cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алтын ҡуңыҙҙар
Алтын ҡуңыҙҙар (Buprestidae, (Златки) — бөтә ер йөҙөндә осрай, ҡорттары урмандарға һәм баҡсаларға зарар килтерә торған, металл төҫлө ялтыраҡ ваҡ ҡуңыҙҙар . Барлығы 12 меңләп төрө билдәле, тропик поястағы фауна айырыуса бай. Рәсәйҙә 200 -ҙән артыҡ төрө бар (уларҙың 100 -ләп төрө — агас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәрҙе зарарлаусылар).
Кәүҙәһенең оҙонлоғо 2-32 мм, яҫы, оҙонса, осо тарайған. Төҫө асыҡ: йәшел, зәңгәр, ерән-ҡыҙыл, алтын төҫөндә (исеме шунан алынған). Ҡуңыҙҙар йәй башында күренәләр һәм ҡыҙыу көндәрҙә актив осалар. Барлыҡ ағастарҙың һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың кәүҫәләрендә һәм ботаҡтарынанда, ҡайһы берҙәре сәскәләрҙә осорай. Инә ҡуңыҙ ярылған урынға, ярыҡҡа, ҡайыр аҫтына йәки уның шыма өҫлөгөнә берәрләп йәки бик күп итеп йомортҡа һала. Личинкаларының оҙонлоғо 4− 70 мм, аяҡһыҙ, һарғылт-аҡ төҫтә, ялпаҡ кәүҙәле. Ҡомға оҡшаш һоро он менән тығыҙлап томаланған, таҡыр, боролмалы, оҙон юлдар һалып, ағас ҡайыры аҫтында, ағас төбөндә, ҡоро-һарыла, ҡороған ағастарҙа, бүрәнәлә, ағас ҡаралтыларҙа йыл дауамында (ҡайһы ваҡыт 2−3 йыл) үҫә. Кереп-сығып йөрөү юлының аҙағында личинкаларҙың ҡурсаҡҡа әйләнү урыны бар. Ҡурсаҡтан барлыҡҡа килгән йәш ҡуңыҙҙар кимереп эллипс формаһында тишек яһайҙар һәм осоп сығалар. Сәскә һеркәһе, япраҡ тукымалары менән туйыналар. Зәғифләнгән, кипкән йәки яңы ғына киҫкән япраҡлы һәм ылыҫлы ағастарҙа урынлашалар.
Вохтома (Ней ҡушылдығы)
Вохтома — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кари (күл)
Күл тарихы
Әрмәнстан тау түбәләренең  дүртенсел боҙлоғо ҡар ҡап менән ҡапланған, улар яҡынса 9 мең йылдар элек ирей башлаған. Әрмән таулыҡтарының хәҙерге заман рельефының формалашыу стадияһы һуңғы боҙлоҡ менән сигенеү менән башлана. Ул трогтар(сигенеүсе боҙлоҡ тарафынан тәрәнәйтелгән һәм турайтылған тау үҙәндәре) һәм карҙар (түбәләрҙең текә битләүҙәрендәге һауытҡа оҡшаш соҡорҙар) рәүешендә барлыҡҡа килеүе. Бындай соҡорҙарҙың бер өлөшө һуңынан Әрмән таулыҡтары боҙлоҡ күлдәренең акваторияһысиктәрен  билдәләй. Һалҡын климат шарттарында бейек тауҙарҙың ҡар һыуҙары быуға әйләнмәй, ә боҙлоҡ сигенгәндә барлыҡҡа килгән һыу ятҡылыҡтарына йыйыла. Кари күле Зангезур, Гегам, Варденис һәм башҡа һырттарҙа бар.
Арагац вулканы — хәҙерге Әрмәнстандың төп һыу йыйылыр урыны. Уның битләүендә бер нисә ҙур күл бар. Шуларҙың иң билдәлеһе һәм,  иң йәмлеләренең береһе — Кари (каменное). Бер урынға өйөлгән  морен тәбиғи быуа хеҙмәтен үтәй — улар боҙ массаларының хәрәкәте арҡаһында  айырып алынмаған материалдар  (балсыҡтан алып  таштарға тиклем) ултырмаларынан  хасил булған.
Исеме
Аҡмай ятҡан һыу ятҡылыҡтары үҙенең атамаһының килеп сығышы менән фольклорға бурыслы:: боронғо ырым буйынса, нәҡ курум тип аталған  "таш йылғалар",, күлде тулыландыра..
Ҡырмыҫҡалы районы
Ҡырмыҫҡалы районы (Кармаскалинский район) — Башҡортостан Республикаһының урта өлөшөндә, Ағиҙел йылғаһының һул яғында урынлашҡан район.
1930 йылда ойошторолған. Майҙаны — 1751 км2.
Район үҙәге — Ҡырмыҫҡалы ауылы.
Ҡырмыҫҡалы районы Дәүләкән, Шишмә, Өфө, Иглин, Архангел, Ғафури, Ауырғазы райондары менән сиктәш.
2002 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса халыҡ һаны — 46,2 мең кеше. Күпселеген башҡорттар (42,68 %), татарҙар (28,97 %) һәм урыҫтар (16,06 %) тәшкил итә.
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 26,4 кеше/км2.
Транспорт
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы үтә.
Аэробтар
Аэробтарға бөтә үҫемлектәр һәм хайуандар, күпселек бәшмәктәр һәм күп бактериялар ҡарай. Облигат (мотлаҡ) һәм факультатив (мотлаҡ булмаған) аэробтарға айырыла. Облигат аэробтар күҙәнәк (туҡыма) һулышы процесында туҡлыҡлы матдәләрҙең окисланыуы иҫәбенә энергия ала һәм кислород булғанда ғына үҫешә ала. Факультатив аэробтар, әсеү энергияһын ҡулланып, кислородтың аҙ концентрацияларында ла үҫә ала (микроаэрофилдар). Фотосинтезға һәләтле аэробтар (ылымыҡтар, ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр, цианобактериялар) кислород бүлеп сығара һәм башҡа аэроб организмдарҙың үҫеүен тәьмин итә. Башҡортостанда аэробтар араһында 80‑дән ашыу реликт, яҡынса 60 эндемик бар, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына 220 төр көпшәле үҫемлек, 24 төр мүк һымаҡтар, 12 төр лишайник, 19 төр ылымыҡ, 5 төр бәшмәк һәм 112 төр хайуан индерелгән.
Фрайст
Фрайст (Freist) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 353 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 136 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6347 һәм автомобиль коды — MSH.
Кесе Мураниха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чачава Константин Владимирович
Чачава Константин Владимирович (1919—1979) — акушерлыҡ һәм гинекология өлкәһендә  СССР ғалимы һәм педагогы, медицина фәндәре докторы (1959), профессор (1960), СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1974; 1966 йылдан ағза-корреспонденты). Грузин ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). СССР дәүләт премияһы лауреаты (1968). Акушерлыҡта һәм гинекологияла электрофизиологик йүнәлешкә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Константин Владимирович Чачава 1919 йылдың 21 майында Тбилиси ҡалаһында тыуған.
1936 йылдан алып 1941 йылға тиклем Беренсе Мәскәү медицина институтында уҡый. 1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем Бөйөк Ватан һуғышы осоронда дауалау учреждениларында   ординатор вазифаһында һәм хирургия бүлеге мөдире була, практик эштән тыш Тбилиси медицина институтының акшурлыҡ һәм гинекология кафедраһында  педагогик эш менән шөғөлләнә.
1945 йылдан 1949 йылға тиклем Акушерлыҡ, гинекология һәм перинатология милли медицина тикшеренеү үҙәгенең клиник ординатураһында һәм аспирантураһында уҡыуын дауам итә. 1949 йылдан алып 1965 йылға тиклем Тбилиси медицина институтында  ассистент,  доцент һәм был институттың акушерлыҡ, гинекология кафедраһы мөдире булып эшләй. 1965 йылдан 1979 йылға тиклем — Грузин ССР-ы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының перинаталь медицина, акушерлыҡ һәм гинекология ғилми-тикшеренеү институты директоры.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
1949 йылда медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Ранняя диагностика рака шейки матки с помощью определения окислительно-восстановительного потенциала»  темаһына диссертация яҡлай, 1959 йылда  медицина фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «К вопросу о замене акушерских щипцов вакуум-экстрактором» темаһына диссертация яҡлай. 1960 йылда уға ғилми  профессор исеме бирелә. К. В. Чачава етәкселегендә йөҙ алтмыш алты ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән дүрт фундаменталь монография яҙыла, уның етәкселегендә ун дүрт докторлыҡ һәм утыҙ  кандидатлыҡ диссертация яҡлана. 1968 йылда «За разработку и внедрение новых методов диагностики и лечения в перинатальной медицине» хеҙмәте өсөн СССР дәүләт премияһы на лайыҡ була. 1966 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, ә 1974 йылда — тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана.
