cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ереван ботаника баҡсаһы
Тасуирлама
Коллекцияға 200 төрҙән ашыу эндемик, һирәк осрай торған һәм юҡҡа сығыу сигендә торған үҫемлектәр инә, һәм ул әрмән флораһын һаҡлай, шулай уҡ сағыштырмаса тәбиғи мөхиттә үҫемлек төрҙәре араһындағы үҙ-ара экологик йоғонтоно тәьмин итә.
Тарихы
СССР тарҡалғандан һуң баҡсаны тотоуға финанстар бүленмәй башлай.
Сел
thumb| Tetrastes bonasia
Сел (урыҫ. рябчик)— Европаның һәм Азияның төньяҡ һәм уртаса бүлкәт урмандарында күсмәй йәшәй, бөжәктәр, еләктәр һәм ағас бөрөләре менән туҡлана торған, мөһим ау ҡошо булған уртаса ҙурлыҡтағы ҡош.
Божор, бозор. Ҡарғанан бәләкәйерәк. Бәләкәй тауыҡҡа оҡшаған. Башында бүрке бар. Ерҙән көслө пырхылдап күтәрелә. Йыш ҡына ағасҡа ҡуна. һырты ҡара һы¬ҙыҡлы һорғолт көрән, ҡорһағы эре көрән таплы аҡһыл һоро. Яурындары ерән. Муйынының ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. Ата ҡоштоң тамағы ҡара. Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡашы бар. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы — нескә генә һыҙғырыу.
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Күберәк йылғаға яҡын урынды һайлай. Еләк, үлән орлоҡтары, бөжәктәр, ағас бөрәһе менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Ҡыҙыл-көрән таптар менән сыбарланған 8—10 бөртөк һарғылт йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Ҡайһы бер райондарҙа селде «божор» тип йөрөтәләр.
Яңы Покровка районы (Ырымбур өлкәһе)
Яңы Покровка районы — Ырымбур губернаһы, Урта Волга өлкәһе, Урта Волга крайы, Ырымбур (Чкалов) өлкәләре составында административ-территориаль берәмек. Ул 1927—1931 һәм 1934—1959 йылдарҙа була. Административ үҙәк тәүҙә — Яңы Покровка ауылы була.
Яңы Покровка районы 1927 йылда Ырымбур губернаһы составында ойошторола. 1928 йылда Ырымбур губернаһы һәм район Урта Волга өлкәһенең Ырымбур округына (1929 йылдан алып — край) инә. 1930 йылда округтарҙы бөтөргәндән һуң район Урта Волга крайы күсә.
1931 йылдың 8 мартында Яңы Покровка районы бөтөрөлдө, ә уның территорияһы Орск районына тапшырыла.
1934 йылдың 5 февралендә Урта Волга крайы составында Орск сәнәғәт округы ойошторола. Уның составында Яңы Покровка районы төҙөлә (Орск районынан бүлеү юлы менән).
1934 йылдың 7 декабрендә Орск округы һәм Яңы Покровка районы яңы барлыҡҡа килгән Ырымбур (1938—1957 йылдарҙа — Чкалово өлкәһе) өлкәһе составына инә.
Яңы Покровка районы 1959 йылдың 3 апрелендә бөтөрөлә, ә уның территорияһы Хәлил районына тапшырыла.
Өйҙөрәк (Дим ҡушылдығы)
Өйҙөрәк  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урам
Урам — торама пункт эсендәге (бөтәһендә лә түгел) таш түшәлгән юл, ҡала инфраструктураһының төп элементтарының береһе, ҡағиҙә булараҡ, шәхси атамаһы бар; ике рәт булып теҙелеп ултырған өйҙәр аралығының һуҙымы.
Этимологияһы
«Улица» һүҙе (башҡ.урам) теге йәки был дәрәжәлә бөтә славян телдәрендә ҡулланыла (сағыштыр: поляк. Ulica; хорват. Ulica; болгар Улица). Сығышы менән боронғо славян телендәге ulа һүҙенән. *ula у́лей һүҙе менән ҡәрҙәш (боронғо грек. ͍αὑλός — «оҙонса тишек, торба», ἔναυλος -« йылға үҙәне», αὑλών — «йырын, вестфаль диалектында ōl, аul — йырын, болон, уйпат, соҡор», әрмән uɫi — «юл, сәйәхәт»). Герман телдәрендә урамдарҙы билдәләү өсөн латин һүҙе стратаның (strata) сығарылмалары ҡулланыла. (сағыштырығыҙ: ингл. Street; нидерл. Straat; нем. Straße), роман телдәрендә ул юл тигәнде аңлата (сағыштырығыҙ: итал. Strada; порт. Estrada) йәки урам (рум. Stradă).
Тарихы
Беренсе урамдар неолит дәүерендәге тәүге тораҡ пункттары (ярмук мәҙәниәте) менән бергә барлыҡҡа килә. Виа Долороза Йәрүсәлимдә иң билдәле урам була. Уның аш Ғайса (пәйғәмбәр) үҙен язалау урынына бара.
Урамдарҙы яҡтыртыу 1807 йылда Лондонда газ фонарҙары нигеҙендә барлыҡҡа килә. 1832 йылда Париж урамдарына асфальт түшәлә башлай. 1914 йылда Кливленд та ҡыҙыл һәм йәшел утлы беренсе светофор барлыҡҡа килә.
«Грамота.ру» тәҡдимдәре
«Грамота.ру» белешмә-мәғлүмәт порталында, әгәр телмәр стилистик һыҙаттары булмаһа, урам исемдәрен ҡулланыу буйынса (шул иҫәптән почта адрестарында ла) түбәндәге тәҡдимдәр килтерелә. Урам, проспект, бульвар һәм башҡа һүҙҙәр, ҡағиҙә булараҡ, аныҡланыусы һүҙҙең аҙағынан ҡуйыла: Баҡса урамы, Невский проспекты, Цветный бульвары һ. б.
Павечорная
Павечорная — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куданга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төркиәлә конституция референдумы (2017)
Төркиәләге 2017 йылғы конституция референдумы 16 апрелдә үткәрелә. Референдумда Төркиә Конституцияһына 18 төҙәтеүгә мөнәсәбәт белдерергә кәрәк була. Был төҙәтеүҙәр идараның парламент  формаһынан  президент  республикаһы формаһына күсеүҙе,  премьер-министр вазифаһын бөтөрөүҙе,  парламент  депутаттары һанын арттырыуҙы, Судьялар һәм прокурорҙар юғары советын реформалауҙы күҙҙә тота.
