cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы
Биографияһы
1951 йылда Темәс педагогия училищеһын тамамлай. Матрай районы Үрге Ғәле ауылы мәктәбенең башланғыс класстары уҡытыусыһы булып эшләй. 1953—1955 йылдарҙа Совет Армияһы рәттәрендә хеҙмәт итә.
Әл-Хәрәзми
Теоретик өлөшө
Геометрик өлөш, башлыса, майҙан һәм геометрик фигураларҙың күләмен үлсәүгә бағышланған.
Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы
Биографияһы
1955 йылдан Сибай ҡалаһы 1-се һанлы мәктәбенең хәрби әҙерлек етәксеһе, һуңынан ҡала халыҡ мәғарифы бүлегендә инспектор була. 1964 йылдан Сибай ҡала халыҡ мәғарифы мөдире вазифаһын башҡара.
Әл-Хәрәзми
Практик өлөшө
Практик өлөшөндә автор хужалыҡ-көнкүрештә, ер үлсәүҙә,  каналдар төҙөүҙә  алгебра ысулдарын ҡулланыуҙа миҫалдар килтерә. «Килешеү тураһында бүлектә» өс билдәле быуын буйынса пропорцияның билдәһеҙ быуынын табыу ҡағиҙәһе ҡарала, ә «Үлсәү тураһында бүлектә» төрлө күпмөйөштәрҙең майҙанын иҫәпләү ҡарала. Уға шулай уҡ математик мәсьәләләргә арналған «Васыяттар тураһында китап» та ҡушыла.
Әл-Хәрәзминең «Алгебраһы» һуңғараҡ күп көнсығыш математиктары тарафынан камиллаштырыла (Ибн Лөғәт, Әбү Камил, әл-Карадж һ. б.). Был китап XII быуатта латин теленә ике тапҡыр тәржемә ителә һәм математика үҫешендә Европала бик мөһим роль уйнай. XIII быуаттың күренекле математигы Леонардо Лизанский был хеҙмәттең туранан-тура йоғонтоһо аҫтында була.
Алгоритм
Китаптың латин телендәге тәржемәһе «Dixit Algorizmi» (әл-Хәрәзми әйтте) тигән һүҙҙәр менән башлана. Европала арифметика тураһында әҫәр бик популяр булғанлыҡтан, авторҙың латинлаштырылған исеме (Algorizmi или Algorizmus) уртаҡлыҡ исем һымаҡ була, һәм урта быуат математиктары унарлаған позицион иҫәпләү системаһына нигеҙләнгән арифметиканы шулай атағандар. Һуңыраҡ европа математиктары ҡәтғи билдәле ҡағиҙәләр буйынса һәр иҫәпләүҙе шулай атай башлайҙар. Алгоритм термины хәҙерге ваҡытта мәсьәлә сығарыуҙың ғәмәлдәрҙә төп һандарҙың һөҙөмтәһенә өлгәшеү өсөн башҡарыусының эш тәртибен һүрәтләгән инструкциялар йыйылмаһын аңлата.
Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы
Биографияһы
1998—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты тәбиғи-техник факультеты деканының урынбаҫары булып эшләй.
2018 йылдың 2 ғинуарында Сибай ҡалаһында вафат була.
Әл-Хәрәзми
Астрономик таблица (зидж)
Урта быуат Көнсығышында астрономия теүәл фәндәр араһында алдынғы урындарҙы биләй. Унһыҙ һуғарыла торған ер эшкәртеү эшендә лә, диңгеҙ һәм ҡоро ер сауҙаһында ла килеп сыҡмай. IX быуатҡа ғәрәп телендә астрономия буйынса беренсе үҙенсәлекле хеҙмәттәр һәм тригонометрик таблицалар (зидждәр) барлыҡҡа килә. Зидждәр ваҡытты үлсәү өсөн хеҙмәт иткән, улар ярҙамында ҡояштың урыны, ай һәм ҡояштың тотолоуы иҫәпләп сығарыла.
Кесе Рогаис
Кесе Рогаис — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Рогаис йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Әл-Хәрәзми
Астрономик таблица (зидж)
Беренсе зидждәр иҫәбенә «Зидж әл-Хәрәзми» инә, ул Көнсығышта ла, Көнбайыш Европала ла урта быуат  тикшеренеүҙәренең нигеҙе була. «Зидж әл-Хәрәзми» башлыса Брахмагуптаның «Брахмагупхут-сиддханты» хеҙмәтенең эшкәртеүе була, ундағы күп мәғлүмәттәр  Йездигерд фарсы эраһы башында килтерелә, һәм планеталарҙың ғәрәпсә атамалары менән бер рәттән, был зидждең  тигеҙләмәләр таблицаһында планеталарҙың фарсы атамалары ла бар. Был зидждә шулай уҡ «Йәһүдтәр эраһы иҫәпләмәһе тураһында трактат» та  инә. Әл-Хәрәзминең төрлө сығанаҡтарҙа телгә алынған «Йылъяҙмалар китабы» һаҡланмаған.
Китап практик астрономия өсөн бик мөһим булған хронология һәм календарь тураһындағы бүлектән башлана, сөнки календарҙар төрлө булғанлыҡтан, даталарҙы теүәл билдәләү ҡыйын була. Быға тиклем булған ай, ҡояш һәм ай-ҡояш календарҙары һәм йыл иҫәбенең төрлө башланғыстары күп төрлө эраларға килтерә һәм төрлө халыҡтарҙа бер үк төрлө ваҡиға төрлөсә даталаштырыла. Әл-Хәрәзми ислам Юлий календарын һүрәтләй. Ул шулай уҡ төрлө эраларҙы сағыштыра, улар араһында иң боронғоһо Һиндостан эраһы (б. э. т. 3101 й. башланған) һәм «Александр эраһы» (б. э. тиклемге 312 й. 1 октябрҙә башланған ). Әл-Хәрәзминең иҫәпләүҙәре буйынса ислам дәүере башының йыл иҫәбе 622 йылдың 16 июленә тап килә. Әл-Хәрәзми Арин тип аталған урындан үткән меридианды ваҡыт иҫәбе башланған төп маридиан сифатында ҡабул итә. И.Ю. Крачковский Аринды Һиндостандағы Удджайн ҡалаһы менән тиңләй ; И.Ю. Крачковский отождествил Арин с городом Удджайн в Индии. «Зидждә» «Арин Көмбәҙе» тураһында әйтелә, сөнки Удджайн меридианы Шри-Ланка утрауы меридианы менән тап килә, йәнәһе ул экваторҙа ята; һинд географтары күҙаллауы буйынса, Ерҙең «урта урынында», нуль меридиандың һәм экваторҙың киҫелеш нөктәһендә, ниндәйҙер «көмбәҙ», йәғни  Удджайн көмбәҙе» урынлашҡан. Ғәрәп яҙылышында Удджайн һәм Арин һүҙҙәре аҙ айырыла, шуға күрә «Удджайн көмбәҙе» «Арин көмбәҙенә», йәки ябай әйткәндә Арин һүҙенә әйләнә.
Кесе Рогаис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Әл-Хәрәзми
Һинд иҫәбе тураһында китап
Әл-Хәрәзми «Һинд иҫәбе тураһында китап» яҙа, ул  бөтә Хәлифәттә Мосолман Испанияһына тиклем ғәрәп цифрҙарын һәм һандарҙың яҙыуҙа унарлы позицион системаһын популярлаштырыуға булышлыҡ итә. Ғәрәп тексы юғала, әммә уның латин телендә тәржемәһе «Algoritmi de numero Indorum» XII быуатта һаҡланып ҡалған. Әл-Хәрәзминең төп нөсхәһендәге тексы латин телендәге тәржемәлә күп кенә нескәлектәрен һаҡламаған. Китап Көнсығышта ғына түгел, Көнбайышта ла һуңғы ҡулланмаларға ҙур йоғонто яһай.
Китапта түғыҙ ғәрәп цифрҙарынан һәм нулдән торған унарлы һандарҙы табыу һүрәтләнә. Бәлки,әл-Хәрәзми һан яҙыуҙа нулде ҡулланған беренсе математик була. «Һинд иҫәбенә тураһында китабының» төп нөсхәһендә квадрат тамырҙы табыу алымы күрһәтелә, әммә ул латин телендәге тәржемәлә юҡ.