К.В.Чачава 1979 йылдың 16 майында Тбилисиҙа вафат була.
Турбаҫлы мәҙәниәте
Турбаҫлыларҙың килеп сығыуы
В. Ф. Генинг, Р. Д. Голдина, В.А. Иванов турбаҫлы халҡына ҡағылған материалдарҙа уғыр компоненттары барлығын билдәләй. Турбаҫлы мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе Урал алдына Көнбайыш Себерҙән һәм көньяҡтан килгән фин-уғырҙар менән бәйләй.
Башҡа археологтар Пшеничнюк, Анатолий Харитон улы, Ф. А. Сөнәғәтов, Г.И.Матвеева турбаҫлы мәҙәниәтен барлыҡҡа килеүен Көньяҡ Уралға күсеп килгән  ҡәбиләләр менән  бәйләй. Антропологтарҙың «турбаҫлыларҙың» европалылығын раҫлауына таянып һәм мәҙәниәтенең күп элементын көнсығыш европа далалары күскенселәре мәҙәниәтенә оҡшаталар. Уларҙың килеп сығыуы һуңғы аландарға алып барып тоташа тип һанайҙар. ).
Е. П. Казаков турбаҫлы археологик мәҙәниәтен хиониттар мәҙәниәте, тип иҫәпләй.
Н. А. Мәжитов турбаҫлы мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе боронғо башҡорттарҙың иң яҡын ата-бабалары, тип иҫәпләй.
Бахмут мәҙәниәте. Ҡараяҡуп мәҙәниәте, Кушнаренко мәҙәниәте вәкилдәре менән бәйләнеш тотҡандар.
Топонимика
Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы Яңы Турбаҫлы ауылы  эргәһендә урынлашҡан археологик ҡомартҡылар төркөмө исеме менән аталған.
Урыны
Башҡортостанда Турбаҫлы мәҙәниәтенә ҡараған утыҙға яҡын ҡомартҡы асылған. Улар Эҫем һәм Сәрмәсән йылғалары араһында,  Ағиҙел йылғаһының  урта ағымында тупланған. Улар:
Дөйөм һүрәтләмә
Торамалар ҡалҡыулыҡтарҙа урынлашҡан тораҡ, ҡаласыҡтарҙан тора. Торлаҡтары бүрәнәнән тура мөйөшлө итеп эшләнгән ярым ер өйҙән (майҙаны яҡынса 20—30 м) ғибәрәт. Эсендә бер йәки ике  ҡыйыҡлы, тәпәш ағас таяулы усаҡтары  һәм хужалыҡ соҡорҙары булған. Төп шөғөлдәре малсылыҡ, игенселек булған. Керамика яҫы төплө йомро ҡорһаҡлы тотҡалы көршәктәрҙән һәм ауыҙына тиклем ҡыя һырҙар, горизонталь һыҙыҡтар менән биҙәлгән һауыттарҙан ғибәрәт.
Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе - ҡурған аҫты ҡәберҙәре. Мәйеттәр йыш ҡына төньяҡ стенаһында ҡыуышлығы булған тар тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына күмелгән. Соҡорҙарҙың тәрәнлеге 1 м тиклем. Мәйетте салҡан һалып, күбеһенсә башы менән төньяҡҡа ҡаратып ерләнгәндәр. Шулай уҡ, кәшәнә-катакомбалар табылған. Баш һөйәген яһалма үҙгәртеү эҙҙәре осрай.
Ҡәберҙәрҙә бер яғы үткер төрлө тимер ҡылыстар, һөңгө остары, тимер һәм һөйәктән эшләнгән уҡ башаҡтары, ағас ҡын ҡалдығы, йәйә өсөн һөйәк пластинкалар табылған. Шулай уҡ, ат егеү кәрәк-ярағы: тимер ауыҙлыҡтар, бронза фаларҙар, биҙәктәр һалынған булған. Эш ҡоралдарынан таш ҡул тирмәне, тимер бысаҡ, ураҡ, балсыҡ орсоҡбаштар тапҡандар. Бронза, тимер, алтын һәм көмөш тәңкәләр менән биҙәлгән бил ҡайыштары булғаны асыҡланған.
Биҙәүестәр: бронза, көмөш һәм алтын сикә суҡтары, һырғалар, муйын ҡулсалары, балдаҡтар, төйрәместәр, фибулалар, алтын медальондар, кулондар, быяла, аҡыҡ, мәрйен, гәрәбә муйынсаҡтар, бронза сулпылар, көмөш муйын ҡулсаһы, беләҙек, алтын таралғы, кеше һыны рәүешендәге сулпы-бетеүҙәр табылған.
Нирын-Я
Нирын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пунга йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәммәттең ғазауаттары
Мөхәммәттең ғазауаттары (غزوات — ғазауат; Военные походы Мухаммеда) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡатнашҡан ғазауаттар. Мөхәммәт пәйғәмбәр шәхси рәүештә ҡатнашмаған хәрби хәрәкәттәр «серийәт» тип атала. Пәйғәмбәр ҡатнашҡан алыштарҙың һәм яуҙарҙың дөйөм һаны 27-гә етә.
Мәккәлә мосолмандарҙы эҙәрлекләү
Мәккәлә мосолмандарҙы эҙәрлекләү 613 йылдан 622 йылға тиклем бара. Исламдың таралыуы Мәккәнең хакимлыҡ итеүсе юғары ҡатламына оҡшамай, сөнки улар Ғәрәп ҡәбиләләренең Ҡәғбәгә хаж ҡылыуынан килгән килемде юғалтыуҙан ҡурҡа. Мәжүсиҙәрҙең ризаһыҙлығы мосолмандарҙы эҙәрлекләүгә килтерә, шуға күрә уларҙың ҡайһы берҙәренә 615 йылда Эфиопияға күсергә тура килә. Күсеп китеүселәр араһында башлыса үҙ нәҫеленән ярҙам алмағандар була, ә Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе үҙенең бабаһы Әбү Талиптың ҡурсалауынан файҙалана. Айырыуса Мәккә мәжүсиҙәренең ҡоллоғонда булған, Эфиопияға күсеп китергә мөмкинлеге булмаған һәм үҙен яҡлай алмаған мосолмандарға ауыр була. Ҡайһы бер ҡолдар, мәҫәлән, Биләл ибн Рабахты буласаҡ хаҡ хәлифә Әбү Бәкер һатып ала, ә башҡалар, Сүмәйә бинт Хәйәт һәм Йәсир ибн Әмир кеүектәр, шәһит үлеменә дусар булған. Әбү Талип үлгәндән һуң ҡорайыштар башлығы итеп Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең икенсе бер туған бабаһы, уны бик ныҡ күрә алмаған Әбү Ләһәб тәғәйенләнә. Ярҙамһыҙ ҡалған Мөхәммәт Пәйғәмбәр Әт-Таиф ҡалаһына күсергә уйлай, әммә ҡала халҡы уны ҡабул итмәй, Мәккәгә кире ҡайтырға тура килә.
Мәҙинәгә һижрәт
Мосолмандарҙың хәле көндән-көн насарая, Сәфәр айы аҙағында улар Мәҙинәгә күсергә (һижрәт) мәжбүр була. Мосолмандар төндә өйҙәрен һәм мөлкәтен ҡалдырып, юлға сыға. Ашығыс рәүештә йыйылған мөшриктәр советы Әбү Йәһел етәкселегендә һәр ҡәбиләнән бер егет һайлап, һәр береһенә ҡылыс бирергә ҡарар итә, бөтәһе бер юлы Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе һуйып, ҡон ҡайтарыуҙан ҡотолорға уйлайҙар. Ҡамауҙа ҡалған йорттан һиҙҙермәйсә сығып, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Әбү Бәкер менән бергә йәшерен рәүештә Мәккәнән Мәҙинә йүнәлешендә сығып китә.
