cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лабрадор (ярымутрау)
Гидрология
Тулыһынса тиерлек Канада ҡалҡаны — боҙланыу тарихы булған ҙур ташлы яҫы таулыҡ менән ҡапланғанлыҡтан, ярымутрауҙа бик күп күлдәр урынлашҡан. Квебек провинцияһында ғына төрлө ҙурлыҡтағы ярты миллиондан ашыу күл бар. Лабрадор ярымутрауында иң ҙур һыу объекты — Смалвуд һыуһаҡлағысы, ләкин иң ҙур тәбиғи күл — Мистассини күле. Башҡа билдәле күлдәр иҫәбенә Маникуаган һыуһаҡлағысы, Каньяпискау һыуһаҡлағысы, Ла-Гранде- 2 һәм Ла-Гранде-3 һыуһаҡлағыстары инә. Гидроэнергетиканы үҙләштереү тарихы арҡаһында ярымутрауҙағы сөсө һыулы күлдәрҙең күпселеге һыуһаҡлағыстар булып тора. Күлдәрҙең күплегенән тыш ярымутрауҙа йылғалар ҙа күп. Иң оҙоно Ла-Гранде йылғаһы оҙонлоғо 900 км (560 миль) тәшкил итә. Башҡа әһәмиәтле йылғалар — Коксоак, Арно, Ла-Гранд, Фёй, Джордж, Черчиль, Пети-Бален, Белен, Повунгкитук, Наташкуан, Напетипи. Йылғалар суднолар йөрөшөнә яраҡлы түгел, һикәлтәләр, тупһалар күп булыу сәбәпле, диңгеҙгә ҡойған урында текә ярҙан шарлауыҡтар барлыҡҡа килә. Ярымутрау территорияһында күлдәр һәм һаҙлыҡтар күп.
Тере тәбиғәт
Ярымутрауҙа тундра зонаһы бар (уртаса йыллыҡ температура −3.). 0 °C), ылыҫлы урмандар (-1.). 3 °C) һәм ҡатнаш урмандар (1.1.) 4 °C). Лабрадорҙың төньяҡ райондарын биләгән мүкле- ҡыуаҡлы тундраларында ягель мул үҫә, был болан көтөү өсөн яҡшы шарттар тыуҙыра. Үҙәк өлөшөнә ылыҫлы ағастар барлыҡҡа килтергән урман-тундра һәм һирәк осрай торған урмандар хас, тағы ла көньяҡтараҡ тайганың тар һыҙаты урынлашҡан. Тайга урмандарында күгелйем шыршы, ҡара шыршы, бәлзәм аҡ шыршыһы, Америка ҡарағасы, Банкс ҡарағайы, көнбайыш туяһы үҫә; шулай уҡ япраҡлы ағастар — бальзам тирәге, уҫаҡ һымаҡ тирәк һәм ҡайын таралған. Бөйөк күлдәрҙең Канада тайгаһы менән Изге Лаврентий йылғаһының урман массивтары сигендә веймут ҡарағайы һәм аллеган ҡайыны үҫә.
Лабрадор ярымутрауының төньяҡ райондарына һәм уларҙы уратып алған арктик һыуҙарҙа һөтимәрҙәрҙең күп төрлөлөләре: киттар, тюлендәр һәм морждар йәшәй. Атлантик ағымдар менән туйынған һыу майҙаны, киреһенсә, балыҡҡа бай. Бигерәк тә Изге Лаврентий ҡултығында һәм ярымутрауҙың көнсығыш яры буйында ҡара паптус, мойва, Атлантик трескаһы киң таралған, артабан төньяҡҡа табан уны Грендалия трескаһы алмаштыра,. Был киңлектәрҙә Гренландия поляр акулаһы осрай. Ярымутрауҙың төньяҡ-көнсығышында Торнгат -Маунинс милли паркы урынлашҡан.
Иҡтисады
Башлыса халыҡ яр буйҙарында йәшәй. Төп торама пункттары — Лабрадор-Сити (Ньюфаундленд һәм Лабрадор), Сет-Иль, Шеффервилл (икеһе лә — Квебек).
Тимер мәғдәне сығарыу эштәре алып барыла. Төньяҡтан көньяҡҡа табан донъялағы иң ҙур мәғдән ятҡылыҡлы зоналарҙың береһе һуҙылған. ГЭС-тарҙы файҙаланыу үҫешкән: Черчилль, Ла-Гранде йылғаларында эре гидроэлектростанциялар төҙөлгән.
Һыуһар, төлкө, һеләүһен, ондатра тиреләрен эшкәртеү һәм балыҡ тотоу кәсептәре үҫешкән. Морждарға һәм тюлендәргә һунар итеү ярымутрауҙың төп халыҡтарының традицион йәшәү рәүешен һаҡлауҙа мөһим роль уйнай.
Тарихы
Лабрадор ярымутрауының төп халыҡтарына инуит һәм инну, йәки монтанье-наскапи инә. Элек инуиттар Лабрадорҙың төньяҡ райондарында йәшәгән. Иннулар төньяҡ тундрала йәшәгән «сүл халыҡтарына» һәм Францияның Монтаньялар ярымутрауының көньяғындағы урмандарҙа йәшәүсе монтаньеға бүленә. Иннуларҙың мәҙәниәте төньяҡ боланына һунар итеү традицияларына ҡоролған (карибу).
Беҙҙең эраның 1000 йылында Лабрадор диңгеҙен аша сыҡҡан Исландия тикшеренеүсеһе Лейф Эрикссон командаһы ярымутрау ярҙарын күҙәтеп кенә ҡалмай, уға аяҡ баҫыу ихтималлығы ла фаразлана. 1500 йылда утрау ярҙарына португалдар Гашпар һәм Мигель Корте-Реал барып етә тиерлек. Изге Лаврентий ҡултығында европалыларҙан тәүгеләрҙән 1534 йылда Жак Картье моряктары була. 1602 йылда төньяҡтан ярымутрауҙы йыуыусы Гудзон боғаҙына капитан Джордж Уэймут килә; ун йыллыҡтың аҙағына уның артынан тағы ике экспедиция бара. Ярымутрауҙан көнбайышҡа Гудзонов ҡултығына барып еткән экспедицияларҙан Парри етәкселегендә 1818 йылғы экспедиция мөһим роль уйнай, уның барышында тәү тапҡыр тәрән һыуҙарҙың температураһы үлсәнә..
Ярымутрауға эйә булыу хоҡуғына сиратлап Франция һәм Англия дәғүә итә, ә һуңыраҡ Британияның Төньяҡ Америка колониялары — Ньюфаундленд һәм Түбәнге Канада (хәҙер Квебек). Квебек менән Лабрадор сигенең дөйөм оҙонлоғо 3500 км-ҙан ашыу булған контуры Бөйөк Британия йәшерен советының 1922 йылдағы ҡарары менән раҫлана һәм 1947 йылда Канадаға Ньюфаундленд һәм Лабрадор ингәндә раҫлана. .
Ярымутрау мәҙәниәттә
Вячеслав Бутусовтың Борис Гребенщиковтың «Террариум» проекты өсөн Джордж Гуницкий шиғырына яҙылған «Гибралтар-Лабрадор» йыры бар. Ул Алексей Балабановтың «Брат-2» фильмына саундтрекка (музыкаль оҙатыу булып) ингән.