«Һинд иҫәбенә тураһында китабын» яҙғандан һуң ике йөҙ йыл үткәндән һуң һинд системаһы бөтә ислам донъяһы буйынса  тарала. Европала «ғәрәп» һандары яҡынса 1200 йылда беренсе тапҡыр телгә алына. Ғәрәп цифрҙары башта тик университеттарҙа ғына ҡулланыла. 1299 йылда итальян Флоренцияһында ғәрәп цифрҙары ҡулланыуҙы тыйыусы  закон сығарыла. Әммә итальян сауҙагәрҙәре ғәрәп цифрҙарын киң ҡуллана башлағас, XVI быуатҡа бөтә Европа шуға күсә. XVIII быуат башына тиклем Рәсәйҙә кириллица иҫәпләү системаһы ҡулланыла,  шунан һуңғәрәп цифрҙарына  нигеҙләнгән иҫәпләү системаһы менән алмаштырыла.
Ер картинаһы китабы
Математика һәм астрономия буйынса хеҙмәттәре менән уның география буйынса әҫәрҙәре лә бәйле. Әл-Хәрәзми яҙған «Ер картинаһы китабы» — ғәрәп телендә географик әҫәре һәм математик география буйынса  тәүге әҫәре — был фәндең үҫешенә көслө йоғонто яһай.
Ул тәүгеләрҙән булып ғәрәп телендә шул ваҡытҡа билдәле булған Ерҙең кешеләр йәшәгән өлөшөн һүрәтләй, 2402 тораҡ пункттар һәм мөһим тораҡ пункттарҙың координаталары менән картаһын бирә. Күбеһенсә ул грек әҫәрҙәренә (Птолемей Географияһы)таяна, әммә уның Ер картинаһы китабы  алдағы  кешеләрҙең әҫәрҙәре тәржемәһе генә түгел, ә күп яңы мәғлүмәттәр туплаған үҙенсәлекле хеҙмәт. Ул Византияға, Хазарияға, Афғанстанға фәнни экспедициялар ойоштора, уның етәкселеге аҫтында ер меридианының бер градусының оҙонлоғо иҫәпләнә, әммә уның ғилми ҡаҙаныштары математика менән бәйле. «Ер картинаһы китабында» оҙонлоҡ һәм киңлек билдәләмәләре бирелә.
Микроскоп
Микроскопия — ябай күҙ менән күренмәй торған бик ваҡ нәмәләрҙе күҙәтеү ысулдарының дөйөм атамаһы; микроскоптың төҙөлөшө, ҡулланылышы һәм микроскопик препараттарҙың әҙерләнеше тураһындағы практик фән ; микроскоп менән эш итеү һәм микроскопик препараттарҙы әҙерләү юлдарын өйрәнеүсе фән.
Ҡатмарлы микроскоп 1590—1610 йылдарҙа төҙөлә. Уйлап табыусыһы — Галилей тип иҫәпләнә. XVII быуаттың 50-се йылдарында Роберт Хук үҙе төҙөгән микроскопл ярҙамында үҫемлектәрҙе өйрәнгән. Хуктың микроскобы өс линзанан торған, уларҙың һәр береһе ҡатырға торбаларға ныҡ итеп беркетеп ҡуйылған булған.
1931 йылда беренсе электрон микроскоп уйлап табылған. Оптик микроскоп предметтәрҙе яҡынса 2000 тапкырға, ә электрон микроскоп миллион тапкырға ҙурайтып ҡарарға мөмкинлек бирә.
Тарихы
Кешелек иң беренсе ҡулланған микроскоп оптик булған, һәм беренсе уйлап табыусыны билдәләү мөмкин түгел. 1538 йылда итальян врачы Дж. Фракасторо ике линзаны берләштереп ҙурайтып ҡарау мөмкинлеген тәҡдим итә. Микроскоп тураһындағы иң беренсе мәғлүмәттәрҙе Голландияның Мидделбург ҡалаһында 1590 йылда Иоанна Липперсгея исеме менән  (ул шулай уҡ беренсе телескопты эшләгән) һәм күҙлектәр эшләүсе Захарий Янсен исеме менән бәйләүҙәр. . Әҙ генә һуңыраҡ, 1624 йылда Галилей үҙе эшләгән микроскопты күрһәтә. Тәүҙә ул пробоҙы «оккиолино» (occhiolino итал. — бәләкәй күҙ) тип атай. Бер йылдан һуң  Академияһы яңы уйлап табылған әйбергә микроскоп терминын тәҡдим итә.
Нәсими
Нәсими  (ҡушаматы; ысын исеме Сәйед Имадеддин; İmadəddin Nəsimi, ; яҡынса 1369—1417 йыл, Һалеб) — XIV—XV быуаттың мәшһүр шағиры һәм мистигы, әзербайжан, фарсы һәм ғәрәп телдәрендә ижад иткән.
Нәсими әзербайжан шиғриәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән, «Ираника» энциклопедияһы уны беренсе әзербайжан шағиры тип атай.
Ғәзәл, робағи һәм тойуғ жанрҙарында яҙа. Әҫәрҙәре Яҡын Көнсығышта һәм Урта Азияла танылыу таба. Суфыйсылыҡтың бер тармағы булған хәрефселек эйәрсәне була.
Сығышы
Нәсими 1369 йылда тыуған. Ҡайҙа тыуғанлығы аныҡ ҡына билдәле түгел: тыуған төйәге тип иҫәпләнгән урындар араһында Шәмәхә, Тәбриз  , Диярбаҡыр , Бурса , Һалеб , Бағдад һәм Шираз бар. Нәсимиҙең ҡәрҙәше шағир Шаһандан (Шаһиҙә-һандан) Шәмәхәлә Шаһандан зыяратында ерләнгән, тип фараз ителә. Әзербайжан тикшеренеүсеһе Сәлмән Мумтаз билдәләүенсә, Шәмәхәләге Шаһандан зыяраты Нәсимиҙең ҡәрҙәше Шаһандан исеме менән бәйле. Мумтаз, ошоға таянып, Нәсими Шәмәхәлә тыуғандыр, тип һығымта яһай. Немец төркиәтсеһе Герхард Дёрфер фекеренсә, Нәсими сығышы менән Әзербайжандыҡы, ә Анатолия йә Хорасандыҡы түгел.
«Нәсими» тигән ҡушаматы ғәрәп һүҙе "нәсим"дән (еңелсә ел) яһалған.
Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, Нәсими төркүмән сығышлы булған. Шағирҙың «сәйед» тигән титул йөрөтөүе уның ғәрәп сығышлы булып, Мөхәммәт пәйғәмбәр ырыуына ҡарау ихтималлығына ишаралай, Нәсими үҙе лә ҡайһы бер шиғырҙарында ошо хаҡта әйтә.
Совет төркиәтсеһе Афрасияб Вәкилев раҫлауынса, әзербайжан теле Нәсимиҙең туған теле булған.
Тормошо
Нәсими шиғырҙарын әзербайжан, ғәрәп һәм фарсы телдәрендә яҙған.
Нәсими әзербайжан диванына башланғыс һалған (15 меңләп юл), бынан тыш ул фарсы телендә диван төҙөгән (5 меңләп юл). Нәсими әзербайжан шиғриәтенең тәүге шедерҙарын тыуҙырған, әзербайжан әҙәби теленә башланғыс һалған.
Нәсими һөнәрселәр араһында үҫә; математика, астрономия, логика һәм теология өйрәнә. Ижадының башында Нәсими, остазы Наими кеүек үк, суфыйсылыҡ ҡараштарында тора һәм данлыҡлы суфый шәйехе Шиблиҙең эйәрсәне була. Ул шулай уҡ Х быуаттың иран суфыйы һәм шағиры Хөсәйен Халлаж Мансур ижадын бик ярата, Мансур: «Мин — Аллаһ!» тип әйтер булған, шулай итеп, ул һәр кемдә Аллаһ йәшәүе, йәғни һәр кеше Аллаһтың бер өлөшө булыуы тураһындағы фекерҙе белдерә. Нәсими ҙә был фразаны шиғырҙарында ҡуллана. Шулай итеп, ул хәрефселек эйәрсәне булып китә.
