сек. Уға Эҫем килеп ҡушылған ерҙә йылға үҙәне 10 километрға тиклем йәйелә.
Түбән ағымында — Эҫем тамағынан алып Камаға тиклем — Ағиҙелдең ауышлығы километрыма 0,05 метрға тиклем кәмей, ағым тиҙлеге лә кәмей. Йылға тармаҡлана, уның үҙәне 20 км һәм унан да киңерэк булып йәйелә. Йырҙаһының киңлеге 500 м һәм унан да күберәк, һыуҙың тәрәнлеге ҡомайылдарҙа 10 метрға етә. Йылға үҙәне берсә түбән төшә, берсә күтәрелә, ә ҡайһы бер урындарҙа киртләстәр барлыҡҡа килтерә.
Түбәнге үҙәнендә ҡомлоҡтар һәм ҡырсынташлы пляждар, ваҡ утрауҙар һәм ҡылылар йылғаға бик матур күренеш бирә. Бейек үҙәнендә йылға яры буйлап киртләстәре 4—5 метрға еткән урындары бар. Бында яр буйы һорғолт ҡом ҡатламы менән ҡапланған. Урыны-урыны менән киртләстәр араһында ҡараһыу һоро ҡатламдар килеп сыға. Былары һуңыраҡ осорҙар япмаһы аҫтында ҡалған боронғо, серемтәле ҡатламдар була.
Йылға үҙәненең түбәндәге киртләстәре юғарыраҡ кимәлдәгеләренән киртләстәренең бейеклеге менән айырылып тора. Йырҙа йыуҙырған тәңгәлдә киртләстәр 13 метр бейеклеккә етә. Бында инде уларҙың өҫтө ҡом менән түгел, ә һарғылт көрән төҫтәге балсыҡлы ҡатлам менән ҡапланған. Был көпшәк тау тоҡомон халыҡ балсыҡ тип атаған. Балсыҡлы тупраҡ (суглинок) балсыҡтан шуның менән айырыла, ус араһында еүешләп әүәләгәндә балсыҡ таралмай, ә балсыҡлы тупраҡ, ҡом менән балсыҡ ҡатнашмаһынан торғанға, ыуалып бара. Йылға үҙәненән күтәрелгән тәүге киртләстәр кимәлендәге ерҙе ташҡын бик көслө булғанда ла һыу баҫмай, шуға күрә ауылдар шул үҙәндәрҙә ултырған. Тупрағының ҡыҙғылт көрән төҫөнә ҡарап, ҡайһы бер ауылдарҙың исеме ҡушылған (мәҫәлән, Ҡыҙылъяр ауылы).
Өфө йылғаһы
Өфө йылғаһы (Ҡариҙел) — Ағиҙелдең иң ҙур ҡушылдығы. Ул республиканан ситтә башланғыс алған. Урта ағымында Өфө ялпы таулығын йырып, тәрән үҙән барлыҡҡа килтерә, түбәнге ағымында киңәйеп китә. Павловка ГЭС-ын төҙөгәндән һуң, бик ҙур һыу һаҡлағыс барлыҡҡа килде, уның әйләнәһе 140 км.
Күлдәр
Республикабыҙҙа 1000-дән ашыу күл иҫәпләнә. Иң ҙурҙары — Асылыкүл менән Ҡандракүл Көнбайыш Башҡортостанда урынлашҡан. Урал аръяғында — Мулдаҡкүл, Сыбаркүл, Яҡтыкүл һәм башҡалар, һыу һаҡлағыстарҙан, Павловканан башҡа, йәнә Нөгөш йылғаһындағы Нөгөш һыу һаҡлағысын билдәләп үтергә була.
Күлдәрҙең килеп сығышы төрлөсә. Асылыкүл менән Ҡандракүл уйһыулыҡта урынлашҡан, ғалимдарҙың фекеренсә, улар карст үҙгәрештәре һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Урал аръяғы күлдәре иһә тектоник үҙгәрештәрҙән хасил булған. Быларҙан тыш, республикабыҙҙа ҡылыларҙан барлыҡҡа килгән күлдәр ҙә бик күп.
Ер өҫтө һыуҙары һәм кеше
Башҡортостандағы бөтә йылғаларҙың йыллыҡ ағымы уртаса 35 куб км тәшкил итә. Уларҙан Ағиҙел йылғаһына уртаса килгән йылда 30 куб км тура килә. Ҡорораҡ килгән йылдарҙа Ағиҙел ағымы 23 һәм хатта 17 куб километрға тиклем кәмергә мөмкин. Республиканың һыу ресурстары менән тәьмин ителеүе Рәсәй буйынса уртаса күрһәткестән аҙыраҡ. Мәҫәлән, Башҡортостанда йәшәгән һәр кешегә тәүлегенә 25 м³ һыу тура килһә, Рәсәй буйынса был күрһәткес — 50 м³.
Һыу ресурстары тигеҙ бүленмәгән. Таулы, дым тартҡан төбәктәр һыуға байыраҡ. Таулы Башҡортостан һәм уның төньяҡ-көнсығы-шындағы төбәктәр дөйөм һыу ресурстарының 48%-ына эйә, был районда халыҡ аҙ һанлы булғанлыҡтан, һыуҙы тотоноу бөтә сарыф ителгәндең 7%-ын ғына тәшкил итә.
Республиканың көньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Урал аръяғында ҡоролоҡлораҡ төбәктәрҙә йылға-күлдәр һирәк һәм аҙ һыулы.
Дөйөм алғанда, Башҡортостан һыу ресурстарына бай һәм ул һыу менән тәьмин итер өсөн етерлек. Әммә йыл миҙгелдәре буйынса улар тигеҙ бүленмәгән. Мәҫәлән, көнбайыш төбәктәрҙә яҙғы ағым йыллыҡ ағымдың уртаса 70%-ын тәшкил итә. Тимәк, йылға һыуҙарының төп өлөшө яҙғы ташҡын ваҡытында ағып китә тигән һүҙ. Ә йәйен, эсер өсөн һәм һиптерер өсөн һыу айырыуса кәрәк булған осорҙа, йылғаларҙың, бигерәк тә ваҡ йылғаларҙың, һыуы етмәүе мөмкин.
Башҡортостан йылғаларында ағымды тигеҙ бүлеү маҡсатында ҙур һыу һаҡлағыстар һәм быуалар төҙөлә.
Үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең үрҙәгегә ҡапма-ҡаршы яғын: һыу —> кеше бәйләнешен ҡарап үтәйек, йәғни кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге республика һыуҙарына нисек йоғонто яһай тигән һорауға яуап бирәйек.