Экологияһы
Экологик яҡтан хәл, ғөмүмән, ҡәнәғәтләнерлек. Тәбиғи мөхиттә урындағы етешһеҙлектәр башлыса тимер мәғдәне (үҙәк өлөшө) һәм титан мәғдәндәре (Лак-Тио ятҡылығы — донъяла иң ҙуры) райондарында күҙәтелә. Төньяҡта радиоактив матдәләр тупланыу сәбәпле ягельниктарҙың бысраныуы күҙәтелә. Болан-карибуларҙың һаны кәмей, шулай уҡ балыҡ ресурстары һәм диңгеҙ һыуҙары йәнлектәренә һунарсылыҡ кәмей. Иң ҡатмарлы экологик хәл (атмосфераның, тупраҡтың, һыуҙың бысраныуы) Либерияның иң көньяғында Канада һәм АҠШ-тың халыҡ тығыҙ йәшәгән күрше райондарынан килгән кислоталы ямғырҙар тәьҫирендә барлыҡҡа килә.
Кукунор
Кукуно́р (, Хөх нуур) — Үҙәк Азияла иң ҙур тымыҡ тоҙло күл.
География
Ҡытайҙың үҙәгендә, Цинхай провинцияһы баш ҡалаһы Синин ҡалаһынан 100 километрға көнбайыштараҡ урынлашҡан. Күлдең ҡытай (Цинхай (青海)), монгол (Кукунор, Хөх нуур) һәм тибет (Цо Нгонпо) атамалары тап киләләр һәм «күк күл» тип аңлатыла.
Оҙонлоғо яҡынса 105 км, киңлеге 65 км тиклем, майҙаны яҡынса 4,2 мең км², иң ҙур тәрәнлеге 38 м. Диңгеҙ кимәленән 3205 м бейеклектә урынлашҡан һәм Кукунор тигеҙлегенең үҙәк өлөшөн биләй.
Яр буйҙары аҙ йырғыланған; боронғо күл террасалары (бейеклектәре 50 м барып еткән) үҫешкән. Күлдең төбө башлыса ләмдән тора. Бер нисә ҡомло утрауҙар бар. Күлгә 23 йылға ҡоя, улар араһында иң күп һыулыһы — Бух-Гол йылғаһы дельта барлыҡҡа килтереп Кукунорға көнбайыштан ҡоя.
Йылғаларҙағы йәйге һыу ташҡындары күл кимәленең миҙгел буйынса тирбәлеүенә сәбәпсе булып тора. Йәйен һыу температураһы 18—20 °C-ҡа тиклем йылый, ноябрҙән мартҡа ҡәҙәр күл туңа. Һыу минерализацияһы ҡоро осорҙа 11,3 г/л тиклем барып етә.
Күлдә башлыса сазандар ғаиләһенә ҡараған балыҡтар тереклек итә.
Европалар араһынан тәүгеләрҙән булып Кукунор күлен Н. М. Пржевальский 1872 йылда һүрәтләй.
Юрка (Куропалда ҡушылдығы)
Юрка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куропалда йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк [[ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәте
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын керетмәйсә). Бәләкәй йылға бассейны — Северная Двина, Вычегды һәм Малая Северная Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Северная Двина.
Һыу ресурстарының Федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Төркөм:Архангельск өлкәһе йылғалары
Мансырев Фәйзулла Сәйет улы
Фәйзулла Сәйет улы Мансырев (Михаил Савельевич Мансуров, 1882—?) — дәүләт эшмәкәре. 1903 йылдан алып РСДРП(б) ағзаһы. Башҡортостан хәрби-революцион комитеты һәм БашҮБК Президиумы рәйесе.
Ҡадирова Ясмина Ринар ҡыҙы
Ҡадирова Ясмина Ринар ҡыҙы (11 декабрь 2004 йыл) — спортсы. Конькиҙа фигуралы шыуыусы, парлы шыуыуҙа сығыш яһай. Иван Баленко менән бергә Россия Кубогының көмөш медале эйәһе (2020).
2019 йылға тиклем яңғыҙ фигуралы шыуыуҙа сығыш яһай.
Карьера
Ясмина Ринар ҡыҙы Ҡадирова 2004 йылдың 11 декабрендә Ҡазанда тыуа. Әсәһе Резеда Сибгатуллина етәкселегендә «Зилант» спорт мәктәбендә фигуралы шыуыу менән шөғөлләнә башлай. 2013 йылда әсәһе Олимпия резервының республика махсуслаштырылған балалар-йәш үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры вазифаһына тәғәйенләнә, унда Ясмина алдағы өс сезонын шөғөлләнә. Был осорҙа ул зона ярыштарында еңеүсе була һәм бәләкәй йәштәгеләрҙең Рәсәй беренселектәрендә ҡатнаша. Һуңғараҡ Санкт-Петербургҡа күсеп бара, унда Татьяна Мишинала шөғөлләнә. Шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт Этери Тутберидзе төркөмөндә була. Тутберидзе төркөмөндәге күнегеүҙәр ваҡытында етди йәрәхәт ала һәм ярты йыл дауамында ярыша алмай.
2019 йылдың февралендә беренсе тапҡыр халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша. Сахалинда беренсе тапҡыр «Азия балалары» ҡышҡы уйындары уҙа, унда Көньяҡ Кореяның өлкәндәр чемпионаты медалистлары Ю Ен һәм Ли Хэ Ин ҡатнаша. Ярыштарҙың беренсе көнөндә Ҡадирова дүртенсе урында урынлаша һәм ирекле программа буйынса был позицияны һаҡлап ҡала. Ул яҡшы сығыш яһай, ҡыҫҡа һәм еңел программала бары тик бер генә элемент менән булһа ла судьялар тарафынан «минус» ала.
Ҡадирова барлыҡ өслө һикереүҙәр, 3-3 каскаттарҙы һикерә белә, ә тренировкаларҙа дүртле сальхов башҡарған. Үҙ көсө менән шыуыуҙа перспективалар булыуға ҡарамаҫтан, ул икеле разрядка күсә. 2019 йылдың сентябрендә Ростов фигуристы Иван Баленко менән дуэт тәшкил итә. Инде ярты йылдан һуң пара уңышҡа өлгәшә, Рәсәй Кубогы финалының көмөш миҙалдарын яулап алалар. Ҡыҫҡа программала хаталар яһап, Ясмина менән Иван алтынсы урында урынлашалар. Икенсе көндө улар ирекле программаны аныҡ башҡаралар, барлыҡ элементтары яҡшы GOE өҫтәмәләр ала, һәм, ахыр сиктә, пара икенсе урынды яулап ала.
Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет
Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет (Троицкиҙың өсөнсө йәмиғ мәсете ) — Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһындағы таш мәсет.
Мәсет адресы: Октябрь урамы, 122-се йорт. Архитектура ҡомартҡыһы булараҡ муниципаль һаҡ аҫтында тора (1992).
Бирштедт
Бирштедт (Bierstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 164 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 43 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Ҡыйғаҙы
Ҡыйғаҙы (Кигазы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 468 кеше. Почта индексы — 452883, ОКАТО коды — 80204842006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Оло Бугундырь
Оло Бугундырь — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бугундырь йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петропавловка (Ғафури районы)
Петропавловка (Петропавловка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453076, ОКАТО коды — 80221814003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урта Кийзак
Урта Кийзак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/642 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ухтома (Нерль ҡушылдығы)
Ухтома  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ярославка ауыл Советы (Дыуан районы)
Ярославка ауыл Советы —  Башҡортостан Республикаһы ның Дыуан районы ндағы муниципаль берәмек.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Граждандар һуғышы XX быуат башында Рәсәйҙе тетрәткән революцион кризистың һөҙөмтәһе булып тора. Кризис Беренсе донъя һуғышы барышында көсәйә һәм монархияның ҡолауына, 1905—1907 йылдарҙағы революциянан һуң хужалыҡтың емерелеүенә, Рәсәй йәмғиәтенең тәрән социаль, милли, сәйәси һәм идеялар бүлгеләнеүенә алып килә. Бүлгеләнеүҙең апогейы булып бөтә илдең масштабында совет һәм антибольшевик ҡораллы көстәре араһындағы ауяһыҙ һуғыш тора.
