cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маннанова Флора Фәтих ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Әүҙем фәнни тикшеренеүҙәр үткәрә. Уның фәнни эшмәкәрлеге балаларҙа теш‑яңаҡ деформацияларын һәм аномалияларын иртә диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалауға, ортопедик һәм ортодонтик технологиялар ҡулланып стоматологик ауырыуҙарҙы дауалау һәм реабилитациялау ысулдарын камиллаштырыуға арналған. 1996 йылда ул Мәскәүҙә «Ранняя диагностика, профилактика и морфофункциональная коррекция зубочелюстных аномалий и деформаций у детей при недоразвитии нижней челюсти» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 190 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография, 3 уҡыу әсбабы авторы, 17 уйлап табыуға патент, 18 рационализаторлыҡ тәҡдиме танытмаһы эйәһе, 22 методик тәҡдимдәр баҫтырып сығарған. Флора Фәтих ҡыҙы Маннанова ортопедик стоматология буйынса 6 дәреслек, шул иҫәптән Рәсәйҙә теш техниктарын уҡытыу өсөн 2 дәреслек авторҙашы. Уның етәкселегендә 1 докторлыҡ һәм 11 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған.
Ропча (Весляна ҡушылдығы)
Ропча  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 136 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мәмлиев Айрат Хәбиб улы
Биографияһы
Мәмлиев Айрат Хәбиб улы 1940 йылдың 6 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Ҡулына диплом алғандан һуң Органик химия институтында хеҙмәт юлын башлай. 1978 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы физика һәм математика бүлегендә ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1980 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1994 йылдан Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтында ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1999—2013 йылдарҙа лаборатория мөдире булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Мәмлиев Айрат Хәбиб улы молекулаларҙың төҙөлөшөн, физик һәм динамик үҙенсәлектәрен тикшерә, был маҡсатта микротулҡынлы спектроскопия ысулын ҡуллана. Ул күп органик берләшмәләрҙең геометрик параметрҙарын, диполь моменттарын, квадруполь тәьҫир итешеү һәм үҙәктән ситкә ҡыуылған боҙолоу константаларын билдәләй; йомшаҡ молекулаларҙы төҙөгән өлөшсәләрҙең динамикаһын өйрәнә, биш быуындан торған циклдарҙағы псевдоәйләнеү хәрәкәтенә тап килгән моделде таба. Ул йөҙҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Варм-Шепыль-Муч
Варм-Шепыль-Муч — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нарынбай
Нарынбай (Нарынбай) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачевтың полковнигы.
Биографияһы
1773 йылда Крәҫтиәндәр һуғышы башланғанға тиклем Нарынбай Яйыҡ казак полкында хәрби хеҙмәттә була. 1770 йылдың башында Орск ҡәлғәһендә хеҙмәт итә. 1773 йылдың көҙөндә ихтилалға ҡушыла. Е. И. Пугачев уны отряды менән Орск ҡәлғәһен яулап алыуға ебәрә. Ихтилалға ҡушылғанға тиклем үк Ҡасим атаман менән һөйләшеүҙәр алып бара, Яйыҡ казактарының башҡорттарҙан һәм татарҙарҙан торған өлөшөндә Пугачевтың манифестарын тарата. Ҡәлғәлә генерал-майор С. К. Станиславский командалыҡ иткән һәм 2 меңгә яҡын кешенән торған хөкүмәт командаһы булғанға күрә, башҡорттарҙы ихталалға ылыҡтырыуға өлгәшә алмай. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ, тип иҫәпләнелә.
Әммә Нарынбай исеменең башҡорттар араһында бик һирәк осрауын иҫәпкә алһаҡ, бер фаразға туҡталырға мөмкин: тарихта Нарынбай Ҡыуатов (1745—1830) исемле мулла булыуы билдәле. Крәҫтиәндәр һуғышы башланған йылда уға 28 йәш була. Ул рус һәм фарсы телдәрен белгән алдынғы ҡарашлы мулла булараҡ таныла. Уның атаһы 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан өсөн аманат итеп алына. Нарынбайҙың улы Мөхәмәтбаҡый (1815—?) — хорунжий, йәғни хәрби хеҙмәткә ҡағылышлы шәхес.
Франсуа Кенэ
Франсуа́ Кенэ́ (Кене, Кёне́, Кёнэ́; François Quesnay; 4 июнь 1691 йыл, Мер — 16 декабрь 1774 йыл, Версаль ҡалаһы) — Франция ғалимы, иҡтисадсы, Физиократия мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Париж фәндәр академияһы (1751; associé libre), Лондон король йәмғиәте ағзаһы (1752).
Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған 12 йәшендә уны баҡса эшсеһе уҡырға һәм яҙырға өйрәткән. Шунан уны ауыл сиркәүендәге кюрела, күрше ҡалалағы башланғыс мәктәптә уҡыған. 17 йәштә ул Парижға китә, бер нисә йыл гравёр ярҙамсыһы булып эшләй һәм уҡый. 1710 йылда Кенэ медицина факультетында уҡый башлай.
1718 йылда ул Парижда бай бакалея кибете хужаһы ҡыҙына өйләнә, хирург дәрәжәһен ала һәм Мант-ла-Жоли ҡалаһы дауаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә. Ҡала аристократияһы унда дауалана; улар ярҙамы менән Кенэ үҙенең тәүге хеҙмәтен баҫтырып сығара: «Observations sur les effets de la saignée» (Ҡан ағыҙыуҙың эҙемтәләре) (1729—1730). Был хеҙмәттә ул король һарайында ҙур абруйы булған табип Сильваны тәнҡитләп сыға.
1734 йылда герцог Вильруа ике балаһы менән тол ҡалған Кенэға Парижда үҙ өйөндә табип вазифаһын тәҡдим итә.
1737 йылда Кенэ профессор дәрәжәһен ала һәм Париж хирургия академияһының даими секретары итеп тәғәйенләнә.Был вазифала ул хирургтар цехының «факультет»ҡа ҡаршы көрәшендә ҡатнаша .Ул осорҙа рәсми медицина хирургтарға терапия менән шөғөлләнеүҙе тыя. Бынан тыш ул төрлө темаларға хеҙмәттәр яҙа (медицина этикаһына арналған тракта, теория менән табип практикаһы нисбәте).
Король фавориткаһы мадам де Помпадурҙың табибы булараҡ (1749 йылдан), ул король һарайына саҡырыла һәм 1752 йылда Франция короле Людовик XV-нең лейб-медигы итеп тәғәйенләнә. Уның салонына төрлө сәйәси партияға ҡараған кешеләр йөрөй— Д'Аламбер, Дени Дидро, Шарль Пино Дюкло, Жан Франсуа Мармонтель, Бюффон, Гельвеций, маркиз Мирабо (Өлкәне), Андре Морелле, Тюрго (һуңғы өсөһө Кенэның бик мөһим уҡыусылары була); 1766 йылда унда инглиз ғалимы, политэкономист Адам Смит булып китә.
Экономика буйынса тикшеренеүҙәрен Кенэ бик олоғайғас ҡына башлай. Уның икмәккә хаҡтар һәм һалымға бағышланған тәүге мәҡәләләре Дидроның «Энциклопедия»һында 1756 йылда «Fermiers» һә «Grains» рубрикаһында баҫылып сыға.