Кешенең хужалыҡ эшмәкәрлегендә һыуҙы һаҡсыл тотонмау ҙа һыу ресурстарын аҡрынлап һайыҡтырыу сәбәптәренең береһе. Был бигерәк тә ваҡ йылғаларҙа ныҡ һиҙелә. Мәҫәлән, 8 йыл эсендә (1972—1980 йылдар) Нөгөш йылғаһының йыллыҡ ағымы яртылаш тиерлек кәмене. Сәрмәсән менән Сөн йылғаларында ул 20—40 %-ҡа аҙайҙы. Был йылғаларҙа һыу ресурстарының шул тиклем кәмеүе һыуҙы баҫыуҙарҙы һәм көтөүлектәрҙе һуғарыу өсөн күп тотоноуҙан килә. һуғарыу өсөн быуалар быуыу ҙа йылғаларҙың ағымын һайыҡтыра, ә һыу тотоноуҙы арттыра. Йылға буйҙарындағы йәшеллекте ҡоротоу, ағастарҙы ҡырҡыу, көтөүлектәрҙе малдан тапатыу ҙа йылғаларға ҙур зыян килтерә, уларҙың һыу менән туйыныуын кәметә. Бәләкәй йылғалар яр буйына һалынған малсылыҡ фермаларының бысраҡ һыуҙары менән дә ныҡ бысратыла.
Һыу ресурстарын һаҡлау
Башҡортостандың һыу ресурстары бысраныуын һәм һайығыуын кәметеү өсөн саралар күрелә һәм бында кешенең һыу ресурстарына ыңғай йоғонтоһо сағыла.
Был саралар Ағиҙелдең һәм башҡа йылғаларҙың бысраныуын бер ни тиклем кәметеүгә булышлыҡ итте. Әммә таҙартылмаған һәм өлөшсә генә таҙартылған һыуҙарҙы йылға-күлдәргә ағыҙыу дауам итә икән, һыу ресурстарын һаҡлау проблемаһы тулыһынса хәл ителә алмай, һыуҙарҙы һаҡлау проблемаһын хәл итеүҙә берҙән-бер юл — һыу менән тәьмин итеүҙең йомоҡ системаһына күсеү, таҙартылмаған һыуҙы йылғаларға ағыҙыуҙы мөмкин тиклем кәметә барып, тулыһынса туҡтатыу. Шулай уҡ һыуҙы аҙ ҡулланыусы сәнәғәт предприятиеларын төҙөү ҙә һыуҙы һаҡлауҙа мөһим әһәмиәткә эйә.
Логика алгебраһы
Логика алгебраһы (әйтеүҙәр алгебраһы) —математик логиканың әйтеүҙәр өҫтөндә логик операциялар өйрәнелгән бүлеге. Йышыраҡ әйтеүҙәр тик ысын йәки ялған булырға мөмкин тип фаразлана, йәғни, мәҫәлән, өсәрле логиканан айырмалы рәүештә, бинар йәки икеле тип аталған логика ҡулланыла.
Инглиз математигы һәм логиғы, үҙенең логик тәғлимәтенең нигеҙенә алгебра һәм логика араһындағы оҡшашлыҡты һалған Дж. Буль логика алгебраһына нигеҙ һалыусы булып тора. Логика алгебраһы математик логиканың, күләме яғынан ҡаралған төшөнсәләр менән операцияларҙа логик һығымталарға алгебраик символика ҡулланыла башлаған беренсе системаһы була.
Буль үҙенең алдына логик мәсьәләләрҙе алгебрала ҡулланылған ысулдар ярҙамында сығарыу бурысын ҡуя. Теләһә ниндәй фекерҙе ул символдар менән, алгебра закондарына оҡшаш логик закондар ғәмәлдә булған тигеҙләмә күренешендә күрһәтергә тырыша.
Аҙаҡ Джевонс Уильям Стенли, Шрёдер Эрнст, Порецкий Платон Сергеевич, Пирс Чарльз Сандерс, әйтеүҙәр иҫәпләмәһе теорияһын эшләүсе Фреге Готлоб, логик әйтеүҙәр менән операцияларҙа формалләштереү ысулын ҡулланыу өлкәһендә уңышҡа өлгәшкән Гильберт Давид логика алгебраһын камиллаштырыу өҫтөндә эшләйҙәр.
Уайтхед Альфред Норт менән бергә математик логикаға хәҙерге күренеш биргән Рассел Бертран; кластар иҫәпләмәһен артабан үҫтергән һәм логик ҡушыу операцияһы теорияһын байтаҡ ябайлаштырыуға өлгәшкән Жегалкин Иван Иванович; логика алгебраһы фәнен төшөнсәләр менән күләм операцияларын өйрәнеү сиктәренән алыҫ сығарған Гливенко Валерий Иванович үҙ өлөштәрен индерәләр.
Логика алгебраһы хәҙерге тасуирланышында әйтеүҙәр, йәғни бер генә сифат — ысынлыҡ ҡиммәте (ысын, ялған) менән характерланыусы һөйләмдәр менән ғәмәлдәрҙе тикшереү менән шөғөлләнә.
Классик логика алгебраһында әйтеү бер үк ваҡытта ике ысынлыҡ ҡиммәтенең тик бер ҡиммәтенә генә  эйә: «ысын» йәки «ялған»  ғына була ала.
Логика алгебраһы шулай уҡ әйтеү — функцияға ингән үҙгәреүсәнгә ниндәй ҡиммәт бирелеүгә бәйле «ысын» йәки «ялған» ҡиммәттәре ҡабул иткән әйтеү — функцияларҙы тикшерә.
Билдәләмә
Әйтеүҙәр логика алгебраһы таянып эш иткән база элементтар булып торалар.
Әйтеүҙәр {B, \lnot, \land күмәклегендә төҙөләләр, \lor, 0, 1}, бында B — элементтары өҫтөндә өс операция:
Пайсятта
Пайсятта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/283 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Логика алгебраһы
Билдәләмә
Шулай уҡ ошондай атамалар ҡулланыла:
Пайсятта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Логика алгебраһы
Билдәләмә
Кире ҡағыу унар операцияһы формулалар тексында операнд алдындағы (\lnot x) тамғаһы йәки операнд өҫтөндәге һыҙыҡ (\bar x (был ыҡсымыраҡ, ләкин дөйөм алғанда ныҡ күренеп тормай) күренешендә яҙыла.