Мәҙинә осоро
Мосолмандар Мәккәне ташлап Мәҙинәлә төпләнһә лә, мөшриктәр элеккесә Мәҙинә мосолмандарына яманлыҡ тыуҙырып тора, уларҙың үмрә ҡылыуына ҡамасаулайҙар һәм ике йөҙлө мөнафиҡтарҙы уларға ҡаршы ҡоторталар.
Карауандарға һөжүм
Каруандарға һөжүм — мосолмандарҙың ҡорайыштарҙың сауҙа каруандарына һөжүме. Ҡорайыштарҙың төп килем сығанағы сауҙа булған, һәм уларҙың иҡтисадын ҡаҡшатыу өсөн Мөхәммәт Пәйғәмбәргә сауҙа юлдарын киҫергә кәрәк булған. Мәккә каруандарына һөжүм итеү менән бәйле 11 осраҡ билдәле.
Хәмзә ибн Ғәбд әл-Мотталиб серийәте
Хәмзә ибн Ғәбд әл-Мотталиб ғазауаты, Ҡыҙыл диңгеҙгә ғазауат(سرية حمزة بن عبد المطلب — серийәт Хәмзәт бну Ғәбд әл-Мотталиб) мосолмандарҙың Мәккә мөшриктәренә ҡаршы Беренсе походы, ул һижрәттең 1-се йылында Рамаҙан айында үтә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙенең бабаһы Хәмзә ибн Ғәбд әл-Мотталибты утыҙ мөһәжирҙән торған отряд менән буйына Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы Әл-Ис тигән ергә ебәрә. Унда Сүриәнән ҡайтып килгән Әбү Йәһел етәкселегендәге өс йөҙ мәккәле каруанын осрата. Бәрелештән унда булған Мәжди әл-Жүһәни ҡотҡарып ҡала, ул мәккәләр менән дә, мәҙинәләр менән дә союздаш була, һәм ике яҡты ла ҡан ҡойоштан баш тартырға күндерә. Отряд байрағы аҡ төҫтә була, ә уны Ҡәннәз әл-Ғәнәүи йөрөтә.
Харрарға һөжүм
Сәғд ибн Әби Үәҡҡас етәкселегендә 8 (йәки 20) кешенән торған отряд менән Харрарға ғазауат (سرية سعد بن أبي وقاص — серийәт Сәғд ибн Әби Үәҡҡас) мосолмандарҙың Мәккә мөшриктәренә ҡаршы походы, ул Зөлҡәғиҙә айында (б.э. 623 йылдың майы) була. Каруан алдараҡ үткән була, шуға алышһыҙ ҡайталар.
Әбүәгә ғазауат
Әбүәгә ғазауат (غزوة الأبواء — ғазауат әл-әбүә) мосолмандарҙың мәжүсиҙәргә ҡаршы дүртенсе ғазауаты һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡатнашҡан беренсе ғазауат. Һижри йылдың 11-се айы башында, Сәфәр айында, Пәйғәмбәр тәүге тапҡыр ғазауатҡа сыға, Мәҙинәлә үҙ урынына ансар Сәғд ибн Ғөбәйдәне ҡалдыра. Сәфәр 15 көн дауам итә, унда мөшриктәр менән алыштар булмай, әммә Дәмрә ҡәбиләһе башлығы Ғәмр ибн Мәхши менән солох килешеүе төҙөлә. Тәүге тапҡыр ҡағыҙҙа теркәлеп, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Дәмрә ҡәбиләһенә ҡаршы һуғышырға тейеш түгел, ә улар, үҙ сиратында, мосолмандарға ҡаршы һуғышырға, көстәрен туплап, уларҙың дошмандарына ярҙам итергә тейеш түгел тип килешелә.
Әл-Ғөшәйрәгә ғазауат
Әл-Ғөшәйрәгә ғазауат, Зөл-Ғөшәйрә ғазауаты (غزوة العشيرة — ғәзәүәт әл-ғөшәйрә) — һижрәттең икенсе йылының Йомадиәл ахыр айы уртаһында (623 йылдың ноябрь — декабрь айҙары) үтә. Мәккәләрҙең каруаны Сүриәгә юлланыуы тураһында ишеткәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәр уға һөжүм итеү өсөн 150—200 кешенән торған ғәскәр йыя. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙенең сәхәбәләре менән әл-Ғөшәйрә еренә килеп еткәс, Әбү Суфыян етәкселегендәге каруандың үтеп китеүе асыҡлана. Был операцияла Мөхәммәт Бәнү Мәдлиж менән союзға инә һәм Бәнү Дәмрә ҡәбиләләһе менән килешеүҙе яңырта.
Нәхел серийәт
Абдуллаһ ибн Йәхеш ғәскәренең ғәрәптәр өсөн изге айҙа һәм уның рөхсәтенән тыш каруанға һөжүм итеүен белгәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ярһып китә. Ҡорайыштар, үҙ сиратында, мосолмандарҙы йолаларҙы боҙоуҙа ғәйепләү мөмкинлегенән файҙалана. Мөхәммәт Пәйғәмбәр әл-Баҡара сүрәһенең 217 аяты иңдерелгәнгә тиклем ни эшләргә белмәй. Һөжүм изге айҙа башҡарылғанлыҡтан, Мөхәммәт табыштан үҙ өлөшөн алыуҙан баш тарта, әсирҙәрҙе азат итә һәм үлтерелгән кешенең туғандарына компенсация түләй. Азат ителгәндән һуң күп тә үтмәй әл-Хәҡәм ибн Ҡайсан ислам динен ҡабул Итә.
Бәҙер һуғышы
Мосолмандар менән ҡорайыштар араһындағы Беренсе ҙур алыш, Һижрәт тең икенсе йылында Рамаҙан айы ның ун етенсе көнөнөң йома иртәһендә (624 йылдың 17 мартында) Хижәз дә (Ғәрәбстан ярымутрауы ның көнбайышы) була. Мосолмандарҙың ҙур хәрби еңеүе һәм ҡорайыштарға ҡаршы көрәштә боролош пункты. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: был алыштың ҙур әһәмиәтенә ҡарамаҫтан, 1000 — гә яҡын кеше араһында (Густав Лебон 2000 һанын күрһәтә ) мәккәләрҙең һәләк булыусылар һаны 70 кеше тәшкил итә (Ибн Исхаҡ әйтеүенсә, уларға һанап кителгән ҡорайыштарҙың дөйөм һаны 50 кеше була), ә 300-ҙән ашыу мосолмандың 14-е, шулай итеп, алышта ҡатнашҡандарҙың ни бары 6,4 проценты һәләк була. Мөхәммәт с.ғ.с. Бәнү Хәшим кешеләренең һәм башҡа кемдәрҙеңдер мосолмандарға ҡаршы һуғышырға теләмәй, үҙ ихтыярына ҡаршы килтерелеүен белгәс, уларҙы үлтереүҙе тыйған. Ошо уҡ сәбәп менән ул үҙенең бабаһын үлтереүҙе тыйған. Үлтереү тыйылғандар араһында Әбү әл-Бәхтәриә лә була, ул Мәккә осоронда Мөхәммәткә һәм мосолмандарға һөжүм итеүҙән тыйылған була. Әммә ул ансарҙар союздашы менән алышҡа ныҡыша һәм үлтерелә.
Ур һуғышы
627 йылдың 31 мартында ур янындағы алыш була. Бәнү ән-Нәҙир, ҡорайыштар һәм Ғатафан ҡәбиләһенең Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе һәм уның көрәштәштәрен еңергә маташып, Мәҙинәгә һөжүм итеүе.Ғатафан һәм Сөләймән ҡәбиләләрен дә үҙ эсенә алған өс армияла мәжүсиҙәрҙең дөйөм һаны 10 000 кеше тәшкил итә. Мосолмандар һаны 3000 була. Мосолмандар Мәҙинә тирәләй ур ҡаҙып сыға, был Ғәрәбстан ярымутрауында тәүге тапҡыр ҡулланыла. Уны алты көн буйына ҡаҙалар. Һуғыш мәжүсиҙәр коалицияһының тарҡалыуы менән тамамлана. Уҡ яуҙырыу һәм һыбайлыларҙың ур аша сығырға ынтылышы булһа ла, ҡан ҡойошҡа барып етмәй.