Нәсими әҫәрҙәрендә Жәләлетдин Руми, Сәғҙи, Әбүғәлисина, Фәридәддин Аттар телгә алына. Шағирҙың ижадына фарсы әҙәбиәте классиктары Руми, Низами Гәнжәүи һәм Шәйех Аттарҙың йоғонтоһо көслө була. Шәмәхәлә Нәсими ғалимдар (мәжлис-үл-өләмә) һәм музыканттар (муғанниҙар) йәмғиәтен ойоштора, уларға талантлы кешеләр берләшә. Наими язалап үлтерелгәс, Нәсими Ширвандан китә һәм Бағдадҡа килә, Ираҡ, Төркиә ҡалаларында йөрөй, йөрөгән ерендә хәрефселек идеяларын тарата. Бының өсөн йыш ҡына йә ҡыуыла, йә зинданға ябыла.
Нәсими Сүриәгә юллана һәм Һалеб ҡалаһында туҡтай. Дин әһелдәренең ғәйепләүҙәре буйынса ул язалап үлтерелергә тейеш була. Үлем көткәндә Нәсими «хабсиә» («төрмәлә)» тигән дөйөм баш аҫтында бер нисә шиғыр яҙа, уларҙа хакимдарҙың ғәҙелһеҙлеге, хөкөмдарҙарҙың һатлыҡлығы тураһында әрнеүле фекерҙәрен белдерә, фетнәсел ҡарашта ҡалыуын раҫлай. Мысыр солтаны Мөәйәд уның тиреһен һыҙырып алырға һәм кәүҙәһен Һалебта бөтә кеше күрерлек итеп элек ҡуйырға бойора.
Шағир Һалебтағы зыяратҡа ерләнә. Нәсими ырыуы мәрхүмдәре лә шунда ҡуйыла. 1970-се йылдарҙа Нәсими ҡәберенә Әзербайжан ССР-ының Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары Гейдар Алиев килә.
Ижады
Нәсими әзербайжан әҙәбиәтендә әзербайжан телендә лирик мөхәббәт шиғырҙары — ғәзәлдәр — яҙған беренсе шағир була. Нәсими ижадының башы Әзербайжанда хәрефселек таралыу ваҡытына тап килә. Нәсими хәрефселектең башлығы булған Наими йоғонтоһона бирелә. Нәсими ижады һәм Анатолияла уның эйәрсәндәренең күп булыуы был төбәктә хәрефселектең киң таралыуына сәбәпсе була. Лирикала Нәсими ғәзәл, робағи, тойуғ кеүек жанрҙар оҫтаһы булып таныла.
Нәсимиҙең шиғри мираҫы уның ҡараштарының киңлеген һәм тәрәнлеген дәлилләгән лирик-философик шиғырҙарға бай. Миңә ике донъя ла һыйыр, тик был донъяға мин һыймам. Мин — асыл, минең урыным юҡ, йәшәйешкә мин һыймам. Бөтә булған, бар һәм буласаҡ — һәммәһе лә миндә кәүҙәләнә. Һорама. Артымдан эйәр. Аңлатмаларға мин һыймам.
Шағирҙы тәбиғәт, тирә-йүндең күркәмлеге һоҡландыра һәм тормошто, йыһанды өйрәнеүгә илһамландыра.
Һөйгәнен ул алиһәгә тиңләй, был үҙе үк дин әһелдәренә Аллаһты хурлау булып күренә.
Нәсими ҡарашынса, хәҡиҡәттең ни икәненә төшөнөргә теләгән кеше кешене, уның матурлыҡҡа, изгелеккә ынтылыштарын аңларға тырышырға тейеш, сөнки Нәсими өсөн кеше — донъя үҙәге, йәшәйеш тажы. Эй һин, таштар һәм мәғдәндәр араһында хазина эҙләүсе, Кешенән дә зиннәтлерәк хазинаның булғаны юҡ әле!
Нәсими гуманизмы кешенең бөйөк тәғәйенләнешен, сикһеҙ мөмкинлектәрен аңлау менән бәйләнгән.
Нәсими ижадына фетнәселек кәйефтәре хас була, ул социаль ғәҙелһеҙлек, шәхесте ирекһеҙләү, хакимдарҙың ҡанһыҙлығы һәм тиранлығы менән көрәшкә әйҙәй. Уның шиғырҙары кеше матурлығын һәм аҡылын данлай, һәр төрлө ҡалыптарҙан, шартлылыҡтарҙан, дини догмаларҙан азат булырға саҡыра.
Әҫәрҙәренең ҡулъяҙмалары
Истанбулдағы Баязит китапханаһында 3353-сө һан һуғылған Имаметдин Нәсими диваны әҙиптең иң тулы ҡулъяҙмалар йыйынтығы һанала. Датаһы ҡуйылмаған был "Диван"да 1 мәснәүи, мөнәжәт, 582 ғәзәл, 4 мүстәзад, 3 тәрджибәнд, 302 тойуғ бар.
Баҡының Ҡулъяҙмалар институтында датаһы ҡуйылмаған «Диван-и Нәсими» һаҡлана (шифры М-227). Палеографик бирелмәләренә ҡарағанда ҡулъяҙма XVI быуатҡа ҡарай. Институтта тағы М-188 шифры аҫтындағы «Диван-и Нәсими» бар.
Нәсими әҫәрҙәре шулай уҡ Матенадаранда (Әрмәнстан), Үзбәкстан Фәндәр академияһы Көнсығышты өйрәнеү институтында (Р-1794 шифры) һаҡлана.
Хәтер
Нәсими исеме бирелгән: 1973 йылда Нәсимиҙең тыуыуына 600 йыл тулыу уңайынан әзербайжан режиссёры Хәсән Сәйетбейле «Нәсими» тигән фильм төшөрә. Төп ролде Рәсим Балаев башҡара. Шул уҡ йылды әзербайжан композиторы Фикрәт Әмиров «Нәсими хаҡында дастан» хореографик поэмаһын (балет) яҙа.
1980 йылда Баҡыла Нәсимигә һәйкәл ҡуйыла. Скульпторҙары — Т. Мәмәдов һәм И. Зәйнәлов; архитекторҙары — А. Гусейнов һәм Г. Мөхтәров (бронза, гранит).
Күбә
Күбә — бесән йәки һаламдың көмбәҙ рәүешле өйөмдәре, ғәҙәттә, бесән эшләгән ваҡытта кәбәндәргә өйөр өсөн бер нисә күтәремде тығыҙлап тапап һалына. Күләме кәбәндән һәм эҫкерттән бәләкәй булыуы менән айырыла.
Күбә һалыу
Бесәнде 25-40% дымлылыҡҡа тиклем киптергәндән һуң күтәремләп күбәгә өйәләр. Күбәлә бесән артабан кибә тора. Шунан һуң уны йә кәбәнгә, йә эҫкерткә һалалар, йәки япма аҫтына, һарайға ташыйҙар. Күбә ауырлығы яҡынса  тәшкил итә, уның ҙурлығы уңдырышлылыҡҡа һәм урындағы шарттарға бәйле. Бесәнде күбәгә йыйыу өсөн һөйрәткес һәм күбәләгес ҡулланырға мөмкин. һаламды иген культураларын урып-йыйыу ваҡытында күбәләйҙәр. Шулай уҡ иген йыйыусы комбайндарҙың күбәләгестәре лә ҡулланыла.
Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе)
Ишбирҙе (Ижберда) — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 170 кеше. Почта индексы — 462304, ОКАТО коды — 53214840005.
«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле (Баймаҡ)
«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле — Башҡортостандың Баймаҡ районы Мәҙәниәт йорто янында 1983 йылда ойошторолған ансамбль. Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары һәм фестивалдәре дипломанты, лауреаты һәм еңеүсеһе. Б.Вәлид исемендәге район премияһы лауреаты.
Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
XVIII быуатта Яйыҡ буйы далаларында йәшәгән башҡорттар таулы-урманлы төбәктәргә күсергә мәжбүр була. Был башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында башҡорт ауылдары тулыһынса яндырылыуына бәйле. Үҫәргәндәрҙең ҡунаҡ ырыуының иң боронғо ауылдарының береһе — Аҡъюл ауылы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы составында) тәүҙә Яйыҡ далаларында урынлашҡан булған. Ҡунаҡ ырыуы вәкилдәре башта Ур йылғаһы (Орь) буйында йәшәгән. 1735 йылда Ур йылғаның тамағында Орск ҡәлғәһенә нигеҙ һалына һәм каратель ғәскәрҙәренең ҡанһыҙлығы һөҙөмтәһендә, аҡъюлдар өс тапҡыр ауылды күсерәләр: Гөбөрлө буйҙарына, ә һуңынан Урман Йылайыры йылғаһы Һаҡмарға ҡойған урынға күсәләр. Әммә күп йылдар үтһә лә, башҡорттар үҙ аҫаба ерҙәрен онотмайҙар һәм уларҙы һаҡлау маҡсатында кире Гөбөрлө тауҙарына күсәләр. 1854 йылда Ишбирҙе Ишкинин етәкселегендә Аҡъюлдан бер нисә ғаилә Гөбөрлө тауҙарында, Ҡаялы йылғаһы буйында Ишбирҙе ауылына нигеҙ һала. Ошонда уҡ Арыҫланғолдан Байбулатовтар һәм Күскилдиндар ғаиләләре күсә.
Күбә
Күбә һалыу
Күбә көмбәҙ рәүешле итеп һалына һәм дөрөҫ һалынһа, ямғыр яуғанда һыу эскә үтмәй, өҫтөнән тәгәрәй. Күбәгә һыу үтһә, бесәндең "яныуына" килтереүе мөмкин.
«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле (Баймаҡ)
Тарихы
«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле 1983 йылда Баймаҡ мәҙәниәт йорто янында ойошторола. Төп эшмәкәрлек йүнәлеше — милли бейеү сәнғәтен үҫтереү һәм башҡорт бейеүенең иң яҡшы өлөгөләрен пропагандалау. Коллективта 30 бейеүсе. 1989 йылда уңыштары өсөн ансамблгә халыҡ исеме бирелә, әлеге исемде ансамбль күп тапҡыр иҫбат итте.
Ҫ
''Был мәҡәлә латин Ç, ç хәрефе тураһында түгелдер. Бының өсөн Ç (латин хәрефе) мәҡәләне ҡарағыҙ әле.'' {| align=right cell-padding=11px
«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле (Баймаҡ)
Тарихы
Художество етәкселәре: БР ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ғ.Сәләм исемендәге премия лауреаты Д. М. Исҡужин (нигеҙ һалыусы), В. Р. Баймырҙин, Радик Баҡиров, балетмейстер — Алина Вәлинурова, Ғәлинур Хәмитов.
Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Ишбирҙе, Әбүбәкер, Сабаҡлы, Үҙәмбай ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре Кесе Ҡаялы йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң Оло Ҡаялы йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә Кесе Ҡаялы йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған.
1917 йылдың 16 ноябрендә Ишбирҙе ауылы Башҡортостан автономияһының Үҫәргән кантоны составына инә. 1922 йылда 5 октябрҙә ауыл Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылда 20 августа Йылайыр кантоны бөтөрөлә, уның территорияһы Ырымбур губернаһы ҡарамағына күсә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
Күбә
Күбә һалыу
Ҡайһы саҡ күбәне көлтәнән дә һалалар.
Майҙан үлсәме
Күбә — элгәре сабынлыҡтарҙың майҙанын үлсәү бермәге булараҡ та ҡулланылған, 1876 йылдың 25 майындағы межалау инструкцияһына ярашлы (5-се бүлек, 9-сы статья), бер күбә дисәтинәнең унынсы өлөшөнә тура килгән. XVI быуат аҙағына 100 күбә 5 дисәтинә тәшкил иткән.
Шулай уҡ күбә урып алынған игенде үлсәү сараһы булараҡ ҡулланылған. 13-әр күбәнән 4 сатраш (крестец), ә ҡайһы бер губернияларҙа сатрашҡа 100 йә 60 күбә тура килгән
Топонимикала
Башҡортостандың Бөрйән районында Күбәташ тигән ҡая бар. Ул күренеше менән күбәгә оҡшап та тора.
«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле (Баймаҡ)
Тарихы
Бейеүҙе сәхнәгә ҡуйыусылар: Й. З. Бикбирҙин, Д. М. Исҡужин, Р. Й. Низаметдинов, И. И. Мөхәмәтйәнов.
Репертуары
Ансамбль репертуарында төрлө жанрҙағы 50-гә яҡын бейеү. Иң билдәлеләре: «Беләҙегем-йөҙөгөм», «Дуҫтар осрашҡанда», «Зарифа», «Ҡара юрға», «Тимербайҙың улдары», «Ҡара-ҡаршы», «Ирәндек буйында», «Ҡайтыу», «Маршрут», «Алдар-батыр», «Рекрут» башҡорт халыҡ бейеүҙәре; «Каруанһарай», «Сонайым» хореографик картиналары; «Ҡайтыу», «Күңелле тапылдау», «Болон һыҙғыртҡысы», «Перовский», Циалковский, «Генерал Игзаков» жанр бейеүҙәре һәм башҡа бейеүҙәр.
== Фестиваль-конкурстарҙа ҡатнашыу һәм ҡаҙаныштар == II Бөтә Союз үҙешмәкәр смотры (Ҡырым, 1987); «Һиңә, Мәскәү!» Бөтә Рәсәй фольклор байрамы (Мәскәү, 1987; Фольклор коллективтарының йыр һәм бейеү фестивале (Галле округы, ГДР, 1989); Ырымбур өлк. БР көндәре (1996); «Славян юлы» («Славянский ход») Бөтә Союз фестивале (Мәскәү, 1991); II Бөтә Рәсәй халыҡ ижады фестивале (Красноярск, 1991); Халыҡ-ара фольклор фестивале (Италия, 1993); Халыҡ-ара фольклор фестивале Бельгия, 1997); Бөтә Союз үҙешмәкәр художестволы ижад смотры (Мәскәү, 1985); Респ. халыҡ бейеүҙәре (Учалы, Гран при, 1994; Ф.Ғәскәров ис. халыҡ бейеүе фестивалдәре (1994, Өфө); Мәскәү ҡалаһының 850-йыллығына арналған «Дорогая моя Москва» халыҡ ижады фестивале — Гран-при (Мәскәү, 1996); «Берҙәмлек — Содружество» халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивале (1996, Өфө); Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районыадминистрацияһының мәҙәниәт өлкәһендә премияһы (1999); «Еңеү салюты» («Салют Победы») республика халыҡ ижады фестивале (2000, Өфө); «Башҡортостан — Урал ынйыһы» халыҡ ижады форумы дипломанты (2005; — Өфө); Фәйзи Ғәскәровтың тыуыуына 100 йыл тулыуға ҡарата ойошторолған VI төбәк-ара фестивале (2014, йәш состав, 1-се дәрәжә диплом);
Ансамблдең элекке составы:
Аралбаев Фәттәх, Аралбаева Зарифа, Нурмөхәмәтов Әсхәт, Сәйғәфәров Салауат, Ильясов Илгиз, Шәйәхмәтов Марсель, Нарынбаев Азамат, Барлыбаева Лилиә, Фәхретдинова Резида, Рысмөхәмәтова Гөлнара, Асҡарова Луиза, Асҡарова Сулпан, Йәүҙәт Бикбирҙин, Динислам Исҡужин, Әхмәтова Гөлзифа, Ғирфанова Лиля, Әхмәтова Дилара, Арыҫланбәкова Гөлсөм, Бүләков Вилүр, Биктимерова Фирүзә, Ғәлин Рәшит, Дәүләтшин Альберт, Йыһаншина Гөлназ, Исҡужина Фирүзә, Кинйәбулатов Миңлеғәли, Ҡасҡынов Радис, Мөрсәлимова Гүзәл, Йоносбаева Әлфирә, Ямантаев Ғиззәт, Йәнбәков Радмир.
Аккомпаниаторҙар
Иҫәнғолов Радик (баян); Мәүлетҡолов Саньяр (баян); Биккулов Артур (аккордеон); Ғәйетбаев Әхиәт (ҡурай); Хәсәнов Рауил (ҡурай).
