cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шэньчжэнь
Халҡы
1980 йылда Шэньчжэнь «Ирекле иҡтисад зонаһы» ойошторолғандан һуң ҡала халҡы үтә йылдам үҫә башлай: әгәр ҙә 70-се йылдар аҙағында унда 314,1 мең кеше йәшәһә (ҡаланың үҙендә, йәғни бөгөнгө Лоху, Футянь, Наньшань һәм Яньтянь райондарында — 30 меңгә яҡын), 1982 йылда — 351,9 мең, 1991-ҙә — 1 214,8 мең, ә инде 2000 йылда — 7 008,4 меңгә етә. 2010 йылда ҡала халҡы 10 358 мең кеше була (бер кв.километрға — 5201), ҡаланың үҙендә — 3 538 мең (бер кв.километрға — 8588 кеше). Даими яңы күсеп килеүселәр иҫәбенә 2010 йыл аҙағына халыҡтың дөйөм һаны 13,22 миллионға етә, шуларҙың ни бары 2,5 млн-дан күбәрәгендә генә «хукоу» була (йәшәгән урында теркәлеү һәм даими йәшәгән булып иҫәпләнеү), ә 7,8 млн-дан артығы, иҫәпкә алынып, завод ятаҡтарында һәм эш урынынан бирелгән фатирҙа йәшәгән хеҙмәт мигранттары, тағы ла  2,8 млн-дан артығыраҡ кеше бөтөнләй теркәлеүһеҙ йәшәй. Шэньчжэнь Гуандун провинцияһында мигрантарҙың күплеге арҡаһында путунхуа һөйләү теле өҫтөнлөк алған берҙән бер ҡала. Бында шулай уҡ кантон диалекты һәм инглиз теле (айырыуса чиновниктар, белгестәр, бизнесмендар һәм йәштәр араһында) киң таралған. Ҡаланың көнсығыш өлөшөндә кантон һөйләшенең хакка менән ҡушылмаһы булған дапэн (大鵬話) диалекты ҡулланыла.
Милли состав
Хакка халҡы вәкилдәре бөгөнгө Шэньчжэнь тирәһенә Үҙәк Ҡытайҙан XVII быуат аҙағында күсенә башлай. Цин ғәскәренең яр буйҙарындағы бар халыҡты тиерлек ҡыуып таратҡан 1661—1669 йылдарҙағы «Ҙур таҙартыу»ҙан («Большая чистка) һуң хаккалар буш ҡалған ерҙәргә йүнәлә һәм тиҙҙән өйәҙ халҡының яртыһын тәшкил итә. XIX быуатта улар йыш ҡына гуандундар менән һуғыша, шуға ла торған урындарын нығыта. Бөгөн хакка ауылдары һәм кварталдары Лунган, Пиншань, Дапэн, Яньтянь һәм Баоань райондарында һаҡланып ҡалған. 1980 йылда Ирекле иҡтисад зонаһы ойошторолғас, Гуандундың үҙәк райондарынан һәм Ҡытайҙың башҡа провинцияларынан (бигерәк тә Хунань, Цзянси һәм Сычуань), шул иҫәптән хуэйцзу һәм уйғырҙарҙан торған күсенеүселәр ағымы Шэньчжэнға юллана. 2009 йыл уртаһына ҡалала 600 меңдән артыҡ аҙ һанлы милләттәр кешеләре рәсми йәшәй; улар араһында күпселекте чжуан, туцзя, мяо, дун һәм яо вәкилдәре күселекте тәшкил итә, шулай уҡ хуэйцзу, манжур, монгол, буй, корейҙар һәм башҡа халыҡтар бар.
Административ бүленеше
Иҡтисад реформалары башланғансы Шэньчжэнь ҡалаһы Баоань (宝安县/寶安縣) өйәҙе составына ингән була, 1979 йылдың ноябрендә Гуандун провинцияһы хөкүмәтенә бойһондорола, ә 1980 йылдың майында рәсми нигеҙҙә Ҡытайҙың киң иҡтисади иреклектәргә эйә тәүге айырым иҡтисад зонаһына әйләнә. 1988 йылдың ноябренән Шэньчжэнь провинция кимәлендәге иҡтисади хоҡуҡлы административ берәмек (ҡала) статусын ала, 1992 йылдың февралендә үҙәк власть муниципаль хөкүмәткә урындағы ҡанун һәм ҡарарҙар ҡабул итеү хоҡуғын бирә.
Бөгөн Шэньчжэнь 10 (区 йәки Qū) районға бүленгән :
Ҡала райондары
Юаньлин, Шатоу, Сянмиху, Мэйлинь, Лянхуа һәм Хуафу.
Иҡтисады
90-сы йылдар аҙағында өҫтөнлөктәр бер ни тиклем үҙгәрә: осһоҙ экспорт тауарҙары етештереүгә аҡса һалыу урынына корпорациялар бихисап күләмле ҡытай баҙарына ҡарата борола. Был осорҙа ҡаланың торлаҡ һәм коммерциялы күсемһеҙ милек баҙары ныҡлап үҫеш ала, һәм ул башлыса байыған урта синыфҡа йүнәлеш ала. Бында шулай уҡ төп урынды Гонконг кампаниялары биләй. Яңы мең йыллыҡ башына Шэньчжэнгә йүнәлтелгән барлыҡ капитал һалыуҙарҙың 70 процентҡа яҡыны, ә экспортҡа тауар етештергән тармаҡтарҙа — 95 процентҡа ҡәҙәре уларҙың өлөшө була. Хәҙерге ваҡытта ҡала иҡтисадының этәргестәре — юғары технологиялы сәнәғәт, логистика (тауар һәм хеҙмәттәрҙе тәьмин итеүсенән ҡулланыусыға еткереү) һәм финанс хеҙмәттәре. 2010 йылда биотехнологик тармаҡытың, яңы энергетиканың һәм интернет-индустрияның үҫеш кимәле 30, 24,2 һәм 29,3 процент тәшкил итә, ә дизайн өлкәһендә 60 мең кеше мәшғүл була.
Диңгеҙ судоходствоһы
2010 йылға Шэньчжэнь контейнер тауарҙары әйләнеше буйынса донъяла дүртенсе һәм Ҡытайҙа Шанхай менән Гонконгтан ҡалып өсөнсө диңгеҙ порты ине. Ҡаланың төп диңгеҙ порты райондары: Яньтянь (Yantian), Шатоуцзяо (Shatoujiao), Шэкоу (Shekou), Чивань (Chiwan), Мавань (Mawan), Дунцзяотоу (Dongjiaotou), Фуён (Fuyong), Сядон (Xiadong), Шаючон (Shayuchong) һәм Нэйхэ (Neihe). Причалдарҙың дөйөм оҙонлоғо 22 километрҙан ашыу. Шэньчжэндә өс ирекле сауҙа зонаһы (таможня зонаһы) — Яньтянь, Футянь һәм Шатоуцзяо зоналары , шулай уҡ алты логистика паркы урынлашҡан. «China Merchants Holdings» корпорацияһы Чивань һәм Шэкоу контейнер терминалдарын һәм в Шэкоу яғыулыҡ терминалын контролдә тота. Шулай уҡ уның ҡул аҫтында булған Шэньчжэнь паром терминалынан (урынлашҡан урыны Шэкоу), паромдар һәм һыу аҫты ҡанатлы суднолар пассажирҙарҙы Гонконг, Чжухай, Макао һәм Гуанчжоуға алып бара (терминалға аэропорт һәм төп тимер юл вокзалынан автобус йөрөй). 2004 йылда порт аша 135 млн тонна йөк үткән (алдағы йыл менән сағыштырғанда үҫеш — 20,3 %), тышҡы сауҙа әйләнеше 88,5 млн тонна (үҫеш — 30,5 %), контейнер терминалдарының тауар әйләнеше 13,6 млн TEU-нан артыҡ (үҫеш — 28,2 %). Пассажирҙәр ағымы 3,45 млн кешене тәшкил итә (үҫеш — 40,2 %). 2009 йылда Шэньчжэнь порты контейнер терминалдарының тауар әйләнеше 18,25 млн TEU, 2010 йылда — 22,51 млн TEU[152]. 40 халыҡ-ара контейнер компанияһы портты үҙҙәренең 150 суднолар йөрөү юлына индергән.