1758 йылда ул үҙ аңлатмалары менән «Экономик таблица» баҫтыра, 1766 йыладан редакторы Пьер Самюэль Дюпон де Немур булған «Journal de l’Agriculture, du Commerce et des Finances» менән хеҙмәттәшлек итә башлай. Был журналда һәм тағы физиократтарҙың «Éphémérides du citoyen» тигән тағы бер журналында (Николя Бодо нигеҙ һалған), Кенэнең иң мәһим мәҡәләләре донъя күрә : «Dialogues sur les travaux des Artisans» (Оҫталар ижады тураһында диалогтар), «Observations sur l’intérêt de l’argent» (Аҡса тураһында), «l’Analyse du gouvernement des Incas du Pérou» (Перу инктары хөкүмәте анализы), «Le despotisme de la Chine»(Ҡытай деспотизмы). Дюпон де Немур 1767—1768 йылдарҙа Кенэның хеҙмәттәрен «Physiocratie» тигән дөйөм исем аҫтында баҫтырып сығара. Бынан һуң Кенэ яҡлылар «физиократтар» тигән исем ала.
Үҙенең 1767 йылда яҙылған «Ҡытай деспотизмы» (Le Despotisme de la Chine) тигән хеҙмәтендә Кенэ Ҡытай сәйәсәтен һәм йәмғиәтен һүрәтләһә лә, был илдәге ысынбарлыҡты күрһәтмәй, ә көнсығыш деспотизмы йәмғиәткә файҙалы тигән үҙ фекерҙәрен яҙа. Ул Ҡытайҙа дәүләт е «тәбиғи закондар» нигеҙендә идара ителә икән тип уйлай .Кенэның Ҡытай тураһында яҙмаларына нигеҙләнеп, Laissez-faire (отпусти ситуацию) терминының киң таралыуына Венсан де Гурнэ булышлыҡ иткән тиҙәр. Николя Бодо конфуцианлыҡ тәғлимәтенә бирелгән Кенэның уҡыусыһы, уҡытыусыһын Европа «Конфуцийы» тип атай.
1773 йылда Кенэ үҙенең һуңғы хеҙмәтен сығара: «Recherches Philosophiques sur l’Evidence des Vérité s Geometriques», унда ул түңәрәктең квадратураһын табырға тырыша. Уҡыусылары Кенэның зиһене насарайғанын аңлай. Кенэ һарайҙағы табип вазифаһынан да бушатыла. Оҙаҡлаймай ул уҡыусыһы Тюргоның беренсе министр итеп тәғәйенләнеүен күреп шатлана;ләкин ул Тюргоның вазифаһынан ҡыуылыуын күреп өлгөрмәй, үлеп китә. Шулай итеп, физиократтар абсолют власть ярҙамында «йәмғиәтте ойоштороуҙың тәбиғи закондарын» тормошҡа ашырып булмағанын аңлай.
Төп идеялары
Кенэ фекеренсә, донъяла Хоҙай тарафынан кеше файҙаһына булдырылған закондар хаким итә; тик ысынбарлыҡ тәбиғи һәм изге тәртип принциптары менән ниндәйҙер ҡапма-ҡаршылыҡта йәшәй. Был етешһеҙлекте Кенэ ирекле ихтыярҙы аҡыллы файҙаланмау һәм йәмғиәттә ике ихтыяж бәрелеш менән аңлата: тик шәхси нәмә (ләззәт алырға һәм ғазаптарҙан ҡасырға теләү) һәм аҡыл менән аңлап була торған (ул кешене үҙ-үҙең адындағы бурыстарҙан һәм үҙеңдең теләктәреңдән тыш тағы башҡа кешеләр алдында һәм Хоҙай алдында бурыстарың бар тип өйрәтә) араһындағы бәрелеш.
Тулы ирекле эшмәкәрлек булғанда аҡыл менән аңлап булған ихтыяж өҫтөнлөк ала, һәм бөтә йәмғиәт бәхетле була. Позитив хоҡуҡ (дәүләт булдырған хоҡуҡ) иң тәүҙә тәүге һәм иң мөһим законды — һәр кемдең иреккә хоҡуғын һәм үҙ мөлкәте менән бер сикләүһеҙ файҙалана алыу хоҡуғын танырға тейеш. Төрлө әйберҙәр менән файҙаланыуҙа тигеҙһеҙлектең килеп сығыу тарихын онотоп, Кенэ кешенең үҙ мөлкәте менән үҙе теләгәнсә файҙаланыу хоҡуғы бар тип иҫәпләй, сөнки ул —уның хеҙмәте һөҙөмтәһе.
Һәр кем йәшәргә хоҡуҡлы һәм йәмғиәттән хеҙмәткә (эшләргә) мөмкинлек талап итергә хоҡуҡлы; тие йәмғиәт уға йәшәр өсөн бик аҙ ғына әйбер бирергә бурыслы.Ҡалғанын ул үҙе нисек һәм ҡайҙа булыра ал, шулай табырға тейеш; тигеҙһеҙлек донъялағы хәлдәрҙән килеп сыға, Хоҙай тарайынан дөйөм гармонияны һаҡлау өсөн булдырылған һәм кешеләрҙең нимәнелер үҙенә ала алыу һәләтендәге айырмаға бәйле.
Дәүләт башында, Кенэ фекеренсә, абсолют (сикләнмәгән) власть торорға тейеш, ул ғына аҡыллы ихтыяжды ирекле үтәүгә нигеҙләнгән тәртипте тотоп һәм һаҡлап тора ала;тик сикләнмәгән монарх ҡына шәхси ихтыяждан азат, ул ғына халыҡҡа тәбиғи закондарҙы танып белергә ярҙам итә ала, ул ғына иң юғары жрец була ала. Йәмғиәт ойошмаһы нигеҙендә Кенэ өс синыф күрә: етештереүсе синыф (ер эшкәртеүселәр, башҡа синыфтарҙы үҙ иҫәбенә йәшәтеүсе, саф табыш биреүсе синыф); бер яңы нимә лә етештермәй торған файҙаһыҙ синыф, ул беренсе синыф тапҡанды төрлө ихтыяждарҙы үтәргә яраҡлы икенсе формаға әйләндереп эшкәртеүсе синыф; милек эйәләре, был синыф бер нимә лә булдырмай һәм эшкәртмәй, тик саф табыш менән файҙалана.
Кенэның фекере тик ерҙән алынған саф табыш тирәһендә генә урала. Ул ерҙең 4/7 милек эйәләренә, 1/7 сиркәүгә һәм 2/7 дәүләткә биреү дөрөҫ тип иҫәпләгән. Милек эйәләре йәшәүен ул рухи мәҙәнәиәт һәм дәүләт менән идара итеү өсөн ирекле һәм бер ним менән шөғөлләнмәгән көстәр кәрәк булыуы менән аңлатҡан. А. Смит һәм уның юлынан барыусыларға Кенэ системаһы бик көслө тәьҫир яһай.
Криницберг
Криницберг (Crinitzberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2201 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,82 км2. Диңгеҙ кимәленән 425–610 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8147 һәм автомобиль коды Z.
Округ суды бинаһы (Таганрог)
Округ суды бинаһы — Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге боронғо өс ҡатлы йорт. Таганрогтың архитектура һәйкәлдәрена ҡарай. Хәҙерге ваҡытта бинала Таганрог металлургия колледжы урынлашҡан.
Тарихы
Округ суды бинаһы (Джурич йорто) Добролюбов тыҡырығы (Добролюбов ., 9-11) һәм Петровск урамы мөйөшөндә ултыра. XIX быуаттың икенсе яртыһына ҡараған архитектура һәйкәле. 1860 йылдарҙа буласаҡ ҡала башлығы сауҙагәр. Н. Т. Джурич үҙ аҡсаһына Петровск урамы, 12 адресы буйынса өс ҡатлы бина төҙөй башлай. Бинаға ҡыҙыҡһыныуын юғалтҡас, ул уны, төҙөлөп бөтмәгән килеш, Округ судына һата. Заманында бина Таганрогта беренсе өс ҡатлы йорт була.
Округ суды 1869 йылдың 30 апрелендә асыла. Судьялар Дон ғәскәрҙәре өлкәләре өйәҙҙәрендә йәшәүселәрҙең граждан һәм енәйәт эштәре менән шөғөлләнә. Суд составына рәйес, тәфтишселәр һәм урындағы халыҡ араһында абруй ҡаҙанған кешеләр араһынан ҡала Думаһы ултырыштарында йәрәбә буйынса һайланған присяжныйҙар инә.