Ярославка ауыл Советы (Дыуан районы)
Тарихы
Ярославка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Инеш һүҙе
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Башҡортостан Граждандар һуғышы йылдарында
Ярославка ауыл Советы (Дыуан районы)
Ауыл биләмәһе составы
Элегерәк ауыл советы составына Арғымаҡ ауылы  ингән,  хәҙер ҡала биләмәһе составына инә.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Инеш һүҙе
Граждандар һуғышы осоронда хакимлыҡ өсөн төп көрәш большевиктар һәм уларҙың яҡлылары (Ҡыҙыл гвардия һәм Ҡыҙыл армия) һәм Аҡтар хәрәкәтенең ҡораллы формированиелары араларында алып барыла. Конфликттың төп яҡтарын «ҡыҙылдар» һәм «аҡтар» тип исемләү тотороҡло сағылыш таба. Ике яҡ та тулыһынса үҙҙәренең еңеүе һәм илде тынысландырыу осоронда сәйәси хакимлыҡты диктатура юлы менән тормошҡа ашырыуҙы күҙ уңында тота.
Ойошҡан сәнәғәт пролетариатына таянған большевиктар өсөн, дошмандың ҡаршылашыуын баҫтырыу, крәҫтиән илендә власты ҡулда тотоп ҡалыу, артабан уны донъя социалистик революцияһы базаһына әүерелдереү һәм киләсәктә Рәсәйҙә һәм Европала синыфһыҙ коммунистик йәмғиәтен төҙөү — берҙән-бер мөмкинлек булып торған. Маҡсатҡа ирешеү өсөн большевиктар үҙҙәренең дошмандарына һәм ҡала һәм ауылдың икеләнгән урта ҡатламдарына, иң тәүге нәүбәттә — крәҫтиәнлеккә ҡарата, аяуһыҙ көсләү һәм мәжбүр итеүҙе ҡулланыу тарихи аҡланған һәм ғәҙел тип һаналған.
Янычар музыкаһы
Янычар музыкаһы (Ғосман музыкаһы) — XVIII быуатта Европала янычарҙар хәрби оркестрындағы традицион музыкаль инструменттарҙың атамаһы.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Инеш һүҙе
Аҡтар хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың күпселеге — офицерҙар, казактар, интеллигенция, алпауыттар, буржуазия, бюрократия һәм руханиҙар — өсөн большевиктарға ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтеү, юғалған власты кире ҡайтарыу һәм үҙҙәренең социаль-иҡтисади хоҡуҡтарын һәм өҫтөнлөгөн тергеҙеү маҡсат булып тора. Бының өсөн большевиктарға ҡаршы көстәр уларҙың контроле аҫтында ҡалған элекке Рәсәй империяһы территорияһында армия һәм граждандар идаралығы аппаратын яңынан барлыҡҡа килтерергә, милек хоҡуғын һәм сауҙа иреклеген тергеҙергә, массауи һәм яҡшы тәьмин ителгән армияны булдырыу өсөн кеше һәм хужалыҡ ресурстарын тупларға, уға халыҡтың күпселеге ярҙамын һәм большевиктарҙың власын ҡолатырға тырышалар. Офицерҙар һәм ауыл буржуазияһы аҡтар ғәскәрҙәренең беренсе кадрҙарын булдыралар. Аҡтарҙың һуңғы маҡсатына ярашлы Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышын саҡырыу иғлан ителә һәм артабан уның ҡарамағына Рәсәйҙәң сәйәси ҡоролошо буйынса мәсьәләне сисеү тапшырыла.
Янычар музыкаһы
Окестр
Ҙур барабан (дауль), 2 бәләкәй барабан (сардар-нагара), 2 тәрилкә (цил), 7 еҙ торба (бори), 5 шалмей (цурнадер), төрөк ярымайы (музыкаль инструмент).
Тарих
Төрөк хәрби музыкаһы тарихы XIII быуаттан башлана. Тәүге хәрби оркестр Ғосман I солтанға сәлжүктәр солтаны Кей-Кубад III тарафынан бүләк итеп ебәрелгән. Хәҙерге заман хәрби оркестрына составы буйынса яҡын оркестр төшөнсәһе Ғосман империяһында XVI быуатта барлыҡҡа килә.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Инеш һүҙе
Ауыл кулактары, бигерәк тә комбедтарҙы ойошторғандан һәм икмәк өсөн ҡәтғи көрәш башланғандан һуң, контрреволюцияның базаһы була. Кулактар пролетар революцияһы менән төрлө милли, синыф, дин, хатта анархияға тиклем, лозунгтар аҫтында аҡ гвардиясылар армияларында ҡатнашып, үҙҙәренең отрядтарын ойоштороп, революция тылында киң баш күтәреү хәрәкәтен йәйелдереү формалары аша көрәшәләр.
Граждандар һуғышының үҙенсәлеге — бөтә ҡатнашыусылар үҙәренең сәйәси маҡсаттарына ирешеү өсөн көсләүҙе ҡулланыуға әҙер булыуҙа («ҡыҙыл террор», «аҡ террор»). Тарихсылар ситуацияны ошолай аңлаталар:
Халыҡтың баш күтәреүселәр хәрәкәтендә элекке Рәсәй империяһының милли сиктәренең үҙенең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һәм бер-береһенә ҡаршы торған төп яҡтар ғәскәрҙәренә лә ҡаршы ҡораллы көрәше — Граждандар һуғышының ҡушма өлөшө. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә маташыуҙар «берҙәм һәм бүленмәҫ Рәсәй өсөн» көрәш алып барған «аҡтар» яғынан да, шулай уҡ милләтселектең үҫешендә революция ҡаҙаныштарына хәүеф янай тип һанаған «ҡыҙылдар» яғынан да, ҡаршылыҡ уята. Рәсәй империяһы территорияһында йәшәүсе күп халыҡтар революция һәм һуғыш барышында тәүге мәртәбә дәүләт бойондороҡһоҙлоғон яулай. Үҙҙәренең милли мәнфәғәттәрен яҡлап, был дәүләттәрҙең һәм дәүләт "яңы ойошмаларының " хөкүмәттәре үҙҙәренең сәйәсәте менән большевиктарға ҡаршы лагерҙың көсһөҙләнеүенә булышлыҡ итә, ә икенсе яҡтан — большевиктарға революция экспорты мөмкинлектәрен һиҙелерлек рәүештә сикләйҙәр.
Янычар музыкаһы
Тарих
Ләкин XVIII быуатта янычар музыка традициялары Европаға үтеп инә башлай, ул бер дәүер модала була. 1720 йылда Польша короле Август Икенсегә төрөк солтанынан бүләккә янычар оркестры инструменттарын алып киләләр, 1725 йылда рус батшабикәһе Екатерина I Истамбулдан төрөк хәрби оркестрын саҡыра, уның составында электән билдәле булған инструменттарҙан тыш Европала XIV быуаттан билдәле өсмөйөш тә була, 1741 йылда янычар оркестрҙары Австрияла, шунан Пруссияла һәм башҡа Европа илдәрендә күренә башлай. Һуҡма инструменттарҙан бунчук төрөк музыкаһының үҙенсәлекле тауышын бирә.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Инеш һүҙе
Граждандар һуғышы сит илдәр хәрби интервенцияһы шарттарында йәйелә һәм элекке Рәсәй империяһы территорияһында үҙәк державалары (Четверной союз) һәм Атланта ғәскәрҙәренең хәрби ғәмәлдәре менән оҙатылып килә. Төп көнбайыш державаларының ҡыҫылыуына Германия менән көрәш сәбәп була, шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә үҙҙәренең иҡтисади һәм сәйәси мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыу һәм аҡтарға большевиктар власын юҡҡа сығарыу өсөн ярҙам итеү була. Интервенция һәм аҡтар армияларына матди ярҙам күрһәтеү һуғыштың барышына ныҡ ҡына йоғонто яһай.