Ислам фәлсәфәһе
Ислам фәлсәфәһе – ислам дине тәғлимәтендә булған Шәреҡ аҡыл эйәләре тарафынан, башлыса ғәрәп телендә (һирәгерәк фарсы телендә) Урта быуаттар ҙа ижад ителгән, фәлсәфәүи әҫәрҙәр. Һуңраҡ мосолман илдәренең милли телдәрендә (төрөк, урд, һ.б.) Йыш ҡына ислам фәлсәфәһе аңлатмаһына урта быуаттарҙа йәшәгән, ислам дине тәғлимәттәре тәьҫирен алған, башлыса ғәрәп телендә ижад итеүсе йәһүд фәйләсүфтәренең эштәрелә инеп китә. Хәҙерге мосолман фәйләсүфтәре башлыса инглиз телендә ижад итәләр, сөнки уларҙың эштәре инглиз теле менән таныш булған ғәрәп илдәрендә йәшәүсе ғәрәп элитаһына, Пакистан да (унда инглиз теле официаль тел булып тора) һәм Көнбайыш илдәрендә йәшәүсе мосолман диаспораһына, йүнәлтелгән.
Бөгөнгө көндә, ислам фәлсәфәһе Көнбайыш цивилизацияһы һәм фәлсәфә һе йоғонтоһо аҫтында бер ни тиклем үҙгәрештәр кисерҙе. Был аңлатма аҫтында “ғәрәп фәлсәфәһе” термины бер үҙе генә ҡулланылмай. Шулай уҡ “ислам фәлсәфәһе”, “ғәрәп-мосолман фәлсәфәһе”, “ Ғәрәп Шәреғе фәлсәфәһе” һ.б. терминдар ҡулланыла.
Мосолман илдәрендә ислам дине доктринаһы мотлаҡ булғанлыҡтан, был илдәрҙә фәлсәфәнең традицион йүнәлештәренең ислам теологияһы менән ҡушылдыҡтары (гибридтары) барлыҡҡа килде (М. Ҡәддәфиҙең сәйәси концепцияһы, А. Соруштың “ислам демократияһының” сәйәси-эпистемологик концепцияһы һ.б.) Шулай уҡ бөгөнгө кондә ғәрәп телендәге фәлсәфә Иран фәлсәфәһенә ярайһыуҡ тәьҫир итә, шулай булыуға ҡарамаҫтан – кире тенденция күҙәтелмәй – иран фәйләсүфтәренәң эштәре ғәрәп донъяһында киң билдәле түгел.
Тарихы
Ислам фәлсәфәһенең үҫешендә өс төп этапты айырырға була: -	Классик йәки Урта быуаттар (VII – XV б.б.) -	 Һуңғы Урта быуаттар (XVI – XIX б.б.) -	Бөгөнгө мәле ( XIX быуаттың икенсе яртыһы– XXI б.б.) Ғәрәп фәлсәфәһенең барлыҡҡа килеүе ҡәләмдең (рациональ дини тәғлимәт) тәүге шәхестәренең эштәре менән бәйле. Улар кешенең азат ирке һәм Алаһы тәғәләнең сифаттары (атрибуттары) тураһында яҙа башлап, дин тәғлимәттәренең сиктәренә һыймаған концепциялар булдыралар.
Әҙәбиәт:
http://www.bibliard.ru/vcd-1269-1-2048/goodsinfo.html
http://dissland.com/catalog/fenomen_mislitelya_gnoseologicheskiy_analiz_transtsendentalnoy_sub_ektivnosti.html
http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/pdfbooks/nas_09.pdf
http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/mysl/perevod/1/iaizbr_1.pdf
http://smirnov.iph.ras.ru/win/publictn/istarph/textbook/annot.htm
Сербтар
Сербтар (СрбиСрби) — Сербия, Черногория, Босния һәм Герцеговина, Хорватия, Германия, Австрия һәм башҡа илдәрҙә йәшәүсе көньяҡ славян халҡы. Дөйөм һаны 12-13 млн кеше. Төп дине — православие. Теле — серб.
Этногенез
Серб халҡының килеп сығышы турыһында бер нисә теория бар.
Сербтарҙы беренсе мәртәбә Плиний Старший телгә ала, шулай уҡ Клавдий Птолемей беҙҙең эраның 2-се быуатында үҙенең «География»һында Төньяҡ Кавказ һәм Түбәнге Волга буйында йәшәүсе сармат ҡәбиләһе тип яҙа. 4-се быуатта сармат сербттары башҡа славян ҡәбиләләре менән, һундар һәм аландар баҫымы аҫтында Үҙәк Европаға күсенә. Хәҙерге көнбайыш Германия һәм көнбайын Польша ерҙәрендә Аҡ Сербия өлкәһендә урынлашалар. Ҡайһы бер тикшереүселәр мәғлүмәте буйынса Эльба-Зале төбәгендә, башҡа мәғлүмәт буйынса Висла Һәм Одра йылғаларының өҫкө өлөшөндә, өсөнсөләр Эльба-Зале һәм Висла төбәгенең бөтә ерҙәрендә тип иҫәпләй. Сербтар урындағы славян халыҡтары менән ҡушыла. Саксонияла хәҙерге көнгә тиклем Сорбия районы бар (Лужица, Lusatia, Sorbian Łužica, German Lausitz).
Европаны ғосман илбаҫарҙары баҫып алғас, төрөктәр баҫымы аҫтында бөлгөнлөккә төшкән күпселек сербтар Сава һәм Дунай йылғалары буйына төньяҡҡа һәм көнсығышҡа күсенә, хәҙерге Воеводина, Славония, Трансильвания һәм Венгрия ерҙәре. Һуңыраҡ, XVII быуатта меңләгән сербтар Рәсәй империяһына юллана, уларға Новороссияла ерҙәр бирелә, был райондар Яңы Сербия һәм Славяносербия тип атала.
Таралышы
Сербтарҙың төп йәшәгән ареалы — Сербия, Черногория, Хорватия, Босния һәм Герцеговина. Шулай уҡ башҡа илдәрҙә лә күпләп йәшәйҙәр: Төньяҡ Македония (Куманово, Скопье), Словения (Крайна Белу), Румыния (Банат), Венгрия (Печ, Сентендра, Сегед). Күпселек илдәрҙә серб диаспоралары бар, уларҙың иң билдәләләре Германияла, Австрияла, Швейцарияла, Франция, Рәсәй, Бразилия, Канада, АҠШ, Австралия. Яңы зеландия, Көньяҡ Африка, Аргентина, Боливия, Бразилия, Чили диаспоралаы ҙур түгел, әммә юҡҡа сыҡмайҙар, киреһенсә арта баралар.
Балкан ярымутрыуынан ситтә диаспораларҙа йәшәгән сербтар һаны билдәле түгел, 1-2 миллиондан 4 миллионға тиклем тип иҫәпләй Сербия Республикаһының диаспора министрлығы. Шуға күрә донъялағы сербтар һанын да билдәләп булмай. Яҡынса 9,5 — 12 миллион тип алына. 6.5 миллион серб Сербияның өстән ике өлөшөн тишкил итә. Хәрби конфликт алдынан 1.5 млн серб Босния һәм Герцеговинала, 600 мең Хорватияла, 200 мең Черногорияла йәшәгән. 1991 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Югославиның 36 % серб булған, йәғни 8.5 миллион кеше.
Ҡала халҡы Белград та (1.54 млн серб), Ново-садта (300 мең серб), Шиштә (250 мең серб), Баня-Лука ла (220 мең.), Крагуевцта (175 мең.), Сараево ла (130 мең) йәшәй. Югославия сиктәренән ситтә Вена ла сербтар күпләп йәшәй. Чикаго, Торонто сиктәрендә һәм Лос-Анжелес серб йәмғиәте булған мегаполис булараҡ билдәле, Истанбул һәм Париж шул иҫәптә.
Ғәрәп-израиль конфликты
Ғәрәп-израиль конфликты — Израиль һәм ғәрәп илдәре һәм бер нисә ғәрәп радикаль ҡораллы ойошмалар араһында ҡаршы торолошо. Израиль дәүләте 1948 йылда ғына барлыҡҡа килһәлә, был конфликт ХХ быуаттың башында башланған. Конфликттың башланыуы йәһүдтәр сион хәрәкәте менән бәйле. Был хәрәкәт XIX быуаттың аҙағында Европа илдәрендә барлыҡҡа килә. Ул хәрәкәттең фундаменталь идеяһы-йәһүд халҡының элекке ватанына ҡайтыу. милли-дәүләтен төҙөүө, һәм шунда уҡ берләшеү.
Ғосман империяһы ҡырылғас Фәләстин территорияһы Британия мандатына эләгә. Шул ваҡытта беренсе ғәрәп-йәһүд конфликттары башлана. Иң тәүге конфликттар территориялар буйынса, ә 1948 йылда Израиль Дәүләте төҙөлгәс халыҡ-ара конфликтына әйләнгән. 1948 йылда ғәрәп илдәре менән Израиль араһында һуғыш башланды. Ул конфликт историографияға «Үҙаллыҡ өсөн һуғыш» тигән атама менән ҡалды. Әммә, ул конфликтта берҙәм хәрби етәкселеге булмаған ғәрәп илдәренең әрмеләре еңелә.