1920 йылда бында, Хеҙмәт һарайы була, һуңынан унда хеҙмәт биржаһы урынлаша, 1936 −1938 йылдарҙа — әҙерлек училищеһы. 1939—1941 йылдарҙа бында уҡытыусылар институты эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы тамаланғандан һуң һәм бөгөнгә тиклем бинаны металлургия техникумы (хәҙер колледж) биләй.
Архитектура үҙенсәлектәре
Проект авторы — архитекторы А. Загоскин. Йорттоң фасады бай итеп биҙәлгән. Таганрог халҡы бинаны ҡайһы бер ваҡыт «бәләкәйләтелгән Ҡышҡы һарай» тип атай. Тыҡырыҡҡа сығыусы төп фасадты колонналар һәм сығынтылар биҙәй. Бинаның өҫкө өлөшөнә сәғәт ҡуйылған була, хәҙер унда Металлургия колледжының эмблемаһы урын алған (ТМК).
Йорт хәҙерге көнгә тиклем суд эшмәкәрлеге элементтарын һаҡлай. Оҫтаханалар урынлашҡан өлөшөндә диуарҙар ҡалын һәм үтеү урындары тар ғына. Боронғо баҫҡыс суйындан ҡойоп яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Ныҡ ғәйепле тотҡондар өсөн тәғәйенләнгән тар бүлмәләр һаҡлана. Хәҙерге кабинеттарҙың күбеһе XIX быуатта тотҡондарҙы күҙәтеү өсөн камералар менән йыһазландырылған була, шулай уҡ ошо маҡсатта эшләнгән тар тәҙрәләр оҫтаханаларҙың һәм бүлмәләрҙең ишектәрендә әле лә һаҡлана.
Васасуля
Васасуля — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 267 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы
Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы  (1 ғинуар 1968 йыл) — башҡорт шағиры. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Биографияһы
Айһылыу Рәжәп ҡыҙы Ғарифуллина 1968 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Мәһәҙей ауылында тыуған. Ул — туғыҙ балалы ишле ғаиләлә етенсе бала була.
Башланғыс белемде тыуған ауылындағы мәктәптә ала. Байназар урта мәктәбен тамамлағас, Белорет һөнәрселек училищеһендә тегенсе һөнәрен үҙләштерә. Артабан Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡый. Ундағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә.
Университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын тыуған районының Ҡолғана ауыл мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы булып башлай. Ун йылдан ашыу мәғәриф өлкәһендә эшләй. 2002 йылдан Бөрйән районы «Таң» гәзитендә бүлек мөдире.
«Гөрләүек», «Йондоҙ асам» шиғыр китаптары авторы. «Баҙал» ижади төркөмгә етәкселек итә. Әҙәбиәт өлкәһендә 80-се йылдарҙан. Үҙенең шиғриәте менән халҡы күңелендә ныҡлы урын биләгән инде. 2000 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Айһылыуҙың шиғырҙары дөйөм йыйынтыҡтарҙа донъя күрҙе, республика матбуғатында даими баҫылып тора.
Шағир хаҡында
«Айһылыу Ғарифуллинаның шиғриәтендә һәр поэтик образ йәнле күренеш, тәрән мәғәнәгә эйә. Тап ошо мәғәнәүи бәйләнеш шағирәнең поэтик донъяһының фекер даирәһен күҙ алдына баҫтыра. Был киңлектә һәр бер сыңдың үҙ моңо, үҙ ағышы бар. Тик ҡабатланмаҫ үҙенсәлек кенә быуаттарға һуҙылған бай традициялы башҡорт шиғриәтенә яңылыҡ өҫтәй».Зәки Әлибаев, филалогия фәндәре кандидаты.
«Айһылыу — тәбиғәт балаһы. Тыуып үҫкән Бөрйән районының мәғрүр тауҙары ла, ғорур һынлы ҡарағайҙары ла, аҡ сырайлы ҡайындары ла уның яҙмаларында ҡабатланмаҫ шиғри биҙәккә әүерелә».Гөлназ Ҡотоева, шағирә.
«Айһылыу Ғарифуллинаның мөхәббәт лирикаһы — берсә сабыр, берсә үпкәле, берсә һөйөүгә кинәнгән һөйөклө ҡатындың, наҙлы әсәнең ҡатмарлы һәм яҡты хистәренең сағылышы».Гөлсирә Ғиззәтуллина, яҙыусы.
«БӨЙӨКЛӨК — ЯБАЙЛЫҠТА ! Бөйөктәрҙән берәү әйткән был әйтемде. Хаҡ һүҙҙәр. Айһылыу Ғарифуллинаның шишмә ағышына оҡшап торған, халыҡсан шиғриәте телебеҙҙең ынйы мәрйене булып һибелгән диалекттары менән быға асыҡ дәлил була ала. Уның хис-тойғолары шиғырҙарында айырым бер нескәлек менән,һүҙ менән генә аңлата алмаҫлыҡ эске кисерештәр аша сағылыш таба. Ғүмере буйҙарына тел һағында тороусы беҙҙең остазыбыҙ Самат ағай Ғәбиҙуллиндың изге эшен тоғро дауам итеүсе лә ул Айһылыу! Мин уға шиғриәттә лә,тормошта ла яңы бейеклектәргә ирешеүен, беҙҙе яңы әҫәрҙәре менән ҡыуандырыуын теләйем ! Үҙе әйткәнсә:»…Оло һүҙҙәр әйтер кесе ҡыҙың Булып ҡалам һиңә, Бөрйәнем." Аминь, шулай булһын !" Зөфәр ВӘЛИТ, шағир.
Айһылыу Ғәрифуллинала бик көслө шағирәне таныйым. Уның фәлсәфәүи, лирик шиғырҙары бик оҡшай. Һәр әҫәрен уҡыған һайын үҙеңә бер үҙенсәлекле донъя асаһың. Тел, фекер байлығы уның ижадын йәмләй, сағыу биҙәктәр өҫтәй. Айһылыу бик әҙәпле, баҫалҡы, намыҫлы, иманлы кеше. Шиғриәт асманында уның тағы ла асығыраҡ яныуын, беҙҙе матур әҫәрҙәре менән гел генә һөйөндөрөп тороуын теләйем. Ул — Бөрйәнемдең моңло, талантлы, йырсы, бай күңелле кешеләр төйәге икәнен иҫбат итеүсе матур шәхес!Танзиля Дәүләтбирҙина, шағирә
Ҡабатланмаҫ ижад оҫтаһы, талантлы шәхес менән бергә эшләү бәхетенә эйә беҙҙең редак-ция хеҙмәткәрҙәре. Тура һүҙле, ҡыйыу, бер ерҙә лә баҙап ҡалмаҫ Айһылыу апайҙың хо-лоҡ-фиғеле ижадында көҙгөләй сағыла — уны күптәр үткер ҡәләмле журналист, тос фекер-ле шағирә булараҡ белә. Айһылыу Рәжәп ҡыҙы киң эрудициялы, ҡыҙыҡһыныусан, иғтибарлы һәм ғәйәт ҙур һүҙ байлығына эйә булыуы, шулай уҡ телдең бар нескәлектәрен белеүе, оператив эшләүе менән беҙҙең кеүек йәш журналистарға үрнәк булып тора. Уның кеүек милләт өсөн янып йәшәгән, милли проблемаларҙы күтәргән, әхлаҡ-дин мәсьәләләрен хәл итеү юлд-рын эҙләгән ҡәләм оҫталары барҙа башҡорт матбуғаты киләсәктә лә, үҙ уҡыусыһын юғалтмай, йәшәйәсәк һәм йәмғиәт тормошон мөмкин тиклем ыңғай яҡҡа үҙгәртеүгә тос өлөшөн индерәсәк. Миләүшә Ҡасимова-Мырҙағолова, журналист
Айһылыу Ғарифуллина
БЕҘ — БӨРЙӘНДӘР
Урал батырҙың беҙ тоҡомонан, Шүлгән батшаһының иленән, Төпкөлдәрҙә ҡурай моңон Аҡбуҙаттың тояҡ еленән.