Алдағы тарихы
Президент системаһын индереү фекерен 2005 йылда юстиция министры  Джемил Чичек  тәҡдим итә, Төркиә премьер-министры Рәжәп Тайип Эрдоған хуплай. Шул ваҡыттан алып Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы лидерҙары президент республикаһына күсеүҙе асыҡтан-асыҡ яҡлай. Конституция реформаһы тураһындағы тәҡдимдәр Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы тарафынан 2011 йылғы һайлауҙа еңгәндән һуң парламентҡа индерелә. Яңы конституция тексын эшләү өсөн партия-ара комитет төҙөлә, унда паритетлы нигеҙҙә бөтә парламент  фракцияларының вәкилдәре индерелә. Конституцияны раҫлау өсөн комитет ағзаларының бөтәһенең дә бер тауыштан риза булыуы талап ителә. Ике йыллап ваҡыт эсендә комитет яңы конституцияның 60-лап статьяһын яраштыра, ләкин власты бүлешеү,  президент вәкәләттәре, үҙәкләштерелгәнлекте бөтөрөү, туған телдә белем биреү мәсьәләләре һәм ғәмәлдәге конституцияның республика нигеҙҙәрен тасуирлаған тәүге дүрт статьяһы буйынса фекер айырымлыҡтары 2013 йылдың ноябрендә идара итеүсе Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһының  комитеттан сығыуына һәм декабрҙә уны таратыуға килтерә.
Президент республикаһына күсеү тураһындағы тәҡдимдәр 2015 йыл ноябрь һайлауында Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһының һайлау алды программаһына инә, һайлауҙа партия 317 депутат мандаты ала. Конституцияға төҙәтеүҙәрҙе референдумға сығарыу өсөн бөтә депутаттарҙың кәм тигәндә биштән өсөнөң был төҙәтеүҙәрҙе хуплап тауыш биреүе (330 тауыш) талап ителә.
2016 йыл аҙағында Милләтселек хәрәкәте парламент  партияһы, быға тиклем идараның парламент формаһын яҡламаһа ла,  конституцияны реформалау мәсьәләһендә хөкүмәт менән хеҙмәттәшлек итергә ризалаша. 10 декабрҙә, конституцияны реформалау мәсьәләһендә Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы менән Милләтселек хәрәкәте партияһы араһында уртаҡ фекергә киленгәс, төҙәтеүҙәр тексы  парламентҡа тапшырыла. Төркиә парламентының Конституцион ҡануниәт буйынса комитеты 2016 йылдың 30 декабрендә закон проектын тулыһынса хуплай. 2017 йылдың 20 ғинуарынан 21 ғинуарына ҡарай төндә  парламент депутаттары  конституцияға 18 төҙәтеүҙән торған йыйылманы хуплай. 339 парламентарий, нигеҙҙә Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы менән Милләтселек хәрәкәте партияһына ҡарарған депутаттар, ыңғай, 142 депутат, башлыса Республика халыҡ партияһыныҡылар һәм бойондороҡһоҙ депутаттар, кире тауыш бирә, биш кеше буш бюллетень тапшыра, ике тауыш ғәмәлдә түгел тип таныла. Ҡалған депутаттар, шул иҫәптән тауыш биреүгә бойкот иғлан иткән Халыҡтар демократияһы партияһы вәкилдәре, тауыш биреүҙә ҡатнашмай.
Төҙәтеүҙәр
Европа Советының Венеция комиссияһы 2017 йылдың 10-11 мартында Төркиә конституцияһына төҙәтеүҙәр тураһындағы докладты ҡабул итә. Комиссия белдереүенсә, һәр ил идараның президент, парламент йәки ҡатнаш формаларынан үҙенә кәрәген үҙаллы һайлап алырға хоҡуҡлы. Әммә, идара системаһын һайлауға бәйһеҙ рәүештә, закондың өҫтөн ҡуйылыуы һәм власты бүлешеү принциптары күҙәтелергә тейеш. Референдумға сығарылған конституцияға төҙәтеүҙәр власты бүлешеү логикаһына яуап бирмәй, шуға закондар сығарыу власының башҡарма властан бойондороҡһоҙлоғон ғәмәлдә түгел, ә формаль рәүештә генә тәьмин итә. Президенттың сәйәси яуаплылығы биш йылға бер үтә торған һайлау менән генә сикләнә. Венеция комиссияһы конституция реформаһының түбәндәге положениелары буйынса айырыуса ҙур борсолоу белдерә:
Ошоларҙан сығып, Венеция комиссияһы, конституцияға тәҡдим ителгән төҙәтеүҙәр Төркиәлә тигеҙләштереп торорлоҡ көстәр булмаған президент режимын урынлаштырыр, тип хәүефләнә. Хәрби судтарҙы бөтөрөү һәм президенттың ғәҙәттән тыш указдары Бөйөк милли йыйылыш тарафынан хупланмаған осраҡта автоматик рәүештә көсөн юғалта тиелһә лә, комиссияның һығымтаһын үҙгәртерлек түгел.
Һайлау системаһы
Референдум үткәреү ҡануниәте нигеҙҙә һайлау ҡануниәтенеке кеүек үк. Әммә илдә 2016 йылда дәүләт түңкәрелеше була яҙа. Шунан һуң ғәҙәттән тыш хәл индерелә һәм ике декрет ҡабул ителә. Улар референдум кампанияһын ваҡытлы матбуғат сараларында тарафһыҙ яҡтыртыу һәм илдән ситтәге һайлаусыларҙы теркәү мәсьәләләренә ҡағыла. Парламент указдарҙы раҫлағанға тиклем улар өҫтөнән  Конституция судына ялыу биреп булмай. Һайлауҙы ойоштороу барышы өсөн суд власы яуаплы. Юғарғы һайлау советынан (ЮҺС) тыш, һайлау комиссияларының йәнә өс кимәле бар: 81 провинция һайлау советы (ПҺС), 1080 округ һайлау советы (ОҺС) һәм 174 512 участка һайлау комиссияһы (УҺК). ЮҺС —  даими орган, Кассация суды судьялары һәм Дәүләт советы үҙҙәренең араһынан һайлап ҡуйған 11 ағзанан тора. Сәйәси партиялар һайлау комиссияларына үҙҙәренән тауыш биреүгә хоҡуҡһыҙ ағзалар тәғәйенләй ала, шулай итеп, парламент партияларының дүртеһе лә ЮҺС-та бар.
ПҺС-тар өс кешенән тора, провинцияның өлкән судьяһы рәйес итеп тәғәйенләнә. ОҺС-ҡа ике дәүләт хеҙмәткәре һәм сәйәси партияларҙын дүрт вәкил инә, рәйесе — судья. УҺК һәр һайлау процесы өсөн һайлана һәм рәйес менән алты ағзанан (ике дәүләт хеҙмәткәре һәм сәйәси партияларҙың дүрт ағзаһынан) тора.