Няру-Яха
Няру-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хазар ҡағанаты
Хазар ҡағанаты, Хаза́рия (650—969)  — күсмә халыҡ — хазарҙар төҙөгән урта быуат дәүләте. Көнбайыш Төрки ҡағанатынан айырылып сыҡҡан. Улар Кавказ алдын, Түбәнге һәм Урта Волга буйын, хәҙерге Ҡаҙағстандың төньяҡ-көнбайышын, Аҙау диңгеҙе буйын, Ҡырымдың көнсығыш өлөшөн, шулай уҡ Көнсығыш Европаның Днепрғаса йәйрәп ятҡан далаларын һәм урман-далаларын контролдә тотҡан. Дәүләттең үҙәге тәүҙәрәк хәҙерге Дағстандың диңгеҙ буйы өлөшөндә булған, артабан Волганың түбәнге ағымына күсенгән. Идара итеүсе элита иудаизм динен ҡабул иткән. Хазарҙар көнсығыш славяндарҙың бер нисә ҡәбилә берләшмәһен сәйәси яҡтан буйһондорған.
Тәү тарихы. VI быуат
Баштараҡ хазарҙар Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе барышында Азиянан күсенеүсе бик күп ҡәбиләләрҙең береһе булған. Улар иртә төрки телдәренең береһендә һөйләшкәндәр һәм, ситләтелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, Европала 463 йылдарҙа күренә башлағандар һәм төрки уғырҙар төркөмөнә ҡарағандар. Хазарҙар тураһындағы иң ышаныслы иртә мәғлүмәт булып уларҙы 555 йылда сыҡҡан Ялған Захарийҙың халыҡтар теҙемендә телгә алыу тора. Уларҙың Европалағы тыуған иле сифатында сығанаҡтарҙа хәҙерге Дағстандың тигеҙлек өлөшөндәге Берсилия өлкәһе күрһәтелгән.
VI быуаттың беренсе яртыһында хазарҙар савирҙар|савирҙар берләшмәһе тәьҫирендә булған, уларҙың ғәскәрҙәре составында Ҡаф тауҙары артына уңышлы сапҡын-барымталар яһаған. Төбәктә идара иткән Сәсәни Ираны ҙур ауырлыҡ менән уларҙың баҫымын кире ҡаҡҡан. Шаһ Хосров Ануширван (531—579) дәүерендә фарсылар Каспий диңгеҙе һәм Ҡаф тауҙары араһындағы тар үткәүелде ҡаплаған данлыҡлы |Дербент нығытмаларын төҙөгән, ләкин был күскенселәрҙең һөжүменән һәр осраҡта ла ҡотҡара торған сара була алмаған. Хосров Дағстандың киләсәктә буласаҡ ҡалаларын — Бәләнжәр һәм Сәмәндәрҙе — төҙөгән тип иҫәпләйҙәр. Баштараҡ ике ҡала ла бер атамалы ҡәбиләләрҙең үҙәге булған. Сәмәндәргә, ихтимал, 550-се йылдарҙа, савирҙар артынан эйәреп, бөтөн Ҡаф тауы аша үткән аварҙарға ҡәрҙәш зәбәндәр мөнәсәбәтле. Бәлки, аварҙарҙың бер өлөшө Таулы Дағстанға үтеп инеп, Сарир дәүләтендә идаралыҡ итеүсе ҡатламға әйләнгәндер һәм халыҡҡа авар атамаһын биргәндер. Әйтергә кәрәк, аварҙар Европала хакимдары ҡаған титулын йөрөткән тәүге берләшмә булған.
562 йылда Иран савирҙарҙы тар-мар иткән һәм улар, хазарҙарҙың күпмелер өлөшө менән бергә, Ҡаф тау артына күсерелгән. Савир союзы ярсығы «һундар» атамаһы менән Дағстанда йәшәүен дауам иткән.
Хазарҙарҙың күтәрелеше Төрки ҡағанаты тарихы менән бәйле, моғайын, хазар хөкөмдарҙары төрки хакимдары менән туғанлыҡ мөнәсәбәтендә торғандыр. Идара башында Ашина ырыуынан сыҡҡан ҡағандар торған Алтай төркиҙәре 551 йылда ҙур империя төҙөгән, үп тә тормай ул көнсығыш һәм көнбайыш өлөшкә бүленгән. VI быуаттың 2-се яртыһында Көнбайыш Төрки ҡағанаты сиктәре каспий-ҡара диңгеҙ далаларына саҡлы тоташҡан, һәм урындағы бөтөн берләшмәләр ҙә уның хакимлығын таныған.
Кавказ тауы аръяғына һәм Ҡара диңгеҙ буйына баҫҡынсылыҡ (экспансия). VII быуат
Иран-византий һуғышы (602—628 йй.) барған йылдарҙа, хазар хакимы Джебуҡаған Иранға ҡаршы йүнәлтелгән төрки-византий союзының төп йүнәлеш биреүсеһе булып сығыш яһаған осорҙа, хазарҙар әһәмиәтле хәрби көс булараҡ тәүләп телгә алынған. 627 йылда хазар ғәскәре Ҡаф тауы Албанияһын талаған һәм, византийҙарға ҡушылып, Тбилисиҙы ҡаты һөжүм итеп яулап алған.
630 йылдан башлап үҙ-ара күп һанлы бәрелештәр Көнбайыш Төрки ҡағанатының емерелеүенә килтергән. Һөҙөмтәлә Көнсығыш Европа далаларында, периферияла, ике яңы сәйәси берәмек: 632 йылда Ҡара диңгеҙ буйында — Ҡобрат хан нигеҙ һалған Бөйөк Болғар, ә Каспий төбәгендә  Хазария барлыҡҡа килгән.
Баштараҡ хазарҙар үҙҙәрен бик күрһәтеп бармаған. Болғар берләшмәһе ғәйрәтле сәйәси көскә әүерелгән, ләкин уның ғүмере ҡыҫҡа булған. Ҡобрат үлгәндән һуң уның улдары илде ваҡ өлөштәргә бүлгеләгән. Хазарҙар бының менән файҙаланған, һәм 660-сы йылдарҙағы бәрелештәр һөҙөмтәһендә Аспарух хан етәкләгән болғарҙар Дунай аръяғына күсенгән һәм хәҙерге Болғарияға нигеҙ һалған, ә ҡалған өлөшө хазарҙар власын таныған. Күрәһең, ошо ваҡиғаларҙан һуң Хазария хакимы күскенселәр иерархияһының юғары санын — ҡаған титулын ҡабул иткәндер. VII быуат аҙағында хазарҙар дала Ҡырымының күп өлөшөн, Аҙау диңгеҙе буйын һәм Төньяҡ Ҡаф тауын контролдә тотҡан. Иҙелдән (Волга) көнсығыштағы далаларҙы контролдә тотоуы ҡайһы тарафтарға киң таралғанын асыҡлауы ауыр (был төбәк тарихы яҙма сығанаҡтарҙа яҡтыртылмаған тип әйтерлек). Шуныһы бәхәсһеҙ: Азиянан Европаға күскенселәр ағымы туҡтауы хазар гегемонияһының тарихи һөҙөмтәһе булып торған, был көнсығыш славян ҡәбиләләре һәм Үҙәк Европа халыҡтары өсөн ыңғай эҙемтәгә эйә булған.
Был осорҙа Хазария Ҡаф тауы артына иғтибарын йүнәлткән, сөнки ундағы игенселек менән шөғөлләнгән дәүләттәр күскенселәрҙе табыш сығанағы булараҡ ымһындырған. Унда баҫып инеүҙәр ике юл менән: Ҡаф тауы Албанияһына, Әрмәнстанға һәм артабан Иранға — Дербент аша йәиһә, һирәгерәк, Грузияға илткән аландар территорияһындағы Дарьял тарлауығы аша алып барылған. Төбәктә хазарҙарҙың тәьҫире шундай әһәмиәтле булған, хатта күп кенә көнсығыш телдәрендә Каспий диңгеҙе Хазар диңгеҙе тип йөрөтөлгән.
Сәсәни Ираны урынына Ғәрәп хәлифәте барлыҡҡа килгәс, хазарҙарҙың көнсығышҡа баҫҡынсылығы (экспансияһы) ҡаты ҡаршылыҡҡа осраған. Ғәрәптәр Грузия һәм Ҡаф тауы Албанияһын баҫып алған (оккупациялаған), шунан һуң 653 йылда Дербент аша сыҡҡандар һәм хазар биләмәһе Бәләнджәргә ҡаты һөжүм иткәндәр. Бәрелеш ғәрәп ғәскәренең тар-мар ителеүе һәм ғәрәп башлығы Сәлмән ибн Рабиҙың һәләк булыуы менән тамамланған.