Янычар музыкаһы
Тарих
"Янычар музыкаһы"ның Европа опера һәм симфония музыкаһына тәьҫире көслө була. Опера оркестрында беренсе булып тәрилкә менән өсмөйөштө Андре Гретри ҡуллана («Сиғандар маршы», «Йәшерен сихыр», 1778). Кристоф Виллибальд, Глюк скиф бейеүҙәре һәм йырҙарында «Ифигения Тавридала» операһында (1779) Көнсығыш колоритын булдырыу өсөн бәләкәй барабан, тәрилкә һәм өсмөйөш ҡуллана. Европа оркестры менән янычар оркестры инструменттарын иң оҫта ҡулланыусылар тип Моцартты («Похищение из сераля»,1782) һәм Гайднды («Военная симфония», 1794) атайҙар; Людвиг ван Бетховендың увертюраһы һәм маршы (Коцебуның «Афинские развалины» пьесаһы өсөн яҙылған).
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Инеш һүҙе
Граждандар һуғышы элекке Рәсәй империяһы территорияһында ғына түгел, күрше дәүләттәрҙең территорияларында ла бара — Иран (Энзели операцияһы), Монголия һәм Ҡытайҙа.
Элекке Рәсәй империяһы территорияһының төп өлөшөндә большевиктар тарафынан власты яулауы, хәрби ғәмәлдәр барышында хаҡиҡи юғалтыу һәм Польша, Литва, Латвия, Эстония һәм Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон мәжбүри рәүештә таныу, шулай уҡ большевиктарҙың контроле аҫтында булған территорияла 1922 йылдың 30 декабрендә СССР-ҙы төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған Рәсәй, Украина, Белоруссия, һәм Кавказ аръяғы совет республикаларын булдырыу — Граждандар һуғышының һөҙөмтәһе. Яңы власты танымаған яҡынса 2 млн кеше илде ташлап сығыуҙы хуп күрә.
Янычар музыкаһы
Тарих
Европала «alla turca» тип йөрөтөлгән стиль оркестр музыкаһына ғына түгел, фортепиано музыкаһына ла тәьҫир итә (Моцарттың фортепиано өсөн сонатаһының финалы A-dur, K.-V. 331). XIX быуат башында бәләкәй ҡыңғырауҙар, тәрилкәләр, ҙур барабан тауышын сығарған фортепианолар сығарыла. Окестрион тигән механик инструменттар ҙа «янычар» тембрҙары менән байытыла, мәҫәлән, Бауэрҙарҙың оркестрионы (Вена, 1828). Бер оркестрион (И. Н. Мельцель "пангармоникон"ы, 1806) өсөн Бетховен «Виттория янындағы алыш» тигән әҫәрен яҙа, уны оркестр ҙур барабан менән уйнай.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Инеш һүҙе
Аҡтар хәрәкәте сигенгәндән һәм аҡ армияларҙы Рәсәйҙән эвакуациялағандан һуң, һөргөндә, большевиктарға ҡаршы үҙенең көрәшен Совет Рәсәйендә лә, уның сиктәренән тыш та, башҡа ысулдар ҡулланып дауам итә. Барон П. Н. Врангелдың алыштар һөҙөмтәһендә сигенгән Урыҫ армияһы Перекоп позицияларынан Севастополгә тиклем ҡыуылып сығарыла һәм эмиграцияла, яңы Кубань походына өмөт итеп, яҡынса 50 мең яугир иҫәбе менән хәрби берәмәк булараҡ, 1924 йылдың 1 сентябренә тиклем һаҡлана. Шунан ул Урыҫ дөйөм хәрби союзға (РОВС) үҙгәртелә, артабан «аҡтарҙың» һәм «ҡыҙылдарҙың» көрәше башҡа төр формаларын ала (спецслужбалар көрәше: Европа һәм СССР территорияһында РОВС ОГПУ-ға ҡаршы, НТС КГБ-ға ҡаршы).
Сәбәптәре һәм хронологик сиктәре
Хәҙерге тарих фәнендә Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы тарихы менән бәйле күп кенә һорауҙар бар, шул иҫәптән уның сәбәптәре һәм хронологик сиктәре тураһында мөһим һорауҙар һаман да бәхәс тыуҙыралар.
Янычар музыкаһы
Тарих
XIX быуат урталарынан, Ғосман империяһының хәрби һәм сәйәси йоғонтоһо кәмеү менән янычар музыкаһының да Европаға тәьҫире әҙәйә башлай. XX быуатта, Ғосман империяһы тарҡалғас, янычар музыкаһын яңынан тергеҙеү буйынса ҡайһы бер эштәр башҡарыла (мәҫәлән, 1953 йылда Константинополде төрөктәр алыуға 500 йыл тулыу айҡанлы).
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Сәбәптәре
Хәҙерге заман историографияһында Февраль революцияһы һуңынан да Рәсәйҙә һаҡланып килгән социаль, сәйәси һәм милли-этник ҡапма-ҡаршылыҡтар Граждандар һуғышының иң мөһим сәбәптәре итеп билдәләнә. Иң тәүге нәүбәттә, 1917 йылдың октябренә тиклем һуғыштың тамамланыуы һәм аграр мәсьәләһен сисеү — иң мөһим мәсьәләләр булып ҡала килә.
Янычар музыкаһы
Тарих
Хәҙерге заманда янычар музыкаһы Төркиәлә башлыса тарихи-этнографик хәжәттән сығып йәшәй. Истамбулдағы Хәрби музейҙа (Askeri Muze) төрөк хәрбиҙәренән торған ансамбль бар, ул традицион янычар музыкаһы стилендә сығыш яһай.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Сәбәптәре
Пролетар революцияһы һәм Граждандар һуғышы үҙ-ара бик тығыҙ бәйле. Ленин һәм большевизмдың башҡа теоретиктары революцияны «граждандар донъяһының өҙөлөүе» тип һанай, улар араһында тигеҙлек билдәһен ҡуялар. Граждандар һуғышына улар — буржуазия һәм халыҡ-ара пролетариат көрәшенә — хәҙерге заман синыфтар көрәшенең «юғары» фазаһы тип ҡарағандар:
Большевиктар власҡа килмәгән саҡта уҡ уларҙың теорияһында милләт-ара һуғыштың синыф-ара (граждандар) һуғышына әйләндереү тураһында ҡануны иң мөһимдәрҙең береһе була. Большевиктар 1914 йылда уҡ «Империалистик һуғышты граждандар һуғышына әйләндерәбеҙ» тигән лозунг ташлайҙар. «Корнилов болаһын» баҫтырғандан һуң «ҡораллы ихтилалға» һәм «граждандар һуғышына» курс тулыһынса бойомға ашырыла башлай.
Большевиктарҙың власҡа килеүе һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы араһында туранан-тура бәйләнеш бар. Быны Октябрь революцияһы лидеры Л. Д. Троцкий ҙа йәшермәгән:: «Совет власы — алпауыттарға, буржуазияға һәм кулактарға ҡаршы ойошҡан граждандар һуғышы» — тигән. Тарихсы Ричард Пайпс, большевиктар власҡа граждандар һуғышын асыу өсөн килделәр, тип белдерә.