18 йәше тулған граждандар тауыш биреү хоҡуғына эйә. Саҡырылып хеҙмәт итеүселәр, хәрби вуздар студенттары, ниәтле енәйәт ҡылған өсөн төрмәлә ултырыусылар был хоҡуҡҡа эйә түгел. Һайлаусылар исемлектәре 10 мартҡа төҙөлөп бөтә, йәмғеһе  58 291 898 һайлаусы, шул иҫәптән илдән ситтә 2 972 676 һайлаусы теркәлә.
Законда сәйәси партияларҙың рәсми референдум кампанияһында ҡатнашыуы өсөн критерийҙар ҡарала. 11 февралдә ЮҺС иғлан итеүенсә, теркәлгән 95 партияның 10-һы талаптарға яуап бирә. Кампания барышында сәйәси партиялар һайлаусыларға конституцияға  ниндәй төҙәтеүҙәр тәҡдим ителеүе һәм уларҙың илдең сәйәси тормошона ниндәй йоғонтоһо булыу ихтималлығы тураһында мәғлүмәт бирә.
2016 йылдың июленән йәмғеһе 158 киң мәғлүмәт сараһы ябыла. Һайлау ҡануниәте киң мәғлүмәт сараларынан кампанияны тарафһыҙ яҡтыртыуҙы талап итә, ләкин ғәҙәттән тыш указдарҙың береһе ЮҺС-тың кампанияны сағылдырыуҙы күҙәтеү функцияһын туҡтата. Рәсми кампания алып барыу хоҡуғын алған сәйәси партияларға йәмәғәт киң мәғлүмәт сараларында түләүһеҙ эфир бирелә, идара итеүсе партияға һәм президентҡа өҫтәмә ваҡыт тәҡдим ителә. Рәсми кампанияла ҡатнашыусы сәйәси партиялар һайлау комиссияларына үҙҙәренән тауыш биреү хоҡуғына эйә булмаған вәкилдәр ебәрә алһа ла, закон халыҡ-ара һәм граждан ойошмаларының тауыш биреү барышын күҙәтеүенә юл ҡуймай, ә һайлау комиссияларының бөтә ултырыштары ябыҡ  режимда бара.
Күҙәтеүселәр
Демократик институттар һәм кеше хоҡуҡтары бюроһының (БДИПЧ), Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек ойошмаһының (ОБСЕ) һәм Европа советы Парламент ассамблеяһының (ПАСЕ)  берләштерелгән күҙәтеүселәр миссияһы үҙенең белдереүендә шуны билдәләй:  үткәрелгән референдумға һайлау кампанияһында ҡатнашыусыларҙың тиңһеҙлеге хас булды. Һайлаусыларға реформаның төп аспекттары тураһында объектив мәғлүмәт бирелмәне, ә   граждандар йәмғиәте ойошмалары  һайлау процесына индерелмәне. 2016 йылдың июлендә дәүләт түңкәрелеше яһарға ынтылыш арҡаһында ғәҙәттән тыш хәл индерелгәс, ысын демократик процесс өсөн кәрәкле төп азатлыҡтар ҡыҫылды. Меңдәрсә гражданды, шул иҫәптән һайлау комиссиялары ағзаларын, эштән бушатыу йәки ҡулға алыу сәйәси хәлгә кире йоғонто яһаны. Киң мәғлүмәт сараларында бер яҡтың өҫтөнлөк итеүе һәм киң мәғлүмәт сараларына һалынған сикләүҙәр һайлаусыларҙы буласаҡ реформаға ҡараштарҙың бөтәһе менән дә таныша алыу мөмкинлегенән мәхрүм итте. Һайлау хакимиәте дөйөм алғанда референдумды ойоштороуҙың техник яғын ғәмәлгә ашыра алды. Ләкин һайлау комиссияларының эше үтә күренмәле булманы, сөнки ултырыштар йәмәғәтселек һәм күҙәтеүселәр өсөн ябыҡ булды. Процедуралағы ҡайһы бер хаталарға ҡарамаҫтан, тауыштарҙы һанау һәм йомғаҡ яһау  күҙәтеүселәр яғынан, ҡағиҙә булараҡ, ыңғай баһа алды. Юғарғы һайлау советы референдум көнөндә ике ҡулланма баҫып сығарҙы, ул ҡулланмалар  участка һайлау комиссияларында хаталы баҫылған йә мисәте бөтөнләй булмаған бюллетендәрҙе ғәмәлдә тип һанарға ҡушты. Был ҡуллманмалар бындай бюллетендәрҙе ғәмәлдә түгел тип табырға ҡушҡан законға ҡаршы килде. ЮҺС был ҡулланмалар буйынса иҫәпкә алынған һайлау бюллетендәренең һанын баһалай алманы. ПАСЕ миссияһының башлығы шуны өҫтәне: дөйөм алғанда референдум Европа советы стандарттарына тап килмәне.
Петряев (Шишмә районы)
Петряев (Петряево) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 255 кеше. Почта индексы — 452164, ОКАТО коды — 80257840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Щербак (Омутная ҡушылдығы)
Щербак — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Омутная йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Княжная
Княжная — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бүҙәнә
thumb| Coturnix coturnix
Бүҙәнә, бытбылдыҡ, бүтбелдек (урыҫ. перепел) — һорғолт сыбар төҫлө, оҙон ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күгәрсен ҙурлығындағы ялан ҡошо.
Тауыҡҡа оҡшаған бәләкәй генә ҡош, һирәк оса, күберәк ерҙән йүгереп йөрөй. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро, һыртында ҡара һәм аҡ буй һыҙыҡтар бар. Яҙғыһын ата ҡоштоң тамағы ҡара, көҙгөһөн аҡ төҫтә була. Башҡа тауыҡҡа оҡшаған ҡоштарҙан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «быт-быт-быт».
Ҡоро болондарҙа, яландарҙа, иген баҫыуҙарында йәшәй. Үлән орлоҡтары, иген, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған аҡһыл йәки һарғылт һоро йомортҡаларының һаны 15-кә етә. Ите өсөн аулайҙар.
Первая Вилашка
Первая Вилашка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андарма йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воргэ-Кикя (Норымтэли-Чатыль-Кы ҡушылдығы)
Воргэ-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Норымтэли-Чатыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рапат (тау)
Рапаттау, Рапат тауы Рапат (урыҫса Рапаттау, Рапат тау ), Куркэбил  — Баймаҡ районының Темәс ауылы эргәһендәге тау.