Логик операциялар
Бындай алгебраик системаның иң ябай һәм киң ҡулланылған миҫалы бары тик ике элементтан торған B күмәклеген ҡулланып төҙөлә: Ҡағиҙә булараҡ, математик аңлатмаларҙа Ялған логик нуль, ә Ысын —логик берәмек менән тиңләштерелә, ә кире ҡағыу операцияһы (түгел), конъюнкция (һәм) һәм дизъюнкция беҙгә ғәҙәти булған мәғәнәлә билдәләнәләр. Бирелгән B күмәклегендә дүрт унар һәм ун алты бинар бәйләнеш бирергә мөмкин икәнен еңел күрһәтеп була, һәм улар бөтәһе лә өс һайланған операциялар суперпозицияһы (операциялар композицияһы) аша алынырға мөмкин.
Был математик инструментарийға таянып, әйтеүҙәр логикаһы әйтеүҙәрҙе һәм предикаттарҙы өйрәнә. Шулай уҡ эквиваленция («шул саҡта һәм шул саҡта ғына, әгәр»), импликация \rightarrow ("шуға күрә "), ике модуле буйынса ҡушыу \oplus («йәки тигәнде юҡҡа сығарыу»), Шеффер штрихы \mid, Пирс уғы \downarrow һәм башҡалар кеүек өҫтәлмә операциялар индерелә.
Әйтеүҙәр логикаһы компьютерҙар яһағанда төп математик инструмент булып хеҙмәт итә. Ул бик еңел битлы логикаға үҙгәртелә: әйтеүҙең ысынлығы бер бит (0 — ЯЛҒАН, 1 — ЫСЫН) менән тамғалана; ул саҡта \neg операцияһы берҙән алыу; \lor —модулле булмаған ҡушыу; & — ҡабатлау;  — тигеҙлек; \oplus — тура мәғәнәһендә ике модуле буйынса ҡушыу (Йәки тигәнде юҡҡа сығарыу— XOR); \mid — сумманың 1-ҙән артмауы (йәғни A \mid B = (A + B) <= 1) мәғәнәһен ала.
Аҙаҡ Буль алгебраһы әйтеүҙәр логикаһынан, әйтеүҙәр логикаһы өсөн характерлы булған аксиомалар индереү юлы менән, дөйөмләштерелә. Был, мәҫәлән, кубиттар логикаһын, өслөклө логиканы (әйтеүҙең ысынлығының өс варианты: «ысын», «ялған» һәм «билдәһеҙ» булған), комплекслы логиканы һәм башҡаларҙы ҡарарға мөмкинлек бирә.
Логик операциялар үҙсәнлектәре
Логик функцияларҙы ябайлаштырыу ысулдары бар: мәҫәлән, Карно картаһы, Куайн - Мак-Класки ысулы.
Тарихы
«Логика алгебраһы» фәне үҙенең булыуы менән инглиз математигы Джордж Булға бурыслы, ул әйтеүҙәр логикаһын тикшерә. Рәсәйҙә логика алгебраһы буйынса беренсе курс Порецкий Платон Сергеевич] тарафынан Ҡаҙан дәүләт университетында уҡыла.
Чурым
Чурым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Ҡандала үләне
Ҡандала үләне, тәкә мөгөҙө (До́нник лека́рственный, До́нная трава́, Бурку́н, Буркуне́ц, До́нник же́нский, Ди́кая гре́ча, Melilótus officinális) — ике йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек; ҡуҙаҡлылар ғаиләһе, күбәләк сәскәлеләр ярым-ғаиләһендәге үлән;. өсәре-өсәре бер һуҡтаға урынлашҡан ваҡ ҡына киртләс япраҡлы, һабаҡ буйлап сыҡҡан аҡ, һары төҫтәге ваҡ сәскәле хуш еҫле үлән; бал ҡорттары татын, һеркәһен яратып йыя; шәкәрлелеге 150—200 кг/га.
Таралыуы
Ҡандалы үләнен туғайҙарҙа, юл буйында, йорт тирәһендә осратырға мөмкин. Көтөлек, бесәнлек, силос, сенаж сидераль культуралар сифатында игелә; уңышы һәм мал аҙығы булараҡ люцерна һәм туҡранбаштан ҡалышмый. Ҡандала үләне баллы үҫемлек, бал ҡорттары һалыҡынса ваҡытта ла киләләр. Унда булған кумарин матдәһе тәмәке, шарап, сыр яһағанда файҙаланыла.
Европа, Кесе, Урта, Үҙәк Азия, Кавказда таралған. Британия утрауҙарына, Яңы Зеландияға, Төньяҡ Америкаға күсереп ултыртылған. Рәсәйҙең бөтә төбәктәрендә лә осрай. Башҡортостандың Баймаҡ, Ейәнсура, Хәйбулла райондарында күпләп осрай.
Элис Манро
Элис Энн Манро (шулай уҡ Мунро, Alice Ann Munro; 10 июль 1931, Канаданың Онтарио провинцияһы Уингем ҡалаһы)  — Канада яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы (2013) һәм халыҡ-ара Букер премияһы (2009) лауреаты, Канаданың нәфис әҙәбиәт өлкәһендәге генерал-губернатор премияһы менән өс тапҡыр бүләкләнгән, О.Генри премияһының өс тапҡыр лауреаты һәм Китап тәнҡитселәре милли даирәһе премияһы лауреаты.
Биографияһы
Манро фермер Роберт Эрик Лейдлоу менән мәктәп уҡытыусыһы Энн Кларк Лейдлоу ғаиләһендә тыуа. Үҫмер сағынан яҙыша башлай. Тәүге хикәйәһен 1950 йылда Көнбайыш Онтарио университетында уҡығанда баҫтыра. Был ваҡытта ул официант булып эшләй. 1951 йылда университетты ташлай (1949 йылдан инглиз теле буйынса махсуслашҡан була), Джеймс Манроға кейәүгә сыға һәм Ванкуверға күсә. Өс ҡыҙҙары тыуа (Шейла, Кэтрин һәм Дженни, 1953, 1955 һәм 1957 йылғылар), әммә Кэтрин донъяға килгәс 15 сәғәттән мәрхүм була. 1963 йылда ғаилә Викторияға күсә, бында улар «Манро китаптары» тигән китап магазины аса. 1966 йылда тағы бер ҡыҙҙары була, уға Андреа тип исем ҡушалар. Элис Манро менән Джеймс 1972 йылда айырылыша. Элис Онтариоға ҡайта. 1976 йылда географ Джеральд Фремлинға бара. Улар Клинтон эргәһендәге фермала йәшәй башлай, һуңыраҡ ҡабат ҡалаға күсәләр.
Элис Манроның «Бәхетле шәүләләр бейеүе» тигән тәүге йыйынтығы (1968) юғары баһа ала, уның өсөн Манро Канаданың иң абруйлы әҙәби бүләге булған генерал-губернатор премияһына лайыҡ була.