Аҡыҡ ҡаштай гүзәл күлдәремдә Вальс әйләнә һомғол ҡамыштар, Башҡорт көйөн көйләп, шишмәләрем Ағиҙелкәй менән ҡауыша.
Болоттарға морон төртә тауҙар, Ҡайтауаздар шаңдай ҡаяла, Ҡайындарҙың сулпыларын тартып, Урынһыҙға елдәр шаяра.
Бал еҫтәре аңҡый болондарҙан, Ҡымыҙ еҫе әкрен иҫертә. Сал тарихтан тыуған бөгөнгөнөң Кендеге бит бында киҫелгән…
Урал батырҙың беҙ тоҡомонан, Беҙ — бөрйәндәр, бергә бер йәндәр. Уйҙа ғына ҡайттым Бөрйәнемә, Үҙем булдым айыу менгәндәй…
Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы
Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы (24 декабрь 1911 йыл — 15 август 2003 йыл) — рәссам. Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1936—1941 һәм 1945—1971 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең художество мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1962). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Рауил Ғатаулла улы Ғүмәров1911 йылда 24 декабрендә Өфөлә тыуған.
Цицерон
Марк Ту́ллий Цицеро́н (Marcus Tullius Cicero; б.э.т.106 йыл,3 ғинуар, Арпинум, Рим республикаһы — б.э.т.43 йыл,7 декабрь, Формии, Рим республикаһы) — Боронғо Рим сәйәсмәне, оратор, философ. Сығышы менән бик затлы ғаиләнән булмаһа ла, ораторлыҡ таланты уға карьера яһарға ярҙам итә: б.э.т. 73 йылда Рим сенатына инә һәм 63 йылда консул булып һайлана. Катилина заговорын асыу һәм тар-мар итеүҙә төп ролде уйнай. Артабан граждандар һуғышы шарттарында ул республика өсөн эҙмә — эҙлекле көрәшә. Боронғо Римдең иң күренекле кешеләренең береһе бер нимә менән сикләнмәгән власҡа ынтылыусы икенсе триумвират ағзалары тарафынан язалана.
Цицерон бай әҙәби мираҫ ҡалдыра, уның күп өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем илеп еткән. Боронғо дәүерҙәрҙә үк уның әҫәрҙәре стиль яғынан өлгө, тип таныла, ә хәҙер б.э.т. I быуаттағы Рим тормошо тураһында мөһим сығанаҡ булып тора. Цицерондың хаттарынан Европала эпистоляр жанр башлана; уның телмәрҙәре, бигерәк тә катилинариялар —был жанрҙың иң күренекле өлгөләре. Цицерон фәлсәфәүи трактаттары аша бөтә боронғо грек философияһын латин телле уҡыусыларға еткерә, һәм улар Боронғо Рим мәҙәниәтендә бик мөһим роль уйнай.
Сығышы
Марк Туллий Цицерон шул уҡ исемде йөрөткән Рим һыбайлыһының өлкән улы була.Һаулығы насар булыуы сәбәпле ул әллә ни ҙур карьера эшләй алмай. Ә уның ҡатыны Гельвия — «яҡшы ғаиләнән сыҡҡан, тәүфиҡлы ҡатын» була. Ҡустыһы— Квинт, Марк Туллий уның менән һәр саҡ аралашып йәшәй, ике туған ҡустыһы — Луций Туллий Цицерон, б.э.т.79 йылда Цицерон менән бергә Көнсығышта була.
Туллийҙар Лацийҙың көньяғындағы Арпино тигән бәләкәй генә ҡала аристократтары (Вольски ерҙәре), ул ҡала кешеләре б.э.т.188 йылдан Рим гражданлығына эйә була. Гай Марий ҙа ул ҡаланан, ул Туллийҙар менән туған тейеш була: Цицерондың олатаһы Гратидияны ала, ә уның ағаһы Марийҙың һеңлеһен ала. Шулай итеп, Гайҙың туғаны Марк Марий Гратидиан— Цицерондың ике туған ағаһы, Цицерондың ике туған апаһы Гратидияны Луций Сергий Катилина ала.
Ҡасандан башлап Туллийҙар Цицерон (Cicero) когноменын йөрөткәндер, билдәһеҙ. Плутарх был исем нут борсағы («горох нут») һүҙенән сыҡҡан тип иҫәпләй, карьераһының башында саҡта Цицеронға дуҫтары исемен берәй матурыраҡ һүҙгә алмаштырырға тәҡдим итә; Марк Туллий бынан баш тарта, ул үҙенең когномены Скавр һәм Катул тигәндән ҡурҡынысыраҡ яңғырай тип иҫәпләй.
Йәш сағы
Буласаҡ ораторға 15 йәш тулғас (б.э.т. 91 й.), ғаилә Римгә күсенә, сөнки аталары малайҙарын уҡымышлы кешеләр итеп күрергә теләй.
Суд ораторы булырға әҙерләнгән Марк грек шағирҙары ижады менән танышҡан, грек әҙәбиәтен өйрәнгән, уны Марк Антони һәм Луций Лициний Красс кеүек билдәле ораторҙар уҡытҡан, Клодий Эзоп һәм Квинт Росций Галл күеке актёрҙар уға дәрес биргән, трибун Публий Сульпицийҙың форумдағы сығыштарын тыңлаған. Ораторға Рим хоҡуғын белергә тейеш була, шуға Цицерон үҙ заманының иң күренекле юристарының береһе Квинт Муций Сцевола Понтификта уҡый. Грек телен бик яҡшы белгән Цицерон грек философияһын өйрәнә, ул эпикурсы Федр Афинский, стоик Диодор Крон һәм яңы академия мәктәбе етәксеһе Филон менән таныш була. Филон Марк Туллийҙы диалектикаға — бәхәс һәм аргументация сәнғәтенә өйрәтә.
Һуңыраҡ башланып киткән Союзниктар менән һуғыш (б.э.т. 91—88 йй.) ваҡытында (Рим граждандары хоҡуғын талап иткән италиктарға ҡаршы) Цицерон Луций Корнелий Сулла ғәскәрендә була. Б.э.т. 89 йылда ул Сулланың Нол янындағы еңеүен күрәҙәләгәнде, консул Гней Помпей Страбондың марс Веттий Скатон (марстар- Италияның төньяғында йәшәгән ырыу) менән осрашыуын күрә. Бынан һуң Марий менән Сулла партиялары араһындағы дошманлыҡ арҡаһында Цицерон «тыныс һәм уйсан тормош алып бара», ул философия, риторика һәм хоҡуҡ ғилемдәрен өйрәнә. Был б.э.т. 82 йылда Сулла яҡлылар еңгәнсе дауам итә; Цицерон һуңғараҡ үҙенең Сулла яҡлы булыуын белдерә.
Оратор карьераһының башы
Цицерондың беҙҙең заманға тиклем һаҡланып ҡалған тәүге, б.э.т. 81 йылда яҙылған телмәре— «Квинкцийҙы яҡлап» («В защиту Квинкция»), маҡсаты— законһыҙ тартып алынған мөлкәтте кире ҡайтарыу булған телмәр ораторға тәүге уңыш алып килә.