Этимологияһы
Рапаттау ғәрәп телендәге рабат `нығытылған пункт, ҙур булмаған ҡала` һәм тау (гора) һүҙҙәренән алынған, ы — аффикс. Тау атамаһының килеп сығышының икенсе фаразы ла бар. Башҡорт ғалимы З. Г. Әминев ошондай аңлатма тәҡдим итә: «Ҡуңыр буға» юлында ҙур башҡорт ауылы Темәс (Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) урынлашҡан. Был ауыл янында урындағы башҡорттар «Рапат» тип атаған ҙур ғына тау бар. Ғәрәп теленән тәржемәлә «ял итеү өсөн каруандар туҡтай торған урын» тигәнде аңлата. Темәс ауылынан алыҫ түгел «Ҡуңыр буға» каруан юлы үтеүен иҫәпкә алғанда, был тау эргәһендә каруандар ял итергә туҡтағандыр тип уйлап була. Октябрь революцияһына тиклем Темәстә ҙур йәрминкәләр үтеүен тап Темәстең каруан юлында урынлашыуы менән аңлатырға булалыр. Бында Башҡортостандың төрлө остарынан ғына түгел, алыҫ яҡтарҙан да сауҙа итеүселәр йыйылған. Хәҙерге ваҡытта был боронғо юлдың бер ни тиклем өлөшө буйынса Баймаҡтан Белорет ҡалаһы яғына юл үтә. Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы тау исеменең икенсе Рапат менән бәйләнешен билдәләй: «Саҡмағош районында Рапат исеме аҫтында ауыл, йылға бар».
Географияһы
Тау янында «Һаҡмар» стадионы урынлашҡан, ул Рапат тауы итәгендә, Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан һәм унда башҡорт милли байрамдары үтә. Юрий Узиков Темәс ауылы кешеһе Рәуф Әхмәт улы Мортазин тураһында «Мелодии сердца композитора Муртазина» мәҡәләһендә былай тип яҙа: «... Темәс өҫтөндә күтәрелгән бейек Рапат тауы түбәһенән ауыл панорамаһы ус төбөндәге кеүек кенә күренә.»
Археологик табылмалар
Тауҙа археологик артефакттар табылған (Темәс торған урын) «Рапат тауының көньяҡ битләүендә, Шырҙы һәм Һаҡмар йылғалары ҡушылған урындан 70 м алыҫлыҡта, Һаҡмарҙың текә уң ярында саҡматаш пластиналар, ватыҡтары һәм бер трапеция табыла. Йылға яры был урында һыу менән ныҡ ашала».
30 апрель
30 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 120-се (кәбисә йылында 121) көнө. Йыл аҙағына тиклем 245 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ламский
Ламский — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628111, ОКАТО коды — 71121000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Вихмар
Вихмар (Wichmar) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 231 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7774 һәм автомобиль коды — SHK.
Ҡыр тауығы
Ҡыр тауығы, көртлөк, көртөк (Куропатка серая,Perdix— ҙурлығы күгәрсендәй. Парлашып йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты ҡара Һәм аҡ таплы ҡара-көрән. Ҡорһағы аҡ. Муйынының аҫҡы яғы Һәм түше һоро. Түше аҫтында дағаға оҡшаған ҙур ғына көрән тап бар. Түбәһенән һәм күҙҙәре аша ҡара-көрән һыҙыҡтар үтә. Маңлайы һәм тамағы ерән. Селдән дөйөм һорғолт төҫө һәм бүрекһеҙ булыуы менән айырыла.
Йәшәу рәүеше
Ҡыуаҡлы һәм һирәк ағаслы тигеҙлектәрҙә, тау битләүҙәрендә йәшәй. Еләк, үлән орлоҡтары, ағас бөрөләре, бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. һарғылт көрән йомортҡаларының һаны 25-кә етә. Ите өсөн аулайҙар.
Кесе Мәнәүез
Кесе Мәнәүез (Малый Менеуз) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 180 кеше. Почта индексы — 452046, ОКАТО коды — 80212842007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Паданга
Паданга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уҫылы (Өйәҙе ҡушылдығы)
Уҫылы  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өйәҙе № 2448 йылғаһының һул ярына тамағынан 8,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башкиров Шамил Шаһивәли улы
Башкиров Шамил Шаһивәли улы (1 ғинуар 1927 йыл — 4 март 2010 йыл) — ғалим-физик, физика-математика фәндәре докторы (1970), профессор (1971), Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1994), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). КФУ профессоры (2004).
КФУ-ла яңы фәнни йүнәлеште (Мессбауэр спектроскопияһы) нигеҙләүсе.
Биографияһы
Шамил Шаһивәли улы Башкиров 1927 йылдың 1 ғинуарында Ҡазанда Татар АССР-ның дәүләт эшмәкәре Шаһивәли Башкиров гаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе репрессияланған. Ҡаҙан дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлаған (1951). «К теории парамагнитной спин-решеточной релаксации» темаһына физика-математика фәндәре кандидатлығына (1958, етәксеһе С. А. Альтшулер) һәм «Применение ядерного гамма-резонанса к исследованию парамагнитных кристаллов» темаһына докторлык диссертацияһын (1971) яҡлаган.
Сығанаҡтар
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
Вицлебен (ҡала)
Вицлебен (Witzleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 703 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99310 һәм автомобиль коды — IK.
Һарт-Әбдрәш
Һарт-Әбдрәш (Сарт-Абдрашево) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Һарт-Әбдрәш ауыл советы составына керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Һарт-Әбдрәш ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һарт улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Һарт-Әбдрәш ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Һарт-Әбдрәш ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (55 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Өлтөк Ҡарағас төбәге
Өлтөк Ҡарағас төбәге (Ҡужан ҡарағастары; Урочище Ултык-Карагас, Кужановские лиственницы ) — Урал тауҙары системаһының Ҡырҡтытау һыртындағы төбәк. 11 уникаль ҡарағастан үҫә.
1997 йылдан Ҡырҡтытау һыртындағы Өлтөк Ҡарағас төбәге — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы биләмәһенә ҡараған ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҡлау зонаһының майҙаны — 3 гектар.