Серб теле
Серб теле (серб.српски језик / srpski jezik) — славян телдәренең береһе. болғар, македон, словен, черногор, хорват һәм босний телдәре менән бер рәттән Көньяҡ славян төркөмсәһенә ҡарай. Һуңғы өс телде йыш ҡына серб теле менән берләштерәләр (серб-хорват теле); был осраҡта һәр береһен айырым алғанда серб, хорват, черногор һәм босний телдәре серб-хорват теленең  региональ  варианты тип һанала. Серб теленең  хорват, черногор һәм босний телдәренән айырмаһы теҙмәһе — серб-хорват теле битендә.
Социолингвистик мәғлүмәттәр
Сербияла һәм Черногорияла (2006 й. саҡлы дөйөм  конфедератив дәүләт булып торғандар),  Хорватияның айырым көнсығыш райондарында, шулай уҡ Серб Республикаһының босний регионында серб телендә һөйләшәләр. Һөйләшеүселәр һаны — 11 млн кешегә яҡын. Һөйләшеүселәрҙең күпселеге — православ динле сербтар.
Яҙмаһы
Серб телендә яҙма сифатында ике алфавит файҙаланыла: кириллицаға нигеҙләнгәне («вуковица») һәм латиницаға нигеҙләнгәне («гаевица»). Сербия һәм Черногорияла СФРЮ булған периодта  кириллица и латиница параллель өйрәнелгән, әммә кириллица Сербияла ҡулланылышта өҫтөнлөк алған һәм  Черногорияның берҙән-бер алфавиты булған. Боснияла, киреһенсә, латиница йышыраҡ ҡулланылған. Хәҙерге Сербияла  кириллица берҙән-бер рәсми яҙма булған  (2006 й. статусы законлы рәүештә нығытылған), шулай ҙа латиница  рәсми осраҡта ғына түгел, көндәлек тормошта ла йыш ҡулланылған. Һәр береһендә 30-ар хәреф бар; бер алфавит хәрефе менән икенсе алфавит хәрефе  мәғәнә буйынса тап килә (ләкин, латин диграфтары бик һирәк кенә кириллица алфавитындағы айырым хәрефтәр парҙарына тура килгәнлектән, тексты тик бер яҡҡа ғына ябай автоматик үҙгәртеү  мөмкин: конјункција, поджупан).
Ҡайһы бер серб курсив һәм ҡулъяҙма хәрефтәре (бәләкәй - г, д, п, т, баш - Б, Д, Н, «Граждан яҙмаһы» мәҡәләһен ҡара),  кириллица нигеҙендә төҙөлгән хәҙерге  алфавиттар менән сағыштырғанда, ғәҙәттә икенсе төрлөрәк яҙыла. Әммә был киң таралған компьютер баҫма  системалары тарафынан кире ҡағыла:  кириллица курсивы тик «урыҫ» яҙылышында бирелә.
Серб алфавиты
Хәрефтәр кирилл алфавиты вариантында тәртипкә һалынған.
Исем
Серб исемдәре род, һан һәм килеш грамматик категорияларына эйә. Өс род категорияһы (мужской, женский, средний), ике һаны (берлек һәм күплек) һәм ете килеше (именительный (төп), родительный (эйәлек), дательный (төбәү), винительный (төшөм), творительный, местный (урын-ваҡыт) һәм звательный) бар.
Һәр исем, урыҫ телендә булған кеүек, өс склонениеның ҡайһына булһа ла ҡарай:
Түбәндә исемдәр склонениеһы парадигмаһы килтерелгән.
Беренсе склонение
Мужской род, нулле ялғау
прозор — окно
Средний род, -о йәки -е. ялғауҙары
срце — сердце
Икенсе склонение
Женский йәки мужской род, -а. ялғауы
жена — женщина, жена
Өсөнсө склонение
Женский род, нулле ялғау.
Архитектор Болдырев йорто (Новочеркасск)
Архитектор Болдырев йорто — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Ҡыҙыл Армия урамы, 18-се йорт.
Тарих
Ҡоролмаларҙың проект авторы һәм хужаһы архитектор Болдырев Сергей Иванович булған. Ул - һөнәре буйынса инженер-төҙөүсе. Үҙ эшмәкәрлеге менән бәйле 1900 йылда сыҡҡан «Дон Ғәскәре өлкәһенең иҫтәлекле китабында» телгә алына. Сергей Иванович титуляр советник вазифаһын биләй, һуңғараҡ надворный советник булған. Ул Ғәскәри Вознесенский кафедраль собор төҙөү комиссияһының ағзаһы була, ғибәҙәтхана 1903−1905 йылдарҙа төҙөлгән һәм 1905 йылда асыла. Билдәле булыуынса, Красноармейская урамында 15-се йортта йәшәгән генерал Белявский менән уны туғанлыҡ ептәре бәйләгән. Болдырев 1905 йылда төҙөлгән элекке Рус-Азия банк бинаһы (хәҙер Пионерҙар йорто) архитекторы булараҡ билдәле.
Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, архитектор 25 самаһы ҡала йортон һәм, шул иҫәптән, 1905 йылда төҙөлгән Красноармейская урамындағы 18-се йортто проектлаған. 1914 йылда йортҡа төкәтмә төҙөлгән, унда Надежда Васильевна Сальникова йәшәгән. Уның ире Г. М. Сальников 1938 йылда репрессиялана.
Тасуирлама
Ике ҡатлы бина, декоратив биҙәлеше буйынса, ул заманда төҙөлгән йорттарҙан айырылмай.
Нью-Йорк (ҡунаҡхана, Новочеркасск)
«Нью-Йорк» ҡунаҡханаһы — Александр урамы, 54 һәм Ҡыҙыл ауышлығы киҫешкән ерҙә урынлашҡан йорт. Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһындағы архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни мираҫ объекты. Ҡаланы немец илбаҫарҙарынан азат иткән саҡта «Нью-Йорк» ҡунаҡханаһы өҫтөнә ҡыҙыл байраҡ ҡуйылған.
Тарих
Бина XIХ быуат аҙағында төҙөлгән. 1917 йылдың революцияһына тиклем 1 йорт фасады икенсе төрлө биҙәлгән, йорт эсенең интерьеры бай булған. Йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған, унда 1943 йылдың 13 февралендә бина өҫтөнә ҡыҙыл байраҡты икенсе гвардия армияһы һалдаттары Новочеркасскиҙы немец ғәскәрҙәренән азат иткән саҡта ҡуйған тип яҙылған. Был ваҡытта бинала 17-се мәктәп эшләй, һуңынан психоневрологик диспансер урынлашҡан. Йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни мираҫ объекты булып 1992 йылда танылған.
Тасуирлама
Бина стиле Новочеркасскиҙағы башҡа ҡоролмаларҙың стилен хәтерләтә, мәҫәлән, «Алтын Якорь» ҡунаҡханаһы. Ике урам мөйөшөндә төҙөлгән йорт урамдағы башҡа йорттарҙы төҙөүгә көслө йоғонто яһай. Йортто төҙөү өсөн ҡыҙыл кирбес ҡулланылған. Йорттоң икенсе ҡатында тышҡа табан сығарылып эшләнгән балкон тора, ул үрелгән тимер менән сикләнгән. Ярым подваллы ике ҡатлы йорт модерн стилендә төҙөлгән. Был хаҡта парапеттың биҙәлеше, пилястрҙар, тәҙрә һәм балкон рәшәткәһе төрҙәре һөйләй.
Гайрабетовтарҙың айырым йорто
Гайрабетовтарҙың айырым йорто (Искидаров йорто) — Дондағы Ростов ҡалаһының Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан йорт. Бина 1880 йылда төҙөлгән. Тәүҙә сауҙагәр Карп Гайрабетовтың туғандары ҡулында була. XX быуат башында бинаны фабрика хужаһы Марк Искидаров һатып ала. 2011 йылда айырым йортта Урыҫ-әрмән дуҫлығы музейы урынлаша. Гайрабетовтарҙың айырым йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Айырым йорт сауҙагәр Карп Гайрабетовтың вариҫтары аҡсаһына Дондағы Нахичевань ҡалаһында (хәҙерге Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетар районы составында) 1880 йылда төҙөлгән. XX быуат башында йортто фабрикант, Нахичевань ҡала йәмәғәт банкы директоры Марк Искидаров һатып ала, ул бинаны реконструкциялай.
2007 йылда Сурба Хач храмы Әрмән Сиркәүенә кире ҡайтарып бирелә. Элек унда урынлашҡан урыҫ-әрмән дуҫлығы музейы Гайрабетовтарҙың айырым йортона күсерелә. Бинала ремонт башлана, ул 2011 йылда тамамлана. 2011 йылдың 25 ноябрендә урыҫ-әрмән дуҫлығы музейы ҡабат асыла.
