cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көршәк яһау
Көршәк әүәләү эшенең тарихы
Францияла көршәк яһау сәнғәте Италияла түбән төшөүенән һуң үҫешә башлай. Екатерина Медичи был тармаҡтың Францияла үҫешенә хәстәрлек күрһәтә. Бернар Палисси эмалле балсыҡ һауыт-һабаны яндырыу өсөн мейес уйлап сығара, был әйберҙәр бер ни ере менән дә итальяндарҙыҡынан ҡалышмай, көршәктәрҙең барельефтары бик матур биҙәлгән һәм зәңгәр, һары, күкһел һәм шәмәхә төҫтәргә буялған була. Палисси айырыуса ялпаҡ посудалар әүәләргә ярата, уларҙы ул үҫемлектәр, ҡабырсаҡтар, балыҡтар, бөжәктәр һүрәттәре менән биҙәгән. Шулай уҡ Кустод, Яков де Санлис һымаҡ оҫталар билдәлелек яулай.
Көнсығыш-Себер дәүләт мәҙәниәт институты
Инфраструктураһы
Медицина пункты
Көршәк яһау
Көршәк әүәләү эшенең тарихы
Голландияла һәм Германияла көршәк яһау архитектура биҙәүестәре менән сикләнә; Нюрнберг көршәкселәре үҙҙәренең готик-итальян стилендәге эштәре менән дан тоталар. XVI һәм XVII быуаттарҙағы «gris» исеме аҫтында билдәле булған немец һәм фламанд көршәктәре популяр булалар, әммә итальян һәм француз тауарҙарынан сифаты яғынан ҡайтышыраҡ булалар.
Көнсығыш-Себер дәүләт мәҙәниәт институты
Инфраструктураһы
Эске хеҙмәт тәртибен күҙәтеү
Көршәк яһау
Көршәк әүәләү эшенең тарихы
Англияла урта быуаттарҙа көршәк яһау бик насар үҫешкән була, әммә XIX быуат аҙағында юғары кимәлгә күтәрелә. Елизавета батшалығы осоронда дини сәбәптәр арҡаһында илдән ҡыуылып сығарылған фламанд көршәкселәре Англияла көршәк яһау сәнғәтен үҫтерә башлайҙар. XVIII быуаттың башында тауарҙарҙың сифаты камиллаштырыла, уның иң юғары нөктәһе Веджвуд фирмаһы барлыҡҡа килеүе менән бәйле. Уға нигеҙ һалыусы Джозайя Уэджвуд 1730 йылда яшмаға, базальтҡа оҡшаған таштарҙы эшкәртеү ысулын таба һәм таш һәм фаянс тауарҙарының сифатын яҡшырта.
Көнсығыш-Себер дәүләт мәҙәниәт институты
Белем биреү
Бөгөнгө көндә университетта 39 һөнәр буйынса уҡыу процесы алып барыла
Көршәк яһау
Көршәк әүәләү эшенең тарихы
XVIII быуаттың аҙағынан саксон фарфоры тураһында мәғлүмәт таралғандан һуң славян территорияларында ла оҡшаш тауарҙар сығара торған фабрикалар асыла башлай.
Керамика тауарҙарының төрҙәре
Керамика бик боронғо ваҡыттарҙан билдәле, һәм уның кеше тарихындағы иң тәүге яһалма материал булыуы ла ихтимал. Уның барлыҡҡа килеүе кешеләрҙең ултыраҡ тормошҡа күсеүе менән туранан-тура бәйләнгән тип һанала, сөнки уны киң билдәле кәрзинәнән күпкә һуңыраҡ ҡуллана башлайҙар. Күптән түгел керамиканың тәүге өлгөләре үрге палеолит осорона ҡарай тип иҫәпләнә башланы. Яндырылған балсыҡтан яһалған иң боронғо әйберҙең йәше беҙҙең эраға тиклем 29-25 мең йыллыҡтар менән билдәләнә. Мәҫәлән, Брно ҡалаһындағы музейҙа һаҡланған Венера һыны.
Керамиканың төрҙәре араһында төп айырма массаның эстәлеге һәм глазурҙың төрө. Керамика тауарҙары үҙ сиратында ике төркөмгә бүленәләр: тығыҙ һәм күҙәнәкле.
Яндырылған саҡта юғары температуранан иретелгән һәм бер төрлө ҡаты массаға әйләнгән тауарҙар тығыҙ (беше) тип атала; һындырған урында быялаға оҡшап торалар, яртылаш үтә күренмәлеләр, үҙ эсенә һыуҙы һеңдермәйҙәр, ҡоросҡа бәргән саҡта осҡон сығыралар. Тығыҙ көршәк тауары булып фарфор һанала.
Күҙәнәклеләр, киреһенсә, һындырылған урында күҙәнәкле; тиҙ генә һыналар; глазурь менән һылатылмаһа һыу үткәрәләр. Был типтағы тауар — фаянс. Тығыҙ һәм күҙәнәкле көршәктәр араһында күсемлеләре бар. Ике төрҙәге көршәк тауарҙары глазурь менән һылатылған булыуы мөмкин.
Күҙәнәклеләр
Күҙәнәкле керамикаға инә:
Көршәк яһау материалдары
Кирбес, фарфор һәм фаянсты эшкәртеү өсөн башта балсыҡ массаһын әҙерләйҙәр, уны ҡалыплайҙар, елләтәләр, көйҙөрәләр һәм глазурь менән ҡаплайҙар. Көршәк яһау өсөн төп материал балсыҡ була. «Көршәк» балсығы менән файҙалыныу иң уңайлыһы, сөнки ул кәрәкле кимәлдәге йәбешкәклек һәм тауарҙарҙың тәғәйенләнеүенә ҡарап температураға ҡаршы торорлоғо менән айырыла. Балсыҡ былай ҙа юғары кимәлдә һығылмалы була, шуға ҡарамаҫтан, уға башҡа төрлө материалдар ҙа өҫтәйҙәр. Иң ябай тауарҙар өсөн ҡом, көл, ағас онтағы; яҡшыраҡ тауарҙар өсөн — шамот, йәғни көршәк һауыттарының вағы (порошок) йәки алдан насар ҡыҙҙырылған балсыҡ ҡушалар. Ошондай ҡушымталар менән эшләнгән масса эшкәртеү, киптереү һәм көйҙөрөү өсөн бик уңайлы, әммә шулай булыуға ҡарамаҫтан көйҙөргәндән һуң ул һаман да күҙәнәкле булып ҡала һәм глазурҙы һылауы ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Массаға уны еңел иреүсән һәм ҡаты, һыу һеңдермәгән һәм глазурҙы яҡшы һылата торған булһын өсөн, ниндәйҙер матдә ҡушалар. Ябай көршәк тауарҙарын етештереү өсөн ҡулланылған балсыҡ үҙ эсенә йыш ҡына тимер әсетмәһе, эзбис, һелте, гипсты һәм башҡа ҡушымталарҙы ала. Барыһы ла массаның ныҡ һәм таралып китмәҫлек булһын өсөн эшләнә, иң мөһиме — ҡатнашма бер тигеҙ булырға тейеш, эре бөртөктәре һәм киҫәксәләре булырға тейеш түгел. Бындай таҙа балсыҡ тәбиғәттә һирәк осрай, уны башта таҙартҡандан һуң ғына башҡа матдәләр ҡушалар.