Ансамблдең бөгөнгө ҡаҙаныштары
«Ирәндек» халыҡ бейtүҙәре ансамбле күп кенә республика сараларында ҡатнаша, мәҫәлән, Октябрьский ҡалаһындағы Ҡурай байрамнда, «Салауат йыйыны» фольклор байрамында, төрлө фестивалдәрҙең гала-концерттарында («Соцветие дружбы», «Салют Победы»). Йыл һайын тиерлек республика һәм халыҡ-ара конкурс-фестивалдәрҙә ҡатнашып, призлы урындарға лайыҡ була. 2014 йылда «Байыҡ» республика телевизион конкурсында ансамбль солисы Нәил Шәйәхәмәтов Гран-при яуланы; 2015 йылда шул уҡ конкурста «Ирәндек» ансамбле Гран-при алды, 2016 йылда — Динислам Исҡужин — Гран-при, 1 урынға — Ғәлинур Хәмитов лайыҡ булдылар. 2015 йылда Ф. Ғәскәров исемендәге призға VII халыҡ-ара халыҡ бейеүҙәре ансамблдәре араһында II дәрәжә лауреаты тип таныла, шулай уҡ Ф. Ғәскәров исемендәге Дәүләт филармонияһының махсус призына лайыҡ булды. 2016 йылда «Уральский перепляс» XII Бөтә Рәсәй халыҡ бейеүҙәре фестивалендә — I дәрәжә лауреаты (Силәбе ҡалаһы), республика этник фестивалендә (Илеш районы) — 2-се урын, «Доступная среда» программаһы сиктәрендә «Беҙ баргә» интеграциялы фестиваль — «Өлкәндәр араһында халыҡ бейеүе» номинацияһында 1-се урын (Өфө, 2017); VIII Халыҡ-ара Ф. Ғәсҡәров исемендәге призға халыҡ бейеүҙәре фестивале (Мәләүез, 2018, Гран-при) VI Республика халыҡ коллективтарының үҙешмәкәр ижады фестивале"Дуҫлыҡ гөлләмәһе"(Өфө, 2018).
«Ирәндек» ансамбленең яңы составы (етәксеһе — Наиль Шәйәхмәтов, балетмейстер — Алина Вәлинурова): Илшат Ғүмәров, Рәил Санъяров, Айнур Әминев, Радмир Байбулов, Ғәлинур Хәмитов, Фәиз Усманов, Наил Шәйәхмәтов, Инсаф Ҡолмөхәмәтов, Гөлкәй Рахманғолова, Гөлфиә Йәрмөхәмәтова, Гүзәл Шакирова,Гөлсинә Ғатауллина, Алина Вәлинурова, Ләйсән Муҡаева, Регина Иҫәнбаева, Яҙгөл Зөбәйҙуллина, Нәркәс Туйсина.
Ҫ
Ҫ, ҫ, башҡортса исеме: ҫэ — кирил хәрефе, Башҡорт алфавитының егерме бишенсе хәрефе. Шулай уҡ был хәреф сыуаш телендә ҡулланыла, унда ул 22-се уранды тора. Был хәреф нигеҙе — С хәрефе.
Әйтелеше
Башҡа телдәрҙәге аналогтары: Башҡа телдәрҙәге аналогтары:
Запорожье өлкәһе
Запорожье өлкәһе (Запорізька область) — Днепрҙың түбәнге ағымында урынлашҡан Украинаның административ-территориаль берәмеге.
Көнбайышта Херсон өлкәһе, төньяҡта Днепропетровск өлкәһе, көнсығышта Донецк өлкәһе менән сиктәш, көньяҡта Азов диңгеҙе менән йыуыла.
Өлкәнең майҙаны 27,1 мең км² тәшкил итә (Украинала 9-сы урын), халыҡ 2022 йыл башына 1,6 миллион кеше (7-се урын) иҫәпләнгән. Административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы — Запорожье, башҡа ҙур ҡалалары — Мелитополь, Бирдянск, Энергодар, Тоҡмаҡ.
Административ ҡоролошо
20 район:
5 ҡала округы:
Утин Василий Ильич
Утин Василий Ильич (17 декабрь 1918 йыл — 10 декабрь 1941 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Совет ғәскәрҙәренең Бессарабияға һәм Төньяҡ Буковинаға 1940 йылдағы хәрби походында ҡатнашыусы. СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының махсус тәғәйенләштәге сик буйы полкы автоматсыһы, политрук урынбаҫары. Советтар Союзы Геройы (1942, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Василий Ильич Утин 1918 йылдың 17 декабрендә Дәүләкән районы Ивановка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1941 йылдан ВКП (б) кандидаты ағзаһы. Кушнаренко районы Кушнаренко ауыл хужалығы техникумын тамамлаған. Башҡорт АССР-ы Баҡалы районы халыҡ мәғарифы бүлегендә инспектор һәм уҡытыусы булып эшләгән. 1935 йылдан 1936 йылға тиклем Башҡорт АССР-ы Баҡалы район ер бүлегендә статистик, ә 1939 йылдан 1940 йылдың ғинуарына тиклем Баҡалы районы Буғабаш тулы булмаған урта мәктәбендә уҡытыусы, ә һуңынан район халыҡ мәғарифы бүлегендә инспектор булып эшләгән.
1940 йылдың 15 ғинуарында армияға саҡырыла һәм СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты ғәскәрҙәренә юнәлтелә
Украина ССР-ының Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты Сик буйы ғәскәрҙәре 2-се сик буйы отрядының 14-се сик буйы заставаһында сик буйы һаҡсыһы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Армияның Бессарабияға һәм Төньяҡ Буковинаға азатлыҡ походында ҡатнаша. 1940 йылдың 28 июнендә полкташтарҙан беренсе булып Днестрҙы аша кисә һәм элекке румын ярына Ҡыҙыл байраҡ ҡаҙай.
Һуңынан ул — 3-сө сик буйы комендатураһының ВЛКСМ бюроһы секретары (1941 йылдың 13 апреленән) һәм Молдавия ССР-ының Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты Сик буйы ғәскәрҙәре идаралығының 2-се Калараш сик буйы отряды 3-сө сик буйы заставаһының сәйәси етәксе (политрук) урынбаҫары (1941 йылдың 17 майынан).
Бөйөк Ватан һуғышында 2-се сик буйы отрядында хеҙмәт итә. 1941 йылдың 25 сентябрендә 2-се сик буйы отрядының 3-сө сик буйы комендатураһы составында Көньяҡ фронт ғәскәрҙәр тыл һағы идаралығының СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының махсус тәғәйенләштәге 95-се сик буйы полкын комплектлау өсөн тапшырыла.
1941 йылда Украинаның Донецк өлкәһе Дебальцево ауылы өсөн һуғышта батырлыҡ күрһәтә һәм һәләк була.
Һәләк булған урында Утин Василий Ильич хәрби хөрмәт менән ерләнә. Һуғыштан һуң Украинаның Донецк өлкәһе Шахтер районы Камышатка ауылы үҙәгендә туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләнә, унда һуңынан Геройға һәйкәл менән хәрби мемориал төҙөлә.
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеменә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 27 мартындағы указы нигеҙендә үлгәндән һуң, Украинаның Донецк өлкәһе Дебальцево ҡалаһы өсөн 1941 йылдың 9-10 декабрендәге һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була:
«1941 йылдың 9 декабренән 10-нә ҡарай төндә разведка төркөмө составына Донецк өлкәһенең Енакиев ҡала Советының Софьино-Раевка ауыл ситенә үтеп инә һәм яңғыҙы һиҙҙермәйенсә, дошман взводы биләгән ҙур ике ҡатлы бинаға яҡынлаша һәм тәҙрәгә граната ырғыта. Тере ҡалған фашистар эске кейемдә паникала ихатаға йүгереп сыға башлағас, „ятҡан“ хәлдә мәргән ҡыҫҡа автомат очереды менән ундан кәм булмаған фашисты юҡ итә».
Валаам
Валаам (карел. Valamoi, фин. Valamo — бейек тау, тау ере) — Ладога күленең төньяҡ өлөшөндә утрау, Валаам архипелагының иң ҙуры. Утрауҙа Сортавала ауыл ерлегенә кергән Валаам биҫтәһе һәм урыҫ архитектураһы һәйкәле — Валаам ирҙәр монастыры урынлашҡан.