Октябрь революцияһынан һуң, Граждандар һуғышының әүҙем хәрби ғәмәлдәре башланғанға тиклем (1918 йылдың майы), совет дәүләтенең етәкселеге бер нисә сәйәси аҙым эшләй. Тикшеренеүселәрҙең бер өлөшө Граждандар һуғышының сәбәптәре тип ошоларҙы һанай:
Хронологик сиктәре
Хәҙерге ваҡыттағы Рәсәй тикшеренеүселәренең (тарихсыларҙың) күпселеге Граждандар һуғышының беренсе акты большевиктар үткәргән Октябрь ҡораллы ихтилалы осоронда Петроградтағы алыштар тип һанайҙар, ә «ҡыҙылдар» тарафынан 1922 йылдың октябрендә Владивостокты алған саҡта аҙаҡҡы большевиктарға ҡаршы булған эре ҡораллы көстәрҙе ҡыйратыу — уның тамамланыуы.
Урта Азияла «баҫмасылар» 1932 йылға тиклем, ҡайһы бер айырым операциялар һәм алыштар 1938 йылға тиклем, ғәмәлдә булалар.
Һуғыштың беренсе этабы (октябрь 1917 — ноябрь 1918)
Октябрь 1917 — февраль 1918
1917 йылдың октябре-ноябре — 1918 йылдың феврале осоро большевиктар власының сағыштырмаса тиҙ һәм еңел урынлаштырылыуы һәм дошмандың ҡораллы ҡаршылашыуын юҡҡа сығарылыуы (Петроград, Мәскәү, Украина, Дон һәм Кубань һ. б.) менән айырылып тора. Большевиктарҙың социаль терәге ошолар була: улар ҡыйыу рәүештә алпауыттарҙың ер биләмәләрен юҡҡа сығаралар, ерҙе крәҫтиәндәрҙең ҡарамағына бирәләр, Рәсәйҙе һуғыштан сығарыу буйынса эш башлайҙар, сәнәғәттә эшселәр контроле индерәләр, элекке империя халыҡтарының дәүләт мөстәҡиллеген яулауға хоҡуғын таныйҙар, шуға күрә халыҡтың төп массаһы уларҙы яҡлап сыҡты.
Яда (Юрас ҡушылдығы)
Яда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрас йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Һуғыштың беренсе этабы (октябрь 1917 — ноябрь 1918)
Большевиктарға ҡаршы көстәрҙең (ирекле офицерлыҡ, тыл частарының казактары, юнкерҙар), киреһенсә, Октябрь революцияһынан һуңғы бер нисә ай дауамында күҙгә күренерлек социаль терәге булмай, шуға күрә улар фронтта ла һәм казак өлкәләрендә лә ҡаршылашыуҙы тейешле кимәлдә ойоштора алмай. Казактар һуғыштан ялыҡҡан, улар һуғышты туҡтатҡан большевиктар менән алышырға теләмәй, шуға күрә атаман А. М. Каледин, генерал М. В. Алексеев һәм Л. Г. Корниловтар Донда күп һанлы армия туплай алмайҙар. Октябрь революцияһы
1917 йылдың 24 октябрендәге (6 ноябре) Петроградтағы хәлдәргә Ваҡытлы хөкүмәттең етәксеһе Керенский «ихтилал хәле» тигән баһа бирә. Керенский Псковҡа, Төньяҡ фронты штабына юллана, унда ул етәкләгән хөкүмәтте яҡлау өсөн фронттан саҡыртылған ғәскәрҙәрҙәр менән осраша. 25 октябрҙә (7 ноябрҙә) юғары баш командующий Керенский һәм Урыҫ армияһының штабы начальнигы генерал Духонин уларға буйһонған ғәскәрҙәргә ышаныслы частарҙы Петроград һәм Мәскәүгә табан йүнәлтергә һәм хәрби көс менән большевиктарҙың ихтилалын баҫырға бойоралар. 25 октябрҙең кисендә Петроградта Советтарҙың II съезы асыла, артабан ул юғары закондар сығарыусы орган тип иғлан ителә. Меньшевиктар һәм эсерҙар фракцияларының ағзалары большевистик түңкәрелеште ҡабул итмәй һәм съезды ташлап сыға, улар «Ватанды һәм революцияны ҡотҡарыу комитетын» ойошторалар.
Яда (Юрас ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Большевиктар һәм ғәмәлдәге армия
Керенский ҡасып киткәндән һуң юғары баш командующий вазифаһын башҡарыусы генерал-лейтенант Н. Н. Духонин Советтарҙың II съезы һайлаған хөкүмәтенең бойороҡтарын үтәүҙән баш тарта. 19 ноябрҙә ул генерал Корниловты һәм генерал Деникинды төрмәнән азат итә.
Балтфлотта большевиктар үҙҙәренең контроле аҫтында булған Центробалтты булдыра. 1917 йылдың октябре — ноябрь башында Төньяҡ армияһының бөтә фронттарында большевиктар үларға буйһонған армияларҙа Хәрби-революцион комитеттарын (ВРК) ойоштора. Ленин яғына бөтә Рәсәй күләмендә большевиктарҙың совет власын урынлаштырыуында мөһим роль уйнаған 40 мең латыш уҡсылары күсә. Большевиктарҙың Төньяҡ һәм Көнбайыш фронттары ғәскәрҙәрен еңеүе Юғары баш командующий ставкаһын юҡҡа сығарыуға шарттар тыуҙыра. Көньяҡ-Көнбайыш, Румын һәм Кавказ фронттарында эштәр башҡасараҡ бара.
1917 йылдың 23 декабрендә Тифлиста Кавказ армияһының съезы асыла, съезда ҡатнашыусылар, РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Комитетын (СНК) яҡлап, резолюция ҡабул итәләр.
Совет власының урынлаштырылыуы. Большевиктарға ҡаршы көстәрҙең ойошоуының башы
Петроградтағы ихтилалдың еңеүе Рәсәйҙең бөтә эре ҡалаларында Советтарға властың күсеүенә баш булды. Мәҫәлән, Мәскәүҙә совет власы Петроградтан Ҡыҙыл гвардия отрядтарының килеүенән һуң урынлашты. Рәсәйҙең үҙәк райондарында Октябрь түңкәрелешенә тиклем урындағы Советтарҙың күпселеге большевиктарҙың ҡулында була (Иваново-Вознесенск, Орехово-Зуево, Шуя, Кинешма, Кострома, Тверь, Брянск, Ярославль, Рязань, Владимир, Ковров, Коломна, Серпухов, Подольск һ. б.), шуға күрә власты был ҡалаларҙа улар бик еңел ала. Ә бына Тула, Калуга, Түбәнге Новгород ҡалаларындағы Советтарҙа большевиктарҙың йоғонтоһо бик мөһим булмай һәм бында процесс ҡатмарлыраҡ үтә.
Волга буйы сәнәғәт ҡалаларында власты большевиктар Петроград менән Мәскәүҙән һуң уҡ алалар. Ҡаҙанда хәрби округы командованиеһы социалистик партиялар һәм татар милләтселәре менән берлектә ҡаршы торорға маташалар, әммә Ҡыҙыл гвардия отрядтары бөтә әһәмиәтле учреждениеларҙы баҫып ала һәм 8 ноябрҙә ҡала большевиктар ҡулына күсә. Артабан 1917 йылдың ноябренән 1918 йылдың ғинуарына тиклем Ҡаҙан губернаһының өйәҙ ҡалаларында тулыһынса үҙҙәренең власын урынлаштыра. Һамарҙа В. Куйбышев етәкселегендә большевиктар власты 8 ноярҙә, бер нисә көндән Һарытауҙа, Царицында яулайҙар. Әстерханда алыштар 1918 йылдың 7 февраленә тиклем бара. Был ваҡытта большевиктарҙың власы бөтә Волга буйында урынлашҡан була. 1917 йылдың 7—8 ноябрендә большевиктар ҡулына Нарва, Ревель, Юрьев, Пярну, артабан Прибалтиканың немецтар аҫтында булмаған биләмәләре күсә. Исколата пленумы (латыш уҡсылары) 21—22 ноябрҙә Совнарком власын таный. Валмиерҙа 29—31 декабрҙә Фрицис Розин етәкселегендә большевиктар яҡлы Латвия хөкүмәте төҙөлә. 1917 йылдың ноябрендә Минскта Көнбайыш, Минск, Вилена өлкәләренең эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр съездары уҙғарыла, депутаттар Башҡарма комитетын булдыралар (Облисполкомзап), Бөйөк Белорус радаһы уны танымай. Беренсе Бөтә Белорус съезы большевиктар тарафынан таратып ебәрелә һәм 1918 йылдың ғинуар — февралендә Белоруссияның эре ҡалаларында хакимлыҡ большевиктарға күсә.