Үҙ иле эсендә барған болғаныш-фетнәләр арҡаһында артабанғы тиҫтә йылдар дауамында Хәлифәт төбәкте контролдә тота алмаған. Был ваҡытта хазарҙар Ҡаф тауы Албанияһынан яһаҡ йыйғандар һәм күп кенә сапҡындар ойошторғандар, шулар араһында 685 йылдағы баҫҡын иң ҙур күләмлеһе булған. Хазарҙар менән һуғышҡанда Грузия, Әрмәнстан һәм Албания хакимдары һәм шулай уҡ Мосулдан йыраҡ түгел бер ғәрәп әмиренең ғәскәре ҡыйратылған, һәм ул үҙе лә һәләк булған.
Ғәрәптәр менән һуғыш. VIII быуат
Хәлифәттә Умайялар династияһы хакимлыҡ иткән осорҙа ғәрәп баҫҡынсылығы яңы өс йүнәлештә дауам иткән: көнбайышта вестготтарға, көнсығышта төркиҙәргә, төньяҡта византийҙарға һәм хазарҙарға ҡаршы. Был юлы ғәрәптәр Ҡаф тауы артында нығынған, һәм VIII быуат башында алмашлап ике яҡтың да уңышына килтергән өҙлөкһөҙ ғәрәп-хазар һуғыштары тоҡанған. Ваҡыты-ваҡыты менән дошмандар ҡаршы яҡтың территорияһына тәрән рейдтар ойошторған. Хазария Кесе Азияла Хәлифәт һөжүменән һаҡланыу эҙләгән Византия менән бер яҡлы булған. 717—718 йй. ғәрәптәр Константинополде(717—718) ҡамауҙа тотҡанда, хазарҙар, Ҡаф тауы Албанияһына баҫып инеп, ғәрәптәр көсөнөң бер өлөшөн үҙҙәренә йәлеп иткән.
730 йылдың аҙағында хазарҙар иң күләмле сапҡын ойошторған. Уның башында ҡағандың улы — Барджиль торған. Иран ҡалаһы Әрдәбилгә һөжүм иткәндәр. 25 меңлек ғәрәп ғәскәре ҡыйратылған, Хәлифәттең иң юғары хәрби начальнигы — Джаррах һәләк булған. Ҡайһы бер хазар отрядтары Диярбаҡырға һәм Мосул ҡалаһы биҫтәләренә саҡлы барып еткән. Әммә икенсе йылдың башына Сәйед әл-Хараши командалығындағы яңы ғәрәп ғәскәре, һуңғараҡ уны Маслам алмаштырған (тап ул тиҫтә йыл элек Византияның баш ҡалаһын ҡамауҙа тотҡан), хазарҙарҙы бөтөн яуланған позицияларынан ҡыуып сығарған, һәм һуғыш ҡағанат территорияһына күскән. Һуғыш 732—733 йылдарҙа ла дауам иткән, хазар ҡағаны Дербенттан йыраҡ түгел, Дарвагта яраланған. Стратегик әһәмиәтле ҡәлғәне контролдә тотоу тулыһынса ғәрәптәр ҡулына күскән.
737 йылда ғәрәп полководецы Мәрүән ибн Мөхәммәт (буласаҡ хәлиф) 150 меңлек армияһы менән Дербент һәм Дарьял аша көтмәгәндә Хазарияға баҫып ингән. Ғәскәрҙәр ҡаты һөжүм итеп хазар баш ҡалаһы Сәмәндәрҙе алған һәм ҡағандың ставкаһы торған әл-Байда ҡалаһына еткән. Ҡаған үҙенең биләмәләре төпкөлөнә ҡасҡан. Уның артынан ҡыуып бара торғас, ғәрәптәр, ғүмерҙәрендә булмағанса, төньяҡҡа шулай алыҫ үтеп ингән: «Славян йылғаһына» — күрәһең, Донға йәиһә Иҙелгә (Волгаға) саҡлы. Хазар армияһы ҡыйратылған, һәм ҡаған тыныслыҡ һораған. Тәхетте һаҡлап алып ҡалыу шарты менән ҡаған исламды ҡабул итергә вәғәҙә биргән. .
Хазария бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалған, ә ғәрәптәр Төньяҡ Ҡаф тауынан киткән. Тиҙҙән Хәлифәттә тағы фетнә тоҡанған. Власть башына төньяҡҡа артабанғы баҫҡынсылыҡтан (экспансиянан) баш тартҡан Ғәббәсиҙәр династияһы килгән. Шулай итеп, Хазар ҡағанаты Көнсығыш Европаны ғәрәп экспансияһынан һаҡлап ҡалған һәм Византияға ла был бәләнән ҡотолорға ярҙам иткән.
VIII быуаттың 2-се яртыһында, егерме биш йыл тыныслыҡта ҡалдырғандан һуң, хазарҙар Ҡаф тауы артына тағы ике сапҡын ойошторған: 762—764 һәм 799 йылдарҙа. 780-се йй. улар үҙенең Византиянан бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән абхаз хакимы Леон II-гә ярҙам иткән. Шунан башлап был төбәктең эштәренә бүтән ҡыҫылмаған улар.
Ғәрәп һөжүменең геосәйәси эҙемтәһе — Хазария халҡының хәүефле Ҡаф тауы сигенән эскәрәк — алан ҡәбиләләре таралып ултырған Дон буйына һәм Иҙел (Волга) буйына күсеп ултырыуы. Иҙелдең (Волганың) түбәнге ағымында хазарҙарҙың тиҙ арала эре сауҙа үҙәгенә әүерелгән яңы баш ҡалаһы — Итил ҡалҡып сыҡҡан. Баш ҡалаһы иҫке Сәмәндәр булған Дағстан үҙәк өлкәнән Хазарияның көньяҡ сигенә әйләнгән. Моғайын, Урта Иҙел буйында һәм Ҡама буйында болғар һәм савир (сувар)ҙарҙың күренеүен, һәм IX быуатта Иҙел (Волга) Болғары барлыҡҡа килеүен шул процестар ағымында аңлатып булалыр. Төньяҡҡа иғтибарҙарын йәлеп иткән сәбәпте йыш ҡына көнсығыш славяндар|көнсығыш славяндар өҫтөнән хазар гегемонияһы урынлашыуы менән бәйләйҙәр, әммә был ваҡиғаның төгәл ваҡыты күрһәтелгән мәғлүмәт юҡ.
Византия менән мөнәсәбәттәре. VIII быуат
Ҡырым ярымутрауының византий биләмәләренә күрше булыуы хазарҙарҙың да империя сәйәсәтендә ҡатнашыуына килтергән. 705 йылдар тирәһендә Ибузир Гляван ҡағанға Херсонеста һөргөндә йәшәгән ҡолатылған император Юстиниан II ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән. Ҡаған уға ҡыҙ туғанын кейәүгә биргән һәм ярҙам итергә вәғәҙә биргән, ләкин ул осорҙа тәхеттә ултырған император йоғонтоһонда ҡарарын үҙгәрткән һәм Юстинианды үлтерергә бойорған. Әммә Юстиниан дунай болғарҙарына ҡасып ҡотолған һәм улар ярҙамында власҡа килгән. Тәүге дәүерҙә уның хазарҙар менән мөнәсәбәттәре дуҫтарса булған, һәм ҡаған хатта Константинополгә килгән, уны хөрмәтләп ҡабул иткәндәр. Суҡындырғанда Феодора исеме бирелгән хазар ҡатынынан Юстиниандың шундуҡ хакимдаш тип иғлан ителгән улы тыуған. Бер нисә йыл үткәс, Юстиниандың асыуынан ҡурҡып, Херсонес халҡы үҙе теләп Хазар протектораты (яҡлауы) аҫтына күскән, һәм ҡалала үҙидара һаҡланһа ла, хазар наместнигы — тудун тәғәйенләнгән. Ҡала халҡының шикләнеүе дөрөҫкә сыҡҡан: 710 йылда Юстиниан Херсонесты баҫып алған, урындағы юғары ҡатлам вәкилдәрен язалаған, ә тудунды ҡулға алғандар һәм Константинополгә оҙатҡан. Юстиниандың артабанғы яуыз пландарынан һаҡланып, башҡа ҡырым ҡалалары халҡы ҡағанға ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән. 711 йылда ул Херсонесты византий армияһының ҡыйратыуынан һаҡлап алып ҡалған. Ахырҙа Юстиниан тағы ла ҡолатылған, хазарҙар ярҙамы менән Херсонесҡа һөргөнгә ебәрелгән Вардан Филлипик император итеп ҡуйыла.