Архитектураһы һәм биҙәлеше
Фасадтарҙың сығынтылары семәрле стенка (аттика) һәм бинаның колонналарға таянған өҫкө горизонталь өлөшө (антаблемент) менән тамамлаған. Тәүҙә йорттоң төньяҡ мөйөшө көмбәҙе менән иғтибарҙы тартып торған (хәҙер юҡҡа сыҡҡан). Азатлыҡ майҙанына сыҡҡан фасадының үҙәк өлөшөн эркер (бинаның стенанан тышҡа сығып торған өлөшө) биҙәй. Икенсе ҡатта тәҙрә уйымдары ярым түңәрәк менән тамамлана. Ишек өҫтөндә ҡойолған семәрле таяуҙарҙа ҙур балкон эшләнгән. Фасадты һылап яһалған биҙәктәр, пилястралар, һәм декоратив штукатурка биҙәй.
РККА-ның Көнсығыш фронты
РККА-ның Көнсығыш фронты (Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының Көнсығыш фронты) — Рәсәйҙәге граждандар һуғышы осорондағы оператив-стратегик берекмә. Халыҡ комиссарҙары Советының 1918 йылдың 13 июнендәге ҡарарына ярашлы булдырылған. 1920 йылдың 15 ғинуарында тарҡатылған.
Составы
Көнсығыш фронты составына ингән: 1919 йылдың 29 апрелендәге 238-се һанлы Көнсығыш фронты бойороғона ярашлы, Урыҫ армияһының Көнсығыш фронтының һөжүме ваҡытында Вятка, Ҡазан (аҙаҡтан Сарапул, Силәбе, Кокшетау, Аҡмулла), Сембер (аҙаҡтан Өфө, Троицк), Һарытау һәм Һамар нығытылған район ғәскәрҙәре (УР-ҙар) булдырыла. Ҡыҙыл армияһы частары үткән юлдарҙа Ырымбур (1919 йылдың июне), Стәрлетамаҡ (аҙаҡтан Верхнеурал, Звериноголовск), Пенза (1919 йылдың июле), Екатеринбург һәм Урал (1919 йылдың авгусы) нығытылған район ғәскәрҙәре булдырыла.
Себер территорияһын яулап алғандан һуң нығытылған райондарҙың ғәскәрҙәре (Урҙар) тарҡатыла, элекке казак ғәскәрҙәре (Аҡмулла, Аҡтүбә, Ырымбур, Троицк, Урал) Ур-ҙары 1921 йылдың башына тиклем һаҡлана.
Хәрби хәрәкәттәр
Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының Көнсығыш фронты армиялары Урта Волга буйы, Кама буйы һәм Уралда Чехословак корпусына, Комучтың Халыҡ армияһына, Себер армияһына, адмирал Колчактың Урыҫ армияһының Көнсығыш фронтына ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашалар. 1919 йылда Урал тауҙарының ал яғын, һуңынан бөтә Себерҙе яулап алдылар.
Командирҙар составы
Командующийҙар: РВС -тың ағзалары: Штаб начальниктары:
Шолохов Михаил Александрович
Михаил Александрович Шолохов (24 май 1905 йыл — 2 февраль 1984 йыл) — рус совет яҙыусыһы.
Тимер ҡапҡалар
Тимер ҡапҡалар (Ђердапска клисураЂердапска клисур, Porţile de FierPorţile de Fier) — Карпат һәм Балҡан тауҙары (йылға ҡапҡалары) яҡынайған ерҙә, Оршов ҡалаһынан түбәндә Сербия менән Румыния сигендә Дунай йылғаһының үҙәне тарайған урын. Оҙонлоғо — 15 км, киңлеге — 162 м. Европаның иң матур урындарының береһе тип һанала.
Шолохов Михаил Александрович
Биографияһы
1910 йылда ғаиләләре Каргинская станицаһына йәшәргә күсә.
Тимер ҡапҡалар
Тәбиғи һәм тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре
Уң яҡ ярында Джердап (Сербия) милли паркы урынлашҡан. Тимер ҡапҡалар өлкәһенең хәҙерге халыҡтарының иң боронғолары — роман телле валахтарҙың (балкан-роман төркөмө) ярымкүсмә малсылыҡ менән шөғөлләнеүсе ҡәбиләләре. Төньяҡ ярында уларҙың вари: тары булып румындар тора. Көньяҡ ярында әлеге ваҡытта сербтар һәм серб влахтары йәшәй.
Шолохов Михаил Александрович
Биографияһы
1914 йылда М. А. Шолохов Мәскәүҙә ир балалар гимназияһының әҙерлек класында уҡый.
Тимер ҡапҡалар
Хужалыҡта ҡулланыу
Дунай йылғаһының Переграда тип аталған шаршылары һәм тупһаһы 1896 йылда оҙонлоғо 2,5 километр булған Сипск урау каналын төҙөгәнгә тиклем судноларға йөрөргә ҡамасаулай. 1964 — 1972 йылдарҙа Югославия менән Румыния СССРҙың фәнни-техник ярҙамында заманса суднолар йөрөү системаһын эшләй, плотиналар төҙөлә һәм ике ҡеүәтле гидроэлектростанция (Джердап I һәм Джердап II) тәҙәлә. Тарлауыҡтың иң ҙур ҡалаһы — Дробета-Турну-Северин (Румыния).
Шолохов Михаил Александрович
Биографияһы
Граждандар һуғышында ҡатнаша, аҙыҡ-түлек отрядында хеҙмәт итә.
1922 йылда Мәскәүгә йәшәргә күсә һәм әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай, тәүге әҫәрҙәре — фельетондары матбуғатта донъя күрә.
1924 йыл аҙағында Каргинская станицаһына әйләнеп ҡайта һәм элекке станица атаманының ҡыҙына, Мария Петровна Громаславскаяға, өйләнә. Декабрҙә «Молодой ленинец» гәзитендә «Миң» исемле тәүге хикәйәһе баҫыла.
1924—1925 йылдарҙа «Дон хикәйәләре», «Зәңгәрһыу дала» хикәйәләр китаптарын ижад итеп, донъяға сығара.
1925 йылда Михаил Шолохов «Тымыҡ Дон» әҫәрен яҙа башлай, дүрт китаптан торған роман-эпопеяны 1940 йылда тамамлай.
1932 йылда шәхси хужалыҡтарҙы коллективлаштырыуға арналған «Күтәрелгән сиҙәм» романын ижад итә башлай.
1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, хәрби хәбәрсе булып эшләй. «Донда», «Көньяҡта», «Казактар» һәм башҡа очерктары, «Нәфрәт фәне» (1942) хикәйәһен яҙып баҫтыра. «Улар Ватан өсөн һуғышты» романының тәүге бүлектәрен ижад итә.
Һуғыштан һуңғы ғүмеренең аҙағына тиклем Ростов өлкәһенең Вешенская станицаһында йәшәй, «Кеше яҙмышы» (1956—1957) хикәйәһен яҙып баҫтыра, «Күтәрелгән сиҙәм» романының икенсе китабын тамамлай, «Тымыҡ Дон» романын художество йәһәтенән камиллаштырыу өҫтөндә эшләй, публицистик мәҡәләләр менән сығыш яһай.
Катопули һәйкәле
Катопули һәйкәле (Котопули, Катапули) —(сығышы менән грек) итальян сауҙагәре Катопулиҙың кәшәнәһендә ҡулына тәре тотҡан фәрештә һыны рәүешендә эшләнгән монумент Таганрог ҡалаһының Иҫке ҡала зыяратында тора.
Тасуирлама
Һәйкәл мөйөштәре рустовкалы колонналарҙағы дүрт көмбәҙле кәшәнә өҫтөнә урынлашҡан. Көмбәҙҙең үрге үҙәк өлөшө (инеү) медальон менән оздоблять ителгән, мөйөштәрҙәге бағаналар — үҫемлек орнаменты рәүешендә. Бөтә конструкция тура мөйөшлө көмбәҙле башня менән ябылған, ул фәрештә фигураһы өсөн пьедестал булып тора. Ҡайғырыусы фәрештә һыны комплексҡа сентименталлек биреп тора. Кәшәнә менән һәйкәлдең бейеклеге — 7 метр самаһы. Бөтә конструкция аҡ мәрмәр менән көпләнгән. Ҡайғырыусы фәрештә йөҙө айырыуса тасуири уйылған. Ул 30 сантиметр диаметрлы пьедесталға баҫтырылған тәре тотоп тора. .