Тасуирламаһы
Ҡырҡтытау һыртындағы Өлтөк Ҡарағас төбәге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Ҡужан ауылынан көнбайышҡа табан 3 километр алыҫлыҡта «Йортбикә» тип аталған яланда урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы, Ҡырҡтытау һыртындағы Өлтөк Ҡарағас төбәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Башҡа ҡарағастарҙан айырмалы, өлтөк ҡарағастарҙың сатыры шар рәүешле, 1,5 бейеклектән башлана. Бындай үҙенсәлектәре — төп олондоң тармаҡланып, бер нисә ваҡ олон ебәреүе менән бәйле. Шуғалыр ҙа урындағы халыҡ уларҙы бөҙрә ҡарағас тип йөрөтә. Ғалимдар фекеренсә, уларҙың йәше 400 йылға яҡын. Дүртенсе һәм бишенсе ағастар ғаилә тип һанала, сөнки улар олондары менән ҡушылып, арка яһаған. Яндарында ғына берҙән-бер йәш ағас үҫеп сыҡҡан, ә ғәмәлдә был ағастар тәбиғи юл менән дә, яһалма юл менән дә үрсемәйҙәр.
Тарихы
Үткән быуаттың 90-сы йылдарында ғәҙәти булмаған ҡарағастар менән Рәсәй ғалимдары ҡыҙыҡһына башлай, уларға башҡа илдәрҙән ботаниктар ҙа ҡушыла. Поляк, япон, ҡытай, немец ғалимдары бындай ҡарағастарҙы Европала ла, Азияла лә күргәндәре булмағанын һөйләйҙәр. Шулай ҙа улар ағастарҙың күп олонло булып үҫеү сәбәптәре тураһында һорауға бер төрлө лә яуап бирә алмай, тип яҙа «Вечерняя Уфа» гәзите
Төп гипотезаларҙың береһе — мутация йәки инфекция. Бер фараз буйынса, бер нисә йөҙ йыл элек күп олонло мутант ағас барлыҡҡа килгән, ул нәҫел биргән. Башҡа версия буйынса, ер ҡабығына яҡын ниндәйҙер тау тоҡомо урынлашҡан һәм ағастарҙың үҫешенә йоғонто яһай.
Был уникаль ағастарҙы ҡурсыуҙы, атаһынан мираҫ итеп алып, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, хеҙмәт ветераны Клара Хатап ҡыҙы Абдуллина дауам итә. Бының өсөн уны Рәсәй география йәмғиәте дипломы менән бүләкләгәндәр. Уның ошо изге эштәре өсөн алған башҡа маҡтаулы исемдәре лә бар.
Риүәйәттәр
Урындағы бер нисә легенда ошо ҡарағастар менән бәйле. Уларҙың береһе был урында йәшәгән бай кешенең үҙ тирмәһе тирәһендә шул ағастарҙы ултыртыуы тураһында бәйән итә. Икенсе бер риүәйәт буйынса, был яландың ере аҫтында һирәк осрай торған тәбиғи байлыҡтар ята. Имеш, бындай ғәҙәти булмаған ағастар тап шундай урында ғына үҫә, ә Ҡужан ҡарағастары кеүек һирәктәре 20-нән дә артыҡ түгел, тиҙәр
Вандаллыҡ
2020 йылдың 30 октябрендә билдәһеҙҙәр өлтөк ҡарағастарҙың олондарын ике яҡлап бысып сыға. Райондың урмандарҙы һаҡлау буйынса дәүләт инспекторы Фәнис Ғайсин белдереүенсә: «Бындай зыяндан һуң ҡарағастар артабан тереклек итә алмаясаҡ, ҡороясаҡ… Сөнки бысылған урындар ағастың үҙәгенә тиклем барып етә һәм уларға, ҡыҙғанысҡа ҡаршы йығылыу ҡурҡынысы янай».
Юл (Алатырка ҡушылдығы)
Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алтарыкйылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Репьевка (Шишмә районы)
Репьевка (Репьевка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 452164, ОКАТО коды — 80257840006.
Ишем (мәғәнәләр)
Ишем - күп мәғәнәле һүҙ, ул исем-фамилияларҙа ла, топонимикала ла, гидронимдарҙа осрай.
Исемдәрҙә
Ишем - дуҫым, иптәшем тигәнде аңлата тигән шәрехләү бирелә "Башҡорт исемдәре" тигән китапта
Персоналийҙар
--
Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы
Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы (8 апрель 1934 йыл — 12 август 2021 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре. 1978–1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры урынбаҫары. Халыҡтар Дуҫлығы (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994)
Биографияһы
Роберт Мөтиғулла улы Арыҫланов 1934 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Йәнтеш ауылында тыуған.
1941 йылда үҙҙәрендәге башланғыс мәктәпкә уҡырға бара, 1951 йылда Аҡъяр ауылындағы урта мәктәпте тамамлай. Яҡшы уҡый, фотоһүрәте Почёт таҡтаһында була. Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша: пионер отряды вожатыйы була, мәктәптең пионер дружинаһы советы һәм уҡыусылар комитеты рәйесе итеп һайлана.
Ветеран оҙайлы ауырыуҙан һуң 2021 йылдың 12 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Лозовская
Лозовская — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 6,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сотниково (Октябрьский районы)
Сотниково — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы бөтөрөлгән ҡасабаһы. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 0 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628110, ОКАТО коды — 71121902002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континенталь. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Юлчек
Юлчек — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 376 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кейеҙ баҫыу
Ҡулланыу
Элек өй эсен биҙәгәндә ғәҙәттә  кейеҙ ҙур урын биләгән: уны һикегә, иҙәнгә түшәү, стенаны йылытыу өсөн ҡулланғандар. Бының өсөн кейеҙҙе биҙәү өсөн йөндө кәрәкле формала әүәләп, төп ҡатлам өҫтөнә һалырға;башлыса тәбиғи аҡ һәм ҡара төҫтәр ҡулланыла. Кейеҙҙе аппликация, сигеү менән дә биҙәргә була. Элекке кейеҙҙәргә геометрик фигуралар (тулҡын, ромб, өсмөйөш, квадрат, түңәрәк, кәкре һыҙыҡ һ.б.) һәм сәскә-үҫемлек биҙәктәре (Нәфис кейеҙ сәнғәте) төшөрөлгән. Башҡортостандың көньяғында һәм көнсығыш Урал аръяғында әҙер кейеҙҙе биҙәүҙең бер төрө булып уны сигелгән туҡыма, ҡорама киҫәге, аппликациялы буҫтау менән тышлау һаналған. Көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш башҡорттарҙа кейеҙ бай биҙәлеше менән айырылып торған. Ҡупшы биҙәлгән кейеҙ туй йолаларында айырым урын биләгән, бирнә итеп бирелгән. Көнсығыш Урал аръяғында, көньяҡ һәм көнсығыш Башҡортостанда «Кейеҙгә баҫтырыу» йолаһы таралған була: кәләш кейәү йортона килгәндә, аттан төшөү менән аҡ кейеҙгә аяҡ баҫҡан. «Кейеҙгә ултыртыу», «Килен урынын күрһәтеү» ошо уҡ йоланың төрҙәре һанала. Кейәүҙең әсәһе киленен йортҡа индереп, аҡ кейеҙ түшәлгән һикегә ултыртҡан һәм бүләккә бәрәсле һарыҡ вәғәҙә иткән. Был йолалар киленде ғаиләгә, ырыуға ҡабул итеүҙе, именлек һәм бәхет теләүҙе кәүҙәләндергән. Аҡ кейеҙ үҙе үк һаҡлау бурысын үтәгән. Кейеҙ хужалыҡта һарыҡсылыҡ ҙур урын тотҡан райондарҙа, башлыса Көнсығыш Урал аръяғы һәм Башҡортостандың көньяҡ һәм көнсығыш райондарында киң таралған күренеш булған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән Ҡаҙағстан, Үҙәк һәм Урта Азия халыҡтарында, шул иҫәптән ҡаҙаҡтарҙа, ҡалмыҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа һ.б. үҫешкән була.