Һаруй
Һаруй (Сару) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһының һул ярында, 2,5 км төньяҡ-көнбайышта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Көршәк яһау
Көршәк яһау материалдары
Ябай көршәк тауарҙарын яһау өсөн ҡаҙып сығарылған балсыҡ бер-ике йылға асыҡ һауала йәки һыуҙа ҡалдырыла, шунан һуң ағас йәшниктәрҙә ыуала, ә фабрикаларҙа — машиналар менән ыуала һәм таштарҙан таҙартыла. Йәшниктәрҙән сығарылған балсыҡ өйөлөп ҡуйыла. Өйөмдәр тимерсыбыҡ йәки бысаҡ менән нәҙек пластиналарға бүленә, тағы ла бер ҡабат таҙартыла ла яңынан йәшниктарға һалына һәм ҡабаттан ыуыла. Юғары сортлы тауарҙары, бигерәк тә төҫһөҙҙәре, өсөн, масса айырыуса яҡшы итеп таҙарталар. Массаның яҡшы сифатлығының төп шарты — уның бер тигеҙлеге. таҙартыу өсөн балсыҡ ваҡ киҫәктәргә бүлгеләнә, өҫтөнән һыу ҡойола һәм бер тәүлектән уларҙы иҙә торған машиналарға ташлайҙар. Машинаның бысаҡтары әйләнгән саҡта балсыҡ киҫәктәре ҡырҡыла, камера аша һиптергән һыу үҙе менән ваҡ киҫәкселәрҙе махсус бассейнға алып китә, ә эреләре йәшник төбөндә ятып ҡала. Бассейнда балсыҡтың эре киҫәкселәре уның төбөнә төшә, шунан һыу икенсе бассейнға ебәрелә һәм ул унда тулыһынса тона. Йылы һыу балсыҡты яҡшыраҡ онтай.
Массаның составындағы өлөшсәләр пропорцияһы һәр осраҡта тәжрибәнән сығып индивидуаль ҡарала. Матдәләрҙе бутау ҡоро көйөнсә лә, бысаҡтар менән йәки һыу ярҙамы менән башҡарыла. Ошо рәүештә килеп сыҡҡан масса әле лә бер тигеҙ булмай, унда бик күп һауа күберсектәре була, уларҙан аяҡ менән йәки махсуслаштырылған машиналар ярҙамында ҡотолалар.
Һаруй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көршәк яһау
Тауарҙарҙы ҡалыплау
Ҙур размерлы утҡа түҙемле кирбестәр формаларҙа йәки рамаларҙа эшләнә, ябай кирбес һымаҡ таҡталарға һалына.
Ҡалыплау алдынан шликерҙы (бутҡаға оҡшаған йомшаҡ форфор массаһы) бер һауытҡа төшөрәләр. Ҡалыпты шлликерҙан таҙарталар, шликер һыуы менән эшкәртәләр һәм киптерәләр. Шунан шликерҙә киптерелгән формаларға ҡоялар, был формалар бер нисә мәртәбә ҡуллана. Ҡалыплау өсөн һыу ҡойоу ысулы ҡулланыла. Форма үҙ эсенә һыуҙың бер өлөшөн һеңдерә һәм шликерҙың объемы кәмей. Кәрәкле объемды тотор өсөн формаға әленән-әле һыу ҡойоп торалар. тауарҙар ҡатҡас, уларҙы киптерәләр, ниндәйҙер етешһеҙлектәре булғандары алып ташлана. Глазурҙы һылатҡандан һуң тауар мейескә яндырыуға ебәрелә.
Иретеү тигелдәре бер размерлы булырға тейеш, шуға уларҙы яһау өсөн дә ҡалыплау ҡуллана.
Яндырыу (көйҙөрөү)
Керамик материалдарынан яһалған әйберҙәрҙе яндырыу төрлө ысулдар менән башҡарыла, әммә иң традицион ысулы — мейестә яндырыу.
Алдан ҡалыплашҡан һәм глазурь менән һылатылған тауарҙарҙы яндырыу барышында кире ҡайталмаҫлыҡ үҙгәрештәр була — яндырыуҙан һуң ғына баштағы материал керамикаға әүерелә. Шликерҙа юғары температура аҫтында эрерәк киҫәкселәрҙең бер-береһе менән тоташтырылған урындарында ирей һәм яна. Фарфорҙы етештергән осраҡта компоненттарҙың ик бер өлөшө генә ирей, сөнки төрлө физик, химик, минеарологик үҙенсәлекле компонентлы материалдар һәм яндырыуҙың юғары температуралары ҡулланыла.
Бөтә осраҡтарҙа материалдар етештереү технологияһына тура килергә тейеш. Яҡынса ориентир сифатында ғәҙәттә түбәндәге температур диапазондары ҡуллана: Максималь температураның юғарылығы һәм яндырыу барышының оҙайлығы килеп сыҡҡан керамиканың сифат характеристикаларына йоғонто яһай.
Бынан тыш, әҙер тауарҙың тышҡы күренешенә яндырыу ваҡытта мейестәге атмосфера ла тәьҫир итә. Мейес эсендә атмосфераға әсетмә үҙенсәлектәрен бирер өсөн мейескә һауа өрҙөртәләр. Шулай итеп, яндырыу барышында балсыҡтың һәм глазурҙың әсетелеүенә ирешәләр. Һәм, киреһенсә, атмосфераны тергеҙер өсөн мейес эсенә һауаны индереүҙе сикләйҙәр. Ошо ысул менән балсыҡтың һәм глазурҙың өҫтөнән кислородты юҡ итергә була. Һөҙөмтәлә мейес эсендәге атмосфераның үҙенсәлектәрен яйға һалып була, был тауарҙың тыш яғын һәм глазурҙа ҡатмарлы эффектарҙар булдырыр өсөн эшләнә. Мәҫәлән, составында тимер булған глазурь яндырыу атмосфераһының әсетмә үҙенсәлектәре арҡаһында көрән төҫ ала, ә тергеҙә торған үҙенсәлектәре йәшел төҫ бирә.
Яндырыу өсөн мейестәр ағас, күмер һәм газ йәки электр яндырыуы ярҙамында йылытылалар. Күмер йәки ағасты ҡулланған саҡта мейестә бик күп төтөн, ҡором һәм көл барлыҡҡа килә, улар тауарҙарҙың тышҡы күренешен насарайта. Шуға бындай осраҡта мейес эсенә махсуслаштырылған ҡапҡаслы һауыт (садок) ҡуялар, шулай эшләгәндә керамик тауарҙар бысранмай. Заманса мейестәрҙә йылытыу өсөн газ йәки электр ҡулланалар, утын йәки күмер мейестәренә ҡарағанда күпкә таҙараҡ була.
Көнбайыш имитация технологияһында яндырылған балсыҡтан ғәҙәти япон тауарҙары эҫе көйөнсә мейестән сығарыла һәм үҙенсәлекле карбон тышҡы күренеше бирелеү өсөн көлгә, ҡағыҙға йәки ағас таптарына төрөлә. Был ысул шулай уҡ Малайзияла традицион Labu sayung эшләгәндә ҡуллана.
Глазурь һөртөү (һылау)
Ҡайһы бер көршәк тауарҙары глазурь менән һылатылмай, мәҫәлән, утҡа түҙемле кирбестәр, черепица, терракота. Балсыҡтан эшләнгән һауыт-һаба һыу һеңдермәһен өсөн, уларҙы глазурь менән ҡаплайҙар. Ошо уҡ маҡсатта һөт менән дә яндыралар (молочение), икенсе яндырыу алдынан һыйыр һөтөнә ҡундырып алалар — керамиканы эшкәртеүҙең боронғо ысулы.