« Америйҙан Росцийҙы яҡлап» («В защиту Росция») тигән телмәре менән оратор тағы ла күберәк уңышҡа ирешә, унда Цицеронға дәүләт эштәре тураһында һөйләргә тура килә, сөнки был дәүләттә " ваҡ яңғылышлыҡтарҙы ғәфү итеүҙе генә түгел, енәйәттәрҙе тикшереүҙе лә оноттолар ". Был ябай булмаған эштә ябай Росций провинцияһы кешеһен туғандары үҙ атаһын үлтереүҙә бер ниндәй нигеҙһеҙ ғәйепләй. Ысынында иһә был — Сулла режимы ваҡытында йәмғиәткә йоғонтоһон юғалтҡан боронғо Рим нәҫеле вәкилдәре менән диктатор юғарыға үрләткән түбән ҡатлам кешеләре араһындағы мөлкәт өсөн низағ була. Цицерон Америйға барып килә, был енәйәтте урынында барып тикшерә һәм судтан процесҡа әҙерләнеү өсөн 108 көн һорай.
Росций эше буйынса процесс ваҡытында уҡ Цицерон үҙенең гректарҙан, билдәле Рим риторы Аполлоний Молондан бик күп нимәгә өйрәнгәнен күрһәтә. Цицерондың телмәре оратор сәнғәтенең бөтә ҡағиҙәләрен дә иҫәпкә ала — судта яҡлаусы булып сығыш яһаусының йәш һәм тәжрибәһеҙ булыуына зарлана, судьяларҙы өгөтләй, ғәйепләнеүсе исеменән һөйләй һәм ғәйепләүселәрҙең дәлилдәрен кире ҡаға. Росцийҙы атаһын үлтереүҙә ғәйепләүсе Гай Эруцийҙың һүҙҙәренең ялған булыуын күрһәтеү өсөн Цицерон гректарҙың этопея сәнғәтен ҡуллана, йәки енәйәттә ғәйепләнеүсенең бындай енәйткә бара алмаған кеше булараҡ холоҡ-фиғеле тураһында һөйләй:
Секст Росций үҙ атаһын үлтергән. — «Ул ниндәй кеше? Тәүфиҡһыҙ, ҡәбәхәттәр тарафынан ҡотортолған йәш егетме?» — «Ул ҡырҡты уҙған». — «Улай булғас, был енәйәткә уны тотанаҡһыҙлыҡ, ҙур бурыстары һәм тыйып торғоһоҙ ҡомары эткәндер». Тотанаҡһыҙлыҡта ғәйепләүҙе Эруций кире ҡаға, ул Росций бер ҡасан да күңел асҡан ерҙә йөрөмәгән ти. Уның бер ҡасан да бурысы булмаған. Ҡомар тураһында әйткәндә, ғәйепләүсе үҙе әйткәнсә, һәр ваҡыт ауыл хужалығы менән шөғөлләнеп, ауылда йәшәгән кешенең ниндәй ҡомары булһын? Бындай тормош бит ҡомарҙан бик алыҫ тора һәм үҙ бурыстарыңды аңларға өйрәтә.
Был процеста Цицерон еңеп сыға,һәм оратор халыҡ араһында аристократияға ҡарата оппозицияла торғанлыҡтан бик ҙур популярлыҡ яулай. Ләкин Сулланың үс алыуынан ҡурҡып, Цицерон ике йылға философия менән ораторлыҡ сәнғәтен тәрән өйрәнеү өсөн тигән һылтау менән Афинаға һәм Родос утрауына китә. Бында ул яңынан Молонда уҡый, Цицеронға уның тәьҫире бик көслө була — ошо ваҡыттан алып оратор һүҙ оҫталығының «уртаса» стилен файҙалана. Был стиль азиан (Европа маньеризмының сығанағы) һәм уртаса аттика стилен (Европа классицизмы сығанағы) берләштерә.
Б.э.т. 78 йылда, Сулла үлгәндән һуң, Цицерон Римгә ҡайта. Ул боронғо аристократтар нәҫеленән булған Теренцияға өйләнә (ул 120 мең драхма бирнә алып килә) һәм судта оратор булараҡ сығыштарын дауам итә.
Сәйәси эшмәкәрлеге башы
Б.э.т.75 йылда Цицерон квестор итеп һайлана һәм Рим провинцияһы булған Сицилияға тәғәйенләнә, унан Римдә икмәк етмәгәндә Римгә ашлыҡ ебәреп тора. Ғәҙел һәм намыҫлы булғаны өсөн Сицилия кешеләре уны бик ныҡ хөрмәт итә, ләкин Римдә уның уңыштарын күргән кеше булмай. Плутарх ул Римгә ҡайтҡас, үҙен ҙурларҙар тип өмөт итә.Тик Италияның көньяғындағы Кампанила осратҡан дуҫы унан һуңғы ваҡытта ҡайҙа булғанын һорағас, үҙенең элекке даны бер тамсы ла артмағанды аңлап, күңел төшөнкөлөгөнә бирелә.
Квестура Марк Туллийға сенатор булып китергә мөмкинлек бирә (б.э.т.73 й.). Цицерон бер нисә суд процесында ҡатнаша, сенатта уның урыны нығына,ә б.э.т. 70 йылда эдил вазифаһына тәғәйенләнә.
Б.э.т.70 йылда Цицерон Сицилия пропреторына ҡаршы сығыш яһай. Элек Сулла яҡлы булған Гай Веррес өс йыл эсендә Сицилияны талап, бөлдөрә (б.э.т.73—71йй) һәм бик күп кешеләрҙе язалап өлгөрә
Бик күп нобилдәр (яңы юғары ҡатлам кешеләре), буласаҡ ике консул, билдәле оратор Квинт Гортензий Гортал һәм Веррестың дуҫы Квинт Цецилий Метелл Критский, суд рәйесе претор-десигнат Марк Цецилий Метелл Цицеронға ҡаршы сыға.
Гай Веррес бер нисә тапҡыр шуны һөйләй, … уның артында бик абруйлы кеше тора ти, уға таянып ул провинцияны талай ала, ә аҡсаны ул үҙе өсөн генә йыймай; Сицилияла өс йыл претор булған саҡтағы килемде ул шулай итеп бүлеп ҡуйған: беренсе йылғы килемде үҙ файҙаһына ҡуллана алһа, ул бик риза буласаҡ; икенсе йылдағы килемде ул үҙенең ҡурсалаусылары һәм яҡлаусыларына;өсөнсө, иң күп табыш һәм файҙа килтерәсәк, йылдың килемен ул тотошлайы менән судьялар өсөн һаҡлап ҡуясаҡ.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Аменапркич сиркәүе — Ростов өлкәһе Мясников районы Ҡырым ауылындағы Әрмән апостол сиркәүенә ҡараған ғибәҙәтхана. Сиркәү йорто төбәк мәҙәниәте ҡомартҡыһы.
Цицерон
Сәйәси эшмәкәрлеге башы
Цицерон властың бөтә кимәлендәге коррупция тураһындағы был ауыр эшкә тотона һәм еңеп сыға. Уның был процесс өсөн яҙылған телмәрҙәре бик ҙур сәйәсәи әһәмиәткә эйә була. Ысынында иһә Цицерон сенат олигархияһына ҡаршы сығыш яһай һәм ҙур еңеү яулай: ораторҙың Веррест ғәйебен асып һалған дәлилдәре кире ҡаҡҡыһыҙ була, билдәле Гортензий ғәйепләнеүсене яҡлауҙан баш тарта. Веррес 40 миллион сестерций күләмендә штраф түләргә тейеш була һәм ситкә ҡыуыла.