Украин Үҙәк радаһы Украинала власты бөтә тулылыҡта алыу өсөн Ваҡытлы хөкүмәттең ҡолауы менән файҙалана. Уңышһыҙ большевистик ихтилалынан һәм Ваҡытлы хөкүмәткә тоғро ҡалған ғәскәрҙәрҙе Киевтан сығарғандан һуң Үҙәк радаһы 7 (20) ноябрҙә 8 губерна территорияһында Украин Халыҡ Республикаһын (УНР) иғлан итә: Киев, Волынск, Подольск, Херсон, Чернигов, Полтава, Харьков, Екатеринослав Һәм Төньяҡ Таврияның өйәҙҙәрендә. УХР етәкселеге Рәсәйҙәге Октябрь ҡораллы түңкәрелеште танымай һәм Киевта автономиялы республикалары Федерацияһы сифатында яңы Рәсәй үҙәге булдырырға тырыша, һәм Рада Дон Ғәскәре атаманы Каледин менән союзға инергә ризалаша.
Петроградтағы уңышлы ихтилал тураһында ишетеү менән большевиктар Луганск, Макеевка, Горловка, Краматорск һәм башҡа ҡалаларҙа совет власын урынлаштыралар. Донбаста Ҡыҙыл гвардия отрядтары формалаша башлай. Революцияның икенсе көнөндә үк Дондағы Ростовта (26 октябрь/8 ноябрь) совет власы иғлан ителә. Ғәскәри атаман А. М. Каледин Дон Ғәскәре Өлкәһендә хәрби хәл иғлан итә. Новочеркасск ҡалаһында ирекле отрядтар ойошторола башлай. 2 (15) декабрҙә генерал Калединдың ғәскәрҙәре ҡаты бәрелештәрҙә большевиктарҙы Ростовтан, артабан Таганрогтан ҡыуа һәм Донбасҡа табан юл тота. Үҙәк радаһы совет ғәскәрҙәрен Украина территорияһы аша үткәрмәй.
6 (19) декабрҙә СНК контрреволюция менән көрәшеү өсөн Көньяҡ революцион фронтын булдыра. Фронт ғәскәрҙәре баш командующийы итеп В. А. Антонов-Овсеенко тәғәйенләнә.
11—12 (24—25 яңы стиль буйынса) декабрҙә Харьковта Киев ҡалаһындағы съезға альтернатив булған 1-се Бөтә украин Советтар съезы үтә һәм унда Украин Совет Халыҡ республикаһы иғлан ителә. 1917 (1 ғинуар 1918) йылдың 19 декабрендә Совнарком УСХР-тың Халыҡ секретариатын Украинаның берҙән-бер законлы дәүләте тип таный. Ике ай дауамында барған алыштар һөҙөмтәһендә совет ғәскәрҙәре һәм Ҡыҙыл гвардия отрядтары бер-бер артлы Таганрогты, Ростовты, Новочеркасскиҙы алалар. Ирекле отрядтар Кубангә сигенә, әммә Кубань казактары, Дон казактары һымаҡ уҡ, яңы власҡа ҡаршы һуғышырға теләмәй. Доброволецтарға Кубандә ауыр партизан һуғышын алып барырға тура килә.
Был ваҡытҡа атаман Каледин үҙ-үҙен атып үлтергән була (29 ғинуар/11 февраль). Украинала Үҙәк радаға ҡаршы көстәр нығына. Совет власы Екатеринослав, Луганск, Мариуполь, Харьков, Александровск, Одесса ҡалаларында урынлаша (5/18 ғинуар 1918). Ҡырым менән бәйләнеш булдырыла.
26 ғинуарҙа (8 февралдә) Киев яулана. Муравьев (ғәскәрҙәрҙең Көньяҡ төркөмө штабы начальнигы) Киевта «Ҡыҙыл террор» ойоштора. Бер нисә көн эсендә яҡынса 2000 кеше, башлыса урыҫ офицерҙары, атып үлтерелә. Украин Үҙәк радаһы сит ил державаларына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә.
Севастополь ҡалаһында большевиктар власты 1917 йылдың 29 ғинуарында ала. 1918 йылдың 25—26 ғинуарында Симферополь ҡалаһы һәм бөтә Ҡырым яулана. Бында татар милләтсе частары ҡаршылыҡ күрһәтә. Массауи үлтерештәр һәм талауҙар башлана. Большевиктар Ҡырымда ай ярым эсендә 1000 кешене язалай {{sfn|Врангель П. Н. Записки|1928|loc=Часть 1.
Уралдағы ҡалаларҙың күпселегендә (Өфө, Екатеринбург, Силәбе, Ижевск) һәм завод ҡасабаларында большевиктарға хакимлыҡты урынлаштырыу ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙырмай. Пермьды яулау бер аҙ ауырыраҡ була. Ныҡышмалы ҡораллы көрәш Ырымбур губернаһында йәйелә, бында А. И. Дутов 8 ноябрҙә Ырымбур казак ғәскәре территорияһында большевиктарҙың власын танымауын иғлан итә һәм үҙ контроле аҫтына Ырымбурҙы, Силәбене, Верхнеуралды ала. 1918 йылдың 18 ғинуарҙа Василий Блюхер ғәскәре Ырымбурҙы баҫып ала. Дутов үҙенең ғәскәрен тарҡата. Дутов Верхнеуралда яңы ғәскәр төҙөй (ғәскәр Турғай өлкәһенең баш ҡалаһы — Турғай ҡалаһына китә).
Себерҙә совет власы ныҡлап Себер тимер юлы буйы һыҙығынан, һыу юлдары буйлап һәм ҙур тораҡ пункттарында нығына. 1918 йылдың 26 февралендә халыҡ комиссарҙарының Себер Советы һайлана һәм Себер үҙәк башҡарма комитеты («Центросибирь») ойошторола. Ҙур булмаған коммунистик отрядтары һәм Ҡыҙыл армияһы ирекле шарттарҙа төҙөлә.
Алыҫ Көнсығышта шулай уҡ Советтар булдырыла, бөтә хакимлыҡ эшселәр, крәҫтиән һәм казак депутаттарының Алыҫ Көнсығыш крайы комитеты Советының ҡулында була. Иркутскиҙа ғына Ваҡытлы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән бик ҡаты бәрелештәр булып ала. Байкал аръяғында атаман Г. М. Семенов ихтилал күтәрә, әммә ул шунда уҡ тиерлек баҫтырыла. Казак отрядтарының ҡалдыҡтары Маньчжурия станцияһы яғына сигенәләр. 1917 йылдың 28 ноябрендә Тифлиста Кавказ аръяғы комиссариаты төҙөлә. Милли формированиеларға һәм аҡ гвардиясыларға таянып, комиссариат үҙенең власын бөтә Кавказ аръяғына йәйелдерә. Баҡыла Совет власы урынлаштырыла. Совет Рәсәйенә ҡарата комиссариат дошмандарса позицияла була һәм Төньяҡ Кавказдағы большевиктарға бөтә ҡаршы көстәрҙе яҡлай — Кубанда, Донда, Теректа һәм Дағстанда. 1918 йылдың 23 февралендә Тифлиста үткән Кавказ аръяғы сеймы тарафынан Кавказ аръяғы демократик федератив республикаһы (ЗДРФ) иғлан ителә.