Ҡара ҡарлуғас
Ҡара ҡарлуғас(Деревенская ласточка, касатка, Hirundo rustica) — ҡыйғас ҡара ҡанатлы, асалы ҡойроҡло, кәйелеп, шәп оса торған ҡош. Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ергә ҡунмайынса, бөтә ваҡыттарын һауала үткәрәләр. Ҡанаттары тар һәм оҙон, артҡараҡ ҡайырылып тора. Ҡойроғо бер аҙ ярылған. дөм ҡара, тамаһы һарғылт аҡ. Башҡа ҡарлуғастарҙан тигеҙ ҡара төҫлө булыуы менән айырылып тора.Сырылдаҡ тауыш сығара: "сриии-и-и, срии-и" Ояһы ҡая таштарҙа, кәрниздәрҙә, ағас ҡыуыштарында була, уны ҡара балсыҡтан һылап эшләй. Ояһының төҫө буй-ала. Ҡанатлы бөжәктәр менән туҡлана, уларҙы һауала ғына тота. Һыуҙы ла осоп барышлай ғына эсә. 2-3 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе аулап файҙа килтерә.
Ҡарлуғастың төрҙәре
Донъяла барлығы 75 төрө билдәле.
Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл Өфө, 50-се бит.
Ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)
Бөҙрә аҡҡош, Ышылдаҡ аҡҡош (Лебедь-шипунr)(Cygnus olor)— ҡаҙҙан ҙурыраҡ ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Йәш саҡта — һорғолт көрән, ҙурайғас — бөтә ҡауырһындары ла ап-аҡ. Йөҙгәндә, муйынын кәкрәйтеп, ҡанаттарын ҡалҡытып йөрөй. Бик матур ҡош. Ҡаңғылдаҡ аҡҡоштан төҙөгөрәк кәүҙәһе һәм ҡанаттарын ҡалҡыта биреп йөҙәүе менән айырыла.
Тауышы
Асыуланған ҡаҙ һымаҡ, ышылдаған тауыш сығара. Шым ҡош.
Монай
Тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 44 хужалыҡта 228 кеше теркәлә. Һуңынан, йылға аша күпер булмау һөҙөмтәһендә тыуған ауырлыҡтар арҡаһында, Монай Арҡауыл ауылы менән ҡушыла.
Йүрүҙән йылғаһы ярында урынлашҡан ауылдан Монайҙан һәм мырҙаларҙың башҡа тораҡтарынан күсеп сыҡҡан. Монай ауылының бер нисә ғаиләһе Мәхмүт ауылына нигеҙ һала.
Этимологияһы
Монай — антропоним. Уға Морнай исемле кеше нигеҙ һала. 1816, 1834 йылдарҙағы ревизияларҙа Монайҙың улдары һәм ейәндәре: 1876 йылғы Ҡолош Монаев, есаул Әсүәр (Спар, Аспар) Монаев (1769—1846), уның улары Абдулғәләм, Бәшәр, 1773 йылғы Исмәғил Монаев, хорунжий булып хеҙмәт иткән Мозафар Монаев иҫәпкә алына.
Билдәле шәхестәре
Монайҙа сәсән-импровизатор Байыҡ Аблаев тыуған. Һуңынан Мәхмүт ауылына күсеп, шунда йәшәй.
Пиза (Бакчар ҡушылдығы)
Пиза  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакчар йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Палуй
Палуй — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Пиза (Бакчар ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Палуй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Башкиров Михаил Владимирович
Башкиров Михаил Владимирович (Михайло Володимирович Башкіров; 24 сентябрь 1949 йыл — 2 февраль 1999 йыл) — украин сәйәси эшмәкәре. Украинаның І саҡырылыш Юғары Радаһының халыҡ депутаты.
Биографияһы
Михаил Владимирович Башкиров 1949 йылдың 24 сентябрендә Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
1966 йылда Ворошиловоград ауыл хужалығы институтына уҡырға инә. 1971 йылда уҡыуын тамамлағандан һуң, «Дуҫлыҡ» колхозында баш агроном булып эшләй. 1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, армиянан һуң Потриваев исемендәге колхозға баш агроном булып эшкә урынлаша. Артабан Николаев өлкәһендә Березнеговатский районының Фрунзе исемендәге колхоз идараһы рәйесе була. 1980 йылдан — Фрунзе исемендәге совхоз директоры (Николаевсадвинпром).
1982 йылдан райисполкомдың ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, Березнеговатский район Советы башҡарма комитеты рәйесе була. 1987 йылдан — Украина компартияһының Березнеговатский район комитетының беренсе секретары. 1989 йылдан — агропромсовет өлкә комитеты рәйесе.
Николаев башҡарма комитетында
1990 йылдың 4 мартында Николаев өлкә комитетының депутаты итеп һайлана. 1990 йылдың 8 апрелендә өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. 1990 йылдың 7 декабрендә Украина ССР-ында «Урындағы үҙидара тураһында» законы ҡабул ителгәндән һуң законға ярашлы бер үк ваҡытта өлкә советы рәйесе өлкә башҡарма комитеты рәйесе була. Башкиров өлкә советы рәйесе Иван Грицайҙың башҡарма эштәре буйынса беренсе урынбаҫары була. Артабан өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе һәм башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары вазифаларын биләй.
І саҡырылыш Украина халыҡ депутаты (1990—1994 йылдарҙа)
Николаев өлкәһе Снигиревский һайлау округы буйынса һайланған (292-се һанлы).
1994 йылда Николаев өлкә советы рәйесен һайлау
1994 йылдың 26 июнендәге өлкә советы рәйесен һайлауҙарҙа Башкиров Анатолий Кинахтың дәғүәсеһе була. Кинах «за» — 47 %, «ҡаршы» — 20 %, Башкиров, — «за» — 16,4 %, «ҡаршы» −17 % тауыш йыя.