Һәйкәл 1872 йылда төҙөлгән һәйкәл, уны Италия дәүләтендә төҙөгәндәр һәм Таганрогҡа өлөштәргә бүлеп диңгеҙ буйлап алып килгәндәр. Әлеге ваҡытҡа комплекстың тышҡы ҡиәфәте бер аҙ үҙгәргән: тәре урыны менән емерек хәлдә, комплексты көпләгән мәрмәр менән бергә медальон юҡҡа сыҡҡан. Тәре үҙәгендәге Мәсих Ғайса барельефы хәҙерге ваҡытта кәшәнән алыҫ булмаған икенсе ҡәбер кәшәнәһенә ҡуйылған. кәшәнәнең тимер ишеге бик ауыр, уның өҫтөнә: « КОТОПУЛЯ ФИЛИПП ДМИТРИЕВИЧ 1814 ЙЫЛДЫҢ 23 ДЕКАБРЕНДӘ ТЫУҒАН, 1867 ЙЫЛДЫҢ 13 ИЮЛЕНДӘ ВАФАТ БУЛДЫ»- тип яҙып ҡуйылған. Кәшәнә тәҙрәләре көпләп бикләнгән.
Киң таралған версия буйынса, төрбә А. П. Чехов тың ."Ионыч" әҫәрендә итальян йырсыһы Диметти кәшәнәһе булараҡ иҫкә алынған. Ҡайһы бер тарихсылар, итальян йырсыһы Диметти ысынлап та Таганрогҡа концерт менән килгән .Шунлыҡтан был яңғырауыҡлы исемде яҙыусы Котопули кәшәнәһен тасуирлағанда ҡулланған. Был турала ысын тарихи мәғлүмәттәр юҡ.
Ростов өлкә халыҡ депутаттары советының (18.11.1992 фыл) 301 Ҡарарына ярашлы һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Башта һәйкәлде яҙыусы А. П. Чеховтың «Ионыч» хикәйәһендә яҙылған Диметта ҡәберенә ҡуйылған һәйкәл тип иҫәпләйҙәр. Һуңынан хата төҙәтелгән. Хәҙер мәҙәни мираҫтың исеме « Яҙыусы А. П. Чеховтың „Ионыч“ хикәйәһендә Диметти һәйкәле тип тасуирланған Ф. Д. Котопулиҙың ҡәбере өҫтөндәге фәрештәле кәшәнә».
А. Д. Нечаев дауаханаһы
'''А. Д. Нечаев дауаханаһы''' — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты,Новочеркасскиҙа, Ростов өлкәһе ндәге архитектура һәйкәле. Ҡаланың Комитет урамы 64-се һанлы йортонда урынлашҡан.
Тарих
Новочеркасск ҡалаһының Комитет урамындағы, 64-се һанлы йорто ике ҡоролманан тора. Шуға күрә бәлки, тикшеренеүселәр йортҡа нигеҙ һалыу датаһын төрлөсә атайҙар. Сығанаҡтарҙың береһендә йорт XIХ быуат уртаһында төҙөлгән, икенсеһендә — 1912 йылда төҙөлгән тип күрһәтелгән.
Бер ихатала ике йорт урынлашҡан, уларҙың береһе урам ҡыҙыл һыҙығынан эстәрәк, икенсеһе башҡа йорттар менән бер рәттә тора. Хәҙер был бинала физиотерапия бүлеге эшләй. Ике йорт араһы сүкеп эшләнгән металл кәртә менән тоташҡан. Йортто төҙөүселәр төрлө стиль элементтарын ҡулланғандар — бында модерн, классицизм, барокко һәм ренессанс элементтары осрай. Бер ярым ҡатлы бина тәүҙә төҙөлгән тип фаразлана. Уның фасады ризалит менән айырылған өс өлөшлө симметрик композициялы. Йорт ҡабырғаларында рельефлы композициялар, унда ҡулына бала тотҡан ҡатындар һыны бар. Пилястрлы тәҙрә йөҙлөктәре көмбәҙле портик рәүешендә тамамланған. Йорт кәрнизе биҙәкле, унда ҡабырсаҡтар бар. Йортҡа инеү порталы төҙөлөш барышында бейек цоколға күтәртелеп ҡуйылған. Йорт ихатаһында фонтан урынлашҡан.
Был йорт адресы буйынса 1912 йылда архитектор М. И. Попов проекты буйынса яңы йорт төҙөлгән. Йортта 10 койкалыҡ шәхси дауахана урынлашҡан. Унда билдәле табиптар — аталы- уллы Нечаевтар эшләгән. Дауаханала һыу һәм электр-яҡтылыҡ менән дауалағандар. Дауаланыу бында түләүле булған. Совет осоронда бинала нервы ауырыуҙар бүлеге эшләй. 1992 йылда йорт мәҙәни мираҫ объектты тип таныла һәм закон менән һаҡлана.
Дели солтанлығы
Тарих
Солтанлыҡ башында Гуридтар — Гор өлкәһенән сыҡан афғандар тора. XII быуат һуңында Лахорҙы баш ҡала иткән Мөхәммәт Гури Һиндостандың төньяҡ-көнбайышына даими барымта яһаған. Уның Тараори (1192) һәм Чанадаваре (1194) эргәһендәге һуғыштарҙа еңеү яулағандан һуң Һиндостанға эйә булған полководецы Кутб-уд-Дин Айбек ҡурсалаусыһы вафат булғандан һуң Лахорҙан айырылып, үҙен Дели солтаны тип иғлан итә.
Төрки булараҡ, беренсе солтандар мәҙәни һәм сәйәси йәһәттән иран телле мөхиткә тартыла, әммә өсөнсө солтан Илтутмыш Төньяҡ Һиндостан тигеҙлегенең стратегик пункттарын үҙенә нығытып ҡуя һәм Делиҙа ныҡлы төпләнә. Ул 1236 йылда вафат булғандан һуң 30 йыл үҙ-ара барған һуғыштарҙан аҙаҡ тәхеткә Гийас уд-Дин Балбан ултыра. Уға солтанлыҡты яугир раджпуттарҙан һәм монгол баҫҡынсылығынан яҡларға тура килә. XIII быуат аҙағы Дели солтанлығының иң ҡеүәтле мәле була. Солтан Ала уд-Дин Хальджи Гуджаратты (1297 й. тирәһе) һәм Раджастханды (1301—1312 йй.) буйһондора, үҙ биләмәләрен Мәүереннаһр сығатайҙарының баҫҡынсыларынан һаҡлап ҡала. Ул һәм уның вариҫтары башлаған көньяҡҡа күсенеү дәүләтте тарҡатыуға юл аса. Баш ҡаланы Делиҙан Деканға күсергән солтан Мөхәммәт-шаһ ибн Туглак ваҡытында мосолмандар армияһы көньяҡҡа бығаса булмағанса төпкәрәк — Мадурайға тиклем инә һәм Мадурай султалығына нигеҙ һала. Туглак көньяҡта — Даулатабадта дәүләттең икенсе баш ҡалаһын төҙөү аша төрлө өлкәләр менән идара итеү мәсьәләһен хәл итергә теләй. Был идея тормошҡа ашмай һәм 1347 йылда Декан аҡһөйәктәре Дели монархының власын һанламай башлай. Делиҙан айырылған ерҙәрҙән Бахманид солтанаты төҙөлә. Тугдакидтар дәүләтен 1398—1399 йылдарҙа Тимерҙең (Тамерлан) Делиҙы бөлгөнлөккә төшөрөүе тарҡата. Бынан һуң солтанлыҡ бары тик төбәк сәйәси оойшмаһы булып ҡына ҡала.
Солтанлыҡтың һуңғы күтәрелеше 1451 йылда власҡа Лоди афған династияһының килеүенән һуң күҙәтелә. Был йылдарҙа Төньяҡ Һиндостанға төньяҡ-көнбайыштан күсенеүселәр ағыла. 1526 йылда солтанлыҡ төньяҡ-көнбайыштан килгән сираттағы күскенсе, Бөйөк Моголдар империяһына нигеҙ һалыусы Бабур һөжүмен күтәрә алмай ҡолай. Ул вафат булғандан һуң Шер-шаһ Сури ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә баш ҡалаһы Делиҙа булған солтанатты ҡабаттан аяҡҡа баҫтыра һәм уны реформалаштырырға тырыша, әммә Шер-шаһ вариҫтары Бөйөк Моголдарҙың баҫҡынсылығына ҡаршы тора алмай.
Гулямдар династияһы
1206—1210 йылдар. Кутб әд-дин Айбак (1192—1206 йылдарҙа Лахора малигы) 1210—1211 йылдар. Арам-шаһ
Шамси династияһы
1211—1236 йылдар. Шамс әд-дин Илтутмиш 1236—1236 йылдар. Рукн әд-дин Фирүз-шаһ I 1236—1240 йылдар. Джалалатәад-дин Разийа-Бегум 1240—1242 йылдар. Муизз әд-дин Баһрам-шаһ 1242—1246 йылдар. Ала әд-дин Масуд-шаһ 1246—1266 йылдар. Насир әд-дин Махмуд-шаһ I (1227—1229 йылдарҙа Бенгал малигы)
Балбан династияһы
1266—1287 йылдар. Гийас әд-дин Балбан (1259—1260 йылдарҙа Бенгал малигы) 1287—1289 йылдар. Муизз әд-дин Кай-Кубад 1289—1290 йылдар. Шамс әд-дин Кайумарс
Халджи династияһы
1292—1296 йылдар. Джалал әд-дин Фирүз-шаһ II 1296—1296 йылдар. Рукн әд-дин Ибраһим-шаһ I 1296—1316 йылдар. Ала әд-дин Мөхәммәт-шаһ I 1316—1316 йылдар. Шиһаб әд-дин Умар-шаһ 1316—1320 йылдар. Кутб әд-дин Мөбәрәк-шаһ I 1320—1320 йылдар. Насир әд-дин Хусроу-шаһ (узурпатор)
Туглакидтар династияһы
1320—1325 йылдар. Гийас әд-дин Туглак-шаһ I 1325—1351 йылдар. Гийас әд-дин Мөхәммәт-шаһ II 1351—1351 йылдар. Гийас әд-дин Мәхмүд-шаһ II (бер айҙан кәмерәк идара итә) 1351—1388 йылдар. Фирүз-шаһ III 1388—1389 йылдар. Гийас әд-дин Туглак-шаһ II 1389—1390 йылдар. Әбү Бәкр-шаһ 1390—1393 йылдар. Насир әд-дин Мөхәммәт-шаһ III 1393—1393 йылдар. Ала әд-дин Сикандар-шаһ I 1393—1395 йылдар. Насир әд-дин Мәхмүд-шаһ III (II) 1395—1399 йылдар. Носрат-шаһ 1399—1413 йылдар. Насир ад-дин Мәхмүд-шаһ III (II) (ҡабаттан)
Лоди династияһы
1413—1414 йылдар. Дәүләт-хан Сайидтар (Сеидтар)династияһы 1414—1421 йылдар. Сайид Хизр-хан 1421—1434 йылдар. Муизз әд-дин Мөбәрәк-шаһ II 1434—1445 йылдар. Мөхәммәт-шаһ IV 1445—1451 йылдар. Ала ад-дин Алам-шаһ (1478 йылда вафат була)
1451—1489 йылдар. Бахлул-хан 1489—1517 йылдар. Сикандар-шаһ II 1517—1526 йылдар. Ибраһим-шаһ II
Суридтар династияһы
1539—1545 йылдар. Шер-шаһ 1545—1554 йылдар. Ислам-шаһ 1554—1554 йылдар. Фирүз-шаһ IV (бер ай идара итә) 1554—1555 йылдар. Әдил-шаһ 1555—1555 йылдар. Ибраһим-шаһ III 1555—1555 йылдар. Сикандар-шаһ I
Мараскин
Мараскин, мараскино (Maraschino) —   әскелт миндаль тәме биреү өсөн, төшө менән ваҡланған мараскин сейәһенән етештерелгән емеш-еләк ликёры. Мараскин ликёры өс йыл тотолған булырға тейеш, составында алкголь — 32 %.
Етештереү процессы коньяк етештеоеүгә оҡшаған. Процесс һуңында шәкәр сиробы ҡушыла, ликёр фильтрала. Мараскин ликёры башҡа ликёрҙарҙан, етештереүҙә емеш-еләк һуты йәки киптерелгән емеш-еләк ҡулланыу менән айырыла.
Мараскино ликёрын етештереү беренсе мәртәбә 1821 йылда Хорватияның Задар портында асыла. Һигеҙ йыл үткәс коммерсант Джироламо Луксардо ликёр етештереүҙә монополист булып китә. 18 быуат аҙағына мараскин киң билдәлелек ала, Европаның шарап етештереүселәрен уҙып китә. 1804 йылда Австрия императоры фабрикаға империя гербын файҙаланырға рөхсәт биргән Imperial Regia Privilegiata титулын бирә. Ликёр европа хакимдары ихтирамын яулай, тиҙ арала Австрия, Италия, Бөйөк Британия гербын ҡулланыу хоҡуғы бирелә. Британияның Корфу һәм Мальта базаларындағы хәрби корабтары корольдәр өсөн мараскин ташыуға йүнәлтелә. Мараскинда етештерә башлаған ваҡытынан уҡ ялған ликёр етештереүселәр күбәйә. Хатта 1890 йылда завад ябылғас та, ялған ликёр етештереүселәр будыуы билдәле.
Ликёр өсөн квадрат йәшел шешәләр киң билдәле муран быялаһынан эшләнгән. 19 быуат башында һалам төҫөндәге шәшәләр диңгеҙ транспорты менән йыраҡ илдәргә оҙатыла һәм оҙаҡ йылдар фабрика бренды булып ҡала. Икенсе донъя һуғышынан һуң, Задар Югославия эсендә ҡала. Дуксардоның балалары Падуи ҡалаһы янында мараскин ликёрын етештереүсе яңы завод асалар. Хәҙер уларҙың ликеры «Luxardo Maraschino» тип алала, ә хорватса исеме  «Original Maraschino from Zadar».
Десерт, туңдырма, еләк-емеш салаттарында үҙенсәлекле тәм биреү өсөн мараскин ликёры ҡуллынала..
Ираҡ тарихы
Ираҡ тарихы — Ираҡта йәмғиәт үҫешен өйрәнгән ижтимағи фәндәр комплексы.
Тарихҡа тиклемге эпоха
Тарихҡа тиклемге осорҙа Ираҡ территорияһы аша Һиндостан һәм Көнсығыш Азия яғына кроманьондарҙың боронғо миграциялары үтә. Һуңғараҡ, 36 мең йыл самаһы элек, хәҙерге Ираҡ менән Иран территорияһында юғары палеолиттың барадост мәҙәниәте, 18 мең йыл элек уны зарзи мәҙәниәте алмаштыра, ә мезолит эпохаһында, беҙҙең эраға тиклем 9 мең самаһы йыл элек, Ираҡтың төньяҡ-көнсығышында шанидар-кәрим-шаһир мәҙәниәте, керамикаға тиклемге неолит Ираҡта беҙҙең эраға тиклем 8 мең йыл самаһы элек барлыҡҡа килә (джарм мәҙәниәте). Беҙҙең эраға тиклем 6 мең самаһы йыл элек Үҙәк Ираҡта Хассун неолит мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Уның менән бер үк ваҡытта тиерлек уға оҡшаш самарр мәҙәниәте йәшәй, ул беҙҙең эраға тиклемге 5 мең йыллыҡ һуңында убайд мәҙәниәтенә күсә һәм Ираҡ сигенә сығып, Анатолияның көньяғына тарала. Убайд мәәҙәниәте халаф мәҙәниәте менән (хәҙерге Сүриәнең төньяғы) дошманлаша һәм ахырҙа уны «йота».
Боронғо яҙма осор
Месопотамияның Тигр һәм Евфрат үҙәнендәге уңдырышлы ере Шумер, Аккад,Вавилония, Ассирия кеүек бер нисә боронғо цивилизация барлыҡҡа килеү урыны була.
Срабионов йорто
Срабионов йорто («Петроград» ҡунаҡханаһы) — Дондағы Ростовта 1910-сы йылдарҙа архитектор А. Х. Зәкиев проекты буйынса төҙөлгән бина. Башта ул С. Д. Срабионов йорто була, унда «Петроград» ҡунаҡханаһы урынлашҡан була. 1925 йыл мәғлүмәттәре буйынса, был «Деловой двор» ҡунаҡханаһы була. 1940 йылдан бирле ҡунаҡхана «Дон» исемен йөрөтә. Әлеге ваҡытта бинаны Ун бишенсе арбитраж апелляция суды биләй. 2009—2013 йылдарҙа был бинала капиталь ремонт үткәрелә. Срабионов йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Ираҡ тарихы
Исламдың яулап алыуы
Мөхәммәт пәйғәмбәр (с.ғ.с.) вафат булғандан һуң, хәлифә тәхете өсөн киҫкен көрәш башлана. 656—661 йылдарҙа Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике туған ағаһы Әли хәлифә була. 661-се йылда Ғәрәп хәлифәлеген Өмәүиҙәр династияһы баҫып ала һәм баш ҡаланы Мәҙинәнән Дамаскка күсерә. Һуңынан Исламда оҙайлы бүленеш башлана. Хәҙерге Ираҡ территорияһында йәшәүсе Әли вариҫтары шығый була. Өмәүиҙәр власҡа килгәс, сөнни йүнәлеше индерелә башлай. Шиғыйҙар һәм Өмәүиҙәр араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ 750 йылда Ғәббәсиҙәрҙән еңелеүҙең бер сәбәбе булып тора.