Иҙрисова Дилара Марс ҡыҙы
Иҙрисова Дилара Марс ҡыҙы (1 февраль 1989 йыл) — Рәсәй опера йырсыһы (сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Донъя опера майҙансыҡтарында төп партияларҙа даими сығыш яһай.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Совет власының урынлаштырылыуы. Большевиктарға ҡаршы көстәрҙең ойошоуының башы
Төркөстанда, уның үҙәк ҡалаһы Ташкентта, власты урынлаштырыу еңел бирелмәй, ҡаты алыштар бер нисә көн дауамында бара. Большевиктар яғында тимер юлдары оҫтаханалары эшселәренең ҡораллы формированиелары торһа, уларға ҡаршы — урыҫ армияһы офицерҙары, кадеттар һәм прапорщиктар мәктәбе уҡыусылары. 1918 йылдың ғинуар — февралендә Сәмәрҡәнд, Чарджоу, Коканд автономияһы яулана, март башында — Семиречье казак дәүләте, артабан — бөтә Урта Азия, Ҡаҙағстан, Бохара эмираты (Хиуа ханлығынан башҡа) большевиктарҙың контроле аҫтында була. Апрелдә Төркөстан АССР-ы иғлан ителә.
Ҡыҙыл армияһын төҙөү
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА)
Иҙрисова Дилара Марс ҡыҙы
«XXI быуат сәнғәте» халыҡ-ара конкурсында (Италия, 2011) һәм икенсе З. Исмәғилев исемендәге халыҡ-ара конкурста (Өфө, 2011) Гран-приға, X Рәсәй йәштәр дельфий уйындарында (Тверь, 2011) һәм БДБ илдәре XIII дельфий уйындарында (Новосибирск, 2013) алтын миҙалға, VI «Санкт-Петербург» халыҡ-ара опера йырсылары конкурсының махсус дипломына һәм призына (2013) лайыҡ була. Студенттарҙың «Bella voce» халыҡ-ара вокалсылар конкурсы (Мәскәү, 2012, II премия), Н. Сабитов исемендәге конкурс (Өфө, 2013, III премия), XXVII Cобинов музыкаль фестивале сиктәрендә вокалсылар конкурсы (Һарытау, 2014, III премия) лауреаты. «Operalia» конкурсы (Лондон, 2015) ярымфиналсыһы. 2016 йылдың сентябрендә Иҙрисова Тулузала (Франция) халыҡ-ара опера йырсылары конкурсында икенсе Гран-при яулай.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Ҡыҙыл армияһын төҙөү
Иҫке армияны демобилизациялау менән бер үк ваҡытта Совнарком яңы, ирекле армия булдырыу буйынса хәстәрлек күрә. 1918 йылдың 15 ғинуарында В. И. Ленин — Ҡыҙыл армияһын, 29 ғинуарҙа — Ҡыҙыл флотты булдырыу буйынса декретҡа ҡул ҡуя. Ғәмәлдәге армияла һалдаттар комитеттары һәм ревкомдары үткәргән ирекле ғәскәрҙәргә яҙылыу буйынса кампания күҙгә күренерлек һөҙөмтәләр алып килмәй. Ирекле Ҡыҙыл армияһының хәрби сифаттары түбән була, сөнки улар бөтөнләй төрлө элементтарҙан формалашҡан була — иҫке армияның частары, ҡыҙыл гвардия отрядтары һәм матростар, крәҫтиән ополченецтары — шуға күрә армияла партизанлыҡ сәскә ата (командирҙарҙы һайлау, күмәкләп етәкселек итеү һәм митингтар идаралығы, был осраҡта митингтарҙа яугирҙар операциялар үткәреү мәсьәләләре буйынса бәхәсләшәләр). Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Ҡыҙыл армияһының тәүге частары халыҡтың ярҙамына таянып, иҫке армияның складтарындағы боеприпастары менән һәйбәт тәьмин ителеү арҡаһында большевиктарға ҡаршы булған үҙәктәрҙе баҫтырырға мөмкинлек ала, айырып әйткәндә,— Донда һәм Кубандә Совет власын урынлаштырыу, Ирекле армия баҫып алырға маташҡан Екатеринодарҙы ҡулда тотоп ҡалыу.
1918 йылдың 22 апрелендәге «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында вазифалар биләү тәртибе» исемле ВЦИК-тың декретына ярашлы командирҙар составы һайлап ҡуйыу юҡҡа сығарыла. Синыф һыҙаттары буйынса ғына командирҙар составын комплектлау мөмкинлеге булмау сәбәпле, уның сафтарына иҫке армия офицерҙарын — «военспецтарҙы» — йәлеп итергә тура килә. Сәйәси контролде ғәмәлгә индереү өсөн Ҡыҙыл армияһында 1918 йылдың март — апрель айҙарында хәрби комиссарҙар институты ойошторола. Шулай итеп, РККА-ның ойоштороу системаһына ике кешенең идара итеүе (двуначалие) принципы индерелә. 1918 йылдың 29 майында дөйөм хәрби мобилизация нигеҙендә регуляр Ҡыҙыл армияһы ойошторола башлай, 1918 йылдың көҙөндә уның һаны 800 мең кеше тәшкил итә, 1919 йылдың башына — 1,7 млн, 1919 йылдың декабренә — 3 млн, 1920 йылдың 1 ноябренә — 5,5 млн. Ҡыҙыл армияһының күренекле военачальниктары:
Иҙрисова Дилара Марс ҡыҙы
2017 йылдың апрелендә Генделдең «Геракл» (Мәскәү) операһында Иола роле өсөн Рәсәй Милли театрының «Алтын битлек» премияһы лауреаты.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Учредителдәр йыйылышын таратыу
Бөтә Рәсәй Учредителдәр йыйылышына һайлау буйынса ултырыш Петроградтағы Таврия һарайында 1918 йылдың 5 ғинуарында асыла. Эсерҙар етәкселегендә социалистар һәм партияһыҙ делегаттар Совнарком урынына большевиктарҙың лидерҙары Ленин һәм Троцкий инмәгән, яңы демократик хөкүмәт төҙөргә ниәтләйҙәр. Эсерҙар «Хеҙмәтсән һәм иҙелгән халыҡтың хоҡуҡтары декларацияһы» буйынса бәхәстән баш ҡаҡҡандан һуң большевиктар, һул эсерҙар һәм ҡайһы бер милли партияларҙың делегаттары йыйылышты ташлап сыға. Йыйылыштың ҡарарҙары легитимлы булмауына ҡарамаҫтан, ҡалған депутаттар эште дауам итәләр һәм Советтарҙың II съезының декреттарын юҡҡа сығарыу һәм Рәсәй демократик федератив республикаһы булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итәләр.
5 ғинуарҙа Петроградта һәм 6 ғинуарҙа Мәскәүҙә Ойоштороу йыйылышын яҡлаған митингтарҙы утҡа тоталар. 6 ғинуарҙа Лениндың бойороғона ярашлы Ойоштороу йыйылышын таратып ебәрәләр һәм большевиктар үҙҙәренең элекке иптәштәренә ҡаршы репрессиялар башлайҙар. Һул эсерҙар ғына Совнаркомда өс урын алалар.
18 ғинуарҙа III Бөтә Рәсәй Советтар Съезы Учредителдәр йыйылышын таратылыуын хупланы. Аҡтар хәрәкәте өсөн, киреһенсә, Учредителдәр йыйылышын ҡабаттан тергеҙеү бер лозунгка әйләнде.