Кировоград өлкә дәүләт администрацияһында
1998 йылдың октябрендә Башкиров Кировоград өлкә дәүләт хакимиәте рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был вазифала биш ай ғына эшләп өлгөрә. Кировоград өлкәһендә комбайндарҙы сериялы етештереүгә иғтибарын бүлә.
Үлеме
Михаил Башкиров 1999 йылдың 2 февралендә Киев өлкәһенең Кагарлык ҡалаһы янында юл-транспорт фажиғәһендә һәләк була.
Башкиров Шаһивәли Ғәли улы
Шаһивәли Башкиров, Шаһвәли (варианты: Шаһивәли Ғәли улы Башкиров, Башкиров Шагивали (Шахвали) Галеевич (1894-1938) — дәүләт эшмәкәре, Татарстан республикаһының юстиция халыҡ комиссары, мәғариф халыҡ комиссары (1934-1937), Татарстан республикаһы прокуроры. РКП (б) ағзаһы (1918-1936).
Биографияһы
1894 йылда Ҡазан губернаһы Мамадыш өйәҙе (хәҙерге Ҡуҡмара районы) Камышлы ауылында тыуған. Иҫке Ҡая ауылы мәктәбен, Мамадыш мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт юлы
1913-1915 йылдарҙа — Ҡаҙанда магазинда приказчик. 1915 йылда Вятка губернаһы Малмыж өйәҙе Ноҡрат Аланы ауылында магазинда эшләй. 1915-1918 йылдарҙа — хәрби хеҙмәттә, 95-се пехота полкы ефрейторы.
Октябрь революцияһы
1918 йылдың яҙынан Мамадыш өйәҙе Камышлы ауылында ярлы-ябағай комитеты сәркәтибе. Мамадыш өйәҙе Люга ауылында волость ҡулланыусылар кооперацияһы бухгалтеры.
Граждандар һуғышы
1918 йылдың декабренән Ҡыҙыл Армияла. Ҡаҙанда мосолман командалыҡ курстары сәркәтибе, РКП (б)-ның батальон һәм полк бүлексәләре рәйесе, полк командиры ярҙамсыһы вазифаларында.
ТАССР-ҙың ойошторолоуы
1921 йылдың йәйенән Татарстан АССР-ның игенселек буйынса халыҡ комиссариатында нәшриәт бүлеген етәкләй. «Игенсе» журналын сығарыуҙа туранан-тура ҡатнаша.
1922 йылдың яҙынан Быуа кантоны башҡарма комитеты рәйесе. Кантонда астарға ярҙам итеү комитеты рәйесе. Һуңыраҡ РКП (б) Быуа кантон комитеты рәйесе.
Хеҙмәттәре
Ш. Г. Башкиров. 1929—1930 йылдарҙа Татарстан Совет Социалистик Республикаһында промкооперацияның эш һөҙөмтәләре һәм уның алдында торган бурыстар. Каҙан: ТДН, 1932.
Репрессия
1936 йылдың йәйендә ВКП (б)-ның Үҙәк комитетының «троцкий-зиновьевсы ихтилалға ҡаршы блоктың террорсы эшсәнлеге тураһында» ябыҡ хатын тикшергәндә, мәғариф халыҡ комиссары Ш. Башкиров оппозиционерҙар Мөхөтдинов һәм Ғәлә Хоҙаяровты яҡлауҙа ғәйепләнә, 1937 йылдың апрелендә эшенән азат ителә. 1937 йылдың авгусында НКВД тарафынан ҡулға алына. 1938 йылдың 9 майында СССР юғары суды хәрби коллегияһы, «уң троцкист, милләтселек менән һуғарылған террор ойошмаһының етәкселәренән береһе» булыуҙа ғәйепләп, иң юғары язаға хөкөм итә. 1957 йылда аҡлана.
Ғаиләһе
Ҡатыны Разия Ғосман ҡыҙы, математика уҡытыусыһы һәм «ватанын һатҡан кешенең ғаилә ағзаһы» булараҡ, 1938 йылда репрессиялана, 8 йыл тотҡонлоҡҡа хөкөм ителә. 1956 йылда аҡлана.
Улы Шамил Шаһивәли улы (1927-2010), ғалим-физик, физика-математика фәндәре докторы (1970), профессор (1971), ТР ФА мөхбир-ағзаһы (1994), РСФСР атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Ейәндәре Ҡаҙан мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.
Хәтер
Ҡуҡмара ҡала тибындағы биҫтәһендә урамға исеме бирелгән.
Һылтанмалар
[http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 * Ш. Г. Башкиров «Милләттәштәр» сайтында]
Баязит (Ҡурған өлкәһе)
Тарих
Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Баязит ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һалйот улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Баязит ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Баязит ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (86 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто бар.
Йүрүҙән-Ивановск заводы
Йүрүҙән-Ивановск суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы — Көньяҡ Уралда металлургия заводы, Йүрүҙән йылғаһы буйында төҙөлгән һәм 1750 йылдарҙан 1908 йылға тиклем эшләгән.
Беренсе йылдары
Заводты партнёрҙар И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников Йүрүҙән йылғаһының һул ярында, Ырымбурҙан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 408 саҡрым, Өфөнән көнсығышҡа ҡарай 210 саҡрым алыҫлыҡта төҙөй. Башҡорттарҙан һатып алынған ерҙә, буласаҡ завод урынында И. Б. Твердышев 1758 йылдың яҙында бысыу тирмәне төҙөй һәм Ҡытау-Ивановск заводы суйынын эшкәртеү өсөн производство төҙөлөшөнә урынды яҡшы тип иҫәпләй. Йүрүҙән-Ивановск заводы төҙөлөшө тураһында Сенаттың указы 1758 йылдың 6 ноябрендә ҡабул ителә, 1759 йылдың майында төҙөлөш башлана. 1762 йылдың 21 февралендә домна мейесен төҙөү өсөн Берг-коллегияның рөхсәте алына. Мәғдән Баҡал рудниктарынан килтерелә. Домнаның төҙөлөшө 1762 йылда тамамлана, 1763 йылдың 22 февралендә эшләй башлай. 1763 йыл мәғлүмәттәре буйынса, завод плотинаһының оҙонлоғо 255,6 м, өҫкө өлөшөндә киңлеге 38,3 м була. 1763 йылдың 15 июлендә көслө ташҡын арҡаһында завод ҡоролмалары өлөшләтә емерелә. 1763 йылдың көҙөндә быуа тергеҙелә. Эшенең тәүге йылдарында заводта 1 домна, 4 сүкеш һәм 2 тире эшкәртеү оҫтаханаһы эшләй. 1763 йылдың аҙағында 4 сүкеш менән икенсе сүкеш фабрикаһы төҙөлә.