Арзан көршәк тауарҙары глазурь менән еүеш сағында һыланалар һәм бер ыңғай яндырылалар. Был ғәмәл үләнләү (урыҫса муравление) тип атала; яндырған саҡта мейескә тоҙ ташлайҙар, тоҙ парға әйләнеп тауарға ултыра һәм уның өҫтөндә еңел иреүсән быялаға оҡшаған ҡатышма барлыҡҡа килә — ҡуйы йәшел (хәтфә) үлән (урыҫса мурава).
Глазурь һылатыуының икенсе ысулы шунан ғибәрәт — глазурь составын ваҡ итеп онталған матдәгә (порошок) әйләнгәнсе ыуалар, иләйҙәр һәм тауарҙар өҫтөнән һибәләр. Был ысул яндырылмаған торбалар, черепица, ябай көршәктәргә ҡуллана. Өҫтөнә порошокты һипкәнгә тиклем уларҙы он клейстеры менән һылайҙар, шунан ғына яндыралар.
Өсөнсө ысул — ҡаймаҡ (һөт өҫтө) ҡуйылығындағы глазурь менән тауарҙар өҫтөнән ҡойоу. Был ысул менән ҡаты, һыу һеңдермәгән (мәҫәлән, инглиз фарфоры һәм фаянстың ҡайһы бер сорттары) тауарҙар һылатыла.
Дүртенсе ысул — фарфор һәм фаянс тауарҙары глазурь массаһына сумдырыла. Был ысулда тауарҙар башта насар ғына ҡыҙҙырылалар, шул уҡ ваҡытта һыуҙы үҙенә һеңдерәләр. Онға әйләндерелгән глазурь һыуға ҡушылдырыла һәм һөт төҫөндәге шыйыҡса барлыҡҡа килә. Был шыйыҡсаға төшөргәндән һуң тауарҙар һыу һеңдерәләр, ҡаты киҫәкселәре тауар тышына ултыра һәм ныҡ ҡына уға йәбешә. Был глазурҙа ҡайһы берҙә һүрәттәр төшөрәләр, был осраҡта яндырыу муфель мейесендә башҡарыла.
Көнсығыш-Себер дәүләт мәҙәниәт институты
Тикшеренеү йүнәлештәре
Байкал төбәгенең мәҙәни ресурстарының капиталлаштырыу процесы.
Халыҡтың художество ижады һәм төбәктең профессиональ сәнғәте.
Көнсығыш Себерҙең һәм Монголияның музей, клуб һәм китапхана эштәрендә инновацион процестар.
Көнсығыш Себерҙә һәм Монголияла рекреация, мәҙәни сервис һәм туризм.
Шулай уҡ университетта рецензияланыусы «Вестник ВСГАКИ» журналы баҫыла, унда тарих фәндәре, сәнғәт белеме һәм культурология буйынса мәҡәләләр инә. Журналда фәнни тикшеренеүҙәр тураһында мәғлүмәт, шулай уҡ конференция материалдары баҫыла.
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
- студенттар менән алмашыу,
Төркөстан өлкәһе
Төркөстан өлкәһе — (Туркестанская область), (Түркістан облысы, 2018 йылға тиклем — Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе) — Ҡаҙағстандағы өлкә.
Көнсығыш-Себер дәүләт мәҙәниәт институты
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
- уҡытыусыларҙың һәм аспиранттарҙың стажировкалары,
Төркөстан өлкәһе
Өлкә 1932 йылдың 10 мартында Көньяҡ-Ҡаҙаҡ өлкәһе булараҡ барлыҡҡа килгән, уның атамаһы 1936 йылда Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе тип үҙгәртелгән. 1962 йылдың 3 майынан 1992 йылдың 6 июленә тиклем Чимкент өлкәһе тип аталған, 1992 йылда өлкәгә Көньяҡ-Ҡаҙағстан атамаһын ҡайтаралар.2018 йылдың 19 июнендә Ҡаҙағстан президенты указы менән Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе Төркөстан өлкәһе тип атала башлай, ә уның административүҙәге Шымкенттан Төркөстанға күсерелә (айырым административ-территориаль берәмек, өлкәгә тиң).
Көнсығыш-Себер дәүләт мәҙәниәт институты
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
- ғилми программаларҙа ҡатнашыу,
Төркөстан өлкәһе
Өлкә майҙаны 116280 км² (республика территорияһының 4,3 %). Иң төньяҡ һәм көньяҡ остары араһы туранан-тура алғанда 600 км тәшкил итә.
Тарихы
Өлкә 1932 йылдың 10 мартында Ҡаҙаҡ АССР-ы составында (ул үҙе Рәсәй СФР-ына ингән була) башлыса преимущественно из районов бывшего Һырдаръя округының райондарынан (1928—1930) төҙөлә һәм Көньяҡ-Ҡаҙаҡ өлкәһе тип атала, әммә урындағы партия-совет органдарында Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе тип яҙылып йөрөй ;1936 йылдың февралендә Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе тип атала башлай (Оңтүстік Қазақстан облысы).1936 йылдың 5 декабренән Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе РСФСР составынан сыҡҡын һәм яңынан төҙөлгән Ҡаҙаҡ ССР-ы составына инә.
Көнсығыш-Себер дәүләт мәҙәниәт институты
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
- халыҡ-ара конференциялар һәм симпозиумдар ойоштороу һәм үткәреү, шулай уҡ төрлө ижади саралар ойоштороу.
Төркөстан өлкәһе
Тарихы
2018 йылдың 19 июнендәге Ҡаҙағстан президенты указы менән Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Төркөстан өлкәһе тип атала башлай, ә уның административ үҙәге Шымкент ҡалаһынан Төркөстанға күсерелә; Шымкент Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе составынан алынып, республика әһәмиәтендәге ҡала статусына эйә була.
География
Төркөстан өлкәһе Ҡаҙағстандың көньяҡ биләмәһендә урынлашҡан, Туран уйһыулығының көнсығыш өлөшө һәм армыттарында Тянь-Шандең көнбайыш өлөшө сиктәрендә урынлашҡан. Биләмәһенең ҙур өлөшө тигеҙлектә, Ҡыҙылҡом ташлыҡлы ҡомлоҡтарында, Шардар далаһында (Һырдаръяның һул яҡ ярында, көньяҡ-көнбайышында) һәм Муйынҡомда (Мойынкум) (төньяҡта, Чу йылғаһының һул ярында) йәйрәп ята.
Көнсығыш-Себер дәүләт мәҙәниәт институты
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
2002 йылдан университетта «Көнсығыш Себер һәм Монголияның мәҙәни киңлектәре» исеме аҫтында конференциялар үтә, унда мәҙәниәт һәм белем биреү проблемалары, социаль-педагогик технологиялар, мәҙәниәт, белем һәм ял өлкәһендәге эшмәкәрлек, шулай уҡ Монголия һәм Байкал төбәге үҫеше һәм тарихы тикшерелә. Шулай уҡ 2004-2011 йылдар араһында бер нисә халыҡ-ара конференциялар үткәрелә («Азиа-Тымыҡ океан төбәге халыҡтары илдәренең тарихы һәм мәҙәниәте көнүҙәк мәсьәләләре», «Себерҙең театр сәнғәте: традициялар һәм хәҙерге заман», «Рәсәй–Монголия: Мәҙәни оҡшашлыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәр»). .
Төркөстан өлкәһе
География
Төньяҡтан бер өлөшө Бетпаҡ-Дала сүле биләй, иң көньяҡ сигендә — Мырҙасүл (Мырзашоль). Урта өлөшөндә Ҡаратау һырты (Бессаз тауы — 2176 м), көньяҡ-көнсығышта — Талас Алатауының көнбайыш сите, Ҡаржантау (бейеклеге 2824 м тиклем) һәм Уғам һырттары (иң бейек нөктәһе — Сайрам суҡыһы — 4238 м).