Ике держава араһындағы союз 732 йылда византий тәхете вариҫы (Константин V)-ең, суҡындырғанда Ирина тип исем ҡушылған, Вирхор ҡағандың ҡыҙы принцесса Чичактың никахы менән нығытылған.
787 йылда хазарҙар Готиялағы (Таулы Ҡырым өлкәһе)ндәге ихтилалды баҫтырған, болаға ҡотортоусы урындағы епископ Иоаннды төрмәгә ултыртҡандар. Хазарҙар Ҡырымды — IX быуат уртаһына тиклем, ә Таманде һәм Керчь ҡултығы зонаһын ҡағанат ҡолатылғанға саҡлы контролдә тотҡандар.
Хазар ҡағанаты осоронда башҡорттар
Хазар ҡағанлығының сәскә атыуы осоронда (VIII быуат аҙағы — IX быуат) уның сәйәси власының башҡорттар иленә таралыуы ихтимал. СССР тарихсы-археологы М. И. Артамонов буйынса, ғәрәптәр менән һуғыш йылдарында Көньяҡ Урал хазарҙар өсөн ышаныслы тыл ролен уйнаған.
XI быуат фарсы тарихсыһы Гардизи, 1050 йыл тирәһендә яҙылған «Зәйн әл-әхбәр» («Хәбәрҙәр биҙәге») хеҙмәтендә, башҡорттар ҡыймаҡтар менән хазарҙар араһында йәшәгән, ә уларҙың башлығы Башҡорт (Башгирд, Башджурт) исемле шәхес булыуы телгә ала. Башҡорт (Башгирд, Башджурт) ''«хазарҙарҙың иң юғары дәрәжәлеләренән була. Ул 2000 һыбайлыһы менән хазарҙар һәм ҡыймаҡтар араһында урынлаша. Хазар ҡағаны Башҡортҡа саҡлабты ҡыҫырыҡлап сығарыу тәҡдиме менән кеше ебәрә…»'' тиелә унда. Шулай итеп, ул затлы кеше була, Хазар ҡағанына буйһона, ҙур территорияға эйә була һәм уның 2000 кешелек ғәскәре була. Күрәһең, ул Хазар ҡағанлығының айырым провинцияһы наместнигы булған. Бөтә яҙма сығанаҡтарҙа «башҡорт» исеме халыҡ исеме булараҡ ҡулланыла, шуға күрә Гардизи мәғлүмәттәре, моғайын, иртәрәк булған ваҡиғаларға барып тоташа.
Иудаизмды ҡабул итеү һәм Боланиҙар династияһының күтәрелеүе. VIII быуат уртаһы — IX быуат башы
Хазар ҡағанатының тарихы өсөн уларҙың контроле аҫтында торған территорияла, шул иҫәптән хазарҙарҙың тыуған илендә — Дағстанда — еврей общиналары йәшәгәне мөһим фактор булып тора. Сама менән 740 йылда хазар хәрби етәкселәренең береһе — иудаизмды ҡабул иткән. Хәрби табыштар ҡыҫҡарыу һәм традицион баҫып алыу сәйәсәтен дауам итеү мөмкин булмағанлыҡтан, хакимлыҡ иткән мәжүси династияның хәле насарая барған был осорҙа, күрәһең, был сара клан позицияһын нығытҡандыр. IX быуат башында Болан вариҫы — Ғобадия дәүләттә ҡағандан ҡала икенсе дәрәжәле вазифаны биләгән һәм үҙенең ҡулында реаль власть туплаған. Был мәлдән Хазарияла икәүле идара системаһы барлыҡҡа килгән, номиналь күрһәткес буйынса ил менән боронғо батша нәҫеле ҡағандары етәкселек иткән, ләкин ысынында идаралыҡ улар исеменән Боланиҙар нәҫеле бәктәре (батшалары) тарафынан тормошҡа ашырылған. Яңы тәртип урынлаштырыу үҙ-ара бәрелештәр менән оҙатылғандыр, ахыры. Хазарҙарҙың ҡабар тип аталған бер өлөшө хакимлыҡ иткән династияға ҡаршы баш күтәргән һәм, бола баҫтырылғандан һуң, венгрҙарға ҡушылған. Ғобадияның улы Езкия һәм ейәне Менашше Ғобадияның ағаһы Хануккаға тәхетте тапшырырлыҡ арауыҡ хакимлыҡ итмәгән, шул сәбәпле, ҡағанат ҡолатылғанға саҡлы, Ханукка идаралыҡтан ситтә торған.
Ҡағанат IX быуатта
Шул моменттан Хазария сәйәсәте, баҫып алыу походтарынан баш тартып, халыҡ-ара транзит (үтеп барыусы) сауҙаһын үҫтереү эшенә йүнәлдерелгән. Әммә тышҡы сәйәси ситуация ҡағанат өсөн уңышлы бармаған. IX быуатта Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенең яңы тулҡыны башланған, һәм яңы азия күскенселәре Иҙелде (Волга) кискән. Иҙелдең (Волганың) көнбайыш ярына ҡыҫырыҡлап сығарылған тәүге халыҡ венгрҙар булған. 830-сы йй. улар Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына килеп урынлашҡан. Был процеста хазарҙарҙың ҡатнашлығы ни дәрәжәлә ирекле йәиһә мәжбүри булғанын беҙ белмәйбеҙ, әммә венгрҙар уларҙың сюзеренитетын таныған. Венгр юлбашсыһы Лебедий хазар ҡағаны итеп тәғәйенләнгән һәм танылған хазар ҡыҙына өйләнгән. Бынан һуң венгрҙар хазар һуғыштарында ҡатнашҡан. 889 йылда венгрҙарҙы (өс этник хазар ырыуы каварҙарын индереп) бәшнәктәр Паннонияға ҡыҫымға алған, уларҙы, үҙ сиратында, уғыҙҙар, тегеләрен ҡыпсаҡтар ҡыҫырыҡлаған. Һөҙөмтәлә хазарҙар тәүге тапҡыр Ҡара диңгеҙ буйы далалары өҫтөнән контролен юғалтҡан. Хазар батшалары әленән-әле бәшнәктәргә һәм уғыҙҙарға ҡаршы походтар ойошторған. IX быуат аҙағын «Хазар донъяһының» һуңы — далалағы сағыштырмаса тотороҡлоҡ эпохаһы тип һанайҙар.
Боронғо рус дәүләте формалашыу менән хазарҙарҙың яңы дошманы барлыҡҡа килгән. 839 йылдың сығанаҡтарында тәүләп телгә алынған ниндәйҙер Рус ҡағанаты тигән атама бик аңлашылмай. Һуңғараҡ ҡаған титулын Киев кенәздәре йөрөткән, ә IX быуатта был титулды ҡулланыу ғәҙәттә хазарҙар менән тигеҙ булырға теләүҙе аңлатҡан. Нисек кенә булмаһын, Көнсығыш Европаға үтеп ингән варяг дружиналары хазарҙарҙың славян ҡәбиләләре өҫтөнән гегемонлығын бәхәсле тип һанаған. Поляндар (864), северяндар (884) һәм радимичтар (885) хазарҙарҙан бойондороҡһоҙлоҡ алған.
Барлыҡҡа килгән ҡаршылыҡтарға хазарҙар Византия ярҙамы менән төньяҡ-көнсығыш сиктәрҙә ҡәлғәләр серияһын төҙөгән. 834 йылдар тирәһендә ҡаған һәм бәк император Феофилға Саркел ҡәлғәһен төҙөргә ярҙам итеүҙәрен һорап мөрәжәғәт иткән. Ҡәлғә Дон йылғаһының һул ярында урынлашҡан һәм төбәктә хазарҙарҙың төп таянысы булған. Археологик мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, Саркелдан башҡа, Дон ҡушылдыҡтары буйында тағы ла шуға оҡшаш нығытмалар селтәре барлыҡҡа килгән.