Географияһы
Утрауға Валаам архипелагының 2/3 майҙаны тура килә. Утрауҙың оҙонлоғо 9,6 км, киңлеге 7,8 км, ярға яҡын 22 км тиклем ара.
Утрау Ладога күленә ҡушыла. Коневец утрауына тиклем 60 км, Сортавала утрауына яҡынса 42 км, Санкт-Петербургка тиклем — 220 км, һыу буйлап 40 км (Нева йылғаһы буйынса, ҡаланың тирә-яҡ сигенә тиклем), автомобиль юлы буйынса 316 км.
Яҙ март аҙағында килә. Ҡар менән ҡарҙың уртаса температураһы-17° С, ҡыш декабрь башында башлана. Февраль урталарында яҡын Сортавала ҡалаһы (42 км) менән автомобиль элемтәһе йайга һалына. Февральдең уртаса температураһы -8° С.
Тектоник яҡтан ныҡ бүлгеләнгән. Диңгеҙ бейеклегенән бейеклектәр 5,1 ҙән 58,2 м-ға тиклем интервалда.
Утрауҙың тигеҙләмәһе уның менән тәбиғи үҙенсәлектәре билдәләнә. Утрау территорияһы тау зонаһының уртаса бейеклектәге зонаһына ҡарай. Утрау территорияһында 480 төрҙән артыҡ үҫемлек иҫәпләнә, күбеһе монахтар менән үҫтерелгән. Утрау, нигеҙҙә, ылыҫлы урмандар менән ҡапланған (65% тирәһе — ҡарағай).
Тарихы
Валаам исеме, бәлки, фин-угоның «валамо» һүҙенән — Бейек (Тау) еренән баралыр.
Швед короллеге составында утрау Выборг лены составында булған.
1710 йылда урыҫ армияһының хәрби кампанияһы ваҡытында Төньяҡ һуғыш ваҡытында яулап алына. Россия ғәсғәрҙәре Выборг лены территорияһын алалар. 1719 йылда был ерҙәрҙә Петр I указ менән Санкт-Петербург губернаһының Выборг провинцияһы ойошторола. 1721 йылда Төньяҡ һуғыш тамамланғас, Нейштадт тыныс шартнәмәһе шарттары нигеҙендә, Швеция Игромания, Кекс лена һәм Карелияның бер өлөшөндә Выборг лена дистрикты менән ҡушылыуҙы таный. 1744 йылда Выборг губернаһы төҙөлә. 1783 йылдан 1797 йылға тиклем Выборг наместниклығы. 1802 йылда Выборг наместниклығы Финляндия губернаһы итеп үҙгәртелә. 1811 йылда Финляндия губернаһы Бөйөк Финляндия кенәзлеге составына инә һәм элекке исеме — Выборг губернаһы була.
1917 йылда Валаам Россия империяһы тарҡалғандан һәм Бөйөк Финляндия кенәзлеге бәйсезлеге иғлан ителгәндән һуң Финляндия составында була.
1939-1940 йылдарҙағы ҡышҡы һуғыштан һуң, Мәскәү шартнәмәһе шарттары буйынса, Выборг губернаһының ҙур өлөшө СССР, шул иҫәптән утрау ла тапшырыла. Ладога күле тулыһынса СССР территорияһында булып сыға.
Яңы территориялар СССР төбәктәре араһында бүленгән. Утрау Карелия автономиялы Һырына керетелә, уны Карел-Фин ССР итеп үҙгәртәләр.
1979 йылда утрауҙарҙа Валаам музей-ҡурсауығы барлыҡҡа килә. 1984 йылдан Валаам урман хужалығы ойошторола.
1992 йылда Валаам музей-ҡурсауығы бетерәлә, ә уның фонд коллекциялары нигеҙендә ликвидация комиссияһы тарафынан ике музей ойошторола: Валаам утрауҙарында «Валаам ғилми-тикшеренеү сиркәү-археология һәм тәбиғи музей-ҡурсауығы» һәм Сортавала ҡалаһында буйлап Төньяҡ төбәк музейы. Валаам ғилми-тикшеренеү сиркәү-археология һәм тәбиғи музей-тылығын ғәмәлгә ҡыусылар - Карелия Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы һәм Урыҫ Православие Сиркәүе (Мәскәү патриархаты). 1993 йылда утрауҙарға Карелия Республикаһының уникаль тәбиғи-ландшафт территорияһы статусы бирелә. Статусы закондарҙа аналогтар юҡ ине, шуға күрә тәбиғәтте һаҡлау эшсәнлеген көсөн арттырыу өсөн, 1999 йылда Карелия Республикаһы Хөкүмәте ҡарары менән «Валаам архипелаг» тәбиғәт паркы төҙөлә.
Чикитос индеецтары ерҙәрендә иезуит миссиялары
Чикитоста иезуит миссиялары  — алты — Сан-Хавьер, Сан-Рафаэль де Веласко, Сан-Хосе де Чикитос, Консепсьон, Сан-Мигель де Веласко, Санта- Анна де Веласко биләмәләренән торған мәҙәни-тарихи һәйкәл. БНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән һәм Боливияла, Санта-Крус департаментында урынлашҡан. Был тарихи ҡомартҡы үҙенең Европа һәм индеецтар мәҙәниәтенең эклектик үҙенсәлеге менән билдәле. Һәйкәл алты ҡаланан — XVII—XVIII быуаттарҙа Көньяҡ Америкала католицизмды таратыу өсөн иезуиттар тарафынан нигеҙләнгән миссионерлыҡ үҙәктәреннә тора.
XVII быуат аҙағында иезуиттар католик ҡорамдарҙан һәм үҙенсәлекле стилдәге архитектура ҡоролмаларынан торған миссионерлыҡ үҙәктәре төҙөп, бында йәшәгән Көньяҡ Америка индеецтарын шул ваҡыттағы көнбайыш цивилизацияһының мәҙәниәте, иҡтисади, техник ҡаҙаныштары менән таныштырыу аша, католицизмға йәлеп итә. Иезуит миссияларҙың иҡтисади һәм социаль тормошон шундай итеп ойоштора, улар Испан коронаһынан бойондороҡһоҙ һәм иҡтисади үҙ аллы була. Иезуиттар Боливия ситкә һөрөлгәс, уларҙың миссиялары нигеҙләгән ҡалаларҙың ҙур өлөшө емерелеп, харабаға әйләнә. Чикитос департаментындағы иезуит миссияһының ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән алты ҡалаһы бөгөнгә тиклем үҙгәрешһеҙ тиерлек һаҡланғанлығы менән билдәле. XX быуаттың икенсе яртыһында ҡалаларҙа реставрация башлана. Боливия хөкүмәте Чикитостағы иезуит миссияларын туристарҙы йәлеп итеү өсөн ҡуллана, һәйкәл территорияһында халыҡ-ара музыка фестивалдәре һәм башҡа мәҙәни саралар үткәрә.
Тарихы
XVI быуатта, испан хакимлығы осоронда, францискан, доминикансы, иезуит монах ордены католик миссионерҙары Көньяҡ Америкаға индеецтар араһында христиан динен таратыу өсөн килә. Хәҙерге Боливия территорияһында йәшәүсе кечуа һәм аймара индеецтар ҡәбиләләре католицизмға сағыштырмаса тиҙ индерелә һәм католик миссионерҙар үҙҙәренең тырышлығын илдең эсенәрәк йүнәлтә. Чикитос провинцияһы францискан һәм иезуит миссионерҙары үҙәктәренең береһе була. Францискандар — чиригуано, иезуиттар мохо һәм чикито индеецтары араһында эш алып бара. Миссионерҙар күсмән индеецтарҙың балаларын, уларға испан телен һәм христианлыҡты өйрәтер өсөн, ҙур общиналарға йыйып, нәсихәттең үҙенсәлекле алымдарын ҡуллана. Бик йыш Европа мәҙәни ҡиммәттәрен көсләп тағыпға тырышыуға ҡарамаҫтан, миссионерҙар индеецтарҙың тормошо өсөн ғәҙәти булған ғәмәлдәрҙе, йолаларҙы һаҡларға тырыша. 1566 йылда иезуиттар төркөмө испан короле Филипп II миссионерҙар эшмәкәрлеге менән Перу вице-корллеге территорияһында шөғөлләнеүгә рөхсәт ала. 1569 йылда иезуиттар тәүге тапҡыр Лимаға килә һәм 1572 йылда хәҙерге Боливия территорияһына етә. Тәүге мәлдәрҙә уларға ил эсендә миссионерлыҡ үҙәктәре ойошторорғарөхсәт ителмәй, шуға күрә сик буйына төҙөлгән Ла-Пас, Потоси һәм Ла-Плата (бөгөн — Сукре) ҡалаларында сиркәүҙәр һәм мәктәптәр төҙөй башлай. 1587 йылда беренсе иезуиттар килеп, Сан-Хосе-де-Чикитос биләмәһен ойоштора. XVIII быуат уртаһына Чикуатос провинцияһында миссия сәскә ата. 22 биләмә ойошторла, уларҙа яҡынса 45 миссионер һәм католикка әйләндерелгән 60 мең индеец иҫәпләнә.