1978 йылда «Ә кем һуң әле һин?» тигән йыйынтығын баҫтыра, уның өсөн Элис генерал-губернатор премияһы менән икенсе тапҡыр бүләкләнә. 1979—1982 йылдарҙа Австралия, Ҡытай һәм Скандинавия буйлап ижади сәфәрҙәрҙә йөрөй. 1980 йылда Манро Британ Колумбияһы университетында һәм Кливсленд университетында яҙыусы-резидент вазифаһын биләй. 1980-се һәм 1990-сы йылдарҙа Манро яҡынса дүрт йыл һайын бер йыйынтыҡ сығарып тора. 2002 йылда ҡыҙы Шейла Манро бала сағы һәм әсәһенең тормошо тураһында мемуарҙарын нәшер итә.
2009 йылда яҙыусыға Букер премияһы бирелә.
2013 йылда Элис Манроға «хәҙерге заман хикәйә оҫтаһына» тигән формулировка менән әҙәбиәт буйынса Нобель премияһын тапшыралар. Ул ошо премияны алған беренсе Канада яҙыусыһы була.
Маячная (Поперечная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Макату
Макату — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марий Эл флагы
Марий Эл флагы — Марий Эл Республикаһының дәүләт символы. 2011 йылдың 5 мартында раҫланған.
Тарих
Марий Эл флагы 2011 йылдың 5 мартында раҫланған. Дәүләт флагының авторҙары — рәссамдәр Г.Булыгин һәм А.Данилов.
Һүрәтләү
Марий Эл флагы — аҡ төҫтә, үҙәгендә Марий Эл гербы төшөрөлгән. Байраҡтың һул яғында мари милли орнаменты урынлашҡан.
Булгаково (Һарыҡташ районы)
Булгаково — Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл. Гавриловка ауыл Советы составына инә.
Тарихы
Булгаково ауылына XVIII быуат аҙағында йәки XIX быуат  башында Себенле йылғаһының Һаҡмар йылғаһына ҡойған урынынан алыҫ түгел ерҙә нигеҙ һалына. Булгаково ауылы (Гавриловка, Правда ауылдары) халҡында һаҡланып ҡалған риүәйәттәргә ярашлы Һаҡмар буйында элек башҡорттар йәшәгән, һәм бындағы ерҙәр бөтәһе лә уларҙыҡы булған. Булгаково ауылы барлыҡҡа килгән Себенле йылғаһы буйындағы ер участкаһын Екатерина II бер эре алпауытҡа бүләк итә (уның исеме һәм фамилияһы халыҡ хәтерендә һаҡланмаған), ул бүләккә алған ошо ерҙе икенсе алпауытҡа — статский советник Булгаковҡа кәрткә уйнап оттора. Булгаковтың инде Быҙаулыҡ өйәҙендә, Божий Промысел ауылында (хәҙер Быҙаулыҡ районының Мирный ҡасабаһы) крепостной крәҫтиәндәре менән ҙур алпауыт усадьбаһы була. Булгаков Быҙаулыҡ өйәҙенән крепостной крәҫтиәндәренең бер өлөшөн бында улар хеҙмәт итеп күберәк килем килтерһен өсөн Ырымбур өйәҙенә яңы участкаға Себенле йылғаһына яҡын күсерергә ҡарар итә. Күсенеп килеүгә оҙаҡ ҡаршылашҡан крәҫтиәндәренә яза биреү маҡсатынан Булгаков уларҙы тауға урынлаштыра. Тауҙағы ерҙәр ташландыҡ була, тупраҡ таштан һәм ҡомдан торғанлыҡтан иген культуралары сәсеүгә һәм көтөүлектәр өсөн яраҡлы булмай. Унда тик ҡый үләндәр һәм дегәнәк кенә үҫкән. Шуға ла тауҙа төҙөлгән Булгаково ауылының бер өлөшө (русса репей -дегәнәк һүҙенән)  Репьевка  исемен ала.
Климаты оҙайлы һалҡын ҡышы һәм сағыштырмаса ҡыҫҡа эҫе ҡоро йәйе менән ҡырҡа континенталь. Уртаса һауа температураһы иң йылы айҙа (июль) — 20-22 °C; иң һыуыҡ (ғинуар) — 16–15,5 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 350-450 мм тәшкил итә
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 138 кеше йәшәй.
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 2010 йылда мәғлүмәттәре буйынса ауылда халыҡтың енси структураһында  ир-аттар 51,1 %, ҡатын — ҡыҙҙар 48,9 % тәшкил итә.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы халыҡтың милли структураһында 138  кешенән урыҫтар  75 процент тәшкил итә
Кузьмин Николай Михайлович
Кузьмин Николай Михайлович (21 декабрь 1919 йыл — 9 февраль 1963 йыл) — 1-се Украин фронтының 4-се танк армияһы 93-сө танк бригадаһы рота командиры, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945 йыл).
Биографияһы
Николай Михайлович Кузьмин 1919 йылдың 21 декабрендә Ярославль өлкәһе хәҙерге Рыбинск ҡалаһына ингән Гаврилково ауылында тыуған.
Милләте — рус. 7 класс белемле. 1944 йылдан — Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы. Рыбинск ҡалаһы машиналар төҙөү заводында эшләгән. Эвакуацияланғандан һуң Өфө моторҙар эшләү заводында эшләгән.
1942 йылдың октябрендә Өфө ҡалаһынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына алынған. Камышин танк училищеһын тамамлаған.
1-се Украин фронты составында һуғышҡан. Лейтенант Н. М. Кузьмин 1944 йылдың 30—31 ғинуарында Зофиенталь тораҡ пункты янында дошмандың контрһөжүмен кире ҡаҡҡанда айырыуса батырлыҡ күрһәткән.
1946 йылдан өлкән лейтенант Н. М. Кузьмин — запаста. Дәүләт именлеге органдарында хеҙмәт иткән.
1963 йылдың 9 февралендә 44-се йәшендә Ленинградта вафат булған. Санкт-Петербург ҡалаһының Ново-Волково зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
1-се Украин фронтының 4-се танк армияһы 93-сө танк бригадаһының рота командиры, лейтенант. «Лейтенант Н. М. Кузьмин 1944 йылдың 30—31 ғинуарында Зофиенталь тораҡ пункты (Польша, Гура ҡалаһынан көньяҡҡа 13 км) янында дошмандың контрһөжүмен кире ҡаҡҡанда дошмандың ике танкыһын, 5 орудиеһын һәм 150-гә яҡын гитлерсыны айырыуса батырлыҡ күрһәткән».
Советтар Союзы Геройы исеме Н. М. Кузьминға 1945 йылдың 10 апрелендә бирелгән.
Илевиц
Илевиц (Ihlewitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 343 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6347 һәм автомобиль коды — MSH.