Иҙрисова Дилара Марс ҡыҙы
Биографияһы
2007 йылда Дилара Өфө урта махсус музыка мәктәп-колледжын фортепиано һөнәре буйынса тамамлай. 2012 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын яңғыҙ йырлау һөнәре буйынса (профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы Миләүшә Мортазина класы) тамамлай. 2014 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын, ә 2015 йылда — Мәскәү консерваторияһының ассистентура-стажировкаһын (профессор Галина Писаренко класы) бик яҡшы баһа менән тамамлай. Уҡыу осоронда Дебора Йорк (Бөйөк Британия), Макс Эмануэль Ценчич (Австрия), Илдар Абдразаҡов һәм Лежнева Юлия (Рәсәй) менән мастер-кластарҙа ҡатнаша.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Аҙыҡ — түлек диктатураһын индереү
Учредителдәр йыйылышын таратҡандан һәм Брест солохона ҡул ҡуйғандан һуң крәҫтиәндәр араһында большевиктарға ҡарата уларҙың аҙыҡ — түлек сәйәсәте айырыуса нәфрәт тыуҙыра. Хәлле крәҫтиәндәр («кулактар») һәм середняктар большевиктарҙан ирекле һатыуҙы көтәләр һәм шул уҡ ваҡытта игенде спекулятив хаҡтар менән һаталар.
Иҙрисова Дилара Марс ҡыҙы
Конкурстар һәм бүләктәре
Иҙрисова Дилара — «XXI быуат сәнғәте» халыҡ-ара конкурсында (Италия, 2011) һәм икенсе З. Исмәғилев исемендәге халыҡ-ара конкурста (Өфө, 2011) Гран-приға, X Рәсәй йәштәр дельфий уйындарында (Тверь, 2011) һәм БДБ илдәре XIII дельфий уйындарында (Новосибирск, 2013) алтын миҙалға, VI «Санкт-Петербург» халыҡ-ара опера йырсылары конкурсының махсус дипломына һәм призына (2013) лайыҡ була. Студенттарҙың «Bella voce» халыҡ-ара вокалсылар конкурсы (Мәскәү, 2012, II премия), Н. Сабитов исемендәге конкурс (Өфө, 2013, III премия), XXVII Cобинов музыкаль фестивале сиктәрендә вокалсылар конкурсы конкурсы (Һарытау, 2014, III премия) лауреаты. «Operalia» конкурсы (Лондон, 2015) ярымфиналсыһы. 2016 йылдың сентябрендә Иҙрисова Тулузала (Франция) халыҡ-ара опера йырсылары конкурсында икенсе Гран-при яулай.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Аҙыҡ — түлек диктатураһын индереү
Германия һәм Австрия ғәскәрҙәренең Украинаны баҫып алыуы һәм Дон өлкәһе территорияһын яулауы игенде Дондан һәм Кубандән алып килеү мөмкинлектәрен сикләй. Ҡалаларҙа икмәк һатыуы ҡырҡа кәмей, сираттар арта, халыҡ араһында паника башлана. Совет власына ҡаршы йүнәлтелгән «ас болалар» йәйелә. Халыҡтың ризаһыҙлығын большевиктар дошмандары үҙ яғына ҡайырырға тырышалар.
Килеп тыуған хәлдән сығыү өсөн 1918 йылдың май айында Наркомпродҡа сикләнмәгән ғәҙәттән тыш вәкәләттәр бирелә. Ирекле һатыу тыйылы һәм икмәкте йәшергән кешеләргә ҡарата язаға тарттырыу саралары ҡарала. Июнь айында икмәк менән тәьмин итеү Себерҙән һәм Волга буйының ҡайһы бер райондарынан да туҡтай. Был шарттарҙа икмәккә монополияны һаҡлап ҡалыу һәм уны үткәреү өсөн диктатура ысулдарын ҡулланыу халыҡты аслыҡтан һаҡлап ҡалыу өсөн берҙән — бер ысул була.
Иҙрисова Дилара Марс ҡыҙы
Конкурстар һәм бүләктәре
2017 йылдың сентябрендә Иҙрисова Елена Образцова исемендәге халыҡ-ара йәш опера йырсылары конкурсында өсөнсө премия һәм махсус приз эйәһе була (Санкт-Петербург).
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Аҙыҡ — түлек диктатураһын индереү
Хәлле крәҫтиәндәрҙең ҡаршылашыуы көсәйгәндән — көсәйә. Большевиктарҙың ауылда төп ярҙамсылары иң ярлы ҡатлам була. Совет хөкүмәте ярлылар комитеттары (комбедтар) төҙөй башлай. Комбедтарҙы большевиктар хәлле крәҫтиәндәргә ҡаршы йүнәлтәләр. Кулактарҙан конфикацияланған мөлкәт, ер, мал һәм ҡорамалдар ярлылар араһында бүленә.
Комбедтар большевиктар власынан середняктарҙы ситкә этәрҙе, шуға күрә улар кулактар яҡлы булдылар. Большевиктарға ҡаршы элекке фронтовиктар сыға, шул уҡ ваҡытта Брест солохона, продотрядтар һәм комбедтарға ҡаршы сыҡҡан һул эсерҙарының да абруйы арта.
Иҙрисова Дилара Марс ҡыҙы
Конкурстар һәм бүләктәре
Дилара Иҙрисова ике тапҡыр йәш мәҙәниәт эшмәкәрҙәре өсөн Рәсәй Федерацияһы Президенты Премияһы (2010, 2011) менән билдәләнә, Рәсәй Федерацияһы Президенты һәм Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендияларына (2011, 2012) лайыҡ була. ЮНЕСКО штаб-фатирында (Париж, 2013) Башҡортостандың концерт-презентацияһында ҡатнаша.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Чехословак корпусының ихтилалы. Көнсығышта һуғыштың йәйелеүе
Чехословак корпусы[55] Рәсәй территорияһында Беренсе Донъя һуғышы осоронда булдырыла, башлыса әсирлеккә эләккән чехтарҙан һәм словактарҙан — Австро-Венгрия армияһының элекке хәрбиҙәренән. 1918 йылдан алып Чехословак корпусы француз командованиеһына буйһона, уның ике дивизияһы Украина территорияһында Францияға ебәреүҙе көтөп ята.
Немецтар һөжүмен башлау менән чехословак корпусы (40 — 45 мең кеше) Совет Рәсәйе территорияһына күсенә. 26 мартта Пензала представители СНК РСФСР-ҙың Совнарком вәкилдәре, Рәсәйҙәге Чехословак милли советы һәм Чехословк корпусы килешеүгә ҡул ҡуялар. Килешеүгә ярашлы чехословактар ҡоралдарының күпселеген тапшырғандан һуң Владивостоккаа китергә тейеш булалар, артабан уларҙы тотҡарламай Көнбайыш Европаға диңгеҙ аша сығарырға тейеш булалар. Чехословактар Транссебер юлы буйлап Пензанан Владивостокка тиклем һибелгән булаю 21 апрелдә Германия баҫымы аҫтында сит эштәре министры Г. В. Чичерин Красноярск советынан чехословак эшелондарын көнсығышҡа табан үткәрмәүен талап итә. Легионерҙар ҡоралһыҙланыуҙы туҡтаталар һәм үҙ яйҙары менән Владивостокка китергә ҡарар итәләр. 21 майҙа мәскәүҙә чехословак эшелондарын тулыһынса ҡоралһыҙландырыу һәм тарҡатыу тураһында бойороҡ наркомвоен Троцкийҙың бойороғо менән нығытыла. 25—27 майҙа легионерҙар һәм ҡыҙылгвардиясылар араһында бәрелештәр булып ала.
Чехословак корпусының болаһы советтарға ҡаршы хөкүмәттәр төҙөүгә булышлыҡ итә. Рәсәйҙең күп кенә төбәктәрендә совет власы ҡолатыла.