850-се йй. хазарҙарҙың ғәрәптәр менән һуңғы бәрелеше булған. Хәлифәттең Ҡаф тауы арты биләмәләрендә был осорҙа бола ҡоторған, уны баҫтырырырға полководец Өлкән Буға (сығышы буйынса хазар) ебәрелгән. Хазарҙарҙан ярҙам һорап Кахетияла йәшәгән таулы санарийҙар мөрәжәғәт иткән.
Хазарияның Византия менән мөнәсәбәттәре яңынан ваҡытлыса яҡшырған. 861 йылда Хазарияға Фәлсәфәсе Константин (изге Кирилл) етәкселегендәге византий илселеге килгән.
IX быуат аҙағында — X быуаттың 1-се яртыһында Хазар ҡағанлығы хәлһеҙләнә барған, ләкин яҡшы әҙерлекле армияһы һәм оҫта дипломатияһы арҡаһында һаман да әһәмиәтле дәүләт булып ҡалған. Дәүләт башында тороусы хөкөмдарҙар өс көс: (союз мөнәсәбәттәренә ҡыҙыҡһыныу юғалтҡан) Византия, күскенселәр һәм Русь араһында ауыр хәлдән оҫта сығыу юлдары эҙләү сәйәсәтенә таянған. IX быуат һуңында Бинйәмин хакимлыҡ иткән осорҙа Хазарияға ҡаршы Византия ойошторған, бәшнәктәрҙән, ҡара болғарҙарҙан һ.б. бер нисә күскенсе ҡәбиләләрҙән торған, коалиция ҡаршы сыҡҡан. Хазарҙар уны аландар ярҙамы менән ҡыйратҡан. Тәхеткә артабан килгән Һарун батша дәүерендә Византия хазар-алан союзын емергән, һәм хәҙер хазарҙар аландарҙы күскенселәрҙең бер юлбашсыһы ярҙамында тулыһынса буйһондорған. Алан батшаһын әсир иткәндәр, ләкин хөрмәтләп ҡаршылағандар. Ул үҙенең ҡыҙын Һарундың улына — Йософҡа кейәүгә биргәнref>Там же. .
Ҡағанаттың ҡолатылыуы. X быуат
Билдәле бер ваҡытҡа тиклем, рустар яғынан янау булһа, хазарҙар уны Ҡаф тауы артына уңышлы йүнәлткәндәр. 913—914 йылдарҙа хазарҙар, табыштан өлөш сығарыу килешеүе буйынса, рус флотын Каспий диңгеҙенә индергән, ә рәттәре һирәгәйгән рус ғәскәре кире боролған саҡта һөжүм иткәндәр һәм уны ҡыйратҡандар. 939 йылда рус башлыҡтарының береһе — Хельг (бәлки, Олег кенәздер) Византияның ҡотортоуы буйынса, Тамань ярымутрауындағы хазар сик һағы (заставаһы) Самкерцҡа һөжүм иткән. Полководец Песах командалығындағы хазар ғәскәре рустарҙы ҡыйратҡан һәм Ҡырымдағы византий биләмәләрен талаған. Был еңелеүҙән һуң рустар ҡоралын Византияға йүнәлткән. Ә һуңынан Ҡаф тауы артына рейд (944) ойошторған. Ябай талауға ҡайтып ҡалған уҙған һөжүмдәренән айырмалы, был юлы рустар планлы рәүештә территория яулауға күскән, ләкин был ынтылыш уңышһыҙлыҡ менән тамамланған.
Көньяҡ сиктә лә Хазария өсөн тиҫкәре ситуация барлыҡҡа килгән, унда Хәлифәт урынына бойондороҡһоҙ ислам эмираттары барлыҡҡа килгән. X быуат башына бөтә Көньяҡ Каспий буйы Саманиҙар дәүләте составында берләшкән. Яңы держава ислам динен әүҙем таратыусыға әйләнгән. Уның йоғонтоһонда ислам дине Урта Азиялағы уғыҙҙар һәм ҡарлуҡтар, ә һуңынан Иҙел (Волга) Болғарында тарала башлаған. Хазария ислам солғанышында ҡалған, һәм был, бәк һарайындағы көслө ислам партияһы булғанлыҡтан, икеләтә хәүефле булған. 901, 909 һәм 916 йылдарҙа хазарҙар урындағы дағстан берләшмәләре менән Дербентҡа бер нисә поход ойошторғандар. Ҡағанлыҡ ҡолатылғанға саҡлы мосолман донъяһы менән тыныслыҡ мөнәсәбәттәре һаҡланып килһә лә, һуңғараҡ Саманиҙар вассалы Хәрәзем күпмелер ваҡытҡа Хазарияны үҙенә буйһондорған.
Таулы Дағстанда Сарир дәүләте көсәйгән. Уның халҡы христиан динендә булған, ғәрәп сығанаҡтарында уның хөкөмдары Сарирцы ҡалаһының ҡағаны тип аталған, һәм улар Хазарияға һөжүм иткәндәр.
Йылдам үҫешкән Иҙел Болғары ла хазар өҫтөнлөгөнән ҡотолорға тырышҡан. Бер диндә тороусыларҙың ярҙамына өмөт итеп, уның хакимдары ислам диненә күскән. 922 йылда был илгә бағдад хәлифе Ибн Фадлан килгән.
Юҡҡа сығыуы алдынан Хазар ҡағанлығы Кордова хәлифәте менән мөнәсәбәттәр урынлаштырыуға өлгәшкән. Кордова хәлифәте министры Хасдай ибн Шапрут һәм хазар батшаһы Йософ хат алышҡандар. Йософтоң һаҡланып ҡалған хатынан билдәле булыуынса (961 йылға тиклем), ул үҙенең иленең хәлен һәләкәтле тип һанамаған һәм элеккесә үҙен Хәрәземдән алып Донға саҡлы бик ҙур территорияның хакимы тип тойған.
Хазарияның һәләкәтендә Боронғо рус дәүләте хәл иткес роль уйнаған. 964 йылда кенәз Святослав хазарҙар буйһондороп тотҡан һуңғы славян ҡәбиләһе вятичтарҙы азат иткән, ә 965 йылда башында ҡаған торған хазар ғәскәрен ҡыйратҡан һәм, шул замандан бирле рус ҡалаһы Белая Вежаға әйләнгән, Саркелды биләп алған. Моғайын, шул дәүерҙә рус кенәзе Самкерцты ла (Тмутаракань) үҙ ҡулына алғандыр. Һуңынан, шул уҡ 965 йылда йәиһә, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 968/969 йылдарҙа рустар, уғыҙҙар менән союзда, Итилде һәм Сәмәндәрҙе ҡыйратҡандар В «Повести временных лет» говорится о сражении Святослава с хазарским войском и взятии Белой Вежи (Саркела) в 965 году, а у Ибн Хаукаля — о разорении русами Итиля и Семендера в 358 году хиджры (соответствует 25 ноября 968 — 13 ноября 969). У других арабских авторов (Ибн Мискавейх, Ибн ал-Асир) есть упоминание о нападении на Хазарию в 965 году неких «тюрков». Более вероятно, что этим этнонимом обозначены огузы, а не печенеги, так как у последних отношения с Русью были враждебными. Несовпадение дат, а также расплывчатость географического описания в ПВЛ, позволяют обосновать как то, что имел место один поход 965 года, так и то, что их было два. Последняя точка зрения традиционно пользуется популярностью среди востоковедов. См. [http://idrisi.narod.ru/klnn1.htm ''Калинина Т. М.'' Древняя Русь и страны Востока в X веке. Автореф. канд. диссертации. — М., 1976;] [http://dgve.csu.ru/bibl/DGVE_2001.shtml ''Коновалова И. Г.'' Падение Хазарии в исторической памяти разных народов // Древнейшие государства Восточной Европы, 2001 г. — М., 2003.] Существует точка зрения, что описание «Повести временных лет» не противоречит описанию Ибн Хаукаля и тоже подразумевает, что Святослав достиг центральной Хазарии, поскольку в Лаврентьевском списке ПВЛ сообщение о взятии Саркела (Белой Вежи) приводится в форме «град их и Белу Вежу взя». Слово «град» в данном контексте может быть переведено как «столица» и, таким образом, может означать Итиль. См. ''Петрухин В. Я.'' Русь и Хазария: к оценке исторических взаимосвязей // Хазары, сб. статей. — М., 2005. — С. 89, 94. О времени завоевания Русью Тмутаракани в источниках сведений нет. Считается, что оно произошло или во время похода Святослава, или во время корсунского похода Владимира. . Был момент бойондороҡһоҙ Хазар дәүләтенең ахыры тип һанала.