Төхвәтуллин Фәтих Насир улы
Төхвәтуллин Фәтих Насир улы (16 март 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа АБСР-ҙың эске эштәр һәм милләттәр буйынса халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Фәтих Насир улы Төхвәтуллин 1894 йылдың 16 мартында Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Зәй улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһы Зәй районы) Сыбыҡлы ауылында тыуған.
Ҡазандағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен, 1917 йылда Красноуфимск сәнәғәт училищеһын агроном һөнәре буйынса тамамлай.
1917 йылдан Красноуфимск ҡала думаһының һәм Красноуфимск өйәҙе йыйылышы рәйесе урынбаҫары вазифаһын үтәй. 1917 йылдың авгусында Өфөлә үткән II Бөтә башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. 1917 йылдың көҙөндә Пермь губернаһы буйынса башҡорт-федералисттарының 9-сы һанлы исемлеге буйынса ошо губерна башҡорттарынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1918 йылдың ғинуарында Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты эшендә ҡатнаша.
1918 йылдың июнендә Һамар ҡалаһында Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты (Комуч) ойошторола, унда Төхвәтуллин Комучҡа ағза итеп һайлана. 1918 йылдың 8—23 сентябрендә Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша.
1918 йылдың декабрендә Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. 1919 йылдың февралендә Темәс ауылында I Бөтә башҡорт хәрби съезында ҡатнаша, бында Башревком ағзаһы итеп һайлана — АБСР‑ҙың эске эштәр һәм милләттәр халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта 1919 йылдың майынан Башревком вәкилдәре советы ағзаһы була, Туҡ-Соран һәм Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантондарында республиканың урындағы власть органдарын ойоштороуҙа, башҡорт ғәскәрҙәренә халыҡты мобилизациялауҙа ҡатнаша.
Башревком тарафынан 1919 йылдың 31 июлендә раҫланған «Башҡорт милицияһы тураһында положение» («Положение о башкирской милиции») документын төҙөй. 1919 йылдың сентябрь-октябрендә Петроградта ойошторолған Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөндә Башревкомдың махсус вәкиле була.
1920 йылдың ғинуарында Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе, ә шул уҡ йылдың февраль башында Башревком рәйесе Зәки Вәлидинең урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Һуңыраҡ РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетына ағза итеп һайлана, 1920 йылдың 9 апрелендә ойошторолған АБСР Конституцияһы төҙөү буйынса комиссия составына инә. 1920 йылдың майында раҫланған «БАССР НКВД тураһында положение» («Положение о НКВД БАССР») документын төҙөүҙә ҡатнаша. Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм РСФСР Халыҡ комиссариаты советының «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты сыҡҡандан һуң, 1920 йылдың июнендә башҡа Башревком ағзалары менән бергә Үҙәк властың сәйәсәтенә ҡаршы ризаһыҙлыҡ белдереп, отставкаға китә.
Һуңыраҡ ҡулға алына һәм Ырымбур төрмәһенә ябып ҡуйыла, 1920 йылдың октябрендә Башҡортостандың хәлдәре хаҡында Сталиндың урынбаҫары Диманштейнға хат яҙа. Артабан Мәскәүҙә һаҡ аҫтында була, 1920 йылдың декабрендә азат ителә. Сталиндың бойороғо буйынса, ҡабат Башҡортостанға эшкә ҡайтарыла, 1921 йылдың майынан АБСР-ҙың игенселек халыҡ комиссары урынбаҫары, артабан «Башколхозсоюз» ойошмаһы рәйесе урынбаҫары вазифаларында эшләй.
1928 йылда «Башҡорт тарихына материалдар» («Материалы к истории башкир») тигән хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1931 йылдың октябрендә Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ буйынса ғилми-тикшеренеү институты директоры итеп тәғәйенләнә. 1933 йылдан ебәк тәжрибә станцияһы директоры вазифаһын үтәй.
Нигеҙ (химия)
Нигеҙ — протон (Брёнстед нигеҙе <span class="noprint" title="#Основание в теории Брёнстеда — Лоури" contenteditable="false"> <span class="noprint" title="#Основание в теории Брёнстеда — Лоури" contenteditable="false"> ) йә башҡа химик берләшмәнең орбитале  (Льюис нигеҙе <span class="noprint" title="#Основание в теории Льюиса" contenteditable="false"> <span class="noprint" title="#Основание в теории Льюиса" contenteditable="false"> ) менән  ковалент бәйләнеш барлыҡҡа килтерә торған химик берләшмә. Нигеҙ тигән һүҙҙең тар мәғәнәһендә нигеҙ гидроксидтары төшөнсәһе ята; нигеҙ гидроксидтары — һыулы иретмәләрҙә диссоциацияланған саҡта аниондарҙың бер генә төрө — OH−  гидроксид иондары ғына ысҡына торған  ҡатмарлы матдәләр.
Тарихы
Нигеҙ төшөнсәһе XVII быуатта барлыҡҡа килә, уны  беренсе тапҡыр француз химигы Гийом Франсуа Руэль 1754 йылда индерә. Руэль билдәләүенсә, ул ваҡыттарҙа  оса торған шыйыҡсалар тип йөрөтөлгән кислота лар (мәҫәлән, һеркә йәки тоҙ кислотаһы) билдәле бер матдәләр менән ҡушылғанда ғына кристаллы тоҙҙарға әйләнә. Руэль был матдәләрҙең  ҡаты формалағы тоҙҙар яһалыуы өсөн  "нигеҙ" булып хеҙмәт итеүен самалай.
Кислоталар һәм нигеҙҙәр өсөн берҙәм теория тәү тапҡыр 1887 йылда швед физигы һәм химигы С. Аррениус тарафынан тәҡдим ителә. Үҙ теорияһы сиктәрендә Аррениус  кислотаны — диссоциацияланғанда H+ протоны яһала торған матдә, ә нигеҙҙе диссоциацияланғанда  OH−  гидроксид иондарын бирә торған матдә тип билдәләй. Әммә Аррениус теорияһының етешһеҙлектәре лә була, мәҫәлән, ул кислота-нигеҙ тигеҙлегенә иретмәнең тәьҫир итеүен иҫәпкә алмай, йәнә был теория  һыу иретмәһе булмаған иретмәләргә ҡарата ҡулланыла алмай.
1924 йылда Э. Франклин сольвент теорияһын эшләй, унда нигеҙ диссоциация ваҡытында иретмә диссоциацияланғанда барлыҡҡа килгән аниондарҙың һанын арттырыусы берләшмә тип билдәләнә.
Хәҙерге заман билдәләмәһе
1923 йылдан нигеҙҙе  Брёнстед — Лоури һәм Льюис теориялары сиктәрендә ҡарай башлайҙар, ул теориялар әле лә киң ҡулланыла.