1770 йылда заводта тәүлегенә 180 бот суйын етештереүсәнлеге менән домна, 1 йәйпәкләү сүкеше һәм 5 крица сүкеше менән 2 сүкеш фабрикаһы эшләй. Ҡалай йәйпәкләнгәндән һуң уға ҡурғаш йүгертелә һәм Ҡытау-Ивановск заводына һауыт-һаба етештереү өсөн ебәрелә. 1770—72 йылдарҙа икенсе домна төҙөлә. 1773 йылда түбә ҡалайы етештереү өсөн 8 сүкеш һәм мейес менән, ике, шулай уҡ 2 туҡмаҡлы сүкеш менән, 2 крица фабрика, шулай уҡ тимерлек һәм ҡырҡыу-йәйпәкләү фабрика эшләй. Завод буй һәм табаҡлы түбә тимере, шулай уҡ йәмшәйтеү сүкештәре әҙерләү өсөн ҡалын тимер етештерә. Ҙур булмаған күләмдә үҙ ихтыяждары өсөн ҡорос һәм металл әйберҙәр етештерә.
Йүрүҙән-Ивановск заводы территорияһында 120 производство һәм тораҡ биналар, мәктәп, контора, таштан Христос Раштыуаһы сиркәүе булған. Заводтың 5 бойницаһы була, ағас нығытма менән уратып алына. 1773 йылдың ноябрь айында халыҡ үҙ теләге менән баш күтәреүселәр отрядына ҡушыла, уның менән завод эшен туҡтата, завод кәрәк-яраҡтарын, инструменттарын, аҡсаһын конфискациялай. Идара итеүҙе ойоштороу өсөн станица өйө булдырыла. Крәҫтиәндәр тарафынан тирә-яҡ ауылдар буйынса Е.И. Пугачевтың манифестары һәм указдары, шул иҫәптән 1773 йылдың 25 ноябрендәге Һатҡы заводы эшселәренә азатлыҡ биреү һәм ярлыҡауы тураһында манифесы күсермәләре төҙөлә һәм таратыла. 1774 йылдың май айында заводҡа Е. И. Пугачевтың Себер юлында заводтарҙы юҡ итеү указы менән Юлай Аҙналин отряды килә, Йүрүҙән-Ивановск заводы яндырыла. Эшселәрҙең ғаиләләре сығарыла һәм Пермь провинцияһына ебәрелә (июнь айында уларҙың бер өлөшө баш күтәреүселәрҙең ғәскәрҙәрен тулыландырана). Завод 3 йыл эшләмәй. Ихтилал башланыу ваҡытына заводта 845 ир-ат эшләй, шуларҙың бер өлөшө 1773 йылдың ноябрендә ихтилалға ҡушыла. Һуғыш ваҡыты мәлендә заводта 266 крәҫтиән һәләк була. Шулай итеп, Пугачев ихтилалы йылдарында Йүрүҙән-Ивановск заводы ике һөжүм һөҙөмтәһендә ныҡ зыян күрә. Заводта етештереү 1776 йылдың 15 ноябрендә яңынан башлана. 1777 йылда заводта 134 мең бот суйын ҡойола. 1778 йылда заводта 2 домна, 6 сүкеш һәм 4 менән 2 крица фабрикаһы, 2 горн менән йәйпәкләү фабрикаһы һәм 2  менән якорь фабрикаһы эшләй. 1785 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1784 ) завод И. С. Мясниковтың ҡыҙы А. И. Дурасова милкенә күсә. И. С. Мясниковтың ҡыҙҙары араһында мөлкәтте бүлешкәндән һуң, Йүрүҙән-Ивановск заводы Е. И. Козицкаяның икенсе ҡыҙына ҡалған Эҫем һәм Ҡытаутамаҡ заводтарына суйынды эшкәртергә ебәреүҙән мәхрүм ҡала, һөҙөмтәлә А. И. Дурасова 1799 йылда Минск эшкәртеү заводын төҙөргә мәжбүр була. 1797 йылда Йүрүҙән-Ивановск заводында 9 горн һәм 12 сүкеш эшләй башлай. XVIII—XIX быуат сиктәрендә заводҡа мәғдәнде Верхнебуланский (52 % тимерҙән торған иң бай мәғдән), Улановский, Усть-Буланский, Успенский, Иваново, Охряной, Тяжелый һәм Куткур рудниктары тәьмин итә.
XIX быуат
1803 йылда Йүрүҙән-Ивановск заводы мираҫ буйынса А. И. Дурасованың улы Н. А. Дурасовҡа күсә. 1807 йылда заводта вагранка эшләй башлай. 1809 йылда быуаның оҙонлоғо 276,9 метр, киңлеге — 32 метр, бейеклеге 8,5 м була. Заводтың ҡорамалдары 2 домна мейесенән, 22 горндан һәм 15 сүкештән, 2 йәйпәкләү станынан, токарь фабрикаһы, 9 горнлы тимерлектән, тире эшкәртеү фабрикаһы һәм ярҙамсы цехтарҙан тора..
1812 йылда заводты һатырға тырыша, әммә уның ике туған һеңлеһе, Ҡытау заводтары хужаһы княгиня А. Г. Белосельская-Белозерская килешеүҙе кире ҡаға. 1815 йылда Йүрүҙән-Ивановск заводын Мәскәү сауҙагәре Н. Л. Старковҡа һата, унан шул уҡ йылда Тау идараһы аша юллама буйынса заводты А. Г. Белосельская-Белозерская һатып ала. Старков заводты Белосельская-Белозерскаяға тапшырыуҙы кире ҡағырға маташа, әммә 1817 йылдың 31 ғинуарында Сенат уның заводҡа хужа булыу хоҡуғын таный. 1830 йылда завод А. Г. Белосельская-Белозерскаяның ҡыҙы княгиня Е. А. Сухозанетҡа бирнә сифатында күсә. Предприятие Екатерина Александровна һәм завод менән идара итеүсе уның ире И. О. Сухозанетҡа күскәндән һуң, завод крәҫтиәндәренең хәле насарая, фетнә һәм сыуалыштар йышая. Эшселәр хеҙмәт хаҡын күтәреү һәм завод администрацияһының яуыз нийәттән файҙаланыуын туҡтатыу тураһында талаптар ҡуя. Эшселәр һәм хужаларҙың был киҫкен мөнәсәбәттәре тураһында 1859 йылда Колокол гәзите биттәрендә яҡтыртыла.