Миссиялар өс этапта ойошторола: беренсе этапта Сан-Хавьер (1691 йыл), Сан-Рафаэль (1696 йыл), Сан-Хосе-де-Чикитас (1698 йыл), Сан-Хуан Батиста (1699 йыл) миссиялары ойошторола. 1701—1714 йылдарҙа Ипсния тәхете өсөн көрәш Көньяҡ Америкаға миссияға килергә теләүселерҙең һанын ҡырҡа кәметә, шуға күрә миссиялар һиҙелерлек етди ауырлыҡ кисерә. Был осорҙа Боливияла яңы миссиялар төҙөлмәй. 1721 йылда Сан-Мигель ойошторола. Өсөнсө этап 1748 йылда Сан-Игнасио Сан-Игнасио де Веласко миссиялары төҙөлгәндән һуң башлана. 1754 йылда иезуиттар Сантьяго-де-Чикитасҡа нигеҙ һала. 1755 йылда Санта-Анна һәм һуңғы Санто-Корасон миссияһы 1760 йылда һалына. Чикитас провинцияһы арауыҡ пункты була, шуға күрә Боливиялағы миссионер үҙәктәре яйлап парагвай йылғаһы яғына күсенә.
1750 йылда Риу-Гранди-ду-Сул йылғаһы эргәһендәге ерҙәрҙең Португалияға бирелеүе гуарани индеецтарының ихтилалына килтерә. Иезуиттар ихтилал яҡлы булғанлыҡтан, 1758 йылда улар Португалия короленә ҡаршы заговорҙа ғәйепләнә. Уларҙың барыһы ла Португалия территорияһынан сығарыла. 1767 йылдың 27 февралендә испан короле Карл III иезуиттарҙы Испания колонияларынан сығарыу тураһында указға ҡул ҡуя. Шулай уҡ иезуиттар 1767 йылдың сентябрендә Чикитас провинцияһынан да китергә китергә тейеш була. Санта-Крус-де-ла-Сьерра ҡалаһы архиепискобы барлыҡ миссияларҙы мәхәлләләргә әйләндереп, мәхәллә руханиҙарына тапшыра. Мәхәллә руханиҙары урындағы индеецтар телдәрен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен насар белгәнлектән, яйлап миссиялар эше һүнеп ҡала. 19-сы быуат уртаһында иезуиттар тарафынан нигеҙләнгән ҡалалар халҡы составын үҙгәртә һәм уларҙа, нигеҙҙә, ситтән килгән метистар күпселекте тәшкил итә. Быуат һуңында Боливиялағы иҡтисади хәл-торош миссияларҙа йәшәүселәрҙе илдең икенсе биләмәләренә күсенергә мәжбүр итә һәм улар һиҙелерлек бушап ҡала. 1931 йылда миссиялар менән дини идаралыҡ францискандарға тапшырыла. 1972 йылда иезуит Ганс Рота миссияларҙың сиркәүҙәрен һәм колониаль биналарын тергеҙеү эшен киң ҡолас менән башлай һәм был эш XXI быуат башына тиклем дауам итә. 1990 йылда иезуиттарҙың алты миссияһы Европа христивн мәҙәниәте архитектураһы һәм урындағы индеецтар мәҙәниәте ҡатнашмаһының тарихи һәйкәле булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән европа берләшмәһе миссияһынан алты ҡалаһының иезуит чикитос христиан дини мәҙәниәттәр һәм урындағы индеецтар кеүек тарихи архитектура һәйкәлдәре.
Архитектураһы
Ул ваҡытта Боливияла йәшәүсе иезуиттар философ, изге католик Томас Мор тәғлимәтен өйрәнә. Ул үҙенең «Утопии» әҫәрендә Аркадио тип аталған идеаль ҡаланы һүрәтләй, шуға күрә архитектура һәйкәлдәрен төҙөгәндә Томас Морҙың идеяларын тормошҡа ашырырға тырышалар.
Биләмәләрҙе планлаштырыу
Миссияларҙың архитектураһы һәм планына бер төрлөлөк хас. Миссияның уртаһында киң тура мөйөшлө майҙан. Уның бер яғында ҡорам комплексы, икенсе яғында индеецтарҙың йорттары.
Майҙан
Майҙан, төрлө шарттарға бәйле, 124—198 метр була. Ул асыҡ арауыҡ, унда, дини һәм гражданлыҡ маҡсаттары өсөн файҙаланылған бер нисә пальманы иҫәпкә алмағанда, бер үҫемлек юҡ. Майҙан уртаһына тәре ҡуйылған. Уның тирәләй, квадрат мөйөштәренә дүрт часовня урынлаштырылып, католик байрамдар мәлендә дини прицессиялар өсөн файҙаланылған.
Биналар
Индеецтар йорто оҙонса формала була һәм тө майҙандан өс йүнәлештә параллель рәүештә ултыра. Йорт стеналары 2 метрлыҡ, ҡалынлығы 60 сантиметр булған 6×4 күләмендәге ҙур бүлмәнән тора. Ул ҡамыштан йәки ағастан эшләнә һәм 5 метр бейеклеккә етә. Ике ҡатлы ишектәр асыҡ галереяға сыға һәм елдән һаҡлай.
Сиркәүҙәр
Башланғыс биләмәне ойошторғандан һуң, иезуиттар шунда уҡ сиркәү төҙөй башлай. Тәүге мәлдә ул белем биреү, мәҙәни, иҡтисади һәм административ ңҙәк булып тора. Сиркәүҙәрҙең архитекторы — иезуит Мартин Шмид. Ул Христиан архитектураһы менән урындағы тражицион мәҙәни элементтарҙы ҡушып, үҙенсәлекле стиль булдыра һәм уны бөгөн «метисатар бароккоһы» тип атайҙар. Ҡорамға ингән ишек башына Шмид латин һәм испан телдәрендә: «DOMUS DEI ET Porta Coeli» и «CASA DE DIOS Y Puerta Del Cielo» («Аллаһ йорто һәм йыһан ҡапҡаһы») тигән яҙыуҙар ҡуя. Сиркәүҙәр 1745—1775 йылдарҙа төҙөлә.
1960 йылда архитектор Ганс Рот миссияларҙың архитектура һөйкәлдәрен тергеҙә башлай. Индеецтарҙың йөҙҙәрсә йорто тергеҙелә, сиркәүҙәр, мәктәптәр яңыртыла. Шулай уҡ ул музей аса, биналар төҙөлөшөнөң үҙенсәлекле ысулдарын өйрәнә, Чикитоста иезуит миссияларының мәҙәи-тарихи һәйкәлдәрен хеҙмәтләндереү өсөн оҫтаханалар аса.
Иҡтисады
Миссияла йәшәүселәр ер эшкәртеү менән шөғөлләнә, кукуруз, юкка, какао һәм дөгө үҫтерә. Шулай уҡ улар балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнә. Иезуиттар индеецтарҙы малсылыҡҡа һәм төрлө һөнәрҙәргә өйрәтә. Чикито индеецтары араһында иезуиттар миссиялары игенселек, малсылыҡ һәм сәнәғәттең мөһим үҫеше үҙәге була.