Күрәһең, рустар күпмелер ваҡыт, Иҙелдең (Волга) түбәнге ағымында хакимлыҡ иткән. Был ваҡытта итил халҡы һәм батша һарайы Каспий диңгеҙе утрауҙарында һәм Манғышлаҡта йәшеренеп йәшәгәндәр. 980-се йылдарҙа, рустар киткәс, хазар хакимы Хорезм (боронғо мәғлүмәттәр буйынса Ширван) ярҙамы менән баш ҡалаға ҡайтҡан. Ярҙам иткәндәренә рәхмәт йөҙөнән хазарҙарҙың күпселеге, һуңғараҡ (сираттағы ярҙамдан һуң) батша ла, ислам диненә күскән. 985 йылда кенәз Владимир Хазарияға яңы поход менән килгән һәм уның халҡына яһаҡ һалған. Рус йылъяҙмаһында хәбәр ителгәнсә, 986 йыл алдынан хазар иудейҙары илселеге Владимирға үҙ диндәрен алыу тәҡдиме менән килгән булған.
Хазария тураһында һуңғы тапҡыр телгә алыу. XI—XII быуаттар
Хазарияның артабанғы тарихы асыҡ күҙәтелмәй, үҙәктә һәм элекке провинцияларҙа айырым үҫешкән. Әл-Бируниҙың «Мас’уд ҡануны» (1037) трактатында хәбәр ителгәнсә, XI быуатта Итил урынында харабалар ғына булған. Иҙел (Волга) Хазарияһы, күрәһең, XI быуат уртаһында күскенсе ҡыпсаҡтарҙың сираттағы һөжүме арҡаһында ер йөҙөнән бөтөнләй юҡҡа сыҡҡандыр. XII быуатта Иҙел (Волга) йылғаһы түбәнендәге Итил ҡалаһы урынында торған Саксин ҡалаһының төп халҡы уғыҙҙар булған, әммә унда мосолман хазарҙар ҙа телгә алынған. Сығанаҡтарҙа хазарҙарҙың Дағстанда ниндәйҙер әһәмиәте хаҡында иҫкә алынмаған. 1064 йылда өс мең хазар ғаиләһе Ҡаф тауы артына күсенгән. Дон буйы (Саркел) һәм Ҡара диңгеҙ буйы хазарҙары рустарҙың XII быуатҡа тиклем йәшәп килгән Тмутаракань кенәзлеге власына эләккән. Хазар отрядтары 1024 йылда ағаһы Ярослав менән Листвен янындағы ҡаты алышта бергә һуғышҡан Мстислав Владимирович ғәскәренә ингән. Рус йылъяҙмаһында хазарҙар һуңғы тапҡыр 1079 һәм 1083 йылдарҙа, кенәз Олег Святославичты ҡулға алыу, Византияға тотоп биреү уңайынан телгә алынғандар. Хазар-йәһүдтәрҙең Үҙәк Европа илдәренә миграцияһын, уларҙың ашкенази еврейҙары составына инеүҙәрен раҫлаған айырым мәғлүмәт бар. Әммә популяр әҙәбиәттә урын алған Европа еврейлығына уларҙың әһәмиәтле өлөш индереүҙәре тураһындағы фараз факттар менән дәлилләнмәгән.
Ҡағанлыҡ ҡолатылғандан һуң, ҡара диңгеҙ буйы һәм каспий диңгеҙ буйы далалары күскенселәрҙең тулы хакимлығына эләккән. Иҙел (Волга) буйында өҫтөнлөклө роль Иҙел Болғарына, Төньяҡ Ҡаф тауында — Аланияға күскән. Яңынан бер власть аҫтына был территориялар тик Алтын Урҙа составында ғына берләшкәндәр.
Дәүләт ҡоролошо
Башта Хазария типик күскенсе ханлыҡ булған. Сәйәси традициялар һәм титулатура уға төрки ҡағанатынан мираҫ булып күскән.
Дәүләт башында ҡаған торған. Формаль рәүештә ул тулы хәрби һәм административ власҡа эйә булһа ла, үҙенең ҡарарҙарын үткәрерлек аппараты булмаған. Ҡағандың хәле иң тәүҙә уңышлы хәрби табыш алыуына һәм уны юғары ҡатламға бүлеп бирә белеүенә бәйле булған. Изгеләштереү уларҙың власының икенсе мөһим таянысы булған. Ҡаған власы күк тарафынан билдәләнгән тип һаналған. Ул мәжүси культтың башлығы һаналған һәм буйһоноулы ватандаштары тарафынан ғәҙәти булмаған һәләттәргә эйә тип ҡабул ителгән. Тик батша ырыуы вәкиле генә ҡаған булыу хоҡуғына эйә булған, ырыу эсендә власть, төркиҙәрҙә ҡабул ителгән «баҫҡыс» системаһы буйынса, өлкән ағайҙан ҡустыһына тапшырылған, күрәһең. Ҡайһы берҙә ретроспектив рәүештә хазарҙар өҫтөнән Ашина төрки династияһы идара иткән тип иҫәпләйҙәр. X быуат уртаһына ҡаған ырыуы юҡҡа сығыу алдына килеп баҫҡан, әгәр сығанаҡтарға ышанһаҡ, уның бер вәкиле хатта баҙарҙа һатыу итергә мәжбүр булған.
Хакимдың хоҙайға тиң көсөнә ышаныу, илгә берәр бәхетһеҙлек килһә, уңышһыҙлыҡта ҡағанды ғәйепләп, тәхеттән төшөргән осраҡтарға килтергән. Уның тормошо ҡәтғи регламентацияға ҡоролоп, ысынбарлыҡта тотош тыйыуҙарға әйләнергә мөмкин булған. Тәхеткә күтәргәндә уның муйынын ебәк бау менән һыҡҡандар, һәм ул, аңын ярым юғалтҡан хәлендә, үҙенең идара итер йылдарын атарға тейеш булған. Ошо арауыҡ үтһә, уны үлтергәндәр. Әгәр ҙә ул артыҡ күп һан әйтһә, ҡырҡ йәше үтеүгә, ғүмере үткән һайын хоҙайҙан бирелгән көсөнән яҙа бара, тип ышанғанлыҡтан, уны барыбер үлтергәндәр. Йәһүд осорона саҡлы ҡағандар династияһы армияны ныҡ контролдә тотҡан һәм шуның өсөн изге сикләүҙәрҙән еңел тайпыла алған. Әммә иудаизмда торған икенсе хазар кланы күтәрелгәс, реаль власть дәүләттең икенсе кешеһе — бәк ҡулына күскән. Иврит телендә уны «мелех» — «батша» тиҙәр, ғәрәптәр уның вазифаһын «мәлик» — «хаким» йәиһә «хәлиф» — төгәл тәржемәлә «урынбаҫар» тиҙәр. Яңы династия эсендә, иудаизм тәьҫирендә, ахыры, власть ҡәтғи рәүештә атаһынан улына тапшырыла башлаған. Яңы системала ҡаған үтәргә тейешле (формаль яҡтан әһәмиәтлерәк һаналған) изге функциялар һаҡланған, ә бәк бөтөн донъяуи эштәр менән етәкселек иткән. Шул уҡ ваҡытта бәк ҡағанға кәмһетеүгә яҡын «ҙурлау» ритуалы башҡарған. Ҡаған эргәһенә ингәндә, ул, ҡулына янып торған ботаҡ тотоп, тубыҡланған. Ҡаған үҙенең һарайында айырымланып йәшәгән, ғәҙәттә йылына бер ҡабат ҡына тантаналы процессия алдынан барған йәиһә илгә һәләкәт килгәндә генә халыҡҡа күренгән. Күрше мәжүси халыҡтарҙа танылыу алған һәм ябай хазарҙар алдында ҡаҡшамаҫ абруй яулаған ҡағандар Хазар дәүләтенең ахырғы көндәренә саҡлы тотороҡлолоҡтоң мөһим факторы булған.
Шуға оҡшаған икеләтә идаралыҡ бер аҙ ваҡыт венгрҙарҙа һәм, ихтимал, рустарҙа булған, һәм ул хазарҙарҙан үҙләштерелгән тип һанала.