Срабионов йорто
Архитектураһы
Срабионов йорто Темерницкая урамы һәм Гәзит тыҡрығы сатында урынлашҡан. Урамға ҡараған фасадтары симметрик композициялы. Фасадтарҙың мөйөш өлөштәре эркерлы сығынтылары менән иғтибарҙы йәлеп итеп торалар. Фасадтың үҙәк өлөшөндәге сығынтыһы аркалы конфигурациялы аттик (кәрниз өҫтөндәге биҙәкле стенка) менән тамамлана. Мөйөштәрҙәге сығынтылар сәскә тажы һәм япраҡтар рәүешендәге орнаменттар, декоратив вазалы һәм шарҙар ҡуйылған тумбалар, сәскә орнаменттары менән биҙәлгән аттик менән тамамлана. Фасадтарҙың архитектура-художестволы йөҙөн формалаштырыуҙа формаһы буйынса төрлө балкондарҙың (тура мөйөшлө һәм ярым түңәрәк) роле ҙур. Фасадтар һылап яһалған биҙәктәр һәм декоратив штукатурка менән биҙәлгән. Бинаның парад ишеге арка рәүешендә эшләнгән һәм Гәзит тыҡрығы яғынан урынлашҡан. Ул ҡатын-ҡыҙ маскаһы һәм рельефы менән биҙәлгән.
Ираҡ тарихы
Ғәббәсиҙәр
Ғәббәсиҙәр заманында Әл-Мансур (754—775) хәлифә идара иткән осорҙа 762 йылда нигеҙләнгән Бағдад ҡалаһы Төньяҡ Африканың Атлантик яр буйынан (хәҙерге Марокко) алып Төньяҡ Һиндостанға тиклем йәйрәп ятҡан Ғәрәп хәлифәлегенең үҙәгенә әйләнә. Ғәббәсиҙәрҙең идара итеү осоро мәҙәниәттең, фәндең, иҡтисадтың һәм сауҙаның һәр яҡлап үҫеше менән билдәләнә. Әммә IX быуат һуңына Ғәбәссиҙәр Ғәрәп хәлифәте тарҡалыу һөҙөмтәһендә ислам донъяһының башҡа территориялары өҫтөнән хакимлығын юғалта. Хәлифәлекте зинджейҙарҙың ихтилалы ныҡ ҡаҡшата.
Монгол яулап алыуы
1258 йылда хәҙерге Ираҡ территорияһы Хулагу хан етәкселегендә монголдар тарафынан баҫып алына. Баҫҡынсылар Бағдадты талай һәм Месопотамияны бөлгөнлөккә төшөрә. Монголдарҙың Хулагуҙар династияһы төбәктә XIV быуат урталарына тиклем хакимлыҡ итә. Уны Джалаиридтар династияһы (1339—1410) алмаштыра.
Тимуридтар
1393 һәм 1401 йылдарҙа Бағдадты Тимер (Тимур, Тамерлан) ғәскәре ҡыйрата һәм ҡала ике тапҡыр яңынан тергеҙелә. Джалаиридтарҙан һуң тәхеткә ҡыҫҡа ғына ваҡыт идара итеүсе төрлө династиялар ултыра, уларҙың иң һуңғыһы 1509 йылда Ираҡ территорияһын баҫып алған Ирандан Сәфәүиҙәр династияһы була. Улар шиғыйлыҡты дәүләт дине тип раҫлай.
Ғосман империяһы
1534 йылда хәҙерге Ираҡ территорияһы төрөк-османдар тарафынан яулана һәм уларҙың хакимлығы 400 йыл тирәһе дауам итә. Месопотамияла власть, Бағдадтың Ғосман империяһынан алыҫ булыуы сәбәпле, ғәмәлдә бик йыш наместниктар ҡулында була. XIX быуат һуңында, административ реформа үткәреү һөҙөмтәһендә, Ираҡҡа автономия биреү хәрәкәте башлана.
Британия колонизацияһы һәм идараһы
1914 йылда Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Ғосман империяһы Германияға һәм уның союздаштарына ҡушыла. Шул уҡ йылда Британия империяһы Көньяҡ Ираҡҡа баҫып инә. 1917 йылда британдар Бағдадты һәм Киркукты баҫып ала, 1914 йылда Ираҡтың тотош территорияһына тиерлек хужа була.
Дәүләт булараҡ, Ираҡ 1920 йылда Ғосман империяһынан өс: Басра, Мосул һәм Бағдад виләйәттәре айырылып сығыу һөҙөмтәһендә ойошторола. Шул уҡ йылдың апрелендә Сан-Ремолағы конференцияла Милләттәр лигаһы Бөйөк Британияға Ираҡ менән идара итеүгә мандат бирә. Был уның колониаль статусын нығытып ҡуя. 1921 йылда Ираҡ Хашимиттар династияһынан булған Фейсал әмир (Мәккә шәрифе Хөсәйендең улы) етәкселегендәге короллек тип иғлан ителә. Ике палаталы парламенты булған конституцион монархия урынлаштырыла. Әммә властың идара итеү дилбегәһе барыбер ҙә Бөйөк Британия ҡулында ҡала. 1932 йылда Ираҡ формаль рәүештә бойондороҡһоҙлоҡ ала һәм Милләттәр лигаһына инә, ләкин Бөйөк Британия күп нәмәләрҙә үҙенең власын һаҡлап ҡала. Аныҡлап әйткәндә, Ираҡта табылған ҙур нефть запасы ятҡылыҡтары 1925 йылдан алып «Туркиш петролеум» англо-франко-америка консорциумы тарафынан үҙләштерелә.
1941 йылда Рашид әл-Гайлани пронацистик түңкәрелеш яһай. Король илдән ҡаса. Англия менән «Утыҙ көнлөк һуғыш» бара һәм инглиздәр Ираҡты оккупациялай. 1955 йыл — Бағдад пакты ойошторола.
Республика идараһы
1958 йылда июль инҡилабы ваҡытында Әбдел-Кәрим Ҡасим һәм Әбдел-Сәләм Ареф етәкселегендәге «Азат офицерҙар» төркөмө монархияны ҡолата, король Фейсал Икенсе үлтерелә. Ираҡ Бағдад пактынан сыға, ил территорияһынан инглиз хәрби базалары сығарыла.
1959 йылда Мосулда насерист-баасист хәрби фетнәһе уңышһыҙлыҡ кисерә һәм насерситтар һәм баасисттарға ҡаршы террор менән тамамлана. 1961 йылда Ираҡ Курдистанында сентябрь ихтилалы башлана.
1963 йылдың февралендә дәүләт түңкәрелеше яһала, уның барышында Ҡасим тәхетенән ҡолатыла һәм үлтерелә, власҡа милләтселәр һәм Баастың уң хәрәкәте килә. Һулдар һәм коммунистарға ҡаршы киң ҡоласлы террор башлана. 1963 йылдың ноябрендә премьер-министр Әбдел-Сәләм Ареф Баастан үҙенең союздаштарын ҡолата һәм хәрби диктатура урынлаштыра. 1966 йылда Ареф автоһәләкәттә һәләк була. Президент булып уның туғаны Әбдел Рахман Ареф ултыра.
1967 йылда коммунистарҙың баш күтәреү хәрәкәте көсәйә.
Апрель, 2006
Ибраһим әл-Джафари американдар һәм сөнниҙәр, курдтар, донъяуи шығыйҙар оппозицияһы баҫымы аҫтында премьер урынын үҙенең арҡаҙашы Джавад (Нури) әл-Маликиға ҡалдыра. Әл-Джафариҙы илдәге көс ҡулланыуҙы ауыҙлыҡлай алмауҙа, шығыйҙар төркөмдәренә ирек ҡуйыуҙа һәм Иран менән тығыҙ бәйләнештә булыуҙа ғәйепләй.
Илсе Ғайса (йыр)
«Илсе Ғайса» («Ғайса», «Ғайса батыр», «Ғайса ахун») — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
Тәүге тапҡыр И. В. Салтыков тарафынан XX быуаттың 20-се йылдарында яҙып алына, «Башҡорт көйҙәре» ҡулъяҙма йыйынтығына инә («Сборник № 2» булараҡ билдәле; Өфө авиация университетының фольклор кабинетында һаҡлана). «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығындағы тәүге баҫмаһы — 1943 йылда Х. Ф.Әхмәтов тарафынан Баймаҡ районында Х. М. Әхмәтовтан яҙып алынған варианты. Йыр варианттарын төрлө йылдарҙа З. Ғ. Исмәғилев], [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рахимов, М. М. Сәғитов, Н. Д. Шоңҡаров, һәм башҡалар яҙып ала. Йыр лирик-эпик характерҙа. Урал аръяғының уҡымышлы дин әһелдәренең береһе Ғ.Ф. Рәсүлев исеме менән аталған.
Риүәйәте
XIX быуат урталарында Туңғатар улусы (Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Учалы районы) Шәрип ауылында Хәйбулла исемле бер ярлы башҡорт йәшәгән. Уның Фәтхулла һәм Зәйнулла исемле улдары булған. Зәйнулла киләсәктә атаҡлы хәҙрәт булып китә (Ҡарағыҙ: Зәйнулла Рәсүлев). Ағаһы Фәтхулланың ике улы була — Ғайса менән Муса. Малайҙар Зәйнулла ағаһының «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә уҡып, икеһе лә ахун исемен алыуға ирешә.