Музыка
Индеецтарҙы католиктарға әйләндереүҙә музыка ҙур роль уйнай. Индеецтарҙың музыкаға һәләтен һәм уларҙың музыка менән шөғөлләнергә теләген күреп, иезуиттар Рим Католик сиркәүенең музыкаль мираҫын өйрәнеү мөмкинлеген бирә, миссияларҙа сиркәү хорҙары ойоштора. Был индеецтарҙы катехизациялауҙа беренсе аҙым була. Миссияларҙа композиторҙар, итальян бароккоһы йүнәлеше вәкилдәре Иоганн Меснер, Доменико Зиполи, Мартин Шмид эшләй. Улар миссияларҙа барокко операһы һәм скрипка, флейта, орган эшләүҙе ойоштора.
Бөгөн
Сан-Рафаэль, Сан-Мигель, Сан-Игнасио ҡалалары бөгөн дә бар. Уларҙа муниципалитет эшләй. Халыҡтың күпселеге католик. Иезуит миссияһы тергеҙелгәндән һуң туристар ағымы арта, шуға күрә миссияһы һаны яйлап арта бара, уларҙың ҡайһы берҙәрендә халыҡ һаны ике тапҡырға күбәйә. 2009 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Сан-Хавьер, Сан-Хосе һәм Консенсьон халҡы бергә 10 мең кеше тәшкил итә. Сан-Игнасиола — 26000 кеше. Икенсе яҡтан, Санта-Аннала халыҡ һаны бер нисә йөҙ иҫәпләнә. Ҡала халҡы, нигеҙҙә, метистар, индеецтар милли ауылдарҙа йәшәй. Һәр йыл миссияларҙа музыкаль фестивалдәр һәм концерттар үткәрелә. Бында 1996 йылдан алып ике йыл һайын «Musica Renacentista у Americana Barroca» фестивале уҙғарыла.
«Миссия» фильмы
«Миссия» фильмында XVII быуатта иезуиттар миссияһын ойоштороуҙың тәүге йылдарының күпселек элементтарын, Боливиянан иезуиттарҙы ҡыуыу ваҡиғаларын күрергә мөмкин.
Сәләбиҙәр (Бәрдә)
Сәләбиҙәр (Чалабилар, Çələbilər) - Әзербайжан Республикаһының Бәрдә районы Утыҙикеләр (Otuzikilər) административ-берәмегенең ауылы.
Тарихы
Ҡарабах тигеҙлегендә урынлашҡан. Сәләбиҙәр Әзербайжанға XVI быуаттың икенсе яртыһында Кесе Азиянан күсеп килгән. Һажи Ҡараман, Сәләбиҙәрҙең атаҡлы бер юлбашсыһы, XVI-XVII быуаттарҙа Жәбраил территорияһына күсеп килә, башта Нифталиҙар менән Нусус ауылдары араһында урын һайлай, һуңынан Сәләбиҙәр ауылына урынлаша. Һажи Ҡараман шунда ерләнә, ә төрбәһе изгеләштерелә.
Сәләбиҙәр ауылында мәсет һижри 1088 йылда (милади 1678 йыл) Мөхәммәд ибн Һажи Ҡараман Әхмәтле тарафынан төҙөлә. Ғүмеренең аҙағына тиклем ул был ауылда аҡһаҡал, изге эштәр ҡылыусыһы, мохтаждарҙы һыйындырыусы булған ..
Сәләби келәме
Ҡарабахтағы ошо төбәктең боронғо өбөрөлө келәмдәрен "Сәләби"тип атайҙар. Дөрөҫөндә, һатып алыусылар һәм келәм менән сауҙа итеүселәр тарафынан боҙолоп, Европала "Челабирт" ("Chelabirt") булараҡ билдәлелек алған. Был келәмдең тәүләп барлыҡҡа килгән урыны Бәрҙәнән көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан Сәләбиҙәр ауылы булған. Низами Гәнжәүиҙең (1141-1209) «Шәрәф-намә» поэмаһында Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең Бәрдәгә килеүен һүрәтләгәндә  «Сәләби» тигән келәм һуҡҡан ауыл кешеләре тураһында яҙа. Сәләбиҙәр ауылындағы оҫталар келәмдең структураһын, составын   камиллаштыра бара. һуңғараҡ был келәмдәр Таулы Ҡарабахта, Аранда, бигерәк тә Ҡаҙаҡ ҡалаһында һәм XIX быуаттың келәм етештергән башҡа урындарында таралып,  төрлө исем аҫтында популярлаша. "Сәләби" келәменең урта ерлеге композицияһы оло бер биҙәктән (гөлдән) йәки бер-бер артлы теҙелгән бер нисә ҙур биҙәктән (гөлдән) тора. Улар, ғәҙәттә, 80-150 см дәүмәлле була. Сәскәләр, ғәҙәттә, 16 таж япраҡлы итеп эшләнгән, әммә һуңғараҡ технологик процесстар үҙгәреү сәбәпле, улар үҙенең тәүге ҡиәфәтен юғалта башлаған, урындағы стиль нигеҙендә уның тышҡы күренешендә үҙгәрештәр булған. Баҡыла Бибиһәйбәт мәсетендә һаҡланған  XVIII быуат келәме өсөн дә шундай уҡ аңлатма һәм аналогия лә хас. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, урта өлөштә ҙур бер биҙәк ситтәрәк бер нисә ҙур биҙәк төшөрөлгәненән матурыраҡ күренә. Бының шулай икәнен Лондондағы Виктория һәм Альберт музейында һаҡланған XIX быуатҡа ҡараған келәм өлгөһөндә күрергә мөмкин
Суфиян
Суфиян— башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Суфиян — «суфый», «тыйнаҡлы», «тотанаҡлы» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Суфиян Шәмсетдин улы Поварисов (29 август 1924 йыл — 3 июль 2016 йыл) — яҙыусы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2011), Башҡортостан Республикаһының (1992) һәм Татарстан Республикаһының (2004) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре (1997). Фәтих Кәрим (1984) һәм Ғәлимйән Ибраһимов (1998) исемендәге премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), 3‑сө дәрәжә Дан (1948) ордендары кавалеры.
Фамилиялар
Суфиянов Суфый Хажи улы (29 декабрь 1914, Айһай-Мөрсәләй ауылы, Ырымбур губернаһы — 24 ғинуар 1999, Айһай-Мөрсәләй ауылы, Күгәрсен районы, Башҡортостан Республикаһы) — 79‑сы гвардия уҡсылар полкы рота командиры (26‑сы уҡсылар дивизияһы, 11‑се гвардия армияһы, 3-сө Белоруссия фронты), Советтар Союзы Геройы (1945).
Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы әҙәби псевдонимы Әбүс (27 декабрь 1904 йыл — 10 ғинуар 1974 йыл) — башҡорт журналисы, шағир. Сәйәси золом ҡорбаны.
Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы (1 июль 1930 йыл — 19 октябрь 2001 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа Әлшәй районының «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1963).
Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы (1949—?) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Суфиянов Әһлиулла Ғибәт улы (25 февраль 1927 йыл — 5 февраль 2009 йыл) — сәнәғәт алдынғыһы, 1952—1964 йылдарҙа Ҡаҙағстандағы Зыряновск ҡурғаш комбинатының проходчиктар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).
Железный Исток
Железный Исток — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3480 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тавричанка (Әлшәй районы)
Тавричанка (Тавричанка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 635 кеше. Почта индексы — 452116, ОКАТО коды — 80202837001.
Осиновка (Салауат районы)
Осиновка ауылына (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — Осиповка) 1876 йылда Өфө губернияһы Златоуст өйәҙенең төрлө волостары һәм Вятка губернияһы крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалынған. Иҙелбай ауылы башҡорттары менән килешеү нигеҙендә Айыр йылғаһының уң ярында, Мырҙалар волосы үҙәге Арҡауылдан 10 саҡрымда 23 хужалыҡ урынлаша.
«… үҙ хужалыҡтары өсөн йәшелсә баҡсалары бар. Йорттарына башҡорт урманы утынын яғалар. Йорт малдарын үҙҡулланыуға тоталар, малдары — урындағы тоҡомдан. Ҡайһы берәүҙәр Иҙелбайға көтөүгә тапшыра. Көтөүлек Айыр йылғаһы буйындағы уйһыулыҡта, һыу эсерергә уңайлы. Ауылда 3 тимерлек бар. Көнкүрештә — ҡортсолоҡ, һунарсылыҡ; һәйбәт йылдарҙа бал һатыуҙан 500—600 һум табыш алалар».