Цицерон карьера баҫҡысы буйлап юғарыға үрләй: б.э.т. 66 йылға ул претор (судья) итеп һайлана, үҙен был вазифала оҫта, ғәҙел судья итеп күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта ул адвокат эшмәкәрлеген дә алып бара, «Гней Помпейҙы полководец итеп тәғәйенләү тураһында» («О назначении Гнея Помпея полководцем») тигән телмәрен тота, унда Гай Манилийҙың Бөйөк Гней Помпейға Понт батшаһы Митридат VI Евпаторға (Ҡырым, Ҡара диңгеҙ буйында) ҡаршы көрәштә сикләнмәгән власть биреүҙе яҡлай. . Помпей һуғыш алып барғанда сикләнмәгән власҡа әйә була,Көнсығышта Рим эквиттары (аҫыл һөйәк һыбайлылар) һәм сенат мәнфәғәте яҡлана.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Адрес: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Мясников районы, Ҡырым ауылы, Мясникян урамы, 51-се йорт.
Цицерон
Цицерон— консул. Катилина заговоры
Б.э.т. 63 йылда Цицерон консул итеп һайланав. Икенсе консул итеп Гай Антоний Гибридаһайлана.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Тарих
Аменапркич сиркәүе Мясников районы Ҡырым ауылында 1902 йылда төҙөлгән.
Цицерон
Цицерон— консул. Катилина заговоры
Яңы вазифала Цицеронға халыҡ трибуны Публий Сервилий Рулл тәҡдим иткән аграр закон менән шөғөлләнергә тура килә.Цицерон был иң ярлы граждандарға ер бүлеп биреү тураһындағы законопроектҡа ҡаршы сыға. Ул был законопроектҡа ҡаршы өс тапҡыр телмәр тота һәм закон ҡабул ителмәй ҡала. Б.э.т. 63 йылда консул булып һайланмай ҡалған Луций Сергий Катилина 62 йылдағы һайлауҙарға үҙ кандидатураһын тәҡдим итә. Тағы еңелеүҙән ҡурҡып, ул алдан уҡ власты ҡулға төшөрөү уйы менән заговор әҙерләй, Цицерон уны аса. Үҙенең Катилинаға ҡаршы һөйләгән беренсе телмәре менән Цицерон Луций Сергий Катилинаны Римдан Этрурияға ҡасырға мәжбүр итә. Был телмәр ораторлыҡ сәнғәтенең иң юғары өлгөһө тип иҫәпләнә. Ул етәкләгән Сенат Римда тороп ҡалған заговорҙа ҡатнашыусыларҙы ҡулға алырға һәм судһыҙ язаларға ҡарар сығара (Публий Корнелий Лентул Сура, Гай Корнелий Цетег (заговорщик), Луций Статилий, Публий Габиний Капитон һәм Марк Цепарий). Юлий Цезарь был ҡарарға ҡаршы сыға, ләкин Катон заговорҙа ҡатнашыусыларҙы яҡлашҡан Цезарға ла шик белдерә. Ғәйеплеләр шунда уҡ ҡулға алына һәм төрмәлә уларҙы быуып үлтерәләр.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Тарих
1892 йылда Нахичеван-Бесссарабия консисторияһына сиркәүҙең төҙөлгән проектын ебәргәндәр. Сиркәүҙе мәхәллә кешеләренең аҡсаһына һәм сиркәү төҙөләсәк 200 дисәтинә ерҙән килгән табышҡа төҙөргә булғандар.
Цицерон
Цицерон— консул. Катилина заговоры
Цицерондың даны һәм абруйы арта; уның тәүәкәллегенә һоҡланып, Катон уны «Ватан атаһы» тип атай. Шул уҡ ваҡытта Плутарх былай тип яҙа:
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Тарих
1895 йылдың 23 авгусында император Николай Икенсе указы менән Сурб Аменапркич сиркәүен төҙөй башлағандар һәм уны 1902 йылда тамамлағандар. Сиркәүҙә ағас миһрап ҡуйылған, уны йыһазландырыуҙы һорап сиркәүҙең өлкән руханийыБарсег Нагапетян мәхәллә кешеләренә аҡса һорап мөрәжәғәт иткән. Дин етәкселәренең рөхсәте менән сиркәү миһрабы йыһазландырылған.
Цицерон
Цицерон— консул. Катилина заговоры
Бик күптәр уны яратмай, хатта күрә алмай башлай — ниндәй ҙә булһа насар ҡылығы өсөн түгел, тик үҙен бер туҡтауһыҙ маҡтағаны өсөн. Сенат та, халыҡ та, судьялар ҙа йыйылышҡас, тағы бер тапҡыр уның Катилина тураһындағы иҫке йырын тыңламай таралыша алмай… үҙенең китаптарын һәм хеҙмәттәрен ул маҡтаныу һүҙҙәре менән тултыра, ә уның тәмле һәм һоҡланырлыҡ телмәре тыңлаусылар өсөн яфаға әйләнә.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Тарих
1904 йылда сиркәүҙә ҡатын-кыҙҙар сиркәү-мәхәллә мәктәбе ойошторолған. 1912—1913 йылдарҙа мәктәптә 149 уҡыусы иҫәпләнгән. 1909 йылда ирҙәр сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөлгән, унда 1910 йылда 174 кеше уҡыған. Мәктәбе китапхана фондында 318 китаптар булған, улар сиркәү килемдәренә һатып алынған һәм мәхәллә кешеләре тарафынан хәйергә алынған.
Цицерон
Цицерон Римдән ҡыуыла
Б.э.т. 60 году до н. э. Цезарь, Бөйөк Помпей һәм Марк Лициний Красс власҡа килер өсөн берләшә (беренсе триумвират). Цицерондың талантын һәм халыҡ араһындағы абруйын иҫәпкә алып, уны бер нисә тапҡыр үҙ яғына ауҙарырға тырышалар. Бер аҙ уйлағандан һуң Цицерон сенатҡа һәм Республика идеалдарына тоғро ҡалырға ҡарар итә. Ләкин ул дошмандары алдында яҡлаусыһыҙ ҡала, бигерәк тә үҙенә ҡаршы судта сығыш яһағаны өсөн уны халыҡ трибуны Публий Клодий Пульхр күрә алмай.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Тарих
1930-сы йылдарҙа хакимиәт күрһәтмәһе буйынса сиркәү ябылған.
Цицерон
Цицерон Римдән ҡыуыла
Клодий яңы закон тәҡдим итә, уға ярашлы Рим граждандарын судһыҙ язалаған кеше Римдән ҡыуылырға тейеш була. Был закон тәү нәүбәттә Цицеронға ҡаршы йүнәлтелә. Цицерон Помпей һәм башҡа абруйлы кешеләргә мөрәжәғәт итеп ҡарай, тик улар ярҙамға килмәй. Цезарь уға дуҫлыҡ тәҡдим итә, ләкин Цицерон бынан да, Александрияла илсе, һуңыраҡ —Галлиялағы Цезарь армияһында легат вазифаһынан да баш тарта; Цицерон үҙенә ҡурҡыныс янағанда ҡасып китергә теләмәй. Плутарх Цицерон үҙе Цезарҙан легат вазифаһын һорай, ләкин алғас, Клодийҙың дуҫ булып ҡыланыуын күреп, унан баш тарта тип яҙа.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Тарих
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында сиркәү яңынан асылған. 1960 йылдың ғинуарында Мясников район советы хакимиәте әрмән-григориан дини йәмғиәтенең сиркәүен тартып алырға ҡарар иткән. 1960 йылдың май айында Ростов өлкә башҡарма комитеты тарафынан был ҡарар хупланған. Сәбәбе — сиркәүгә йөрөүсе халыҡтың аҙлығында булған. Шунан һуң сиркәү бинаһында уҡытыу-етештереү оҫтаханаһы һәм келәт эшләгәндәр.
Цицерон
Цицерон Римдән ҡыуыла
Ҡайһы бер сығанаҡтар, был закон ҡабул ителгәс,Цицерон консул Луций Кальпурний Пизон Цезониндан (б.э.т. 58 й.консул.) һәм Помпей триумвиратынан ярҙам һорай, тик улар ярҙам итеүҙән баш тарта ти. Иҫке, бысраҡ кейем кейгән Цицерон Рим урамдарында хатта уны бөтөнләй белмәгән кешеләргә лә бәйләнеп йөрөй. Б.э.т. 58 йылда. Цицеронуға Римде ташлап китергә тура килә, уның мөлкәте тартып алына, ә өйҙәре яндырыла. . Һөргөндә Цицерон күңел төшөнкөлөгөнә бирелә.