Иң ҙур йылғалары — Һырдаръя менән Чу йылғаһы (түбәнге ағымы).
Көнсығыш-Себер дәүләт мәҙәниәт институты
Билдәле тамамлаусылары
- Баторова, Ирина Валерьевна — Рәсәй Бүрәт балетмейстеры, Бүрәт дәүләт милли йыр һәм бейеү театры «Байкал» солисы, Бүрәт Республикаһының халыҡ артисы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
Төркөстан өлкәһе
География
Өлкә ҡырҡа континенталь климат зонаһында урынлашҡан. Уңдырышлы тупраҡ, ҡояшлы булыуы, иркен көтөүлектәр ауыл хужалығы тармағын үҫтереү өсөн ҙур мөмкинлектәр аса. Мамыҡ, дөгө, шулай уҡ баҡсалар һәм йөҙөм плантациялары юғары уңыш бирә.
Административ бүленеше
Райондар: Өлкәгә буйһоноулы ҡалалар:
Көнсығыш-Себер дәүләт мәҙәниәт институты
Билдәле тамамлаусылары
- Лыгденов, Солбон Дондокович — Рәсәй Бүрәт кинорежиссеры.
Төркөстан өлкәһе
Административ бүленеше
Административ-территориаль структуралағы 13 район һәм 3 өлкәгә буйһоноулы ҡала:
Халҡы
Көньяҡ Ҡаҙағстан халҡы, ҡаҙаҡ һан яғынан өҫтөнлөк итеүгә ҡарамаҫтан, милли телдәрҙең күп төрлөлөгө менән айырыла. Мәҫәлән, үзбәктәр (18 %), урыҫтар (башлыса Шымкент ҡалаһында, хәйер, улар 1980 йылдан бирле һуңғы 23%-тан яҡынса әлеге ваҡытта 6 процентҡа тиклем кәмегән), шулай уҡ әзербайжандар, тажиктар, татарҙар, төрөктәр, корейҙар, курдтар, уйғырҙар йәшәй. Ҡаҙаҡ дәүләт теле менән бер рәттән бөтә ойошмаларҙа рәсми урыҫ теле ҡулланыла.
Иҡтисады
Өлкәлә полиметалл мәғдән ятҡылыҡтары бар.
Ҡаратау һырты тимер мәғдәне ятҡылыҡтары сәнәғәт өсөн ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Өлкәлә минераль-төҙөлөш материалдары етештереү өсөн сеймал ресурстары бар (эзбизташ, гипс, кварц ҡомо, утҡа сыҙамлы керамик һәм бентонит балсыҡтар, минераль буяуҙар, биҙәү таштары).
2010 йылдың декабрь айында Бейнеү — Бозой — Шымкент газүткәргес төҙөү башланған. Ул Ҡытайға газ ебәреү өсөн дә хеҙмәт итәсәк. Газ торбаһының оҙонлоғо 1,5 мең км, төҙөлөштөң яҡынса хаҡы $3,6 миллиард, 30 йыл хеҙмәт итәсәк тип иҫәпләнелә.
2015 йылдың ноябрендә газүткәргес ваҡытынан алда файҙаланыуға тапшырылған
Орган залы (Кишинёв)
Орган залы — Кишинев ҡалаһындағы (Молдова Республикаһы) концерт залы. Орган залы урынлашҡан йорто XX быуаттың архитектура һәйкәле тип һанала.
Банк
Башта был йорт Кишинев ҡала Думаһы ҡарары буйынса Ҡала банкы булараҡ төҙөлә. Бының өсөн 1902 йылда конкурс иғлан ителә, еңеүсегә мең һум ярым аҡса вәғәҙәләнә — XX быуат башында был байтаҡ ҙур күләм була.
Конкурс барышында 38 йәшлек инженер Михаил Черекуль-Куштың проекты һайлап алына. Был эште күренекле архитектор Александр Бернардацци хуплай, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, йәш инженерға ул үҙе кәңәш биргән. Мөһабәт йорт романтизм элементтары менән классик стилдә була. Ҡала банкы өсөн тәғәйенләнгән йорт Александровский урамында 1903 йылда төҙөлә башлай. Ул тик 1911 йылда тамамлана, сөнки 1904 — 1908 йылдарҙа ҡала хакимиәте финанс яҡтан ауырлыҡтар булыу сәбәпле төҙөлөштө туҡтатып тора.
Совет осоронда был йортта СССР-ҙың Дәүләт банкы урынлаша. 1973 йылда яңы бина төҙөлгәс (архитекторҙар Б. В. Вайсбейн, С. М. Шойхет һәм Г. Л. Калюжнер), Молдова Компартияһының беренсе секретары Иван Бодюл етәкселегендәге власть архитектура һәйкәле булған йортта нимә урынлаштырыуҙы хәл итә. Тәҡдимдәр араһында декоратив-биҙәү сәнғәте күргәҙмә залы, никах һарайы, молдаван милли аш-һыу рестораны була.
Төҙөкләндереү. Орган залы
Йортта концерт залын урынлаштырыу ҡарарын Бодюл үҙенең ҡыҙы, билдәле музыкант Светлана Бодюл тәҡдиме буйынса ҡабул итә. Мәскәү консерваторияһын тамамлаған Светлана Кишеневта классик музыка залын булдырыу тураһында хыяллана. Йортто төҙөкләндереү 1975 йылда башлана һәм 1978 йылда тамамлана. Реконструкцияның архитекторы Ю. Л. Леонченко. Тамаша залы 555 урынға иҫәпләнгән.
Реконструкция эштәрендә СССР-ҙың төрлө төбәктәренән, башҡа илдәрҙән белгестәр ҡатнаша. Түбә биҙәктәре Одессанан (Украина) килтерелә. Ултырғыстарҙы, алтын ялатылған биҙәктәрҙе Ленинград оҫталары эшләй. Гәлсәр шәмдәлдәр Чехословакияла әҙерләнә. Зал диуарҙарын биҙәгән барельефтар — скульптор Л. И. Дубиновскийҙың эше. Чехословак фирмаһы «Ригер Клосс» (3000 торба һәм 40 регистр) залдағы органды ҡора.
Тәүге концерт 1978 йылдың 16 сентябрендә үтә. Органда билдәле совет музыканты Гарри Яковлевич Гродберг уйнай. Концертта шулай уҡ Мария Биешу, виолончелист Ион Жосан, Светлана Бодюл Вероника Гарштя етәкселегендә хор сығыш яһай.
Орган залы асылғандан һуң бында билдәле йондоҙҙар булып китә. Улар араһында Игорь Ойстрах, Владимир Спиваков, Мәскәү филармонияһының «Мадригал» ансамбле, Виктора Третьяков етәкселегендә дәүләт камера оркестры һәм башҡалар. Бында 1966 йылда ойошторолған Халыҡ-ара «Мэрцишор» музыка фестивале лә үткәрелә башлай.
Советтар Союзының музыкаль тормошона йоғонтоһо
Кишинёвта бындай концерт залының асылыуы СССР-ҙың күп ҡалаларында орган музыкаһына ҡарата иғтибарҙы арттыра. 1979 йылдан Иркутск, Красноярск һәм башҡа ҡалаларҙа орган залдары булдырыла. Украиналағы Винница ҡалаһында орган элекке сиркәү бинаһына ҡуйыла. Аҙаҡтан, уны кире сиркәүгә ҡайтарғас, зал да ябыла.
Орган залы хәҙерге ваҡытта
Һуңғы ваҡытта Кишинёвтың Орган залында сит илдәрҙән башҡарыусылар һәм ижад коллективтары күпләп сығыш яһай: улар араһында Франция, Германия, Италия, Испания, Румыния, Чехия, АҠШ һәм башҡа илдәр музыканттары бар. Йыл һайын төрлө фестивалдәр, конкурстар, сәнғәт күргәҙмәләре ойошторола. Орган залында үткәрелгән иң мөһим мәҙәни ваҡиғаларҙан халыҡ-ара «Мэрцишор» фестивале, халыҡ-ара «Crescendo» классик музыка фестивале, «Яңы музыка көндәре» академик музыка фестивале, милли конкурстар кеүек ҙур сараларҙы билдәләргә була. Зал ҡаланың иҫтәлекле урыны һанала, уны туристар һәм ҡала ҡунаҡтары ҡарап сыға ала.
Орган залында башлыса халыҡ-ара конкурстар лауреаттары, билдәле музыканттар сығыш яһай. Шулай уҡ «Йәш таланттар» тип аталған йәш музыканттар концерты ойошторола.
Кишинёвтың орган залы бик яҡшы акустикаға эйә. Органдан тыш бында юғары сифатлы башҡа музыка инструменттары бар, мәҫәлән, алты клавесин, «Yamaha», «Bechstein», «Steinway» роялдәре.
Орган залының адресы: Кишинёв ҡалаһы, Штефан чел Маре проспекты, 81.
Олёнка (Кеть ҡушылдығы)
Олёнка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 812 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 115 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абдул (Көйөргәҙе районы)
Абдул — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл, Яҡшымбәт ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 408 кеше. Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80239805001 (2002 й.).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Көйөргәҙе районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.
Ауыл тарихы
Абдул ауылы Яҡшымбәт ауыл Советына инә, Бәләкәй Көйөргәҙе йылғаһы буйында (Оло Көйөргәҙе йылғаһы бассейны) район үҙәгенән һәм Ермолаево тимер юлы станцияһынан 27 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Халҡы 1900 йылда 677 кеше,1920 — 833, 1939—734, 1959—439, 1989—368, 2002 йылда 398 кеше йәшәгән. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (1989). Ауыл «Искра» ауыл хужалығы кооперативына ҡарай. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, клуб, китапхана эшләй. Ауыл тәүҙә Бәбәкә (ауылға тәүге нигеҙ һалыусы) исеме менән 19-сы быуаттың 40-сы йылдарында Ырымбур өйәҙенең Бөрйән волосы ерендә нигеҙләнә. Хәҙер ауыл Абдул (ул тәүҙә Ғабдулла тип йөрөтөлгән) антропонимын (ауылға нигеҙ һалыусының улы исемен) йөрөтә. 1866 йылда 66 йортта 508 кеше йәшәгән. Улар малсылыҡ, баҫыусылыҡ менән шөғөлләнгән. Мәсет эшләгән. 1900 йылда шулай уҡ мәҙрәсә, һыу тирмәне барлығы теркәлгән.
Лело бурти
Лело йәки лело бурти - (ლელო ბურთი, һүҙмә-һүҙ «ялан тубы») — грузинский халыҡ спорт төрө, командалап туп менән уйнау, традицион регби уйынын хәтерләтә.
Тасуирламаһы
Грузин регби терминологияһында «лело» һүҙе «эшләп ҡара (әйҙә)» мәғәнәһендә, фанаттар  «Лело, лело, Сакартвело» тип ҡысҡырыуҙы ғәҙәт итеп алғандар (Әйҙә, әйҙә, Грузия). 2014 йылда лело бурти һәм хридоли һуғыш сәнғәте  милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Салай (Сундовик ҡушылдығы)
Салай  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сундовик йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вислава Шимборская
Биографияһы
1931 йылдан башлап Краковта йәшәй. 1945—1948 йылдарҙа Ягеллон университетында социологияны һәм поляк әҙәбиәтен өйрәнә, тик университетты тамамлай алмай. 1948 йылда Адам Влодекка кейәүгә сыға, никахтары 1954 йылда тарҡалыуға ҡарамаҫтан, улар дуҫтарса мөнәсәбәттә ҡала. 1953—1981 йылдарҙа Краковтың «Życie Literackie» әҙәби гәзитендә эшләй.
1996 йылда «шиғриәттә бик ныҡ дөрөҫлөк менән тарихи һәм биологик күренештәрҙе кешеләрҙең ысынбарлығында күрһәткән өсөн» Нобель премияһы менән бүләкләнә..
Ижады
Матбуғатта 1945 йылда «Szukam słowa»(«Ищу слово») шиғыры менән «Dziennik Polski» гәзитендә дебют яһай. Беренсе шиғырҙар йыйынтығы «Dlatego żyjemy» («Поэтому живем») 1952 йылда донъя күргән.
Шимборская ижадына фәлсәфәүи һәм рухи-әхлаҡи проблемалар, асыҡтан-асыҡ һөйләү поэтикаһы һәм рефлекслылыҡ,мәңгелек менән кинәт кенә үтә торған мәлдәрҙең,тереклек менән үлемдең бәйләнешен һүрәтләү, гротескка яҡын ирония, ҡыҫҡа метафоралар, шиғырҙарының рациональ төҙөлөшө хас.
Әҙип поляк теленә француз шағирҙарының әҫәрҙәрен тәржемә иткән.
Егән (Ишембай районы)
Егән (Зигановка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 139 кеше. Маҡар ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453232, ОКАТО коды — 80231850002.
Атамаһының килеп сығыуы
Ауыл Егән йылғаһы буйында урынлашҡан. Атамаһын йылға исеменән алған.
Япрыҡ
Тарихы
Япрыҡ ауылы 12-се башҡорт кантонының 4-се тирмәһенә ҡараған. Ауылдың исеме аҫабаларҙың береһенең исеменән килеп сыҡҡан. Ул беҙгә билдәле түгел, әммә сығанаҡтарҙа уның улы Юлыш Япрыковтың (тамғаһы //) исеме һаҡланып ҡалған. Ул 1742 йылғы килешеү яҙмаһында телгә алына.
Егән (Ишембай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Япрыҡ
Тарихы
Ауыл 1719 йылда Петр I үткәргән беренсе ревизия ваҡытында яҙып алына, ул ваҡытта унда башҡорттарҙан тыш 19 типтәр була. 1748 йылда икенсе ревизияла 29, 1783 йылда IV ревизияла — 61, 1795 йылда V ревизияла — 74 типтәр күрһәтелгән. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 8 йортта 38 типтәр булған.
Егән (Ишембай районы)
Мәғариф
Балалар Маҡар урта мәктәбендә интернатта ятып уҡыйҙар
Япрыҡ
Тарихы
Беренсе ревизия йылдарында уҡ ҡыр-йыланлылар ауылында төпләнгән тәүге типтәрҙәрҙе ҡабул итеү тураһындағы документтар билдәһеҙ. Әммә артабан уларҙың хәрәкәте сығанаҡтар тарафынан теркәлә. 1742 йылдың 24 мартындағы керҙәшлек килешеүе яҙмаһына ярашлы Япрыҡ ауылы кешеләре Юлыш Япрыҡов, Утәгән һәм Аҡҡанай Төкиновтар, Ситдык Һөйөндөков Минзәлә өйәҙе Байлар улусы башҡорто Иҫәкәй Сапеевты, Ҡормаш ауылынан яһаҡлы татар Мостафа Тоҡмәтевты, Илтимер ауылынан Йосоп Ишкининды аҫабаларға йылына бер ихатанан 10 тин түләү шарты менән «төпләнеү һәм йәшәү өсөн» индәрәләр. 1776 йылдың 14 июнендә бында Тамъян улусы башҡорттары ҡабул ителгән. 1748 йылдың 10 февралендәге керҙәшлек килешеүе яҙмаһына ярашлы, ҡыр-йыландар башҡорттарҙан типтәр Бикбау Ҡолбүлдинды һәм уның ҡустыһы башҡорт (типтәр түгел) Бирҙеғолдо ихатанан 10 тин түләү шарты менән үҙҙәренә билдәһеҙ срокка ҡабул иткәндәр. Ошо уҡ шарттарҙа 1794 йылдың 11 февралендәге килешеү буйынса Тамъян улусы башҡорттары Әбдрәшит Абдуллин, Йәрмөхәмәт Мораҙымов, Балтай Солтанов, Ишбулды Ишалин, Ғәликәй Йосопов индерелә. Ауылда ерҙе файҙаланыу хоҡуғы өсөн яһаҡлы татарҙар 1782 йылдың 8 июнендәге ҡыр-йыландарҙан алынған керҙәшлек килешеүен күрһәткәндәр. Шулай итеп, ауылда аҫаба-башҡорт-ҡыр-йыландар (1859 йылда — ир затындағы 49 йән), башҡорт-керҙәштәр (1859 йылда — Троицк өйәҙенең Айлин улусынан 32 ир-ат, Тамъян улусынан 19 кеше, Байлар улусынан 31 кеше, тағы ла 12 кеше үҙҙәренең улусын атай алмаған), типтәрҙәр (88 баш ир-ат) һәм яһаҡлы татарҙар (45 баш ир-ат) йәшәй.
Егән (Ишембай районы)
Урамдары
Урам исеме :
Муллағәлин Әҙһәм Хәбибулла улы
Муллағәлин Әҙһәм Хәбибулла улы (24 август 1921 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы элемтәсеһе, гвардия ҡыҙылармеец. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Батырлығы
Дивизияның штабы менән параллель рәүештә хәрәкәт итеүсе дошман автоколоннаһын оҫталыҡ менән үҙе артынан әүрәтә, фашистар көтөлмәгән һөжүмгә дусар була. Һөҙөмтәлә дошмандың 22 автомашинаһы юҡ ителә, 62 һалдат һәм офицеры үлтерелә, утыҙ бише әсир ителә. Муллағәлин Әҙһәм Хәбибулла улы үҙе дүрт автомашинаны яндыра, һигеҙ дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, бер офицерҙы ҡулға төшөрә. Бөтә пакеттарҙы һәм һуғыш мәғлүмәттәрен теләһә ниндәй һуғыш шарттарында ваҡытында еткерә. Әҙһәм Хәбибулла улы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлыҡтары, сослоғо, ҡыйыулығы өсөн ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Батырлыҡ өсөн» һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә
Егән (Ишембай районы)
Яҡын ауылдар
Яҡын ауылдар: Береговка, Ивановка, Маҡар (уға тиклем 7 км). Егән Береговка һәм Ивановка менән ҡушылған тиерлек (был ауылдар ошо Егән ауылы тип иҫәпләнә, ә Егән, Береговка һәм Ивановка исемдәре бары тик «биҫтәләр» генә тип иҫәпләнә).
Япрыҡ
Тарихы
Ауылдың аҫаба халҡы община эштәре менән әүҙем шөғөлләнә, атап әйткәндә, сит кешеләрҙе үҙ тораҡ пункттарына һәм башҡа тораҡ пункттарға ҡабул итеүҙә, ҡуртымда һәм үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен һатыуҙа әүҙем ҡатнашалар.
Япрыҡ ауылы кешеләре Мрәҫ Йосопов, Аҡай Урускулов, Бүләк Аҡҡолов, Асан Әлмәкәйев, Урускул Рысов, Зәйләү Ҡолбулдин, Смак Байымов һәм Әхмәр Аҡанов 1755 йылда Һарыбай һәм Киңел йылғалары буйлап аҫаба ерҙәренең бер өлөшөн капитан И. П. Толстойға һаталар, ул ике йылдан һуң Иван Тимашевҡа, ә ул үҙ сиратында ағаһы Михаилға һата. 1778 йылда Баҙғыя йылғаһының уң яғындағы үҙ общинаһына 20 ихата сыуаштарҙы индерәләр. Бер йылдан Сатыҡай Тимкеев Төмәнәк ауылы аҫабалары менән бергә Сөн йылғаһы буйындағы ерҙәрҙе подпоручик И. П. Кротковҡа һата. 1783 йылда Япрыҡ ауылы кешеләре Мөхәмәтрәхим Зыянов, Рахманғол Байғузин, Һөйөндөк Һағындыҡов, Мөхәмәтрахим Юлдашев башҡа аҫабалар — ҡыр-йыландар менән бергә завод хужаһы П. Г. Красильниковҡа Түлгәзе, Шаран, Сөн, Имсәк йылғалары буйындағы ерҙәрен ҡуртымға бирәләр.
XIX быуаттың 70-се йылдарында Япрыҡ ауылында мәсет, уның янында мәктәп булған.
1843 йылда 172 башҡортҡа 88 бот ужым, 848 бот яҙғы иген сәселә, 16 бот картуф ултыртыла.
Хәҙерге осор
Ауылда төп мәктәп (1-се Туймазы урта мәктәбенең филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр — башҡорттар (68 %), татарҙар (27 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Сулин (станция)
Сулин — Ростов төбәгенең  Төньяҡ-Кавказ тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһенең  Ҡыҙыл Сулин ҡалаһында  урынлашҡан.
Тарихы
Станция 1871 йылда асыла. 1873 йылда станцияла паровоз депоһы асыла, ул 1990 йылдар башына тиклем эшләй. Бында паровоз ремонтлау һәм техник хеҙмәтләндереү эштәре башҡарылған. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан депо Ростов бүлексәһендә иң эреләрҙең  береһе булған.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында вокзал бинаһы ныҡ зыян күрә,  әммә 1952 йылда тергеҙелә.
Эшмәкәрлеге
Станцияла пассажирҙарға билет һатыу,  багаж ҡабул итеү һәм биреү эштәре башҡарыла.
Шулай уҡ махсус контейнерҙарҙа йөк ебәреү һәм ҡабул итеү эштәре үтәлә.
Станция буйлап үтеү
2018 йылғы графикта түбәндәге поездар станция  аша үтә :
Жекан
Жекан — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кужва йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Германий
Германий (, Ge) — Менделеевтың периодик таблицаһының 4-се осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 32.Ябай матдә германий — типик һорғолт-аҡ төҫтәге ярым металл, металға хас ялтырауыҡлы. Ярым үткәргес.
Асыу тарихы һәм этимологияһы
1930 йылдар аҙағына тиклем германий сәнәғәттә ҡулланылмай. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында германий ҡулланылған ҡайһы бер электрон ҡоролмалар, башлыса диодтарҙа файҙаланыла.
Сығарып алыу
Германий полиметаллик, никель, вольфрам мәғдәндәрендә, шулай уҡ силикаттарҙа ҡушымта рәүешендә осрай. Руданы байытыу һәм уның концентрациялау ҡатмарлы һәм ауыр булыу сәбәпле, германийҙы GeO2 оксиды рәүешендә айырып сығаралар, уны 600 °C температурала ябай матдәгә тиклем водород менән тергеҙәләр:
Таҙа германий алыу өсөн уны зоналап иретеү ысулы ҡулланалар, шул сәбәпле иң таҙа химик материалдарҙың береһенә әүерелә.
Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү
1959 йылда Рәсәйҙә германий сәнәғәт масштабында етештерелә башлай, Медногорск баҡыр-көкөрт комбинатында (ММСК) туҙанды эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә. Комбинат белгесе А. А. Бурба етәкселеге аҫтында «Унипромедь» институты менән хеҙмәттәшлек итеп, электростанция өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән энергетика күмерҙәрен яндырыуҙан ҡалған көлдө һәм шахта металлургия мейестәре туҙандарын комплекслы эшкәртеү юлы менән германий концентратын алыуҙы ойошторалар. Бынан һуң СССР тулыһынса германийҙы импорттлауҙан баш тарта ала. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданы мәғдәненән германий сығарып алалар. Туҙан эшкәртеү сәнәғәт цехын ойоштороу XX быуаттағы төҫлө металлургияла бик ҙур ҡаҙаныш булып тора.
2000-се йылдарҙа Рәсәйҙә германий алыу өсөн был матдә булған күмер ятҡылыҡтары файҙаланыла: Павловка (Михайлов районы Приморье крайы), Новиковск (Корсаков ҡала округы Сахалин өлкәһе), Тарбағатай (Петровск-Байкал аръяғы районы, Байкал аръяғы крайы). Был күмер ятҡылыҡтарың 1 тоннаһында уртаса 200грамм германий бар.
Ҡулланыу
2007 йылда германийҙың төп ҡулланыусылары: 35 % сүсле оптика; 30 % тепловизорлы оптика; 15 % химик катализаторҙар; 15 % электроника. Ҙур булмаған һанда германий металлургияла ҡулланыла.
Изге Троица сиркәүе (Изерлон)
Тарихы һәм тасуирламаһы
Изге Троица сиркәүе бинаһы Унн ҡалаһынан архитектор Отто Виккен  проекты буйынса   (1911—1984) 1957 йылдан алып 1958 йылға тиклем осорҙа төҙөлгән; 1958 йылдың 30 ноябрендә асыу тантанаһы үтә. Ғибәҙәтхананың төп залы тимер-бетондан төҙөлгән һәм  парабола формаһында; бинаның бер нисә түбән  инеү урыны бар һәм төп корпустан айырым торған башня менән тулыландырылған. Сиркәүҙең «параболик» проекты Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендәге Ботроп ҡалаһында элек төҙөлгән Изге Тәре (нем. Heilig-Kreuz-Kirche ) сиркәүенең бинаһына оҡшаш.
Изерлонда биналар комплексы убала тора,  һуҙылған «йәшел зона» өҫтөнән күтәрелә. Шул уҡ ваҡытта сиркәүҙең тышҡы биҙәлеше, аҡ стеналары һәм төҫлө тәҙрәләре бөтә ҡоролмаға эшлеклелек (sachlich) һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә. Бина эсендә ҡыя иҙән алтарға баҫым  яһай. Рәссам Ирмгард Вессель (Irmgart Wessel-Zumloh 1907—1980) проекты буйынса эшләнгән төҫлө тәҙрәләр  ғибәҙәтхананың иҙәндән алып түшәмгә тиклем — бөтә бейеклеген биләй. Шулай уҡ иғтибарға сиркәүҙең алтарь тәреһе лайыҡ, ул XVI быуатта  Флоренцияла эшләнгән. Ғибәҙәтхананың органын 1992 йылда «Albers-Orgelbau» фирмаһы төҙөгән;  «Krawinkel» компанияһы 2012 йылда ҡоралды ремонтлаған һәм таҙартҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Дерфлингер Сабина
Сабина Дерфлингер (Sabine Derflinger, 1963) — австрия режиссеры, сценарисы һәм продюсеры, Европа киноакадемияһы ағзаһы.
Биографияһы
1963 йылда Австрияның Вельс ҡалаһында тыуған.
1991 йылда, бер нисә йыл кинола режиссер һәм продюсер булып эшләгәндән һуң, Вена киноакадемияһының (Filmakademie Wien) әҙәбиәт һәм драматургия һөнәрҙәре бүлегендә уҡый башлай. 1996 йылда уҡыуын «Filmerzählungen zwischen Epik & Dramatik» диплом эше менән уңышлы тамамлай.
Сабина Дерфлингер уйын һәм документаль кинолағы күп һанлы ролдәре менән билдәле, уның эштәренең күбеһе наградаларға лайыҡ булды. Ул Австрияның Österreichischer Rundfunk (ORF) каналында тәүге ҡатын-ҡыҙ режиссёр булды, «Tatort» криминаль телесериалын төшөрҙө. Артабан ошо уҡ каналда башҡа сериалдарҙа ҡатнашты. Һуңғы йылдарҙа ул бер нисә телевизион спектакле менән үҙенә иғтибар йәлеп итте.
2010 йылда Дерфлингер, бер нисә фильм төшөргәндән һуң, үҙенең Derflinger Film продюсер компанияһын булдыра. 2013 йылда ул Globo бразиль телекомпанияһы продюсеры ярҙамсыһы сифатында, Венала үҙенең Em Família теленовеллаһына бер нисә эпизод төшөрҙө
2003 йылда Kulturpreis des Landes Oberösterreich и Österreichischer Förderungspreis für Filmkunst наградаһына лайыҡ була.
Фильмографияһы
Немец тпелендә:
"Хоруми" бейеүе
«Хоруми» — („ხორუმი“) — Аджариялағы бик билдәле бейеү, Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Был грузин яугирҙарының ҡаһарманлығын һәм ҡыйыулығын һүрәтләгән хәрби бейеү.
Уны башта ҙур булмаған күп ир-ат төркөмө башҡарған, әммә хәҙерге интерпретацияла, ғәҙәттә, 30-40 бейеүсе ҡатнаша. Бейеү прелюдия менән башлана: башта сәхнәгә бер нисә ир-егет сыға һәм хәрби лагерь ғуйыр урын эҙләргә тотона. Тапҡас, хеҙмәттәштәрен сәхнәгә саҡыралар. Ғәскәрҙең сәхнәгә сығыуы — һоҡланырыҡ, таң ҡалдырырлыҡ тамаша.
Дошманды аңдып табып, алышта еңгәндән һуң «яугирҙар» үҙенең еңеүен билдәләй.
Хоруми — ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ һәм тыуған илгә һөйөү тәрбиәләү бейеүе ул. Ҡайһы бер бейеү хәрәкәттәре быуындан-быуынға тапшырылып килеп, беҙҙең көндәргә тиклем еткән.
«Хоруми» бейеүе 2013 йылдың 25 ноябрендә Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән
Zdob și Zdub
«Zdob şi Zdub» (Здоб ши Здуб) — 1994 йылда барлыҡҡа килгән молдаван рок-төркөмө.
Һарыяҙ
Һарыяҙ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куваш йылғаһының һул ярына тамағынан 0,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Табанлыкүл
Географик урынлашыуы
Ҡариҙел йылғаһының һул яҡ яр буйында Красноуфимск ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 22 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Һыҙғы ауылы башҡорттары тарафынан нигеҙләгән. Тәүге тапҡыр 1760 йылда телгә алына. Себер даруғаһы Һыҙғы улусы составында була.
1834 йылда ауылда 227 башҡорт, 1859 йылда — 409 башҡорт һәм 26 типтәр теркәлгән.
1920 йылғы тәүге совет йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 152 ихатала 741 башҡорт, 16 ихатала 71 татар йәшәгән.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Ҡошсо кантоны составына керә. 1919 йылдың сентябренән — республиканың Дыуан-Ҡошсо кантоны, 1922 йылдан — Мәсәғүт кантоны составында була. 1923 йылда башта Екатеринбург губернаһына, артабан Урал өлкәһе ҡарамағына бирелә.
Әртуғрул мәсете
Әртуғрул мәсете йәки Азади мәсете (Ärtogrulgazy metjidi) — Ашхабадтың иң матур мәсеттәренең береһе, төрөк стилендә тѳҙѳлгән, ҡалала иң ҙур мәсет булып тора. Мәсеттең дүрт манараһы бар. 1990 йылдар башында, Төркмәнстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң төҙөлгән мәсеттәрҙең береһе. Төрөк хакимы Әртуғрул хөрмәтенә аталған.
Тарихы
1992 йылда Төркиә премьер-министры Сөләймән Демирель мәсет төҙөү идеяһы тәҡдим итә. 1993 йылдың 12 ғинуарында мәсеткә нигеҙ һалына. Төҙөлөш ваҡытында бер нисә осраҡлы үлем була, һөҙөмтәлә ҡайһы бер диндарҙар мәсет уңышһыҙлыҡ килтерә тип инана. Мәсет 1998 йылда асыла, һәм Ғосман солтаны Әртуғрул хөрмәтенә атала. Әртуғрул (1198—1281) — төрки (уғыҙҙарҙың ҡайы ҡәбиләһе вәкиле) хакимы, Ғосман династияһын башлап ебәргән Ғосман I-нең атаһы. 1227 йылдан алып Ғосман бейлеге хакимы була. Әртуғрул мәсетенең Истанбулдағы Зәңгәр мәсет менән тышҡы оҡшашлығы бар, сөнки классик ғосман стилендә төҙөлгән.
Йылғасылар дауаханыһы (Таганрог)
Йылғасылар дауаханаһы — Таганрогта бер бинаға берләштерелгән боронғо айырым йорттар (Грек урамы, 41-се, 43-сө йорттар).
Йорт тарихы
Был йорттарҙың хужалары һәм йәшәүселәре билдәле. Йорт беренсе тапҡыр 1880  йылдарҙа телгә алына. Шул ваҡытта йорттоң хужаһы статский советниктың тол ҡатыны  Александра Даниловна Гирс була. Уның ире, 1825 йылда Таганрог ҡалаһында  төҙөлөш комитеты ағзаһы була.
1899 йылда  йортҡа өс кеше  хужа була: Александра Даниловна  Гирс, Рындина (уның улы, отставкалағы генерал-майор  1909 йылда бүҫерҙән вафат була) һәм коллеж советнигының тол ҡатыны Обыденная Екатерина Петровна була. Александра Даниловна һәм Екатерина Петровна 89 һәм 90 йәштәрендә вафат була. Егреме көн айырма менән улар 1891 йылдың  20 ноябрендә  вафат була.
XIX быуат аҙағында йортто сауҙагәр Дмитрий Егорович Мануси һатып ала. 1910 йылда бина Сотников Яков Васильевичҡа күсә. Сотниковтың  вафатынан һуң  1916 йылдың 23 сентябрендә, йорт васыятнәмә буйынса вариҫтарына ҡала. Улар йортҡа 1925 йылда тиклем хужа була. Яков Васильевичтың ҡатыны Любовь Адреевна  1914 йылда 64 йәшендә тиф йоҡтороп вафат була. Йорттоң бер өлөшөндә рус теле уҡытыусыһы Мария Васильевна Григорьева фатирҙа йәшәй.
43-сө һанлы йорт XIX быуат аҙағынан казак ҡатын-ҡыҙы Абрамова Ольга Ивановнаға ҡарай, һуңынан уны Таганрог мещаны Катков  Николай Александрович һатып ала. Уның йортонда Таганрог округының Округ идаралығы начальнигы ярҙамсыһы  Вениамин Алексеевич Пронин фатирҙа йәшәй
Архитектура үҙенсәлектәре
41, 43-сө йорттар төрлө кимәлдә төҙөлгән, был урындың һарҡыу булыуы менән аңлатыла. Ике бинаның да төп подъезы төкәтмәлә урынлашҡан, төп ишеге өҫтөндә семәрле рәшәткә менән балкон яһалған. Ҡат араларында кәрнизе бар. 43-сө йорттоң икенсе ҡаттағы тәҙрәләре бөҙрә таш менән,  ситке һул тәҙрә өҫтөндә өс мөйөшлө фронтон менән биҙәлгән. 41-се йорттоң икенсе ҡаттағы тәҙрәләре тура мөйөшлө сандриктар менән биҙәлгән.
Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой... (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Санохта
Санохта — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының уң ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кюрий
Кюрий (, Cm) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 96. трансуран синтезы элементы
Символы
Кюрий элементының символы — Cm (Кюрий тип уҡыла).
Өфө ирҙәр дини училищеһы бинаһы
Ирҙәр дини училищеһы — Өфө ҡалаһында 1818 йылда ир-аттар өсөн асылған дини белем биреү усағы. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Кюрий
Тарихы
Плутоний менән бәйле эштәр тамамланғандан һуң, металлургия лабораторияһы тикшеренеүселәренең иғтибары яңы трансуран элементтарын синтезлауға һәм тәңгәлләшеүенә йүнәлтелә. Был эштә Г.Сиборг ., А. Гиорсо, Л. О. Морган һәм Р. А. Джеймс ҡатнашалар 1944 йылда был элементтар лантаноидтарҙың аналогы булып торғаны һәм айырым актиноидтар төркөмөнә ингәнлеге асыҡлана.
Өфө ирҙәр дини училищеһы бинаһы
Тарихы
1818 йылда Өфө диниә семинарияһын үҙгәртеп ҡороу менән бер рәттән Өфө ирҙәр дини училищеһы ла асыла. Ул семинарияның түбәнге өс класын алмаштыра һәм башта мәхәллә һәм өйәҙ училищеһынан тора. Мәхәллә курсын тамамлаусылар өйәҙ училищеһына инә. Курс катехизистан, Иҫке һәм Яңы Ғәһет тарихынан, сиркәү уставын, рус һәм славян, грек, латин теле грамматикаһынан, география, арифметика, таҙа яҙыу һәм сиркәүҙә йырлауҙан тора. 1840 йылда училище үҙгәртеп ҡорола һәм 4 класс урынына 3 — башланғыс, урта һәм юғары бүлексә ҡалдырыла. 1873 йылда бүлексәләр урынына биш, шул иҫәптән әҙерлек класы ойошторола, уларҙың һәр береһендә уҡыу бер йыл дауам итә. 1881 йылда Изге Синод училищеға яңы бина төҙөргә аҡса бүлә, 1884 йылда бина төҙөлөп бөтә. 1909—1910 йылдарҙа училищела дүрт даими параллель бүлексә эшләй, уның өс китапханаһы була. Ятаҡта бүлмәләр бәләкәй булғанлыҡтан, күп уҡыусылар фатирҙарҙа йәшәй. Беренсе донъя һуғышы башланғас, училище корпусы казармаға һәм хәрби лазаретҡа әйләндерелә, ә уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартыла һәм дәрестәр Өфө ҡатын-ҡыҙҙар епархия училищеһында үткәрелә. 1919 йылдың авгусында уҡыу йорто ябыла, бер ни тиклем ваҡыт унда Колхоз техникумы урынлаша. 1940 йылдарҙа бинала Тимирязев исемендәге пединститут урынлаша. Баҡса урынына майҙансыҡ эшләнә, ә Гоголь урамындағы юлда Киров исемендәге заводтың хужалыҡ ҡаралтылары биләй. 1957 йылдың ноябрендә пединститут Башҡорт дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. 1970 йылдар уртаһында училище бинаһына өсөнсө ҡат өҫтәлә. Хәҙер бында БДУ-ның биология факультеты урынлашҡан.
Кюрий
Тарихы
Беренсе булып 1944 йылда кюрий асыла. Уны 239Pu α-киҫәксәләр менән аттырғанда табалар.