Брёнстед — Лоури теорияһында нигеҙ
1923 йылда дат ғалимы Й. Брёнстед һәм инглиз ғалимы Т. Лоури бер-береһенә бәйһеҙ рәүештә тәҡдим иткән кислоталарҙың һәм нигеҙҙәрҙең протон теорияһында протонды кислотанан ысҡындырып алырға һәләтле берләшмә йәки ион Брёнстед нигеҙе  тип атала. Йәғни Брёнстед кислотаһы  протондар доноры булып тора, ә кислота менән нигеҙҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе протонды тапшырыуҙан ғибәрәт. В Брёнстед нигеҙе кислота (мәҫәлән, һыу) менән  реакцияға ингән саҡта, нигеҙ  BH+бәйле кислотаһына әйләнә, ә кислота бәйле нигеҙ булып китә :
Льюис теорияһында нигеҙ
1923 йылда Америка физигы һәм химигы Г. Льюис тәҡдим иткән электрон теорияһына ярашлы, нигеҙ — Льюис кислотаһы менән бәйләнеш хасил итеү өсөн электрон парын бирергә һәләтле матдә. R3N аминдары, ROH спирттары, ROR ябай эфирҙары,  RSH тиолдары, RSR тиоэфирҙары, аниондар,  π-бәйләнешле берләшмәләр Льюис нигеҙҙәре була ала. Реакцияла ҡатнашыусы электрон пары урынлашҡан орбиталгә бәйле Льюис нигеҙҙәре n-, σ-  йәки π-типтарға бүленә;  был типтар өсөн электрон парҙары ярашлы рәүештә  σ- һәм π-орбиталдәрҙә урынлаша.
Льюис менән Брёнстед — Лоури теорияларында нигеҙҙәр төшөнсәһе тап килә: икеһендә лә нигеҙҙәр электрон парын бәйләнеш хасил итеү өсөн тапшыра. Ә улар араһындағы айырма был электрон парының нимәгә тотонолоуынан ғына ғибәрәт. Брёнстед нигеҙҙәре уның иҫәбенә протон менән бәйләнеш булдыра, ә  Льюис нигеҙҙәре ундай бәйләнеште буш орбитале булған теләһә ҡайһы киҫәксәләр менән хасил итә. Шулай итеп, был теориялар араһындағы мөһим айырма нигеҙ төшөнсәһенә түгел, ә кислотаға ҡағыла.
Усановичтың дөйөм теорияһында нигеҙ
1939 йылда М. И. Усанович тарафынан сығарылған кислоталар һәм нигеҙҙәрҙең дөйөм теорияһында нигеҙ аниондарҙы (йәки электрондарҙы)  биреүсе, катиондарҙы алыусы матдә тип билдәләнә. Шулай итеп, Усановичтың нигеҙ төшөнсәһенә Брёнстед нигеҙҙәре лә, Льюис нигеҙҙәре лә, йәнә тәү хәленә ҡайтарғыстар ҙа инә. Бынан тыш, Усанович теорияһында нигеҙ булыу йәки кислота булыу төшөнсәһе матдәнең уның үҙенә түгел, ә уны  реакцияға ылыҡтырған партнёрына бәйле функцияһы тип ҡарала.
Нигеҙҙәрҙең көсөн һандарҙа тасуирлау
Брёнстед — Лоури теорияһы нигеҙҙәрҙең көсөн, йәғни уларҙың кислоталарҙан протондарҙы ысҡындырыу һәләтен, һандар менән баһалау мөмкинлеген бирә. Быны нигеҙлек константаһы булып торған Kb  — нигеҙҙең кислота сифатында файҙаланылған һыу менән реакцияһының тигеҙләнеш константаһы — ярҙамында эшләйҙәр. Нигеҙлек константаһы ни тиклем юғарыраҡ булһа,  нигеҙҙең көсө һәм уның протонды ысҡындырып алыу һәләте лә  шул тиклем ҙурыраҡ була. Йыш ҡына нигеҙлек константаһын pKbтигән нигеҙлек константаһы күрһәткесе рәүешендә сағылдыралар. Мәҫәлән, Брёнстед нигеҙе булып торған аммиак өсөн уны ошолай итеп яҙырға була :
Күп нигеҙле нигеҙҙәр өсөн диссоциация константаларының бер нисә ҡиммәте  Kb1, Kb2  һ. б. ҡулланыла. Мәҫәлән, фосфат-ион өс тапҡыр протонлана ала:
Һуңғы тигеҙләмәнән күренеүенсә, нигеҙгә бәйле кислотаның кислоталылығы ни тиклем түбән булһа, был нигеҙҙең көсө лә шул тиклем юғарыраҡ. Мәҫәлән, һыу көсһөҙ кислота булып тора һәм, протонды ысҡындырғас,  көслө нигеҙгә — гидроксид-ион OH−  нигеҙенә — әйләнә.
Иреткестең йоғонтоһо
Кислота-нигеҙ тигеҙлегенә иреткес ҙур йоғонто яһай. Атап әйткәндә, һыулы иретмәләр өсөн шул асыҡлана: нигеҙлек константаһы pKb < 0 булған нигеҙҙәр бер төрлө үҙенсәлектәргә эйә була (мәҫәлән, иретмәләрҙең pH'ы), сөнки бындай нигеҙҙәр һыуҙа тулыһынса OH−гидроксид-ионына әйләнә,  ул иһә иретмәлә берҙән-бер нигеҙ булып тора. Әйтәйек,  pKb < 0 хас булған бөтә нигеҙҙәр (NaNH2 натрий амиды, NaH натрий гидриды һ.б.) һыулы иретмәләрҙә, көсө буйынса үҙ-ара тигеҙләшеп, гидроксид-иондарҙың тиң һанын бирә. Был күренеш  иреткестең бер ишләтеү эффекты тигән исем алған. Ошо рәүешле, һыулы иретмәләрҙә  pKb > 14  булған көсһөҙ нигеҙҙәр ҙә көсө буйынса тигеҙләшә.
pKb константаһы 0-дән 14-кә тиклем булған нигеҙҙәр һыуҙа өлөшләтә протонланалар һәм бәйле кислота менән тигеҙләшәләр, ә уларҙың иретмәләге үҙенсәлектәре  pKb ҡиммәтенә буйһона. Был осраҡта иретмәнең айырмалылатыу эффекты тураһында һүҙ бара. Нигеҙҙәр көсө буйынса айырыла торған pKb интервалы иреткестең автопротолизы константаһы күрһәткесенә тиң. Төрлө иреткестәр өсөн был интервалдың оҙонлоғо ла төрлө (һыу өсөн 14, этанол өсөн 19, аммиак өсөн 33 һ.б.), шуға ярашлы, улар өсөн айырмалыланған һәм бер иш булған нигеҙҙәр тупланмаһы ла төрлө<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.97.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D1.82.D0.BE.D0.B2_.D0.B8_.D0.B4.D1.80..E2.80.941999.E2.80.94.E2.80.94123.E2.80.94125_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Сағыу кислоталылыҡ үҙенсәлектәренә эйә булған иреткестәрҙә бөтә нигеҙҙәр ҙә көсәйә төшә һәм нигеҙҙәрҙең күпселеге көс буйынса айырмаһыҙға әүерелә. Мәҫәлән, һеркә кислотаһы билдәле нигеҙҙәрҙең күбеһен көс буйынса үҙенең бәйле нигеҙе —  CH3COO− ацетат-ионы менән тигеҙләштерә. Нигеҙ иреткестәр (аммиак), киреһенсә,  нигеҙҙәр өсөн айырмалылатыу хеҙмәтен үтәй.
Нигеҙҙең төҙөлөшөнөң йоғонтоһо
Органик  һәм органик булмаған нигеҙҙәрҙең сағыштырма көсөн билдәләй торған һәм уларҙың төҙөлөшө менән бәйле булған шарттар бар. Йыш ҡына уларҙың бер нисәһе бер юлы эш итә, шуға уларҙың бергәләп ниндәй йоғонто яһарын алдан самалап булмай. Түбәндәге шарттар иң мөһимдәре булып тора.
Австрия империяһы
Австрия империяһы (Kaiserthum Österreich) — дәүләт ойошмаһы, баш ҡалаһы Вена; Габсбургтар монархияһы 1804 йылда империя тип иғлан ителә. 1867 йылда дуалистик Австро — Венгрия империяһына әүерелә. Габсбургтар биләмәләрен төрлө сығышлы һәм төрлө диндә булған халыҡтар йәшәгән Чехия, Венгрия менән Словакия, Карпаттағы Русь (Закарпатье) һәм Банат (Воеводино), Хорватия һәм Трансильвания, Галиция, Буковина һәм Төньяҡ Италияның (Ломбардия-Венеция короллеге) байтаҡ өлөшөн берләштерә.
Австрия империяһын барлыҡҡа килтереү
Австрия империяһы император Франц II тарафынан 1804 йылда француздар императоры Наполеонға яуап итеп ойошторола. 1806 йылда Наполеон баҫымы аҫтында Изге Рим империяһы юҡҡа сығарыла. Ғәҙәттәгесә уның монархы Габсбургтар монархияһынан була. Австриялылар бер нисә эре бәрелештә Наполеондан еңеләләр, әммә ахыр сиктә Наполеон һуғыштарында улар еңеүсе булып сығалар (VI һәм VII француздарға ҡаршы коалициялар составында) һәм үҙҙәрендә Вена конгресын ҡабул иттеләр.
Милли ҡаршылыҡтар
Үҙәк власын нығытыу маҡсатында үҙәктә ситкә ынтылыусы көслө тенденцияларлы тотороҡһоҙ күп милләтле дәүләттә Веналағы юғары немец ҡатламы этник немецтарҙың империяла сәйәси-иҡтисади өҫтөнлөгөн һаҡлауына һәм нығытыуына таяна. Шулай ҙа немецтар империя халҡының 1/4 өлөшөн генә тәшкил итә, шуның өсөн империя хакимдары германизация сәйәсәтен үткәрергә тырыша. Айырыуса XII—XIII быуаттарҙа уҡ саксондарҙың колонизациялау ваҡытында һалынған һәм башҡа халыҡтарҙың тотош йәшәү ареалдары менән уратылған немец ҡалалары һәм илдең үҙәгендә, төньяҡ һәм көнсығышындағы нығытамалары был процеста мөһим роль уйнайҙар,
Мәскәү-Новгород һуғыштары
Мәскәү-Новгород һуғышы — Мәскәү Бөйөк кенәзлеге һәм уның номиналь вассалы Новгород республикаһы араһында 1456 йылдан 1478 йылдарға тиклем (өҙөклөктәр менән) булған һәм новгородтарҙың еңелеүе менән тамаланған хәрби низағтар. Мәскәү-Новгород һуғышы шул иҫәптән Беренсе (1456), Икенсе (1471) һәм Өсөнсө Мәскәү-Новгород һуғышын (1477—1478) үҙ эсенә ала. Мәскәүҙәрҙең өсөнсө походы һөҙөмтәһендә Новгород республикаһы биләмәләре тулыһынса Мәскәү кенәзлегенә ҡушыла. Күп кенә тарихсылар был ваҡиғаны Рус дәүләтен үҙәкләштереүҙең башы тип иҫәпләй.
Австрия империяһы
Милли ҡаршылыҡтар
Ассимиляцияны беренсе сиратта белем биреү учреждениелары ярҙамы менән булдырырға ниәтләйҙәр, шулай уҡ башҡа һәм бигерәк тә славян телдәренең (был телдәрҙә һөйләшеүселәр һаныимперияның бөтә халҡының 60 % тирәһе тәшкил иткән) файҙаланыуын нигеҙһеҙлеге һәм кәрәкһеҙлеге тураһында административ, популист һәм фәндән алыҫ торған саралар аша бойомға ашырырға уйлайҙар.
Германизация сәйәсәте бигерәк тә Австрия империяһына ингәнгә тиклем уҡ үҙ дәүләтселегенең күптәнге тарихы булған (венгрҙар, чехтар, поляктар) милли әҙселек яғынан ҡаты ҡаршылашыуға осраны. 1848 йылдағы революцион вакиғаларға әүерелгән венгрҙарҙың ҡаршылашыуы айырыуса көслө булып сыға.
Мәскәү-Новгород һуғыштары
1456 йылдағы поход һәм Яжелбицы солохо
Низағ тамырҙары Дмитрий Донской вариҫтарының ике тармағы араһындағы 1425—1453 йылдарҙағы феодаль һуғышҡа барып тоташа. Уның төп өлөшөн Василий Темный менән Дмитрий Шемяканың ҡаршылығы тәшкил итә. Бөйөк кенәзлек өсөн көрәштә еңелгәндән һуң Шемяка Новгородта ҡабул ителә. 1449 йылда Василий Темный Польша короле һәм Бөйөк Литва кенәзе Казимир IV менән солох килешеүе төҙөй, уға ярашлы ике яҡ та икенсе яҡтың эске сәйәси дошмандарын ҡабул итмәҫкә йөкләмә ала, ә Литва Новгородҡа дәғүәләренән баш тарта. 1453 йылда Василий үҙенең кешеләре аша Новгородта Шемяканы ағыулауҙы ойоштора.
Австрия империяһы
1848—1849 йылдарҙағы революция
1848 йылдың март айында иҡтисади кризис осоронда Веналағы тулҡынланыуҙар канцлер Меттернихты отставкаһына килтерҙе. Яңы конституция 1848 йылдың 15 майында күмәк кеше ҡатнашлығында сығыш ойошторған радикал лидерҙар өсөн демократиянан алыҫ булып күренә. 1835 йылда вафат булып ҡалған Франц I алмаштырған аҙ һәләтле император Фердинанд I Инсбрукка ҡаса, ә һуңғараҡ тәхеттән баш тарта. Австрия империяһының төрлө өлөштәрендә «халыҡтар яҙы» тип исемләнгән, сөнки немец булмаған ерҙәрҙә (айырыуса Венгрияла) милли — азатлыҡ төҫтәренә манылған була, революция башлана.
1848 йылдың декабрь айында тәхеткә Фердинанд I кесе туғаны 18 йәшлек Франц Иосиф I ултыра.
Мәскәү-Новгород һуғыштары
Яжелбицы солохонан һуң Новгородтағы хәл-торош
Бөйөк Новгородта вече кеүек демократик институт булыуға ҡарамаҫтан, новгородтарҙың барыһы ла бойондороҡһоҙлоҡ яҡлы булмай һәм Мәскәүгә ҡаршы һуғышырға теләй. Ябай, бай булмаған халыҡтың хоҡуҡтары үтәлмәй, улар вечела ла ҡатнаша алмай. Байҙар менән ярлылар араһындағы айырма арта, был ябай халыҡтың үҙҙәре өсөн түгел, ә баярҙар өсөн һуғышып йөрөү теләген өҫтәмәй.
Австрия империяһы
1848—1849 йылдарҙағы революция
Венгрия инҡилабы 1849 йылда, шул иҫәптән ул ваҡытта Австрия империяһының ҡыҫҡа ваҡытлы союздашы Рәсәй империяһы ғәскәрҙәренең ярҙамында, баҫтырыла. Империяла билдәле тотороҡлоҡ, Австрия — Италия-Француз һуғышында Франция һәм Пьемонтта (1859) еңелеүҙең Австрия хакимлығын Италияла юҡ иткәнгә тиклем, һаҡлана.
Мәскәү-Новгород һуғыштары
Яжелбицы солохонан һуң Новгородтағы хәл-торош
1460 йылда бөйөк кенәз Василий Васильевич Бөйөк Новгород хөкүмәте менән һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн илсе булып Бөйөк Новгородҡа бара. Вечела новгородтар кенәзгә ҡаршы асыҡтан-асыҡ сығыш яһай, хатта уны үлтерергә маташа. Шулай итеп, яңы низағ тоҡана. Уны архиепископ Ион, новгородтарҙы Бөйөк Новгородҡа татарҙар менән мәскәүҙәр һөжүм итеү ихтималлығы менән ҡурҡытып, ҡына хәл итә. Әммә 1463 йылда Бөйөк Новгород Псковҡа ливон рыцарҙарының сираттағы һөжүмен кире ҡағырға ярҙам итмәй. Бары тик Мәскәү ғәскәре генә уларҙы кире ҡаға. Ул ғына ла түгел, Бөйөк Новгород Псковҡа ҡарата дошманлыҡ позицияһын биләй. Әммә Мәскәү кенәзе Иван III оҫта сәйәсәте низағты яйлау мөмкинлеге бирә. Яңы конфликт 1470 йылда тыуа.
Австрия империяһы
1848—1849 йылдарҙағы революция
Шуның менән бергә илдә урынлашҡан реакция революциялар мәлендә үткәргән реформаларҙы юҡҡа сығарҙы. Империяға бик көслө бюрократик аппаратҡа таянған абсолют мрнархия ҡайтарылды. Хәл империяның тышҡы сәйәси изоляцияһы һәм уның сиктәрендә үҙәктән ситкә тайпылыусы тенденциялар өсөн ҡатмарлаша. Илдә дәүләттә федерализацияны ла, Габсбургтар монархияһынан ҡайһы бер өлөштәренең айырылыуын да талап иткән ойошмалар эш итә.
Мәскәү-Новгород һуғыштары
1471 йыл походы
1470 йылдың ноябрендә Новгород илсеһенең Новгород архиепискобына Мәскәүгә килеү үтенесенә яуап итеп кенәзе Иван III Новгород адресына насар һүҙ ысҡындыра һәм был баярҙарҙар араһында ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра һәм улар Мәскәү менән араны өҙөү тураһында белдерә. Ике яҡ араһындағы һөйләшеүҙәр һөҙөмтә бирмәй, 1471 йылдың яҙында бөйөк кенәз һәм уның кәңәшсеһе кисекмәҫтән поход башлау тураһында ҡарар ҡабул итә. Был бик хәүефле була: яҙ һыуыҡ килә, ҡар ғәскәргә хәрәкәт итергә ҡамасаулауы мөмкин. Әммә мыштырларға ярамай — Литва кенәзлеге лә, Алтын Урҙа ла Новгородҡа ярҙам итергә әҙер була.
Һуғыш һуғыштың беренсе көндәре тыныс үтә: мәскәүҙәр бер-бер артлы ҡалаларҙы яулап ала. Июнь аҙағында Волок Ламский һәм Торжок алына. 14 июлдә Шелон алышы үтә, унда Новгородтың 40 меңлек ғәскәре Псков һәм Мәскәүҙең 12 мең ғәскәре тарафынан тар-мар ителә. Алыш һөҙөмтәһен Мәскәү атлылары хәл итә. Новгородтың ойошмаған ғәскәре мәскәүҙәргә бер нисек тә ҡаршы тора алмай. Ике аҙна үткәс, (27 июль), Заволочьела Шиленьга йылғаһында алыш була, унда мәскәүҙәр Двина ере халҡын еңә. Шул уҡ ваҡытта Коростындә тыныс һөйләшеүҙәр башлана. Новгородтар Коростынь солохона 15 мең һум самаһы аҡса түләй һәм Мәскәүҙән бойондороҡло булыуын де-факто таный. Шулай ҙа Мәскәүҙән формаль бойондороҡһоҙлоҡ һаҡлана. 1471 йылдағы операция уңышлы үтә. Новгородтар тағы бер тапҡыр Новгородтар баярҙарҙан башҡа бер кем дә Мәскәүгә ҡаршы сығырға теләмәгәнлеген раҫлай. Новгород республикаһы яҙмышы хәл ителә. Әммә һуңғы нөктә ете йыл һуңыраҡ ҡуйыла.