Б.э.т. 57 йылдың сентябрендә Гней Помпей трибун Клодийҙы форумдан ҡыуа һәм Тит Анний Милон ярҙамы менән Цицеронды ҡайтарта. Цицерондың йорттары ҡаҙна иҫәбенә яңынан төҙөлә. Марк Туллий Цицерон бик ҡатмарлы хәлдә ҡала, Римгә уны Помпей ҡайтарта, Милон менән Клодий яҡлылар араһындағы низағтар арҡаһында сенат власын юғалта бара, шул уҡ ваҡытта триумвират көсәйә. Цицеронға һуңғыларының ярҙамын ҡабул итергә һәм уларҙы яҡлап сығыш яһарға, Республиканың мөшкөл хәлен күреп, ҡайғырырға ғына ҡала.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Тарих
1982 йылда Лукашина исемендәге колхоз аҡсаһына сиркәүҙе тергеҙә башлағандар. Хәҙерге ваҡытта сиркәү дәүләт тарафынан һаҡлана, сиркәү йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып тора. 1996 йылдың 21сентябренән алып сиркәү изгеләндерелгән һәм унда ғибәҙәт ҡылыу башҡарыла.
Цицерон
Цицерон Римдән ҡыуыла
Әкренләп Цицерон әүҙем сәйәси тормоштан ситләшә, адвокатлыҡ һәм әҙәби эшмәкәрлек менән генә шөғөлләнә башлай. Б.т.э. 55 йылда ул ."Оратор тураһында" тигән диалог, ә киләһе йылына «Дәүләт тураһында» тигән хеҙмәтен яҙа башлай.
Киликияла. Граждандар һуғышы
Б.э.т. 51 йылда Цицерон Кесе Азиялағы Киликия провинцияһына наместник итеп ебәрелә. Был хәүефле төбәккә уның барғыһы килмәй ; шулай ҙа ул яҡшы хеҙмәт итә: каппадокия халҡының фетнәһен ҡорал ҡулланмай ғына баҫтыра, а Амандың юлбаҫарҙарын тар-мар иткән өсөн «Император» титулына эйә була.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Архитектура
Сиркәү әрмән архитектура сәнғәте стилендә төҙөлгән. Әрмян архитектура үҙенсәлектәре сиркәүҙең төҙөлөшөндә ныҡ сағылыш тапҡан. Йорт дөрөҫ геометрик формалар менән төҙөлгән. Уның тышҡы күләменең формалары эске күләменең формаларына тура килә. Интерьерында юғарыға табан ныҡ күтәрелгән көмбәҙ .Был сиркәүгә киңлек өҫтәй һәм тантаналылыҡ бирә.
Цицерон
Киликияла. Граждандар һуғышы
Марк Туллий Цезарь менән Помпей араһындағы дошманлыҡ көсәйгән ваҡытта Римгә ҡайта. Цицерон оҙаҡ ваҡыт уларҙың берһе яғын да алмай ) һәм уларҙы үҙ-ара килештерергә тырыша. «Еңеүҙән бик күп яуызлыҡ сығыр һәм барыһынан да алда тиран» ти.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Архитектура
Миһрап апсиды алға табан һуҙылып торған күтәренке иҙән менән алыштырылған. Сиркәүҙең көнбайыш яғында хор өсөн сәхнә ҡуйылған. Унан ҡыңғырау манараһының икенсе ҡатына сыға торған урын бар.
Цицерон
Киликияла. Граждандар һуғышы
Ул Цезарь менән Помпейҙың икеһенә лә килешергә кәңәш итә, уларға хатта ялынып ҡарай. Аптырағас, Цицерон бөөнләй теләге булмаһа ла Помпейҙы һайлай.
Кростау
Кростау (Crostau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1 621 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 363 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2681 һәм автомобиль коды BZ.
Цицерон
Киликияла. Граждандар һуғышы
Помпей Марк Туллийға консулдар менән Кампанияла ғәскәр тупларға ҡуша, тик консулдар килмәй ;Помпейҙың Италияны ташлап китергә теләгәнен белгәс, Цицерон Формиялағы виллаһына китә һәм граждандар һуғышында ҡатнашыуҙан баш тарта. Цезарь Цицеронға «ярамһаҡланып хаттар» яҙа, б.э.т. 49 йылда уны барып күрә. Цезарь армияһы менән Испанияға киткәс, Помпейҙың еңелә барыуын күреп, Цицерон уның яғына сыға. Б.э.т. 49 йылдың июнендә Цицерон Эпирҙа Помпей армияһына барып етә.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Архитектура
Өс ҙур ишек хоҙайға табыныусылар сиркәүгә иркен керерлек итеп эшләнгән.
Цицерон
Киликияла. Граждандар һуғышы
Помпей лагерендә Цицерон барыһын да мыҫҡыл итеп, көлөп йөрөй. Фарсал янындағы еңелеүҙән һуң Помпей Мысырға ҡаса. Марк Порций Катон (Кесе) Цицеронға Диррахиялағы флот менән армия башлығы вазифаһын тәҡдим итә. Ләкин ул Брундизийға китә, бында бер йыл йәшәй. Цезарь Мысыр һәм Азиялағы кампаниянан ҡайтҡас, Цицерон менән осрша һәм улар үҙ-ара аңлашалар. Цицерон диктатура менән килешмәй, фәнни хеҙмәттәр яҙыу һәм грек теленән философия буйынса трактаттар тәржемә итеү менән шөғөлләнә.
Марк Антонийға ҡаршы оппозиция
Юлий Цезарь б.э.т. 44 йылда үлтерелә, Цицерон өсөн был көтөлмәгән яңылыҡ була :шулай ҙа ул диктатор булмағас, республика тергеҙелер тип өмөт итә. Ләкин ул яңғылыша. Брут менә Кассий Италиянан ҡыуыла, Римда Цицеронды күрә алмаған Марк Антонийҙың власы көсәйә (судһыҙ язаланған Катилина яҡлы Публий Корнелий Лентул Сураның үгәй улы).
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Архитектура
Сиркәү интерьерының эске киңлеге юғарыла көмбәҙ аҫтына табан ослайып барып бөткән.
Цицерон
Марк Антонийға ҡаршы оппозиция
Цицерон башта Грецияға китегә уйлай. Ләкин Антонийҙың сенат менән хеҙмәттәшлек итерә уйлағанын белгәс, Римға ҡайта. Б.э.т. 44 йылдың 1 сентябрендә үк улар араһында конфликт була. 2 сентябрҙә Цицерон Антонийға ҡаршы телмәр менән сығыш яһай (Демосфендың Филипп II Македонскиийҙың көсәйеүенә ҡаршы телмәре тарихына бәйләп, уны ул «Филиппика» тип атай). Антоний Марк Туллийҙы Цезарҙы,Катилина яҡлыларҙы, Клодийҙы үлтереүҙә һәм Цезарь менән Помпей араһында низағ тыуҙырыуҙа ғәйепләй. Бынан һуң Цицерон Кампаниялағы виллаһына китә,икенсе филиппиканы, «Об обязанностях» һәм «О дружбе» тигән трактаттар яҙа.
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Архитектура
Ҡыңғырау манараһы квадрат формала.
Тышҡы йыһазы матур, уны ҙур профилле архивольттар, ярым колонналарҙа ятыусы үҙенсәлекле аркатуралар биҙәй. Тәҙрәләрендә тимер рәшәткәләр.