Ғайса Әүеш, Шәрип, Ялсығол ауылдарында ахун булып эшләгән, ә Муса Ахун ауылында эшләгән.
1904 йылда, урыҫ-япон һуғышы башланғас, Ғайса Рәсүлев үҙ теләге менән яуға киткән һәм мосолман, башҡорт һалдаттарының баш муллаһы итеп тәғәйенләнгән. Ул бында мосолман һалдаттарының рухын күтәреү менән генә шөғөлләнмәгән, үҙе лә һуғышта ҡатнашҡан, ҙур батырлыҡтары өсөн иң юғары награда — Георгий тәреһе ордены менән бүләкләнгән һәм юғары хәрби чин алған.
Һуғышта йөрөгәндә Ғайса ахун тыуған ерендә ҡустыһы Мусаның вафат булыу хәбәрен ишетә. Ғайса был хәлде бик ауыр кисерә. Ҡайғы-хәсрәтен аҙмы-күпме баҫыр өсөн ул ҡустыһына бағышлап бәйет һәм мөнәжәт сығара.
1986 йылдың 7 декабрендә сыҡҡан «Совет Башҡортостаны» гәзитендә был йырҙың 22 куплеты бирелгән.
Йырҙың көйөнә киң диапазон ижектәрҙе һуҙып боролоштар менән биҙәкләп йырлау хас.
«Илсе Ғайса» йырын З. Ғ. Исмәғилев, Р. Ә. Мортазин тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.
Башҡарыусылар
«Илсе Ғайса» йырын С. Ә. Абдуллин, Ф. Х. Бикбулатов, И. М. Ғәзиев, Х. Л. Ғәлимов, Ф. Й. Ҡудашева, Х. И. Мәжитов, З. Ғ. Мәхмүтов,|Ф. Ғ. Ноғоманова башҡара.
Йыр тураһында мәғлүмәттәр
Йырҙың ни өсөн «Илсе Ғайса» тип аталыуының үҙ сәбәптәре бар. Халыҡ Ғайса ахунды үҙ мәнфәғәтен яҡлар, ер-һыу низағтарын хәл итешер ил-йорт ходатайы, илсеһе итеп йөрөтөр булған. Башҡортостандың көнсығыш аймаҡтарында ниндәй генә яуаплы эштәр килеп тыумаһын, халыҡ уны — яу батырын, урыҫса ла, төркисә лә яҡшы белгән уҡымышлы башҡорт улын — үҙенең илсеһе итеп ебәргән.
Новочеркасск Суворов хәрби училищеһы
Новочеркасск Суворов хәрби училищеһы (Нчсва) — хәрби белем биреү учреждениеһы. Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһында 1943 — 1962 йылдарҙа торған.
Эшмәкәрлеге
Суворов хәрби училищеһынан 15 сығарылыш барышында 934 кеше уҡып сыҡҡан. Уларҙың күптәре үҙ тормош юлын СССР Ҡораллы көстәрендә хеҙмәт итеүгә бағышлай һәм Тыуған илдең оборона һәләтен көсәйтеүгә тос өлөш индерә. Ике тиҫтәгә яҡын тәрбиәләнеүсе генерал булды. Суворов хәрби училищеһысығарға уҡыусылар араһында иң тәүге генерал — 1949 йылдың сығарылыш уҡыусыһы Евгений Андреевич Кузнецов, элекке «полк улы» була. Генерал-лейтенант Кузнецов Е. А. берләшмә, берекмәләр менән командалыҡ итә, Урал хәрби округының штаб начальнигы, Ҡоро ер ғәскәрҙәренең Төп штабы начальнигының урынбаҫары була.
Әлеге ваҡытта Суворов хәрби училищеһы элекке корпусы Новочеркасск юғары хәрби команда бәйләнеш училищеһына ҡушылған.
Училище бинаһы
Рәсәй эске эштәр министрлығының Новочеркасск хәрби суворов училищеһы 1840 йылда төҙөлгән ике ҡатлы кирбес бинала урынлашҡан. Йорт табыш йорто итеп төҙөлгән. Бинаға инеү йорттоң түңәрәкләнгән күркәм мөйөшөндә урынлашҡан, уның өҫтөндә балкон бар. Йорттоң ҡаттары араһына һәм өҫтөнә кәрниз ҡуйылған. Икенс ҡаттың ярым циркулле тәҙрәләре сандриктар менән, ә беренсе ҡатыныҡы — йоҙаҡ таштар менән биҙәлгән.
Был уҡыу йорто бинаһында артабан башҡа уҡыу йорттары була. 1876 йылдан алып бында уҡытыусылар семинарияһы урынлашҡан, унда сиркәү-мәхәллә мәктәбе өсөн уҡытыусылар әҙерләгәндәр. Семинарияға дүрт класс белемле үҫмерҙәрҙе 16 йәштән ҡабул иткәндәр. Семинарияла юғары белемле чиновниктар — статский советниктар, йәғни армияның генерал-майор, полковник чинына тура килеүсе, уҡытыусылар уҡытҡан..
Бинала семинария уҡыу йорто талаптарына тулыһынса тура килмәгән. ХХ быуат башында семинария етәкселеге яңы бина юллаған. Бинаның яңы проекты төҙөлгән, әммә йорт һалынмай ҡалған.
1912 — 1914 йылда бина реконструкцияланған һәм яңынан төҙөлгән. Реконструкция архитектор С. И. Болдырев проекты буйынса алып барылған.
1923 йылдарҙа бинала милиция мәктәбе урынлаша. Ул РКП(б) Үҙәк Комитеты һәм РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарына ярашлы рәүештә барлыҡҡа килә. Милиция мәктәбе эске эштәр органдарының төрлө подразделениелары өсөн кадрҙар әҙерләп сығарған.
Иҫке Һарай мәсете
Иҫке Һарай мәсете (Eski Saray camisi, Эски Сарай джамиси, Старый Дворец) — элекке мәсет, XIV быуат ҡырым татарҙары архитектураһы ҡомартҡыһы, Ҡырымдың иң боронғо мәсеттәренең береһе. Симферополь районының Пионерский ауылында урынлашҡан.
Архитектураһы
Мәсет бинаһы ике квадраттан тора: ҙур квадрат яғының оҙонлоғо яҡынса 12,7 м һәм бәләкәй квадрат яғының оҙонлоғо яҡынса 6 м. Фараз буйынса, бәләкәй өлөшө ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәғәйенләнгән. Бинаның төньяҡ-көнбайыш яғынан манара харабалары урынлашҡан. Ҡоролманың стеналары ваҡ бөртөклө ҡомташтан һалынған һәм бик ҡалын (125 см-ға тиклем). Конструктив һәм декоратив элементтары эзбизташтан эшләнгән. Төньяҡтан урынлашҡан төп инеү урыны уҡлы арка рәүешендә яһалған. Мәсеттең һәр бер стеналарында (көнығыштан башҡа) 5-әр тәҙрә уйылған: беренсе кимәлдә 2 квадрат тәҙрә, икенсе кимәлдә 2 ярымциркуль тәҙрә һәм өсөнсө кимәлдең үҙәк өлөшөндә 1 түңәрәк бәләкәй тәҙрә.
Колузаево
Колузаево — Ростов өлкәһенең Азов районындағы утар.
Географияһы
Колузаево Дон йылғаһының уң яҡ ярында, уға Койсуг йылғаһы ҡойған урында, Усть-Койсуг ауылы янында урынлашҡан. Колузаево Ростов өлкәһендәге Елизаветинский ауыл биләмәһенә инә.
Ҡалаға тиклем алыҫлыҡ:
Максимов йорто
Максимов йорт (Ҡала идаралығы бинаһы) — Дондағы Ростов ҡалаһында XIX быуат уртаһында төҙөлгән бина. Был ҡалалағы иң боронғо, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған таш биналарҙың береһе. Йорттоң беренсе хужаһы сауҙагәр П. Р. Максимов. Максимов йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
1867 йылда Дондағы Ростовтың Иҫке (Баҙар) майҙанында ике ҡатлы таш табыш йорто төҙөлә. Ул иген менән сауҙа итеүсе, тирмән тотҡан П. Р. Румянцев милеге була. Ҡайһы бер фараздарға ярашлы, бина проекты авторы Трофим Шаржинский. 1868 йылда Максимов йортонда яңы йәмәғәт урындары бинаһы асыла, ҡала думаһы, мещан һәм сауҙагәрҙәр идаралыҡтары шунда күсә. Ҡала думаһы Максимова йортонда 1899 йылға тиклем, уның өсөн Оло баҡса урамында яңы бина төҙөгәнгә тиклем була.