Цицерон
Цицерондың һәләк булыуы
Еңеү яулаған Цицерон Октавиандың Антоний һәм Марк Эмилий Лепид менән икенсе триумвиратҡа берләшеүен алдан күрә алмай (б.э.т. 43 йыл). Был өсәүҙең ғәскәре Римде ала, һәм Антоний Цицеронды «халыҡ дошмандары» проскрипция исемлегенә индертә. Цицерон Грецияға ҡасып ҡотолорға итә, ләкин йәлләттәр уны Формиялағы виллаһынан алыҫ түгел урында б.э. 43 йылдың 7 декабендә барып таба. Цицерон бер ҡаршылыҡһыҙ центуриондың ҡылысы аҫтына башын ҡуя. Цицерондың башы менән ҡулын Антонийға алып киләләр һәм уларҙы форумдағы ораторҙар трибунаһына ҡуялар. Антонийҙың ҡатыны Фульвия Цицерондың телен булавка менән тишкесләй. Цицерондың караптар алдына ҡуйылған башы Рим халҡының ҡотон ала, улар үле башты түгел, ә Антонийҙың күңеле һынланышын күрә (Плутарх).
Сурб Аменапркич сиркәүе (Ҡырым)
Дин әһелдәре
Сиркәү руханийы — Тер Тадеос Гайбарян..
Рысь-Кедва
Рысь-Кедва — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кедва йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вачев (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кроствиц
Кроствиц (Crostwitz<br />Chroscicy) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1069 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1920 һәм автомобиль коды BZ.
Баҡыр үҙәк
Баҡыр үҙәк— Башҡортостан территорияһында бронза быуат археология ҡомартҡыһы.
Урынлашҡан ере
Бронза быуат дәүерендә Башҡортостан Республикаһы территорияһы интенсив баҡыр иретеү урыны булған. Археологик һәм геологик эҙләнеүҙәр был территорияла Рәсәйҙең тарихи мираҫы булып киткән баҡыр рудниктары ҡалдыҡтарын асыҡлағандар.
Бронза быуатта сульфидлы мәғдәндәрҙең окисланыу продукттары табыштың төп объекттары була, улар икенсел еҙ карбонаты, малахит һәм азурит менән күрһәтелә. Бындай рудалар менән горизонттар ҡеүәтлелеге грунт һыуҙар кимәленә тиклем 5-15 метр тәшкил итә һәм карьерҙарҙың тәрәнлеген билдәләй.
Баҡыр үҙәк Әбйәлил районы Әлмөхәммәт ауылынан көньяҡ-көнсығышта ята. Баҡыр үҙәк ятҡылығының беренсел рудалары — халькопирит-сфалерит-пирит, әммә мәғдән булған ҡалынлыҡта эзбизташ бар, шуға күрә окисланыу зонаһында бик күп еҙ карбонаттары була.
Ҡаҙыныу эштәре тарихы
Баҡыр үҙәкте 1928 йылда геолог А. Х. Иванов тапты һәм тикшерҙе, 1940 йылда — Ф. И. Ковалев, 1948 йылда — А. И. Демчук, 1967 йылда — СССР Археология институты археологик экспедицияһы (етәксеһе Е. Н. Черных) тикшерҙеләр.
Ҡомартҡы баҡыр руднигынан ғибәрәт. Асыҡ котловандың үлсәмдәре 55×35 м, тәрәнлеге 3 м. Бында баҡыр ҡойолмалары һәм шлак табылған. Сама менән Баҡыр үҙәк энеолит дәүерендә эшкәртелә башлаған. Боронғо карьерҙың контурҙары, буш тоҡом һәм металлургия шлактары өйөмө урындары күренә.
Әҙәбиәт
Черных Е. Н. Древнейшая металлургия Урала и Поволжья. М., 1970.
Вачев 2
Вачев 2 — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/174/59/5    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Балалар һәм китап
«Балалар һәм китап» — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 4-се кластың «Туған тел» дәреслегенә индерелгән. 1920 йылда ижад ителә.
Мәжит Ғафури — балаларға
Мәжит Ғафури — милли башҡорт балалар әҙәбиәтенә башланғыс һалған шағирҙарҙың береһе. XX быуаттың 1920-се йылдарында шағир йәш быуынды тәрбиәләү мәсьәләләренә айырыуса ҙур иғтибар бирә. РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1919 йылдың 26 декабрендәге «РСФСР-ҙа наҙанлыҡты бөтөрөү тураһында»ғы декреты халыҡҡа белем биреү программаһына нигеҙ һала.
«Балалар һәм китап» беренсе тапҡыр Өфөлә 1920 йылда «Азат мәктәп» китабында баҫыла. 1940 йылда Мәжит Ғафуриҙың «Басняләр һәм шиғырҙар» китабына, артабан мәктәптәр өсөн сығарылған әҙәбиәт дәреслектәренә йыш индерелә.
Төп фекере
Ижадының тәүге аҙымдарынан мәғрифәттең халыҡ тормошон яҡшыртасағына ышанған Мәжит Ғафури белем алыуҙың мөһимлеге һәм әһәмиәтлелеген раҫлауға өлөш индергән эстәлекле шиғыр-өндәмәләр яҙҙы.
Уларҙа мәғрифәтсе шағир М. Аҡмулланың «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк» шиғыры менән ауаздашлыҡ һиҙелә. Әгәр Аҡмулла мәғрифәтле булыуҙа ярлы халыҡтың тормошон еңеләйтеү юлдарын күрһә, Ғафури белемлелектә уртаҡ ижади хеҙмәт нигеҙҙәрен, ә хеҙмәттә — йәшәү сығанағын күрә. Уның уйынса, белемлелек балаларҙа әүҙем гражданлыҡ позицияһының дөрөҫ формалашыуына, тормошҡа ҡарата аңлы мөнәсәбәт тыуҙырыуға булышлыҡ итә.
М. Ғафури йәш быуынды аң-белемле, тәрән ҡыҙыҡһыныусан, илгә кәрәкле, хеҙмәт һөйөүсән граждандар итеп тәрбиәләүгә ҙур әһәмиәт бирә. Уның төрлө йәштәге балалар өсөн яҙылған шиғырҙары, мәҫәлдәре, хикәйәләре ул замандағы ижтимағи мөхитте, социаль күренештәрҙе, тирә-яҡ тәбиғәтте танып белеү өсөн бай сығанаҡ булып тора.
«Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
Мәжит Ғафури шиғырҙары әлеге ваҡытта ла үҙенең актуаллеген юғалтмай, уларҙың тәьҫир көсө юғары кимәлдә һаҡлана. 2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.
Сазондель
Сазондель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пермь крайы йылғалары
Пермь крайы йылғалары Волганың иң эре һул ҡушылдығы булған Кама йылғаһы бассейнына ҡарай. Пермь крайында 40 уртаса ҙурлыҡтағы һәм 29 меңдән ашыу бәләкәй йылға бар, уларҙың уртаса дөйөм оҙонлоғо 90 мең километрҙан ашыу тәшкил итә.
Шайтан яҙмалары
Шайтан яҙмалары — Шайтанташ ҡаяһындағы һүрәттәр (Урал).
Пермь крайы йылғалары
Оҙонлоғо буйынса классификация
Пермь крайында тик ике генә йылғаны ҙур ғына йылға тип атап була (йәғни оҙонлоҡтары 500 километрҙан ашыу). Бына улар — Кама (1805 км) һәм уның һул ҡушылдығы Чусыу (592 км).
Шайтан яҙмалары
Урыны
Шайтанташ Реж йылғаһының уң ярындағы ҡая. Уралдағы шундай атамалы ҡаялар араһында иң ҙуры.
Пермь крайы йылғалары
Оҙонлоғо буйынса классификация
Пермь крайында оҙонлоғо 100 километрҙан 500 километрға тиклем еткән 40 йылға бар. Уларҙың иң эреләре: